Fragmenta in sancti Pauli epistulam ad Hebraeos
CYRILLI ARCHIEPISCOPI ALEXANDRINI COMMENTARIORUM IN
EPISTOLAM AD HEBRAEOS FRAGMENTA QUOT REPERIRI POTUERUNT.
PRAEFATIONIS FRAGMENTUM.
ΓΕΓΟΝΕ δε αυτωι και σφοδρα σοφος ο της υφηγησεως τροπος και πολυ δη λεπτως
και ευμηχανως εσκευασμενος. διαποικιλλεται γαρ εκ τε νομικων γραμματων και
πνευματικων εννοιων και της των αγιων προφητων πολυτροπου προαναῤρησεως, και
σκοπος αυτωι καταδιδαξαι πανταχη και αναπειθειν τους εντευξομενους οτι τυποι μεν
ησαν τα δια Μωυσεως την της αληθειας ωδινοντα δυναμιν, αληθεια δε ο 363 Χριστος·
περιττην αποφαινων την ως εκ τυπου και σκιας χρειωδεστατην τοις παλαι παραδειξιν.
καθιστησι δε προς τουτωι και τουτο ημιν εναργες, οτι και τοις εν νομωι βεβιωκοσι
λαμπρως, συμβεβηκεν ουχ ετερως το εν ευκλειαις γενεσθαι και ευδοκιμειν, πλην οτι δια
της πιστεως της εις Θεον, και οτι χρημα εστιν αρχαιον η πιστις και τοις αγιοις πατρασιν
εντριβες. ουκ εχρησατο δε ταις κατειθισμεναις αυτωι αρχαις τε και προοιμιοις, επειδηπερ
εν υποψιαις τε ην και διαβολαις παρα τοις πιστευσασι των Ἰουδαιων ως τοις εξ εθνων
προσκειμενον και διδασκοντα παντας πανταχη παρ' ουδεν ηγεισθαι τον νομον και των
μεν πατρυων εθων ως εικαιων καταφρονειν, εφ' ετεραν δε ωσπερ ιεναι τριβον, ως εκ
των πραξεων των αποστολων τουτο εστι καταμαθειν. οικονομικωτατα τοινυν
περιστελλει τα συνηθη, και σεσιγηκε μεν της αποστολης την χαριν· κεχωρηκε δε
μαλλον επι το μεμνησθαι δειν πατερων τε και προφητων αγιων, ευπαραδεκτον εσεσθαι
τον λογον αυτοις δια τουτου πεπιστευκως. εφη γουν Λαλησας τοις πατρασιν εν τοις
προφηταις. Λελαληκε μεν ο Θεος τοις αρχαιοτεροις εν Πνευματι δια στοματος αγιων και
δια φωνης προφητων, και γουν εφη δι' ενος αυτων τας των Ἰουδαιων απονοιας
εντρεπων "Οι "πατερες υμων που εισι και οι προφηται μη τον αιωνα "ζησονται; πλην τα
νομιμα μου και τα προσταγματα μου "δεχεσθε οσα εγω εντελλομαι εν πνευματι μου τοις
δουλοις "μου τοις προφηταις." αλλ' ει και ην εν Πνευματι τοις αρχαιοτεροις της
προφητειας η χαρις, ου γεγονε διχα του εκ Πατρος οντος Θεου Λογου· λαλει γαρ αγιοις
ωσαυτως το Πνευμα αυτου. και ου δηπου φαιη τις αν ει γε νουν εχοι ως το Πνευμα το
Ἅγιον υπουργικην εις ημας αποπεραινον 364 διακονιαν, εν ισωι προφηταις δεχεσθαι μεν
παρα του Θεου Λογου την περι ων αν βουλοιτο γνωσιν ηγουν αποκαλυψιν, ποιεισθαι δε
ουτως εις ημας αυτην· διοισει γαρ ουτως κατ' ουδενα τροπον των αγιων προφητων
ειπερ ωδε εχοι· αλλ' ειδος παντα τα εν αυτωι, παρ' αυτου λαμβανειν λεγεται και
αναγγελλειν αγιοις. ουκουν ελαλει και παλαι δια του Ἁγιου Πνευματος τοις
αρχαιοτεροις ο Μονογενης· ελαλει δε πολυτροπως, διαμορφουσθαι κελευων το σεπτον
και μεγα της ενανθρωπησεως εαυτου μυστηριον· εστιν ουν ακουσαι λεγοντος δια
προφητων "Ἐγω ορασεις επληθυνα "και εν χερσι προφητων ωμοιωθην," και παλιν
"Αυτος "ο λαλων παρειμι, ως ωρα επι των ορεων ως ποδες ευαγγε"λιζομενου ακοην
ειρηνης, ευαγγελιζομενου αγαθα." επι γαρ συντελειαι των αιωνων αυτος ημιν δι' εαυτου
λελαληκεν ο Υιος, ου μεσολαβουντος ετι προφητου και φωνης αγιων αλλα δι' εαυτου
καθ' ημας γεγονως ο Μονογενης τους προς ημας πεποιηται λογους. λαλησαι δε φαμεν
εν Υιωι τον Πατερα, ουχ ως δι' ανθρωπου τινος ιδικως δια μεσου κειμενου και
διαπορθμευοντος εις ημας ουκ ιδιους μαλλον αλλα τους παρ' ετερου λογους, αλλ' ιδιαι
φωνηι τηι δια του σωματος λαλουντος ημιν του Υιου· αυτου γαρ ην του Μονογενους και
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχ ετερου τινος η σαρξ· Θεος γαρ ων φυσει γεγονεν ανθρωπος μετα του μειναι Θεος·
τοτε γαρ την αποῤρητον του Θεου και Πατρος φανεραν ημιν εποιει βουλην· ταυτηιτοι
"και καλειται το ονομα αυτου Μεγαλης βουλης αγγελος." Ὀρθως ουν ο Παυλος φησιν
επ' εσχατων των ημερων εν Υιωι λελαληκεναι προς ημας τον Θεον και Πατερα· ᾔδει γαρ
οντα Θεον τον Ἐμμανουηλ, γεγονοτα δε και εν ανθρωποτητι μεθ' ημων τον εκ Θεου
Λογον, επεγνω τον ελευθερον 365 εν τηι του δουλου μορφηι, ωμολογει το πληρωμα του
δι' ημας εαυτον κενωσαντος, εθεωρει της δοξης το υψος του καθεντος εαυτον δι' ημας
εις ταπεινωσιν οστις και ταυτης ενεκα της αιτιας κληρονομος παντων τεθεισθαι
λεγεται, καιτοι κατεξουσιαζων των ολων καθα και νοειται και εστι Θεος· παλιν γαρ εις
τον ιδιον πλουτον αναφοιται και μετα σαρκος. μεμενηκε γαρ ουδαμως εν τηι καθ' ημας
πτωχειαι· ου δια τουτο γενομενος σαρξ ινα πτωχος απομεινηι μεθ' ημων, τον ιδιον τε και
θεοπρεπη πλουτον αποβαλων, αλλ' ινα μαλλον ημεις οι των θειων χαρισματων
νοσουντες την ενδειαν, τηι αυτου πτωχειαι πλουτησωμεν. και γουν Υιος ων φυσει και
συναΐδιος τωι Πατρι οτε δια της αγιας παρθενου και την κατα σαρκα γεννησιν υπεμεινε
δι' ημας, ως εις αρχας υιοτητος ανακομιζομενος εφασκε δια του ∆αυειδ "Κυριος ειπε
"προς με Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε·" το γαρτοι σημερον καιρου του
ενεστηκοτος καθ' ον και γεγονε σαρξ ποιειται την δηλωσιν· υπαρχων δε φυσει και των
ολων Κυριος. μεμαρτυρηκε γαρ Ἰωαννης περι αυτου οτι "εις τα ιδια ηλθεν," ιδια λεγων
αυτου τον κοσμον, ως εις δοξαν ασυνηθη την της βασιλειας καλουμενος εφασκεν "̓Εγω
δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου," δηλον δε οτι του Θεου και Πατρος· ηνεσχετο δε των
τοιουτων, ιν' ως ανθρωπος υιοποιηθεις, καιτοι κατα φυσιν υπαρχων Θεος, οδοποιησηι
δι' εαυτου τηι ανθρωπου φυσει της υιοθεσιας την μεθεξιν, και καλεσηι προς βασιλειαν
ουρανων τους υπο της αμαρτιας τυραννουμενους· ωσπερ γαρ οια τινα κληρον εκ πατρος
εις ολον το εξ αυτου διηκοντα γενος ας εκ της εν Ἀδαμ παραβασεως συμφορας
εσχηκαμεν, αραι και θανατωι πεφορτισμενοι, ουτω παλιν εις απαν το ανθρωπινον γενος
τα εν Χριστωι διαδραμειται λαμπρα· δεχεται γαρ ημιν, ουχ εαυτωι δη παντως ο
Μονογενης, πληρης γαρ εστιν οτι και φυσει Θεος, δειται δε ολως ουδενος,
καταπλουτιζει μαλλον αυτος τοις ανωθεν αγαθοις την συμπασαν κτισιν. 366 Τεθειται
τοινυν ως ανθρωπος κληρονομος παντων οικονομικως, ινα λοιπον ως αυτωι
προσηκοντα τε και ιδιον ανασωσηι κληρον τους επι της γης, ανοσιως διηρπασμενους υπο
τε του διαβολου και των συν αυτωι δυναμεων πονηρων. και γουν εφη προς αυτον ο Θεος
και Πατηρ "Αιτησαι παρ' εμοι και "δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου" και εξης· ου
προς περας ενηνεγμενου, προς τον εαυτου Πατερα περι ημων φησιν "Ους δεδωκας μοι
εκ του κοσμου, σοι ησαν καμοι "αυτους δεδωκας." αθρει δη ουν οπως εις τον υπαρχοντα
αυτωι πλουτον κατα φυσιν ανεισι και μετα σαρκος· ει γαρ ησαν οι εν κοσμωι του Πατρος,
κατα τινα δη τροπον νοηθειεν αν του συμβασιλευοντος αυτωι Λογου; τοιγαρτοι και
εφασκεν οτι "παντα τα εμα σα εστι και τα σα εμα, και "δεδοξασμαι εν αυτοις." πως ουν
αιτειν προσταττεται, και δεχεται μεν εις κληρονομιαν εθνη, κατασχεσιν δε ποιειται και
τα περατα της γης; αποσκιρτησαντα γαρ εξιτηλως τον ανθρωπον δουλειας της υπο Θεωι
διασωσαι θελησας ο των ολων γενεσιουργος και Πατηρ, πεπομφεν εις τονδε τον κοσμον
τον Μονογενη Θεον Λογον ινα γενομενος σαρξ και τοις ανθρωποις συναναστραφεις ως
ανθρωπος, κηρυξαι αιχμαλωτοις μεν αφεσιν, τυφλοις δε αναβλεψιν, καλεσηι δε και
ενιαυτον Κυριου δεκτον. ουκουν καν ει λεγοιτο λαβειν και τεθεισθαι κληρονομος δια το
ανθρωπινον, ουκ αγνοησομεν την οικονομιαν· που γαρ ολως επτωχευσεν, ει μη γεγονε
καθ' ημας, τουτεστιν ανθρωπος μετα του μειναι Θεος; ουτω φρονειν ημας αναπειθων ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

θεσπεσιος Παυλος προσεπηνεγκεν αναγκαιως το ∆ι' ου και τους αιωνας εποιησε. πως
ουν αν γενοιτο και τουτο αληθες; ει γαρ εν εσχατοις του αιωνος καιροις τετοκεν ημιν η
αγια παρθενος τον Ἐμμανουηλ, πως δι' αυτου τους αιωνας πεποιησθαι φησι; και μαλα
ορθως. ο γαρ εκ Θεου Πατρος Λογος ο προ παντος αιωνος και χρονου 367 γεγεννημενος,
επ' εσχατου των ημερων τουτων γεγενησθαι λεγεται σαρκικως εκ γυναικος. αδικησει δε
ολως ουδεν εις αρχαιοτητα θεοπρεπη τον ουτως εχοντα κατα φυσιν το νεωτερον της
οικονομιας ουτε μην της υπαρξεως αυτου το πρεσβυτατον την οικειαν απολεσει δοξαν·
γεγραπται γαρ οτι "Χριστος Ἰησους χθες και σημερον ο αυτος και εις τους "αιωνας." οτι
δε και εν σαρκι πεφηνως προσμεμαρτυρηκεν εαυτωι το ως εν θειαι φυσει πρεσβυτατον,
πιστωσεται λεγων προς Ἰουδαιους "Ἀμην αμην λεγω υμιν πριν Ἁβρααμ γε"νεσθαι εγω
ειμι·" εφη δε και ο θεσπεσιος Ἰωαννης ο ευαγγελιστης "Ὁ οπισω μου ερχομενος
εμπροσθεν μου γεγονεν "οτι πρωτος μου ην·" πλουτει γαρ εν πασι και πρωτευει Χριστος.
Ὃς ων απαυγασμα της δοξης. Ὥσπερ εστιν ατρεπτος ο Πατηρ αει διαμενων τουθ' οπερ
εστι, Πατηρ δηλονοτι ουχ Υιος, ουτω και ο Υιος εμφιλοχωρει τοις ιδιοις, Υιος αει μενων
και εις Πατερα μη μεθισταμενος, ινα φαινηται και κατ' αυτο δη τουτι χαρακτηρ
υπαρχων της υποστασεως του Πατρος. ιδοι δ' αν τις αυτωι της του τεκοντος υπεροχης
και μην και ευκλειας εμπρεπον το καλλος. Θεος γαρ εστιν αληθινος εξ αληθινου Θεου,
φως εκ φωτος, ζωη τε ομοιως εκ ζωης· υπερανεστηκε δε τοσουτον την συμπασαν κτισιν
οσον αν νοοιτο και αυτος ο Πατηρ. εστι γαρ αγενητος εξ αγενητου, και ου τοις εξ ουκ
οντων εις το ειναι παρενηνεγμενοις εναριθμιος· ην γαρ ο Λογος εν αρχηι και Θεος ην ο
Λογος· πως ουν αρα το Ουκ ην αληθες εσται λεγομενον επ' αυτου παρα των ταις θειαις
πολεμουντων γραφαις; ει γαρ εστι γενητος κατ' αυτους, συνυποκεισεται παντως τοις
αλλοις απασι και τον της δουλειας παραδεξεται ζυγον, διοι 368 σει δε κατ' ουδενα
τροπον των εαυτου γεγονοτων. εστιν ουν Θεος μαλλον ως εκ Θεου· φερει γαρ τα παντα
τωι ρηματι της δυναμεως αυτου. γεγονε μεν γαρ "δι' αυτου τα παντα και "χωρις αυτου
εγενετο ουδε εν·" ανεχει δε παλιν αυτος τα παντα προς ακλονητον διαμονην. Ἐλεγομεν
οτι τοις μεν αρχαιοτεροις ο Θεος δια Μωυσεως τεθεσπικε και των προφητων· ημεις δε
γεγοναμεν κατα την του προφητου φωνην "διδακτοι Θεου." διδασκαλον γαρ εσχηκαμεν
αυτον τον εκ Θεου Λογον ενανθρωπησαντα δι' ημας, τον ποιητην των αιωνων, το της
πατρικης δοξης απαυγασμα, τον χαρακτηρα της υποστασεως· ταυτα περιοδικως
θεωρησαντες προσθησομεν τα εχομενα· ταδε εστι ..... Λογος ων ο του Θεου και Πατρος
παναλκης "Αυτος ειπε "και εγεννηθησαν, αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν, εστη"σεν
αυτα εις τον αιωνα και εις τον αιωνα του αιωνος, "προσταγμα εθετο και ου
παρελευσεται." επειδη γαρ των εις το ειναι παρενηνεγμενων η φυσις ουκ εχει την
αφθαρσιαν ουτε μην το ωσαυτως εχειν διαπαντος δυνασθαι· ιδιον γαρ τουτο της
ανωτατω παντων ουσιας· φερει τα παντα αυτος τωι ρηματι της δυναμεως αυτου. Λογος
μεν γαρ εστιν αυτος ενυποστατος και ως εκ Θεου Πατρος κατα φυσιν γεγεννημενος,
πανσθενες δε και ενεργον το ρημα αυτου και παντα ευκολως κατορθουν ισχυον· επαγει
δε τουτοις Καθαρισμον των αμαρτιων ποιησαμενος εκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης
εν υψηλοις, τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων, οσωι διαφορωτερον παρ'
αυτους κεκληρονομηκεν ονομα. δειξας αυτον χαρακτηρα της υποστασεως του Πατρος
και μην και απαυγασμα της δοξης αυτου, μετεισιν αναγκαιως επι την της
ενανθρωπησεως οικονομιαν δι' ης και σεσωσμεθα και την αφεσιν των αμαρτιων
πεπλουτηκαμεν, ηγιασμεθα τε δια του 369 αιματος αυτου. ως γαρ αυτος φησιν ο
σοφωτατος Παυλος "̓Εν ωι εχομεν την απολυτρωσιν δια του αιματος αυτου, "την αφεσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

των παραπτωματων." γραφει δε ωδι και Ἰωαννης περι του Θεου και Πατρος "Ἐαν
περιπατωμεν εν τωι "φωτι κοινωνιαν εχομεν μετ' αυτου και το αιμα Ἰησου "Χριστου του
Υιου αυτου καθαριζει ημας απο πασης αμαρ"τιας." αιματι δη ουν κεκαθαρισμεθα τωι
αγιωι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, ος κεκαθικεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν
υψηλοις, ποτε δε; οτε καθαρισμον εποιησατο δια του αιματος αυτου, τοτε καθισαι
λεγεται, γεγενησθαι δε και κρειττων αγγελων, κληρονομησαι δε παρ' αυτους το
διαφορωτερον ονομα· κεκληται γαρ Υιος. γεγονε μεν γαρ σαρξ ο Λογος καιτοι Λογος ων
και απαυγασμα της δοξης του Πατρος και της υποστασεως αυτου χαρακτηρ, ουκ ιδιαι
φυσει ποιουμενος της μετα σαρκος οικονομιας ιν' ουτως ειπω τους πονους· υπεμεινε
γαρ "σταυρον αισχυνης καταφρονησας," ατιμιας τε και υβρεις και εμπτυσματα· αλλ' ιν'
ημας απαλλαξηι παντος μολυσμου αιματι τωι ιδιωι καθαρους αποφηνας, συναψηι δε δι'
εαυτου τωι Θεωι και Πατρι· "δι' αυτου γαρ "την προσαγωγην" εσχηκαμεν, και αυτος εστιν
η θυρα και η οδος. πλην ει και γεγονε "σαρξ ο Λογος και εσκηνωσεν "εν ημιν," ιδιον
σωμα ποιησαμενος το εκ της αγιας παρθενου ληφθεν, αλλ' ουν εν δοξηι και φυσει
θεοτητος ην και των υπερτατων του Θεου και Πατρος ουκ απεστη θρονων. ην μεν γαρ
ανθρωπος επι γης, επληρου δε παλιν τον ουρανον και ην αυτου τα παντα μεστα. και
ηλαττωτο μεν βραχυ παρ' αγγελους δια γε το της ανθρωποτητος μετρον· υποκαθηται
γαρ των αγγελων το ευκλεες η ανθρωπου φυσις· ην δε και ουτως εχων "υπερανω πασης
αρχης εξουσιας τε "και κυριοτητος και παντος ονοματος ονομαζομενου ου μονον "εν τωι
αιωνι τουτωι αλλα και εν τωι μελλοντι." και τουτο ειδως ο θεσπεσιος γραφει Παυλος
"Γινωσκετε γαρ την 370 "χαριν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου οτι πλουσιος ων
"επτωχευσε δι' ημας, ιν' ημεις τηι αυτου πτωχειαι" πλουτησωμεν. Τοσουτωι κρειττων
γενομενος των αγγελων. Το μεν γαρ Ἄγγελος, ονομα λειτουργιας εστι σημαντικον,
οικετικον τε ημιν υπεμφαινει μετρον· το δε γε Υιος, την εκ Πατρος υπαρξιν ουσιωδη και
φυσικην δηλοι· δια τουτο γουν ουδε συγκριτικως ειρηκε μειζων η τιμιωτερος, ινα μη ως
περι ομογενων τουτου κακεινων τις λογισηται· αλλα Κρειττων ειρηκεν, ινα το
διαλλαττον της φυσεως του Υιου προς τα γενητα γνωρισηι· και τουτων εχομεν την
αποδειξιν εκ των θειων γραφων, του μεν ∆αβιδ ψαλλοντος "Ὅτι "κρεισσων ημερα μια
εν ταις αυλαις σου υπερ χιλιαδας," του δε Σολομωντος αναφωνουντος "Κρεισσων σοφια
λιθων "πολυτελων·" πως γαρ ουχ ετεροουσια και αλλα την φυσιν, η σοφια και οι απο
γης λιθοι; ποια δε συγγενεια ταις εν ουρανοις αυλαις και τοις επι γης οικοις; ουτως αρα
ουδεμια συγγενεια του Υιου προς τους αγγελους εστι· μηδεμιας δε ουσης της συγγενειας,
ουκ αρα συγκριτικως ελεχθη το Κρειττων, αλλα διακριτικως δια το διαλλαττον της
τουτου φυσεως απ' εκεινων· και αυτος ουν ο αποστολος το Κρειττων ερμηνευων, ουκ εν
αλλωι τινι, η εν τηι διαφοραι του Υιου προς τα γενητα τιθησι λεγων οτι ο μεν, Υιος, τα δε,
δουλα· και ο μεν ως Υιος μετα του Πατρος εν δεξιαι καθηται, τα δε ως δουλα παρεστηκε
και αποστελλεται και λειτουργει. Τουτων δε ουτως γεγραμμενων, ου γενητος εκ
τουτων ο Υιος σημαινεται, ω Ἀρειανοι, αλλα μαλλον αλλος μεν των γενητων, ιδιος δε
του Πατρος, εν τοις κολποις ων αυτου· και γαρ και το γεγραμμενον ενταυθα Γενομενος
ου γενητον σημαινει τον Υιον, ωσπερ υμεις νομιζετε· ει μεν γαρ απλως 371 ειρηκει
γενομενος και εσιωπησεν, ην προφασις τοις Ἀρειανοις· επει δε Υιον προειρηκε, δι' ολης
της περικοπης αποδειξας αυτον αλλον ειναι των γενητων, ουδε το γενομενος
απολελυμενως εθηκεν, αλλα το κρειττων συνηψε τωι γενομενος· αδιαφορον γαρ
ηγησατο την λεξιν· ειδως ως επι ομολογουμενως γνησιου Υιου ο λεγων το γενομενος,
ισον τωι γεγενησθαι οτι εστι κρειττων λεγει· το μεν γαρ γεν[ν]ητον ου διαφερει, καν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

λεγηι τις γεγονεν η πεποιηται· τα δε γενητα, δημιουργηματα οντα, αδυνατον λεγεσθαι
γεννητα, ει μη αρα μετα ταυτα μετασχοντα του γεννητου Υιου, γεγεννησθαι και αυτα
λεγωνται· ου τι γε δια την ιδιαν φυσιν, αλλα δια την μετουσιαν του Υιου εν τωι
Πνευματι. και τουτο παλιν οιδεν η θεια γραφη, επι μεν των γενητων λεγουσα "Παντα
δι' αυτου "εγενετο" και "Παντα εν σοφιαι" εποιησεν· επι δε των υιων των γεννητων
"Ἐγενοντο τωι Ἰωβ υιοι επτα και θυγα"τερες τρεις," και "Ἁβρααμ δε ην εκατον ετων οτε
εγενετο αυτωι Ἰσαακ ο υιος αυτου." ουκουν ει των μεν γενητων αλλος εστι, της δε του
Πατρος ουσιας μονος ιδιον γεννημα ο Υιος, μεματαιωται τοις Ἀρειανοις η περι του
γενομενος προφασις· καν γαρ εν τουτοις αισχυνθεντες βιαζωνται παλιν λεγειν,
συγκριτικως ειρησθαι τα ρητα, και δια τουτο ειναι τα συγκρινομενα ομογενη, ωστε τον
Υιον της των αγγελων ειναι φυσεως, αισχυνθησονται μεν προηγουμενως ως τα
Ουαλεντινου και Καρποκρατους φθεγγομενοι· ων ο μεν τους αγγελους ομογενεις ειρηκε
τωι Χριστωι, ο δε αγγελους του κοσμου δημιουργους ειναι φησιν· παρ' αυτων γαρ ισως
μαθοντες και ουτοι, συγκρινουσι τον του Θεου Λογον τοις αγγελοις. αλλ'
εντραπησονται τοιαυτα φανταζομενοι, παρα μεν του υμνωιδου λεγοντος "Τις
ομοιωθησεται τωι Κυριωι εν "υιοις Θεου," και τις "ομοιος σοι εν θεοις, Κυριε;" ακου 372
σονται δε ομως, εαν αρα μαθωσιν, ως εν μεν τοις ομογενεσιν ομολογουμενως φιλει το
της συγκρισεως γινεσθαι, και ουκ εν τοις ετερογενεσιν. Ουδεις γουν Θεον συγκρινοι
προς ανθρωπον, ουδε παλιν ανθρωπον προς τα αλογα, ουδε ξυλα προς λιθους δια το
ανομοιον της φυσεως· αλλα Θεος μεν ασυγκριτον εστι πραγμα, ανθρωπος δε προς
ανθρωπον συγκρινεται, και ξυλον προς ξυλον, και λιθος προς λιθον· και ουκ αν τις ειποι
επι τουτων το Κρειττων, αλλα το μαλλον και το πλεον. ουτως Ἰωσηφ ωραιος μαλλον
ην παρα τους αδελφους αυτου, και Ῥαχηλ της Λειας· και αστηρ αστερος ου κρειττων,
αλλα μαλλον "διαφερει εν δοξηι·" επι δε των ετερογενων, οταν τις ταυτα παραβαληι
προς αλληλα, τοτε το κρειττων προς το διαλλαττον λεγεται, καθαπερ επι της σοφιας και
των λιθων ειρηται. ει μεν ουν ειρηκως ην ο αποστολος Τοσουτωι μαλλον ο Υιος των
αγγελων προαγει, η τοσουτωι μειζων εστιν, ην αν υμιν προφασις ως συγκρινομενου του
Υιου προς τους αγγελους· νυν δε λεγων κρειττονα αυτον ειναι και τοσουτωι διαφερειν,
οσωι διεστηκεν Υιος δουλων, δεικνυσιν αυτον αλλον ειναι της των αγγελων φυσεως·
λεγων δε παλιν αυτον ειναι τον θεμελιωσαντα τα παντα, δεικνυσιν αυτον αλλον ειναι
παντων των γενητων· αλλου δε και ετεροουσιου αυτου οντος παρα την των γενητων
φυσιν, ποια της ουσιας αυτου συγκρισις η ομοιοτης προς τα γενητα; δια τουτο γαρ και
αυτος ο Υιος ουκ ειρηκεν Ὁ Πατηρ μου κρειττων μου εστιν, ινα μη ξενον τις της εκεινου
φυσεως αυτον υπολαβηι· αλλα μειζων ειπεν, ου μεγεθει τινι, ουδε χρονωι, αλλα δια την
εξ αυτου του Πατρος γεννησιν· πλην οτι και εν τωι ειπειν Μειζων εστιν εδειξε παλιν της
ουσιας την ιδιοτητα. και ο αποστολος δε, ου την του Λογου ουσιαν προηγουμενως
διακριναι θελων προς τα γενητα ελεγε 373 Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων·
ασυγκριτον γαρ, μαλλον δε αλλο εστιν· αλλα προς την ενσαρκον οικονομιαν του Λογου
βλεπων και την τοτε γενομενην παρ' αυτου οικονομιαν, ηθελησε δειξαι ουχ ομοιον
ειναι τουτον τοις προτερον, ινα οσωι τηι φυσει διαφερει των προαποσταλεντων παρ'
αυτου, τοσουτωι και πλεον η παρα τουτου και δι' αυτου γενομενη χαρις κρειττων της δι'
αγγελων διακονιας γενηται· δουλων μεν γαρ ην απαιτειν μονον τους καρπους, Υιου δε
και δεσποτου χαρισασθαι τας οφειλας, και μεταθειναι τον αμπελωνα.
Ἔστι μεν ουν ικανα ταυτα δυσωπησαι τους μαχομενους προς την αληθειαν· ει δ'
οτι γεγραπται Γενομενος κρειττων, το Γενομενος ου θελουσιν, ως περι Υιου λεγομενον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ισον ακουσαι τωι Ἐστιν, η δια το γενεσθαι την κρειττω διακονιαν το Γενομενος λαβειν
και νοειν ως ειπομεν, αλλα νομιζουσιν εκ ταυτης της λεξεως γενητον ειρησθαι τον
Λογον, ακουετωσαν παλιν Ει μεν εκ των αγγελων εστιν ο Υιος, εστω και επ' αυτου ως
επ' εκεινων το Γενομενος· και μηδεν αυτων κατα την φυσιν διαφερετω, αλλ' εστωσαν η
και αυτοι υιοι, η κακεινος αγγελος· και κοινηι παντες καθεζεσθωσαν εκ δεξιων του
Πατρος, η μετα παντων και ο Υιος παρεστηκετω ως λειτουργικον πνευμα εις διακονιας
αποστελλομενος και αυτος τας ομοιας εκεινων· ει δε διιστησι τον Υιον ο Παυλος απο
των γενητων λεγων "Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγελων Υιος "μου ει συ, εγω σημερον
γεγεννηκα σε; και παλιν Ἐγω "εσομαι αυτωι εις πατερα και αυτος εσται μοι εις υιον" ....
Ὅταν δε παλιν εισαγαγηι τον πρωτοτοκον. Πρωτοτοκον δε αυτον φησιν ουχ ως φασιν οι
τα ορθα δια 374 στρεφοντες τηι κτισει τουτο συνταττοντες αλλ' επειδηπερ εστιν εν πασι
πρωτευων αυτος .... ...κος, θαυμαζοντες ελεγον "Τις ουτος ο παραγενομενος "εξ Ἐδωμ·
τουτεστιν εκ γης· ερυθημα ιματιων εκ Βοσορ;" ο εστι τηι Ἕλλαδι φωνηι συνοχης η
θλιψεως "ινατι σου "ερυθρα τα ιματια και τα ενδυματα σου ως απο πατητου "ληνου;"
προσεπυνθανοντο δε κακεινο λεγοντες "Τι αυται "αι πληγαι αι ανα μεσον των χειρων
σου;" ο δε προς αυτους "ας επληγην εν τωι οικωι τωι αγαπητωι μου." και ου δηπου φαιη
τις αν ως ην εξ αναγκης αυτωι τους των ηλων τυπους ενειναι τε μετα την αναστασιν και
συν αυτοις αναβαινειν εις τον ουρανον· εκεινο δε μαλλον εικοτως περινοειν αξιον.
ωσπερ απιστησαντι τωι Θωμαι τους τυπους των ηλων και αυτην επεδειξε την πλευραν
ινα λοιπον αναπεισηι λεγειν εξ ευμαθους διανοιας "Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου," ουτω
καθαπερ εγωιμαι τοις αγιοις αγγελοις εμφανη καθιστας της μετα σαρκος οικονομιας τον
τροπον μετα των του παθους σημειων εφαινετο, ερυθρα γουν τα ιματια φερων και
αυτους δε τους τυπους των ηλων ινα και αυτοι πιστευσειαν ως φυσει τε και αληθως
υπαρχων Θεος γεγονε και υιος ανθρωπου, σωμα λαβων εκ της αγιας παρθενου και
καθεις εαυτον εις κενωσιν, ινα προσφοραν και θυσιαν εαυτον υπερ παντων εις οσμην
ευωδιας αναθεις τωι Θεωι και Πατρι διασωσηι την υπ' ουρανον· προσκυνει τοιγαρουν και
η των αγγελων αγια πληθυς, ου παραιτουμενη την προσκυνησιν οτι πρωτοτοκος ην και
εν πολλοις αδελφοις ανθρωπος, δεδιδαγμενη δε την οικονομιαν και τον εκ Θεου κατα
φυσιν επιγινωσκουσα Υιον και οτε γεγονε σαρξ. 375 Προς δε τον Υιον Ὁ θρονος σου, ο
Θεος. Πως ουν ουκ ασυνετον και θρασυ το περιεργαζεσθαι φυσιν, δι' ης τα παντα
παρηχθη προς υπαρξιν, την χρονου παντος πρεσβυτεραν; γεγονασι γαρ δι' αυτης, και
εστι προ παντος αιωνος ο εκ Θεου Πατρος Λογος· αλλ' οι παντολμοι κατηγορουσιν
αυτου το νεωτερον, και γενητον αυτον ειναι φασιν· ουκ ειδοτες οτι τοις του Ἁγιου
Πνευματος αντιφερονται λογοις· δι' αυτου μεν γαρ πεποιησθαι τους αιωνας φασιν οι
λαλουντες εν Πνευματι· οι δε γενητον ειναι διισχυριζονται τον επεκεινα και νου και
λογου, και ουδ' εκεινο δεχονται κατα νουν· ου γαρ εν χρονωι γεγονε πατηρ ο Θεος, αλλ'
ην αει τε και εν αρχηι· τουτου δε ουτως εχοντος, πασα πως αναγκη συνυφεσταναι νοειν
τον Υιον, ινα και αληθως υπαρχηι πατηρ ο Θεος. επει διδασκετωσαν, ει Λογος εστι του
Πατρος ο Υιος και σοφια και δυναμις και χαρακτηρ και απαυγασμα της υποστασεως
αυτου, ποιος ην αρα χρονος καθ' ον ην αλογος ο Πατηρ, ουχ υπαρχοντος του Υιου; ποτε
δε ην διχα της εαυτου σοφιας η της σοφιας πηγη; ποτε δε δυναμεως διχα; ποτε δε ουκ ην
εν Θεωι το απαυγασμα της δοξης αυτου; η πως ουκ αν ειη συν αυτωι τε και εν αυτωι
διηνεκως ο χαρακτηρ αυτου; ει μεν ουν εν χρονωι ταυτα γεγονεν, ουκ ην αρα πατηρ πριν
γενηται, αλογος ην και ασοφος, και ισχυν ουκ εχων, χαρακτηρος τε διχα και
απαυγασματος. αλλ' οιμαι τουτο ειναι δυσσεβες εννοειν, και της ανωτατω δυσσεβειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αποδειξιν εχει· αει δε ην ο 376 Πατηρ· ην ουν αρα και ο Υιος, συνυφεστηκως αει τωι ιδιωι
γεννητορι. Ἠγαπησας δικαιοσυνην. Ὁ θεσπεσιος ∆αυειδ προς τον εν ουρανοις Πατερα
και Θεον κοινην ωσπερ τινα υπερ πασης της ανθρωποτητος εξεφωνει λιτην "Ἔντειλαι ο
Θεος τηι δυναμει σου, δυναμωσον "ο Θεος τουτο ο κατειργασω εν ημιν." δυναμις δε του
Πατρος ο Υιος δι' ου εστερεωσε μεν τους ουρανους και την γην τεθεμελιωκε, και την
τουδε του παντος ειργασται διακοσμησιν. και πεποιηκε μεν τον ανθρωπον κατ' ιδιαν
εικονα και ομοιωσιν, φθορας και θανατου κρειττονα δικαιοσυνης εργατην. επειδη δε
βεβασιλευκεν ο θανατος δια της αμαρτιας και υπενηνεγμεθα τηι φθοραι και "παντες
εξεκλιναν, αμα "ηχρειωθησαν," προενοησεν αναγκαιως των εαυτου κτισματων ο των
ολων γενεσιουργος και Κυριος· ηυδοκησε γαρ ο Θεος και Πατηρ "ανακεφαλαιωσασθαι
τα παντα εν τωι "Χριστωι" και ανακαινισαι εις το εν αρχαις. Ὁ ∆αυειδ ουν το βαθυ της
ενανθρωπησεως διατρανοι μυστηριον, αναφωνων προς τον εκ Θεου Πατρος κατα φυσιν
Υιον "Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας ανομιαν, δια "τουτο εχρισεν σε ο Θεος ο
Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως "παρα τους μετοχους σου." οιονται δε τινες ου τωι
Μονογενει πρεπειν τας τοιασδε φωνας, ειρησθαι δε μαλλον ως προς ανθρωπον απλως
τον εκ της αγιας παρθενου γεγεννη 377 μενον· υθλος δε τωι ουτω φρονουντι ως δια
πολλων αποδεδεικται λογων· ου γαρ ανθρωπος ημιν εγεννηθη κοινος η της προς Θεον
ενοτητος εψιλωμενος ινα τις λεγοι κατα τον εκεινων λογον προεγνωκεναι περι αυτου
τον των ολων Θεον ως ηγαπησε δικαιοσυνην και εμισησεν ανομιαν ως απο γνωμης
ιδιας τε και μονης· καιτοι την του ψαλλοντος φωνην εφαρμοσωμεν αν εικοτως εν
ανθρωπειαι μορφηι πεφηνοτι τωι Μονογενει, και ταις Ἡσαΐου περι αυτου προφητειαις
ισχνον ενιεντες τον νουν· εφη γαρ ωδε "Ἰδου η παρθενος εν γαστρι "εξει και τεξεται
υιον και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμ"μανουηλ· βουτυρον και μελι φαγεται πριν η
γνωναι αυτον "η προελεσθαι πονηρα εκλεξεται το αγαθον. διοτι πριν η "γνωναι το
παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι του εκ"λεξασθαι το αγαθον." ηγαπησε τε
δικαιοσυνην και εμισησεν αδικιαν ως αυτοχρημα υπαρχων και δικαιοσυνη και Θεος·
ουπω γαρ εχον ως απο γε του καιρου το παιδιον το ειδεναι μεν το κατεψεγμενον,
επαινειν δε το μη ουτως εχον, πως αν ηπειθησε πονηριαι του εκλεξασθαι το αγαθον;
αλλ' ην ως εφην Θεος εν σαρκι των ενοντων αυτωι φυσικων αγαθων εξω φερεσθαι μη
δυναμενος. και ουκ επαινω μεν ο βουλομαι λεγειν, εχετω δε ει δοκει κατα τον των
εμπληκτων λογον και ιδιαν αρετην ο καταμονας τηι κατα προσωπον ενωσει
τετιμημενος.
Πλην εκεινο λεγοντων ερησομαι Ἐκ ποιων αρα κατορθωματων τοσουτος εσται
τις καιτοι κατα φυσιν ανθρωπος ων ως και αυτων των θειων αξιωθηναι θρονων και
συνεδρευσαι μεν τωι Θεωι και Πατρι, χρηματισαι δε και Κυριος εν ισωι τωι κατα φυσιν, και
αγγελους μεν εχειν προσκυνητας, λατρευουσαν δε την συμπασαν, καιτοι της γραφης
λεγουσης "Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις και αυτωι "μονωι λατρευσεις," και
προσφατον εν ημιν ουκ εωσης ειναι θεον. αλλ' επ' εκεινο που ταχα δραμουνται το
συνηθες επι 378 κουρημα, και δη και ερουσιν ως ενωσει τηι προς Θεον την της κατα
φυσιν θεοτητος περικεισεται δοξαν. ομολογει τοινυν αληθη την ενωσιν και μη σοφιζου
το χρημα, διιστας μεν τας φυσεις και ανα μερος εκαστην τιθεις, ασυναφη τε ειναι
θατεραν λεγων και μονην ημιν των προσωπων την ενωσιν ουκ οιδ' οπως εξευρηκως.
Ειρησθαι τοινυν διαβεβαιουμεθα προς τον εκ Θεου κατα φυσιν Υιον ως καθ' ημας
γεγονοτα, τουτεστιν ανθρωπον Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας ανομιαν, δια
τουτο εχρισεν σε ο Θεος ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

επειδη γαρ ο πρωτος ανθρωπος την θειαν πεπατηκεν εντολην, ειτα νενοσηκεν η
ανθρωπου φυσις το πολυ λιαν ευπαρακομιστον προς αμαρτιας· δια τουτο κατα φυσιν
ατρεπτος ων ο εκ Θεου Λογος, αγιος τε και δικαιος και μισων την αδικιαν γεγονε καθ'
ημας και κεχρηματικε δουλος, και Θεον επεγραψατο τον Πατερα δια το ανθρωπινον
καιτοι Θεος υπαρχων, και εξ αυτου κεχρισθαι λεγεται δια του Ἁγιου Πνευματος, ουχ
εαυτωι δεχομενος τουτο· και γαρ εστι κατα φυσιν αγιος ως Θεος· αλλ' οιον δι' εαυτου
προσαγων ημας τηι χαριτι και αξιους αποφαινων της παρα Πατρος ευλογιας, καιτοι
παλαι προσκεκρουκοτας δια τε την εν Ἀδαμ παραβασιν και την μετα τουτο καθ' ημων
τυραννησασαν αμαρτιαν· "Ου γαρ πρεσβυς, ουκ αγγελος αλλ' "αυτος" ο Κυριος εσωσεν
ημας. ει δε δη τις οιεται τον εκ Θεου Πατρος Λογον εις ιδιαν φυσιν δεχεσθαι τον
αγιασμον, εις πλατυ και μεγα δυσφημιων αποδημησει πελαγος. ει γαρ εν εσχατοις του
αιωνος καιροις πεπραχθαι φαμεν την ενθαδε λεγομενην χρισιν ητοι αγιασμον, πως ουκ
αναγκαιως και ουχ εκοντας ομολογειν ως ουκ αν ειη κατα φυσιν αγιος, μαλλον δε ουδε
αγιος κατα γε τους εν αρχηι και προ της χρισεως χρονους ηγουν απεραντους αιωνας και
πριν γενεσθαι 379 καθ' ημας αμοιρησας αγιασμου; και ει τουτο εστιν αληθες, ουκ ην
αμαρτιας ελευθερος. Πως δη ουν φησιν ο σοφωτατος Παυλος τον Υιον απαυγασμα τε
ειναι της δοξης του Πατρος, χαρακτηρα δε ομοιως της υποστασεως αυτου; διαμορφοι
γαρ παντως ο χαρακτηρ εφ' εαυτωι το αρχετυπον· ουκουν ουδε αυτος αγιος ο Πατηρ
κατα φυσιν. ειτα τις ο αγιαζων αυτον; εῤρωσθαι δη ουν τοις εκεινων ειποντες εμετοις,
αγιον κατα φυσιν υπαρχειν ομολογησομεν τον Υιον καθαπερ αμελει και αυτον τον
Πατερα, ηγιασθαι δε τοτε κατα σαρκα φαμεν, οτε κεκενωσθαι λεγεται κεχρηματικως
ανθρωπος, ωι κατα μεθεξιν την παρα Θεου και ου κατα φυσιν ιδιαν ενεστιν ο αγιασμος.
και θαυμαστον ουδεν ει τα της ανθρωποτητος ιδια Θεος ων ο Λογος οικειουται
φιλαγαθως τε αμα και οικονομικως. ο γαρ ολως την κενωσιν εθελησας παθειν, πως αν
εικοτως παραιτοιτο τα αυτης; ουκουν ει μεν νοοιτο καθ' εαυτον ο εκ Θεου Πατρος
Λογος, απροσδεης εστι παντος αγαθου, και ιδιον αυτου φαμεν το Ἅγιον Πνευμα. επειδη
δε ως εφην γεγονε σαρξ αυτος τωι ιδιωι Πνευματι τον αυτου καταχριει ναον· ενεργει γαρ
ο Πατηρ απερ αν εργαζοιτο δι' ουδενος ετερου πλην δια μονου του Υιου εν Ἰσραηλ.
ουκουν λεγεται μεν λαβειν το Πνευμα οικονομικως ως ανθρωπος· "Ἰησουν "γαρ τον
απο Ναζαρετ, φησιν, ως εχρισεν αυτον ο Θεος "Πνευματι Ἁγιωι και δυναμει·" διδωσι δε
ως Θεος αυτο τοις τουτο λαβειν αξιοις. και γουν τοις αγιοις αποστολοις ενεφυσησε
λεγων "Λαβετε Πνευμα Ἅγιον," προσεφωνει δε και τοις Ἰουδαιων δημοις ο θεσπεσιος
Πετρος περι αυτου "Τηι δεξιαι ουν του Θεου υψωθεις την τε επαγγελιαν του Πνευματος
λαβων παρα του Πατρος εξεχεε τουτο ο υμεις "βλεπετε και ακουετε." ακουεις εν τουτοις
και μαλα σαφως υψωσθαι τε αυτον τηι δεξιαι του Θεου, λαβειν τε αμα και 380 δουναι το
Πνευμα, υψουται δε δηλονοτι οτε τεταπεινωκεν εαυτον· ωσπερ γαρ καθηκεν εαυτον εις
τουτο εκων, ουτω παλιν εαυτον υψοι και μετα σαρκος αυτος ων η χειρ του Πατρος, δι'
ης τα παντα θεοπρεπως εργαζεται. υψουται τοινυν δι' εαυτου κατα θελησιν του Πατρος,
οτε διαῤρηξας τα του θανατου δεσμα και τοις κατω πνευμασιν ειρηκως "̓Εξελθετε,"
κεκαθικεν εν δεξιαι του Πατρος.
Κεχρισται τοινυν τωι ελαιωι της αγαλλιασεως ο κατα φυσιν Υιος, οτε και Θεος
αυτου κεχρηματικεν ο Πατηρ καθ' ημας γεγονοτος. ατοπον δε τουτο λεγειν ουδαμως·
εφη γαρ που τοις αγιοις αποστολοις "Πορευομαι προς τον Πατερα "μου και Πατερα
υμων και Θεον μου και Θεον υμων." ιδου δη σαφως Θεον εαυτου δια το ανθρωπινον τον
ιδιον εφη Πατερα. επειδη δε κεκλημεθα δι' αυτου προς υιοθεσιαν, κεχρηματικεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αδελφος τοις κατα φυσιν οικεταις, δεδωκεν ημιν Πατερα τον εαυτου. αλλ' ωσπερ ημεις
ει και υιοι κεκλημεθα του Πατρος, εσμεν ει εσμεν, ανθρωποι δηλονοτι, και την του
τετιμηκοτος ουκ ηγνοηκαμεν χαριν· ουτως ο κατα φυσιν Υιος και Κυριος, καν επεγνω
δια την σαρκα και την προς ημας ομοιωσιν Θεον εαυτου τον Πατερα, αλλ' ουκ εξω
γεγονε του ειναι ο εστιν, ουτε μην τηι μετα σαρκος οικονομιαι τους πρεποντας λογους
ημεις αγνοησομεν. πως δε αρα παρα τους μετοχους αυτου κεχρισθαι λεγεται, φερε
λεγωμεν ως ενι. ημεις μεν γαρ κεχρισμεθα τωι Ἁγιωι Πνευματι, διωρισμενων δε φυσικως
των καθ' ημας και τοσουτον, οσον αν νοοιτο θεοτητος φυσις παντος γενητου· ο δε δι'
ημας γενομενος ανθρωπος του Θεου Λογος τωι ιδιωι Πνευματι καταχριει τον εαυτου
ναον, ου μερικην ενεργειαν εντιθεις, ουτε μην εν αῤραβωνος ταξει καθα και ημιν
δωρουμενος, αναπιμπλας δε μαλλον αγιασμου και της εαυτου δυναμεως τε και δοξης.
τοιγαρτοι και εφασκεν "Ὑπερ αυτων εγω αγιαζω εμαυτον "ινα ωσιν και αυτοι
ηγιασμενοι εν αληθειαι."
381 Ὅτι δε καιτοι κεχρισθαι λεγομενος παρα του Πατρος κατα το ανθρωπινον,
ου πεπαυται του ειναι ο ην τε και εστι και εσται διαπαντος, τουτεστι Θεος, αυτος ημας ο
θεσπεσιος Παυλος ενδοιαζειν ουκ εαι, κατα του αυτου προσωπου εντιθεις εφεξης Και συ
κατ' αρχας Κυριε την γην εθεμελιωσας και εργα των χειρων σου εισιν οι ουρανοι· αυτοι
απολουνται, συ δε διαμενεις· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται και ωσει
περιβολαιον ελιξεις αυτους και αλλαγησονται, συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ
εκλειψουσιν. Ειτα τουτοις επισυναπτων ευθυς Προς τινα δε των αγγελων ειρηκε ποτε
Καθου εκ δεξιων μου εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. και ουκ
αν οιμαι υπολαβοι τις σωφρονων ετερον ειναι τον συνεδρον τωι Πατρι παρα τον εκ της
αγιας παρθενου κατα σαρκα γεγεννημενον. και προς γε τουτο ημας αυτος εμπεδοι
λεγων ο Ἐμμανουηλ τοις Ἰουδαιων καθηγηταις "Τι υμιν δοκει περι του Χριστου, τινος
"υιος εστιν; λεγουσιν αυτωι Του ∆αυειδ·" ειτα προς αυτους ο Χριστος "Πως ουν ∆αυειδ
εν πνευματι καλει αυτον "κυριον λεγων Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου Καθου εκ "δεξιων
μου;" συνες ουν οτι τον κεχρισμενον ως ανθρωπον παρα τους μετοχους αυτου και
κυριον ονομαζει και κατ' αρχας εφη θεμελιωσαι τε την γην και αυτους ειργασθαι τους
ουρανους, υπαρχειν δε και διαπαντος· αΐδιος γαρ κατα φυσιν ο εκ Θεου Πατρος Λογος
καιτοι των δι' αυτου γεγονοτων ουκ εχοντων ουσιωδως το αναρχον εν χρονωι,
κεκληνται γαρ εις το ειναι παρα Θεου ος και μονος εχειν ειρηται την αθανασιαν·
αφθαρτον γαρ και ανωλεθρον παρ' αυτον ουδεν. προσεπαγει δε τουτοις σαφη και
εναργεστατην αποδειξιν της ενουσης αυτωι κατα φυσιν υπεροχης Προς τινα γαρ ειπε
των αγγελων Καθου εκ δεξιων μου; ουχι παντες εισι λειτουργικα πνευματα εις
διακονιαν αποστελλομενα δια τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν; ει γαρ ο μεν τοις
της θεοτητος ενι 382 δρυται θωκοις, το δεσποτικον αξιωμα περικειμενος καν ει γεγονεν
υιος ∆αυειδ σωμα λαβων εκ της αγιας παρθενου, οι δε παρεστηκασιν ως Θεωι τε και
βασιλει των ολων, τινι των οντων ασυμφανης η μεταξυ κειμενη διαφορα Χριστου και
αγγελων; ο μεν γαρ εστιν Υιος και Θεος, οι δε το δουλοπρεπες αυχουσι μετρον και προς
ευκλειας της ανωτατω λελογισται παρ' αυτοις το γνησιον εις υπακοην. ει δε δη τις λεγοι
Και ποιος ημας αναπεισει τροπος αυτον οιεσθαι τον εν εσχατοις του αιωνος καιροις δια
της αγιας παρθενου γεγεννημενον θεμελιωσαι τε την γην κατ' αρχας και αυτους εγειραι
τους ουρανους, αντακουσεται παρ' ημων ως ειπερ ελοιτο την της αληθους ενωσεως
εννοησαι δυναμιν, ου την εν μονοις προσωποις και κατα θελησιν ηγουν ευδοκιαν, ιδια
μεν ευρησει γεγονοτα δια την οικονομιαν του Θεου τα ανθρωπινα, ουκ αλλοτρια δε της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ανθρωποτητος τα αυτωι και μονωι πρεποντα τωι ενωθεντι Λογωι· επει δε εστιν εις και
μονος και αληθινος Υιος ο Ἐμμανουηλ, νοειται δε προς ημων Θεος τε και ανθρωπος.
Παντα υπεταξας των ποδων αυτου.
Ἄνιθι, φησι, ταις εννοιαις εις την εν αρχαις του ανθρωπου κατασκευην και τινα
γεγονε πρωτον, πολυπραγμονει δε πως πεποιημεθα παρα Θεου κατ' εικονα και ομοιωσιν
αυτου, τετιμημεθα δε πλουσιως, αρχειν λαχοντες των επι της γης. επειδη δε η του
γενους αρχη, τουτεστιν Ἀδαμ, την θειαν λελυπηκεν εντολην, νενοσηκε τε λοιπον η
ανθρωπου διανοια το λιαν ευπαροιστον εις το πλημμελες, ταυτηιτοι γυμνοι δοξης και
αφθαρσιας και των εν αρχαις αγαθων διετελουμεν εν κοσμωι· σεσωσμεθα δε δια
Χριστου, και τηι παρ' αυτου χαριτι κεκτημεθα τα προς αναληψιν των παλαι
δεδωρημενων. των τοιουτων διηγηματων ο των προκειμενων λογος εισκομιζει το
πλατος· κατατεθηπε γαρ ο θεσπεσιος ∆αυειδ 383 της εφ' ημιν ημεροτητος την
υπερβολην· "Τι γαρ εστιν αν"θρωπος, φησιν, οτι μιμνησκηι αυτου, η υιος ανθρωπου οτι
"επισκεπτηι αυτον;" το μικρον ουτω και ευτελες και απο γης ζωιον. ηλαττωσε γαρ αυτον
βραχυ τι παρ' αγγελους, ηττημεθα γαρ ωμολογουμενως της των αγιων αγγελων
φυσεως τε και δοξης. ουκουν τιμηι τε και δοξηι στεφανουν ηξιωσε και λαμπρους
απεδειξεν ο των ολων Θεος· κεχειροτονηκε γαρ εις αρχην των επι της γης και
κατεστησεν "αυτον επι "τα εργα των χειρων" αυτου.
Και τεθαυμακε μεν εικοτως τα εφ' ημιν ο μακαριος ∆αυειδ· τεχνιτης δε λιαν
υπαρχων εις εννοιας πνευματικας ο σοφωτατος Παυλος, περιτρεπει μεν αστειος εις
εξηγησιν μυστικην των ειρημενων την δυναμιν, οικουμενην δε μελλουσαν ονομαζει
του μετα τουτον αιωνος την καταστασιν, και την εσομενην κατα καιρους των δοθεντων
ημιν επαναληψιν ηγουν εκπληρωσιν. διαπεπτωκαμεν γαρ, ως εφην, της χαριτος εν
Ἀδαμ· ειρηται μεν γαρ ως εκεινωι και πρωτωι τηι ανθρωπου φυσει το "Αυξανεσθε και
πληθυνεσθε και κατακυριευσατε "αυτης·" νυν δε ουπω φησιν ορωμεν αυτωι τα παντα
υποτεταγμενα. ουκουν τον του πραγματος καιρον ετερον οντα ζητησωμεν καθ' ον εσται
και αληθες το εφ' ημιν ειρημενον παρα του ψευδεσθαι μη ειδοτος Θεου. ταυτηιτοι φησι
την οικουμενην την μελλουσαν ουκ αγγελοις μαλλον υποτεταχθαι παρ' αυτου,
δεδωρησθαι δε τουτο τοις επι της γης. Ὅτι δε περι της μελλουσης ημιν οικουμενης οι
μυσταγωγοι διαλεγονται, πως αν ενδοιασειε τις; αφισταντες γαρ των ενεστηκοτων,
ζητειν αναπειθουσι τα εσομενα και "επι "το βραβειον της ανω κλησεως" επειγεσθαι δειν
συμβουλευουσι και την των αγιων ελπιδα διψην καθ' ην τα παντα αυτοις
υποταχθησεται και κατακυριευσουσι της γης. και αυτος ο Σωτηρ διεμεμνητο λεγων
"Μακαριοι οι πραεις οτι "αυτοι κληρονομησουσι την γην." τις ουν αρα εστιν ο δι' 384 ου
γεγονε παρα του Θεου και Πατρος η των καθ' ημας ανακεφαλαιωσις; δηλον οτι Χριστος,
ο και ημας ακολουθον ειπειν ως δια της του ψαλλοντος λυρας "Κυριος μερις της
"κληρονομιας μου και του ποτηριου μου, συ ει ο αποκαθι"στων την κληρονομιαν μου
εμοι·" δι' αυτου γαρ εσχηκαμεν των εν αρχαις τηι φυσει δεδωρημενων αγαθων την
επαναληψιν αυτην και το βεβαιον εις κτησιν. αταλαιπωρον δε και τουτο ιδειν ουχ
ετερως εχον, γεγραφοτος περι αυτου του θεσπεσιου Παυλου "Τον δε βραχυ τι παρ'
αγγελους ηλατ"τωμενον βλεπομεν Ἰησουν δια το παθημα του θανατου "δοξηι και τιμηι
εστεφανωμενον."
Ἀκουεις οπως επανω παντων υπερτατον τον συνθρονον τωι Πατρι τον παρα των
ανω πνευματων εν ταξει Θεου προσκυνουμενον, ωι χιλιαι μεν χιλιαδες λειτουργουσιν
αγγελων, παρεστηκασι δε και μυριαι μυριαδες, καταβιβαζει παλιν ο μυσταγωγος εν τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

καθ' ημας και τον της κενωσεως αφηγειται τροπον προσεπαγων ευθυς και οσα
κατωρθωται δι' αυτης τηι ανθρωπειαι φυσει αγαθα. εννοησον γαρ ηλαττωμενον βραχυ τι
παρ' αγγελους αυτον, ιν' ημεις εν αυτωι πλουτησωμεν τα υπερ φυσιν ιδιαν εν ευδοκιαι
του Θεου και Πατρος· συνηγειρε γαρ ημας "και συνεκαθισεν εν τοις επουρανιοις "εν
Χριστωι." συνεδρευοντος γαρ του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, εφ' ολην δραμειται
το καυχημα την ανθρωπου φυσιν. επει τινα τροπον ημεις τηι αυτου πτωχειαι
πεπλουτηκαμεν, ει κατα μηδενα τροπον το καθ' ημας εν αμεινοσιν, οτε γεγονε καθ'
ημας ο υπερ πασαν την κτισιν; ηλαττωται τοινυν βραχυ παρ' αγγελους ανθρωπος
γεγονως, ινα την ανθρωπου τιμησηι φυσιν και ανακομισηι παλιν εις το εν αρχαις, δοξηι
και τιμηι και εν αυτηι στεφανουμενος καιτοι της δοξης κυριος ων ως Θεος. ωσπερ γαρ η
του Ἀδαμ παραβασις ατιμοτατους απεδειξεν, ουτως δεδοξασμεθα δια της υπερ ημων
υπακοης του Χριστου και αυτην τεθεικοτος την ιδιαν ψυχην "ινα "και νεκρων και
ζωντων κυριευσηι."
385 Πως ηλαττωται παρα τους αγγελους ο παρ' αυτων προσκυνουμενος; η οτι
καθικετο εν τοις της ανθρωποτητος μετροις, και το αποθνησκειν πεφυκος σωμα λαβων
εν αυτωι πεπονθεν εκων, και ταις ανωτατω δοξαις στεφανουται δια το παθος, ως δι'
αυτου καταργησας τον θανατον, και απρακτον αποφηνας την φθοραν, ατε αφθαρσια ων
και ζωη. τα δε της υπεροχης τοις αγγελοις, οτι και εξω σαρκος και του τεθναναι
κρειττους εισι, γεγονοτος εν τουτοις του Υιου δια την εκουσιον κενωσιν. αλλ' ο βραχυ
παρ' αγγελους ηλαττωμενος δια το της ανθρωποτητος μετρον, εν υπεροχηι θεοτητος ων
προσκυνειται παρ' αυτων, και ενιδρυται θωκοις ους περιεστασιν εκεινοι δοξολογουντες
αει, και των δυναμεων αυτον ονομαζοντες κυριον. 386 Ὅπως χαριτι Θεου υπερ παντος
γευσηται θανατου. Τι το Ἐγευσατο παντι τωι σαφες ως γε οιμαι. δους γαρ τωι θανατωι το
ιδιον σωμα και οιον απογευσαμενος σαρκικως του συμβεβηκοτος, ανεβιω παλιν και
πεπατηκεν ευθυς του θανατου το κρατος. ουκουν ο βραχυ παρ' αγγελους ηλαττωσθαι
λεγομενος, αυτος εστιν ο εκ Θεου Λογος, ουκ εις ιδιαν φυσιν παθων την ελαττωσιν· αει
γαρ εστιν αυτος και ωσαυτως εχων, ατρεπτος τε και αναλλοιωτος, υπομεμενηκως δε και
τουτο δι' ημας ανθρωπινως· ηνεσχετο γαρ καιτοι Θεος ων φυσει των της ανθρωποτητος
μετρων δια την οικονομιαν· και τουτο εστι του κατ' αυτον μυστηριου το οτι μαλιστα
θαυμαζεσθαι πρεπον. ουτω και ο προφητης ελεγεν Ἀμβακουμ "Κυριε εισακηκοα την
ακοην σου και εφοβηθην, "κατενοησα τα εργα σου και εξεστην·" εκστασις γαρ αληθως
και του παντος επεκεινα θαυματος το γεγενημενον. αλλ' ουκ οιδ' οπως το επ' αυτο
μυστηριον ου νενοηκοτες ορθως κενολογουσι τινες και δη και γεγραφασι τα εν τωι
ογδοωι ψαλμωι διερμηνευειν εθελοντες .
Σκοπωμεν τοινυν τις ο ανθρωπος περι ου εκπληττεται και θαυμαζει οτι δη ο
Μονογενης κατηξιωσεν αυτου μνησθηναι τε και επισκοπην ποιησασθαι·" ειτα τουτοις
επαγει και μαλα εναργως ως ουκ ειρηται μεν επι παντος ανθρωπου το Τι εστιν
ανθρωπος οτι μιμνησκηι αυτου η υιος ανθρωπου οτι επισκεπτηι αυτον; αλλα περι μονου
του Υιου· πειρωνται δε τους εαυτων λογους εμπεδουν εις αληθειαν περιενεγκειν
λεγοντες τον μακαριον Παυλον εις το εαυτου προσωπον τα εν τωι ψαλμωι, 387 δια τοι το
φαναι "Τον δε βραχυ τι παρ' αγγελους ηλαττω"μενον βλεπομεν Ἰησουν δια το παθημα
του θανατου δοξηι "και τιμηι εστεφανωμενον." ειτα διισταντες τας φυσεις, ολοτροπον
τον εκ της αγιας παρθενου γεγεννημενον ανθρωπον ειναι φασιν ιδικως, περι ου και
θαυμαζει, φησιν, ο ∆αυειδ, οτι και μνημης και επισκοπης ηξιωται· ηξιωται δε και των
υπερ φυσιν ιδιαν, ως ευεργετουμενος παρα του Θεου Λογου. Ἠγνοηκασι δε ως εοικεν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

οτι Χριστος Ἰησους ου καθ' εαυτον ανθρωπος κοινως τε και ιδικως νοειται και λεγεται
προς ημων, ενανθρωπησας δε μαλλον ο εκ Θεου Λογος. ινα δε των εννοιων η αποδοσις
εν κοσμωι τωι δεοντι προιουσα φαινοιτο, φερε και προ γε των αλλων της εν τωι
παροισθεντων ψαλμωι θεωριας αψωμεθα. ᾔδει ως προφητης ο θεσπεσιος ∆αυειδ οτι
κατα την αψευδη τε και θειαν υποσχεσιν "εκ καρπου της οσφυος αυτου το κατα σαρκα"
γενησεται, πλην ουκ ηγνοηκεν οτι Θεος κατα φυσιν υπαρχων εν τοις καθ' ημας εαυτον
καθησει κατα καιρον. διαλεγεται τοινυν εν τωι ογδοωι ψαλμωι και τους προς αυτον
ποιειται λογους ως προς ανθρωπον αμα και Θεον ενα τον εξ αμφοιν επιγινωσκων Θεον.
ταυτηιτοι φησι "Κυριε ο Κυριος ημων, ως "θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι τηι γηι, οτι
επηρθη η "μεγαλοπρεπεια σου υπερανω των ουρανων·" που γαρ ολως η παρα τισι
Χριστος ου τεθαυμαστο; η πως ουκ επηρθη και υπερανω των ουρανων η μεγαλοπρεπεια
αυτου και το της δοξης περιφανες; ειπερ εστιν αληθες οτι "εν τωι ονοματι "̓Ιησου
Χριστου παν γονυ καμπτει επουρανιων και επι"γειων και καταχθονιων και πασα
γλωσσα εξομολογησεται "οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." Ὅτι γαρ
εν ανθρωπειαι μορφηι πεφηνοτι τωι Λογωι και ενωθεντι σαρκι τα τοιαυτα φησιν ο
θεσπεσιος μελωιδος 388 εκδειξειεν αν ευκολως τα εφεξης· εφη γαρ οτι "εκ στοματος
"νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω αινον." επειδη γαρ τον Λαζαρον ηγειρεν εκ
νεκρων, τεθαυμασται μεν παρα παντων, "ευρων δε οναριον εκαθισεν επ' αυτωι," οτε και
παιδες λαβοντες "τα βαΐα των φοινικων" ταις καθηκουσαις αυτον καταγεραιροντες
ευφημιαις εφασκον "Ὡσαννα τωι υιωι "∆αυειδ, ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι
Κυριου." επιτιμωντων δε αυτοις των αλλων, εφασκεν ο Χριστος "Ουκ "ανεγνωτε οτι εκ
στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρ"τισω αινον;" ενηνθρωπηκοτα δη ουν τον Υιον
μονονουχι και εποχουμενον τωι πωλωι βλεπων κατατεθηπεν εικοτως εκεινο
διενθυμουμενος οτι προς τοσουτο σμικροπρεπειας εαυτον οραται καθεις καιτοι κατα
φυσιν υπαρχων Θεος, ειτα του κεκενωσθαι την αφορμην ουχ ετεραν ορων ο μακαριος
∆αυειδ, πλην οτι μονους ημας ους ην αναγκαιον και φθορας εξελεσθαι και αμαρτιας και
τυραννικων αρπασαι χειρων, των του διαβολου φημι, του παντος αξιοι θαυματος της
μετα σαρκος οικονομιας το μυστηριον. ταυτηιτοι φησι "Κυριε "τι εστιν ανθρωπος οτι
μιμνησκηι αυτου η υιος ανθρωπου "οτι επισκεπτηι αυτον;" τις γαρ η ανθρωπου φυσις ως
προς Θεον; και τι τουτο λεγω; τι το γενος το ανθρωπινον; μοιρα τε οση καταλογισθειεν
αν οι επι γης ως προς γε φημι τα των αγιων αγγελων ταγματα; αλλ' ει και μηδεν ολως ο
ανθρωπος φυσει τε και αριθμωι, ουχ υπερειδεν ημας ο ∆ημιουργος, εμνησθη γαρ και
ημων και επισκοπης ηξιωσεν, ως διολωλοτων· ο και εν αρχαις του παραγαγειν εις
υπαρξιν, βραχυ μεν ημας ελαττωσας παρα τους αγγελους, στεφανωσας δε τιμηι τε και
δοξηι και καταστησας μεν επι τα εργα των χειρων αυτου, παντα δε υποταξας υπο ποδας
ημων.
Και της μεν ολης ωιδης ο σκοπος εν τουτοις, φιλοσοφει 38 δε λιαν ο θεσπεσιος
Παυλος και περιιστησιν ευτεχνως νενοσηκοτα τα καθ' ημας εις καινοτητα δια Χριστου·
καινη γαρ κτισις τα εν αυτωι και τα μεν αρχαια παρηλθε, γεγονε δε παντα καινα· τουτο
φησι και δι' ενος των προφητων το Πνευμα το Ἅγιον "Θαρσει Σιων, μη παρεισθωσαν αι
"χειρες σου· Κυριος ο Θεος σου εν σοι δυνατως σωσαι σε "και ανακαινιει σε εν τηι
αγαπησει αυτου." Ἀποφαινει τοινυν ο Παυλος γυμνους ημας της δοξης της παλαι
δεδωρημενης· δια τουτο φησι "Νυν δε ουπω ορωμεν "αυτωι τα παντα υποτεταγμενα."
και ου δηπου φρονουμεν, ορθα φρονειν ηιρημενοι περι ενος ανθρωπου τα τοιαδε λεγειν
αυτον, αλλ' ως εν ενι προσωπωι τον καθολου σημαινων ανθρωπον, σεσυλησθαι φησιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αυτον της παλαι δοθεισης ευκλειας την μεθεξιν. και ποια τις εστιν η του παντος λογου
κατασκευη, τι δε το της ευτεχνιας συμπερασμα διειπειν αναγκαιον. αποφαινει γαρ της
δοξης ημαρτηκοτα δια την εν Ἀδαμ παραβασιν ινα και τον της επαναληψεως
αφηγησηται τροπον και οια τις ην εμφανηι την του γενους πτωχειαν ινα δειξηι παλιν τον
δι' ου πεπλουτισμεθα. προσεπαγει γαρ ευθυς "Τον δε βραχυ τι παρ' αγγελους
"ηλαττωμενον βλεπομεν Ἰησουν δια το παθημα του θανα"του δοξηι και τιμηι
εστεφανωμενον·" Θεος γαρ ων φυσει καθα πλειστακις ειρηκαμεν ο εκ Θεου Λογος,
καθηκεν εαυτον εις κενωσιν και κεχρηματικε μεθ' ημων ως ανθρωπος βραχυ παρ'
αγγελους, ινα και υπηκοος γεγονως τωι Πατρι και μεχρι θανατου, δοξηι και τιμηι
στεφανωσηι την ανθρωπου φυσιν, ως εις εξ ημων στεφανουμενος καιτοι της δοξης
Κυριος ων. Ει δε δη τις λεγοι μνημης και επισκοπης ηξιωσθαι παρα του Θεου Λογου τον
εκ της αγιας παρθενου γεγεννημενον ανθρωπον, ευεργετησθαι τε αυτον και ηξιωσθαι
τιμης υπερ ιδιαν φυσιν, κατακομιει μεν ωσπερ εις γην του μυστηριου 390 την δοξαν,
πλειστον δε οσον οφλησει γελωτα. που γαρ ειπε μοι ψιλος ανθρωπος ο Χριστος; ποτε δε
διχα του ενωθεντος αυτωι νοειται Λογου; εστι γαρ εκ μητρας Ἐμμανουηλ και ου γεγονε
τουτο κατα καιρους. πως ουν αυτον επισκοπης τε και μνημης ηξιωσθαι φασι παρα του
Θεου Λογου; ειτα διισταντες τε και διοριζοντες ολοτροπως αλοιεν αν και ανα μερος,
ημιν γυμνον του ενωθεντος Λογου δεικνυντες ετερον Χριστον και Υιον· ετερον γαρ
αναγκη νοεισθαι τον επισκοπης αυτον και μνημης ηξιωκοτα παρα τον ωι ταυτα δεδοται
παρ' αυτου· πως ουν ετι Κυριος εις μια τε πιστις και εν το βαπτισμα; ει γαρ και πολλη τις
των φυσεων η διαφορα, αλλ' ο γε της ενωσεως τροπος ενα τον εξ αμφοιν εδειξεν Υιον.
ουκουν ει μνημης ηξιωσθαι φαμεν αυτον παρα του Θεου Λογου, ψυχικοι δη παντως
εσμεν πνευμα μη εχοντες καθα γεγραπται· διοριζομεν γαρ εις δυο τον ενα. ει δε ην εν
αρχαις οπερ εστι και εξ αυτης μητρας Ἐμμανουηλ, ει τον της ενωσεως μη παραδεξομεθα
τροπον, εαυτου δη παντως ο Λογος διαμεμνησεται, εαυτον ηξιωσε της επισκοπης,
εαυτον ευεργετησας οραται, και πολλην ημιν εν τουτοις την ατοπιαν εισκομιει των
εννοιων η δυναμις· ου γαρ αλλοτριον του Λογου το σωμα αυτου, αλλως τε τις αρα εστιν
ο κεκενωσθαι λεγομενος παρα της αγιας γραφης; Ει μεν ουν τον εκ της αγιας παρθενου
γεγεννημενον ανα μερος ημιν ισταντες, αυτον υπομειναι φασι την κενωσιν, πως
εκενωθη δεδοξασμενος, ειπερ εστι καθ' ημας ανθρωπωι τιμη και δοξα το επισκοπης
αξιουσθαι και μνημης, ενωσεως τε τυχειν της προς Θεον· ει δ' επ' αυτου λεγοιεν
πεπραχθαι την κενωσιν του Μονογενους, κεκενωται τι παθων· ωι γαρ το παθειν
συμβεβηκε, πρεποι αν μαλλον και το της κενωσεως χρημα. σεσωσμεθα τοινυν δι'
εαυτων, ειπερ εστιν ανθρωπος καθ' ημας ουχ ενωθεις καθ' υποστασιν τωι εκ 391 Θεου
φυντι Λογωι, καθαπερ αυτοι φασιν, ο εκ της αγιας παρθενου γεγεννημενος. πως ουν
Θεος ο Χριστος, ει και αυτος μεθ' ημων ηξιωται μνημης της παρα Θεου και γεγονεν εις
των ευεργετουμενων; καιτοι προσιμεν ως Θεωι προσευχομενοι και των ανωθεν αγαθων
αιτουμενοι την χορηγιαν, ως οληι τηι κτισει διανεμοντα θεοπρεπως τα αιτηματα.
392 Ἐπει ουν τα παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος και αυτος
παραπλησιως. 393 Ἀναγκαιον οιμαι προ γε των αλλων πολυπραγμονησαι λεπτως περι
ποιων αυτωι παιδιων ο λογος, α δη σαρκος τε και αιματος κεκοινωνηκεναι φησι και τις ο
παραπλησιως μετεσχηκως των αυτων. οτε τοινυν ο Μονογενης του Θεου Λογος καιτοι
Θεος και Κυριος ων κατα φυσιν και συνεδρος τωι Θεωι και Πατρι καθηκεν αυτον εις το
της ανθρωποτητος μετρον, συντετακται δε δια τουτο και ως αδελφος τοις κεκλημενοις
δια πιστεως εις υιοθεσιαν Θεου· τοτε δη τοτε της οικονομιας το ευτεχνες ευ μαλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

τετηρηκως εφασκε περι ημων ποτε μεν οτι "Ἀπαγγελω το ονομα σου τοις αδελφοις
"μου," ποτε δε "Ἰδου εγω και τα παιδια α μοι εδωκεν ο "Θεος." Παραδεδοται γαρ αυτωι
παρα του Θεου και Πατρος τα παντα, και κληρος αυτου γεγοναμεν καιτοι παλαι "μεριδες
"αλωπεκων" οντες, καθα φησιν ο ∆αυειδ. υπεκειμεθα γαρ ουχ εκοντες οι δειλαιοι τοις
των δαιμονιων αγελαις· αλλ' αιματι τωι ιδιωι παντας ημας κατεκτησατο και
κεκληρονομηκεν ο Χριστος. και γουν εφη προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον
"Ους δεδωκας μοι εκ του κοσμου σοι "ησαν καμοι αυτους δεδωκας, καγω την δοξαν ην
δεδωκας "μοι δεδωκα αυτοις." καιτοι γαρ Υιος κατα φυσιν υπαρχων χαριτι μεθ' ημων
της τοιασδε δοξης μετεσχηκεναι φησι δια το ανθρωπινον, πλην μεμενηκως οπερ ην
δεδωκεν ημιν την εαυτου δοξαν. κατεσφραγισε γαρ τωι ιδιωι Πνευματι προς υιοθεσιαν
και εν αυτωι "κραζομεν Ἀββα ο πατηρ." ουκουν ημεις οι εν τεκνοις ηριθμημενοι Θεου
κεκοινωνηκαμεν αιματος και σαρκος, τουτεστιν εν αιματι τε εσμεν και σαρκι και εν
φθαρτοις και γηΐνοις σωμασι. ταυτης ενεκα της αιτιας 394 και αυτος ο Μονογενης του
Θεου Λογος ζωη κατα φυσιν υπαρχων μετεσχε των αυτων και ου καθ' ετερον τροπον
αλλα παραπλησιως ινα καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου. Ἐπειδη γαρ ουχ
ετερως ην δυνασθαι το θανατωι και φθοραι και αμαρτιαι κατισχημενον ανακομιζεσθαι
προς το εν αρχαις πλην οτι δια μονου Χριστου, της ενανθρωπησεως το μυστηριον ως εν
καιρωι καθηκοντι πληρουσθαι λοιπον παρεκαλει λεγων ο μακαριος ∆αυειδ "Ἵνα τι,
Κυριε, αφεστηκας "μακροθεν, υπεροραις εν ευκαιριαις εν θλιψεσι;" ταυτηιτοι Ἐμμανουηλ
κεκληται· ου γαρ αφεστηκεν ετι μακροθεν αλλα δη γεγονεν εγγυστερον μεθ' ημων
ανθρωπος πεφηνως ο του Θεου Λογος. παραπλησιως γαρ ημιν μετεσχεν αιματος και
σαρκος, επειδη θανατωι και φθοραι κεκρατηται το επι γης γενος τουτεστιν ο ανθρωπος,
και τωι Θεωι τωι παντων εδοκει δια πολλην ημεροτητα και φιλανθρωπιαν
"ανακεφαλαιωσα"σθαι τα παντα εν τωι Χριστωι" ινα λοιπον ατονησηι θανατος και ως εν
πρωτωι τωι Χριστωι παραχωρων ευρισκηται τωι νικαν τοις επιγειοις σωμασιν. Ουτω γαρ
ουτω εις απαν ημων το γενος η της αφθαρσιας δυναμις κατευρυνεται, και πιστωσεται
γραφων ο θεσπεσιος Παυλος "Ἐπειδη δι' ανθρωπου θανατος και δι' ανθρωπου
"αναστασις νεκρων." εδει γαρ εδει το πεπονθος θεραπευεσθαι και δια της τωι θανατωι
τυραννουμενης σαρκος καταργεισθαι θανατον. ωσπερ γαρ εν Ἀδαμ προσκρουσασα δια
την παραβασιν πεπτωκεν υπο θανατον ουτως επειδη γεγονεν ευδοκιμος εν Χριστωι δια
την υπακοην, των του θανατου βροχων εξηρηται και των εκεινου δειματων ως επ'
αυτοις ανασκιρτωντας ημας εκεινο βοαν "Που σοι θανατε "το νικος, που σου ᾅδη το
κεντρον;" ζωη γαρ υπαρχων 395 ουσιωδως ο Μονογενης του Θεου Λογος ηνωσεν
εαυτον τηι γηΐνηι και αποθνησκουσηι σαρκι, ινα και αυτηι καθαπερ τι των ατιθασων
θηριων επιδραμων ο θανατος ατονησηι λοιπον ηττωμενος. ου γαρ ην δυνασθαι
παραχωρειν τωι θανατωι την ζωην. ου γαρ δηπου αγγελων επιλαμβανεται αλλα
σπερματος Ἁβρααμ επιλαμβανεται οθεν ωφειλε κατα παντα τοις αδελφοις ομοιωθηναι.
ει μη γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης του Θεου Λογος, ηνωσε δε μαλλον εαυτωι το
ανθρωπου προσωπον, καθα δοκει τοις διοριζουσιν ως εν ευδοκιαι μονηι και τηι κατα
θελησιν ροπηι, πως ωμοιωται κατα παντα τοις αδελφοις, μαλλον δε πως αν ολως νοοιτο
και αδελφος ο παντος επεκεινα γενητου και ασυγκριτοις υπεροχαις, ταις κατα φυσιν
λεγω, την κτισιν υπερκειμενος; πως κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος ει μη γεγονεν
ιδια ταυτα αυτου καθα και ημων; εις ουν αρα εστιν Υιος και Κυριος ενωσει τηι καθ'
υποστασιν συνενεχθεντος του Λογου προς το ανθρωπινον σαρκος τε και αιματος
κεκοινωνηκοτος, ομοιωθεντος τε κατα παντα τοις αδελφοις. Ἵνα ελεημων γενηται και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

πιστος αρχιερευς. Μωυσης μεν ο θεσπεσιος δια τυπου και σκιας ενηκεν εις θεογνωσιαν
τον Ἰσραηλ και της εν νομωι δικαιοσυνης παρεδειξε την οδον, αλλ' ην ισχνοφωνος και
βραδυγλωσσος· δια τουτο γνωστος ην το τηνικαδε τοις κατα μονην την Ἰουδαιαν ο των
ολων Θεος, και απο ∆αν και εως Βιρσαβεε και ποταμου και θαλασσης· οροι γαρ ουτοι της
Ἰουδαιων γης· μεγα τε ην και γνωριμωτατον το ονομα αυτου. και τουτο ιδων ο
προφητης ∆αυειδ ψαλλει που και φησι προς αυτον περι των εξ Ἰσραηλ "Ἄμπελον εξ
Αιγυπτου μετηρας, εξεβαλες εθνη και κατεφυτευσας αυτην·" προσεπαγει δε τουτοις,
ποταμωι Ευφρατηι και μην και θαλασσηι τηι προς 396 νοτον και Ἰνδικηι τερματιζων την
Ἰουδαιων "Ἐξετεινε τα"κληματα αυτης εως θαλασσης και εως ποταμων τας
παρα"φυαδας αυτης." συνεσταλμενον ουν αρα και εις μολις διηκον εθνος το του
πανσοφου Μωυσεως οραται κηρυγμα, προσετιθει δε τοις κεκλημενοις της ευπειθειας τα
γερα και της εν νομωι ζωης αμοιβας τα προσκαιρα και ευμαραντα· γην δε φημι την της
επαγγελιας ονομαζειν πανταχη. και δεδικαιωκε μεν ο νομος ουδενα· δικαιουται γαρ
ουδεις εν νομωι παρα Θεου και εστιν "αδυνατον αιμα τραγων και "ταυρων αφαιρειν
αμαρτιας·" ο δε γε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος ελεημων γεγονε και πιστος αρχιερευς
εις το ιλασκεσθαι τας αμαρτιας του λαου και εν ωι γεγονεν αυτος πειρασθεις βεβοηθηκε
τοις πειραζομενοις. κεκληκε μεν γαρ αγιαι και επουρανιωι κλησει την οικουμενην,
ελεημων δε γεγονεν αρχιερευς, οτι μη νομου διακονος ην του κατακρινοντος,
αμνησικακωι δε μαλλον χαριτι και αγαπηι δεδικαιωκε δια πιστεως και των αρχαιων ημιν
πταισματων δεδωρηται την απονιψιν. ελεημων γαρ ων αει τε και φυσει, τεθειται
μεσιτης ημων και Θεου δια της ενανθρωπησεως ο Μονογενης αυτου Λογος, ιν' ωσπερ
αει χρηστος τε και ελεημων ην, ουτω δη παλιν αρχιερευς αναδεδειγμενος κατοικτειρηι
τους επι της γης, τα φιλα τε αυτωι και συνηθη δρων και των ιδιων ουκ εξισταμενος
αγαθων, ιλεω δε και αυτον ημιν τον εν τοις ουρανοις αποφηνηι Πατερα.
Γεγονε δε και πιστος κατα θελημα του Θεου και Πατρος, εαυτον υπερ ημων εις
οσμην ευωδιας προσαγαγων και τας παντων ημων αμαρτιας ανενεγκων "εν τωι σωματι
αυτου επι το ξυλον," καθα γεγραπται· βεβοηθηκε γαρ ουτω τοις πειραζομενοις εν ωι
πεπονθεν αυτος πειρασθεις, τωι γαρ μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν, κατα το γεγραμμενον.
νοεισθω δη ουν εν τουτοις το πειρασθεις αντι του πεπονθως ητοι πειρασμον τον εκ των
σταυρωσαντων υπενεγκων· δους γαρ υπερ παντων το εν ωι πεπονθε σωμα, 397 παντας
ημας ηλευθερου και θανατου και αμαρτιας και πειρασμων. ουκουν βεβοηθηκε τοις
πειραζομενοις εις υπερ παντων αποθανων, ο πασης της κτισεως αξιωτερος, "ιν' οι
"ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν αλλα τωι υπερ αυτων απο"θανοντι και εγερθεντι." Ὅτι
γαρ αγιους ημας αποτελων σαρκι πεπονθεν ο Χριστος, πληροφορησει λεγων ο θεσπεσιος
Παυλος τοις εξ εθνων τε και Ἰουδαιων "Και υμας ποτε οντας απηλλο"τριωμενους και
εχθρους τηι διανοιαι εν τοις εργοις τοις "πονηροις, νυνι δε αποκατηλλαξεν εν τωι σωματι
της σαρ"κος αυτου δια του θανατου, παραστησαι υμας αγιους και "αμωμους και
ανεγκλητους κατενωπιον αυτου, ει γε επιμε"νετε τηι πιστει τεθεμελιωμενοι και εδραιοι
και μη μετα"κινουμενοι απο της ελπιδος του ευαγγελιου ου ηκουσατε." σοφον ουν αρα
τοις κεκλημενοις εις ελπιδα ζωσαν και μενουσαν ειπειν Ὅθεν αδελφοι κλησεως
επουρανιου μετοχοι κατανοησατε τον αποστολον και αρχιερεα της ομολογιας ημων
Ἰησουν πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον καθα και Μωυσης εν τωι οικωι αυτου.
επουρανιον δε και μαλα εικοτως ονομαζει κλησιν την δια Χριστου· χαριειται γαρ ο των
ολων Θεος τοις δι' αυτου κεκλημενοις, ου προσκαιρα και ευμαραντα και οσα τοις
αρχαιοτεροις ο δια Μωυσεως εδιδου νομος, αλλ' οσα τοις απαξ ηξιωμενοις ελειν εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

μακραιωνα βιον συνεκτεινεται και αναποβλητον εχει την κτησιν. κεχρηματικαμεν δε
και ετερως επουρανιοι, Χριστου πρωτευοντος και οδου και θυρας ημιν γεγονοτος. και
γουν ο Παυλος φησι "Και καθως "εφορεσαμεν την εικονα του χοικου φορεσωμεν και
την "εικονα του επουρανιου," και παλιν "Ὁ πρωτος ανθρωπος "εκ γης χοικος, ο
δευτερος εξ ουρανου. οιος ο χοικος, τοι"ουτοι και οι χοικοι, και οιος ο επουρανιος,
τοιουτοι και οι "επουρανιοι." γεγοναμεν τοινυν επουρανιοι, μορφουμεθα γαρ εις
Χριστον δια Πνευματος, ος εστιν εξ ουρανου· δια 398 τουτο και περιπατουντες επι γης,
εχομεν "εν ουρανοις το "πολιτευμα." ου γαρ τοις αρχαιοις εν ισωι προσεληλυθαμεν
ημεις "ψηλαφωμενωι πυρι και γνοφωι και ζοφωι και θυελληι "και σαλπιγγος ηχωι και
φωνηι ρηματων," προσεληλυθαμεν δε μαλλον "Σιων ορει και πολει Θεου ζωντος
Ἱερουσαλημ "επουρανιωι και μυριασιν αγγελων πανηγυρει και εκκλησιαι "πρωτοτοκων
απογεγραμμενων εν ουρανοις και κριτηι Θεωι "παντων και πνευμασι δικαιων
τετελειωμενων και διαθηκης "νεας μεσιτηι Ἰησου και αιματι ραντισμου κρειττον
λαλουντι "παρα το Ἄβελ." το μεν γαρ αιμα του Ἄβελ κατεκεκραγει του φονευτου και
αδελφοκτονου, λαλει δε τα εκεινου κρειττονα το τιμιον αιμα, μονον γαρ ουχι και
εξαιτει τωι κοσμωι τον εκ Πατρος ελεον και ρεραντισμεθα δι' αυτου προς δικαιωσιν.
Κατανοησωμεν τοινυν τον αποστολον και αρχιερεα της ομολογιας ημων Ἰησουν
πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον· αρχιερεα δηλονοτι και αποστολον, ος και γεγονε
πιστος και μεχρι θανατου και σταυρου, καθεις εαυτον εν ευδοκιαι Πατρος ινα και ημας
εαυτου καταστησηι μιμητας, ου δι' αυτον δεδιοτας υπομειναι τον θανατον, ει προσιοι
κατα καιρους δι' ευσεβειαν και υπακοην τινος προς Θεον. συλληψεται δε προς τουτο
ημιν και ο μακαριος Πετρος ουτω λεγων "Εις "τουτο γαρ και εκληθητε οτι Χριστος
απεθανεν υπερ ημων "ημιν υπολιμπανων υπογραμμον ινα επακολουθησητε τοις
"ιχνεσιν αυτου," και αυτος δε φησιν ο Σωτηρ "Ει τις "θελει οπισω μου ελθειν,
απαρνησασθω εαυτον και αρατω "τον σταυρον αυτου και ακολουθειτω μοι." Το γεμην
ωνομασθαι πιστον τον Υιον, αδικησειεν αν ουδεν την δοξαν αυτου, θεοπρεπεστατην γαρ
ουσαν την λεξιν κατιδοι τις αν και επ' αυτου δε κειμενην του Θεου και Πατρος·
γεγραπται γουν οτι "Θεος πιστος και ουκ 399 "εστιν αδικια εν αυτωι, δικαιος και οσιος ο
Κυριος·" εφη δε τις και των Χριστου μαθητων "Ὥστε και οι πασχοντες "κατα το θελημα
του Θεου πιστωι κτιστηι παρατιθεσθωσαν "τας ψυχας αυτων," και μην και ο Παυλος
"Πιστος ο "Θεος δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν του υιου αυτου." τι γαρ ετερον εν
τουτοις ημιν σημαινει το Πιστος η το ασφαλης τε και βεβαιος και αξιοχρεως εις πιστιν
ων αν λεγοι τυχων η ων αν ελοιτο κατορθουν; γεγονε δε τοιουτος ο Υιος τωι Πατρι και
εν ανθρωποτητι καθιγμενος, και σταυρον και θανατον ανατλας ινα κατορθωσηι το αυτωι
δοκουν. εφη γουν "Ὅτι καταβεβηκα εκ του ουρανου ουχ ινα ποιω το "θελημα το εμον
αλλα το θελημα του πεμψαντος με· τουτο "δε εστι το θελημα του πεμψαντος με ινα παν
ο δεδωκε μοι "μη απολεσω εξ αυτου αλλ' αναστησω αυτο τηι εσχατηι "ημεραι." δεδομεθα
γαρ ως Σωτηρι και ζωοποιωι τωι Υιωι, και τουτο ην εργον αυτωι παρα του Πατρος· ενεργει
γαρ δι' Υιου παν οτι αν βουλοιτο κατορθουσθαι θεοπρεπως οτι και δυναμις αυτου εστι
και σοφια. δια τουτο και αυτος εφασκεν ο Υιος "Ἐγω δε εχω την μαρτυριαν μειζω του
Ἰωαννου, τα "γαρ εργα α δεδωκε μοι ο Πατηρ ινα τελειωσω αυτα τα "εργα α εγω ποιω
μαρτυρει περι εμου οτι ο Πατηρ με "απεστειλε·" ψαλλει δε που και ο ∆αυειδ "Ἔντειλαι ο
Θεος "τηι δυναμει σου, δυναμωσον ο Θεος τουτο ο κατειργασω εν "ημιν." Φερε δε
πολυπραγμονησωμεν ει δοκει, τις δη αρα και επι τισι γεγονε τωι Υιωι της ιερατειας ο
τροπος, ποτερον δουλοπρεπης και της ετερου δοξης υπουργος, η μαλλον τωι Υιωι τα κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

φυσιν αρμοδιωτατος και τοις της ενανθρωπησεως λογοις ουκ ασυμβατος. οι μεν γαρ
παλαι κατα τον Μωσεως δοθεντα νομον ιερουργουντες Θεωι ως εν τυπωι και σκιαι
προσηγον λατρειας, αυτον ιερωμενοι τωι Πατρι τον Υιον, και 400 εις οσμην ευωδιας
ανακομιζοντες ως εν χιμαρωι και κριωι και μοσχωι πλειστακις. εριφος γαρ υπερ αμαρτιας
εσφαζετο κατα γε την πιστιν των ιερων γραμματων αλλ' εν εκεινοις μεν ην της
αληθειας η μορφωσις· γεγραφε δε ημιν ο σοφωτατος Παυλος "Χριστος δε
παραγενομενος αρχιερευς των "μελλοντων αγαθων δια της μειζονος και τελειοτερας
σκη"νης, ου χειροποιητου, τουτεστιν ου ταυτης της κτισεως, "ουδε δι' αιματος τραγων
και μοσχων, δια δε του ιδιου "αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις τα αγια αιωνιαν λυτρωσιν
"ευρομενος." επραττετο μεν γαρ δι' αιματος αλλοτριου της λατρειας η δυναμις τοις
κατα νομον ιερουργοις· υποδειγματι γαρ και σκιαι λελατρευκασι των επουρανιων·
Χριστος δε ουχ ουτω, πολλου γε και δει, σεσωκε γαρ την υπ' ουρανον αιματι τωι ιδιωι και
"ου κατα νομον εντολης σαρκινης "γεγονεν ιερευς αλλα κατα δυναμιν ζωης
ακαταλυτου·" προσκεκομικε γαρ εαυτον υπερ ημων, ατονουσης εις δικαιωσιν της εν
τυπωι λατρειας, και γαρ ην "αδυνατον αιμα ταυ"ρων και τραγων αφαιρειν αμαρτιας,"
οθεν και δευτερας διαθηκης εξηιτηθη τοπος, ουκ εχουσης εφ' εαυτηι της πρωτης το
αμεμπτον. ειδως δε το θελημα του Θεου και Πατρος ο εξ αυτου κατα φυσιν Υιος, εαυτον
υπερ ημων παντων προσκομιων τε αμα και ιερουργησων αυτωι γεγονεν ανθρωπος υπερ
ημων. και τουτου μαρτυς γενοιτ' αν ημιν ου ψευδοεπης ο μακαριος Παυλος, εφη γαρ
παλιν περι αυτου "∆ιο εισερχομενος εις τον κοσμον λεγει Θυσιαν και προσ"φοραν ουκ
ηθελησας, σωμα δε κατηρτισω μοι· ολοκαυτω"ματα και περι αμαρτιας ουκ εζητησας,
τοτε ειπον Ἰδου ηκω, "εν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου, του ποιησαι ο "Θεος το
θελημα σου." τις ουν αρα εστιν ο εις τον κοσμον εισερχομενος; πως δε και ολως
εισβεβηκεναι λεγεται; μη ουχι δη προτερον εξω τε υπαρχων αυτου και οιον
απωικισμενος; Εισβεβηκε τοινυν εις τονδε τον κοσμον ο εκ Θεου Λογος, ου τοπικως δε
μαλλον αλλα φυσικως οτε και αυτος μερος πεφηνε του κοσμου καταρτισαντος αυτωι το
σωμα του Θεου και Πατρος, ινα και της απαντων ζωης ανταλλαγμα γενηται τεθνεως
σαρκι κατα τας γραφας. γεγονε γαρ "δια τουτο "καινης διαθηκης μεσιτης οπως θανατου
γενομενου εις απο"λυτρωσιν των επι τηι πρωτηι διαθηκηι παραβασεων, την "επαγγελιαν
λαβωσιν οι κεκλημενοι της αιωνιου κληρονο"μιας." ωνομασται τοινυν αρχιερευς και
αποστολος της ομολογιας ημων, ευ μαλα πεποιημενος, προσκεκομικε τωι Πατρι καθαπερ
οσμην ευωδιας πνευματικης και ως ηδη κεκαθαρμενους, προσιομεν γαρ λεγοντες της
πιστεως ημων το μαθημα. οτε τοινυν της ακραιφνους πιστεως την ομολογιαν τε και
ομοουσιον Τριαδα ποιεισθαι προστεταγμεθα, πως ουχ απασιν εναργες ουχ ως ετερωι
μαλλον αυτην ιερουργει και προυχοντι τε και υπερκειμενωι κατα την φυσιν, εαυτωι δε
μαλλον μετα του Πατρος και του Ἁγιου Πνευματος. Θεος ουν αρα και εν σαρκι γεγονως
νοοιτ' αν εικοτως· δεδικαιωμεθα γαρ ομολογουντες οτι και γεγονε σαρξ και μεμενηκε
Λογος και πεπατηκεν υπερ ημων του θανατου το κρατος, ζωη κατα φυσιν υπαρχων ως
εκ ζωης του Πατρος.
Ὅτι γαρ εστι Θεος κατα φυσιν και Υιος αληθως ο Ἐμμανουηλ, ουδεν ηττον ημας
πιστωσεται λεγων ο μακαριος Παυλος ως γεγονε μεν αποστολος και αρχιερευς της
ομολογιας ημων, πιστος δη προς τουτωι τωι ποιησαντι αυτον καθα και Μωυσης εν τωι
οικωι αυτου, πλειονος γεμην δοξης αυτος ηξιωται παρα Μωσεα, καθοσον πλειονα τιμην
εχει του οικου ο κατασκευασας αυτον. και μοι παλιν εν τουτοις καταθαυμαζειν επεισι
τον μυσταγωγον, υποτρεχει γαρ ευμηχανως 402 τον Ἰσραηλ ου μετριως απονενευκοτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

προς το εξηνιον και προς γε το δειν αντιφερεσθαι τωι Χριστωι. και των εις Μωσεα τε
λογων και εγκωμιων απτεται, πιστον μεν αποκαλων, συνεισαγων δε τουτοις αστειως
της του Σωτηρος ημων υπεροχης το πολυ λιαν ανεστηκος· εφη γαρ γενεσθαι Χριστον
αποστολον και αρχιερεα και προς γε τουτωι πιστον, καθαπερ αμελει και αυτος γεγονεν ο
Μωυσης, ευαφορμως δε λιαν παρενεγκων εις μεσον το Μωσεως ονομα και τους
επαινους τους επ' αυτωι προκαταθεις τωι Λογωι δεδειχεν ευθυς κατοπιν οντα της δοξης
Χριστου· τετιμησθαι γαρ εφη μειζονως αυτον καθοσον πλειονα τιμην εχει του οικου ο
κατασκευασας αυτον. Ὁραις οπως και εν σαρκι γεγονοτα τον του Θεου Λογον και εν τηι
του δουλου μορφηι νοουμενον οικονομικως των της ανθρωποτητος ανακομιζει μετρων
και των της δουλειας ορων επεκεινα τιθεις, γενεσιουργον ειναι φησι των ολων και
αυτου δε δηλονοτι Μωσεως, στεφανοι δε δια τουτων τηι της κατα φυσιν κυριοτητος
δοξηι. ει γαρ εστιν αληθες οτι των ποιηματων ουδεν ταυτον εσται κατ' ουσιαν τωι
ποιητηι, πως αν ενδοιασειε τις οτι παντη τε και παντως αμεινων εσται κατα την δοξαν ο
κατασκευασας αυτον; επιτηρει δε οτι τον αποστολον και αρχιερεα της ομολογιας ημων
αυτον εφη πιστον μεν γενεσθαι τωι ποιησαντι αυτον καθα και αυτος ην ο ιεροφαντης
Μωσης, πλειονος γεμην ηξιωσθαι δοξης παρ' εκεινον καθοσον πλειονα τιμην εχει του
οικου ο κατασκευασας αυτον· προσεπαγει δε τουτοις, Θεον οντα καταδεικνυς τον
Ἰησουν Πας δε οικος κατασκευαζεται υπο τινος, ο δε τα παντα κατασκευασας Θεος.
ουκουν ει μεν ην τις ανθρωπος εις των καθ' ημας ο Χριστος, εδει κρινεσθαι τα κατ'
αυτον ως απο μονου του χρονου της κατα σαρκα γενεσεως· επειδη δε ο και αυτων
αιωνων πρεσβυτατος Μονογενης Υιος εν ευδοκιαι του Θεου και Πατρος γεγονεν ανθρω
403 πος, κεχρηματικε τε ουτος Χριστος Ἰησους· καινον γαρ ονομα τουτο αυτωι και τοις
της οικονομιας καιροις συνεισβεβηκος, προσεσται παλιν αυτωι και ει γεγονε σαρξ το προ
παντος ειναι χρονου και το δειν ομολογεισθαι προς ημων οτι των ολων εστι
γενεσιουργος· "Εις γαρ Θεος ο Πατηρ εξ ου "τα παντα και εις Κυριος Ἰησους Χριστος δι'
ου τα "παντα," και παλιν "Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο "αυτος και εις τους
αιωνας." πως ουν αυτος κατα την χθες αν ειη καιτοι γεννηθεις εν εσχατοις του αιωνος
καιροις; οτι της του Θεου Λογου φυσεως το πρεσβυτατον, ως εφην, αναποβλητον αυτωι
μεμενηκεν αναγκαιως και εν χρονοις της μετα σαρκος και νεωτατης οικονομιας. και
γουν εποιειτο μεν λογους ποτε περι του προπατορος Ἁβρααμ προς τον Ἰσραηλ λεγων
"Ἁβρααμ ο πατηρ υμων ηγαλλιασατο ινα "ιδηι την ημεραν την εμην, και ειδεν και
εχαρη." οι δε κατ' ουδενα τροπον το επ' αυτωι συνιεντες μυστηριον, ανθρωπον δε καθ'
ημας απλως, και περα τουτου μηδεν, υπονοουντες υπαρχειν αυτον, ασυνετως εφασκον
"Πεντηκοντα ετη ουπω "εχεις, και Ἁβρααμ εωρακας;" ο δε προς αυτους "Ἀμην "λεγω
υμιν πριν Ἁβρααμ γενεσθαι εγω ειμι." εστι τοινυν αυτου τε του Ἁβρααμ και Μωσεως και
των ολων τεχνιτης και γενεσιουργος, αναγκη δε πασα των ιδιων ποιηματων
προυφεσταναι λεγειν τον ποιητην, και των κατ' εικονα την προς αυτον εκτισμενων
προαναφαινεσθαι το αρχετυπον καλλος. ουκουν ασυγκριτως το Μωσεως υπερβαλειται
μετρον, μαλλον δε και παντος του κεκλημενου προς γενεσιν η δοξα Χριστου υπαρξει.
και καθ' ετερον δε τροπον πειραται πληροφορειν ο θεσπεσιος Παυλος οτι γεγονεν αυτωι
σοφος τε και αληθης ο περι τουτων λογος· ην μεν γαρ, φησιν, ο Μωσης πιστος εν ολωι
τωι οικωι αυτου ως θεραπων εις μαρτυριον των λαληθησομενων, Χριστος δε ως υιος επι
τον οικον αυτου ου ο οικος εσμεν ημεις. αθρει δη ουν οπως τωι μεν μακαριωι Μωυσηι
μετρον απονεμει το οικετικον τωι γνησιοτητος τροπωι 404 κοσμουμενον. ειναι γαρ φησιν
εν τωι οικωι πιστον εις μαρτυριον των λαληθησομενων, τουτεστιν εις διακονιαν των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

παρα Θεου λογων, Χριστον δε ουχ ουτως· ου γαρ ως εν οικωι πιστον οικετην, αλλ' ως
Υιον και δεσποτην επι τον οικον του Πατρος, τουτεστιν ημας τους εν πιστει
δεδικαιωμενους και ηγιασμενους εν πνευματι. πεπαιδαγωγηκε μεν γαρ ο Μωσης δια της
του νομου σκιας τους αρχαιοτερους και τα της οικετικης γνησιοτητος εκομιζετο γερα,
Θεου λεγοντος προς αυτον "Συ δε αυτου στηθι μετ' εμου," πολυ δε λιαν εν αμεινοσιν επι
Χριστου. κεκαθικε γαρ "εν δεξιαι του θρονου της μεγαλωσυνης εν υψηλοις," και
κατυκηκεν ως Υιος και Κυριος εν τωι οικωι του Πατρος αυτου. εναυλιζεται γαρ ημιν ως
Θεος δια του ιδιου Πνευματος, καιτοι του πανσοφου Μωσεως εν ουδενι κατοικησαντος,
ου γαρ μετοχοι γεγοναμεν Μωσεως, αλλ' ουδε ετερου τινος των αγιων, μετεσχηκαμεν
δε του Χριστου, δια τε του Πνευματος και της ευλογιας της μυστικης.
Καιτοι γαρ Θεου λεγοντος δι' ενος των αγιων προφητων "Ὅτι ενοικησω εν
αυτοις και εμπεριπα"τησω και εσομαι αυτων Θεος και αυτοι εσονται μοι λαος."
ενεστηκοτος ηδη καιρου καθ' ον εδει τουτο πληρουν, κατυκηκεν εν ημιν ο Χριστος
κατα την αρχαιαν υποσχεσιν, ιν' ημας αποφηνηι ναους Θεου ζωντος, τουτεστιν αυτου,
και συναψηι δι' αυτου τωι Θεωι και Πατρι. και γουν εφη τοις αγιοις αποστολοις "Ἐν
εκεινηι τηι ημεραι γνωσεσθε οτι εγω "εν τωι Πατρι μου και υμεις εν εμοι καγω εν υμιν· ο
γαρ "κολλωμενος τωι Κυριωι εν πνευμα εστι," κατα το γεγραμμενον. παρατιθεμενος δε
και ημας τωι Θεωι και Πατρι παλιν ουτω φησιν "Ου περι τουτων δε ερωτω μονον αλλα
"και περι παντων των πιστευοντων δια του λογου αυτων "εις εμε, ινα παντες εν ωσι,
καθως συ Πατερ εν εμοι καγω "εν σοι, ινα και αυτοι εν ημιν εν ωσιν ινα ο κοσμος
πιστευηι 405 "οτι συ με απεστειλας. καγω την δοξαν ην δεδωκας μοι "δεδωκα αυτοις ινα
ωσιν εν καθως και ημεις εν, εγω εν "αυτοις και συ εν εμοι, ινα ωσι τετελειωμενοι εις
εν." Ουκουν εν Χριστωι το της ενωσεως αγαθον της προς Θεον και Πατερα
κεκερδηκαμεν, και μενει παντως εν ημιν, το ουτω λαμπρον και περιφανες αγλαΐσμα
τετηρηκοσι την παῤρησιαν και το καυχημα της ελπιδος, και προς γε τουτοις πιστευουσιν
ουχ οτι παρα τον εκ Θεου Πατρος ετερος εστιν ιδικως τε και ανα μερος υιος ο εκ της
αγιας παρθενου γεγενημενος ναος, αλλ' οτι γεγονε μεν κατα τας γραφας, "σαρξ "ο
Λογος και εσκηνωσεν εν ημιν," ου πεπαυται δε του ειναι Θεος, αλλ' εστιν Υιος εις και
Κυριος εις Ἰησους ο Χριστος. Και διικνουμενος αχρι μερισμου. Το γεμην ∆ιικνουμενος
αχρι μερισμου ψυχης και πνευματος εστι και ουτως νοησαι, οτι το παρα Θεου κηρυγμα
διαιρει και μεριζει τα της ψυχης μερη, δεκτικην ποιουν και χωρητικην των
ακουομενων. 406 Γη εκφερουσα ακανθας. Ἣ γεμην ραιθυμος ψυχη παρεικαζοιτο αν
εικοτως γηι πονηραι και αλμαδι, δεχομενηι μεν πολλακις παρα των γηπονειν ειωθοτων
τας των σπερματων καταβολας, τικτουσηι δε το συμπαν ουδεν· εις ποιον δε αυτηι τελος η
ραιθυμια εκβησεται, απρακτον αποφηνασηι την δοθεισαν αυτηι παρα του Θεου δωρεαν,
διδαξει λεγων ο Παυλος, οτι το τελος αυτης εις καυσιν. βουλει και δια πραγματων το
ειρημενον ιδειν αληθες; γεγονε ποτε γη καρποφορος ο Ἰσραηλ "Ἄμπελος
"ευκληματουσα," κατα το γεγραμμενον· ταυτηι γεγονασιν εν ταξει νεφων οι μακαριοι
προφηται, και θειοις αυτην καταρδοντες λογοις, ωφελειν εσπουδαζον, αλλ' "εποιησεν
"ακανθας," αγρια γεγονε και υλομανης· δεδοται τοινυν εις καυσιν, τουτεστιν ηχρειωθη
παντελως, και τωι πυρι τεταμιευται. Χρυσουν εχουσα θυμιατηριον κ.τ.λ. Ἀλλα ταυτα μεν
δια μακρου περι της σκηνης και των εν αυτηι ειρηται· αναλαβοντες δε δια βραχεων
αυθις ερουμεν οτι τρεις ησαν τοποι της σκηνης· ο μεν εξω αφωρισμενος πασι, μεθ' ον το
πρωτον καταπετασμα, το και επισπαστρον 407 απο του εφελκεσθαι καλουμενον, ο
διειργε την αυλην, εις ην παντες κοινως εισηιεσαν, εν ηι και εθυον κατα του χαλκου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

θυσιαστηριου· ο δε μεσος μετα το επισπαστρον, ου ενδον εισηρχοντο οι ιερεις, τας
λατρειας καθεκαστην επιτελουντες· ουτος δε ο τοπος εκαλειτο Ἅγια, α τυπος ησαν της
παλαιας, ατε των δι' αιματος θυσιων εκει τελουμενων· ο δε ενδοτερος ωνομαζετο Ἅγια
αγιων, α τυπος ην του παρ' ημιν μυστηριου. την μεν ουν μετα το χαλκουν θυσιαστηριον
σκηνην πρωτην ο αποστολος λεγει, ως προς τα αγια των αγιων· επει τοι μεση ην τωι
επισπαστρωι απο της αυλης διειργομενη· μετα δε την μεσην ταυτην σκηνην αυθις το
καταπετασμα ετετατο· και ενδον τουτου ην η σκηνη η λεγομενη αγια αγιων, εις ην
ουδεις εισηιει η μονος ο αρχιερευς, και ουτος απαξ του ενιαυτου· απεκειτο δε εν ταυτηι η
κιβωτος τας πλακας του νομου φερουσα, και την σταμνον του μαννα, και την ραβδον
Ἀαρων. και μην αι βασιλειαι φασιν εν τηι κιβωτωι μονας τεθεισθαι τας πλακας, εκ
παραδοσεως δε ισως ο Παυλος και την ραβδον και σταμνον προσεθηκεν. Ὑπερανω δε
αυτης χερουβιμ δοξης κατασκιαζοντα το ιλαστηριον. Συνες ουν, οπως εποιει το μεν
ιλαστηριον εις εικονα ενανθρωπησαντος του Υιου· τοτε γαρ γεγονεν ιλαστηριον· πλην
κυκλωι περιεσταναι προσταττει τα χερουβιμ, και συσκιαζειν ταις πτερυξιν, αει προς
αυτον τετραμμενα τε και βλεποντα· ειτα πως ημιν αυτον ο προφητης τεθεασθαι φησιν,
"οτε ειδε την "δοξαν, και ελαλησε περι αυτου." ειδον, γαρ φησι, "τον "Κυριον σαβαωθ
καθημενον επι θρονου υψηλου τε και 408 "επηρμενου·" και τα σεραφιμ ειστηκει κυκλωι
αυτου, και τον επι θρονου Κυριον εδοξολογουν, τας πτερυγας τεινοντα· ουτω τεταχατο
και εν τηι αγιαι σκηνηι συσκιαζοντα ταις πτερυξιν επι το ιλαστηριον· ει δε ην τις τοις
χερουβιμ τοις εκ χρυσιου πεποιημενοις βοη τε και λογος, εδοξολογησαν αν ως κυριον
σαβαωθ, τον εν τηι δουλου μορφηι πεφηνοτα Υιον Μονογενη τον εκ Θεου Πατρος κατα
φυσιν. 409
Και διαφοροις βαπτισμοις και δικαιωμασι σαρκος μεχρι καιρου
διορθωσεως επικειμενα. Τετελειωκεν ο νομος ουδενα κατα συνειδησιν, εισκεκομικε δε
μαλλον βαπτισμων διδαχας, αφηγησεις περιῤραντηριων "προς την της σαρκος
καθαροτητα·" καταληγει γαρ εις τουτο μολις της νομικης ιερωσυνης η δυναμις· καν γαρ
νεκρου τις ηψατο, καν λεπρου, καν γονοῤρυης εγενετο, εβαπτιζετο, και ουτως εδοκει
καθαριζεσθαι· ταυτα δε δικαιωματα ησαν σαρκος, τουτεστιν εντολαι σαρκιναι, σαρκικως
δικαιουσαι τους κατα σαρκα δοκουντας ακαθαρτους. –Ὅτι δε ταις κατα νομον σκιαις
τους εξ αιματος Ἰσραηλ ασυνετως εμφιλοχωρειν ουκ ηφιει Θεος, εξ αυτων εισομεθα
των ιερων γραμματων· προστεταχε μεν γαρ καταθυεσθαι τον αμνον εις τυπον Χριστου,
οδοιπορικως δε εσταλμενους σιτεισθαι, σημαινων ως μεχρι παντος ου στησεται τα εν
τυποις, αλλ' οιονει δραμειται προς αληθειαν. 410 Και το πνευμα της χαριτος ενυβρισας.
Ὥσπερ γαρ στρατιωτην τον ριψασπιδα και φυγοπολεμον ου δευτεροις τιμασθαι
σημαντροις, αλλ' ηδη κολαζεσθαι χρη, και της ανανδριας αποτιννυναι λογον, τον αυτον
οιμαι τροπον την ουτω σεπτην τε και αξιαγαστον περιυβριζοντας χαριν ου δευτερου
τιμασθαι Πνευματος δοσει, της πρωτης αθετουμενης, αλλ' ηδη ποιναις υποκεισθαι
πρεπει· ου γαρ "η αυτων απιστια την πιστιν του Θεου καταργησει," ουδ' επειπερ
καταπεφρονηκασι τινες ανοπιν ιοντες, της θειας χαριτος το αβεβαιον καταγραψομεν·
ποιναις δε μαλλον ο των ολων υποθησει Κριτης τους εις τουτο δυσσεβειας κατολισθειν
ου παραιτουμενους, ως τον Υιον του Θεου καταπατησαι, και το Πνευμα της χαριτος
υβρισαι, εν ωι ηγιασθησαν και της θειας φυσεως γεγονασι κοινωνοι. 411 Ἥτις εχει
μισθαποδοσιαν μεγαλην. Ὅτι δι' υπομονης και του μη αψικορως εχειν περι το πληρουν
τα εξαιρετα των κατορθωματων, αλλα διψην μεν αει, και ακορεστως εχειν, και
απληστως εραν παντος αγαθου πραγματος, και κατασωρευειν εαυτοις την εκ πραξεων
ευδοκιμησιν, εν τοιαυταις δε ειναι προθυμιαις, εν αισπερ αν ειεν και οι του πλουτειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ερασται, περι ων γεγραπται "Ἀγαπων "αργυριον ου πλησθησεται αργυριου·" ει δε ου
κορεννυσιν εκεινους τα γηινα και προσκαιρα και ευμαραντα, πως ουκ αναγκαιον ημας
θερμοτεραις κεχρησθαι ταις επιθυμιαις, ινα κερδανωμεν τα παρα Θεου, α και εις
απεραντους αιωνας εκτεινεται, και ακαταληκτον εχει την ευθυμιαν; Πιστει νοουμεν
κατηρτισθαι τους αιωνας ρηματι Θεου, εις το μη εκ φαινομενων τα βλεπομενα
γεγονεναι. Μεγα δη ουν και εξαιρετον αγαθον η πιστις· πλουτει γαρ αμαρτιων αποθεσιν,
ρυπου παντος αποκαθαρσιν· εστι δε και μνηστειας προξενος της παρα Θεου, και οδος εις
αγιασμον και υιοθεσιαν, και απαξαπλως παντος αγαθου προμνηστρια· ουτως ευδοκιμοι
γεγονασιν οι πατερες, ουτως λαμπραν και αοιδιμον εσχηκασι δοξαν· κατηνδρισαντο δε
και αυτου θανατου πολλοι, και τον αμαραντον της δοξης ανεδησαντο στεφανον.
Πιστει χρηματισθεις Νωε περι των μηδεπω βλεπομενων ευλα βηθεις
κατεσκευαζε κιβωτον εις σωτηριαν του οικου αυτου. Ἐπειδη γαρ η συμπασα γη την οδον
αυτης διεφθειρε, καθα γεγραπται, και απονενευκεν η καρδια "του ανθρωπου 412 "επι τα
πονηρα εκ νεοτητος," κατακλυσμον τοις ανα πασαν την γην επηφιει Θεος, οιον τινα
κηπον υλομανησαντα και κεχερσωμενον ανακτωμενος, και φυτον εν αυτωι τηρησας
ευγενες, τον παναριστον Νωε, ιν' εξ αυτου το γενος το ανθρωπινον, εις ετεραν ωσπερ
αρχην μεταστοιχειουμενον, σωζηται παλιν επι της γης. πιστει ουν χρηματισθεις Νωε
κατεσκευαζε την κιβωτον εις σωτηριαν του οικου αυτου, "εις "ην ολιγαι τουτεστιν οκτω
ψυχαι διεσωθησαν δι' υδατος·" μια μεν γαρ εξενηνεκται θανατου ψηφος κατα παντων
των επι της γης, πεπληθυμενης δηλονοτι της αμαρτιας και εις αβουλητον οργην
καλεσασης τον ∆ημιουργον· αλλ' εσωζετο πανοικι δικαιος ων ο Νωε· πεπιστευκε γαρ τωι
Θεωι προσταττοντι κατασκευασαι την κιβωτον, και βεβαπτιστο μεν η συμπασα γη, η δε
τοις υδασιν επενηχετο, κυβερνητην λαβουσα τον των ολων σωτηρα Θεον· και ην εν
αυτηι λειψανον ανθρωποτητος ομου γυναιξι και τεκνοις· ο πιστιν εχων το καυχημα.
Πιστει προσηνεγκεν Ἁβρααμ τον Ἰσαακ πειραζομενος. Ἀλλ' ου δυναμαι του μεγαλου
τουτου αποστηναι θαυματος· πρεσβυτης ην ο μακαριος Ἁβρααμ, εθρηνει την απαιδιαν,
εζητει παρα Θεου κληρονομον εξ ελευθερας· ειτα λαβων, και επ' αυτωι πασαν εχων την
του γενους ελπιδα και το της θειας υποσχεσεως τελος, προσεταττετο θυειν αυτον· τι ουν
ο πρεσβυτης; εννοω μεν εν οσαις γεγονε δυσθυμιαις· η φυσις αυτον εβιαζετο προς
φιλοστοργιαν, το θειον εκαλει προσταγμα προς υπακοην· προσεκειτο τωι παιδι μονον
εχων αυτον, εδεδιει προσκρουσαι Θεωι· και καθαπερ τι δενδρον μεγα τε και
ευμηκεστατον ταις των ανεμων αντιπνοιαις τηιδε 413 κακεισε διαῤριπτουμενον
μονονουχι μεθυει και σειεται, ουτω γεγονεν η του δικαιου ψυχη· πως ουν αρα τον του
πειρασμου χειμωνα νενικηκεν; ο νομομαθεστατος Παυλος διδαξει λεγων Πιστει
προσηνεγκε τον Ἰσαακ πειραζομενος, λογισαμενος οτι και εκ νεκρων εγειραι δυναται ο
Θεος. ω πιστεως εδραιοτης· ω λογισμων αγιοπρεπων ασφαλεια· δεδωκε τωι Θεωι το
παντα δυνασθαι κατορθουν· και τι το εντευθεν; εις ποιον αυτωι τελος εκδεδραμηκεν η
πιστις; το γραμμα διδαξει το ιερον· "Ἐπιστευσε γαρ, φησιν, Ἁβρααμ τωι Θεωι, και
"ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην." Ὃς αντι της προκειμενης αυτωι χαρας υπεμεινε
σταυρον, αισχυνης καταφρονησας.
Μαλλον δε ωδε νοειν οικειοτερον, οτι καιτοι ενον αυτωι τοις της ιδιας φυσεως
αξιωμασιν εντρυφαν, και ταις κατα παντων ασυγκριτως υπεροχαις θεοπρεπως
εναβρυνεσθαι· τουτο γαρ ειναι φαμεν την προκειμενην αυτωι χαραν· κεκενωκεν εαυτον
καθεις εν τοις καθ' ημας, ιν' υπερ παντος τον κατα σαρκα θανατον ανατλας, ειτα
πατησας αυτον δια της εκ νεκρων αναστασεως, βασιμον και ημιν αποφηνηι το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

παλινδρομειν δυνασθαι προς ζωην· και γεγονε μεν αυτωι προς εντροπης τε και αδοξιας
το παθειν· επειδη δε ανεστησε τον εαυτου ναον, καινοτομησας τον θανατον και
πλεονεκτησας την φθοραν, ως Θεος εκ Θεου και ει πεφηνε μετα σαρκος, το εν εκεινοις
αισχος και το εκτροπης ακαλλες κατηφανισται τοις δευτεροις, και δεδοξασται δια την
αναστασιν ο Υιος, καιτοι προ αυτης τον ατιμοτατον τε και ακλεα μη παρωσαμενος
θανατον δια την εκουσιον κενωσιν. 414 Ἐν δεξιαι τε του θρονου του Θεου κεκαθικεν.
∆ανιηλ γουν θεοπτιας ημιν αναγραφων και ορασεις προφητικας, καθιζει μεν επι θρονου
τον παλαιον ημερων· περιιστησι δε αυτωι χιλιας μεν χιλιαδας των τεταγμενων εις
λειτουργιαν, μυριας δε μυριαδας των παραστατων· Ἡσαΐας δε ουκ εν μειονι δοξηι
τεθεασθαι φησι τον Υιον "Ειδον," γαρ εφη, "τον Κυριον σαβαωθ καθημενον επι θρονου
υψηλου "και επηρμενου, και πληρης ο οικος της δοξης αυτου." και "Σεραφιμ
ειστηκεισαν κυκλωι αυτου," και εκεκραγεσαν τον εν τριττωι μεν εν αρχηι, καταληγοντα
δε εις εναδα και εις κυριοτητα μιαν, αγιασμον. αρα σοι δοκει το ισοπαγες εν δοξηι ιδιαι
κεκτησθαι λοιπον ο Υιος; οπου γαρ θρονος ο ανωτατω, και ισοδασμος η υπεροχη, και
των εν ουρανωι δυναμεων η ως εν κυκλωι στασις, το της δουλειας των γενητων
εμφανιζουσα μετρον, και την της κυριοτητος δοξαν προσμαρτυρουσα τωι καθημενωι,
ποιον αν εχοι τοπον ενδοιασμου, μη τηι του Πατρος κυριοτητι φυσικηι καταγλαΐζεσθαι
τον Υιον; πλην καιτοι ισοκλεης και ομοθρονος ων ο Κυριος, ως Υιος Πατρι και Θεος
Θεωι, μονονουχι και εις αρχας της ουτω περιφανους και υπερκοσμιου δοξης
αναβιβαζεσθαι δοκει δια την σαρκα και την μετα σαρκος οικονομιαν, ακουων "Καθου
"εκ δεξιων μου εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των "ποδων σου." ο γαρ αν
υποστορεσειεν εαυτηι κατευναζουσα η θεια φυσις, τουτο δη παντως τοις του Σωτηρος
ημων υποφερεται ποσιν, ουκ ανθρωπινως ενηργηκοτος, ουδε επει τοι γεγονε σαρξ, δια
τουτο κρατειν των ηπειθηκοτων ισχυοντος· αλλ' οτι της ανθρωποτητος το
σμικροπρεπες εις το της ανωτατω φυσεως αναθεις αξιωμα, και τοις της θεοτητος
θωκοις ενιδρυσας εαυτον και μετα σαρκος ο Μονογενης του Θεου Λογος, κατακυριευει
των ολων ου διχα Πατρος· παντα γαρ δι' αμφοιν εν ισωι, ενεργουντος μεν του Πατρος,
εχοντος 415 δε δι' Υιου και συν αυτωι εν Πνευματι την εφ' οτωιουν των δρωμενων
ενεργειαν τε και θελησιν. Ου γαρ προσεληλυθατε κ.τ.λ. εμφοβος ειμι και εντρομος.
Ταυτης και νυν μεμνηται Παυλος της ιστοριας και του καιρου, καθ' ον καθικετο
μεν εν ειδει πυρος επι το Σινα ο Θεος, και "φωνη της σαλπιγγος ηχει μεγα." ην δε
απροσβλητος τοις ορωσιν η θεα, και δυσοιστος η των σαλπιγγων ηχη· διο εφασκον "Το
πυρ το μεγα τουτο ουκ οψομεθα ετι, "και ουκ ακουσομεθα της φωνης Κυριου του Θεου
ημων." Νυν δε ετι επηγγελται λεγων Ἔτι απαξ εγω σειω ου μονον την γην αλλα και τον
ουρανον. Ἔγνω μεν γαρ ο ουρανος το μυστηριον, εγνω δε ομοιως και η συμπασα γη· δυο
γαρ γεγονασι μεταθεσεις βιων επιφανεις εκ του παντος αιωνος, και διαθηκαι δυο
καλουνται, και σεισμοι γης, δια το του πραγματος περιβοητον· η μεν απο των ειδωλων
επι τον νομον, η δε απο του νομου προς το ευαγγελιον· και τριτον σεισμον
ευαγγελιζομεθα, την εντευθεν επι τα εκεισε μεταστασιν, τα μηκετι κινουμενα μηδε
σαλευομενα. ∆ιο βασιλειαν ασαλευτον παραλαμβανοντες εχωμεν χαριν. Ἐνταυθα
ηδεως αν εροιμην τους παυθηναι ποτε την βασιλειαν Χριστου νομιζοντας, της τινος
βασιλειας διαμεμνησθαι νυν τον αποστολον φησομεν, ην και ερηρεισμενην εσεσθαι
λεγει, και αει λαχουσαν το ακατασειστον; δηλοι γαρ οιμαι που τουτι το Ἀσαλευτον·
ποτερα την Υιου βασιλειαν εν τουτοις φησιν, ηγουν την αυτοις τοις αγιοις
δοθησομενην; ει μεν 416 ουν αμεινω του μεταπιπτειν ειναι φασι την τε βασιλειαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

υπεροχην του Υιου, πεφλυαρηκοτας εικη κατερυθριασειν οιμαι τους δι' εναντιας· ει δε
δη μεθεντες τον Υιον, απαραποιητον εσεσθαι τοις αγιοις το βασιλευειν ερουσι, πρωτον
μεν αμεινους και αυτου φανησονται του Χριστου, και μοιραν ηδη λαχοντες την
επεκεινα των αυτου, ει ο μεν αποβλητον ποιησεται την αρχην, οι δε αμηρυτον λαχοντες
την ευθυμιαν και το εν βεβαιωι κεισθαι της δοξης διακεκτησονται· το δε δη και αγροικον
ποιεισθαι την συκοφαντιαν, πως ουκ αποβλητον κομιδη; το μεν γαρ χρηναι κρατειν και
βασιλευειν των ολων, προσηκοι αν ουχ ετερωι μαλλον η αυτωι τωι Χριστωι ουκ επικτητον
η δοτον πλουτουντι το χρημα, καθαπερ ημεις, αλλα τοις της φυσικης κυριοτητος
επομενον λογοις· οι δε γε συμπασχοντες και συμβασιλευσομεν αυτωι, καθως γεγραπται.
ουκουν ο μεν του καταρχειν κυριος, εισποιητοι δε ημεις και τροπωι τωι κατα μεθεξιν
εκτετιμημενοι· συμβασιλευσουσι γαρ βασιλευοντι τωι Χριστωι. ειτα πως ασαλευτον
εξουσι την επι τωιδε φιλοτιμιαν και διηνεκως βασιλευσουσιν, ει κατασεισθησεται και
καταληξει το του Χριστου κρατος, ου μετοχους αυτους ειναι φαμεν; και ει της βασιλειας
αυτοις ο χορηγος και πρυτανις αποπεπαυσεται της αρχης, που τα αυτων ετι κεισεται
τοιον εχοντα βαραθρον; που γαρ ετι συμμεθεξουσιν, ει το κεκληκος εις δοξαν ασθενει; η
ουκ αναγκη συγκατολισθειν τοις ανεχουσι το ανεχομενον, και τοις κατωτατοις βοθροις
ενιζησαι τα επερηρεισμενα, υποσπασθεντος του ερειδοντος; οτε τοινυν η της ευκλειας
κρηπις και ο της ευημεριας θεμελιος κατασεισθησεται κατ' αυτους, συνοιχησεται που
παντως εις το δυσκλεες τε και εν υφεσει και η των αλλων ελπις· το ουν "Ὅταν παραδωι
την "βασιλειαν," ου τοιουτον εστιν, οτι ταυτην αποθησει, αλλ' οτι υφ' ετερων εχομενην
εκσπασας προσαξει τωι Πατρι· συγκαταρξει γεμην τουτωι και αυτος. 417 Ἰησους Χριστος
χθες και σημερον· ο αυτος και εις αιωνας. Των φωνων αι μεν θεοπρεπεις, ως το "Ἐγω εν
τωι Πατρι "και ο Πατηρ εν εμοι·" αι δε ανθρωποπρεπεις, ως το "Νυν δε ζητειτε με
αποκτειναι, ανθρωπον ος την αληθειαν λελαληκα υμιν" [αι δε μεσαι, ων αυτη· Χριστον
γαρ ειπων] χθες και σημερον ειναι φησι και εις τους αιωνας. ιδου δη σαφως ο
πνευματοφορος, ο παρα αυτου Χριστου το περι αυτου μεμαθηκως μυστηριον, το εν
ατρεπτωι και αμεταποιητωι φυσει κεισθαι τον Υιον ομολογει, οπερ ιδιον εστι μονου του
Θεου και Πατρος, ετερωι δε προσεστι των γενητων ουδενι. ουκουν ει μονος ατρεπτος ο
Θεος και Πατηρ, εν ταυτοτητι δε φυσεως και ο Υιος, αει τουτο ων οπερ και ο γεννησας
αυτον, πως αν ειη των γενητων εις ο μονος τωι φυσαντι κατα τον αφραστον της ουσιας
λογον αμιλλωμενος, και τουτο ων κατα φυσιν, οπερ εστιν ο Πατηρ, διχα μονου του
ειναι πατηρ; οτι γαρ ουκ αλλοιουται γεγονως ανθρωπος καθ' ημας ο Λογος, εν τουτοις
διαμεμηνυκεν ο πνευματοφορος. και σημαντικον μεν του παρωιχηκοτος χρονου ποιειται
το χθες, του γεμην ενεστωτος το σημερον, του δε εσομενου και μελλοντος το Εις τους
αιωνας· ει δε το χθες και σημερον αντι του προσφατου τινες δεχομενοι διατεινονται, ο
χθες και σημερον πως αν ειη και εις τους αιωνας; μεταστησομεν και ημεις την της
ερωτησεως δυναμιν εις το εχον εναντιως· ο γαρ εις τους αιωνας ων Λογος, πως αν
λαβοι το χθες και σημερον εφ' εαυτωι, ειπερ εστιν εις ο Χριστος, και ου μεμερισται, κατα
την Παυλου φωνην; η δηλονοτι Ἰησους Χριστος χθες και σημερον σωματικως, ο αυτος
πνευματικως και εις τους αιωνας. ∆ιδαχαις ποικιλαις και ξεναις μη παραφερεσθε.
Το δε παραφερεσθαι ειρηται εκ μεταφορας των μαινομενων, των τηιδε κακεισε
περιφερομενων· η των ευπαρα 418 φορως εν ισωι δοναξιν ες το αει προσωθουν ευκολως
μετακλινομενων, και μηδεν βεβαιον εχοντων· καιτοι Παυλου μεν διακεκραγοτος
"Ἑδραιοι γινεσθε, αμετακινητοι·" αυτου δε του ∆εσποτου το λιαν ευπαροιστον και
ευδιαπτοητον του τροπου την ανωτατω τοις εχουσι τιθεντος διαβολην, και δικην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

οριζοντος τηι νοσωι την αποστροφην· εφη γαρ ωδε περι τινων "̓Ηγαπησαν κινειν ποδας
αυτων και ουκ εφεισαντο, και ο "Θεος ουκ ευδοκησεν εν αυτοις·" το γαρ τοι βεβαιως τε
και ακλινως ιδρυμενον προς παν οτιουν των τελουντων εις ονησιν ασφαλες τε και
ασυλον. Ὧν γαρ εισφερεται ζυων το αιμα κ.τ.λ. Εισι δε και ετεροι πλειστοι λογοι περι
τουτων, αλλα παρεισθωσαν νυν δια το πληθος· απεθανε μεντοι κατα την σαρκα Χριστος,
ινα ημας καθαρισηι τωι ιδιωι αιματι. Τοινυν εξερχωμεθα προς αυτον κ.τ.λ. Φερωμεν
τοινυν τον ονειδισμον αυτου, τουτεστι τον υπερ ημων σταυρον· ουτω και αυτος εφη
"Ὃς ου λαμβανει τον "σταυρον αυτου και ακολουθει οπισω μου ουκ εστι μου "αξιος·" το
δε εξω της πυλης, εξω του κοσμου νοειν εοικε· ζωης γαρ ημας εξιστησι κοσμικης το
θελειν επεσθαι τωι Χριστωι. 419 Της δε ευποιΐας και κοινωνιας κ.τ.λ. Συ δε μοι ορα παλιν,
οπως ενθαδε Θεον ο Παυλος τον Υιον αποκαλει· ει γαρ αυτος εστιν ο συμπαν αγων εις
κρισιν το ποιημα, και αποδιδους "εκαστωι κατα τα εργα "αυτου," δια τε τουτο τους ευ
ποιουντας τον πλησιον αποδεχομενος και λεγων "∆ευτε, κληρονομησατε την
ητοιμασμε"νην υμιν βασιλειαν, επεινασα γαρ και εδωκατε μοι φαγειν," και τα εξης, πως
ουκ εσται Θεος ο ουτως αποκεκλημενος δια της αψευδους των αγιων φωνης, και τας
των ευ ποιουντων θυσιας αποδεχομενος, αποδιδους τε εκαστωι την αυτωι πρεπουσαν
αμοιβην, και εις την των ουρανων βασιλειαν εισπεμπων τον των αγιων χορον; 420
Κυριλλου εκ της ερμηνειας της προς Ἑβραιους επιστολης. Ει γαρ και λεγοιτο τυχον
ηνωσθαι σαρκι καθ' υποστασιν ο μονογενης του Θεου Λογος, αλλ' ουκ αναχυσιν τινα
την εις αλληλας των φυσεων πεπραχθαι φαμεν, μενουσης δε μαλλον εκατερας τουθ'
οπερ εστιν, ηνωσθαι σαρκι νοουμεν τον Λογον. Κυριλλου εκ των εις προς Ἑβραιους
δευτερου τομου. "Φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν" κατα το γεγραμμενον·
αποδιισταντες γαρ αλληλων τας δυο φυσεις, και ανα μερος ημιν εκατεραν ασυναφη
θατερας δεικνυοντες, εν μονοις προσωποις φασι γενεσθαι την ενωσιν· και ως εν γε ψιληι
συναινεσει και ταυτοβουλιαι και θεληματων ροπαις· κατ' εκεινο που ταχα το εν ταις
πραξεσι των αγιων αποστολων 421 γεγραμμενον "Του δε πληθους των πιστευσαντων
ην η "καρδια και η ψυχη μια." εκαστου γαρ των πεπιστευκοτων κατα γε τον της ιδιας
υποστασεως λογον διεσχοινισμενου των αλλων, οσον ηκεν εις ταυτοβουλιαν και την
ενοτητα της πιστεως, ψυχη παντων ειναι μια λεγεται και καρδια· αρα ουν και κατα
τουτον και αυτοι τον τροπον, των προσωπων την ενωσιν ομολογειν εγνωκασι; Και μετα
βραχεα· Και ουδεπω φαμεν εν τωι ανθρωπινωι σωματι την του Θεου Λογου
περιγεγραφθαι φυσιν· αποσον γαρ το θειον. Ειτα επαγει· Ὄψεται τις εν Χριστωι το
ανθρωπινον τελειως εχον, κατα γε τον της ιδιας φυσεως λογον· ομοιως τε τελειον τον
εκ Θεου φυντα Λογον· πλην ενα τον εξ αμφοιν ομολογησει Χριστον και Υιον, ου
προσωπων ενωσει μονον συντιθεις την οικονομιαν, συλλεγων δε μαλλον εις εν τας
φυσεις αποῤρητως γε και υπερ λογον, ως αυτος εγνω ο Θεος. και ου δηπου φαμεν
αναχυσιν ωσπερ τινα συμβηναι περι τας φυσεις, ως μεταστηναι μεν την του Λογου
φυσιν εις την του ανθρωπου τυχον· αλλ' ουδε αυ την ανθρωπινην εις την αυτου του
Λογου· νοουμενης δε μαλλον και υπαρχουσης εκατερας εν τωι της ιδιας φυσεως ορωι,
πεπραχθαι φαμεν την ενωσιν, ενοικησαντος του Λογου σωματικως τωι εκ παρθενου
ναωι. Και μετ' ολιγα· Ει τις ουν αρα λεγει μονων προσωπων την ενωσιν, αποδιιστας
ολοτροπως αλληλων τας φυσεις, εξω της ευθειας φερεται τριβου. 422 Κυριλλου εκ της
αυτης ερμηνειας. Ὅρα τοινυν και εν δυσι τοις χιμαροις τον ενα Χριστον, τουτεστι Θεον
ενανθρωπηκοτα, και αποθνησκοντα μεν σαρκικως υπερ αμαρτιας, ινα τωι ραντισμωι του
ιδιου αιματος ολην αγιασηι την Ἐκκλησιαν, μεμενηκοτα δε παλιν απαθη θεικως.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Κυριλλου εκ της ερμηνειας της προς Ἑβραιους επιστολης. Ει δε τετελειωκεν ημας δι'
υδατος και Πνευματος, πως ουκ ενηργει θεικως τε αμα και ανθρωπινως ο αυτος
υπαρχων, και ως εν ενι Θεος τε ομου και ανθρωπος; Κυριλλου εκ της ερμηνειας της
προς Ἑβραιους, δευτερου τομου. Συνεβησαν δε αλληλαις αποῤρητως τε και υπερ νουν
θεοτης και ανθρωποτης· και διαφοροι μεν αι φυσεις ομολογουμενως, πλην εις τε και
μονος εξ αμφοιν Υιος. Κυριλλου εκ του υπομνηματος της προς Ἑβραιους επιστολης. Ει
γαρ και νοοιντο διαφοροι και αλληλαις ανισοι των εις ενοτητα συνδεδραμηκοτων αι
φυσεις, σαρκος δη λεγω και Θεου, αλλ' ουν εις τε και μονος εξ αμφοιν Υιος, αληθως 423
εχοντος και ημιν αραροτως του και εμψυχωσθαι ψυχηι λογικηι τον ενωθεντα τωι Λογωι
ναον. Κυριλλου εκ της ερμηνειας της προς εβραιους επιστολης. Ου γαρ ην ανθρωπου
ψιλου και των καθ' ημας ενος, της κατα φυσιν ζωης αποπεραινειν δυνασθαι την
ενεργειαν, δια τουτο "χαριτι Θεου" και αυτο το σωμα του δι' ημας ενανθρωπησαντος
Λογου, καιτοι κατα φυσιν οντος ζωης, υπερ της απαντων σωτηριας εγευσατο θανατου,
καθα φησιν αυτος ο ιερωτατος Παυλος, ινα μη του γηΐνου σωματος εργον ειναι
νομισθειη το καταργησαι θανατον, αυτου δε δη μαλλον του ενωθεντος αυτωι και παρ'
αυτο ετερου κατα φυσιν υπαρχοντος Λογου.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25


