De inani gloria et de educandis liberis
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΠΕΡΙ
ΚΕΝΟ∆ΟΞΙΑΣ ΚΑΙ ΟΠΩΣ ∆ΕΙ ΤΟΥΣ ΓΟΝΕΑΣ ΑΝΑΤΡΕΦΕΙΝ ΤΑ ΤΕΚΝΑ
Ἆρα τις εποιησεν οπερ ηξιωσα; αρα τις εδεηθη του Θεου και υπερ ημων και υπερ
του παντος σωματος της εκκλησιας, ωστε σβεσθηναι την πυραν την απο της κενοδοξιας
τεχθεισαν, την τωι σωματι παντι λυμαινομενην, την εν σωμα εις πολλα διαιρουσαν μελη
και διασχιζουσαν την αγαπην; Καθαπερ γαρ θηριον εμπεσον εις σωμα ευγενες και
απαλον και αμυνασθαι μη δυναμενον, ουτω τους οδοντας ενεπηξεν τους μιαρους και
τον ιον εναφηκεν και της πολλης δυσωδιας ενεπλησεν και τα μεν αποκοψασα ερριψεν,
τα δε διεξανεν, τα δε και διεμασησατο. Και ει γε ην οφθαλμοις ιδειν την τε κενοδοξιαν
και την εκκλησιαν, ειδεν αν τις θεαμα ελεεινον και πολλωι των εν τοις σταδιοις
γενομενων χαλεπωτερον· το μεν σωμα ερριμενον, εκεινην δε ανωθεν εφεστωσαν και
πανταχου αποβλεπουσαν και τους εμπεσοντας κατεχουσαν και ουδεποτε αφισταμενην
ουδε φειδομενην. Τις ουν ημων το θηριον αποσοβησει τουτο; Του τον αγωνα θεντος
εστιν εργον υφ' ημων παρακαλουμενου πεμψαι τους αγγελους αυτου και καθαπερ τισι
σχοινιοις το ιταμον αυτης και αναισχυντον στομα εμφραξαντας, ουτως απαγαγειν.
Ἀλλα τοτε ο τον αγωνα θεις τουτο ποιησει, οταν αυτην απαχθεισαν μη επιζητωμεν· αν
δε πεμψηι μεν κελευων αποστηναι το δεινον ημων θηριον, ημεις δε μετα το διασωθηναι
και εις τον ιδιον απαχθηναι φωλεον ανασταντες μετα μυριων τραυματων παλιν αυτο
ζητωμεν και κρουωμεν και ανατρεπωμεν, ωστε αυτο εξαγαγειν, ουκετι ημας ελεησει
λοιπον ουδε φεισεται· «Τις γαρ ελεησει, φησιν, επαοιδον οφιοδηκτον και παντας τους
προσαγοντας θηριοις;» Τι ουν; πως αν απαλλαγειημεν του κακου και πονηρου δαιμονος;
δαιμων γαρ οντως εστιν οψιν εχων επεραστον. Καθαπερ γαρ ει δαιμων τις εις εταιραν
εαυτον διατυπωσας και πολλα μεν περιθεμενος τα χρυσια και ιματια ενδυς μαλακα και
πολλων οζων των αρωματων υπελθοι πανυ λαμπραν εικονα γυναικος και πασης
ευμορφιας υπερβολην αποκρυψας· επειτα δε και εν ηλικιαι φανειη τοιαυτηι η μαλιστα
τας των νεων αναπτεροι ψυχας, αυτο της νεοτητος φερων το ανθος, ζωνηι χρυσηι
διαζωσαμενος και βοστρυχους απο της κεφαλης δειξας ποικιλως εμπεπλεγμενους,
κρωβυλωι περσικωι προσεοικοτας· ειτα διαδημα περιθοιτο περι την κεφαλην γυμναις
ταις θριξι πολυν τον κοσμον επιθεις και περι τον τραχηλον απαστραπτοντα χρυσον και
λιθους τιμιους δεικνυς, και εστηκοι ο πορνης τινος πολυ νεαν ηλικιαν υπελθων επ'
ερημιας προ του τεγους, ειτα και πολλην την αιδω επιδεικνυοιτο, τινα ουκ αν ελοι των
παριοντων;
Και μετα τουτο εις τον οικον εισαγαγων πασαν μεν εκεινην την ωραν αποθοιτο,
δειξας δε εαυτον μελανα τινα και πυρωδη και αγριον, οιον εικος δαιμονα, εκστησειεν
μεν τον αθλιον τον εμπεσοντα, εναλλομενος δε και της ψυχης κατασχων βακχευοι την
εκεινου διανοιαν, τοιουτον τι της κενοδοξιας ο πονηρος δαιμων εστιν. Τι γαρ αυτης
ωραιοτερον ειναι δοκει; Τι δε επεραστοτερον; Ἀλλ' εαν ιδωμεν οτι φαντασια το πραγμα
εστιν και οτι υποκρισις, ουχ αλωσομεθα τοις δικτυοις ουδε περιπεσουμεθα τηι σκηνηι· ο
γαρ περι της πορνης ειρηται, τουτο και περι της ταυτης εικοτως αν τις ειποι· «Μελι γαρ
αποσταζει απο χειλεων γυναικος πορνης»· το αυτο και περι της κενοδοξιας ουκ αν τις
αμαρτοι λεγων. Καθαπερ γαρ ο Σοδομων καρπος, τοιουτον η κενοδοξια· και γαρ εκεινος
την μεν επιφανειαν εχει λαμπραν και καρπων υγιαινοντων τοις ορωσιν εντιθησιν απο
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της οψεως την υπονοιαν. Ἐαν δε λαβηις κατα της χειρος η ροιαν η μηλον, εικει τε τοις
δακτυλοις ευθεως και διατρυφθεν το εξωθεν επικειμενον λεπος αφιησιν αυτους εις την
κονιν και την τεφραν εμπεσειν. Τοιουτον τι και η κενοδοξια εστιν· ορωμενη μεν δοκει
μεγαλη τις ειναι και θαυμαστη, κατασχεθεισα δε υπο των ημετερων χειρων εις την
κονιν ευθεως την ψυχην ημων ενεβαλεν. Και οτι τοιουτον εστιν η κενοδοξια,
πολλαχοθεν δηλον. Τι γαρ; βουλεσθε πρωτον απο των εξωθεν αρξωμεθα; Πληρουται το
θεατρον και πας ο δημος ανω καθηται οψιν πολυ παρεχομενος λαμπραν και απο
τοσουτων συγκειμενην οψεων, ως πολλακις και το τεγος αυτο και τον υπερκειμενον
οροφον καλυφθηναι τοις σωμασι των ανδρων και ουτε κεραμιδας ουτε λιθους εστιν
ιδειν, αλλα παντα οψεις ανθρωπων και σωματα.
Προ δε παντων εισελθοντος του συναγαγοντος αυτους ανδρος φιλοτιμου,
διανασταντες ευθεως ωσπερ εξ ενος στοματος μιαν αφιασι φωνην, συμφωνως απαντες
κηδεμονα καλουντες και προστατην της κοινης πολεως και τας χειρας εκτεινοντες. Ειτα
μεταξυ των παντων μειζονι παραβαλλουσιν αυτον ποταμωι το της φιλοτιμιας αδρον και
εκκεχυμενον τηι των Νειλυων υδατων αφθονιαι συγκρινοντες, και Νειλον αυτον ειναι
φασι των δωρεων. Οι δε μαλλον αυτον κολακευοντες μικρον νομισαντες ειναι τουτο το
υποδειγμα, το του Νειλου, ποταμους μεν αφιασι και θαλασσας, τον δε Ὠκεανον εις
μεσον αγαγοντες, τουτο αυτον ειναι φασιν, οπερ εκεινον εν υδασι, τουτον εν ταις
φιλοτιμιαις· και ουδεν ολως ειδος ευφημιας απολιμπανουσιν. Λαμπρα της κενοδοξιας η
οψις· αλλ' υμεις μοι του τυπου της κορης αναμνησθητε, εις ον διερρυθμισαμεν τον
δαιμονα, χρυσια περιθεντες αυτωι και εις ηλικιαν αγαγοντες εταιρας τινος, και οψεσθε
οτι ου πολυ το μεσον της εικονος. Τι δη μετα τουτο; προσκυνησας αυτους και ταυτηι
τιμησας και αυτος, καθηται μεν μακαριζομενος υπο παντων εκεινων, εκαστου αυτων
ευχομενου τουτο γενεσθαι οπερ εκεινος τοτε, και ευθεως αποθανειν.
Μετα δε το πολυ δαπανησαι χρυσιον και αργυριον, ιππους, ιματια, παιδας και
παντα εκεινα και κενωσαι πολλας ουσιας, παραπεμπουσι παλιν αυτον μετα πολλης της
ευφημιας, τοσουτοι μεντοι ουκετι· λυθεντος γαρ του θεατρου προς τα οικεια εκαστος
επειγεται. Ειτα επι της οικιας αριστα πολυτελη και πολλη η ευωχια και μεγαλη της
ημερας η λαμπροτης. Περι δειλην μεσημβριαν παλιν τα αυτα και επι δυο και τρισιν
ημεραις ουτως. Ἐπειδαν ουν παντα κενωσηι και μυρια χρυσιου ταλαντα, τοτε λοιπον
δεικνυται η σποδος της φωνης ταυτης και η τεφρα και η κονις. Ὅταν γαρ επι της οικιας
τους λογους ζητηι και της δαπανης την υπερβολην εννοησηι, τοτε οδυρεται. Ἕως μεν γαρ
αν απολαυηι της επιθυμιας, καθαπερ υπο τινος μεθης της κενοδοξιας ληφθεις και
εαυτον αν προσαναλωσειεν, ουδε μικραν αισθησιν της ζημιας λαβειν δυναται. Ἐπειδαν
δε οικοι γενομενος, ενδον εις την οικιαν του δαιμονος τουτου, την μεν ωραν
απελθουσαν ιδηι της συνελευσεως λυθεισης και εις το θεατρον ιδων ευρηι κενον ανδρων
ον και ουδενα ουδεν φθεγγομενον, την δε ζημιαν ουκ επι φαντασιας, αλλ' επι
χρηματων ηδη γεγενημενην, τηνικαυτα αισθανεται της τεφρας. Ἂν δε και περα της
ουσιας αναλωσας δεηται και απο ποδων εξαρθεις εν μεσηι επαιτηται τηι αγοραι, ειτα των
τοτε προστατην βοωντων μηδεις παραγινηται μηδε χειρα ορεγηι, αλλα και
ευφραινωνται τοις γινομενοις–και γαρ και τοτε, οτε ευφημουν, και τωι φθονωι
εδακνοντο και παραμυθιαν ηγουντο των οικειων κακων το εκεινον, τον ουτω
γενομενον λαμπρον, παντων ατιμοτερον μελλειν εσεσθαι–, οταν ουν μηδεις
παραγινηται μηδε χειρα ορεγηι, τι τουτων ελεεινοτερον; Ουχι μαλλον δακρυων αξιον; τι
δε τουτων χαλεπωτερον; Ταχα ιστε τινα τουτο παθοντα μηδαμως; Και ειθε μεν ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

χειρα μη ωρεγον, αλλα και τουναντιον, κατηγοριαις βαλλεται παρ' αυτων των
επαινεσαντων. «∆ια τι γαρ», φησι, «μαινομενος; ∆ια τι δοξης εραστης; Τινος γαρ ενεκεν
πορναις και μιμοις εχαριζετο;» Ἄνθρωπε αγνωμον, ουχι συ εθαυμαζες; ουχι συ επηινεις;
ουχι συ αυτον εις τουτο προηγαγου τοις κροτοις και ταις ευφημιαις; ουχι Νειλον
εκαλεις; ουχι Ὠκεανον; ουχι πασαν την ημεραν εις τας ευφημιας ανηλωσας τας εκεινου;
Ποθεν ουν εξαιφνης μεταβεβλησαι; Και οτε ελεειν δει, τοτε μαλιστα κατηγορεις εφ' οις
και εκροτεις παλαι; Ει γαρ εν οις κατηγορουμεν, οταν κολαζομενον ιδωμεν, ουκ εσμεν
ουτω λιθινοι ως μη κατακαμφθηναι, οταν εφ' οις και επηινεσαμεν ιδωμεν κακον τι
πασχοντα, ουχι πολλωι μαλλον καμπτεσθαι εχρην; Νυν δε κατηγορεις· οτε σε ετερπεν τηι
θεαι, οτε διημερευες παντα αφεις τα σαυτου, τι μη κατηγορεις; Ὁραις οια τα του
διαβολου; οιοι της κενοδοξιας οι καρποι; Ἐγω μεν ειπον τεφραν και κονιν· ορω δε ου
τεφραν και κονιν μονον, αλλα και πυρ και καπνον· ου γαρ μεχρι του μηδεν απονασθαι
το πραγμα ισταται, αλλα και μεχρι του κακοις περιβαλειν. Ἐπ' εκεινων δε αν ειη τεφρα
και κονις, επι των αναλισκοντων μεν πολλα, καρπουμενων δε ουδεν· ου μην και επι
των ταυτα πασχοντων απερ αρτι διηλθον. «Τι ουν; φησιν, οταν δια τας λειτουργιας
εκεινας τιμωνται και θαυμαζωνται παρα πολλων, αρα μικρος ουτος ο καρπος;» Σφοδρα
γε· ου γαρ μεγαλη η τιμη αυτη, ην νυν διηλθον, το και σκωμμασι βαλλεσθαι και
κατηγορεισθαι και διαβαλλεσθαι. «Τι δε προς τους τιμωμενους;» Ου γαρ δια τας
λειτουργιας εκεινοι τιμωνται, αλλα δια το προσδοκαν δαπανασθαι παλιν τωι πληθει.
Ει δε δια τα φθασαντα, δια τι των ουκ εχοντων κατηγορουσιν; δια τι δε μηδε
προσιασιν, αλλα και σκωπτουσιν ασωτους και μιαρους ανδρας αποκαλουντες; Ειδες οτι
μανια τις εστιν η κενοδοξια; Ἀλλα τουτο μεν αφεισθω το ειδος, ενος που και δευτερου
ον, εφ' ετερον δε ελθωμεν. Ει δε λεγοι τις· «Τι ουν προς τους συμμετρα δαπανωμενους
εν ταις των πολεων τερψεσιν; Ειπε μοι, παρακαλω, τι το κερδος; και γαρ και παρ'
εκεινοις εφημερος η δοξα και η βοη. Και οτι τουτο ουτως αν εχοι, ει τις αυτοις αιρεσιν
εδωκεν αναλαβειν εκεινα τα χρηματα η και το τριτον η και το πολλοστον, και μηδεμιαν
ακηκοεναι τοιαυτην φωνην, νομιζεις ουχι μυριακις αν ειλοντο; Οι γαρ υπερ οβολου
ενος μυρια αναισχυντουντες και ιταμευομενοι, τι ουκ αν εποιησαν υπερ τοσουτων
χρηματων εικηι κενουμενων; Ἐνταυθα μοι προς τους παρ' ημιν πιστους ο λογος
επειγεται, οι τωι Χριστωι πενομενωι και της αναγκαιας απορουντι τροφης ουδε το τυχον
ορεγειν εθελουσιν· και οσα εκεινοι πορναις και μιμοις και τοις ορχουμενοις παρεχουσιν
υπερ μιας φωνης, ταυτα ουτοι υπερ βασιλειας διηνεκους ου διδοασιν. Ἀλλ' εφ' ετερον
ελθωμεν ειδος κενοδοξιας· ποιον δη τουτο; ο των πολλων εστι και ουκετι ενος και
δευτερου· χαιρομεν οταν επαινωμεθα και επι πραγμασιν εν οις ουδεν συνισμεν εαυτοις
ουδε μικρον. Και ο πενης παντα ποιει ωστε ιματια περιθεσθαι καλα, δι' ουδεν ετερον
αλλ' ωστε δοξασθηναι παρα των πολλων· και πολλακις εαυτωι διακονησασθαι
δυναμενος οικετην ωνησατο ου χρειας ενεκεν, αλλ' ωστε μη δοξαι ητιμωσθαι εαυτωι
διακονουμενος. Ἐπει τινος ενεκεν, ειπε μοι, τον παντα χρονον ταις εαυτου χερσιν
υπηρετουμενος ταις αλλου βουλει νυν υπηρετεισθαι; Ειτα, αν ετερον χρυσιον
προσγενηται, και σκευη αργυρα κταται και οικιαν λαμπραν. Τουτων ουδεν χρειας
ενεκεν· ει γαρ χρειας ενεκεν ταυτα εγινετο, το πλεον αν του γενους των ανθρωπων
απωλωλει και διεφθαρτο.
Οιον τι λεγω· εστιν αναγκαια και ων ανευ ζην ουκ ενι, οιον η της γης φορα
πραγμα αναγκαιον εστιν, και ταυτης μη φερουσης καρπον ουκ ενι ζην· τα των ιματιων
σκεπασματα, οροφος και τοιχοι και υποδηματα, ταυτα των αναγκαιων εστιν, τα μεντοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αλλα απαντα περιττα. Ἐπει ει κακεινα αναγκαια ην και ουκ ην ανθρωπωι ανευ διακονου
ζην, ωσπερ ουκ εστι δυνατον ανευ εκεινων ζην, το πλεον αν απωλωλει των ανθρωπων,
επειδη το πλεον τους διακονουμενους ουκ εχουσιν. Ει αναγκαιον ην αργυροις σκευεσι
κεχρησθαι και ανευ τουτων ζην ουκ ην, το πλεον αν παλιν διεφθαρτο των ανθρωπων,
επειδη ουδε αργυρος παρα τοις πολλοις εστιν. Ἐαν ουν τις αυτοις τοις κεκτημενοις τον
αργυρον ειπηι· Τι δη ποτε σοι τουτο βουλεται το σκευος; ειπε την αιτιαν και ποιαν την
χρησιν παρεχεται», ουδεμιαν <αν> αλλην εχοι ειπειν, αλλ' η την παρα των πολλων
τιμην. «Και κεκτημαι ωστε θαυμαζεσθαι και μη καταφρονεισθαι, κρυπτω δε παλιν, ωστε
μη φθονεισθαι και επηρεαζεσθαι.» Τι ταυτης της αλογιας χειρον γενοιτ' αν; ει δια την
παρα των πολλων τιμην εχεις, πασιν επιδεικνυσο, ει δε τον φθονον δεδοικας, ουδε
ολως κεκτησθαι καλον. Ειπω και ετεραν αλογιαν; Πολλακις των αναγκαιων τινες
εαυτους αποστερησαντες και λιμωι φθειρομενοι τουτων ουκ αμελουσι των σκευων. Καν
ερωτησηις αυτους, «το σχημα μου, φησιν, εχειν οφειλω». Ποιον σχημα, ανθρωπε; ουκ
εστι τουτο σχημα ανθρωπου. Ἐπει αρα ασχημοσυνην ησχημονει μεγαλην ο δικαιος
Ἠλιας και Ἐλισσαιος και Ἰωαννης·επειδη τωι μεν της μηλωτης πλεον ουδεν ην και
χηρας εχρηιζε γυναικος, και αυτης πενιχρας, και επαιτητικον εζη βιον προς τα προθυρα
της γυναικος της πενιχρας εκεινης ερχομενος και τα των επαιτων φθεγγομενος ρηματα.
Ἠσχημονει δε αρα και Ἐλισσαιος αυτος απο της πενιχρας εστιωμενος. Ἠσχημονει δε και
Ἰωαννης ουδε ιματιον εχων, ουδε αρτον ενα. Μια μονον εστιν ασχημοσυνη, το πολλα
κεκτησθαι, και μεγαλη οντως ασχημοσυνη.
Ὠμοτητος γαρ δοξαν λαμβανει τις, μαλακιας, βλακειας και τυφου, κενοδοξιας,
θηριωδιας. Ουκ εστι σχημα το καλα φορειν ιματια, αλλα σχημα εστι το καλας
περικεισθαι πραξεις. Και ακουω πολλων επι τουτωι θαυμαζομενων. «Ὁ δεινα, φησιν,
εχει το σχημα αυτου· η κλινη εξεστρωμενη εστιν και σκευη χαλκα εχει πολλα·
οικοδεσποτης ανθρωπος εστιν.» «Και τι ημιν εγκαλεις, φησιν, τοις ταυτα κεκτημενοις,
δεον τοις τα πλειονα εχουσιν εγκαλειν;» ∆ι' υμων πολλωι μαλλον εκεινων κατηγορω· ει
γαρ ουκ αφιημι αιτιας τους τα ολιγα εχοντας, πολλωι μαλλον τους τα πλειονα
κεκτημενους. Σχημα εστιν ουχι οικιας λαμπροτης, ουδε επιβληματων πολυτελεια, ουδε
στιβας εξεστρωμενη, ουδε κλινη κεκαλλωπισμενη, ουδε οικετων πληθος. Παντα γαρ
ταυτα ημων εκτος και ουδεν προς ημας. Τα δε προς ημας επιεικεια, υπεροψια χρηματων,
υπεροψια δοξης, το καταγελαν της παρα των πολλων τιμης, το μηδεν ηγεισθαι τα
ανθρωπινα, το την πενιαν ασπαζεσθαι, το την φυσιν υπερβαινειν τηι του βιου αρετηι·
τουτο ευσχημοσυνη, τουτο δοξα, τουτο τιμη. Το δε αιτιον παντων των κακων εξ αρχης
τουτο γινεται, και πως, εγω λεγω. Το παιδιον ευθεως ετεχθη· παντα μηχαναται ο πατηρ
ουχ οπως αυτου τον βιον ρυθμισειεν, αλλ' οπως αυτο καλλωπισειεν και χρυσιοις και
ιματιοις περιβαλοι. Τι δη ποτε τουτο ποιεις, ανθρωπε; Ἔστω, αυτος ταυτα περικεισαι· τι
και το παιδιον, το ουδεπω της μανιας ταυτης πειραν λαβον, παιδευεις εν τουτοις; Τινος
ενεκεν περιτιθεις κοσμον περι τον τραχηλον; Παιδαγωγου χρεια ακριβους, ωστε
ρυθμιζειν τον παιδα, χρυσιου δε ουκετι. Και κομην δε οπισθεν αφιεις εις κορης σχημα
ευθεως εκθηλυνων τον παιδα και το της φυσεως στερρον μαλασσων, εξ αρχης αυτωι
χρηματων ερωτα περιττον εντιθεις και πειθων περι τα ανονητα επτοησθαι. Τι
κατασκευαζεις αυτωι μειζονα την επιβουλην; τι περι τα σωματικα ποιεις επτοησθαι;
«Ἀνηρ, φησιν, εαν κομαι, ατιμια αυτωι εστιν.» Ου βουλεται η φυσις· ουκ επετρεψεν τουτο
ο Θεος· το πραγμα κεκωλυται· ελληνικης εστι δεισιδαιμονιας εργον. Πολλοι δε και των
ωτων εξαρτωσι χρυσια· ειθε μηδε κοραι τουτων απηλαυον, υμεις δε και επι τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αρρενας αγετε την λυμην. Ταχα πολλοι γελωσιν επι τοις λεγομενοις, ως μικρων οντων
τουτων. Ουκ εστι μικρα, αλλα και σφοδρα μεγαλα. Κορη εν τωι θαλαμωι τωι μητρικωι
παιδευθεισα προς κοσμον επτοησθαι γυναικειον, επειδαν εξελθηι την πατρυαν οικιαν,
δυσχερης εσται και χαλεπη τωι νυμφιωι και των τους φορους απαιτουντων φορτικωτερα.
Ειπον και ηδη προς υμας οτι εκειθεν η κακια δυσανασπαστος γινεται, οτι ουδεις των
παιδων προνοει, οτι ουδεις περι παρθενιας αυτοις διαλεγεται, ουδεις περι σωφροσυνης,
ουδεις περι υπεροψιας χρηματων και δοξης, ουδεις ταυτα τα εν ταις γραφαις
παρηγγελμενα. Ὅταν τοινυν εκ πρωτης ηλικιας διδασκαλων απορησωσιν οι παιδες, τι
εσονται; Ει γαρ εκ κοιλιας τρεφομενοι τινες και εως γηρως παιδευομενοι ουπω
κατορθουσιν, οι εκ προοιμιων της ζωης αυτων τουτοις συνεθιζομενοι τοις ακουσμασιν
τι ουκ αν εργασωνται δεινον; Νυν δε οπως μεν τεχνας και γραμματα και λογους τους
αυτων παιδας παιδευσειεν, απασαν εκαστος ποιειται σπουδην, οπως δε την ψυχην
ασκηθειη, τουτου ουκετι ουδεις λογον εχει τινα.
Ου παυομαι παρακαλων υμας και δεομενος και αντιβολων, ωστε προ των αλλων
απαντων τεως υμων ρυθμιζειν τους παιδας. Ει γαρ φειδηι του παιδος, δειξον απο τουτου·
αλλως δε και μισθον εχεις. Ἄκουε γαρ του Παυλου λεγοντος· «... εαν επιμεινωσι τηι
πιστει και τηι αγαπηι και τωι αγιασμωι μετα σωφροσυνης.» Και ει συ μυρια σαυτωι
συνοιδας κακα, αλλ' ομως επινοησον παραμυθιαν τινα τοις σοις κακοις. Θρεψον
αθλητην τωι Χριστωι. Ου τουτο λεγω οτι γαμου απαγαγε και εις τας ερημιας αποστειλον
και τον των μοναχων παρασκευασον ελεσθαι βιον· ου τουτο λεγω. Βουλομαι μεν τουτο
και παντας ηυχομην καταδεξασθαι, αλλ' επειδη φορτικον ειναι δοκει, ουκ αναγκαζω.
Θρεψον αθλητην τωι Χριστωι και εν κοσμωι οντα διδαξον ευλαβη εκ πρωτης ηλικιας. Ἂν
εις απαλην ουσαν ετι την ψυχην εντυπωθηι τα καλα διδαγματα, ουδεις αυτα εξελειν
δυνησεται, οταν σκληρα γενηται ως τυπος, ωσπερ και κηρος. Ἔχεις αυτον ετι τρεμοντα
και φοβουμενον και δεδοικοτα και οψιν και ρημα και παν οτιουν· κεχρησο τηι αρχηι εις
δεον. Συ πρωτος απολαυεις των αγαθων, εαν υιον εχηις καλον και τοτε ο Θεος· σαυτωι
καμνεις. Λεγονται οι μαργαριται, οταν ευθεως ληφθωσιν, υδωρ ειναι. Ἂν μεν ουν
εμπειρος ηι ο δεχομενος, επι της χειρος θεις την σταγονα εκεινην και την χειρα
διακινησας δεχομενος υπτια τηι χειρι επι του θεναρος και περιστρεφων εις ακριβειαν
αποτορνευει και ποιει σφοδρα στρογγυλον. Ἐπειδαν δε τυχηι τυπωθηναι, ουκετι κυριος
εστι διατυπωσαι. Το μεν γαρ απαλον προς παν επιτηδειον εστι την εξιν την οικειαν
ουδεπω πεπηγυιαν εχον· διοπερ ευκολως προς παντα ελκεται· το δε σκληρον ωσπερ
απολαβον τινα διαθεσιν την σκληροτητα ουκ ευκολως αυτης εξισταται, ουδε προς
ετεραν μετοικιζεται διαθεσιν. Ἕκαστος τοινυν υμων των πατερων και των μητερων,
καθαπερ τους ζωγραφους ορωμεν τας εικονας και τα αγαλματα μετα πολλης της
ακριβειας εξασκουντας, ουτω των θαυμαστων τουτων αγαλματων επιμελωμεθα.
Προθεντες γαρ οι ζωγραφοι τον πινακα καθ' εκαστην ημεραν αυτον επιχριουσι προς το
δεον. Οι δε λιθοξοοι των λιθων και αυτοι το αυτο πραττουσιν, το μεν περιττον
περιαιρουντες, το δε ενδεον προστιθεντες. Ουτω δη και υμεις· καθαπερ αγαλματων
τινων κατασκευασται, προς τουτο την σχολην απασαν εχετε τα θαυμαστα αγαλματα τωι
Θεωι κατασκευαζοντες· και το μεν περιττον εξαιρειτε, το δε ενδεον προστιθετε· και καθ'
εκαστην αυτα περισκοπειτε την ημεραν, ποιον απο φυσεως εχει πλεονεκτημα, ωστε
αυτο αυξειν, ποιον απο φυσεως ελαττωμα, ωστε αυτο περιαιρειν. Και μετα πολλης της
ακριβειας πρωτον μεν αυτων εξοριζετε τον της ακολασιας λογον· ουτος γαρ μαλιστα ο
ερως ενοχλει ταις των νεων ψυχαις. Μαλλον δε πριν η εις την πειραν ταυτης ελθειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

διδαξον αυτον νηφειν, εγρηγορεναι, εις προσευχας αγρυπνειν, παντα και λεγοντα και
ποιουντα την σφραγιδα επιτιθεσθαι.
Νομισον ειναι βασιλευς πολιν εχων υπηκοον την του παιδος ψυχην· πολις γαρ
εστιν οντως η ψυχη. Και καθαπερ εν τηι πολει οι μεν κλεπτουσιν, οι δε δικαιοπραγουσιν,
οι δε εργαζονται, οι δε απλως ως ετυχεν απαντα πραττουσιν, ουτω δη και εν τηι ψυχηι
διανοια και λογισμοι· οι μεν στρατευονται κατα των αδικουντων, οιον εισιν εν πολει οι
στρατιωται· οι δε του παντος προνοουσιν, και σωματος και οικιας, οιον εισιν οι
πολιτευομενοι εν ταις πολεσιν· οι δε επιταττουσιν, οιον εισιν οι αρχοντες· και οι μεν
ασελγη διηγουνται, οιον εισιν οι ακολαστοι· οι δε σεμνα, οιον εισιν οι σωφρονες· και οι
μεν εισιν εκτεθηλυσμενοι, οιον εισιν αι γυναικες παρ' ημιν· οι δε ανοητοτερον
διαλεγονται, οιον οι παιδες· και οι μεν ως δουλοι επιταττουσιν, οπερ εισιν οι οικεται· οι
δε ευγενεις, οπερ εισιν οι ελευθεροι. ∆ει τοινυν νομων ημιν, ωστε τους μεν πονηρους
εξοριζειν, τους δε αγαθους εγκρινειν και μη εαν κατεξανιστασθαι των αγαθων τους
πονηρους. Καθαπερ γαρ εν πολει αν νομους τις θηι πολλην τοις κλεπταις την αδειαν
διδοντας, το παν ανετρεψεν· καν οι στρατιωται μη εις δεον κεχρηνται τωι θυμωι, το παν
ελυμηναντο· και εαν την οικειαν ταξιν εκαστος καταλιπων την ετερου μεταδιωκηι, τηι
πλεονεξιαι την ευταξιαν διεφθειρεν· ουτω δη και ενταυθα. Πολις τοινυν εστιν η του
παιδος ψυχη, πολις αρτι κτισθεισα και κατασκευασθεισα, πολις ξενους εχουσα πολιτας,
ουπω ουδενος εμπειρους. Τους δε τοιουτους μαλιστα ευκολον ρυθμιζειν. Οι μεν γαρ
κακηι πολιτειαι συντραφεντες, οιοι περ εισιν οι γεροντες, δυσκολως αν μεταθοιντο, ου
μην αδυνατως· ενεστι γαρ κακεινους μεταστραφηναι, εαν θελωσιν· οι δε παντος απειροι
ευκολως αν δεξοιντο τους παρα σου νομους. Τιθει τοινυν νομους τηι πολει ταυτηι και
τοις εν τηι πολει πολιτευομενοις φοβερους και σφοδρους και των παραβαινομενων
γενου προστατης· ουδεν γαρ ωφελει τιθεναι νομους, αν μη και η εκδικησις εποιτο. Τιθει
τοινυν νομους και προσεχε ακριβως· υπερ γαρ της οικουμενης ημιν η νομοθεσια και
πολιν κτιζομεν σημερον.
Ἔστωσαν ουν οι μεν περιβολοι και πυλαι <αι> τεσσαρες αισθησεις· το λοιπον
απαν σωμα ωσπερ τειχος εστω, πυλαι δε αυτωι οι οφθαλμοι, η γλωσσα, η ακοη, η
οσφρησις, ει βουλει και η αφη· δια γαρ των πυλων τουτων και εισιασι και εξερχονται οι
της πολεως ταυτης πολιται· τουτεστιν οι λογισμοι δια των πυλων τουτων και
φθειρονται και κατορθουνται. Φερε ουν πρωτον επι την πυλην ελθωμεν την απο της
γλωσσης, επειδη η μαλιστα χρηματιζουσα αυτη εστιν, και προ των αλλων απαντων
κατασκευασωμεν αυτηι τεως θυρας και μοχλους μη απο ξυλων μηδε απο σιδηρου, αλλ'
απο χρυσου. Χρυση γαρ οντως εστιν η πολις η ουτω κατασκευαζομενη. Ου γαρ
ανθρωπος τις, αλλ' αυτος ο των ολων βασιλευς ταυτην μελλει την πολιν οικειν, εαν
κατασκευασθηι. Και του λογου προιοντος οψεσθε, οπου και τα βασιλεια αυτωι ταττομεν.
Κατασκευασωμεν ουν αυτηι θυρας και μοχλους απο χρυσιου, τα λογια του Θεου, καθως ο
προφητης φησιν· «Τα λογια του Θεου υπερ μελι και κηριον τωι στοματι μου· υπερ
χρυσιον και λιθον τιμιον πολυν.» ∆ιδασκωμεν ταυτα δια παντος εν τοις χειλεσι
στρεφεσθαι, και εν τοις περιπατοις, μη απλως μηδε παρεργως μηδε σπανιακις, αλλα
διηνεκως. Ου λεπιδας χρυσου μονον επικεισθαι δει ταις θυραις, αλλ' ολας δι' ολου απο
χρυσου κατεσκευασθαι παχειας και ναστας, και λιθους εχειν τιμιους αντι λιθων
προσπεπηγοτων εξωθεν. Μοχλος δε εστω των θυρων τουτων ο του Κυριου σταυρος,
ολος δι' ολων απο λιθων κατεσκευασμενος τιμιων και δια μεσων βεβλημενος των
θυρων πλαγιος. Ὅταν δε τας θυρας ουτω παχειας κατασκευασωμεν και χρυσας και τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

μοχλον επιθωμεν, αξιους και τους πολιτας κατασκευασωμεν· ποιους δη τουτους;
ρηματα παιδευοντες το παιδιον φθεγγεσθαι σεμνα και ευσεβη. Και ξενηλασιαν ποιωμεν
πολλην, ωστε μη μιγαδας τινας και φθορους ανθρωπους επεισιεναι τοις πολιταις
τουτοις· τους υβριστικους λογους και λοιδορους, τους ανοητους, τους αισχρους, τους
βιωτικους, τους κοσμικους, παντας εξελασωμεν. Και μηδεις δια τουτων βαδιζετω των
πυλων, αλλ' ο βασιλευς μονος.
Και αυτωι και τοις αυτου πασιν εστω ανεωιγμενη αυτη η πυλη, ινα και περι αυτης
λεγηται· «Αυτη η πυλη του Κυριου, δικαιοι εισελευσονται εν αυτηι.» Και κατα τον
μακαριον Παυλον· «Ει τις αγαθος λογος προς οικοδομην, ινα δωι χαριν τοις ακουουσιν.»
Ευχαριστια εστωσαν οι λογοι, υμνοι σεμνοι· περι Θεου διαλεγεσθωσαν αει, περι
φιλοσοφιας της ανω. Πως ουν εσται τουτο; και ποθεν αυτους παιδευσομεν; Ἂν σφοδροι
κριται των γινομενων ωμεν· και γαρ τωι παιδι πολλη η ευκολια. Πως; ουχ υπερ
χρηματων μαχεται, ουχ υπερ δοξης· ετι παιδιον εστιν· ουχ υπερ γυναικος, ουχ υπερ
παιδων, ουχ υπερ οικιας. Ὥστε ποιαν αν εχοι υβρεως και βλασφημιας την αιτιαν; προς
ομηλικας ο αγων απας αυτωι. Θες νομον ευθεως, μηδενα υβριζειν, μηδενα βλασφημειν,
μη ομνυναι, αμαχον ειναι. Καν ιδηις τον νομον παραβαινομενον, κολασον, ποτε μεν
οψει σφοδραι, ποτε δε λογοις δακειν δυναμενοις, ποτε δε ονειδισμοις· ποτε δε
κολακευσον και επαγγελλου. Πληγας δε μη συνεχως, μηδε εθισηις αυτον ουτω
παιδευεσθαι· αν γαρ μαθηι παιδευεσθαι συνεχως, και καταφρονειν μαθησεται· μαθων δε
καταφρονειν τα παντα ανετρεψεν. Ἀλλα φοβεισθω μεν αει πληγας, μη λαμβανετω δε·
και επισειεσθω μεν το σκυτος, μη καταφερεσθω δε. Και απειλαι προχωρειτωσαν μη εις
εργον· τουτο δε μη εστω δηλον, οτι μεχρις απειλων εστι τα ρηματα· απειλη γαρ τοτε
καλον, οταν πιστευηται, οτι εις εργον ελθηι· επει εαν την οικονομιαν ο ημαρτηκως μαθηι,
καταφρονησει. Ἀλλα προσδοκατω μεν παιδευεσθαι, μη παιδευεσθω δε, ινα μη
σβεννυηται ο φοβος, αλλ' ινα μενηι καθαπερ πυρ ενακμαζον και πασας παντοθεν
ανελκον τας ακανθας η καθαπερ μακελλα οξεια και βαθεια εις αυτο σκαπτουσα το
βαθος. Ὅταν μεντοι ιδηις απο του φοβου κερδαναντα, ανες· δει γαρ τινος φυσει τηι
ημετεραι και ανεσεως. ∆ιδαξον αυτον επιεικη ειναι και φιλανθρωπον. Καν ακολουθον
ιδηις υβριζομενον, μη περιιδηις, αλλα κολασον τον ελευθερον. Ὁ γαρ ειδως οτι ουδε τον
οικετην εξεσται υβριζειν τον εαυτου, πολλωι μαλλον τον ελευθερον και ομοτιμον ου
βλασφημησει ουδε λοιδορησεται. Ἀπο κακιας το στομα απορραψον. Ἂν ιδηις
διαβαλλοντα τινα, επιστομισον και την γλωτταν κατα των αμαρτηματων των αυτου
μεταστησον. Ταυτα και τηι μητρι παραινει διαλεγεσθαι τωι παιδι και τωι παιδαγωγωι και
τωι ακολουθωι, ωστε παντας ομου φυλακας ειναι και παρατηρειν μηδενα προπηδαν των
λογισμων εκεινων των πονηρων απο του παιδιου και του στοματος εκεινου και των
θυρων των χρυσων. Και μη μοι νομισηις πολλου το πραγμα δεισθαι καιρου. Ἂν παρα την
αρχην σφοδρως επιθηι και απειλησηις και τοσουτους επιστησηις φυλακας, δυο μηνες
αρκουσι, και το παν κατωρθωται και το πραγμα εις φυσεως βεβαιοτητα καθισταται.
Αυτη μεν ουν η πυλη ουτως αξια γενοιτ' αν του Κυριου, οταν μητε αισχροτης, μητε
ευτραπελια, μητε ανοητον, μητε αλλο μηδεν φθεγγηται, αλλα παντα τα τωι ∆εσποτηι
πρεποντα.
Ει γαρ οι την σωματικην στρατειαν παιδευοντες τους εαυτων παιδας ευθεως
τους στρατευομενους και τοξευειν διδασκουσι και χλανιδα αμφιεννυσθαι και ιππον
αναβαινειν και ουδεν η ηλικια κωλυμα γινεται, πολλωι μαλλον τους ανω
στρατευομενους τον κοσμον απαντα περιτιθεσθαι χρη τουτον τον βασιλικον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Μανθανετω τοινυν τωι Θεωι ψαλλειν, ινα μη σχολαζηι αισχραις ωιδαις και διηγημασιν
ακαιροις. Και αυτη μεν η πυλη ουτως ασφαλιζεσθω και οι πολιται καταλεγεσθωσαν
εκεινοι· τους δε αλλους ενδον θανατωμεν, καθαπερ αι μελισσαι τους κηφηνας, μη
εωντες εξω προχωρειν μηδε βομβειν. Ἴωμεν δη και εφ' ετεραν πυλην· ποιαν δη ταυτην;
την εγγυς αυτης κειμενην και πολλην προς αυτην συγγενειαν εχουσαν, την ακοην
λεγω. Ἐκεινη μεν γαρ εσωθεν εξιοντας εχει τους πολιτας, και ουδεις δι' εκεινης
εισερχεται, αυτη δε εξωθεν εισιοντας, και ουδεις δι' αυτης εξερχεται. Πολλην τοινυν
εχει την συγγενειαν αυτη προς εκεινην· αν γαρ μηδενα των φθορων και διεφθαρμενων
συγχωρηι των ουδων επιβαινειν των αυτης, ου πολλην παρεχει τωι στοματι την
δυσκολιαν· ο γαρ μη ακουων αισχρα μηδε πονηρα ουδε φθεγγεται αισχρα· ως εαν αυτη
αναπεπταμενη πασιν ηι, εκεινηι λυμανειται και τοις ενδον πασι ποιησει θορυβον. Και
ταχα περι ταυτης προτερας εχρην απαντα ειπειν και προτεραν αποφραξαι την εισοδον.
Μηδεν ουν ατοπον ακουετωσαν οι παιδες μητε παρα οικετων μητε παρα παιδαγωγου
μητε παρα τροφεων. Ἀλλα καθαπερ τα φυτα τοτε μαλιστα πολλης χρειαν εχει της
επιμελειας, οταν απαλα ηι, ουτω και οι παιδες· ωστε τροφεων προνοωμεν αγαθων, ινα
αυτοις εκ κρηπιδος καλος θεμελιος βαλληται και μηδεν ολως εξ αρχης παραδεχωνται
πονηρον. Μη τοινυν, μηδε μυθους ακουετωσαν ληρωδεις και γραωδεις. «Ὁ δεινα, φησι,
τον δεινα εφιλησεν.» «Ὁ του βασιλεως υιος και η μικροτερα θυγατηρ τοδε εποιησαν.»
Μηδεν τουτων ακουετωσαν· αλλ' ακουετωσαν ετερα χωρις πασης περιοδου μετα
πολλης της απλοτητος. ∆υνατον γαρ και παρα παιδων και παρα ακολουθων· μη παντων·
μηδε γαρ πασιν εξεστω τοις οικεταις αναμιγνυσθαι, αλλ' εστωσαν φανεροι, ωσπερ
αγαλματι προσιοντες φανεροι, οι συναντιλαμβανομενοι της τεχνης ημιν. Πως γαρ ουκ
ατοπον, ει μεν οικοδομοι ημεν και αρχοντι οικιαν εκτιζομεν, μη παντας απλως τους
οικετας ημιν εαν προσιεναι τηι οικοδομιαι, νυν δε τωι βασιλει τωι επουρανιωι πολιν
κτιζοντες και πολιτας πασιν επιτρεπειν το εργον; Ἀλλ' οσοι των οικετων χρησιμοι
συναντιλαβεσθαι· ει δε μηδεις εστιν, ελευθερον μισθωι ζητησον, ανδρα εναρετον,
κακεινωι μαλιστα το παν επιτρεψον, ωστε συναντιλαβεσθαι του εργου. Μη τοινυν
ακουετωσαν μυθους τοιουτους. Ἀλλ' οταν των πονων ανιηται των απο των
μαθηματων–φιλει γαρ η ψυχη τοις παλαιοις ενδιατριβειν διηγημασιν–, λεγε προς
αυτον, πασης αυτον παιδιας απαγων· φιλοσοφον γαρ τρεφεις και αθλητην και πολιτην
των ουρανων· λεγε τοινυν προς αυτον και διηγου οτι «Ἦσαν παρα την αρχην δυο τινες
παιδες πατρος ενος, αδελφοι δυο.» Ειτα διαστησας επαγαγε· «Και της αυτης εξελθοντες
γαστρος. Και ο μεν ην πρεσβυτερος, ο δε νεωτερος. Και ο μεν ην γεωργος, ο
πρεσβυτερος, ο δε ποιμην, ο νεωτερος. Κακεινος μεν εξηγε τα ποιμνια επι ναπας και
λιμνας.» Και καταγλυκαινε τα διηγηματα, ωστε τινα ειναι τωι παιδι και τερπνοτητα και
μη αποκαμνειν αυτωι την ψυχην. «Ὁ δε εσπειρεν και εφυτευεν. Ἔδοξεν δη ποτε τουτοις
τιμησαι τον Θεον. Και ο μεν ποιμην τα πρωτεια των ποιμνιων λαβων προσηνεγκε τωι
Θεωι.» Ου πολλωι μαλλον αντι των χρυσομαλλων προβατων και της τερατειας εκεινης
ταυτα διηγεισθαι καλον; Ειτα αυτον και διαναστησον–εχει γαρ τι και η διηγησις–μηδεν
ψευδες επιφερων, αλλα τα απο της Γραφης. «Ἐπειδη γαρ προσηνεγκεν τωι Θεωι τα
πρωτεια, ευθεως κατηνεχθη πυρ απο του ουρανου και παντα ανηρπασεν εις το ανω
θυσιαστηριον.
Ὁ μεντοι πρεσβυτερος ουχ ουτως εποιησεν, αλλ' απερχεται και απο των πονων
αυτου τα πρωτεια εαυτωι ταμιευσαμενος προσηνεγκε τωι Θεωι τα δευτερεια. Και ουδε
προσεσχεν αυτοις ο Θεος, αλλ' απεστραφη και αφηκεν αυτα μενειν επι της γης· εκεινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

δε ανω εδεξατο προς εαυτον. Καθαπερ και επι των εφεστωτων τοις χωριοις γινεται, τον
μεν τιμαι των προσφεροντων και ενδον δεχεται ο δεσποτης, ετερον δε αφιησιν εξω
εσταναι· ουτω δη και ενταυθα γεγονεν. Τι δη ουν μετα τουτο γινεται; Ἐλυπειτο ο
πρεσβυτερος αδελφος ως ατιμασθεις και παρευδοκιμηθεις, και ην σκυθρωπος. Λεγει
προς αυτον ο Θεος· «∆ια τι λελυπησαι; Ουκ ᾔδεις οτι Θεωι προσφερεις; ∆ια τι με υβρισας;
Τι εχων εγκαλειν; Τινος ενεκεν τα δευτερεια μοι προσηνεγκας;»» Ει δε δοκει και
αφελεστερον κεχρησθαι τηι γλωττηι, ερεις οτι «Ἐκεινος ουδεν εχων ειπειν ησυχασεν»,
μαλλον δε εσιγησεν. «Μετα ταυτα ιδων τον αδελφον αυτου τον μικροτερον λεγει προς
αυτον· «Ἐξελθωμεν εις το πεδιον.» Και λαβων αυτον δολωι ανειλεν ο μειζων εκεινος.
Και ενομιζεν οτι λανθανει τον Θεον. Ἔρχεται προς αυτον ο Θεος και λεγει αυτωι· «Που
εστιν ο αδελφος σου;» Λεγει εκεινος· «Ουκ οιδα· μη φυλαξ ειμι του αδελφου μου;» Λεγει
προς αυτον ο Θεος· «Ἰδου το αιμα του αδελφου σου εκ της γης βοαι προς με.»»
Παρακαθεζεσθω δε και η μητηρ πλαττομενης ουτω της ψυχης του παιδιου τοις
τοιουτοις διηγημασιν, ινα και αυτη συναντιλαμβανηται και επαινηι τα λεγομενα. «Τι
ουν μετα τουτο γεγονεν; Ἐκεινον μεν ο Θεος εδεξατο εις τον ουρανον και εστιν ανω
τελευτησας.» Και γαρ παραδεχεται τον περι της αναστασεως λογον το παιδιον τοις
τοιουτοις διηγημασιν. Ει γαρ εν τοις μυθοις τοιαυτα τερατευονται, «οτι και εποιησεν
αυτην, φησιν, ημιθεον», και πιστευει το παιδιον, και ουκ οιδεν μεν οπερ εστιν
«ημιθεος», οιδεν δε οτι μειζον τι εστιν η κατα ανθρωπον, και θαυμαζει ευθεως ακουσαν,
πολλωι μαλλον οταν περι αναστασεως ακουηι και οτι εις τον ουρανον ανηλθεν αυτου η
ψυχη. «Κακεινον μεν ευθεως ανελαβεν ανω· ουτος δε, ο φονευσας, διαπαντος εζη επι
πολλα ετη κακως πασχων, φοβωι και τρομωι συζων, και μυρια επασχεν δεινα και
εκολαζετο καθ' εκαστην ημεραν.» Και ειπε την τιμωριαν σφοδρως, μη απλως, οτι
«ηκουσε παρα του Θεου οτι «στενων και τρεμων εσηι επι της γης».» Ου γαρ οιδεν το
παιδιον τι ποτε τουτο εστιν, αλλ' ειπε οτι «καθαπερ συ τωι διδασκαλωι παρεστως και
αγωνιων, ει ποτε μελλεις μαστιζεσθαι, τρεμεις και δεδοικας, ουτω δη κακεινος
διαπαντος εζη προσκεκρουκως τωι Θεωι.» Ἀρκει μεχρι τουτων αυτωι· και τουτο εν μιαι
εσπεραι ειπε δειπνων. Και παλιν η μητηρ τα αυτα λεγετω. Ειτα επειδαν πολλακις
ακουσηι, απαιτησον και αυτον· «Ειπε μοι το διηγημα», ινα και φιλοτιμηται. Και οταν
κατασχηι το διηγημα, τοτε αυτωι και το κερδος ερεις. Οιδεν μεν γαρ η ψυχη καθ' εαυτην
δεχομενη το διηγημα προ της σης επεξεργασιας καρπους ενεγκειν, πλην αλλα και συ
ειπε μετα ταυτα· «Ὁραις οσον κακον εστι γαστριμαργια; οραις οσον κακον εστι φθονειν
αδελφωι; οραις οσον εστι κακον νομιζειν κρυπτειν τον Θεον; Ἐκεινος γαρ παντα βλεπει
και τα εν τωι κρυπτωι γινομενα.» Ἂν τουτο μονον το δογμα εγκατασπειρηις τωι παιδι, ου
δεησηι του παιδαγωγου, του φοβου τουτου του παρα του Θεου παντος φοβου μαλλον
εφεστωτος τωι παιδι και κατασειοντος αυτου την ψυχην. Ου τουτο δε μονον, αλλα και
εν εκκλησιαι χειραγωγων αγε· και σπουδασον αυτον αγειν, οταν μαλιστα αυτη η
διηγησις αναγινωσκηται. Ὄψει γαρ αυτον γαννυμενον και πηδωντα και χαιροντα, οτι α
παντες αγνοουσιν οιδεν αυτος, και προλαμβανοντα και επιγινωσκοντα και μεγαλα
κερδαινοντα.
Και λοιπον εναποτιθεται τηι μνημηι το πραγμα. Ἔστιν και ετερα κερδαναι εκ του
διηγηματος. Μαθετω τοινυν παρα σου οτι ου χρη αλγειν κακως πασχοντα· ενταυθα
ευθεως εκ προοιμιων ο Θεος δεικνυσιν εν αυτωι τωι παιδι, ει γε τον ευδοκιμον δια
θανατου ελαβεν ανω εις τον ουρανον. Ὅταν τουτο παγηι το διηγημα εν τηι διανοιαι του
παιδος, επαγαγε ετερον, οιον ετερων δυο αδελφων παλιν, και ειπε· «Ἦσαν ετεροι παλιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

δυο αδελφοι, πρεσβυτερος παλιν και νεωτερος. Και ο μεν θηρατικος ην, ο πρεσβυτερος,
ο δε οικουρος, ο νεωτερος.» Ἔχει δε τινα τουτο και πλειονα του προτερου ηδονην, οσωι
και πολλην την περιπετειαν και μειζους ησαν την ηλικιαν. «Ουτοι δη οι δυο αδελφοι
ησαν και διδυμοι. Ἀλλ' επειδη ετεχθησαν, τον μεν μικροτερον η μητηρ εφιλει, τον
μειζονα δε ο πατηρ. Κακεινος μεν εξω τα πολλα διηγεν εν τοις αγροις, ουτος δε, ο
νεωτερος, επι της οικιας. Και ποτε, φησιν, ο πατηρ αυτου γηρασας λεγει εκεινωι ον
εφιλει· «Ἐπειδη, τεκνον, εγηρασα, απελθε και ετοιμασον μοι θηραν·» τουτεστιν
συλλαβου δορκαδα η λαγωον και φερε και εψησον, «ινα φαγων ευλογησω σε». Τωι δε
μικροτερωι τοιουτον ουκ ειπεν ουδεν. Ἀκουσασα η μητηρ του πατρος ταυτα λεγοντος,
καλεσασα τον νεωτερον φησιν προς αυτον· «Τεκνον, επειδη ο πατηρ σου τωι αδελφωι
σου επεταξεν, κομισαι αυτωι θηραν, ινα φαγων ευλογησηι αυτον, ακουσον μου· και δη
βαδιζε επι το ποιμνιον και λαβων εριφους απαλους και καλους ενεγκε μοι και εγω
ποιησω ως φιλει ο πατηρ σου και εισοισεις αυτωι, ινα φαγων ευλογησηι σε.» Ὁ δε πατηρ
ημβλυωπει εκ του γηρως. Ἐπει ουν ηνεγκεν ο νεωτερος τους εριφους, ηψησεν η μητηρ
και βαλουσα εις πινακα τα εδεσματα εδωκεν τωι παιδι και εισηνεγκεν. Περιεβαλε δε
αυτον και δερματα αιγων, ινα μη φωραθηι, επειδη ουτος λειος ην, ο δε αδελφος αυτου
δασυς, ινα δυνηθηι λαθειν και μη αισθηται ο πατηρ· και ουτως αυτον επεμψεν. Ὁ δε
πατηρ νομισας οτι αληθως ο πρεσβυτερος εστιν, φαγων ευλογησεν αυτον. Ειτα μετα το
πληρωθηναι την ευλογιαν ερχεται ο πρεσβυτερος φερων την θηραν και ιδων το
γενομενον αναβοησας εκλαυσεν.» Ὅρα ποσα απο τουτου τικτεται καλα· και μη
επεξελθηις τωι παντι διηγηματι· ορα γαρ ποσα απο τουτου τικτεται. Πρωτον εν αιδοι και
τιμηι τους πατερας εχουσιν οι παιδες ορωντες ουτως περιμαχητον ουσαν την των
πατερων ευλογιαν και αιρησονται μυριας λαβειν πληγας η καταρας ακουσαι παρα των
γονεων. Ει γαρ μυθος τινος ουτως αυτων κατεχει την ψυχην ωστε νομιζεσθαι
αξιοπιστος ειναι, τα οντως αληθη πως ουκ αν κατασχηι και πολλου φοβου εμπλησηι; Ὅτι
χρη γαστρος καταφρονειν· δει γαρ κακεινο λεγειν το διηγημα οτι ουδεν απο του
πρωτοτοκον ειναι και πρεσβυτερον εκερδανεν· δια γαρ την της γαστρος ακρασιαν
προεδωκε το προτερημα της πρωτοτοκιας. Ειτα επειδαν τουτο κατασχηι ακριβως, εν
ετεραι παλιν εσπεραι ερεις προς αυτον· «Ειπε μοι το διηγημα των αδελφων εκεινων των
δυο.» Καν αρξηται λεγειν το του Καιν και Ἄβελ, απαγε αυτον και ειπε· «Ου τουτο ζητω,
αλλ' εκεινο των αλλων δυο, ενθα ευλογησεν ο πατηρ.» Και τα τεκμηρια λεγε· μηδεπω
γαρ τιθει τα ονοματα. Ἐπειδαν δε διηγησηται το παν, προσυφαινε τα εξης και λεγε·
«Ἄκουσον ουν τι μετα ταυτα εγενετο. Ἐζητει παλιν ουτος αποκτειναι τον αδελφον, ως
εκεινος ο προτερος, και περιεμενε του πατρος την τελευτην. Ἀκουσασα η μητηρ και
φοβηθεισα εφυγαδευσε το παιδιον.» Ειτα η πολλη φιλοσοφια του παιδιου την διανοιαν
υπερβαινουσα, δυναμενη μεντοι μετα συγκαταβασεως και εις το της παιδικης διανοιας
απαλον καταφυτευθηναι, αν μεταχειρισωμεθα την διηγησιν. Ουτω δη ουν ερουμεν προς
αυτον· «Ουτος ο αδελφος απηρχετο και ηλθεν επι τινα τοπον ουδενα εχων μεθ' εαυτου,
ου δουλον, ου τροφεα, ου παιδαγωγον, ουκ αλλον ουδενα. Ἐλθων επι τινα τοπον
ηυξατο και ειπεν· «Κυριε, δος μοι αρτον και ιματιον και διασωσον με.» Ειτα και ταυτα
ειπων απο της λυπης εκοιμηθη. Και ειδεν εν υπνοις κλιμακα απο γης εως του ουρανου
και τους αγγελους του Θεου αναβαινοντας και καταβαινοντας και αυτον τον Θεον ανω
εστωτα επι κεφαλης και ειπεν· «Ευλογησον με.» Και ευλογησε και εκαλεσεν αυτον
Ἰσραηλ.» Ευκαιρως δε ανεμνησθην και με νυν υπηλθεν απο του ονοματος και ετερον τι
νοημα. Ποιον δη τουτο; ευθεως αυτοις απο της προσηγοριας παρεχωμεν αρετης ζηλον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

Μηδεις τοινυν εις τα των προγονων σπευδετω καλειν ονοματα τα παιδια, του πατρος
και της μητρος και του παππου και του επιπαππου, αλλ' εις τα των δικαιων, των
μαρτυρων, των επισκοπων, των αποστολων.
Ἔστω αυτοις και τουτο ζηλος· ο μεν Πετρος καλεισθω, ο δε Ἰωαννης, ο δε
ετεραν τινα προσηγοριαν ενος των αγιων. Και μη μοι τα εθη τα ελληνικα. Ου μικρα γαρ
αισχυνη και καταγελως, οταν εν οικιαι χριστιανων εθη τινα ελληνικα επιτεληται και
λυχνους αναπτωσι και αναμενωσιν επιτηρουντες τον σβεσθεντα πρωτον και καυθεντα,
και ετερα τινα τοιαυτα απερ ου τον τυχοντα ολεθρον επαγει τοις τοιαυτα ποιουσιν. Μη
γαρ δη νομισητε μικρα ειναι τινα και ευτελη τα γινομενα. Τουτο ουν και υμας
παρακαλω, ταις των δικαιων προσηγοριαις επονομαζειν τα υμετερα παιδια. Παρα μεν
γαρ την αρχην εικοτως ταυτα εγινετο και ταις προσηγοριαις των προγονων τους παιδας
ωνομαζον· παραμυθια γαρ του θανατου ην, ινα ο απελθων δοκηι ζην δια της επωνυμιας·
νυν δε μηκετι. Ὁρωμεν γουν τους δικαιους ουχ ουτω καλουντας τους εαυτων παιδας· ο
γαρ Ἀβρααμ τον Ἰσαακ εγεννησεν· ο Ἰακωβ, ο Μωυσης ουκ απο προγονων εκληθησαν,
ουδε τινα των δικαιων ευρησομεν ουτω καλουμενον. Ποσης τουτο υποδειγμα εστιν
αρετης και παρακλησις και η προσηγορια; Ἐπει ουδε αλλην ευρησομεν την αιτιαν της
μετονομασιας η ταυτην, το υπομνησιν ειναι αρετης. «Συ γαρ, φησιν, κληθησηι Κηφας, ο
ερμηνευεται Πετρος.» ∆ια τι; Ἐπειδη ωμολογησας. «Και συ κληθησηι Ἀβρααμ.» ∆ια τι;
«Ἐπειδη εσηι πατηρ εθνων.» Και Ἰσραηλ, επειδη ειδεν τον Θεον. Ἐντευθεν ουν και ημεις
της περι τους παιδας επιμελειας αρξωμεθα και ρυθμιζωμεν αυτους. Ἀλλ' οπερ εφην,
«Ειδεν κλιμακα τεταμενην εις τον ουρανον και φθανουσαν εκει.» Ἐπεισερχεσθω τοινυν
το ονομα των αγιων εις τας οικιας δια της προσηγοριας των παιδων, ινα μη τον παιδα
ρυθμιζηι μονον, αλλα και τον πατερα, οταν εννοηι οτι Ἰωαννου εστι πατηρ, οτι Ἠλια, οτι
Ἰακωβου. Ἂν γαρ μετ' ευλαβειας τιθηται και της εις τους απελθοντας τιμης και την
συγγενειαν αρπαζωμεν των δικαιων μαλλον η των προγονων, πολυ και τουτο
ωφελησει και ημας και τους παιδας. Μη γαρ, επειδη μικρον εστι, νομισηις μικρον ειναι·
ωφελειας γαρ εστιν υποθεσις. Ἀλλ' οπερ εφην, επανελθωμεν παλιν επι την ακολουθιαν.
«Ειδεν κλιμακα εστηριγμενην· επεζητησεν ευλογηθηναι· ευλογησεν αυτον ο Θεος·
απηλθε προς τους συγγενεις τους αυτου· εποιμαινεν.» Τα περι της νυμφης λοιπον
διαλεγου και της επανοδου και πολλα κερδανει καντευθεν. Ὅρα γαρ ποσα μαθησεται·
εις Θεον ελπιζειν παιδευθησεται, απο ευγενους ων καταφρονειν μηδενος, μη
επαισχυνεσθαι την ευτελειαν, φερειν συμφορας γενναιως, ταλλα δη παντα. Μετα δη
ταυτα λεγε αυξηθεντι και φοβερωτερα διηγηματα. Ἁπαληι μεν γαρ ουσηι τηι διανοιαι μη
τοσουτον επιτιθει βαρος, ινα μη καταπληξηις. Ὅταν δε ετων πεντεκαιδεκα η και
πλειονων γενηται, ακουετω τα περι της γεεννης· μαλλον δε, οταν <ε>των δεκα και οκτω
και ελαττονων, ακουετω τα περι του κατακλυσμου, τα περι των Σοδομων, τα κατ'
Αιγυπτον, παντα οσα κολασεως γεμει, μετα πολλης της πλατυτητος. Ἐπι πλεον δε
αυξηθεις ακουετω και τα της καινης, τα της χαριτος, τα της γεεννης. Τουτοις
περιφραττε αυτου την ακοην τοις διηγημασι και μυριοις ετεροις και οικοθεν
παρεχομενος τα παραδειγματα. Ει δε τις νοθα τινα διηγειτο, μηδαμου εωμεν, οπερ εφην,
τινα αυτωι προσελθειν. Ἂν ιδηις ενωπιον αυτου δουλον αισχρολογουντα, κολασον
ευθεως και γενου σφοδρος και πικρος εξεταστης των ημαρτημενων. Ἂν ιδηις κορην,
μαλλον δε μηδε προσιτω κορη μηδε υπεκκαιεσθω το πυρ, πλην ει που γραυς και ουδεν
εχουσα ικανον νεον ελειν· νεας δε μαλλον απεχεσθω η πυρος. Ουτω μεν ουν ουδεν
φθεγξεται ατοπον, αν μηδεν ακουσηι ατοπον, αλλα τουτοις εντρεφηται. Βουλει και εφ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ετεραν ιωμεν πυλην, την της οσφρησεως; Και αυτη πολλην εισφερει την βλαβην, αν μη
αποφρασσηται, οιον αρωματα, θυμιαματα. Ουδεν ουτως εκλυει τονον ψυχης, ουδεν
ουτως χαλαι, ως το ευωδιαις ηδεσθαι. «Τι ουν, φησιν, βορβορωι χαιρειν δει;» Ου τουτο
λεγω, αλλα μητε τουτωι μητε εκεινωι.
Μηδεις προσφερεσθω μυρον· ευθεως γαρ ο εγκεφαλος δεχομενος το παν
εχαλασεν. Ἐντευθεν και ηδοναι αναρριπιζονται και πολλη του πραγματος η επιβουλη.
Και ταυτην ουν αποφραττε την πυλην· η γαρ ενεργεια αυτης αναπνειν τον αερα, ουκ
ευωδιαν δεχεσθαι. Ταχα τινες καταγελωσιν ως περι μικρου φροντιζοντων ημων, ει περι
τοιαυτης διαλεγομεθα πολιτειας· ουκ εστι δε μικρα, αλλα της οικουμενης πασης εστιν η
υποστασις και η παιδευσις και ο ρυθμος, ει ταυτα εγινετο. Ἔστιν και ετερα πυλη τουτων
μεν ωραιοτερα, δυσφυλακτος δε, η των οφθαλμων· και δια τουτο και ανω κειται
ανεωιγμενη και καλλος εχουσα. Πολλας εχει τας πυλιδας ουχ ορωσα μονον, αλλα και
ορωμενη, αν ηι καλως εκτετορνευμενη. Σφοδρων ενταυθα χρη των νομων· και πρωτου
μεν ενος, μηδεποτε εις θεατρον πεμπεσθω το παιδιον, ινα μη λυμην ολοκληρον και δια
της ακοης και δια των οφθαλμων δεχηται. Και εν αγοραις ο παιδαγωγος μαλιστα τουτο
επιτηρειτω παριων δια των στενωπων, και παραινειτω τουτο, ωστε μηδε ποτε δεξασθαι
την λυμην εκεινην. Ὥστε μεν ουν μη δεξασθαι ορωμενον, πολλα εστιν επινοησαι, το
πολυ του καλλωπισμου περιελειν τας ανωθεν επικειμενας τριχας περικειροντα εις
σεμνοτητα. Ἂν δε δυσχεραινηι το παιδιον ως αποκοσμουμενον, πρωτον τουτο μαθετω
οτι μεγιστος κοσμος τουτο εστιν. Ὥστε δε μη οραν, ικανα προς φυλακην τα διηγηματα
εκεινα, τα κατα τους υιους του Θεου τους ολισθησαντας εις τας θυγατερας των
ανθρωπων, τα κατα τους Σοδομιτας, η γεεννα και τα αλλα απαντα. Ἐνταυθα μαλιστα ο
παιδαγωγος και <ο> ακολουθος πολλην εχειν οφειλουσι την φροντιδα. Ἀλλα δειξον
αυτωι καλλη ετερα, και απαξεις εκειθεν τους οφθαλμους, οιον τον ουρανον, τον ηλιον,
τους αστερας, της γης τα ανθη, τους λειμωνας, βιβλιων καλλη· τουτοις τερπεσθω τας
οψεις. Και πολλα εστιν ετερα βλαβην μη φεροντα. ∆υσφυλακτος γαρ αυτη η πυλη,
επειδη το πυρ ενδον εχει κειμενον και φυσικην, ως αν τις ειποι, αναγκην. Μαθετω τας
θειας επωιδας. Ἂν μη ενδοθεν διεγειρηται, ου θελει ουδε εξωθεν ιδειν. Μη λουεσθω
μετα γυναικων· κακον γαρ το της συνηθειας· μηδε εις οχλους πεμπεσθω γυναικων.
Ἀκουετω τα κατα τον Ἰωσηφ παντα συνεχως· μανθανετω λοιπον τα περι της βασιλειας
των ουρανων, οσος τοις σωφρονουσι αποκειται μισθος. Ἐπαγγελλου και νυμφην
ωραιαν αξειν αυτωι και του κληρου ποιησειν διαδοχον. Παντα απειλησον, αν ιδηις
ταναντια, και λεγε προς αυτον· «Ουκ επιτευξομεθα, παιδιον, γυναικος εναρετου, εαν μη
πολλην επιδειξηι την φυλακην και της αρετης την επιδοσιν· και ως αν καρτερησηις,
ταχεως σε επι γαμον αξω.» Μαλιστα εαν παιδευηται αισχρα μη φθεγγεσθαι, ανωθεν εχει
την ευλαβειαν προκαταβεβλημενην. ∆ιαλεγου αυτωι περι καλλους ψυχης. Φρονημα
αυτωι εντικτε κατα γυναικων. Λεγε ως δουλοπρεπες υπο της δουλης καταφρονεισθαι και
οτι πολλης μαλιστα δειται της σπουδης ο νεος. Ὁ μεν γαρ φθεγγομενος εσται δηλος, ο
δε ορων ουκ εσται δηλος–ταχεια γαρ αυτη η αισθησις–και δυναται μεταξυ πολλων
καθημενος ταις των οφθαλμων βολαις ελειν ην αν εθεληι. Μηδεν εχετω κοινον προς
γυναικα· πλην της μητρος μηδεμιαν ορατω γυναικα· χρυσιου μη μεταδιδου· μηδεν
επεισιετω αισχρον· τρυφης καταφρονειτω και των αλλων των τοιουτων. Ἔστιν και
αλλη πυλη, ου τοιαυτη μεν, οιαι περ αυται, αλλα δι' ολου του σωματος διηκουσα, ην
αφην προσαγορευομεν, δοκουσα μεν κεκλεισθαι, ωσπερ δε ανεωιγμενη, ουτω παντα
ενδον παραπεμπουσα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Ταυτην μητε απαλοις ιματιοις μητε σωμασι προσομιλειν αφωμεν. Σκληραν
αυτην καταστησωμεν. Ἀθλητην τρεφομεν, και τουτο εννοωμεν. Μητε ουν στρωμναις
απαλαις μητε ιματιοις κεχρησθω. Και ταυτα μεν ουτως ημιν διατεταχθω. Φερε δη και εις
την πολιν αυτην εισελθοντες γραψωμεν νομους και διαταξωμεθα, επειδη τα των πυλων
ημιν εχει καλως. Πρωτον δε καταμαθωμεν ακριβως τας οικιας και τα ταμιεια των
πολιτων, ενθα μενουσιν, οι τε σφοδροι οι τε εκλελυμενοι. Τωι μεν ουν θυμωι φασιν ειναι
τοπον και οικιαν το στηθος και την εν τωι στηθει καρδιαν· τηι δε επιθυμιαι το ηπαρ· τωι
λογιστικωι τον εγκεφαλον. Ἔστι δε εκεινου μεν αρετη και κακια· αρετη μεν σωφροσυνη
και επιεικεια, κακια δε θρασυτης και χαλεποτης· τουτου δ' αυ παλιν αρετη μεν
σωφροσυνη, κακια δε ασελγεια· και του λογιστικου αρετη μεν φρονησις, κακια δε ανοια.
Ὅπως ουν ημιν αι αρεται τεχθειεν εν τοις τοποις τουτοις και τοιουτους τικτοιεν τους
πολιτας, αλλα μη κακους, φροντισωμεν· καθαπερ γαρ μητερες τινες των λογισμων τα
παθη ταυτα καθεστηκασιν. Ἔλθωμεν τοινυν επι το τυραννικον, τον θυμον. Ουτε δη
παντελως εκκοπτεον τωι νεωι αυτον ουτε πανταχου κεχρησθαι συγχωρητεον· αλλα
παιδευωμεν αυτους εκ πρωτης ηλικιας, οταν μεν αυτοι αδικωνται, φερειν, ει δε τινα
αδικουμενον ιδοιεν, γενναιως επεξιεναι και τωι καταπονουμενωι μετα του προσηκοντος
αμυνειν μετρου. Τουτο δε εσται πως; εαν εν τοις οικεταις τοις αυτων εγγυμναζωνται
και φερωσι καταφρονουμενοι και μη χαλεπαινωσι παρακουομενοι, εξεταζωσι δε
ακριβως τα εις ετερους πλημμελουμενα.
Πανταχου δε εν τοις τοιουτοις ο πατηρ κυριος, παραβαινομενων μεν των νομων
χαλεπος ων και αφορητος, κατορθουμενων δε μειλιχος και προσηνης και πολλοις τον
παιδα τοις επαθλοις δωρουμενος. Ουτω γαρ και ο Θεος την οικουμενην διοικει τωι φοβωι
της γεεννης και τηι της βασιλειας επαγγελιαι. Ουτω δη και ημεις τους παιδας τους
εαυτων. Και εστωσαν αυτων πολλοι παντοθεν οι παροξυνοντες ωστε εγγυμναζεσθαι και
μελεταν εν τοις οικειοις φερειν το παθος. Και καθαπερ επι της παλαιστρας προ των
αγωνων εμμελετωσι προς τους οικειους οι αθληται, ωστε εν εκεινοις κατορθωσαντες
ακαταγωνιστοι ειναι προς τους αντιπαλους, ουτω και ο παις επι της οικιας παιδευεσθω.
Και πολλακις ο πατηρ η ο αδελφος εστω ο μαλιστα τουτον επηρεαζων· και υπερ της
εκεινου νικης μαλιστα παντες σπευδετωσαν· η αμυνετω τις και αντιστητω παλαιων,
ωστε εν εκεινωι αυτον γυμνασθηναι. Ουτω δη και οι παιδες αυτον παροξυνετωσαν
συνεχως και δικαιως και αδικως, ωστε μανθανειν πανταχου κρατειν του παθους. Ἂν
μεν γαρ ο πατηρ παροξυνηι, ουδεν μεγα· το γαρ του πατρος ονομα προκαταλαμβανον
την ψυχην ουκ αφιησι διαναστηναι. Ἀλλ' ομηλικες και δουλοι και ελευθεροι τουτο
ποιειτωσαν, ινα εν εκεινοις μανθανηι την επιεικειαν. Ἔστι και ετερον· ποιον δη τουτο;
Ὅταν οργιζηται, αναμιμνηισκε αυτον των οικειων παθηματων, οταν προς τον παιδα
χαλεπαινηι, ει μηδεν αυτος ημαρτεν και οιος αν ην εν τουτοις ων αυτος. Καν ιδηις
τυπτοντα τον παιδα, τουτου δικην απαιτησον· καν υβριζοντα, και τουτου παλιν. Μητε
δε μαλθακος εστω μητε αγριος, ινα και ανηρ ηι και επιεικης. Πολλαχου γαρ αυτωι δει της
απο του θυμου βοηθειας, οιον ει ποτε και αυτος παιδας σχοιη η δουλων γενοιτο κυριος.
Πανταχου το του θυμου χρησιμον· εκει δε μονον αχρηστον, οταν εαυτοις αμυνωμεν. ∆ια
τουτο και Παυλος εφ' εαυτωι μεν ουδεποτε τωι πραγματι κεχρηται, επι δε τοις
ηδικημενοις μονον. Και Μωσης ιδων αδικουμενον αδελφον εχρησατο τωι θυμωι και
μαλα γενναιως, ο πραιοτατος παντων ανθρωπων· επειδη δε υβρισθη, ουκετι ημυνατο,
αλλ' εφυγεν. Και ταυτα ακουετω τα διηγηματα· οταν μεν γαρ τας πυλας ετι κοσμωμεν,
εκεινων των αφελεστερων χρεια, οταν δε εισελθοντας τους πολιτας ρυθμιζωμεν, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

τουτων των υψηλοτερων καιρος διηγηματων. Ὥστε ουτος αυτωι εις νομος εστω,
μηδεποτε εαυτωι αμυνειν υβριζομενωι η κακως πασχοντι και μηδεποτε ετερον περιοραν
τουτο υπομενοντα. Ἔσται δε και ο πατηρ πολλωι βελτιων εν τωι ταυτα διδασκειν και
εαυτον ρυθμιζων· ει γαρ και μη δι' ετερον τι, αλλ' ωστε μη το παραδειγμα διαφθειραι
πολλωι βελτιων εσται εαυτου. Ὥστε διδασκεσθω καταφρονεισθαι, διαπτυεσθαι. Μηδενα
απαιτειτω παρα οικετων οια ελευθερος, αλλα τα πλειω εαυτωι διακονειτω. Ἐκεινα δε
μονον οι παιδες υπηρετητωσαν, οσα ουχ οιον τε αυτον εαυτωι διακονησασθαι· οιον
μαγειρευειν ου δυνατον ελευθερον· ου γαρ χρη των πονων αφεμενον των ελευθερωι
προσηκοντων τουτοις εαυτον διδοναι. Ἂν μεντοι δεηι τους ποδας τους εαυτου
περιπλυνειν, μηδεποτε τουτο ποιειτω δουλος, αλλ' αυτος εαυτωι· και προσηνη τοις
οικεταις εργασηι τον ελευθερον και πολυ ποθεινον. Μηδε ιματιον τις επιδιδοτω· μηδε εν
βαλανειωι περιμενετω την παρ' ετερου θεραπειαν, αλλα παρ' εαυτου παντα ποιειτω·
τουτο και ευρωστον αυτον και ατυφον και προσηνη εργασεται. ∆ιδασκε αυτον και τα
περι της φυσεως, και τι μεν δουλος, τι δε ελευθερος. Λεγε αυτωι· «Παιδιον, ουκ ησαν
δουλοι το παλαιον επι των προγονων των ημετερων, αλλ' η αμαρτια την δουλειαν
εισηγαγεν.
Ἐπειδη γαρ τις εις τον πατερα εγενετο υβριστης, ταυτην ετισε την δικην, ωστε
δουλος γενεσθαι των αδελφων. Ὅρα τοινυν μη των δουλων ηις δουλος. Ἂν γαρ οργιζηι
καθαπερ εκεινοι και παντα πραττηις τα αυτα και μηδεν αυτων πλεον εχηις κατα την
αρετην, ουδε κατα την αξιαν εξεις. Σπουδαζε τοινυν κυριος αυτων ειναι και γιγνεσθαι
μη τουτωι, αλλα τοις τροποις, μηποτε αυτος ελευθερος ων δουλος τουτων ευρεθηις. Ἢ
ουχ οραις ποσοι πατερες παιδας μεν απεκηρυξαν, δουλους δε εις την εκεινων ταξιν
εισηγαγον; Σκοπει τοινυν οπως μηδεν τοιουτον γενηται· εγω μεν γαρ ουτε βουλομαι
ουτε ευχομαι, συ δε αμφοτερων τουτων κυριος.» Ουτω καταπραυνε τον θυμον, ως
αδελφοις κελευων αυτον κεχρησθαι τοις οικεταις και διδασκων τα περι της φυσεως, τα
του Ἰωβ ρηματα λεγων προς αυτον· «Ει δε και εφαυλισα, φησιν, κριμα θεραποντος μου
η θεραπαινης κρινομενων αυτων προς με· τι γαρ ποιησω, εαν ετασιν μου ποιησηι Κυριος;
εαν δε και επισκοπην, τινα αποκρισιν ποιησομαι; Ποτερον, ουχ ως εγω εγενομην εν
γαστρι και εκεινοι γεγονασιν; γεγοναμεν δε εν τηι αυτηι κοιλιαι.» Και παλιν· «Ει δε και
πολλακις ειπον αι θεραπαιναι μου· «Τις αν δυη ημιν των σαρκων αυτου πλησθηναι;
λιαν μου χρηστου οντος.»» Ἢ απλως σοι δοκει ο Παυλος τον οικιας ουκ ειδοτα
προεσταναι ουδε επι της εκκλησιας αγειν προστασιαν; Λεγε τοινυν· «Ἂν ιδηις η γραφιδα
απολωλυιαν η καλαμον διακλασθεντα υπο του οικετου, μη οργιζου μηδε υβρισηις, αλλ'
εσο συγγνωμονικος, εσο ευπαραιτητος»· ουτως απο των μικρων και τας μεγαλας οισηι
ζημιας· η ιμαντα περι την πινακιδα απολωλυιαν η αλυσιν χαλκην. Χαλεποι γαρ εν ταις
των τοιουτων απωλειαις οι παιδες και μαλλον αν την ψυχην προοιντο η τον περι ταυτα
γενομενον κακον ατιμωρητον αφειεν αν. Ἐκει τοινυν το τραχυ μαλασσεσθω του θυμου.
Ευ γαρ ισθι οτι ο περι ταυτα αργος και επιεικης και ανηρ γενομενος ευκολως οισει
ζημιαν απασαν. Ὅταν τοινυν πινακιδα εχων εκ ξυλου μεν καλου πεποιημενην, καθαραν
δε πανυ και ρυπου απηλλαγμενην, ειτα εν εκεινηι αλυσεις χαλκαι και γραφιδες ουδεν
αργυρου αποδεουσαι και ετερα τοιαυτα παιδικα, και απολεσηι η διαφθειρηι ο ακολουθος,
ειτα εκεινος μη οργισθηι, μεγιστης φιλοσοφιας ηδη τεκμηρια επεδειξατο. Και μη ευθεως
ωνησηι, ωστε μη σβεσαι το παθος· αλλ' οταν ιδηις ουκετι δεομενον ουδε πασχοντα τι,
τοτε θεραπευσον το τραχυνθεν. Ουκ εστι ταυτα περι μικρων· περι πολιτειας ημιν της
οικουμενης εστιν ο λογος. Παιδευε αυτον και προτιμασθαι, αν αδελφον εχηι νεωτερον·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ει δε μη τουτο, και τον οικετην· και γαρ και τουτο της μεγιστης φιλοσοφιας. Τον μεν
ουν θυμον ουτω μαλαττε ωστε ημιν επιεικεις τικτειν τους λογισμους· οταν γαρ μηδενι
προσπασχηι, οταν ζημιαν φερηι, οταν μη δεηται θεραπειας, οταν τιμωμενου ετερου μη
αγανακτηι, ποθεν οργιειται λοιπον; Ὥρα δη λοιπον επι την επιθυμιαν ιεναι. Ἐκει και
διπλη η σωφροσυνη και διπλη η βλαβη, οιμαι, ωστε μητε αυτον καταπορνευεσθαι μητε
πορνευειν εις κορας.
Λεγουσι δε ιατρων παιδες ταυτην την επιθυμιαν μετα πεντεκαιδεκατον ετος
σφοδρα επιτιθεσθαι. Πως ουν το θηριον τουτο καταδησομεν; τι εργασομεθα; ποιον
εμβαλουμεν αυτωι χαλινον; Ουκ οιδα ετερον ει μη τον της γεεννης. Πρωτον μεν ουν
αυτον θεαματων αισχρων και ακουσματων απαγωμεν, και μηδεποτε εις θεατρον
αναβαινετω παις ελευθερος. Ἐαν δε επιζητηι την εκει τερψιν, ει τινας ευροιμεν
ομηλικας τουτου κατεχοντας επιδεικνυωμεν, ωστε τωι ζηλωι κατεχεσθαι· ουδεν γαρ
ουτως κατορθοι ως ζηλοτυπια, ουδεν ουτως· και εν πασιν τουτο πραττωμεν, μαλιστα αν
ζηλοτυπος ηι· τουτο και φοβου και υποσχεσεων και παντων μαλλον μειζονα εχει την
ισχυν. Ἔπειτα ετερας επινοωμεν αυτωι τερψεις αβλαβεις. Προς ανδρας αγιους
απαγωμεν, ανεσιν παρεχωμεν. Τιμωμεν αυτον πολλοις τοις δωροις, ωστε ανεχεσθαι την
ψυχην φερειν την εκειθεν ατιμιαν. Και αντι των θεαματων εκεινων τερπνα διηγηματα
εισαγε, λειμωνας και λαμπρα οικοδομηματα. Και μετα ταυτα καταβαλλωμεν εκεινα τωι
λογωι λεγοντες προς αυτον οτι «Ὦ τεκνον, ανελευθερων τα θεαματα εκεινα, γυναικας
ιδειν γυμνουμενας, αισχρα φθεγγομενας. Ὑποσχου μηδεν ακουσειν ασχημον μηδε
ερειν, και απιθι· αλλ' ου δυνατον εκει μηδεν ακουσαι αισχρον. Ἀναξια των σων
οφθαλμων τα γινομενα.» Ἅμα και καταφιλωμεν αυτον λεγοντες και περιβαλλωμεν
ταις χερσιν και επισφιγγωμεν, ωστε τον ποθον δεικνυναι. Τουτοις απασιν αυτον
μαλαττωμεν. Τι ουν; οπερ και ηδη εφην, μηδεποτε κορη προσιτω μηδε διακονειτω, αλλ'
ηδη προβεβηκυια παιδισκη, γυνη γηραλεα. Και επεισαγεσθω της βασιλειας ο λογος και
των παλαι επι σωφροσυνηι λαμψαντων και των εξω και των παρ' ημιν· και συνεχως
τουτοις επαντλωμεν αυτου την ακοην. Ει δε και οικετας εχοιμεν σωφρονουντας, και
απο τουτων εστω τα παραδειγματα· οτι σφοδρα ατοπον τον μεν οικετην ουτως ειναι
σωφρονα, τον δε ελευθερον εκεινου φαυλοτερον γενεσθαι.
Ἔστιν δη και ετερον φαρμακον· ποιον δη τουτο; και νηστευειν μανθανετω, ει
και μη αει, αλλα δυο γουν της εβδομαδος ημερας, την τε Τετραδα και την Παρασκευην.
Και εις εκκλησιαν προερχεσθω. Και λαμβανων αυτον ο πατηρ κατα την εσπεραν, οταν
το θεατρον διαλυηται, επιδεικνυτω τους εκειθεν κατιοντας και καταγελατω των
γεροντων, οτι δη νεων γεγονασιν ασυνετωτεροι, και των νεωτερων, οτι εξεκαυθησαν.
Και ερωτατω τον παιδα· «Τι δη ουτοι κεκερδακασιν απαντες; Ουδεν αλλ' η αισχυνην και
ονειδος και καταγνωσιν.» Ου μικρον δε ολως προς σωφροσυνην εστι το παντων
εκεινων απεχεσθαι και των θεαματων και των ακουσματων. Ἔστι δη και αλλο·
διδασκεσθω μετα πολλης ευχεσθαι της σπουδης και της κατανυξεως. Και μη μοι ειπηις
οτι παιδιον ουκ αν ποτε ταυτα καταδεξοιτο· μαλιστα το παιδιον οξυδερκες ον και
διεγηγερμενον ταυτα αν καταδεξοιτο. Και γαρ πολλα τοιαυτα παραδειγματα εν τοις
παλαιοις ορωμεν, οιον ο ∆ανιηλ, οιον ο Ἰωσηφ. Μη γαρ μοι τα δεκαεπτα ετη ειπηις του
Ἰωσηφ, αλλα προς τουτου εννοησον, ποθεν τον πατερα ειλεν και των πρεσβυτερων
μαλλον αυτων. Ὁ δε Ἰακωβ ουχι νεωτερος ην; ο δε Ἱερεμιας; ο δε ∆ανιηλ ουχι δωδεκα
ετων ην; ο δε Σολομων ουχι δωδεκα και αυτος ην, ηνικα την θαυμαστην εκεινην
<ευχην> ηυξατο; ο δε Σαμουηλ ουχι τον διδασκαλον τον εαυτου νεος ων επαιδευεν;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

Ὥστε μη απογνωμεν· εαν γαρ τις την ψυχην νεωτερος ηι, ταυτα ου δεχεται, ουχι εαν τις
την ηλικιαν.
Παιδευεσθω τοινυν μετα πολλης της κατανυξεως ευχεσθαι και αγρυπνειν κατα
το δυνατον, και ολως επικεισθω χαρακτηρ ανδρος αγιου τωι παιδι. Ὁ γαρ μητε ομνυναι
σπουδαζων μητε υβριζειν υβριζομενος μητε λοιδορεισθαι και απεχθανεσθαι, και
νηστευων και ευχομενος, απο τουτων αυτων ικανην εχει την παρακλησιν προς
σωφροσυνην. Καν μεν επι κοσμικον αγηις βιον αυτον, ταχεως αγαγε την νυμφην, μηδε
περιμεινηις, ωστε αυτον στρατευεσθαι η πολιτικων αψασθαι πραγματων και τοτε· αλλα
πρωτον αυτου την ψυχην ρυθμισον, και τοτε της εξωθεν φροντιζε δοξης. Ἢ μικρον οιει
τωι γαμωι συμβαλλεσθαι το παρθενον παρθενωι συναπτεσθαι; ου μικρον και προς την της
γυναικος σωφροσυνην, ου προς την του νεου μονον. Το δε φιλτρον ου τοτε μαλιστα
εσται καθαρον; Ὃ δε παντων μειζον, ο Θεος ου τοτε εσται ιλεως πλεον και μυριας τον
γαμον εκεινον εμπλησεις ευλογιας, οταν ως αυτος επεταξεν, ουτως συνιωσιν; Και ποιει
προς την μνημην εχειν αυτον τον ερωτα· καν τωι ποθωι τουτωι κατασχεθηι, πασης
καταγελασεται γυναικος. Ἂν εγκωμιαζηις την κορην και επι καλλει και επι κοσμιοτητι
και επι τοις αλλοις απασιν, ειτα προσθειης οτι «ουκ ανεχεται μαθουσα ραθυμως σε
διαγοντα συγγενεσθαι σοι», λοιπον ως υπερ εσχατων οντος αυτωι του κινδυνου πολλην
ποιησεται την φροντιδα. Ει γαρ τον αγιον επεισεν εκεινον απατηθεντα μνηστης ερως
επτα ετη δουλευσαι παλιν, μαλλον δε δεκατεσσαρα ετη, πολλωι μαλλον ημας. Λεγε οτι
«οι της νυμφης απαντες, και ο πατηρ και η μητηρ και οι παιδες και οι γειτονες και οι
φιλοι, σε και την σην αναστροφην περιεργαζονται και παντες απαγγελουσιν εκεινηι».
Καταδησον αυτον ηδη <τωι> δεσμωι τουτωι, δεσμωι σωφροσυνην εργαζομενωι. Ὥστε καν
μη δυνηται εκ πρωτης ηλικιας εχειν γυναικα, αλλα μνηστην εκ πρωτης εχετω και
φιλοτιμεισθω καλος φαινεσθαι· τουτο ικανον προς απασαν αποτροπην εστιν. Ἔστιν και
ετερον σωφροσυνης φυλακτηριον· συνεχως ορατω τον της εκκλησιας προεστωτα και
πολλων ακουετω παρ' εκεινου των εγκωμιων, και προς παντας τους ακουοντας επι
τουτωι αβρυνεσθω ο πατηρ. Αιδεισθωσαν αυτον ορωσαι κοραι. Και λοιπον τα διηγηματα
και ο φοβος ο του πατρος και αι επαγγελιαι, και μετα τουτων ο παρα του Θεου κειμενος
μισθος και οσων απολαυσονται οι σωφρονες αγαθων, πολλην αυτωι παρεξει την
ασφαλειαν. Προστιθει και τας εν στρατειαι ευδοκιμησεις και εν τοις πολιτικοις
πραγμασιν. Και προς τουτοις εστω καταφρονητικος μεν κατα της ασελγειας λογος
συνεχως, πολλα δε της σωφροσυνης τα εγκωμια. Ἱκανα ταυτα παντα κατασχειν του
παιδος την ψυχην. Ουτως ημιν σεμνους τεξονται τους λογισμους. Ἔστιν και ετερον·
ιωμεν δε λοιπον επι το παντων κυριον, ο τα παντα συγκρατει. Ποιον δη τουτο; την
φρονησιν λεγω. Ἐνταυθα πολλου του καματου χρεια, ωστε αυτον εργασασθαι συνετον
και πασαν ανοιαν εξελασαι. Τουτο μαλιστα της φιλοσοφιας το μερος εστι μεγα και
θαυμαστον, ωστε ειδεναι τα περι Θεου, τα περι των αποκειμενων εκει παντων, τα περι
γεεννης, τα περι βασιλειας· «Ἀρχη σοφιας φοβος Κυριου.» Ταυτην ουν εγκαταστησωμεν
αυτωι την φρονησιν και εξασκησωμεν, ωστε ειδεναι τα ανθρωπινα πραγματα, τι ποτε
εστι πλουτος, δοξα, δυναστεια, και ωστε αυτων καταφρονειν και των μεγιστων
εφιεσθαι. Και των παραινετικων αυτον αναμιμνηισκωμεν λογων· «Τεκνον, τον Θεον
φοβου μονον και πλην αυτου μη φοβου ετερον.» Ἀπο δε τουτων συνετος εσται ανηρ και
επιχαρις· ουδεν γαρ ουτως ανοητον ποιει ως ταυτα τα παθη.
Ἀρκει προς σοφιαν Θεου φοβος και το περι των ανθρωπινων πραγματων κρισιν
εχειν, οιαν και προσηκεν εχειν. Ἡ γαρ κορυφη της σοφιας αυτη εστιν, το μη προς τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

παιδικα επτοησθαι. Παιδευεσθω μηδεν ηγεισθαι χρηματα, μηδεν δοξαν ανθρωπινην,
μηδεν δυναστειαν, μηδεν θανατον, μηδεν την παρουσαν ζωην· ουτως εσται φρονιμος.
Ἐαν μετα τοιαυτης αυτον ασκησεως επι τας πασταδας αγαγωμεν, εννοησον οσον εσται
τηι νυμφηι το δωρον. Τους δε γαμους ποιωμεν μη μετα αυλων, μη μετα κιθαρας μηδε
μετα ορχηματων· τον γαρ τοιουτον νυμφιον ατοπιας πολλης τοιουτοις αισχυνεσθαι.
Ἀλλα τον Χριστον καλωμεν εκει· αξιος γαρ αυτου ο νυμφιος λοιπον· τους αυτου
μαθητας παρακαλωμεν. Ἐκεινωι παντα εσται τα καλλιστα. Και αυτος λοιπον μαθησεται
ουτω τους παιδας ρυθμιζειν τους εαυτου, και εκεινοι τους εκεινων, και ουτως εσται
σειρα χρυση. Ποιωμεν δε αυτον και πραγματων απτεσθαι πολιτικων των κατα δυναμιν,
των ουκ εχοντων αμαρτηματα. Ἄν τε γαρ στρατευηται, μαθετω μη κερδαινειν αισχρως·
αν τε τοις αδικουμενοις συναγορευηι, αν τε οτιουν τοιουτον. Και η μητηρ δε μαθετω την
αυτης κορην τουτοις παιδευειν και πολυτελειας απαγειν και κοσμου και των αλλων
απαντων, απερ εστι πορνων γυναικων. Κατα τουτον δη τον νομον παντα ποιειτω και
τρυφης απαγετω και μεθης, και τον νεον και την κορην. Και γαρ και τουτο μεγα προς
σωφροσυνην· τοις μεν γαρ νεοις η επιθυμια ενοχλει, ταις δε γυναιξι το φιλοκοσμον και
ανεπτερωμενον. Και ταυτα ουν παντα καταστελλωμεν, και ουτως δυνησομεθα αρεσαι
τωι Θεωι τοιουτους τρεφοντες αθλητας, ινα δυνηθωμεν και ημεις και οι παιδες των
επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι Ἁγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17


