In epistulam ii ad Corinthios (homiliae 1-30)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ
ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ∆ΕΥΤΕΡΑΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου δια θε ληματος Θεου, και Τιμοθεος ο
αδελφος, τηι Ἐκ κλησιαι του Θεου τηι ουσηι εν Κορινθωι, συν τοις αγιοις πασι τοις
ουσιν εν οληι τηι Ἀχαΐαι· χα ρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος και Κυ ριου Ἰησου
Χριστου. Ευλογητος ο Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο Πα τηρ
των οικτιρμων, και Θεος πασης παρακλη 61.382 σεως, ο παρακαλων ημας εν πασηι τηι
θλιψει ημων, εις το δυνασθαι ημας παρακαλειν τους εν πασηι θλιψει, δια της
παρακλησεως, ης πα ρακαλουμεθα αυτοι υπο του Θεου. αʹ. Ἄξιον ζητησαι προτερον,
τινος ενεκεν δευτεραν προστιθησιν Ἐπιστολην τηι προτεραι, και τι δηποτε ουτως
αρχεται απο των οικτιρμων του Θεου και της 61.383 παρακλησεως. Τινος ουν ενεκεν
δευτεραν προστιθησιν; Ειπων εν τηι προτεραι Ἐπιστοληι, οτι Ἐλευσομαι προς υμας, και
γνωσομαι, ου τον λογον των πεφυσιωμενων, αλλα την δυναμιν, και προς τωι τελει
παλιν προσηνεστερον αυτο τουτο υποσχομενος· Ἐλευσομαι γαρ, φησι, προς υμας,
οταν Μακεδονιαν διελθω· Μακεδονιαν γαρ διερχομαι· προς υμας δε τυχον
παραμενω, η και παραχειμασω· πολλου μεταξυ γενομενου χρονου ου παρεγενετο,
αλλα και της προθεσμιας παρελθουσης, εμελλεν ετι και εβραδυνε, του Πνευματος
αυτον κατεχοντος εν ετεροις πολλωι τουτων αναγκαιοτεροις. ∆ια τουτο επιστολης
εδεηθη δευτερας, ουκ αν δεηθεις ει παρα μικρον υστερησεν. Ου δια τουτο δε μονον,
αλλ' οτι και βελτιους ησαν απο της προτερας γεγενημενοι. Και γαρ τον
πεπορνευκοτα, ον προτερον συνεκροτουν, και εφ' ωι μεγα εφρονουν, τουτον
εξεκοψαν και αφωρισαν παντελως. Και τουτο εδηλωσεν ειπων· Ει δε τις λελυπηκεν,
ουκ εμε λελυπηκεν, αλλα απο μερους, ινα μη επιβαρω παντας υμας. Ἱκανον τωι
τοιουτωι η επιτιμια αυτη η υπο των πλειονων. Και προιων παλιν το αυτο αινιττεται
λεγων· Ἰδου γαρ το κατα Θεον λυπηθηναι υμας, ποσην κατειργασατο εν υμιν
σπουδην· αλλα απολογιαν, αλλα αγανακτησιν, αλλα φοβον, αλλα επιποθησιν, αλλα
ζηλον, αλλα εκδικησιν. Ἐν παντι συνεστησατε εαυτους αγνους ειναι εν τωι πραγματι.
Και την ευλογιαν δε, ην εκελευσε, μετα πολλης συνηγαγον της σπουδης· διο και
ελεγεν· Οιδα γαρ την προθυμιαν υμων, ην υπερ υμων καυχωμαι Μακεδοσιν, οτι
Ἀχαΐα παρεσκευασται αποπερυσι. Και τον Τιτον, ον επεμψε, μετα πασης εδεξαντο της
ευνοιας. Και τουτο αυτο δεικνυς παλιν ελεγεν, οτι Τα σπλαγχνα αυτου περισσοτερως
εστιν εις υμας, αναμιμνησκομενου την παντων υμων υπακοην, ωστε μετα φοβου και
τρομου εδεξασθε αυτον. ∆ια ταυτα παντα γραφει την δευτεραν Ἐπιστολην. Και γαρ
εχρην, ωσπερ ηνικα ημαρτανον ενεκαλει, ουτω διορθωθεντας αποδεξασθαι και
επαινεσαι. ∆ιοπερ ουδε καταφορικωτερα εστι πασα η Ἐπιστολη, αλλ' ολιγα του
τελους αυτης μερη. Και γαρ ησαν και παρ' αυτοις εξ Ἰουδαιων μεγα φρονουντες, και
Παυλον διαβαλλοντες ως αλαζονα και ουδενος αξιον λογου· διο και ελεγον· Αι μεν
επιστολαι βαρειαι, η δε παρουσια του σωματος ασθενης, και ο λογος εξουθενημενος.
Ὃ δε ελεγον τουτο ην· Ὅταν μεν παρηι, φησιν, ουδενος αξιος φαινεται· τουτο γαρ
εστιν, Ἡ παρουσια του σωματος ασθενης· απελθων δε κομπαζει μεγαλα, δι' ων
επιστελλει· το γαρ, Αι επιστολαι βαρειαι, τουτο σημαινει. Και ινα δοξωσι τα καθ'
εαυτους σεμνοποιειν, υπεκρινοντο μη λαμβανειν. Ὅπερ ουν και αυτο αινιττομενος
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγεν· Ἵνα εν ωι καυχωνται, ευρεθωσι καθως και ημεις. Μετα δε τουτων και την
απο του λογου δυναμιν εχοντες αυτοθι, σφοδρα επηιροντο. ∆ιο και ιδιωτην εαυτον
καλει, δεικνυς οτι ουκ αισχυνεται τουτωι, ουδε μεγα τι κτημα, τουναντιον μεν ουν
ηγειται. Ἐπει ουν εικος ην τινας υπο τουτων παραπειθεσθαι, προ 61.384 τερον
αυτους εγκωμιασας υπερ ων κατωρθωσαν, και την απονοιαν εκεινων την επι τοις
Ἰουδαικοις καταβαλων, επειδη παρα καιρον αυτα τηρειν εφιλονεικουν, τοτε
συμμετρως και την υπερ τουτων ποιειται επιπληξιν. Ἡ μεν ουν υποθεσις της
Ἐπιστολης, ως αν τις εν κεφαλαιωι και παρατρεχων ειποι, αυτη μοι ειναι δοκει. ∆ει
δε αυτου του προοιμιου της Ἐπιστολης αψασθαι λοιπον, και μετα την ειωθυιαν
αυτου προσρησιν ειπειν, τινος ενεκεν ουτως ηρξατο απο των οικτιρμων του Θεου.
Τεως μεντοι αυτην την αρχην αναγκαιον ειπειν, και ζητησαι πως τον Τιμοθεον
ενταυθα εαυτωι συνταττει. Παυλος γαρ, φησιν, αποστολος Ἰησου Χριστου δια
θεληματος Θεου, και Τιμοθεος ο αδελφος. Και γαρ εν τηι προτεραι Ἐπιστοληι
επηγγελλετο αυτον πεμπειν, και παρηγγελλε λεγων· Ἐαν δε ελθηι Τιμοθεος, βλεπετε
ινα αφοβως γενηται προς υμας· πως ουν ενταυθα αυτον εαυτωι εν τωι προοιμιωι
συνταττει; Παραγενομενος κατα την υποσχεσιν του διδασκαλου (Ἔπεμψα γαρ υμιν
Τιμοθεον, φησιν, ος υμας αναμνησει τας οδους μου τας εν Χριστωι), και διορθωσας
απαντα, επανηλθε. Και γαρ πεμπων αυτον ελεγε· Προπεμψατε αυτον εν ειρηνηι, ινα
ελθηι προς με· εκδεχομαι γαρ αυτον μετα των αδελφων. βʹ. Ἐπει ουν απελαβε τον
διδασκαλον, και τα εν Ἀσιαι διορθωσας μετ' αυτου (Ἐπιμενω γαρ, φησιν, εν Ἐφεσωι
εως της Πεντηκοστης), παλιν εις Μακεδονιαν διεβη, εικοτως αυτον ατε παροντα
εαυτωι συνταττει λοιπον. Και γαρ τοτε μεν εξ Ἀσιας, νυν δε απο Μακεδονιας
επιστελλει. Συνεταξε δε αυτον, εκεινον τε σεμνοτερον ταυτηι ποιων, και την πολλην
εαυτου ταπεινοφροσυνην ενδεικνυμενος· και γαρ καταδεεστερος αυτου ην, αλλ' η
αγαπη παντα συναγει. ∆ιο και πανταχου αυτον εαυτωι εξισαζει, νυν μεν λεγων· Ὡς
πατρι τεκνον, συν εμοι εδουλευσε· νυν δε, Το γαρ εργον Κυριου εργαζεται, ως καγω·
ενταυθα δε και αδελφον καλει, δια παντων αιδεσιμον αυτον Κορινθιοις καθιστας.
Και γαρ ην παραγεγονως, ωσπερ εφην, αυτοθι, και πειραν της αυτου δεδωκως
αρετης. Τηι Ἐκκλησιαι του Θεου τηι ουσηι εν Κορινθωι. Παλιν αυτους Ἐκκλησιαν καλει,
συναγων παντας εις εν και συνδεων. Ου γαρ αν γενοιτο Ἐκκλησια μια,
διεσπασμενων των εν αυτηι, και κατ' αλληλων εστωτων. Συν τοις αγιοις πασι τοις
ουσιν εν ολη τηι Ἀχαΐαι. Ἅμα και τιμαι Κορινθιους, δια της τουτων Ἐπιστολης παντας
προσαγορευων, και ολοκληρον συναγει το εθνος. Ἁγιους δε καλει, δεικνυς οτι ει τις
ακαθαρτος, εκτος εστι της προσηγοριας ταυτης. ∆ια τι δε τηι μητροπολει γραφων,
πασι δι' αυτης επιστελλει, ου πανταχου τουτο ποιων; Θεσσαλονικευσι γουν
επιστελλων ου δηπου και Μακεδοσιν επεστελλε· και Ἐφεσιοις γραφων, ομοιως ου
περιελαβε την Ἀσιαν απασαν· και η προς Ῥωμαιους δε Ἐπιστολη, ουχι και τοις την
Ἰταλιανοικουσιν εστιν επεσταλμενη. Ἀλλ' ενταυθα αυτο ποιει, και εν τηι προς
Γαλατας. Ουδε γαρ εκει μιαι πολει, και δυο και τρισιν, αλλα τοις πανταχου
διεσπαρμενοις 61.385 επιστελλει, λεγων· Παυλος αποστολος ουκ απ' ανθρωπων,
ουδε δι' ανθρωπου, αλλα δια Ἰησου Χριστου και Θεου Πατρος του εγειραντος αυτον
εκ νεκρων, και οι συν εμοι παντες αδελφοι, ταις Ἐκκλησιαις της Γαλατιας, χαρις
υμιν και ειρηνη. Και Ἑβραιοις δε μιαν απασιν εγραψεν Ἐπιστολην, ουδε τουτους
διελων κατα πολεις. Τι ποτ' ουν εστι το αιτιον; Ἐμοι δοκει το κοινα τα νοσηματα
ειναι ενταυθα· διο και κοινην ποιειται την Ἐπιστολην, επειδη και κοινης εδεοντο
της διορθωσεως. Και γαρ Γαλαται παντες ενοσουν, και Ἑβραιοι· οιμαι δε και ουτοι.
Συναγαγων τοινυν απαν το εθνος, και προσειπων αυτους, ως παντας αυτωι
προσαγορευειν νομος ην· Χαρις γαρ υμιν και ειρηνη, φησιν, απο Θεου Πατρος ημων,
και Κυριου Ἰησου Χριστου· ακουσον πως καταλληλως αρχεται τηι προκειμενηι
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποθεσει· Ευλογητος ο Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο Πατηρ
των οικτιρμων, και Θεος πασης παρακλησεως. Και που τουτο καταλληλον τηι
προκειμενηι υποθεσει, φησι; Και σφοδρα μεν ουν. Σκοπει δε· Ἐλυπει λιαν αυτους και
εθορυβει το μη παραγενεσθαι εκει τον Ἀποστολον, και ταυτα επαγγειλαμενον, αλλα
τον απαντα εν Μακεδονιαι αναλωσαι χρονον, και δοκειν αυτων ετερους
προτετιμηκεναι. ∆ια τουτο προς τουτο ισταμενος το θορυβουν, λεγει την αιτιαν δι'
ην ου παρεγενετο· ου μην εξ ευθειας αυτην τιθησιν, ουδε λεγει, οτι Οιδα μεν
υποσχομενος ηξειν, επειδη δε δια τας θλιψεις ενεποδισθην, συγγνωτε, και μη
καταγνωτε τινα υπεροψιαν η ραιθυμιαν ημων· αλλ' ετερως αυτο και
μεγαλοπρεπεστερον και αξιοπιστοτερον κατασκευαζει, επαιρων τηι παραμυθιαι το
πραγμα, ινα μηδε ερωτωσι λοιπον την αιτιαν, δι' ην υστερησε. Και ταυτον ποιει, οιον
ει τις επαγγειλαμενος ελθειν προς τινα ποθουμενον, ειτα μετα μυριους κινδυνους
ελθων λεγοι· ∆οξα σοι, ο Θεος, οτι μοι το ποθουμενον εδειξας προσωπον· ευλογητος
ο Θεος, οιων με κινδυνων απηλλαξας. Ἡ γαρ δοξολογια αυτη απολογια γινεται τωι
μελλοντι εγκαλειν, και ουδε αφιησι μεμψασθαι τηι μελλησει. Ἐρυθριαι γαρ τον επι τηι
των τοσουτων απαλλαγηι κακων ευχαριστουντα τωι Θεωι εις δικαστηριον ελκειν, και
ευθυνας απαιτειν της βραδυτητος. ∆ια τουτο και ουτως αρχεται· Ευλογητος ο Θεος
των οικτιρμων· μεγαλων κινδυνων εντευθεν επαγωγην τε και απαλλαγην
αινιττομενος. Ἐπειδη και ο ∆αυιδ ουχ ομοιως αυτον πανταχου καλει, ουδε απο των
αυτων· αλλ' οταν μεν περι πολεμου διαλεγηται και νικης, Ἀγαπησω σε, Κυριε, η
ισχυς μου, φησι, Κυριος υπερασπιστης μου· οταν δε περι θλιψεως απαλλαγης και του
ζοφου του κατεσχηκοτος αυτον, Κυριος φωτισμος μου και Σωτηρ μου· και νυν μεν
απο φιλανθρωπιας, νυν δε απο δικαιοσυνης, νυν δε απο κρισεως αδεκαστου αυτον
ονομαζει καταλληλως τοις υποκειμενοις καιροις. Ουτω δη και ο Παυλος ενταυθα
αρχομενος, απο φιλανθρωπιας αυτον καλει, Ὁ Θεος των οικτιρμων, λεγων·
τουτεστιν, ο οικτιρμους τοσουτους επιδειξαμενος, ως εξ αυτων ημας αναγαγειν των
του θανατου πυλων. γʹ. Τουτο γαρ μαλιστα ιδιον Θεου και εξαιρετον, 61.386 και τηι
φυσει συγκεκληρωμενον, το ουτως ελεειν. ∆ια τουτο Θεον οικτιρμων καλει. Συ δε
μοι σκοπει καντευθεν την ταπεινοφροσυνην Παυλου· υπερ γαρ του κηρυγματος
κινδυνευων, ου φησι δια την αξιαν σωζεσθαι, αλλα δια τους οικτιρμους του Θεου.
Ἀλλα τουτο μεν υστερον σαφεστερον φησι, νυν δε επαγει λεγων· Ὁ παρακαλων
ημας εν πασηι θλιψει. Ουκ ειπεν, Ὁ μη εων ημας θλιβεσθαι, αλλ', Ὁ εν τωι θλιβεσθαι
παρακαλων. Τουτο γαρ και του Θεου την δυναμιν δεικνυσι, και των θλιβομενων
αυξει την υπομονην· Ἡ γαρ θλιψις, φησιν, υπομονην κατεργαζεται. Τουτο και ο
προφητης ελεγεν· Ἐν θλιψει επλατυνας με. Ουκ ειπεν, οτι Ουκ ειασας με εμπεσειν εις
θλιψιν, ουδ' οτι Παρηγαγες ταχεως την θλιψιν, αλλ' οτι Μενουσης αυτης επλατυνας
με, τουτεστι, πολλην την ευρυχωριαν και την ανεσιν παρεσχες· ο δη και επι των
παιδων των τριων γεγονεν. Ουτε γαρ εκωλυσεν αυτους εμπεσειν, ουτε εμπεσοντων,
την φλογα εσβεσεν, αλλα καιομενης της καμινου, την ευρυχωριαν παρεσχε. Τουτο
και αει ποιειν ειωθεν ο Θεος· οπερ αινιττομενος και ο Παυλος ελεγεν· Ὁ παρακαλων
ημας εν πασηι θλιψει. Και ετερον δε τι δια τουτων δεικνυσι. Ποιον δη τουτο; Ὅτι ουχ
απαξ, ουδε δις, αλλα διηνεκως τουτο ποιει. Ουδε γαρ νυν μεν παρακαλει, νυν δε
αφιησιν, αλλ' αει και διαπαντος τουτο εργαζεται. ∆ιο ειπεν, Ὁ παρακαλων, ουχ, Ὁ
παρακαλεσας, και, Ἐν πασηι θλιψει, ουκ, Ἐν τηιδε και τηιδε, αλλ', Ἐν πασηι· εις το
δυνασθαι ημας παρακαλειν τους εν πασηι θλιψει, δια της παρακλησεως ης
παρακαλουμεθα αυτοι υπο του Θεου. Ειδες πως προανακρουεται την απολογιαν, και
μεγαλης θλιψεως υπονοιαν παρεχει τωι ακροατηι; Και δι' αυτων παλιν μετριαζει
τουτων λεγων, οτι και αυτος ο οικτιρμος ουτος εγενετο, ου δια την αυτων αξιαν,
αλλα δια τους υπ' αυτων ωφεληθηναι οφειλοντας. ∆ια τουτο γαρ παρεκαλεσεν
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας, φησιν, ινα ημεις αλληλους παρακαλωμεν. ∆ια τουτου δε και το αξιωμα
δεικνυσι των αποστολων, εμφαινων οτι παρακληθεις και αναπνευσας, ουκ
αναπιπτει καθαπερ ημεις, αλλ' εις το ετερους αλειφειν προεισι και νευρουν και
διεγειρειν. Τινες δε αυτον και τουτο λεγειν φασιν, οτι Ἡ παρακλησις ημων και
αλλων παρακλησις εστι. ∆οκει δε μοι και προς τους ψευδαποστολους τους εικη
καυχωμενους, και οικοι καθημενους και τρυφωντας, αποτεινεσθαι δια του
προοιμιου. Ἀλλα τουτο μεν αινιγματωδως, και ως εν παρεργωι· το δε προηγουμενον
τουτο ην, απολογησασθαι υπερ της μελλησεως. Ει γαρ δια τουτο παρακαλουμεθα,
ινα και αλλους παρακαλωμεν, μη εγκαλητε ως μη παραγενομενοις. Εις γαρ τουτο
απας ημιν ο χρονος ετριβετο, εις τας επιβουλας, εις τας επαγωγας, εις το διαλυσαι τα
επιοντα δεινα. Ὅτι καθως περισσευει τα παθηματα του Χριστου εις ημας, ουτω δια
του Χριστου περισσευει και η παρακλησις ημων. Ἵνα γαρ μη καταβαληι τους μαθητας
τωι σφοδρα επαιρειν τας συμφορας, δεικνυσι παλιν πολλην την περιουσιαν και της
παρακλησεως ουσαν, και ανιστησιν αυτων την διανοιαν, ου ταυτηι μονον, αλλα και
τωι αναμνησαι 61.387 του Χριστου και αυτου ειπειν ειναι τα παθηματα· και προ της
παρακλησεως απ' αυτων των θλιψεων την παραμυθιαν εισαγει. Τι γαρ ηδιον του τωι
Χριστωι με γινεσθαι κοινωνον, και δι' αυτον ταυτα πασχειν; τι ταυτης ισον της
παρακλησεως; Ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν επαιρει τα φρονηματα
των θλιβομενων. Ποθεν ετερωθεν; Ἀπο του ειπειν, οτι Περισσευει. Ου γαρ ειπεν, οτι
Καθως επεισιν ημιν τα παθηματα του Χριστου, αλλα, Καθως περισσευει· δεικνυς οτι
ου μονον τα εκεινου, αλλα και πλειονα τουτων υπομενουσι παθη. Ου γαρ οσα επαθε,
φησιν, επαθομεν παθη, αλλα και περισσα. Σκοπει δε· Ἠλαθη, εδιωχθη ο Χριστος,
εμαστιγωθη, απεθανεν. Ἀλλ' ημεις πλεον τουτων, φησιν· οπερ και μονον ικανον εις
παραμυθιαν αρκεσειε. Ἀλλα μηδεις τολμαν καταγινωσκετω του λογου· και γαρ και
αλλαχου φησι· Νυν χαιρω εν τοις παθημασι μου, και ανταναπληρω τα υστερηματα
των θλιψεων του Χριστου εν τηι σαρκι μου. Ἀλλ' ουδετερον τολμης ουδε απονοιας
τινος. Καθαπερ γαρ μειζονα αυτου ειργασαντο σημεια (Ὁ γαρ πιστευων, φησιν, εις
εμε, μειζονα τουτων ποιησει), το δε παν αυτου γινεται του ενεργουντος εν αυτοις·
ουτω και πλειονα αυτου επαθον· το δε παν αυτου παλιν εστι του παρακαλουντος
αυτους, και παρασκευαζοντος φερειν τα συμπιπτοντα δεινα. δʹ. ∆ιο δη και ο Παυλος
αισθομενος ηλικον εφθεγξατο, ορα πως αυτο συστελλει παλιν λεγων· Ουτω δια του
Χριστου περισσευει και η παρακλησις ημων· και το παν αυτωι ανατιθεις, και
ανακηρυττων αυτου και εντευθεν την φιλανθρωπιαν. Ου γαρ οσον θλιβομεθα,
τοσουτον παρακαλουμεθα, φησιν, αλλα πολλωι πλεον. Ου γαρ ειπεν, Ἀντιῤροπος η
παρακλησις των παθηματων, αλλα, Περισσευει η παρακλησις· ως τον καιρον των
αγωνων, ετερων στεφανων παλιν ειναι καιρον. Τι γαρ ισον, ειπε μοι, του δια τον
Χριστον μαστιζεσθαι, και Θεωι διαλεγεσθαι, και παντων ειναι δυνατωτερον, και των
ελαυνοντων περιγινεσθαι, και τηι οικουμενηι αχειρωτον ειναι, και τοιαυτα
προσδοκαιν εντευθεν αγαθα, α μητε οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, μητε επι
καρδιαν ανθρωπου ανεβη; τι δε ισον του θλιβεσθαι δι' ευσεβειαν, και μυριων
απολαυειν παρα του Θεου παρακλησεων, και αμαρτηματων απηλλαχθαι τοσουτων,
και Πνευματος καταξιουσθαι και αγιασμου και δικαιοσυνης, και μηδενα δεδοικεναι
και τρεμειν, και παντων λαμπροτερον φαινεσθαι εν αυτωι τωι κινδυνευειν; Μη δη
καταπιπτωμεν εν τοις πειρασμοις. Ουδεις γαρ κοινωνει τωι Χριστωι τρυφων και
καθευδων και αναπιπτων, ουδεις των τον υγρον τουτον και διαλελυμενον ζωντων
βιον· αλλ' ο εν θλιψει και πειρασμωι, ουτος εγγυς εστηκεν εκεινου, ο την στενην
οδευων οδον. Και γαρ και αυτος ταυτην εβαδισε· διο και ελεγεν· Ὁ Υιος του
ανθρωπου ουκ εχει που την κεφαλην κλιναι. Μη τοινυν αλγει θλιβομενος, εννοων
τινι κοινωνεις, και πως εκκαθαιρηι δια των πειρασμων, και 61.388 οσα κερδαινεις.
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ουδεν γαρ εστιν ανιαρον, αλλ' η το τωι Θεωι προσκρουειν. Τουτου δε ουκ οντος, ου
θλιψεις, ουκ επιβουλαι, ουκ αλλο ουδεν δυνατον λυπησαι την ευ φρονουσαν ψυχην·
αλλα καθαπερ σπινθηρα μικρον εις αβυσσον πολλην εμβαλων ευθεως κατεσβεσας·
ουτω και αθυμιας απασης υπερβολη εις συνειδος εμπεσουσα αγαθον απολλυται και
αφανιζεται ραιδιως. ∆ια δη τουτο και ο Παυλος εχαιρεν αει, επειδη εν τοις κατα Θεον
εθαῤρει, και ουδε αισθησιν των τοσουτων κακων ελαμβανεν· αλλ' ηλγει μεν ως
ανθρωπος, ου μην κατεπιπτεν. Ουτω και ο πατριαρχης εκεινος εν ηδονηι ην, πολλα
παθων οδυνηρα. Σκοπει δε· Πατριδος εξεπεσεν, οδοιποριας υπεστη μακρας και
χαλεπας, επι της αλλοτριας ελθων ουδε βημα ειχε ποδος. Ἐντευθεν παλιν λιμος
αυτον διεδεξατο και μεταναστην εποιησε, και τον λιμον διαδεχεται παλιν αρπαγη
γυναικος, και θανατου φοβος και απαιδια και πολεμος και κινδυνοι και επιβουλαι,
και το τελευταιον ο κολοφων των αθλων, η του μονογενους και γνησιου παιδος
σφαγη, η οδυνηρα εκεινη και ανηκεστος. Μη δη γαρ, επειδη ευκολως υπηκουσε,
νομισηις αυτον και απαθως παντα εκεινα υφεστηκεναι. Ει γαρ και μυριακις δικαιος
ην, ωσπερ ουν και ην, αλλ' ανθρωπος ην, και τα της φυσεως επασχεν. Ἀλλ' ομως
ουδεν αυτον τουτων κατεβαλεν, αλλ' ειστηκει καθαπερ αθλητης γενναιος, και
στεφανιτης εφ' εκαστωι τουτων ανακηρυττομενος. Ουτω και ο μακαριος Παυλος
νιφαδας πειρασμων ορων καθ' εκαστην επιουσας ημεραν, ως εν μεσωι παραδεισωι
τρυφων, ουτως εχαιρε και ηγαλλετο. Ὥσπερ ουν ο ταυτην χαιρων την χαραν ουκ
εστιν αλωσιμος αθυμιαι, ουτως ο μη ταυτην ελομενος πασιν εστιν ευχειρωτος, και
πασχει ταυτον, οιον ει τις οπλα εχων σαθρα, και υπο της τυχουσης τιτρωσκοιτο
πληγης. Ἀλλ' ουχ ο καλως παντοθεν περιπεφραγμενος, αλλ' απαν ακοντιον επιον
διακρουεται. Και γαρ οπλου παντος ισχυροτερον η κατα Θεον ηδονη· και ουδεν τον
τοιουτον ποιησαι κατηφη και σκυθρωπον δυναιτ' αν, αλλα παντα φερει γενναιως. Τι
γαρ πυρος χειρον; τι βασανων διηνεκων οδυνηροτερον; Καν γαρ μυρια τις απολεσηι
κτηματα, καν παιδας, καν οτιουν, τουτο παντων τυραννικωτερον εις οδυνης λογον
εστι. ∆ερμα γαρ, φησιν, υπερ δερματος, και παντα οσα υπαρχει ανθρωπωι, δωσει υπερ
της ψυχης αυτου. Και ουδεν αν γενοιτο οδυνων χαλεπωτερον. Ἀλλ' ομως και τα τηι
ακοηι αφορητα, ταυτα φορητα και ποθεινα δια την κατα Θεον ηδονην γινεται. Καν
αγαγηις τον μαρτυρα ετι εμπνεοντα μικρον απο του ξυλου, η απο των τηγανων,
τοσαυτην ευρησεις την αποκειμενην αυτωι χαραν, οσην ουδε ειπειν ενι. Και τι παθω,
φησιν, οτι μαρτυριου καιρος ου παρεστι νυν; Τι φης; ου παρεστι μαρτυριου καιρος;
Ουδεποτε μεν ουν ουτος απεστιν, αλλ' αει προ των οφθαλμων εστι των ημετερων,
εαν νηφωμεν. Ουδε γαρ το επι ξυλου κρεμασθαι μονον, τουτο ποιει μαρτυρα· επει ει
τουτο ην, εκτος των στεφανων τουτων 61.389 ο Ἰωβ ην. Ουτε γαρ δικαστηριωι
παρεστη, ουτε δικαστου φωνης ηκουσεν, ου δημιον ειδεν· ου γαρ ανηρτημενος επι
ξυλου και μετεωρος ων, κατεξαινετο τας πλευρας· αλλ' ομως πολλων μαρτυρων
χαλεπωτερα επαθε, και αι φωναι των επαλληλων αγγελων εκεινων πασης πληγης
δριμυτερον επληττον και εκεντουν παντοθεν αυτον, και μυριων δημιων πικροτερον
των σκωληκων εκεινων τα στοματα παντοθεν αυτον κατησθιε. εʹ. Τινος ουν ουκ αν
ανταξιος μαρτυρος ουτος; Μυριων μεν ουν. Και γαρ δια παντων και επαλαιε και
εστεφανουτο, δια χρηματων, δια παιδων, δια σωματος, δια γυναικος, δια φιλων, δι'
εχθρων, δι' οικετων· και γαρ και ουτοι εις το προσωπον αυτου ενεπτυον· δια λιμου,
δι' ονειρατων, δι' οδυνων, δια δυσωδιας. ∆ια δη τουτο εφην, οτι ουχ ενος και δυο και
τριων, αλλα μυριων ανταξιος αν ειη μαρτυρων. Μετα γαρ των ειρημενων και ο
χρονος πολλην διδωσιν αυτου τοις στεφανοις προσθηκην· οιον το προ του νομου,
προ της χαριτος ταυτα παθειν, και μηνας πολλους, και παντα μεθ' υπερβολης, και το
παντα ομου επιθεσθαι αυτωι τα δεινα· καιτοι και καθ' εαυτο εκαστον αυτων
αφορητον, και το δοκουν φορητοτερον ειναι, η των χρηματων ζημια. Πολλοι γουν
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληγας μεν ηνεγκαν, ζημιαν δε χρηματων ουκ ηνεγκαν, αλλα και μαστιζεσθαι υπερ
αυτων ειλοντο, και μυρια πασχειν δεινα μαλλον η εκεινων τι προεσθαι· και μειζων
αυτοις εφανη η πληγη αυτη, η της ζημιας των χρηματων. Ὥστε και ουτος ετερος
παλιν μαρτυριου τροπος τωι φεροντι γενναιως την τουτων απωλειαν. Και πως
οισομεν γενναιως, φησιν; Ὅταν μαθηις οτι πλειονα κερδανεις ων απωλεσας δι' ενος
ρηματος του της ευχαριστιας. Ἂν γαρ ακουσαντες την απωλειαν μη ταραχθωμεν,
αλλ' ειπωμεν, Ευλογητος ο Θεος· πολλωι πλειονα πλουτον ευρηκαμεν. Ου γαρ δη
τοσαυτα καρπωσηι, τον πλουτον αναλισκων εις τους δεομενους, και περιιων, και
πενητας επιζητων, και σκορπιζων τα οντα τοις πεινωσιν· οσα δια τουτου του
ρηματος κερδανεις. Ἐπει και τον Ἰωβ ουχ ουτω θαυμαζω την οικιαν ανοιγοντα τοις
δεομενοις, ως εκπληττομαι, και ανακηρυττω την αρπαγην των χρηματων
ευχαριστως φεροντα. Το αυτο δε τουτο και επι παιδων αποβολης εστι συμβαινον
ιδειν. Ουδε γαρ ενταυθα ελαττονα ληψηι μισθον του τον υιον αναγαγοντος και
καταθυσαντος, ει τελευτωντα ιδων ηυχαριστησας τωι φιλανθρωπωι Θεωι. Τι γαρ ο
τοιουτος του Ἀβρααμ εσται χειρων; Ἐκεινος γαρ ουκ ειδε κειμενον νεκρον, αλλα
προσεδοκησε μονον· ωστε ει πλεονεκτει τωι μελλειν καταθυειν, και την χειρα
εκτεινας την μαχαιραν 61.390 αρπασαι, πλεονεκτειται τωι κεισθαι το παιδιον νεκρον
ενταυθα. Και αλλως δε, εκεινωι μεν η του κατορθωματος ελπις εφερε παραμυθιαν,
και το της ιδιας ανδρειας εργον ειναι την αριστειαν εκεινην, και το φωνης ανωθεν
φερομενης ακουσαι προθυμοτερον εποιει· ενταυθα δε ουδεν τοιουτον εστιν. Ὅθεν
αδαμαντινης δει ψυχης τωι μονογενη παιδα, και εν πλουτωι τραφεντα, και χρηστας
υποφαινοντα ελπιδας, επι του βοθρου κειμενον ορωντι και τεταμενον, ωστε πραως
ενεγκειν το συμβαν. Ὁ τοιουτος αν δυνηθηι, της φυσεως τα κυματα κατευνασας,
ειπειν το του Ἰωβ αδακρυτι, Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο, μετα του Ἀβρααμ
αυτου στησεται, μετα του Ἰωβ ανακηρυχθησεται απο του ρηματος τουτου μονον.
Καν τους κωκυτους των γυναικων παυσας, και τους χορους των θρηνουσων
διαλυσας, εις δοξολογιαν απαντας διεγειρηι, μυρια ανωθεν, μυρια κατωθεν δεξεται
τα βραβεια, ανθρωπων αυτον θαυμαζοντων, αγγελων κροτουντων, του Θεου
στεφανουντος. ϛʹ. Και πως δυνατον μη πενθειν ανθρωπον οντα, φησιν; Ἂν εννοησηις
πως ο πατριαρχης, πως ο Ἰωβ, ανθρωποι οντες οι αμφοτεροι, ουδεν τοιουτον
επαθον, και ταυτα προ νομου και χαριτος και της τοσαυτης των νομων φιλοσοφιας
εκατερος αυτων γενομενος, αν λογισηι, οτι εις βελτιονα χωραν μετεστη, και προς
αμεινω ληξιν απεπηδησεν ο τελευτησας, και ουκ απωλεσας τον υιον, αλλ' εν ασυλωι
λοιπον απεθου χωριωι. Μη τοινυν λεγε, οτι Ουκετι καλουμαι πατηρ. ∆ια τι γαρ
ουκετι καληι του υιου μενοντος; μη γαρ απεβαλες το παιδιον; μη γαρ απωλεσας τον
υιον; Μαλλον εκτησω, και ασφαλεστερον εσχες. ∆ια τουτο ουκετι ενταυθα μονον
καληι πατηρ, αλλα και εν τωι ουρανωι· ωστε ου το πατηρ καλεισθαι απωλεσας, αλλα
το μειζονως καλεισθαι προσελαβες· ου γαρ θνητου παιδιου λοιπον, αλλ' αθανατου
κληθησηι πατηρ, στρατιωτου γενναιου, και ενδον εστωτος διηνεκως. Μη γαρ, επειδη
μη παρεστι, και απολωλεναι αυτον νομιζε. Ουδε γαρ, ει αποδημων ετυγχανεν,
απεστη αν σου και τουνομα της συγγενειας μετα του σωματος. Μη δη τηι οψει του
κειμενου προσεχε, επει αναῤριπιζεις το παθος, αλλ' απαγε την διανοιαν απο του
κειμενου προς τον ουρανον. Ουχ ουτος εστι το παιδιον το κειμενον, αλλ' εκεινος ο
αποπτας και αναδραμων εις υψος απειρον. Ὅταν τοινυν ιδηις τους οφθαλμους
καθηρημενους, και το στομα συνηιρημενον, και το σωμα ακινητον, μη τουτο εννοει,
οτι τουτο το στομα ουκετι φθεγγεται, ουτοι οι οφθαλμοι ουκετι βλεπουσιν, ουτοι οι
ποδες ουκετι βαδιζουσιν, αλλ' εις φθοραν παντα οιχεται· μη ταυτα λεγε, αλλα
ταναντια τουτων, οτι Τουτο μεν το στομα αμεινον φθεγξεται, και οι οφθαλ 61.391
μοι μειζονα οψονται, και οι ποδες επι νεφελων αρθησονται, και το διαφθειρομενον
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο σωμα αθανασιαν ενδυσεται, και λαμπροτερον τον υιον αποληψομαι. Ει δε
λυπει σε τα ορωμενα, τεως ειπε προς εαυτον· Ἱματιον τουτο εστι, και απεδυσατο,
ωστε αυτο πολυτελεστερον απολαβειν· οικια αυτη εστι, και καθηρεθη, ωστε
γενεσθαι αυτην φαιδροτεραν. Καθαπερ γαρ ημεις, επειδαν μελλωμεν καθαιρειν
οικιας, ουκ αφιεμεν τους ενδον οικουντας μενειν, αλλ' ωστε απαλλαγηναι της
κονεως και του θορυβου, [αλλα] κελευσαντες προς βραχυ μεταστηναι, επειδαν
κατασκευασωμεν ασφαλες το δωματιον, τοτε αυτους μετα αδειας εισαγομεν· ουτω
και ο Θεος ποιει, καθελων αυτου την σαθραν σκηνην, τεως εις την πατρικην αυτον
ελαβεν οικιαν και προς εαυτον, ιν' οταν καθαιρεθηι αυτη και οικοδομηθηι,
λαμπροτεραν αυτην τοτε αυτωι αποδωι. Μη τοινυν ειπηις, οτι Ἀπολωλε και ουκετι
εσται· και γαρ απιστων τα ρηματα ταυτα· αλλ' ειπε, Καθευδει και αναστησεται,
απεδημησε και ηξει μετα του Βασιλεως. Τις ταυτα φησιν; Ὁ τον Χριστον εχων εν
εαυτωι λαλουντα. Ει γαρ πι 61.392 στευομεν, φησιν, οτι Ἰησους απεθανε και ανεστη
και εζησεν, ουτως ο Θεος και τους κοιμηθεντας δια του Ἰησου αξει συν αυτωι. Ει
τοινυν ζητεις τον υιον, εκει ζητει ενθα ο Βασιλευς, ενθα το των αγγελων
στρατοπεδον· μη εν τωι ταφωι μηδε εν τηι γηι, ινα μη, εκεινου τοσουτον υψωθεντος,
αυτος μενηις επι της γης συρομενος. Ἂν τοινυν ουτω φιλοσοφωμεν, πασαν τοιαυτην
οδυνην ευκολως διακρουσομεθα. Ὁ δε Θεος των οικτιρμων και Πατηρ πασης
παρακλησεως, παρακαλεσει τας καρδιας παντων ημων, και των τα τοιαυτα
οδυνωμενων, και των ετεραι λυπηι κατεχομενων, και αθυμιας απαλλαγηναι δυη
πασης, και πνευματικην καρπωσασθαι χαραν, και των μελλοντων αγαθων επιτυχειν·
ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

61.391 ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Ειτε δε θλιβομεθα, υπερ της υμων παρακλησεως και σωτηριας, της
ενεργουμενης εν υπομονηι των αυτων παθηματων, ων και ημεις πασχο μεν· και η
ελπις ημων βεβαια υπερ υμων. αʹ. Ειπων μιαν και πρωτην παρακλησεως και
παραμυθιας αφορμην (αυτη δε ην το τωι Χριστωι κοινωνειν), τιθησι και δευτεραν
ταυτην ην φησιν. Ἔστι δε αυτη, το αυτων των μαθητευομενων εντευθεν
κατασκευαζεσθαι την σωτηριαν. Μη τοινυν καταπεσητε, φησιν, επειδη θλιβομεθα,
μηδε θορυβηθητε και δεισητε· και γαρ δι' αυτο τουτο μαλλον αν ειη δικαιον υμας
θαῤρειν. Ει γαρ μη εθλιβομεθα, παντας αν υμας ταυτα απωλεσε. Πως και τινα
τροπον; Ὅτι ει μαλακισθεντες και τα δεινα δεισαντες, μη εκηρυξαμεν υμιν τον
λογον, ωστε μαθειν την αληθη γνωσιν, εν εσχατοις ην τα υμετερα. Ειδες παλιν
Παυλου την βιαν και την φιλονεικιαν; αφ' ων εθορυβουντο, απο τουτων αυτους
παραμυθειται. Ὅσωι γαρ αν επιτεινηται τα των διωγμων των ημετερων, φησι,
τοσουτωι μαλλον επιδιδοναι δει τα της χρηστης ελπιδος υμιν· επειδη και τοσουτωι
μαλλον αυξεται τα της σωτηριας της υμετερας, και τα της παρακλησεως. Τι γαρ ισον
εις παρακλησεως λογον του τοσουτων επιτυχειν αγαθων δια του κηρυγματος; Ειτα
ινα μη δοξηι εις εαυτον μονον το εγκωμιον περιισταιν, ορα πως και εκεινους ποιει
των επαινων τουτων κοινωνους. Ειπων γαρ, Ειτε δε θλιβομεθα, υπερ της υμων
παρακλησεως και σωτηριας, επηγαγε, Της ενεργουμενης εν υπομονηι των αυτων
παθηματων, ων και ημεις πασχομεν. Σαφεστερον μεν ουν αυτο τιθησιν υστερον
λεγων ουτως· οτι Ὥσπερ κοινωνοι 61.392 εστε των παθηματων, ουτω και της
παρακλησεως· ενταυθα δε τεως αυτο ηινιξατο ειπων, Των αυτων παθηματων, και
κοινωσας τον λογον. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ουχ ημων εργον η υμετερα σωτηρια
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονον, αλλα και υμων αυτων. Και γαρ και ημεις κηρυττοντες θλιβομεθα, και υμεις
δεχομενοι τον λογον, τα αυτα πασχετε· ημεις μεν, ινα μεταδωμεν απερ ελαβομεν·
υμεις δε, ινα το διδομενον δεξησθε, και μη αποβαλητε. Τι τοινυν ισον της
ταπεινοφροσυνης ταυτης γενοιτ' αν, οταν και τους τοσουτον αυτου αποδεοντας, εις
το αυτο αξιωμα της υπομονης αναγηι; Της ενεργουμενης γαρ, φησιν, εν υπομονηι των
αυτων παθηματων. Ου γαρ δια του πιστευσαι μονον η σωτηρια υμων γινεται, αλλα
και δια του πασχειν τα αυτα ημιν και υπομενειν. Καθαπερ γαρ παγκρατιαστης
θαυμαστος μεν εστι, και φαινομενος και ευεκτων και την τεχνην εχων εν εαυτωι,
οταν δε ενεργηι και φερηι πληγας και πληττηι τον αντιπαλον, τοτε μαλιστα
απολαμπει, επειδη και τοτε μαλιστα ενεργειται αυτου η ευεξια, και διαδεικνυται της
τεχνης η δοκιμη· ουτω δη και η σωτηρια υμων τοτε ενεργειται μειζονως, τουτεστι,
δεικνυται, αυξεται, επιτεινεται, οταν υπομονην εχηι, οταν πασχηι και γενναιως
απαντα φερηι. Ἄρα ενεργεια σωτηριας, ου το ποιειν κακως, αλλα το πασχειν κακως.
Και ουκ ειπε, Της ενεργουσης, αλλα, Της ενεργουμενης, δεικνυς οτι μετα της αυτων
προθυμιας και η χαρις πολλα εισεφερεν ενεργουσα εν αυτοις. Και η ελπις ημων
βεβαια υπερ υμων. Τουτεστιν, οτι Καν μυρια πασχητε δεινα, θαῤρουμεν οτι ου
περιτραπησεσθε, ουτε επι τοις υμετεροις διωγμοις. Τοσουτον γαρ απεχομεν
υποπτευειν υμας, εφ' οις αυτοι πασχομεν, ως 61.393 θορυβουμενους, οτι ηνικα αν
αυτοι κινδυνευητε, και τοτε θαῤρουμεν. Ειδες οση γεγονεν αυτων επιδοσις απο της
προτερας Ἐπιστολης; Πολυ γαρ μειζονα αυτοις εμαρτυρησε Μακεδονων, ους επαιρει
και εγκωμιαζει πανταχου της Ἐπιστολης εκεινης. Ὑπερ μεν γαρ εκεινων δεδοικε,
και φησιν· Ἐπεμψαμεν υμιν Τιμοθεον εις το στηριξαι υμας, και παρακαλεσαι υπερ
της πιστεως, εις το μηδενα σαινεσθαι εν ταις θλιψεσι ταυταις· αυτοι γαρ οιδατε, οτι
εις τουτο κειμεθα· και παλιν, ∆ια τουτο μηκετι στεγων, επεμψα εις το γνωναι την
πιστιν υμων, μη πως επειρασεν υμας ο πειραζων, και εις κενον γενηται ο κοπος
ημων. Περι δε τουτων ουδεν τοιουτον φησιν, αλλα και τουναντιον, οτι Ἡ ελπις
ημων βεβαια υπερ υμων. Ειτε παρακαλουμεθα, υπερ της υμων παρακλησεως και
σωτηριας· ειδοτες οτι ωσπερ κοινωνοι εστε των παθηματων, ουτω και της
παρακλησεως. Ὅτι μεν γαρ δι' αυτους εθλιβοντο οι αποστολοι, απεδειξεν ειπων, οτι
Ειτε θλιβομεθα, υπερ της υμων παρακλησεως και σωτηριας. Βουλεται δε δειξαι, οτι
και δι' αυτους παρεκαλουντο. Ειπε μεν ουν αυτο και ανωτερω, ει και αδιοριστως·
Ευλογητος γαρ, φησιν, ο Θεος ο παρακαλων ημας εν πασηι θλιψει, εις το δυνασθαι
ημας παρακαλειν τους εν πασηι θλιψει. Λεγει δε αυτο και ενταυθα παλιν ετερως,
σαφεστερον τε και θεραπευτικωτερον. Ειτε γαρ παρακαλουμεθα, φησιν, υπερ της
υμων παρακλησεως. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἡ παρακλησις ημων, υμων γινεται
παραψυχη, και χωρις του δια λογου παρακαλειν υμας. Ἂν μικρον αναπνευσωμεν
μονον ημεις, αρκει τουτο εις παραμυθιαν υμιν· καν αυτοι παρακληθωμεν, υμετερα
τουτο παρακλησις γινεται. Ὥσπερ γαρ τα παθηματα τα ημετερα υμετερα ειναι
νομιζετε· ουτω και την παρακλησιν την ημετεραν υμετεραν ηγεισθε. Ου γαρ δηπου
εν τοις δυσχερεσι κοινωνουντες, εν τοις χρηστοτεροις ου κοινωνησετε. Ει τοινυν εν
πασι κοινωνειτε, και εν θλιψει και εν παρακλησει· ουδεν ημιν εγκαλεσετε υπερ της
μελλησεως και της βραδυτητος ταυτης· και γαρ θλιβομεθα υπερ υμων, και
παρακαλουμεθα δι' υμας. Ἵνα γαρ μη τις νομισηι βαρυ το ειπειν, οτι ∆ι' υμας ταυτα
πασχομεν, λεγει οτι Και δι' υμας παρακαλουμεθα· και ουτε μονοι κινδυνευομεν
ημεις· και γαρ και υμεις κοινωνοι εστε των αυτων παθηματων, φησιν. βʹ. Ὥστε και
το κοινωνους αυτους λαβειν των κινδυνων, και της παρακλησεως αυτων αυτοις
αναθειναι την αιτιαν, καταπραΰνειν τον λογον. Ἄν τε ουν επιβουλευωμεθα,
θαῤρειτε· ινα γαρ η πιστις υμων δυνατωτερα γινηται, τουτο υπομενομεν· καν
παρακαλωμεθα, υμεις εναβρυνεσθε και τουτωι· και γαρ δι' υμας τουτων απολαυομεν,
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωστε καντευθεν υμιν γενεσθαι τινα παραμυθιαν κοινωνουσιν ημιν της ηδονης. Και
οτι τουτον λεγει τον τροπον της παρακλησεως νυν, ον 61.394 εκαρπουτο, ου δια του
παρακαλεισθαι παρ' αυτων μονον, αλλα και δια του μανθανειν αυτους εν ανεσει
οντας, ακουσον των εξης, δι' ων αυτο εξεκαλυψεν ειπων· Ειδοτες οτι ωσπερ
κοινωνοι εστε των παθηματων, ουτω και της παρακλησεως. Ὥσπερ γαρ διωκομενων
ημων αλγειτε, ως αυτοι τουτο πασχοντες· ουτως ισμεν οτι και παρακαλουμενων,
αυτοι τουτων παραπολαυειν νομιζετε. Τι ταυτης ταπεινοφρονεστερον της ψυχης; ος
εν μεν τοις κινδυνοις τοσουτον πλεονεκτων, κοινωνους καλει τους ουδε το
πολλοστον αυτων υπομενοντας· εν δε τηι παρακλησει την αιτιαν απασαν εκεινοις
λογιζεται, ου τοις οικειοις πονοις. Ειτα, επειδη περι θλιψεων αδιοριστως ελεγε, λεγει
λοιπον και τον τοπον, καθ' ον ταυτα υπεμενον· Ου γαρ θελομεν υμας αγνοειν,
αδελφοι, περι της θλιψεως ημων της γενομενης ημιν εν τηι Ἀσιαι. Ταυτα δε λεγομεν,
φησιν, ινα μη αγνοητε τα συμβαντα ημιν. Και γαρ βουλομεθα υμας ειδεναι τα
ημετερα, και σφοδρα τουτο εσπουδακαμεν· οπερ μεγιστον αγαπης σημειον εστι.
Τουτο δε και εν τηι προτεραι ην Ἐπιστοληι προμηνυσας, και ειπων, οτι Θυρα γαρ μοι
ανεωιγε μεγαλη και ενεργης, και οι αντικειμενοι πολλοι εν τηι Ἐφεσωι. Ἐκεινων ουν
αυτους αναμιμνησκων, και διηγουμενος οσα επαθε, φησιν· Ου θελω υμας αγνοειν
υπερ της θλιψεως της γενομενης ημιν εν τηι Ἀσιαι. Τουτο δε και Ἐφεσιοις επιστελλων
ελεγε· Τυχικον γαρ αποστειλας προς αυτους, ταυτην εφη της αποδημιας ειναι την
αιτιαν αυτωι· διο και ελεγεν· Ἵνα δε ειδητε και υμεις τα κατ' εμε, τι πρασσω, παντα
υμιν γνωρισει Τυχικος, ο αγαπητος αδελφος και πιστος διακονος εν Κυριωι, ον
επεμψα προς υμας εις αυτο τουτο, ινα γνωτε τα περι ημων, και παρακαλεσηι τας
καρδιας υμων. Και εν αλλαις δε Ἐπιστολαις αυτο τουτο ποιει. Και ουκ εστι
παρελκον, αλλα και σφοδρα αναγκαιον· τουτο μεν δια την αγαπην, ην σφοδρα περι
τους μαθητας ειχε, τουτο δε δια τους συνεχεις πειρασμους, εν οις μεγιστη ην
παραμυθια το τα αλληλων ειδεναι, ωστε και λυπηρων οντων παρασκευαζεσθαι και
εναγωνιους ειναι και ασφαλεστερους, και χρηστων οντων συνηδεσθαι. Ἐνταυθα
μεντοι και απαλλαγην και επαγωγην μηνυει πειρασμων λεγων· Ὅτι καθ' υπερβολην
εβαρηθημεν υπερ δυναμιν· καθαπερ φορτιωι τινι μεγαλωι βαπτιζομενον πλοιον. Και
δοκει μεν εν τι ειρηκεναι, ειπων, Καθ' υπερβολην, και, Ὑπερ δυναμιν· ουκ εστι δε εν,
αλλα δυο ταυτα. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι, Τι γαρ, ει καθ' υπερβολην μεν ο κινδυνος ην,
υμιν δε ου μεγας ην; επηγαγεν, οτι Και μεγας ην και την δυναμιν ενικα την
ημετεραν, και ουτως ενικα, ως εξαπορηθηναι ημας και του ζηιν, τουτεστι, μηδε
προσδοκησαι λοιπον ημας ζηιν. Ὅπερ ο ∆αυιδ πυλας ᾅδου καλει, και ωδινας και
σκιαν θανατου, τουτο δη και αυτος φησιν, οτι Κινδυνον υπεμειναμεν παντως
θανατον τι 61.395 κτοντα. Ἀλλ' αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του θανατου
εσχηκαμεν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι τωι εγειροντι τους
νεκρους. Τι εστι, Το αποκριμα του θανατου; Την ψηφον, την κρισιν, την προσδοκιαν.
Τοιαυτην γαρ ηφιει τα πραγματα φωνην, τοιαυτην αποκρισιν εδιδου τα συμβαντα,
οτι αποθανουμεθα παντως. Ου μην μεχρι της πειρας εξεβη τουτο, αλλα μεχρι της
υπονοιας εστη της ημετερας. Ἡ μεν γαρ των πραγματων φυσις τουτο απεφηνατο· η
δε του Θεου δυναμις ουκ αφηκε την αποφασιν εις εργον εξελθειν, αλλ' εν τηι διανοιαι
μονηι τηι ημετεραι και εν τηι προσδοκιαι τουτο συμβηναι συνεχωρησε· διο φησιν· Ἐν
εαυτοις το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν, ουκ εν τηι πειραι. Και τινος ενεκεν
συνεχωρησε τοσουτον κινδυνον, ως απελπισαι ημας και απογνωναι; Ἵνα μη
πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, φησιν, αλλ' επι τωι Θεωι. γʹ. Ταυτα δε ελεγεν ο Παυλος,
ουκ επειδη αυτος ουτω διεκειτο, απαγε, αλλα τους αλλους εν τοις περι αυτου
λεγομενοις ρυθμιζων, αμα δε και μετριαζειν εσπουδακως· επει και προιων φησιν·
Ἐδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι, τους πειρασμους λεγων, ινα μη υπεραιρωμαι. Καιτοι ο
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεος ου δια τουτο φησιν αυτους συγκεχωρηκεναι, αλλα δι' ετεραν αιτιαν. Ποιαν δη
ταυτην; Ἵνα η δυναμις αυτου διαλαμψηι μειζονως· Ἀρκει γαρ σοι, φησιν, η χαρις μου·
η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Ἀλλ' οπερ εφην, ουδαμου επιλανθανεται
του οικειου ηθους, εν τοις σφοδρα καταδεεστεροις εαυτον αριθμων, καιτοι πολλης
δεομενοις παιδαγωγιας και διορθωσεως. Ει γαρ και τους τυχοντας εις και δευτερος
πειρασμος ικανος επελθων σωφρονισαι· πως εκεινος ο παντων ανθρωπων μαλιστα
ταπεινοφροσυνην ασκησας δια παντος του βιου, και τοσαυτα παθων ως μηδεις
ανθρωπων, μετα τοσαυτα ετη και φιλοσοφιαν των ουρανων αξιαν, ταυτης εδειτο
της νουθεσιας; Ὅθεν δηλον οτι και μετριαζων ενταυθα, και τους εφ' εαυτοις μεγα
φρονουντας και αλαζονευομενους καταστελλων λεγει· Ἵνα μη πεποιθοτες ωμεν εφ'
εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι. Και ορα πως αυτους και ταυτηι θεραπευει. Οι μεν γαρ
πειρασμοι, φησι, δι' υμας ημιν επενεχθηναι συνεχωρηθησαν· τοσουτου τιμαται υμας
ο Θεος· Ειτε γαρ θλιβομεθα, φησιν, υπερ της υμων παρακλησεως και σωτηριας· η δε
υπερβολη δι' ημας, ινα μη μεγα φρονωμεν· Καθ' υπερβολην γαρ εβαρηθημεν και
υπερ δυναμιν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι τωι εγειροντι
τους νεκρους. Παλιν του περι αναστασεως αναμιμνησκει λογου, υπερ ου τοσαυτα
ειπεν εν τηι προτεραι Ἐπιστοληι, και απο των παροντων αυτην βε 61.396 βαιων· διο
και επηγαγεν· Ὃς εκ τηλικουτων θανατων εῤρυσατο ημας. Ουκ ειπεν, Ἐκ τοσουτων
κινδυνων, ομου μεν δεικνυς το αφορητον των πειρασμων, ομου δε εκεινον, ονπερ
εφην, πιστουμενος τον λογον. Ἐπειδη γαρ μελλον πραγμα η αναστασις ην, δεικνυσιν
οτι τουτο καθ' εκαστην γινεται την ημεραν. Ὅταν γαρ ανθρωπον απογνωσθεντα, και
προς αυτας ελθοντα του ᾅδου τας πυλας ανελκυσηι, ουδεν ετερον η αναστασιν
επιδεικνυται, απ' αυτου του στοματος ανασπων του θανατου τον εμπεσοντα. ∆ιο και
τοις πολλοις επι των απογνωσθεντων, ειτα ανενεγκοντων εξ αῤρωστιας χαλεπης, η
εκ πειρασμων αφορητων, εθος τουτο λεγειν· Ἀναστασιν νεκρων εωρακαμεν επι
τουδε. Ἠλπικαμεν δε οτι και ετι ρυσεται, συνυπουργουντων και υμων τηι δεησει
υπερ ημων· ινα εν πολλωι προσωπωι το εις ημας χαρισμα δια πολλων ευχαριστηθηι
υπερ ημων. Ἐπειδη το, Ἵνα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, κοινον εδοκει ειναι
εγκλημα και κατηγορια και εκεινων ενιους αινιττομενη, παραμυθειται παλιν το
ειρημενον, τας ευχας τας εκεινων αντι προστασιας μεγαλης καλων και δεικνυς αμα,
οτι διαπαντος εναγωνιον ειναι χρη τον βιον τον ημετερον. Τωι γαρ ειπειν,
Ἠλπικαμεν δε οτι και ρυσεται, πολλων προαναφωνει πειρασμων νιφαδας, ου μην
εγκαταλειψιν ουδαμου, αλλα βοηθειαν παλιν και συμμαχιαν. Ειτα, ινα μη,
ακουοντες οτι διηνεκως μελλουσι κινδυνευειν, καταπεσωσιν, εδειξε προτερον των
κινδυνων το οφελος, οιον το, Ἵνα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις· τουτεστιν, Ἵνα
εν διηνεκει ταπεινοφροσυνηι κατεχηι ημας· και ινα η σωτηρια αυτων ενεργηται, και
ετερα γουν πλειονα· το τωι Χριστωι κοινωνειν· Περισσευει γαρ, φησι, τα παθηματα
του Χριστου εν ημιν· το υπερ των πιστων πασχειν· Ειτε γαρ, φησι, θλιβομεθα, υπερ
της υμων παρακλησεως και σωτηριας· το και αυτην ταυτην διαλαμπειν μειζονως·
Της ενεργουμενης γαρ, φησιν, εν υπομονηι των αυτων παθηματων· το καρτερικους
γινεσθαι· και ετι προς τουτοις, το την αναστασιν οραιν προ των οφθαλμων
διαλαμπουσαν· Ἐκ τηλικουτων γαρ θανατων εῤρυσατο ημας· το εναγωνιους ειναι
και προς αυτον διηνεκως οραιν· Ἠλπικαμεν γαρ, φησιν, οτι και ρυσεται· το ευχαις
προσηλωσθαι· Συνυπουργουντων γαρ, φησι, και υμων τηι δεησει υπερ ημων. ∆ειξας
τοινυν το κερδος των θλιψεων, ειτα εναγωνιους ποιησας, αλειφει παλιν αυτων τα
φρονηματα, και προθυμοτερους εις αρετην ποιει, μεγαλα αυτων μαρτυρων ταις
ευχαις, ει γε ταυταις Παυλον εχαρισαντο· Συνυπουργουντων γαρ υμων υπερ ημων
τηι δεησει, φησι. Τι δε εστιν, Ἵνα εν πολλωι προσωπωι το εις ημας χαρισμα δια
πολλων ευχαριστηθηι υπερ ημων; Ἐῤρυσατο ημας εκ των θανατων εκεινων,
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνυπουργουντων και υμων τηι δεησει, φησι· τουτεστιν, Ευχομενων παντων υμων
υπερ ημων. Το γαρ εις ημας χαρισμα, τουτεστι, την σωτηριαν την ημε 61.397 τεραν
εβουληθη πασιν υμιν χαρισασθαι, ινα τα πολλα προσωπα αυτωι ευχαριστησηι, επειδη
και τα πολλα την χαριν ελαβε. δʹ. Ταυτα δε ελεγεν, ομου μεν και εις τας υπερ ετερων
ευχας αυτους διεγειρων, ομου δε εθιζων και υπερ ων αν ετεροι παθωσιν, ευχαριστειν
αει τωι Θεωι, δεικνυς οτι μαλιστα τουτο βουλεται και αυτος. Οι γαρ μελετησαντες
υπερ ετερων ταυτα ποιειν, πολλωι μαλλον υπερ εαυτων επιδειξονται ταυτα
αμφοτερα. Προς δε τουτοις, και ταπεινοφροσυνην αυτους διδασκει, και εις αγαπην
αγει θερμοτεραν. Ει γαρ αυτος ο τοσουτον αυτων υψηλοτερος ων, εκ των ευχων
εκεινων σεσωσθαι φησι, και χαρισμα αυτων ταις δεησεσι δεδοσθαι αυτωι παρα του
Θεου, εννοησον πως εκεινους εδει διακεισθαι και μετριαζειν. Συ δε μοι κακεινο
σκοπει, οτι καν απο οικτιρμων ο Θεος τι ποιηι, μεγαλα ενταυθα και η ευχη
συμβαλλεται. Ἀρχομενος μεν γαρ, τοις οικτιρμοις αυτου την σωτηριαν ελογισατο· Ὁ
Θεος γαρ, φησι, των οικτιρμων, αυτος ημας εῤρυσατο· ενταυθα δε και ταις ευχαις·
επει κακεινον τον τα μυρια οφειλοντα ταλαντα, μετα το προσπεσειν ηλεησε, καιτοι
γε ειρηται, οτι Σπλαγχνισθεις απελυσεν αυτον· και τηι Χαναναιαι δε μετα την πολλην
προσεδριαν εκεινην και καρτεριαν τοτε εχαρισατο της θυγατρος την σωτηριαν,
καιτοι γε απο ελεου αυτην εσωσεν. Ἀπο τουτου τοινυν μανθανομεν, οτι καν
ελεεισθαι μελλωμεν, αξιους του ελεου προτερον παρεχειν ημας εαυτους χρη. Καν
γαρ ελεος ηι, τους αξιους επιζητει· ου γαρ απλως επεισιν απασι, και τοις αναισθητως
διακειμενοις· Ἐλεησω γαρ, φησιν, ον αν ελεω, και οικτειρησω, ον αν οικτειρω. Ὅρα
γουν και ενταυθα τι φησι· Συνυπουργουντων και υμων τηι δεησει. Και ουτε το παν
αυτοις εδωκεν, ινα μη αυτους επαρηι, ουτε παντη ηλλοτριωσεν αυτους του
κατορθωματος, ινα προτρεψηι και προθυμοτερους εργασηται και συναγαγηι προς
αλληλους αυτους. ∆ιο και ελεγεν, οτι Ὑμιν εχαρισατο μου την σωτηριαν. Και γαρ
και πληθος δυσωπειται πολλακις ο Θεος ομονοουν και συμφωνουν εις ευχην· διο και
προς τον προφητην ελεγεν· Ἐγω δε ου φεισομαι της πολεως ταυτης, εν ηι κατοικουσι
πλειους η δωδεκα μυριαδες ανθρωπων; Ειτα ινα μη νομισηις, οτι πληθος αιδειται
μονον, φησιν· Ἐαν ηι ο αριθμος του Ἰσραηλ ως η αμμος της θαλασσης, το καταλειμμα
σωθησεται. Πως ουν Νινευΐτας εσωσεν; Ὅτι ου πληθος μονον ην, αλλα πληθος μετα
αρετης· μετενοησε γαρ εκαστος απο της οδου αυτου της πονηρας. Και σωζων δε
αυτους ελεγεν, οτι Ουκ εγνωσαν δεξιαν η αριστεραν. Ὅθεν δηλον, οτι και τα
προτερα εξ αφελειας μαλλον επταιον, η πονηριας· και δηλον, εξ ων μετεβαλλοντο,
ολιγων ρηματων ακουσαντες. Ει δε το δωδεκα μυριαδας ειναι μονον ισχυσεν εις το
σωσαι αυτους, τι και προ τουτου αυτους σωθηναι εκωλυσε; Και τινος ενεκεν ουκ ειπε
προς αυτον, Ἐγω δε ου φεισομαι της πολεως ταυτης της ουτω μεταβαλλο 61.398
μενης; αλλα τας μυριαδας παραγει; Ἐκ περιουσιας και τουτο τιθεις. Το μεν γαρ ην
δηλον, η μεταβολη· ο δε αριθμος και η αφελεια, αδηλα τωι προφητηι. Παντοθεν
τοινυν αυτους καταμαλαξαι βουλεται· ισχυει γαρ και πληθος, οταν και αρετη ηι.
Τουτο γουν και αλλαχου δηλοι λεγουσα η Γραφη· Προσευχη δε ην εκτενης υπο της
Ἐκκλησιας προς τον Θεον γινομενη υπερ αυτου· και τοσουτον ισχυσεν, ως,
κεκλεισμενων των θυρων, και αλυσεων επικειμενων, και φυλακων εκατερωθεν
παρακαθευδοντων, εξαγαγειν τον Ἀποστολον και απαλλαξαι παντων εκεινων. Ἀλλ'
ωσπερ, αρετης ουσης, μεγα δυναται· ουτω, κακιας ουσης, ουδεν ονινησι το πληθος.
Και γαρ οι Ἰσραηλιται, περι ων φησιν, οτι ο αριθμος αυτων ην ως η αμμος της
θαλασσης, παντες απωλοντο· και οι επι Νωε δε πολλοι και απειροι ησαν, και ουδεν
αυτους τουτο ωνησε· καθ' εαυτο γαρ ουδεν δυναται πληθος, αλλ' εν προσθηκης
μερει. Σπουδαζωμεν ουν συνιεναι εν ταις δεησεσι, και υπερ αλληλων ευχωμεθα,
καθαπερ υπερ των αποστολων εκεινοι. Και γαρ εντολην πληρουμεν, και εις αγαπην
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλειφομεθα· οταν δε αγαπην ειπω, παντα λεγω τα αγαθα· και ευχαριστειν
σπουδαιοτερον μανθανωμεν. Οι γαρ υπερ των αλλοτριων ευχαριστουντες, πολλωι
μαλλον υπερ των ιδιων. Τουτο και ο ∆αυιδ εποιει λεγων· Μεγαλυνατε τον Κυριον
συν εμοι, και υψωσωμεν το ονομα αυτου επι το αυτο· τουτο και ο Ἀποστολος
πανταχου ζητει· τουτο και ημεις εργαζωμεθα, και εις παντας του Θεου την
ευεργεσιαν εκφερωμεν, ινα κοινωνους λαβωμεν της ευφημιας. Ει γαρ παρα
ανθρωπων τι παθοντες αγαθον, οταν ανακηρυξωμεν, προθυμοτερους αυτους
ποιουμεν· πολλωι μαλλον του Θεου τας ευεργεσιας αναγορευοντες, εις πλειονα
αυτον επισπασομεθα ευνοιαν. Και ει παρα ανθρωπων ευεργετηθεντες, και αλλους
διεγειρομεν εις την κοινωνιαν της ευχαριστιας· πολλωι μαλλον τωι Θεωι πολλους
προσαγειν χρη τους υπερ ημων ευχαριστησοντας. Ει γαρ Παυλος τουτο ποιει,
τοσαυτην εχων την παῤρησιαν, πολλωι μαλλον ημας αναγκαιον τουτο ποιειν. εʹ.
Παρακαλωμεν τοινυν τους αγιους υπερ ημων ευχαριστειν, και αυτοι υπερ αλληλων
τουτο ποιωμεν. Τουτο ιερεων μαλιστα εστι κατορθωμα, επειδη μεγιστον αγαθον.
Προσιοντες γαρ, προτερον υπερ της οικουμενης και των κοινων ευχαριστουμεν
αγαθων. Ει γαρ και κοιναι αι ευεργεσιαι του Θεου, αλλα και συ εν τωι κοινωι εσωθης.
Ὥστε και υπερ της ιδιας κοινην οφειλεις χαριν, και υπερ της κοινης ιδιαζουσαν
δικαιος αν ειης αναφερειν ευφημιαν. Και γαρ τον ηλιον ανηψεν ου σοι μονωι, αλλα
και τωι κοινωι· αλλ' ομως εν τωι μερει το ολον εχεις· και γαρ τοσουτος γεγονε δια το
κοινον· και οραις συ μονος τοσουτον, οσον ειδον παντες ανθρωποι. Ὥστε τοσαυτην
οφειλεις ευχαριστιαν, οσην απαντες· και υπερ των κοινων ευχαριστειν αν ειης
δικαιος, και υπερ της ετερων αρετης. Πολλα γαρ και δι' αλλους πασχομεν καλως. Και
γαρ ει δεκα μονον εν Σοδομοις ευρεθησαν δικαιοι, ουκ αν επαθον, απερ επαθον.
Ὥστε και υπερ της 61.399 ετερων παῤρησιας ευχαριστωμεν. Και γαρ αρχαιος ουτος ο
νομος εστιν, ανωθεν εν τηι Ἐκκλησιαι πεφυτευμενος. Ουτω και Παυλος ευχαριστει
υπερ Ῥωμαιων, υπερ Κορινθιων, υπερ της οικουμενης απασης. Και μη μοι λεγε· Ουκ
εστιν εμον το κατορθωμα. Καν γαρ μη σον ηι, και ουτως ευχαριστειν οφειλεις, οτι το
μελος σου τοιουτον εστιν. Ἄλλως δε και σον αυτο ποιεις δια της ευφημιας, και
κοινωνεις των στεφανων, και ληψηι και αυτος το χαρισμα. ∆ια τοι τουτο και τας
ευχας ουτω γινεσθαι κελευουσιν οι της Ἐκκλησιας νομοι, ου τας υπερ των πιστων
μονον, αλλα και τας υπερ των κατηχουμενων. Τους γαρ πιστους ο νομος διεγειρει
προς την των αμυητων ικετηριαν. Ὅταν γαρ ο διακονος λεγηι, Ὑπερ των
κατηχουμενων εκτενως δεηθωμεν, ουδεν αλλο η τον δημον απαντα των πιστων
διανιστησιν εις τας υπερ εκεινων ευχας. Καιτοι γε αλλοτριοι τεως εισιν οι
κατηχουμενοι. Ουδεπω γαρ του σωματος εισι του Χριστου, ουδεπω μυστηριων
εκοινωνησαν, αλλ' ετι διηιρημενοι τυγχανουσι της αγελης της πνευματικης. Ει δε
υπερ τουτων παρακαλειν δει, πολλωι μαλλον υπερ των μελων των ημετερων. ∆ια
γαρ τουτο και, Ἐκτενως, φησι, δεηθωμεν, ινα μη ως αλλοτριους αποποιησηι, ινα μη
ως ξενους αγνοησηι. Ουδεπω γαρ ευχην εχουσι την νενομισμενην και εισενεχθεισαν
υπο του Χριστου· ουδεπω παῤρησιαν κεκτηνται, αλλ' ετερων δεονται των
μυσταγωγηθεντων. Ἔξω γαρ των βασιλικων εστηκασιν αυλων, ποῤρω των ιερων
περιβολων. ∆ια τουτο και απελαυνονται, των φρικτων ευχων εκεινων γινομενων.
∆ια τουτο και σε παρακαλει δεισθαι υπερ αυτων, ινα μελη γενωνται σα, ινα μη ετι
ωσι ξενοι και ηλλοτριωμενοι. Το γαρ, ∆εηθωμεν, ου τοις ιερευσι λεγεται μονον,
αλλα και τοις εις τον λαον συντελουσιν. Ὅταν γαρ ειπηι, Στωμεν καλως, δεηθωμεν,
παντας, εις την ευχην παρακαλει. Ειτα αρχομενος της ευχης φησιν· Ἵνα ο
πανελεημων και οικτιρμων Θεος επακουσηι των δεησεων αυτων. Ἵνα γαρ μη λεγηις,
Τι δεηθωμεν; ηλλοτριωμενοι εισιν, ουδεπω συνημμενοι· ποθεν εχω δυσωπησαι τον
Θεον; ποθεν εχω πεισαι μεταδουναι ελεου και συγγνωμης αυτοις; ινα μη ταυτα
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζητων απορηις, ορα πως σου λυει την αποριαν λεγων· Ἵνα ο πανελεημων και
οικτιρμων Θεος. Ἤκουσας, Πανελεημων Θεος; Μη απορει λοιπον· ο γαρ
πανελεημων παντας ελεει, και αμαρτωλους και φιλους. Μη τοινυν λεγε, Πως υπερ
αυτων προσελθω; αυτος επακουσει των δεησεων αυτων. ∆εησις δε κατηχουμενων
τις αν ειη, αλλ' η ωστε μη μειναι κατηχουμενους; Ειτα και υπαγορευει της ικετηριας
τον τροπον. Τις δε ουτος εστιν; Ἵνα διανοιξηι τα ωτα των καρδιων αυτων. Μεμυκε
γαρ ετι, και βεβυσται. Ὦτα δε ου ταυτα φησι τα εξωθεν, αλλα τα της διανοιας. Ὥστε
ακουσαι α οφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε και επι καρδιαν 61.400 ανθρωπου
ουκ ανεβη. Ουδε γαρ ηκουσαν των αποῤρητων μυστηριων, αλλα ποῤρω που και
μακραν εστηκασι. Καν ακουσωσι δε, ουκ ισασι τα λεγομενα· συνεσεως γαρ δειται
πολλης εκεινα, ουκ ακροασεως μονης· τας ενδον δε ουδεπω εχουσιν ακοας. ∆ιο και
προφητικον αυτοις επευχεται χαρισμα· και γαρ ο προφητης ουτως ελεγεν· Ὁ Θεος
διδωσι μοι γλωσσαν παιδειας, του γνωναι ηνικα δει ειπειν λογον· οτι αυτος ανοιγει
μου το στομα, εδωκε μοι πρωι, προσεθηκε μοι ωτιον ακουειν. Ὥσπερ γαρ οι
προφηται αλλως ηκουον παρα τους πολλους, ουτω και οι πιστοι παρα τους
κατηχουμενους. Ἐντευθεν μανθανει και ο κατηχουμενος, μη παρα ανθρωπων ταυτα
μανθανειν, μηδε ακουειν (Μη καλεσητε γαρ, φησι, διδασκαλον επι της γης), αλλ'
ανωθεν εκ των ουρανων· Ἔσονται γαρ παντες διδακτοι Θεου. ∆ιο φησι· Και
κατηχησηι αυτους τον λογον της αληθειας· ωστε ενδοθεν αυτοις ενηχεισθαι. Ὡς γαρ
ειδεναι χρη, ουδεπω ισασι τον λογον της αληθειας. Ἵνα κατασπειρηι τον φοβον
αυτου εν αυτοις. Ἀλλ' ουκ αρκει τουτο· τα μεν γαρ επεσε παρα την οδον, τα δε επι
της πετρας. ϛʹ. Ἀλλ' ημεις ουχ ουτως αιτουμεν· αλλ' ωσπερ επι γης λιπαρας ανοιγει
τας αυλακας το αροτρον, ουτω και ενταυθα γενεσθαι δεομεθα, ωστε νεωθεντας εν
τωι βαθει της διανοιας δεξασθαι τα καταβαλλομενα, και παν οπερ ηκουσαν μετα
ακριβειας κατασχειν. ∆ιο και επαγει λεγων· Και βεβαιωσηι την πιστιν αυτου εν ταις
διανοιαις αυτου. Τουτεστιν, ινα μη εξεπιπολης κεηται, αλλ' ινα κατα βαθους βαληι
την ριζαν. Ἵνα αποκαλυψηι αυτοις το ευαγγελιον της δικαιοσυνης. ∆εικνυσι διπλουν
το καλυμμα· το μεν δια το μεμυκεναι αυτων τους οφθαλμους της διανοιας, το δε δια
το κεκαλυφθαι αυτοις το ευαγγελιον. ∆ιο ανωτερω μεν ελεγεν· Ἵνα διανοιξηι τα ωτα
των καρδιων αυτων· ενταυθα δε, Ἵνα αποκαλυψηι αυτοις το ευαγγελιον της
δικαιοσυνης· τουτεστιν, ινα και αυτους σοφους εργασηται και επιτηδειους προς
υποδοχην, και ινα διδαξηι, και καταβαληι τα σπερματα. Ἄν τε γαρ επιτηδειοι ωσιν,
ουδεν οφελος, του Θεου μη εκκαλυπτοντος· αν τε αποκαλυψηι, μη δεξωνται δε,
παλιν εις το αυτο η ζημια περιισταται. ∆ια τουτο αμφοτερα αιτουμεν, ινα και ανοιξηι
τας καρδιας, και αποκαλυψηι το ευαγγελιον. Ουδε γαρ, ει κοσμος κεοιτο βασιλικος
ανωθεν κεκαλυμμενος, εσται τι πλεον οφθαλμων βλεποντων· ωσπερ ουν ουδε
γεγυμνωμενου, τουτων μη εγρηγοροτων. Ταυτα δε αμφοτερα γινεται, αν εκεινοι
ελωνται προτερον. Τι δη εστιν, Ευαγγελιον δικαιοσυνης; Το ποιουν δικαιους. ∆ια
τουτων γαρ εις επιθυμιαν αυτους αγει του βαπτισματος, δεικνυς οτι ουχ
αμαρτηματων αφεσεως εστι μονον το ευαγγελιον, αλλα και δικαιοσυνης ποιητικον.
Ἵνα αυτοις δοιη νουν ενθεον, σωφρονα λογισμον, και εναρετον πολιτειαν.
Ἀκουετωσαν οι πιστοι, οσοι τοις βιωτικοις εισι προσηλωμενοι πραγμασιν. Ει γαρ τοις
αμυητοις 61.401 κελευομεθα ταυτα αιτειν, εννοησον εν τισιν ημας ειναι χρη, τους
ταυτα ετεροις αιτουντας· και γαρ εφαμιλλον δει τωι Ευαγγελιωι την πολιτειαν εχειν.
∆ιο δη και της ευχης ο νομος απο των δογματων επι την πολιτειαν μεταβαινει.
Ειπων γαρ, Ἵνα αποκαλυψηι αυτοις το ευαγγελιον της δικαιοσυνης, επηγαγεν· Ἵνα
δωι αυτοις νουν ενθεον. Τι δε εστιν, ενθεον; Ἵνα ο Θεος οικηι εν αυτωι· Ἐνοικησω
γαρ, φησιν, εν αυτοις και εμπεριπατησω. Ὅταν γαρ γενηται δικαιος ο νους, οταν
αποδυσηται τα αμαρτηματα, οικος γινεται του Θεου· οταν δε ο Θεος ενοικηι, ουδεν
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπινον εσται λοιπον. Και ουτω γινεται ενθους ο νους, απαντα φθεγγομενος
εκειθεν, ωσπερ ουν και οικος του Θεου ενδον οικουντος. Ὁ αισχρολογων αρα ουκ
εχει ενθεον νουν, ουδε ο ευτραπελιαι και γελωτι χαιρων. Σωφρονα λογισμον. Και τι
ποτε εστι σωφρονα λογισμον εχειν; Το την υγειαν κεκτησθαι την κατα ψυχην· ως ο
γε κατεχομενος επιθυμιαι πονηριας, και προς τα παροντα επτοημενος, ουκ αν ειη
σωφρων, τουτεστιν, υγιης. Και ωσπερ ο νοσων και των ου προσηκοντων επιθυμει,
ουτω και ουτος. Και εναρετον πολιτειαν. Τα γαρ δογματα πολιτειας χρειαν εχει.
Ἀκουσατε τουτων, οι προς τωι τελει του βιου επι το βαπτισμα ιοντες. Ἡμεις μεν γαρ
ευχομεθα, ινα μετα το βαπτισμα και πολιτειαν σχητε· συ δε σπευδεις και παντα
ποιεις, ωστε πολιτειας ερημος απελθειν. Τι γαρ, ει και δικαιος γινηι, αλλ' απο της
πιστεως μονης; Ἡμεις δε και την απο των κατορθωματων ευχομεθα σχειν
παῤρησιαν. ∆ιαπαντος τα αυτου νοειν, τα αυτου φρονειν, τα αυτου μελεταιν.
Σωφρονα γαρ λογισμον και εναρετον πολιτειαν ου μιαν ημεραν ουδε δυο και τρεις
αιτουμεν μονον, αλλα δια παντος του βιου και της ζωης, και την υποθεσιν των
αγαθων απαντων, το τα αυτου φρονειν. Οι γαρ πολλοι τα εαυτων ζητουσιν, ου τα
Ἰησου Χριστου. Πως ουν τουτο αν γενοιτο; δει γαρ μετα της ευχης και τα παρ'
εαυτων συνεισφερειν. Ἐαν εν τωι νομωι αυτου καταγινωμεθα ημερας και νυκτος· διο
και επαγει τουτο αιτων· Ἐν τωι νομωι αυτου καταγινεσθαι. Και ωσπερ ανω το,
∆ιαπαντος, ειπεν, ουτως ενταυθα, Ἡμερας και νυκτος. ∆ιο και αισχυνομαι δια τους
απαξ του ενιαυτου μολις εν εκκλησιαι φαινομενους. Τινα γαρ σχοιεν απολογιαν οι
δι' ημερας και νυκτος ουχ απλως ομιλειν τωι νομωι, αλλα καταγινεσθαι κελευομενοι,
τουτεστι προσαδολεσχειν, και μηδε το πολλοστον μερος της ζωης τουτο ποιουντες,
των εντολων αυτου μνημονευειν, τα δικαιωματα αυτου φυλασσειν; ζʹ. Ειδες σειραν
αριστην, και πως εκαστον αυτων του πλησιον εχεται, πασης χρυσης αλυσεως
ασφαλεστερον τε και ευπρεπεστερον συγκειμενον; Αιτησας γαρ νουν ενθεον, λεγει
πως αν γενοιτο ουτος. Πως δ' αν γενοιτο; Ἐκ του διαπαντος αυτον μελεταιν. Τουτο δε
πως αν συμβαιη; Ἐκ του τωι νομωι προσεχειν διηνεκως. Πως δ' αν πεισθειησαν
ανθρωποι τουτο, Ει τας εντολας αυτου τηροιεν· μαλλον δε εκ του τωι νομωι
προσεχειν, και το τας εντολας τηρειν γινεται· ωσπερ ουν και εκ του τα αυτου
φρονειν και ενθεον εχειν νουν, το τα αυτου μελεταιν. Ἕκαστον 61.402 γαρ των
ειρημενων και συγκατασκευαζει το πλησιον, και συγκατασκευαζεται παρ' αυτου,
συνεχον τε αυτο και συνεχομενον παρ' αυτου. Ἔτι εκτενεστερον υπερ αυτων
παρακαλεσωμεν. Ἐπειδη γαρ εν τωι μακρωι λογωι καταδαρθανειν ειωθεν η ψυχη,
παλιν αυτην διανιστησι. Μεγαλα γαρ βουλεται τινα αιτησαι παλιν και υψηλα· διο
φησιν· Ἔτι εκτενεστερον υπερ αυτων παρακαλεσωμεν. Τι δε τουτο εστιν; Ἵνα
εξεληται αυτους απο παντος πονηρου και ατοπου πραγματος. Ἐνταυθα το μη
εισελθειν εις πειρασμον και το πασης επιβουλης απαλλαγηναι αιτουμεν αυτοις
σωματικων τε ομου και πνευματικων· διο και επαγει λεγων· Ἀπο παντος
αμαρτηματος διαβολικου, και πασης περιστασεως του Ἀντικειμενου· τους
πειρασμους δηλων και τας αμαρτιας. Ευπεριστατον γαρ η αμαρτια, παντοθεν
ισταμενη, εμπροσθεν, οπισθεν, και ουτως ημας καταβαλλουσα. Ἐπειδη γαρ ειπεν α
δει γενεσθαι παρ' ημων, εν τωι νομωι αυτου καταγινεσθαι, των εντολων αυτου
μνημονευειν, τα δικαιωματα αυτου φυλαττειν· πειθει λοιπον, οτι ουδε ταυτα αρκει,
αν μη αυτος παρηι και βοηθηι. Ἐαν γαρ μη Κυριος οικοδομησηι οικον, εις ματην
εκοπιασαν οι οικοδομουντες αυτον· και μαλιστα επι τουτων, οι ετι προκεινται τωι
διαβολωι, και υπο την αρχην εισι την αυτου. Και ιστε ταυτα οι μεμυημενοι.
Ἀναμνησθητε γουν των ρηματων εκεινων, δι' ων απεταξασθε αυτου τηι τυραννιδι,
γονυ κλιναντες, και προς τον Βασιλεα αυτομολησαντες, και τα φρικωδη εκεινα
φθεγξαμενοι ρηματα, δι' ων παιδευομεθα μηδεν αυτωι καθολου πειθεσθαι.
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀντικειμενον δε αυτον καλει και διαβολον, επειδη και Θεον προς ανθρωπους
διαβαλλει, και ημας προς Θεον, και παλιν ημας αυτους προς αλληλους· ποτε μεν γαρ
τον Ἰωβ προς τον Θεον, λεγων· Μη δωρεαν σεβεται Ἰωβ τον Κυριον; και παλιν τον
Θεον προς τον Ἰωβ· Πυρ κατηλθεν εκ του ουρανου· και προς τον Ἀδαμ παλιν τον
Θεον, οτε ελεγε διανοιχθησεσθαι αυτων τους οφθαλμους· και προς πολλους των νυν
ανθρωπων, λεγων· Ου προνοει Θεος των ορωμενων, αλλα δαιμοσιν αφηκε τα καθ'
υμας· και προς πολλους δε των Ἰουδαιων τον Χριστον διεβαλε, πλανον και γοητα
καλων. Πως δε ενεργει, ισως βουλεται τις ακουσαι. Ὅταν μη ευρηι νουν ενθεον, οταν
μη σωφρονα ψυχην, οταν μη μνημονευηι των εντολων του Θεου, μηδε φυλασσηι τα
δικαιωματα αυτου, τοτε αιχμαλωτον λαβων απεισιν. Ὁ γουν Ἀδαμ ει εμνημονευε
της εντολης λεγουσης, Ἀπο παντος ξυλου φαγηι, ει εφυλασσε το δικαιωμα το λεγον,
Ἧ αν ημεραι φαγητε, τοτε θανατωι αποθανεισθε· ουκ αν επαθεν απερ επαθεν. Ἵνα
καταξιωσηι αυτους εν καιρωι ευθετωι της του λουτρου παλιγγενεσιας, της αφεσεως
των αμαρτιων. Τα μεν γαρ παροντα αιτουμεν, τα δε μελλοντα· και φιλοσοφουμεν
υπερ του λουτρου, και εν τηι αιτησει παιδευομεν αυτους ειδεναι αυτου την ισχυν.
Ἐντευθεν γαρ ηδη ο λογος 61.403 αυτους συνεθιζει ειδεναι, οτι αναγεννησις το
πραγμα εστι, και παλιν γεννωμεθα, ωσπερ απο της μητρας, ουτως απο των υδατων·
ινα μη λεγωσι κατα τον Νικοδημον, Πως δυναται τις γεννηθηναι γερων ων; μη
δυναται εις την κοιλιαν της μητρος αυτου εισελθειν, και γεννηθηναι ανωθεν; Ειτα,
επειδη αφεσιν ειπεν αμαρτιων, δια των εξης αυτην πιστουται λεγων· Του ενδυματος
της αφθαρσιας. Ὁ γαρ υιοτητα ενδυομενος, δηλον οτι αφθαρτος γινεται. Τι δε εστιν,
Ἐν καιρωι ευθετωι; Ὅταν ευ διακειμενος ηι, οταν μετα προθυμιας και πιστεως προσιηι·
του γαρ πιστου καιρος ευθετος ουτος εστιν. Ἵνα ευλογησηι τας εισοδους αυτων και
τας εξοδους, παντα τον βιον αυτων. Ἐνταυθα δε και σωματικον τι αιτειν
κελευονται, ως ετι ασθενεστεροι οντες. Τους οικους αυτων, και τας οικετιας.
Τουτεστιν, αν τε θεραποντας εχωσιν, αν τε συγγενεις, αν τε ετερους τινας
προσηκοντας. Ταυτα γαρ ην της Παλαιας τα επαθλα· και ουδεν ουτω δεινον εδοκει
ειναι, ως χηρεια, ως απαιδια, ως τα πενθη τα αωρα, ως το εν λιμωι ειναι, ως το μη εξ
ουριας τα πραγματα αυτοις φερεσθαι. ∆ια δη τουτο και τουτους αφιησιν
εμφιλοχωρειν ταις αιτησεσι ταις σωματικωτεραις, κατα μικρον αυτους αναβιβαζων.
Τουτο γαρ και ο Χριστος ποιει, τουτο και ο Παυλος, παλαιων μεμνημενος ευλογιων·
ο μεν Χριστος, οταν λεγηι· Μακαριοι οι πραεις, οτι αυτοι κληρονομησουσι γην· ο δε
Παυλος, Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου, και εσηι μακροχρονιος επι της γης.
Τα τεκνα αυτων ινα αυξησας ευλογησηι, και εις μετρον ηλικιας αγαγων σοφισηι. ηʹ.
Παλιν ενταυθα και σωματικον και πνευματικον, ατε νηπιωδεστερον διακειμενοις.
Ειτα το υστερον καθολου πνευματικον· Ἵνα κατευθυνηι αυτοις παντα τα προκειμενα
προς το συμφερον. Ου γαρ απλως τα προκειμενα, αλλα προς το συμφερον. Πολλακις
γαρ προκειται αποδημια, αλλ' ου συμφερει· ετερον τι τοιουτον, αλλ' ουκ εστι
λυσιτελουν. Ἀπο τουτων παιδευονται εν πασιν ευχαριστειν τωι Θεωι, ως
συμφεροντως γινομενοις. Και μετα ταυτα παντα εγειρεσθαι κελευει λοιπον.
Προτερον γαρ αυτους χαμαι ριψας, οτε ᾔτησαν απερ ᾔτησαν και παῤρησιας
ενεπλησθησαν, ανιστησιν αυτους ο λογος, και κελευει λοιπον και αυτους εχεσθαι
της προς τον Θεον ικετηριας. Τα μεν γαρ ημεις λεγομεν, τα δε αυτοις επιτρεπομεν,
ηδη τας θυρας αυτοις ανοιγοντες του αιτειν· καθαπερ τους παιδας προτερον μεν
αυτοι διδασκομεν, επειτα δε και δι' εαυτων φθεγγεσθαι κελευομεν λεγοντες· Τον
αγγελον της ειρηνης αιτησατε, οι κατηχουμενοι. Ἔστι γαρ αγγελος κολασιν εχων,
ως οταν λεγηι· Ἀποστολην δι' αγγελων πονηρων. Ἔστιν ολοθρευτης. ∆ια τουτο τον
αγγελον της ειρηνης κελευομεν αιτειν, παιδευοντες, ο παντων εστι συνδεσμος των
αγαθων, ειρηνη, τουτο ζητειν, ωστε πασης απηλλαχθαι μαχης, παντος πολεμου,
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασης στασεως. Ειρηνικα υμιν παντα τα προκειμενα. Καν 61.404 γαρ φορτικον ηι τι,
ειρηνην δε εχηι, κουφον εστι. ∆ια τουτο και ο Χριστος ελεγεν· Ειρηνην την εμην
διδωμι υμιν. Ουδεν γαρ ουτως οπλον ισχυρον τωι διαβολωι, ως μαχη και εχθρα και
πολεμος. Ειρηνικην την παρουσαν ημεραν, και πασας τας ημερας της ζωης υμων
αιτησασθε. Ειδες πως παλιν ολοκληρον τον βιον εν αρετηι κελευει ειναι; Χριστιανα
υμων τα τελη· το κεφαλαιον των αγαθων, το καλον και το συμφερον. Ὃ γαρ μη
καλον, ουδε συμφερον. Ἄλλη γαρ παρ' ημιν των συμφεροντων η φυσις παρα την
των πολλων υποληψιν. Ἑαυτους τωι ζωντι Θεωι και τωι Χριστωι αυτου παραθεσθαι.
Ουπω γαρ των υπερ ετερων αυτοις επιτρεπομεν, αλλ' αγαπητον υπερ αυτων
δυνασθαι δεισθαι. Ειδες ευχην απηρτισμενην, και δογματων ενεκεν και πολιτειας;
Ὅταν γαρ Ευαγγελιον ειπωμεν, οταν ενδυμα αφθαρσιας, οταν λουτρον
παλιγγενεσιας, τα δογματα ειπομεν παντα· οταν νουν ενθεον, οταν σωφρονα
λογισμον, οταν τα αλλα απερ ειρηκαμεν, την πολιτειαν ηινιξαμεθα. Ειτα κλιναι τας
κεφαλας κελευομεν, τεκμηριον του τας ευχας ακουσθηναι ποιουμενοι το τον Θεον
ευλογειν. Ου γαρ δη ανθρωπος εστιν ο ευλογων, αλλα δια της εκεινου χειρος και
γλωττης αυτωι προσαγομεν τωι Βασιλει τας κεφαλας των παρεστωτων. Και
επιβοωσιν απαντες το, Ἀμην. Ταυτα δε μοι παντα τινος ενεκεν ειρηται; Ἵνα διδαξω
οτι το ετερων δει ζητειν, ινα μη νομισωσιν οι πιστοι μηδεν ειναι προς αυτους, οταν
ταυτα λεγηται. Ου γαρ δη τοις τοιχοις ο διακονος λεγει· ∆εηθωμεν υπερ των
κατηχουμενων. Ἀλλα τινες ουτως εισιν ανοητοι και βλακες και διαλελυμενοι, ως μη
μονον εν τωι καιρωι των κατηχουμενων, αλλα και εν τωι καιρωι των πιστων εσταναι
και διαλεγεσθαι. Ἐντευθεν παντα διεστραπται, εντευθεν παντα απολωλεν, οτι εν τωι
καιρωι, εν ωι μαλιστα δει τον Θεον καταλλαττειν, εν τουτωι παροξυνοντες απιμεν. Και
γαρ επι των πιστων υπερ επισκοπων, υπερ πρεσβυτερων, υπερ βασιλεων, υπερ των
κρατουντων, υπερ γης και θαλασσης, υπερ αερων, υπερ της οικουμενης απασης
κελευομεθα προσιεναι τωι φιλανθρωπωι Θεωι. Ὅταν ουν οι τοσαυτην οφειλοντες
εχειν παῤρησιαν, ως υπερ αλλοτριων δεισθαι, μηδε υπερ εαυτων νηφοντες
προσευχωμεθα, τις ημιν η απολογια; ποια συγγνωμη; ∆ιο δη παρακαλω ταυτα παντα
εννοησαντας, ειδεναι καιρον ευχης, και μεταρσιους γινεσθαι, και απαλλαττεσθαι της
γης, και αυτων απτεσθαι των αψιδων του ουρανου, ινα δυνηθωμεν τον Θεον ιλεων
ποιησαι, και τυχειν των επηγγελμενων αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην. 61.405 ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ. Ἡ γαρ καυχησις ημων αυτη εστι, το μαρτυριον της
συνειδησεως ημων, οτι εν απλοτητι και ειλικρινειαι, ουκ εν σοφιαι σαρκικηι, αλλ' εν
χαριτι Θεου ανεστραφημεν εν τωι κοσμωι. αʹ. Ἐνταυθα παλιν και ετεραν
παρακλησεως υποθεσιν ου μικραν ημιν ανακαλυπτει, αλλα και σφοδρα μεγαλην, και
ικανην ανορθωσαι διανοιαν υπο κινδυνων βαπτιζομενην. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι Ὁ
Θεος ημας εῤρυσατο, και τοις οικτιρμοις αυτου και ταις ευχαις τουτων το παν
ανεθηκεν· ινα μη ταυτηι τον ακροατην υπτιον ποιησηι, τωι ελεωι του Θεου μονον και
ταις ετερων ευχαις θαῤρουντα, δεικνυσιν οτι και αυτοι ου μικρον οικοθεν
συνεισηνεγκαν. Και εδηλωσε μεν αυτο και εμπροσθεν ειπων, οτι Καθως περισσευει
τα παθηματα του Χριστου, περισσευει και η παρακλησις ημων· ενταυθα δε και ετερον
τι λεγει οικειον κατορθωμα. Ποιον δη τουτο; Ὅτι εν καθαρωι συνειδοτι και αδολωι
πανταχου της οικουμενης αναστρεφομεθα, φησιν. Ου μικρον δε τουτο ημιν εις
παραμυθιαν και παρακλησιν· μαλλον δε ουκ εις παρακλησιν μονον, αλλα και εις
ετερον, ο πολλωι μειζον της παρακλησεως εστι, και εις καυχησιν. Ταυτα δε ελεγε,
κακεινους παιδευων εν ταις θλιψεσι μη καταπιπτειν, αλλα και εναβρυνεσθαι, οταν
καθαρον εχωσι συνειδος, και ηρεμα καθαπτομενος των ψευδαποστολων. Και ωσπερ
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τηι προτεραι φησιν, οτι Ἀπεστειλε με Χριστος ευαγγελιζεσθαι, ουκ εν σοφιαι λογου,
ινα μη κενωθηι ο σταυρος του Χριστου· και, Ἵνα η πιστις υμων μη ηι εν σοφιαι
ανθρωπων, αλλ' εν δυναμει Θεου· ουτω και ενταυθα φησιν· Ουκ εν σοφιαι, αλλ' εν
χαριτι Χριστου. Και ετερον δε τι ηινιξατο ειπων, Ουκ εν σοφιαι, τουτεστιν, ουκ εν
απατηι, και ταυτηι βαλλων την εξω παιδευσιν. Ἡ γαρ καυχησις ημων αυτη εστι, φησι,
το μαρτυριον της συνειδησεως ημων· τουτεστιν, Ἡ συνειδησις ημων, ουκ εχουσα
ημας καταδικαζειν, ως επι πονηροις πραγμασιν ελαυνομενους. Καν γαρ μυρια
πασχωμεν δεινα, καν παντοθεν βαλλωμεθα και κινδυνευωμεν, αρκει εις παραμυθιαν
ημιν, μαλλον δε ου μονον εις παραμυθιαν, αλλα και εις το στεφανουσθαι, το
συνειδος, καθαρον ον και μαρτυρουν ημιν, οτι δι' ουδεν πονηρον, αλλα δια το τωι
Θεωι δοκουν ταυτα πασχομεν, δι' αρετην, δια φιλοσοφιαν, δια την των πολλων
σωτηριαν. Ἐκεινη μεν ουν η προτερα παρακλησις παρα του Θεου ην· αυτη δε παρ'
αυτων και της του βιου καθαροτητος συνεισηγετο. ∆ιο και καυχησιν αυτην καλει,
οτι της οικειας αυτων αρετης κατορθωμα ην. Τις ουν εστιν η καυχησις, και τι
μαρτυρει ημιν το συνειδος ημων, Ὅτι εν απλοτητι και εν ειλικρινειαι; Τουτεστιν,
ουδεν δολερον, ουχ υποκρισιν, ουκ ειρωνειαν, ου κολακειαν, ουκ επιβουλην και
απατην, ουκ αλλο τι των τοιουτων ουδεν, αλλ' εν ελευθεριαι πασηι, εν απλοτητι, εν
αληθειαι, εν καθαραι και απονηρωι γνωμηι, εν αδολωι διανοιαι, ουδεν εχοντες συν
61.406 εσκιασμενον, ουδε υπουλον. Ουκ εν σοφιαι σαρκικηι. Τουτεστιν, ουκ εν
κακουργιαι ουδε πονηριαι, ουδε εν δεινοτητι λογων η εν συμπλοκηι σοφισματων·
ταυτην γαρ λεγει σοφιαν σαρκικην. Και εφ' ωι μεγα εφρονουν εκεινοι, τουτο ουτος
αρνειται και διωθειται, δεικνυς εκ πολλου του περιοντος ουκ ον αξιον καυχησεως
τουτο, και οτι ου μονον αυτο ου ζητει, αλλα και διακρουεται και επαισχυνεται. Ἀλλ'
εν χαριτι Θεου ανεστραφημεν εν τωι κοσμωι. Τι εστιν, Ἐν χαριτι Θεου; Την παρ'
αυτου σοφιαν, την παρ' αυτου δυναμιν δεδομενην ημιν ενδεικνυμενοι δια των
σημειων, δια του περιγενεσθαι σοφων, ρητορων, φιλοσοφων, βασιλεων, δημων,
ιδιωται τυγχανοντες, και μηδεν της εξωθεν σοφιας επιφερομενοι. Ουχ η τυχουσα δε
αυτη παρακλησις τε και καυχησις του συνειδεναι εαυτοις, οτι ουκ ανθρωπινηι
δυναμει εκεχρηντο, αλλα θειαι χαριτι παντα κατωρθουν. Ἐν τωι κοσμωι. Ουτως ουκ εν
Κορινθωι μονον, αλλα και πανταχου της οικουμενης. Περισσοτερως δε προς υμας. Τι
περισσοτερως προς υμας; Ἐν χαριτι Θεου ανεστραφημεν. Και γαρ σημεια και
θαυματα παρ' υμιν επεδειξαμεθα, και πλειονα ακριβειαν και βιον αληπτον. Και γαρ
και τουτο χαριν Θεου καλει, και τα οικεια κατορθωματα αυτηι λογιζομενος. Ἐκει γαρ
και τα σκαμματα υπερεβη, αδαπανον τιθεις το Ευαγγελιον, δια το της ασθενειας
αυτων φειδεσθαι. Ου γαρ αλλα γραφομεν υμιν, αλλ' η α αναγινωσκετε η και
επιγινωσκετε. Ἐπειδη γαρ μεγαλα εφθεγξατο υπερ εαυτου, και εδοξεν εαυτωι
μαρτυρειν, οπερ ην φορτικον, παλιν αυτους παραγει μαρτυρας των λεγομενων. Μη
γαρ τις νομιζετω πραγματων ειναι κομπον τα λεγομενα, φησι· ταυτα γαρ υμιν
δηλουμεν, α αυτοι υμεις ιστε· και οτι ου ψευδομεθα, προ των αλλων αν ημιν
μαρτυρησετε. Ἀναγινωσκοντες γαρ επιγινωσκετε, οτι α συνιστε ημιν εν τοις εργοις,
ταυτα και εν τοις γραμμασι λεγομεν· και ουκ εναντιουται υμων η μαρτυρια ταις
Ἐπιστολαις, αλλα συναιδει τηι αναγνωσει η γνωσις, ην προλαβοντες ειχετε περι
ημων. Καθως και επεγνωτε ημας απο μερους. Ουδε γαρ εξ ακοης ιστε, φησι, τα καθ'
ημας, αλλ' απ' αυτης της πειρας. Το δε, Ἀπο μερους, μετριαζων ειπεν. Ἔθος γαρ
αυτωι τουτο, επειδαν μεγα τι φθεγξηται κατεπειγουσης αναγκης (ουδε γαρ αλλως
αυτο ποιει), ταχεως συστελλειν παλιν τον εκ των ειρημενων ογκον βουλομενος.
Ἐλπιζω δε οτι και εως τελους επιγνωσεσθε. βʹ. Ειδες παλιν απο των παρελθοντων τα
μελλοντα πιστουμενον, και ουκ απο των παρελθοντων μονον, αλλα και απο της του
Θεου δυναμεως; Ου γαρ απλως απεφηνατο, αλλα το παν επ' αυτον εῤριψε και 61.407
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την εις αυτον ελπιδα. Ὅτι καυχημα υμων εσμεν, καθαπερ και υμεις ημων, εν τηι
ημεραι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ἐνταυθα τον εκ των ειρημενων
υποτεμνεται φθονον, μεριστας αυτους και κοινωνους ποιησας της δοξης των αυτου
κατορθωματων. Ου γαρ μεχρις ημων εστηκεν, αλλα και εις υμας διαβαινει, και παλιν
αφ' υμων εις ημας. Ἐπειδη γαρ επηρεν εαυτον, και των παρελθοντων παρεσχεν
αποδειξιν, και τα μελλοντα ενεγγυησατο· ωστε μη επισκηψαι τους ακουοντας ως
μεγαληγορουντι, μηδε εις βασκανιαν, οπερ εφην, εξενεχθηναι, κοινοι το καυχημα,
και αυτων ειναι φησι τον των εγκωμιων στεφανον τουτον. Ἂν γαρ τοιουτοι
φανωμεν, φησιν, ο επαινος ημων υμων η δοξα· ωσπερ ουν και υμων ευδοκιμουντων
ημεις αγαλλομεθα και σκιρτωμεν και στεφανουμεθα. Παλιν κανταυθα πολυ το της
ταπεινοφροσυνης αυτου δι' ων ειρηκεν επιδεικνυται. Ου γαρ ως διδασκαλος
μαθηταις, αλλ' ως μαθητης μαθηταις ομοτιμοις διαλεγομενος, ουτως εξισαζει τον
λογον. Και θεα πως αυτους υψηλους ποιει, και φιλοσοφιας πληροι, παραπεμπων
εκεινηι τηι ημεραι. Μη γαρ μοι τα παροντα ειπητε, φησι, τουτεστι, τα ονειδη, τας
λοιδοριας, τα σκωμματα τα παρα των πολλων· ουδεν γαρ μεγα τα ενταυθα, ουτε τα
χρηστα ουτε τα λυπηρα, ου τα σκωμματα, ου τα εγκωμια τα παρα των ανθρωπων·
αλλ' αναμνησθητε μοι της ημερας εκεινης της φοβερας και φρικωδους, εν ηι παντα
ανακεκαλυμμενα. Τοτε γαρ και ημεις εν υμιν και υμεις εν ημιν καλλωπισθησεσθε,
οταν και υμεις φαινησθε τοιουτους εχοντες διδασκαλους, μηδεν ανθρωπινον
διδασκοντας, μηδε πονηριαι συνεζηκοτας, μηδε λαβην τινα δεδωκοτας, και ημεις
τοιουτους εχοντες μαθητας, μηδεν ανθρωπινον πασχοντας, μηδε σαλευομενους,
αλλα μετα προθυμιας παντα υποδεχομενους, και μηδαμοθεν παραλογιζομενους. Και
νυν μεν γαρ ταυτα δηλα τοις νουν εχουσι· τοτε δε πασιν. Ὥστε ει και θλιβομεθα νυν,
ου μικραν και ταυτην εχομεν παραμυθιαν· νυν μεν την απο του συνειδοτος, τοτε δε
και την απο της εκλαμψεως αυτης. Νυν μεν γαρ το συνειδος ημων οιδεν, οτι χαριτι
Θεου παντα ποιουμεν, ως και υμεις ιστε και εισεσθε· τοτε δε και παντες μαθησονται
ανθρωποι και τα ημετερα και τα υμων, και οψονται δι' αλληλων ημας
δοξαζομενους. Ἵνα γαρ μη δοξηι μονος αυτος ειναι λαμπρος απο της καυχησεως, και
αυτοις διδωσιν αιτιαν του καυχηματος, και απαγει των παροντων λυπηρων. Και
οπερ επι της παρακλησεως εποιησεν ειπων, οτι ∆ι' υμας παρακαλουμεθα, τουτο και
ενταυθα ποιει, ∆ι' υμας καυχωμεθα λεγων, ωσπερ και υμεις δι' ημας, πανταχου
κοινωνους αυτους ποιων απαντων, της παρακλησεως, των παθηματων, της
σωτηριας της αυτου· και γαρ την σωτηριαν ταυτην ταις ευχαις αυτων λογιζεται·
Συνυπουργουντων γαρ υμων τηι δεησει, φησιν, εῤρυσατο ημας ο Θεος. Ουτω δη και
τα καυχηματα κοινα τιθησιν. Ὥσπερ γαρ εκει φησιν· Ειδοτες οτι ωσπερ κοινωνοι
εστε των παθηματων, ουτω και της παρακλησεως· ουτω και ενταυθα, Καυχημα υμων
εσμεν, καθαπερ και υμεις ημων. Και ταυτηι τηι 61.408 πεποιθησει εβουλομην
προτερον προς υμας ελθειν. Ποιαι πεποιθησει; Τωι σφοδρα θαῤρειν υμιν, τωι
καυχασθαι εφ' υμιν, τωι καυχημα υμων ειναι, τωι σφοδρα υμας αγαπαιν, τωι μηδεν
εαυτωι συνειδεναι πονηρον, τωι πεποιθεναι οτι παντα πνευματικα παρ' ημιν, και υμας
τουτων μαρτυρας εχειν. Ἐβουλομην ελθειν προς υμας, και δι' υμων διελθειν εις
Μακεδονιαν. Και μην τουναντιον επηγγειλατο εν τηι προτεραι, ουτω λεγων·
Ἐλευσομαι δε προς υμας, οταν Μακεδονιαν διελθω· Μακεδονιαν γαρ διερχομαι. Πως
ουν ενταυθα ταναντια φησιν; Ου τα εναντια φησιν, απαγε· ταυτα γαρ εναντια μεν
εστιν οις εγραψεν, ουκ εναντια δε οις εβουλετο. ∆ιο και ενταυθα ουκ ειπεν, οτι
Ἔγραψα δι' υμων απελθειν εις Μακεδονιαν, αλλ', Ἐβουλομην. Ει γαρ και ουχ ουτως
εγραψα, φησιν, αλλ' ομως εσπουδαζον και εβουλομην και προ του ελθειν προς υμας·
τοσουτον απεσχον του βουληθηναι υστερησαι της υποσχεσεως, οτι και φθασαι αυτην
ηθελησα. Ἵνα δευτεραν χαριν εχητε. Τι εστι, ∆ευτεραν; Ἵνα διπλην χαριν εχητε, και
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την δια των γραμματων, και την δια της παρουσιας. Χαριν δε ενταυθα την χαραν
λεγει. Και δι' υμων διελθειν εις Μακεδονιαν, και παλιν απο Μακεδονιας ελθειν προς
υμας, και υφ' υμων προπεμφθηναι εις την Ἰουδαιαν. Τουτο ουν βουλομενος, μη τι
αρα τηι ελαφριαι εχρησαμην; γʹ. Ἐνταυθα λοιπον εξ ευθειας αποδυεται το εγκλημα το
εκ της μελλησεως και της απουσιας. Ὃ γαρ λεγει, τοιουτον εστιν· Ἐβουλομην ελθειν
προς υμας· τινος ουν ενεκεν ουκ ηλθον; αρα ως κουφος και ευριπιστος; τουτο γαρ
εστι, Μη τι αρα τηι ελαφριαι εχρησαμην; Ουδαμως· αλλα δια τι; Ὅτι α βουλευομαι, ου
κατα σαρκα βουλευομαι. Τι εστιν, Ου κατα σαρκα; Ου σαρκικως βουλευομαι. Ἵνα ηι
παρ' εμοι το Ναι ναι, και το Ου ου. Ἀλλ' ετι και τουτο ασαφες. Τι ουν εστιν ο φησιν;
Ὁ σαρκικος ανθρωπος, τουτεστιν, ο τοις παρουσι προσηλωμενος και εν τουτοις
διαπαντος ων, και της του Πνευματος ενεργειας εκτος τυγχανων, πανταχου απιεναι
δυναται, και πλανασθαι οπου βουλεται· ο δε υπηρετης του Πνευματος, και υπ'
εκεινου αγομενος και περιαγομενος, ου δυναται κυριος ειναι της εαυτου γνωμης
πανταχου, της εκειθεν εξουσιας εξαρτησας αυτην· αλλα τοιουτον υπομενει, οιον αν
ει δουλος ευδοκιμων, και πανταχου περιελκομενος υπο των δεσποτικων
επιταγματων, και ουκ εχων εξουσιαν εαυτου, ουδε αναπνευσαι δυναμενος ουδε
μικρον, επαγγελλοιτο τινα τοις συνδουλοις, ειτα τωι δεσποτηι ταναντια δοκουντα, μη
ανυοι τα απηγγελμενα. Τουτο ουν φησιν, οτι Ου κατα σαρκα βουλευομαι, και ουκ
ειμι της του Πνευματος εκτος κυβερνησεως, ουδε εξουσιαν εχω βαδιζειν οπου
βουλομαι. Και γαρ υποκειμαι δεσποτειαι τηι του Παρακλητου και επιταγμασι, και ταις
εκεινου ψηφοις αγομαι και περιαγομαι. ∆ια τουτο ουκ ηδυνηθην ελθειν· ου γαρ
εδοξεν τωι Πνευματι. Ὃ και εν ταις Πραξεσι πολλαχου γεγονεν· αλλαχου γαρ
προηιρημενον ελθειν, το Πνευμα αλλαχου βαδιζειν εκελευεν. Ὥστε ου της εμης
ελαφριας, τουτεστι. 61.409 κουφοτητος, το μη ελθειν, αλλα το του Πνευματος,
υποκειμενον εκεινωι πειθεσθαι. Ειδες παλιν αυτου το συνηθες θεωρημα; Ἀφ' ων
ενομιζον αυτον δεικνυναι σαρκικως βουλευομενον, εκ του μη πληρωσαι την
υποσχεσιν, εκ τουτου δεικνυσι μαλιστα πνευματικως βεβουλευμενον, και
τουναντιον σαρκικως βουλευεσθαι. Τι ουν, φησιν; ου μετα του Πνευματος
επηγγειλατο; Ουδαμως· και γαρ και ηδη ειπον, οτι ου παντα προηιδει Παυλος τα
μελλοντα και συμφεροντα. ∆ια δη τουτο εν μεν τηι προτεραι φησιν, Ἵνα υμεις με
προπεμψητε ου εαν πορευωμαι, δεδοικως αυτο τουτο, μη εις την Ἰουδαιαν ειπων,
αναγκασθηι ετερωθι απελθειν· ενταυθα δε επειδη απετυχε, λεγει αυτο, Και υφ' υμων
προπεμφθηναι εις την Ἰουδαιαν. Ὃ μεν γαρ ην αγαπης, τιθησι, το ελθειν προς
αυτους· ο δε ουδεν προς αυτους ην, το απελθειν εις την Ἰουδαιαν, ουκετι και τουτο
προστιθησι διωρισμενως. Ἐπειδη δε εληλεγκται, ενταυθα θαῤρων λεγει λοιπον, οτι
Εις την Ἰουδαιαν. Και τουτο δε συμφεροντως εγινετο, ινα μη τις αυτων μειζονα περι
αυτον της αξιας υπονοιαν εχηι. Ει γαρ και τουτων οντων θυειν αυτοις εβουλοντο
ταυρους, που ουκ αν εξωκειλαν ασεβειας, ει μη πολλα δειγματα της ανθρωπινης
ασθενειας παρειχοντο; Και τι θαυμαζεις, ει τα μελλοντα παντα ουκ ᾔδει, οπου και εν
ευχαις, πολλαχου το συμφερον αγνοει; Το γαρ, τι προσευξομεθα, φησι, καθο δει, ουκ
οιδαμεν. Και ου λεγει τουτο μονον, ινα δοξηι μετριαζειν, αλλα και δεικνυσι, που το
συμφερον εν ευχαις ηγνοησε. Που τοινυν ηγνοησεν; Ἡνικα παρεκαλει των
πειρασμων απαλλαγηναι, λεγων· Ἐδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι αγγελος Σαταν, ινα με
κολαφιζηι. Ὑπερ τουτου τρις τον Κυριον παρεκαλεσα, και ειπε μοι, Ἀρκει σοι η χαρις
μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Ειδες πως ουκ εγνω τα συμφεροντα
αιτησαι; ∆ιο ουδε ελαβε, και πολλακις αιτησας. Πιστος δε ο Θεος, οτι ο λογος ημων ο
προς υμας ουκ εγενετο Ναι και Ου. Καλως αντιθεσιν ανακυπτουσαν καταλυει. Ει γαρ
υποσχομενος, φησι, παραγινεσθαι υπερεθου, και ουκ εστι παρα σοι Ναι ναι, και Ου
ου, αλλα νυν α λεγεις ανατρεπεις μετα ταυτα, ωσπερ επι της σης επιδημιας εποιησας·
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουαι ημιν, μηποτε και εν τωι κηρυγματι τουτο γεγονεν. Ἵν' ουν μη ταυτα εννοωσι,
μηδε θορυβωνται, φησι· Πιστος δε ο Θεος, οτι ο λογος ημων ο προς υμας ουκ εγενετο
Ναι και Ου. Ἐν γαρ τωι κηρυγματι, φησι, τουτο ουκ εγενετο, αλλ' εν ταις οδοις και
ταις αποδημιαις μονον. Ἐν δε τωι κηρυγματι μενει βεβαια και ακινητα απερ
ειρηκαμεν. Λογον γαρ ενταυθα το κηρυγμα καλει. Ειτα αποδειξιν αναντιῤρητον
παρεχει τουτου, εις τον Θεον το παν αναγων Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἡ υποσχεσις
της παρουσιας εμη ην, και εγω οικοθεν επηγγειλαμην εκεινο· το δε κηρυγμα ουκ
εμον ουδε ανθρωπινον, αλλα του Θεου· τα δε του Θεου αμηχανον διαψευσασθαι· διο
και εφη· Πιστος δε ο Θεος· τουτεστιν, αληθης. Μη τοινυν υποπτευετε τα εκεινου·
61.410 ουδεν γαρ εν αυτοις ανθρωπινον. Και επειδη ειπε λογον, επαγει λοιπον
δεικνυς ποιον λογον φησι. δʹ. Ποιος ουν λογος ουτος εστιν, Ὁ γαρ του Θεου Υιος,
φησιν, ο εν υμιν δι' ημων κηρυχθεις, δι' εμου και Σιλουανου και Τιμοθεου, ουκ
εγενετο Ναι και Ου. ∆ια γαρ τουτο και τον χορον εισαγει των διδασκαλων εις μεσον,
αξιοπιστον καντευθεν την μαρτυριαν ποιων, ου δια των ακουσαντων μονον, αλλα
και δια των διδαξαντων. Καιτοι μαθηται ησαν· αλλα μετριαζων, εν ταξει
διδασκαλων αυτους αριθμει. Τι δε εστιν, Ουκ εγενετο Ναι και Ου; Ουκ ανετρεψα,
φησιν, α προτερον ειπον εν τωι κηρυγματι· ου νυν μεν τουτο, νυν δε εκεινο
διελεχθην υμιν· τουτο γαρ ουκετι πιστεως, αλλα πεπλανημενης διανοιας εστιν.
Ἀλλα Ναι εν αυτωι γεγονε. Τουτεστιν, απαρασαλευτος και βεβαιος ο λογος μενει.
Ὅσαι γαρ επαγγελιαι Θεου, εν αυτωι το Ναι, και εν αυτωι το Ἀμην, τωι Θεωι προς
δοξαν δι' ημων. Τι εστιν, Ὅσαι επαγγελιαι Θεου; Πολλα το κηρυγμα υπισχνειτο, και
αυτοι τα πολλα ταυτα επηγγελλοντο και εκηρυττον. Και γαρ περι αναστασεως
διελεχθησαν, και περι αναληψεως, και περι αφθαρσιας, και περι των μεγαλων
επαθλων και των αποῤρητων αγαθων εκεινων. Ταυτας ουν τας επαγγελιας μενειν
ακινητους φησι, και ουκ εγενετο Ναι και Ου εν αυταις. Τουτεστιν, Ου ποτε μεν
αληθη τα ειρημενα, ποτε δε ψευδη, καθαπερ η επιδημια η εμη, αλλ' αει αληθη. Και
πρωτον μεν υπερ των της πιστεως δογματων και του περι Χριστου λογου αγωνιζεται
λεγων· Ὁ λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εγενετο Ναι και Ου· επειτα υπερ των
υποσχεσεων· Ὅσαι γαρ επαγγελιαι Θεου, εν αυτωι το Ναι. Ει δε α υπεσχετο βεβαια και
δωσει παντως, πολλωι μαλλον αυτος και ο περι αυτου λογος εστι βεβαιος, και ουκ
εστιν ειπειν, οτι νυν μεν εστι, νυν δε ουκ εστιν, αλλ' αει εστι, και ο αυτος εστι. Τι δε
εστιν, Ἐν αυτωι το Ναι, και το Ἀμην; Το παντως εσομενον δηλοι. Αι γαρ επαγγελιαι
εν αυτωι, ουκ εν ανθρωπωι, το γενεσθαι εχουσι και πληρωθηναι. Μη τοινυν δεισηις·
ου γαρ ανθρωπος εστιν, ινα υποπτευσηις, αλλα Θεος εστιν, ο και ειπων και πληρων.
Τωι Θεωι προς δοξαν δι' ημων. Τι εστι, Προς δοξαν δι' ημων; Πληροι αυτας δι' ημων·
τουτεστι, δια των εις ημας ευεργεσιων προς δοξαν αυτου· τουτο γαρ εστι, Τωι Θεωι
προς δοξαν. Ει δε προς δοξαν του Θεου, παντως εσται. Της γαρ αυτου δοξης ου
καταφρονησει, ει και της ημετερας κατεφρονει σωτηριας· και δια το σφοδρα
φιλανθρωπος ειναι. Και προς τουτο ημων η σωτηρια συνδεδεται τηι αυτου δοξηι τηι
επι τουτοις. Ὥστε ει προς δοξαν αυτου εισιν αι επαγγελιαι, παντως και η σωτηρια
ημων εψεται. Ὃ και εν τηι προς Ἐφεσιους συνεχως περιστρεφει λεγων· Εις
περιποιησιν της δοξης αυτου. Και πανταχου τουτο τιθησι, δεικνυς το αναγκαιον της
εκβασεως· ο και ενταυθα φησιν, οτι αι επαγγελιαι αυτου ου ψευδονται. Ου γαρ ημας
μονον σωζουσιν, αλλα και αυτον δοξαζουσι. Μη τοι 61.411 νυν τουτο εννοησηις, οτι
δι' ημων επηγγελθησαν, και διστασηις· ου γαρ δι' ημων πληρουνται, αλλα δι' αυτου·
και αι επαγγελιαι δε δι' αυτου· ου γαρ τα ημετερα, αλλα τα αυτου προς υμας
ειρηκαμεν. Ὁ δε βεβαιων ημας, συν υμιν εις Χριστον, και χρισας ημας, Θεος· και
σφραγισαμενος, και δους τον αῤραβωνα του Πνευματος εν ταις καρδιαις ημων.
Παλιν απο των παρελθοντων τα μελλοντα βεβαιουται. Ει γαρ αυτος εστιν ο βεβαιων
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας εις Χριστον, τουτεστιν, ο μη εων ημας παρασαλευεσθαι εκ της πιστεως της εις
τον Χριστον, και αυτος ο χρισας ημας, και δους το Πνευμα εν ταις καρδιαις ημων·
πως τα μελλοντα ου δωσει; Ει γαρ τας αρχας και τας υποθεσεις εδωκε και την ριζαν
και την πηγην, οιον την αληθη περι αυτου γνωσιν, την του Πνευματος μεταληψιν·
πως τα εκ τουτων ου δωσει; Ει γαρ εκεινα δια ταυτα διδονται, πολλωι μαλλον ο
ταυτα δους, και εκεινα παρεξει· και ει ταυτα εχθροις ουσιν εδωκε, πολλωι μαλλον
εκεινα φιλοις γενομενοις χαριειται. ∆ια τουτο ουδε Πνευμα ειπεν απλως, αλλ'
αῤραβωνα ωνομασεν, ινα απο τουτου και περι του παντος θαῤρηις. Ου γαρ, ει μη
εμελλε το παν διδοναι, ειλετο αν τον αῤραβωνα παρασχειν, και απολεσαι εικη και
ματην. Και ορα ευγνωμοσυνην Παυλου. Τι γαρ δει λεγειν, φησιν, οτι ουκ εν ημιν η
των επαγγελιων αληθεια; αυτο τουτο το εσταναι απεριτρεπτως και πεπηγεναι υμας,
ουκ εν ημιν, αλλα και τουτο του Θεου· Ὁ γαρ βεβαιων υμας, φησι, Θεος. Ουκ αρα
ημεις εσμεν οι στηριζοντες υμας· και γαρ και ημεις δεομεθα του βεβαιουντος. Ὥστε
μηδεις εν ημιν νομιζετω κινδυνευεσθαι το κηρυγμα· αυτος το παν ανεδεξατο, αυτωι
μελει του παντος. εʹ. Τι δε εστι, Χρισας, και σφραγισαμενος; Το Πνευμα δους, δι' ου
ταυτα αμφοτερα εποιησεν, ομου προφητας και ιερεις και βασιλεας εργαζομενος·
ταυτα γαρ το παλαιον εχριετο τα γενη. Ἀλλ' ημεις ουχ εν, αλλα τα τρια μεθ'
υπεροχης εχομεν αξιωματα νυν· και γαρ βασιλειας μελλομεν απολαυειν, και ιερεις
γινομεθα προσφεροντες θυσιαν τα σωματα ημων. Παραστησατε γαρ τα μελη υμων,
θυσιαν ζωσαν, ευαρεστον τωι Θεωι, φησι· και μετα τουτων και προφηται
καθισταμεθα· α γαρ οφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, ταυτα εκκεκαλυμμενα
ημιν εστι. Και αλλως δε βασιλεις γινομεθα, εαν βουληθωμεν κρατειν των ατοπων
λογισμων. Ὅτι γαρ ο τοιουτος βασιλευει, και μαλλον η ο το διαδημα περικειμενος,
ηδη τουτο ποιησω δηλον υμιν· Πολλα εχει στρατοπεδα εκεινος, αλλα και ημεις
τουτων πλειους εχομεν λογισμους· ου γαρ εστιν αριθμησαι το απειρον των εννοιων
πληθος των εν ημιν. Ου πληθος δε μονον εστιν ιδειν, αλλα και πολλους εν τωι
πληθει τουτωι των λογισμων και στρατηγους και ταξιαρχους και λοχαγους και
τοξοτας και σφενδονητας. Τι ετερον ποιει βασιλεα; τα 61.412 ιματια; Ἀλλα και ουτος
βελτιω περικειται και αμεινω στολην, ην ουτε σης εσθιει, ουτε χρονος δαπαναι· και
στεφανον εχει ποικιλον τον της δοξης, τον των οικτιρμων του Θεου· Ευλογει γαρ, η
ψυχη μου, φησι, τον Κυριον, τον στεφανουντα σε εν ελεει και οικτιρμοις· και τον της
δοξης· ∆οξηι γαρ και τιμηι εστεφανωσας αυτον· και [τον της ευδοκιας]· Ὡς οπλωι
ευδοκιας εστεφανωσας ημας· και τον των χαριτων· Στεφανον γαρ χαριτων δεξηι σηι
κεφαληι. Ειδες πολυπλοκον και χαριεστερον τουτι το διαδημα; Πλην αλλ' ανωθεν
αυτα ακριβεστερον εξετασωμεν παλιν τα των βασιλεων τουτων. Ἐκεινος κρατει των
δορυφορων και πασιν επιταττει, και παντες υπακουουσι και διακονουσιν αυτωι· αλλ'
εγω δεικνυμι μειζονα ενταυθα την αρχην. Το μεν γαρ πληθος ισον, η και πλειον·
λοιπον δε περι της υποταγης εξεταζειν δει. Και μη μοι εις μεσον αγαγηις τους
εκπεσοντας της βασιλειας, και σφαγεντας υπ' αυτων των σωματοφυλακων. Μη
τοινυν τουτους εις μεσον αγωμεν, αλλα τους καλως εν αμφοτεροις την εαυτων
διοικησαντας βασιλειαν ζητησωμεν. Και συ μεν, ους βουλει, τιθει· εγω δε σοι τον
πατριαρχην αντιταττω πασιν. Ὅτε γαρ τον υιον εκελευετο σφαγιασαι, εννοησον
ποσοι τοτε επανεστησαν αυτωι λογισμοι· αλλ' ομως παντας υπεταξε, και παντες
αυτον ετρεμον μαλλον, η βασιλεα οι δορυφοροι, και βλεμματι μονωι παντας
κατεστελλε, και ουδε γρυξαι ετολμα τουτων ουδεις, αλλ' υπεκυπτον, και ως βασιλει
παρεχωρουν απαντες, καιτοι γε οξυτατοι οντες και σφοδρα αποτομοι. Ουδε γαρ
ουτως εισιν αι των δορατων αιχμαι φοβεραι, ορθαι υπο πολλων ανισταμεναι
στρατιωτων, ως εκεινοι τοτε ησαν φοβεροι οι λογισμοι. Ου δορατων ην χαλεπωτερα
η της φυσεως συμπαθεια; ∆ιο και αιχμης ηκονημενης μαλλον τεμνειν ηδυναντο την
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινου ψυχην. Ου γαρ ουτως οξυ δορυ γενοιτ' αν ποτε, ως εκεινων των λογισμων
τα κεντρα κατωθεν απο των σπλαγχνων οξυνομενα τε και ορθουμενα διεπειρε του
δικαιου την διανοιαν. Ἐνταυθα μεν γαρ και χρονου δει και βουλης και πληγης και
οδυνης, και τοτε ο θανατος επεται· εκει δε ουδενος τουτων εδει· ουτω ταχυτερα και
δριμυτερα ην τα τραυματα. Ἀλλ' ομως τοσουτων τοτε οπλισθεντων κατ' αυτου
λογισμων, πολλη ην ησυχια, και παντες ειστηκεσαν ευτακτως, κοσμουντες μαλλον
αυτον, η φοβουντες. Ὅρα γουν την μαχαιραν αυτον εκτεινοντα, και οσους βουλει
τιθει βασιλεις εις το μεσον, Αυγουστους, Καισαρας. Ἀλλ' ουδεν τοσουτον ερεις, ουδε
εξεις σχημα δειξαι τοιουτον, ουτω μεγαλοφυες και των ουρανων αξιον. Κατα γαρ
τυραννιδος δυνατωτατης εστησε τροπαιον ο δικαιος τοτε εκεινος· ουδεν γαρ φυσεως
τυραννικωτερον· καν μυριους τιθηις τυραννοκτονους, ουδενα τοιουτον επιδειξηις
ημιν. Και γαρ 61.413 αγγελου το τροπαιον ην, ουκ ανθρωπου τοτε. Σκοπει δε· Ἡ
φυσις εῤριπτο χαμαι μετα των οπλων των αυτης, μετα του στρατοπεδου παντος, και
αυτος ειστηκει την χειρα ανατεινας, ουχι στεφανον εχουσαν, αλλα μαχαιραν
στεφανου παντος λαμπροτεραν, και ο των αγγελων επεκροτει δημος, και ο Θεος εκ
των ουρανων ανεκηρυττεν. Ἐπειδη γαρ εν ουρανοις επολιτευετο, εκειθεν εδεχετο
και το κηρυγμα. Τι τουτου λαμπροτερον; μαλλον δε τι τουτου γενοιτ' αν ισον του
τροπαιου; Ει γαρ, αθλητου νικησαντος, μη κηρυξ κατωθεν, αλλ' ανωθεν αυτος ο
βασιλευς αναστας ανηγορευσε τον Ὀλυμπιονικην, αρ' ουχι τουτο των στεφανων
αυτωι λαμπροτερον εδοξεν ειναι, και το θεατρον απαν επεστρεψεν αν; Ὅταν ουν μη
ανθρωπος βασιλευς, αλλ' αυτος ο Θεος, ουκ εν θεατρωι τουτωι, αλλ' εν θεατρωι τωι
της οικουμενης, εν τωι δημωι των αγγελων, των αρχαγγελων, αυτον ανακηρυττηι
λαμπραι τηι φωνηι βοων ανωθεν, που θησομεν τον αγιον τουτον, ειπε μοι; Ει δε δοκει,
και αυτης ακουσωμεν της φωνης. Τις ουν η φωνη; Ἀβρααμ, Ἀβρααμ, μη επενεγκηις
την χειρα σου επι Ἰσαακ, μηδε ποιησηις αυτωι μηδεν. Νυν γαρ εγνων, οτι φοβηι συ τον
Θεον, και ουκ εφεισω του υιου σου του αγαπητου δι' εμε. Τι τουτο; ο παντα προ
γενεσεως αυτων ειδως, νυν εγνω; Καιτοι γε και ανθρωπωι δηλη ην η ευλαβεια
τανδρος· τοσαυτα παρεσχετο δειγματα της περι τον Θεον ευνοιας, οτε ειπεν αυτωι·
Ἔξελθε εκ της γης σου, και εκ της συγγενειας σου· οτε δι' αυτον και την εις αυτον
τιμην, των πρωτειων παρεχωρησε τωι αδελφιδωι· οτε αυτον των τοσουτων εξειλετο
κινδυνων· οτε εκελευσεν εις Αιγυπτον ελθειν, και την γυναικα αφαιρουμενος, ουκ
εδυσχεραινε, και ετερα πλειονα. Και οπερ εφην, καν ανθρωπος απο τουτων εμαθεν
αν τανδρος την ευλαβειαν, μητι γε ο Θεος, ο μη περιμενων απο των πραγματων
μαθειν το τελος. Πως δε αυτον και εδικαιωσεν αγνοων; Ἐπιστευσε γαρ, φησιν,
Ἀβρααμ, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην. ϛʹ. Τι ουν εστι το, Νυν εγνων; Ὁ μεν
Συρος φησι· Νυν εγνωρισας, τουτεστι, τοις ανθρωποις. Ἐγω γαρ ᾔδειν παλαι και προ
των επιταγματων απαντων εκεινων. ∆ια τι δε και τοις ανθρωποις νυν; Ἐκεινα γαρ
ουχ ικανα δειξαι την περι τον Θεον ευνοιαν; Ἱκανα μεν· αλλα τοσουτωι παντως
τουτο εκεινων μειζον, ως μηδεν εκεινα προς τουτο φαινεσθαι. Τουτο τοινυν
επαιρων το κατορθωμα, και δεικνυς παντων ανωτερον, ταυτα ειρηκε. Και γαρ
πολλοι των ανθρωπων επι τοις υπερεχουσι και τα πρωτα νικωσιν, ουτως ειωθασι
λεγειν· οιον οταν τις μειζον των προτερων λαβηι τι παρ' αυτου δωρον, πολλακις
λεγει· Νυν εγνων οτι με αγαπαι ο δεινα· ου τουτο λεγων, οτι τον εμπροσθεν ηγνοει
χρονον, αλλα δη 61.414 λωσαι βουλομενος, οτι παντων μειζον το δοθεν νυν. Ουτω
και ο Θεος ανθρωπινως διαλεγομενος, Νυν εγνων, φησιν, ουδεν αλλο η την
υπερβολην παραστησαι του αθλου βουλομενος, ουχι τοτε μαθων, ου τον φοβον, η το
μεγεθος του φοβου. Και γαρ οταν λεγηι, ∆ευτε, καταβαντες ιδωμεν, ου καταβασεως
δεομενος λεγει· και γαρ τα παντα πληροι, και παντα οιδε σαφως· αλλα παιδευων
ημας, μη απλως αποφαινεσθαι. Και οταν λεγηι, Κυριος εξεκυψεν εκ του ουρανου, απο
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεταφορας των ανθρωπων την ακριβη λεγει γνωσιν. Ουτω και ενταυθα, Νυν εγνων,
φησι, τουτο δεικνυς μειζον απαντων ον των εμπροσθεν. Τουτου και αποδειξιν αυτου
παρεχεται επαγων και λεγων, οτι Ουκ εφεισω του υιου σου του αγαπητου δι' εμε.
Ουκ ειπε, Του υιου, μονον, αλλα και, Του αγαπητου. Ουδε γαρ φυσεως μονον, αλλα
και φιλοστοργιας, ης και δια τον οικειον τροπον, και την αρετην του παιδος πολλην
ουσαν εν αυτωι, κατετολμησεν. Ει δε φαυλων παιδων ουκ αν ευκολως
καταφρονησαιεν πατερες, αλλα και τουτους πενθουσιν· οταν και υιος ηι, και γνησιος,
και μονογενης, και αγαπητος, και Ἰσαακ, και υπ' αυτου μελληι σφαττεσθαι του
πατρος, τις αν ειπηι την υπερβολην της φιλοσοφιας; Ουτος μυριων διαδηματων και
στεφανων απειρων ο αθλος φαιδροτερος. Τωι μεν γαρ τον στεφανον εκεινον
περικειμενωι και θανατος επελθων πολλακις επηρεαζει, και προ του θανατου μυριαι
πραγματων επιβουλαι· τουτο δε ουδεις ουδε μετα τελευτην το διαδημα αφελεσθαι
δυνησεται τον περικειμενον, ου των ιδιων, ου των αλλοτριων. Θεα δε μοι και τον
τιμιωτατον λιθον του διαδηματος τουτου. Ὥσπερ γαρ λιθος τιμιος, ουτως αυτο
συνδει προς τωι τελει. Τι δε τουτο εστι, το, ∆ι' εμε; Ουδε γαρ το θαυμαστον τουτο
εστιν, οτι ουκ εφεισατο, αλλ' οτι δι' αυτον. Ὢ δεξιας μακαριας, οιας κατηξιωθη
μαχαιρας! ω μαχαιρας θαυμαστης, ποιας κατηξιωθη δεξιας! ω μαχαιρας θαυμαστης,
εις ποιαν παρεσκευασθη χρειαν, και ποιαν ηνυσε διακονιαν, και ποιωι υπηρετησε
τυπωι! πως ηιμαχθη, πως ουχ ηιμαχθη! Ουδε γαρ οιδα τι ειπω· ουτω φρικτον το
μυστηριον ην. Ουχ ηψατο της του παιδος δεῤρης, ουδε διηλθε δια του λαιμου του
αγιου εκεινου, ουδε εφοινιχθη αιματι δικαιου· μαλλον δε και ηψατο και διηλθε και
εφοινιχθη και εβαπτισθη, και ουκ εβαπτισθη. Ταχα εξεστηκεναι υμιν δοκω ουτως
εναντιολογων. Και γαρ εξεστηκα, το θαυμα εννοων του δικαιου, αλλ' ουκ
εναντιολογω. Ἡ μεν γαρ του δικαιου χειρ ενεπηξεν αυτην τωι φαρυγγι του παιδος· η
δε του Θεου χειρ και εμπαγεισαν ουκ αφηκεν αιματι μολυνθηναι του παιδος. Και γαρ
ουχ ο Ἀβρααμ αυτην κατειχε μονον, αλλα και ο Θεος· και ο μεν ωθει δια της γνωμης,
ο δε Θεος ανεστελλε δια της φωνης. Ἡ γαρ αυτη φωνη και ωπλισε την δεξιαν, και
κατεστειλε· και καθαπερ υπο στρατηγωι ταττομενη τωι Θεωι, παντα τωι εκεινου
νευματι διεπραττετο, και 61.415 παντα τηι εκεινου φωνηι διηκονηται. Σκοπει δε· Ειπε,
Σφαξον, και ευθεως ωπλιζετο· ειπε, Μη σφαξηις, και ευθεως αφωπλιζετο· και γαρ ην
παντα απηρτισμενα. Και εδεικνυ λοιπον ο Θεος τον στρατιωτην και στρατηγον τηι
οικουμενηι, τον στεφανιτην τωι θεατρωι των αγγελων, τον ιερεα, τον βασιλεα, τον
διαδηματος μαλλον τηι μαχαιραι στεφανουμενον, τον τροπαιουχον, τον αριστεα, τον
χωρις συμβολης νικητην. Και γαρ ωσπερ αν ει τις στρατηγος αριστον εχων
στρατιωτην, απο της οπλοδεξιας, απο της στασεως, απο της ρωμης καταπληξειε τον
αντιδικον· ουτω και ο Θεος, απο της γνωμης, απο του σχηματος, απο της στασεως
μονης του δικαιου τον κοινον απαντων ημων εχθρον διαβολον κατεπληξε και
εφυγαδευσε. Και γαρ οιμαι κακεινον τοτε φριξαντα αναχωρησαι. Ει δε λεγοι τις· Και
τινος ενεκεν ουκ ειασε βαπτισθηναι την δεξιαν, ειτα αθροον ανεστησε τον
σφαγιασθεντα; Ὅτι Θεωι θεμις ουκ ην αιματα δεχεσθαι τοιαυτα, αλλα αλαστορων
δαιμονων η τοιαυτη τραπεζα. Ἐνταυθα δε αμφοτερα εδεικνυτο, και η του ∆εσποτου
φιλανθρωπια και η του δουλου ευγνωμοσυνη. Και προτερον μεν εξηλθεν απο της
γης· τοτε δε απο της φυσεως αυτης ανεχωρησε. ∆ιο και ελαβε μετα τοκου το
κεφαλαιον· και μαλα εικοτως· ειλετο γαρ μη κληθηναι πατηρ, ωστε δουλος
ευγνωμων φανηναι. ∆ια τουτο ουχι πατηρ μονον, αλλα και ιερευς εγινετο· και
επειδη απεστη των εαυτου δια τον Θεον, δια τουτο και ο Θεος μετα τουτων
εχαρισατο αυτωι και τα αυτου. Ὅταν μεν ουν πολεμιοι επιβουλευωσι, και μεχρι της
πειρας προεισι θαυματουργων· οιον επι της καμινου, και των λεοντων· οταν δε
αυτος επιταττηι, μεχρι προθυμιας ιστησι το επιταγμα. ζʹ. Τι γαρ ελειπεν, ειπε μοι, τηι
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αριστειαι ταυτηι λοιπον; μη γαρ προηιδει το μελλον ο Ἀβρααμ; μη γαρ επραγματευετο
του Θεου την φιλανθρωπιαν; Ει γαρ και προφητης ην, αλλ' ου παντα ο προφητης
οιδεν. Ὥστε περιττη λοιπον ην η σφαγη, και αναξια Θεου. Ει δε εδει μαθειν, οτι εκ
νεκρων εγειρειν δυνατος ο Θεος, απο της μητρας πολλωι θαυμαστοτερον τουτο
εμαθε· μαλλον δε, και προ της αποδειξεως εκεινης· πιστος γαρ ην. Συ δε μη θαυμαζε
τον δικαιον μονον, αλλα και ζηλου· και ορων αυτον εν τοσουτωι θορυβωι και ζαληι
κυματων, ως εν γαληνηι πλεοντα, ομοιως και συ μεταχειριζου της υπακοης και της
ανδρειας το πηδαλιον. Μη γαρ μοι τουτο ειπηις μονον, οτι θυσιαστηριον ωικοδομησε,
και τα ξυλα· αλλα αναμνησθητι και της φωνης του παιδιου, και λογισαι ποσαι
νιφαδες επηλθον αυτωι στρατοπεδων εκδειματουσαι, οτε ηκουσε του παιδιου
λεγοντος ο πατηρ· Το προβατον που; εννοησον ποσοι τοτε εκινηθησαν λογισμοι, ου
σιδηρωι, αλλα φλογινοις δορασιν ωπλισμενοι, και παντοθεν κατακεντουντες αυτον
και διατεμνοντες. Ει γαρ και νυν κατακλωνται πολλοι και μη πατερες οντες, και
εδακρυσαν, ει μη το τελος ᾔδεισαν· πολλους δε, καιτοι τουτο ειδοτας, δακρυοντας
ορω· τι πασχειν εκεινον εικος ην, τον αυτον γεννησαντα, τον θρεψαντα, τον εν
γηραι, τον μονον εχοντα τοιουτον, 61.416 τον ορωντα, τον ακουοντα, τον ευθεως
μελλοντα αναιρειν; τις η συνεσις των ρηματων; τις η επιεικεια της πευσεως; Τις αρα
ο ενεργων, ο διαβολος, ωστε εμπρησαι την φυσιν; Μη γενοιτο, αλλ' ο Θεος, ινα
μαλλον βασανισηι την χρυσην του δικαιου ψυχην. Ὅταν μεν γαρ η γυνη φθεγγηται
του Ἰωβ, διαβολος ενεργει· τοιαυτη γαρ η συμβουλη· ουτος δε ουδεν βλασφημον
φθεγγεται, αλλα και σφοδρα ευσεβες και μεμεριμνημενον· και πολλη η χαρις
επηνθει τοις ρημασι, πολυ το μελι των λογων απεσταξεν απο γαληνης και ημερου
ρεον ψυχης· και λιθινην ικανα ταυτα ην μαλαξαι διανοιαν τα ρηματα. Ἀλλ' ου τον
αδαμαντα εκεινον περιετρεψεν, αλλ' ουδε εσεισεν, ουδε ειπε· Τι πατερα καλεις τον
μικρον υστερον ουκ εσομενον σου πατερα, τον ηδη ταυτην απολεσαντα την τιμην;
Τινος δε ενεκεν και ο παις ερωται; Ου περιεργαζομενος απλως ουδε πολυπραγμονων,
αλλ' αγωνιων υπερ των προκειμενων. Και γαρ ενενοει οτι, ει μη εβουλετο λαβειν
κοινωνον των γινομενων, ουκ αν τους μεν παιδας αφηκε κατω μενειν, αυτον δε
μονον παρελαβε. ∆ια δη τουτο και οτε μονοι γεγονασι, τοτε αυτον ερωται, οτε ουδεις
ηκουε των λεγομενων· τοσαυτη του παιδος η συνεσις ην. Ἆρα ου διεθερμανθητε
παντες, και ανδρες και γυναικες; ουχι εκαστος υμων περιπτυσσεται τηι διανοιαι και
καταφιλει το παιδιον, και θαυμαζει την συνεσιν, και αιδειται την ευλαβειαν, μεθ' ης
και συμποδιζομενος και επι τοις ξυλοις επιτιθεμενος, ουκ εξεπληττετο, ουκ εσκιρτα,
ου κατεγινωσκε του πατρος ως μαινομενου, αλλα και εδεσμειτο και ανεβιβαζετο και
επετιθετο, και παντα εφερε σιγηι, καθαπερ τις αρνειος, μαλλον δε, καθαπερ ο κοινος
παντων ∆εσποτης; Και γαρ εκεινου εμιμειτο την επιεικειαν, και τον τυπον
εφυλαττεν· Ὡς προβατον γαρ επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του
κειροντος αυτον αφωνος. Καιτοι γε εφθεγξατο ουτος· και γαρ και ο ∆εσποτης αυτου
εφθεγξατο· πως ουν αφωνος; Τουτεστιν, ουδεν αυθαδες ειπεν, ουδε τραχυ, αλλα
παντα ημερα και προσηνη, και μαλλον της σιγης τα ρηματα την επιεικειαν εδηλου.
Ἐπει και ο Χριστος ελεγεν· Ει μεν κακως ελαλησα, μαρτυρησον περι του κακου· ει δε
καλως, τι με δερεις; και την επιεικειαν μαλλον εδηλωσεν, η ει εσιγησε. Και ωσπερ
ουτος τωι πατρι απο του θυσιαστηριου, ουτω και εκεινος απο του σταυρου
διαλεγεται, Πατερ, αφες αυτοις, λεγων· ου γαρ οιδασι τι ποιουσι. Τι ουν ο
πατριαρχης; Ὁ Θεος οψεται εαυτωι προβατον εις ολοκαρπωσιν, τεκνον. Ἑκατεροι τα
ονοματα της φυσεως καλουσιν· εκεινος Πατερα, και τεκνον ουτος. Και χαλεπος
εκατερωθεν ο πολεμος διεγειρεται, και πολλη η ζαλη, και ναυαγιον ουδαμου· η γαρ
φιλοσοφια παντων κρατει. Ειτα επειδη ηκουσε τον Θεον, ουκετι ειπεν ουδεν, ουδε
περιειργασατο· ουτω συνετον ην το παιδιον, και εν αυτωι της ηλικιας τωι ανθει. Ειδες
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον βασιλεα ποσων εκρατησε στρατοπεδων, ποσων πολεμων επιοντων; Ουδε γαρ
ουτως ησαν οι βαρβαροι τηι πολει των Ἱεροσολυμων φοβεροι, οτε επηλθον αυτηι
πολλακις, ως οι λογισμοι τουτων παντοθεν αυτον περικαθημενοι· αλλ' ομως
απαντων 61.417 περιεγενετο. Βουλει και τον ιερεα ιδειν; ου ποῤρωθεν το υποδειγμα.
Ὅταν γαρ αυτον ιδηις πυρ εχοντα και μαχαιραν και θυσιαστηριωι εφεστωτα, τι
λοιπον αμφιβαλλεις υπερ της ιερωσυνης; Ει δε βουλει και την θυσιαν ιδειν, ορα
διπλην. Προσηνεγκε γουν παιδα, προσηνεγκε και προβατον, μαλλον δε προ παντων,
την εαυτου γνωμην· και τωι μεν αιματι του προβατου την δεξιαν, τηι δε σφαγηι του
παιδος την ψυχην ηγιασεν. Ουτως εχειροτονηθη ιερευς, αιματι μονογενους, θυσιαι
αμνου. Και γαρ και οι ιερεις αιματι ηγιαζοντο των ιερειων των τωι Θεωι
προσαγομενων. Βουλει και προφητην ιδειν; Ἀβρααμ ο πατηρ υμων ηγαλλιασατο, ινα
ιδηι την ημεραν την εμην· και ειδε, και εχαρη, φησιν. Ουτω και συ γινηι βασιλευς, και
ιερευς, και προφητης εν τωι λουτρωι· βασιλευς μεν, πασας χαμαι ριψας τας πονηρας
πραξεις, και τα αμαρτηματα κατασφαξας· ιερευς δε, 61.418 εαυτον προσενεγκων τωι
Θεωι, και καταθυσας το σωμα, και σφαγεις και αυτος· Ει γαρ συναπεθανομεν αυτωι,
φησι, και συζησομεν αυτωι· προφητης δε, τα μελλοντα μανθανων, και ενθους
γινομενος και σφραγισαμενος. Καθαπερ γαρ στρατιωταις σφραγις, ουτω και τοις
πιστοις το Πνευμα επιτιθεται· καν λειποτακτησηις, καταδηλος γινηι πασιν. Ἰουδαιοι
μεν γαρ ειχον σφραγιδα την περιτομην, ημεις δε τον αῤραβωνα του Πνευματος.
Ταυτα ουν ειδοτες, και το αξιωμα το εαυτων εννοησαντες, αξιον της χαριτος
επιδειξωμεθα βιον, ινα και της μελλουσης επιτυχωμεν βασιλειας· ης γενοιτο παντας
ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Ἐγω δε μαρτυρα τον Θεον επικαλουμαι επι την εμην ψυχην, οτι φειδομενος
υμων, ουκετι ηλ θον εις Κορινθον. αʹ. Τι φης, ω μακαριε Παυλε; φειδομενος αυτων
ουκ ηλθες εις Κορινθον; Ουκουν εναντιολογιαν τινα ημιν εισαγεις ενταυθα.
Ἀνωτερω μεν γαρ ελεγες, οτι δια τουτο ουκ ηλθες, επειδη ου κατα σαρκα βουλευηι,
ουδε κυριος ει σαυτου, αλλ' υπο της του Πνευματος εξουσιας πανταχου περιαγηι, και
τας θλιψεις εις μεσον ηγες· ενταυθα δε σον φης ειναι το μη ελθειν, ουκετι της του
Πνευματος εξουσιας· και γαρ φησιν, οτι Φειδομενος υμων, ουκ ηλθον εις Κορινθον.
Τι ουν εστιν ειπειν; Ἢ οτι και τουτο αυτο του Πνευματος ην, και ηθελησε μεν αυτος
ελθειν, υπεβαλε δε το Πνευμα μη παραγενεσθαι, την φειδω την αυτων
προβαλλομενον· η περι ετερας λεγει παρουσιας, δηλων οτι πριν η γραψαι την
προτεραν επιστολην, ηθελησεν ελθειν, και κατεσχεν εαυτον δι' αγαπην, ωστε μη
αδιορθωτοις επιστηναι. Εικος δε και μετα την δευτεραν Ἐπιστολην, του Πνευματος
μηκετι κωλυοντος αυτον, εκοντα δια την αιτιαν ταυτην μειναι. Ὁ και μαλλον εστιν
υποπτευσαι, οτι παρα μεν την αρχην το Πνευμα εκωλυεν· υστερον δε και αυτος
επιλογισαμενος οτι τουτο βελτιον, εμεινε. Συ δε μοι σκοπει πως παλιν εαυτου
μεμνηται, ο συνεχως λεγειν ου παυσομαι, απο των εναντιων εαυτωι συνισταμενος.
Ἐπειδη γαρ και τουτο εικος ην υποπτευειν αυτους, και λεγειν, οτι ∆ια τουτο ουκ
ηθελησας ελθειν· εμισησας γαρ ημας· δεικνυσι τουναντιον, οτι δια τουτο ουκ
ηθελησεν, επειδη εφιλει αυτους. Τι δε εστι το, Φειδομενος; Ἤκουσα, φησιν, οτι
επορνευσαν τινες παρ' υμιν· ουκ ηθελον ουν ελθων λυπησαι υμας. Και γαρ αναγκη
παροντα εξετασαι το πραγμα, και επεξελθειν και κολασαι, και πολλους απαιτησαι
δικην. Βελτιον ουν ειναι ενομισα απειναι, και ενδουναι μετανοησαι, η παρων
επεξελθειν, και παροξυνθηναι μειζονως. Και γαρ προς τωι τελει της Ἐπιστολης
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61.418 σαφως αυτο παρεδηλωσεν ειπων· Φοβουμαι μη πως ελθοντα με ταπεινωσηι ο
Θεος μου προς υμας, και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων, και μη
μετανοησαντων επι τηι ασελγειαι και ακαθαρσιαι, ηι επραξαν. Τουτο τοινυν και
ενταυθα ενδεικνυται, και λεγει μεν αυτος ως απολογουμενος, επιστυφει δε αυτους
σφοδροτατα, και φοβει. Και γαρ ηινιξατο τιμωριας οντας αυτους υπευθυνους, και τι
και πεισομενους, ει μη ταχεως διορθωθειεν. Ὃ και αυτο παλιν εν τωι τελει της
Ἐπιστολης φησιν, οτι Ἐαν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι. Πλην αλλ' εκει μεν
σαφεστερον, ενταυθα δε, επειδη προοιμιον ην, ουχ ουτως αυτο λεγει, αλλ'
υπεσταλμενως· και ουδε τουτωι αρκειται, αλλα και αυτο τουτο παλιν θεραπευει,
επιδιορθωσει κεχρημενος. Ἐπειδη γαρ ωσπερ εξουσιαν πολλην ενδεικνυμενου το
ρημα ην· (φειδεται γαρ τις εκεινων, ους και κολασαι κυριος εστι), τουτο αυτο
παραμυθουμενος, και το δοκουν ειναι τραχυ συσκιαζων φησιν· Ουχ οτι κυριευομεν
υμων της πιστεως. Τουτεστι, Ου δια τουτο ειπον, οτι φειδομενος υμων ουκ ηλθον,
ως κυριευων υμων. Και ουκ ειπεν, Ὑμων, αλλα, Της πιστεως· ο και πραοτερον ην και
αληθεστερον. Τον γαρ μη βουλομενον πιστευσαι τις κυριος αναγκασαι; Ἀλλα
συνεργοι εσμεν της χαρας υμων. Ἐπειδη γαρ, φησιν, η χαρα υμων ημετερα εστιν, ουκ
ηλθον, ινα μη εμβαλω εις λυπην υμας, και αυξησω την αθυμιαν την εμην· αλλ'
εμεινα, ινα διορθωθεντες απο της απειλης, ευφρανθητε. Παντα γαρ ποιουμεν υπερ
της χαρας της υμετερας, και υπερ τουτου σπευδομεν, επειδη και αυτοι κοινωνουμεν
αυτηι. Τηι γαρ πιστει εστηκατε. Ὅρα παλιν υπεσταλμενως διαλεγομενον. ∆εδοικε γαρ
αυτων καθαψασθαι παλιν, επειδη σφοδρως αυτων εν τηι προτεραι 61.419 καθικετο
Ἐπιστοληι, και τινα μεταβολην επεδειξαντο· και εμελλεν αυτους τουτο ανατρεπειν,
ει μεταβαλλομενοι παλιν την αυτην επιτιμησιν υπεμενον. ∆ιο πολλωι της προτερας
ημερωτερα αυτη. Ἔκρινα δε εμαυτωι το μη παλιν εν λυπηι ελθειν προς υμας. Το,
Παλιν, δεικνυσι και ηδη λυπηθεντα εκειθεν· και δοκων απολογεισθαι, λεληθοτως
αυτων καθαπτεται. Ει δε και ηδη ελυπησαν, και παλιν εμελλον λυπειν, εννοησον
οσην εικος γενεσθαι την αηδιαν. Ἀλλα τουτο μεν ου λεγει, οτι Ἐλυπησατε· ετερως δε
μεθοδευει τον λογον το αυτο τουτο αινιττομενος, και λεγων, οτι ∆ια τουτο ουκ
ηλθον, ινα μη λυπησω υμας· ο την αυτην μεν ισχυν εχει τουτωι ωι ειπον,
ευπαραδεκτον δε μαλλον εστι. Ει γαρ εγω λυπω υμας, και τις εστιν ο ευφραινων με,
ει μη ο λυπουμενος εξ εμου; Ποια αυτη ακολουθια; Μεγιστη μεν ουν. Σκοπει δε· Ουκ
ηθελησα, φησιν, ελθειν προς υμας, ινα μη λυπησω υμας πλεον, επιτιμων,
αγανακτων, αποστρεφομενος. Ειτα επειδη και αυτο σφοδρον ην, και κατηγοριαν
αυτων ειχεν, ει γε ουτως εζων ως Παυλον λυπειν, επιδιορθωσει χρωμενος, φησιν· Ει
γαρ εγω λυπω υμας, και τις εστιν ο ευφραινων με, ει μη ο λυπουμενος εξ εμου; Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστιν· Ει δε και εν λυπηι εμελλον ειναι, αναγκαζομενος υμιν επιτιμαιν
και οραιν λυπουμενους, αλλ' ομως και αυτο τουτο ηυφραινε με. Μεγιστης γαρ τουτο
αγαπης τεκμηριον, το τοσουτου παρ' υμιν αξιον ειναι με, ως δυνασθαι δακνειν υμας
αποστρεφομενον. βʹ. Και ορα συνεσιν. Ὃ γαρ του νομου των μαθητων ην, το αλγειν
και αισθανεσθαι επιτιμωμενους, τουτο ως χαριζομενους αυτους εισαγει. Ουδεις γαρ
με ουτως ευφραινει, φησιν, ως εκεινος ο επιστρεφομενος των εμων ρηματων, και
λυπουμενος οταν βλεπηι με οργιζομενον. Καιτοι το ακολουθον ην ειπειν. Ει γαρ εγω
λυπω υμας, και τις εστιν ο δυναμενος υμας ευφραναι; αλλ' ου λεγει τουτο, αλλ'
αντιστρεφει παλιν αυτο, θεραπευων αυτους, και λεγων· Ει και λυπω υμας, χαριν μοι
παρεχετε καν τουτωι μεγιστην, οτι δακνεσθε υπο των παρ' εμου λεγομενων. Και γαρ
εγραψα υμιν αυτο τουτο. Ποιον; Ὅτι δια τουτο ουκ ηλθον, φειδομενος υμων. Ποτε
εγραφεν; εν τηι προτεραι, οτε ελεγεν· Ου θελω υμας αρτι εν παροδωι ιδειν; Ουκ εγωγε
οιμαι, αλλ' εν αυτηι τηι Ἐπιστοληι, οτε ειπε. Μη ελθοντα με παλιν ταπεινωσηι ο Θεος
μου προς υμας. Ἔγραψα ουν αυτο τουτο προς τωι τελει, φησι· Μη πως ελθοντα με
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταπεινωσηι ο Θεος μου, και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων. ∆ια τι δε
εγραφες; Ἵνα μη ελθων λυπην σχω αφ' ων εδει με χαιρειν, πεποιθως επι παντας
υμας, οτι η εμη χαρα παντων υμων εστιν. Ἐπειδη γαρ ει 61.420 πεν, οτι Ευφραινομαι,
αλγουντων υμων, και ετι αυθαδεστερον τουτο ην και τραχυτερον, παλιν αυτο
ανεστρεψεν ετερως, και ημερωτερον αυτο εποιησεν οις επηγαγε. ∆ια τουτο γαρ,
φησι, προεγραψα υμιν, ινα μη εν οδυνηι υμας ευρω μη διορθωθεντας. ∆ια τουτο
ειπον, Ἵνα μη λυπηθω, ου το εμαυτου σκοπων, αλλα το υμετερον. Οιδα γαρ, οτι εαν
ιδητε χαιροντα, χαιρετε· καν θεασησθε αλγουντα, αλγειτε. Ὅρα τοινυν ανωθεν την
ακολουθιαν των ειρημενων· ουτω γαρ ευμαθεστερος ημιν εσται ο λογος. Ουκ ηλθον,
φησιν, ινα μη λυπησω υμας, αδιορθωτους ευρων. Τουτο δε εποιουν, ου το εμαυτου
σκοπων, αλλα το υμετερον. Ἐγω μεν γαρ λυπουμενων υμων, εχω ηδονην ου μικραν,
οταν ιδω τοσουτον εμου φροντιζοντας, ως και λυπεισθαι και αλγειν αγανακτουντος
εμου. Τις γαρ εστιν ο ευφραινων με, ει μη ο λυπουμενος εξ εμου; Πλην αλλα και
ουτω διακειμενος, επειδη το υμετερον σκοπω, εγραψα υμιν το αυτο τουτο, ινα μη
λυπηθω· και εν τουτωι παλιν ου το εμον σκοπων, αλλα το υμετερον. Οιδα γαρ οτι και
υμεις μελλετε λυπεισθαι, αλγουντα με ορωντες, ωσπερ ουν και ευφραινεσθαι,
χαιροντα θεωρουντες. Σκοπει τοινυν συνεσιν· Ειπεν· Ἵνα μη λυπησω ουκ ηλθον,
καιτοι γε ευφραινομαι, φησιν. Ειτα ινα μη δοξηι εκεινων αλγουντων ευφραινεσθαι,
Κατα τουτο, φησι, χαιρω, καθο καθαπτομαι· επει καθ' ετερον λυπουμαι, οταν τους
ουτω φιλουντας αναγκαζωμαι λυπειν, ου τουτωι μονον τωι επιτιμαιν, αλλα τωι και
αυτος εν λυπηι ειναι, και υμας δια τουτου παλιν λυπειν. Σκοπει δε πως αυτο και μετ'
εγκωμιου τιθησι λεγων· Ἀφ' ων εδει με χαιρειν. Τουτο γαρ γνησιοτητα
μαρτυρουντος εστι, και πολλην φιλοστοργιαν· ως αν ει περι υιων τις ειπε πολλα
ευεργετηθεντων, και περι ους επονησεν. Ει τοινυν δια τουτο γραφω, και ουκ
ερχομαι, μεγα τι οικονομων ουκ ερχομαι, και ου μισων ουδε αποστρεφομενος, αλλα
και σφοδρα φιλων. Ειτα, επειδη ειπεν, οτι Ὁ λυπων ευφραινει, ινα μη λεγωσι· Τουτο
ουν αυτο σπουδαζεις, ινα ευφραινηι και επιδειξηι πασι ποσην εχηις ισχυν; επηγαγεν·
Ἐκ γαρ πολλης θλιψεως και συνοχης καρδιας εγραψα υμιν δια πολλων δακρυων·
ουχ ινα λυπηθητε, αλλα την αγαπην ινα γνωτε, ην εχω περισσοτερως εις υμας. Τι
ταυτης φιλοστοργοτερον της ψυχης; Αυτων γαρ των ημαρτηκοτων ουκ ελαττον,
αλλα και πολλωι πλεον δεικνυσιν εαυτον αλγησαντα. Ου γαρ, Ἀπο θλιψεως, φησι
μονον, αλλ', Ἀπο πολλης· ουδε, ∆ακρυων, αλλα ∆ια πολλων δακρυων και συνοχης
καρδιας· τουτεστιν, Ἀπηγχονιζομην, απεπνιγομην υπο της αθυμιας· και μηκετι
φερων της αθυμιας το νεφος, εγραψα υμιν· Ουχ ινα λυπηθητε, αλλ' ινα γνωτε την
αγαπην, φησιν, ην εχω περισσοτερως εις υμας. Καιτοι το ακολουθον ην ειπειν· Ουχ
ινα λυπηθητε, αλλ' ινα διορθωθητε· και γαρ δια τουτο εγρα 61.421 ψεν· αλλ' ου λεγει
τουτο, αλλα καταγλυκαινων μαλλον τον λογον, και εις μειζον φιλτρον αυτους
επισπωμενος, τουτο αντ' εκεινου τιθησι, δεικνυς οτι παντα απο αγαπης ποιει. Και
ουχ απλως φησιν, Ἀγαπην, αλλ', Ἣν εχω περισσοτερως εις υμας. Βουλεται γαρ
αυτους και ταυτηι επισπασασθαι, τωι δειξαι οτι πλεον παντων αυτους φιλει, και ως
περι εξαιρετους μαθητας διακειται. ∆ιο φησιν· Ει και αλλοις ουκ ειμι αποστολος,
αλλα γε υμιν ειμι· και, Ἐαν πολλους παιδαγωγους εχητε, αλλ' ου πολλους πατερας·
και παλιν, Ἐν χαριτι Θεου ανεστραφημεν εν τωι κοσμωι, περισσοτερως δε προς υμας·
και προιων φησι· Και περισσοτερως υμας αγαπων, ηττον αγαπωμαι· και ενταυθα,
Ἣν εχω περισσοτερως εις υμας. γʹ. Ὥστε ει και θυμου τα ρηματα εγεμεν, αλλ' εξ
αγαπης ην πολλης και οδυνης ο θυμος. Και γραφων την Ἐπιστολην, επασχον,
ηλγουν, ουχ οτι ημαρτηκατε μονον, αλλ' οτι και ηναγκαζομην λυπειν. Και τουτο δε
αυτο εξ αγαπης· ωσπερ αν εχων τις παιδα γνησιον σηπεδονα εχοντα, αναγκαζομενος
τεμνειν και καιειν, δι' αμφοτερα πασχοι, και οτι νοσει, και οτι αναγκαζεται αυτον
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τεμνειν. Ὥστε ο νομιζετε ειναι του μισειν υμας σημειον, τουτο του σφοδρα φιλειν
ην. Ει δε το λυπησαι εξ αγαπης, πολλωι μαλλον το ευφραινεσθαι λυπουμενων.
Ἀπολογησαμενος τοινυν υπερ εαυτου (και γαρ απολογειται πολλαχου· και ουκ
αισχυνεται· ει γαρ ο Θεος αυτο ποιει λεγων, Λαος μου, τι εποιησα σοι; πολλωι μαλλον
Παυλος)· απολογησαμενος ουν υπερ εαυτου, και μελλων μετιεναι λοιπον επι την
απολογιαν την υπερ του πεπορνευκοτος· ινα μη διαστραφωσιν ως ταναντια
κελευομενοι, και προσφιλονεικησωσιν, επειδη αυτος ην ο και τοτε οργισθεις, και
νυν κελευων αυτον αφιεναι· ορα πως αυτο προωικονομησεν, απο τε των ειρημενων,
απο τε των ρηθησομενων. Τι γαρ φησιν; Ει δε τις λελυπηκεν, ουκ εμε λελυπηκε.
Πρωτον αυτους επαινεσας, ως τα αυτα χαιροντας, και τα αυτα λυπουμενους, τοτε
εμβαλλει εις τον περι τουτου λογον, ειπων πρωτον, οτι Ἡ εμη χαρα παντων υμων
εστιν. Ει δε η χαρα παντων υμων χαρα, δει μετ' εμου και νυν ησθηναι, ωσπερ
ηλγησατε μετ' εμου τοτε. Και γαρ δι' ων ελυπηθητε, ηυφρανατε· και δι' ων χαιρετε
νυν, αν αρα ησθητε, το αυτο ποιησετε. Και ουκ ειπεν, Ἡ εμη λυπη παντων υμων
εστιν· αλλ' εν τοις αλλοις κατασκευασας τουτο, νυν μονον ου εχρηιζε, τουτο τεθεικε,
την χαραν, ειπων, οτι Ἡ εμη χαρα παντων υμων εστιν. Ειτα και των προτερων
μεμνηται λεγων· Ει δε τις λελυπηκεν, ουκ εμε λελυπηκεν, αλλα απο μερους, ινα μη
επιβαρω παντας υμας. Οιδα, φησιν, οτι συνωργισθητε μοι και συνηγανακτησατε επι
τωι πεπορνευκοτι, και εκ μερους παντας υμας ελυπησε το συμβαν. ∆ια τουτο δε
ειπον, Ἐκ μερους, ουχ ως υμων ελαττονα αλγησαντων, η εγω, αλλ' ινα μη βαρησω
εκεινον τον πορνευσαντα. Ουκ εμε τοινυν μονον ελυπησεν, αλλα και υμας 61.422
ομοιως, και φειδομενος αυτου ειπον· Ἀπο μερους. Ειδες πως αυτων ευθεως εχαλασε
τον θυμον, δειξας και της αγανακτησεως κοινωνους γενομενους; Ἱκανον τωι
τοιουτωι η επιτιμια αυτη η υπο των πλειονων. Και ου λεγει, Τωι πεπορνευκοτι, αλλα
παλιν, Τωι τοιουτωι, ως και εν τηι προτεραι· αλλ' ου δια την αυτην αιτιαν, αλλ' εκει
μεν αισχυνομενος, ενταυθα δε φειδομενος. ∆ιο ουδε μεμνηται λοιπον ουδαμου της
αμαρτιας· καιρος γαρ απολογιας ην. Ὥστε τουναντιον μαλλον υμας χαρισασθαι και
παρακαλεσαι, μη πως τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι ο τοιουτος. Ου γαρ μονον
κελευει λυσαι την επιτιμησιν, αλλα και επι τα προτερα επαναγει. Τον γαρ
μαστιγωθεντα αν μονον τις αφηι, και ου θεραπευσηι, ουδεν εποιησεν. Ὅρα δε πως
κακεινον παλιν καταστελλει, ινα μη τηι συγχωρησει γενηται χειρων. Ει γαρ και
εξωμολογησατο, και μετενοησε, δεικνυσιν οτι ου τοσουτον απο της μετανοιας, οσον
απο της δωρεας λαμβανει την αφεσιν. ∆ιο φησι· Χαρισασθαι και παρακαλεσαι. Και το
εξης παλιν το αυτο δηλοι. Ου γαρ επειδη αξιος εστιν, ουδε επειδη αρκουσαν
μετανοιαν επεδειξατο, αλλ' επειδη ασθενης εστι, δια τουτο φησιν· Ἀξιω· διο και
επηγαγε, Μη πως τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι ο τοιουτος. Τουτο δε και
μαρτυρουντος ην αυτωι πολλην την μετανοιαν, και ουκ αφιεντος εις απονοιαν
ελθειν. Τι δε εστι το, Καταποθηι; Ἢ τουτο ποιησας οπερ και Ἰουδας εποιησεν, η και εν
τωι ζηιν χειρων γενομενος. Καν γαρ αποσκιρτησηι, φησι, τωι μη φερειν επιπλεον την
εκ της επιτεινομενης επιπληξεως οδυνην· πολλακις και απογνους, η εις αγχονην, η
εις μειζονα λοιπον ηξει κακιαν. ∆ει τοινυν προκαταλαβειν, ινα μη χαλεπωτερον το
ελκος γενηται, μηδε, οπερ κατωρθωσαμεν, απολεσωμεν τηι αμετριαι. Ταυτα δε
ελεγεν, εκεινον, οπερ εφθην ειπων, και καταστελλων και παιδευων μη γενεσθαι
μετα την αφεσιν ραιθυμοτερον. Ου γαρ ως απονιψαμενον τελεον, αλλ' ως δεδοικως
μη χαλεπωτερον τι εργασηται, ουτω εδεξαμην, φησιν. Ὅθεν μανθανομεν, οτι ου δει
μονον προς την φυσιν των αμαρτηματων, αλλα και προς την διανοιαν και την εξιν
των αμαρτανοντων την μετανοιαν οριζειν· ο και τοτε ο Ἀποστολος εποιησε. Και γαρ
εφοβειτο αυτου το ασθενες· και δια τουτο ελεγε, Μη καταποθηι, ως επι θηριου, ως επι
χειμωνος, ως επι κλυδωνος. ∆ιο παρακαλω υμας. Ουκετι επιταττει, αλλα παρακαλει,
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχ ως διδασκαλος, αλλ' ως ομοτιμος, κακεινους επι του θρονου καθισας του
δικαστικου, εαυτον εστησεν εν ταξει συνηγορου. Ἐπειδη γαρ κατωρθωσεν οπερ
εβουλετο, απληστως υπο χαρας τηι ικετηριαι κεχρηται. Και τι ποτε εστιν ο
παρακαλεις, ειπε μοι; Κυρωσαι εις αυτον αγαπην. Τουτεστι, βεβαιωσαι, μη απλως
μηδε ως ετυχε προσεσθαι. Τουτο δε παλιν μαρτυρουντος εστιν αυτοις αρετην
μεγιστην· ει γε οι ουτω φιλουντες αυτον και συγκροτουντες, ως και φυσιωθηναι,
ουτως απεστραφησαν, ως τοσαυτα καμνειν τον Παυλον, ινα 61.423 κυρωσωσιν εις
αυτον αγαπην. Τουτο αρετη μαθητων, τουτο αρετη διδασκαλων, το ουτως εκεινους
ευηνιους ειναι, το ουτως αυτον ρυθμιζειν αυτους. Τουτο ει και νυν εγινετο, ουκ αν
οι αμαρτανοντες αναισθητως επλημμελησαν. Ουτε γαρ φιλειν απλως δει, ουτε
αποστρεφεσθαι ανευ λογου τινος. Εις τουτο γαρ και εγραψα υμιν, ινα γνω την
δοκιμην υμων, ει εις παντα υπηκοοι εστε· μη μονον εν τωι αποτεμνειν, αλλα και εν
τωι συναπτειν. Ειδες πως παλιν και ενταυθα αυτοις περιιστησι τον αγωνα; Ὥσπερ
γαρ, ηνικα ημαρτεν, εναγωνιους αυτους εποιησεν, ει μη εκτεμοιεν, ειπων, Μικρα
ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι, και ετερα πλειονα· ουτω και ενταυθα παλιν τον της
παρακοης αυτοις εφιστησι φοβον, μονονουχι λεγων, οτι Ὥσπερ τοτε ουχ υπερ
αυτου, αλλα και υπερ υμων, και νυν ουχ υπερ εκεινου μαλλον η υμων αυτων
βουλευτεον υμιν εστι, μη δοξητε φιλονεικοι τινες ειναι και απανθρωποι, και ουκ εν
απασιν υπηκοοι. ∆ιο φησιν, Εις τουτο γαρ και εγραψα υμιν, ινα γνω την δοκιμην
υμων, ει εις παντα υπηκοοι εστε. Ἐκεινο μεν γαρ εδοξεν αν και φθονου ειναι, και
βασκανιας· τουτο δε δεικνυσιν καθαραν μαλιστα την υπακοην, και ει προς
φιλανθρωπιαν εστε επιτηδειοι. Τουτο γαρ μαθητων ευγνωμονων, το μη μονον
εκεινα, αλλα και τα εναντια κελευσαντι πειθεσθαι. ∆ια τουτο ειπεν, Εις παντα,
δεικνυς οτι, εαν μη υπακουσωσιν, ουχ ουτως εκεινον ως εαυτους καταισχυνουσι,
φιλονεικων λαμβανοντες δοξαν. Ποιει δε τουτο, ινα καντευθεν αυτους ωθησηι προς
το πεισθηναι· διο και λεγει, Εις τουτο γαρ εγραψα υμιν. Καιτοι ου δια τουτο εγραψε,
λεγει δε δια τουτο, ωστε αυτους επισπασασθαι· το γαρ προηγουμενον ην η εκεινου
σωτηρια. Ἀλλ' ενθα μηδεν βλαπτεται, κακεινοις χαριζεται. Τωι δε ειπειν, Εις παντα,
παλιν εγκωμιαζει, της προτερας υπακοης αναμνησας, και εις μεσον αυτην αγαγων.
Ὧ δε τι χαριζεσθε, καγω. Ὁραις πως παλιν τα δευτερεια εαυτωι διδωσιν, εκεινους μεν
αρχοντας, εαυτον δε επομενον δεικνυς; Τουτο εστι μαλαξαι τραχυνομενην γνωμην,
τουτο εκλυσαι φιλονεικουσαν. Ειτα ινα μη υπτιους ποιησηι, ως κυριους οντας, και μη
αφωσιν αυτον, παλιν αυτους αγχει προς τουτο, λεγων, οτι και αυτος εχαρισατο. Και
γαρ εγω ει τι κεχαρισμαι, ο κεχαρισμαι, δι' υμας. Και τουτο γαρ αυτο δι' υμας
εποιησα, φησι. Και ωσπερ ηνικα εκελευεν αποτεμειν, ουτε αφηκεν αυτους γενεσθαι
κυριους χαρισασθαι, ειπων, Ἤδη κεκρικα παραδουναι τον τοιουτον τωι σαταναι, και
ελαβε παλιν κοινωνους αυτους της ψηφου ειπων, Συναχθεντων υμων παραδουναι
αυτον, δυο τα μεγιστα κατασκευαζων, και το εξενεχθηναι την αποφασιν, και το μη
χωρις εκεινων, ωστε μη δοξαι ταυτηι πληττειν, και ουτε μονος αυτην εκφερει, ινα μη
νομισωσιν αυθαδη ειναι και υπερωφθαι αυτοι, ουτε το παν αυτοις επιτρεπει, ινα μη
κυριοι γενομενοι προδωσι τον ημαρτηκοτα, ακαιρως αυτωι χαριζομενοι· ουτω και
ενταυθα ποιει λεγων, οτι Ἐγω 61.424 ηδη εχαρισαμην, ος εν τηι προτεραι ηδη κεκρικα
Ειτα ινα μη πληγωσιν, ως υπεροφθεντες, φησι, ∆ι' υμας. Τι ουν; δι' ανθρωπους
συνεχωρησεν; Ουχι· δια γαρ τουτο και προσεθηκεν, Ἐν προσωπωι Χριστου. Τι εστιν,
Ἐν προσωπωι Χριστου; Ἢ κατα Θεον, φησιν, η εις δοξαν του Χριστου. Ἵνα μη
πλεονεκτηθωμεν υπο του σατανα· ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν. Ειδες πως
και την εξουσιαν αυτοις επιτρεπει, και παλιν αφαιρειται αυτην, ινα εκεινωι μεν
μαλαξηι, τουτωι δε το αυθαδες αυτων εκκοψηι; Ου τουτο δε μονον εντευθεν
κατασκευαζει, αλλα και το δειξαι κοινην την βλαβην ουσαν, ει παρακουσαιεν· οπερ
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εν αρχηι πεποιηκε. Και γαρ τοτε ελεγε, Μικρα ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι· και
ενταυθα παλιν, Ἵνα μη πλεονεκτηθωμεν υπο του σατανα. Και πανταχου και αυτου
και εκεινων ποιει την αφεσιν. εʹ. Σκοπει δε ανωθεν· Ει δε τις λελυπηκε, φησιν, ουκ
εμε λελυπηκεν, αλλ' απο μερους, ινα μη επιβαρω παντας υμας· ειτα παλιν, Ἱκανον
τωι τοιουτωι η επιτιμια αυτη η υπο των πλειονων. Τουτο αυτου ψηφος και γνωμη.
Ἀλλ' ουκ εστη μεχρι της ψηφου, αλλα παλιν αυτους κοινωνους ποιει, λεγων· Ὥστε
τουναντιον μαλλον υμας χαρισασθαι και παρακαλεσαι. ∆ιο παρακαλω υμας κυρωσαι
εις αυτον αγαπην. Παλιν εκεινων το ολον ποιησας, εις την εξουσιαν την εαυτου
μεταβαινει, λεγων· Εις τουτο γαρ και εγραψα υμιν, ινα γνω την δοκιμην υμων, ει εις
παντα υπηκοοι εστε. Ειτα παλιν αυτων ποιει την χαριν, λεγων, Ὧ δε τι χαριζεσθε·
ειτα αυτου, Και εγω, λεγων, ει τι κεχαρισμαι, δι' υμας· ειτα και εκεινων και εαυτου·
Και γαρ εγω, φησιν, ει τι κεχαρισμαι, δι' υμας εν προσωπωι Χριστου· η εις δοξαν
Χριστου, η ως του Χριστου και τουτο κελευοντος· ο μαλιστα αυτους επειθε. Και γαρ
εδεδοικεισαν λοιπον μη χαρισασθαι πραγμα εις δοξαν αυτου διαβαινον, και αυτωι
δοκουν. Ειτα παλιν το κοινον βλαβος, ει παρακουσαιεν, τιθησι λεγων, Ἵνα μη
πλεονεκτηθωμεν υπο του σατανα· καλως πλεονεξιαν ονομασας· ου γαρ τα αυτου
λαμβανει λοιπον, αλλα τα ημων αρπαζει. Μη δε μοι τουτο ειπηις, οτι ουτος μονος
θηριαλωτος γινεται, αλλα και τουτο σκοπησον, οτι ελαττουται της αγελης ο
αριθμος, και νυν μαλιστα, οτε δυναται οπερ απεβαλεν ανακτησασθαι. Ου γαρ αυτου
τα νοηματα αγνοουμεν· οτι και προσχηματι ευλαβειας απολλυσιν. Ου γαρ μονον τωι
εις πορνειαν αγαγειν, αλλα και απο του εναντιου δυναται διαφθειραι, της αμετρου
λυπης της επι τηι μετανοιαι. Ὅταν ουν μετα των ιδιων και τους ημετερους λαμβανηι,
οταν και αμαρτανειν κελευων απολλυηι, και μετανοειν κελευοντων ημων αρπαζηι,
πως ουχι πλεονεξια το πραγμα; Ου γαρ αρκει αυτωι δι' αμαρτιας καταβαλλειν, αλλα
και δια μετανοιας, αν μη νηφωμεν, τουτο ποιει. ∆ιο και πλεονεξιαν εικοτως
εκαλεσεν, οταν και δια των ημετερων κρατηι. Το γαρ δι' αμαρτιας λαμβανειν, ιδιον
αυτου εστι· το μεντοι δια μετανοιας, ουκετι· ημετερον γαρ, ουκ εκεινου το οπλον.
Ὅταν ουν και 61.425 εντευθεν δυνηται λαμβανειν, σκοπησον πως η ηττα αισχρα,
πως ως ασθενων και ταλαιπωρων καταγελασεται και καταδραμειται, ει γε τοις
ημετεροις οπλοις ημας μελλει χειρουσθαι. Και γαρ σφοδρα καταγελαστον και της
εσχατης αισχυνης, δια των ημετερων φαρμακων τα τραυματα αυτον κατασκευαζειν.
∆ια τουτο ελεγεν· Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν· το ποικιλον, το δολερον, το
κακομηχανον, το κακουργον, το επι προσχηματι ευλαβειας επηρεαστικον εμφαινων.
Ταυτ' ουν και ημεις εννοουντες, μηδεποτε μηδενος καταφρονωμεν, μηδεποτε
αμαρτανοντες απογινωσκωμεν· μηδ' αυ ραιθυμωμεν παλιν, αλλα συντριβωμεν την
διανοιαν πλημμελουντες, μη απλως ρηματα προβαλλωμεθα. Και γαρ οιδα πολλους
εγω, οι λεγουσι μεν πενθειν τα αμαρτηματα, ουδεν δε μεγα εργαζονται, αλλα
νηστευουσι μεν και τραχεα φορουσιν ιματια, χρηματων δε μαλλον των
καπηλευοντων εφιενται, και οργηι πλεον θηριων αλισκονται, και κακηγοριαις
χαιρουσι μαλλον, η εγκωμιοις ετεροι. Ουκ εστι ταυτα μετανοια· εικων εστι
μετανοιας ταυτα και σκια μονον, ου μετανοια. ∆ιο και επι τουτων καλον ειπειν·
Σκοπειτε μη πλεονεκτηθωμεν υπο του σατανα· ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν.
Τους μεν γαρ δι' αμαρτηματων, τους δε δια μετανοιας απολλυσι, τουτους δε ετερωι
τροπωι παλιν, τωι μηδεν απο μετανοιας αφειναι καρπουσθαι. Ἐπειδη γαρ απολεσαι εξ
ευθειας ουχ ευρεν, ετεραν ηλθεν οδον τους μεν πονους επιτεινων, τους δε καρπους
αφαιρουμενος, και πειθων ως το παν κατωρθωκοτας, ουτω των αλλων αμελειν. Ἵν'
ουν μη εικη κοπτωμεν εαυτους, μικρα προς τας τοιαυτας διαλεχθωμεν γυναικας·
γυναικων γαρ μαλιστα τουτι το νοσημα. Καλον μεν και τουτο ο πραττετε νυν,
νηστεια και χαμευνια και σποδος· αλλ' οταν τα αλλα μη προσηι, τουτων οφελος
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεν. Ἔδειξε πως αφιησιν αμαρτιας ο Θεος· τι τοινυν εκεινην αφεντες την οδον,
ετεραν εαυτοις τεμνετε; Ἥμαρτον οι Νινευιται ποτε, και εποιησαν ταυτα, α και υμεις
ποιειτε νυν· αλλ' ιδωμεν τι αυτους ωφελησε. Καθαπερ γαρ επι των καμνοντων
πολλα μεν επαγουσιν οι ιατροι, ο δε συνετος ου τουτο σκοπει, οτι το και το εποιησεν
ο αῤρωστων, αλλα τι αυτον ωφελησεν· ουτω και ενταυθα σκοπειν δει. Τι ουν
ωφελησε τους βαρβαρους εκεινους; Ἐπεθηκαν νηστειαν τοις τραυμασι, και σφοδραν
νηστειαν επεθηκαν, και χαμευνιαν και σακκου περιβολην και τεφραν και οδυρμους·
επεθηκαν και μεταβολην βιου. ϛʹ. Ἴδωμεν ουν τι τουτων εποιησεν αυτους υγιεις. Και
ποθεν εισομεθα, φησιν; Ἂν προς τον ιατρον ελθωμεν, αν αυτον ερωτησωμεν· ου γαρ
αποκρυψεται ημας, αλλα και σφοδρα ερει. Μαλλον δε ινα μηδεις αγνοηι, μηδε
ερεσθαι δεηται, και ανεγραψε το φαρμακον το αναστησαν αυτους. Τι ουν τουτο
εστιν; 61.426 Ειδε, φησιν, ο Θεος οτι απεστρεψεν εκαστος απο της οδου αυτου της
πονηρας, και μετενοησεν επι τηι κακιαι, ηι ελαλησε ποιησαι αυτοις. Ουκ ειπεν, οτι Ειδε
νηστειαν και σακκον και σποδον. Και ταυτα ου νηστειαν αναιρων λεγω· μη γενοιτο·
αλλα το της νηστειας κρειττον ποιειν παραινων, το πασης κακιας απεχεσθαι.
Ἥμαρτε και ο ∆αυΐδ· ιδωμεν ουν και ουτος πως μετενοησε. Τρεις ημερας εκαθισεν
επι τεφρας. Ἀλλ' εκεινος ουχ υπερ της αμαρτιας εποιει, αλλ' υπερ του παιδιου,
μεθυων ετι τωι παθει· την δε αμαρτιαν ετερως απεσμηχε, ταπεινοφροσυνηι, συντριβηι
καρδιας, κατανυξει ψυχης, τωι μηκετι τοις αυτοις περιπεσειν, τωι μεμνησθαι
διηνεκως αυτης, τωι φερειν ευχαριστως τα επιοντα απαντα, τωι φειδεσθαι των
λυπουντων, τωι μη αμυνεσθαι τους επιβουλευοντας, αλλα και τους βουλομενους
τουτο ποιειν, κωλυειν. Ὅτε γουν αυτον ο Σεμεει μυριοις επλυνεν ονειδεσι, του
στρατηγου του παροντος αγανακτουντος, ελεγεν, Ἄφες αυτον καταρασθαι με, οτι
Κυριος ενετειλατο αυτωι. Καρδιαν γαρ συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ειχεν, ο
μαλιστα αυτου τα αμαρτηματα απεσμηχε· και γαρ τουτο εξομολογησις, τουτο
μετανοια. Ἂν δε νηστευοντες αλαζονες ωμεν, ου μονον ουδεν ωφεληθημεν, αλλα
και εβλαβημεν. Ταπεινωσον τοινυν την καρδιαν και συ, ινα τον Θεον επισπασηι·
Ἐγγυς γαρ Κυριος τοις συντετριμμενοις τηι καρδιαι. Ουχ οραις εν ταις οικιαις ταις
λαμπραις τους ητιμωμενους, πως ουδε των ελαττονων οικετων υβριζοντων αυτους
ουκ αντιλεγουσιν, αλλα φερουσι δια την ατιμιαν, ηι περιεβαλεν αυτους η αμαρτια;
Ουτω και συ ποιει· καν λοιδορησηι σε τις, μη αγριανηις, αλλα στεναξον, μη επι τηι
υβρει, αλλ' επι τηι αμαρτιαι τηι σε εις ατιμιαν εμβαλουσηι. Στεναξον οταν αμαρτηις, μη
οτι κολαζεσθαι μελλεις· τουτο γαρ ουδεν· αλλ' οτι προσεκρουσας σου τωι ∆εσποτηι τωι
ουτως ημερωι, τωι ουτω σε φιλουντι και εκκρεμαμενωι της σωτηριας της σης, ως και
τον Υιον επιδουναι υπερ σου. ∆ια ταυτα στεναξον, και τουτο ποιει διηνεκως· τουτο
γαρ εξομολογησις. Μη νυν μεν φαιδρος, αυριον δε σκυθρωπος, ειτα φαιδρος, αλλα
διαπαντος μενε εν τωι πενθειν και συντριβειν σαυτον. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι
πενθουντες, τουτεστιν, οι διηνεκως τουτο ποιουντες. Μενε τουτο ποιων διηνεκως,
και σαυτωι προσεχων, και συντριβων σου την καρδιαν, ως αν τις γνησιον υιον
αποβαλων πενθοιη. ∆ιαῤρηξατε, φησι, τας καρδιας υμων, και μη τα ιματια υμων. Το
δε διεῤρωγος ουκ αν επαρθειη· το συντετριμμενον ουκ αν εξανασταιη. ∆ια τουτο ο
μεν λεγει, ∆ιαῤρηξατε, ο δε λεγει, Καρδιαν συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο
Θεος ουκ εξουδενωσει. Καν σοφος ηις, καν πλουσιος, καν δυναστης, διαῤρηξον την
καρδιαν, μη αφηις αυτην μεγα φρονειν μηδε φυσασθαι. Το γαρ διεῤρωγος ου
φυσαται, καν ηι τι το επαιρον, ου δυναται στεγειν το φυσημα τωι διεῤρηχθαι. Ουτω
και συ ταπεινοφρονησον· εννοησον οτι τελωνης απο ρηματος ενος εδικαιωθη·
καιτοι γε ουδε ταπεινοφροσυνη εκεινο ην, αλλ' ομολογια αληθης. Ει δε τουτο
τοσαυτην εχει ισχυν, ποσωι μαλλον ταπεινοφροσυνη; Ἄφες αμαρτη 61.427 ματα τοις
πεπλημμεληκοσιν εις σε· και γαρ και τουτο αμαρτιας αφιησι. Και περι μεν του
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προτερου φησιν, Ειδον οτι επορευθη στυγνος, και ιασαμην τας οδους αυτου· και επι
του Ἀχααβ δε τουτο την οργην ελυσε του Θεου· περι δε του δευτερου, Ἄφετε, και
αφεθησεται υμιν. Ἔστι και παλιν αλλη οδος τουτο φερουσα το φαρμακον ημιν, η
καταγνωσις των πεπλημμελημενων· Λεγε γαρ συ τας ανομιας σου πρωτος, ινα
δικαιωθηις. Και το κακως πασχοντα ευχαριστειν λυει τα αμαρτηματα, και η πασων
μειζων ελεημοσυνη. Ἀριθμει τοινυν τα φαρμακα τα ιωμενα σου τα τραυματα, και
παντα επιτιθει συνεχως, ταπεινοφροσυνην, εξομολογησιν, το μη μνησικακειν, το
πασχοντα κακως ευχαριστειν, το ελεειν δια χρηματων, δια πραγματων, το ευχεσθαι
καρτερικως. Ουτως η χηρα τον ωμον και απηνη εξιλεωσατο δικαστην. Ει δε εκεινη
τον αδικον, πολλωι μαλλον συ τον ημερον. Ἔστι και ετερα μετα τουτων οδος, το
προΐστασθαι των αδικουμενων· Κρινατε γαρ, φησιν, 61.428 ορφανωι, και δικαιωσατε
χηραν· και δευτε, και διαλεχθωμεν, και εαν ωσι αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως
χιονα λευκανω. Ποιας ουν αν ειημεν απολογιας αξιοι, ει τοσαυτας εχοντες οδους εις
τον ουρανον αναγουσας, και τοιαυτα φαρμακα ιωμενα τα τραυματα, και μετα το
λουτρον τοις αυτοις επιμενομεν; Μη τοινυν επιμενωμεν, αλλ' οι μεν μηδεπω
πεσοντες, εν τωι οικειωι μενετωσαν καλλει, μαλλον δε επιπλεον ασκειτωσαν τουτο·
καν γαρ μη ευρηι αμαρτηματα, ταυτι τα κατορθωματα πλειονα ποιει την ευμορφιαν·
ημεις δε οι πολλα πεπλημμεληκοτες, εις την των αμαρτηματων διορθωσιν
χρησωμεθα τοις ειρημενοις, ινα τωι βηματι του Χριστου μετα παῤρησιας παραστωμεν
πολλης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Ἐλθων δε εις την Τρωαδα εις το ευαγγελιον του Χριστου, και θυρας μοι
ανεωιγμενης εν Κυριωι, ουκ εσχηκα ανεσιν τωι πνευματι μου, τωι μη ευρειν με Τιτον
τον αδελφον μου. αʹ. Ταυτα δοκει μεν αναξια ειναι Παυλου τα ρηματα, ει δι'
απουσιαν αδελφου τοσαυτην προηκατο σωτηριαν· δοκει δε και της ακολουθιας
απηρτησθαι. Τι ουν; βουλεσθε προτερον αποδειξωμεν, οτι της ακολουθιας ηρτηται, η
οτι ουδεν αναξιον ειρηκεν εαυτου; Ἐμοι δοκει το δευτερον· ουτω γαρ κακεινο ημιν
ευκολωτερον εσται και σαφεστερον. Πως ουν ηρτηται των προτερων ταυτα;
Ἀναμνησθωμεν αυτων εκεινων, και ουτως εισομεθα τουτο. Τινα ουν ην τα προτερα;
Ἅπερ ελεγεν αρχομενος· Ου θελω υμας αγνοειν υπερ της θλιψεως, φησι, της
γενομενης ημιν εν τηι Ἀσιαι, οτι καθ' υπερβολην εβαρηθημεν υπερ δυναμιν· και
δειξας πως απηλλαγη, και τα εν μεσωι παρενθεις, αναγκαιως διδασκει παλιν οτι και
ετερως εθλιβη. Πως και τινι τροπωι; Τωι μη ευρειν Τιτον. ∆εινον μεν γαρ και ικανον
καταβαλειν ψυχην, και το πειρασμους υπομενειν· οταν δε και ο παραμυθουμενος μη
ηι, και δυναμενος το φορτιον συνδιενεγκειν, μειζων γινεται ο χειμων. Τιτος δε αυτος
εστιν, ον φησι προιων παρ' αυτων αφιχθαι προς αυτον, και περι ου πολλα και
μεγαλα διεξερχεται εγκωμια, και ον εφησεν απεσταλκεναι. ∆ειξαι τοινυν
βουλομενος οτι και ταυτηι δι' αυτους εθλιβη, ταυτα ειρηκεν. Ὅτι μεν ουν ηρτηται
των προτερων τα ειρημενα, δηλον εκ τουτων· οτι δε ουδε αναξια Παυλου, και τουτο
δειξαι πειρασομαι. Ου γαρ λεγει, οτι ενεποδισε τηι σωτηριαι των προσιεναι
μελλοντων η απουσια Τιτου, ουδ' οτι παρειδε τους πιστευσαντας δια τουτο, αλλ' οτι
ουκ εσχηκεν ανεσιν, 61.428 τουτεστιν εθλιβη, ωδυνηθη δια την απουσιαν του
αδελφου, δεικνυς οσον εστιν αδελφου απουσια· και δια τουτο απηλθεν εκειθεν. Τι δε
εστιν, Ἐλθων δε εις την Τρωαδα εις το ευαγγελιον; Ουχ απλως, φησιν, επεδημησα,
αλλ' ωστε κηρυξαι. Ἀλλ' ομως και δια τουτο ελθων, και ευρων εργον μεγιστον·
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θυρας γαρ μοι ανεωιγμενης εν Κυριωι, ουκ εσχηκα ανεσιν, φησιν· ου μην δια τουτο
ενεποδισε το εργον. Πως ουν φησιν, οτι Ἀποταξαμενος αυτοις εξηλθον; Τουτεστιν,
ου διετριψα πλειονα χρονον, στενοχωρουμενος, οδυνωμενος. Ἴσως δε και
ενεποδιζετο το εργον, εκεινου αποντος. Τουτο δε ου μικρα και τουτοις παραμυθια. Ει
γαρ εκει θυρας ανεωιγμενης, και εις τουτο ελθων, επειδη τον αδελφον ουχ ευρεν,
απεπηδησε ταχεως, πολλωι μαλλον υμας, φησι, συγγινωσκειν χρη ταις των
πραγματων αναγκαις αγουσαις και περιαγουσαις ημας πανταχου, και ουκ εωσαις, ως
βουλομεθα, ουτε αποδημειν ουτε ενδιατριβειν οις αν εθελωμεν επιπλεον. ∆ιο και
επαγει παλιν, ωσπερ ανω τωι Πνευματι, ουτω και ενταυθα τωι Θεωι τας αποδημιας
ανατιθεις, και λεγων· Τωι δε Θεωι χαρις τωι παντοτε ημας θριαμβευοντι εν τωι Χριστωι,
και την οσμην της γνωσεως αυτου φανερουντι δι' ημων εν παντι τοπωι. Ἵνα γαρ μη
δοξηι ως θρηνων ταυτα αποδυρεσθαι, χαριν αναπεμπει τωι Θεωι. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστι· πανταχου θλιψις, πανταχου στενοχωρια· ηλθον εις την Ἀσιαν, εβαρηθην υπερ
δυναμιν· ηλθον εις την Τρωαδα, ουχ ευρον τον αδελφον· ουκ ηλθον προς υμας· ου
μικραν μοι και τουτο αθυμιαν ενεποιησεν, αλλα και σφοδρα μεγαλην, και τωι
πολλους ημαρτηκεναι παρ' υμιν, και τωι δια τουτο υμας μη οραιν· Φειδομενος γαρ
υμων, ουκετι ηλθον εις Κορινθον, φησιν. Ἵν' ουν 61.429 μη δοξηι ολοφυρεσθαι ταυτα
λεγων, επαγει, οτι Ου μονον ουκ αλγουμεν εν ταις θλιψεσι ταυταις, αλλα και
χαιρομεν· και το μειζον, ου των μελλοντων ενεκεν μονον επαθλων, αλλα και αυτων
των παροντων· και γαρ ενταυθα εσμεν λαμπροι εκ τουτων και περιφανεις. Τοσουτον
τοινυν απεχομεν του θρηνειν, οτι και θριαμβον το πραγμα καλουμεν, και
εγκαλλωπιζομεθα τοις γινομενοις. ∆ιο και ελεγε, Τωι δε Θεωι χαρις τωι παντοτε ημας
θριαμβευοντι· τουτεστι, τωι πασι ποιουντι περιφανεις. Ὃ γαρ δοκει ειναι ατιμιας, το
παντοθεν ελαυνεσθαι, τουτο τιμης ημιν ειναι φαινεται μεγιστης. ∆ιο ουκ ειπε, Τωι
καταδηλους ποιουντι, αλλα, Τωι θριαμβευοντι· δεικνυς, οτι οι διωγμοι ουτοι τροπαια
συνεχη κατα του διαβολου πανταχου της γης ανιστωσιν. Ειτα μετα του
θριαμβευοντος θεις και την υποθεσιν, ανιστησι καντευθεν τον ακροατην. Ου γαρ
μονον υπο του Θεου θριαμβευομεθα, αλλα και εν Χριστωι· τουτεστι, δια τον Χριστον
και το κηρυγμα. Ἐπειδαν γαρ θριαμβευσαι δεηι, αναγκη πασα και ημας τους φεροντας
το τροπαιον καταδηλους ειναι, επειδη αυτον βασταζομεν. ∆ια τουτο περιβλεπτοι
εσμεν, και περιφανεις. Και την οσμην της γνωσεως αυτου φανερουντι δι' ημων εν
παντι τοπωι. βʹ. Ἄνω ειπε, Παντοτε θριαμβευοντι, ενταυθα, Ἐν παντι τοπωι, φησι·
δεικνυς οτι και τοπος και καιρος πας των αθλων εμπεπλησται των αποστολικων. Και
ετεραι παλιν κεχρηται μεταφοραι τηι της ευωδιας. Καθαπερ γαρ μυρον βασταζοντες,
ουτω πασιν εσμεν καταδηλοι, φησι· μυρον πολυτιμον την γνωσιν λεγων. Και ουκ
ειπε, Την γνωσιν, αλλ', Ὀσμην γνωσεως. Τοιουτον γαρ η παρουσα γνωσις, ου
σφοδρα σαφης, ουδε εκκεκαλυμμενη. ∆ιο και εν τηι προτεραι ελεγεν Ἐπιστοληι,
Βλεπομεν γαρ αρτι δι' εσοπτρου εν αινιγματι, και ενταυθα οσμην το τοιουτον μυρον
καλει. Ὁ δε την οσμην ειδως, οτι μεν εστι μυρον που κειμενον οιδε, ποταπον δε την
ουσιαν, ουκετι, εαν μη προτερον αυτο ειδως τυχηι. Ουτω και ημεις, οτι μεν εστι Θεος
ισμεν, τι δε την ουσιαν, ουκετι. Ὥσπερ ουν θυμιατηριον εσμεν βασιλικον, οπου αν
απελθωμεν του ουρανιου πνεοντες μυρου, και της πνευματικης ευωδιας. Ταυτα δε
ελεγεν, ομου και του κηρυγματος δεικνυς την ισχυν, οτι δι' ων επιβουλευονται, δια
τουτων λαμπουσι μαλλον των διωκοντων αυτους, και πασαν την οικουμενην
ποιουντων ειδεναι και τα τροπαια αυτων και την ευωδιαν, και παρακαλων υπερ των
θλιψεων αυτους και των πειρασμων, ωστε παντα φερειν γενναιως, ει γε και προ της
αντιδοσεως αφατον καρπουνται το κλεος. Ὅτι Χριστου ευωδια εσμεν τωι Θεωι εν τοις
σωζομενοις, και εν τοις απολλυμενοις. Ἄν τε γαρ σωζηται τις, φησιν, αν τε
απολλυηται, το ευαγγελιον την οικειαν αρετην εχον μενει. Και καθαπερ το 61.430
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φως, καν σκοτιζηι τους ασθενεις, φως εστι, καιτοι σκοτιζον· και το μελι καν πικρον ηι
τοις νοσουσι, γλυκυ την φυσιν εστιν· ουτω και το ευαγγελιον ευωδες εστι, καν
απολλυωνται τινες απιστουντες. Ου γαρ αυτου εργον η απωλεια, αλλα της εκεινων
αγνωμοσυνης. Και ταυτηι δε μαλιστα η ευωδια αυτου φαινεται, ηι οι διεφθαρμενοι
και πονηροι απολλυνται. Ὥστε ουκ απο της των αγαθων σωτηριας μονον, αλλα και
απο της των πονηρων απωλειας δεικνυται αυτου η αρετη. Ἐπει και ο ηλιος, επειδη
σφοδρα φαιδρος εστι, δια τουτο μαλιστα πληττει των ασθενουντων τας οψεις· και ο
Σωτηρ εις πτωσιν πολλων και αναστασιν εστιν, αλλ' ομως μενει Σωτηρ ων, και
μυριων πιπτοντων· και η παρουσια αυτου μειζονως εκολασε τους μη πειθομενους,
αλλ' ομως μενει σωτηριος ουσα. ∆ια τουτο και αυτος φησιν, οτι Τωι Θεωι ευωδια
εσμεν· τουτεστι, Καν απολλυωνται τινες, ημεις μενομεν τουτο οντες οπερ εσμεν. Και
ουχ απλως ειπεν, Ευωδια, αλλα, Τωι Θεωι. Ὅταν δε τωι Θεωι ευωδια ωμεν, κακεινος
ταυτα ψηφιζηται, τις αντερει λοιπον; Και το, Χριστου δε ευωδια, διπλην μοι την
εξηγησιν εχειν δοκει. Ἢ γαρ τουτο φησιν, οτι εαυτους θυσιαν προσεφερον
αποθνησκοντες, η οτι της του Χριστου σφαγης ευωδια εσμεν· ως αν ειποι τις, Τουδε
του ιερειου ευωδια εστι τοδε το θυμιαμα. Ἢ τουτο ουν εμφαινει της ευωδιας το
ονομα· η, οπερ εφθην ειπων, οτι καθ' ημεραν θυονται δια τον Χριστον. Ειδες που
τους πειρασμους ανηγαγε, θριαμβον και ευωδιαν καλων, και θυσιαν τωι Θεωι
προσαγομενην; Ειτα, επειδη ειπεν, Ευωδια εσμεν, και εν τοις απολλυμενοις, ινα μη
νομισηις, οτι κακεινοι ευπροσδεκτοι εισιν, επηγαγε· Τοις μεν οσμη θανατου εις
θανατον, τοις δε οσμη ζωης εις ζωην. Την γαρ ευωδιαν ταυτην οι μεν ουτω
προσιενται, ωστε σωθηναι, οι δε ουτως, ωστε απολεσθαι. Ὥστε καν απολλυηται τις,
παρ' αυτου η αιτια· επει και τας υς το μυρον λεγεται πνιγειν, και το φως, οπερ εφθην
ειπων, τους ασθενεις σκοτιζειν. Και τοιαυτη των αγαθων η φυσις· ου τα οικεια
διορθουται μονον, αλλα και τα εναντια απολλυσι· και ταυτηι μαλιστα διαδεικνυται
αυτων η δυναμις. Και γαρ και το πυρ ουχ οταν φωτιζηι μονον, ουδ' οταν χρυσιον
καθαιρηι, αλλα και οταν ακανθας δαπαναι, μαλιστα την οικειαν ισχυν επιδεικνυται,
και ταυτηι φαινεται πυρ· και ο Χριστος δε ταυτηι την μεγαλωσυνην αυτου
ενδεικνυται, οταν αναλωσηι τον αντιχριστον τωι πνευματι του στοματος αυτου, και
καταργησηι τηι επιφανειαι της παρουσιας αυτου. Και προς ταυτα τις ικανος; Ἐπειδη
γαρ μεγαλα εφθεγξατο, οτι Θυσια εσμεν του Χριστου και ευωδια, και θριαμβευομεθα
πανταχου, παλιν μετριαζει, τωι Θεωι παντα ανατιθεις· διο και φησι, Και προς ταυτα
τις ικανος; Το γαρ παν του Χριστου, φησιν, εστιν· ουδεν ημετερον. Ὁραις απ'
εναντιας τοις ψευδαποστολοις φθεγγομενον; Οι μεν γαρ καυχωνται ως παρ' εαυτων
εισφεροντες τι εις το κηρυγμα, ουτος δε δια τουτο φησι καυχασθαι, επειδη ουδεν
αυτου φησιν ειναι· 61.431 Ἡ γαρ καυχησις ημων αυτη εστι, το μαρτυριον της
συνειδησεως, οτι ουκ εν σοφιαι σαρκικηι, αλλ' εν χαριτι Θεου ανεστραφημεν εν τωι
κοσμωι. Και ου την κτησιν ενομιζον εκεινοι ειναι καυχημα, της σοφιας λεγω της
εξωθεν, ουτος την αναιρεσιν· διο και ενταυθα φησι, Και προς ταυτα τις ικανος; Ει δε
μη ικανοι, χαριτος το γινομενον. Ου γαρ εσμεν, ωσπερ οι λοιποι καπηλευοντες τον
λογον του Θεου. γʹ. Ει γαρ και μεγαλα φθεγγομεθα, αλλ' ουδεν ημετερον εφαμεν
ειναι κατορθωμα, αλλα τα παντα του Χριστου· ουδε γαρ μιμησομεθα τους
ψευδαποστολους, τους τα πολλα αυτων ειναι λεγοντας. Τουτο γαρ εστι καπηλευσαι,
οταν τις νοθευηι τον οινον, οταν τις χρηματων πωληι, οπερ δωρεαν εδει δουναι.
Ἐνταυθα γαρ και εις χρηματα αυτους σκωπτειν μοι δοκει, και οπερ ειπον αινιττεσθαι
παλιν, οιον, οτι τα αυτων αναμιγνυουσι τοις θειοις· οπερ και Ἡσαΐας εγκαλων
ελεγεν, Οι καπηλοι σου μισγουσι τον οινον υδατι. Ει γαρ και περι οινου τουτο
ειρηται, ουκ αν τις αμαρτοι και εις διδασκαλιαν αυτο εκλαμβανων. Ἀλλ' ουχ ημεις,
φησιν, ουτως· αλλ' οια επιστευθημεν, τοιαυτα παρεχομεν, ακρατον κιρνωντες τον
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογον· διο επηγαγεν· Ἀλλ' ως εξ ειλικρινειας, αλλ' ως εκ Θεου, κατενωπιον του
Θεου εν Χριστωι λαλουμεν. Ουκ απατωντες υμας, φησιν, ουτω κηρυττομεν, οιον ως
χαριζομενοι υμιν, η παρ' εαυτων τι εισφεροντες και αναμιγνυντες, αλλ' Ὡς εκ Θεου·
τουτεστιν, Ου λεγομεν οτι οικοθεν τι χαριζομεθα, αλλ' οτι παντα ο Θεος εδωκε·
τουτο γαρ εστι το, Ἐκ Θεου· το μηδεν καυχασθαι ως ιδιον εχοντας, αλλα παντα εις
αυτον αναφερειν. Ἐν Χριστωι λαλουμεν· ουδεν τηι ημετεραι σοφιαι, αλλα τηι παρ'
εκεινου δυναμει ενηχουμενοι. Οι δε καυχωμενοι, ουχ ουτως, αλλ' ως παρ' εαυτων τι
εισφεροντες. ∆ιο και αλλαχου αυτους κωμωιδει λεγων, Τι γαρ εχεις, ο ουκ ελαβες; Ει
δε και ελαβες, τι καυχασαι, ως μη λαβων; Αυτη μεγιστη αρετη, το παντα τωι Θεωι
ανατιθεναι, το μηδεν οικειον ειναι νομιζειν, το μηδεν προς ανθρωπων δοξαν ποιειν,
αλλα προς το τωι Θεωι δοκουν· ουτος γαρ εστιν ο τας ευθυνας απαιτων. Νυν δε η
ταξις αντεστραπται· και τον μεν επι του βηματος καθιουμενον, και τας ευθυνας
απαιτησοντα ου σφοδρα δεδοικαμεν, τους δε μεθ' ημων εστωτας και κρινομενους
φριττομεν. Ποθεν ουν η νοσος αυτη; ποθεν εις τας ημετερας κατεσκηψε ψυχας; Ἀπο
του μη διηνεκως τα εκει λογιζεσθαι, αλλα τοις παρουσι προσηλωσθαι. Ἐντευθεν και
εν ταις πονηραις πραξεσι ευκολως πιπτομεν· καν αγαθον τι πραξωμεν, προς
επιδειξιν ποιουμεν, ωστε καντευθεν ημιν γινεσθαι την ζημιαν. Ειδε γουν τις
ακολαστοις οφθαλμοις τινα πολλακις, και ελαθε και την οφθεισαν και τους
συμβαδιζοντας· αλλα τον ακοιμητον ουκ ελαθεν οφθαλμον. Ἐκεινος γαρ και πριν η
την αμαρτιαν εργασασθαι, ειδε την ψυχην την ακολαστον, και την μανιαν την
ενδον, και τους λογισμους τους στρεφο 61.432 μενους εν ζαληι και κλυδωνι. Ουδε
γαρ δειται μαρτυρων και τεκμηριων ο παντα ειδως. Μη τοινυν προς τους
συνδουλους ορα· καν γαρ επαινεσηι ανθρωπος, ουδεν οφελος, οταν ο Θεος μη
αποδεξηται· καν καταγνωι ανθρωπος, ουδεν βλαβος, οταν ο Θεος μη καταγνωι. Μη δη
ταυτηι παροξυνε τον δικαστην, των μεν συνδουλων πολυν ποιουμενος λογον, αυτου
δε αγανακτουντος ου δεδοικως και τρεμων. Καταφρονησωμεν τοινυν του παρ'
ανθρωπων επαινου. Μεχρι ποτε ευτελεις και χαμαιζηλοι; μεχρι ποτε, του Θεου προς
τον ουρανον ημας αιροντος, αυτοι χαμαι συρεσθαι εσπουδακαμεν; Οι του Ἰωσηφ
αδελφοι, ει τον του Θεου φοβον προ οφθαλμων ειχον, ως εχειν δει, ουκ αν επ'
ερημιας τον αδελφον λαβοντες απεκτειναν. Ὁ Καιν παλιν ει την ψηφον εκεινου
εδεδοικει, ως δεδοικεναι εδει, ουκ αν ειπε, ∆ευρο, και εξελθωμεν εις το πεδιον. Τι
γαρ, ω δειλε και ταλαιπωρε, χωριζεις αυτον του γεγεννηκοτος και εις ερημιαν
εξαγεις; μη γαρ ο Θεος ουχ οραι και εν τωι πεδιωι το τολμημα; απο των τωι πατρι σου
συμβεβηκοτων ουκ επαιδευθης, οτι παντα οιδε, και πασι παρεστι τοις γινομενοις; Και
τινος ενεκεν ουκ ειπε τουτο προς αυτον ο Θεος αρνουμενον· Ἐμε κρυπτεις τον
πανταχου παροντα, και τα αποῤρητα επισταμενον; Ὅτι ουπω ταυτα φιλοσοφειν
εκεινος ᾔδει καλως. Ἀλλα τι φησι; Φωνη αιματος του αδελφου σου βοαι προς με· ουχ
ως του αιματος φωνην εχοντος, αλλ' οπερ ημεις λεγομεν, οτι το πραγμα βοαι, επι
των δηλων και σαφων. ∆ιο δη την ψηφον του Θεου προ οφθαλμων εχειν δει, και
παντα σβεννυται τα δεινα. Ουτω και εν ευχαις νηφειν δυναμεθα, αν εννοησωμεν
τινι διαλεγομεθα, αν αναλογισωμεθα οτι θυσιαν προσαγομεν, και μαχαιραν μετα
χειρας εχομεν, και πυρ και ξυλα, αν αναπετασωμεν του ουρανου τας πυλας τωι
λογισμωι, αν μεταστωμεν εκει, και λαβοντες την μαχαιραν του Πνευματος
εμπηξωμεν εις τον του ιερειου λαιμον, και καταθυσωμεν αυτωι νηψιν, και εκχεωμεν
αυτωι δακρυα. Τοιουτον γαρ το αιμα του ιερειου τουτου· τοιαυτηι το θυσιαστηριον
εκεινο φοινισσεται σφαγηι. Μηδεν τοινυν αφηις των ανθρωπινων λογισμων κατεχειν
σου την ψυχην τοτε. δʹ. Ἐννοησον οτι και ο Ἀβρααμ θυσιαν αναγων, ου γυναικα, ου
δουλον, ουκ αλλον τινα αφηκε παρειναι. Μη τοινυν μηδε συ των δουλικων και
ανελευθερων παθων αφηις τινα σοι παρειναι· αλλ' αναβηθι μονος εις το ορος, ενθα
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινος ανεβη, ενθα αναβηναι θεμις ουδενα ετερον. Καν επιχειρωσι συναναβαινειν
τινες των τοιουτων εννοιων, επιταξον αυταις μετ' εξουσιας, και ειπε, Καθισατε
αυτου, εγω δε και το παιδιον προσκυνησαντες υποστρεψομεν· και την ονον και τους
παιδας αφεις κατω, και ει τι αλογον και ανοητον· ει τι λογικον, λαβων αναβηθι,
ωσπερ εκεινος τον Ἰσαακ. Και το θυσιαστηριον οικοδομησον ουτως ως εκεινος, ως
μηδεν εχων ανθρωπινον, αλλ' εξω της φυσεως γενομενος· επει και εκεινος, ει μη
εξω της φυσεως ην, ουκ αν τον παιδα κατεσφαξε. Και μηδεν ενοχλειτω 61.433 σοι
τοτε, αλλ' αυτων γινου των ουρανων υψηλοτερος· στεναξον πικρον, καταθυσον
εξομολογησιν· Λεγε γαρ συ τας ανομιας σου πρωτος, φησιν, ινα δικαιωθηις·
καταθυσον συντριβην καρδιας. Ταυτα τα ιερεια ουκ εις τεφραν τελευται, ουδε εις
καπνον διαλυεται, ουδε ξυλων δειται και πυρος, αλλα κατανενυγμενης διανοιας
μονης· τουτο ξυλα, τουτο πυρ καιον αυτα, και ου κατακαιον. Ὁ γαρ μετα θερμοτητος
ευχομενος, καιεται, και ου κατακαιεται, αλλ' ωσπερ χρυσιον πυρι βασανιζομενον,
λαμπροτερος γινεται. Μετα δε τουτων κακεινο φυλαττου, το μηδεν ειπειν ευχομενος
των παροξυνοντων σου τον ∆εσποτην, μηδε κατ' εχθρων προσελθηις. Ει γαρ το εχειν
εχθρους ονειδος, το κατευχεσθαι αυτων εννοησον ηλικον κακον. ∆εον γαρ σε
απολογησασθαι δια τι εχθρους εχεις, συ δε αυτων και κακηγορεις. Και ποιας τευξηι
συγγνωμης, και κακηγορων, και εν καιρωι τοιουτωι, οτε ελεου σοι δει πολλου; Και
γαρ υπερ οικειων προσηλθες αμαρτηματων δεομενος· μη τοινυν μνημονευσηις των
αλλοτριων, ινα μη των ιδιων αναμνησηις. Ἂν γαρ ειπηις, Παταξον τον εχθρον,
ενεφραξας σου το στομα· ουκετι γαρ παῤρησιαν εδωκας τηι γλωττηι· πρωτον μεν, οτι
παρωργισας τον δικαστην εκ προοιμιων ευθεως· δευτερον, οτι εναντια αιτεις τωι
σχηματι της ευχης. Ει γαρ υπερ αφεσεως αμαρτηματων προσευχηι, πως υπερ
κολασεως διαλεγηι; Τουναντιον μεν ουν εδει ποιειν, και δεισθαι υπερ αυτων, ινα
τουτο και υπερ εαυτων μετα παῤρησιας παρακαλεσωμεν. Νυνι δε προκατελαβες του
δικαστου την ψηφον δια της σης, αξιων τους αμαρτανοντας κολαζειν· ο και
συγγνωμης αποστερει πασης. Ἂν δε υπερ αυτων ευξηι, καν μηδεν υπερ των σων
ειπηις, το παν ηνυσας. Ἐννοησον ποσαι θυσιαι εισιν εν τωι νομωι· θυσια αινεσεως,
θυσια εξομολογησεως, θυσια σωτηριου, θυσια καθαρμων, και ετεραι μυριαι, και
ουδεμια κατ' εχθρων, αλλ' υπερ των οικειων αμαρτηματων εκαστη, η και
κατορθωματων. Μη γαρ αλλωι προσερχηι Θεωι; Ἐκεινωι προσερχηι τωι ειποντι, Ευχεσθε
υπερ των εχθρων υμων. Πως ουν αυτων καταβοαις; πως παρακαλεις τον Θεον τον
οικειον λυσαι νομον; Ουκ εστι τουτο ικετου σχημα· ουδεις ικετευει ινα αλλος
αποληται, αλλ' ινα αυτος σωθηι. Τι τοινυν σχημα μεν ικετου περικεισαι, ρηματα δε
εχεις κατηγορου; Και οταν μεν υπερ εαυτων ευχωμεθα, και κνωμεθα και
χασμωμεθα, και εις μυριους εμπιπτομεν λογισμους· οταν δε κατ' εχθρων, νηφοντες
τουτο ποιουμεν. Ἐπειδη γαρ οιδεν ο διαβολος, οτι καθ' εαυτων το ξιφος ωθουμεν, ου
περιελκει ουδε περισπαι τοτε, ινα μειζονως ημιν λυμηνηται. Ἀλλα ηδικημαι, φησι,
και θλιβομαι. Ουκουν κατα του διαβολου ευξαι, του μαλιστα παντων αδικουντος
ημας. Τουτο και επεταγης λεγειν, Ῥυσαι ημας απο του πονηρου. Ἐκεινος εστιν ο
ακαταλλακτος εχθρος· ανθρωπος δε, οσα αν ποιηι, φιλος εστι και αδελφος. Ἐκεινωι
τοινυν παντες οργι 61.434 ζωμεθα, κατ' αυτου παρακαλωμεν τον Θεον λεγοντες,
Συντριψον τον σαταναν υπο τους ποδας ημων. Ουτος γαρ τικτει και τους εχθρους.
Ἂν δε κατ' εχθρων ευξηι, την ευχην, ην εκεινος βουλεται, ευχηι· ωσπερ ουν αν υπερ
εχθρων, κατα τουτου. Τι τοινυν τον οντως εχθρον αφεις, τα μελη δακνεις τα σα,
θηριων χαλεπωτερος ταυτηι γινομενος; Ἀλλ' υβρισε, φησι, και χρηματα απεστερησε.
Και τινα δει πενθειν, τον παθοντα κακως, η τον ποιησαντα κακως; Ὅτι χρηματα
κερδανας, της ευνοιας εαυτον εξεβαλε του Θεου, και μειζονα απωλεσεν η ελαβεν·
ωστε εκεινος εστιν ο ηδικημενος. Ουκουν ουχι κατευχεσθαι δει, αλλ' υπερευχεσθαι
 
 

36
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου, ινα ο Θεος ιλεως αυτωι γενηται. εʹ. Ὅρα ποσα επαθον οι παιδες οι τρεις, ουδεν
ποιησαντες δεινον· εξεπεσον πατριδος, ελευθεριας, εξηχμαλωτισθησαν και εγενοντο
δουλοι, και εις αλλοτριαν και βαρβαρον απενεχθεντες χωραν, και σφαττεσθαι
εμελλον δια το οναρ εικη και ματην. Τι ουν εισελθοντες μετα του ∆ανιηλ, τι
ηυξαντο; τι δε ειπον; Καταῤραξον τον Ναβουχοδονοσορ· κατασπασον αυτου το
διαδημα· καταβαλε αυτον απο του θρονου; Ουδεν τοιουτον· αλλ' εξηιτουν οικτιρμους
παρα του Θεου. Και οτε εν τηι καμινωι ησαν, ομοιως. Ἀλλ' ουχ υμεις, αλλα πολλωι
ελαττονα εκεινων πασχοντες, και δικαιως πολλακις, ου παυεσθε αρωμενοι μυρια·
και ο μεν φησι, Καταβαλε τον εχθρον, ως κατεποντισας το αρμα του Φαραω· ο δε,
Πληξον αυτου την σαρκα· ετερος παλιν, Ἀποδος εις τα τεκνα. Ἦ ουκ επιγινωσκετε
ταυτι τα ρηματα; Ποθεν ουν υμιν ο γελως ουτος; Ὁραις πως εστι καταγελαστα, οταν
χωρις παθους λεγηται; Και πασα δε αμαρτια τοτε δεικνυται πως εστιν αισχρα, οταν
αυτην γυμνωσηις της διαθεσεως του τολμωντος, Ἂν τον οργισθεντα υπομνησηις των
ρηματων, ων ειπεν εν τωι θυμωι, καταδυσεται, και καταγελασεται εαυτου, και
βουλησεται μυρια πεπονθεναι, η εκεινα αυτου ειναι τα ρηματα· καν τον ακολαστον
αγαγηις μετα την μιξιν προς την πορνευομενην γυναικα, και ουτος ταυτην
αποστραφησεται ως μυσαραν. Ουτω και υμεις οι μη οντες εν τωι παθει, καταγελατε
νυν· καταγελαστα γαρ, και γραιδιων τα ρηματα ταυτα μεθυοντων, και γυναικωδους
μικροψυχιας. Και ο Ἰωσηφ δε πραθεις και δουλος γενομενος και δεσμωτηριον
οικησας, ουδ' ουτως εξεβαλε ρημα πικρον κατα των λελυπηκοτων· αλλα τι φησι;
Κλοπηι εκλαπην εκ γης Ἑβραιων· και ου προστιθησιν υπο τινος· αισχυνεται γαρ υπερ
των αδελφικων κακων μαλλον εκεινων των ποιησαντων αυτα. Ουτω και ημας
διακεισθαι χρη, μαλλον των επηρεαζοντων αυτων αλγειν υπερ αυτων· η βλαβη γαρ
εις εκεινους διαβαινει. Ὥσπερ ουν οι λακτιζοντες ηλους, και μεγα φρονουντες,
ελεου αξιοι και θρηνου της μανιας ενεκα ταυτης εισιν· 61.435 ουτως οι αδικουντες
τους ουδεν ποιουντας αυτοις κακον, ατε τας εαυτων πληττοντες ψυχας, πολλων
οδυρμων αξιοι και θρηνων, ουκ αρων. Ουδεν γαρ μιαρωτερον ψυχης αρωμενης,
ουδε γλωττης ακαθαρτοτερον τοιαυτα θυουσης. Ἄνθρωπος ει, μη ασπιδων ιον
εμεσηις· ανθρωπος ει, μη γενηι θηριον. ∆ια τουτο σοι στομα γεγονεν, ουχ ινα δακνηις,
αλλ' ινα θεραπευηις τα ετερων τραυματα. Ἀναμνησθητι τι σοι παρηινεσα, φησιν ο
Θεος· συγχωρειν και αφιεναι. Συ δε και εμε παρακαλεις κοινωνον γενεσθαι της
ανατροπης των εμων προσταγματων, και εσθιεις τον αδελφον, και φοινιττεις την
γλωτταν, καθαπερ οι μαινομενοι απο των οικειων μελων τους οδοντας. Πως οιει τον
δια 61.436 βολον ηδεσθαι και γελαιν, οταν τοιαυτης ευχης ακουσηι; πως τον Θεον
παροξυνεσθαι και αποστρεφεσθαι και μισειν, οταν τοιαυτα παρακαληις; ου τι γενοιτ'
αν χαλεπωτερον; Ει γαρ μυστηριοις ου χρη προσιεναι εχθρους εχοντα· τον ουκ
εχοντα μονον, αλλα και κατευχομενον, πως ουχι και των περιβολων αυτων
απειργεσθαι δει; Ταυτ' ουν εννοουντες, και της θυσιας την υποθεσιν ειδοτες, οτι
υπερ εχθρων ετυθη, μητε εχθρον εχωμεν, καν εχωμεν, υπερευχωμεθα· ινα και ημεις
των ημαρτημενων ημιν λαβοντες συγχωρησιν, μετα παῤρησιας τωι βηματι του
Χριστου παραστωμεν· ωι η δοξα, κρατος, τιμη νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην. 61.435 ΟΜΙΛΙΑ ϛʹ. Ἀρχομεθα παλιν εαυτους συνιστανειν; ει μη
χρηιζομεν, ως τινες, συστατικων επιστολων προς υμας, η εξ υμων; αʹ. Ὅπερ εμελλεν
αυτωι παρ' ετερων ανθυποφερεσθαι, οτι Ἐπαιρεις σαυτον, τουτο προλαβων αυτος
τεθεικε· καιτοι τοσαυτηι επιδιορθωσει χρησαμενος εμπροσθεν, και ειπων, Προς ταυτα
τις ικανος; και, οτι Ἐξ ειλικρινειας λαλουμεν· αλλ' ομως ουκ αρκειται εκεινοις.
Τοιουτον γαρ αυτου το ηθος· του δοκειν περι εαυτου μεγα τι λεγειν ποῤρω
καθεστηκε, και μετα πολλης της περιουσιας αυτο φευγει και υπερβολης. Συ δε μοι
καντευθεν σκοπει την περιουσιαν αυτου της σοφιας. Πραγμα γαρ δοκουν ειναι
 
 

37
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκυθρωπον, τας θλιψεις λεγω, ουτως επηρε, και εδειξε λαμπρον ον και περιφανες,
ως ταυτην αυτωι την αντιθεσιν εκ των ειρημενων ανακυψαι. Ποιει δε αυτο και προς
τωι τελει. Μετα γαρ το μυριους αριθμησαι κινδυνους, υβρεις, στενοχωριας, αναγκας,
και οσα τοιαυτα, επηγαγε λεγων, Ουχ εαυτους συνιστανομεν, αλλ' αφορμην
διδοντες υμιν καυχηματος. Και τιθησιν αυτο παλιν εκει σφοδρως, και μετα πλειονος
παραμυθιας. Ἐνταυθα μεν γαρ αγαπης εστι τα ρηματα, Ει μη χρηιζομεν ως τινες
συστατικων επιστολων; εκει δε γεμει τινος του φρονηματος τα λεγομενα αναγκαιως
και χρησιμως και θυμου. Ου γαρ παλιν, φησιν, εαυτους συνιστανομεν, αλλ' αφορμην
διδοντες υμιν καυχηματος· και, Παλιν δοκειτε, οτι υμιν απολογουμεθα; Ὅτι
κατενωπιον του Θεου εν Χριστωι λαλουμεν. Φοβουμαι γαρ μη πως ελθων ουχ οιους
θελω ευρω υμας, και εγω ευρεθω υμιν οιον ου θελετε. Ἵνα γαρ μη δοξηι κολακειας
δοξαν λαμβανειν, ως εφιεμενος της παρ' αυτων τιμης, ταυτα φησι, Φοβουμαι μη πως
ελθων ουχ οιους θελω ευρω υμας, καγω ευρεθω υμιν, οιον ου θελετε. Ἀλλα ταυτα
μεν μετα κατηγοριας πολλης· εν αρχηι δε ουχ ουτως, αλλ' ημερωτερον. Τι δε εστιν ο
φησιν; Ειπε περι των πειρασμων και των κινδυνων, και οτι πανταχου πομπευεται
παρα του 61.436 Θεου εν τωι Χριστωι, και η οικουμενη πασα τους θριαμβους οιδε
τουτους. Ἐπει ουν μεγαλα περι αυτου εφθεγξατο, ανθυποφερει εαυτωι λεγων·
Ἀρχομεθα παλιν εαυτους συνιστανειν; Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἴσως τις ημιν
αντερει, Τι τουτο, ω Παυλε; ταυτα περι σεαυτου λεγεις, και σαυτον επαιρεις; Ταυτην
ουν λυων την υπονοιαν, φησιν, οτι Ου τουτο βουλομεθα, οιον κομπαζειν και
εαυτους επαιρειν· αλλα τοσουτον απεχομεν του δεηθηναι προς υμας συστατικων
επιστολων, ως υμας αντι επιστολης εχειν. Ἡ γαρ επιστολη ημων υμεις εστε, φησι. Τι
εστιν, Ὑμεις εστε; Ει εδει προς ετερους ημας συσταθηναι, υμας αν παρηγαγομεν εις
μεσον αντ' επιστολης· ο και εν τηι προτεραι Ἐπιστοληι ελεγεν· Ἡ γαρ σφραγις της εμης
αποστολης υμεις εστε. Ἀλλ' ουτω μεν ενταυθα ου λεγει, μετ' ειρωνειας δε, ωστε
πληκτικωτερον ποιησαι τον λογον· Ει μη χρηιζομεν συστατικων επιστολων; Και
αινιττομενος τους ψευδαποστολους, επηγαγεν· Ὥς τινες, προς υμας, η εξ υμων
συστατικων επιστολων, προς αλλους. Ειτα, επειδη βαρυ ην το ειρημενον,
παραμυθειται αυτο επαγων και λεγων· Ἡ επιστολη ημων υμεις εστε, εγγεγραμμενη
εν ταις καρδιαις ημων, γινωσκομενη υπο παντων· φανερουμενοι, οτι εστε επιστολη
Χριστου. Ἐνταυθα ου μονον αυτοις αγαπην, αλλα και κατορθωματα μαρτυρει, ει γε
ικανοι εισι δειξαι πασιν ανθρωποις δια της οικειας αρετης του διδασκαλου το
αξιωμα. Τουτο γαρ εστιν, Ἡ επιστολη ημων υμεις εστε. Ὅπερ αν εποιησε τα
γραμματα συνιστωντα ημας και αιδεσιμους ποιουντα, τουτο υμεις ποιειτε, και
ορωμενοι και ακουομενοι. Μαθητων γαρ αρετη τον διδασκαλον ειωθε κοσμειν και
συνισταιν πασης μαλλον επιστολης. Ἐγγεγραμμενη εν ταις καρδιαις ημων.
Τουτεστιν, ην παντες ισασιν· ουτως υμας πανταχου περιφερομεν, και εν νωι εχομεν·
ως αν ει ελεγεν, Ἡ συστασις ημων προς ετερους υμεις εστε· και γαρ εχομεν υμας εν
τηι καρδιαι διηνεκως, και προς απαντας τα υμετερα ανακηρυττομεν κατορθωματα. Ου
τοινυν τωι και προς ετερους υμας ειναι συστασιν ημων, δεομεθα επιστο 61.437 λων
παρ' υμων· αλλα και τωι σφοδρα φιλειν υμας, ου δεομεθα προς υμας συστασεως· προς
γαρ τους αγνωτας τις δειται γραμματων· υμεις δε εν τηι διανοιαι ημων εστε. Και ουκ
ειπεν, Ἐστε, απλως, αλλα, Ἐγγεγραμμενη· τουτεστιν, ουδε αποπεσειν δυνασθε.
Ὥσπερ γαρ απο γραμματων αναγινωσκοντες, ουτως απο της καρδιας ημων
γινωσκοντες ισασι παντες την αγαπην ημων, ην εχομεν περι υμας. βʹ. Ει τοινυν τα
γραμματα δια τουτο εστιν, ινα δηλωσηι οτι ο δεινα μοι φιλος, και απολαυετω
παῤρησιας, αρκει η υμετερα αγαπη το παν ανυσαι. Ἄν τε γαρ προς υμας ιωμεν, ου
δεομεθα ετερων των συνιστωντων ημας, της φιλιας υμων προλαμβανουσης· αν τε
προς ετερους, ου χρηιζομεν παλιν γραμματων, της αυτης αγαπης αντι τουτων
 
 

38
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρκουσης ημιν παλιν· περιφερομεν γαρ την επιστολην εν ταις καρδιαις ημων. Ειτα
επι μειζον επαιρων αυτους, και επιστολην Χριστου καλει, λεγων· Φανερουμενοι, οτι
εστε επιστολη Χριστου. Και τουτο ειπων, λαμβανει λοιπον υποθεσιν και αρχην
εντευθεν εξετασαι τα του νομου. Και αλλως δε αυτους ενταυθα φησιν ειναι
επιστολην· ανωτερω μεν γαρ ως συνιστωντας· διο επιστολην εκαλεσεν· ενταυθα δε
επιστολην Χριστου, ως εχοντας τον νομον εγγεγραμμενον του Θεου. α γαρ
εβουλετο ο Θεος δηλωσαι πασι και υμιν, ταυτα γεγραπται εν ταις καρδιαις υμων.
Ἡμεις δε παρεσκευασαμεν υμας, ωστε δεξασθαι τα γραμματα. Καθαπερ Μωυσης τους
λιθους και τας πλακας εκολαψεν, ουτως ημεις τας υμετερας ψυχας· διο φησι,
∆ιακονηθεισα υφ' ημων. Ἀλλ' εν τουτωι το ισον ειχον· και γαρ εκειναι υπο Θεου
εγραφησαν, και αυται υπο του Πνευματος. Που τοινυν η διαφορα; Ἐγγεγραμμενη, ου
μελανι, αλλα Πνευματι Θεου ζωντος· ουκ εν πλαξι λιθιναις, αλλ' εν πλαξι καρδιας
σαρκιναις. Ὅσον δε το μεσον Πνευματος και μελανος, και λιθινης πλακος και
σαρκινης, τοσουτον το διαφορον τουτων κακεινων· ουκουν και οι διακονησαντες
του διακονησαντος εκεινοις. ∆ια τοι τουτο, επει μεγα εφθεγξατο, ταχεως
επιλαμβανεται εαυτου, λεγων· Πεποιθησιν δε τοιαυτην εχομεν δια του Χριστου προς
τον Θεον· και παλιν ολον ανατιθησι τωι Θεωι· τουτων γαρ ημιν ο Χριστος αιτιος,
φησιν. Ουχ οτι ικανοι εσμεν αφ' εαυτων τι λογισασθαι, ως εξ εαυτων. Ὅρα παλιν και
ετεραν επιδιορθωσιν. Και γαρ μεθ' υπερβολης την αρετην ταυτην μαλιστα κεκτηται,
την ταπεινοφροσυνην λεγω. ∆ιοπερ οταν ειπηι τι μεγα περι εαυτου, πασηι κεχρηται
σπουδηι, ωστε σφοδρως παραμυθησασθαι το ειρημενον τροπωι παντι· ο και ενταυθα
ποιει, λεγων, Ουχ οτι ικανοι εσμεν αφ' εαυτων τι λογισασθαι ως εξ εαυτων.
Τουτεστιν, Ουχ ουτως ειπον, Πεποιθησιν εχομεν, ως το μεν ημετερον ειναι, το δε του
Θεου· αλλα το παν αυτωι ανατιθημι και λογιζομαι. Ἡ γαρ ικανοτης ημων εκ του
Θεου, ος και ικανωσεν ημας διακονους καινης ∆ιαθηκης. Τι εστιν, Ἱκανωσε;
∆υνατους εποιησε και επιτη 61.438 δειους. Ου μικρον δε τουτο, το κομισαι τοιαυτας
πλακας και επιστολας τηι οικουμενηι, πολυ μειζους των προτερων. ∆ιο και επηγαγεν·
Ου γραμματος, αλλα πνευματος. Ἰδου παλιν αλλη διαφορα. Τι ουν; εκεινος ουκ ην
πνευματικος ο νομος; πως ουν φησιν, Οιδαμεν οτι ο νομος πνευματικος εστι;
Πνευματικος μεν, αλλ' ου πνευμα παρειχεν· ου γαρ πνευμα εκομισε Μωυσης, αλλα
γραμματα· ημεις δε επιστευθημεν πνευμα διδοναι. ∆ιο και επεξεργαζεται αυτο
λεγων· Το γαρ γραμμα αποκτεινει, το δε πνευμα ζωοποιει. Ταυτα δε ουχ απλως
φησιν, αλλ' εκεινους αινιττομενος τους μεγαλοφρονουντας επι τοις Ἰουδαικοις.
Γραμμα δε ενταυθα τον νομον φησι, τον κολαζοντα τους πλημμελουντας· πνευμα δε
την χαριν την δια του βαπτισματος τους υπο των αμαρτιων νεκρωθεντας
ζωοποιουσαν. Ειπων γαρ την διαφοραν την απο της φυσεως των πλακων, ουκ
ενδιατριβει αυτηι, αλλα παραδραμων αυτην ταυτην επι πλειον εργαζεται, ηι μαλιστα
ελειν τον ακροατην ηδυνατο, απο του συμφεροντος και κουφου. Ουτε γαρ πονον
εχει, φησι, και μειζονα παρεχει την χαριν. Ει γαρ περι Χριστου διαλεγομενος, εκεινα
μαλιστα τιθησιν, α της φιλανθρωπιας αυτου εστι μαλλον η της αξιας, και αλληλοις
συνδεδεται· πολλωι μαλλον επι της διαθηκης, αναγκαιως τουτο ποιει. Τι ουν εστι το,
Γραμμα αποκτεινει; Ειπεν οτι εν πλαξι λιθιναις, και καρδιαις σαρκιναις, ουδεπω δε
μεγαλην εδοκει διαφοραν λεγειν. Προσεθηκε ουν οτι εκεινη γραμματι η μελανι,
αυτη δε πνευματι. Ουτε τουτο πανυ αυτους διηγειρε. Λεγει ουν λοιπον οπερ ικανον
αυτους πτερωσαι, οτι το μεν αποκτεινει, το δε ζωοποιει. γʹ. Τι δε τουτο εστιν; Ἐν τωι
νομωι ο αμαρτημα εχων, κολαζεται· ενταυθα ο αμαρτημα εχων, προσελθων
βαπτιζεται, και γινεται δικαιος· δικαιος δε γινομενος ζηι, του θανατου της αμαρτιας
απαλλαγεις. Ὁ νομος εαν λαβηι φονεα, αναιρει· η χαρις εαν λαβηι φονεα, φωτιζει και
ζωοποιει. Και τι λεγω φονεα; Ξυλα ελαβεν εν σαββατωι συλλεξαντα ο νομος, και
 
 

39
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελιθασε· τουτο εστι, Το γραμμα αποκτεινει. Μυριους ανδροφονους και ληιστας
λαμβανει η χαρις, και βαπτιζουσα απαλλαττει των προτερων κακων· τουτο εστι, Το
πνευμα ζωοποιει. Ἐκεινος απο ζωντος νεκρον εργαζεται τον αλοντα· αυτη απο
νεκρου ζωντα κατασκευαζει τον υπευθυνον. ∆ευτε γαρ προς με, παντες οι κοπιωντες
και πεφορτισμενοι· και ουκ ειπε, Κολασω υμας, αλλ', Ἀναπαυσω υμας. Ἐν γαρ
τωιβαπτισματι θαπτεται τα αμαρτηματα, εξαλειφεται τα προτερα, ζωοποιειται ο
ανθρωπος, ωσπερ εις πλακα αυτου την καρδιαν εγγραφεται πασα η χαρις. Ἐννοησον
τοινυν οση του Πνευματος η αξια, οταν αι πλακες αυτου βελτιους των προτερων,
οταν μειζον τι και αυτης της αναστασεως επιδεικνυηται. Και γαρ η νεκρωσις αυτη
της προτερας χαλεπωτερα, ης και απαλλαττει, και τοσουτωι, οσωι ψυχη σωματος
βελτιων· και αυτη δι' εκεινης συνισταται η ζωη, ην το Πνευμα διδωσιν· ει δε ταυτην
δυνατον χαρισασθαι, πολλωι μαλλον την ελαττονα· εκεινην μεν γαρ προφηται
ειργασαντο, ταυτην δε ουκετι. Ουδεις γαρ δυναται αφιεναι αμαρτιας, ει μη μονος ο
Θεος. Ουδε 61.439 εκεινην δε χωρις Πνευματος παρειχον οι προφηται. Ου τουτο δε
εστι μονον το θαυμαστον, οτι ζωοποιει, αλλ' οτι και ετεροις τουτο παρεσχε ποιειν.
Λαβετε γαρ, φησι, Πνευμα αγιον. ∆ια τι; χωρις Πνευματος γαρ ουκ ενην; Ἀλλα
δεικνυς ο Θεος, οτι τουτο της εξουσιας εστι της ανωτατω, και της ουσιας της
βασιλικης εκεινης και την αυτην εχει ισχυν, και τουτο φησι· διο και επαγει, Ὧν εαν
αφητε τας αμαρτιας, αφεωνται, και ων εαν κρατητε, κεκρατηνται. Ἐπει ουν
εζωοποιησεν ημας, μενωμεν ζωντες, και μη παλιν επι την προτεραν επανιωμεν
νεκροτητα· Ὁ Χριστος γαρ ουκετι αποθνησκει. Ὃ γαρ απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν
εφαπαξ· και ου βουλεται αει χαριτι ημας σωζεσθαι, επει κενοι παντων ημεις
εσομεθα· διο και παρ' ημων εισφερεσθαι τι βουλεται. Εισενεγκωμεν τοινυν, και την
ψυχην ζωσαν διατηρωμεν. Τι δε εστι ψυχης ζωη, απο του σωματος μανθανε. Και γαρ
το σωμα τοτε λεγομεν ζηιν, οταν βαδιζηι υγιη τινα βαδισιν· οταν δε κατακεηται
διαλυθεν, και παρα ταξιν κινηται, καν δοκηι ζηιν η βαδιζειν, παντος θανατου
χαλεπωτερα η τοιαυτη ζωη. Καν φθεγγηται μηδεν υγιες, αλλα των παραπληγων
ρηματα, και ετερα ανθ' ετερων βλεπηι, παλιν των τετελευτηκοτων ελεεινοτερος ο
τοιουτος. Ουτω και η ψυχη, οταν μηδεν υγιες εχηι, καν δοκηι ζηιν, τεθνηκεν· οταν το
χρυσιον μη βλεπηι ως χρυσιον, αλλ' ως μεγα τι και τιμιον, οταν τα μελλοντα μη
εννοηι, αλλα χαμαι συρηται, οταν ανθ' ετερων ετερα πραττηι. Ποθεν γαρ δηλον οτι
ψυχην εχομεν; ουκ απο των ενεργειων; Ὅταν ουν τα αυτης μη ενεργηι, ουχι
τεθνηκεν; Οιον, οταν μη επιμεληται αρετης, αλλα αρπαζηι και παρανομηι, ποθεν
δυναμαι ειπειν οτι ψυχην εχεις; οτι βαδιζεις; Ἀλλα τουτο και των αλογων. Ἀλλ' οτι
εσθιεις και πινεις; Ἀλλα τουτο και των θηριων. Ἀλλ' οτι ορθος εστηκας επι δυο ποσι;
Τουτο μοι μαλλον δεικνυσιν, οτι θηριον ει ανθρωπομορφον. Ὅταν μεν γαρ τα αλλα
εχηις εκεινου, την δε διαναστασιν μηκετι, μαλλον με ταραττεις και εκδειματοις, και
μαλλον τερας ειναι νομιζω το φαινομενον. Και γαρ ει θηριον ειδον ανθρωπινηι
φθεγγομενον τηι φωνηι, ουκ αν δι' αυτο τουτο εφην ανθρωπον ειναι, αλλα δι' αυτο
μεν ουν τουτο θηριον θηριου τερατωδεστερον. Ποθεν ουν δυνησομαι μαθειν, οτι
ψυχην εχεις ανθρωπου, οταν λακτιζηις ως οι ονοι, οταν μνησικακηις ως αι καμηλοι,
οταν δακνηις ως αι αρκτοι, οταν αρπαζηις ως οι λυκοι, οταν κλεπτηις ως αι αλωπεκες,
οταν δολερος ηις ως οι οφεις, οταν αναισχυντηις ως ο κυων; ποθεν δυνησομαι μαθειν
οτι ψυχην εχεις ανθρωπου; Βουλεσθε δειξω νεκραν ψυχην και ζωσαν; Ἄγωμεν τον
λογον παλιν επι τους αρχαιους ανδρας εκεινους, και, ει δοκει, τον πλουσιον εις
μεσον καταθωμεθα τον επι του Λαζαρου, και εισομεθα τιποτε εστι ψυχης νεκρωσις.
Και γαρ εκεινος νεκραν ειχε ψυχην, και δηλον αφ' ων εποιει· των μεν γαρ 61.440
ψυχης εργων ουδεν επραττεν, ησθιε δε και επινε και ετρυφα μονον. δʹ. Τοιουτοι εισι
και νυν οι ανελεημονες και ωμοι· νεκραν γαρ εχουσι και ουτοι ψυχην, ωσπερ
 
 

40
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινος. Το γαρ θερμον αυτης απαν το απο της φιλιας της εις τον πλησιον ανηλωται,
και εστιν αψυχου σωματος νεκροτερα. Ὁ δε πενης ου τοιουτος, αλλ' εν αυτωι τωι
ακρωι της φιλοσοφιας εστως διελαμπε· και λιμωι παλαιων διηνεκει, και ουδε της
αναγκαιας ευπορων τροφης, ουδε ουτως ειπε τι βλασφημον εις τον Θεον, αλλ'
εφερεν απαντα γενναιως. Ου μικρον δε τουτο ψυχης εργον, αλλα και της ευτονιας
και της υγειας τεκμηριον μεγιστον. Ὅταν δε ταυτα μη ηι, δηλον οτι παρα το
νενεκρωσθαι απολωλεν. Ἢ ου νεκραν εκεινην ειναι φησομεν, ειπε μοι, ηι επεισι μεν
ο διαβολος πληττων, κεντων, δακνων, λακτιζων, αισθανεται δε εκεινη ουδενος
τουτων, αλλα κειται νενεκρωμενη, και της περιουσιας αυτης αφαιρουμενης ουκ
αλγει, αλλ' εφαλλεται μεν εκεινος, μενει δε αυτη ακινητος, ωσπερ σωμα ψυχης
απελθουσης, ουδε αισθανομενη; Ὅταν γαρ ο του Θεου φοβος μη παρηι μετα
ακριβειας, τοιαυτην αυτην ειναι αναγκη, και νεκρων αθλιωτεραν Ουδε γαρ εις
ιχωρα διαλυεται και τεφραν και κονιν η ψυχη, καθαπερ το σωμα, αλλ' εις τα τουτων
δυσωδεστερα, εις μεθην και θυμον και πλεονεξιαν, εις ατοπους ερωτας και ακαιρους
επιθυμιας. Ει δε βουλει αυτης ακριβεστερον ιδειν το δυσωδες, δος μοι ψυχην
καθαραν, και τοτε οψει σαφως πως εστι δυσωδης η αισχρα αυτη και ακαθαρτος. Νυν
μεν γαρ ου δυνησηι συνιδειν· εως γαρ αν ωμεν εν συνηθειαι δυσωδιας, ουκ
αισθανομεθα· οταν δε πνευματικοις τρεφωμεθα ρημασι, τοτε εισομεθα εκεινο το
κακον· καιτοι πολλοις αδιαφορον τουτο ειναι δοκει. Και ουδεπω λεγω περι γεεννης·
αλλ', ει βουλεσθε, τα παροντα εξετασωμεν, και μη τον αισχρα πραττοντα, αλλα τον
αισχρα φθεγγομενον, πως εστι καταγελαστος, πως εαυτον καθυβριζει πρωτον·
καθαπερ τις βορβορον τινα απο του στοματος αφιεις, ουτως εαυτον μολυνει. Ει γαρ
το ρειθρον ουτως ακαθαρτον, εννοησον οια η πηγη του βορβορου τουτου· Ἐκ γαρ
του περισσευματος της καρδιας το στομα λαλει. Ἐγω δε ου δια τουτο πενθω μονον,
αλλ' οτι ουδε ειναι δοκει των ατοπων τουτο παρα τισιν. Ἐντευθεν απαντα αυξεται
τα κακα, οταν και αμαρτανωμεν, και μηδε πλημμελειν νομιζωμεν. Βουλει ουν
μαθειν οσον κακον το αισχρα φθεγγεσθαι; Ἐννοησον τους ακουοντας, πως
ερυθριωσιν εν τηι ασχημοσυνηι τηι σηι. Τι γαρ ευτελεστερον ανδρος αισχρολογου; τι
ατιμοτερον; Εις γαρ την των μιμων ωθουσιν εαυτους οι τοιουτοι ταξιν, και εις την
των πεπορνευμενων γυναικων· μαλλον δε, εκειναι ερυθριωσι μαλλον, η υμεις. Πως
δυνασαι διδαξαι γυναικα σωφρονειν, παιδευων αυτην εις ασελγειαν δια τουτων
εκβαινειν των ρηματων; Βελτιον σηπεδονα απο του στοματος αφιεναι, η ρημα
αισχρον. Νυν δε, αν μεν οζηι το στομα, ουδε των κοινων μετεχεις σιτιων· τοσαυτης δε
δυσωδιας ουσης εν τηι ψυχηι, μυστηριων τολμαις κοινωνειν, ειπε μοι; Και ει μεν
σκευος ακαθαρτον τις λαβων, επι της τραπεζης κατ 61.441 εθετο της σης, ξυλοις
αυτον αν παιων ηλασας· τον δε Θεον επι της τραπεζης της αυτου (τραπεζα γαρ
αυτου, το στομα το ημετερον ευχαριστιας πληρουμενον), σκευους ακαθαρτου παντος
ρηματα βδελυρωτερα προφερων, ουκ οιει παροξυνειν, ειπε μοι; και πως ενι τουτο;
Ουδεν γαρ ουτω παροργιζει τον αγιον και τον καθαρον, ως τα ρηματα ταυτα· ουδεν
ουτως ιταμους και αναισχυντους ποιει, ως το λεγειν τοιαυτα και ακουειν· ουδεν
ουτως εκλυει τα νευρα της σωφροσυνης, ως η δια τουτων αναπτομενη φλοξ. Μυρον
ενεθετο σου τωι στοματι ο Θεος· συ δε νεκρου δυσωδεστερα αποτιθεσαι ρηματα, και
αυτην αναιρεις την ψυχην, και ακινητον ποιεις. Και γαρ οταν υβριζηις, ουκ εστι
τουτο ψυχης φωνη, αλλα θυμου· οταν αισχρα λεγηις, ουκ εκεινη εφθεγξατο, αλλ' η
ακολασια· οταν κακηγορηις, η βασκανια· οταν επιβουλευηις, η πλεονεξια. Ταυτα γαρ
ουκ εκεινης, αλλα των παθων αυτης, και των νοσηματων. Ὥσπερ ουν το φθειρεσθαι
ουχ απλως του σωματος, αλλα του θανατου και του 61.442 παθους του εν τωι σωματι·
ουτω δη και ταυτα, των προσγινομενων αυτηι παθων. Ει γαρ βουλει ψυχης ακουσαι
φωνης ζωσης, ακουσον Παυλου λεγοντος· Ἔχοντες τροφας και σκεπασματα, τουτοις
 
 

41
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρκεσθησομεθα· και, Ἔστι πορισμος μεγας η ευσεβεια· και, Ἐμοι κοσμος εσταυρωται,
καγω τωι κοσμωι. Ἄκουσον Πετρου λεγοντος, Ἀργυριον και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι·
ο δε εχω, τουτο σοι διδωμι· ακουσον του Ἰωβ ευχαριστουντος και λεγοντος, Ὁ
Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο. Ταυτα ψυχης ζωσης τα ρηματα, ταυτα
ενεργουσης την οικειαν ενεργειαν. Ουτω και Ἰακωβ ελεγεν· Ἐαν δωι μοι Κυριος
αρτον φαγειν, και ιματιον περιβαλεσθαι· ουτω και Ἰωσηφ, Πως ποιησω το ρημα το
πονηρον τουτο, και αμαρτησομαι ενωπιον του Θεου; Ἀλλ' ουχ η βαρβαρος εκεινη,
αλλ' ωσπερ μεθυουσα και παραπαιουσα, ουτως εφθεγγετο λεγουσα, Κοιμηθητι μετ'
εμου. Ταυτ' ουν ειδοτες, ζηλωσωμεν την ζωσαν ψυχην, φυγωμεν την
νενεκρωμενην, ινα και της μελλουσης επιτυχωμεν ζωης· ης γενοιτο παντας ημας
μετασχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.
ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Ει δε η διακονια του θανατου εν γραμμασιν εν τετυπωμενη εν λιθοις,
εγενηθη εν δοξηι ωστε μη δυνασθαι ατενισαι τους υιους Ἰσραηλ εις το προσωπον
Μωυσεως, δια την δοξαν του προσωπου αυτου την καταργουμενην· πως ουχι
μαλλον η διακονια του πνευματος εσται εν δοξηι· αʹ. Ειπεν, οτι λιθιναι αι πλακες αι
Μωυσεως, ως οτι γραμματα ειχον, και οτι σαρκιναι αυται, αι καρδιαι των
αποστολων, και πνευματι ησαν εγγεγραμμεναι· και οτι το μεν γραμμα αποκτεινει, το
δε πνευμα ζωοποιει· ελειπετο λοιπον τηι συγκρισει ταυτηι προσθειναι και ετερον ου
μικρον, το της δοξης Μωυσεως· οπερ ενταυθα ουδεις ειδεν επι της Καινης τοις του
σωματος οφθαλμοις. ∆ιο και μεγα εδοκει ειναι, επειδη αισθητη ην δοξα· οφθαλμοις
γαρ εωρατο σωματος, ει και απροσιτος ην· η δε της Καινης νοητη. Ου γαρ σαφης τοις
ασθενεστεροις της τοιαυτης υπεροχης η καταληψις· αλλ' εκεινη μαλλον αυτους ηρε,
και επεστρεφε προς εαυτην. Ἐπει ουν εις ταυτην ενεπεσε την συγκρισιν, και
σπουδαζει δειξαι την υπεροχην, σφοδρα δε δυσκολον ην δια το παχυ των ακροατων·
ορα τι ποιει, και πως αυτο μεθοδευει, πρωτον απο λογισμων την διαφοραν εισαγων,
και πλεκων αυτους απο των εμπροσθεν ειρημενων. Ει γαρ εκεινη μεν θανατου, αυτη
δε ζωης η διακονια, αναμφιβολον οτι και η δοξα αυτη μειζων εκεινης, φησιν.
Ἐπειδη γαρ ουκ ειχεν αυτην δειξαι τοις οφθαλμοις τοις σωματικοις, τωι συλλογισμωι
παρεστησεν αυτης το υπερεχον, λεγων· Ει δε η διακονια του θανατου εγενηθη εν
δοξηι, πως ουχι μαλλον η διακονια του πνευματος εσται εν δοξηι; ∆ιακονιαν δε θανα
61.442 του τον νομον λεγει. Και σκοπει πως και εν τηι συγκρισει πολλην ποιειται την
ασφαλειαν, ωστε μηδεμιαν δουναι τοις αιρετικοις λαβην. Ου γαρ ειπεν, Ὁ ποιητικος
του θανατου, αλλ', Ἡ διακονια του θανατου· διακονει γαρ εις θανατον, ουκ ετικτε
θανατον. Ἡ γαρ του θανατου ποιητικη, η αμαρτια ην· ουτος δε την κολασιν επηγε,
και της αμαρτιας δεικτικος ην, ου ποιητικος· απεκαλυπτε γαρ σαφεστερον το κακον
και εκολαζεν, ουκ ωθει εις το κακον· και διηκονει, ου προς το γενεσθαι αμαρτιαν η
θανατον, αλλα προς το δουναι δικην τον αμαρτοντα· ωστε και αναιρετικος ην ταυτηι
της αμαρτιας. Ὁ γαρ ουτω φοβεραν αυτην δεικνυς, ευδηλον οτι και φευκτην ποιει.
Ὥσπερ ουν ο το ξιφος μεταχειριζων, και τον καταδικον αποτεμνων, διακονει τωι
δικαστηι αποφαινομενωι, και ουκ αυτος εστιν ο αναιρων, καιτοι γε αυτος αποτεμνων,
αλλ' ουδε ο αποφαινομενος και καταδικαζων, αλλ' η του κολαζομενου πονηρια·
ουτω δη και ενταυθα ουκ αυτος αναιρει, αλλ' η αμαρτια· αυτη και ανηιρει και
κατεδικαζε· τιμωρουμενος δε ουτος, εκεινης υπετεμνετο την ισχυν, τωι φοβωι της
τιμωριας αναστελλων αυτην. Ουκ ηρκεσθη δε τουτωι μονωι εις την παραστασιν της
υπεροχης, αλλα και ετερον προστιθησι, λεγων· Ἐν γραμμασιν εντετυπωμενη εν
λιθοις. Ὅρα πως παλιν υποτεμνεται το φρονημα το Ἰουδαικον. Ουδεν γαρ ετερον ην
η γραμματα ο νομος· ου βοηθεια τις απο των γραμματων εκπηδωσα, και εμπνεουσα
 
 

42
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις αγωνιζομενοις, καθαπερ επι του βαπτισματος, αλλα στηλαι και γραφαι θανατον
φερουσαι τοις τα γραμματα παραβαινουσιν. Ειδες πως διορθουμενος την 61.443
Ἰουδαικην φιλονεικιαν, και δια των ονοματων αυτων καθαιρει το αξιωμα λιθον
ειπων, και γραμματα, και διακονιαν θανατου, και προσθεις οτι εντετυπωμενη;
Ἐντευθεν γαρ ουδεν αλλο εμφαινει, η οτι εν ενι χωριωι ο νομος ιδρυτο, ου καθαπερ
το πνευμα πανταχου παρην πολλην εμπνεον την ισχυν απασιν· η οτι πολλην εμπνει
την απειλην τα γραμματα, και απειλην ουδε αφανισθηναι δυναμενην, αλλα
διαπαντος μενουσαν, ατε λιθοις εγκεκολαμμενην. Ειτα και δοκων εγκωμιαζειν τα
παλαια, κατηγοριαν παλιν αναμιγνυσιν Ἰουδαιων. Ειπων γαρ, Ἐν γραμμασιν
εντετυπωμενη εν λιθοις, εγενηθη εν δοξηι, επηγαγεν, Ὥστε μη δυνασθαι ατενισαι
τους υιους Ἰσραηλ εις το προσωπον Μωυσεως· ο πολλης ην αυτων ασθενειας και
χαμαιζηλιας. Και παλιν, ου, ∆ια την δοξαν των πλακων· αλλα, ∆ια την δοξαν του
προσωπου αυτου την καταργουμενην, φησι. ∆εικνυσι γαρ τον φεροντα δοξαζομενον,
ουκ εκεινας. Ου γαρ ειπε, ∆ια το μη δυνασθαι ατενισαι εις τας πλακας, αλλ', Εις το
προσωπον Μωυσεως· και παλιν, ου, ∆ια την δοξαν των πλακων, αλλα, ∆ια την
δοξαν του προσωπου αυτου. Ειτα επειδη επηρεν αυτην, ορα πως παλιν καθαιρει
λεγων, Την καταργουμενην. Ου μην τουτο κατηγοριας εστιν, αλλα ελαττωσεως·
ουδε γαρ ειπε, Την διεφθαρμενην, την πονηραν, αλλα, Την παυομενην, και τελος
λαμβανουσαν. Πως ουχι μαλλον η διακονια του πνευματος εσται εν δοξηι;
Τεθαῤρηκως γαρ λοιπον τα της Καινης αιρει, ως αναμφισβητητα. Και σκοπει τι ποιει·
αντεστησε λιθον καρδιαι, και γραμμα πνευματι. Ειτα δειξας τα εξ αμφοτερων, ουκετι
τιθησι τα εξ αμφοτερων· αλλα το απο του γραμματος θεις, τον θανατον και την
κατακρισιν, το απο του πνευματος ουκετι τιθησι, την ζωην και την δικαιοσυνην,
αλλ' αυτο το πνευμα· οπερ μειζονα εποιει τον λογον. Ἡ γαρ καινη ∆ιαθηκη ου ζωην
εδιδου μονον, αλλα και πνευμα εχορηγει το την ζωην παρεχον· ο πολλωι μειζον της
ζωης ην· διοπερ ειπεν, Ἡ διακονια του πνευματος. Ειτα παλιν το αυτο περιστρεφει,
λεγων, Ει γαρ η διακονια της κατακρισεως, δοξα. βʹ. Και ερμηνευει σαφεστερον τι
εστι, Το γραμμα αποκτεινει, τουτο λεγων οπερ εμπροσθεν ειρηκαμεν, οτι δεικτικος
αμαρτιας ην ο νομος, ου ποιητικος. Πολλωι μαλλον η διακονια της δικαιοσυνης
περισσευει εν δοξηι. Ἐκειναι μεν γαρ αι πλακες τους αμαρτωλους εδεικνυον και
εκολαζον· αυτη δε τους αμαρτωλους ου μονον ουκ εκολαζεν, αλλα και δικαιους
εποιει· τουτο γαρ το βαπτισμα εχαριζετο. Και γαρ ουδε δεδοξασται το δεδοξασμενον
εν τουτωι τωι μερει, ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης. Ἐν μεν ουν τοις προτεροις
εδειξεν, οτι και τουτο εν δοξηι, και ουχ απλως εν δοξηι, αλλα και περισσευει· ου γαρ
ειπε, Πως ουχι μαλλον η διακονια του πνευματος εσται εν δοξηι, αλλα, Περισσευει εν
δοξηι, την απο των λογισμων των ειρημενων εχων αποδειξιν. Ἐνταυθα και την
υπεροχην, οση, δεικνυσι λεγων, οτι Ἐαν συγκρινω ταυτην εκεινηι, ουδε δοξα εστιν η
δοξα της Παλαιας· ουχ απλως το μη ειναι δοξαν κατασκευαζων, αλλα τωι της
συγκρισεως λογωι· 61.444 διο και επηγαγε, Τουτωι τωι μερει· τουτεστι, κατα 61.444 τον
της συγκρισεως λογον. Ου μην τουτο διαβαλλει την Παλαιαν, αλλα και σφοδρα
αυτην συνιστησιν· αι γαρ συγκρισεις επι των συγγενων ειωθασι γινεσθαι. Ειτα και
αλλον κινει λογισμον τον αποδεικνυντα την υπεροχην και ετερωθεν. Ποιον δη
τουτον; Τον απο του χρονου, λεγων· Ει δε το καταργουμενον, δια δοξης, πολλωι
μαλλον το μενον, εν δοξηι. Το μεν γαρ επαυσατο, το δε μενει διηνεκως. Ἔχοντες ουν
τοιαυτην ελπιδα, πολληι παῤρησιαι χρωμεθα. Ἐπειδη γαρ τοσαυτα και τηλικαυτα
ακουσας ο ακροατης περι της Καινης, εζητει και οφθαλμοφανως την δοξαν ταυτην
ιδειν, ορα που αυτον εξακοντιζει προς τον μελλοντα αιωνα. ∆ιο και την ελπιδα εις
μεσον εθηκε λεγων, Ἔχοντες ουν τοιαυτην ελπιδα. Τοιαυτην; ποταπην; Ὅτι
μειζονων ηξιωθημεν η Μωυσης, ουχ οι αποστολοι μονον ημεις, αλλα και παντες οι
 
 

43
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστοι. Πολληι παῤρησιαι χρωμεθα. Προς τινα, ειπε μοι; προς τον Θεον, η προς τους
μαθητας; Προς υμας τους μαθητευομενους, φησι· τουτεστι, Μετ' ελευθεριας
πανταχου φθεγγομεθα, ουδεν υποστελλομενοι, ουδεν αποκρυπτομενοι, ουδεν
υφορωμενοι, αλλα σαφως λεγοντες· και ου δεδοικαμεν μη πληξωμεν υμων τας
οψεις, καθαπερ Μωυσης τας Ἰουδαιων. Ὅτι γαρ τουτο ηινιξατο, ακουσον των εξης·
μαλλον δε την ιστοριαν πρωτον αναγκαιον ειπειν. Και γαρ αυτος αυτην συνεχως
περιστρεφει. Τις ουν η ιστορια; Ὅτε εκ δευτερου τας πλακας κατηιει λαβων ο
Μωυσης, δοξα τις εκπηδωσα του προσωπου αυτου τοσουτον απελαμπεν, ως μη
δυνασθαι τους Ἰουδαιους προσιεναι αυτωι και διαλεγεσθαι, εως οτε επεθηκε
καλυμμα τωι προσωπωι. Και γεγραπται ουτως εν τηι Ἐξοδωι· Ἡνικα κατεβη Μωυσης εκ
του ορους, αι δυο πλακες εν ταις χερσιν αυτου. Και ουκ ᾔδει Μωυσης οτι δεδοξασται
η οψις του χρωτος του προσωπου αυτου· και εφοβηθησαν εγγισαι αυτωι. Και
εκαλεσεν αυτους Μωυσης, και ελαλησε προς αυτους. Και επειδη κατεπαυσε Μωυσης
λαλων προς αυτους, επεθηκεν επι το προσωπον αυτου καλυμμα. Ἡνικα δε
εισεπορευετο εναντιον του Κυριου λαλειν, περιηιρει το καλυμμα εως του
εκπορευεσθαι αυτον. Ταυτης ουν αναμνησας της ιστοριας, φησι· Και ου καθαπερ
Μωυσης ετιθει καλυμμα επι το προσωπον εαυτου, ωστε μη ατενισαι τους υιους
Ἰσραηλ εις το τελος του καταργουμενου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ου χρεια
καλυπτεσθαι ημας, καθαπερ Μωυσης· δυνατοι γαρ υμεις ιδειν την δοξαν ταυτην, ην
περικειμεθα, καιτοι πολλωι μειζονα και φαιδροτεραν ουσαν εκεινης. Ειδες την
προκοπην; Ὁ γαρ εν τηι προτεραι ειπων, Γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα, ενταυθα λεγει,
οτι Πολληι παῤρησιαι χρωμεθα· και Μωυσεα εις μεσον παραγει, κατα συγκρισιν
προαγων τον λογον, και ταυτηι τον ακροατην αναγων. Και τεως Ἰουδαιων αυτους
προτιθησι λεγων, οτι Ου δεομεθα καλυμματος, καθαπερ εκεινος επι των αρχομενων·
τα δε μετα ταυτα και εις αυτο του νομοθετου το αξιωμα αναγει, η και πολλωι μειζον.
Τεως δε των εξης ακουσωμεν· Ἀλλ' επωρωθη τα νοηματα αυτων. Ἄχρι γαρ της ση
61.445 μερον το αυτο καλυμμα εν τηι αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει μη
ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται. Ὅρα τι κατασκευαζει δια τουτων.
Ὅπερ γαρ γεγονεν επι Μωυσεως τοτε απαξ, τουτο επι του νομου γινεται διηνεκως.
Ουκ αρα του νομου διαβολη το ειρημενον, ωσπερ ουδε Μωυσεως τοτε
καλυπτομενου, αλλα των αγνωμονων Ἰουδαιων· εκεινος μεν γαρ εχει την οικειαν
δοξαν, ουτοι δε αυτην ιδειν ουκ ηδυνηθησαν. Τι τοινυν διαπορειτε, φησιν, ει την
δοξαν ταυτην ιδειν ου δυνανται την της χαριτος, οπου γε την ελαττω την Μωυσεως
ουκ ειδον, ουδε προς το προσωπον ισχυσαν ατενισαι το εκεινου; τι δε ταραττεσθε, ει
ου πιστευουσιν Ἰουδαιοι Χριστωι, οπου γε ουδε τωι νομωι πιστευουσι; ∆ια γαρ τουτο
και την χαριν ηγνοησαν. επειδη ουδε την παλαιαν ∆ιαθηκην ειδον, ουδε την εν αυτηι
δοξαν· δοξα γαρ νομου, προς Χριστον επιστρεψαι. γʹ. Ὁραις πως καντευθεν καθαιρει
το των Ἰουδαιων φυσημα; Ἀφ' ων γαρ εδοκουν πλεονεκτειν, του την οψιν Μωυσεως
εξαστραπτειν, απο τουτων δεικνυσιν αυτων το παχυ και χαμαιζηλον. Μη τοινυν
τουτωι καλλωπιζεσθωσαν· τι γαρ τουτο προς Ἰουδαιους τους μη απολαυσαντας; ∆ιο
και συνεχως αυτο περιστρεφει, νυν μεν λεγων, οτι Το αυτο καλυμμα εν τηι
αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι
καταργειται· νυν δε, οτι Ἕως σημερον, ηνικα αναγινωσκεται Μωυσης, το αυτο
καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται, και εν τηι αναγνωσει και εν τηι καρδιαι αυτων
δεικνυς επικειμενον· ανωτερω δε, Ὥστε μη ατενισαι τους υιους Ἰσραηλ εις το
προσωπον Μωυσεως, δια την δοξαν του προσωπου αυτου την καταργουμενην· ου τι
γενοιτ' αν ευτελεστερον; οταν μηδε καταργουμενης δοξης, μαλλον δε της μηδε
ουσης τηι συγκρισει, δυνωνται θεαται γενεσθαι, αλλα καλυπτηται απ' αυτων, εις το
μη ατενισαι εις το τελος του καταργουμενου, τουτεστι, του νομου, ο τι τελος εχει.
 
 

44
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλ' επωρωθη τα νοηματα αυτων. Και τι τουτο προς το καλυμμα, φησι, τοτε; Ὅτι τα
μελλοντα προδιεγραφεν. Ου γαρ μονον τοτε ουκ ειδον, αλλ' ουδε νυν ορωσι τον
νομον. Και η αιτια παρ' αυτοις· η γαρ πωρωσις γνωμης εστιν αναισθητου και
αγνωμονος. Ὥστε ημεις εσμεν οι και τον νομον ειδοτες· εκεινοις δε ουχ η χαρις
μονον, αλλα και ουτος συνεσκιασται. Ἄχρι γαρ της σημερον το αυτο καλυμμα εν τηι
αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει, φησι, μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι
καταργειται. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Τουτο αυτο ου δυνανται συνιδειν οτι πεπαυται,
επειδη τωι Χριστωι ου πιστευουσιν. Ει γαρ δια του Χριστου πεπαυται, ωσπερ ουν και
πεπαυται, και ο νομος τουτο προλαβων ειπε, πως οι μη δεχομενοι τον Χριστον τον
καταργησαντα τον νομον, δυνησονται ιδειν, οτι κατηργηται ο νομος; Ου χωρουντες
δε τουτο ιδειν, ευδηλον οτι και αυτου του νομου του ταυτα λεγοντος την ισχυν
αγνοουσι, και την δοξαν 61.446 απασαν. Και που τουτο ειπε, φησιν, οτι εν Χριστωι
καταργειται; Ουκ ειπε μονον, αλλα και δια πραγματων εδειξε· και πρωτον μεν, τωι
τας θυσιας και την αγιστειαν απασαν εν ενι κατακλεισαι τοπωι, τωι ναωι, και αυτον
υστερον καθελειν. Ει γαρ μη εβουλετο αυτας παυσασθαι και τον περι τουτων νομον
απαντα, δυοιν θατερον αν εποιησεν, η ουκ αν καθειλε τον ναον, η καθελων, ουκ αν
απηγορευσεν αλλαχου θυεσθαι. Νυν δε την οικουμενην απασαν, και αυτην δε την
Ἱερουσαλημ αβατον ταις τοιαυταις κατεστησεν ιερουργιαις· μονον δε τον ναον
αυταις ανεις και αποταξας, ειτα αυτον τουτον υστερον καθελων, και εις τελος εδειξε
δια των πραγματων αυτων, οτι πεπαυται τα του νομου δια Χριστου· και γαρ τον
ναον ο Χριστος καθειλεν. Ει δε βουλει και δια ρηματων ιδειν πως δια του Χριστου
καταργειται, ακουσον αυτου του νομοθετου λεγοντος ουτω· Προφητην υμιν
αναστησει Κυριος εκ των αδελφων υμων, ως εμε· αυτου ακουσεσθε κατα παντα, οσα
αν εντεληται υμιν. Και εσται, πασα ψυχη ητις αν μη ακουσηι του προφητου εκεινου,
εξολοθρευθησεται. Ειδες πως εδειξεν ο νομος οτι εν Χριστωι παυεται; Ὁ γαρ
προφητης ουτος, τουτεστιν ο Χριστος το κατα σαρκα, ου ακουειν εκελευσε Μωυσης,
και σαββατον και περιτομην και ταλλα παντα επαυσε. Και ο ∆αυιδ δε το αυτο τουτο
δηλων, ελεγε περι του Χριστου· Συ ιερευς εις τον αιωνα, κατα την ταξιν Μελχισεδεκ,
ου κατα την ταξιν Ἀαρων. ∆ιο και σαφως ο Παυλος ερμηνευων αυτο, φησιν, οτι
Μετατιθεμενης της ιερωσυνης, εξ αναγκης και νομου μεταθεσις γινεται. Και
αλλαχου δε παλιν φησι· Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, ολοκαυτωματα και
περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας· τοτε ειπον, Ἰδου ηκω. Και ετερας δε πολλωι τουτων
πλειους δυνατον εκ της Παλαιας παραγαγειν μαρτυριας, δηλουσας πως δια του
Χριστου καταργειται ο νομος. Ὥστε οταν αποστηις του νομου, τοτε οψει τον νομον
καλως· εως δ' αν αυτον κατεχηις, και μη πιστευηις Χριστωι, ουκ οιδας ουδε αυτον τον
νομον. ∆ιο και επηγαγεν, σαφεστερον τουτο αυτο κατασκευαζων, Ἀλλ' εως σημερον,
ηνικα αναγινωσκεται Μωυσης, καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται. Ἐπειδη γαρ
ειπεν, οτι εν τηι αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει το καλυμμα· ινα μη τις
νομισηι της ασαφειας του νομου ειναι το ειρημενον, και δι' ετερων μεν αυτο και
εμπροσθεν εδειξε (τωι γαρ ειπειν, Ἐπωρωθη τα νοηματα αυτων, δεικνυσιν αυτων το
εγκλημα ον), και εν αυτωι δε τουτωι παλιν. Ου γαρ ειπεν, Ἐν τοις γραμμασι μενει το
καλυμμα, αλλ', Ἐν τηι αναγνωσει· η δε αναγνωσις ενεργεια των αναγινωσκοντων
εστι· και παλιν, Ἡνικα αναγινωσκεται Μωυσης. Σαφεστερον δε αυτο τηι λεξει τηι εξης
εδηλωσεν, ανακεκαλυμμενως ειπων, Καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται. Ἐπει
και εν τηι οψει Μωυσεως, ου δια Μωυσεα εκειτο, αλλα δια την τουτων παχυτητα και
σαρκικην γνωμην. δʹ. Κατηγορησας τοινυν αυτων ικανως, δεικνυσι και 61.447 τον
τροπον της διορθωσεως. Τις δε ουτος εστιν; Ἡνικα δ' αν επιστρεψηι προς Κυριον,
οπερ εστιν αποστηναι του νομου, περιαιρειται το καλυμμα. Ὁραις οτι ου του
προσωπου Μωυσεως καλυμμα ην εκεινο, αλλα της οψεως της Ἰουδαικης; Ου γαρ ινα
 
 

45
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρυπτηται η δοξα Μωυσεως, τουτο εγινετο, αλλ' ινα εκεινοι μη βλεπωσιν· ουδε γαρ
εχωρουν. Ὥστε εκεινων ελαττωμα τουτο· ουδε γαρ τουτον εποιει τι αγνοειν, αλλ'
εκεινους. Και ουκ ειπε μεν, Ἡνικα αν αφηι τον νομον, τουτο δε ηινιξατο. Ὅτε γαρ
επιστρεψηι προς Κυριον, περιαιρειται το καλυμμα. Μεχρι τελους επεμεινε τηι ιστοριαι.
Και γαρ οτε Ἰουδαιοις διελεγετο Μωυσης, εκαλυπτεν αυτου το προσωπον· οτε δε
προς τον Θεον επεστρεφεν, αποκεκαλυμμενον ην. Τουτο δε τυπος ην του μελλοντος
εσεσθαι, οτι οταν επιστρεψωμεν προς Κυριον, τοτε οψομεθα την δοξαν του νομου,
και γυμνον το προσωπον του νομοθετου· μαλλον δε ου τουτο μονον, αλλα τοτε
εσομεθα και εν ταξει Μωυσεως. Ειδες πως εκκαλειται τον Ἰουδαιον επι την πιστιν,
δεικνυς οτι ου μονον Μωυσεα δυναται ιδειν, προς την χαριν ελθων, αλλα και εν
αυτηι γενεσθαι τηι ταξει του νομοθετου; Ου γαρ μονον, φησι, την δοξαν οψει ην τοτε
ουκ ειδες, αλλα και αυτος εν δοξηι εσηι τηι αυτηι· μαλλον δε πολλωι πλειονι, και
τοσαυτηι, ωστε μηδε δοξαν εκεινην φαινεσθαι ταυτηι παραβαλλομενην. Πως και τινι
τροπωι; Ὅτι προς τον Κυριον επιστρεψας, και γενομενος εν τηι χαριτι, εκεινης
απολαυσηι της δοξης, προς ην η δοξα Μωυσεως συγκρινομενη ουτως ελαττων εστιν,
ως μηδε δοξα ειναι. Ἀλλ' ομως ει και μικρα και σφοδρα αποδεουσα εκεινης, Ἰουδαιος
μεν ων, ουδε ταυτης αξιωθησηι [ουκ ουν ιδον αυτην Ἰουδαιοι οι τοτε, ου νυν]· πιστος
δε γενομενος, και την πολλωι μειζονα αυτης καταξιωθησηι θεασασθαι. Και οτε μεν
τοις πιστοις διελεγετο, ου δεδοξασθαι το δεδοξασμενον ελεγεν· ενταυθα δε ουχ
ουτως, αλλα πως; Ὅταν επιστρεψηι προς Κυριον, περιαιρειται το καλυμμα κατα
μικρον αυτον αναγων, και εν ταξει Μωυσεως πρωτον ιστας, και τοτε των μειζονων
ποιων κοινωνον. Ὅταν γαρ ιδηις τον Μωυσεα εν δοξηι, τοτε λοιπον και προς τον
Θεον επιστρεψεις, και μειζονος απολαυσεις ταυτης. Ὅρα τοινυν εξ αρχης ποσα
τεθεικε τα ποιουντα την διαφοραν, και δεικνυντα της Καινης προς την Παλαιαν την
υπεροχην, ου την μαχην, ουδε την εναντιωσιν. Ἐκεινη γραμμα, φησι, και λιθος, και
θανατου διακονια, και καταργειται· και ομως ουδε ταυτης ηξιωθησαν οι Ἰουδαιοι
της δοξης· αυτη σαρκινη η πλαξ, και πνευμα και δικαιοσυνη, και μενει· και παντες
αυτης καταξιουμεθα, ουχ εις μονος, καθαπερ Μωυσης της ελαττονος τοτε· Ἡμεις
γαρ, φησι, παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν του Κυριου
κατοπτριζομεθα, ου την Μωυσεως. Ἀλλ' επειδη τινες το, Ἡνικα αν επιστρεψηι προς
Κυριον, περι του Υιου ειρησθαι φασι, τοις σφοδρα ωμολογημενοις αντιπιπτοντες
ακριβεστερον αυτο εξετασωμεν, θεντες προτερον εκεινο, αφ' ου δοκουσιν αυτο
κατασκευαζειν. Τι δε τουτο εστι; Καθαπερ, φησι, λεγει Πνευμα ο 61.448 Θεος, ουτω
και ενταυθα, Πνευμα ο Κυριος. Ἀλλ' ουκ ειπε, Πνευμα ο Κυριος, αλλ', Ὁ Κυριος το
Πνευμα εστι. Πολυ δε ταυτης κακεινης της συνθηκης το μεσον. Ὅταν γαρ βουληται
ουτω λεγειν, ως συ φης, τωι επιθετωι αρθρον ου προστιθησιν. Ἄλλως δε ιδωμεν
παντα οσα διελεχθη ανωθεν, περι τινος ειρηκεν· οιον οτε ελεγε, Το γραμμα
αποκτεινει, το Πνευμα ζωοποιει· και παλιν, Ἐγγεγραμμενη, ου μελανι, αλλα
Πνευματι Θεου ζωντος· αρα περι του Υιου, η περι του Πνευματος; Ευδηλον οτι περι
του Πνευματος· προς γαρ τουτο απο του γραμματος αυτους εκαλει. Ἵνα γαρ μη
ακουσας τις Πνευμα, ειτα λογισαμενος, ει Μωυσης προς Κυριον επεστρεψεν, αυτος
δε προς Πνευμα, ελαττον εχειν νομισηι, διορθουμενος την τοιαυτην υπονοιαν, φησιν,
Ὁ δε Κυριος το Πνευμα εστι. Και τουτο Κυριος εστι, φησι. Και ινα μαθηις, οτι περι του
Παρακλητου ο λογος, επηγαγεν· Ου δε το Πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια. Ου γαρ
δηπου τουτο αν ειποις αυτον λεγειν, Ου δε ο Κυριος του Κυριου. Ἐλευθεριαν δε ειπε
προς την εμπροσθεν δουλειαν. Ειτα ινα μη νομισηις, οτι περι μελλοντος χρονου
λεγει, φησιν· Ἡμεις δε παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου
κατοπτριζομενοι· ου την παυομενην εκεινην, αλλα την μενουσαν· την αυτην εικονα
μεταμορφουμεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος. Ειδες πως
 
 

46
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλιν εν ταξει του Θεου το Πνευμα τιθησι, και αυτους εις την ταξιν αναβιβαζει των
αποστολων; Και γαρ εμπροσθεν ειρηκεν, Ἐπιστολη εστε Χριστου· και ενταυθα, Ἡμεις
δε παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι. Καιτοι αυτοι ηλθον φεροντες κατα Μωυσεα
νομον. Ἀλλ' ωσπερ ημεις, φησιν, ουκ εδεηθημεν καλυμματος, ουτως ουδε υμεις οι
δεξαμενοι. Καιτοι γε πολλωι μειζων αυτη η δοξα, ου γαρ του προσωπου ημων αυτη,
αλλα του Πνευματος· αλλ' ομως ημιν ομοιως ατενισαι δυνασθε εις ταυτην. Ἐκεινοι
μεν γαρ ουδε δια μεσιτου, υμεις δε και χωρις μεσιτου δυνασθε την μειζονα· εκεινοι
εις την Μωυσεως ουκ ισχυσαν, υμεις και εις την του Πνευματος· ουκ αν δε, ει
καταδεεστερον το Πνευμα ην, ως μειζονα ταυτα εκεινων εθηκε. εʹ. Τι δε εστι, Την
δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα; Σαφεστερον μεν
τουτο εδεικνυτο, ηνικα των σημειων τα χαρισματα ενηργει· πλην ουδε νυν
δυσκολον αυτο κατιδειν τωι πιστους οφθαλμους εχοντι. Ὁμου τε γαρ βαπτιζομεθα,
και υπερ τον ηλιον η ψυχη λαμπει, τωι Πνευματι καθαιρομενη· και ου μονον ορωμεν
εις την δοξαν του Θεου, αλλα και εκειθεν δεχομεθα τινα αιγλην. Ὥσπερ αν ει
αργυρος καθαρος προς τας ακτινας κειμενος, και αυτος ακτινας εκπεμψειεν, ουκ απο
της οικειας φυσεως μονον, αλλα και απο της λαμπηδονος της ηλιακης· ουτω και η
ψυχη καθαιρομενη, και αργυρου λαμπροτερα γινομενη, δεχεται ακτινα απο της
δοξης του Πνευματος, και ταυτην αντιπεμπει. ∆ιο και φησι, Κατοπτριζομενοι, την
αυτην εικονα μεταμορφουμεθα απο δοξης, της του Πνευματος, εις δοξαν, την
ημετεραν, την εγγινομενην, και τοιαυτην οιαν εικος, απο Κυριου Πνευματος. Ὅρα
πως και ενταυθα το Πνευμα Κυριον καλει. 61.449 Και αλλαχου δε αυτου την
κυριοτητα εστιν ιδειν· Λειτουργουντων γαρ αυτων, και νηστευοντων τωι Κυριωι,
φησιν, ειπε το Πνευμα· Ἀφορισατε μοι Παυλον και Βαρναβαν. ∆ια γαρ τουτο ειπε,
Λειτουργουντων αυτων τωι Κυριωι, Ἀφορισατε μοι, ινα το ομοτιμον δειξηι. Και παλιν
ο Χριστος φησιν, Ὁ δουλος ουκ οιδε τι ποιει ο κυριος αυτου· το δε Πνευμα, ως
ανθρωπος οιδε τα εαυτου, ουτως οιδε τα του Θεου, ουχι διδασκομενον· επει η εικων
ου μενει. Και το ενεργειν δε καθως βουλεται, δεικνυσιν αυτου την εξουσιαν και την
κυριοτητα. Τουτο μεταμορφοι, τουτο ουκ εαι συσχηματιζεσθαι ημας τωι αιωνι τουτωι,
τουτο δημιουργον της τοιαυτης κτισεως. Ὥσπερ γαρ φησι, Κτισθεντες εν Χριστωι
Ἰησου· ουτω φησι, Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι, ο Θεος, και πνευμα ευθες
εγκαινισον εν τοις εγκατοις μου. Βουλει σοι δειξω τουτο και απο των αποστολων
αισθητικωτερον; Ἐννοησον Παυλον, ου τα ιματια ενηργει, Πετρον, ου και αι σκιαι
ισχυον. Ου γαρ αν, ει μη βασιλεως εφερον εικονα, και απροσιτοι ησαν αυτων αι
μαρμαρυγαι, τοσουτον τα ιματια αυτων και αι σκιαι ενηργησαν. Βασιλεως γαρ ιματια
και τοις ληισταις εστι φοβερα. Θελεις ιδειν και δια του σωματος λαμπουσαν ταυτην;
Ἀτενισαντες, φησιν, εις το προσωπον Στεφανου, ειδον ως προσωπον αγγελου. Ἀλλ'
ουδεν τουτο προς την ενδοθεν αστραπτουσαν δοξαν. Ὅπερ γαρ Μωυσης επι του
προσωπου ειχε, τουτο ουτοι επι της ψυχης περιεφερον, μαλλον δε και πολλωι πλεον.
Το μεν γαρ Μωυσεως αισθητικωτερον ην, τουτο δε ασωματον. Και καθαπερ πυραυγη
σωματα απο των λαμπρων σωματων επι το πλησιον αποῤρεοντα, και εκεινοις
μεταδιδωσι της οικειας αυγης· ουτω δη και επι των πιστων συμβαινει. ∆ια δη τουτο
της γης απαλλαττονται οι τουτο πασχοντες, και τα εν τοις ουρανοις ονειροπολουσιν.
Οιμοι· καλον γαρ ενταυθα και στεναξαι πικρον, οτι τοσαυτης απολαυοντες
ευγενειας, ουδε τα λεγομενα ισμεν, δια το ταχεως απολλυναι τα πραγματα, και προς
τα αισθητα επτοησθαι. Αυτη γαρ η δοξα η αποῤρητος και φρικωδης μεχρι μεν μιας
και δευτερας ημερας εν ημιν μενει, λοιπον δε αυτην κατασβεννυμεν, τον χειμωνα
επαγοντες των βιωτικων πραγματων, και τηι πυκνοτητι των νεφων αποκρουομενοι
τας ακτινας. Χειμων γαρ τα βιωτικα, και χειμωνος σκυθρωποτερα. Ου γαρ κρυμος
τικτεται εντευθεν, ουδε υετος, ουδε πηλον ποιει και τελμα βαθυ, αλλα τα παντων
 
 

47
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαλεπωτερα τουτων, γεενναν συνιστησι, και τα της γεεννης κακα. Και καθαπερ εν
κρυμωι σφοδρωι πεπηγε παντα τα μελη, και εστι νεκρα· ουτω δη και εν τωι χειμωνι
των αμαρτηματων φριττουσα η ψυχη, ουδεν των αυτης εργαζεται, πεπηγυια
καθαπερ υπο κρυμου του συνειδοτος. Ὅπερ γαρ τωι σωματι ψυχος, τουτο πονηρον
συνειδος τηι ψυχηι· οθεν και δειλια γινεται. Ουδεν γαρ δειλοτερον του τοις βιωτικοις
προσηλωμενου· τον γαρ του Καιν βιον ο τοιουτος ζηι, καθ' εκαστην ημεραν τρεμων.
Και τι λεγω 61.450 θανατους και ζημιας και προσκρουματα και κολακειας και
θεραπειας; και γαρ και τουτων χωρις μυριας δεδοικε μεταβολας. Και το μεν ταμιειον
γεμει χρυσιου, η ψυχη δε ουκ απηλλακται του της πενιας φοβου· και μαλα εικοτως.
Ὡς επι πραγματων γαρ ορμει σαθρων, και ευμεταπτωτων· καν μη αυτος υπομεινηι
την μεταβολην, εν ετεροις γινομενην ορων, απολωλε· και πολλη μεν η δειλια,
πολλη δε η ανανδρια. Ουδε γαρ μονον προς κινδυνους ατολμος ο τοιουτος, αλλα και
προς τα αλλα παντα· καν επιθυμια χρηματων εμπεσηι, ουχ ως ανηρ ελευθερος
αποκρουεται την προσβολην, αλλ' ως αργυρωνητος παντα πραττει, καθαπερ
δεσποινηι χαλεπηι τηι φιλαργυριαι δουλευων· καν ευμορφον τινα κορην ιδηι,
κατεπτηχεν ευθεως αλους, και ωσπερ κυων λυττων επεται, δεον τουναντιον ποιειν.
ϛʹ. Ὅταν γαρ ιδηις γυναικα ωραιαν, μη τουτο σκοπει οπως απολαυσηις της επιθυμιας,
αλλα πως απαλλαγηις της επιθυμιας. Και πως τουτο ενι, φησιν; ου γαρ εστι το εραιν
εμον. Ἀλλα τινος, ειπε μοι; Της του δαιμονος επηρειας. Ὅλως δαιμονα ειναι νομιζεις
το επιβουλευον; Ουκουν πυκτευε και μαχου νοσηματι. Ἀλλ' ου δυναμαι, φησι. Φερε
ουν, πρωτον τουτο σε διδαξομεν, οτι της σης ραιθυμιας το γινομενον, και οτι συ παρα
την αρχην τωι δαιμονι δεδωκας παροδον, και νυν, αν εθεληις, μετα πολλης αυτον
απωσηι της ευκολιας. Ειπε γαρ μοι, οι μοιχευοντες, ερωντες μοιχευουσιν, η απλως
κινδυνων επιθυμουντες; Ευδηλον οτι ερωντες. Ἆρ' ουν συγγνωμης τυγχανουσιν;
Ουδαμως. Τι δηποτε; Ὅτι αυτων εστι το αμαρτημα. Ἀλλα τι μοι συλλογισμους
πλεκεις, φησιν; εγω συνοιδα εμαυτωι βουλομενος αποκρουσασθαι το παθος, και ουκ
ισχυω, αλλ' εφεστηκε και πιεζει και οδυναι χαλεπως. Βουλει μεν αποκρουσασθαι,
ανθρωπε, ου ποιεις δε α των αποκρουομενων εστιν· αλλα ταυτον πασχεις, οιον αν ει
τις πυρεττων, και ψυχρων εμφορουμενος ναματων, λεγοι· Ποσα επινοω βουλομενος
σβεσαι τον πυρετον και ουκ ισχυω, αλλα μαλλον μου την φλογα αναπτω; Ἴδωμεν
ουν μηποτε και συ τα μεν εκκαιοντα ποιεις, νομιζεις δε επινοειν τα σβεννυντα. Ου,
φησιν. Ειπε ουν, τι ποτε επεχειρησας ποιησαι προς το σβεσαι το παθος; τι δε εστιν
ολως του παθους αυξητικον; Ει γαρ και μη παντες υπευθυνοι τοις εγκλημασι τουτοις
εσμεν (πλειους γαρ αν ευροιμεν τωι των χρηματων, η τωι των σωματων
αλισκομενους ερωτι), αλλα κοινον πασι προκεισεται το φαρμακον, και τουτοις
κακεινοις. Και γαρ κακεινο ερως ατοπος, και τουτο, αλλ' ουτος εκεινου δριμυτερος
και οξυτερος. Ὅταν ουν του μειζονος περιγενωμεθα, ευδηλον οτι και τον ελαττω
ραιδιως αιρησομεν. Και πως, ει δριμυτερος ουτος, φησιν, ου παντες αλισκονται τωι
κακωι, αλλ' οι πλειους περι χρηματα μεμηνασιν; Ὅτι πρωτον μεν ακινδυνος αυτη
ειναι δοκει η επιθυμια· επειτα, ει και οξυτερα εστιν η των σωματων, αλλα 61.451
θαττον εκεινη σβεννυται· ως ει γε παρεμενεν, ως η των χρηματων, καν απωλεσε τον
αλοντα αρδην. Φερε ουν, περι τουτου υμιν διαλεχθωμεν, του των σωματων, και
ιδωμεν ποθεν αυξεται το κακον· ουτω γαρ εισομεθα, ειτε ημετερον τουτο εγκλημα,
ειτε ουχ ημετερον· και ει μεν ημετερον, παντα πραξωμεν, ωστε περιγενεσθαι· ει δε
ουχ ημετερον, τι ματην κοπτομεν εαυτους; τι δε ου συγγινωσκομεν, αλλ'
εγκαλουμεν τοις αλισκομενοις; Ποθεν ουν τικτεται ουτος ο ερως; Ἀπο ευμορφιας
προσωπου, φησιν, οταν καλη και ευειδης η τιτρωσκουσα ηι. Εικη ταυτα λεγεις και
ματην. Ει γαρ της ευμορφιας το εραστας επισπασασθαι, παντας αν εσχεν εραστας η
τοιαυτη κορη· ει δε ου παντας εχει, ου της φυσεως τουτο, ουδε εξ ευμορφιας, αλλ' εξ
 
 

48
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακολαστων οφθαλμων· οταν γαρ ιδων περιεργως θαυμασηις και ερασθηις, εδεξω το
βελος. Και τις αν δυναιτο καλην γυναικα ορων, μη επαινεσαι την ορωμενην; φησιν.
Ει τοινυν ου της προαιρεσεως ημων το τα τοιαυτα θαυμαζειν, ουκ εν ημιν αρα ο
ερως. Ἐπισχες, ανθρωπε. Τι παντα φυρεις ομου, πανταχου περιτρεχων, και του
κακου την ριζαν ουκ εθελων ιδειν; και γαρ πολλους ορω θαυμαζοντας και
επαινουντας, ουκ ερωντας δε. Και πως ενι θαυμαζοντας μη εραιν; Μη θορυβει· τουτο
γαρ ερχομαι ειπειν· αλλ' αναμεινον, και ακουσηι του Μωυσεως θαυμαζοντος τον
παιδα του Ἰακωβ, και λεγοντος· Και ην Ἰωσηφ καλος τωι ειδει, και ωραιος τηι οψει
σφοδρα. Ἆρα ουν ηρα ο ταυτα λεγων; Ουδαμως. Ουδε γαρ εωρα, φησι, τον
επαινουμενον. Ἀλλα και προς τα ακουομενα καλλη πασχομεν τι τοιουτον, ου προς
τα ορωμενα μονον. Ἵνα δε μη φιλονεικηις ημιν εν τουτοις, ο ∆αυιδ ουκ ην ωραιος
σφοδρα, και υπερυθρος μετα καλλους οφθαλμων; ο δη μαλιστα εστι τυραννικωτερον
μερος της ευμορφιας, των οφθαλμων το καλλος. Ἆρ' ουν ηρασθη τις αυτου;
Ουδαμως. Ουκ αρα μετα του θαυμαζειν και το εραιν γινεται. Και γαρ και μητερας
εσχον πολλοι σφοδρα ανθουσας τηι του σωματος ωραι. Τι ουν; ηρασθησαν αυτων οι
παιδες; Ἄπαγε· αλλα θαυμαζουσι μεν το ορωμενον, ουκ εμπιπτουσι δε εις ερωτα
αισχρον. Παλιν γαρ της φυσεως το κατορθωμα εστι. Ποιας φυσεως, ειπε μοι; Ὅτι
μητερες εισι, φησιν. Ειτα ουκ ακουεις, οτι Περσαι, μηδενος καταναγκαζοντος, ταις
αυτων μιγνυνται μητρασι, και ουχ εις ουδε δευτερος, αλλ' ολοκληρον εθνος; Χωρις
δε τουτων, κακειθεν δηλον, οτι το νοσημα τουτο ου της ωρας του σωματος, ουδε της
ευμορφιας εστιν απλως, αλλα της ραιθυμου και πλανωμενης ψυχης. Πολλοι γουν
πολλακις μυριας ευπρεπεις παραδραμοντες γυναικας, ταις αισχροτεραις εδωκαν
εαυτους· οθεν δηλον οτι ου της ευμορφιας το εραιν· η γαρ αν ειλον εκειναι προ
τουτων τους εμπεσοντας. Τι ουν το αιτιον; ει γαρ μη της ευμορφιας το εραιν, ποθεν
εχει την αρχην και την ριζαν, φησιν; Ἀπο δαιμονος πονηρου; Ἔχει μεν και εκειθεν·
αλλ' ου τουτο εστι το ζητουμενον, αλλ' ει μη και ημεις αιτιοι. Ου γαρ εκεινων μονον
η επιβουλη, αλλα μετ' εκεινων και 61.452 ημων πρωτων. Ουδαμοθεν γαρ ετερωθεν
ουτω τικτεται το πονηρον τουτο νοσημα, ως απο συνηθειας, και κολακειας
ρηματων, και σχολης και αργιας και του μηδεν εχειν ποιειν. ζʹ. Μεγαλη γαρ, μεγαλη
της συνηθειας η τυραννις, και τοσαυτη, ως εις φυσεως αναγκην καθιστασθαι. Ει δε
συνηθεια το τικτειν αυτην, ευδηλον οτι και το σβεννυναι. Πολλοι γουν ερωντες
ουτως επαυσαντο, μη ορωμενων των ερωμενων. Τουτο δε προς βραχυ μεν δοκει
πικρον ειναι, και σφοδρα αηδες· τωι χρονωι δε ηδυ γινεται, και ουδε βουλομενοις
λοιπον ενι ανακτησασθαι το παθος. Τι ουν οταν συνηθειας χωρις απο πρωτης της
οψεως αλω; Κανταυθα αργια του σωματος, η τρυφη, και το μη φροντιζειν των
προσηκοντων, μηδε εν αναγκαιοις ειναι πραγμασι. Καθαπερ γαρ πλανος τις ο
τοιουτος περιερχομενος, παντι περιπειρεται πονηρωι· και καθαπερ παιδιον αφετον, ο
βουλομενος ανδραποδιζει την τοιαυτην ψυχην. Ἐπειδη γαρ εθος αυτηι ενεργειν,
οταν αυτης παυσηις την ενεργειαν την εν τοις αγαθοις, επειδη αργειν ου δυναται,
αναγκαζεται ετερα τικτειν. Καθαπερ η γη, οταν μη σπειρηται μηδε φυτευηται,
βοτανην αναδιδωσιν απλως· ουτω και η ψυχη, οταν μη εχηι τι πραξαι των
αναγκαιων, παντως του πραττειν επιθυμουσα, πονηροις εαυτην διδωσι πραγμασι.
Και ωσπερ οφθαλμος του μεν οραιν ου παυεται, και δια τουτο οψεται πονηρα, οταν
αγαθα μη ηι υποκειμενα· ουτω και ο λογισμος, οταν των αναγκαιων εαυτον απαγαγηι,
περι τα αχρηστα στρεφεται λοιπον· επει οτι και την πρωτην προσβολην δυναται
αποκρουσασθαι ασχολια και φροντις, πολλαχοθεν δηλον. Ὅταν ουν ιδηις γυναικα
καλην, και παθηις τι προς αυτην, μηκετι ιδηις, και απηλλαγης. Και πως δυνησομαι
μηκετι ιδειν υπο της επιθυμιας ελκομενος, φησιν; Ἑτεροις σεαυτον δος, περιελκουσι
την ψυχην, βιβλιοις, φροντισιν αναγκαιαις, προστασιαις, βοηθειαις αδικουμενων,
 
 

49
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευχαις, φιλοσοφιαι τηι περι των μελλοντων· τοιουτοις καταδησον την ψυχην. Ουτως
ουχι νεαρον ελκος διορθωσηι μονον, αλλα παγεν και χρονιον γενομενον αποτριψηι
ραιδιως. Ει γαρ υβρις τον ερωντα πειθει καταλυειν τον ερωτα, κατα την παροιμιαν,
πως ου πολλωι μαλλον αι πνευματικαι αυται επωιδαι περιεσονται του κακου, μονον
αν εθελωμεν αποστηναι; Ἂν δε αει προσομιλωμεν και συναναστρεφωμεθα ταις
τοξευουσαις ημας τα τοιαυτα τοξευματα, και λεγοντες και ακουοντες τα παρ'
εκεινων, τρεφομεν το νοσημα. Πως ουν αξιοις σβεσθηναι το πυρ, καθ' εκαστην
ημεραν την φλογα αναπτων; Και ταυτα μεν ημιν τα της συνηθειας προς τους νεους
ειρησθω· ως τοις γε ανδρασι, και φιλοσοφειν επισταμενοις, παντων μειζων ο του
Θεου φοβος, η της γεεννης μνημη, η της βασιλειας των ουρανων επιθυμια· ικανα
γαρ ταυτα σβεσαι το πυρ. Μετα δε τουτων κακεινο εννοει, οτι ουδεν ετερον εστι το
ορωμενον, η φλεγμα και αιμα και τροφης διασεσηπυιας χυμος. Ἀλλα φαιδρον το
ανθος της οψεως, φησιν. Ἀλλ' 61.453 ουδεν των ανθων των απο της γης
φαιδροτερον· αλλα και ταυτα σηπεται και μαραινεται. Μη τοινυν μηδε ενταυθα τωι
ανθει προσεχε· αλλ' ενδοτερον διαβηθι τωι λογισμωι, και το δερμα το καλον εκεινο
περιελων τωι λογισμωι, περιεργαζου τα υπο τουτο κειμενα. Ἐπει και το των
υδεριωντων σωμα αποστιλβει λαμπρον, και ουδεν η επιφανεια φαυλον εχει, αλλα τηι
εννοιαι του ενδον αποκειμενου χυμου πληττομενοι, φιλειν τους τοιουτους ου
δυναμεθα. Ἀλλ' υγρος ο οφθαλμος, και γοργος, και καλως αποτεταμενη η οφρυς, και
κυαναι αι βλεφαριδες, και ημερος η κορη, και γαληνον το ομμα. Ἀλλ' ορα οτι αυτο
τουτο παλιν ουδεν ετερον εστιν, η νευρα και φλεβες και υμενες και αρτηριαι. Συ δε
μοι τον καλον τουτον οφθαλμον εννοησον νοσουντα, γηρωντα, υπο αθυμιας
μαραινομενον, υπο οργης οιδουντα, πως ειδεχθης, πως ταχεως απολλυται, και των
γεγραμμενων ταχιον αφανιζεται. Ἀπο τουτων μεταγαγε την διανοιαν επι το καλλος
το αληθινον. Ἀλλ' ουχ ορω, φησι, καλλος ψυχης. Ἀλλ' αν εθεληις, οψει· και ωσπερ
τους αποντας καλους εστιν οφθαλμοις μη ιδοντα τωι νωι 61.454 θαυμασαι· ουτω
δυνατον ψυχης καλλος χωρις οφθαλμων ιδειν. Ουχ υπεγραψας πολλακις μορφην
ευειδη, και επαθες τι προς την διαπλασιν; Ἀνατυπωσον και νυν ψυχης καλλος, και
εντρυφα τηι ευμορφιαι. Ἀλλ' ουχ ορω, φησιν, ασωματα. Και μην των σωματων αυτα
μαλλον ορωμεν τωι νωι. ∆ια τουτο γουν θαυμαζομεν και αγγελους και αρχαγγελους,
καιτοι γε μη ορωντες, και τροπων ηθη και ψυχης αρετην. Καν ιδηις ανθρωπον
επιεικη και μετριον, μαλλον θαυμασηι τουτον η εκεινην την ευμορφον οψιν· καν
ιδηις υβριζομενον, και φεροντα αδικουμενον, μετα του θαυμαζειν ερα των τοιουτων,
καν γεγηρακοτες ωσι. Και γαρ τοιουτον της ψυχης το καλλος, και εν γηραι πολλους
εχει τους εραστας, και ουδεποτε μαραινεται, αλλ' ανθει διηνεκως. Ἵν' ουν και αυτοι
τουτο κτησωμεθα, τους εχοντας αυτο θηρωμεν, και ερασται τουτων γινωμεθα. Ουτω
γαρ και αυτοι δυνησομεθα, ταυτην λαβοντες την ευμορφιαν, των αιωνιων επιτυχειν
αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας μετασχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Ἔχοντες ουν την διακονιαν ταυτην, καθως ηλεηθημεν, ουκ
εκκακουμεν, αλλ' απειπαμεθα τα κρυπτα της αισχυνης.
αʹ. Ἐπειδη μεγαλα εφθεγξατο, και Μωυσεως εαυτον προυθηκε, και τους
πιστους παντας, αισθομενος της υπερβολης και του μεγεθους των ειρημενων, ορα
πως μετριαζει παλιν. Και γαρ επαιρειν εδει δια τους ψευδαποστολους και τους
ακροατας, και παλιν παραμυθεισθαι τον ογκον, ουχι καθαιρειν, επει τουτο παιζοντος
ην. ∆ιοπερ ετερως αυτο μεθοδευει, τωι δεικνυναι, οτι ουκ εκ των οικειων
 
 

50
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατορθωματων γεγονεν, αλλ' εκ της του Θεου φιλανθρωπιας το παν· διο και φησιν,
Ἔχοντες ουν την διακονιαν ταυτην. Ουδεν γαρ πλεον ημεις εισηνεγκαμεν, αλλ' η
διακονοι μονον εγενομεθα, και τοις παρα του Θεου δοθεισιν υπηρετησαμεν. ∆ιοπερ
ουκ ειπε παροχην, ουδε χορηγιαν, αλλα ∆ιακονιαν, και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλ'
επηγαγε, Καθως ηλεηθημεν. Και γαρ τουτο αυτο, φησι, το διακονησασθαι τουτοις,
απο ελεου και φιλανθρωπιας. Καιτοι γε ελεους εστι το κακων απαλλαξαι, ουχι το και
τοσαυτα δουναι αγαθα· αλλ' ο του Θεου ελεος και τουτο εχει. Ουκ εκκακουμεν. Και
τουτο δε αυτου τηι φιλανθρωπιαι λογιστεον. Το γαρ, Καθως ηλεηθημεν, και υπερ της
διακονιας, και υπερ του, Ουκ εκκακουμεν, ειρησθαι νομιζε. Και σκοπει πως
σπουδαζει τα καθ' εαυτον καθαιρειν. Τον γαρ τοιουτων αξιωθεντα, φησι, και
τηλικουτων, και ταυτα απο ελεου μονον και φιλανθρωπιας, ουδεν μεγα τοιουτους
επιδεικνυσθαι πονους, και κινδυνευειν και πειρασμους υπομενειν. ∆ια τουτο ου
μονον ου καταπιπτομεν, αλλα και χαιρομεν, και παῤρησιαζομεθα. Ειπων γουν, Ουκ
εκκακουμεν, επηγαγεν· Ἀλλ' απειπαμεθα τα κρυπτα της αισχυνης, μη περιπατουντες
εν πανουργιαι, μηδε δολουντες τον λογον του Θεου. Και τι εστι, Τα κρυπτα της 61.454
αισχυνης; Ουκ επαγγελλομεθα, φησι, και υπισχνουμεθα μεγαλα, και ετερα δε επι των
εργων δεικνυμεν, καθαπερ εκεινοι· διο και ελεγε, Τα κατα προσωπον, βλεπετε· αλλα
τοιουτοι εσμεν, οιοι ορωμεθα, ουχι διπλοην τινα εχοντες, ουτε τοιαυτα λεγοντες και
ποιουντες α κρυπτειν δει και συσκιαζειν αισχυνομενους και ερυθριωντας. Και τουτο
ερμηνευων, επηγαγε, Μη περιπατουντες εν πανουργιαι. Ὃ γαρ ενομιζον εγκωμιον
ειναι εκεινοι, τουτο αισχρον και καταγελαστον αποφαινει. Τι δε εστιν, Ἐν
πανουργιαι; ∆οξαν ειχον μη λαμβανοντων εκεινοι, ελαμβανον δε και εκρυπτον·
δοξαν ειχον αγιων και αποστολων δοκιμων, ησαν δε μυριων γεμοντες κακων. Ἀλλ'
ημεις, φησι, τουτοις απειπαμεθα (ταυτα γαρ και κρυπτα αισχυνης καλει), τοιουτοι
οντες οιοι φαινομεθα, και ουδεν εχοντες συνεσκιασμενον, και ουκ εν τωι βιωι μονον
τουτωι, αλλα και εν αυτωι τωι κηρυγματι· τουτο γαρ εστιν, Ουδε δολουντες τον λογον
του Θεου, αλλα τηι φανερωσει της αληθειας· ου τωι προσωπωι και τηι επιδειξει, αλλ'
αυτηι τηι των πραγματων αποδειξει. Συνιστωντες εαυτους προς πασαν συνειδησιν
ανθρωπων. Ου γαρ πιστοις μονον, αλλα και απιστοις εσμεν καταδηλοι, προκειμενοι
πασιν εις το βασανισαι τα ημετερα, ως αν εθελοιεν· και απο τουτου συνισταμεν
εαυτους, ουκ απο του υποκρινεσθαι, και προσωπειον περιφερειν φαιδρον. Λεγομεν
ουν μηδεν λαμβανειν, και μαρτυρας υμας καλουμεν· λεγομεν μηδεν συνειδεναι
εαυτοις πονηρον, και τουτου παλιν την μαρτυριαν παρ' υμων ελκομεν, ου καθαπερ
εκεινοι, συσκιαζοντες τα καθ' εαυτους, πολλους απατωσιν. Ἡμεις δε και τον βιον
ημων πασιν εις μεσον προτιθεμεν, και το κηρυγμα απογυμνουμεν, ωστε παντας αυτο
καταμανθανειν. Ειτα επειδη οι απιστοι ηγνοουν αυτου την ισχυν, επηγαγεν, οτι ουχ
ημων τουτο εγκλημα, αλλα 61.455 της εκεινων αναισθησιας. ∆ιο και φησιν· Ει δε και
εστι κεκαλυμμενον το ευαγγελιον ημων, εν τοις απολλυμενοις εστι κεκαλυμμενον,
εν οις ο Θεος του αιωνος τουτου ετυφλωσε τα νοηματα των απιστων. Ὅπερ και
εμπροσθεν ειπεν, Οις μεν οσμη θανατου εις θανατον, οις δε οσμη ζωης εις ζωην,
τουτο και ενταυθα φησι. βʹ. Τι δε εστιν, Ὁ Θεος του αιωνος τουτου; Οι μεν τα
Μαρκιωνος νοσουντες, λεγουσι περι του ∆ημιουργου του δικαιου μονον, και ουκ
αγαθου, ταυτα ειρησθαι· λεγουσι γαρ ειναι τινα Θεον δικαιον, και ουκ αγαθον.
Μανιχαιοι δε φασι τον διαβολον ενταυθα λεγεσθαι, εκ τουτου δημιουργον της
κτισεως ετερον επεισαγαγειν παρα τον οντα βουλομενοι, σφοδρα ανοητως. Οιδε μεν
γαρ πολλακις η Γραφη Θεον καλειν ουκ απο της αξιας του καλουμενου, αλλ' απο της
ασθενειας των υποταττομενων· ως οταν τον μαμωναν κυριον λεγηι, και την κοιλιαν
θεον. Ἀλλ' ου παρα τουτο ουτε η κοιλια θεος, ουτε ο μαμωνας κυριος, αλλ' εκεινων
των υποκατακλινοντων εαυτους. Ἡμεις δε εκεινο φαμεν, οτι ουτε περι του διαβολου
 
 

51
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο ειρηται, αλλα του των ολων Θεου· και ουτως αναγνωστεον, οτι Των απιστων
του αιωνος τουτου ετυφλωσεν ο Θεος τα νοηματα. Ὁ γαρ μελλων ουκ εχει απιστους,
αλλ' ο παρων μονος. Ει δε και ετερως τις αναγινωσκοι, οιον, οτι Ὁ Θεος του αιωνος
τουτου, ουδε τουτο εχει τινα λαβην· ου γαρ τουτο δεικνυσιν αυτον τουτου μονον
οντα του αιωνος Θεον. Και γαρ ο Θεος ουρανου λεγεται, αλλ' ουκ εστιν ουρανου
μονον Θεος· και ο Θεος της παρουσης ημερας λεγομεν, και ουκ εις εκεινην μονην
συγκλειοντες αυτου την αρχην, τουτο φαμεν· και ο Θεος δε Ἀβρααμ λεγεται, και ο
Θεος Ἰσαακ, και ο Θεος Ἰακωβ· και ουκ εκεινων μονον εστι Θεος. Και πολλας αν τις
και ετερας τοιαυτας εν ταις Γραφαις ευροι μαρτυριας. Πως ουν ετυφλωσεν; Ουκ
ενεργησας εις τουτο, απαγε, αλλ' αφεις και συγχωρησας· και γαρ εθος τηι Γραφηι
ουτω λεγειν· ως οταν λεγηι, Παρεδωκεν αυτους ο Θεος εις αδοκιμον νουν. Ἐπειδη
γαρ αυτοι ηπιστησαν πρωτοι, και αναξιους εαυτους κατεσκευασαν του ιδειν τα
μυστηρια, και αυτος λοιπον ειασεν. Ἀλλα τι εδει ποιησαι; προς βιαν ελκειν, και
εκκαλυπτειν μη βουλομενοις ιδειν; Ἀλλα μαλλον αν κατεφρονησαν, και ουδ' αν
ειδον· διο και επηγαγεν, Εις το μη αυγασαι αυτοις τον φωτισμον του ευαγγελιου της
δοξης του Χριστου· ου προς το απιστησαι τωι Θεωι, αλλα προς το την απιστιαν μη
ιδειν τινα εστι τα ενδον· ο και ημιν επεταξε, μη ριπτειν τους μαργαριτας εμπροσθεν
των χοιρων κελευσας. Ει γαρ και απιστουσιν εξεκαλυψε, μαλλον αν η νοσος αυτων
επετριβη. Και γαρ ει οφθαλμιωντα τις αναγκασειε προς τας ακτινας ιδειν, επιτεινει
μαλλον αυτου την ασθενειαν. ∆ια τουτο και εν σκοτει κατακλειουσιν αυτους ιατρων
παιδες, ωστε μη επιτριψαι το νοσημα. Ουτω τοινυν και ενταυθα νοητεον, οτι ουτοι
μεν γεγονασιν απιστοι δι' εαυτους· γενομενοι δε απιστοι, ουκετι εωρων τα αποῤρητα
του ευαγγελιου, του Θεου λοιπον αποκλειοντος τας ακτινας αυτοις. Ὅπερ και τοις
μαθη 61.456 ταις ελεγεν, οτι ∆ια τουτο εν παροιμιαις λαλωι αυτοις, οτι ακουοντες
ουκ ακουουσιν. Ἵνα δε και επι παραδειγματος σαφεστερον ο λεγω γενηται, υποθου
τινα Ἕλληνα ειναι μυθους τα ημετερα ηγουμενον· ουτος ουν πως ωφεληθησεται
μαλλον, εισελθων και ιδων τα μυστηρια, η εξω μενων; ∆ια τουτο φησιν· Εις το μη
αυγασαι αυτοις τον φωτισμον, επιμενων ετι τηι ιστοριαι Μωυσεως. Ὅπερ γαρ προς
Ἰουδαιους γεγονεν επ' εκεινου, τουτο επι παντων των απιστων γινεται επι του
ευαγγελιου. Και τι εστι το συνεσκιασμενον, και οπερ αυτοις ουκ εστι πεφωτισμενον;
Ἄκουσον αυτου λεγοντος· Εις το μη αυγασαι αυτοις τον φωτισμον του ευαγγελιου
της δοξης του Χριστου, ος εστιν εικων του Θεου. Οιον, οτι ο σταυρος της οικουμενης
σωτηρια και αυτου δοξα, οτι αυτος ουτος ο σταυρωθεις μετα πολλης περιφανειας
μελλει παραγινεσθαι, τα αλλα παντα, τα παροντα, τα μελλοντα, τα ορωμενα, τα ουχ
ορωμενα, η αποῤρητος των προσδοκωμενων περιφανεια. ∆ιο και αυγασαι ειπεν, ινα
μη το ολον ενταυθα ζητηις· ωσπερ γαρ αυγη τις εστι μονον του Πνευματος η
δεδομενη. Τουτο γουν και ανωτερω δηλων, οσμην ειπε, και παλιν αῤραβωνα,
δεικνυς οτι το πλεον εκει μενει. Ἀλλ' ομως ταυτα απαντα κεκρυπται απ' αυτων·
κεκρυπται δε, επειδη ηπιστησαν προτεροι. Ειτα δεικνυς, οτι ουχι την του Χριστου
δοξαν αγνοουσι μονον, αλλα και την του Πατρος οι ταυτην ουκ ιδοντες, επηγαγεν,
Ὅς εστιν εικων του Θεου. Μη γαρ μεχρι του Χριστου στηις μονον. Ὥσπερ γαρ δια
τουτου τον Πατερα οραις· ουτως αγνοησας την τουτου δοξαν, ουδε την εκεινου εισηι.
Ου γαρ εαυτους κηρυσσομεν, αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον, εαυτους δε δουλους
υμων δια Ἰησουν. γʹ. Και ποια αυτη ακολουθια; τι τουτο προς τα ειρημενα εχει
κοινον; Ἢ εκεινους αινιττεται ως επαιροντας εαυτους, και πειθοντας τους μαθητας
απ' αυτων εαυτους ονομαζειν, οπερ εν τηι προτεραι ελεγεν, Ἐγω ειμι Παυλου, εγω δε
Ἀπολλω· η ετερον τι βαρυτατον. Ποιον δη τουτο; Ἐπειδη σφοδρα αυτους επολεμουν,
και επεβουλευον αυτοις παντοθεν, Μη γαρ ημιν μαχεσθε, φησι, και πολεμειτε; η τωι
δι' ημων κηρυττομενωι; ου γαρ εαυτους κηρυττομεν· εγω δουλος ειμι, εγω διακονος
 
 

52
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειμι και των δεχομενων το κηρυγμα, ετερωι παντα πραγματευομενος, και υπερ της
εκεινου δοξης παν οτιουν ποιων. Ὥστε εμοι πολεμων, τα εκεινου καταβαλλεις.
Τοσουτον γαρ απεχω εις εμαυτον τι περιστησαι των του ευαγγελιου, οτι και υμων ου
παραιτησομαι ειναι δουλος δια τον Χριστον, επειδη εκεινωι εδοξεν ουτω τιμησαι
υμας, επειδη ουτως υμας εφιλησε, και παντα υπερ υμων επραξε. ∆ιο και λεγει,
Ἑαυτους δε δουλους υμων δια Χριστον. Ειδες ψυχην δοξης καθαραν; Ου γαρ δη
μονον, φησι, των δεσποτικων ουδεν νοσφιζομεθα, αλλα και υμιν εαυτους
υποτασσομεν δι' εκεινον. Ὅτι ο Θεος ο ειπων εκ σκοτους 61.457 φως λαμψαι,
ελαμψεν εν ταις καρδιαις υμων. Ειδες πως παλιν τοις ζητουσι την δοξαν εκεινην
ιδειν την υπερβαλλουσαν, την Μωυσεως λεγω, δεικνυσι μετα προσθηκης
αστραπτουσαν; Καθαπερ εις το προσωπον Μωυσεως, ουτως εις τας υμετερας καρδιας
ελαμψε, φησι. Και προτερον αναμιμνησκει των εν αρχηι της κτισεως γενομενων,
αισθητου φωτος και σκοτους αισθητου, δεικνυς οτι αυτη μειζων η δημιουργια. Και
που ειπεν, Ἐκ σκοτους φως λαμψαι; Ἐν αρχηι και εν προοιμιοις της κτισεως· Σκοτος
γαρ ην, φησιν, επανω της αβυσσου. Και ειπεν ο Θεος, Γενηθητω φως· και εγενετο
φως. Ἀλλα τοτε μεν ειπε, Γενηθητω, και εγενετο· νυν δε ουκ ειπεν, αλλ' αυτος ημιν
γεγονε φως· ου γαρ ειπεν, οτι και νυν ειπεν, αλλ' αυτος ελαμψε. ∆ια τουτο ουδε
αισθητα πραγματα ορωμεν του φωτος λαμποντος τουτου, αλλ' αυτον τον Θεον δια
του Χριστου. Ὁραις το απαραλλακτον της Τριαδος; Περι μεν γαρ του Πνευματος
φησιν· Ἡμεις δε παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου
κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ
απο Κυριου Πνευματος· περι δε του Υιου, Εις το μη αυγασαι αυτοις τον φωτισμον του
ευαγγελιου της δοξης του Χριστου, ος εστιν εικων του Θεου· περι δε του Πατρος, Ὁ
ειπων εκ σκοτους φως λαμψαι, ελαμψεν εν ταις καρδιαις υμων, προς φωτισμον της
γνωσεως της δοξης του Θεου εν προσωπωι Χριστου. Ὥσπερ γαρ ειπων, Του
ευαγγελιου της δοξης του Χριστου, επηγαγεν, Ὅς εστιν εικων του Θεου, δεικνυς οτι
και της εκεινου δοξης απεστερηθησαν· ουτως ειπων, Της γνωσεως του Θεου,
επηγαγεν, Ἐν προσωπωι Χριστου, δεικνυς οτι δια τουτου τον Πατερα γινωσκομεν,
ωσπερ ουν και δια του Πνευματος αυτωι προσαγομεθα. Ἔχομεν δε τον θησαυρον
τουτον εν οστρακινοις σκευεσιν, ινα η υπερβολη της δυναμεως ηι του Θεου, και μη εξ
ημων. Ἐπειδη γαρ πολλα και μεγαλα ειπε περι της αποῤρητου δοξης· ινα μη τις λεγηι.
Και πως τοσαυτης δοξης απολαυοντες μενομεν εν θνητωι σωματι; φησιν, οτι τουτο
μεν ουν αυτο μαλιστα εστι το θαυμαστον, και δειγμα μεγιστον της του Θεου
δυναμεως, οτι σκευος οστρακινον τοσαυτην ηδυνηθη λαμπροτητα ενεγκειν, και
τηλικουτον φυλαξαι θησαυρον. Ὅπερ ουν και αυτος θαυμαζων ελεγεν, Ἵνα η
υπερβολη της δυναμεως ηι του Θεου, και μη εξ ημων· παλιν εκεινους αινιττομενος
τους καυχωμενους εφ' εαυτοις. Το τε γαρ μεγεθος των δοθεντων, το τε ασθενες των
δεξαμενων δεικνυσι την ισχυν, ουχ οτι μεγαλα εχαρισατο μονον, αλλ' οτι και
μικροις ουσι· το γαρ οστρακινον το ευθραυστον της θνητης φυσεως αινιττομενος
ελεγε, και το της σαρκος ημων ασθενες εμφαινων. Ὀστρακου γαρ αμεινον ουδεν
αυτη διακειται· ουτως εστιν ευεπηρεαστος, και θανατωι και νοσοις και αερων
ανωμαλιαις και ετεροις μυριοις διαλυομενη ραιδιως. Ταυτα δε ελεγε, και
καταστελλων εκεινων 61.458 το φυσημα, και πασι δεικνυς οτι ουδεν ανθρωπινον
των καθ' ημας. δʹ. Και γαρ τοτε μαλιστα διαφαινεται η του Θεου δυναμις, οταν δι'
ευτελων ενεργηι μεγαλα. ∆ιο και αλλαχου ελεγεν, Ἡ γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι
τελειουται. Και εν τηι Παλαιαι δε δια κωνωπων και μυιων ολοκληρα στρατοπεδα
βαρβαρων ετροπουτο (διο και μεγαλην δυναμιν αυτου την καμπην εκαλει), και εν
αρχηι γλωττας συγχεων μονον, τον μεγαν πυργον εκεινον τον εν Βαβυλωνι κατελυε.
Και εν τοις πολεμοις δε νυν μεν δια τριακοσιων απειρα στρατοπεδα ηλασε, νυν δε
 
 

53
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δια σαλπιγγων πολεις καθειλε· μετα δε ταυτα δια παιδιου μικρου και ευτελους του
∆αυιδ, απασαν των βαρβαρων την παραταξιν ετροπωσατο. Ουτω δη και ενταυθα
δωδεκα μονους αποστειλας, της οικουμενης περιεγενετο, δωδεκα, και τουτους
ελαυνομενους, πολεμουμενους. Ἐκπλαγωμεν ουν του Θεου την δυναμιν,
θαυμασωμεν, προσκυνησωμεν· ερωτησωμεν Ἰουδαιους, ερωτησωμεν Ἕλληνας, τις
επεισε την οικουμενην απασαν αποστηναι των πατριων εθων, και προς ετεραν
μεταταξασθαι πολιτειαν; ο αλιευς, η ο σκηνοποιος; ο τελωνης, η ο αγραμματος και
ιδιωτης; Και πως αν εχοι ταυτα λογον, ει μη θεια δυναμις ην η παντα κατορθουσα δι'
εκεινων; Τι δε και λεγοντες επειθον εκεινοι; Βαπτισθητε εν τωι ονοματι του
σταυρωθεντος. Ποιου; Ὃν ουκ ειδον, ουδε εθεασαντο. Ἀλλ' ομωςταυτα λεγοντες και
κηρυττοντες, επειθον, οτι οι μεν μαντευομενοι και εκ προγονων αυτοις
παραδοθεντες, ουκ εισι θεοι, ο δε προσηλωθεις, ουτος Χριστος, παντας εφειλκετο.
Καιτοι γε οτι μεν εσταυρωθη και εταφη, παντι που δηλον ην· οτι δε ανεστη, ουδεις
πλην ολιγων ειδεν. Ἀλλ' ομως και τουτο επεισαν τους ουχ εωρακοτας· και ουχ οτι
ανεστη μονον, αλλ' οτι και εις ουρανους ανηλθε, και ερχεται κριναι ζωντας και
νεκρους. Ποθεν ουν το πιθανον τοις λογοις τουτοις, ειπε μοι; Ουδαμοθεν αλλοθεν,
αλλ' απο της του Θεου δυναμεως. Και γαρ πρωτον αυτη η καινοτομια πασι
προσιστατο· οταν τε και τοιαυτα τις καινοτομηι, χαλεπωτερον το πραγμα γινεται,
οταν αναμοχλευηι παλαιας συνηθειας θεμελια, οταν εκ βαθρων ανασπαι νομους. Προς
δε τουτοις ουδε οι κηρυκες αξιοπιστοι ειναι εδοκουν, αλλα και εθνους παρα πασι
μεμισημενου, και δειλοι και αμαθεις. Ποθεν ουν περιεγενοντο της οικουμενης;
ποθεν υμας και τους υμετερους προγονους τους δοκουντας φιλοσοφειν, μετα των
θεων αυτων εξεβαλον; ουκ ευδηλον οτι απο του τον Θεον εχειν μεθ' εαυτων; Ουδε
γαρ ενι ταυτα ανθρωπινης δυναμεως κατορθωματα, αλλα θειας τινος και
αποῤρητου. Ουχι, φησιν, αλλα γοητικης. Ουκουν αυξηθηναι εδει την των δαιμονων
αρχην, και επιταθηναι την των ειδωλων θεραπειαν. Πως ουν καθηιρηται και
ηφανισται, και απ' εναντιας εκεινοις τα ημετερα; Ὥστε καντευθεν δηλον, οτι του
Θεου ψηφος ην τα γινομενα, ουκ απο του κηρυγματος μονον, αλλα και απο της
πολιτειας αυτης. Ποτε γαρ παρ 61.459 θενια τοσαυτη πανταχου της γης εφυτευθη;
ποτε χρηματων υπεροψια και ζωης και των αλλων απαντων; Οι γαρ μοχθηροι και
γοητες ουδεν τοιουτον ανυσαιεν, αλλα ταναντια απαντα· ουτοι δε αγγελων ημιν
εισηγησαντο πολιτειαν· ουκ εισηγησαντο δε μονον, αλλα και κατωρθωσαν, εν τηι
ημετεραι, εν τηι των βαρβαρων, εν αυταις της γης ταις εσχατιαις. Ὅθεν δηλον οτι
παντα η του Χριστου πανταχου δυναμις ηνυσεν, η πανταχου λαμπουσα, και
αστραπης 61.460 απασης οξυτερον τας των ανθρωπων καταυγαζουσα διανοιας.
Ταυτ' ουν απαντα λογισαμενοι, και της των μελλοντων υποσχεσεως, τα γεγενημενα
λαβοντες αποδειξιν εναργη, προσκυνησατε μεθ' ημων την αμαχον του
σταυρωθεντος ισχυν, ινα και τας αφορητους φυγητε κολασεις, και της αιωνιου
βασιλειας επιτυχητε· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και
τα εξης.
ΟΜΙΛΙΑ Θʹ. Ἐν παντι θλιβομενοι, αλλ' ου στενοχωρουμενοι· απορουμενοι,
αλλ' ουκ εξαπορουμενοι· διωκο μενοι, αλλ' ουκ εγκαταλιμπανομενοι.
αʹ. Ἔτι μενει δεικνυς, οτι της του Θεου δυναμεως εργον το παν εστι,
καταστελλων εκεινων τα φρονηματα των καυχωμενων εφ' εαυτοις. Ουδε γαρ τουτο
μονον εστι, φησι, θαυμαστον, οτι εν οστρακινοις σκευεσι φυλαττομεν τον θησαυρον
τουτον, αλλ' οτι και μυρια πασχοντες δεινα, και πανταχου περικρουομενοι,
τηρουμεν αυτον, και ουκ απολλυμεν. Καιτοι ει και αδαμαντινον σκευος ην, ουτε
 
 

54
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θησαυρον τοσουτον βαστασαι ισχυσεν αν, ουδ' αν προς τοσαυτας ηρκεσεν επιβουλας·
νυν δε και φερει και ουδεν πασχει δεινον δια την του Θεου χαριν. Ἐν παντι γαρ
θλιβομενοι, φησιν, αλλ' ου στενοχωρουμενοι. Τι εστιν, Ἐν παντι; Ἐν τοις εχθροις, εν
τοις φιλοις,εν τοις αναγκαιοις, εν ταις αλλαις χρειαις, υπο των πολεμιων, υπο των
οικειων. Ἀλλ' ου στενοχωρουμεθα. Και ορα πως πραγματα εναντια λεγει, ινα
καντευθεν δειξηι του Θεου την ισχυν. Θλιβομενοι γαρ ου στενοχωρουμεθα, φησιν·
απορουμενοι ουκ εξαπορουμεθα· τουτεστιν, ουκ εις τελος εκπιπτομεν. Ἀλγουμεν γαρ
πολλαχου, και αποτυγχανομεν, αλλ' ουχ ουτως, ωστε εκπεσειν των προκειμενων·
εις γυμνασιαν γαρ ημων ταυτα, ουκ εις ητταν συγκεχωρηται παρα του Θεου.
∆ιωκομενοι, αλλ' ουκ εγκαταλιμπανομενοι· καταβαλλομενοι, αλλ' ουκ
απολλυμενοι. Οι μεν γαρ πειρασμοι συμβαινουσι, τα δε απο των πειρασμων ουκετι.
Και τουτο δε δια την του Θεου δυναμιν και χαριν. Ἀλλαχου δε φησι, και δια την
αυτων ταπεινοφροσυνην, και δια την ετερων ασφαλειαν συγκεχωρησθαι ταυτα· Ἵνα
γαρ μη υπεραιρωμαι, εδοθη μοι σκολοψ, φησι· και παλιν, Ἵνα μη τις λογισηται εις
εμε υπερ ο βλεπει, και ακουει τι εξ εμου· και αλλαχου παλιν, Ἵνα μη πεποιθοτες
ωμεν εφ' εαυτοις. Ἐνταυθα μεντοι, Ἵνα φανηι του Θεου η δυναμις. Ὁραις οσον των
πειρασμων το κερδος; Και γαρ του Θεου την δυναμιν εδεικνυ, και την χαριν
απεκαλυπτε μειζονως· Ἀρκει γαρ σοι η χαρις μου, φησι· και εις ταπεινοφροσυνην
ηλειφε, και τους αλλους καταστελλεσθαι παρεσκευαζε, και αυτους καρτερικωτερους
ειργαζετο· Ἡ γαρ υπομονη, φησι, δοκιμην κατεργαζεται, η δε δοκιμη ελπιδα. Οι γαρ
μυριοις περιπεσοντες κινδυνοις, και εκ της εις τον Θεον ελπιδος ανενεγκοντες,
επαιδευοντο ταυτης 61.460 εχεσθαι επι πλειον εν πασι. Παντοτε την νεκρωσιν του
Κυριου Ἰησου εν τωι σωματι περιφεροντες, ινα και η ζωη του Ἰησου φανερωθηι εν τωι
σωματι ημων. Και τι εστιν η νεκρωσις του Κυριου Ἰησου, ην περιεφερον; Οι θανατοι
οι καθημερινοι, δι' ων και η αναστασις εδεικνυτο. Ει γαρ τις απιστει, φησιν, οτι
απεθανεν Ἰησους και ανεστη, ημας ορων τους καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκοντας
και ανισταμενους, πιστευετω λοιπον τηι αναστασει. Ειδες πως και ετεραν αιτιαν
ευρηκε των πειρασμων; Ποιαν δη ταυτην; Ἵνα και η ζωη αυτου φανερωθηι εν τωι
σωματι ημων, φησι, τωι εξαρπαζειν ημας των κινδυνων. Ὥστε τουτο, ο δοκει
ασθενειας ειναι και εγκαταλειψεως, τουτο αυτου κηρυττει την αναστασιν. Ου γαρ αν
ουτως εφανη, μηδεν πασχοντων ημων αηδες, η δυναμις η εκεινου, ως νυν
δεικνυται, πασχοντων μεν, ου νικωμενων δε. Και γαρ ημεις οι ζωντες εις θανατον
παραδιδομεθα δια Ἰησουν, ινα και η ζωη του Ἰησου φανερωθηι εν ημιν εν τηι θνητηι
σαρκι ημων. Πανταχου γαρ, οταν τι ασαφες ειπηι, εαυτον ερμηνευει παλιν· ο δη και
ενταυθα εποιησε, τουτο, οπερ ειπεν, ερμηνευων σαφως. ∆ια τουτο γαρ
παραδιδομεθα, φησι, τουτεστι, την νεκρωσιν περιφερομεν, ινα η δυναμις αυτου της
ζωης φανηι, μη συγχωρουντος σαρκα θνητην τοσαυτα πασχουσαν, υπο της νιφαδος
των κακων νικηθηναι. Και ετερως δε αυτο εκληπτεον. Πως; Ὡς αλλαχου φησιν, Ει
συναπεθανομεν, και συζησομεν. Ὥσπερ γαρ τον θανατον αυτου υπομενομεν νυν, και
αιρουμεθα ζωντες αποθανειν δι' αυτον· ουτω και αυτος αιρησεται αποθανοντας
ζωογονησαι τοτε. Ει γαρ ημεις απο ζωης εις θανατον ερχομεθα, και αυτος απο
θανατου εις ζωην ημας χειραγωγησει. Ὥστε ο θανατος ενεργειται εν ημιν, η δε ζωη
εν υμιν. Ουκετι περι του θανατου λεγων, αλλα περι πειρασμων και ανεσεως. Ἡμεις
μεν γαρ εν κινδυνοις και εν πειρασμοις, φησιν, υμεις δε εν ανεσει, την εκ τουτων
των κινδυνων καρπουμενοι ζωην· και τα μεν επικινδυνα ημεις υπομενομεν, των δε
χρηστων υμεις απολαυετε· ου γαρ τοσουτους υπομενετε πειρασμους. Ἔχοντες δε το
αυτο πνευμα της πιστεως, κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα· και ημεις
πιστευομεν, διο και λαλουμεν· οτι ο εγειρας τον Κυριον Ἰησουν, και ημας δια Ἰησου
εγερει. Ἀνεμνησεν ημας ψαλμου πολλην εχοντος φιλοσοφιαν, και ικανου μαλιστα
 
 

55
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν κινδυνοις αλειφειν. Την γαρ ρησιν ταυτην εν μεγαλοις κινδυνοις ων ο δικαιος
61.461 εκεινος εφθεγξατο, και εξ ων ουκ ην αλλως ανενεγκειν, η δια της του Θεου
βοηθειας. βʹ. Ἐπει ουν τα συγγενη μαλιστα οιδε παραμυθεισθαι, δια τουτο φησιν,
Ἔχοντες το αυτο πνευμα· τουτεστιν, απο της αυτης συμμαχιας, αφ' ης εκεινος
εσωθη, και ημεις σωζομεθα· απο του πνευματος, αφ' ου εφθεγξατο, και ημεις
φθεγγομεθα. Ὅθεν δεικνυσι πολλην τηι Καινηι προς την Παλαιαν την συμφωνιαν
ουσαν, και το αυτο πνευμα εν εκατεροις ενεργησαν, και οτι ουχ ημεις μονον εν
κινδυνοις, αλλα και οι παλαιοι παντες, και δει πιστει και ελπιδι διορθουσθαι, και μη
λυσιν ευθεως ζητειν των επικειμενων. Ἐπειδη γαρ εδειξε δια των λογισμων την
αναστασιν και την ζωην, και οτι ουκ ασθενειας ουδε εγκαταλειψεως ο κινδυνος·
λοιπον και την πιστιν εισαγει, και αυτηι το παν επιτρεπει. Ἀλλ' ομως και αυτης
αποδειξιν παρεχεται του Χριστου την αναστασιν, ειπων· οτι Και ημεις πιστευομεν,
διο και λαλουμεν. Τι πιστευομεν, ειπε μοι; Ὅτι ο εγειρας Ἰησουν, και ημας εγερει,
και παραστησει συν υμιν. Τα γαρ παντα δι' υμας, ινα η χαρις πλεονασασα, δια των
πλειονων την ευχαριστιαν περισσευσηι εις την δοξαν του Θεου. Παλιν πληροι
φρονηματος αυτους, ινα μη ανθρωποις χαριν ειδωσι, τοις ψευδαποστολοις, λεγω.
Του γαρ Θεου το παν, ος βουλεται πολλοις χαρισασθαι, ωστε μειζονα οφθηναι την
χαριν. ∆ι' υμας γουν η αναστασις, και τα αλλα παντα. Ου γαρ ενος ενεκεν μονου
ταυτα πεποιηκεν, αλλα παντων. ∆ιο και ουκ εκκακουμεν· αλλ' ει και ο εξω ημων
ανθρωπος διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι. Πως φθειρεται;
Μαστιζομενος, ελαυνομενος, μυρια πασχων δεινα. Ἀλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι
και ημεραι. Πως ανακαινουται; Τηι πιστει, τηι ελπιδι, τηι προθυμιαι. Το λοιπον δει
κατατολμαιν των δεινων. Ὅσωι γαρ αν μυρια πασχηι το σωμα, τοσουτωι χρηστοτερας
εχει τας ελπιδας η ψυχη, και λαμπροτερα γινεται, καθαπερ χρυσιον πυρουμενον επι
πλεον. Και ορα πως καθαιρει τα λυπηρα του παροντος βιου. Το γαρ παραυτικα
ελαφρον της θλιψεως, φησιν, εις υπερβολην καθ' υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης
κατεργαζεται, μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Εις την
ελπιδα το πραγμα κατακλεισας, και οπερ εν τηι προς Ῥωμαιους ελεγεν, οτι Τηι ελπιδι
εσωθημεν, ελπις δε βλεπομενη ουκ εστιν ελπις, τουτο και ενταυθα κατασκευαζων,
τιθησι παραλληλα τα παροντα τοις μελλουσι, το παραυτικα προς το αιωνιον, το
ελαφρον προς το βαρυ, την θλιψιν προς την δοξαν. Και ουδε τουτοις αρκειται, αλλ'
ετεραν τιθησι λεξιν, διπλασιαζων αυτην, και λεγων, Καθ' υπερβολην εις υπερβολην.
Ειτα και τον τροπον δεικνυσι πως ελαφρον το των τοσουτων θλιψεων. Πως ουν
ελαφρον; Μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Ουτω και
τουτο κουφον το παρον, κακεινο μεγα το μελλον, αν των ορωμενων απαγαγωμεν
εαυτους. Τα γαρ βλεπομενα προσκαιρα. Ουκουν και αι θλιψεις τοιαυται. Τα δε μη
βλεπομενα αιωνια. Ουκουν και οι στεφανοι τοιουτοι. Και ουκ ειπεν, Αι 61.462
θλιψεις τοιαυται, αλλα, Τα βλεπομενα παντα, καν κολασις ηι, καν αναπαυσις· ωστε
μητε εκειθεν χαυνουσθαι, μητε εντευθεν βιαζεσθαι. ∆ια τουτο ουδε περι των
μελλοντων λεγων, ειπεν, Ἡ βασιλεια αιωνιος, αλλα, Τα μη βλεπομενα αιωνια, καν
βασιλεια, καν κολασις ηι παλιν· ωστε και εκειθεν φοβησαι, και εκεισε προτρεψασθαι.
Ἐπει ουν τα βλεπομενα προσκαιρα, τα δε μη βλεπομενα αιωνια, προς εκεινα
βλεπωμεν. Ποιαν γαρ και σχοιημεν απολογιαν, τα προσκαιρα αντι των αιωνιων
αιρουμενοι; Ει γαρ και το παρον ηδυ, αλλ' ου διηνεκες· το μεντοι οδυνηρον αυτου,
διηνεκες και ασυγγνωστον. Ποιαν γαρ εξουσιν απολογιαν οι πνευματος
καταξιωθεντες και τοσαυτης απολαυσαντες δωρεας, και χαμαιζηλοι γινομενοι και
καταπιπτοντες προς την γην; Και γαρ πολλων ακουω λεγοντων τα καταγελαστα
ταυτα ρηματα· ∆ος μοι την σημερον, και λαβε την αυριον. Ἂν μεν γαρ τοιαυτα ηι,
φησιν, οια και φατε, εκει, εν ανθ' ενος γεγονεν· αν δε μηδεν ολως ηι, δυο αντ'
 
 

56
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδενος. Τι των ρηματων τουτων παρανομωτερον; τι δε ληρωδεστερον; Ἡμεις περι
ουρανου διαλεγομεθα, και των αποῤρητων αγαθων εκεινων· και συ τα των
ιπποδρομιων ημιν αγεις εις μεσον, και ουκ αισχυνηι ουδε εγκαλυπτηι τοιαυτα
φθεγγομενος, α των παραπαιοντων εστιν; ουκ ερυθριαις, ουτω προσηλωμενος τοις
παρουσιν; ου παυσηι παραφρονων και εξεστηκως, και εν νεοτητι ληρων; Και το μεν
Ἕλληνας ταυτα λεγειν, ουδεν θαυμαστον· το δε πιστους ανθρωπους τοιαυτα ληρειν,
ποιαν εχει συγγνωμην; Ὅλως γαρ υποπτευεις τας αθανατους ελπιδας εκεινας; ολως
νομιζεις αμφιβολα ταυτα ειναι; και που ταυτα αξια συγγνωμης; Και τις ηλθε, φησι,
και απηγγειλε τα αυτοθι; Ἀνθρωπων μεν ουδεις, ο Θεος δε ο παντων αξιοπιστοτερος
ταυτα απεφηνατο. Ἀλλ' ουχ οραις τα εκει; Ουδε γαρ τον Θεον βλεπεις· αρ' ουν ουχ
ηγησηι ειναι Θεον, οτι μη οραις; Και σφοδρα ηγουμαι, φησιν. γʹ. Ἂν ουν σε ερηται τις
των απιστων, Και τις ηλθεν απο του ουρανου, και ταυτα απηγγειλε, τι ερεις; ποθεν
οισθα οτι εστι Θεος; Ἀπο των ορωμενων, φησιν, απο της ευταξιας της εν πασηι τηι
κτισει, απο του πασιν ειναι τουτο καταδηλον. Ουκουν και τον περι κρισεως ουτω
δεχου λογον. Πως; φησιν· Ἐρησομαι σε· συ δε μοι αποκριναι. ∆ικαιος εστιν ουτος ο
Θεος, και το κατ' αξιαν απονεμει εκαστωι· η τουναντιον, τους μεν αδικους βουλεται
ευημερειν και τρυφαιν, τους δε αγαθους εν τοις εναντιοις ειναι; Ουδαμως, φησιν·
ουδε γαρ ανθρωπος τουτο παθοι. Που ουν οι καλως ενταυθα πραξαντες, των αγαθων
απολαυσονται; που δε οι πονηροι των εναντιων, ει μη μελλοι τις ζωη μετα ταυτα και
αντιδοσις ειναι; Ὁραις οτι εν ανθ' ενος τεως, και ουχι δυο ανθ' ενος; Ἐγω δε σοι
δειξω προιων, οτι ουδε εν ανθ' ενος, αλλα δυο ανθ' ενος εσται τοις δικαιοις, τοις δε
αμαρτωλοις και ενταυθα τρυφωσι τουναντιον απαν. Οι μεν γαρ ενταυθα
τρυφησαντες, ουδε εν ανθ' ενος ελαβον· οι δε εν αρετηι διαγοντες, δυο ανθ' ενος.
Τινες γαρ εν ανεσει, οι τωι παροντι παραχρησαμενοι βιωι, η οι φιλοσοφησαντες; Συ
μεν ισως εκεινους ερεις, εγω δε τουτους δεικνυμι, μαρτυρας αυτους εκεινους καλων,
τους απολελαυκοτας 61.463 των παροντων· και ουκ αναισχυντησουσι προς α μελλω
λεγειν. Και γαρ προμνηστριαις επηρασαντο πολλακις, και τηι ημεραι καθ' ην
επλακησαν αι πασταδες, και τους μη γεγαμηκοτας εμακαρισαν. Πολλοι δε των νεων,
και παρον αυτους γαμειν, δι' ουδεν ετερον παρηιτησαντο, αλλ' η δια το φορτικον του
πραγματος. Και ταυτα λεγω, ου τον γαμον διαβαλλων (τιμιος γαρ), αλλα τους κακως
αυτωι κεχρημενους. Ει δε οι γαμοις ωμιληκοτες αβιωτον πολλακις τον βιον
ενομισαν, τι αν ειποιμεν περι των εις πορνικα βαραθρα κατενεχθεντων, και παντος
αιχμαλωτου δουλικωτερον και αθλιωτερον διατεθεντων; τι περι των εν τρυφηι
κατασαπεντων, και μυρια τωι σωματι νοσηματα περιβεβληκοτων; Ἀλλα το εν δοξηι
ειναι ηδυ. Ουδεν μεν ουν ταυτης της δουλειας πικροτερον. Και γαρ παντων
ανδραποδων μαλλον εστι δουλικωτερος ο κενοδοξος, και τοις τυχουσιν αρεσαι
βουλομενος· ο δε ταυτην καταπατησας, παντων εστιν ανωτερος, ο μη φροντιζων της
παρ' ετερων δοξης. Ἀλλα το χρηματα εχειν, επεραστον. Ἀλλα πολλακις απεδειξαμεν,
οτι εν πλειονι πλουτωι και ανεσει οι τουτων απηλλαγμενοι και μηδεν εχοντες,
μαλλον εισιν. Ἀλλα το μεθυειν ηδυ. Και τις αν ειποι τουτο; Ουκουν ει το μη πλουτειν
του πλουτειν ηδιον, και το μη γαμειν του γαμειν, και το μη κενοδοξειν του
κενοδοξειν, και το μη τρυφαιν του τρυφαιν· και ενταυθα το πλεον εχουσιν οι μη τοις
παρουσι προσηλωμενοι. Και ουπω λεγω, οτι εκεινος μεν καν μυριαις βασανοις
κατατεινηται, εχει την χρηστην ελπιδα διαβασταζουσαν αυτον· ουτος δε καν μυριας
απολαυηι τρυφης, εχει τον φοβον του μελλοντος επιταραττοντα αυτου την ηδονην
και συγχεοντα. Και γαρ και ουτος ου μικρος τροπος κολασεως, ωσπερ ουν ο
εναντιος, τρυφης και ανεσεως. Και τριτος δε μετα τουτων εστι τροπος. Ποιος δε
ουτος; Ὅτι τα μεν της τρυφης της βιωτικης, ουδε ηνικα εστι, φαινεται, τηι τε φυσει
και τωι χρονωι ελεγχομενα· εκεινα δε ου μονον εστιν, αλλα και ακινητα μενει. Ὁραις
 
 

57
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι ου δυο αντ' ουδενος μονον, αλλα και τρια, και πεντε, και δεκα, και εικοσι, και
μυρια αντ' ουδενος δυνησομεθα θειναι; Ἵνα δε επι υποδειγματος αυτο τουτο μαθηις,
ο πλουσιος και ο Λαζαρος, ο μεν των παροντων, ο δε των μελλοντων απελαυσαν.
Ἆρ' ουν σοι δοκει εν ειναι και εν, το εν παντι τωι χρονωι κολαζεσθαι, και το εν
βραχειαι ωραι πεινηιν; το νοσειν εν φθαρτωι σωματι, και το εν αθανατωι χαλεπως
αποτηγανιζεσθαι; το στεφανουσθαι και τρυφαιν αθανατα μετα την μικραν αῤρωστιαν
εκεινην, και το βασανιζεσθαι απεραντα μετα την βραχειαν των οντων απολαυσιν;
και τις αν ταυτα ειποι; Τι γαρ βουλει θωμεν; την ποσοτητα, την ποιοτητα, την ταξιν
του Θεου, την περι εκατερον ψηφον; Μεχρι τινος τα κανθαρων φθεγγεσθε ρηματα,
των τωι βορβορωι διηνεκως εγκαλινδουμενων; Ουδε γαρ ανθρωπων ταυτα λογικων,
ψυχην ουτω τιμιαν αντ' ουδενος προεσθαι, δεον ολιγου πονου τους ουρανους
λαβειν. Βουλει σε και ετερωθεν διδαξω, οτι εστιν εκει κρι 61.464 τηριον φοβερον;
Ἄνοιξον σου τας θυρας του συνειδοτος, και βλεπε τον εν τηι διανοιαι σου καθημενον
δικαστην. Ει δε συ σαυτον κατακρινεις, καιτοι γε φιλαυτος ων, και ουκ αν ανασχοιο
μη δικαιαν την κρισιν ενεγκειν· ου πολλωι μαλλον ο Θεος πολλην ποιησεται του
δικαιου προνοιαν, και την αδεκαστον περι παντων οισει ψηφον, αλλ' απλως και εικη
παντα φερεσθαι εασει; Και τις αν ταυτα ειποι; Ουκ εστιν ουδεις· αλλα και Ἕλληνες
και βαρβαροι, και ποιηται και φιλοσοφοι, και παν ανθρωπων γενος συμφωνουσιν εν
τουτοις ημιν, ει και μη ομοιως, και φασιν ειναι τινα δικαστηρια εν ᾅδου· ουτω
φανερον και ωμολογημενον το πραγμα εστι. Και τινος ενεκεν ουκ ενταυθα κολαζει;
φησιν. Ἵνα την μακροθυμιαν επιδειξηται την αυτου, και την εκ μετανοιας ημιν
παρασχηι σωτηριαν, και μη τοτε το γενος ημων αναρπαστον εργασηται, τους τε εκ
μεταβολης αριστης δυναμενους σωθηναι μη προεξαρπασηι της σωτηριας. Ει γαρ
ευθεως εκολαζε παρα τα αμαρτηματα και ανηιρει, πως αν εσωθη Παυλος, πως δε
Πετρος, οι κορυφαιοι της οικουμενης διδασκαλοι; πως αν ο ∆αυιδ την απο της
μετανοιας εκαρπωσατο σωτηριαν; πως οι Γαλαται; πως ετεροι πλειους; ∆ια τοι τουτο
ουτε παντας ενταυθα απαιτει δικας, αλλ' εκ των παντων ενιους, ουτε εκει παντας,
αλλα τον μεν ενταυθα, τον δε εκει, ινα και τους σφοδρα αναισθητους διεγειρηι δι' ων
κολαζει, και τα μελλοντα προσδοκαιν ποιησηι δι' ων ου κολαζει. Ἢ ουχ οραις ενταυθα
κολαζομενους πολλους, οιον ως τους τωι πυργωι καταχωσθεντας, ως εκεινους ων το
αιμα ταις θυσιαις ανεμιξεν ο Πιλατος, ως τους αωρωι θανατωι παρα Κορινθιοις
τελευτησαντας δια το των μυστηριων αναξιως μετασχειν, ως τον Φαραω, ως των
Ἰουδαιων τους υπο των βαρβαρων κατασφαγεντας, ως ετερους πολλους, και τοτε
και νυν και διηνεκως; Και ετεροι δε πολλα αμαρτοντες, απηλθον μη δοντες ενταυθα
δικην· ως ο πλουσιος ο επι του Λαζαρου, ως ετεροι πολλοι. δʹ. Ταυτα δε ποιει, και
τους διαπιστουντας τοις μελλουσι διεγειρων, και τους πιστευοντας και ραιθυμουντας
σπουδαιοτερους ποιων. Ὁ γαρ Θεος κριτης δικαιος και ισχυρος και μακροθυμος, και
μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν. Ἂν δε τηι μακροθυμιαι παραχρησωμεθα,
εσται καιρος, οτε ουδε βραχυ μακροθυμησει λοιπον, αλλ' ευθεως επαξει την δικην.
Μη τοινυν, ινα μιαν ροπην τρυφησωμεν (τουτο γαρ ο παρων βιος), απειρων αιωνων
επισπασωμεθα κολασιν, αλλα ροπην πονησωμεν, ινα διηνεκως στεφανωθωμεν. Ουχ
ορατε, οτι και εν τοις βιωτικοις ουτως οι πλειους των ανθρωπων ποιουσι, και τον
ολιγον πονον αιρουνται υπερ της μακρας αναπαυσεως, ει και τουναντιον αυτοις
εκβαινει; Ἐνταυθα μεν γαρ ισομοιρια και πονων και κερδους· πολλακις δε
τουμπαλιν, ο μεν πονος απειρος, ο δε καρπος ολιγος· η ουδε ολιγος πολλακις· επι δε
της βασιλειας αντιστροφως, ολιγον μεν το επιπονον, πολυ δε το ηδυ και απειρον.
Σκοπει δε· ο γεωργος δι' ολου πονει του ετους, και προς αυτωι τωι τελει της ελπιδος
εκπιπτει πολλακις του καρπου των πολλων πονων. Ὁ κυβερνητης παλιν και ο στρα
61.465 τιωτης μεχρις ηλικιας εσχατης εν πολεμοις και πονοις, και πολλακις εκατερος
 
 

58
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων απηλθεν, ο μεν του πλουτου των φορτιων, ο δε μετα της νικης και της ζωης
αυτης εκπεσων. Τινα ουν εξομεν απολογιαν, ειπε μοι, εν μεν τοις βιωτικοις τα
επιπονα προτιμωντες, ινα μικρον αναπαυσωμεθα, η ουδε μικρον (και γαρ αδηλος η
ελπις)· εν δε τοις πνευματικοις αντιστροφως τουτο ποιουντες, και αφατον κολασιν
επισπωμενοι δια μικραν ραιθυμιαν; ∆ιο παρακαλω παντας υμας οψε γουν ποτε εκ της
παραπληξιας ταυτης ανενεγκειν. Ουδεις γαρ ημας εξαιρησεται εν εκεινωι τωι καιρωι,
ουκ αδελφος, ου πατηρ, ου παις, ου φιλος, ου γειτων, ουκ αλλος ουδεις· αλλ' αν υπο
των εργων προδοθωμεν, παντα οιχησεται, και απολουμεθα παντως. Ποσα ο
πλουσιος εθρηνησεν εκεινος, και τον πατριαρχην παρεκαλεσε, και πεμφθηναι τον
Λαζαρον ᾔτησεν; Ἀλλ' ακουσον τι προς αυτον ελεγεν Ἀβρααμ. Χαος μεταξυ υμων
και ημων, ωστε μηδε βουλομενοις εξειναι διαβηναι εκει. Ποσα παρεκαλεσαν αι
παρθενοι εκειναι τας ομηλικας υπερ ολιγου ελαιου; Ἀλλ' ακουσον και εκειναι τι
λεγουσι· Μηποτε ου μη αρκεσηι υμιν και ημιν· και ουδεις αυτας ισχυσεν εις τον
νυμφωνα εισαγαγειν. Ταυτα δη λογιζομενοι και ημεις επιμελωμεθα της ημετερας
ζωης. Ὅσους γαρ αν ειπηις πονους, και οσας αν προσενεγκηις τιμωριας, ουδεν απαντα
ταυτα εσται προς τα μελλοντα αγαθα. Τιθει γουν, ει βουλει, πυρ και σιδηρον και
θηρια, και ει τι τουτων χαλεπωτερον· αλλ' ομως ουδε σκια ταυτα προς εκεινα τα
βασανιστηρια. Ταυτα μεν γαρ οταν σφοδροτερον επιτεθηι, τοτε μαλιστα γινεται
κουφα, ταχειαν ποιουντα την απαλλαγην, του σωματος ουκ αρκουντος και εις
σφοδροτητα και εις μηκος κολασεως· εκει δε ουχ ουτως, αλλ' αμφοτερα συνερχεται,
και παρατασις και υπερβολη, και εν τοις χρηστοις και εν τοις λυπηροις. Ἕως ουν
εστι 61.466 καιρος, προφθασωμεν το προσωπον αυτου εν εξομολογησει, ινα ημερον
αυτον ιδωμεν τοτε και γαληνον, ινα τας απειληφορους εκεινας δυναμεις
διαφυγωμεν. Ουχ οραις τους ενταυθα στρατιωτας τους τοις αρχουσι διακονουμενους,
πως ελκουσι, πως δεσμουσι, πως μαστιγουσι, πως τας πλευρας διορυττουσι, πως
λαμπαδας ταις βασανοις προσαγουσι, πως αποτεμνουσιν; Ἀλλα παντα ταυτα παιγνια
και γελως προς εκεινας τας τιμωριας. Και γαρ προσκαιροι αυται αι κολασεις· εκει δε
ουτε ο σκωληξ τελευται, ουτε το πυρ σβεννυται· και γαρ το σωμα αφθαρτον εστιν.
Ἀλλα μη γενοιτο πειραι ταυτα ημας μαθειν, αλλα μεχρι ρηματος στηναι ημιν τα
φοβερα· μηδε παραδοθηναι τοις βασανισταις εκεινοις, αλλ' ενταυθα σωφρονισθηναι.
Ποσα τοτε ερουμεν, εαυτων κατηγορουντες; ποσα ολοφυρουμεθα; ποσα οιμωξομεν;
Ἀλλ' ουδεν οφελος λοιπον· επει ουδε οι ναυται, του πλοιου διαλυθεντος και
καταδυντος, ωφελησαι τι δυναιντ' αν λοιπον· ουτε ιατροι, του καμνοντος
απελθοντος· αλλ' ερουσι μεν πολλακις, οτι Το και το ποιησαι εχρην, παντα δε εικη
και ματην. Ἕως μεν γαρ εκ της διορθωσεως ελπιδες μενουσι, και λεγειν απαντα και
ποιειν χρη· επειδαν δε μηκετι κυριοι μηδενος ωμεν, του παντος διαφθαρεντος, εικη
και λεγεται παντα και γινεται. Και γαρ και Ἰουδαιοι ερουσι τοτε, Ευλογημενος ο
ερχομενος εν ονοματι Κυριου· αλλ' ουδεν ταυτης απονασθαι δυνησονται της φωνης,
εις το την κολασιν διαφυγειν· οτε γαρ εδει ειπειν, ουκ ειπον. Ἵν' ουν μη και ημεις
επι της πολιτειας τουτο παθωμεν, εντευθεν ηδη μεταβαλλωμεθα, ινα τωι βηματι του
Χριστου μετα παῤρησιας παραστωμεν πασης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, και τα εξης. 61.465 ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ. Οιδαμεν γαρ, οτι εαν η επιγειος
ημων οικια του σκηνους καταλυθηι, οικοδομην εκ Θεου εχο μεν, οικειαν
αχειροποιητον, αιωνιον εν τοις ουρανοις. αʹ. Παλιν την προθυμιαν αυτων διεγειρει
δια το πολλους επαγεσθαι πειρασμους. Και γαρ εικος αυτους δια την απουσιαν την
αυτου, προς τουτο ασθενεστερους γεγενησθαι. Τι ουν φησιν; Ου δει θαυμαζειν, οτι
κακως πασχομεν, ουδε θορυβεισθαι· και γαρ πολλα κερδη εντευθεν καρπουμεθα. Και
τα μεν εμπροσθεν ειπεν, οιον, οτι και νεκρωσιν του Ἰησου περιφερομεν, και της
 
 

59
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμεως αυτου αποδειξιν παρεχομεθα μεγιστην. Ἵνα γαρ, φησιν, η υπερβολη της
δυναμεως ηι του Θεου· και της αναστασεως τεκμηριον εκφερομεν σαφες· Ἵνα γαρ,
φησιν, η ζωη του Ἰησου φανερωθηι εν τηι θνητηι σαρκι ημων. Ἐπειδη δε μετα τουτων
ειπεν, οτι και ο εσω ημων ανθρωπος βελτιων γινεται ουτως. Ει γαρ και ο εξω ημων
ανθρωπος 61.466 διαφθειρεται, φησιν, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι·
δεικνυς παλιν, οτι τοσουτωι χρησιμον τουτο το μαστιζεσθαι και ελαυνεσθαι, επαγει
λεγων, οτι οταν ολοσχερως τουτο γενηται, τοτε τα μυρια αγαθα αναβλαστησει τοις
ταυτα υπομεμενηκοσιν. Ἵνα γαρ μη ακουων, οτι φθειρεται ο ανθρωπος σου ο εξω,
αλγηις, λεγει οτι, οταν παντελως τουτο γενηται, τοτε μαλιστα χαρησηι, και ηξεις επι
βελτιονα ληξιν. Ὥστε ου μονον αλγειν ου δει, εκ μερους αυτου φθειρομενου νυν,
αλλα και το ολον της φθορας ταυτης επιζητειν· αυτη γαρ σε μαλιστα εις αφθαρσιαν
αγει· διο και επηγαγεν, Οιδαμεν γαρ οτι, εαν η επιγειος ημων οικια του σκηνους
καταλυθηι, οικοδομην εκ Θεου εχομεν, οικιαν αχειροποιητον, αιωνιον εν τοις
ουρανοις. Ἐπειδη γαρ τον περι αναστασεως γυμναζει λογον παλιν, εις ην μαλιστα
ενοσουν, προσλαμβανει και την των ακουοντων κρισιν, και ουτως αυτον
κατασκευαζει· αλλ' ουχ ομοιως ως εμπροσθεν, 61.467 αλλ' ως εξ ετερας υποθεσεως
εις τουτο ελθων· και γαρ ησαν διορθωθεντες ηδη· και φησιν, Οιδαμεν οτι εαν η
επιγειος ημων οικια του σκηνους καταλυθηι, οτι οικοδομην εκ Θεου εχομεν, οικιαν
αχειροποιητον, αιωνιον εν τοις ουρανοις. Τινες μεν την οικιαν την επιγειον τον
κοσμον τουτον φασιν· εγω δε το σωμα μαλλον αν φαιην αυτον αινιττεσθαι. Συ δε
μοι σκοπει, πως δια των ονοματων δεικνυσι την υπεροχην των μελλοντων προς τα
παροντα. Ειπων γαρ επιγειον, αντεθηκε την ουρανιαν· ειπων οικιαν σκηνους, και το
ευδιαλυτον και προσκαιρον δειξας εντευθεν, αντεθηκε την αιωνιαν· το γαρ της
σκηνης ονομα, το προσκαιρον πολλακις δεικνυσι. ∆ιο φησιν, Ἐν τηι οικιαι του Πατρος
μου μοναι πολλαι εισιν. Ει δε που και σκηνας καλοιη των αγιων τας αναπαυσεις, ουχ
απλως σκηνας, αλλα μετα προσθηκης· ου γαρ ειπεν, Ἵνα δεξωνται εις τας σκηνας
αυτων, αλλ', Εις τας αιωνιους σκηνας. Ειπων δε και Ἀχειροποιητον, ηινιξατο την
χειροποιητον. Τι ουν; το σωμα χειροποιητον; Ουδαμως· αλλ' η τας οικιας ενταυθα
αινιττεται τας χειροποιητους· η ει μη τουτο, αλλ' οικιαν σκηνους το σωμα εκαλεσε
το αχειροποιητον. Ου γαρ προς αντιδιαστολην τουτου αντεθηκεν, αλλ' αυξων τα
εγκωμια, και προστιθεις τους επαινους. Και γαρ εν τουτωι στεναζομεν, το οικητηριον
ημων το εξ ουρανου επενδυσασθαι επιποθουντες. Ποιον οικητηριον; ειπε μοι. Το
σωμα το αφθαρτον. Και δια τι στεναζομεν νυν; Ἐπειδη πολλωι βελτιον εκεινο. Ἐξ
ουρανου δε αυτο φησι δια το αφθαρτον. Ου γαρ δη ανωθεν ημιν κατεισι σωμα, αλλα
την εκειθεν πεμπομενην χαριν δηλοι τωι ονοματι τουτωι. Τοσουτον ουν ου δει αλγειν
επι τοις κατα μερος πειρασμοις, οτι και το καθολικον δει ζητειν· ωσανει ελεγε,
Στενεις οτι διωκηι, οτι φθειρεται σου ο ανθρωπος ο εξω; στεναξον οτι ου μεθ'
υπερβολης τουτο γινεται, μηδε ολοκληρως φθειρεται. Ειδες πως εις τουναντιον
περιετρεψε τον λογον, αποδειξας, οτι υπερ τουτων δει στεναζειν μη γινομενων
ολοκληρως, υπερ ων μερικως γινομενων εστεναζον; ∆ια τουτο ουδε σκηνος αυτο
καλει λοιπον, αλλ' οικητηριον· και μαλα εικοτως. Ἡ μεν γαρ σκηνη καταλυεται
ραιδιως, εκεινο δε μενει διηνεκως. Ει γε και ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα.
Τουτεστι, καν αποθωμεθα το σωμα, ου χωρις σωματος, εκει παραστησομεθα, αλλα
και μετα του αυτου αφθαρτου γενομενου. Τινες δε φασιν, ο και μαλιστα εγκριτεον·
Ειπερ και ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Ἵνα γαρ μη απο της αναστασεως
παντες θαῤρωσι, φησιν· Ει γε και ενδυσαμενοι· τουτεστιν, αφθαρσιαν και σωμα
αφθαρτον λαβοντες· ου γυμνοι ευρεθησομεθα, δοξης και ασφαλειας. Ὃ και εν τηι προ
ταυτης προς Κορινθιους ελεγεν, οτι Παντες μεν αναστησομεθα, εκαστος δε εν τωι
ιδιωι ταγματι· και, Ἔστι σωματα επουρανια, και σωματα επιγεια. Ἡ μεν γαρ
 
 

60
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναστασις κοινη παντων, η δε δοξα ουκετι κοινη, αλλ' οι 61.468 μεν εν τιμηι, οι δε εν
ατιμιαι, και οι μεν εις βασιλειαν, οι δε εις κολασιν αναστησονται. Τουτο γουν και
ενταυθα εδηλωσεν ειπων, Ει γε ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Και γαρ οι
οντες εν τωι σκηνει τουτωι, στεναζομεν, εφ' ωι ου θελομεν εκδυσασθαι, αλλ'
επενδυσασθαι. βʹ. Ἐνταυθα παλιν ολοσχερως και σαφως απεφραξε τα στοματα των
αιρετικων, δειξας οτι ου περι σωματος απλως διαλεγεται αλλου και αλλου, αλλα
περι φθορας και αφθαρσιας. Ου γαρ δια τουτο στεναζομεν, φησιν, ινα του σωματος
απαλλαγωμεν (τουτο γαρ ουδε εκδυσασθαι βουλομεθα), αλλα της φθορας της εν
αυτωι σπευδομεν ελευθερωθηναι. ∆ιο φησιν, Ου θελομεν εκδυσασθαι το σωμα, αλλ'
επενδυσασθαι αυτωι την αφθαρσιαν. Ειτα και ερμηνευει αυτο· Ἵνα καταποθηι το
φθαρτον υπο της ζωης. Ἐπειδη γαρ πολλοις φορτικον ειναι εδοκει το αποθεσθαι το
σωμα, και ταις ψηφοις ταις απαντων ηναντιουτο λεγων, οτι Στεναζομεν, ου
βουλομενοι αυτου απαλλαγηναι; (ει γαρ τοιαυτα πασχει, και οδυρεται αυτου η ψυχη
χωριζομενη, πως συ λεγεις, φησιν, οτι στεναζομεν, επειδη ου χωριζομεθα αυτου;) ιν'
ουν μη ταυτα αυτωι ανθυποφερηται, ουδε εγω τουτο λεγω, φησιν, οτι δια τουτο
στεναζομεν, ινα αυτο αποθωμεθα (ουδεις γαρ αλυπως αυτο αποτιθεται· οπου γε και
περι Πετρου φησιν ο Χριστος, οτι Οισουσι σε, και αξουσιν οπου ου θελεις), αλλ' ινα
επενδυσωμεθα αυτωι την αφθαρσιαν. Και γαρ τουτο εστιν, ωι το σωμα βαρυνομεθα·
ουχ οτι σωμα, αλλ' οτι φθαρτον περικειμεθα σωμα και παθητον· τουτο γαρ ημιν και
την λυπην παρεχει· αλλα αναλισκει και δαπαναι την φθοραν η ζωη παραγινομενη,
την φθοραν, ου το σωμα. Και πως γινεται τουτο; φησι. Μη ζητει, ο Θεος ποιει· μη
περιεργαζου. ∆ιο και επηγαγεν, Ὁ δε κατεργασαμενος ημας εις αυτο τουτο, Θεος.
Ἐντευθεν δεικνυσι ταυτα ανωθεν προτυπωθεντα. Ου γαρ νυν τουτο εδοξεν, αλλ' οτε
εξ αρχης επλαττεν ημας απο γης, και τον Ἀδαμ εδημιουργει· ουκ εις τουτο δε
εδημιουργει, ινα αποθανηι, αλλ' ινα και αθανατον εργασηται. Ειτα το αξιοπιστον
δεικνυς, και την αποδειξιν παρεχων, επηγαγεν, Ὁ και δους τον αῤραβωνα του
Πνευματος. Και γαρ και τοτε επι τουτωι διεπλασε, και νυν εις τουτο κατειργασατο δια
του βαπτισματος, και τουτου παρεσχεν ημιν ενεχυρον ου μικρον, το Πνευμα το
αγιον. Συνεχως δε αῤραβωνα καλει, οφειλετην αυτον αποδειξαι βουλομενος του
παντος, και αξιοπιστοτερον και εντευθεν τοις παχυτεροις καταστησαι τον λογον.
Θαῤρουντες ουν παντοτε, και ειδοτες. Το θαῤρουντες, προς τους διωγμους, προς τας
επιβουλας, προς τους θανατους τους συνεχεις ειρηται· ως αν ει ελεγεν, Ἐλαυνει σε
τις και διωκει και αναιρει; μη καταπεσηις· υπερ σου το παν γινεται· μη φοβηθηις,
αλλα θαῤρει. Και γαρ δι' ο στεναζεις και αλγεις, οτι φθοραι δουλευεις, τουτο αναιρει
λοιπον εκ του μεσου, και ταχυτερον σε ταυτης απαλλαττει της δουλειας. ∆ιο και
λεγει, Θαῤρουντες ουν παντοτε, 61.469 ουχι εν ταις ανεσεσιν, αλλα και εν ταις
θλιψεσι, και ειδοτες οτι ενδημουντες εν τωι σωματι, αποδημουμεν απο του Κυριου·
δια πιστεως γαρ περιπατουμεν, ου δια ειδους· θαῤρουμεν δε και ευδοκουμεν
αποδημησαι εκ του σωματος, και ενδημησαι προς τον Κυριον. Το μειζον παντων
υστερον τεθεικε· του γαρ αφθαρτον λαβειν το μετα Χριστου ειναι βελτιον. Ὃ δε
λεγει, τουτο εστιν· Ου σβεννυσιν ημων την ζωην ο πολεμων και αναιρων· μη
φοβηθηις· θαῤρει κατακοπτομενος. Ου γαρ μονον φθορας σε απαλλαττει και βαρους,
αλλα και τωι Κυριωι σε παραπεμπει ταχεως. ∆ιο ουδε ειπεν, Ὄντες εν τωι σωματι, ως
εν αλλοτριαι οντων και ξενηι. Ειδοτες ουν οτι ενδημουντες εν τωι σωματι,
εκδημουμεν απο του Κυριου· θαῤρουμεν δε και ευδοκουμεν εκδημησαι απο του
σωματος, και ενδημησαι προς τον Κυριον. Ειδες πως τα λυπηρα αποκρυψαμενος, τα
ονοματα του θανατου και της τελευτης, τα σφοδρα ποθεινα αντ' αυτων τεθεικεν,
ενδημιαν αυτα καλων προς τον Θεον· και τα δοκουντα ειναι γλυκεα αφεις, τα της
ζωης, απο των λυπηρων αυτα ωνομασεν, εκδημιαν απο Κυριου την ενταυθα καλεσας
 
 

61
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωην; Τουτο δε εποιησεν, ινα μηδεις μητε τοις παρουσιν εμφιλοχωρηι, αλλα και
βαρυνηται, μητε μελλων τελευταιν αλυηι, αλλα και χαιρηι, ως επι μειζονα απιων
αγαθα. Ειτα ινα μηδεις ειπηι, ακουων, οτι Ἐκδημουμεν απο του Κυριου, Τι ταυτα
λεγεις, αλλοτριουμεθα ουν αυτου ενταυθα οντες; προδιωρθωσε τουτο ειπων, ∆ια
πιστεως γαρ περιπατουμεν, ου δια ειδους· και ενταυθα μεν αυτον ισμεν, αλλ' ουχ
ουτω σαφως. Ὃ και αλλαχου λεγει, Ἐν εσοπτρωι, και, Ἐν αινιγματι. Θαῤρουμεν δε
και ευδοκουμεν. Βαβαι, που τον λογον περιηγαγεν; εις επιθυμιαν ακραν τελευτης, το
φορτικον ηδυ δειξας, και το ηδυ φορτικον· το γαρ, Ευδοκουμεν, επιθυμουμεν, φησι.
Τι επιθυμουμεν; Ἐκδημησαι εκ του σωματος, και ενδημησαι προς Κυριον. Τουτο δε
αει ποιει, ο και εμπροσθεν εδειξα, εις ταναντια περιτρεπων τον λογον των
αντιλεγοντων αυτωι. ∆ιο και φιλοτιμουμεθα, ειτε ενδημουντες, ειτε εκδημουντες,
ευαρεστοι αυτωι ειναι. Το γαρ ζητουμενον τουτο εστι, φησιν, αν τε εκει ωμεν, αν τε
ενταυθα, κατα γνωμην αυτου ζηιν· τουτο γαρ εστι το προηγουμενον. Ὥστε εντευθεν
ηδη την βασιλειαν εχεις ανευ δοκιμης. Ἵνα γαρ μη παλιν εις τοσαυτην ελθοντες
επιθυμιαν αλυωσι προς την μελλησιν της επιδημιας, εντευθεν ηδη διδωσιν αυτοις το
κεφαλαιον των αγαθων. Τι δε τουτο εστι; Το ευαρεστους ειναι. Ουδε γαρ το απελθειν
απλως καλον, αλλα το ευδοκιμουντα, δι' ο γινεται καλον κακεινο· ουδε το απλως
ενταυθα ειναι βαρυ, αλλα το προσκρουοντα. γʹ. Μη τοινυν νομιζε την εκ του
σωματος αποδημιαν αρκειν· αρετης γαρ πανταχου χρεια. Ὥσπερ γαρ ειπων
αναστασιν, ουκ αφηκεν αυτηι θαῤρειν μονον, λεγων, Ει γε και ενδυσαμενοι, ου
γυμνοι ευρεθησομεθα· ουτω και αποδημιαν δειξας, ινα μη νομισηις αυτην αρκειν σοι
προς σωτηριαν, το, 61.470 Ευαρεστους δει ειναι, προσεθηκεν. Ἐπειδη τοινυν
προυτρεψεν απο πολλων χρηστων, λοιπον και απο των σκυθρωποτερων φοβει. Το
γαρ συμφερον και εν τηι κτησει των αγαθων και εν τηι φυγηι των κακων συνισταται,
οπερ εστι γεεννα και βασιλεια. Ἐπειδη δε τουτο μειζονα εχει την ισχυν, το φυγειν
κολασιν (ενθα μεν γαρ μεχρι του μη λαβειν τα αγαθα η ζημια, ευκολως οι πολλοι
τουτο οισουσιν· αν δε και μεχρι του κακως παθειν, ουκετι· εδει μεν γαρ εκεινην
αφορητον νομιζειν, αλλα δια την ασθενειαν των πολλων και το χαμαιζηλον, τουτο
φαινεται αυτοις χαλεπωτερον)· επει ουν ουχ ουτω διεγειρει τον ακροατην τον
πολυν η των αγαθων δοσις, ως η των κολασεων απειλη, αναγκαιως ενταυθα
καταλυει, λεγων· Τους γαρ παντας ημας φανερωθηναι δει εμπροσθεν του βηματος
του Χριστου. Ειτα φοβησας και κατασεισας τηι μνημηι του βηματος εκεινου τον
ακουοντα, ουδε ενταυθα χωρις των χρηστων τεθεικε τα λυπηρα, αλλα ανεμιξε τινα
ηδονην, ειπων· Ἵνα εκαστος κομισηται τα δια του σωματος, οσα επραξεν, ειτε
αγαθον, ειτε κακον. Ταυτα δε λεγων, τους τε κατωρθωκοτας και ελαυνομενους
ανισται ταις ελπισι, τους τε αναπεπτωκοτας σπουδαιοτερους ποιει τωι φοβωι. Και τον
περι της αναστασεως δε των σωματων εβεβαιου λογον. Ου γαρ δηπου το
διακονησαμενον εις τουτο κακεινο, των αμοιβων εξω στησεται, φησιν· αλλα μετα
της ψυχης τα μεν κολαζεται, τα δε στεφανουται. Ἀλλα τινες των αιρετικων φασιν,
οτι ετερον εγειρεται σωμα. Ποθεν; ειπε μοι· αλλο ημαρτε, και αλλο κολαζεται; αλλο
κατωρθωσε, και αλλο στεφανουται; Τι δε ερειτε λεγοντι Παυλωι, Ου θελομεν
εκδυσασθαι, αλλ' επενδυσασθαι; πως δε το φθαρτον υπο της ζωης καταπινεται; Ου
γαρ ειπεν, Ἵνα καταποθηι το θνητον η το φθαρτον σωμα υπο του αφθαρτου σωματος·
αλλ', Ἵνα η φθορα υπο της ζωης. Τοτε γαρ τουτο γινεται, οταν το αυτο εγειρηται
σωμα· εαν δε εκεινο αφεις, αλλο κατασκευασηι, ουκετι καταπινεται, αλλα μενει η
φθορα κρατησασα. ∆ια τουτο ου γινεται τουτο, αλλα δει το φθαρτον τουτο, τουτεστι,
το σωμα, ενδυσασθαι αφθαρσιαν. Το γαρ σωμα μεσον εστι, νυν μεν εν τουτωι
γενομενον, υστερον δε εσομενον εν εκεινωι· και δια τουτο εν τουτωι πρωτωι, επειδη
την αφθαρσιαν λυθηναι ουκ ενι. Ου γαρ η φθορα την αφθαρσιαν κληρονομει, φησιν·
 
 

62
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επει πως ενι αφθαρσια; αλλα τουναντιον, καταπινεται η φθορα υπο της ζωης· τουτο
μεν γαρ εκεινου περιγινεται, εκεινο δε τουτου ουκετι. Ὥσπερ γαρ κηρος, λυεται μεν
υπο πυρος, αυτος δε ουκετι λυει το πυρ· ουτω και η φθορα τηκεται υπο της
αφθαρσιας και αφανιζεται, αυτη δε εκεινης κρατησαι ουδεποτε δυναται. Ἀκουσωμεν
τοινυν της Παυλου φωνης λεγουσης, οτι ∆ει ημας παρασταθηναι τωι βηματι του
Χριστου, και υπογραψωμεν εκεινο το δικαστηριον, και νομισωμεν αυτο παρειναι
νυν, και τας ευθυνας απαιτεισθαι. Ἐγω γαρ αυτο πλατυτερον ερω. Παυλος γαρ,
επειδη περι θλιψεως ην ο λογος αυτωι, και ουκ εβουλετο παλιν θλιψαι αυ 61.471
τους, ουκ ενδιετριψε τωι λογωι, αλλ' εν βραχει το στυφον ειπων, Ἕκαστος κομισεται
προς α επραξε, ταχεως παρεδραμε. Νομισωμεν ουν αυτο παρειναι νυν, και εκαστος
το εαυτου συνειδος αναλογιζεσθω, και ηδη λογιζεσθω παρειναι τον ∆ικαστην, και
παντα ανακαλυπτεσθαι και εις μεσον αγεσθαι· ου γαρ παραστηναι ημας απλως δει,
αλλα και φανερωθηναι. Ἆρα ουκ ηρυθριασατε; αρα ουκ εξεστητε; Ει δε νυν ουπω του
πραγματος παροντος, αλλα απλως καθ' υποθεσιν δοθεντος και λογισμωι τυπωθεντος,
απωλομεθα υπο του συνειδοτος· τι ποιησομεν, οταν παραγενηται, οταν η οικουμενη
πασα παρηι, οταν αγγελοι και αρχαγγελοι, οταν επαλληλοι ταξεις, και δρομος
απαντων, και αρπαγαι επι των νεφελων, και παραταξις τρομου γεμουσα; οταν αι
σαλπιγγες αι επαλληλοι, αι συνεχεις εκειναι φωναι; Ει γαρ μη γεεννα ην, το εν
τοσαυτηι λαμπροτητι απωσθηναι, και ατιμον αναχωρησαι, ποση κολασις; Και γαρ ει
νυν, βασιλεως εισελαυνοντος και των μετ' αυτου, θεωρουντες εκαστος την εαυτου
πενιαν, ου τοσαυτην απο της θεας λαμβανομεν ηδονην, οσην απο του μηδενος
μετεχειν των περι τον βασιλεα, μηδε εγγυς ειναι του κρατουντος, αθυμιαν
υπομενομεν· τι τοτε εσται; η μικραν ειναι νομιζεις κολασιν το μη καταταττεσθαι εν
εκεινωι τωι χορωι, το μη καταξιουσθαι της αποῤρητου δοξης, το της πανηγυρεως
εκεινης και των αφραστων αγαθων ποῤρω που και μακραν απεῤριφθαι; Ὅταν δε και
σκοτος ηι, και βρυγμος οδοντων, και δεσμα αλυτα, και σκωληξ ατελευτητος, και πυρ
ασβεστον, και θλιψις και στενοχωρια, και γλωσσαι τηγανιζομεναι, καθαπερ η του
πλουσιου, και ολοφυρωμεθα, και μηδεις ακουηι, και στενωμεν και βρυχωμεν υπο
των αλγηδονων, και μηδεις προσεχηι, και πανταχου βλεπωμεν, και μηδαμου μηδεις ο
παραμυθουμενος ηι· που ταξομεν τους εν τουτοις οντας; τι δε εκεινων αθλιωτερον
των ψυχων; τι δε ελεεινοτερον; δʹ. Ει γαρ εις δεσμωτηριον εισιοντες, και τους μεν
αυχμωντας ορωντες, τους δε δεδεμενους και πεινωντας, τους δε εν σκοτωι
κατακεκλεισμενους, κατακλωμεθα, φριττομεν, παντα υπερ του μηποτε εμπεσειν
εκεισε πραττομεν· οταν απαγωμεθα συρομενοι εις αυτα της γεεννης τα
βασανιστηρια, τινες εσομεθα; Ου γαρ εκ σιδηρου τα δεσμα εκεινα, αλλ' απο πυρος
ουδεποτε σβεννυμενου· ουδε ομοτιμοι οι εφεστωτες ημιν, ους και εκμειλιξασθαι
πολλακις ενι, αλλ' αγγελοι, οις ουδε προσβλεψαι θεμις, σφοδρως υπερ ων τον
∆εσποτην υβρικαμεν οργιζομενοι. Ουκ εστι, καθαπερ ενταυθα, τους μεν αργυριον,
τους δε τροφας, τους δε λογους εισαγοντας παρακλητικους ιδειν, και παραμυθιας
τυχειν· αλλα παντα ασυγγνωστα εκει· καν Νωε ηι, καν Ἰωβ, καν ∆ανιηλ, και τους
οικειους ιδηι κολαζομενους, ου τολμαι παραστηναι. Και γαρ και την εκ της φυσεως
συμπαθειαν τοτε αναιρεισθαι συμβαινει. Ἐπειδη γαρ συμβαινει δικαιους ειναι
παιδων πατερας πονηρων, και παιδας 61.472 πατερων· ωστε καθαραν ειναι την
ηδονην και μη τηι της συμπαθειας αναγκηι κατακλασθαι τους απολαυοντας των
αγαθων, και ταυτην σβεννυσθαι την συμπαθειαν φημι, και αυτους συναγανακτειν
τωι ∆εσποτηι κατα των οικειων σπλαγχνων. Ει γαρ ανθρωποι οι τυχοντες, οταν ιδωσι
φαυλους τους αυτων παιδας, αποκηρυττουσι και της συγγενειας εκτεμνουσι· πολλωι
μαλλον οι δικαιοι τοτε. Τοιγαρουν μηδεις ελπιζετω χρηστα, μη εργασαμενος τι
χρηστον, καν μυριους εχηι προγονους δικαιους· Ἕκαστος γαρ κομισεται προς α
 
 

63
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επραξε τα δια του σωματος. Ἐνταυθα μοι δοκει και τους πορνευοντας αινιττεσθαι,
και τον εκειθεν επιτειχιζων φοβον αυτοις· ουκ εκεινοις δε μονον, αλλα και πασι τοις
οτιουν πλημμελουσι. Ἀκουωμεν τοινυν και ημεις· καν πυρ εχηις επιθυμιας,
αντιστησον εκεινο το πυρ, και τουτο ευθεως κατασβεσθεν οιχησεται· καν βουληθηις
τι φθεγξασθαι απηχες, εννοησον τον βρυγμον των οδοντων, και χαλινος εσται σοι ο
φοβος· καν αρπασαι βουληθηις, ακουσον του δικαστου κελευοντος και λεγοντος,
∆ησατε αυτου χειρας και ποδας, και εκβαλετε αυτον εις το σκοτος το εξωτερον· και
εκβαλεις και ταυτην ουτω την επιθυμιαν. Καν μεθυηις και κραιπαλων διατεληις,
ακουσον του πλουσιου λεγοντος, Πεμψον Λαζαρον, ινα ακρωι τωι δακτυλωι καταψυξηι
την τηγανιζομενην γλωσσαν, και ου τυγχανοντος· και αποστησηι του παθους. Ει δε
τρυφης εραις, εννοησον την εκει θλιψιν και την στενοχωριαν, και ουδεν εννοησεις
ταυτην· ει δε απηνης ει και ωμος, αναμνησθητι των παρθενων εκεινων, αι, των
λαμπαδων αυταις σβεσθεισων, ουτω του νυμφωνος εξεπεσον, και ταχεως εσηι
φιλανθρωπος. Ἀλλα νωθρος ει και παρειμενος; Λογιζου τον το ταλαντον
κατακρυψαντα, και εσηι πυρος σφοδροτερος. Ἀλλα κατεσθιει σε η της του πλησιον
ουσιας επιθυμια; Λογιζου τον σκωληκα τον ατελευτητον, και ευκολως και τουτο
αποθησηι το νοσημα, και τα αλλα παντα κατορθωσεις· ουδεν γαρ φορτικον ουδε
επαχθες επεταξε. Ποθεν ουν ημιν φορτικα φαινεται τα επιταγματα; Ἀπο της
ημετερας ραιθυμιας. Ὥσπερ ουν εαν σπουδαζωμεν, και τα δοκουντα αφορητα ειναι,
κουφα εσται και ραιδια· ουτως εαν ραιθυμωμεν, και τα φορητα δυσκολα ημιν
φανειται. Ταυτ' ουν απαντα λογισαμενοι, μη τρυφωντας εννοωμεν, αλλα τι το τελος
αυτων· ενταυθα μεν κοπρος και πολυσαρκια, εκει δε σκωληξ και πυρ· μη τους
αρπαζοντας, αλλα τι το τελος αυτων· φροντιδες ενταυθα και φοβοι και αγωνιαι, εκει
δε δεσμα αλυτα· μη τους δοξης ερωντας, αλλα τι το εκ τουτων τικτομενον· δουλειαι
ενταυθα και ειρωνειαι, εκει δε και ζημια αφορητος και το εμπυριζεσθαι διηνεκως.
Ἂν γαρ ουτως εαυτοις διαλεγωμεθα, και ταυτα και τα τοιαυτα επαιδωμεν συνεχως
ταις πονηραις ημων επιθυμιαις, ταχεως και τον των παροντων εκβαλουμεν ερωτα,
και τον των μελλοντων αναψομεν. Ἀναψωμεν τοινυν αυτον, και εκκαυσωμεν. Ει
γαρ η εννοια αυτων, καιτοι γε αμυδρα τις ουσα, τοσαυτην παρεχει την ηδονην·
εννοησον οσην αυτη η πειρα η σαφης οισει την ευφροσυνην ημιν. Μακαριοι και
τρισμακαριοι 61.473 και πολλακις τουτο οι των αγαθων απολαυοντες εκεινων·
ωσπερ ουν ελεεινοι και τρισαθλιοι οι ταναντια τουτων υπομενοντες. Ἵν' ουν μη
τουτων, αλλ' εκεινων γενωμεθα, ελωμεθα την αρετην· ουτω γαρ και των
μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων 61.474 γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
61.473 ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ. Ειδοτες ουν τον φοβον του Κυριου, ανθρωπους πειθομεν, Θεωι δε
πεφανερωμεθα· ελπιζω δε και εν ταις συνειδησεσιν υμων πεφανερωσθαι. αʹ. Ταυτα
ουν ειδοτες, φησι, το δικαστηριον εκεινο το φοβερον, παντα πραττομεν ωστε μη
δουναι υμιν λαβην μηδε προσκομμα μηδε ψευδη τινα υποψιαν πονηρας πραξεως
καθ' ημων. Ειδες πολιτειας ακριβειαν, και σπουδην ψυχης κηδεμονικης; Ου γαρ δη
μονον, αν πονηρον τι πραξωμεν, φησιν, εγκαλουμεθα· αλλα καν μη πραξωμεν,
υποπτευθωμεν δε, και κυριοι την υποψιαν οντες αποκρουσασθαι, καταφρονησωμεν,
δικην τινομεν. Ου παλιν εαυτους συνιστανομεν, αλλ' αφορμην διδοντες υμιν
καυχηματος υπερ ημων. Ὅρα πως συνεχως διορθουται την του δοκειν εγκωμιαζειν
εαυτον υπονοιαν. Ουδεν γαρ ουτω προσισταται τοις ακουουσιν, ως το περι εαυτου
τινα λεγειν μεγαλα και θαυμαστα. Ἐπει ουν ηναγκαζετο εις ταυτην των λογων
εμπιπτειν την υποθεσιν, επιδιορθωσει κεχρηται λεγων, οτι Τουτο δι' υμας ποιουμεν,
ου δι' ημας, ινα υμεις εχητε καλλωπιζεσθαι, ουχ ινα ημεις· και ουδε τουτο απλως,
 
 

64
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα δια τους ψευδαποστολους. ∆ιο και επηγαγε, Προς τους εν προσωπωι
καυχωμενους, και ου καρδιαι. Ειδες πως αυτους απεστησεν εκεινων, και προς εαυτον
ειλκυσεν, ενδειξαμενος, οτι και αυτοι ποθουσιν οι Κορινθιοι λαβειν τινα αφορμην,
δι' ης δυνησονται υπερ αυτου λεγειν, και απολογεισθαι τοις εγκαλουσιν; Ου γαρ ινα
ημεις καυχησωμεθα, φησι, ταυτα φαμεν, αλλ' ινα υμεις εχητε ελευθεροστομειν υπερ
ημων· οπερ πολλην αυτοις εστι μαρτυρουντος αγαπην· και ουχ ινα απλως
καυχησησθε, αλλ' ινα μη παρασυρητε. Ἀλλ' ουτω μεν ου λεγει σαφως, ετερως δε και
ημερωτερον μεθοδευει τον λογον, και χωρις του πληξαι εκεινους, λεγων· Ἵνα εχητε
καυχασθαι προς τους εν προσωπωι καυχωμενους. Ἀλλ' ουδε τουτο απλως κελευει
ποιειν, αιτιας ουκ ουσης, αλλ' οταν εκεινοι εαυτους επαιρωσι· πανταχου γαρ τον
καιρον επιζητει. Ου τοινυν ινα εαυτον δειξηι λαμπρον, αλλ' ινα εκεινους παυσηι
ατοπως και επι βλαβηι τουτων τωι πραγματι χρωμενους, τουτο ποιει. Τι δε εστιν, Ἐν
προσωπωι; Ἐν τοις ορωμενοις, εν τοις προς επιδειξιν. Τοιουτοι γαρ ησαν εκεινοι,
προς φιλοτιμιαν παντα ποιουντες, και ενδοθεν οντες κενοι, και ευλαβειας μεν
εχοντες προσωπον και σεμνοι φαινομενοι, εργων δε αγαθων ερημοι καθεστωτες.
Ειτε γαρ εξεστημεν, Θεωι· ειτε σωφρο 61.474 νουμεν, υμιν. Ἄν τε τι, φησι, μεγα
φθεγξωμεθα (εκστασιν γαρ τουτο καλει, ωσπερ ουν και αλλαχου αφροσυνην), δια
τον Θεον τουτο ποιουμεν, ινα μη υμεις νομιζοντες ημας ευτελεις, καταφρονησητε,
και απολησθε· αν τε μετριον τι και ταπεινον, δι' υμας, ινα μαθητε ταπεινοφρονειν.
Ἢ και εκεινο παλιν φησιν, ει μεν μαινεσθαι τις ημας νομιζει, ημεις παρα του Θεου
τον μισθον απαιτουμεν, δι' ον επι τουτοις υποπτευομεθα· ει δε σωφρονειν ηγειται,
αυτος απολαυετω της σωφροσυνης ημων. Και παλιν αλλως· Μαινεσθαι τις ημας
φησι; ∆ια τον Θεον τοιαυτα μαινομεθα. ∆ιο και επαγει· Ἡ γαρ αγαπη του Θεου
συνεχει ημας, κριναντας τουτο. Ου γαρ ο των μελλοντων φοβος, φησι, μονον, αλλα
και τα ηδη γεγενημενα ουκ αφιησιν ημας ραιθυμησαι ουδε υπνωσαι, αλλα διανιστησι
προς τους υπερ υμων πονους, και ωθει. Και τινα εστι τα ηδη γεγενημενα; Ὅτι ει εις
υπερ παντων απεθανεν, αρα οι παντες απεθανον. Ουκουν ως παντων απολομενων,
φησιν. Ου γαρ αν, ει μη παντες απεθανον, υπερ παντων απεθανεν. Ἐνταυθα γαρ
εισιν αι της σωτηριας αφορμαι, εκει δε ουκετι. ∆ια τουτο φησι, Συνεχει ημας η αγαπη
του Θεου, και ουκ αφιησιν ημας ησυχαζειν. Ἐσχατης γαρ εστιν αθλιοτητος, και
γεεννης αυτης χαλεπωτερον, αυτου πραγμα τοσουτον επιδειξαμενου, ευρεθηναι
τινας μετα την τοσαυτην αυτου προνοιαν μηδεν καρπουμενους. Και γαρ πολλη της
αγαπης η υπερβολη, και το αποθανειν υπερ τοσαυτης οικουμενης, και ουτω
διακειμενης αποθανειν. Ἵνα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων
αποθανοντι και εγερθεντι. Ει τοινυν ου δει ημας εαυτοις ζηιν, μη ταραττεσθε, φησι,
μηδε θορυβεισθε κινδυνων επιοντων και θανατων. Και λογισμον δε τιθησιν
αναμφιβολον, δι' ου δεικνυσιν οφειλην το πραγμα ον. Ει γαρ δι' αυτου ζωμεν
αποθανοντος, αυτωι ζηιν οφειλομεν δι' ον ζωμεν. Και δοκει μεν εν ειναι το
ειρημενον, ει δε τις ακριβως εξετασειε, δυο ταυτα εστιν· εν μεν, οτι δι' αυτον ζωμεν,
ετερον δε, οτι αυτος δι' ημας απεθανεν· ων εκαστον και καθ' εαυτο ικανον
υπευθυνους ποιησαι· οταν δε και αμφοτερα συνελθηι, εννοησον ηλικον εστι το
οφειλημα. Μαλλον δε και τρια ταυτα εστι. Και γαρ την απαρχην δια σε ανεστησε, και
εις τον ουρανον ανηγαγε· διο και προσεθηκε, Τωι υπερ ημων αποθανοντι και
εγερθεντι. Ὥστε ημεις απο του νυν ουδενα οιδαμεν κατα 61.475 σαρκα. Ει γαρ παντες
απεθανον, και παντες ανεστησαν, και απεθανον μεν ουτως ως της αμαρτιας η
τυραννις κατεδικαζεν, ανεστησαν δε δια λουτρου παλιγγενεσιας, και ανακαινωσεως
Πνευματος αγιου· εικοτως φησιν, Ουδενα οιδαμεν κατα σαρκα των πιστων. Τι γαρ, ει
και εν σαρκι εισιν; Ἀλλα η ζωη εκεινη η σαρκικη απωλετο, και ανωθεν εγεννηθημεν
εν Πνευματι, και ετεραν οιδαμεν πολιτειαν και διαγωγην και ζωην και καταστασιν
 
 

65
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την εν τοις ουρανοις. Και παλιν τουτου αυτου αρχηγον τον Χριστον οντα δεικνυσι·
διο και επηγαγεν, Ει δε και εγνωκαμεν κατα σαρκα Χριστον, αλλα νυν ουκετι
γινωσκομεν. βʹ. Τι ουν, ειπε μοι; την σαρκα απεθετο, και νυν ουκ εστι μετα του
σωματος; Ἄπαγε· και γαρ και νυν εν σαρκι εστιν. Ουτος γαρ ο Ἰησους ο αναληφθεις
αφ' υμων εις τον ουρανον, ουτως ελευσεται. Ουτω· πως; Ἐν σαρκι, μετα του
σωματος. Πως ουν φησιν, Ει δε και εγνωκαμεν κατα σαρκα Χριστον, αλλα νυν
ουκετι; Ἡμων μεν γαρ το Κατα σαρκα, το εν αμαρτιαις ειναι, το δε Μη κατα σαρκα,
το μη εν αμαρτιαις ειναι. Χριστου δε το κατα σαρκα, το εν τοις παθημασιν ειναι της
φυσεως, οιον, εν τωι διψηιν, εν τωι πεινηιν, εν τωι κοπιαιν, εν τωι καθευδειν (Ἁμαρτιαν
γαρ ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. ∆ιο και ελεγε, Τις εξ
υμων ελεγχει με περι αμαρτιας; και παλιν, Ἔρχεται ο αρχων του κοσμου τουτου, και
εν εμοι ουκ εχει ουδεν)· το δε μη κατα σαρκα, το και τουτων απηλλαχθαι λοιπον, ου
το εκτος σαρκος ειναι. Και γαρ μετα ταυτης ερχεται κρινων την οικουμενην, απαθη
αυτην εχων και ακηρατον· εις ο και ημεις βαδιουμεθα, συμμορφου του σωματος ημιν
γενομενου τωι σωματι της δοξης αυτου. Ὥστε ει τις εν Χριστωι καινη κτισις. Ἐπειδη
γαρ απο της αγαπης προετρεψεν εις την αρετην, λοιπον και εξ αυτων των
πραγματων εις τουτο εναγει· διο και επηγαγεν, Ει τις εν Χριστωι καινη κτισις. Ει τις
επιστευσεν αυτωι, φησιν, εις ετεραν ηλθε δημιουργιαν· και γαρ ανωθεν εγεννηθη δια
Πνευματος. Ὥστε και δια τουτο, φησιν, οφειλομεν αυτωι ζηιν, ουχ οτι ουκ εσμεν
εαυτων μονον, ουδ' οτι απεθανεν υπερ ημων μονον, ουδ' οτι ανεστησεν ημων την
απαρχην μονον, αλλ' οτι και εις αλλην ηλθομεν ζωην. Ὅρα ποσα δικαιωματα του
καλως ζηιν τιθησι. ∆ια γαρ τουτο και παχυτερωι ονοματι καλει την διορθωσιν, ινα
πολλην δειξηι την μεταστασιν και την μεταβολην. Ειτα περαιτερω επεξιων τωι
ειρημενωι, και δεικνυς πως καινη κτισις, Τα αρχαια παρηλθε, φησιν, ιδου γεγονε
καινα τα παντα. Ποια αρχαια; Ἤτοι τα αμαρτηματα φησι, και τας ασεβειας, η τα
Ἰουδαικα παντα· μαλλον δε και ταυτα κακεινα φησιν. Ἰδου γεγονε τα παντα καινα.
Τα δε παντα εκ του Θεου. Ουδεν εξ ημων. Και 61.476 γαρ αφεσις αμαρτηματων και
υιοθεσια και η δοξα αφθαρτος εξ αυτου ημιν δεδωρηται. Ουκετι γαρ απο των
μελλοντων μονον, αλλα και απο των παροντων αυτους προτρεπει. Σκοπει δε· ειπεν,
οτι μελλομεν ανιστασθαι, και εις αφθαρσιαν χωρειν, και οικιαν εχειν αιωνιον· αλλ'
επειδη μειζονα ισχυν εις το προτρεψαι εχει τα παροντα των μελλοντων προς τους μη
πιστευοντας τουτοις, ως δει πιστευειν, δεικνυσιν οσα και ηδη ελαβον, και τινες
οντες. Τινες ουν οντες ελαβον; Νεκροι παντες (Παντες γαρ, φησιν, απεθανον, και
υπερ παντων απεθανεν· ουτω παντας ομοιως ηγαπα), πεπαλαιωμενοι, γεγηρακοτες
απαντες τοις κακοις. Ἀλλ' ιδου και ψυχη καινη (εκαθαρθη γαρ), και σωμα καινον,
και λατρεια καινη, και επαγγελιαι καιναι, και διαθηκη, και ζωη, και τραπεζα, και
στολη, και παντα καινα απλως. Και γαρ αντι της κατω Ἱερουσαλημ ελαβομεν την
ανω μητροπολιν, και αντι ναου αισθητου ναον ειδομεν πνευματικον, αντι πλακων
λιθινων σαρκινας, αντι περιτομης βαπτισμα, αντι του μαννα σωμα ∆εσποτικον, αντι
υδατος απο πετρας αιμα απο πλευρας, αντι ραβδου Μωυσεως η Ἀαρων τον σταυρον,
αντι γης της επαγγελιας την βασιλειαν των ουρανων, αντι μυριων ιερεων ενα
αρχιερεα, αντι αμνου αλογου αμνον πνευματικον. Ταυτα και τα τοιαυτα
λογιζομενος ελεγε, Καινα τα παντα. Ταυτα δε παντα εκ του Θεου δια Χριστου και της
αυτου δωρεας. ∆ιο και επηγαγε· Του καταλλαξαντος ημας εαυτωι δια του Χριστου,
και δοντος ημιν την διακονιαν της καταλλαγης. Ἀπο γαρ τουτου παντα τα αγαθα. Ὁ
γαρ φιλους ημας ποιησας, αυτος και των αλλων αιτιος, α τοις φιλοις εδωκεν ο Θεος.
Ου γαρ αφεις μενειν εχθρους, ουτως ημας ημειψατο, αλλα φιλους ποιησας εαυτωι.
Ὅταν δε ειπω, οτι Χριστος αιτιος της καταλλαγης, και τον Πατερα λεγω· οταν ειπω
τον Πατερα δεδωκεναι, και τον Υιον λεγω. Παντα γαρ δι' αυτου εγενετο· και τουτου
 
 

66
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε αυτος αιτιος. Ου γαρ ημεις αυτωι προσεδραμομεν, αλλ' αυτος ημας εκαλεσε. Πως
εκαλεσε; ∆ια της του Χριστου σφαγης. Και δοντος ημιν την διακονιαν της
καταλλαγης. Παλιν ενταυθα δεικνυσι το των αποστολων αξιωμα, δεικνυς ηλικον
πραγμα ενεχειρισθησαν, και της αγαπης του Θεου την υπερβολην. Ουδε γαρ, επειδη
παρηκουσαν του ελθοντος πρεσβευτου, παρωξυνθη και αφηκεν αυτους, αλλ'
επιμενει παρακαλων και δι' εαυτου και δι' ετερων. Τις αν ταυτην αξιως εκπλαγειη
την κηδεμονιαν; Ἐσφαγη ο Υιος επι καταλλαγας ελθων, ο γνησιος και μονογενης,
και ουδε ουτως απεστραφη τους ανηιρηκοτας ο Πατηρ, ουδε ειπεν, Ἔπεμψα τον Υιον
μου πρεσβευσομενον, οι δε ου 61.477 μονον ουκ ηθελησαν ακουσαι, αλλα και
ανειλον και εσταυρωσαν· αξιον αυτους αφειναι λοιπον· αλλα τουναντιον απαν,
επειδη εκεινος απηλθεν, ημιν το πραγμα επιστευσε. ∆οντος γαρ ημιν, φησι, την
διακονιαν της καταλλαγης. Ὡς οτι Θεος ην εν Χριστωι κοσμον καταλλασσων εαυτωι,
μη λογιζομενος αυτοις τα παραπτωματα αυτων. Ειδες αγαπην παντα λογον, παντα
υπερβαινουσαν νουν; Τις ο υβρισμενος; Αυτος. Τις ο πρωτος ελθων εις καταλλαγας;
Αυτος. Και μην τον Υιον επεμψε, φησιν, ουκ αυτος ηλθε. Τον Υιον μεν επεμψεν, ουκ
αυτος δε παρεκαλει μονον, αλλα και μετ' αυτου και δι' αυτου ο Πατηρ· διο ελεγεν,
οτι Ὁ Θεος ην ο καταλλασσων εαυτωι τον κοσμον εν Χριστωι. Τουτεστι, δια του
Χριστου. Ἐπειδη γαρ ειπε, Του δοντος ημιν την διακονιαν της καταλλαγης,
επιδιορθωσει κεχρηται, λεγων· Μη νομισητε, οτι ημεις εσμεν οι του πραγματος
αυθενται· διακονοι εσμεν· ο δε το παν εργαζομενος Θεος εστιν, ο δια του
Μονογενους την οικουμενην καταλλαξας. Και πως κατηλλαξεν εαυτωι; τουτο γαρ
εστι το θαυμαστον, ουχ οτι φιλος εγενετο μονον, αλλ' οτι και ουτω φιλος. Ουτω·
πως; Ἀφεις αυτοις τα αμαρτηματα· αλλως γαρ ουκ ην· διο και επηγαγε, Μη
λογιζομενος αυτοις τα παραπτωματα αυτων. Και γαρ ει ηθελησεν απαιτησαι λογον
των πεπλημμελημενων, παντες αν απωλομεθα· οι γαρ παντες απεθανον. Ἀλλ' ομως
τοσουτων οντων των αμαρτηματων, ου μονον ουκ απηιτησε δικην, αλλα και
κατηλλαγη· ου μονον αφηκεν, αλλ' ουδε ελογισατο. Ουτω και ημας αφιεναι χρη τοις
εχθροις, ινα της αυτης και αυτοι τυχωμεν αφεσεως. Και θεμενος εν ημιν τον λογον
της καταλλαγης. Ουδε γαρ ημεις επι τι φορτικον ηλθομεν νυν, αλλ' ινα φιλους
παντας ποιησωμεν τωι Θεωι. Ἐπειδη γαρ εμοι, φησιν, ουκ επεισθησαν, παραμεινατε
παρακαλουντες υμεις, εως αν πεισητε. ∆ιο και επηγαγεν· Ὑπερ Χριστου ουν
πρεσβευομεν, ως του Θεου παρακαλουντος δι' ημων. ∆εομεθα υπερ Χριστου,
καταλλαγητε τωι Θεωι. γʹ. Ειδες πως ηρε το πραγμα, τον Χριστον εισαγαγων τιθεντα
την ικετηριαν ταυτην; μαλλον δε ουχι τον Χριστον μονον, αλλα και τον Πατερα; Ὃ
γαρ λεγει, τουτο εστιν· Ἔπεμψε τον Υιον ο Πατηρ παρακαλεσαι, και πρεσβευσασθαι
προς την των ανθρωπων φυσιν υπερ αυτου. Ἐπει ουν σφαγεις εκεινος απηλθεν,
ημεις διεδεξαμεθα την πρεσβειαν, και αντ' αυτου και του Πατρος παρακαλουμεν
υμας. Τοσουτου τιμαται το των ανθρωπων γενος, οτι και τον Υιον επεδωκε, και
ταυτα ειδως οτι σφαγησεται, και αποστολους ημας δι' υμας εποιησεν· ωστε εικοτως
ελεγε, Παντα δι' υμας. Ὑπερ Χριστου ουν πρεσβευομεν. Τουτεστιν, αντι του Χριστου·
ημεις γαρ ανεδεξαμεθα τα εκεινου. Ει δε μεγα σοι δοκει τουτο ειναι, ακουσον και
των εξης, δι' ων δεικνυσιν, οτι ουκ αντ' αυτου μονον, αλλα και αντι του Πατρος
τουτο ποιουσι. ∆ια γαρ τουτο και επηγαγεν, Ὡς του Θεου παρακαλουντος δι' ημων.
Ου γαρ δια του Υιου αυτου παρακαλει μονον, αλλα και δι' ημων των το εκεινου
αναδεξαμενων εργον. Μη τοινυν νο 61.478 μισητε, φησιν, υφ' ημων αξιουσθαι·
αυτος ο Χριστος υμας παρακαλει, αυτος ο του Χριστου Πατηρ δι' ημων. Τι ταυτης της
υπερβολης γενοιτ' αν ισον; Αυτος γαρ ο μυρια ευεργετησας υβρισθεις, ου μονον ουκ
απηιτησε δικην, αλλα και εδωκε τον Υιον αυτου, ινα καταλλαγωμεν. Ου
κατηλλαγησαν οι δεξαμενοι, αλλα και εσφαξαν. Παλιν επεμψεν ετερους πρεσβεις
 
 

67
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρακαλουντας· και τουτων πεμφθεντων, αυτος εστιν ο αξιων. Τι δε αξιοι;
Καταλλαγητε τωι Θεωι. Και ουκ ειπε, Καταλλαξατε εαυτοις τον Θεον· ου γαρ εκεινος
εστιν ο εχθραινων, αλλ' υμεις· Θεος γαρ ουδεποτε εχθραινει. Και δικαιολογουμενος
δε καθαπερ πρεσβευτης αποσταλεις, Τον γαρ μη γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων
αμαρτιαν εποιησε, φησιν. Ου λεγω τα προτερα, οτι υβρισατε, οτι ουδεν ηδικηκοτα,
οτι ευεργετησαντα, οτι δικην ουκ απηιτησεν, οτι παρακαλει πρωτος, υβρισθεις
πρωτος· μηδεν εκεινων κεισθω τεως. ∆ια τουτο μονον ουκ αν ειητε δικαιοι
καταλλαγηναι, δι' οπερ εποιησεν εις υμας νυν; Και τι εποιησε; Τον γαρ μη γνοντα
αμαρτιαν, δι' υμας αμαρτιαν εποιησεν. Ει γαρ μηδεν ηνυσε, τουτο δε μονον
ειργασατο, εννοησον ηλικον ην το υπερ των υβρικοτων τον Υιον δουναι. Νυνι δε και
μεγαλα κατωρθωσε, και μετα τουτων τον ουδεν ηδικηκοτα υπερ των ηδικηκοτων
κολασθηναι ειασεν. Ἀλλ' ουκ ειπε τουτο, αλλ' ο πολλωι μειζον εστι τουτου τεθεικε.
Ποιον δη τουτο; Τον μη γνοντα αμαρτιαν, φησι, τον αυτοδικαιοσυνην οντα,
αμαρτιαν εποιησε· τουτεστιν, ως αμαρτωλον κατακριθηναι αφηκεν, ως
επικαταρατον αποθανειν· Ἐπικαταρατος γαρ ο κρεμαμενος επι ξυλου. Του γαρ
αποθανειν το ουτως αποθανει πολλωι μειζον ην· οπερ και αλλαχου αινιττομενος,
φησιν, Ὑπηκοος γενομενος μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου. Ουδε γαρ κολασιν
ειχε μονον το πραγμα, αλλα και αισχυνην. Ἐννοησον τοινυν οσα σοι παρεσχε. Μεγα
μεν γαρ και το αμαρτωλον οντα υπερ οτουουν αποθανειν· οταν δε και δικαιος ο
τουτο πασχων ηι, και υπερ αμαρτωλων αποθανηι, και μη αποθανηι μονον, αλλα και
ως επικαταρατος, και μη ως επικαταρατος μονον, αλλα και τα μεγαλα ημιν εντευθεν
χαριζηται αγαθα, α μηδεποτε προσεδοκησαμεν (Ἵνα γαρ γενωμεθα Θεου δικαιοσυνη
εν αυτωι, φησι), ποιος ταυτα λογος, ποιος ταυτα παραστησαι δυνησεται νους; Τον γαρ
δικαιον, φησιν, εποιησεν αμαρτωλον, ινα τους αμαρτωλους ποιησηι δικαιους.
Μαλλον δε ουδε ουτως ειπεν, αλλ' ο πολλωι μειζον ην· ου γαρ εξιν εθηκεν, αλλ'
αυτην την ποιοτητα. Ου γαρ ειπεν, Ἐποιησεν αμαρτωλον, αλλ' αμαρτιαν· ουχι, Τον
μη αμαρτοντα μονον, αλλα, τον μηδε γνοντα αμαρτιαν· ινα και ημεις γενωμεθα, ουκ
ειπε, δικαιοι, αλλα δικαιοσυνη, και Θεου δικαιοσυνη. Θεου γαρ εστιν αυτη, οταν μη
εξ εργων, οταν και κηλιδα αναγκη τινα μη ευρεθηναι, αλλ' απο χαριτος
δικαιωθωμεν, ενθα πασα αμαρτια ηφανισται. Τουτο δε ομου ουτε επαρθηναι
αφιησιν, ατε του Θεου το παν χαρισαμενου, και διδασκει του δοθεντος το 61.479
μεγεθος. Ἐκεινη γαρ η προτερα νομου και εργων δικαιοσυνη, αυτη δε Θεου
δικαιοσυνη. Ταυτ' ουν εννοησαντες φοβηθωμεν της γεεννης μαλλον τα ρηματα
ταυτα, αιδεσθωμεν μαλλον της βασιλειας τα πραγματα, και μη νομισωμεν χαλεπον
ειναι το κολαζεσθαι, αλλα το αμαρτανειν. Και γαρ αυτος ει μη εκολαζεν ημας,
αυτους εχρην απαιτησαι δικην εαυτους, ουτως αγνωμονας περι τον ευεργετην
γενομενους. Νυν δε ερωμενην μεν τις εχων, πολλακις και εαυτον κατεσφαξε, μη
τυχων του ερωτος· και τυχων δε, πεπλημμεληκως εις αυτην, ουδε αξιον ζηιν ηγειται·
εις δε τον ουτω φιλανθρωπον και ημερον υβριζοντες, ουχ εαυτους εμβαλουμεν εις
το πυρ της γεεννης; Ειπω τι παραδοξον και θαυμαστον, και πολλοις ισως απιστον·
μειζων εσται παραμυθια τωι κολαζομενωι μετα το παροξυναι τον ουτω φιλανθρωπον,
εαν νουν εχηι, και φιληι τον ∆εσποτην, ως φιλειν δει, η τωι μη κολαζομενωι. δʹ. Και
τουτο και απο της κοινης συνηθειας εστιν ιδειν. Ὁ γαρ εις τον φιλτατον ηδικηκως,
τοτε μαλιστα αναπαυεται, οταν εαυτον απαιτησηι δικην, και παθηι κακως· ωσπερ ουν
και ο ∆αυιδ ελεγεν, Ἐγω ο ποιμην ημαρτον, και εγω ο ποιμην εκακοποιησα· και
ουτοι, το ποιμνιον, τι εποιησαν; Γενεσθω η χειρ σου εν τωι οικωι του πατρος μου. Και
οτε τον Ἀβεσσαλωμ απωλεσε, δικην εαυτον απηιτει την εσχατην· καιτοι γε ουκ ην
αυτος ο ηδικηκως, αλλ' ο ηδικημενος· αλλ' ομως επειδη σφοδρα εφιλει τον
απελθοντα, κατετεινεν εαυτον ταις οδυναις, ταυτηι παραμυθουμενος εαυτον. Και
 
 

68
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημεις τοινυν, οταν αμαρτανωμεν εις ον ουκ εχρην αμαρτανειν, δικην εαυτους
απαιτωμεν. Ουχ ορατε τους αποβαλοντας παιδας γνησιους, οτι δια τουτο και
κοπτονται και τριχας τιλλουσιν, επειδη παραμυθιαν εχει το κολαζειν εαυτους υπερ
των φιλουμενων; Ει δε, οταν μηδεν εργασωμεθα ημεις τους φιλτατους δεινον, φερει
παραμυθιαν ημιν το κακως πασχειν, υπερ ων εκεινοι κακως πεπονθασιν· οταν αυτοι
ωμεν οι παροξυναντες και υβρικοτες, ου πολλωι μαλλον ημας αναπαυσει το δικην
δουναι, η το μη κολαζεσθαι κολασιν; Παντι που δηλον. Ει τις φιλει τον Χριστον, ως
φιλειν δει, οιδεν ο λεγω, πως ουδε αυτου συγχωρουντος ανεξεται μη κολαζεσθαι·
την γαρ μεγιστην κολασιν υπομενεις παροξυνας αυτον. Και οιδα μεν τοις πολλοις
απιστα λεγων, πλην αλλ' ουτως εστιν 61.480 ωσπερ ειρηκα. Ἐαν τοινυν φιλωμεν τον
Χριστον, ως φιλειν δει, εαυτους τιμωρησομεθα αμαρτανοντες. Τοις γαρ οτουουν
ερωσιν ου το κακον τι παθειν αηδες, υπερ ων παρωξυναν τον ερωμενον, αλλ' αυτο
προ παντων το παροξυναι τον αγαπωμενον. Καν οργισθεις ουτος μη κολασηι,
μειζονως εβασανισε τον εραστην· αν δε δικην απαιτησηι, μαλλον παρεμυθησατο. Μη
τοινυν γεενναν φοβωμεθα, αλλα το προσκρουσαι τωι Θεωι· τουτο γαρ εκεινου
χαλεπωτερον, οταν αποστρεφηται οργιζομενος· τουτο παντων χειρον, τουτο παντων
φορτικωτερον. Και ινα μαθηις ηλικον εστιν, εννοησον τουτο ο λεγω. Ει τις
κολαζομενον ιδων ανθρωπον ληιστην και κακουργον, αυτος βασιλευς ων, τον
αγαπητον υιον τον μονογενη και γνησιον εδωκεν ωστε σφαγηναι, και μετα του
θανατου και την αιτιαν απ' εκεινου μετηνεγκεν επι τον υιον ουκ οντα τοιουτον, ινα
και σωσηι τον καταδικον, και της πονηρας υποληψεως απαλλαξηι, ειτα μετα ταυτα εις
μεγαλην αρχην αυτον αναγαγων, μετα την σωτηριαν και την δοξαν την αποῤρητον,
υβριζετο παρα του τοιαυτα πεπονθοτος· ουκ αν ειλετο μυριακις αποθανειν εκεινος,
ει γε νουν ειχεν, η τοσαυτηι αγνωμοσυνηι φανηναι υπευθυνος ων; Τουτο δη και νυν
λογιζωμεθα, και στενωμεν πικρως εφ' οις παρωξυναμεν τον ευεργετην· μηδε, επειδη
μακροθυμως υβριζομενος φερει, δια τουτο θαῤρωμεν, αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο
δακνωμεθα. Και γαρ επι των ανθρωπων, οταν τις πληγεις την δεξιαν σιαγονα, δωι
και την αριστεραν, μειζονως αμυνεται, η ει μυριας εδωκε πληγας· και οταν
λοιδορηθεις, μη μονον ουκ αντιλοιδορησηι, αλλα και ευλογησηι, χαλεπωτερον
επληξεν, η ει μυριοις ονειδεσιν επλυνεν. Ει δε επ' ανθρωπων, οταν υβριζοντες
μακροθυμιας απολαυωμεν, καταισχυνομεθα· πολλωι μαλλον επι Θεου δεδοικεναι
χρη τους αμαρτανοντας διηνεκως, και ουδεν πασχοντας δεινον· και γαρ και επι
κακωι της εαυτων κεφαλης η αφατος αυτοις θησαυριζεται τιμωρια. Ταυτ' ουν
εννοουντες, προ παντων αμαρτιαν φοβωμεθα· τουτο γαρ κολασις, τουτο γεεννα,
τουτο τα μυρια κακα. Μη φοβωμεθα δε μονον, αλλα και φευγωμεν, και τωι Θεωι
σπουδαζωμεν διηνεκως αρεσκειν· τουτο γαρ βασιλεια, τουτο ζωη, τουτο τα μυρια
καλα. Ουτω και εντευθεν ηδη της βασιλειας επιτευξομεθα, και των μελλοντων
αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Συνεργουντες δε και παρακαλουμεν, μη εις κενον την χαριν του Θεου
δεξασθαι υμας. Λεγει γαρ· Καιρωι δεκτωι επηκουσα σου, και εν ημεραι
σωτηριας εβοηθησα σοι.
αʹ. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι Ὁ Θεος παρακαλει, και ημεις πρεσβευομεν και
ικετευομεν, καταλλαγητε τωι Θεωι· ινα μη αναπεσωσιν, εντευθεν αυτους παλιν φοβει
 
 

69
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και διανιστησι λεγων, Παρακαλουμεν, μη εις κενον την χαριν του Θεου δεξασθαι
υμας. Μη γαρ, επειδη παρακαλει, φησι, και επεμψε πρεσβευσομενους, δια τουτο
ραιθυμωμεν· αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο και επειγωμεθα προς το αρεσαι τωι Θεωι,
και πνευματικην συναγαγειν εμποριαν (οπερ και ανωτερω ελεγεν, οτι Ἡ αγαπη του
Θεου συνεχει ημας· τουτεστι, θλιβει, ωθει, κατεπειγει), ινα μη μετα τοσαυτην
κηδεμονιαν αναπεσοντες, και μηδεν γενναιον επιδειξαμενοι, των τοσουτων
εκπεσητε αγαθων. Μη τοινυν, επειδη επεμψε παρακαλεσοντας, νομισητε τουτο αει
ειναι· μεχρι της παρουσιας αυτου της δευτερας τουτο εσται, μεχρι τοτε παρακαλει,
εως αν ωμεν ενταυθα· μετα δε ταυτα δικη και κολασις. ∆ια τουτο, Συνεχομεθα,
φησιν. Ουδε γαρ απο του μεγεθους των αγαθων αυτους και της φιλανθρωπιας
μονον, αλλα και απο της βραχυτητος της του καιρου κατεπειγει αει. ∆ιο και αλλαχου
φησι, Νυν γαρ εγγυτερον ημων η σωτηρια· και παλιν, Ὁ Κυριος εγγυς. Ἐνταυθα δε τι
και πλεον ποιει. Ουδε γαρ απο του το λειπομενον του χρονου βραχυ και μικρον
ειναι, αλλα και απο του τουτον μονον τον καιρον επιτηδειον ειναι εις σωτηριαν,
εναγει. Ἰδου γαρ, φησι, νυν καιρος ευπροσδεκτος, ιδου ημερα σωτηριας. Μη τοινυν
προδωμεν το ευκαιρον, αλλ' επιδειξωμεθα αξιαν της χαριτος την σπουδην. ∆ια
τουτο γαρ και ημεις επειγομεθα, και το βραχυ και το επιτηδειον ειδοτες του καιρου·
διο και ελεγε, Συνεργουντες δε και παρακαλουμεν. Συνεργουντες υμιν· υμιν γαρ
συνεργουμεν μαλλον, η τωι Θεωι, υπερ ου πρεσβευομεν. Ουδενος γαρ εκεινος δειται,
αλλ' η σωτηρια πασα εις υμας διαβαινει. Ει δε και τωι Θεωι λεγει συνεργειν, ουδε
τουτο παραιτειται· και γαρ αλλαχου φησι, Θεου γαρ εσμεν συνεργοι. Ταυτηι φησι
τους ανθρωπους σωζειν παλιν· Και παρακαλουμεν. Ἐκεινος μεν γαρ παρακαλων,
ουχ απλως παρακαλει, αλλα ταυτα προτεινομενος τα δικαιωματα· οτι τον Υιον
εδωκε τον δικαιον, τον ουδε αμαρτιαν ειδοτα, και αμαρτιαν αυτον εποιησεν υπερ
ημων των αμαρτωλων, ινα ημεις γενωμεθα δικαιοι· απερ εχοντα, και Θεον οντα,
ουδε παρακαλειν δει, και ταυτα ανθρωπους, και προσκεκρουκοτας, αλλα
παρακαλεισθαι καθ' εκαστην ημεραν· αλλ' ομως παρακαλει· ημεις δε παρακαλουμεν,
δικαιωμα μεν μηδεν εχοντες ημων ειπειν ουδε ευεργετημα, εν δε μονον, το υπερ
Θεου, και τοιαυτα επιδειξαμενου, παρακαλειν. Παρακαλουμεν δε ινα την ευεργεσιαν
δεξησθε, και μη αποκρουσησθε την δωρεαν. Πεισθητε 61.482 τοινυν ημιν, και μη εις
κενον την χαριν δεξησθε. Ἵνα γαρ μη νομισωσιν, οτι τουτο εστι καταλλαγη μονον,
το πιστευσαι τωι καλουντι, επαγει ταυτα, την περι τον βιον σπουδην απαιτων. Το γαρ
απαλλαγεντα αμαρτηματων και φιλον γενομενον, τοις προτεροις εγκαλινδεισθαι
παλιν, επ' εχθραν επανελθειν εστι, και εις κενον την χαριν δεξασθαι, κατα τον του
βιου λογον. Ουδεν γαρ απο της χαριτος μεγα ωφελουμεθα εις σωτηριαν, ακαθαρτως
ζωντες· αλλα και βλαπτομεθα μειζονως ταυτηι βαρουμενοι και εν τοις αμαρτημασιν,
οτι και μετα επιγνωσιν τοιαυτην και δωρεαν επι τα προτερα επανηλθομεν κακα.
Ἀλλα τουτο μεν ουδεπω τιθησιν, ωστε μη τραχυν ποιησαι τον λογον· οτι δε ουδεν
ωφελουμεθα λεγει μονον. Ειτα και προφητειας αναμιμνησκει, κατεπειγων αυτους,
και συνωθων εις το διαναστηναι προς την της οικειας σωτηριας αντιληψιν. Λεγει
γαρ, φησι· Καιρωι δεκτωι επηκουσα σου, και εν ημεραι σωτηριας εβοηθησα σοι. Ἰδου
νυν καιρος ευπροσδεκτος, ιδου νυν ημερα σωτηριας. Καιρος ευπροσδεκτος· ποιος
ουτος; Ὁ της δωρεας, ο της χαριτος, οτε ουκ εστιν ευθυνας απαιτηθηναι των
αμαρτηματων ουδε δικην δουναι, αλλα μετα της απαλλαγης και μυριων απολαυσαι
αγαθων, δικαιοσυνης, αγιασμου, των αλλων απαντων. Ποσα γαρ εδει καμειν, ωστε
επιτυχειν του καιρου τουτου; αλλ' ιδου, μηδεν καμοντων ημων παραγεγονεν αφεσιν
φερον απαντων των εμπροσθεν. ∆ιο και ευπροσδεκτον καλει, επειδη και τους μυρια
πεπλημμεληκοτας προσεδεχετο, και ουχ απλως προσεδεχετο, αλλ' εις την ανωτατω
ηγε τιμην· καθαπερ, επειδαν ελθηι βασιλευς, ου δικαστηριου καιρος, αλλα χαριτος
 
 

70
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και σωτηριας. ∆ιο και ευπροσδεκτον αυτον καλει, εως ου ετι εν τωι σκαμματι εσμεν,
εως εν τωι αμπελωνι εργαζομεθα, εως λειπεται η ενδεκατη. βʹ. Προσελθωμεν, και
βιον επιδειξωμεθα αγαθον· και γαρ ευκολον. Ὁ γαρ εν τοιουτωι καιρωι αγωνιζομενος,
εν ωι τοσαυτη κεχυται δωρεα, εν ωι τοσαυτη χαρις, ευκολως επιτευξεται των
βραβειων. Και γαρ επι βασιλεων των κατω εν μεν τωι καιρωι των εορτων αυτων, και
οτε εν υπατων φαινονται σχηματι, και ο μικρον προσενεγκων μεγαλας λαμβανει
δωρεας· εν δε ταις ημεραις, αις αν δικαζωσι, πολλης ακριβειας χρεια, πολλης
εξετασεως. Και ημεις τοινυν εν τωι καιρωι της δωρεας ταυτης αγωνισωμεθα· ημερα
χαριτος εστι, χαριτος θειας· διο και ευκολως επιτευξομεθα των στεφανων. Ει γαρ
τοσουτων γεμοντας κακων και προσηκατο, και απηλλαξε· παντων απαλλαγεντας,
και τα παρ' εαυτων εισφεροντας, ου πολλωι μαλλον προσδεξεται; Ειτα, οπερ αει
ποιει, εαυτον μεσον τιθεις, και εντευθεν κελευων το παραδειγμα λαμβανειν, τουτο
και ενταυθα εργαζεται· διο και επαγει, Μηδεμιαν εν μηδενι διδοντες προσκοπην, ινα
μη μωμηθηι η διακονια ημων· ουκ απο του καιρου μονον, αλλα και απο των
κατορθωσαντων αυτους πειθων. Και ορα πως ατυφως, ου γαρ ειπε 61.483 Προσεχετε
εις ημας οτι τοιουτοι εσμεν· αλλα τεως 61.483 επ' αναιρεσει κατηγοριας τα καθ'
εαυτον διηγειται. Και δυο τιθησιν υπερβολας αμωμου βιου, Μηδεμιαν εν μηδενι,
λεγων. Και ουκ ειπε κατηγοριαν, αλλ' ο πολλωι ελαττον ην, Προσκοπην· τουτεστι,
μεμψιν. καταγνωσιν μηδενι παρεχοντες καθ' ημων. Ἵνα μη μωμηθηι η διακονια
ημων. Τουτεστιν, ινα μη τις αυτης επιλαβηται. Και ουκ ειπε παλιν, Ἵνα μη
κατηγορηθηι, αλλ', Ἵνα μηδε την τυχουσαν αιτιαν εχηι, μη τις αυτηι εις οτιουν
επισκηψαι δυνηθηι. Ἀλλ' εν παντι συνιστωντες εαυτους, ως Θεου διακονοι. Τουτο
πολλωι μειζον. Ου γαρ εστιν ισον κατηγοριας ελευθερον ειναι, και τοιαυτα
επιδεικνυσθαι, ως παντοθεν φαινεσθαι διακονους οντας Θεου· ου γαρ εστιν ισον
απηλλαχθαι κατηγοριας, και εγκωμιοις βρυειν. Και ουκ ειπε, Φαινομενοι, αλλα,
Συνιστωντες, τουτεστιν, αποδεικνυντες. Ειτα λεγει και ποθεν τοιουτοι εγενοντο.
Ποθεν ουν εγενοντο; Ἐν υπομονηι πολληι, φησι· τον θεμελιον των αγαθων τιθεις.
∆ιοπερ ουδε απλως υπομονην ειπεν, αλλα πολλην, και δεικνυσιν αυτης και το
μεγεθος. Το γαρ εν τι και δευτερον ενεγκειν, ουδεν μεγα· αλλ' επαγει και τας
νιφαδας των πειρασμων, λεγων, Ἐν θλιψεσιν, εν αναγκαις. Τουτο επιτασις θλιψεως,
οταν αφυκτα ηι τα κακα, και ωσπερ αναγκη τις επικεηται των δεινων
δυσδιεξοδευτος. Ἐν στενοχωριαις. Ἤτοι ταις του λιμου φησι, και ταις των αλλων
αναγκαιων· η και απλως ταις των πειρασμων. Ἐν πληγαις, εν φυλακαις, εν
ακαταστασιαις. Καιτοι τουτων καθ' εαυτο εκαστον αφορητον ην, και το μαστιζεσθαι
μονον, και το δεδεσθαι μονον, και το μηδαμου δυνασθαι στηναι ελαυνομενον· τουτο
γαρ εστιν, Ἐν ακαταστασιαις· οταν δε και παντα, και ομου παντα επιηι, εννοησον
ηλικης δειται ψυχης. Ειτα μετα των εξωθεν και τα παρ' εαυτου τιθησιν. Ἐν κοποις,
εν αγρυπνιαις, εν νηστειαις, εν αγνοτητι. ∆ια τουτων τους καματους αινιττεται, ους
εκαμε περιιων και εργαζομενος, τας νυκτας εν αις εδιδασκεν, η οτι και εν αυταις
ειργαζετο. Και μετα τουτων απαντων ουδε του νηστευειν ημελει, καιτοι γε ταυτα
αντι μυριων ηρκει νηστειων. Ἁγνοτητα δε ενταυθα η σωφροσυνην παλιν, η την εν
απασι καθαροτητα, η το αδωροδοκητον, η και το δωρεαν το ευαγγελιον κηρυττειν.
Ἐν γνωσει. Τι εστιν, Ἐν γνωσει; Ἐν σοφιαιτηι παρα του Θεου δεδομενηι, τηι οντως
γνωσει· ου καθαπερ εκεινοι οι δοκουντες ειναι σοφοι, και τηι εξωθεν παιδευσει
κομπαζοντες, ταυτηι δε ελαττουμενοι. Ἐν μακροθυμιαι, εν χρηστοτητι. Πολυ γαρ και
ταυτα γενναιας ην ψυχης, το παντοθεν παροξυνομενον και κεντουμενον,
μακροθυμως απαντα φερειν. Ειτα δεικνυς ποθεν τοιουτος γεγονεν, επηγαγεν· Ἐν
Πνευματι αγιωι. Ἐν αυτωι γαρ παντα ταυτα κατορθουμεν, φησιν. Ἀλλ' ορα ποτε την
παρα του Πνευματος εθηκε του αγιου βοηθειαν· οτε τα παρ' εαυτου επεδειξατο. Ἐμοι
 
 

71
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε δοκει και ετερον λεγειν δια τουτου. Ποιον δη τουτο; Ὅτι και Πνευματος πολλου
πεπληρωμεθα, και αποδεικνυμεν και εντευθεν την αποστολην, απο του χαρισματων
ηξιωσθαι πνευματικων. Ει γαρ και χαρις τουτο, αλλα και αυτος αιτιος 61.484 ο δια
των κατορθωματων και των ιδρωτων την χαριν επισπασαμενος. Ει δε τις ειποι, μετα
των ειρημενων αυτον εμφαινειν το οτι και εν τηι χαριτι τηι πνευματικηι ουδεμιαν
εδωκε προσκοπην, ουκ αν αμαρτοι της εννοιας. Και γαρ οι τας γλωσσας λαβοντες
παρ' αυτοις, και επαρθεντες, εμωμηθησαν· εστι γαρ και χαρισμα λαβοντα
πνευματικον, ουκ εις δεον αυτωι χρησασθαι. Ἀλλ' ουχ ημεις, φησιν, αλλα και εν
πνευματι, τουτεστιν, και εν τοις χαρισμασιν αμωμητοι εγενομεθα. Ἐν αγαπηι
ανυποκριτωι. γʹ. Τουτο παντων αιτιον των αγαθων, τουτο τοιουτον αυτον ειργαζετο,
τουτο και το Πνευμα μενειν εποιει παρ' αυτωι, δι' ου και παντα αυτωι κατωρθουτο.
Ἐν λογωι αληθειας. Ὃ πολλαχου λεγει, οτι Ου δολουντες τον λογον του Θεου, ουδε
νοθευοντες διετελεσαμεν. Ἐν δυναμει Θεου. Ὅπερ αει ποιει, ουδεν εαυτωι, αλλα τωι
Θεωι το παν ανατιθεις, και αυτωι λογιζομενος τα αυτου κατορθωματα, τουτο και
ενταυθα πεποιηκεν. Ἐπειδη γαρ μεγαλα εφθεγξατο, και εφησεν αληπτον
παρεσχησθαι βιον δια παντων, και φιλοσοφιαν ακραν, τωι Πνευματι και τωι Θεωι
ταυτα ανατιθησιν. Ουδε γαρ τα τυχοντα ην τα ειρημενα. Ει γαρ και εν ησυχιαι ζωντα
δυσκολον κατορθουν και αληπτον ειναι, τον υπο τοσουτων ενοχλουμενον
πειρασμων, και δια παντων λαμψαντα, εννοησον ηλικης ειναι ψυχης. Καιτοι ουδε
ταυτα υπεμενε μονον, αλλα και πολλωι πλειονα τουτων, απερ εξης τιθησι. Και το δη
θαυμαστον, ουχ οτι αληπτος ην εν τοσουτοις κυμασι πλεων, ουδ' οτι παντα υπεμεινε
γενναιως, αλλ' οτι και μεθ' ηδονης παντα· απερ δια των εξης ημιν παντα ποιει
φανερα λεγων ουτω· ∆ια των οπλων της δικαιοσυνης των δεξιων και αριστερων.
Ειδες ψυχης παραστημα, και φρονημα ευτονον; ∆εικνυσι γαρ οτι οπλα εισιν αι
θλιψεις, ου μονον ου καταβαλλοντα, αλλα και τειχιζοντα και ισχυροτερους
ποιουντα. Ἀριστερα δε καλει τα δοκουντα ειναι λυπηρα· και γαρ τοιαυτα εστι τα τον
μισθον εχοντα. Τινος ουν ενεκεν ουτως αυτα καλει; Ἢ κατα την υποληψιν των
πολλων, η επειδη εκελευσεν ο Θεος ευχεσθαι μη εισελθειν εις πειρασμον. ∆ια δοξης
και ατιμιας, δια δυσφημιας και ευφημιας. Τι λεγεις; οτι δοξης απολαυεις, μεγα τουτο
τιθης ειναι; Ναι, φησι. Τι δηποτε; το μεν γαρ ατιμιαν ενεγκειν, μεγα· το δε δοξης
μετασχειν, ου νεανικης δειται ψυχης; Νεανικης μεν ουν και σφοδρα μεγαλης, ωστε
αυτης απολαυοντα μη εκτραχηλισθηναι. ∆ιο και επι τουτωι φρονει, ως επ' εκεινωι·
και γαρ εν αμφοτεροις ομοιως ελαμπε. Πως δε οπλον γινεται δικαιοσυνης; Ὅτι
εναγει πολλους εις ευσεβειαν το εν τιμηι ειναι τους διδασκαλους· και εργων δε
αγαθων τουτο δειγμα εστι, και τον Θεον τουτο δοξαζει. Και τουτο δε της του Θεου
ευμηχανιας, το δια των εναντιων εισαγειν το κηρυγμα. Σκοπει δε· εδεδετο ο Παυλος;
Και τουτο ην υπερ του ευαγγελιου. Τα γαρ κατ' εμε, φησιν, εις προκοπην του
ευαγγελιου εληλυθεν, ωστε τους πλειονας των αδελφων πεποιθοτας τοις δεσμοις
μου, περισσοτερως τολμαιν αφοβως τον λογον λαλειν. ∆οξης παλιν απηλαυε; Και
τουτο παλιν εκεινους προθυμοτερους ειργαζετο. ∆ια δυσφημιας και ευφημιας. Ου
γαρ 61.485 μονον εκεινα γενναιως εφερε τα εν τωι σωματι, τας θλιψεις, και οσα
απηριθμησατο, αλλα και τα της ψυχης μονης καθαπτομενα· ουδε γαρ και ταυτα
απλως θορυβειν ειωθεν. Ὁ γουν Ἱερεμιας πολλους ενεγκων πειρασμους, προς ταυτα
απηγορευε, και επειδη ωνειδιζετο, ελεγεν· Ου μη προφητευσω, ουδε μη ονομασω το
ονομα Κυριου. Και ο ∆αυιδ δε πολλαχου τον ονειδισμον αποδυρεται. Και ο Ἡσαΐας
μετα πολλα υπερ τουτου παρακαλει, λεγων· Ὀνειδισμον των ανθρωπων μη
φοβεισθε, και τωι φαυλισμωι αυτων μη ηττασθε. Και ο Χριστος δε παλιν τοις
μαθηταις, Ὅταν ειπωσι παν πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι, χαιρετε και
αγαλλιασθε, φησιν, οτι ο μισθος υμων πολυς εν τοις ουρανοις. Ἀλλαχου δε φησι, Και
 
 

72
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκιρτησατε. Ουκ αν δε τοσουτον εθηκε τον μισθον, ει μη πολυς ην ο αγων. Ἐν μεν
γαρ ταις βασανοις και το σωμα μεριζεται μετα της ψυχης τας αλγηδονας· και γαρ του
σωματος και της ψυχης ο πονος εστιν· εκει δε της ψυχης μονης. Πολλοι γουν απο
τουτων μονον επεσον, και την ψυχην την εαυτων απωλεσαν. Και τωι Ἰωβ δε των
σκωληκων και των τραυματων φορτικωτερα εφανη τα παρα των φιλων ονειδη. Ου
γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν αφορητοτερον τοις οδυνωμενοις λογου δυναμενου
δακειν ψυχην. ∆ιο μετα των κινδυνων και των ιδρωτων και ταυτα τιθησι, λεγων·
∆ια δοξης και ατιμιας. Πολλοι γουν και των Ἰουδαιων δια την δοξαν την των
πολλων ουκ ηθελησαν πιστευσαι. Ἐφοβουντο γαρ ουχ ινα μη κολασθωσιν, αλλ' ινα
μη αποσυναγωγοι γενωνται· διο λεγει, Πως δυνασθε πιστευειν, δοξαν παρ' αλληλων
λαμβανοντες; Και πολλους αν ιδοιμεν, οι παντων μεν κατεφρονησαν των δεινων,
υπο δε δοξης ηττηθησαν. Ὡς πλανοι, και αληθεις. Τουτο εστι, ∆ια δυσφημιας και
ευφημιας. Ὡς αγνοουμενοι και επιγινωσκομενοι. Τουτο εστι, ∆ια δοξης και ατιμιας.
Τοις μεν γαρ ησαν γνωριμοι, και περισπουδαστοι, οι δε ουδε ειδεναι αυτους ηξιουν.
Ὡς αποθνησκοντες, και ιδου ζωμεν. Ὡς επιθανατιοι και καταδικοι· οπερ και αυτο
ατιμιας ην. δʹ. Τουτο δε ελεγε, δεικνυς και την του Θεου δυναμιν την αφατον, και
την αυτων υπομονην. Το μεν γαρ των επιβουλευοντων μερος, απεθανομεν, και
τουτο παντες νομιζουσι· δια δε τον Θεον διεφυγομεν τους κινδυνους. Ειτα δηλων
και τινος ενεκεν ταυτα συγχωρει ο Θεος, επηγαγεν, Ὡς παιδευομενοι, και μη
θανατουμενοι· μεγα απο των πειρασμων και προ των μισθων δεικνυς το κερδος
αυτοις εγγινομενον, και τους εχθρους ακοντας αυτους ωφελουντας. Ὡς λυπουμενοι,
αει δε χαιροντες. Παρα μεν γαρ τοις εξωθεν υποπτευομεθα, ως εν αθυμιαι ειναι· ημεις
δε ουκ εκεινοις προσεχομεν, αλλα την ηδονην ακμαζουσαν εχομεν. Και ουκ ειπε,
Χαιροντες, μονον, αλλα προσεθηκε και το διηνεκες. Ἀει γαρ χαιροντες, φη 61.486 σι.
Τι τοινυν ταυτης ισον γενοιτ' αν της ζωης, εν ηι τοσουτων επιοντων δεινων, μειζων
η χαρα γινεται; Ὡς πτωχοι, πολλους δε πλουτιζοντες. Τινες μεν φασι πλουτον
ενταυθα λεγεσθαι τον πνευματικον· εγω δε ειποιμ' αν και τον σαρκικον· και γαρ και
τουτον επλουτουν, καινωι τινι τροπωι τας απαντων εχοντες οικιας ανεωιγμενας
αυτοις. Και τουτο εδηλωσε δια των εξης, ειπων· Ὡς μηδεν εχοντες, και παντα
κατεχοντες. Και πως ενι τουτο; Πως μεν ουν το εναντιον ενι; Ὁ γαρ πολλα κατεχων,
ουδεν εχει· ο δε μηδεν εχων, τα παντα κεκτηται. Και ουκ ενταυθα μονον, αλλα και
εν τοις αλλοις υπο των εναντιων τα εναντια εγινετο. Ει δε θαυμαζεις πως εστι τον
μηδεν εχοντα τα παντα εχειν, αυτον τουτον εις μεσον αγαγωμεν, ος τηι οικουμενηι
επεταττε, και ουχι των χρηματων αυτων, αλλα και αυτων των οφθαλμων κυριος ην.
Ει δυνατον γαρ, φησι τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε μοι. Ταυτα δε
λεγει, παιδευων μη ταραττεσθαι προς τας των πολλων δοξας, καν πλανους λεγωσι,
καν αγνοωσι, καν καταδικους νομιζωσι, καν επιθανατιους, καν λυπεισθαι, καν εν
πτωχειαι ειναι, καν μηδεν εχειν, καν τους εν ευθυμιαι αθυμειν· οτι ουδε τοις τυφλοις
ο ηλιος καταφανης, ουδε τοις παραπαιουσιν η των σωφρονουντων ηδονη δηλη.
Μονοι γαρ οι πιστοι ορθοι κριται των πραγματων εισι, και ουκ επι τοις αυτοις
χαιρουσι και αλγουσι τοις αλλοις. Και γαρ ει τις απειρος αγωνων πυκτευοντα
θεασαιτο τραυματα εχοντα και στεφανον περικειμενον, ηγησαιτο αυτον αλγειν δια
τα τραυματα, ουκ ειδως την ηδονην την απο του στεφανου. Και ουτοι τοινυν επειδη
α πασχομεν ισασιν, υπερ δε ων πασχομεν αγνοουσιν, εικοτως ταυτα μονα
υποπτευουσι, τα παλαισματα μεν και τους κινδυνους ορωντες, τα δε επαθλα και τους
στεφανους και την των αγωνων υποθεσιν ουκετι. Τι ουν ην παντα απερ Παυλος
κατειχε, λεγων, Ὡς μηδεν εχοντες, και παντα κατεχοντες; Τα βιωτικα, τα
πνευματικα. Ὃν γαρ ως αγγελον αι πολεις εδεχοντο, υπερ ου τους οφθαλμους
αυτων εξορυξαντες αν εδωκαν, υπερ ου τον εαυτων τραχηλον υπεθεντο, πως ουτος
 
 

73
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου παντα ειχε τα εκεινων; Ει δε βουλει και τα πνευματικα ιδειν, οψει και εν τουτοις
μαλιστα πλουτουντα. Ὁ γαρ ουτω τωι βασιλει των παντων φιλος, ως και αποῤρητων
κοινωνειν τωι ∆εσποτηι των αγγελων, πως ου παντων ευπορωτερος ην, και παντα
ειχεν; Ουκ αν ουτως υπεκειντο δαιμονες, ουκ αν ουτως εδραπετευσε παθη και
νοσηματα. Και ημεις τοινυν, οταν τι πασχωμεν δια τον Χριστον, μη μονον γενναιως
φερωμεν, αλλα και χαιρωμεν· καν νηστευωμεν, ως τρυφωντες σκιρτωμεν· καν
υβριζωμεθα, ως εγκωμιαζομενοι χορευωμεν· καν αναλισκωμεν, ως κερδαινοντες
61.487 διακεωμεθα· καν πενησι παρεχωμεν, λαμβανειν νομιζωμεν· ο γαρ μη ουτω
διδους, ουδε δωσει ραιδιως. Ὅταν τοινυν θεληις σκορπισαι, μη τουτο ιδηις μονον, οτι
αναλισκεις, αλλ' οτι και πλειονα κερδαινεις, και τουτο προ εκεινου. Και μη μονον
επι ελεημοσυνης, αλλα και επι πασης αρετης μη το δριμυ των πονων, αλλα και το
γλυκυ των επαθλων λογιζου· και προ παντων την υποθεσιν των παλαισματων τον
Κυριον ημων Ἰησουν· και ραιδιως επιβησηι των αγωνων, και εν ηδονηι τον απαντα
βιωσηι χρονον. Ουδεν γαρ ουτω ποιειν ηδονην ειωθεν, ως συνειδος αγαθον. ∆ια
τουτο Παυλος μεν καθ' εκαστην κοπτομενος την ημεραν, εχαιρε και ηγαλλετο· οι δε
νυν, ουδε οναρ υπομενοντες τι τουτων, αλγουσι και θρηνουσιν, ουδαμοθεν αλλοθεν,
αλλ' η εκ του μη φιλοσοφον εχειν γνωμην. Ἐπει τινος ενεκεν, ειπε μοι, ο θρηνος; οτι
πενης ει, και των αναγκαιων απορεις; Ουκουν δια τουτο σε μαλλον θρηνειν δει, ουχ
οτι κλαιεις, ουχ οτι πενης ει, αλλ' οτι μικροψυχος· ουχ οτι χρηματα ουκ εχεις, αλλ'
οτι τοσουτου τα χρηματα τιμαις. Καθ' εκαστην ημεραν απεθνησκε Παυλος, και ουκ
εκλαιεν, αλλα και εχαιρε· λιμωι εμαχετο διηνεκει, και ουκ ηλγει, αλλα και
εκαλλωπιζετο. εʹ. Συ δε οτι μη παντα εχεις τα του ενιαυτου κειμενα, αλγεις και
κοπτεις εαυτον; Ναι, φησιν· εκεινος γαρ τα εαυτου μονον εμεριμνα, εγω δε και υπερ
οικετων, και παιδων και γυναικος. Ἐκεινος μεν ουν μονος τα εαυτου ουκ εμεριμνα,
αλλα τα της οικουμενης απασης· και συ μεν υπερ οικιας μιας, εκεινος δε υπερ των εν
Ἱεροσολυμοις πενητων τοσουτων οντων, υπερ των εν Μακεδονιαι, υπερ των
πανταχου πτωχευοντων, υπερ των διδοντων εκεινοις ουχ ηττον, η των
λαμβανοντων. Και γαρ διπλη ην αυτωι η φροντις υπερ της οικουμενης, και οπως των
αναγκαιων μη αποροιεν, και οπως εν τοις πνευματικοις πλουτοιεν. Και ουχ ουτω σε
λυπει τα παιδια πεινωντα, ως εκεινον τα των πιστων πραγματα παντα. Τι λεγω τα
των πιστων; ουδε γαρ της υπερ των απιστων φροντιδος ελευθερος ην, αλλ' ουτως
υπο ταυτης ετηκετο, ως ευχεσθαι και αναθεμα γινεσθαι υπερ αυτων· συ δε, καν
μυριακις επικρατησηι λιμος, ουκ αν ελοιο ποτε αποθανειν υπερ οτουουν. Και συ μεν
υπερ γυναικος μιας μεριμναις, εκεινος δε υπερ πασων των κατα την οικουμενην
Ἐκκλησιων· Ἡ γαρ μεριμνα μου, φησι, πασων των Ἐκκλησιων. Μεχρι τινος ουν
παιζεις, ανθρωπε, Παυλωι σαυτον παραβαλλων, και ου παυσηι της πολλης ταυτης
μικροψυχιας; ∆ακρυειν γαρ, ουχ οταν εν πενιαι ωμεν, αλλ' οταν αμαρτανωμεν, δει·
τουτο γαρ θρηνων αξιον· ως τα γε αλλα και γελωτος. Ἀλλ' ου τουτο με λυπει, φησι,
μονον, αλλ' οτι και ο δεινα εν δυναστειαι, εγω δε ατιμος και απεῤριμμενος. Και τι
τουτο; και γαρ ο μακαριος Παυλος ατιμος και απεῤριμμενος ειναι εδοκει τοις
πολλοις. Ἀλλ' εκεινος Παυλος ην, φησιν. Ουκουν ουχ η των πραγματων φυσις, αλλ'
η της γνωμης ασθενεια ποιει σοι την αθυμιαν. Μη τοινυν την πενιαν θρηνει, αλλα
σαυτον τον ουτω διακειμενον· μαλλον δε μη σαυτον 61.488 θρηνει, αλλα διορθου,
μηδε χρηματα ζητει, αλλ' ο μυριων χρηματων φαιδροτερους ποιει, τουτο διωκε,
φιλοσοφιαν και αρετην. Ταυτης μεν γαρ ουσης, ουδεν πενιας βλαβος· ταυτης δε ουκ
ουσης, ουδεν χρηματων οφελος. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, των πλουτουντων μεν,
πενιχρας δε εχοντων ψυχας; Ουχ ουτω συ σαυτον ταλανιζεις, ως εκεινος ο πλουσιος
εαυτον, οτι μη τα παντων εχει. Ει δε μη κλαιει, καθαπερ συ, αναπτυξον αυτου το
συνειδος, και οψει τους θρηνους και τους κωκυτους. Θελεις σοι δειξω τον πλουτον
 
 

74
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον σον, ινα παυσηι μακαριζων τους εν χρημασι πλουτουντας; Ὁραις τουτονι τον
ουρανον, πως μεν καλος, πως δε μεγας, πως δε εφ' υψηλου κειται; Τουτου του
καλλους ουχι πλεον μεν απολαυει εκεινος, ουδ' αν δυνηθειη σε παρωσασθαι, και
αυτου ποιησαι το παν· ωσπερ γαρ δι' εκεινον γεγονεν, ουτω και δια σε. Τι δε ο ηλιος,
το φαιδρον τουτο αστρον και τηλαυγες, και τας οψεις ημων ευφραινον, ουχι κοινος
απασι και ουτος προκειται, και παντες απολαυουσιν εξ ισης αυτου, και πλουσιοι και
πενητες; αλλ' ο των αστρων στεφανος, και ο της σεληνης κυκλος, ουχ ομοιως πασιν
ανειται; Μαλλον δε, ει δει τι θαυμαστον ειπειν, πλεον ημεις οι πενητες απολαυομεν,
η εκεινοι. Ἐκεινοι μεν γαρ τα πολλα μεθηι βαπτιζομενοι, και εν κωμοις διαγοντες και
υπνωι βαθει, ουδε επαισθανονται τουτων, υπωροφιοι οντες και σκιατραφουμενοι· οι
δε πενητες μαλιστα παντων εισιν οι τοις στοιχειοις εντρυφωντες τουτοις. Καν τον
αερα δε εξετασηις τον πανταχου κεχυμενον, τον πενητα καθαρωτερου και πλειονος
απολαυοντα οψει. Και γαρ οδοιποροι και γεωργοι των εν αστει μαλλον εντρυφωσι
τουτοις, και αυτων παλιν των εν αστει τουτων πλεον οι χειροτεχναι των δι' ολης
μεθυοντων της ημερας. Τι δε η γη, ουχι κοινη πασιν ανειται; Ουχι, φησι. Πως τουτο
λεγεις; ειπε μοι. Ὅτι ο πλουτων και εν αστει πλεθρα απολαβων πλειονα, μακρους
ανιστησι περιβολους, και εν αγροις πολλα αποτεμνεται μερη. Τι ουν, επειδη
αποτεμνεται αυτος, αυτων απολαυει μονος; Ουδαμως, καν μυρια φιλονεικησηι· και
γαρ τους καρπους εις απαντας αναγκαζεται διανεμειν, και σιτον και οινον και
ελαιον σοι γεωργει, και διακονειται σοι πανταχου. Και των περιβολων των μακρων
και των οικηματων, μετα την αφατον δαπανην και τους πονους και τας
ταλαιπωριας, σοι παρασκευαζει την χρησιν, ολιγον παρα σου της τοσαυτης
διακονιας αργυριον λαβων. Και εν βαλανειοις και πανταχου το αυτο συμβαινον ιδοι
τις αν· τους μεν πλουτουντας και χρημασι και φροντισι και πονοις δαπανωμενους,
τους δε πενητας ολιγων οβολων μετα αδειας απαντα καρπουμενους ταυτα. Και
πλεον ουδεν απολαυει σου της γης· ου γαρ δη εκεινος μεν δεκα γαστερας, συ δε μιαν
πληροις. Ἀλλα πολυτελεστερων αυτος μετεχει σιτιων; Μαλιστα μεν ου πολλη τουτο
πλεονεξια· πλην κανταυθα σε τον πλεον εχοντα ευρησομεν. Ἡ γαρ πολυτελεια αυτη
δια τουτο σοι ζηλωτη ειναι δοκει, επειδη πλειονα εχει την ηδονην· αλλ' αυτη παρα
τωι 61.489 πενητι πλειων, ουχ ηδονη δε μονον, αλλα και υγεια· καν τουτωι
πλεονεκτει μονον ο πλουσιος, τωι το σωμα ασθενεστερον κατασκευαζειν, και
πλειονας συναγειν τας πηγας των αῤρωστηματων. Τα μεν γαρ του πενητος κατα
φυσιν οικονομειται παντα, τα δε εκεινου δια την αμετριαν εις φθοραν τελευται και
αῤρωστιαν. ʹ. Ει δε βουλεσθε, και επι υποδειγματος αυτο τουτο κατιδωμεν. Ει γαρ
δεοι καμινον αναψαι, ειτα ο μεν σηρικα ιματια και οθονας λεπτας καταβαλλοι
πολλας και απειρους, και ουτως αυτην ανακαιοι, ο δε ξυλα δρυος και πευκης· τι
πλεον εσχεν ουτος εκεινου; Ουδεν· αλλα και ελαττον. Τι δε; (ουδεν γαρ κωλυει και
ετερως το αυτο περιτρεψαι υποδειγμα) ει ο μεν ξυλα βαλλοι, ο δε σωματα υποκαιοι,
ποιαι αν ηδεως παρεστης καμινωι, τηι των ξυλων, η τηι των σωματων; Ευδηλον οτι τηι
των ξυλων· εκεινη μεν γαρ κατα φυσιν καιεται, και ηδυ θεαμα τοις ορωσιν εστιν·
αυτη δε τηι κνισσηι και τωι ιχωρι και τωι καπνωι και τηι των οστεων δυσωδιαι παντας αν
απελασειεν. Ἔφριξας ακουσας, και εβδελυξω την καμινον; Τοιαυται αι των
πλουσιων γαστερες εισι. Πλειονα γαρ εν τουτοις σηπεδονα, η εν τηι καμινωι εκεινηι
ευροι τις αν, και πνευματα δυσωδη και ρευματα ακαθαρτα, τωι πανταχου και εν
εκαστωι μοριωι πολλην ειναι την απεψιαν δια την πλησμονην. Του γαρ κατα φυσιν
θερμου ουκ αρκουντος απαντα κατεργασασθαι, αλλα καταχωννυμενου, επικειται
εκεινα ανωθεν καπνιζομενα, και πολλην ποιουντα την αηδιαν. Τινι ουν αν τις
παραβαλοι τας εκεινων γαστερας; αλλα μη δυσχερανητε προς τον λογον, αλλ' ει μη
αληθη λεγω, διελεγξατε· τινι ουν αν τις αυτας παραβαλοι; ουδε γαρ αρκει τα
 
 

75
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρημενα δειξαι αυτων την αθλιοτητα. Ευρον και ετεραν εικονα. Τινα δη ταυτην;
Καθαπερ επι των αμαρων ενθα πολλοι οι φορυτοι κοπρου, χορτου, 61.490 καλαμης,
λιθων, πηλου, συνεχεις εμφραξεις γινονται, και υπερεκχειται λοιπον ανωθεν η του
βορβορου ρυμη· ουτω και επι της τουτων κοιλιας συμβαινει· φραττομενης γαρ αυτης
κατωθεν, ανωθεν αναβλυζει τα πλειονα των πονηρων τουτων ρευματων. Ἀλλ' ουκ
επι των πενητων ουτως αλλ' ωσπερ αι τα καθαρα προχεουσαι ρειθρα πηγαι, και
κηπους αρδουσαι και παραδεισους, ουτω και αι τουτων γαστερες εισι καθαραι των
τοιουτων περιττευματων. Ἀλλ' ουχ αι των πλουτουντων, μαλλον δε τρυφωντων,
τοιαυται, αλλα χυμων, φλεγματων, χολης, αιματος διεφθοροτος, ρευματος
σεσηποτος, και των αλλων των τοιουτων εισι πεπληρωμεναι. ∆ιοπερ ουδεις καν
προς βραχυν αρκεσει χρονον διαπαντος εν τρυφηι ζων, αλλ' εν αῤρωστιαις βιωσεται
διηνεκεσι. ∆ιο και ηδεως αν ηρομην αυτους, τινος ενεκεν τα σιτια δεδοται· ινα
φθειρωμεθα, η ινα τρεφωμεθα; ινα νοσωμεν, η ινα υγιαινωμεν; ινα ασθενωμεν, η
ινα ισχυωμεν; Ευδηλον οτι δια τροφην και υγειαν και ισχυν. Τινος ουν ενεκεν εις
τουναντιον αυτοις αποκεχρησθε, νοσον και ασθενειαν δια τουτων δημιουργουντες
τωι σωματι; Ἀλλ' ουχ ο πενης, αλλ' υγειαν και ευρωστιαν και ισχυν δια της λιτης
ωνειται τροφης. Μη δη κλαιε δια πενιαν την υγειας μητερα, αλλα και αγαλλου· και,
ει βουλει πλουτειν, καταφρονει πλουτου. Ου γαρ το χρηματα εχειν, αλλα το μη
δεισθαι του εχειν, τουτο μαλιστα ευπορια. Ἂν τουτο κατορθωσωμεν, και ενταυθα
των πλουτουντων παντων ευπορωτεροι εσομεθα, και εκει των μελλοντων
επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 61.489 ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ.
Το στομα ημων ανεωιγε προς υμας, Κορινθιοι, η καρδια ημων πεπλατυνται. Ου
στενοχωρεισθε εν ημιν, στενοχωρεισθε δε εν τοις σπλαγχνοις υμων. αʹ.
∆ιηγησαμενος περι των εαυτου πειρασμων και θλιψεων· Ἐν υπομονηι γαρ, φησιν, εν
θλιψεσιν, εν αναγκαις, εν στενοχωριαις, εν πληγαις, εν φυλακαις, εν ακαταστασιαις,
εν κοποις, εν αγρυπνιαις· και δειξας οτι μεγα αγαθον το πραγμα· Ὡς λυπουμενοι γαρ,
φησιν, αει δε χαιροντες· ως πτωχοι, πολλους δε πλουτιζοντες· ως μηδεν εχοντες, και
παντα κατεχοντες· και οπλα αυτα ειπων· Ὡς παιδευομενοι γαρ, φησι, και μη
θανατουμενοι· και του Θεου την πολλην κηδεμονιαν δια τουτων εμφηνας και την
δυναμιν· Ἵνα γαρ η υπερβολη της δυναμεως ηι του Θεου, φησι, και μη εξ ημων· και
τους αθλους αυτου καταλεξας· Παντοτε γαρ την νεκρωσιν αυτου, φησι,
περιφερομεν· και οτι αναστασεως τουτο αποδειξις σαφης· 61.490 Ἵνα γαρ και η ζωη
του Ἰησου φανερωθηι εν τηι θνητηι σαρκι ημων, φησι· και ων γεγονε κοινωνος, και
τινα επιστευθη· Ὑπερ Χριστου γαρ πρεσβευομεν, φησιν, ως του Θεου παρακαλουντος
δι' ημων· και τινων εστι διακονος, οτι ου γραμματος, αλλα πνευματος· και οτι ου
τουτωι μονον αιδεσιμος, αλλα και τοις πειρασμοις· Τωι Θεωι γαρ, φησι, χαρις τωι
παντοτε ημας θριαμβευοντι· μελλει λοιπον αυτοις και επιτιμαιν, ως ου σφοδρα περι
αυτον διακειμενοις. Ἀλλα μελλων, ουκ ευθεως επι τουτο ερχεται, αλλα προτερον τα
περι της αγαπης ειπων, ην περι αυτους επεδεικνυτο, τοτε εμβαινει και εις τον περι
τουτων λογον. Ει γαρ και απο των οικειων κατορθωματων αιδεσιμος ο επιτιμων ειη,
αλλ' ομως οταν και την φιλιαν, ην εχει προς τους εγκαλουμενους, επιδειξηται,
ανεπαχθεστερον ποιει τον λογον. ∆ια τουτο και αυτος απο των πειρασμων και των
ιδρωτων των εαυτου και των αγωνων εκβας, εις τον περι της αγαπης μεταβαινει
λογον, και ουτως αυτων καθ 61.491 απτεται. Τινα ουν εστι τα της αγαπης ενδεικτικα;
Το στομα ημων ανεωιγε προς υμας, Κορινθιοι. Και ποιον τουτο σημειον αγαπης; τι δε
και εστιν ολως το ειρημενον; Ουκ ανεχομεθα, φησι, σιγαιν προς υμας, αλλ' αει
βουλομεθα και επιθυμουμεν φθεγγεσθαι και διαλεγεσθαι υμιν· οπερ εθος των
 
 

76
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαπωντων εστι. Και γαρ οπερ εισιν επι σωματος περιπλοκαι χειρων, τουτο επι
ψυχης συνουσια λογου Μετα δε τουτου και ετερον αινιττεται. Ποιον δη τουτο; Ὅτι
παντα μετα παῤρησιας υμιν διαλεγομεθα, ως αγαπητοις, και ουδεν υποστελλομενοι
ουδε ταμιευομενοι. Ἐπειδη γαρ λοιπον μελλει επιτιμαιν, συγγνωμην αιτει, αυτο το
επιτιμαιν μετα παῤρησιας αποδειξιν ποιουμενος του σφοδρα αυτους φιλειν. Και η
προσθηκη δε του ονοματος φιλιας πολλης και διαθεσεως και θερμοτητος· και γαρ
ειωθαμεν των αγαπωμενων συνεχως γυμνα τα ονοματα περιστρεφειν. Ἡ καρδια
ημων πεπλατυνται. Καθαπερ γαρ το θερμαινον ευρυνειν ειωθεν· ουτω και της
αγαπης εργον το πλατυνειν εστι. Θερμη γαρ εστιν η αρετη και ζεουσα. Αυτη και το
στομα ανεπετασε Παυλου, και την καρδιαν επλατυνεν. Ουδε γαρ τωι στοματι μονον
φιλω, φησιν, αλλα και την καρδιαν συναιδουσαν εχω. ∆ια τουτο μετα παῤρησιας
φθεγγομαι, ολωι τωι στοματι, οληι τηι διανοιαι. Ουδεν γαρ της Παυλου καρδιας
πλατυτερον, η τους πιστους απαντας, καθαπερ αν τις ερωμενον, ουτω σφοδρως
ηγαπα, ου σχιζομενης αυτου της φιλιας και ασθενεστερας γινομενης, αλλ'
ολοκληρου εν εκαστωι μενουσης. Και τι θαυμαστον επι πιστων, οπου γε και επι των
απιστων την οικουμενην πασαν εδεχετο η καρδια Παυλου; ∆ια τουτο ουκ ειπε, Φιλω
υμας, αλλ' εμφαντικωτερον, Το στομα ημων ανεωιγεν, η καρδια ημων πεπλατυνται·
παντας ενδον εχομεν· και ουδε τουτο απλως, αλλα μετ' ευρυχωριας πολλης. Ὁ γαρ
φιλουμενος, μετα πολλης ενδον εν τηι καρδιαι του φιλουντος βαδιζει της αδειας· διο
φησιν, Ου στενοχωρεισθε εν ημιν, στενοχωρεισθε δε εν τοις σπλαγχνοις υμων. Και
την επιτιμησιν ορα μετα φειδους γινομενην· ο των σφοδρα φιλουντων εστιν. Ουκ
ειπεν, Ου φιλειτε ημας, αλλ', Ου μετα του αυτου μετρου· ου γαρ βουλεται αυτων
σφοδρα καθαψασθαι. Και πανταχου δε ιδοι τις αν πως εκκαιεται των πιστων,
εκλεγων εκαστης επιστολης αυτου τα ρηματα. Ῥωμαιοις μεν γαρ φησιν, Ἐπιποθω δε
ιδειν υμας· και, Πολλακις προεθεμην ελθειν προς υμας· και, Ει πως ηδη ποτε
ευοδωθησομαι ελθειν προς υμας. Γαλαταις δε φησι, Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω·
Ἐφεσιοις παλιν, Τουτου χαριν καμπτω τα γονατα μου υπερ υμων. Φιλιππησιοις δε,
Τις γαρ μοι εστιν ελπις η χαρα η στεφανος καυχησεως; η ουχι και υμεις; και εν τηι
καρδιαι και εν τοις δεσμοις αυτους περιφερειν ελεγε· Κολασσαευσι δε, Θελω δε υμας
ειδεναι ηλικον αγωνα εχω υπερ υμων, και οσοι ουχ εωρακασι με εν σαρκι, ινα
παρακληθωσιν αι καρδιαι υμων· Θεσσαλονικευσι δε, Ὡς αν τροφος θαλπηι τα εαυτης
τεκνα, ουτως ιμειρομενοι υμων ευδο 61.492 κουμεν υμιν μεταδουναι ου μονον το
Ευαγγελιον, αλλα και τας εαυτων ψυχας· Τιμοθεωι δε, Μεμνημενος σου των
δακρυων, ινα χαρας πληρωθω· Τιτωι δε, Τωι αγαπητωι τεκνωι· και Φιλημονι ομοιως.
βʹ. Και Ἑβραιοις δε πολλα ετερα τοιαυτα γραφει, και ου παυεται παρακαλων, και
λεγων, Ἔτι μικρον οσον, ο ερχομενος ηξει, και ου χρονιει· καθαπερ παιδας
δυσχεραινοντας μητηρ. Ουτω και αυτοις, Ου στενοχωρεισθε εν ημιν, φησιν. Ου λεγει
δε μονον οτι φιλει, αλλ' οτι και φιλειται παρ' αυτων, ινα και ταυτηι μαλλον αυτους
επισπασηται. Καιτοι τοις μεν τουτο μαρτυρων φησιν, οτι Ἦλθε Τιτος απαγγελλων
ημιν την υμων επιποθησιν, τον υμων οδυρμον, τον υμων ζηλον· και Γαλαταις, Ει
δυνατον, τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε μοι· και Θεσσαλονικευσιν,
Ὁποιαν εισοδον εσχομεν προς υμας· και Τιμοθεωι δε, Μεμνημενος σου των δακρυων,
ινα χαρας πληρωθω. Και πανταχου δε των Ἐπιστολων ευροι τις αν αυτον τουτο
μαρτυρουντα τοις μαθηταις, και οτι εφιλησε και οτι φιλειται· ου μην ομοιως. Και
ενταυθα φησιν, Ει και περισσοτερως υμας αγαπων, ηττον αγαπωμαι. Ἀλλα τουτο μεν
προς τωι τελει, τεως δε σφοδροτερον, Ου στενοχωρεισθε εν ημιν, στενοχωρεισθε δε
εν τοις σπλαγχνοις υμων. Ὑμεις ενα δεχεσθε, φησιν, εγω δε πολιν ολοκληρον, και
δημον τοσουτον. Και ουκ ειπεν, Ου δεχεσθε ημας, αλλ' οτι Στενοχωρεισθε· το αυτο
μεν αινιττομενος, μετα φειδους δε, και του μη σφοδρα καθαψασθαι. Την δε αυτην
 
 

77
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντιμισθιαν, ως τεκνοις λεγω, πλατυνθητε και υμεις. Καιτοι ουκ εστιν ισον,
προτερον αγαπηθηναι, ειτα αγαπησαι. Καν γαρ το ισον τις εισενεγκηι μετρον,
ηλαττωται τωι δευτερος επανελθειν. Ἀλλ' ομως ουδεν ακριβολογουμαι, φησι, καν
παρ' εμου λαβοντες τας αρχας το αυτο μετρον επιδειξησθε, αγαπω και στεργω. Ειτα
ινα δειξηι, οτι και οφειλη το πραγμα ην, και οτι κολακειας εκτος τα ειρημενα, Ὡς
τεκνοις λεγω, φησι. Τι εστιν, Ὡς τεκνοις; Ουδεν μεγα αιτω, ει πατηρ ων βουλομαι
φιλεισθαι παρ' υμων. Και ορα συνεσιν και μετριοφροσυνην. Ου τιθησιν ενταυθα τους
κινδυνους τους υπερ αυτων και τους πονους και τους θανατους, καιτοι πολλα εχων
ειπειν· ουτως εστιν ατυφος· αλλα το φιλειν· και δια τουτο αξιοι φιλεισθαι, Ὅτι
πατηρ υμων εγενομην, φησιν, οτι σφοδρα υμων περικαιομαι· ο μαλιστα προσισταται
τωι φιλουμενωι πολλακις, οταν τις αυτωι τας ευεργεσιας προσφερηι· δοκει γαρ
ονειδιζειν. ∆ιο ου ποιει τουτο Παυλος, αλλ', Ὡς τεκνα πατερα αγαπησατε, φησιν· ο
της φυσεως μαλλον εστι, και οφειλομενον εκαστωι πατρι. Ειτα ινα μη δοξηι δι'
εαυτον ταυτα λεγειν, δεικνυσιν οτι δια το εκεινων κερδος και την παρ' αυτων
επισπαται φιλιαν· διο και επηγαγε, Μη γινεσθε ετεροζυγουντες απιστοις. Και 61.493
ουκ ειπε, Μη αναμιγνυσθε απιστοις, αλλα μαλλον αυτων καθαπτομενος ατε
αδικουντων το δικαιον, Μη εκκλινητε εαυτους, φησι. Τις γαρ μετοχη δικαιοσυνηι και
ανομιαι; Ἐνταυθα λοιπον συγκρισιν ποιειται ουχι της εαυτου αγαπης, και της
εκεινων των διαφθειροντων αυτους, αλλα της αυτων ευγενειας, και της εκεινων
ατιμιας· ουτω γαρ και σεμνοτερος ο λογος γεγονε, και αυτωι πρεπωδεστερος, και
μαλλον αυτους επεσπατο. Ὡς αν ει τις παιδι των γεγεννηκοτων υπερορωντι και
μιαροις εαυτον εκδιδοντι λεγοι, Τι ποιεις, ω παιδιον; του μεν πατρος καταφρονει,
προτιμαις δε τους μιαρους ανδρας, και μυριας γεμοντας κακιας; ουκ οισθα ποσον
αυτων βελτιων ει και σεμνοτερος; Ουτω γαρ μαλλον αυτον αφιστησι της εκεινων
συνουσιας, η ει τον πατερα θαυμαζοι. Ἂν μεν γαρ λεγηι, Ουκ οισθα ποσον εστιν ο
πατηρ σου βελτιων εκεινων; ουδεν τοσουτον εργασεται· αν δε τον πατερα αφεις,
αυτον αυτων προκρινηι, λεγων, Ουκ οισθα τις μεν συ, τινες δε εκεινοι; ουκ εννοεις
σου την ευγενειαν και την ελευθεριαν, και την ατιμιαν την εκεινων; τις γαρ
κοινωνια σοι κακεινοις τοις κλεπταις, τοις μοιχοις, τοις γοησι; ταχεως αυτον τοις
εγκωμιοις τοις αυτου πτερωσας, αποῤραγηναι εκεινων παρασκευασει. Τον μεν γαρ
προτερον ου σφοδρα δεξεται λογον, οτι κατηγορια αυτου εστιν η προτιμησις του
πατρος, οταν μη μονον πατερα φαινηται λυπων, αλλα και πατερα τοιουτον· ενταυθα
δε ουκετι ουδεν τοιουτον πεισεται. Ουδεις γαρ αν ελοιτο μη εγκωμιαζεσθαι· και δι'
αυτου δη, μετα των επαινων του ακουοντος, ο ελεγχος γινεται ευπαραδεκτος.
Χαλαται γαρ ο ακροατης, και φρονηματος πληρουται μεγαλου, και διαπτυει την
εκεινων συνουσιαν. Ου τουτο δε μονον αυτου εστι το θαυμαστον, οτι ουτω προηγαγε
την συγκρισιν, αλλ' οτι και ετερον τι μειζον επενοησε, και εκπληκτικωτερον·
πρωτον μεν κατ' ερωτησιν προαγαγων τον λογον, οπερ των σαφων και
ομολογουμενων εστιν· επειτα δε πλατυνων τηι πυκνοτητι και τωι πληθει των
ονοματων. Ου γαρ εν και δυο και τρια, αλλα πλειονα προς τουτοις αντι των
προσωπων τα ονοματα των πραγματων τιθησι, και ακραν ενταυθα αρετην, και
εσχατην εκει κακιαν υπογραφει· και πολυ το μεσον και απειρον δεικνυσιν, ως μηδε
δεηθηναι κατασκευης. Τις γαρ, φησι, μετοχη δικαιοσυνηι και ανομιαι; τις δε κοινωνια
φωτι προς σκοτος; τις δε συμφωνησις Χριστωι προς Βελιαρ; η τις μερις πιστωι μετα
απιστου; η τις συγκαταθεσις ναωι Θεου μετα ειδωλων; γʹ. Ειδες πως γυμνα τα
ονοματα τιθησι, και αρκουντα αυτωι προς αποτροπην; Ουδε γαρ ειπε, Παρανομιαι, ο
πλεον ην, ουδε ειπε, Τοις του φωτος, και τοις του σκοτους· αλλ' αυτα τα εναντια
τιθησι, τα απαραδεκτα των εναντιων, φως και σκοτος. Ουδε ειπε, Τοις του Χριστου
και τοις του διαβολου, αλλ' ο πολλωι πλεον αφειστηκει, Χριστωι και Βελιαρ· τηι
 
 

78
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἑβραικηι 61.494 φωνηι τον αποστατην καλεσας ουτως. Ἢ τις μερις πιστωι μετα
απιστου; Ἐνταυθα λοιπον, ινα μη δοξηι κακιας απλως κατηγοριαν, και αρετης
εγκωμιον διεξιεναι, μεμνηται και προσωπων αδιοριστως. Και ουκ ειπε κοινωνιαν,
αλλα τα επαθλα τεθεικε, μεριδα ειπων. Τις συγκαταθεσις ναωι Θεου μετα ειδωλων;
υμεις γαρ ναος Θεου εστε ζωντος. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ουτε ο βασιλευς υμων
εχει τι κοινον προς αυτον· (Τις γαρ συμφωνια Χριστωι προς Βελιαρ;) ουτε τα
πραγματα· Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος; Ουκουν ουδε υμας δει. Και πρωτον
τιθησι τον βασιλεα, και δευτερον αυτους, τουτωι μαλιστα αυτους αποσχιζων. Ειτα
ειπων, Ναωι Θεου μετα ειδωλων, και αποφηναμενος, οτι Ὑμεις γαρ ναος Θεου
ζωντος. αναγκαιως και την μαρτυριαν επαγει, δεικνυς οτι ου κολακεια το πραγμα
εστιν. Ὁ γαρ εγκωμιαζων, αν μη και αποδειξιν παρεχηται, δοκει κολακευειν. Τις ουν
η μαρτυρια; Ἐνοικησω γαρ εν αυτοις, φησι, και εμπεριπατησω. Ἐνοικησω εν ναοις,
και εμπεριπατησω· την πλειονα προς αυτους σχεσιν δηλων. Και εσονται μοι εις λαον,
και εγω εσομαι αυτοις εις Θεον. Τι, φησι; Θεον φερεις εν σεαυτωι, και προς εκεινους
τρεχεις; Θεον τον ουδεν εχοντα κοινον προς αυτους; και που ταυτα αξια συγγνωμης;
εννοησον τις εμπεριπατει σοι, τις ενοικει. ∆ιο εξελθετε εκ μεσου αυτων, και
αφορισθητε, και ακαθαρτου μη απτεσθε· καγω εισδεξομαι υμας, λεγει Κυριος. Και
ουκ ειπε, Μη πραττετε ακαθαρτα· αλλα πλειονα ακριβειαν ζητων, Μηδε απτεσθε,
φησι, μηδε εγγυς γινεσθε. Τι δε εστι μολυσμος σαρκος; Μοιχεια, πορνεια, ασελγεια
πασα. Τι δε ψυχης; Ἀκαθαρτοι λογισμοι ως το εμβλεψαι ακολαστοις οφθαλμοις,
μνησικακιαι, δολοι, και οσα τοιαυτα. Βουλεται τοινυν εκατερωθεν ειναι καθαρους.
Ειδες το επαθλον οσον; Το απαλλαγηναι των πονηρων, το ενωθηναι Θεωι. Ἄκουε και
των εξης· Και εσομαι υμιν εις πατερα, και υμεις εσεσθε μοι εις υιους και θυγατερας,
λεγει Κυριος. Ειδες ανωθεν την παρουσαν ευγενειαν τον προφητην
προαναφωνουντα, την δια της χαριτος αναγεννησιν; Ταυτας ουν εχοντες τας
επαγγελιας, αγαπητοι. Ποιας; Το ναους Θεου ειναι, το υιους και θυγατερας, το
ενοικον αυτον εχειν και εμπεριπατουντα, το λαον αυτου γινεσθαι, το τον Θεον
αυτον και πατερα κεκτησθαι. Καθαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυσμου σαρκος
και πνευματος. Μητε ακαθαρτων απτωμεθα· τουτο γαρ σαρκος μολυσμος· μητε των
την ψυχην μολυνοντων· ουτος γαρ πνευματος. Και ουκ αρκειται τουτωι μονον, αλλα
και επαγει, Ἐπιτελουντες αγιωσυνην εν φοβωι Θεου. Ου γαρ το μη ακαθαρτου
απτεσθαι ποιει καθαρον, αλλα και ετερου τινος ημιν δει ωστε γενεσθαι ημας αγιους,
σπουδης, προσοχης, ευλαβειας. Και καλως ειπε, Ἐν φοβωι Θεου. Ἔστι γαρ επιτελειν
σωφροσυνην, ουκ εν φοβωι Θεου, αλλα δια κενοδοξιαν. Μετα δε τουτου και ετερον
αινιττεται ειπων, Ἐν φοβωι Θεου, τον τροπον, καθ' ον αν ανυσθειη η αγιωσυνη. Ει
γαρ και τυραννικον η επιθυμια, αλλ', αν επιτειχισηις τον του Θεου φοβον, κατελυσας
την 61.495 αυτης μανιαν. Ἁγιωσυνην δε ενταυθα ουχι σωφροσυνην μονον λεγει,
αλλα την πασης αμαρτιας απαλλαγην· αγιος γαρ εστιν ο καθαρος. Καθαρος δε αν τις
γενοιτο, ουχι ει πορνειας απαλλαγειη μονον, αλλα και πλεονεξιας και βασκανιας και
απονοιας και κενοδοξιας· και μαλιστα κενοδοξιας, ην πανταχου μεν φυγειν δει,
πολλωι δε πλεον επι ελεημοσυνης· επει ουδ' αν ειη ελεημοσυνη, ει τουτο εχει το
νοσημα, αλλ' επιδειξις και ωμοτης. Ὅταν γαρ μη ελεων, αλλ' εκπομπευων ποιηις, ου
μονον ουκ εστιν ελεημοσυνη το τοιουτον, αλλα και υβρις· παρεδειγματισας γαρ τον
αδελφον. Ουκ αρα το διδοναι χρηματα, αλλα το ελεουντα διδοναι, ελεημοσυνη. Ἐπει
και οι εν τοις θεατροις διδοασι και παισι πεπορνευμενοις, και ετεροις τοις επι της
σκηνης, αλλ' ουκ ελεημοσυνη το τοιουτον· και αυτοι δε οι υβριζοντες εις το σωμα
των πορνευομενων γυναικων διδοασιν, αλλ' ου φιλανθρωπια τουτο, αλλα παροινια.
Τουτωι και ο κενοδοξος εοικε. Καθαπερ γαρ εκεινος υβριζων εις το σωμα της πορνης,
μισθον αυτηι διδωσι της υβρεως· ουτω και συ μισθον απαιτεις τον λαμβανοντα την
 
 

79
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υβριν, και το πονηραι δοξηι περιβαλειν και σαυτον κακεινον. Και μετα τουτων η
ζημια αφατος. Καθαπερ γαρ θηριον, και κυων μαινομενος επιπηδων, ουτως ημων
αρπαζει τα αγαθα το πονηρον τουτο νοσημα, και η απανθρωπια αυτη· και γαρ
απανθρωπια και ωμοτης το τοιουτον εστι· μαλλον δε και τουτου χαλεπωτερον. Ὁ
μεν γαρ ωμος ουκ αν δοιη τωι δεομενωι· συ δε τουτου πλεον ποιεις· τους
βουλομενους δουναι κωλυεις. Ὅταν γαρ εκπομπευηις την δοσιν, και την δοξαν
καθελεις του λαβοντος, και τον μελλοντα παρεχειν ανεχαιτισας, αν ραιθυμος ηι. Ουδε
γαρ δωσει λοιπον, ως ειληφοτι και ουχ ουτω δεομενωι, αλλα και καταγνωσεται
πολλακις, αν προσελθων αιτησηι μετα το λαβειν, και αναισχυντον ηγησεται. δʹ. Ποια
ουν ελεημοσυνη τουτο, οταν και σαυτον καταισχυνηις, και τον ειληφοτα, και τον
επιταξαντα διπλη, οτι τε αυτον θεατην εχων της ελεημοσυνης, επιζητεις τους των
συνδουλων οφθαλμους μετ' εκεινον, και οτι τον νομον τον ταυτα απαγορευοντα,
κειμενον υπ' αυτου, παραβαινεις; Ἐβουλομην και τοις αλλοις επεξελθειν, και
νηστειαι και ευχηι, και δειξαι οσα και εκει λυμαινεται η κενοδοξια· αλλ' ανεμνησθην,
οτι λογον τινα ουκ ηνυσα αναγκαιον, εν τηι προ ταυτης διαλεξει. Τις δε ο λογος ην;
Ἔλεγον οτι οι πενητες των πλουτουντων πλεονεκτουσιν εν τοις βιωτικοις, οτι περι
υγειας και ηδονης διελεγομην· και σαφως τουτο εδεικνυτο. Φερε ουν σημερον αυτο
δειξωμεν, οτι ουκ εν τοις βιωτικοις μονον, αλλα και εν τοις ανωτερω παρα τουτοις
το πλεον εστι. Τι γαρ εις βασιλειαν εισαγει, πλουτος η πενια; Ἀκουσωμεν αυτου του
των ουρανων ∆εσποτου λεγοντος, περι μεν εκεινων, οτι Ευκοπωτερον καμηλον
εισελθειν δια τρυπηματος ραφιδος, η πλουσιον εις την βασιλειαν των ουρανων· περι
δε πενητων τουναντιον. Ει γαρ 61.496 θελεις τελειος ειναι, πωλησον σου τα
υπαρχοντα. και δος πτωχοις, και δευρο, ακολουθει μοι, και εξεις θησαυρον εν
ουρανοις. Ει δε βουλεσθε, εκατερωθεν ιδωμεν το ειρημενον. Στενη, και τεθλιμμενη η
οδος, φησιν, η απαγουσα εις την ζωην. Τις ουν βαδιζει την στενην, ο εν τρυφηι, η ο εν
πτωχειαι; ο μονος, η ο μυρια βασταζων φορτια; ο χαυνος και διαλελυμενος, η ο
φροντιζων και μεμεριμνημενος; Ἀλλα τις χρεια των λογισμων, δεον επ' αυτα τα
προσωπα ελθειν; Πενης ο Λαζαρος ην, και σφοδρα πενης· πλουσιος δε ο παρατρεχων
εν τωι πυλωνι κειμενον τουτον· τις ουν εισηλθεν εις την βασιλειαν, και τοις κολποις
ενετρυφα του Ἀβρααμ; τις δε απετηγανιζετο, και ουδε σταγονος ην κυριος; Ἀλλα και
πενητες απολουνται πολλοι, φησι, και πλουσιοι των αποῤρητων εκεινων
απολαυσονται αγαθων. Τουναντιον μεν ουν εστιν ιδειν, πλουσιους μεν ολιγους, των
δε πενητων πολλωι πλειους σωζομενους. Σκοπει δε ακριβως εξεταζων τα του
πλουτου κωλυματα, και τα της πενιας ελαττωματα· μαλλον δε ουτε του πλουτου
ουτε της πενιας, αλλ' εκατερα των κεκτημενων εστι· πλην αλλα ποιον ευκολωτερον
οπλον ιδωμεν. Τι ουν η πενια ελαττωμα εχειν δοκει; Ψευδος. Τι δε ο πλουτος;
Ὑπερηφανιαν, την μητερα των κακων, η και τον διαβολον εποιησεν ειναι διαβολον,
ουκ οντα τοιουτον εμπροσθεν. Παλιν, ριζα παντων των κακων η φιλαργυρια· τις ουν
εστηκε της ριζης ταυτης πλησιον, ο πλουσιος, η ο πενης; ουκ ευδηλον οτι ο
πλουσιος; Ὅσωι γαρ αν τις πλειονα περιβαληται, τοσουτωι πλειονων εραι. Κενοδοξια
παλιν τα μυρια λυμαινεται κατορθωματα· αλλα και ταυτης παλιν εγγυς ο πλουτων
εσκηνωται. Τα δε του πενητος, φησιν, ου τιθεις, την θλιψιν, την στενοχωριαν; Ἀλλα
τουτο και του πλουτουντος κοινον, και τουτου μαλλον η του πενητος· ωστε α μεν
της πενιας δοκει ειναι κακα, κοινα εκατερων εστιν, α δε του πλουτου, μονα εκεινου.
Τι δε, φησιν, οταν δια την των αναγκαιων αποριαν πολλα δεινα ο πενης εργαζηται;
Ἀλλ' ουδεις πενης, ουδεις τοσαυτα εργαζεται δεινα δι' ενδειαν, οσα οι πλουτουντες
δια το πλειονα περιβαλλεσθαι, και τα ενδον μη απολλυναι. Ου γαρ ουτω πενης
εφιεται των αναγκαιων, ως των περιττων ο πλουτων· ουδ' αυ τοσαυτην ισχυν εχει
προς το χρησασθαι τηι πονηριαι, οσην δυναμιν ουτος. Ει τοινυν και βουλεται μαλλον
 
 

80
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και δυναται, ευδηλον οτι μαλλον και πλειονα εργασεται. Ουδε γαρ ουτω δεδοικεν ο
πενης υπερ λιμου, ως ο πλουσιος υπερ της απωλειας των οντων τρεμει και αγχεται,
και υπερ του μηδεπω τα παντων λαβειν. Ὅταν ουν και κενοδοξιας εστηκηι πλησιον
και υπερηφανιας και φιλαργυριας της ριζης των κακων απαντων· ποιαν εξει
σωτηριας ελπιδα, αν μη πολλην επιδειξηται φιλοσοφιαν, πως δε βαδιειται την
στενην οδον; Μη τοινυν τας των πολλων δοξας περιφερωμεν, αλλα τα πραγματα
εξεταζωμεν. Πως γαρ ουκ ατοπον υπερ μεν χρηματων μη ετεροις πιστευειν, αλλ'
αριθμωι και ψηφωι τουτο επιτρεπειν· υπερ δε πραγματων ψηφιζομενους, απλως ταις
ετερων παρασυρεσθαι δοξαις, και ταυτα ακριβη ζυγον απαντων εχον 61.497 τας και
γνωμονα και κανονα, των θειων νομων την αποφασιν; ∆ιο παρακαλω και δεομαι
παντων υμων, αφεντες τι τωι δεινι και τωι δεινι δοκει περι τουτων, παρα των
Γραφων ταυτα απαντα πυνθανεσθε, και τον αληθη πλουτον μαθοντες, τουτον
διωκωμεν, ινα 61.498 και των αιωνιων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας
ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ.
Χωρησατε ημας· ουδενα ηδικησαμεν, ουδενα εφθειραμεν, ουδενα
επλεονεκτησαμεν. Ου προς κατακρισιν λεγω· προειρηκα γαρ, ως και
προειπον, οτι εν ταις καρδιαις ημων εστε εις το συναποθανειν και συζηιν.
αʹ. Παλιν τον περι αγαπης κινει λογον, συστελλων το τραχυ της επιτιμησεως.
Ἐπειδη γαρ ηλεγξε και επεπληξεν, ως φιλουμενοις μεν, ουχ ομοιως δε φιλουσιν,
αλλ' αποῤρηγνυμενοις της αγαπης της αυτου και ετεροις φθοροις αναμιγνυμενοις,
παλιν λεαινει το σφοδρον της επιτιμησεως λεγων, Χωρησατε ημας, τουτεστι,
Φιλησατε ημας, και χαριν αιτει λαβειν ανεπαχθη, και τοις παρεχουσι προς των
λαμβανοντων λυσιτελη. Και ουκ ειπε, Φιλησατε, αλλ' ελεεινοτερον, Χωρησατε. Τις
ημας απηλασε, φησι; τις εξεβαλε της διανοιας της υμετερας; ποθεν στενοχωρουμεθα
εν υμιν; Ἐπειδη γαρ ειπεν ανωτερω, Στενοχωρεισθε εν τοις σπλαγχνοις υμων·
ενταυθα αυτο σαφεστερον δηλων ελεγε, Χωρησατε ημας, και ταυτηι παλιν αυτους
εφελκομενος. Ουδεν γαρ ουτω ποιει φιλιαν, ως το μαθειν τον φιλουμενον οτι
σφοδρα αυτου εφιεται της αγαπης ο φιλων. Ουδενα ηδικησαμεν. Ὅρα πως παλιν ου
τιθησι τας ευεργεσιας, αλλα και ανεπαχθεστερον και πληκτικωτερον ετερως τον
λογον ποιει. Ἅμα δε και αινιττεται τους ψευδαποστολους, Ουδενα ηδικησαμεν,
λεγων, ουδενα εφθειραμεν, ουδενα επλεονεκτησαμεν. Τι εστιν, Ἐφθειραμεν;
Τουτεστιν, ουδενα ηπατησαμεν· ωσπερ και αλλαχου λεγει, Μηποτε, ως ο οφις Ευαν
ηπατησεν, ουτω φθαρηι τα νοηματα υμων. Ουδενα επλεονεκτησαμεν· ουχ
ηρπασαμεν, ουκ επενοησαμεν. Και ου λεγει τεως, Τα και τα ωφελησαμεν, αλλ'
εντρεπτικωτερον ποιων τον λογον, Ουκ ηδικησαμεν, φησι· μονονουχι λεγων, οτι Ει
και μηδεν ημεν ευεργετηκοτες, ουδε ουτως ημας αποστρεφεσθαι εδει· ουδε γαρ ου
μικρον, ου μεγα εχετε ημιν εγκαλειν. Ειτα επειδη ᾔσθετο της βαρυτητος,
επιδιορθουται παλιν. Και ουτε εσιγησε καθαπαξ· ου γαρ αν διανεστησεν· ουτε
αδιορθωτον ειασε το τραχυ του λογου· η γαρ αν πλεον επληξε. Και τι φησιν; Ου προς
κατακρισιν λεγω. Ποθεν δηλον; Προειρηκα γαρ, φησιν, οτι εν ταις καρδιαις ημων
εστε εις το συναποθανειν και συζηιν. Μεγιστη φιλια αυτη, οταν και
καταφρονουμενος, και συναποθανειν αυτοις και συζηιν αιρηται. Ουδε γαρ απλως
εστε εν ταις καρδιαις ημων, αλλ' 61.498 ουτω, φησιν, ως ειπον. Ἔνι γαρ και φιλειν,
 
 

81
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και κινδυνους φευγειν· αλλ' ουχ ημεις ουτω. Και ορα κανταυθα συνεσιν αφατον. Ου
γαρ τα γεγενημενα υπερ αυτων ειπεν, ινα μη δοξηι παλιν ονειδιζειν, αλλ' υπερ των
μελλοντων επαγγελλεται. Ἂν γαρ συμβηι, φησιν, επενεχθηναι κινδυνον, παντα
ετοιμος υπερ υμων παθειν, και ουτε θανατος, ουτε ζωη μοι τι καθ' εαυτο φαινεται·
αλλ' ενθα αν ητε υμεις, τουτο εμοι προτιμοτερον, και θανατος ζωης, και ζωη
θανατου. Ἀλλα το μεν αποθανειν δηλον οτι φιλιας, το δε ζηιν τις ουκ αν ελοιτο και
των μη φιλων; Τινος ουν ενεκεν ως μεγα αυτο τιθησι; Ὅτι και σφοδρα μεγα εστι.
Πολλοι μεν γαρ κακως πραττουσι συναλγουσι τοις φιλοις, ευδοκιμουσι δε ουκετι
συνηδονται, αλλα και φθονουσιν· αλλ' ουχ ημεις, αλλ' αν τε εν συμφοραις ητε, ου
φοβουμεθα κοινωνησαι της δυσημεριας υμιν· αν τε καλως πραττητε, ου βαλλομεθα
τωι φθονωι. Ειτα επειδη συνεχως ταυτα εστρεφε λεγων, Ου στενοχωρεισθε εν ημιν,
και, Στενοχωρεισθε εν τοις σπλαγχνοις υμων, και, Χωρησατε ημας, και, Πλατυνθητε
και υμεις, και, Ουδενα ηδικησαμεν, και εδοκει παντα ταυτα αυτων ειναι καταγνωσις·
ορα πως και ετερως το βαρυ τουτο παραμυθειται λεγων, Πολλη μοι παῤρησια προς
υμας. ∆ια τουτο τοιαυτα τολμω, φησιν, ου προς κατακρισιν λεγων, αλλα δια την
πολλην παῤρησιαν· ο και ανωτερω δηλων ελεγε, Πολλη μοι καυχησις υπερ υμων.
Μη γαρ δη νομισητε, φησιν, οτι επειδη ταυτα λεγω, ως κατεγνωκως υμων καθαπαξ
λεγω· σφοδρα γαρ εφ' υμιν καλλωπιζομαι και καυχωμαι· αλλα και κηδομενος, και
βουλομενος επιδουναι μειζονως υμας προς αρετην· ο και τοις Ἑβραιοις μετα πολλην
επιτιμησιν ελεγε· Πεπεισμεθα δε περι υμων τα κρειττονα, και εχομενα σωτηριας, ει
και ουτω λαλουμεν. Ἐπιθυμουμεν δε εκαστον υμων την αυτην ενδεικνυσθαι
σπουδην, εις την πληροφοριαν της ελπιδος αχρι τελους. Ουτω δη και ενταυθα,
Πολλη μοι καυχησις υπερ υμων. Προς ετερους καυχωμεθα, φησιν, υπερ υμων. Ειδες
πως παρεμυθησατο γνησιως; Και ουχ απλως καυχωμαι, φησιν, αλλα και σφοδρα.
Ἐπηγαγε γουν λεγων, οτι Πεπληρωμαι τηι παρακλησει. Ποιαι παρακλησει; Τηι παρ'
υμων, οτι διορθωθεντες, δια των εργων παρεκαλεσατε με. Τουτο φιλουντος εστι, και
εγκαλειν υπερ του μη φιλεισθαι και δεδοικεναι μη, περα του μετρου εγκαλεσας,
λυπησηι. ∆ια τουτο φησι, 61.499 Πεπληρωμαι τηι παρακλησει, υπερπερισσευομαι τηι
χαραι. βʹ. Ἀλλα ταυτα δοκει, φησιν, εναντια ειναι τοις πρωτοις. Ἀλλ' ουκ εστιν, αλλα
και σφοδρα συμβαινοντα. Ταυτα γαρ εκεινα ευπαραδεκτα ποιει, και ο δια τουτων
επαινος την απο των ελεγχων εκεινων ωφελειαν γνησιωτεραν εργαζεται,
υποκλεπτων αυτων το οδυνηρον. ∆ιο και σφοδρα γνησιως κεχρηται τοις ρημασι
τουτοις, και φιλοτιμως. Ουδε γαρ ειπε, Πεπληρωμαι τηι χαραι, αλλα, Περισσευομαι·
μαλλον δε, ουδε περισσευομαι, αλλα, Ὑπερπερισσευομαι, καντευθεν παλιν δεικνυς
τον ποθον, οτι καν ουτω φιληται, ως χαιρειν και αγαλλεσθαι, ουδεπω ηγειται
φιλεισθαι, ως φιλεισθαι χρη, ουδε το παν ειληφεναι· ουτως ακορεστος τωι σφοδρα
φιλειν αυτους ην. Το γαρ παρα των ερωμενων οπωσουν φιλεισθαι, πολλην φερει
την χαραν δια το σφοδρα αυτους φιλειν. Ὥστε τουτο παλιν της αυτου αγαπης
σημειον ην. Και επι μεν της παρακλησεως φησι, Πεπληρωμαι· απελαβον οπερ
ωφειλετο μοι· επι δε της χαρας, Ὑπερπερισσευομαι· τουτεστιν, Ἠθυμησα προς υμας,
αλλ' απελογησασθε αρκουντως, και παρεμυθησασθε· ουδε γαρ μονον ανειλετε μοι
την υποθεσιν της λυπης, αλλα και χαραν εποιησατε πλειονα. Ειτα δηλων αυτης το
μεγεθος, ου τουτωι μονον δεικνυσιν αυτο, τωι ειπειν, οτι Ὑπερπερισσευομαι τηι χαραι,
αλλα και τωι επαγαγειν, Ἐπι πασηι τηι θλιψει ημων. Τοσαυτη γαρ ην η δι' υμας ημιν
ηδονη γενομενη, ως μηδε τοσαυτηι αμαυρωθηναι θλιψει, αλλα τηι περιουσιαι του
οικειου μεγεθους περιγενεσθαι των καταλαβοντων ημας λυπηρων, και μη αφειναι
αισθησιν ημας αυτων λαβειν. Και γαρ ελθοντων ημων εις Μακεδονιαν, ουδεμιαν
εσχηκεν ανεσιν η σαρξ ημων. Ἐπειδη γαρ ειπε, Τηι θλιψει, λεγει και ποταπηι θλιψει,
και επαιρει ταυτην τωι λογωι, ινα δειξηι μεγαλην ουσαν την εκ τουτων παραμυθιαν
 
 

82
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και χαραν, ει γε τοσαυτην απεκρουσατο οδυνην. Ἀλλ' εν παντι θλιβομενοι. Πως εν
παντι; Ἔξωθεν μαχαι, παρα των απιστων· Ἔσωθεν φοβοι, δια τους ασθενεις των
πιστων, μη παρασυρωσιν. Ουδε γαρ παρα Κορινθιοις μονον τοιαυτα συνεβαινεν,
αλλα και αλλαχου. Ἀλλ' ο παρακαλων τους ταπεινους, παρεκαλεσεν ημας επι τηι
παρουσιαι Τιτου. Ἐπειδη γαρ μεγαλα αυτοις εμαρτυρησεν ειπων, ινα μη δοξηι
κολακευειν, μαρτυρα παραγει Τιτον τον αδελφον, ος παρ' αυτων αφικετο προς τον
Παυλον μετα την προτεραν επιστολην διηγουμενος αυτωι τα της αυτων διορθωσεως.
Συ δε μοι σκοπει πως πανταχου μεγα τιθεται την παρουσιαν Τιτου. Και γαρ
εμπροσθεν φησιν, Ἐλθων δε εις την Τρωαδα εις το ευαγγελιον, ουκ εσχηκα ανεσιν
τωι πνευματι μου, τωι μη ευρειν με Τιτον τον αδελφον μου· και ενταυθα παλιν, Ἐπι
τηι παρουσιαι Τιτου παρεκληθημεν, φησι. Και γαρ βουλεται αξιοπιστον αυτοις
καταστησαι τον ανδρα, και φιλον σφοδρα ποιησαι. Και ορα πως αμφοτερα
κατασκευαζει. Τωι μεν γαρ ειπειν, Ουκ εσχηκα ανεσιν τωι πνευματι μου, το μεγεθος
αυτου δεικνυσι της αρετης· τωι δε ειπειν, 61.500 οτι Ἐπι τηι θλιψει ημων η παρουσια
αυτου ηρκεσεν εις παραμυθιαν, ου μονον δε εν τηι παρουσιαι αυτου, αλλα και τηι
παρακλησει, ηι παρεκληθη εφ' υμιν, οικειοι τοις Κορινθιοις τον ανδρα. Ουδεν γαρ
ουτω φιλιας ποιει και συγκροτει, ως το δεξιον τι και υγιες περι τινος ειπειν· ο και
Τιτωι μαρτυρει λεγων, οτι Παραγενομενος επτερωσεν ημας υπο της ηδονης· τοιαυτα
περι υμων απηγγειλε. ∆ια τουτο η παρουσια αυτου ηυφρανεν ημας. Ου γαρ μονον εν
τηι παρουσιαι αυτου ησθημεν, αλλα και επι τηι παρακλησει, ηι παρεκληθη εφ' υμιν. Και
πως παρεκληθη; ∆ια της αρετης υμων, δια των κατορθωματων· διο και επαγει,
Ἀναγγελλων ημιν την υμων επιποθησιν, τον υμων οδυρμον, τον υμων ζηλον υπερ
εμου. Ταυτα αυτον ηυφρανε, φησι, ταυτα παρεκαλεσεν. Ειδες πως και αυτον
δεικνυσιν αυτων σφοδρον εραστην, ει γε την εκεινων ευδοκιμησιν οικειαν
παρακλησιν ειναι ηγειται, και ως επ' οικειοις αγαθοις ελθων εκαυχατο παρα Παυλωι;
Και ορα πως αυτα θερμως απαγγελλει· Την υμων επιποθησιν, τον υμων οδυρμον,
τον υμων ζηλον. Εικος γαρ αυτους πενθειν και αλγειν, τι ουτως εδυσχερανεν ο
μακαριος Παυλος, τι τοσουτον απεστη χρονον. ∆ιο ουδε απλως ειπε δακρυα, αλλ'
Ὀδυρμον, ουδε επιθυμιαν, αλλ' Ἐπιποθησιν, ουδε οργην, αλλα Ζηλον, και ζηλον
παλιν τον υπερ αυτου, τον εκ του πεπορνευκοτος, τον εκ των κατηγορουντων.
Ἐπυρωθητε γαρ, φησι, και εξεκαητε δεξαμενοι μου τα γραμματα. ∆ια ταυτα
περισσευει τηι χαραι, δια ταυτα πεπληρωται τηι παρακλησει, οτι αυτων καθηψατο.
Ἐμοι δε δοκει ταυτα ου προς παραμυθιαν των εμπροσθεν ειρησθαι μονον, αλλα και
εις προτροπην των κατωρθωκοτων αυτα. Και γαρ ει και τοις εμπροσθεν εγκλημασιν
ειναι τινας υπευθυνους ηγουμαι, και των επαινων τουτων αναξιους· αλλ' ομως
αυτους ου διαιρει, αλλα κοινα τιθησι και τα εγκωμια και τα εγκληματα, διδους τωι
συνειδοτι των ακουοντων επιλεξασθαι τα οικεια. Ουτω γαρ κακεινα ανεπαχθη
εγινετο, και ταυτα εις ζηλον ηγε πολυν. γʹ. Ουτω και νυν χρη τους εγκαλουμενους
διακεισθαι, θρηνειν και οδυρεσθαι, ουτω τους διδασκαλους ποθειν, ουτω μαλλον
πατερων επιζητειν. ∆ι' εκεινων μεν γαρ το ζηιν, δια δε τουτων το καλως ζηιν γινεται.
Ουτω χρη φερειν επιτιμησεις πατερων, ουτω τοις προηγουμενοις χρεων συναλγειν
επι τους αμαρτανοντας. Ου γαρ εν αυτοις κειται το παν, αλλα και εν υμιν. Καν γαρ
ιδηι ο ημαρτηκως, οτι επετιμηθη μεν παρα του πατρος, εκολακευθη δε παρα των
αδελφων, ραιθυμοτερος γινεται. Ἀλλ' οταν ο πατηρ επιτιμησηι, συνοργισθητι και συ,
ειτε ως αδελφου κηδομενος, ειτε ως πατρι συναγανακτων· μονον επιδειξαι πολλην
την σπουδην, και πενθησον, μη οτι επετιμηθη, αλλ' οτι ημαρτεν. Ἂν δε οικοδομησω
μεν εγω, καταλυσηις δε συ, τι ωφελησαμεν πλεον η κοπους; Μαλλον δε ου μεχρι
τουτου σοι τα της ζημιας, αλλα και κολασιν αγεις επι σαυτον. Ὁ γαρ κωλυων το
τραυμα θεραπευθηναι, του πεποιηκοτος αυτο ουκ ελαττονα εχει κολασιν, αλλα και
 
 

83
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μειζονα. Ου γαρ εστιν ισον πληξαι, και το πληγεν κωλυσαι θεραπευθη 61.501 ναι·
τουτο μεν γαρ θανατον τικτει παντως, εκεινο δε ου παντως. Ταυτα δε μοι ειρηται
προς υμας, ινα συνοργιζησθε τοις αρχουσιν, εφ' οις δικαιως αγανακτουσιν, ιν', οταν
ιδητε τινα επιτιμωμενον, παντες αποστρεφησθε μειζονως η ο διδασκαλος. Ὑμας
φοβεισθω μαλλον, η τους αρχοντας ο πεπλημμεληκως. Ἂν μεν γαρ τον διδασκαλον
φοβηθηι μονον, ταχεως αμαρτησεται· αν δε τοσουτους οφθαλμους περιστελληται,
τοσαυτα στοματα, εν πλειονι εσται ασφαλειαι. Ὥσπερ γαρ, ει μη ταυτα ποιουμεν, την
εσχατην δωσομεν δικην· ουτως, ει ταυτα εργαζομεθα, του κερδους του επι τηι
διορθωσει κοινωνησομεν. Ουτω τοινυν ποιωμεν· καν ειποι τις, οτι Φιλανθρωπευσαι
τον αδελφον, τουτο πρεπει Χριστιανοις· μανθανετω, οτι ο οργιζομενος
φιλανθρωπευεται, ουκ εκεινος ο προ του καιρου καλων αυτον, και μηδε αφιεις
αισθησιν λαβειν του πλημμεληματος. Τις γαρ, ειπε μοι, τον πυρεταινοντα και
φρενιτιδι κατεχομενον ελεει, ο κατακλινων επι της ευνης, και δεσμων, και σιτων
και ποτων των ου προσηκοντων απαγων, η ο διδους ακρατου εμφορηθηναι, και εν
εξουσιαι κελευων ειναι, και παντα ποιειν απερ τον υγιαινοντα δει; ουχι ουτος μεν και
επιτριβει το νοσημα, ο δοκων φιλανθρωπευεσθαι, εκεινος δε διορθουται; Ουτω δη
και ενταυθα ψηφιζομεθα. Και γαρ φιλανθρωπιας εστι το μη πανταχου χαριζεσθαι
τοις καμνουσι, μηδε κολακευειν τας ατοπους αυτων επιθυμιας. Ουδεις ουτως εφιλει
τον πορνευσαντα παρα Κορινθιοις, ως Παυλος, ο κελευων αυτον παραδουναι τωι
Σαταναι· ουδεις ουτως αυτον εμισει, ως οι συγκροτουντες και θεραπευοντες· και το
περας εδειξεν. Ἐκεινοι μεν γαρ αυτον και εφυσησαν, και την φλεγμονην μειζονα
ειργασαντο· ουτος δε και κατεστελλε, και ουκ απ 61.502 εστη, εως προς καθαραν
υγιειαν ηγαγε· και οι μεν τωι οντι κακωι προσετιθεσαν, ουτος δε και το εξ αρχης
γενομενον ανεσπασε. Τουτους και ημεις μαθωμεν της φιλανθρωπιας τους νομους.
Και γαρ ιππον αν ιδηις κατα κρημνων φερομενον, χαλινον εμβαλλεις, και
αναχαιτιζεις μετα σφοδροτητος, και μαστιζεις πολλακις· καιτοι γε τουτο κολασις
εστιν, αλλ' η κολασις αυτη σωτηριας μητηρ εστιν. Ουτω και επι των αμαρτανοντων
ποιησον· δησον τον πλημμελησαντα, εως αν εξιλεωσηι τον Θεον· μη αφηις
λελυμενον, ινα μη πλεον δεθηι τηι του Θεου οργηι. Ἂν εγω δησω, ο Θεος ουκετι
δεσμει· αν δε εγω μη δησω, τα αῤρηκτα αυτον μενει δεσμα. Ει γαρ εαυτους
εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα. Μη δη ωμοτητος ειναι νομιζε το τοιουτον και
απανθρωπιας, αλλα της ακρας ημεροτητος, και της αριστης ιατρειας, και πολλης της
κηδεμονιας. Ἀλλ' ικανον εδοσαν χρονον τιμωριαν, φησι. Ποσον; ειπε μοι· ενιαυτον,
και ετη δυο και τρια; Ἀλλ' ου τουτο ζητω χρονου πληθος, αλλα ψυχης διορθωσιν.
Τουτο τοινυν επιδειξον, ει κατενυγησαν, ει μετεβαλοντο, και το παν γεγονεν· ως, αν
μη τουτο ηι, ουδεν οφελος του χρονου. Ουδε γαρ ει πολλακις επεδεθη το τραυμα
ζητουμεν, αλλ' ει ωνησε τι ο δεσμος. Ει μεν ουν ωφελησε και εν χρονωι βραχει,
μηκετι προσκεισθω· ει δε μηδεν ωνησε, και μετα δεκα ενιαυτους ετι προσκεισθω· και
ορος ουτος εστω λυσεως, του δεδεμενου το κερδος. Ἂν ουτω και ημων αυτων και
των λοιπων επιμελωμεθα, και μη προς ανθρωπων βλεπωμεν δοξαν και αισχυνην,
αλλα την εκει κολασιν και το ονειδος εννοουντες, και προ παντων το τον Θεον
παροξυνεσθαι, σφοδρα της μετανοιας επιτιθωμεν τα φαρμακα· και επι την καθαραν
ηξομεν υγιειαν ταχεως, και των μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ.
 
 

84
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὥστε ει και ελυπησα υμας εν τηι επιστοληι, ου μεταμελομαι, ει και
μετεμελομην.
αʹ. Ἀπολογειται λοιπον υπερ της επιστολης, οτε ακινδυνον ην αυτους
θεραπευειν, της αμαρτιας διορθωθεισης, και δεικνυσι του πραγματος την ωφελειαν.
Ἐποιησε μεν γαρ αυτο και εμπροσθεν, ειπων, Ἐκ γαρ πολλης θλιψεως και συνοχης
καρδιας εγραψα υμιν, ουχ ινα λυπηθητε, αλλα την αγαπην ινα γνωτε, ην εχω
περισσοτερως εις υμας. Ποιει δε αυτο και νυν, δια πλειονων ουτως αυτο
κατασκευαζων. Και ουκ ειπε, Προτερον μεν μετεμελομην, νυν δε ου μεταμελομαι·
αλλα πως; Ου μεταμελομαι νυν, ει και μετεμελομην. Ει και τοιαυτα ην, φησι, τα
γεγραμμενα παρ' εμου, ως υπερβαινειν το μετριον της επιτιμησεως, και ποιησαι με
μεταμελη 61.502.40 θηναι· αλλα το πολυ κερδος το εξ αυτων ουκ εαι με
μεταμεληθηναι. Ταυτα δε ελεγεν, ουχ ως αμετρως επιτιμησας, αλλα τα εγκωμια
αυτων αυξων. Τοσαυτην γαρ επεδειξασθε την διορθωσιν, φησιν, ως, ει και ετυχον
σφοδροτερον πληξας ουτως, ως και καταγνωναι εμαυτου, επαινειν με νυν εμαυτον
απο του τελους. Καθαπερ γαρ επι των παιδιων, οταν δεξηται θεραπειαν λυπουσαν,
οιονει τομην, η καυσιν, η πικρον φαρμακον, αδεως αυτα λοιπον κολακευομεν· ουτω
και ο Παυλος ποιει. Βλεπω γαρ, οτι η επιστολη εκεινη, ει και προς ωραν, ελυπησεν
υμας. Νυν χαιρω, ουχ οτι ελυπηθητε, αλλ' οτι ελυπηθητε εις μετανοιαν. Ειπων, οτι
Ου μεταμελομαι, λεγει και την αιτιαν, το χρησιμον τιθεις το απο των γραμματων,
και συνετως απολογουμενος, 61.503 και λεγων, Ει και προς ωραν. Το μεν γαρ
λυπηρον βραχυ, το δε ωφελιμον διηνεκες. Και το μεν ακολουθον ην ειπειν, Ει και
προς ωραν ελυπησεν υμας, αλλα δια παντος ηυφρανεν υμας, και ωφελησεν. Ἀλλ' ου
λεγει τουτο· αλλα πριν η το κερδος ειπειν, μεταβαινει παλιν επι τα εγκωμια αυτων,
και την αποδειξιν της εαυτου κηδεμονιας λεγων, Νυν χαιρω, ουχ οτι ελυπηθητε· τι
γαρ μοι κερδος απο του λυπηθηναι υμας; αλλ' οτι ελυπηθητε εις μετανοιαν· οτι εσχε
τι κερδος η λυπη. Ἐπει και πατηρ οταν ιδηι παιδα τεμνομενον, ουχ οτι οδυναται
χαιρει, αλλ' οτι διορθουται· ουτω και ουτος. Ὅρα δε πως απο των πραγματων επ'
αυτους μεταφερει το παν κατορθωμα, και το λυπηρον τηι επιστοληι λογιζεται, Ὅτι
προς ωραν ελυπησεν υμας, λεγων, το δε εξ αυτης χρησιμον ειναι αυτων κατορθωμα
φησιν. Ου γαρ ειπεν, Ὅτι διωρθωσεν υμας η επιστολη, ει και ουτως ειχεν, αλλ' Ὅτι
ελυπηθητε εις μετανοιαν. Ἐλυπηθητε γαρ κατα Θεον, ινα εν μηδενι εξ ημων
ζημιωθητε. Ειδες συνεσιν αφατον. Ει γαρ μη τουτο εποιησαμεν, φησιν, εζημιωσαμεν
αν υμας. Και το μεν κατορθωμα αυτων φησιν ειναι, την δε ζημιαν αυτου, ειπερ
εσιωπησεν. Ει γαρ μελλουσιν εξ επιπληξεως διορθουσθαι, ει μη επεπληξαμεν,
εζημιωσαμεν αν υμας· και ουχι παρ' υμας μονον, αλλα και παρ' ημας αν η βλαβη
γεγονε. Καθαπερ γαρ ο μη διδους τωι εμπορωι τα προς την ναυτιλιαν, αυτος εστιν ο
την ζημιαν ποιων· ουτω και ημεις, ει μη παρεσχομεν υμιν τας αφορμας της
μετανοιας, εζημιωσαμεν αν υμας. Ὁραις οτι το μη επιτιμαιν τοις αμαρτανουσι, ζημια
εστι και τωι διδασκαλωι και τωι μαθητηι; Ἡ γαρ κατα Θεον λυπη μετανοιαν εις
σωτηριαν αμεταμελητον κατεργαζεται. ∆ια τουτο, φησιν, ει και μετεμελομην, πριν η
τον καρπον ιδειν και το κερδος οσον, ου μεταμελομαι νυν. Τοιουτον γαρ η κατα
Θεον λυπη. Και λοιπον περι αυτης φιλοσοφει, δεικνυς οτι ου πανταχου χαλεπον
λυπη, αλλ' οταν κατα κοσμον γινηται. Τι δε εστι, κατα κοσμον; Ἐαν λυπηθηις δια
χρηματα, δια δοξαν, δια τον απελθοντα, παντα εκεινα κατα κοσμον. ∆ιο και θανατον
ποιει. Ὁ γαρ δια δοξαν λυπουμενος, φθονει, και αναγκαζεται πολλακις απολεσθαι·
οιαν και ο Καιν ελυπηθη λυπην, οιαν ο Ἡσαυ. Την ουν κατα κοσμον λυπην λεγει
ταυτην την επι βλαβηι των λυπουμενων. Και γαρ εις αμαρτιας μονον η λυπη
 
 

85
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρησιμον· και τουτο δηλον εντευθεν. Ὁ λυπουμενος υπερ χρηματων απωλειας, την
ζημιαν ου λυει· ο λυπουμενος υπερ τετελευτηκοτος, τον κειμενον ουκ ανιστησιν· ο
λυπουμενος επι νοσωι, ου μονον ου διορθουται, αλλα και επιτριβει το νοσημα· ο
λυπουμενος εφ' αμαρτιαις, ουτος μονος ανυει τι πλεον απο της λυπης· δαπαναι γαρ
και αφανιζει τας αμαρτιας. Ἐπειδη γαρ προς τουτο κατεσκευασται το φαρμακον,
ενταυθα ισχυει μονον και την ωφελειαν επιδεικνυται, επι δε των αλλων και
βλαπτει. βʹ. Και μην ο Καιν, φησι, δια το μη παρα τωι Θεωι ευδοκιμειν, ελυπειτο. Ου
δια τουτο, αλλ' επειδη τον αδελφον ειδε λαμποντα· επει, ει δια τουτο ηλγει, 61.504
ζηλουν εδει, και συγχαιρειν εκεινωι· νυνι δε αλγων, εδεικνυ κατα κοσμον
λυπουμενος. Ἀλλ' ουχ ο ∆αυιδ ουτως, ουδε ο Πετρος, ουδε των δικαιων εκαστος. ∆ιο
ηυδοκιμουν, η υπερ οικειων, η υπερ αλλοτριων αλγουντες αμαρτηματων. Καιτοι τι
λυπης φορτικωτερον; Ἀλλ' οταν κατα Θεον γινηται, της εν τωι κοσμωι χαρας βελτιων
εστιν. Αυτη μεν γαρ εις ουδεν τελευται, εκεινη δε μετανοιαν εις σωτηριαν
αμεταμελητον εργαζεται. Και γαρ το θαυμαστον αυτης τουτο εστιν, οτι ουδ' αν
μετανοησειε τις αλγησας ουτως· ο μαλιστα της κοσμικης λυπης ιδιον εστι. Τι γαρ
παιδος ποθεινοτερον γνησιου; τι δε αλγεινοτερον της τοιαυτης τελευτης; Ἀλλ' ομως
οι εν ακμηι του πενθους μηδενος ανεχομενοι πατερες, και κατακοπτοντες εαυτους,
ουτοι μετα χρονον μετανοουσιν, επειδη αμετρως ηλγησαν, ως ουδεν ονησαντες
εντευθεν, αλλα και μειζονως εαυτους επιτριψαντες. Ἀλλα ουχ η κατα Θεον λυπη
τοιαυτη· αλλ' εχει δυο πλεονεκτηματα, το μη καταγινωσκεσθαι εφ' οις αλγει τις, και
το την λυπην ταυτην εις σωτηριαν τελευταιν· ων εκατερων εκεινη εστερηται. Και
γαρ εις βλαβην αλγουσι, και μετα το αλγησαι σφοδρα, καταγινωσκουσιν εαυτων,
μεγιστον τουτο σημειον εκφεροντες του επι βλαβηι τουτο ποιησαι. Ἡ δε κατα Θεον
τουναντιον· διο και ελεγε, Μετανοιαν εις σωτηριαν αμεταμελητον κατεργαζεται.
Ουδεις γαρ εαυτου καταγνωσεται, εαν λυπηθηι εφ' αμαρτιαι, εαν πενθησηι, και εαυτον
συντριψηι. Ὅπερ και ο μακαριος Παυλος ειπων, ου δειται ετερωθεν το υποδειγμα
παραγαγειν ων ειπεν, ουδε τους εν ταις παλαιαις ιστοριαις λυπηθεντας παρενεγκειν
εις μεσον, αλλ' αυτους Κορινθιους παραγει, και αφ' ων εποιησαν, απο τουτων την
αποδειξιν παρεχεται, ινα και μετ' εγκωμιων αυτους παιδευσηι, και μαλλον αυτους
επισπασηται. Ἰδου γαρ, φησιν, αυτο το κατα Θεον λυπηθηναι υμας, ποσην
κατειργασατο εν υμιν σπουδην; Ου μονον γαρ, φησιν, ουκ ενεβαλεν υμας εις το
καταγνωναι εαυτων η αθυμια, ως εικη τουτο πεποιηκοτων, αλλα και
σπουδαιοτερους εποιησεν. Ειτα λεγει της σπουδης τα τεκμηρια. Ἀλλα απολογιαν·
προς εμε. Ἀλλα αγανακτησιν· προς εκεινον τον ημαρτηκοτα. Ἀλλα φοβον· και γαρ
σφοδρα δεδοικοτων ην η τοσαυτη σπουδη και η ταχιστη διορθωσις. Και ινα μη δοξηι
επαιρειν εαυτον, ορα πως ταχεως αυτο παρεμυθησατο ειπων, Ἀλλ' επιποθησιν· την
εις εμε· αλλα ζηλον· τον υπερ του Θεου· αλλ' εκδικησιν· και γαρ εξηδικησατε τους
του Θεου νομους υβρισθεντας. Ἐν παντι συνεστησατε εαυτους αγνους ειναι εν τωι
πραγματι. Ουχι τωι μη τολμησαι μονον· τουτο γαρ προδηλον ην· αλλα και τωι μη
συνηδεσθαι. Ἐπειδη γαρ εν τηι προτεραι Ἐπιστοληι ελεγε, Και υμεις πεφυσιωμενοι
εστε, ενταυθα φησι, Και ταυτης εαυτους απηλλαξατε της υποψιας, ουχι τωι μη
επαινεσαι μονον, αλλα και τωι επιτιμησαι και αγανακτησαι. Ἄρα ει και εγραψα υμιν,
ουχ ενεκεν του αδικησαντος, ουδε 61.505 ενεκεν του αδικηθεντος. Ἵνα γαρ μη
λεγωσι, Τι 61.505 ουν ημιν επιτιμαις, ει αγνοι ημεν επι τωι πραγματι; προς τουτο
ισταμενος και ανωτερω, και προδιοικουμενος αυτο, ελεγεν απερ ελεγεν, οιον, Ου
μεταμελομαι, ει και μετεμελομην. Τοσουτον γαρ απεχω του μετανοειν νυν εφ' οις
εγραψα τοτε, φησιν, οτι τοτε μαλλον μετενοησα η νυν, οτε εαυτους συνεστησατε.
Ειδες παλιν αυτου το βιαιον και φιλονεικον, πως εις τουναντιον τον λογον
περιετρεψεν; Ἐξ ων γαρ ενομιζον αυτον διατετραφθαι, ως εικη επιτιμησαντα, δια
 
 

86
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την προκοπην αυτων, απο τουτων δεικνυσιν οτι παῤρησιαζεσθαι αυτον δικαιον.
Ουδε γαρ παραιτειται λοιπον χαριζεσθαι αδεως, οταν εξηι τουτο ποιειν. Ὁ γαρ
τοιαυτα λεγων ανωτερω, οτι Ὁ κολλωμενος τηι πορνηι, εν σωμα εστι· και, Παραδοτε
τον τοιουτον τωι Σαταναι εις ολεθρον της σαρκος· και, Παν αμαρτημα, ο εαν ποιησηι
ανθρωπος, εκτος του σωματος εστι· και οσα τοιαυτα, πως ενταυθα φησιν, Ουχ ενεκεν
του αδικησαντος, ουδε ενεκεν του αδικηθεντος; Ουκ εναντιουμενος εαυτωι, αλλα και
σφοδρα ακολουθων. Πως εαυτωι ακολουθων; Ὅτι περισπουδαστον ην αυτωι, δειξαι
το φιλτρον ο περι αυτους ειχεν. Ου τοινυν αναιρει το κηδεσθαι εκεινου, αλλ'
ενδεικνυται και την αγαπην την περι αυτους, οπερ εφην, και οτι μειζων αυτον
κατεσεισε φοβος περι πασης της Ἐκκλησιας. Ἐδεδοικει γαρ μη επι πλεον νεμηθηι το
κακον, και οδωι βαδιζον, ολην καταλαβηι την Ἐκκλησιαν. ∆ιο και ελεγε, Μικρα ζυμη
ολον το φυραμα ζυμοι. Ἀλλα τουτο μεν τοτε· νυν δε, επειδη κατωρθωσαν, ουκετι
αυτο ουτω τιθησιν, αλλ' ετερως· και το αυτο μεν αινιττεται, γλυκυτερον δε
μεταχειριζει τον λογον, λεγων, Ἕνεκεν του φανερωθηναι την σπουδην ημων την
υπερ υμων προς υμας, τουτεστιν, Ἵνα ειδητε πως υμας φιλω. Τουτο δε το αυτο μεν
εστι τωι προτερωι, ετερως δε ερμηνευθεν, ετεραν εδοξεν εμφασιν παρεχειν. Ἐπει οτι
το αυτο εστιν, αναπτυξον αυτου την εννοιαν, και ουδεν οψει το μεσον. Ἐπειδη γαρ
σφοδρα φιλω υμας, φησιν, εδεδοικειν μη τι παθητε εκειθεν αηδες, μη αυτοι δεξησθε
την λυπην. Ὥσπερ ουν οταν λεγηι, Μη των βοων μελει τωι Θεωι; ου τουτο λεγει, οτι
ου μελει· ουδε γαρ ενι τι συστηναι των οντων της προνοιας αποστερηθεν του Θεου·
αλλ' οτι ου προηγουμενως δια τους βοας ενομοθετει· ουτω και ενταυθα, Πρωτον μεν
δι' υμας εγραφον, δευτερον δε και δι' εκεινον, Και ειχον μεν την αγαπην εν εαυτωι,
και χωρις της επιστολης, φησιν. Ἐβουλομην δε αυτην και υμιν δειξαι και πασιν
απλως δια των γραμματων εκεινων. ∆ια τουτο παρακεκλημεθα· επειδη και την
σπουδην εδειξαμεν την περι υμας, και το παν ημιν κατωρθωται. Καθαπερ και
αλλαχου ελεγε, Νυν ζωμεν, εαν υμεις στηκητε εν Κυριωι· και παλιν Τις γαρ ημων
ελπις, η χαρα, η στεφανος καυχησεως; η ουχι και υμεις; Τουτο 61.506 γαρ ζωη, τουτο
παρακλησις, τουτο παραμυθια διδασκαλωι νουν εχοντι, η επιδοσις των
μαθητευομενων. γʹ. Ουδεν γαρ ουτω δεικνυσι τον την αρχην εχοντα, ως η
φιλοστοργια η περι τους αρχομενους. Και γαρ πατερα ου το γεννησαι μονον ποιει,
αλλα και το φιλειν μετα το γεννησαι. Ει δε ενθα φυσις, τοσαυτη χρεια αγαπης,
πολλωι μαλλον ενθα η χαρις. Ουτως οι παλαιοι παντες ελαμψαν. Ὅσοι γουν των παρ'
Ἑβραιοις ευδοκιμησαν, εντευθεν εφανησαν. Ουτω Σαμουηλ μεγας εδειχθη λεγων,
Ἐμοι δε μη γενοιτο αμαρτειν τωι Θεωι του διαλιπειν προσευχομενον υπερ υμων·
ουτως ο ∆αυιδ, ουτως ο Ἀβρααμ, ουτως ο Ἠλιας, ουτως εκαστος των δικαιων, των
εν τηι Καινη, των εν τηι Παλαιαι. Και γαρ Μωυσης δια τους αρχομενους πλουτον
τοσουτον και θησαυρους αφατους κατελιπεν, ελομενος συγκακουχεισθαι τωι λαωι
του Θεου· και προ της χειροτονιας δημαγωγος ην δια των εργων. ∆ιο και σφοδρα
ανοητως ελεγε προς αυτον ο Ἑβραιος εκεινος, Τις σε κατεστησεν αρχοντα και
δικαστην εφ' ημας; Τι λεγεις; τα εργα οραις, και περι της προσηγοριας αμφιβαλλεις;
Ὥσπερ αν ει τις ιδων τεμνοντα ιατρον αριστα, και τωι πεπονηκοτι μελει του σωματος
βοηθουντα, λεγοι, Τις σε κατεστησεν ιατρον, και τεμνειν εκελευσεν; Ἡ τεχνη, ω
βελτιστε, και η νοσος η ση· ουτω και τουτον η επιστημη τοιουτον εποιησε. Και γαρ
τεχνη το αρχειν εστιν, ουκ αξιωμα μονον, και τεχνη τεχνων απασων ανωτερα. Ει
γαρ η των εξωθεν αρχη, τεχνη και επιστημη πασων βελτιων εστι, πολλωι μαλλον
αυτη. Και γαρ τοσουτωι αμεινων εκεινης αυτη η αρχη, οσωι των αλλων δε εκεινη·
μαλλον δε και πολλωι πλεον. Και, ει βουλεσθε, τον λογον τουτον ακριβεστερον
εξετασωμεν. Ἔστι τεχνη γεωργικη, εστιν υφαντικη, οικοδομικη· αι και αναγκαιαι
σφοδρα εισι, και μαλιστα συνεχουσιν ημων τον βιον. Αι γαρ δη αλλαι διακονοι
 
 

87
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτων εισιν, η χαλκευτικη, η τεκτονικη, η ποιμαντικη. Ἀλλα και τουτων αυτων
των τεχνων αναγκαιοτερα πασων η γεωργικη, ην και πρωτην εισηγαγεν ο Θεος, τον
ανθρωπον πλασας. Ὑποδηματων μεν γαρ ανευ και ιματιων δυνατον ζηιν, γεωργικης
δε χωρις, αμηχανον. Τοιουτους τους αμαξοβιους ειναι φασι, τους παρα Σκυθαις
νομαδας, τους γυμνοσοφιστας τους των Ἰνδων. Ουτοι γαρ και οικοδομικην και
υφαντικην και την των υποδηματων ειασαν τεχνην, μονης δε της γεωργικης
δεονται. Αισχυνθητε οι των περιττων χρηιζοντες τεχνων, και μαγειρων και
πλακουντοποιων και ποικιλτων και μυριων ετερων τοιουτων, ινα ζητε· αισχυνθητε
οι τας ματαιοτεχνιας εισαγαγοντες τωι βιωι· αισχυνθητε εκεινους τους βαρβαρους
υμεις οι πιστοι, τους μη δεομενους τεχνης. Και γαρ σφοδρα αυταρκη την φυσιν εξ
ολιγων εποιησεν ο 61.507 Θεος. Πλην ουκ αναγκαζω, ουδε νομοθετω ουτω ζηιν· αλλ'
ως ο Ἰακωβ ᾔτησε. Τι δε ᾔτησεν εκεινος; Ἐαν δωι μοι Κυριος αρτον φαγειν, και
ιματιον περιβαλεσθαι. Ουτω και Παυλος εκελευσε λεγων· Ἔχοντες δε τροφην και
σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα. Πρωτη μεν ουν η γεωργικη, δευτερα δε η
υφαντικη, και τριτη μετ' εκεινην η οικοδομικη· η δε των υποδηματων πασων
εσχατη. Παρα γουν ημιν εισι πολλοι και οικεται και γεωργοι χωρις υποδηματων
ζωντες. Ουκουν αι χρησιμοι και αναγκαιαι αυται. Φερε ουν, παραβαλωμεν αυτας τηι
αρχικηι. ∆ια γαρ τουτο τας πασων κυριωτερας παρηγαγον, ιν' οταν φανηι αυτη
βελτιων εκεινων, αναμφισβητητος η κατα των αλλων αυτηι νικη ηι. Ποθεν ουν αυτην
δειξομεν αναγκαιοτεραν ουσαν πασων; Ὅτι ταυτης ανευ ουδεν εκεινων οφελος. Και,
ει δοκει, τας αλλας αφεντες, την πασων ανωτερω και κυριωτεραν εις μεσον
αγαγωμεν, την γεωργικην. Τι ουν εσται πλεον της των γεωργων πολυχειριας, οταν
αλληλοις πολεμωσι, και τα αλληλων αρπαζωσι; Νυν μεν γαρ ο του αρχοντος φοβος
κατεχει, και τα υπ' εκεινων γινομενα φυλαττει· εαν δε ταυτην ανεληις, περιττος ο
πονος εκεινος. Ει δε τις ακριβως εξετασειε, και ετεραν αρχην ευρησει μητερα ταυτης
και συνδεσμον ουσαν. Ποιαν δη ταυτην; Καθ' ην εκαστον αυτον τινα εαυτου κρατειν
και αρχειν δει, τα μεν ανελευθερα κολαζοντα παθη, παντα δε τα της αρετης
βλαστηματα εκτρεφοντα τε και αυξοντα μετα ακριβειας απασης. Ἔστι γαρ αρχης
ειδη, εν μεν, καθ' ο δημων και πολεων αρχουσιν ανθρωποι, τον πολιτικον τουτον
διορθουντες βιον· οπερ ο Παυλος δηλων ελεγε· Πασα ψυχη εξουσιαις υπερεχουσαις
υποτασσεσθω· ου γαρ εστιν εξουσια, ει μη υπο Θεου. Ειτα δεικνυς αυτης το κερδος,
επηγαγε λεγων, οτι Ὁ αρχων Θεου διακονος εστιν εις το αγαθον· και παλιν, Θεου
διακονος εστιν, εκδικος εις οργην τωι το κακον πρασσοντι. Ἕτερον δε, καθ' ο εαυτου
τις εκαστος ο νουν εχων αρχει· ο και αυτο παρεδηλωσεν ειπων, Ει δε θελεις μη
φοβεισθαι την εξουσιαν, το αγαθον ποιει· τον εαυτου αρχοντα λεγων. δʹ. Ἐνταυθα δε
εστι και ετερα αρχη της πολιτικης αρχης ανωτερα. Τις ουν εστιν αυτη; Ἡ εν τηι
Ἐκκλησιαι· ης και αυτης ο Παυλος μεμνηται λεγων, Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων,
και υπεικετε, οτι αυτοι αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον αποδωσοντες.
Αυτη γαρ η αρχη τοσουτον της πολιτικης αμεινων, οσον της γης ο ουρανος· μαλλον
δε και πολλωι πλεον. Πρωτον μεν γαρ ουχ οπως γενομενα κολασειεν αμαρτηματα
σκοπει προ 61.508 ηγουμενως, αλλ' οπως μη γενοιτο την αρχην· επειτα γενομενα,
ουχ οπως απενεγκοι τον καμνοντα, αλλ' οπως αφανισθειη. Και βιωτικων μεν ου
πολυς αυτηι λογος, παντα δε υπερ των εν ουρανοις πραγματων χρηματιζει· Ἡμων
γαρ το πολιτευμα εν ουρανοις υπαρχει, και η ζωη ημων εκει. Κεκρυπται γαρ, φησι,
συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Και τα επαθλα εκει, και οι δρομοι περι των εκει
στεφανων. Ουδε γαρ καταλυεται μετα την τελευτην αυτη η ζωη, αλλα τοτε
διαλαμπει μειζονως. ∆ια δη τουτο, ουχ υπαρχων μονον, αλλα και αυτων των τα
διαδηματα περικειμενων μειζονα εισιν εγκεχειρισμενοι τιμην οι ταυτην εχοντες την
αρχην, ατε εν μειζοσι και επι μειζοσι πλαττοντες τους ανθρωπους. Ἀλλ' ουτε ο την
 
 

88
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολιτικην αρχην μετιων, ουτε ο την πνευματικην, δυνησονται καλως ταυτας
μεταχειριζειν, ει μη προτερον εαυτων αρξαιεν, ως χρη, και τους εκατερους νομους
της πολιτειας φυλαξαιεν μετα ακριβειας απασης. Ὥσπερ γαρ η των πολλων αρχη
διπλη τις εστιν, ουτω και ην εαυτου τις εκαστος αρχει. Και παλιν κανταυθα αμεινων
της πολιτικης η πνευματικη, ωσπερ ο λογος απεδειξεν. Ἴδοι δ' αν τις και των
τεχνων ενιας αρχην μιμουμενας, και μαλιστα την γεωργικην. Καθαπερ γαρ αρχων
τις εστι των φυτων ο γηπονος, τα μεν περικοπτων και κωλυων [κολουων], τα δε
αυξων και θεραπευων· καθαπερ και οι των αρχοντων αριστοι τους μεν πονηρους,
και τοις πλειοσι λυμαινομενους, τιμωρουνται και εκκοπτουσι, τους δε χρηστους και
επιεικεις επι μειζον αγουσι. ∆ια τουτο και η Γραφη τους αρχοντας αμπελουργοις
απεικαζει. Τι γαρ, ει μη φωνην αφιασι τα φυτα, καθαπερ επι των πολεων οι κακως
πασχοντες; αλλ' ομως δια της οψεως δεικνυουσι την αδικιαν, μαραινομενα,
στενοχωρουμενα υπο των πονηρων βοτανων. Και καθαπερ νομοις κολαζεται η
πονηρια, ουτω δη και ενταυθα τηι τεχνηι ταυτηι και γης κακια, και φυτου δυσγενεια
και αγριοτης διορθουται. Και γαρ οσα εν τοις ηθεσιν εστι τοις ανθρωπινοις,
ευρησομεν και εκει, τραχυτητα, μαλακοτητα, δειλιαν, προπετειαν, ασταθειαν, και τα
μεν αυτων πλουτωι κομωντα ακαιρως και επι κακωι των πλησιον, τα δε πενομενα και
αδικουμενα· οιον οταν οι φραγμοι κομωντες επι κακωι των εγγυς φυτων αιρωνται,
οταν ετερα δενδρα ακαρπα και ανημερα εις υψος αναδραμοντα την αυξησιν των
υποκειμενων κωλυηι. Και καθαπερ οι αρχοντες και οι βασιλεις εχουσι τους
λυμαινομενους αυτων τηι αρχηι και πολεμουντας· ουτω και ο γηπονος θηριων
εφοδον, ανωμαλιαν αερων, χαλαζαν, ερυσιβην, επομβριας, αυχμους, και οσα
τοιαυτα. Ταυτα δε γινεται, ινα προς την του Θεου διηνεκως ελπιδα βλεπηις. Αι μεν
γαρ αλλαι τεχναι και απο της των ανθρωπων 61.509 συνιστανται σπουδης· αυτη δε
το πλεον εν τηι του Θεου ροπηι εχει, και ολη διολου σχεδον εκειθεν ηρτηται· και δει
μεν των ανωθεν υετων, δει δε της ωρων κρασεως, και προ παντων της αυτου
προνοιας. Ουτε γαρ ο φυτευων, ουτε ο ποτιζων τι εστιν, αλλ' ο αυξανων Θεος. Ἔστι
και θανατος ενταυθα και ζωη, και ωδινες και τοκοι, καθαπερ επ' ανθρωπων. Ἔστι
γαρ και αποτμηθηναι, και καρπον ενεγκειν, και αποθανειν, και γενεσθαι το τεθνηκος
αυτο παλιν ανωθεν· ενθα και ποικιλως ημιν και σαφως διαλεγεται περι αναστασεως
η γη. Ὅταν γαρ η ριζα ενεγκηι καρπον, οταν το σπερμα φυηι, ουκ αναστασις το
πραγμα εστι; Και πολλην αν τις ιδοι τηι αρχηι ταυτηι την παρα του Θεου προνοιαν
εγκειμενην και σοφιαν, ει καθ' εκαστον επεξιοι. Ἀλλ' οπερ εβουλομην ειπειν, οτι
αυτη μεν περι γην εστι και φυτα, η δε ημετερα περι ψυχων θεραπειαν. Ὅσον δε
φυτων και ψυχων το μεσον, τοσουτον αυτη βελτιων εκεινης. Οι δε του βιου του
παροντος αρχοντες, τοσουτον αυτης ελαττους παλιν, οσον το εκοντος του ακοντος
κρατειν βελτιον. Αυτη γαρ εστι και η φυσει αρχη. Ἐκει μεν γαρ το παν τωι φοβωι
γινεται και τηι αναγκηι· ενταυθα δε της προαιρεσεως και της γνωμης εστι κατορθωμα.
Και ου ταυτηι μονον αυτη βελτιων εκεινης, αλλ' οτι ουκ αρχη μονον εστιν, αλλα και
πατροτης, ως αν τις ειποι· και γαρ πατρος εχει το ημερον, και μειζονα επιταττουσα
πειθει. Ὁ μεν γαρ εξωθεν αρχων φησιν, Ἐαν μοιχευσηις, απεθανες· ουτος δε καν
ακολαστοις οφθαλμοις ιδηις, τα μεγιστα απειλει. Και γαρ σεμνον τουτο το
δικαστηριον, και ψυχης, ουχι σωματος μονον διορθωτικον. εʹ. Ὅσον ουν ψυχης και
σωματος το μεσον, τοσουτον παλιν αυτη διεστηκεν εκεινης η αρχη. Κακεινος μεν
των φανερων καθηται κριτης· μαλλον δε ουδε τουτων απαντων, αλλα των
ελεγχομενων· πολλακις δε και τουτων προδοτης γινεται· το δε κριτηριον τουτο
παιδευει τους εισιοντας, οτι ο παρ' ημιν δικαζων, παντα γυμνα και τετραχηλισμενα
εις μεσον αξει επι του κοινου της οικουμενης θεατρου, και λαθειν αμηχανον. Ὥστε
πολλωι μαλλον των εξωθεν νομων ο χριστιανισμος τον ημετερον συνεχει βιον. Ει
 
 

89
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ και το περι των κεκρυμμενων τρεμειν του περι των φανερων μονον δεδοικεναι
ασφαλεστερον ποιει τον ανθρωπον, και του τα μειζω κολαζειν το και των
ελαττονων απαιτειν ευθυνας μαλλον αυτον διανιστησι προς αρετην· ευδηλον οτι
παντων μαλιστα αυτη η αρχη την ημετεραν συγκροτει ζωην. Ει δε βουλει, και τας
χειροτονιας των αρχοντων ιδωμεν· και γαρ ενταυθα πολυ το μεσον οψει. Ου γαρ
χρηματα δοντας εστι λαβειν την αρχην ταυτην, αλλα τροπον επιδειξαμενον αρι
61.510 στον· ουδε ως επι δοξαν ανθρωπινην και ανεσιν οικειαν, αλλ' ως εις πονους
και ιδρωτας και το των πολλων συμφερον, ουτως επι την αρχην αγεται ταυτην ο
χειροτονηθεις. ∆ιο και πολλης απολαυει της ανωθεν βοηθειας παρα του Πνευματος.
Κακει μεν μεχρι του διαγορευσαι τα πρακτεα μονον εστηκεν η αρχη· ενταυθα δε και
την απο των ευχων, και την απο της χαριτος προστιθησι συμμαχιαν. Μαλλον δε εκει
μεν ουδε λογος υπερ φιλοσοφιας ουδεις, ουδε καθηται τις διδασκων τι ψυχη, και τι
ποτε κοσμος, και τι μελλομεν ειναι μετα ταυτα, και επι τισιν απελευσομεθα
εντευθεν, και πως αρετης περιεσομεθα, αλλα περι μεν συναλλαγματων και
συμβολαιων και χρηματων πολυς ο λογος, τουτων δε ουδεμια φροντις· εν δε τηι
Ἐκκλησιαι παντας υπερ τουτων τους λογους ιδοι τις αν γινομενους· διο και δικαιως
παντα αν τις αυτην καλεσειε, και δικαστηριον, και ιατρειον, και φιλοσοφιας
διδασκαλειον, και ψυχης παιδευτηριον, και γυμνασιον δρομων των εις ουρανους
φεροντων. Ὅτι δε και ημερωτατη πασων η αρχη, καιτοι μειζονα ακριβειαν
απαιτουσα, δηλον εντευθεν. Ὁ μεν γαρ εξωθεν αρχων, αν λαβηι μοιχον, ευθεως
εκολασε. Καιτοι τι το κερδος; τουτο γαρ ουχι το παθος εστιν ανελειν, αλλα το
τραυμα εχουσαν αποπεμψαι την ψυχην. Ὁ δε ενταυθα αρχων ευρων, ουχ οπως
τιμωρησηται, αλλ' οπως εξεληι το παθος, σπευδει. Συ μεν γαρ ταυτον ποιεις, ωσπερ
αν, περι την κεφαλην νοσηματος γενομενου, μη το νοσημα παυσηις, αλλα την
κεφαλην αποτεμοις· εγω δε ουχ ουτως, αλλα το νοσημα αποτεμνω· και ειργω μεν
αυτον μυστηριων και ιερων περιβολων, αναστησαμενος δε αυτον, και απαλλαγεντα
της κακιας, και αμεινω τηι μετανοιαι γενομενον αναλαμβανω παλιν. Και πως εστιν
εξελειν μοιχειαν; φησιν. Ἔστι, και σφοδρα εστιν υπο τοις νομοις γενομενον τουτοις.
Βαλανειον γαρ εστιν η Ἐκκλησια πνευματικον, ου ρυπον σωματος, αλλα ψυχης
αποσμηχον κηλιδα τοις πολλοις της μετανοιας τροποις. Συ μεν γαρ αν τε αφηις
ατιμωρητον, χειρονα ειργασω· αν τε κολασηις, ανιατον ειασας· εγω δε ουτε αφιημι
ατιμωρητον, ουτε κολαζω, ως συ, αλλα και δικην απαιτω την εμοι πρεπουσαν, και
διορθουμαι το γεγενημενον. Βουλει και ετερως μαθειν, πως συ μεν ξιφη γυμνων, και
φλογα δεικνυς τοις αμαρτανουσιν, ου πολλην εργαζηι την ιατρειαν, εγω δε τουτων
χωρις προς καθαραν εχειραγωγησα την υγιειαν; Ου δει δε μοι λογων ουδε ρηματων,
αλλα γην και θαλατταν εις μεσον αγω, και αυτην των ανθρωπων την φυσιν. Και
εξετασον, πριν η το δικαστηριον τουτο καθισαι, πως τα ανθρωπινα διεκειτο
πραγματα, πως ουδεν των νυν κατορθωθεντων ουδε μεχρις ονοματος ην ακουσαι
ποτε. Τις γαρ θανατου κατετολμησε; τις χρηματων κατεφρονησε; τις δοξης υπερειδε;
τις τους εν μεσωι 61.511 θορυβους φυγων, ορη και ερημιαν, την μητερα της
φιλοσοφιας, ησπασατο; που παρθενιας ονομα ποτε ην; Ταυτα γαρ παντα, και τα
τουτων πλειονα, τουτου του δικαστηριου κατορθωμα γεγονε, ταυτης της αρχης
εργα. Ταυτ' ουν ειδοτες και καταμαθοντες, ως 61.512 εντευθεν πασα ωφελεια του
βιου, και η της οικουμενης διορθωσις, θαμινα βαδιζετε παρα την των θειων λογων
ακροασιν, και τας συνοδους τας ενταυθα, και τας ευχας. Ἂν γαρ ουτως εαυτους
ρυθμιζητε, δυνησεσθε των ουρανων αξιαν επιδειξαμενοι πολιτειαν, τυχειν των
επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

 
 

90
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΟΜΙΛΙΑ Ις. ∆ια τουτο παρακεκλημεθα επι τηι παρακλησει υμων·
περισσοτερως δε μαλλον εχαρημεν επι τηι χαραι Τιτου, οτι αναπεπαυται το πνευμα
αυτου απο παντων υμων.
αʹ. Ὅρα παλιν πως επαιρει αυτων τα εγκωμια, και δεικνυσι την αγαπην.
Ειπων γαρ, οτι Ἥσθην οτι τοσουτον η επιστολη ηνυσε, και οτι Τοσουτον εκερδανετε·
Χαιρω γαρ, φησιν, ουχ οτι ελυπηθητε, αλλ' οτι ελυπηθητε εις μετανοιαν· και δειξας
αυτου την αγαπην· φησι γαρ, οτι Ει και εγραψα υμιν, ουχ ενεκεν του αδικησαντος,
ουδε ενεκεν του αδικηθεντος, αλλ' ενεκεν του φανερωθηναι την σπουδην ημων την
υπερ υμων προς υμας· λεγει παλιν αλλο σημειον της αυτων ευνοιας, ο πολυν αυτοις
φερει τον επαινον, και δεικνυσι της αγαπης αυτων το γνησιον· Ἐπι γαρ τηι
παρακλησει υμων περισσοτερως μαλλον εχαρημεν επι τηι χαραι Τιτου, φησι. Καιτοι γε
τουτο ουκ εστι φιλουντος σφοδρως, το επ' εκεινωι μαλλον χαρηναι, η επ' αυτοις. Ναι,
φησιν· ουδε γαρ δι' εκεινον τοσουτον, οσον δι' υμας ησθην. ∆ια τουτο και την αιτιαν
επαγει λεγων, Ὅτι τα σπλαγχνα αυτου αναπεπαυται απο παντων υμων. Ουκ ειπεν,
Αυτος, αλλα, Τα σπλαγχνα αυτου· τουτεστιν, η αγαπη αυτου η περι υμας. Και πως
αναπεπαυται; Ἀπο παντων. Και γαρ και τουτο μεγιστον εγκωμιον. Ὅτι ει τι αυτωι
κεκαυχημαι υπερ υμων. Μεγας ο επαινος, οταν ο διδασκαλος καυχαται· φησι γαρ, οτι
Ου κατηισχυνθην. ∆ια τουτο εχαρην, οτι βελτιους εφανητε, και δια των εργων
εδειξατε μου τα ρηματα. Ὥστε διπλους ο κοσμος εμοι, και οτι υμεις επεδωκατε, και
οτι εγω ουκ εφανην της αληθειας διαπιπτων. Ἀλλ' ως παντοτε εν αληθειαι
ελαλησαμεν υμιν, ουτω και η καυχησις ημων η επι Τιτου, αληθεια γεγονεν. Ἐνταυθα
και αλλο τι αινιττεται· οτι ωσπερ παρ' υμιν μετα αληθειας παντα εφθεγξαμεθα· εικος
γαρ αυτον και περι τουτου πολλα αυτοις ειπειν εγκωμια· ουτω και τα περι υμων
ημιν Τιτωι ειρημενα, αληθη εφανη. Και τα σπλαγχνα αυτου περισσοτερως εστιν εις
υμας. Τουτο λοιπον εκεινον συνιστωντος εστιν, ως σφοδρα εκκαιομενον, και
συνδεδεμενον αυτοις. Και ουκ ειπεν, Ἡ αγαπη αυτου, αλλα, Τα σπλαγχνα αυτου.
Ειτα, ινα μη δοξηι κολακευειν, πανταχου τιθησι της φιλιας τας αιτιας, ιν', οπερ ειπον,
και την κολακειαν διαφυγηι, και εκεινους μαλλον προτρεψηι, 61.512 το εγκωμιον εις
αυτους περιιστας, και δεικνυς την αρχην και την υποθεσιν της τοσαυτης αγαπης
εκεινους εμβαλοντας αυτωι. Ειπων γαρ, οτι Τα σπλαγχνα αυτου περισσοτερως εστιν
εις υμας, επηγαγεν· Ἀναμιμνησκομενου την απαντων υμων υπακοην. Τουτο δε και
τον Τιτον ευγνωμονα δεικνυσι περι τους ευεργετας, ει γε λαβων αυτους εν τηι ψυχηι
επανηλθεν απαντας, και διηνεκως αυτων μεμνηται, και εκεινους επι στοματος εχει
και επι διανοιας. Και Κορινθιους παλιν κοσμει μειζονως, οτι αυτον ουτω
χειρωσαμενοι εξεπεμψαν. Ειτα και την υπακοην αυτων λεγει, επιτεινων αυτων την
σπουδην· διο και επαγει ταυτα, Ὡς μετα φοβου και τρομου εδεξασθε αυτον. Ου μετα
αγαπης μονον, αλλα και μετα τιμης επιτεταμενης. Ειδες πως διπλην αυτοις αρετην
μαρτυρει, και οτι ως πατερα εφιλουν, και ως αρχοντα εδεδοικεσαν, ουτε δια τον
φοβον αμαυρουντες την αγαπην, ουτε δια την αγαπην εκλυοντος τον φοβον; Τουτο
και ανωτερω ελεγεν, οτι Το κατα Θεον λυπηθηναι υμας, ποσην κατειργασατο εν
υμιν σπουδην, αλλα φοβον, αλλα επιποθησιν; Χαιρω ουν, οτι εν παντι θαῤρω εν
υμιν. Ὁραις οτι δι' αυτους μαλλον χαιρει; Ὅτι ουδαμου τον διδασκαλον
κατηισχυνατε, φησιν, ουδε αναξιοι φαινεσθε της εμης μαρτυριας. Ὥστε ουχ ουτω δια
Τιτον εχαιρεν, οτι τιμης απηλαυσε τοσαυτης, ως δι' αυτους, οτι τοσαυτην
επεδειξαντο ευγνωμοσυνην. Ἵνα γαρ μη νομισθηι δι' εκεινον χαιρειν μαλλον, ορα
πως και ενταυθα την αιτιαν τιθησιν. Ὥσπερ ουν ανωτερω ειπεν, Ὅτι ει τι αυτωι
κεκαυχημαι υπερ υμων, ου κατηισχυνθην· ουτω και ενταυθα, Ὅτι εν παντι θαῤρω εν
υμιν. Καν επιπληξαι δεοι, ου δεδοικα μη αποῤραγητε, καν καυχησασθαι, ου
 
 

91
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φοβουμαι, ως ελεγχομενος, καν ως πειθηνιους επαινεσαι, καν ως αγαπητικους, καν
ως ζηλον εχοντας, θαῤρω εν υμιν. Ειπον εκκοψαι, και εξεκοψατε· ειπον δεξασθαι,
και εδεξασθε· ειπον οτι μεγαλοι τινες εστε και θαυμαστοι επι Τιτου και διδασκαλους
ειδοτες αιδεισθαι· αληθη δια των εργων ταυτα εδειξατε. Και ουχ ουτως εμαθε ταυτα
παρ' εμου, ως παρ' υμων. Ἐπανηλθε γουν σφοδρος εραστης υμων γενομενος,
πλειονα των λογων επιδειξαμενων υμων. Γνωριζω δε υμιν, αδελφοι, την χαριν του
Θεου την δεδομενην εν ταις Ἐκκλησιαις της Μακεδονιας. 61.513 βʹ. Ἐπαρας αυτους
τοις εγκωμιοις, παραινεσιν παλιν καθιησι. ∆ια γαρ τουτο τηι επιπληξει παρεμιξε τους
επαινους, ινα μη απο επιπληξεως εις παραινεσιν κατελθων δυσπαραδεκτον ποιησηι
τον λογον, αλλα λεανας αυτων την ακοην, ουτω προοδοποιησηι τηι παραινεσει.
Βουλεται γαρ περι ελεημοσυνης διαλεχθηναι· διο και προλαβων ειπε, Χαιρω οτι εν
παντι θαῤρω εν υμιν· απο των ηδη κατωρθωμενων και εις τουτο προθυμοτερους
ποιων. Και ουκ ειπεν ευθεως, ∆οτε ουν ελεημοσυνην· αλλ' ορα την συνεσιν, πως
ποῤρωθεν και αφ' υψηλου προκατασκευαζει τον λογον· Γνωριζω γαρ υμιν, φησι, την
χαριν του Θεου την δεδομενην εν ταις Ἐκκλησιαις της Μακεδονιας. Ἵνα γαρ μη
επαιρωνται, χαριν το πραγμα καλει, και τα ετερων διηγουμενος, τοις ετερων
εγκωμιοις σπουδαιοτερους τουτους εργαζεται. Και δυο συντιθησιν επαινους
Μακεδοσι, μαλλον δε και τρεις· και οτι πειρασμους γενναιως φερουσι, και οτι ελεειν
ισασι, και οτι πενητες οντες, δαψιλειαν ενεδεικνυντο εν ελεημοσυνηι· και γαρ
ηρπαγησαν αυτων αι ουσιαι. Και τουτο δηλων ελεγεν, ηνικα αυτοις επεστελλεν.
Ὑμεις γαρ μιμηται εγενεσθε, φησι, των Ἐκκλησιων του Θεου των εν τηι Ἰουδαιαι, οτι
τα αυτα επαθετε και υμεις υπο των ιδιων συμφυλετων, καθαπερ κακεινοι υπο των
Ἰουδαιων. Ἄκουσον τι μετα ταυτα Ἑβραιοις επιστελλων ελεγε· Και γαρ την αρπαγην
των υπαρχοντων υμων μετα χαρας προσεδεξασθε. Χαριν δε το πραγμα καλει, ουχι
καταστελλων αυτους μονον, αλλα και εκκαλουμενος, και ανεπιφθονον τον λογον
εργαζομενος. ∆ιο και το των αδελφων ονομα προσεθηκεν, ωστε πασαν υποτεμεσθαι
βασκανιαν· και γαρ μελλει μεθ' υπερβολης εγκωμιαζειν αυτους. Ἄκουσον γουν των
επαινων. Ειπων γαρ, Γνωριζω υμιν την χαριν του Θεου, ουκ ειπε, Την δεδομενην εν
τηιδε και τηιδε τηι πολει, αλλ' ολοκληρον επαινει το εθνος λεγων, Ἐν ταις Ἐκκλησιαις
της Μακεδονιας. Ειτα και αυτην διηγειται την χαριν. Ὅτι εν πολληι δοκιμηι θλιψεως
η περισσεια της χαρας αυτων. Ειδες συνεσιν; Πρωτον γαρ εκεινο λεγει, ουχ ο
βουλεται, αλλ' ετερον προ αυτου, ινα μη δοξηι επιτηδες τουτο ποιειν, αλλα απο
ακολουθιας ετερας επ' αυτο ερχεσθαι· Ἐν πολληι δοκιμηι θλιψεως. Ὃ και αυτοις
Μακεδοσι επιστελλων ελεγεν, οτι Μιμηται εγενηθητε του Κυριου, δεξαμενοι τον
λογον εν θλιψει πολληι, μετα χαρας Πνευματος αγιου· και παλιν, Ἀφ' υμων εξηχηται
ο λογος του Κυριου, ου μονον εν τηι Μακεδονιαι και εν τηι Ἀχαΐαι, αλλα και εν παντι
τοπωι η πιστις υμων η προς τον Θεον εξεληλυθε. Τι δε εστιν, Ἐν πολληι δοκιμηι
θλιψεως η περισσεια της χαρας αυτων; Ἀμφοτερα μεθ' υπερβολης γεγονεν αυτοις,
φησι, και η θλιψις και η χαρα. ∆ιο και πολυ το παραδοξον ην, οτι τοσαυτη ηδονης
περιουσια απο θλιψεως αυτοις εβλαστησεν. Ου γαρ δη μονον λυπην ουκ ετεκεν,
αλλα και αφορμη γεγονεν αυτοις ευφροσυνης η θλιψις, και ταυτα πολλη ουσα.
Τουτο δε ελεγεν, αλειφων αυτους εν τοις πειρασμοις γενναιους ειναι και
απεριτρεπτους. Ουδε γαρ απλως εθλιβησαν, αλλ' ουτως ως και δοκιμοι γενεσθαι δια
της υπομο 61.514 νης· μαλλον δε ου λεγει, δια της υπομονης, αλλ', ο πλεον ην της
υπομονης, χαραν. Και ουδε χαραν απλως λεγει, αλλα, περισσειαν χαρας· και γαρ
πολλη και αφατος εβλαστησεν εν αυτοις. Και η κατα βαθους πτωχεια αυτων
επερισσευσεν εις τον πλουτον της απλοτητος αυτων. Παλιν αμφοτερα ταυτα μεθ'
υπερβολης. Ὥσπερ γαρ η πολλη θλιψις πολλην χαραν ετεκε, και περισσειαν χαρας·
ουτως η πολλη πενια πολυν πλουτον ετεκεν ελεημοσυνης. Τουτο γαρ εδηλωσεν
 
 

92
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπων, Ἐπερισσευσεν εις τον πλουτον της απλοτητος αυτων. Ου γαρ τωι μετρωι των
διδομενων, αλλα τηι γνωμηι των παρεχοντων η φιλοτιμια κρινεται. ∆ιο ουδαμου
λεγει πλουτον των δοθεντων, αλλα, Πλουτον της απλοτητος αυτων. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ου μονον ουκ ενεποδισεν αυτοις προς δαψιλειαν η πτωχεια, αλλα
και αφορμη γεγονε του περισσευσαι, ωσπερ η θλιψις του ησθηναι. Ὅσωι γαρ ησαν
πενητες τοσουτωι μαλλον εφιλοτιμουντο, και προθυμοτερον παρειχον. ∆ιο και
σφοδρα αυτους θαυμαζει, οτι εκ τοσαυτης πενιας τοσαυτην επεδειξαντο φιλοτιμιαν.
Ἡ γαρ κατα βαθους πτωχεια αυτων, τουτεστιν, η πολλη και αφατος, εδειξεν αυτων
την απλοτητα. Ἀλλ' ουκ ειπεν, Ἔδειξεν, αλλα, Ἐπερισσευσε· και ουκ ειπεν,
Ἁπλοτητα, αλλα, Πλουτον απλοτητος, τουτεστιν, αντιῤροπον του μεγεθους της
πτωχειας· μαλλον δε, και πολλωι μειζονα τον ογκον επεδειξαντο της δαψιλειας. Ειτα
αυτο και ερμηνευει σαφεστερον, λεγων· Ὅτι κατα δυναμιν μαρτυρω (αξιοπιστος ο
μαρτυς) και υπερ δυναμιν· τουτεστιν, Ἐπερισσευσεν εις τον πλουτον της απλοτητος
αυτων· Μαλλον δε ου δια τουτου μονον, αλλα και δια των εξης απαντων αυτο
δηλοι· Αυθαιρετοι γαρ, φησιν. Ἰδου και ετερα υπερβολη. Μετα πολλης παρακλησεως.
Ἰδου και τριτη και τεταρτη. ∆εομενοι ημων. Ἰδου και πεμπτη. Και εν θλιψει οντες,
και εν πενιαι. Αυτη εκτη. Και εβδομη, και μεθ' υπερβολης εδωκαν. γʹ. Ειτα επειδη
τουτο μαλιστα βουλεται κατασκευασαι παρα Κορινθιοις, το μετα προαιρεσεως
δουναι, αυτωι μαλιστα ενδιατριβει, λεγων, Μετα πολλης παρακλησεως, και,
∆εομενοι ημων. Ουχ ημεις αυτων εδεηθημεν, αλλ' αυτοι ημων. Τι δεομενοι ημων;
Την χαριν, και την κοινωνιαν της διακονιας της εις τους αγιους. Ειδες πως παλιν
επαιρει το πραγμα, σεμνοις ονομασιν αυτο καλων; Και γαρ επειδη ζηλωται ησαν
πνευματων, χαριν αυτο ονομαζει, ινα επιδραμωσι· και κοινωνιαν παλιν, ινα
μαθωσιν οτι λαμβανουσιν, ου διδοασι μονον. Τουτο ουν ημας παρεκαλουν, φησιν,
ωστε ημας αναδεξασθαι την τοιαυτην διακονιαν. Και ου καθως ηλπισαμεν. Τουτο
και προς την ποσοτητα φησι, και προς τας θλιψεις. Ου γαρ αν ηλπισαμεν, φησιν, οτι
εν τοσαυτηι θλιψει οντες και πενιαι, και κατηπειξαν αν ημας, και τοσαυτα
παρεκαλεσαν. Και την του λοιπου δε βιου επιμελειαν αυτων εδηλωσεν ειπων· Ἀλλ'
εαυτους εδωκαν πρωτον τωι Κυριωι, και ημιν δια θεληματος Θεου. Ἐν πασι γαρ
υπηκουσαν πλεον, η προσ 61.515 εδοκησαμεν· ουδε, επειδη ηλεουν, των αλλων
ημελουν αρετων, αλλα πρωτον εαυτους εδωκαν τωι Κυριωι. Τι εστιν, Ἔδωκαν
εαυτους τωι Κυριωι; Ἀνεθηκαν, δοκιμοι περι την πιστιν εφανησαν, πολλην την
ανδρειαν εν τοις πειρασμοις επεδειξαντο, την κοσμιοτητα, την επιεικειαν, την
αγαπην, την εν τοις αλλοις απασιν αγαθοις προθυμιαν τε και σπουδην. Τι εστι, Και
ημιν; Πειθηνιοι γεγονασιν ημιν, ηγαπησαν, υπηκουσαν και τους του Θεου νομους
πληρουντες, και ημιν δια της αγαπης συνδεδεμενοι. Σκοπει δε πως και ενταυθα την
επιτασιν δεικνυσι, λεγων· Ἔδωκαν εαυτους τωι Κυριωι. Ουχι τα μεν τωι Θεωι
υπηκουσαν, τα δε τωι κοσμωι, αλλα παντα αυτωι, και ολους εαυτους εδωκαν τωι Θεωι.
Ουδε γαρ επειδη ηλεουν, απενοηθησαν· αλλα πολλην επιδειξαμενοι
ταπεινοφροσυνην, πολλην υπακοην, πολλην τιμην, πολλην φιλοσοφιαν, ουτω και
την ελεημοσυνην ειργασαντο. Τι δε εστι, ∆ια θεληματος Θεου; Ἐπειδη ειπεν, Ἡμιν
εδωκαν εαυτους, ουδε ημιν ανθρωπινως, αλλα και τουτο κατα την του Θεου γνωμην
εποιουν. Ὥστε ημας παρακαλεσαι Τιτον, ινα καθως προενηρξατο εν υμιν, ουτως
επιτελεσηι και την χαριν ταυτην. Και ποια ακολουθια αυτη; Πολλη και σφοδρα των
εμπροσθεν εχομενη. Ἐπειδη γαρ ειδομεν αυτους σφοδρους, φησιν, και θερμους εν
απασιν, εν πειρασμοις, εν ελεημοσυνηι, εν τηι προς ημας αγαπηι, εν τηι λοιπηι του βιου
καθαροτητι· ινα και υμεις αυτοις εξισωθητε, επεμψαμεν Τιτον. Ἀλλ' ουτω μεν ουκ
ειπε, τουτο δε εδηλωσε. Σκοπει φιλιας υπερβολην. Παρ' εκεινων γαρ
παρακαλουμενοι, φησι, και αξιουμενοι, τα υμετερα εμεριμνωμεν, μη πως αυτων
 
 

93
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελαττωθητε. ∆ιο και απεστειλαμεν Τιτον, ινα καντευθεν διεγερθεντες και
υπομνησθεντες, ζηλωσητε Μακεδονας. Και γαρ ετυγχανεν εκει ων ο Τιτος, οτε η
επιστολη αυτη εγραφετο. ∆εικνυσι δε αυτον και καταρξαντα τουτου προ της Παυλου
προτροπης· Ἵνα καθως προενηρξατο, φησι. ∆ιο και μεγαλα αυτου λεγει εγκωμια, εν
αρχηι μεν, οτι Τωι μη ευρειν με Τιτον τον αδελφον μου, ουκ εσχον ανεσιν τωι
πνευματι μου· εντευθεν δε ταυτα απερ ειρηκεν απαντα, και τουτο δε αυτο. Ου μικρον
γαρ και τουτο εγκωμιον, το και προεναρξασθαι· θερμης γαρ τουτο και ζεουσης
ψυχης. ∆ιο και επεμψεν αυτον, μεγιστην αυτοις εντιθεις καντευθεν προτροπην του
δουναι, την παρουσιαν Τιτου. ∆ια τουτο και επαιρει τοις επαινοις αυτον, οικειωσαι
βουλομενος σφοδροτερον τοις Κορινθιοις τον ανθρωπον. Και γαρ και τουτο προς το
πεισαι μεγα, το οικειως διακεισθαι τον συμβουλευοντα. Καλως δε και απαξ και δις
και τρις μνημονευσας της ελεημοσυνης, χαριν το πραγμα καλει, νυν μεν λεγων,
Γνωριζω δε υμιν, αδελφοι, την χαριν του Θεου την δεδομενην εν ταις Ἐκκλησιαις
της Μακεδονιας· νυν δε, Αυθαιρετοι, μετα πολλης παρακλησεως δεομενοι ημων την
χαριν και την κοινωνιαν· και παλιν, Ἵνα καθως προενηρξατο, ουτω και επιτελεσηι
εις υμας και την χαριν ταυτην. δʹ. Και γαρ μεγα εστιν αγαθον και Θεου δωρον τουτο,
61.516 και αυτωι τωι Θεωι κατα δυναμιν ημας εξομοιοι κατορθουμενον· τουτο γαρ
μαλιστα ανθρωπος. Λεγων γουν τις δειγμα ανθρωπου, τουτο τεθεικε· Μεγα γαρ,
φησιν, ανθρωπος, και τιμιον ανηρ ελεημων. Αυτη μειζων η χαρις, η νεκρους
ανισταιν. Του γαρ εν τωι ονοματι Ἰησου τους αποθανοντας εγειρειν πολλωι μειζον το
πεινωντα τρεφειν τον Χριστον· ενταυθα μεν γαρ συ τον Χριστον ευεργετεις, εκει δε
αυτος σε. Και ο μισθος δε εν τωι ποιειν ευ, ουκ εν τωι πασχειν ευ. Ἐνταυθα μεν γαρ,
επι των σημειων λεγω, αυτος οφειλεις τωι Θεωι· επι δε της ελεημοσυνης, τον Θεον
οφειλετην εχεις. Ἐλεημοσυνη δε εστιν, οταν μετα προθυμιας γινηται, οταν μετα
δαψιλειας, οταν μη νομισηις διδοναι, αλλα λαμβανειν, οταν ως ευεργετουμενος,
οταν ως κερδαινων και μη απολλυς· επει τουτο ουδε χαρις. Τον γαρ ετερον
ελεουντα, χαιρειν, ου δυσχεραινειν δει. Πως γαρ ουκ ατοπον, ει την ετερου λυων
αθυμιαν, αυτος αθυμοιης; ουκετι γαρ εαις αυτην ελεημοσυνην ειναι. Ει γαρ αθυμεις,
οτι ετερον απηλλαξας αθυμιας, εσχατης ωμοτητος και απανθρωπιας δειγμα
εκφερεις· βελτιον γαρ μη απαλλαττειν, η ουτως απαλλαττειν. Τι δε ολως και
αθυμεις, ανθρωπε; μη ελαττον σοι γενηται το χρυσιον; Ὅλως, ει τοιαυτην εχεις
προαιρεσιν, μηδε δωις· ει μη θαῤρεις οτι πολυπλασιαζεται σοι εν ουρανοις, μη
παρασχηις. Ἀλλ' ενταυθα ζητεις την αντιδοσιν. ∆ια τι; Ἄφες την ελεημοσυνην
ελεημοσυνην ειναι και μη εμποριαν. Πολλοι μεν ουν και ενταυθα απελαβον, αλλ'
ουχ ουτως ελαβον, ως ταυτηι πλεον εξοντες των ου λαβοντων ενταυθα, αλλ' ενιοι
τουτων ως ασθενεστεροι, επειδη τοις εκει ου σφοδρα εφειλκοντο. Και ωσπερ οι
λιχνοι και απειροκαλοι και γαστρος δουλοι επι βασιλικην κληθεντες τραπεζαν, και
τον προσηκοντα καιρον ουκ αναμενοντες, κατα τα παιδια τα μικρα, λυμαινονται
αυτων την ευφροσυνην, προλαμβανοντες, και κορεννυντες εαυτους σιτιοις
καταδεεστεροις· ουτω δη και ουτοι οι ενταυθα επιζητουντες και λαμβανοντες, τον
μισθον ελαττουσι τον εκει. Ειτα δανειζων μεν, μετα πλειονα χρονον επιθυμεις
απολαβειν το κεφαλαιον, ταχα δε ουδε απολαβειν, ινα τηι μελλησει πλειονα τον
τοκον εργασηι· ενταυθα δε ευθεως απαιτεις, και ταυτα ου μελλων ενταυθα ειναι,
αλλ' εκει διηνεκως, ου μελλων ενταυθα δικαζεσθαι, αλλ' εκει τας ευθυνας υφεξων;
Και ει μεν τις σοι κατεσκευαζεν οικιας, ενθα μη εμελλες μενειν, ζημιαν το πραγμα
ενομισας αν· νυν δε ενταυθα βουλει πλουτειν, οθεν και προ της εσπερας μελλεις
πολλακις αποδημειν; Ουκ οιδας, οτι επ' αλλοτριας διατριβομεν, καθαπερ ξενοι και
παροικοι; ουκ οιδας, οτι παροικων εστιν εκβαλλεσθαι, οτε μη προσδοκωσι, μηδε
ελπιζουσιν; οπερ και ημεις πασχομεν. ∆ια δη τουτο, οσα αν κατασκευασωμεν,
 
 

94
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενταυθα αφιεμεν. Ου γαρ συγχωρει ο ∆εσποτης λαμβανοντας αυτα απελθειν, αν τε
οικιας οικοδομησωμεν, αν τε αγρους αγορασωμεν, αν τε ανδραποδα, αν τε σκευη, αν
τε ετερον τι τοιουτον. Ου μονον δε ουκ αφιησιν εντευθεν λαβοντας απελθειν, αλλ'
ουδε λογιζεται σοι τον μισθον· προειπε γαρ σοι, οτι μη οικοδομησηις, μηδε
δαπανησηις τα αλλοτρια, αλλα τα σα, 61.517 Τι τοινυν τα σα αφεις, εν τοις αλλοτριοις
εργαζηι και δαπαναις, ινα απολεσηις και τον πονον και τον μισθον, και κολασιν την
εσχατην υπομεινηις; Μη, παρακαλω· αλλ' επειδη τηι φυσει εσμεν παροικοι, γενωμεθα
και προαιρεσει, ινα μη εκει γενωμεθα παροικοι και ατιμοι και απεῤριμμενοι. Ἂν γαρ
ενταυθα βουληθωμεν γενεσθαι πολιται, ουτε ενταυθα εσομεθα, ουτε εκει· αν δε
παροικοι μεινωμεν οντες, και διαγαγωμεν ουτως, ως παροικους διατριβειν εικος,
πολιτων και ενταυθα και εκει ληψομεθα παῤρησιαν. Ὁ γαρ δικαιος, και μηδεν εχων,
και ενταυθα εν τοις απαν 61.518 των ως εν τοις εαυτου διατριψει, και προς τον
ουρανον απελθων, οψεται τας αιωνιους αυτου σκηνας· και ουτε ενταυθα πεισεται τι
των αηδων· ουτε γαρ ξενον αυτον τις ποιησαι δυνησεται τον πασαν γην εχοντα
πολιν· και την αυτου πατριδα απολαβων, επιδεξεται τον αληθη πλουτον. Ἵν' ουν
αμφοτερα κερδανωμεν, και τα ενταυθα και τα εκει, εις δεον τοις ουσι χρησωμεθα.
Ουτω γαρ εσομεθα των ουρανων πολιται, και πολλης απολαυσομεθα παῤρησιας· ης
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖʹ.
Ἀλλ' ως εν παντι περισσευητε, πιστει και λογωι και γνωσει και πασηι
σπουδηι.
αʹ. Ὅρα παλιν μετ' εγκωμιων την προτροπην γινομενην εγκωμιων μειζονων.
Και ουκ ειπεν, Ἵνα δωτε, αλλ', Ἵνα περισσευητε πιστει τηι των χαρισματων, και λογωι
τωι της σοφιας, και γνωσει τηι των δογματων, και πασηι σπουδηι προς την αλλην
αρετην, και τηι εξ υμων αγαπηι· ταυτηι ηι προειπον, ης και την αποδειξιν εποιησαμην.
Ἵνα και εν ταυτηι τηι χαριτι περισσευητε. Ειδες οτι δια τουτο εκειθεν ηρξατο απο των
επαινων εκεινων, ινα οδωι προβαινων, εις την αυτην αυτους και εν τουτοις ελκυσηι
σπουδην. Ου κατ' επιταγην λεγω. Ὅρα πως συνεχως αυτοις χαριζεται, πως
ανεπαχθης γινεται, και ου βιαις ουδε αναγκαστικος· μαλλον δε αμφοτερα ο λογος
εχει, και το ανεπαχθες, και το ακαταναγκαστον. Ἐπειδη γαρ συνεχως παρηινεσε, και
σφοδρα Μακεδονας ενεκωμιασεν, ινα μη δοξηι τουτο αναγκη ειναι, φησιν, Ου κατ'
επιταγην λεγω, αλλα δια της ετερων σπουδης, και το της υμετερας αγαπης γνησιον
δοκιμαζων. Ουχ ως αμφισβητων· ου γαρ τουτο ενταυθα δηλοι· αλλα δοκιμον αυτο
ποιων, και αποφαινων, και ισχυροτερον κατασκευαζων. ∆ια γαρ τουτο ταυτα φημι,
ινα υμας παροξυνω προς την αυτην προθυμιαν· και μεμνηται της εκεινων σπουδης,
λαμπρυνων, φαιδρυνων, ερεθιζων την υμετεραν διαθεσιν. Ειτα απο τουτου εις
ετερον μειζον κατηντησε· και γαρ ουδενα παριησι τροπον συμβουλης, αλλα παντα
κινει και μεταχειριζει τον λογον· και γαρ απο των αλλοτριων εγκωμιων προετρεψε
λεγων, Γινωσκετε την χαριν του Θεου την δεδομενην εν ταις Ἐκκλησιαις της
Μακεδονιας· και απο των οικειων, Ἀλλ' ως εν παντι περισσευητε, λογωι, και γνωσει.
Μειζονως γαρ δυναται τουτο δακειν, οταν υφ' εαυτου τις ητταται, η οταν υφ'
ετερων. Ειτα λοιπον επι το κεφαλαιον και την κορωνιδα της συμβουλης ιεται·
Γινωσκετε γαρ την χαριν του Κυριου ημων, οτι δι' ημας επτωχευσε, πλουσιος ων, ινα
ημεις τηι εκεινου πτωχειαι πλουτησωμεν. Ἐννοησατε γαρ, φησιν, ενθυμηθητε και
λογισασθε την χαριν του Θεου, και μη απλως αυτην παραδραμητε, αλλα στοχασασθε
αυτης το με 61.518 γεθος, οση εστι και ηλικη, και ουδενος φεισεσθε των υμετερων.
 
 

95
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκεινος δοξαν εκενωσεν, ουχ ινα υμεις τωι πλουτωι αυτου, αλλα τηι πτωχειαι
πλουτησητε. Ει μη πιστευεις, οτι η πτωχεια πλουτου εστι ποιητικη, εννοησον σου
τον ∆εσποτην, και ουκετι αμφιβαληις. Ει μη γαρ εκεινος εγενετο πτωχος, ουκ αν
εγενου συ πλουσιος. Το γαρ θαυμαστον τουτο οτι πτωχεια επλουτησε πλουτον.
Πλουτον δε ενταυθα φησι την γνωσιν της ευσεβειας, τον των αμαρτηματων
καθαρισμον, την δικαιοσυνην, τον αγιασμον, τα μυρια απερ παρεσχεν ημιν αγαθα,
και μελλει παρεχειν. Και ταυτα απαντα δια της πτωχειας γεγονεν ημιν. Ποιας
πτωχειας; ∆ια του σαρκα αναλαβειν και γενεσθαι ανθρωπον, και παθειν απερ επαθε.
Καιτοι γε εκεινος ταυτα ουκ ωφειλε, συ δε οφειλεις αυτωι. Και γνωμην υμιν εν
τουτωι διδωμι προς το συμφερον. Ὅρα πως παλιν του ανεπαχθης ειναι φροντιζει, και
δυο τουτοις παραμυθειται τον λογον, και τωι ειπειν, Γνωμην διδωμι, και, Προς το
υμων συμφερον. Ουτε γαρ καταναγκαζω και βιαζομαι, φησι, και παρα ακοντων
απαιτω· ουτε το των λαμβανοντων ως το υμιν λυσιτελες σκοπων, ταυτα λεγω. Ειτα
και το παραδειγμα λοιπον εξ αυτων, αλλα ουκ εξ ετερων. Οιτινες ου μονον το
ποιησαι, αλλα και το θελειν προενηρξασθε απο περυσι. Ὅρα πως δεικνυσι και αυτους
εκοντας και χωρις προτροπης επι τουτο ελθοντας. Ἐπειδη γαρ τουτο εμαρτυρησε
Θεσσαλωνικευσιν, οτι αυθαιρετοι μετα πολλης παρακλησεως ηψαντο της
ελεημοσυνης, βουλεται και τουτων δειξαι το κατορθωμα τουτο ον. ∆ιο ειπεν· Ου
μονον το ποιησαι, αλλα και το θελειν· και ουχι, Ἐνηρξασθε, αλλα, Προενηρξασθε
απο περυσι. Ἐπι ταυτα ουν υμας παρακαλω, εφ' α εαυτους φθασαντες διηγειρατε
μετα προθυμιας απασης. Νυνι δε και το ποιησαι επετελεσατε. Ουκ ειπεν, Ἐποιησατε,
αλλ', επεθηκατε τελος. Ὅπως καθαπερ η προθυμια εκ του θελειν, ουτω και το
ποιησαι εκ του εχειν. Ἵνα μη μεχρι προθυμιας στηι το καλον τουτο κατορθωμα, αλλα
και τον απο των εργων λαβηι μισθον· ει γαρ η προθυμια προκειται, καθ' ο αν εχηι τις,
ευπροσδεκτος, ου καθ' ο ουκ εχει. Ὅρα σοφιαν αφατον. ∆ειξας τους υπερ δυναμιν
61.519 ποιουντας, τους Θεσσαλονικεας λεγω, και επαινεσας αυτους επι τουτωι, και
ειπων, οτι Μαρτυρω αυτοις, οτι και υπερ δυναμιν· επειδη κατα δυναμιν παρακαλει
μονον, αφεις το υποδειγμα εργασασθαι το εαυτου· ᾔδει γαρ, οτι ουχ ουτω
παραινεσις, ως ζηλος εγειρει προς την των ομοιων μιμησιν· διο φησιν· Ει γαρ η
προθυμια προκειται, καθ' ο εαν εχηι ευπροσδεκτος, ου καθ' ο ουκ εχει. Μη φοβηθηις,
φησιν, επειδη εκεινα ειρηκα· της γαρ εκεινων φιλοτιμιας εγκωμιον το ειρημενον· ο
δε Θεος τα κατα δυναμιν απαιτει, και καθ' ο εχει τις, ου καθ' ο ουκ εχει. Το γαρ,
Ευπροσδεκτος, ενταυθα το, Ἀπαιτειται, δηλοι. Και σφοδρα λιπαινει, τουτωι θαῤρων
τωι υποδειγματι, και τωι δουναι εξουσιαν μαλλον εφελκομενος· διο και επηγαγεν, Ου
γαρ ινα αλλοις ανεσις, υμιν δε θλιψις. βʹ. Καιτοιγε ο Χριστος τουναντιον επηινεσεν
επι της χηρας, οτι τον βιον ολον εκενωσε, και εκ του υστερηματος εδωκεν. Ἀλλ'
επειδη Κορινθιοις διελεγετο, ενθα ηιρειτο λιμωττειν· Καλον γαρ μοι μαλλον το
αποθανειν, η το καυχημα μου ινα τις κενωσηι· δια τουτο συμμεμετρημενηι χρηται τηι
παραινεσει, επαινων μεν τους υπερ δυναμιν, ουκ αναγκαζων δε τουτους ποιησαι
τουτο, ουκ επειδη ουκ εβουλετο, αλλ' επειδη ασθενεστεροι ησαν. Ἐπει τινος ενεκεν
εκεινους εγκωμιαζει, οτι εν πολληι δοκιμηι θλιψεως η περισσεια της χαρας αυτων και
η κατα βαθους [αυτων] πτωχεια επερισσευσεν εις τον πλουτον της απλοτητος
αυτων, και οτι υπερ δυναμιν εδωκαν; ουκ ευδηλον, οτι και τουτους εις ταυτα
εναγων; Ὥστε ει και δοκει τα ελαττονα συγχωρειν· ινα δι' εκεινων επι ταυτα
αναβιβασηι, τουτο ποιει. Σκοπει γουν και δια των εξης πως λανθανοντως αυτο
κατασκευαζει. Ειπων γαρ ταυτα, επηγαγε· Το υμων περισσευμα εις το εκεινων
υστερημα. Ου γαρ τοις ειρημενοις μονον, αλλα και τουτοις κουφην ποιησαι βουλεται
την εντολην. Και ουκ εντευθεν μονον, αλλα και απο της αντιδοσεως παλιν
ευκολωτεραν αυτην καθιστησι, και μειζονα φθεγγεται της αξιας αυτων, λεγων· Ἵνα
 
 

96
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενηται ισοτης εν τωι νυν καιρωι, και το εκεινων περισσευμα εις το υμων υστερημα.
Τι δε εστιν ο φησι; Κοματε χρημασιν υμεις· κομωσιν εκεινοι βιωι και παῤρησιαι τηι
προς τον Θεον. ∆οτε τοινυν αυτοις αφ' ων περισσευετε χρηματων, εκεινοι δε ουκ
εχουσιν, ινα λαβητε απο της παῤρησιας καθ' ην πλουτουσιν εκεινοι, υστερεισθε δε
υμεις. Ὅρα πως το υπερ δυναμιν, και το εκ του υστερηματος διδοναι κατεσκευασε
λανθανοντως. Ει γαρ βουλει, φησιν, εκ του περισσευματος λαβειν, εκ του
περισσευματος δος· ει δε ολοκληρον επισπασασθαι, εκ του υστερηματος παρεξεις, και
υπερ δυναμιν. Ἀλλα τουτο μεν ου λεγει, καταλειπει δε αυτο τωι λογισμωι των
ακροατων· αυτος δε το προκειμενον, και την συμμετρον παραινεσιν τεως εργαζεται,
κατα το φαινομενον επαγων και λεγων· Ὅπως γενηται ισοτης 61.520 εν τωι νυν
καιρωι. Πως ισοτης; Τα περισσευματα αντιδιδοντων υμων κακεινων, και τα
υστερηματα πληρουντων. Και ποια αυτη ισοτης, σαρκικων πνευματικα αντιδιδοναι;
πολλη γαρ ενταυθα υπεροχη· πως ουν ισοτητα καλει; Ἣ κατα το περισσευειν και
υστερεισθαι, η κατα τον παροντα βιον τουτο φησι γενεσθαι μονον. ∆ια γαρ τουτο
ειπων, Ἰσοτης, επηγαγεν, Ἐν τωι νυν καιρωι. Ταυτα δε ελεγε, και των πλουτουντων
καταστελλων τα φρονηματα, και δεικνυς, οτι μετα την εντευθεν αποδημιαν, εν
πλειονι οι πνευματικοι υπεροχηι. Ἐντευθεν μεν γαρ πολλης απαντες απολαυομεν
ισοτιμιας· τοτε δε πολλη διακρισις, και μεγιστη υπεροχη, υπερ τον ηλιον λαμποντων
των δικαιων. Ειτα επειδη εδειξεν αυτους ου διδοντας μονον, αλλα και
αντιλαμβανοντας μειζονα, και ετερωθεν βουλεται κατασκευασαι την προθυμιαν
αυτων, δεικνυς οτι ουδ' ει μη μεταδοιεν ετεροις, εξουσι τι πλεον, παντα ενδον
συναγοντες. Και παραγει παλαιαν ιστοριαν, ουτω λεγων· Καθως γεγραπται, Ὁ το
πολυ, ουκ επλεονασε· και ο το ολιγον, ουκ ηλαττονησε. Τουτο δε επι του μαννα
γεγονεν. Οι τε γαρ πλειον συναγαγοντες, οι τε ελαττον το αυτο μετρον ευρισκοντο
εχοντες, την απληστιαν του Θεου ταυτηι κολαζοντος. Ταυτα δε ελεγεν, ομου και
φοβων αυτους απο των τοτε γενομενων, και μηδαμου του πλειονος εφιεσθαι
πειθων, μηδε αλγειν επι τωι ελαττον εχειν. Τουτο δε και νυν γινομενον εστιν ιδειν
επι των βιωτικων πραγματων, ουκ επι του μαννα μονον. Ει γαρ απαντες μιαν
γαστερα πληρουμεν, και τον αυτον χρονον ζωμεν, και εν σωμα περιβαλλομεθα·
ουδεν ουτε τωι πλουτουντι πλεον απο της περιουσιας εσται, ουτε τωι πενητι απο της
πτωχειας ελαττον. Τι τοινυν τρεμεις πενιαν; τι δε διωκεις πλουτον; ∆εδοικα, φησι,
μη αναγκασθω επι τας ετερων θυρας ελθειν, και δεηθηναι του πλησιον. Πολλων δε
και ευχομενων τουτο ακουω συνεχως, και λεγοντων, Μη με αφηις εν χρειαι
ανθρωπων καταστηναι ποτε. Και σφοδρα γελω ταυτα ακουων· και γαρ παιδικος ο
φοβος. Καθ' εκαστην γαρ ημεραν, και εν απασιν, ως ειπειν, εν χρειαι αλληλων
καθεστηκαμεν. Ὥστε απερισκεπτου ψυχης και πεφυσιωμενης ταυτι τα ρηματα, και
ου διαγινωσκουσης σαφως την των πραγματων φυσιν. Ουχ οραις, οτι παντες
αλληλων χρηιζομεν; ο στρατιωτης του χειροτεχνου, ο χειροτεχνης του εμπορου, ο
εμπορος του γεωργου, ο δουλος του ελευθερου, ο δεσποτης του δουλου, ο πενης του
πλουσιου, ο πλουσιος του πενητος, ο μηδεν εργαζομενος του διδοντος ελεημοσυνην,
ο παρεχων του λαμβανοντος· και γαρ ο λαμβανων ελεημοσυνην, μεγιστην χρειαν
πληροι, και παντων μειζονα. Ει γαρ μη πενητες ησαν, το πλεον αν ανετραπη της
ημετερας σωτηριας, ουκ εχοντων που καταβαλειν τα χρηματα. Ὥστε και ο δοκων
απαντων αχρηστοτερος ειναι πενης, ουτος απαντων εστι χρησιμωτερος. Ει δε το
ετερου δεισθαι, αισχρον, αποθανειν λειπεται· ου γαρ ενι ζησαι τουτο δεδοικοτα. Ἀλλ'
ου δυναμαι, φησιν, ενεγκειν οφρυν ανεσπασμενην. Τι αλλον διαβαλλων επ'
αλαζονειαι, σαυτον καταισχυνεις τηι κατηγοριαι ταυτηι; και γαρ αλαζονικον το μη
φερειν 61.521 υπερηφανου ψυχης φυσημα. Τι δε τα μηδενος οντα λογου αξια ταυτα
δεδοικας, ταυτα τρεμεις, και δια ταυτα την πενιαν φριττεις; Καν γαρ πλουσιος ηις, εν
 
 

97
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειονων καταστησηι χρειαι, και πλειονων και ευτελεστερων. Ὅσωι γαρ αν πλουτηις,
τοσουτον τηι αραι ταυτηι σαυτον υποβαλλεις. γʹ. Ουτως αγνοεις οπερ ευχηι, χρηματα
μεν αιτων υπερ του μηδενος δεισθαι· ωσπερ αν ει τις εις πελαγος ελθων, ενθα και
ναυτων και πλοιου και μυριας χρεια κατασκευης, ευχοιτο μηδενος ολως εν χρειαι
γενεσθαι. Ει γαρ βουλει μηδενος σφοδρα δεισθαι, ευχου πενιαν· πενης μεν γαρ ων,
καν τινος δεηθηις, υπερ αρτου δεησηι μονον η ιματιου· πλουτων δε, και υπερ αγρων,
και υπερ οικιων, και υπερ τελεσματων, και υπερ μισθωματων, και υπερ αξιωματος,
και υπερ ασφαλειας, και υπερ δοξης, και υπερ αρχοντων χρειαν εξεις· ου τουτων δε
μονον, αλλα και των υποτεταγμενων εκεινοις, και των εν πολει, και των εν αγροις,
και εμπορων και καπηλων. Ὁρατε οτι ανοιας εσχατης ταυτι τα ρηματα; Ὅλως γαρ ει
φρικτον ειναι σοι δοκει το χρηιζειν τινος· καθολου μεν ου δυνατον απαλλαγηναι
τουτου· ει δε θελεις τον οχλον φυγειν, εξεστι γαρ, επι τον ακυμαντον της πενιας
καταφυγων λιμενα, τον πολυν των πραγματων οχλον περικοψον, και μηδεν
αισχρον τουτο νομιζε το δεισθαι ετερου· της γαρ αφατου σοφιας του Θεου τουτο
γεγονεν εργον. Ει γαρ αλληλων χρηιζομεν, και ουδε η της χρειας αναγκη συναγει εις
φιλιαν ημας· ει αυταρκεις ημεν, ουκ ημεν αν θηρια ατιθασσα; Βιαι ουν και αναγκηι
ημας υπεταξεν αλληλοις ο Θεος, και καθ' εκαστην συγκρουομεθα αλληλοις ημεραν.
Και ει τουτον περιειλε τον χαλινον, τις αν ταχεως ηρασθη της του πλησιον φιλιας;
Μηδε τουτο ουν νομιζωμεν ειναι αισχρον, μηδε απευχωμεθα και λεγωμεν, Μη δωις
ημας εν χρειαι τινος καταστηναι· αλλ' ευχωμεθα λεγοντες· Μη αφηις, εν χρειαι
κατασταντων ημων, ανανευσαι τους δυναμενους ημας ωφελειν. Ου το εν χρειαι
ετερων καταστηναι, αλλα το αρπαζειν τα ετερων, φορτικον. Νυν δε υπερ μεν
εκεινων ουδεποτε ευξαμεθα, ουδε ειπομεν· Μη δωις μοι επιθυμησαι των αλλοτριων·
το δε εν χρειαι καταστηναι, τουτο δοκει απευκταιον ειναι. Καιτοι Παυλος εν χρειαι
κατεστη πολλακις, και ουκ ηισχυνετο, αλλα και εκαλλωπιζετο και ενεκωμιαζε τους
διακονησαμενους, λεγων· Ὅτι και απαξ και δις εν ταις χρειαις μου επεμψατε· και
παλιν· Ἄλλας, Ἐκκλησιας εσυλησα, λαβων οψωνιον προς την υμων διακονιαν. Ου
τοινυν ελευθεριας εστι το ταυτα αισχυνεσθαι, αλλα μαλακιας και βαναυσου ψυχης
και ανοητου. Και γαρ τωι Θεωι δοκει χρειαν ημας αλληλων εχειν. Μη τοινυν
φιλοσοφει περα του μετρου. Ἀλλ' ου δυναμαι, φησιν, ενεγκειν ανθρωπον
παρακαλουμενον πολλακις, και ουκ εικοντα. Και πως σε οισει ο Θεος
παρακαλουμενον υπ' αυτου, και ου πειθομενον, και παρακαλουμενον υπερ των σοι
συμφεροντων; Ὑπερ γαρ Χρι 61.522 στου πρεσβευομεν, φησιν, ως του Θεου
παρακαλουντος δι' ημων· καταλλαγητε τωι Θεωι. Και μεντοι δουλος αυτου, φησιν,
ειμι. Και τι τουτο; Ὅταν γαρ συ μεν μεθυηις ο δουλος, εκεινος δε πειναι ο δεσποτης,
και μηδε της αναγκαιας απολαυηι τροφης, τι σου το της δουλειας ονομα προστησεται;
Τουτο μεν ουν αυτο σε και βαρησει μειζονως, οταν μεν συ εν τριωφοροις μενηις,
εκεινος δε μηδε χρηστης μετεχηι στεγης· οταν συ μεν εν απαλαις στρωμναις, εκεινος
δε μηδε προσκεφαλαιον εχηι. Ἀλλ' εδωκα, φησιν. Ἀλλ' ου χρη διαλιμπανειν ταυτα
ποιουντα. Τοτε γαρ μονον απολογησηι, οταν μη εχηις, οταν μηδεν κεκτημενος ηις· εως
δ' αν εχηις, καν μυριοις ηις δεδωκως, ωσι δε ετεροι πεινωντες, ουδεμια σοι απολογια.
Ὅταν δε και αποκλειηις σιτον, και την τιμην επιτεινηις, και ετερας καπηλειας ξενας
οδους επινοηις, ποιαν εξεις σωτηριας ελπιδα λοιπον; ∆ωρεαν εκελευσθης διδοναι τωι
πεινωντι, συ δε ουδε μετα συμμετρου διδως τιμης· αυτος δια σε την τοσαυτην δοξαν
εκενωσε, συ δε αυτον ουδε αρτου αξιοις· αλλ' ο μεν κυων εμπεπλησται, ο δε Χριστος
λιμωι τηκεται· και ο μεν οικετης διαῤρηγνυται υπο πλησμονης, ο δε σος κακεινου
∆εσποτης αναγκαιας απορει τροφης. Και που ταυτα φιλων τα πραγματα;
Καταλλαγητε τωι Θεωι· ταυτα γαρ εχθρων εστι και εκπεπολεμωμενων. Αισχυνθωμεν
τοινυν οσα ευεργετηθημεν, οσα ευεργετεισθαι μελλομεν· καν προσελθηι πενης
 
 

98
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεομενος, μετα πολλης αυτον δεχωμεθα της ευνοιας, παρακαλουντες, ανιστωντες
τωι λογωι, ινα και αυτοι των αυτων τυχωμεν και παρα του Θεου, και παρα των
ανθρωπων. Ὅσα γαρ εαν θελητε ινα ποιησωσιν υμιν, και υμεις ποιειτε αυτοις. Ουδεν
φορτικον, ουδεν επαχθες ουτος ο νομος εχει. α θελεις πασχειν, ταυτα ποιει, φησιν·
ιση η αντιδοσις. Και ουκ ειπεν· α μη θελετε πασχειν, μηδε ποιειτε· αλλα το πλεον.
Ἐκεινο μεν γαρ αποχη κακων, τουτο δε εργασια καλων, κακεινωι τουτο
συμπεριειληπται. Και ουκ ειπε· Ταυτα και υμεις θελετε, αλλα, Ποιειτε αυτοις. Και τι
το κερδος; Ουτος εστιν ο νομος και οι προφηται. Ἐλεεισθαι βουλει; ουκουν ελεει.
Συγγνωμης θελεις τυχειν; ουκουν μεταδιδου. Βουλει μη ακουειν κακως; ουκουν
μηδε κακως λεγε. Ἐπιθυμεις επαινεισθαι, ουκουν εγκωμιαζε. Θελεις μη
πλεονεκτεισθαι; ουκουν μη αρπαζε. Ειδες πως εδειξε φυσικον ον το καλον, και ου
δεομενους νομων των εξωθεν ημας, ουδε διδασκαλων; Ἐν οις γαρ θελομεν παθειν, η
μη παθειν παρα των πλησιον, νομοθετουμεν ημιν εαυτοις. Ὥστε αν εθεληις μεν μη
παθειν, ποιηις δε, η θεληις μεν παθειν, μη ποιηις δε, αυτοκατακριτος γεγονας, και
ουδεμιας λοιπον απολαυεις απολογιας ως αγνοων και ουκ ειδως τα πρακτεα. ∆ιο,
παρακαλω, τουτον εν εαυτοις δι' εαυτους αναστησαντες τον νομον. και ταυτα
αναγινωσκοντες τα γραμματα τα σαφη και συντομα, τοιουτοι περι τους πλησιον
γινωμεθα, οιους περι ημας αυτους ειναι βουλομεθα, ινα και της 61.523 παρουσης
απολαυσωμεν αδειας, και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι 61.524 Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
61.523 ΟΜΙΛΙΑ ΙΗʹ. Χαρις δε τωι Θεωι τωι δοντι την αυτην σπουδην υπερ υμων εν τηι
καρδιαι Τιτου αʹ. Παλιν επαινει τον Τιτον. Ἐπειδη γαρ περι ελεημοσυνης διελεχθη,
διαλεγεται λοιπον και περι των μελλοντων υποδεχεσθαι παρ' αυτων τα χρηματα,
και αποκομιζειν αυτα. Τουτο γαρ συνεβαλλετο προς την συλλογην ταυτην, και προς
το μειζω ποιησαι την προθυμιαν των εισφεροντων. Ὁ γαρ θαῤρων υπερ του
διακονουμενου, και μη υποπτευων τους υποδεχομενους, μετα πλειονος της
δαψιλειας επιδιδωσιν. Ὅπερ ινα και τοτε γενηται, ακουσον πως συνιστησι τους επι
τουτο αφικομενους, ων ην πρωτος Τιτος. ∆ιο και φησι, Χαρις δε τωι Θεωι τωι δοντι
την αυτην σπουδην εν τηι καρδιαι Τιτου. Τι εστι, Την αυτην; Ἥνπερ και υπερ
Θεσσαλονικεων ειχεν, η την αυτην εμοι. Και σκοπει συνεσιν· του Θεου δεικνυς εργον
τουτο ον, και ευχαριστει τωι δεδωκοτι, ωστε και ταυτηι προτρεψαι. Ει γαρ ο Θεος
αυτον διηγειρε, και απεστειλε προς υμας, αυτος αιτει δι' εκεινου. Μη τοινυν
νομισητε ανθρωπινον ειναι το γεγενημενον. Και ποθεν δηλον οτι ο Θεος αυτον
προετρεψεν; Ὅτι την μεν παρακλησιν εδεξατο, σπουδαιοτερος δε υπαρχων,
αυθαιρετος εξηλθεν. Ὅρα πως και αυτον δεικνυσι τα αυτου πληρουντα, ετερων μη
δεηθεντα. Και ειπων του Θεου την χαριν, ουκ αφιησι του Θεου το παν ειναι, παλιν
ινα και ταυτηι εις πλειονα επισπασηται αυτους αγαπην, ειπων οτι και οικοθεν
εγηγερται. Σπουδαιοτερος γαρ υπαρχων, αυθαιρετος εξηλθεν, ηρπασε το πραγμα,
επεπηδησε τωι θησαυρωι, οικειαν ενομισεν ωφελειαν την υμετεραν διακονιαν και τωι
σφοδρα υμας φιλειν, ουδε εδεηθη της παρ' εμου παρακλησεως, αλλα παρεκληθη μεν
και υπ' εμου, ου μεντοι εντευθεν διηγερθη, αλλ' οικοθεν και απο της του Θεου
χαριτος. Συνεπεμψαμεν δε μετ' αυτου τον αδελφον, ου ο επαινος εν τωι Ευαγγελιωι
δια πασων των Ἐκκλησιων. Και τις ουτος εστιν ο αδελφος; Τινες μεν τον Λουκαν·
και φασι, δια την ιστοριαν ηνπερ εγραψε· τινες δε τον Βαρναβαν· και γαρ το
αγραφον κηρυγμα ευαγγελιον καλει. Και τινος ενεκεν ου τιθησιν αυτων τα ονοματα,
αλλα τον μεν Τιτον και ονομαστι γνωριζει, και απο της εις το Ευαγγελιον συνεργιας
καλει (ει γε τοσουτον ην χρησιμος, ως δια την απουσιαν αυτου μηδε δυνηθηναι μεγα
τι και γενναιον ποιησαι τον Παυλον· Τωι γαρ μη ευρειν Τιτον τον αδελφον μου, ουκ
 
 

99
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσχηκα ανεσιν τωι πνευματι μου)· και απο της αγαπης της εις αυτους (Τα γαρ
σπλαγχνα αυτου περισσοτερως εστι, φησι, προς υμας), και απο της περι το πραγμα
σπουδης (Αυθαιρετος γαρ, φησιν, εξηλθε)· τουτους δε ουτε ομοιως 61.524
συνιστησιν, ουτε ονομαστι τιθησι; τι ουν εστιν ειπειν; Ἴσως αγνοουντες ησαν
αυτους· διοπερ ουκ εμφιλοχωρει τοις εγκωμιοις, επειδη μηδεπω πειραν αυτων
ειληφεισαν, αλλα τοσουτον λεγει, οσον εις συστασιν αυτοις ηρκει μονον και το
φυγειν την πονηραν υποψιαν. Πλην αλλ' ιδωμεν ποθεν και αυτον τουτον
εγκωμιαζει. Ποθεν ουν εγκωμιαζει; Πρωτον απο του κηρυγματος επαινων, ουχ οτι
εκηρυττε μονον, αλλ' οτι και ως εχρην, και μετα της προσηκουσης σπουδης. Ου γαρ
ειπεν, οτι κηρυττει και ευαγγελιζεται, αλλ' οτι, Ου ο επαινος εν τωι ευαγγελιωι. Και
ινα μη δοξηι κολακευειν αυτον, ουχ ενα και δυο και τρεις ανθρωπους, αλλ'
ολοκληρους Ἐκκλησιας αγει μαρτυρουσας αυτωι, λεγων· ∆ια πασων των Ἐκκλησιων.
Ειτα και απο της κρισεως των χειροτονησαντων αιδεσιμον αυτον ποιει· ου μικρον δε
και τουτο. ∆ια τοι τουτο ειπων, Ου ο επαινος εν τωι Ευαγγελιωι δια πασων των
Ἐκκλησιων, επηγαγεν· Ου μονον δε. Τι εστιν, Ου μονον δε; Ου μονον απο τουτου,
φησιν, εστιν αιδεσιμος, οτι κηρυττων ευδοκιμει, και επαινειται παρα παντων, αλλα
και χειροτονηθεις υπο των Ἐκκλησιων συν ημιν. Ὅθεν μοι δοκει τον Βαρναβαν
αινιττεσθαι. Και πολυ το αξιωμα αυτου σημαινει· δεικνυσι γαρ και επι τινι
κεχειροτονητο. Συνεκδημος γαρ ημων, φησι, συν τηι χαριτι ταυτηι τηι διακονουμενηι
υφ' ημων. Ειδες οσα αυτου τα εγκωμια; Ευαγγελιζομενος ελαμψε, και τας Ἐκκλησιας
εσχεν επι τουτωι μαρτυρουσας πασας· εχειροτονηθη υφ' ημων, και εφ' οις Παυλος,
και πανταχου κοινωνος αυτωι γεγονε, και κατα τους πειρασμους και κατα τους
κινδυνους· το γαρ ονομα της εκδημιας τουτο αινιττεται. Τι δε εστι, Συν τηι χαριτι
ταυτηι τηι διακονουμενηι υφ' ημων; Ὥστε τον λογον καταγγελλειν, φησι, και το
Ευαγγελιον κηρυττειν· η ωστε και προς τα χρηματα υπηρετησασθαι· μαλλον δε, προς
αμφοτερα μοι δοκει λεγειν. Ειτα επαγει· Προς την αυτου του Κυριου δοξαν και
προθυμιαν υμων. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἠξιωσαμεν, φησι, χειροτονηθηναι αυτον
μεθ' ημων, και εις το εργον τουτο προχειρισθηναι, ωστε οικονομον γενεσθαι των
ιερων χρηματων και διακονον (ουδε γαρ τουτο μικρον ην· Ἐπισκεψασθε γαρ, φησιν,
ανδρας εξ υμων μαρτυρουμενους επτα)· και εχειροτονηθη υπο των Ἐκκλησιων, και
ψηφος του δημου παντος εγενετο. Τι εστιν, Εις την αυτου του Κυριου δοξαν και
προθυμιαν υμων; Ἵνα και Θεος δοξαζηται, και υμεις προθυμοτεροι γινησθε, των
υποδεχομενων τα χρηματα ταυτα δοκιμων οντων, και ουδενος ψευδη τινα υποψιαν
κατ' αυτων τεκειν δυναμενου. 61.525 βʹ. ∆ια τουτο τοιουτους επεζητησαμεν, και ουχι
ενι μονωι το παν επετρεψαμεν, ινα και ταυτην φυγηι την υποψιαν, αλλα και Τιτον
επεμψαμεν, και μετα τουτου ετερον. Ειτα ερμηνευων αυτο τουτο το, Προς την δοξαν
του Κυριου και προθυμιαν υμων, επηγαγε· Στελλομενοι τουτο, μη τις ημας
μωμησηται εν τηι αδροτητι ταυτηι τηι διακονουμενηι υφ' ημων. Τι ποτε εστι το
λεγομενον; Ἄξιον της αρετης Παυλου, και την πολλην αυτου κηδεμονιαν εμφαινον
και την συγκαταβασιν. Ἵνα γαρ μη τις ημας υποπτευσηι, φησι, μηδε τον τυχοντα
μωμον καθ' ημων σχηι, ως νοσφιζομενων εκ των εγχειριζομενων ημιν χρηματων,
δια τουτο τοιουτους επεμψαμεν, και ουχ ενα μονον, αλλα και δυο και τρεις. Ειδες
πως απαλλαττει πασης υποψιας αυτους; ουκ απο του ευαγγελιου, ουδε απο του
χειροτονηθηναι μονον, αλλα και απο του δοκιμους, και δι' αυτο τουτο
χειροτονηθηναι, ινα μη υποπτευωνται. Και ουκ ειπε, Μη υμεις μωμησησθε, αλλα,
Μη τις αλλος. Καιτοι γε δι' αυτους τουτο εποιησε, και ηινιξατο ειπων, Εις την αυτου
του Κυριου δοξαν και προθυμιαν υμων· αλλ' ομως ου βουλεται αυτους πληξαι, αλλ'
ετερως φησι, Στελλομενοι τουτο ποιησαι· και ουδε τουτωι αρκειται, αλλα και τηι
επαγωγηι θεραπευει παλιν λεγων, Ἐν τηι αδροτητι ταυτηι τηι διακονουμενηι υφ' ημων·
 
 

100
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και μετ' εγκωμιου το βαρυ τιθεις. Ἵνα γαρ μη αλγησωσι, μηδε ειπωσιν, Ἡμας ουν
υφορασθαι εχεις, και ουτως εσμεν αθλιοι, ως υποπτευσθαι ποτε επι τουτοις;
επιδιορθουμενος αυτους φησι, πολλα τα χρηματα τα υφ' υμων εστι πεμπομενα, και
αυτη η αδροτης, τουτεστι, το πληθος των χρηματων, ικανον τοις πονηροις
παρασχειν υποψιαν, ει μη επεδειξαμεθα την ασφαλειαν. Προνοουμεν γαρ καλα, ου
μονον ενωπιον Κυριου, αλλα και ενωπιον ανθρωπων. Τι ισον Παυλου γενοιτ' αν;
Ουδε γαρ ειπεν, Ἀπολλυσθω και οιμωζετω ο βουλομενος τοιουτον τι υποπτευειν·
εως αν μη καταγινωσκηι μου το συνειδος, ουδεις μοι λογος των υποπτευοντων· αλλ'
οσωι ασθενεστεροι ησαν, τοσουτωι συγκατεβαινε μαλλον. Τωι γαρ καμνοντι ουκ
αγανακτειν, αλλα βοηθειν χρη. Καιτοι γε τινος αμαρτηματος εσμεν ποῤρω, ως
εκεινος της τοιαυτης υποψιας; Ουδε γαρ, ει δαιμων τις ην, υπωπτευσεν αν τον
μακαριον εκεινον εις την διακονιαν ταυτην. Ἀλλ' ομως και τοσουτον απεχων της
υπονοιας της πονηρας, παντα ποιει και πραγματευεται, ωστε μηδε σκιαν τινα
καταλιπειν τοις καν οπωσουν υπονοησαι τι πονηρον βουλομενοις· και ου μονον
κατηγοριας φευγει, αλλα και μωμους και την τυχουσαν καταγνωσιν και ψιλην
υπονοιαν. Συνεπεμψαμεν δε αυτοις τον αδελφον ημων. Ἰδου παλιν και ετερον
προστιθησι, και τουτον μετ' εγκωμιου και της αυτου ψηφου και πολλων ετερων
μαρτυρων. Ὃν εδοκιμασαμεν, φησιν, εν πολλοις πολλακις σπουδαιον οντα, νυνι δε
πολυ σπου 61.526 δαιοτερον. Ἐγκωμιασας αυτον απο των οικειων κατορθωματων,
και απο της προς εκεινους αγαπης επαιρει· και ο περι Τιτου ελεγεν, οτι
Σπουδαιοτερος υπαρχων αυθαιρετος εξηλθε, τουτο και περι τουτου, ειπων, Νυν δε
πολυ σπουδαιοτερον· σπερματα αυτοις προαποτιθεμενος της προς Κορινθιους
αγαπης. Και λοιπον, επειδη επεδειξεν αυτων την αρετην, παρακαλει και αυτους υπερ
αυτων, λεγων· Ειτε υπερ Τιτου, κοινωνος εμος, και εις υμας συνεργος. Τι εστιν, Ειτε
υπερ Τιτου; Ει δει τι ειπειν, φησιν, υπερ Τιτου, ταυτα εχω λεγειν οτι κοινωνος εμος,
και εις υμας συνεργος. Ἢ γαρ τουτο φησιν, η, Ει τι υπερ Τιτου ποιησετε, οτι ουκ εις
τον τυχοντα ποιησετε· κοινωνος γαρ εμος εστι. Και δοκων εγκωμιαζειν τουτον,
εκεινους επαιρει, δεικνυς ουτω περι αυτον διακειμενους, ως αρκειν εις τιμης
υποθεσιν παρ' αυτοις το κοινωνον αυτου τινα φαινεσθαι. Ἀλλ' ομως ουκ ηρκεσθη
τουτωι, αλλα και ετερον επηγαγε λεγων· Εις υμας συνεργος. Ουχ απλως συνεργος,
αλλ' εν τοις προς υμας, εν τηι προκοπηι τηι υμετεραι, εν τηι επιδοσει, εν τηι φιλιαι, εν τηι
σπουδηι τηι περι υμας· οπερ μαλιστα οικειωσαι αυτοις αυτον ηδυνατο. Ειτε αδελφοι
ημων. Ειτε υπερ των αλλων, φησιν, ακουσαι τι βουλεσθε, και ουτοι μεγιστα εχουσι
δικαιωματα συστασεως της προς υμας. Και γαρ και αυτοι, φησιν, Ἀδελφοι ημων, και
αποστολοι Ἐκκλησιων· τουτεστιν, υπο Ἐκκλησιων πεμφθεντες. Ειτα το μειζον
απαντων, ∆οξα Χριστου. Εις εκεινον γαρ αναφερεται απερ αν εις τουτους γενηται.
Ειτε ουν ως αδελφους βουλεσθε δεξασθαι, ειτε ως αποστολους των Ἐκκλησιων, ειτε
ως εις δοξαν Χριστου ποιουντες, πολλας εχετε αφορμας της περι αυτους ευνοιας.
Ὑπερ μεν γαρ Τιτου εχω λεγειν, οτι και εμος κοινωνος και υμων εραστης, υπερ δε
τουτων, οτι αδελφοι, οτι αποστολοι Ἐκκλησιων, οτι δοξα Χριστου. γʹ. Ὁραις οτι
καντευθεν δηλον, οτι των αγνωστων ησαν αυτοις; Ἦ γαρ αν αυτους και απο τουτων
εκοσμησεν, αφ' ων και Τιτον, λεγω δη της περι αυτους αγαπης. Ἀλλ' επειδη ουδεπω
γνωριμοι ησαν, Ὡς αδελφους δεξασθε, φησιν, ως αποστολους των Ἐκκλησιων, ως
εις δοξαν Χριστου ποιουντες· διο επαγει· Την ουν ενδειξιν της αγαπης υμων και
ημων καυχησεως υπερ υμων, εις αυτους ενδειξασθε, εις προσωπον των Ἐκκλησιων.
Νυν δειξατε, φησι, πως μεν ημας αγαπατε, πως δε ημεις ουχ απλως ουδε εικη
καυχωμεθα εν υμιν· δειξετε δε τουτο, εαν εις αυτους αγαπην ενδειξησθε. Ειτα και
φρικωδεστερον ποιει τον λογον λεγων· Εις προσωπον των Ἐκκλησιων. Εις δοξαν,
φησι, των Ἐκκλησιων, εις τιμην. Ἂν γαρ τουτους τιμησητε, τας αποστειλασας
 
 

101
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκκλησιας ετιμησατε. Ου γαρ εις αυτους διαβαινει μονον η τιμη, αλλα και εις τους
εκπεμψαντας, οι εχειροτονησαν αυτους, και προ εκεινων, εις την του Θεου δοξαν.
Ὅταν γαρ τους εκεινωι διακονου 61.527 μενους τιμησωμεν, εις αυτον διαβαινει τα
της ευφημιας. Εις το κοινον των Ἐκκλησιων. Ου μικρον δε και τουτο· και γαρ
μεγαλη η δυναμις της συνοδου, ηγουν των Ἐκκλησιων. Σκοπει πως μεγαλη ην η
δυναμις της συνοδου. Ἡ της Ἐκκλησιας ευχη τον Πετρον απο των δεσμων ελυσε, του
Παυλου το στομα ηνεωιξεν· η τουτων ψηφος, ουχ ως ετυχε, και τους επι τας
πνευματικας αρχας ερχομενους κατακοσμει. ∆ια τοι τουτο και ο μελλων χειροτονειν
και τας εκεινων ευχας καλει τοτε, και αυτοι επιψηφιζονται, και επιβοωσιν απερ
ισασιν οι μεμυημενοι· ου γαρ δη θεμις επι των αμυητων εκκαλυπτειν απαντα. Ἔστι
δε οπου ουδε διεστηκεν ο ιερευς του αρχομενου· οιον, οταν απολαυειν δεηι των
φρικτων μυστηριων· ομοιως γαρ παντες αξιουμεθα των αυτων· ου καθαπερ επι της
Παλαιας, τα μεν ο ιερευς ησθιε, τα δε ο αρχομενος, και θεμις ουκ ην τωι λαωι μετεχειν
ων μετειχεν ο ιερευς. Ἀλλ' ου νυν· αλλα πασιν εν σωμα προκειται, και ποτηριον εν.
Και εν ταις ευχαις δε πολυ τον λαον ιδοι τις αν συνεισφεροντα. Και γαρ υπερ των
ενεργουμενων, υπερ των εν μετανοιαι, κοιναι και παρα του ιερεως, και παρ' αυτων
γινονται αι ευχαι, και παντες μιαν λεγουσιν ευχην, ευχην την ελεου γεμουσαν.
Παλιν επειδαν ειρξωμεν των ιερων περιβολων τους ου δυναμενους της ιερας
μετασχειν τραπεζης, ετεραν δει γενεσθαι ευχην, και παντες ομοιως επ' εδαφους
κειμεθα, και παντες ομοιως ανισταμεθα. Ὅταν ειρηνης παλιν μεταλαμβανειν και
μεταδιδοναι δεηι, παντες ομοιως ασπαζομεθα. Ἐπ' αυτων παλιν των φρικωδεστατων
μυστηριων επευχεται ο ιερευς τωι λαωι, επευχεται και ο λαος τωι ιερει· το γαρ, Μετα
του πνευματος σου, ουδεν αλλο εστιν, η τουτο. Τα της ευχαριστιας παλιν κοινα· ουδε
γαρ εκεινος ευχαριστει μονος, αλλα και ο λαος απας. Προτερον γαρ αυτων λαβων
φωνην, ειτα συντιθεμενων οτι αξιως και δικαιως τουτο γινεται, τοτε αρχεται της
ευχαριστιας. Και τι θαυμαζεις, ει που μετα του ιερεως ο λαος φθεγγεται, οπου γε και
μετ' αυτων των Χερουβιμ και των ανω δυναμεων, κοινη τους ιερους εκεινους
υμνους αναπεμπει; Ταυτα δε μοι παντα εκεινα ειρηται, ινα εκαστος και των
αρχομενων νηφηι, ινα μαθωμεν οτι σωμα εσμεν απαντες εν, τοσαυτην εχοντες προς
αλληλους διαφοραν, οσην μελη προς μελη και μη το παν επι τους ιερεας ριπτωμεν,
αλλα και αυτοι, ωσπερ κοινου σωματος, της Ἐκκλησιας απασης ουτω φροντιζωμεν.
Τουτο γαρ και ασφαλειαν πλειονα, και ημιν επιδοσιν μειζονα κατασκευαζει· προς
αρετην. Ἄκουσον γουν επι των αποστολων, πως αλλαχου τους αρχομενους
κοινωνους της γνωμης ελαμβανον. Και γαρ οτε τους επτα εχειροτονουν, τωι δημωι
προτερον εκοινωσαντο· και οτε τον Ματθιαν ο Πετρος, τοις παρουσιν απασι τοτε, και
ανδρασι και γυναιξιν. Ου γαρ αρχοντων τυφος εστι τα ενταυθα, ουδε αρχομενων
δουλοπρεπεια, αλλα αρχη πνευματικη, τουτωι μαλιστα πλεονεκτουσα, τωι το πλεον
των πονων και της υπερ υμων 61.528 αναδεχεσθαι φροντιδος, ου τωι τιμας πλειους
επιζητειν. Και γαρ ως μιαν οικιαν δει την Ἐκκλησιαν οικειν, ως σωμα εν, ουτω
διακεισθαι παντας· ωσπερ ουν και βαπτισμα εν εστι, και τραπεζα μια, και πηγη μια,
και κτισις μια, και Πατηρ εις. Τι τοινυν διηιρημεθα, τοσουτων συναγοντων ημας; τι
διεσπασμεθα; Ἀναγκαζομεθα γαρ παλιν τα αυτα οδυρασθαι, α πολλακις εθρηνησα·
πενθους αξια τα παροντα· ουτω σφοδρα απ' αλληλων εσμεν απεῤρηγμενοι, δεον
ενος σωματος μιμεισθαι συναφειαν. Ουτω γαρ και παρα του ελαττονος ο μειζων
κερδαναι δυνησεται. Ει γαρ Μωυσης παρα του κηδεστου τι των συμφεροντων
εμαθεν οπερ αυτος ου συνειδε, πολλωι μαλλον εν τηι Ἐκκλησιαι τουτο αν γενοιτο. Και
τι δη ποτε, ο συνειδεν ο απιστος, ου συνειδεν ο πνευματικος; Ἵνα μαθωσιν απαντες
οι τοτε, οτι ανθρωπος ην, καν θαλατταν σχιζηι, καν πετραν ρηγνυηι, της του Θεου
ροπης δειται· και οτι εκεινα ουκ ανθρωπινης φυσεως ην, αλλα Θεου δυναμεως. Και
 
 

102
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νυν, ει ου λεγει τα συμφεροντα ο δεινα, ετερος αναστας ειπατω. Καν ελαττων ηι,
λεγηι δε τι των συμφεροντων, κυρωσον την γνωμην· καν των σφοδρα ευτελεστατων
ηι, μη ατιμασηις. Ουδεις γαρ τουτων αφεστηκε των πλησιον, οσον ο κηδεστης του
Μωυσεως· αλλ' ουκ απηξιωσεν ακουσαι, αλλα και εδεξατο την γνωμην, και επεισθη,
και αναγραπτον εποιησε, και ουκ ηισχυνθη ταυτα ιστοριαι παραδουναι, τον των
πολλων τυφον καθαιρων. ∆ιο και ως εν στηληι τωι βιωι ταυτα γραψας κατελιπεν· ᾔδει
γαρ πολλοις χρησιμον εσομενην την ιστοριαν. Μη δη παρορωμεν τους τα δεοντα
συμβουλευοντας, καν των αρχομενων τις ηι, καν των ευτελων, μηδε απερ αν ημεις
εισηγησωμεθα, ταυτα παντως κρατειν αξιωμεν· αλλ' απερ αν συμφεροντα φανηι,
ταυτα παρα παντων κυρουσθω. Πολλοι γαρ των αμβλυωττοντων πολλα συνειδον
μαλλον υπερ τους οξυ βλεποντας, δια το σπουδαζειν και συντετασθαι. Μηδε λεγε, Τι
με καλεις εις συμβουλην, ει μη ακουεις ο λεγω; ουκ εστι συμβουλου ταυτι τα
εγκληματα, αλλα τυραννου. Ὁ γαρ συμβουλος ειπειν τα παρ' αυτου κυριος εστι
μονον· αν δε και ετερον λυσιτελεστερον φανηι, ο δε τα παρ' αυτου πραττειν εθεληι,
ουκετι συμβουλος εστιν, αλλα τυραννος, ωσπερ εφην. Μη δη ουτω ποιωμεν, αλλα
τυφου παντος και απονοιας απαλλαξαντες την ψυχην, σκοπωμεν ουχ οπως μονον
τα ημετερα σταιη, αλλ' οπως η συμφερουσα γνωμη κρατησειε, καν μη παρ' ημων
εισφερηται. Ουδε γαρ μικρον κερδανουμεν, καν μη τα δεοντα ευρωμεν, αυτοι τα παρ'
ετερων φανεντα δεχομενοι, και παρα του Θεου πολυν ληψομεθα τον μισθον, και
δοξης δε ουτω μαλιστα απολαυσομεν. Ὥσπερ γαρ εκεινος ο τα συμφεροντα ειπων,
σοφος· ουτως ημεις καταδεξαμενοι, και αυτοι συνεσεως και ευγνωμοσυνης
καρπωσομεθα επαινον. Ουτω και οικιαι και πολεις, ουτω και Ἐκκλησια
οικονομουμενη, μειζονα ληψεται προσθηκην· ουτω 61.529 και ημεις τον παροντα
βιον αριστα οικονομησαντες, των μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο
61.530 παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΘʹ.
Περι μεν γαρ της διακονιας της εις τους αγιους περιττον μοι εστι το
γραφειν υμιν.
αʹ. Τοσαυτα περι αυτης ειπων, ενταυθα φησι, Περιττον μοι εστι το γραφειν
υμιν. Και ου τουτο μονον εστιν αυτου το συνετον, οτι τοσαυτα ειπων, λεγει,
Περιττον μοι εστι το γραφειν υμιν, αλλ' οτι και παλιν λεγει περι αυτης. Ταυτα μεν
γαρ α μικρον εμπροσθεν ειρηκε, περι των τα χρηματα υποδεξαμενων ειπεν, ωστε
τιμης απολαυσαι πολλης· τα δε προ εκεινων, α περι Μακεδονων διελεγετο, οτι η
κατα βαθους πτωχεια αυτων επερισσευσεν εις τον πλουτον της απλοτητος αυτων,
και τα αλλα παντα, περι φιλανθρωπιας και ελεημοσυνης. Ἀλλ' ομως, και εμπροσθεν
τοσαυτα ειπων, και παλιν μελλων ερειν, Περιττον μοι εστι, φησι, το γραφειν υμιν.
Ποιει δε τουτο, ωστε μαλλον αυτους επισπασασθαι. Αισχυνεται γαρ ανθρωπος δοξαν
τοιαυτην εχων, ως μηδε δεισθαι συμβουλης, ελαττων φανηναι της υποληψεως και
υστερεισθαι. Ουτω και επι της κατηγοριας ποιει πολλακις, κατα παραλειψιν λεγων·
και γαρ μεγαλην εχει την ισχυν. Ὁ γαρ δικαστης ορων την μεγαλοψυχιαν του
κατηγορου, ουδε υποπτευει λοιπον. Λογιζεται γαρ, οτι ο πολλα εξον ειπειν ουκ
ειπων, πως αν τα ουκ οντα πλασειε; και διδωσι και μειζον υποπτευειν, η ειπειν, και
ηθους χρηστου υπονοιαν περιτιθησιν εαυτωι. Τουτο και επι της συμβουλης και επι
των εγκωμιων ποιει. Ειπων γαρ, Περιττον εστι το γραφειν, ορα πως συμβουλευει·
Οιδα γαρ την προθυμιαν υμων, ην υπερ υμων καυχωμαι Μακεδοσι. Μεγα μεν ουν
και το αυτον ειδεναι· πολλωι δε πλεον και το εις ετερους εξενεγκειν· μειζονα γαρ
 
 

103
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχει την ισχυν· ου γαρ αν ηθελησαν επι τοσουτον καταισχυνθηναι. Ειδες συνεσιν
προαιρεσεως; Ἀπο αλλων, των Μακεδονων, προετρεψε. Γνωριζω γαρ υμιν, φησι, την
χαριν του Θεου την δεδομενην εν ταις Ἐκκλησιαις της Μακεδονιας. Προετρεψεν απ'
αυτων· Οιτινες γαρ, φησιν, ου μονον το ποιησαι, αλλα και το θελειν προενηρξασθε
απο περυσι. Προετρεψεν απο του Κυριου· Γινωσκετε γαρ, φησι, την χαριν του Κυριου
ημων, οτι δι' ημας επτωχευσε, πλουσιος ων. Παλιν επι το ισχυρον κεφαλαιον
καταφευγει, το αφ' ετερων. Ζηλοτυπον γαρ το των ανθρωπων γενος. Και εδει μεν το
του Κυριου υποδειγμα μαλλον αυτους εφελκυσασθαι, και μετ' εκεινο, το της
αντιδοσεως· αλλ' επειδη ασθενεστεροι ησαν, τουτωι μαλλον εφελκεται. Ουδεν γαρ
τοσουτον, οσον ο ζηλος ποιει. Σκοπει δε πως αυτο και καινοτερως εισαγει. Ου γαρ
ειπε, Τουσδε μιμησασθε· αλλα τι; Ὁ εξ υμων ζηλος 61.530 ηρεθισε τους πλειονας. Τι
λεγεις; προ μικρου ελεγες, οτι αυτεπαγγελτοι, μετα πολλης της παρακλησεως
δεομενοι ημων· πως ουν Ὁ εξ υμων ζηλος; Ναι, φησιν· ου συνεβουλευσαμεν, ου
παρεκαλεσαμεν, αλλ' επηινεσαμεν μονον υμας, εκαυχησαμεθα μονον, και τουτο
ηρκεσεν αυτοις εις προτροπην. Ειδες πως δι' αλληλων αυτους διεγειρει, τουτους μεν
δι' εκεινων, εκεινους δε δια τουτων, και τωι ζηλωι και εγκωμιον ανεμιξε μεγιστον;
Ειτα ινα μη αυτους επαιρηι, κεκολασμενως μεθοδευει, λεγων· Ὁ εξ υμων ζηλος
ηρεθισε τους πλειονας. Ἐννοησον τοινυν οσον εστιν ετεροις γενομενους αιτιους της
φιλοτιμιας ταυτης, αυτους υστερεισθαι κατα την εισφοραν ταυτην. ∆ια τουτο ουκ
ειπε, Μιμησασθε εκεινους· ου γαρ τοσουτον ειχε τον ζηλον· αλλα πως; Ἐκεινοι υμας
εμιμησαντο· μηδε φανητε των μαθητων ελαττους οι διδασκαλοι. Και ορα πως
διεγειρων αυτους και αναπτων μειζονως, υποκρινεται μετ' αυτων εσταναι, καθαπερ
εν φιλονεικιαι τινι και αμιλληι το μερος αυτων επιλεγομενος. Καθαπερ γαρ ανωτερω
ελεγεν, οτι Αυθαιρετοι μετα πολλης παρακλησεως προσηλθον ημιν, εις το
παρακαλεσαι ημας Τιτον, ινα καθως προενηρξατο, ουτως επιτελεσηται την χαριν
ταυτην· ουτω και ενταυθα φησιν, οτι ∆ια τουτο επεμψα τους αδελφους, ινα μη
κενωθηι το καυχημα ημων. Ειδες αυτον αγωνιωντα και τρεμοντα, ινα μη δοξηι
προτροπης ενεκεν ειρηκεναι μονον α ειπεν, αλλα, Τωι ουτως εχειν, φησιν, επεμψα
τους αδελφους· τοσαυτην υπερ υμων ποιουμαι σπουδην, ινα μη κενωθηι το καυχημα
ημων. Και δοκει του μερους εαυτον ποιειν των Κορινθιων δια παντων, καιτοι
παντων ομοιως κηδομενος. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Πανυ σεμνυνομαι εφ' υμιν,
καλλωπιζομαι παρα πασιν, εκαυχησαμην και παρ' εκεινοις· ωστε, αν υστερησητε,
κοινα τα της αισχυνης. Και τουτο δε μεμετρημενως· προσεθηκε γαρ, Ἐν τουτωι τωι
μερει· ου πανταχου· ινα, καθως ελεγον, παρεσκευασμενοι ητε. Ουδε γαρ ειπον, οτι
μελλουσιν, αλλ' οτι παντα ηυτρεπισται, και ουδεν αυτοις ενδει λοιπον. Τουτο ουν
βουλομαι δια των εργων δειχθηναι, φησιν. Ειτα και αυξει την αγωνιαν, λεγων· Μη
πως, εαν ελθωσι συν εμοι Μακεδονες, καταισχυνθωμεν ημεις (ινα μη λεγωμεν,
υμεις), εν ταυτηι τηι αποστασει της καυχησεως. βʹ. Μειζων η εντροπη, οταν πολλους
επιστησηι τους θεατας, αυτους τους ακηκοοτας. Και ουκ ειπε, Φερω γαρ Μακεδονας
μετ' εμου, ερχονται γαρ Μακεδονες μετ' εμου, ινα μη δοξηι επιτηδες αυτο ποιειν·
αλλα πως; Μη πως, εαν ελθωσι συν εμοι Μακεδονες. 61.531 Συμβαινει γαρ τουτο,
φησι, γενεσθαι, των εγχωρουντων εστιν. Ουτω γαρ και ανυποπτον εποιει τον λογον·
ει δε εκεινως ειπε, και φιλονεικοτερους εποιησεν αν. Ὅρα πως ουκ απο των
πνευματικων μονον αυτους εναγει, αλλα και απο των ανθρωπινων. Ει γαρ και εμε
ουδεν μεγα τιθεσθε, φησι, θαῤρειτε δε ως συγγινωσκοντι, αλλ' εννοειτε Μακεδονας,
Μη πως, εαν ελθωσι, και ευρωσιν υμας· και ουκ ειπε, μη βουλομενους, αλλα,
απαρασκευαστους, μηδεπω το παν πεπληρωκοτας. Ει δε τουτο αισχυνη, το μη ταχεως
ενεγκειν· το μηδε ολως εισενεγκειν, η ελαττον του δεοντος, εννοησον ηλικον. Ειτα
πραως το εξ αυτου συμβησομενον, και πληκτικως τιθησιν, ουτως ειπων·
 
 

104
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καταισχυνθωμεν ημεις, ινα μη λεγωμεν, υμεις. Και κολαζει παλιν λεγων· Ἐν ταυτηι
τηι υποστασει της καυχησεως· ου ραιθυμοτερους ποιων, αλλα δεικνυς, οτι τους εν τοις
αλλοις ευδοκιμουντας, και εν ταυτηι πολλην εχειν δει την παῤρησιαν. Ἀναγκαιον
ουν ηγησαμην προπεμψαι τους αδελφους, ινα προκαταρτισωσι ταυτην την ευλογιαν
υμων ετοιμην ειναι ουτως ως ευλογιαν, και μη ως πλεονεξιαν. Παλιν αυτο ανελαβεν
ετερως· και ινα μη δοξηι απλως ταυτα λεγειν, και την αιτιαν της οδου ουκ αλλην
ειναι φησιν, αλλ' ωστε μη καταισχυνθηναι αυτους. Ὁραις οτι το, Περιττον μοι εστι το
γραφειν υμιν, αρχη συμβουλης ην; Ὁραις γουν οσα περι ταυτης διαλεγεται της
διακονιας; Μετα δε τουτου κακεινο εστιν ειπειν, οτι ινα μη δοξηι εναντιολογεισθαι
ειπων περιττον, και περι αυτου διαλεγομενος, προς τωι περι ταχους διαλεγεσθαι και
δαψιλειας και προθυμιας, δια τουτων κακεινο κατασκευαζει. Τα γαρ τρια ταυτα
απαιτει, και εκινησε μεν ταυτι τα κεφαλαια και εν αρχηι· οταν γαρ λεγηι, Ἐν πολληι
δοκιμηι θλιψεως η περισσεια της χαρας αυτων, και η κατα βαθους πτωχεια
επερισσευσεν εις τον πλουτον της απλοτητος αυτων, ουδεν αλλο λεγει, η οτι και
πολυ εισηνεγκαν, και μετα χαρας, και μετα ταχους, και ου μονον το δουναι ου πολυ
ελυπησεν, αλλ' ουδε το εν πειρασμοις ειναι· οπερ του δουναι φορτικωτερον. Και το,
Ἡμιν εδωκαν εαυτους, και τουτο και την προθυμιαν αυτων δεικνυσι, και το σφοδρα
αυτους πιστευειν. Παλιν δε και ενταυθα αυτα μεταχειριζει. Ἐπειδη γαρ ταυτα
εναντια εστι, φιλοτιμια και προθυμια, και ο μεν πολυ δους πολλακις αθυμει, ο δε
υπερ του μη αλγειν ελαττον διδωσιν, ορα πως εκατερους επιμελειται, και μετα της
προσηκουσης αυτωι συνεσεως. Ου γαρ ειπεν, Ὀλιγον βελτιον δουναι και μετα
προαιρεσεως, η πολυ μετα αναγκης· επειδη και πολυ, και μετα προαιρεσεως
ηβουλετο αυτους εισενεγκειν· αλλα πως; Ἵνα προκαταρτισωσι την ευλογιαν υμων
ετοιμην ειναι ως ευλογιαν, μη ως πλεονεξιαν. Προτερον απο του ηδιστου και
κουφοτερου αρχεται, του μη μετα αναγκης· Ευλογια γαρ, φησιν, εστιν. Ὅρα πως εν
ταξει παραινεσεως τον 61.532 καρπον ευθεως δεικνυσι βλαστανοντα, και ευλογιας
πεπληρωμενους τους παρεχοντας. Και τηι προσηγοριαι αυτους επεσπασατο· ουδεις
γαρ ευλογιαν διδωσι μετα λυπης. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλ' επηγαγε· Μη ως
πλεονεξιαν. Μη νομισητε, φησιν, οτι ως πλεονεκτουντες αυτην λαμβανομεν, αλλ'
ωστε αιτιοι γενεσθαι υμιν ευλογιας. Ἡ γαρ πλεονεξια ακοντων εστιν· ωστε ο διδους
ελεημοσυνην ακων, πλεονεξιαν διδωσιν. Ειτα απο τουτου παλιν επ' εκεινο μετεβη,
το φιλοτιμως διδοναι. Τουτο δε λεγω. Τουτεστιν, οτι μετα τουτου κακεινο φημι.
Ποιον; οτι Ὁ σπειρων φειδομενως, φειδομενως και θερισει· και ο σπειρων επ'
ευλογιαις, επ' ευλογιαις και θερισει. Και ουκ ειπε, Μικρολογως, αλλ' ευφημοτερον,
το του φειδωλου θεις ονομα. Και σπορον το πραγμα εκαλεσεν, ινα ευθεως προς την
αντιδοσιν ιδηις, και τον αμητον εννοησας, μαθηις οτι πλειονα λαμβανεις η διδως. ∆ιο
ουκ ειπεν, Ὁ διδους, αλλ', Ὁ σπειρων· και ουκ ειπεν, Ὑμεις εαν σπειρητε, αλλα
καθολικον τον λογον ποιει. Ουδε ειπε, ∆αψιλως, αλλ', Ἐπ' ευλογιαις· ο πολυ τουτου
μειζον ην. Και παλιν επι το προτερον το ηδυ καταφευγει, λεγων· Ἕκαστος καθως
προαιρειται τηι καρδιαι. Μαλλον γαρ εξουσιαν τις λαβων, η αναγκαζομενος ποιει. ∆ιο
και τουτωι ενδιατριβει· ειπων γαρ, Καθως προαιρειται, επηγαγε· Μη εκ λυπης, μηδε
εξ αναγκης. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλα και απο Γραφης μαρτυριαν επαγει,
λεγων· Ἱλαρον γαρ δοτην αγαπαι ο Θεος. Ειδες πως συνεχως τουτο τιθησιν; Ου κατ'
επιταγην λεγω, και, Γνωμην εν τουτωι διδωμι, και, Ὡς ευλογιαν, και μη ως
πλεονεξιαν· και παλιν, Μη εκ λυπης, μηδε εξ αναγκης· ιλαρον γαρ δοτην αγαπαι ο
Θεος. Ἐνταυθα οιμαι το ιλαρον δαψιλη λεγεσθαι· πλην αυτος εις το μετα προθυμιας
διδοναι αυτο παρελαβεν. Ἐπειδη γαρ το παραδειγμα Μακεδονων, και τα αλλα
απαντα ικανα ην εργασασθαι την πολυτελειαν· ου πολλα περι αυτης φθεγγεται,
αλλα περι του μη ακοντας διδοναι. Ει γαρ εργον εστιν αρετης, παν δε το εξ αναγκης
 
 

105
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποτεμνεται τον μισθον, εικοτως τουτο εργαζεται. Και ου συμβουλευει μονον, αλλα
και επευχεται, οπερ αει ποιει, λεγων· ∆υνατος δε ο Θεος πασαν χαριν πληρωσαι εις
υμας. γʹ. ∆ια της ευχης λογισμον υφορμουντα τηι φιλοτιμιαι ταυτηι αναιρει, τον και
νυν πολλοις εμποδιζοντα. Και γαρ πολλοι δεδοικασιν ελεημοσυνην δουναι,
λεγοντες. Μη πως πενης γενωμαι, μη πως ετερων δεηθω. Τουτον ουν καταλυων τον
φοβον, προστιθησι την ευχην, λεγων· Πασαν χαριν περισσευσαι εις υμας. Ουχ απλως
πληρωσαι, αλλα, Περισσευσαι. Τι δε εστι, Χαριν περισσευσαι; Ἐμπλησαι, φησιν, υμας
τοσουτων, ως δυνασθαι περιττευειν εν τηι φιλοτιμιαι ταυτηι. Ἵνα εν παντι παντοτε
πασαν αυταρκειαν εχοντες, περισσευητε εις παν εργον αγαθον. Ὅρα και εν τηι
προσευχηι αυτου πολλην την φιλοσοφιαν. Ου πλουτον ευχεται ουδε περισσειαν,
αλλα πασαν αυταρκειαν. Και ου τουτο μονον εστιν αυτου το θαυμαστον, αλλ' οτι
ωσπερ το περιττον ουκ επηυξατο, ουτως ου θλιβει αυτους, ουδε αναγκαζει απο του
υστερηματος δουναι, συγκαταβαι 61.533 νων αυτων τηι ασθενειαι, αλλ' αυταρκειαν
αιτει, και δεικνυσιν αμα οτι τοις παρα του Θεου δωροις ου κατακεχρησθαι δει. Ἵνα
περισσευητε, φησιν, εις παν εργον αγαθον. ∆ια τουτο, φησι, ταυτα αιτω, ινα και
ετεροις παρεχητε. Και ουκ ειπε, Παρεχητε, αλλα, Περισσευητε. Ἐν μεν γαρ τοις
σαρκικοις αυταρκειαν αυτοις αιτει, εν δε τοις πνευματικοις και περισσειαν, ουκ εν
ελεημοσυνηι μονον, αλλα και εν τοις αλλοις απασι· τουτο γαρ εστι το, Εις παν εργον
αγαθον. Ειτα τον προφητην αυτοις επαγει συμβουλον, μαρτυριαν ζητησας την εις
δαψιλειαν αυτους εκκαλουμενην, και φησι· Καθως γεγραπται, Ἐσκορπισεν, εδωκε
τοις πενησιν· η δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα. Τουτο εστι, Περισσευητε. Το
γαρ, Ἐσκορπισεν, ουδενος αλλου δηλωτικον εστιν, η του μετα δαψιλειας διδοναι. Ει
γαρ και αυτα ου μενει, αλλα τα εξ αυτων μενει. Και γαρ το θαυμαστον τουτο εστιν,
οτι φυλαττομενα μεν απολλυται, σκορπιζομενα δε μενει, και μενει διαπαντος.
∆ικαιοσυνην δε ενταυθα την φιλανθρωπιαν εκαλεσε· και γαρ δικαιους ποιει, τα
αμαρτηματα ωσπερ πυρ αναλισκουσα, οταν μετα δαψιλειας εκχεηται. Μη τοινυν
ακριβολογωμεθα, αλλα αθροαι τηι χειρι σπειρωμεν. Ουχ οραις μιμοις ποσα διδοασιν
ετεροι, και γυναιξι πορναις; Καν τα ημιση τωι Χριστωι δος, ων τοις ορχουμενοις
εκεινοι διδοασιν· οσα προς φιλοτιμιαν εκεινοι τοις επι σκηνης, τοσαυτα συ καν
πεινωντι δος. Ἐκεινοι μεν γαρ το σωμα των εταιριζομενων και χρυσιωι
περιβαλλουσιν αφατωι· συ δε ουδε ιματιωι ψιλωι την σαρκα του Χριστου, και ταυτα
γυμνην ορων. Ποιας τουτο συγγνωμης αξιον, ποσης δε ου κολασεως, οταν εκεινος
μεν τηι απολλυουσηι αυτον και καταισχυνουσηι τοσαυτα παρεχηι, συ δε μηδε το
ελαχιστον τωι σωζοντι σε και ποιουντι λαμπροτερον; Ἀλλα εις γαστερα μεν και
μεθην και ασωτιαν αναλισκων, ουδαμου πενιας μεμνησαι· αν δε πενιαν διορθωσαι
δεηι, παντων γινηι πτωχοτερος· και παρασιτους μεν τρεφων και κολακας, ως απο
πηγων δαπανων, ουτω χαιρεις· ει δε που πτωχον ιδοις, τοτε σοι ο της πενιας
επιτιθεται φοβος. ∆ια δη τουτο και παρ' ημων αυτων και παρ' ετερων
κατακριθησομεθα τοτε, και των κατωρθωκοτων και των διαμαρτοντων. Ἐρει γαρ
σοι, ∆ια τι ου γεγονας ουτω μεγαλοψυχος εν τοις προσηκουσιν; Ἀλλ' ουτος μεν
πορνηι διδους, ουδεν τουτων υπελογιζετο· συ δε τωι ∆εσποτηι παρεχων τωι ειρηκοτι μη
μεριμναιν, φοβου γεμεις και τρομου; και τινος αν ειης συγγνωμης αξιος; Ει γαρ
ανθρωπος ου περιοψεται λαβων, αλλ' αποδωσει την χαριν, πολλωι μαλλον ο
Χριστος. Ὁ γαρ και χωρις του λαβειν διδους, πως μετα το λαβειν ου δωσει; Τι ουν,
φησιν, οταν πολλα αναλωσαντες τινες, προς τωι μη λαβειν και ετερων δεωνται; Περι
των τα παντα δαπανησαντων λεγεις, αυτος ουδε οβολον διδους. Ὑποσχου τα παντα
κενωσειν, και τοτε [και] περι εκεινων ερωτα· εως δ' αν φειδωλος ηις, και ολιγα εκ
των οντων παρεχηις, τι μοι προβαλληι σκηψεις και προφασεις; Ουδε γαρ επι την
ακραν της ακτημοσυνης σε αγομεν κορυφην, αλλα τεως σε τα περιττα περικοπτειν
 
 

106
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αξιουμεν, και της αυταρκειας μονης εραιν. 61.534 Αυταρκεια δε τηι χρειαι τουτων
οριζεται, ων ανευ ζηιν ουκ ενι. Ουδεις σε τουτων αφελκει, ουδε κωλυει την
καθημερινην τροφην· τροφην, ου τρυφην λεγω· σκεπασματα, ου καλλωπισματα.
Μαλλον δε, ει τις ακριβως εξετασειε, τουτο εστι τρυφη μαλιστα. Σκοπει δε· τινα αν
ειποιμεν τρυφαιν μαλλον, τον λαχανοις τρεφομενον, και υγιαινοντα και ουδεν
πασχοντα αηδες, η τον συβαριτικην εχοντα τραπεζαν, και μυριων γεμοντα
νοσηματων; Ευδηλον οτι τουτον. Ουκουν μηδεν πλεον τουτου ζητωμεν, ει και
τρυφαιν βουλομεθα και μετα υγειας ζηιν· και τουτωι την αυταρκειαν οριζωμεθα. Και ο
μεν οσπριοις δυναμενος αρκεισθαι, και υγιαινειν, μηδεν προς τουτοις ζητειτω· ο δε
ασθενεστερος, και της δια των λαχανων δεομενος θεραπειας, μη κωλυεσθω. Ει δε
και τουτου τις ασθενεστερος ειη, και της συμμετρου της απο κρεων βοηθειας δεοιτο,
ουδε τουτου αυτον απειρξομεν. Ουδε γαρ ινα ανελωμεν τους ανθρωπους και
διαφθειρωμεν, ταυτα συμβουλευομεν, αλλ' ινα τα περιττα περικοψωμεν, περιττον
δε εστιν, ο της χρειας πλεον εστιν. Ὅταν γαρ και χωρις τουτου δυναμεθα διαγειν
υγιως και ευσχημονως, περιττον παντως εκεινο εστι προστεθεν. δʹ. Τουτο και επι
ιματιων λογιζωμεθα, και επι τραπεζης, και επι οικιας, και επι των αλλων απαντων·
και την χρειαν ζητωμεν πανταχου. Το γαρ περιττον και ανονητον. Ὅταν την
αυταρκειαν μελετησηις, τοτε σε βουλομενον της χηρας γενεσθαι ζηλωτην, εις τα
μειζω τουτων εναξομεν. Ουδεπω γαρ εφθασας προς την της γυναικος φιλοσοφιαν,
εως αν αυταρκειας φροντιζηις. Ἐκεινη γαρ και ταυτης ανωτερα γεγονεν· α γαρ
εμελλεν αυτην διαθρεψειν, ταυτα κατεβαλε παντα. Ἔτι ουν διαπορησεις περι των
αναγκαιων, και ουκ αισχυνηι γυναικος ηττωμενος, και ου μονον αυτην ου ζηλων,
αλλα και σφοδρα αυτης απολιμπανομενος; Ἐκεινη γαρ ουκ ειπε ταυτα τα παρ' υμων
λεγομενα, Τι δε, αν παντα αναλωσασα αναγκασθω δεηθηναι ετερου; αλλα
φιλοτιμως απεδυσατο τα οντα. Τι αν τις ειποι περι της εν τηι Παλαιαι της επι του
προφητου Ἠλιου; Ἐκεινηι γαρ ουκετι περι πενιας, αλλα και περι θανατου και
τελευτης ο κινδυνος ην, ου της οικειας μονον, αλλα και της των παιδων. Ουδε γαρ
παρ' ετερων προσεδοκα ληψεσθαι, αλλα αποθανεισθαι ευθεως. Ἀλλα τον προφητην
ειδε, φησι, και εντευθεν φιλοτιμος γεγονεν. Ὑμεις δε ουχ ορατε μυριους αγιους; και
τι λεγω αγιους; τον των προφητων ορατε προσαιτουντα ∆εσποτην, και ουδε ουτω
φιλανθρωποι γινεσθε· αλλα ταμιεια εχοντες ερευγομενα εκ τουτου εις τουτο, ουδε
εκ του περισσευματος μεταδιδοτε. Τι λεγεις; προφητης ην ο παρων, και τουτο αυτην
επεισε μεγαλοψυχησαι τοσουτον; Αυτο μεν ουν τουτο πολλου θαυματος αξιον, οτι
επεισθη μεγαν αυτον ειναι και θαυμαστον. Πως γαρ ουκ ειπεν, οια εικος ην
βαρβαρον γυναικα και αλλοφυλον λογισασθαι, οτι Ει προφητης ην, ουκ αν εμου
εδεηθη; ει Θεου φιλος ην, ουκ αν αυτον περιειδεν; εστω, Ἰουδαιοι δια αμαρτηματα
ταυτην τινουσι την δικην· ουτος δε ποθεν, και δια τι; Ἀλλ' ουδεν τουτων ενενοησεν,
αλλ' ανεωι 61.535 ξεν αυτωι την οικιαν, και προ της οικιας την γνωμην, και παντα τα
οντα εις μεσον τεθεικε, και την φυσιν αφεισα, και των παιδων καταφρονησασα, τον
ξενον προετιμησε παντων. Ἐννοησον ουν οση κολασις κεισεται, οταν γυναικος
χηρας, πτωχης, αλλοφυλου, βαρβαρου, παιδων μητρος, τουτων ουδεν ειδυιας ων
ημεις ισμεν, ελαττον φερωμεν, και ασθενεστεροι ωμεν. Ου γαρ, αν το σωμα εχωμεν
ισχυρον, ανδρειοι τινες εσμεν. Και γαρ εκεινος μονος ταυτην εχει την αρετην, καν
επι κλινης ηι βεβλημενος, ο την ισχυν οικοθεν εχων· ως ταυτης ανευ, καν ορος τις
ανασπαι τηι του σωματος ρωμηι, ουδεν αυτον κορασιου και γραιδιου ταλαιπωρου
φαιην αν ισχυροτερον ειναι. Ὁ μεν γαρ ασωματοις παλαιει κακοις, ουτος δε ουδε
αντιβλεψαι τολμαι. Και ινα μαθηις, οτι ουτος ανδρειας ορος, απ' αυτου τουτου του
παραδειγματος αυτο συναγαγε. Τι γαρ αυτης ανδρειοτερον γενοιτ' αν της γυναικος,
η και προς φυσεως τυραννιδα, και προς λιμου βιαν, και προς τελευτης απειλην εστη
 
 

107
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενναιως, και παντων γεγονεν ισχυροτερα; Ἄκουσον γουν πως ο Χριστος αυτην
ανακηρυττει. Πολλαι γαρ, φησιν, ησαν χηραι εν ταις ημεραις Ἠλια, και προς
ουδεμιαν ο προφητης απεστελλετο, αλλ' η προς εκεινην. Ειπω τι μεγα και
παραδοξον; Αυτη του πατρος ημων Ἀβρααμ πλεον εις φιλοξενιαν εισηνεγκεν. Ου
γαρ εις αγελην εδραμε, καθαπερ εκεινος, αλλ' απο της δρακος εκεινης παρηλαυνεν
απαντας τους επι φιλοξενιαι βεβοημενους. Ἐκεινος μεν γαρ ενικα, οτι εις τουτο
εαυτον εταξεν· αυτη δε, οτι ουδε των παιδων εφεισατο δια τον ξενον, και 61.536
ουδε προσδοκωσα τα μελλοντα. Ἡμεις δε, βασιλειας ουσης, γεεννης απειλουμενης, ο
παντων μειζον, του Θεου τοσαυτα υπερ ημων εργασαμενου, και τουτοις
ευφραινομενου και χαιροντος, αναπεπτωκαμεν. Μη, παρακαλω· αλλα σκορπισωμεν,
δωμεν πενησιν ως δουναι δει. Το γαρ πολυ και το ολιγον ου τωι μετρωι των
διδομενων ο Θεος οριζει, αλλα τηι δυναμει της ουσιας του διδοντος. Πολλακις γουν
του μονον ενα καταθεντος οβολον ελαττον συ κατεθηκας, ο στατηρας χρυσου
καταβαλων εκατον· απο γαρ του περισσευματος εβαλες. Πλην καν ουτω ποιει, και
ηξεις ταχεως και επι το δαψιλεστερον. Σκορπισον χρηματα, ινα συναγαγηις
δικαιοσυνην. Ουδε γαρ θελει μετα των χρηματων αυτη παραγινεσθαι, αλλα δι'
αυτων μεν, ου μετ' αυτων δε ημιν παρεστη. Ου γαρ εστιν ομου και χρηματων
επιθυμιαν, και δικαιοσυνην οικειν· κεχωρισμενας γαρ εχουσι τας σκηνας. Μη δη
φιλονεικει τα αμικτα συναγειν, αλλα απελασον την τυραννον φιλαργυριαν, ει
βουλει την βασιλιδα λαβειν. Αυτη γαρ εστιν η βασιλισσα, και ελευθερους εκ δουλων
ποιουσα· ου τουναντιον εκεινη. ∆ιο μετα πασης σπουδης την μεν φυγωμεν, την δε
ασπαζωμεθα, ινα και της ενταυθα τυχωμεν ελευθεριας, και της βασιλειας
επιτυχωμεν των ουρανων· ης δη και γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
61.535 ΟΜΙΛΙΑ Κʹ. Ὁ δε επιχορηγων σπερμα τωι σπειροντι, και αρτον εις βρωσιν
χορηγησαι, και πληθυναι τον σπορον υμων, και αυξησαι τα γεννηματα της
δικαιοσυνης υμων. αʹ. Μαλιστα αν τις εκ τουτου θαυμασειε την Παυλου συνεσιν, οτι
προτρεψας απο των πνευματικων, απο των σαρκικων, και εν τηι αντιδοσει παλιν το
αυτο τουτο ποιει, εκατερας τιθεις τας αμοιβας. Το μεν ουν, Ἐσκορπισεν, εδωκε τοις
πενησιν, η δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα, πνευματικης εστιν αμοιβης· το δε,
Πληθυναι τον σπορον υμων, σαρκικης αντιδοσεως. Ἀλλ' ομως ουχ ισταται ενταυθα,
αλλα και παλιν επι τα πνευματικα μεταβαινει, συνεχως παραλληλα αυτα τιθεις· και
γαρ το, Αυξησαι τα γεννηματα της δικαιοσυνης υμων, πνευματικον. Ταυτα δε ποιει
και ποικιλλει τον λογον, τον ανανδρον εκει 61.536 νων και βλακωδη λογισμον
προῤριζον ανασπων, και της πενιας τον φοβον εκλυων πολλαχοθεν, και απο του
παραδειγματος τουτου του νυν. Ει γαρ και τοις την γην σπειρουσι διδωσιν ο Θεος, ει
τοις το σωμα τρεφουσι παρεχει την αφθονιαν, πολλωι μαλλον τοις τον ουρανον
γεωργουσι, τοις της ψυχης επιμελουμενοις· και γαρ ταυτα βουλεται μαλλον
προνοιας απολαυειν. Ἀλλα συλλογιστικως μεν αυτο ου τιθησιν, ουδε ουτως, ωσπερ
εφην, εν δε ευχης μερει, ομου και τον συλλογισμον φανερον ποιων, και μαλλον
αυτους εις ελπιδα αγων, ουκ απο των γινομενων μονον, αλλα και απο της ευχης
ταυτης· Χορηγησαι γαρ, φησιν, και πληθυναι τον σπορον υμων, και αυξησαι τα
γεννηματα της δικαιοσυνης υμων. Παλιν κανταυθα την δαψιλειαν αινιττεται
ανυποπτως· το γαρ, Πληθυναι και αυξησαι, τουτο εστιν ενδεικνυμενου· ομου δε και
των αναγκαιων πλεον ουδεν αφιησιν 61.537 επιζητειν, Ἄρτον, ειπων, εις βρωσιν.
Και γαρ και τουτο αυτου μαλιστα εστι θαυμασαι, ο και εμπροσθεν κατεσκευασεν, οτι
εν μεν τοις αναγκαιοις ουδεν πλεον της χρειας αφιησιν επιζητειν, εν δε τοις
πνευματικοις πολλην την περιουσιαν συμβουλευει ποιεισθαι. ∆ιο και ανωτερω
 
 

108
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγεν, Ἵνα αυταρκειαν εχοντες, περισσευητε εις παν εργον αγαθον· και ενταυθα, Ὁ
επιχορηγων αρτον εις βρωσιν, πληθυναι τον σπορον υμων· τουτεστι, τον
πνευματικον. Ουδε γαρ απλως ελεημοσυνην αιτει, αλλα την μετα δαψιλειας. ∆ιο και
σπορον αυτο συνεχως καλει. Καθαπερ γαρ ο σιτος καταβαλλομενος κομωντα τα ληια
δεικνυσι· ουτω και η ελεημοσυνη πολλα τα δραγματα της δικαιοσυνης εργαζεται, και
δεικνυσιν αφατα τα γεννηματα. Ἐπευξαμενος δε αυτοις ευθηνιαν τοσαυτην,
δεικνυσι παλιν που ταυτην δαπαναιν χρη, λεγων. Ἵνα εν παντι πλουτιζομενοι εις
πασαν απλοτητα, ητις κατεργαζεται δι' ημων ευχαριστιαν τωι Θεωι. Ουχ ινα εις τα μη
δεοντα αναλισκητε, αλλ' εις εκεινα, α πολλην φερει τωι Θεωι την ευχαριστιαν. Και
γαρ μεγαλων ημας κυριους εποιησεν ο Θεος· και τα ελαττονα εαυτωι αφεις, ημιν των
μειζονων παρεχωρησε. Της μεν γαρ αισθητης τροφης αυτος κυριος, την δε νοητην
ημιν επετρεψε· και γαρ ημεις κυριοι τα ληια ημων δειξαι κομωντα. Ουδε γαρ υετων
δειται και ωρων κρασεως, και προαιρεσεως μονης, και προς αυτον τρεχει τον
ουρανον. Ἁπλοτητα δε ενταυθα την δαψιλειαν καλει, ητις κατεργαζεται δι' ημων
ευχαριστιαν τωι Θεωι. Ουδε γαρ ελεημοσυνη μονον εστι το γινομενον, αλλα και
ευχαριστιας πολλης υποθεσις· μαλλον δε ουκ ευχαριστιας μονον, αλλα και ετερων
πλειονων. Και τιθησιν αυτα προιων, ινα δειξας πολλα οντα τα κατορθουμενα,
εντευθεν προθυμοτερους εργασηται. Τινα ουν εστι τα πολλα; Ἄκουσον αυτου
λεγοντος· Ὅτι η διακονια της λειτουργιας ταυτης ου μονον εστι προσαναπληρουσα
τα υστερηματα των αγιων, αλλα και περισσευουσα δια πολλων ευχαριστιων τωι Θεωι·
δια της δοκιμης της διακονιας ταυτης δοξαζοντες τον Θεον επι τηι υποταγηι της
ομολογιας υμων εις το Ευαγγελιον, και απλοτητι της κοινωνιας της εις αυτους, και
εις παντας, και αυτων δεησει υπερ υμων, επιποθουντων υμας δια την
υπερβαλλουσαν χαριν του Θεου εφ' υμιν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Πρωτον τα
υστερηματα των αγιων ου μονον πληρουτε, αλλα και περισσευετε, τουτεστι, και
πλεον της χρειας αυτοις παρεχετε· ειτα δι' αυτων ευφημιαν αναπεμπετε τωι Θεωι·
δοξαζουσι γαρ αυτον επι τηι υποταγηι της ομολογιας υμων. Ἵνα γαρ μη δειξηι αυτους
δια τουτο ευχαριστουντας μονον, δια το λαβειν λεγω, ορα πως υψηλους αυτους
ποιει· οπερ αυτος φησι προς Φιλιππησιους, οτι Ουκ επιζητω τα δοματα, και τουτοις
μαρτυρω το αυτο. Χαιρουσι μεν γαρ, οτι τα υστερηματα αυτων αναπληρουτε, και την
πτωχειαν αυτων παραμυθεισθε· πολλωι δε πλεον, οτι ουτως υποτεταγμενοι εστε τωι
Ευαγγελιωι· ου σημειον τουτο εστι, το ουτω δαψιλως 61.538 εισφερειν. Τουτο γαρ το
Ευαγγελιον επιταττει. Και απλοτητι της κοινωνιας της εις αυτους και εις παντας. Και
δια τουτο δοξαζουσι, φησι, τον Θεον, οτι ουτως εστε φιλοτιμοι, ουκ εις εκεινους
μονον, αλλα και εις παντας. Τουτο δε παλιν εγκωμιον εκεινων γινεται, το και υπερ
των ετεροις διδομενων ευχαριστειν. Ου γαρ τα εαυτων κοσμουσι μονον, φησιν, αλλα
και τα ετερων, καιτοι γε εν εσχατηι οντες πενιαι· ο πολλης αυτων αρετης εστι
σημειον. Ουδεν γαρ ουτω ζηλοτυπον, ως το των πτωχευομενων γενος. Ἀλλ' εκεινοι
καθαροι τουτου του παθους εισι, τοσουτον απεχοντες αλγειν εφ' οις ετεροις
μεταδιδοτε, οτι και χαιρουσιν ουχ ηττον, η εφ' οις αυτοι λαμβανουσι. Και αυτων
δεησει υπερ υμων. Ὑπερ μεν γαρ τουτων ευχαριστουσι, φησι, τωι Θεωι· υπερ δε της
υμετερας αγαπης και της συντυχιας παρακαλουσιν αυτον, ινα καταξιωθωσιν υμας
ιδειν. Ἐπιποθουσι γαρ τουτο ου δια τα χρηματα, αλλ' ωστε θεαται γενεσθαι της
δεδομενης υμιν χαριτος. βʹ. Ειδες Παυλου συνεσιν, πως επαρας αυτους, το παν
ανεθηκε τωι Θεωι, χαριν το πραγμα καλεσας; Ἐπειδη γαρ μεγαλα περι αυτων
εφθεγξατο, λειτουργους αυτους ειπων, και επαρας εις υψος· ει γε αυτοι μεν
ελειτουργουν, αυτος δε διηκονειτο· και δοκιμους ονομασας, δεικνυσιν οτι παντων
τουτων ο Θεος αιτιος· και αυτος μετ' εκεινων παλιν ευχαριστιαν αναφερει λεγων·
Χαρις δε τωι Θεωι επι τηι ανεκδιηγητωι αυτου δωρεαι. ∆ωρεαν δε ενταυθα λεγει και τα
 
 

109
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσαυτα αγαθα τα δια της ελεημοσυνης γινομενα και τοις λαμβανουσι και τοις
παρεχουσιν· η τα αποῤρητα αγαθα τα δια της παρουσιας αυτου τηι οικουμενηι πασηι
μετα πολλης δωρηθεντα της φιλοτιμιας· ο και μαλιστα εστιν υποπτευσαι. Ἵνα γαρ
και καταστειληι, και δαψιλεστερους εργασηται, ων ετυχον παρα του Θεου, τουτων
αυτους αναμιμνησκει. Και γαρ μεγιστον τουτο εις προτροπην αρετης απασης· διο και
ενταυθα τον λογον κατεκλεισεν. Ει δε η δωρεα ανεκδιηγητος, τι της μανιας ισον
γενοιτ' αν των την ουσιαν αυτου περιεργαζομενων; Ουχ η δωρεα δε αυτου μονον
ανεκδιηγητος, αλλα και η ειρηνη παντα νουν υπερεχει, δι' ης τα ανω τοις κατω
κατηλλαξε. Σπουδασωμεν τοινυν τοσαυτης απολαυοντες χαριτος, αξιαν
επιδεικνυσθαι του βιου την αρετην, και πολυν της ελεημοσυνης ποιεισθαι λογον·
ποιησομεθα δε, αν την αμετριαν φυγωμεν, αν την μεθην, αν την αδηφαγιαν. Και γαρ
και σιτα και ποτα δεδωκεν ο Θεος, ουκ εις αμετριαν, αλλα εις τροφην. Ουδε γαρ ο
οινος ποιει την μεθην· επει ει τουτο ην, παντας εδει μεθυειν. Ἀλλ' ουκ εχρην, φησιν,
ουδε το πολυ βλαπτειν. Μεθυοντων ταυτι τα ρηματα. Ει γαρ το πολυ βλαπτει, και
ουδε ουτως αφιστασαι της πλεονεξιας· ει ουτως αισχρον και επιβλαβες τουτο, και
ουδε ουτω ληγεις της πονηρας επιθυμιας· ει εξην και πολυ πινειν, και μηδεν
παραβλαπτεσθαι, που αν εστης της 61.539 πλεονεξιας; αρα ουκ αν επεθυμησας, και
τους ποταμους γενεσθαι οινον; ουκ αν παντα απωλεσας και διεφθειρας; Ει μετρον
εστι τροφης, και τουτο υπερβαντες βλαπτομεθα, και ουδε ουτως ανεχηι του χαλινου,
αλλα διαῤρηξας αυτον τα παντων λαμβανεις, ινα λειτουργησηις τηι πονηραι της
γαστριμαργιας τυραννιδι· τι ουκ αν εποιησας, ει τουτο ανηιρεθη το μετρον της
φυσεως; Ουκ αν παντα τον χρονον εις τουτο αναλωσας; Ἔδει ουν ουτως επιθυμιαν
ατοπον ισχυραν ποιησαι, και την βλαβην μη κωλυσαι την εκ της αμετριας; και ποσαι
ουκ αν ετεχθησαν εντευθεν ετεραι βλαβαι; Ἀλλ' ω των ανοητων! οι, καθαπερ
βορβορωι κυλινδουμενοι τηι μεθηι και ταις λοιπαις ασωτιαις, οταν μικρον
ανανηψωσιν, ουδεν αλλο τι καθηνται ποιουντες, η ταυτι φθεγγομενοι, ∆ια τι τουτο
εις τουτο αναλισκεται, δεον τοις εαυτων κρινειν πλημμελημασιν; Ἀνθ' ου γαρ
λεγεις, ∆ια τι ορους τεθεικε; δια τι μη παντα ατακτως φερεται; ειπε, ∆ια τι μη
παυομεθα μεθυοντες; δια τι μη λαμβανομεν κορον; δια τι των αλογων εσμεν
ανοητοτεροι; Ταυτα γαρ εδει ζητειν προς αλληλους, και της αποστολικης ακουειν
φωνης, και ειδεναι ποσα τουτοις μαρτυρει τα αγαθα εκ της ελεημοσυνης, και
αρπαζειν τουτον τον θησαυρον. Και γαρ δοκιμους τουτο ποιει, καθαπερ αυτος εφησε,
το χρηματων υπεροραιν, και τον Θεον δοξαζεσθαι παρασκευαζει, και αγαπην
θερμαινει, και μεγαλοψυχους εργαζεται, και ιερεας καθιστησι και ιερωσυνην πολυν
φερουσαν τον μισθον. Ὁ γαρ ελεημων ου ποδηρη ενδεδυται, ουδε κωδωνας
περιφερει, ουδε στεφανον αναδειται, αλλα αναβεβληται μεν της φιλανθρωπιας
στολην, της ιερας εσθητος αγιωτεραν ουσαν, κεχρισται δε ελαιωι, ουκ εξ υλης
αισθητης συγκειμενωι, αλλ' υπο Πνευματος γεωργουμενωι, εχει δε στεφανον απο των
οικτιρμων· Τον στεφανουντα σε γαρ, φησιν, εν ελεει και οικτιρμοις· αντι δε του
πεταλον φερειν ονομα εχον Θεου, αυτος ισος γινεται τωι Θεωι. Πως γαρ; Γενησεσθε,
φησιν, ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις. γʹ. Βουλει και το θυσιαστηριον
αυτου ιδειν; Ου Βεσελεηλ αυτο ωικοδομησεν, ουτε αλλος τις, αλλ' αυτος ο Θεος, ου
δια λιθων, αλλα δι' υλης του ουρανου λαμπροτερας, δια ψυχων λογικων. Ἀλλα εις
τα Ἅγια των αγιων εισερχεται ο ιερευς. Ἔξεστι σοι εις τα φρικωδεστερα εισελθειν
θυοντι την θυσιαν ταυτην, ενθα μηδεις παρεστιν, αλλ' ο Πατηρ σου, ο βλεπων σε εν
τωι κρυπτωι, ενθα μηδεις αλλος οραι. Και πως, φησιν, εστι μη οραιν, δημοσιαι εστωτος
του θυσιαστηριου; Το γαρ θαυμαστον τουτο εστιν, οτι τοτε μεν αμφιθυρα και
παραπετασματα την ερημιαν εποιει· νυν δε εξεστι δημοσιαι θυοντι, ως εν τοις Ἁγιοις
των αγιων, και πολλωι φρικωδεστερον τουτο ποιειν. Ὅταν γαρ μη προς επιδειξιν
 
 

110
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπων ποιηις, καν η οικουμενη 61.540 ειδεν, ουδεις ειδεν, επειδη συ ουτως
εποιησας. Ου γαρ ειπε, Μη ποιειτε, απλως, εμπροσθεν των ανθρωπων, αλλα
προσεθηκε, Προς το θεαθηναι αυτοις. Τουτο το θυσιαστηριον εξ αυτων των του
Χριστου συγκειται μελων, και το σωμα του ∆εσποτου θυσιαστηριον σοι γινεται.
Αιδεσθητι τουτο αυτο· εν τηι σαρκι θυεις του ∆εσποτου το ιερειον. Τουτο το
θυσιαστηριον και τουτου του νυν φρικωδεστερον, ουχι του παλαιου μονον. Ἀλλα μη
θορυβηθητε· τουτο μεν γαρ θαυμαστον δια την επιτιθεμενην εν αυτωι θυσιαν· εκεινο
δε το του ελεημονος ου δια τουτο μονον, αλλα και οτι και εξ αυτης συγκειται της
θυσιας της τουτο ποιουσης. Θαυμαστον τουτο παλιν, οτι λιθος μεν εστι την φυσιν,
αγιον δε γινεται, επειδη σωμα δεχεται Χριστου· εκεινο δε, επειδη αυτο σωμα εστι
Χριστου. Ὥστε τουτο φρικωδεστερον εκεινου, ωι συ παρεστηκας ο λαικος. Ἆρα σοι μη
τι ο Ἀαρων φαινεται προς ταυτα; μηδε ο στεφανος, μηδε οι κωδωνες, μηδε τα Ἅγια
των αγιων; Τι γαρ δει προς εκεινο λοιπον το θυσιαστηριον ποιεισθαι την συγκρισιν,
οπου γε και προς τουτο συγκρινομενον, ουτω λαμπρον εφανη; Συ δε το μεν
θυσιαστηριον τουτο τιμαις, οτι δεχεται του Χριστου σωμα· τον δε αυτο το σωμα του
Χριστου οντα καθυβριζεις, και περιοραις απολλυμενον. Τουτο το θυσιαστηριον
πανταχου δυνησηι κειμενον ιδειν, και εν στενωποις και εν αγοραις, και καθ' εκαστην
εν αυτωι θυειν την ωραν· και γαρ και ενταυθα θυσια τελειται. Και καθαπερ ο ιερευς
εστηκε το Πνευμα καλων, ουτω και συ το Πνευμα καλεις· αλλ' ου δια φωνης, αλλα
δι' εργων. Ουδεν γαρ ουτω κατεχει και αναπτει του Πνευματος το πυρ, ως τουτο το
ελαιον δαψιλες εκχεομενον. Ει δε βουλει, και τα καταβαλλομενα ιδειν τι γινεται,
δευρο, και ταυτα σοι δειξω. Τις ουν ο καπνος; τις η ευωδια του θυσιαστηριου τουτου;
∆οξα και ευχαριστια. Και μεχρι που προβαινει; αρα μεχρι του ουρανου; Ουδαμως·
αλλ' αυτον υπερβαινει τον ουρανον, και τον ουρανον του ουρανου, και αυτωι
παρισταται τωι θρονωι τωι βασιλικωι· Αι ευχαι σου γαρ, φησι, και αι ελεημοσυναι σου
ανεβησαν ενωπιον του Θεου. Και η μεν αισθητη ευωδια ουδε το πολυ διατεμνει του
αερος· αυτη δε αυτας ανοιγει των ουρανων τας αψιδας. Και συ μεν σιγαις, το δε εργον
βοαι· και γινεται θυσια αινεσεως, ου δαμαλεως σφαττομενης, ουδε δερματος
καιομενου, αλλα ψυχης πνευματικης τα παρ' αυτης εισφερουσης. Φιλανθρωπιας γαρ
πασης η τοιαυτη θυσια ευδοκιμωτερα. Ὅταν ουν ιδηις πενητα πιστον, θυσιαστηριον
οραιν νομιζε· οταν ιδηις πτωχον τοιουτον, μη μονον μη υβρισηις, αλλα και αιδεσθητι·
καν ετερον ιδηις υβρισαντα, κωλυσον, αμυνον. Ουτω γαρ δυνησηι και αυτος τον Θεον
ιλεων εχειν, και των επηγγελμενων επιτυχειν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και τα εξης.
61.541 ΟΜΙΛΙΑ ΚΑʹ. Αυτος δε εγω Παυλος παρακαλω υμας δια της πραοτητος και
επιεικειας του Χριστου, ος κατα προσωπον μεν ταπεινος εν υμιν, απων δε θαῤ ρω εις
υμας. ∆εομαι δε το μη παρων θαῤρησαι τηι πεποιθησει, ηι λογιζομαι τολμησαι, επι
τινας τους λογιζομενους ημας, ως κατα σαρκα περι πατουντας. αʹ. Ἀπαρτισας τον
περι ελεημοσυνης λογον, ως εδει, και δειξας οτι πλειον αυτους αγαπαι, η αγαπαται,
και τα περι της υπομονης αυτου και των πειρασμων διηγησαμενος, ευκαιρως λοιπον
των επιτιμητικωτερων απτεται λογων, τους ψευδαποστολους αινιττομενος, και εις
τα φορτικωτερα κατακλειων τον λογον, και εαυτον συνιστων. Τουτο γαρ και δι'
ολης εργαζεται της επιστολης. Ὅθεν και αισθανομενος εαυτον πολλακις διορθουται,
αυτο τουτο λεγων· Ἀρχομεθα παλιν εαυτους συνιστανειν; και προιων φησιν, Ου
παλιν εαυτους συνιστανομεν, αλλα αφορμην διδοντες υμιν καυχησεως· και μετα
ταυτα, Ἄφρων γεγονα καυχωμενος, υμεις με ηναγκασατε. Και πολλαις τοιαυταις
κεχρηται διορθωσεσι. Και ουκ αν τις αμαρτοι, την επιστολην ταυτην εγκωμιον
Παυλου προσειπων· ουτω και τα της χαριτος μετα δαψιλειας τιθησι, και τα της
υπομονης της αυτου. Ἐπειδη γαρ ησαν τινες παρ' αυτοις μεγα φρονουντες, και
 
 

111
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προτιθεντες εαυτους του Ἀποστολου, και ως αλαζονα διαβαλλοντες, και ως ουδεν
οντα, ουδε υγιες τι διδασκοντα (τουτο γαρ αυτο μαλιστα της διαφθορας αυτων
τεκμηριον ην)· ορα πως αρχεται της κατ' αυτων επιτιμησεως· Αυτος δε εγω Παυλος.
Ειδες ποση η βαρυτης, ποσον το αξιωμα; Ὃ γαρ θελει ειπειν, τουτο εστι· ∆εομαι
υμων, μη με αναγκασητε, μηδε αφητε χρησασθαι τηι δυναμει μου κατα των
εξευτελιζοντων ημας, και νομιζοντων σαρκικους ανδρας ειναι. Βαρυτερον τουτο
εκεινων ων εν τηι προτεραι προς αυτους απειλων ελεγεν, Ἐν ραβδωι ελθω προς υμας,
η εν αγαπηι πνευματι τε πραοτητος; νυν δε, Ὡς μη ερχομενου δε μου προς υμας,
εφυσιωθησαν τινες. Ἐλευσομαι δε και γνωσομαι, ου τον λογον των πεφυσιωμενων,
αλλα την δυναμιν. Και γαρ ενταυθα αμφοτερα δεικνυσι, και το δυνατον, και το
φιλοσοφον και ανεξικακον· ει γε ουτω παρακαλει, και μετα τοσαυτης σπουδης, ωστε
μη αναγκασθηναι εις επιδειξιν ελθειν της οικειας δυναμεως της τιμωρητικης, και
πληξαι αυτους και κολασαι, και την εσχατην απαιτησαι δικην. Τουτο γαρ ηινιξατο
λεγων, ∆εομαι δε το μη παρων θαῤρησαι τηι πεποιθησει, ηι λογιζομαι τολμησαι, επι
τινας τους λογιζομενους ημας, ως κατα σαρκα περιπατουντας. Τεως δε επι την
αρχην τον λογον αγαγωμεν. Αυτος δε εγω Παυλος. Πολλη η εμφασις, πολλη η
βαρυτης· ωσπερ αλλαχου φησιν, Ἴδε, εγω Παυλος λεγω υμιν· και παλιν, Ὡς Παυλος
πρεσβυτης· και αλλαχου παλιν, Ἥτις πολλων προστατις εγενηθη, και αυτου εμου.
Ουτω και 61.542 ενταυθα, Αυτος δε εγω Παυλος. Μεγα μεν και τουτο, το αυτον
παρακαλειν· το δε ετερον μειζον, ο προσεθηκεν ειπων· ∆ια της πραοτητος και
επιεικειας του Χριστου. Και γαρ σφοδρα αυτους εντρεψαι βουλομενος, προβαλλεται
την πραοτητα και την επιεικειαν, ταυτηι μειζονα ποιων την ικετηριαν· ως αν ει
ελεγεν, Αυτην αιδεσθητε την επιεικειαν του Χριστου, δι' ης υμας παρακαλω. Ταυτα
δε ελεγεν, ομου και δεικνυς οτι καν μυριαν αναγκην επαγωσιν, αυτος προς τουτο
επιῤρεπεστερον εχει, δια το πραος ειναι· ου δια το ασθενες δε ουκ επεξερχεται, επει
και ο Χριστος ουτως εποιει. Ὃς κατα προσωπον μεν ταπεινος εν υμιν, απων δε
θαῤρω εις υμας. Τι δη τουτο εστιν; Ἤτοι κατ' ειρωνειαν φησι, τα εκεινων
φθεγγομενος. Ἐκεινοι γαρ τουτο ελεγον, οτι οταν μεν παρηι, ουδενος εστιν αξιος
λογου, αλλ' ευτελης και ευκαταφρονητος· οταν δε απηι, φυσαται και κομπαζει και
κατεξανισταται ημων και απειλει. Τουτο γουν και εξης αινιττεται λεγων· Ὅτι αι μεν
επιστολαι, φησι, βαρειαι· η δε παρουσια του σωματος ασθενης, και ο λογος
εξουθενημενος. Ἢ τοινυν κατ' ειρωνειαν, φησι, πολλην εμφαινων βαρυτητα, και
λεγων· Ἐγω ο ταπεινος, Ἐγω ο ευτελης εν τωι παρειναι, καθως εκεινοι φασι, και
απων υψηλος· η οτι καν μεγαλα φθεγγηται, ουκ εξ απονοιας, αλλ' εκ του θαῤρειν
αυτοις. ∆εομαι δε το μη παρων θαῤρησαι τηι πεποιθησει, ηι λογιζομαι τολμησαι, επι
τινας τους λογιζομενους ημας, ως κατα σαρκα περιπατουντας Ειδες ποση η
αγανακτησις, και πως σαφης ο ελεγχος των ειρημενων; ∆εομαι γαρ υμων, φησι, μη
με αναγκασητε δειξαι, οτι και παρων ισχυρος ειμι και δυναμιν εχω. Ἐπειδη γαρ
ελεγον, οτι απων πανυ υμων καταθαῤρω και επαιρομαι, αυτοις κεχρημαι τοις
ρημασι· δεομαι ουν μη με αναγκασωσι χρησασθαι μου τηι δυναμει. Τουτο γαρ εστι Τηι
πεποιθησει. Και ουκ ειπεν, Ἧ παρεσκευασμαι, αλλ', Ἧ λογιζομαι. Ουπω μεν γαρ
τουτο εκρινα, αυτοι δε μοι την αιτιαν παρεχουσιν· αλλ' ουδε ουτω βουλομαι. Καιτοι
ουχ εαυτωι αμυνων τουτο εποιει, αλλα τωι ευαγγελιωι. Ει δε, ενθα τωι κηρυγματι
αμυνειν εχρην, ουκ εστιν αυστηρος, αλλα αναδυεται και μελλει, και παρακαλει μη
γενεσθαι τοσαυτην αναγκην· πολλωι μαλλον υπερ εαυτου ουκ αν ουδεποτε τι
τοιουτον εποιησε. βʹ. Τουτο ουν μοι χαρισασθε, φησιν, ωστε μη με αναγκασαι δειξαι,
οτι και παρων δυναμαι καταθαῤρησαι καθ' ων αν δεηι· τουτεστι, κολασαι αυτους και
τιμωρησαι. Ειδες πως ουκ ην φιλοτιμος, ουδε προς επιδειξιν τι εποιει, οπου γε και
χρειας ουσης, τολμαν το πραγμα καλει; ∆εομαι γαρ, φησι, το μη παρων θαῤρησαι τηι
 
 

112
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεποιθησει, ηι λογιζομαι τολμησαι, επι τινας. Τουτο γαρ διδασκαλου μαλιστα εστι, το
μη ταχεως αμυνασθαι, αλλα διορθουσθαι, και μελλειν αει και βραδυνειν εν ταις
τιμωριαις. Τινας δε 61.543 τουτους φησιν, οις απειλει; Τους λογιζομενους ημας, ως
κατα σαρκα περιπατουντας. Ἐκεινοι γαρ αυτον διεβαλλον ως υποκριτην, ως
πονηρον, ως αλαζονα. Ἐν σαρκι γαρ περιπατουντες, ου κατα σαρκα στρατευομεθα.
Ἐνταυθα λοιπον και φοβει τηι τροπηι· σαρκα μεν γαρ περικειμεθα, φησιν, ομολογω,
ου σαρκι δε ζωμεν. Μαλλον δε ουδε τουτο ειπεν, αλλα τεως αυτο ταμιευεται· βιου
γαρ εστιν εγκωμιον· περι δε του κηρυγματος διαλεγεται, δεικνυς οτι ουκ εστιν
ανθρωπινον, ουδε της κατωθεν δεομενον βοηθειας. ∆ιοπερ ουκ ειπεν, Ου κατα
σαρκα ζωμεν, αλλ', Ου κατα σαρκα στρατευομεθα· τουτεστι, Πολεμον ανεδεξαμεθα
και μαχην, αλλ' ουχι σαρκικοις πολεμουμεν οπλοις, ου δια τινος ανθρωπινης
συμμαχιας. Τα γαρ οπλα ημων ου σαρκικα. Ποια γαρ οπλα σαρκικα; Πλουτος, δοξα,
δυναστεια, ευγλωττια, δεινοτης, περιδρομαι, κολακειαι, υποκρισεις, τα αλλα τα
τουτοις εοικοτα. Ἀλλα τα ημετερα, ου τοιαυτα, αλλα ποταπα; ∆υνατα τωι Θεωι. Και
ουκ ειπεν, Ἡμεις ου σαρκικοι, αλλα, Τα οπλα ημων. Ὅπερ γαρ εφην, τεως περι του
κηρυγματος διαλεγεται, και την δυναμιν πασαν τωι Θεωι ανατιθησι. Και ου λεγει,
Πνευματικα, καιτοι τουτο ην το προς αντιδιαστολην του σαρκικου, αλλα ∆υνατα, δια
τουτου κακεινο αινιττομενος, και δεικνυς οτι τα εκεινων ασθενη και αδυνατα. Και
σκοπει αυτου το ατυφον. Ου γαρ ειπεν, Ἡμεις δυνατοι, αλλα, Τα οπλα ημων δυνατα
τωι Θεωι. Ουχ ημεις αυτα τοιαυτα κατεσκευασαμεν, αλλ' αυτος ο Θεος. Ἐπειδη γαρ
εμαστιζοντο, ηλαυνοντο και μυρια επασχον ανηκεστα, απερ ασθενειας ην· δεικνυς
του Θεου την ισχυν, φησιν· Ἀλλα τωι Θεωι δυνατα εστι. Τουτο γαρ μαλιστα δεικνυσιν
αυτου την ισχυν, οτι δια τουτων περιγινεται. Ὥστε ει και ημεις αυτα περικειμεθα,
αλλ' αυτος εστιν ο δι' αυτων πολεμων και ενεργων. Ειτα και εγκωμιον αυτων
διεξεισι μακρον λεγων· Προς καθαιρεσιν οχυρωματων. Και ινα μη, ακουσας
οχυρωματα, αισθητον τι νομισηις, φησι· Λογισμους καθαιρουντες· δια μεν της τροπης
την εμφασιν δεικνυς, δια δε της επαγωγης το νοητον του πολεμου παραδηλων.
Ταυτα γαρ τα οχυρωματα ψυχας πολιορκει, ου σωματα. Ὥστε εκεινων ισχυροτερα·
διο και μειζονων δειται των οπλων. Ὀχυρωματα δε λεγει τον τυφον τον Ἑλληνικον,
και των σοφισματων και των συλλογισμων την ισχυν. Ἀλλ' ομως απαντα ηλεγξε τα
οπλα, φησιν, ισταμενα κατ' αυτων. Λογισμους γαρ καθαιρουντες, και παν υψωμα
επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου. Ἐπεμεινε τηι τροπηι, ινα πλειονα ποιησηι
την εμφασιν. Καν γαρ οχυρωματα ηι, φησι, καν πυργωματα, καν οτιουν ετερον, εικει
και παραχωρει τοις οπλοις τουτοις. Και αιχμαλωτιζοντες παν νοημα εις την
υπακοην του Χριστου. Καιτοι κακεμφατος η της αιχμαλωσιας προσηγορια· της
ελευθεριας γαρ εστιν αναιρεσις. Τινος ουν ενεκεν αυτηι κεχρηται; Καθ' ετερον
σημαινομενον. Το γαρ της αιχμαλωσιας ονομα δυο δηλοι, και το εκπεσειν
ελευθεριας, και το κατα κρατος αλωναι, ωστε μη αναστηναι παλιν. Κατα τουτο ουν
το δευτερον αυτην εξελαβετο. Ὥσπερ οταν λεγηι, 61.544 Ἄλλας Ἐκκλησιας εσυλησα,
ου το λαθρα λαβειν λεγει, αλλα το γυμνωσαι και παντα λαβειν· ουτω και ενταυθα
λεγων, Αιχμαλωτιζοντες. Ου γαρ εκ του ισου η μαχη αλλα μετα πολλης ευκολιας.
Ουκ ειπεν εν και δυο, αλλα παν· ουκ ειπε δε, Νικωμεν και περιγινομεθα, μονον, αλλα
και, Αιχμαλωτιζομεν· ωσπερ ουν και ανωτερω ουκ ειπε, Προσαγομεν μηχανηματα
τοις οχυρωμασιν, αλλα, Καθαιρουμεν αυτα· και γαρ πολλη των οπλων η περιουσια.
Ου γαρ λογοις πολεμουμεν, φησιν, αλλ' εργοις προς λογους, ουκ εν σοφιαι σαρκικηι,
αλλ' εν πνευματι πραοτητος και δυναμεως. Πως ουν εμελλον φιλοτιμεισθαι, φησι,
και κομπαζειν δια λογων, και απειλειν δια επιστολων, καθαπερ εκεινοι διεβαλλον
λεγοντες, οτι Αι επιστολαι βαρειαι, οπου γε ουκ εν τουτοις ην ημιν ισχυς; γʹ. Ειπων
δε, Αιχμαλωτιζοντες παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου, επειδη το της
 
 

113
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιχμαλωσιας ονομα βαρυ, ταχεως τον τροπον εντευθεν κατελυσεν ειπων· Εις την
υπακοην του Χριστου· απο δουλειας εις ελευθεριαν, απο θανατου προς ζωην, εξ
απωλειας προς σωτηριαν. Ου γαρ απλως βαλειν ηλθομεν, αλλα μεταστησαι προς την
αληθειαν τους εναντιουμενους. Και εν ετοιμωι εχοντες εκδικησαι πασαν παρακοην,
οταν πληρωθηι υμων η υπακοη. Ἐνταυθα και τουτους εφοβησεν, ουκ εκεινους
μονον. Ὑμας γαρ, φησιν, αναμενομεν, ιν', οταν υπο της παραινεσεως και της
απειλης διορθωσωμεν υμας και εκκαθαρωμεν και αποστησωμεν της εκεινων
κοινωνιας, τοτε εκεινων απολειφθεντων μονων ανιατα νοσουντων επαγαγωμεν
την τιμωριαν, οταν γνησιως ιδωμεν υμας αποσταντας. Ὑπακουετε μεν γαρ και νυν,
ου τελειως δε. Καιτοι ει νυν εποιησας, μειζον αν ειργασω το κερδος, φησιν.
Ουδαμως· ει γαρ νυν εποιησα, και υμας αν περιεβαλον τηι τιμωριαι. Ἀλλ' εδει κολασαι
μεν εκεινους, ημων δε φεισασθαι. Ἀλλ' ει εφεισαμην, χαριτι αν εδοξα τουτο ποιειν·
νυν δε ου τουτο βουλομαι, αλλα πρωτον κατορθωσαι υμας, και τοτε επ' εκεινους
ελθειν. Τι των σπλαγχνων εκεινων ημερωτερον; ος επειδη τους οικειους εωρα τοις
αλλοτριοις αναμεμιγμενους, βουλεται μεν επαγαγειν την πληγην, φειδεται δε, και
κατεχει την αγανακτησιν, εως αν εκεινοι αναχωρησωσιν, ινα τουτους παταξηι
μονους· μαλλον δε, ινα μηδε τουτους. ∆ια γαρ τουτο απειλει τουτοις, και φησι
μονους βουλεσθαι εκεινους απολαβειν, ινα και εκεινοι τωι φοβωι διορθωθεντες
μεταναστωσι, και εις μηδενα αφηι την οργην. Καθαπερ γαρ ιατρος αριστος και πατηρ
κοινος και προστατης και κηδεμων, ουτω παντα επραττεν, ουτω παντων εκηδετο, τα
κωλυματα αναιρων, τους λυμαινομενους αναστελλων, πανταχου περιτρεχων. Ουδε
γαρ μαχομενος ουτω τα πραγματα ηνυεν, αλλ' ως επι ετοιμην και προχειρον
ερχομενος νικην, τα τροπαια ιστη, κατασκαπτων, καθαιρων, καταβαλλων του
διαβολου τα οχυρωματα και των δαιμονων τα μηχανηματα, και την λειαν μετηγεν
απασαν επι το του Χριστου στρατοπεδον· και ουδε μικρον ανεπνει, απο τουτων επ'
εκεινους, και παλιν απ' εκεινων εφ' ετερους μεταπηδων, καθαπερ 61.545 τις
στρατηγος αριστος καθ' εκαστην ημεραν ιστων τροπαια, μαλλον δε καθ' εκαστην
ωραν. Ἀπο γαρ χιτωνισκου μονου εις την παραταξιν εισελθων, αυτανδρους ᾕρει των
εναντιων τας πολεις, και τοξα και δορατα και βελη και παντα η γλωττα Παυλου. Και
γαρ εφθεγγετο μονον, και παντος πυρος σφοδροτερον τοις πολεμιοις αι ρησεις
ενεπιπτον· και τους μεν δαιμονας ηλαυνε, τους δε υπ' αυτων κατεχομενους
ανθρωπους προς εαυτον επανηγεν. Ὅτε γουν τον δαιμονα εκεινον τον πονηρον
εξεβαλε, γοητων ανδρων μυριαδες πεντε συνελθουσαι, τα βιβλια των μαγειων
κατεκαιον, και προς την αληθειαν μεθισταντο. Και καθαπερ εν πολεμωι, πυργου
πεσοντος η τυραννου κατενεχθεντος, οι μετ' εκεινου παντες τα οπλα ριψαντες, τωι
στρατηγωι προστρεχουσιν· ουτω δη και τοτε εγενετο. Του γαρ δαιμονος εκβληθεντος,
πολιορκηθεντες απαντες, και τα βιβλια ριψαντες, μαλλον δε καταλυσαντες, τοις
Παυλου ποσι προσετρεχον· ο δε, καθαπερ ενι στρατοπεδωι, τηι οικουμενηι
παραταττομενος, ουδαμου ιστατο, αλλ' ωσπερ τις υποπτερος ων, παντα εποιει· και
νυν μεν χωλον διωρθου, νυν δε νεκρον ηγειρε, νυν δε ετερον επηρου, τον μαγον
λεγω· και ουδε εν δεσμωτηριωι κατακλειομενος ησυχαζεν, αλλα και εκει τον
δεσμοφυλακα μετηγε προς εαυτον, την καλην ταυτην αιχμαλωσιαν εργαζομενος. δʹ.
Τουτον ουν και ημεις μιμησωμεθα κατα δυναμιν. Και τι λεγω, κατα δυναμιν; Ἔξεστι
γαρ και εγγυς εκεινου γενεσθαι τωι βουλομενωι, και θεωρησαι την αριστειαν, και
μιμησασθαι την ανδρειαν. Ἔτι γαρ και τουτο ποιει, λογισμους καθαιρων, και παν
υψωμα επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου. Καιτοι γε πολλοι κατατεμνειν
αυτον επεχειρησαν αιρετικοι· αλλ' ομως κατα μελος ων πολλην επιδεικνυται την
ισχυν. Κεχρηται μεν γαρ αυτωι και Μαρκιων και Μανιχαιος, αλλα κατατεμνοντες·
αλλ' ομως και ουτως ελεγχονται απο των μελων. Και γαρ και χειρ μονη του
 
 

114
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αριστεως τουτου παρ' αυτοις ουσα, κατ' ακρας αυτους ελαυνει· και πους μονος παρ'
ετεροις διωκει και καταβαλλει, ινα μαθηις δυναμεως περιουσιαν, και οτι και
περικοπτομενος αρκει παντας ελειν τους εναντιουμενους. Και μεντοι τουτο, φησι,
διαστροφης, το παντας αυτωι κεχρησθαι τους αλληλοις μαχομενους. ∆ιαστροφης μεν
ουν, της Παυλου δε μη γενοιτο, αλλα της των χρωμενων. Ου γαρ ποικιλος τις ην,
αλλα απλους και σαφης· ουτοι δε προς τας οικειας διεστρεψαν τα ρηματα εννοιας.
Και δια τι ουτως εῤρεθη, φησιν, ως δουναι λαβας τοις βουλομενοις; Ουκ αυτος
εδωκεν, αλλ' η εκεινων μανια· ουκ εις δεον γαρ τουτοις εχρησαντο. Ἐπει και ο
61.546 κοσμος ουτος ολος και θαυμαστος και μεγας, και της του Θεου σοφιας
τεκμηριον, και Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου, και ημερα τηι ημεραι ερευγεται
ρημα, και νυξ νυκτι αναγγελλει γνωσιν· αλλ' ομως τουτωι πολλοι προσεπταισαν, και
απ' εναντιας αλληλοις· και οι μεν ουτως αυτον υπερ την αξιαν εθαυμασαν ως αυτον
νομισαι ειναι Θεον· οι δε ουτως αυτου το καλλος ηγνοησαν, ως αναξιον ειναι
φανηναι της του Θεου δημιουργιας, και υληι τινι πονηραι το πλεον αυτου αναθειναι.
Καιτοι γε αμφοτερους ο Θεος ησφαλισατο, καλον μεν ποιησας και μεγαν, ινα μη
αλλοτριος αυτου της σοφιας ειναι νομιζοιτο· ενδεη δε και ουκ αυταρκη εαυτωι, ινα
μη Θεος υποπτευηται. Ἀλλ' ομως οι πηρωθεντες εξ οικειων λογισμων, εις εναντιας
εξεπεσον εννοιας, αλληλους ελεγχοντες, και αλληλων γινομενοι κατηγοροι, και
υπερ της του Θεου σοφιας απολογουμενοι και αυτων ων επλανηθησαν λογισμων.
Και τι λεγω τον ηλιον και τον ουρανον; Προ των οφθαλμων ειδον θαυματα οι
Ἰουδαιοι γινομενα τοσαυτα, και μοσχον ευθεως προσεκυνησαν. Παλιν εωρων
δαιμονας τον Χριστον απελαυνοντα, και δαιμονωντα αυτων εκαλουν. Ἀλλ' ου του
εκβαλλοντος τουτο εγκλημα, αλλα της των πεπηρωμενων διανοιας κατηγορια. Μη
τοινυν μηδε Παυλου καταγινωσκε δια την των κακως χρησαμενων γνωμην, αλλα
μαθε τον θησαυρον αυτου καλως και τον πλουτον αναπτυξον, και προς παντας
στησηι γενναιως απο των εκεινου φραττομενος οπλων· ουτω και Ἕλληνας, και
Ἰουδαιους επιστομισαι δυνησηι. Και πως, φησιν, ου πιστευοντας αυτωι; Ἀπο των
γεγενημενων δι' αυτου, απο της κατα την οικουμενην διορθωσεως. Ου γαρ ην
ανθρωπινης δυναμεως τοσαυτα δυνηθηναι, αλλ' η του σταυρωθεντος ισχυς
εμπνεουσα αυτωι, τοιουτον αυτον ειργασατο, και ρητορων και φιλοσοφων και
τυραννων και βασιλεων και παντων δυνατωτερον απεφηνεν. Ουτος ουχ οπλισασθαι
μονον ικανος και βαλειν τους εναντιους, αλλα και ετερους κατασκευασαι τοιουτους.
Ἵν' ουν και εαυτοις και ετεροις γινωμεθα χρησιμοι, συνεχως αυτον
μεταχειριζωμεθα, αντι λειμωνος και παραδεισου τοις τουτου γραμμασιν
εντρυφωντες. Ουτω γαρ δυνησομεθα και κακιας απαλλαγηναι, και αρετην ελεσθαι,
και των επηγγελμενων τυχειν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΒʹ.
Τα κατα προσωπον βλεπετε. Ει τις πεποιθεν εαυτωι Χριστου ειναι, τουτο
λογιζεσθω παλιν αφ' εαυτου, οτι καθως αυτος Χριστου, ουτω και ημεις.
αʹ. Ὃ μαλιστα αν τις θαυμασειε Παυλου μετα των αλλων, τουτο εστιν, οτι εις
αναγκην εμπεσων μεγαλην του επαραι εαυτον, αμφοτερα εργαζεται, τουτο τε αυτο,
και το μη δοκειν επαχθης ειναι τοις πολλοις δια την περιαυτολογιαν ταυτην· ο και
εν τηι προς Γαλατας μαλιστα ιδοι τις αν. Και γαρ εκει εμπεσων εις τοιαυτην υποθεσιν,
αμφοτερων επιμελειται τουτων· οπερ των σφοδρα εστι δυσκολωτατων, και πολλης
 
 

115
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεομενων συνεσεως· και μετριαζει, και περι εαυτου μεγα τι λεγει. Σκοπει δε πως και
ενταυθα μεγα αυτο ποιειται. Τα κατα προσωπον βλεπετε. Ὅρα κανταυθα συνεσιν.
Ἐπιτιμησας γαρ τοις απατωσιν αυτους, ου μεχρις εκεινων τον λογον εστησεν, αλλ'
απ' εκεινων και εις τουτους μεταπηδαι· και συνεχως τουτο ουτω ποιει. Ου γαρ δη
μονον των παρακρουομενων, αλλα και των ηπατημενων καθαπτεται. Ει γαρ και
αυτους αφηκεν ανευθυνους, ουκ αν ουτως ευκολως εκ των ετεροις ειρημενων
διωρθωθησαν. αλλα και σφοδρα αν επηρθησαν, ουκ οντες εγκλημασιν υπευθυνοι.
∆ια τουτο και αυτων καθαπτεται. Και ου τουτο μονον αυτου εστι το θαυμαστον, αλλ'
οτι και καταλληλως εκατεροις επιτιμαι. Ἄκουε γουν τι τουτοις φησι· Τα κατα
προσωπον βλεπετε. Ου μικρον το εγκλημα, αλλα και σφοδρα μεγα. Πως; Ὅτι
ευεξαπατητον το των ανθρωπων γενος, φησιν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἀπο των
φαινομενων δοκιμαζετε, απο των σαρκικων, απο των σωματικων. Τι εστιν, Ἀπο των
φαινομενων; Ει τις πλουτει, ει τις φυσαται, ει τις πολλους περιβεβληται κολακας, ει
τις μεγαλα περι εαυτου λεγει, ει τις κενοδοξει, ει τις υποκρινεται αρετην, ουκ εχων
αρετην· τουτο γαρ εστι, Τα κατα προσωπον βλεπετε. Ει τις πεποιθεν εαυτωι Χριστου
ειναι, τουτο λογιζεσθω παλιν αφ' εαυτου, οτι καθως αυτος Χριστου, ουτω και ημεις.
Ου γαρ βουλεται εκ προοιμιων σφοδρος γινεσθαι, αλλα κατα μικρον αυξεται και
κορυφουται. Σκοπει δε ενταυθα την πολλην τραχυτητα, και πολυ το αινιγμα ον. Το
γαρ, Ἀφ' εαυτου, τουτο εστιν εμφαινοντος· Μη γαρ αναμενετω, φησι, παρ' ημων
μαθειν, τουτεστι, δια επιτιμησεως της κατ' αυτου, αλλ' αφ' εαυτου τουτο λογιζεσθω,
οτι καθως αυτος Χριστου, ουτω και ημεις· ουκ επειδη ουτως ην του Χριστου, ως
εκεινος, αλλ' οτι Ὥσπερ εκεινος Χριστου, ουτω και εγω Χριστου. Κατα τουτο η
κοινωνια· ου γαρ δη αυτος μεν Χριστου, εγω δε ετερου τινος. Και θεις τουτο το ισον,
προστιθησι και την υπεροχην, λεγων· Ἐαν γαρ και περισσον καυχησωμαι περι της
εξουσιας, ης εδωκε μοι ο Κυριος εις οικοδομην και ουκ εις καθαιρεσιν, ουκ
αισχυνθησομαι. Ἐπειδη γαρ μεγα τι λεγειν εμελλεν, ορα πως αυτο παραμυθειται.
61.548 Ουδεν γαρ ουτω προσισταται τοις πολλοις των ακροατων, ως το εαυτον τινα
εγκωμιαζειν. ∆ιοπερ υποτεμνομενος το βαρυ, τουτο φησιν· Ἐαν γαρ και περισσον τι
καυχησωμαι. Και ουκ ειπεν, οτι Ει τις πεποιθεν ειναι Χριστου, λογιζεσθω οτι πολυ
ημων απεχει· εγω γαρ εξουσιαν εχω παρ' αυτου πολλην, ωστε ους αν εθελω,
κολαζειν και αποκτιννυναι· αλλα τι; Ἐαν γαρ και περισσον τι. Καιτοι αφατον ειχεν,
αλλ' ομως συστελλει τωι λογωι. Και ουκ ειπεν, οτι Καυχωμαι, αλλ', Ἐαν καυχησωμαι,
εαν βουληθω· αμα και μετριαζων, και την υπεροχην δεικνυς. Ἐαν ουν καυχησωμαι,
φησι, περι της εξουσιας, ης εδωκε μοι ο Κυριος. Παλιν το παν αυτωι ανατιθησι, και
κοινον ποιει το δωρον. Εις οικοδομην, και ουκ εις καθαιρεσιν. Ειδες πως παλιν
παραμυθειται τον φθονον τον απο των εγκωμιων, και τον ακροατην επισπαται, την
χρειαν ειπων δι' ην ελαβε; Και πως φησι, Λογισμους καθαιρουντες; Ὅτι αυτο τουτο
μαλιστα οικοδομης ειδος εστι, το τα κωλυματα αναιρειν, και τα σαθρα διελεγχειν,
και τα αληθη συντιθεναι. Ἐν οικοδομηι. Εις τουτο μεν ουν ελαβομεν, ινα
οικοδομωμεν. Ἐαν δε τις πυκτευηι και πολεμηι και ανιατος ηι, και τηι ετεραι χρησομεθα
ενεργειαι, καθαιρουντες αυτον και καταβαλλοντες. ∆ιο και, Ουκ αισχυνθησομαι,
φησι· τουτεστιν, Ου δειχθησομαι ψευδομενος, ουδε αλαζονευομενος. Ἵνα δε μη
δοξω, ως αν εκφοβειν υμας, οτι αι μεν επιστολαι, φησι, βαρειαι και ισχυραι, η δε
παρουσια του σωματος ασθενης, και ο λογος εξουθενημενος· τουτο λογιζεσθω ο
τοιουτος, οτι οιοι εσμεν δι' επιστολων αποντες, τοιουτοι και παροντες τωι εργωι. Ὃ
δε λεγει, τουτο εστιν· Ἠδυναμην μεν καυχησασθαι· ινα δε μη τα αυτα παλιν
λεγωσιν, οτι κομπαζω επιστελλων, και ευκαταφρονητος ειμι παρων, ουδεν μεγα
ερω. Και μην υστερον εφθεγξατο, αλλ' ου περι της δυναμεως ταυτης δι' ης ην
φοβερος, αλλα περι αποκαλυψεων, και το πλεον περι πειρασμων. Ἵν' ουν μη δοξω
 
 

116
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φοβειν υμας, Τουτο λογιζεσθω ο τοιουτος, οτι οιοι εσμεν δι' επιστολων αποντες,
τοιουτοι και παροντες τωι εργωι. Ἐπειδη γαρ ελεγον, οτι επιστελλει μεγαλα περι
εαυτου, παρων δε ουδενος λογου εστιν αξιος· δια τουτο ταυτα φησι, και αυτα παλιν
συνεσταλμενως. Ου γαρ ειπεν, οτι Ὡς μεγαλα επιστελλομεν, μεγαλα και πραττομεν
παροντες· αλλ' υφειμενως μαλλον. Ὅτε μεν γαρ προς εκεινους διελεγετο, μετα
σφοδροτητος αυτο τεθεικε λεγων, ∆εομαι δε το μη παρων θαῤρησαι τηι πεποιθησει, ηι
λογιζομαι τολμησαι, επι τινας· οτε δε προς τουτους, καθυφηκε. ∆ιο και λεγει, Ὁποιοι
εσμεν παροντες, και αποντες· τουτεστι, ταπεινοι, συνεσταλμενοι, ουδαμου
κομπαζοντες. Και δηλον εκ των εξης· Ου γαρ τολμωμεν εγκριναι η συγκριναι
εαυτους τισι των εαυτους συνιστανοντων. βʹ. Ἐνταυθα και αλαζονας δεικνυσιν
οντας εκεινους, και μεγαλα περι εαυτων φθεγγομενους· και κωμωι 61.549 δει αυτους
ως εαυτους συνιστωντας. Ἀλλ' ημεις ουδεν τοιουτον· αλλ' ει τινα και μεγαλα
ειργασαμεθα, επι τον Θεον απαντα αναφερομεν, και αλληλοις εαυτους
παραβαλλομεν· διο και επηγαγεν, Ἀλλ' αυτοι εν εαυτοις εαυτους μετρουντες, και
συγκρινοντες εαυτοις εαυτους ου συνιουσιν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ου προς
εκεινους εαυτους παραβαλλομεν, αλλα προς αλληλους. Και γαρ προιων ελεγεν,
Ουδεν υστερησα των υπερ λιαν αποστολων· και εν τηι προτεραι Ἐπιστοληι,
Περισσοτερον αυτων παντων εκοπιασα· και παλιν, Τα μεν σημεια του αποστολου
κατειργασθη εν υμιν εν πασηι υπομονηι. Ὥστε εαυτοις συγκρινομεν εαυτους, ουκ
εκεινοις τοις ουδεν εχουσιν· η γαρ τοιαυτη απονοια ανοιας εστιν. Ἢ περι εαυτου ουν
τουτο φησιν, η περι εκεινων, οτι Ου τολμωμεν συγκριναι εαυτους εκεινοις τοις προς
αλληλους αμιλλωμενοις και μεγαλα κομπαζουσι, και μη συνιουσι, τουτεστι, μη
αισθανομενοις πως εισι καταγελαστοι τοιαυτα αλαζονευομενοι, και μεταξυ
αλληλων εαυτους επαιροντες. Ἡμεις δε ουκ εις τα αμετρα καυχησομεθα, καθαπερ
ουτοι. Και γαρ εικος ην αυτους, κομπαζοντας λεγειν, οτι την οικουμενην
επεστρεψαμεν, προς τα περατα της γης αφικομεθα, και πολλα ετερα τοιαυτα
μεγαληγορειν. Ἀλλ' ημεις ουχ ουτω, φησιν, Ἀλλα κατα το μετρον ου εμερισεν ημιν ο
Θεος μετρου, εφικεσθαι αχρις και υμων. Ὥστε εκατερωθεν η ταπεινοφροσυνη αυτου
καταδηλος, και οτι ουδεν πλειον η ειργασατο, ειπε, και οτι τουτο αυτο τωι Θεωι
ανατιθησι. Κατα γαρ το μετρον, φησιν, του κανονος ου εμερισεν ημιν ο Θεος μετρου,
εφικεσθαι αχρις και υμων. Καθαπερ γεωργοις αμπελον διανεμων, ουτως ημιν
αφωρισε. Μεχρις ουν ου κατηξιωθημεν φθασαι, μεχρι τουτου καυχωμεθα. Ου γαρ μη
ως εφικομενοι εις υμας, υπερεκτεινομεν εαυτους· μεχρι γαρ και υμων εφθασαμεν εν
τωι ευαγγελιωι του Χριστου. Ουχ απλως παρεγενομεθα, αλλα κατηγγειλαμεν,
εκηρυξαμεν, επεισαμεν, κατωρθωσαμεν. Εικος γαρ εκεινους και απλως
παραγινομενους τοις των αποστολων μαθηταις, εαυτοις το παν λογιζεσθαι, εκ της
ψιλης επιδημιας. Ἀλλ' ουχ ημεις ουτως· ουδ' αν εχοι τις ειπειν, οτι ου μεχρις υμων
ισχυσαμεν ελθειν, και τωι λογωι μονον εκτεινομεν την μεχρις ημων καυχησιν· και
γαρ και υμιν τον λογον εκηρυξαμεν. Ουκ εις τα αμετρα καυχωμενοι, αλλ' εν
αλλοτριοις κοποις, ελπιδα δε εχοντες, αυξανομενης της πιστεως, εν υμιν
μεγαλυνθηναι κατα τον κανονα ημων εις περισσειαν, εις τα υπερεκεινα υμων
ευαγγελισασθαι, ουκ εν αλλοτριωι κανονι εις τα ετοιμα καυχησασθαι. Πολλην
δεικνυσι την κατηγοριαν εκεινων εντευθεν, οτι και εις τα αμετρα εκαυχωντο, και
οτι εις τα αλλοτρια, και οτι των μεν αποστολων ο ιδρως ην απας, εκεινοι δε
εκαλλωπιζοντο τοις εκεινων κοποις. Ἡμεις δε, φησι, δια των εργων ταυτα
επεδειξαμεν. Ου τοινυν εκεινους μιμησομεθα, αλλ' 61.550 ενθα ημιν μαρτυρει τα
εργα, ταυτα ερουμεν. Και τι λεγω, φησιν, υμας; Ἐλπιδα γαρ εχω, αυξανομενης της
πιστεως υμων· ου γαρ αποφαινεται απλως, το οικειον ηθος μιμουμενος, αλλ',
Ἐλπιζω, φησιν, υμων επιδιδοντων, οτι και περαιτερω ο κανων, ημων
 
 

117
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεκταθησεται, εις τα υπερεκεινα ευαγγελισασθαι. Προβησομεθα γαρ και περαιτερω,
φησιν, ωστε κηρυξαι και καμειν, ουχ ωστε λογοις κομπαζειν υπερ ων εκαμνον
ετεροι. Καλως δε κανονα εκαλεσε και μετρον, ως επι κτησιν της οικουμενης ελθων
και κληρονομιαν αριστην, και δεικνυς το εργον του Θεου ολον. Ἔχοντες ουν
τοιαυτα εργα, φησι, και μειζονα προσδοκωντες, ου κομπαζομεν, ως εκεινοι μηδεν
εχοντες, ουδε εαυτοις τι λογιζομεθα, αλλα τωι Θεωι το παν. ∆ιο και επαγει, Ὁ
καυχωμενος, εν Κυριωι καυχασθω. Και τουτο, φησιν, εκ του Θεου ημιν προσγινεται.
Ου γαρ ο εαυτον συνιστων, εκεινος εστι δοκιμος, αλλ' ον ο Κυριος συνιστησιν. Ουκ
ειπεν, Ἡμεις εσμεν, αλλ', Ὃν ο Κυριος συνιστησιν. Ειδες πως συνεσταλμενως
φθεγγεται; Ει δε προιων υψηλοτερα ανιστησι, μη θαυμασηις· και γαρ και τουτο της
του Παυλου συνεσεως. Ει γαρ εμελλε πανταχου ταπεινα φθεγγεσθαι, ουκ αν αυτους
επληξεν ουτως, ουδ' αν τους μαθητας της πλανης απηλλαξεν. Ἔστι γαρ και
μετριαζοντα ακαιρως, βλαψαι, και λεγοντα τι περι εαυτου θαυμαστον ευκαιρως,
ωφελησαι. Ὥσπερ ουν και αυτος εποιησε. Και γαρ κινδυνος ην ου μικρος, περι
Παυλου τι πεισθηναι φαυλον τους μαθητας, ουκ επειδη Παυλος εζητει την παρ'
ανθρωπων δοξαν. Ει γαρ τουτο εζητει, ουκ αν τα μεγαλα εκεινα και θαυμαστα τα προ
δεκατεσσαρων ετων αν εσιγησε χρονον τοσουτον· ουδ' αν, αναγκης επικειμενης,
ουτως ανεδυετο και ωκνει ειπειν. ∆ηλον δε, οτι ουδ' αν τοτε ειπεν, ει μη σφοδρα
κατηναγκασθη. Ουκουν ου την παρα ανθρωπων δοξαν επιζητων, ταυτα ελεγεν,
αλλα των μαθητων κηδομενος. Ἐπειδη γαρ διεβαλλον αυτον ως αλαζονα και λογοις
κομπαζοντα, εργοις δε ουδεν δυναμενον επιδειξαι, αναγκαζεται λοιπον εις εκεινας
τας αποκαλυψεις ελθειν. Καιτοι γε δυναμενος δια των εργων αυτους πεισαι, ηνικα
ταυτα ελεγεν, αλλ' ομως ετι τηι δια των λογων κεχρηται απειληι· κενοδοξιας γαρ
μαλιστα καθαρος ην· και τουτο αυτου δεικνυσιν απας ο βιος, και ο προτερος και ο
μετα ταυτα. ∆ια τουτο γουν και αθροον μετεστη, και μεταστας συνεχεεν Ἰουδαιους,
και πασαν εκεινην εῤριψε την παρ' αυτων τιμην, καιτοι γε το κεφαλαιον αυτων, και
ο προστατης αυτος ην. Ἀλλ' ουδεν εκεινων ενενοησεν, επειδη την αληθειαν ευρεν,
αλλ' υβρεις και ατιμιας αυτων αντηλλαξατο· και γαρ προς την σωτηριαν εωρα των
πολλων, τουτο παντα ηγουμενος. Ὁ γαρ μητε γεενναν, μητε βασιλειαν ηγουμενος τι
ειναι, μητε κοσμους μυριους προς τον του Χριστου ποθον, πως αν την παρα των
πολλων δοξαν εθηρευεν; Ουδαμως· αλλα και σφοδρα ταπεινος εστιν, οταν εξηι, και
τον προτερον αυτου στηλιτευει βιον, ατε βλασφημον και διωκτην και υβριστην
αποκαλων εαυτον. Και ο μα 61.551 θητης δε αυτου Λουκας πολλα περι αυτου φησι,
δηλονοτι παρ' αυτου μαθων, εκπομπευοντος αυτου τωι προτερωι βιωι ουχ ηττον η τωι
μετα ταυτα. γʹ. Ταυτα δε λεγω, ουχ ινα ακουωμεν μονον, αλλ' ινα και μανθανωμεν.
Ει γαρ εκεινος των προ του λουτρου πλημμεληματων εμεμνητο, καιτοι παντων
αφανισθεντων, τινα αν σχοιημεν συγγνωμην οι των μετα το λουτρον
αμνημονουντες ημεις; Τι λεγεις, ανθρωπε; προσεκρουσας τωι Θεωι, και επιλανθανηι;
∆ευτερα αυτη προσκρουσις, δευτερα απεχθεια. Ποιων ουν αμαρτηματων αιτεις
λυσιν; ων ουδε οιδας αυτος; Πανυ γε. Ου γαρ μεριμναις και φροντιζεις πως λογον
δωσεις, ο μηδε μεμνησθαι αυτων σπουδαζων, αλλα παιζων εν ου παικτοις. Ἀλλ'
εσται καιρος, οτε ουκετι προχωρησει τα της παιδιας ημιν. Και γαρ δει ημας παντως
αποθανειν (δια γαρ την πολλην αναισθησιαν των πολλων και υπερ των φανερων
διαλεγεσθαι δει), και αναστηναι παντως, και κριθηναι παντως, και κολασθηναι·
μαλλον δε τουτο ου παντως, εαν θελωμεν. Ἐκεινων μεν γαρ ουχ ημεις κυριοι, ουτε
της τελευτης ημων, ουτε της αναστασεως, ουτε της κρισεως, αλλ' ο ∆εσποτης ο
ημετερος· του μεντοι διδοναι δικην, η μη, ημεις κυριοι· τουτο γαρ των ενδεχομενων
εστιν. Ἀλλ' εαν θελωμεν, των αδυνατων αυτο ποιησομεν, ωσπερουν Παυλος, ως
Πετρος, ως οι αγιοι παντες· και γαρ εκεινους κολασθηναι αδυνατον. Ἂν τοινυν
 
 

118
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθελωμεν, και ημας ομοιως αδυνατον τι παθειν. Καν γαρ μυρια πεπλημμεληκοτες
ωμεν, δυνατον ανακτησασθαι, εως αν ενταυθα ωμεν. Ἀνακτησωμεθα τοινυν
εαυτους· και ο μεν γερων εννοειτω, οτι μικρον υστερον απελευσεται, οτε ικανως
ενετρυφησε τηι ηλικιαι (καιτοι γε ποια τουτο τρυφη το εν κακιαι διαγειν; αλλα τεως
προς την εκεινου δοξαν τουτο φημι)· εννοειτω μετα τουτο, οτι εξεστιν αυτωι εν
βραχει χρονωι το παν απονιψασθαι. Ὁ νεος παλιν και αυτος το αδηλον λογιζεσθω
της τελευτης, και οτι πολλων πολλακις πρεσβυτερων μενοντων ενταυθα, οι νεοι προ
αυτων απηνεχθησαν. Ἵνα γαρ μη πραγματευωμεθα την τελευτην ημων, δια τουτο εν
αδηλωι κειται. ∆ιο και σοφος τις παραινει λεγων, Μη αναμενε επιστρεψαι προς
Κυριον, και μη αναβαλλου ημεραν εξ ημερας· ου γαρ οιδας τι τεξεται η επιουσα. Ἐκ
μεν γαρ του αναβαλλεσθαι κινδυνος και φοβος, εκ δε του μη αναβαλλεσθαι σωτηρια
δηλη και ασφαλης. Ἔχου τοινυν της αρετης. Ουτω γαρ, καν νεος απελθηις, ασφαλως
απηλθες· καν εις γηρας ελθηις, μετα πολλης απηλθες της ευποριας· και διπληι εορτην
δια παντος εξεις του βιου, κακιας τε απεχομενος, και αρετης επειλημμενος. Μη λεγε,
Ἔσται καιρος οταν επιστρεψαι δεηι· ταυτα γαρ τα ρηματα σφοδρα παροργιζει τον
Θεον. 61.552 Τι δηποτε; Ὅτι αυτος σοι απειρους αιωνας επηγγειλατο, συ δε ουδε την
παρουσαν ζωην εθελεις πονειν, την βραχειαν ταυτην και προσκαιρον, αλλ' ουτως ει
χαυνος και ανανδρος, ως και αυτης ταυτης βραχυτεραν επιζητειν. Ουχ οι αυτοι
κωμοι καθ' ημεραν; ουχ αι αυται τραπεζαι; ουχ αι αυται πορναι, ουχι τα αυτα θεατρα;
ουχι τα αυτα χρηματα; Μεχρι τινος ως εκεινων οντων εραις; μεχρι τινος την
ακορεστον εχεις της κακιας επιθυμιαν; Ἐννοησον οτι οσακις επορνευσας,
τοσαυτακις κατεγνως σαυτου. Και γαρ τοιουτον η αμαρτια· αμα γεγονε, και την
ψηφον ηνεγκεν ο δικαστης. Ἐμεθυσθης, εγαστρισθης, ηρπασας; Στηθι λοιπον,
υποστρεψον την εναντιαν, ομολογησον τωι Θεωι χαριν, οτι σε ουκ εν μεσοις
ανηρπασε τοις αμαρτημασι· μη και ετεραν ζητει προθεσμιαν εις το κακως
εργαζεσθαι. Πολλοι μεταξυ πλεονεκτουντες ανηρπαγησαν, και απηλθον επι
φανεραν δικην. Φοβηθητι μη και συ τουτο παθηις αναπολογητος. Ἀλλα πολλοις
εδωκε προθεσμιαν ο Θεος, και εν εσχατωι γηραι εξομολογησασθαι. Τι ουν; και σοι
δωσει; Ἴσως δωσει, φησι. Τι λεγεις ισως, και ενιοτε, και πολλακις; εννοησον οτι περι
ψυχης βουλευηι, και τιθει και το εναντιον, και λογιζου και λεγε, Τι δε, εαν μη δωι; Τι
δε, εαν δωι, φησιν; Ἔδωκε μεν αυτος, πλην τουτο εκεινου ασφαλεστερον και
κερδαλεωτερον. Ἐαν μεν γαρ ηδη αρξηι, το παν εκερδανας, αν τε λαβηις, αν τε μη
λαβηις προθεσμιαν· εαν δε αει μελληις, δι' αυτο τουτο πολλακις ου ληψηι. Συ δε εις
μεν πολεμον εξιων, ου λεγεις, Ουκ αναγκη διαθεσθαι, ισως επανηξω· ουδε περι
γαμου βουλευομενος λεγεις, Λαβω γυναικα πενιχραν, πολλοι παρα δοξαν και ουτως
επλουτησαν· ουδε οικιαν οικοδομουμενος, Καταβαλω θεμελιους σαθρους, πολλαι
και ουτως εστησαν οικιαι· υπερ δε ψυχης βουλευομενος, τοις σαθροτεροις εγχειρεις,
το ισως και πολλακις και ενιοτε τιθεις, και τοις αδηλοις επιτρεπεις σαυτον; Ου τωι
αδηλωι, φησιν, αλλα τηι του Θεου φιλανθρωπιαι· φιλανθρωπος γαρ ο Θεος. Οιδα
καγω· αλλ' ο φιλανθρωπος ουτος κακεινους ους ειπον ανηρπασε. Τι δε, αν και
χρονον λαβων ομοιος μενηις; ο γαρ τοιουτος και εν γηραι ραιθυμος εσται. Ου, φησιν·
Ὁ γαρ λογισμος ουτος και μετα τα ογδοηκοντα ετη, εννενηκοντα επιζητει, και μετα
τα εννενηκοντα, εκατον, και μετα τα εκατον, αργοτερος εσται. Και ουτως ο βιος απας
αναλωθησεται ματην, και συμβησεται τα περι των Ἰουδαιων ειρημενα και επι σοι·
οτι Ἐξελιπον εν ματαιοτητι αι ημεραι αυτων. Και ειθε εν ματαιοτητι μονον, αλλα μη
και επι κακωι. Ὅταν γαρ απελθωμεν εκει το βαρυ των αμαρτηματων φορτιον
φεροντες (τουτο γαρ εστιν, επι κακωι), τροφην αποισομεν τωι πυρι, και πολλην τωι
σκωληκι τραπεζαν. ∆ιο δεομαι και αντιβολω στηναι 61.553 ποτε γενναιως, και
αποστηναι κακιας, ινα και των επηγγελμενων τυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας
 
 

119
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου 61.554 ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

61.553 ΟΜΙΛΙΑ ΚΓʹ.
Ὄφελον ηνειχεσθε μου μικρον τηι αφροσυνηι, αλλα και ανεχεσθε μου.
αʹ. Μελλων εμβαινειν εις τους οικειους επαινους, πολληι κεχρηται τηι
προδιορθωσει. Και ουχ απαξ, ουδε δευτερον τουτο ποιει· καιτοι γε ικανη ην η
αναγκη της υποθεσεως απολογησασθαι υπερ αυτου, και τα πολλακις ειρημενα αυτωι.
Ὁ γαρ αμαρτηματων μεμνημενος, ων ο Θεος ουκ εμεμνητο, και δια τουτο λεγων
αναξιος ειναι και της προσηγοριας αυτης των αποστολων, και τοις σφοδρα
αναισθητοις ευδηλος εστιν ου δια δοξαν ταυτα λεγων, α μελλει νυν ερειν. Και γαρ, ει
δει τι και θαυμαστον ειπειν, εις δοξαν αυτον μαλιστα τουτο παρεβλαπτε, το περι
εαυτου τι λεγειν· και προσισταται τουτο τοις πολλοις. Ἀλλ' ομως ουδεν τουτων
υπειδετο, αλλ' εις εν ειδε, την των ακουοντων σωτηριαν. Ὥστε ουν μηδε βλαψαι
τουτωι τους ανοητους, τωι μεγαλα περι εαυτου ειπειν, εκ περιουσιας κεχρηται ταις
πολλαις ταυταις προδιορθωσεσι, και φησιν, Ειθε ηνειχεσθε μου μικρα τινα
ανοηταινοντος· μαλλον δε και ανεχεσθε. Ειδες συνεσιν; Το μεν γαρ ειπειν, Ειθε,
κυριους αυτους ποιουντος εστι· το δε και αποφηνασθαι, σφοδρα θαῤρουντος αυτων
εστι τηι αγαπηι, και ενδεικνυμενου οτι και φιλει και φιλειται· μαλλον δε ουκ απο
αγαπης ψιλης απλως, αλλ' απο τινος ερωτος θερμου και μανικου φησι δειν αυτους
ανασχεσθαι και ανοηταινοντος. ∆ιο και επηγαγε, Ζηλω γαρ υμας Θεου ζηλωι. Ουκ
ειπεν, Ἀγαπω γαρ υμας, αλλ' ο πολλωι τουτου σφοδροτερον ην τιθησι. Ζηλοτυποι
γαρ εισιν αι ψυχαι αι σφοδρα των ερωμενων περικαιομεναι, και ουκ αν αλλως
τεχθειη ζηλοτυπια, αλλ' η απο σφοδρας φιλιας. Ειτα ινα μη νομισωσιν, οτι
δυναστειας ενεκεν, η τιμης, η χρηματων, η αλλου τινος τοιουτου, της φιλιας αυτων
εφιεται, προσεθηκε, Θεου ζηλωι. Και γαρ ο Θεος λεγεται ζηλουν, ουχ ινα παθος
υποπτευσηι τις· και γαρ απαθες το Θειον· αλλ' ινα μαθωσιν απαντες, οτι δι' ουδεν
ετερον, αλλ' η δι' αυτους τους ζηλοτυπουμενους παντα ποιει· ουχ ινα αυτος τι
κερδανηι, αλλ' ινα εκεινους διασωσηι. Ἐπι μεν γαρ των ανθρωπων ουχ ουτως ο ζηλος
γινεται, αλλα δια την οικειαν αναπαυσιν· ου δια το καθυβριζεσθαι τους ερωμενους,
αλλα δια το μη πληττεσθαι τους φιλουντας, και παρευδοκιμεισθαι, και ελαττον εχειν
παρα τοις ερωμενοις. Ἐνταυθα δε ουχ ουτως. Ου γαρ τουτου μοι μελει, φησι, μη
ελαττον σχω παρ' υμιν, αλλα μη υμας ιδω διαφθαρεντας. Τοιουτος γαρ ο του Θεου
ζηλος, τοιουτος και ο εμος, σφοδρος ομου και καθαρος. Ειτα και η αιτια αναγκαια·
Ἡρμοσαμην γαρ υμας ενι ανδρι παρθενον αγνην. Ουκουν ουκ εμαυτωι, αλλ' εκεινωι
ζηλω, ωι ηρμοσαμην. Μνηστειας γαρ εστι καιρος ο παρων καιρος, ο δε των πασταδων
ετερος, οταν λεγωσιν, Ἀνεστη ο νυμφιος. Ὢ καινων πραγματων! επι του κοσμου
παρθενοι μενουσι προ 61.554 του γαμου, μετα δε τον γαμον ουκετι. Ἐνταυθα δε ουχ
ουτως· αλλα καν μη ωσι παρθενοι προ του γαμου τουτου, μετα τον γαμον παρθενοι
γινονται. Ουτω πασα η Ἐκκλησια παρθενος εστι. Και γαρ προς παντας διαλεγομενος
ταυτα φησι, και τους γεγαμηκοτας και τας γεγαμημενας. Ἀλλ' ιδωμεν τι φερων,
ημας ηρμοσατο, ποια εδνα. Ου χρυσον, ουκ αργυρον, αλλα την βασιλειαν των
ουρανων· διο και ελεγεν, Ὑπερ Χριστου πρεσβευομεν· και παρακαλει, οτε την
νυμφην εμελλε λαμβανειν. Τουτου τυπος ην τα επι του Ἀβρααμ. Και γαρ εκεινος τον
παιδα τον πιστον επεμψε μνηστευσομενον κορην εθνικην· και ενταυθα επεμψεν ο
Θεος τους οικετας τους εαυτου μνηστευσομενους τωι παιδι την Ἐκκλησιαν, και
 
 

120
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητας ανωθεν ταυτα λεγοντας· Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε, και επιλαθου του
λαου σου και του οικου του πατρος σου, και επιθυμησει ο βασιλευς του καλλους σου.
Ειδες και τον προφητην αρμοζομενον; ειδες και τον Ἀποστολον μετα πολλης της
παῤρησιας τουτο το ρημα φθεγγομενον, και λεγοντα, Ἡρμοσαμην υμας ενι ανδρι
παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι; Ειδες παλιν συνεσιν; Ειπων γαρ, οτι
Ὀφειλετε μου ανεχεσθαι, ουκ ειπε, ∆ιδασκαλος γαρ υμων ειμι, και ου, ∆ι' εμαυτον
λεγω· αλλ' ο μαλιστα τουτοις εφερεν αξιωμα, τουτο τιθησιν, εαυτον μεν εν χωραι της
προμνηστριας, εκεινους δε εν ταξει της νυμφης στησας· και επαγει λεγων, Φοβουμαι
δε μη πως, ως οφις Ευαν ηπατησε δια της πανουργιας αυτου, ουτω φθαρηι τα
νοηματα υμων απο της απλοτητος της εις τον Χριστον. Ει γαρ και η απωλεια
υμετερα, αλλα η αθυμια κοινη. Και σκοπει την συνεσιν· ου γαρ αυτο αποφαινεται,
καιτοι ησαν διεφθαρμενοι· και τουτο δηλων ελεγεν, Ὅταν πληρωθηι υμων η υπακοη,
και, Πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων· αλλ' ομως ουκ αφιησιν αυτους
αναισχυντησαι· διο φησι, Μηποτε. Ουτε γαρ καταδικαζει, ουτε σιγαι· ουδετερον γαρ
ασφαλες, ουτε ειπειν φανερως, ουτε κρυψαι διηνεκως. ∆ιο το μεσον τιθησι λεγων,
Μηποτε. Τουτο γαρ ουδε σφοδρα κατεγνωκοτος, ουδε σφοδρα θαῤρουντος, αλλ' εν
τωι μεσωι τουτων εκατερων εστωτος. Ουτω μεν ουν παρεμυθησατο· τηι δε μνημηι της
ιστοριας εις φοβον αφατον ενεβαλε, και πασης αποστερει συγγνωμης αυτους. Ει γαρ
και ο οφις κακουργος, κακεινη ανοητος, αλλ' ομως ουδεν τουτων εξηρπασε την
γυναικα. βʹ. Ὁρατε ουν μη ταυτα παθητε, φησι, και ουδεν υμων προστησεται. Και γαρ
και εκεινος μειζονα επαγγειλαμενος, ουτως ηπατησεν. Ὅθεν δηλον οτι 61.555 και
ουτοι κομπαζοντες, φυσωντες αυτους εξηπατων. Και τουτο ουκ εντευθεν μονον εστι
στοχασασθαι, αλλα και εξ ων μετα ταυτα λεγει, οτι Ει μεν ο ερχομενος αλλον Ἰησουν
κηρυσσει, ον ουκ εκηρυξαμεν, η πνευμα ετερον λαμβανετε, ο ουκ ελαβετε, η
ευαγγελιον ετερον, ο ουκ εδεξασθε, καλως ηνειχεσθε. Και ου λεγει, Μη πως ως ο
Ἀδαμ ηπατηθη, αλλα δεικνυσι γυναικας οντας τους ταυτα πασχοντας· γυναικων γαρ
το απατασθαι. Και ουκ ειπεν, Ουτω και υμεις απατηθητε· αλλα ετι μενων τηι
μεταφοραι, φησι, Μη πως φθαρηι τα νοηματα υμων απο της απλοτητος της εις
Χριστον. Ἀπο της αφελειας, ουκ απο της κακουργιας, λεγω· ουτε εκ κακουργιας ουτε
εκ του μη πιστευειν υμων, αλλ' εξ αφελειας. Ἀλλ' ομως ουδε εντευθεν συγγνωμης
αξιοι οι απατωμενοι· και εδηλωσεν η Ευα. Ει δε τουτο ου συγγνωμης αξιον, πολλωι
μαλλον, οταν δια κενοδοξιαν τις τουτο παθηι. Ει μεν γαρ ο ερχομενος αλλον Ἰησουν
κηρυσσει, ον ουκ εκηρυξαμεν. ∆εικνυσιν εντευθεν ουχι διαφθειρομενους Κορινθιους
εξ αυτων, αλλ' ετερωθεν αυτοις οντας τους απατωντας· διο φησιν, Ὁ ερχομενος. Ει
πνευμα ετερον λαμβανετε, ει ευαγγελιον ετερον, ο ουκ εδεξασθε, καλως ηνειχεσθε.
Τι λεγεις; ο Γαλαταις ειπων, Ἐαν τις ευαγγελιζηται υμας παρ' ο παρελαβετε,
αναθεμα εστω, νυν λεγεις, Καλως ηνειχεσθε; Και μεντοι δια τουτο ουκ εδει
ανεχεσθαι, αλλ' αποπηδαιν· ει δε τα αυτα λεγουσι, δει ανεχεσθαι. Πως ουν λεγεις,
Ἐπειδη τα αυτα λεγουσιν, ου δει ανεχεσθαι; ει γαρ αλλα ελεγον, φησιν, εδει
ανεχεσθαι; Προσεχωμεν τοινυν· και γαρ μεγας ο κινδυνος και βαθυς ο κρημνος, αν
απλως αυτο παραδραμωμεν, και πασαις ταις αιρεσεσι παροδον διδωσι το ειρημενον.
Τι ουν εστι το νοημα των ρηματων τουτων; Ουτως εκομπαζον εκεινοι, ως ατελως
των αποστολων διδασκοντων, ως αυτων πλειον τι εισφεροντες. Εικος γαρ αυτους
πολλα φλυαρουντας, φορυτον επεισαγειν ανοητον τοις δογμασι τουτοις. ∆ιο και του
οφεως και της Ευας ανεμνησθη ουτως απατηθεισης τηι του πλειονος προσδοκιαι.
Τουτο και εν τηι προτεραι αινιττομενος ελεγεν, Ἤδη επλουτησατε χωρις ημων
εβασιλευσατε· και παλιν, Ἡμεις μωροι δια Χριστον, υμεις δε φρονιμοι εν Χριστωι.
Ἐπει ουν πολλα εικος αυτους φλυαρειν τηι εξωθεν σοφιαι κεχρημενους, τουτο φησιν,
οτι Ει μεν τι περιττον ελεγον ουτοι, και ετερον εκηρυττον Χριστον, ον ου
 
 

121
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κηρυχθηναι εδει, ημεις δε παρελιπομεν, καλως ηνειχεσθε· δια γαρ τουτο
προσεθηκεν, Ὃν ουκ εκηρυξαμεν. Ει δε τα αυτα κεφαλαια της πιστεως, τι το πλεον;
οσα γαρ αν ειπωσιν, ουδεν πλεον ερουσιν ων ημεις ειρηκαμεν. Και ορα πως αυτο
ακριβως τιθησιν· ου γαρ ειπεν, Ει μεν ο ερχομενος πλειον τι λεγει· ελεγον γαρ τι
πλεον, μετα πλειονος δημηγορουντες εξουσιας, και πολλου του καλλους των
ρηματων· διοπερ ουκ ειπε τουτο, αλλα τι; Ὁ ερχομενος αλλον Ἰησουν κηρυσσει· οπερ
ου χρειαν 61.556 ειχε της δια των λογων κατασκευης· Ἢ πνευμα ετερον λαμβανετε·
ουδε γαρ ενταυθα λογων ην χρεια· τουτεστι, πλουσιωτερους υμας ποιει κατα την
χαριν· Ἢ ευαγγελιον ετερον, ο ουκ εδεξασθε· ουδε τουτο λογων εδειτο παλιν,
Καλως ηνειχεσθε. Συ δε μοι σκοπει πως πανταχου τωι διορισμωι κεχρηται, τωι
δηλουντι οτι ουδεν περιττον, ουδεν πλεον τι παρ' αυτων εισενηνεκται. Ειπων γαρ,
οτι Ει ο ερχομενος αλλον Ἰησουν κηρυσσει, επηγαγεν, Ὃν ουκ εκηρυξαμεν και
πνευμα ετερον λαμβανετε, προσεθηκεν, Ὃ ουκ ελαβετε· η ευαγγελιον ετερον,
επηγαγεν, Ὃ ουκ εδεξασθε· δια παντων δηλων, οτι ουχ απλως, ει πλεον τι λεγουσι,
προσεχειν δει, αλλα ει τι πλεον λεγουσιν ο λεχθηναι εδει, και παρ' ημων
παρελειφθη. Ει δε ουδε εδει, διο ουδε παρ' ημων ειρηται, ινα τι προς αυτους
κεχηνατε; γʹ. Καιτοι ει τα αυτα λεγουσι, φησι, τινος ενεκεν αυτους κωλυεις; Ὅτι
υποκρισει κεχρημενοι, ετερα εισαγουσι δογματα. Ἀλλα τουτο μεν τεως ου λεγει, αλλ'
υστερον αυτο τιθησιν, οταν λεγηι, Μετασχηματιζονται εις αποστολους Χριστου· τεως
δε εκ των ανεπαχθεστερων απαγει της αυθεντιας αυτων τους μαθητας· και ουκ
εκεινοις βασκαινων, αλλα τουτους ασφαλιζομενος. Ἐπει τον Ἀπολλω δια τι ου
κωλυει, καιτοι ανδρα λογιον οντα, και δυνατον εν ταις Γραφαις, αλλα και
παρακαλει, και επαγγελλεται πεμψειν αυτον; Ὅτι μετα της παιδευσεως εκεινος και
την των δογματων ορθοτητα διετηρει· ουτοι δε τουναντιον. ∆ιοπερ αυτοις πολεμει,
και τοις μαθηταις εγκαλει προς αυτους κεχηνοσι, λεγων, οτι Ει μεν τι των
οφειλοντων λεχθηναι παρελιπομεν ημεις, επληρωσαν δε εκεινοι, ου κωλυομεν
προσεχειν· ει δε παντα απηρτισται παρ' ημων, και ουδεν λελειπται, ποθεν υμας ειλον
εκεινοι; ∆ιο και επαγει λεγων, Λογιζομαι γαρ μηδεν υστερηκεναι των υπερλιαν
αποστολων· ουκετι προς εκεινους, αλλα προς τους περι Πετρον ποιουμενος την
συγκρισιν. Ὥστε ει εμου τι πλεον ισασι, κακεινων. Και ορα πως κανταυθα μετριαζει.
Ου γαρ ειπεν, οτι Ουδεν μου πλεον ειπαν οι αποστολοι· αλλα πως; Λογιζομαι· ουτω
νομιζω, οτι ουδεν υστερησα των υπερλιαν αποστολων. Ἐπειδη γαρ και τουτο
ελαττωμα αυτου εδοκει ειναι το προλαβοντας εκεινους ονομα εχειν πλεον, και
μειζων περι εκεινους ην η δοξα, και εμελλον ουτοι παρεισαγειν εαυτους, δια τουτο
προς αυτους ποιειται την συγκρισιν μετα του προσηκοντος αυτωι σχηματος. ∆ιο και
μετ' εγκωμιων αυτων μεμνηται, ουχ απλως των αποστολων ειπων, αλλα, Των
υπερλιαν, Πετρον και Ἰακωβον και Ἰωαννην δηλων. Ει δε καιιδιωτης τωι λογωι, αλλ'
ου τηι γνωσει. Ἐπειδη γαρ τουτωι εκεινοι επλεονεκτουν οι διαφθειροντες Κορινθιους,
τωι μη ειναι ιδιωται, και τουτο τιθησι, δεικνυς οτι ουκ επαισχυνεται τουτωι, αλλα και
εγκαλλωπιζεται. Και ουκ ειπεν, Ει δε και ιδιωτης τωι λογωι, αλλα κακεινοι· τουτο γαρ
εδοκει διαβαλλοντος ειναι κακεινους, και τουτους επαιροντος· αλλ' αυτο καθαιρει
το πραγμα το της εξω σοφιας. Και εν μεν τηι προτεραι Ἐπιστοληι και σφοδρα
αγωνιζεται περι του 61.557 του λεγων, οτι ου μονον ουδεν συντελει προς το
κηρυγμα τουτο, αλλα και επισκιαζει τηι δοξηι του σταυρου· Ἦλθον γαρ, φησιν, ου
καθ' υπεροχην λογου η σοφιας προς υμας, ινα μη κενωθηι ο σταυρος του Χριστου· και
ετερα πολλα τοιαυτα· οτι τηι γνωσει ιδιωται ησαν, ηπερ και εσχατη εστιν ιδιωτεια.
Ὅτε μεν ουν εν τοις μεγαλοις εδει συγκρινειν, τοις αποστολοις εαυτον συγκρινει·
οτε δε δειξαι το δοκουν ελαττωμα ειναι, ουκετι, αλλ' αυτωι συμπλεκεται τωι
πραγματι, και δεικνυσι πλεονεκτημα τουτο γενομενον· και οτε μεν ουδεμια αναγκη
 
 

122
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατηπειγε, και ελαχιστον φησι των αποστολων ειναι, και ουδε της προσηγοριας
αξιον· ενταυθα δε παλιν, οτε καιρος εκαλει, φησι μηδεν υστερηκεναι των υπερλιαν
αποστολων. Ἤδει γαρ τουτο μαλιστα ωφελησον τους μαθητας· διο και επαγει
λεγων, Ἀλλ' εν παντι φανερωθεντες εν πασιν εις υμας. Και γαρ ενταυθα παλιν
διαβαλλει τους ψευδαποστολους, ως εν πανουργιαι περιπατουντας. Ταυτα δε και
εμπροσθεν περι εαυτου ελεγεν, οτι ου κατα προσωπον εζη, ουδε δολων και
καπηλευων τον λογον εκηρυττεν. Ἐκεινοι δε ετεροι μεν ησαν, ετεροι δε εφαινοντο,
αλλ' ουκ αυτος. ∆ιο και πανταχου μεγα φρονει επι τωι μηδεν προς ανθρωπων δοξαν
ποιειν, μηδε αποκρυπτεσθαι τα καθ' εαυτον. Ὅπερ και εμπροσθεν ελεγεν, οτι Τηι
φανερωσει της αληθειας συνιστωντες εαυτους προς πασαν συνειδησιν ανθρωπων·
και νυν δε φησιν, Ἐν παντι φανερωθεντες εις υμας. Τι δε τουτο εστιν; Ἰδιωται,
φησιν, εσμεν, και ουκ αποκρυπτομεθα· λαμβανομεν παρα τινων, και ου σιγωμεν.
Παρ' υμων ουν λαμβανομεν, και ουχι προσποιουμεθα μη λαμβανειν, καθαπερ ουτοι
λαμβανοντες· αλλα παντα ποιουμεν φανερα υμιν. Και σφοδρα θαῤρουντος εκεινοις
ην, και μετα αληθειας απαντα καταγγελλοντος. ∆ιο και μαρτυρας αυτους καλει, και
νυν ειπων, Ἐν πασιν εις υμας, και εμπροσθεν λεγων, Ου γαρ αλλα γραφομεν υμιν,
αλλ' η α αναγινωσκετε, η και επιγινωσκετε. Ειτα επειδη υπερ των καθ' εαυτον
απελογησατο, βαρεως το εξης επαγει λεγων, Ἢ αμαρτιαν εποιησα, εμαυτον
ταπεινων, ινα υμεις υψωθητε; Και ερμηνευων αυτο, φησιν, Ἄλλας
Ἐκκλησιαςεσυλησα, λαβων οψωνιον, προς την υμετεραν διακονιαν. Ὃ δε λεγει,
τουτο εστιν· Ἐν στενοχωριαι διηγαγον· τουτο γαρ εστι το, Ταπεινων εμαυτον. Τουτο
ουν μοι εχετε εγκαλειν; και δια τουτο κατεπαιρεσθε μου, επειδη εταπεινωσα εμαυτον
προσαιτων, στενοχωρουμενος, λιμωττων, ινα υμεις υψωθητε; Και πως υψουντο
ουτοι, τουτου οντος εν στενοχωριαι; Μαλλον ωικοδομουντο, και ουκ
εσκανδαλιζοντο· ο και μεγιστη αυτων αν ειη κατηγορια, και της ασθενειας αυτων
εγκλημα, οτι ουκ ην αυτους αλλως εναγειν, η προτερον ταπεινωθεντα. Ἐγκαλειτε
μοι ουν οτι ταπεινος γεγονα; Ἀλλα δια τουτο υμεις υψωθητε. Ἐπειδη γαρ και
ανωτερω ελεγεν, οτι διεβαλλον αυτον, οτι παρων μεν ταπεινος, απων δε θαῤρει,
απολογουμενος πληττει παλιν αυτους ενταυθα λεγων, οτι Και τουτο δι' υμας. Ἄλλας
Ἐκκλη 61.558 σιας εσυλησα. Ἐνταυθα λοιπον ονειδιστικως· αλλα τα προτερα ουκ
αφιησιν επαχθη ταυτα φανηναι. Ειπε γαρ, Ἀνεχεσθε μου μικρον τηι αφροσυνηι· και
προ των αλλων αυτου κατορθωματων εν τουτωι πρωτωι καυχαται. Τουτο γαρ
μαλιστα ζητουσιν οι βιωτικοι, και εν τουτωι κακεινοι, οι δι' εναντιας μεγα εφρονουν.
∆ια τουτο ου προτερον εις τον των κινδυνων εμβαλλει λογον, ουδε εις τον των
σημειων, αλλ' εις τον της των χρηματων υπεροψιας, επειδη εν τουτωι εφρονουν·
ομου δε αυτους και αινιττεται πλουτουντας. δʹ. Το δε θαυμαστον αυτου τουτο εστιν,
οτι εχων ειπειν οτι και απο των χειρων ετρεφετο, ουκ ειπε τουτο, αλλ' ο μαλιστα
αυτους ενετρεπε, και ουδε αυτου εγκωμιον ην, τουτο λεγει, οτι Παρα αλλων ελαβον.
Και ουκ ειπεν, Ἔλαβον, αλλα, Ἐσυλησα· τουτεστιν, εγυμνωσα, και πενητας αυτους
εποιησα. Και το δη μειζον, οτι ουκ εις περιουσιαν, αλλα εις την των αναγκαιων
χρειαν· οταν γαρ ειπηι, οψωνια, την αναγκαιαν λεγει τροφην. Και το χαλεπωτερον,
Εις την υμων διακονιαν. Ὑμιν κηρυττομεν, και παρ' υμων οφειλων τρεφεσθαι, παρ'
ετερων τουτων απηλαυον. ∆ιπλουν το εγκλημα, μαλλον δε τριπλουν· οτι και παρ'
αυτοις ων, και αυτοις διακονουμενος, και την αναγκαιαν ζητων τροφην, ετερους
ειχε τους χορηγουντας. Και πολλη τουτων υπερβολη προς εκεινους. Οι μεν γαρ εν
ραιθυμιαι, οι δε εν σπουδηι· οι μεν και μακραν οντι επεμπον, οι δε ουδε παροντα
ετρεφον. Ειτα επειδη σφοδρως αυτων καθηψατο, ηρεμα παλιν χαλαι το σφοδρον της
επιτιμησεως, λεγων· Και παρων προς υμας και υστερηθεις, ου κατεναρκησα ουδενος.
Ου γαρ ειπεν, Ου δεδωκατε μοι, αλλ', Ἐγω ουκ ελαβον. Φειδεται γαρ αυτων ετι· αλλ'
 
 

123
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομως και εν τηι υφεσει του λογου, λανθανοντως παλιν πληττει· το γαρ, Παρων,
σφοδρα εμφαντικον, και το, Ὑστερηθεις· ινα γαρ μη λεγωσι, Τι ουν, ει ειχες;
επηγαγε, Και υστερηθεις ου κατεναρκησα υμων. Ἐνταυθα παλιν μετριως αυτους
πληττει, ως οκνηρως την τοιαυτην τιθεντας φοραν, ως βαρυνομενους. Ειτα και η
αιτια, κατηγοριας μεστη και ζηλοτυπιας γεμουσα. ∆ιο και τεθεικεν αυτην ου
προηγουμενως, αλλ' ως διδασκων ποθεν και παρα τινων ετραφη, ωστε ανυποπτως
διεγειρειν παλιν εις τον της ελεημοσυνης λογον. Το γαρ υστερημα μου, φησι,
προσανεπληρωσαν οι αδελφοι ελθοντες απο Μακεδονιας. Ειδες πως παροξυνει
παλιν, εις μεσον αγων τους διακονησαμενους; Προτερον γαρ εις επιθυμιαν αυτους
αγων του μαθειν τινες αν ειεν ουτοι, οτε ελεγεν, Ἄλλας Ἐκκλησιας εσυλησα, τοτε
και ονομαστι αυτους τιθησιν· οπερ και εις ελεημοσυνην αυτους προετρεπε. Τους γαρ
ηττηθεντας εν τωι μη θρεψαι τον Ἀποστολον, πειθει και εν τηι των πενητων μη
ηττηθηναι βοηθειαι. Τουτο δε και αυτοις Μακεδοσιν επιστελλων λεγει, οτι Ἐν ταις
χρειαις μου επεμψατε μοι και απαξ και δις, και εν αρχηι του ευαγγελιου· οπερ και
εγκωμιον μεγιστον αυτων ην, οτι εξ αυτων των προοιμιων ελαμψαν. Ἀλλ' ορα
πανταχου την χρειαν αυτου τιθεντα, και ουδαμου περιουσιαν. Τωι μεν ουν ειπειν, οτι
61.559 Παρων, και, Ὑστερηθεις, εδειξεν οτι παρα Κορινθιων εδει τραφηναι· τωι δε
ειπειν, οτι Το υστερημα μου προσανεπληρωσαν, δεικνυσιν οτι ουδε ᾔτησε. Και αιτιαν
τιθησιν ουκ ουσαν. Ποιαν δη ταυτην; Το παρ' ετερων λαβειν· Το γαρ υστερημα μου,
φησι, προσανεπληρωσαν οι ελθοντες. ∆ια τουτο φησιν, Ου κατεναρκησα, ου δια το
μη θαῤρειν. Και μην δια τουτο αυτο ποιει, και δεικνυσι δια των εξης· αλλ' ου λεγει
αυτο σαφως, αλλα συσκιαζει, αφεις τωι συνειδοτι των ακροωμενων. Και
λανθανοντως αυτο ενδεικνυται δια των εξης, λεγων, Και εν παντι αβαρη εμαυτον
ετηρησα, και τηρησω. Μη γαρ νομισητε, φησι, ταυτα λεγειν με, ινα λαβω. Το δε,
Τηρησω, βαρυτερον, ει μηδ' ετι αυτοις θαῤρει, αλλα καθαπαξ απεγνω τι λαβειν παρ'
αυτων. ∆εικνυσι δε, οτι και βαρος ενομιζον ειναι τουτο· διο ελεγεν, Ἀβαρη ετηρησα,
και τηρησω. Τουτο και εν τηι προτεραι λεγει, Ουκ εγραψα, ινα ουτω γενηται εν εμοι·
καλον γαρ μοι αποθανειν, η το καυχημα μου ινα τις κενωσηι. Και ενταυθα παλιν,
Ἀβαρη υμιν εαυτον ετηρησα, και ετι τηρησω. Ειτα ινα μη δοξηι υπερ του μαλλον
επισπασασθαι αυτους ταυτα λεγειν, φησιν· Ἔστιν αληθεια Χριστου εν εμοι. Μη
νομισητε, οτι δια τουτο ειπον, ινα λαβω, ινα μαλλον εφελκυσωμαι· Ἔστι γαρ, φησιν,
αληθεια εν εμοι, οτι η καυχησις μου αυτη ου φραγησεται εν τοις κλιμασι της Ἀχαΐας.
Ἵνα γαρ μη τις αυτον νομισηι παλιν αλγειν επι τουτωι, η οργιζομενον ταυτα λεγειν,
και καυχησιν το πραγμα καλει. Και εν τηι προτεραι δε ομοιως αυτο κατεσκευαζεν.
Ὥστε γαρ μηδε εκει πληξαι αυτους, φησι· Τις ουν μοι εστιν ο μισθος; Ἵνα
ευαγγελιζομενος αδαπανον θησω το Ευαγγελιον του Χριστου. Και ωσπερ εκει
μισθον, ουτως ενταυθα καυχημα καλει, ινα μη σφοδρα αισχυνωνται τοις λεγομενοις,
ως αιτουντι μη παρεχοντες. Τι γαρ, αν και υμεις δωτε, φησιν; αλλ' εγω ου δεχομαι.
Και το, Ου φραγησεται, απο μεταφορας των ποταμων, αυτου φημης ως πανταχου
ρεουσης οτι ου λαμβανει. Ουκ εμφρασσετε τωι δοματι την παῤρησιαν την εμην. Ἀλλ'
ουκ ειπεν, Ουκ εμφρασσετε, οπερ πληκτικωτερον, αλλ', Ου φραγησεται εν τοις
κλιμασι της Ἀχαΐας. Τουτο παλιν καιριαν διδοντος ην, και σφοδρα ικανον αυτους
καθελειν και λυπησαι, ει γε μονους αυτους παρηιτειτο. Ει γαρ εκαυχατο, πανταχου
εδει καυχασθαι· ει δε εν υμιν μονοις, δια την ασθενειαν ισως την υμων. Ἵν' ουν μη
ταυτα λογιζομενοι αθυμωσιν, ορα πως αυτο διορθουται· ∆ια τι; οτι ουκ αγαπω υμας;
Ὁ Θεος οιδε· ταχεως την λυσιν επαγαγων, και ευαπαλλακτως. Ἀλλ' ομως ουδε
ουτως απηλλαξεν αυτους των εγκληματων. Ουδε γαρ ειπεν, οτι ουκ Ἐστε ασθενεις,
ουδ' οτι [Ουκ] εστε ισχυροι, αλλ', Ὅτι αγαπω υμας· ο μαλιστα επετεινεν αυτων την
κατηγοριαν. Του γαρ μαλιστα φιλειν αυτους ην το μη λαμβανειν παρ' αυτων, επειδη
 
 

124
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σφοδρα επληττοντο. εʹ. Ὥστε εναντια εποιει απο του φιλειν, και ελαμβανε, και ουκ
ελαμβανεν· η δε εναντιοτης παρα την των διδοντων εξιν. Και ουκ ειπε μεν, ∆ια
τουτο 61.560 ου λαμβανω, επειδη σφοδρα υμας αγαπω, επει κατηγοριαν αυτων ειχε
της ασθενειας, και εις αποριαν ενεβαλεν, αλλ' ετρεψεν εις ετεραν αιτιαν τον λογον.
Ποιαν δη ταυτην; Ἵνα εκκοψω την αφορμην των θελοντων αφορμην, ινα εν ωι
καυχωνται ευρεθωσι, καθως και ημεις. Ἐπειδη γαρ τουτο εσπουδαζον, λαβην τινα
ευρειν, και ταυτην αναιρειν δει. Τουτο γαρ εστιν ωι σεμνυνονται μονον. Ἵνα τοινυν
μηδεν πλεον εχωσι, και τουτο διορθωσαι εδει· εν γαρ τοις αλλοις ηλαττωμενοι ησαν.
Ουδεν γαρ, οπερ εφην, ουτως οικοδομει τους βιωτικους, ως το μη λαμβανειν.
Πονηρος ουν ων ο διαβολος, τουτο μαλιστα το δελεαρ καθηκε, βουλομενος αυτους
εις ετερα παραβλαψαι. ∆οκει δε μοι και τουτο υποκρισεως ειναι. ∆ιοπερ ουδε ειπεν,
Ἐν ωι κατωρθωσαν, αλλα τι; Ἐν ωι καυχωνται· ο και εις αλαζονειαν σκωπτοντος ην·
εκαυχωντο γαρ και τουτο ο ουκ ησαν. Τον δε γενναιον ανδρα ου μονον εφ' οις ουκ
εχει καυχασθαι ου δει, αλλ' ουδε εν οις κεκτηται· καθαπερ ο μακαριος ουτος εποιει,
καθαπερ ο πατριαρχης Ἀβρααμ, λεγων, Ἐγω δε ειμι γη και σποδος. Ἐπειδη γαρ ουκ
ειχεν ειπειν αμαρτηματα, αλλ' ελαμπεν απο κατορθωματων, πανταχου περιδραμων,
και μη ευρων τινα καθ' εαυτου μεγιστην λαβην, επι την φυσιν καταφευγει· και
επειδη το της γης ονομα οπωσδηποτε σεμνον, και το της σποδου προσεθηκε. ∆ιο και
ετερος τις ελεγε, Τι υπερηφανευεται γη και σποδος; Μη γαρ μοι το ανθος ειπηις της
οψεως, μηδε τον ανατεταμενον αυχενα, μηδε την χλανιδα και τον ιππον και τους
ακολουθους· αλλα που τελευται ταυτα παντα λογιζου και προστιθει. Ἐαν δε τα
φαινομενα λεγηις, και εγω σοι τα εν ταις Γραφαις ερω, τα πολλωι τουτων
λαμπροτερα. Ἀλλ' ωσπερ εκεινα δια την οψιν ου θαυμαζομεν, την ουσιαν αυτων
ορωντες οτι πηλος εστι το παν· ουτω δη μηδε ταυτα. Και γαρ και ταυτα πηλος·
μαλλον δε, και πριν διαλυθηναι και γενεσθαι κονιν. ∆ειξον μοι τουτον τον
ανατεταμενον πυρεττοντα, ψυχοῤραγουντα· και τοτε σοι διαλεξομαι, και ερησομαι τι
γεγονεν ο πολυς κοσμος εκεινος, που δε οιχεται η πολλη κολακεια, και η θεραπεια
των δουλων, και η περιουσια των χρηματων, των κτηματων, ποιος ανεμος
επεισελθων εξεφυσησε παντα. Ἀλλα ερεις, οτι και επι της κλινης κειμενος φερει του
πλουτου και του τυφου τα συμβολα, εσθητος λαμπρας επικειμενης, πενητων και
πλουσιων προπεμποντων, δημων ευφημουντων. Μαλιστα μεν και ταυτα καταγελως·
πλην αλλα και ταυτα ευθεως ελεγχεται ωσπερ ανθος διαῤρεοντα. Ὅταν γαρ τον
ουδον υπερβωμεν των της πολεως πυλων, και τοις σκωληξι παραδοντες το σωμα
υποστρεφωμεν, παλιν σε ερησομαι, που πορευεται ο πολυς οχλος εκεινος; τι γεγονεν
η κραυγη και ο θορυβος; που δε αι λαμπαδες; που δε οι χοροι των γυναικων; αρα μη
οναρ ταυτα εστι; τι δε και εγενοντο αι βοαι; που τα στοματα τα πολλα εκεινα τα
κραυγαζοντα, και παρακελευομενα θαῤρειν, οτι ουδεις θανατος; Ου νυν ταυτα εδει
λεγεσθαι τωι μη ακουοντι, αλλ' οτε ηρπαζεν, οτε επλεονεκτει, τοτε μικρον
παραλλαξαντας εδει λεγειν· Ου δει θαρσειν, ουδεις αθανατος· 61.561 επισχες της
μανιας, σβεσον την επιθυμιαν, μηδε θαρσει τωι αδικουμενωι. Ἐπει τουτωι γε το τα
τοιαυτα νυν λεγειν, και φειδομενων εστι και ειρωνευομενων· ου γαρ δια τουτο
αυτον χρη θαῤρειν λοιπον, αλλα δεδοικεναι και τρεμειν. Ἀλλ' ει και εκεινωι ταυτα
ανονητα λοιπον εξελθοντι το σταδιον, καν οι τα αυτα νοσουντες των πλουτουντων,
και επι το σημα ακολουθουντες, ακουετωσαν. Ἐπειδη γαρ εμπροσθεν υπο της μεθης
των χρηματων ουδεν τοιουτον εννοουσιν, αλλ' εν τωι καιρωι εκεινωι, οτε και η οψις
του κειμενου πιστουται το λεγομενον, σωφρονεισθωσαν, παιδευεσθωσαν,
εννοουντες οτι μικρον υστερον και αυτους ηξουσιν οι απαγοντες επι τας φοβερας
εκεινας ευθυνας, και το δουναι δικην ων ηρπασαν, ων επλεονεκτησαν. Και τι ταυτα
προς τους πενητας, φησι; Μαλιστα μεν πολλοις και τουτο ηδυ, το ιδειν κολαζομενον
 
 

125
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον αδικησαντα. Ἀλλ' ημιν ουχ ηδυ, αλλα το μη παθειν κακως. Ἐπαινω σφοδρα υμας
και αποδεχομαι, ταις αλλοτριαις ουκ εφηδομενους συμφοραις, αλλα την οικειαν
ζητουντας ασφαλειαν. Φερε ουν και ταυτην υμιν εγγυησομαι. Ἂν γαρ παρα
ανθρωπων πασχωμεν κακως, υποτεμνομεθα του χρεους ουκ ολιγον, φεροντες
γενναιως τα γινομενα. Ουκ αρα αδικουμεθα· λογιζεται γαρ εις το οφλημα ημιν την
επηρειαν ο Θεος, ου κατα τον του δικαιου λογον, αλλα κατα τον της φιλανθρωπιας.
∆ια τουτο και ανωθεν ουκ ημυνε παθοντι κακως. Ποθεν τουτο δηλον, φησιν;
Ἔπαθον υπο των Βαβυλωνιων οι Ἰουδαιοι ποτε κακως, και ο Θεος ουκ εκωλυσεν,
αλλ' απηγοντο παιδες και γυναικες· αλλα μετα ταυτα η αιχμαλωσια αυτη κατα
αναλογιαν των αμαρτηματων αυτοις γεγονε παραμυθια. ∆ια τουτο τωι Ἡσαΐαι φησι,
Παρακαλειτε, παρακαλειτε τον λαον μου, ιερεις· λαλησατε επι την καρδιαν
Ἱερουσαλημ, οτι εδεξατο εκ χειρος Κυριου διπλα τα αμαρτηματα αυτης· και παλιν,
∆ος ημιν ειρηνην· παντα γαρ απεδωκας ημιν. Και ο ∆αυΐδ φησιν, Ἴδε τους εχθρους
μου, οτι επληθυνθησαν, και αφες πασας τας αμαρτιας μου. Και ηνικα τον Σεμεει
καταρωμενον εφερε, λεγει, Ἄφες αυτον, οπως ιδηι Κυριος την ταπεινωσιν μου, και
ανταποδωι μοι αντι της ημερας ταυτης. Ὅταν γαρ μη αμυνηι αδικουμενοις, τοτε
μαλιστα ωφελουμεθα· λογιζεται γαρ ημιν εις κατορθωμα, αν ευχαριστως ενεγκωμεν.
ʹ. Ὥστε οταν ιδηις πλουσιον αρπαζοντα πενητα, αφεις τον επηρεαζομενον, δακρυσον
τον αρπαζοντα. Ὁ μεν γαρ αποτιθεται ρυπον, ο δε προστριβεται ρυπον. Ουτω και ο
του Ἑλισσαιου παις επαθεν, επι του Νεεμαν· ει γαρ και μη ηρπασεν, αλλα το εν
απατηι λαβειν, αδικια. Τι ουν γεγονεν; ελαβε μετα της αδικιας και την λεπραν· και ο
μεν αδικηθεις, ωφελειτο, ο δε αδικησας, τα μεγιστα βλαπτεται. Τουτο και νυν επι της
ψυχης γινεται. Και τοσουτον τουτο εστιν, οτι τουτο μονον πολλακις ιλεων τον Θεον
εποιησε· καν ο πασχων κακως αναξιος ηι βοηθειας, 61.562 οταν μεθ' υπερβολης
τουτο παθηι, και εις την εαυτου συγγνωμην τον Θεον επισπαται, και εις την αμυναν
του ποιουντος εντευθεν μονον. ∆ιο και τοις βαρβαροις ελεγεν ο Θεος ανωθεν, Ἐγω
μεν παρεδωκα αυτους εις ολιγα, αυτοι δε συνεπεθεντο εις κακα· δια τουτο τα
ανηκεστα πεισονται. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν τον Θεον ουτω παροξυνον, ως το
αρπαζειν και βιαζεσθαι και πλεονεκτειν. Τι δηποτε; Ὅτι σφοδρα ευκολον ταυτης
απεχεσθαι της αμαρτιας. Ου γαρ εστι φυσικη ενοχλουσα επιθυμια, αλλα απο
ραιθυμιας γινεται. Πως ουν ριζαν κακων αυτην ο Ἀποστολος καλει; Και γαρ εγω
τουτο λεγω· αλλα παρ' ημας η ριζα αυτη, ου παρα την φυσιν του πραγματος. Και, ει
βουλεσθε, ποιησωμεθα συγκρισιν, και ιδωμεν ποιον τυραννικωτερον, χρηματων η
σωματων επιθυμια· ο γαρ αν ευρεθειη μεγαλους ανδρας καταβεβληκος, τουτο εστι το
χαλεπωτερον. Ουκουν ιδωμεν τινα μεγαν κατεσχε χρηματων επιθυμια. Ουδενα,
αλλα οικτρους σφοδρα και απεῤριμ[μ]ενους, τον Γιεζη, τον Ἀχααβ, τον Ἰουδαν, τους
ιερεις τους Ἰουδαικους· επιθυμια δε σωματων του μεγαλου προφητου περιεγενετο
του ∆αυΐδ. Και ταυτα λεγω, ου συγγνωμην διδους τοις υπο επιθυμιας τοιαυτης
αλισκομενοις, αλλα μαλλον αυτους νηφειν παρασκευαζων. Ὅταν γαρ δειξω μεγα το
παθος, τοτε μαλιστα αυτους δεικνυμι συγγνωμης απασης απεστερημενους. Ει μεν
γαρ ηγνοεις το θηριον, ειχες εις αυτο τουτο καταφυγειν· νυνι δε ειδως και εμπιπτων,
ουκ αν σχοιης απολογιαν τινα. Μετα δε τουτον, τον τουτου παιδα μετα πλειονος
ειλεν υπερβολης· καιτοι σοφωτερος εκεινου ουδεις γεγονε, και πασαν δε την αλλην
επηλθεν αρετην· αλλ' ομως υπο τουτου ουτω σφοδρως εαλω, ως και εν τοις καιριοις
δεξασθαι την πληγην. Και ο μεν πατηρ ανεστη, και ανεμαχησατο την παλην, και
παλιν εστεφανωθη· ουτος δε ουδεν τοιουτον επεδειξατο. ∆ια τουτο και Παυλος
ελεγε· Κρεισσον εστι γαμησαι, η πυρουσθαι· και ο Χριστος, Ὁ δυναμενος χωρειν,
χωρειτω. Περι δε χρηματων ουχ ουτως, αλλ', Ὃς αφηκε τα υπαρχοντα αυτου,
εκατονταπλασιονα ληψεται. Πως ουν, φησι, περι των πλουτουντων ειπεν, οτι
 
 

126
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυσκολως επιτευξονται της βασιλειας; Παλιν την βλακειαν αυτων αινιττομενος, ου
την τυραννιδα των χρηματων, αλλα την σφοδραν αυτων δουλειαν. Και τουτο και εξ
ων ο Παυλος συνεβουλευσε δηλον. Ἐκεινης μεν γαρ απαγει της επιθυμιας λεγων, Οι
δε βουλομενοι πλουτειν, εμπιπτουσιν εις πειρασμον· επι δε ταυτης ουκετι, αλλα προς
καιρον μονον διαλυσας, και τουτο συμφωνως, παλιν επι το συνερχεσθαι
συμβουλευει. ∆εδοικε γαρ τα κυματα της επιθυμιας, μηποτε ναυαγιον εργασηται
χαλεπον. Τουτο και οργης ευτονωτερον παθος· οργιζεσθαι μεν γαρ ουκ ενι, μηδενος
οντος του παροξυνοντος· επιθυμειν δε αναγκη, και της οψεως της εις τουτο
κινουσης μη φαινομενης. ∆ιο ταυτην μεν ουκ εξεκοψε 61.563 καθαπαξ, αλλα το,
Εικη, προσεθηκεν· ουτ' αυτην επιθυμιαν ανειλεν, αλλα την αδικον· ∆ια γαρ τας
επιθυμιας, φησιν, εκαστος την εαυτου γυναικα εχετω. Θησαυριζειν δε ουτε εικη,
ουτε μη εικη συνεχωρησε. Ταυτα μεν γαρ τα παθη χρειας ενεκεν ημιν ενεφυτευθη·
υπερ μεν παιδοποιιας επιθυμια, υπερ δε βοηθειας των αδικουμενων οργη· επιθυμια
δε χρηματων ουδαμως. Ουκουν ουδε εστι φυσικον το παθος. Ὥστε οταν υπο τουτου
αλωις, τοσουτωι μαλλον τα αισχιστα πεισηι. ∆ια δη τουτο και δευτερον επιτρεπων
γαμον ο Παυλος, επι χρηματων πολλην απαιτει την ακριβειαν, λεγων, ∆ια τι ου
μαλλον αδικεισθε; δια τι ου μαλλον αποστερεισθε; Και περι μεν παρθενιας
διαλεγομενος, φησιν· Ἐπιταγην Κυριου ουκ εχω· και, Προς το συμφερον υμιν λεγω,
ουχ ινα βροχον υμιν επιβαλω· οταν δε περι χρηματων ο λογος αυτωι, Ἔχοντες, φησι,
σκεπασματα και τροφην, τουτοις αρκεσθησομεθα. Πως ουν, φησι, τουτωι μαλλον
αλισκονται πολλοι; Ὅτι ουχ ουτως εισι προς αυτο παραταττομενοι, ως προς
ασελγειαν και πορνειαν· ως ει γε ομοιως εδοκει ειναι δεινον, ουκ αν ταχεως
εαλωσαν. Ουτω και αι αθλιαι παρθενοι εκειναι 61.564 του νυμφωνος εξεβληθησαν,
επειδη τον μειζονα ανταγωνιστην καταβαλουσαι, υπο του ασθενεστερου και μηδεν
οντος εβληθησαν. Μετα τουτου κακεινο εστιν ειπειν, οτι ει τις επιθυμιας κρατων,
υπο χρηματων νικαται, ουδε επιθυμιας πολλακις κρατει, αλλα απο φυσεως ελαχε το
μη σφοδρα ενοχλεισθαι εντευθεν· ου γαρ παντες ομοιως εισι κατωφερεις. Ταυτ' ουν
ειδοτες, και το υποδειγμα των παρθενων συνεχως παρ' εαυτοις στρεφοντες,
φευγωμεν το πονηρον τουτο θηριον. Ει γαρ παρθενια ουδεν ωνησεν, αλλ' απωλοντο
μετα μυριους πονους και ιδρωτας εκειναι δια την φιλαργυριαν· τις ημας
εξαιρησεται, ει τουτωι περιπεσοιμεν τωι παθει; ∆ιο παρακαλω παντα ποιειν μητε
αλωναι, μητε αλοντας εναπομειναι, αλλα και διαῤρηξαι τα χαλεπα ταυτα δεσμα.
Ουτω γαρ δυνησομεθα προς τον ουρανον στηναι, και των μυριων επιτυχειν αγαθων·
ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Κ∆ʹ.
Οι γαρ τοιουτοι ψευδαποστολοι, εργαται δολιοι, μετασχηματιζομενοι εις
αποστολους Χριστου.
αʹ. Τι λεγεις; οι Χριστον κηρυττοντες, οι χρηματα μη λαμβανοντες, οι
Ευαγγελιον ετερον μη επεισαγοντες, ψευδαποστολοι; Ναι, φησι· και δι' αυτο μεν ουν
τουτο μαλιστα, οτι ταυτα υποκρινονται παντα, ινα απατησωσιν. Ἐργαται δολιοι.
Ἐργαζονται μεν γαρ, αλλ' ανασπωσι τα πεφυτευμενα. Ἐπειδη γαρ ισασιν, οτι ετερως
ουκ αν γενοιντο ευπαραδεκτοι, το προσωπειον λαβοντες της αληθειας, ουτω το
δραμα της πλανης υποκρινονται. Και μεντοι χρηματα, φησιν, ου λαμβανουσιν. Ἵνα
πλειονα λαβωσιν, ινα ψυχην απολεσωσι. Μαλλον δε και τουτο ψευδος· και
 
 

127
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελαμβανον, αλλ' ελανθανον· και τουτο δεικνυσιν εν τοις επιουσι. Και ηδη μεν γαρ
ηινιξατο αυτο ειπων, Ἵνα εν ωι καυχωνται ευρεθωσιν ως και ημεις· πλην αλλ'
υστερον αυτο σαφεστερον ηινιξατο ειπων, οτι Ει τις υμας κατεσθιει, ει τις λαμβανει,
ει τις επαιρεται, τουτου ανεχεσθε. Νυν δε ετερωθεν αυτους διαβαλλει λεγων,
Μετασχηματιζομενοι. Σχημα μονον αυτοις, η δορα του προβατου επικειται. Και
ουδεν θαυμαστον. Ει γαρ αυτος ο Σατανας μετασχηματιζεται εις αγγελον φωτος, τι
μεγα, ει και οι διακονοι αυτου μετασχηματιζονται ως διακονοι δικαιοσυνης; Ὥστε ει
δει θαυμαζειν, τουτο δει θαυμαζειν, το δε τουτων, ουκετι. Ὅταν γαρ ο διδασκαλος
αυτων παντα τολμαι, ουδεν θαυμαστον και τους μαθητας επεσθαι. Τι δε εστιν,
Ἄγγελον φωτος; Τον παῤρησιαν εχοντα λεγειν, τον τωι Θεωι παρεστωτα. Εισι γαρ και
αγγελοι σκοτους ουτοι οι του διαβολου, 61.564 οι σκοτεινοι και αγριοι. Και πολλους
ο διαβολος ουτως ηπατησε, μετασχηματιζομενος, ου γινομενος αγγελος φωτος.
Ουτω και ουτοι σχημα αποστολου περιφερουσιν, ουκ αυτην την δυναμιν· ουδε γαρ
ισχυουσιν. Ουδεν δε ουτω διαβολικον, ως το προς επιδειξιν τι ποιειν. Τι δε εστι,
∆ιακονοι δικαιοσυνης; Ὅπερ ημεις εσμεν, Ευαγγελιον κηρυσσοντες υμιν
δικαιοσυνην εχον. Ἢ γαρ τουτο φησιν, η οτι δικαιων ανδρων εαυτοις περιτιθεασι
δοξαν. Πως ουν αυτους επιγνωσομεθα; Ἀπο των εργων αυτων, καθως ο Χριστος
ειπε. ∆ιο αναγκαζεται τα εαυτου θειναι κατορθωματα και την εκεινων κακιαν
παραλληλα, ινα απο της συγκρισεως φανωσιν οι νοθοι. Και μελλων παλιν εμβαινειν
εις τα εγκωμια τα εαυτου, κατηγορει πρωτον εκεινων, ινα δειξηι αναγκαιαν ουσαν
αυτου την υποθεσιν, ινα μη τις εγκαλεσηι ως περι εαυτου λεγοντι, και φησι, Παλιν
λεγω. Και γαρ ηδη πολληι προδιορθωσει εχρησατο· Ἀλλ' ομως ουκ αρκουμαι τοις
ειρημενοις, αλλα και παλιν λεγω, μη τις με δοξηι αφρονα ειναι. Τουτο γαρ εκεινων
ην εργον, το, αιτιας μη ουσης, καυχασθαι. Συ δε μοι σκοπει οτι, οσακις εμβαινειν
μελλει εις τους οικειους επαινους, προανακρουεται. Το μεν γαρ πραγμα αφροσυνης
εστι, φησι, το καυχασθαι· εγω δε ουχ ως ανοηταινων αυτο ποιω, αλλα
αναγκαζομενος. Ει δε ου πειθεσθε, αλλα και αναγκην ουσαν ορωντες,
καταγνωσεσθε, ουδε ουτω παραιτησομαι. Ειδες πως εδειξε πολλην ουσαν την
αναγκην του λεγειν; Ὁ γαρ μηδε ταυτην 61.565 υποστελλομενος την υποψιαν,
εννοησον οσην βιαν υπεμεινεν εις το λεγειν, και πως ωδινε και εβιαζετο ειπειν. Ἀλλ'
ομως και ουτω μετριως τωι πραγματι κεχρηται. Ου γαρ ειπεν, Ἵνα καυχησωμαι. Και
μικρον μελλων καυχασθαι, παλιν και ετεραι κεχρηται παραιτησει, λεγων, Ὃ λαλω,
ου κατα Κυριον λαλω, αλλ' ως εν αφροσυνηι, εν ταυτηι τηι υποστασει της καυχησεως.
Ὁραις πως το καυχασθαι ουκ εστι κατα Κυριον; Ὅταν γαρ παντα ποιησητε, φησι,
λεγετε, οτι Ἀχρειοι δουλοι εσμεν. Ἀλλ' αυτο μεν καθ' εαυτο ουκ εστι κατα Κυριον·
απο δε της διανοιας τουτο γινεται. ∆ια τουτο ειπεν, Ὃ λαλω· ου την αιτιαν
διαβαλλων, αλλα τα ρηματα. Ἐπει ο σκοπος ουτω θαυμαστος, ως και τα ρηματα
σεμνυνειν. Ὥσπερ γαρ ο φονευς των σφοδρα κεκωλυμενων ων, απο διανοιας
πολλακις ηυδοκιμησε, και το περιτεμνεσθαι ουκ ον κατα Κυριον, απο της διανοιας
τουτο γεγονεν· ουτω και το καυχασθαι. Και τι δηποτε ου κεχρηται ακριβολογιαι
τοσαυτηι; Ὅτι προς ετερον επειγεται, και εκ περιουσιας και τοις επιλαμβανεσθαι
βουλομενοις χαριζεται μονον, ινα ειπηι τα ωφελουντα· και γαρ ικανα ην πασαν
ανελειν την υποψιαν λεχθεντα. Ἀλλ' ως εν αφροσυνηι. Προτερον φησιν, Ὄφελον
ηνειχεσθε μου μικρον τηι αφροσυνηι· νυνι δε, Ὡς εν αφροσυνηι. Ὅσωι γαρ προεισι,
τοσουτωι μαλλον εκκαθαιρει τον λογον. Ειτα, ινα μη νομισηις πανταχου ανοηταινειν
αυτον, προσεθηκεν, Ἐν ταυτηι τηι υποστασει της καυχησεως. Κατα τουτο το μερος,
φησιν· ωσπερ και αλλαχου ελεγεν, Ἵνα μη καταισχυνθωμεν· και προσετιθει, Ἐν
ταυτηι τηι υποστασει της καυχησεως. Και αλλαχου παλιν ειπων, Ἢ α βουλευομαι
κατα σαρκα βουλευομαι, ινα ηι παρ' εμοι το, Ναι, ναι, και το, Ου, ου; και δειξας, οτι ου
 
 

128
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναται πανταχου απερ επαγγελλεται και πληρουν, επειδη ου κατα σαρκα
βουλευεται, ινα μη την υπονοιαν ταυτην και επι του δογματος ελκυσωσι τινες, φησι·
Πιστος δε ο Θεος, οτι ο λογος ημων ο προς υμας ουκ εγενετο Ναι και Ου. βʹ. Και ορα
ποσα εμπροσθεν ειπων, παλιν και ετερας τιθησιν απολογιας, προστιθεις ουτω, και
λεγων, Ἐπει πολλοι καυχωνται κατα σαρκα, καγω καυχησομαι. Τι εστι, Κατα σαρκα;
Ἀπο των εξωθεν, απο ευγενειας, απο πλουτου, απο σοφιας, απο του περιτομην εχειν
και προγονους Ἑβραιους, απο της των πολλων δοξης. Και θεα συνεσιν· εκεινα
τιθησιν απερ ουδενα δεικνυσιν, και τοτε και αφροσυνην. Ει γαρ το επι τοις οντως
αγαθοις καυχασθαι αφροσυνη, πολλωι μαλλον επι τοις μηδεν ουσι. Και τουτο εστιν
οπερ, Ου κατα Κυριον, καλει. Ου γαρ οφελος Ἑβραιον ειναι, και οσα τοιαυτα. Μη
τοινυν νομισητε, οτι ως αρετην αυτα τιθημι· αλλ' επειδη εκεινοι καυχωνται,
αναγκαζομαι καγω εντευθεν την συγκρισιν ποιησασθαι· οπερ και αλλαχου ποιει
λεγων, Ει τις δοκει πεποιθεναι εν σαρκι, εγω μαλλον. Και εκει, δια τους πεποιθοτας
επι τουτωι. Ὥσπερ αν ει τις γενους λαμπρου ων, και φιλοσοφον ελομενος βιον, ιδοι
μεγα φρονουντας ετερους επι ευγενειαι, και 61.566 βουλομενος καθελειν αυτων το
φυσημα, αναγκασθειη την οικειαν περιφανειαν ειπειν, ουχι καλλωπιζομενος, αλλα
εκεινους ταπεινων. Τουτο δη και ο Παυλος ποιει. Ειτα αποστας εκεινων, επι
Κορινθιους ολοκληρον την αιτιαν κενοι λεγων· Ἡδεως ανεχεσθε των αφρονων.
Ὥστε υμεις αιτιοι τουτων, και μαλλον η εκεινοι. Ει γαρ μη υμεις αυτων ηνειχεσθε,
και παρεβλαπτεσθε το γε εκεινων μερος, ουδεν εφθεγξαμην· αλλα της υμετερας
κηδομαι σωτηριας, και συγκαταβαινω. Και ορα πως και την επιτιμησιν μετ'
εγκωμιου τιθησιν. Ειπων γαρ, Ἡδεως ανεχεσθε των αφρονων, επηγαγε, Φρονιμοι
οντες. Ἀφροσυνης γαρ το καυχασθαι και επι τοιουτοις. Καιτοι εχρην επιτιμησαι, και
ειπειν, Μη ανεχεσθε των ανοητων· αλλα μετα πλειονος αυτο ποιει περιουσιας.
Ἐκεινως μεν γαρ εδοξεν αν ως απεστερημενος αυτων επιτιμαιν· νυνι δε δειξας
εαυτον και εν τουτοις κρατουντα, και ουδεν ειναι ταυτα νομιζοντα, μειζονως αυτους
διορθουται. Τεως δε πριν η εις τα εγκωμια εμβαλλειν και την συγκρισιν, και την
πολλην Κορινθιων δουλοπρεπειαν ονειδιζει αυτοις, οτι μεθ' υπερβολης αυτοις
καθυπεκλινοντο. Και σκοπει πως κωμωιδει. Ἀνεχεσθε γαρ, φησιν, ει τις υμας
κατεσθιει. Πως ουν ελεγες, Ἵνα εν ωι καυχωνται ευρεθωσι καθως και ημεις; Ὁραις οτι
δεικνυσιν αυτους λαμβανοντας, και ουχ απλως λαμβανοντας, αλλα και μεθ'
υπερβολης; το γαρ κατεσθιειν τουτο δηλοι. Ει τις υμας καταδουλοι. Και τα χρηματα
υμων, φησι, και τα σωματα, και την ελευθεριαν εξεδωκατε. Τουτο γαρ μειζον του
λαβειν, το μη μονον των χρηματων, αλλα και υμων αυτων κυριους ειναι. Ὃ και
εμπροσθεν δηλοι λεγων, Ει αλλοι της εξουσιας υμων μετεχουσιν, ου πολλωι μαλλον
ημεις; Ειτα το χαλεπωτερον προστιθησι λεγων, Ει τις επαιρεται. Ουδε γαρ συμμετρος
υμων η δουλεια, ουδε ημεροι οι δεσποται, αλλα φορτικοι και επαχθεις. Ει τις υμας
εις προσωπον δερει. Ειδες παλιν επιτασιν τυραννιδος; Ταυτα δε ελεγεν, ουχ οτι εις
οψιν ετυπτοντο, αλλ' οτι διεπτυον αυτους και ητιμαζον· διο προσεθηκε, Κατα
ατιμιαν λεγω. Των γαρ εις οψιν τυπτομενων ουκ ελαττον πασχετε. Τι τοινυν τουτου
γενοιτ' αν ισχυροτερον; ποια δε ταυτης της δεσποτειας πικροτερα, οταν και τα
χρηματα υμων και την ελευθεριαν και την τιμην αφελομενοι, μηδε ουτως ωσιν
ημεροι, μηδε εν ταξει δουλων εωσιν υμας μενειν, αλλα και παντος αργυρωνητου
υβριστικωτερον ωσιν υμιν κεχρημενοι; Ὡς οτι ημεις ησθενησαμεν. Ἀσαφες το
ειρημενον. Ἐπειδη γαρ φορτικον ην, δια τουτο ουτως αυτο τεθεικεν, ινα κλεψηι την
επαχθειαν τηι ασαφειαι. Ὃ γαρ βουλεται ειπειν, τουτο εστι· Μη γαρ ου δυναμεθα και
ημεις ταυτα ποιειν; Ἀλλ' ου ποιουμεν. Τινος ουν ενεκεν αυτων ανεχεσθε, ως ημων
μη δυναμενων ταυτα ποιειν; Ἔγκλημα μεν ουν και το μωραινοντων ανεχεσθαι· το
δε και ουτω καταφρονουντων υμων, αρπαζοντων, επαιρομενων, τυπτοντων, ουδ'
 
 

129
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν απολογιαν εχοι; ουδ' αν λογον τινα. Καινον γαρ τουτο το της απατης ειδος. Οι
μεν γαρ απατωντες και παρεχουσι, και κολακευουσιν· ουτοι δε και απατωσι, και
λαμβανουσι, και υβριζου 61.567 σιν. Ὅθεν ουδε σκιαν αν σχοιητε συγγνωμης, οτι
τους μεν ταπεινουντας εαυτους δι' υμας, ινα υμεις υψωθητε, διαπτυετε, τους δε
υψουντας εαυτους, ινα υμεις ταπεινωθητε, θαυμαζετε. Μη γαρ και ημεις ουκ
ηδυναμεθα ταυτα ποιειν; Ἀλλ' ου βουλομεθα, το συμφερον υμων σκοπουντες.
Ἐκεινοι μεν γαρ τα υμετερα καθαιρουντες, τα εαυτων σκοπουσιν. Ὁραις πανταχου, εξ
ων παῤρησιαζεται προς αυτους, εκ τουτων αυτους και φοβει; Ει γαρ δια τουτο αυτους
τιματε, φησιν, επειδη τυπτουσιν, υβριζουσι· δυναμεθα και ημεις ταυτα ποιειν,
δουλουσθαι, τυπτειν, επαιρεσθαι καθ' υμων. γʹ. Ειδες πως ολην επ' αυτους αγει την
αιτιαν και της εκεινων απονοιας, και της δοκουσης ειναι αφροσυνης εαυτου; Ου γαρ
ινα εμαυτον δειξω λαμπροτερον, αλλ' ινα υμας απαλλαξω ταυτης της πικρας
δουλειας, αναγκαζομαι μικρον τι καυχασθαι. ∆ει δε ουχ απλως τα λεγομενα
εξεταζειν, αλλα και την αιτιαν προστιθεναι. Ἐπει και Σαμουηλ εγκωμιον υπερ
εαυτου συνεθηκε μεγα, οτε τον Σαουλ εχριε, λεγων· Ὄνον τινος υμων ειληφα, η
μοσχον, η υποδημα; η εξεπιασα τινα υμων; Ἀλλ' ομως ουδεις εγκαλει. Το δε αιτιον,
ου καλλωπιζων εαυτον ελεγεν, αλλ' επειδη βασιλεα καθισταιν εμελλεν, εν
απολογιας ταξει βουλεται παιδευσαι εκεινον πραον και ημερον ειναι. Και σκοπει
συνεσιν προφητου, μαλλον δε Θεου φιλανθρωπιαν. Ὅτε μεν γαρ αποστρεψαι αυτους
ηβουλετο, πολλα φορτικα συναγαγων, ελεγε περι του μελλοντος βασιλευειν· οιον,
οτι μυλωθριδας τας γυναικας αυτων ποιησει, ποιμενας τους ανδρας, ημιονων
επιστατας (και γαρ μετα ακριβειας επεξηιει την της βασιλειας θεραπειαν)· επειδη δε
ειδεν ουδενι τουτων κωλυομενους, αλλα ανιατα νοσουντας, και ουτως αυτων
φειδεται, και ρυθμιζει τον βασιλεα πραον ειναι. ∆ια τουτο και αυτον παραγει
μαρτυρα. Ου γαρ δη εδικαζετο τις προς αυτον τοτε, ουδε ενεκαλει ινα απολογησηται,
αλλ' ινα εκεινον ποιησηι βελτιονα, ταυτα ελεγε. ∆ιο και επηγαγε καθαιρων αυτου το
φυσημα, Ἐαν ακουσητε υμεις και ο βασιλευς υμων, τα και τα εστιν υμιν αγαθα· εαν
δε μη ακουσητε, τα εναντια απαντα. Και Ἀμμως δε ελεγεν, Ουκ ημην προφητης, ουδε
υιος προφητου, αλλ' η αιπολος ημην συκαμινα κνιζων. Και ανελαβε με ο Θεος. Ουκ
επαιρων δε εαυτον ελεγεν, αλλα επιστομιζων τους υποπτευοντας αυτον ουχ ως
προφητην, και ινα δειξηι οτι ουκ απαται, ουδε οικοθεν λεγει ταυτα α λεγει. Και ετερος
δε παλιν το αυτο τουτο εμφαινων ελεγεν· Ἀλλα μεν εγω ενεπλησθην ισχυος Κυριου
εν πνευματι και δυναστειαι. Και ο ∆αυιδ δε, οταν τα κατα την αρκτον και τον λεοντα
διηγειτο, ουχι καλλωπιζομενος, αλλ' οικοδομων τι μεγα και θαυμαστον, ελεγεν.
Ἐπειδη γαρ ηπιστειτο οτι περιεσται του βαρβαρου γυμνος, ο μηδε οπλα ενεγκειν
δυναμενος, ηναγκασθη παρασχειν αποδειξεις της οικειας ανδρειας. Και το
κρασπεδον οτε αφειλε του Σαουλ, ουκ επιδεικνυμενος ελεγεν απερ ελεγεν, αλλα
πονηραν διακρουομενος υποψιαν, ην κατεσκεδασαν αυτου λεγοντες, οτι ανελειν
αυτον ηθελε. ∆ει τοινυν 61.568 πανταχου την αιτιαν ζητειν. Ὁ γαρ προς το συμφερον
των ακουοντων ορων, καν εγκωμιαζηι εαυτον, ου μονον ουκ εγκαλεισθαι αξιος,
αλλα και στεφανουσθαι· καν σιγαι τοτε, εγκαλεισθαι αξιος. Ἐπει και ο ∆αυιδ τοτε ει
εσιγησεν επι του Γολιαθ, ουκ αν ειασαν αυτον εξελθειν επι την παραταξιν, ουδε το
λαμπρον εκεινο εστησε τροπαιον. ∆ιο δη τουτο λεγει αναγκασθεις, και ουχι τοις
αδελφοις αλλα τωι βασιλει· η γαρ αν παρ' αυτοις ηπιστηθη· ο γαρ φθονος ενεφραττεν
αυτων τας ακοας. ∆ιοπερ εκεινους αφεις, τωι μηδεπω βασκαινοντι διαλεγεται. δʹ.
∆εινον γαρ η βασκανια, δεινον, και της οικειας αναπειθει καταφρονειν σωτηριας.
Ουτω και Καιν εαυτον απωλεσε, και προ τουτου παλιν ο τον τουτου πατερα ανελων
διαβολος. Ουτως ο Σαουλ δαιμονα πονηρον εκαλεσε κατα της εαυτου ψυχης· και
καλεσας, τωι ιατρωι παλιν εβασκαινε. Τοιουτον γαρ ο φθονος· ᾔδει οτι εσωθη, και
 
 

130
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολεσθαι μαλλον ηθελεν, η τον σωσαντα ευδοκιμουντα ιδειν. Τι τουτου
χαλεπωτερον γενοιτ' αν του παθους; Ουκ αν τις αμαρτοι διαβολου γεννημα τουτο
ειπων· και εν μεν εκεινωι κενοδοξιας καρπος, μαλλον δε και ριζα· αμφοτερα γαρ
ταυτι τα κακα εαυτα συγκατασκευαζειν ειωθεν. Ουτω δη και τοτε εβασκαινεν ο
Σαουλ, επειδη ειπον, Ἐπαταξε ∆αυιδ εν μυριασιν· ου τι γενοιτ' αν αλογωτερον; Τι
γαρ, ειπε μοι, φθονεις; οτι επηινεσεν ο δεινα; Και μεντοι χαιρειν εδει· αλλως δε ουδε
οιδας, ει αληθης ο επαινος ηι. Και δια τουτο πενθεις, οτι ουκ ων θαυμαστος επηινεθη;
Και μην ελεειν χρη. Και γαρ εαν μεν αγαθος ηι, ουδεις φθονει επαινουμενου, αλλ'
επαινει μετα των ευφημουντων· ει δε μη τοιουτος, τι δακνηι; τι κατα σαυτου το ξιφος
ωθεις; Ὅτι θαυμαστος τοις ανθρωποις; Ἀλλα ανθρωποις τοις σημερον ουσι, και
αυριον ουκ ουσιν. Ἀλλ' οτι δοξης απολαυει; Ποιας, ειπε μοι; περι ης ο προφητης
φησιν, οτι ανθος εστι χορτου; ∆ια τουτο ουν βασκαινεις, οτι ουκ αχθοφορεις, ουδε
χορτου περιφερεις φορτια τοιαυτα; Ει δε αυτος σοι ζηλωτος ειναι δοκει δια τουτο, τι
μη και δρυτομοι καθ' εκαστην αχθοφορουντες ημεραν, και εν τηι πολει εισιοντες;
Ουδεν γαρ τουτου αμεινον τουτο το φορτιον, αλλα και χειρον. Ἐκεινο μεν γαρ το
σωμα πιεζει μονον· τουτο δε και την ψυχην πολλακις παρεβλαψε, και μειζονα
παρεσχε την αγωνιαν της ηδονης. Καν γαρ λεγων ευδοκιμηι, μειζονα εχει τον φοβον
[φθονον?] της ευφημιας· μαλλον δε, την μεν βραχειαν, τον δε διηνεκη. Ἀλλα παρα
αρχουσιν ευδοκιμει; Κακει παλιν φθονος και κινδυνος. Ὃ γαρ συ προς αυτον
πασχεις, τουτο και ετεροι πλειους. Ἀλλ' επαινειται συνεχως; Τουτο δουλειαν ποιει
πικραν. Ου γαρ τολμησει τι πραξαι αδεως των κατα γνωμην, ινα μη προσκρουσηι τοις
δοξαζουσιν αυτον· δεσμα γαρ αυτωι χαλεπα η περιφανεια. Ὥστε οσωι αν πλειοσι
γνωριμος ηι, τοσουτωι πλειους εχει δεσποτας, και επιτεινεται τα της δουλειας αυτωι,
των κυριων αυτου πανταχου φαινο 61.569 μενων. Και ο μεν οικετης, οταν απαλλαγηι
της οψεως του δεσποτου, και αναπνει και μετ' ελευθεριας εστιν απασης· ουτος δε
πανταχου δεσποταις περιτυγχανει· παντων γαρ δουλος εστι των εν αγοραι
φαινομενων. Καν κατεπειγηι τι των αναγκαιων, ου τολμαι εις αγοραν εμβαλειν, [ει]
μη και των οικετων επομενων και του ιππου, και της αλλης φαντασιας
συγκεκροτημενης, ινα μη οι δεσποται καταγνωσι. Καν φιλον ιδηι τινα των γνησιων,
ου θαῤρει μετα ισοτιμιας αυτωι διαλεχθηναι· δεδοικε γαρ τους δεσποτας, μη
καθελωσιν αυτον απο της δοξης. Ὥστε οσωι περιφανεστερος εστι, τοσουτωι μαλλον
δεδουλωται. Καν παθηι τι των αηδων, η υβρις χαλεπωτερα, οσωι και πλειους εχει
τους μαρτυρας, και παρ' αξιαν το πραγμα ειναι δοκει. Ου μονον δε η υβρις, αλλα και
η συμφορα. Και γαρ πολλους εχει τους εφηδομενους· ωσπερ ουν καν αγαθου τινος
απολαυσηι, πλειους τους φθονουντας 61.570 και βασκαινοντας και καθελειν
εσπουδακοτας. Τουτο ουν αγαθον, ειπε μοι; τουτο δοξα; Ουδαμως· αλλα αδοξια, και
δουλεια, και δεσμα, και παν οτιουν αν ειποι τις φορτικον. Ει δε και ουτως επεραστον
σοι η παρα ανθρωπων δοξα, και πανυ σε θορυβει παρα πολλων κροτουμενος ο δεινα·
οταν ιδηις απολαυοντα των κροτων, προς τον μελλοντα αιωνα διαβηθι τωι λογισμωι,
και την εκει δοξαν· και ωσπερ θηριον επιον σπευδων διαφυγειν, εις οικισκον
εισελθων αποκλειεις τας θυρας· ουτω και νυν επι την μελλουσαν ζωην καταφυγε,
και την αποῤρητον δοξαν εκεινην. Ουτω γαρ και ταυτην καταπατησεις, και εκεινης
επιληψηι ραιδιως, και της αληθους ελευθεριας απολαυσεις, και των αιωνιων αγαθων·
ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΕʹ.
 
 

131
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐν ωι δ' αν τις τολμαι, εν αφροσυνηι λεγω, τολμω καγω.
αʹ. Ὅρα παλιν αυτον αναδυομενον, και παραιτησει χρωμενον, και
προδιορθωσει· καιτοι και ηδη πολλα τοιαυτα ειρηκεν· Ὄφελον ηνειχεσθε μου
μικρον τηι αφροσυνηι· και παλιν, Μη τις με δοξηι αφρονα ειναι· ει δε μη γε, καν ως
αφρονα δεξασθε· Ὃ λαλω, ου κατα Κυριον, αλλ' ως εν αφροσυνηι· Ἐπει πολλοι
καυχωνται κατα σαρκα, καγω καυχησομαι· και ενταυθα παλιν, Ἐν ωι δ' αν τις τολμαι,
εν αφροσυνηι λεγω, τολμω καγω. Τολμαν και αφροσυνην λαλει το περι εαυτου μεγα
τι λεγειν, και ταυτα αναγκης ουσης, παιδευων ημας εκ περιουσιας το τοιουτον
φευγειν. Ει γαρ μετα το παντα ποιησαι, αχρειους δει καλειν εαυτους· ουδεμιας
κατεπειγουσης αιτιας, τινος αν ειη συγγνωμης αξιος επαιρων τις εαυτον και
κομπαζων; ∆ια τουτο και ο Φαρισαιος επαθεν απερ επαθε, και εν λιμενι ναυαγιον
υπεμεινεν, οτι τουτωι προσεῤρηξε τωι σκοπελωι. ∆ια τουτο και ο Παυλος μυριαν
αναγκην ορων, ομως αναδυεται, και συνεχως αναμιμνησκει οτι αφροσυνης το
τοιουτον εστι. Και τοτε λοιπον κατατολμαι, την απο της αναγκης απολογιαν
προβαλλομενος, και φησιν, Ἑβραιοι εισι; καγω. Ἰσραηλιται εισι; καγω. Ου γαρ ην
παντας τους Ἑβραιους Ἰσραηλιτας ειναι· επει και Ἀμμανιταικαι Μωαβιται τουτο
ησαν. ∆ιο επηγαγεν εκκαθαιρων την ευγενειαν, και φησι, Σπερμα Ἀβρααμ εισι;
καγω. ∆ιακονοι Χριστου εισι; παραφρονων λαλω, υπερ εγω. Ουκ ηρκεσθη τηι
προτεραι παραιτησει, αλλα και εντευθεν παλιν αυτηι κεχρηται· Παραφρονων λαλω,
υπερ εγω. Κρειττων αυτων εγω και βελτιων. Καιτοι τας αποδειξεις ειχε σαφεις της
υπεροχης· αλλ' ομως παραφροσυνην και ουτω το 61.570 πραγμα καλει. Και μην ει
ψευδαποστολοι ησαν, ουκ εδει κατα συγκρισιν εισαγειν την υπεροχην, αλλα ανελειν
το ειναι αυτους διακονους. Ἀνειλε μεν ουν αυτο ειπων, Ψευδαποστολοι, εργαται
δολιοι, μετασχηματιζομενοι εις αποστολους Χριστου· νυν δε αυτο ου ποιει ουτως· εις
γαρ εξετασιν εμελλεν ο λογος προβαινειν. Ουδεις δε, εξετασεως ουκ ουσης, απλως
αποφαινεται, αλλα πρωτον κατα συγκρισιν θεις την δια των πραγματων αναιρεσιν,
επιδεικνυται την και πολυ στεῤραν ουσαν. Ἄλλως δε, γνωμην αυτων εκεινων
τιθησιν, ουκ αυτου αποφασιν, λεγων, ∆ιακονοι Χριστου εισι. Και ειπων, Ὑπερ εγω,
προαγει την συγκρισιν, και δεικνυσι πως ουκ αποφαινομενος, αλλα την δια των
πραγματων επιδειξιν επαγων, τον χαρακτηρα της αποστολης διατηρει. Και αφεις τα
σημεια παντα, απο των πειρασμων αρχεται, ουτω λεγων· Ἐν κοποις περισσοτερως,
εν πληγαις υπερβαλλοντως. Τουτο εκεινου μειζον, το και πληττεσθαι και
μαστιζεσθαι. Ἐν φυλακαις περισσοτερως. Και ενταυθα παλιν επιτασις. Ἐν θανατοις
πολλακις. Καθ' ημεραν γαρ, φησιν, αποθνησκω. Ἐνταυθα δε και εργωι· πολλακις γαρ
εις κινδυνους παρεδοθην θανατον εχοντας. Πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν
ελαβον υπο Ἰουδαιων. ∆ια τι, Παρα μιαν, Νομος ην παλαιος, τον πλεον των
τεσσαρακοντα λαβοντα, ατιμον ειναι παρ' αυτοις. Ἵνα ουν μη η του τυπτοντος ρυμη
και ορμη πλεον επενεγκουσα του αριθμου, ατιμον ποιησηι, ωρισαν παρα μιαν
τυπτεσθαι· ινα καν πλεονασηι ο τυπτων, μη υπερ τα τεσσαρακοντα εκπεσηι, αλλ' εισω
του αριθμου του νενομισμενου μεινας, μη ατιμασηι τον τυπτομενον. Τρις
εῤραβδισθην, απαξ ελιθασθην, τρις εναυαγησα. Και τι τουτο προς το ευαγγελιον; Ὅτι
μακρας οδους 61.571 εστελλετο και διαποντιους. Νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκα.
Οι μεν εν μεσωι πελαγει φασιν, οι δε, ως νηχομενος· οπερ και αληθεστερον ειπειν.
Ἐκεινο γε ουτε θαυματος αξιον, ουδ' αν ως των ναυαγιων μειζον τεθεικε. Κινδυνοις
ποταμων. Ἠναγκαζετο γαρ και διαπορθμευειν ποταμους. Κινδυνοις ληιστων,
κινδυνοις εν πολει, κινδυνοις εν ερημιαι. Πανταχου μοι τα αθλα προυκειτο, εν
τοποις, εν χωραις, εν πολεσιν, εν ερημιαις. Κινδυνοις εξ εθνων, κινδυνοις εν
ψευδαδελφοις. Ὅρα ετερον ειδος πολεμου. Ου γαρ οι εχθροι μονον, αλλα και οι
 
 

132
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπεκρινοντο την αδελφοτητα, εβαλλον· και πολλης εδειτο της ευτονιας, και πολλης
της συνεσεως. Ἐν κοπωι και μοχθωι. Κινδυνοι πονους, πονοι κινδυνους διεδεχοντο
επαλληλοι και συνεχεις, και ουδε μικρον αναπνευσαι συνεχωρουν. Ἐν οδοιποριαις
πολλακις, εν λιμωι και διψει και γυμνοτητι, χωρις των παρεκτος. βʹ. Πλειονα τα
παραλειφθεντα των απαριθμηθεντων· μαλλον δε ουδε αυτα τα απαριθμηθεντα οσα,
εστιν ειπειν· ουδε γαρ κατ' ειδος αυτα τεθεικεν, αλλ' ων μεν ευληπτος ην ο αριθμος
και βραχυς, εμνησθη τουτων, τρις και τρις, λεγων, και απαξ· των δε αλλων ουκετι
ουτω, δια το πολλακις υπομεμενηκεναι. Και ου λεγει τα εξ αυτων κατορθωματα,
οιον τοσουσδε και τοσουσδε επεστρεψεν, αλλ' α επαθε μονον υπερ του κηρυγματος·
ομου μεν μετριαζων, ομου δε δεικνυς, οτι καν μηδεν γενηται, εστι τι πλεον
πονουμενωι· ουτω γαρ τα των μισθων εστι πεπληρωμενα. Ἡ επισυστασις μου καθ'
ημεραν. Οι θορυβοι, αι ταραχαι, αι πολιορκιαι των δημων, και των πολεων εφοδοι.
Τουτωι γαρ μαλιστα παντων επολεμουν οι Ἰουδαιοι, επειδη μαλιστα παντων αυτους
συνεχεε, και μεγιστος της μανιας ελεγχος ην, μεταταξαμενος αθροον. Και πολυς ο
πολεμος επνει κατ' αυτου, παρα των οικειων, παρα των αλλοτριων, παρα των
υποκρινομενων· και πανταχου κυματα και κρημνοι, εν τηι οικουμενηι, εν τηι αοικητωι,
εν τηι γηι, εν τηι θαλασσηι, εξωθεν, εσωθεν. Και ουδε της αναγκαιας ηυπορει τροφης,
ουδε ψιλης περιβολης, αλλ' ο της οικουμενης αγωνιστης γυμνος ηγωνιζετο, και
λιμωττων επυκτευε· τοσουτον απειχε του χρηματιζεσθαι. Και ουκ εδυσχεραινεν,
αλλα χαριτας ᾔδει τουτων τωι αγωνοθετηι. Ἡ μεριμνα πασων των Ἐκκλησιων. Τουτο
το κεφαλαιον απαντων, οτι και η ψυχη διεσπατο, και η διανοια διετεμνετο. Ει γαρ
και μηδεν εξωθεν προσεβαλεν, ικανος ο ενδον πολεμος, τα κυματα τα επαλληλα, αι
νιφαδες των φροντιδων, ο πολεμος των λογισμων. Ει γαρ οικιας τις μιας προνοων,
και οικετας εχων και επιτροπους και οικονομους, ουδε αναπνει πολλακις υπο των
φροντιδων, ουδενος οντος του ενοχλουντος· ουτος ο ουκ οικιας μιας, αλλα και
πολεων και δημων και εθνων και ολοκληρου της οικουμενης την φροντιδα εχων,
και υπερ τηλικουτων πραγματων, και τοσουτων οντων των επηρεαζοντων, και
μονος ων, και τοσαυτα πασχων, και ουτω κηδομενος ως ουδε πατηρ παιδων,
εννοησον τι υπεμενεν. Ἵνα γαρ μη λεγηις, Τι γαρ ει εμεριμνα μεν, εμεριμνα δε
απλως; επηγαγε και την επιτασιν της φροντιδος, λεγων, Τις ασθενει, και 61.572 ουκ
ασθενω; Ουκ ειπεν, Ου κοινωνω τηι αθυμια· αλλ' ως εν αυτωι ων τωι παθει, ως εν
αυτηι ων τηι αῤρωστιαι, ουτω θορυβουμαι και ταρασσομαι. Τις σκανδαλιζεται, και ουκ
εγω πυρουμαι; Ὅρα παλιν την υπερβολην της οδυνης, πως παρεστιν εν τηι της
πυρωσεως προσηγοριαι. Ἐμπιπραμαι, καιομαι, φησιν· ο δη παντων μειζον ην. Ἐκεινα
μεν γαρ ει και σφοδρα, αλλα και παροδευεται ταχεως, και την ηδονην ειχεν
αμαραντον· τουτο δε ην το θλιβον αυτον και στενοχωρουν, και διατιτρωσκον αυτου
την διανοιαν, το καθ' εκαστον των ασθενουντων τοιαυτα πασχειν, ει και οστισουν
ην. Ουδε γαρ υπερ των μειζονων μεν ηλγει, των δε ελαττονων κατεφρονει, αλλα και
τον απεῤριμμενον εν τοις αναγκαιοις ετιθετο. ∆ιο και ελεγε, Τις ασθενει; δηλων οτι
οστις εαν ηι· και καθαπερ αυτος ων η Ἐκκλησια η κατα την οικουμενην, ουτω καθ'
εκαστον ωδυνατο μελος. Ει καυχασθαι δει, τα της ασθενειας μου καυχησομαι. Ὁραις
οτι ουδαμου απο σημειων, αλλ' απο των διωγμων καυχαται, και των πειρασμων;
Τουτο γαρ, φησιν, ασθενειας. Και ποικιλον τον πολεμον δεικνυσι. Και γαρ οι
Ἰουδαιοι αυτον επολεμουν, και τα εθνη προς αυτον ιστατο, και οι ψευδαδελφοι
αυτωι επυκτευον, και οι αδελφοι αυτον ελυπουν ασθενουντες και σκανδαλιζομενοι·
παντοθεν αυτωι θορυβος και ταραχη, απο των οικειων, απο των αλλοτριων. Ουτος
αποστολικος χαρακτηρ· δια τουτων υφαινεται Ευαγγελιον. Ὁ Θεος και Πατηρ του
Κυριου Ἰησουοιδεν, οτι ου ψευδομαι. Ὁ εθναρχης Ἀρετα του βασιλεως εφρουρει την
∆αμασκηνων πολιν, πιασαι με θελων. Τι δηποτε ενταυθα διαβεβαιουται και
 
 

133
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστουται, επ' ουδενος των προτερων τουτο ποιησας; Ὅτι ισως τουτο αρχαιοτερον
ην και αδηλοτερον· εκεινα δε και αυτοις γνωριμα, η μεριμνα των Ἐκκλησιων, και τα
αλλα παντα. Θεα τοινυν τον πολεμον οσος, ει γε δι' αυτον την πολιν εφρουρει. Ὅταν
δε τον πολεμον ειπω, τον ζηλον λεγω του Παυλου· ει γαρ μη σφοδρος επνει, ουκ αν
εις τοσαυτην ανηψε τον εθναρχην μανιαν. Ταυτα ψυχης αποστολικης, το πασχειν
τοσαυτα, και μηδαμου περιτρεπεσθαι, αλλα φερειν γενναιως τα εμπιπτοντα, και μη
ομοσε χωρειν τοις κινδυνοις μηδε επιπηδαιν. Ὅρα γουν ενταυθα πως ηνεσχετο
διαφυγειν την πολιορκιαν, δια θυριδος χαλασθεις εν σαργανηι. Ει γαρ και επεθυμει
της εντευθεν αποδημιας, αλλ' ομως και της των ανθρωπων ηρα σωτηριας. ∆ιο
πολλακις και τοιαυτα εμηχανατο, τηρων εαυτον τωι κηρυγματι· και ου παρηιτειτο
ουδε ανθρωπινοις χρησασθαι μηχανημασιν, ηνικα απηιτει καιρος· ουτως ην νηφων
και εγρηγορως. Ἔνθα μεν γαρ αφυκτα ην κακα, της χαριτος εδει μονης· ενθα δε
συμμετρος ο πειρασμος, πολλα και οικοθεν επινοει· και ενταυθα παλιν τωι Θεωι το
παν λογιζομενος. Και καθαπερ τις σπινθηρ πυρος ασβεστου εις πελαγος εμπεσων,
κυματων πολλων επιοντων βαπτιζοιτο, και παλιν ανερχοιτο λαμπρος· ουτω δη και ο
μακαριος Παυλος, νυν μεν 61.573 εχωννυτο κινδυνευων, νυν δε αυτους διαδυς,
φαιδροτερος ανηιει, τωι πασχειν κακως περιγινομενος. γʹ. Αυτη γαρ η λαμπρα νικη,
τουτο της Ἐκκλησιας το τροπαιον, ουτως ο διαβολος βαλλεται, πασχοντων ημων
κακως. Ἡμων γαρ πασχοντων αλισκεται, και πασχει κακως, οταν ημας ποιειν
βουλεται. Ὅπερ και επι Παυλου συνεβαινε· και οσωι μειζον επηγε τους κινδυνους,
τοσουτωι μαλλον ηττατο. Ουδε γαρ εν ειδος κατεσκευαζε πειρασμων, αλλα ποικιλον
και διαφορον. Τα μεν γαρ πονον ειχε, τα δε αθυμιαν, τα δε φοβον, τα δε οδυνην, τα
δε φροντιδα, τα δε αισχυνην, τα δε παντα ομου· αλλ' ομως εν πασιν εκρατει. Και
καθαπερ στρατιωτης εις την οικουμενην πολεμουσαν εχων απασαν, εν μεσοις
στρεφοιτο τοις ταγμασι των πολεμιων, και μηδεν πασχοι δεινον· ουτω και ο Παυλος
μονος εν βαρβαροις, εν Ἕλλησι, πανταχου γης, πανταχου θαλασσης φαινομενος,
αχειρωτος εμενε. Και ωσπερ τις σπινθηρ εις καλαμην και χορτον εμπιπτων, προς την
εαυτου φυσιν μετατιθησι τα καιομενα· ουτω και ουτος απασιν επιων, παντας
μεθιστα προς την αληθειαν, χειμαῤρου δικην παντα επιων, και ανατρεπων τα
κωλυματα. Και καθαπερ τις αθλητης αυτος παλαιων, τρεχων, πυκτευων, η
στρατιωτης τειχομαχων, πεζομαχων, ναυμαχων· ουτω παν ειδος μετηιει μαχης, και
πυρ ενεπνει, και πασιν απροσιτος ην· ενι σωματι καταλαμβανων την οικουμενην,
μιαι γλωττηι παντας τρεπομενος. Ουχ ουτως αι πολλαι σαλπιγγες ενεπιπτον τοις
λιθοις της των Ἱεριχουντιων πολεως, και καθηιρουν αυτους, ως η τουτου φωνη
ηχουσα τα οχυρωματα τα διαβολικα και ριπτει χαμαι, και τους εναντιους προς αυτον
μεθιστησι. Και ηνικα συνελεξεν αιχμαλωτων πληθος, αυτους τουτους οπλισας,
οικειον στρατοπεδον παλιν εποιει, και δι' αυτων εκρατει θαυμαστως. ∆αυιδ τον
Γολιαθ καταφερει απο λιθου μονον ενος· αλλ' ει τα Παυλου κατορθωματα εξετασεις,
παιδος εργον εκεινο, και οσον ποιμενος και στρατηγου το μεσον, τοσουτον οψει το
διαφορον. Ουτος γαρ ου λιθον ριπτων κατεφερε τον Γολιαθ, αλλα φθεγγομενος
μονον απασαν του διαβολου κατελυε την φαλαγγα· και καθαπερ λεων βρυχομενος,
και φλογα απο της γλωττης αφιεις, ουτω πασιν αφορητος, και πανταχου μετεπηδα
συνεχως, εδραμεν επι τουτους, ηλθεν επ' εκεινους, μετεστη προς τουτους,
απεπηδησε προς ετερους, ανεμου ταχυτερον επιων, και καθαπερ μιαν οικιαν, η
πλοιον εν, την οικουμενην απασαν κυβερνων, τους μεν βαπτιζομενους ανελκων,
τους δε ιλιγγιωντας στηριζων, τοις ναυταις παρακελευομενος, επι των αυχενων
καθημενος, την πρωραν περισκοπων, σχοινια τεινων, κωπην μεταχειριζων; ιστον
ελκων, προς τον ουρανον βλεπων, παντα αυτος ων, και ναυτης, και κυβερνητης, και
πρωρευς, και ιστιον, και πλοιον, και παντα πασχων, ινα τα ετερων λυσηι κακα.
 
 

134
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σκοπει δε· Ὑπεστη ναυα 61.574 γιον, ινα το ναυαγιον παυσηι της οικουμενης·
νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκεν, ινα του βυθου της πλανης ανιμησηται· εν κοπωι
γεγονεν, ινα τους κοπιωντας αναπαυσηι· πληγας υπεμεινεν, ινα τους υπο του
διαβολου πληγεντας ιασηται· εν φυλακαις διετριψεν, ινα τους εν φυλακηι και σκοτωι
καθημενους εις φως εξαγαγηι· εν θανατοις πολλακις, ινα θανατων απαλλαξηι
χαλεπων· πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ελαβεν, ινα αυτους τους ταυτα
ποιουντας ελευθερωσηι της του διαβολου μαστιγος· εῤραβδισθη, ινα υπο την ραβδον
και την βακτηριαν αγαγηι του Χριστου· ελιθασθη, ινα απαλλαξηι των αναισθητων
λιθων· εν ερημιαι γεγονεν, ινα της ερημιας εξεληται· εν οδοιποριαις, ινα στησηι
πλανωμενους, και την εις τον ουρανον φερουσαν οδον ανοιξηι· εν πολεσιν
εκινδυνευσεν, ινα την ανω πολιν υποδειξηι· εν λιμωι και διψει, ινα αφεληται του
χαλεπωτερου λιμου· εν γυμνοτητι, ινα ασχημονουντας ενδυσηι την στολην του
Χριστου· εν επιστασιαι οχλου, ινα της περιστασεως των δαιμονων απαγαγηι·
επυρωθη, ινα σβεσηι τα πεπυρωμενα βελη του διαβολου· δια θυριδος απο τειχους
εχαλασθη, ινα κατωθεν ανω διαπεμψηι τους εῤριμμενους χαμαι. Ἔτι ουν
φθεγξομεθα, ουδε ειδοτες απερ επαθε Παυλος; ετι χρηματων μνησθησομεθα; ετι
γυναικος και πολεως και ελευθεριας, εκεινον αυτης της ζωης μυριακις
καταφρονουντα ιδοντες; Ὁ μαρτυς απαξ αποθνησκει· ο δε μακαριος εκεινος ενι
σωματι και μιαι ψυχηι τοσουτους κινδυνους υπεμεινεν, οσοι και αδαμαντινον ικανοι
θορυβησαι ψυχην· και απερ απαντες εν τοσουτοις σωμασιν οι αγιοι επαθον, ταυτα
αυτος εν ενι παντα ηνεγκε· και καθαπερ εις σταδιον την οικουμενην εισελθων, και
προς παντας αποδυσαμενος, ουτως ιστατο γενναιως. Και γαρ ᾔδει τους πυκτευοντας
αυτωι δαιμονας. ∆ιο και λαμπρος ευθεως εκ προοιμιων εφανη· εξ αυτης της βαλβιδος
και μεχρι τελους ομοιος διεμεινε· μαλλον δε και επετεινε τον διωγμον, εγγυς του
βραβειου γενομενος. Και το δη θαυμαστον, οτι τοσαυτα πασχων και ποιων, σφοδρα
μετριαζειν ᾔδει. Και γαρ εις αναγκην εμπεσων της διηγησεως των οικειων
κατορθωματων, ταχεως απαντα παρεδραμε· καιτοι γε μυριας βιβλους ενεπλησεν αν,
ει των ειρημενων εκαστον εξαπλωσαι ηβουλετο, και τας Ἐκκλησιας ειπεν ας
εμεριμνα, ει τας φυλακας και τα εν αυταις κατορθωματα, ει των αλλων καθ'
εκαστην τας περιστασεις, τας εφοδους. Ἀλλ' ουκ ηθελησε. Ταυτ' ουν και ημεις
ειδοτες, και μετριαζειν μαθωμεν, και μηδεποτε εν πλουτωι καυχασθαι, μηδε εν τοις
αλλοις βιωτικοις, αλλ' επι ταις υβρεσι ταις δια τον Χριστον, και επι ταυταις, οταν
αναγκη γενηται· ως ει μηδεν ειη το κατεπειγον, μηδε τουτων μνημονευωμεν, ινα μη
επαιρωμεθα, αλλα αμαρτηματων μονων. Ουτω γαρ απαλλαγησομεθα αυτων ραιδιως,
και τον Θεον ιλεων εξομεν, και της μελλουσης επιτευξομεθα ζωης· ης γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΣΤ ʹ.
Καυχασθαι δη ου συμφερει μοι. Ἐλευσομαι γαρ εις οπτασιας και
αποκαλυψεις Κυριου.
αʹ. Τι τουτο; ο τοσαυτα ειπων, φησι, Καυχασθαι δη ου συμφερει μοι, φησιν, ως
ουδεν ειρηκως; Ουχ ως ουδεν ειρηκως, αλλ' επειδη μελλει μεταβαινειν εις ετερον
ειδος καυχησεως, ο μισθον μεν ουκ εχει τοσουτον, λαμπροτερον δε δοκει δεικνυναι
τοις πολλοις, ου τοις ακριβως εξεταζουσι· φησι, Καυχασθαι δη ου συμφερει μοι. Τα
γαρ μεγαλα καυχηματα ταυτα, απερ απηριθμησατο, τα των πειρασμων· εχει δε και
 
 

135
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερα λεγειν, τα των αποκαλυψεων, τα των αποῤρητων μυστηριων. Και τινος
ενεκεν φησιν, Ου συμφερει μοι; Ἵνα μη με εις απονοιαν επαρηι, φησι. Τι λεγεις; αν
γαρ μη ειπηις αυτα, ουκ οιδας αυτα; Ἀλλ' ουχ ομοιως επαιρομεθα αυτοι ειδοτες αυτα,
και εις αλλους εκφεροντες. Ου γαρ η των κατορθωματων φυσις επαιρειν ειωθεν,
αλλ' η των πολλων μαρτυρια και γνωσις. ∆ια τουτο ουν φησιν, Ου συμφερει μοι, και
ινα μη μειζονα ενθω περι εμου εννοιαν τοις ακουουσιν. Ἐκεινοι μεν γαρ οι
ψευδαποστολοι και τα ουκ οντα περι εαυτων ελεγον· ουτος δε και τα οντα
αποκρυπτεται, και ταυτα αναγκης τοσαυτης επικειμενης και φησιν, Ου συμφερει μοι,
παιδευων απαντας εκ πολλης περιουσιας το τοιουτον φευγειν. Ουδεν γαρ εχει το
πραγμα κερδος, αλλα και βλαβην, πλην εαν μη αναγκαια τις ηι προφασις και
ωφελιμος η εις τουτο εναγουσα. Ειπων τοινυν τους κινδυνους, τους πειρασμους, τας
επιβουλας, τας αθυμιας, τα ναυαγια, εφ' ετερον μεθισταται καυχησεως ειδος, λεγων·
Οιδα ανθρωπον προ ετων δεκατεσσαρων (ειτε εν σωματι, ουκ οιδα· ειτε εκτος του
σωματος, ουκ οιδα· ο Θεος οιδεν) αρπαγεντα τον τοιουτον εως τριτου ουρανου. Και
οιδα οτι ηρπαγη εις τον παραδεισον (ειτε εν σωματι, ουκ οιδα· ειτε εκτος του
σωματος, ουκ οιδα), και ηκουσεν αῤρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι.
Ὑπερ του τοιουτου καυχησομαι· υπερ δε εμαυτου ου καυχησομαι. Μεγαλη μεν αυτη
η αποκαλυψις. Ουκ αυτη δε γεγονε μονη, αλλα και ετεραι πλειους· αυτος δε μιαν εκ
πολλων τιθησιν. Ὅτι γαρ πολλαι ησαν, ακουσον τι φησι· Τηι υπερβοληι των
αποκαλυψεων, ινα μη υπεραιρωμαι. Και μην ειποι τις αν, ει κρυψαι ηθελε, παντελως
εδει μη δουναι αινιγμα, μηδε ειπειν τι τοιουτον· ει δε ειπειν ηθελε, σαφως ειπειν.
Τινος ουν ενεκεν ουτε σαφως ειπεν, ουτε εσιγησεν; Ἵνα κανταυθα δειξηι, οτι ακων
επι το πραγμα ερχεται. ∆ια τουτο και τον χρονον εθηκε των δεκατεσσαρων ετων.
Ουδε γαρ απλως αυτου μεμνηται, αλλα δεικνυς οτι ουκ αν ο τοσουτον καρτερησας
χρονον, νυν αν εξειπεν, ει μη πολλη ην η αναγκη, αλλ' ομως 61.576 εσιγησεν αν, ει
μη τους αδελφους απολλυμενους εωρα. Ει δε εκ προοιμιων τοιουτος ην ο Παυλος,
ωστε τοιαυτης καταξιωθηναι αποκαλυψεως, οτε ουπω τοιαυτα κατορθωματα ειχεν·
εννοησον ηλικος εν τεσσαρεσκαιδεκα ετεσι γεγονεν. Ὅρα δε πως και εν αυτωι τουτωι
μετριαζει τωι τα μεν ειπειν, τα δε ομολογειν ηγνοηκεναι. Ὅτι μεν γαρ ηρπαγη, ειπεν,
ειτε δε εν σωματι, ειτε ουκ εν σωματι, ουκετι φησιν ειδεναι. Καιτοι γε εξηρκει την
αρπαγην ειποντι, σιγησαι· νυνι δε μετριαζων και τουτο προστιθησι. Τι ουν; ο νους
ηρπαγη και η ψυχη, το δε σωμα νεκρον εμεινεν; αλλα το σωμα ηρπαγη; Ἀλλ' ουκ
εστιν ειπειν. Ει γαρ ο Παυλος ηγνοει ο αρπαγεις, και τοιουτων και τοσουτων τυχων
αποῤρητων, πολλωι μαλλον ημεις. Ὅτι μεν γαρ εν παραδεισωι ην ᾔδει, και οτι εν τωι
τριτωι ην ουρανωι, ουκ ηγνοει, τον δε τροπον ουκ ᾔδει σαφως. Σκοπει δε και
ετερωθεν αυτου το ατυφον. Ἐπι μεν γαρ της ∆αμασκηνων πολεως πιστουται τον
λογον, ενταυθα δε ουκετι· ουδε γαρ σφοδρα αυτο κατασκευασαι ηβουλετο, αλλ'
ειπειν και αινιξασθαι μονον. ∆ιο και επαγει λεγων· Ὑπερ του τοιουτου καυχησομαι·
ου τουτο δηλων, οτι ετερος τις ην ο αρπαγεις· αλλ' ως ενεχωρει και δυνατον ην και
ειπειν, και διακρουσασθαι το περι εαυτου ειπειν φανερως, ουτω σχηματιζει τον
λογον. Ποια γαρ ακολουθια ην, περι εαυτου διαλεγομενον, αλλον παραγειν εις
μεσον; Τινος ουν ενεκεν ουτως αυτο τεθεικεν; Ουκ ην ισον ειπειν, Ἡρπαγην, και,
Οιδα αρπαγεντα· και, Καυχωμαι υπερ εμαυτου, και, Ὑπερ του τοιουτου καυχησομαι.
Ει δε λεγοι τις, Και πως ενι χωρις σωματος αρπαγηναι; ερησομαι αυτον, Πως δε ενι
μετα σωματος αρπαγηναι; και γαρ και τουτο εκεινου απορωτερον, εαν λογισμοις
εξεταζηις, και μη τηι πιστει παραχωρηις. Τινος δε ενεκεν και ηρπαγη; Ὑπερ του δοκειν
αυτον, ως εγωγε οιμαι, ελαττον εχειν των λοιπων αποστολων. Ἐπειδη γαρ εκεινοι
συνεγενοντο τωι Χριστωι, ουτος δε ουδαμως, δια τουτο εις δοξαν ηρπασε και τουτον
εις τον παραδεισον. Πολυ γαρ ονομα του χωριου τουτου, και πανταχου ᾔδετο. βʹ. ∆ιο
 
 

136
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ο Χριστος ελεγε, Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι. Ὑπερ του τοιουτου
καυχησομαι. Τινος ενεκεν; ει γαρ αλλος ηρπαγη, συ τι καυχαι; Ὅθεν δηλον, οτι περι
εαυτου ταυτα ελεγεν. Ει δε επηγαγεν, Ὑπερ δε εμαυτου ου καυχησομαι· ουδεν αλλο
λεγει, η οτι, Ἀναγκης ουκ ουσης, ουδεν ερω τοιουτον απλως και εικη· η συσκιαζων
παλιν το ειρημενον, ως ενεχωρει. Ὅτι γαρ περι εαυτου πας ο λογος ην, και τα εξης
δηλοι· επηγαγε γαρ λεγων, Ἐαν δε και θελησω καυχησασθαι, ουκ εσομαι αφρων·
αληθειαν γαρ ερω. Πως ουν εμπροσθεν ελεγες, Ὄφελον ηνειχεσθε μου μικρον τηι
αφροσυνηι, και Ὃ 61.577 λαλω, ου κατα Κυριον λαλω, αλλ' ως εν αφροσυνηι·
ενταυθα δε, Ἐαν δε και θελησω καυχησασθαι, ουκ εσομαι αφρων; Ου κατα το
καυχασθαι, αλλα κατα το ψευδεσθαι· ει γαρ το καυχασθαι αφροσυνης, ποσωι μαλλον
το ψευδεσθαι; Κατα τουτο ουν φησιν, Ουκ εσομαι αφρων. ∆ιο και επηγαγεν,
Ἀληθειαν γαρ ερω, Φειδομαι δε, μη τις εις εμε λογισηται υπερ ο βλεπει, η ακουει τι
εξ εμου. Αυτη εστιν η ωμολογημενη αιτια· και γαρ και θεους αυτους ενομισαν δια το
μεγεθος των σημειων. Καθαπερ ουν επι των στοιχειων αμφοτερα πεποιηκεν ο Θεος,
και ασθενη και λαμπρα κατασκευασας, το μεν, ινα κηρυξηι την αυτου δυναμιν, το δε,
ινα κωλυσηι των ανθρωπων την πλανην· ουτω δη και ενταυθα και θαυμαστοι ησαν
και ασθενεις, ωστε δι' αυτων των εργων παιδευεσθαι τους απιστους. Ει γαρ μενοντες
θαυμαστοι μονον, και μηδεν ασθενειας δειγμα φεροντες, λογωι τους πολλους απηγον
του μειζονα περι αυτων υποπτευειν της αληθειας· ου μονον ουδεν αν ηνυσαν, αλλα
και τουναντιον αν κατεσκευασαν. Αι γαρ δια των λογων γινομεναι παραιτησεις,
ταπεινοφροσυνης αν εδοξαν ειναι μαλλον, και πλεον αυτους θαυμασθηναι
παρεσκευασαν. ∆ια τουτο εργωι και πραγμασιν η ασθενεια αυτων εξεκαλυπτετο. Και
τουτο ιδοι τις αν επι των εν τηι Παλαιαι γενομενων ανθρωπων. Και γαρ ο Ἠλιας
θαυμαστος ην, αλλ' ηλεγχθη ποτε υπο δειλιας· και ο Μωυσης μεγας, αλλα και ουτος
δι' αυτο τουτο το παθος εδραπετευσε. Ταυτα δε επασχον, του Θεου αφιστωντος, και
συγχωρουντος ελεγχθηναι την ανθρωπινην φυσιν. Ει γαρ, επειδη εξηγαγεν αυτους,
λεγουσι, Που εστι Μωυσης; ει και εισηγαγε, τι ουκ αν ειπον; ∆ια τουτο και αυτος
φησι, Φειδομαι μη τις εις εμε λογισηται. Ουκ ειπεν, Ειπηι, αλλ', Ἵνα μηδε λογισηται τι
μειζον της αξιας της εμης. Ὥστε καντευθεν δηλον, οτι περι αυτου πας ο λογος. ∆ιο
και αρχομενος ελεγε, Καυχασθαι δη ου συμφερει μοι. Ουκ αν, ει περι ετερου εμελλεν
ερειν απερ ειπε, τουτο ειπε· τινος γαρ ενεκεν ου συμφερει περι ετερου καυχασθαι;
Ἀλλ' αυτος ην ο τουτων αξιωθεις· διο και επαγει λεγων, Και τηι υπερβοληι των
αποκαλυψεων, ινα μη υπεραιρωμαι, εδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι, αγγελος σαταν, ινα
με κολαφιζηι. Τι λεγεις; ο την βασιλειαν ουδεν ειναι νομιζων, ουδε την γεενναν προς
τον ποθον του Χριστου, την παρα των πολλων ενομιζε τι ειναι τιμην, ωστε και
επαρθηναι, και διηνεκους δεισθαι του χαλινου; ου γαρ ειπεν, Ἵνα κολαφισηι, αλλ'
Ἵνα κολαφιζηι. Και τις αν τουτο ειποι; Τι ουν εστι το λεγομενον; Ὅταν
ανακαλυψωμεν τις ποτε εστιν ο σκολοψ, και τις ο αγγελος του σαταν, τοτε και τουτο
ερουμεν. Τινες μεν ουν κεφαλαλγιαν τινα εφασαν αυτον λεγειν υπο του διαβολου
γινομενην· αλλα μη γενοιτο. Ου γαρ αν το σωμα του Παυλου ταις του διαβολου
χερσιν εξεδοθη, οπου γε αυτος ο διαβολος επιταγματι μονον εικεν αυτωι τωι Παυλωι·
και νομους αυτωι και ορους ετιθει, οτε τον πορνευοντα παρεδωκεν εις ολεθρον της
σαρκος· και υπερβηναι τουτους ουκ ετολμησεν εκεινος. Τι ουν εστι το λεγομενον;
Σαταν ο αντικειμενος 61.578 λεγεται τηι των Ἑβραιων φωνηι· και εν τηι τριτηι των
Βασιλειων τους αντικειμενους ουτως εκαλεσεν η Γραφη, και περι του Σολομωντος
διηγουμενη φησιν, Ουκ ην σαταν εν ταις ημεραις αυτου· τουτεστιν, αντικειμενος,
πολεμων, η ενοχλων. Ὃ τοινυν λεγει, τουτο εστιν· Ουκ ειασεν ο Θεος προχωρησαι
το κηρυγμα, το φρονημα καταστελλων ημων, αλλα συνεχωρησε τοις αντικειμενοις
επιτιθεσθαι ημιν. Τουτο μεν γαρ ικανον ην κατασπασαι το φρονημα, εκεινο δε
 
 

137
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκετι, το της κεφαλαλγιας. Ἄγγελον τοινυν σαταν λεγει Ἀλεξανδρον τον χαλκεα,
τους περι Ὑμεναιον και Φιλητον, παντας τους αντικειμενους τωι λογωι, τους
φιλονεικουντας αυτωι και πολεμουντας, τους εμβαλλοντας εις δεσμωτηριον, τους
δεροντας, τους απαγοντας· επειδη τα του σατανα επραττον. Ὥσπερ ουν υιους
διαβολου καλει τους Ἰουδαιους τα εκεινου ζηλουντας, ουτω και αγγελον σαταν
απαντα τον αντιπιπτοντα. Τουτο ουν φησιν, Ἐδοθη μοι σκολοψ, ινα με κολαφιζηι·
ουχ ως του Θεου τους τοιουτους οπλιζοντος, μη γενοιτο, ου κολαζοντος ουδε
τιμωρουμενου, αλλα συγχωρουντος και αφιεντος τεως. Ὑπερ τουτου τρις τον
Κυριον παρεκαλεσα· τουτεστι, πολλακις. γʹ. Και τουτο πολλης ταπεινοφροσυνης, το
μη κρυψαι οτι ουκ εφερε τας επιβουλας, οτι εκαμνε, και δεησεως εδειτο υπερ
απαλλαγης. Και ειπε μοι· Ἀρκει σοι η χαρις μου η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι
τελειουται. Τουτεστιν, Ἀρκει σοι οτι νεκρους εγειρεις, οτι τυφλους θεραπευεις, οτι
λεπρους καθαιρεις, οτι τα αλλα θαυματουργεις· μη ζητει και το ακινδυνον και το
αδεες και το χωρις πραγματων κηρυττειν. Ἀλλα αλγεις, και αθυμεις; Μη δοξηι τουτο
ασθενειας ειναι εμης, το πολλους ειναι τους επιβουλευοντας και δεροντας σε και
ελαυνοντας και μαστιζοντας· τουτο μεν αυτο δεικνυσι μου την δυναμιν· Ἡ γαρ
δυναμις μου, φησιν, εν ασθενειαι τελειουται· οταν διωκομενοι των διωκοντων
περιγινησθε, οταν ελαυνομενοι των ελαυνοντων κρατητε, οταν δεσμουμενοι τους
δεσμουντας τρεπησθε. Μη τοινυν ζητει τα περιττα. Ὁραις πως αλλην μεν αιτιαν
αυτος τιθησιν, αλλην δε ο Θεος; Αυτος μεν γαρ λεγει, Ἵνα μη υπεραιρωμαι, εδοθη
μοι σκολοψ τηι σαρκι· τον δε Θεον ειρηκεναι φησιν, υπερ του δειξαι την δυναμιν
αυτου, τουτο συγχωρει. Ου τοινυν περιττον μονον ζητεις, αλλα και επισκοτουν τηι
της δυναμεως μου δοξηι πραγμα. Το γαρ, Ἀρκει σοι, τουτο δηλουντος εστιν, ως ουκ
οφειλοντος προστεθηναι ετερου τινος, αλλ' ως του παντος απηρτισμενου. Ὥστε
καντευθεν δηλον, οτι ου κεφαλαλγιαν φησιν. Ου γαρ δη νοσουντες εκηρυττον (ου
γαρ ηδυναντο κηρυττειν ασθενουντες), αλλ' οτι ελαυνομενοι, διωκομενοι, παντων
περιεγενοντο. Ἐπειδη ουν ταυτα ηκουσα, φησιν, ηδιστα ουν καυχησομαι εν
ασθενειαις μου. Ἵνα γαρ μη καταπεσωσιν, εκεινων των ψευδαποστολων επι τοις
εναντιοις καυχωμενων, και τουτων οντων εν διωγμοις, δεικνυσιν, οτι δια τουτο
λαμπροτερος γινεται, και ουτω μαλλον η δυναμις του Θεου διαλαμπει, και
καυχησεως αξια τα γινομενα. ∆ιο φησιν, Ἥδιστα ουν καυχησομαι. Ουχι λυπουμενος
ταυτα ειπον 61.579 απερ απηριθμησαμην, η τουτο οπερ ειρηκα νυν, οτι Ἐδοθη μοι
σκολοψ, αλλ' εγκαλλωπιζομενος και πλειονα δυναμιν εφελκομενος. ∆ιο και επαγει,
Ἵνα επισκηνωσηι επ' εμε η δυναμις του Χριστου. Ἐνταυθα και ετερον τι αινιττεται,
οτι οσωι τα των πειρασμων επετεινετο, τοσουτωι τα της χαριτος ηυξετο και επεμενε.
∆ιο ευδοκω εν ασθενειαις πολλαις. Ποιαις, ειπε μοι; Ἐν υβρεσιν, εν διωγμοις, εν
αναγκαις, εν στενοχωριαις. Ειδες πως αυτο νυν απεκαλυψε σαφεστατα; Λεγων γαρ
της ασθενειας το ειδος, ουκ ειπε πυρετους, η περιοδον τινα τοιαυτην, η αλλην
αῤρωστιαν σωματικην, αλλα υβρεις, διωγμους, στενοχωριας. Ειδες ψυχην
ευγνωμονα; Ἐπεθυμει απαλλαγηναι των δεινων· οτε δε ηκουσε παρα του Θεου, οτι
ου δει τουτο γινεσθαι, ου μονον ουκ ηθυμησεν αποτυχων της ευχης, αλλα και
ηυφρανθη. ∆ιο ελεγεν, Ευδοκω, χαιρω, επιθυμω, υβριζεσθαι, διωκεσθαι,
στενοχωρεισθαι υπερ Χριστου. Ταυτα δε ελεγε, κακεινους καταστελλων, και τουτων
επαιρων τα φρονηματα, ινα μη αισχυνωνται τοις Παυλου παθημασιν. Ἀρκει γαρ η
υποθεσις παντων ποιησαι λαμπροτερους. Ειτα και αλλην αιτιαν τιθησιν· Ὅταν γαρ
ασθενω, τοτε δυνατος ειμι. Τι θαυμαζεις, ει του Θεου η δυναμις τοτε διαδεικνυται;
και εγω τοτε δυνατος ειμι· τοτε γαρ μαλιστα η χαρις επηιει. Καθως γαρ περισσευει τα
παθηματα αυτου, περισσευει και η παρακλησις ημων. Ὅπου θλιψις, εκει και
παρακλησις· οπου παρακλησις, εκει και χαρις. Ὅτε γουν ενεπεσεν εις το
 
 

138
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεσμωτηριον, τοτε τα θαυμαστα εποιησεν εκεινα· οτε εναυαγησε και εις την
βαρβαρον εξηνεχθη χωραν, τοτε μαλιστα εδοξασθη. Ὅτε εις το δικαστηριον εισηλθε
δεδεμενος, τοτε και του δικαστου περιγεγονεν. Ουτω και εν τηι Παλαιαι συνεβαινεν·
εν τοις πειρασμοις ηνθουν οι δικαιοι· ουτως οι τρεις παιδες, ουτως ο ∆ανιηλ, και
Μωυσης, και ο Ἰωσηφ· παντες εντευθεν λαμπροι, και μεγαλων κατηξιωθησαν
στεφανων. Τοτε γαρ και η ψυχη καθαιρεται, οτε δια τον Θεον θλιβεται· τοτε
μειζονος απολαυει βοηθειας, πλειονος δεομενη συμμαχιας, και πλειονος αξια
χαριτος. Και προ του μισθου δε του παρα του Θεου κειμενου, μεγαλα καρπουται
αγαθα φιλοσοφος γινομενη. Και γαρ τον τυφον περισπαι, και την ραιθυμιαν εκκοπτει
πασαν η θλιψις, και προς υπομονην αλειφει· εκκαλυπτει των ανθρωπινων
πραγματων την ευτελειαν, και πολλην εισαγει φιλοσοφιαν. Παντα γαρ αυτηι
παραχωρει τα παθη, βασκανια, ζηλος, επιθυμια, δυναστεια, χρηματων ερως και
σωματων, αλαζονεια, τυφος, θυμος, απας ο λοιπος των νοσηματων τουτων εσμος.
Και ει βουλει επ' αυτων των πραγματων ιδειν, και ανδρα ιδιαι και δημον ολοκληρον,
δυνησομαι σοι δειξαι, και εν θλιψει γενομενους, και εν ανεσει, και διδαξαι ποσον
εντευθεν το κερδος, και ποση εκειθεν η ραιθυμια. 61.580 δʹ. Και γαρ ο των Ἑβραιων
δημος, οτε μεν εκακουντο και ηλαυνοντο, εστενον και τον Θεον παρεκαλουν, και
πολλην ανωθεν επεσπωντο την ροπην· οτε δε ελιπανθησαν, απεσκιρτησαν. Οι
Νινευῗται παλιν, οτε μεν αδειας απηλαυον, ουτω τον Θεον παρωξυναν, ως
ολοκληρον απειλησαι την πολιν εκ βαθρων ανασπαιν· οτε δε υπο του κηρυγματος
εταπεινωθησαν εκεινου, πασαν επεδειξαντο φιλοσοφιαν. Ει δε και ανδρα καθ'
εαυτον ιδειν εθελοις, εννοησον τον Σολομωντα. Και γαρ ουτος οτε μεν ην εν
φροντισι και ταραχηι περι της αρχης του εθνους εκεινου βουλευομενος, της οψεως
ηξιωθη εκεινης· οτε δε εν τρυφηι γεγονεν, εις αυτο της κακιας το βαραθρον
εξωλισθησε. Τι δε ο τουτου πατηρ; ποτε θαυμαστος ην και παραδοξος; ουχ οτε εν
πειρασμοις ην; Ὁ δε Ἀβεσσαλωμ, ουχ εως μεν εφευγεν, εσωφρονει, επειδη δε
επανηλθε, και τυραννικος και πατραλοιας εγενετο; Τι δε ο Ἰωβ; Ουτος γαρ λαμπρος
μεν ην και εν ανεσει, λαμπροτερος δε μετα την θλιψιν εφανη. Και τι δει λεγειν τα
αρχαια και παλαια; αν γαρ τα ημετερα τις εξετασηι τα νυν, οψεται ηλικον της
θλιψεως το κερδος. Νυν μεν γαρ ειρηνης απολαυοντες, αναπεπτωκαμεν, και
διεῤρυημεν, και μυριων την Ἐκκλησιαν ενεπλησαμεν κακων· οτε δε ηλαυνομεθα,
και σωφρονεστεροι και επιεικεστεροι και σπουδαιοτεροι και περι τους συλλογους
τουτους ημεν προθυμοτεροι, και περι την ακροασιν. Ὅπερ γαρ τωι χρυσιωι το πυρ,
τουτο, η θλιψις ταις ψυχαις, τον ρυπον αποσμηχουσα, καθαρους εργαζομενη,
λαμπρους κατασκευαζουσα και φαιδρους. Αυτη εις βασιλειαν εισαγει, εκεινη δε εις
γεενναν. ∆ιο η μεν εστιν ευρυχωρος, η δε στενη. ∆ια τουτο και αυτος ελεγεν, Ἐν τωι
κοσμωι θλιψιν εξετε· ως μεγα τι καταβαλλων ημιν αγαθον. Ει τοινυν μαθητης ει, την
στενην και τεθλιμμενην οδευε, μηδε δυσχεραινε μηδε αποδυσπετει. Καν γαρ ουτω μη
θλιβηις, αναγκη θλιβηναι παντως εξ ετερας υποθεσεως ακερδους. Και γαρ ο
βασκανος, και ο χρηματων ερων, και ο πορνης περικαιομενος, και ο κενοδοξος, και
των αλλων εκαστος των τα πονηρα επιοντων πολλας αθυμιας υπομενει και θλιψεις,
και των πενθουντων ουκ ελαττω θλιβεται. Ει δε μη δακρυει μηδε πενθει, δι'
αισχυνην και αναισθησιαν· ως ει γε την ψυχην αυτου καταμαθοις, μυριων οψει
κυματων γεμουσαν. Ὅταν ουν και τουτον και εκεινον μετιοντας τον βιον αναγκη
θλιβεσθαι, δια τι μη τουτον αιρουμεθα τον μετα θλιψεως μυριους φεροντα
στεφανους; Και γαρ τους αγιους απαντας ουτως ηγαγεν ο Θεος δια θλιψεως και
στενοχωριας, ομου μεν εκεινους ωφελων, ομου δε τους λοιπους ασφαλιζομενος,
ωστε μη μειζονα της αξιας περι αυτων δοξαν εχειν. Ουτω γαρ και ειδωλολατρειαι
την αρχην εκρατησαν, των ανθρωπων υπερ την αξιαν θαυμαζομενων· ουτως
 
 

139
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλεξανδρον τρισκαιδεκατον ενομισεν ειναι θεον η συγκλητος Ῥωμαιων. Και γαρ
αυτη ταυτην 61.581 ειχε την αξιαν χειροτονειν και εγκρινειν θεους. Ὅτε γουν τα
κατα Χριστον απηγγελη παντα, επεμψεν ο του εθνους αρχων πυνθανομενος, ει δοκει
αυτοις και αυτον χειροτονησαι θεον. Οι δε ουκ επενευσαν, οργιζομενοι και
αγανακτουντες, οτι προ της αυτων ψηφου και γνωμης, η δυναμις του σταυρωθεντος
εκλαμψασα, εις το οικειον επεσπασατο σεβας την οικουμενην απασαν. Τουτο δε
ωικονομειτο και ακοντων αυτων, ωστε μη εξ ανθρωπινης ψηφου την θεοτητα
ανακηρυχθηναι του Χριστου, μηδε ενα των πολλων αυτον ειναι νομισθηναι των υπ'
εκεινων χειροτονηθεντων. Και γαρ και πυκτας θεους ενομισαν, και τα παιδικα τα
Ἀδριανου· οθεν και η πολις Ἀντινοος λεγεται. Ἐπειδη γαρ θανατος καταμαρτυρει
της θνητης φυσεως, εφευρεν ο διαβολος ετεραν οδον, την της ψυχης αθανασιαν, ηι
την υπερβαλλουσαν κολακειαν αναμιξας, εις ασεβειαν πολλους εξηγαγε. Και θεα
κακουργιαν· οταν μεν ημεις εις δεον αυτην παραγωμεν, ανατρεπει τον λογον· οταν
δε εις βλαβην αυτος κατασκευαζειν βουληται, μετα πολλης αυτην ιστησι της
σπουδης. Καν ειπηι τις, Ποθεν θεος Ἀλεξανδρος; ουχι τεθνηκε, και αθλιως; Ἀλλ'
αθανατος η ψυχη, φησι. Νυν υπερ αθανασιας ποιηι τον λογον, και φιλοσοφεις, ινα
αποστησηις του επι παντων Θεου· οταν δε ημεις λεγωμεν τουτο μεγιστον του Θεου το
δωρον, τους ταπεινους και χαμαιπετεις, και των αλογων ουδεν αμεινον
διακειμενους, ως ηπατημενους πειθεις. Καν ειπωμεν, οτι ο εσταυρωμενος ζηι, γελως
ευθεως, καιτοι της οικουμενης βοωσης απασης, και παλαι και νυν· τοτε μεν απο των
σημειων, νυν δε απο των επιστρεψαντων· ου γαρ δη νεκρου ταυτα τα κατορθωματα.
Ἂν δε ειπηι τις, οτι Ἀλεξανδρος ζηι, πιστευεις, καιτοι γε ουδεν εχων σημειον ειπειν.
Ναι, φησι· πολλα γαρ και μεγαλα κατωρθωσε ζων· και γαρ και εθνη και πολεις
υπεταξε, και πολεμους πολλους και μαχας ενικησε, και τροπαια εστησεν. εʹ. Ἐαν ουν
εγω δειξω, οπερ εκεινος ζων ουκ ενενοησεν, ουκ αυτος, ουκ αλλος τις των ποτε
γενομενων ανθρωπων, ποιαν ετεραν ζητεις αναστασεως αποδειξιν; Το μεν γαρ
ζωντα κατορθουν πολεμους και νικας βασιλεα οντα, και στρατοπεδα εχοντα,
θαυμαστον ουδεν, ουδε παραδοξον και καινον· το δε μετα σταυρον και ταφον
τοσαυτα εργασασθαι πανταχου γης και θαλαττης, τουτο εστι το μαλιστα πολλης
εκπληξεως γεμον, και την θειαν και αποῤρητον ανακηρυττον δυναμιν. Και ο μεν
Ἀλεξανδρος μετα την τελευτην αυτου, διασπασθεισαν την αρχην αυτου και τελεον
αφανισθεισαν ουκ επανηγαγε· πως δε εμελλεν ο νεκρος; ο δε Χριστος τοτε αυτην
μαλιστα εστησεν, οτε ετελευτησε. Και τι λεγω περι του Χριστου, οπου γε και τοις
μαθηταις αυτου, μετα το τελευτησαι, λαμψαι εδωκε; Που γαρ, ειπε μοι, το σημα
Ἀλεξανδρου; δειξον μοι, και ειπε την ημεραν καθ' ην ετελευτησε. Των δε δουλων
του Χριστου και τα σηματα λαμπρα, 61.582 την βασιλικωτατην καταλαβοντα πολιν,
και αι ημεραι καταφανεις, εορτην τηι οικουμενηι ποιουσαι. Και το μεν εκεινου και οι
οικειοι αγνοουσι, το δε τουτου και οι βαρβαροι επιστανται. Και οι ταφοι των δουλων
του σταυρωθεντος λαμπροτεροι των βασιλικων εισιν αυλων, ου τωι μεγεθει και τωι
καλλει των οικοδομηματων μονον· και τουτωι μεν γαρ κρατουσιν· αλλ', ο πολλωι
πλεον εστι, τηι σπουδηι των συνιοντων. Και γαρ αυτος ο την αλουργιδα περικειμενος
απερχεται τα σηματα εκεινα περιπτυξομενος, και τον τυφον αποθεμενος εστηκε
δεομενος των αγιων, ωστε αυτου προστηναι παρα τωι Θεωι, και του σκηνοποιου και
του αλιεως προστατων και τετελευτηκοτων δειται ο το διαδημα εχων. Τολμησεις
ουν, ειπε μοι, τον τουτων ∆εσποτην νεκρον ειπειν, ου οι οικεται και τετελευτηκοτες,
προσταται των της οικουμενης βασιλεων εισι; Και τουτο ουκ εν τηι Ῥωμηι ιδοι τις αν
γινομενον μονον, αλλα και εν τηι Κωνσταντινουπολει. Και γαρ και ενταυθα
Κωνσταντινον τον μεγαν μεγαληι τιμηι τιμαιν ενομισεν ο παις, ει τοις προθυροις
καταθοιτο του αλιεως· και οπερ εισιν οι πυλωροι τοις βασιλευσιν εν τοις βασιλειοις,
 
 

140
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο εν τωι σηματι οι βασιλεις τοις αλιευσι. Και οι μεν ωσπερ δεσποται του τοπου τα
ενδον κατεχουσιν, οι δε ως παροικοι και γειτονες ηγαπησαν την αυλειον αυτοις
αφορισθηναι θυραν, απο των ενταυθα και τοις απιστοις επιδεικνυντες, οτι πλειων εν
τηι αναστασει η υπεροχη εσται τοις αλιευσιν. Ει γαρ ενταυθα ουτως εν τοις ταφοις,
πολλωι μαλλον εν τηι αναστασει. Και αντηλλακται η ταξις· οι μεν βασιλεις οικετων
και υπηρετων, οι δε αρχομενοι βασιλεων την αξιαν περικεινται, μαλλον δε και
λαμπροτεραν. Και οτι ου κολακεια το πραγμα, αυτη δεικνυσιν η αληθεια· απο γαρ
εκεινων και ουτοι λαμπροτεροι γεγονασι. Πολυ γαρ των αλλων ταφων των
βασιλικων τα σηματα ταυτα σεμνοτερα· εκει μεν γαρ πολλη η ερημια, ενταυθα δε
πολλη η πανηγυρις. Ει δε βουλει και ταις βασιλικαις παραβαλειν αυλαις τους ταφους
τουτους, παλιν ενταυθα τα νικητηρια. Ἐκει μεν γαρ πολλοι οι σοβουντες, ενταυθα δε
πολλοι οι καλουντες και επισπωμενοι πλουσιους, πενητας, ανδρας, γυναικας,
δουλους, ελευθερους· εκει πολυς ο φοβος, ενταυθα αφατος η ηδονη. Ἀλλα γλυκυ
θεαμα χρυσοφορουντα βασιλεα και εστεφανωμενον ιδειν, και παρεστωτας
στρατηγους, αρχοντας, ταξιαρχους, φυλαρχους, υπαρχους. Ἀλλα τα ενταυθα
τοσουτωι σεμνοτερα και φρικωδεστερα, ως εκεινα σκηνην ειναι και παιδιαν νομισαι
προς ταυτα. Ἅμα γαρ επεβης των ουδων, και προς τον ουρανον ο τοπος την διανοιαν
παρεπεμψε, προς τον ανω βασιλεα, προς το στρατοπεδον το των αγγελων, προς τον
θρονον τον υψηλον, προς την δοξαν την απροσιτον. Και ενταυθα μεν υπεταξεν
αρχοντι των υποκειμενων τον μεν λυσαι, τον δε δησαι· τα δε οστα 61.583 των αγιων
ου ταυτην εχει την εξουσιαν την οικτραν και ταπεινην, αλλ' εκεινην την πολλωι
μειζονα. ∆αιμονας γαρ παριστησι και βασανιζει, και των δεσμων εκεινων των
πικροτατων απολυει τους δεδεμενους. Τι φοβερωτερον του δικαστηριου τουτου;
Ουδενος ορωμενου, ουδενος επικειμενου ταις πλευραις του δαιμονος, φωναι και
σπαραγμοι, μαστιγες, βασανοι, γλωσσαι εμπιπραμεναι, του δαιμονος ου φεροντος
την θαυμαστην δυναμιν εκεινην. Και οι τα σωματα φορεσαντες, των ασωματων
κρατουσι δυναμεων· η κονις και τα οστα και η τεφρα τας αορατους εκεινας διαξαινει
φυσεις. ∆ια δη τουτο υπερ μεν του βασιλικας ιδειν αυλας ουδεις αν ποτε
αποδημησειε· βασιλεις δε πολλοι πολλακις αποδεδημηκασι ταυτης ενεκεν της
θεωριας. 61.584 Της γαρ μελλουσης κρισεως ιχνη και συμβολα τα μαρτυρια των
αγιων παρεχεται, δαιμονων μαστιζομενων, ανθρωπων κολαζομενων και
ελευθερουμενων. Ειδες των αγιων την δυναμιν και τετελευτηκοτων; ειδες των
αμαρτωλων την ασθενειαν και ζωντων; Φυγε τοινυν την κακιαν, ινα κρατηις των
τοιουτων, και διωκε μετα σπουδης απασης την αρετην. Ει γαρ τα ενταυθα τοιαυτα,
εννοησον ηλικα τα μελλοντα. Και τωι ερωτι τουτωι διηνεκως κατεχομενος,
επιλαμβανου της αιωνιου ζωης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΖʹ.
Γεγονα αφρων καυχωμενος· υμεις με ηναγκασατε. Ἐγω γαρ ωφειλον
υφ' υμων συνιστασθαι.
αʹ. Ἀπαρτισας τον περι των οικειων εγκωμιων λογον, ουκ εστη μεχρι τουτου,
αλλα απολογειται παλιν, και συγγνωμην υπερ των ειρημενων αιτει, αναγκης ειναι
λεγων το πραγμα, ου προαιρεσεως. Ἀλλ' ομως και αναγκης ουσης, αφρονα εαυτον
 
 

141
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλει. Ἀρχομενος μεν ουν ελεγεν, Ὡς αφρονα δεξασθε με, και, Ὡς εν αφροσυνηι· νυνι
δε το, ως, ανελων, αφρονα εαυτον καλει. Μετα γαρ το κατασκευασαι δια των
ειρημενων απερ ηθελε, θαῤρων λοιπον και αφειδως επιλαμβανεται του τοιουτου
ελαττωματος, παιδευων απαντας μηδεποτε αναγκης ουκ ουσης, εαυτον τινα
εγκωμιαζειν, οπου γε και αιτιας υποκειμενης, αφρονα εαυτον ο Παυλος ωνομασεν.
Ειτα και την αιτιαν των ειρημενων ουκ επι τους ψευδαποστολους, αλλ' επι τους
μαθητας απασαν περιτρεπει. Ὑμεις γαρ, φησιν, ηναγκασατε. Ει μεν γαρ εκαυχωντο,
και μη μετα της υμετερας τουτο εποιουν πλανης, μηδε υμας απωλλυον, ουκ αν ουτω
προηχθην εις τουτους εμαυτον καθειναι τους λογους· επειδη δε ολοκληρον
Ἐκκλησιαν διεφθειρον, προς το συμφερον υμιν ορων, ηναγκασθην αφρων γενεσθαι.
Και ουκ ειπεν· Ἔδεισα γαρ μη τα πρωτεια παρ' υμιν ενεγκαμενοι, τα παρ' εαυτων
κατασπειρωσιν· αλλα τουτο μεν ουν ανωτερω τεθεικεν ειπων, Φοβουμαι μη πως, ως
ο οφις Ευαν ηπατησεν, ουτω φθαρηι τα νοηματα υμων· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα
αυθεντικωτερον, και μετα πλειονος εξουσιας, εχων εκ των ειρημενων την
παῤρησιαν. Ἐγω γαρ ωφειλον υφ' υμων συνιστασθαι. Ειτα και την αιτιαν τιθησι· και
ου λεγει παλιν τας αποκαλυψεις, ουδε τα σημεια μονον, αλλα και τους πειρασμους.
Ουδεν γαρ υστερησα των υπερλιαν αποστολων. Ὅρα πως παλιν και ενταυθα
εξουσιαστικωτερον φθεγγεται. Ἔμπροσθεν μεν γαρ ελεγε· Λογιζομαι μηδεν
υστερηκεναι· 61.584 ενταυθα δε αποφαντικως ουτως, οπερ ειπον, μετα τας
αποδειξεις, θαῤρων φθεγγεται λοιπον· ου μην δε ουτως αφισταται του μετρου, ουδε
του οικειου ηθους. Ὥσπερ γαρ μεγα τι ειρηκως και την αξιαν υπερβαινον την
εαυτου, οτι μετα των αποστολων εαυτον ηριθμησεν, ουτω μετριαζει παλιν, και
επαγει λεγων· Ει και ουδεν ειμι, τα σημεια του αποστολου κατειργασθη εν υμιν. Μη
τουτο ιδηις, φησιν, ει ευτελης εγω και μικρος, αλλ' ει μη τουτων απηλαυσας, ων παρ'
αποστολου απολαυσαι εχρην. Και ουκ ειπεν, ευτελης, αλλ', ο κατωτερον ην, Ουδεν.
Τι γαρ οφελος μεγαν ειναι, και μηδενα ωφελειν; ωσπερ ουν ουδε ιατρου κερδος
εμπειρου, μηδενα των καμνοντων ιωμενου. Μη τοινυν, φησι, τουτο εξεταζε, οτι
ουδεν εγω, αλλ' εκεινο σκοπει, οτι εν οις υμας ευ παθειν εδει, ουδεν υστερησα, αλλ'
εγω την πειραν εδωκα της εμης αποστολης. Ου τοινυν εδει λογων των παρ' εμου.
Ταυτα δε ελεγεν, ου του συνιστασθαι χρηιζων· πως γαρ, ο και τον ουρανον μικρον
ηγουμενος προς τον του Χριστου ποθον; αλλα της σωτηριας της εκεινων εφιεμενος.
Ειτα ινα μη λεγωσι, Και τι προς ημας, ει και μηδεν υστερησας των υπερλιαν
αποστολων; δια τουτο επηγαγεν, οτι Ἐν υμιν κατειργασθη τα σημεια του αποστολου,
εν πασηι υπομονηι και σημειοις και τερασι. Βαβαι πηλικον πελαγος κατορθωματων εν
ολιγοις ρημασι παρεδραμε. Και θεα ποιον πρωτον τιθησι· την υπομονην. Τουτο γαρ
αποστολου δειγμα, το φερειν παντα γενναιως. Τουτο μεν γαρ εν βραχει, δια μικρας
λεξεως· το δε των σημειων, απερ ουκ ην αυτου κατορθωματα, δια πλειονων.
Ἐννοησον γαρ ποσα δεσμωτηρια, ποσας πληγας, ποσους κινδυνους, ποσας
επιβουλας, ποσας νιφαδας πειρασμων ενταυθα ηινιξατο, ποσους πολεμους
εμφυλιους, εξωτικους, ποσας οδυνας, ποσας προσβολας δια του ονοματος της
υπομονης· δια των σημειων παλιν, ποσους νεκρους εγερθεντας, ποσους τυφλους
θεραπευθεντας, ποσους 61.585 λεπρους καθαρισθεντας, ποσους δαιμονας ελαθεντας.
Ταυτα ακουοντες, μανθανωμεν, ει εις αναγκην εμπεσωμεν τοιουτων διηγηματων,
συντεμνειν ημων τα κατορθωματα· ο και αυτος εποιησεν. βʹ. Ειτα ινα μη λεγωσι
τινες, Ει γαρ και μεγας, και πολλα ειργασω, αλλ' ου τοσαυτα, οσα εν ταις λοιπαις
Ἐκκλησιαις οι αποστολοι, επηγαγε· Τι γαρ εστιν ο ηττηθητε υπερ τας λοιπας
Ἐκκλησιας; Ουκ ελαττονος, φησι, μετεσχετε χαριτος των λοιπων. Ἀλλ' ισως ειποι τις
αν, Τι δηποτε προς τους αποστολους τρεπει τον λογον, την προς τους
ψευδαποστολους μαχην αφεις; Ἐκ περιουσιας αναστησαι βουλομενος αυτων τα
 
 

142
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φρονηματα, και δειξαι, οτι ου μονον εκεινων βελτιων, αλλ' ουδε των μεγαλων
αποστολων ελαττων. ∆ια τοι τουτο, οταν μεν περι εκεινων διαλεγηται, φησιν, Ὑπερ
εγω· οταν δε προς τους αποστολους εαυτον παραβαλληι, αγαπητον ειναι φησι το μη
υστερηκεναι, καιτοι γε πλειον αυτων κοπιασας. ∆εικνυσι δε εντευθεν, οτι κακεινους
υβριζουσιν, οταν τον ισον αυτων εν δευτερωι τουτων εχωσιν. Ει μη οτι αυτος εγω ου
κατεναρκησα υμων. Μετα πολλης παλιν βαρυτητος εθηκε την επιτιμησιν. Και το
εξης φορτικωτερον· Χαρισασθε μοι την αδικιαν ταυτην. Ἀλλ' ομως η βαρυτης και
αγαπης ρηματα, και εγκωμιον εκεινων εχει· ει γε αδικιαν οικειαν ειναι νομιζουσι το
μη καταδεξασθαι τον αποστολον λαβειν τι παρ' αυτων, μηδε θαῤρησαι τραφηναι
ενθεν. Ει τουτο, φησιν, εγκαλειτε (ουκ ειπεν, οτι Κακως εγκαλειτε, αλλα μετα
πολλης της γλυκυτητος), συγγνωμην αιτω, χαρισασθε μοι τουτι το αμαρτημα. Και
θεα την συνεσιν· επειδη γαρ συνεχως τουτο στρεφομενον ονειδος αυτοις εφερε,
συνεχως αυτο παραμυθειται. Ἀνωτερω μεν γαρ λεγων, οτι Ἔστιν αληθεια Χριστου
εν εμοι, οτι η καυχησις μου ου φραγησεται αυτη, ειπε παλιν, οτι Ουκ αγαπω υμας;
οιδεν ο Θεος· αλλ' ινα εκκοψω την αφορμην των θελοντων αφορμην, και ινα εν ωι
καυχωνται, ευρεθωσι καθως και ημεις. Και εν τηι προτεραι· Τις ουν μοι εστιν ο μισθος;
Ἵνα ευαγγελιζομενος αδαπανον θησω το Ευαγγελιον. Και ενταυθα, Χαρισασθε μοι
την αδικιαν ταυτην. Πανταχου γαρ φευγει το δειξαι, οτι δια την ασθενειαν αυτων ου
λαμβανει· διο και ενταυθα ουτω φησιν· ει τουτο πλημμελημα ειναι ηγεισθε,
συγγνωμην αιτω. Ταυτα δε ελεγε, και πληττων και θεραπευων. Μη γαρ δη τουτο
ειπηις· Ει πληξαι θελεις, τι απολογηι; ει θεραπευειν, τι πληττεις; Τουτο γαρ συνεσεως
εστι, και κατατεμνειν και επιδεσμειν το ελκος. Ειτα, ινα μη δοξηι, οπερ και εμπροσθεν
ελεγον, συνεχως αυτο στρεφειν υπερ του λαβειν, θεραπευει μεν αυτο και εν τηι
προτεραι λεγων, Ουκ εγραψα δε, ινα ουτω γενηται εν εμοι· καλον γαρ μοι αποθανειν,
η το καυχημα μου ινα τις κενωσηι· γλυκυτερον δε ενταυθα και προσηνεστερον. Πως
και τινι τροπωι; Ἰδου, τριτον τουτο ετοιμως εχω ελθειν προς υμας, και ου
καταναρκησω υμων· ου 61.586 γαρ ζητω τα υμων, αλλ' υμας. Ου γαρ οφειλει τα
τεκνα τοις γονευσι θησαυριζειν, αλλ' οι γονεις τοις τεκνοις. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν·
ουκ επειδη μη λαμβανω, δια τουτο ου παραγινομαι, αλλα και δευτερον
παρεγενομην, και τριτον τουτο παρεσκευασμαι ελθειν, και ου καταναρκησω υμων.
Και η αιτια σεμνη. Ου γαρ ειπεν, Ἐπειδη μικρολογοι, επειδη πληττεσθε, επειδη
ασθενειτε· αλλα τι; Ου γαρ ζητω τα υμων, αλλ' υμας. Μειζονα επιζητω, ψυχας αντι
χρηματων, σωτηριαν αντι χρυσιου. Ειτα επειδη υποψιαν ειχεν ετι το πραγμα, ως
αλγουντος αυτου προς αυτους, δια τουτο και λογισμον τιθησιν. Ἐπειδη γαρ εικος ην
ειπειν αυτους, ου γαρ εξεστι και ημας εχειν και τα ημων; επαγει μετα πολλης της
χαριτος την απολογιαν λεγων· Ου γαρ οφειλει τα τεκνα τοις γονευσι θησαυριζειν,
αλλ' οι γονεις τοις τεκνοις· αντι των διδασκαλων και των μαθητων τους γονεας και
τα τεκνα τιθεις, και δειξας οτι οφειλης πραγμα ποιει, οπερ ουκ ην οφειλης. Ου γαρ
ουτω προσεταξεν ο Χριστος, αλλ' εκεινων φειδομενος, ταυτα λεγει· διο και πλεον τι
προστιθησιν. Ου γαρ ειπε μονον, οτι ουκ οφειλει τα τεκνα θησαυριζειν, αλλ' οτι και
οφειλουσιν οι γονεις τουτο ποιειν. Ουκουν επειδη δουναι δει, Ἐγω ηδιστα δαπανησω
και εκδαπανηθησομαι υπερ των ψυχων υμων. Τους μεν γαρ γονεας θησαυριζειν
εκελευσε τοις τεκνοις ο νομος της φυσεως· εγω δε ου τουτο ποιω μονον, αλλα και
εμαυτον προσδιδωμι· και αυτη η υπερβολη, το μη μονον μη λαμβανειν, αλλα και
προσδιδοναι, ουχ απλως, αλλα μετα πολλης της φιλοτιμιας, και εκ του υστερηματος·
το γαρ Ἐκδαπανηθησομαι, τουτο εστιν αινιττομενου. Καν γαρ αυτην δεηι την σαρκα
αναλωσαι, ου φειδομαι δια την σωτηριαν υμων. Και το επαγομενον μετ' εγκληματος
ομου και αγαπης· Ει και περισσοτερως υμας αγαπων, ηττον αγαπωμαι. Και ταυτα
ποιω, φησιν, υπερ των φιλουμενων, και ου φιλουντων ομοιως. Σκοπει τοινυν
 
 

143
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον ποσους εχει το πραγμα βαθμους. Ἔδει λαμβανειν, αυτος δε ουκ ελαμβανεν·
ιδου πρωτον κατορθωμα. Και υστερουμενος, δευτερον· και αυτοις κηρυττων, τριτον·
και προσδιδωσι, τεταρτον· και ουχ απλως προσδιδωσιν, αλλα και μετα επιτασεως,
πεμπτον· και ου χρηματα μονον, αλλα και εαυτον, εκτον· και υπερ των μη σφοδρα
φιλουντων αυτον, εβδομον· και υπερ των σφοδρα φιλουμενων, ογδοον. γʹ. Τουτον
δη και ημεις ζηλωσωμεν. Μεγα μεν γαρ εγκλημα [και το φθονειν], και το μη φιλειν·
μειζον δε γινεται, οταν και φιλουμενος τις μη φιληι. Ει γαρ ο τον φιλουντα φιλων,
ουδεν πλεον εχει των τελωνων· ο μη τουτο εχων, και των θηριων ελαττων αν ειη.
Τι λεγεις, ανθρωπε; ου φιλεις τον φιλουντα; και τινος ενεκεν ζηις; που δε χρησιμος
εση λοιπον; εν ποιοις πραγμασιν; εν πολιτικοις; εν ιδιωτικοις; Ουδαμως· ουδεν γαρ
αχρηστοτερον αν 61.587 δρος ουκ ειδοτος φιλειν. Τουτον και ληισται πολλακις τον
νομον ηιδεσθησαν και ανδροφονοι και τοιχωρυχοι, και αλων κοινωνησαντες μονον,
μετεταξαντο, τηι τραπεζηι τον τροπον μεταβαλοντες· συ δε ουχι αλων μονον, αλλα
και ρηματων και πραγματων κοινωνων, και εισοδων και εξοδων, ου φιλεις; Ἀλλ' οι
μεν αισχρως ερωντες, και ολοκληρους δαπανωσιν ουσιας εις τας πορνευομενας
γυναικας· συ δε σεμνον εχων ερωτα, ουτως ει ψυχρος και ασθενης και ανανδρος, ως
μηδε χωρις δαπανης καταδεχεσθαι φιλειν; Και τις, φησιν, ουτως εσται αθλιος, τις δε
ουτω θηριον, ως τον φιλουντα αποστρεφεσθαι και μισειν; Συ μεν καλως ποιεις
απιστων δια την του πραγματος ατοπιαν· εγω δε αν δειξω πολλους οντας τοιουτους,
πως οισομεν λοιπον την αισχυνην; Ὅταν γαρ κακως αγορευηις τον φιλουμενον, οταν
ακουων κακως ετερου λεγοντος μη αμυνηις, οταν ευδοκιμουντα φθονηις, ποια αυτη
αγαπη; Καιτοι γε φιλιαν ουδε τουτο αρκει δειξαι, το μη φθονειν, ωσπερ ουν ουδε το
μη εχθραινειν, ουδε το μη πολεμειν, αλλα και συγκροτειν και αυξειν τον φιλουντα·
οταν δε παντα ποιηι και λεγηι, ωστε και καθελειν τον πλησιον, τι ταυτης αθλιωτερον
της ψυχης; Χθες και πρωην φιλος, και λογων εκοινωνεις και τραπεζης· ειτα αθροον,
επειδη ευδοκιμουντα ειδες το μελος το σον, ριψας το της φιλιας προσωπειον, το της
εχθρας υπεδυς, μαλλον δε το της μανιας. Μανια γαρ περιφανης, τοις των πλησιον
δακνεσθαι καλοις· τουτο γαρ μαινομενων εστι, και λυττωντων κυνων. Κατα γαρ
εκεινους εις τας απαντων πηδωσιν οψεις και ουτοι, τηι βασκανιαι παροξυνομενοι.
Βελτιον οφιν εχειν τοις σπλαγχνοις εγκαλινδουμενον, η βασκανιαν ενδον
συρομενην. Ἐκεινον γαρ και εμεσαι πολλακις ενι δια φαρμακων, και δια τροφης
παραμυθησασθαι· ο δε φθονος ουκ εν σπλαγχνοις καλινδειται, αλλα τωι κολπωι
στρεφεται της ψυχης, και δυσεξαλειπτον εστι παθος. Και ο μεν οφις ενδον ων, ουκ
αν αψαιτο σωματων ανθρωπινων, τροφης παρακειμενης· ο δε φθονος, καν μυριαν
παραθηις αυτωι τραπεζαν, αυτην κατεσθιει την ψυχην, δακνων παντοθεν,
σπαραττων, ελκων· και ουκ εστιν αυτωι τινα παραμυθιαν ευρειν, δι' ης αποστησεται
της μανιας, αλλ' η μιαν μονον, την του ευημερουντος δυσπραγιαν· ουτως ανιεται,
μαλλον δε, ουδε ουτω. Καν γαρ ουτος παθηι κακως, ετερον ορων ευημερουντα, ταις
αυταις οδυναις ενεχεται· και πανταχου τραυματα, και πανταχου πληγαι. Ουδε γαρ
εστι στρεφομενον επι γης μη οραιν ευδοκιμουντας. Και τοσαυτη του νοσηματος η
υπερβολη, οτι καν οικοι τις αυτον κατακλεισηι, τοις παλαιοις ανδρασι φθονει τοις
τετελευτηκοσι. Και το μεν βιωτικους ανθρωπους ταυτα πασχειν, χαλεπον μεν, πλην
ουχ ουτω δεινον· το δε και τους των εν μεσωι θορυβων απηλλαγμενους εχεσθαι του
νοσηματος τουτου αυτο τουτο παντων χαλεπωτερον. Και ηβουλομην μεν σιγαιν·
αλλ' ει μεν η σιγη και την απο των πραγματων αισχυνην αφηιρει, κερδος ην το μηδεν
ειπειν· ει δε καν εγω σιωπησω, τα πραγματα βοησεται σφοδροτερον της εμης
γλωττης, βλαβη μεν ουδεμια απο των εμων εσται ρηματων, ως 61.588
εκπομπευομενων ημιν των κακων, κερδος δε ισως και ωφελεια τις. Τουτι γαρ το
νοσημα και της Ἐκκλησιας ηψατο, [και] τουτο παντα ανω και κατω πεποιηκε, και
 
 

144
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του σωματος διεσχισε την ακολουθιαν, και κατ' αλληλων ισταμεθα, του φθονου
καθοπλιζοντος ημας. ∆ια τουτο πολλη η διαστροφη. Ει γαρ παντων οικοδομουντων
αγαπητον στηναι τους διδασκομενους, οταν απαντες καθαιρωμεν, τι εσται το περας;
δʹ. Τι ποιεις, ανθρωπε; Συμφερειν νομιζεις τα του πλησιον καθαιρειν· προ δε εκεινου
τα σαυτου καθαιρεις. Ουχ οραις τους φυτοκομους, τους γηπονους, πως απαντες εις εν
τρεχουσιν; ο μεν διεσκαψεν, ο δε εφυτευσεν, ο δε περιεστειλε την ριζαν, αλλος
αρδευει το φυτευθεν, αλλος περιφραττει και τειχιζει, αλλος αποσοβει τα θρεμματα·
και παντες εις εν βλεπουσι, του φυτου την σωτηριαν. Ἐνταυθα δε ουχ ουτως· αλλα
φυτευω μεν εγω, σαλευει δε αλλος και διασειει. Ἔασον καν παγηναι καλως, ινα
ισχυροτερον γενηται της επιβουλης. Ου το εμον αναιρεις εργον, αλλα το σον
καταλυεις· εγω εφυτευσα, σε εδει ποτισαι. Ἂν τοινυν σαλευσηις, την ριζαν
ανεσπασας, και ουκ εχεις ου την αρδειαν επιδειξηι. Ἀλλ' οραις ευδοκιμουντα τον
φυτευοντα; Μη φοβου· ουτε εγω τι ειμι, ουτε συ· Ουτε γαρ ο φυτευων, ουτε ο
ποτιζων εστι τι· ενος εστι το εργον του Θεου. Ὥστε εκεινωι μαχηι και πολεμεις, τα
φυτευθεντα ανασπων. Ἀνανηψωμεν τοινυν ποτε, γρηγορησωμεν. Ου δεδοικα τον
εξω πολεμον, ως την ενδον μαχην· επει και ριζα, οταν ηι καλως ηρμοσμενη τηι γηι,
ουδεν πεισεται απο των ανεμων· αν δε αυτη σαλευηται, σκωληκος διατρωγοντος
αυτην ενδοθεν, και μηδενος ενοχλουντος πεσειται. Μεχρι τινος διατρωγομεν της
Ἐκκλησιας την ριζαν σκωληκων δικην; Και γαρ απο γης αι τοιαυται τικτονται
διανοιαι· μαλλον δε ουδε απο γης αλλ' απο κοπρου, την σηπεδονα μητερα εχουσαι·
και ουκ αφιστανται της καταπτυστου θεραπειας της παρα των γυναικων. Γενωμεθα
ποτε ανδρες γενναιοι, γενωμεθα αθληται φιλοσοφιας, απελασωμεν την πολλην των
κακων τουτων φοραν. Και γαρ ωσπερ σωμα νεκρον, της Ἐκκλησιας ορω το πληθος
εῤριμμενον νυν. Και καθαπερ εν σωματι νεκρωθεντι προσφατως, ενι μεν οφθαλμους
ιδειν, ενι δε χειρας και ποδας και τραχηλον και κεφαλην, ουδεν δε των μελων τα
εαυτου ποιουν· ουτω δη και ενταυθα παντες πιστοι οι παροντες, αλλ' ουκ εστιν η
πιστις ενεργης· την γαρ θερμοτητα εσβεσαμεν, και του Χριστου το σωμα νεκρον
ειργασαμεθα. Ει δε φρικτον το ειρημενον, πολλωι φρικωδεστερον, οταν επι των
εργων φαινηται. Τα μεν γαρ ονοματα αδελφων εχομεν, τα δε πραγματα πολεμιων·
και μελη καλουμενοι παντες, καθαπερ θηρια διεστηκαμεν. Ταυτα, ουκ εκπομπευσαι
βουλομενος τα ημετερα, ειπον, αλλ' εντρεψαι και αποστησαι. Ὁ δεινα εισηλθεν εις
61.589 οικιαν, απηλαυσε τιμης· δεον ευχαριστειν τωι Θεωι, οτι το μελος τιμαται το
σον, και ο Θεος δοξαζεται, συ δε τουναντιον ποιεις· λεγεις κακως προς τον
τετιμηκοτα, ωστε αμφοτερους υποσκελισαι, και σεαυτον προσκαταισχυναι. Τινος
ενεκεν, αθλιε και ταλαιπωρε; ηκουσας αδελφου εγκωμιαζομενου, η παρα ανδρασιν,
η παρα γυναιξι, και ελυπηθης; Προσθες τοις επαινοις· ουτω και σαυτον επαινεσηι.
Ἐαν δε και καθεληις τον επαινον, προτερον σαυτον κακως ειρηκας, πονηραν δοξαν
λαβων, κακεινον επηρας μειζονως. Ὅταν ακουσηις επαινουμενον, γινου των
λεγομενων κοινωνος, ει και μη τωι βιωι και τηι αρετηι, αλλα τωι χαιρειν τοις εκεινου
καλοις. Ἐπηινεσεν ο δεινα; θαυμασον και συ· ουτω και σε επαινεσεται εκεινος, ως
χρηστον και επιεικη. Μη φοβηθηις, ως τα σαυτου καθαιρων εν τοις εγκωμιοις τοις
ετερου· τουτο γαρ εν ταις κατηγοριαις γινεται. Φιλονεικον γαρ το γενος των
ανθρωπων· και οταν ιδηι σε κακως λεγοντα, επιτεινει τα εγκωμια, ταυτηι δακνειν
βουλομενος, τους δε κατηγορους μεμφεσθαι καθ' εαυτον, και προς ετερους 61.590
διαβαλλειν. Ειδες ποσης ασχημοσυνης εαυτοις γινομεθα αιτιοι; πως απολλυμεν το
ποιμνιον και διασπωμεν; Γενωμεθα μελη ποτε, γενωμεθα σωμα εν· και ο μεν
εγκωμιαζομενος διακρουεσθω τους επαινους, και επι τον αδελφον μεταγετω τα
εγκωμια· ο δε ετερου ακουων επαινουμενου, συνηδεσθω. Ἂν ουτως εαυτους
συναγωμεν, και την κεφαλην προς εαυτους επισπασομεθα· εαν δε διωικισμενοι προς
 
 

145
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτους ωμεν, και την εκειθεν αποστησομεν βοηθειαν· εκεινης δε αποστασης,
πολλην το σωμα δεξεται λυμην, ου σφιγγομενον ανωθεν. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται,
βασκανιαν και φθονον απελασαντες, και της των πολλων υπεριδοντες δοξης,
αγαπην και ομονοιαν ασπαζωμεθα. Ουτω γαρ και των παροντων, και των
μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΗʹ.
Ἔστω δε, αυτος εγω ου κατεναρκησα υμων, αλλ' υπαρχων πανουργος,
δολωι υμας ελαβον. Μη τινα ων απεστειλα προς υμας, δι' αυτου
επλεονεκτησα υμας; Παρεκαλεσα Τιτον, και συναπεστειλα τον αδελφον.
Μητι επλεονεκτησεν υμας Τιτος; ου τωι αυτωι πνευματι περιεπατησαμεν;
ου τοις αυτοις ιχνεσιν;
αʹ. Ἀσαφως σφοδρα ειρηται ταυτι τωι Παυλωι τα ρηματα, αλλ' ου ματην ουδε
εικη. Ἐπειδη γαρ περι χρηματων ο λογος και απολογιας της υπερ τουτων, εικοτως
συνεσκιασται τα ειρημενα. Τι ποτ' ουν εστι το ειρημενον; Ειπεν, οτι Ουκ ελαβον,
αλλ' ετοιμος ειμι και προσδουναι και δαπανησαι· και πολλα περι τουτου και εν τηι
προτεραι και εν ταυτηι διελεχθη τηι Ἐπιστοληι. Νυν δε ετερον τι λεγει, ωσπερ εξ
αντιθεσεως εισαγων τον λογον, και λυων προηγουμενως. Ὃ δε λεγει, τοιουτον
εστιν· Ἐγω μεν υμας ουκ επλεονεκτησα· εχει δε τις ισως ειπειν, οτι Αυτος μεν ουκ
ελαβον, πανουργος δε ων παρεσκευασα τους υπ' εμου αποσταλεντας εις οικειον
προσωπον αιτησαι τι παρ' υμων, και δι' εκεινων αυτος εδεξαμην, του δοκειν
ειληφεναι εμαυτον εξω τιθεις, δι' ετερων λαμβανων. Ἀλλ' ουδε τουτο εχοι τις αν
ειπειν· και μαρτυρες υμεις. ∆ιο και κατ' ερωτησιν προαγει τον λογον, λεγων·
Παρεκαλεσα Τιτον, και συναπεστειλα τον αδελφον. Μητι επλεονεκτησεν υμας Τιτος;
ουχ ομοιως και αυτος εμοι περιεπατησε; Τουτεστιν, ουδε αυτος ελαβεν. Ειδες ποση
επιτασις ακριβειας, τωι μη μονον εαυτον καθαρον τηρειν του λημματος, αλλα και
τους υπ' αυτου πεμπομενους ουτω ρυθμιζειν, ινα μηδε μικραν δωι προφασιν τοις
επιλαμβανεσθαι βουλομενοις. Τουτο γαρ πολλωι μειζον ου πεποιηκεν ο πατριαρχης.
Ἐκεινος μεν γαρ απο της νικης επαν 61.590 ελθων, του βασιλεως διδοντος λαφυρα,
ουκ εφη ληψεσθαι, πλην ων εφαγον εκεινοι· ουτος δε ουτε της αναγκαιας τροφης
ουτε αυτος απηλαυσεν, ουτε τους κοινωνους αφηκε μετασχειν, εκ πολλου του
περιοντος επιστομιζων των αναισχυντων τα στοματα. ∆ια τουτο ουδε αποφαινεται,
ουδε λεγει οτι ουδε εκεινοι ελαβον, αλλ' ο πολλωι τουτου μειζον ην, αυτους παραγει
μαρτυρας τους Κορινθιους του μηδεν αυτους ειληφεναι, ινα μη εξ οικειου προσωπου
δοκηι μαρτυρειν, αλλ' απο της εκεινων ψηφου· οπερ ειωθαμεν επι των σφοδρα
ωμολογημενων, και υπερ ων θαῤρουμεν, ποιειν. Ειπατε γαρ, φησι, μη τις των παρ'
υμων αποσταλεντων επλεονεκτησεν υμας; Ουκ ειπε, Μη τις ελαβε τι παρ' υμων;
αλλα πλεονεξιαν το πραγμα καλει, καθαπτομενος αυτων, και σφοδρα εντρεπων, και
δεικνυς οτι το παρα ακοντος λαβειν, πλεονεξια. Και ουκ ειπε, Μη Τιτος; αλλα, Μη
τις; Ουδε γαρ τουτο αν εχοιτε ειπειν, φησιν, οτι ο δεινα μεν ουκ ελαβεν, ετερος δε
ελαβεν. Ουδε εις των αφικομενων. Παρεκαλεσα Τιτον. Και τουτο πληκτικως. Ου γαρ
ειπεν, Ἔπεμψα Τιτον, αλλα, Παρεκαλεσα, δεικνυς οτι και ει ελαβε, δικαιως αν
ελαβεν, αλλ' ομως και ουτω καθαρος εμεινε. ∆ιο παλιν αυτους ερωται λεγων, Μη τι
επλεονεκτησεν υμας Τιτος; ου τωι αυτωι πνευματι περιεπατησαμεν; Τι εστι, Τωι αυτωι
πνευματι; Τηι χαριτι το παν ανατιθησι, και δεικνυσιν, οτι ολον το εγκωμιον τουτο, ου
 
 

146
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ημετερων πονων, αλλα της του Πνευματος δωρεας κατορθωμα ην, και της
χαριτος. Και γαρ χαρις ην μεγιστη, το και υστερουντας και λιμωττοντας μη
λαμβανειν δια την των μαθητευομενων οικοδομην. Ου τοις αυτοις ιχνεσιν;
Τουτεστιν, ουδε μικρον παρηλλαξαν εκεινοι ταυτην την ακρι 61.591 βειαν, αλλα τον
αυτον κανονα διετηρησαν. Παλιν δοκειτε, οτι υμιν απολογουμεθα; Ειδες πως
πανταχου δεδοικε μη κολακειας δοξαν λαβηι; ειδες φρονησιν αποστολικην, πως
συνεχως αυτο τιθησι; Και γαρ εμπροσθεν ελεγεν, Ου παλιν εαυτους συνιστανομεν,
αλλ' αφορμην διδοντες υμιν καυχηματος· και εν προοιμιοις της Ἐπιστολης, Μη
χρηιζομεν συστατικων επιστολων; Τα δε παντα υπερ της οικοδομης υμων. Παλιν
αυτους θεραπευει. Και ουδε ενταυθα σαφως φησιν, οτι ∆ια τουτο ου λαμβανομεν, δια
την ασθενειαν υμων, αλλ' ινα οικοδομησωμεν υμας· σαφεστερον μεν η προτερον
ειπων, και εκκαλυψας οπερ ωδινεν, ου μην πληκτικως. Ου γαρ ειπε, ∆ια την
ασθενειαν υμων, αλλ', Ἵνα οικοδομηθητε. Φοβουμαι γαρ μη πως ελθων, ουχ οιους
θελω, ευρω υμας, και εγω ευρεθω υμιν οιον ου θελετε. Μελλει μεγα τι και φορτικον
λεγειν. ∆ια τουτο και την απολογιαν τιθησι, τωι τε ειπειν, οτι Παντα υπερ της υμων
οικοδομης, και τωι προσθειναι, οτι Φοβουμαι, το τραχυ καταστελλων των
μελλοντων λεχθησεσθαι. Τουτο γαρ ουκετι αυθαδειας ην ουδε εξουσιας
διδασκαλικης, αλλα κηδεμονιας πατρικης, οταν των ημαρτηκοτων μαλλον φοβηται,
και τρεμηι το μελλον αυτους διορθουν. Ἀλλ' ουδε ουτως αυτων κατατρεχει, ουδε
αποφαινεται, αλλ' ενδοιαζων φησι, Μη πως ελθων ουχ οιους θελω. Ουκ ειπεν,
εναρετους, αλλ', Ουχ οιους θελω, δια παντων τα της φιλιας ενδεικνυμενος ονοματα.
Και το Ευρω δε, το παρα προσδοκιαν δηλουντος εστιν, ωσπερουν και το Ευρεθω υμιν.
Ου γαρ προαιρεσεως το πραγμα, αλλα αναγκης την αιτιαν παρ' υμων λαμβανουσης.
∆ιο φησιν, Ευρεθω οιον ου θελετε. Ἐνταυθα ουκ ειπεν, Οιον ου θελω· αλλα
πληκτικωτερον, Οιον ου βουλεσθε. Λοιπον γαρ αυτου βουλημα ην, ουχι
προηγουμενον μεν, βουλημα δ' ουν ομως. Ἠδυνατο μεν γαρ παλιν ειπειν, Οιον ου
θελω, και ουτω δειξαι την αγαπην· αλλ' ου βουλεται εκλυσαι τον ακροατην.
Μαλλον δε και τραχυτερος ο λογος ουτως εγινετο· νυν δε και επληξε μειζονως, και
ημερωτερον εαυτον εδειξε. Τουτο γαρ αυτου της σοφιας εστιν ιδιον, το βαθυτερον
τεμνοντα, ημερωτερον πληττειν. Ειτα επειδη ασαφως ειπεν, εκκαλυπτει αυτο λεγων,
Μη πως ερις, ζηλοι, θυμοι, καταλαλιαι, ψιθυρισμοι, φυσιωσεις. Και ο πρωτον εμελλε
τιθεναι, τουτο υστερον τιθησι· κατ' αυτου γαρ απενοουντο. Ἵνα ουν μη δοξηι
προηγουμενως το εαυτου ζητειν, το κοινον λεγει πρωτον. βʹ. Ταυτα γαρ παντα απο
βασκανιας ετικτετο, αι διαβολαι, αι κατηγοριαι, αι διαστασεις. Ὥσπερ γαρ τις ριζα
μονηρα η βασκανια τον θυμον, την κατηγοριαν, την απονοιαν, τα αλλα παντα
ετικτε, και παρ' αυτων ηυξετο μειζονως. Μη παλιν ελθοντα με ταπεινωσηι ο Θεος
μου προς υμας. Και το, Παλιν, πληττοντος ην. Ἀρκει γαρ τα προτερα, φησιν· ο και
αρχομενος ελεγεν, οτι Φειδομενος υμων ουκ ηλθον εις Κορινθον. Ειδες πως και
αγανακτησιν δεικνυσι και φιλοστοργιαν; Τι δε εστι, Ταπεινωσηι; Και μην δοξα αυτη
εστι, το εγκαλειν, το τιμωρεισθαι, το ευ 61.592 θυνας απαιτειν, το εν ταξει δικαστου
καθεζεσθαι· αλλ' ομως ταπεινωσιν αυτο καλει. Τοσουτον απειχεν αισχυνεσθαι τηι
ταπεινωσει εκεινηι, οτι η παρουσια του σωματος ασθενης, και ο λογος εξουθενημενος
οτι και διηνεκως ηβουλετο εν τουτωι ειναι, και τουναντιον απηυχετο. Και λεγει αυτο
προιων σαφεστερον, και ταπεινωσιν τουτο μαλιστα ηγειται, το εις τοιαυτην
εμπεσειν αναγκην του κολαζειν, του τιμωρεισθαι. Και τινος ενεκεν ουκ ειπε, Μη
ελθων ταπεινωθω, αλλα, Μη ελθοντα με ταπεινωσηι ο Θεος μου; Ὅτι ει μη δι' αυτον,
ουκ αν επεστραφην, ουκ αν εφροντισα. Ουδε γαρ ως εξουσιαν εχων και
αυθαδιζομενος απαιτω δικην, αλλα δια το αυτου επιταγμα. Ἀνωτερω μεν ουν αυτο
τιθησι λεγων, Ευρεθω οιον ου θελετε· ενταυθα δε καθυφιησι, και ημερωτερον και
 
 

147
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραοτερον φθεγγεται λεγων, Πενθησω πολλους των ημαρτηκοτων. Ουχ απλως
ημαρτηκοτων, αλλα των μη μετανοησαντων. Και ουκ ειπε, παντας, αλλα, Πολλους·
και ουδε τουτους ποιει φανερους, διδους καντευθεν ραιδιαν αυτοις την προς την
μετανοιαν επανοδον· και δηλον ποιων, οτι δυναται μετανοια τα πεπλημμελημενα
διορθωσαι, τους μη μετανοουντας πενθει, τους τα ανιατα νοσουντας, τους εν τωι
τραυματι μενοντας. Ἐννοησον τοινυν αποστολικην αρετην, οταν μηδεν εαυτωι
συνειδως πονηρον, υπερ αλλοτριων θρηνηι κακων, και υπερ των ετεροις
πεπλημμελημενων ταπεινωται. Τουτο γαρ μαλιστα του διδασκαλου, το ουτω
συναλγειν ταις των μαθητων συμφοραις, το κοπτεσθαι και πενθειν επι τοις τραυμασι
των αρχομενων. Ειτα λεγει και το ειδος της αμαρτιας· Ἐπι τηι ασελγειαι και
ακαθαρσιαι ηι επραξαν. Και αυτος μεν ενταυθα πορνειαν αινιττεται· ει δε τις ακριβως
εξετασειε, και απαν ειδος αμαρτιας τουτωι δυναται καλεισθαι τωι ονοματι. Ει γαρ και
κατ' εξοχην ο πορνος και ο μοιχος λεγεται ακαθαρτος, αλλ' ομως και τα αλλα
αμαρτηματα ακαθαρσιαν εμποιει τηι ψυχηι. ∆ια δη τουτο και ο Χριστος ακαθαρτους
καλει τους Ἰουδαιους, ουχι πορνειαν αυτοις εγκαλων μονον, αλλα και πονηριαν
ετεραν. ∆ιο και φησι, ποιησαι και το εξω καθαρον· και, οτι Ου τα εισερχομενα κοινοι
τον ανθρωπον, αλλα τα εξερχομενα· και αλλαχου ειρηται, Ἀκαθαρτος παρα Κυριωι
πας υψηλοκαρδιος. Και εικοτως. Ουδεν γαρ αρετης καθαρωτερον, ουδεν κακιας
ακαθαρτοτερον· η μεν γαρ ηλιου λαμπροτερα εστιν, η δε βορβορου δυσωδεστερα. Και
ταυτα μαρτυρησαιεν αν και αυτοι οι εν τωι βορβορωι κυλινδουμενοι, και οι εν τωι
σκοτωι διαγοντες, οταν μικρον γουν τις αυτους διαβλεψαι παρασκευαζηι. Ἕως μεν
γαρ αν καθ' εαυτους ωσι, και μεθυωσι τωι παθει, καθαπερ εν σκοτωι διατριβοντες
ασχημονως κεινται μετα πολλης της αισχροτητος, αισθανομενοι μεν και τοτε ενθα
εισιν, ουκ ακριβως δε· επειδαν δε ιδωσι τινα αυτους ελεγχοντα των εν αρετηι
βιουντων, η και φανεντα μονον, τοτε σαφεστερον αυτων διαγινωσκουσι την
αθλιοτητα, και ωσπερ ακτινος αφεθεισης, ουτω περιστελλουσι την οικειαν
ασχημοσυνην, και τους συνειδοτας ερυθριωσι, καν ο μεν δουλος, ο δε ελευθερος ηι,
και ο μεν βασιλευς, ο δε αρχομενος. Ουτω 61.593 ιδων τον Ἠλιαν ο Ἀχααβ ηισχυνετο,
και μηδεπω μηδεν ειρηκοτος εκεινου, απο της οψεως αυτου μονης αλους· και
σιγωντος του κατηγορου, την καταδικαζουσαν αυτον εφερε ψηφον, τα των
εαλωκοτων φθεγγομενος, και λεγων, Ευρηκας με ο εχθρος μου. Ουτως αυτος ο
Ἠλιας τωι τυραννωι τοτε εκεινωι μετα πολλης διελεγετο της παῤρησιας. Ουτως ο
Ἡρωδης, ου φερων την απο των ελεγχων αισχυνην (και γαρ εδειξε σαφεστερον,
λαμψασα μεγα και διαυγες η της προφητικης γλωττης φωνη), ενεβαλεν εις το
δεσμωτηριον τον Ἰωαννην· καθαπερ γυμνος ων, και τον λυχνον σβεσαι επιχειρων,
ινα παλιν εν τωι σκοτωι ηι. Μαλλον δε αυτος μεν ουκ ετολμησε σβεσαι, αλλ' ωσπερ
υπο τον μοδιον εις το οικημα τεθεικεν· η δε αθλια και ταλαιπωρος εκεινη τουτο
γενεσθαι κατηναγκασεν. Ἀλλ' ουδε ουτω καλυψαι ισχυσαν τον ελεγχον, αλλα
μειζονως ανηψαν. Οι τε γαρ ερωτωντες, δια τι Ἰωαννης εις το δεσμωτηριον οικει,
την αιτιαν εμανθανον, οι τε μετα ταυτα γην και θαλατταν οικουντες απαντες, οι τε
τοτε γενομενοι, οι τε νυν, οι τε αυθις εσομενοι, σαφως εγνωσαν τε και εισονται τα
πονηρα ταυτα δραματα, τα τε της ασελγειας, τα τε της μιαιφονιας αυτων, και χρονος
ουδεις την μνημην τουτων εξαλειψαι δυνησεται. γʹ. Τοσουτον εστιν αρετη, ουτως
αθανατον εχει την μνημην, ουτω και απο ρηματων μονων καταπληττει τους
αντικειμενους αυτηι. Τινος γαρ ενεκεν ενεβαλεν αυτον εις το δεσμωτηριον; δια τι μη
κατεφρονησε; μη γαρ εις δικαστηριον αυτον εμελλεν ελκειν; μη γαρ δικην απηιτησε
της μοιχειας; ουχι ελεγχος ην τεως τα λεγομενα μονον; Τι τοινυν δεδοικε και τρεμει;
ουχι ρηματα ην και λογος ψιλος; Ἀλλα μαλλον πραγματων εδακνεν. Ουκ ηγαγεν εις
δικαστηριον, αλλ' εις ετερον του συνειδοτος ειλκεν αυτον κριτηριον, και παντας
 
 

148
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκαθισεν αυτωι δικαστας τους μετ' εξουσιας κατα διανοιαν τοτε τας ψηφους
φεροντας. ∆ια τουτο ετρεμεν ο τυραννος, της αρετης την λαμπηδονα ου φερων.
Ειδες ηλικον φιλοσοφια; δεσμωτην τυραννου λαμπροτερον εποιησε, και τουτον
εκεινος δεδοικε και τρεμει. Ἀλλ' αυτος μεν εδησε μονον· η δε μιαρα εκεινη και επι
την σφαγην ωρμησε. Καιτοι γε επι τουτον το εγκλημα μαλλον εφερετο. Ουδε γαρ
εκεινηι τοτε απαντησας ειπε, Τι συνοικεις τωι τυραννωι; ουκ επειδη ανευθυνος ην·
πως γαρ; αλλ' εντευθεν το παν διορθωσαι εβουλετο. ∆ιο τουτον εμεμψατο· και ουδε
τουτον σφοδρως. Ουδε γαρ ειπεν, Ὦ μιαρε και παμμιαρε, και παρανομε, και βεβηλε,
κατεπατησας του Θεου τον νομον, κατεφρονησας των επιταχθεντων, την ισχυν την
σην νομον εποιησας. Ουδεν τουτων, αλλα και εν τοις ελεγχοις πολλη η επιεικεια του
ανδρος, πολλη η πραοτης· Ουκ εξεστι σοι γαρ εχειν, φησι, την γυναικα Φιλιππου του
αδελφου σου. ∆ιδασκοντος μαλλον το ρημα η ελεγχοντος, παιδευοντος η
κολαζοντος, ρυθμιζοντος η εκπομπευοντος, δι 61.594 ορθουντος η επεμβαινοντος.
Ἀλλ', οπερ εφην, εχθρον τωι κλεπτηι το φως, επαχθης ο δικαιος τοις αμαρτανουσι και
φαινομενος απλως· Βαρυς γαρ ημιν και βλεπομενος. Ου γαρ φερουσιν αυτου τας
ακτινας, καθαπερ οι τους οφθαλμους νοσουντες, τας ηλιακας. Πολλοις δε των
πονηρων ου φαινομενος μονον, αλλα και ακουομενος, βαρυς. ∆ια τοι τουτο και η
μιαρα και παμμιαρος εκεινη, η προαγωγος του θυγατριου, μαλλον δε η παιδοκτονος,
καιτοι ουδε ιδουσα αυτον, ουδε ακουσασα αυτου της φωνης, επι την σφαγην
ωρμησε· και παρασκευαζει ην ασελγως εθρεψε, ταυτην και εις φονον ελθειν· ουτως
εκ περιουσιας αυτον εδεδοικει. Και τι φησι; ∆ος μοι επι πινακι ωδε την κεφαλην
Ἰωαννου του Βαπτιστου. Ποι φερηι κατα κρημνων, αθλια και ταλαιπωρε; μη γαρ
παρεστιν ο κατηγορος; μη γαρ οραται και ενοχλει; Ἕτεροι ελεγον, Βαρυς ημιν εστι
και βλεπομενος· ταυτηι δε, οπερ ειπον, και ακουομενος· διο φησι, ∆ος μοι ωδε επι
πινακι την κεφαλην Ἰωαννου. Και μην δεσμωτηριον οικει δια σε, και αλυσει
περικειται, και εξεστι σοι νεανιευεσθαι επι τωι ερωτι, και λεγειν ουτως· Ἐκρατησα
του βασιλεως, οτι ουδε δημοσιαι εγκληθεις καθυφηκεν, ουδε απεστη του ερωτος,
ουδε διεσπασε μου την μοιχειαν, αλλα και τον εγκαλεσαντα εδησε. Τι μαινηι και
λυσσαις, εχουσα και μετα τον ελεγχον της αμαρτιας τον νυμφιον; τι τραπεζαν
εριννυων επιζητεις, και δαιμονων αλαστορων συμποσιον κατασκευαζεις; Ειδες πως
ουδαμινον, πως δειλον, πως ανανδρον η κακια, πως οτε μαλιστα κρατησει, τοτε
γινεται ασθενεστερα; Και γαρ αυτη ουχ ουτως εθορυβειτο πριν εις δεσμωτηριον
εμβαλειν τον Ἰωαννην, ως ταραττεται δεθεντος αυτου, και επειγει λεγουσα, ∆ος μοι
ωδε επι πινακι την κεφαλην Ἰωαννου. Και δια τι ωδε; ∆εδοικα μη συσκιασθηι, φησιν,
ο φονος, μη εξελωσιν αυτον τινες του κινδυνου. Και δια τι μη ολον τον νεκρον
επιζητεις, αλλα την κεφαλην; Την λυπησασαν, φησι, γλωτταν, ταυτην επιθυμω
σιγωσαν ιδειν. Ἀλλα τουναντιον εστιν, οπερ ουν και γεγονεν, αθλια και ταλαιπωρε,
λαμπροτερον βοησεται, μετα ταυτα αποτμηθεισα. Τοτε μεν γαρ εν Ἰουδαιαι μονον
εβοα, νυν δε προς τα περατα της οικουμενης αφιξεται· και οπουπερ αν εισελθηις εις
Ἐκκλησιαν, καν εν τηι Μαυρων, καν εν τηι Περσων, καν προς αυτας τας Βρετανικας
νησους, ακουεις βοωντος Ἰωαννου, Ουκ εξεστι σοι εχειν την γυναικα Φιλιππου του
αδελφου σου. Ἀλλ' ουδεν ειδυια αυτη φιλοσοφειν κατεπειγει και αγχει και ωθει τον
ανοητον τυραννον επι τον φονον, δεδοικυια μη ποτε μεταβαληται. Συ δε μαθε παλιν
καντευθεν της αρετης την ισχυν. Ουδε εγκεκλεισμενον, ουδε δεδεμενον και σιγωντα
φερει τον δικαιον. Ειδες πως ασθενες η κακια, πως ακαθαρτον; Ἀντι γαρ εδεσματων
ανθρωπινην κεφαλην επι πινακι εισαγει. Τι μιαρωτερον, τι δε εναγεστερον, τι δε
αναιδεστερον της κορης εκεινης; οιαν αφηκε φωνην εν 61.595 τωι θεατρωι του
διαβολου, και τωι συμποσιωι των δαιμονων; Ειδες γλωτταν και γλωτταν, την μεν
φαρμακα φερουσαν σωτηρια, την δε δηλητηριον εχουσαν, και τραπεζοποιον
 
 

149
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινομενην εστιασεως διαβολικης; Ἀλλα τινος ενεκεν ουκ εκελευσεν ενδον εν τωι
συμποσιωι αυτον κατασφαγηναι, ενθα πλειων ην αυτηι ηδονη; Ἐδεδοικει μη
παραγενομενος και οφθεις, απαντας μεταβαληι δια της οψεως, δια της παῤρησιας.
∆ια τοι τουτο την κεφαλην επιζητει, τροπαιον πορνειας λαμπρον στησαι βουλομενη·
και εδωκε τηι μητρι αυτης. δʹ. Ειδες της ορχησεως τα επιχειρα, ειδες τα λαφυρα της
διαβολικης επιβουλης; ου την κεφαλην Ἰωαννου λεγω, αλλ' αυτον τον
συνοικουντα. Ει γαρ τις ακριβως εξετασειε, κατα του βασιλεως εσται το τροπαιον,
και η νικησασα ηττατο, και ο αποτμηθεις εστεφανουτο και ανεκηρυττετο, και μετα
την τελευτην σφοδροτερον κατασειων των ημαρτηκοτων την διανοιαν. Και οτι ου
κομπος τα ειρημενα, αυτον ερωτησον τον Ἡρωδην· ος, επειδη του Χριστου τα ση
61.596 μεια ηκουσεν, ελεγεν· Ουτος εστιν Ἰωαννης· αυτος εγερθη εκ νεκρων, και δια
τουτο ενεργουσιν αι δυναμεις εν αυτωι. Ουτως ακμαζοντα ειχε τον φοβον και
διηνεκη την αγωνιαν· και ουδεις αποβαλειν το δεος του συνειδοτος ισχυσεν, αλλ'
εμεινεν ο δικαστης εκεινος ο αδεκαστος αγχων αυτον, και καθ' ημεραν δικην
απαιτων της σφαγης. Ταυτ' ουν ειδοτες, μη φοβωμεθα το κακως παθειν, αλλα το
δρασαι κακως· τουτο μεν γαρ νικη, εκεινο δε ηττα. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε, ∆ια τι ου
μαλλον αδικεισθε; Ἀλλ' υμεις αδικειτε και αποστερειτε, και ταυτα αδελφους. Ἐν γαρ
τωι πασχειν κακως οι στεφανοι και τα βραβεια και η ανακηρυξις. Και τουτο επι
παντων εστι των αγιων ιδειν. Ἐπει ουν απαντες εστεφανωθησαν ουτως,
ανεκηρυχθησαν ουτω, και ημεις ταυτην οδευωμεν την οδον· και ευχωμεθα μεν μη
εισελθειν εις πειρασμον· ει δε παραγενοιτο, μετα πολλης ισταμενοι της ανδρειας, την
προσηκουσαν επιδειξωμεθα προθυμιαν· ινα των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην. 61.595 ΟΜΙΛΙΑ ΚΘʹ. Τριτον τουτο ερχομαι προς υμας, επι στομα τος δυο
μαρτυρων και τριων σταθησεται παν ρημα. αʹ. Πολλαχοθεν μεν και αλλοθεν,
μαλιστα δε και εκ τουτου, του Παυλου την φιλοσοφιαν εστιν ιδειν, και την πολλην
φιλοστοργιαν· πως πολυς μεν εν ταις παραγγελιαις και σφοδρος, οκνηρος δε και
μελλητης εν ταις τιμωριαις. Ου γαρ ευθεως αμαρτανοντας εκολασεν, αλλα
παρηγγειλεν απαξ και δευτερον· και ουδε ουτω παρακουσαντας τιμωρειται, αλλα
παλιν παραγγελλει λεγων, Τριτον ερχομαι τουτο προς υμας, και πριν η
παραγενωμαι, γραφω παλιν. Ειτα ινα μη η μελλησις ραιθυμιαν εργασηται, ορα πως
και το εντευθεν διορθουται, συνεχως απειλων, και επανατεινομενος την πληγην,
και λεγων, Ἐαν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι· και, Μη πως ελθων πενθησω
πολλους. Ταυτα δε ποιει και λεγει, και ταυτηι τον ∆εσποτην των απαντων
μιμουμενος· επει και ο Θεος συνεχως μεν απειλει και πολλακις παραγγελλει, ου
πολλακις δε κολαζει και τιμωρειται. Τουτο δη και αυτος ποιει· και δια τουτο και
εμπροσθεν ελεγεν, οτι Φειδομενος υμων, ουκετι ηλθον εις Κορινθον. Τι εστι,
Φειδομενος υμων; Ἵνα μη ευρων ημαρτηκοτας και αδιορθωτους μειναντας, επαγω
κολασιν και τιμωριαν. Και ενταυθα, Τριτον τουτο ερχομαι προς υμας· επι στοματος
δυο μαρτυρων και τριων σταθησεται παν ρημα. Ἄγραφον εγγραφωι συναπτει· ο και
αλλαχου πεποιηκεν ειπων, οτι Ὁ κολλωμενος τηι πορνηι, εν σωμα εστιν· εσονται γαρ,
φησιν, οι δυο εις σαρκα 61.596 μιαν. Καιτοι γε επι νομιμου τουτο ειρηται γαμου.
αλλα απεχρησατο αυτωι εις τουτο συμφεροντως, ωστε φοβησαι μειζονως. Ουτω δη
και ενταυθα ποιει, αντι μαρτυριων τας παρουσιας αυτου τιθεις και τας παραγγελιας.
Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἅπαξ ειπον και δευτερον, οτε παρεγενομην· λεγω και νυν
δια γραμματων. Και μην εαν ακουσητε μου, οπερ επεθυμουν γεγονεν· εαν δε
παρακουσητε, αναγκη λοιπον στησαι τα ειρημενα, και επαγαγειν την τιμωριαν. ∆ιο
φησι, Προειρηκα, και προλεγω ως παρων το δευτερον, και απων νυν γραφω τοις
 
 

150
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προημαρτηκοσι και τοις λοιποις πασιν, οτι εαν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι. Ει
γαρ επι στοματος δυο μαρτυρων και τριων σταθησεται παν ρημα, παρεγενομην
δευτερον και ειπον, λεγω δε και νυν δια της Ἐπιστολης· αναγκη με λοιπον
αληθευσαι. Μη γαρ δη νομισητε ελαττον εχειν τα γραμματα της παρουσιας· ωσπερ
γαρ παρων ελεγον, ουτω και απων νυν γραφω. Ειδες κηδεμονιαν πατρικην; ειδες
διδασκαλιαν και πρεπουσαν προνοιαν; Ουτε εσιγησεν, ουτε εκολασεν, αλλα και
προλεγει πολλακις, και μενει διηνεκως απειλων, και αναβαλλεται την τιμωριαν· και
ει μενοιεν αδιορθωτοι, τοτε απειλει την πειραν επαγαγειν. Τι δε προειρηκας παρων,
και απων νυν γραφεις; Ὅτι, εαν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι. ∆ειξας προτερον οτι
ου δυναται, αν μη αναγκασθηι, τουτο ποιησαι, και πενθος το πραγμα καλεσας και
61.597 ταπεινωσιν· Μη πως γαρ, φησιν, ελθοντα με ο Θεος μου ταπεινωσηι προς
υμας, και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων, και μη μετανοησαντων· και
απολογησαμενος αυτοις, οτι και απαξ και δευτερον και τριτον προειπε, και οτι παντα
ποιει και μηχαναται, ωστε ανακρουσασθαι την τιμωριαν, και τωι φοβωι των ρηματων
βελτιους ποιησαι, τοτε το φορτικον τουτο και φοβερον εθηκε λεγων, Ὅτι, εαν ελθω
εις το παλιν, ου φεισομαι. Ουκ ειπε, Τιμωρησομαι και κολασω και απαιτησω δικην,
αλλα παλιν πατρικοις ρημασι και αυτην την τιμωριαν τιθησι, δεικνυς αυτου τα
σπλαγχνα και την συναλγουσαν αυτοις διανοιαν, διοτι αει φειδομενος ανεβαλλετο.
Ειτα, ινα μη και νυν νομισωσιν, οτι παλιν αναβολη και απλως απειλη ρηματων, δια
τουτο και εμπροσθεν ειρηκεν· Ἐπι στοματος δυο και τριων μαρτυρων σταθησεται
παν ρημα· και, Ὅτι εαν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν·
Ουκετι αναβαλουμαι, ει αδιορθωτους ευροιμι, ο μη γενοιτο, αλλα επαξω παντως, και
στησω οπερ ειρηκα. Ειτα μετα πολλου του θυμου και σφοδρας της αγανακτησεως
προς τους κωμωιδουντας αυτον ως ασθενη, και την παρουσιαν αυτου χλευαζοντας,
και λεγοντας, Ἡ παρουσια ασθενης, και ο λογος εξουθενημενος, ως προς τουτους
γουν αποτεινομενος, φησιν· Ἐπει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου;
Τουτο γαρ ομου μεν πληττων, ομου δε κακεινων καθαπτομενος ειρηκεν. Ὃ δε λεγει,
τουτο εστι· Ἐπειδη βουλεσθε δοκιμαζειν ει εν εμοι ο Χριστος οικει, και ευθυνας
απαιτειτε, και δια τουτο με κωμωιδειτε, ως ευτελη και ευκαταφρονητον, ατε ερημον
οντα της δυναμεως εκεινης· εισεσθε οτι ουκ εσμεν ερημοι, ει παρασχοιτε προφασιν, ο
μη γενοιτο. Τι ουν; ειπε μοι· δια τουτο κολαζεις, επειδη δοκιμην ζητουσιν; Ουχι,
φησιν· ει γαρ τουτο εζητουν, εκ πρωτης αν εκολασα αμαρτοντας, και ουκ
ανεβαλομην. Ὅτι δε ου τουτο ζητει, προιων τουτο σαφεστερον εδειξεν ειπων,
Ευχομαι δε μηδεν ποιησαι υμας κακον, ουχ ινα μη ημεις δοκιμοι φανωμεν, αλλα
υμεις δοκιμοι ητε, ημεις δε ως αδοκιμοι ωμεν. βʹ. Ου τοινυν αιτιολογικως αυτο
τιθησιν, αλλα μαλλον αγανακτων, μαλλον καθαπτομενος των καταφρονουντων
αυτου. Ἐγω μεν ου βουλομαι, φησι, δουναι πειραν υμιν τοιαυτην· ει δε αυτοι
παρεχετε την αιτιαν, και βουληθειητε με εκκαλεσασθαι, εισεσθε δια των εργων
αυτων. Και ορα πως φορτικον ποιει τον λογον. Ου γαρ ειπεν, Ἐπειδη δοκιμην ζητειτε
εμου, αλλα, Του εν εμοι λαλουντος Χριστου· δεικνυς οτι εις εκεινον ημαρτανον. Και
ουχ απλως ειπε, Του ενοικουντος, αλλα, Του λαλουντος, δεικνυς πνευματικα οντα
τα ρηματα. Ει δε ουκ ενδεικνυται αυτου την ισχυν, ουδε κολαζει· λοιπον γαρ αφ'
εαυτου τον λογον εκει μετηγαγε, φοβερωτεραν ποιων την απειλην· ου δι' ασθενειαν·
δυναται γαρ· αλλα δια μακροθυμιαν. Μη τοινυν την ανοχην αυτου ασθενειαν τις
λογιζεσθω. Τι γαρ θαυμαζεις, ει ουκ επεξερχεται νυν αμαρτανουσιν, ουδε απαιτει
δικην ανεχομενος και μακροθυμων, οπου γε και σταυρωθηναι αυτος 61.598
υπεμεινε, και τοιαυτα πασχων ουκ εκολαζε; ∆ιο και επηγαγε, Ὃς εις υμας ουκ
ασθενει, αλλα δυναται εν υμιν. Και γαρ ει εσταυρωθη εξ ασθενειας, αλλα ζηι εκ
δυναμεως Θεου. Πολλην ασαφειαν εχει τα ρηματα, και τοις ασθενεστεροις θορυβον
 
 

151
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εντιθησι. ∆ιοπερ αναγκαιον αυτα αναπλωσαι σαφεστερον, και της λεξεως ταυτης
ειπειν τα σημαινομενα, περι ην η ασαφεια, ινα μηδεις σκανδαλιζηται μηδε των
αφελεστερων. Τι ποτ' ουν εστι το ειρημενον, και τι δηλοι το της ασθενειας ονομα,
και κατα ποιον σημαινομενον ειρηται, αναγκαιον μαθειν. Μια μεν γαρ η λεξις,
πολλα δε τα εξ αυτης δηλουμενα. Και γαρ ασθενεια λεγεται η του σωματος
αῤρωστια· διο και εν τωι Ευαγγελιωι ειρηται, Ἴδε ον φιλεις ασθενει, περι του
Λαζαρου· και αυτος ελεγεν, Ἡ ασθενεια αυτη ουκ εστι προς θανατον· και περι του
Ἐπαφρα ο Παυλος· Και γαρ ησθενησε παραπλησιον θανατωι, αλλ' ο Θεος αυτον
ηλεησε· και περι του Τιμοθεου, Οινωι ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας
πυκνας σου ασθενειας. Ταυτα γαρ απαντα σωματικην αῤρωστιαν δηλοι. Λεγεται
παλιν ασθενεια το μη πεπηγεναι εν τηι πιστει απλως, μηδε τελειον ειναι και
απηρτισμενον. Και τουτο δηλων ο Παυλος ελεγε· Τον δε ασθενουντα τηι πιστει
προσλαμβανεσθε, μη εις διακρισεις διαλογισμων· και παλιν, Ὃς μεν πιστευει φαγειν
παντα, ο δε ασθενων λαχανα εσθιει· τον εν τηι πιστει ασθενουντα δηλων. Ἰδου δυο
σημαινομενα εκ της ασθενειας εστι· και τριτον ετερον, ο καλειται ασθενεια. Ποιον δη
τουτο; Οι διωγμοι, αι επιβουλαι, αι επηρειαι, οι πειρασμοι, αι επαγωγαι. Και τουτο
δηλων ο Παυλος ελεγεν· Ὑπερ τουτου τρις τον Κυριον παρεκαλεσα· και ειπε μοι,
Ἀρκει σοι η χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Τι εστιν, Ἐν
ασθενειαι; Ἐν διωγμοις, εν κινδυνοις, εν πειρασμοις, εν επιβουλαις, εν θανατοις. Και
τουτο δηλων ελεγε, ∆ιο ευδοκω εν ασθενειαι. Ειτα δεικνυς ποιαν λεγει ασθενειαν, ου
πυρετον ειπεν, ουκ αμφιβολιαν την περι την πιστιν, αλλα τι; Ἐν υβρεσιν, εν
διωγμοις, εν αναγκαις, εν στενοχωριαις, εν πληγαις, εν φυλακαις, ινα επισκηνωσηι
επ' εμε η δυναμις του Χριστου. Ὅταν γαρ ασθενω, τοτε δυνατος ειμι· τουτεστιν,
Ὅταν διωκωμαι, οταν ελαυνωμαι, οταν επιβουλευωμαι, τοτε δυνατος ειμι, τοτε
μαλλον κρατω και περιγινομαι των επιβουλευοντων, της χαριτος δαψιλεστερον
ενιζανουσης εν εμοι. Κατα δη τουτο το τριτον την ασθενειαν τεθεικεν ο Παυλος· και
ο λεγει τουτο εστι· προς εκεινο παλιν αποτεινομενος, ο και εμπροσθεν ειπον, οτι
ευτελης αυτοις εδοκει ειναι και ευκαταφρονητος. Ου γαρ δη εβουλετο κομπαζειν,
ουδε οπερ ην, ειναι δοκειν αυτον, ουδε την δυναμιν ενδεικνυσθαι, ην ειχεν εις το
κολαζειν και τιμωρεισθαι· οθεν και ενομιζετο ευτελης ειναι. Ἐπει ουν τουτο
νομιζοντες εν πολληι ραιθυμιαι ησαν και αναισθησιαι, και ου μετεβαλλοντο εκ των
αμαρτηματων, καιρον επιτηδειον λαβων, και περι τουτων ευτονως σφοδρα
διαλεγεται, δεικνυς οτι ου δι' ασθενειαν ουδεν εποιει, αλλα δια μακροθυμιαν. Ειτα,
οπερ εφην, αφ' 61.599 εαυτου τον λογον επι τον Χριστον μεταγαγων, επιτεινει τον
φοβον, αυξει την απειλην. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Μη γαρ, και εαν ποιησω τι, και
κολασω και τιμωρησωμαι τους ημαρτηκοτας, εγω ειμι ο κολαζων και τιμωρουμενος;
εστιν ο εν εμοι οικων, αυτος ο Χριστος. Ει δε ου πιστευετε τουτο, αλλα βουλεσθε
λαβειν δοκιμην, δια των εργων του ενοικουντος εν εμοι εισεσθε ταχεως· ουδε γαρ
ασθενει εις υμας, αλλα και δυνατος εστι. Και δια τι προσεθηκεν, Εις υμας, καιτοι
πανταχου δυνατος εστι; καν γαρ απιστους βουληθηι κολασαι, δυναται, καν δαιμονας,
καν οτιουν. Τι ουν βουλεται η προσθηκη; Σφοδρα εντρεποντος αυτους εστι το ρημα,
αφ' ων ηδη πειραν ειληφασιν· η τουτο δηλουντος, οτι Τεως εν υμιν την δυναμιν
επιδεικνυται τοις οφειλουσι διορθωθηναι. Ὃ και αλλαχου ελεγε· Τι γαρ μοι και τους
εξω κρινειν; γʹ. Τους μεν γαρ εξω, φησι, τοτε απαιτησει δικην κατα την ημεραν της
κρισεως· υμας δε και νυν, ωστε εκεινης εξελεσθαι της τιμωριας. Ἀλλ' ομως και το
κηδεμονικον τουτο και δια φιλοστοργιαν γινομενον, ορα πως μετα φοβου τιθησι και
πολλου του θυμου, λεγων· Ὃς ουκ ασθενει εις υμας, αλλα δυναται εν υμιν. Και γαρ
ει εσταυρωθη εξ ασθενειας, αλλα ζηι εκ δυναμεως Θεου. Τι εστιν, Ει εσταυρωθη εξ
ασθενειας; Και γαρ ει ειλετο, φησι, πραγμα υπομειναι δοκουν ασθενειας εχειν
 
 

152
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποληψιν, αλλ' ουδεν τουτο την δυναμιν αυτου διακοπτει· μενει γαρ αυτη αμαχος
ουσα, και ουδεν το πραγμα το δοκουν ασθενειας ειναι ταυτην παρεβλαψεν, αλλ'
αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα αυτου δεικνυσι την ισχυν, οτι και τοιουτον πραγμα
υπεμεινε, και τα της δυναμεως αυτου ουκ ηκρωτηριασθη. Μη τοινυν σε θορυβειτω η
λεξις της ασθενειας· και γαρ και αλλαχου φησι· Το μωρον του Θεου σοφωτερον των
ανθρωπων εστι, και το ασθενες του Θεου ισχυροτερον των ανθρωπων εστι· καιτοι
ουτε μωρον, ουτε ασθενες ουδεν ο Θεος εχει· αλλα τον σταυρον ουτως εκαλεσε, την
των απιστων υπονοιαν περι αυτου εξηγουμενος. Ἄκουσον γουν αυτου εαυτον
ερμηνευοντος· Ὁ λογος γαρ ο του σταυρου τοις μεν απολλυμενοις μωρια εστι, τοις
δε σωζομενοις ημιν δυναμις Θεου εστι· και παλιν· Ἡμεις δε κηρυσσομεν Θεον
εσταυρωμενον, Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον, Ἕλλησι δε μωριαν, αυτοις δε τοις κλητοις
Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι Χριστον, Θεου δυναμιν και Θεου σοφιαν· και παλιν,
Ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του Πνευματος· μωρια γαρ αυτωι εστιν. Ὅρα πως
πανταχου των απιστων την υπονοιαν ερμηνευει, μωριαν και ασθενειαν τον σταυρον
νομιζοντων. Ουτω δη και ενταυθα ου την ουσαν ασθενειαν λεγει, αλλα την
υποπτευομενην παρα τοις απιστοις. Ου τουτο ουν φησιν, οτι ασθενης ων εσταυρωθη,
απαγε. Ὅτι γαρ ηδυνατο μη σταυρωθηναι δια παντων εδειξε, νυν μεν υπτιους ριψας,
νυν δε 61.600 τας ακτινας αποστρεψας, και συκην ξηρανας, και τας οψεις των
ελθοντων επ' αυτον πηρωσας, και μυρια ετερα εργασαμενος. Τι ουν εστιν ο φησιν,
Ἐξ ασθενειας; Ὅτι ει και εσταυρωθη κινδυνον υπομεινας και επιβουλην (εδειξαμεν
γαρ την ασθενειαν κινδυνον καλουμενην και επιβουλην), αλλ' ομως ουδεν
παρεβλαβη. Ταυτα δε ελεγεν εις τα καθ' εαυτον ελκων το υποδειγμα. Ἐπειδη γαρ
εωρων αυτους διωκομενους, ελαυνομενους, καταφρονουμενους, και ουκ
αμυνομενους ουδε επεξιοντας, διδασκων αυτους, οτι ουδε αυτοι παρα ατονιαν ταυτα
πασχουσιν, ουδε παρα το μη δυνασθαι επεξιεναι, αναγει τον λογον επι τον ∆εσποτην·
επει και αυτος, φησιν, εσταυρουτο, εδεσμειτο, μυρια επασχε, και ουκ επεξηιει, αλλ'
εμενε, τα δοκουντα της ασθενειας ειναι υπομενων πραγματα, και ταυτηι την δυναμιν
επιδεικνυμενος την αυτου, οτι και μη επεξιων μηδε αμυνομενος, ουδεν ολως
παραβλαπτεται. Την γουν ζωην ου διεκοψεν ο σταυρος, ουδε ενεποδισε την
αναστασιν, αλλα και ανεστη και ζηι. Ὅταν δε ακουσηις σταυρον και ζωην, τον περι
της οικονομιας εκδεχου λογον· περι γαρ ταυτην ο πας ουτος λογος. Ει δε φησιν, Ἐκ
δυναμεως Θεου, [ουχ ως αυτου ατονουντος ζωογονησαι την σαρκα, αλλ' αδιαφορον
αυτωι το λεγειν και του Πατρος και του Υιου. Ειπων γαρ, Ἐκ δυναμεως Θεου,] εκ
δυναμεως της αυτου ειρηκεν. Ὅτι γαρ και αυτος αυτην ανεστησε και διακρατει,
ακουσον αυτου λεγοντος· Λυσατε τον ναον τουτον, και εγω εν τρισιν ημεραις εγερω
αυτον. Ει δε, οπερ αυτου εστιν, τουτο του Πατρος ειναι λεγει, μη θορυβηθηις· Παντα
γαρ τα του Πατρος μου εμα εστι, φησι· και παλιν, Παντα τα εμα σα εστι, και τα σα
εμα. Ὥσπερ ουν εκεινος ο σταυρωθεις, ουδεν παρεβλαβη, φησιν, ουτως ουδε ημεις
διωκομενοι, πολεμουμενοι· διο και επαγει· Και γαρ και ημεις ασθενουμεν εν αυτωι,
αλλα ζησομεθα εν αυτωι εκ δυναμεως Θεου. Τι εστιν, Ἀσθενουμεν εν αυτωι;
∆ιωκομεθα, ελαυνομεθα, τα εσχατα πασχομεν, Ἀλλα τι εστιν, Ἐν αυτωι; ∆ια το
κηρυγμα, φησι, και την πιστιν την εις αυτον. Ει δε τα σκυθρωπα και φορτικα
υπομενομεν δι' αυτον, ευδηλον οτι και τα φαιδρα· διο και επηγαγεν, Ἀλλα σωζομεθα
εν αυτωι εκ δυναμεως Θεου. Ἑαυτους πειραζετε, ει εστε εν τηι πιστει, εαυτους
δοκιμαζετε. Ἢ ουκ επιγινωσκετε εαυτους, οτι Χριστος εν υμιν εστιν, ει μη τι
αδοκιμοι εστε; Ἐλπιζω δε, οτι γνωσεσθε οτι ημεις ουκ εσμεν αδοκιμοι. Ἐπειδη γαρ
δια των ειρημενων εδειξεν οτι, ει και μη επεξερχεται, ουχ ως ουκ εχων τον Χριστον
εν εαυτωι, αλλ' ως την μακροθυμιαν την εκεινου μιμουμενος του σταυρουμενου, και
μη αμυνομενου, παλιν ετερως το αυτο τουτο εργαζεται, και εκ πλειονος περιουσιας,
 
 

153
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απο των μαθητων κατασκευαζων τον λογον. Τι γαρ λεγω περι εμου του διδασκαλου,
φησι, και τοσαυτην εχοντος φροντιδα, και την οικουμενην απασαν
εμπεπιστευμενου, και τοσαυτα σημεια 61.601 πεποιηκοτος; Ὑμας γαρ αυτους εαν
βουληθητε εξετασαι τους εν ταξει μαθητων οντας, οψεσθε οτι και εν υμιν ο Χριστος·
ει δε εν υμιν, πολλωι μαλλον εν τωι διδασκαλωι. Ει γαρ την πιστιν εχετε, και εν υμιν ο
Χριστος. Και περι των πιστευοντων τουτο αυτο ειρηται θαυματα εργαζομενων· οι
γαρ πιστευοντες τοτε, εθαυματουργουν· διο και επηγαγεν, Ἑαυτους πειραζετε,
εαυτους δοκιμαζετε, ει εστε εν τηι πιστει. Ἢ ουκ επιγινωσκετε εαυτους, οτι Χριστος
εν υμιν, ει μη τι αδοκιμοι εστε; Ει δε εν υμιν, πολλωι μαλλον εν τωι διδασκαλωι. Ἐμοι
δε δοκει πιστιν ενταυθα λεγειν και την των σημειων. Ει γαρ εχετε την πιστιν
εκεινην, φησιν, ο Χριστος εν υμιν εστιν, Ει μη τι αδοκιμοι γεγονατε. δʹ. Ειδες πως
παλιν φοβει, και εκ περιουσιας δεικνυσι παρ' αυτωι οντα τον Χριστον; Ἐνταυθα γαρ
μοι δοκει και εις βιον αυτους αινιττεσθαι. Ἐπειδη γαρ ουκ αρκει η πιστις εις το
επισπασθαι την ενεργειαν την πνευματικην, ειπε δε, οτι Ει εστε εν τηι πιστει, τον
Χριστον εχετε εν αυτοις, συνεβαινε δε πολλους ειναι ταυτης της ενεργειας ερημους
πιστιν εχοντας, λυων την αποριαν φησιν, Ει μη τι αδοκιμοι εστε, ει μη βιον
διεφθαρμενον εχετε. Ἐλπιζω δε, οτι γνωσεσθε οτι ημεις ουκ εσμεν αδοκιμοι. Το
ακολουθον ην ειπειν, Ει δε υμεις αδοκιμοι γεγονατε, αλλ' ουχ ημεις· αλλ' ουτω μεν
ου λεγει, ινα μη πληξηι, αμυδρως δε αυτο αινιττεται, ουτε αποφαινομενος και λεγων,
οτι αδοκιμοι εστε, ουτε κατ' ερωτησιν προαγων και λεγων, ει δε υμεις αδοκιμοι,
αλλα τουτο παραλιπων, αινιγματωδως αυτο ενδεικνυται, επαγων, Ἐλπιζω δε, οτι
γνωσεσθε οτι ημεις ουκ εσμεν αδοκιμοι. Παλιν κανταυθα πολλη η απειλη, μεγας ο
φοβος. Ἐπειδη γαρ εντευθεν, βουλεσθε, φησι, δια της εις υμας κολασεως την
δοκιμην λαβειν, ουκ απορησομεν του δουναι υμιν την αποδειξιν. Ἀλλ' ουτω μεν ου
λεγει, μετα πλειονος δε του βαρους και της απειλης· Ἐλπιζω δε, οτι γνωσεσθε οτι
ημεις ουκ εσμεν αδοκιμοι. Ἔδει μεν γαρ και χωρις τουτου ειδεναι υμας, φησι, τα
ημετερα, και οτι Χριστον εχομεν εν εαυτοις λαλουντα και ενεργουντα· επειδη δε και
δια των εργων βουλεσθε λαβειν την πειραν, εισεσθε οτι ουκ εσμεν αδοκιμοι. Ειτα
επειδη την απειλην επανετεινατο, και την κολασιν λοιπον επι θυρας ηγαγε, και εν
τρομωι κατεστησεν αυτους, και προσδοκαιν εποιησε τιμωριαν· ορα πως παλιν
καταγλυκαινει τον λογον, και παραμυθειται τον φοβον, και δεικνυσιν αυτου το
αφιλοτιμον, το προς τους μαθητας κηδεμονικον, το φιλοσοφον της γνωμης, το
υψηλον και ακενοδοξον. Ταυτα γαρ απαντα δεικνυσι δι' ων επαγει λεγων, Ευχομαι
δε προς τον Θεον, μη ποιησαι υμας κακον μηδεν, ινα μη ημεις δοκιμοι φανωμεν,
αλλ' ινα υμεις το καλον ποιητε, ημεις δε ως αδοκιμοι ωμεν. Ου γαρ δυναμεθα τι
κατα της αληθειας, αλλ' υπερ της αληθειας. Χαιρομεν γαρ οταν ημεις ασθενωμεν,
υμεις δε δυνατοι ητε. Τουτο γαρ και ευχομεθα, την υμων καταρτισιν. Τι ταυτης ισον
γενοιτ' αν της ψυχης; Κατεφρονειτο, διεπτυετο, εκωμωιδειτο, εχλευαζετο, ως ευτε
61.602 λης, ως ευκαταφρονητος, ως αλαζων, ως κομπαζων μεν δια των ρηματων,
επι δε των πραγματων ουδε μικρον τι δειξαι εχων την εαυτου ισχυν· και ου μονον
αναβαλλεται, ουδε μονον αναδυεται, αλλα και ευχεται μη εμπεσειν εις τοσαυτην
υποθεσιν· Ευχομαι γαρ, φησι, μη ποιησαι υμας κακον μηδεν, ινα μη ημεις δοκιμοι
φανωμεν, αλλ' ινα υμεις το καλον ποιητε, ημεις δε ως αδοκιμοι ωμεν. Τι εστιν ο
λεγει; Παρακαλω τον Θεον, φησιν, ικετευω μηδενα ευρειν αδιορθωτον, μηδενα
ευρειν αμετανοητον· μαλλον δε ουδε τουτο μονον, αλλα μηδε την αρχην αμαρτειν·
Μη ποιησαι γαρ υμας, φησι, μηδεν· ει δε και αρα αμαρτητε, μεταβαλλεσθαι, και
προλαβοντας διορθωσασθαι, και πασαν αποκρουσασθαι οργην. Ουδε γαρ τουτο
σπουδαζω, ινα ουτω δοκιμοι ωμεν, αλλα τουναντιον απαν, ινα μη ημεις δοκιμοι
φανωμεν. Ει γαρ μενετε, φησιν, αμετανοητα αμαρτανοντες, αναγκη ημας κολαζειν,
 
 

154
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τιμωρεισθαι, πηρουν υμων τα σωματα· οπερ επι Σαπφειρας και επι του Μαγου
γεγονε· και εδωκαμεν δοκιμην της δυναμεως. Ἀλλ' ουκ ευχομεθα τουτο, αλλα
τουναντιον, ινα μητε ημεις ουτω δοκιμοι φανωμεν· τουτεστιν, Ἵνα μη ουτω την
δοκιμην επιδειξωμεθα της δυναμεως της εν ημιν, δια του κολαζειν υμας και
τιμωρεισθαι αμαρτανοντας και ανιατα νοσουντας, αλλα τι; Ἵνα υμεις το καλον
ποιητε, τουτο ευχομεθα, ινα αει εν αρετηι, αει εν διορθωσει, ημεις δε ως αδοκιμοι
ωμεν, ουκ επιδεικνυμενοι ημων την τιμωρητικην δυναμιν. Και ουκ ειπεν, Ἀδοκιμοι·
ου γαρ εμελλεν ειναι αδοκιμος, ει και μη εκολασεν, αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο
δοκιμος· αλλ' ει και τινες υποπτευουσιν ημας, φησι, μη επιδεικνυμενους την ισχυν
ημων ευκαταφρονητους ειναι και απεῤριμμενους, ουδεν ημιν μελει τουτου. Βελτιον
ημας τουτο νομιζεσθαι παρ' εκεινοις, η εν ταις πληγαις και τωι αδιορθωτωι της
γνωμης την δυναμιν, ην εδωκεν ημιν ο Θεος, επιδεικνυσθαι. Ου γαρ δυναμεθα κατα
της αληθειας, αλλ' υπερ της αληθειας. Ἵνα γαρ μη δοξηι αυτοις χαριζεσθαι (τουτο
γαρ εστιν ακενοδοξου γνωμης), αλλ' οπερ η του πραγματος απαιτει φυσις, τουτο
ποιηι, τουτο επηγαγε λεγων· Ου γαρ δυναμεθα τι κατα της αληθειας. Ἂν γαρ
ευρωμεν, φησιν, υμας ευδοκιμουντας, αποκρουσαμενους τα αμαρτηματα δια της
μετανοιας, παῤρησιαν προς τον Θεον εσχηκοτας· ουδε δυνησομεθα, καν
βουληθωμεν, κολασαι λοιπον, αλλα καν επιχειρησωμεν, ου συμπραξει ο Θεος. Εις
τουτο γαρ ημιν εδωκε την δυναμιν, ωστε αληθη φερειν την ψηφον και δικαιαν, και
ουχ υπεναντιαν τηι αληθειαι. Ειδες πως πανταχοθεν ανεπαχθη ποιει τον λογον, και
παραμυθειται της απειλης το τραχυ; Πλην αλλ' ωσπερ τουτο εσπουδακεν, ουτω
βουλεται και την αυτου δειξαι γνωμην οικειουμενην αυτοις· διο και επηγαγε,
Χαιρομεν γαρ οταν ημεις ασθενωμεν, υμεις δε δυνατοι ητε. Τουτο δε και ευχομεθα,
την υμων καταρτισιν. Μαλιστα μεν γαρ, φησιν, ουτε δυναμεθα τι κατα της αληθειας,
τουτεστιν, ευαρεστουντας υμας κολασαι· πλην επειδη ου δυναμεθα, δια τουτο ου
βουλομεθα, και τουναντιον επι 61.603 θυμουμεν. Ἀλλα και δι' αυτο μεν ουν τουτο
μαλιστα χαιρομεν, οταν μη ευρωμεν υμας αφορμην ημιν παρεχοντας του δειξαι
ημων την δυναμιν την επι τηι κολασει. Ει γαρ και το τα τοιαυτα ποιειν λαμπρους
δεικνυσι και δοκιμους και ισχυρους, αλλ' ημεις το εναντιον βουλομεθα, υμας
δοκιμους ειναι και αληπτους, και ημας μηδεποτε την εντευθεν καρπουσθαι δοξαν.
∆ιο φησι, Χαιρομεν γαρ, οταν ημεις ασθενωμεν. Τι εστι, Ἀσθενωμεν; Ὅταν
νομιζωμεθα ασθενεις· ουχ οτε εσμεν ασθενεις, αλλ' οτε νομιζομεθα ασθενεις· τουτο
γαρ ενομιζοντο παρα τοις εχθροις, ουκετι δεικνυμενοι την τιμωρητικην αυτων
δυναμιν. Ἀλλ' ομως χαιρομεν, οταν ουτως αναστραφητε, ωστε μη παρασχειν ημιν
προφασιν του τιμωρεισθαι υμας. Και ημιν τουτο ηδυ, οταν ουτω νομιζωμεθα
ασθενεις, μονον υμεις ινα αληπτοι ητε· διο επαγει, Ὑμεις δε δυνατοι ητε· τουτεστι,
δοκιμοι, εναρετοι. Και ου μονον βουλομεθα ταυτα, αλλα και ευχομεθα ταυτα,
αληπτους υμας ειναι, τετελειωμενους, μηδεμιαν παρεχοντας λαβην ημιν. εʹ. Τουτο
σπλαγχνου πατρικου, της οικειας ευδοκιμησεως την σωτηριαν προτιμαιν των
μαθητων· τουτο ψυχης ακενοδοξου· τουτο μαλιστα απαλλαττει των συνδεσμων του
σωματος, και μετεωριζεσθαι ποιει απο της γης εις τον ουρανον, το της δοξης ειναι
της κενης καθαρον· ωσπερουν το εναντιον εις πολλα αγει τα αμαρτηματα. Ου γαρ
εστι μη καθαρευοντα δοξης κενης, υψηλον γενεσθαι και μεγαν και γενναιον, αλλα
αναγκη χαμαι συρεσθαι, και πολλα διαφθειρειν, δουλευοντα μιαραι δεσποινηι και
βαρβαρου παντος απηνεστερα. Τι γαρ αυτης αγριωτερον γενοιτ' αν, η οταν μαλιστα
θεραπευηται, τοτε μαλιστα αγριουται; Καιτοι γε τουτο ουδε τα θηρια εχει, αλλα τηι
πολληι τιθασσευεται θεραπειαι. Ἡ δε κενοδοξια τουναντιον απαν· καταφρονουμενη
μεν ημερουται, τιμωμενη δε αγριουται και οπλιζεται κατα του τιμωντος. Ταυτην
τιμησαντες οι Ἰουδαιοι, μετα πολλης της σφοδροτητος εκολασθησαν· ταυτην
 
 

155
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατιμασαντες οι μαθηται εστεφανωθησαν. Και τι λεγω κολασιν και στεφανους; εις
γαρ αυτο το φανηναι λαμπρους μαλιστα το διαπτυειν αυτην συντελει. Και οψει
κανταυθα τους μεν τιμωντας αυτην, παραβλαπτομενους, τους δε ατιμαζοντας,
ωφελουμενους. Οι μεν γαρ ατιμασαντες αυτην μαθηται (ουδεν γαρ κωλυει τωι αυτωι
παλιν χρησασθαι υποδειγματι) και τα του Θεου προτιμησαντες, υπερ τον ηλιον
λαμπουσιν, αθανατον κτησαμενοι μνημην και μετα τελευτην· οι δε
υποκατακλιθεντες αυτηι Ἰουδαιοι, απολιδες, ανεστιοι, ατιμοι, φυγαδες, αναστατοι
γεγονασιν, ευτελεις, ευκαταφρονητοι. Και συ τοινυν, ει βουλει δοξαν λαβειν,
διακρουσαι δοξαν· ει δε διωκεις δοξαν, εκπεσηι δοξης. Και, ει βουλεσθε, τουτον και εν
τοις βιωτικοις τον λογον γυμνασωμεν. Τινας γαρ σκωπτομεν εν τοις σκωμμασιν;
ουχι τους εφιεμενους αυτης; Ουκουν μαλιστα ουτοι εισιν οι ταυτης απεστερημενοι,
μυριους εχοντες κατηγορους, και παρα παντων ατιμαζομενοι. Τινας δε θαυμαζομεν,
ειπε μοι; ου τους καταφρο 61.604 νουντας αυτης; Ουκουν ουτοι εισιν οι δοξαζομενοι.
Ὥσπερ γαρ πλουσιος ουχ ο πολλων δεομενος, αλλ' ο μηδενος· ουτως ενδοξος ουχ ο
δοξης ερων, αλλ' ο ταυτης υπερορων· σκια γαρ δοξης εστιν αυτη η δοξα. Ουδεις
αρτον ιδων εζωγραφημενον, καν μυριακις υπο λιμου κατεχηται, της γραφης αψεται.
Μη τοινυν μηδε συ διωκε τας σκιας· σκια γαρ δοξης τουτο, ου δοξα. Και ινα μαθηις,
οτι τουτο τουτον εχει τον τροπον, εκεινο λογιζου· οταν διαβαλληται παρα
ανθρωποις το πραγμα, οταν φευκτον ειναι δοκηι τοις πασι, και αυτοις τοις
επιθυμουσιν αυτου, οταν αισχυνηται καλουμενος εντευθεν ο εχων, η ο εφιεμενος
αυτης. Ποθεν ουν η επιθυμια, φησιν, αυτη, και πως γινεται το παθος; Ἀπο
μικροψυχιας (ου γαρ δει κατηγορειν μονον, αλλα και διορθουσθαι), απο ατελους
διανοιας, απο παιδικης γνωμης. Παυσωμεθα τοινυν παιδες οντες, και γενωμεθα
ανδρες, και πανταχου την αληθειαν, μη τας σκιας διωκωμεν, και εν πλουτωι και εν
ηδονηι και εν τρυφηι και εν δοξηι και εν δυναμει· και παυσεται το νοσημα τουτο και
ετερα πλειονα. Το γαρ σκιας διωκειν, μαινομενου. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν,
Ἐκνηψατε δικαιως, και μη αμαρτανετε. Ἔστι γαρ και ετερα μανια, χαλεπωτερα
εκεινης της απο των δαιμονων, της απο της φρενιτιδος. Ἡ μεν γαρ εχει συγγνωμην,
αυτη δε απολογιας εστερηται, οταν αυτη η ψυχη διεφθαρμενη ηι, και μη ορθη η
κρισις αυτης, αλλ' απολωλυια· και το μεν της φρενιτιδος οργανον εστι σωματικον
παθος, αυτη δε η μανια του τεχνιτου νου. Ὥσπερ ουν των πυρετων εκεινοι
χαλεπωτεροι και ανιατοι οι των στερεων απτομενοι σωματων, και τοις νευροις
ενδομυχουντες, και ταις φλεψιν εναποκεκρυμμενοι· ουτω δη και αυτη η μανια,
επειδη αυτηι τηι διανοιαι ενδομυχει, διαστρεφουσα αυτην και λυμαινομενη. Πως γαρ
ου μανια λαμπρα και σαφης, και μανιας απασης χαλεπωτερον παθος, των μεν
μενοντων διηνεκως καταφρονειν, των δε απολλυμενων εχεσθαι μετα πολλης της
σπουδης; Ειπε γαρ μοι, ει τις ανεμον εδιωκεν η κρατειν επεχειρει, ουκ αν εφαμεν
αυτον μαινεσθαι; ει τις σκιας κατειχε, των αληθων αμελων, και την μεν γυναικα
εμισει την εαυτου, περιεπλεκετο δε αυτης τηι σκιαι, η τον μεν υιον απεστρεφετο, την
δε τουτου σκιαν παλιν εφιλει, αρα αν ετερον εζητησας σημειον τουτου σαφεστερον
εις αποδειξιν μανιας; Τοιουτοι τινες εισι και ουτοι οι προς τα παροντα κεχηνοτες.
Και γαρ παντα σκια, καν δοξαν ειπηις, καν δυναστειαν, καν ευδοκιμησιν, καν
πλουτον, καν τρυφην, καν οτιουν ετερον βιωτικον. ∆ια δη τουτο και ο προφητης
ελεγε, Μεντοι γε εν εικονι διαπορευεται ανθρωπος· πλην ματην ταρασσεται· και
παλιν, Αι ημεραι ημων, ως σκια εκλιθησαν. Και αλλαχου καπνον και ανθος χορτου
καλει τα ανθρωπινα. Ου τα χρηστα δε σκια μονον, αλλα και τα λυπηρα, καν θανατον
ειπηις, καν πενιαν. καν αῤρωστιαν, καν οτιουν ετερον. Ποια ουν τα μενοντα, και τα
χρηστα και τα λυπηρα; Ἡ βασιλεια η αιωνιος, και η γεεννα η διηνεκης. Ουτε γαρ ο
σκωληξ τελευτησει, και το πυρ ου σβεσθησεται· και αναστησονται ουτοι εις ζωην
 
 

156
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιωνιον, και ουτοι εις 61.605 κολασιν αιωνιον. Ἵν' ουν την μεν φυγωμεν, της δε
απολαυσωμεν, αφεμενοι της σκιας, εχωμεθα των αληθινων πραγματων μετα
σπουδης απασης· ουτω 61.606 γαρ επιτευξομεθα της βασιλειας των ουρανων· ης
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Λʹ.
∆ια τουτο ταυτα απων γραφω, ινα παρων μη αποτομως χρησωμαι κατα
την εξουσιαν, ην εδωκε μοι ο Κυριος εις οικοδομην, και ουκ εις
καθαιρεσιν.
αʹ. Ἤσθετο αυτου σφοδροτερον διαλεχθεντος, και μαλιστα προς τωι τελει της
Ἐπιστολης. Και γαρ εμπροσθεν ελεγεν, Αυτος δε εγω Παυλος παρακαλω υμας δια της
πραοτητος και επιεικειας του Χριστου· ος κατα προσωπον μεν ταπεινος εν υμιν,
απων δε θαῤρω εις υμας. ∆εομαι δε το μη παρων θαῤρησαι τηι πεποιθησει, ηι
λογιζομαι τολμησαι επι τινας τους λογιζομενους ημας κατα σαρκα περιπατουντας·
και, Ἐν ετοιμωι εχοντες εκδικησαι πασαν παρακοην, οταν πληρωθηι υμων η υπακοη·
και, Φοβουμαι μη πως ελθων, ουχ οιους θελω, ευρω υμας, και εγω ευρεθω υμιν, οιον
ου θελετε· και παλιν, Μη πως ελθοντα με ταπεινωσηι ο Θεος μου προς υμας, και
πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων, και μη μετανοησαντων επι τηι ασελγειαι,
και ακαθαρσιαι ηι επραξαν· και μετα ταυτα, Προειρηκα και προλεγω ως παρων το
δευτερον, και απων νυν γραφω, οτι εαν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι· επει
δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου. Ἐπει ουν ταυτα τε και ετερα
πλειονα ειρηκε, φοβων, εντρεπων, ονειδιζων, καθαπτομενος, απολογουμενος υπερ
απαντων, φησι· ∆ια τουτο ταυτα απων γραφω, ινα μη παρων αποτομως χρησωμαι.
Βουλομαι γαρ εν τοις γραμμασι κεισθαι την αποτομιαν, αλλα μη εν τοις πραγμασι·
βουλομαι σφοδρας ειναι τας Ἐπιστολας, ινα μεινωσιν απειλαι, και μη εις εργον
εξελθωσιν. Παλιν και εν ταυτηι τηι απολογιαι φοβερωτερον ποιει τον λογον, και
δεικνυς οτι ουκ αυτος εστιν ο μελλων κολαζειν, αλλ' ο Θεος· επηγαγε γαρ, Κατα την
εξουσιαν, ην εδωκε μοι ο Κυριος· και παλιν δεικνυς οτι ουκ επιθυμει τηι εξουσιαι εις
την εκεινων αποχρησασθαι τιμωριαν. Προσεθηκε γαρ, Ουκ εις καθαιρεσιν, αλλ' εις
οικοδομην. Και ηινιξατο μεν τουτο νυν, οπερ εφην· αλλα κατελιπεν αυτοις
αναλογισασθαι, οτι εαν αδιορθωτοι μεινωσι, και τουτο παλιν οικοδομη εστι, το τους
ουτω διακειμενους κολαζειν. Και γαρ ουτως εχει, και αυτος τουτο οιδε, και δια των
εργων εδειξε. Το λοιπον, αδελφοι, χαιρετε, καταρτιζεσθε, παρακαλεισθε, το αυτο
φρονειτε, ειρηνευετε· και ο Θεος της αγαπης και ειρηνης εσται μεθ' υμων. Τι εστι, Το
λοιπον, αδελφοι, χαιρετε; ελυπησας, εφοβησας, εις αγωνιαν ενεβαλες, τρεμειν
εποιησας και δεδοικεναι, και πως κελευεις χαιρειν; ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο κελευω
χαιρειν. Ει γαρ τα παρ' υμων, φησιν, ακολουθησειε τοις παρ' εμου, ουδεν εσται το
κωλυον την χαραν. Τα μεν γαρ εμα απαντα 61.606 γεγονεν· εμακροθυμησα,
ανεβαλομην, ουκ εξεκοψα, παρεκαλεσα, συνεβουλευσα, εφοβησα, ηπειλησα, ωστε
πανταχοθεν υμας συναγαγειν εις τον της μετανοιας καρπον. ∆ει δε λοιπον γενεσθαι
τα παρ' υμων. και ουτως αμαραντος υμιν η χαρα. Καταρτιζεσθε. Τι εστι,
Καταρτιζεσθε; Τελειοι γινεσθε, αναπληρουτε τα λειποντα. Παρακαλεισθε. Ἐπειδη
γαρ πολλοι ησαν οι πειρασμοι, και μεγαλοι οι κινδυνοι, φησι· Παρακαλεισθε και υπ'
αλληλων, και υφ' ημων, και υπο της επι το βελτιον μεταβολης. Ει γαρ απο του
συνειδοτος γενοιτο χαρα και τελειοι κατασταιητε, ουδεν λειπει εις ευθυμιαν υμιν
και παρακλησιν· ουδεν γαρ ουτω ποιει παρακλησιν, ως καθαρον συνειδος, καν
μυριοι περικεωνται πειρασμοι. Το αυτο φρονειτε, ειρηνευετε· ο και εν τηι προτεραι
 
 

157
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐπιστοληι εκ προοιμιων ᾔτησεν. Ἔστι γαρ και το αυτο φρονειν, και μη ειρηνευειν,
οταν εν τοις δογμασι συμβαινωσι τινες, εν δε τοις προς αλληλους διαστασιαζωσιν.
Ἀλλα αμφοτερα ο Παυλος απαιτει. Και ο Θεος της αγαπης και της ειρηνης εσται μεθ'
υμων. Ου γαρ δη μονον παραινει και συμβουλευει, αλλα και επευχεται. Ἢ γαρ
επευχεται τουτο, η προλεγει το εσομενον· μαλλον δε αμφοτερα. Ἐαν γαρ ταυτα
ποιητε, φησιν, οιον, εαν το αυτο φρονητε και ειρηνευητε, εσται και ο Θεος μεθ'
υμων· αγαπης γαρ εστιν ο Θεος και ειρηνης, και τουτοις χαιρει, τουτοις ευφραινεται.
Ἐντευθεν υμιν και ειρηνη απο της αγαπης αυτου· εντευθεν των κακων η αναιρεσις
απαντων. Αυτη την οικουμενην εσωσεν, αυτη τον χρονιον πολεμον κατελυσεν, αυτη
τωι ουρανωι την γην ανεμιξεν, αυτη τους ανθρωπους αγγελους εποιησε. Ταυτην
τοινυν και ημεις αγαπησωμεν· μυριων γαρ αγαθων μητηρ η αγαπη. ∆ια ταυτης
εσωθημεν, δια ταυτης ημιν τα αποῤρητα αγαθα απαντα. Ειτα εναγων αυτους εις
ταυτην, φησιν· Ἀσπασασθε αλληλους εν φιληματι αγιωι. Τι εστιν, Ἁγιωι; Μη υπουλωι,
μη δολερωι, καθαπερ ο Ἰουδας τον Χριστον εφιλησε. ∆ια γαρ τουτο το φιλημα
δεδοται, ινα εμπυρευμα της αγαπης γενηται, ινα ανακαιηι την διαθεσιν, ινα ουτως
αλληλους φιλωμεν, ως αδελφους αδελφοι, ως παιδες πατερας, ως πατερες παιδας·
μαλλον δε και πολλωι πλειον· εκεινα μεν γαρ φυσεως, ταυτα δε χαριτος. Ουτως αι
ψυχαι αλληλαις συνδεονται. ∆ια τουτο και εξ αποδημιας επανιοντες αλληλους
φιλουμεν, των ψυχων επιγινομενων εις την προς αλληλους συνουσιαν. Τουτο γαρ
μαλιστα εστι το μελος το της ψυχης κηρυττον ημιν το φιλτρον. βʹ. Ἐπι δε του
φιληματος τουτου του αγιου εστι και ετερον λογον ειπειν. Ποιον δη τουτον; Ναος
εσμεν του Χριστου· τα τοινυν προθυρα φιλουμεν του ναου και την εισοδον,
αλληλους φιλουντες. Ἢ ουχ ορατε οσοι και τα 61.607 προθυρα του ναου τουτου
φιλουσιν, οι μεν κυψαντες, οι δε τηι χειρι κατεχοντες, και τωι στοματι την χειρα
προσαγοντες; Και δια τουτων των πυλων και των θυρων και εισηλθε και εισερχεται
προς ημας ο Χριστος, ηνικα αν κοινωνωμεν. Ἴστε οι των μυστηριων μετεχοντες το
λεγομενον. Και γαρ ουχ ως ετυχε το στομα ημων τετιμηται δεχομενον το σωμα το
∆εσποτικον. ∆ια τουτο μαλιστα ενταυθα φιλουμεν. Ἀκουετωσαν οι αισχρα
φθεγγομενοι, οι λοιδοριας εξαγοντες, και φριττετωσαν οιον καταισχυνουσι στομα·
ακουετωσαν οι αισχρως φιλουντες· ακουσον οια εχρησε δια του στοματος σου ο
Θεος, και φυλαξον αυτο ακηλιδωτον. Περι της μελλουσης ζωης διελεχθη, περι
αναστασεως, περι αθανασιας, οτι ο θανατος ου θανατος, τα αλλα μυρια αποῤρητα.
Ὥσπερ γαρ εις χρηστηριον παραγινεται προς το στομα του ιερεως ο μυσταγωγεισθαι
μελλων. Ἀκουσωμεν οσαπερ εστι φρικης μεστα. Και γαρ απωλεσεν αυτου την ζωην
εκ προγονων, και ερχεται αυτην αναζητησων, και ερωτησων πως αν αυτην ευροι και
ανακτησαιτο. Ειτα αυτωι ο Θεος χραι πως αν ευρεθειη, και γινεται του ιλαστηριου το
στομα τουτο φρικωδεστερον. Ἐκεινο μεν γαρ το ιλαστηριον ουδαμου τοιαυτην ηφιει
φωνην, αλλα πολυ περι ελαττονων διελεγετο πραγματων, περι πολεμων και
ειρηνης της κατω· ταυτα δε απαντα περι ουρανου, και της μελλουσης ζωης, και
πραγματων καινων και διανοιαν υπερβαινοντων. Ειπων δε, Ἀσπασασθε αλληλους εν
φιληματι αγιωι, επηγαγεν· Ἀσπαζονται υμας οι αγιοι παντες· καντευθεν διδους
αυτοις χρηστας ελπιδας. Τουτο προεγραψεν αντι του φιληματος, δια της προσρησεως
αυτους συναπτων· απο γαρ του αυτου στοματος, ου το φιλημα, προεισι και τα
ρηματα. Ειδες πως απαντας συναγει, και τους ποῤρωθεν διεστωτας τοις σωμασι, και
τους πλησιον, τους μεν δια του φιληματος, τους δε δια των γραμματων; Ἡ χαρις του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και η αγαπη του Θεου και Πατρος, και η κοινωνια του
αγιου Πνευματος μετα παντων υμων. Ἀμην. Ἐπειδη συνηψεν αυτους αλληλοις δια
των ασπασμων και των φιληματων, παλιν εις ευχην καταλυει τον λογον, μετα
πολλης της ακριβειας συναπτων αυτους και τωι Θεωι. Που νυν οι λεγοντες, Ἐπειδη
 
 

158
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ εντετακται το Πνευμα το αγιον εν τοις προοιμιοις των Ἐπιστολων ουκ εστι της
αυτης ουσιας; Ἰδου γαρ νυν μετα του Πατρος αυτο κατελεξε και του Υιου. Χωρις δε
τουτου, κακεινο εστιν ειπειν, οτι Κολοσσαευσιν επιστελλων, και ειπων, Χαρις υμιν
και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων, τον Υιον εσιγησε, και ου προσεθηκεν, ως εν
πασαις ταις Ἐπιστολαις, και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ἆρα ουν ουδε Υιος εσται της
αυτης ουσιας δια τουτο; Ἀλλα εσχατης ταυτα ανοιας. Και γαρ αυτο τουτο μαλιστα
δεικνυσι της αυτης ουσιας οντα αυτον, το διαφορως κεχρησθαι τον Παυλον τουτωι.
Και οτι ου στοχασμος το ειρημενον, ακουσον πως Υιου 61.608 και Πνευματος
μεμνηται, και τον Πατερα αποσιγαι. Κορινθιοις γαρ γραφων φησιν, Ἀλλ'
απελουσασθε, αλλ' ηγιασθητε, αλλ' εδικαιωθητε εν τωι ονοματι του Κυριου Ἰησου
Χριστου, και εν τωι Πνευματι του Θεου ημων. Τι ουν, ειπε μοι, ουκ εβαπτισθησαν εις
Πατερα ουτοι; Ουκουν ουδε απελουσαντο, ουδε ηγιασθησαν. Ἀλλα εβαπτισαντο·
ωσπερ ουν και εβαπτισαντο. Πως ουν ουκ ειπεν, οτι Ἀπελουσασθε εν τωι ονοματι του
Πατρος; Ὅτι αδιαφορον αυτωι, ποτε μεν ταυτης, ποτε δε εκεινης μεμνησθαι της
υποστασεως· και ευροις αν τουτο πολλαχου των Ἐπιστολων το εθος. Και γαρ
Ῥωμαιοις γραφων, φησι, Παρακαλω ουν υμας δια των οικτιρμων του Θεου· καιτοι
και του Υιου εισιν οι οικτιρμοι· και, Παρακαλω δε υμας δια της αγαπης του
Πνευματος· καιτοι και του Πατρος εστιν η αγαπη. Τινος ουν ενεκεν ουκ εμνησθη εν
τοις οικτιρμοις του Υιου, ουδε εν τηι αγαπηι του Πατρος; Ὅτι ως δηλα και
ωμολογημενα εσιγησεν. Ευρεθησεται δε και τα δωρα αυτα παλιν αντιστροφως
τιθεις. Ειπων γαρ, Ἡ χαρις του Χριστου, και η αγαπη του Θεου και Πατρος, και η
κοινωνια του αγιου Πνευματος, αλλαχου την κοινωνιαν του Υιου, και την αγαπην
του Πνευματος φησι. Παρακαλω γαρ υμας δια της αγαπης του Πνευματος, φησι. Και
εν τηι προς Κορινθιους, Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν του Υιου αυτου.
Ουτω τα της Τριαδος αδιαιρετα· και ου του Πνευματος εστιν η κοινωνια, ευρεθη και
του Υιου· και ου του Υιου εστιν η χαρις, και του Πατρος και του αγιου Πνευματος·
Χαρις γαρ υμιν, φησιν, απο Θεου Πατρος. Και αλλαχου πολλα αυτης ειδη καταλεξας,
επηγαγε, Παντα δε ταυτα ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι
καθως βουλεται. Και ταυτα λεγω, ου συναλειφων τας υποστασεις, απαγε, αλλα ειδως
και το τουτων ιδιαζον και διηιρημενον, και της ουσιας την ενοτητα. γʹ. Μενωμεν
τοινυν και των δογματων τουτων την ακριβειαν εχοντες, και του Θεου την αγαπην
επισπωμενοι. Προτερον μεν γαρ μισουντας ηγαπησε, και εχθρους οντας κατηλλαξε·
λοιπον δε αγαπωντας αγαπαιν βουλεται. Μενωμεν τοινυν αγαπωντες αυτον, ωστε
και παρ' αυτου αγαπασθαι. Ει γαρ παρα ανθρωπων δυνατων αγαπωμενοι, φοβεροι
πασιν εσμεν, πολλωι μαλλον παρα του Θεου. Καν χρηματα δεηι, καν σωματα, καν
αυτην την ψυχην υπερ ταυτης δουναι της αγαπης, μη φεισωμεθα. Ου γαρ αρκει το
δια ρηματων λεγειν, οτι αγαπωμεν, αλλα χρη και την των πραγματων παρεχειν
αποδειξιν· ουδε γαρ αυτος δια ρηματων μονον, αλλα και δια των πραγματων εδειξε
την αγαπην. ∆ειξον τοινυν και συ δια των εργων τουτο, και ποιει τα δοκουντα αυτωι·
ουτω γαρ αυτος καρπωσηι το κερδος παλιν. Ἐκεινος γαρ ουδενος δειται των παρ'
ημων· ο και μαλιστα γνησιας αγαπης, το μη δεομενον μηδε εν χρειαι καθεστωτα,
παντα ποιειν υπερ του φιλεισθαι παρ' ημων. ∆ιο και Μωυσης ελεγε, Τι γαρ ζητει
Κυριος ο Θεος παρ' υμων, αλλ' η αγαπαιν αυτον, και ετοιμον ειναι σε του πορευεσθαι
οπισω αυτου; Ὥστε, 61.609 οταν αυτον κελευηι φιλειν, τοτε μαλιστα δεικνυσιν οτι σε
φιλει. Ουδεν γαρ ουτω συγκροτει την σωτηρινα την ημετεραν, ως το αυτον αγαπαιν.
Ὅρα γουν, οτι και τα επιταγματα αυτου παντα εις την ημετεραν αναπαυσιν και
σωτηριαν και ευδοκιμησιν συντεινει. Και γαρ οταν ειπηι, Μακαριοι οι ελεημονες,
μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, μακαριοι οι πραεις, μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι,
μακαριοι οι ειρηνοποιοι, αυτος μεν ουδεν εντευθεν καρπουται, ημας δε καλλωπιζων
 
 

159
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ρυθμιζων ταυτα επιταττει· και οταν λεγηι, Ἐπεινασα· ου δεομενος της παρ' ημων
διακονιας, αλλα σε αλειφων εις φιλανθρωπιαν. Ἠδυνατο γαρ και χωρις σου τον
πενητα τρεφειν, αλλα θησαυρον σοι χαριζομενος μεγιστον, ταυτα επεταξεν. Ει γαρ ο
ηλιος, κτισμα ων, ουδε δειται των ημετερων οφθαλμων (μενει γαρ την οικειαν
φαιδροτητα εχων, καν μηδεις εις αυτον εμβλεπηι), οι δε κερδαινοντες ημεις εσμεν,
οταν αυτου της ακτινος απολαυσωμεν· πολλωι μαλλον επι του Θεου τουτο
συμβαινει. Ἵνα δε και ετερωθεν τουτο μαθηις, ακουε· Ποσον ειναι βουλει το μεσον
του Θεου και ημων; αρα οσον κωνωπων και ημων η πολλωι πλεον; Ευδηλον οτι
πολλωι πλεον, και απειρον. Ει τοινυν ημεις οι κενοδοξοι της παρα των κωνωπων ου
δεομεθα βοηθειας η δοξης, πολλωι μαλλον το θειον, και απαθες ον και ανενδεες.
Τοσουτον ημων τοινυν απολαυει, οσον ευεργετουμεθα, οσον εντρυφαι ημων τηι
σωτηριαι. ∆ια τουτο και πολλαχου τα αυτου αφιεις, τα σα ζητει. Ει τις γαρ, φησι,
γυναικα εχει απιστον, και αυτη συνευδοκει οικειν μετ' αυτου, μη αφιετω αυτην. Ὁ
δε απολυων γυναικα παρεκτος λογου πορνειας, ποιει αυτην μοιχευεσθαι. Ειδες
αφατον αγαθοτητα; Ἐαν ηι πορνη η γυνη, φησιν, 61.610 ουκ αναγκαζω συνοικειν·
εαν δε απιστος, ου κωλυω. Παλιν, εαν λυπηι προς τινα, κελευω αφειναι μου την
προσφοραν, και προσδραμειν προς τον λελυπηκοτα. Ἐαν γαρ προσφερηις το δωρον
σου, φησι, κακει μνησθηις, οτι ο αδελφος σου εχει τι κατα σου, αφες το δωρον σου
εμπροσθεν του θυσιαστηριου, και υπαγε, πρωτον διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου, και
τοτε ελθων προσφερε το δωρον σου. Τι δε η παραβολη του παντα κατεδηδοκοτος; ου
τουτο ενδεικνυται; Ὅτε μεν γαρ τα μυρια ταλαντα κατεφαγεν, ηλεησεν αυτον, και
αφηκεν· οτε δε εκατον δηναρια απηιτει τον συνδουλον, και πονηρον εκαλεσε, και τηι
κολασει παρεδωκεν· ουτω πολυς αυτωι λογος εστι της αναπαυσεως της σης. Εις την
γυναικα του δικαιου εμελλεν αμαρτανειν ο βαρβαρος, και φησιν, Ἐφεισαμην σου
του αμαρτησαι εις εμε. Τους αποστολους εδιωκεν ο Παυλος, και λεγει προς αυτον· Τι
με διωκεις; Ἄλλοι πεινωσι, και λεγει αυτος πειναιν, και γυμνος περιιεναι και ξενος,
βουλομενος σε εντρεπειν, και ταυτηι εις τον της ελεημοσυνης λογον εμβαλειν.
Ἐννοουντες τοινυν την αγαπην, οσην δια παντων επεδειξατο και επιδεικνυται,
γνωρισαι τε ημιν εαυτον καταξιωσας· οπερ μεγιστον εστι κεφαλαιον των αγαθων,
και φως διανοιας, και διδασκαλια αρετης· και βιον αρεστον νομοθετησας, και παντα
δι' ημας εργασαμενος, και τον Υιον δεδωκως, και βασιλειαν επαγγειλαμενος, και επι
τα αποῤρητα ημας καλων αγαθα, και μακαριωτατην ζωην παρασκευασας ημιν,
απαντα ποιωμεν και λεγωμεν, ωστε και της αγαπης αξιοι φανηναι της αυτου, και
επιτυχειν των μελλοντων αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, συν τωι
αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

160
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


