De sacerdotio
Του μακαριου Ἰωαννου αρχιεπισκοπου Κωνσταντινουπολεως του
Χρυσοστομου προς τον εγκαλουντα επι τωι διαφυγειν την ιερωσυνην
ΛΟΓΟΣ Αʹ
αʹ. Ἀποδειξις της ευνοιας του μεγαλου Βασιλειου περι ημας
Ἐμοι πολλοι μεν εγενοντο φιλοι γνησιοι τε και αληθεις, και τους της φιλιας
νομους και ειδοτες και φυλαττοντες ακριβως· εις δε τις τουτωνι των πολλων, απαντας
αυτους υπερβαλλομενος τηι προς ημας φιλιαι, τοσουτον εφιλονεικησεν αφειναι κατοπιν
εκεινους οσον εκεινοι τους απλως προς ημας διακειμενους. Ουτος των τον απαντα μοι
χρονον παρηκολουθηκοτων ην· και γαρ μαθηματων ηψαμεθα των αυτων και
διδασκαλοις εχρησαμεθα τοις αυτοις, ην δε ημιν και προθυμια και σπουδη περι τους
λογους ους επονουμεθα μια, επιθυμια τε ιση και εκ των αυτων τικτομενη πραγματων·
ου γαρ οτε εις διδασκαλους μονον εφοιτωμεν, αλλα και ηνικα εκειθεν εξελθοντας
βουλευεσθαι εχρην οποιαν ελεσθαι του βιου βελτιον ημιν οδον, και ενταυθα
ομογνωμονουντες εφαινομεθα. Και ετερα δε προς τουτοις ημιν την ομονοιαν ταυτην
εφυλαττεν αρραγη και βεβαιαν· ουτε γαρ επι πατριδος μεγεθει μαλλον ετερος ετερου
φρονειν ειχεν, ουτε εμοι μεν πλουτος υπερογκος ην, εκεινος δε εσχατηι συνεζη πενιαι,
αλλα και το της ουσιας μετρον το της προαιρεσεως ισοστασιον εμιμειτο και γενος δε
ημιν ομοτιμον ην και παντα τηι γνωμηι συνετρεχεν.
1.2 βʹ. Τι το κωλυσαν ημιν αυτον συνοικησαι Ἐπειδη δε εδει τον μακαριον τον
των μοναχων μεταδιωκειν βιον και την φιλοσοφιαν την αληθη, και ουκετι ημιν ο ζυγος
ουτος ισος ην, αλλ' η μεν εκεινου πλαστιγξ εκουφιζετο μετεωρος, εγω δ' ετι ταις του
κοσμου πεπεδημενος επιθυμιαις καθειλκον την εμαυτου και εβιαζομην κατω μενειν,
νεωτερικαις αυτην επιβριθων φαντασιαις, ενταυθα λοιπον η μεν φιλια βεβαιος εμενεν
ημιν καθαπερ και προτερον, η δε συνουσια διεκοπτετο· ου γαρ ην τους μη περι τα αυτα
σπουδαζοντας κοινας ποιεισθαι τας διατριβας. Ὡς δε ποτε και αυτος μικρον ανεκυψα
του βιωτικου κλυδωνος, δεχεται μεν ημας αμφω τω χειρε, την δε ισοτητα ουδε ουτως
ισχυσαμεν φυλαξαι την προτεραν. Και γαρ τωι χρονωι φθασας ημας και πολλην την
σφοδροτητα επιδειξαμενος, ανωτερω παλιν ημων εφερετο και εις υψος ᾔρετο μεγα.
Πλην αλλ' αγαθος τε ων και πολλου την ημετεραν τιμωμενος φιλιαν, απαντων εαυτον
αποστησας των αλλων, ημιν τον απαντα χρονον συνην, επιθυμων μεν τουτου και
προτερον, οπερ δε εφην, υπο της ημετερας κωλυομενος ραθυμιας. Ου γαρ ην τον εν τωι
δικαστηριωι προσεδρευοντα και περι τας εν τηι σκηνηι τερψεις επτοημενον συγγινεσθαι
πολλακις τωι βιβλοις προσηλωμενωι και μηδε εις αγοραν εμβαλοντι ποτε. ∆ια τουτο
προτερον διειργομενος, επειδη ποτε ημας ελαβεν εις την αυτην του βιου καταστασιν,
αθροως ην παλαι ωδινεν επιθυμιαν απετεκε τοτε και ουδε το βραχυτατον της ημερας
ημας απολιμπανειν ηνειχετο μερος, διετελει τε παρακαλων ινα την οικιαν αφεντες
εκαστος την εαυτου κοινην αμφοτεροι την οικησιν εχοιμεν· και επεισε και το πραγμα ην
εν χερσιν. Ἀλλα με αι συνεχεις της μητρος επωιδαι διεκωλυσαν δουναι ταυτην εκεινωι
την χαριν, μαλλον δε λαβειν ταυτην παρ' εκεινου την δωρεαν. Ἐπειδη γαρ ᾔσθετο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ταυτα βουλευομενον, λαβουσα με της δεξιας, εισηγαγεν εις τον αποτεταγμενον οικον
αυτηι και καθισασα πλησιον επι της ευνης ης ημας ωδινε, πηγας τε ηφιει δακρυων και
των δακρυων ελεεινοτερα προσετιθη τα ρηματα, τοιαυτα προς ημας αποδυρομενη.
«Ἐγω, παιδιον, φησι, της αρετης του πατρος του σου ουκ αφειθην απολαυσαι επι πολυ,
τωι Θεωι τουτο δοκουν· τας γαρ ωδινας τας επι σοι διαδεξαμενος ο θανατος εκεινου, σοι
μεν ορφανιαν, εμοι δε χηρειαν επεστησεν αωρον και τα της χηρειας δεινα α μοναι αι
παθουσαι δυναιντ' αν ειδεναι καλως. Λογος γαρ ουδεις αν εφικοιτο του χειμωνος
εκεινου και του κλυδωνος ον υφισταται κορη, αρτι μεν της πατρυας οικιας προελθουσα
και πραγματων απειρος ουσα, εξαιφνης δε πενθει τε ασχετωι βαλλομενη και
αναγκαζομενη φροντιδων και της ηλικιας και της φυσεως ανεχεσθαι μειζονων. ∆ει γαρ,
οιμαι, ραθυμιας τε οικετων επιστρεφειν και κακουργιας παρατηρειν, συγγενων
αποκρουεσθαι επιβουλας, των τα δημοσια εισπραττοντων τας επηρειας και την
απηνειαν εν ταις των εισφορων καταβολαις φερειν γενναιως. Ἐαν δε και παιδιον
καταλιπων ο τεθνεως απελθηι, θηλυ μεν ον, πολλην και ουτω παρεξει τηι μητρι την
φροντιδα, ομως δε και αναλωματων και δεους απηλλαγμενην, ο δε υιος μυριων αυτην
φοβων καθ' εκαστην εμπιμπλησι την ημεραν και πλειονων φροντιδων· την γαρ των
χρηματων εω δαπανην οσην υπομενειν αναγκαζεται, ελευθεριως αυτον θρεψαι
επιθυμουσα. Ἀλλ' ομως ουδεν με τουτων επεισε δευτεροις ομιλησαι γαμοις, ουδε ετερον
επεισαγαγειν νυμφιον τηι του πατρος οικιαι του σου· αλλ' εμενον εν τηι ζαληι και τωι
θορυβωι, και την σιδηραν της χηρειας ουκ εφυγον καμινον, πρωτον μεν υπο της ανωθεν
βοηθουμενη ροπης. Ἔφερε δε μοι παραμυθιαν ου μικραν των δεινων εκεινων και το
συνεχως την σην οψιν οραν και εικονα μοι του τετελευτηκοτος φυλασσεσθαι εμψυχον
και προς εκεινον απηκριβωμενην καλως. ∆ια τοι τουτο και ετι νηπιος ων και μηδε
φθεγγεσθαι πω μαθων, οτε μαλιστα τερπουσι τους τεκοντας οι παιδες, πολλην μοι
παρειχες την παρακλησιν. Και μην ουδε εκεινο αν εχοις ειπειν και αιτιασασθαι οτι την
μεν χηρειαν γενναιως ηνεγκαμεν, την δε ουσιαν σοι την πατρυαν ηλαττωσαμεν δια την
της χηρειας αναγκην, οπερ πολλους των ορφανιαι δυστυχησαντων οιδα παθοντας εγω.
Και γαρ και ταυτην ακεραιον εφυλαξα πασαν, και των οφειλοντων εις την ευδοκιμησιν
δαπανηθηναι την σην ενελιπον ουδεν, εκ των εμαυτης και ων ηλθον οικοθεν εχουσα
δαπανωσα χρηματων. Και μη τοι νομισηις ονειδιζουσαν με ταυτα λεγειν νυν· αλλ' αντι
παντων σε τουτων μιαν αιτω χαριν, μη με δευτεραι χηρειαι περιβαλειν, μηδε το κοιμηθεν
ηδη πενθος αναψαι παλιν, αλλα περιμεινον την εμην τελευτην· ισως μετα μικρον
απελευσομαι χρονον. Τους μεν γαρ νεους ελπις και εις γηρας ηξειν μακρον· οι δε
γεγηρακοτες ημεις ουδεν ετερον η τον θανατον αναμενομεν. Ὅταν ουν με τηι γηι
παραδωις και τοις οστεοις του πατρος αναμιξηις του σου, στελλου μακρας αποδημιας και
πλεε θαλατταν ην αν εθεληις· τοτε ο κωλυσων ουδεις. Ἕως δ' αν εμπνεωμεν, ανασχου
την μεθ' ημων οικησιν· μη προσκρουσηις Θεωι ματην και εικηι, τοσουτοις ημας
περιβαλλων κακοις ηδικηκοτας ουδεν. Ει μεν γαρ εχεις εγκαλειν οτι σε εις βιωτικας
περιελκω φροντιδας και των πραγματων αναγκαζω προστηναι των σων, μη τους της
φυσεως νομους, μη την ανατροφην, μη την συνηθειαν, μηδε αλλο μηδεν αιδεσθηις, ως
επιβουλους φευγε και πολεμιους· ει δε απαντα πραττομεν υπερ του πολλην σοι
παρασκευασαι σχολην εις την του βιου τουτου πορειαν, ει και μηδεν ετερον, ουτος γουν
κατεχετω σε παρ' ημιν ο δεσμος. Καν γαρ μυριους σε λεγηις φιλειν, ουδεις σοι παρεξει
τοσαυτης απολαυσαι ελευθεριας, επειδη μηδε εστι τις οτωι μελει της σης ευδοκιμησεως
εξ ισης εμοι.» Ταυτα και τα τουτων πλειονα προς εμε μεν η μητηρ, εγω δε προς τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

γενναιον ελεγον εκεινον· ο δε ου μονον ουκ εδυσωπειτο τοις ρημασι τουτοις, αλλα και
πλεον ενεκειτο, τα αυτα απαιτων απερ και προτερον.
1.3 γʹ. Ἀπατη παρ' ημων εν τωι συλληφθηναι αυτον γενομενη Ἐν τουτωι δε ημων
οντων και του μεν συνεχως ικετευοντος, εμου δε ουκ επινευοντος, αφνω τις επιστασα
φημη διεταραξεν αμφοτερους· η δε φημη ην, εις το της ιερωσυνης ημας αξιωμα μελλειν
παραγεσθαι. Ἐγω μεν ουν, αμα τωι τον λογον ακουσαι τουτον, δεει τε και αποριαι
συνειχομην· δεει μεν, μη ποτε και ακων αλω, αποριαι δε, ζητων πολλακις ποθεν επηλθε
τοις ανδρασιν εκεινοις ενθυμηθηναι τι τοιουτο περι ημων· εις γαρ εμαυτον αφορων,
ουδεν ευρισκον εχοντα της τιμης αξιον εκεινης. Ὁ δε γενναιος ουτοσι προσελθων μοι
κατ' ιδιαν και κοινωσαμενος περι τουτων ως ανηκοωι γε οντι της φημης, εδειτο
κανταυθα και πραττοντας και βουλευομενους οφθηναι τα αυτα καθαπερ και προτερον·
εψεσθαι γαρ αυτον ετοιμως ημιν καθ' οποτεραν αν ηγωμεθα των οδων, ειτε φυγειν, ειτε
ελεσθαι δεοι. Αισθομενος τοινυν αυτου της προθυμιας εγω και ζημιαν ηγησαμενος
οισειν παντι τωι κοινωι της Ἐκκλησιας, ει νεον ουτως αγαθον και προς την των πολλων
επιστασιαν επιτηδειον αποστεροιην του Χριστου την αγελην δια την ασθενειαν την
εμαυτου, ουκ απεκαλυψα την γνωμην ην ειχον περι τουτων εκεινωι, καιτοι γε μηδεποτε
προτερον ανασχομενος λαθειν τι των βουλευματων αυτον των εμων, αλλ' ειπων δειν
την υπερ τουτων βουλην εις ετερον αναβαλλεσθαι καιρον, ου γαρ νυν τουτο
κατεπειγειν, επεισα τε ευθεως μηδεν υπερ τουτων φροντιζειν και υπερ εμαυτου
παρεσχον θαρρειν ως ομογνωμονησοντος, ει ποτε συμβαιη τοιουτο τι παθειν. Χρονου δε
παρελθοντος ου πολλου και του μελλοντος ημας χειροτονησειν ελθοντος και
κρυπτομενου μου, μηδεν τουτων ειδως, αγεται μεν ως εφ' ετεραι προφασει· δεχεται δε
τον ζυγον, ελπιζων εξ ων υπεσχημενος ημην αυτωι και ημας παντως εψεσθαι, μαλλον δε
νομιζων ημιν ακολουθειν. Και γαρ τινες των εκει παροντων, ασχαλλοντα προς την
συλληψιν ορωντες, ηπατησαν βοωντες ως ατοπον ειη τον μεν θρασυτερον ειναι
δοκουντα παρα πασιν–εμε λεγοντες–μετα πολλης της επιεικειας ειξαι τηι των πατερων
κρισει, εκεινον δε τον πολυ συνετωτερον και επιεικεστερον θρασυνεσθαι και
κενοδοξειν σκιρτωντα και αποπηδωντα και αντιλεγοντα. Τουτοις ειξας τοις ρημασιν,
επειδη ηκουσεν οτι διεφυγον, εισελθων προς με μετα πολλης της κατηφειας, καθεζεται
πλησιον και εβουλετο μεν τι και ειπειν, υπο δε της αποριας κατεχομενος και λογωι
παραστησαι την βιαν ην υπεμεινεν ουκ εχων, αμα τωι χαναι εκωλυετο φθεγξασθαι, της
αθυμιας πριν η τους οδοντας υπερβηναι διακοπτουσης τον λογον. Ὁρων τοινυν εγω
περιδακρυν οντα και πολλης πεπληρωμενον της ταραχης και την αιτιαν ειδως, εγελων
τε υπο πολλης ηδονης και την δεξιαν κατεχων εβιαζομην καταφιλειν και τον Θεον
εδοξαζον οτι μοι τα της μηχανης τελος ειχε καλον και οιον ηυχομην αει. Ὡς δε ειδε
περιχαρη τε οντα και φαιδρον, και προτερον ηπατημενος υφ' ημων ᾔσθετο, μαλλον
εδακνετο και εδυσχεραινε. 1.4 δʹ. Ἐγκληματα παρ' εκεινου της απατης ενεκεν Και ποτε
μικρον απ' εκεινου καταστας του θορυβου της ψυχης· {ΒΑΣ.} Ἀλλ' ει και το ημετερον,
φησι, διεπτυσας και λογον ημων εχεις ουδενα λοιπον, ως εγωγε ουκ οιδα ανθ' οτου, της
γουν υποληψεως εδει σε φροντισαι της σης. Νυν δε τα παντων ηνεωιξας στοματα και
δοξης σε ερωντα κενης την λειτουργιαν ταυτην παρηιτησθαι λεγουσιν απαντες· ο δε
εξαιρησομενος σε της κατηγοριας ταυτης ουκ εστιν. Ἐμοι δε ουδε εις αγοραν εμβαλειν
ανεκτον, τοσουτοι οι προσιοντες ημιν και καθ' εκαστην εγκαλουντες ημεραν. Ὅταν γαρ
ιδωσι φανεντα που της πολεως, λαβοντες κατα μονας οσοι προς ημας οικειως εχουσι,
τωι πλειονι με της κατηγοριας υποβαλλουσι μερει· Ειδοτα γαρ αυτου την γνωμην,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

φασιν–ουδε γαρ αν σε ελαθε τι των εκεινου–, ουκ αποκρυψασθαι, αλλ' ημιν
ανακοινωσασθαι εχρην, και παντως ουκ αν ηπορησαμεν προς την αγραν μηχανης. Ἐγω
δε οτι μεν σε ουκ ᾔδειν εκ πολλου ταυτα βουλευομενον αισχυνομαι και ερυθριω προς
εκεινους ειπειν, μηποτε και υποκρισιν την ημετεραν ειναι νομισωσι φιλιαν. Ει γαρ και
εστιν–ωσπερ ουν και εστιν και ουδ' αν αυτος αρνηθειης εξ ων εις ημας επραξας νυν–,
αλλα τους εξωθεν και μετριαν γουν περι ημων εχοντας δοξαν καλον τα ημετερα
κρυπτειν κακα. Ειπειν μεν ουν προς αυτους ταληθες και ως εχει τα καθ' ημας οκνω·
αναγκαζομαι δε λοιπον σιωπαν και κυπτειν εις γην και τους απαντωντας εκτρεπεσθαι
και αποπηδαν. Καν γαρ την προτεραν εκφυγω καταγνωσιν, ψευδους αναγκη με
κρινεσθαι λοιπον· ουδε γαρ εθελησουσι μοι πιστευσαι ποτε οτι και Βασιλειον μετα των
αλλων εταξας οις ου θεμις ειδεναι τα σα. Ἀλλα τουτων μεν ου πολυς μοι λογος, επειδη
σοι τουτο γεγονεν ηδυ· την δε λοιπην πως οισομεν την αισχυνην; Οι μεν γαρ απονοιας,
οι δε φιλοδοξιας σε γραφονται· οσοι δε εισιν αφειδεστεροι των αιτιωμενων ταυτα τε
ημιν αμφοτερα εγκαλουσιν ομου και προστιθεασι την εις τους τετιμηκοτας υβριν,
δικαια πεπονθεναι λεγοντες αυτους και ει μειζονα τουτων ατιμασθεντες ετυχον παρ'
ημων οτι τοσουτους και τηλικουτους αφεντες ανδρας, μειρακια χθες και πρωην ετι ταις
του βιου μεριμναις εγκαλινδουμενα, ινα χρονον βραχυν τας οφρυς συναγαγωσι και
φαια περιβαλλωνται και κατηφειαν υποκρινωνται, εξαιφνης εις τοσαυτην ηγαγον
τιμην οσην ουδε οναρ ληψεσθαι προσεδοκησαν. Και οι μεν εκ πρωτης ηλικιας εις
εσχατον γηρας την εαυτων εκτειναντες ασκησιν εν τοις αρχομενοις εισιν· αρχουσι δε
αυτων οι παιδες αυτων και μηδε τους νομους ακηκοοτες καθ' ους ταυτην δει διοικειν
την αρχην. Ταυτα και πλειονα τουτων λεγοντες συνεχως ημιν επιφυονται. Ἐγω δε ο τι
μεν απολογησομαι προς ταυτα ουκ εχω, δεομαι δε σου· ου γαρ απλως ουδε εικηι ταυτην
οιμαι σε φυγειν την φυγην και προς ανδρας ουτω μεγαλους τοσαυτην αναδεξασθαι την
εχθραν, αλλα μετα τινος λογισμου και σκεψεως επι τουτο ελθειν, οθεν και λογον
ετοιμον ειναι σοι προς απολογιαν στοχαζομαι. Ειπε ει τινα προφασιν δικαιαν προς τους
εγκαλουντας δυνησομεθα λεγειν. Ὧν γαρ αυτος ηδικημαι παρα σου, ουδενα απαιτω
λογον, ουχ ων ηπατησας, ουχ ων προυδωκας, ουχ ων απελαυσας παρ' ημων απαντα τον
εμπροσθεν χρονον. Ἡμεις μεν γαρ και την ψυχην την ημετεραν, ως ειπειν, φεροντες
ενεθηκαμεν σου ταις χερσι· συ δε τοσαυτηι προς ημας εχρησω τηι πανουργιαι οσηιπερ αν ει
πολεμιους σοι τινας φυλαξασθαι προυκειτο. Καιτοι γε εχρην, ει μεν ωφελιμον ταυτην
ᾔδεις ουσαν την γνωμην, μηδε αυτης το κερδος φυγειν· ει δε επιβλαβη, και ημας ους
παντων αει προτιμαν ελεγες απαλλαξαι της ζημιας. Συ δε και οπως εμπεσουμεθα,
απαντα επραξας, και δολου σοι και υποκρισεως εδεησεν ουδεν προς τον αδολως και
απλως απαντα και λεγειν και πραττειν ειωθοτα προς σε. Ἀλλ' ομως, οπερ εφην, ουδεν
τουτων εγκαλω νυν, ουδε ονειδιζω την ερημιαν εις ην κατεστησας ημας, τας συνοδους
διακοψας εκεινας εξ ων και ηδονην και ωφελειαν ου την τυχουσαν εκαρπωσαμεθα
πολλακις. Ἀλλα παντα ταυτα αφιημι και φερω σιγηι και πραως· ουκ επειδη πραως εις
ημας επλημμελησας, αλλ' επειδη τουτον εθηκα εμαυτωι τον νομον απο της ημερας
εκεινης ης την φιλιαν εστερξα την σην υπερ ων αν θεληις ημας λυπειν, μηδεποτε σε εις
απολογιας αναγκην καθισταν. Ἐπει οτι γε ου μικραν την ζημιαν ημιν επηγαγες, οισθα
και αυτος, ειγε μεμνησαι των ρηματων και των παρα των εξωθεν περι ημων και των
υφ' ημων λεγομενων αει· ταυτα δε ην οτι πολυ κερδος ημιν ομοψυχοις ειναι και
φραττεσθαι τηι προς αλληλους φιλιαι. Και οι μεν αλλοι παντες ελεγον και ετεροις
πολλοις ου μικραν ωφελειαν την ημετεραν οισειν ομονοιαν, εγω δε ωφελειαν μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ουδεποτε ενενοησα, το γε εις εμε ηκον, παρεξειν τισιν· ελεγον δε οτι τουτο γουν απ'
αυτης κερδανουμεν κερδος ου μικρον, το δυσχειρωτοι γενεσθαι τοις καταγωνισασθαι
βουλομενοις ημας. Και ταυτα σε υπομιμνησκων ουκ επαυσαμην ποτε· χαλεπος ο καιρος,
οι επιβουλευοντες πολλοι, το της αγαπης γνησιον απολωλεν, αντεισηκται δε ο της
βασκανιας ολεθρος, εν μεσωι παγιδων διαβαινομεν και επι επαλξεων πολεων
περιπατουμεν· οι μεν ετοιμοι τοις ημετεροις εφησθηναι κακοις, ειποτε τι συμβαιη,
πολλοι και πολλαχοθεν εφεστηκασιν· ο δε συναλγησων ουδεις, η και ευαριθμητοι λιαν.
Ὅρα μη διασταντες ποτε πολυν τον γελωτα οφλωμεν και του γελωτος μειζονα την
ζημιαν. «Ἀδελφος υπο αδελφου βοηθουμενος ως πολις οχυρα και ως μεμοχλευμενη
βασιλεια.» Μη δη διαλυσηις ταυτην την γνησιοτητα, μηδε διακοψηις τον μοχλον. Ταυτα
και τουτων πλειονα ελεγον συνεχως, ουδεν μεν ποτε υποπτευων τοιουτον, αλλα και
πανυ σε τα προς ημας υγιαινειν νομιζων, εκ περιουσιας δε και υγιαινοντα θεραπευειν
βουλομενος· ελανθανον δε, ως εοικε, νοσουντι τα φαρμακα επιτιθεις, και ουδε ουτως ο
δειλαιος ωνησα, ουδε γεγονεν εμοι τι πλεον εκ ταυτης της αγαν προμηθειας. Παντα γαρ
εκεινα ριψας αθροως και μηδε εις νουν βαλλομενος, ωσπερ ανερματιστον πλοιον εις
πελαγος ημας απειρον αφηκας, ουδεν των αγριων εκεινων εννοησας κυματων απερ
ημας υπομενειν αναγκη. Ει γαρ ποτε συμβαιη συκοφαντιαν η χλευασιαν η και αλλην
τινα υβριν και επηρειαν επενεχθηναι ποθεν ημιν–πολλακις δε τα τοιαυτα συμβαινειν
αναγκη–, προς τινα καταφευξομεθα; τινι κοινωσομεθα τας ημετερας αθυμιας; τις ημιν
αμυναι θελησει και τους μεν λυπουντας ανακοψει και ποιησει μηκετι λυπειν, ημας δε
παραμυθησεται και παρασκευασει τας ετερων φερειν απαιδευσιας; Ουκ εστιν ουδεις, σου
πορρωθεν εστηκοτος του δεινου τουτου πολεμου και μηδε κραυγην ακουσαι δυναμενου.
Ἆρα οιδας οσον ειργασται σοι κακον; αρα νυν γουν μετα το πληξαι επιγινωσκεις ως
καιριαν ημιν εδωκας την πληγην; Ἀλλα ταυτα μεν αφεισθω· ουδε γαρ εστι τα γενομενα
αναλυσαι λοιπον, ουδε πορον τοις αποροις ευρειν. Τι προς τους εξωθεν ερουμεν; τι προς
τας αιτιας απολογησομεθα τας εκεινων;
1.5 εʹ. Ἀπολογια υπερ τουτου ημετερα {ΙΩ.} Θαρσει, εφην εγω· ου γαρ υπερ
τουτων ειμι μονον ετοιμος ευθυνας υπεχειν, αλλα και ων ανευθυνους ημας αφηκας, και
τουτων πειρασομαι σοι δουναι λογον ως αν οιος τε ω. Και ει βουλει γε, απ' αυτων
πρωτον της απολογιας ποιησομαι την αρχην· και γαρ αν ειην ατοπος και λιαν αγνωμων,
ει της παρα των εξωθεν δοξης φροντιζων και οπως παυσωνται ημιν εγκαλουντες παντα
ποιων, τον απαντων μοι φιλτατον και τοσαυτηι προς ημας αιδοι κεχρημενον ως μηδε
υπερ ων ηδικησθαι φησιν εγκαλεσαι θελησαι, αλλα παρ' ουδεν τα αυτου θεμενον ετι
των ημετερων φροντιζειν, μη δυναιμην ως ουκ αδικω πεισαι, αλλα μειζονι περι αυτον
φαινοιμην κεχρημενος ραθυμιαι ης αυτος περι ημας επεδειξατο σπουδης.
1.6 ʹ. Ὅτι εστιν απατηι προς το συμφερον κεχρησθαι Τι ποτ' ουν σε ηδικηκαμεν;
επειδη και εντευθεν εγνωκαμεν εις το της απολογιας αφειναι πελαγος. Ἆρα οτι σε
παρεκρουσαμεθα και την ημετεραν εκρυψαμεν γνωμην; αλλ' επι κερδει και του
απατηθεντος σου και οις απατησαντες σε προυδωκαμεν. Ει μεν γαρ δι' ολου το της
κλοπης κακον και ουκ εστιν εις δεον αυτωι χρησασθαι ποτε, δουναι ετοιμοι δικην ημεις
ην αν αυτος εθεληις· μαλλον δε συ μεν ουδεποτε παρ' ημων ανεξηι δικην λαβειν, ημεις δε
εαυτων καταγνωσομεθα ταυτα α των αδικουντων οι δικαζοντες οταν αυτους ελωσιν οι
κατηγοροι. Ει δε ουκ αει το πραγμα επιβλαβες, αλλα παρα την των χρωμενων
προαιρεσιν γινεται φαυλον η καλον, αφεις εγκαλειν το ηπατησθαι, δειξον επι κακωι
τουτο τεχνησαμενους· ως εως αν τουτο απηι, μη οτι μεμψεις και αιτιας επαγειν, αλλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

και αποδεχεσθαι τον απατωντα δικαιον αν ειη τους γε ευγνωμονως διακεισθαι
βουλομενους. Τοσουτον γαρ εχει κερδος ευκαιρος απατη και μετα της ορθης γινομενη
διανοιας ως πολλους οτι μη παρεκρουσαντο και δικην δουναι πολλακις. Και ει βουλει γε
των στρατηγων τους εξ αιωνος ευδοκιμησαντας εξετασαι, τα πλειονα αυτων τροπαια
της απατης ευρησεις οντα κατορθωματα και μαλλον τουτους επαινουμενους η τους εκ
του φανερου κρατουντας. Οι μεν γαρ μετα πλειονος της δαπανης και της των χρηματων
και της των σωματων κατορθουσι τους πολεμους, ως μηδεν πλεον αυτοις απο της νικης
γινεσθαι, αλλα παρ' ουδεν ηττον των ηττωμενων τους κρατησαντας δυστυχειν, και των
στρατευματων ανηλωμενων και των ταμιειων κεκενωμενων. Προς δε τουτοις ουδε της
επι τηι νικηι δοξης αυτους αφιασιν απολαυσαι πασης· μερος γαρ αυτης ου μικρον
συμβαινει και τους πεπτωκοτας καρπουσθαι, δια το ταις ψυχαις νικωντας τοις σωμασιν
ηττηθηναι μονοις, ως ειγε ενην βαλλομενους μη πιπτειν, μηδε επελθων ο θανατος
αυτους επαυσεν, ουκ αν εστησαν της προθυμιας ποτε. Ὁ δε απατηι κρατησαι δυνηθεις ου
συμφοραι μονον, αλλα και γελωτι περιβαλλει τους πολεμιους· ου γαρ ωσπερ εκει τους
επαινους εξ ισης αποφερονται αμφοτεροι τους επι τηι ρωμηι, ουτω και ενταυθα τους επι
τηι φρονησει, αλλ' ολον των νικωντων εστι το βραβειον και, το τουτων ουκ ελαττον,
την απο της νικης ηδονην ακεραιον τηι πολει φυλαττουσιν. Ου γαρ εστιν ωσπερ ο των
χρηματων πλουτος και το των σωματων πληθος, η της ψυχης φρονησις· αλλ' εκεινα
μεν οταν τις αυτοις εν τοις πολεμοις χρηται συνεχως δαπανασθαι συμβαινει και
απολειπειν τους εχοντας, αυτη δε οσωιπερ αν τις αυτην ανακινηι τοσουτωι μαλλον
αυξεσθαι πεφυκεν. Ουκ εν τοις πολεμοις δε μονον, αλλα και εν ειρηνηι πολλην και
αναγκαιαν ευροι τις αν της απατης την χρειαν· και ου προς τα της πολεως πραγματα
μονον, αλλα και εν οικιαι προς γυναικα ανδρι και προς ανδρα γυναικι και πατρι προς
υιον και προς φιλον φιλωι, ηδη δε και προς πατερα παισι. Και γαρ των του Σαουλ χειρων
η του Σαουλ θυγατηρ ουκ ισχυσεν αν ετερως εξελεσθαι τον ανδρα τον αυτης, αλλ' η
μετα του παραλογισασθαι τον πατερα· ο ταυτης δε αδελφος τον υπ' εκεινης διασωθεντα
σωσαι βουλομενος κινδυνευοντα παλιν τοις αυτοις οπλοις εχρητο οισπερ και η γυνη.
Και ο Βασιλειος· Ἀλλ' ουδεν τουτων προς εμε, φησιν· ουδε γαρ εχθρος εγω και πολεμιος,
ουτε των αδικειν επιχειρουντων, αλλ' απαν τουναντιον· τηι σηι γνωμηι τα εμαυτου
επιτρεψας αει ταυτηι ειπομην ηιπερ εκελευσας.
1.7 ζʹ. Ὅτι ουδε απατην το τοιουτο δει καλειν αλλ' οικονομιαν {ΙΩ.} Ἀλλ' ω
θαυμασιε και αγαθωτατε, δια τουτο γαρ και αυτος φθασας ειπον οτι ουκ εν πολεμωι
μονον, ουδ' επι τους εχθρους, αλλα και εν ειρηνηι και επι τους φιλτατους χρησθαι ταυτηι
καλον. Ὅτι γαρ ου τοις απατωσι μονον, αλλα και τοις απατωμενοις τουτο χρησιμον,
προσελθων τινι των ιατρων ερωτησον πως απαλλαττουσι της νοσου τους καμνοντας,
και ακουσηι παρ' αυτων οτι ουκ αρκουνται τηι τεχνηι μονηι, αλλ' εστιν οπου και την
απατην παραλαβοντες και την παρ' αυτης βοηθειαν καταμιξαντες, ουτως επι την
υγιειαν τους ασθενουντας επανηγαγον. Ὅταν γαρ το δυσαρεστον των αρρωστουντων
και της νοσου δε αυτης το δυστραπελον μη προσιηται τας των ιατρων συμβουλας, τοτε
το της απατης υποδυναι προσωπειον αναγκη, ιν' ωσπερ επι της σκηνης την των
γινομενων αληθειαν κρυψαι δυνηθωσιν. Ει δε βουλει, και εγω σοι διηγησομαι δολον
ενα εκ πολλων ων ηκουσα κατασκευαζειν ιατρων παιδας. Ἐπεπεσε ποτε τινι πυρετος
αθροως μετα πολλης της σφοδροτητος και η φλοξ ᾔρετο και τα μεν δυναμενα σβεσαι το
πυρ απεστρεφετο ο νοσων, επεθυμει δε και πολυς ενεκειτο, τους εισιοντας προς αυτον
απαντας παρακαλων, ακρατον ορεξαι πολυν και παρασχειν εμφορηθηναι της ολεθριου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ταυτης επιθυμιας· ου γαρ τον πυρετον εκκαυσειν μονον εμελλεν, αλλα και παραπληξιαι
παραδωσειν τον δειλαιον, ει τις αυτωι προς ταυτην ειξε την χαριν. Ἐνταυθα της τεχνης
απορουμενης και ουδεμιαν εχουσης μηχανην, αλλα παντελως εκβεβλημενης,
εισελθουσα τοσαυτην επεδειξατο την αυτης δυναμιν η απατη οσην αυτικα παρ' ημων
ακουσηι. Ὁ γαρ ιατρος αρτι της καμινου προελθον αγγος οστρακου λαβων και βαψας
οινωι πολλωι, ειτα ανασπασας κενον και πλησας υδατος, κελευει το δωματιον ενθα
κατεκειτο ο νοσων συσκιασαι παραπετασμασι πολλοις ινα μη το φως ελεγξηι τον δολον
και διδωσιν εκπιειν ως ακρατου πεπληρωμενον. Ὁ δε πριν εις τας χειρας λαβειν υπο της
οσμης προσπεσουσης ευθεως απατηθεις ουδε πολυπραγμονειν ηνεσχετο το δοθεν, αλλα
ταυτηι πειθομενος και τωι σκοτει κλαπεις υπο τε της επιθυμιας επειγομενος εσπασε το
δοθεν μετα πολλης της προθυμιας· και εμφορηθεις απετιναξατο το πνιγος ευθεως και
τον επικειμενον εξεφυγε κινδυνον. Ειδες της απατης το κερδος; Και ει παντας βουλοιτο
τις των ιατρων καταλεγειν τους δολους, εις απειρον εκπεσειται μηκος ο λογος. Ου
μονον δε τους τα σωματα θεραπευοντας, αλλα και τους των ψυχικων νοσηματων
επιμελομενους ευροι τις αν συνεχως τουτωι κεχρημενους τωι φαρμακωι. Ουτω τας
πολλας μυριαδας εκεινας των Ἰουδαιων ο μακαριος προσηγαγετο Παυλος. Μετα ταυτης
της προαιρεσεως τον Τιμοθεον περιετεμε ο Γαλαταις απειλων οτι Χριστος ουδεν
ωφελησει τους περιτεμνομενους· δια τουτο υπο νομον εγινετο ο ζημιαν ηγουμενος μετα
την εις Χριστον πιστιν την απο του νομου δικαιοσυνην. Πολλη γαρ η της απατης ισχυς,
μονον μη μετα δολερας προαγεσθω της προαιρεσεως· μαλλον δε ουδε απατην το
τοιουτον δει καλειν, αλλ' οικονομιαν τινα και σοφιαν και τεχνην ικανην πολλους
πορους εν τοις αποροις ευρειν και πλημμελειας επανορθωσαι ψυχης. Ουδε γαρ τον
Φινεες ανδροφονον ειποιμ' αν εγωγε, καιτοι γε μιαι πληγηι δυο σωματα ανειλεν· ωσπερ
ουδε τον Ἠλιαν μετα τους εκατον στρατιωτας και τους τουτων ηγεμονας, και τον πολυν
των αιματων χειμαρρουν ον εκ της των ιερωμενων τοις δαιμοσιν εποιησε ρευσαι
σφαγης. Ει γαρ τουτο συγχωρησαιμεν και τα πραγματα της των πεποιηκοτων
προαιρεσεως τις γυμνωσας εξεταζοι καθ' εαυτα, και τον Ἀβρααμ παιδοκτονιας ο
βουλομενος κρινει και τον εγγονον τον εκεινου και τον απογονον κακουργιας και
δολου γραψεται· ουτω γαρ ο μεν των της φυσεως εκρατησε πρεσβειων, ο δε τον των
Αιγυπτιων πλουτον εις τον των Ἰσραηλιτων μετηνεγκε στρατον. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα,
ουκ εστιν. Ἄπαγε της τολμης· ου γαρ μονον αυτους αιτιας αφιεμεν, αλλα και
θαυμαζομεν δια ταυτα επει και ο Θεος αυτους δια ταυτα επηινεσε. Και γαρ απατεων
εκεινος αν ειη καλεισθαι δικαιος ο τωι πραγματι κεχρημενος αδικως, και πολλακις
απατησαι δεον και τα μεγιστα δια ταυτης ωφελησαι της τεχνης· ο δε εξ ευθειας
προσενεχθεις κακα μεγαλα τον ουκ απατηθεντα ειργασατο.

2. τ ΛΟΓΟΣ Βʹ
2.1 αʹ. Ὅτι μεγιστον η ιερωσυνη τεκμηριον της εις τον Χριστον αγαπησ Ὅτι μεν
ουν εστι και επι καλωι τηι της απατης κεχρησθαι δυναμει, μαλλον δε οτι μηδε απατην δει
το τοιουτον καλειν, αλλ' οικονομιαν τινα θαυμαστην, ενην μεν και πλειονα λεγειν·
επειδη δε και τα ειρημενα προς αποδειξιν ικανα γεγονε, φορτικον και επαχθες περιττον
τωι λογωι προστιθεναι μηκος. Σον δ' αν ειη δεικνυναι λοιπον, ει μη τωι πραγματι τουτωι
προς το κερδος εχρησαμεθα το σον. Και ο Βασιλειος· Και ποιον κερδος, φησιν, ημιν εκ
ταυτης γεγονε της οικονομιας η σοφιας η οπως αυτην χαιρηις καλων, ινα πεισθωμεν οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ουκ ηπατημεθα παρα σου; {ΙΩ.} Και τι τουτου του κερδους, εφην, αν γενοιτο μειζον η το
ταυτα φαινεσθαι πραττοντας απερ δειγματα της εις τον Χριστον αγαπης αυτος εφησεν
ειναι ο Χριστος; Προς γαρ τον κορυφαιον των αποστολων διαλεγομενος, «Πετρε, φιλεις
με;» φησι· τουτου δε ομολογησαντος, επιλεγει· «Ει φιλεις με, ποιμαινε τα προβατα μου.»
Ἐρωται τον μαθητην ο διδασκαλος ει φιλοιτο παρ' αυτου, ουχ ινα αυτος μαθηι–πως γαρ ο
τας απαντων εμβατευων καρδιας; –αλλ' ινα ημας διδαξηι οσον αυτωι μελει της των
ποιμνιων επιστασιας τουτων. Τουτου δε οντος δηλου, κακεινο ομοιως εσται φανερον
οτι πολυς και αφατος αποκεισεται μισθος τωι περι ταυτα πονουμενωι α πολλου τιμαται ο
Χριστος. Ει γαρ ημεις, οταν ιδωμεν των οικετων η των θρεμματων των ημετερων
επιμελουμενους τινας, της περι ημας αγαπης την εις εκεινα σπουδην τιθεμεθα σημειον,
καιτοι γε απαντα ταυτα χρηματων εστιν ωνητα, ο μη χρηματων μηδε αλλου τινος
τοιουτου, αλλ' ιδιωι θανατωι το ποιμνιον πριαμενος τουτο και τιμην της αγελης το αιμα
δους το εαυτου, ποσηι τους ποιμαινοντας αυτην αμειψεται δωρεαι; ∆ια τοι τουτο
ειποντος του μαθητου· «Συ οιδας, Κυριε, οτι φιλω σε», και μαρτυρα της αγαπης αυτον
τον αγαπωμενον καλεσαντος, ουκ εστη μεχρι τουτων ο Σωτηρ, αλλα και το της αγαπης
προσεθηκε σημειον. Ου γαρ οσον αυτον ο Πετρος εφιλει, τοτε επιδειξαι εβουλετο–και
γαρ εκ πολλων τουτο ηδη γεγονεν ημιν δηλον–, αλλ' οσον αυτος την Ἐκκλησιαν αγαπαι
την εαυτου, και Πετρον και παντας ημας μαθειν ηθελησεν ινα πολλην και ημεις περι
ταυτα εισφερωμεν την σπουδην. ∆ια τι γαρ Υιου και Μονογενους ουκ εφεισατο ο Θεος,
αλλ' ον μονον ειχεν εξεδωκεν; ινα τους εχθρωδως προς αυτον διακειμενους εαυτωι
καταλλαξηι και ποιησηι λαον περιουσιον· δια τι και το αιμα εξεχεεν; ινα τα προβατα
κτησηται ταυτα α τωι Πετρωι και τοις μετ' εκεινον ενεχειριζεν. Εικοτως αρα και δικαιως
ελεγεν ο Χριστος· «Τις αρα ο πιστος δουλος και φρονιμος ον κατεστησεν ο κυριος αυτου
επι την οικιαν αυτου;» Παλιν τα μεν ρηματα απορουντος, ο δε φθεγγομενος αυτα ουκ
απορων εφθεγγετο· αλλ' ωσπερ τον Πετρον ερωτων ει φιλοιτο, ου μαθειν δεομενος του
μαθητου τον ποθον ηρωτα, αλλα δειξαι βουλομενος της οικειας αγαπης την υπερβολην,
ουτω και νυν λεγων· «Τις αρα ο πιστος δουλος και φρονιμος;» ου τον πιστον και
φρονιμον αγνοων ελεγεν, αλλα παραστησαι θελων το του πραγματος σπανιον και της
αρχης ταυτης το μεγεθος. Ὅρα γουν και το επαθλον οσον· «Ἐπι πασι τοις υπαρχουσιν
αυτου καταστησει αυτον.» Ἔτι ουν αμφισβητησεις ημιν του μη καλως ηπατησθαι, πασι
μελλων επιστησεσθαι του Θεου τοις υπαρχουσι και ταυτα πραττων α και τον Πετρον
ποιουντα εφησε δυνησεσθαι και των αποστολων υπερακοντισαι τους λοιπους· «Πετρε
γαρ, φησι, φιλεις με πλειον τουτων;» Καιτοι γε ενην ειπειν προς αυτον· Ει φιλεις με,
νηστειαν ασκει, χαμευνιαν, αγρυπνιας συντονους, προΐστασο των αδικουμενων, γινου
ορφανοις ως πατηρ και αντι ανδρος τηι μητρι αυτων. Νυν δε παντα ταυτα αφεις τι φησι;
«Ποιμαινε τα προβατα μου.»
2.2 βʹ. Ὅτι η ταυτης υπηρεσια μειζων των αλλων Ἐκεινα μεν γαρ α προειπον και
των αρχομενων πολλοι δυναιντ' αν επιτελειν ραιδιως, ουκ ανδρες μονον, αλλα και
γυναικες· οταν δε Ἐκκλησιας προστηναι δεηι και ψυχων επιμελειαν πιστευθηναι
τοσουτων, πασα μεν η γυναικεια φυσις παραχωρειτω τωι μεγεθει του πραγματος, και
ανδρων δε το πλεον. Ἀγεσθωσαν δε εις μεσον οι πολλωι τωι μετρωι πλεονεκτουντες
απαντων, και τοσουτον υψηλοτεροι των αλλων κατα την της ψυχης οντες αρετην οσον
του παντος εθνους Ἑβραιων κατα το του σωματος μεγεθος ο Σαουλ, μαλλον δε και
πολλωι πλεον. Μη γαρ μοι μονον υπερωμιας ενταυθα ζητεισθω μετρον, αλλ' οση προς τα
αλογα των λογικων ανθρωπων η διαφορα, τοσουτον του ποιμενος και των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ποιμαινομενων εστω το μεσον, ινα μη και πλεον τι ειπω· και γαρ περι πολλωι μειζονων
ο κινδυνος. Ὁ μεν γαρ προβατα απολλυς η λυκων αρπασαντων η ληιστων επισταντων η
λοιμου τινος η και αλλου συμπτωματος επιπεσοντος, τυχοι μεν αν τινος και συγγνωμης
παρα του κυριου της ποιμνης· ει δε και δικην απαιτοιτο, μεχρι των χρηματων η ζημια. Ὁ
δε ανθρωπους πιστευθεις, το λογικον του Χριστου ποιμνιον, πρωτον μεν ουκ εις
χρηματα, αλλ' εις την εαυτου ψυχην την ζημιαν υφισταται υπερ της των προβατων
απωλειας.
2.3 γʹ. Ὅτι μεγαλης δειται ψυχης και θαυμαστησ Ἔπειτα και τον αγωνα πολλωι
μειζονα και χαλεπωτερον εχει· ου γαρ αυτωι προς λυκους η μαχη, ουδε υπερ ληιστων
δεδοικεν, ουδε ινα λοιμον απελασηι της ποιμνης φροντιζει. Ἀλλα προς τινας ο πολεμος;
μετα τινων η παλη; Ἄκουε του μακαριου Παυλου λεγοντος· «Ουκ εστιν ημιν η παλη
προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας
του σκοτους του αιωνος τουτου, προς τα πνευματικα της πονηριας, εν τοις
επουρανιοις.» Ειδες πολεμιων πληθος δεινον και φαλαγγας αγριας, ου σιδηρωι
πεφραγμενας, αλλ' αντι πασης πανοπλιας αρκουμενας τηι φυσει; Βουλει και ετερον
στρατοπεδον ιδειν απηνες και ωμον ταυτηι προσεδρευον τηι ποιμνηι; Και τουτο απο της
αυτης οψει περιωπης· ο γαρ περι εκεινων ημιν διαλεχθεις, ουτος και τουτους ημιν
υποδεικνυσι τους εχθρους, ωδε πως λεγων· «Φανερα εστι τα εργα της σαρκος, ατινα εστι
πορνεια, μοιχεια, ακαθαρσια, ασελγεια, ειδωλολατρεια, φαρμακεια, εχθραι, ερεις, ζηλοι,
θυμοι, εριθειαι, καταλαλιαι, ψιθυρισμοι, φυσιωσεις», και ετερα τουτων πλειονα· ου γαρ
παντα κατελεξεν, αλλ' εκ τουτων αφηκεν ειδεναι και τα λοιπα. Και επι μεν του
ποιμενος των αλογων, οι βουλομενοι διαφθειραι την ποιμνην, οταν ιδωσι τον
εφεστωτα φευγοντα, την προς εκεινον μαχην αφεντες αρκουνται τηι των θρεμματων
αρπαγηι· ενταυθα δε, καν απασαν λαβωσι την ποιμνην, ουδ' ουτω του ποιμενος
αφιστανται, αλλα μαλλον εφεστηκασι και πλεον θρασυνονται, και ου προτερον
παυονται εως αν η καταβαλωσιν εκεινον η νικηθωσιν αυτοι. Προς δε τουτοις τα μεν
των θρεμματων νοσηματα καθεστηκε φανερα, καν λιμος ηι, καν λοιμος, καν τραυμα,
καν οτιδηποτουν ετερον ηι το λυπουν· ου μικρον δε τουτο δυναιντ' αν προς την των
ενοχλουντων απαλλαγην. Ἔστι δε και ετερον τουτου μειζον, το ποιουν ταχειαν της
αρρωστιας εκεινης την λυσιν. Τι δε τουτο εστι; Μετα πολλης της εξουσιας
καταναγκαζουσι τα προβατα οι ποιμενες δεχεσθαι την ιατρειαν οταν εκοντα μη
υπομενηι· και γαρ δησαι ευκολον οταν καυσαι δεηι και τεμειν και φυλαξαι ενδον επι
χρονον πολυν ηνικα αν τουτο συμφερηι και ετεραν δε ανθ' ετερας προσαγαγειν τροφην
και αποκωλυσαι ναματων, και τα αλλα δε παντα οσαπερ αν δοκιμασωσι προς την
εκεινων υγιειαν συμβαλλεσθαι μετα πολλης προσαγουσι της ευκολιας. Τας δε των
ανθρωπων αρρωστιας πρωτον μεν ουκ εστιν ανθρωπωι ραιδιον ιδειν· «ουδεις γαρ οιδε τα
του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι.» Πως ουν τις προσαγαγοι της
νοσου το φαρμακον ης τον τροπον ουκ οιδε, πολλακις δε μηδε ει τυγχανοι νοσων
δυναμενος συνιδειν; Ἐπειδαν δε και καταφανης γενηται, τοτε πλειον' αυτωι παρεχει την
δυσκολιαν· ου γαρ εστι μετα τοσαυτης εξουσιας απαντας θεραπευειν ανθρωπους μεθ'
οσης το προβατον ο ποιμην. Ἔστι μεν γαρ και ενταυθα και δησαι και τροφης απειρξαι
και καυσαι και τεμειν· αλλ' η εξουσια του δεξασθαι την ιατρειαν ουκ εν τωι προσαγοντι
το φαρμακον, αλλ' εν τωι καμνοντι κειται. Τουτο γαρ και ο θαυμασιος εκεινος ανηρ
συνειδως Κορινθιοις ελεγεν· «Ουχ οτι κυριευομεν υμων της πιστεως, αλλα συνεργοι
εσμεν της χαρας υμων.» Μαλιστα μεν γαρ απαντων χριστιανοις ουκ εφειται προς βιαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

επανορθουν τα των αμαρτανοντων πταισματα. Ἀλλ' οι μεν εξωθεν δικασται τους
κακουργους οταν υπο τοις νομοις λαβωσι πολλην επιδεικνυνται την εξουσιαν και
ακοντας τοις τροποις κωλυουσι χρησθαι τοις αυτων· ενταυθα δε ου βιαζομενον, αλλα
πειθοντα δει ποιειν αμεινω τον τοιουτον. Ουτε γαρ ημιν εξουσια τοσαυτη παρα των
νομων δεδοται προς το κωλυειν τους αμαρτανοντας, ουτε, ει και εδωκαν, ειχομεν οπου
και χρησομεθα τηι δυναμει, ου τους αναγκηι της κακιας, αλλα τους προαιρεσει ταυτης
απεχομενους στεφανουντος του Θεου. ∆ια τουτο πολλης χρεια της μηχανης ινα
πεισθωσιν εκοντες εαυτους υπεχειν ταις παρα των ιερεων θεραπειαις οι καμνοντες, και
ου τουτο μονον, αλλ' ινα και χαριν ειδωσι της ιατρειας αυτοις. Ἄν τε γαρ τις σκιρτησηι
δεθεις–κυριος γαρ εστι τουτου–, χειρον ειργασατο το δεινον· αν τε τους σιδηρου δικην
τεμνοντας λογους παραπεμψηται, προσεθηκε δια της καταφρονησεως τραυμα ετερον
και γεγονεν η της θεραπειας προφασις, νοσου χαλεπωτερας υποθεσις· ο γαρ
καταναγκαζων και ακοντα θεραπευσαι δυναμενος ουκ εστι.
2.4 δʹ. Ὅτι πολλης το πραγμα δυσκολιας γεμει και κινδυνων Τι ουν αν τις
ποιησειε; Και γαρ αν πραοτερον προσενεχθηις τωι πολλης αποτομιας δεομενωι και μη δωις
βαθειαν την πληγην τωι τοιαυτης χρειαν εχοντι, το μεν περιεκοψας, το δε αφηκας του
τραυματος· καν αφειδως την οφειλομενην επαγαγηις τομην, πολλακις απογνους προς
τας αλγηδονας εκεινος, αθροως απαντα ριψας και το φαρμακον και τον επιδεσμον,
φερων εαυτον κατεκρημνισε, συντριψας τον ζυγον και διαρρηξας τον δεσμον. Και
πολλους αν εχοιμι λεγειν τους εις εσχατα εξοκειλαντας κακα δια το δικην απαιτηθηναι
των αμαρτηματων αξιαν. Ου γαρ απλως προς το των αμαρτηματων μετρον δει και την
επιτιμιαν επαγειν, αλλα και της των αμαρτανοντων στοχαζεσθαι προαιρεσεως, μη ποτε
ραψαι το διερρωγος βουλομενος χειρον το σχισμα ποιησηις και ανορθωσαι το
καταπεπτωκος σπουδαζων μειζονα εργασηι την πτωσιν. Οι γαρ ασθενεις και
διακεχυμενοι και το πλεον τηι του κοσμου προσδεδεμενοι τρυφηι, ετι δε και επι γενει και
δυναστειαι μεγα φρονειν εχοντες, ηρεμα μεν και κατα μικρον εν οις αν αμαρτανωσιν
επιστρεφομενοι, δυναιντ' αν, ει και μη τελεον, αλλ' ουν εκ μερους των κατεχοντων
αυτους απαλλαγηναι κακων· αν δε αθροον τις επαγαγηι την παιδευσιν, και της
ελαττονος αυτους απεστερησε διορθωσεως. Ψυχη γαρ επειδαν απαξ απερυθριασαι
βιασθηι, εις αναλγησιαν εκπιπτει, και ουτε προσηνεσιν εικει λογοις λοιπον, ουτε
απειλαις καμπτεται, ουκ ευεργεσιαις προτρεπεται, αλλα γινεται πολυ χειρων της
πολεως εκεινης ην ο προφητης κακιζων ελεγεν· «Ὄψις πορνης εγενετο σοι,
απηναισχυντησας προς παντας.» ∆ια τουτο πολλης δει της συνεσεως τωι ποιμενι και
μυριων οφθαλμων προς το περισκοπειν παντοθεν την της ψυχης εξιν. Ὥσπερ γαρ εις
απονοιαν αιρονται πολλοι και εις απογνωσιν της εαυτων καταπιπτουσι σωτηριας, απο
του μη δυνηθηναι πικρων ανασχεσθαι φαρμακων, ουτως εισι τινες οι δια το μη δουναι
τιμωριαν των αμαρτηματων αντιρροπον εις ολιγωριαν εκτρεπονται και πολλωι γινονται
χειρους και προς το μειζονα αμαρτανειν προαγονται. Χρη τοινυν μηδεν τουτων
ανεξεταστον αφειναι, αλλα παντα διερευνησαμενον ακριβως καταλληλως τα παρ'
εαυτου προσαγειν τον ιερωμενον ινα μη ματαιος αυτωι γινηται η σπουδη. Ουκ εν τουτωι
δε μονωι, αλλα και εν τωι τα απερρηγμενα της Ἐκκλησιας μελη συναπτειν πολλα ιδοι τις
αν αυτον εχοντα πραγματα. Ὁ μεν γαρ των προβατων ποιμην εχει το ποιμνιον
επομενον ηιπερ αν ηγηται· ει δε και εκτρεποιτο τινα της ευθειας οδου και την αγαθην
αφιεντα νομην λεπτογεα και αποκρημνα βοσκοιτο χωρια, αρκει βοησαντα σφοδροτερον
συνελασαι παλιν και εις την ποιμνην επαναγαγειν το χωρισθεν. Ει δε της ευθειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ανθρωπος αποπλανηθειη πιστεως, πολλης δει τωι ποιμενι της πραγματειας, της
καρτεριας, της υπομονης· ου γαρ ελκυσαι προς βιαν εστιν, ουδε αναγκασαι φοβωι,
πεισαντα δε δει παλιν προς την αληθειαν επαναγαγειν οθεν εξεπεσε την αρχην.
Γενναιας ουν δει ψυχης ινα μη περικακηι, ινα μη απογινωσκηι την των πλανωμενων
σωτηριαν, ινα συνεχως εκεινο και λογιζηται και λεγηι· «Μηποτε δωι αυτοις ο Θεος
επιγνωσιν αληθειας και ανανηψωσιν εκ της του διαβολου παγιδος.» ∆ια ταυτα τοις
μαθηταις ο Κυριος διαλεγομενος εφη· «Τις αρα ο πιστος δουλος και φρονιμος;» Ὁ μεν
γαρ εαυτον ασκων εις εαυτον μονον περιΐστησι την ωφελειαν· το δε της ποιμαντικης
κερδος εις απαντα διαβαινει τον λαον. Και ο μεν χρηματα διανεμων τοις δεομενοις η
και ετερως πως αδικουμενοις αμυνων ωνησε μεν τι και ουτος τους πλησιον, τοσουτωι δε
ελαττον του ιερεως οσωι το μεσον σωματος προς ψυχην. Εικοτως αρα της εις αυτον
αγαπης την περι τα ποιμνια σπουδην ο Κυριος εφησεν ειναι σημειον.
2.5 εʹ. Ὅτι της εις τον Χριστον αγαπης ενεκεν το πραγμα εφυγομεν {ΒΑΣ.} Συ δε,
φησιν, ου φιλεις τον Χριστον; {ΙΩ.} Και φιλω και φιλων ου παυσομαι ποτε· δεδοικα δε
μη παροξυνω τον φιλουμενον υπ' εμου. {ΒΑΣ.} Και τι τουτου γενοιτ' αν αινιγμα, φησιν,
ασαφεστερον, ει ο μεν Χριστος τον φιλουντα αυτον ποιμαινειν προσεταξεν αυτου τα
προβατα, συ δε δια τουτο φηις ου ποιμαινειν επειδη τον τουτο προσταξαντα φιλεις; {ΙΩ.}
Ουκ εστιν αινιγμα, εφην, ο λογος, αλλα και λιαν σαφης και απλους. Ει μεν γαρ ικανως
εχων διοικησαι την αρχην ταυτην καθως ο Χριστος ηθελεν, ειτα απεφυγον, εδει προς το
παρ' εμου λεγομενον απορειν· επειδη δε αχρηστον με προς την διακονιαν ταυτην η της
ψυχης ασθενεια καθιστησι, που ζητησεως αξιον το λεγομενον; Και γαρ δεδοικα μη την
αγελην του Χριστου σφριγωσαν και ευτραφη παραλαβων, ειτα αυτην εξ απροσεξιας
λυμηναμενος, παροξυνω κατ' εμαυτου τον ουτως αυτην αγαπησαντα Θεον ως εαυτον
εκδουναι δια την ταυτης σωτηριαν τε και τιμην. {ΒΑΣ.} Παιζων λεγεις ταυτα, φησιν· ει
γαρ σπουδαζων, ουκ οιδα πως αν ετερως μαλλον ημας απεδειξας δικαιως αλγουντας η
δια των ρηματων τουτων δι' ων αποκρουσασθαι την αθυμιαν εσπουδασας. Ἐγω γαρ και
προτερον ειδως οτι με ηπατησας και προυδωκας, νυν δε πολλωι πλεον οτε και τα
εγκληματα αποδυσασθαι επεχειρησας, τουτο μανθανω και συνιημι καλως οι των κακων
με ηγαγες. Ει γαρ δια τουτο σαυτον υπεξηγαγες της τοιαυτης λειτουργιας οτι συνειδες
ουκ αρκουσαν σου την ψυχην προς τον του πραγματος ογκον, εμε προτερον εξελεσθαι
εχρην και ει πολλην προς τουτο επιθυμιαν εχων ετυγχανον, μη οτι και πασαν την υπερ
τουτων επετρεψα σοι βουλην. Νυν δε το σαυτου μονον ιδων το ημετερον παρειδες· ειθε
μεν ουν παρειδες, και αγαπητον ην, συ δε και οπως ευχειρωτοι γενωμεθα τοις
βουλομενοις λαβειν επεβουλευσας. Ουδε γαρ εις εκεινο καταφυγειν εχοις αν οτι η των
πολλων δοξα ηπατησε σε και μεγαλα τινα και θαυμαστα περι ημων υποπτευειν επεισεν·
ουτε γαρ των θαυμαζομενων και επισημων ημεις, ουτε, ει και τουτο ουτως εχον
ετυγχανε, την των πολλων δοξαν της αληθειας προτιμησαι εχρην. Ει μεν γαρ μηδεποτε
σοι πειραν της ημετερας εδομεν συνουσιας, εδοκει τις ειναι σοι προφασις ευλογος απο
της των πολλων φημης φεροντι την ψηφον· ει δε ουδεις ουτω τα ημετερα οιδεν, αλλα
και των γεγεννηκοτων και θρεψαμενων αυτων την ημετεραν μαλλον επιστασαι ψυχην,
τις ουτως εσται σοι λογος πιθανος ως δυνηθηναι πεισαι τους ακουοντας οτι ουχ εκων
ημας εις τουτον ωσας τον κινδυνον; Ἀλλα γαρ ταυτα αφεισθω νυν· ουδε γαρ υπερ
τουτων αναγκαζομεν σε κρινεσθαι. Τι προς τους εγκαλουντας απολογησομεθα; λεγε.
{ΙΩ.} Ἀλλ' ουδε αυτος προτερον, εφην, επ' εκεινα πορευσομαι εως αν διαλυσωμαι τα
προς σε, καν μυριακις αυτος ημας των εγκληματων εθεληις απολυειν. Συ μεν γαρ εφης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

την αγνοιαν ημιν φερειν συγγνωμην και πασης αν ημας αφειναι κατηγοριας, ει μηδεν
των σων ειδοτες ειτα σε εις τα παροντα ηγαγομεν· επειδη δε ουκ αγνοουντας
προδουναι, αλλ' ακριβως επισταμενους τα σα, δια τουτο πασαν ημιν προφασιν ευλογον
και απολογιαν ανηιρησθαι δικαιαν. Ἐγω δε παν τουναντιον φημι, οτι τα τοιαυτα πολλης
δειται της εξετασεως. Και τον μελλοντα παραδωσειν τον εις ιερωσυνην επιτηδειον ου
δει τηι των πολλων αρκεισθαι φημηι μονον, αλλα μετ' εκεινης και αυτον μαλιστα
παντων και προ παντων εξητακεναι τα εκεινου. Και γαρ ο μακαριος Παυλος ειπων· «∆ει
δε αυτον και μαρτυριαν εχειν καλην απο των εξωθεν», ουκ αναιρει την ακριβη και
βεβασανισμενην ερευναν, ουδ' ως προηγουμενον τεκμηριον τουτο τιθησι της των
τοιουτων δοκιμασιας· και γαρ πολλα προτερον διαλεχθεις, υστερον τουτο προσεθηκε,
δεικνυς ως ουκ αν αυτωι μονον αρκεισθαι δει προς τας τοιαυτας αιρεσεις, αλλα μετα των
αλλων και αυτο παραλαμβανειν χρη. Συμβαινει γαρ πολλακις την των πολλων
ψευδεσθαι φημην· της δε ακριβους εξετασεως ηγησαμενης, ουδενα εκ ταυτης κινδυνον
εστιν υποπτευσαι λοιπον. ∆ια τουτο μετα τα αλλα το «παρα των εξωθεν» αυτο τιθησιν·
ου γαρ απλως εφησε· «∆ει δε αυτον μαρτυριαν εχειν καλην», αλλα και το «παρα των
εξωθεν» παρενεβαλε, δηλωσαι βουλομενος οτι προ της των εξωθεν φημης προς
ακριβειαν αυτον διερευνησασθαι δει. Ἐπει ουν και αυτος ᾔδειν τα σα των
γεγεννηκοτων μαλλον, ως και αυτος ωμολογησας, δια τουτο δικαιος αν ειην πασης
αφεισθαι αιτιας. {ΒΑΣ.} ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο, φησιν, ουκ αν εφυγες, ει τις σε
γραφεσθαι ηθελεν. Ἢ ου μεμνησαι και παρ' ημων ακουσας και πολλακις και δια των
εργων αυτων διδαχθεις το της ψυχης αγεννες της εμης; ου δια τουτο εις μικροψυχιαν
ημας διετελεις σκωπτων αει οτι και ταις τυχουσαις φροντισι καταπιπτομεν ευκολως;
2.6 ʹ. Ἀποδειξις της αρετης του Βασιλειου και της αγαπης της σφοδρασ {ΙΩ.}
Μεμνημαι μεν και ταυτα πολλακις, εφην, ακουσας παρα σου τα ρηματα και ουκ αν
αρνηθειην· εγω δε σε ει ποτε εσκωπτον, παιζων, ουκ αληθευων, τουτο εποιουν. Ἀλλ'
ομως ουδεν υπερ τουτων φιλονεικω νυν· αξιω δε και αυτον την ισην μοι παρασχειν
ευγνωμοσυνην οταν θελησω τινος επιμνησθηναι των σοι προσοντων αγαθων. Καν γαρ
επιχειρησηις ημας απελεγξαι ψευδομενους, ου φεισομεθα, αλλ' αποδειξομεν
μετριαζοντα σε μαλλον η προς αληθειαν ταυτα φθεγγομενον, ετερωι μεν ουδενι τοις δε
λογοις τοις σοις και ταις πραξεσι μαρτυσι κεχρημενοι προς την των λεγομενων
αληθειαν. Πρωτον δε σε εκεινο ερεσθαι βουλομαι· οισθα ποση της αγαπης η δυναμις; Ὁ
μεν γαρ Χριστος τα τεραστια παντα αφεις απερ εμελλεν υπο των αποστολων τελεισθαι,
«εν τουτωι, φησι, γνωσονται οι ανθρωποι οτι εμοι εστε μαθηται, εαν αγαπατε
αλληλους.» Ὁ δε Παυλος πληρωμα του νομου φησιν αυτην ειναι και ταυτης απουσης
ουδεν ειναι των χαρισματων οφελος. Τουτο δη το εξαιρετον αγαθον, το γνωρισμα των
του Χριστου μαθητων, το των χαρισματων ανωτερω κειμενον, ειδον γενναιως εν τηι σηι
πεφυτευμενον ψυχηι και πολλωι βρυον τωι καρπωι. Και ο Βασιλειος· Ὅτι μεν πολλη μοι,
φησι, του πραγματος η φροντις και μεγιστην ποιουμαι την σπουδην υπερ ταυτης της
εντολης, και αυτος ομολογω· οτι δε ουδε εξ ημισειας αυτην διηνυσαμεν, και αυτος αν
μοι μαρτυρησηις, ει το προς χαριν λεγειν αφεις τιμησαι ταληθες βουληθειης. {ΙΩ.}
Ουκουν επι τους ελεγχους τρεψομαι, εφην, και οπερ ηπειλησα ποιησω νυν, μετριαζειν
μαλλον η αληθευειν βουλομενον αποδειξας. Ἐρω δε πραγμα αρτι συμβεβηκος, ινα μη
τις υποπτευσηι τα παλαια με διηγουμενον τωι πληθει του χρονου ταληθες επισκιαζειν
επιχειρειν, της ληθης ουκ αφιεισης επισκηψαι τι τοις προς χαριν λεγομενοις παρ' ημων.
Ὅτε γαρ των επιτηδειων τις των ημετερων, επ' εγκλημασιν υβρεως και απονοιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

συκοφαντηθεις, περι των εσχατων εκινδυνευε, τοτε ουτε εγκαλουντος σοι τινος, ουτε
εκεινου του κινδυνευειν μελλοντος δεηθεντος, εις μεσους σαυτον ερριψας τους
κινδυνους· και το μεν εργον τουτο ην. Ἵνα δε σε και απο των ρηματων ελεγξωμεν,
επειδη γαρ την προθυμιαν ταυτην οι μεν ουκ απεδεχοντο, οι δε επηινουν και εθαυμαζον,
και τι παθω; προς τους εγκαλουντας εφης· ετερως γαρ ουκ οιδα φιλειν αλλ' η μετα του
και την ψυχην εκδιδοναι την εμαυτου ηνικα αν τινα των επιτηδειων κινδυνευοντα
διασωσαι δεηι. Ῥημασι μεν ετεροις, διανοιαι δε τηι αυτηι τα του Χριστου φθεγγομενος α
προς τους μαθητας ελεγε, της τελειας αγαπης τους ορους τιθεις· «Μειζονα γαρ ταυτης
αγαπην ουδεις εχει, φησιν, η ινα τις την ψυχην αυτου θηι υπερ των φιλων αυτου.» Ει
τοινυν μειζονα ταυτης ουκ εστιν ευρειν, επι το τελος αυτης εφθασας, και δι' ων επραξας
και δι' ων ειπας της κορυφης επεβης αυτης. ∆ια τουτο σε προυδωκαμεν, δια τουτο τον
δολον ερραψαμεν εκεινον. Ἆρα σε πειθομεν οτι ουτε εκ κακονοιας, ουτε εις κινδυνον
εμβαλειν βουλομενοι, αλλα χρησιμον εσεσθαι ειδοτες, εις το σταδιον ειλκομεν τουτο;
{ΒΑΣ.} Ειτα αρκειν οιει, φησι, προς την των πλησιον διορθωσιν την της αγαπης δυναμιν;
{ΙΩ.} Μαλιστα μεν πολυ μερος, εφην, προς τουτο συμβαλλεσθαι δυναιτ' αν· ει δε βουλει
και της φρονησεως ημας της σης δειγματα εξενεγκειν, και επι ταυτην βαδιουμεθα και
δειξομεν συνετον οντα μαλλον η φιλοστοργον. Ἐπι τουτωι ερυθριασας εκεινος και
φοινιχθεις· {ΒΑΣ.} Τα μεν ημετερα, φησι, παρεισθω νυν· ουδε γαρ παρα την αρχην σε τον
υπερ τουτων λογον απηιτουν. Ει δε τι προς τους εξωθεν δικαιον εχεις ειπειν, ηδεως αν
τους υπερ τουτων ακουοιμι λογους. ∆ιο την σκιαμαχιαν ταυτην αφεις, ειπε τι προς τους
λοιπους απολογησομεθα, και τους τετιμηκοτας και τους υπερ εκεινων ως υβρισμενων
αλγουντας.
2.7 ζʹ. Ὅτι ουχ υβρισαι βουλομενοι τους ψηφισαμενους εφυγομεν την
χειροτονιαν {ΙΩ.} Και αυτος λοιπον, εφην, προς τουτο επειγομαι· επειδη γαρ ο προς σε
μοι διηνυσται λογος, ευκολως και επι τουτο τρεψομαι της απολογιας το μερος. Τις ουν η
τουτων κατηγορια και τινα τα εγκληματα; Ὑβρισθαι φασιν υφ' ημων και δεινα
πεπονθεναι οτι την τιμην ην τιμησαι ηθελησαν, ουκ εδεξαμεθα. Ἐγω δε πρωτον μεν
εκεινο φημι οτι ουδενα λογον ποιεισθαι δει της εις ανθρωπους υβρεως οταν δια της εις
εκεινους τιμης αναγκαζωμεθα προσκρουειν Θεωι· ουδε γαρ τοις αγανακτουσιν αυτοις το
δυσχεραινειν επι τουτοις ακινδυνον, αλλα και πολλην εχει την ζημιαν. ∆ει γαρ, οιμαι,
τους ανακειμενους Θεωι και προς αυτον βλεποντας μονον, ουτω διακεισθαι ευλαβως ως
μηδε υβριν το τοιουτο ηγεισθαι, καν μυριακις ητιμωμενοι τυγχανοιεν. Ὅτι δε ουδε
μεχρι εννοιας τετολμηται τι τοιουτον εμοι, δηλον εκειθεν. Ει μεν γαρ απονοιαι και
φιλοδοξιαι, ως πολλακις εφης τινας διαβαλλειν, επι τουτο ηλθον εγω ψηφισασθαι τοις
κατηγοροις, των τα μεγιστα ηδικηκοτων αν ειην, ανδρων καταφρονησας θαυμαστων
και μεγαλων και προς τουτοις ευεργετων· Ει γαρ το τους μηδεν ηδικηκοτας αδικειν
κολασεως αξιον, τους τιμησαι προελομενους αφ' εαυτων πως τιμαν χρη; –ουδε γαρ
τουτο εχοι τις αν ειπειν οτι ευ παθοντες η μικρον η μεγα παρ' εμου, των ευεργεσιων
εκεινων εξετισαν τας αμοιβας–ποσης ουν ουκ αν ειη τιμωριας αξιον τοις εναντιοις
αμειβεσθαι; Ει δε τουτο μεν ουδε εις νουν εβαλομεθα ποτε, μεθ' ετερας δε προαιρεσεως
το βαρυ φορτιον εξεκλιναμεν, τι παρεντες συγγινωσκειν, ει γε αποδεχεσθαι μη
βουλοιντο, εγκαλουσιν οτι της εαυτων εφεισαμεθα ψυχης; Ἐγω γαρ τοσουτον απεσχον
εις τους ανδρας υβρισαι εκεινους οτι και τετιμηκεναι αυτους φαιην αν τηι παραιτησει.
Και μη θαυμασηις, ει παραδοξον το λεγομενον· ταχειαν γαρ και τουτου την λυσιν
επαξομεν. Τοτε μεν γαρ, ει και μη παντες, αλλ' οις το κακως αγορευειν ηδυ, πολλα αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ειχον και υποπτευσαι και ειπειν περι τε του χειροτονηθεντος εμου, περι τε των
ελομενων εκεινων· οιον οτι προς πλουτον βλεπουσιν, οτι λαμπροτητα γενους
θαυμαζουσιν, οτι κολακευθεντες υφ' ημων εις τουτο ημας παρηγαγον· ει δε και οτι
χρημασι πεισθεντες, ουκ εχω λεγειν, ει τις και τουτο υποπτευσων ην. Και ο μεν Χριστος
αλιεις και σκηνοποιους και τελωνας επι ταυτην εκαλεσε την αρχην· ουτοι δε τους μεν
απο της εργασιας της καθημερινης τρεφομενους διαπτυουσιν, ει δε τις λογων αψαιτο
των εξωθεν και αργων τρεφοιτο, τουτον αποδεχονται και θαυμαζουσι. Τι γαρ δηποτε
τους μεν μυριους ανασχομενους ιδρωτας εις τας της Ἐκκλησιας χρειας παρειδον, τον δε
ουδεποτε τοιουτων γευσαμενον πονων, πασαν δε την ηλικιαν εν τηι των εξωθεν λογων
ματαιοπονιαι καταναλωσαντα, εξαιφνης εις ταυτην ειλκυσαν την τιμην;
2.8 ηʹ. Ὅτι και μεμψεως αυτους απηλλαξαμεν δια της φυγησ Ταυτα και πλειονα
τουτων λεγειν ειχον αν, δεξαμενων ημων την αρχην. Ἀλλ' ου νυν· πασα γαρ αυτοις
κακηγοριας εκκοπτεται προφασις και ουτε εμοι κολακειαν, ουτε μισθαρνιαν εκεινοις
εχουσιν εγκαλειν, πλην ει τινες αυτων απλως μαινεσθαι βουλοιντο. Πως γαρ ο
κολακευων και χρηματα αναλισκων ινα τυχηι της τιμης, ηνικα εδει τυχειν, ετεροις αν
αφηκεν αυτην; Ὅμοιον γαρ αν ειη τουτο ωσπερ αν ει τις πολλους περι την γην
ανασχομενος πονους ινα βριθηται μεν αυτωι το ληιον πολλωι τωι καρπωι, οινωι δε
υπερβλυζωσιν αι ληνοι, μετα τους μυριους ιδρωτας και την πολλην των χρηματων
δαπανην, ηνικα αν καλαμασθαι και τρυγαν δεηι, τηνικαυτα ετεροις της των καρπων
εκσταιη φορας. Ὁραις οτι τοτε μεν ει και πορρω της αληθειας ην τα λεγομενα, αλλ' ομως
ειχον προφασιν οι βουλομενοι διαβαλλειν αυτους ως ουκ ορθηι κρισει λογισμων την
αιρεσιν πεποιημενους· ημεις δε αυτοις νυν ουδε χαναι, ουδε απλως διαραι το στομα
συνεχωρησαμεν. Και τα μεν παρα την αρχην λεγομενα τοιαυτα αν ην και τουτων
πλειονα. Μετα δε το της διακονιας αψασθαι ουκ αν ηρκεσαμεν καθ' εκαστην ημεραν
τοις εγκαλουσιν απολογουμενοι, ει και παντα ημιν αναμαρτητως επραττετο, μη οτι και
πολλα διαμαρτειν υπο τε της απειριας και της ηλικιας ηναγκασθημεν αν· νυν δε και
ταυτης αυτους της κατηγοριας απηλλαξαμεν, τοτε δε μυριοις αν αυτους περιεβαλομεν
ονειδεσι. Τι γαρ ουκ αν ειπον; παισιν ανοητοις πραγματα ουτω θαυμαστα και μεγαλα
επετρεψαν· ελυμηναντο του Θεου το ποιμνιον· παιγνια και γελως γεγονε τα
χριστιανων. Ἀλλα νυν «πασα ανομια εμφραξει το στομα αυτης.» Ει γαρ και δια σε ταυτα
λεγοιεν, αλλα ταχεως αυτους διδαξεις δια των εργων οτι ου χρη την συνεσιν ηλικιαι
κρινειν, ουδε τον πρεσβυτην απο της πολιας δοκιμαζειν, ουδε τον νεον παντως
απειργειν της τοιαυτης διακονιας, αλλα τον νεοφυτον, πολυ δε αμφοτερων το μεσον.

3.τ ΛΟΓΟΣ Γʹ
3.1 αʹ. Ὅτι οι υπονοησαντες δι' απονοιαν παρηιτησθαι ημας την εαυτων
υποληψιν εβλαψαν Της μεν ουν υβρεως ενεκεν της εις τους τετιμηκοτας, και οτι αυτους
ου καταισχυναι βουλομενοι ταυτην εφυγομεν την τιμην, ταυτα αν εχοιμεν λεγειν απερ
ειρηκαμεν· οτι δε ουδε υπο απονοιας τινος φυσηθεντες, και τουτο νυν εις δυναμιν την
εμην πειρασομαι σοι ποιησαι φανερον. Ει μεν γαρ στρατηγιας ημιν η βασιλειας αιρεσις
προυκειτο, ειτα ταυτην ειχον την γνωμην, εικοτως αν τις τουτο υπελαβεν, η τοτε μεν
απονοιας ουδεις, ανοιας δε παντες αν ημας εκριναν. Ἱερωσυνης δε προκειμενης η
τοσουτον ανωτερω βασιλειας εστηκεν οσον πνευματος και σαρκος το μεσον, τολμησει
τις ημας υπεροψιας γραφεσθαι; Και πως ουκ ατοπον τους μεν τα μικρα διαπτυοντας ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

παραπαιοντας αιτιασθαι, τους δε επι των αγαν υπερεχοντων τουτο ποιουντας των μεν
της παραπληξιας εγκληματων εξαιρειν, ταις δε της υπερηφανιας υποβαλλειν αιτιαις;
Ὥσπερ αν ει τις τον αγελης βοων καταφρονουντα και μη βουλομενον ειναι βουκολον,
εις υπερηφανιαν μεν ουδαμως, εις δε φρενων εκστασιν αιτιωμενος, τον απασης της
οικουμενης την βασιλειαν και το γενεσθαι κυριον των απανταχου στρατοπεδων μη
δεχομενον αντι του μαινεσθαι τετυφωσθαι φαιη. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν, ουδε
ημας μαλλον η εαυτους οι ταυτα λεγοντες διαβαλλουσι· το γαρ εννοησαι μονον οτι
δυνατον ανθρωπειαι φυσει της αξιας υπερφρονησαι εκεινης, δειγμα κατα των
εκφεροντων εστιν ης εχουσι περι του πραγματος δοξης· ει γαρ μη των τυχοντων αυτο
και ων ου πολυς ο λογος ενομιζον ειναι, ουδ' αν υποπτευσαι τουτο επηλθεν αυτοις. ∆ια
τι γαρ περι της των αγγελων αξιας ουδεις ετολμησε τι τοιουτον υποπτευσαι ποτε και
ειπειν οτι εστιν ανθρωπινη ψυχη δι' απονοιαν ουκ αν ελομενη επι το της φυσεως
εκεινης αξιωμα ελθειν; Μεγαλα γαρ τινα φανταζομεθα περι των δυναμεων εκεινων και
τουτο ημας ουκ αφιησι πιστευσαι οτι δυναιτ' αν ανθρωπος της τιμης φρονησαι τι μειζον
εκεινης, ωστε αυτους μαλλον δικαιως αν τις γραψαιτο απονοιας τους ημων τουτο
κατηγορουντας· ου γαρ αν ποτε περι ετερων τουτο υπελαβον, ει μη προτερον αυτοι του
πραγματος, ως ουδενος οντος, κατεγνωσαν.
3.2 βʹ. Ὅτι ουδε δια κενοδοξιαν εφυγομεν Ει δε προς δοξαν ορωντας τουτο
πεποιηκεναι φασι, περιπιπτοντες εαυτοις ελεγχθησονται και μαχομενοι φανερως· ουδε
γαρ οιδα ποιους αν ετερους προ τουτων εζητησαν λογους, ει των της κενοδοξιας ημας
ηθελησαν απαλλαξαι εγκληματων.
3.3 γʹ. Ὅτι ει δοξης επεθυμουμεν, ελεσθαι μαλλον το πραγμα εχρην Ει γαρ ουτος
με ποτε εισηλθεν ο ερως, καταδεξασθαι μαλλον εχρην η φυγειν. ∆ια τι; Ὅτι πολλην
ημιν τουτο την δοξαν ηνεγκεν αν· το γαρ εν τουτωι της ηλικιας οντα και προ βραχεος
αποσταντα των βιωτικων φροντιδων, εξαιφνης ουτω δοξαι παρα πασιν ειναι
θαυμαστον ωστε των τον απαντα χρονον εν τοις τοιουτοις εξαναλωθεντων πονοις
προτιμηθηναι και πλειονας ψηφους παντων εκεινων λαβειν, θαυμαστα τινα και μεγαλα
περι ημων παντας αν υποπτευειν επεισε και σεμνους αν ημας και περιβλεπτους
κατεστησε. Νυν δε, πλην ολιγων, το πλεον της Ἐκκλησιας μερος ουδε εξ ονοματος ημας
ισασιν, ωστε ουδε οτι παρηιτημεθα πασιν εσται φανερον, αλλ' ολιγοις τισιν ους ουδ'
αυτους οιμαι το σαφες ειδεναι παντας· εικος δε και τουτων πολλους η μηδ' ολως ημας
ηιρησθαι νομισαι η παρεωσασθαι μετα την αιρεσιν ανεπιτηδειους ειναι δοξαντας, ουχ
εκοντας φυγειν. {ΒΑΣ.} Ἀλλ' οι ταληθες ειδοτες θαυμασονται. {ΙΩ.} Και μην τουτους
εφης ως κενοδοξους και υπερηφανους διαβαλλειν ημας. Ποθεν ουν εστιν ελπισαι τον
επαινον; Ἀπο των πολλων; αλλ' ουκ ισασι το σαφες. Ἀλλ' εκ των ολιγων; αλλα
κανταυθα ημιν εις τουναντιον το πραγμα περιτετραπται· ουδε γαρ ετερου τινος ενεκεν
ενθαδε εισηλθες νυν, αλλ' ινα μαθηις τι προς εκεινους απολογησασθαι δεοι. Και τι
τουτων ενεκεν ακριβολογουμαι νυν; Ὅτι γαρ, ει και παντες ᾔδεσαν ταληθες, ουδε
ουτως ημας απονοιας η φιλοδοξιας εδει κρινειν, μικρον αναμεινον και τουτο εισηι
σαφως· και προς τουτωι παλιν εκεινο οτι ου τοις ταυτην τολμωσι την τολμαν μονον–
ειπερ τις εστιν ανθρωπων, ου γαρ εγωγε πειθομαι–, αλλα και τοις περι ετερων
υποπτευουσι κινδυνος επικεισεται ου μικρος.
3.4 δʹ. Ὅτι φρικτον η ιερωσυνη και πολυ της παλαιας λατρειας η καινη
φρικωδεστερα Ἡ γαρ ιερωσυνη τελειται μεν επι της γης, ταξιν δε επουρανιων εχει
πραγματων. Και μαλα γε εικοτως· ου γαρ ανθρωπος, ουκ αγγελος, ουκ αρχαγγελος, ουκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

αλλη τις κτιστη δυναμις, αλλ' αυτος ο Παρακλητος ταυτην διεταξατο την ακολουθιαν
και ετι μενοντας εν σαρκι την των αγγελων επεισε φανταζεσθαι διακονιαν. ∆ιο χρη τον
ιερωμενον ωσπερ εν αυτοις εστωτα τοις ουρανοις μεταξυ των δυναμεων εκεινων ουτως
ειναι καθαρον. Φοβερα μεν γαρ και φρικωδεστατα και τα προ της χαριτος, οιον οι
κωδωνες, οι ροΐσκοι, οι λιθοι οι του στηθους, οι της επωμιδος, η μιτρα, η κιδαρις, ο
ποδηρης, το πεταλον το χρυσουν, τα Ἅγια των αγιων, η πολλη των ενδον ηρεμια· αλλ'
ει τις τα της χαριτος εξετασειε, μικρα οντα ευρησει τα φοβερα και φρικωδεστατα εκεινα,
και το περι του νομου λεχθεν κανταυθα αληθες ον οτι «Ου δεδοξασται το δεδοξασμενον
εν τουτωι τωι μερει ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης.» Ὅταν γαρ ιδηις τον Κυριον
τεθυμενον και κειμενον, και τον ιερεα εφεστωτα τωι θυματι και επευχομενον, και
παντας εκεινωι τωι τιμιωι φοινισσομενους αιματι, αρα ετι μετα ανθρωπων ειναι νομιζεις
και επι της γης εσταναι, αλλ' ουκ ευθεως επι τους ουρανους μετανιστασαι και πασαν
σαρκικην διανοιαν εκβαλλων, γυμνηι τηι ψυχηι και τωι νωι καθαρωι περιβλεπεις τα εν
ουρανοις; Ὢ του θαυματος· ω της του Θεου φιλανθρωπιας. Ὁ μετα του Πατρος ανω
καθημενος κατα την ωραν εκεινην ταις απαντων κατεχεται χερσι και διδωσιν αυτον
τοις βουλομενοις περιπτυξασθαι και περιλαβειν, ποιουσι δε τουτο παντες δια των
οφθαλμων τοτε. Ἆρα σοι του καταφρονεισθαι ταυτα αξια καταφαινεται, η τοιαυτα ειναι
ως δυνηθηναι τινα και επαρθηναι κατ' αυτων; Βουλει και εξ ετερου θαυματος της
αγιαστιας ταυτης ιδειν την υπερβολην; Ὑπογραψον μοι τον Ἠλιαν τοις οφθαλμοις και
τον απειρον οχλον περιεστωτα και την θυσιαν επι των λιθων κειμενην και παντας μεν
εν ησυχιαι τους λοιπους και πολληι τηι σιγηι, μονον δε τον προφητην ευχομενον, ειτα
εξαιφνης την φλογα εκ των ουρανων επι το ιερειον ριπτουμενην, θαυμαστα ταυτα και
πασης εκπληξεως γεμοντα. Μεταβηθι τοινυν εκειθεν επι τα νυν τελουμενα, και ου
θαυμαστα οψει μονον, αλλα και πασαν εκπληξιν υπερβαινοντα· εστηκε γαρ ο ιερευς, ου
πυρ καταφερων, αλλα το Πνευμα το αγιον, και την ικετηριαν επι πολυ ποιειται, ουχ ινα
τις λαμπας ανωθεν αφεθεισα καταναλωσηι τα προκειμενα, αλλ' ινα η χαρις επιπεσουσα
τηι θυσιαι δι' εκεινης τας απαντων αναψηι ψυχας και αργυριου λαμπροτερας αποδειξηι
πεπυρωμενου. Ταυτης ουν της φρικωδεστατης τελετης τις μη μαινομενος μηδε
εξεστηκως υπερφρονησαι δυνησεται; η αγνοεις οτι ουκ αν ποτε ανθρωπινη ψυχη το πυρ
εκεινο της θυσιας εβασταζεν, αλλ' αρδην αν απαντες ηφανισθησαν, ει μη πολλη της του
Θεου χαριτος ην η βοηθεια; 3.5 εʹ. Ὅτι πολλη των ιερεων η εξουσια και η τιμη Ει γαρ τις
εννοησειεν οσον εστιν ανθρωπον οντα και ετι σαρκι και αιματι πεπλεγμενον της
μακαριας και ακηρατου φυσεως εκεινης εγγυς δυνηθηναι γενεσθαι, τοτε οψεται καλως
οσης τους ιερεις τιμης η του Πνευματος ηξιωσε χαρις. δια γαρ εκεινων και ταυτα
τελειται και ετερα τουτων ουδεν αποδεοντα και εις αξιωματος και εις σωτηριας της
ημετερας λογον. Οι γαρ την γην οικουντες και εν ταυτηι ποιουμενοι την διατριβην τα εν
ουρανοις διοικειν επετραπησαν και εξουσιαν ελαβον ην ουτε αγγελοις ουτε
αρχαγγελοις εδωκεν ο Θεος· ου γαρ προς εκεινους ειρηται· «Ὅσα αν δησητε επι της γης
εσται δεδεμενα και εν τωι ουρανωι, και οσα αν λυσητε επι της γης εσται λελυμενα εν τωι
ουρανωι.» Ἔχουσι μεν γαρ και οι κρατουντες επι της γης την του δεσμειν εξουσιαν, αλλα
σωματων μονων· ουτος δε ο δεσμος αυτης απτεται της ψυχης και διαβαινει τους
ουρανους και απερ αν εργασωνται κατω οι ιερεις, ταυτα ο Θεος ανω κυροι και την των
δουλων γνωμην ο δεσποτης βεβαιοι. Και τι γαρ αλλ' η πασαν αυτοις την ουρανιον
εδωκεν εξουσιαν; «Ὧν γαρ αν, φησιν, αφητε τας αμαρτιας, αφεωνται, και ων αν
κρατητε, κεκρατηνται.» Τις αν γενοιτο ταυτης εξουσια μειζων; «Πασαν την κρισιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

εδωκεν ο πατηρ τωι υιωι.» Ὁρω δε πασαν αυτην τουτους εγχειρισθεντας υπο του υιου·
ωσπερ γαρ εις ουρανους ηδη μετατεθεντες και την ανθρωπειαν υπερβαντες φυσιν και
των ημετερων απαλλαγεντες παθων, ουτως εις τοσαυτην ηχθησαν την αρχην. Ειτα αν
μεν βασιλευς τινι των υπ' αυτον οντων ταυτης μεταδωι της τιμης ωστε εμβαλλειν εις
δεσμωτηριον ους αν εθεληι και αφιεναι παλιν, ζηλωτος και περιβλεπτος παρα πασιν
ουτος· ο δε παρα Θεου τοσουτωι μειζονα εξουσιαν λαβων οσωι γης τιμιωτερος ο ουρανος
και σωματων ψυχαι, ουτω μικραν τισιν εδοξεν ειληφεναι τιμην ως δυνηθηναι καν
εννοησαι οτι των ταυτα τις πιστευθεντων και υπερφρονησει της δωρεας. Ἄπαγε της
μανιας· μανια γαρ περιφανης υπεροραν της τοσαυτης αρχης ης ανευ ουτε σωτηριας
ημιν, ουτε των επηγγελμενων αγαθων εστι τυχειν.
3.6 ʹ. Ὅτι των παρα του Θεου μεγιστων δωρεων εισι διακονοι Ει γαρ ου δυναται
τις εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων, εαν μη δι' υδατος και πνευματος
αναγεννηθηι, και ο μη τρωγων την σαρκα του Κυριου και το αιμα αυτου πινων
εκβεβληται της αιωνιου ζωης, παντα δε ταυτα δι' ετερου μεν ουδενος, μονον δε δια των
αγιων εκεινων επιτελειται χειρων, των του ιερεως λεγω, πως αν τις τουτων εκτος η το
της γεεννης εκφυγειν δυνησεται πυρ η των αποκειμενων στεφανων τυχειν; Ουτοι γαρ
εισιν, ουτοι οι τας πνευματικας πιστευθεντες ωδινας και τον δια του βαπτισματος
επιτραπεντες τοκον· δια τουτων ενδυομεθα τον Χριστον και συνθαπτομεθα τωι υιωι του
Θεου, μελη γινομεθα της μακαριας εκεινης κεφαλης, ωστε ημιν ουκ αρχοντων μονον
ουδε βασιλεων φοβερωτεροι, αλλα και πατερων τιμιωτεροι δικαιως αν ειεν· οι μεν γαρ
εξ αιματων και εκ θεληματος σαρκος εγεννησαν, οι δε της εκ του Θεου γεννησεως ημιν
εισιν αιτιοι, της μακαριας παλιγγενεσιας εκεινης, της ελευθεριας της αληθους και της
κατα χαριν υιοθεσιας. Λεπραν σωματος απαλλαττειν, μαλλον δε απαλλαττειν μεν
ουδαμως, τους δε απαλλαγεντας δοκιμαζειν μονον ειχον εξουσιαν οι των Ἰουδαιων
ιερεις, και οισθα πως περιμαχητον ην το των ιερεων τοτε· ουτοι δε ου λεπραν σωματος,
αλλ' ακαθαρσιαν ψυχης, ουκ απαλλαγεισαν δοκιμαζειν, αλλ' απαλλαττειν παντελως
ελαβον εξουσιαν, ωστε οι τουτων υπερορωντες πολλωι και των περι ∆αθαν ειεν
εναγεστεροι και μειζονος αξιοι τιμωριας· οι μεν γαρ, ει και μη προσηκουσης αυτοις
αντεποιουντο της αρχης, αλλ' ομως θαυμαστην τινα περι αυτης ειχον δοξαν και τουτο
τωι μετα πολλης εφιεσθαι σπουδης εδειξαν· ουτοι δε, οτε επι το κρειττον διεκοσμηθη και
τοσαυτην ελαβεν επιδοσιν το πραγμα, τοτε εξ εναντιας μεν εκεινοις, πολλωι δε εκεινων
μειζονα τετολμηκασιν. Ουδε γαρ ισον εις καταφρονησεως λογον εφιεσθαι μη
προσηκουσης τιμης και υπεροραν τοσουτων αγαθων, αλλα τοσουτωι μειζον εκεινο
τουτου οσωι του διαπτυειν και θαυμαζειν το μεσον εστι. Τις ουν ουτως αθλια ψυχη ως
τοσουτων υπεριδειν αγαθων; Ουκ αν ποτε φαιην εγω, πλην ει τις οιστρον υπομεινειε
δαιμονικον. Ἀλλα γαρ επανειμι παλιν οθεν εξεβην· ου γαρ εν τωι κολαζειν μονον, αλλα
και εν τωι ποιειν ευ, μειζονα τοις ιερευσιν εδωκε δυναμιν των φυσικων γονεων ο Θεος,
και τοσουτον αμφοτερων το διαφορον οσον της παρουσης και της μελλουσης ζωης· οι
μεν γαρ εις ταυτην, οι δε εις εκεινην γεννωσι. Κακεινοι μεν ουδε τον σωματικον αυτοις
δυναιντ' αν αμυνασθαι θανατον, ου νοσον επενεχθεισαν αποκρουσασθαι· ουτοι δε και
καμνουσαν και απολλυσθαι μελλουσαν την ψυχην πολλακις εσωσαν, τοις μεν
πραοτεραν την κολασιν εργασαμενοι, τους δε ουδε παρα την αρχην αφεντες εμπεσειν,
ου τωι διδασκειν μονον και νουθετειν, αλλα και τωι δι' ευχων βοηθειν. Ου γαρ οταν ημας
αναγεννωσι μονον, αλλα και τα μετα ταυτα συγχωρειν εχουσιν εξουσιαν αμαρτηματα.
«Ἀσθενει γαρ τις, φησιν, εν υμιν; Προσκαλεσασθω τους πρεσβυτερους της Ἐκκλησιας,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

και προσευξασθωσαν επ' αυτον, αλειψαντες αυτον ελαιωι εν τωι ονοματι του Κυριου· και
η ευχη της πιστεως σωσει τον καμνοντα και εγερει αυτον ο Κυριος, καν αμαρτιας ηι
πεποιηκως, αφεθησεται αυτωι.» Ἔπειτα οι μεν φυσικοι γονεις, ει τισι των υπερεχοντων
και μεγαλα δυναμενων προσκρουσαιεν οι παιδες, ουδεν αυτους εχουσιν ωφελειν, οι δε
ιερεις ουκ αρχοντας, ουδε βασιλεις, αλλ' αυτον αυτοις πολλακις οργισθεντα
κατηλλαξαν τον Θεον. Ἔτι ουν ημας μετα ταυτα τολμησει τις απονοιας κρινειν; Ἐγω
μεν γαρ εκ των ειρημενων τοσαυτην ευλαβειαν οιμαι τας των ακουοντων κατασχειν
ψυχας ως μηκετι τους φευγοντας, αλλα τους αφ' εαυτων προσιοντας και σπουδαζοντας
ταυτην εαυτοις κτησασθαι την τιμην απονοιας και τολμης κρινειν. Ει γαρ οι τας των
πολεων αρχας πιστευθεντες, οταν μη συνετοι και λιαν οξεις τυγχανωσιν οντες, και τας
πολεις ανετρεψαν και εαυτους προσαπωλεσαν, ο του Χριστου την νυμφην κατακοσμειν
λαχων ποσης σοι δοκει δεισθαι δυναμεως και της παρ' αυτου και της ανωθεν προς το μη
διαμαρτειν;
3.7 ζʹ. Ὅτι και Παυλος περιδεης ην προς το μεγεθος της αρχης ορων Ουδεις
μαλλον Παυλου τον Χριστον ηγαπησεν, ουδεις μειζονα εκεινου σπουδην επεδειξατο,
ουδεις πλειονος ηξιωθη χαριτος· αλλ' ομως μετα τοσαυτα πλεονεκτηματα δεδοικεν ετι
και τρεμει περι ταυτης της αρχης και των αρχομενων υπ' αυτου. «Φοβουμαι γαρ, φησι,
μη πως ως ο οφις Ευαν εξηπατησεν, ουτω φθαρηι τα νοηματα υμων απο της απλοτητος
της εις τον Χριστον.» Και παλιν· «Ἐν φοβωι και εν τρομωι πολλωι εγενομην προς υμας.»
Ἄνθρωπος εις τριτον αρπαγεις ουρανον και απορρητων κοινωνησας Θεωι και τοσουτους
υπομεινας θανατους οσας μετα το πιστευσαι εζησεν ημερας, ανθρωπος μηδε τηι δοθεισηι
παρα Χριστου χρησασθαι εξουσιαι βουληθεις, ινα μη τις των πιστευσαντων
σκανδαλισθηι. Ει τοινυν ο τα προσταγματα υπερβαινων του Θεου και μηδαμου το εαυτου
ζητων, αλλα το των αρχομενων, ουτως εμφοβος ην αει προς το της αρχης μεγεθος
αφορων, τι πεισομεθα ημεις οι πολλαχου τα εαυτων ζητουντες, οι τας εντολας του
Χριστου ου μονον ουχ υπερβαινοντες, αλλα και εκ πλειονος παραβαινοντες μοιρας; «Τις
ασθενει, φησι, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι;» Τοιουτον
ειναι δει τον ιερεα, μαλλον δε ου τοιουτον μονον· μικρα γαρ ταυτα και το μηδεν προς ο
μελλω λεγειν. Τι δε τουτο εστιν; «Ηυχομην, φησιν, αναθεμα ειναι απο του Χριστου υπερ
των αδελφων μου, των συγγενων μου των κατα σαρκα.» Ει τις δυναται ταυτην αφειναι
την φωνην, ει τις εχει την ψυχην ταυτης εφικνουμενην της ευχης, εγκαλεισθαι δικαιος
αν ειη φευγων. Ει δε τις αποδεοι της αρετης εκεινης τοσουτον οσον ημεις, ουχ οταν
φευγηι, αλλ' οταν δεχηται μισεισθαι δικαιος.
3.8 ηʹ. Ὅτι πολλα τις αμαρτανειν προαγεται εις το μεσον ελθων, αν μη σφοδρα
γενναιος ηι Ουδε γαρ, ει στρατιωτικης αξιας αιρεσις προυκειτο, ειτα χαλκοτυπον η
σκυτοτομον η τινα των τοιουτων δημιουργων ελκυσαντες εις το μεσον οι δουναι κυριοι
την τιμην, ενεχειριζον τον στρατον, επηινεσα αν τον δειλαιον εκεινον ου φευγοντα και
παντα ποιουντα ωστε μη εις προυπτον εαυτον εμβαλειν κακον. Ει μεν γαρ απλως το
κληθηναι ποιμενα και μεταχειρισαι το πραγμα ως ετυχεν αρκει, και κινδυνος ουδεις,
εγκαλειτω κενοδοξιας ημιν ο βουλομενος· ει δε πολλην μεν συνεσιν, πολλην δε προ της
συνεσεως την παρα του Θεου χαριν και τροπων ορθοτητα και καθαροτητα βιου και
μειζονα η κατα ανθρωπον εχειν δει την αρετην τον ταυτην αναδεχομενον την
φροντιδα, μη με αποστερησηις συγγνωμης ματην απολεσθαι μη βουλομενον και εικηι.
Και γαρ ει μυριαγωγον τις ολκαδα αγων, πεπληρωμενην ερετων και φορτιων γεμουσαν
πολυτελων, ειτα επι των οιακων καθισας εκελευε περαν το Αιγαιον η το Τυρρηνικον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

πελαγος, εκ πρωτης αν απεπηδησα της φωνης· και ει τις ηρετο, ∆ια τι; Ἵνα μη καταδυσω
το πλοιον, ειπον αν. Ειτα ενθα μεν εις χρηματα η ζημια και ο κινδυνος σωματικος μεχρι
θανατου, ουδεις εγκαλεσει πολληι κεχρημενοις προνοιαι· οπου δε τοις ναυαγουσιν ουκ
εις το πελαγος τουτο, αλλ' εις την αβυσσον του πυρος αποκειται πεσειν και θανατος
αυτους ουχ ο την ψυχην απο του σωματος διαιρων, αλλ' ο ταυτην μετ' εκεινου εις
κολασιν παραπεμπων αιωνιον εκδεχεται, ενταυθα οτι μη προπετως εις τοσουτον
εαυτους ερριψαμεν κακον οργιεισθε και μισησετε; Μη, δεομαι και αντιβολω. Οιδα την
εμαυτου ψυχην, την ασθενη ταυτην και μικραν· οιδα της διακονιας εκεινης το μεγεθος
και την πολλην του πραγματος δυσκολιαν.
3.9 θʹ. Ὅτι κενοδοξιαι και τοις ταυτης αλισκεται δεινοισ Πλειονα γαρ των την
θαλατταν ταραττοντων πνευματων χειμαζει κυματα την του ιερωμενου ψυχην. Και
πρωτον απαντων ο δεινοτατος της κενοδοξιας σκοπελος, χαλεπωτερος ων ουπερ οι
μυθοποιοι τερατευονται. Τουτον γαρ πολλοι μεν ισχυσαν διαπλευσαντες διαφυγειν
ασινεις· εμοι δε ουτω τουτο χαλεπον ως μηδε νυν, οτε ουδε μια με τις αναγκη προς
εκεινο ωθει το βαραθρον, δυνασθαι καθαρευειν του δεινου. Ει δε και την επιστασιαν τις
εγχειριζοι ταυτην, μονονουχι δησας οπισω τω χειρε παραδωσει τοις εν εκεινωι τωι
σκοπελωι κατοικουσι θηριοις καθ' εκαστην με σπαραττειν την ημεραν. Τινα δε εστι τα
θηρια; Θυμος, αθυμια, φθονος, ερις, διαβολαι, κατηγοριαι, ψευδος, υποκρισις,
επιβουλαι, οργαι κατα των ηδικηκοτων ουδεν, ηδοναι επι ταις των συλλειτουργουντων
ασχημοσυναις, πενθος επι ταις ευημεριαις, επαινων ερως, τιμης ποθος–τουτο δη το
μαλιστα παντων την ανθρωπειαν εκτραχηλιζον ψυχην–, διδασκαλιαι προς ηδονην,
ανελευθεροι κολακειαι, θωπειαι αγεννεις, καταφρονησεις πενητων, θεραπειαι
πλουσιων, αλογιστοι τιμαι και επιβλαβεις χαριτες, κινδυνον φερουσαι και τοις
παρεχουσι και τοις δεχομενοις αυτας, φοβος δουλοπρεπης και τοις φαυλοτατοις των
ανδραποδων προσηκων μονοις, παρρησιας αναιρεσις, ταπεινοφροσυνης το μεν σχημα
πολυ, η αληθεια δε ουδαμου, ελεγχοι δε εκποδων και επιτιμησεις, μαλλον δε κατα μεν
των ταπεινων και περα του μετρου, επι δε των δυναστειαν περιβεβλημενων ουδε διαραι
τις τα χειλη τολμαι. Ταυτα γαρ απαντα και τα τουτων πλειονα ο σκοπελος εκεινος
τρεφει θηρια οις τους απαξ αλοντας εις τοσαυτην αναγκη καθελκυσθηναι δουλειαν ως
και εις γυναικων αρεσκειαν πραττειν πολλα πολλακις α μηδε ειπειν καλον. Ὁ μεν γαρ
θειος νομος αυτας ταυτης εξεωσε της λειτουργιας, εκειναι δε εαυτας εισωθειν
βιαζονται· και επειδη δι' εαυτων ισχυουσιν ουδεν, δι' ετερων απαντα πραττουσι και
τοσαυτην περιβεβληνται δυναμιν ως των ιερεων και εγκρινειν και εκβαλλειν ους αν
θελωσι· και τα ανω κατω–τουτο δη το της παροιμιας λεγομενον εστιν ιδειν–τους
αρχοντας αγουσιν οι αρχομενοι, και ειθε μεν ανδρες, αλλ' αις ουδε διδασκειν
επιτετραπται. Τι λεγω διδασκειν; Ουδε λαλειν μεν ουν αυταις εν εκκλησιαι συνεχωρησεν
ο μακαριος Παυλος. Ἐγω δε τινος ηκουσα λεγοντος οτι και τοσαυτης αυταις μετεδωκαν
παρρησιας ως και επιτιμαν τοις των Ἐκκλησιων προεστωσι και καθαπτεσθαι πικροτερον
εκεινων η των ιδιων οικετων οι δεσποται. Και μη με τις οιεσθω παντας ταις ειρημεναις
υποβαλλειν αιτιαις· εισι γαρ, εισι πολλοι οι τουτων υπερενεχθεντες των δικτυων και
των αλοντων πλειους.
3.10 ιʹ. Ὅτι ουχ η ιερωσυνη τουτων αιτια, αλλ' η ημετερα ραθυμια Ἀλλ' ουδε την
ιερωσυνην αιτιασαιμι αν τουτων των κακων–μη ποτε ουτω μανειην εγω–, ουτε γαρ τον
σιδηρον των φονων, ουτε τον οινον της μεθης, ουτε την ρωμην της υβρεως, ουτε την
ανδρειαν της αλογου τολμης, αλλα τους ουκ εις δεον χρωμενους ταις παρα του Θεου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

δεδομεναις δωρεαις απαντες οι νουν εχοντες αιτιους ειναι φασι και κολαζουσιν. Ἐπει η
γε ιερωσυνη καν εγκαλεσηι δικαιως ημιν ουκ ορθως αυτην μεταχειριζουσιν· ου γαρ αυτη
των ειρημενων ημιν αιτια κακων, αλλ' ημεις αυτην τοσουτοις, το γε εις ημας ηκον,
κατερρυπαναμεν μολυσμοις, ανθρωποις τοις τυχουσιν εγχειριζοντες αυτην. Οι δε ουτε
τας εαυτων προτερον καταμαθοντες ψυχας, ουτε εις τον του πραγματος ογκον
αποβλεψαντες, δεχονται μεν προθυμως το διδομενον, ηνικα δ' αν εις το πραττειν
ελθωσιν, υπο της απειριας σκοτουμενοι, μυριων εμπιπλωσι κακων ους επιστευθησαν
λαους. Τουτο δη, τουτο οπερ και εφ' ημων μικρου δειν εμελλε γινεσθαι, ει μη ταχεως
ημας ο Θεος των κινδυνων εκεινων εξειλκυσε και της Ἐκκλησιας της αυτου και της
ημετερας φειδομενος ψυχης. Ἢ ποθεν, ειπε μοι, νομιζεις τας τοσαυτας εν ταις
Ἐκκλησιαις τικτεσθαι ταραχας; Ἐγω μεν γαρ ουδε αλλοθεν ποθεν, οιμαι, η εκ του τας
των προεστωτων αιρεσεις και εκλογας απλως και ως ετυχε γινεσθαι. Την γαρ κεφαλην
ισχυροτατην ειναι εχρην, ινα τους εκ του λοιπου σωματος κατωθεν πεμπομενους
ατμους πονηρους διοικειν και εις το δεον καθισταν δυνηται, οταν δε καθ' εαυτην
ασθενης ουσα τυχηι, τας νοσοποιους εκεινας προσβολας αποκρουσασθαι μη δυναμενη,
αυτη τε ασθενεστερα μαλλον ηπερ εστι καθισταται και το λοιπον μεθ' εαυτης
προσαπολλυσι σωμα. Ὅπερ ινα μη και νυν γενηται, εν τηι ταξει των ποδων ημας
εφυλαξεν ο Θεος ηνπερ και ελαχομεν εξ αρχης. Πολλα γαρ εστιν, ω Βασιλειε, προς τοις
ειρημενοις, πολλα ετερα α τον ιερωμενον εχειν χρη, ημεις δε ουκ εχομεν, και προ γε
των αλλων εκεινο. Πανταχοθεν αυτωι της του πραγματος επιθυμιας καθαρευειν δει την
ψυχην, ως εαν προσπαθως προς ταυτην διακειμενος τυχηι την αρχην, γενομενος επ'
αυτης ισχυροτεραν αναπτει την φλογα και κατα κρατος αλους υπερ του βεβαιαν εχειν
αυτην μυρια υπομενει δεινα, καν κολακευσαι δεηι, καν αγεννες τι και αναξιον
υπομειναι, καν χρηματα αναλωσαι πολλα. Ὅτι γαρ και φονων τας εκκλησιας
ενεπλησαν τινες και πολεις αναστατους εποιησαν υπερ ταυτης μαχομενοι της αρχης,
παριημι νυν μη και απιστα δοξω λεγειν τισιν. Ἐχρην δε, οιμαι, τοσαυτην του πραγματος
εχειν ευλαβειαν ως και την αρχην εκφυγειν τον ογκον και μετα το γενεσθαι εν αυτωι μη
περιμενειν τας παρ' ετερων κρισεις, ει ποτε συμβαιη καθαιρεσιν ικανον εργασασθαι
αμαρτημα, αλλα προλαβοντα εκβαλλειν εαυτον της αρχης· ουτω μεν γαρ και ελεον
επισπασασθαι παρα του Θεου εικος ην. Το δε αντεχεσθαι παρα το πρεπον της αξιας,
πασης εαυτον αποστερειν συγγνωμης εστι και μαλλον εκκαιειν του Θεου την οργην,
δευτερον χαλεπωτερον προστιθεντα πλημμελημα. Ἀλλ' ουδεις ανεξεται ποτε· δεινον
γαρ αληθως, δεινον το ταυτης γλιχεσθαι της τιμης. Και ου μαχομενος τωι μακαριωι
Παυλωι λεγω, αλλα και πανυ συναιδων αυτου τοις ρημασι. Τι γαρ εκεινος φησιν; «Ει τις
επισκοπης ορεγεται, καλου εργου επιθυμει.» Ἐγω δε ου του εργου, της δε αυθεντιας και
δυναστειας επιθυμειν ειπον ειναι δεινον. Και τουτον οιμαι δειν τον ποθον πασηι σπουδηι
της ψυχης εξωθειν και μηδε την αρχην κατασχεθηναι αυτην υπ' αυτου συγχωρειν ινα
μετ' ελευθεριας απαντα αυτωι πραττειν εξηι. Ὁ γαρ ουκ επιθυμων επι ταυτης δειχθηναι
της εξουσιας ουδε την καθαιρεσιν αυτης δεδοικεν, ου δεδοικως δε μετα της
προσηκουσης χριστιανοις ελευθεριας παντα πραττειν δυναιτ' αν. Ὡς οι γε φοβουμενοι
και τρεμοντες κατενεχθηναι εκειθεν πικραν υπομενουσι δουλειαν και πολλων
γεμουσαν των κακων και ανθρωποις και Θεωι προσκρουειν αναγκαζονται πολλακις. ∆ει
δε ουχ ουτω διακεισθαι την ψυχην, αλλ' ωσπερ εν τοις πολεμοις τους γενναιους των
στρατιωτων ορωμεν και πολεμουντας προθυμως και πιπτοντας ανδρειως, ουτω και
τους επι ταυτην ηκοντας την οικονομιαν και ιερασθαι και παραλυεσθαι της αρχης ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

χριστιανοις εστι προσηκον ανδρασιν, ειδοτας ως η τοιαυτη καθαιρεσις ουκ ελαττονα
φερει της αρχης τον στεφανον. Ὅταν γαρ τις υπερ του μηδεν απρεπες μηδ' αναξιον τι
της αξιας υπομειναι εκεινης παθηι τι τοιουτο, και τοις αδικως καθελουσι την κολασιν,
και αυτωι μειζονα προξενει τον μισθον. «Μακαριοι γαρ, φησιν, εστε οταν ονειδισωσι και
διωξωσιν υμας και ειπωσι παν πονηρον καθ' υμων ψευδομενοι ενεκεν εμου· χαιρετε και
αγαλλιασθε, οτι πολυς εστιν ο μισθος υμων εν τοις ουρανοις.» Και ταυτα μεν οταν υπο
των ομοταγων η δια φθονον η προς ετερων χαριν η προς απεχθειαν η ετερωι τινι μη
ορθωι τις εκβαλληται λογισμωι, οταν δε και υπο των εναντιων τουτο πασχειν συμβαινηι,
ουδε λογου δειν οιμαι προς το δειξαι το κερδος οσον αυτωι δια της εαυτων συλλεγουσι
πονηριας εκεινοι. Τουτο ουν δει πανταχοθεν περισκοπειν και ακριβως διερευναν μη που
τις σπινθηρ της επιθυμιας εκεινης εντυφομενος λαθηι. Ἀγαπητον γαρ και τους εξ αρχης
καθαρευοντας του παθους ηνικα αν εμπεσωσιν εις την αρχην δυνηθηναι τουτο
διαφυγειν· ει δε τις και πριν η τυχειν της τιμης τρεφει παρ' εαυτωι το δεινον και απηνες
τουτο θηριον, ουδε εστιν ειπειν εις οσην εαυτον εμβαλει καμινον μετα το τυχειν. Ἡμεις
δε– και μη τοι νομισηις μετριαζοντας ημας εθελησαι αν ποτε ψευσασθαι προς σε–,
πολλην ταυτην κεκτημεθα την επιθυμιαν και μετα των αλλων απαντων ουχ ηττον ημας
και τουτο εφοβησε και προς ταυτην ετρεψε την φυγην. Καθαπερ γαρ οι σωματων
ερωντες, εως μεν αν πλησιον ειναι των ερωμενων εξηι, χαλεπωτεραν του παθους την
βασανον εχουσιν, οταν δε ως πορρωτατω των ποθουμενων εαυτους απαγαγωσι, και την
μανιαν απηλασαν· ουτω και τοις ταυτης επιθυμουσι της αρχης, οταν μεν πλησιον αυτης
γενωνται, αφορητον γινεται το κακον, οταν δε απελπισωσι, και την επιθυμιαν μετα της
προσδοκιας εσβεσαν. Μια μεν ουν αυτη προφασις ου μικρα· αλλ' ει και μονη καθ'
εαυτην ουσα ετυγχανεν, ικανη ταυτης ημας απειρξαι της αξιας. Νυν δε και ετερα ταυτης
ουχ ηττον προστεθειται. Τις δε εστιν αυτη; Νηφαλιον ειναι δει τον ιερεα και διορατικον
και μυριους πανταχοθεν κεκτησθαι τους οφθαλμους ως ουχ εαυτωι μονον, αλλα και
πληθει ζωντα τοσουτωι. Ἡμεις δε οτι νωθροι και παρειμενοι και προς την εαυτων μολις
αρκουντες σωτηριαν, και αυτος αν ωμολογησειας, ο μαλιστα παντων τα ημετερα, δια το
φιλειν, κρυπτειν σπουδαζων κακα. Μη γαρ μοι νηστειαν ειπηις, μηδε αγρυπνιαν, μηδε
χαμευνιαν και την λοιπην του σωματος σκληραγωγιαν· και τουτων μεν γαρ οσον
απεχομεν, οιδας. Ει δε και εις ακριβειαν ημιν κατωρθωτο, ουδε ουτως μετα της
παρουσης νωθροτητος ισχυσεν αν τι προς την επιστασιαν ημας ταυτα ωφελησαι
εκεινην. Ἀνθρωπωι μεν γαρ εις οικισκον τινα κατακλεισθεντι και τα αυτου μεριμνωντι
μονον, πολλην αν ταυτα παρασχοι την ωφελειαν· εις δε τοσουτον σχιζομενωι πληθος
και καθ' εκαστον των αρχομενων ιδιας κεκτημενωι φροντιδας, τι δυναιτ' αν προς την
εκεινων επιδοσιν αξιοπιστον συμβαλλεσθαι κερδος, εαν μη ψυχην ευτονον και
ισχυροτατην εχων τυχηι; Και μη θαυμασηις ει μετα τοσαυτης καρτεριας ετεραν βασανον
ζητω της ανδρειας της εν ψυχηι. Το μεν γαρ σιτων και ποτων και στρωμνης
καταφρονειν απαλης, πολλοις ουδε εργον ορωμεν ον, και μαλιστα γε τοις αγροικοτερον
διακειμενοις και ουτως εκ πρωτης τραφεισι της ηλικιας, και πολλοις δε ετεροις, της τε
του σωματος κατασκευης και της συνηθειας εξευμαριζουσης την εν εκεινοις τοις πονοις
τραχυτητα· υβριν δε και επηρειαν και λογον φορτικον και τα παρα των ελαττονων
σκωμματα τα τε απλως και τα εν δικηι λεγομενα, και μεμψεις τας εικηι και ματην παρα
των αρχοντων και παρα των αρχομενων γινομενας, ου των πολλων ενεγκειν, αλλ' ενος
που και δευτερου· και ιδοι τις αν τους εν εκεινοις ισχυρους προς ταυτα ουτως
ιλιγγιωντας ως μαλλον των χαλεπωτατων αγριαινειν θηριων. Τους δε τοιουτους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

μαλιστα των της ιερωσυνης απειρξομεν περιβολων· το μεν γαρ μητε προς τα σιτα
απηγχονισθαι μητε ανυποδετον ειναι τον προεστωτα ουδεν αν βλαψειε το κοινον της
Ἐκκλησιας, θυμος δε αγριος εις τε τον κεκτημενον εις τε τους πλησιον μεγαλας
εργαζεται συμφορας· και τοις μεν εκεινα μη ποιουσιν ουδεμια απειλη παρα του Θεου
κειται, τοις δε απλως οργιζομενοις γεεννα και το της γεεννης ηπειληται πυρ. Ὥσπερ ουν
ο δοξης ερων κενης, οταν της των πολλων αρχης επιλαβηται, μειζονα τωι πυρι παρεχει
την υλην, ουτως ο καθ' εαυτον και εν ταις προς ολιγους ομιλιαις κρατειν οργης μη
δυναμενος, αλλ' εκφερομενος ευχερως, οταν πληθους ολου προστασιαν εμπιστευθηι,
καθαπερ τι θηριον πανταχοθεν και υπο μυριων κεντουμενον, ουτε αυτος εν ησυχιαι
δυναιτ' αν ποτε διαγειν και τους εμπιστευθεντας αυτωι μυρια διατιθησι κακα. Ουδεν γαρ
ουτω καθαροτητα νου και το διειδες θολοι των φρενων ως θυμος ατακτος και μετα
πολλης φερομενος της ρυμης. «Ουτος γαρ, φησιν, απολλυσι και φρονιμους.» Καθαπερ
γαρ εν τινι νυκτομαχιαι σκοτωθεις ο της ψυχης οφθαλμος ουχ ευρισκει διακριναι τους
φιλους των πολεμιων, ουδε τους ατιμους των εντιμων, αλλα πασιν εφεξης ενι κεχρηται
τροπωι, καν λαβειν τι δεηι κακον, απαντα ευκολως υπομενων υπερ του πληρωσαι την
της ψυχης ηδονην. Ἡδονη γαρ τις εστιν η του θυμου πυρωσις και ηδονης χαλεπωτερον
τυραννει την ψυχην, πασαν αυτης την υγιη καταστασιν ανω και κατω ταραττουσα. Και
γαρ προς απονοιαν αιρει ραιδιως και εχθρας ακαιρους και μισος αλογον και
προσκρουματα απλως και εικηι προσκρουειν παρασκευαζει συνεχως και πολλα ετερα
τοιαυτα και λεγειν και πραττειν βιαζεται, πολλωι τωι ροιζωι του παθους της ψυχης
υποσυρομενης και ουκ εχουσης οποι την αυτης ερεισασα δυναμιν αντιστησεται προς
τοσαυτην ορμην. Και ο Βασιλειος· Ἀλλ' ουκετι σε ειρωνευομενον ανεξομαι περαιτερω·
τις γαρ ουκ οιδε, φησιν, οσον ταυτης απεχεις της νοσου; {ΙΩ.} Τι ουν, εφην, ω μακαριε,
βουλει πλησιον με της πυρας αγαγειν και παροξυναι το θηριον ηρεμουν; η αγνοεις ως
ουκ οικειαι τουτο κατωρθωσαμεν αρετηι, αλλ' εκ του την ησυχιαν αγαπαν, τον δε ουτω
διακειμενον αγαπητον εφ' εαυτου μενοντα και ενι μονωι η δευτερωι χρωμενον φιλωι,
δυνηθηναι τον εκειθεν διαφυγειν εμπρησμον, μη οτι εις την αβυσσον των τοσουτων
εμπεσοντα φροντιδων; Τοτε γαρ ουχ εαυτον μονον, αλλα και ετερους πολλους επισυρει
μεθ' εαυτου προς τον της απωλειας κρημνον και περι την της επιεικειας επιμελειαν
αργοτερους καθιστησι· πεφυκε γαρ ως τα πολλα το των αρχομενων πληθος ωσπερ εις
αρχετυπον τινα εικονα τους των αρχοντων τροπους οραν και προς εκεινους εξομοιουν
εαυτους. Πως ουν αν τις τας εκεινων παυσειε φλεγμονας, οιδαινων αυτος; τις δ' αν
επιθυμησειε ταχεως των πολλων γενεσθαι μετριος, τον αρχοντα οργιλον ορων; Ου γαρ
εστι τα των ιερεων κρυπτεσθαι ελαττωματα, αλλα και τα μικροτατα ταχεως καταδηλα
γινεται. Και γαρ αθλητης, εως μεν αν οικοι μενηι και μηδενι συμπλεκηται, δυναται
λανθανειν, καν ασθενεστατος ων τυχηι, οταν δε αποδυσηται προς τους αγωνας, ραιδιως
ελεγχεται· και των ανθρωπων οι μεν τον ιδιωτικον τουτον και απραγμονα βιουντες
βιον εχουσι παραπετασμα των ιδιων αμαρτηματων την μονωσιν, εις δε το μεσον
αχθεντες καθαπερ ιματιον την ηρεμιαν αποδυναι αναγκαζονται και πασι γυμνας
επιδειξαι τας ψυχας δια των εξωθεν κινηματων. Ὥσπερ ουν αυτων τα κατορθωματα
πολλους ωνησε προς τον ισον παρακαλουντα ζηλον, ουτω και τα πλημμεληματα
ραθυμοτερους κατεστησε περι την της αρετης εργασιαν και βλακευειν προς τους υπερ
των σπουδαιων παρεσκευασε πονους· διο χρη παντοθεν αυτου το καλλος αποστιλβειν
της ψυχης ινα και ευφραινειν αμα και φωτιζειν δυνηται τας των ορωντων ψυχας. Τα
μεν γαρ των τυχοντων αμαρτηματα, ωσπερ εν τινι σκοτωι πραττομενα, τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

εργαζομενους απωλεσε μονους· ανδρος δε επιφανους και πολλοις γνωριμου
πλημμελεια κοινην απασι φερει την βλαβην, τους μεν αναπεπτωκοτας προς τους υπερ
των αγαθων ιδρωτας υπτιωτερους ποιουσα, τους δε προσεχειν εαυτοις βουλομενους
ερεθιζουσα προς απονοιαν. Χωρις δε τουτων τα μεν των ευτελων παραπτωματα, καν εις
το μεσον ελθηι, ουδενα επληξεν αξιολογον πληγην· οι δε εν τηι κορυφηι ταυτης
καθημενοι της τιμης πρωτον μεν πασιν εισι καταδηλοι, επειτα, καν εν τοις μικροτατοις
σφαλωσι, μεγαλα τα μικρα τοις αλλοις φαινεται· ου γαρ τωι μετρωι του γεγονοτος, αλλα
τηι του διαμαρτοντος αξιαι την αμαρτιαν μετρουσιν απαντες. Και δει τον ιερεα καθαπερ
τισιν αδαμαντινοις οπλοις πεφραχθαι τηι τε συντονωι σπουδηι και τηι διηνεκει περι τον
βιον νηψει, παντοθεν περισκοπειν μη που τις γυμνον ευρων τοπον και παρημελημενον
πληξηι καιριαν πληγην· παντες γαρ περιεστηκασι τρωσαι ετοιμοι και καταβαλειν, ου
των εχθρων μονον και πολεμιων, αλλα και αυτων πολλοι των προσποιουμενων φιλιαν.
Τοιαυτας ουν επιλεγεσθαι δει ψυχας οια τα των αγιων εκεινων απεδειξε σωματα η του
Θεου χαρις εν τηι βαβυλωνιαι καμινωι ποτε· ου γαρ κληματις και πισσα και στυππειον η
του πυρος τουτου τροφη, αλλα πολυ τουτων χαλεπωτερα, επει μηδε πυρ το αισθητον
υποκειται εκεινο, αλλ' η παμφαγος αυτον της βασκανιας περιστοιχιζεται φλοξ,
πανταχοθεν αιρομενη και ακριβεστερον αυτων επιουσα και διερευνωμενη τον βιον η το
πυρ τοτε των παιδων εκεινων τα σωματα. Ὅταν ουν ευρηι καλαμης ιχνος μικρον,
προσπλεκεται ταχεως και το μεν σαθρον εκεινο κατεκαυσε μερος, την δε λοιπην απασαν
οικοδομην, καν των ηλιακων ακτινων λαμπροτερα ουσα τυχηι, απ' εκεινου του καπνου
προσεφλεξε και ημαυρωσεν απασαν. Ἕως μεν γαρ αν πανταχοθεν ηρμοσμενος ηι καλως
ο του ιερεως βιος, αναλωτος γινεται ταις επιβουλαις· αν δε τυχηι μικρον τι παριδων, οια
εικος ανθρωπον οντα και το πολυπλανες του βιου τουτου περαιουντα πελαγος, ουδεν
αυτωι των λοιπων κατορθωματων οφελος προς το δυνηθηναι τα των κατηγορων
στοματα διαφυγειν, αλλ' επισκιαζει παντι τωι λοιπωι το μικρον εκεινο παραπτωμα και
ουχ ως σαρκα περικειμενωι, ουδε ανθρωπειαν λαχοντι φυσιν, αλλ' ως αγγελωι και της
λοιπης ασθενειας απηλλαγμενωι δικαζειν απαντες εθελουσι τωι ιερει. Και καθαπερ
τυραννον, εως μεν αν κρατηι, απαντες πεφρικασι και κολακευουσι δια το μη δυνασθαι
καθελειν, οταν δε ιδωσι προχωρουν εκεινο, την μεθ' υποκρισεως αφεντες τιμην οι προ
μικρου φιλοι γεγονασιν εξαιφνης εχθροι και πολεμιοι και παντα αυτου τα σαθρα
καταμαθοντες επιτιθενται παραλυοντες της αρχης, ουτω δη και επι των ιερεων, οι προ
βραχεος, και ηνικα εκρατει, τιμωντες και θεραπευοντες, οταν μικραν ευρωσι λαβην,
παρασκευαζονται σφοδρως, ουχ ως τυραννον μονον, αλλα και τουτου χαλεπωτερον
καθαιρησειν μελλοντες. Και ωσπερ εκεινος τους του σωματοφυλακας δεδοικεν, ουτω
και ουτος τους πλησιον και συλλειτουργουντας αυτωι μαλιστα παντων τρεμει· ουτε γαρ
ετεροι τινες ουτω της αρχης επιθυμουσι της εκεινου και τα εκεινου μαλιστα παντων
ισασιν ως ουτοι· εγγυθεν γαρ οντες, ει τι συμβαιη τοιουτο, προ των αλλων αισθανονται
και δυναιντ' αν ευχερως και διαβαλλοντες πιστευθηναι και τα μικρα μεγαλα ποιουντες
τον συκοφαντουμενον ελειν. Το γαρ αποστολικον εκεινο ρημα αντεστραπται· Και ειτε
πασχει εν μελος, χαιρει παντα τα μελη· ειτε δοξαζεται εν μελος, πασχει παντα τα μελη,
πλην ει τις ευλαβειαι πολληι προς απαντα στηναι δυνηθειη. Εις τοσουτον ουν ημας
εκπεμπεις πολεμον; και προς μαχην ουτω ποικιλην και πολυειδη την ημετεραν
ενομισας αρκεσειν ψυχην; ποθεν και παρα τινος μαθων; Ει μεν γαρ ο Θεος τουτο
ανειλεν, επιδειξον τον χρησμον, και πειθομαι· ει δε ουκ εχεις, αλλ' απο δοξης
ανθρωπινης φερεις την ψηφον, απαλλαγηθι ποτε εξαπατωμενος· υπερ γαρ των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ημετερων ημιν μαλλον η ετεροις πειθεσθαι δικαιον, επειδη «τα του ανθρωπου ουδεις
οιδεν, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι». Ὅτι γαρ και ημας αυτους και τους
ελομενους καταγελαστους αν εποιησαμεν, ταυτην δεξαμενοι την αρχην και μετα
πολλης της ζημιας εις ταυτην αν επανηλθομεν του βιου την καταστασιν εν ηι και νυν
εσμεν, ει και μη προτερον, αλλα νυν σε τουτοις οιμαι πεπεικεναι τοις ρημασιν. Ουδε γαρ
βασκανια μονον, αλλα πολλωι και της βασκανιας σφοδροτερον η της αρχης ταυτης
επιθυμια τους πολλους οπλιζειν ειωθε κατα του ταυτην εχοντος. Και καθαπερ οι
φιλαργυροι των παιδων βαρυνονται το των πατερων γηρας, ουτω και τουτων τινες,
οταν ιδωσιν εις μακρον παραταθεισαν την ιερωσυνην χρονον, επειδη ανελειν ουκ
ευαγες, παραλυσαι σπευδουσιν αυτον της αρχης, παντες αντ' εκεινου γενεσθαι
επιθυμουντες και εις εαυτον εκαστος μεταπεσεισθαι την αρχην προσδοκωντες.
3.11 ιαʹ. Ὅτι την επιθυμιαν της φιλαρχιας εκβεβλησθαι δει της του ιερεως
ψυχησ Βουλει σοι και ετερον επιδειξω ταυτης της μαχης ειδος, μυριων εμπεπλησμενον
κινδυνων; Ἴθι δη και διακυψον εις τας δημοτελεις εορτας εν αις μαλιστα των
εκκλησιαστικων αρχων τας αιρεσεις ποιεισθαι νομος και τοσαυταις οψει κατηγοριαις
τον ιερεα βαλλομενον οσον των αρχομενων το πληθος εστι. Παντες γαρ οι δουναι
κυριοι την τιμην εις πολλα τοτε σχιζονται μερη και ουτε προς αλληλους, ουτε προς
αυτον τον λαχοντα την επισκοπην το των πρεσβυτερων συνεδριον ομογνωμονουν ιδοι
τις αν, αλλ' εκαστος καθ' εαυτον εστηκασιν, ο μεν τουτον, ο δε εκεινον αιρουμενος. Το
δε αιτιον, ουκ εις εν παντες ορωσιν εις ο μονον οραν εχρην, της ψυχης την αρετην, αλλ'
εισι και ετεραι προφασεις αι ταυτης προξενοι της τιμης· οιον, ο μεν οτι γενους εστι
λαμπρου, εγκρινεσθω, φησιν, ο δε οτι πλουτον περιβεβληται πολυν και ουκ αν δεοιτο
τρεφεσθαι εκ των της Ἐκκλησιας προσοδων, ο δε οτι παρα των εχθρων ηυτομολησε. Και
ο μεν τον οικειως προς αυτον διακειμενον, ο δε τον γενει προσηκοντα, ο δε τον
κολακευοντα μαλλον των αλλων προτιμαν σπουδαζουσιν· εις δε τον επιτηδειον ουδεις
οραν βουλεται, ουδε ψυχης τινα ποιεισθαι βασανον. Ἐγω δε τοσουτου δεω ταυτας
ηγεισθαι τας αιτιας αξιοπιστους ειναι προς την των ιερεων δοκιμασιαν ως μηδε ει τις
πολλην ευλαβειαν επιδειξαιτο, την ου μικρον ημιν προς την αρχην συντελουσαν
εκεινην, μηδε τουτον απο ταυτης ευθεως εγκρινειν τολμαν, ει μη μετα της ευλαβειας
πολλην και την συνεσιν εχων τυχοι. Και γαρ οιδα πολλους εγω των απαντα τον χρονον
καθειρξαντων εαυτους και νηστειαις δαπανηθεντων, οτι εως μεν αυτοις μονοις ειναι
εξην και τα αυτων μεριμναν, ευδοκιμουν παρα Θεωι και καθ' εκαστην ημεραν εκεινηι
προσετιθεσαν τηι φιλοσοφιαι μερος ου μικρον· επειδη δε εις το πληθος ηλθον και τας των
πολλων αμαθιας επανορθουν ηναγκασθησαν, οι μεν ουδε την αρχην ηρκεσαν προς την
τοσαυτην πραγματειαν, οι δε βιασθεντες επιμειναι, την προτεραν ακριβειαν ριψαντες,
εαυτους τε εζημιωσαν τα μεγιστα και ετερους ωνησαν ουδεν. Ἀλλ' ουδε ει τις τον
απαντα χρονον ανηλωσεν εν τηι εσχατηι της λειτουργιας ταξει μενων και εις εσχατον
ηλασε γηρας, τουτον απλως δια την ηλικιαν αιδεσθεντες επι την αρχην οισομεν την
ανωτερω. Τι γαρ, ει και μετα την ηλικιαν εκεινην ανεπιτηδειος ων μενοι; Και ου την
πολιαν ατιμασαι βουλομενος, ουδε νομοθετων τους απο χορου μοναζοντων ηκοντας
παντως απειργεσθαι της τοιαυτης επιστασιας ταυτα ειπον νυν–συνεβη γαρ πολλους και
εξ εκεινης ελθοντας της αγελης εις ταυτην διαλαμψαι την αρχην–, αλλ' εκεινο δειξαι
σπουδαζων οτι ει μητε ευλαβεια καθ' εαυτην, μητε γηρας μακρον ικανα γενοιτ' αν
δειξαι τον κεκτημενον ιερωσυνης αξιον οντα, σχοληι γ' αν αι προειρημεναι προφασεις
τουτο εργασαιντο. Οι δε και ετερας προστιθεασιν ατοπωτερας· και γαρ οι μεν ινα μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

μετα των εναντιων ταξωσιν εαυτους εις την του κληρου καταλεγονται ταξιν, οι δε δια
πονηριαν και ινα μη παροφθεντες μεγαλα εργασωνται κακα. Ἆρα γενοιτ' αν τι τουτου
παρανομωτερον, οταν ανθρωποι μοχθηροι και μυριων γεμοντες κακων δια ταυτα
θεραπευονται δι' α κολαζεσθαι εδει και ων ενεκεν μηδε τον ουδον της εκκλησιας
υπερβαινειν εχρην, υπερ τουτων και εις την ιερατικην αναβαινωσιν αξιαν; Ἔτι ουν
ζητησομεν, ειπε μοι, του Θεου της οργης την αιτιαν, πραγματα ουτως αγια και
φρικωδεστατα ανθρωποις τοις μεν πονηροις, τοις δε ουδενος αξιοις λυμαινεσθαι
παρεχοντες; Ὅταν γαρ οι μεν των μηδεν αυτοις προσηκοντων, οι δε των πολλωι
μειζονων της οικειας δυναμεως προστασιαν εμπιστευθωσιν, ουδεν Ευριπου την
Ἐκκλησιαν διαφερειν ποιουσιν. Ἐγω δε προτερον των εξωθεν αρχοντων κατεγελων οτι
τας των τιμων διανομας ουκ απο της αρετης της εν ταις ψυχαις, αλλ' απο χρηματων και
πληθους ετων και ανθρωπινης ποιουνται προστασιας· επει δε ηκουσα οτι αυτη η αλογια
και εις τα ημετερα εισεκωμασεν, ουκετι ομοιως εποιουμην το πραγμα δεινον. Τι γαρ
θαυμαστον ανθρωπους βιωτικους και δοξης της παρα των πολλων ερωντας και
χρηματων ενεκα παντα πραττοντας αμαρτανειν τοιαυτα, οπου γε οι παντων
απηλλαχθαι προσποιουμενοι τουτων ουδεν αμεινον εκεινων διακεινται, αλλ' υπερ των
ουρανιων τον αγωνα εχοντες ως περι πλεθρων γης η ετερου τινος τοιουτου της βουλης
αυτοις προκειμενης, απλως ανθρωπους αγελαιους λαβοντες εφιστασι πραγμασι
τοιουτοις υπερ ων και την εαυτου κενωσαι δοξαν και ανθρωπος γενεσθαι και δουλου
μορφην λαβειν και εμπτυσθηναι και ραπισθηναι και θανατον τον επονειδιστον
αποθανειν δια της σαρκος ου παρηιτησατο ο μονογενης του Θεου παις; Και ουδε μεχρι
τουτων ιστανται μονον, αλλα και ετερα προστιθεασιν ατοπωτερα· ου γαρ τους αναξιους
εγκρινουσι μονον, αλλα και τους επιτηδειους εκβαλλουσιν. Ὥσπερ γαρ δεον
αμφοτερωθεν λυμηνασθαι της Ἐκκλησιας την ασφαλειαν η ωσπερ ουκ αρκουσης της
προτερας προφασεως εκκαυσαι του Θεου την οργην, ουτω την δευτεραν συνηψαν, ουχ
ηττον ουσαν χαλεπην· και γαρ εξ ισης οιμαι ειναι δεινον το τε τους χρησιμους απειργειν
και το τους αχρειους εισωθειν· και τουτο δε γινεται ινα μηδαμοθεν παραμυθιαν ευρειν
μηδε αναπνευσαι δυνηθηι του Χριστου το ποιμνιον. Ταυτα ου μυριων αξια σκηπτων;
ταυτα ου γεεννης σφοδροτερας, ου ταυτης μονον της ηπειλημενης ημιν; Ἀλλ' ομως
ανεχεται και φερει τα τοσαυτα κακα ο μη βουλομενος τον θανατον του αμαρτωλου, ως
το επιστρεψαι αυτον και ζην. Πως αν τις αυτου την φιλανθρωπιαν θαυμασειε; πως αν
εκπλαγειη τον ελεον; Οι του Χριστου τα του Χριστου διαφθειρουσιν εχθρων και
πολεμιων μαλλον, ο δε αγαθος ετι χρηστευεται και εις μετανοιαν καλει. ∆οξα σοι, Κυριε,
δοξα σοι. Ποσης φιλανθρωπιας αβυσσος παρα σοι; ποσης ανεξικακιας πλουτος; Οι δια το
ονομα το σον εξ ευτελων και ατιμων εντιμοι και περιβλεπτοι γεγονοτες τηι τιμηι κατα
του τετιμηκοτος κεχρηνται και τολμωσι τα ατολμητα και ενυβριζουσιν εις τα αγια, τους
σπουδαιους απωθουμενοι και εκβαλλοντες ινα εν ηρεμιαι πολληι και μετα αδειας της
εσχατης οι πονηροι παντα οσαπερ αν εθελωσιν ανατρεπωσι. Και τουτου δε του δεινου
τας αιτιας ει θελεις μαθειν, ομοιας ταις προτεραις ευρησεις· την μεν γαρ ριζαν και, ως
αν τις ειποι, μητερα μιαν εχουσι, την βασκανιαν· αυται δε ου μιας εισιν ιδεας, αλλα
διεστηκασιν. Ὁ μεν γαρ, επειδη νεος εστιν, εκβαλλεσθω, φησιν, ο δε, επειδη κολακευειν
ουκ οιδεν, ο δε, επειδη τωι δεινι προσεκρουσεν· και ο μεν, ινα μη ο δεινα λυπηται, τον
μεν υπ' αυτου δοθεντα αποδοκιμασθεντα, τουτον δε εγκεκριμενον ορων, ο δε, επειδη
χρηστος εστι και επιεικης, ο δε, επειδη τοις αμαρτανουσι φοβερος, ο δε, δι' αλλην αιτιαν
τοιαυτην· ουδε γαρ απορουσι προφασεων οσων αν εθελωσιν. Ἀλλα και το πληθος των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

οντων εστιν αυτοις αιτιασθαι, οταν μηδεν εχωσιν ετερον, και το μη δειν αθροως εις
ταυτην αγεσθαι την τιμην, αλλ' ηρεμα και κατα μικρον· και ετερας οσας αν βουλωνται
δυναιντ' αν αιτιας ευρειν. Ἐγω δε σε ηδεως ενταυθα ερησομαι τι ουν δει τον επισκοπον
ποιειν τοσουτοις μαχομενον πνευμασι; πως προς τοσαυτα στησεται κυματα; πως πασας
ταυτας απωσεται τας προσβολας; Ἂν μεν γαρ ορθωι λογισμωι το πραγμα διαθηι, εχθροι
και πολεμιοι και αυτωι και τοις αιρεθεισιν απαντες και προς φιλονεικιαν την εκεινου
απαντα πραττουσιν, στασεις καθ' εκαστην εμβαλλοντες την ημεραν και σκωμματα
μυρια τοις αιρεθεισιν επιτιθεντες, εως αν η τουτους εκβαλωσιν η τους αυτων
εισαγαγωσιν, και γινεται παραπλησιον οιον αν ει τις κυβερνητης ενδον εν τηι νηι τηι
πλεουσηι πειρατας εχοι συμπλεοντας και αυτωι και τοις ναυταις και τοις επιβαταις
συνεχως και καθ' εκαστην επιβουλευοντας ωραν. Ἂν δε την προς εκεινους χαριν
προτιμησηι της αυτου σωτηριας, δεξαμενος ους ουκ εδει, εξει μεν τον Θεον αντ' εκεινων
εχθρον, ου τι γενοιτ' αν χαλεπωτερον; Και τα προς εκεινους δε αυτωι δυσκολωτερον η
προτερον διακεισεται, παντων συμπραττοντων αλληλοις και τουτων μαλλον ισχυρων
γινομενων· ωσπερ γαρ αγριων ανεμων εξ εναντιας προσπεσοντων αλληλοις, το τεως
ησυχαζον πελαγος μαινεται εξαιφνης και κορυφουται και τους εμπλεοντας απολλυσιν,
ουτω και η της Ἐκκλησιας γαληνη, δεξαμενη φθορους ανθρωπους, ζαλης και ναυαγιων
πληρουται πολλων. Ἐννοησον ουν οποιον τινα ειναι χρη τον προς τοσουτον μελλοντα
ανθεξειν χειμωνα και τοσαυτα κωλυματα των κοινηι συμφεροντων διαθησειν καλως.
Και γαρ και σεμνον και ατυφον και φοβερον και προσηνη και αρχικον και κοινωνικον
και αδεκαστον και θεραπευτικον και ταπεινον και αδουλωτον και σφοδρον και ημερον
ειναι δει, ινα προς απαντα ταυτα ευκολως μαχεσθαι δυνηται και τον επιτηδειον μετα
πολλης της εξουσιας, καν απαντες αντιπιπτωσι, παραγειν και τον ου τοιουτον μετα της
αυτης εξουσιας, καν απαντες συμπνεωσι, μη προσιεσθαι, αλλ' εις εν μονον οραν, την
εκκλησιαστικην οικοδομην και μηδεν προς απεχθειαν η χαριν ποιειν. Ἆρα σοι δοκουμεν
εικοτως παρηιτησθαι του πραγματος τουτου την διακονιαν; Καιτοι γε ουπω παντα
διηλθον προς σε· εχω γαρ και ετερα λεγειν. Ἀλλα μη αποκαμηις ανδρος φιλου και
γνησιου βουλομενου σε πειθειν υπερ ων εγκαλεις ανεχομενος· ουδε γαρ προς την
απολογιαν σοι την υπερ ημων ταυτα χρησιμα εστι μονον, αλλα και προς αυτην του
πραγματος την διοικησιν ταχα ου μικρον συμβαλειται κερδος. Και γαρ αναγκαιον τον
μελλοντα επι ταυτην ερχεσθαι του βιου την οδον προτερον απαντα διερευνησαμενον
καλως, ουτως αψασθαι της διακονιας. Τι δηποτε; Ὅτι ει και μηδεν αλλο το γουν μη
ξενοπαθειν, ηνικα αν ταυτα προσπιπτηι, περιεσται τωι παντα ειδοτι σαφως.
3.12 ιβʹ. Περι χηρων Βουλει ουν επι την των χηρων προστασιαν ιωμεν προτερον
η την των παρθενων κηδεμονιαν η του δικαστικου μερους την δυσχερειαν; Και γαρ εφ'
εκαστου τουτων διαφορος η φροντις και της φροντιδος μειζων ο φοβος. Και πρωτον,
ινα απο του των αλλων ευτελεστερου δοκουντος ειναι ποιησωμεθα την αρχην, η των
χηρων θεραπεια δοκει μεν μεχρι της των χρηματων δαπανης τοις επιμελουμενοις
αυτων παρεχειν φροντιδα· το δε ου τοιουτον εστιν, αλλα πολλης δειται κανταυθα της
εξετασεως, οταν αυτας καταλεγειν δεηι, ως το γε απλως και ως ετυχεν αυτας
εγγραφεσθαι μυρια ειργασατο δεινα. Και γαρ οικους διεφθειραν και διεσπασαν γαμους
και επι κλοπαις πολλακις και καπηλειαις και ετεροις τοιουτοις ασχημονουσαι εαλωσαν.
Το δε τας τοιαυτας απο των της Ἐκκλησιας τρεφεσθαι χρηματων και παρα Θεου
τιμωριαν και παρα ανθρωπων φερει την εσχατην καταγνωσιν και τους ευ ποιειν
βουλομενους οκνηροτερους καθιστησι. Τις γαρ αν ελοιτο ποτε, α τωι Χριστωι προσεταχθη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

δουναι χρηματα, ταυτα αναλισκειν εις τους το του Χριστου διαβαλλοντας ονομα; ∆ια
ταυτα πολλην δει και ακριβη ποιεισθαι την εξετασιν, ωστε μη μονον τας ειρημενας,
αλλα μηδε τας εαυταις επαρκειν δυναμενας την των αδυνατων λυμαινεσθαι τραπεζαν.
Μετα δε την εξετασιν ταυτην ετερα διαδεχεται φροντις ου μικρα, ινα αυταις τα της
τροφης αθροως, ωσπερ εκ πηγων, επιρρεηι και μη διαλιμπανηι ποτε· και γαρ ακορεστον
πως κακον η ακουσιος πενια και μεμψιμοιρον και αχαριστον. Και δει πολλης μεν της
συνεσεως, πολλης δε της σπουδης, ωστε αυτων εμφραττειν τα στοματα, πασαν
εξαιρουντα κατηγοριας προφασιν. Οι μεν ουν πολλοι, οταν τινα ιδωσι χρηματων
κρειττονα, ευθεως αυτον επιτηδειον ειναι προς ταυτην αποφαινονται την οικονομιαν·
εγω δε ουχ ηγουμαι ποτε ταυτην αυτωι την μεγαλοψυχιαν αρκειν μονον, αλλα δει μεν
αυτην προ των αλλων εχειν–χωρις γαρ ταυτης λυμεων αν ειη μαλλον η προστατης και
λυκος αντι ποιμενος–, μετα δε αυτης και ετεραν ζητειν ει κεκτημενος τυγχανοι. Αυτη δε
εστιν η παντων αιτια ανθρωποις των αγαθων, ανεξικακια, ωσπερ εις τινα ευδιον λιμενα
ορμιζουσα και παραπεμπουσα την ψυχην. Το γαρ των χηρων γενος και δια την πενιαν
και δια την ηλικιαν και δια την φυσιν αμετρωι τινι κεχρηται παρρησιαι–ουτω γαρ
αμεινον ειπειν–και βοωσιν ακαιρως και αιτιωνται ματην και αποδυρονται υπερ ων
χαριν ειδεναι εχρην και κατηγορουσιν υπερ ων αποδεχεσθαι εδει. Και δει τον
προεστωτα απαντα φερειν γενναιως και μητε προς τας ακαιρους ενοχλησεις, μητε προς
τας αλογους παροξυνεσθαι μεμψεις. Ἐλεεισθαι γαρ εκεινο το γενος υπερ ων
δυστυχουσιν, ουχ υβριζεσθαι, δικαιον· ως το γε επεμβαινειν αυτων ταις συμφοραις και
τηι δια την πενιαν οδυνηι την απο της υβρεως προστιθεναι, της εσχατης ωμοτητος αν ειη.
∆ια τουτο και τις ανηρ σοφωτατος, εις τε το φιλοκερδες και το υπεροπτικον της
ανθρωπινης φυσεως απιδων και της πενιας την φυσιν καταμαθων δεινην ουσαν και την
γενναιοτατην ψυχην καταβαλειν και πεισαι περι των αυτων αναισχυντειν πολλακις,
ινα μη τις αιτουμενος παρ' αυτων οργιζηται, μηδε τωι συνεχει της εντευξεως
παροξυνθεις πολεμιος ο βοηθειν οφειλων γενηται, παρασκευαζει προσηνη τε αυτον και
ευπροσιτον ειναι τωι δεομενωι, λεγων· «Κλινον πτωχωι αλυπως το ους σου, και
αποκριθητι αυτωι εν πραοτητι ειρηνικα.» Και τον παροξυνοντα αφεις–τι γαρ αν τις τωι
κειμενωι λεγοι; –τωι δυναμενωι την εκεινου φερειν ασθενειαν διαλεγεται, παρακαλων τωι
τε ημερωι της οψεως και τηι των λογων πραοτητι προ της δοσεως αυτον ανορθουν. Ἂν
δε τις τα μεν εκεινων μη λαμβανηι, μυριοις δε αυτας ονειδεσι περιβαλληι και υβριζηι και
παροξυνηται κατ' αυτων, ου μονον ουκ επεκουφισε την απο της πενιας αθυμιαν τωι
δουναι, αλλα και μειζον ταις λοιδοριαις ειργασατο το δεινον. Καν γαρ λιαν
αναισχυντειν βιαζωνται δια την της γαστρος αναγκην, αλλ' ομως αλγουσιν επι τηι βιαι
ταυτηι· οταν ουν δια μεν το του λιμου δεος προσαιτειν αναγκαζωνται, δια δε το
προσαιτειν αναιδευεσθαι, δια δε το αναιδευεσθαι παλιν υβριζωνται, ποικιλη τις και
πολυν φερουσα τον ζοφον επι την ψυχην εκεινων κατασκηπτει της αθυμιας η δυναμις.
Και δει τον τουτων επιμελουμενον επι τοσουτον ειναι μακροθυμον ως μη μονον αυταις
μη πλεοναζειν την αθυμιαν ταις αγανακτησεσιν, αλλα και της ουσης το πλεον κοιμιζειν
δια της παρακλησεως· ωσπερ γαρ εκεινος ο υβρισθεις ουκ αισθανεται της απο των
χρηματων ωφελειας δια την απο της υβρεως πληγην, ουτως ουτος ο προσηνη λογον
ακουσας και μετα παρακλησεως το διδομενον δεξαμενος, γανυται πλεον και χαιρει και
διπλουν αυτωι το δοθεν τωι τροπωι γινεται. Και ταυτα ουκ απ' εμαυτου, αλλ' απ' εκεινου
του τα προτερα παραινεσαντος φθεγγομαι· «Τεκνον γαρ, φησιν, εν αγαθοις μη δωις
μωμον και εν πασηι δοσει λυπην λογου. Ουχι καυσωνα αναπαυσει δροσος; Ουτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

κρεισσον λογος η δοσις. Ἰδου γαρ λογος υπερ δομα αγαθον και αμφοτερα παρα ανδρι
κεχαριτωμενωι.» Ουκ επιεικη δε μονον και ανεξικακον τον τουτων προστατην, αλλα και
οικονομικον ουχ ηττον ειναι χρη ως, εαν τουτο απηι, παλιν εις την ισην περιΐσταται
ζημιαν τα των πενητων χρηματα. Ἤδη γαρ τις ταυτην πιστευθεις την διακονιαν και
χρυσον συναγαγων πολυν, αυτος μεν ου κατεφαγεν, αλλ' ουδε εις τους δεομενους πλην
ολιγων ανηλωσε, το δε πλεον κατορυξας εφυλαττεν, εως ου καιρος χαλεπος επιστας
παρεδωκεν αυτα ταις των εναντιων χερσι. Πολλης ουν δει της προμηθειας ως μητε
πλεοναζειν μητε ελλειπειν της Ἐκκλησιας την περιουσιαν, αλλα παντα μεν σκορπιζειν
ταχεως τοις δεομενοις τα ποριζομενα, εν δε ταις των αρχομενων προαιρεσεσι συναγειν
της Ἐκκλησιας τους θησαυρους. Τας δε των ξενων υποδοχας και τας των ασθενουντων
θεραπειας, ποσης μεν οιει δεισθαι χρηματων δαπανης, ποσης δε της των επιστατουντων
ακριβειας τε και συνεσεως; Και γαρ της ειρημενης αναλωσεως ταυτην ηττονα μεν
ουδαμως, πολλακις δε και μειζονα ειναι αναγκη, και τον επιστατουντα ποριστικον τινα
μετ' ευλαβειας και φρονησεως ως παρασκευαζειν και φιλοτιμως και αλυπως διδοναι
τους κεκτημενους τα παρ' αυτων, ινα μη της των ασθενουντων αναπαυσεως προνοων
τας των παρεχοντων πληττηι ψυχας. Την δε προθυμιαν και την σπουδην πολλωι πλειονα
ενταυθα επιδεικνυσθαι δει· δυσαρεστον γαρ πως οι νοσουντες χρημα και ραθυμον. Καν
μη πολλη πανταχοθεν εισφερηται ακριβεια και φροντις, αρκει και το μικρον εκεινο
παροφθεν μεγαλα εργασασθαι τωι νοσουντι κακα.
3.13 ιγʹ. Περι παρθενων Ἐπι δε της των παρθενων επιμελειας τοσουτωι μειζων ο
φοβος οσωι και το κτημα τιμιωτερον και βασιλικωτερα αυτη των αλλων η αγελη· ηδη
γαρ και εις τον των αγιων τουτων χορον μυριαι μυριων γεμουσαι κακων εισεκωμασαν,
μειζον δε ενταυθα το πενθος. Και καθαπερ ουκ ισον κορην τε ελευθεραν και την ταυτης
θεραπαιναν αμαρτειν, ουτως ουδε παρθενον και χηραν. Ταις μεν γαρ και ληρειν και
λοιδορεισθαι προς αλληλας και κολακευειν και αναισχυντειν και πανταχου φαινεσθαι
και το περιιεναι την αγοραν γεγονεν αδιαφορον· η δε παρθενος επι μειζοσιν απεδυσατο
και την ανωτατω φιλοσοφιαν εζηλωσε και την των αγγελων πολιτειαν δειξαι επι γης
επαγγελλεται και μετα της σαρκος ταυτης τα των ασωματων αυτηι δυναμεων
κατορθωσαι προκειται. Και ου δει ουτε προοδους περιττας ποιεισθαι και πολλας, ουτε
ρηματα αυτηι φθεγγεσθαι εικηι και ματην εφειται, λοιδοριας δε και κολακειας ουδε
τουνομα ειδεναι χρη. ∆ια τουτο ασφαλεστατης φυλακης και πλειονος δειται της
συμμαχιας. Ὅτε γαρ της αγιωσυνης εχθρος αει και μαλλον αυταις εφεστηκε και
προσεδρευει, καταπιειν ετοιμος, ει που τις εξολισθησειε και καταπεσοι, ανθρωπων τε οι
επιβουλευοντες πολλοι και μετα τουτων απαντων η της φυσεως μανια· και προς
διπλουν τον πολεμον η παραταξις αυτηι, τον μεν εξωθεν προσβαλλοντα, τον δε εσωθεν
ενοχλουντα. ∆ια ταυτα τωι γουν επιστατουντι πολυς μεν ο φοβος, μειζων δε ο κινδυνος
και η οδυνη, ει τι των αβουλητων–ο μη γενοιτο– συμβαιη ποτε. Ει γαρ «πατρι θυγατηρ
αποκρυφος αγρυπνια, και η μεριμνα αυτης αφισται υπνον», οπου περι του στειρωθηναι η
παρακμασαι η μισηθηναι τοσουτον δεος, τι πεισεται ο τουτων μεν ουδεν, ετερα δε
τουτων πολλωι μειζονα μεριμνων; ου γαρ ανηρ ενταυθα ο αθετουμενος, αλλ' αυτος ο
Χριστος· ουδε μεχρις ονειδων η στειρωσις, αλλ' εις απωλειαν ψυχης τελευται το δεινον.
«Παν γαρ δενδρον, φησι, μη ποιουν καρπον καλον εκκοπτεται και εις πυρ βαλλεται.»
Και μισηθεισηι δε παρα του νυμφιου ουκ αρκει λαβειν αποστασιου βιβλιον και απελθειν,
αλλα κολασιν αιωνιον του μισους διδωσι την τιμωριαν. Και ο μεν κατα σαρκα πατηρ
πολλα εχει τα ποιουντα αυτωι την φυλακην ευκολον της θυγατρος· και γαρ και μητηρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

και τροφος και θεραπαινων πληθος και οικιας ασφαλεια συναντιλαμβανεται τωι
γεννησαμενωι προς την της παρθενου τηρησιν· ουτε γαρ εις αγοραν αυτην εμβαλλειν
εφιεται συνεχως, ουτε, ηνικα αν εμβαλληι, φαινεσθαι τινι των εντυγχανοντων
αναγκαζεται, του σκοτους της εσπερας ουχ ηττον των της οικιας τοιχων καλυπτοντος
την φανηναι μη βουλομενην. Χωρις δε τουτων πασης αιτιας απηλλακται, ως μη αν ποτε
εις ανδρων οψιν βιασθηναι ελθειν· ουτε γαρ η των αναγκαιων φροντις, ουτε αι των
αδικουντων επηρειαι, ουδ' αλλο τοιουτον ουδεν εις αναγκην αυτην τοιαυτης συντυχιας
καθιστησιν, αντι παντων αυτηι γινομενου του πατρος· αυτη δε μιαν εχει φροντιδα
μονον, το μηδεν αναξιον μητε πραξαι μητε ειπειν της αυτηι προσηκουσης κοσμιοτητος.
Ἐνταυθα δε πολλα τα ποιουντα τωι πατρι δυσκολον, μαλλον δε και αδυνατον την
φυλακην· ουτε γαρ ενδον εχειν αυτην μεθ' εαυτου δυναιτ' αν· ουτε γαρ ευσχημων ουτε
ακινδυνος η τοιαυτη συνοικησις. Καν γαρ μηδεν αυτοι ζημιωθωσιν, αλλ' ακεραιαν
μεινωσι την αγιωσυνην φυλαττοντες, ουκ ελαττονα δωσουσι λογον υπερ ων
εσκανδαλισαν ψυχων η ει εις αλληλους αμαρτανοντες ετυχον. Τουτου δε ουκ οντος
δυνατου, ουτε τα κινηματα της ψυχης καταμαθειν ευπορον και τα μεν ατακτως
φερομενα περικοψαι, τα δε εν ταξει και ρυθμωι μαλλον ασκησαι και επι το βελτιον
αγαγειν, ουτε τας εξοδους περιεργαζεσθαι ραιδιον. Ἡ γαρ πενια και το απροστατευτον
ουκ αφιησιν αυτον ακριβη της εκεινηι προσηκουσης ευκοσμιας γενεσθαι εξεταστην·
οταν γαρ εαυτηι παντα διακονειν αναγκαζηται, πολλας, ει γε βουλοιτο μη σωφρονειν,
των προοδων τας προφασεις εχει. Και δει τον κελευοντα διαπαντος οικοι μενειν και
ταυτας περικοψαι τας προφασεις και την των αναγκαιων αυταρκειαν παρασχοντα και
την προς ταυτα διακονησομενην αυτηι· δει δε και εκφορων και παννυχιδων απειργειν.
Οιδε γαρ, οιδεν ο πολυμηχανος οφις εκεινος και δια χρηστων πραξεων τον αυτου
παρασπειρειν ιον. Και χρη την παρθενον πανταχοθεν τειχιζεσθαι και ολιγακις του
παντος ενιαυτου προβαινειν της οικιας, οταν απαραιτητοι και αναγκαιαι κατεπειγωσι
προφασεις. Ει δε λεγοι τις ουδεν ειναι τουτων εργον επισκοπωι μεταχειριζειν, ευ ιστω
οτι των εφ' εκαστωι αι φροντιδες και αι αιτιαι εις εκεινον εχουσι την αναφοραν. Πολλωι
δε λυσιτελεστερον αυτον απαντα διακονουμενον απηλλαχθαι εγκληματων α δια τας
των ετερων αμαρτιας υπομενειν αναγκη η της διακονιας αφειμενον τας υπερ ων
επραξαν ετεροι τρεμειν ευθυνας. Προς δε τουτοις ο μεν δι' εαυτου ταυτα πραττων μετα
πολλης της ευκολιας απαντα διεξερχεται· ο δε αναγκαζομενος μετα του πειθειν τας
απαντων γνωμας τουτο ποιειν ου τοσαυτην εχει την ανεσιν εκ του της αυτουργιας
αφεισθαι οσα πραγματα και θορυβους δια τους αντιπιπτοντας και ταις αυτου κρισεσι
μαχομενους. Ἀλλα πασας μεν ουκ αν δυναιμην καταλεγειν τας υπερ των παρθενων
φροντιδας· και γαρ και οταν αυτας εγγραφεσθαι δεηι ου τα τυχοντα παρεχουσι πραγματα
τωι ταυτην πεπιστευμενωι την οικονομιαν.
3.14 ιδʹ. Περι κρισεωσ Το δε των κρισεων μερος μυριας μεν εχει τας επαχθειας,
πολλην δε την ασχολιαν και δυσκολιας τοσαυτας οσας ουδε οι τοις εξωθεν δικαζειν
καθημενοι φερουσι· και γαρ ευρειν αυτο το δικαιον εργον και ευροντα μη διαφθειραι
χαλεπον. Ουκ ασχολια δε μονον και δυσκολια, αλλα και κινδυνος προσεστιν ου μικρος·
ηδη γαρ τινες των ασθενεστερων πραγμασιν εμπεσοντες, επειδη προστασιας ουκ ετυχον,
εναυαγησαν περι την πιστιν. Πολλοι γαρ των ηδικημενων ουχ ηττον των ηδικηκοτων
τους μη βοηθουντας μισουσι· και ουτε πραγματων διαστροφην, ουτε καιρων
χαλεποτητα, ουτε ιερατικης δυναστειας μετρον, ουτε αλλο τοιουτον ουδεν λογιζεσθαι
βουλονται, αλλ' εισιν ασυγγνωστοι δικασται, μιαν απολογιαν ειδοτες, την των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

συνεχοντων αυτους κακων απαλλαγην· ο δε μη δυναμενος ταυτην παρασχειν, καν
μυριας λεγηι προφασεις, ουδεποτε την καταγνωσιν φευξεται την παρ' εκεινων. Ἐπειδη
δε προστασιας εμνησθην, φερε σοι και ετεραν μεμψεων αποκαλυψω προφασιν· ει γαρ μη
καθ' εκαστην ημεραν μαλλον των αγοραιων περινοστει τας οικιας ο την επισκοπην
εχων, προσκρουματα εντευθεν αμυθητα· ουδε γαρ αρρωστουντες μονον, αλλα και
υγιαινοντες επισκοπεισθαι βουλονται, ου της ευλαβειας αυτους επι τουτο
προκαλουμενης, τιμης δε και αξιωματος οι πολλοι αντιποιουμενοι μαλλον. Ει δε ποτε
συμβαιη τινα των πλουσιωτερων και δυνατωτερων, χρειας τινος κατεπειγουσης, εις το
κοινον της Ἐκκλησιας κερδος συνεχεστερον ιδειν, ευθεως εντευθεν θωπειας και
κολακειας προσετριψατο δοξαν. Και τι λεγω προστασιας και επισκεψεις; Ἀπο γαρ των
προσρησεων μονον τοσουτο φερουσιν εγκληματων αχθος ως και βαρυνεσθαι και
καταπιπτειν υπο της αθυμιας πολλακις, ηδη δε και βλεμματος ευθυνας υπεχουσι· τα γαρ
απλως παρ' αυτων γινομενα βασανιζουσιν ακριβως οι πολλοι και μετρον φωνης
εξεταζοντες και διαθεσιν οψεως και ποσοτητα γελωτος. Τον μεν δεινα, φησι, δαψιλως
επεγελασε και φαιδρωι τωι προσωπωι και μεγαληι προσειπε τηι φωνηι, εμε δε ελαττον και
ως ετυχε· και αν πολλων συγκαθημενων μη πανταχου περιφερηι τους οφθαλμους
διαλεγομενος, υβριν το πραγμα φασιν οι πολλοι. Τις ουν μη λιαν ισχυρος ων τοσουτοις
αν αρκεσειε κατηγοροις η προς το μηδ' ολως γραφηναι παρ' αυτων η προς το διαφυγειν
μετα την γραφην; ∆ει μεν γαρ μηδε εχειν κατηγορους· ει δε τουτο αδυνατον,
απολυεσθαι τα παρ' εκεινων εγκληματα· ει δε ουδε τουτο ευπορον, αλλα τερπονται
τινες εικηι και απλως αιτιωμενοι, γενναιως προς την των μεμψεων τουτων αθυμιαν
ιστασθαι. Ὁ μεν γαρ δικαιως εγκαλουμενος καν ενεγκηι τον εγκαλουντα ραιδιως· επειδη
γαρ ουκ εστι πικροτερος του συνειδοτος κατηγορος, δια τουτο, οταν υπ' εκεινου του
χαλεπωτατου προτερον αλωμεν, τους εξωθεν ημερωτερους οντας ευκολως φερομεν. Ὁ
δε ουδεν εαυτωι συνειδεναι πονηρον εχων, οταν εγκαληται ματην, και προς οργην
εκφερεται ταχεως και προς αθυμιαν καταπιπτει ραιδιως, αν μη προτερον ηι τηι ψυχηι
μεμελετηκως τας των πολλων φερειν ανοιας· ου γαρ εστιν, ουκ εστι συκοφαντουμενον
εικηι και καταδικαζομενον μη ταραττεσθαι και πασχειν τι προς την τοσαυτην αλογιαν.
Τι αν τις λεγοι τας λυπας ας υπομενουσιν, ηνικα αν δεηι τινα του της Ἐκκλησιας
περικοψαι πληρωματος; Ειθε μεν ουν μεχρι λυπης ιστατο το δεινον. Νυν δε και ολεθρος
ου μικρος· δεος γαρ μη ποτε περα του δεοντος κολασθεις εκεινος παθηι τουτο δη το υπο
του μακαριου Παυλου λεχθεν, «υπο της περισσοτερας λυπης καταποθηι». Πλειστης ουν
κανταυθα δει της ακριβειας ωστε μη την της ωφελειας υποθεσιν μειζονος αυτωι
γενεσθαι ζημιας αφορμην. Ὧν γαρ αν αμαρτηι μετα την τοιαυτην θεραπειαν εκεινος,
κοινωνει της εφ' εκαστωι τουτων οργης ο μη καλως το τραυμα τεμων ιατρος. Ποσας ουν
χρη προσδοκαν τιμωριας οταν μη μονον υπερ ων αυτος εκαστος επλημμελησεν
απαιτηται λογον, αλλα και υπερ των ετεροις αμαρτηθεντων εις τον εσχατον καθισταται
κινδυνον; Ει γαρ των οικειων πλημμεληματων ευθυνας υπεχοντες φριττομεν, ως ου
δυνησομενοι το πυρ εκφυγειν εκεινο, τι χρη πεισεσθαι προσδοκαν τον υπερ τοσουτων
απολογεισθαι μελλοντα; Ὅτι γαρ τουτο εστιν αληθες, ακουσον του μακαριου λεγοντος
Παυλου, μαλλον δε ουκ εκεινου, αλλα του εν αυτωι λαλουντος Χριστου· «Πειθεσθε τοις
ηγουμενοις υμων και υπεικετε, οτι αυτοι αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων ως λογον
αποδωσοντες.» Ἆρα μικρος ουτος ο της απειλης φοβος; Ουκ εστιν ειπειν. Ἀλλα και τους
σφοδρα απειθεις και σκληρους ικανα ταυτα παντα πεισαι ως ουτε απονοιαι ουτε
φιλοδοξιαι αλοντες, υπερ δε εαυτων δεδοικοτες μονον και εις τον του πραγματος ογκον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

αποβλεψαντες, ταυτην εφυγομεν την φυγην.

4.τ ΛΟΓΟΣ ∆ʹ
4.1 αʹ. Ὅτι ου μονον οι σπουδαζοντες επι κληρον ελθειν, αλλα και οι αναγκην
υπομενοντες εν οις αν αμαρτωσι σφοδρα κολαζονται Ταυτα ο Βασιλειος ακουσας και
μικρον επισχων· Ἀλλ' ει μεν αυτος εσπουδασας, φησι, ταυτην κτησασθαι την αρχην,
ειχεν αν σου λογον ουτος ο φοβος. Τον γαρ ομολογησαντα επιτηδειον ειναι προς την
του πραγματος διοικησιν τωι σπουδασαι λαβειν, ουκ εστι μετα το πιστευθηναι εν οις αν
σφαλληται καταφευγειν εις απειριαν· προλαβων γαρ αυτος εαυτωι ταυτην αφειλετο την
απολογιαν τωι προσδραμειν και αρπασαι την διακονιαν και ουκετ' αν δυναιτο λεγειν ο
εκων και εθελοντης επι τουτο ελθων οτι ακων το δεινα ημαρτον και ακων τον δεινα
διεφθειρα. Ἐρει γαρ προς αυτον ο ταυτην αυτωι τοτε δικαζων την δικην· Και τι δηποτε
τοσαυτην εαυτωι συνειδως απειριαν και ουκ εχων διανοιαν ικανην προς το μεταχειρισαι
την τεχνην ταυτην αναμαρτητως, εσπευσας και ετολμησας μειζονα της οικειας
δυναμεως αναδεξασθαι πραγματα; τις ο καταναγκασας; τις ο προς βιαν ελκυσας
αποπηδωντα και φευγοντα; Ἀλλ' ου συ γε τουτων ουδεν ακουσηι ποτε· ουτε γαρ αν
αυτος εχοις τοιουτον τι σαυτου καταγνωναι και πασιν εστι καταφανες οτι ουτε μεγα
ουτε μικρον υπερ ταυτης εσπουδασας της τιμης, αλλ' ετερων γεγονε το κατορθωμα και
οπερ εκεινους εν τοις αμαρτημασιν ουκ αφιησιν εχειν συγγνωμην, τουτο σοι πολλην
παρεχει προς απολογιαν υποθεσιν. Προς ταυτα εγω κινησας την κεφαλην και μειδιασας
ηρεμα, εθαυμαζον τε αυτον της απλοτητος και προς αυτον ελεγον· {ΙΩ.} Ἐβουλομην και
αυτος ταυτα ουτως εχειν, ως εφης, ω παντων αγαθωτατε συ, ουχ ινα δεξασθαι δυνηθω
τουτο οπερ εφυγον νυν· ει γαρ και μηδεμια μοι προυκειτο κολασις ως ετυχε και απειρως
επιμελουμενωι της ποιμνης του Χριστου, αλλ' εμοι πασης τιμωριας χαλεπωτερον ην
αυτο το πιστευθεντα πραγματα ουτω μεγαλα περι τον πιστευσαντα ουτω φανηναι
κακον. Τινος ουν ενεκεν ηυχομην την δοξαν σου ταυτην μη διαπεσειν; Ἵνα τοις αθλιοις
και ταλαιπωροις –ουτω γαρ δει καλειν τους ουχ ευροντας καλως ταυτης προστηναι της
πραγματειας, καν μυριακις αυτους προς αναγκην ηχθαι λεγηις και αγνοουντας
αμαρτειν–, ινα τουτοις διαφυγειν γενηται το πυρ εκεινο το ασβεστον και το σκοτος το
εξωτερον και τον σκωληκα τον ατελευτητον και το διχοτομηθηναι και μετα των
υποκριτων απολεσθαι. Ἀλλα τι σοι παθω; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι. Και, ει βουλει γε,
απο της βασιλειας πρωτον ης ου τοσουτος οσος της ιερωσυνης τωι Θεωι λογος παρεξω
σοι τουτων ων ειπον την πιστιν. Ὁ Σαουλ εκεινος, ο του Κεις υιος, ουκ αυτος σπουδασας
εγενετο βασιλευς, αλλ' απηλθε μεν επι την των ονων ζητησιν και υπερ τουτων
ερωτησων τον προφητην ηρχετο, ο δε αυτωι περι της βασιλειας διελεγετο. Και ουδε
ουτως επεδραμε, καιτοι παρα ανδρος ακουων προφητου, αλλα και ανεδυετο και
παρηιτειτο λεγων· Τις ειμι εγω και τις ο οικος του πατρος μου; Τι ουν; επειδη κακως
εχρησατο τηι παρα του Θεου δοθεισηι τιμηι, ισχυσεν αυτον εξελεσθαι ταυτα τα ρηματα της
του βασιλευσαντος οργης; Καιτοι γε ενην λεγειν προς τον Σαμουηλ εγκαλουντα αυτωι·
Μη γαρ αυτος επεδραμον τηι βασιλειαι; μη γαρ επεπηδησα ταυτηι τηι δυναστειαι; Τον των
ιδιωτων εβουλομην βιον ζην τον απραγμονα και ησυχιον, συ δε με επι τουτο ειλκυσας
το αξιωμα. Ἐν εκεινηι μενων τηι ταπεινοτητι, ευκολως αν ταυτα εξεκλινα τα
προσκρουματα· ου γαρ δηπου των πολλων εις ων και ασημων, επι τουτο αν εξεπεμφθην
το εργον, ουδ' αν εμοι τον προς τους Ἀμαληκιτας πολεμον ενεχειρισεν ο Θεος· μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

εγχειρισθεις δε, ουκ αν ποτε ταυτην ημαρτον την αμαρτιαν. Ἀλλα ταυτα παντα ασθενη
προς απολογιαν, ουκ ασθενη δε μονον, αλλα και επικινδυνα, και μαλλον εκκαιει του
Θεου την οργην. Τον γαρ υπερ την αξιαν τιμηθεντα ουκ εις την των αμαρτηματων
απολογιαν χρη προβαλλεσθαι της τιμης το μεγεθος, αλλ' εις μειζονα βελτιωσεως
προκοπην κεχρησθαι τηι πολληι περι αυτον του Θεου σπουδηι. Ὁ δε, διοτι κρειττονος
ετυχεν αξιωματος, δια τουτο αμαρτανειν αυτωι νομιζων εξειναι, ουδεν ετερον η την του
Θεου φιλανθρωπιαν αιτιαν των οικειων αμαρτηματων επιδειξαι εσπουδακεν· οπερ τοις
ασεβεσι και ραθυμως τον εαυτων διοικουσι βιον λεγειν εθος αει. Ἀλλ' ουχ ημας ουτω
διακεισθαι χρη, ουδε εις την αυτην εκεινοις εκπιπτειν μανιαν, αλλα πανταχου
σπουδαζειν τα παρ' εαυτων εισφερειν εις δυναμιν την ημετεραν και ευφημον και
γλωτταν και διανοιαν εχειν. Ουδε γαρ ο Ἠλι–ινα την βασιλειαν αφεντες, επι την
ιερωσυνην περι ης ημιν ο λογος ελθωμεν νυν–εσπουδασε κτησασθαι την αρχην. Τι ουν
αυτον τουτο, ηνικα ημαρτεν, ωνησεν; και τι λεγω, κτησασθαι; Ουδε διαφυγειν μεν ουν,
ειπερ ηθελε, δυνατον ην αυτωι, δια την αναγκην του νομου· και γαρ ην της Λευι φυλης
και την αρχην δια του γενους ανωθεν καταβαινουσαν εδει δεξασθαι· αλλ' ομως και
ουτος της των παιδων παροινιας εδωκε δικην ου μικραν. Τι δε αυτος ο πρωτος
γενομενος των Ἰουδαιων ιερευς περι ου τοσαυτα διελεχθη ο Θεος τωι Μωυσει; Ἐπειδη
μη ισχυσε μονος προς τοσουτου πληθους στηναι μανιαν, ου παρα μικρον ηλθεν
απολεσθαι, ει μη η του αδελφου προστασια ελυσε του Θεου την οργην. Ἐπειδη δε
Μωυσεως εμνησθημεν, καλον και εκ των εκεινωι συμβεβηκοτων δειξαι του λογου την
αληθειαν· αυτος γαρ ουτος ο μακαριος Μωυσης τοσουτον απεσχε του την προστασιαν
αρπασαι των Ἰουδαιων ως και διδομενην παρηιτησθαι και Θεου κελευοντος ανανευσαι
και παροξυναι τον προσταττοντα. Και ου τοτε μονον, αλλα και μετα ταυτα, γενομενος
επι της αρχης, υπερ του ταυτης απαλλαγηναι ηδεως απεθνησκεν. «Ἀποκτεινον γαρ με,
φησιν, ει ουτω μοι μελλεις ποιειν.» Τι ουν; επειδη ημαρτεν επι του υδατος, ισχυσαν αι
συνεχεις αυται παραιτησεις απολογησασθαι υπερ αυτου και πεισαι τον Θεον δουναι
συγγνωμην; και ποθεν αλλοθεν της επηγγελμενης απεστερειτο γης; Ουδαμοθεν, ως
απαντες ισμεν, αλλ' η δια την αμαρτιαν ταυτην δι' ην ο θαυμαστος εκεινος ανηρ ουκ
ισχυσε των αυτων τοις αρχομενοις τυχειν· αλλα μετα τους πολλους χρονους και τας
ταλαιπωριας, μετα την πλανην εκεινην την αφατον και τους πολεμους και τα τροπαια,
εξω της γης απεθνησκεν υπερ ης τοσαυτα εμοχθησε και τα του πελαγους υπομεινας
κακα, των του λιμενος ουκ απηλαυσεν αγαθων. Ὁραις ως ου τοις αρπαζουσι μονον, αλλ'
ουδε τοις εκ της ετερων σπουδης επι τουτο ερχομενοις, λειπεται τις εν οις αν πταισωσιν
απολογια. Ὅπου γαρ οι του Θεου χειροτονουντος παραιτησαμενοι πολλακις τοσαυτην
εδωκαν δικην και ουδεν ισχυσεν εξελεσθαι του κινδυνου τουτου ουτε τον Ἀαρων, ουτε
τον Ἠλι, ουτε τον μακαριον εκεινον ανδρα, τον αγιον, τον προφητην, τον θαυμαστον,
τον πραον μαλιστα παντων των επι της γης, τον ως φιλον λαλουντα τωι Θεωι, σχοληι γε
ημιν τοις τοσουτον αποδεουσι της αρετης της εκεινου δυνησεται προς απολογιαν
αρκεσαι το συνειδεναι εαυτοις μηδεν υπερ ταυτης εσπουδακοσι της αρχης, και μαλιστα
οτε πολλαι τουτων των χειροτονιων ουκ απο της θειας γινονται χαριτος, αλλα και απο
της των ανθρωπων σπουδης. Τον Ἰουδαν ο Θεος εξελεξατο και εις τον αγιον εκεινον
κατελεξε χορον και την αποστολικην αξιαν μετα των λοιπων ενεχειρισεν· εδωκε δε τι
και των αλλων πλεον αυτωι, την των χρηματων οικονομιαν. Τι ουν; επειδη τουτοις
αμφοτεροις εναντιως εχρησατο και ον επιστευθη κηρυττειν προυδωκε και α καλως
διοικειν ενεχειρισθη ταυτα ανηλωσε κακως, εξεφυγε την τιμωριαν; ∆ι' αυτο μεν ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

τουτο και χαλεπωτεραν εαυτωι την δικην ειργασατο και μαλα γε εικοτως. Ου γαρ εις το
τωι Θεωι προσκρουειν δει κατακεχρησθαι ταις παρα του Θεου διδομεναις τιμαις, αλλ' εις
το μαλλον αρεσκειν αυτωι. Ὁ δε επειδη πλεον τετιμηται, δια τουτο αξιων αποφυγειν εν
οις αν κολαζεσθαι δεηι, παραπλησιον ποιει ωσπερ αν ει τις και των απιστων Ἰουδαιων
ακουσας του Χριστου λεγοντος οτι «Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ
ειχον», και· «Ει μη τα σημεια εποιουν εν αυτοις α μηδεις αλλος εποιησεν, αμαρτιαν ουκ
ειχον», εγκαλοιη τωι σωτηρι και ευεργετηι λεγων· Τι γαρ ηρχου και ελαλεις; τι δε εποιεις
σημεια, ινα μειζονως ημας κολασηις; Ἀλλα μανιας τα ρηματα ταυτα και της εσχατης
παραπληξιας· ο γαρ ιατρος ουχ ινα σε κατακρινηι μαλλον ηλθε θεραπευσων, αλλ' ινα
απαλλαξηι της νοσου τελεον. Συ δε σαυτον εκων απεστερησας των εκεινου χειρων·
δεχου τοινυν χαλεπωτεραν την τιμωριαν. Ὥσπερ γαρ ει ειξας τηι θεραπειαι και των
προτερων αν απηλλαγης κακων, ουτως επειδη παραγινομενον ιδων εφυγες, ουκετι
απονιψασθαι ταυτα δυνησηι, μη δυναμενος δε και τουτων δωσεις την τιμωριαν και ανθ'
ων αυτωι ματαιαν την σπουδην εποιησας, το γε μερος το σον. ∆ια ταυτα ουκ ισην προ
του τιμηθηναι παρα του Θεου και μετα τας τιμας την βασανον υπομενομεν, αλλα πολλωι
σφοδροτεραν υστερον· ο γαρ μη τωι παθειν ευ γενομενος αγαθος πικροτερως δικαιος αν
ειη κολαζεσθαι. Ἐπει ουν ασθενης ημιν αυτη η απολογια δεδεικται και ου μονον ου
σωζει τους εις αυτην καταφευγοντας, αλλα και προδιδωσι πλεον, ετεραν ημιν ποριστεον
ασφαλειαν. Ποιαν δη ταυτην, ο Βασιλειος εφη, ως εγωγε ουδε εν εμαυτωι δυναμαι ειναι
νυν, ουτω με εμφοβον και εντρομον τοις ρημασι κατεστησας τουτοις. {ΙΩ.} Μη, δεομαι,
εφην, και αντιβολω, μη τοσουτον καταβαληις σαυτον· εστι γαρ, εστιν ασφαλεια. Τοις μεν
ασθενεσιν ημιν, το μηδεποτε εμπεσειν, υμιν δε τοις ισχυροις, το τας ελπιδας της
σωτηριας εις ετερον μεν ανηρτησθαι μηδεν μετα την του Θεου χαριν αλλ' η εις το μηδεν
αναξιον πραττειν της δωρεας ταυτης και του δεδωκοτος αυτην Θεου. Μεγιστης μεν γαρ
αν ειεν κολασεως αξιοι οι μετα το δι' οικειας σπουδης ταυτης επιτυχειν της αρχης η δια
ραθυμιαν η δια πονηριαν η και δι' απειριαν κακως κεχρημενοι τωι πραγματι· ου μην δια
τουτο τοις ουκ εσπουδακοσι καταλειπεται τις συγγνωμη, αλλα και ουτοι πασης
απολογιας εστερηνται. ∆ει γαρ, οιμαι, καν μυριοι καλωσι και καταναγκαζωσι, μη προς
εκεινους οραν, αλλα προτερον την εαυτου βασανισαντα ψυχην και παντα
διερευνησαμενον ακριβως, ουτως ειξαι τοις βιαζομενοις. Νυν δε οικιαν μεν
οικοδομησασθαι ουδεις αν υποσχεσθαι τολμησειε των ουκ οντων οικοδομικων, ουδε
σωματων αψασθαι νενοσηκοτων επιχειρησειεν αν τις των ιατρευειν ουκ ειδοτων, αλλα
καν πολλοι οι προς βιαν ωθουντες ωσι, παραιτησεται και ουκ ερυθριασει την αγνοιαν.
Ψυχων δε επιμελειαν μελλων πιστευεσθαι τοσουτων, ουκ εξετασει προτερον εαυτον,
αλλα καν απαντων απειροτατος ηι, δεξεται την διακονιαν επειδη ο δεινα κελευει και ο
δεινα βιαζεται και ινα μη προσκρουσηι τωι δεινι; Και πως ουκ εις προυπτον εαυτον μετ'
εκεινων εμβαλει κακον; Ἐξον γαρ αυτωι σωζεσθαι καθ' εαυτον και ετερους
προσαπολλυσι μεθ' εαυτου. Ποθεν γαρ εστιν ελπισαι σωτηριαν; ποθεν συγγνωμης
τυχειν; τινες ημας εξαιτησονται τοτε; οι βιαζομενοι νυν ισως και προς αναγκην
ελκοντες; αυτους δε τουτους τις κατ' εκεινον διασωσει τον καιρον; και γαρ και αυτοι
προσδεονται ετερων, ινα διαφυγωσι το πυρ.
4.2 βʹ. Ὅτι οι χειροτονουντες αναξιους της αυτης αυτοις εισιν υπευθυνοι
τιμωριας, καν αγνοωσι τους χειροτονουμενουσ Ὅτι δε σε ου δεδιττομενος ταυτα λεγω
νυν, αλλ' ως εχει το πραγμα αληθειας, ακουε τι τωι μαθητηι φησιν ο μακαριος Παυλος
Τιμοθεωι, τωι γνησιωι τεκνωι και αγαπητωι. «Χειρας ταχεως μηδενι επιτιθει, μηδε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

κοινωνει αμαρτιαις αλλοτριαις.» Ειδες οσης τους μελλοντας ημας επι τουτο παραγειν,
ου μεμψεως μονον, αλλα και τιμωριας, το γε ημετερον απηλλαξαμεν μερος. Ὥσπερ γαρ
τοις αιρεθεισιν ουκ αυταρκες προς απολογιαν το λεγειν· Ουκ αυτοκλητος ηλθον, ουδε
προειδως ουκ απεφυγον, ουτως ουδε τους χειροτονουντας ωφελησαι τι δυναται, ει
λεγοιεν τον χειροτονηθεντα αγνοειν· αλλα δια τουτο και μειζον το εγκλημα γινεται οτι
ον ηγνοουν παρηγαγον και η δοκουσα ειναι απολογια αυξει την κατηγοριαν. Πως γαρ
ουκ ατοπον ανδραποδον μεν πριασθαι βουλομενους και ιατροις επιδεικνυναι και της
πρασεως εγγυητας απαιτειν και γειτονων πυνθανεσθαι και μετα ταυτα παντα μηδεπω
θαρρειν, αλλα και χρονον πολυν προς δοκιμασιαν αιτειν, εις δε τοσαυτην λειτουργιαν
μελλοντας τινα εγγραφειν, απλως και ως ετυχεν, αν τωι δεινι δοξηι προς χαριν η προς
απεχθειαν ετερων μαρτυρησαι, εγκρινειν, μηδεμιαν ποιουμενους ετεραν εξετασιν; Τις
ουν ημας εξαιτησεται τοτε, των οφειλοντων προστηναι και αυτων προστατων
δεομενων; ∆ει μεν ουν και τον χειροτονειν μελλοντα πολλην ποιεισθαι την ερευναν,
πολλωι δε πλειονα τουτου τον χειροτονουμενον· ει γαρ και κοινωνους εχει της
κολασεως τους ελομενους εν οις αν αμαρτηι, αλλ' ομως ουδε αυτος απηλλακται της
τιμωριας, αλλα και μειζονα διδωσι, μονον ει μη δια τινα ανθρωπινην αιτιαν παρα το
φανεν αυτοις ευλογον επραξαν οι ελομενοι. Ει γαρ εν τουτωι φωραθειεν και τον
αναξιον ειδοτες δια τινα προφασιν αυτον παρηγαγον, εξ ισης τα των κολαστηριων
αυτοις, ταχα δε και μειζονα τωι τον ουκ επιτηδειον καταστησαντι· ο γαρ την εξουσιαν
παρασχων τωι βουλομενωι διαφθειραι την Ἐκκλησιαν, ουτος αν ειη των υπ' εκεινου
τολμηθεντων αιτιος. Ει δε τουτων μεν ουδενι γενοιτο υπευθυνος, απο δε της των
πολλων υποληψεως ηπατησθαι λεγοι, ατιμωρητος μεν ουδε ουτω μενοι, ολιγωι δε
ελαττονα του χειροτονηθεντος διδωσι δικην. Τι δηποτε; Ὅτι τους μεν ελομενους εικος
υπο δοξης ψευδους απατηθεντας επι τουτο ελθειν· ο δε αιρεθεις ουκετ' αν δυναιτο
λεγειν οτι ηγνοουν εμαυτον, καθαπερ αυτον ετεροι. Ὡς ουν βαρυτερον μελλοντα
κολαζεσθαι των παραγοντων, ουτως ακριβεστερον αυτων χρη ποιεισθαι την εαυτου
δοκιμασιαν, καν αγνοουντες ελκωσιν εκεινοι, προσιοντα διδασκειν ακριβως τας αιτιας
δι' ων ηπατημενους παυσει και αναξιον εαυτον της δοκιμασιας αποδειξας εκφευξεται
τοσουτων πραγματων ογκον. ∆ια τι γαρ περι στρατειας και εμποριας και γεωργιας και
των αλλων των βιωτικων βουλης προκειμενης, ουτε ο γεωργος ελοιτ' αν πλειν, ουτε ο
στρατιωτης γεωργειν, ουτε ο κυβερνητης στρατευεσθαι, καν μυριους τις απειληι
θανατους; Ἦ δηλον οτι τον εκ της απειριας προορωμενοι κινδυνον εκαστος. Ειτα οπου
μεν ζημια περι μικρων, τοσαυτηι χρησομεθα προνοιαι και ουκ αν ειξομεν τηι των
βιαζομενων αναγκηι· οπου δε η κολασις αιωνιος τοις ουκ ειδοσι μεταχειριζειν
ιερωσυνην, απλως και ως ετυχε τοσουτον αναδεξομεθα κινδυνον, την ετερων
προβαλλομενοι βιαν; Ἀλλ' ουκ ανεξεται τοτε ο ταυτα κρινων ημιν. Ἔδει μεν γαρ και
πολλωι πλειω των σαρκικων περι τα πνευματικα την ασφαλειαν επιδειξασθαι, νυν δε
ουδε ισην ευρισκομεθα παρεχομενοι. Ειπε γαρ μοι, ει τινα υποπτευσαντες ανδρα ειναι
τεκτονικον ουκ οντα τεκτονικον προς την εργασιαν καλοιμεν, αυτος δε εποιτο, ειτα
αψαμενος της προς την οικοδομην παρεσκευασμενης υλης, αφανιζοι μεν ξυλα, αφανιζοι
δε λιθους, εργαζοιτο δε την οικιαν ουτως ως ευθεως καταπεσειν, αρα αρκεσει προς
απολογιαν αυτωι το παρ' ετερων ηναγκασθαι και μη αυτεπαγγελτον ηκειν; Ουδαμως,
και μαλα γε εικοτως και δικαιως· εχρην γαρ, και ετερων καλουντων, αποπηδαν. Ειτα τωι
μεν ξυλα αφανιζοντι και λιθους ουδεμια εσται καταφυγη προς το μη δουναι δικην· ο δε
ψυχας απολλυς και οικοδομων αμελως την ετερων αναγκην αποχρην αυτωι προς το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

διαφυγειν οιεται; Και πως ου λιαν ευηθες; ουπω γαρ προστιθημι οτι τον μη βουλομενον
ουδεις αναγκασαι δυνησεται. Ἀλλ' εστω μυριαν αυτον υπομεμενηκεναι βιαν και
μηχανας πολυτροπους ωστε εμπεσειν· τουτο ουν αυτον εξαιρησεται της κολασεως; Μη,
παρακαλω, μη επι τοσουτον απατωμεν εαυτους, μηδε υποκρινωμεθα αγνοειν τα και τοις
αγαν παισι φανερα· ου γαρ δηπου και επι των ευθυνων αυτη της αγνοιας η προσποιησις
ημας ωφελησαι δυνησεται. Ουκ εσπουδασας αυτος ταυτην δεξασθαι την αρχην,
ασθενειαν σεαυτωι συνειδως; Ευ και καλως. Ἐχρην ουν μετα της αυτης προαιρεσεως, και
ετερων καλουντων, αποπηδαν. Ἢ οτε μεν ουδεις εκαλει, ασθενης συ και ουκ
επιτηδειος· επει δε ευρεθησαν οι δωσοντες την τιμην, γεγονας εξαιφνης ισχυρος; Γελως
ταυτα και ληροι και της εσχατης αξια τιμωριας. ∆ια γαρ τουτο και ο Κυριος παραινει μη
προτερον βαλλεσθαι θεμελιον τον βουλομενον πυργον οικοδομειν πριν η την οικειαν
λογισασθαι δυναμιν, ινα μη δωι τοις παριουσι μυριας αφορμας χλευασιας της εις αυτον.
Ἀλλ' εκεινωι μεν μεχρι του γελωτος η ζημια· ενταυθα δε η κολασις πυρ ασβεστον και
σκωληξ ατελευτητος και βρυγμος οδοντων και σκοτος εξωτερον και το διχοτομηθηναι
και το ταγηναι μετα των υποκριτων. Ἀλλ' ουδεν τουτων εθελουσιν ιδειν οι
κατηγορουντες ημων· η γαρ αν επαυσαντο μεμφομενοι τον ουκ εθελοντα απολεσθαι
ματην. Ουκ εστιν ημιν υπερ οικονομιας πυρου και κριθων, ουδε βοων και προβατων,
ουδε περι τοιουτων αλλων η σκεψις η προκειμενη νυν, αλλ' υπερ αυτου του σωματος
Ἰησου. Ἡ γαρ Ἐκκλησια του Χριστου, κατα τον μακαριον Παυλον, σωμα εστι του
Χριστου, και δει τον τουτο πεπιστευμενον εις ευεξιαν αυτο πολλην και καλλος
αμηχανον εξασκειν, πανταχου περισκοπουντα, μη που σπιλος η ρυτις η τις αλλος μωμος
τοιουτος την ωραν ηι και την ευπρεπειαν λυμαινομενος εκεινην. Και τι γαρ αλλ' η της
επικειμενης αυτωι κεφαλης της ακηρατου και μακαριας αξιον αυτο κατα δυναμιν την
ανθρωπειαν αποφαινειν; Ει γαρ τοις περι την αθλητικην ευεξιαν εσπουδακοσι και
ιατρων χρεια και παιδοτριβων και διαιτης ηκριβωμενης και ασκησεως συνεχους και
μυριας παρατηρησεως ετερας–και γαρ το τυχον εν αυτοις παροφθεν παντα ανετρεψε και
κατεβαλεν–, οι το σωμα τουτο θεραπευειν λαχοντες, το την αθλησιν ου προς σωματα,
αλλα προς τας αορατους δυναμεις εχον, πως αυτο δυνησονται φυλαττειν ακεραιον και
υγιες, μη πολυ την ανθρωπινην υπερβαινοντες αρετην και πασαν ψυχης προσφορον
επισταμενοι θεραπειαν;
4.3 γʹ. Ὅτι πολλης της εν τωι λεγειν δυναμεως χρεια τωι ιερει Ἢ αγνοεις οτι και
πλειοσι της ημετερας σαρκος και νοσοις και επιβουλαις τουτο υποκειται το σωμα και
θαττον αυτου φθειρεται και σχολαιτερον υγιαινει; Και τοις μεν εκεινα θεραπευουσι τα
σωματα και φαρμακων εξευρηται ποικιλια και οργανων διαφοροι κατασκευαι και
τροφαι τοις νοσουσι καταλληλοι και φυσις δε αερων πολλακις ηρκεσε μονη προς την
του καμνοντος υγιειαν· εστι δε οπου και υπνος προσπεσων εις καιρον παντος πονου
απηλλαξε τον ιατρον. Ἐνταυθα δε ουδεν τουτων επινοησαι εστιν, αλλα μια τις μετα τα
εργα δεδοται μηχανη και θεραπειας οδος, η δια του λογου διδασκαλια. Τουτο οργανον,
τουτο τροφη, τουτο αερων κρασις αριστη· τουτο αντι φαρμακου, τουτο αντι πυρος,
τουτο αντι σιδηρου· καν καυσαι δεηι και τεμειν, τουτωι χρησασθαι αναγκη· καν τουτο
μηδεν ισχυσηι, παντα οιχεται τα λοιπα. Τουτωι και κειμενην εγειρομεν και
φλεγμαινουσαν καταστελλομεν την ψυχην και τα περιττα περικοπτομεν και τα
λειποντα πληρουμεν και τα αλλα απαντα εργαζομεθα οσα εις την της ψυχης ημιν
υγιειαν συντελει. Προς μεν γαρ βιου καταστασιν αριστην βιος ετερος εις τον ισον αν
εναγαγοι ζηλον· οταν δε περι δογματα νοσηι η ψυχη τα νοθα, πολλη του λογου ενταυθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

η χρεια, ου προς την των οικειων ασφαλειαν μονον, αλλα και προς τους εξωθεν
πολεμους. Ει μεν γαρ τις εχοι την μαχαιραν του πνευματος και θυρεον πιστεως
τοσουτον ως δυνασθαι θαυματουργειν και δια των τεραστιων τα των αναισχυντων
εμφραττειν στοματα, ουδεν αν δεοιτο της απο του λογου βοηθειας, μαλλον δε ουδε τοτε
αχρηστος η τουτου φυσις, αλλα και λιαν αναγκαια. Και γαρ ο μακαριος Παυλος αυτον
μετεχειρισε, καιτοι γε απο των σημειων πανταχου θαυμαζομενος. Και ετερος τις των απ'
εκεινου του χορου παραινει ταυτης επιμελεισθαι της δυναμεως, λεγων· «Ἕτοιμοι προς
απολογιαν παντι τωι αιτουντι υμας λογον περι της εν υμιν ελπιδος.» Και παντες δε ομου
τοτε δι' ουδεν ετερον τοις περι Στεφανον την των χηρων επετρεψαν οικονομιαν αλλ' η
ινα αυτοι τηι του λογου σχολαζωσι διακονιαι. Πλην ου παραπλησιως αυτον
επιζητησομεν, την απο των σημειων εχοντες ισχυν, ει δε της μεν δυναμεως εκεινης
ουδε ιχνος υπολελειπται, πολλοι δε πανταχοθεν εφεστηκασιν οι πολεμιοι και συνεχεις,
τουτωι λοιπον ημας αναγκη φραττεσθαι και ινα μη βαλλωμεθα τοις των εχθρων βελεσι
και ινα βαλλωμεν εκεινους. ∆ιο πολλην χρη ποιεισθαι την σπουδην ωστε τον λογον του
Χριστου εν ημιν ενοικειν πλουσιως· ου γαρ προς εν ειδος ημιν μαχης η παρασκευη, αλλα
ποικιλος ουτος ο πολεμος και εκ διαφορων συγκροτουμενος των εχθρων· ουτε γαρ
οπλοις απαντες χρωνται τοις αυτοις, ουτε ενι προσβαλλειν ημιν μεμελετηκασι τροπωι.
4.4 δʹ. Ὅτι προς τας απαντων μαχας και Ἑλληνων και Ἰουδαιων και αιρετικων
παρεσκευασθαι χρη Και δει τον μελλοντα την προς παντας αναδεχεσθαι μαχην τας
απαντων ειδεναι τεχνας και τον αυτον τοξοτην τε ειναι και σφενδονιστην και
ταξιαρχον και λοχαγον και στρατιωτην και στρατηγον και πεζον και ιππεα και
ναυμαχην και τειχομαχην. Ἐπι μεν γαρ των στρατιωτικων πολεμων, οιον εκαστος αν
εργον απολαβηι, τουτωι τους επιοντας αμυνεται· ενταυθα δε τουτο ουκ εστιν, αλλα αν μη
πασας επισταμενος ηι της τεχνης τας ιδεας ο μελλων νικαν, οιδεν ο διαβολος και δι' ενος
μερους, οταν ημελημενον τυχηι, τους πειρατας εισαγαγων τους αυτου, διαρπασαι τα
προβατα· αλλ' ουχ, οταν δια πασης ηκοντα της επιστημης τον ποιμενα αισθηται, και τας
επιβουλας αυτου καλως επισταμενον. ∆ιο χρη καλως εξ ολων φραττεσθαι των μερων·
και γαρ πολις, εως μεν αν πανταχοθεν περιβεβλημενη τυγχανηι, καταγελαι, των
πολιορκουντων αυτην εν ασφαλειαι μενουσα πολληι· εαν δε τις πυλιδος μονον μετρον
διακοψηι το τειχος, ουδεν αυτηι λοιπον οφελος του περιβολου γινεται, καιτοι γε του
λοιπου παντος ασφαλως εστηκοτος. Ουτως ουν και η του Θεου πολις· οταν μεν αυτην
πανταχοθεν αντι τειχους η του ποιμενος αγχινοια τε και συνεσις περιβαλληι, παντα εις
αισχυνην και γελωτα τοις εχθροις τα μηχανηματα τελευται και μενουσιν οι
κατοικουντες ενδον ασινεις, οταν δε τις αυτην εκ μερους καταλυσαι δυνηθηι, καν μη
πασαν καταβαληι, δια του μερους απαν, ως ειπειν, λυμαινεται το λοιπον. Τι γαρ, οταν
προς Ἕλληνας μεν αγωνιζηται καλως, συλωσι δε αυτον Ἰουδαιοι; η τουτων μεν
αμφοτερων κρατηι, αρπαζωσι δε Μανιχαιοι; η μετα το περιγενεσθαι και τουτων, οι την
ειμαρμενην εισαγοντες ενδον τα προβατα κατασφαττωσι; και τι δει πασας καταλεγειν
του διαβολου τας αιρεσεις ας αν μη πασας αποκρουεσθαι καλως ο ποιμην ειδηι, δυναιτ'
αν και δια μιας τα πλειονα των προβατων καταφαγειν ο λυκος; Και επι μεν των
στρατιωτων, απο των εστωτων και μαχομενων και την νικην εσεσθαι και την ητταν
προσδοκαν αει χρη. Ἐνταυθα δε πολυ τουναντιον· πολλακις γαρ η προς ετερους μαχη
τους ουδε την αρχην συμβαλοντας, ουδε πονεσαντας ολως ησυχαζοντας και
καθημενους νικησαι πεποιηκε· και τωι οικειωι ξιφει περιπαρεις ο μη πολλην περι ταυτα
την εμπειριαν εχων, και τοις φιλοις και τοις πολεμιοις καταγελαστος γινεται. Οιον–
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

πειρασομαι γαρ σοι και επι παραδειγματος ο λεγω ποιησαι φανερον–τον υπο του Θεου
δοθεντα τωι Μωυσηι νομον οι την Ουαλεντινου και Μαρκιωνος διαδεξαμενοι
φρενοβλαβειαν και οσοι τα αυτα νοσουσιν εκεινοις του καταλογου των θειων
εκβαλλουσι γραφων· Ἰουδαιοι δε αυτον ουτω τιμωσιν ως και του καιρου κωλυοντος
φιλονεικειν απαντα φυλαττειν, παρα το τωι Θεωι δοκουν. Ἡ δε Ἐκκλησια του Θεου, την
αμφοτερων αμετριαν φευγουσα, μεσην εβαδισε και ουτε υποκεισθαι αυτου τωι ζυγωι
πειθεται, ουτε διαβαλλειν αυτον ανεχεται, αλλα και πεπαυμενον επαινει δια το
χρησιμευσαι ποτε εις καιρον. ∆ει δη τον μελλοντα προς αμφοτερους μαχεσθαι την
συμμετριαν ειδεναι ταυτην· αν τε γαρ Ἰουδαιους διδαξαι βουλομενος ως ουκ εν καιρωι
της παλαιας εχονται νομοθεσιας, αρξηται κατηγορειν αυτης αφειδως, εδωκε τοις
διασυρειν βουλομενοις των αιρετικων λαβην ου μικραν· αν τε τουτους επιστομισαι
σπουδαζων αμετρως αυτον επαιρηι και ως αναγκαιον εν τωι παροντι τυγχανοντα
θαυμαζηι, τα των Ἰουδαιων ανεωιξε στοματα. Παλιν οι την Σαβελλιου μαινομενοι
μανιαν και οι τα Ἀρειου λυττωντες εξ αμετριας αμφοτεροι της υγιους εξεπεσαν πιστεως·
και το μεν ονομα χριστιανων αμφοτεροις επικειται, ει δε τις τα δογματα εξετασειε, τους
μεν ουδεν αμεινον Ἰουδαιων διακειμενους ευρησει, πλην οσον υπερ ονοματων
διαφερονται μονον, τους δε πολλην την εμφερειαν προς την αιρεσιν Παυλου του
Σαμοσατεως εχοντας, αμφοτερους δε της αληθειας εκτος. Πολυς ουν κανταυθα ο
κινδυνος και στενη και τεθλιμμενη η οδος η υπο κρημνων αμφοτερωθεν απειλημμενη,
και δεος ου μικρον μη τον ετερον τις θελων βαλειν υπο θατερου πληγηι· αν τε γαρ μιαν
τις ειπηι θεοτητα, προς την εαυτου παροινιαν ευθεως ειλκυσε την φωνην ο Σαβελλιος·
αν τε διεληι παλιν, ετερον μεν τον Πατερα, ετερον δε τον Υιον και το Πνευμα δε το αγιον
ετερον ειναι λεγων, εφεστηκεν Ἄρειος εις παραλλαγην ουσιας ελκων την εν τοις
προσωποις διαφοραν. ∆ει δε και την ασεβη συγχυσιν εκεινου και την μανιωδη τουτου
διαιρεσιν αποστρεφεσθαι και φευγειν, την μεν θεοτητα Πατρος και Υιου και αγιου
Πνευματος μιαν ομολογουντας, προστιθεντας δε τας τρεις υποστασεις· ουτω γαρ
αποτειχισαι δυνησομεθα τας αμφοτερων εφοδους. Πολλας δε και ετερας ενι συλλεγειν
συμπλοκας προς ας αν μη γενναιως τις και ακριβως μαχηται, μυρια λαβων απεισι
τραυματα.
4.5 εʹ. Ὅτι σφοδρα εμπειρον ειναι δει της διαλεκτικησ Τι αν τις λεγοι τας των
οικειων ερεσχελιας; Ου γαρ εισιν ελαττους αυται των εξωθεν προσβολων, αλλα και
πλειονα τωι διδασκοντι παρεχουσιν ιδρωτα. Οι μεν γαρ υπο πολυπραγμοσυνης απλως
και εικηι περιεργαζεσθαι θελουσιν α μητε μαθοντας εστι κερδαναι, μητε μαθειν δυνατον·
ετεροι παλιν των του Θεου κριματων ευθυνας αυτον απαιτουσιν και την αβυσσον την
πολλην αναμετρειν βιαζονται· «Τα γαρ κριματα σου, φησιν, αβυσσος πολλη.» Και
πιστεως μεν περι και πολιτειας, ολιγους αν ευροις σπουδαζοντας· τους δε πλειους ταυτα
περιεργαζομενους και ζητουντας α μητε ευρειν δυνατον και τον Θεον παροξυνει
ζητουμενα. Ὅταν γαρ απερ αυτος ημας ουκ ηθελησεν ειδεναι ταυτα βιαζωμεθα
μανθανειν, ουτε εισομεθα–πως γαρ, Θεου μη βουλομενου; –και το κινδυνευειν ημιν εκ
του ζητειν περιεσται μονον. Ἀλλ' ομως και τουτων τοιουτων οντων, οταν τις μετα
αυθεντιας επιστομιζηι τους τα απορα ταυτα ερευνωντας, απονοιας τε και αμαθιας εαυτωι
προσετριψατο δοξαν. ∆ιο χρη κανταυθα πολληι κεχρησθαι τηι συνεσει ως και απαγειν
των ατοπων ερωτησεων τον προεστωτα και τας ειρημενας εκφευγειν αιτιας. Προς
απαντα δε ταυτα ετερον μεν ουδεν, η δε του λογου βοηθεια δεδοται μονη· καν τις
ταυτης απεστερημενος ηι της δυναμεως, ουδεν αμεινον των χειμαζομενων πλοιων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

διηνεκως αι ψυχαι των υπ' αυτωι τεταγμενων ανδρων διακεισονται, των ασθενεστερων
και περιεργοτερων λεγω. ∆ιο χρη τον ιερεα παντα ποιειν υπερ του ταυτην κτησασθαι
την ισχυν.
4.6 ʹ. Ὅτι τωι μακαριωι Παυλωι μαλιστα τουτο κατωρθωτο Και ο Βασιλειος· Τι ουν
ο Παυλος, φησιν, ουκ εσπουδασε ταυτην οι κατορθωθηναι την αρετην, ουδε
εγκαλυπτεται επι τηι του λογου πενιαι, αλλα και διαρρηδην ομολογει ιδιωτην εαυτον
ειναι, και ταυτα Κορινθιοις επιστελλων, τοις απο του λεγειν θαυμαζομενοις και μεγα
επι τουτο φρονουσι; {ΙΩ.} Τουτο γαρ, εφην, τουτο εστιν ο τους πολλους απωλεσε και
ραθυμοτερους περι την αληθη διδασκαλιαν εποιησε· μη γαρ δυνηθεντες ακριβως
εξετασαι των αποστολικων φρενων το βαθος, μηδε συνιεναι την των ρηματων
διανοιαν, διετελεσαν τον απαντα χρονον νυσταζοντες και χασμωμενοι και την αμαθιαν
τιμωντες ταυτην, ουχ ην ο Παυλος φησιν ειναι αμαθης, αλλ' ης τοσουτον απειχεν οσον
ουδε αλλος τις των υπο τον ουρανον τουτον ανθρωπων. Ἀλλ' ουτος μεν ημας εις
καιρον ο λογος μενετω· τεως δε εκεινο φημι· Θωμεν αυτον ειναι ιδιωτην τουτο το μερος
οπερ ουτοι βουλονται, τι ουν τουτο προς τους ανδρας τους νυν; Ἐκεινος μεν γαρ ειχεν
ισχυν πολλωι του λογου μειζονα και πλειονα δυναμενην κατορθουν· φαινομενος γαρ
μονον και σιγων, τοις δαιμοσιν ην φοβερος. Οι δε νυν παντες ομου συνελθοντες μετα
μυριων ευχων και δακρυων ουκ αν δυνηθειεν οσα ισχυσε τα σημικινθια Παυλου ποτε.
Και Παυλος μεν ευχομενος νεκρους ανιστη και αλλα εθαυματουργει τοιαυτα ως και
θεος νομισθηναι παρα τοις εξωθεν· και πριν η του βιου μεταστηναι τουτου, κατηξιωθη
αρπαγηναι εως τριτου ουρανου και ρηματων μετασχειν ων ου θεμις ανθρωπειαν
ακουσαι φυσιν. Οι δε νυν οντες –αλλ' ουδεν δυναμαι δυσχερες ειπειν ουδε βαρυ· και γαρ
και ταυτα ουκ επεμβαινων αυτοις λεγω νυν, αλλα θαυμαζων–, πως ου φριττουσιν ανδρι
τηλικουτωι παραβαλλοντες εαυτους; Ει γαρ και τα θαυματα αφεντες, επι τον βιον
ελθοιμεν του μακαριου και την πολιτειαν εξετασαιμεν αυτου την αγγελικην και εν
ταυτηι μαλλον η εν τοις σημειοις, οψει νικωντα τον αθλητην του Χριστου. Τι γαρ αν τις
ειποι τον ζηλον, την επιεικειαν, τους συνεχεις κινδυνους, τας επαλληλους φροντιδας,
τας αδιαλειπτους υπερ των Ἐκκλησιων αθυμιας, το προς τους ασθενεις συμπαθες, τας
πολλας θλιψεις, τους καινοτερους διωγμους, τους καθημερινους θανατους; τις γαρ
τοπος της οικουμενης, ποια ηπειρος, ποια θαλαττα του δικαιου τους αθλους ηγνοησεν;
Ἐκεινον και η αοικητος εγνω, κινδυνευοντα δεξαμενη πολλακις· παν γαρ ειδος
υπεμεινεν επιβουλης και παντα τροπον επηλθε νικης και ουτε αγωνιζομενος ουτε
στεφανουμενος διελιπε ποτε. Ἀλλα γαρ ουκ οιδα πως προηχθην υβριζειν τον ανδρα· τα
γαρ κατορθωματα αυτου παντα μεν υπερβαινει λογον, τον δε ημετερον, τοσουτον οσον
και ημας οι λεγειν ειδοτες· πλην αλλα και ουτως–ουδε γαρ απο της εκβασεως, αλλ' απο
της προαιρεσεως ημας ο μακαριος κρινει–ουκ αποστησομαι, εως αν ειπω τουτο ο
τοσουτο των ειρημενων κρειττον εστιν οσον απαντων ανθρωπων εκεινος. Τι ουν τουτο
εστιν; Μετα τοσαυτα κατορθωματα, μετα τους μυριους στεφανους, ηυξατο εις γεενναν
απελθειν και αιωνιωι παραδοθηναι κολασει υπερ του τους πολλακις αυτον και
λιθασαντας και ανελοντας, το γε αυτων μερος, Ἰουδαιους σωθηναι και τωι Χριστωι
προσελθειν. Τις ουτως εποθησε τον Χριστον, ειγε ποθον αυτον δει καλειν, αλλ' ουχ
ετερον τι του ποθου πλεον; Ἔτι ουν εαυτους εκεινωι παραβαλουμεν, μετα την τοσαυτην
χαριν ην ελαβεν ανωθεν, μετα την τοσαυτην αρετην ην οικοθεν επεδειξατο; και τι
τουτου γενοιτ' αν τολμηροτερον; Ὅτι δε ουδε ουτος ην ιδιωτης, ως ουτοι νομιζουσι, και
τουτο λοιπον αποδειξαι πειρασομαι. Ουτοι μεν γαρ ου μονον τον ουκ ησκημενον την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

των εξωθεν λογων τερθρειαν ιδιωτην καλουσιν, αλλα και τον ουκ ειδοτα μαχεσθαι
υπερ των της αληθειας δογματων· και καλως νομιζουσιν. Ὁ δε Παυλος ουκ εν
αμφοτεροις εφησεν ιδιωτης ειναι, αλλ' εν θατερωι μονον· και τουτο ασφαλιζομενος τον
διορισμον ακριβως πεποιηται, λεγων τωι λογωι ιδιωτης ειναι, αλλ' ου τηι γνωσει. Ἐγω δε
ει μεν την λειοτητα Ἰσοκρατους απηιτουν και τον ∆ημοσθενους ογκον και την
Θουκυδιδου σεμνοτητα και το Πλατωνος υψος, εδει φερειν εις μεσον ταυτην του
Παυλου την μαρτυριαν· νυν δε εκεινα μεν παντα αφιημι και τον περιεργον των εξωθεν
καλλωπισμον και ουδεν μοι φρασεως, ουδε απαγγελιας μελει. Ἀλλ' εξεστω και τηι λεξει
πτωχευειν και την συνθηκην των ονοματων απλην τινα ειναι και αφελη, μονον μη τηι
γνωσει τις και τηι των δογματων ακριβειαι ιδιωτης εστω· μηδ' ινα την οικειαν αργιαν
επικαλυψηι, τον μακαριον εκεινον αφαιρεισθω το μεγιστον των αγαθων και το των
εγκωμιων κεφαλαιον.
4.7 ζʹ. Ὅτι ουκ απο των σημειων μονον λαμπρος εγενετο, αλλα και απο του
λεγειν Ποθεν γαρ, ειπε μοι, τους Ἰουδαιους συνεχεε τους εν ∆αμασκωι κατοικουντας,
ουδεπω των σημειων αρξαμενος; ποθεν τους Ἑλληνιστας κατεπαλαισε; δια τι δε εις
Ταρσον εξεπεμπετο; ουκ επειδη κατα κρατος ενικα τωι λογωι και εις τοσουτον αυτους
ηλαυνεν ως και εις φονον παροξυνθηναι, μη φεροντας την ητταν; Ἐνταυθα γαρ ουδεπω
του θαυματουργειν ηρξατο, ουδ' αν εχοι τις ειπειν οτι απο της περι τα τεραστια δοξης
θαυμαστον αυτον ηγον οι πολλοι και οι μαχομενοι προς αυτον απο της υποληψεως
επηρεαζοντο του ανδρος· τεως γαρ απο του λεγειν μονον εκρατει. Προς δε τους
ιουδαΐζειν επιχειρουντας εν Ἀντιοχειαι ποθεν ηγωνιζετο και συνεζητει; ο δε
Ἀρεοπαγιτης εκεινος, ο της δεισιδαιμονεστατης πολεως εκεινης, ουκ απο δημηγοριας
μονης ηκολουθησεν αυτωι μετα της γυναικος; ο δε Ευτυχος πως κατεπεσεν απο της
θυριδος; ουκ επειδη μεχρι βαθειας νυκτος εις τον της διδασκαλιας αυτου απησχολει
λογον; τι δε εν Θεσσαλονικηι και εν Κορινθωι; τι δε εν Ἐφεσωι και εν αυτηι τηι Ῥωμηι; ουχ
ολας ημερας και νυκτας ανηλισκεν εφεξης εις την εξηγησιν των Γραφων; τι αν τις λεγοι
τας προς τους Ἐπικουρειους διαλεξεις και Στωικους; Ει γαρ απαντα θελοιμεν
καταλεγειν, εις μακρον εκπεσειται μηκος ο λογος. Ὅταν ουν και προ των σημειων και
εν μεσοις αυτοις φαινηται πολλωι κεχρημενος τωι λογωι, πως ετι τολμησουσιν ιδιωτην
ειπειν τον και απο του διαλεγεσθαι και δημηγορειν μαλιστα θαυμασθεντα παρα πασι;
∆ια τι γαρ Λυκαονες αυτον υπελαβον ειναι Ἑρμην; Το μεν γαρ θεους αυτους νομισθηναι
απο των σημειων εγενετο, το δε τουτον Ἑρμην, ουκετι απ' εκεινων, αλλ' απο του λογου.
Τινι δε και των αλλων αποστολων επλεονεκτησεν ο μακαριος ουτος; και ποθεν ανα την
οικουμενην απασαν πολυς εν τοις απαντων εστι στομασιν; ποθεν ου παρ' ημιν μονον,
αλλα και παρα Ἰουδαιοις και Ἕλλησι μαλιστα παντων θαυμαζεται; ουκ απο της των
επιστολων αρετης δι' ης ου τους τοτε μονον πιστους, αλλα και τους εξ εκεινου μεχρι της
σημερον γενομενους και τους μελλοντας δε εσεσθαι μεχρι της του Χριστου παρουσιας
ωφελησε τε και ωφελησει; και ου παυσεται τουτο ποιων εως αν το των ανθρωπων
διαμενηι γενος. Ὥσπερ γαρ τειχος εξ αδαμαντος κατασκευασθεν, ουτω τας πανταχου της
οικουμενης Ἐκκλησιας τα τουτου τειχιζει γραμματα· και καθαπερ τις αριστευς
γενναιοτατος εστηκε και νυν μεσος, αιχμαλωτιζων παν νοημα εις την υπακοην του
Χριστου και «καθαιρων λογισμους και παν υψωμα επαιρομενον κατα της γνωσεως του
Θεου.» Ταυτα δε παντα εργαζεται δι' ων ημιν κατελιπεν επιστολων των θαυμασιων
εκεινων και της θειας πεπληρωμενων σοφιας. Ου προς δογματων δε μονον νοθων τε
ανατροπην και γνησιων ασφαλειαν επιτηδεια ημιν αυτου τα γραμματα, αλλα και προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

το βιουν ευ ουκ ελαχιστον ημιν συντελει μερος· τουτοις γαρ ετι και νυν οι προεστωτες
χρωμενοι, την αγνην παρθενον ην ηρμοσατο τωι Χριστωι ρυθμιζουσι τε και πλαττουσι
και προς το πνευματικον αγουσι καλλος· τουτοις και τα επισκηπτοντα αυτηι νοσηματα
αποκρουονται και την προσγινομενην διατηρουσιν υγιειαν. Τοιαυτα ημιν ο ιδιωτης
κατελιπε φαρμακα, τοσαυτην εχοντα δυναμιν ων ισασι την πειραν καλως οι χρωμενοι
συνεχως. Και οτι μεν πολλην αυτος εποιειτο του μερους τουτου σπουδην, εκ τουτων
δηλον.
4.8 ηʹ. Ὅτι και ημας τουτο βουλεται κατορθουν Ἄκουε δε και τωι μαθητηι τι
φησιν επιστελλων· «Προσεχε τηι αναγνωσει, τηι παρακλησει, τηι διδασκαλιαι.» Και τον
απο τουτου καρπον προστιθησι λεγων· «Τουτο γαρ ποιων, και σεαυτον σωσεις και τους
ακουοντας σου.» Και παλιν· «∆ουλον δε Κυριου ου δει μαχεσθαι, αλλ' ηπιον ειναι προς
παντας, διδακτικον, ανεξικακον.» Και προιων δε φησι· «Συ δε μενε εν οις εμαθες και
επιστωθης, ειδως παρα τινος εμαθες και οτι απο βρεφους τα ιερα γραμματα οιδας, τα
δυναμενα σε σοφισαι.» Και παλιν· «Πασα γραφη θεοπνευστος και ωφελιμος, φησι, προς
διδασκαλιαν, προς ελεγχον, προς επανορθωσιν, προς παιδευσιν την εν δικαιοσυνηι, ινα
αρτιος ηι ο του Θεου ανθρωπος.» Ἄκουε δε και τωι Τιτωι περι της των επισκοπων
καταστασεως διαλεγομενος τι προστιθησιν· «∆ει γαρ, φησιν, ειναι τον επισκοπον
αντεχομενον του κατα την διδαχην πιστου λογου, ινα δυνατος ηι και τους αντιλεγοντας
ελεγχειν.» Πως ουν ιδιωτης τις ων, ως ουτοι φασι, τους αντιλεγοντας ελεγχειν
δυνησεται και επιστομιζειν; τις δε χρεια προσεχειν τηι αναγνωσει και ταις γραφαις, ει
ταυτην δει την ιδιωτειαν ασπαζεσθαι; Σκηψεις ταυτα και προφασεις και ραθυμιας και
οκνου προσχηματα. Ἀλλα τοις ιερευσι, φησι, ταυτα διαταττεται· και γαρ περι ιερεων
ημιν ο λογος νυν. Ὅτι δε και τοις αρχομενοις, ακουε τι παλιν ετεροις εν ετεραι επιστοληι
παραινει· «Ὁ λογος του Χριστου ενοικειτω εν υμιν πλουσιως εν πασηι σοφιαι.» Και
παλιν· «Ὁ λογος υμων παντοτε εν χαριτι αλατι ηρτυμενος ειδεναι πως δει ενι εκαστωι
αποκρινεσθαι.» Και το προς απολογιαν ετοιμους ειναι απασιν ειρηται, Θεσσαλονικευσι
δε επιστελλων· «Οικοδομειτε, φησιν, εις τον ενα, καθως και ποιειτε.» Ὅταν δε περι
ιερεων διαλεγηται· «Οι καλως προεστωτες πρεσβυτεροι διπλης τιμης αξιουσθωσαν,
μαλιστα οι κοπιωντες εν λογωι και διδασκαλιαι.» Και γαρ ουτος ο τελεωτατος της
διδασκαλιας ορος, οταν και δι' ων πραττουσι και δι' ων λεγουσι τους μαθητευομενους
εναγωσι προς τον μακαριον βιον ον ο Χριστος διεταξατο· ου γαρ αρκει το ποιειν προς το
διδασκειν. Και ουκ εμος ο λογος, αλλ' αυτου του Σωτηρος· «Ὃς γαρ αν, φησι, ποιησηι και
διδαξηι, ουτος μεγας κληθησεται.» Ει δε το ποιησαι διδαξαι ην, περιττως το δευτερον
εκειτο· και γαρ ηρκει ειπειν· ος αν ποιησηι, μονον. Νυν δε τωι διελειν αμφοτερα
δεικνυσιν οτι το μεν των εργων εστι, το δε του λογου και αλληλων δειται εκατερα προς
τελειαν οικοδομην. Ἦ ουκ ακουεις τι φησι τοις πρεσβυτεροις Ἐφεσιων το του Χριστου
σκευος το εκλεκτον; «∆ιο γρηγορειτε, μνημονευοντες οτι τριετιαν νυκτα και ημεραν
ουκ επαυσαμην μετα δακρυων νουθετων ενα εκαστον υμων.» Τις γαρ χρεια των
δακρυων η της δια των λογων νουθεσιας, ουτω του βιου αυτωι λαμποντος του
αποστολικου;
4.9 θʹ. Ὅτι τουτου μη παροντος τωι ιερει, πολλην αναγκη τους αρχομενους
ζημιαν υφιστασθαι Ἀλλα προς μεν την των εντολων εργασιαν δυναιτ' αν ημιν ουτος
πολυ συμβαλλεσθαι μερος· ουδε γαρ εκει μονον αυτον το παν κατορθουν φαιην αν,
οταν δε υπερ δογματων αγων κινηται και παντες απο των αυτων μαχωνται γραφων,
ποιαν ισχυν ο βιος ενταυθα επιδειξαι δυνησεται; Τι των πολλων οφελος ιδρωτων, οταν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

μετα τους μοχθους εκεινους απο της πολλης τις απειριας εις αιρεσιν εκπεσων αποσχισθηι
του σωματος της Ἐκκλησιας; Ὅπερ οιδα πολλους παθοντας εγω. Ποιον αυτωι κερδος της
καρτεριας; Ουδεν, ωσπερ ουν ουδε υγιους πιστεως, της πολιτειας διεφθαρμενης. ∆ια δη
ταυτα μαλιστα παντων εμπειρον ειναι δει των τοιουτων αγωνων τον διδασκειν τους
αλλους λαχοντα. Ει γαρ και αυτος εστηκεν εν ασφαλειαι, μηδεν υπο των αντιλεγοντων
βλαπτομενος, αλλα το των αφελεστερων πληθος το ταττομενον υπ' εκεινωι, οταν ιδηι
τον ηγουμενον ηττηθεντα και ουδεν εχοντα προς τους αντιλεγοντας ειπειν, ου την
ασθενειαν την εκεινου της ηττης αλλα την του δογματος αιτιωνται σαθροτητα, και δια
την του ενος απειριαν ο πολυς λεως εις εσχατον ολεθρον καταφερεται· καν γαρ μη
παντηι γενωνται των εναντιων, αλλ' ομως υπερ ων θαρρειν ειχον αμφιβαλλειν
αναγκαζονται, και οις μετα πιστεως προσηιεσαν ακλινους, ουκετι μετα της αυτης
δυνανται προσεχειν στερροτητος, αλλα τοσαυτη ζαλη ταις εκεινων εισοικιζεται ψυχαις
απο της ηττης του διδασκαλου, ως και εις ναυαγιον τελευτησαι το κακον. Ὅσος δε
ολεθρος και οσον συναγεται πυρ εις την αθλιαν κεφαλην εκεινου, καθ' εκαστον των
απολλυμενων τουτων, ουδεν δεησηι παρ' εμου μαθειν, απαντα αυτος ειδως ακριβως.
Τουτο ουν απονοιας, τουτο κενοδοξιας, το μη θελησαι τοσουτοις απωλειας αιτιον
γενεσθαι, μηδε εμαυτωι μειζονα προξενησαι τιμωριαν της νυν αποκειμενης εκει; Και τις
αν ταυτα φησειεν; Ουδεις, πλην ει τις ματην μεμφεσθαι βουλοιτο και εν ταις αλλοτριαις
φιλοσοφειν συμφοραις.

5.1 ΛΟΓΟΣ Εʹ
αʹ. Ὅτι πολλου πονου και σπουδης αι εν τωι κοινωι ομιλιαι δεονται Ὅσης μεν
εμπειριας τωι διδασκαλωι δει προς τους υπερ της αληθειας αγωνας, ικανως ημιν
αποδεδεικται· εχω δε τι και προς τουτοις ετερον μυριων αιτιον κινδυνων ειπειν.
Μαλλον δε ουκ εκεινο ειποιμι αν αιτιον εγωγε, αλλα τους ουκ ειδοτας αυτωι χρησθαι
καλως, επει το γε πραγμα αυτο σωτηριας τε και πολλων προξενον γινεται αγαθων, οταν
τους διακονουμενους ευρηι σπουδαιους τε ανδρας και αγαθους. Τι ουν τουτο εστιν; Ὁ
πολυς πονος ο περι τας διαλεξεις τας κοινηι προς τον λαον γινομενας αναλισκομενος.
Πρωτον μεν γαρ το πλεον των αρχομενων ουκ εθελουσιν ως προς διδασκαλους
διακεισθαι τους λεγοντας, αλλα την των μαθητων ταξιν υπερβαντες αντιλαμβανουσι
την των θεατων των εν τοις εξωθεν καθεζομενων αγωσι. Και καθαπερ εκει το πληθος
μεριζεται, και οι μεν τουτωι, οι δε εκεινωι προσνεμουσιν εαυτους, ουτω δη και ενταυθα
διαιρεθεντες, οι μεν μετα τουτου, οι δε μετα εκεινου γινονται, προς χαριν και προς
απεχθειαν ακουοντες των λεγομενων. Και ου τουτο μονον εστι το χαλεπον, αλλα και
ετερον ουδεν ελαττον τουτου· ην γαρ τινα συμβηι των λεγοντων μερος τι των ετεροις
πονηθεντων ενυφηναι τοις λογοις αυτου, πλειονα των τα χρηματα κλεπτοντων
υφισταται ονειδη, πολλακις δε ουδε λαβων παρ' ουδενος ουδεν, αλλ' υποπτευθεις
μονον, τα των εαλωκοτων επαθε. Και τι λεγω των ετεροις πεπονημενων; Αυτον τοις
ευρημασι τοις εαυτου συνεχως χρησασθαι ουκ ενι· ου γαρ προς ωφελειαν, αλλα προς
τερψιν ακουειν ειθισθησαν οι πολλοι, καθαπερ τραγωιδων η κιθαρωιδων καθημενοι
δικασται, και η του λογου δυναμις ην εξεβαλομεν νυν, ουτως ενταυθα γινεται ποθεινη
ως ουδε τοις σοφισταις οταν προς αλληλους αγωνιζεσθαι αναγκαζωνται. Γενναιας ουν
δει κανταυθα ψυχης και πολυ την ημετεραν υπερβαινουσης σμικροτητα ινα την
ατακτον και ανωφελη του πληθους ηδονην κολαζηι και προς το ωφελιμωτερον μεταγειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

δυνηται την ακροασιν, ως αυτωι τον λαον επεσθαι και εικειν, αλλα μη αυτον ταις
εκεινων αγεσθαι επιθυμιαις.
5.2 βʹ. Ὅτι τον εις τουτο τεταγμενον και εγκωμιων υπεροραν χρη και δυνασθαι
λεγειν Τουτου δε ουδαμως εστιν επιτυχειν, αλλ' η δια τουτοιν τοιν δυοιν, της τε των
επαινων υπεροψιας και της εν τωι λεγειν δυναμεως. Καν γαρ το ετερον απηι, το
λειπομενον αχρηστον γινεται τηι διαζευξει θατερου· αν τε γαρ επαινων υπερορων μη
προσφερηι διδασκαλιαν την εν χαριτι και αλατι ηρτυμενην, ευκαταφρονητος υπο των
πολλων γινεται, ουδεν απο της μεγαλοψυχιας κερδανας εκεινης· αν τε τουτο καλως
κατορθωσας το μερος της απο των κροτων δοξης ηττωμενος τυχηι, εις ταυτον παλιν
περιΐσταται τα της ζημιας αυτωι τε και τοις πολλοις, προς χαριν των ακουοντων μαλλον
η προς ωφελειαν λεγειν μελετωντι, δια την των επαινων επιθυμιαν. Και καθαπερ ο
μητε πασχων τι προς τας ευφημιας, μητε λεγειν ειδως ουτε εικειν ταις του πληθους
ηδοναις, ουτε ωφελειν αξιολογον τινα δυναται ωφελειαν τωι μηδεν εχειν ειπειν, ουτω
και ο τωι ποθωι των εγκωμιων ελκομενος, εχων αμεινους εργασασθαι τους πολλους,
αντι τουτων παρεχει τα τερψαι δυναμενα μαλλον, τουτων τους εν τοις κροτοις
θορυβους ωνουμενος.
5.3 γʹ. Ὅτι αν μη αμφοτερα εχηι, αχρηστος εσται τωι πληθει Ἀμφοτερωθεν ουν
ισχυρον ειναι τον αριστον αρχοντα δει ινα μη θατερωι θατερον ανατρεπηται· οταν γαρ
αναστας εν τωι μεσωι λεγηι τα τους ραθυμως ζωντας επιστυψαι δυναμενα, ειτα προσπταιηι
και διακοπτηται, και υπο της ενδειας ερυθριαν αναγκαζηται, διερρυη το κερδος των
λεχθεντων ευθεως. Οι γαρ επιτιμηθεντες, αλγουντες τοις ειρημενοις και ουκ εχοντες
αυτον ετερως αμυνασθαι, τοις της αμαθιας αυτον βαλλουσι σκωμμασι, τουτοις οιομενοι
τα εαυτων συσκιαζειν ονειδη. ∆ιο χρη, καθαπερ τινα ηνιοχον αριστον, εις ακριβειαν
τουτων αμφοτερων ηκειν των καλων, ινα αμφοτερα προς το δεον αυτωι μεταχειριζειν
εξηι· και γαρ οταν αυτος ανεπιληπτος απασι γενηται, τοτε δυνησεται μεθ' οσης βουλεται
εξουσιας και κολαζειν και ανιεναι τους υπ' αυτωι ταττομενους απαντας· προ δε τουτου
ουκ ευμαρες τουτο ποιειν. Την δε μεγαλοψυχιαν ου μεχρι της των επαινων υπεροψιας
δεικνυσθαι χρη μονον, αλλα και περαιτερω προαγειν, ινα μη παλιν ατελες ηι το κερδος.
5.4 δʹ. Ὅτι μαλιστα βασκανιας τουτον δει καταφρονειν Τινος ουν δει και ετερου
καταφρονειν; Βασκανιας και φθονου. Τας δε ακαιρους κατηγοριας–και γαρ αναγκη τον
προεστωτα μεμψεις υπομενειν αλογους–ουτε αμετρως δεδοικεναι και τρεμειν, ουτε
απλως παροραν καλον, αλλα χρη, καν ψευδεις τυγχανωσιν ουσαι, καν παρα των
τυχοντων ημιν επαγωνται, πειρασθαι σβεννυναι ταχεως αυτας. Ουδεν γαρ ουτως αυξει
φημην πονηραν τε και αγαθην ως το πληθος το ατακτον· αβασανιστως γαρ και ακουειν
και εκλαλειν ειωθος, απλως το επελθον απαν φθεγγεται, της αληθειας ουδενα
ποιουμενον λογον. ∆ια ταυτα ου δει των πολλων καταφρονειν, αλλ' αρχομενας ευθεως
εκκοπτειν τας υποψιας τας πονηρας, πειθοντα τους εγκαλουντας, καν αλογωτατοι
παντων ειεν, και μηδεν ολως ελλειπειν των δυναμενων αφανισαι δοξαν ουκ αγαθην,
ην δε, παντα ποιουντων ημων, μη θελωσιν οι μεμφομενοι πειθεσθαι, το τηνικαυτα
καταφρονειν. Ὡς εαν φθασηι τις ταπεινουσθαι τοις συμπτωμασι τουτοις, ου δυνησεται
ποτε γενναιον τι και θαυμαστον αποτεκειν–η γαρ αθυμια και αι συνεχεις φροντιδες
δειναι καταβαλειν ψυχης δυναμιν και εις ασθενειαν καταγαγειν την εσχατην–, ουτως
ουν χρη τον ιερεα διακεισθαι προς τους αρχομενους ωσπερ αν ει πατηρ προς παιδας
αγαν νηπιους διακεοιτο· και καθαπερ εκεινων ουτε υβριζοντων, ουτε πληττοντων, ουτε
οδυρομενων επιστρεφομεθα, αλλ' ουδε ηνικα αν γελωσι και προσχαιρωσιν ημιν, μεγα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

επι τουτωι φρονουμεν ποτε, ουτω και τουτων μητε τοις επαινοις εξογκουσθαι, μητε
καταπιπτειν τοις ψογοις οταν ακαιρως γινωνται παρ' αυτων. Χαλεπον δε τουτο, ω
μακαριε, ταχα δε, οιμαι, και αδυνατον· το γαρ μη χαιρειν επαινουμενον, ουκ οιδα ει τινι
ανθρωπων ποτε κατωρθωται, τον δε χαιροντα, εικος και επιθυμειν απολαυειν αυτων,
τον δε απολαυειν επιθυμουντα, παντως και εν ταις τουτων αποτυχιαις ανιασθαι και
αλγειν αναγκη. Ὥσπερ γαρ οι γανυμενοι τωι πλουτειν, ηνικα αν καταπεσωσιν εις
πενιαν, αχθονται και οι τρυφαν ειωθοτες ουκ αν ανασχοιντο ζην ευτελως, ουτω και οι
των εγκωμιων ερωντες, ουχ οταν ψεγωνται μονον εικηι, αλλα και οταν μη επαινωνται
συνεχως, καθαπερ λιμωι τινι διαφθειρονται την ψυχην και μαλιστα οταν αυτοις
εντραφεντες τυχωσιν η και ετερους επαινουμενους ακουωσι. Τον δε μετα ταυτης της
επιθυμιας εις τον της διδασκαλιας αγωνα παρελθοντα, ποσα πραγματα και ποσας εχειν
οιει τας αλγηδονας; Ουτε την θαλατταν εστι κυματων εκτος ειναι ποτε, ουτε την
εκεινου ψυχην φροντιδων και λυπης.
5.5 εʹ. Ὅτι ο λογους ειδως πλειονος δειται σπουδης η ο αμαθησ Και γαρ οταν
πολλην εν τωι λεγειν δυναμιν εχηι–τουτο δε εν ολιγοις ευροι τις αν–, ουδε ουτω του
πονεισθαι διηνεκως απηλλακται· επειδη γαρ ου φυσεως αλλα μαθησεως το λεγειν, καν
εις ακρον αυτου τις αφικηται, τοτε αυτον αφιησιν ερημον, αν μη συνεχει σπουδηι και
γυμνασιαι ταυτην θεραπευηι την δυναμιν, ωστε τοις σοφωτεροις μαλλον η τοις
αμαθεστεροις μειζων ο πονος· ουδε γαρ υπερ των αυτων η ζημια αμελουσι τουτοις
κακεινοις, αλλα τοσουτον αυτη πλειων οσον και της κτησεως εκατερας το μεσον.
Κακεινοις μεν ουδ' αν εγκαλεσειε τις, μηδεν αξιον λογου παρεχουσιν· ουτοι δε, ει μη
μειζονα της δοξης ης απαντες εχουσι περι αυτων αει προφεροιεν, πολλα παρα παντων
επεται τα εγκληματα. Προς δε τουτοις εκεινοι μεν και επι μικροις μεγαλων αν τυχοιεν
επαινων· τα δε τουτων, αν μη λιαν ηι θαυμαστα και εκπληκτα, ου μονον εγκωμιων
εστερηται, αλλα και τους μεμφομενους εχει πολλους. Ου γαρ τοις λεγομενοις, ως ταις
των λεγοντων δοξαις, καθηνται δικαζοντες οι ακροαται, ωστε οταν κρατηι τις απαντων
εν τωι λεγειν, τοτε μαλιστα παντων αυτωι δει πεπονημενης σπουδης· ουδε γαρ τουτο ο
κοινον της ανθρωπειας φυσεως εστι, το μη παντα επιτυγχανειν, εξεστιν εκεινωι παθειν,
αλλ' αν μη δι' ολου συμφωνηι τωι μεγεθει της υποληψεως αυτου τα λεγομενα, σκωμματα
μυρια και μεμψεις λαβων απεισι παρα των πολλων. Και ουδεις εκεινο λογιζεται προς
αυτον οτι και αθυμια προσπεσουσα και αγωνια και φροντις, πολλακις δε και θυμος
επεσκοτισε τωι της διανοιας καθαρωι και τα τικτομενα ουκ αφηκε προελθειν ειλικρινη,
και οτι ολως, ανθρωπον οντα, ουκ εστι δια παντος ειναι τον αυτον, ουδε εν απασιν
ευημερειν, αλλ' εικος ποτε και διαμαρτειν και ελαττονα της οικειας δειχθηναι
δυναμεως. Τουτων ουδεν, οπερ εφην, εννοησαι βουλονται, αλλ' ωσπερ αγγελωι
δικαζοντες επαγουσι τας αιτιας. Και αλλως δε πεφυκεν ανθρωπος τα μεν κατορθωματα
του πλησιον και πολλα οντα και μεγαλα παροραν· ην δε ελαττωμα που φανηι, καν το
τυχον ηι, καν δια πολλου συμβεβηκος, και επαισθανεται ταχεως και επιλαμβανεται
προχειρως και μεμνηται διαπαντος, και το μικρον τουτο και ευτελες, την των πολλων
και μεγαλων ηλαττωσε δοξαν πολλακις.
5.6 ʹ. Ὅτι της αλογου των πολλων ψηφου ουτε παντηι καταφρονειν, ουτε παντηι
φροντιζειν δει Ὁραις, ω γενναιε, οτι μαλιστα τωι λεγειν δυναμενωι πλειονος δει της
σπουδης, προς δε τηι σπουδηι και ανεξικακιας τοσαυτης οσης ουδε απαντες οσους
προτερον σοι διηλθον εδεοντο· πολλοι γαρ αυτωι συνεχως επιφυονται ματην και εικηι
και ουδεν εχοντες εγκαλειν πλην του παρα πασιν ευδοκιμειν απεχθανονται. Και δει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

γενναιως φερειν την πικραν τουτων βασκανιαν· το γαρ επαρατον τουτο μισος οπερ εικηι
συλλεγουσιν ου στεγοντες κρυπτειν, και λοιδορουνται και μεμφονται και διαβαλλουσι
λαθραι και πονηρευονται φανερως. Ψυχη δε αρξαμενη καθ' εκαστον τουτων αλγειν και
παροξυνεσθαι ουκ αν φθασειε διαφθαρεισα τηι λυπηι· και γαρ ου δι' εαυτων αυτον
αμυνονται μονον, αλλα και δι' ετερων τουτο ποιειν επιχειρουσι και πολλακις τινα των
ουδεν δυναμενων ειπειν εκλεξαμενοι, τοις επαινοις επαιρουσι και θαυμαζουσιν υπερ
την αξιαν, οι μεν μανιαι, οι δε και αμαθιαι και φθονωι τουτο ποιουντες, ινα την δοξαν
τουτου καθελωσιν, ουχ ινα δειξωσι θαυμαστον τον ουκ οντα τοιουτον. Ου προς τουτους
δε μονους εκεινωι τωι γενναιωι ο αγων, αλλα και προς απειριαν ολου δημου πολλακις·
επειδη γαρ ουκ ενεστιν εξ ελλογιμων ανδρων συλλεγεσθαι τους συνερχομενους
απαντας, αλλα το πλεον της Ἐκκλησιας μερος εξ ιδιωτων συνηχθαι συμβαινει, τους δε
λοιπους και αυτους εκεινων μεν ειναι συνετωτερους, των δε λογους κριναι δυναμενων
λειπεσθαι πολλωι πλεον η οσον εκεινων οι λοιποι παντες, ενα δε μονον η δευτερον
καθησθαι τον ταυτην κεκτημενον την αρετην, αναγκη τον αμεινον ειποντα ελαττονας
απενεγκασθαι κροτους, εστι δε οτε μηδε επαινεθεντα απελθειν. Και δει προς ταυτας
γενναιως παρεσκευασθαι τας ανωμαλιας, και τοις μεν δι' αμαθιαν ταυτα πασχουσι
συγγινωσκειν, τους δε δια φθονον τουτο υπομενοντας δακρυειν ως αθλιους οντας και
ελεεινους· μηδ' ετερωι δε τουτων ελαττω την αυτου νομιζειν γεγενησθαι δυναμιν. Ουδε
γαρ, ει ζωγραφος ων αριστος και παντων κατα την τεχνην κρατων, την μετα πολλης
της ακριβειας αναγεγραμμενην εικονα υπο των της τεχνης απειρων σκωπτομενην
εωρα, εδει καταπεσειν και τηι κρισει των ουκ ειδοτων φαυλην ηγεισθαι την γραφην,
ωσπερ ουδε την οντως φαυλην θαυμαστην τινα και επεραστον απο της των ατεχνων
εκπληξεως.
5.7 ζʹ. Ὅτι προς το τωι Θεωι αρεσκον μονον δει τους λογους ρυθμιζειν Ὁ γαρ
αριστος δημιουργος αυτος εστω και κριτης των αυτου τεχνηματων και καλα και φαυλα
ταυτηι τιθεσθω τα γινομενα, οταν ο τεχνησαμενος αυτα νους ταυτας φερηι τας ψηφους,
την δε των εξωθεν δοξαν, την πεπλανημενην και ατεχνον μηδε εις νουν βαλεσθω ποτε.
Μη τοινυν μητε ο της διδασκαλιας αναδεξαμενος τον αγωνα ταις των εξωθεν ευφημιαις
προσεχετω, μηδε απο τουτων την εαυτου καταβαλλετω ψυχην, αλλ' εργαζομενος τους
λογους ως αν αρεσειε τωι Θεωι–ουτος γαρ αυτωι κανων και ορος εστω μονος της αριστης
δημιουργιας εκεινων, μη κροτοι, μηδε ευφημιαι–, ει μεν επαινοιτο και παρα των
ανθρωπων, μη διακρουεσθω τα εγκωμια, μη παρεχοντων δε αυτα των ακροατων, μη
ζητειτω, μηδε αλγειτω· ικανη γαρ αυτωι παραμυθια των πονων και παντων μειζων,
οταν εαυτωι συνειδεναι δυνηται προς αρεσκειαν του Θεου συντιθεις και ρυθμιζων την
διδασκαλιαν.
5.8 ηʹ. Ὅτι ο μη καταφρονων επαινων πολλα υποστησεται δεινα Και γαρ αν
φθασηι τηι των αλογων επαινων επιθυμιαι αλωναι, ουδεν αυτωι των πολλων πονων
οφελος, ουδε της εν τωι λεγειν δυναμεως· τας γαρ ανοητους των πολλων καταγνωσεις
μη δυναμενη φερειν ψυχη εκλυεται και την περι το λεγειν ριπτει σπουδην. ∆ια τουτο
χρη μαλιστα παντων πεπαιδευσθαι επαινων υπεροραν· ου γαρ αρκει το λεγειν ειδεναι
προς την ταυτης της δυναμεως φυλακην, αν μη και τουτο προσηι. Ει δε τις ακριβως
εξεταζειν εθελοι και τον εν ενδειαι καθεστωτα ταυτης της αρετης, ευρησει δεομενον του
των επαινων καταφρονειν ουχ ηττον η τουτον. Και γαρ πολλα αμαρτανειν
αναγκασθησεται, της των πολλων δοξης ηττων γενομενος· ατονων γαρ εξισωθηναι τοις
ευδοκιμουσι κατα την του λεγειν αρετην, επιβουλευειν τε και διαφθονεισθαι αυτοις και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

μεμφεσθαι ματην και πολλα τοιαυτα ασχημονειν ου παραιτησεται, αλλα παντα
τολμησει, καν την ψυχην απολεσαι δεηι, υπερ του την εκεινων δοξαν εις την της ιδιας
ευτελειας καταγαγειν ταπεινοτητα. Προς δε τουτοις και των ιδρωτων αποστησεται των
περι το πονειν, ναρκης ωσπερ τινος κατασκεδασθεισης αυτου της ψυχης· το γαρ πολλα
μοχθουντα ελαττονα καρπουσθαι εγκωμια ικανον καταβαλειν και τρεψαι προς υπνον
βαθυν τον ου δυναμενον εγκωμιων καταφρονειν, επει και γεωργος, οταν εις λεπτογειον
καμνηι χωριον και πετρας αναγκαζηται γεωργειν, ταχεως αφισταται του πονειν, ην μη
πολλην περι το πραγμα κεκτημενος ηι την προθυμιαν η λιμου δεος επικειμενον εχηι. Ει
γαρ οι μετα πολλης της εξουσιας δυναμενοι λεγειν τοσαυτης δεονται της γυμνασιας
προς την της κτησεως φυλακην, ο μηδεν ολως συναγαγων, αλλ' εν τοις αγωσιν
αναγκαζομενος μελεταν, ποσην υποστησεται την δυσχερειαν, ποσον θορυβον, ποσην
ταραχην, ινα πολλωι τωι μοχθωι μικρον τι συναγαγειν δυνηθηι; Ἂν δε τις και των μετ'
αυτον τεταγμενων και την ελαττω ταξιν λαχοντων, εν τωι μερει τουτωι μαλλον εκεινου
διαφανηναι δυνηθηι, θειας τινος δει ψυχης ενταυθα ωστε μη αλωναι βασκανιαι, μηδε
υπο αθυμιας καταπεσειν· το γαρ υπο των ελαττονων παρευημερεισθαι αυτον εν
αξιωματι καθεστωτα μειζονι και φερειν γενναιως, ου της τυχουσης, ουδε της ημετερας,
αλλα τινος αδαμαντινης αν ειη ψυχης. Καν μεν επιεικης ηι και μετριος αγαν ο
παρευδοκιμων, φορητον οπωσουν γινεται το παθος· αν δε και θρασυς και αλαζων και
φιλοδοξος, θανατον εκεινωι καθ' εκαστην ευκτεον ημεραν, ουτως αυτωι πικραν
καταστησει την ζωην, επεμβαινων φανερως, καταμωκωμενος λαθραι, της εξουσιας
πολλα παρασπων της εκεινου, παντα αυτος ειναι βουλομενος. Μεγιστην δε εν απασι
τουτοις ασφαλειαν την εν τωι λεγειν κεκτηται παρρησιαν και την του πληθους περι
αυτον σπουδην και το φιλεισθαι παρα των αρχομενων απαντων. Ἢ ουκ οιδας οσος ταις
των χριστιανων ψυχαις λογων ερως εισεκωμασε νυν και οτι μαλιστα παντων οι
τουτους ασκουντες εν τιμηι, ου παρα τοις εξωθεν μονον, αλλα και παρα τοις της πιστεως
οικειοις; Πως ουν αν τις ενεγκοι τοσαυτην αισχυνην, οταν αυτου μεν φθεγγομενου
παντες σιγωσι και διενοχλεισθαι νομιζωσι και του λογου το τελος ωσπερ τινα πονων
αναπαυσιν περιμενωσι, θατερου δε και μακρα λεγοντος μετα μακροθυμιας ακουωσι και
παυσεσθαι μελλοντος δυσχεραινωσι και σιγαν βουλομενου παροξυνωνται; Ταυτα γαρ ει
και μικρα σοι δοκει νυν ειναι και ευκαταφρονητα, δια το απειρατον, αλλ' ικανα γε εστι
προθυμιαν σβεσαι και ψυχης παραλυσαι δυναμιν, ην μη παντων τις εαυτον των
ανθρωπινων ανασπασας παθων, ομοιως ταις ασωματοις μελετησηι διακεισθαι δυναμεσιν
αι μητε φθονωι, μητε δοξης ερωτι, μητε ετερωι τινι τοιουτωι θηρωνται νοσηματι. Ει μεν
ουν τις εστιν ανθρωπων τοιουτος ως δυνασθαι το δυσθηρατον τουτο και
ακαταγωνιστον και ανημερον θηριον, την των πολλων δοξαν, καταπατειν και τας
πολλας αυτης εκτεμειν κεφαλας, μαλλον δε μηδε φυναι την αρχην συγχωρειν,
δυνησεται ευκολως και τας πολλας ταυτας αποκρουεσθαι προσβολας και ευδιου τινος
απολαυειν λιμενος· ταυτης δε ουκ απηλλαγμενος πολεμον τινα πολυειδη και θορυβον
συνεχη και αθυμιας και των λοιπων παθων τον οχλον κατασκεδαζει της εαυτου ψυχης.
Τι δει τας λοιπας καταλεγειν δυσκολιας ας ουτε ειπειν ουτε μαθειν δυνησεται τις, μη επι
των πραγματων γενομενος αυτων;

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

6.1 ΛΟΓΟΣ ʹ
αʹ. Ὅτι και ταις ευθυναις των ετεροις αμαρτανομενων υποκεινται οι ιερεισ Και τα μεν
ενταυθα τοιαυτα οιαπερ ηκουσας· τα δε εκει πως οισομεν, οταν καθ' εκαστον των
πιστευθεντων αναγκαζωμεθα τας ευθυνας υπεχειν; Ου γαρ μεχρις αισχυνης η ζημια,
αλλα και αιωνιος εκδεχεται κολασις. Το γαρ «Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων και
υπεικετε, οτι αυτοι αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων», ει και προτερον ειπον, αλλ'
ουδε νυν σιωπησομαι· ο γαρ φοβος ταυτης της απειλης συνεχως κατασειει μου την
ψυχην. Ει γαρ τωι μονον ενα σκανδαλιζοντι και ελαχιστον συμφερει ινα μυλος ονικος
κρεμασθηι εις τον τραχηλον αυτου και καταποντισθηι εις την θαλατταν και παντες οι την
συνειδησιν των αδελφων τυπτοντες εις αυτον αμαρτανουσι τον Χριστον, οι μη μονον
ενα και δυο και τρεις, αλλα πληθη τοσαυτα απολλυντες, τι ποτε αρα πεισονται και ποιαν
δωσουσι δικην; Ουδε γαρ απειριαν εστιν αιτιασασθαι, ουδε εις αγνοιαν καταφυγειν,
ουδε αναγκην προβαλεσθαι και βιαν, αλλα θαττον αν τις των αρχομενων, ει γε ενην, εν
ταις οικειαις αμαρτιαις εχρησατο ταυτηι τηι καταφυγηι η εν ταις ετερων οι προεστωτες. Τι
δη ποτε; Ὅτι ο ταχθεις τας των αλλων αγνοιας επανορθουν και τον διαβολικον
πολεμον προμηνυειν ερχομενον ου δυνησεται προβαλεσθαι την αγνοιαν, ουδε ειπειν·
Ουκ ηκουσα της σαλπιγγος, ου προηιδειν τον πολεμον. Ἐπι τουτωι γαρ εκαθισεν, ως ο
Ἰεζεκιηλ φησιν, ινα και τοις αλλοις σαλπιζηι και προμηνυηι τα μελλοντα δυσχερη. Και
δια τουτο απαραιτητος η κολασις, καν εις ων ο απολωλως τυχηι· «εαν γαρ της ρομφαιας
ερχομενης μη σαλπισηι τωι λαωι, μηδε σημανηι, φησιν, ο σκοπος και ελθουσα η ρομφαια
λαβηι ψυχην, αυτη μεν δια την ανομιαν αυτης εληφθη, το δε αιμα αυτης εκ χειρος του
σκοπου εκζητησω.»
6.2 βʹ. Ὅτι των μοναζοντων ακριβειας δεονται πλειονοσ Παυσαι τοινυν ημας
ωθων εις ουτως αφυκτον δικην· ου γαρ υπερ στρατηγιας ουδε βασιλειας ημιν ο λογος,
αλλ' υπερ πραγματος αγγελικης αρετης δεομενου. Και γαρ των ακτινων αυτων
καθαρωτεραν τωι ιερει την ψυχην ειναι δει ινα μη ποτε αυτον ερημον καταλιμπανηι το
Πνευμα το αγιον, ινα δυνηται λεγειν· «Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος.» Ει γαρ
οι την ερημον οικουντες και πολεως και αγορας και των εκειθεν απηλλαγμενοι
θορυβων και διαπαντος λιμενων και γαληνης απολαυοντες ουκ εθελουσι θαρρειν τηι
της διαιτης εκεινης ασφαλειαι, αλλα μυριας ετερας προστιθεασι φυλακας, παντοθεν
εαυτους περιφραττοντες και μετα πολλης της ακριβειας και λεγειν απαντα και πραττειν
σπουδαζοντες ινα μετα παρρησιας και καθαροτητος ειλικρινους, οσον εις ανθρωπειαν
ηκε δυναμιν, προσιεναι τωι Θεωι δυνωνται, ποσης οιει δειν τωι ιερωμενωι και δυναμεως
και βιας ωστε δυνηθηναι παντος εξαρπασαι μολυσμου την ψυχην και ασινες το
πνευματικον τηρησαι καλλος; Και γαρ πολλωι μειζονος αυτωι δει καθαροτητος η
εκεινοις και ωι μειζονος δει, ουτος πλειοσιν αναγκαις εκεινων υποκειται ταις
δυναμεναις αυτον ρυπουν, ην μη τηι διηνεκει νηψει και τωι πολλωι τονωι χρησαμενος
αβατον αυταις εργασηται την ψυχην. Και γαρ προσωπων ευμορφια και κινηματων
διαθρυψις και βαδισεως επιτηδευσις και φωνης διακλασις και οφθαλμων υπογραφαι
και παρειων επιγραφαι και πλεγματων συνθεσεις και τριχων βαφαι και ιματιων
πολυτελεια και χρυσιων ποικιλια και λιθων καλλος και μυρων ευοδμια και ταλλα
παντα α το γυναικειον επιτηδευει γενος, ικανα θορυβησαι ψυχην, ην μη πολληι τηι της
σωφροσυνης αυστηροτητι απεσκληκυια τυχηι. Ἀλλα το μεν υπο τουτων ταραττεσθαι,
θαυμαστον ουδεν· το δε και δια των τουτοις εναντιων δυνασθαι βαλλειν τον διαβολον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

και κατατοξευειν τας των ανθρωπων ψυχας τουτο εστι το πολλης εκπληξεως και
αποριας μεστον.
6.3 γʹ. Ὅτι πλειονος ευκολιας απολαυει ο μοναζων παρα τον Ἐκκλησιας
προεστωτα Ἤδη γαρ τινες ταυτα εκφυγοντες τα θηρατρα, τοις πολυ τουτων
αφεστηκοσιν εαλωσαν· και γαρ και ημελημενη οψις και αυχμωσα κομη και ρυπωσα
στολη και σχημα ανεπιπλαστον και ηθος απλουν και ρημα αφελες και βαδισις
ανεπιτηδευτος και ασχηματιστος φωνη και το πενιαι συζην και το καταφρονεισθαι και
το απροστατευτον και η μονωσις πρωτον μεν εις ελεον τον ορωντα, απ' εκεινου δε εις
τον εσχατον ηγαγεν ολεθρον. Και πολλοι τα προτερα εκφυγοντες δικτυα, τα δια των
χρυσιων και των μυρων και των ιματιων και των λοιπων ων ειπον συγκειμενα τουτοις
τοις τοσουτον αυτων αφεστηκοσιν ευκολως ενεπεσαν και απωλοντο. Ὅταν ουν και δια
πενιας και δια πλουτου και δια καλλωπισμου και δια σχηματος εικηι κειμενου και δια
τροπων των τε επιτηδευτων και των απλαστων και απαντων απλως ων απηριθμησαμην
ο πολεμος αναρριπιζηται τηι του θεωμενου ψυχηι, και τα μηχανηματα αυτον
περιστοιχιζηι πανταχοθεν, ποθεν αναπνευσαι δυνησεται, τοσουτων κυκλωι περικειμενων
παγιδων; ποιαν καταδυσιν ευρειν, ου λεγω προς το μη κατα κρατος αλωναι–τουτο γαρ
ου πανυ χαλεπον–, αλλα και προς το αταραχον των μιαρων λογισμων την εαυτου
φυλαξαι ψυχην; Και παριημι τας τιμας, τας μυριων αιτιας κακων. Αι μεν γαρ παρα των
γυναικων γινομεναι τωι της σωφροσυνης λυμαινονται τονωι και καταβαλλουσι
πολλακις οταν τις μη διαπαντος αγρυπνειν ειδηι προς τας τοιαυτας επιβουλας· τας δε
παρα των ανδρων, ην μη μετα πολλης τις δεξηται της μεγαλοψυχιας, δυο εναντιοις
αλισκεται παθεσι, τηι τε της θωπειας δουλοπρεπειαι και τηι της αλαζονειας ανοιαι τοις μεν
θεραπευουσιν αυτον υποκυπτειν αναγκαζομενος, δια δε τας παρ' εκεινων τιμας κατα
των ελαττονων εξογκουμενος και εις το της απονοιας ωθουμενος βαραθρον. Ταυτα
ειρηται μεν παρ' ημων, οσην δε εχει την βλαβην, ουκ αν τις ανευ της πειρας μαθοι
καλως· ου γαρ δη ταυτα μονον, αλλα και τουτων πολλωι πλειονα και σφαλερωτερα τωι
εν τωι μεσωι στρεφομενωι συμπιπτειν αναγκη γενοιτ' αν. Ὁ δε την ερημιαν στεργων
παντων μεν εχει την ατελειαν· ει δε ποτε αυτωι και λογισμος ατοπος υπογραψειε τι
τοιουτον, αλλ' ασθενης η φαντασια και ταχεως σβεσθηναι δυναμενη, δια το μη
προσκεισθαι εξωθεν την απο της θεωριας υλην τηι φλογι. Και ο μεν μοναχος υπερ
εαυτου μονου δεδοικεν· ει δε και ετερων φροντιζειν αναγκασθειη, αλλ' ευαριθμητων
λιαν, ει δε και πλειονες ειεν, αλλα των εν ταις εκκλησιαις ελαττους τε εισι και τας υπερ
εαυτων φροντιδας πολλωι κουφοτερας παρεχουσι τωι προστατηι, ου δια την ολιγοτητα
μονον, αλλ' οτι και παντες των κοσμικων εισιν απηλλαγμενοι πραγματων και ουτε
παιδας, ουτε γυναικα, ουτε αλλο τι μεριμναν εχουσι τοιουτο. Τουτο δε αυτους λιαν τε
ειναι ευπειθεις τοις ηγουμενοις και το κοινην την οικησιν εχειν εποιησεν ως δυνασθαι
αυτων τα πταισματα ακριβως συνοραν τε και επανορθουν, οπερ ου μικρον προς αρετης
επιδοσιν.
6.4 δʹ. Ὅτι της οικουμενης την προστασιαν εμπιστευεται ο ιερευς και ετερα
πραγματα φρικτα Των δε υπο τωι ιερει τεταγμενων το πλεον βιωτικαις πεπεδηται
φροντισι, και τουτο αυτους αργοτερους προς την των πνευματικων εργασιαν
καθιστησιν· οθεν αναγκη τωι διδασκαλωι σπειρειν καθ' εκαστην, ως ειπειν, ημεραν, ινα
τηι γουν συνεχειαι δυνηθηι κρατηθηναι παρα τοις ακουουσι της διδασκαλιας ο λογος. Και
γαρ πλουτος υπερογκος και δυναστειας μεγεθος και ραθυμια απο τρυφης προσγινομενη
και πολλα ετερα προς τουτοις συμπνιγει τα καταβαλλομενα σπερματα, πολλακις δε η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

των ακανθων πυκνοτης ουδε μεχρι της επιφανειας αφιησι το σπειρομενον πεσειν. Ἤδη
δε και θλιψεως υπερβολη και πενιας αναγκη και επηρειαι συνεχεις και αλλα τοιαυτα
τοις προτεροις εναντια απαγει της περι τα θεια σπουδης, των δε αμαρτηματων ουδε το
πολλοστον αυτοις μερος δυνατον γενεσθαι καταφανες· πως γαρ, ων τους πλειονας ουδε
εκ προσοψεως ισασι; Και τα μεν προς τον λαον αυτωι τοσαυτην εχει την αμηχανιαν. Ει δε
τις τα προς τον Θεον εξετασειεν, ουδεν οντα ευρησει ταυτα, ουτω μειζονος και
ακριβεστερας εκεινα δειται της σπουδης. Τον γαρ υπερ ολης πολεως, τι λεγω πολεως,
πασης μεν ουν της οικουμενης πρεσβευοντα και δεομενον ταις απαντων αμαρτιαις
ιλεων γενεσθαι τον Θεον, ου των ζωντων μονον, αλλα και των απελθοντων, οποιον
τινα ειναι χρη; Ἐγω μεν γαρ και την Μωυσεως και την Ἠλιου παρρησιαν ουδεπω προς
την τοσαυτην ικετηριαν αρκειν ηγουμαι. Και γαρ ωσπερ τον απαντα κοσμον
πεπιστευμενος και αυτος ων απαντων πατηρ, ουτω προσεισι τωι Θεωι, δεομενος τους
απανταχου πολεμους σβεσθηναι, λυθηναι τας ταραχας, ειρηνην, ευετηριαν, των εκαστωι
κακων επικειμενων και ιδιαι και δημοσιαι, ταχειαν αιτων απαλλαγην. ∆ει δε παντων
αυτον υπερ ων δειται τοσουτο διαφερειν εν απασιν οσον τον προεστωτα των
προστατευομενων εικος. Ὅταν δε και το Πνευμα το αγιον καληι και την φρικωδεστατην
επιτεληι θυσιαν και του κοινου παντων συνεχως εφαπτηται δεσποτου, που ταξομεν
αυτον, ειπε μοι; ποσην δε αυτον απαιτησομεν καθαροτητα και ποσην ευλαβειαν;
Ἐννοησον γαρ οποιας τας ταυτα διακονουμενας χειρας ειναι χρη, οποιαν την γλωτταν
την εκεινα προχεουσαν τα ρηματα, τινος δε ου καθαρωτεραν και αγιωτεραν την
τοσουτο πνευμα υποδεξομενην ψυχην. Τοτε και αγγελοι παρεστηκασι τωι ιερει και
ουρανιων δυναμεων απαν το βημα και ο περι το θυσιαστηριον πληρουται τοπος εις
τιμην του κειμενου. Και τουτο ικανον μεν και εξ αυτων πεισθηναι των επιτελουμενων
τοτε. Ἐγω δε και τινος ηκουσα διηγουμενου ποτε οτι αυτωι τις πρεσβυτης, θαυμαστος
ανηρ και αποκαλυψεις οραν ειωθως, ελεγεν οψεως ηξιωσθαι τοιαυτης και κατα τον
καιρον εκεινον αφνω πληθος αγγελων ιδειν, ως αυτωι δυνατον ην, στολιδας
αναβεβλημενων λαμπρας και το θυσιαστηριον κυκλουντων και κατω νευοντων, ως αν
ει τις στρατιωτας παροντος βασιλεως εστηκοτας ιδοι· και εγωγε πειθομαι. Και ετερος δε
τις εμοι διηγησατο, ου παρ' ετερου μαθων, αλλ' αυτος ιδειν αξιωθεις και ακουσαι, οτι
τους μελλοντας ενθενδε απαιρειν, αν τυχωσι των μυστηριων μετασχοντες εν καθαραι
συνειδησει, οταν αποπνειν μελλωσι, δορυφορουντες αυτους δι' εκεινο το ληφθεν,
απαγουσιν ενθενδε αγγελοι. Συ δε ουπω φριττεις εις ουτως ιεραν τελετην τοιαυτην
εισαγων ψυχην και τον τα ρυπαρα ενδεδυμενον ιματια εις το των ιερεων αναφερων
αξιωμα ον και του λοιπου των δαιτυμονων χορου εξεωσεν ο Χριστος; Φωτος δικην την
οικουμενην καταυγαζοντος λαμπειν δει του ιερεως την ψυχην· η δε ημετερα τοσουτον
εχει περικειμενον αυτηι σκοτος εκ της πονηρας συνειδησεως ως αει καταδυεσθαι και
μηδεποτε δυνασθαι μετα παρρησιας εις τον αυτης ατενισαι δεσποτην. Οι ιερεις της γης
εισιν οι αλες· την δε ημετεραν ανοιαν και την εν απασιν απειριαν τις αν ενεγκοι ραιδιως,
πλην υμων των καθ' υπερβολην ημας αγαπαν ειθισμενων; Ου γαρ μονον καθαρον
ουτως ως τηλικαυτης ηξιωμενον διακονιας, αλλα και λιαν συνετον και πολλων
εμπειρον ειναι δει. Και παντα μεν ειδεναι τα βιωτικα των εν μεσωι στρεφομενων ουχ
ηττον, παντων δε απηλλαχθαι μαλλον των τα ορη κατειληφοτων μοναχων. Ἐπειδη γαρ
ανδρασιν αυτον ομιλειν αναγκη και γυναικας εχουσι και παιδας τρεφουσι και
θεραποντας κεκτημενοις και πλουτον περιβεβλημενοις πολυν και δημοσια πραττουσι
και εν δυναστειαις ουσι, ποικιλον αυτον ειναι δει. Ποικιλον δε λεγω, ουχ υπουλον, ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

κολακα, ουχ υποκριτην, αλλα πολλης μεν ελευθεριας και παρρησιας αναμεστον, ειδοτα
δε και συγκατιεναι χρησιμως οταν η των πραγματων υποθεσις τουτο απαιτηι και
χρηστον ειναι ομου και αυστηρον. Ου γαρ εστιν ενι τροπωι χρησθαι τοις αρχομενοις
απασιν, επειδη μηδε ιατρων παισιν ενι νομωι τοις καμνουσι προσφερεσθαι καλον, μηδε
κυβερνητηι μιαν οδον ειδεναι της προς τα πνευματα μαχης· και γαρ και ταυτην την ναυν
συνεχεις περιστοιχιζονται χειμωνες, οι δε χειμωνες ουτοι ουκ εξωθεν προσβαλλουσι
μονον, αλλα και ενδοθεν τικτονται, και πολλης χρεια και συγκαταβασεως και
ακριβειας. Παντα δε ταυτα τα διαφορα εις εν τελος οραι, του Θεου την δοξαν, της
Ἐκκλησιας την οικοδομην. 6.5 εʹ. Ὅτι προς παντα επιτηδειον ειναι χρη τον ιερεα Μεγας
ο των μοναχων αγων και πολυς ο μοχθος· αλλ' ει τις τηι καλως ιερωσυνηι διοικουμενηι
τους εκειθεν ιδρωτας παραβαλοι, τοσουτον ευρησει το διαφορον οσον ιδιωτου και
βασιλεως το μεσον. Ἐκει μεν γαρ ει και πολυς ο πονος, αλλα κοινον της ψυχης και του
σωματος το αγωνισμα· μαλλον δε το πλεον τηι του σωματος κατορθουται κατασκευηι.
Καν μη τουτο ισχυρον ηι, μενει καθ' εαυτην η προθυμια, ουκ εχουσα εις εργον εξελθειν·
και γαρ και νηστεια συντονος και χαμευνια και αγρυπνια και αλουσια και ο πολυς ιδρως
και τα λοιπα οσα προς την του σωματος επιτηδευουσι ταλαιπωριαν παντα οιχεται, του
κολαζεσθαι μελλοντος ουκ οντος ισχυρου. Ἐνταυθα δε καθαρα της ψυχης η τεχνη και
ουδεν της του σωματος ευεξιας προσδειται, ωστε δειξαι την αυτης αρετην. Τι γαρ ημιν η
του σωματος ισχυς συμβαλλεται προς το μητε αυθαδεις ειναι, μητε οργιλους, μητε
προπετεις, αλλα νηφαλιους και σωφρονας και κοσμιους και ταλλα παντα δι' ων ημιν ο
μακαριος Παυλος την του αριστου ιερεως ανεπληρωσεν εικονα;
6.6 ʹ. Ὅτι ουχ ουτω το μοναζειν ως το πληθους προεσταναι καλως καρτεριας
σημειον Ἀλλ' ουκ επι της του μοναζοντος αρετης εχοι τις αν τουτο ειπειν. Ἀλλα
καθαπερ τοις μεν θαυματοποιοις οργανων δει πολλων και τροχων και σχοινιων και
μαχαιρων, ο δε φιλοσοφος απασαν εν τηι ψυχηι κειμενην εχει την τεχνην, των εξωθεν
ου δεομενος, ουτω δη και ενταυθα. Ὁ μεν μοναχος και της σωματικης ευπαθειας
προσδειται και τοπων προς την διαγωγην επιτηδειων, ινα μητε αγαν απωικισμενοι της
των ανθρωπων ωσιν ομιλιας και την απο της ερημιας εχωσιν ησυχιαν, ετι δε και της
αριστης μη αμοιρωσι κρασεως των ωρων· ουδεν γαρ ουτως αφορητον τωι
κατατρυχομενωι νηστειαις ως η των αερων ανωμαλια, της δε των ιματιων κατασκευης
και διαιτης ενεκεν οσα πραγματα εχειν αναγκαζονται, παντα αυτουργειν αυτοι
φιλονεικουντες, ουδεν δεομαι λεγειν νυν. Ὁ δε ιερευς ουδενος τουτων εις την αυτου
δεησεται χρειαν, αλλ' απεριεργος και κοινος εν απασιν εστι τοις ουκ εχουσι βλαβην, την
επιστημην απασαν εν τοις της ψυχης θησαυροις αποκειμενην εχων. Ει δε τις το μενειν
εφ' εαυτωι και τας των πολλων ομιλιας εκτρεπεσθαι θαυμαζοι, καρτεριας μεν τουτο
δειγμα και αυτος ειναι φαιην αν, ου μην απασης της ανδρειας της εν τηι ψυχηι τεκμηριον
ικανον. Ὁ μεν γαρ εισω λιμενων επι των οιακων καθημενος ουπω της τεχνης ακριβη
διδωσι βασανον, τον δε εν μεσωι τωι πελαγει και τωι χειμωνι δυνηθεντα διασωσαι το
σκαφος, ουδεις οστις ουκ αν φαιη κυβερνητην αριστον ειναι. Ου τοινυν ημιν ουδε τον
μοναχον θαυμαστεον αν ειη λιαν και μεθ' υπερβολης οτι μενων εφ' εαυτου ου
ταραττεται, ουδε διαμαρτανει πολλα και μεγαλα αμαρτηματα· ουδε γαρ εχει τα
παρακνιζοντα και διεγειροντα την ψυχην. Ἀλλ' ει τις πληθεσιν ολοις εαυτον
εκδεδωκως και τας των πολλων φερειν αμαρτιας αναγκασθεις εμεινεν ακλινης και
στερρος, ωσπερ εν γαληνηι τωι χειμωνι την ψυχην διακυβερνων, ουτος κροτεισθαι και
θαυμαζεσθαι παρα παντων αν ειη δικαιος· ικανως γαρ της οικειας ανδρειας την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

δοκιμασιαν επεδειξατο.
6.7 ζʹ. Ὅτι ουχ υπερ των αυτων τωι τε καθ' εαυτον οντι και τωι εν μεσωι
στρεφομενωι η ασκησις εστιν Μη τοινυν μηδε αυτος θαυμασηις ει την αγοραν φευγοντες
ημεις και τας των πολλων συνουσιας ουκ εχομεν τους κατηγορουντας πολλους· ουδε
γαρ ει καθευδων ουχ ημαρτανον, ουδ' ει μη παλαιων ουκ επιπτον, ουδ' ει μη μαχομενος
ουκ εβαλλομην, θαυμαζειν εχρην. Τις γαρ, ειπε, τις δυνησεται κατειπειν και
αποκαλυψαι την μοχθηριαν την εμην; ο οροφος ουτος και ο οικισκος; Ἀλλ' ουκ αν
δυναιντο ρηξαι φωνην. Ἀλλ' η μητηρ η μαλιστα παντων ειδυια τα εμα; Μαλιστα μεν
ουδε προς αυτην εστι μοι τι κοινον, ουδε εις φιλονεικιαν ηλθομεν πωποτε· ει δε και
τουτο ην συμβαν, ουδεμια ουτως εστι μητηρ αστοργος και μισοτεκνος ως τουτον ον
ωδινε και ετεκε και εθρεψε, μηδεμιας αναγκαζουσης προφασεως, μηδε βιαζομενου
τινος, κακιζειν και διαβαλλειν παρα πασιν. Ἐπει οτι γε, ει τις την ημετεραν προς
ακριβειαν εθελοι βασανιζειν ψυχην, πολλα αυτης ευρησει τα σαθρα, ουδε αυτος αγνοεις,
ο μαλιστα παντων ημας τοις εγκωμιοις επαιρειν παρα πασιν ειωθως. Και οτι γε ου
μετριαζων ταυτα λεγω νυν, αναμνησον σαυτον οσακις ειπον προς σε, λογου τοιουτου
γενομενου πολλακις ημιν· οτι, ει τις αιρεσιν μοι προυτιθει, που μαλλον βουλοιμην
ευδοκιμειν εν τηι της Ἐκκλησιας προστασιαι η κατα τον των μοναχων βιον, μυριαις αν
ψηφοις το προτερον εδεξαμην εγωγε· ου γαρ διελιπον ποτε μακαριζων προς σε τους
εκεινης της διακονιας προστηναι δυνηθεντας καλως. Ὅτι δε οπερ εμακαριζον, ουκ αν
εφυγον ικανως εχων μετελθειν, ουδεις αντερει. Ἀλλα τι παθω; Ουδεν ουτως αχρηστον
εις Ἐκκλησιας προστασιαν ως αυτη η αργια και η αμελετησια ην ετεροι μεν ασκησιν
τινα ειναι νομιζουσιν· εγω δε αυτην ωσπερει παραπετασμα της οικειας εχω φαυλοτητος,
τα πλειονα των ελαττωματων των εμαυτου ταυτηι συγκαλυπτων και ουκ εων
φαινεσθαι. Ὁ γαρ εθισθεις τοσαυτης απολαυειν απραγμοσυνης και εν ησυχιαι διαγειν
πολληι, καν μεγαλης ηι φυσεως, υπο της ανασκησιας θορυβειται και ταραττεται και της
οικειας δυναμεως περικοπτει μερος ου μικρον το αγυμναστον. Ὅταν δε ομου και
βραδειας ηι διανοιας και των τοιουτων αγωνων απειρος, τουτο δη το ημετερον, των
λιθινων ουδεν διοισει ταυτην δεξαμενος την οικονομιαν. ∆ια τουτο των εξ εκεινης
ερχομενων της παλαιστρας εις τους αγωνας τουτους ολιγοι διαφαινονται· οι δε πλειους
ελεγχονται και καταπιπτουσι και πραγματα υπομενουσιν αηδη και χαλεπα. Και ουδεν
απεικος· οταν γαρ μη περι των αυτων οι τε αγωνες ωσι και τα γυμνασια, των
αγυμναστων ο αγωνιζομενος ουδεν διενηνοχε. ∆οξης μαλιστα δει καταφρονειν τον εις
τουτο ερχομενον το σταδιον, οργης ανωτερον ειναι, συνεσεως εμπλεων πολλης. Τουτωι
δε τωι τον μονηρη στεργοντι βιον ουδεμια γυμνασιας υποθεσις προκειται· ουτε γαρ τους
παροξυνοντας εχει πολλους ινα μελετησηι κολαζειν του θυμου την δυναμιν, ουτε τους
μακαριζοντας και κροτουντας ινα παιδευθηι τους παρα των πολλων διαπτυειν επαινους·
της τε εν ταις Ἐκκλησιαις απαιτουμενης συνεσεως ου πολυς αυτοις λογος. Ὅταν ουν
ελθωσιν εις τους αγωνας ων μη μεμελετηκασι την πειραν απορουνται, ιλιγγιωσιν, εις
αμηχανιαν εκπιπτουσι και προς τωι μηδεν επιδουναι προς αρετην και απερ εχοντες
ηλθον πολλοι πολλακις απωλεσαν.
6.8 ηʹ. Ὅτι ευκολωτερον την αρετην οι καθ' εαυτους οντες η οι πολλων
φροντιζοντες κατορθουσιν Και ο Βασιλειος· Τι ουν; τους εν τωι μεσωι στρεφομενους και
πραγματων φροντιζοντας βιωτικων και τετριμμενους προς μαχας και λοιδοριας και
μυριας δεινοτητος γεμοντας και τρυφαν ειδοτας, επιστησομεν τηι της Ἐκκλησιας
οικονομιαι; {ΙΩ.} Ευφημει, εφην, ω μακαριε συ· τουτους γαρ ουδ' εις νουν βαλλεσθαι δει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

οταν ιερεων εξετασις ηι, αλλ' ει τις μετα του πασιν ομιλειν και συναναστρεφεσθαι
δυναιτο την καθαροτητα και την αταραξιαν, την τε αγιωσυνην και καρτεριαν και νηψιν
και τα αλλα τα τοις μοναχοις προσοντα αγαθα φυλαττειν ακεραια και απαρασαλευτα
μαλλον των μεμονωμενων εκεινων. Ὡς ο γε πολλα μεν εχων ελαττωματα, δυναμενος
δε αυτα τηι μονωσει καλυπτειν και ποιειν απρακτα τωι μηδενι καταμιγνυναι εαυτον,
ουτος εις μεσον ελθων ουδεν ετερον η το καταγελαστος γενεσθαι κερδανει και
κινδυνευσει μειζονως, ο μικρου δειν επαθομεν αν ημεις, ει μη η του Θεου κηδεμονια το
πυρ ταχεως ανεσχε της ημετερας κεφαλης· ου γαρ εστι λαθειν τον ουτω διακειμενον,
οταν εν τωι φανερωι καταστηι, αλλα παντα τοτε ελεγχεται. Και καθαπερ τας μεταλλικας
υλας δοκιμαζει το πυρ, ουτω και η του κληρου βασανος τας των ανθρωπων διακρινει
ψυχας, καν οργιλος τις ηι, καν μικροψυχος, καν φιλοδοξος, καν αλαζων, καν ο τι δη
ποτε ετερον, απαντα εκκαλυπτει και γυμνοι ταχεως τα ελαττωματα, ου γυμνοι δε
μονον, αλλα και χαλεπωτερα και ισχυροτερα αυτα καθιστησι. Και γαρ τα του σωματος
τραυματα προστριβομενα δυσιατα γινεται, και τα της ψυχης παθη κνιζομενα και
παροξυνομενα μαλλον αγριαινεσθαι πεφυκε και τους εχοντας αυτα πλειονα αμαρτανειν
βιαζεται· και γαρ εις ερωτα δοξης επαιρει τον μη προσεχοντα και εις αλαζονειαν και εις
χρηματων επιθυμιαν, υποσυρει δε και εις τρυφην και εις ανεσιν και ραθυμιαν και κατα
μικρον εις τα περαιτερω τουτων εκ τουτων τικτομενα κακα. Πολλα γαρ εστιν εν τωι
μεσωι τα δυναμενα ψυχης ακριβειαν εκλυσαι και τον επ' ευθειας διακοψαι δρομον. Και
πρωτον απαντων αι προς τας γυναικας ομιλιαι· ουδε γαρ εστι τον προεστωτα και παντος
του ποιμνιου κηδομενον του μεν των ανδρων επιμελεισθαι μερους, το δε των γυναικων
παροραν, ο μαλιστα δειται προνοιας πλειονος δια το προς τας αμαρτιας ευολισθον· αλλα
δει και της τουτων υγιειας, ει και μη εκ πλειονος, αλλ' ουν εξ ισης φροντιζειν της
μοιρας τον λαχοντα την επισκοπην διοικειν. Και γαρ επισκοπεισθαι αυτας ηνικα αν
καμνωσι και παρακαλειν ηνικα αν πενθωσι και επιπληττειν ραθυμουσαις και βοηθειν
καταπονουμεναις αναγκη. Τουτων δε γινομενων, πολλας αν ευροι τας παρεισδυσεις ο
πονηρος, ει μη ηκριβωμενηι τις εαυτον τειχισειε φυλακηι· και γαρ οφθαλμος βαλλει και
θορυβει ψυχην, ουχ ο της ακολαστου μονον, αλλα και ο της σωφρονος και κολακειαι
μαλασσουσι και τιμαι καταδουλουνται· και αγαπη ζεουσα–τουτο δη το παντων αιτιον
των αγαθων–μυριων γεγονε αιτιον κακων τοις ουκ ορθως χρησαμενοις αυτηι. Ἤδη δε
και φροντιδες συνεχεις ημβλυναν το της διανοιας οξυ και μολυβδου βαρυτερον το
πτηνον απειργασαντο· και θυμος δε προσπεσων καπνου δικην τα ενδον κατεσχεν
απαντα.
6.9 θʹ. Ὅτι ου χρη καταφρονειν της των πολλων υποληψεως, καν ψευδης ουσα
τυχηι Τι αν τις λεγοι τας λοιπας βλαβας, τας υβρεις, τας επηρειας, τας μεμψεις, τας παρα
των μειζονων, τας παρα των ελαττονων, τας παρα των συνετων, τας παρα των
ασυνετων; Τουτο γαρ δη μαλιστα το γενος της ορθης απεστερημενον κρισεως,
μεμψιμοιρον τε εστι και ουκ αν ευκολως απολογιας ανασχοιντο ποτε. Τον δε προεστωτα
καλως, ουδε τουτων δει καταφρονειν, αλλα προς απαντας περι ων αν εγκαλωσι
διαλυεσθαι μετα πολλης της επιεικειας και πραοτητος, συγγινωσκοντα μαλλον αυτοις
της αλογου μεμψεως η αγανακτουντα και οργιζομενον. Ει γαρ ο μακαριος Παυλος μη
κλοπης υπονοιαν λαβηι παρα τοις μαθηταις εδεισε και δια τουτο προσελαβε και ετερους
εις την των χρηματων διακονιαν, ινα «μη τις ημας μωμησηται, φησιν, εν τηι αδροτητι
ταυτηι τηι διακονουμενηι υφ' ημων», πως ημας ου παντα δει ποιειν ωστε τας πονηρας
αναιρειν υποψιας, καν ψευδεις, καν αλογιστοι τυγχανωσιν ουσαι, καν σφοδρα της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ημετερας απεχωσι δοξης; Ουδενος γαρ αμαρτηματος τοσουτον ημεις αφεστηκαμεν οσον
κλοπης ο Παυλος· αλλ' ομως και τοσουτον αφεστηκως της πονηρας ταυτης πραξεως,
ουδε ουτως ημελησε της των πολλων υπονοιας, καιτοι λιαν ουσης αλογου και
μανιωδους. Μανια γαρ ην τοιουτον υποπτευσαι τι περι της μακαριας και θαυμαστης
εκεινης ψυχης· αλλ' ομως ουδεν ηττον και ταυτης της υποψιας, της ουτως αλογου και
ην ουδεις αν μη παραπαιων υπωπτευσε πορρωθεν αναιρει τας αιτιας. Και ου διεπτυσε
την των πολλων ανοιαν, ουδε ειπε· Τινι γαρ αν επελθοι ποτε τοιαυτα περι ημων
υπονοειν και απο των σημειων και απο της επιεικειας της εν τωι βιωι, παντων ημας και
τιμωντων και θαυμαζοντων; Ἀλλα παν τουναντιον και υπειδετο και προσεδοκησε
ταυτην την πονηραν υπονοιαν και προρριζον αυτην ανεσπασε, μαλλον δε ουδε φυναι
την αρχην αφηκε. ∆ια τι; «Προνοουμεν γαρ, φησι, καλα», ου μονον ενωπιον Κυριου,
αλλα και «ενωπιον ανθρωπων.» Τοσαυτηι δει, μαλλον δε και πλειονι κεχρησθαι σπουδηι
ωστε μη μονον αιρομενας κατασπαν και κωλυειν τας φημας τας ουκ αγαθας, αλλα και
πορρωθεν οθεν αν γενοιντο προοραν και τας προφασεις εξ ων τικτονται προαναιρειν,
μη περιμενειν αυτας συστηναι και εν τοις των πολλων διαθρυληθηναι στομασι·
τηνικαυτα γαρ ουτε ευπορον αυτας αφανισαι λοιπον, αλλα και λιαν δυσχερες, ταχα δε
και αδυνατον, ουτε αζημιον τωι μετα την των πολλων βλαβην τουτο γινεσθαι. Ἀλλα γαρ
μεχρι τινος ου στησομαι διωκων ακιχητα; Το γαρ απασας τας εκει δυσχερειας
καταλεγειν ουδεν ετερον εστιν η πελαγος αναμετρειν. Και γαρ οταν τις αυτος παντος
καθαρευσηι παθους, ο των αδυνατων εστιν, ινα τα των αλλων επανορθωσηι πταισματα,
μυρια υπομενειν αναγκαζεται δεινα· προστεθεντων δε και των οικειων νοσηματων, θεα
την αβυσσον των πονων και των φροντιδων και οσα πασχειν αναγκη των τε οικειων
και των αλλοτριων βουλομενον περιγενεσθαι κακων.
6.10 ιʹ. Ὅτι ου μεγα σωσαι εαυτον Και ο Βασιλειος· Νυν δε, φησιν, ου δει σοι
πονων, ουδε φροντιδας εχεις κατα σαυτον ων. {ΙΩ.} Ἔχω μεν, εφην, και νυν· πως γαρ
εστιν, ανθρωπον οντα και τον πολυμοχθον τουτον βιουντα βιον, φροντιδων
απηλλαχθαι και αγωνιας; Ἀλλ' ουκ εστιν ισον εις πελαγος απειρον εμπεσειν και
ποταμον παραπλειν· τοσουτο γαρ τουτων κακεινων των φροντιδων το μεσον. Νυν μεν
γαρ ει μεν δυνηθειην και ετεροις γενεσθαι χρησιμος, βουλοιμην αν και αυτος και
πολλης μοι τουτο εργον ευχης· ει δε ουκ εστιν ετερον ονησαι, εμαυτον γουν εαν
εγγενηται διασωσαι και του κλυδωνος εξελειν, αρκεσθησομαι τουτωι. Ειτα τουτο οιει
μεγα, φησιν, ειναι, ο Βασιλειος, ολως δε και σωθησεσθαι νομιζεις, ετερωι μηδενι
γενομενος χρησιμος; {ΙΩ.} Ευ και καλως, εφην, ειρηκας· ουδε γαρ αυτος τουτο πιστευειν
εχω οτι σωζεσθαι ενεστι τον ουδεν εις την του πλησιον καμνοντα σωτηριαν· ουδε γαρ
εκεινον τον δειλαιον ωνησε τι το μη μειωσαι το ταλαντον, αλλ' απωλεσε το μη
πλεονασαι και διπλουν προσενεγκειν. Πλην αλλ' επιεικεστεραν μοι την τιμωριαν οιμαι
εσεσθαι εγκαλουμενωι δια τι μη και ετερους εσωσα η δια τι και ετερους και εμαυτον
προσαπωλεσα, πολυ χειρων γενομενος μετα την τοσαυτην τιμην. Νυν μεν γαρ τοσαυτην
εσεσθαι μοι πιστευω την κολασιν οσην απαιτει των αμαρτηματων το μεγεθος· μετα δε
το δεξασθαι την αρχην ου διπλην μονον και τριπλην, αλλα και πολλαπλασιονα, τωι τε
πλειονας σκανδαλισαι και τωι μετα μειζονα τιμην προσκρουσαι τωι τετιμηκοτι Θεωι.
6.11 ιαʹ. Ὅτι πολλωι χαλεπωτερα μενει τιμωρια τα των ιερεων αμαρτηματα η τα
των ιδιωτων ∆ια τοι τουτο και των Ἰσραηλιτων κατηγορων σφοδροτερον, τουτωι
δεικνυσιν αυτους μειζονος οντας κολασεως αξιους τωι μετα τας παρ' αυτου γενομενας
εις αυτους τιμας αμαρτειν, ποτε μεν λεγων· «Πλην υμας εγνων εκ πασων των φυλων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

της γης, δια τουτο εκδικησω εφ' υμας τας ασεβειας υμων.» Ποτε δε· «Ἔλαβον εκ των
υιων υμων εις προφητας και εκ των νεανισκων υμων εις αγιασμον.» Και προ των
προφητων δειξαι βουλομενος οτι τα αμαρτηματα μειζονα εκδεχεται πολλωι την
τιμωριαν οταν υπο των ιερεων γινηται η οταν υπο των ιδιωτων, προσταττει τοσαυτην
υπερ των ιερεων προσαγεσθαι την θυσιαν οσην υπερ παντος του λαου· τουτο δε ουδεν
ετερον δηλουντος εστιν η οτι μειζονος βοηθειας δειται τα του ιερεως τραυματα και
τοσαυτης οσης ομου τα παντος του λαου. Μειζονος δε ουκ αν εδειτο ει μη χαλεπωτερα
ην· χαλεπωτερα δε γινεται, ου τηι φυσει, αλλα τηι αξιαι του τολμωντος αυτα ιερεως
βαρουμενα. Και τι λεγω τους ανδρας τους την λειτουργιαν μετιοντας; Αι γαρ θυγατερες
των ιερεων αις ουδεις προς την ιερωσυνην λογος ομως δια το πατρικον αξιωμα των
αυτων αμαρτηματων πολυ πικροτεραν υπεχουσι την τιμωριαν· και το μεν πλημμελημα
ισον αυταις και ταις των ιδιωτων θυγατρασι, πορνεια γαρ αμφοτερα, το δε επιτιμιον
πολλωι τουτων χαλεπωτερον. Ὁραις μεθ' οσης σοι δεικνυσιν υπερβολης ο Θεος οτι
πολλωι πλειονα των αρχομενων απαιτει τον αρχοντα τιμωριαν· ου γαρ δηπου ο την
εκεινου θυγατερα δι' εκεινον μειζονως των αλλων κολαζων τον και εκεινηι της
προσθηκης των βασανων αιτιον ισην τοις πολλοις εισπραξεται δικην, αλλα πολλωι
μειζονα. Και μαλα γε εικοτως· ου γαρ εις αυτον περιΐσταται μονον η ζημια, αλλα και τας
των ασθενεστερων και εις αυτον βλεποντων καταβαλλει ψυχας. Τουτο και ο Ἰεζεκιηλ
διδαξαι βουλομενος, διΐστησιν απ' αλληλων την των κριων και την των προβατων
κρισιν.
6.12 ιβʹ. Ἐκ παραδειγματων παραστασις και της οδυνης της δια την προσδοκιαν
της ιερωσυνης γενομενης και του φοβου Ἆρα σοι δοκουμεν λογον εχοντα πεφοβησθαι
φοβον; Προς γαρ τοις ειρημενοις, νυν μεν ει και πολλου μοι δει πονου προς το μη δη
καταγωνισθηναι τελεον υπο των της ψυχης παθων, αλλ' ομως ανεχομαι τον πονον και
ου φευγω τον αγωνα. Και γαρ υπο κενοδοξιας αλισκομαι μεν και νυν, αναφερω δε
πολλακις και οτι εαλων, συνορω· εστι δε οτε και επιτιμω τηι δουλωθεισηι ψυχηι.
Ἐπιθυμιαι μοι προσπιπτουσιν ατοποι και νυν· αλλ' αργοτεραν αναπτουσι την φλογα,
των οφθαλμων εξωθεν ουκ εχοντων επιλαβεσθαι της του πυρος υλης. Του δε κακως τον
δεινα λεγειν και λεγομενον ακουειν απηλλαγμαι παντελως, των διαλεγομενων ου
παροντων· ου γαρ δη ουτοι οι τοιχοι δυναιντ' αν αφειναι φωνην. Ἀλλ' ουχι και την
οργην ομοιως δυνατον διαφυγειν, καιτοι γε των παροξυνοντων ουκ οντων· μνημη γαρ
πολλακις ανδρων ατοπων προσπεσουσα και των υπ' αυτων γενομενων εξοιδειν μοι την
καρδιαν ποιει, πλην αλλ' ουκ εις τελος· ταχεως γαρ αυτην φλεγμαινουσαν
καταστελλομεν και πειθομεν ησυχαζειν ειποντες οτι λιαν ασυμφωνον και της εσχατης
αθλιοτητος τα οικεια αφεντας κακα, τα των πλησιον περιεργαζεσθαι. Ἀλλ' ουκ εις το
πληθος ελθων και ταις μυριαις αποληφθεις ταραχαις, δυνησομαι ταυτης απολαυειν της
νουθεσιας, ουδε τους ταυτα παιδαγωγουντας λογισμους ευρειν· αλλ' ωσπερ οι κατα
κρημνων υπο τινος ρευματος η και ετερως ωθουμενοι, την μεν απωλειαν εις ην
τελευτωσι προοραν δυνανται, βοηθειαν δε τινα επινοειν ουκ εχουσιν, ουτω και αυτος
εις τον πολυν των παθων θορυβον εμπεσων, την μεν κολασιν καθ' εκαστην αυξομενην
μοι την ημεραν δυνησομαι συνοραν, εν εμαυτωι δε γενεσθαι καθαπερ νυν και επιτιμησαι
παντοθεν τοις νοσημασι λυττωσι τουτοις ουκετι ομοιως ευπορον εμοι καθαπερ και
προτερον. Ἐμοι γαρ ψυχη τις εστιν ασθενης και μικρα και ευχειρωτος ου τουτοις μονον
τοις παθεσιν, αλλα και τωι παντων πικροτερωι φθονωι και ουτε υβρεις, ουτε τιμας
μετριως επισταται φερειν, αλλα μεθ' υπερβολης εκειναι τε επαιρουσιν αυτην και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

ταπεινουσιν αυται. Ὥσπερ ουν θηρια χαλεπα, οταν μεν ευσωματηι και σφριγαι, των προς
αυτα μαχομενων κρατει, και μαλιστα οταν ασθενεις ωσι και απειροι, ει δε τις αυτα λιμωι
κατατηξειε, τον τε θυμον αυτοις εκοιμισε και της δυναμεως το πλεον εσβεσεν, ως και
τον μη λιαν γενναιον αναδεξασθαι τον προς ταυτα αγωνα και πολεμον, ουτω και τα
παθη της ψυχης, ο μεν ασθενη ποιων υπο τοις ορθοις αυτα τιθησι λογισμοις, ο δε
τρεφων επιμελως χαλεπωτεραν αυτωι την προς αυτα καθιστησι μαχην και ουτως αυτωι
φοβερα ταυτα απεργαζεται ως εν δουλειαι και δειλιαι τον παντα χρονον βιουν. Τις ουν
των θηριων τουτων η τροφη; Κενοδοξιας μεν τιμαι και επαινοι, απονοιας δε εξουσιας
και δυναστειας μεγεθος, βασκανιας δε αι των πλησιον ευδοκιμησεις, φιλαργυριας, αι
των παρεχοντων φιλοτιμιαι, ακολασιας, τρυφη και αι συνεχεις των γυναικων
εντευξεις, και ετερον ετερου. Παντα δε ταυτα εις μεν το μεσον ελθοντι σφοδρως
επιθησεται και σπαραξει μοι την ψυχην και φοβερα εσται και χαλεπωτερον μοι τον προς
αυτα ποιησει πολεμον. Ἐνταυθα δε καθημενωι, μετα πολλης μεν και ουτως
υποταγησεται της βιας, υποταγησεται δ' ουν ομως τηι του Θεου χαριτι και της υλακης
αυτοις ουδεν εσται πλεον. ∆ια ταυτα τον οικισκον φυλαττω τουτον και απροσιτος και
ασυνουσιαστος και ακοινωνητος, και μυριας ετερας τοιαυτας μεμψεις ακουειν
ανεχομαι, ηδεως μεν αν αυτας αποτριψαμενος, τωι δε μη δυνασθαι δακνομενος και
αλγων· ουδε γαρ ευπορον μοι ομιλητικον τε ομου γενεσθαι και επι της παρουσης
ασφαλειας μενειν. ∆ι' ο και αυτον σε παρακαλω, τον υπο τοσαυτης δυσχερειας
απειλημμενον ελεειν μαλλον η διαβαλλειν. Ἀλλ' ουδεπω σε πειθομεν· ουκουν ωρα
λοιπον ο μονον ειχον απορρητον προς σε και τουτο εκβαλειν. Και ισως μεν απιστον
ειναι δοξει πολλοις· εγω δε αυτο ουδε ουτως εις μεσον ενεγκειν αισχυνθησομαι. Ει γαρ
και πονηρας συνειδησεως και μυριων αμαρτηματων ελεγχος το λεγομενον, του
μελλοντος ημας κρινειν Θεου παντα ειδοτος ακριβως, τι πλεον ημιν εκ της των
ανθρωπων αγνοιας εγγενεσθαι δυνησεται. Τι ουν εστι το απορρητον; Ἀπο της ημερας
εκεινης εν ηι ταυτην ενεθηκας μοι την υποψιαν, πολλακις εκινδυνευσε μοι παραλυθηναι
το σωμα τελεον, τοσουτος μεν φοβος, τοσαυτη δε αθυμια κατεσχε μου την ψυχην. Της
γαρ Χριστου νυμφης την δοξαν εννοων, την αγιωσυνην, το καλλος το πνευματικον, την
συνεσιν, την ευκοσμιαν, και τα εμαυτου λογιζομενος κακα, ου διελιμπανον εκεινην τε
πενθων και εμαυτον ταλανιζων, και στενων συνεχως και διαπορων προς εμαυτον
ελεγον· Τις αρα ταυτα συνεβουλευσε; τι τοσουτον ημαρτεν η του Θεου Ἐκκλησια; τι
τηλικουτο παρωξυνε τον αυτης δεσποτην ως τωι παντων ατιμοτατωι παραδοθηναι εμοι
και τοσαυτην υπομειναι αισχυνην; Ταυτα πολλακις κατ' εμαυτον λογιζομενος και του
λιαν ατοπου μηδε την ενθυμησιν δυναμενος ενεγκειν, ωσπερ οι παραπληγες εκειμην
αχανης, ουτε οραν ουτε ακουειν τι δυναμενος. Της δε αμηχανιας με της τοσαυτης
αφεισης –και γαρ εστιν οτε και υπεξιστατο–, διεδεχετο δακρυα και αθυμια, και μετα τον
των δακρυων κορον, αντεισηιει παλιν ο φοβος, ταραττων και θορυβων και διασειων μοι
την διανοιαν. Τοσαυτηι ζαληι τον παρελθοντα συνεζων χρονον· συ δε ηγνοεις και εν
γαληνηι με διαγειν ενομιζες. Ἀλλα νυν σοι αποκαλυψαι πειρασομαι τον χειμωνα της
εμης ψυχης· ταχα γαρ μοι και απο τουτου συγγνωσηι, τα εγκληματα αφεις. Πως ουν σοι,
πως αυτον εκκαλυψωμεν; Ει μεν σαφως εθελοις ιδειν, ετερως ουκ ενην αλλ' η την
καρδιαν γυμνωσαντα την εμην. Ἐπειδη δε τουτο αδυνατον, δι' αμυδρας τινος εικονος,
ως αν οιος τε ω, πειρασομαι σοι τον της αθυμιας τεως υποδειξαι καπνον· συ δε εκ της
εικονος την αθυμιαν συλλεγε μονην. Ὑποθωμεθα ειναι τινι μνηστην του πασης της υφ'
ηλιωι κειμενης γης βασιλευοντος θυγατερα, ταυτην τε την κορην καλλος τε εχειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

αμηχανον οιον και την ανθρωπειαν υπερβαινον φυσιν, και τουτωι το των γυναικων
απασων φυλον εκ πολλου του διαστηματος νικαν, και ψυχης αρετην τοσαυτην ως και
το των ανδρων γενος των τε γενομενων των τε εσομενων ποτε πολλωι τωι μετρωι
κατοπιν αφειναι, και παντας μεν υπερβηναι φιλοσοφιας ορους τηι των τροπων
ευκοσμιαι, πασαν δε κρυψαι σωματος ωραν τωι της οικειας οψεως καλλει· τον δε ταυτης
μνηστηρα, μη δια ταυτα μονον περικαιεσθαι της παρθενου, αλλα και χωρις τουτων
πασχειν τι προς αυτην και τωι παθει τουτωι τους μανικωτατους των πωποτε γενομενων
αποκρυψαι εραστων. Ειτα μεταξυ τωι φιλτρωι καιομενον ακουσαι ποθεν οτι την
θαυμαστην ερωμενην εκεινην των ευτελων τις και απερριμμενων ανδρων και δυσγενης
και το σωμα αναπηρος και παντων των οντων μοχθηροτατος μελλοι προς γαμον
αγεσθαι. Ἆρα σοι μικρον τι μερος της ημετερας οδυνης παρεστησαμεν; και αρκει μεχρι
τουτου στησαι την εικονα; Της μεν αθυμιας ενεκεν αρκειν οιμαι· και γαρ δια τουτο
μονον αυτην παρειληφαμεν. Ἵνα δε σοι και του φοβου και της εκπληξεως υποδειξω το
μετρον, εφ' ετεραν παλιν ιωμεν υπογραφην. Και εστω στρατοπεδον εκ πεζων και
ιππεων και ναυμαχων συνειλεγμενον ανδρων, και καλυπτετω μεν την θαλατταν ο των
τριηρων αριθμος, καλυπτετω δε τα των πεδιων πληθη και τας των ορων κορυφας αι
των πεζων και ιππεων φαλαγγες, και αντιλαμπετω μεν ηλιωι των οπλων ο χαλκος και
ταις εκειθεν πεμπομεναις ακτισιν η των περικεφαλαιων και των ασπιδων ανταφιεσθω
μαρμαρυγη· ο δε των δορατων κτυπος και ο των ιππων χρεμετισμος προς αυτον
φερεσθω τον ουρανον και μητε θαλασσα φαινεσθω μητε γη, αλλα χαλκος και σιδηρος
πανταχου. Ἀντιπαραταττεσθωσαν δε αυτοις και πολεμιοι, αγριοι τινες ανδρες και
ανημεροι· ενεστηκετω δε ηδη και ο της συμβολης καιρος. Ειτα αρπασας τις εξαιφνης
μειρακιον των εν αγρωι τραφεντων και της πηκτιδος και της καλαυροπος πλεον
ειδοτων ουδεν, καθοπλιζετω μεν αυτο οπλοις χαλκοις· περιαγετω δε το στρατοπεδον
απαν και δεικνυτω λοχους και λοχαγους, τοξοτας, σφενδονιστας, ταξιαρχους,
στρατηγους, οπλιτας, ιππεας, ακοντιστας, τριηρεις, τριηραρχους, τους εκει
πεφραγμενους στρατιωτας, των εν ταις ναυσιν αποκειμενων μηχανηματων το πληθος·
δεικνυτω δε και την των πολεμιων παραταξιν απασαν και οψεις αποτροπαιους τινας
και σκευην οπλων εξηλλαγμενην και πληθος απειρον και φαραγγας και κρημνους
βαθεις και δυσχωριας ορων· δεικνυτω δε ετι παρα τοις εναντιοις και πετομενους ιππους
δια τινος μαγγανειας και οπλιτας δι' αερος φερομενους και πασης γοητειας δυναμιν τε
και ιδεαν. Καταλεγετω δε και τας του πολεμου συμφορας, των ακοντιων το νεφος, των
βελων τας νιφαδας, την πολλην αχλυν εκεινην και την αορασιαν, την ζοφωδεστατην
νυκτα ην το των τοξευματων συνιστησι πληθος, αποστρεφον τηι πυκνοτητι τας ακτινας,
την κονιν ουχ ηττον του σκοτους τους οφθαλμους αμαυρουσαν, τους των αιματων
χειμαρρους, των πιπτοντων τας οιμωγας, των εστωτων τους αλαλαγμους, των
κειμενων τους σωρους, τροχους αιματι βαπτιζομενους, ιππους αυτοις αναβαταις
πρηνεις φερομενους απο του πληθους των κειμενων νεκρων, την γην φυρδην απαντα
εχουσαν, αιμα και τοξα και βελη, ιππων οπλας και ανθρωπων κεφαλας ομου κειμενας
και βραχιονας και τραχηλον και κνημιδα και στηθος διακοπεν, εγκεφαλους ξιφεσι
προσπεπλασμενους, ακιδα βελους εκκεκλασμενην και οφθαλμον εχουσαν
εμπεπερονημενον. Καταλεγετω και τα του ναυτικου παθη, τριηρεις τας μεν εν μεσοις
αναπτομενας τοις υδασι, τας δε αυτοις οπλιταις καταδυομενας, τον των υδατων ηχον,
τον των ναυτων θορυβον, την των στρατιωτων βοην, των κυματων και των αιματων
μιγνυμενων τον αφρον και ομου τοις πλοιοις επεισιοντα πασι, τους επι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

καταστρωματων νεκρους, τους καταποντιζομενους, τους επιπλεοντας, τους εις τους
αιγιαλους εκβρασσομενους, τους ενδον τοις κυμασι περικλυζομενους και ταις ναυσιν
αποφραττοντας την οδον. Και πασας ακριβως διδαξας τας του πολεμου τραγωιδιας,
προστιθετω και τα της αιχμαλωσιας δεινα και την παντος θανατου χαλεπωτεραν
δουλειαν. Και ταυτα ειπων, κελευετω τον ιππον αναβαινειν ευθεως και του
στρατοπεδου παντος εκεινου στρατηγειν. Ἆρα οιει προς την διηγησιν μονον αρκεσειν
τον μειρακισκον εκεινον, αλλ' ουκ απο πρωτης οψεως ευθεως αφησειν την ψυχην;
6.13 ιγʹ. Ὅτι παντος πολεμου χαλεπωτερος ο του διαβολου πειρασμοσ Και μη με
νομισηις επαιρειν το πραγμα τωι λογωι· μηδ' οτι τωι σωματι τουτωι καθαπερ τινι
δεσμωτηριωι κατακλεισθεντες, των αορατων ουδεν δυναμεθα ιδειν, μεγαλα τα ειρημενα
ειναι νομισηις. Πολυ γαρ ταυτης της μαχης μειζονα και φρικωδεστεραν ειδες αν, ει του
διαβολου την ζοφωδεστατην παραταξιν και την μανιωδη συμβολην τουτοις τοις
οφθαλμοις ιδειν ηδυνηθης ποτε· ου γαρ χαλκος εκει και σιδηρος, ουδε ιπποι και αρματα
και τροχοι, ουδε πυρ και βελη, ταυτα τα ορατα, αλλ' ετερα πολυ τουτων φοβερωτερα
μηχανηματα. Ου δει τουτοις τοις πολεμιοις θωρακος, ουδε ασπιδος, ουδε ξιφων και
δορατων, αλλ' αρκει μονη η οψις της επαρατου στρατιας εκεινης παραλυσαι ψυχην, ην
μη λιαν ουσα γενναια τυχηι και προ της οικειας ανδρειας πολλης απολαυσηι της παρα
του Θεου προνοιας. Και ει γε ην δυνατον, το σωμα αποδυντα τουτο η και μετα αυτου του
σωματος δυνηθηναι καθαρως και αφοβως απασαν την εκεινου παραταξιν και τον προς
ημας πολεμον οφθαλμοφανως ιδειν, ειδες αν ου χειμαρρους αιματων, ουδε σωματα
νεκρα, αλλα ψυχων πτωματα τοσαυτα και τραυματα ουτω χαλεπα ως απασαν εκεινην
του πολεμου την υπογραφην ην αρτι διηλθον προς σε παιδων τινα αθυρματα ειναι
νομισαι και παιδιαν μαλλον η πολεμον, τοσουτοι οι καθ' εκαστην πληττομενοι την
ημεραν. Τα δε τραυματα ουκ ισην εργαζεται την νεκρωσιν, αλλ' οσον ψυχης και
σωματος το μεσον τοσουτον εκεινης και ταυτης το διαφορον· οταν γαρ λαβηι την
πληγην η ψυχη και πεσηι, ου κειται καθαπερ το σωμα ανεπαισθητως, αλλα βασανιζεται
μεν εντευθεν ηδη τηι πονηραι συνειδησει τηκομενη, μετα δε την ενθενδε απαλλαγην,
κατα τον της κρισεως καιρον αθανατωι παραδιδοται τιμωριαι. Ει δε τις αναλγητως εχοι
προς τας του διαβολου πληγας, μειζον υπο της αναισθησιας εκεινωι γινεται το δεινον· ο
γαρ επι τηι προτεραι πληγηι μη δηχθεις ευκολως δεχεται και δευτεραν και μετ' εκεινην
ετεραν. Ου γαρ διαλιμπανει μεχρι της εσχατης αναπνοης παιων ο μιαρος, οταν ευρηι
ψυχην υπτιαν και των προτερων καταφρονουσαν πληγων. Ει δε και της συμβολης τον
τροπον εξεταζειν εθελοις, πολυ ταυτην σφοδροτεραν και ποικιλωτεραν ιδοις αν· ουτε
γαρ κλοπης και δολου τοσαυτας τις οιδεν ιδεας οσας εκεινος ο μιαρος· ταυτηι γουν την
πλειονα κεκτηται δυναμιν, ουτε εχθραν τις ουτως ακηρυκτον δυναται εχειν προς τους
αγαν πολεμιωτατους αυτωι οσην προς την ανθρωπειαν φυσιν ο πονηρος. Και την
προθυμιαν δε ει τις εξεταζοι μεθ' ης μαχεται εκεινος, ανθρωπους μεν ενταυθα και
γελοιον παραβαλειν· ει δε τις τα οργιλωτατα και απηνεστατα των θηριων εκλεξαμενος
αντιτιθεναι θελοι τηι τουτου μανιαι, πραοτατα οντα και ημερωτατα ευρησει τηι
παραβοληι, τοσουτον ουτος πνει θυμον, ταις ημετεραις προσβαλλων ψυχαις. Και ο της
μαχης δε χρονος ενταυθα μεν βραχυς και εν τωι βραχει δε αυτωι πολλαι αι ανακωχαι· και
γαρ νυξ επελθουσα και ο του σφαζειν καματος και τροφης καιρος και πολλα ετερα
διαναπαυειν τον στρατιωτην πεφυκεν, ως και αποδυναι την παντευχιαν και αναπνευσαι
μικρον και σιτωι και ποτωι καταψυξαι και ετεροις πολλοις την προτεραν ανακτησασθαι
δυναμιν. Ἐπι δε του πονηρου ουκ εστι τα οπλα καταθεσθαι ποτε, ουκ εστιν υπνον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

αρασθαι τον βουλομενον ατρωτον μενειν διαπαντος· αναγκη γαρ δυοιν θατερον η
πεσειν και απολεσθαι γυμνωθεντα η διαπαντος καθωπλισμενον εστωτα και εγρηγοροτα
ειναι. Και γαρ εκεινος διαπαντος εστηκε μετα της αυτου παραταξεως, τας ημετερας
ραθυμιας παρατηρων, πλειονα τε εισφερων σπουδην εις την ημετεραν απωλειαν η εις
την σωτηριαν ημεις την εαυτων. Και το μη ορασθαι δε αυτον υφ' ημων και το εξαπινης
επιτιθεσθαι, α μαλιστα των μυριων εστιν αιτια κακων τοις ουκ εγρηγοροσι διαπαντος,
πολυ τουτον απορωτερον εκεινου δεικνυσι τον πολεμον. Ἐνταυθα ουν ημας ηθελες
στρατηγειν τοις στρατιωταις του Χριστου; Ἀλλα τωι διαβολωι τουτο ην στρατηγειν· οταν
γαρ ο διαταττειν και διακοσμειν τους λοιπους οφειλων παντων ασθενεστατος και
απειροτατος ηι, προδους υπο της απειριας τους πιστευθεντας, τωι διαβολωι μαλλον
εστρατηγησεν η τωι Χριστωι. Ἀλλα τι στενεις; τι δακρυεις; Ου γαρ θρηνων αξια τα κατ'
εμε νυν, αλλ' ευφροσυνης και χαρας. {ΒΑΣ.} Ἀλλ' ουχι και τα εμα, φησιν, αλλα μυριων
αξια ταυτα κοπετων· νυν γαρ μολις ηδυνηθην συνιδειν οι των κακων με ηγαγες. Ἐγω
μεν γαρ εισηλθον προς σε, ο τι ποτε υπερ σου προς τους εγκαλουντας απολογησομαι
δεομενος μαθειν· συ δε με εκπεμπεις ετεραν ανθ' ετερας φροντιδα ενθεις. Ου γαρ ετι μοι
μελει τι προς εκεινους υπερ σου, αλλα τι προς τον Θεον υπερ εμαυτου και των εμων
απολογησομαι κακων. Ἀλλα σου δεομαι και αντιβολω, ει τι σοι μελει των εμων, ει τις
παρακλησις εν Χριστωι, ει τι παραμυθιον αγαπης, ει τινα σπλαγχνα και οικτιρμοι–και
γαρ οιδας οτι με μαλιστα παντων αυτος εις τουτον τον κινδυνον ηγαγες–, χειρα ορεξον
και λεγων και πραττων τα δυναμενα ημας ανορθουν, μηδε ανασχηι προς γουν το
βραχυτατον ημας απολιπειν, αλλα νυν μαλλον η προτερον κοινας ποιεισθαι τας
διατριβας. Ἐγω δε μειδιασας· {ΙΩ.} Και τι συμβαλεσθαι, εφην, τι δε σε ονησαι δυνησομαι
προς τοσουτον πραγματων ογκον; Ἀλλ' επειδη σοι τουτο ηδυ, θαρρει, ω φιλη κεφαλη·
τον καιρον γαρ καθ' ον αν εξηι σοι των εκειθεν φροντιδων αναπνειν, και παρεσομαι και
παρακαλεσω και των εις δυναμιν την εμην ελλειψω ουδεν. Ἐπι τουτοις πλεον εκεινος
δακρυσας ανισταται· εγω δε αυτωι περιχυθεις και καταφιλησας την κεφαλην,
προυπεμπον, παρακαλων γενναιως φερειν το συμβεβηκος. Πιστευω γαρ, εφην, τωι
καλεσαντι σε Χριστωι και τοις ιδιοις επιστησαντι προβατοις οτι τοσαυτην εκ της
διακονιας ταυτης κτησηι παρρησιαν ως και ημας κατα την ημεραν εκεινην
κινδυνευοντας εις την αιωνιον σου δεξασθαι σκηνην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57


