Ad Optimum episcopum
EPISTOLA LXXX. AD OPTIMUM EPISCOPUM. In illa verba: "Omnis qui
occiderit Cain, septuplum punietur."
77.365
Και αλλως ηδεως ορων τους αγαθους παιδας, δια τε το υπερ την ηλικιαν των
ηθων ευσταθες, και δια το προς την σην ευλαβειαν οικειον, αφ' ου τι και μεγα
προσδοκαιν εστιν επ' αυτοις. Ἐπειδη μετα γραμματων σων ειδον αυτους προσιοντας
μοι, εδιπλασιασα το επ' αυτοις φιλτρον. Ὅτε δε ανεγνων την επιστολην, και ιδον εν
αυτηι ομου μεν το περι τας Ἐκκλησιας προνοητικον της διαθεσεως, ομου δε περι την
αναγνωσιν των θειων Γραφων επιμελες, ηυχαριστησα τωι Κυριωι, και επηυξαμην τα
αγαθα τοις τα τοιαυτα ημιν διακομισασι γραμματα, και προ γε αυτων τωι γραψαντι
ημιν. Ἐπεζητησας το πολυθρυλλητον εκεινο, και παρα πασιν ανω και κατω
περιφερομενον ρητον, τινα την λυσιν εχει το, Ὁ πας αποκτεινας Καΐν, επτα
εκδικουμενα παραλυσει; ∆ια δε τουτου τεως 77.368 μεν αυτος εαυτον συνεστησας, το
Τιμοθεου, ωσπερ εδωκεν Παυλος αυτωι, ακριβως φυλασσοντα· δηλος γαρ ει
προσεχων τηι αναγνωσει.
Ἔπειτα και ημας τους γεροντας νεναρκηκοτας ηδη και τωι χρονωι, και τηι
ασθενειαι του σωματος, και τωι πληθει των θλιψεων (αι πολλαι τοινυν περι ημας
κινηθεισαι εβαρησαν ημων την ζωην), ομως διανεστησας, και ζεων τωι πνευματι
κατεψυγμενους ημας, ως τα φωλευοντα των ζωων εις εγρηγορσιν μετριαν και
ζωτικην ενεργειαν επαναγεις. Ἔστιν ουν το ρητον, και απλως ουτω νοηθηναι
δυναμενον, και αποικιλον επιδεξασθαι λογον. Ἡ μεν ουν απλουστερα, και παντι
δυναμενη εκ του προχειρου παραστησαι διανοια, αυτη εστιν· οτι δει τον Καιν
επταπλασιωνα δουναι την τιμωριαν υπερ ων ημαρτεν. Ου γαρ εστι δικαιοκριτου ισας
προς ισας οριζειν ανταποδοσεις· αλλ' αναγκη τον καταρξαντα κακου μετα
προσθηκης αποτισαι τα οφειλομενα, η μελλει αυτος βελτιων ταις τιμωριαις
γενεσθαι, και τους λοιπους σωφρονεστερους ποιησαι τωι υποδειγματι. Ουκουν επειδη
τετακται επτακις αποπληρωσαι την δικην των ημαρτημενων τον Καΐν, παραλυσει
, φησιν, τουτωι τωι υπο της θειας κρισεως επ' αυτωι δεδογμενον, ο αποκτεινας αυτον.
Ουτος εστιν ο νους ο εντευθεν απο της πρωτης αναγνωσεως υποπιπτων.
Ἐπειδη δε ερευναιν πεφυκε τα βαθη των φιλοπονωτερων η διανοια, επιζητει
το δικαιον, πως εν τωι επτακις πληρουται και τα εκδικουμενα; ποτερον τα
αμαρτηθεντα επτα εστιν, εν μεν το αμαρτημα, επτα δε επι τωι ενι αι κολασεις; Ἀει μεν
ουν η Γραφη τον της αφεσεως των αμαρτιων αριθμον εν τοις επτα περιοριζει.
Ποσακις, φησι, αμαρτησει εις εμε ο αδελφος μου, και αφησω αυτωι (ο Πετρος εστι
λεγων τωι Κυριωι); εως επτακις; Ειτα αποκρισις του Κυριου· Ου λεγω σοι εως επτακις,
αλλ' εως εβδομηκοντακις επτα· ου γαρ επ' αλλον αριθμον μετεβη ο Κυριος, αλλα τον
επτα πολυπλασιασας, εν αυτωι τον ορον εθετο. Και δι' επτα ετων ο Ἑβραιος απελυετο
της δουλειας. Ἑπτα δε εβδομαδες ετων το ονομαστον Ἰωβιλαιον εποιουν τοις παλαι,
εν ωι εσαββατιζεν η γη, χρεων δε ησαν αποκοπαι, και δουλειας απαλλαγη, και οιονει
νεος ανωθεν καθιστατο βιος εν τωι εβδοματικωι αριθμωι, του παλαιου τροπον τινα
την συντελειαν δεχομενου.
Ταυτα δε τυποι του αιωνος τουτου, ος δια των επτα ημερων
ανακυκλουμενος ημας παρατρεχει· εν ωι γινονται αι των μετριωτερων αμαρτηματων
εκτισεις, κατα την φιλανθρωπον επιμελειαν του αγαθου ∆εσποτου, ως μη τωι
απεραντωι αιωνι παραδοθηναι ημας εις κολασιν. Το μεν ουν επτακις, δια την προς
τον κοσμον τουτον συγγενειαν ως των φιλοκοσμων ανθρωπων απ' αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

οφειλοντων μαλιστα ζημιουσθαι, ων ενεκα ειλοντο πονηρευεσθαι. Ἐκδικουμενα δε
ει τωι παρα τωι Καιν λεγοις, ευρησεις επτα· ει τα παρα του κριτου επ' αυτωι ορισθεντα
, και ουτως ουκ αποτευξηι της εννοιας. 77.369 Ἐν μεν ουν τοις παρ' αυτου Καιν
τετολμημενοις, πρωτον αμαρτημα, φθονος, επι τηι προτιμησει του Ἄβελ. ∆ευτερον
, δολος μεθ' ου διελεχθη τωι αδελφωι, ειπων· ∆ιελθωμεν εις το πεδιον. Τριτον, φονος.
Τεταρτον προσθηκη του κακου, οτι και αδελφου φονος μειζων η επιτασις. Πεμπτον
, Ὅτι πρωτος φονευς Καιν πονηρον υποδειγμα τωι βιωι καταλιπων. Ἕκτον αδικημα,
οτι γονευσιν πενθος ενεποιησεν. Ἕβδομον, οτι Θεον εψευσατο.
Ἐρωτηθεις γαρ, οτι Που Ἄβελ ο αδελφος σου; ειπεν, Ουκ οιδα. Ἑπτα ουν
εκδικουμενα παρελυσεν εν τωι αναιρεθηναι τον Καΐν. Ἐπειδη γαρ ειπεν ο Κυριος, οτι
Ἐπικαταρατος η γη, η εχανεν δεξασθαι το αιμα του αδελφου σου, και στενων, και
τρεμων εσηι επι της γης, ο Καΐν φησι· Ει εκβαλλεις με σημερον απο της γης, και απο
του προσωπου σου κρυβησομαι, και εσομαι στενων και τρεμων επι της γης, και πας ο
ευρισκων αποκτενει με. Προς δη τουτο ο Κυριος φησιν· Ουχ ουτως· πας ο αποκτεινας
Καιν επτα εκδικουμενα παραλυσει. Ἐπειδη γαρ ενομισεν ευαλωτος ειναι παντι Καιν,
δια το εκ της γης την ασφαλειαν μη εχειν· επικαταρατος γαρ η γη απ' αυτου, και της
απο Θεου βοηθειας ηρημασθαι, οργισθεντος αυτου επι τωι φονωι, ως ουτε απο γης,
ουτε απο του ουρανου αντιληψεως αυτωι λειπομενης, Ἔσται, φησι, πας ο ευρισκων
με αποκτενει με· ελεγχει αυτου το σφαλμα ο Λογος, λεγων· Ουχ ουτως, τουτεστιν,
ουκ αναιρεθηση. Ὁ δε ου μονον κρυπτει το ελκος, αλλα και ετερον προσεργαζεται τωι
φονωι το ψευδος, επισυναπτων· Ουκ οιδα· μη φυλαξ του αδελφου ειμι εγω; Ἐντευθεν
λοιπον απαριθμειται τας τιμωριας. Ἐπικαταρατος η γη απο σου. Μια κολασις. Ἔργα
την γην. ∆ευτερα αυτη· αναγκη γαρ τις αῤρητος αυτωι συνεζευκται προς το εργον της
γης αυτον κατεπειγουσα, ωστε μηδε βουλομενωι αυτωι εξειναι αναπαυεσθαι, αλλ' αει
αυτον προς το ταλαιπωρεισθαι τηι εχθραι αυτου γηι, ην επικαταρατον αυτην εποιησεν
, μιανας αδελφοτητος αιματι. ∆εινη γαρ τιμωρια η μετα των μισουντων διαγωγη,
συνοικον εχειν πολεμιον, απαυστον εχειν το μισος. Ἔργα την γην, τουτεστιν,
κατατεινομενος τοις εργοις τοις γεωπονικοις, ουδενα χρονον ανησεις, ουτε νυκτος
, ουτε ημερας εκλυομενος εκ των πονων, ∆εσποτου τινος χαλεπωτεραν εχων την
αναγκην επι τα εργα σε διεγειρουσαν, και ου προσθησει δουναι ισχυν αυτης. Καιτοι
ει και το της εργασιας απαυστον ειχε τινα καρπον, αυτος ο πονος ου μετρια βασανος
τωι αει κατατεινομενωι και κοπιωντι· επειδη δε και η εργασια απαυστος, και ακαρπος
η περι γην ταλαιπωρια, η ακαρπια των πονων.
Στενων και τρεμων εσηι επι της γης. ∆υο προσεθηκεν αλλας ταις τρισι,
στεναγμον διηνεκη, και τρομον του 77.372 σωματος, τον εκ της ισχυος στηριγμον
των μελων ουκ εχοντων. Ἐπειδη γαρ κακως εχρησατο τηι δυναμει του σωματος,
υφηιρεθη αυτου ο τονος, ωστε κλονεισθαι αυτον και κατασειεσθαι, ουτε αρτον
δυναμενον προσφερειν αδεως τωι στοματι, ουτε ποτον προσκομιζειν της πονηρας
χειρος μετα την ανοσιαν πραξιν, ουτε ταις ιδιαις και αναγκαιαις του σωματος
χρειαις λοιπον εξυπηρετεισθαι συγχωρουμενης. Ἄλλη τιμωρια, ην απεκαλυψεν ο
Καιν ειπων· Ει εκβαλλεις με νυν απο της γης, και απο του προσωπου σου
κρυβησομαι. Ἡ βαρυτατη κολασις τοις σωφρονουσιν ο απο Θεου χωρισμος. Και
εσται, φησιν, πας ο ευρισκων με αποκτενει με. Εικαζει εκ του ακολουθου των
προαγοντων. Ει απο της γης εκβεβληκας με, ει απο του προσωπου σου κρυβησομαι,
λειπεται απο παντος αναιρεισθαι. Τι ουν ο Κυριος; Ουχ ουτως. Ἀλλ' εθετο σημειον
επ' αυτον· εβδομη αυτη τιμωρια. Το δε μη κρυπτεσθαι την τιμωριαν αλλα σημειωι
προδηλωι προκεκηρυχθαι, οτι ουτος εστιν ο των ανοσιων εργων δημιουργος (και γαρ
το ορθως λογιζομενων), βαρυτατη κολασεων αισχυνη, ην και περι της κρισεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

μεμαθηκαμεν, οτε ουτοι αναστησονται εις ζωην αιωνιον, και ουτοι εις αισχυνην και
ονειδισμον αιωνιον.
Ἀκολουθει τουτωι ζητημα συγγενες το παρα του Λαμεχ ταις γυναιξιν
ειρημενον· Ὅτι ανδρα απεκτεινα, και νεανισκον εις μωλωπα Ἄλλο ουν τραυμα, και
αλλο μωλωψ, και αλλο ανηρ, και αλλο νεανισκος. Ὅτι ει εκ Καιν εκδεδικηται
επτακις, εκ δε Λαμεχ εβδομηκοντακις επτα τετρακοσιας και εννενηκοντα τιμωριας
υποσχειν. Ει μη δικαιος, ειπερ δικαια του Θεου η κρισις επι του Καιν, ωστε επτα
αυτον παρεχειν τας κολασεις· ο μεν γαρ ουκ εμαθεν παρ' αλλου το φονευειν, ουτος
δε ειδεν τιμωριαν υπεχοντα φονευτην.
Ἐγω δε εν οφθαλμοις εχων τον στενοντα και τρεμοντα, και το μεγεθος της
οργης του Θεου, ουκ εσωφρονισθην τωι υποδειγματι, οθεν αξιος ειμι τετρακοσιας και
εννενηκοντα δουναι κολασεις. Ἔνιοι δε προς τοιουτον ωρμησαν λογον ουκ
απαιδοντα του εκκλησιαστικου δογματος, οτι απο του Καιν εως του κατακλυσμου
επτα παρεληλυθασιν γενεαι. Και ευθεως επηνεχθη τηι γηι η τιμωρια, δια το πολλην
γενεσθαι χυσιν της αμαρτιας. Το δε αμαρτημα του Λαμεχ ου κατακλυσμου δειται
προς θεραπειαν, αλλ' αυτου του αιροντος την αμαρτιαν του κοσμου.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


