In epistulam ad Ephesios (homiliae 124)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΑ ΕΥΡΙΣΚΟΜΕΝΑ ΠΑΝΤΑ.
ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
ΥΠΟΘΕΣΙΣ.
Ἡ Ἔφεσος εστι μεν της Ἀσιας μητροπολις· ετελειτο δε τηι Ἀρτεμιδι, και
μαλιστα ταυτην εκει εσεβον ως μειζονα δηθεν θεον· και τοσαυτηι δεισιδαιμονιαι οι
ταυτην τιμωντες εκεχρηντο, ως μηδε τουνομα του τον ναον αυτης εμπρησαντος
ποιησαι φανερον· ενεπρησθη γαρ. Και ο μακαριος δε Ἰωαννης ο ευαγγελιστης τα
πολλα ενδιετριψεν εκει· και γαρ και εξωρισθη εκει, και ετελευτησε. Και τον
Τιμοθεον δε εκει κατελιπεν ο Παυλος, καθως γραφων προς αυτον, φησι· Καθως
παρεκαλεσα σε προσμειναι εν Ἐφεσωι. Και των φιλοσοφων οι πολλοι, και μαλιστα οι
ανθησαντες περι την Ἀσιαν, ησαν εκει. Λεγεται δε και Πυθαγορας εκειθεν ειναι· και
γαρ η Σαμος, οθεν ην, Ἰωνικη εστι νησος. Τους δε περι Παρμενιδην και Ζηνωνα και
∆ημοκριτον, και 62.10 πολλους ετι και νυν ευροι τις αν φιλοσοφους εκει. Ταυτα δε
ημιν ουχ απλως ειρηται, αλλ' ωστε δειξαι, οτι πολλης εδει τωι Παυλωι σπουδης προς
εκεινους γραφοντι. Λεγεται δε και τα βαθυτερα των νοηματων αυτοις εμπιστευσαι,
ατε ηδη κατηχημενοις. Ἔστι δε νοηματων μεστη η Ἐπιστολη υψηλων, και
δογματων. Γραφει δε την Ἐπιστολην απο Ῥωμης δεδεμενος, καθως και αυτος φησι·
Προσευχεσθε υπερ εμου, ινα μοι δοθηι λογος εν ανοιξει του στοματος μου εν
παῤρησιαι γνωρισαι το μυστηριον του Ευαγγελιου, υπερ ου εγω πρεσβευω εν αλυσει.
Και υψηλων σφοδρα γεμει των νοηματων και υπερογκων. α γαρ μηδαμου σχεδον
εφθεγξατο, ταυτα ενταυθα δηλοι, ως οταν λεγηι· Ἵνα γνωρισθηι νυν ταις αρχαις και
ταις εξουσιαις εν τοις επουρανιοις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του
Θεου· και παλιν, Συνηγειρε και συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις· και, Ὃ
ετεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη, νυν απεκαλυφθη τοις αποστολοις τοις αγιοις αυτου
και προφηταις εν τωι Πνευματι, ειναι τα εθνη συγκληρονομα και συσσωμα και
συμμετοχα της κληρονομιας αυτου εν τωι Χριστωι.

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΩΤΗ.
Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου δια θελημα τος Θεου, τοις αγιοις τοις
ουσιν εν Ἐφεσωι, και πιστοις εν Χριστωι Ἰησου· χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου. αʹ. Ἰδου το, δια, τωι Πατρι δεδωκε. Τι ουν;
ελαττονα αυτον ερουμεν; Μηδαμως. Τοις αγιοις, φησι, τοις ουσιν εν Ἐφεσωι, και
πιστοις εν Χριστωι Ἰησου. Ἰδου, αγιους καλει, ανδρας εχοντας και παιδια και
γυναικας και οικετας. Ὅτι δε τουτους ουτω καλει, δηλον απο του τελους της
Ἐπιστολης, ως οταν λεγηι· Αι γυναικες, τοις ιδιοις ανδρασιν υποτασσεσθε· 62.10 και
παλιν, Τα τεκνα, υπακουετε τοις πατρασιν υμων· και, Οι δουλοι, υπακουετε τοις
δεσποταις. Ἐννοησωμεν οση κατεχει νυν η ραιθυμια, και πως σπανιζει τα της αρετης,
και οση τοτε η φορα η των εναρετων, ως και τους κοσμικους, αγιους και πιστους
λεγεσθαι. Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων, και Κυριου Ἰησου Χριστου.
Ειπε χαριν, και Πατερα τον Θεον εκαλεσε· της χαριτος γαρ εκεινης τεκμηριον τουτο.
Πως; Ἄκουσον αυτου ετερωθι λεγοντος· Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο Θεος το
Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρδιας υμων, κραζον, Ἀββα, ο Πατηρ. Και Κυριου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Ἰησου Χριστου. ∆ι' ημας γαρ Χριστος γεγονε, και εν σαρκι ωφθη. Ευλογητος ο Θεος,
62.11 φησι, και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ἰδου, Θεος του
σαρκωθεντος. Ει δε μη βουλει, αλλα του Θεου Λογου Πατηρ. Ὁ ευλογησας ημας εν
πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι. Την Ἰουδαικην ενταυθα
αινιττεται· ευλογια μεν γαρ ην κακεινη, αλλ' ου πνευματικη. Τι γαρ ελεγεν;
Ευλογησαι σε ο Θεος· Ευλογησει τα εκγονα της κοιλιας σου, και ευλογησει την
εισοδον σου και την εξοδον σου. Ἐνταυθα δε ουχ ουτως, αλλα τι; Ἐν πασηι ευλογιαι
πνευματικηι. Τι γαρ ετι σοι λειπει; Γεγονας αθανατος, γεγονας ελευθερος, γεγονας
υιος, γεγονας δικαιος, γεγονας αδελφος, γεγονας συγκληρονομος, συμβασιλευεις,
συνδοξαζηι· παντα σοι κεχαρισται. Πως ουχι και συν αυτωι, φησι, τα παντα ημιν
χαρισεται; Ἡ απαρχη σου υπο αγγελων προσκυνειται, υπο των Χερουβιμ, υπο των
Σεραφιμ· τι ετι λειπει; Ἐν πασηι ευλογιαι πνευματικηι. Ουδεν σαρκικον ενταυθα. ∆ια
τουτο παντα εξειλεν εκεινα ειπων, Θλιψιν εξετε εν τωι κοσμωι, προς ταυτα ημας
αγαγων. Ὥσπερ γαρ οι τα σαρκικα εχοντες, των πνευματικων ακουσαι ουκ
ηδυναντο· ουτως οι των πνευματικων τυγχανοντες, ου δυνανται αυτων
επιτυγχανειν, αν μη προτερον των σαρκικων αποστωσι. Τι εστιν, Ευλογια
πνευματικη εν τοις επουρανιοις; Ουκ εν τηι γηι, φησι, καθαπερ παρα Ἰουδαιοις, Τα
αγαθα της γης φαγεσθε· Εις γην ρεουσαν μελι και γαλα· Ευλογησει ο Θεος την γην
σου. Ἐνταυθα δε ουδεν τοιουτον, αλλα τι; Ὁ αγαπων με, τας εντολας μου τηρησει,
και εγω και ο Πατηρ ελευσομεθα προς αυτον, και μονην παρ' αυτωι ποιησομεν. Ὁ
ακουων μου τους λογους τουτους, και ποιων αυτους, ομοιωθησεται ανδρι φρονιμωι,
οστις ωικοδομησε την οικιαν αυτου επι την πετραν, και επνευσαν οι ανεμοι, και
ηλθον οι ποταμοι, και προσεῤρηξαν τηι οικιαι εκεινηι, και ουκ επεσε· τεθεμελιωτο γαρ
επι την πετραν. Ἡ δε πετρα ποια εστιν, αλλ' η τα ουρανια πραγματα, τα πασης
μεταβολης ανωτερα; Ὅστις γαρ αν ομολογησηι με, φησιν, εμπροσθεν των ανθρωπων,
ομολογησω καγω αυτον εμπροσθεν του Πατρος μου του εν τοις ουρανοις· και, Ὅστις
απαρνησεται με, αρνησομαι αυτον καγω· και παλιν, Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι,
οτι αυτοι τον Θεον οψονται· και παλιν, Μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι, οτι αυτων
εστιν η βασιλεια των ουρανων· και παλιν, Μακαριοι εστε οι δεδιωγμενοι ενεκεν
δικαιοσυνης, οτι ο μισθος υμων πολυς εν τοις ουρανοις. Ὁραις πανταχου τους
ουρανους, ουδαμου γην, ουδε τα εν τηι γηι; Και παλιν, Ἡμων το πολιτευμα εν
ουρανοις υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν· και παλιν, Μη τα
επιγεια φρονουντες, αλλα τα εν τοις ουρανοις. Ἐν Χριστωι Ἰησου. Τουτεστι, δια
Χριστου Ἰησου, ου δια Μωυσεως ην αυτη η ευλογια. Ὥστε ου μονον τηι ποιοτητι,
αλλα και τωι μεσιτηι διαφερομεν ημεις, ωσπερ και εν τηι προς Ἑβραιους φησι· Και
Μωυσης μεν πιστος εν ολωι τωι οικωι αυτου, ως θεραπων εις μαρτυριον των
λαληθησομενων, Χριστος δε ως Υιος επι τον οικον αυτου, ου οικος εσμεν ημεις.
Καθως και εξελεξατο ημας, φησιν, εν αυτωι προ καταβολης κοσμου, ειναι ημας
αγιους και αμωμους κατενωπιον αυτου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· ∆ι' ου ευλογησεν
ημας, δια τουτου και εξελεξατο. Αυτος τοινυν ημιν εκει δωσει 62.12 εκεινα παντα,
αυτος εστιν ο κριτης, και ερει· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου,
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου· και
παλιν, Ὅπου ειμι εγω, θελω ινα και ουτοι ωσι. βʹ. Και εν πασαις σχεδον ταις
Ἐπιστολαις τουτο σπουδαζει δεικνυναι, οτι ου νεωτερα τα καθ' ημας, αλλ' ανωθεν
ουτω τετυπωτο, ουδ' εκ μεταμελειας, αλλ' ουτως ωικονομητο και προωριστο. Και
τουτο δε κηδεμονιας πολλης. Τι εστιν, Ἐν αυτωι εξελεξατο; ∆ια της εις αυτον
πιστεως ο Χριστος, φησι, τουτο κατωρθωσε, πριν η γενεσθαι ημας, μαλλον δε πριν η
τον κοσμον καταβληθηναι. Και καλως καταβολην ειπεν, ως απο τινος υψους
καταβεβλημενον μεγαλου αυτον δεικνυς. Και γαρ μεγα και αφατον το υψος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Θεου, ου τωι τοπωι, αλλα τωι ανακεχωρηκοτι της φυσεως, και πολυ το μεσον
κτισματος και κτιστου. Αισχυνεσθωσαν οι αιρετικοι ταυτα ακουοντες. Τι δε
εξελεξατο; Ὥστε ειναι ημας αγιους και αμωμους κατενωπιον αυτου. Ἵνα τοινυν μη,
ακουσας, οτι Ἐξελεξατο, την πιστιν αρκειν νομισηις μονον, και τον βιον προστιθησι·
∆ια τουτο εξελεξατο, φησι, και επι τουτωι, ινα αγιοι ωμεν και αμωμοι. Ἐξελεξατο και
Ἰουδαιους ποτε. Πως; Ἔθνος τουτο, φησιν, εξελεξατο εκ των εθνων. Ει δε ανθρωποι
εκλεγομενοι, τα καλλιστα εκλεγονται, πολλωι μαλλον ο Θεος. Και το εκλεγηναι δε,
και της του Θεου φιλανθρωπιας τεκμηριον και της αυτων αρετης· παντως γαρ
αυτους δοκιμους εξελεξατο· εποιησεν ημας αυτος αγιους, αλλα δει μειναι αγιους.
Ἅγιος εστιν ο της πιστεως μετεχων· αμωμος, ο ανεπιληπτον βιον μετιων. Ἀλλ'
αγιοτητα και το ανεπιληπτον ουχ απλως επιζητει, αλλα το ενωπιον αυτου τοιουτους
φαινεσθαι. Εισι γαρ αγιοι και αμωμοι, αλλ' ανθρωποις ουτω νομιζομενοι, οι ταφοις
εοικοτες κεκονιασμενοις, καθως οι τας δορας των προβατων εχοντες. Ἀλλ' ου
τοιουτους ζητει, αλλ' οιους ο Προφητης φησι· Και κατα την καθαροτητα των χειρων
μου. Ποιαν; Την ενωπιον των οφθαλμων αυτου αγιωσυνην ζητει, ην ο του Θεου
οφθαλμος οραι. Ειπε και τουτων τα κατορθωματα, και παλιν επι την χαριν ανεισι, και
φησιν· Ἐν αγαπηι, προορισας ημας. Ου γαρ απο πονων ουδε κατορθωματων τουτο
γινεται, αλλ' απο αγαπης, ουτε απο αγαπης μονον, αλλα και απο της ημετερας
αρετης. Ει γαρ δη απο αγαπης μονης, εχρην απαντας σωθηναι· ει δε απο της ημετερας
αρετης παλιν μονης, περιττη η παρουσια αυτου, και παντα τα οικονομηθεντα. Ἀλλ'
ουτε απο αγαπης μονης, ουτε απο της ημετερας αρετης, αλλ' εξ αμφοτερων.
Ἐξελεξατο γαρ ημας, φησιν· ο δε εκλεγομενος οιδεν οπερ εκλεγεται. Ἐν αγαπηι,
φησι, προορισας ημας. Ουδενα γαρ αν εσωσεν η αρετη, της αγαπης μη ουσης. Ειπε
γαρ μοι, τι Παυλος αν ωφεληθη, τι δε αν επεδειξατο, ει μη και ανωθεν αυτον
εκαλεσε, και αγαπησας ειλκυσε προς εαυτον; Ἄλλως δε, και το τοσουτων αξιωσαι,
αγαπης ην, ου της ημετερας αρετης. Το γαρ εναρετους γενεσθαι και πιστευσαι και
προσελθειν, και τουτο μεν αυτου ην του καλεσαντος, πλην αλλα και ημετερον· το δε
προσελθοντας τοσουτων αξιωσαι τιμων, ωστε ευθεως 62.13 απο εχθρας εις
υιοθεσιαν αγαγειν, υπερβαλλουσης οντως αγαπης. Ἐν αγαπηι, φησι, προορισας ημας
εις υιοθεσιαν δια Ἰησου Χριστου εις αυτον. Ὁραις πως ουδεν ανευ Χριστου; πως
ουδεν ανευ του Πατρος; Ἐκεινος προωρισεν, ουτος προσηγαγε. Και ταυτα τιθησιν
επαιρων τα γεγενημενα, καθαπερ και ετερωθι φησιν· Ου μονον δε, αλλα και
καυχωμεθα δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Μεγαλα μεν γαρ τα δοθεντα,
πολλωι δε μειζονα γινεται τωι δια του Χριστου δοθηναι· οτι ουκ επεμψε τινα των
δουλων προς τους δουλους, αλλ' αυτον τον Μονογενη. Κατα την ευδοκιαν, φησι,
του θεληματος αυτου. Τουτεστιν, δια το σφοδρως θελησαι. Ἡ επιθυμια αυτου, ως αν
τις ειποι, αυτη εστι· πανταχου γαρ ευδοκια το θελημα εστι το προηγουμενον. Ἔστι
γαρ και αλλο θελημα· οιον, θελημα πρωτον, το μη απολεσθαι ημαρτηκοτας· θελημα
δευτερον, το γενομενους κακους απολεσθαι. Ου γαρ δη αναγκη αυτους κολαζει,
αλλα θελημα. Τοιουτον και επι Παυλου εστιν ιδειν, οιον ως οταν λεγηι· Θελω παντας
ανθρωπους ειναι ως και εμαυτον· και παλιν, Θελω νεωτερας γαμειν, τεκνογονειν.
Ευδοκιαν ουν το πρωτον θελημα φησι, το σφοδρον θελημα, το μετα επιθυμιας
θελημα, το πεισμα· ου γαρ παραιτησομαι και κοινοτεραι λεξει χρησασθαι σαφηνειας
ενεκεν των αφελεστερων· ουτω γαρ και ημεις την επιτασιν του θεληματος
δηλουντες, Κατα το πεισμα ημων, λεγομεν. Ὃ ουν λεγει, τουτο εστι· Σφοδρα εφιεται,
σφοδρα επιθυμει της σωτηριας της ημετερας. Τινος ουν ενεκεν ουτως ημας αγαπαι,
και ποθεν ουτω φιλει; Ἀπο αγαθοτητος μονης· η γαρ χαρις αγαθοτητος εστι. ∆ια
τουτο φησιν, Εις υιοθεσιαν ημας προωρισε, θελων, και σφοδρα τουτο βουλομενος,
ινα η της χαριτος αυτου δοξα δειχθηι. Κατα την ευδοκιαν του θεληματος αυτου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

φησιν, εις επαινον δοξης της χαριτος αυτου, εν ηι εχαριτωσεν ημας εν τωι
ηγαπημενωι. Ἵνα η της χαριτος αυτου δοξα δειχθηι, φησιν, εν ηι εχαριτωσεν ημας εν
τωι ηγαπημενωι. γʹ. Ουκουν ει εις τουτο εχαριτωσεν, εις επαινον δοξης της χαριτος
αυτου, και ινα δειξηι την χαριν αυτου, μεινωμεν εν αυτηι. Εις επαινον δοξης. Τι εστι
τουτο; ινα τις αυτον επαινεσηι; ινα τις δοξασηι; ημεις, αγγελοι, αρχαγγελοι, αλλα
πασα η κτισις; Και τι τουτο; Ουδεν· ανενδεες γαρ το Θειον. Τινος ουν ενεκεν
βουλεται επαινεισθαι και δοξαζεσθαι παρ' ημων; Ὥστε την προς αυτον αγαπην
θερμοτεραν ημιν εγγενεσθαι. Ουδενος γαρ εφιεται των παρ' ημων, αλλ' η της
σωτηριας μονης, ου διακονιας, ου δοξης, ουκ αλλου ουδενος, και παντα δια τουτο
ποιει. Ὁ γαρ επαινων και θαυμαζων την εις αυτον χαριν γεγενημενην,
προσεκτικωτερος εσται και σπουδαιοτερος. Ἧς εχαριτωσεν ημας, φησιν. Ουκ ειπεν,
Ἧς εχαρισατο, αλλ', Ἐχαριτωσεν ημας· τουτεστιν ου μονον αμαρτηματων
απηλλαξεν, αλλα και επεραστους εποιησε. Καθαπερ αν ει τις λαβων ψωραλεον τινα,
και λοιμωι και νοσωι διεφθαρμενον, και γηραι και πενιαι και λιμωι, ευθεως ευμορφον
νεωτερον εργασαιτο, παντας ανθρωπους νικωντα τωι καλλει, σφοδραν μεν την
αυγην αφιεντα απο των παρειων, και 62.14 τας μαρμαρυγας του ηλιου
αποκρυπτοντα ταις των οφθαλμων βολαις, ειτα εν αυτωι καταστησειε τωι της ηλικιας
ανθει, και μετα τουτο αλουργιδα περιβαλοι και διαδημα και παντα τον κοσμον τον
βασιλικον· ουτως εξησκησε την ψυχην ημων, και καλην και ποθεινην και επεραστον
εποιησεν. Ἐπιθυμουσι γαρ αγγελοι παρακυψαι προς την τοιαυτην ψυχην,
αρχαγγελοι, πασαι αι αλλαι δυναμεις. Ουτως ημας και επιχαριτας εποιησε, και εαυτωι
ποθεινους. Ἐπιθυμησει γαρ, φησιν, ο βασιλευς του καλλους σου. Ὅρα γαρ οια προ
τουτου επιβλαβη φθεγγομενοι, οια κεχαριτωμενα ρηματα φθεγγομεθα νυν. Ουκετι
πλουτον θαυμαζομεν, ουκετι τα ενταυθα, αλλα τα ουρανια και τα εν τοις ουρανοις.
Ουχι χαριεν εκεινο το παιδιον ειναι φαμεν, οπερ αν μετα της του σωματος ωρας και
πολλην εχει την εν τοις ρημασι χαριν; Τοιουτοι εισιν οι πιστοι. Ὅρα οια φθεγγονται
οι μεμυημενοι. Τι γαρ χαριεστερον εκεινου του στοματος γενοιτ' αν, του τα
θαυμαστα ρηματα αφιεντος, και καθαραι καρδιαι και καθαροις χειλεσι
μεταλαμβανοντος τραπεζης μυστικης τοιαυτης μετα πολλης της λαμπροτητος και
της παῤρησιας; τι χαριεστερον των ρηματων, δι' ων αποτασσομεθα τωι διαβολωι; δι'
ων συντασσομεθα τωι Χριστωι; της ομολογιας εκεινης της προ του λουτρου; της μετα
το λουτρον; Ἐννοησωμεν οσοι διεφθειραμεν το βαπτισμα, και στεναξωμεν, ινα
δυνηθωμεν αυτο παλιν αναλαβειν. ∆ια του ηγαπημενου, φησιν, εν ωι εχομεν την
απολυτρωσιν δια του αιματος αυτου. Πως; Ου μονον οτι τον Υιον εδωκε θαυμαστον,
αλλ' οτι και τουτωι τωι τροπωι, ωστε σφαγηναι αυτον τον αγαπωμενον. Πολλη η
υπερβολη· τον αγαπωμενον υπερ των μισουμενων εδωκεν. Ὅρα ποσου ημας τιμαται.
Ει, οτε αυτον εμισουμεν και εχθροι ημεν, και αγαπωμενον εδωκε· τι ου ποιησει
λοιπον, οταν τουτωι καταλλαγωμεν δια της χαριτος; Την αφεσιν, φησι, των
παραπτωματων. Ἄνωθεν κατω κατεισι· προτερον υιοθεσιαν ειπων και αγιασμον και
αμωμους, και τοτε το παθος, ου μειων, ουδε απο των μεγαλων επι τα μικρα καταγων
τον λογον, αλλ' απο των μικρων επι τα μεγαλα ανιων. Ουδεν γαρ ουτω μεγα, ως το
αιμα εκχυθηναι του Θεου υπερ ημων· και της υιοθεσιας και των αλλων δωρεων
τουτο μειζον, το μηδε του Υιου φεισασθαι. Μεγα γαρ το αφεθηναι των
αμαρτηματων, αλλα το μειζον, το δια του αιματος του ∆εσποτικου. Ὅτι γαρ τουτο
πολλωι μειζον απαντων, ορα πως και ενταυθα ανεβοησε λεγων· Κατα τον πλουτον
της χαριτος αυτου, ης επερισσευσεν εις ημας. Πλουτος μεν γαρ κακεινος, πολλωι δε
πλεον ουτος. Ἧς επερισσευσε, φησιν, εις ημας. Και πλουτος, και, Ἐπερισσευσε,
τουτεστι, αφατως εξεχυθη. Ουκ ενεστι λογωι παραστησαι, ων δια των εργων
επειραθημεν. Πλουτος γαρ εστι, πλουτος περισσευων, πλουτος ουκ ανθρωπων, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Θεου, ωστε πανταχοθεν αμηχανον αυτον λεχθηναι. ∆εικνυς δε πως εις περισσειαν
εδωκεν, Ἐν πασηι σοφιαι και φρονησει, φησι, γνωρισας ημιν το μυστηριον του
θεληματος αυτου· τουτεστι, σοφους και φρονιμους ποιησας την οντως σοφιαν, την
οντως φρονησιν. 62.15 δʹ. Βαβαι, ποση φιλια! Τα γαρ μυστηρια αυτου ημιν λεγει. Του
θεληματος αυτου, φησιν· ως αν ειποι τις, Τα εν τηι καρδιαι αυτου ημιν εγνωρισε.
Τουτο γαρ εστι το μυστηριον το πασης σοφιας τε γεμον και φρονησεως. Τι γαρ
ταυτης της σοφιας ισον ερεις; τους ουδενος αξιους οντας, τουτους ευρεν οπως εις
πλουτον αναγαγηι. Τι ταυτης της ευμηχανιας ισον; ο εχθρος, ο μεμισημενος, ουτος
εξαιφνης ανω γεγονε. Και ου τουτο μονον, αλλα και εν τουτωι τωι καιρωι· και τουτο
σοφιας ην, και το δια σταυρου. Μακρος ενταυθα δειξαι ο λογος, πως σοφιας ην
τουτο, και πως σοφους ημας ειργασατο. ∆ιο παλιν, Κατα την ευδοκιαν αυτου, φησιν,
ην προεθετο εν αυτωι. Τουτεστι, τουτο επεθυμει, τουτο ωδινεν, ως αν εχοι εξειπειν
ημιν το μυστηριον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι ανθρωπον ανω καθισαι βουλεται. Τουτο δε
γεγονεν, Εις οικονομιαν του πληρωματος των καιρων, ανακεφαλαιωσασθαι τα
παντα εν τωι Χριστωι, τα εν τοις ουρανοις, και τα επι της γης εν αυτωι. Ἀπεσχιστο,
φησι, τα επουρανια των επιγειων, ουκ ειχε μιαν κεφαλην. Κατα μεν γαρ τον της
δημιουργιας λογον εις Θεος ην· κατα δε τον της οικειωσεως ουκετι, της Ἑλληνικης
πλανης κεχυμενης, αλλ' απεσχισμενοι ησαν της υπακοης αυτου. Εις οικονομιαν,
φησι, του πληρωματος των καιρων. Πληρωμα των καιρων αυτο εκαλεσεν. Ὅρα πως
ακριβως φθεγγεται. Και την μεν αρχην απο του Πατρος δειξας, την προθεσιν, την
βουλην, την πρωτην ορμην, την δε δια των εργων εκπληρωσιν δια του Χριστου,
ουδαμου διακονον αυτον ονομαζει. Ἐξελεξατο ημας, φησιν, εν αυτωι, προορισας
ημας εις υιοθεσιαν δια Χριστου Ἰησου εις αυτον, και εις επαινον δοξης της χαριτος
αυτου, εν ωι εχομεν την απολυτρωσιν δια του αιματος αυτου, ην προεθετο εν αυτωι
εις οικονομιαν του πληρωματος των καιρων, ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι
Χριστωι. Και ουδαμου διακονον αυτον ειπεν, Ει δε το, εν, και το, δια, διακονου εστιν,
ορα που τρεπει το πραγμα. Ἀρχομενος γαρ ευθεως της Ἐπιστολης, ∆ια του
θεληματος, ειπε, του Πατρος. Ὁ Πατηρ ηθελησε, φησιν, ο Υιος ενηργησεν. Ἀλλ' ουτε,
επειδη ο Πατηρ ηθελησε, της ενεργειας εκτος εστιν ο Υιος· ουτε επειδη ο Υιος
ενηργησε, του θεληματος απεστερηται ο Πατηρ, αλλα κοινα Πατρος και Υιου παντα·
Παντα γαρ τα εμα σα εστι, φησι, και τα σα εμα. Πληρωμα δε των καιρων η παρου
62.16 σια αυτου ην. Ἐπει ουν παντα επραξε και δι' αγγελων, και δια προφητων, και
δια νομου, και ουδεν πλεον εγενετο, αλλ' εκινδυνευεν εικη γεγενησθαι ανθρωπος,
εικη παρηχθαι, μαλλον δε και επι κακωι, παντων απολλυμενων απλως, και μειζονως
η επι του κατακλυσμου, ευρε ταυτην την οικονομιαν την δια της χαριτος, ωστε μη
εικη μηδε ματην αυτον γενεσθαι. Το πληρωμα των καιρων τουτο λεγει, και σοφιαν.
Πως; Ὅτι οτε μαλιστα εμελλον απολλυσθαι, τοτε διεσωθησαν. Ἀνακεφαλαιωσασθαι,
φησιν. Τι εστιν, Ἀνακεφαλαιωσασθαι; Συναψαι. Πλην αλλα σπουδασωμεν εγγυς
αυτης γενεσθαι της αληθειας. Παρα μεν γαρ ημιν και εν τηι συνηθειαι
ανακεφαλαιωσις λεγεται και τα δια μακρων λεγομενα εις βραχυ συστειλαι, και
παντα τα δια πολλων λεγομενα συντομως ειπειν. Ἔστι μεν γαρ και τουτο· τα γαρ δια
μακρου χρονου οικονομουμενα ανεκεφαλαιωσατο εν εαυτωι, τουτεστι, συνετεμε.
Λογον γαρ συντελων, και συντεμνων εν δικαιοσυνηι, και εκεινα περιελαβε, και ετερα
προσεθηκε. Τουτο εστιν ανακεφαλαιωσις. Ἔστι και ετερον τι δηλουμενον. Ποιον
τουτο; Μιαν κεφαλην απασιν επεθηκε το κατα σαρκα Χριστον, και αγγελοις και
ανθρωποις· τουτεστι, και αγγελοις μιαν αρχην εδωκεν, και ανθρωποις, τοις μεν το
κατα σαρκα, τοις δε τον Θεον Λογον· ως αν περι οικιας τις ειποι τα μεν σαθρα, τα δε
ισχυρα εχουσης· Ἀνωικοδομησε την οικιαν, τουτεστιν, ισχυροτεραν ειργασατο,
ισχυροτεραν κρηπιδα υπεθηκεν· ουτω και ενταυθα παντας υπο μιαν ηγαγε κεφαλην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Ουτω γαρ αν γενοιτο ενωσις, ουτως [αν γενοιτο] ακριβης συναφεια, οταν υπο μιαν
απαντα αχθειη κεφαλην, συνδεσμον τινα αναγκαιον ανωθεν εχοντα. Τοσαυτης
τοινυν αξιωθεντες δωρεας, τοσαυτης τιμης, τοσαυτης φιλανθρωπιας, μη
καταισχυνωμεν τον ευεργετησαντα, μη εις κενον την τοσαυτην χαριν ποιησωμεν,
αγγελικον βιον επιδειξωμεθα, αγγελικην αρετην και πολιτειαν· ναι δεομαι και
αντιβολω, ινα μη εις κριμα μηδ' εις κατακριμα γενηται ταυτα παντα ημιν, αλλ' εις
απολαυσιν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος,
και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Ἐν ωι και εκληρωθημεν προορισθεντες κατα προ θεσιν του τα παντα
ενεργουντος κατα την βου λην του θεληματος αυτου, εις το ειναι ημας εις επαινον
της δοξης αυτου, τους προηλπικο τας εν τωι Χριστωι· εν ωι και υμεις ακουσαν τες τον
λογον της αληθειας, το ευαγγελιον της σωτηριας υμων, εν ωι και πιστευσαντες εσ
φραγισθητε τωι Πνευματι της επαγγελιας τωι αγιωι, ο εστιν αῤραβων της κληρονομιας
ημων, εις απολυτρωσιν της περιποιησεως, εις επαι νον της δοξης αυτου. αʹ.
Πανταχου την αφατον του Θεου φιλανθρωπιαν εσπουδασεν ο Παυλος την περι ημας
δειξαι, ως αυτωι δυνατον. Ὅτι γαρ μετα ακριβειας ουχ οιον τε, ακουσον τι φησιν
αυτος· Ὢ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου! ως ανεξερευνητα τα
κριματα αυτου, και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! πλην αλλ' ως οιον τε εστι δεικνυσι.
Τι ουν εστιν ο λεγει, Ἐν ωι και εκληρωθημεν προορισθεντες; Ειπεν, Ἐξελεξατο ημας,
ανωτερω· ενταυθα φησιν· Ἐκληρωθημεν. Ἀλλ' επειδη ο κληρος συντυχιας πραγμα
εστιν, ου προαιρεσεως ουδε αρετης· αγνοιας γαρ και επιτυχιας εχεται, και τους
εναρετους πολλακις αφεις, τους ουδενος αξιους λογου, τουτους εις μεσον
παρηγαγεν· ορα πως αυτο διορθουται. Προορισθεντες, φησι, κατα προθεσιν του τα
παντα ενεργουντος. Τουτεστιν· Ουχ απλως εκληρωθημεν ωσπερ ουδε απλως
εξελεγημεν· Θεος γαρ ο εκλεξαμενος· ουδε απλως εκληρωθημεν· Θεος γαρ ο
κληρωσαμενος· αλλα κατα προθεσιν. Τουτο και εν τηι προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι
γραφων φησι· Τοις κατα προθεσιν κλητοις ουσιν. Ους εκαλεσε, τουτους και
εδικαιωσεν· ους δε εδικαιωσε, τουτους και εδοξασε. Προτερον ειπων, Τοις κατα
προθεσιν κλητοις ουσιν, ομου και το εξαιρετον το προς τους αλλους δηλωσαι
βουλομενος, και κληρον ειπεν, ωστε το αυτεξουσιον μη αφελεσθαι. Ὅπερ εστι
τοινυν μακαριοτητος μαλλον αυτο τιθησιν. Ὁ γαρ κληρος ουκ αρετης εστιν, αλλα,
ως αν τις ειποι, συντυχιας. Ὡς αν ει ελεγε· Κληρου γενομενου ημας εξελεξατο. Το δε
ολον, απο της προαιρεσεως προορισθεντας, τουτεστιν, εαυτωι εκλεξαμενος
αφωρισεν· οιον, εωρα ημας πριν η γενεσθαι κεκληρωμενους. Θαυμαστη γαρ η του
Θεου προγνωσις, και παντα ειδυια πριν γενεσεως αυτων. Συ δε θεα πως πανταχου
σπουδην ποιειται δειξαι, οτι ουκ εκ μετανοιας, αλλ' ανωθεν τα πραγματα ουτω
τετυπωτο, ωστε μηδεν υμας εχειν των Ἰουδαιων ελαττον κατα τουτο, και δια τουτο
παντα υπερ τουτου ποιει. Πως ουν φησιν αυτος ο Χριστος, Ουκ απεσταλην, ει μη εις
τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ; και παλιν τοις μαθηταις ελεγεν, Εις οδον
εθνων μη απελθητε, και εις πολιν Σαμαρειτων μη εισελθητε; και αυτος δε παλιν ο
Παυλος ελεγεν, Ὑμιν ην αναγκαιον πρωτον λαληθηναι τον λογον του Θεου· επειδη
δε απωθεισθε αυτον, και ουκ αξιους κρινετε εαυτους της αιωνιου ζωης, ιδου
στρεφομεθα εις τα εθνη; ∆ια γαρ τουτο ταυτα λεγεται, ινα μη ως εκ παρεργου νομισηι
τις τουτο γεγενησθαι. Κατα προθεσιν, φησι, του τα παντα ενεργουντος κατα την
βουλην του θεληματος αυτου. Τουτεστιν, ουδεν μετα ταυτα ενηργησε, παντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ανωθεν διατυπωσας. Ουτως αυ 62.18 τος επαγει το τελος κατα την βουλην του
θεληματος αυτου. Ὥστε ουκ επειδη Ἰουδαιοι ου προσειχον, δια τουτο τα εθνη
εκαλεσεν, ουδε αναγκασθεις, ουδε εξ εκεινων ορμηθεις. Εις το ειναι ημας, φησιν, εις
επαινον της δοξης αυτου, τους προηλπικοτας εν τωι Χριστωι· εν ωι και υμεις
ακουσαντες τον λογον της αληθειας, το ευαγγελιον της σωτηριαι υμων· τουτεστι, δι'
ου. Ὅρα πανταχου αιτιον παντων γενομενον τον Χριστον, και ουδαμου το του
υπουργου ονομα, ουδε το του διακονου· ωσπερ και αλλαχου φησιν Ἑβραιοις
γραφων, οτι Παλαι λαλησας τοις πατρασιν ημων εν τοις προφηταις, επ' εσχατων
των ημερων ελαλησεν ημιν εν Υιωι. Τουτεστι, δι' Υιου. Τον λογον, φησι, της
αληθειας· ουκετι τον του τυπου, ουδε τον της εικονος. Το ευαγγελιον της σωτηριας
ημων. Και καλως ευαγγελιον αυτο σωτηριας καλει, το μεν προς τον νομον
αινιττομενος, το δε προς την μελλουσαν κολασιν. Ουδεν γαρ αλλο εστι το κηρυγμα,
αλλ' η σωτηριας ευαγγελιον, οτι τους αξιους απολλυσθαι ουκετι απολλυσιν. Ἐν ωι
και πιστευσαντες εσφραγισθητε εν τωι Πνευματι της επαγγελιας τωι αγιωι, ος εστιν
αῤραβων της κληρονομιας ημων. Παλιν πολλης προνοιας δειγμα το σφραγισθηναι,
ου το αφορισθηναι, ουδε το κληρωθηναι μονον, αλλα και το σφραγισθηναι. Καθαπερ
γαρ ει τις τους λαχοντας αυτωι δηλους ποιησειεν, ουτω και ο Θεος αφωρισεν εις το
πιστευσαι, εσφραγισεν εις το κληρονομησαι τα μελλοντα. βʹ. Ὁραις πως, προιοντος
του χρονου, θαυμαστους αυτους ποιει; Ἕως μεν γαρ ησαν εν τηι προγνωσει, ουδενι
ησαν δηλοι· επειδη δε εσφραγισθησαν, δηλοι γεγονασιν, αλλ' ουχ ως ημεις· εσονται
γαρ πλην ολιγων δηλοι. Ἐσφραγισθησαν και οι Ἰσραηλιται, αλλα περιτομηι, καθαπερ
και τα βοσκηματα και τα αλογα· εσφραγισθημεν και ημεις, αλλ' ως υιοι, Πνευματι. Τι
εστι, Πνευματι επαγγελιας; Ἤτοι οτι κατα επαγγελιαν αυτο ελαβομεν. ∆υο γαρ εισιν
επαγγελιαι, μια μεν δια των προφητων, ετερα δε απο του Υιου· δια των προφητων·
ακουε του Ἰωηλ λεγοντος· Ἐκχεω απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα, και
προφητευσουσιν οι υιοι υμων και αι θυγατερες υμων, και οι νεανισκοι υμων ορασεις
οψονται, και οι πρεσβυτεροι υμων ενυπνια ενυπνιασθησονται· ακουε δε παλιν του
Χριστου λεγοντος· Και ληψεσθε δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας,
και εσεσθε μοι μαρτυρες εν τε Ἱερουσαλημ, και εν πασηι τηι Ἰουδαιαι και Σαμαρειαι, και
εως εσχατου της γης. Καιτοι εδει, φησιν, αυτον ως Θεον πιστευθηναι· αλλ' ουκ απο
τουτου διισχυριζεται, αλλ' ως περι ανθρωπου εξεταζει, ωσπερ εν τηι προς Ἑβραιους,
λεγων· Ἵνα δια δυο πραγματων αμεταθετων, εν οις αδυνατον ψευσασθαι Θεον
ισχυραν παρακλησιν εχωμεν. Ουτω και ενταυθα τεκμηριον ποιειται της των
μελλοντων επαγγελιας τα ηδη δεδομενα. ∆ια τουτο και αῤραβωνα καλει· ο γαρ
αῤραβων μερος εστι του παντος. Ἠγορασε, τα παρ' ημων, την σωτηριαν την
ημετεραν, και εδωκεν ημιν αῤραβωνα τεως. ∆ια τι ουν μη το ολον ευθεως εδωκεν;
Ἐπειδη μηδε ημεις το ολον ειργασαμεθα. Ἐπιστευσαμεν· τουτο αρχη· εδωκε και
αυτος αῤραβω 62.19 να, Ὅταν την πιστιν δια των εργων δειξωμεν, τοτε το παν
προστιθησι. Μαλλον δε και αλλην εδωκε τιμην, το ιδιον αιμα, και παλιν αλλην
υπεσχετο. Καθαπερ ει πολεμος ειη, εθνεσι προς εθνη διδοασιν ομηρους· ουτω και ο
Θεος εδωκε τον Υιον αυτου, της ειρηνης και των σπονδων ενεχυρον, και το Πνευμα
το αγιον το εξ αυτου· οι γαρ οντως Πνευματος μετεχοντες, ισασιν οτι αῤραβων της
κληρονομιας ημων εστι. Τοιουτος ο Παυλος ην, εντευθεν ηδη των εκει γεγευμενος·
διο και ηπειγετο και ωδινε τα ενθαδε αφειναι, και εστενεν· ετεροις γαρ οφθαλμοις
εωρα, παντα τον νουν μεταστησας εκει. Ου μετεχεις των πραγματων· δια τουτο και
των ρηματων εκπιπτεις. Ει μετειχομεν παντες Πνευματος, ως μετεχειν εδει, και τους
ουρανους εωρωμεν και την εκει καταστασιν. Ἀῤραβων δε τινος εστι; Της
απολυτρωσεως, της περιποιησεως· η γαρ καθαρα απολυτρωσις τοτε γινεται. Νυν μεν
γαρ και εν κοσμωι αναστρεφομεθα, και πολλα ημιν ανθρωπινα συμπιπτει, και μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ασεβων εσμεν· η δε καθαρα απολυτρωσις, οταν μητε αμαρτηματα ηι, μητε παθη
ανθρωπινα, μητε αναμιξ μετα παντων ωμεν, τοτε εστι. Νυν δε αῤραβων. Και γαρ και
νυν αυτων απεστημεν· ου γαρ εστι το πολιτευμα ημων επι της γης· και νυν εκτος
εσμεν των ενταυθα· παροικοι γαρ εσμεν και νυν. Εις επαινον της δοξης αυτου.
Συνεχως τουτο τιθησι. Τι δηποτε; Ὅτι ικανον πληροφορησαι τους ακουοντας. Ει μεν
γαρ ημων ενεκεν, φησι, ταυτα εποιει, ουκ αν ην αναμφιβολον· ει δε δι' αυτον, και
ωστε την αγαθωσυνην αυτου δειξαι, ωσπερ τινα μαρτυριαν, αιτιαν τιθησι του μη αν
αλλως ταυτα γενεσθαι· απερ και επι των Ἰσραηλιτων ανω και κατω ορωμεν
λεγομενα· Ποιησον ημιν δια το ονομα σου· και παλιν αυτος ο Θεος ελεγε· Ποιω
ενεκεν εμου· και ο Μωυσης, Ποιησον ημιν δια το ονομα σου, ει και μηδενος ενεκεν
ετερου. Πληροφορει γαρ τουτο τους ακουοντας και ανιησι, μαθοντας οτι δια την
οικειαν αγαθοτητα παντως ποιησει, απερ επαγγελλεται. Ἀλλα μη ραιθυμωμεν
ακουοντες· ει γαρ και δι' εαυτον ποιει, αλλ' ομως και τα παρ' ημων απαιτει. Ει γαρ,
Τους δοξαζοντας με δοξασω, φησι, και οι εξουθενουντες με εξουθενηθησονται·
εννοησωμεν, οτι και τα παρ' ημων επιζητει. Ἔπαινος εστι της δοξης αυτου το τους
εχθρους σωσαι, αλλ' εκεινους τους μετα το γενεσθαι φιλους μειναντας φιλους· ως, ει
παλιν επι την προτεραν εχθραν επανελθοιεν, παντα εικη και ματην. γʹ. Ἕτερον γαρ
ουκ εστι λουτρον, ουδε καταλλαγη παλιν δευτερα, αλλα φοβερα τις εκδοχη κρισεως,
και πυρος ζηλος εσθιειν μελλοντος τους υπεναντιους. Ει γαρ μελλοιμεν, αει
εχθραινοντες αυτωι, αξιουσθαι παρ' αυτου συγγνωμης, ου παυσομεθα εχθραινοντες
και θρυπτομενοι και χειρους γινομενοι, και πεπηρωμενοι του ηλιου της δικαιοσυνης
παραγενομενου. Βουλει λαβειν την ακτινα ανοιγουσαν σου τους οφθαλμους; Καλους
αυτους εργασαι, υγιεις, οξυδερκεις. Ἔδειξε σοι το φως το αληθινον· αν παλιν αυτο
φυγων, τωι σκοτει προσδραμηις, τις εσται απολογια, ποια συγγνωμη; Ουδεμια λοιπον·
μισους γαρ εστιν αῤρητου τουτο σημειον. Ὅτε μεν γαρ ουκ ᾔδεις τον Θεον,
εχθραινων αυτωι, οπωσδηποτε τινα συγγνωμην ειχες· επειδη δε εγευσω της
χρηστοτη 62.20 τος και του μελιτος, αν παλιν αφεις, επι τον εμετον ελθηις τον
σαυτου, ουδεν ετερον αλλ' η μεγαλου μισους και καταφρονησεως εκφερεις σημεια.
Ου, φησιν, αλλ' υπο της φυσεως αναγκαζομαι· φιλω μεν ουν τον Χριστον,
αναγκαζομαι δε υπο της φυσεως. Ει αναγκην και βιαν υπομενεις, εξεις συγγνωμην·
ει δε απο ραιθυμιας καταπιπτεις, ουκετι. Φερε ουν, αυτο δη τουτο εξετασωμεν,
ποτερον εξ αναγκης και βιας τα αμαρτηματα γινεται, η απο ραιθυμιας και ολιγωριας
πολλης. Ου φονευσεις, φησι. Ποια τουτο αναγκη, ποια βια; Βια μεν ουν εστι το
φονευειν. Τις γαρ αν ημων ελοιτο βαπτισαι ξιφος εις τον λαιμον του πλησιον, και
αιμαξαι την δεξιαν; Ουδε εις. Ὁραις οτι τουναντιον, αναγκη το αμαρτανειν μαλλον
εστι και βια; Ἐνεθηκε γαρ ο Θεος φιλτρον τηι φυσει τηι ημετεραι, ωστε αλληλους
αγαπαιν· Παν γαρ, φησι, ζωον αγαπαι το ομοιον αυτου, και ανθρωπος τον πλησιον
αυτου. Ὁραις οτι προς την αρετην εχομεν απο της φυσεως σπερματα; Τα δε της
κακιας παρα φυσιν εστιν· ει δε ταυτα μαλλον κρατει, της πολλης ημων νωθειας
τουτο τεκμηριον. Τι δε το μοιχευειν; ποια αναγκη επι τουτο αγει; Ναι, φησιν, η της
επιθυμιας τυραννις. ∆ια τι, ειπε μοι; ου γαρ ενεστι τηι οικειαι κεχρησθαι γυναικι, και
παυσαι την τυραννιδα; Ἀλλ' ερως με τις λαμβανει της του πλησιον, φησι, γυναικος.
Ουκετι τουτο αναγκης· ερως γαρ ουκ εστιν αναγκης· ουδεις αναγκηι φιλει, αλλα
προαιρεσει και εκοντι. Το μεν ουν μιγνυσθαι αναγκη ισως· το δε τηνδε φιλειν η
τηνδε, ουκ αναγκης· ουδε επιθυμια μιξεως το πραγμα εστιν, αλλα κενοδοξια και
υβρις και περα του μετρου τρυφη. Ποιον γαρ, ειπε μοι, κατα λογον εστι; την
κατεγγυηθεισαν, την κοινωνον ουσαν παιδοποιιας, ταυτην εχειν, η την ουκ
εγνωσμενην; ουκ ιστε, οτι αι συνηθειαι τας φιλιας τικτουσιν; Ὥστε ου της φυσεως
εστι. Μη αιτιω την επιθυμιαν· η γαρ επιθυμια δια γαμον εδοθη, δια παιδοποιιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

παρεσχεθη, ου δια μοιχειαν ουδε διαφθοραν. Ἴσασι και οι νομοι τοις εξ αναγκης
συγγινωσκειν αμαρτημασι· μαλλον δε ουδεν εστιν αμαρτημα εξ αναγκης γινομενον,
αλλα παντα απο υβρεως. Ου γαρ ουτως ο Θεος την φυσιν εδημιουργησεν, ως
αναγκην εχειν αμαρτανειν· επει ει τουτο ην, κολασις ουκ ην. Των γαρ κατα αναγκην
και βιαν ουδε ημεις απαιτουμεν λογον, μητιγε ο Θεος ο ουτω φιλανθρωπος και
αγαθος. Ἀλλα τι; το κλεπτειν αναγκης εστι; Ναι, φησιν· η γαρ πενια τουτο ποιει. Ἡ
πενια εργαζεσθαι μαλλον αναγκαζει, ου κλεπτειν. Ἡ πενια τοινυν τουναντιον ποιει·
το γαρ κλεπτειν, αργιας εστιν, η δε πενια ουκ αργιαν, αλλα φιλοπονιαν τικτειν
ειωθεν. Ὥστε και τουτο ραιθυμιας εστι. Και ωδε μαθηις· τι γαρ, ειπε μοι,
δυσκολωτερον, τι δε αηδεστερον, τας νυκτας αγρυπνουντα περιιεναι, και τοιχους
διορυττειν, και εν σκοτει βαδιζειν, και την ψυχην εχειν εν χερσι, και προς φονον
παρατεταχθαι, και τρεμειν, και τεθνηκεναι τωι δεει, η πονοις προσεχειν
καθημερινοις, και ασφαλειας απολαυειν μετα αδειας; Τουτο ευκολον· και οτι τουτο
ευκολον, οι πλειους τουτο πραττουσιν, η εκεινο. 62.21 δʹ. Ὁραις οτι κατα φυσιν μεν η
αρετη, παρα φυσιν δε η κακια, καθαπερ η νοσος και η υγεια; Τι δε το ψευδεσθαι και
επιορκειν, ποιαν αν εχοι αναγκην; Ουδεμιαν, ουδε βιαν, αλλ' εκοντες επι τουτο
ερχομεθα. Ἀπιστουμεθα, φησιν. Ἀπιστουμεθα, επειδη βουλομεθα· εξην γαρ απο του
τροπου πιστευεσθαι μαλλον ημας, η απο των ορκων. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, τοις μεν
ουδε ομνυουσι πιστευομεν, τους δε και χωρις ορκων πιστους ηγουμεθα; Ὁραις οτι
ουδαμου χρεια ορκων; Ἂν ο δεινα ειπηι, φησι, και χωρις ορκων πιστευω· σοι δε ουδε
μεθ' ορκων. Ἄρα περιττον ο ορκος, και τουτο μαλλον απιστιας, η πιστεως τεκμηριον.
Το γαρ ευκολον ειναι προς το ομοσαι ουκ αφιησι δοξαν ευλαβειας εχειν. Ὥστε ο
μαλιστα συνεχως τωι ορκωι κεχρημενος, ουτος ουδαμου του ορκου την χρειαν εχει
αναγκαιαν· ο δε μηδαμου κεχρημενος, αυτος αυτου της χρειας απολαυει. Χρεια
ορκου προς το πιστευεσθαι λοιπον; Ουδαμως· ορωμεν γαρ, οτι οι μη ομνυοντες,
ουτοι μαλλον πιστευονται. Ἀλλα τι; το υβριστην ειναι αναγκης εστι; Ναι, φησιν· ο
γαρ θυμος εξαγει, και φλεγει, και ουκ αφιησι την ψυχην ηρεμειν. Ου του θυμου
εστιν, ανθρωπε, αλλα της μικροψυχιας το υβριζειν· ει δε θυμου ην, παντες ανθρωποι
οργιζομενοι, ουκ αν διελειπον υβριζοντες. Θυμον εχομεν, ουχ ινα υβριζωμεν τους
πλησιον, αλλ' ινα τους αμαρτανοντας επιστρεφωμεν, ινα διανιστωμεθα, ινα μη
νωθεις ωμεν. Ὥσπερ τι κεντρον εγκειται ημιν ο θυμος, ινα κατα του διαβολου
βρυχωμεν τους οδοντας, ινα σφοδροι ωμεν προς αυτον, ουχ ινα κατ' αλληλων
στωμεν. Ὅπλα εχομεν, ουχ ινα ημας αυτους πολεμωμεν, αλλ' ινα κατα του πολεμιου
χρωμεθα τηι παντευχιαι. Ὀργιλος ει; Ἔσο κατα των αμαρτηματων των σαυτου
τοιουτος, επιπληττε τηι ψυχηι, μαστιζε το συνειδος, σφοδρος εσο κριτης και πικρος
δικαστης τοις οικειοις αμαρτημασι. Τουτο της οργης το κερδος· δια τουτο ημιν αυτην
ενεθηκεν ο Θεος. Ἀλλ' η αρπαγη εξ αναγκης εστιν; Ουδαμως· ποια γαρ αναγκη το
αρπαζειν, ειπε μοι; ποια βια; Πενια, φησι, ποιει, και το δεος των αναγκαιων. ∆ια
τουτο μεν ουν ουκ οφειλεις αρπαζειν· ου γαρ ασφαλης ο τοιουτος πλουτος. Συ δε
ταυτον ποιεις, ωσπερ αν ει τις ερωτηθεις, τι δηποτε εις αμμον τα θεμελια της οικιας
καταβαλλοι, ειποι, οτι ∆ια τον κρυμον, δια τον υετον. ∆ια τουτο μεν ουν εις αμμον
ουκ εχρην καταβαλλειν· αναστρεφει γαρ αυτα ταχεως και υετος και πνευματα και
ανεμος. Ὥστε ει πλουτειν θελεις, μη πλεονεκτει. Ει παισι βουλει παραδουναι
πλουτον, 62.22 δικαιον κτησαι, ει γε τις εστι τοιουτος· ουτος γαρ μενει, και βεβαιος
εστηκεν· ο δε μη τοιουτος ταχεως απολλυται και διαφθειρεται. Πλουτειν θελεις, ειπε
μοι, και τα των αλλων λαμβανεις; Και μην τουτο ουκ εστι πλουτος, αλλα το τα ιδια
κατεχειν· ο δε τα αλλοτρια εχων, ουκ αν ειη πλουσιος· επει ουτω γε αν και οι τα
σηρικα πωλουντες, ιματια παρ' ετερων λαμβανοντες, και ευπορωτεροι και
πλουσιωτεροι παντων λεγοιντο αν· καιτοι γε αυτων εστι τεως, αλλ' ομως αυτους ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

καλουμεν πλουσιους. Τι δηποτε; Ὅτι τα αλλοτρια εχουσιν. Ει γαρ και τα ιματια
αυτων τυγχανει, αλλ' η τιμη ουκ αυτων· ει δε και η τιμη αυτων, αλλ' ουτος πλουτος
ουκ εστι. Ει δε τα συμβολαια διδομενα ου ποιει πλουσιους, δια το ταχεως ημας
αυτων αφιστασθαι, τα εξ αρπαγης πως ποιει πλουσιους; Ει δε και ολως επιθυμεις
πλουτειν (ου γαρ αναγκης το πραγμα)· τινος απολαυσαι βουλομενος πλειονος; αρα
ζωης μακροτερας; Και μην οι τοιουτοι ταχεως ολιγοχρονιοι γινονται. Πολλακις γαρ
δικην διδοασι της αρπαγης και της πλεονεξιας τον αωρον θανατον και το των
κτηματων μη απολαυσαι, αλλα μικρον, και την γεενναν απελθειν λαβοντας·
πολλακις δε και απο της τρυφης και απο των πονων και απο των φροντιδων νοσους
τεκοντες απωλοντο. Ἠβουλομην μαθειν τινος ενεκεν ο πλουτος διεσπουδασται τοις
ανθρωποις. Καιτοι ο Θεος δια τουτο τηι φυσει μετρον και οριον εθηκεν, ινα μηδεμιαν
εχωμεν αναγκην του τον πλουτον επιζητειν, οιον ενι ιματιωι η και δευτερωι
περιβαλλεσθαι το σωμα εκελευσε, και περιττου ου χρεια προς την σκεπην. Τινος
ενεκεν τα μυρια ιματια, και τα σητοβρωτα; Μετρον ωρισμενον εστι της γαστρος, και
περα τουτου δοθεν εξ αναγκης διεφθειρε το παν ζωον· τινος ενεκεν αι αγελαι και τα
ποιμνια και αι των κρεων κατακοπαι; Μιας στεγης χρηιζομεν· τινος ενεκεν οι
περιβολοι, και τα πολυτελη οικηματων; ινα γυπες και κολοιοι κατοικωσι, τους
πενητας αποδυεις; Και ποσης ουκ αξια ταυτα γεεννης; Πολλοι πολλακις εις τοπους,
ους ουδε ειδον, κιοσι και λιθοις πολυτιμοις οικοδομηματα εξαστραπτοντα
κατεργαζονται (τι γαρ ουκ εμηχανησαντο;) και ουδε αυτοι απελαυσαν, ουδε αλλοι
τινες· η γαρ ερημια ουκ αφιησιν αυτους απελθειν· και ουδε ουτως αφιστανται. Ὁραις
οτι ουδε χρηματισμου ενεκεν ταυτα γινεται; Ἀλλα παντων τουτων ανοια και αλογια
και κενοδοξια αιτια· ην, παρακαλω, φυγωμεν, ινα τα αλλα φυγειν δυνηθωμεν κακα,
και των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον τυχειν, εν Χριστωι Ἰησου τωι
Κυριωι ημων.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
∆ια τουτο καγω ακουσας την καθ' υμας πιστιν εν Χριστωι Ἰησου, και την
αγαπην την εις παντας τους αγιους, ου παυομαι ευχαριστων υπερ υμων, μνειαν
υμων ποιουμενος επι των προσευχων μου, ινα Θεος του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ο Πατηρ της δοξης, δυη υμιν πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως εν
επιγνωσει αυτου· πεφωτισμενους τους οφθαλμους της καρδιας υμων, εις το ειδεναι
υμας τις εστιν η ελπις της κλησεως αυτου, και τις ο πλουτος της δοξης της
κληρονομιας αυτου εν τοις αγιοις, η τι το υπερβαλλον μεγεθος της δυνα μεως αυτου
εις ημας τους πιστευοντας κατα την ενεργειαν του κρατους της ισχυος αυτου, ην
ενηργησεν εν τωι Χριστωι, εγειρας αυτον εκ νεκρων. αʹ. Ουδεν ην ισον των
σπλαγχνων των αποστολικων, ουδεν ομοιον της συμπαθειας και της φιλοστοργιας
εγενετο της του μακαριου Παυλου, ος πασας αυτου τας ευχας υπερ πολεων
ολοκληρων εποιειτο και δημων. Και πασι τουτο γραφει, οτι Ευχαριστω τωι Θεωι υπερ
υμων, μνειαν υμων ποιουμενος επι των προσευχων μου. Ἐννοησατε οσους ειχεν εν
τηι διανοιαι, ων και μνησθηναι εργον ην· οσων εμεμνητο εν ταις ευχαις, υπερ
απαντων ευχαριστων τωι Θεωι, ως αυτος τα μεγιστα ευεργετουμενος. ∆ια τουτο, φησι·
τουτεστι, δια το μελλον, και τα αποκειμενα αγαθα τοις ορθως πιστευουσι και
βιουσιν. Ἄξιον μεν ουν ευχαριστειν τωι Θεωι και υπερ παντων των υπηργμενων παρ'
αυτου τωι των ανθρωπων γενει, και προ τουτου και μετα ταυτα· αξιον δε ευχαριστειν
αυτωι και υπερ της πιστεως των πιστευοντων. Ἀκουσας, φησι, την πιστιν την καθ'
υμας δια του Χριστου, και την αγαπην την εις παντας τους αγιους. Πανταχου
συναπτει και συγκολλαι την πιστιν και την αγαπην, θαυμαστην τινα ξυνωριδα. Ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τους επιχωριους φησι μονον, αλλα και παντας. Ου παυομαι ευχαριστων υπερ υμων
μνειαν υμων ποιουμενος επι των προσευχων μου. Τι δεηι, και τι παρακαλεις; Ἵνα ο
Θεος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο Πατηρ της δοξης, δυη υμιν πνευμα σοφιας
και αποκαλυψεως. ∆υο αξιοι αυτους μαθειν, ως χρη μαθειν, επι τισιν εκληθησαν, και
πως απηλλαγησαν των προτερων. Φησι δε αυτος αυτα τρια ειναι. Πως ουν εστι τρια;
Περι των μελλοντων αν μαθωμεν. Ἀπο μεν γαρ των αποκειμενων αγαθων τον
αῤρητον και υπερφυη πλουτον αυτου εισομεθα· απο δε του μαθειν τινες οντες πως
επιστευσαμεν, την δυναμιν αυτου και την αυθεντιαν τωι τους επι τοσουτωι χρονωι
αλλοτριωθεντας επιστρεψαι. Το γαρ ασθενες του Θεου ισχυροτερον των ανθρωπων
εστι. Ἀπο γαρ της αυτης δυναμεως, αφ' ης τον Χριστον ηγειρε, και ημας ειλκυσε προς
εαυτον. Και ου μεχρι της αναστασεως η δυναμις, αλλα και πολλωι πλεον. Και
εκαθισεν εν δεξιαι αυτου, υπερανω πασης αρχης και εξουσιας και δυναμεως και
κυριοτητος και παντος ονοματος ονομαζομενου· και παντα υπ 62.24 εταξεν υπο τους
ποδας αυτου, και αυτον εδωκε κεφαλην υπερ παντα τηι Ἐκκλησιαι, ητις εστι το σωμα
αυτου, το πληρωμα του τα παντα εν πασι πληρουμενου. Μεγαλων οντως μυστηριων
και αποῤρητων ημας εποιησε κοινωνους. Και ταυτα αλλως ουκ ενι μαθειν, η
Πνευματος μετεχοντας αγιου, και πολλης απολαυοντας χαριτος. ∆ια τουτο και
Παυλος ουτως ευχεται· Ὁ Πατηρ της δοξης, φησι· τουτεστιν, ο μεγαλα ημιν δεδωκως
αγαθα. Ἀπο γαρ των υποκειμενων αει αυτον καλει, ως οταν λεγηι· Ὁ Πατηρ των
οικτιρμων, και Θεος πασης παρακλησεως· και παλιν ο προφητης, Κυριος ισχυς μου,
και βοηθεια μου. Ὁ Πατηρ της δοξης. Ουκ εχει επ' ονοματος αυτα παραστησαι, και
πανταχου δοξαν καλει, οπερ πασης εστι λαμπροτητος παρ' ημιν ονομα και
προσηγορια. Ἰδου της δοξης, φησι, Πατηρ, του δε Χριστου Θεος. Τι ουν; ελαττων της
δοξης ο Υιος; Ἀλλ' ουδεις, ουδ' αν μαινομενος, ειποι τουτο. ∆υη υμιν, τουτεστιν,
επαραι την διανοιαν υμων και αναπτερωσαι. Ου γαρ εστιν αλλως ταυτα μαθειν.
Ψυχικος γαρ ανθρωπος ου δεχεται τα του πνευματος· μωρια γαρ αυτωι εστιν. Ἄρα
πνευματικης δει σοφιας, ινα τα πνευματικα νοησωμεν, ινα τα κρυπτομενα ιδωμεν·
αυτο τα παντα αποκαλυπτει, μυστηρια μελλει διηγεισθαι Θεου. Των δε μυστηριων
του Θεου την γνωσιν το Πνευμα οιδε μονον, το και τα βαθη αυτου ερευνων· ουκ
αγγελος, ουκ αρχαγγελος, ουκ αλλη τις κτιστη δυναμις δυη, τουτεστι, χαρισμα υμιν
παρασχοι. Ει δε αποκαλυψεως τουτο εστι, περιττη λοιπον των λογισμων η ευρεσις. Ὁ
γαρ τον Θεον μαθων, και τον Θεον γνους, ουκετι περι ουδενος αμφισβητησει· ουκ
ερει· Τοδε αδυνατον, και τοδε δυνατον· και, Πως τοδε εγενετο; Ἂν τον Θεον
μαθωμεν, ως ειδεναι χρη, αν τον Θεον μαθωμεν παρ' ου μαθειν δει, παρ' αυτου του
Πνευματος, ουκετι περι ουδενος αμφισβητησομεν. ∆ια τουτο φησιν· Ἐν επιγνωσει
αυτου πεφωτισμενους τους οφθαλμους της καρδιας υμων. Ὁ μαθων τι εστι Θεος, ουχ
υπερ των επαγγελιων αμφισβητησει, ουχ υπερ των ηδη γενομενων απιστησει.
Ευχεται μεν ουν δοθηναι αυτοις πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως· πλην και αυτος
απο λογισμων, οσα δυναται, κατασκευαζει, και απο των ηδη υπαρξαντων. Ἐπειδη
γαρ τα μεν ηδη γενομενα εμελλε λεγειν, τα δε ουπω συμβαντα, απο των γενομενων
τα μη γενομενα πιστουται. Οιον τι λεγω· Εις το ειδεναι υμας, φησι, τις εστιν η ελπις
της κλησεως αυτου. Ἔτι αδηλος εστι, φησιν, αλλ' ου τοις πιστοις. Και τις ο πλουτος
της δοξης αυτου της κληρονομιας εν τοις αγιοις. Ἔτι και τουτο αδηλον. Τι δε δηλον;
Ὅτι επιστευσαμεν, απο της δυναμεως της αυτου οτι ηγειρε τον Χριστον· του γαρ
αναστησαι νεκρον πολλωι θαυμασιωτερον το πεισαι ψυχας. Και πως; Ἐγω τουτο
πειρασομαι ποιησαι φανερον· ακουε γαρ· Ειπεν ο Χριστος τωι τεθνεωτι, Λαζαρε,
δευρο εξω, και ευθεως υπηκουσεν· ειπεν ο Πετρος Ταβιθαι, Ἀναστηθι, και ουκ
αντειπεν. Ἐρει αυτος εν τηι τελευταιαι ημεραι, και παντες αναστησονται, και μετα
τοσουτου ταχους, ως τους ετι ζωντας μη φθασαι τους κοιμηθεντας, ως εν ατομωι, εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ριπηι οφθαλμου παντα γενεσθαι και συνδραμειν. 62.25 βʹ. Ἐπι δε του πιστευσαι, ουχ
ουτως· αλλα πως; Ἄκουε αυτου παλιν λεγοντος· Ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα
τεκνα υμων, και ουκ ηθελησατε! Ὁραις οτι τουτο δυσκολωτερον; Ὥστε απο τουτου το
παν κατασκευαζει. Πολλωι γαρ εστι λογισμοις ανθρωπινοις δυσκολωτερον
προαιρεσιν πεισαι του φυσιν εργασασθαι. Το δε αιτιον, επειδη αυτος ουτω βουλεται
εκοντας ημας γενεσθαι αγαθους. Ουτως εικοτως ειπε· Το υπερβαλλον μεγεθος της
δυναμεως αυτου εις ημας τους πιστευοντας. Ὅτε γαρ προφηται ουδεν ηνυσαν, οτε
αγγελοι και αρχαγγελοι, οτε πασα κτισις η ορατη, και αορατος, ορατη μεν εις μεσον
προκειμενη, και μη ισχυουσα χειραγωγησαι, αορατος δε πολλη, ωικονομησε την
αυτου παρουσιαν τοτε, δεικνυς οτι θειας εχρηιζε το πραγμα δυναμεως. Πλουτον
δοξης. Τουτεστι, αφατον δοξαν. Ποιος γαρ λογος την δοξαν εκεινην παραστησαι
δυνησεται, ης οι αγιοι τοτε μεθεξουσιν; Ουδεις· αλλα χαριτος οντως δει προς το την
διανοιαν μαθειν και ολως ακτινα μικραν γουν τινα δεξασθαι. Τινα μεν γαρ ᾔδεσαν
και προτερον, εβουλετο δε νυν πλεον αυτους μαθειν και σαφεστερον γνωναι. Ὁραις
οσα ειργασατο; Ἤγειρε τον Χριστον· μικρον τουτο; Ἀλλ' ορα και παλιν· Ἐκαθισεν εν
δεξιαι αυτου· αρα τις λογος τουτο παραστησαι δυνησεται; Τον απο της γης, τον των
ιχθυων αφωνοτερον, τον παιγνιον των δαιμονων γενομενον, εις υψος ευθεως
ανηγαγεν. Ὄντως υπερβαλλον μεγεθος της δυναμεως αυτου. Και θεα που ανηγαγεν·
Ἐν τοις επουρανιοις πασης κτιστης φυσεως ανωτερον εποιησεν, υπερανω πασης
αρχης και εξουσιας. Ὑπερανω πασης αρχης, φησιν. Ὄντως πνευματος χρεια,
διανοιας σοφης εν τηι επιγνωσει αυτου· οντως αποκαλυψεως χρεια. Ἐννοησον οσον
εστιν ανθρωπου και Θεου φυσεως το μεσον· απο ταυτης της ευτελειας εις εκεινην
αυτον ανηγαγε την τιμην· ουχ ενα βαθμον υπερεβη και δευτερον και τριτον. Βαβαι!
ουχ απλως ειπεν, Ἄνω, αλλ', Ὑπερανω. Των γαρ ανω δυναμεων ανωτερος εστιν ο
Θεος. Ὥστε εκει αυτον ανηγαγε, τον εξ ημων, απο της εσχατης νυσσης εις την
εσχατην ηγαγεν αρχην, μεθ' ην ουκ εστιν ετερα τιμη. Πασης αρχης, φησιν· ου της
μεν, της δε ου, αλλα, Πασης αρχης και εξουσιας και δυναμεως και κυριοτητος, και
παντος ονοματος ονομαζομενου, ει τι εστιν εν τωι ουρανωι, παντων ανωτερος
γεγονε. Τουτο περι του εκ νεκρων εγερθεντος· οπερ αξιον θαυμασαι. Περι γαρ του
Θεου Λογου ουδαμως. Ὅπερ γαρ εισι κωνωπες προς ανθρωπους, τουτο πασα η κτισις
προς τον Θεον. Και τι λεγω, κωνωπες; ει παντες ανθρωποι ως σιελος λογισθησονται,
και ως ροπη ζυγου ελογισθησαν, θες τας αορατους δυναμεις ως κωνωπας. Ου τοινυν
περι του Θεου Λογου ουτως ειπεν, αλλα περι του εξ ημων· τουτο μεγα οντως και
θαυμαστον. Ἀπο γαρ των κατωτατων της γης αυτον ανηγαγεν. Ει παντα τα εθνη ως
σταγων, εις ανθρωπος ποσον αρα μερος της σταγονος; Ἀλλα τουτον παντων
ανωτερον εποιησεν, ου μονον εν τωι αιωνι τουτωι, αλλα και εν τωι μελλοντι. Ἄρα
εστι δυναμεων τινων ονοματα ημιν ασημα, και ου γνωριζομενα. Και παντα υπεταξεν
υπο τους ποδας αυτου. Ουχ απλως ανωτερον εποιησεν, ως προτιμασθαι αυτων, ουδε
κατα συγκρισιν, αλλ' ως δουλων προκαθησθαι. Βαβαι, φρικτα οντως τα πραγματα!
62.26 ανθρωπου γεγονε δουλη πασα η κτιστη δυναμις δια τον ενοικουντα Θεον
Λογον. Ἔστι γαρ τινα επανω ειναι ουκ εχοντα υπακουοντας, αλλα προτιμωμενον·
ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα παντα υπεταξεν υπο τους ποδας αυτου· και ουχ απλως
υπεταξεν, αλλα την εσχατην υποταγην, και μεθ' ην ετερα ουκ εστι. ∆ια τουτο ειπεν·
Ὑπο τους ποδας. Και αυτον εδωκε κεφαλην υπερ παντα τηι Ἐκκλησιαι. Βαβαι, που
παλιν και την Ἐκκλησιαν ανηγαγεν! Ὥσπερ δια τινος ελκων μηχανης, εις υψος
αυτην ανηγαγε μεγα, και αυτην εκαθισεν εις εκεινον τον θρονον. Ἔνθα γαρ η
κεφαλη, εκει και το σωμα· ουδενι γαρ μεσωι διειργεται η κεφαλη, και το σωμα· ει γαρ
διειργετο, ουκ αν ειη σωμα, ουκ αν ειη κεφαλη. Ὑπερ παντα, φησι. Τι εστιν, Ὑπερ
παντα; Ἢ τον οντα υπερ παντα τα ορωμενα και τα νοουμενα Χριστον· η υπερ παντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τα αγαθα τουτο πεποιηκε, το τον Υιον δουναι κεφαλην. Ουκ αγγελον, ουκ
αρχαγγελον, ουκ αλλον ουδενα αφηκεν ανωτερον. Ου ταυτηι δε μονον ημας ετιμησε,
το εξ ημων αναγαγων, αλλ' οτι και το κοινον γενος απαν εκεινωι επεσθαι
παρεσκευασεν, εκεινου εχεσθαι, εκεινωι ακολουθειν. Ἥτις εστι το σωμα αυτου. Ἵνα
γαρ μη, ακουσας κεφαλην, την αρχην μονον νομισηις, αλλα και την βεβαιοτητα, μηδ'
ως αρχοντα μονον, αλλ' ως σωματος ιδηις κεφαλην, Το πληρωμα, φησιν, του τα
παντα εν πασι πληρουμενου. Ὡς ουκ αρκουντος τουτου δειξαι την συγγενειαν και
την εγγυτητα, τι φησι; Το πληρωμα του Χριστου η Ἐκκλησια. Και γαρ πληρωμα
κεφαλης σωμα, και πληρωμα σωματος κεφαλη. Ὅρα ποσηι ταξει κεχρηται Παυλος,
πως ουδενος φειδεται ρηματος, ωστε παραστησαι του Θεου την δοξαν. Πληρωμα,
φησι· τουτεστιν, οιον κεφαλη πληρουται παρα του σωματος· δια γαρ παντων μερων
το σωμα συνεστηκε, και ενος εκαστου χρηιζει. Ὅρα πως αυτον κοινηι παντων
χρηιζοντα εισαγει. Ἂν γαρ μη ωμεν πολλοι, και ο μεν χειρ, ο δε πους, ο δε αλλο τι
μερος, ου πληρουται ολον το σωμα. ∆ια παντων ουν πληρουται το σωμα αυτου. Τοτε
πληρουται η κεφαλη, τοτε τελειον σωμα γινεται, οταν ομου παντες ωμεν
συνημμενοι και συγκεκολλημενοι. γʹ. Ειδες πλουτον δοξης κληρονομιας; ειδες
υπερβαλλον μεγεθος δυναμεως εις τους πιστευοντας; ειδες ελπιδα κλησεως;
Αιδεσθωμεν ημων την κεφαλην, εννοησωμεν τινος εσμεν σωμα κεφαλης, ηι παντα
υποτετακται. Και των αγγελων κατα τουτο το υποδειγμα βελτιους ημας ειναι χρη,
και των αρχαγγελων μειζους, ως παντων αυτων προτετιμημενους. Ουκ αγγελων
επελαβετο ο Θεος, καθως γραφων Ἑβραιοις φησιν, αλλα σπερματος Ἀβρααμ· ουκ
αρχης ουδε εξουσιας ουδε κυριοτητος ουδε αλλης ουδεμιας δυναμεως· αλλα την
ημετεραν φυσιν ανελαβε, και εκαθισεν ανω. Και τι λεγω, εκαθισεν; ιματιον αυτου
εποιησεν, και ουχ απλως, αλλ' υπο τους ποδας αυτου παντα υπεταξε. Ποσους βουλει
θειναι θανατους; ποσας ψυχας; μυριους και πολλαπλασιους; Ἀλλ' ουδεν ισον ερεις.
∆υο γαρ τα μεγιστα πεποιηκεν, αυτος τε εις εσχατον ταπεινοτητος ηλθε, και τον
ανθρωπον εις μεγα υψηλοτητος ανηγαγε. Ειπεν εκεινο πρωτον, οτι εαυτον
εταπεινωσε τοσουτον· λεγει το τουτου υψηλοτερον νυν, το μεγα 62.27 οντως και το
κεφαλαιον. Καιτοι ει και μηδενος ηξιωθημεν, ηρκει· η και τουτου ει ηξιωθημεν,
χωρις του σφαξαι ηρκει· οταν δε τα δυο ηι, τινα ουκ αν υπερβολην λογου νικησειε
και υπερβαιη; Ου μεγα η αναστασις, οταν ταυτα λογισωμαι. Περι τουτου φησιν· Ὁ
Θεος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ου περι του Θεου Λογου. Αιδεσθωμεν την
εγγυτητα της συγγενειας, φοβηθωμεν μη τις αποκοπηι του σωματος τουτου, μη τις
εκπεσηι, μη τις αναξιος φανηι. Ει διαδημα τις ημων περιεθηκε τηι κεφαληι, στεφανον
χρυσουν, αρα ουκ αν παντα επραξαμεν, ωστε των αψυχων λιθων οφθηναι αξιοι; Νυν
δε ου διαδημα ημων περικειται τηι κεφαληι, αλλα κεφαλη ημων γεγονεν ο Χριστος,
οπερ εστι μειζον, και ουδενα λογον ποιουμεθα. Ἀλλ' αγγελοι μεν αυτην αιδουνται
και αρχαγγελοι και πασαι εκειναι αι δυναμεις· ημεις δε, οι σωμα αυτου οντες, ουτε
δια τουτο, ουτε δι' εκεινο αιδεσθησομεθα; και τις ημιν εσται σωτηριας ελπις; Ἐννοει
τον θρονον τον βασιλικον, εννοει της τιμης την υπερβολην· τουτο και γεεννης, ει γε
βουλοιμεθα, μαλλον ημας φοβησαι δυνησεται. Ει γαρ μη γεεννα ην, το τιμηθεντας
τοσαυτην τιμην, αναξιους ευρεθηναι και κακους, τινα ουκ αν εχοι κολασιν, τινα
τιμωριαν; Ἐννοησον τινος εγγυς η κεφαλη σου καθηται· τουτο μονον και αποχρη
προς παν οτιουν· τινος εν δεξιαι ιδρυται. Ἀλλ' αυτη μεν υπερανω πασης αρχης και
εξουσιας και δυναμεως· το δε ταυτης σωμα και υπο δαιμονων πατειται; Ἀλλα μη
γενοιτο· ει γαρ γενοιτο, ουκ αν ειη το τοιουτον σωμα λοιπον. Την κεφαλην σου και
οι ευδοκιμουντες των δουλων πεφρικασι, και το σωμα τοις προσκεκρουκοσιν
υποβαλλεις; και ποσης ουκ εσηι κολασεως αξιος; Ει τις τους ποδας του βασιλεως
κλοιοις περιβαλοι και πεδαις, αρα ουχι της εσχατης δικης υπευθυνος εσται; Συ ολον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

το σωμα θηριοις παραβαλλεις χαλεποις, και ου φριττεις; Ἀλλ' επειδη περι σωματος
Κυριακου ο λογος, φερε, και περι εκεινου μνημονευσωμεν, του σταυρωθεντος, του
προσηλωθεντος, του θυομενου. Ει σωμα ει του Χριστου, φερε τον σταυρον· και γαρ
εκεινος ηνεγκε· φερε εμπτυσματα, φερε ραπισματα, φερε ηλους. Τοιουτον εκεινο το
σωμα ην. Το σωμα εκεινο αναμαρτητον ην· Ἁμαρτιαν γαρ, φησιν, ουκ εποιησεν, ουδε
δολος εν τωι στοματι αυτου ευρεθη· αι χειρες αυτου προς ευεργεσιαν απαντα
επραττον των δεομενων· ουδεν το στομα εξεβαλε των ου προσηκοντων· ∆αιμονιον
εχεις, ηκουσε, και ουδεν αντειπεν. Ἐπει δε περι σωματος ημιν ο λογος, οσοι
μετεχομεν του σωματος, οσοι του αιματος απογευομεθα τουτου, εννοειτε οτι του
μηδεν εκεινου διαφεροντος ουδε διεστωτος μετεχομεν προς μετοχην, οτι εκεινου
του ανω καθημενου, του προσκυνουμενου παρα αγγελων, του της ακηρατου
δυναμεως εγγυς, τουτου απογευομεθα. Οιμοι, ποσαι προς σωτηριαν ημιν οδοι! Σωμα
ημας εαυτου εποιησε, σωμα ημιν το εαυτου μετεδωκε, και ουδεν τουτων ημας
αποτρεπει των κακων. Ὢ του σκοτους, και του βυθου του πολλου! ω της
αναλγησιας! Τα ανω, φησι, φρονειτε, ου ο Χριστος εστιν 62.28 εν δεξιαι του Θεου
καθημενος· και μετα ταυτα χρηματων φροντιζουσι τινες, ετεροι υπο των παθων
αλισκονται. δʹ. Ουχ ορατε, οτι και εν τωι σωματι τωι ημετερωι, οσα μεν αν ηι περιττα
και αχρηστα, αποτεμνεται, περικοπτεται; και ουδεν κερδος, οτι γεγονε του σωματος,
οταν πεπηρωμενον ηι, οταν νενεκρωμενον, οταν σεσηπος, οταν και τωι λοιπωι
λυμαινηται; Μη τοινυν θαῤρωμεν, οτι γεγοναμεν απαξ του σωματος. Ει δε το σωμα
τουτο φυσικον ον, ομως αποτεμνεται, τα της προαιρεσεως αν μη μενηι, τι ου πεισεται
δεινον; Ὅταν μη μετεχηι της τροφης ταυτης το σωμα, οταν οι ποροι εμφραγωσι, τοτε
νεκρουται· οταν οι οχετοι, τοτε πηρουται. Ουτω και ημεις οταν αποφραξωμεν τας
ακοας, πηρουται ημων η ψυχη· οταν μη μετεχωμεν της πνευματικης τροφης, οταν
πονηριαι τινες αντι χυμων διεφθαρμενων ημας λυμαινωνται, παντα ταυτα τικτει
την νοσον χαλεπην, νοσον τηκεδονα εργαζομενην· και δεησεται του πυρος εκεινου
λοιπον, δεησεται του διχοτομηθηναι Ου γαρ ανεχεται μετα τοιουτου σωματος
εισελθειν εις τον νυμφωνα ο Χριστος. Ει τον ιματια ρυπαρα ενδεδυμενον απηγαγε
και εξεβαλε, τον τωι σωματι ρυπον προστιθεντα τι ουκ εργασεται; τι ου διαθησει;
Πολλους ορω τους σωματος του Χριστου μετεχοντας απλως και ως ετυχε, και
συνηθειαι μαλλον και νομωι, η λογισμωι και διανοιαι. Ἂν επιστηι, φησιν, ο της αγιας
Τεσσαρακοστης καιρος, οιος εαν ηι τις, μετεχει των μυστηριων, αν επιστηι η των
Ἐπιφανιων ημερα. Καιτοι καιρος ου τουτο προσοδου· ου γαρ Ἐπιφανια, ουδε
Τεσσαρακοστη ποιει αξιους του προσιεναι, αλλα ψυχης ειλικρινεια και καθαροτης.
Μετα ταυτης αει προσιθι, χωρις ταυτης μηδεποτε. Ὁσακις γαρ, φησι, τουτο ποιειτε,
τον θανατον του Κυριου καταγγελλετε· τουτεστιν, Ὑπομνησιν ποιειτε της σωτηριας
της υπερ υμων, της ευεργεσιας της εμης. Ἐννοησον, οι της θυσιας μετεχοντες της
παλαιας ποσηι εκεχρηντο τηι φειδοι. Τι γαρ ουκ επραττον; τι δε ουκ εποιουν; Παντοτε
εκαθαιροντο· συ δε θυσιαι προσιων ην και αγγελοι φριττουσι, καιρων περιοδοις το
πραγμα οριζεις; και πως παραστησηι τωι βηματι του Χριστου, μιαραις χερσι και
χειλεσι κατατολμων αυτου του σωματος; Και βασιλεα μεν ουκ αν ελοιο
καταφιλησαι, οδωδοτος σου του στοματος· τον δε Βασιλεα του ουρανου ψυχηι
καταφιλεις οδωδυιαι; Ὕβρις το πραγμα εστιν. Ειπε μοι, αρα αν ελοιο χερσιν ανιπτοις
τηι θυσιαι προσελθειν; Ουκ εγωγε οιμαι· αλλ' εθελοις αν μηδε ολως προσελθειν, η
ρυπαραις χερσιν. Ειτα εν τωι μικρωι ουτως ων ευλαβης, ψυχην εχων ρυπαραν
προσερχηι, και απτεσθαι τολμαις; Καιτοι υπο μεν των χειρων προς καιρον κατεχεται,
εις δε εκεινην ολοκληρος αναλυεται. Τι δε; ουχ οραις τα σκευη ουτω περικλυζομενα;
ουτως απολαμποντα; Τουτων καθαρωτερας ημιν ειναι δει τας ψυχας, τουτων
αγιωτερας και λαμπροτερας. Τι δηποτε; Ὅτι εκεινα δι' ημας τοιαυτα γινεται. Ἐκεινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ου μετεχει του ενοντος, ουκ αισθανεται· ημεις δε, ναι. Νυν δε ρυπαρωι μεν ουκ αν
ελοιο χρησασθαι σκευει, ρυπαραι δε ψυχηι 62.29 προσερχηι; Πολλην ορω του
πραγματος την ανωμαλιαν. Ἐν μεν τοις αλλοις καιροις ουδε καθαροι πολλακις οντες
προσερχεσθε, εν δε τωι Πασχα, καν ηι τι τετολμημενον υμιν, προσιτε. Ὢ της
συνηθειας! ω της προληψεως! εικη θυσια καθημερινη, εικη παρεστηκαμεν τωι
θυσιαστηριωι, ουδεις ο μετεχων. Ταυτα ουχ ινα απλως μετεχητε, λεγω, αλλ' ινα
αξιους εαυτους κατασκευαζητε. Ουκ ει της θυσιας αξιος, ουδε της μεταληψεως;
Ουκουν ουδε της ευχης. Ἀκουεις εστωτος του κηρυκος, και λεγοντος· Ὅσοι εν
μετανοιαι, απελθετε παντες. Ὅσοι μη μετεχουσιν, εν μετανοιαι εισιν. Ει των εν
μετανοιαι ει, μετασχειν ουκ οφειλεις· ο γαρ μη μετεχων, των εν μετανοιαι εστι. Τινος
ουν ενεκεν λεγει, Ἀπελθετε, οι μη δυναμενοι δεηθηναι, συ δε εστηκας ιταμως; Ἀλλ'
ουκ ει τουτων, αλλα των δυναμενων μετεχειν, και ουδεν φροντιζεις; ουδεν ηγηι το
πραγμα; εʹ. Σκοπει, παρακαλω· Τραπεζα παρεστι βασιλικη, αγγελοι διακονουμενοι τηι
τραπεζηι, αυτος παρεστιν ο Βασιλευς, και συ εστηκας χασμωμενος; ρυπαρα σοι τα
ιματια, και ουδεις σοι λογος; Ἀλλα καθαρα εστιν; Ουκουν αναπεσον, και μετεχε.
Ἔρχεται καθ' εκαστην ιδειν τους ανακειμενους, πασι διαλεγεται· και νυν εν τωι
συνειδοτι ερει· Ἑταιροι, πως εστηκατε ωδε, μη εχοντες ενδυμα γαμου; Ουκ ειπε, ∆ια
τι ανεπεσες; αλλα προ της κατακλισεως και της εισοδου αναξιον αυτον ειναι φησιν·
ου γαρ ειπε, ∆ια τι κατεκλιθης; αλλα, Τι εισηλθες; Ταυτα και νυν προς απαντας ημας
διαλεγεται τους αναισχυντως και ιταμως εστωτας. Πας γαρ ο μη μετεχων των
μυστηριων, αναισχυντος και ιταμως εστηκως. ∆ια τουτο προτεροι εκβαλλονται οι εν
αμαρτημασι. Καθαπερ γαρ επι τραπεζης παραγενομενου του δεσποτου ου δει τους
προσκεκρουκοτας των οικετων παρειναι, αλλ' εκποδων γινονται· ουτω δη και
ενταυθα, εκφερομενης της θυσιας, και του Χριστου τεθυμενου, και του προβατου του
∆εσποτικου, οταν ακουσηις, ∆εηθωμεν παντες κοινηι, οταν ιδηις ανελκομενα τα
αμφιθυρα, τοτε νομισον διαστελλεσθαι τον ουρανον ανωθεν, και κατιεναι τους
αγγελους. Ὥσπερ τοινυν των αμυητων ουδενα χρη παρειναι, ουτως ουδε των
μεμυημενων και ρυπαρων. Ειπε μοι, ει τις εις εστιασιν κληθεις, τας χειρας νιψαιτο
και κατακλιθειη, και ετοιμος γενοιτο προς την τραπεζαν, ειτα μη μετεχοι, ουχ
υβριζει τον καλεσαντα; ου βελτιον τον τοιουτον μηδε παραγενεσθαι; Ουτω δη και συ
παραγεγονας· τον υμνον ηισας, μετα παντων ωμολογησας ειναι των αξιων τωι μη
μετα των αναξιων ανακεχωρηκεναι· πως εμεινας, και ου μετεχεις της τραπεζης;
Ἀναξιος ειμι, φησιν. Ουκουν και της κοινωνιας εκεινης της εν ταις ευχαις. Ου γαρ
δια 62.30 προκειμενων μονον, αλλα και δια των ωιδων εκεινων το Πνευμα παντοθεν
κατεισιν. Ουχ οραις τους ημετερους οικετας τηι σπογγιαι την τραπεζαν περιπλυνοντας,
και τον οικον καθαιροντας, και ουτω τους πινακας τιθεντας; Τουτο γινεται δια των
ευχων, δια της βοης του κηρυκος· ωσπερ σπογγιαι περιπλυνομεν την εκκλησιαν, ινα
εν καθαραι τηι εκκλησιαι παντα προτεθηι, ινα μηδεις ηι σπιλος, μηδε ρυτις. Ἀναξιοι και
οφθαλμοι των θεαματων τουτων, αναξιαι και ακοαι. Καν θηριον, φησι, θιγηι του
ορους, λιθοβοληθησεται. Ουτως ουδε της επιβασεως αξιοι ησαν· καιτοι γε μετα
ταυτα και προσηλθον, και ειδον που εστηκει ο Θεος. Ἔξεστι μετα ταυτα προσελθειν,
και ιδειν· οταν μεντοι παρηι, απιθι· ουκ εξεστι σοι μαλλον, η τωι κατηχουμενωι. Ου
γαρ εστιν ισον μηδεπω τυχειν μυστηριων, και μετα το τυχειν προσκρουσαντα
καταφρονειν, και αναξιον εαυτον καταστησαι του πραγματος. Ἐνην και πλειονα
λεγειν και φοβερωτερα, αλλ' ωστε μη βαρησαι την διανοιαν υμων, αρκει και ταυτα·
οι γαρ μη τουτοις σωφρονιζομενοι, ουδε τοις πλειοσιν. Ἵν' ουν μη μειζον υμιν το
κριμα εργασωμεθα, παρακαλωμεν υμας, ουχ ινα μη παραγινησθε, αλλ' ινα και της
παρουσιας και της προσοδου αξιους εαυτους καταστησητε. Ειπε μοι, ει βασιλευς τις
επεταξε, και ειπεν, Ει τις τοδε πραττει, της τραπεζης απεχετω της εμης, αρα υπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

τουτου ουκ αν παντα επραξατε; Εις τους ουρανους ημας εκαλεσεν, εις την τραπεζαν
του βασιλεως του μεγαλου και θαυμαστου, και αναδυομεθα και μελλομεν, και ου
σπευδομεν ουδε επιτρεχομεν τωι πραγματι; και τις ημιν εστιν ελπις σωτηριας; Ουκ
εστιν αιτιασασθαι ασθενειαν, ουκ εστιν αιτιασασθαι φυσιν· ραιθυμια μονον αναξιους
ημας καθιστησι. Ταυτα μεν παρ' ημων ειρηται· ο δε κατανυσσων καρδιας, ο διδους
πνευμα κατανυξεως, κατανυξηι τας καρδιας υμων, και ενθηι εις βαθος τα σπερματα,
ωστε απο του φοβου αυτου λαβειν εν γαστρι και τεκειν πνευμα σωτηριας, και μετα
παῤρησιας παραγενεσθαι. Οι υιοι σου γαρ, φησιν, ως νεοφυτα ελαιων κυκλωι της
τραπεζης σου. Μηδεν τοινυν εστω παλαιον, μηδεν αγριον, μηδεν ανημερον, μηδεν
ωμον. Τοιαυτα γαρ τα νεοφυτα προς καρπον εστιν επιτηδεια, καρπον δε τον
θαυμαστον, τον της ελαιας λεγω, και ισχυρα ωστε παντας γενεσθαι κυκλωι της
τραπεζης, και μη εικη μηδε ως ετυχεν ενταυθα συνερχεσθαι, αλλα μετα φοβου και
δεους. Ουτω γαρ και αυτον οψεσθε εκει τον Χριστον μετα παῤρησιας, και της
ουρανιου αξιωθησεσθε βασιλειας· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Και υμας οντας νεκρους τοις παραπτωμασι και ταις αμαρτιαις, εν αις ποτε
περιεπατησατε κατα τον αιωνα του κοσμου τουτου, κατα τον αρχοντα της εξουσιας
του αερος, του πνευματος του νυν ενεργουντος εν τοις υιοις της απει θειας, εν οις
και ημεις παντες ανεστραφημεν ποτε εν ταις επιθυμιαις της σαρκος ημων, ποιουντες
τα θεληματα της σαρκος και των διανοιων, και ημεν τεκνα φυσει οργης, ως και οι
λοιποι. αʹ. Ἔστι μεν νεκρωσις σωματικη· εστι δε και ψυχικη· αλλ' εκεινης μεν ουτε
εγκλημα μετεχειν ουτε κινδυνος· φυσεως γαρ, ου προαιρεσεως το πραγμα εστι.
Γεγονε μεν γαρ απο της του πρωτοπλαστου παραβασεως, λοιπον δε εις φυσιν το
πραγμα εξεβη, αλλως δε και ταχεως λυθησεται. Αυτη δε η νεκρωσις η ψυχικη,
προαιρεσεως ουσα, εγκλημα εχει και λυσιν ουδεμιαν. Ὅρα τοινυν πως μεγα σφοδρα
ο Παυλος δειξας ηδη, οτι του νεκρους ανισταιν το ψυχην νενεκρωμενην ιασασθαι
πολλωι μειζον εστι, και νυν, ωσπερ μεγα, ουτως αυτο τιθησι. Και υμας οντας, φησι,
νεκρους τοις παραπτωμασι και ταις αμαρτιαις, εν αις ποτε περιεπατησατε κατα τον
αιωνα του κοσμου τουτου, κατα τον αρχοντα της εξουσιας του αερος, του πνευματος
του νυν ενεργουντος εν τοις υιοις της απειθειας. Ὁραις το προσηνες του Παυλου, και
πως πανταχου παραμυθειται τον ακροατην, ου βαρων αυτον; Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι
Εις εσχατον κακιας ηλασατε (τουτο γαρ εστι νεκρωθηναι)· ωστε μη σφοδρα βαρυναι
αυτους (αισχυνονται γαρ οι ανθρωποι των προτερων κακων εις μεσον φερομενων,
καν απολλυμενα ηι και κινδυνον ουκ εχοντα), διδωσιν αυτοις συνεργον, ωστε μη
νομισθηναι το παν αυτων ειναι, και συνεργον ισχυρον. Τινα δη τουτον; Τον
διαβολον. Ουτω δη και εν τηι προς Κορινθιους ποιει· ειπων γαρ, Μη πλανασθε· ουτε
πορνοι, ουτε ειδωλολατραι, και τα λοιπα απαντα καταλεξας, και επαγαγων,
Βασιλειαν Θεου ου κληρονομησουσι, τοτε φησι· Και ταυτα τινες ητε. Ουκ ειπεν
απλως, Ἦτε, αλλα, Τινες ητε· τουτεστιν, Ουτω πως ητε. Ἐνταυθα σφοδρα ημιν
επιφυονται οι αιρετικοι· περι γαρ του Θεου ταυτα ειρησθαι λεγουσι, και την
αχαλινωτον γλωσσαν επι πολυ εξαγοντες, ταυτα αρμοζουσι τωι Θεωι, α του διαβολου
μονου εστι. Πως ουν αυτους επιστομισομεν; Ἀπ' αυτων των ρηματων. Ει γαρ δικαιος
εστιν, ωσπερ και υμεις φατε, ταυτα δε επραξεν, ουκ ετι δικαιου τουτο, αλλα και
σφοδρα αδικου και μιαρου το πραγμα· μιαρος δε Θεος ουκ αν ειη ποτε. ∆ια τι δε
αυτον αρχοντα του αιωνος τουτου φησιν; Ἐπειδη πασα σχεδον η ανθρωπινη φυσις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

εκεινωι δεδωκεν εαυτην, και παντες αυτωι δουλευουσιν εκοντες και προαιρουμενοι.
Και τωι μεν Χριστωι μυρια επαγγελλομενωι αγαθα ουδε προσεχει τις· εκεινωι δε ουδεν
υπισχνουμενωι τοιουτον, αλλ' εις γεενναν παραπεμποντι, παντες υπεικουσι. Και η
αρχη εν τωι αιωνι τουτωι, και πλειους ουτος εχει του Θεου, και μαλλον αυτωι
εικοντας η τωι Θεωι, πλην ολιγων, δια την ραιθυμιαν την ημετεραν. Κατα 62.32 την
εξουσιαν, φησι, του αερος του πνευματος. Τουτο παλιν φησιν, οτι τον υπουρανιον
εχει τοπον, και πνευματα αερια αι ασωματοι δυναμεις εισιν αυτου του ενεργουντος.
Ὅτι και αιωνιος αυτου η αρχη, τουτεστι, τωι παροντι αιωνι συγκαταλυομενη,
ακουσον εν τωι τελει της Ἐπιστολης λεγοντος αυτου· Ουκ εστιν ημιν η παλη προς
αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας
του σκοτους του αιωνος τουτου. Ἵνα γαρ μη κοσμοκρατορας ακουσας, και ακτιστον
αυτον ειναι φηις, Του σκοτους του αιωνος, προστιθησι. Και αλλαχου αιωνα πονηρον
καλει τον καιρον τον διεστραμμενον, ου περι των κτισματων λεγων. Ἐμοι γαρ δοκει
γενομενος αρχων υπο τον ουρανον μη μεταπεπτωκεναι της αρχης, και μετα την
παραβασιν. Του νυν ενεργουντος, φησιν, εν τοις υιοις της απειθειας. Ὁραις οτι ου βιαι
ουδε τυραννιδι, αλλα πειθοι προσαγεται; Ἀπειθειαν γαρ ειπεν, ως αν τις ειποι, Ἀπατηι
και πειθοι τους παντας εφελκεται. Και ου τουτωι δε μονον αυτους παραμυθειται, τωι
δουναι κοινωνον, αλλα και τωι εαυτον ταξαι μετ' εκεινων. Ἐν οις, φησι, και ημεις
παντες ανεστραφημεν ποτε. Παντες· ουκ ενι γαρ ειπειν οτι εξηρτο τις. Ἐν ταις
επιθυμιαις της σαρκος ημων, ποιουντες τα θεληματα της σαρκος και των διανοιων,
και ημεν τεκνα φυσει οργης ως και οι λοιποι παντες· τουτεστιν, ουδεν πνευματικον
φρονουντες. Ἀλλ' ινα μη ταυτα λεγειν υποπτευθηι επι διαβοληι της σαρκος, μηδε
μεγα νομισηι τις ειναι το πλημμελημα, ορα πως ασφαλιζεται· Τα θεληματα της
σαρκος ημων, φησι, και των διανοιων ποιουντες, τουτεστι, τα της ηδονης παθη.
Παρωξυναμεν, φησι, τον Θεον, και παρωργισαμεν· τουτεστιν, Ὀργη ημεν, και ουδεν
ετερον. Ὥσπερ γαρ ο ανθρωπου ων τεκνον, φυσει ανθρωπος εστιν, ουτω και ημεις
οργης τεκνα ημεν, ως και οι λοιποι· τουτεστιν, Ουδεις ην ελευθερος, αλλα παντες
επραττομεν αξια οργης. Ὁ δε Θεος πλουσιος ων εν ελεει. Ουχ απλως, Ἐλεημων,
αλλα Πλουσιος, καθαπερ και εν ετερωι φησιν· Ἐν τωι πληθει του ελεους σου· και
παλιν, Ἐλεησον με κατα το μεγα ελεος σου. ∆ια την πολλην αγαπην αυτου, ην
ηγαπησεν ημας. ∆εικνυσι ποθεν ημας ηγαπησε. Ταυτα γαρ ουκ αγαπης αξια, αλλ'
οργης και τιμωριας της εσχατης. Και ουτω ουν απο πολλου ελεους. Και οντας ημας
νεκρους τοις παραπτωμασι, συνεζωοποιησεν εν τωι Χριστωι. Παλιν ο Χριστος μεσος,
και το πραγμα αξιοπιστον. Ει γαρ η απαρχη ζηι, και ημεις· εζωοποιησε κακεινον, και
ημας. βʹ. Ὁραις οτι περι του κατα σαρκα παντα ειρηται; Ειδες το υπερβαλλον μεγεθος
της δυναμεως αυτου εις ημας τους πιστευοντας; τους νεκρους, τους υιους οργης,
τουτους εζωοποιησεν. Ειδες την ελπιδα της κλησεως; Συνηγειρε και συνεκαθισεν.
Ειδες την δοξαν της κληρονομιας αυτου; Ναι, φησιν, αλλα το μεν, Συνηγειρε, δηλον·
το δε, Συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι Ἰησου, πως εστηκεν; Ὡς το,
Συνηγειρεν· ουδεπω γαρ ουδεις εστιν εγηγερμενος, ει μη οτι της κεφαλης
αναστασης, και ημεις ηγερθημεν, ως και εκει του Ἰακωβ προσκυνησαντος, και η
γυνη προσεκυνησε τον Ἰωσηφ. Ουκουν ουτω και συνεκαθισε της γαρ κεφαλης
καθεζομενης και το σωμα συγκαθηται. ∆ια τουτο επηγαγεν· Ἐν Χριστωι Ἰη 62.33 σου.
Ἢ ει μη τουτο, αλλα συνηγειρε δια του λουτρου, πως ουν συνεκαθισεν; Ει γαρ
υπομενομεν, φησι, και συμβασιλευσομεν· ει απεθανομεν, και συζησομεν. Ὄντως
Πνευματος χρεια και αποκαλυψεως, ωστε το βαθος νοησαι των μυστηριων τουτων.
Ειτα, ινα μη απιστησηις, ορα τι επαγει· Ἵνα ενδειξηται εν τοις αιωσι τοις
επερχομενοις τον υπερβαλλοντα πλουτον της χαριτος αυτου εν χρηστοτητι εφ' ημας
εν Χριστωι Ἰησου. Ἐπειδη γαρ ειπε τα περι του Χριστου, ταυτα δε ουδεν ην προς ημας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

(Τι γαρ, φησι, προς ημας, ει εκεινος ανεστη); εδειξε μεν ουν οτι και προς ημας, ει γε
ουτος ημιν ηνωται· πλην οτι και τα ημων κατ' ιδιαν φησιν· Ὄντας γαρ ημας νεκρους
τοις παραπτωμασι συνηγειρε και συνεκαθισεν. Ὥστε, οπερ εφην, μη απιστει, απο τε
των προτερων απο τε της κεφαλης απο τε του βουλεσθαι ενδεικνυσθαι αυτον την
αγαθοτητα λαβων την αποδειξιν. Πως γαρ ενδειξεται, αν τουτο μη γενηται; Και
ενδειξεται εν τοις αιωσι τοις επερχομενοις. Τι; Ὅτι και μεγαλα τα αγαθα ην, και
παντων πιστοτερα. Νυν μεν γαρ ληρος ειναι δοκει τοις απιστοις τα λεγομενα, τοτε δε
παντες εισονται. Βουλει μαθειν και πως συνεκαθισεν; Ἄκουε αυτου του Χριστου
λεγοντος τοις μαθηταις· Καθισεσθε επι δωδεκα θρονους, κρινοντες τας δωδεκα
φυλας του Ἰσραηλ· και παλιν, Το δε καθισαι εκ δεξιων μου και εξ ευωνυμων ουκ
εστιν εμον δουναι, αλλ' οις ητοιμασται παρα του Πατρος. Ὥστε ητοιμασται. Και
καλως ειπεν· Ἐνχρηστοτητι εφ' ημας εν Χριστωι Ἰησου. Το γαρ καθισαι εκ δεξιων
τιμης εστι της υπερ πασαν τιμην, και μεθ' ην ετερα ουκ εστι. Τουτο ουν λεγει, οτι και
ημεις καθεδουμεθα. Ὄντως υπερβαλλων πλουτος, οντως υπερβαλλον το μεγεθος
της δυναμεως αυτου, μετα Χριστου καθισαι. Καν μυριας ψυχας εχηις, ουκ απολλυεις
αυτας ενεκεν αυτου; ει γαρ εις πυρ εμβηναι εδει, τουτο ουκ εχρην ετοιμως
υπομειναι; Και αυτος δε παλιν φησι· Θελω, ινα οπου ειμι εγω, και οι διακονοι ωσιν
οι εμοι. Ει γαρ κατακοπτεσθαι εδει καθ' εκαστην ημεραν, υπερ τουτων ουκ εχρην
προθυμως καταδεχεσθαι; Ἐννοησον που εκαθισεν εκεινος. Ἐπανω πασης αρχης και
εξουσιας. Και τινι συγκαθησαι; Ἐκεινωι. Τις ων; Νεκρος, φυσει τεκνον οργης. Και τι
κατωρθωσας; Ουδεν. Ὄντως νυν ευκαιρον αναβοησαι· Ὢ βαθος πλουτου και σοφιας
και γνωσεως Θεου! Τηι γαρ χαριτι εστε σεσωσμενοι, φησιν. Ἵνα γαρ μη το μεγεθος
των ευεργεσιων επαρηι σε, ορα πως σε καταστελλει· Τηι χαριτι εστε σεσωσμενοι, φησι.
∆ια πιστεως. Ειτα ινα μη παλιν το αυτεξουσιον λυμηνηται, εθηκε και τα ημων· και
παλιν αυτο ανειλε, και φησι· Και τουτο ουκ εξ ημων. Ουδε η πιστις, φησιν, εξ ημων·
ει γαρ μη ηλθεν, ει γαρ μη εκαλεσε, πως ηδυναμεθα πιστευσαι; Πως γαρ, φησι,
πιστευσουσιν, εαν μη ακουσωσιν; Ὥστε ουδε το της πιστεως ημετερον. Θεου, φησι,
το δωρον· ουκ εξ εργων. Μη γαρ ηρκει η πιστις σωσαι, φησιν; Ἀλλ' ινα μη κενους
μηδε αργους σωσηι, ταυτην εζητησεν ο Θεος, φησιν· Ειπεν, οτι η πιστις σωζει, αλλα
δια Θεου· επειδη γαρ ο Θεος ηθελησεν, η πιστις εσωσεν. Ἐπει πως σωζει η πιστις, ειπε
μοι, ανευ εργων; Τουτο αυτο Θεου δωρον εστιν, Ἵνα μη τις καυχησηται, ινα
ευγνωμονας περι την χαριν ποιησηι. Τι ουν, φησιν, αυτος εκωλυσεν εξ εργων
δικαιωθηναι; Ουδαμως· αλλ', Ουδεις, 62.34 φησιν, εξ εργων εδικαιωθη, ινα δειχθηι
του Θεου η χαρις και η φιλανθρωπια. Ουχι εχοντας εργα απωσατο, αλλα
προδεδομενους απο των εργων χαριτι εσωσεν, ωστε μηδενα λοιπον εχειν καυχασθαι.
γʹ. Ειτα ινα μη ακουσας, οτι ουκ εξ εργων αλλα πιστει το παν κατωρθωθη, αργος
μενηι, ορα τι επηγαγεν· Αυτου γαρ εσμεν ποιημα, κτισθεντες εν Χριστωι Ἰησου επι
εργοις αγαθοις, οις προητοιμασεν ο Θεος, ινα εν αυτοις περιπατησωμεν. Ὅρα αυτον
τι φησι· την αναγεννησιν ενταυθα αινιττεται. Ὄντως κτισις ετερα εστιν· εκ του μη
οντος εις το ειναι παρηχθημεν. Ὅπερ ημεν προτερον, απεθανομεν, τουτεστιν, ο
παλαιος ανθρωπος· οπερ ουκ ημεν προτερον, εγενομεθα. Ἄρα κτισις το πραγμα εστι,
και της ετερας τιμιωτερα· εξ εκεινης μεν γαρ το ζηιν, εκ δε ταυτης το καλως ζηιν ημιν
περιγεγονεν. Ἐπι εργοις αγαθοις, οις προητοιμασεν ο Θεος, ινα εν αυτοις
περιπατησωμεν· ουχ ινα αρξωμεθα, αλλ', Ἵνα περιπατησωμεν· διαρκους γαρ ημιν
χρεια της αρετης και εκτεταμενης εις την τελευτην την ημετεραν. Ουδε γαρ, ει
βαδιζειν οδον εδει εις πολιν φερουσαν βασιλικην, ειτα το πλεον αυτης ανυσαντες,
περι το τελος αυτο μαλακισθεντες εκαθισαμεν, ωνησεν αν ημας το βαδισαι· ουτως
ουδε η ελπις της κλησεως ωνησειεν αν τι τους κεκτημενους το πραγμα, αν μη αξιως
περιπατησωμεν του καλεσαντος. Κληθεντες ουν επ' εργοις αγαθοις, μενωμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

απαντα εργαζομενοι. ∆ια τουτο γαρ εκληθημεν, ουχ ινα εν εργον εργασωμεθα, αλλ'
ινα παντα. Ὥσπερ γαρ αισθησεις ημιν πεντε εισι, και πασαις εις δεον κεχρησθαι δει,
ουτω και πασαις ταις αρεταις. Ει δε τις σωφρονοιη μεν, ανελεημων δε ειη, η
ελεημων μεν ειη, πλεονεκτης δε, η απεχοιτο μεν των αλλοτριων, των δε αυτου μη
μεταδιδοι, παντα εικη γινεται. Ου γαρ αρκει μια μονον αρετη παραστησαι τωι βηματι
του Χριστου μετα παῤρησιας ημας, αλλα πολλης ημιν δει και ποικιλης και
παντοδαπης, και πασης αυτης. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος τοις μαθηταις·
Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, διδασκοντες αυτους τηρειν παντα, οσα
ενετειλαμην υμιν· και παλιν, Ἂν λυσηι τις μιαν των εντολων τουτων των
ελαχιστων, ελαχιστος κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων, τουτεστιν, εν τηι
αναστασει. Ου γαρ δη εις βασιλειαν εισελευσεται· οιδε γαρ και αυτον τον καιρον της
αναστασεως βασιλειαν καλειν. Μιαν εαν λυσηι, φησιν, ελαχιστος κληθησεται. Ὥστε
πασων ημιν δει. Και ορα πως ουκ ενι χωρις ελεημοσυνης εισελθειν, αλλα καν αυτη
μονη ελλιπηι, εις το πυρ απελευσομεθα. Ἀπελθετε γαρ, φησιν, οι κατηραμενοι εις το
πυρ αιωνιον το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου. Τινος ενεκεν,
και δια τι; Ὅτι επεινασα, και ουκ εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και ουκ εποτισατε
με. Ειδες πως ουδεν ετερον εγκληθεντες, δια τουτο μονον απωλοντο; Και αι
παρθενοι δια τουτο μονον εξεβληθησαν του νυμφωνος, καιτοι γε σωφροσυνην
ειχον· αλλ' επειδη της απο ελεημοσυνης ησαν ερημοι βοηθειας, τωι νυμφιωι ου
συνεισηλθον. Ειρηνην, φησι, μετα παντων διωκετε, και τον αγιασμον, ου χωρις
ουδεις οψεται τον Κυριον. Ἐννοησον τοινυν, οτι χωρις μεν σωφροσυνης ουκ ενι
ιδειν τον Κυριον· ου παντως δε μετα σωφροσυνης δυνατον ιδειν· πολλακις γαρ
ετερον ενεποδισε. Παλιν αν παντα κατορθωσωμεν, τον δε πλη 62.35 σιον ουδεν
ωφελησωμεν, ουδε ουτως εισελευσομεθα εις την βασιλειαν. Ποθεν δηλον; Ἀπο των
τα ταλαντα πιστευθεντων οικετων. Ἐκει γαρ πασα η αρετη ακεραιος ην, και ουδεν
ελελειπτο· αλλ' επειδη περι την εργασιαν οκνηρος γεγονεν, εικοτως εξεβαλλετο.
Ἔστι και απο λοιδοριας μονης εις γεενναν εμπεσειν· Ὁ γαρ λεγων, φησι, τωι αδελφωι
αυτου, Μωρε, ενοχος εσται εις την γεενναν του πυρος. Καν απαντα τις κατορθωσηι,
υβριστης δε ηι, ουκ εισελευσεται. Και μη τις ωμοτητα καταγινωσκετω του Θεου, ει
τους τουτο επταικοτας εκβαλλει της βασιλειας των ουρανων. Και επ' ανθρωπων,
καν οτιουν των παρανομων εργασηται τις, εξεπεσε της του βασιλεως οψεως, καν
νομον ενα των κειμενων παραβηι· καν συκοφαντησηι κατηγορων, απωλεσε την
αρχην· καν μοιχευσηι και αλωι, αναξιος γεγονε· καν μυρια ηι κατωρθωκως,
απολλυται· καν φονον εργασηται, και δειχθηι, και τουτο ικανον αυτον διαφθειραι. Ει
δε οι των ανθρωπων νομοι τοσαυτης απολαυουσι της φυλακης, ποσωι μαλλον οι του
Θεου! Ἀλλ' αγαθος εστι, φησι, Μεχρι τινος τον μωρον τουτον λογον φθεγγομεθα;
Μωρον δε ειπον, ουχ οτι ουκ αγαθος εστιν, αλλ' οτι την αγαθοτητα αυτου νομιζομεν
εις ταυτα χρησιμην ημιν ειναι, καιτοι μυρια πολλακις διαλεχθεντων ημων περι
τουτου. Ἄκουε γαρ της Γραφης λεγουσης· Μη ειπηις, οτι Ὁ οικτιρμος αυτου ο πολυς
το πληθος των αμαρτιων μου εξιλασεται. Ουχι κωλυει λεγειν ημας, Ὁ οικτιρμος
αυτου πολυς· μη γενοιτο· ου τουτο παραινει, αλλα βουλεται ημας και συνεχως τουτο
λεγειν, και δια τουτο παντα κινει Παυλος· αλλα δια τα εξης· Μη επι τουτωι, φησι,
θαυμαζε του Θεου την φιλανθρωπιαν, επι τωι αμαρτανειν, και λεγειν· Οικτιρμος
αυτου το πληθος των αμαρτιων μου εξιλασεται. δʹ. ∆ια γαρ τουτο τοσαυτα και ημεις
περι αγαθοτητος διαλεγομεθα, ουχ ινα ταυτηι θαῤρουντες παντα πραττωμεν, επει η
αγαθοτης επι λυμηι της ημετερας εσται σωτηριας, αλλ' ινα μη απογινωσκωμεν εν
τοις αμαρτημασιν, αλλα μετανοωμεν. Το γαρ χρηστον του Θεου εις μετανοιαν σε
αγει, ουκ εις πλειονα κακιαν. Ει δε μοχθηρος γενηι δια την χρηστοτητα, συ
διαβαλλεις μαλλον αυτην παρα τοις ανθρωποις· πολλους γαρ ορω κατηγορουντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

της μακροθυμιας του Θεου. Ὥστε δικην δωσεις, ουκ εις δεον αυτηι χρησαμενος.
Φιλανθρωπος ο Θεος; αλλα και δικαιος κριτης. Ἁμαρτιας συγχωρων; αλλα
αποδιδωσιν εκαστωι κατα τα εργα αυτου. Ὑπερβαινει αδικιας, εξαιρει ανομιας; αλλα
και εξετασιν ποιειται. Πως ουν ουκ εναντια ταυτα; Ουκ εναντια, αν τοις χρονοις
αυτα διελωμεν. Ἐξαιρει ανομιας ενταυθα και δια λουτρου και δια μετανοιας·
εξετασιν ποιειται των πεπραγμενων εκει δια πυρος και βασανων. Ἂν τοινυν
εργασαμενος ω, φησιν, ολιγα κακα, και δι' εν αυτων εκβαλλωμαι και της βασιλειας
εκπιπτω, τινος ενεκεν ουκ εργαζομαι παντα κακα; Ἀγνωμονος οικετου ο λογος·
πλην αλλ' ομως και τουτον επιλυσομεθα τον λογον. Μη εργαζου τα κακα, ινα
σαυτον ωφελησηις· βασιλειας μεν γαρ παντες ομοιως εκπεσουμεθα, εν δε γεεννηι ου
την αυτην δωσομεν δικην παντες, αλλ' ο μεν μειζονα, ο δε ημερωτεραν. Ει μεν γαρ
συ κακεινος κατεφρονησατε, και ο τα πολλα και ο τα ολιγα ομοιως εκπεσεισθε της
βασιλειας· ει δε ουχ 62.36 ομοιως κατεφρονησατε, αλλ' ο μεν μειζον, ο δε ελαττον,
εν τηι γεεννηι της διαφορας αισθησεσθε. Τι ουν, φησιν, απειλει τοις ελεημοσυνην μη
δεδωκοσιν, εις το πυρ απελευσεσθαι, και ουχ απλως εις το πυρ, αλλ' εις το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου; τινος ενεκεν, και δια τι; Ὅτι
ουδεν ουτω τον Θεον παροξυνει, ως το τους φιλους αδικειν. Ει γαρ τους εχθρους
φιλειν δει, ο και τους φιλουντας αποστρεφομενος, και των Ἑλληνων κατα τουτο
χειρων ων, τινος ουκ εσται κολασεως αξιος; Ὥστε ενταυθα το μεγεθος του
αμαρτηματος μετα του διαβολου τον τοιουτον εικοτως εποιησεν απελθειν. Ουαι γαρ
τωι ελεημοσυνην, φησι, μη εργαζομενωι. Ει δε επι της Παλαιας τουτο ην, πολλωι
μαλλον επι της Καινης· ει ενθα συγκεχωρητο χρηματων κτησις και απολαυσις και
επιμελεια, τοσαυτη προνοια εγενετο της εις τους πενητας βοηθειας, ποσωι μαλλον,
ενθα κελευομεθα παντα ριψαι! Τι γαρ ουκ εποιουν εκεινοι; ∆εκατας, και παλιν
δεκατας ετερας παρειχον· ορφανοις, χηραις, προσηλυτοις επηρκουν. Ἀλλα εμοι τις
θαυμαζων τινα ελεγε· ∆εκατας διδωσιν ο δεινα. Ποσης αισχυνης τουτο γεμει, ει ο επι
των Ἰουδαιων ουκ ην θαυμασμου, τουτο επι των Χριστιανων θαυμαστον γεγονεν; Ει
τοτε κινδυνος ην, το δεκατας απολιπειν, εννοησον οσον εστι νυν. Ἡ μεθη παλιν ου
κληρονομει την βασιλειαν. Ἀλλα τις ο των πολλων λογος; Ουκουν ει καγω κακεινος
εν τοις αυτοις, ου μικρα παραμυθια. Τι ουν αν ειποιμεν; Μαλιστα μεν, ου της αυτης
συ κακεινος απολαυσεις τιμωριας· αλλως δε, ουδε παραμυθια τουτο εστι. Τοτε γαρ η
κοινωνια των παθων εχει παραμυθιαν, οταν συμμετρα ηι τα δεινα· οταν δε
υπερβαινηι, και εν εκστασει ημας ποιηι, ουκετι αφιησι λοιπον εχειν παραμυθιαν. Ειπε
γαρ τωι καταικιζομενωι και εις την πυραν εμβεβηκοτι, οτι Και ο δεινα τουτο πασχει·
αλλ' ουδε αισθησεται της παραμυθιας. Ουχι παντες ομου απωλοντο οι Ἰσραηλιται;
ποιαν τουτο αυτοις παραμυθιαν εφερεν; ουχι μαλλον αυτο τουτο αυτους ελυπει; ∆ιο
και ελεγον· Ἀπολωλαμεν, εξολωλαμεν, παρανηλωμεθα. Ποια τοινυν αυτη
παραμυθια; Ματην εαυτους παραμυθουμεθα ταυταις ταις ελπισι. Μια μονη
παραμυθια εστι, το μη εμπεσειν εις το πυρ εκεινο το ασβεστον· εμπεσοντα δε ουκ ενι
παραμυθιας τυχειν, ενθα ο βρυγμος των οδοντων, ενθα ο κλαυθμος, ενθα σκωληξ
ατελευτητος, ενθα πυρ ασβεστον. Ἐννοησεις γαρ ολως τινα, ειπε μοι, παραμυθιαν, εν
τοσαυτηι θλιψει και στενοχωριαι ων; εν σαυτωι γαρ εσηι λοιπον. Μη, δεομαι και
παρακαλω, μη εαυτους εικη απατωμεν, και τουτοις τοις λογοις παραμυθωμεθα,
αλλα ταυτα πραττωμεν, απερ ημας σωσαι δυνησεται. Συγκαθισαι τωι Χριστωι
προκειται, και συ περι τουτων ακριβολογηι; Ει γαρ μηδεν ετερον ην αμαρτημα, υπερ
των ρηματων τουτων ποσην κολασιν ημας εχρην υποστηναι, οτι ουτω νωθεις, οτι
ουτω ταλαιπωροι και ραιθυμοι εσμεν, ως και τοσαυτης προκειμενης τιμης ταυτα
λεγειν; Ὢ ποσα στεναξεις, οταν ακουσηι τοτε τους κατωρθωκοτας καλουμενους επι
βασιλειαν και τιμωμενους! οταν ιδηις απο δουλων και απο δυσγενων ολιγα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

καμοντας ενταυθα, του θρονου μετεχοντας εκει του βασιλικου διαπαντος! Ουχι της
κολασεως σοι ταυτα χειρονα εσται; Ει γαρ νυν ορων ευδοκιμουντας τινας, και ουδεν
πασχων κακον, πασης τιμωριας χειρον τουτο νομιζεις, και υπο τουτου μο 62.37 νου
διαφθειρηι, και πενθεις σαυτον, και δακρυεις, και μυριων ειναι θανατων κρινεις
αξιον, τι τοτε υποστησηι; Ει γαρ μη γεεννα ην, αυτη η εννοια της βασιλειας ουκ ην
ικανη απολεσαι και διαφθειραι; Και οτι τουτο ουτως εξει, ικανον απο της πειρας των
πραγματων μαθειν· Μη τοινυν εικη ψυχαγωγωμεν 62.38 εαυτους τοις τοιουτοις
ρημασιν, αλλα προσεχωμεν, και φροντιζωμεν της εαυτων σωτηριας, και αρετης
επιμελωμεθα, και προς την των καλων εργασιαν εαυτους διεγειρωμεν, ινα
καταξιωθωμεν τυχειν της τοσαυτης δοξης εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
∆ιο μνημονευετε, οτι υμεις ποτε τα εθνη εν σαρκι, οι λεγομενοι ακροβυστια
υπο της λεγο μενης περιτομης εν σαρκι χειροποιητου· οτι ητε εν τωι καιρωι εκεινωι
χωρις Χριστου, απηλ λοτριωμενοι της πολιτειας του Ἰσραηλ, και ξενοι των
διαθηκων της επαγγελιας, ελπιδα μη εχοντες, και αθεοι εν τωι κοσμωι. αʹ. Πολλα
δεικνυσι του Θεου την εις ημας φιλανθρωπιαν· πρωτον, οτι δι' εαυτου εσωσε, και δι'
εαυτου τροπωι τοιουτωι· δευτερον, οτι τινας οντας εσωσε· τριτον, οτι που ανηγαγε.
Ταυτα γαρ παντα και καθ' εαυτα μεγιστην εχει την αποδειξιν της φιλανθρωπιας
αυτου· και ταυτα παντα κινει νυν γραφων ο Παυλος. Ειπεν, οτι νεκρους οντας τοις
παραπτωμασι, και τεκνα οργης, εσωσε· νυν λεγει και τινων εποιησεν ισους. ∆ιο,
φησι, μνημονευετε. Ἔθος γαρ ημιν απασιν, οταν εκ της πολλης ευτελειας εις
αντιῤροπον, η και μειζονα τιμην αναχθωμεν, μηδε μεμνησθαι των προτερων,
εντρεφομενοις εκεινηι τηι δοξηι. ∆ια τουτο φησι, ∆ιο μνημονευετε. ∆ιο, ποιον; Ὅτι
εκτισθημεν επ' εργοις αγαθοις. Τουτο δε ικανον ημας πεισαι της αρετης
επιμελεισθαι. Μνημονευετε. Ἱκανη γαρ η μνημη εκεινη ευγνωμονας περι τον
ευεργετην ποιησαι. Ὅτι υμεις ποτε τα εθνη. Ὅρα πως τα πλεονεκτηματα τα
Ἰουδαικα καθαιρει, και τα ελαττωματα των εθνων θαυμαζει, απερ ουκ ην
ελαττωματα, αλλ' απο του τροπου και του βιου εκατερους πειθει. Οι λεγομενοι η
ακροβυστια. Ἐν ρημασιν ην η τιμη, εν σαρκι το προτερημα· ουδεν γαρ εστιν η
ακροβυστια, ουδεν η περιτομη. Ὑπο της λεγομενης, φησι, περιτομης εν σαρκι
χειροποιητου. Ὅτι ητε εν τωι καιρωι εκεινωι χωρις Χριστου, απηλλοτριωμενοι της
πολιτειας του Ἰσραηλ, και ξενοι των διαθηκων της επαγγελιας, ελπιδα μη εχοντες,
και αθεοι εν τωι κοσμωι. Ὑμεις οι υπο Ἰουδαιων τουτο, φησι, καλουμενοι. Τι δηποτε
δε μελλων δεικνυναι την ευεργεσιαν αυτων εν τουτωι γενομενην, εν τωι κοινωνησαι
αυτους τωι Ἰσραηλ, παλιν το αξιωμα το Ἰσραηλιτικον ου καθαιρει, αλλ' εν τουτοις
επαιρει αυτο; Ἐν τοις αναγκαιοις επαιρει, εν τουτοις δε καθαιρει, εν οις ουκ
εκοινωνησαν. Προιων γαρ, φησι· Συμπολιται των αγιων εστε, και οικειοι του Θεου.
Ὅρα πως ου καθαιρει. Ταυτα, φησιν, αδιαφορα εστι. Μη νομισητε, φησιν, οτι
περιτομης ουκ ετυχετε και εν ακροβυστιαι εστε, διαφοραν τινα ειναι. Το γαρ χαλεπον
τουτο ην, το χωρις του Χριστου ειναι, το της πολιτειας απηλλοτριωσθαι του Ἰσραηλ·
τουτο δε ου πολιτειαι· το δε ξενους ειναι των διαθηκων της επαγγελιας, το μη εχειν
ελπιδα την μελλουσαν, το αθεους 62.38 ειναι εν τωι κοσμωι τουτωι, ταυτα παντα
εκεινων ην. Ειπε περι των ουρανιων πραγματων, λεγει και περι των επι γης, επειδη
μεγαλην δοξαν ειχον περι αυτων οι Ἰουδαιοι. Ουτω και ο Χριστος παραμυθουμενος
τους μαθητας, μετα το ειπειν, Μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν δικαιοσυνης, οτι
αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων, το ελαττον τιθησιν· Ουτω γαρ, φησιν,
εδιωξαν τους προφητας τους προ υμων. Τουτο γαρ προς μεν το μεγεθος ελαττον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εστι, προς δε το εγγυς ειναι και πιστευσαι, μεγα και ικανον, και πολλην εχει την
ισχυν. Ἄρα τουτο ην το πολιτευεσθαι. Ουκ ειπε, Κεχωρισμενοι, αλλ',
Ἀπηλλοτριωμενοι της πολιτειας. Ουκ ειπεν, Ου προσεχοντες, αλλ', Ουδε μετεχοντες,
και Ξενοι. Πολλη των ρηματων η εμφασις, πολυν δεικνυσα τον χωρισμον. Ἐπει και
Ἰσραηλιται της πολιτειας ησαν εκτος, αλλ' ουχ ως αλλοτριοι, αλλ' ως ραιθυμοι, και
των διαθηκων εξεπεσον, αλλ' ουχ ως ξενοι. Τινες δε ησαν αι διαθηκαι της
επαγγελιας; Σοι και τωι σπερματι σου δωσω, φησι, την γην ταυτην, και οσα ετερα
επηγγειλατο. Ἐλπιδα, φησι, μη εχοντες, και αθεοι. Καιτοι θεους προσεκυνουν, αλλ'
ουκ ησαν· ου γαρ εστι τι ειδωλον. Νυνι δε εν Χριστωι Ἰησου, υμεις, οι ποτε οντες
μακραν, εγγυς εγενηθητε εν τωι αιματι του Χριστου. Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων,
ο ποιησας τα αμφοτερα εν, ο το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, την εχθραν εν τηι
σαρκι αυτου. Τουτο ουν εστι μεγα, φησι, το οτι εις την των Ἰουδαιων πολιτειαν
ηλθομεν; Τι λεγεις; ανεκεφαλαιωσατο τα παντα τα εν τοις ουρανοις, και τα επι της
γης, και νυν περι Ἰσραηλιτων λεγεις; Ναι, φησιν. Ἐκεινα μεν γαρ τηι πιστει χρη
παραλαμβανειν, ταυτα δε και τοις εργοις αυτοις. Νυνι δε, φησιν, εν Χριστωι Ἰησου,
υμεις, οι ποτε οντες μακραν, εγγυς εγενηθητε προς την πολιτειαν. Το γαρ, μακραν,
και το, εγγυς, προαιρεσεως εστι μονης. Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων ο ποιησας τα
αμφοτερα εν. Τι εστι, Τα αμφοτερα εν; Ου τουτο λεγει, οτι εις εκεινην την ευγενειαν
ημας ηγαγεν, αλλ' οτι και ημας, κακεινους εις μειζονα· πλην ημων μειζων η
ευεργεσια. Τοις μεν γαρ επηγγελτο, και εγγυτεροι ησαν, ημιν δε ουδε επηγγελτο, και
ποῤρωτερω ημεν. ∆ιο φησι· Τα δε εθνη υπερ ελεους δοξασαι τον Θεον. Ἐπηγγειλατο
μεν γαρ τοις Ἰσραηλιταις, αλλα αναξιοι ησαν· ημιν δε ουδεν επηγγειλατο, αλλα και
ξενοι ημεν· ουδεν κοινον ειχομεν προς αυτους, και εποιησεν ημας εν, ουχ ημας
εκεινοις συναψας, αλλα και εκεινους και ημας εις εν συναψας. Ὑποδειγμα δε ερω·
Ὑποθωμεθα ειναι ανδριαντας δυο, τον μεν εξ αργυρου, τον δε εκ μολιβδου, ειτα
αμφοτερους καταχωνευθεντας, ανελθειν χρυσους τους δυο. Ἰδου 62.39 τους δυο εν
εποιησεν. Ἢ και ετερως· εστω ο μεν δουλος, ο δε υιοποιητος· αμφοτεροι δε αυτον
προσκυνειτωσαν, ο μεν αποκηρυκτος ων παις, ο δε δραπετης, και ουδε εγνωκως τον
πατερα· ειτα αμφοτεροι γινεσθωσαν κληρονομοι, και γνησιοι παιδες. Ἰδου εις μιαν
ηχθησαν την τιμην· οι δυο γεγονασιν εν, ο μεν ποῤρωθεν ελθων, ο δε εγγυθεν, και
μαλλον η πριν η προσκρουσαι γνησιωτερος. Το μεσοτοιχον, φησι, του φραγμου
λυσας. Ποιον εστι το μεσοτοιχον ερμηνευει, Την εχθραν εν τηι σαρκι αυτου, λεγων.
Τον νομον των εντολων εν δογμασι καταργησας. Τινες μεν φασιν, οτι Ὁ νομος
μεσοτοιχον· δια τουτο τον νομον ειπεν, οτι ουκ ηφιει τους Ἰουδαιους προς τους
Ἕλληνας αναμιγνυσθαι. Ἐμοι δε ου τουτο δοκει· αλλα την εχθραν εν τηι σαρκι
μεσοτοιχον λεγει, τωι κοινον ειναι διαφραγμα απο Θεου διατειχιζον ημας, καθως ο
προφητης φησιν· Ουχι αι αμαρτιαι υμων διιστωσιν ανα μεσον υμων και εμου; Και
εικοτως· ως μεσοτοιχον γαρ ην εχθρα, ην και προς Ἰουδαιους ειχε και προς
Ἕλληνας. Του δε νομου οντος, ου μονον ουκ ελυετο, αλλα και ηυξετο· Ὁ γαρ νομος,
φησιν, οργην κατεργαζεται. Ὥσπερ ουν εκει λεγων, Ὁ νομος οργην κατεργαζεται,
ουκ αυτωι το παν επιγραφει, αλλ', επειδη παρεβημεν, προσυπακουεται· ουτω και
ενταυθα μεσοτοιχον αυτον φησιν, επειδη παρακουομενος εχθραν εποιει. Φραγμος ο
νομος ην, αλλ' ουτος εγενετο μεν ασφαλειας ενεκεν· διο και φραγμος ωνομαστο, ινα
περιφραττηι. Ἄκουε γαρ παλιν του προφητου λεγοντος· Και φραγμον αυτωι
περιεθηκα· και παλιν, Καθειλες τον φραγμον αυτης, και τρυγωσιν αυτην παντες οι
παραπορευομενοι την οδον. Ουκουν την ασφαλειαν φησι. Και παλιν, Καθελω τον
φραγμον αυτου, και εσται εις καταπατημα· και παλιν, Νομον εις βοηθειαν εδωκε, και
παλιν, Ποιων ελεημοσυνην και κρισιν ο Κυριος εγνωρισε τα δικαιωματα αυτου τωι
Ἰσραηλ. Γεγονε δε μεσοτοιχον, ουκετι αυτους εν ασφαλειαι καθιστων, αλλα χωριζον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αυτους απο του Θεου. Τοιουτον γαρ το μεσοτοιχον το απο του φραγμου. Ποιον δε
τουτο δηλων, επαγει, Την εχθραν εν τηι σαρκι αυτου. Τον νομον των εντολων
καταργησας. Πως; Σφραγισας, και λυσας εκει την εχθραν. Ου τουτωι δε μονον ελυσεν,
αλλα και τωι φυλαξαι αυτον. Τι ουν, ει της προτερας παραβασεως απηλλαγμεθα,
παλιν δε αυτον αναγκαζομεθα φυλαττειν; Παλιν το αυτο ην· αλλα και αυτον ελυσε·
Τον νομον γαρ των εντολων, φησιν, εν δογμασι καταργησας. Βαβαι της
φιλανθρωπιας· εδωκεν ημιν νομον, ινα φυλαττωμεν· επει δε ουκ εφυλαξαμεν, δεον
κολασθηναι, ο δε και τον νομον κατελυσεν· ως αν ει τις παιδιον παραδους
παιδαγωγωι, επειδη μη υπακουοι, και του παιδαγωγου ελευθερον ποιησειε, και
απαγαγοι. Ποσης τουτο φιλανθρωπιας; Τι εστιν, Ἐν δογμασι καταργησας; Πολλην
γαρ ενταυθα διαφοραν φησιν εντολης και δογματων. Ἢ την πιστιν ουν φησι, δογμα
αυτην καλων· απο γαρ πιστεως μονης εσωσεν· η την παραγγελιαν, καθως ελεγεν ο
Χριστος· Ἐγω δε λεγω υμιν, μηδε οργισθηναι ολως. Τουτεστιν, Ἐαν πιστευσηις, οτι ο
Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι· Και παλιν, Ἐγγυς σου το ρημα εστιν εν τωι
στοματι σου, και εν τηι καρδιαι σου. 62.40 Μη ειπηις, Τις αναβησεται εις τον ουρανον,
η τις καταβησεται εις την αβυσσον, η τις αυτον ανηγαγεν εκ νεκρων; Ἀντι βιου
πιστιν εισηγαγεν. Ἵνα γαρ μη εικη σωσηι, και αυτος εκολασθη, και απηιτησεν αυτους
την πιστιν δια δογματων. Ἵνα τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα καινον ανθρωπον.
Ὁραις ουχι τον Ἕλληνα γενομενον Ἰουδαιον, αλλα και τουτον κακεινον εις ετεραν
καταστασιν ηκοντας; Ουχ ινα τουτον ετερον εργασηται, τον νομον κατηργησεν, αλλ'
ινα τους δυο κτισηι. Και καλως πανταχου τωι ονοματι κεχρηται τωι, Κτισηι. Και ουκ
ειπε, Μεταβαληι, ινα δειξηι το ενεργες του γενομενου, και οτι ει και ορατον η κτισις,
αλλ' εκεινης ουκ ελαττων, και οτι ως απο φυσικων πραγματων αποπηδαιν ημας ου
χρη λοιπον. Ἵνα τους δυο, φησι, κτισηι εν εαυτωι· τουτεστι, δι' εαυτου. Ουκ αλλωι
τουτο επεταξεν, αλλα αυτος δι' εαυτου και τουτον κακεινον χωνευσας, ενα
ανηνεγκε θαυμαστον, αυτος τουτο πρωτον γενομενος· οπερ της προτερας κτισεως
εστι μειζον. Τουτο γαρ εστιν, Ἐν εαυτωι, αυτος πρωτος τυπον παρασχων και
υποδειγμα. Ἔνθεν γαρ τον Ἰουδαιον κατασχων, κακειθεν τον Ἕλληνα, και μεσος
αυτος γενομενος, και συμμιξας αυτους, και παν αυτων το απηλλοτριωμενον
αφανισας, ανεπλασεν ανωθεν δια πυρος και υδατος· ουκετι δι' υδατος και γης, αλλα
δι' υδατος και πυρος. Γεγονεν Ἰουδαιος περιτμηθεις, γεγονεν επικαταρατος, γεγονεν
Ἕλλην εκτος νομου, και υπερ Ἕλληνας και Ἰουδαιους. Εις ενα καινον ανθρωπον,
φησι. Ποιων ειρηνην αυτοις· προς τον Θεον, και προς αλληλους. Ου γαρ αν μενοντες
και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες κατηλλαγησαν αν· μη απαλλαγεντες δε της οικειας
καταστασεως εκαστος, πως αν εις ετεραν μειζονα ηλθον; Ὁ γαρ Ἰουδαιος τοτε τωι
Ἕλληνι συναπτεται, οταν πιστος γενηται· ως αν ει τινες, δυο οικηματων οντων,
κατωθεν και ανωθεν ενος θαυμαστου και μεγαλου, ουκ αν δυνηθειεν αλληλους
ιδειν, εως αν ανω γενωνται. Ποιων ειρηνην· μαλλον προς τον Θεον· το γαρ εξης
τουτο δηλοι. Τι γαρ φησι; Και αποκαταλλαξηι τους αμφοτερους εν ενι σωματι τωι Θεωι
δια του σταυρου. Ουκ ειπε, Καταλλαξηι, αλλ', Ἀποκαταλλαξηι, δεικνυς οτι προ τουτου
η ανθρωπινη φυσις ευκαταλλακτος ην, οιον επι των αγιων και προ του νομου. Ἐν
ενι σωματι, φησι, τωι αυτου, τωι Θεωι. Πως τουτο γινεται; Την οφειλομενην δικην
αυτος, φησιν, υποστας δια του σταυρου. Ἀποκτεινας την εχθραν εν αυτωι. Ουδεν
κυριωτερον τουτων των λεξεων, ουδεν εμφαντικωτερον. Ὁ θανατος αυτου, φησι,
την εχθραν απεκτεινεν, ετρωσε και απωλεσεν, ουχ ετερωι επιταξας, ουδ' ενεργησας
μονον, αλλα και παθων. Ουκ ειπε, Λυσας, ουκ ειπεν, Ἀνελων, αλλ', ο παντων
σφοδροτερον ην, Ἀποκτεινας, ωστε μηκετι αυτην αναστηναι. Πως ουν ανισταται;
Ἀπο της πολλης ημων κακιας. Ἕως γαρ αν μενωμεν εν τωι σωματι του Χριστου, εως
αν ωμεν ηνωμενοι, ουκ ανισταται, αλλα κειται νεκρα· μαλλον δε εκεινη ουδεποτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ανισταται· αν δε ετεραν τεκωμεν, ουκετι παρα τον την προτεραν ανελοντα και
απολεσαντα· συ δη ωδινεις ετεραν. Το γαρ φρονημα της σαρκος, φησιν, εχθρα εις
Θεον. Ἂν μηδεν φρονωμεν σαρ 62.41 κικον, ου τεχθησεται ετερα, αλλα μενει η
ειρηνη εκεινη. Ἐννοησον γαρ οσον εστι κακον, τοσαυτα του Θεου
πραγματευσαμενου, ινα καταλλαγωμεν, και ανυσαντος, παλιν ημας εις εχθραν
επανελθειν. Ταυτην ουκετι λουτρον, αλλ' η γεεννα μενει, ουκετι αφεσις, αλλ'
εξετασις. Φρονημα της σαρκος, τρυφη, σπαταλη· φρονημα της σαρκος, πλεονεξια και
πασα αμαρτια. ∆ια τι φρονημα σαρκος ειρηται; καιτοι γε ουδεν ανευ ψυχης
ειργασατο αν. Ου διαβαλλων την σαρκα λεγει, επει και οταν λεγηι, Ψυχικος
ανθρωπος, ου διαβαλλων την ψυχην τουτο φησιν, αλλ' οτι ουκ αρκει ουτε σωμα,
ουτε ψυχη καθ' εαυτην, μη της ανωθεν ροπης απολαυουσα, ποιησαι τι γενναιον και
μεγα. ∆ια τουτο ψυχικα εκεινα καλει, α καθ' εαυτην η ψυχη εργαζεται· και σαρκικα
εκεινα καλει, α καθ' εαυτο το σωμα· ουκ επειδη ταυτα φυσικα, αλλ' επειδη μη
απολαυσαντα προστασιας της εκειθεν, απολλυται. Ἐπει και οι οφθαλμοι καλοι, αλλ'
ανευ φωτος μυρια εργαζονται κακα· τουτο δε της ασθενειας αυτων εστιν, ου της
φυσεως. Ει δε φυσικα ην τα κακα, ουκ αν αυτοις ποτε εις δεον εχρησαμεθα· ουδεν
γαρ εστι φυσικον κακον. Τι ουν εστι σαρκικα φρονηματα; Αι αμαρτιαι. Ὅταν γαρ
αυτη κρατησηι του ηνιοχου μετεωρισθεισα, μυρια τικτει δεινα. Ἀρετη γαρ σαρκος το
υποτεταχθαι τηι ψυχηι, κακια δε το αρχειν ψυχης. Ὥσπερ ουν ο ιππος καλος μεν και
ευσκελης, αλλ' ουκ ανευ ηνιοχου τουτο δεικνυται· ουτω και η σαρξ τοτε εσται καλη,
οταν αυτης τα σκιρτηματα περικοψωμεν. Ἀλλ' ουδε ηνιοχος δεικνυται ανευ
επιστημης· και γαρ και αυτος εκεινων δεινοτερα ανευ επιστημης εργαζεται. Ὥστε
πανταχοθεν εφεσταναι χρη· το πνευμα, τουτο εφεστος, τον ηνιοχον ισχυροτερον
ποιει· τουτο και την ψυχην και το σωμα καλλωπιζει. Καθαπερ γαρ η ψυχη ενουσα
μεν αυτωι, καλον αυτο δεικνυσιν, οταν δε αυτο ερημωσηι της οικειας ενεργειας και
αποστηι, καθαπερ ζωγραφου τινος τα χρωματα συγχεοντος, ειδεχθεια γινεται πολλη,
προς την φθοραν επειγομενου των μερων εκαστου και την αναλυσιν· ουτω και το
πνευμα οταν ερημον καταλιπηι και το σωμα και την ψυχην, χειρων γινεται και
μειζων η ειδεχθεια. Μη τοινυν, επειδη της ψυχης ελαττον το σωμα, κακιζε τουτο.
Ουδε γαρ εγω την ψυχην κακιζειν ανεχομαι, επειδη του πνευματος ουδεν ισχυει
χωρις. Ει δε χρη τι ειπειν, μειζονος εστι κατηγοριας αξια η ψυχη. Το μεν γαρ σωμα
ουδεν ανευ της ψυχης εργασαιτο αν 62.42 δεινον, η δε ψυχη πολλα χωρις του
σωματος· και γαρ και τηκομενου τουτου, και ου σκιρτωντος, πολλα εργαζεται
εκεινη· καθαπερ οι γοητες εκεινοι, οι μαγοι, οι φθονουντες, οι φαρμακοι, μαλιστα
τηκουσιν αυτο. Ἄλλως δε ουδε η τρυφη της του σωματος αναγκης εστιν, αλλα της
απροσεξιας της ψυχης· η γαρ τροφη, ουχι η τρυφη, της του σωματος αναγκης. Ἐαν
γαρ θελησω σφοδρον καθειναι χαλινον, επεστομισα τον ιππον· το δε σωμα την
ψυχην καταστελλειν ου δυναται εν τοις αυτης κακοις. Τινος ουν ενεκεν φρονημα
αυτο σαρκος καλει; Ὅτι της σαρκος ολον γινεται. Ὅταν γαρ αυτη κρατησηι, τοτε
ημαρτεν, οταν αφεληται τον νουν και την αρχην της ψυχης. Ουκουν εν τουτωι η
αρετη του σωματος, εν τωι εικειν τηι ψυχηι, επει καθ' εαυτην ουτε καλη ουτε κακη. Τι
γαρ αν εργασαιτο το σωμα καθ' εαυτο; Ὥστε τηι συναφειαι καλον το σωμα, καλον δια
την υποταγην, επει καθ' εαυτο ουτε καλον, ουτε κακον, και προς τουτο δε, και προς
εκεινο επιτηδειον, εις εκατερα την ροπην εχον. Το σωμα επιθυμει, αλλ' ου πορνειας
ουδε μοιχειας, αλλα μιξεως· το σωμα επιθυμει, ου τρυφης, αλλα τροφης, ου μεθης,
αλλα ποτου. Ὅτι γαρ ουχ η μεθη του σωματος εστιν επιθυμια, σκοπει πως· ουκ
αντεχει λοιπον, οταν υπερβηις το μετρον, οταν τα ορια νικησηις τα του σωματος· επει
τα αλλα παντα της ψυχης εστιν, οιον οταν εις σαρκικα καταφερηται, οταν παχεια
γενηται. Ει γαρ και καλον το σωμα, αλλα σφοδρα ηττον της ψυχης. Ὥσπερ ουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ηττων ο μολυβδος χρυσου, αλλ' ομως δειται και του μολιβδου του συγκολλωντος·
ουτω δει και του σωματος τηι ψυχηι· η ωσπερ παιδιον εστιν ευγενες παιδαγωγου
δεομενον, ουτω και η ψυχη δειται του σωματος. Και μη θαυμασηις, ει τοιαυτα
παρηγαγον παραδειγματα. Ὥσπερ γαρ παιδικα πραγματα λεγομεν, ου την ηλικιαν
διαβαλλοντες, αλλα τα κατ' αυτην· ουτω και περι του σωματος. Ἀλλ' ενεστι μη ειναι
εν σαρκι, αν θελωμεν, ωσπερ ουδε εν τηι γηι, αλλ' εν ουρανοις και εν πνευματι. Το
γαρ ειναι που, ουχ ουτω τηι θεσει τηι εν τωι τοπωι λεγεται, ως τηι διαθεσει. Πολλους
γουν οντας που, λεγομεν μη ειναι, λεγοντες, Ουκ ησθα ενταυθα. Και τι λεγω ταυτα;
Πολλακις λεγομεν, Ουκ ει εν σεαυτωι, Ουκ ειμι εν εμαυτωι· καιτοι τι σωματικωτερον
τουτου, οταν αυτος εαυτωι πλησιαζηι; αλλ' ομως ου φαμεν αυτον ειναι εν εαυτωι.
Γενωμεθα τοινυν εν εαυτοις, εν τωι ουρανωι, εν τωι πνευματι· μενωμεν επι της
ειρηνης και της χαριτος του Θεου, ινα παντων των σαρκικων απαλλαγεντες,
δυνηθωμεν επιτυχειν των επηγγελμενων αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων,
μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ ʹ.
Και ελθων ευηγγελισατο ειρηνην υμιν τοις μα κραν, και τοις εγγυς· οτι δι'
αυτου εχομεν την προσαγωγην αμφοτεροι εν ενι Πνευματι προς τον Πατερα. Ἆρα
ουν ουκετι εστε ξενοι και παροικοι, αλλα συμπολιται των αγιων και οικειοι του
Θεου. Ἐποικοδομηθεντες επι τωι θεμελιωι των αποστολων και προφητων, οντος
ακρογωνιαιου λιθου αυτου Χριστου· εν ωι πασα η οικοδομη συναρμολογουμενη
αυξει εις ναον αγιον εν Κυριωι· εν ωι και υμεις συνοικοδο μεισθε εις κατοικητηριον
του Θεου εν Πνευματι. Ου δι' ετερου, φησιν, επεμψεν, ουδε δι' αλλου τινος ταυτα
εμηνυσεν ημιν, αλλ' αυτος δι' εαυτου. Ουκ αγγελον, ουκ αρχαγγελον απεστειλεν,
επειδη το διορθωσαι τα τοσαυτα κακα ουδενος ετερου ην, αλλα της αυτου
παρουσιας, και το απαγγειλαι τα γενομενα. Ὑπηρετου και σχεδον διακονου ταξιν
ανεδεξατο ο ∆εσποτης, και ηλθε, και ευηγγελισατο ειρηνην Ὑμιν, φησι, τοις μακραν,
και τοις εγγυς. Τοις Ἰουδαιοις, φησιν, εγγυς, ως προς ημας· μακραν δε, τους εξ εθνων
αινιττομενος, ως ξενους των διαθηκων οντας. Ὅτι δι' αυτου εχομεν την
προσαγωγην αμφοτεροι εν ενι Πνευματι προς τον Πατερα. Ειρηνην την προς τον
Θεον φησι· και γαρ κατηλλαξεν ημας. Ἄλλως δε και αυτος φησιν, Ειρηνην αφιημι
υμιν, ειρηνην την εμην διδωμι υμιν· και παλιν, Θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον·
και, Ὅσα αν αιτησητε εν τωι ονοματι μου, ληψεσθε· και παλιν, Ὅτι ο Πατηρ υμας
φιλει. Ταυτα της ειρηνης τεκμηρια, και προς τουτους και προς εκεινους. Προς
τουτους πως; Ὅτι δι' αυτου την προσαγωγην εσχηκαμεν αμφοτεροι εν ενι Πνευματι,
ουχ υμεις ελαττον, εκεινοι δε πλεον, αλλα μιαι χαριτι. Την μεν γαρ οργην ελυσε τωι
θανατωι, επεραστους δε ημας εποιησε τωι Πατρι δια του Πνευματος. Ἰδου παλιν το,
εν, δια εστι· δι' εαυτου και Πνευματος προσηγαγεν αυτωι. Ἄρα ουν ουκετι εστε ξενοι
και παροικοι, αλλα συμπολιται των αγιων. Ὁραις οτι ουχ απλως των Ἰουδαιων, αλλα
των αγιων και μεγαλων εκεινων ανδρων των περι Ἀβρααμ και Μωυσην και Ἠλιαν
εις την αυτην πολιν απεγραφημεν, εις εκεινην εμφανιζομεθα; Οι γαρ τοιαυτα
λεγοντες, φησιν, εμφανιζουσιν οτι πατριδα ζητουσιν. Ουκετι ξενοι των αγιων, ουδε
παροικοι. Οι γαρ μη μελλοντες επιτευξεσθαι των ουρανιων, παροικοι εισιν. Ὁ γαρ
Υιος, φησι, μενει εις τον αιωνα. Και οικειοι, φησι, του Θεου. Ὅπερ εσχον εξ αρχης
εκεινοι δια τοσουτων πονων, τουτο υμιν δια της του Θεου χαριτος κατωρθωθη.
Ἐποικοδομηθεντες επι τωι θεμελιωι των αποστολων και προφητων. Ἰδου η ελπις της
κλησεως. Ὅρα πως παντα φυρει, τους Ἕλληνας, τους Ἰουδαιους, τους αποστολους,
τους προφητας, τον Χριστον· και ποτε μεν απο του σωματος, ποτε δε απο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

οικοδομης την συναφην δεικνυσιν. Ἐποικοδομηθεντες, φησιν, επι τωι θεμελιωι των
αποστολων και προφητων. Τουτεστι, Θεμελιος οι αποστολοι και οι προφηται. Και
πρωτον τιθησι τους αποστολους εσχατους οντας τοις χρονοις· ητοι τουτο δεικνυς και
λεγων, οτι θεμελιος εισι και ουτοι και 62.44 εκεινοι, και μια οικοδομη το παν και
ριζα μια. Ἐννοησον τους Ἕλληνας θεμελιον εχοντας τους πατριαρχας. Ἐνταυθα
μαλλον αυτο το κυριωτερον λεγει, η οταν εγκεντρισμον λεγηι· μαλλον εκει
καθαπτεται. Ειτα επαγει, Ὄντος ακρογωνιαιου Ἰησου Χριστου· δηλων οτι ο το παν
συνεχων εστιν ο Χριστος. Ὁ γαρ λιθος ο ακρογωνιαιος και τους τοιχους συνεχει, και
τους θεμελιους. Ἐν ωι πασα οικοδομη. Ὅρα πως αυτο συνηψε· και δεικνυσι ποτε μεν
ανωθεν κατεχοντα το παν σωμα και συγκροτουντα, ποτε δε κατωθεν διαβασταζοντα
την οικοδομην, και ριζαν οντα. Το δε, Ἔκτισεν εν εαυτωι εις ενα καινον ανθρωπον,
ειπων, δια τουτου εδηλωσεν, οτι δι' εαυτου συνηψεν εκατερους τους τοιχους, και
παλιν οτι εν αυτωι εκτισθη. Και, Πρωτοτοκος, φησι, πασης κτισεως· τουτεστι, παντα
αυτος διαβασταζει. Ἐν ωι πασα οικοδομη συναρμολογουμενη. Καν τον οροφον ειπηις,
καν τους τοιχους, καν οτιουν ετερον, το παν διαβασταζει αυτος. Ἀλλαχου δε αυτον
θεμελιον καλει· Θεμελιον γαρ αλλον, φησιν, ουδεις δυναται θειναι παρα τον
κειμενον, ος εστιν Ἰησους Χριστος. Ἐν ωι πασα οικοδομη, φησι, συναρμολογουμενη.
Ἐνταυθα το ακριβες εμφαινει, και δεικνυσιν, οτι ουκ ενι αλλως τεθηναι, μη μετα
πολλης της ακριβειας βιωσαντα. Αυξει γαρ, φησιν, εις ναον αγιον εν ωι και υμεις,
φησι, συνοικοδομεισθε. Συνεχεστερον αυτο λεγει, Εις ναον αγιον, εις κατοικητηριον
του Θεου εν Πνευματι. Τι δη βουλεται η οικοδομη; Ὥστε τον Θεον ενοικησαι εν τωι
ναωι τουτωι. Ἕκαστος γαρ υμων ναος εστι, και κοινηι παντες, και ως εν σωματι
Χριστου οικει, και ως εν ναωι πνευματικωι οικει. ∆ια τουτο ουκ ειπε, Προσοδον, αλλα,
Προσαγωγην· ου γαρ αφ' εαυτων προσηλθομεν, αλλ' υπ' αυτου προσηχθημεν· Ουδεις
γαρ, φησιν, ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου· και παλιν, Ἐγω ειμι η οδος, και
η αληθεια, και η ζωη. Εις ναον αγιον συνοικοδομεισθε. Παλιν επι το προτερον
ανεισιν υποδειγμα, και συναπτει αυτους τοις αγιοις, ουδαμου αφεις απηρτησθαι του
Χριστου. Ἄρα μεχρι της παρουσιας η οικοδομη αυτη· αρα δια τουτο Παυλος ελεγεν,
Ὡς σοφος αρχιτεκτων θεμελιον τεθεικα· και παλιν ενταυθα, Θεμελιον αλλον ουδεις
δυναται θειναι παρα τον κειμενον, ος εστι Χριστος. Ὁραις οτι τα παραδειγματα προς
τα υποκειμενα, αλλ' ουχ απλως εκλαμβανειν χρη; Ἀπο παραδειγματων τουτο ειπεν,
ως οταν ο Χριστος γεωργον λεγηι τον Πατερα, και ριζαν εαυτον. Τουτου χαριν εγω
Παυλος ο δεσμιος Ἰησου Χριστου υπερ υμων των εθνων. Ειπε του Χριστου την
κηδεμονιαν την πολλην· εκβαινει λοιπον και επι την εαυτου, μικραν μεν ουσαν, και
σφοδρα ουδεν προς εκεινην, ικανην δε και ταυτην επισπασασθαι. ∆ια τουτο και εγω
δεδεμαι, φησιν. Ει γαρ ο ∆εσποτης ο εμος εσταυρωθη δι' υμας, πολλωι μαλλον εγω
δεδεμαι. Ου μονον αυτος εδεθη, αλλα και τους αυτου δουλους δεσμεισθαι συγχωρει
υπερ υμων των εθνων. Πολλη η εμφασις· ου μονον υμας ου βδελυττομεθα λοιπον,
αλλα και δεσμουμεθα δι' υμας, φησι, και εγω τοσαυτης απελαυσα χαριτος. Ει γε
ηκουσατε την οικονομιαν της χαριτος του 62.45 Θεου της δοθεισης μοι εις υμας. Την
προῤρησιν αινιττεται την προς τον Ἀνανιαν ρηθεισαν περι αυτου εν ∆αμασκωι, ηνικα
ελεγε· Πορευου, οτι σκευος εκλογης μοι εστιν ουτος του βαστασαι το ονομα μου
ενωπιον εθνων και βασιλεων. Οικονομιαν χαριτος φησι την αποκαλυψιν· τουτεστι,
Ου παρα ανθρωπου εμαθον· κατηξιωσε και εμοι ενι οντι αποκαλυψαι δι' υμας. Αυτος
γαρ μοι ειπε, φησι· Πορευου, οτι εις εθνη μακραν εξαποστελω σε. Την οικονομιαν
καλως ουτως ειπεν· οικονομια γαρ ην μεγαλη, το μηδαμοθεν πειθομενον ανωθεν
καλεσαι, και ειπειν· Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; και το πηρωσαι τωι φωτι εκεινωι τωι
αποῤρητωι. Ει γε ηκουσατε, φησι, την οικονομιαν της χαριτος του Θεου της δοθεισης
μοι εις υμας, οτι κατα αποκαλυψιν εγνωρισθη μοι το μυστηριον, καθως προεγραψα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

εν ολιγωι. Ἴσως δια τινων εδηλωσεν, η ου προ πολλου γεγραφως ην. ∆εικνυσιν
ενταυθα, οτι το παν του Θεου εστιν, οτι ουδεν εισηνεγκαμεν. Τι γαρ, ειπε μοι;
Παυλος αυτος ο μεγας και θαυμαστος, ο νομομαθης, ο υπο τους ποδας Γαμαλιηλ
κατα ακριβειαν παιδευθεις ουχι χαριτι εσωθη; Τουτο μυστηριον εικοτως καλει·
μυστηριον γαρ εστι το τα εθνη εξαιφνης εις μειζονα των Ἰουδαιων ευγενειαν
αναγαγειν. Καθως προεγραψα, φησιν, εν ολιγωι, δια βραχεων. Προς ο δυνασθε
αναγινωσκοντες νοησαι. Βαβαι· ωστε ου το παν εγραφεν, ουδε οσα γραψαι εχρην.
Ἀλλ' ενταυθα μεν η φυσις του πραγματος τουτο εποιει, αλλαχου δε η κακια, ως παρ'
Ἑβραιοις, ως παρα Κορινθιοις. Προς ο δυνασθε αναγινωσκοντες νοησαι την συνεσιν
μου, φησιν, εν τωι μυστηριωι του Χριστου· τουτεστι, πως συνηκα, πως ενοησα, η
τοιαυτα, α ειπεν ο Θεος, η οτι καθηται εκ δεξιων. Ειτα και το αξιωμα, οτι Ουκ
εποιησεν ουτως ο Θεος παντι εθνει· και ποιον εθνος τουτο, ωι εποιησεν ουτως ο Θεος
δηλων, επαγει· Ὃ ετεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη τοις υιοις των ανθρωπων, ως νυν
απεκαλυφθη τοις αγιοις αποστολοις αυτου και προφηταις εν τωι Πνευματι. Τι ουν,
ειπε μοι, ουκ ᾔδεσαν οι προφηται; Πως ουν φησιν ο Χριστος, οτι Μωυσης και οι
προφηται ταυτα περι εμου εγραψαν; και παλιν, Ει επιστευσατε Μωυσηι, επιστευσατε
αν εμοι; και παλιν, Ἐρευνατε τας Γραφας, οτι υμεις δοκειτε εν αυταις ζωην αιωνιον
εχειν, κακειναι εισιν αι μαρτυρουσαι περι εμου; Τουτο φησιν, η οτι πασιν ανθρωποις
ουκ απεκαλυφθη· προσεθηκε γαρ, Ὃ ετεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη τοις υιοις των
ανθρωπων, ως νυν απεκαλυφθη· η οτι ουτως ουκ εγνωρισθη δια πραγματων αυτων
και εργων, Ὡς νυν απεκαλυφθη τοις αγιοις αποστολοις αυτου και προφηταις εν
Πνευματι. Ἐννοησον γαρ· ο Πετρος, ει μη παρα του Πνευματος ηκουσεν, ουκ αν
επορευθη εις τα εθνη. Ἄκουσον γαρ τι φησιν· Ἄρα εδωκεν ο Θεος αυτοις το Πνευμα
το αγιον, ως και ημιν. Τουτο εστιν ο φησιν, Ἐν Πνευματι, οτι δια Πνευματος ηξιωσεν
ο Θεος λαβειν αυτους την χαριν. Ἔλεγον μεν ουν οι προφηται, ουτω δε ακριβως ουκ
ᾔδεσαν, οπου γε ουδε οι αποστολοι μετα το ακουσαι· πολυ γαρ υπερεβαινεν
ανθρωπινον λογισμον και ελπιδα κοινην. Ειναι τα εθνη συγκληρονομα και συσσωμα
και συμμετοχα. Τι εστι, Συγκληρονομα και συμμετοχα της 62.46 επαγγελιας, και
συσσωμα; Τουτο εστι το μεγα, το εν σωμα ειναι, η εγγυτης η πολλη. Ὅτι μεν γαρ
κληθησεται, ᾔδεσαν, οτι δε επι τουτοις, ουκετι. Τουτο τοινυν καλει μυστηριον της
επαγγελιας. Μετειχον οι Ἰσραηλιται, συμμετειχον δε και τα εθνη της επαγγελιας του
Θεου. Ἐν τωι Χριστωι δια του ευαγγελιου. Τουτεστι, τωι πεμφθηναι και προς αυτους,
και τωι πιστευσαι· ου γαρ απλως, αλλα, ∆ια του ευαγγελιου. Ἀλλα τουτο μεν ουδεν
μεγα, μικρον γαρ, και αλλο μειζον ημιν αποκαλυπτει, οτι ου μονον ανθρωποι, αλλ'
ουδε αγγελοι, ουδε αρχαγγελοι, ουδε αλλη τις κτιστη δυναμις ᾔδει τουτο· μυστηριον
γαρ ην τουτο, και ουκ απεκαλυφθη τινι. Την συνεσιν μου, φησι, νοησαι. Τουτο
αινιττεται ισως, ο εν ταις Πραξεσιν ειπεν αυτοις, οτι τις η συνεσις αυτου, οτι και τα
εθνη προσκαλειται. Ταυτην εαυτου λεγει συνεσιν την του μυστηριου, ο ειπεν, οτι εν
εαυτωι κτισει εις ενα καινον ανθρωπον. Ἀπο γαρ αποκαλυψεως εμαθεν, οτι ου δει
βδελυττεσθαι τα εθνη, και ουτος και Πετρος· και τουτο εν τηι απολογιαι αυτου φησιν.
Ου εγενομην διακονος κατα την δωρεαν της χαριτος του Θεου την δοθεισαν μοι
κατα την ενεργειαν της δυναμεως αυτου. Ειπεν, οτι ∆εσμιος ειμι, αλλα παλιν το
ολον αυτου ειναι φησι, Κατα την δωρεαν της χαριτος αυτου, λεγων· κατα δυναμιν
γαρ δωρεας γεγονε το αξιωμα της τιμης ταυτης. Ἀλλ' ουκ ηρκει η δωρεα, ει μη και
δυναμιν ενεθηκεν. Ὄντως γαρ δυναμεως μεγαλης, και ουκ ηρκει ανθρωπινη
σπουδη. Τρια γαρ εισηνεγκεν εις το κηρυγμα, προθυμιαν ζεουσαν και παραβολον,
ψυχην παν οτιουν υπομειναι ετοιμον, και συνεσιν και σοφιαν· ου γαρ ηρκει το
φιλοκινδυνον, ο βιος αληπτος, ει μη και δυναμιν Πνευματος ελαβε. Και θεα απ'
αυτου πρωτου, μαλλον δε ακουε αυτου γραφοντος· Ἵνα μη μωμηθηι η διακονια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ημων· και παλιν, Ἡ γαρ παρακλησις ημων ουκ εκ πλανης, ουδε εξ ακαθαρσιας, ουτε
εν λογωι κολακειας, ουτε εν προφασει πλεονεξιας. Ειδες το αμωμον; Και παλιν,
Προνοουμενοι καλα, ου μονον ενωπιον Κυριου, αλλα και ενωπιον ανθρωπων. Ειτα
μετα ταυτα, Καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκω, νη την ημετεραν καυχησιν, ην εχω εν
Χριστωι Ἰησου· και παλιν, Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου; θλιψις, η
στενοχωρια, η διωγμος; και παλιν, Ἐν υπομονηι πολληι, εν θλιψεσιν, εν αναγκαις, εν
διωγμοις, εν στενοχωριαις, εν πληγαις, εν φυλακαις· Ειτα η οικονομια αυτου·
Γεγονα τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, τοις ανομοις ως ανομος, τοις υπο νομον ως υπο
νομον· και ξυραται, και μυρια ποιει. Το δε παντων κεφαλαιον, εν δυναμει
Πνευματος αγιου. Ου γαρ τολμησω λαλησαι τι, φησιν, ων ου κατειργασατο Χριστος
δι' εμου· και παλιν, Τι γαρ εστιν, ο ηττηθητε υπερ τας λοιπας Ἐκκλησιας; και παλιν,
Ουδεν γαρ υστερησα των υπερλιαν αποστολων, ει και ουδεν ειμι. Τουτων γαρ ανευ
ου δυνατον. Ου δια τα σημεια ουν αυτου εγενοντο πιστοι· ου γαρ τα σημεια τουτο
εποιει· ουδε απο τουτων ηξιου μεγα φρονειν, αλλ' απο των αλλων. ∆ει γαρ και
αληπτον ειναι και οικονομικον και ριψοκινδυνον και διδακτικον. Τουτοις το πλεον
κατωρθου· ει ταυτα ην, ουδεν εδει σημειων. 62.47 Ὁρωμεν γουν αυτον και προ των
σημειων μυρια τοιαυτα κατωρθωκοτα. Νυν δε ουδεν τουτων εχοντες ημεις,
βουλομεθα παντων κρατειν. Θατερον γαρ αν διασπασθηι θατερου, το λοιπον
αχρηστον γινεται. Τι γαρ οφελος ριψοκινδυνον ειναι, βιου οντα επιληψιμου; Ει γαρ
το φως το εν σοι σκοτος, φησι, το σκοτος ποσον; Τι το οφελος βιου ειναι αληπτου,
νωθρον οντα και υπνηλον; Ἐαν γαρ μη τις αρηι τον σταυρον αυτου, φησι, και
ακολουθησηι οπισω μου, ουκ εστι μου αξιος· και, Ἐαν μη τις θηι την ψυχην αυτου
υπερ των προβατων. Τι δε οφελος ειναι ταυτα αμφοτερα, και μη ειναι οικονομικον,
τωι ειδεναι πως δει ενι εκαστωι αποκρινασθαι; Ει και τα σημεια ουκ εν ημιν, ταυτα
αμφοτερα εν ημιν. Ἀλλ' ομως τοσαυτα εισφερων περι εαυτου, το παν ελογιζετο τηι
χαριτι. Τουτο ευγνωμονος οικετου. Και ουδ' αν εμαθομεν αυτου ποτε τα
κατορθωματα, ει μη εις αναγκην κατεστη του πραγματος. Ἆρα αξιοι εσμεν καν
μεμνησθαι Παυλου; Ἐκεινος και την χαριν εχων βοηθουσαν, ουκ ηρκειτο, αλλα
μυριους εισεφερε κινδυνους· ημεις δε απεστερημενοι της παῤρησιας εκεινης, ποθεν,
ειπε μοι, προσδοκωμεν η τους εγχειρισθεντας φυλαξαι, η τους ουδεπω προσελθοντας
προσλαβειν, ανθρωποι τρυφαιν μεμελετηκοτες και αναπαυσιν πανταχου ζητουντες,
και κινδυνους ουδε οναρ ενεγκειν δυναμενοι, μαλλον δε ου θελοντες, της δε σοφιας
εκεινου τοσουτον απεχοντες, οσον ο ουρανος της γης; ∆ια τουτο και οι υφ' ημιν
πολυ των τοτε αφεστηκασιν, επειδη οι τοτε μαθηται των νυν διδασκαλων κρειττους
ησαν, εν μεσοις δημοις και τυραννοις απειλημμενοι, και παντας παντοθεν εχοντες
πολεμιους, και ουδε προς βραχυ καθελκομενοι και επικαμπτομενοι. Ἄκουε γουν τι
φησι Φιλιππησιοις· Ὅτι υμιν εχαρισθη το υπερ Χριστου, ου μονον το εις αυτον
πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Θεσσαλονικευσι δε παλιν, οτι Μιμηται
εγενεσθε των Ἐκκλησιων του Θεου των εν τηι Ἰουδαιαι. Και Ἑβραιοις δε γραφων
ελεγε· Και την αρπαγην των υπαρχοντων υμων μετα χαρας προσεδεξασθε. Και
Κολοσσαευσι δε μαρτυρει λεγων· Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυπται συν
Χριστωι εν τωι Θεωι· και αυτοις δε τουτοις πολλους κινδυνους μαρτυρει. Και Γαλαταις
δε γραφων λεγει· Τοσαυτα επαθετε εικη, ει γε και εικη. Και οραις αυτους περι
ευποιιας παντας εσχολακοτας. ∆ια τουτο και η χαρις ενηργει τοτε, δια τουτο και εν
κατορθωμασιν εζων, Ἄκουε δε και Κορινθιοις τι γραφει, οις μυρια εγκαλει· ουχι και
αυτοις μαρτυρει, λεγων, Ἀλλα τον ζηλον υμων, αλλα την επιποθησιν; Και παλιν
περι τουτου οσα αυτοις μαρτυρει, ταυτα ουδε εν διδασκαλοις ιδοι τις αν γινομενα
νυν· ωστε παντα οιχεται και απολωλε. Το δε αιτιον, το την αγαπην εψυχθαι, το τους
αμαρτανοντας μη κολαζεσθαι (ακουε γαρ αυτου γραφοντος τωι Τιμοθεωι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

λεγοντος· Τους αμαρτανοντας ενωπιον παντων ελεγχε)· το τους αρχοντας νοσειν·
της γαρ κεφαλης ουχ υγιαινουσης, πως αν το λοιπον σωμα ευρωστον μενοι; Ὅρα
γουν ανωμαλια νυν οση. Οι μεν γαρ ορθως βιουντες, και οπωσδηποτε παῤρησιαν
εχοντες, τας κορυφας των ορεων κατειληφασι, και εκ μεσου 62.48 γεγονασιν, ωσπερ
πολεμιου και αλλοτριου, αλλ' ουχι οικειου σωματος αποσπωμενοι· φθοροι δε και
μυριων γεμοντες κακων εισεπηδησαν εις τας Ἐκκλησιας· ωνηται γεγονασιν αι
αρχαι. Μυρια εντευθεν τικτεται κακα, και ουδεις ο διορθουμενος, ουδεις ο επιτιμων·
αλλ' οδον τινα και ακολουθιαν ελαβεν η αταξια. Ἥμαρτε τις, και ενεκληθη; Ου προς
το δειξαι εαυτον αθωιον σπευδει, αλλα προς το δυνηθηναι κοινωνους των
εγκληματων ευρειν. Τι παθω, οτι γεεννα ηπειληται; Πιστευσατε μοι, ως ει μη εκει
τεταμιευτο την κολασιν ημιν ο Θεος, των Ἰουδαικων συμφορων μειζους αν ειδετε
καθ' εκαστην ημεραν τραγωιδιας. Τι γαρ; αλλα μη οργισθητω μηδεις· ου γαρ
ονομαστι ερω· ει τις παραγενομενος εις την εκκλησιαν, υμας τους νυν οντας ενθαδε
παραστησας, τους μεθ' ημων οντας, εξετασιν εποιειτο· μαλλον δε ου νυν, αλλ' ει τις
κατα την ημεραν του πασχα παντας τους προσιοντας και λουομενους, μετα το
προσελθειν τοις μυστηριοις εξητασε συν ακριβειαι, πνευμα τοιουτον λαβων, ωστε
ειδεναι τα πεπραγμενα αυτοις μετα ακριβειας, πολλα αν ευρεθη βαρυτερα των
Ἰουδαικων κακων. Και γαρ οιωνιζομενους, και φαρμακειαις και κληιδονισμοις και
επωιδαις κεχρημενους, και πεπορνευκοτας, και μοιχευσαντας, και μεθυσους, και
λοιδορους ευρεν αν. Πλεονεκτας δε ου βουλομαι λεγειν, μη και τινων αψωμαι των
ενθαδε εστωτων. Τι δε, ει τις τους εν τηι οικουμενηι προσιοντας απαντας ηρευνησε,
ποιον ουκ αν ευρε πλημμελημα; τι δε τους αρχοντας; ουχι χρηματων εφιεμενους,
ουχι αρχας ωνουμενους, ουχι φθονερους, ουχι βασκανους, ουχι κενοδοξους, ουχι
λαιμαργους, και χρηματων δουλους; Τοσαυτης ουν ασεβειας γινομενης, τι ουχι
προσδοκησαι χρη δεινον; Και ινα μαθητε οσηι τιμωριαι υπευθυνοι εισιν οι τουτοις
αλισκομενοι τοις αμαρτημασιν, εννοειτε τα παλαια· εις εκλεψεν ιερα χρηματα
στρατιωτης ανθρωπος, και παντες απωλοντο. Ἆρα ιστε την ιστοριαν; Περι του Χαρμι
λεγω του το αναθημα κλεψαντος. Και τοτε μεν ο προφητης ελεγεν, οτι Ἐνεπλησθη η
χωρα αυτων κληιδονισμων, ως η των αλλοφυλων. Νυν δε μυρια γεμει πανταχου
κακα, και ουδεις δεδοικε. Φοβηθωμεν λοιπον· οιδεν ο Θεος και δικαιους μετα
ασεβων τιμωρεισθαι, οιον γεγονεν επι του ∆ανιηλ, επι των τριων παιδων, οιον επι
μυριων ετερων, οιον επι των πολεμων των ετι και νυν συμβαινοντων. Ουτοι μεν
γαρ και αυτο οσον εχουσιν αμαρτηματων βαρος, δια τουτου αποτιθενται, εκεινοι δε
ου. ∆ια ταυτα παντα προσεχωμεν εαυτοις. Ουχ ορατε τους πολεμους; ουκ ακουετε
τας συμφορας; ου παιδευεσθε τουτοις; Ἔθνη και πολεις ολοκληροι κατεποντισθησαν
και απωλοντο, μυριαδες τοσαυται παρα τοις βαρβαροις δουλευουσιν· αν μη τηι
γεεννηι σωφρονιζωμεθα, καν τουτοις. Μη και ταυτα απειλαι εισι, και ουχι πραγματα
εκβεβηκοτα; Μεγαλην εκεινοι την δικην εδωκαν, αλλα μειζονα δωσομεν ημεις, οι
μηδε ταις εκεινων σωφρονιζομενοι συμφοραις. Φορτικος ο λογος, οιδα καγω, αλλ'
εαν αυτωι προσεχωμεν, κερδος εχων. Ου γαρ εχει προς χαριν ομιλειν, μαλλον δε
ουδεποτε, 62.49 αλλ' αει τα δυναμενα συστειλαι και σωφρονισαι την ψυχην. Ταυτα
γαρ αιτια γινεται των μελλοντων αγα 62.50 θων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Ἐμοι τωι ελαχιστοτερωι παντων αγιων εδοθη η χαρις αυτη, εν τοις εθνεσιν
ευαγγελισασθαι τον ανεξιχνιαστον πλουτον του Χριστου, και φωτισαι παντας, τις η
οικονομια του μυστη ριου του αποκεκρυμμενου απο των αιωνων εν τωι Θεωι τωι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

παντα κτισαντι δια Ἰησου Χριστου· ινα γνωρισθηι νυν ταις αρχαις και ταις εξουσιαις
εν τοις επουρανιοις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του Θεου, κατα
προθεσιν των αιωνων, ην εποιησεν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Τους εις
ιατρειον ερχομενους ουχ απλως εκει δει πορευεσθαι, αλλ' ωστε μανθανειν
θεραπευεσθαι, και φαρμακα επιτιθεναι. Και ημας τοινυν ενταυθα παραγενομενους,
ουχ απλως δει τουτο ποιειν, αλλα μανθανειν της ταπεινοφροσυνης Παυλου την
υπερβολην. Τι γαρ; Ἐπειδη εμελλε λεγειν το μεγεθος της χαριτος του Θεου, ακουσον
τι φησιν· Ἐμοι τωι ελαχιστοτερωι παντων αγιων εδοθη η χαρις αυτη. Ἦν μεν
ταπεινοφροσυνης και το επι τοις προτεροις αμαρτημασι, καιτοι εξηλειμμενοις,
θρηνειν, και μεμνησθαι αυτων, και μετριαζειν, ως οταν λεγηι βλασφημον εαυτον και
διωκτην και υβριστην· αλλ' ουδεν ισον τουτου. Προτερον γαρ, φησι, τοιουτος ημην,
και εκτρωμα δε εαυτον καλει· το δε μετα τοσαυτα κατορθωματα και επι του
παροντος μετριαζειν, και παντων εαυτον λεγειν ελαχιστοτερον, πολλης και
υπερβαλλουσης εστι μετριοτητος. Ἐμοι τωι ελαχιστοτερωι παντων αγιων. Ουκ ειπε,
Των αποστολων· ωστε κακεινο τουτου ελαττον. Ἐκει γαρ ειπεν, Ουκ ειμι ικανος
καλεισθαι αποστολος· ενταυθα δε και των αγιων παντων ελαχιστοτερον ειναι
φησιν. Ἐμοι, φησι, τωι ελαχιστοτερωι παντων αγιων εδοθη η χαρις αυτη. Ποια;
Ευαγγελισασθαι τοις εθνεσι τον ανεξιχνιαστον πλουτον του Χριστου, και φωτισαι
παντας, τις η οικονομια του μυστηριου του αποκεκαλυμμενου απο των αιωνων εν
τωι Θεωι, τωι τα παντα κτισαντι δια Ἰησου Χριστου, ινα γνωρισθηι νυν ταις αρχαις και
ταις εξουσιαις εν τοις επουρανιοις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του
Θεου. Ἔστω, ανθρωποις ουκ απεκαλυφθη· και αγγελους και αρχαγγελους φωτιζεις,
και αρχας και εξουσιας; Ναι, φησιν· εν γαρ τωι Θεωι κεκρυπτο, και Θεωι τωι παντα
κτισαντι δια Ἰησου. Και τολμαις τουτο ειπειν; Ναι, φησιν. Ἀλλα ποθεν τουτο δηλον
τοις αγγελοις γεγονε; ∆ια της Ἐκκλησιας. Και ουδε απλως ειπεν, Ἡ ποικιλη σοφια
του Θεου, αλλ', Ἡ πολυποικιλος. Τι ουν εστι τουτο; ουκ ᾔδεσαν αγγελοι; Ουδαμως· ει
γαρ αρχαι ουκ ᾔδεσαν, πολλωι μαλλον αγγελοι ουκ ᾔδεσαν αν. Τι ουν; ουδε
αρχαγγελοι ᾔδεσαν; Ουδε εκεινοι· ποθεν δε και εμελλον εισεσθαι; τινος
αποκαλυπτοντος; Ὅτε ημεις εμαθομεν, τοτε κακεινοι δι' ημων. Ἄκουε γαρ του
αγγελου λεγοντος προς τον Ἰωσηφ· Καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν· αυτος γαρ
σωσει τον λαον αυτου απο των αμαρτιων αυτων. Αυτος απεσταλη εις τα εθνη,
εκεινοι δε εις την περιτομην. Ὥστε, το θαυμασιωτερον και εκπληκτον, εμοι, φησιν,
εδοθη τωι ελαχιστοτερωι, 62.50 Και τουτο δε χαριτος ην, το τον μικρον τα μειζονα
εγχειρισθηναι, το γενεσθαι τουτων ευαγγελιστην. Ὁ γαρ των μειζονων γενομενος
ευαγγελιστης, ταυτηι μεγας εστιν. Ευαγγελισασθαι εν τοις εθνεσι τον ανεξιχνιαστον
πλουτον του Χριστου. Ει ο πλουτος αυτου ανεξιχνιαστος, και μετα το φανηναι,
πολλωι μαλλον η ουσια. Ει μυστηριον ετι εστι, πολλωι μαλλον προ του γνωρισθηναι.
Μυστηριον γαρ αυτο δια τουτο καλει, επειδη μηδε αγγελοι ᾔδεσαν, μηδε ετερωι τινι
δηλον ην. Και φωτισαι παντας, φησι, τις η οικονομια του μυστηριου του
αποκεκρυμμενου απο των αιωνων εν τωι Θεωι τωι τα παντα κτισαντι δια Ἰησου
Χριστου. Ἄγγελοι τουτο μονον ᾔδεσαν, οτι Ἐγενηθη μερις Κυριου λαος αυτου· και
παλιν, Ὁ αρχων των Περσων, φησιν, αντεστηι μοι. Ὥστε ουδεν θαυμαστον, ει και
τουτο ηγνοουν. Ει γαρ τα της επανοδου ηγνοουν, πολλωι μαλλον ταυτα· και γαρ
ευαγγελιον τουτο εστιν. Ὅστις, φησι, σωσει τον λαον αυτου τον Ἰσραηλ. Ουδεν περι
των εθνων· αλλα περι των εθνων το Πνευμα αποκαλυπτει. Ὅτι μεν ουν εκληθησαν,
ᾔδεσαν, οτι δε επι τοις αυτοις, και ωστε εις τον θρονον καθισαι τον του Θεου, τουτο
τις αν προσεδοκησε; τις αν επιστευσε; Του αποκεκρυμμενου, φησιν, εν τωι Θεωι.
Ταυτην δε την οικονομιαν σαφεστερον εν τηι προς Ῥωμαιους αποκαλυπτει. Ἐν τωι
Θεωι, φησι, τωι τα παντα κτισαντι δια Ἰησου Χριστου. Και καλως εμνημονευσε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

κτισεως, ειπων, ∆ια Ἰησου Χριστου. Ὁ γαρ παντα δι' αυτου κτισας, και τουτο δι'
αυτου αποκαλυπτει· ουδεν γαρ χωρις αυτου πεποιηκε· Χωρις γαρ αυτου, φησιν,
εγενετο ουδεν. Ειπων αρχας και εξουσιας, και τους ανω και τους κατω ειπε. Κατα
προθεσιν των αιωνων. Νυν μεν, φησι, γεγονεν, ου νυν δε ωριστο, αλλ' ανωθεν
προτετυπωτο. Κατα προθεσιν των αιωνων, ην εποιησεν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι
ημων· τουτεστι, κατα προγνωσιν των αιωνων, προειδως τα μελλοντα· τους
μελλοντας αιωνας φησιν· ᾔδει γαρ τα εσομενα, και ουτως ωρισε. Κατα προθεσιν των
αιωνων· ισως τουτων ων εποιησεν εν Χριστωι Ἰησου, οτι δη δια του Χριστου γεγονεν
απαν. Ἐν ωι εχομεν, φησι, την παῤρησιαν και την προσαγωγην εν πεποιθησει δια της
πιστεως αυτου. Ουχ ως αιχμαλωτοι, φησι, προσηχθημεν, ουδ' ως συγγνωμης
αξιουμενοι, ουδε ως ημαρτηκοτες. Και, Την παῤρησιαν γαρ, φησιν, εχομεν εν
πεποιθησει, τουτεστι, μετα του θαῤρειν. Ποθεν; ∆ια της πιστεως αυτου. ∆ιο αιτουμαι
μη εκκακειν εν ταις θλιψεσι μου υπερ υμων, ητις εστι δοξα υμων. Πως εστιν υπερ
αυτων; πως εστι δοξα αυτων; Ὅτι ουτως αυτους ηγαπησεν ο Θεος, ωστε και τον Υιον
υπερ αυτων δουναι, και τους δουλους κακουν. Ἵνα γαρ ουτοι τυχωσι τοσουτων
αγαθων, Παυλος εδεσμειτο. Ἄρα τουτο της πολλης του Θεου περι αυτους αγαπης·
οπερ και περι των προφητων φησιν ο Θεος· Ἀπεκτεινον αυτους εν ρηματι στοματος
μου. Πως δε εξεκακουν, αλλου θλιβομενου; Τουτεστιν, εθορυβουντο, εταραττοντο.
Ταυτα και Θεσσαλονικευσι 62.51 γραφων λεγει· Ὥστε μηδενα σαινεσθαι εν ταις
θλιψεσι ταυταις. Ου μονον γαρ ουκ αλγειν, αλλα και χαιρειν χρη. Ει γαρ απο της
προῤρησεως παραμυθεισθε, προλεγομεν υμιν, οτι μελλομεν θλιβεσθαι ενθαδε. Τι
δηποτε; Ὅτι ουτως ο ∆εσποτης προσεταξε. Τουτου χαριν καμπτω τα γονατα μου προς
τον Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, εξ ου πασα πατρια εν ουρανοις, και επι
γης ονομαζεται. Την διαθεσιν της ευχης της υπερ αυτων δεικνυσιν. Ουκ ειπεν
απλως, ευχομαι, αλλα την κατανενυγμενην δεησιν δια του καμπτειν τα γονατα
εδηλωσεν. Ἐξ ου πασα πατρια. Ουκετι κατα αριθμον αγγελων, φησιν, αλλα και τας
ανω και τας κατω ποιησαντα φυλας, ουχ οιαι αι Ἰουδαικαι. Ἵνα δυη υμιν κατα τον
πλουτον της δοξης αυτου δυναμει κραταιωθηναι δια του Πνευματος αυτου εις τον
εσω ανθρωπον, κατοικησαι τον Χριστον δια της πιστεως εν ταις καρδιαις υμων. Ὅρα
μεθ' οσης απληστιας επευχεται αυτοις τα αγαθα ωστε μη περιφερεσθαι, Πως δε τουτο
γινεται; ∆ια Πνευματος αγιου εις τον εσω υμων ανθρωπον κατοικησαι τον Χριστον
δια της πιστεως εν ταις καρδιαις. Πως; Ἐν αγαπηι εῤριζωμενοι και τεθεμελιωμενοι,
ινα εξισχυσητε καταλαβεσθαι συν πασι τοις αγιοις, τι το πλατος, και μηκος και βαθος
και υψος, γνωναι τε την υπερβαλλουσαν της γνωσεως αγαπην του Χριστου. Ὅπερ
αρχομενος ηυξατο, τουτο και νυν. Τι δε και ελεγεν εν αρχηι; Ἵνα ο Θεος του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, ο Πατηρ της δοξης, δυη υμιν πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως
εν επιγνωσει αυτου, πεφωτισμενους τους οφθαλμους της καρδιας υμων, εις το
ειδεναι υμας τις εστιν η ελπις της κλησεως αυτου, και τις ο πλουτος της δοξης της
κληρονομιας αυτου εν τοις αγιοις, και τι το υπερβαλλον μεγεθος της δυναμεως
αυτου εις ημας τους πιστευοντας. Και νυν το αυτο φησιν· Ἵνα ισχυσητε
καταλαβεσθαι συν πασι τοις αγιοις, τι το πλατος και μηκος και βαθος και υψος·
τουτεστι, το μυστηριον το υπερ ημων οικονομηθεν μετα ακριβειας ειδεναι· τουτο
γαρ πλατος και μηκος καλει, και βαθος και υψος· τουτεστι, το μεγεθος της αγαπης
του Θεου γνωναι, πως πανταχου εκτεταται· και σωματικοις αυτην υπεγραψε
σχημασι, δεικνυς τον ανθρωπον· περιελαβε τα ανω, τα κατω, τα εκ πλαγιων. Ειπομεν
γαρ, φησιν, ουκ εστι δε των εμων λογων ταυτα διδαξαι, αλλα του Πνευματος του
αγιου. Τουτου τηι δυναμει, φησι, κραταιωθηναι προς τους πειρασμους, και το μη
παραφερεσθαι. Ὥστε ουκ εστιν αλλως κραταιωθηναι, αλλ' η δια Πνευματος και
πειρασμων. Πως δε ο Χριστος κατοικει εν ταις καρδιαις, ακουε αυτου λεγοντος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Χριστου· Ἐλευσομεθα εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι ποιησομεν. Κατοικει δε
ουχ απλως, αλλ' εν ταις καρδιαις ταις πισταις, ταις εῤριζωμεναις εν τηι αγαπηι αυτου,
ταις μη παραφερομεναις. Ἵνα εξισχυσητε, φησιν. Ὥστε ισχυος 62.52 πολλης δει. Που
δε ταυτης ημιν χρεια δηλων, επαγει· Καταλαβεσθαι συν πασιν αγιοις, τι το βαθος και
υψος, γνωναι τε την υπερβαλλουσαν της γνωσεως αγαπην του Χριστου. Ἵνα
πληρωθωμεν εις παν το πληρωμα του Θεου. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ει και
υπερκειται πασης γνωσεως ανθρωπινης η αγαπη του Χριστου, ομως υμεις γνωσεσθε,
ει τον Χριστον σχοιητε ενοικουντα· ου μονον δε γνωσεσθε εξ αυτου τουτο, αλλα και
πληρωθησεσθε εις παν το πληρωμα του Θεου· πληρωμα Θεου λεγων η το γνωναι, ως
εν Πατρι και Υιωι και Πνευματι αγιωι προσκυνειται ο Θεος, η προτρεπων ουτω
σπουδαζειν, ωστε πληρουσθαι πασης αρετης, ης πληρης εστιν ο Θεος. Τωι δε
δυναμενωι υπερ παντα ποιησαι υπερεκπερισσου ων αιτουμεθα η νοουμεν, κατα την
δυναμιν την ενεργουμενην εν ημιν. Καλως, Κατα την δυναμιν, ειπε· δυναμεως γαρ
το λαβειν, α μηδε ηλπισαμεν πωποτε. Ὅτι δε εκπερισσου ων αιτουμεθα η νοουμεν
εποιησε, δηλον εξ ων εγραφεν αυτος. Ἐγω μεν γαρ, φησιν, ευχομαι· αυτος δε και
χωρις της εμης ευχης, μειζονα εργασεται των ημετερων αιτησεων, ουχ απλως
μειζονα, η εκπερισσου, αλλ' Ὑπερεκπερισσου, το μεγεθος εμφαινων της δωρεας.
Ποθεν δε δηλον τουτο; Ἐκ της δυναμεως της ενεργουμενης, φησιν, εν ημιν. Ουτε γαρ
ηιτησαμεν ποτε ταυτα, ουτε προσεδοκησαμεν. Αυτωι η δοξα, φησιν, εν τηι Ἐκκλησιαι
εν Χριστωι Ἰησου εις πασας τας γενεας του αιωνος των αιωνων. Ἀμην. Καλως εις
ευχην και δοξολογιαν τον λογον κατεκλεισεν. Ἔδει γαρ τον τοσαυτα παρασχοντα
ημιν δοξασθηναι και ευλογηθηναι. Ὥστε και τουτο μερος εστι θαυμασμου, το
δοξαζειν ενεκα των υπηργμενων ημιν παρα του Θεου δια Ἰησου Χριστου. Ἡ δοξα
αυτου εν τηι Ἐκκλησιαι, καλως ουτως ειπεν· αυτη γαρ οιδε μονη μενειν εις το
διηνεκες. Ἐπει δε αυτη δια παντος εστηκε, βουλεται αυτον και δοξαζεσθαι υφ' ημων
μεχρι της συντελειας· τουτο γαρ εδηλωσεν ειπων, Εις πασας τας γενεας του αιωνος.
Τι εστιν, αι πατριαι, αναγκαιον ειπειν. Ἐνταυθα μεν γαρ πατριαι εισι τα γενη, εν δε
ουρανωι πως, ενθα ουδεις εξ ουδενος γεγονεν; Ἢ εκει τα συστηματα φησι πατριας,
καθαπερ και εν τηι Γραφηι εστιν ευρειν κειμενον, πατρια αματταρει, αφ' ου και
πατερες καλουνται. Ου παρα του Θεου δε το παν απαιτει, αλλα και παρ' αυτων την
πιστιν και την αγαπην· και ουχ απλως την αγαπην, αλλ' εῤριζωμενην και
τεθεμελιωμενην, ωστε μητε πνευματα αυτην σαλευειν, μητε αλλο μηδεν αυτην
καταβαλλειν. Ειπεν οτι δοξα εισιν αι θλιψεις· ει δε αι εμαι, πολλωι μαλλον αι υμων.
Ὥστε ουκ εγκαταλιμπανομενων εστι το θλιβεσθαι· ου γαρ αν ο τοσαυτα
εργασαμενος τουτο εποιησεν. Ει δε του Θεου την αγαπην ωστε μαθειν, της ευχης
Παυλωι δει, και Πνευματος χρεια ενιδρυσεως, του Χριστου την ουσιαν τις εισεται
λογισμοις κατακολουθων; Καιτοι τι δυσκολον πραγμα μαθειν, οτι φιλει ημας ο Θεος;
Σφοδρα δυσκολον, αγαπητε. Οι μεν γαρ και τουτο αγνοουσιν, οθεν και φασι μυρια
κακα εις τον κοσμον γινεσθαι· οι δε το ποσον αγνοουσι. Και ο 62.53 Παυλος δε ου το
ποσον, ου δε ωστε μετρησαι ζητει· πως γαρ; αλλ' οτι υπερβαλλον και μεγα εστι αυτο
τουτο μαθειν· και φησιν, οτι αυτο τουτο ικανος εστι δειξαι και απο της γνωσεως, ης
ημεις κατηξιωθημεν. Καιτοι τι περισσον εστι του κραταιουσθαι; Το δυναμει, ωσπερ
του τον Χριστον εχειν απλως το ενδον εστι περισσον. Μεγαλα τα αιτηθεντα, φησιν,
αλλ' οιδε και υπερ αυτα ποιειν, ωστε μη μονον αγαπαιν, αλλα και σφοδρα τουτο
ποιειν. Μεριμνησωμεν τοινυν, αγαπητοι, ωστε του Θεου την αγαπην μαθειν. Μεγα
τουτο εστιν, ουδεν ουτω ημας ωφελει, ουδεν ουτως ημας κατανυσσει· του φοβου της
γεεννης ικανον τουτο μαλλον ελειν τας ημετερας ψυχας. Ποθεν ουν εισομεθα; Ἔκ τε
των ειρημενων, εκ τε των καθ' εκαστην ημεραν συμβαινοντων. Τινος γαρ ενεκεν
ταυτα γεγενηται; ποιας χρειας της αυτου; Ουδεμιας. Ἄνω και κατω την αγαπην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

τιθησιν αιτιαν· μαλιστα δε εκεινη αγαπη εστιν, οταν ευεργετωνται ανθρωποι
μηδενος προυπαρξαντος παρ' αυτων. Τουτον τοινυν και ημεις μιμωμεθα, τους
εχθρους ευ ποιωμεν, τους μισουντας ημας, τους αποστρεφομενους προσιωμεθα.
Τουτο ομοιοι ημας τωι Θεωι. Ἂν γαρ τον φιλον, φησιν, αγαπησηις, τι το κερδος; τουτο
και οι εθνικοι ποιουσιν. Ἀλλα τι της αγαπης τεκμηριον; Τον μισουντα αγαπαιν.
Βουλομαι τι υποδειγμα ειπειν, συγγνωτε μοι, και ουχ ευρισκω εν τοις πνευματικοις·
διο απο των εξωθεν ερω. Ουχ ορατε τους ερωντας τουτους; ποσα υβριζομενοι παρα
των ερωμενων, ποσα επιβουλευομενοι, ποσα ζημιουμενοι, προσηλουνται και
εκκαιονται, και της εαυτων ψυχης μαλλον αυτας αγαπωσι, διανυκτερευοντες εν τοις
εκεινων προθυροις; Ἐκειθεν λαβωμεν το υποδειγμα, ουχ ωστε τοιαυτας φιλειν,
πορνας λεγω γυναικας, αλλ' ωστε ουτω φιλειν τους εχθρους. Ειπε γαρ μοι, ουχι
παντων εχθρων υβριστικωτερον αυτοις κεχρηνται, και την ουσιαν διασπαθωσι, και
την οψιν υβριζουσι, και των διακονουμενων αυταις δουλικωτερα επιταττουσιν;
Ἀλλ' ομως ουκ αφιστανται. Καιτοι ουδεις ουδενα εχει τοιουτον εχθρον, οιον ο
φιλων την φιλουμενην. Και γαρ θρυπτεται και αικιζεται, και αποκεχρηται αυτωι
πολλακις η φιλουμενη, και οσωι αν φιληται, τοσουτωι καταφρονει. Καιτοι τι της
ουτω διακειμενης ψυχης θηριωδεστερον; Ἀλλ' ομως φιλουσιν εκεινοι. Ἀλλα ταχα
και απο των πνευματικων ευρησομεν τοιαυτην αγαπην, ου των νυν· εψυγη γαρ·
αλλα των παλαι μεγαλων και θαυμαστων εκεινων ανδρων. Ὁ Μωυσης ο μακαριος
και τουτους αυτους υπερεβαλε τους ερωτι φιλουντας. Πως και τινι τροπωι; Πρωτον
μεν τα βασιλεια αφιεις και την εκει τρυφην και την θεραπειαν και το δοξαζεσθαι,
ειλετο ειναι μετα των Ἰσραηλιτων. Καιτοι ου μονον ουκ αν τις αλλος ειργασατο
τουτο, αλλα καν επηισχυνθη ελεγχοντος ετερου φανηναι συγγενης ου μονον
δουλων, αλλα και μιαρων ειναι νομιζομενων· ο δε ου μονον 62.54 την συγγενειαν
ουκ επηισχυνθη, αλλα και παντι θυμωι ημυνε, και εις κινδυνους εαυτον εῤριψεν υπερ
εκεινων. Πως; Ὁρων, φησι, τινα αδικουντα, ημυνε τωι αδικουμενωι, και απεκτεινε
τον αδικουντα. Ἀλλ' ουπω ταυτα υπερ εχθρων· μεγαλα μεν ουν και αυτα, ουχ ουτω
δε ως τα μετα ταυτα. Τηι ουν επιουσηι ημεραι το αυτο ειδε γινομενον, κακεινον ωι
ημυνεν ορων αδικουντα, παρηινει παυσασθαι της αδικιας· ο δε φησι, πολληι
αγνωμοσυνηι κεχρημενος, Τις σε κατεστησεν αρχοντα και δικαστην εφ' ημας; Τινα
ουκ αν ενεπρησε τα ρηματα ταυτα; Ει τοινυν θυμωι το προτερον εγενετο και μανιαι,
και τουτον αν πληξας ανειλεν. Ου γαρ δη εκεινος, υπερ ου τουτο εγενετο,
κατεμηνυσεν αν αυτον, αλλ' οτι συγγενεις ησαν, φησι, ταυτα ειπεν. Ὅτε ηδικειτο,
ουδεν τοιουτον εφθεγξατο, Τις σε κατεστησεν αρχοντα και δικαστην εφ' ημας; ∆ια τι
μη χθες ειπες τουτο; Ἡ αδικια η ση και η ωμοτης, φησιν, αυτη με κατεστησεν
αρχοντα και δικαστην. Ἀλλα νυν ορα οτι και τωι Θεωι ταυτα λεγουσι τινες. Ἐν οις μεν
γαρ αδικουνται, βουλονται αυτον ειναι σφοδρον, και της μακροθυμιας αυτου
κατηγορουσιν· οταν δε αδικωσιν, ουκετι. Τι τουτων πικροτερον των ρηματων; Ἀλλ'
ομως μετα ταυτα προς τους αγνωμονας, προς τους αχαριστους πεμπομενος, ηρχετο,
και ουκ ανεδυετο. Ἀλλα και μετα τα σημεια εκεινα, και μετα τα θαυματα τα δι' αυτου
γενομενα, καταλευσαι αυτον πολλακις επεχειρησαν, και εξεφυγε τας χειρας αυτων·
και κατεγογγυζον συνεχως, αλλ' ομως αυτους ουτως εφιλει ερωτι, ως ειπειν προς
τον Θεον, ηνικα την αμαρτιαν εκεινην την χαλεπην ειργασαντο· Ει μεν αφης αυτοις
την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, καμε εξαλειψον εκ της βιβλου ης εγραψας. Βουλομαι
μετ' εκεινων απολεσθαι, φησιν, η χωρις εκεινων σωζεσθαι. Ὄντως μανια, οντως
ερως μεγας. Τι λεγεις; του ουρανου καταφρονεις; Ναι, φησι· φιλω γαρ τους
ηδικηκοτας. Ἐξαλειφθηναι αιτεις; Και τι παθω, φησιν; ερως γαρ εστι. Τι δε τα μετα
ταυτα; Ἄκουσον τι φησιν ετερωθι η Γραφη· Και εκακωθη Μωυσης δι' αυτους.
Ποσακις υβρισαν; ποσακις απεχειροτονησαν αυτον, και τον αδελφον; εις Αιγυπτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ποσακις μεταναστηναι εζητησαν; και μετα ταυτα παντα εξεκαιετο και εμεμηνει, και
υπερ αυτων πασχειν ετοιμος ην, Ουτω δει φιλειν τους εχθρους, κοπτομενον και
ταλαιπωρουμενον και παντα ποιουντα και χωριζομενον, εφιεσθαι της σωτηριας
αυτων. Τι δε ο Παυλος, ειπε μοι, ουχι και γεενναν ᾔτησεν αντ' αυτων; Ἀλλ' απο του
∆εσποτου το παραδειγμα αναγκαιον αγαγειν. Ουτω γαρ και αυτος ποιει, λεγων, οτι
Τον ηλιον αυτου ανατελλει επι πονηρους και αγαθους· απο του Πατρος αυτου φερων
το παραδειγμα, ημεις δε απ' αυτου του Χριστου. Ἦλθε προς αυτους, κατα την
οικονομιαν λεγω, δουλος εγενετο δι' αυτους, εταπεινωσεν εαυτον, εκενωσε, μορφην
δουλου ελαβε· και παραγενομενος, ουτε αυτος εις οδον εθνων απηρχετο, και τοις
μαθηταις τουτο επεταττε· και ου τουτο μονον, αλλα και περιηγε θεραπευων πασαν
νοσον και πασαν μαλακιαν. 62.55 Τι ουν; Οι μεν αλλοι παντες εξεπλησσοντο και
εθαυμαζον, και ελεγον, Ποθεν τουτωι ταυτα; ουτοι δε ευεργετουμενοι ελεγον
∆αιμονιον εχει, και, βλασφημει, και, Μαινεται, και, Πλανος εστι. Ἆρ' ουν απωσατο
αυτους; Ουδαμως, αλλα και μειζονως ευηργετει ταυτα ακουων, και απηιει προς τους
μελλοντας αυτον σταυρουν, ινα μονον αυτους διασωσηι. Και μετα το σταυρωθηναι, τι
φησι; Πατερ, αφες αυτοις· ου γαρ οιδασιν ο ποιουσι. Και προ τουτου κακως παθων,
και μετα ταυτα κακως παθων, μεχρις εσχατης αναπνοης περι αυτων παντα επραττεν,
υπερ αυτων εδειτο. Και μετα τον σταυρον τι ουκ εποιησε δι' αυτους; ουχι
αποστολους απεστειλεν; ουχι σημεια ειργασατο; ουχι παν οτιουν εκινησεν; Ουτω δει
φιλειν τους εχθρους, ουτω μιμεισθαι τον Χριστον. Ουτω Παυλος εποιησε
λιθαζομενος, μυρια πασχων, υπερ αυτων απαντα επραττεν. Ἄκουε αυτου λεγοντος·
Ἡ ευδοκια μου και η δεησις υπερ αυ 62.56 των εστιν εις σωτηριαν· και παλιν,
Μαρτυρω γαρ αυτοις, οτι ζηλον Θεου εχουσι· και παλιν, Ει συ αγριελαιος ων
ενεκεντρισθης, ποσωι μαλλον ουτοι εγκεντρισθησονται τηι ιδιαι ελαιαι; Ἀπο ποσης
φιλοστοργιας οιει ταυτα λεγεσθαι τα ρηματα; απο ποσης ευνοιας; Ουκ εστιν ειπειν,
ουκ εστιν. Ουτω δει φιλειν τους εχθρους· τουτο τον Θεον εστι φιλειν, τον
επιταξαντα, τον νομοθετησαντα· το μιμεισθαι εκεινον, το φιλειν τον εχθρον εστιν.
Ἐννοησον οτι ου τον εχθρον ευεργετεις, αλλα σαυτον, ουκ εκεινον φιλεις, αλλα τωι
Θεωι υπακουεις. Ταυτα ουν ειδοτες, κυρωσωμεν εις αλληλους την αγαπην, ινα μετα
ακριβειας ταυτην κατορθωσαντες, τυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων εν Χριστωι
Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 62.55 ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ. Παρακαλω
ουν υμας εγω, ο δεσμιος εν Κυριωι, αξιως περιπατησαι της κλησεως ης εκληθητε,
μετα πασης ταπεινοφροσυνης και πραοτητος. ∆ιδασκαλων εστιν αρετην μη τιμην,
μηδε δοξαν ζητειν παρα των αρχομενων, αλλα την σωτηριαν αυτων, και παντα υπερ
τουτου ποιειν· ως ο γε εκεινο ζητων, ουκ αν ειη διδασκαλος, αλλα τυραννος. Ου γαρ
δια τουτο σε επεστησεν ο Θεος αυτοις, ινα συ πλειονος απολαυσηις θεραπειας, αλλ'
ινα τα μεν σα αμεληται, παντα δε τα εκεινων οικοδομηται. Τουτο εστι διδασκαλου·
τοιουτος ο μακαριος Παυλος ην, ος τυφου μεν απηλλακτο παντος, ουτω δε διεκειτο,
ως εις των πολλων, μαλλον δε και αυτων ελαχιστος. ∆ια τουτο και δουλον αυτων
εαυτον καλει, και τα πλειονα εν ικετηριας ταξει φθεγγεται. Ὅρα γουν και νυν ουδεν
επιτακτικον γραφοντα, ουδεν αυθεντικον, αλλα συνεσταλμενον, και καθυφειμενον.
Παρακαλω ουν εγω, φησιν, υμας ο δεσμιος εν Κυριωι, αξιως περιπατησαι της
κλησεως ης εκληθητε. Τι παρακαλεις, ειπε μοι; ινα τινος τυχηις αυτος; Ουδαμως,
φησιν, αλλ' ινα αλλους σωσω. Καιτοι γε οι παρακαλουντες, υπερ των αυτοις
διαφεροντων παρακαλουσι, Και εμοι τουτο διαφερει, φησι, καθως και ετερωθι
γραφων ελεγε· Νυν ζωμεν, εαν υμεις στηκητε εν Κυριωι. Σφοδρα γαρ αει της
σωτηριας των μαθητευομενων εφιετο. Ἐγω ο δεσμιος εν Κυριωι. Μεγα αξιωμα και
σφοδρον, και βασιλειας και υπατειας και παντων μειζον. Ὅπερ ουν και προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

Φιλημονα γραφων φησιν· Ὡς Παυλος πρεσβυτης, νυνι δε και δεσμιος εν Χριστωι.
Ουδεν γαρ ουτω λαμπρον, ως δεσμος δια Χριστον, ως αι αλυσεις αι περικειμεναι ταις
οσιαις χερσιν εκειναις. Του αποστολον ειναι, του διδασκαλον ειναι. του
ευαγγελιστην ειναι, τουτο λαμπροτερον, το δεσμιον ειναι δια τον Χριστον. Ει τις
φιλει τον Χριστον, εγνω το λεγομενον· ει τις μαινεται και περικαιεται του ∆εσποτου,
οιδε την δυναμιν των δεσμων. Ὁ τοιουτος ελοιτο αν δεσμιος ειναι δια Χριστον, η
62.56.20 τους ουρανους οικειν. Παντος χρυσου λαμπροτερας αυτοις εδεικνυ τας
χειρας, παντος διαδηματος βασιλικου. Ου γαρ ουτω ποιει λαμπραν κεφαλην ταινια
λιθοκολλητος περικειμενη, ως αλυσις σιδηρα δια Χριστον. Τοτε των βασιλειων
λαμπροτερον το δεσμωτηριον ην. Τι λεγω βασιλειων; και αυτου δε του ουρανου·
δεσμιον γαρ ειχε Χριστου. Ει τις φιλει τον Χριστον, οιδε τουτο το αξιωμα, οιδε
ταυτην την αρετην, οιδεν οσον εχαρισατο τωι των ανθρωπων γενει το δεθηναι δι'
αυτον. Ταχα του καθισαι εκ δεξιων αυτου τουτο λαμπροτερον, του καθισαι επι
δωδεκα θρονων τουτο σεμνοτερον, το δεθηναι δι' αυτον. Και τι λεγω περι των
ανθρωπινων; αισχυνομαι συγκρινων πλουτον και κοσμον χρυσουν δεσμοις. Ἀλλ'
αφεις ειπειν περι των μεγαλων εκεινων, καν μηδενα μισθον ειχε το πραγμα, τουτο
μονον μεγας μισθος, τουτο αντιδοσις ικανη, το δια τον φιλουμενον ταυτα πασχειν
τα δεινα. Ἴσασιν οι φιλουντες, ει και μη τον Θεον, αλλ' ανθρωπους, το λεγομενον, οι
ηδονται κακως πασχοντες μαλλον, η τιμωμενοι παρα των ερωμενων. Του αγιου
χορου το ταυτα συνιδειν μονον, των αποστολων λεγω. Ἄκουε γαρ του μακαριου
Λουκα λεγοντος· οτι Ὑπεστρεφον χαιροντες απο προσωπου του συνεδριου, οτι υπερ
του ονοματος του Χριστου κατηξιωθησαν ατιμασθηναι. Τοις μεν ουν αλλοις δοκει
γελως ειναι, ει το ατιμασθηναι καταξιωθηναι εστιν, ει το ατιμασθηναι, χαιρειν εστι·
τοις δε επισταμενοις του Χριστου τον ποθον τουτο παντων μακαριστοτερον
νενομισται. Ει τις εμοι τον ουρανον εχαριζετο παντα, η την αλυσιν εκεινην, εκεινην
αν εγω προετιμησα· ει τις με μετα των αγγελων ιστη ανω, η μετα Παυλου δεδεμενου,
το δεσμωτηριον αν ειλομην· ει τις με εκεινων ενα εποιει των δυναμεων των περι
τον ουρανον, των περι τον θρονον, η δεσμωτην τοιουτον, τοιουτος αν ειλομην
γενεσθαι δεσμωτης. Εικοτως· ουδεν της αλυσεως εκεινης μακαριωτερον. Ἐβουλομην
εν τοις τοποις γενεσθαι νυν εκεινοις· λεγεται γαρ ετι μενειν τα δεσμα· και ιδειν και
θαυμασαι τους ανδρας εκεινους του ποθου του Χριστου· εβουλομην ιδειν τας 62.57
αλυσεις, ας δεδοικασι μεν δαιμονες και φριττουσιν, αιδουνται δε αγγελοι. Ουδεν
βελτιον του κακως παθειν τι δια Χριστον. Ουχ ουτω μακαριζω Παυλον, οτι εις
παραδεισον ηρπαγη, ως οτι εις το δεσμωτηριον ενεβληθη. Ουχ ουτως αυτον
μακαριζω, οτι ηκουσεν αῤρητα ρηματα, ως οτι υπεμεινε τα δεσμα· ουχ ουτως αυτον
μακαριζω, οτι ηρπαγη εις τριτον ουρανον, ως μακαριζω δια τα δεσμα. Ὅτι γαρ ταυτα
εκεινων μειζονα, ακουσον και αυτος πως τουτο οιδεν. Ουδε γαρ ειπε, Παρακαλω
υμας εγω ο ρηματα αῤρητα ακουσας, αλλα τι; Παρακαλω υμας εγω ο δεσμιος εν
Κυριωι. Ει δε μη πασαις τουτο προσγραφει ταις επιστολαις, ου θαυμαστον· ουδε γαρ
παντοτε εδεδετο, αλλ' εν χρονοις τισιν. Αιρετωτερον εμοι παθειν κακως υπερ του
Χριστου, η τιμασθαι παρα του Χριστου. Τουτο μεγαλη τιμη, τουτο δοξα η παντα
υπερβαλλουσα. Ει αυτος δι' εμε γενομενος δουλος, και την δοξαν κενωσας, ουχ
ουτως ηγειτο εν δοξηι ειναι, ως οτε εσταυρουτο υπερ εμου, τι εμε παθειν ου δει;
Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος. ∆οξασον με συ, Πατερ. Τι λεγεις; επι σταυρου αγηι μετα
ληιστων και τυμβωρυχων, τον των επαρατων υφιστασθαι θανατον, εμπτυεσθαι
μελλεις και ραπιζεσθαι, και ταυτα δοξαν καλεις; Ναι, φησιν· υπερ γαρ των
φιλουμενων εγω πασχω ταυτα, και τανυν δοξαν αυτα ηγουμαι. Ει ο τους οικτρους
και ταλαιπωρους φιλησας, δοξαν το πραγμα καλει, και ου το εν τωι θρονωι ειναι τωι
πατρικωι, ουδε το εν τηι δοξηι, αλλα το εν ατιμιαι δοξα ην, και τουτο εκεινου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

προετιθει, πολλωι μαλλον εγω ταυτα οφειλω δοξαν ηγεισθαι. Ὢ των μακαριων
δεσμων, ω των μακαριων χειρων, ας εκοσμησεν η αλυσις εκεινη. Ουκ ησαν ουτω
τιμιαι αι χειρες Παυλου τον χωλον τον εν Λυστροις αναστησασαι και εγειρασαι, ως
τα δεσμα περικειμεναι. Ει κατ' εκεινους τους χρονους ην εγω, τοτε αν μαλιστα αυτας
περιεπτυξαμην, και επι τας κορας εθηκα τας εμας· ουκ επαυσαμην καταφιλων χειρας
καταξιωθεισας υπερ του ∆εσποτου δεθηναι του εμου. Θαυμαζεις Παυλον, οτε
καθηψεν αυτου η εχις της χειρος, και ουδεν εποιησε; Μη θαυμασηις· ηιδεσθη γαρ την
αλυσιν· και θαλαττα δε ολοκληρος ταυτην ηιδειτο· τοτε γαρ εδεδετο. Ει τις μοι
νεκρους εδωκεν αναστησαι νυν, ουκ αν τουτο ειλομην, αλλα την αλυσιν· ει των
εκκλησιαστικων φροντιδων εκτος ημην, και το σωμα ευρωστον ειχον, ουκ αν
παρηιτησαμην αποδημιαν τοσαυτην ποιησασθαι υπερ του τας αλυσεις μονον ιδειν,
υπερ του το δεσμωτηριον ενθα εδεδετο. Καιτοι και των θαυματων αυτου πολλα
πανταχου σημεια τυγχανει, αλλ' ουχ ουτως εστι ποθεινα, ως τα των στιγματων. Και
εν ταις Γραφαις δε ουχ ουτω με ευφραινει θαυματα εργαζομενος, ως πασχων κακως,
μαστιζομενος, συρομενος. Ὄντως θαυμαστα και τα του χρωτος σουδαρια και τα
σημικινθια, παραδοξα εργαζομενα· αλλ' ου τοιαυτα οια εκεινα. ∆ειραντες αυτον,
φησι, και επιθεντες πολλας πληγας, εβαλον εις φυλακην· και παλιν, ∆εδεμενοι
υμνουν τον Θεον· και παλιν, Λιθασαντες αυτον, εσυρον εξω της πολεως, νομισαντες
αυτον τεθναναι. Βουλεσθε μαθειν οσον εστιν αλυσις σιδηρα δια Χριστον περικειμενη
σωματι δουλικωι; ακουσατε αυτου του Χριστου λεγοντος, Μακαριοι εστε. Τι; οταν νε
62.58 κρους αναστησητε; Ουχι· αλλα τι; οταν τυφλους θεραπευσητε; Ουδαμως· αλλα
τι; Ὅταν ονειδισωσιν υμας, και διωξωσι, και ειπωσι παν πονηρον ρημα, ψευδομενοι
καθ' υμων ενεκεν εμου. Ει δε το κακως ακουσαι ουτω ποιει μακαριους, το κακως
παθειν τι ουκ αν ειργασατο; Ἄκουε αυτου του μακαριου τουτου λεγοντος αλλαχου·
Λοιπον αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος. Ἀλλα του στεφανου τουτου
λαμπροτερος ο δεσμος. Τουτου με καταξιωσει, φησι, και ουδεν υπερ εκεινων
ακριβολογουμαι. Ἀρκει μοι προς πασαν αντιδοσιν το παθειν κακως δια τον Χριστον.
∆οτω μοι φθεγξασθαι εκεινο, οτι Ἀνταναπληρω τα υστερηματα των θλιψεων του
Χριστου εν τηι σαρκι μου, και ουδενος δεομαι. Κατηξιωθη και Πετρος ταυτης της
αλυσεως· Ἦν γαρ, φησι, δεδεμενος, και παραδεδομενος στρατιωταις, και εκαθευδεν
Ουτως εχαιρε, και ουκ ηλγει, ως και καθευδειν· ουκ αν δε αυτον βαθυς υπνος ειχεν,
ει γε εν φροντιδι ην πολληι. Ἐκαθευδε μεταξυ στρατιωτων ων· και αγγελος ηλθε
προς αυτον, και παταξας αυτου την πλευραν, ηγειρεν. Ει τις τοινυν ειπε μοι, Τι
εβουλου; αγγελος ειναι ο Πετρον νυξας, η Πετρος ο διασωθεις; Πετρος αν ειλομην
γενεσθαι, δι' ον και ο αγγελος ηλθεν. Ἐγω των δεσμων οναιμην εκεινων. Και πως,
φησιν, ως μεγαλων κακων απαλλαγεις ευχεται; Μη θαυμασηις· ευχεται γαρ,
δεδοικως μη αποθανηι. Το δε αποθανειν εδεδοικει δια το ετι βουλεσθαι αυτον την
ζωην ειναι υποθεσιν των παθων. Ἄκουσον γουν και αυτος ο μακαριος Παυλος τι
φησι; Το αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι, πολλωι μαλλον κρεισσον, το δε παραμενειν
τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι' υμας. Τουτο και χαριν εκαλεσε γραφων· Ἐχαρισθη γαρ
υμιν, φησιν, απο του Χριστου, ου μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ
αυτου πασχειν. Ὥστε τουτο εκεινου μειζον εστιν· εχαρισατο γαρ. Ὄντως εστι χαρις
μεγιστη, και πασων τουτων μειζων, του τον ηλιον στησαι και την σεληνην, του τον
κοσμον κινησαι· τουτο μειζον του δαιμονων κρατησαι, η απελασαι δαιμονας. Ουχ
ουτως αλγουσιν εκεινοι πιστει τηι παρ' ημων ελαυνομενοι, ως οταν ημας ιδωσι
κακον τι πασχοντας δια τον Χριστον, και δεσμουμενους· μειζονα γαρ τουτο ποιει την
παῤρησιαν. Ου δια τουτο καλον το δεδεσθαι δια τον Χριστον, οτι βασιλειαν προξενει
το πραγμα, αλλ' οτι δια τον Χριστον γινεται· ου δια τουτο μακαριζω τους δεσμους,
οτι εις τον ουρανον παραπεμπουσιν, αλλ' οτι δια τον ∆εσποτην του ουρανου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

γινονται. Ποσον καυχημα ειδεναι, οτι δια τον Χριστον εδεθη; ποση ηδονη, ποση τιμη,
ποση λαμπροτης; Ἐβουλομην διαπαντος ταυτα φθεγγεσθαι· εβουλομην εχεσθαι της
αλυσεως· εβουλομην, ει και τωι πραγματι απεστερημαι, αλλα τωι λογωι περιθειναι την
αλυσιν τηι ψυχηι δια της διαθεσεως. Ἐσεισθη, φησι, το δεσμωτηριον δεδεμενου
Παυλου, και παντων τα δεσμα ανειθη. Ειδες δεσμων φυσιν τα δεσμα αναλυουσαν;
Ὥσπερ γαρ ο του Κυριου θανατος τον θανατον εθανατωσεν, ουτω και τα Παυλου
δεσμα τους δεσμωτας ελυσε, το δεσμωτηριον εσεισε, τας θυρας ανεωιξε· καιτοι ουχ
αυτη των δεσμων η φυσις εστιν, αλλ' η εναντια, κατεχειν εν ασφαλειαι τον
δεδεμενον, 62.59 ουχι τους τοιχους ανοιγειν αυτωι. Ἀλλα των μεν δεσμων απλως
φυσις ουκ εστιν αυτη, δεσμων δε των δια Χριστον αυτη. Προσεπεσεν ο δεσμοφυλαξ
τωι Παυλωι και τωι Σιλαι. Ἀλλ' ουδε τουτο ποιει δεσμα απλως, τους δησαντας εις τους
ποδας αγειν των δεδεμενων, αλλα τουναντιον υποχειριους τουτους εκεινοις ποιειν.
Νυν δε ο λελυμενος υπο τους ποδας ην του δεδεμενου· ο δησας ηξιου τον δεθεντα
λυθηναι του φοβου. Ουχι συ εδησας, ειπε μοι; ουχι εις την εσωτεραν εβαλες
φυλακην; ουχι εις το ξυλον ησφαλισω τους ποδας; τι τρεμεις; τι θορυβηι; τι δακρυεις;
τι το ξιφος εσπασω; Ουδεν τοιουτον εδησα, φησιν· ουκ ᾔδειν, οτι τοσαυτη των του
Χριστου δεσμιων η δυναμις. Τι λεγεις; ουρανους ελαβον εξουσιαν ανοιγειν, και
δεσμωτηριον ουκ εμελλον ανοιγειν; τους υπο δαιμονων δεδεμενους ελυον, και
σιδηριον εμελλεν αυτων περιεσεσθαι; ουκ οιδας τους ανδρας· δια τουτο και
συγγνωμης ετυχες. Παυλος ο δεδεμενος εστιν, ον αγγελοι παντες ηιδεσθησαν·
Παυλος εστιν, ου και τα σουδαρια και τα σημικινθια δαιμονας ηλαυνε, και νοσους
εφυγαδευε, καιτοι πολλωι σιδηρου αδαμαντινος, και αῤραγεστερος ο παρα του
δαιμονος δεσμος· ουτος μεν γαρ ψυχην, εκεινος δε σωμα δεσμει. Ὁ ψυχας τοινυν
δεδεμενας λυων, το σωμα το αυτου ουκ αν ισχυσε λυσαι; ο δαιμονων δεσμα
διαῤρηγνυς, σιδηρου δεσιν ουκ αν ελυσεν; ο δια των ιματιων αυτου τους δεσμωτας
εκεινους λυων, και των δαιμονων απαλλαττων, αυτος δι' εαυτου εαυτον ουκ αν
ελυσε; ∆ια τουτο πρωτον εδεθη, και τοτε τους δεδεμενους ελυσεν, ινα μαθηις, οτι οι
του Χριστου δουλοι δεδεμενοι, πολλωι των λελυμενων μειζονα εχουσι την ισχυν. Ει
λελυμενος τουτο ειργασατο, ουκ ην ουτω θαυμαστον· ωστε ουκ ασθενειας ο δεσμος
ην, αλλα μειζονος δυναμεως. Ουτω γαρ λαμπροτερα η ισχυς του αγιου δεικνυται,
οταν και δεδεμενος των λελυμενων κρατηι, οταν ο δεδεμενος μη μονον εαυτον, αλλα
και τους δεδεμενους λυηι. Τι των τοιχων το οφελος; τι το πλεον απο του εις την
εσωτεραν φυλακην βαλειν αυτον, οπου γε και την εξωτεραν ανεωιξε; ∆ια τι δε εν
νυκτι, και μετα σεισμου γεγονεν; Ἔνδοτε μοι μικρον και παραχωρησατε, των
αποστολικων αποσχομενωι ρηματων, και εντρυφησαντι τοις αποστολικοις
πραγμασιν, εστιαθηναι εν τηι αλυσει Παυλου· δοτε μοι επιπλεον ενδιατριψαι.
Ἐπελαβομην του δεσμου, ουδεις με αφιστησιν. Ἀσφαλεστερον εγω δεδεμαι νυν τωι
ποθωι, η εκεινος τοτε τωι ξυλωι. Τουτον ουδεις λυει τον δεσμον· απο γαρ του ποθου
εστι του Χριστου· τουτον ουδε οι αγγελοι, ουδε βασιλεια ουρανων ισχυει λυσαι·
αυτου Παυλου εστιν ακουσαι λεγοντος, Ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε δυναμεις,
ουτε ενεστωτα ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα ουτε βαθος δυνησεται ημας χωρισαι απο
της αγαπης του Χριστου. Τινος ουν ενεκα μεσον νυκτων το πραγμα γεγονε; τινος
ενεκεν και μετα σεισμου; Ἀκουσατε Θεου οικονομιαν, και θαυμασατε. Παντων τα
δεσμα ελυθη, και αι θυραι ανευγησαν. Ἀλλα τουτο μονον δια τον δεσμοφυλακα
γεγονεν, ου προς επιδειξιν, αλλα προς σωτηριαν. Ὅτι γαρ ουκ ᾔδεσαν οι δεσμωται
οτι λελυμενοι εισιν, δηλον απο της φωνης Παυλου. Τι γαρ φησιν; Ἐφωνησε δε φωνηι
μεγαληι λεγων· Μηδεν πραξηις σεαυτωι κακον, παντες γαρ εσμεν ενθαδε. Ουκ αν δε
παντες ησαν ενδον, ει ειδον τας θυρας ανεωιγμενας, και εαυτους λελυμενους. Οι γαρ
τοιχους 62.60 διατεμνοντες, και οροφους και θριγκια υπερβαινοντες, και παντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

τολμωντες μετα δεσμων, ουκ αν εκαρτερησαν, και των δεσμων λελυμενων και των
θυρων ανεωιγμενων, ενδον μενειν, και του δεσμοφυλακος καθευδοντος αυτου. Ἀλλ'
αντι δεσμων σιδηρων ην αυτοις ο δεσμος του υπνου. ∆ια τουτο ουτως ωικονομηθη,
ωστε και το πραγμα γενεσθαι, και μηδεμιαν απο του θαυματος ζημιαν συμβηναι τωι
μελλοντι σωζεσθαι δεσμοφυλακι. Και ετερως δε μαλιστα οι δεδεμενοι εν νυκτι
δεσμουνται, ουκ εν ημεραι. Μετα πολλης ουν σπουδης ην ιδειν δεδεμενους παλιν, και
καθευδοντας. Ει δε εν ημεραι εγενετο ταυτα, πολυς αν εγενετο θορυβος. Τινος ουν
ενεκεν και εσεισθη το οικημα; Ὥστε διαναστηναι τον δεσμοφυλακα επι την του
πραγματος θεαν· ουτος γαρ ην αξιος της σωτηριας μονος. Συ δε μοι θεα της του
Χριστου χαριτος την υπερβολην. Μεταξυ γαρ των Παυλου δεσμων και της του
Χριστου χαριτος μεμνησθαι καλον, μαλλον δε και ταυτα της του Θεου χαριτος εστιν.
Εισι τινες εγκαλουντες οτι διεσωθη ο δεσμοφυλαξ, και υπερ ων θαυμαζειν του Θεου
την φιλανθρωπιαν εχρην, απο τουτων ψεγοντες· και ουδεν θαυμαστον. Οι γαρ
ασθενεις τοιουτοι εισιν, οι και την τρεφουσαν τροφην κακιζουσιν, ην θαυμαζειν
εχρην, και το μελι πικρον ειναι φασι. Και οι τυφλωττοντες, αφ' ου ωφειλον
φωτιζεσθαι, απο τουτου σκοτιζονται, ου παρα την των πραγματων φυσιν τουτων
συμβαινοντων, αλλα παρα την ασθενειαν των εις δεον αυτοις κεχρησθαι μη
δυναμενων. Τι ουν ελεγον; ∆εον θαυμασαι, οτι εις εσχατην κακιαν εμπεσοντα,
τουτον ειλε, και βελτιω ειργασατο, λεγουσι· Πως γαρ ουκ ενομισε το πραγμα
γοητειας ειναι και μαγγανειας, και μαλλον αυτους κατεσχε, και ανωλολυξε; Πολλα
προς τουτο συνεβαλλετο· πρωτον μεν, οτι ηκουσεν υμνουντων τον Θεον· ουκ αν δε
γοητες τοιουτους υμνους ηιδον· Ἤκουσε γαρ αυτων, φησιν, υμνουντων τον Θεον.
∆ευτερον, οτι αυτοι ουκ απεφυγον, αλλα και αυτον εκωλυσαν σφαξαι εαυτον· ουκ
αν δε, ει εαυτων ενεκεν εποιουν, ενδον εμενον, αλλα προτερους αν εαυτους εξειλον.
Πολλη δε αυτων και η φιλανθρωπια· εκωλυσαν αυτον σφαξαι εαυτον, τον δησαντα
αυτους, μονονουχι προς αυτον λεγοντες· Μετα πολλης της ασφαλειας ησφαλισω εις
την εσωτεραν βαλων φυλακην, και πικρως ημας εδησας, ινα λυθηις αυτος των
πικροτατων δεσμων. Σειραις γαρ των εαυτου αμαρτιων εκαστος σφιγγεται. Ἐκεινα
μεν γαρ επαρατα τα δεσμα, ταυτα δε μακαρια, και πολλης ευχης αξια. Ὅτι γαρ λυει
τα δεσμα εκεινα ταυτα, εδειξεν απο των αισθητων. Ειδες τους τωι σιδηρωι δεδεμενους
λυθεντας; Ὄψει και σαυτον εξ ετερων δεσμων ανεθεντα χαλεπων. Ταυτα τα δεσμα,
τα των δεσμωτων λεγω, ου τα Παυλου, εκεινα τα δεσμα ποιει τα των αμαρτιων.
∆ιπληι ησαν δεσμωται οι ενδον, και αυτος δεσμωτης ην ο δεσμοφυλαξ. Ἐκεινοι μεν
γαρ σιδηρωι εδεδεντο, και αμαρτιαις, ουτος δε αμαρτιαις μοναις. Ἔλυσεν εκεινους ο
Παυλος εις πληροφοριαν τουτου· και γαρ ην ορατα τα δεσμα. Ουτω και ο Χριστος
εποιησε, μαλλον δε αντιστροφως. Ἐκει διπλη παραλυσις ην. Ποια δε αυτη; Ἡ των
αμαρτιων, και η του σωματος. Τι ουν ποιει; Θαρσει, φησι, τεκνον, αφεωνται σου αι
αμαρτιαι. Προτεραν την οντως παραλυσιν ελυσεν, ειτα επι ταυτην ερχεται. 62.61
Ὅτε γαρ Ειπον τινες των γραμματεων εν εαυτοις, Ουτος βλασφημει, ειδως ο Ἰησους
τας ενθυμησεις αυτων, ειπεν· Ἵνα τι ενθυμεισθε πονηρα εν ταις καρδιαις υμων; τι
γαρ εστιν ευκοπωτερον ειπειν, Ἀφεωνται σου αι αμαρτιαι, η ειπειν, Ἔγειραι και
περιπατει; Ἵνα δε ειδητε οτι εξουσιαν εχει ο Υιος του ανθρωπου επι της γης αφιεναι
αμαρτιας, λεγει τωι παραλυτικωι· Ἐγερθεις, αρον σου την κλινην, και υπαγε εις τον
οικον σου. Ἐβεβαιου το νοητον απο του αισθητου, απο του σωματικου το κατα
ψυχην εργασαμενος. ∆ια τι δε τουτο εποιησεν; Ἵνα πληρωθηι το ειρημενον· ∆ουλε
πονηρε, εκ του στοματος σου κρινω σε. Τι δε εκεινοι; Ουδεις δυναται αφιεναι
αμαρτιας, ει μη εις ο Θεος· ουκ αγγελος αρα λοιπον, ουκ αρχαγγελος, ουδε αλλη
κτιστη δυναμις. Ὑμεις τουτο ωμολογησατε. Τι ουν εχρην ειπειν; Ἂν δειχθω αφιεις
αμαρτιας, ευδηλον οτι Θεος εγω. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως, αλλα τι; Ἵνα δε ειδητε οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

εξουσιαν εχει ο Υιος του ανθρωπου επι της γης αφιεναι αμαρτιας, τοτε λεγει τωι
παραλυτικωι, Ἐγερθεις αρον σου την κλινην, και υπαγε εις τον οικον σου. Ὅταν ουν,
φησι, το δυσκολωτερον εργασωμαι, ευδηλον οτι ουδεμια περι του ευκολου
καταλειπεται προφασις ουδε αντιλογια. ∆ια τουτο το νοητον εκεινος εποιησε
προτερον, επειδη πολλοι ησαν οι αντιλεγοντες· ενταυθα δε απο του νοητου επι το
αισθητον αυτο ηγαγεν. Ἄρα ουκ ην κουφοτητος η πιστις. Ειδε τους δεσμωτας, και
ουδεν ειδεν ουδε ηκουσε φαυλον· ειδεν ου μαγγανειαι τι γεγενημενον· υμνουν γαρ
τον Θεον· ειδεν απο φιλανθρωπιας πολλης παντα γενομενα· ου γαρ ημυναντο
αυτον, καιτοι δυναμενοι. Ἐνην γαρ και εαυτους, και τους δεδεμενους εξελοντας
απελθειν· ει δε μη τους δεδεμενους, αλλ' εαυτους. Ἀλλ' ουκ ειργασαντο τουτο. Ὥστε
ουκ απο του θαυματος μονον, αλλα και απο του τροπου αυτον κατηιδεσαν. Πως
εφωνησε; Μεγαληι φωνηι λεγων, Μηδεν ποιησηις σεαυτωι κακον· απαντες γαρ εσμεν
ενθαδε. Ὁραις και το ακενοδοξον και το ατυφον και το φιλοστοργον. Ουκ ειπεν, οτι
∆ι' ημας ταυτα γεγονεν· αλλ', ωσανει των δεσμωτων εις, φησι· Παντες γαρ εσμεν
ενθαδε. Καιτοι ει και μη προ τουτου, μηδε δια του θαυματος ελυσαν εαυτους, αλλ'
ενην αυτους σιγησαι, και παντας απολυσαι και δεδεμενους. Ει γαρ εσιγησαν, και μη
δια της μεγαλης φωνης κατεσχον αυτου τας χειρας, ωθησεν αν δια του λαιμου το
ξιφος. ∆ια τουτο και εβοησεν, επειδη εις την ενδοτεραν φυλακην ην βεβλημενος.
Κατα σαυτου τουτο πεποιηκας, φησιν, ενδοτερω βαλων τους μελλοντας σε
ελευθερουν του κινδυνου. Ἀλλ' ουκ εμιμησαντο τα παρ' εκεινου γενομενα. Ἐκεινου
δε αποθανοντος παντες αν εξεφυγον. Ειδες οτι ειλοντο δεδεσθαι μαλλον, η εκεινον
περιιδειν απολλυμενον. ∆ια τουτο και ενενοησε προς εαυτον, Ει γοητες ησαν,
παντως αν εκεινους απελυσαν, και εαυτους ηλευθερωσαν των δεσμων· εικος γαρ
πολλους και τοιουτους εμβεβλησθαι. Ἄλλως δε, πολλακις δεξαμενος γοητας, και
ουδεν ιδων τοιουτον γενομενον, εθαυμασεν. Ὁ γοης ουκ αν εσεισε τα θεμελια ωστε
διυπνισαι τον δεσμοφυλακα, και δυσκολωτεραν εαυτωι ποιησαι την φυγην. Ἀλλ'
ιδωμεν λοιπον του δεσμοφυλακος την πιστιν. Αιτησας, φησι, φωτα εισεπηδησε, και
εντρομος υπαρχων, προσεπεσε τωι Παυλωι και τωι Σιλαι, και προαγαγων αυτους εξω,
φησι· Κυριοι, τι με δει ποιειν ινα 62.62 σωθω; Πυρ εκρατει και ξιφος, και ελεγε·
Κυριοι, τι με δει ποιειν ινα σωθω; Οι δε ειπον· Πιστευσον εις τον Κυριον Ἰησουν
Χριστον, και σωθησηι συ, και ο οικος σου. Τουτο ουχι γοητων εστι, φησι, δογμα
τοιουτον παραδουναι· ουδαμου δαιμονος ενταυθα μνημη. Ὁραις πως αξιος του
σωθηναι εκεινος; Ἰδων γαρ το θαυμα, και του φοβου απαλλαγεις, ουκ επελαθετο
των συμφεροντων, αλλ' εν τοσουτωι κινδυνωι περι της σωτηριας εφροντιζε της κατα
ψυχην, και ως εχρην διδασκαλοις προσελθειν, ουτω προσηλθε· και προς τους ποδας
αυτων επεσε. Και ελαλησαν αυτωι, φησι, τον λογον του Κυριου, και πασι τοις εν τηι
οικιαι αυτου. Και παραλαβων αυτους εν εκεινηι τηι νυκτι, ελουσεν απο των πληγων,
και εβαπτισθη αυτος, και οι αυτου παντες παραχρημα. Ὁραις θερμοτητα ανδρος; Ουκ
ανεβαλετο, ουκ ειπεν, Ἡμερα γενεσθω, ιδωμεν, σκεψωμεθα· αλλα μετα πολλης της
θερμοτητος και αυτος και η οικια αυτου πασα εβαπτισθη· αλλ' ουχ ως νυν οι πλειους
περιορωσι και δουλους και γυναικας και παιδας αμυητους τυγχανοντας. Γινεσθε,
παρακαλω, κατα τον δεσμοφυλακα· ου την αξιαν λεγω, αλλα την προαιρεσιν. Τι γαρ
οφελος αξιωματος, οταν ηι η προαιρεσις ασθενης; Βαβαι, ο ωμος, ο απηνης, ο μυριοις
συζων κακοις, ο τουτο μελετων αει, ουτω φιλανθρωπος, ουτω κηδεμονικος αθροως
γεγονεν. Ἔλουσεν αυτους, φησιν, απο των πληγων. Θεα παλιν και του Παυλου την
θερμοτητα· δεδεμενος, μεμαστιγωμενος, ουτως ευηγγελιζετο. Ὢ της μακαριας
αλυσεως, οιας ωδινεν ωδινας κατα την νυκτα εκεινην· οια απετεκε παιδια. Και περι
τουτων εστιν ειπειν, Ους εγεννησα εν τοις δεσμοις μου. Ὁραις πως αγαλλεται, και τα
τεχθεντα παιδια απο τουτου λαμπροτερα βουλεται ειναι; οραις ποση περιουσια δοξης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

των δεσμων, οπου γε ου μονον τον περικειμενον, αλλα και τους εν εκεινωι τωι καιρωι
τεχθεντας υπ' αυτου λαμπρους ποιει; Ἔχουσι τι πλεον οι εν τοις Παυλου δεσμοις
τεχθεντες, ου κατα την χαριν λεγω, η γαρ αυτη χαρις, ουδε κατα την αφεσιν, η γαρ
αυτη παντων αφεσις, αλλ' οτι εκ προοιμιων παιδευονται χαιρειν και αγαλλεσθαι
τοις τοιουτοις πραγμασιν. Αυτηι τηι ωραι της νυκτος, φησι, παραλαβων αυτους,
ελουσεν απο των πληγων, και εβαπτισθη. Και θεα λοιπον τον καρπον· αντεδωκεν
ευθεως τα σαρκικα. Ἀναγαγων αυτους εις τον οικον, ευθεως παρεθηκε τραπεζαν, και
ηγαλλιασατο πανοικι πεπιστευκως τωι Θεωι. Τι γαρ ουκ εμελλεν, ανοιγεντος αυτωι
του ουρανου δια της ανοιξεως των του δεσμωτηριου θυρων; Ἔλουσε τον
διδασκαλον, τραπεζαν παρεθηκε, και ηγαλλιασατο. Εισηλθεν εις δεσμωτηριον η
Παυλου αλυσις, και εκκλησιαν ειργασατο παντα τα εκει, και σωμα Χριστου παντας
εποιησε, και τραπεζαν εθηκε την πνευματικην, και ωδινας ετεκεν, εφ' αις αγγελοι
χαιρουσι. Μητι εικη ελεγον το δεσμωτηριον του ουρανου λαμπροτερον; Της γαρ εκει
χαρας τουτο γεγονεν αιτιον. Ει γαρ εφ' ενι αμαρτωλωι μετανοουντι χαρα εν
ουρανοις, ει οπου δυο εισι συνηγμενοι εις το ονομα αυτου, εκει εν μεσωι αυτων εστιν
ο Χριστος, οπου Σιλας και Παυλος και ο δεσμοφυλαξ και η οικια αυτου ολη και
πιστις τοσαυτη, ποσωι μαλλον; Ὅρα την σφοδροτητα της πιστεως. Ἀλλα το
δεσμωτηριον τουτο ετερου με υπεμνησε δεσμωτηριου. Ποιου δη 62.63 τουτου; Ἔνθα
Πετρος ην. Ἀλλα τοιουτον ουδεν εγενετο εκει· αλλ' ην παραδεδομενος τεσσαρσι
τετραδιοις στρατιωτων φυλασσειν αυτον, και ουχ υμνει ουδε ηγρυπνει, αλλ'
εκαθευδε· και ουδε μεμαστιγωμενος ην, αλλα μειζων ο κινδυνος. Ἐνταυθα μεν γαρ
ηδη το παν ειργαστο, και δικην ησαν δεδωκοτες· εκει δε ουδεπω. Ὥστε ει μη πληγαι
ωδυνων, αλλ' η προσδοκια του μελλοντος εθορυβει. Ὅρα και εκει το θαυμα. Ἰδου
αγγελος Κυριου, φησιν, επεστη, και φως ελαμψεν εν τωι οικηματι· παταξας δε την
πλευραν του Πετρου, ηγειρεν αυτον λεγων· Ἀναστα εν ταχει. Και ευθεως εξεπεσον
αυτου αι αλυσεις εκ των χειρων. Ὥστε μη νομισαι το πραγμα του φωτος μονον ειναι,
και τον Πετρον ενυξεν. Ουδεις δε το φως εωρα, αλλα μονος αυτος, και εδοκει οτι
οραμα εστιν· ουτως ουκ επαισθανονται οι καθευδοντες των του Θεου ευεργεσιων.
Ειπε δε, φησιν, ο αγγελος προς αυτον· Περιζωσαι και υποδησαι τα σανδαλια σου. Και
εποιησεν ουτω. Και λεγει αυτωι, Περιβαλου το ιματιον σου, και ακολουθει μοι. Και
εξελθων ηκολουθησεν αυτωι, και ουκ ᾔδει οτι αληθες εστι το γινομενον δια του
αγγελου· εδοκει δε οραμα βλεπειν. ∆ιελθοντες δε πρωτην φυλακην και δευτεραν,
ηλθον επι την πυλην την σιδηραν την φερουσαν εις την πολιν, ητις αυτοματη
ηνοιχθη αυτοις. Και εισελθοντες, προηλθον ρυμην μιαν, και ευθεως ο αγγελος απ'
αυτου απεστη. ∆ια τι μη τουτο γεγονεν ενταυθα, οπερ επι του Παυλου και Σιλα; Ὅτι
εκει μεν εμελλον απολυειν αυτους· δια τουτο ουκ ηθελησεν ουτως απολυθηναι
αυτους· επι δε του μακαριου Πετρου, εις φονον αυτον εμελλον εξαγειν. Τι ουν; ου
πολλωι θαυμασιωτερον ην, φησιν, εξαχθεντα και παραδοθεντα ταις του βασιλεως
χερσι, τοτε εκ μεσων αυτων εξαρπασθηναι των κινδυνων, και μηδεν παθειν; ουτω
γαρ αν ουδε οι στρατιωται απωλοντο. Μεγα ενταυθα κεκινηται ζητημα. Ὁ Θεος τον
αυτου δουλον, φησι, μετα της ετερων εσωσε τιμωριας, μετα της ετερων απωλειας; Τι
ουν ερουμεν; Πρωτον μεν ουν, οτι ου μετα της ετερων απωλειας· δευτερον, οτι ου
της του πραγματος οικονομιας τουτο γεγονεν, αλλα της του δικαστου πικριας. Πως;
Ὁ μεν Θεος ουτως ωικονομησεν, ως μη μονον τουτους μη απολεσθαι, αλλα και
εκεινον σωθηναι, καθαπερ δη και ενταυθα επι του δεσμοφυλακος· εκεινος δε ουκ
εχρησατο τηι δωρεαι εις δεον. Γενομενης δε ημερας, φησιν, ην ταραχος ουκ ολιγος εν
τοις στρατιωταις, τι αρα ο Πετρος εγενετο. Ειτα τι; Ἐξετασιν του πραγματος ποιειται
ο Ἡρωδης, και ανακρινας αυτους, εκελευσεν απαχθηναι. Ει μεν γαρ μη ανεκρινεν,
ην αν τις απολογια· νυν δε παρεστησεν, ανεκρινεν, εμαθεν οτι εδεδετο, οτι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

δεσμωτηριον ησφαλιστο, οτι οι φυλακες ησαν προ των θυρων· ου τοιχος
διωρωρυκτο, ου θυρα ανεωικτο, ουδεν αλλο κακουργιας τεκμηριον. Ἐχρην αυτον
απο τουτων θαυμασαι του Θεου την δυναμιν, ητις και εκ μεσων αυτον ανηρπασε
των κινδυνων· και προσκυνησαι τον τοσαυτα δυνηθεντα· ο δε εκεινους απηγαγε.
Πως ουν ενταυθα ο Θεος αιτιος; Ει μεν γαρ τοιχον διαῤραγη 62.64 ναι εποιησε, και
ουτως εξεβαλεν, ισως αν ενομισθη της εκεινων ραιθυμιας το πραγμα· ει δε ουτως
ωικονομησεν, ωστε δειχθηναι οτι ουκ ανθρωπινης κακουργιας, αλλα θειας
θαυματουργιας το πραγμα ην, τι δη τουτο εποιησεν; Ει γαρ εμελλε φευγειν, ουτως
ως ειχε τας αλυσεις εφυγεν αν· ει εμελλε φευγειν τεθορυβημενος, ουκ αν τοσαυτην
εποιησατο προνοιαν, ωστε και τα σανδαλια λαβειν, αλλ' ειασεν αν. Νυν δε δια τουτο
φησιν ο αγγελος προς αυτον, Ὑποδησαι τα σανδαλια σου· ινα μαθωσιν οτι ου
φευγων, αλλα μετα πολλης ανεσεως το πραγμα ειργασατο. ∆εδεμενος γαρ, και
μεταξυ των δυο μενων στρατιωτων ουκ αν τοσαυτην εποιησατο σχολην, ωστε και
τας αλυσεις λυσαι, και ταυτα εις την εσωτεραν ων και αυτος φυλακην. Ὥστε της
αδικιας του δικαστου γεγονεν η κολασις των φυλακων. ∆ια τι γαρ Ἰουδαιοι μη τουτο
εποιησαν; Και γαρ ετερου δεσμωτηριου μεμνημαι, εκεινου μεν του προτερου του εν
Ῥωμηι, τουτου δε του εν Καισαρειαι, νυν δε του εν Ἱεροσολυμοις. Ἀκουσαντες γαρ οι
αρχιερεις και οι Φαρισαιοι παρα των αποσταλεντων παρ' αυτων εις το δεσμωτηριον,
ωστε εξαγαγειν τον Πετρον, οτι Ἔσω ουδενα ευρομεν, αλλα και κεκλεισμενας τας
θυρας, και τους φυλακας εστωτας προ των θυρων· δια τι μη τους φυλακας ανειλον,
αλλα διηπορουν περι αυτων λεγοντες, Τι αν γενοιτο τουτο; Ει δε σφοδρα κατ' αυτων
φονωντες ουδεν τοιουτον ενενοησαν, πολλωι μαλλον συ ο προς εκεινων χαριν
παντα ποιων. ∆ια τουτο μετηλθεν αυτον η δικη ταχεως. Ει δε τουτο εγκαλεις,
εγκαλει και περι των εν ταις οδοις σφαττομενων, και περι των αδικως
αναιρουμενων μυριων ετερων, και ετι περι των παιδων των επι του Χριστου
αναιρεθεντων· και γαρ και εκεινοις, ως συ λεγεις, ο Χριστος εγενετο αιτιος· μαλλον
ουχ ο Χριστος, αλλ' η μανια και η τυραννις του πατρος του Ἡρωδου. Ει δε λεγεις, ∆ια
τι μη εκ των χειρων αυτον ηρπασε του Ἡρωδου; και τουτο ηδυνατο ποιησαι, αλλ'
ουδεν εκερδανεν αν απο τουτου. Ποσακις γουν ο Χριστος εκ μεσου αυτων εξηλθε
των χειρων; τι ουν τουτο ωφελησε τους αγνωμονας; Ἐνταυθα μεντοι γε και πολλη
τοις πιστοις ωφελεια γινεται απο των γεγενημενων· υπομνηματων γαρ γενομενων,
και των εχθρων αυτων μαρτυρουντων τοις πραττομενοις, ανυποπτος ην η μαρτυρια.
Ὥσπερ ουν κακει ουδαμοθεν αλλοθεν επεστομισθησαν, αλλ' η εκ του τους ελθοντας
ομολογειν τα γεγενημενα, ουτω δη και ενταυθα. ∆ια τι γαρ ο δεσμοφυλαξ ουδεν
τοιουτον εποιησε; καιτοι γε ουδεν ελαττονα των τουτου τα Ἡρωδου ην. Του γαρ
ιδειν ανεωιγμενας τας θυρας, οσον εις εκπληξεως λογον, ουδεν ελαττον το μαθειν
οτι κεκλεισμενων αυτων εξηλθεν ο δεδεμενος· καιτοι ταυτα και φαντασια εδοξεν αν
ειναι μαλλον, εκεινο δε ουκετι, μετα ακριβειας απαγγελλομενον. Ὥστε ει και ουτος
ουτως ην πονηρος, εσφαξεν αν τον Παυλον, καθαπερ εκεινος τους στρατιωτας· αλλ'
ουκ ην. Ει δε προς τους λεγοντας, δια τι και τα παιδια συνεχωρησεν ο Θεος
αναιρεθηναι, βουληθωμεν απολογησασθαι, ταχα εις μακροτερον εμπεσουμεθα
λογον, ον εν προοιμιοις εδει λεγεσθαι προς υμας, 62.65 Τεως δε πολλα τηι Παυλου
ευχαριστησαντες αλυσει, καταπαυσωμεν τον λογον, οτι τοσουτων ημιν αγαθων
αιτια γεγονε, παρακαλεσαντες υμας μη μονον μη δυσχεραινειν, ει τι δια Χριστον
παθοιτε, αλλα και χαιρειν ως οι αποστολοι, και καυχασθαι ως Παυλος ελεγεν·
Ἥδιστα καυχησομαι εν ταις ασθενειαις μου. ∆ια γαρ τουτο και ηκουσεν, Ἀρκει σοι η
χαρις μου. Παυλος επι δεσμοις καυχαται, και συ επι πλουτωι μεγα φρονεις; οι
αποστολοι εχαιρον, οτι κατηξιωθησαν μαστιγωθηναι, και συ ανεσιν ζητεις και
τρυφην; Πως ουν θελεις των αυτων εκεινοις τυχειν, απεναντιας αυτοις οδευων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

ενταυθα; Και νυν, φησι, πορευομαι εις Ἱεροσολυμα δεδεμενος τωι πνευματι, τα εν
αυτοις συναντησοντα μοι μη ειδως, πλην οτι το Πνευμα μοι κατα πολιν
διαμαρτυρεται λεγον, οτι δεσμα με και θλιψεις μενουσι. Τι ουν απερχηι, ει δεσμα σε
και θλιψεις μενουσι; ∆ια τουτο αυτο, φησιν, ινα δεσμευθω δια Χριστον, ινα αποθανω
δι' αυτον. Ου γαρ μονον δεθηναι, αλλα και αποθανειν ετοιμως εχω υπερ του
ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ουδεν της ψυχης εκεινης μακαριωτερον.
Ἐν τισι καυχαται; Ἐν δεσμοις, εν θλιψεσιν, εν αλυσει, εν στιγμασιν. Ἐγω τα στιγματα
του Κυριου Ἰησου Χριστου, φησιν, εν τωι σωματι μου βασταζω, καθαπερ τροπαιον τι
μεγα και παλιν, Ἕνεκεν του Ἰσραηλ, φησι, την αλυσιν ταυτην περικειμαι· και παλιν,
Ἐν ηι πρεσβευω εν αλυσει. Τι εστι τουτο; ουκ αισχυνηι; ου δεδοικας την οικουμενην
δεσμωτης περιιων; ου φοβηι μη τις ασθενειαν του Θεου σου καταγνωι; μη τις δια
τουτο ου μη προσελθηι; Ου τοιαυτα μου, φησι, τα δεσμα· οιδε και εν βασιλειοις
λαμπειν. Ὥστε τους δεσμους μου, φησι, φανερους γενεσθαι εν ολωι τωι πραιτωριωι,
και τους πλειονας των αδελφων εν Κυριωι πεποιθοτας τοις δεσμοις μου
περισσοτερως τολμαιν αφοβως λαλειν τον λογον Ὁραις δεσμων ισχυν μαλλον, η
νεκρων αναστασεως; ∆εδεμενον με ειδον, και μαλλον θαῤρουσιν. Ὅπου γαρ δεσμα,
αναγκη και μεγα τι γενεσθαι εκει· οπου θλιψις, παντως εκει και σωτηρια, παντως
εκει ανεσις, παντως εκει μεγαλα κατορθωματα. Ὁ γαρ διαβολος οταν λακτισηι, τοτε
πληττεται· οταν δησηι τους του Θεου δουλους, τοτε μαλιστα ο λογος επιδιδωσι. Και
θεα πανταχου τουτο γινομενον. Ἐδεσμευθη, και εν τωι δεσμωτηριωι ταυτα ειργασατο.
Ἐν αυτοις γαρ, φησι, τοις δεσμοις μου. Ἐδεσμευθη εν Ῥωμηι, και πλειονας
επηγαγετο· ου γαρ αυτος μονος εθαῤρει, αλλα και αλλοι πολλοι δι' αυτου.
Ἐδεσμευθη εν Ἱεροσολυμοις, και δεδεμενος δημηγορων τον βασιλεα κατεπληξε, και
τον αρχοντα εις φοβον ηγαγεν· εμφοβος γαρ γενομενος, φησιν, απελυσεν αυτον, και
ουκ ηισχυνετο παρα του δεδεμενου μανθανων περι των μελλοντων ο δησας αυτον.
∆εδεμενος επλει, και ναυαγιον ελυσε, και τον χειμωνα επεδησεν. Ἐν δεσμοις οντος
αυτου το θηριον εκεινο καθηψατο, και μηδεν λυμηναμενον εξεπεσεν. Ἐδεθη εν
Ῥωμηι, και δεδεμενος δημηγορων μυριους επεσπασατο, αντι παντων τουτο αυτο
προβαλλομενος, την αλυσιν λεγω. Ἀλλ' ουκ εστιν αλυσει δεθηναι νυν. Ἀλλ' εστιν
ετερα αλυσις, αν εθελωμεν. Ποια δη αυτη; Το της 62.66 χειρος κρατειν, το μη προς
πλεονεξιαν ετοιμον ειναι. Ταυτηι τηι αλυσει δησωμεν εαυτους· αντι σιδηριου
γενεσθω ημιν ο του Θεου φοβος. Λυσωμεν τους δεδεμενους υπο πενιας, υπο
θλιψεως. Ουκ εστιν ισον δεσμωτηριου θυρας ανοιξαι, και ψυχην συγκεκλεισμενην
αφειναι· ουκ εστιν ισον λυσαι δεσμα δεσμωτων δεδεμενων, και τεθραυσμενους
απολυσαι εν αφεσει. Τουτο εκεινου μειζον εστιν· εκεινου μεν γαρ ουδεις κειται
μισθος, τουτου δε μυριοι. Μακρα η του Παυλου γεγονεν αλυσις, και επι πολυ
κατεσχεν ημας· και γαρ εστιν οντως μακρα, και πασης σειρας χρυσης κοσμιωτερα.
Αυτη τους δεδεμενους καθαπερ δια τινος μηχανης ελκει προς τον ουρανον, και
ωσπερ χρυση σειρα εξαρτηθεισα, ανελκει προς αυτον τον ουρανον· και το δη
θαυμαστον, κατω δεθεισα, τους δεδεμενους ανω ελκει. Καιτοι ουχ αυτη των
πραγματων η φυσις· αλλ' οταν Θεος οικονομηι, μη ζητει πραγματων φυσιν μηδε
ακολουθιαν, αλλα τα υπερ φυσιν και ακολουθιαν. Μαθωμεν μηδε εν ταις θλιψεσι
καταπιπτειν, μηδε δυσχεραινειν. Ὅρα γαρ τον μακαριον τουτον· μεμαστιγωτο, και
μεμαστιγωτο ισχυρως· Πολλας γαρ αυτοις, φησιν, επιθεντες πληγας· και εδεδετο, και
τουτο παλιν ισχυρως· εις γαρ την εσωτεραν φυλακην ενεβαλεν αυτον, και μετα
πλειονος ασφαλειας. Και εν τοσουτοις ων κατα το μεσονυκτιον, οτε και οι σφοδρα
εγηγερμενοι καθευδουσιν, ετερου δεσμου χαλεπωτερου, του υπνου επικειμενου,
ηιδον και υμνουν τον Κυριον. Τι τουτων γενοιτ' αν των ψυχων αδαμαντινωτερον;
Ἐνενοουν οτι και οι παιδες εν πυρι ηιδον και εν καμινωι· ισως ελογιζοντο, οτι Ἡμεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

ουδεν τοιουτον ουδεπω πεπονθαμεν. Ἀλλα καλως ποιων ο λογος εις ετερους ημας
παλιν εξηνεγκε δεσμους και δεσμωτηριον ετερον. Τι παθω; βουλομαι σιγησαι, αλλ'
ου δυναμαι. Ἕτερον δεσμωτηριον ευρον εκεινου πολλωι θαυμασιωτερον και
εκπληκτικωτερον. Ἀλλα μοι διαναστητε, ως νυν αρχομενου του λογου, και
ακμαζουσαις προσελθετε ταις διανοιαις. Βουλομαι διακοψαι τον λογον, και ουκ
ανεχεται. Καθαπερ γαρ τις μεταξυ πινων ουκ αν ανασχοιτο διακοψαι, καν οτιουν τις
επαγγελληται· ουτω καγω της κυλικος επιλαβομενος της θαυμαστης του
δεσμωτηριου των δια Χριστον δεδεμενων, ου δυναμαι παυσασθαι, ου δυναμαι
σιγησαι. Ει γαρ αυτος εν δεσμωτηριωι και εν νυκτι ουκ εσιγησεν, ουδε εν μαστιξιν,
εγω σιγησομαι καθημενος ημερας ουσης, μετα πολλης της ανεσεως φθεγγομενος,
των δεδεμενων, των μεμαστιγωμενων, των εν μεσηι νυκτι τουτο μη παθοντων; Οι
παιδες ουκ εσιγων εν καμινωι και εν πυρι· και ημεις ουκ αισχυνομεθα σιγωντες;
Ἴδωμεν ουν και τουτο το δεσμωτηριον. Ἐδεθησαν και ενταυθα, αλλ' ευθεως και εκ
προοιμιων εδεικνυτο, οτι ουκ εμελλον καιεσθαι, αλλ' ως εις δεσμωτηριον εισιεναι.
Τι γαρ δεσμεις τους μελλοντας φλογιζεσθαι; Ἐδεθησαν, καθως Παυλος, και ποδας
και χειρας· εδεθησαν μετα τοσουτου θυμου. Και γαρ εκεινος εις την εσωτεραν εβαλε
φυλακην, και ουτος επι πολυ καηναι την καμινον εκελευσεν. Ἀλλ' ιδωμεν τα μετα
ταυτα. Ὑμνουντων εκεινων εσειετο το δεσμωτηριον, και ανευχθησαν αι θυραι· και
τουτων υμνουντων ελυθη τα δεσμα και των ποδων και των χειρων· ανευχθη το
δεσμωτηριον, και ανευχθησαν αι θυραι της καμινου· δροσος γαρ πνευματος
διεσυριζεν. Ἀλλ' ομως 62.67 πολλα με περιῤρει· ουκ οιδα ποιον ειπω πρωτον, ποιον
δε δευτερον. ∆ιο παρακαλω, μη με ταξιν τις απαιτειτω· πολλη γαρ η συγγενεια των
πραγματων. Ἐλυθησαν οι συνδεδεμενοι αυτοις, και ομως εκαθευδον· ενταυθα δε
αντι τουτου γεγονεν ετερον τι· κατεκαησαν οι εμβαλοντες αυτους. Ἀλλ', οπερ
εβουλομην ειπειν, ειδε λελυμενους, και προσεπεσεν αυτοις ο βασιλευς· ηκουσεν
υμνουντων, και τεσσαρας ειδε περιπατουντας, και εκαλεσεν αυτους. Καθαπερ ουν ο
Παυλος ουκ εξηλθε, καιτοι δυναμενος, εως ο εμβαλων εκαλεσεν αυτον και
εξηγαγεν, ουτως ουδε οι τρεις παιδες εξηλθον, εως ου ο εμβαλων εξελθειν εκελευσε.
Τι απο τουτου παιδευομεθα; Μη σπευδειν εν ταις επαγωγαις, μηδε επειγεσθαι εν ταις
θλιψεσι, μητε παλιν λυοντων εμμενειν. Ἀλλ' ουτος μεν προσεπεσε· και γαρ
εισελθειν ηδυνατο, ενθα ησαν οι αγιοι· εκεινος δε προς την θυραν ελθων, εστη· ου
γαρ ετολμα προσελθειν εις το δεσμωτηριον το ενδον, οπερ αυτοις δια του πυρος
κατεσκευασε. Και θεα μοι τα ρηματα. Ουτος φησι, Κυριοι, τι με δει ποιειν ινα σωθω;
εκεινος ου μετα τοσαυτης μεν ταπεινοφροσυνης, ουκ ελαττον δε φωνην ηδιω
αφηκε, Σεδραχ, Μισακ, Ἀβδεναγω, οι δουλοι του Θεου του υψιστου, εξελθετε, και
δευτε. Μεγαλη τιμη· Οι δουλοι του Θεου του υψιστου, εξελθετε, και δευτε. Πως
εξελθωσιν, ω βασιλευ; δεδεμενους ενεβαλες τωι πυρι, τοσουτον ενεχρονισαν τωι πυρι
χρονον; Ει γαρ αδαμαντινοι ησαν, ει γαρ υλαι μεταλλικαι, και υμνον λεγοντες
εκεινον απαντα, ουκ αν απωλοντο; ∆ια τουτο μεν ουν εσωθησαν, οτι υμνουν.
Ἠδεσθη την προθυμιαν αυτων το πυρ, ηιδεσθη και την ωιδην την θαυμαστην εκεινην
και τους υμνους. Πως αυτους καλεις; Προλαβων ειπον, Οι δουλοι του Θεου του
υψιστου· τοις γαρ του Θεου δουλοις παντα δυνατα. Ει γαρ ανθρωπων εισι δουλοι
τινες, και εν τοις εκεινων ουχ ηττον ισχυουσι και κρατουσι και διαταττονται, πολλωι
μαλλον οι του Θεου δουλοι. Την ηδιστην φωνην εκαλεσεν· ᾔδει τουτωι μαλιστα
κολακευων αυτους. Ει γαρ ινα δουλοι του Θεου μενωσιν, εις πυρ ενεβησαν, ουκ ην
αυτοις ετερα φωνη ταυτης ηδιων· ουκ αν, ει βασιλεις αυτους εκαλεσεν, ουκ αν, ει
της οικουμενης δεσποτας, ουτως αν αυτους ηυφρανεν, ως οτε ειπεν, Οι δουλοι Θεου
του υψιστου. Και τι θαυμαζεις; Τηι γαρ μεγαληι πολει, τηι κρατουσηι της οικουμενης,
και μεγα φρονουσηι επ' αξιωμασιν, ως αντιῤροπον προς αξιαν, μαλλον δε πολλωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

μειζον και ασυγκριτως μειζον και υπατειας και βασιλειας και της αρχης της
οικουμενης, ο Παυλος τουτο τεθεικε γραφων· Παυλος δουλος Ἰησου Χριστου. Οι
δουλοι του Θεου του υψιστου. Ει γαρ τοσαυτην, φησι, ποιουνται σπουδην, ωστε
δουλοι ειναι, παντως τουτωι πεισομεν αυτους. Ὅρα τοινυν και την ευλαβειαν των
παιδων. Ουκ ηγανακτησαν, ουδε ωργισθησαν, ουδε αντειπον, αλλ' εξηλθον. Ει γαρ
τιμωριαν το πραγμα ενομιζον, το εμπεσειν εις την καμινον, καν ηλγησαν προς τον
εμβαλοντα· νυν δε ουδεν τουτων, αλλ' ως εξ αυτου προιοντες του ουρανου, ουτω
προηιεσαν. Και ο περι του ηλιου φησιν ο προφητης, οτι Ὡς νυμφιος εκπορευομενος
εκ παστου αυτου, τουτο και περι τουτων ειπων τις ουκ αν αμαρτοι. Πως; Ὅτι τουτου
δη του ουτως εκπορευομενου εκεινοι τοτε λαμπροτερον εξεπορευοντο. Ουτος μεν
γαρ εξεπορευετο την οικουμενην φωτιζων τωι αισθητωι φωτι, εκεινοι δε την 62.68
οικουμενην φωτιζοντες ετερως, νοητως λεγω. ∆ια γαρ αυτους ευθεως διαταγμα
επεμπεν ο βασιλευς ταυτα εχον τα ρηματα· Ἤρεσεν εναντιον εμου τα σημεια και τα
τερατα, α εποιησεν ο Θεος δηλωσαι ημιν, ως μεγαλα και ισχυρα. Ὥστε λαμπροτεραν
εξηιεσαν αφιεντες ακτινα, φαιδραν μεν ουσαν και εν αυτοις τοις χωριοις, μαλιστα δε
πανταχου εκταθηναι δυναμενην δια των γραμματων των βασιλικων, και λυσαι το
πανταχου τεταμενον σκοτος. Ἐξελθετε, και δευτε. Ουκ εκελευσε σβεσαι την καμινον,
αλλα και τουτωι μαλιστα αυτους ετιμησε, τωι πιστευσαι, οτι δυνησονται μη μονον
ενδον περιπατειν, αλλα και καιομενης εξελθειν. Ἴδωμεν δε, ει δοκει, και του
δεσμοφυλακος τα ρηματα. Κυριοι, τι με δει ποιειν, ινα σωθω; Τι ταυτης της φωνης
ηδιον; Αυτη σκιρταιν και αγγελους ποιει· ινα ταυτην ακουσηι την φωνην, και δουλος
εγενετο ο του Θεου Μονογενης· ταυτην προς Πετρον ελεγον την φωνην οι παρα την
αρχην πιστευσαντες· Τι ποιησομεν, ινα σωθωμεν; Και τι φησιν αυτος; Πιστευσατε,
και βαπτισθητε. Ἡδεως αν και εις γεενναν ενεπεσεν ο Παυλος, ωστε ταυτην ακουσαι
την φωνην παρα Ἰουδαιων, δι' επιθυμιαν σωτηριας και υπακοης αυτων. Ὅρα δε· το
παν αυτοις επιτρεπει, ουδεν περιεργαζεται. Ἀλλ' ιδωμεν τα μετα ταυτα. Ουτος ου
λεγει, Ἵνα σωθω, αλλα τρανοτερα πασης φωνης αυτωι η διδασκαλια γεγονε· και γαρ
ευθεως γινεται κηρυξ. Ου δειται κατηχηθηναι, καθαπερ ο δεσμοφυλαξ, αλλα τι;
Ἀνακηρυττει τον Θεον, και ομολογει την δυναμιν· Ἐπ' αληθειας οιδα, οτι ο Θεος
υμων αυτος εστι των θεων Θεος, και Κυριος των κυριων· οτι εξαπεστειλε τον
αγγελον αυτου, και εῤρυσατο υμας απο της καμινου. Και τι μετα ταυτα; Ουχ εις
δεσμοφυλαξ, αλλα πολλοι κατηχουνται δια των γραμματων των βασιλικων, δια της
θεας των πραγματων. Ὅτι γαρ ουκ αν εψευσατο ο βασιλευς, παντι που δηλον· ου γαρ
αν ηθελησε τοιαυτα τοις αιχμαλωτισθεισι μαρτυρησαι, ουδε τα αυτου καταβαλειν·
ουκ αν ηθελησε τοσαυτης ανοιας δοξαν λαβειν. Ὥστε ει μη πολλη της αληθειας η
περιφανεια, ουκ αν τοιαυτα εγραψε, και τοσουτων παροντων. Ὁρατε ποση των
δεσμων η δυναμις; ποση της υμνωιδιας της εν θλιψει η ισχυς; Ουκ απηγορευσαν ουδε
ανεπεσον, αλλα τοτε μαλλον ησαν σφοδροι, τοτε πλειων η προθυμια. Εικοτως ταυτα
εννοουσιν. Ἔτι εν υπολειπεται. ∆ια τι εν μεν τωι δεσμωτηριωι οι δεδεμενοι ελυθησαν,
εν δε τηι καμινωι οι εμβαλοντες κατεκαησαν; Καιτοι γε εχρην τον βασιλεα τουτο
παθειν· ου γαρ οι δεσμουντες ουδε οι εμβαλλοντες τοσουτον ημαρτον, οσον ο
κελευων τουτο γενεσθαι. Τινος ουν ενεκεν εκεινοι απωλοντο; Ἐνταυθα ου πολλη
τις χρεια της ακριβολογιας. Ἀσεβεις γαρ ησαν· δια τουτο ωικονομητο, ινα δειχθηι του
πυρος η ισχυς, και μειζον το θαυμα γενηται. Ει γαρ τους εξω ουτω κατεφαγεν, ους
ενδον ειχε, πως απαθεις εδεικνυ; Ἵνα δηλη γενηται η του Θεου δυναμις. Και μηδεις
θαυμαζετω, ει τον βασιλεα εν ταξει του δεσμοφυλακος εθηκα· το γαρ αυτο
ειργασατο. Ουδεν γαρ ουτος εκεινου λαμπροτερος ην· απωναντο γαρ αμφοτεροι.
Ἀλλ', οπερ εφην, οτι εν ταις θλιψεσιν οντες οι δικαιοι, τοτε μαλιστα εισι
σφοδροτεροι, οταν εν δεσμοις ωσι. Το γαρ δια Χριστον τι παθειν, πασης παραμυθιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ηδιον. Βουλεσθε υπο 62.69 μνησω υμας και ετερου δεσμωτηριου; Ἀναγκαιον απο της
αλυσεως ταυτης εφ' ετερον ελθειν δεσμωτηριον. Το ποιον βουλεσθε; το του
Ἱερεμιου; η το του Ἰωσηφ; η το Ἰωαννου; Χαρις τηι Παυλου αλυσει· ποσα ανεωιξε τωι
λογωι δεσμωτηρια; Το Ἰωαννου βουλεσθε; Ἐδεθη και ουτος ποτε δια τον Χριστον και
τον του Θεου νομον. Τι ουν; αρα ηργει εν τωι δεσμωτηριωι ων; ουχι δε εκειθεν
πεμψας εκ του δεσμωτηριου ελεγε τοις μαθηταις αυτου, Πορευθεντες ειπατε τωι
Χριστωι, Συ ει ο ερχομενος, η ετερον προσδοκωμεν; Και εκει ων αρα εδιδασκεν· ου
γαρ δη ημελει. Ἀλλ' Ἱερεμιας ουχι προεφητευσε περι του Βαβυλωνιου, παντα τα
αυτου και εκει ποιων; Τι δε ο Ἰω 62.70 σηφ; ουχι τριακαιδεκα ετη εδεδετο; Ἀλλ' ομως
ουδε εκει της αρετης επελαθετο. Ἔτι ενος ειποντες δεσμους, καταπαυσομεν τον
λογον. Ἐδεθη και ο ∆εσποτης ο ημετερος, ο την οικουμενην λυσας των
αμαρτηματων· εδεθησαν χειρες αι μυρια εργασαμεναι καλα· ∆ησαντες γαρ αυτον,
φησιν, ηγαγον προς Καιαφαν. Και εδεδετο ο τοσαυτα θαυματουργηματα
εργασαμενος. Ταυτα εννοουντες, μηδεποτε δυσχεραινωμεν, αλλα καν δεθωμεν,
χαιρωμεν· καν μη εν τοις δεσμοις ωμεν, ως συνδεδεμενοι διακεωμεθα. Ὁραις οσον
αγαθον ο δεσμος; Ταυτα παντα ειδοτες, χαριν αναπεμπωμεν υπερ παντων τωι Θεωι,
εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Παρακαλω ουν υμας εγω, ο δεσμιος εν Κυριωι, αξιως περιπατησαι της
κλησεως ης εκληθητε, μετα πασης ταπεινοφροσυνης και πραοτητος, μετα
μακροθυμιας, ανεχομενοι αλληλων εν αγαπηι, σπουδαζοντες τηρειν την ενοτητα του
πνευματος εν τωι συνδεσμωι της ειρηνης. Ἀπεδειχθη της αλυσεως του Παυλου η ισχυς
και μεγαλη και σημειων λαμπροτερα. Ου ματην ουν ενταυθα, ως εοικε, ταυτην
προβαλλεται, ουδε εικη, αλλ' ως μαλιστα δι' αυτης δυσωπησων. Και τι φησι;
Παρακαλω ουν υμας εγω, ο δεσμιος εν Κυριωι, αξιως περιπατησαι της κλησεως ης
εκληθητε. Πως; Μετα πασης ταπεινοφροσυνης, μετα πραοτητος και μακροθυμιας,
ανεχομενοι αλληλων εν αγαπηι. Ουχ απλως το δεσμιον ειναι καλον, αλλα το δια
Χριστον. ∆ια τουτο φησιν, Ὁ δεσμιος εν Κυριωι, τουτεστι, δια Χριστον. Ουδεν τουτου
ισον. Ἀλλα μαλλον ημας αποσυρει των προκειμενων η αλυσις και περισπαι, και
αντιπεσειν ουχ υπομενομεν, αλλ' ελκομεθα και ακοντες, μαλλον δε και βουλομενοι
και ευχομενοι. Και ειθε αει περι της αλυσεως Παυλου διαλεγεσθαι ην. Ἀλλα μη
ναρκησητε· ετι γαρ εκεινο ειπειν βουλομαι, ο πολλοι ζητουντες φασι· Και ει καλον αι
θλιψεις, πως αυτος απολογουμενος προς τον Ἀγριππαν ελεγεν, Ευξαιμην αν τωι Θεωι,
και εν ολιγωι και εν πολλωι, ου μονον σε, αλλα και παντας τους ακουοντας μου
σημερον γενεσθαι τοιουτους, οποιος και εγω ειμι, παρεκτος των δεσμων τουτων·
Ουχ ως απευκτον το πραγμα νομιζων, ταυτα ελεγε, μη γενοιτο· ου γαρ αν, ει γε
απευκτον ην, εκαυχατο επι τοις δεσμοις, επι ταις φυλακαις, επι ταις αλλαις θλιψεσι·
ουδ' αν γραφων ελεγεν, Ἥδιστα καυχησομαι εν ταις ασθενειαις μου· αλλα τι; Τουτο
αυτο τεκμηριον ην του μεγαλα ηγεισθαι τα δεσμα. Ὥσπερ γαρ Κορινθιοις γραφων
ελεγε· Γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα, ουπω γαρ εδυνασθε· ουτω δη και ενταυθα, ουκ
ηδυναντο ακουσαι το καλλος, ουδε τον κοσμον, ουδε την ωφελειαν των δεσμων. ∆ια
τουτο φησιν, Ἐκτος των δεσμων τουτων. Τοις μεντοι Ἑβραιοις ουχ ουτως, αλλα
παρηινει συνδεδεσθαι τοις δεδεμενοις. ∆ια τουτο και αυτος εχαιρεν επι τοις δεσμοις,
και εδεσμειτο, και μετα των δεσμωτων απηγετο εις φυλακην. Μεγαλη της αλυσεως
Παυλου η ισχυς· αρκει αντι παντων τουτο το θεαμα, δεδεμενον ιδειν Παυλον και
εξαγο 62.70 μενον απο του δεσμωτηριου. ∆εδεμενον ιδειν και ενδον καθημενον,
ποιας ηδονης τουτο ου μειζον; τινος ουκ αν τιμησαιμι το πραγμα; Ουχ ορατε τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

βασιλεας, τους υπατους επι ζευγους φερομενους και χρυσοφορουντας, και τους
δορυφορουντας παντα εχοντας χρυσα, χρυσα τα δορατα, χρυσας τας ασπιδας, χρυσα
τα ιματια, ιππους χρυσοφορους; Ποσον της θεας εκεινης τουτο τερπνοτερον; Ἅπαξ
αν ηυξαμην Παυλον ιδειν εκ του δεσμωτηριου μετα των δεσμωτων εξιοντα, η
μυριακις εκεινους μετα της δορυφοριας εκεινης παραπεμπομενους. Ποσους οιεσθε
αγγελους προηγεισθαι αυτου, οτε εξηγετο ουτω; Και οτι ου ψευδομαι, απο τινος
παλαιας ιστοριας το πραγμα υμιν ποιησω φανερον. Ἐλισσαιος ο προφητης, ταχα δε
ιστε τον ανδρα, του βασιλεως Συριας εκπεπολεμωμενου προς τον του Ἰσραηλ
βασιλεα, καθημενος παρ' εαυτωι, απαντα, απερ εκεινος εν τοις ταμειοις μετα των
κοινωνουντων αυτωι της γνωμης εβουλευετο, εις μεσον εξεφερε, και ακυρους εποιει
του βασιλεως τας βουλας, τα αποῤρητα προλεγων, και ουκ αφιεις εις τας παγιδας, ας
εκεινος ετιθει, εμπεσειν. Ἐλυπει τουτο τον βασιλεα, και αθυμων, εν αποριαι πολληι
καθειστηκει, ουκ εχων μαθειν τον εκφεροντα απαντα και επιβουλευοντα, και τας
μηχανας ακυρουντα τας τουτου. Ἀπορουντι τοινυν αυτωι και την αιτιαν ζητουντι
ειπε τις των υπασπιστων, οτι δη προφητης ειη τις Ἑλισσαιος εν Σαμαρειαι καθημενος,
ουκ εων εσταναι την του βασιλεως γνωμην, αλλα παντα εκφερων. Ἐκεινος ενομισεν
ευρηκεναι το παν. Ουδεν δε αρα αυτου αθλιωτερον. Ὅρα γαρ· δεον τιμησαι τον
ανδρα, θαυμασαι, εκπλαγηναι, ει δη τοσαυτην εχει την ισχυν, ως απο τοσουτων
σταδιων καθημενον, παντα τα εν τωι ταμειωι του βασιλεως, ουδενος απαγγελλοντος,
ειδεναι· τουτο μεν ουκ εποιησε, παροξυνθεις δε, και της οργης γενομενος μονης,
ιππεας και οπλιτας συνταξας, πεμπει παραστησων τον προφητην. Ἦν δε τωι
Ἑλισσαιωι μαθητης εν προπυλαιοις ετι της προφητειας, των τοιουτων αποκαλυψεων
μηπω κρινομενος αξιουσθαι. Ἐπεστησαν οι στρατιωται του βασιλεως, ως δησοντες
τον ανδρα, μαλλον δε τον προφητην. Παλιν εις δεσμους εμπιπτομεν, και τι παθω;
παντοθεν ουτος ο λογος ουτως υφαινεται, Και ιδων ο μαθητης των στρατιωτων το
πληθος, εξεστη, και περιδεης και εντρομος προσδραμων τωι 62.71 διδασκαλωι, την
συμφοραν, ως ᾤετο, απηγγειλε, και τον αφυκτον εμηνυσε κινδυνον. Κατεγελασεν ο
Προφητης, οτι τα ουκ αξια δεους εδεδοικει, και παρηινει θαῤρειν. Ἐκεινος δε ατελης
ετι ων, ουκ επειθετο, αλλ' ετι υπο της οψεως εκπληττομενος ενεκειτο τωι φοβωι. Τι
ουν ο Προφητης; Κυριε, ανοιξον, φησι, τους οφθαλμους του παιδαριου τουτου, και
ιδετω, οτι πλειους οι μεθ' ημων υπερ τους μετ' αυτων. Και αφνω το ορος ολον οραι,
οπερ ο Προφητης ᾤκει τοτε, ιππων πυρινων, και αρματων τοιουτων εμπεπλησμενον.
Τουτο δε ουδεν ετερον ην, ει μη αγγελων παραταξεις. βʹ. Ει δε Ἑλισσαιωι υπερ τουτου
μονου τοσαυτη παρειπετο ταξις αγγελων, τι Παυλωι; Τουτο και ο προφητης ∆αυιδ
ελεγε· Παρεμβαλει αγγελος Κυριου κυκλωι των φοβουμενων αυτον· και παλιν, Ἐπι
χειρων αρουσι σε, μηποτε προσκοψηις προς λιθον τον ποδα σου. Και τι λεγω
αγγελους; αυτος ο ∆εσποτης τοτε μετ' αυτου ην εξιοντος. Ου γαρ δηπου τωι μεν
Ἀβρααμ ωπτανετο, μετα δε τουτου ουκ ην· αυτος γαρ επηγγειλατο λεγων· Ἐγω ειμι
μεθ' υμων πασας τας ημερας εως της συντελειας του αιωνος. Και παλιν οφθεις αυτωι,
ελεγε· Μη φοβου, αλλα λαλει, οτι εγω ειμι μετα σου, και ουδεις επιθησεται σοι του
κακωσαι σε. Και κατ' οναρ δε αυτωι επεστη λεγων· Θαρσει· ως γαρ διεμαρτυρω τα
περι εμου εις Ἱερουσαλημ, ουτω σε δει και εν Ῥωμηι μαρτυρησαι. Ἀει μεν ουν οι αγιοι
θαυμαστοι, και πολλης γεμουσι χαριτος, μαλιστα δε οταν δια Χριστον κινδυνευωσιν,
οταν δεσμιοι γινωνται. Καθαπερ γαρ στρατιωτης γενναιος αει μεν και απλως ηδυ
θεαμα τοις ορωσι γινεται, μαλιστα δε οταν εστηκηι και παραταττηι παρ' αυτον τον
βασιλεα· ουτω δη και Παυλον εννοησον, οσον ην ιδειν μετα των δεσμων αυτον
διδασκοντα. Ειπω τι μεταξυ νυν υπελθον με νοημα; Ὁ μακαριος μαρτυς Βαβυλας
εδεθη, και αυτος απο της αυτης αιτιας, αφ' ης και Ἰωαννης, βασιλεα παρανομουντα
ελεγξας. Ουτος τελευτων επετρεψε τα δεσμα τεθηναι μετα του σωματος, και το σωμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

δεδεμενον ταφηναι· και νυν αι πεδαι κεινται μετα της τεφρας. Τοσουτος ην αυτωι
ποθος των δια Χριστον δεσμων. Σιδηρον διηλθεν η ψυχη αυτου, ο Προφητης φησι
περι του Ἰωσηφ. Ἤδη δε και γυναικες τουτων ελαβον πειραν των δεσμων· αλλ'
ημεις ου δεσμουμεθα. Ουδε τουτο παραινω, καιρου νυν ουκ οντος· αλλα συ μη δησηις
τας χειρας, αλλα δησον την διανοιαν. Ἔστι και αλλα δεσμα· οι ταυτα μη φεροντες,
εκεινα οισουσιν. Ἄκουε του Χριστου λεγοντος· ∆ησατε αυτου χειρας και ποδας.
Ἀλλα μη γενοιτο πειραν εκεινων λαβειν, τουτων δε των δεσμων και εμπλησθηναι
γενοιτο. ∆ια ταυτα ελεγεν· Ἐγω ο δεσμιος εν Κυριωι παρακαλω υμας, αξιως
περιπατησαι της κλησεως ης εκληθητε· και παλιν, Κεφαλην εχομεν τον Χριστον.
Συνηγειρε γαρ και συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις εχθρους οντας, και μυρια
εργασαμενους κακα. Μεγαλη η κλησις, και επι μεγαλοις, ουχ οτι απ' εκεινων μονον,
αλλ' οτι και επι τοιαυτα, και τοιουτωι τροπωι. Πως δε εστιν αξιως περιπατησαι; Μετα
πασης ταπεινοφροσυνης. Ὁ τοιουτος αξιως περιπατει· τουτο αρετης πασης υποθεσις.
Ἂν ταπεινος ηις, και εννοησηις τις ων πως εσωθης, αφορμην προς αρετην λαμβανεις
την μνημην, ουτε τοις δεσμοις 62.72 επαιρηι, ουτε αυτοις τουτοις οις ειπον, αλλ'
ειδως οτι το παν της χαριτος εστι, συστελλεις σαυτον. Ὁ ταπεινοφρων και
ευγνωμων δυναται ειναι και ευχαριστος οικετης. Τι γαρ εχεις, φησιν, ο ουκ ελαβες;
Ἄκουε δε παλιν αυτου λεγοντος· Περισσοτερον αυτων παντων εκοπιασα, ουκ εγω
δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι. Μετα πασης, φησι, ταπεινοφροσυνης, μη της εν
ρημασι, μηδε εν πραγμασι μονοις, αλλα και εν σχηματι και εν φθεγματι· μη προς
τουτον μεν ταπεινος, προς δε εκεινον θρασυς· προς παντας εσο ταπεινος, καν φιλος
ηι καν εχθρος, καν μεγας καν μικρος· τουτο ταπεινοφροσυνη. Και εν τοις
κατορθωμασιν εσο ταπεινος. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος, Μακαριοι οι πτωχοι
τωι πνευματι, και τουτο πρωτον τιθεντος. ∆ια τουτο και αυτος φησι· Μετα πασης
ταπεινοφροσυνης και πραοτητος και μακροθυμιας. Ἔστι γαρ ταπεινον μεν ειναι,
οξυν δε και οργιλον· αλλ' ουδεν οφελος· πολλακις γαρ υπο της οργης κατεχομενος,
παντα απωλεσεν. Ἀνεχομενοι, φησιν, αλληλων εν αγαπηι. Πως ανεχεσθαι δυνατον,
αν οργιλος ηι, αν κατηγορος; Ειπε και τον τροπον· Ἐν αγαπηι, φησιν. Ει του πλησιον,
φησιν, ουκ ανεχηι, πως σου ανεξεται ο Θεος; ει αυτος τον ομοδουλον ου φερεις, πως
σε οισει ο ∆εσποτης; Ἔνθα αν ηι αγαπη, παντα οιστα εστι. Σπουδαζοντες, φησι, τηρειν
την ενοτητα του πνευματος εν τωι συνδεσμωι της ειρηνης. ∆ησον ουν τας χειρας τηι
επιεικειαι. Παλιν το καλον ονομα ηνθησεν, ο δεσμος· αφηκαμεν αυτον, και αυτος
ημιν παλιν επεδραμε. Καλος εκεινος ο δεσμος, καλος και ουτος· και εκεινος απο
τουτου τικτεται. Συνδησον σαυτον τωι αδελφωι· οι τοιουτοι απαντα κουφως
φερουσιν οι συνδεδεμενοι τηι αγαπηι. Σαυτον εκεινωι προσδησον, κακεινον σοι·
αμφοτερων συ κυριος· ον γαρ αν βουλησωμαι ποιησαι φιλον, δυνησομαι. Μετ'
ευκολιας σπουδαζοντες. ∆εικνυσιν ουχ απλως, ουδε του τυχοντος το πραγμα ειναι.
Σπουδαζοντες, φησι, τηρειν την ενοτητα του πνευματος. γʹ. Τι εστιν ενοτης
πνευματος; Καθαπερ εν σωματι πνευμα εστι το παντα συνεχον, και εν τι ποιουν το εν
διαφοροις ον μελεσιν· ουτω δη και ενταυθα. ∆ια γαρ τουτο το πνευμα εδοθη, ινα
τους γενει και τροποις διαφοροις διεστηκοτας ενωσηι. Ὁ γαρ γερων και ο νεος, ο
πενης και ο πλουσιος, ο παις και ο εφηβος, η γυνη και ο ανηρ, και πασα ψυχη εν τι
γινεται, και μαλλον η ει σωμα εν ην. Ταυτης γαρ της συγγενειας πολλωι μειζων
εκεινη, και πλειων η ακριβεια της ενωσεως. Ἡ γαρ της ψυχης συναφεια ακριβεστερα
εστιν, οσωι και απλη και μονοειδης εστι. Πως δε αυτη φυλαττεται; Ἐν τωι συνδεσμωι
της ειρηνης. Ουκ εστιν εν εχθραι και διαστασει ταυτην ειναι. Ὅπου γαρ εριδες εν
ημιν, φησι, και ζηλοι και διχοστασιαι, ουχι σαρκικοι εστε, και κατα ανθρωπον
περιπατειτε; Καθαπερ γαρ το πυρ, οταν μεν ξηρα ευρηι ξυλα, μιαν τα παντα εργαζεται
πυραν, οταν δε υγρα, ουδε ενεργει ουδε συγκολλαται· ουτω και ενταυθα· ουδεν των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ψυχρων αυτην συσφιγξαι δυναται, εκαστον δε ως επι το πολυ των θερμων. Ἀπο
τουτου γουν και η θερμοτης της αγαπης τικτεται· απο του συνδεσμου της ειρηνης
βουλεται συνδησαι παντας ημας. Καθαπερ γαρ, φησιν, εαν θεληις σαυτον ετερωι
προσδησαι, αλλως ου δυνησηι, αλλ' η δια του κακεινον σαυτωι προσδησαι, και ει
εθελοις διπλουν ποιησαι τον δεσμον, χρη κακεινον σε 62.73 προσδεθηναι· ουτω και
ενταυθα αλληλοις προσδεδεσθαι βουλεται, ουχ απλως ειρηνευειν, ουδε απλως
φιλειν, αλλ' εν πασιν ειναι μιαν ψυχην. Καλος ουτος ο δεσμος· τουτωι τωι δεσμωι και
αλληλοις και προς τον Θεον συνδησωμεν εαυτους. Ου θλιβει, ου πιεζει τας
δεδεμενας χειρας ουτος ο δεσμος, αλλ' ανιησι και εν ευρυχωριαι καθιστησι πολληι και
των λελυμενων μαλλον ευθυμεισθαι ποιει. Ὁ ισχυρος και δεδεμενος μετα του
ασθενους διαβασταζει τε εκεινον, και ουκ αφιησιν απολεσθαι· καν μετα του ραιθυμου
προσδεθηι, διεγειρει μαλλον αυτον. Ἀδελφος γαρ υπο αδελφου βοηθουμενος, φησιν,
ως πολις οχυρα. Ταυτην την αλυσιν ουχ οδων διαστημα κωλυσαι δυναται, ουκ
ουρανος, ου γη, ου θανατος, ουκ αλλο ουδεν, αλλα παντων εστι κρειττων και
ισχυροτερα· αυτη και απο μιας τεχθεισα ψυχης, δυναται ομου πολλους περιλαβειν.
Ἄκουε γαρ Παυλου λεγοντος· Ου στενοχωρεισθε δε εν τοις σπλαγχνοις υμων.
Πλατυνθητε και υμεις. Τι δη ουν τουτον λυμαινεται τον δεσμον; Χρηματων ερως,
φιλαρχιας, δοξης και των αλλων τοιουτων· χαυνους αυτους ποιει και διακοπτει.
Πως ουν, ινα μη διακοπωσιν; Ἐαν ταυτα εκποδων γενηται, και μηδεν παρενοχληι
των διαφθειροντων την αγαπην. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος· Ὅταν πληθυνθηι
η ανομια, ψυγησεται η αγαπη των πολλων. Ουδεν ουτως εναντιον αγαπηι, ως
αμαρτια, και ου λεγω τηι προς τον Θεον, αλλα και τηι προς τον πλησιον. Πως ουν και
ληισται ειρηνευουσι, φησι; Ποτε, ειπε μοι; Παντως, οταν ου ληιστρικωι τροπωι
χρησωνται. Ἂν γαρ εν αυτοις, οις αν διανεμωνται, μη τους νομους φυλαξωσι τους
του δικαιου, και εκαστωι απονειμωσι το δικαιον, ευρησεις αν κακεινους εν πολεμοις
και μαχαις. Ὥστε ουδε εν τοις κακοις την ειρηνην εστιν ευρειν· πανταχου δε ταυτην
εστιν ευρειν, οπου αν μετα δικαιοσυνης και αρετης βιωσιν. Ἀλλα τι; αντερασται
ειρηνευουσιν; Ουδαμως. Ἀλλα τινα βουλει ειπω; Πλεονεκτης μετα πλεονεκτου ουκ
αν ειρηνευσειε ποτε· ως ει γε μη ησαν δικαιοι και επιεικεις, και αδικουμενοι μεταξυ
αυτων, και διεσπασθη αν το γενος. Καθαπερ γαρ δυο θηριων σφοδρα πεινωντων, αν
μη τι γενοιτο μεσον το δυναμενον υπ' αυτων αναλωθηναι, εαυτα κατεσθιουσιν·
ουτω και επι των πλεονεκτων και των κακων εγενετο αν. Ὥστε ουκ ενι ειρηνην
ειναι, μη προτερον αρετης κατορθωθεισης. Κατασκευασωμεν δε και πολιν, ει βουλει,
παντων πλεονεκτων και ισοτιμων, και μηδεις φερετω ψηφον του αδικεισθαι, αλλα
παντες αδικειτωσαν· μη δυναται συστηναι η πολις εκεινη; Ουδαμως. Ἀλλα μοιχων
εστιν ειρηνη; Ἀλλ' ουχι ευρησεις ουδε δυο ομονοουντας. Ὥστε ουδεν τουτου αιτιον
παλιν, η το την αγαπην ψυγηναι· του δε την αγαπην ψυγηναι αιτιον το πληθυνθηναι
την ανομιαν. Εις γαρ φιλαυτιαν αγει τουτο, και διαιρει και σχιζει το σωμα, και
χαυνοι και διασπαι. Ἔνθα δε αρετη, το εναντιον ποιει· ο μεν γαρ εναρετος και
χρηματων κρειττων. Ὥστε καν μυριοι ωσιν εν πενιαι, δυναιντ' αν ειναι ειρηνικοι· οι
δε πλεονεκται, καν δυο ωσιν, ουδεποτε δυνανται εν ειρηνηι ειναι. δʹ. Ὥστε εαν ημεις
ωμεν εναρετοι, η αγαπη ουκ απολειται· απο γαρ αγαπης η αρετη, και απο αρετης η
αγαπη. Και πως, εγω λεγω· Ὁ εναρετος ου προτιμαι 62.74 χρηματα φιλιας, ουδε
μνησικακος εστιν, ουδε αδικει τον πλησιον· ουχ υβριζει, φερει παντα γενναιως. Ἀπο
τουτων η αγαπη συνισταται. Παλιν ο αγαπων, παντα ταυτα υφισταται. Ουτως
αλληλων εστι κατασκευαστικα. Και τουτο μεν εντευθεν δεικνυται, οτι απο αρετης η
αγαπη· τωι γαρ ειπειν, Ὅταν πληθυνθηι η ανομια, ψυγησεται η αγαπη, τουτο
εδηλωσεν· οτι δε απο αγαπης η αρετη, Ὁ αγαπων τον πλησιον, νομον επληρωσε,
φησιν. Ὥστε εν των δυο ειναι χρη η σφοδρα φιλικον και ερωμενον, η σφοδρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

εναρετον. Ὁ γαρ το εν εχων, εξ αναγκης και το ετερον κεκτηται· και τουναντιον, ο
μη ειδως φιλειν, και πονηρα εργασεται· ο πονηρα εργαζομενος, ουδε φιλειν οιδε.
Μεταδιωξωμεν τοινυν την αγαπην· φρουριον γαρ εστι προς το μηδεν συγχωρησαι
ημας παθειν κακον· συνδησωμεν εαυτους. Μηδεν δολερον εστω παρ' ημιν, μηδεν
υπουλον· ουδεν γαρ ευρισκεται τοιουτον, ενθα αν ηι φιλια. Ειπε δε τουτο και αλλος
σοφος τις ανηρ· Ἐπι φιλον εαν και σπασηις ρομφαιαν, μη απελπισηις· εστι γαρ
επανοδος. Ἐπι φιλον εαν ανοιξηις το στομα, μη απογνωις· εστι γαρ διαλλαγη, ανευ
ονειδισμου, και μυστηριων αποκαλυψεως, και πληγης δολιας. Ἐν τουτοις αποφευγει
φιλος, εν αποκαλυψει, φησι, μυστηριων. Ἂν παντες τοινυν ωμεν φιλοι, ουδε
μυστηριων δει· ωσπερ γαρ αυτος τις προς εαυτον ουδεν εχει μυστηριον, ουδε αυτος
εαυτον κρυπτειν δυνησεται· ουτως ουδε τους φιλους. Ουκ οντων ουν μυστηριων,
αδυνατος η εκ τουτου διακοπη. ∆ι' ουδεν γαρ εχομεν μυστηρια, η δια το μη πασι
θαῤρειν· ωστε ο ψυγμος της αγαπης πεποιηκε μυστηρια. Τι γαρ εχεις μυστηριον;
αδικησαι τον πλησιον βουλει; η κωλυεις αγαθου τινος μετεχειν, και δια τουτο
κρυπτεις; Ἀλλ' ουδεν τουτων· αλλ' αισχυνηι; Ουκουν το μη θαῤρειν τουτου
τεκμηριον. Ἂν μεν ουν αγαπη ηι, ουκ εσται μυστηριων αποκαλυψις, αλλ' ουδε
ονειδισμος. Τις γαρ αν, ειπε μοι, και ποτε τηι εαυτου ψυχηι ονειδισειεν; Ει δε και
γενοιτο, επι κερδει. Ἐπει και παισιν ονειδιζομεν, δακειν αυτους βουλομενοι· και ο
Χριστος δε τοτε ηρξατο ονειδιζειν τας πολεις, λεγων, Ουαι σοι Χωραζιν, ουαι σοι
Βηθσαιδα, ινα ονειδισμων απαλλαξηι. Ουδεν γαρ ουτω δυναται καθαψασθαι
διανοιας, και διαναστησαι μαλλον αυτην, και παρειμενην ανορθωσαι. Μη δη
ονειδιζωμεν απλως αλληλους. Τι γαρ; επι χρημασιν αυτον ονειδισεις; Μηδαμως, ει
γε κοινα τα οντα κεκτησαι. Ἀλλ' επι αμαρτημασιν; Ἀλλ' ουδε τουτο, αλλα μαλλον
διορθωσεις. Και πληγης, φησι, δολιας. Τι ποτε; εαυτον αναιρησει; τις δε πληξει; Ουδε
εις. ∆ιωκωμεν τοινυν την αγαπην. Ουκ ειπεν απλως, Ἀγαπωμεν, αλλα, ∆ιωκωμεν.
Πολλης δει της σπουδης· ταχεως αφανιζεται, οξεια προς αναχωρησιν εστι· τοσαυτα
εν τωι βιωι τωι πραγματι τουτωι λυμαινεται. Ἂν διωκωμεν αυτην, ου φθασει απελθειν,
αλλα ταχεως αυτην εξελκυσομεν· η αγαπη του Θεου τωι ουρανωι συνηψε την γην· η
αγαπη του Θεου τον ανθρωπον επι τον θρονον τον βασιλικον εκαθισεν· η αγαπη του
Θεου τον Θεον εδειξεν επι της γης· η αγαπη του Θεου τον ∆εσποτην δουλον
εποιησεν· η αγαπη του Θεου υπερ των εχθρων τον Ἀγαπητον, υπερ των μισουντων
τον Υιον, υπερ των δουλων τον ∆εσποτην, υπερ των ανθρωπων τον Θεον, υπερ
οικετων τον ελευθερον εκδοθηναι εποιησε. Και ουδε μεχρι τουτου εστη, αλλα και επι
μειζονα ημας εκαλεσεν. Ου γαρ μονον απηλλαξεν ημας των προτερων κακων, αλλα
και πολλωι μειζονα δωσειν ετερα επηγγειλατο. 62.75 Ὑπερ δη τουτων
ευχαριστησαντες τωι Θεωι, πασαν αρετην μετελθωμεν, και προ παντων την αγαπην
μετ' ακριβειας κατορθωσωμεν, ινα καταξιωθωμεν επιτυχειν των επηγγελμενων
αγαθων, χαριτι και 62.76 φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος. τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Ἓν σωμα και εν πνευμα, καθως και εκληθητε εν μιαι ελπιδι της κλησεως
υμων. αʹ. Ὅταν επι τι μειζον παρακαληι ο μακαριος Παυλος, συνετος ων σφοδρα και
πνευματικος, απο των εν τοις ουρανοις ποιειται την παρακλησιν, τουτο δη αυτο
παρα του Κυριου μεμαθηκως· καθως και αλλαχου φησι· Περιπατειτε εν αγαπηι,
καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας, και παρεδωκεν εαυτον υπερ ημων· και παλιν,
Τουτο φρονεισθω εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Τουτο και ενταυθα ποιει. Ὅταν γαρ ηι τα
υποδειγματα τα προκειμενα μεγαλα, σφοδρος εστι ζηλωι και τωι ποθωι. Τι ουν φησιν,
εις ενοτητα προτρεπων ημας; Ἓν σωμα και εν πνευμα, καθως και εκληθητε εν μιαι
ελπιδι της κλησεως υμων· εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα. Τι δε εστιν, Ἓν σωμα;
Οι πανταχου της οικουμενης πιστοι και οντες και γενομενοι και εσομενοι. Παλιν και
οι προ της του Χριστου παρουσιας ευηρεστηκοτες, εν σωμα εισι. Πως; Ὅτι κακεινοι
τον Χριστον ᾔδεσαν. Ποθεν δηλον; Ἀβρααμ ο πατηρ ημων, φησιν, ηγαλλιασατο, ινα
ιδηι την ημεραν την εμην, και ειδε, και εχαρη· και παλιν, Ει επιστευσατε, φησι,
Μωυσηι, επιστευσατε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψε, και οι προφηται. Ουκ αν
δε εγραψαν περι ου ηγνοουν α ελεγον· ειδοτες δε αυτον, και προσεκυνουν. Ὥστε
κακεινοι εν σωμα. Ου διεστηκε σωμα πνευματος, επει ουκ αν ειη σωμα. Ουτω και
ημιν εθος επι των ηνωμενων και πολλην την ακολουθιαν εχοντων λεγειν· Ἓν σωμα
εστιν. Ουτω και επι της ενωσεως το σωμα λαμβανομεν μιαι κεφαληι. Ει δε μια κεφαλη
και εν σωμα, το σωμα εξ εντιμων και ατιμων συγκειται μελων. Πλην αλλ' ουτε του
φαυλοτατου το μειζον κατεξανισταται, ουτε τουτο εκεινωι διαφθονειται. Καιτοι γε
ου την αυτην συντελειαν τα παντα εισφερει, αλλα κατα τον της αναγκης λογον. Και
οτι παντα αναγκαιως γεγενηται, και εις χρειας διαφορους, παντα ομοτιμα. Ἔστι δε
τα μεν κυριωτατα, τα δε ηττον· οιον, η κεφαλη παντος του σωματος εστι κυριωτερα,
τας τε αισθησεις πασας εν εαυτηι εχουσα, και το της ψυχης ηγεμονικον· και κεφαλης
ανευ ζησαι ουκ ενι· ποδων δε εκκοπεντων πολλοι πολυν χρονον εβιωσαν. Ὥστε ου
τηι θεσει μονον αυτη βελτιων εκεινων, αλλα και αυτηι τηι ενεργειαι και τηι ταξει. Τι δη
τουτο λεγω; Εισιν εν τηι Ἐκκλησιαι πολλοι, εισιν εις υψος ανωρθωμενοι, καθαπερ η
κεφαλη, τα ουρανια περισκοπουντες, καθαπερ οι οφθαλμοι οι εν τηι κεφαληι, πολυ
της γης αφεστηκοτες, ουδεν εχοντες κοινον προς αυτην· αλλοι δε ποδων ταξιν
επεχουσι, την γην πατουντες, ποδων μεντοι υγιεινων. Ου γαρ το την 62.76 γην
πατειν εγκλημα ποδων, αλλα το εις πονηριαν τρεχειν· Οι ποδες γαρ αυτων, φησιν,
εις πονηριαν τρεχουσι. Μητε δη ουν ουτοι, φησι, μεγα φρονειτωσαν κατα των
ποδων, μηδε εκεινοι τουτοις βασκαινετωσαν· επει το οικειον εκαστου καλλος
ανηιρηται, και η χρεια η αυτοτελης εμπεποδισται· και εικοτως· ο γαρ τωι πλησιον
επιβουλευων, εαυτωι πρωτον επεβουλευσεν. Ἄν τε ουν οι ποδες μη βουληθωσι
κομισαι που την κεφαλην εις εξοδον αναγκαιαν, και εαυτοις ελυμηναντο δια της
ακινησιας και του οκνου· αν τε η κεφαλη μηδεμιαν βουληθηι των ποδων ποιησασθαι
την προνοιαν, αυτη πρωτη την βλαβην εδεξατο. Ἀλλ' εκεινα μεν εικοτως αλληλων
ου κατεξανισταται· φυσικως γαρ ουτω τετακται· ανθρωπον δε πως δυνατον
ανθρωπου μη κατεξαναστηναι; Ουδε γαρ αγγελων τις κατεξανισταται· επειδη ουτε
εκεινοι των αρχαγγελων· ουδε εμου παλιν τα αλογα μειζον τι φρονησαι δυναται·
ενθα δε ομοτιμος η φυσις και μια η δωρεα, και ουδεν ουτος εκεινου πλεον εσχηκε,
πως ου μη κατεξαναστηι; Και μην δια ταυτα κατεξαναστηναι ουκ οφειλεις κατα του
πλησιον. Ει γαρ παντα κοινα, και ουδεν ετερος ετερου πλεον εχει, ποθεν η απονοια;
Φυσεως μετεχομεν της αυτης, ψυχης και σωματος ομοιως, τον αυτον αναπνεομεν
αερα, ταις αυταις κεχρημεθα τροφαις· ποθεν η εξαναστασις; Και μην το δυνασθαι δια
την αρετην των ασωματων περιγινεσθαι δυναμεων ικανον εις αλαζονειαν αγαγειν·
μαλλον δε ουκ αν ειη τουτο αλαζονεια. Ἐγω γαρ εικοτως κατα του δαιμονος μεγα
φρονω, και σφοδρα μεγα. Και ορα και Παυλος πως μεγα εφρονει κατα του δαιμονος.
Ὅτε γαρ μεγαλα περι αυτου ελεγε και θαυμαστα ο δαιμων, επεστομισεν αυτον, ουδε
κολακευοντος ανασχομενος. Λεγουσης γαρ εκεινης της παιδισκης της το πνευμα του
πυθωνος εχουσης, Ουτοι οι ανθρωποι δουλοι του Θεου του υψιστου εισιν, οιτινες
καταγγελλουσιν υμιν οδον σωτηριας, επιτιμησας σφοδρως επεστομισεν αυτου την
αναισχυντον γλωσσαν. Και παλιν αλλαχου γραφει λεγων· Συντριψει ο Θεος τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

Σαταναν υπο τους ποδας υμων εν ταχει. Μη τι το της φυσεως παρηλλαγμενον
εποιησεν; βʹ. Ὁραις οτι ουδεν ποιει το των φυσεων μεσον, αλλα το της προαιρεσεως;
∆ια την προαιρεσιν τοινυν πολυ χειρους απαντων εισιν. Ἀλλ' αγγελου ου
κατεξανισταμαι, φησι· πολυ γαρ το μεσον εμου κακεινου. Και μην ανθρωπου
κατεξανιστασθαι ουκ οφειλεις, ου μαλλον η αγγελου. Ὁ μεν γαρ αγγελος τηι φυσει
σου διεστηκεν, οπερ ουτε εγκωμιον εκεινου, ουτε κακια γενοιτο· ανθρωπος δε
ανθρωπου ουκετι φυσει, αλλα προαιρεσει διεστηκε· και εστι και εν ανθρωποις
αγγελος. Ὥστε ει κατ' αγγελων μη κατεξανιστασαι, πολλωι μαλλον κατα ανθρωπων
των εν τηι φυσει ταυτηι γενομενων αγγελων. Ει γαρ γενοιτο εν ανθρωποις εναρετος
ουτως ως αγγελος, πολυ σου 62.77 μαλλον ουτος μειζων, η εκεινος εστι. Τι δηποτε;
Ὅτι οπερ απο φυσεως εσχεν εκεινος, τουτο κατωρθωσεν απο προαιρεσεως αυτος· και
οτι απυκισται σου ο αγγελος και τωι τοπωι και τον ουρανον οικει· ουτος δε
αναστρεφεται μετα σου, και διδωσι σοι του ζηλου ροπην. Και μην και ουτος
απυκισται μαλλον η εκεινος. Ἡμων γαρ, φησι, το πολιτευμα εν ουρανοις. Ὅτι δε
μαλλον ουτος απυκισται, ακουσον, που αυτου καθηται η κεφαλη· Εις τον θρονον,
φησι, τον βασιλικον· οσωι δε ποῤρω ημων ο θρονος, τοσουτωι και ουτος. Ἀλλ' ορω
τιμης απολαυοντα, φησι, και εις ζηλοτυπιαν αγομαι. Τουτο γαρ εστιν ο παντα ανω
και κατω πεποιηκε, και ου την οικουμενην μονον, αλλα και την Ἐκκλησιαν μυριων
ενεπλησε θορυβων. Και καθαπερ εις λιμενα γαληνον πνευματα αγρια εξ εναντιας
εμπεσοντα, πασης σπιλαδος και παντος πορθμου επισφαλεστερον αυτον καθιστησιν·
ουτω δη και ο της δοξης ερως επεισελθων, παντα ανετρεψε και συνεχεε.
Παραγεγονατε πολλακις εμπρησμωι οικιων μεγαλων· ειδετε πως ανεισιν εις τον
ουρανον ο καπνος, και μηδενος προσιοντος σβεσαι το κακον, αλλα το καθ' εαυτον
εκαστου σκοπουμενου, μετα πολλης της ησυχιας το πυρ απαντα επινεμεται· και
περιεστηκε μεν πολλακις κυκλωι πασα η πολις, περιεστηκασι δε θεαται κακων, ου
συμμαχοι ουδε βοηθοι· και εστιν ιδειν ουδεν ποιουντας απαντας τους περιεστωτας,
αλλ' εκαστον αυτων την χειρα εκτεινοντα, και τωι προσφατως ελθοντι προς τον
τοπον επιδεικνυντα, η δια θυριδος λαμπαδα εξαλλομενην συνεχως, η δοκους
καταῤριπτομενας, η περιβολον ολοκληρον των ερεισματων αποσπασθεντα και προς
την γην επειγομενον. Εισι δε πολλοι των τολμηρων και ριψοκινδυνων, οι και
πλησιον αυτων γενεσθαι των καιομενων οικοδομηματων κατετολμησαν, ουχ ωστε
χειρα ορεξαι αυτοις και σβεσαι το κακον, αλλ' ωστε ηδυτεραν γενεσθαι την θεαν, εκ
του συνεγγυς παντα δυναμενων αυτων περισκοπειν, α τους εξωθεν πολλακις
ελαθεν. Ει δε και λαμπρα και μεγαλη τυχοι ουσα η οικια, ελεεινον θεαμα και πολλων
αυτοις δακρυων αξιον ειναι δοκει. Και εστιν αληθως ιδειν θεαμα ελεεινον, κιονων
κεφαλας κονιν γινομενας, πολλους δε και αυτους διακεκλασμενους, τους μεν του
πυρος κατεργαζομενου, τους δε πολλακις των οικοδομησαντων αυτους χειρων
ωθουσων, ωστε μη πλειονα τροφην γενεσθαι τωι πυρι. Ἔστι δε ιδειν αγαλματα, α
μετα πολλου του κοσμου, της οροφης επικειμενης, ειστηκει, ανακαλυφθεντα, της
στεγης αφαιρεθεισης, και εν αιθριωι μετα πολλης της αμορφιας εστηκοτα. Τι δε; τον
πλουτον τον ενδον εναποκειμενον τις διηγησαιτο, τα ιματια τα χρυσα, και τα σκευη
τα αργυρα; Και γαρ ενθα μονος ο δεσποτης εισηιει μετα της εαυτου συζυγου, ενθα
των πολλων ιματιων και αρωματων το ταμειον ην, των λιθων των πολυτελων τα
δοχεια, μιας πυρας γενομενης, και βαλανευται και κοπρωναι και δραπεται και
παντες λοιπον ενδον, και παντα τα ενδον υδωρ και πυρ και πηλος και κονις, και
ξυλα ημικαυστα. Τι δε την εικονα ταυτην επιπλεον εξετεινα; Ουχ απλως οικιας
εμπρησμον υπογραψαι βουλομενος· τι γαρ μοι τουτου μελει; αλλα παραστησαι
βουλομενος τοις υμετεροις οφθαλμοις, ως οιον τε, τα της Ἐκκλησιας κακα. Καθαπερ
γαρ εμπρησμος οντως, η σκηπτος τις ανωθεν φερομενος, ουτως εις αυτον κατηνεχθη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

της Ἐκκλησιας τον οροφον, και ουδενα διανιστησιν· αλλα της οικιας της πατρυας
καιομενης, 62.78 καθευδομεν υπνον τινα βαθυν και αναισθητον. Τινος γαρ ουχ
ηψατο τουτο το πυρ; ποιων αγαλματων των εν Ἐκκλησιαι εστωτων; Ἐκκλησια γαρ
ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η δια των ημετερων ψυχων ωικοδομημενη οικια. Ἡ δε οικια
αυτη ουκ εστιν ισοτιμος απασα, αλλα των εις αυτην συντελουντων λιθων οι μεν εισι
λαμπροι και φαιδροι, οι δε εκεινων μεν ελαττους και αμαυροτεροι, πολλωι δε αλλων
βελτιους. Ἔστιν ιδειν ενταυθα πολλους και χρυσου ταξιν επεχοντας, χρυσου του
κοσμουντος τον οροφον· εστιν ιδειν και τον απο αγαλματων κοσμον αλλους
παρεχομενους· πολλους εστιν ιδειν ως στυλους εστωτας. Οιδε γαρ και ανθρωπους
στυλους καλειν, ου τηι δυναμει μονον, αλλα και τωι καλλει πολυν παρεχοντας
κοσμον, κεφαλας εχοντας κεχρυσωμενας. Ἔστι πληθος ιδειν, ως επι πολυ το
διαστημα και την ευρυχωριαν των περιβολων ειναι· το γαρ πολυ πληθος την ταξιν
επεχει των λιθων των τους τοιχους οικοδομουντων. γʹ. Μαλλον δε επι λαμπροτεραν
ελθειν εικονα δει. Αυτη η Ἐκκλησια ουκ απο των λιθων τουτων ωικοδομηται, αλλ'
απο του χρυσου και του αργυρου και των λιθων των τιμιων, και πολυς πανταχου
διεσπαρται ο χρυσος. Ἀλλ' ω των πικρων δακρυων! παντα γαρ ταυτα κατεφλεξε της
κενοδοξιας η τυραννις, η παμφαγος αυτη φλοξ, και ουδεις ανωτερω του πραγματος
γεγονεν· αλλ' εστηκαμεν την μεν φλογα θαυμαζοντες, σβεσαι δε το κακον ουκετι
δυναμενοι. Καν σβεσωμεν δε προς βραχυν καιρον, αλλα παλιν μετα δυο και τρεις
ημερας ωσπερ απο τινος σποδιας σπινθηρ εντυφομενος ανετρεψεν απαντα, και οσα
τοις προτερον ου κατειργασατο. Ουτω δη και ενταυθα γινεται· και γαρ και επι της
πυρκαιας τουτο συμβαινειν εθος εστι. Το δε αιτιον, των στυλων αυτων της
Ἐκκλησιας τα ερεισματα διεφυγεν ημας, τους τον οροφον ανεχοντας, και προτερον
πασαν συγκρατουντας την οικοδομιαν περιεβαλε τωι πυρι. ∆ια τουτο και εις τους
λοιπους τοιχους ευκολος γεγονεν η διαδρομη. Και γαρ επι των οικοδομηματων, οταν
μεν ξυλων επιλαβηται, μαλλον οπλιζεται κατα των λιθων· οταν δε τους στυλους
κατενεγκηι και ριψηι χαμαι, ουδεν δειται λοιπον προς το τα λοιπα τηι φλογι
κατεργασασθαι. Των γαρ ερειδοντων και υποστηριζοντων τα ανω καταπιπτοντων,
αυτοματα κακεινα μετα πολλης της ετοιμοτητος τουτοις επεται. Ουτω δη και νυν
γεγονεν επι της Ἐκκλησιας· παντων το πυρ επελαβετο· τιμας τας παρα ανθρωπων
ζητουμεν, και περι την δοξαν εκκαιομεθα, και ουκ ακουομεν του Ἰωβ λεγοντος· Ει
και αμαρτων ακουσιως, διετραπην πολυοχλιαν; Ειδες ψυχην εναρετον; Ουκ
ηισχυνθην, φησιν, εναντιον του πληθους παντος ειπειν τα ακουσια αμαρτηματα. Ει
δε εκεινος ουκ ηισχυνετο, πολλωι μαλλον ημας εχρην τουτο ποιειν. Λεγε γαρ συ,
φησι, τας ανομιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις. Πολλη γεγονεν η σφοδροτης τουτου
του κακου, παντα ανατετραπται και ηφανισται. Τιμης δουλοι γεγοναμεν, αφεντες
τον Θεον· ουκετι τοις αρχομενοις επιπληξαι δυναμεθα, τωι αυτωι και αυτοι
κατεχομενοι πυρετωι· και αυτοι δε δεομεθα ιατρειας, οι ταχθεντες εις το θεραπευειν
τους αλλους υπο του Θεου. Ποια λοιπον ελπις σωτηριας υπολειπεται, των 62.79
ιατρευοντων και αυτων της ετερων δεομενων χειρος; Ταυτα ουχ απλως ειπον, ουδε
ματην οδυρομαι, αλλ' ινα κοινηι παντες μετα γυναικων και παιδων σποδον
καταπασαμενοι, και σακκον περιζωσαμενοι, νηστειαν επιτεινωμεν, τον Θεον
παρακαλεσωμεν αυτον ημιν χειρα ορεξαι, και σβεσαι το δεινον. Της γαρ εκεινου
χειρος οντως χρεια, της μεγαλης, της θαυμαστης. Μειζονα των Νινευιτων γενεσθαι
δει παρ' ημων. Ἔτι τρεις ημεραι, φησι, και Νινευι καταστραφησεται. Φοβερον το
κηρυγμα, και πολλης γεμον της απειλης· πως γαρ ου; μετα τρεις ημερας προσδοκαιν
την πολιν αυτοις εσεσθαι ταφον, και μιαι τιμωριας ιδεαι παντας απολεσθαι. Ει γαρ
οταν συμβηι κατα τον καιρον εν οικιαι μιαι δυο παιδας απολεσθαι, αφορητον γινεται
το δεινον, και ει τωι Ἰωβ τουτο μαλιστα παντων εδοξεν ειναι αφορητον, οτι πασιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

αυτου τοις παισιν επεσεν ο οροφος, και ουτως ανηρεθησαν· τι ην, ιδειν ου μιαν
οικιαν, ουδε δυο παιδας, αλλ' εθνος δωδεκα μυριαδων υπο των οροφων
καταχωννυμενον; Ἴστε ηλικον το δεινον. Και γαρ και ημιν πρωην αυτη γεγονεν η
απειλη, ου προφητου τινος φωνην αφιεντος (ου γαρ αξιοι ημεις τοιαυτης ακουσαι
φωνης), αλλα πασης σαλπιγγος ευσημοτερον της ανωθεν απειλης ανακραγουσης.
Ἀλλ', οπερ εφην, Ἔτι τρεις ημεραι, φησι, και Νινευι καταστραφησεται. Φοβερα
οντως η απειλη. Ἀλλ' ουδεν τοιουτον εστι νυν. Ου γαρ ετι τρεις ημεραι, 62.80 ουδε
Νινευι καταστραφησεται, αλλα πολλαι ημεραι εξ ου της οικουμενης η Ἐκκλησια
κατεστραπται, και εις εδαφος κειται, παντων εξ ισης τωι κακωι κατεχομενων, μαλλον
δε των εν αρχαις οντων τοις αυτοις υπευθυνων· οθεν και το κακον χειρον, οσωι και
πλειων αυτοις η αναγκη. Μη τοινυν θαυμασητε δια τι μειζονα παρηινεσα ποιειν των
Νινευιτων· μαλλον δε ου νηστειαν κηρυττω νυν μονον, αλλα το φαρμακον εκεινο
υποδεικνυμι, ο και την πολιν εκεινην πιπτουσαν ανεστησε. Ποιον δη τουτο; Ειδε
Κυριος, φησιν, οτι απεστη εκαστος απο των οδων αυτου των πονηρων, και
μετενοησεν επι τηι κακιαι, ηι ελαλησε ποιησαι αυτοις. Τουτο πραττωμεν και ημεις και
υμεις· αποστωμεν του των χρηματων ερωτος, του της δοξης, παρακαλουντες τον
Θεον χειρα ορεξαι, και διαναστησαι τα πεπτωκοτα μελη. Ουδε γαρ υπερ των αυτων ο
φοβος. Τοτε μεν γαρ λιθοι και ξυλα καταπιπτειν εμελλον, και σωματα αναιρεισθαι·
νυν δε τουτων ουδεν, αλλα ψυχαι τωι της γεεννης μελλουσι παραδιδοσθαι πυρι.
Παρακαλεσωμεν, εξομολογησωμεθα, υπερ των προτερων αυτωι χαριν
ομολογησωμεν, υπερ των μελλοντων αιτωμεν ινα καταξιωθωμεν, του θηριου
τουτου του χαλεπου και δεινοτατου απαλλαγεντες, χαριν αναπεμψαι τωι
φιλανθρωπωι Θεωι και Πατρι, μεθ' ου τωι Υιωι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ.
Ἓν σωμα και εν πνευμα, καθως και εκληθητε εν μιαι ελπιδι της κλησεως
υμων· εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα· εις Θεος Πατηρ παντων, ο επι παντων, και
δια παντων, και εν πασιν. Ἑνι δε εκαστωι ημων εδοθη η χαρις κατα το μετρον της
δωρεας του Χριστου. αʹ. Ἀγαπην ζητει παρ' ημων ο Παυλος ου την τυχουσαν, αλλα
την συγκολλωσαν ημας και αδιασπαστως εχειν προς αλληλους ποιουσαν, και
τοσαυτην ενωσιν και ουτως ακριβη παρεχομενην, ωσανει μελη προς μελη. Αυτη γαρ
εστιν η τα μεγαλα εργαζομενη καλα. ∆ια τουτο φησιν· Ἓν σωμα, και τηι συμπαθειαι,
και τωι μη βαλλεσθαι τοις ετερων αγαθοις, και τωι συγχαιρειν. Και παντα ομου δια
τουτου δειξας, Και εν πνευμα, καλως ειπε, δεικνυς οτι απο του ενος σωματος εν
πνευμα εσται, η οτι εστι μεν σωμα ειναι εν, ουχ εν δε πνευμα· ως αν ει τις και
αιρετικων φιλος ειη· η απο τουτου προς ομονοιαν δυσωπει, τοιουτο τι λεγων· Οι εν
πνευμα λαβοντες, και εκ μιας ποτισθεντες πηγης, ουκ οφειλετε διχονοειν· η πνευμα
ενταυθα την προθυμιαν φησιν. Ειτα επαγων, Καθως εκληθητε, φησιν, Ἐν μιαι ελπιδι
της κλησεως υμων. Τουτεστιν, Ὁ Θεος υμας επι τοις αυτοις εκαλεσεν· ουδεν ετερωι
πλεον απενειμε του ετερου· πασιν αθανασιαν, πασι ζωην αιωνιον, πασι δοξαν
αθανατον, πασιν αδελφοτητα, πασι κληρονο 62.80.30 μιαν εχαρισατο. Κοινη παντων
εγενετο κεφαλη, 62.80 παντας συνηγειρε και συνεκαθισεν. Οι τοινυν εν τοις
πνευματικοις τοσαυτην εχοντες ισοτιμιαν, ποθεν μεγα φρονειτε; οτι ο δεινα
πλουσιος, και ο δεινα ισχυρος; και πως ουκ αν ειη τουτο γελως; Ειπε γαρ μοι, ει ο
βασιλευς ποτε λαβων ονοματα δεκα, παντας αλουργιδα ενεδυσε, και επι του θρονου
εκαθισε του βασιλικου, και πασιν εδωκε την αυτην τιμην, αρα αν τουτων ετολμησε
τις ονειδισαι τον ετερον, ως πλουσιωτερος ων, η ως λαμπροτερος; Ουδαμως. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

ουπω το παν ειρηκα· ου γαρ τοσουτον το μεσον. Ἐν ουν τοις ουρανοις ισοι, και κατω
διεστηκαμεν; Εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα. Ἰδου η ελπις της κλησεως. Εις Θεος
και Πατηρ παντων, ο επι παντων, και δια παντων, και εν πασιν αυτος. Μη γαρ σοι
μεν ο μειζων, εκεινωι δε ο ελαττων επεκληθη; μη γαρ συ μεν απο πιστεως, εκεινος δε
απο εργων εσωθη; μη γαρ σοι μεν αφειθη δια του βαπτισματος, εκεινωι δε ου; Ἄπαγε·
Εις Θεος και Πατηρ παντων, ο επι παντων, και δια παντων, και εν πασιν υμιν. –Ὁ επι
παντων, τουτεστιν, ο επανω παντων· Και δια παντων, τουτεστι, προνοων, διοικων·
Και εν πασιν υμιν, τουτεστιν, ο εν πασιν οικων. Καιτοι του Υιου, τουτο ειναι φησιν·
ωστε ει ελαττωσεως ην, ουκ αν περι του Πατρος εῤρηθη. Ἑνι δε εκαστωι ημων εδοθη
η χαρις. Τι ουν, φησι, και ποθεν τα χαρισματα διαφορα; Τουτο γαρ αει και αυτους και
Κορινθιους και πολλους ετερους, τους μεν εις απονοιαν, τους 62.81 δε εις αθυμιαν
και φθονον ανηγε. ∆ια τουτο πανταχου το του σωματος υποδειγμα παραλαμβανει·
δια τουτο και νυν τουτο τεθεικεν, επειδη εμελλε διαφορων χαρισματων
μνημονευειν. Ἀκριβεστερον μεν ουν αυτο εν τηι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι
επεξερχεται, επειδη και εκει μαλιστα το νοσημα τουτο ετυραννει· νυν δε ενταυθα
μονον ηινιξατο· και ορα τι φησιν. Ουκ ειπε, Κατα την εκαστου πιστιν, ινα μη εις
αθυμιαν εμβαληι εκεινους, τους μεγαλων μη τετυχηκοτας· αλλα τι; Κατα το μετρον
της δωρεας του Χριστου. Τα παντων κεφαλαιωδεστερα, φησι, κοινα παντων εστι, το
βαπτισμα, το δια πιστεως σωθηναι, το τον Θεον εχειν Πατερα, το του αυτου
Πνευματος απαντας μετεχειν. Ει δε τι πλεον ο δεινα εχει εν τωι χαρισματι, μη αλγει,
επει και ο πονος αυτωι πλειων εστι· και ο τα πεντε ταλαντα λαβων, πεντε απηιτειτο· ο
δε τα δυο, δυο μονον προσηνεγκε, και ουδεν ελαττον εσχεν εκεινου. ∆ια τουτο και
ενταυθα απο της αυτης αιτιας παραμυθειται τον ακουοντα. Προς καταρτισμον των
αγιων, φησιν, εις εργον διακονιας, εις οικοδομην του σωματος του Χριστου. ∆ια
τουτο και αυτος ελεγεν· Ουαι μοι, εαν μη ευαγγελιζωμαι. Οιον, αποστολης ελαβε τις
χαρισμα. Ἀλλα δια τουτο αυτωι ουαι, επειδη ελαβε· συ δε του κινδυνου απηλλαξαι.
Κατα το μετρον. Τι εστι, Κατα το μετρον; Τουτεστιν, ου προς την ημετεραν αξιαν·
επει ουδ' αν ελαβεν ουδεις α ελαβεν· αλλα παντες απο της δωρεας ελαβομεν. βʹ. Και
δια τι ο μεν πλεον, ο δε ελαττον; Ουδεν τουτο ποιει, φησιν, αλλ' αδιαφορον το
πραγμα εστιν· εκαστος γαρ προς την οικοδομην συντελει. Και δια τουτου δεικνυσιν,
οτι ουκ απο της οικειας αξιας ο μεν πλεον, ο δε ελαττον ελαβεν, αλλα δι' ετερους, ως
αυτος εμετρησεν· επει και αλλαχου λεγει· Τα δε μελη εθετο εν εκαστον αυτων,
καθως αυτος ηθελησε. Και ου λεγει τον λογον, ινα μη καταβαληι τα φρονηματα των
ακουοντων. ∆ιο λεγει· Ἀναβας εις υψος ηιχμαλωτευσεν αιχμαλωσιαν, και εδωκε
δοματα τοις ανθρωποις. Ὡσει ελεγε· Τι μεγα φρονεις; του Θεου το παν γεγονεν. Ὁ
μεν Προφητης φησιν εν τωι ψαλμωι· Ἔλαβες δοματα εν ανθρωποις· αυτος δε φησιν·
Ἔδωκε δοματα εν ανθρωποις. Τουτο ταυτον εστιν εκεινωι. Τοιουτον εστι και, Το δε
ανεβη τι εστιν, ει μη οτι και κατεβη πρωτον εις τα κατωτερα μερη της γης; Ὁ
καταβας, αυτος εστι και ο αναβας υπερανω παντων των ουρανων, ινα πληρωσηι τα
παντα. Ταυτα ακουων, μη μεταβασιν νομιζε. Ὅπερ γαρ εν τηι προς Φιλιππησιους
Ἐπιστοληι κατασκευαζει, τουτο και ενταυθα. Καθαπερ εκει περι ταπεινοφροσυνης
παραινων παραγει τον Χριστον, ουτω δη και ενταυθα, λεγων· Εις τα κατωτερα μερη
κατεβη της γης. Ει γαρ μη τουτο ην, περιττος ουτος ο λογος ονπερ λεγει· Ὑπηκοος
γενομενος μεχρι θανατου. Ἀπο δε του αναβηναι την καταβασιν αινιττεται. Τα δε
κατω μερη της γης, τον θανατον φησιν, απο της των ανθρωπων υπονοιας, καθαπερ
και ο Ἰακωβ ελεγε· Καταξετε το γηρας μου μετ' οδυνης εις ᾅδου· και παλιν εν τωι
ψαλμωι, Ὁμοιωθησομαι τοις καταβαινουσιν εις λακκον· τουτεστι, 62.82 τοις
αποθανουσι. ∆ια τι τουτο το χωριον επεξεργαζεται ενταυθα; και ποιαν αιχμαλωσιαν
φησι; Την του διαβολου· αιχμαλωτον γαρ τον τυραννον ελαβε, τον διαβολον λεγω,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

και τον θανατον, και την αραν και την αμαρτιαν. Ὁραις σκυλα και λαφυρα; Το δε
ανεβη τι εστι, ει μη οτι και κατεβη; Τουτο προς τους Παυλου του Σαμοσατεως. Ὁ
καταβας, αυτος εστι και ο αναβας υπερανω των ουρανων, ινα πληρωσηι τα παντα. Εις
τα κατωτερα, φησι, μερη κατεβη της γης, μεθ' α ουκ εστιν ετερα· και ανεβη υπερανω
παντων, μεθ' ο ουκ εστιν ετερον τι. Τουτο εστι της ενεργειας αυτου και της
δεσποτειας· και γαρ και παλαι παντα πεπληρωτο. Και αυτος εδωκε τους μεν
αποστολους, τους δε προφητας, τους δε ευαγγελιστας, τους δε ποιμενας και
διδασκαλους, προς τον καταρτισμον των αγιων, εις εργον διακονιας, εις οικοδομην
του σωματος του Χριστου. Ὅπερ λεγει αλλαχου, ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε,
τουτο και ενταυθα λεγει· Ὁ καταβας, αυτος εστι και ο αναβας. Ουδεν αυτον εβλαψε
το εις τα κατωτερα μερη της γης κατελθειν, ουδε ενεποδισε προς το ανωτερω
γενεσθαι των ουρανων. Ὥστε οσωι αν τις ταπεινωθηι, τοσουτωι μαλλον υψουται.
Καθαπερ γαρ επι του υδατος οσωι αν τις τουτο εις το κατω κατενεγκηι, τοσουτωι
μαλλον αυτο προς υψος αναγει, και οσωι αν τις εκ διαστηματος ακοντισηι, τοσουτωι
επιτυγχανει· ουτω επι της ταπεινοφροσυνης. Ἀλλ' οταν περι Θεου λεγωμεν τας
αναβασεις, αναγκη πρωτον καταβασιν εννοειν· οταν δε περι ανθρωπου, ουκετι. Ειτα
και την προνοιαν αυτου δεικνυσι και την σοφιαν, και φησιν· Ὁ τοιαυτα
εργασαμενος, και τοσαυτα ισχυσας, και μεχρι των κατωτερων μερων μη
παραιτησαμενος κατελθειν δι' ημας, ουκ αν απλως τας διανομας των χαρισματων
εποιησεν. Ἀλλαχου δε φησιν οτι το Πνευμα τουτο ειργασατο, ουτω λεγων· Ἐν ωι
εθετο υμας το Πνευμα το αγιον επισκοπους ποιμαινειν την Ἐκκλησιαν του Κυριου.
Και ενταυθα μεν φησιν, οτι ο Υιος, αλλαχου δε, οτι ο Θεος· και παλιν, Αυτος εδωκε
τηι Ἐκκλησιαι τους μεν αποστολους, τους δε προφητας. Ἐν δε τηι προς Κορινθιους
φησιν· Ἐγω εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισεν αλλ' ο Θεος ηυξανε· και παλιν, Ὁ
φυτευων δε και ο ποτιζων, εν εισιν· εκαστος δε τον ιδιον μισθον ληψεται κατα τον
ιδιον κοπον. Ουτω και ενταυθα. Τι γαρ, ει ελαττον εισφερεις; τοσουτον ελαβες.
Πρωτον αποστολους· παντα γαρ ειχον ουτοι. ∆ευτερον προφητας· ησαν γαρ τινες, οι
αποστολοι μεν ουκ ησαν, προφηται δε, ωσπερ Ἄγαβος. Τριτον ευαγγελιστας· οι μη
περιιοντες πανταχου, αλλ' ευαγγελιζομενοι μονον, ως Πρισκιλλα και Ἀκυλας.
Ποιμενας και διδασκαλους, τους ολοκληρον εμπεπιστευμενους εθνος. Τι ουν; οι
ποιμενες και οι διδασκαλοι ελαττους; Και πανυ, των περιιοντων και
ευαγγελιζομενων οι καθημενοι και περι ενα τοπον ησχολημενοι, οιον Τιμοθεος,
Τιτος. Ἄλλως δε, ου δυνατον εντευθεν ποιησασθαι την υποταγην και την
προτιμησιν, αλλ' απο ετερας Ἐπιστολης. Αυτος εδωκε, φησι· μηδεν αντειπηις. Ἢ
ευαγγελιστας φησι, τους το Ευαγγελιον γραψαντας. Προς καταρτισμον των αγιων,
εις εργον διακονιας, εις οικοδομην του σωματος του Χριστου. 62.83 γʹ. Ὁραις το
αξιωμα; Ἕκαστος οικοδομει, εκαστος καταρτιζει, εκαστος διακονει. Μεχρις ου
καταντησομεν, φησιν, οι παντες εις την ενοτητα της πιστεως, και της επιγνωσεως
του Υιου του Θεου, εις ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας του πληρωματος του
Χριστου. Ἡλικιαν ενταυθα φησι την τελειαν επιγνωσιν. Καθαπερ γαρ ο ανηρ εστηκε
βεβαιως, οι δε παιδες τας φρενας περιφερονται, ουτω και επι των πιστων. Εις την
ενοτητα, φησι, της πιστεως. Τουτεστιν, εως αν δειχθωμεν παντες μιαν πιστιν
εχοντες. Τουτο γαρ εστιν ενοτης πιστεως, οταν παντες εν ωμεν, οταν παντες ομοιως
τον συνδεσμον επιγινωσκωμεν. Μεχρι τοτε εργαζεσθαι χρη, ει δια τουτο χαρισμα
ελαβες, ινα αλλους οικοδομηις. Βλεπε μη σαυτον καταστρεψηις, ετερωι φθονων.
Ἐτιμησε σε ο Θεος, και εταξεν, ωστε καταρτιζειν ετερον. Και γαρ και ο αποστολος
προς τουτωι ην, και ο προφητης προς τουτωι ην προφητευων και πειθων, και ο
ευαγγελιστης ευαγγελιζομενος, και ο ποιμην και ο διδασκαλος· παντες εν εργον
ησαν αναδεδεγμενοι. Μη γαρ μοι την διαφοραν των χαρισματων ειπηις· παντες εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

εργον ειχον. Ὅταν δε παντες ομοιως πιστευωμεν, τοτε ενοτης εστιν. Ὅτι γαρ τουτο
λεγει ανδρα τελειον, δηλον. Και μην αλλαχου νηπιους ημας φησι, και, οταν τελειοι
ωμεν, αλλα προς ετερον ορων. Ἐκει μεν γαρ προς την μελλουσαν γνωσιν νηπιους
εκαλεσεν· ειπων γαρ, Ἐκ μερους γινωσκομεν, επηγαγε και το, ∆ι' αινιγματων, και
οσα τοιαυτα· ενταυθα δε προς ετερον ειπε, προς το ευμεταπτωτον· ωσπερ και
αλλαχου φησι· Τελειων δε η στερεα τροφη. Ὁραις κακει τελειους πως φησιν; Ὅρα και
πως εκαλεσε τελειους ενταυθα δια των επαγομενων, ειπων· Ἵνα μηκετι ωμεν
νηπιοι. Αυτο φησι το μετρον το ολιγον οπερ ελαβομεν, ινα κατεχωμεν μετα πασης
σπουδης, μετα στεῤροτητος και βεβαιωσεως. Ἵνα μηκετι. Το, Μηκετι, δεικνυσι παλαι
τουτο παθοντας, και τιθησι και εαυτον εν ταξει διορθωσεως, και διορθουται. ∆ια
τουτο φησι· Τεκτονες τοσουτοι γεγονασιν, ινα η οικοδομη μη σαλευηται, ινα μη
περιφερηται, ινα πεπηγοτες ωσιν οι λιθοι. Ἐκεινων γαρ τουτο εστι το
κλυδωνιζεσθαι, το περιφερεσθαι και σαλευεσθαι. Ἵνα μηκετι ωμεν, φησι, νηπιοι,
κλυδωνιζομενοι, και περιφερομενοι παντι ανεμωι της διδασκαλιας, εν τηι κυβειαι των
ανθρωπων, εν πανουργιαι προς την μεθοδειαν της πλανης. –Και περιφερομενοι,
φησι, παντι ανεμωι. Ἐπεξηλθε τηι τροπηι, δεικνυς τας δισταζουσας ψυχας εν οιωι
κινδυνωι εισι. Παντι ανεμωι, φησιν, εν τηι κυβειαι των ανθρωπων, εν πανουργιαι προς
την μεθοδειαν της πλανης. Κυβευται λεγονται οι τοις πεττοις κεχρημενοι. Τοιουτοι
εισιν οι πανουργοι, επειδαν αφελεστερους τινας λαβωσι· και γαρ εκεινοι μετατιθεασι
και μεταφερουσιν απαντα. Ἐνταυθα και βιου ηψατο. Ἀληθευοντες δε, φησιν, εν
αγαπηι, αυξησωμεν εις αυτον τα παντα, ος εστιν η κεφαλη ο Χριστος, εξ ου παν το
σωμα, απο του Χριστου, φησι, συναρμολογουμενον και συμβιβαζομενον δια πασης
αφης της επιχορηγιας, κατ' ενεργειαν εν μετρωι 62.84 ενος εκαστου μελους, την
αυξησιν του σωματος ποιειται εις οικοδομην εαυτου εν αγαπηι. Σφοδρα ασαφως
ηρμηνευσε, τωι παντα ομου θελησαι ειπειν. Ὃ δε φησι, τουτο εστι· Καθαπερ το
πνευμα το απο του εγκεφαλου καταβαινον, το δια των νευρων [το] αισθητικον ουχ
απλως διδωσι πασιν, αλλα κατα αναλογιαν εκαστου μελους, τωι μεν δυναμενωι
πλεον δεξασθαι, πλεον, τωι δε ελαττω, ελαττον (τουτο γαρ εστιν η ριζα, το πνευμα)·
ουτω και ο Χριστος· καθαπερ γαρ μελων των ψυχων εις αυτον ανηρτημενων, η
προνοια αυτου και η χορηγια των χαρισματων κατα αναλογιαν εν μετρωι την ενος
εκαστου μελους αυξησιν ποιειται. Τι δε εστι, ∆ια της αφης της επιχορηγιας; Τουτεστι,
δια της αισθησεως. Το γαρ πνευμα εκεινο το επιχορηγουμενον τοις μελεσιν απο της
κεφαλης, εκαστου μελους απτομενον ουτως ενεργει. Ὡς αν τις ειποι· Το σωμα
αντιλαμβανομενον της επιχορηγιας, κατα αναλογιαν των εν αυτωι μελων, ουτω
ποιειται την αυξησιν· η ετερως· Τα μελη κατα την αναλογιαν του οικειου μετρου
δεχομενα την επιχορηγιαν, ουτως αυξεται η και ετερως· Το πνευμα ανωθεν
επιῤρεομενον αφθονως, και παντων απτομενον των μελων, και χορηγουμενον, ως
εκαστον δυναται δεξασθαι, ουτως αυξεται. Τινος δε ενεκεν προσεθηκεν, Ἐν αγαπηι;
Ου γαρ αλλως ενι κατελθειν εκεινο το πνευμα. Καθαπερ γαρ, ει τυχοι χειρ
αποσπασθεισα του σωματος, το πνευμα το απο του εγκεφαλου την συνεχειαν ζητουν,
και μη ευρον, ουκ εξαλλεται του σωματος, και διατρησαν προς την χειρα εξερχεται,
αλλ' αν μη ευρηι κειμενον, ουχ απτεται· ουτω και ενταυθα, εαν μη ωμεν τηι αγαπηι
συνδεδεμενοι. δʹ. Ταυτα δη παντα προς ταπεινοφροσυνην αυτωι ειρηται. Τι γαρ,
φησιν, ει πλεον λαμβανει ο δεινα; το αυτο πνευμα ελαβεν, απο της αυτης κεφαλης
εκπεμπομενον, ομοιως ενεργουν, ομοιως απτομενον, Συναρμολογουμενον και
συμβιβαζομενον, τουτεστι, πολλης απολαυον της επιμελειας. Ου γαρ απλως, αλλα
σφοδρα τεχνικως δει κεισθαι το σωμα· ως, εαν τον τοπον εκβηι, ουκετι κειται. Ὥστε
ουχ ηνωσθαι τωι σωματι δει μονον, αλλα και τον οικειον τοπον επεχειν, ως εαν
υπερβηις, ουχ ηνωσαι, ουδε δεχηι το πνευμα. Ἢ ουχ οραις εν ταις των οστων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

μεταθεσεσι ταις κατα τινα περιστασιν συμβαινουσαις, οταν τον οικειον τοπον
υπερβαν, τον ετερου κατεχηι, πως τωι παντι σωματι λυμαινεται, και θανατον
πολλακις ειργασατο, εστι δε οπου και αναξιον ευρεθη λοιπον του κατεχεσθαι;
πολλοι γαρ πολλακις αυτο εκκοψαντες, διακενον τον τοπον εποιησαν. Πανταχου
γαρ η πλεονεξια κακον. Και επι των στοιχειων δε, οταν την οικειαν αφεντα
συμμετριαν πλεονασηι, το παν λυμαινεται. Τουτο εστι το Συναρμολογουμενον, και
συμβιβαζομενον. Ὥστε εκαστον επι της οικειας μενειν χωρας, και μη της ετερας και
μηδεν αυτωι προσηκουσης επιβαινειν, εννοησον οσον εστι. Συ τα μελη συντιθεις, εκει
62.85 νος ανωθεν επιχορηγει. Καθαπερ γαρ επι του σωματος εστιν οργανα τοιαυτα
δεκτικα, ουτως εστι και επι του πνευματος, της ριζης ανωθεν ουσης πασης· οιον η
καρδια, του πνευματος· το ηπαρ, του αιματος· ο σπλην, της χολης και αλλα αλλου·
παντα δε ταυτα απο του εγκεφαλου την αιτιαν εχει· ουτω και ο Θεος εποιησε, τον
ανθρωπον σφοδρα τιμων, και ου βουλομενος αυτου απεχειν, την μεν αιτιαν αυτος
αναρτησαμενος, συνεργους δε εαυτωι καταστησας· και τον μεν εθηκεν εις τουτο, τον
δε εις εκεινο. Οιον αποστολος αγγειον του σωματος εστι το καιριωτερον, δεχομενος
παρ' αυτου τα παντα. Ὥστε ωσπερ δια φλεβων και αρτηριων, του λογου λεγω, εις
παντας διατρεχειν ποιει την ζωην την αιωνιον. Ὁ προφητης προλεγει τα μελλοντα,
και αυτος τα αυτα κατασκευαζει· και εκεινος μεν συντιθησι τα οστα· αυτος δε αυτοις
ζωην χορηγει, Προς καταρτισμον των αγιων, εις εργον διακονιας. Ἡ αγαπη
ανοικοδομει, και το συγκολλασθαι αλληλοις και συμπηγνυσθαι και αρμοζεσθαι,
τουτο ποιει. Ει τοινυν βουλομεθα του πνευματος απολαυειν του απο της κεφαλης,
αλληλων εχωμεθα. ∆υο γαρ εισι διαιρεσεις απο του σωματος του εκκλησιαστικου·
μια μεν, οταν ψυξωμεν την αγαπην, δευτερα δε, οταν αναξια του τελειν εις εκεινο το
σωμα τολμησωμεν· εκατερως γαρ χωριζομεν εαυτους του πληρωματος. Ει δε και
αλλους εις το οικοδομειν τεταγμεθα, οι μη οικοδομουντες, αλλα και προτερον
σχιζοντες, τι ουκ αν παθοιεν; Ουδεν ουτως Ἐκκλησιαν δυνησεται διαιρειν, ως
φιλαρχια· ουδεν ουτω παροξυνει τον Θεον, ως το Ἐκκλησιαν διαιρεθηναι. Καν μυρια
ωμεν εργασαμενοι καλα, των το σωμα αυτου διατεμοντων ουκ ελαττονα δωσομεν
δικην, οι το πληρωμα κατατεμνοντες το εκκλησιαστικον. Ἐκεινο μεν γαρ επι κερδει
της οικουμενης εγενετο, ει και μη απο διανοιας τοιαυτης· τουτο δε ουδεν ουδαμου το
χρησιμον εχει, αλλα πολλη η βλαβη. Ταυτα μοι ουχι προς τους αρχοντας ειρηται
μονον, αλλα και προς τους αρχομενους. Ἀνηρ δε τις αγιος ειπε τι δοκουν ειναι
τολμηρον, πλην αλλ' ομως εφθεγξατο. Τι δη τουτο εστιν; Ουδε μαρτυριου αιμα
ταυτην δυνασθαι εξαλειφειν την αμαρτιαν εφησεν. Ειπε γαρ μοι, τινος ενεκεν
μαρτυρεις; ου δια την δοξαν του Χριστου; Ὁ τοινυν την ψυχην προεμενος υπερ του
Χριστου, πως την Ἐκκλησιαν πορθεις, υπερ ης την ψυχην προηκατο ο Χριστος;
Ἄκουε του Παυλου λεγοντος, οτι Ουκ ειμι αξιος καλεισθαι αποστολος, οτι εδιωξα
την Ἐκκλησιαν του Θεου, και επορθουν αυτην. Ουκ εστιν αυτη ελαττων η βλαβη της
παρα εχθρων, αλλα πολυ μειζων. Ἐκεινη μεν γαρ και λαμπροτεραν αυτην εργαζεται,
αυτη δε αυτην και παρα τοις εχθροις καταισχυνει, οταν υπο των ιδιων τεκνων
πολεμηται. Μεγα γαρ δειγμα απατης ειναι δοκει παρ' αυτοις το τους γεννηθεντας εν
αυτηι και τραφεντας, και τα αποῤρητα αυτης μεμαθηκοτας ακριβως, τουτους
μεταβαλλομενους εξαιφνης τα των εχθρων αυτην διατιθεσθαι. 62.86 εʹ. Ταυτα μοι
ειρησθω προς τους αδιαφορως διδοντας εαυτους τοις σχιζουσι την Ἐκκλησιαν. Ει
μεν γαρ και δογματα εχουσιν εναντια, και δια τουτο ου προσηκεν εκεινοις
αναμιγνυσθαι· ει δε τα αυτα φρονουσι, πολλωι μαλλον. Τι δηποτε; Ὅτι φιλαρχιας
εστιν η νοσος. Ουκ ιστε τι πεπονθασιν οι περι Κορε και ∆αθαν και Ἀβειρων; αρα
αυτοι μονοι, ουχι δε και οι μετ' αυτων; Τι λεγεις; η αυτη πιστις εστιν, ορθοδοξοι εισι
κακεινοι. Τινος ουν ενεκεν ουκ εισι μεθ' ημων· Εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

Ει τα εκεινων καλως γινεται, τα ημετερα κακως· ει δε τα ημετερα καλως, τα εκεινων
κακως. Νηπιοι, φησι, κλυδωνιζομενοι και περιφερομενοι παντι ανεμωι. Ἀρκειν τουτο
ηγεισθε, ειπε μοι, το λεγειν, οτι ορθοδοξοι εισι, τα της χειροτονιας δε οιχεται και
απολωλε; Και τι το οφελος των αλλων, ταυτης ουκ ηκριβωμενης; Ὥσπερ γαρ υπερ
της πιστεως, ουτω και υπερ ταυτης μαχεσθαι χρη. Ἐπει, ει παντι εξεστι πληρουν τας
χειρας αυτου, κατα τους παλαιους, και ιερεις γινεσθαι, παριτωσαν παντες, εικη το
θυσιαστηριον ωικοδομηται τουτο, εικη το πληρωμα της Ἐκκλησιας, εικη των ιερεων
ο αριθμος· ανελωμεν αυτα και διαφθειρωμεν. Μη γενοιτο, φησιν. Ὑμεις αυτα
ποιειτε, και φατε, Μη γενοιτο; πως λεγεις, Μη γενοιτο, γενομενων αυτων; Ἐγω λεγω
και μαρτυρομαι, ου το εμαυτου σκοπων, αλλα την υμετεραν σωτηριαν· ει δε τις
αδιαφοροιη, αυτος αν ειδειη· ει δε τινι τουτων ου μελει, αλλ' ημιν μελει· Ἐγω
εφυτευσα, φησιν, Ἀπολλως εποτισεν, αλλ' ο Θεος ηυξανε. Πως οισομεν τον παρα
των Ἑλληνων γελωτα; Ει γαρ υπερ των αιρεσεων εγκαλουσιν ημιν, υπερ τουτων τι
ουκ ερουσιν; Ει τα αυτα δογματα, ει τα αυτα μυστηρια, τινος ενεκεν ετερος αρχων
ετεραι Ἐκκλησιαι επιπηδαι; Ὁρατε, φησιν, οτι παντα κενοδοξιας πεπληρωται τα
Χριστιανων, και φιλαρχια παρ' αυτοις και απατη, γυμνωσον αυτους του πληθους,
φησι, την νοσον εκκοψον, του οχλου την διαφθοραν, και ουδεν εισι. Βουλεσθε ειπω
α περι της πολεως λεγουσι της ημετερας; πως ημας εις ευκολιαν διαβαλλουσιν;
Ἔξεστι, φησι, παντι τωι βουλομενωι ευρειν τους πειθομενους, και ουκ αν ποτε
απορησειε τουτων. Ὢ του γελωτος! ταυτα ποσης αισχυνης; Ἀλλα και ετερος γελως,
ετερα αισχυνη· Ἄν τινες αλοντες παρ' ημιν επι τοις αισχιστοις, μελλωσιν επιτιμιου
τυγχανειν τινος, πολυς ο τρομος, πολυς ο φοβος παντοθεν· Μη αποπηδησηι, φησι, μη
μετ' εκεινων στηι. Ἀποπηδησηι μεν γαρ μυριακις ο τοιουτος, και εστω μετ' εκεινων,
ουχι των ημαρτηκοτων λεγω· αλλ' ει τις αναμαρτητος ων τυγχανοι, και βουλεται
μεταθεσθαι, μεταθεσθω. Ἀλγω μεν γαρ και κοπτομαι και οδυρομαι και διαπριομαι τα
σπλαγχνα, ως οικειου μελους αποστερουμενος· πλην αλλ' ουχ ουτως αλγω ως
αναγκαζεσθαι τι, δια τον φοβον τουτον, των μη προσηκοντων ποιειν. 62.87 Ου
κυριευομεν υμων της πιστεως, αγαπητοι, ουδε δεσποτικως ταυτα επιταττομεν· εις
διδασκαλιαν λογου προεχειρισθημεν, ουκ εις αρχην ουδε εις αυθεντιαν· συμβουλων
ταξιν επεχομεν παραινουντων. Ὁ συμβουλευων λεγει τα παρ' εαυτου, ουκ
αναγκαζων τον ακροατην, αλλ' αυτον αφιησι της των λεγομενων αιρεσεως κυριον·
εν τουτοις εστιν υπευθυνος μονον, αν τα παρασταντα μη ειποι. ∆ια τουτο και ημεις
ταυτα φαμεν, ταυτα λεγομεν, ινα υμιν μη εξηι κατ' εκεινην την ημεραν λεγειν Ουδεις
ημιν ειπεν, ουδεις διεστειλατο, ηγνοησαμεν, ουδεν ηγουμεθα το αμαρτημα ειναι. ∆ια
τουτο λεγω και διαμαρτυρομαι, οτι του εις αιρεσιν εμπεσειν το την Ἐκκλησιαν
σχισαι ουκ ελαττον εστι κακον. Ειπε μοι, ει τις υπο βασιλει τινι τυγχανων, ετερωι μεν
βασιλει μη προσθοιτο, μηδε δωι εαυτον αλλωι, αυτου δε εκεινου την αλουργιδα
λαβων και κατασχων, απο της περονης κατηνεγκεν απασαν, και διεῤρηξεν εις πολλα
ρηγματα, αρα ηττον αν των ετερωι προσθεμενων εκολασθη; Τι δε, ει μετα τουτου
αυτον τον βασιλεα απο του λαιμου κατασχων εσφαττε, κατα μελος διαξαινων αυτου
το σωμα, ποιαν αν δικην δους, την αξιαν εδωκεν; Ει δε εις βασιλεα τον ομοδουλον
τουτο εργασαμενος, πασης αν μειζονα δικης ειργασατο· ο τον Χριστον σφαττων και
διαξαινων κατα μελος, ποιας γεεννης ουκ εσται αξιος; αρα ταυτης [της]
απειλουμενης; Ουκ εγωγε οιμαι, αλλ' ετερας πολλωι χαλεπωτερας. Ειπατε, οσαι
παρεστε (ως γαρ επι το πολυ γυναικων τουτο το ελαττωμα), ταις απουσαις
διηγησασθε τουτο το υποδειγμα, φοβησατε. Ει τινες ημας λυπειν και αμυνασθαι
τουτωι νομιζουσιν, ευ ειδετωσαν, οτι ταυτα ματην ποιουσιν. Ει γαρ ημας αμυνασθαι
βουλει, εγω σοι διδωμι τροπον, καθ' ον χωρις της σης βλαβης αμυνασθαι δυνησηι·
μαλλον δε ουκ εστι χωρις βλαβης αμυνασθαι, πλην αλλα μετα ελαττονος βλαβης·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ραπισον, εμπτυσον εντυχουσα δημοσιαι, και πληγας εντεινον. ʹ. Φριττεις ταυτα
ακουουσα; Ἂν ειπω, Ἐμε ραπισον, φριττεις· και τον ∆εσποτην σου σπαραττεις, και ου
φριττεις; τα μελη τα ∆εσποτικα διαξαινεις, και ου τρεμεις; Οικος εστιν η Ἐκκλησια
πατρικος· Ἓν σωμα, και εν πνευμα. Ἀλλα βουλει με αμυνασθαι; Μεχρις εμου στηθι.
Τι αντ' εμου τον Χριστον αμυνηι; μαλλον δε τι κατα των ηλων λακτιζεις; Ουδαμου
μεν ουν το αμυνασθαι καλον· το δε ετερου αδικουντος ετερον υβριζειν, πολλωι
χαλεπωτερον. Παρ' ημων ηδικησαι; τι τον ουκ ηδικηκοτα λυπεις; τουτο μανιας
εσχατης. Ουκ ειρωνευομενος, ο μελλω λεγειν, φημι, ουδε απλως, αλλ' ως εχω και ως
διακειμαι· εκαστον των συν υμιν λυπουμενων προς ημας, και δια 62.88 ταυτην την
λυπην βλαπτοντων εαυτους, και αλλαχου πορευομενων, εβουλομην πληγας
εντεινειν ημιν εις την οψιν αυτην, και γυμνους αποδυσαντα αικιζεσθαι μαστιξιν,
ειτε δικαιως ειτε αδικως εγκαλοιη, και μαλλον εις ημας αφιεναι την οργην, η ταυτα
τολμαιν, α νυν τολμωσιν. Ει τουτο γεγονεν, ουδεν αν ην, ουδαμινον ανθρωπον και
ουδενος αξιον λογου τοιαυτα πασχειν. Ἄλλως δε αν και παρεκαλεσα ο ηδικημενος
και υβρισμενος εγω τον Θεον, και αφηκεν υμιν τα αμαρτηματα· ουκ επειδη
παῤρησιαν εχω τοσαυτην, αλλ' επειδη ο ηδικημενος, οταν υπερ του ηδικηκοτος
παρακαληι, πολλην κεκτηται την παῤρησιαν. Ἂν εις ανθρωπον τις αμαρτηι, φησι,
προσευξονται περι αυτου. Ει δε μη ηδυναμην εγω, ετερους αν αγιους εζητησα και
παρεκαλεσα, και τουτο αν ειργασαντο. Νυν δε τινα και παρακαλεσομεν, του Θεου
παρ' ημων υβριζομενου; Ὅρα ανωμαλιαν. Των γαρ εις την Ἐκκλησιαν ταυτην
τελουντων οι μεν ουδεποτε προσιασιν, η του ενιαυτου απαξ, και τοτε εικη και ως
ετυχεν· οι δε συνεχεστερον μεν, και αυτοι δε εικη και απλως, διαλεγομενοι και
ερεσχελουντες υπερ του μηδενος· οι δε δηθεν σπουδαζειν δοκουντες, ουτοι εισιν οι
την συμφοραν ταυτην εργαζομενοι. Ει γουν τουτων ενεκεν σπουδαζετε, βελτιον και
υμας μετα των αμελουντων τεταχθαι· μαλλον δε το βελτιον ην, μητε εκεινους ειναι
αμελεις, μητε τοιουτους υμας· ουχ υμας λεγω τους παροντας, αλλ' εκεινους τους
αποπηδωντας. Μοιχεια το πραγμα εστιν. Ει δε ου δεχηι περι εκεινων ταυτα ακουειν,
ουκουν ουδε περι ημων· των γαρ δυο το ετερον παρανομως γεγενησθαι δει. Ει μεν
ουν περι ημων ταυτα υποπτευετε, ετοιμοι παραχωρησαι της αρχης οτωιπερ αν
βουλησθε· μονον Ἐκκλησια εστω μια· ει δε ημεις εννομως γεγενημεθα, πεισατε
καταθεσθαι τους παρανομους επι τον θρονον αναβεβηκοτας. Ταυτα ειπον, ουχ ως
επιταττων, αλλ' υμας ασφαλιζομενος και φρουρων. Ἐπειδη εκαστος ηλικιαν εχει,
και των αυτωι πεπραγμενων δωσει τας δικας, παρακαλω μη το παν εφ' ημας
ριψαντας, νομιζειν ανευθυνους ειναι υμας αυτους, ινα μη ματην απατωντες εαυτους
κοπτητε. Λογον μεν γαρ δωσομεν υπερ των ψυχων υμων, αλλ' οταν τα παρ' ημων
ελλειπηι, οταν μη παρακαλεσωμεν, οταν μη νουθετησωμεν, οταν μη
διαμαρτυρωμεθα. Μετα δε ταυτα, δοτε και εμοι ειπειν· Καθαρος εγω απο του αιματος
παντων, και, οτι Την ψυχην μου ρυσεται ο Θεος. Ειπατε ο βουλεσθε, και αιτιαν
δικαιαν δι' ην απιτε, και απολογησομαι. Ἀλλ' ουκ ερειτε. ∆ιο, παρακαλω,
σπουδασατε και υμας αυτους εντευθεν ηδη στησαι βεβαιως, και τους μετατεθεντας
επαναγαγειν, ινα ομοθυμαδον αναπεμψωμεν ευχαριστιαν τωι Θεωι, οτι αυτωι η δοξα
εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Τουτο ουν λεγω και μαρτυρομαι εν Κυριωι, μηκετι υμας περιπατειν, καθως
και τα λοιπα εθνη περιπατει, εν ματαιοτητι του νοος αυτων, εσκο τισμενοι τηι
διανοιαι. αʹ. Τον διδασκαλον, ου μονον συμβουλευοντα και διδασκοντα δει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

καταρτιζειν και ορθουν τας των μαθητευομενων ψυχας, αλλα και φοβουντα και τωι
Θεωι παραδιδοντα. Ἐπειδη γαρ τα παρα των ανθρωπων λεγομενα, ως παρα
ομοδουλων, ουχ ικανα καθ 62.88 αψασθαι ψυχης, αναγκαιον τωι Κυριωι παραδιδοναι
λοιπον. Τουτο ουν και ο Παυλος ποιει. Περι ταπεινοφροσυνης γαρ και ενωσεως
διαλεχθεις, και του μη δειν ετερον κατεξανιστασθαι του ετερου, ακουσον τι φησι·
Τουτο ουν λεγω και μαρτυρομαι εν Κυριωι, μηκετι υμας περιπατειν, καθως και τα
λοιπα εθνη περιπατει. Ουκ ειπε, Μηκετι υμας περιπατειν, καθως περιπατειτε·
πληκτικωτερος γαρ ο λογος· αλλα το αυτο μεν εδηλωσεν, απο δε ετερων το παρα
62.89 δειγμα ηγαγε. Και προς Θεσσαλονικεας δε γραφων, το αυτο τουτο ποιει λεγων·
Μη εν παθει επιθυμιας, καθως και τα λοιπα εθνη. ∆ιεστηκατε, φησι, τοις δογμασιν
αυτων, αλλα το ολον γεγονε του Θεου· εγω δε ζητω τα παρ' υμων, τον βιον και τον
περιπατον τον κατα τον Θεον· τουτο υμετερον εστι. Μαρτυρα δε τον Κυριον καλω
των ειρημενων εμοι, οτι ουχ υπεστειλαμην, αλλ' ειπον πως δει περιπατειν. Ἐν
ματαιοτητι, φησι, του νοος αυτων. Τι εστι νου ματαιοτης; Το περι τα ματαια
ησχολησθαι. Τινα δε εστι ματαια, αλλ' η τα παροντα απαντα; περι ων φησιν ο
Ἐκκλησιαστης· Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης. Ἀλλ' ερει τις· Ει
ματαια και ματαιοτης, τινος ενεκεν γεγονεν; ει του Θεου εργα, πως ματαια; και
πολυς περι τουτων ο λογος. Ἀλλ' ακουε, αγαπητε· Ου τα του Θεου εργα ειπε ματαια,
μη γενοιτο· ουκ ουρανος ματαιος, ουδε γη ματαια, μη γενοιτο· ουχ ηλιος, ουδε
σεληνη και αστρα, ουδε το σωμα το ημετερον· παντα γαρ ταυτα καλα λιαν· αλλα τι
ματαιον; Ἀκουσωμεν αυτου λεγοντος του Ἐκκλησιαστου· Ἐφυτευσα μοι αμπελωνας,
εποιησα μοι αιδοντας και ᾀδουσας, εποιησα μοι κολυμβηθρας υδατων, εγενετο μοι
ποιμνια και βουκολια, συνηγαγον χρυσιον και αργυριον· και ειδον οτι παντα
ματαιοτης· και παλιν, Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης. Ἄκουε και του
Προφητου λεγοντος· Θησαυριζει, και ου γινωσκει τινι συναξει αυτα. Κατα τουτο
ματαιοτης ματαιοτητων, αι λαμπραι οικοδομαι, ο πολυς και περιῤρεων χρυσος, των
ανδραποδων αι αγελαι κατα την αγοραν σοβουσαι, ο τυφος και η κενοδοξια, τα
φρονηματα και ο κομπος. Ταυτα γαρ παντα ματαια· ου γαρ παρα Θεου γεγενηται,
αλλα παρ' ημων δεδημιουργηται. Τι δηποτε δε ματαια; Ὅτι ουδεν εχει τελος
χρηστον. Τα χρηματα ματαια, οταν εις τρυφην αναλισκηται· ου ματαια δε γινεται,
οταν εις πενητας σκορπιζηται. Ὅταν δε εις τρυφην αναλωσηις, ιδωμεν αυτων το
τελος τι ποτε εστι· λιπασμος σωματος, ερυγαι, πνευματα, κοπρου πληθος, καρηβαρια,
μαλακια σαρκος, και θερμοτης και εκλυσις. Ὡς γαρ αν ει τις τετρημενον πιθον
επαντλων ματαιοπονει, ουτω και ο τρυφων εις πιθον τετρημενον αντλει. Ἄλλως δε,
ματαιον λεγεται το προσδοκηθεν μεν εχειν τιμην, μη εσχηκος δε· οπερ και κενον
λεγουσι, και κενας ελπιδας, και το εικη. Και απλως δε ματαιον λεγεται το προς
μηδεν χρησιμον. Ἴδωμεν ουν, ει μη τοιαυτα τα ανθρωπινα. Φαγωμεν και πιωμεν·
αυριον γαρ αποθνησκομεν. Τι ουν το τελος, ειπε μοι; Φθορα. Ἐνδυσωμεθα και
περιβαλωμεθα, και τι το περας; Ουδεν. Τοιαυτα τινες των Ἑλληνων εφιλοσοφησαν,
αλλα ματην· τον σκληρον βιον επεδειξαντο, αλλ' απλως, ου προς τι τελος χρησιμον
ορωντες, αλλα προς κενοδοξιαν και την παρα των πολλων τιμην. Τι δε η παρα των
πολλων τιμη; Ουδεν. Ει γαρ αυτοι οι την τιμην παρεχομενοι απολλυνται, πολλωι
μαλλον η τιμη. Ὁ τιμην παρεχων ετερωι, εαυτωι προτερον οφειλει παρασχειν· ει δε
μη παρεχοι εαυτωι, πως αν ετερωι παρεξοι; Νυν δε και τας τιμας ζητουμεν εξ ευτελων
και ευκαταφρονητων ανδρων, ατιμων οντων και επονειδιστων. Ποια ουν αυτη τιμη;
62.90 βʹ. Ὁραις οτι ματαιοτης ματαιοτητων τα παντα; ∆ια τουτο ελεγεν· Ἐν
ματαιοτητι του νοος αυτων. Ἀλλ' η θρησκεια αυτων ου τοιαυτη; Τι δαι; αρα ου ξυλα
και λιθοι τα προσκυνουμενα; Ἥλιον φαινειν ημιν εποιησεν αντι λυχνου· τις τον
λυχνον τον εαυτου προσκυνει; Ἥλιος παρεχει το φως· αλλ' οταν εκεινος μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

δυνηται, λυχνος δυναται· τι τοινυν ου προσκυνεις τον λυχνον; Ναι, φησι, προσκυνω
το πυρ. Ὢ του γελωτος! τοσαυτη η υβρις, και ουκ αισχυνηι; Ὅρα δε και ετεραν παλιν·
Το προσκυνουμενον τι σβεννυεις; τι απολλυεις; τι αναιρεις σου τον θεον; δια τι μη
συγχωρεις την οικιαν εμπεπλησθαι αυτου; Ει γαρ θεος εστι το πυρ, επινεμεσθω σου
το σωμα, μη τωι πυθμενι της χυτρας και του λεβητος τον θεον υποβαληις· εισαγε εις
τα ταμεια, εισαγε εις τα σηρικα ιματια. Συ δε ου μονον ουκ εισαγεις, αλλα καν δια
περιπετειαν τινος επεισελθηι, παντοθεν ελαυνεις, παντας συγκαλεις, και ωσπερ
θηριου τινος επεισελθοντος, οδυρηι και στενεις, και συμφοραν το πραγμα καλεις
υπερβαλλουσαν το τον θεον σου παρειναι. Ἔχω εγω Θεον, και παντα ποιω, ωστε
αυτον ενστερνισασθαι, και μακαριοτητα εμαυτου ηγουμαι, ουχ οταν την οικιαν
επισκεπτηται την εμην, αλλ' αν εις την καρδιαν αυτον ελκυσω την εμην. Ἕλκυσον
και συ το πυρ εις την καρδιαν την σην. Γελως ταυτα, και ματαιοτης. Καλον το πυρ εις
χρησιν, ουκ εις προσκυνησιν· εις διακονιαν, εις υπηρεσιαν, εις το δουλευειν εμοι,
ουκ εις το κρατειν εμου· εκεινο δι' εμε γεγονεν, ουκ εγω δι' αυτο. Ει προσκυνεις το
πυρ, τι αυτος μεν επι της κλινης κατακεισαι, μαγειρωι δε κελευεις παρεσταναι σου τωι
θεωι; Αυτος αναδεξαι την μαγειρικην, και αρτοκοπος γενου, ει βουλει, και χαλκευς.
Ουδεν γαρ τουτων των τεχνων τιμιωτερον, επειδη ταυτα ο σος επισκεπτεται θεος. Τι
υβριν ηγηι την τεχνην, ενθα σου πολυς ο θεος; τι τοις δουλοις επιταττεις, αυτος δε ου
καταξιοις; Καλον το πυρ, επειδη και καλου δημιουργου, αλλ' ου θεος· εργον γαρ
Θεου, ου θεος εκληθη. Ουχ οραις αυτου το ατακτον; πως οταν επιλαβηται οικιας,
ουδαμου ισταται; αλλ' εαν σχηι συνεχη τινα, παντα καθαιρει, καν μη τεκτονων χειρες
η και αλλων τινων σβεσωσιν αυτου την μανιαν, ου φιλους οιδεν, ου πολεμιους, αλλ'
ομοιως πασι κεχρηται. Τουτο ουν θεος, και ουκ αισχυνεσθε; Ὄντως καλως ειπεν· Ἐν
ματαιοτητι του νοος αυτων. Ἀλλ' ο ηλιος, φησι, θεος. Τουτο γαρ, ειπε μοι, ποθεν, και
δια τι; οτι φως αφιησι πολυ; Ἀλλ' ουχ οραις αυτον νικωμενον υπο των νεφων, και
αναγκηι δουλευοντα φυσεως, και εκλειποντα και υπο σεληνης και νεφους
κρυπτομενον; Καιτοι γε νεφος ασθενεστερον ηλιου, αλλ' ομως πολλαχου κρατει, και
τουτο δε της του Θεου σοφιας εργον εστιν. Ὁ Θεος παναρκης ειναι οφειλει, ουτος δε
πολλων εστιν ενδεης· τουτο δε ουκ εστι Θεου. ∆ειται γαρ αερος προς το φαναι, και
αερος λεπτου· ως ο γε σφοδρα πυκνωθεις ουκ αφιησι την ακτινα διαδυναι· δειται και
υδατος, και ετερου του επεχοντος, ωστε μη καταφλεξαι. Ει γαρ μη πηγαι και λιμναι
και ποταμοι και θαλασσαι τινα υγροτητα δια της των ατμων συνεστησαν αναδοσεως,
ουδεν αν εκωλυσεν εκπυρωθηναι τα παντα. Ὁραις ουν, φησιν, οτι θεος; Ὢ της
μανιας! ω του γελωτος! επειδη, φησι, βλαψαι δυναται, θεος, Και μην δια τουτο ου
θεος, οτι εν οις μεν βλαπτει, ουδενος δειται, εν οις δε ωφελει, πολλων ετερων
χρηιζει· Θεου δε το μεν βλαπτειν, ποῤρω, το δε ωφελειν, οικειον. Ὅταν ουν το
εναντιον ηι, πως θεος; 62.91 Ουχ οραις, οτι τα δηλητηρια φαρμακα καταβλαπτει, και
ουδενος δειται, οταν δε ωφεληι, πολλων; ∆ια σε τοινυν εστι τοιουτος, και καλος και
ασθενης· καλος μεν, ινα επιγινωσκηις τον ∆εσποτην· ασθενης δε, ινα μη ∆εσποτην
αυτον ειναι λεγηις. Ἀλλα τρεφει, φησι, τα φυτα και τα σπερματα. Τι ουν μη παρα
τουτο και η κοπρος θεος; και γαρ και εκεινη τρεφει. Τι μη παρα τουτο και το
δρεπανον, και αι του γεωργου χειρες; ∆ειξον μοι μονον τρεφοντα τον ηλιον, και
μηδενος δεομενον, μητε γης, μητε υδατος, μητε γεωργιας· αλλα βαλλεσθω τα
σπερματα, και την ακτινα αφεις δεικνυτω τους ασταχυας. Ει δε ουκ αυτου μονου,
αλλα και των υετων εστι, δια τι μη και το υδωρ θεος; Ἀλλα μηπω περι τουτου. ∆ια τι
μη και η γη θεος; δια τι μη και η κοπρος, και η δικελλα; Παντα ουν, ειπε μοι,
προσκυνησομεν; Ὢ της ληρωδιας! Καιτοι μαλλον ανευ ηλιου γενοιτο ασταχυς, η
ανευ γης και υδατος, και φυτα και τα αλλα απαντα. Γης μεν ουν ουκ ουσης, ουκ αν
ποτε τουτων τι φανειη· ει δε τις εν κεραμιωι, οια τα παιδια ποιουσι και αι γυναικες,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

γην εναποθεμενος, υπο τον οροφον καταθοιτο, κεραμον εμπλησας κοπρου πολλης,
ασθενη μεν, αναδιδοται δε ομως τα φυτα. Ὥστε πλειων η παρα της γης και της
κοπρου συντελεια, και ταυτα μαλλον εκεινου χρη προσκυνειν. Ουρανου δειται,
αερος δειται, υδατων δειται τουτων, ωστε μη βλαπτειν καθαπερ χαλινων
κατεχοντων αυτου την της δυναμεως αγριοτητα, και ουκ εωντων επαφειναι
πανταχου την ακτινα, ωσπερ τινα ιππον αγριον. Ειπε δη μοι, που ημιν εστιν ουτος
κατα την νυκτα; που ο θεος αποδεδημηκεν; ου γαρ θεου τουτο το περικλειεσθαι και
περατουσθαι· σωματων γαρ οντως τουτο μονον. Ἀλλα και δυναμις τις εστιν εν αυτωι,
φησι, και κινειται. Αυτη ουν η δυναμις, ειπε μοι, θεος; τι ουν αυτη δειται, και μη
κατεχει το πυρ; παλιν γαρ ο αυτος μοι λογος. Τι δε η δυναμις εκεινη; φωτιστικη τι[ς]
εστιν, η δια τουτου φωτιζει, αυτη μετεχουσα τουτων μηδενος; Ουκουν μειζων αυτης
ο ηλιος. Μεχρι τινος ανελιττομεν λαβυρινθον; γʹ. Τι δε το υδωρ; ουχι και αυτο θεος,
φασι; Τουτο οντως γελωτος παλιν φιλονεικου. Ουχι θεος, φησιν, ωι προς τοσαυτα
κεχρημεθα; Και περι της γης παλιν ομοιως. Ὄντως, Ἐν ματαιοτητι του νοος αυτων,
εσκοτισμενοι την διανοιαν. Ἀλλα περι βιου ταυτα φησι νυν· Πορνευουσι και
μοιχευουσιν Ἕλληνες. Εικοτως· οι γαρ τοιουτους υπογραφοντες εαυτοις θεους,
παντα ακολουθως εργαζονται· καν τους των ανθρωπων δυνηθωσι λαθειν
οφθαλμους, ουδεις ο καθεξων αυτους. Τι γαρ δυνησεται ο περι αναστασεως λογος,
μυθος αυτοις ειναι δοκων; Ἀλλα περι των εν ᾅδου; Ἀλλα και ταυτα μυθοι· και θεα
την σατανικην εννοιαν. Ὅταν μεν λεγωσιν αυτοις θεους πορνους, ου φασιν ειναι
μυθους, αλλα πειθονται· οταν δε περι κολασεως διαλεγωνται, Ποιηται, φασιν, εισι,
και παντα μυθευουσιν, ινα παντοθεν ανατρεπηται της ευζωΐας η καταστασις. Ἀλλ' οι
φιλοσοφοι, φησιν, εφευρον τι σεμνον παντως, και τουτων κρειττον. Πως; οι την
ειμαρμενην επεισαγοντες, και απρονοητα ειναι λεγοντες τα παντα, και μηδενι
μελειν μηδενος, αλλ' εξ ατομων συνεσταναι; αλλ' ετεροι οι σωμα τον Θεον ειποντες;
Ἀλλα 62.92 τινες, ειπε μοι; οι τας ανθρωπινας ψυχας κυνειας ποιουντες, και τους
ανθρωπους πειθοντες, οτι και κυων εγενετο ποτε τις, και λεων και ιχθυς; Μεχρι
τινος ου παυεσθε ληρουντες, εσκοτισμενοι τηι διανοιαι; καθαπερ γαρ οντες εν σκοτωι
παντα και λεγουσι και πραττουσι, και τα περι δογματων και τα περι βιου. Ουδεν γαρ
οραι των εν μεσωι κειμενων, ος εστιν εσκοτισμενος, αλλα σχοινιον πολλακις ιδων,
οφιν ενομισεν αυτοματον· υπο φραγμου παλιν κατασχεθεις, ενομισεν ανθρωπον
τινα η δαιμονα κατεχειν αυτον· και πολυς ο θορυβος, πολλη η ταραχη. Τοιαυτα τινα
φοβουνται· Φοβηθησονται, φησι, φοβον, ου ουκ ην φοβος· τα δε αξια φοβου ου
δεδοικασιν. Ἀλλα καθαπερ τα παιδια τωι μεν πυρι τας χειρας απρονοητως, και τωι
λυχνωι τολμηρως επαφιασιν υπο των τιτθων βασταζομενα, σακκον δε ανδρα
ενδεδυμενον φοβουνται· ουτω δη και ουτοι οι Ἕλληνες, καθαπερ οντως αει παιδια
(ως και τις των παρ' αυτοις ειπεν· Ἕλληνες αει παιδες), τα μεν ουκ οντα αμαρτηματα
δεδοικασιν, οιον ρυπον σωματος, κηδος, λεχος, και ημερων παρατηρησεις, και οσα
τοιαυτα· α δε εστιν οντως αμαρτηματα, παιδεραστια, μοιχεια, πορνεια, τουτων ουδε
λογον εχουσιν. Ἀλλ' ιδοις αν αυτον απο μεν νεκρου λουομενον, απο δε νεκρων
εργων, ουκετι· και χρηματων μεν ενεκεν πολλην ποιουμενον σπουδην, ενι δε
αλεκτρυονι το παν διαλελυσθαι νομιζοντα· ουτως εσκοτισμενοι εισι τηι διανοιαι.
Πολλων δειματων αυτοις η ψυχη μεστη, οιον, Ὁ δεινα μοι πρωτος ενετυχε, φησιν,
εξιοντι της οικιας· παντως μυρια δει κακα συμπεσειν. Νυν ο οικετης ο μιαρος τα
υποδηματα επιδιδους, πρωτον ωρεξε το αριστερον· συμφοραι δειναι, και υβρεις. Ἐγω
αυτος εξιων, τωι αριστερωι προτερωι προυβην ποδι· και τουτο συμφορων σημειον. Και
ταυτα μεν περι την οικιαν τα κακα· εξω δε εξελθοντι ο οφθαλμος μοι ο δεξιος
κατωθεν αναπηδαι· δακρυων τουτο τεκμηριον. Και αι γυναικες δε, οταν τωι ιστοποδι
προσαρασσομενοι κροτωσιν οι καλαμοι, η οταν αυται τωι κτενι σπαθωσι, σημειον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

τουτο ποιουνται. Παλιν οταν την κροκην τωι κτενι κατακρουωσι, και σφοδροτερον
τουτο εργαζωνται, ειτα οι ανωθεν καλαμοι υπο της εντονου πληγης κροτωσι
προσαρασσομενοι τωι ιστοποδι, σημειον και τουτο ποιουνται· και μυρια ετερα
γελωτος αξια. Καν ονος ανακραξηι, καν αλεκτρυων, καν πταρηι τις, καν οτιουν
συμβηι, καθαπερ μυριοις δεδεμενοι δεσμοις, οπερ εφην, καθαπερ εν σκοτωι
κατεχομενοι, παντα υποπτευουσι, και μυριων εισιν ανδραποδων δουλικωτεροι.
Ἀλλα μη και ημεις· αλλα παντων τουτων καταγελασαντες, ατε εν φωτι ζωντες, και
εν ουρανωι πολιτευομενοι, και προς την γην ουδεν εχοντες κοινον, εν μονον
ηγωμεθα ειναι φοβερον την αμαρτιαν, και το προσκρουσαι Θεωι. Τουτου δε ουκ
οντος, παντων καταγελασωμεν των αλλων, και του ταυτα εισενεγκοντος διαβολου.
Ὑπερ δη τουτων ευχαριστωμεν τωι Θεωι· σπουδασωμεν, μηδεποτε μητε αυτοι ταυτηι
αλωναι τηι δουλειαι, και ει τις ημιν των φιλων εαλωκε, διαῤρηξωμεν αυτου τα δεσμα,
αποδυσωμεν αυτον της χαλεπωτατης και καταγελαστου ταυτης ειρκτης, ευλυτον
αυτον εργασωμεθα προς τον δρομον τον εις τον ουρανον, τα πτερα βαρουμενα
ανορθωσωμεν, και βιου και δογματος ενεκεν διδασκωμεν φιλοσοφειν. Ευ 62.93
χαριστωμεν τωι Θεωι παντων ενεκεν· παρακαλωμεν αυτον, μη αναξιους ημας
αποφανηναι της παρασχεθεισης δωρεας· και αυτοι μετα τουτων σπουδαζωμεν τα
παρ' εαυτων εισενεγκειν, ινα μη μονον λεγοντες, αλλα και ποιουντες διδασκωμεν.
Ουτω γαρ δυνησο 62.94 μεθα των μυριων αγαθων επιτυχειν· ων γενοιτο παντας
ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ.
Τουτο ουν λεγω και μαρτυρομαι εν Κυριωι, μη κετι υμας περιπατειν, καθως
και τα λοιπα εθνη περιπατει, εν ματαιοτητι του νοος αυτων, εσκοτισμενοι τηι
διανοιαι, οντες απηλλοτριω μενοι της ζωης του Θεου δια την αγνοιαν την ουσαν εν
αυτοις, δια την πωρωσιν της καρ διας αυτων, οιτινες απηλγηκοτες, εαυτους
παρεδωκαν τηι ασελγειαι, εις εργασιαν ακαθαρ σιας πασης εν πλεονεξιαι. αʹ. Ου προς
Ἐφεσιους ταυτα ειρηται μονον, αλλα και προς υμας νυν λεγεται, και ου παρ' ημων,
αλλα και παρα Παυλου, μαλλον δε ουτε παρ' ημων, ουτε παρα Παυλου, αλλα παρα
της του Πνευματος χαριτος. Ὡς ουν αυτης ταυτα φθεγγομενης, ουτω διακεισθαι χρη.
Ἄκουε δε και τι φθεγγεται· Τουτο ουν λεγω και μαρτυρομαι εν Κυριωι, μηκετι υμας
περιπατειν, καθως και τα λοιπα εθνη περιπατει, εν ματαιοτητι του νοος αυτων,
εσκοτισμενοι τηι διανοιαι, οντες απηλλοτριωμενοι της ζωης του Θεου, δια την
αγνοιαν την ουσαν εν αυτοις, δια την πωρωσιν της καρδιας αυτων. Ει ουν αγνοια
εστιν, ει πωρωσις εστι, τι εγκαλεις; τον γαρ αγνοουντα ου κακως πασχειν, ουδε
εγκαλεισθαι, αλλα μανθανειν δικαιον εστιν απερ αγνοει. Ἀλλ' ορα πως αυτους
ευθεως αφαιρειται της συγγνωμης. Οιτινες, φησιν, απηλγηκοτες, εαυτους
παρεδωκαν τηι ασελγειαι, και τηι εργασιαι της ακαθαρσιας πασης εν πλεονεξιαι. Ὑμεις
δε ουχ ουτως εμαθετε τον Χριστον. ∆εικνυσιν ενταυθα οτι της πωρωσεως ο βιος
γεγονεν αυτοις αιτιος· ο δε βιος εξ οικειας γεγονε ραιθυμιας και αναλγησιας. Οιτινες,
φησιν, απηλγηκοτες, εαυτους παρεδωκαν. Ὅταν ουν ακουσηις, οτι Παρεδωκεν
αυτους ο Θεος εις αδοκιμον νουν, τουτου μεμνησο του ρηματος, οτι εαυτους
παρεδωκαν. Ει ουν εαυτους παρεδωκαν, πως ο Θεος παρεδωκεν; ει δε ο Θεος αυτους
παρεδωκε, πως εαυτους παρεδωκαν; Ὁραις την δοκουσαν εναντιωσιν; Το ουν,
Παρεδωκε, τουτο εστι, συγκεχωρηκεν. Ὁραις οτι ου μη καθαρος βιος, και δογματων
τοιουτων εστιν υποθεσις; Πας, φησιν, ο φαυλα πρασσων, μισει το φως, και ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

ερχεται προς το φως. Πως γαρ αν δυναιτο μιαρος ανηρ, και μαλλον των
εγκαλινδουμενων βορβορωι χοιρων τοις απασων των γυναικων σωμασιν
εμφυρομενος, και χρηματων ερων, και ουδε ολως σωφροσυνης εφιεμενος, τουτον
αναδεξασθαι τον βιον; Ἐργασιαν, φησιν, εθεντο το πραγμα. Ἀπο τουτου η πωρωσις,
απο τουτου η σκοτομηνη της διανοιας. Ἔστι και φωτος λαμψαντος εσκοτισθαι, οταν
οι οφθαλμοι ασθενεις ωσιν· ασθε 62.94 νεις δε γινονται, η χυμων επιῤροηι πονηρων,
η ρευματος πλημμυραι. Ουτω δη και ενταυθα, οταν η πολλη ρυμη των βιωτικων
πραγματων το διορατικον ημων επικλυσηι της διανοιας, εν σκοτωσει γινεται· και
καθαπερ εν υδατι κατα βαθους κειμενοι, τον ηλιον ουκ αν δυνηθειημεν οραιν, ωσπερ
τινος διαφραγματος του πολλου ανωθεν επικειμενου υδατος· ουτω δη και εν τοις
οφθαλμοις της διανοιας γινεται πωρωσις της καρδιας, οταν μηδεις την ψυχην
κατασειηι φοβος. Ουκ εστι φοβος Θεου, φησιν, απεναντι των οφθαλμων αυτου. Και
παλιν· Ειπεν αφρων εν καρδιαι αυτου· Ουκ εστι Θεος. Πωρωσις δε ουδαμοθεν γινεται,
αλλ' η απο αναισθησιας· τουτο διαφραττει τους πορους. Ὅταν γαρ ρευμα πεπηγος εις
ενα συναγηται τοπον, νεκρον γινεται το μελος και αναισθητον· καν καυσηις, καν
τεμηις, καν οτιουν ποιηις, ουκ αισθανεται. Ουτω και εκεινοι απαξ εαυτους δοντες τηι
ασελγειαι, καν πυρος δικην, καν σιδηρου επαγαγηις αυτοις τον λογον, ουδεν
καθαπτεται, ουδεν καθικνειται αυτων· νενεκρωται γαρ αυτων απαξ το μελος· καν μη
την αναισθησιαν ανεληις, ωστε υγιαινοντων αψασθαι μελων, παντα εικη ποιεις. Ἐν
πλεονεξιαι, φησιν. Ἐνταυθα μαλιστα αυτων την απολογιαν αφειλετο. Ἐξην γαρ
αυτοις, ει γε εβουλοντο, μητε πλεονεκτειν, μητε ασελγαινειν, μητε γαστριζεσθαι, και
των επιθυμιων απολαυειν· εξην και χρηματων, εξην και ηδονης και τρυφης
μετεχειν μετα συμμετριας· αλλ' επειδη αμετρως εχρησαντο τωι πραγματι, παντα
διεφθειραν. Εις εργασιαν ακαθαρσιας, φησιν. Ὁραις πως αυτους αποστερει
συγγνωμης, εργασιαν ακαθαρσιας ειπων; Ου παραπεσοντες, φησιν, ημαρτον, αλλ'
ειργαζοντο αυτα τα δεινα, και μελετηι τωι πραγματι εκεχρηντο. Ἐν πασηι ακαθαρσιαι.
Ἀκαθαρσια πασα μοιχεια, πορνεια, παιδεραστια, φθονος, πασα ακολασια και
ασελγεια. Ὑμεις δε ουχ ουτως εμαθετε τον Χριστον, φησιν, ει γε αυτον ηκουσατε,
και εν αυτωι εδιδαχθητε, καθως εστιν αληθεια εν τωι Ἰησου. Το, Ει γε αυτον
ηκουσατε, ουκ αμφιβαλλοντος εστιν, αλλα και σφοδρα διαβεβαιουμενου, καθαπερ
και αλλαχου φησιν· Ειπερ δικαιον παρα Θεωι ανταποδουναι τοις θλιβουσιν υμας
θλιψιν. Τουτεστιν, Ουκ επι τουτοις εμαθετε τον Χριστον. Ει γε αυτον ηκουσατε, και
εν αυτωι εδιδαχθητε, καθως εστιν αληθεια εν Χριστωι Ἰησου, αποθεσθαι υμας κατα
την προτεραν αναστροφην τον παλαιον ανθρω 62.95 πον. Ἄρα και τουτο μαθειν εστι
τον Χριστον, το ορθως βιουν. Ὁ γαρ πονηρως βιων, αγνοει τον Θεον, και αγνοειται
παρ' αυτου. Ἄκουε γαρ αυτου αλλαχου λεγοντος· Θεον ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε
εργοις αρνουνται. Καθως εστιν αληθεια εν τωι Ἰησου, αποθεσθαι υμας κατα την
προτεραν αναστροφην τον παλαιον ανθρωπον. Τουτεστιν, Ουκ επι τουτοις συνεθου.
Ου ματαιοτης τα παρ' ημιν, αλλ' αληθεια· ωσπερ τα δογματα αληθη, ουτω και ο βιος.
Ματαιοτης γαρ η αμαρτια εστι και ψευδος· ο δε βιος ο ορθος, αληθεια· εχει γαρ και
τελος μεγα· η δε ακολασια εις ουδεν τελευται. Τον φθειρομενον, φησιν, κατα τας
επιθυμιας της απατης αυτου. Ὥσπερ αι επιθυμιαι αυτου φθειρονται, ουτω και αυτος.
βʹ. Πως αρα αι επιθυμιαι αυτου φθειρονται; Τωι θανατωι παντα λυεται· ακουε γαρ του
Προφητου λεγοντος· Ἐν εκεινηι τηι ημεραι απολουνται παντες οι διαλογισμοι αυτου.
Και ου τωι θανατωι μονον, αλλα και αλλοις πολλοις· οιον το καλλος, και νοσου και
γηρως επελθοντος, υπεξεστη και απεθανε και εφθαρη· η ρωμη του σωματος τοις
αυτοις παλιν αλισκεται· η τρυφη ουδε αυτη την αυτην εχει εν γηραι ηδονην. Και
δηλον ημιν τουτο απο του Βερζελλη. Ἴστε παντως την ιστοριαν. Ἢ ετερως παλιν
τουτον αυτον φθειρει και απολλυσιν η επιθυμια. Καθαπερ γαρ το εριον, αφ' ων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

τικτεται, υπο τουτων και απολλυται· ουτω και ο παλαιος ανθρωπος. Και γαρ δοξης
ερως απολλυσι, και ηδοναι πολλακις απωλεσαν, και επιθυμια εξηπατησεν. Ου γαρ
εστιν οντως ηδονη, αλλα πικρια και απατη το πραγμα, υποκρισις και σκηνη· και το
μεν προσωπον λαμπρον των πραγματων, αυτα δε τα πραγματα ουδεν ετερον, η
ταλαιπωριας και πολλης πτωχειας γεμοντα και αηδιας και πολλης της πενιας· καν
αφεληις το προσωπειον, και γυμνωσηις την οψιν, οψει την απατην. Ἀπατη γαρ τουτο
εστιν, οταν οπερ τι εστι, μη φαινηται, αλλ' οπερ μη εστι, δεικνυται. Ουτω και οι
παραλογισμοι γινονται. Τεσσαρας δε ημιν ανθρωπους ενταυθα υπογραφει· και, ει
βουλεσθε, τουτων ηδη την αποδειξιν παρεχω· Ἐνταυθα μεν δυο, ουτω λεγων·
Ἀποθεμενοι τον παλαιον ανθρωπον, ανανεουσθε τωι πνευματι του νοος υμων, και
ενδυσασθε τον καινον ανθρωπον. Ἐν δε τηι προς Ῥωμαιους αλλους δυο, ως οταν
λεγηι· Βλεπω δε ετερον νομον εν τοις μελεσι μου, αντιστρατευομενον τωι νομωι του
νοος μου, αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της αμαρτιας τωι οντι εν τοις μελεσι μου. Και
ουτοι προς εκεινους εχουσι την συγγενειαν, προς μεν τον εσω ο καινος, προς δε τον
εξω ο παλαιος· αλλ' ομως οι τρεις διεφθαρησαν. Μαλλον δε τρεις εισι και νυν,
καινος και παλαιος, και ουτος ο ουσιωδης και φυσικος. Ἀνανεουσθε δε, φησι, τωι
πνευματι του νοος υμων. Ἵνα μη τις νομισηι, οτι επεισαγει ανθρωπον ετερον, ειπων
παλαιον και καινον, ορα τι φησιν· Ἀνανεουσθε. Ἀνανεουσθαι εστιν, οταν αυτο το
γεγηρακος ανανεωται, αλλο εξ αλλου γινομενον. Ὥστε το μεν υποκειμενον το αυτο,
η δε μεταβολη περι το συμβεβηκος. Καθαπερ το μεν σωμα εστι το αυτο, η δε
μεταβολη περι το συμβεβηκος, ουτω δη και ενταυθα. Πως δ' αν γενοιτο η ανανεωσις;
Ἐν τωι πνευματι του νοος υμων, φη 62.96 σιν. Ὃς εαν ουν εχηι πραγμα παλαιον,
ουδεν εργασεται· ου γαρ ανεξεται το πνευμα παλαιων πραξεων. Τωι πνευματι, φησι,
του νοος υμων· τουτεστι, τωι πνευματι τωι εν τωι νωι. Και ενδυσασθε τον καινον
ανθρωπον. Ὁραις οτι το μεν υποκειμενον εν εστι, τα δε ενδυματα δυο, το τε
εκδυομενον και το ενδυομενον; Τον καινον ανθρωπον, φησι, τον κατα Θεον
κτισθεντα εν δικαιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας. ∆ια τι δε ανθρωπον καλει την
αρετην, και δια τι ανθρωπον την κακιαν; Ὅτι χωρις ενεργειας ουκ αν δειχθειη
ανθρωπος. Ὥστε ουχ ηττον της φυσεως ταυτα ανθρωπον δεικνυσιν, ειτε καλον, ειτε
πονηρον. Ὥσπερ δε το αποδυσασθαι, ευκολον, ουτω και επι αρετης και κακιας εστιν
ιδειν. Ὁ νεος ισχυρος εστιν· ουκουν και ημεις ισχυροι γενωμεθα προς την ενεργειαν
των αγαθων πραξεων. Ὁ νεος ρυτιδα ουκ εχει· ουκουν μηδε ημεις. Ὁ νεος ου
περιφερεται, ουδε εστιν ευαλωτος τοις νοσημασιν· ουκουν μηδε ημεις. Τον
κτισθεντα. Ὅρα ενταυθα πως κτισιν καλει την ουσιωσιν της αρετης, την εξ ουκ
οντων εις το ειναι παραχθεισαν. Τι δε; εκεινη ου κατα Θεον η κτισις; Ουδαμως, αλλα
κατα τον διαβολον· αυτος δημιουργος της αμαρτιας. Πως; Ὁ γαρ ανθρωπος ουκ απο
υδατος, ουδε απο γης εκτισθη λοιπον, αλλ' εν δικαιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας.
Τι εστι τουτο; Υιον ευθεως, φησιν, αυτον εκτισε· τουτο γαρ απο του βαπτισματος
γινεται· αυτη εστιν η ουσια. Καλως ειπεν· Ἐν δικαιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας.
Ἦν ποτε δικαιοσυνη, ην και οσιοτης επι Ἰουδαιων, αλλ' ου της αληθειας, αλλα του
τυπου η δικαιοσυνη εκεινη. Το γαρ καθαρον ειναι σωματι τυπος καθαροτητος ην,
ουχι αληθεια καθαροτητος· τυπος δικαιοσυνης ην, ουχι αληθεια δικαιοσυνης. Ἐν
οσιοτητι, φησι, και δικαιοσυνηι της αληθειας. Ταχα και προς το ψευδες ειρηται τουτο,
οτι εισι πολλοι παρα τοις εξωθεν δοκουντες ειναι δικαιοι, αλλα ψευδεις. ∆ικαιοσυνη
δε, η καθολικη αρετη λεγεται. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος· Ἐαν μη περισσευηι η
δικαιοσυνη υμων πλεον των γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την
βασιλειαν των ουρανων· και παλιν, ∆ικαιος λεγεται ο μηδεμιαν εχων λαβην. Ἐπει
και εν τοις δικαστηριοις εκεινον φαμεν δικαιον, τον αδικηθεντα, και μη
ανταδικησαντα. Ἂν τοινυν και ημεις επι του φρικτου δικαστηριου δυνηθωμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

δικαιοι προς αλληλους οφθηναι, δυνησομεθα φιλανθρωπιας τινος τυχειν. Προς μεν
γαρ τον Θεον αδυνατον, οσα αν επιδειξωμεθα· πανταχου γαρ αυτος τοις δικαιοις
νικαι, καθως και ο Προφητης λεγει· Και νικησεις εν τωι κρινεσθαι σε. Ἀλλα τα προς
αλληλους δικαια αν μη διαφθειρωμεν, τοτε εσομεθα δικαιοι· αν δυνηθωμεν δειξαι,
οτι ηδικηθημεν, τοτε εσομεθα δικαιοι. Πως ενδεδυμενοις αυτοις παλιν λεγει,
Ἐνδυσασθε; Ἀπο του βιου νυν φησι και των εργων. Τοτε γεγονεν απο του
βαπτισματος το ενδυμα, νυν δε απο της πολιτειας και των εργων, ουκετι κατα τας
επιθυμιας της απατης, αλλα κατα τον Θεον. Το δε οσιον τι εστι; Το καθαρον, το
οφειλομενον. ∆ια τουτο και την οσιαν επι απελθοντων φαμεν· τουτεστιν, Ουδεν
οφειλω αυτοις λοιπον, ουκ ειμι υπευθυνος. Ουτως εθος ημιν λεγειν και το,
Ἀφωσιωσαμην, και οσα τοιαυτα, τουτεστι το, Μηδεν οφειλω. 62.97 γʹ. Ἡμων τοινυν
εστι μη αποδυσασθαι το της δικαιοσυνης ιματιον, ο και ο Προφητης ιματιον
σωτηριου καλει, ινα τωι Θεωι ομοιωθωμεν· και γαρ αυτος δικαιοσυνην ενδεδυται.
Τουτο ενδυσωμεθα το ιματιον. Το δε, ενδυσασθαι, ουδεν αλλο δηλοι, η το μηδεποτε
αποθεσθαι. Ἄκουε γαρ του Προφητου λεγοντος· Ἐνεδυσατο καταραν ως ιματιον, και
ηξει αυτωι. Και παλιν, Ὁ περιβαλλομενος φως ως ιματιον. Και παλιν ημιν εθος
λεγειν επι των ανθρωπων· Ὁ δεινα τον δεινα ενεδυσατο. Ὥστε ου μιαν ημεραν ουδε
δευτεραν ουδε τριτην, αλλα διαπαντος ημας βουλεται ειναι εν αρετηι, και μηδεποτε
γυμνους ειναι του ιματιου τουτου. Ου γαρ ουτως ανθρωπος ασχημονει γυμνος ων το
σωμα, ως γυμνος ων την αρετην. Ἐνταυθα αυτον οι ομοδουλοι βλεπουσιν
ασχημονουντα, εκει δε ο ∆εσποτης και οι αγγελοι. Ἂν ουν τινα ιδηις, ειπε μοι,
γυμνον δια της αγορας προιοντα, ουχι αλγεις; Ὅταν ουν συ γυμνος του ιματιου
τουτου τρεχηις, τι ερουμεν; Ουχ οραις τουτους τους προσαιτουντας, ους λωταγας ημιν
εθος καλειν, πως περιιασι, πως και αυτους ελεουμεν; Ἀλλ' ομως τουτοις ουδε
συγγνωμη τις εστιν· ουδε γαρ συγγινωσκομεν αυτοις, οταν κυβευοντες εαυτων τα
ιματια απολλυωσι. Πως ουν ημιν ο Θεος συγγνωσεται το ιματιον τουτο απολεσασιν;
Ὅταν γαρ ο διαβολος ιδηι γυμνον αρετης τινα, ευθεως και ασβολοι και αμαυροι το
προσωπον, και τιτρωσκει, και αναγκαζει μεγαλα. Γυμνοι γενωμεθα χρηματων, ινα
μη γυμνωθωμεν απο δικαιοσυνης· η των χρηματων περιβολη τουτο λυμαινεται το
ιματιον· ακανθων εστι περιβολη. Τοιαυται εισιν αι ακανθαι, και οσωι αν πλειονας
περιβαλωμεθα, τοσουτωι μαλλον γυμνουμεθα. Ἡ ασελγεια γυμνοι του ιματιου
τουτου· πυρ γαρ εστι, το δε πυρ αναλωτικον του ιματιου τουτου. Σης εστιν ο
πλουτος· καθαπερ ο σης παντα διατρωγει και ουδε των σηρικων φειδεται, ουτω και
ουτος. Παντα τοινυν ταυτα αποθωμεθα, ινα γενωμεθα δικαιοι, ινα ενδυσωμεθα τον
καινον ανθρωπον. Μηδεν παλαιον, μηδεν φαινομενον, μηδεν φθειρομενον
κατεχωμεν. Ουκ εστιν η αρετη επιπονος, ουκ εστι δυσκατορθωτος. Ουχ οραις τους εν
τοις ορεσιν; εκεινοι και οικιας αφιασι και γυναικας και παιδας και προστασιαν
απασαν, και εκτος εαυτους του κοσμου ποιησαμενοι, σακκον περιθεμενοι, σποδον
υποστρωσαμενοι, κλοια των τραχηλων εξαρτησαντες, εν οικισκωι μικρωι
κατακλεισαντες εαυτους, ουδε μεχρι τουτων ιστανται, αλλα και νηστειαις και λιμωι
διηνεκει κατατεινουσιν εαυτους. Ει τοιαυτα επεταττον νυν εγω, ουκ αν απαντες
απεπηδησατε; ουκ αν ειπατε το πραγμα φορτικον; Ουδε τοιουτον φημι δειν ποιειν·
βουλομαι μεν γαρ, πλην ου νομοθετω. Ἀλλα τι; Και λουτροις κεχρησο, και το σωμα
θεραπευε, και εις αγοραν εμβαλλε, και οικιαν εχε, και διακονοις διακονου, και χρω
σιτιοις και ποτοις· πανταχου την πλεονεξιαν εκβαλλε. Ἐκεινη γαρ εστιν η την
αμαρτιαν ποιουσα, και το αυτο πραγμα πλεοναζον αμαρτια γεγονεν. Ὥστε ουδεν
ετερον εστιν η πλεονεξια, η αμαρτια. Και ορα· Ὁ θυμος οταν πλεον του δεοντος
κινηθηι, τοτε εκπηδων λοιδορειται, τοτε αδικως παντα ποιει· ο των σωματων ερως, ο
των χρηματων, ο της δοξης, ο των αλλων απαντων. Και μη μοι ειπηις, οτι εκεινοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

ηδυνη 62.98 θησαν· πολλοι γαρ πολλωι ασθενεστεροι σου και πλουσιωτεροι και
τρυφερωτεροι τον σκληρον εκεινον και τραχυν ανεδεξαντο βιον. Και τι λεγω
ανδρας; κοραι εικοστον ετος ουπω γενομεναι, εν θαλαμοις και εν σκιατροφιαι τον
απαντα διατελεσασαι χρονον, [εν] θαλαμοις μυρων γεμουσαι και θυμιαματων, επι
στρωμνης απαλης κατακειμεναι, απαλαι και αυται την φυσιν, και τηι πολληι θεραπειαι
μαλακωτεραι γινομεναι, δια της ημερας πασης ουδεν ετερον εργον εχουσαι, η το
καλλωπιζεσθαι και χρυσοφορειν και τρυφης απολαυειν πολλης, ουδε εαυταις
διακονουμεναι, αλλα πολλας εχουσαι τας θεραπαινιδας τας παρεστηκυιας, ιματια
εχουσαι μαλακα του σωματος μαλακωτερα, λεπτας οθονας και τρυφερας, εν ροδοις
και ταις τοιαυταις ευωδιαις διηνεκως ασχολουμεναι· αυται δη εξαιφνης τωι πυρι
ληφθεισαι του Χριστου, πασαν εκεινην αποδυσαμεναι την βλακειαν και τον τυφον,
και τρυφης και ηλικιας επιλαθομεναι, καθαπερ τινες αθληται γενναιοι τα μαλακα
εκεινα αποδυσαμεναι, εις μεσους ενεβησαν τους αγωνας. Και ισως μεν απιστα δοξω
ερειν, πλην αλλ' αληθη. Ταυτας δη τας ουτως απαλας κορας ηκουσα εγω, οτι εις
τοσαυτην σκληραγωγιαν εαυτας ηγαγον, ως τα τραχυτερα των τριχινων περιθεσθαι
εαυτων τοις σωμασι γεγυμνωμενοις, και ανυποδητους ειναι τας απαλας πτερνας
εκεινας, και επι στιβαδος κατακεισθαι· μαλλον δε το πλεον εγρηγορεναι της νυκτος,
και ουτε μυρου, ουτε αλλου τινος των παλαιων προνοιαν ποιεισθαι, αλλα και την
ουτω θεραπευομενην κεφαλην ατημελητον εχειν, απλως και εικη τας τριχας
ενδεδεμενην, ωστε μη εις ασχημοσυνην εμπεσειν. Τραπεζα δε αυταις εστιν εσπερινη
μονη, τραπεζα ουδε λαχανου ουδε αρτου, αλλα σεμιδαλις και κυαμος και ερεβινθος,
και ελαια και συκα· και ταλασιουργια διηνεκης και των οικοι θεραπαινιδων εργα
πολλωι χαλεπωτερα. Τι γαρ; τας καμνουσας το σωμα θεραπευειν ανεδεξαντο, τας
κλινας βασταζουσαι, τους ποδας νιπτουσαι· πολλαι δε αυτων και μαγειρευουσι.
Τοσαυτα δυναται του Χριστου το πυρ· ουτω και φυσεως ανωτερον η προθυμια. Πλην
αλλ' ουδεν τοιουτον εγω υμας απαιτω, επειδη βουλεσθε παρελαυνεσθαι παρα
γυναικων. δʹ. Καν γουν οσα μη φορτικα, ταυτα πραττετε, χειρος κρατειτε και
ακολαστων οφθαλμων. Τι δυσκολον, ειπε μοι, τι δυσχερες; ∆ικαια πραττετε, μηδενα
αδικειτε, μητε ο πενης, μητε ο πλουσιος, μητε ο αγοραιος, μητε ο μισθωτος· εστι γαρ
και μεχρι πενητων αδικιαν διελθειν. Ἢ ουχ ορατε ποσας ουτοι μαχας ποιουσι, και
παντα ανατρεπουσι; Κεχρησο γαμωι, εχε παιδας· και Παυλος τοιουτοις επεταττε,
τοιουτοις εγραφε. Μεγας εκεινος ο αγων, και υψηλος ο σκοπελος, και εγγυς του
ουρανου η κορυφη, και ου δυνασαι φθασαι προς το μεγα; Ουκουν καν των
ελαττονων εχου, και των κατωτερων εφιεσο. Ου δυνασαι κενωσαι τα χρηματα; καν
τα των αλλων μη αρπαζε, μηδε αδικει. Ου δυνασαι νηστευσαι; καν μη εις τρυφην
σεαυτον εξαγαγηις. Ου δυνασαι επι στιβαδος κατακλιθηναι; μη μοι κλινας
αργυρενδετους κατασκευαζε, αλλα κεχρησο κλινηι και στρωμασι μη προς επιδειξιν
πεποιημενοις, αλλα προς αναπαυσιν, μηδε ελεφαντινας κλινας· συστειλον σαυτον.
Τι μυριων αγωγιμων πληροις την ολκαδα; Ἂν ηις ευσταλης, ουδεν δεισεις, ου
φθονον, ου ληιστας, ουκ επιβουλους. Ουδε γαρ ουτω 62.99 τοις χρημασιν, ως ταις
φροντισι πλουτεις· ουχ ουτως ευπορεις εν τοις κτημασιν, ως ταις αγωνιαις και τοις
κινδυνοις. Οιτινες βουλονται πλουτειν, φησι, πειρασμους και επιθυμιας βλαβερας
εαυτοις επεισαγουσι. Ταυτα υπομενουσιν οι πολλα κεκτησθαι βουλομενοι. Ου λεγω·
∆ιακονησον τωι καμνοντι· καν τωι παιδι κελευσον τουτο ποιειν. Ὁραις πως φορτικον
ουκ εστι; πως γαρ, ενθα κοραι απαλαι εκ πολλου του διαστηματος ημας
παρελαυνουσιν; Αισχυνθωμεν, παρακαλω, οτι εν μεν τοις κοσμικοις ουδαμου
παραχωρουμεν αυταις, ουκ εν πολεμοις, ουκ εν αθλοις· εν δε τοις πνευματικοις
αγωσι πλεον ημων φερονται, και πρωται το βραβειον αρπαζουσι, και υψηλοτερα
πετανται, καθαπερ αετοι τινες· ημεις δε, καθαπερ κολοιοι, κατω περι την κνισσαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

και τον καπνον αει στρεφομεθα. Κολοιων γαρ οντως, τραπεζοποιους και μαγειρους
επινοειν, και κυνων λιχνων. Ἄκουσον των παλαιων γυναικων· μεγαλαι γαρ
εγενοντο, μεγαλαι γυναικες και θαυμασται, οιον, η Σαῤρα, η Ῥεβεκκα, η Ῥαχηλ, η
∆εβωρα, η Ἄννα· και επι του Χριστου δε ησαν τοιαυται, αλλ' ουδαμου ανδρας
παρηλασαν, αλλα την υστεραν ταξιν επειχον. Νυν δε τουναντιον, γυναικες ημας
παρελαυνουσι και αποκρυπτουσι. Ποιος ο γελως; τις η αισχυνη; Ἡμεις της κεφαλης
την ταξιν επεχομεν, και υπο του σωματος νικωμεθα; Ἄρχειν αυτων εταχθημεν, ουχ
ινα μονον αρχωμεν, αλλ' ινα και εν αρετηι αρχωμεν. Ὁ γαρ αρχων, τουτωι μαλιστα
αρχειν οφειλει, τωι τηι αρετηι νικαιν· ει δε νικαται, ουκετι αρχων εστιν. Ειδετε ποση
της του Χριστου παρουσιας η δυναμις; πως ελυσε την καταραν; Και γαρ πλειους αι
παρθενοι παρα γυναιξι, πλειων η σωφροσυνη παρ' εκειναις, αι χηρειαι πλειους·
ουδεν αν αισχρον ταχεως γυνη προοιτο ρημα. Τινος ουν ενεκεν, ειπε μοι,
αισχρολογεις συ; Μη γαρ μοι τας απεγνωσμενας ειπηις, φιλοκοσμον πως το γενος
εστι, και τουτο εχει το ελαττωμα. Ἀλλα καν τουτωι νικατε 62.100 υμεις οι ανδρες, οι
και επ' εκειναις, ως επ' οικειωι κοσμωι, εναβρυνομενοι. Ου γαρ ουτως οιμαι τοις
εαυτης χρυσιοις την γυναικα καλλωπιζεσθαι, ως τον ανδρα τοις της γυναικος· ουχ
ουτως επι τηι ζωνηι φρονει τηι χρυσηι, ως επι τωι την γυναικα χρυσοφορειν. Ὥστε και
τουτου υμεις αιτιοι οι τον σπινθηρα εκκαιοντες, και την φλογα αναπτοντες. Ἄλλως
δε, ου τοσουτον αμαρτημα εστιν επι γυναικος, οσον επι ανδρος. Συ εταχθης εκεινην
ρυθμιζειν· πανταχου των πρωτειων αξιοις τυγχανειν· ουκουν και εν τουτωι δειξον,
οτι σοι της πολυτελειας ουδεις λογος εκεινης, απο των σαυτου. Γυναικι μαλλον
επιτηδειον το κοσμεισθαι, η ανδρι. Ὅταν ουν συ αυτος μη διαφευγηις, πως εκεινη
διαφευξεται; Ἔχουσιν εκειναι τι κενοδοξον, αλλα τουτο κοινον και ανδρων· οργιλαι
πως εισι, και τουτο κοινον. Ἐν οις δε πλεονεκτουσιν, ουκετι κοινα· την σεμνοτητα
λεγω, την θερμοτητα, την ευλαβειαν, την περι τον Χριστον αγαπην. ∆ια τι ουν
απειρξεν αυτας του θρονου του διδασκαλικου, φησι; Και τουτο σημειον του πολυ το
μεσον ειναι των ανδρων, και μεγαλας ειναι τας τοτε. Παυλου γαρ διδασκοντος, ειπε
μοι, και Πετρου και των αγιων εκεινων, γυναικα τωι πραγματι επιπηδαιν εχρην; Νυνι
δε εις τουτο κακιας ηλασαμεν, ως και ζητηματος αξιον ειναι, δια τι γυναικες ου
διδασκουσιν· ουτως εις την αυτην αυταις ασθενειαν ηλθομεν. Ταυτα ουκ εκεινας
επαραι βουλομενος ειπον, αλλ' ημας αυτους εντρεψαι και παιδευσαι και νουθετησαι,
ωστε την προσηκουσαν ημιν αρχην αναλαβειν, μη κατα το μειζον, αλλα κατα την
προνοιαν και την προστασιαν και την αρετην. Ουτω γαρ και το σωμα εν ταξει εσται
τηι προσηκουσηι, οταν αριστου του αρχοντος επιτυχηι. Γενοιτο δε και τας γυναικας και
τους ανδρας κατα το τωι Θεωι δοκουν απαντας βιουν, ινα καταξιωθωμεν απαντες εν
εκεινηι τηι φοβεραι ημεραι της φιλανθρωπιας απολαυσαι του ∆εσποτου, και των
επηγγελμενων αγαθων επιτυχειν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων.

ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ.
∆ιο αποθεμενοι το ψευδος, λαλειτε αληθειαν εκαστος μετα του πλησιον
αυτου, οτι εσμεν αλληλων μελη. Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε· ο ηλιος μη επιδυετω
επι τωι παροργισμωι υμων· μη διδοτε τοπον τωι διαβολωι. αʹ. Ειπων τον παλαιον
ανθρωπον καθολικως, λοιπον αυτον και υπογραφει κατα μερος. Αυτη γαρ
ευμαθεστερα η διδασκαλια, οταν και κατα μερος μανθανωμεν. Και τι φησι; ∆ιο
αποθεμενοι το ψευδος. Ποιον ψευδος; Τα ειδωλα αρα φησιν; Ουδαμως· ψευδος μεν
γαρ και ταυτα· αλλα νυν ου περι τουτων· ουδεν γαρ αυτοις κοινον προς αυτα· αλλα
το προς αλληλους φησι, τουτεστι, το δολερον και υπουλον. Λαλειτε αληθειαν
εκαστος μετα του πλησιον αυτου. Ειτα και το εντρεπτικωτερον, Ὅτι εσμεν αλληλων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

μελη, μηδεις απατατω τον πλησιον· ο φησιν ο Ψαλμωιδος ανω και κατω· Χειλη δολια
εν καρδιαι, και εν καρδιαι ελαλησε κακα. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν ουτως εχθραν
ποιουν, ως το απαταιν και παραλογιζεσθαι. Ὅρα πως πανταχου αυτους δυσωπει δια
του σωματος. Μη ψευδεσθω, φησιν, ο οφθαλμος τον ποδα, μηδε ο πους τον οφθαλ
62.100 μον. Οιον, εαν βαθυ ορυγμα ηι, ειτα ανωθεν επι της γης καλαμων
διακειμενων, και υπο της γης κεκαλυμμενων, εν τηι επιφανειαι στερεας γης παρεχηι
δοξαν τοις οφθαλμοις, ουχι τωι ποδι χρησεται, και εισεται ποτερον εικη και διακενον
εστι κατω, η αντερειδει και αντιτυπει; μη ψευδεται ο πους, αλλ' ουχ οπερ εστιν
απαγγελλει; Τι δε; ει οφιν ιδοι ο οφθαλμος, η θηριον, μη ψευδεται τον ποδα; ουκ
ευθεως απαγγελλει, κακεινος παρ' αυτου μαθων, ουκετι επερχεται. Τι δε; οταν μητε
ο οφθαλμος, μητε ο πους ευρηι διαγνωναι, αλλα το παν της οσφρησεως ηι, οιον
ποτερον δηλητηριον φαρμακον, η ου, μη ψευδεται η οσφρησις το στομα; Ουδαμως.
∆ια τι; Και γαρ και εαυτην προσαπολλυσιν· αλλ' οπερ αυτηι παρισταται, λεγει. Τι δε; η
γλωσσα μη ψευδεται τον στομαχον; ουκ ενθα μεν πικρον ηι, τουτο ριπτει, αν δε
γλυκυ, παραπεμπει; Ὅρα διακονιαν και δουλειας αντιδοσιν· ορα προνοιαν εξ
αληθειας γεγενημενην, και εκθυμως, ως αν τις ειποι. Ουτω δη και ημεις μη
ψευδωμεθα, ει αλληλων μελη εσμεν. Τουτο φιλιας τεκμηριον, το δε εναντιον
εχθρας. Τι ουν, αν 62.101 επιβουλευηι, φησι; Το αληθες μαθε· αν γαρ επιβουλευηι, ουκ
εστι μελος. Ειπε δε, Μη ψευδεσθε προς τα μελη. Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε. Ὅρα
συνεσιν· και λεγει οπως μη αμαρτησωμεν, και παρακουσαντας παλιν ουκ
εγκαταλιμπανει· ου γαρ αφιησιν αυτου τα σπλαγχνα τα πνευματικα. Καθαπερ γαρ ο
ιατρος διαγορευει μεν τα πρακτεα τωι καμνοντι, και μη ανασχομενου δε ομως ου
καταφρονει, αλλα την εκ της πειθους εισαγων συμβουλην, θεραπευει παλιν, ουτω
και ο Παυλος. Ὁ μεν γαρ εκεινο ποιων, την δοξαν μονον ζητει, και οτι κατεφρονηθη
δακνεται· ο δε πανταχου την υγειαν του καμνοντος επιζητων, προς εν τουτο μονον
οραι, οπως αναστησηι τον κειμενον. Τουτο και ο Παυλος ποιει. Ειπε, Μη ψευδεσθε· ει
δε ποτε γενοιτο απο ψευδους οργη, και τουτο θεραπευει παλιν. Τι γαρ φησιν;
Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε. Καλον μεν γαρ το μη οργιζεσθαι· ει δε τις εμπεσοι
ποτε εις το παθος, αλλα μη εις τοσουτον. Ὁ ηλιος γαρ, φησι, μη επιδυετω επι τωι
παροργισμωι υμων. Βουλει της οργης εμπλησθηναι; αρκει σοι μια ωρα και δευτερα
και τριτη· μη καταλιπων εχθρους υμας ο ηλιος απελθοι. Ἀπο αγαθοτητος ανετειλε,
μη απερχεσθω εις αναξιους λαμψας. Ει γαρ ο ∆εσποτης αυτον απο πολλης
αγαθοτητος επεμψε, και αυτος μεν αφηκε σοι τα αμαρτηματα, συ δε τωι πλησιον ουκ
αφιης, ορα ποσον το κακον. Και αλλο δε μετα τουτου· δεδοικε την νυκτα ο μακαριος
Παυλος, μη λαβουσα επ' ερημιας τον ηδικημενον ετι φλεγμαινοντα, ανακαυσηι το
πυρ. Ἕως μεν γαρ αν πολλα εκκρουηι, της ημερας ουσης, εξεστι σοι εμφορεισθαι·
οταν δε μελλοι εσπερα γινεσθαι, καταλλαττου και προσφατον σβεσον το κακον. Ἂν
γαρ νυξ επιλαβηται, ουκ αρκεσει η μετα ταυτα ημερα το συναχθεν και εν τηι νυκτι
σβεσαι κακον· αλλα καν το πλεον υποτεμηις, το δε ολον μη δυνηθηις, παλιν διδωσιν
απο του υπολειφθεντος τηι επιουσηι νυκτι σφοδροτεραν εργασασθαι την πυραν. Και
καθαπερ ο ηλιος, αν το νεφωθεν και πυκνωθεν του αερος δια της νυκτος μη αρκεσηι
τηι καθημερινηι μαλαξαι και διασκεδασαι θερμηι, υποθεσιν χειμωνος παρεχεται, της
νυκτος επιλαβομενης του λειψανου, και παλιν αυτο τρεφουσης ετεροις ατμοις· ουτω
και επι της οργης. Μητε διδοτε τοπον τωι διαβολωι. Ὥστε το αλληλους πολεμειν,
τοπον εστι δουναι τωι διαβολωι. ∆εον γαρ παντας συμπεφραχθαι, και κατ' εκεινου
ιστασθαι, εκλυσαντες ημεις την προς εκεινον εχθραν, επ' αλληλους κελευομεν
τρεπεσθαι. Ουδεποτε γαρ ουτως εχει τοπον ο διαβολος, ως εν ταις εχθραις. βʹ. Τα
μυρια εντευθεν κακα τικτεται. Και καθαπερ εως μεν αν ωσιν ηρμοσμενοι λιθοι, και
μηδεν διακενον εχοντες, εστηκασιν αῤραγεις· αν δε βελονης μονης διατρησιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

διαμπαξ γεγενημενην, η ραγαδα τριχος επεχουσαν τοπον συμβηι γενεσθαι, τουτο
παντα καταλυει και απολλυσιν· ουτω και επι του διαβολου· εως μεν αν ωμεν
πεπυκνωμενοι και συνηρμοσμενοι, 62.102 ουδεν ολως επεισαγει των αυτου· επειδαν
δε μικρον ημας διαχαυνωσηι, καθαπερ τις χειμαῤρους επιχεεται. Πανταχου γαρ αρχης
αυτωι χρεια μονης, και τουτο εστι το δυσκατορθωτον· τουτου δε γενομενου, αυτος
εαυτωι τα παντα ευρυνει· λοιπον γαρ διαβολαις τα ωτα ανεωιγε, και οι τα ψευδη
λεγοντες, πιστοτεροι· την γαρ εχθραν εχουσι δικαζουσαν, ου την αληθειαν
κρινουσαν. Και ωσπερ φιλιας ουσης, και τα αληθη ψευδη φαινεται των κακων·
ουτως εχθρας ουσης, και τα ψευδη αληθη· ετερος νους, ετερον δικαστηριον, ουκ εξ
ισης ακουον, αλλα μετα πολλης της προσκλισεως και επιῤρεπειας. Καθαπερ γαρ εν
ζυγωι μολυβδος προστεθεις το παν ειλκυσεν· ουτω και ενταυθα, το της εχθρας βαρος,
μολυβδου χαλεπωτερον ον. ∆ιο, παρακαλω, παντα πραττωμεν, ωστε προ του ηλιου
σβεννυναι τας εχθρας. Ἂν γαρ τηι ημεραι τηι πρωτηι μη κρατησηις και τηι εξης,
πολλακις και εις ενιαυτον αυτην εξετεινας, και αυτη εαυτην ηυξησε λοιπον η εχθρα,
και ου δειται τινος. Και ρηματα γαρ ετερως λεγομενα ετερως υποπτευειν ποιουσα,
και σχηματα και παν οτιουν εκθηριοι και εξαγριοι, και των μαινομενων χειρω
διατιθησιν, ουτε το ονομα ειπειν, ουτε ακουσαι ανεχομενη, αλλ' απο των λοιδοριων
απαντα φθεγγομενη. Πως ουν μαλαξομεν τον θυμον; πως σβεσομεν την φλογα; Ἂν
τα εαυτων αμαρτηματα εννοησωμεν, και οσον εσμεν υπευθυνοι τωι Θεωι· αν
εννοησωμεν, οτι ου τον εχθρον αμυνομεθα, αλλ' ημας αυτους· αν εννοησωμεν, οτι
τον διαβολον ευφραινομεν, οτι τον εχθρον τον ημετερον, τον οντως εχθρον, δι' ον
το μελος το ημετερον αδικουμεν. Βουλει ειναι μνησικακος και εχθρος; Ἐχθρος εσο,
αλλα του διαβολου, μη του μελους του σου. ∆ια τουτο ημας ωπλισε τωι θυμωι ο Θεος,
ουχ ινα το ξιφος κατα των ημετερων σωματων, αλλ' ινα ολοκληρον την μαχαιραν
εις το του διαβολου στηθος βαπτιζωμεν. Ἐκει το ξιφος εγκλεισον μεχρι της λαβης, ει
βουλει, και την λαβην αυτην, και μηδεποτε εκσπασηις, αλλα και ετερον προσθες.
Τουτο δε εσται, οταν ημων φειδωμεθα, οταν ειρηνικως προς αλληλους διακεωμεθα.
Ἐῤρετω χρηματα, εῤρετω δοξα και ευδοκιμησις· παντων το μελος το εμον εμοι
τιμιωτερον. Ταυτα λεγωμεν προς εαυτους· μη την φυσιν αδικωμεν την ημετεραν,
ινα χρηματα κτησωμεθα, ινα δοξης επιτυχωμεν. Ὁ κλεπτων, μηκετι κλεπτετω,
φησιν. Ὁραις τινα τα μελη του παλαιου ανθρωπου; ψευδος, μνησικακια, κλοπη. ∆ια
τι μη ειπεν, Ὁ κλεπτων κολαζεσθω, βασανιζεσθω, στρεβλουσθω, αλλα, Μηκετι
κλεπτετω· μαλλον δε κοπιατω εργαζομενος το αγαθον ταις χερσιν, ινα εχηι
μεταδιδοναι τωι χρειαν εχοντι; Που οι Καθαροι λεγομενοι, οι παντος ρυπου γεμοντες,
και τουτο εαυτους ονομαζειν τολμωντες; Ἔστι γαρ, εστιν αποδυσασθαι το εγκλημα,
ου τωι στηναι μονον του αμαρτηματος, αλλα και τωι αγαθον τι εργασασθαι. Ὁρατε
πως απολυεσθαι τα αμαρτηματα δει; Ἔκλεψαν, τουτο εστι το αμαρτημα πραξαι· ουκ
εκλεψαν, τουτο ουκ εστι το αμαρ 62.103 τημα λυσαι· αλλα πως; Ει εκοπιασαν, και
ετεροις μετεδωκαν· ουτως ελυσαν το αμαρτημα. Ουχ απλως ημας εργαζεσθαι
βουλεται, αλλ' ωστε κοπιαιν, ωστε ετεροις μεταδιδοναι· και γαρ ο κλεπτων
εργαζεται, αλλα κακον. Πας λογος σαπρος εκ του στοματος υμων μη εκπορευεσθω.
Τις εστι σαπρος; Ὅν φησιν αλλαχου και αργον, καταλαλια, αισχρολογια, ευτραπελια,
μωρολογια. Ὁραις πως τας ριζας εκκοπτει της οργης, το ψευδος, την κλοπην, την
ακαιρον διαλεξιν; Το δε, Μηκετι κλεπτετω, ουκ εκεινοις συγγινωσκων τοσουτον
φησιν, οσον τους ηδικημενους πραους καθιστων, και τωι μηκετι τα αυτα παθειν
αρκεισθαι παραινων. Καλως δε και περι λογων διδασκει. Ου γαρ πραγματων μονον,
αλλα και ρηματων τινομεν δικας. Ἀλλ' ει τις αγαθος, φησι, προς οικοδομην της
χρειας, ινα δωι χαριν τοις ακουουσι. Τουτεστιν, Ὅπερ οικοδομει τον πλησιον, τουτο
φθεγγου μονον, περιττον δε μηδεν. γʹ. ∆ια τουτο γαρ σοι στομα και γλωσσαν εδωκεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

ο Θεος, ινα ευχαριστηις αυτωι, ινα οικοδομηις τον πλησιον· ως εαν καθαιρηις την
οικοδομην, βελτιον σιγαιν, και μηδεποτε φθεγγεσθαι. Και γαρ χειρες τεχνιτου, αντι
του τους τοιχους εξυφαινειν μαθουσαι καθαιρειν, εκκοπτεσθαι δικαιαι αν ειεν. Και
γαρ ο Ψαλμωιδος τουτο φησιν· Ἐξολοθρευσει Κυριος παντα τα χειλη τα δολια. Τουτο
παντων αιτιον των κακων, το στομα· μαλλον δε ου το στομα, αλλ' οι κακως αυτωι
χρωμενοι. Ἐντευθεν υβρεις, λοιδοριαι, βλασφημιαι, εκκαυματα των ηδονων, φονοι,
μοιχειαι, κλοπαι, παντα απο τουτου τικτεται. Και πως, φησι, φονοι; Ἀπο υβρεως εις
οργην, απο οργης εις πληγας, απο πληγων εις φονον εξεβης. Πως μοιχειαι; Ἡ δεινα
σε φιλει, φησιν, εφθεγξατο τι περι σου χρηστον, εχαλασε σου τον τονον, ειτα και σοι
ουτως αναπτεται τα της επιθυμιας. ∆ια τουτο ο Παυλος ελεγεν, Ει τις αγαθος. Ἐπει
ουν πολυ το χυμα των λογων, εικοτως αδιοριστως ειπεν, εκεινα φθεγγεσθαι
κελευσας, και τυπον δους ομιλιας. Ποιον δη τουτον; Ει τις οικοδομει, ειπων. Ἢ
τουτο φησιν, ινα χαριν σοι ειδηι ο ακουων. Οιον, επορνευσεν ο αδελφος· μη
εκπομπευε την υβριν. Μηδε εντρυφα· ουδεν ωφελησας τον ακουοντα, αλλα και
εβλαψας, εικοτως, ηλον αυτωι δους. Ἂν μεντοι τα πρακτεα παραινηι, πολλην αυτωι
διδως την χαριν· αν παιδευσηις ευφημον εχειν στομα, αν διδαξηις μηδενα
κακηγορειν, μαλιστα αυτον επαιδευσας, και χαριν αυτωι δεδωκας· αν περι
κατανυξεως, αν περι ευλαβειας, αν περι ελεημοσυνης διαλεχθηις, παντα ταυτα
μαλαττει αυτου την ψυχην. Ὑπερ τουτων παντων χαριν ομολογησει. Ἂν μεντοι
γελωτα κινησηις, αν αισχρον φθεγξηι, μαλλον εξηψας· αν επαινεσηις την πονηριαν,
κατεβαλες και απωλεσας. Τουτο ουν εστιν ειπειν· η ινα κεχαριτωμενους αυτους
εργασηται, ουτως ειπε. Καθαπερ γαρ το μυρον χαριν διδωσι τοις μεταλαμβανουσιν,
ουτω και λογος αγαθος· δια τουτο και τις ελεγε, Μυρον εκκενωθεν ονομα σου·
αποπνειν αυτους εποιει απο της ευωδιας εκεινης. Ὁραις οτι, οπερ αει παραινει, τουτο
και νυν λεγει, εκαστωι οικοδομειν τον πλησιον επιτρεπων κατα δυναμιν την εαυτου;
Ὁ ετεροις ουν τοιαυτα παραινων, πολλωι μαλλον σαυτωι. Και μη λυπειτε, φησι, το
Πνευμα το αγιον. Φρικωδεστε 62.104 ρον και φοβερωτερον τουτο, οπερ και εν τηι
προς Θεσσαλονικεας Ἐπιστοληι φησι· και γαρ εκει τοιουτον τι λεγει· Ὁ γαρ αθετων,
ουκ ανθρωπον αθετει, αλλα τον Θεον. Ουτω και ενταυθα. Ἂν ειπηις υβριστικον ρημα,
αν πληξηις τον αδελφον, ουκ εκεινον επληξας, αλλα το Πνευμα ελυπησας. Ειτα και η
προσθηκη της ευεργεσιας, ινα μειζων γενηται η κατηγορια. Και μη λυπειτε το
Πνευμα το αγιον, φησιν, εν ωι εσφραγισθητε εις ημεραν απολυτρωσεως. Τουτο ημας
εδειξεν αγελην βασιλικην, τουτο ημας παντων των πρωτων απεστησε, τουτο ουκ
αφηκε κεισθαι μετα των υπευθυνων της οργης του Θεου, και συ αυτο λυπεις; Ὅρα
πως εκει μεν φοβερως, Ὁ γαρ αθετων, φησιν, ουκ ανθρωπον αθετει, αλλα τον Θεον·
ενταυθα δε εντρεπτικως, Μη λυπειτε το Πνευμα το αγιον, φησιν, εν ωι εσφραγισθητε.
Ἡ σφραγις αυτη επι του στοματος κεισθω· μη ανεληις τα σημαντρα. Στομα
πνευματικον ουδεν τοιουτον φθεγγεται. Μη ειπηις, Ουδεν εστιν, αν αισχρον ειπω, αν
τον δεινα υβρισω. ∆ια τουτο μεγα εστι κακον, επειδη ουδεν ειναι δοκει. Τα γαρ
μηδεν ειναι δοκουντα, ευκολως και καταφρονειται, τα δε καταφρονουμενα και
αυξεται, τα δε αυξομενα και ανιατα γινεται. Στομα εχεις πνευματικον; Ἐννοησον τι
εφθεγξω ευθεως ρημα τεχθεις, ποια αξια του στοματος σου. Πατερα καλεις τον Θεον,
και τον αδελφον ευθεως υβριζεις; Ἐννοησον ποθεν Πατερα καλεις τον Θεον. Ἀπο
φυσεως; αλλ' ουκ αν εχοις. Ἀπο αρετης; αλλ' ουδε τουτο. Ἀλλα ποθεν;
Ἀποφιλανθρωπιας μονης, απο ευσπλαγχνιας, απο ελεου πολλου. Ὅταν ουν Πατερα
καληις τον Θεον, μη τουτο μονον εννοει, οτι αναξια της ευγενειας εκεινης πραττεις
υβριζων, αλλ' οτι και απο φιλανθρωπιας εχεις την ευγενειαν. Μη τοινυν αυτην
καταισχυνηις, απο μεν φιλανθρωπιας λαβων, ωμοτητι δε κεχρημενος προς τους
αδελφους. Πατερα καλεις τον Θεον, και υβριζεις; Ἀλλ' ου ταυτα του υιου του Θεου.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

Το εργον του υιου του Θεου, τοις εχθροις αφιεναι, υπερ των σταυρουντων ευχεσθαι,
υπερ των μισουντων το αιμα εκχεειν. Ταυτα εστιν αξια του υιου του Θεου, τους
εχθρους, τους αγνωμονας, τους κλεπτας, τους ιταμους, τους επιβουλευοντας,
τουτους αδελφους ποιεισθαι και κληρονομους, ουχι τους αδελφους γινομενους,
τουτους ως ανδραποδα υβριζειν. δʹ. Ἐννοησον τινα εφθεγξατο ρηματα το στομα το
σον, ποιας αξια τραπεζης· εννοησον τινων απτεται, τινων γευεται, ποιας απολαυει
τροφης. Ουδεν ηγηι ποιειν δεινον τον αδελφον κατηγορων; Πως ουν καλεις
αδελφον; Ει δε ουκ εστιν αδελφος, πως λεγεις, Πατερ ημων; το γαρ, Ἡμων, πολλων
εστι προσωπων σημαντικον. Ἐννοησον μετα τινων εστηκας κατα τον καιρον των
μυστηριων, μετα των Χερουβιμ, μετα των Σεραφιμ. Τα Σεραφιμ ουχ υβριζει, αλλα
μιαν αυτοις χρειαν μονον το στομα πληροι, το δοξολογειν, το δοξαζειν τον Θεον.
Πως ουν δυνησηι συ μετ' εκεινων λεγειν, Ἅγιος, αγιος, αγιος, εις υβριν τωι στοματι
κεχρημενος; Ειπε δη μοι, ει σκευος ειη βασιλικον, και αει εδεσματων εμπλεων
βασιλικων, και εις τουτο αποτεταγμενον, ειτα τις αυτωι των οικετων χρησαιτο εις
κοπρον αρα τολμησει παλιν μετ' εκεινων των σκευων των εις εκεινα
αποτεταγμενων αυτο αποτιθεσθαι της κοπρου εμπεπλησμενον; Ουδαμως. Τοιουτον
τι εστιν η κακηγορια, 62.105 τοιουτον εστιν η υβρις. Πατερ ημων. Και τι; τουτο
μονον; Ἄκουε και των εξης· Ὁ εν τοις ουρανοις. Ευθεως ειπες, Πατερ ημων ο εν τοις
ουρανοις, και ανεστησε σε το ρημα, επτερωσε σου την διανοιαν, εδειξεν οτι Πατερα
εχεις εν τοις ουρανοις. Μηδεν πραττε, μηδεν λεγε των επι γης. Εις εκεινην σε την
ταξιν εστησε την ανω, εκεινωι σε ενεκρινε τωι χορωι· τι σαυτον κατω καθελκεις; παρα
τον θρονον εστηκας τον Βασιλικον, και υβριζεις; Ου δεδοικας μη υβριν το πραγμα
ηγησηται ο βασιλευς; αλλ' αν μεν οικετης εφ' ημων τον ομοδουλον τυπτηι, η υβριζηι,
καν δικαιως τουτο ποιηι, ευθεως επιτιμωμεν, υβριν το πραγμα ηγουμενοι· συ δε μετα
των Χερουβιμ εστως παρα τον θρονον του Βασιλεως, υβριζεις τον αδελφον; Ουχ
οραις τα αγια ταυτα σκευη; ουχι προς εν εστιν αυτων διαπαντος η χρεια; μη τις τολμαι
προς αλλο τι χρησασθαι αυτοις; Συ των σκευων αγιωτερος ει τουτων, και πολλωι
αγιωτερος· τι τοινυν ρυπαινεις σαυτον και μολυνεις; Ἐν τοις ουρανοις εστηκας, και
υβριζεις; μετα αγγελων πολιτευηι, και υβριζεις; φιληματος ηξιωσαι ∆εσποτικου, και
υβριζεις; τοσουτοις σου το στομα εκοσμησεν ο Θεος υμνοις αγγελικοις, τροφηι ουκετι
αγγελικηι, αλλ' υπερ αγγελικην, φιληματι τωι αυτου, περιπλοκαις ταις προς αυτον,
και υβριζεις; Μη, παρακαλω. Μεγαλων το πραγμα αιτιον κακων, ποῤρω ψυχης
Χριστιανης. Ου πειθο 62.106 μεν σε λεγοντες, ουδε εντρεπομεν; Ουκουν αξιον
φοβησαι λοιπον· ακουε γαρ του Χριστου λεγοντος· Ὁ ειπων τωι αδελφωι αυτου,
Μωρε, ενοχος εσται τηι γεεννηι του πυρος. Ει δε το κουφοτερον παντων γεενναν
προξενει, ο τα τολμηρα λεγων, τινος ουκ εσται αξιος; Παιδευσωμεν ημων προς
ευφημιαν το στομα· μεγα απο τουτου κερδος, μεγαλη απο της υβρεως η βλαβη· ουκ
εστιν ενταυθα χρηματα δαπανησαι. Ἐπιθωμεν θυραν και μοχλον, κατεσθιωμεν
εαυτους, εαν ρημα ποτε φορτικον εκπηδησηι των οδοντων· παρακαλωμεν τον Θεον,
παρακαλωμεν τον υβρισμενον, μη αναξιοπαθωμεν· εαυτους επληξαμεν, ουκ
εκεινον· επιθωμεν το φαρμακον την ευχην και την προς τον υβρισμενον
καταλλαγην. Ἂν εν τοις ρημασι τοσαυτην ποιωμεθα προνοιαν, πολλωι μαλλον εν
τοις πραγμασι νομους τιθωμεν εαυτοις. Καν φιλους εχωμεν, καν ουστινασουν, και
ειποιεν κακως τινα, η υβρισαιεν, απαιτησον αυτους και εισπραξαι δικην.
Μανθανωμεν ολως, οτι καν αμαρτημα το τοιουτον εστιν· αν γαρ μαθωμεν, ταχεως
αποστησομεθα. Ὁ δε Θεος της ειρηνης φυλαξοι υμων και τον νουν, και την
γλωσσαν, και τειχισοι ασφαλει τειχιωι τωι αυτου φοβωι, εν Χριστωι Ἰησου και Κυριωι
ημων, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ.
Πασα πικρια και θυμος, και οργη, και κραυγη, και βλασφημια αρθητω αφ'
υμων συν πασηι κακιαι. αʹ. Ὥσπερ εις σκευος ακαθαρτον ουκ αν ποτε εαυτας καθειεν
αι μελισσαι· δια γαρ τουτο και θυμιαμασι και μυροις και ευωδιαις τον τοπον
καταῤραινουσιν οι περι ταυτα δεινοι, οινοις τε ευωδεσι και τοις αλλοις απασι τους
καλαθισκους, εν οις αν μελλουσιν αρτι των σμηνων εξιουσαι ενιζανειν, ωστε μη την
αηδη οσμην λυπησασαν αυτας αποστησαι παλιν· ουτω δη και επι του Πνευματος εστι
του αγιου. Ἀγγειον τι εστιν η ημετερα ψυχη και καλαθισκος, τα σμηνη των
χαρισματων των πνευματικων υποδεξασθαι δυναμενη· αλλ' εαν ηι ενδον χολη και
πικρια και θυμος, τα σμηνη αφιπταται. ∆ια τουτο ο μακαριος ουτος και σοφος
γεωργος διακαθαιρει καλως ημων τα σκευη, ου δρεπανον, ουδε τι αλλο σκευος
σιδηρουν κατεχων· και καλει ημας επι το πνευματικον τουτο σμηνος, και συναγων
αυτο διακαθαιρει ευχαις και πονοις και τοις αλλοις απασιν. Ὅρα ουν πως ημων
εκκαθαιρει την καρδιαν· απηλασε το ψευδος, απηλασε την οργην. ∆εικνυσι παλιν
πως αν μαλλον προῤριζον ανασπασθειη το κακον· αν μη ωμεν, φησι, πικροι την
διανοιαν. Καθαπερ γαρ επι της χολης συμβαινειν ειωθε της ημετερας, αν μεν ολιγη
τυχηι τις ουσα, ολιγη και η κινησις γινεται εκραγεντος του ταμιειου· οταν δε
πλεονασηι το σφοδρον της τοιαυτης ποιοτητος και δηκτικον, ουκετι στεγει το φερον
αυτην προτερον αγγειον, αλλα καθαπερ πυ 62.106 ρος σφοδρου διαβρωθεν ουκετι
οιον τε εστι στεγειν αυτην και κατεχειν εν τοις ωρισμενοις οροις, αλλα διασπασθεν
υπο της αμετρου δριμυτητος αφιησιν εξελθουσαν παντι τωι σωματι λυμαινεσθαι· και
καθαπερ εις πολιν ενεχθεν θηριον χαλεπωτατον και αφορητον, εως μεν αν ενδον εν
ταις πεποιημεναις ειρκταις κατεχηται, ουδεν, καν αγριαινηι, καν κραζηι, ουδενα
βλαψαι δυνησεται· οταν δε τωι θυμωι κρατηθηι, και διακλασας τους δια μεσου
βεβλημενους κανονας εκπηδησαι δυνηθηι, παντος θορυβου την πολιν εμπιπλησι και
ταραχης, και παντας απελαυνει· ουτω δη και της χολης η φυσις· εως μεν αν εν τοις
οικειοις οροις κατεχηται, ουδεν μεγα ημας εργαζεται κακον· επειδαν δε εκραγεντος
του περιεχοντος αυτην υμενος, ουδεν ηι το κωλυον λοιπον εις πασαν διαχυθηναι την
φυσιν, τοτε δη, τοτε, καιτοι ουτω σφοδρα μικρον ον τηι ποσοτητι, δια την
υπερβαλλουσαν εν τηι ποιοτητι δυναμιν παντα τα αλλα στοιχεια της οικειας
αναχρωννυσι κακιας. Τοτε γαρ δη αιμα ευρουσα πλησιον τωι τε τοπωι και τηι
ποιοτητι, και την εν εκεινωι θερμοτητα δριμυτεραν εργαζομενη, και το εγγυθεν παν
οπερ εστιν, απο της κατα την υγροτητα συμμετριας υπερβαινον τους ορους και χολας
εργαζομενον, μετα τουτου λοιπον και τοις αλλοις επιστρατευεται μελεσι, και ουτω
παντα εις την οικειαν ενθεισα πονηριαν, αφωνον εργαζεται τον ανθρωπον, και
αποπνειν ποιει, την ψυχην απελαυνουσα. Τι δη ταυτα ημιν απαντα ουτω. 62.107
μετα ακριβειας ειρηται; Ἵνα απο της πικριας της αισθητης, της πικριας της νοητης
την αφορητον αισθομενοι κακιαν, και ως ολοκληρον την τικτουσαν ψυχην πρωτον
λυμαινεται, παντα ανω και κατω ποιουσα, φυγωμεν αυτης την πειραν. Καθαπερ γαρ
αυτη το στοιχειον ολον, ουτως εκεινη τους λογισμους εμπρησασα, εις το της γεεννης
απαγει βαραθρον τον αλοντα. Ἵν' ουν ταυτα ακριβως διερευνωμενοι, τουτο
φυγωμεν το κακον, και χαλινωσωμεν το θηριον, μαλλον δε προῤριζον
ανασπασωμεν, τωι Παυλωι πειθωμεθα λεγοντι· Πασα πικρια, ουχι καθαιρεσθω, αλλα
αρθητω αφ' υμων. Τι γαρ μοι δει πραγματων και κατοχης; τι δε χρη φυλαττειν
θηριον, εξον αποικισαι της ψυχης και μεταστησαι, και εις υπεροριαν τινα απαγαγειν;
Πειθωμεθα τοινυν τωι Παυλωι λεγοντι· Πασα πικρια αρθητω αφ' υμων. Ἀλλ' οιμοι
της κατεχουσης ημας διαστροφης· δεον απαντα επι τουτωι ποιειν, ουτω τινες εισιν
οντως ανοητοι, ωστε και εαυτους εν τουτωι μακαριζειν, και εναβρυνεσθαι τωι κακωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

και εγκαλλωπιζεσθαι, και παρ' ετερων ζηλουσθαι. Πικρος, φησιν, ανθρωπος ο δεινα,
σκορπιος εστιν, οφις εστιν, εχις· φοβερον νομιζουσιν αυτον. Τι δεδοικας τον πικρον,
ανθρωπε; Μη βλαψηι, φησι, μη λυμηνηται· απειρος εγω της εκεινου κακιας ειμι·
δεδοικα μη με λαβων απλουν ανθρωπον, και ουδεν των αυτου προορωμενον, εις τας
παγας εμβαληι τας αυτου, και τοις δικτυοις ημας συμποδισηι τοις ητοιμασμενοις αυτωι
προς ημετεραν απατην. Γελω νυν. Τι δηποτε; Ὅτι παιδων εστι ταυτα τα ρηματα, τα
μη φοβερα φοβουμενων. Ουδενος μεν ουν ουτω δει καταφρονειν, ουδενος ουτω
καταγελαιν, ως ανθρωπου πικρου και πονηρου. Ουδεν γαρ ουτως ασθενες, ως πικρια·
μωρους ποιει και ανοητους. βʹ. Ἢ ουχ ορατε οτι τυφλον η κακια; η ουκ ηκουσατε,
οτι ο ορυσσων βοθρον τωι πλησιον, εαυτωι ορυσσει; πως ουν ου χρη φοβεισθαι ψυχην
ταραχης εμπεπλησμενην; Ει μεν ουν, ως δαιμονας και μαινομενους, χρη και τους
πικρους φοβεισθαι, και ως τους μωρους (και γαρ εκεινοι απλως απαντα ποιουσι),
φημι καγω· ει δε ως δεινους πραγμασι χρησθαι, τουτο ουκετι. Ουδεν γαρ ουτω προς
πραγματων οικονομιαν επιτηδειον, ως συνεσις· ουδεν ουτω συνεσεως εμποδιον, ως
πονηρια και κακια, και το υπουλον. Ουχ ορατε τα σωματα τα χολερικα, πως εστιν
αειδη, παντος ανθους μαρανθεντος εν αυτοις; πως εστιν ασθενη και λεπτα, και προς
παντα ανεπιτηδεια; Τοιαυται εισι και αι ψυχαι αι τοιαυται. Ἴκτερος γαρ ψυχης ουδεν
ετερον εστιν, αλλ' η πονηρια. Ουκ εστιν ουν ισχυρον η πονηρια, ουκ εστι. Βουλεσθε
παλιν και επι υποδειγματος, ο λεγω, ποιησω φανερον, κακουργου και απλαστου
παραγαγων υμιν εικονας; Κακουργος ην ο Ἀβεσσαλωμ, και παντας ιδιοποιειτο· ορα
ουν οση ην η κακουργια. Περιιων, φησιν, ελεγε, Μη εστι σοι κρισις; οικειωσασθαι
εκαστον βουλομενος. Ὁ δε 62.108 ∆αυιδ απλαστος. Τι ουν; Ὅρα αμφοτερων το τελος,
ορα ποσης εγεμεν εκεινος ανοιας. Ἐπειδη γαρ προς την βλαβην εωρα μονην του
πατρος, εν τοις αλλοις τετυφλωτο πασιν. Ἀλλ' ουχ ο ∆αυΐδ. Ὁ πορευομενος γαρ
απλως, πορευεται πεποιθως. Τουτεστιν, ο μηδεν περιεργαζομενος, ο μηδεν
κατασκευαζων κακον. Πειθωμεθα τοινυν τωι μακαριωι Παυλωι, και ελεωμεν και
δακρυωμεν τους πικρους, και παντα πραττωμεν και ποιωμεν, ωστε αυτων απο της
ψυχης εξαντλησαι την πονηριαν. Πως γαρ ουκ ατοπον, χολης μεν ημιν ενουσης
(καιτοι γε χρησιμον τουτο το στοιχειον· χωρις γαρ χολης ανθρωπον ειναι ου
δυνατον, ταυτης δη λεγω της στοιχειωδους)· πως ουκ ατοπον ταυτην μεν κενουν
κατα δυναμιν, καιτοι μεγαλα παρ' αυτης ωφελουμενους· την δε εν τηι ψυχηι μηδεν
ποιειν μηδε σπουδαζειν ωστε κενουν, ουδαμου χρησιμον ουσαν, αλλα και τα μεγιστα
αδικουσαν; Ὁ βουλομενος, φησιν, ειναι σοφος εν υμιν, γενεσθω μωρος, ινα γενηται
σοφος. Ἄκουε παλιν και του Λουκα λεγοντος· Μετελαμβανον τροφης εν αγαλλιασει
και αφελοτητι καρδιας, αινουντες τον Θεον, και ειχον χαριν προς ολον τον λαον. Ἢ
ουχ ορωμεν και νυν τους αφελεις και απλαστους κοινης τιμης παρα παντων
απολαυοντας; Ουδεις τωι τοιουτωι φθονει ευπραγουντι, ουδεις επεμβαινει
δυσπραγουντι· αλλα παντες και καλως πραττοντι συγχαιρουσι, και πταισαντι
συναλγουσιν. Ἂν δε πικρος ανθρωπος ευημερησηι ποτε, ως κακου τινος συμβαντος,
απαντες στενουσι· καν δυσπραγησηι παλιν, απαντες χαιρουσιν. Ἐλεωμεν ουν αυτους·
εχουσι γαρ κοινους εχθρους πανταχου περιιοντας. Ὁ Ἰακωβ απλαστος ην, αλλα τον
κακουργον Ἡσαυ ενικησεν· Εις κακοτεχνον γαρ ψυχην ουκ εισελευσεται σοφια.
Πασα πικρια αρθητω αφ' υμων· μηδε λειψανον μενετω. Οιδε γαρ τουτο κινηθεν,
καθαπερ απο σπινθηρος τινος, ολοκληρον ενδον ποιησαι πυραν. Τι τοινυν εστιν η
πικρια κατανοησωμεν ακριβως· οιον ο υπουλος ανηρ, ο δολερος, ο προς το
κακοποιειν παρεσκευασμενος, ο καχυποπτος· απο δη τουτου αει θυμος και οργη
τικτεται. Ου γαρ εστιν εν γαληνηι την τοιαυτην ειναι ψυχην· ριζα γαρ θυμου και
οργης πικρια. Ὁ τοιουτος και βαρυθυμος εστιν, και ουδεποτε ανιησι την ψυχην, αει
συννους ων, αει σκυθρωπος. Ὅπερ γαρ εφην, αυτοι πρωτοι καρπουνται τα εαυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

κακα. Και κραυγη, φησι. Τι δηποτε; και κραυγην αναιρεις; Τον γαρ ηπιον τοιουτον
ειναι χρη. Ἵππος γαρ εστιν αναβατην φερων, η κραυγη την οργην· συμποδισον τον
ιππον, και κατεστρεψας τον επιβατην. Ἀκουετωσαν ταυτα μαλιστα γυναικες, αι εν
παντι πραγματι κραζουσαι και βοωσαι. Ἐν ενι χρησιμον το κραζειν μονον, εν τωι
κηρυττειν και διδασκειν, αλλαχου δε ουδαμου, αλλ' ουτε εν ευχηι. Και ει βουλει
μαθειν δια των πραγματων, μηδεποτε κραζηις, και ουδεποτε οργισθησηι· ιδου τροπος
αοργησιας. Ὥσπερ γαρ ουκ ενι τον μη κραζοντα οργισθηναι, ουτως ουκ ενι τον
κραζοντα μη οργισθηναι. Μη γαρ μοι τον βαρυμηνιν ειπηις και μνησικακον και
αυτοπικριαν και αυτοχολην· ημεις περι της του παθους συναρπαγης διαλεγομεθα
νυν. 62.109 γʹ. Ὥστε ου μικρον προς τουτο συμβαλλεται το παιδευσαι την ψυχην
μηδεποτε κραζειν και βοαιν. Τα πτερα περικοπτεις της οργης, την κραυγην
περιαιρων, το οιδημα καταστελλεις της καρδιας. Ὥσπερ γαρ ουκ εστι τας χειρας μη
ανταραντα παλαιειν, ουτως ουκ ενι μη κραζοντα συμποδιζεσθαι. ∆ησον του
πυκτευοντος τας χειρας, και κελευσον πυκτευειν, αλλ' ου δυνησεται· ουτως ουδε ο
θυμος. Ἡ δε κραυγη και τον ουκ οντα εξαιρει· και μαλιστα εντευθεν ταχεως
αλισκεται το των γυναικων γενος, αι, οταν οργιζωνται ταις θεραπαινισι, την οικιαν
απασαν της κραυγης πληρουσι της εαυτων· πολλακις δε και ει παρα στενωπον
τυγχανοι ωικοδομημενη η οικια, και οι παριοντες· απαντες ακουουσιν αυτης βοωσης,
και της θεραπαινιδος ολολυζουσης. Τι τουτου γενοιτ' αν ασχημονεστερον ποτε του
κωκυτους ακουειν; Πασαι γαρ ευθεως διακυψασαι, Τι δη γεγονεν, ερωτωσιν, εκει; Ἡ
δεινα, φησι, την δουλην τυπτει την αυτης. Τι τουτου γενοιτ' αν αναισχυντοτερον; Τι
ουν, ου χρη τυπτειν; Ου τουτο λεγω· δει μεν γαρ, αλλα μητε συνεχως, μητε αμετρως,
μητε υπερ των οικειων αδικηματων, οπερ αει φημι, μητε της υπηρεσιας αν τι
ελλειπηι, αλλ' ει την εαυτης βλαπτει ψυχην· αν υπερ τοιαυτης τυπτηις αιτιας,
επαινεσονται παντες, και ο εγκαλεσων ουδεις· αν δε υπερ των σων, ωμοτητα παντες
καταγνωσονται και απηνειαν. Και το δη παντων αισχροτερον, εισιν ουτως αγριαι και
απηνεις, ως επι τοσουτον μαστιζειν, ως μηδε αυθημερον τους μωλωπας σβεννυσθαι.
Γυμνωσασαι γαρ τας κορας, και τον ανδρα επι τουτο καλεσασαι, δεσμουσι πολλακις
προς τοις σκιμποσιν. Οιμοι, ουκ επεισερχεται σοι εν εκεινωι τωι καιρωι της γεεννης,
ειπε μοι, μνημη; αλλα γυμνοις την παιδισκην, και δεικνυεις τωι ανδρι; και ουκ
αισχυνηι μη σου καταγνωι; και επιπλεον αυτον παροξυνεις, και απειλεις δησειν,
μυρια προτερον λοιδορησαμενη τηι αθλιαι και ταλαιπωρωι, Θεσσαλιδα, δραπετριαν,
προεστωσαν καλουσα. Ὁ γαρ θυμος ουδε του οικειου αφιησι στοματος φειδεσθαι,
αλλ' εις εν μονον οραι, πως εκεινην αμυνηται, καν εαυτην καταισχυνηι. Και μετα
ταυτα δη παντα προκαθηται καθαπερ τις τυραννος, και καλει παιδας, και
παραστησαμενη τον ανοητον ανδρα, καθαπερ δημιωι αυτωι κεχρηται. Ταυτα εν
Χριστιανων οικιαις γινεσθαι εδει; Ἀλλα πονηρον το γενος, φησι, και ιταμον και
αναισχυντον και αδιορθωτον. Οιδα καγω· αλλ' εστιν ετερως ρυθμισαι, φοβοις,
απειλαις, ρημασι, κακεινην μειζονως δυναμενοις δακνειν, και σε της αισχυνης
απαλλαξαι. Αισχρα εφθεγξω ρηματα ελευθερα ουσα, και ου μαλλον εκεινην η
σαυτην καταισχυνεις; Ειτα εν βαλανειωι εαν δεηι προελθειν, μωλωπες κατα των
νωτων γυμνουμενης αυτης, και τεκμηρια περιφερει της ωμοτητος. Ἀλλ' αφορητον,
φησιν, ανεσεως τυχον το δουλικον γενος. Οιδα καγω· αλλ' ετερως, οπερ εφην,
επιστρεφε, μη μαστιξι μονον μηδε φοβωι, αλλα και κολακειαι και τωι ευ ποιειν.
Ἀδελφη σου γεγονεν, αν ηι πιστη. Ἐννοησον οτι συ δεσποινα, κακεινη σοι
διακονειται. Ἂν ηι μεθυσος, περιελε της μεθης τας υποθεσεις, τον ανδρα καλεσον,
και παραινεσον. Ἢ ουχ οραις πως αισχρον πραγμα γυναικα τυπτεσθαι; Οι γουν μυρια
κατα ανδρων νομοθετησαντες, και καυσεις και βασανους, σπανιακις γυναικα
ανηρτησαν, αλλα μεχρι του 62.110 ραπισαι τον θυμον ιστωσι Τοσαυτηι δε κεχρηνται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

προς την φυσιν ταυτην αιδοι, οτι ουδε αναγκαιας χρειας ουσης ανηρτησαν, και
μαλιστα οταν κυουσα τυχηι. Αισχυνη γαρ ανδρι γυναικα τυπτειν· ει δε ανδρι, πολλωι
μαλλον τηι ομοφυλωι. Ἀπο τουτων και τοις ανδρασι γινονται μισηται αι γυναικες. Τι
ουν, φησιν, οταν πορνευηι; Ζευξον ανδρι, περιελε της πορνειας τας υποθεσεις, μη
συγχωρει υπερμαζαιν. Τι ουν, αν κλεπτηι; Φυλαττε και παρατηρει; Ὢ της υπερβολης!
εγω εσομαι φυλαξ, φησιν. Ὢ της ανοιας! δια τι, παρακαλω, ουκ εσηι φυλαξ; ουχι της
αυτης σοι μετεχει ψυχης; ουχι των αυτων ηξιωται παρα του Θεου; ου της αυτης
απολαυει τραπεζης; ου της αυτης σοι κοινωνει ευγενειας; Τι ουν, αν ηι, φησι,
λοιδορος και λαλος και μεθυσος; Ποσαι δε εισιν ελευθεραι τοιαυται; Παντα δε τα
ελαττωματα των γυναικων φερειν τους ανδρας προσεταξεν ο Θεος. Μονον μη εστω,
φησι, πορνη η γυνη, και παντα τα λοιπα φερε ελαττωματα. Καν μεθυσος ηι, καν
λοιδορος, καν λαλος, καν βασκανος, καν πολυτελης, καν σπαθωσα την ουσιαν,
κοινωνον εχεις βιου· ρυθμιζειν αναγκην εχεις· δια τουτο κεφαλη ει συ. Ουκουν
ρυθμιζε, το σαυτου ποιει. Καν αδιορθωτος μενηι, καν κλεπτηι, φυλαττε τα σα· μη
εκεινην τοσουτον τιμωρου· αν λαλος ηι, επιστομιζε. Τουτο φιλοσοφιας εστι της
ανωτατω. Νυνι δε εις τοσουτο τινες ατοπιας ηκουσιν, ως αποκαλυπτειν την
κεφαλην, και απο τριχων συρειν τας θεραπαινιδας. δʹ. Τι ηρυθριασατε πασαι; Ου
προς πασας ημιν ο λογος· αλλα προς τας εις την θηριωδιαν εξελκομενας ταυτην.
Γυνη ακατακαλυπτος μη εστω, φησιν ο Παυλος· συ δε ολως το κρηδεμνον περιαιρεις;
Ὁραις πως σαυτην υβριζεις; Ἂν μεν ουν γυμνηι φανηι σοι τηι κεφαληι εκεινη, υβριν το
πραγμα λεγεις· συ δε αυτην γυμνουσα, ουδεν δεινον ειναι φης; Ειτα φησι· Τι, αν μη
διορθωται; Ῥαβδωι και πληγαις σωφρονισον. Ποσα δε και συ εχεις ελαττωματα, και
ου διορθουσαι; Ταυτα ημιν νυν ουχ υπερ εκεινων ειρηται, αλλ' υπερ υμων των
ελευθερων, ωστε μηδεν ασεμνον, μηδεν αισχρον ποιειν, ωστε μη βλαπτειν εαυτας.
Ἐαν εν οικιαι ταυτα παιδευθηις επι της θεραπαινιδος, και προσηνης ηις και μη χαλεπη,
πολλωι μαλλον επι του ανδρος εσηι τοιαυτη. Ει γαρ εξουσιας ουσης μηδεν τοιουτον
εργαζομενη δειχθηις, πολλωι μαλλον, ενθα το κωλυον εστιν, ουδεν εργασηι τοιουτον.
Ὥστε η περι τας θεραπαινιδας φιλοσοφια μεγιστα υμας εις την των ανδρων ευνοιαν
ωφελει. Ὧ γαρ μετρωι μετρειτε, φησιν, αντιμετρηθησεται υμιν. Θες τωι στοματι
χαλινον· καν εγγυμνασθηις θεραπαινιδα χαλεπαινουσαν φερειν γενναιως, προς την
ομοτιμον ουδε υβριζουσαν δυσχερανεις· μη δυσχεραινουσα δε, την ακραν
φιλοσοφιαν κατωρθωσας. Εισι δε τινες, αι και ορκους προστιθεασιν· ουδεν δε
αισχροτερον της ουτω θυμουμενης. Τι ουν, αν καλλωπιζηται, φησι; Τουτο κωλυσον,
και εγω συμφημι· κωλυσον δε, απο σαυτης αρχομενη, μη φοβωι τοσουτον, οσον
υποδειγματι· εσο εν πασιν αρχετυπος εικων. Και βλασφημια, φησιν, αρθητω αφ'
υμων. Ὅρα πως προεισι το κακον. Ἡ πικρια τον θυμον ετεκεν, ο θυμος την οργην, η
οργη την κραυγην, η κραυγη την βλασφημιαν, τουτεστι, τας λοιδοριας· η βλασφημια
λοιπον πληγας, αι πληγαι τραυματα, τα 62.111 τραυματα θανατον. Ἀλλ' ουδεν
τουτων ηθελησε φθεγξασθαι Παυλος, αλλ' η τουτο μονον, Ἀρθητω συν πασηι κακιαι.
Τι εστι, Συν πασηι κακιαι; Πασα γαρ κακια εις τουτο τελευται. Εισι γαρ τινες καθαπερ οι
λαθροδηκται των κυνων, οι τους μεν προσιοντας ουδεν υλακτουσιν, ουδε
δυσχεραινουσι· σαινοντες δε και προσηνες επιδεικνυμενοι σχημα, αφυλακτους
λαβοντες, τους οδοντας ενεπηξαν· ουτοι χαλεπωτεροι των εκ φανερου την εχθραν
αναδεχομενων. Ἐπει ουν και ανθρωποι εισι κυνες, και ουτε κραζοντες, ουτε
οργιζομενοι, ουτε δυσχεραινοντες απειλουσι, λαθρα δε ραπτοντες δολους, και
κατασκευαζοντες μυρια κακα, και δι' εργων αμυνομενοι, και τουτους ηινιξατο.
Ἀρθητω αφ' υμων, φησι, συν πασηι κακιαι. Μη ρηματων μεν φειδου, δια δε των
εργων αμυνου. Ἐγω δια τουτο την γλωσσαν εκολασα, και την κραυγην αυτης
περιεκοψα, ινα μη τον πυρσον αναψηι σφοδροτερον· ει δε και χωρις κραυγης τα αυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

ποιεις, και ενδον τρεφεις την πυραν και τους ανθρακας, τι το οφελος της σιγης; Ἢ
ουκ οιδας, οτι αι πυρκαιαι μαλιστα εισι χαλεπωταται, αιπερ αν ενδον τρεφομεναι μη
φαινωνται τοις περιεστηκοσιν εκτος; και τραυματα, απερ αν μη εις την επιφανειαν
εξανθησηι; και πυρετοι οσοι τα εντοσθια καιου 62.112 σιν; Ουτω και οργη αυτη
χαλεπωτερα η την ψυχην επινεμομενη. Ἀλλα και αυτη αρθητω, φησι, συν πασηι
κακιαι, και μικραι και μεγαληι. Πειθωμεθα τοινυν αυτωι, και πασαν πικριαν και πασαν
κακιαν εξαιρωμεν, ινα μη λυπωμεν το Πνευμα το αγιον. Ἀνελωμεν προῤριζον την
πικριαν, εκτεμωμεν αυτην· Ουδεν αγαθον απο πικρας γενοιτο αν ψυχης, ουδεν υγιες,
παντα συμφοραι, παντα δακρυα, παντα θρηνοι και οιμωγαι. Ουχ ορατε και των
θηριων οσα αν κραζηι, πως αποστρεφομεθα· οιον τον λεοντα, την αρκτον, αλλ' ουχι
το προβατον; ου γαρ εστιν εκει κραυγη, αλλα προσηνης τις φωνη. Και των οργανων
δε των μουσικων, οσα μεν αν κραζηι, αηδεστερα εστι προς τον φθογγον, οιον
τυμπανα, σαλπιγγες· τα δε μη ουτως, αλλα μαλαττοντα, ταυτα ηδεα, οιον αυλος και
κιθαρα και συριγγες. Ουτως ουν ημων την ψυχην καταστησωμεν, ωστε μη κραζειν·
και ουτω δυνησομεθα και της οργης περιγενεσθαι· ταυτην δε εκκοψαντες, αυτοι
πρωτοι της γαληνης απολαυσομεν, και εις τον ευδιον πλευσομεθα λιμενα· ου
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην. ]

ΟΜΙΛΙΑ ΙΣΤʹ.
Πασα πικρια και θυμος και οργη και κραυγη και βλασφημια αρθητω αφ'
υμων συν πασηι κακιαι. Γινεσθε δε εις αλληλους χρηστοι, ευσπλαγ χνοι, χαριζομενοι
εαυτοις, καθως και ο Θεος εχαρισατο υμιν. αʹ. Ουκ αρκει κακιας απαλλαγηναι, ει δει
της βασιλειας των ουρανων επιτυχειν, αλλα δει και πολλης της των αρετων
εργασιας. Ἵνα μεν γαρ γεεννης απαλλαγωμεν, απεχεσθαι δει πονηριας· ινα δε
βασιλειας επιτυχωμεν, αντεχεσθαι της αρετης. Ἢ ουκ ιστε, οτι και εν τοις εξωθεν
δικαστηριοις, οταν εξετασις ηι των ειργασμενων, και εκκλησιαζηι πασα η πολις, ουτω
γινεται; Και γαρ επι των εξωθεν εθος ην παλαιον, χρυσωι στεφανουσθαι στεφανωι, ου
τον μηδεν κακον εργασαμενον την πολιν· τουτο γαρ αυτο προς το μη δουναι δικην
αποχρη μονον· αλλα τον μεγαλας ευεργεσιας επιδειξαμενον. Ουτως επι ταυτην
εχρην αγεσθαι την τιμην. Ἀλλα γαρ ουκ οιδα πως μικρου δειν με παρελαθεν ο
μαλιστα προς υμας αναγκαιον ην ειπειν. Της γαρ διαιρεσεως ταυτης το πρωτον
ανατιθεμαι μερος, μικραι τινι επιδιορθωσει χρησαμενος. Ἐπειδη γαρ εφην, προς το μη
περιπεσειν γεεννηι οτι των κακων ημιν η αναχωρησις αρκει, μεταξυ με λεγοντα
υπεισηλθε τις απειλη φοβερα, ου τοις κακον τι τολμησασι την τιμωριαν επαγουσα,
αλλα τους ελλελοιποτας τι των αγαθων κολαζουσα. Τις δη ουν αυτη εστι; Της
ημερας, φησιν, επιστασης της φοβερας, και παραγενομενης της κυριας, καθεσθεις επι
του βηματος ο Κριτης, και τα μεν προβατα στησας εκ δεξιων, τα δε εριφια εξ
αριστερων, προς μεν τα προβατα ελεγε· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου,
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου· επεινασα
γαρ, και εδωκατε μοι φα 62.112 γειν. Τουτο καλως· εδει γαρ αυτους της τοσαυτης
φιλανθρωπιας ταυτην λαβειν την αντιδοσιν· το μεντοι τους μη μεταδοντας τοις
δεομενοις εξ ων ειχον αυτοι, μη μεχρι της των αγαθων στερησεως κολαζεσθαι, αλλα
και τωι της γεεννης παραπεμπεσθαι πυρι, ποιον αν εχοι λογον τουτο δη; Μαλιστα μεν
ουν και τουτο ευπροσωπον αν εχοι λογον, ουχ ηττον η εκεινο το προτερον. ∆ια γαρ
τουτου παιδευομεθα, οτι οι μεν τα αγαθα πραξαντες, των εν τοις ουρανοις
απολαυσονται αγαθων· οι δε εγκληθηναι μεν ουδεν εχοντες κακον, ελλελοιποτες δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

τι των αγαθων, μετα των τα κακα εργασαμενων εις το γεεννης απαχθησονται πυρ. Ει
μη τις εκεινο λεγοι, οτι και το αγαθον μη ποιησαι, κακιας μερος εστιν· αργιας γαρ
τουτο εστιν, αργια δε κακιας μερος· μαλλον δε ου μερος, αλλα υποθεσις και ριζα
πονηρα· πασαν γαρ κακιαν εδιδαξεν η αργια. Μη τοινυν ανοητως ταυτας τας
ερωτησεις ερωτωμεν, οιον, ο μηδεν πεποιηκως κακον, μηδεν αγαθον, ποιον δεξεται
τοπον; Το γαρ μη ποιησαι αγαθον, τουτο ποιησαι εστι κακον. Ειπε γαρ μοι, ει τινα
οικετην εχοις, μητε κλεπτοντα, μητε υβριζοντα, μητε αντιλεγοντα, αλλα και μεθης
κρατουντα και των αλλων απαντων, καθημενον δε διαπαντος αργον, και ουδεν των
οφειλοντων παρα οικετου δεσποτηι πληρουσθαι ποιουντα, ου μαστιγωσεις, ου
στρεβλωσεις αυτον; Ναι, φησι· και μην ουδεν ειργασατο κακον. Αυτο μεν ουν τουτο
εστι κακον. Ἀλλ', ει δοκει, αγαγωμεν και επι τον λοιπον βιον τον λογον. Ἔστω τις
γεωργος, και μηδεν λυμαινεσθω τοις η μετεροις υπαρχουσι, μητε επιβουλευετω,
μητε κλεπτετω, μονον δε τας αυτου χειρας δησας, οικοι καθεζεσθω μητε σπειρων,
μητε αυλακα τεμνων, μητε βους υποζευγνυς, μητε αμπελον θεραπευων, μητε αλλο
τι των περι την γην πονων· αρα ου κολα 62.113 σομεν τον τοιουτον; Καιτοι γε ουδεν
ηδικησεν, ουδε εχομεν εγκαλειν αυτωι τι· αλλ' αυτωι μεν ουν τουτωι ηδικησεν· αδικει
γαρ κοινωι λογωι, την παρ' εαυτου συντελειαν μη παρεχομενος. Τι δε, ειπε μοι; αν
των δημιουργων εκαστος και χειροτεχνων τον μεν ετεροτεχνον, αλλα μηδε τον
ομοτεχνον βλαπτηι μηδεν, αργηι δε μονον, ουχι απολωλεν απας υμιν ο βιος ουτω και
διεφθαρται; Βουλει και επι του σωματος τον λογον ελκυσωμεν; Ουκουν η χειρ μη
πληττετω την κεφαλην, μηδε εκκοπτετω την γλωσσαν, μηδε εξορυττετω τον
οφθαλμον, μηδε αλλο τι τοιουτον εργαζεσθω κακον· μονον δε αργη μενετω, και την
παρ' εαυτης λειτουργιαν μη πληρουτω τωι παντι σωματι· αρα ουκ αξιον εκκοπηναι
αυτην, η περιφερειν αργουσαν, και παντι λυμαινομενην τωι σωματι; Τι δε; αν το
στομα μη κατεσθιηι την χειρα, μηδε δακνηι το στηθος, τα δε παρ' εαυτου παντα
ελλειπηι, ου βελτιον εμπεφραχθαι μαλλον; Ει τοινυν και επι των οικετων, και επι
των δημιουργων, και επι του σωματος παντος αδικια μεγαλη, ου μονον το κακον τι
πραξαι, αλλα και η των αγαθων ελλειψις, πολλωι μαλλον επι του σωματος του
Χριστου τουτο γενοιτ' αν. βʹ. ∆ια τουτο και ο μακαριος Παυλος απαγων ημας της
πονηριας, αγει προς την αρετην. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, τας ακανθας εκκοπηναι
πασας, αν τα χρηστα μη καταβαληται σπερματα; Εις γαρ την αυτην περιστησεται
παλιν ζημιαν ημιν ο πονος μεινας ατελης. ∆ια τοι τουτο και ο Παυλος σφοδρα
κηδομενος ημων, ου μεχρι της των κακων εκκοπης και αναιρεσεως ιστησι τα
παραγγελματα, αλλα και ταχυ των αγαθων την καταφυτευσιν επιδεικνυσθαι
προτρεπει. Ειπων γαρ, Πασα πικρια και θυμος και οργη και κραυγη και βλασφημια
αρθητω αφ' υμων συν πασηι κακιαι, επηγαγε· Γινεσθε δε εις αλληλους χρηστοι,
ευσπλαγχνοι, χαριζομενοι εαυτοις. Ἕξεις γαρ εισιν αυται και διαθεσεις. Και ουκ
αρκει η της ετερας απαλλαγη εις την της ετερας ημας εξιν καταστησαι παλιν, αλλα
δει παλιν κινησεως τινος, και ορμης ουκ ελαττονος της εν τηι φυγηι των κακων, ωστε
γενεσθαι εν τηι κτησει των αγαθων. Και επι του σωματος ο μελας αν απαλλαγηι της
ποιοτητος ταυτης, ουκ ευθεως γινεται λευκος. Μαλλον δε μη επι των φυσικων τον
λογον γυμνασωμεν, αλλ' επι των κατα προαιρεσιν το παραδειγμα παραγαγωμεν. Ὁ
μη εχθρος ου παντως φιλος εστιν, αλλ' εστι τι μεσον, ο μητε εχθρας, μητε φιλιας
εστιν, εν ωι μαλιστα οι πλειους των ανθρωπων καθεστηκασι προς ημας. Ὁ μη
δακρυων, ου παντως και γελαι, αλλ' εστι μεση καταστασις. Ουτω δη και ενταυθα, ουχ
ο μη πικρος παντως χρηστος, ουδε ο μη θυμωδης παντως ευσπλαγχνος· αλλα δει
παλιν ετερας σπουδης, ωστε κτησασθαι τουτο το καλον. Και θεα πως κατα νομον
αριστης γεωργιας ο μακαριος Παυλος την εμπιστευθεισαν αυτωι γην παρα του
Γεωργου διακαθαιρει τε και εργαζεται. Ἀνειλε τα νοθα σπερματα, παρακαλει λοιπον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

ωστε κατασχειν τα γνησια φυτα. Γινεσθε χρηστοι, φησιν. Ἂν γαρ των ακανθων
ανασπασθεισων μενηι η χωρα 62.114 αργουσα, ανονητους παλιν οισει βοτανας. ∆ιο
την σχολην αυτης και την αργιαν προκαταλαμβανειν δει τηι των αγαθων σπερματων
τε και φυτων καταβοληι. Ἀνειλεν οργην, εθηκε χρηστοτητα· ανειλε πικριαν, εθηκεν
ευσπλαγχνιαν· εξετεμε κακιαν και βλασφημιαν, εφυτευσε συγγνωμην· το γαρ,
Χαριζομενοι εαυτοις, τουτο εστι. Συγγνωμικοι, φησι, γινεσθε. Μειζων γαρ αυτη η
χαρις της εν τοις χρημασιν. Ὁ μεν γαρ χρηματα αφιεις τωι δανεισαμενωι παρ' αυτου,
καινον μεν εργαζεται εργον και θαυμαστον, πλην αλλα μεχρι του σωματος η χαρις,
ει και εαυτωι την αμοιβην εν τοις πνευματικοις και τοις κατα ψυχην αποδιδωσι
δωροις· ο δε αμαρτηματα χαρισαμενος, την τε ψυχην ωφελησε την εαυτου, και την
εκεινου του της συγγνωμης τυχοντος· ου γαρ εαυτον μονον τουτωι τωι τροπωι, αλλα
κακεινον επιεικεστερον εποιησεν. Ου γαρ ουτως επεξερχομενοι τοις ηδικηκοσιν
ημας, ως συγχωρουντες δακνομεν αυτων τας ψυχας, εντρεποντες και δυσωπουντες.
Ἐκεινως μεν γαρ ουτε ημας αυτους, ουτε εκεινους ωνησαμεν, αλλ' αμφοτερους
εβλαψαμεν, αυτοι τε το ανταποδομα διωξαντες κατα τους παρα Ἰουδαιοις αρχοντας,
και τον εν εκεινοις εκκαυσαντες θυμον· αν δε επιεικειαι την αδικιαν αμειψωμεθα,
πασαν αυτου την οργην εκλυσαντες, εκαθισαμεν παρ' αυτωι δικαστηριον ημιν φερον
τας ψηφους, καταδικαζον αυτον χαλεπωτερον η ημεις. Καταγνωσεται γαρ αυτου και
καταψηφιειται, και πασαν ζητησει προφασιν, δι' ης αποτισει το δανεισθεν της
μακροθυμιας μερος μετα πλειονος του μετρου, ειδως αν μεν το ισον αποδωι, και
ουτως ηλαττωται, τωι μη αυτος αρξασθαι, αλλα τωι παρ' ημων το υποδειγμα λαβειν
ελαττον φερων. Σπουδασει τοινυν υπερβαλεσθαι τωι μετρωι, ινα την ελαττωσιν, ην
εκ του δευτερος ελθειν επι την ανταποδοσιν υπεμεινε, τηι της αντιδοσεως υπερβοληι
κατακρυψηι, και την απο του χρονου γενομενην αυτωι ελαττωσιν του προτερου
παθοντος κακως, ταυτην απο της καθ' υπερβολην επιεικειας κοινην εργασηται. Οι
γαρ ανθρωποι, οταν ευγνωμονες ωσιν, ουχ ουτως επι τοις κακοις, ως επι τοις
αγαθοις, οις αν ευ πασχωσι παρα των ηδικημενων, στενουσι. Το μεν γαρ κακιας, το
δε και ονειδους και γελωτος μεστον, τον ευ παθοντα μη αντευποιειν. Τουτο μεν γαρ
επαινον εχει και κροτους παρα παντων και ευφημιας, το κακως παθοντα μη
αντεπεξελθειν. ∆ια τουτο μαλιστα τουτωι δακνονται. Ὥστε, ει βουλει αμυνασθαι,
τουτωι αμυνου τωι τροπωι· κακοις αγαθα ανταποδος, ινα αυτον και οφειλετην
καταστησηις, και νικησηις νικην θαυμαστην. Ἔπαθες κακως; Ποιησον καλως, ουτως
αμυνου τον εχθρον. Ἂν μεν γαρ επεξελθηις, ομοιως και σε κακεινον απαντες
μεμφονται· αν δε ενεγκηις, ετερως σε μεν κροτησουσι και θαυμασονται, εκεινον δε
κατηγορησουσι. γʹ. Τι δε εχθρωι γενοιτο αν μειζον του τον εχθρον ιδειν παρα παντων
θαυμαζομενον και κροτουμενον; τι εχθρωι πικροτερον του εαυτον θεασασθαι παρα
παντων υβριζομενον επ' οψεσι του εχθρου; Ἐαν αυτον αμυνηι, και κατεγνωσθης
ισως, και συ μονος ημυνω· αν δε αφηις, αντι σου παντες αμυνουνται αυτον· οπερ του
παθειν κακως χαλεπωτερον, το τον εχθρον τοσουτους τους αμυνοντας εχειν. Ἂν
ανοιξηις συ το 62.115 στομα, εκεινοι σιγησονται· αν δε σιγησηις, ουκετι ενι στοματι,
αλλα μυριοις τοις των αλλων αυτον βαλλεις, και μαλλον αμυνηι. Και σοι μεν
υβριζοντι πολλοι και εγκαλουσιν· ερουσι γαρ του παθους ειναι τα ρηματα· οταν δε ο
μηδεν ηδικημενος ουτως αυτον πλυνηι ταις υβρεσι, τοτε μαλιστα καθαρα πασης
υποψιας η αμυνα. Ὅταν γαρ οι μηδεν παθοντες δεινον, δια την υπερβολην της σης
επιεικειας ως ηδικημενοι συναλγωσι και συμπασχωσι, πασης υποψιας καθαρα αυτη
η εκδικια. Τι ουν, αν μηδεις αμυνηται; φησιν. Ουκ εστιν ειναι λιθινους ανθρωπους,
ως τοσαυτην φιλοσοφιαν ορωντας μη θαυμασαι· καν μη τοτε αμυνωσιν, υστερον
ομως εν καταστασει γενομενοι, τουτο εργασονται, σκωπτοντες εκεινον και
λοιδορουντες. Καν ετερος δε μηδεις θαυμασηι, αυτος σε εκεινος παντως θαυμασεται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

καν μη λεγηι. Ἡ γαρ του καλου κρισις ημιν, καν εις αυτο της κακιας το βαραθρον
ελθωμεν, αδεκαστος καθεστηκεν, ου παρακλινομενη. Ἢ δια τι τον Κυριον ημων οιει
τον Χριστον ταυτα λεγειν, Ἐαν τις σε ραπισηι εις την δεξιαν σιαγονα, στρεψον αυτωι
και την αλλην; ουκ επειδη οσωι εαν τις μακροθυμος γενηται, τοσουτωι μαλλον και
εαυτον κακεινον ωφελησεν ωφελειαν την μεγιστην; ∆ια τουτο στρεφειν και την
αλλην προσεταξεν, ινα εμπλησηι την επιθυμιαν του θυμουμενου. Τις γαρ ουτω
θηριον εστιν, ως μη εντραπηναι λοιπον; Οι κυνες λεγονται τουτο ποιειν· καν γαρ
υλακτησωσι, και επελθωσι τινι, ο δε υπτιον ριψας εαυτον μηδεν εργασηται, τον
θυμον απαντα εσβεσεν. Ει τοινυν εκεινοι τον παθειν παρ' αυτοις κακως ετοιμον
δυσωπουνται, πολλωι μαλλον το των ανθρωπων γενος λογικωτερον. Ἀλλα γαρ
αξιον το μικρον εμπροσθεν εις μνημην ελθον, και εις μαρτυριαν 62.116 ελκυσθεν, μη
παριδειν. Τι δη τουτο εστιν; Ἐλεγομεν περι των Ἰουδαιων και των αρχοντων των
παρ' αυτοις, οτι ενεκαλουντο ως διωκοντες ανταποδομα, καιτοι τουτο ο νομος
αυτοις επετρεπεν· Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου, και οδοντα αντι οδοντος αλλ' ουχ ινα
τους αλληλων εξορυττωσιν οφθαλμους, αλλ' ινα φοβωι του παθειν την του ποιειν
αδειαν επισχοντες, μητε εργαζωνται τι κακον ετερους, μητε πασχωσιν αυτοι παρ'
ετερων. ∆ια τουτο ειπεν· Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου, ινα τας εκεινου δησηι χειρας,
ουχ ινα τας σας αντεξαγαγηι, ουχ ινα των σων οφθαλμων απειρξηι την βλαβην
μονον, αλλ' ινα και τους εκεινου διατηρησηι σωους. Ἀλλ' οπερ εζητουν, τινος ενεκεν
συγκεχωρημενης αμυνης ενεκαλουντο οι τωι πραγματι κεχρημενοι; τι ποτε τουτο
εστι; Το μνησικακον ενταυθα φησιν. Ευθεως μεν γαρ τον παθοντα δρασαι συγχωρει,
οπερ εφην, κατεχων εκεινον· μνησικακειν δε ουκετι αφιησιν· ουκετι γαρ το πραγμα
εστι του θυμου, ουδε της ζεουσης οργης, αλλα πονηριας μεμελετημενης.
Συγγινωσκει δε ο Θεος τοις απο της επηρειας ισως συναρπασθεισι, και επι την
αμυναν ωρμηκοσι· διο λεγει, Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου· και παλιν, Ὁδοι
μνησικακων εις θανατον. Ει δε ενθα οφθαλμον αντι οφθαλμου πηρουν εξην,
τοσαυτη κειται τιμωρια τοις μνησικακοις, ποσωι μαλλον τοις και παρεχειν εαυτους
προς το παθειν κακως κελευσθεισι; Μη τοινυν ωμεν μνησικακοι, αλλα σβεσωμεν την
οργην, ινα της παρα του Θεου φιλανθρωπιας αξιωθωμεν. Ὧ γαρ μετρωι μετρειτε,
φησιν, αντιμετρηθησεται υμιν, και εν ωι κριματι κρινετε, κριθησεσθε. Τινωμεθα ουν
περι τους ομοδουλους φιλανθρωποι, συμπαθεις, οπως αν και τας εν τωι παροντι βιωι
διαφυγωμεν παγιδας, και κατα την μελλουσαν ημεραν της παρ' αυτου τυχωμεν
συγγνωμης, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖʹ.
Γινεσθε δε εις αλληλους χρηστοι, ευσπλαγχνοι, χαριζομενοι εαυτοις, καθως
και ο Θεος εν Χριστωι εχαρισατο υμιν. Γινεσθε ουν μιμη ται του Θεου, ως τεκνα
αγαπητα, και περιπα τειτε εν αγαπηι, καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας, και
παρεδωκεν εαυτον υπερ ημων προσ φοραν και θυσιαν τωι Θεωι εις οσμην ευωδιας. αʹ.
Τα παρελθοντα των μελλοντων πλειονα εχει την ισχυν, και δοκει θαυμαστοτερα
ειναι και πιστοτερα. ∆ιο και ο Παυλος απο των υπηργμενων ηδη ποιειται την
παρακλησιν· εκεινα μεν γαρ του Χριστου ενεκεν μειζονα εχει την ισχυν. Το γαρ
ειπειν, Ἄφες, και αφεθησεται σοι, καν μη αφητε, ου μη αφεθησεται υμιν, προς μεν
φιλοσοφους ανδρας λεγομενον και τοις μελλουσι πιστευοντας, μεγα δυναται· ο δε
Παυλος ουκ απο τουτων εντρεπει μονον, αλλα και απο των υπηργμενων. Ἐκεινωι
μεν γαρ εστι κολασιν φυγειν, τουτωι δε αγαθου τινος μετασχειν. Τον Χριστον, φησι,
μιμηι. Ἀρκει τουτο μονον εις παρακλησιν αρετης, το τον Θεον μιμεισθαι· τουτο
μειζον εκεινου, οτι Ἀνατελλει τον ηλιον επι πονηρους 62.116 και αγαθους, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

βρεχει επι δικαιους και αδικους. Ου γαρ απλως, οτι τον Θεον μιμουμεθα, ειπεν, αλλ'
οτι εν οις αυτοι ευ πασχομεν, πατερων σπλαγχνα προς αλληλους ημας εχειν
βουλεται· σπλαγχνα γαρ ταυτα λεγεται η φιλανθρωπια και οι οικτιρμοι. Ἐπειδη γαρ
ουκ ενι ανθρωπους οντας μητε λυπειν μητε λυπεισθαι, δευτερον ευρε φαρμακον,
ωστε αλληλοις χαριζεσθαι· Χαριζομενοι, φησιν, εαυτοις. Καιτοι ουδεν ισον· συ μεν
γαρ αν χαρισηι, παλιν σοι χαριειται εκεινος, Θεωι δε ουδεν εχαρισω. Και συ μεν τωι
ομοδουλωι, ο δε Θεος τωι δουλωι και τωι εχθρωι και τωι μισουντι αυτον. Καθως και ο
Θεος, φησιν, εν Χριστωι εχαρισατο ημιν. Μεγα και τουτο εχει αινιγμα· ο δε λεγει,
τουτο εστιν· Ουχ απλως ακινδυνως εχαρισατο, φησιν, αλλα μετα του κινδυνου του
Υιου. Ἵνα γαρ σοι συγγνωι, τον Υιον εθυσε· συ δε πολλακις και ακινδυνον και
αδαπανον ορων την συγχωρησιν, ου ποιηι. Γινεσθε ουν μιμηται του Θεου, ως τεκνα
αγαπητα, και περιπατειτε εν αγαπηι, καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας, και
παρεδωκεν εαυτον υπερ ημων προσφοραν και θυσιαν τωι Θεωι εις οσμην ευωδιας.
Ἵνα μη νομισηις αναγκης ειναι το 62.117 πραγμα, ακουσον πως ουχ απλως, αλλ' οτι
Ἑαυτον παρεδωκεν, ειπεν· ωσει ελεγεν· Ἐχθρον οντα σε ο ∆εσποτης ηγαπησεν,
αγαπησον συ τον φιλον· μαλλον δε ουδε ουτω δυνησηι, πλην αλλ' ως δυνασαι.
Βαβαι! τι ταυτης της φωνης μακαριωτερον γενοιτ' αν; Καν βασιλειαν ειπηις, καν
οτιουν, ουδεν ισον. Τον Θεον μιμηι, τωι Θεωι εξομοιουσαι, οταν συγχωρησηις εκεινωι.
Μαλλον αμαρτηματα δει συγχωρειν, η χρηματα. Χρηματα μεν γαρ εαν συγχωρησηις,
ουκ εμιμησω τον Θεον· αμαρτηματα δε εαν συγχωρησηις, τον Θεον μιμηι. Πλην πως
δυνησηι λεγειν, Πενης ειμι, και ου δυναμαι συγχωρησαι, οταν και α δυνασαι
συγχωρησαι, μη συγχωρησηις, και ενταυθα ζημιαν ηγηι, ουχι πλουτον μαλλον, ουχι
περιουσιαν, ουχι ευποριαν; Γινεσθε ουν μιμηται του Θεου. Ἰδου και αλλη
παρακλησις ευγενεστερα. Ὡς τεκνα αγαπητα, φησιν. Ἔχετε και αλλην αναγκην του
μιμεισθαι αυτον, ου τωι παθειν ευ μονον, αλλα και τωι τεκνα γενεσθαι. Ὡς τεκνα
αγαπητα. Ἐπειδη γαρ ου παντες υιοι τους πατερας μιμουνται, αλλ' οι αγαπητοι, δια
τουτο φησιν· Ὡς τεκνα αγαπητα. Περιπατειτε εν αγαπηι. Ἰδου παντων η υποθεσις·
ουκουν ταυτης ουσης, ου θυμος, ουκ οργη, ου κραυγη, ου βλασφημια, αλλα παντα
ανηιρηται. ∆ιο υστερον το κεφαλαιον τιθησι. Ποθεν εγενου τεκνον; Ἐπειδη
συνεχωρηθη σοι. Ἀπο της υποθεσεως, αφ' ης τοσαυτης ηξιωθης τιμης, απο της αυτης
και τωι πλησιον συγχωρησον. Ειπε δη μοι, ει τις σε δεσμωτην οντα, και μυριων
υπευθυνον κακων, ηγαγεν επι τα βασιλεια· μαλλον δε τουτο αφωμεν· ει τις σε
πυρεττοντα και ψυχοῤραγουντα ωφελησε φαρμακωι τινι, αρα ουκ αν αυτον παντων
προυτιμησας, και αυτο τουνομα του φαρμακου; Ει γαρ καιρους και τοπους, δι' ων
ωφελουμεθα, ουτως εχομεν ως τας εαυτων ψυχας, πολλωι μαλλον αυτα τα
πραγματα. Ἐραστης εσο της αγαπης· δι' αυτης γαρ εσωθης, δι' αυτης υιος γεγονας·
καν ετερον δυνηθηις σωσαι, ουχι τωι αυτωι χρησηι φαρμακωι, και παραινεσεις πασι το,
Ἄφετε, ινα αφεθηι υμιν; Ευγνωμονων ψυχων τουτο, το ουτω προτρεπεσθαι, και
ελευθερων και ευγενων. Καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας, φησι. Συ των φιλων
φειδηι, εκεινος των εχθρων· ουκουν πολλωι μειζον το παρα του ∆εσποτου γινομενον.
Το γαρ, Καθως, πως σωζεται; Ἦ δηλον οτι, εαν τους εχθρους ευ ποιωμεν. Και
παρεδωκεν εαυτον προσφοραν και θυσιαν τωι Θεωι εις οσμην ευωδιας. Ὁραις το υπερ
εχθρων παθειν, οτι οσμη ευωδιας εστι, και θυσια ευπροσδεκτος; Καν αποθανηις, τοτε
εσηι θυσια· τουτο μιμησασθαι εστι τον Θεον. Πορνεια δε και πασα ακαθαρσια, η
πλεονεξια, μηδε ονομαζεσθω εν υμιν, καθως πρεπει αγιοις. Ειπε περι του πικρου
παθους του θυμου· ηλθεν επι το ηττον κακον. Ὅτι γαρ ηττον κακον η επιθυμια,
ακουε και εν τωι νομωι Μωυσεως λεγοντος πρωτον, Ου φονευσεις, οπερ εστι του
θυμου, και τοτε, Ου μοιχευσεις, οπερ εστι της επιθυμιας. Καθαπερ γαρ η πικρια και η
κραυγη και πασα κακια και βλασφημια, και οσα τοιαυτα, του θυμωδους εστιν· 62.118
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

ουτω και του επιθυμητικου πορνεια, ακαθαρσια, πλεονεξια· τωι γαρ αυτωι χρηματων
ερωμεν, και σωματων. Ἀλλ' ωσπερ εκει την κραυγην περιειλεν, οχημα ουσαν της
οργης, ουτω νυν την αισχρολογιαν και ευτραπελιαν οχημα ουσαν της πορνειας. Και
αισχροτης γαρ, φησι, και μωρολογια, η ευτραπελια, τα ουκ ανηκοντα, αλλα μαλλον
ευχαριστια. Μη ειπηις αστεια μηδ' αισχρα, μηδε πραξηις, και κατασβεσεις την φλογα.
Μηδε ονομαζεσθω, φησιν, εν υμιν· τουτεστι, μηδαμου μηδε φαινεσθω. Τουτο και
Κορινθιοις γραφων ελεγεν· Ὅλως ακουεται εν υμιν πορνεια. Τουτεστι, Παντες
καθαροι γενεσθε. Οι γαρ λογοι των πραγματων εισιν οδοι. Ειτα ινα μη δοξηι φορτικος
τις ειναι και βαρυς, και ευτραπελιαν εκκοπτων, επηγαγε και την αιτιαν, ειπων, Τα
μη ανηκοντα, τα ουδεν προς ημας, φησιν, αλλα μαλλον ευχαριστια. βʹ. Τι ωφελει το
αστειον ειπειν; Γελωτα εκινησας μονον. Ειπε μοι, ο σκυτοτομος εργασεται τι ποτε
των ουκ ανηκοντων εις την αυτου τεχνην; η κτησεται τι τοιουτον οργανον;
Ουδαμως· τα γαρ ουκ εν χρειαι ουδεν προς ημας. Μηδεις εστω λογος αργος· απο γαρ
του αργου και εις ατοπους καταπιπτομεν. Ου διαχυσεως ο παρων καιρος, αλλα
πενθους, θλιψεων και οδυρμων· συ δε ευτραπελευηι; Τις αθλητης εις το σταδιον
εισελθων, και την αγωνιαν αφεις την προς τον αντιδικον, αστεια φθεγγεται;
Ἐφεστηκεν ο διαβολος, περιερχεται ωρυομενος του αρπασαι, παντα κινει και παντα
στρεφει κατα της σης κεφαλης, και μηχαναται της καλιας σε εκβαλειν, τριζει τους
οδοντας, βρυχαται, πυρ πνει κατα της σωτηριας της σης· και συ καθησαι αστεια
λεγων, και μωρολογων, και τα μη ανηκοντα φθεγγομενος; ουκουν καλως αυτου
περιγενεσθαι δυνησηι; Παιζομεν, αγαπητοι. Βουλει μαθειν των αγιων την διαγωγην;
ακουε Παυλου λεγοντος· Τριετιαν νυκτα και ημεραν ουκ επαυσαμην μετα δακρυων
νουθετων ενα εκαστον υμων. Ει δε υπερ Μιλησιων και Ἐφεσιων τοσαυτηι εχρησατο
σπουδηι, ουχι αστεια λεγων, αλλα μετα δακρυων την νουθεσιαν εισφερων, τι περι
των αλλων ειποι τις αν; Ἄκουε δε και Κορινθιοις τι φησιν· Ἐκ πολλης θλιψεως και
συνοχης καρδιας εγραψα υμιν δια πολλων δακρυων· και παλιν· Τις ασθενει, και ουκ
ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; Ἄκουε δε αυτου και αλλαχου
λεγοντος, και καθ' εκαστην ημεραν, ως ειπειν, εξελθειν εκ του κοσμου
επιθυμουντος· Και γαρ ημεις οι οντες εν τωι σκηνει, στεναζομεν. Συ δε γελαις και
παιζεις; πολεμου καιρος, και συ τα των χορευοντων μεταχειριζηι; Ουχ οραις των
πολεμουντων τα προσωπα, πως εισι σκυθρωπα, πως συνηγμενα, οφρυς γαρ παρ'
αυτοις φοβερα και φρικης γεμουσα. Ὁραις ομμα αυστηρον, καρδιαν διεγηγερμενην
και πηδωσαν και αλλομενην, συνηγμενον νουν, τρεμοντα και αγωνιωντα, πολλην
την ευταξιαν, πολλην την ευρυθμιαν, πολλην την σιγην εν τοις στρατοπεδοις· ου
λεγω, ωστε αισχρον ρημα μη ειπειν, αλλα μηδε απλως φθεγξασθαι. Ει γαρ προς
αισθητους εχοντες πολεμιους εκεινοι, 62.119 και ουδεν απο λογων βλαπτομενοι,
τοσαυτηι κεχρηνται σιγηι, συ, ο και εν λογοις εχων τον πολεμον, και το πλεον του
πολεμου, τουτο σοι το μερος εαις γυμνον; η αγνοεις, οτι τα πλειονα εντευθεν
επιβουλευομεθα; Παιζεις και τρυφαις, και αστεια λεγεις, και γελωτα κινεις, και ουδεν
ηγηι το πραγμα; ποσαι απο αστειολογιων επιορκιαι, ποσαι βλαβαι, ποσαι
αισχρολογιαι! Ἀλλ' ου τοιαυτα εστι τα αστεια, φησιν. Ἀλλ' ακουε οτι πασαν
ευτραπελιαν εξεβαλε. Πολεμου καιρος νυν και μαχης, αγρυπνιας και φυλακης,
οπλισεως και παραταξεως· ουδενα τοπον ενταυθα ο του γελωτος αν εχοι καιρος· του
γαρ κοσμου ουτος εστιν. Ἄκουσον του Χριστου λεγοντος· Ὁ κοσμος χαρησεται, υμεις
δε λυπηθησεσθε. Ὁ Χριστος εσταυρωθη δια τα σα κακα, συ δε γελαις; εκεινος
εῤραπισθη, και τοσαυτα επαθε δια την σην συμφοραν και τον καταλαβοντα σε
χειμωνα· συ δε τρυφαις; Και πως ου μαλλον αυτον παροξυνεις; Ἀλλ' επειδη τισιν
αδιαφορον ειναι το πραγμα δοκει, ο και δυσφυλακτον εστι, φερε, μικρα περι τουτου
διαλεχθωμεν, οσον εστι κακον διδαξαντες. Και γαρ τουτο του διαβολου εργον εστι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

το ποιειν των αδιαφορων καταφρονειν. Πρωτον μεν ουν ει και αδιαφορον ην, ουδε
ουτως εχρην αυτου καταφρονειν, ειδοτα οτι τα μεγαλα απο τουτου τικτεται κακα
και αυξεται, και εις πορνειαν τελευται πολλακις· οτι δε ουδε αδιαφορον εστιν,
εκειθεν δηλον. Ἴδωμεν ουν ποθεν τικτεται· μαλλον δε ιδωμεν οποιον ειναι δει τον
αγιον, ημερον, πραον, πενθουντα, θρηνουντα, τεθλιμμενον. Ὁ τοινυν τα ευτραπελα
λεγων, ουχ αγιος· καν Ἕλλην ηι, καταγελαστος ο τοιουτος· τοις εν τηι σκηνηι ταυτα
εφειται μονοις. Ἔνθα αισχροτης, εκει και ευτραπελια. Ἔνθα γελως ακαιρος, εκει και
ευτραπελια. Ἄκουε του Προφητου λεγοντος· ∆ουλευσατε τωι Κυριωι εν φοβωι, και
αγαλλιασθε αυτωι εν τρομωι. Ἡ ευτραπελια μαλακην ποιει την ψυχην, ραιθυμον,
αναπεπτωκυιαν· αυτη και υβρεις πολλακις ωδινε, και πολεμους ποιει. γʹ. Τι δε; ολως
ουχι εν ανδρασι γεγονας; Ουκουν καταργησον τα του νηπιου. Ἀλλα τον μεν οικετην
τον σον εν αγοραι ουκ αξιοις ειπειν τι των ασυμφορων· συ δε του Θεου λεγων
οικετης ειναι, εν αγοραι αστεια φθεγγηι; Ἀγαπητον την νηφουσαν ψυχην μη
κλαπηναι· την δε διακεχυμενην τις ουχ αιρησει; αυτη εαυτηι περιπαρησεται, και ου
δεησεται της του διαβολου επιβουλης και επηρειας. Ἵνα δε και μαθηις, ορα και αυτο
τουνομα· ευτραπελος λεγεται ο ποικιλος, ο παντοδαπος, ο αστατος, ο ευκολος, ο
παντα γινομενος· τουτο δε ποῤρω των τηι πετραι δουλευοντων. Ταχεως τρεπεται ο
τοιουτος και μεθισταται· δει γαρ αυτον και σχημα και ρημα και γελωτα και βαδισιν
και παντα μιμεισθαι· και σκωμματα δε επινοειν χρη τον τοιουτον· δει γαρ αυτωι και
τουτου. Ποῤρω δε τουτο Χριστιανου, το κωμωιδειν. Και αναγκη τον
ευτραπελευομενον εχθρας αναδεχεσθαι περιττας των εικηι σκωπτομενων, αν τε
παρωσιν, αν τε αποντες ακουσωσιν. Ει καλον το πραγμα, τι τοις μιμοις αφιεται;
Μιμος γινηι, και ουκ αισχυνηι; ∆ια τι ταις ελευθεραις υμων ουκ επιτρεπετε τουτο
ποιειν; ουχι ηθους τιθεσθε ασεμνου, και ου σωφρονος το πραγμα; Μεγαλα κακα εν
62.120 ψυχηι ευτραπελευομενηι οικει, μεγαλη διαχυσις και ερημια· κεχηνεν η
αρμονια, σεσαθρωται η οικοδομη, ο φοβος εξωρισται, ευλαβεια απεστη. Γλωσσαν
εχεις, ουχ ινα ετερον κωμωιδησηις, αλλ' ινα ευχαριστησηις τωι Θεωι. Ουχ οραις τους
λεγομενους γελωτοποιους, τους κορδακας; ουτοι εισιν οι ευτραπελοι. Ἐξορισατε,
παρακαλω, των υμετερων ψυχων την αχαριν ταυτην χαριν· παρασιτων το πραγμα,
μιμων, ορχηστων, γυναικων πορνων· ποῤρω ψυχης ελευθερας, ποῤρω ευγενους, και
δουλων ποῤρω. Ει τις ατιμος, ει τις αισχρος, ουτος και ευτραπελος. Πολλοις δε και
αρετη το πραγμα ειναι δοκει· και γαρ τουτο πενθους αξιον. Ὥσπερ η επιθυμια κατα
μικρον εις πορνειαν εξωκειλεν· ουτω και το ευτραπελον επιχαρι ειναι δοκει, ουδεν
δε τουτου αχαρι μαλλον. Ἄκουε γαρ της Γραφης λεγουσης· Προ βροντης
κατασπευδει αστραπη, και προ αισχυντηρου προελευσεται χαρις. Ουδεν δε του
ευτραπελου αναισχυντοτερον. Ὥστε ου χαριτος αυτου γεμει το στομα, αλλ' οδυνης.
Ἐξορισωμεν τουτο το εθος των τραπεζων. Εισι δε τινες, οι και τους πενητας τουτο
διδασκουσιν. Ὢ της ατοπιας! τους εν θλιψεσιν ευτραπελευεσθαι ποιουσι. Που γαρ
ουκ εστι τουτο το νοσημα λοιπον; Ἤδη και εν τηι Ἐκκλησιαι εισηκται, ηδη και των
Γραφων ηψατο. Ειπω τι ινα δειξω την υπερβολην του κακου; Αισχυνομαι μεν, πλην
αλλ' ομως ερω· βουλομαι γαρ δειξαι οι προηλθε το κακον, ινα μη δοξω μικρολογειν
και περι μικρου τινος υμιν διαλεγεσθαι, ινα καν ουτως αποστησαι δυνηθω της
πλανης υμας. Και μη με τις οιεσθω πλαττειν, αλλ' απερ ηκουσα ερω. Ἔτυχε τις ων
παρα τινι των επι γνωσει μεγα φρονουντων· και οιδα μεν γελωτα κινησων, πλην
αλλ' ομως ερω· και του πινακος παρατεθεντος, ελεγε· ∆ραξασθε, παιδια, μη ποτε
οργισθηι κοιλια. Και παλιν ετεροι φασιν· Ουαι σοι, μαμμωνα, και τωι μη εχοντι σε. Και
πολλα τοιαυτα ατοπα η ευτραπελια επεισηγαγεν, ως οταν λεγωσιν· Ἄρτι ουκ εστι
γενεσις; Και τουτο λεγω του αισχρου ηθους δεικνυων την ατοπιαν· ψυχης γαρ
ερημου ευλαβειας ταυτι τα ρηματα. Ἆρ' ουχι σκηπτων αξια ταυτα; Και πολλα απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

τουτων και ετερα τοιαυτα λεγομενα ευροι τις αν. ∆ιο, παρακαλω, παντοθεν τουτο
εξορισαντες το εθος, εκεινα φθεγγωμεθα, α ημιν αρμοττει· και μη τα αγια στοματα
τα των ατιμων και αισχρων φθεγγεσθω ρηματα. Τις γαρ μετοχη δικαιοσυνηι και
ανομιαι; τις δε κοινωνια φωτι προς σκοτος; Ἀγαπητον γαρ, παντων των ατοπων
εαυτους αποστησαντας, δυνηθηναι των επηγγελμενων τυχειν αγαθων, μητι γε
τοσαυτα επισυρομενους, και το ακριβες της διανοιας δια των τοσουτων
λυμαινομενους. Ὁ γαρ ευτραπελευομενος κακηγορος εσται ταχεως· ο δε κακηγορος
και μυρια εαυτωι επισωρευει ετερα κακα. Ταυτα δη ουν τα δυο της ψυχης ειδη
ρυθμισαντες, και υποζευξαντες τωι λογισμωι, καθαπερ ιππους ευηνιους, την τε
επιθυμιαν, και τον θυμον, ουτως επιστησωμεν τον νουν ηνιοχον, ινα και το
βραβειον λαβωμεν της ανω κλησεως· ου γενοιτο 62.121 παντας ημας επιτυχειν εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι 62.122 δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΗʹ.
Τουτο γαρ ιστε γινωσκοντες, οτι πας πορνος, η ακαθαρτος, η πλεονεκτης, ος
εστιν ειδωλο λατρης, ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι βασιλειαι του Χριστου και Θεου.
Μηδεις υμας απατατω κενοις λογοις· δια ταυτα γαρ ερχεται η οργη του Θεου επι τους
υιους της απειθειας. αʹ. Ἦσαν, ως εοικε, τινες και επι των προγονων των ημετερων
οι τας χειρας εκλυοντες του λαου, και το παρα του Ἰεζεκιηλ ειρημενον εις εργον
αγοντες, μαλλον δε τα των ψευδοπροφητων ποιουντες, οι δρακος κριθων
εκφαυλιζοντες τον Θεον ενωπιον του λαου αυτου· ο δη και νυν οιμαι παρα τινων
γινεσθαι. Ὅταν ουν ειπωμεν, οτι ο μωρον καλεσας τον αδελφον, εις γεενναν
απερχεται, αλλοι φασι· Ναι, ο μωρον καλεσας τον αδελφον εις γεενναν απερχεται;
Ουχι, φησι· και οταν ειπωμεν, οτι ο πλεονεκτης ειδωλολατρης εστι, και τουτο παλιν
εκφαυλιζουσι, λεγοντες υπερβολης ειναι το ρημα· και πασας ουτω τας εντολας
εξευτελιζουσι. Τουτους ουν αινιττομενος ο μακαριος Παυλος, και τοτε εγραφεν
Ἐφεσιοις, ουτω λεγων· Τουτο γαρ ιστε γινωσκοντες, οτι πας πορνος, η ακαθαρτος, η
πλεονεκτης, ος εστιν ειδωλολατρης, ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι βασιλειαι του
Χριστου και Θεου. Ειτα επαγει· Μηδεις υμας απατατω κενοις λογοις. Κενοι εισιν
ουτοι οι λογοι, οι προς καιρον χαριν εχοντες, και ουδαμως επι των εργων
δεικνυμενοι· απατη γαρ το πραγμα εστι. ∆ια ταυτα ερχεται η οργη του Θεου επι τους
υιους της απειθειας. ∆ια την πορνειαν, φησι, δια την πλεονεξιαν, δια την
ακαθαρσιαν, η και δια ταυτα και δια την απατην, επειδη εισιν απατεωνες. Υιους
απειθειας, τους σφοδρα απειθεις, τους αυτωι απειθουντας καλει. Μη ουν γινεσθε
συμμετοχοι αυτων. Ἦτε γαρ ποτε σκοτος, νυν δε φως εν Κυριωι. Ὅρα πως συνετως
προετρεψε· πρωτον απο του Χριστου, οτι αγαπατε αλληλους, και μηδενα αδικειτε·
ειτα παλιν απο της κολασεως και της γεεννης· Ἦτε γαρ ποτε σκοτος, φησι, νυν δε
φως εν Κυριωι. Ὅπερ λεγει και εν τηι προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι· Τινα ουν καρπον
ειχετε τοτε, εφ' οις νυν επαισχυνεσθε; και αναμιμνησκει αυτους της προτερας
κακιας· τουτεστιν, Ἐννοησαντες τι ητε ποτε υμεις, και τι γεγονατε νυν, μη
παλινδρομητε προς την προτεραν κακιαν, μηδε ενυβριζητε του Θεου την χαριν. Ἦτε
ποτε σκοτος, νυν δε φως εν Κυριωι· ουκ απο της υμετερας, φησιν, αρετης, αλλα δια
της του Θεου χαριτος τουτο υμιν υπηρξε· τουτεστι, Και υμεις των αυτων αξιοι ητε
ποτε, αλλ' ουκετι. Ὡς τεκνα τοινυν φωτος περιπατειτε. Τι δη εστι, Τεκνα φωτος,
επαγει εξης· Ὁ γαρ καρπος του Πνευματος εν πασηι δικαιοσυνηι και αγαθωσυνηι και
αληθειαι. ∆οκιμαζοντες τι εστιν ευαρεστον τωι Κυριωι. Ἐν πασηι, φησιν, αγαθωσυνηι.
Τουτο προς τους οργιζομενους, προς τους πικρους· Και δικαιοσυνηι· τουτο προς τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

πλεονεκτουντας· Και 62.122 αληθειαι· τουτο προς την ψευδη ηδονην. Ουκ εκεινα α
ειπον, φησιν, αλλα τα εναντια. Ἐν πασηι. Τουτεστι, καρπον δει πνευματικον
επιδεικνυσθαι εν πασι. ∆οκιμαζοντες τι εστι το ευαρεστον τωι Κυριωι. Ἄρα παιδικης
εκεινα διανοιας και ατελους. Και μη συγκοινωνειτε, φησι, τοις εργοις τοις ακαρποις
του σκοτους, μαλλον δε και ελεγχετε· τα γαρ κρυφηι γινομενα υπ' αυτων, αισχρον
εστι και λεγειν. Τα δε παντα, ελεγχομενα υπο του φωτος, φανερουται. Ειπεν, οτι
Φως εστε· το δε φως ελεγχει τα εν σκοτει γινομενα. Ὥστε αν ητε υμεις, φησιν,
εναρετοι και θαυμαστοι, λαθειν ου δυνησονται οι πονηροι. Καθαπερ γαρ λυχνου
κειμενου παντες φωτιζονται, και ο ληιστης ουκ αν επεισελθοι· ουτω του φωτος υμων
λαμποντος, αλωσονται οι πονηροι ελεγχομενοι. Ἄρα διελεγχειν δει. Πως ουν φησι,
Μη κρινετε, ινα μη κριθητε; Ἐλεγχειν ειπεν, ου κατακρινειν, τουτεστι, παιδευειν·
και, Μη κρινετε, ινα μη κριθητε, περι των ελαχιστων αμαρτηματων ειπεν. Ἀμελει
και επηγαγε· Τι βλεπεις το καρφος το εν τωι οφθαλμωι του αδελφου σου, την δε εν τωι
σωι οφθαλμωι δοκον ου κατανοεις; Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ὥσπερ το τραυμα, εως
αν εμφωλευηι καλυπτομενον ανωθεν, και δια βαθους τρεχηι, ουδεμιας απολαυει της
επιμελειας· ουτω και αμαρτια, εως μεν αν κρυπτηται, καθαπερ εν σκοτωι μετα αδειας
τολμαται πολλης· επειδαν δε φανερωθηι, γινεται φως· ουχι αυτη η αμαρτια· πως γαρ;
αλλ' ο εργασαμενος. Ὅταν γαρ εις μεσον ενεχθηι, οταν νουθετηθηι, οταν μετανοησηι,
οταν αφεσεως τυχηι, ουχι εξεκαθαρας αυτου το σκοτος; ουχι τοτε εθεραπευσας αυτου
το τραυμα; ουχι την ακαρπιαν εξεκαλεσω προς καρπον; Ἢ τουτο φησιν, η εκεινο, οτι
Ὁ μεν υμετερος βιος φανερος ων, φως εστιν· ουδεις γαρ τον αληπτον κρυπτει βιον·
τα δε κρυπτομενα, δια το εσκοτισθαι κρυπτεται. ∆ιο λεγει· Ἔγειραι, ο καθευδων, και
αναστα εκ των νεκρων, και επιφαυσει σοι ο Χριστος. Καθευδοντα και νεκρον, τον εν
αμαρτιαις φησι· και γαρ δυσωδιας πνει, ως ο νεκρος, και ανενεργητος εστιν, ως ο
καθευδων, και ουδεν οραι, ως εκεινος, αλλ' ονειρωττει και φανταζεται. Οι μεν,
Ἐπιψαυσεις, φασι, του Χριστου· οι δε, Ἐπιφαυσει σοι ο Χριστος· μαλλον δε τουτο
εστι. Ἀποστηθι της αμαρτιας, και δυνησηι τον Χριστον ιδειν. Ὁ γαρ τα φαυλα
πρασσων, μισει το φως, και ουκ ερχεται προς το φως· ο τοινυν μη πραττων, ερχεται.
βʹ. Ἀλλ' ου περι των απιστων τουτο μονον φησι· πολλοι γαρ των πιστων ουδεν
ηττον των απιστων της κακιας εχονται· εισι δε, οι και πολλωι μαλλον. ∆ιο και προς
τουτους αναγκαιον ειπειν· Ἔγειραι, ο καθευδων, και αναστα εκ των νεκρων, και
επιφαυσει σοι ο Χριστος. Προς τουτους αρμοζει και τουτο ειπειν· Ὁ Θεος ουκ εστι
νεκρων, αλλα ζωντων. Ει τοινυν ουκ εστι νεκρων, ζησωμεν. Τινες 62.123 δε
υπερβολην ειναι φασι το, Ὁ πλεονεκτης ειδωλολατρης εστιν. Ἀλλ' ουκ εστιν
υπερβολης το ρημα, αλλα αληθειας. Πως και τινι τροπωι; Ὅτι αφισταται απο του
Θεου ο πλεονεκτης, καθαπερ ο ειδωλολατρης. Και ινα μη νομισηις απλως ειρησθαι,
αποφασις εστι του Χριστου λεγουσα· Ου δυνασθε Θεωι δουλευειν, και μαμμωναι. Οι
μαμμωναι δουλευοντες, εξεβαλον εαυτους της του Θεου δουλειας· οι δε αρνησαμενοι
αυτου την δεσποτειαν, και χρυσωι δουλευοντες αψυχωι, ευδηλον οτι ειδωλολατραι
εισιν. Ἀλλ' ουκ εποιησα, φησιν, ειδωλον, ουδε εστησα βωμον, ουδε κατεθυσα
προβατα, ουδε οινον επεσπεισα, αλλ' εις εκκλησιαν εισηλθον, και χειρας ανετεινα
τωι μονογενει του Θεου Παιδι, και μυστηριων μετεχω, και ευχης κοινωνω, και των
αλλων απαντων, ων προσηκε τον Χριστιανον. Πως ουν, φησιν, ειδωλα προσκυνω;
Τουτο μεν ουν αυτο και το θαυμαστοτατον εστιν, οτι πειραν λαβων και γευσαμενος
της φιλανθρωπιας του Θεου, και ιδων οτι χρηστος ο Κυριος, τον μεν χρηστον ειασας,
τον δε ωμον τυραννον κατεδεξω, και προσποιηι μεν τουτωι δουλευειν, τηι δε αληθειαι
τωι σκληρωι ζυγωι και χαλεπωι της φιλαργυριας σαυτον υπεβαλες. Ουπω μοι σον ειπας
κατορθωμα, αλλα τα δωρα του ∆εσποτου. Ειπε γαρ μοι, παρακαλω, τον στρατιωτην
ποθεν κρινομεν; οταν δορυφορηι τον βασιλεα και παρ' αυτου τρεφηται και καληται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

αυτου, η οταν τα εκεινου ου φρονηι, αλλα προσποιηται μεν ειναι μετ' εκεινου και τα
εκεινου θεραπευειν, τα δε των πολεμιων πραγματα αιρηι; Ευδηλον οτι τον βασιλεα
δορυφορων. ∆ια τουτο και χαλεπωτερας κολασεως αξιος, η της του βασιλεως
δουλειας εαυτον αποῤρηξας, και τοις εχθροις προστεθεις. Και συ τοινυν υβριζεις τον
Θεον καθαπερ ειδωλολατρης, ουχ ενι στοματι τωι σωι, αλλα μυριοις τοις ηδικημενοις.
Ἀλλ' ειδωλολατρης, φησιν, ουκ εστιν. Ὅταν ουν λεγωσιν οι Ἕλληνες, Ὁ
Χριστιανοςο πλεονεκτης, τοτε ουκ αυτος μονος υβριζει δι' ων πραττει, αλλα και τους
ηδικημενους αναγκαζει πολλακις τουτο λεγειν· ει δε μη λεγουσι, τουτο της εκεινων
ευλαβειας λογιστεον. Ἢ ουχ ορωμεν τα πραγματα ουτω γινομενα; Ὁ ειδωλολατρης,
τι αλλο; η ουχι και αυτος παθη προσκυνει πολλακις, μη του παθους κρατων; Οιον τι
λεγω· Ὅταν ειπωμεν, οτι ειδωλα προσκυνει, Ου, φησιν, αλλα την Ἀφροδιτην, αλλα
τον Ἄρην. Καν ειπωμεν, Τις αυτη η Ἀφροδιτη; οι σεμνοτεροι αυτων φασιν· Ἡ ηδονη·
Και τις ο Ἄρης; Ὁ θυμος. Ουτω και συτον μαμμωναν. Ἂν ειπωμεν, Τις ο μαμμωνας;
Ἡ πλεονεξια. Και συ ταυτην προσκυνεις; Ου προσκυνω, φησι. ∆ια τι; οτι ου καμπτεις
σαυτον; Ἀλλα νυν πολλωι μαλλον προσκυνεις δια των εργων και των πραγματων·
αυτη γαρ μειζων η προσκυνησις. Και ινα μαθηις, θεα επι του Θεου, τινες μαλλον
αυτον προσκυνουσιν, οι απλως εστωτες εν ταις προσευχαις, η οι το θελημα αυτου
ποιουντες; Ευδηλον οτι ουτοι. Ουτω και οι επι του μαμμωνα, οι το θελημα αυτου
ποιουντες, μαλλον αυτον προσκυνουσι. Καιτοι εκεινοι τα παθη προσκυνουντες,
πολλακις εκτος εισι των παθων· ιδοι γαρ αν τις τον του Ἄρεος θεραπευτην, 62.124
του θυμου κρατουντα πολλακις· επι δε σου ουκετι τουτο, αλλα τωι παθει
καταδουλοις σαυτον. Ἀλλ' ου σφαζεις προβατα; Ἀλλ' ανθρωπους, και ψυχας
λογικας, τας μεν λιμωι, τας δε βλασφημιαις. Ουδεν ταυτης της θυσιας βακχικωτερον.
Τις ειδε ψυχας σφαζομενας ποτε; Ἐπαρατος ο της πλεονεξιας βωμος. Παρα γαρ
τουτον των ειδωλων αν ελθηις βωμον, οψει αιγειων και βοειων αιματων οζοντα·
παρα δε τον της πλεονεξιας βωμον αν ελθηις, αιματων ανθρωπινων οψει χαλεπον
αποπνεοντα· αν παραστηις ενταυθα, ου θεασηι πτερα καιομενα ορνιθων, ουδε κνισσαν
και καπνον αναδιδομενον, αλλα σωματα ανθρωπων απολλυμενα. Οι μεν γαρ εις
κρημνους εαυτους εῤριψαν, οι δε βροχον ηψαν, οι δε ξιφος διηλασαν δια του λαιμου.
Ειδες θυσιας ωμας και απανθρωπους; Βουλει τουτων χαλεπωτερας ιδειν; Ἐγω σοι
δειξω, ουκετι σωματα ανθρωπων, αλλα και ψυχας ανθρωπων κατασφαττομενας
εκει. Και γαρ εστι ψυχην σφαττεσθαι σφαγηι τηι προσηκουσηι ψυχηι· ωσπερ γαρ εστι
σωματος θανατος, ουτω και ψυχης· Ψυχη γαρ η αμαρτανουσα, φησιν, αυτη και
αποθανειται. Ου τοιουτος, οιος ο του σωματος θανατος, αλλα πολλωι χαλεπωτερος ο
της ψυχης. Ουτος μεν γαρ ο σωματικος θανατος διαλυσας απ' αλληλων την ψυχην
και το σωμα, το μεν πολλων φροντιδων και πονων ανεπαυσε, την δε εις φανερον
χωρον παρεπεμψεν· ειτα τωι χρονωι διαλυθεν και αποῤρευσαν, παλιν συναγεται μετα
αφθαρσιας, και την οικειαν απολαμβανει ψυχην. γʹ. Ουτος μεν ουν τοιουτος· ο δε της
ψυχης φρικτος και φοβερος. Ου γαρ εαν διαλυθηι, καθαπερ το σωμα αυτην
παραπεμπει, αλλα καταδεθεισαν παλιν αφθαρτωι σωματι, εις το πυρ εμβιβαζει το
ασβεστον. Ουτος τοινυν εστιν ο ψυχης θανατος. Ὥσπερ ουν εστι ψυχης θανατος,
ουτω και σφαγη ψυχης. Τι σωματος σφαγη; Το νεκρωθηναι, και της ενεργειας
αποῤραγηναι της κατα ψυχην. Τι εστι ψυχης σφαγη; Και αυτο νεκρωσις. Τι δε
νεκρωσις ψυχης; Ὥσπερ γαρ το σωμα τοτε νεκρουται, οταν ερημον αυτο καταλιπηι
της οικειας ενεργειας η ψυχη· ουτω και η ψυχη τοτε νεκρουται, οταν ερημον αυτην
καταλιπηι της οικειας ενεργειας το Πνευμα το αγιον. Αυται μαλιστα αι σφαγαι παρα
τωι βωμωι της πλεονεξιας εισιν· ου κορεννυνται, ουδε ιστανται μεχρι του αιματος
των ανθρωπων, αλλ' αν μη και την ψυχην αυτην καταθυσηι, ουκ εμπιπλαται ο της
πλεονεξιας βωμος, αν μη αμφοτερων τας ψυχας δεξηται, του τε θυοντος, του τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

θυομενου. Τον γαρ θυοντα πρωτον αναγκη τυθηναι, και ουτω θυει, και ο νεκρος
θυει τον τεως ζωντα. Ὅταν γαρ ειπηι βλασφημα, οταν λοιδορηται, οταν δυσχεραινηι,
ουχι αι πληγαι αυται της ψυχης εισιν ανιατοι; Ειδες οτι ουχ υπερβολης το ρημα εστι;
Βουλει και ετερον ακουσαι, και μαθειν πως ειδωλολατρεια η πλεονεξια, και
χαλεπωτερον ειδωλολατρειας; Οι ειδωλολατραι τοις του Θεου κτισμασι
προσκυνουσι· Και εσεβασθησαν γαρ, φησι, και ελατρευσαν τηι κτισει παρα τον
κτισαντα· συ δε τωι κτισματι τωι σαυτου προσκυνεις. Ὁ γαρ Θεος πλεονεξιαν ουκ
εδημιουργησεν, αλλ' η της σης απληστιας επεξευρεν αμετρια. Και θεα μανιαν και
γελωτα. Οι τα ειδωλα προσκυνουντες, και τιμωσιν αυτα α προσ 62.125 κυνουσι· καν
ειπηι τις κακως, καν λοιδορησηται, προΐστανται· συ δε καθαπερ υπο τινος μεθης
πραγμα προσκυνεις, ο ου μονον κατηγοριας ουκ απηλλακται, αλλα και ασεβειας εστι
μεστον. Ὥστε μαλλον αυτων χειριστος ει· ου γαρ αν εχοις απολογιαν ειπειν, οτι ου
κακον. Ει και τα μαλιστα κακεινοι εισιν αναπολογητοι, αλλα συ πολλωι μαλλον
μυριακις πλεονεξιας κατηγορων, και τους θεραπευοντας αυτην και δουλευοντας και
πειθομενους απαντας κακιζων. Ει δε βουλεσθε, εξετασωμεν ποθεν επεισηλθεν η
ειδωλολατρεια. Λεγει τις σοφος ανηρ, οτι πλουσιος τις ανθρωπος αωρωι πενθει
τρυχομενος υιου, και παραμυθιαν ουδεμιαν εχων του πενθους, ταυτηι
παραμυθουμενος το παθος, εικονα αψυχον του τετελευτηκοτος ποιησας, και δια
παντος εις αυτην ενορων, εδοκει τον απελθοντα εχειν δια της εικονος. Κολακες δε
τινες ανθρωποι, ων ο Θεος η κοιλια, θεραπευοντες εις την εκεινου τιμην την εικονα,
το εθος εις ειδωλολατρειαν προηγαγον. Ουκουν απο ασθενειας επεισηχθη ψυχης,
απο συνηθειας αλογου, απο αμετριας. Ἡ δε πλεονεξια ουχ ουτως· απο ασθενους μεν
γαρ και αυτη ψυχης, πλην αλλ' απο χειρονος· ουκ απεβαλε τις υιον, ουδε πενθους
παραμυθιαν ζητων, ουδε υπο κολακων εξελκομενος· αλλα πως; Ἐγω προς υμας ερω.
Ὁ Καιν τον Θεον επλεονεκτησεν· α γαρ εκεινωι δοθηναι εχρην, παρ' εαυτωι
κατασχων, απερ αυτον εχειν εδει, ταυτα εκεινωι προσηνεγκε, και το κακον απο του
Θεου ηρξατο. Ει γαρ ημεις του Θεου εσμεν, πολλωι μαλλον τα πρωτεια των
κτηματων των ημετερων. Παλιν εις γυναικας απο πλεονεξιας η ορμη γεγονεν· Ειδον
τας θυγατερας των ανθρωπων, και εξεκυλισθησαν προς την επιθυμιαν· απο τουτων
παλιν εις χρηματα. Το γαρ πλεον εχειν θελειν του πλησιον εν τοις βιωτικοις,
ουδαμοθεν αλλοθεν γινεται, αλλ' η εκ του ψυγηναι την αγαπην· το πλεον εχειν
θελειν ουκ αλλαχοθεν γινεται, αλλ' η εξ απονοιας και μισανθρωπιας και υπεροψιας.
Ουχ οραις την γην οση εστι; πως πολλωι μειζων της χρειας εστιν ο αηρ, ο ουρανος;
Ἵνα γαρ σου την πλεονεξιαν σβεσηι ο Θεος, εις τοσουτον μετρον τα κτισματα
εξηγαγε· συ δε αρπαζεις και ουτω, και ακουεις οτι ειδωλολατρεια η πλεονεξια, και
ουδε ουτω φριττεις; Κληρονομησαι την γην θελεις; Ἀλλ' ουκ εχεις εν τωι ουρανωι
κληρονομιαν, ινα σαυτον αποστερησηις; δʹ. Ειπε μοι, ει τις σοι παρειχεν εξουσιαν
λαβειν απαντα, αρα ουκ αν ηθελησας; Ἔνεστι νυν, εαν βουληι. Καιτοι τινες φασιν,
οτι αλγουσιν, οταν εις ετερους τον κληρον παραπεμπωσι, και εβουλοντο ειναι
κατεδηδοκοτες αυτον μαλλον, η ετερους οραιν κυριους γενομενους. Ουδε εγω σε
ταυτης απαλλαττω της ασθενειας· ασθενους μεν γαρ και τουτο ψυχης· πλην αλλ'
ομως καν τουτο γινεσθω· εν ταις διαθηκαις τον Χριστον καταλιπε κληρονομον. Ἔδει
μεν γαρ ζωντα· τουτο γαρ προαιρεσεως ορθης ην· αλλ' ομως καν υπο της αναγκης
γενου φιλοτιμοτερος. Και γαρ ο Χριστος δια τουτο προσεταξε διδοναι πενησιν, ινα
ζωντας ημας φιλοσοφους εργασηται, ινα πεισηι 62.126 χρηματων καταφρονειν, ινα
υπεροραιν διδαξηι των γηΐνων. Τουτο ουκ εστι χρηματων υπεροψια, το τελευτωντα
και ουκ οντα κυριον τωι δεινι παρεχειν και τωι δεινι· ουκ εκ των σων διδως λοιπον,
αλλ' εξ αυτης της αναγκης· τωι θανατωι χαρις, ου σοι· τουτο ουκ εστι φιλοστοργιας,
αλλ' επηρειας. Πλην καν ουτω γινεσθω, καν τοτε λυσον το παθος. Ἐννοησον οσα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

ηρπασας, οσα επλεονεκτησας· παντα αποδος τετραπλασια· ουτως απολογησαι τωι
Θεωι. Ἀλλ' εισι τινες εις τουτο μανιας ηκοντες και πηρωσεως, οι ουδε τοτε συνορωσι
το δεον· αλλ' ωσπερ σπουδαζοντες χαλεπωτερον εαυτοις εργασασθαι του Θεου το
κριμα, ουτως απαντα πραττουσι. ∆ια τουτο ο μακαριος ουτος ελεγε γραφων· Ὡς
τεκνα φωτος περιπατειτε. Ὁ δε πλεονεκτης μαλιστα εν σκοτωι ζηι και σκοτος πολυ
κατασκεδαζει παντων. Και, Μη συγκοινωνητε, φησι, τοις εργοις τοις ακαρποις του
σκοτους, μαλλον δε και ελεγχετε· τα γαρ κρυφηι γινομενα υπ' αυτων, αισχρον εστι
και λεγειν. Τα δε παντα, ελεγχομενα υπο του φωτος, φανερουται. Ἀκουσατε,
παρακαλω, παντες οσοι ου βουλεσθε εικη μισεισθαι. Ἁρπαζει, και ουκ ελεγχεις; Ἀλλα
δεδοικας το μισος. Καιτοι ουκ εστιν εικη μισεισθαι τουτο· αλλα δικαιως ελεγχεις, και
δεδοικας το μισος; ελεγξον τον αδελφον, αναδεξαι εχθραν δια την αγαπην την εις
τον Χριστον, δια την αγαπην την εις αυτον· κωλυσον αυτον εις βαραθρον
απερχομενον. Το γαρ τραπεζης κοινωνησαι και ρηματων χρηστων και προσρησεως
και τρυφης, ου σφοδρα φιλιας εστι. Τοιαυτα τοις φιλοις ημων χαριζωμεθα δωρα, ινα
την ψυχην αυτων εξελκωμεν απο της οργης του Θεου· εις την καμινον κειμενους
αυτους ορωντες της κακιας, αναστησωμεν. Ἀλλ' ου διορθουται, φησιν. Ἀλλα συ το
σαυτου πραξον, και απελογησω τωι Θεωι. Μη κρυψηις το ταλαντον· δια τουτο λογον
εχεις, δια τουτο γλωσσαν και στομα, ινα διορθοις τον πλησιον. Τα αλογα μονα ου
φροντιζει του πλησιον, ουδε λογον εχει τινα των αλλων· συ δε πατερα καλων τον
Θεον, και αδελφον τον πλησιον ορων, αυτον μυρια ποιουντα κακα, την χαριν την
παρ' εκεινου της ωφελειας αυτου προτιθης; Μη, παρακαλω. Ουδεν ουτω φιλιας
τεκμηριον, ως το μη περιοραιν αμαρτανοντας τους αδελφους. Ειδες εχθραινοντας;
διαλυσον. Ειδες πλεονεκτουντας; κωλυσον. Ειδες αδικουμενους; προστηθι· ουκ
εκεινοις, αλλα σαυτωι προτερωι εχαρισω. ∆ια τουτο φιλοι εσμεν, ινα αλληλους
ωφελωμεν. Ἄλλως ακουσεται παρα του φιλου, και αλλως παρα του τυχοντος· τον
τυχοντα υποπτευσει ισως, και τον διδασκαλον ομοιως, τον δε φιλον ουκετι. Τα γαρ
κρυφηι γινομενα, αισχρον εστι, φησι, και λεγειν. Τα δε παντα, ελεγχομενα υπο του
φωτος, φανερουται. Τι βουλεται ενταυθα ειπειν; Τουτο λεγει, οτι τα μεν των
αμαρτηματων ενταυθα λαθρα γινεται, τα δε και φανερως· εκει δε ουχ ουτως εσται·
ουδεις γαρ εστιν ο μη συνειδως εαυτωι επι αμαρτηματι. ∆ια τουτο φησι· Τα δε παντα,
ελεγχομενα υπο του φωτος, φανερουται. Τι ουν; ου περι ειδωλολατρειας, φησι, και
ενταυθα τουτο ειρηται; Ουχι, αλλα περι βιου και αμαρτηματων εστιν ο λογος. Παν
γαρ το φανερουμενον, 62.127 φησι, φως εστι. ∆ιο, παρακαλω, μητε υμεις οκνειτε
ελεγχειν, μητε δυσχεραινετε ελεγχομενοι. Ἕως μεν γαρ αν εν σκοτει πραττηται τι,
μετα πλειονος πραττεται της αδειας· επειδαν δε πολλους εχηι τους μαρτυρουντας
τοις γινομενοις, φωτιζεται. ∆ιο μαλιστα παντα πραττωμεν, ωστε την νεκρωσιν των
αδελφων των ημετερων αποσοβειν, ωστε το σκοτος σκεδαζειν, ωστε τον ηλιον
επισπασασθαι της δικαιοσυνης. Ἂν γαρ πολλοι ωσιν οι φωστηρες, αυτοις τε ευκολος
εσ 62.128 ται της αρετης η οδος, και οι εν σκοτει μαλλον αλωσονται, του φωτος
επιτεινομενου, κακεινο αφανιζοντος. Ἂν δε τουναντιον, δεος μη και ουτοι
σβεσθωσι, της παχυτητος της απο του σκοτους και των αμαρτηματων κρατουσης του
φωτος, και αποσοβουσης αυτου το διειδες. Ὡς ουν εαυτους ωφελουντες, ουτω
διακεωμεθα, ινα δια παντων δοξαν αναπεμψωμεν τωι φιλανθρωπωι Θεωι, χαριτι και
φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΘʹ.
Βλεπετε ουν ακριβως πως περιπατειτε, μη ως ασοφοι, αλλ' ως σοφοι,
εξαγοραζομενοι τον καιρον, οτι αι ημεραι πονηραι εισι. ∆ια τουτο μη γινεσθε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

αφρονες, αλλα συνιεντες τι το θε λημα του Κυριου. αʹ. Ἔτι την της πικριας
εκκαθαριζει ριζαν, ετι την υποθεσιν της οργης εκκοπτει. Τι γαρ φησι; Βλεπετε
ακριβως πως περιπατειτε. Ἤδει τον ∆ιδασκαλον αυτου, οτι πεμπων τους μαθητας ως
προβατα εν μεσωι λυκων, ετι εκελευεν αυτους και ως περιστερας ειναι· Και ακεραιοι
γαρ, φησιν, εσεσθε, ωσει περιστεραι. Ἐπει ουν και μεταξυ λυκων ησαν, και ετι
προστεταγμενοι μη αμυνεσθαι, αλλα πασχειν κακως, δια τουτο της τοιαυτης εδεοντο
παραινεσεως. Καιτοι γε και το προτερον ικανον ην αυτους ευσθενεστερους ποιησαι·
οταν δε και η των δυο προσθηκη ηι, εννοησον την υπερβολην. Ὅρα γουν και πως
αυτους επιμελως ασφαλιζεται, λεγων· Βλεπετε πως περιπατειτε. Ὁλοκληροι πολεις
προς αυτους πολεμον ειχον, επεισηλθε και εις τας οικιας ουτος ο πολεμος· πατηρ
κατα υιου, υιος κατα πατρος, μητηρ κατα θυγατρος, θυγατηρ κατα μητρος ησαν
διεσπαρμενοι. Τι ουν; ποθεν αι διαιρεσεις αυται; Ἤκουσαν του Χριστου λεγοντος· Ὁ
φιλων πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος. Ἵν' ουν μη νομισωσιν, οτι
απλως πολεμους εισαγει και μαχας, επειδη εμελλε μεγαλη τικτεσθαι οργη, ει και
αυτοι εμελλον επεξιεναι, τουτου χαριν λεγει· Βλεπετε πως ακριβως περιπατειτε.
Τουτεστι, Πλην του κηρυγματος, μηδαμοθεν αλλοθεν δωτε λαβην της εχθρας της
καθ' υμων· αυτη μονη της εχθρας υποθεσις εστω· μηδεις υμιν ετερον τι εγκαλειτω,
αλλα και τιμην και υπακοην πασαν επιδεικνυσθε, οταν μηδεν βλαπτηι το κηρυγμα,
οταν μηδεν εμποδιζηι την ευσεβειαν. Ἀποδοτε γαρ, φησι, πασι τας οφειλας, τωι τον
φορον, τον φορον, τωι το τελος, το τελος. Ὅταν γαρ εν τοις αλλοις ιδωσιν ημας
επιεικεις, εντραπησονται. Μη ως ασοφοι, αλλ' ως σοφοι, εξαγοραζομενοι τον καιρον.
Ουχι ποικιλους ημας και παντοδαπους ειναι βουλομενος ταυτα παραινει· αλλα τουτο
εστιν ο φησιν· Ουκ εστιν υμετερος ο καιρος· νυν παροικοι εστε και παρεπιδημοι και
ξενοι και αλλοτριοι· μη ζητειτε τιμας, μη ζητειτε δοξαν, μη ζητειτε δυναστειαν, μηδε
εκδικησιν· παντα φερετε, και τουτωι τον καιρον εξαγοραζεσθε· πολλα καταθεσθε,
παν ο τι αν θελωσιν. Ἀσαφες το ειρημενον· φερε ουν, επι υποδειγματος ποιησω αυτο
φανερον. Ἐννοησον μοι τινα οικιαν 62.128 εχοντα λαμπραν, ειτα τινας
επεισερχομενους ωστε αυτον ανελειν κακεινον πολλα διδοντα, και εξαιρουμενον
εαυτον· τοτε λεγομεν, οτι εξηγορασεν εαυτον. Ουτω και συ οικιαν εχεις μεγαλην, και
πιστιν αληθη· επερχονται ωστε λαβειν παντα· δος οτιουν αν απαιτησηι τις, μονον το
κεφαλαιον διασωσον, την πιστιν λεγω. Αι γαρ ημεραι, φησι, πονηραι εισι. Τι πονηρια
της ημερας; Πονηρια της ημερας περι την ημεραν οφειλει ειναι. Ἂν τι εστιν εκαστωι
των εν ημιν πονηρον μαθηις, γνωσηι και τι εστι πονηρια ημερας. Τι εστι πονηρια
σωματος; νοσος. Τι δε πονηρια ψυχης; κακια. Τι εστι πονηρια υδατος; πικρια. Και
εκαστου η πονηρια η φαυλοτης εστι περι εκεινην την φυσιν, ης εστι πονηρια. Ει
τοινυν η πονηρια περι την ημεραν εστι, περι αυτην την ημεραν χρη ειναι, περι τας
ωρας, περι το φως. Ουτω και ο Χριστος φησιν· Ἀρκετον τηι ημεραι η κακια αυτης. Ἀπο
τουτου κακεινο γνωσομεθα. Πως ουν ημερας καλει πονηρας; πως καιρον πονηρον;
Ου την ουσιαν, ουδε τα κτισματα, αλλα δια τα εν αυτοις γινομενα· καθαπερ και ημιν
εθος λεγειν· Χαλεπην ημεραν διηγαγον και κακην· καιτοι πως αν γενοιτο χαλεπη,
αλλ' η απο των εν αυτηι συμβαινοντων; Τα δε εν αυτηι συμβαινοντα, εστιν αγαθα
μεν, παρα Θεου· κακα δε, παρα ανθρωπων πονηρων. Ἄρα των εν τοις καιροις
συμβαινοντων πονηρων οι ανθρωποι δημιουργοι, και δια τουτο καιροι πονηροι
λεγονται. Ουτω και ημεις καιρους πονηρους καλουμεν. ∆ια τουτο, φησι, μη γινεσθε
αφρονες, αλλα συνιεντες τι το θελημα του Κυριου. Και μη μεθυσκεσθε οινωι, εν ωι
εστιν ασωτια. Και τουτου γαρ η αμετρια θυμωδεις ποιει και θρασεις και
ακροσφαλεις, οργιλους και χαλεπους. Εις ευφροσυνην ο οινος δεδοται, ουκ εις
μεθην· νυν δε το πραγμα και ανανδριας ειναι δοκει και γελωτος, το μη μεθυσκεσθαι.
Ποια τοινυν ελπις σωτηριας; Γελως, ειπε μοι, το μη μεθυσκεσθαι, ενθα μαλιστα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

παντων το μεθυσκεσθαι γελως ωφειλεν ειναι; Μαλιστα μεν γαρ και τον ιδιωτην
ποῤρω μεθης ειναι καλον· πολλωι δε πλεον τον στρατιωτην, τον εν ξιφεσι
στρεφομενον, τον εν αιμασι, τον εν σφαγαις· πολλωι μαλλον τον στρατιωτην, οταν
και ετερωθεν ο θυμος θηγηται, απο της εξουσιας, απο της δυναστειας, απο του
συνεχως εν επιβουλαις και μαχαις ειναι. Βουλει μαθειν που καλος ο οινος; ακουε της
Γραφης λεγουσης· ∆οτε οινον τοις εν λυπηι, και μεθην τοις εν οδυνηι. Εικοτως· το γαρ
τραχυ και σκυθρωπον οιδε μαλαττειν, και το συννεφες απαγειν. Οινος ευφραινει
καρδιαν ανθρω 62.129 που, φησι. Πως ουν εκ του οινου η μεθη; ου γαρ ενι τον αυτον
τα εναντια εργαζεσθαι εαυτωι. Ουκ αρα εκ του οινου η μεθη, αλλ' εκ της αμετριας. Ὁ
οινος δι' ουδεν ετερον ημιν δεδοται, η δι' υγειαν σωματος· αλλα και προς τουτο
εμποδιζει η αμετρια. Ἄκουε δε και του μακαριου τουτου γραφοντος και λεγοντος τωι
Τιμοθεωι· Ὀλιγωι οινωι χρω δια τον στομαχον σου, και τας πυκνας σου ασθενειας. βʹ.
∆ια γαρ τουτο ο Θεος εποιησεν ημων τα σωματα συμμετρα, και απο ολιγων
κορεννυσθαι, εντευθεν ηδη παιδευων ημας, οτι προς ετεραν ημας ζωην εποιησε
επιτηδειους. Και εβουλετο μεν και εξ αρχης εκεινην δουναι, επειδη δε αναξιους
εαυτους κατεστησαμεν, ανεβαλετο· και εν τωι χρονωι ωι ανεβαλετο, ουδε εν αυτωι
αφιησιν ημας απολαυειν αμετρως· οινου γαρ κοτυλη και αρτος εις αρκει γαστερα
εμπλησαι ανθρωπου. Και τον παντων των αλογων κρατουντα, ολιγοδεεστερον
αυτων κατα την αναλογιαν εποιησε, και το σωμα βραχυ, ουδεν ετερον η τουτο
δηλων, οτι προς ετεραν ζωην επειγομεθα. Μη μεθυσκεσθε οινωι, φησιν, εν ωι εστιν
ασωτια. Ου γαρ σωζει, αλλ' απολλυσιν, ου το σωμα μονον, αλλα και την ψυχην.
Ἀλλα πληρουσθε εν Πνευματι, λαλουντες εαυτοις εν ψαλμοις και υμνοις και ωιδαις
πνευματικαις, αιδοντες και ψαλλοντες εν τηι καρδιαι υμων τωι Κυριωι· ευχαριστουντες
παντοτε υπερ παντων εν ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου τωι Θεωι και
Πατρι, υποτασσομενοι αλληλοις εν φοβωι Χριστου. Βουλει, φησιν, ευφραινεσθαι;
Βουλει την ημεραν αναλισκειν; Ἐγω σοι διδωμι ποτον πνευματικον· η γαρ μεθη και
την ευσημον εκκοπτει φωνην της γλωσσης της ημετερας, ψελλιζειν
παρασκευαζουσα, και οφθαλμους και παντα απλως διαστρεφουσα. Μαθε ψαλλειν,
και οψει του πραγματος την ηδονην· οι ψαλλοντες γαρ Πνευματος πληρουνται
αγιου, ωσπερ οι αιδοντες τας σατανικας ωιδας, πνευματος ακαθαρτου. Τι εστιν, Ἐν
ταις καρδιαις υμων τωι Κυριωι; Τουτεστι, μετα συνεσεως προσεχοντες· οι γαρ ου
προσεχοντες, απλως ψαλλουσι, τα ρηματα φθεγγομενοι, της καρδιας ρεμβομενης
ετερωθι. Παντοτε, φησιν, υπερ απαντων ευχαριστουντες εν ονοματι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου τωι Θεωι και Πατρι, υποτασσομενοι αλληλοις εν φοβωι Χριστου.
Τουτεστι, Τα αιτηματα υμων μετα ευχαριστιας γνωριζεσθω προς τον Θεον· ουδεν
γαρ ουτως ευφραινει τον Θεον, ως οταν ηι τις ευχαριστος. Μαλιστα δε δυναμεθα
ευχαριστειν, απαγοντες των προειρημενων την ψυχην την ημετεραν,
διακαθαιροντες αυτην τουτοις οις ειπεν. Ἀλλα πληρουσθε, φησι, εν Πνευματι. Ἆρα
εν ημιν τουτο; Και γαρ εν ημιν. Ὅταν γαρ ψευδος, οταν πικριαν, οταν πορνειαν,
οταν ακαθαρσιαν, οταν πλεονεξιαν αποσοβησωμεν της ψυχης της ημετερας, οταν
γενωμεθα χρηστοι, ευσπλαγχνοι, χαριζομενοι εαυτοις, οταν ευτραπελια μη παρηι,
οταν εαυτους αξιους κατασκευασωμεν, τι το κωλυον το Πνευμα το αγιον επελθειν
και επιπτηναι; Και ουχ απλως επελευσεται, αλλα πληρωσει την καρδιαν ημων.
Τοσουτου δε ενδοθεν οντος φωτος, ουδε δυσκατορθωτος ημιν λοιπον εσται η αρετη,
αλλα ραιδια και ευκολος. Παντοτε ευχαριστουντες, φησιν, υπερ παντων. Τι ουν; υπερ
παντων ευχαριστειν δει των συμβαινοντων; Ναι· καν νοσος ηι, καν πενια. Ει γαρ εν
τηι Παλαιαι παρηινει σοφος τις λεγων· Παν ο εαν επαχθηι 62.130 σοι, δεξαι ασμενως,
και εν αλλαγμασι ταπεινωσεως σου μακροθυμησον· πολλωι μαλλον εν τηι Καινηι
γινεσθαι χρη. Καν τον λογον τοινυν μη ειδηις, ευχαριστει· τουτο γαρ εστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

ευχαριστια. Ἂν δε ευ παθων και ευθηνουμενος και ευπραγων και εν ευημεριαις ων,
ευχαριστηις, ουδεν μεγα, ουδεν θαυμαστον· το δε ζητουμενον, εν θλιψεσιν οντα
ευχαριστειν, εν αθυμιαις. Μηδεν προ του ρηματος τουτου φθεγγου, Ευχαριστω σοι,
∆εσποτα. Και τι λεγω υπερ των ενταυθα θλιψεων; υπερ της γεεννης αυτης
ευχαριστειν δει τωι Θεωι, υπερ των κολασεων των εκει, υπερ των τιμωριων. Πανυ
γαρ το πραγμα ημας ωφελησε τους προσεχοντας, αντι χαλινου του της γεεννης
φοβου ταις καρδιαις ημων επιτεθεντος. Μη τοινυν υπερ των φανερων ευεργεσιων,
αλλα και υπερ των αφανων, και υπερ ων ακοντες ευεργετουμεθα, ευχαριστωμεν·
πολλα γαρ και μη βουλομενους ημας ευεργετει, και μη ειδοτας. Ει δε απιστειτε, ηδη
υμιν το πραγμα ποιησω φανερον. Ἐννοησον γαρ μοι· οι μιαροι και απιστοι Ἕλληνες
ουχι τωι ηλιωι το παν επιγραφουσι, και τοις ειδωλοις αυτων; Τι ουν; ουχι ευεργετει
και αυτους; ουχι της εκεινου προνοιας εστι, και το ζηιν, και το υγιαινειν αυτους, και
παιδοποιειν, και οσα τοιαυτα; Τι δε οι Μαρκιωνισται λεγομενοι; τι δε οι Μανιχαιοι;
ουχι και βλασφημουσιν αυτον; Τι ουν; ουχι ευεργετει αυτους καθ' εκαστην ημεραν;
Ει δε εκεινους τους ταυτα ουκ ειδοτας ευεργετει, πολλωι μαλλον ημας. Τι γαρ αλλο
εργον Θεου η τουτο, το ευεργετειν το των ανθρωπων γενος, και δια κολασεων και
δι' ανεσεων; Μη μονον τοινυν εν ευπραγιαις οντες ευχαριστωμεν· ουδεν γαρ μεγα.
Και τουτο οιδε και ο διαβολος· διο και ελεγε· Μη δωρεαν σεβεται Ἰωβ τον Θεον; ουχι
συ περιεφραξας τα εσω αυτου, και τα εξω; Περιελε παντα τα υπαρχοντα αυτου, η μην
εις προσωπον σε ευλογησει. Ἀλλ' ουδεν αυτωι πλειον εγενετο τωι μιαρωι, μηδε
γενοιτο, μηδε περι ημων γενεσθαι τι πλεον αυτωι. Ἀλλα και οταν εν πενιαι ωμεν, και
οταν εν νοσοις, και οταν εν επηρειαις, τοτε επιτεινωμεν την ευχαριστιαν.
Ευχαριστιαν δε λεγω, μη ρημασι μηδε γλωσσηι, αλλα πραγμασι και εργοις, και
διανοιαι και καρδιαι. Ἐκ πασης ψυχης ευχαριστωμεν αυτωι. Μαλλον γαρ των
γεννησαμενων ημας φιλει· και οσον πονηριας και αγαθοτητος το μεσον, τοσουτον η
της αγαπης του Θεου προς την των ημετερων πατερων διαφοραν. γʹ. Και ταυτα ουκ
εμα εστι τα ρηματα, αλλ' αυτου του φιλουντος ημας Χριστου. Και ακουε αυτου
λεγοντος· Τις εξ υμων εστιν ανθρωπος, ος, εαν αιτησηι ο υιος αυτου αρτον, μη λιθον
επιδωσει αυτωι; Ει δε υμεις πονηροι οντες, οιδατε δοματα αγαθα διδοναι τοις τεκνοις
υμων, ποσωι μαλλον ο Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις δωσει αγαθα τοις αιτουσιν
αυτον; Και παλιν ακουε και ετερωθι λεγοντος· Μη επιλησεται γυνη του ελεησαι τα
εκγονα της κοιλιας αυτης; Ει δε και επιλαθοιτο ταυτα γυνη, αλλ' εγω ουκ
επιλησομαι σου, λεγει Κυριος. Ει γαρ μη φιλει, τινος ενεκεν ημας εποιησε; μη γαρ
αναγκην ειχε; μη γαρ χρειαν αυτωι και διακονιαν πληρουμεν; μη γαρ δειται τινος
των παρ' ημων; Ἄκουε του Προφητου λεγοντος· Ειπα τωι Κυριωι· Κυριος μου ει συ,
οτι των αγαθων μου ου χρειαν εχεις. Ἀλλ' οι αγνωμονες και αναισθητοι, Τουτο,
62.131 φασιν, αγαθοτητος Θεου, το ισοτιμιαν ειναι παρα πασιν; Ειπε μοι, αγνωμον
ανθρωπε, ποια λεγεις μη ειναι αγαθοτητος Θεου, και τινα λεγεις ισοτιμιαν; Ὁ δεινα,
φησι, πεπηρωται εκ παιδων, ετερος μαινεται και δαιμοναι, αλλος εις εσχατον γηρας
ελασας εν πενιαι τον απαντα βιον διηγαγεν, αλλος εν νοσοις χαλεπωταταις· ταυτα
προνοιας εστιν εργα; Ὁ μεν εστι κωφος, ο δε αλαλος, ο δε πενης, ετερος μιαρος και
παμμιαρος, και μυριων γεμων κακων, χρηματων απολαυει, και πορνας τρεφει και
παρασιτους, και λαμπραν οικιαν κεκτηται, και βιον απραγμονα ζηι. Και πολλα
τοιαυτα συνειρουσι, μακρον υφαινοντες κατηγοριας λογον κατα της του Θεου
προνοιας. Τι ουν; απρονοητα εστι; τι ουν αν ειποιμεν προς αυτους; Ει μεν Ἕλληνες
ειεν, και λεγοιεν ημιν υπο τινος τον κοσμον διοικεισθαι, παλιν και ημεις τα αυτα
ερουμεν προς αυτους· Τι ουν, απρονοητα εστιν; ουκουν πως υμεις σεβεσθε θεους, και
προσκυνειτε δαιμονας και ηρωας; ει γαρ προνοια εστιν, εφεστηκε τις τοις πασιν. Ει
δε τινες ειεν αποδυσπετουντες, η Χριστιανοι η και Ἕλληνες, και παρασαλευομενοι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

τι προς αυτους ερουμεν; Τοσαυτα δε, ειπε μοι, απο ταυτοματου γενοιτο αν αγαθα; το
φως το καθημερινον, η ευταξια η εν τοις ουσι, των αστρων η χορεια, ο ισοστασιος
νυκτων και ημερων δρομος, η της φυσεως ακολουθια και εν φυτοις και εν ζωοις και
εν ανθρωποις; Τις, ειπε μοι, ο ταυτα διοικων; Ει μηδεις εφεστως ην, αλλ' απο
ταυτοματου παντα συνειστηκει, τις την καμαραν ταυτην την ουτω καλην, την ουτω
μεγαλην, τον ουρανον λεγω, περιδινησας επι της γης εστησεν, η και επι υδατων; τις
ο τους καιρους τους καρποφορους διδους; τις τοσαυτην εθετο εν σπερμασι και
φυτοις δυναμιν; το γαρ απο ταυτοματου ατακτον παντως· το δε ευτακτον μετα
τεχνης γινεται. Τι γαρ, ειπε μοι, των παρ' ημιν των απο ταυτοματου ου πολλης γεμει
της αταξιας και πολλου του θορυβου και της ταραχης; Και ου λεγω απο ταυτοματου,
αλλα μετα τινος ποιουντος, ατεχνως δε ποιουντος. Οιον, εστω ξυλα και λιθοι, εστω
δε και ασβεστος· και λαβων ανθρωπος οικοδομιας απειρος οικοδομειτω και
ενεργειτω· αρα ου παντα αν απωλεσε και διεφθειρε; Παλιν, εστω πλοιον κυβερνητου
χωρις, παντα εχον απερ εχειν δει πλοιον ανευ τεχνιτου, ου λεγω ακατασκευαστον,
αλλα κατασκευασθεν· μη πλευσαι δυνησεται; και τοσαυτη γη επι υδατος εστωσα,
ανευ τινος συγκρατουσης δυναμεως ηδυνατο, ειπε μοι, ουτω παγιως επι χρονον
στηναι τοσουτον; και ταυτα λογον αν εχοι; και ου μυριακις γελωτος αξιον το ταυτα
εννοειν; Και ει μεν βασταζοι και τον ουρανον, ιδου και ετερον αχθος· ει δε και
ουρανος εν υδατι φεροιτο, παλιν ετερον ζητημα. Ἀλλα παν της προνοιας εργον. Τα
γαρ επι των υδατων φερομενα ου κυρτουσθαι δει, αλλα κοιλαινεσθαι. Τι δηποτε; Ὅτι
του μεν κοιλου το σωμα ολον βαπτιζεται επι των υδατων, καθαπερ επι του πλοιου·
του δε κεκυρτωμενου το μεν σωμα ολον εστιν ανωθεν, τα δε ακρα επικειται μονον.
Ουκουν αυτωι δει σωματος αντιτυπου και σκληρου και στεγειν δυναμενου, ωστε
φερειν το επικειμενον αχθος. Ἀλλ' αηρ φερει τον ουρανον; Ἀλλ' ουτος πολλωι του
υδατος μαλακωτερος και χαυνοτερος και ουδεν στεγειν δυναμενος, ουδε 62.132 των
λεπτοτατων, μητι γε ογκον τοσουτον. Ὅλως δε ει βουλοιμεθα της προνοιας τον
λογον επεξιεναι, και καθολικως, και κατακερματιζοντες, ολος ο αιων ημας ελλειψει.
Ἐρησομαι γαρ τον εκεινα ζητουντα νυν· Ταυτα προνοιας εστιν, η απρονοησιας; Καν
ειποι, οτι Ουκ εστι προνοιας, και παλιν ερησομαι· Πως ουν γεγονεν; Ἀλλ' ουκ αν εχοι
λογον τινα ειπειν. Ουκουν πολλωι μαλλον περι των ανθρωπινων πραγματων ζητειν
ουκ οφειλεις, ουδε περιεργαζεσθαι. Τι δηποτε; Ὅτι τουτων παντων ανθρωπος
τιμιωτερος, και ταυτα δι' εκεινον γεγονεν, ουκ εκεινος δια ταυτα. δʹ. Ει τοινυν την
επι της προνοιας αυτου μονον σοφιαν και την οικονομιαν ουκ οιδας, πως δυνησηι
τους λογους ειδεναι τους κατ' αυτον; Ειπε δη μοι, τι δηποτε ουτω μικρον αυτον
ειργασατο, και τοσουτον απεχοντα του υψους του ουρανου, ως και αμφιβαλλειν περι
των ανω φαινομενων; τινος δε ενεκεν τα βορεια αοικητα εστι, και τα νοτια; Ειπε δη
μοι, δια τι γεγονεν η νυξ χειμωνος μεν μακροτερα, θερους δε ελαττων; δια τι ψυχος
τοσουτον, δια τι καυμα, δια τι σωμα θνητον; Και μυρια σε ετερα ερωτω, και εαν
θεληις, ου παυσομαι σε ερωτων, και εν απασι μοι διαπορησεις. Ὥστε τουτο μαλιστα
προνοιας εστι, το τους λογους ημιν αποῤρητους ειναι. Ἦ γαρ αν και ανθρωπον
αιτιον τις ενομισε του παντος, ει μη τουτο ημων κατεστελλε την διανοιαν. Ἀλλ' ο
δεινα, φησι, πενης, και κακον η πενια. Τι δε η νοσος, τι δε η πηρωσις; Ουδεν εστι
ταυτα, ανθρωπε· εν μονον εστι κακον, το αμαρτανειν, και τουτο μονον εξεταζειν
οφειλομεν. Ἀλλ' αφεντες των οντως κακων τας αιτιας ερευναιν, ετερα
πολυπραγμονουμεν. ∆ια τι μηδεις ημων μηδεποτε εξεταζει, δια τι ημαρτεν; αρα εν
εμοι το αμαρτανειν; αρα ουκ εν εμοι; Και τι με δει πολλους περιιεναι λογους; εν
εμαυτωι το πραγμα ζητησω· αρα εκρατησα ποτε θυμου; αρα εκρατησα ποτε οργης, η
δι' αισχυνην, η δια φοβον ανθρωπινον; Ειτα επειδαν ευρω τουτο γινομενον, ευρησω
οτι εν εμοι το αμαρτανειν. Ουδεις ταυτα εξεταζει, ουδεις ταυτα πολυπραγμονει,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

αλλα απλως, κατα τον Ἰωβ, Βροτος δε αλλως νηχεται λογοις. Τι γαρ σοι τουτο μελει,
ει ο δεινα τυφλος, και ο δεινα πενης; Ου τουτο επεταξε σοι ο Θεος σκοπειν, αλλα τι
δηποτε συ πραττεις; Ει μεν γαρ αμφιβαλλεις, οτι εφεστηκε τις τωι κοσμωι δυναμις,
παντων ανοητοτερος ει· ει δε πεπεισαι περι τουτου, τι αμφιβαλλεις, οτι αρεσαι δει τωι
Θεωι; Παντοτε, φησι, υπερ απαντων ευχαριστουντες τωι Θεωι. Ἄπελθε εις ιατρειον,
και οψει, οταν ευρεθηι τις τραυμα εχων, εκεινον αυτον τεμνοντα και καιοντα. Ἐπι δε
σου ου τουτο λεγω, αλλα απελθε εις τεκτονειον· και ουκ εξεταζεις τον λογον, καιτοι
γε ουδεν οιδας των γινομενων εκει· και πολλα απορα ειναι σοι δοκει· οιον, οταν
τορνευηι το ξυλον, οταν μετασχηματιζηι. Μαλλον δε εις ευπορωτεραν σε τεχνην αν
αγαγω, οιον την των ζωγραφων, και εκει ιλιγγιασεις. Ειπε γαρ μοι, ουχι απλως σοι
δοκει ποιειν, α ποιει; τι γαρ αυτωι βουλονται αι γραμμαι, και αι περιαγωγαι των
γραμμων; Ἀλλ' αν επιθηι τα χρωματα, 62.133 τοτε σοι φανειται η τεχνη καλη, και
ομως ουδε ουτως ακριβως ουδεν δυνησηι καταμαθειν. Τι δε επι τεκτονων λεγω και
ζωγραφων και των ομοδουλων; Ἡ μελιττα πως εργαζεται τους σιμβλους, ειπε μοι,
και τοτε και περι Θεου ερεις. Των μυρμηκων την εργασιαν καταμαθε, του αραχνου,
της χελιδονος, και τοτε ερεις, και περι Θεου. Ἂν ηις σοφος, ειπε μοι ταυτα· αλλ' ουκ
αν εχοις. Ου παυσηι ουν, ανθρωπε, τα περιττα ζητων; περιττα γαρ οντως ταυτα· ου
παυσηι εικη πολυπραγμονων; Ουδεν της αμαθιας ταυτης σοφωτερον εστιν, εν οις οι
μεν επαγγελλομενοι μηδεν ειδεναι, σοφωτατοι παντων εισιν, οι δε περιεργαζομενοι,
ανοητοτεροι των παντων εισιν. Ὥστε ου πανταχου το επαγγελλεσθαι ειδεναι,
σοφιας, αλλ' εστιν οπου και μωριας εστιν. Ειπε γαρ μοι, ει δυο τινων ανθρωπων
οντων ο μεν επαγγελλοιτο τον απο της γης εις τον ουρανον αερα διατρεχοντα
μετρειν, σχοινους εκτεινας, ο δε καταγελων και μη ειδεναι φαιη, τινα γελασομεθα,
ειπε μοι; τον ειδεναι λεγοντα, η τον αγνοουντα; ∆ηλονοτι τον λεγοντα ειδεναι.
Ουκουν ο αγνοων του υποσχομενου ειδεναι σοφωτερος. Τι δε, ει τις επαγγελλοιτο
λεγειν οσους εχει κυαθους η θαλασσα, ετερος δε αγνοειν, ου παλιν η αγνοια της
ειδησεως εστι σοφωτερα; Σφοδρα γε. Τι δηποτε; Ἐπειδη κακεινη αγνοια εστιν
επιτεταμενη. Ὁ μεν γαρ λεγων αγνοειν, οιδε τι μερος. Ποιον δη τουτο; Ὅτι
ακαταληπτον ανθρωπωι· και γαρ ου μικρον τουτο. Ὁ δε λεγων ειδεναι, εκεινος
μαλιστα ουκ οιδεν ο λεγει ειδεναι, και δια τουτο αυτο εστι καταγελαστος. Οιμοι,
ποσοις παιδευομεθα την πολυπραγμοσυνην την ακαιρον, και την περιεργιαν
χαλινουν, και ουκ ανεχομεθα, αλλα τους ετερων περιεργαζομεθα βιους, δια τι ο
δεινα πηρος, δια τι πενης ο δεινα; Ουκουν τωι λογωι τουτωι και εις ετερον
εκπεσουμεθα ληρον, δια τι η δεινα γυνη, και μη παντες ανδρες, δια τι ονος, δια τι
βους, δια τι κυων, δια τι λυκος; δια τι λιθος, δια τι ξυλα; και εις απειρον εκπεσειται
μηκος ο λογος. ∆ια τοι τουτο ο Θεος μετρα της γνωσεως ημιν αφωρισε, και εν τηι
φυσει κατεβαλετο. Και θεα μοι την πολυπραγμοσυνην την πολλην· οτι τοσουτον
υψος ορωντες απο της γης εις τον ουρανον, και ουδεν πασχοντες, οταν εις πυργον
ανελθοντες υψηλον θελησωμεν κατανευσαι κατω μικρον κατακυψαντες, ιλιγγος τις
ημας ευθεως και σκοτοδινια λαμβανει. Ειπε μοι δη τουτου την αιτιαν· αλλ' ουκ αν
ευροις· δια τι μειζονα οφθαλμος εχει την ισχυν, και υπο των ποῤρωτερω κατεχεται;
εʹ. Και επι της ακοης ομοιως αυτο ιδοι τις αν, Ου γαρ αν τις ουτε βοησαι δυνησεται
τοσουτον, ωστε εμπλησαι τον αερα, οσον δυνησεται ο οφθαλμος κατασχειν, ουτε
ακουσαι εκ διαστηματος τοσουτου. ∆ια τι μη παντα τα μελη ισοτιμα εστι· δια τι μη
μιαν ελαβε χρειαν μηδε χωραν; Και Παυλος ταυτα ηρευνησε, μαλλον δε ουκ
ηρευνησε (σοφος γαρ), ην αλλ' εις τουτο εμπεσων το χωριον, φησιν· Ἕκαστον αυτων
[εθετο] καθως ηθελησε· τωι θεληματι αυτου το παν επετρεψεν. Ουκουν και ημεις
ζητειν ταυτα αφεντες, μονον ευχαριστωμεν υπερ απαντων· ∆ια τουτο, φησιν,
ευχαριστειτε υπερ απαντων. Τουτο ευγνωμονος οικετου, τουτο σοφου, τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

συνετου· εκεινο δε λαλου και αργου και περιεργου. Ουχ οραις εν τοις οικεταις, οτι οι
μεν καταπτυστοι των οικετων ουδαμου χρησιμοι λαλοι τε εισι και φλυαροι, και τα
των δεσποτων περιεργαζονται, απερ εκεινοι 62.134 κρυπτειν εθελουσιν· οι δε
συνετοι και ευγνωμονες προς εν μονον ορωσιν, οπως αυτων την διακονιαν
πληρωσιν; Ὁ πολλα φθεγγομενος ουδεν εργαζεται· ωσπερ ο πολλα εργαζομενος
ουδεν φθεγγεται ακαιρον. ∆ια τουτο ο Παυλος ελεγε περι χηρων γραφων· Ου μονον
δε αργαι μανθανουσιν, αλλα και φλυαροι. Ειπε δη μοι, ποιον εστι πλεον το μεσον, το
της ημετερας ηλικιας προς την των παιδων, η το του Θεου προς την των ανθρωπων;
το ημετερον προς κωνωπας, η του Θεου προς ημας; Ευδηλον οτι το του Θεου προς
ημας. Τι ουν συ τοσουτον περιεργαζηι; Ευχαριστει υπερ απαντων. Τι ουν, αν Ἕλλην
ερηται, φησι, πως αποκρινουμαι; βουλεται μαθειν παρ' εμου, ει εστι προνοια, αυτος
γαρ ου φησιν ειναι τινα τον προνοουντα. Ουκουν μεταστρεψας, ερωτησον αυτον και
συ. Ἀλλ' ου φησιν ειναι προνοιαν. Ὅτι μεν εστι προνοια, εξ ων ειπας, δηλον· οτι δε
αληπτος, εξ ων ουχ ευρισκομεν τον λογον. Ει γαρ εν οις διοικουσιν ανθρωποι ουκ
ισμεν τον τροπον της διοικησεως πολλακις, καιτοι εξ αυτων πολλα ημιν ειναι δοκει
και ατοπα, και παραχωρουμεν, ποσωι μαλλον επι Θεου; Ἀλλ' ουδεν επι Θεου ατοπον
ουτε εστιν, ουτε δοκει τοις πιστοις. ∆ιο υπερ απαντων ευχαριστωμεν, υπερ απαντων
δοξαζωμεν αυτον, Ὑποτασσομενοι αλληλοις, φησιν, εν φοβωι Θεου. Ει γαρ δι'
αρχοντα υποταττηι, η δια χρηματα, η δι' αιδω, πολλωι μαλλον δια τον του Θεου
φοβον. Ἔστω δουλειας και υποταγης αντιδοσις· ουτω γαρ ουκ εσται δουλεια. Μη ο
μεν εν ταξει καθεζεσθω ελευθερου, ο δε εν ταξει δουλου, αλλα και δεσποτας και
δουλους αλληλοις δουλευειν βελτιον· πολλωι βελτιον ουτως ειναι δουλον, η ετερως
ελευθερον. Και δηλον εκειθεν· εστω τις οικετας εχων εκατον, και μηδεις εν αυτοις
διακονειτω· ετεροι δε τινες εστωσαν εκατον φιλοι, αλληλοις διακονουμενοι· τινες
αμεινον βιωσονται; τινες μετα πλειονος ηδονης, μετα πλειονος ευφροσυνης; Ουκ
εστιν εκει οργη, ουδε παροξυσμος, ουδε θυμος, ουδε αλλο των τοιουτων ουδεν· ωδε
φοβος και δειλια· κακει μεν αναγκης, ενταυθα δε προαιρεσεως το παν· κακει μεν
βιαζομενοι, ενταυθα δε χαριν εχοντες αλληλοις δουλευουσιν. Ουτω βουλεται ο
Θεος· δια τουτο ενιψε τους ποδας των μαθητων, Μαλλον δε, ει θελεις ακριβως
εξετασαι, και επι δεσποτων αντιδοσις εστι δουλειας. Τι γαρ, ει ο τυφος ουκ αφιησι
φανηναι την αντιδοσιν; Ὅταν γαρ ουτος μεν την σωματικην διακονιαν παρεχηι, συ
δε το σωμα τρεφηις, και θεραπευηις και τροφαις και ενδυμασι και υποδημασι, και
ουτος δουλειας εστι τροπος· οτι εαν μη παρεχηις και συ την σην, διακονιαν, ουδε
εκεινος την εαυτου, αλλ' εσται ελευθερος, και ουδεις αυτον αναγκασει νομος και μη
τρεφομενον τουτο ποιειν. Ει τοινυν και επι δουλων τουτο εστι, τι ατοπον, εαν και
επι ελευθερων τουτο γινηται; Ἐν φοβωι, φησι, Χριστου υποτασσομενοι. Ποση η χαρις,
οταν και μισθον εχωμεν; Ἀλλ' ου βουλεται σοι υποταγηναι; Ἀλλα συ υποταγηθι· μη
απλως υπακουσηις, αλλ' υποταγηθι· ως προς δεσποτας απαντας, ουτω διακεισο· ουτω
γαρ αυτους δουλους εξεις ταχεως τηι τυραννικωτατηι της δουλειας δυναμει
δεδουλωμενους. Μαλλον γαρ αυτους αιρησεις, οταν ουδενος των παρ' αυτων
τυγχανων, αυτος τα παρα σαυτου παρεχηις. Τουτο εστιν, Ὑποτασσομενοι αλληλοις
εν φοβωι Χριστου, ινα παντων κρατωμεν των 62.135 παθων, ινα τωι Θεωι
δουλευωμεν, ινα την προς αλληλους αγαπην διασωζωμεν· και τοτε δυνησομεθα και
62.136 της παρα Θεου φιλανθρωπιας αξιωθηναι, χαριτι και οικτιρμοις, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Κʹ.
Αι γυναικες, τοις ιδιοις ανδρασιν υποτασσεσθε, ως τωι Κυριωι, οτι ο ανηρ εστι
κεφαλη της γυ ναικος, ως και ο Χριστος κεφαλη της Ἐκκλη σιας, και αυτος εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

σωτηρ του σωματος. Ἀλλ' ωσπερ η Ἐκκλησια υποτασσεται τωι Κυριωι, ουτω και αι
γυναικες τοις ιδιοις ανδρασιν εν παντι. αʹ. Σοφος τις ανηρ εν ταξει μακαρισμων
πολλα θεις, εν και τουτο τεθεικεν εν ταξει μακαρισμου· Και γυνη, φησιν, ανδρι
συμπεριφερομενη. Και παλιν αλλαχου μετα των μακαρισμων αυτο τιθησι, το
γυναικα ανδρι μετα ομονοιας συνειναι. Και εξ αρχης δε πολλην ο Θεος φαινεται
προνοιαν πεποιημενος της συζυγιας ταυτης· και ως περι ενος, περι αμφοτερων
διαλεγομενος, ουτως ελεγεν· Ἄρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους· και παλιν, Ουκ ενι
αρσεν και θηλυ. Ου γαρ εστιν ανδρος προς ανδρα τοσαυτη οικειοτης, οση γυναικος
προς ανδρα, αν ηι τις, ως χρη, συνεζευγμενος. ∆ια τουτο και τις την υπερβαλλουσαν
αγαπην δηλων μακαριος ανηρ, και τινα των αυτωι φιλων και ομοψυχων πενθων, ου
πατερα ειπεν, ου μητερα, ου τεκνον, ουκ αδελφον, ου φιλον, αλλα τι; Ἔπεσεν επ' εμε
η αγαπησις σου, φησιν, ως αγαπησις των γυναικων. Ὄντως γαρ, οντως πασης
τυραννιδος αυτη η αγαπη τυραννικωτερα. Αι μεν γαρ αλλαι, σφοδραι· αυτη δε η
επιθυμια εχει και το σφοδρον, και το αμαραντον. Ἔνεστι γαρ τις ερως εμφωλευων
τηι φυσει, και λανθανων ημας συμπλεκει ταυτα τα σωματα. ∆ια τουτο και εξ αρχης
απο ανδρος η γυνη, και μετα ταυτα απο ανδρος και γυναικος ανηρ και γυνη. Ὁραις
συνδεσμον και συμπλοκην, και πως ουκ αφηκεν ετεραν επεισελθειν ουσιαν εξωθεν;
Και ορα ποσα ωικονομησε. Την αδελφην ηνεσχετο γαμησαι αυτον την αυτου, μαλλον
δε ου την αδελφην, αλλα την θυγατερα, μαλλον δε ου την θυγατερα, αλλα τι πλεον
θυγατρος, την σαρκα την αυτου. Το δε ολον εποιησεν ανωθεν, ωσπερ επι των λιθων,
εις εν αυτους συναγων. Ουτε γαρ εξωθεν αυτην ειργασατο, ινα μη ως αλλοτρια
προσεχηι· ουτε παλιν μεχρις αυτης τον γαμον εστησεν, ινα μη συστελλων εαυτον και
συναγων, των λοιπων χωριζηται. Και καθαπερ επι των φυτων εκεινα μαλιστα εστιν
αριστα, αν και εν πρεμνον εχηι, και εις πολλους κλαδους εκτεινηται, ως εαν περι την
ριζαν στρεφηται μονον παντα εικη· καν και πολλας εχηι τας ριζας, ουκετι θαυμαστον
το δενδρον· ουτω δη και ενταυθα, εξ ενος του Ἀδαμ το παν εποιησε φυτευθηναι
γενος, του μη διασπασθαι και χωριζεσθαι καταστησας εις αναγκην μεγαλην. Και
μαλλον συστελλων, ουκετι εποιησεν αδελφας γαμεισθαι και θυγατερας, ινα μη
παλιν την αγαπην εις το εν συστελλωμεν, και ετερως εαυτων χωριζωμεθα. ∆ια
τουτο ελεγεν· Ὁ ποιησας εξ αρχης, αρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους. Μεγαλα γαρ
απο τουτου κακα τικτεται και μεγαλα 62.136 καλα και οικιαις και πολεσιν. Ουδεν
γαρ ουτως ημων συγκροτει τον βιον, ως ερως ανδρος και γυναικος· υπερ τουτου και
οπλα πολλοι τιθενται, υπερ τουτου και την ψυχην προδιδοασιν. Ου γαρ αν απλως
ουδε εικη πολλην υπερ τουτου του πραγματος εποιησατο την σπουδην Παυλος,
λεγων· Αι γυναικες, τοις ιδιοις ανδρασιν υποτασσεσθε, ως τωι Κυριωι. Τι δηποτε; Ὅτι
εαν εν ομονοιαι ωσιν ουτοι, και παιδες τρεφονται καλως, και οικεται ευτακτουσι, και
γειτονες απολαυουσι της ευωδιας, και φιλοι και συγγενεις· εαν δε τουναντιον,
παντα ανατετραπται και συγκεχυται. Και καθαπερ των στρατηγων προς αλληλους
ειρηνευοντων, παντα εν ακολουθιαι εστι, και ταραττομενων παλιν εκεινων, παντα
ανω και κατω γινεται· ουτω δη και νυν. ∆ιο, Αι γυναικες, φησι, τοις ιδιοις ανδρασιν
υποτασσεσθε, ως τωι Κυριωι. Βαβαι! πως ουν αλλαχου λεγεις· Ἐαν μη τις αποταξηται
και γυναικι και ανδρι, ου δυναται ακολουθησαι μοι; Ει γαρ ως τωι Κυριωι
υποτασσεσθαι χρη, πως λεγει δια τον Κυριον αφιστασθαι; Και σφοδρα μεν ουν χρη·
αλλα το, ως, ου παντως πανταχου ισοτιμιας εστιν. Ἢ τουτο φησιν· Ὡς ειδυιαι οτι τωι
Κυριωι δουλευετε· οπερ και αλλαχου φησιν, οτι ει και μη δια ανδρα, αλλα
προηγουμενως δια τον Κυριον· η, Ὅταν υπεικηις τωι ανδρι, ως τωι Κυριωι δουλευουσα
ηγου πειθεσθαι. Ει γαρ Ὁ αρχαις ταυταις ταις εξωθεν ταις πολιτικαις
αντιτασσομενος, τηι του Θεου διαταγηι ανθεστηκε, πολλωι μαλλον η τωι ανδρι μη
υποτασσομενη. Ουτως εξ αρχης ηθελησε, φησιν, ο Θεος. Ὑποθωμεθα ουν τον μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

ανδρα εν ταξει κεισθαι κεφαλης, την δε γυναικα εν ταξει σωματος. Ειτα και απο
λογισμων δεικνυς, Ὅτι ο ανηρ κεφαλη εστι της γυναικος, φησι, καθως και ο Χριστος
της Ἐκκλησιας, και αυτος εστι σωτηρ του σωματος. Ἀλλ' ως η Ἐκκλησια
υποτασσεται τωι Χριστωι, ουτω και αι γυναικες τοις ιδιοις ανδρασιν εν παντι. Ειτα, Ὁ
ανηρ εστιν, ειπων, κεφαλη της γυναικος, ως και ο Χριστος της Ἐκκλησιας, και αυτος
εστι σωτηρ, επαγει, του σωματος· και γαρ η κεφαλη του σωματος σωτηρια εστιν.
Ἤδη προκατεβαλετο τωι ανδρι και τηι γυναικι της αγαπης την υποθεσιν και την
προνοιαν, εκαστωι την προσηκουσαν απονεμων χωραν, τουτωι μεν την αρχικην και
προνοητικην, εκεινηι δε την υποτακτικην. βʹ. Ὡς ουν η Ἐκκλησια υποτασσεται τωι
Χριστωι, τουτεστιν, ανδρες και γυναικες· ουτω και αι γυναικες, τοις ανδρασιν ως τωι
Θεωι υποτασσεσθε. Οι ανδρες, αγαπατε τας γυναικας εαυτων, καθως και ο Χριστος
ηγαπησε την Ἐκκλησιαν. Ἤκουσας της υποταγης την υπερβολην· επηινεσας και
εθαυμασας τον Παυλον, ατε συγκροτουντα τον βιον ημων, ως θαυμαστον τινα και
πνευματικον ανδρα· καλως. Ἀλλ' ακουσον, α και παρα σου απαιτει· παλιν γαρ τωι
αυτωι κεχρηται υποδειγματι· Οι ανδρες, 62.137 αγαπατε, φησι, τας γυναικας εαυτων,
καθως και ο Χριστος ηγαπησε την Ἐκκλησιαν. Ειδες μετρον υπακοης; Ἄκουσον και
μετρον αγαπης. Βουλει σοι την γυναικα υπακουειν, ως τωι Χριστωι την Ἐκκλησιαν;
Προνοει και αυτος αυτης, ως ο Χριστος της Ἐκκλησιας· καν την ψυχην υπερ αυτης
δουναι δει, καν κατακοπηναι μυριακις, καν οτιουν υπομειναι και παθειν, μη
παραιτησηι· καν ταυτα παθηις, ουδεν ουδεπω πεποιηκας, οιον ο Χριστος. Συ μεν γαρ
ηδη συναφθεις ταυτα ποιεις, εκεινος δε υπερ αποστρεφομενης αυτον και μισουσης.
Ὥσπερ ουν αυτος την αποστρεφομενην αυτον και μισουσαν και διαπτυουσαν και
θρυπτομενην περι τους ποδας αυτου τηι πολληι ηγαγε κηδεμονιαι, ουκ απειλαις, ουδε
υβρεσιν, ουδε φοβωι, ουδε ετερωι τινι τοιουτωι· ουτω και συ προς την γυναικα εχε την
σην· καν υπερορωσαν, καν θρυπτομενην, καταφρονουσαν ιδης, δυνησηι αυτην υπο
τους ποδας αγαγειν τους σους τηι πολληι περι αυτην προνοιαι, τηι αγαπηι, τηι φιλιαι.
Ουδεν γαρ τουτων τυραννικωτερον των δεσμων, και μαλιστα ανδρι και γυναικι.
Οικετην μεν γαρ φοβωι τις αν καταδησαι δυνησεται, μαλλον δε ουδε εκεινον· ταχεως
γαρ αποπηδησας οιχησεται· την δε του βιου κοινωνον, την παιδων μητερα, την
πασης ευφροσυνης υποθεσιν, ου φοβωι και απειλαις δει καταδεσμειν, αλλ' αγαπηι και
διαθεσει. Ποια γαρ συζυγια, οταν η γυνη τον ανδρα τρεμηι; ποιας δε αυτος ο ανηρ
απολαυσεται ηδονης, ως δουληι συνοικων τηι γυναικι, και ουχ ως ελευθεραι; Καν
παθηις τι υπερ αυτης, μη ονειδισηις· ουδε γαρ ο Χριστος τουτο εποιησε· Και εαυτον,
φησι, παρεδωκεν υπερ αυτης, ινα αυτην καθαρισας αγιασηι. Ἄρα ακαθαρτος ην, αρα
μωμον ειχεν, αρα αμορφος ην, αρα ευτελης. Οιαν αν λαβηις γυναικα, ου τοιαυτην
ληψηι νυμφην, οιαν ο Χριστος την Ἐκκλησιαν, ουδε τοσουτον σου απεχουσαν, οσον
η Ἐκκλησια του Χριστου· αλλ' ομως ουκ εβδελυξατο, ουδε εμισησε δια την
υπερβολην της αμορφιας. Βουλει ακουσαι αυτης την αμορφιαν; ακουε Παυλου
λεγοντος· Ἦτε γαρ ποτε σκοτος. Ειδες αυτης το μελαν; τι σκοτους μελανωτερον; αλλ'
ορα και το θρασυ· Ἐν κακιαι, φησι, και φθονωι διαγοντες. Ὅρα και το ακαθαρτον·
Ἀπειθεις, ανοητοι. Τι δε λεγω; και μωρα ην, και βλασφημος· αλλ' ομως τοσουτων
οντων, ως υπερ ωραιας, ως υπερ αγαπωμενης, ως υπερ θαυμαστης, ουτως εαυτον
εξεδωκεν υπερ της αμορφου. Και τουτο θαυμαζων ο Παυλος ελεγε· Μολις γαρ υπερ
δικαιου τις αποθανειται· και παλιν, Ει ετι αμαρτωλων ημων οντων ο Χριστος υπερ
ημων απεθανε. Και τοιαυτην λαβων, καλλωπιζει αυτην και λουει, και ουδε τουτο
παραιτειται. Ἵνα αυτην αγιασηι, φησι, καθαρισας τωι λουτρωι του υδατος εν ρηματι.
Ἵνα παραστησηι αυτην εαυτωι ενδοξον την Ἐκκλησιαν, μη εχουσαν σπιλον, η ρυτιδα,
η τι των τοιουτων, αλλ' ινα ηι αγια και αμωμος. Τωι λουτρωι λουει αυτης την
ακαθαρσιαν. Ἐν ρηματι, φησι. Ποιωι; Ἐν ονοματι του Πατρος και του Υιου και του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

αγιου Πνευματος. Και ουχ απλως αυτην εκοσμησεν, αλλ' ενδοξον εποιησε, Μη
εχουσαν σπιλον, η ρυτιδα, η τι των τοιουτων. Και ημεις τοινυν τουτο επιζητωμεν το
καλλος, και δυνησομεθα αυτου γενεσθαι δημιουργοι. Μη ζητει συ παρα της
γυναικος, α μη εστιν αυτης. Ὁραις οτι παντα παρα του ∆εσποτου ειχεν η Ἐκκλησια·
παρ' αυτου γεγονεν ενδοξος, παρ' αυτου αμωμος. Μη αποστραφηις δι' αμορφιαν την
γυναικα. Ἄκουε της Γραφης λεγουσης· Μικρα εν 62.138 πετεινοις η μελισσα, και
αρχη γλυκασματων ο καρπος αυτης. Θεου πλασμα εστιν· ουκ εκεινην υβριζεις, αλλα
τον εργασαμενον. Τι παθηι η γυνη; Μη επαινεσηις αυτην δι' ευμορφιαν· ακολαστων
ψυχων και ο επαινος, και το μισος εκεινο, και αυτη η αγαπη. Ψυχης επιζητει καλλος·
τον νυμφιον της Ἐκκλησιας μιμου. Το εξωθεν καλλος αλαζονειας και απονοιας
γεμει πολλης, και εις ζηλοτυπιαν εμβαλλει, και υποπτευειν σε πολλακις ποιει το
πραγμα ατοπα. Ἀλλα ηδονην εχει; Μεχρι του πρωτου μηνος και του δευτερου, η το
πολυ, του ενιαυτου, λοιπον δε ουκετι, αλλ' υπο της συνηθειας το θαυμα μαραινεται·
τα μεντοι δια το καλλος προσγενομενα κακα εναπομενει, ο τυφος, η απονοια και η
υπεροψια. Ἐπι δε της μη τοιαυτης, ουδεν τοιουτον· αλλ' εικοτως αρχομενος ο ερως
παραμενει σφοδρος, επειδη καλλους εστι ψυχης, και ου σωματος. γʹ. Τι βελτιον του
ουρανου, ειπε μοι, τι βελτιον των αστρων; Οιον αν ειποις σωμα, ουκ εστιν ουτω
λευκον· οιους αν ειποις οφθαλμους, ουκ εισιν ουτω φαιδροι. Τουτων δε γενομενων
και οι αγγελοι εθαυμασαν, και ημεις νυν θαυμαζομεν, αλλ' ουχ ομοιως, ως παρα την
αρχην. Τοιουτον γαρ η συνηθεια· ουχ ομοιως εκπληττει· ποσωι μαλλον επι γυναικος;
Ἂν δε και νοσος επιγενηται, ευθεως απεπτη το παν. Ευνοιαν ζητωμεν παρα
γυναικος, μετριοφροσυνην, επιεικειαν· ταυτα του καλλους τα γνωρισματα· σωματος
μεντοι ωραν μη ζητωμεν, μηδε εγκαλωμεν αυτηι περι τουτων, ων ουκ εστι κυρια,
μαλλον δε μηδε ολως εγκαλωμεν (τολμηρων γαρ), μηδε αποδυσπετωμεν, μηδε
δυσχεραινωμεν. Ἢ ουχ ορατε ποσοι γυναιξιν ωραιαις συνοικησαντες, ελεεινως τον
βιον κατεστρεψαν; ποσοι δε ου σφοδρα ευμορφοις, μετα πολλης ηδονης εις εσχατον
γηρας ηλασαν; Τον σπιλον τον εσωθεν αποσμηχωμεν, τας ρυτιδας τας ενδον
εκτιλλωμεν, τους μωμους τους επι της ψυχης ανελωμεν. Τοιουτον ο Θεος επιζητει
καλλος· τωι Θεωι, μη ημιν, καλην αυτην κατασκευαζωμεν. Μη χρηματα ζητωμεν,
μηδε ευγενειαν την εξωθεν, αλλ' ευγενειαν την εν ψυχηι. Μηδεις απο γυναικος
αναμενετω πλουτειν· αισχρος γαρ και επονειδιστος ουτος ο πλουτος· μηδε ολως
ζητειτω τις εντευθεν πλουτειν. Οι γαρ βουλομενοι πλουτειν, φησιν, εμπιπτουσιν εις
πειρασμον, και επιθυμιας ανοητους και βλαβερας, και εις παγιδας και ολεθρον και
απωλειαν. Ἀπο γυναικος τοινυν μη ζητει χρηματων περιουσιαν, και παντα ευρησεις
τα αλλα ευκολως. Τις, ειπε μοι, τα κυριωτερα αφεις, των ελαττονων επιμελησεται;
Ἀλλ', οιμοι! πανταχου τουτο πασχομεν· καν παιδα κτησωμεθα, ου σπουδαζομεν
οπως γενηται αγαθος, αλλ' οπως πλουσιαν αυτωι γυναικα λαβωμεν· ουχ οπως
ευτροπος, αλλ' οπως ευπορος· καν επιτηδευμα μετιωμεν, ουχ οπως αμαρτηματων
απηλλαγμενον ηι, αλλ' οπως ημιν κερδος προσοισηι μεγα· και παντα γεγονε χρηματα.
∆ια τουτο παντα διεφθαρται, οτι εκεινος ημας κατεχει ο ερως. Ουτως οφειλουσι,
φησιν, οι ανδρες αγαπαιν τας εαυτων γυναικας, ως τα εαυτων σωματα. Τι δη τουτο
εστιν; Ὡς εις μειζονα εικονα, και σφοδροτερον ηλθεν υποδειγμα· ου τουτο δε μονον,
αλλα και ως εγγυτερον, και σαφε 62.139 στερον, και δικαιωμα ετερον. Ἐκεινο μεν
γαρ ουκ ην πολλης αναγκης· ινα γαρ μη τις ειπηι, Ἐκεινος Χριστος ην, και Θεος ην,
και εαυτον παρεδωκεν, ετερωθεν αυτο μεθοδευει λοιπον, λεγων· Ουτως οφειλουσιν·
ου γαρ χαρις εστι το πραγμα, αλλ' οφειλη. Ειπων, ως τα εαυτων σωματα, επηγαγεν,
Ουδεις γαρ ποτε την εαυτου σαρκα εμισησεν, αλλ' εκτρεφει και θαλπει αυτην.
Τουτεστι, θεραπευει μετα πολλης της επιμελειας. Και πως αυτου εστι σαρξ; Ἄκουε·
Τουτο νυν οστουν εκ των οστων μου, φησι, και σαρξ εκ της σαρκος μου. Και ου τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

μονον, αλλα και, Ἔσονται, φησιν, εις σαρκα μιαν. Καθως και ο Χριστος ηγαπησε την
Ἐκκλησιαν. Ἐπι το πρωτον υποδειγμα ηλθεν. Ὅτι μελη εσμεν του σωματος αυτου,
εκ της σαρκος αυτου, και εκ των οστων αυτου. Πως; Ἀπο γαρ της ημετερας γεγονεν
υλης, ωσπερ και η Ευα σαρξ απο της σαρκος του Ἀδαμ. Καλως δε οστων και σαρκος
εμνημονευσε· ταυτα γαρ εστιν εν ημιν τα κυριωτερα, σαρκες και οστα· τα μεν ωσπερ
τις τροπις υποκειμενα, τα δε ωσπερ οικοδομια. Ἀλλ' εκεινο μεν δηλον· τουτο δε πως;
Ὥσπερ εκει τοσαυτη εγγυτης εστιν, ουτω, φησι, και ενταυθα. Τι εστιν, εκ της σαρκος
αυτου; Τουτεστι, γνησιως εξ αυτου. Και πως του Χριστου μελη ουτως εσμεν; Ὅτι κατ'
αυτον γεγενημεθα. Και πως εκ της σαρκος; Ἴστε οσοι μετεχετε μυστηριων· εκ τουτου
γαρ ευθεως αναπλαττομεθα. Και πως; Παλιν ακουε του μακαριου τουτου λεγοντος·
Ἐπει ουν τα παιδια κεκοινωνηκε σαρκος και αιματος, παραπλησιως και αυτος
μετεσχε των αυτων. Ἀλλ' ενταυθα αυτος ημιν εκοινωνησεν, ουχ ημεις αυτωι· πως
ουν εκ της σαρκος αυτου εσμεν, και εκ των οστων αυτου; Τινες το αιμα φασι και το
υδωρ, ουκ εστι δε· αλλ' οπερ δηλουν βουλεται, τουτο εστιν, οτι ωσπερ ανευ
συνουσιας εκεινος γεγεννηται εκ Πνευματος αγιου, ουτω και ημεις γεννωμεθα εν τωι
λουτρωι. Ὅρα ποσα υποδειγματα, ωστε πιστευθηναι την γεννησιν εκεινην. Ὢ της
ανοιας των αιρετικων! το ηδη τεχθεν εξ υδατος, οτι τικτεται, γεννημα αληθινον
ομολογουσιν· οτι δε γινωμεθα αυτου σωμα, ου δεχονται. Ἂν τοινυν τουτο μη
γινωμεθα, πως αρμοσει το, Ἐκ της σαρκος αυτου, και εκ των οστεων αυτου,
λεγομενον; Σκοπει δε· επλασθη ο Ἀδαμ, ετεχθη ο Χριστος· εκ της πλευρας του Ἀδαμ
εισηλθε φθορα, εκ της πλευρας του Χριστου επηγασεν η ζωη· εν παραδεισωι
εβλαστησε θανατος, εν τωι σταυρωι αυτου η αναιρεσις γεγονεν. δʹ. Ὡς ουν ο Υιος του
Θεου της ημετερας φυσεως, ουτως ημεις της ουσιας αυτου· και ως ημας εκεινος εχει
εν εαυτωι, ουτω και ημεις αυτον εχομεν εν ημιν. Ἀντι τουτου καταλειψει ανθρωπος
τον πατερα αυτου και την μητερα αυτου, και προσκολληθησεται προς την γυναικα
αυτου, και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. Ἰδου και τριτον δικαιωμα· δεικνυσι γαρ,
οτι τους γεννησαμενους τις αφεις και εξ ων εφυ, εκεινηι συμπλεκεται· και λοιπον η
σαρξ ο πατηρ και η μητηρ και ο παις εστιν εκ της εκατερου συνουσιας συγκραθεισα·
και γαρ μιγεντων των σπερματων, τικτεται ο παις· ωστε 62.140 τους τρεις ειναι μιαν
σαρκα. Ουτως ουν ημεις προς τον Χριστον γινομεθα μια σαρξ δια μετουσιας· και
πολλωι μαλλον ημεις, η το παιδιον. Τι δη ποτε; Ὅτι εξ αρχης ουτω γεγονε. Μη μοι
λεγε, οτι τοιαδε εστι, και τοιαδε εστιν. Ουχ οραις, οτι και εν τηι σαρκι πολλα εχομεν
ελαττωματα; Ὁ μεν γαρ εστι χωλος, ο δε διεστραμμενους εχει τους ποδας, ετερος
χειρας ξηρας, αλλος αλλο τι μελος ασθενες· και ομως ουκ αλγει ουδε εκκοπτει, αλλα
και προτιθησιν αυτο πολλακις του αλλου· εικοτως· αυτου γαρ εστιν. Ὅσην τοινυν
εκαστος προς εαυτον αγαπην εχει, τοσαυτην προς την γυναικα ημας βουλεται εχειν·
ουχ οτι φυσεως μιας κοινωνουμεν, αλλα πλεον τουτο ημιν το δικαιωμα το προς την
γυναικα. επειδη ουκετι δυο εισι σωματα, αλλ' εν, ο μεν κεφαλη ων, η δε σωμα. Και
πως φησιν αλλαχου, Κεφαλη δε Χριστου ο Θεος; Τουτο και εγω φημι, οτι ωσπερ εν
σωμα ημεις, ουτω και ο Χριστος και ο Πατηρ εν. Ευρισκεται αρα και ο Πατηρ κεφαλη
ημων ων. ∆υο τιθησιν υποδειγματα, το του σωματος, και το του Χριστου· διο και
επαγει· Το μυστηριον τουτο μεγα εστιν· εγω δε λεγω εις Χριστον και εις την
Ἐκκλησιαν. Τι εστι τουτο; Μεγα μυστηριον αυτο φησιν, οτι μεγα τι και θαυμαστον
ηινιξατο ο μακαριος Μωυσης, μαλλον δε ο Θεος· τεως μεντοι, Εις Χριστον, φησι,
λεγω, οτι και αυτος τον Πατερα αφεις κατηλθε, και ηλθε προς την νυμφην, και
εγενετο εις πνευμα εν· Ὁ κολλωμενος γαρ τωι Κυριωι, εν πνευμα εστι. Και καλως
ειπε· Μεγα μυστηριον εστιν· ως αν ει ελεγε· Πλην αλλ' ουχ η αλληγορια ανατρεπει
την αγαπην. Πλην και υμεις οι καθ' ενα, εκαστος την εαυτου γυναικα ουτως
αγαπατω, ως εαυτον· η δε γυνη ινα φοβηται τον ανδρα. Ὄντως γαρ, οντως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

μυστηριον εστι, και μεγα μυστηριον, οτι τον φυντα, τον γεννησαμενον, τον
αναθρεψαμενον, την ωδινησασαν, την ταλαιπωρηθεισαν αφεις, τους τα τοσαυτα
ευεργετησαντας, τους εν συνηθειαι γενομενους, τηι μηδε οφθεισηι, μηδε κοινον τι
εχουσηι προς αυτον προσκολλαται, και παντων αυτην προτιμαι. Μυστηριον οντως
εστι. Και οι γονεις τουτων γινομενων ουκ αχθονται, αλλα μη γινομενων μαλλον·
και χρηματων αναλισκομενων και δαπανης γινομενης, ηδονται. Ὄντως μεγα
μυστηριον, αποῤρητον τινα σοφιαν εχον. Τουτο ανωθεν προφητευων εδηλου
Μωυσης· τουτο και νυν ο Παυλος βοαι λεγων· Εις Χριστον και εις την Ἐκκλησιαν.
Πλην ου δι' αυτον ειρηται μονον ουτως, αλλα και δια την γυναικα, ινα ως την ιδιαν
σαρκα αυτην θαλπηι, ως και ο Χριστος την Ἐκκλησιαν. Ἡ δε γυνη ινα φοβηται τον
ανδρα. Ουκετι τα της αγαπης τιθησι μονον, αλλα τι; Ἵνα φοβηται τον ανδρα. Ἀρχη
δευτερα εστιν η γυνη. Μητε ουν αυτη την ισοτιμιαν απαιτειτω· υπο γαρ την
κεφαλην εστι· μητε εκεινος ως υποτεταγμενης καταφρονειτω· σωμα γαρ εστι, καν
καταφρονηι του σωματος η κεφαλη, και αυτη προσαπολειται· αλλ' αντιῤροπον της
υπακοης εισαγετω την αγαπην. Ὥσπερ η κεφαλη, και το σωμα· το μεν αυτηι προς
διακονιαν παρεχον τας χειρας, τους ποδας, τα λοιπα 62.141 παντα μελη· εκεινη δε
αυτου προνοουμενη, πασαν εν εαυτηι αισθησιν εχουσα. Ουδεν ταυτης αμεινον της
συζυγιας. Και πως αν γενοιτο αγαπη, φησι, φοβου οντος; Μαλιστα τοτε αν γενοιτο.
Ἡ γαρ φοβουμενη και αγαπαι· η αγαπωσα φοβειται ως κεφαλην, και αγαπαι ως μελος,
επει και η κεφαλη μελος του παντος εστι σωματος. ∆ια τουτο την μεν υπεταξε, τον
δε επεθηκεν, ινα ειρηνη ηι. Ἔνθα γαρ ισοτιμια, ειρηνη ουκ αν ποτε γενοιτο, ουδε
δημοκρατουμενης οικιας, ουδε παντων αρχοντων, αλλα αναγκη μιαν ειναι την
αρχην. Και ταυτα πανταχου επι των σωματικων· επει εαν ωσιν ανδρες πνευματικοι,
εσται ειρηνη. Πεντακισχιλιαι ησαν ψυχαι, και ουδεις τι των υπαρχοντων ελεγεν
ιδιον ειναι, αλλ' υπεταττοντο αλληλοις. Τουτο δειγμα συνεσεως και φοβου Θεου.
Τον μεν ουν της αγαπης τροπον εδειξε, τον δε του φοβου, ουκετι. εʹ. Και ορα τον μεν
της αγαπης πλατυνοντα, τα κατα Χριστον διηγουμενον, τα κατα την σαρκα την
ιδιαν, το, Ἀντι τουτου καταλειψει ανθρωπος την μητερα αυτου και τον πατερα· τα δε
του φοβου ουκετι πλατυνει. Τι δηποτε; Ὅτι τουτο μαλλον βουλεται κρατειν, το της
αγαπης. Ταυτης γαρ ουσης, παντα επεται τα αλλα· εκεινου δε οντος, ου παντως. Ὁ
μεν γαρ αγαπων την γυναικα, καν μη σφοδρα εχηι πειθηνιαν, παντα ομως
υποστησεται· ουτω δυσκολον και χαλεπον η ομονοια, οταν μη τηι της τυραννιδος
αγαπηι ωσι συνδεδεμενοι· ο μεντοι φοβος ου παντως τουτο κατορθωσει. ∆ια τουτο
ενδιατριβει τουτωι πλεον, οπερ εστιν ισχυρον. Και δοκουσα πλεονεκτεισθαι η γυνη,
οτι φοβεισθαι προσεταγη, πλεονεκτει· το γαρ κυριωτερον ο ανηρ προστετακται, το
αγαπαιν. Τι ουν, αν μη φοβηται, φησιν, η γυνη; Συ αγαπα, το σαυτου πληρου. Και γαρ
αν τα παρα των αλλων μη επηται, τα παρ' ημων επεσθαι δει. Οιον τι λεγω·
Ὑποτασσομενοι, φησιν, αλληλοις εν φοβωι Χριστου. Τι ουν, αν ο ετερος μη
υποτασσηται; Συ πειθου τωι νομωι του Θεου. Ουτω δη και ενταυθα· η γουν γυνη καν
μη αγαπαται, ομως φοβεισθω, ινα μηδεν ηι παρ' αυτηι γεγονος· ο τε ανηρ, αν μη
φοβηται η γυνη, ομως αγαπατω, ινα μηδεν αυτος υστερηι· εκαστος γαρ το ιδιον
απελαβεν. Ἄρα γαμος εστιν ουτος γινομενος κατα Χριστον, γαμος πνευματικος και
γεννησις πνευματικη, ουκ εξ αιματων, ουκ εξ ωδινων. Τοιαυτη και η του Ἰσαακ·
ακουε της Γραφης λεγουσης· Και εξελιπε παραγινεσθαι Σαῤραι τα γυναικεια αυτης.
Και ο γαμος ουκ απο παθους ουδε σωματων, αλλα πνευματικος ολος, ψυχης προς
Θεον συναπτομενης συναφειαν αῤρητον, και μονος οιδεν αυτος. ∆ια τουτο φησιν· Ὁ
κολλωμενος τωι Κυριωι, εν πνευμα εστιν. Ὅρα πως σπουδαζει και την σαρκα ενωσαι
τηι σαρκι, και το πνευμα τωι πνευματι. Που οι αιρετικοι; Ουκ αν, ει των
διαβεβλημενων ο γαμος ην, νυμφην και νυμφιον εκαλεσεν· ουκ αν προτρεπων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

εκεινο παρηγαγε το, Καταλειψει ανθρωπος τον πατερα και την μητερα και παλιν
επηγαγεν, οτι Εις τον Χριστον 62.142 ειρηται και την Ἐκκλησιαν. Περι γαρ ταυτης
και ο Ψαλμωιδος φησιν· Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε, και κλινον το ους σου, και
επιλαθου του λαου σου, και του οικου του πατρος σου· και επιθυμησει ο βασιλευς
του καλλους σου. ∆ια τουτο και ο Χριστος ελεγεν· Ἐγω παρα του Πατρος εξηλθον,
και ηκω. Ἀλλ' οταν ειπω, οτι τον Πατερα κατελιπε, μη τοιουτον νομισηις, οιον επ'
ανθρωπων, τοπων μεταβασιν. Ὥσπερ γαρ εκβηναι λεγεται, ουκ επειδη εξηλθεν,
αλλα δια την σαρκα, ουτω και το, Κατελιπε τον Πατερα. ∆ια τι ουν μη και περι της
γυναικος ειπε, Προσκολληθησεται προς τον ανδρα αυτης; Τι δηποτε; Ὅτι περι
αγαπης διελεγετο, και τωι ανδρι διελεγετο. Ἐκεινηι μεν γαρ περι φοβου
διαλεγομενος, φησιν· Ἀνηρ εστι κεφαλη της γυναικος· και παλιν, οτι Και ο Χριστος
κεφαλη της Ἐκκλησιας· περι δε αγαπης αυτωι διαλεγεται, και αυτωι τα ταυτης
ενεχειρισε, και τα περι της αγαπης προς αυτον εφθεγξατο, συσφιγγων αυτον και
συγκολλων. Ὁ γαρ τον πατερα δια την γυναικα αφεις, και αυτην δε ταυτην παλιν
αφεις και καταλιμπανων, ποιας αν ειη αξιος συγγνωμης; Ουχ οραις ποσης αυτην
απολαυειν βουλεται τιμης ο Θεος, οτι σε του πατρος απαγαγων, ταυτηι προσηλωσε;
Τι ουν, αν τα παρ' ημων γενηται, φησιν, εκεινη δε μη ακολουθηι; Ει δε ο απιστος
χωριζεται, χωριζεσθω. Ου δεδουλωται ο αδελφος, η η αδελφη εν τοις τοιουτοις.
Ἀλλ' οταν ακουηις φοβον, ελευθεραι προσηκοντα φοβον απαιτει, μη καθως παρα
δουλης· σωμα γαρ εστι σον· αν γαρ τουτο ποιησηις, σαυτον καθυβριζεις, το σωμα
ατιμαζων το σον. Ποιος δε εστιν ο φοβος; Ὥστε μη αντιλεγειν, ωστε μη
επανιστασθαι, ωστε μη των πρωτειων εραιν· αρκει μεχρι τουτων εσταναι τον φοβον.
Ἂν δε αγαπαις, ως εκελευσθης, μειζονα εργασηι· μαλλον δε ουκετι φοβωι τουτο
εργασηι, αλλα και αυτη η αγαπη εργαζεται τι. Ἀσθενεστερον πως το γενος εστιν,
πολλης δεομενον της βοηθειας, πολλης της συγκαταβασεως. Τι δε αν ειποιεν οι
δευτεροις συναπτομενοι γαμοις; Ουχι κατακρινων λεγω, μη γενοιτο· και γαρ ο
Ἀποστολος συνεχωρησεν· αλλα και σφοδρα συγκαταβαινων· παντα αυτηι ποριζε,
παντα υπερ εκεινης πραττε, και ταλαιπωρου· αναγκη σοι επικειται. Ἐνταυθα ουκ
αξιοι απο των εξωθεν παραδειγματων εισαγειν την συμβουλην, οπερ πολλαχου
ποιει. Ἤρκει γαρ μεγα και σφοδρον ον το του Χριστου· μαλλον δε και εις υποταγης
λογον. Καταλειψει, φησι, τον πατερα και την μητερα. Ἰδου τουτο εξωθεν. Ἀλλ' ουκ
ειπε, Και συνοικησει, αλλα, Προσκολληθησεται, την ακριβη ενωσιν, την μετα
σφοδροτητος αγαπην δηλων. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλα και τηι επαγωγηι εδειξε
την υποταγην ουτως, ως μηκετι τους δυο φαινεσθαι δυο. Ουκ ειπεν, Εις πνευμα, ουκ
ειπεν, Εις ψυχην· εκεινο μεν γαρ δηλον, και παντι δυνατον· αλλ' ουτως, ως εις
σαρκα μιαν ειναι. ʹ. ∆ευτερα εστιν αρχη αυτη, αρχην εχουσα και πολλην την
ομοτιμιαν· αλλ' ομως εχει τι πλεον ο ανηρ. Τουτο σωτηρια μεγιστη οικιας. Ἐκεινο
μεν γαρ το του Χριστου παρελαβεν, ουκ εις το δειν αγαπαιν μονον, αλλα και
ρυθμιζειν. Ἵνα ηι, φησιν, αγια και αμωμος· το δε, Της σαρκος, εις το αγαπαιν, και το,
Προσκολληθησεται, ομοιως εις το αγαπαιν. Ἂν 62.143 γαρ αυτην κατασκευασηις
αγιαν και αμωμον, παντα επεται. Ζητει τα του Θεου, και τα ανθρωπινα ακολουθησει
μετα πολλης της ευκολιας. Ῥυθμιζε την γυναικα, και ουτω συγκροτειται η οικια.
Ἄκουε του Παυλου λεγοντος· Ει δε τι μαθειν θελουσιν, εν οικωι τους ιδιους ανδρας
επερωτατωσαν. Ἂν ουτω τας οικιας διοικωμεν τας εαυτων, και προς Ἐκκλησιας
επιστασιαν εσομεθα επιτηδειοι· και η οικια γαρ Ἐκκλησια εστι μικρα. Ουτως ενι
ανδρας και γυναικας γενομενους αγαθους, παντας υπερβαλεσθαι. Ἐννοησον τον
Ἀβρααμ, την Σαῤραν, τον Ἰσαακ,τους τριακοσιους δεκα και οκτω οικογενεις· πως
πασα η οικια συγκεκροτητο, πως απασα ευλαβειας εγεμεν. Ἐκεινη και το
αποστολικον επληρου παραγγελμα, και τον ανδρα εφοβειτο· ακουε γαρ αυτης
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγουσης· Ουπω μεν μοι γεγονεν εως του νυν, ο δε κυριος μου πρεσβυτερος·
κακεινος αυτην ουτως ηγαπα, ως παντα κελευουσηι πειθεσθαι. Και το παιδιον
εναρετον ην, και οι οικογενεις και αυτοι θαυμαστοι, οι γε και κινδυνευσαι μετα του
δεσποτου ουκ ωκνησαν, ουκ ανεβαλοντο, ουδε την αιτιαν εζητησαν· αλλ' εις αυτων
ο προεστηκως ουτω θαυμαστος ην, ως και γαμον εμπιστευθηναι του μονογενους
παιδος, και αποδημιαν υπεροριον. Καθαπερ γαρ επι στρατηγου, οταν και το
στρατιωτικον ηι συγκεκροτημενον, ουδαμοθεν ο πολεμιος επεισερχεται· ουτω δη και
ενταυθα, οταν ανηρ και γυνη και παιδια και οικεται ωσι των αυτων επιμελουμενοι,
πολλη της οικιας η ομονοια· επει, εαν μη ουτως ηι, πολλακις δι' ενος οικετου φαυλου
το παν ανατρεπεται και καταλυεται, και ο εις πολλακις το παν ηφανισε και
διεφθειρε. Πολλην ουν προνοιαν ποιωμεθα και γυναικων και παιδων και δουλων,
ειδοτες οτι την αρχην ημιν αυτοις ευκολον καταστησομεν, και οτι τας ευθυνας
ημερους και επιεικεις εξομεν, και ερουμεν· Ἰδου εγω και τα παιδια, α μοι εδωκεν ο
Θεος. Ἐαν ο ανηρ θαυμαστος, και η κεφαλη καλη, και το λοιπον σωμα ουδεμιαν
υποστησεται βιαν. Τα μεν ουν κατα την γυναικα πως αν καλως διατεθειη και τον
ανδρα, ακριβως ειπε, την μεν φοβεισθαι παραινεσας ως κεφαλην, τον δε αγαπαιν ως
γυναικα. Πως δ' αν ταυτα γενοιτο; φησιν· Ὅτι μεν γαρ δει, εδειξε· το δε πως, εγω
προς υμας ερω· αν χρηματων καταφρονωμεν, αν προς εν ορωμεν μονον, ψυχης
αρετην, αν τον του Θεου φοβον εχωμεν προ οφθαλμων. Ὅπερ γαρ εν τοις προς τους
δουλους διαλεγομενος ελεγεν, Ὅ τι αν ποιησηι εκαστος αγαθον η κακον, τουτο
κομιειται παρα του Κυριου, τουτο και ενταυθα. Μη δι' εκεινην τοινυν τοσουτον,
οσον δια τον Χριστον αυτην αγαπαιν. Τουτο γουν και ηινιξατο ειπων· Ὡς τωι Κυριωι. –
Ὡς τωι Κυριωι τοινυν πειθομενος, και δι' αυτον παντα ποιων, ουτω παντα πραττε·
τουτο ικανον εναγαγειν και πεισαι, και μη αφειναι ερεσχελιαν τινα και διχονοιαν
ειναι. Μηδεις εστω πιστος συκοφαντων επι της γυναικος τον ανδρα· αλλα μηδε ο
ανηρ απλως πιστευετω κατα της γυναικος, μηδε η γυνη περιεργαζεσθω εισοδους και
εξοδους απλως· μηδε μην μηδε ο ανηρ αξιον παρεχετω εαυτον τινος υποψιας. Τι γαρ,
ειπε μοι, πασαν την ημεραν τοις φιλοις διδως σαυτον, τηι δε γυναικι την εσπεραν, και
ουδε ουτως αυτην δυνηι πληροφορειν, και εκτος υποψιας ποιειν; Καν εγκαληι η γυνη,
μη δυσχεραινε· φιλιας εστιν, ουκ απονοιας· φιλιας εστι ζεουσης τα εγκληματα και
62.144 διαθεσεως πεπυρωμενης και φοβου. ∆εδοικε γαρ μη τις αυτης εκλεψε την
ευνην, μη τις αυτην περι το κεφαλαιον των αγαθων εζημιωσε, μη τις αυτης την
κεφαλην αφειλετο, μη τις διωρυξε την ευνην. Ἔστι και αλλη μικροψυχιας υποθεσις·
μηδεις περα του μετρου των οικετων αντιποιεισθω, μητε της κορης ο ανηρ, μητε του
οικετου η γυνη· και γαρ ταυτα ικανα τεκειν υποψιας. Ἐννοησον γαρ μοι τους
δικαιους εκεινους· αυτη η Σαῤρα εκελευσε τωι πατριαρχηι λαβειν την Ἄγαρ· αυτη
προσεταξεν, ουδεις ηναγκασεν, ουδε επηλθεν ο ανηρ· αλλα καιτοι μακρον χρονον
ελκυσας εν απαιδιαι, ειλετο μηδεποτε γενεσθαι πατηρ, η την γυναικα λυπησαι. Ἀλλ'
ομως μετα ταυτα παντα, τι φησιν η Σαῤρα; Κριναι ο Θεος ανα μεσον εμου και σου.
Ἆρα ει τις ην των αλλων, ουκ αν εις οργην εκινηθη; ουκ αν και χειρας εξετεινε,
μονονουχι φασκων· Τι λεγεις; ουκ εβουλομην εγω συγγενεσθαι τηι γυναικι, σον το
παν γεγονε, και παλιν εγκαλεις; Ἀλλ' ουδεν τοιουτον ειπεν εκεινος· αλλα τι; Ἰδου η
παιδισκη εν ταις χερσι σου· χρω αυτηι, ως αν σοι αρεστον ηι. Την κοινωνον της ευνης
εξεδωκεν, ινα μη λυπησηι την Σαῤραν. Καιτοι γε ουδεν τουτου μειζον εις ευνοιας
λογον εστιν. Ει γαρ το τραπεζης κοινωνησαι και ληισταις ομοψυχιαν ποιει προς τους
εναντιους (και ο Ψαλμωιδος φησιν· Ὃς επι το αυτο εγλυκανας μοι εδεσματα)· το μιαν
σαρκα γενεσθαι λοιπον (τουτο γαρ εστι κοινωνησαι της ευνης), πολλωι μαλλον
ικανον επισπασασθαι. Ἀλλ' ουδεν τουτων ισχυσε τον δικαιον ελειν, αλλ' εξεδωκε τηι
γυναικι, δεικνυς οτι ου παρα την αυτου αιτιαν τι γεγενηται· και το δη μειζον,
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυουσαν εξεπεμψεν αυτην. Τις ουκ αν ηλεησε κυησασαν εξ αυτου παιδιον; Ἀλλ' ουχ
ο δικαιος επεκαμφθη· παντων γαρ την αγαπην προυτιθει την προς την γυναικα. ζʹ.
Τουτον μιμωμεθα και ημεις· μηδεις ονειδιζετω πενιαν τωι πλησιον, μηδεις χρηματων
ερατω, και παντα λελυται. Μηδε λεγετω γυνη προς τον ανδρα· Ἄνανδρε και δειλε,
οκνου γεμων και νωθειας και υπνου πολλου, ο δεινα ταπεινος και εκ ταπεινων,
κινδυνους αραμενος και αποδημιας στειλαμενος, πολλην την ουσιαν εποιησε, και η
γυνη χρυσοφορει, και επι ζευγους λευκων ημιονων προεισι, περιφερεται πανταχου,
οικετων αγελας εχει και ευνουχων εσμον· συ δε κατεπτηχας, και εικη ζηις. Μη
λεγετω ταυτα γυνη, και τα τουτοις ομοια· σωμα γαρ εστιν, ουχ ινα διαταττηι τηι
κεφαληι, αλλ' ινα πειθηται και υπακουηι. Πως ουν οισει, φησι, την πενιαν; ποθεν
ευρησει παραμυθιαν; Ἐκλεγεσθω παρ' εαυτηι τας πενεστερας, αναλογιζεσθω ποσαι
παλιν ευγενεις και εξ ευγενων κοραι ου μονον εξ ανδρων ουδεν προσελαβον, αλλα
και προσεδωκαν, και τα αυτων απαντα αναλωσαν· εννοειτω τους εκ τοιουτων
πλουτων κινδυνους, και τον απραγμονα ασπασεται βιον. Και ολως ει φιλοστοργως
προς τον ανδρα διακεοιτο, ουδεν τοιουτον ερει, αλλ' αιρησεται πλησιον αυτης εχειν
αυτον μηδεν ποριζοντα, η μυρια ταλαντα χρυσου μετα μεριμνης και φροντιδος της
εκ των αποδημιων ταις γυναιξιν εγγινομενης αει. Ἀλλα μηδε ο ανηρ ταυτα ακουων
ως αρχην εχων, επι υβρεις τρεπεσθω και πληγας, αλλα παραινειτω, νουθετειτω, ως
ατελεστεραν λογισμοις αναπειθετω, χειρας μηδεποτε εντεινετω· ποῤρω ελευθερας
ψυχης ταυτα· αλλα μηδε υβρεις, μηδε ονειδη, μηδε λοιδοριας· αλλ' ως ανοητοτερον
διακειμενην ρυθμιζετω. Ποθεν 62.145 δε τουτο εσται; Ἐαν τον αληθη πλουτον
μανθανηι, εαν την ανω φιλοσοφιαν, ουδεν εγκαλεσει των τοιουτων. ∆ιδασκετω
αυτην, οτι πενια κακον ουδεν· διδασκετω, μη δι' ων λεγει μονον, αλλα και δι' ων
ποιει· διδασκετω δοξης καταφρονειν, και ουδεν τοιουτον η γυνη ουτε ερει ουτε
επιθυμησει. Καθαπερ αγαλμα δεχομενος, ουτως απο της εσπερας εκεινης, ης αν
αυτην εις τον θαλαμον δεχηται, διδασκετω σωφροσυνην, επιεικειαν, οπως βιωσηται
σεμνως, εκ προοιμιων ευθεως και εξ αυτων των προθυρων καταβαλλων των
χρηματων τον ερωτα· και φιλοσοφιαν παιδευετω, και παραινειτω οπως μη ειη
χρυσια κρεμαμενα επι των ωτων και κατα των παρειων και επι του τραχηλου
περικειμενα, μητε κατακειμενα περι τον θαλαμον, μητε ιματια χρυσα και πολυτελη
αποκειμενα· αλλ' εστω μεν φαιδρος ο κοσμος, μη μην εις υβριν η φαιδροτης
εκπιπτετω· αλλα ταυτα αφεις τοις επι της σκηνης, αυτος μετα πολλης της
κοσμιοτητος καλλωπιζε τον οικον, σωφροσυνης πνεοντα μαλλον, η αλλης τινος
ευωδιας. ∆υο γαρ εκ τουτου εσται, και τρια τα καλα· πρωτον μεν, ουκ αλγησει η
νυμφη, λυθεισων των πασταδων, και αποπεμπομενων εκαστωι και των ιματιων και
των χρυσιων και των σκευων των αργυρων· δευτερον, ου φροντισει ο νυμφιος υπερ
της απωλειας, και της φυλακης των συμπορισθεντων. Τριτον παλιν προς τουτοις, το
κεφαλαιον των αγαθων, εξ αυτων τουτων ενδειξεται την αυτου γνωμην, οτι δη
τουτων ουδενι χαιρει, και οτι και τα λοιπα παντα καταλυσει, και μητε ορχηματα,
μητε ασεμνους ωιδας γενεσθαι συγχωρησει ποτε. Και οιδα μεν οτι δοκω
καταγελαστος ειναι ισως τισι, τα τοιαυτα νομοθετων· πλην αλλ' εαν πεισθητε μοι,
του χρονου προιοντος, και της απο του πραγματος απολαυοντες ωφελειας, τοτε το
κερδος εισεσθε· και ο μεν γελως ρυησεται, και καταγελασεσθε του νυν εθους, και
οψεσθε οτι οντως παιδων ανοητων, και ανδρων μεθυοντων εστι τα γινομενα νυν· α
δε παραινω, σωφροσυνης και φιλοσοφιας, και της ανωτατω πολιτειας εστι. Τι ουν
φημι δειν; Παντα τα αισματα τα αισχρα, τα σατανικα, τας ασεμνους ωιδας, τας
συνδρομας των ακολαστων νεων περιελε του γαμου, και ταυτα την νυμφην
σωφρονισαι δυνησεται. Ευθεως γαρ παρ' εαυτηι λογιειται, Βαβαι! ποιος ουτος ο ανηρ;
φιλοσοφος εστιν, ουδεν τον παροντα ηγειται βιον, επι παιδοποιιαν και
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδοτροφιαν με ηγαγεν εις την οικιαν την εαυτου, επι οικουριαν. Ἀλλ' αηδη ταυτα
τηι νυμφηι; Μεχρι της πρωτης ημερας, και της δευτερας· λοιπον δε ουκ, αλλα και
μεγιστην καρπωσεται την ηδονην, πασης εαυτην υποψιας απαλλαττουσα. Ὁ γαρ
μητε αυλων μητε ορχουμενων μητε ᾀσματων κεκλασμενων ανασχομενος, και ταυτα
παρα τον του γαμου καιρον, σχοληι γ' αν ουτος ανεξεται ποτε πραξαι η ειπειν τι
αισχρον. Μετα δε τουτο, οταν παντα περιεληις ταυτα του γαμου, παραλαβων αυτην,
πλαττε καλως, το μεν αισχυντηλον επι πολυ του χρονου εξαγων, και μη διαλυων
ταχεως. Καν γαρ αναισχυντοτερα ηι η κορη, μεχρι καιρου σιγαιν οιδεν, αιδουμενη τον
ανδρα, και ξενιζομενη προς τα πραγματα. Συ τοινυν τουτο το αισχυντηλον μη
διαλυσηις ταχεως, οπερ οι ακολαστοι ποιουσι των ανδρων, αλλ' επεξαγαγε επι πολυν
χρο 62.146 νον· μεγα γαρ σοι τουτο εσται κερδος. Ουκ εγκαλεσει τεως, ου μεμψεται
εφ' οις διατυπωσηις. ηʹ. Παντα τοινυν κατ' εκεινον νομοθετει τον χρονον, καθ' ον η
αισχυνη, καθαπερ τις χαλινος επικειμενος τηι ψυχηι, ουκ αφιησιν ουδεν μεμφεσθαι,
ουδε εγκαλειν τοις γινομενοις. Ὅταν γαρ παῤρησιας επιλαβηται, μετα πολλης της
αδειας παντα ανατρεπει και συγχει. Ποτε τοινυν εστιν ετερος ουτω καιρος
επιτηδειος προς το πλαττειν γυναικα, ως εκεινος, καθ' ον αιδειται τον ανδρα, και
δεδοικεν ετι και δυσωπειται; Τοτε αυτηι τιθει τους νομους απαντας, και παντως
πεισθησεται, και εκουσα και ακουσα. Πως δε την αισχυνην ου λυσεις; Ὅταν φαινηι
και αυτος ουδεν ηττον εκεινης αισχυνομενος, ολιγα μεν προσδιαλεγομενος, και
αυτα δε μετα πολλης της εμβριθειας και της συστροφης· τοτε αυτηι τους περι
φιλοσοφιας καταθες λογους· δεχεται γαρ η ψυχη· εις την καλλιστην εξιν αυτην
καταστησον, την αισχυνην λεγω. Ει δε βουλεσθε, και υποδειγματος ενεκεν ερω, τινα
προς αυτην διαλεγεσθαι χρη. Ει γαρ Παυλος ου παρηιτησατο ειπειν, Μη αποστερειτε
αλληλους, και νυμφευτριας εφθεγξατο ρηματα, μαλλον δε ου νυμφευτριας, αλλα
πνευματικης ψυχης· πολλωι μαλλον ημεις ου παραιτησομεθα ειπειν. Τι τοινυν αυτηι
διαλεγεσθαι χρη; Μετα πολλης μεντοι χαριτος λεγειν προς αυτην· Ἡμεις, ω παιδιον,
του βιου σε κοινωνον ελαβομεν και εισηγαγομεν εν τοις τιμιωτεροις και
αναγκαιοτεροις ημιν κοινωνησουσαν, εν παιδοποιιαι, και οικιας προστασιαι. Τι ουν δη
σε παρακαλουμεν; Μαλλον δε προ τουτου τα της αγαπης διαλεγου· ουδεν γαρ ουτω
συμβαλλεται προς το πεισαι τον ακουοντα δεξασθαι τα λεγομενα, ως το μαθειν, οτι
μετα πολλης της αγαπης λεγεται. Πως ουν δειξεις την αγαπην; Ἂν ειπηις, οτι Πολλας
ενον λαβειν, και ευπορωτερας και γενους λαμπρου, ουχ ειλομην, αλλα σου και της
σης ηρασθην αναστροφης, της κοσμιοτητος, της επιεικειας, της σωφροσυνης. Ειτα
απο τουτων ευθυς παρασκευασον οδον των λογων των περι φιλοσοφιας, και
κατηγορει του πλουτου μετα τινος περιοδου. Ἁπλως μεν γαρ εαν κατατεινηις λογον
κατα πλουτου, φορτικος εσηι· αν δε υποθεσεως λαβομενος, παντα ανυσεις. ∆οξεις
γαρ εν ταξει απολογιας το πραγμα ποιειν, ουχ ως αυστηρος τις και αχαρις και
μικρολογος, αλλ' οταν εκ των αυτης την υποθεσιν λαβηις, και ησθησεται. Ἐρεις ουν
(παλιν γαρ τον λογον αναλαβειν αναγκαιον), οτι παρον πλουσιαν γημαι και
ευπορον, ουκ ηνεσχομην. Τι δηποτε; Ουχ απλως, ουδε εικη, αλλ' επαιδευθην εγω
καλως, οτι πλουτος ουδεν κτημα εστιν, αλλα πραγμα ευκαταφρονητον, και ληισταις
προσον και πορναις γυναιξι και τυμβωρυχοις. ∆ιο ταυτα αφεις, επι την της σης
αρετην ηλθον ψυχης, ην παντος προτιμω χρυσιου. Συνετη γαρ και ελευθερα κορη
νεα, και ευλαβειας επιμελουμενη, πασης της οικουμενης εστιν ανταξια. ∆ια δη ταυτα
σε και ησπασαμην και φιλω, και της εμαυτου προτιθημι ψυχης. Ουδεν γαρ ο παρων
βιος εστι, και ευχομαι και παρακαλω και παντα ποιω, ωστε ημας ουτω καταξιωθηναι
τον παροντα στησαι βιον, ωστε δυνηθηναι και εκει εν τωι μελλοντι αιωνι μετα
πολλης της αδειας αλληλοις συνειναι. Ὁ μεν γαρ χρονος ουτος βραχυς και επικηρος·
ει δε, καταξιωθειημεν ευαρεστησαντες τωι Θεωι ουτω τον βιον μετελ 62.147 θειν
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτον, αει και μετα του Χριστου, και μετ' αλληλων εσομεθα μετα πλειονος της
ηδονης. Ἐγω παντων την σην αγαπην προτιθημι, και ουδεν ουτω μοι δυσκολον ουδε
επαχθες, ως το ποτε διενεχθηναι προς σε· καν παντα απολεσαι δεηι, καν Ἴρου
πενεστερον γενεσθαι, καν κινδυνους υποστηναι τους εσχατους, καν οτιουν παθειν,
εμοι παντα οιστα και φορητα, εως αν τα προς σε ευ μοι διακεηται· και τα παιδια μοι
ποθεινα τοτε εσται, εως αν ευνοικως προς ημας διακειμενη ηις. ∆εησει δε και σε
ταυτα ποιειν. Ειτα παραμιγνυε και τα αποστολικα ρηματα, οτι ουτως ο Θεος
βουλεται την ευνοιαν ημιν συγκεκροτησθαι. Ἄκουε γαρ της Γραφης λεγουσης· Ἀντι
τουτου καταλειψει ανθρωπος τον πατερα αυτου και την μητερα, και
προσκολληθησεται προς την γυναικα αυτου. Μηδεμια μικροψυχιας εστω προφασις
ημιν· εῤρετω χρηματα, και ανδραποδων πληθος, και τιμαι αι των εξωθεν· εμοι
παντων τουτο προτιμοτερον. Ποσου χρυσιου, ποσων θησαυρων ουχι ποθεινοτερα
ταυτα τα ρηματα εσται τηι γυναικι; Μη φοβηθηις μη ποτε απονοηθηι κατα σου
φιλουμενη, αλλ' οτι φιλεις ομολογει. Αι μεν γαρ εταιραι νυν μεν τουτωι, νυν δε
εκεινωι προσπλεκομεναι, εικοτως αν επαιροιντο κατα των εραστων οταν τοιαυτα
ακουοιεν ρηματα· ελευθερα δε γυνη και κορη ευγενης ουκ αν ποτε τουτοις επαρθειη
τοις ρημασιν, αλλα πολλωι μαλλον και κατακαμπτεται. Ἐνδεικνυσο δε την προς
αυτην συνουσιαν πολλου τιθεμενος, και μαλλον επι της οικιας ειναι βουλομενος δι'
αυτην, η επι της αγορας· και παντων των φιλων προτιμα, και παιδων των εξ αυτης,
και αυτα δε δια ταυτην φιλεισθω παρα σου. Ἂν αγαθον τι πραξηι, επαινει και
θαυμαζε· αν ατοπον τι και οιον νεανισι συμβαινει, παραινει και υπομιμνησκε. Ἄνω
και κατω χρηματων κατηγορει και πολυτελειας, και υποδεικνυε τον κοσμον τον απο
της κοσμιοτητος και απο της σεμνοτητος, και διδασκε διηνεκως τα συμφεροντα. θʹ.
Ευχαι γενεσθωσαν υμιν κοιναι· εκαστος εις την εκκλησιαν προΐτω, και των
λεγομενων και των αναγινωσκομενων εκει, και ο ανηρ την γυναικα απαιτειτω επι
της οικιας το μερος, κακεινη τον ανδρα. Ει πενια τις κατεχοι, παραγε εις μεσον τους
αγιους ανδρας, τον Παυλον, τον Πετρον, οι παντων μαλλον και βασιλεων και
πλουσιων ευδοκιμησαν, και πως δε και εν λιμωι και εν διψει τον βιον διηγαγον·
παιδευε αυτην, οτι ουδεν φοβερον των εν τωι βιωι, η μονον το προσκρουσαι τωι Θεωι.
Ἂν ουτω τις γημηι, αν επι τουτοις, των μοναζοντων ουκ εσται πολλωι ελαττων, ουδε
των μη γεγαμηκοτων ο γεγαμηκως. Ει βουλει και αριστα ποιειν και εστιασεις
επιτελειν, μηδενα ασεμνον, μηδενα ακοσμον, αλλ' ει τινα αγιον πενητα ευροις
δυναμενον υμιν ευλογησαι την οικιαν, δυναμενον μετα της των ποδων επιβασεως
πασαν εισενεγκειν του Θεου την ευλογιαν, τουτον καλει. Ειπω δε και ετερον; Μηδεις
υμων σπουδαζετω ευπορωτεραν γαμειν, αλλα πολλωι μαλλον πενεστεραν. Ου γαρ
τοσαυτην απο των χρηματων εισελευσεται εισφερουσα αφορμην ηδονης, οσην
αηδιαν απο των ονειδων, απο του πλειονα απαιτειν ων εισηγαγεν, απο των υβρεων,
απο της πολυτελειας, απο των φορτικων ρηματων. Ἐρει γαρ ισως· Ουδεπω των σων
αναλωσα ουδεν, ετι τα εμα περικειμαι, εξ ων οι γονεις μοι δεδωρηνται. Τι λεγεις, ω
γυναι; ετι τα σα περικεισαι; και τι τουτου του ρηματος γε 62.148 νοιτ' αν αθλιωτερον;
σωμα ουκετι εχεις ιδιον, και χρηματα εχεις ιδια; Ουκετι δυο εστε σαρκες μετα τον
γαμον, αλλ' εγενεσθε εις μιαν· και αι ουσιαι δυο, και ου μια. Ὢ του των χρηματων
ερωτος! εις ανθρωπος, εν ζωον αμφοτεροι γεγενησθε, και ετι λεγεις, Τα εμα;
Ἐπαρατον τουτο το ρημα και μιαρον απο του διαβολου εισηνεχθη. Παντα ημων
κοινα εποιησεν ο Θεος τα τουτων αναγκαιοτερα, και ταυτα ου κοινα; Ουκ εστιν
ειπειν, το εμον φως, ο εμος ηλιος, το εμον υδωρ· παντα ημιν κοινα τα μειζονα, τα δε
χρηματα ου κοινα; Ἀπολλυσθω τα χρηματα μυριακις, μαλλον δε μη τα χρηματα, αλλ'
αι προαιρεσεις αι μη ειδυιαι χρημασι χρησασθαι, αλλα παντων αυτα προτιμωσαι. Και
ταυτα μετα των αλλων διδασκε· αλλα μετα πολλης της χαριτος. Ἐπειδη γαρ αυτη
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθ' εαυτην της αρετης η παραινεσις πολυ το σκυθρωπον εχει, και μαλιστα προς
κορην απαλην και νεαν, οταν περι φιλοσοφιας λεγοιντο λογοι, πολλην επινοει την
χαριν, και τουτο μαλιστα απο της ψυχης εξορισον εκεινης, Το εμον, και Το σον. Ἂν
ειπηι, Τα εμα, ειπε αυτηι· Ποια λεγεις σα; ουδε γαρ οιδα· ουδεν εχω εγω ιδιον· πως ουν
λεγεις, Τα εμα, παντων οντων σων; Χαρισαι αυτηι το ρημα. Ουχ οραις επι των παιδιων
οτι τουτο πραττομεν; οταν ημων κατεχοντων τι αρπασηι, και το ετερον παλιν
βουληται λαβειν, συγχωρουμεν και λεγομεν· Ναι, τουτο σον εστι, κακεινο. Τουτο και
επι της γυναικος ποιωμεν· παιδικωτερα γαρ αυτης η διανοια εστι· καν λεγηι, Τα εμα,
ειπε· Παντα σα εστι, και εγω σος. Ουκ εστι κολακειας το ρημα, αλλα πολλης
συνεσεως. Ουτως αυτης δυνησηι χαλασαι τον θυμον, και την αθυμιαν σβεσαι.
Κολακεια γαρ εστιν, οταν τις αγεννες τι πραξηι κακου ενεκεν· τουτο δε φιλοσοφια
μεγιστη. Λεγε ουν· Και εγω σος, ω παιδιον· τουτο μοι Παυλος παρηινεσεν ειπων· Ὁ
ανηρ του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει, αλλ' η γυνη. Ει του σωματος μου ουκ εχω
εξουσιαν, αλλα συ, πολλωι μαλλον των χρηματων. Ἀνεπαυσας αυτην ταυτα
φθεγξαμενος, εσβεσας την πυραν, κατηισχυνας τον διαβολον, δουλην εποιησας
μαλλον αργυρωνητον, τοις ρημασι τουτοις κατεδησας αυτην. Ὥστε αφ' ων συ
φθεγγηι, διδαξον αυτην μηδεποτε λεγειν, Ἐμον και Σον. Και μηδεποτε απλως αυτην
καλει, αλλα μετα κολακειας, μετα τιμης, μετα πολλης αγαπης. Τιμα αυτην, και ου
δεησεται της παρ' ετερων τιμης, ου δεησεται της παρ' ετερων δοξης, αν απολαυηι της
παρα σου. Παντων αυτην προτιθει, παντων ενεκεν, και καλλους, και συνεσεως, και
εγκωμιαζε. Ουτως αυτην πεισεις μηδενι προσεχειν των εξωθεν, αλλα παντων των
αλλων καταγελαιν. ∆ιδασκε του Θεου τον φοβον, και παντα ωσπερ απο πηγης
επιῤρευσει, και μυριων εσται η οικια των αγαθων γεμουσα. Ἂν τα αφθαρτα ζητωμεν,
και ταυτα επελευσεται τα φθαρτα. Ζητειτε γαρ, φησι, πρωτον την βασιλειαν του
Θεου, και ταυτα παντα προστεθησεται υμιν. Οιους ειναι χρη νομιζειν τους παιδας
των τοιουτων πατερων; οιους τους οικετας των τοιουτων δεσποτων; οιους τους
αλλους απαντας τους πλησιαζοντας; αρα ουχι μυριων των αγαθων και αυτους
γεμειν συμβησεται; Ὡς γαρ 62.149 τα πολλα προς τους κρατουντας και οι δουλοι τα
ηθη ρυθμιζονται, και ταις εκεινων εξομοιουνται επιθυμιαις, των αυτων ερωσιν, ων
αν και διδαχθωσι, τα αυτα φθεγγονται, εν τοις αυτοις συναναστρεφονται. Ἐαν
ουτως εαυτους ρυθμιζωμεν, και ταις Γραφαις προσεχωμεν, τα πλειονα παρ' εκεινων
παιδευθησο 62.150 μεθα· και ουτω δυνησομεθα αρεσαι τωι Θεωι, και τον παροντα βιον
απαντα μετα αρετης διεξελθειν, και των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν
αυτον τυχειν· ων γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΑʹ.
Τα τεκνα, υπακουετε τοις γονευσιν υμων εν Κυ ριωι· τουτο γαρ εστι δικαιον.
Τιμα τον πατερα σου και την μητερα, ητις εστιν εντολη πρωτη εν επαγγελιαι, ινα ευ
σοι γενηται, και εσηι μακροχρονιος επι της γης. αʹ. Καθαπερ τις σωμα πλαττων,
πρωτον μεν την κεφαλην, επειτα τον αυχενα, ειτα τους ποδας τιθησιν, ουτω και ο
μακαριος Παυλος τωι λογωι προεισιν. Ειπε περι του ανδρος, ειπε περι της γυναικος,
της δευτερας αρχης· χωρει λοιπον οδωι βαδιζων επι την τριτην· αυτη δε εστιν η των
παιδων. Της μεν γαρ γυναικος αρχει ο ανηρ, των δε παιδων ο ανηρ και η γυνη. Ὅρα
ουν τι φησι· Τα τεκνα, υπακουετε τοις γονευσιν υμων εν Κυριωι· αυτη γαρ εστιν
εντολη πρωτη εν επαγγελιαις. Ουδε ενταυθα περι του Χριστου διαλεγεται, ουδε περι
των υψηλων· ετι γαρ προς απαλας διαλεγεται διανοιας· διο και βραχειαν ποιειται
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την παραινεσιν, ατε ου δυναμενων των παιδων μακρωι παρακολουθησαι λογωι. ∆ια
τουτο ουδε περι βασιλειας τι διαλεγεται· ου γαρ εστι της ηλικιας εκεινης ταυτα
ακουειν· αλλ' α μαλιστα ψυχη νηπιωδης ακουσαι ποθει, ταυτα φησιν, οτι
μακροχρονιος εσται. Ει γαρ τις εξεταζοι, δια τι μη περι βασιλειας διελεχθη, αλλα την
εν τωι νομωι κειμενην εντολην αυτοις εθηκεν, ερουμεν, οτι ως νηπιωδεστεροις ουσι,
και μαλα ειδως οτι, του ανδρος και της γυναικος ουτω διακειμενων κατα τον νομον
ον εθηκεν, ου πολλου καματου εστι τα παιδια υποταξαι. Ὅταν γαρ πραγμα την
αρχην και την υποθεσιν λαβηι καλην και ισχυραν και κοσμιαν, οδωι παντα και νομωι
προβαινει λοιπον μετα πολλης της ευκολιας. Το γαρ χαλεπωτερον, το θεμελιον
θεσθαι, και την κρηπιδα υποβαλειν. Τα τεκνα, υπακουετε, φησι, τοις γονευσιν υμων
εν Κυριωι· τουτεστι, κατα Κυριον. Ὁ Θεος, φησιν, ουτω προσεταξε. Τι ουν, αν ατοπα
προσταττωσι; Μαλιστα μεν ουδεποτε επιταττει πατηρ ατοπα, καν αυτος ατοπος ηι·
πλην αλλ' ομως και ουτως ησφαλισατο, ειπων· Ἐν Κυριωι· τουτεστιν, εν οις αν μη
προσκρουσηις Θεωι· ως εαν Ἕλλην ηι, η αιρετικος, ουκετι πειθεσθαι δει· ου γαρ εστιν
εν Κυριωι το πραγμα. Πως δε φησιν, Ἥτις εστιν εντολη πρωτη; πρωτη γαρ εστι το, Ου
μοιχευσεις, το, Ου φονευσεις. Ου τηι ταξει ειπεν αυτην πρωτην, αλλα τηι επαγγελιαι.
Ἐκειναις μεν ουν ου κειται μισθος, ατε περι κακων διατεταγμεναις και της των
κακων αναχωρησεως· εν δε ταυταις, ατε αγαθων εργασιας ουσης, και επαγγελια
κειται. Και ορα πως θαυμαστην κρηπιδα εθηκε τηι της αρετης οδωι την εις τους
γονεας τιμην και αιδω· και εικο 62.150.10 τως· Ἀπαγαγων των πονηρων πραξεων,
και μελλων εις τα αγαθα εμβαινειν, τουτο πρωτον επεταξε, την εις τους γονεας
λεγω τιμην, επειδη και προ παντων του ζηιν μετα τον Θεον αυτοι γεγονασιν αιτιοι.
Ὥστε εικοτως αν πρωτοι των ημετερων απολαυσειαν καλων, και τοτε οι αλλοι
απαντες ανθρωποι. Ἂν γαρ μη τουτο τις εχηι, ουδεποτε περι τους εξωθεν εσται
επιεικης. Παραινεσας τοινυν απερ εχρην τοις παισι, μεταβαινει επι τους πατερας, και
φησι· Και οι πατερες, μη παροργιζετε τα τεκνα υμων, αλλα εκτρεφετε αυτα εν
παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου. Ουκ ειπεν, Ἀγαπατε αυτα· τουτο γαρ και ακοντων
αυτων η φυσις επισπαται, και περιττον ην περι των τοιουτων νομον τιθεναι· αλλα τι
φησι; Μη παροργιζετε τα τεκνα υμων, οιον οι πολλοι ποιουσιν, αποκληρονομους
εργαζομενοι, και αποκηρυκτους ποιουντες, και φορτικως επικειμενοι, ουχ ως
ελευθεροις, αλλ' ως ανδραποδοις. ∆ια τουτο φησι· Μη παροργιζετε τα τεκνα υμων.
Ειτα το κεφαλαιον παντων, πως αν υπακουσαιεν δεικνυσιν, εις την κεφαλην και την
αρχην την αιτιαν απασαν αγαγων. Και καθαπερ εδειξε του την γυναικα υπακουειν
αιτιον τον ανδρα γινομενον (διο και τα πλειονα αυτωι διαλεγεται, τηι της αγαπης
τυραννιδι παρακαλων αυτην επισπασθαι), ουτω δη και ενταυθα παλιν εις αυτον την
αιτιαν αναγει, λεγων· Ἀλλα εκτρεφετε αυτα εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου. Ὁραις
οτι των πνευματικων οντων και τα σαρκικα εψεται; Βουλει ειναι τον υιον
πειθηνιον; εξ αρχης αυτον εκτρεφε εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου· μη νομισηις ειναι
περιττον το των θειων Γραφων αυτον επακουειν· εκει γαρ τουτο πρωτον ακουσεται·
Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου. Ὥστε υπερ σου τουτο γινεται. Μη ειπηις·
Τουτο μοναζοντων εστι· μη γαρ μοναζοντα αυτον ποιω; Ουκ εστιν αναγκη γενεσθαι
αυτον μοναζοντα. Τι δεδοικας δεος πολλου κερδους αναμεστον; Χριστιανον αυτον
ποιησον. Μαλιστα γαρ τοις κοσμικοις αναγκαιον τα εντευθεν ειδεναι διδαγματα,
μαλιστα τοις παισι. Πολλη γαρ η ανοια εν εκεινηι τηι ηλικιαι· τηι δε ανοιαι προσθηκη
γινεται και τα παρα των εξωθεν λογων, οταν μαθωσιν εκει τους παρ' αυτοις
θαυμαζομενους ηρωας, παθων δουλους οντας και δειλους προς θανατον· οιον ο
Ἀχιλλευς οταν μετανοηι, οταν υπερ παλλακιδος αποθνησκηι, οταν ετερος μεθυηι, και
ετερα πολλα τοιαυτα. ∆ει τοινυν αυτωι των φαρμακων τουτων. βʹ. Πως γαρ ουκ
ατοπον εις τεχνας μεν εκπεμπειν και εις διδασκαλειον, και παντα πραττειν υπερ
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτου, εν δε παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου μη εκτρεφειν τα 62.151 παιδια; ∆ια τοι
τουτο πρωτοι των καρπων ημεις απολαυομεν, θρασεις, ακολαστους, απειθεις,
βαναυσους εκτρεφοντες τους παιδας. Μη τοινυν τουτο ποιωμεν, αλλα πειθωμεθα τωι
μακαριωι τουτωι παραινουντι· εκτρεφωμεν αυτα εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου·
δωμεν αυτοις υποδειγμα, εκ πρωτης ηλικιας τηι των Γραφων αναγνωσει ποιουντες
αυτους ενσχολαζειν. Οιμοι! οτι συνεχως ταυτα λεγων, ληρειν νομιζομαι· πλην αλλ'
ομως ου παυσομαι το εμαυτου ποιων, Τινος ενεκεν, ειπε μοι, ου μιμεισθε τους
παλαιους; Μαλιστα υμεις αι γυναικες, τας θαυμαστας εκεινας γυναικας ζηλωσατε.
Ἐτεχθη το παιδιον; Μιμησαι την Ἄνναν· καταμαθε τι πεποιηκεν εκεινη· ανηγαγεν
αυτον ευθεως εις τον ναον. Τις υμων ουκ αν εθελησειε Σαμουηλ τον υιον τον
εαυτου απαξ γενεσθαι, η μυριακις βασιλεα της οικουμενης απασης; Και πως δυνατον,
φησι, γενεσθαι τοιουτον; ∆ια τι μη δυνατον; Ὅτι ου θελεις, ουδε παραδιδως τοις
δυναμενοις αυτον ποιησαι τοιουτον. Και τις τοιουτος εστι, φησιν; Ὁ Θεος· επει
κακεινη αυτωι αυτον ενεχειρισεν. Ουδε γαρ ο Ἠλει των σφοδρα δυναμενων αυτον
πλασαι ην· πως γαρ, ο μηδε τους υιους δυνηθεις τους εαυτου; αλλ' η πιστις της
γυναικος και η προθυμια το αυτο ειργασατο. Πρωτον ετεκε, και μονον, και ουδε ᾔδει
ει και ετερους τεξεται. Και ουκ ειπεν· Ἀναμεινω αυξηθηναι το παιδιον, ινα πραγμασι
χρησηται βιωτικοις· συγχωρησω αυτον μικρον ενδιατριψαι τηι παιδικηι ηλικιαι· αλλα
παντα ταυτα η γυνη παρωσαμενη, ενος μονου γεγονε, πως εκ προοιμιων το αγαλμα
το πνευματικον αναθηι τωι Θεωι. Αισχυνθωμεν, οι ανδρες, της γυναικος την
φιλοσοφιαν· ανηνεγκεν αυτον τωι Θεωι, και εκει ειασε. ∆ια τουτο και ο γαμος εγενετο
λαμπροτερος, επειδη προτερον τα πνευματικα εζητησεν, επειδη την απαρχην
ανεθηκε· δια τουτο ευφορος αυτης γεγονεν η γαστηρ, και ετερους εκτησατο παιδας·
δια τουτο και εν τωι κοσμωι ειδεν ευδοκιμουντα. Ει γαρ ανθρωποι τιμωμενοι
αντιτιμωσιν, ου πολλωι μαλλον ο Θεος, ο και χωρις του τιμηθηναι τουτο ποιων;
Μεχρι τινος εσμεν σαρκες; μεχρι τινος επι γης κυπτομεν; Παντα ημιν δευτερα εστω
της προνοιας των παιδων, και του εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου αυτα
εκτρεφεσθαι. Ἂν μαθηι φιλοσοφος ειναι εκ προοιμιων, πλουτον εκτησατο παντος
πλουτου μειζονα, και δοξαν δυνατωτεραν. Ουδεν τοσουτον εργασηι τεχνην διδασκων
αυτον και παιδειαν την εξωθεν, δι' ης χρηματα κτησεται, οσον εαν διδαξηις αυτον
τεχνην, δι' ης χρηματων καταφρονησει. Ει βουλει ποιησαι αυτον πλουσιον, ουτω
ποιησον. Πλουσιος γαρ ουχ ο πολλων χρηματων δεομενος, και πολλα
περιβεβλημενος, αλλ' ο μηδενος χρειαν εχων. Τουτο παιδευσον τον υιον, τουτο
διδαξον· ουτος μεγιστος πλουτος. Μη ζητει πως ευδοκιμον εργασηι εν διδαγμασι τοις
εξωθεν, και επιδοξον ποιησεις, αλλα φροντισον πως αυτον διδαξεις καταφρονειν
της δοξης της εν τωι βιωι τουτωι· εκειθεν λαμπροτερος και ενδοξοτερος γενοιτο αν.
Ταυτα και τωι πενητι και τωι πλουσιωι δυνατον ποιειν· ταυτα ουκ εκ· διδασκαλου
μανθανει τις, ουδε δια τεχνης, αλλα δια των θειων λογιων. Μη ζητει οπως μακρον
ωδε ζησεται βιον, αλλ' οπως εκει απειρον και ατελευτητον. Τα μεγαλα αυτωι
χαριζου, μη τα μικρα. Ἄκουε Παυλου λεγοντος· Ἐκτρεφετε αυτα εν παι 62.152 δεια
και νουθεσιαι Κυριου. Μη ρητορα αυτον σπουδαζε ποιησαι, αλλα φιλοσοφειν
παιδευε. Ἐκεινου μεν γαρ ουκ οντος, ουδεν εσται βλαβος· τουτου δε αποντος, ουδεν
εσται κερδος μυριας ρητορειας. Τροπων χρεια, ου λογων, ηθους, ου δεινοτητος,
εργων, ου ρηματων. Ταυτα προξενει την βασιλειαν, ταυτα χαριζεται και τα οντως
αγαθα. Μη την γλωτταν ακονησηις, αλλα την ψυχην εκκαθαιρε. Ου κωλυων
παιδευειν ταυτα λεγω, αλλα κωλυων εκεινοις μονοις προσεχειν. Μη νομισηις οτι τωι
μοναζοντι μονωι τουτων δει των παιδευματων των απο των Γραφων· μαλιστα γαρ
τουτων δει τοις παισι τοις μελλουσιν εις τον βιον τουτον ηκειν. Ὥσπερ γαρ της απο
του πλοιου κατασκευης και κυβερνητου και πληρωματος των ναυτων ουχ ουτος
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειται ο διαπαντος επι λιμενος εστως, αλλ' ο θαλαττευων αει· ουτω και ο κοσμικος,
και ο μοναζων. Ὁ μεν γαρ, καθαπερ εις λιμενα εστιν ακυμαντον, βιον απραγμονα
ζων, και πασης απηλλαγμενον καταιγιδος· ουτος δε διαπαντος πελαγιος εστι, και
θαλαττευει εν μεσωι πελαγει πολλαις τρικυμιαις μαχομενος· καν αυτος μη δεηται,
αλλα παρεσκευασμενον ειναι δει, ωστε τας ετερων εμφραξαι γλωττας. γʹ. Ὥστε οσωι
αν ευδοκιμος γενηται εν τωι βιωι τωι παροντι, τοσουτωι αυτωι δει της παιδευσεως
ταυτης. Ἄν τε γαρ εν βασιλειοις τρεφηται, πολλοι και Ἕλληνες εκει και φιλοσοφοι
και οι πεφυσημενοι επι τηι παρουσηι δοξηι, καθαπερ τοπος τις υδερικων
εμπεπλησμενος. Τοιουτον τι εστι τα βασιλεια· παντες εισι πεφυσημενοι και
φλεγμαινοντες· οι δε ουκ οντες σπουδαζουσι τουτο γενεσθαι. Ἐννοησον ουν οσον
εστι τον υιον τον σον εισελθοντα εκει, καθαπερ ιατρον αριστον, μετα των οργανων
εισιεναι των δυναμενων καταστελλειν την εκαστου φλεγμονην, και προσιεναι
εκαστωι και διαλεγεσθαι, και υγιες το καμνον σωμα ποιειν, φαρμακα επιτιθεντα τα
απο των Γραφων, και τους περι φιλοσοφιας εκχεοντα λογους. Ὁ γαρ μοναζων τινι
διαλεξεται; τωι τοιχωι και τωι οροφωι; αλλα τηι ερημιαι και ταις ναπαις; η τοις ορνισι
και τοις δενδροις; Ουκ εχει τοινυν πολλην αναγκην εκεινος της τοιαυτης
διδασκαλιας· αλλ' ομως εργον τιθεται τουτο κατορθωσαι, ουχ ωστε ετερους
τοσουτον παιδευσαι, αλλ' ωστε εαυτον. Πολλη ουν χρεια μαλιστα τοις εν τωι βιωι
τουτωι στρεφομενοις της τοιαυτης διδασκαλιας· και γαρ του αμαρτανειν πλειονα
ουτος αναγκην εχει, η εκεινος. Ει δε βουλει γνωναι, και εν τωι κοσμωι αυτωι
επιτηδειοτερος εσται. Παντες γαρ αυτον αιδεσθησονται απο των ρηματων εκεινων,
οταν ορωσιν αυτον εν πυρι μη καιομενον, μηδε αρχης επιθυμουντα· τοτε και
τευξεται ταυτης, οταν μη επιθυμηι, και βασιλει αιδεσιμωτερος εσται. Ου γαρ ενι τον
τοιουτον λαθειν. Ἐν μεν γαρ πολλοις υγιαινουσι λησεται ο υγιαινων· εν δε πολλοις
καμνουσιν οταν εις υγιαινων ηι, ταχεως και εις τας βασιλικας ακοας η φημη
διαδραμειται, και πολλοις αυτον επιστησει εθνεσι. Ταυτα ουν ειδοτες, εκτρεφετε εν
παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου τα τεκνα. Ἀλλα πενης τις εστι; Παλιν πενης· αλλα του
εν βασιλειοις στρεφομενου ουδεν εσται ευτελεστερος, επειδη μη εν βασιλειοις εστιν,
αλλα θαυμασθησεται, και ταχεως εις αρ 62.153 χην ηξει την εκουσιον, ου την
χειροτονητην. Ει γαρ Ἕλληνες ανδρες τριωβολιμαιοι τινες και κυνες, φιλοσοφιαν
τοιαυτην αναδεξαμενοι τριωβολιμαιον (τοιαυτη γαρ η Ἑλληνικη), μαλλον δε ουδε
αυτην, αλλ' ονομα αυτης, και τριβωνα περιθεμενοι, και κομην θρεψαντες, πολλους
δυσωπουσι· ποσωι μαλλον ο οντως φιλοσοφος; Ει σχημα ψευδες, ει σκια φιλοσοφιας
φαινομενη ουτως αιρει, τι εαν την αληθη φιλοσοφιαν αγαπησωμεν και την
ειλικρινη; ουχι παντες θεραπευσουσι; και οικιας και γυναικας και παιδας τοις
τοιουτοις μετα πολλης της αδειας εγχειρισουσιν; Ἀλλ' ουκ εστιν, ουκ εστι τοιουτος
φιλοσοφος νυν. ∆ια τουτο ουδε το υποδειγμα εστιν ευρειν. Εισι μεν γαρ εν
μοναζουσιν, εν δε κοσμικοις ουκετι. Και οτι εν μοναζουσιν εισι, δυνατον πολλους
παραγαγειν· ομως ενα απο πλειονων ερω. Ἴστε δηπου, και ακηκοατε, οι δε και
εθεωρησατε τον ανδρα, ον μελλω νυν ερειν· Ἰουλιανον λεγω τον θαυμασιον. Ουτος
ην ανηρ αγροικος, ταπεινος και εκ ταπεινων· ουδε ολως της εξωθεν παιδειας
εμπειρος, αλλα της απλαστου φιλοσοφιας πεπληρωμενος. Τουτου εις τας πολεις
εμβαλλοντος (σπανιακις δε τουτο εγινετο), ουτε ρητορων, ουτε σοφιστων, ουτε
αλλου τινος εισελαυνοντος, τοιαυτη τις εγινετο συστροφη. Τι δε λεγω; ουχι παντων
βασιλεων και το ονομα αυτου λαμπροτερον αιδεται ετι και νυν; Ει δε εν τωι κοσμωι
τουτωι ταυτα, εν τωι κοσμωι, εν ωι μηδεν ημιν επηγγειλατο αγαθον ο ∆εσποτης, εν ωι
ξενους ημας ειπεν ειναι, εννοησωμεν εν τοις ουρανοις ποσα εσται τα αποκειμενα
αγαθα· ει ενθα παροικοι ησαν, τοσαυτης απελαυον τιμης, ενθα αι πολεις εισι, ποσης
απολαυσουσι δοξης; ει ενθα θλιψιν επηγγειλατο, τοσαυτη θεραπεια, ενθα οντως
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τιμας επαγγελλεται, ποση εσται η ανεσις; Ἀλλα βουλεσθε και κοσμικους
επιδειξωμεν; Νυν μεν γαρ ουκ εχομεν· πλην εισι μεν ισως και κοσμικοι επιεικεις,
αλλ' εις την ακραν ουχ ηκοντες φιλοσοφιαν. ∆ιο απο των παλαιων και αγιων ερω
υμιν τα υποδειγματα. Ποσοι γυναικας εχοντες, και παιδας τρεφοντες, των
ειρημενων ουδεν ελαττον, ουδεν ελαττον εσχον; Ἀλλα νυν ουκετι εστι δια την
ενεστωσαν αναγκην, καθως φησιν ο μακαριος ουτος. Τινα ουν βουλεσθε ειπω; τον
Νωε, η τον Ἀβρααμ; τον τουτου παιδα, η τον εκεινου; αλλα τον Ἰωσηφ; Ἀλλα
βουλεσθε επι τους προφητας ελθωμεν; τον Μωυσεα λεγω, τον Ἡσαΐαν. δʹ. Ἀλλ', ει
δοκει, επι τον Ἀβρααμ τον λογον ελκυσωμεν, ον μαλιστα παντες προφερουσιν ημιν
αει. Ουχι γυναικα ειχεν; ουχι παιδας; και γαρ και εγω τουτο λεγω προς υμας, οπερ
υμεις προς ημας. Γυναικα ειχεν, αλλ' ουκ επειδη γυναικα ειχε, θαυμαστος ην·
χρηματα ειχεν, αλλ' ουκ επειδη χρηματα ειχεν, ηρεσε τωι Θεωι· παιδας ετεκεν, αλλ'
ουκ επειδη παιδας ετεκεν, εμακαριζετο· τριακοσιους δεκα και οκτω οικογενεις
εκεκτητο, αλλ' ου τουτου χαριν εθαυμαζετο. Ἀλλα βουλει μαθειν ποθεν; απο της
φιλοξενιας, απο της των χρηματων υπεροψιας, απο της κοσμιοτητος. Τι γαρ εστιν,
ειπε μοι, φιλοσοφου; ουχι και χρηματων και δοξης καταφρονειν; και φθονου και
παντος παθους ανωτερον ειναι; Φερε ουν, αυτον εις μεσον αγαγοντες αποδυσωμεν,
και δειξωμεν υμιν οιος φιλοσοφος ην. Ουδεν ηγειτο πατριδα πρωτον· Ἔξελθε γαρ,
ηκουσεν, εκ της γης σου, και εκ της συγγενειας σου· και ευθεως εξηλθεν. Ου
προσεδεδετο οικιαι· η 62.154 γαρ αν ουκ εξηλθεν· ου συνηθειας φιλιαι, ουκ αλλωι
ουδενι. Ειτα δοξης μαλιστα παντων εκεινος κατεφρονησε και χρηματων· και γαρ
πολεμον τροπωσαμενος, και λαφυρα αξιουμενος λαβειν, κατεπτυσεν. Ἀλλ' ο παις ο
τουτου, ου δια τα χρηματα παλιν εθαυμαζετο, αλλα δια την φιλοξενιαν, ου δια τα
παιδια, αλλα δια την υπακοην, ου δια την γυναικα, αλλα δια την στειρωσιν την επι
τηι γυναικι. Ουδεν την παρουσαν ηγουντο ζωην, ουκ εχρηματιζοντο, υπερεωρων
απαντων. Ειπε γαρ μοι, ποια των φυτων εστιν αριστα; ουχ απερ αν οικοθεν εχηι την
ισχυν, και μητε ομβροις, μητε χαλαζαις, μητε ανεμων ρυμαις, μητε αλληι τινι τοιαυτηι
ανωμαλιαι βλαπτηται, αλλα γυμνα εστηκε παντων καταφρονουντα, μητε θριγκιων,
μητε φραγμων δεομενα; Τοιουτος ο φιλοσοφος εστι, τοιουτος ο πλουτος εκεινος·
ουδεν εχει, και παντα εχει· παντα εχει, και ουδεν εχει. Ὁ γαρ τοιχος ουκ ενδον, αλλ'
εξωθεν εστιν, ο θριγκος ου της φυσεως εστιν, αλλ' εξωθεν περιβαλλομενος. Τι δε,
ειπε μοι; ποιον σωμα ισχυρον εστιν; ουχ οπερ αν υγιαινον ηι, και μητε λιμωι, μητε
πλησμονηι, μητε ψυχει, μητε καυματι αλισκηται· η το προς παντα ταυτα
υποκειμενον, και τραπεζοποιων και υφαντων και θηρευτων και ιατρων δεομενον,
ινα υγιαινηι; Ἐκεινος εστι πλουσιος, ο οντως φιλοσοφος, ο μηδενος τουτων
δεομενος. ∆ια τουτο ο μακαριος ουτος ελεγεν· Ἐκτρεφετε αυτα εν παιδειαι και
νουθεσιαι Κυριου. Μη τοινυν θριγκια εξωθεν περιβαλλετε· τουτο γαρ ο πλουτος,
τουτο η δοξα. Ὅταν γαρ ταυτα καταπεσηι, καταπιπτει δε, γυμνον εστηκε και
ευαλωτον το φυτον, ου μονον ουδεν κερδαναν εν τωι παρελθοντι χρονωι, αλλα και
βλαβεν. Ἐκεινα γαρ τα θριγκια τα κωλυοντα αυτο εγγυμναζεσθαι προς τας των
ανεμων προσβολας, νυν αθροον καταπεσειν παρεσκευασεν. Ὥστε βλαπτει μαλλον ο
πλουτος, αμελετητους παρασκευαζων προς τας ανωμαλιας του βιου. Τοιουτους
τοινυν παρασκευαζωμεν τους παιδας, ωστε δυνασθαι προς παντα αντεχειν, και μη
ξενιζεσθαι τοις επιουσιν· εκτρεφωμεν αυτους εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου, και
πολυς ημιν ο μισθος αποκεισεται. Ει γαρ ανθρωποι αγαλματα ποιουντες βασιλεων,
και εικονας γραφοντες, τοσαυτης απολαυουσι τιμης· ημεις την βασιλικην εικονα
καλλωπιζοντες (εικων γαρ του Θεου ο ανθρωπος), ου μυριων απολαυσομεν των
αγαθων, το καθ' ομοιωσιν αποδιδοντες; Τουτο γαρ εστιν ομοιον, η της ψυχης αρετη,
οταν αγαθους ειναι παιδευσωμεν τους παιδας, οταν αοργητους, οταν αμνησικακους·
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτα παντα Θεου ιδια, οταν ευεργετικους, οταν φιλανθρωπους, οταν παιδευσωμεν
τα παροντα μηδεν ηγεισθαι. Τουτο τοινυν ημιν εργον εστω και εαυτους, κακεινους
πλαττειν και ρυθμιζειν εις δεον· επει ποιαι παῤρησιαι στησομεθα εμπροσθεν του
βηματος του Χριστου; Ει γαρ επισκοπης αναξιος ο παιδας ανυποτακτους εχων,
πολλωι μαλλον της βασιλειας των ουρανων. Τι λεγεις; καν γυναικα ατακτον εχωμεν,
καν παιδας, ευθυνας υφεξομεν; Ναι, εαν μη μετα ακριβειας τα παρ' εαυτων
εισενεγκωμεν· ου γαρ αρκει ημιν η οικεια αρετη προς σωτηριαν. Ει γαρ ο το
ταλαντον το εν μη καταβαλομενος, ουδεν εκερδανεν, αλλα και ουτω κολαζεται·
δηλον οτι ουκ αρκει η οικεια αρετη εις σωτηριαν, αλλα δει και της ετερου. Πολλην
τοινυν ποιωμεθα και των γυναικων φροντιδα, πολλην και των παιδων προνοιαν και
των οικετων, πολλην και ημων αυτων, και εν τωι εαυ 62.155 τους, και εν τωι
εκεινους ρυθμιζειν, τον Θεον παρακαλωμεν, ωστε συναντιλαβεσθαι ημιν του εργου.
Ἂν ιδηι ημας τουτο μεριμνωντας, τουτου φροντιζοντας, συναντιληψεται· αν δε
μηδενα ποιουμενους λογον, ου δωσει χειρα. Ου γαρ καθευδουσιν ημιν χορηγει την
βοηθειαν ο Θεος, αλλα πονουμενοις και αυτοις. Ὁ γαρ βοηθος ου του αργουντος εστι
βοηθος, αλλα του 62.156 και αυτου εργαζομενου. ∆υνατος δε ο αγαθος Θεος δι'
εαυτου το εργον εις τελος αγαγειν, ινα αξιωθωμεν παντες επιτυχειν των
επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΒʹ.
Οι δουλοι, υπακουετε τοις κυριοις κατα σαρκα μετα φοβου και τρομου, εν
απλοτητι καρδιας υμων, ως τωι Χριστωι· μη κατ' οφθαλμοδου λειαν ως
ανθρωπαρεσκοι, αλλ' ως δουλοι του Χριστου, ποιουντες το θελημα του Θεου εκ
ψυχης, μετ' ευνοιας δουλευοντες ως τωι Κυριωι, και ουκ ανθρωποις· ειδοτες οτι εαν
τις ανθρω πος ποιησηι αγαθον, τουτο κομιειται παρα του Κυριου, ειτε δουλος, ειτε
ελευθερος. αʹ. Ὥστε ουκ ανηρ μονον, ουτε γυνη, ουτε παιδια, αλλα και οικετων
αρετη συντελει εις συστασιν και προστασιν οικιας. ∆ια τουτο ο μακαριος Παυλος
ουδε τουτου του μερους ημελησεν· αλλ' ερχεται μεν εσχατον επ' αυτο, επειδη και
εσχατον κειται τωι αξιωματι. Πολλα δε και προς αυτους διαλεγεται, ουκετι ως τοις
παισιν, αλλα πολλωι τελειοτερον· ου γαρ ενταυθα διδωσιν αυτοις την υποσχεσιν,
αλλ' εν τωι μελλοντι. Ειδοτες, φησιν, οτι ο εαν τι εκαστος ποιησηι αγαθον η κακον,
τουτο κομιειται παρα του Κυριου. Και φιλοσοφειν ηδη διδασκει. Ει γαρ και τωι
αξιωματι των παιδων εισιν ελαττους, αλλα τωι φρονηματι μειζους. Οι δουλοι, φησιν,
υπακουετε τοις κυριοις κατα σαρκα. Ευθεως την λελυπημενην ανεστησε ψυχην,
ευθεως παρεμυθησατο. Μη αλγει, φησιν, οτι ελαττον εχεις και της γυναικος, και των
παιδων· ονομα δουλειας εστι μονον· κατα σαρκα εστιν η δεσποτεια, προσκαιρος και
βραχεια· οπερ γαρ αν η σαρκικον, επικηρον εστι. Μετα φοβου, φησι, και τρομου.
Ὁραις οτι ου τον αυτον απαιτει παρα γυναικος και δουλων φοβον; Ἐκει μεν γαρ
απλως ειπεν· Ἡ δε γυνη, ινα φοβηται τον ανδρα· ενταυθα δε μετ' επιτασεως, Μετα
φοβου, φησι, και τρομου. Ἐν απλοτητι της καρδιας υμων, ως τωι Χριστωι. Συνεχως
τουτο φησι. Τι λεγεις, ω μακαριε Παυλε; αδελφος εστι, των αυτων απελαυσεν, εις το
αυτο σωμα τελει· μαλλον δε αδελφος εγενετο ου του κυριου του εαυτου, αλλα και
του Υιου του Θεου, των αυτων απολαυει παντων, και λεγεις, Ὑπακουετε τοις κατα
σαρκα κυριοις μετα φοβου και τρομου; ∆ια γαρ τουτο, φησι, φημι. Ει γαρ τους
ελευθερους αλληλοις υποτασσεσθαι κελευω δια τον του Θεου φοβον, καθαπερ
ανωτερω ελεγεν· Ὑποτασσομενοι αλληλοις εν φοβωι Θεου· ει γαρ την γυναικα
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προστασσω φοβεισθαι τον ανδρα, καιτοι αυτη και ομοτιμος εστι· πολλωι μαλλον τον
οικετην. Ου γαρ δυσγενεια το πραγμα εστιν, αλλ' η πρωτη ευγενεια, το ειδεναι
ελαττουσθαι, και μετριαζειν, και εικειν τωι πλησιον. Και ελευθεροι ελευθεροις μετα
πολλου φοβου και τρομου εδουλευον. Ἐν απλοτητι, φησι, καρδιας. Καλως ειπεν·
επειδη ενι μετα φοβου και 62.156 τρομου δουλευειν, ουκ εξ ευνοιας δε, αλλ' ως αν
εξηι. Λανθανουσι γαρ πολλοι πολλα κακουργουντες περι τους δεσποτας τους αυτων.
Και ταυτην γουν αναιρει την κακουργιαν, λεγων· Ἐν απλοτητι της καρδιας υμων, ως
τωι Κυριωι. Μη κατ' οφθαλμοδουλειαν ως ανθρωπαρεσκοι, αλλ' ως δουλοι του
Χριστου, ποιουντες το θελημα του Θεου εκ ψυχης, μετ' ευνοιας δουλευοντες, ως τωι
Κυριωι, και ουκ ανθρωποις. Ὁραις ποσων εδεηθη, ωστε τουτο εμφυτευσαι το καλον,
το, Μετ' ευνοιας, λεγω, και εκ ψυχης; Ἐκεινο μεν γαρ πολλους ορωμεν τοις
δεσποταις παρεχοντας, το του φοβου και το του τρομου λεγω, και προς εκεινο η του
∆εσποτου απειλη πολλα ανυει· Ἀλλα δειξον, φησιν, οτι ως Χριστου δουλος
δουλευεις, ουχ ως ανθρωπου· ποιησον ειναι σον το κατορθωμα. μη της αναγκης.
Ὥσπερ τον παρ' ετερου κακως πασχοντα πειθει και διδασκει δια των εξης, αυτου
ποιησαι το κατορθωμα και της αυτου προαιρεσεως· ουτε και τουτον. Ἐπειδη γαρ ο
πληξας την σιαγονα, ουκ απο της διανοιας της του πληγεντος εις τουτο ηλθεν, αλλ'
απο της οικειας κακιας, τι φησι; Στρεψον αυτωι και την αλλην, ινα δειξηις οτι και
ταυτην ουκ ακων υπεστης. Ὁ γαρ επιδαψιλευσαμενος τωι παθειν κακως, και οπερ
ουκ ην αυτου, εποιησεν εαυτου τωι ραπισθηναι και την αλλην σιαγονα, μη τωι μονον
ενεγκειν. Τουτο μεν γαρ ισως δοξει και φοβου ειναι· εκεινο δε φιλοσοφιας πολλης.
Ουκουν εδειξας, οτι και τουτο δια φιλοσοφιαν ηνεγκας. Ὥστε και νυν δειξον
ενταυθα, οτι και ταυτην εκοντι φερεις την δουλειαν, και ουχ ως ανθρωπαρεσκος. Ὁ
αρα τοιουτος, ου δουλος του Χριστου· ο δε δουλος του Χριστου, ουκ ανθρωπαρεσκος.
Τις γαρ Θεου δουλος ων, ανθρωποις αρεσκειν βουλεται; τις δε ανθρωποις αρεσκων,
Θεου δυναται ειναι δουλος; Ἐκ ψυχης, φησι, μετ' ευνοιαι δουλευοντες. Καλως ουτως
ειπεν· επειδη γαρ ενι και εν απλοτητι δουλευειν, και μη κακουργως, μη μην πασηι
δυναμει, αλλα το οφειλομενον μονον πληρουν, δια τουτο φησιν, απο προθυμιας, μη
απο αναγκης, απο προαιρεσεως, μη απο βιας. Ἂν ουτω δουλευσηις, ουκ ει δουλος, αν
εκ προαιρεσεως, αν μετ' ευνοιας, αν απο ψυχης, αν δια τον Χριστον. Ταυτην γαρ την
δουλειαν και Παυλος δουλευει ο ελευθερος, και βοαι λεγων· Ου γαρ εαυτους
κηρυσσομεν, αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον, εαυτους δε δουλους υμων δια Ἰησουν. βʹ.
Ὅρα πως αφαιρειται σου την δυσγενειαν της δουλειας. Ὥσπερ γαρ ο χρηματα
αφηιρημενος, αν και ετερα προσδωι τωι λαβοντι, ουκ εν τοις αφηιρημενοις, αλλ' εν
τοις φιλοτιμοις κειται, ουκ εν τοις παθουσι 62.157 κακως, αλλ' εν τοις ποιουσι
καλως, και μαλλον ονειδει περιεβαλε τωι χαρισασθαι, η περιεβληθη τωι αφαιρεθηναι·
ουτω δη ενταυθα, τηι δαψιλειαι και μεγαλοψυχοτερος φανειται, και δεικνυς οτι ουκ
ᾔσθετο της αρπαγης, εντρεψει εκεινον. Ουκουν δια τον Χριστον δουλευωμεν τοις
δεσποταις, Ειδοτες, φησιν, οτι ο αν τι ανθρωπος ποιησηι αγαθον, τουτο κομιειται
παρα του Κυριου, ειτε δουλος, ειτε ελευθερος. Ἐπειδη γαρ εικος ην πολλους των
δεσποτων απιστους οντας μη αισχυνεσθαι, μηδε αμειβεσθαι τους οικετας της
υπακοης, ορα πως αυτους παρεμυθησατο, ωστε μη υποπτευειν την ανταποδοσιν,
αλλα σφοδρα θαῤρειν περι της αμοιβης. Καθαπερ γαρ οι καλως πασχοντες, οταν μη
αμειβωνται τους ευεργετας, τον Θεον αυτοις οφειλετην ποιουσιν· ουτω δη και οι
δεσποται, αν παθοντες ευ παρα σου μη αμειψωνται σε, μαλλον ημειψαντο, τον Θεον
οφειλετην σοι καταστησαντες. Και οι κυριοι, φησι, τα αυτα ποιειτε προς αυτους. –Τα
αυτα· ποια; Μετ' ευνοιας δουλευετε. Ἀλλ' ουκ ειπε, δουλευετε, καιτοι γε ειπων τα
αυτα, τουτο εδηλωσε· δουλευει γαρ και ο δεσποτης. Μη ως ανθρωπαρεσκοι, φησι,
μετα φοβου και τρομου, τουτεστι, του προς τον Θεον, δεδοικοτες μηποτε υμιν
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκαλεσηι υπερ της εις τους δουλους αμελειας. Ἀνιεντες την απειλην. Μη φορτικοι,
φησι, μηδε επαχθεις γινεσθε. Ειδοτες οτι και υμων αυτων ο Κυριος εστιν εν
ουρανοις. Βαβαι! ηλικον ηινιξατο! πως εφοβησε! Τουτεστι, τωι μετρωι, ωι μετρεις,
αντιμετρηθησεται σοι. Μη ακουσηις· ∆ουλε πονηρε, πασαν την οφειλην εκεινην
αφηκα σοι. Και προσωποληψια, φησιν, ουκ εστι παρ' αυτωι. Μη νομισηις, φησιν, οτι
τα εις τον δουλον, ως εις δουλον γινομενα, ουτως αφησει. Οι μεν γαρ εξωθεν νομοι
διαφοραν ισασι τουτων των γενων, ατε ανθρωπων οντες νομοι· ο δε νομος ο του
κοινου ∆εσποτου ουδεμιαν οιδε διαφοραν, ατε κοινηι παντας ευ ποιων, και πασι των
αυτων μεταδιδους. Ει δε τις εροιτο ποθεν η δουλεια, και δια τι εις τον βιον εισηλθε
τον ανθρωπινον (και γαρ οιδα πολλους και ερωτωντας τα τοιαυτα ηδεως και μαθειν
βουλομενους), εγω προς υμας ερω· Ἡ πλεονεξια την δουλειαν ετεκεν, η βαναυσια, η
απληστια· επει Νωε δουλον ουκ ειχεν, ουδε Ἄβελ, ουδε Σηθ, αλλ' ουδε οι μετα
ταυτα. Ἁμαρτια τουτο το πραγμα ετεκεν, η εις τους πατερας υβρις. Ἀκουετωσαν οι
παιδες, οτι αξιοι εισι δουλοι ειναι, οταν εις τους πατερας αγνωμονες ωσιν. Ἀφειλετο
εαυτου ο τοιουτος την ευγενειαν· ο γαρ υβριζων τον πατερα, ουκ εστιν ετι υιος. Ει δε
ο πατερα υβριζων, ουκ εστιν υιος, ο τον οντως ημων Πατερα υβριζων, πως εσται
υιος; Ἐξηλθεν απο της ευγενειας, εξυβρισεν εις την φυσιν. Ειτα και πολεμοι και
μαχαι αιχμαλωτους ελαβον. Ἀλλ' ο Ἀβρααμ ειχεν οικετας, φησιν. Ἀλλ' ουχ ως
οικεταις εκεχρητο. Ὅρα πως παντα εις την κεφαλην αναρται· την γυναικα, Ἵνα,
φησιν, αγαπαι ταυτην· τα παιδια, Ἵνα εκτρεφηι εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου· τους
δουλους, Ειδοτες οτι και υμων αυτων ο Κυριος εστιν εν ουρανοις. Ουτω, φησι, και
αυτοι, ως δουλοι οντες, φιλανθρωποι γινεσθε και συγγνωμονικοι. Ει δε βουλεσθε
ακουσαι, τα αυτα ερουμεν περι των οικετων, α και προτερον περι των παιδων·
διδασκετε 62.158 αυτους ειναι ευλαβεις, και παντως παντα επεται. 62.158 Νυν δε εις
μεν θεατρον ανιων, και εις βαλανειον απιων τις, παντας επισυρεται τους παιδας· εις
δε εκκλησιαν, ουκετι, ουδε αναγκαζει παρειναι και ακουειν. Πως δε ο οικετης
ακουσεται, σου του δεσποτου ετεροις προσεχοντος; Ἠγορασας, επριω τον δουλον;
επιταττε προτερον αυτωι τα κατα Θεον, ωστε προς τους συνδουλους ειναι ηπιον,
αρετης πολυν ποιεισθαι λογον. Πολις εστιν η εκαστου οικια, αρχων εστιν εκαστος
της εαυτου οικιας. Και οτι μεν τοιαυτη η των πλουτουντων, ευδηλον, ενθα και αγροι
και επιτροποι και αρχοντες επι αρχουσιν· εγω δε και την των πενητων οικιαν φημι
πολιν ειναι. Και γαρ και ενταυθα εισιν αρχαι· οιον, κρατει της γυναικος ο ανηρ, η
γυνη των οικετων, οι οικεται των ιδιων γυναικων· παλιν αι γυναικες και οι ανδρες
των παιδων. Ἆρα ου δοκει σοι, καθαπερ τις βασιλευς ειναι, τοσουτους εχων
αρχοντας υποτεταγμενους εαυτωι, και παντων προσηκειν αυτον οικονομικωτερον
ειναι και πολιτικωτερον; Ὁ γαρ ειδως διαφορως κεχρησθαι τουτοις, οιδε τους
επιτηδειους αρχοντας αιρεισθαι, και αιρησεται γε λαμπρους. Ουκουν εσται βασιλευς
ετερος η γυνη εν οικιαι χωρις του διαδηματος, και ο ειδως τον βασιλεα τουτον
αιρεισθαι, παντα τα αλλα καλως διαθησει. Το λοιπον, αδελφοι μου, φησιν,
ενδυναμουσθε εν Κυριωι. Ὅταν μελληι τελευταιν ο λογος, αει τουτωι κεχρηται τωι
τροπωι. γʹ. Ουχι καλως ελεγον εξ αρχης, οτι στρατοπεδον εστιν ολοκληρον η εκαστου
οικια; Ἰδου γαρ διαταξας πασας τας αρχας, λοιπον αυτους καθοπλιζει, και επι
πολεμον εξαγει. Ἐαν γαρ μηδεις την αρχην αρπαζηι την του ετερου, αλλα κατα
χωραν εκαστος μενηι, παντα ευ διακεισεται. Ἐνδυναμουσθε, φησιν, εν Κυριωι, και εν
τωι κρατει της ισχυος αυτου· τουτεστιν, εν τηι ελπιδι τηι εις αυτον δια της αυτου
βοηθειας. Ἐπειδη γαρ πολλα επεταξεν απερ εδει γενεσθαι, μη δεισητε, φησιν,
επιῤριψατε την ελπιδα επι τον Κυριον, και παντα εξευμαρισει. Και ενδυσασθε την
πανοπλιαν του Θεου, προς το δυνασθαι υμας στηναι προς τας μεθοδειας του
διαβολου. Ουκ ειπε, Προς τας μαχας, ουδε, Προς τους πολεμους, αλλα, Προς τας
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεθοδειας. Ουδε γαρ απλως, ουδε φανερως ημιν ο εχθρος πολεμει, αλλα μεθοδειαι. Τι
εστι μεθοδεια; Μεθοδευσαι εστι το απατησαι, και δια μηχανης ελειν, οπερ και επι
των τεχνων γινεται, και εν λογοις, και εν εργοις, και εν παλαισμασιν, επι των
παραγοντων ημας. Οιον τι λεγω· Ουδεποτε φανερα προτιθησι τα αμαρτηματα,
ειδωλολατρειαν ου λεγει, αλλ' ετερως αυτο κατασκευαζει μεθοδευων, τουτεστι,
πιθανον κατασκευαζων τον λογον, επικαλυμμασι κεχρημενος. Ἤδη μεν ουν και
τουτωι διηγειρε τους στρατιωτας, και νηφειν εποιησε, τωι πεισαι και διδαξαι, οτι προς
εμπειρον των πολεμικων ημιν η μαχη, και ουχ απλως ουδε φανερως πολεμουντα,
αλλα μετα πολλης της μεθοδειας. Και πρωτον μεν απο της φυσεως και του πληθους
τους μαθητας επαιρει. Ουχι καταβαλειν βουλομενος τους υπ' αυτον εστωτας
στρατιωτας, αλλ' επαραι και διεγειραι, ειπε τα σοφισματα, και παρεσκευασε νηφειν.
Ει μεν γαρ μονον διηγησαμενος αυτων την δυναμιν μεχρι τουτου τον λογον εστησε,
καν κατεβαλεν αυτους· ει 62.159 δε και προ τουτου και μετα τουτο δεικνυσι δυνατον
ειναι τον τοιουτον ελειν, μαλλον αυτους επαιρει. Ἡ γαρ των εναντιων ισχυς οσωι αν
σαφεστερον παρ' ημων απαγγελληται προς τους οικειους, τοσουτωι σπουδαιοτερους
ποιει τους ημετερους. Ὅτι ουκ εστιν ημιν, φησιν, η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα
προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του
αιωνος τουτου, προς τα πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρανιοις. Προτρεψας
απο του ειδους της μαχης, λοιπον και απο των επαθλων των κειμενων αυτους
διεγειρει. Τι γαρ; Ειπων οτι σφοδροι οι εχθροι, επηγαγεν, οτι και μεγαλα ημας
αποστερουσι. Ποια; Ἐν τοις επουρανιοις η μαχη κειται· ου περι χρηματων, ου περι
δοξης, αλλ' υπερ ανδραποδισμου ο αγων. Ὥστε ακαταλλακτος η εχθρα γινεται.
Σφοδροτερα η φιλονεικια και η μαχη, οταν υπερ μεγαλων ηι. Το γαρ, Ἐν τοις
επουρανιοις, αντι του, υπερ των επουρανιων, εστιν· ουχ ινα αυτοι τινος τυχωσι
νικησαντες, αλλ' ινα ημας αποστερησωσιν· ως αν ει ελεγεν, Ἡ συνθηκη εν τινι
κειται, το εν, υπερ εστι, και το εν, δια εστιν. Ὅρα πως ημας διεγειρει η δυναμις του
εχθρου, και νηφειν ποιει, το ειδεναι υπερ μεγαλων οντα τον κινδυνον, και υπερ
μεγαλων την νικην· του γαρ ουρανου ημας εκβαλλειν σπουδαζει. Ἀρχας τινας φησι
και εξουσιας και κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου; ποιου σκοτους;
αρα της νυκτος; Ουδαμως, αλλα της πονηριας· Ἦμεν γαρ, φησι, σκοτος ποτε, ουτω
την πονηριαν λεγων την εν τωι παροντι βιωι. Ου γαρ εξει περαιτερω χωραν, ουκ εν
ουρανωι, ουκ εν τωι μετα ταυτα αιωνι. Κοσμοκρατορας δε αυτους φησιν, ουχ ως του
κοσμου κρατουντας, αλλ' ως των πονηρων εργων οντας αιτιους. Οιδε γαρ κοσμον
καλειν η Γραφη τας πονηρας πραξεις· ως οταν λεγηι ο Χριστος· Ὑμεις ουκ εστε εκ του
κοσμου τουτου, ωσπερ εγω ουκ ειμι εκ του κοσμου. Ἆρα ουν ουκ ησαν εκ του
κοσμου; ουχι σαρκα περιεκειντο; ου των εν κοσμωι ησαν; Και παλιν· Ὁ κοσμος εμε
μισει, υμας δε ου δυναται μισειν· παλιν τας πονηρας πραξεις λεγων ουτως. Ἢ
κοσμον ενταυθα τους πονηρους ανθρωπους λεγει· οι γαρ δαιμονες μαλλον τουτων
κρατουσι. Προς αρχας, προς τας εξουσιας, προς τα πνευματικα, φησι, της πονηριας εν
τοις επουρανιοις. Ἀρχας και εξουσιας φησι, καθαπερ και επι των επουρανιων εισι
θρονοι, κυριοτητες, αρχαι, εξουσιαι. ∆ια τουτο, φησιν, αναλαβετε την πανοπλιαν του
Θεου, ινα δυνηθητε αντιστηναι εν τηι ημεραι τηι πονηραι, και απαντα κατεργασαμενοι
στηναι. Ἡμεραν πονηραν, τον παροντα βιον, και αιωνα δε πονηρον τουτον καλει,
απο των εν αυτωι γινομενων κακων. Τουτεστιν, Ἀει οπλιζεσθε. Και απαντα, φησι,
κατεργασαμενοι· τουτεστι, και παθη και επιθυμιας ατοπους και τα ενοχλουντα ημιν
απαντα. Ουχ απλως εργασασθαι ειπεν, αλλα κατεργασασθαι, ωστε ουκ ανελειν
μονον, αλλα και στηναι μετα το ανελειν. Πολλοι γαρ την νικην ταυτην νικησαντες,
παλιν επεσον. Παντα, φησι, κατεργασαμενοι, ου το μεν ναι, το δε ου· δει γαρ και μετα
την νικην στασεως. Ἐβληθη ποτε, αλλα παλιν αναζηι τα βαλλομενα· αν μη στωμεν,
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηδη και πεσοντα ανισταται. Ἕως αν στηκωμεν, 62.160 πεπτωκεν· εως αν μη
περιφερωμεθα, εκεινος ουκ ανισταται. Ἐνδυσωμεθα την πανοπλιαν του Θεου. δʹ.
Ὁραις πως τον φοβον εξειλεν; Ει γαρ δυνατον κατεργασασθαι και στηναι, τι
αποφευγεις την μαχην; Στηθι κατεργασαμενος, και νενικηκας. Και μη θαυμασηις οτι,
τοσαυτα περι της των εχθρων δυναμεως διεξερχεται· το γαρ ταυτα διεξιεναι ου
δειλιαν εμποιει και φοβον, αλλα την ραιθυμιαν αποτινασσει. Ἵνα δυνηθητε, φησιν,
αντιστηναι εν τηι ημεραι τηι πονηραι. Και απο του χρονου παραμυθειται. Βραχυς,
φησιν, ο καιρος· ωστε χρη εσταναι· μη καμητε μετα την σφαγην. Ει τοινυν πολεμος
εστιν, ει τοιαυται αι παραταξεις εισιν, ει ασωματοι αι αρχαι, ει κοσμοκρατορες, ει
πνευματικα της πονηριας, πως τρυφαις, ειπε μοι; πως διακεχυμενος ει; πως
αφωπλισμενοι περιγενεσθαι δυνησομεθα; Ταυτα εκαστος εαυτωι λεγετω καθ'
εκαστην ημεραν· οταν υπο του θυμου κρατηται, οταν υπο επιθυμιας, οταν τον υγρον
τουτον βιον και εικη επιζητηι. Ἀκουετω του μακαριου Παυλου λεγοντος· Ουκ εστιν
ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας.
Χαλεπωτερος ουτος ο πολεμος του αισθητου, σφοδροτερα η μαχη. Ἐννοησον οσον
ουτος παλαιει χρονον, υπερ τινος πυκτευει, και γενου σεαυτου ασφαλεστερος. Ναι,
φησιν, αλλ' εδει οντα διαβολον εκ μεσου γενεσθαι, και παντες αν εσωζοντο. Ταυτα
τινες των ραιθυμων προφασιζομενοι φθεγγονται. ∆εον σε ευχαριστειν, ανθρωπε, οτι
τοιουτου περιγινηι, αν εθεληις, εκ των εναντιων και αγανακτεις, νωθρου τινος και
υπνηλου στρατιωτου φθεγγομενος ρηματα. Οιδας τας λαβας, αν εθεληις· περισκοπει
παντοθεν, σαυτον τειχιζε. Ουχι προς τον διαβολον εστιν η μαχη μονον, αλλα και
προς τας εκεινου δυναμεις. Πως ουν παλαισομεν τωι σκοτωι, φησι; Φως γενομενοι.
Πως τοις πνευματικοις της πονηριας; Ἀγαθοι γενομενοι. Ἀγαθωι γαρ εναντιον η
πονηρια, και φως απελαυνει σκοτος· αν δε και αυτοι ωμεν σκοτος, αλωσομεθα
παντως. Πως ουν αυτων περιεσομεθα; Ἂν οπερ εισιν απο φυσεως εκεινοι, τουτο
γενωμεθα απο προαιρεσεως ημεις, σαρκος εκτος και αιματος· ουτως αυτους
αιρησομεν. Ἐπειδη γαρ εικος ην αυτους υπο πολλων ελαυνεσθαι, μη νομισητε,
φησιν, οτι αυτοι πολεμουσιν ημιν. Οι ενεργουντες εν αυτοις δαιμονες εισιν, οι
πολεμουντες· προς εκεινους ημιν η μαχη. ∆υο δε απο τουτων κατασκευαζει, αυτους
τε προθυμοτερους ποιων προς τους πολεμουντας αυτοις, και προς εκεινους τον
θυμον εγειρων. Και τινος ενεκεν προς τουτους ημιν η μαχη γεγενηται; Ἐπειδη και
συμμαχον εχομεν αμαχον, του Πνευματος την χαριν, τεχνην εδιδαχθημεν τοιαυτην,
ωστε μη προς ανθρωπους δυνασθαι παλαιειν, αλλα προς δαιμονας. Ἂν δε εθελωμεν,
ουδε παλαισομεν, επειδη γαρ βουλομεθα, παλη εστιν· επει τοσαυτη η δυναμις του
ενοικουντος εν ημιν, ως λεγειν· Ἰδου δεδωκα υμιν εξουσιαν πατειν επανω οφεων
και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου. Πασαν ημιν δεδωκεν εξουσιαν
και του παλαιειν, και του μη παλαιειν· επειδη δε ημεις νω 62.161 θεις εσμεν,
παλαιομεν αυτοις· επει οτι Παυλος ουκ επαλαισεν, ακουσον αυτου λεγοντος· Τις
ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου; θλιψις, η στενοχωρια, η λιμος, η διωγμος,
η γυμνοτης, η κινδυνος, η μαχαιρα; Και παλιν ακουε αυτου λεγοντος· Ὁ Θεος
συντριψει τον σαταναν υπο τους ποδας υμων εν ταχει. Ειχε γαρ αυτον
υποτεταγμενον· διο και ελεγε· Παραγγελλω σοι εν ονοματι του Κυριου Ἰησου
εξελθειν απ' αυτης. Τουτο δε ουκ εστι παλαιοντος. Ὁ γαρ παλαιων ουδεπω ενικησεν,
ο δε νικησας ουκετι παλαιει. Ὑπεταξεν αυτον, εξηιχμαλωτισε. Και Πετρος δε ουκ
επαλαιε τωι διαβολωι, αλλ' ο του παλαισαι βελτιον ην, τουτο ειργαζετο. Ἐν τοις
πιστοις, εν τοις υπακουουσιν, εν τοις κατηχουμενοις εκ πολλου του περιοντος
εκρατουν αυτου. ∆ιο και ελεγεν ο μακαριος Παυλος· Ου γαρ αυτου τα νοηματα
αγνοουμεν. Ὅθεν και μαλιστα αυτου περιεγενετο. Και παλιν ακουε αυτου λεγοντος·
Ου θαυμαστον, ει και οι διακονοι αυτου μετασχηματιζονται, ως διακονοι
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαιοσυνης. Ουτως ᾔδει πασαν την μαχην, και ουδεν αυτον ελανθανε. Και, Το
μυστηριον γαρ, φησιν, ηδη ενεργειται της ανομιας. Ἀλλα προς ημας η παλη εστιν.
Ἐπει ακουε παλιν αυτου λεγοντος· Πεπεισμαι οτι ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε
εξουσιαι, ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα, ουτε μελλοντα, ουτε κτισις ετερα δυνησεται
ημας χωρισαι απο της αγαπης του Χριστου. Ουκ ειπεν απλως, Ἀπο του Χριστου, αλλ',
Ἀπο της αγαπης του Χριστου. Πολλοι γαρ εισιν ηνωμενοι δηθεν τωι Χριστωι, ουκ
αγαπωντες δε αυτον. Ου μονον, φησιν, αρνησασθαι με ου πεισεις, αλλ' ουδε ηττον
αυτον αγαπησαι. Ει δε αι ανω δυναμεις ουκ αν τουτο ισχυσαν, τις ετερος αυτον
μετεστησεν; Ουχ ως δε εκεινων επιχειρουσων, ταυτα φησιν, αλλα καθ' υποθεσιν. ∆ιο
και ελεγε· Πεπεισμαι. Ουκουν ουκ επαλαιεν, αλλ' ομως φοβειται αυτου τας
πανουργιας. Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος· Φοβουμαι, μη πως ως ο οφις Ευαν
εξηπατησεν εν τηι πανουργιαι αυτου, ουτω φθαρηι τα νοηματα υμων απο της
απλοτητος της εις τον Χριστον. Ναι, φησιν· αλλα και υπερ εαυτου τουτωι τωι ρηματι
κεχρηται, λεγων· Φοβουμαι γαρ, μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι.
Πως ουν πεπεισαι, οτι ουδεις σε χωρισει; εʹ. Ὁραις οτι ταπεινοφροσυνης το ρημα εστι
και μετριοτητος; Ἤδη γαρ εκεινος ᾤκει τον ουρανον· διο και ελεγεν· Ουδεν γαρ
εμαυτωι συνοιδα· και παλιν, Τον δρομον τετελεκα. Ὥστε ουκ εις ταυτα ενεποδιζεν
αυτωι ο διαβολος, αλλ' εις τα των μαθητων. Τι δηποτε; Ἐπειδη τουτων ουκ αυτος ην
κυριος μονον, αλλα και η εκεινων προαιρεσις. Ἐκει εστιν οπου εκρατει· μαλλον δε
ουδε εκει αυτου εκρατει, αλλα της ραιθυμιας των μη προσεχοντων. Ει μεν γαρ τα
παρ' αυτου μη επληρου, η δια νωθειαν, η δι' αλλο τι τοιουτον, αυτου εκρατει· ει δε
αυτος μεν παντα επραττεν, εκεινοι δε ουκ επειθοντο, ουκ αυτου εκρατει, αλλα της
εκεινων απειθειας· και το νοσημα ου του ιατρου εκρατει, αλλα της αταξιας του
καμνοντος. Ὅταν γαρ αυτος μεν παντα παρασκευασηται, εκει 62.162 νος δε παντα
διαφθειρηι, εκεινος ηττηται, ουχ ουτος. Ὥστε ουδαμου εκρατησε του Παυλου. Πλην
αλλ' εφ' ημων αγαπητον το και δυνασθαι παλαιειν. Ῥωμαιοις μεν ου τουτο
επευχεται, αλλα τι; Συντριψει τον σαταναν υπο τους ποδας υμων εν ταχει· και
τουτοις ουτως επευχεται. Τωι δυναμενωι υπερ παντα ποιησαι υπερεκπερισσου, ων
αιτουμεθα η νοουμεν. Ὁ παλαιων, ετι κατεχεται· πλην αλλ' αγαπητον και το μη
πεσειν. Τοτε η νικη λαμπρα γινεται, οταν εξελθωμεν εντευθεν. Οιον, εστω τις
επιθυμια πονηρα· το μεν παραδοξον, μηδε δεχεσθαι ταυτην, αλλα σβεννυναι· ει δε
τουτο ου δυνατον, καν παλαιωμεν και διαπαντος κατεχωμεν· αν παλαιοντες
εξελθωμεν, νενικηκαμεν. Ου γαρ ως επι των αθλητων, ουτω και ενταυθα· εκει μεν
γαρ αν μη καταβαληις, ου νενικηκας· ενταυθα δε αν μη καταβληθηις, νενικηκας· αν
μη καταβληθηις, κατεβαλες. Εικοτως· εκει μεν γαρ αμφοτεροι υπερ νικης
σπουδαζουσι, καν ο ετερος καταβληθηι, ο ετερος στεφανουται· ενταυθα δε ουχ ουτως,
αλλ' ο διαβολος υπερ της ημετερας ηττης σπουδαζει. Ὅταν ουν αυτον αφελωμαι
τουτο υπερ ου σπουδαζει, ενικησα· ου γαρ ωστε καταβαλειν, αλλ' ωστε
συγκαταβαλειν επειγεται. Ἤδη ουν νενικηται· αυτος γαρ ηδη βεβληται, και εν τηι
απωλειαι εστιν. Ἡ δε νικη αυτου ουκ εν τωι στεφανωθηναι, αλλ' εν τωι εμε απολεσαι·
ωστε αν μη καταβαλω, μη καταβληθω δε, νενικηκα. Τις ουν εστι λαμπρα νικη; Το εκ
περιουσιας καταπατειν αυτον, οιον ο Παυλος εποιει, ουδεν ηγουμενος ειναι τα
παροντα πραγματα. Τουτον και ημεις μιμωμεθα, και σπουδαζωμεν ανωτεροι
γενεσθαι, και μηδαμοθεν παρεχειν αυτωι λαβην. Ὁ πλουτος διδωσιν αυτωι λαβην, τα
χρηματα, η κενοδοξια· και πολλακις μεν αυτον ανεστησε, πολλακις δε ηγριανεν.
Ἀλλα τις χρεια παλης; τις χρεια συμπλοκης; Ὁ συμπλεκομενος αδηλον εχει το τελος,
ποτερον μη ηττηθειη και αυτος και αλωσεται· ο δε καταπατων, δηλην εχει την
νικην. Ουκουν καταπατησωμεν του διαβολου την δυναμιν, καταπατησωμεν τας
αμαρτιας, παντα λεγω τα βιωτικα, θυμον, επιθυμιαν, αλαζονειαν, παντα τα παθη·
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα απελθοντες εκει, την εξουσιαν, ην εδωκεν ημιν ο Θεος, μη ευρεθωμεν
προδιδοντες. Ουτω γαρ και των μελλοντων επιτευξομεθα. Ει δε περι τουτο γινομεθα
κακοι, τις ημιν εγχειρισει τα μειζονα; Ει γαρ τον προσκεκρουκοτα, τον ητιμωμενον,
τον καταπεφρονημενον, τον υπο τους ποδας κειμενον, πατησαι ουκ ηδυνηθημεν,
πως ημιν δωσει τα πατρωια ο Πατηρ; ει του ουτως υποτεταγμενου ου περιεγενομεθα,
ποιαν εξομεν παῤρησιαν εις την πατρυαν εισελθειν οικιαν; Ειπε γαρ μοι· ει τινα υιον
εχοις, εκεινος δε αφεις τους ευγνωμονουντας των οικετων, αναμιγνυηται τοις σε
λελυπηκοσι, τοις εκπεπτωκοσι της πατρυας οικιας, τοις περι κυβειαν ησχολημενοις,
και μεχρι τελους τουτο ποιηι, ουχι αποκληρονομος εσται; Ευδηλον οτι. Ουτω και
ημεις, αν αφεντες τους ευηρεστηκοτας και τους επιτεταγμενους ημιν αγγελους,
αναστρεφωμεθα μετα του διαβολου, παντως αποκληρονομοι εσομεθα. Ἀλλα μη
γενοιτο τουτο μηδενα παθειν ημων, αλλα τον πολεμον αναδεξαμενους τον προς
αυτον, και νικησαντας μετα της ανωθεν συμμαχιας, 62.163 κληρονομους γενεσθαι
της βασιλειας των ουρανων. Ει τις εχθρον εχει, ει τις υπ' αυτου ηδικηται, ει τις
αγριαινει, παντα τον θυμον εκεινον, πασαν την χαλεποτητα συναγαγων κενουτω
κατα της του διαβολου κεφαλης. Ἐνταυθα ο θυμος καλον, ενταυθα η οργη χρησιμον,
ενταυθα η μνησικακια επαινετον. Ὥσπερ γαρ επι των εξωθεν τουτο το μνησικακειν
κακον, ουτως ενταυθα το μνησικακειν αγαθον. Ὥστε ει ελαττωματα εχεις, ενταυθα
αυτα αποσκευαζε· ει δε μη δυνασαι αυτος αποθεσθαι, καν μετα των μελων των σων.
Ἔπληξε σε τις; Μνησικακησον τωι διαβολωι, και μηδεποτε καταλυσηις την εχθραν την
προς αυτον. Ἀλλ' ουκ επληξε; Και ουτω μνησικακει, οτι τον ∆εσποτην υβρισε τον
σον, οτι προσεκρουσεν, οτι τους αδελφους λυμαινεται και πολεμει. Ἀει εχθρος εσο,
αει πικρος, αει ανημερος· ουτω ταπεινος εσται εκει 62.164 νος, ουτως
ευκαταφρονητος, ουτως ευχειρωτος. Ἂν ημεις αγριαινωμεν προς αυτον, εκεινος ουκ
εσται ημιν αγριος· αν ημεις ωμεν επιεικεις, τοτε εκεινος αγριος εσται· ουχ ως επι
των αδελφων των ημετερων. Ἐχθρος εστι και πολεμιος και της ζωης και της
σωτηριας της ημετερας και της αυτου. Ει εαυτον ου φιλει, πως ημας φιλησαι
δυνησεται; Παραταττωμεθα τοινυν και βαλλωμεν αυτον, εχοντες συμμαχον μεγαν
τον Κυριον Ἰησουν Χριστον, ος δυνησεται και ημας αχειρωτους ποιησαι ταις εκεινου
παγαις, και των μελλοντων αξιωσαι αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΓʹ.
Στητε ουν περιζωσαμενοι την οσφυν υμων εν αληθειαι. αʹ. Συνταξας το
στρατοπεδον τουτο, και διεγειρας αυτων την προθυμιαν (αμφοτερων γαρ εδει, και
του συντεταγμενους ειναι, και του θυμον αυτων διεγερθηναι), και παραθαρσυνας
αυτους (και γαρ και τουτου εδει), λοιπον αυτους και καθοπλιζει. Ουδεν γαρ των
οπλων οφελος, εκεινων προτερον μη διατεταγμενων, μηδε του θυμου διεγερθεντος
της του στρατιωτου ψυχης. ∆ει γαρ προτερον αυτον ενδοθεν οπλιζειν, και τοτε
εξωθεν. Ει δε επι των αισθητων τουτο, πολλωι μαλλον επι των νοητων στρατιωτων·
μαλλον δε επι τουτων ουδε εστιν εξωθεν οπλισασθαι, αλλα παντα ενδοθεν. ∆ιηγειρε
τον θυμον και ανεκαυσε, προσεθηκε το θαρσος, εστησεν αυτους ευτακτως· λοιπον
καθοπλιζει. Ἀλλ' ορα πως και περιτιθησι τα οπλα. Στητε ουν, φησι. Πρωτον των
τακτικων ειδος, το ειδεναι εσταναι καλως, και πολλα παρα τουτο γενοιτο αν. ∆ια
τουτο πολλα περι του στηναι διαλεγεται, και ετερωθι λεγων· Στητε, γρηγορειτε· και
παλιν, Ουτω στηκετε εν Κυριωι· και παλιν, Ὁ δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· και
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλιν, Ἵνα δυνηθητε παντα κατεργασαμενοι στηναι. Ουκ αρα απλως τινα στασιν
φησιν, αλλ' ευτακτον· και οσοι πολεμων εισιν εμπειροι, ισασιν οσον εστι το ειδεναι
εσταναι. Ει γαρ επι των πυκτευοντων και παλαιοντων τουτο προ των αλλων ο
παιδοτριβης παρεγγυαι, το εσταναι, πολλωι μαλλον εν τοις πολεμοις και τοις
στρατιωτικοις πραγμασιν. Ὁ εστως ορθος, εστηκεν ου διακεχυμενος, ουκ
επικλινομενος τινι· η ακριβης ορθοτης εν τηι στασει φαινεται. Ὥστε οι οντως ορθοι,
ουτοι εστηκασιν· οι δε μη εστωτες, ουκ αν ειεν ορθοι, αλλα διαλελυμενοι και
διακεχυμενοι. Ὁ τρυφων ουχ εστηκεν ορθος, αλλα κεκλιται, ο λαγνος, ο
φιλοχρηματος. Ὁ εσταναι ειδως, απ' αυτης της στασεως, ωσπερ απο τινος θεμελιου
παντα ευμαρη εξει τα της παλης. Στητε ουν, φησι, περιζωσαμενοι την οσφυν υμων
εν αληθειαι. Ου περι αισθητης ζωνης φησι· παντα γαρ τα εν τωι χωριωι τουτωι νοητως
λεγει. Και ορα πως 62.164 οδωι προβαινει. Πρωτον αναζωννυσι τον στρατιωτην. Τι
δη τουτο εστι; ∆ιαῤρεοντα και διακεχυμενον ταις επιθυμιαις, και χαμαι τους
λογισμους εχοντα συρομενους αναστελλει δια της ζωνης, ουκ εων αυτον
εμποδιζεσθαι υπο των ιματιων συμπλεκομενων ταις κνημισιν, αλλ' ευλυτοις τοις
ποσιν αφεις τρεχειν. Στητε ουν περιζωσαμενοι, φησι, την οσφυν υμων. Ὀσφυν δε
ενταυθα φησι· καθαπερ επι των νηων η τροπις, ουτω και εφ' ημων η υποθεσις
παντος του σωματος η οσφυς εστιν· ωσπερ γαρ θεμελιον εστι, και επ' αυτωι το παν
οικοδομειται, καθαπερ ιατρων παιδες φασι. Την τοινυν ψυχην ημων συσφιγγει,
ζωννυων την οσφυν· ου γαρ δη ταυτην την οσφυν φησιν, αλλα νοητως διαλεγεται.
Και ωσπερ των κατω, και των ανω η οσφυς θεμελιος εστιν, ουτω και επι της νοητης
οσφυος, Οι γουν πολλακις αποκαμοντες, καθαπερ εις τινα θεμελιον εκει τας χειρας
θεντες, ουτως εαυτους διαβασταζουσι· και η ζωνη δια τουτο γινεται εν τοις
πολεμοις, ινα συγκρατηι και συνεχηι τον θεμελιον τον εν ημιν. ∆ια τουτο και
τρεχοντες ζωννυμεθα· εκεινη ασφαλιζεται το εν ημιν ισχυρον. Τουτο τοινυν, φησι,
και επι της ψυχης γινεσθω, και παν οτιουν ποιουντες, ισχυροι εσομεθα. Μαλιστα γαρ
τοις στρατιωταις το πραγμα πρεπον εστι. Ναι, φησιν, αλλα ταυτην την οσφυν ιμαντι
δερματινωι ζωννυμεθα· ημεις δε τινι; Τωι κεφαλαιωι των λογισμων ημων, λεγω δε τηι
αληθειαι. Περιεζωσμενοι, φησι, την οσφυν ημων εν αληθειαι. Ουκουν μηδεν ψευδος
αγαπωμεν, παντα τα πραγματα μετιωμεν εν αληθειαι, μη ψευδωμεθα εις αλληλους·
καν δοξα ηι, το αληθες ζητωμεν· καν βιος ηι, τον αληθη. Ἂν τουτωι εαυτους
περιφραξωμεν, αν τηι αληθειαι ζωσωμεθα, ουδεις ημων περιεσται. Ὁ δογμα αληθειας
ζητων, ου καταπεσειται εις την γην. Ὅτι γαρ τα μη αληθη απο της γης εστι, δηλον εξ
ων τοις παθεσι δουλευουσι παντες οι εξωθεν, τοις οικειοις λογισμοις
κατακολουθουντες. ∆ιο εαν νηφωμεν, εν τοις των Ἑλληνων λογοις ου διδασκαλιας
δεησομεθα. Ὁραις πως εισιν εκεινοι μαλακοι και χαυνοι, ουδεν αυστηρον, ουδεν υπερ
τον ανθρωπινον 62.165 λογισμον περι Θεου δεξασθαι δυναμενοι; ου γαρ εισιν
εζωσμενοι εν αληθειαι. ∆ιοπερ αυτων η οσφυς εκλελυται, το δεκτικον των
γεννητικων σπερματων, και των λογισμων το ισχυρον. Ουδεν ουν τουτων
ασθενεστερον. βʹ. Μανιχαιους δε οραις παλιν, πως παντα απο των οικειων λογισμων
τολμωσι φθεγγεσθαι; Ουκ ηδυνατο, φησιν, ο Θεος ανευ υλης ποιησαι τον κοσμον.
Ποθεν τουτο δηλον; Χαμοθεν ταυτα λεγουσι και απο της γης και απο των παρ' ημιν.
Ὅτι ανθρωπος, φησιν, ου δυναται ετερως ποιησαι. Παλιν Μαρκιων ορα τι φησιν·
Ουκ ηδυνατο ο Θεος σαρκα αναλαβων μειναι καθαρος. Ποθεν τουτο δηλον; Ὅτι ουδε
οι ανθρωποι, φησι. Καιτοι ανθρωποι δυνανται. Ουαλεντινος παλιν χαμαι
συρομενους εχων τους λογισμους, απο της γης φθεγγεται· ομοιως και Παυλος ο
Σαμοσατευς, και Ἄρειος. Τι γαρ φησιν; Ουκ ηδυνατο ο Θεος γεννων, γεννησαι
απαθως. Ποθεν τουτο τολμαις λεγειν, ω Ἄρειε; Ἀπο των παρ' ημιν. Ὁραις παντων
χαμαι συρομενους τους λογισμους, παντων κεχαλασμενους, της γης πνεοντας; Και
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δογματων μεν ενεκα, ουτω· βιου δε παλιν, οι πορνοι, οι χρηματων ερωντες, οι δοξης,
οι των αλλων απαντων, χαμαι συρονται· ουκ εχουσιν εστηκυιαν αυτην την οσφυν,
ωστε καμοντες επαναπαυεσθαι, αλλ' εαν καμωσιν, ου τιθεασι την χειρα και
εστηκασιν, αλλα διαλυονται. Ὁ μεντοι εζωσμενος τηι αληθειαι, πρωτον μεν ουδεποτε
καμειται· δευτερον δε, καν καμηι, εις αυτην επαναπαυσεται την αληθειαν. Τι γαρ,
ειπε μοι; πενια αυτον καμειν ποιησει; Ουδαμως· επαναπαυεται γαρ επι τον οντως
πλουτον, και δια της πενιας εισεται την οντως πενιαν. Ἀλλα δουλεια ποιησει αυτον
καμειν; Ουδαμως· οιδε γαρ την οντως δουλειαν. Ἀλλα νοσος; Ἀλλ' ουδε τουτο· Αι
οσφυες υμων, φησιν ο Χριστος, εστωσαν εζωσμεναι, και οι λυχνοι καιομενοι, ωστε
το φως εχειν ασβεστον. Τουτο και οι εξ Αιγυπτου εξιοντες ποιειν επεταττοντο, και
εζωσμενοι το πασχα ησθιον. Και τινος ενεκεν, φησιν, ουτως ησθιον; Βουλει μαθειν
την υποθεσιν απασαν καθ' ιστοριαν, η κατα αναγωγην; Ἐγω μεν ουν αμφοτερα ερω·
υμεις δε κατεχετε. Ου γαρ απλως, ινα μονον ειπω την λυσιν, ποιουμαι, αλλ' ινα και
εργον εν υμιν γενηται τα ημετερα ρηματα. Ἦσαν, φησιν, εζωσμενοι, και αι βακτηριαι
αυτων εν ταις χερσι, και τα υποδηματα εν τοις ποσι, και ουτως ησθιον το πασχα.
Φρικτα και φοβερα τα μυστηρια, και πολυ το βαθος εχοντα. Ει δε εν τοις τυποις ουτω
φοβερα, πολλωι μαλλον εν τηι αληθειαι. Ἐξ Αιγυπτου εξερχονται, το πασχα εσθιουσι.
Προσεχε, το σχημα οδοιπορουντων εστι· το γαρ υποδηματα εχειν, και ραβδους εν
ταις χερσι, και εστωτας εσθιειν, ουδεν ετερον η τουτο δηλοι. Βουλεσθε την ιστοριαν
ακουσαι πρωτον, η την αναγωγην; Την ιστοριαν αμεινον. Τι ουν η ιστορια βουλεται;
Ἀγνωμονες ησαν οι Ἰουδαιοι, και συνεχως του Θεου επελανθανοντο των
ευεργεσιων. Βουλομενος ουν και ακοντας εις μνημην αυτων ερχεσθαι, τον τροπον
της βρωσεως του πασχα τουτον νομοθετει. Τι δηποτε; Ἵνα καθ' εκαστον χρονον
εχοντες αναγκην την νομοθεσιαν τηρειν, μνημονευωσιν αναγκαιως και του αυτους
εξαγαγον 62.166 τος Θεου. Ουκ αρα ουν τωι χρονωι μονον κατεδησεν αυτου τας
ευεργεσιας ο Θεος, αλλα και τωι σχηματι των εσθιοντων. ∆ια τουτο γαρ εζωσμενοι
και υποδεδεμενοι εσθιουσιν, ινα ερωτωμενοι λεγωσιν, οτι Προς οδοιποριαν ημεν
ετοιμοι, και οτι Ἐμελλομεν εξιεναι εκ της Αιγυπτου επι την γην της επαγγελιας.
Τουτο μεν ο καθ' ιστοριαν τυπος· η δε αληθεια, αυτη. Και ημεις εσθιομεν πασχα, τον
Χριστον· Το γαρ πασχα ημων ετυθη Χριστος, φησιν. Ἄρα και ημεις πασχα εσθιομεν
πολυ του νομικου κρειττον. Ουκουν και υποδεδεμενοι και εζωσμενοι οφειλομεν
εσθιειν. ∆ια τι; Ἵνα και ημεις ετοιμοι ωμεν προς την εξοδον, προς την εντευθεν
αποδημιαν. Μηδεις των το πασχα τουτο εσθιοντων προς Αιγυπτον βλεπετω, αλλα
προς τον ουρανον, προς την ανω Ἱερουσαλημ. ∆ια τουτο εζωσμενος, δια τουτο
υποδεδεμενος εσθιεις, ινα μαθηις οτι αμα τωι αρξασθαι εσθιειν το πασχα, αποδημειν
οφειλεις και οδευειν. ∆υο δε αινιττεται· και το δειν εξιεναι απο Αιγυπτου, και το
μενοντας, ως εις αλλοτριαν λοιπον μενειν· Ἡμων γαρ, φησι, το πολιτευμα εν
ουρανοις, και το παντα τον βιον αει εμπαρασκευους ειναι, ωστε κληθεντας μη
αναβαλλεσθαι, αλλα λεγειν· Ἑτοιμη η καρδια ημων. Ἀλλα τουτο μεν Παυλος
ηδυνατο λεγειν, ο μηδεν εαυτωι συνειδως· εγω δε ο πολλου χρονου δεομενος εις
μετανοιαν, ου δυναμαι ειπειν. Ὅτι δε το εζωσθαι γρηγορουσης ψυχης, ακουε του
Θεου λεγοντος τωι δικαιωι εκεινωι· Μη, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου·
ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι. Τουτο και προς παντας αγιους φησι, τουτο δε
και προς τον Μωυσεα. Και αυτος δε φαινεται εζωσμενος εν τωι Ἰεζεκιηλ· μαλλον δε
και οι αγγελοι ημιν εζωσμενοι φαινονται, ατε στρατιωται οντες. Ἀπο του
περιζωσασθαι. το στηναι γινεται γενναιως, ωσπερ απο του στηναι, το ζωσασθαι.
Ουκουν και εαυτους περιζωσωμεν· και γαρ και ημεις εξιεναι μελλομεν, και πολλα
μεταξυ τα χαλεπα. Ὅταν το πεδιον τουτο διελθωμεν, ο διαβολος εφεστηκεν ευθεως,
παντα ποιων και μηχανωμενος, ωστε τους εξ Αιγυπτου σωθεντας, ωστε τους την
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐρυθραν θαλασσαν διαβαντας, τους απο των δαιμονων και των μυριων πληγων αμα
απολυομενους, τουτους λαβων απολεσαι. Ἀλλ', εαν νηφωμεν, εχομεν και ημεις
στυλον πυρος, την του Πνευματος χαριν· ο αυτος και φωτιζει, και σκιαζει· εχομεν
μαννα· μαλλον δε ου μαννα, αλλα πολλωι πλεον του μαννα εχομεν· πομα
πνευματικον, ουχ υδωρ απο πετρας εξεισιν. Ἔχομεν και παρεμβολην, την ερημον
οικουντες και νυν. Ὄντως γαρ, οντως ερημος και νυν της αρετης η γη γεγονε, και
μαλλον η εκεινη. ∆ια τι εκεινη η ερημος φευκτη ην; αρ' ουχ οτι σκορπιους ειχεν εν
εαυτηι και εχεις; εν ηι, φησιν, ου διηλθεν ανθρωπος. Ἀλλ' ουκ εστιν, ουκ εστιν ουτως
αφορος εκεινη καρπων, ως η ανθρωπινη φυσις. γʹ. Νυν ποσοι σκορπιοι, ποσαι εχεις
κατα την ερημον ταυτην, ποσοι οφεις, ποσοι γεννηματα εχιδνων ουτοι, ους νυν
διηλθομεν; Ἀλλα μη φοβηθωμεν· της γαρ εξοδου ταυτης στρατηγει, ου Μωυσης,
αλλα Ἰησους. Πως ουν μη τα αυτα παθωμεν; Μη τα αυτα δρασωμεν, και ου
πεισομεθα τα αυτα. Ἐκεινοι εγογγυζον, εκεινοι αγνωμονες ησαν· μη τοινυν ταυτα πα
62.167 θωμεν ημεις. Πως επεσον εκεινοι παντες; Ἐξουθενησαν την γην την
επιθυμητην. Πως εξουθενησαν; και μην εθαυμαζον. Τωι μαλακισθηναι, και μη
θελησαι πονους υπερ αυτης αναδεξασθαι. Μη τοινυν ημεις εξουθενησωμεν τον
ουρανον· τουτο εξουθενησις εστιν. Ἠνεχθη και παρ' ημιν καρπος απο του ουρανου,
ουκ εν αμφορευσι βασταζομενος βοτρυς, αλλ' ο αῤραβων του Πνευματος, το
πολιτευμα το εν τοις ουρανοις, ο Παυλος επαιδευσε, ο πας των αποστολων χορος, οι
θαυμασιοι γεωργοι. Ου Χαληβ ο του Ἰεφονη, ουδε Ἰησους ο του Ναυη τους καρπους
ηνεγκε τουτους, αλλ' ο Ἰησους ο του Πατρος των οικτιρμων, ο του οντως Θεου Υιος,
ηνεγκε πασαν την αρετην, παντας τους εκειθεν καρπους ημιν κατηνεγκεν, τους
υμνους λεγω τους επουρανιους. α γαρ τα Χερουβιμ ανω λεγει, ταυτα και ημιν
προσεταξε λεγειν, Ἅγιος, αγιος, αγιος. Ἤνεγκεν ημιν των αγγελων την πολιτειαν·
Ου γαμουσιν, ουδε γαμιζονται οι αγγελοι· τουτο και ενταυθα εφυτευσε το καλον·
χρηματων ουκ ερωσιν, ουδε των αλλων εκεινοι· και τουτο ημιν εγκατεσπειρεν· ουκ
αποθνησκουσιν εκεινοι· τουτο και ημιν εχαρισατο· ουκετι γαρ θανατος ο θανατος,
αλλ' υπνος. Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος· Λαζαρος ο φιλος ημων κεκοιμηται. Ειδες
τους καρπους της ανω Ἱερουσαλημ; Και το δη θαυμαστοτερον, οτι ουπω ο πολεμος
εκριθη, αλλα προ της επαγγελιας παντα ταυτα ημιν δεδωρηται. Ἐκεινοι μεν γαρ και
εις την γην της επαγγελιας ελθοντες, επονουν· μαλλον δε ουκ επονουν· ει γαρ
εβουλοντο πειθεσθαι τωι Θεωι, χωρις οπλων και παραταξεως πασας αν ειλον τας
πολεις· την γουν Ἱεριχω, χορευοντων μαλλον η πολεμουντων το σχημα εχοντες,
ετροπωσαντο. Ἡμεις δε ου πολεμουμεν μετα το εισελθειν εις την γην επαγγελιας,
τουτεστιν, εις τον ουρανον, αλλ' εως αν ωμεν εν τηι ερημωι, τουτεστιν, εν τωι παροντι
βιωι. Ὁ γαρ εισελθων εις την καταπαυσιν αυτου, κατεπαυσεν απο των εργων αυτου,
ωσπερ απο των ιδιων ο Θεος. Μη τοινυν αποκαμωμεν το καλον ποιουντες· καιρωι
γαρ ιδιωι θερισομεν, 62.168 μη εκλυομενοι. Ὁραις πως καθαπερ εκεινους ηγαγεν,
ουτω και ημας; Ἐκει επι του μαννα και της ερημου, φησιν, Ὁ το πολυ, ουκ
επλεονασε· και ο το ολιγον, ουκ ηλαττονησε. Και ημεις τουτο προστεταγμεθα, μη
θησαυριζειν επι της γης. Ἂν δε θησαυριζωμεν, ουκετι σκωληξ ο αισθητος
λυμαινεται, καθαπερ επι του μαννα, αλλ' ο τωι πυρι συνδιαιωνιζων. Παντα ουν
κατεργασωμεθα, ινα μη τωι σκωληκι τροφην ευτρεπισωμεν· Ὁ το πολυ γαρ, φησιν,
ουκ επλεονασε. Και τουτο γαρ και εφ' ημιν γινεται εφ' εκαστης· παντες γαρ το αυτο
μετρον πληρουμεν της γαστρος· το δε περιττον, προσθηκη φροντιδων ανοητων
εστιν. Ὅπερ γαρ εμελλε μετα ταυτα παραδιδοναι, λεγων, Ἀρκετον τηι ημεραι η κακια
αυτης, τουτο ανωθεν ηδη επαιδευσε, και ουδε ουτως εδεξαντο. Ἀλλ' ημεις μη
απληστοι ωμεν, μη αγνωμονες, μη οικιας ζητωμεν λαμπρας· οδευομεν γαρ, ουκ
οικουμεν. Ὥστε ει τις οιδεν οτι ο παρων βιος οδος τις εστι και στρατεια, και ως αν
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειποι τις το λεγομενον παρ' αυτοις φωσσατον, ου ζητησει οικοδομας λαμπρας. Τις
γαρ, ειπε μοι, καν σφοδρα ευπορος ηι, αιρησεται επι του λεγομενου φωσσατου
οικοδομειν οικιας λαμπρας; Ουδε εις· καταγελως γαρ εσται, και τοις εχθροις
οικοδομησει, και μαλλον αυτους επισπασεται· ωστε εαν νηφωμεν, ουδε ημεις. Ουδεν
στρατειας και φωσσατου ο παρων βιος διενηνοχε. ∆ιο παρακαλω, παντα πραττωμεν,
ωστε μηδεν ενταυθα θησαυριζειν· αν γαρ ελθηι ο κλεπτων, ταχεως απαναστησομεθα.
Γρηγορειτε, φησιν, οτι ουκ οιδατε ποιαι ωραι ο κλεπτης ερχεται· τον θανατον ουτω
καλων. Πριν η τοινυν ελθηι, παντα αποπεμπωμεν εις την πατριδα την ημετεραν. Ὧδε
δε ευζωνοι ωμεν, ινα δυνηθωμεν περιγενεσθαι των εχθρων· ων γενοιτο
περιγεγονοτας ημας κατα την ημεραν των στεφανων της αφθαρτου δοξης
αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, και τα εξης. 62.167 ΟΜΙΛΙΑ Κ∆ʹ. Στητε ουν
περιζωσαμενοι την οσφυν υμων εν αληθειαι, και ενδυσαμενοι τον θωρακα της
δικαιοσυνης, και υποδησαμενοι τους ποδας εν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της
ειρηνης, επι πασιν αναλαβοντες τον θυρεον της πιστεως, εν ωι δυνησεσθε παντα τα
βελη του Πονηρου τα πεπυρωμενα σβεσαι, και την περικεφαλαιαν του σωτηριου
δεξασθε, και την μαχαιραν του Πνευματος, ο εστι ρημα Θεου. αʹ. Περιζωσαμενοι,
φησι, την οσφυν υμων εν αληθειαι. Τι ποτε τουτο εστιν; Ειρηται ημιν εν τηι προ
ταυτης διαλεξει, οτι δει ουτως ευσταλεις ειναι, ως μηδεν εμποδιον ειναι προς το
τρεχειν. Και ενδυσαμενοι, φησι, τον θωρακα της δικαιοσυνης. Καθαπερ ο θωραξ
ατρωτος εστιν, ουτω και η δικαιοσυνη. ∆ικαιοσυνην δε ενταυθα τον καθολου και
εναρετον φησι βιον. Τον τοιουτον ουδεις ουδεποτε δυνησεται καταβαλειν, αλλα
τιτρωσκουσι μεν πολλοι, διατεμνει δε ουδεις, ουκ αυτος ο διαβολος. Ὡς αν ειποι τις,
ενστερνισαμενοι τα δικαια πραγματα. Περι τουτων 62.168.40 φησιν ο Χριστος·
Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την δικαιοσυνην, οτι αυτοι χορτασθησονται. Ὁ
ταυτην ενστερνισαμενος ουτως εστιν ισχυρος, ως θωραξ· ο τοιουτος ουδεποτε
οργισθησεται. Και υποδησαμενοι τους ποδας εν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της
ειρηνης. Ἀσαφεστερον πως τουτο ειρηται. Τι ουν εστι; Καλας ημιν τας κνημιδας
περιεθηκε, την του Ευαγγελιου ετοιμασιαν. Ἢ τουτο γουν φησιν, ωστε ετοιμους
ειναι προς το Ευαγγελιον, και προς τουτο τοις ποσι κεχρησθαι, και
προπαρασκευαζειν αυτου οδον και προετοιμαζειν· η ει μη τουτο, αλλ' ωστε αυτους
ετοιμους ειναι προς την εξοδον. Ἡ τοινυν ετοιμασια του Ευαγγελιου ουκ αλλο τι
εστιν, αλλ' η βιος αριστος. Ὅπερ ελεγεν ο Προφητης, Την ετοιμασιαν της καρδιας
αυτων προσεσχε το ους σου, τουτεστι, το εμπαρασκευον. Του Ευαγγελιου, φησι, της
ειρηνης· εικοτως. Ἐπειδη γαρ πολεμου εμνησθη και μαχης, δεικνυσιν οτι την μαχην
προς τους δαιμονας εχειν δει· το γαρ Ευαγγελιον, ειρηνης εστιν. Ἐκεινος ο πολεμος
ετερον κα 62.169 ταλυει πολεμον τον προς τον Θεον· αν τωι διαβολωι πολεμωμεν,
ειρηνευομεν τωι Θεωι. Μη δεισηις τοινυν, αγαπητε, Ευαγγελιον εστιν· ηδη η νικη
γεγενηται. Ἐπι πασιν αναλαβοντες τον θυρεον της πιστεως. Πιστιν ενταυθα, ου την
γνωσιν φησιν, ου γαρ αν αυτην υστεραν εταξεν, αλλα την χαριν, δι' ης τα σημεια
γινεται. Και εικοτως την πιστιν ονομαζει θυρεον· καθαπερ γαρ εκεινος προβεβληται
του παντος σωματος, ωσπερ τειχος ων, ουτω δη και η πιστις· παντα γαρ αυτηι εικει.
Ἐν ωι δυνησεσθε, φησι, παντα τα βελη του Πονηρου τα πεπυρωμενα σβεσαι. Ουδεν
γαρ δυναται τουτον τον θυρεον διακοψαι. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος προς
τους μαθητας· Ἐαν εχητε πιστιν, ως κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι,
Μεταβηθι εντευθεν εκει, και μεταβησεται. Πως δε εξομεν την πιστιν; Ὅταν εκεινα
κατορθωσωμεν. Βελη δε του Πονηρου και τους πειρασμους φησι, και τας επιθυμιας
τας ατοπους. Καλως δε προσεθηκεν, Τα πεπυρωμενα. τοιαυται γαρ εισιν αι επιθυμιαι.
Ει δε δαιμοσιν επεταξεν η πιστις, πολλωι μαλλον και τοις παθεσι της ψυχης. Και την
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περικεφαλαιαν, φησι, του σωτηριου δεξασθε· τουτεστι, της σωτηριας υμων.
Περιφραττει γαρ αυτους, ως εις πολεμον εξαγων. Και την μαχαιραν του Πνευματος,
ο εστι ρημα Θεου. Ἤτοι το Πνευμα φησιν, ητοι εν τηι πνευματικηι μαχαιραι. ∆ια γαρ
ταυτης παντα τεμνεται, δια ταυτης παντα κοπτεται, και την κεφαλην του δρακοντος
αποτεμνομεν δια ταυτης. ∆ια πασης προσευχης και δεησεως, φησι, προσευχομενοι εν
παντι καιρωι, εν πνευματι, και εις αυτο τουτο αγρυπνουντες εν πασηι προσκαρτερησει
και δεησει περι παντων των αγιων, και υπερ εμου, ινα μοι δοθηι λογος εν ανοιξει του
στοματος μου, εν παῤρησιαι, γνωρισαι το μυστηριον του Ευαγγελιου, υπερ ου
πρεσβευω εν αλυσει, ινα εν αυτωι παῤρησιασωμαι, ως δει με λαλησαι. Καθαπερ το
ρημα του Θεου παντα ισχυει, ουτω και ο το χαρισμα εχων το πνευματικον. Ζων γαρ ο
λογος του Θεου, φησι, και ενεργης, και τομωτερος υπερ πασαν μαχαιραν διστομον.
Ὅρα δε την συνεσιν του μακαριου τουτου. Καθωπλισεν αυτους μετα πασης
ασφαλειας· λοιπον πως δει τον Βασιλεα καλειν, ωστε ορεξαι χειρα, διδασκει· ∆ια
πασης προσευχης, φησι, και δεησεως προσευχομενοι εν παντι καιρωι, εν πνευματι.
Ἔστι γαρ μη εν πνευματι προσευχεσθαι, οταν τις βαττολογηι. Και εις αυτο, φησιν,
αγρυπνουντες, τουτεστι, νηφοντες. Τοιουτον γαρ ειναι χρη τον καθωπλισμενον, τον
παρα τον Βασιλεα εστωτα, αγρυπνον και νηφαλιον. Ἐν πασηι προσκαρτερησει και
δεησει περι παντων των αγιων, και υπερ εμου, ινα μοι δοθηι λογος εν ανοιξει του
στοματος μου. Τι λεγεις, ω μακαριε Παυλε; των μαθητων χρειαν εχεις; Και καλως
ειπεν, Ἐν ανοιξει του στοματος μου. Ουκ αρα εμελετα απερ ελεγεν, αλλα καθως
ειπεν ο Χριστος· Ὅταν παραδωσιν υμας, μη μεριμνησητε πως η τι λαλησετε·
δοθησεται γαρ υμιν εν εκεινηι τηι ωραι τι λαλησετε· ουτω παντα πιστει επραττε, παντα
χαριτι. Ἐν παῤρησιαι, φησι, γνωρισαι το μυστηριον του Ευαγγελιου. Τουτεστι, ινα
απολογησωμαι, ως χρη. Ἅλυσιν περικεισαι, και ετερων χρηιζεις; 62.170 Ναι, φησιν·
επει και Πετρος αλυσιν περιεκειτο, αλλ' ομως ευχη ην εκτενης υπερ αυτου γινομενη.
Ὑπερ ου πρεσβευω εν αλυσει, ινα εν αυτωι παῤρησιασωμαι, ως δει με λαλησαι.
Τουτεστι, μετα παῤρησιας, μετα ανδρειας, μετα συνεσεως πολλης ινα αποκρινωμαι.
Ἵνα δε ειδητε και υμεις τα κατ' εμε, τι πρασσω, παντα υμιν γνωρισει Τυχικος, ο
αγαπητος αδελφος, και πιστος διακονος εν Κυριωι. βʹ. Ἐπειδη δεσμων εμνησθη,
αφιησι τι και τωι Τυχικωι παρ' εαυτου διαλεχθηναι. α μεν γαρ ην δογματων και
παρακλησεως, ταυτα δια της Ἐπιστολης εδηλου· α δε απαγγελιας ψιλης, ταυτα τωι
κομιζοντι την Ἐπιστολην επετρεπε. ∆ιο και επηγαγεν· Ἵνα γνωτε τα περι ημων,
τουτεστιν, Ἵνα μαθητε. Τουτο και αυτου την αγαπην εδηλου την προς αυτους, και
την εκεινων προς αυτον. Ὃν επεμψα, φησι, προς υμας εις αυτο τουτο, ινα γνωτε τα
περι ημων, και παρακαλεσηι τας καρδιας υμων. Ουχ απλως τουτο φησιν, αλλα
προτερον ειπων, Ἐνδυσαμενοι και περιζωσαμενοι, οπερ του αει προσιεναι και
αδιαλειπτως εστι τεκμηριον. Ἄκουε γαρ του Προφητου λεγοντος· Γενηθητω αυτωι,
ως ιματιον ο περιβαλλεται, και ωσει ζωνη ην διαπαντος περιζωννυται. Και τον Θεον
δε ο Προφητης φησι θωρακα δικαιοσυνης περιβεβλησθαι, δια τουτου παιδευων ημας,
οτι αει, και ου προς καιρον βραχυν δει ταυτα εχειν· αει γαρ πολεμου χρεια. Και αλλος
αλλαχου. ∆ικαιος γαρ, φησιν, ως λεων πεποιθε. Τον γαρ ουτω τεθωρακισμενον ουκ
ενι φοβηθηναι την παραταξιν, αλλ' εις μεσους αλλεσθαι τους πολεμιους. Και ο
Ἡσαΐας, Ὡραιοι, φησιν, οι ποδες των ευαγγελιζομενων ειρηνην. Τις ουκ αν δραμοι,
τις ουκ αν διακονησειε τοιουτωι πραγματι, ωστε ειρηνην ευαγγελιζεσθαι και ειρηνην
Θεου προς ανθρωπους, ειρηνην ουδεν καμοντων ανθρωπων, αλλα του Θεου το παν
εργασαμενου; Τι δε εστιν η ετοιμασια του Ευαγγελιου, ακουσωμεν Ἰωαννου
λεγοντος· Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου. Ἀλλα
ταυτα μεν εκεινος δια το βαπτισμα· επει δε και αλλης ετοιμασιας μετα το βαπτισμα
δει, ταυτην δεικνυσιν ουτος, και λεγει· Ἐν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της ειρηνης·
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αινιττομενος δια τουτου, ωστε μηδεν αναξιον πραττειν [της ειρηνης]. Ἐπειδη γαρ ως
τα πολλα οι ποδες εισι του βιου συμβολον, δια τουτο συνεχως παραινων λεγει,
Βλεπετε πως ακριβως περιπατειτε, περι του βιου λεγων. Ουκουν αξιως
πολιτευωμεθα του ευαγγελιου, και βιον και πραξεις καθαρας επιδεικνυωμεθα δια
πασης ημων της ζωης. Ειρηνη Ευηγγελισθη, δοτε τοις Ευαγγελιοις τουτοις ετοιμον
οδον· ως εαν παλιν εχθροι γενησθε, ουκετι εστιν ετοιμασια της ειρηνης. Ἕτοιμοι
εστε, μη αναβαλλεσθε προς ειρηνην. Καθαπερ ετοιμοι εγενεσθε προς την ειρηνην και
την πιστιν, ουτω και επιμεινατε. Θυρεος εστιν η πιστις, πρωτος δεχομενος τας των
εναντιων προσβολας, και τα οπλα τηρων ατρωτα. Ἐαν ουν πιστις ορθη ηι και βιος
ορθος, τα οπλα ατρωτα μενει. Πολλα δε περι πιστεως και αλλαχου διαλεγεται,
μαλιστα δε προς Ἑβραιους γραφων, και περι της ελπιδος. Πιστευετε, φησι, τοις
μελλουσιν αγαθοις, και ουδεν τουτων τρωθησεται. Ἐν γαρ τοις δεινοις, εν 62.171
τοις πονοις την ελπιδα προβαλλομενος και την πιστιν, ατρωτα εκεινα διατηρησεις.
Πιστευσαι δει τον προσερχομενον τωι Θεωι, οτι εστι, και τοις εκζητουσιν αυτον
μισθαποδοτης γινεται. Ἡ πιστις θυρεος εστι σκεπων τους απεριεργως πιστευοντας·
εαν δε σοφισματα ηι και λογισμοι και ευθυναι, ουκ ετι εστι θυρεος, αλλα συμποδιζει
ημας. Τοιαυτη εστω η πιστις, ωστε συγκαλυπτειν και συσκιαζειν το παν. Μη τοινυν
εστω βραχεια, ωστε γυμνους τους ποδας, η αλλο τι μερος εαιν, αλλ' εστω συμμετρος ο
θυρεος. Πεπυρωμενα. Πολλοι γαρ διαλογισμοι την ψυχην καιοντες, πολλαι αποριαι,
πολλαι αμηχανιαι, αλλα παντα οντως η πιστις αναπαυει. Πολλα ενιησιν ο διαβολος,
εμπυριζων ημων την ψυχην, και εις αμφιβολιαν αγων, ως οταν λεγωσι τινες· Ἆρα
αναστασις εστιν; αρα κρισις; αρα ανταποδοσις; Ἀλλ' εαν τον θυρεον της πιστεως
εχηις, σβεσεις εν αυτηι τα βελη του διαβολου. Ἐπηλθεν ατοπος τις εν σοι επιθυμια,
ανηφθη πυρ ενδον πονηρων λογισμων; Προβαλου την πιστιν των μελλοντων
αγαθων, και ουδε φανειται, αλλ' απολειται. Παντα τα βελη· ου τα μεν ναι, τα δε ου.
Ἄκουε του Παυλου λεγοντος· Λογιζομαι γαρ, οτι ουκ αξια τα παθηματα του νυν
καιρου προς την μελλουσαν δοξαν αποκαλυφθηναι εις ημας. Ὁραις ποσα βελη τοτε
εσβεσαν οι δικαιοι; Ἢ ου δοκει σοι βελος ειναι πεπυρωμενον το καιεσθαι τον
πατριαρχην τωι ενδον πυρι τον υιον προσφεροντα; Και αλλοι δε δικαιοι παντα αυτου
τα βελη κατεσβεσαν. Ἄν τε ουν λογισμοι επιστρατευωνται, ταυτην προβαλωμεθα, αν
τε επιθυμιαι ατοποι, ταυτηι χρωμεθα, αν τε πονοι και ταλαιπωριαι, επι ταυτην
αναπαυωμεθα· παντων των οπλων αυτη εστι φυλακτηριον· αν μη ταυτην εχωμεν,
κακεινα ταχεως τρωθησεται. Ἐπι πασι, φησιν, αναλαβοντες τον θυρεον της πιστεως.
Τι εστιν, Ἐπι πασι; Και εν τηι αληθειαι, και εν τηι δικαιοσυνηι, και εν τηι ετοιμασιαι του
Ευαγγελιου. Τουτεστι, ταυτης παντα ταυτα χρηιζει. ∆ια τουτο επηγαγε· Και την
περικεφαλαιαν του σωτηριου δεξασθε, τουτεστιν, εν ασφαλειαι λοιπον γενεσθαι δια
ταυτης δυνησεσθε, και παντα κινδυνον εκφυγειν. Καθαπερ γαρ η περικεφαλαια
παντοθεν ακριβως καλυπτουσα την κεφαλην, ουκ αφιησι τι δεινον παθειν, αλλα
σωζει· ουτω και η πιστις αντι θυρεου γινεται, και αντι περικεφαλαιας σωτηριου. Ἂν
σβεσωμεν αυτου τα βελη, ταχεως και τους σωζοντας λογισμους δεξομεθα τους το
ηγεμονικον ημων ουκ εωντας τι παθειν. Ἐαν γαρ ουτοι σβεννυωνται οι λογισμοι οι
εναντιοι, ταχεως οι μη τοιουτοι, αλλα σωζοντες ημας και ευελπιδας ποιουντες, εν
ημιν τεχθησονται, και καθαπερ περικεφαλαια τηι κεφαληι, τωι ηγεμονικωι ημων
εγκεισονται. γʹ. Και ου τουτο μονον, αλλα και την μαχαιραν δεξομεθα του
Πνευματος, ωστε μηκετι ασφαλιζεσθαι μονον τα πεμπομενα, αλλα και αυτον
πληττειν τον διαβολον. Ψυχη γαρ μη απογνουσα εαυτης, μηδε δεχομενη τα
πεπυρωμενα βελη, μετα πολλης της προθυμιας στησεται κατα του Ἐχθρου,
αναῤρηξει αυτου τον θωρακα τηι μαχαιραι ταυτηι, δι' ης ανεῤρηξε και τα νοηματα
αυτου ηιχμαλωτευσε Παυλος· αποτεμει και καρατομησει τον δρακοντα. Ὅ εστι ρημα
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62.172 Θεου. Ῥημα Θεου ητοι το προσταγμα φησιν ενταυθα, η το κελευσμα· οπερ και
οι αποστολοι θαυματουργουντες πανταχου εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου ελεγον.
Μονον και ημεις εν πασι τα προσταγματα του Θεου διατηρωμεν· εαν γαρ ποιωμεν
αυτα, δια τουτων αυτον ανελουμεν και κτενουμεν τον δρακοντα, τον οφιν τον
σκολιον. Και σκοπει μοι συνεσιν ενταυθα του Παυλου. Ἐπειδη γαρ ειπε, ∆υνησεσθε
τα βελη του διαβολου τα πεπυρωμενα σβεσαι, ινα μη αυτους φυσησηι, δεικνυσι
μαλιστα παντων προς τουτο του Θεου δεομενους. Τι γαρ φησι; ∆ια πασης προσευχης
και δεησεως. Ὡσει ελεγε· Ταυτα εσται, και κατορθωσετε το παν προσευχομενοι·
μηδεποτε δε προσιων, υπερ σαυτου μονου αξιου, και ουτω τον Θεον ιλεων εξεις. ∆ια
πασης, φησι, προσευχης και δεησεως προσευχομενοι εν παντι καιρωι, εν πνευματι,
και εις αυτο τουτο αγρυπνουντες εν πασηι προσκαρτερησει, και δεησει περι παντων
των αγιων. Μη μοι καιρους οριζε της ημερας· ακουε γαρ τι φησιν· Ἐν παντι καιρωι
προσιθι. Ἀδιαλειπτως, φησι, προσευχομενοι. Ουκ ηκουσας της χηρας εκεινης, πως τηι
προσεδρειαι περιεγενετο; ουκ ηκουσας του φιλου εκεινου του μεσων νυκτων τηι
ευτονιαι δυσωπησαντος; ουκ ηκουσας περι της Συροφοινισσης, πως τηι συνεχειαι της
εντευξεως τον ∆εσποτην εξεκαλεσατο; Ουτοι παντες τηι προσεδρειαι ηνυσαν.
Προσευχομενοι, φησιν, εν παντι καιρωι εν πνευματι. Τουτεστι, Τα κατα Θεον
ζητωμεν, μηδεν κοσμικον, μηδεν βιωτικον. Ου τοινυν του αδιαλειπτως
προσευχεσθαι χρεια μονον, αλλα και αγρυπνουντας· Και εις αυτο, φησιν,
αγρυπνουντες. Ειτε παννυχιδας ενταυθα λεγει, ειτε την νηψιν της ψυχης, αμφοτερα
δεχομαι. Ὁραις πως ηγρυπνει εκεινη η Χαναναια, οτι και του Κυριου μη
αποκρινομενου, αλλα και αποσειομενου, και κυναριον αυτην καλεσαντος, εκεινη
ελεγε, Ναι, Κυριε, και τα κυναρια εσθιει απο των ψιχιων των πιπτοντων απο της
τραπεζης των κυριων αυτων· και ουκ αφιστατο, εως επετυχε της αιτησεως; πως δε η
χηρα εκεινη εκραζε, και μεχρι τοσουτου επεμεινεν, εως οτου τον αρχοντα, τον μητε
τον Θεον φοβουμενον, μητε ανθρωπον αιδουμενον ηδυνηθη δυσωπησαι; πως δε ο
φιλος επεμενεν αωρι των νυκτων παραμενων, εως οτου εγερθηναι παρεσκευασε,
δυσωπησας εκεινον τηι προσεδρειαι; Τουτο εστιν αγρυπνειν. Βουλει μαθειν αγρυπνιαν
ψυχης; απιθι προς την Ἄνναν, ακουσον αυτων των ρηματων αυτης· Ἀδωναι, Ἐλωι
Σαβαωθ. Μαλλον δε τα προ των ρηματων ακουσον. Ἀνεστησαν, φησι, παντες απο
της τραπεζης, και εκεινη ευθεως ου προς υπνον ετρεπετο, ου προς αναπαυσιν. Ὅθεν
μοι δοκει και επι της τραπεζης καθημενη, κουφη τις ειναι, και μη βεβαρησθαι σιτιοις
τισιν· ου γαρ αν τοσαυτα ηφιει δακρυα. Ει γαρ ημεις νηστεις οντες και ασιτοι, μολις
ουτως ευχομεθα, μαλλον δε ουδεποτε ουτως ευχομεθα, πολλωι μαλλον εκεινη μετα
τραπεζαν ουκ αν ουτως ηυξατο, ει μη και εν τηι τραπεζηι τοις ασιτοις ευκει.
Αισχυνθωμεν οι ανδρες την γυναικα, αισχυνθωμεν οι υπερ βασιλειας ικετευοντες
και χασμωμενοι την υπερ παιδιου δεομενην και δακρυουσαν. Και κατεστη, φησιν,
ενωπιον Κυριου, και τι φησιν; Ἀδωναι Κυριε, Ἐλωι Σαβαωθ. Τουτο δε
ερμηνευομενον εστι, Κυριε ο Θεος των δυναμεων. 62.173 Προετρεχε της γλωττης τα
δακρυα· τουτοις επικαμπτειν τον Θεον ηλπιζεν. Ἔνθα δακρυα, παντως εκει και
θλιψις· ενθα θλιψις, και φιλοσοφια πολλη και προσοχη. Ἐαν ακουων εισακουσηι,
φησι, της προσευχης της δουλης σου, και δωις μοι υιον, δωσω αυτον δοτον τωι Κυριωι
παντα τον χρονον. Ουκ ειπεν, ενιαυτον μονον η δυο, καθαπερ ημεις· ουδε ειπεν, Ἐαν
δωις μοι παιδιον, διδωμι χρηματα· αλλ', Ὁλοκληρον αυτο το δωρον αντιδιδωμι, τον
πρωτοτοκον, τον της ευχης υιον. Αυτη θυγατηρ ην του Ἀβρααμ. Ἐκεινος αιτηθεις,
εδωκεν· αυτη δε και προ της αιτησεως διδωσιν. Ἀλλ' ορα και εντευθεν αυτης την
ευλαβειαν. Φωνη αυτης, φησιν, ουκ ηκουετο, τα δε χειλη αυτης εκινειτο. Ουτως ο
βουλομενος ανυσαι προσερχεται τωι Θεωι, ου μαλακιζομενος ουδε χασμωμενος ουδε
εκλελυμενος ουδε κνωμενος ουδε ακηδιων. Μη γαρ ουκ ηδυνατο ο Θεος και χωρις
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευχης δουναι; μη γαρ ουκ ᾔδει και προ της αιτησεως την επιθυμιαν της γυναικος;
αλλ' ει εδωκε προ της αιτησεως, ουκ αν εφανη της γυναικος η προθυμια, ουκ αν
γεγονεν η αρετη αυτης δηλη, ουκ αν τοσουτον εκτησατο μισθον. Ὥστε η αναβολη,
ουχι φθονου εστιν ουδε βασκανιας, αλλα κηδεμονιας. δʹ. Ὅταν ουν ακουσηις της
Γραφης λεγουσης, Ὅτι απεκλεισε τα περι την μητραν αυτης, και οτι παρωργιζεν
αυτην η αντιζηλος αυτης, εννοησον οτι την φιλοσοφιαν δειξαι βουλεται της
γυναικος. Σκοπει γαρ· Ειχε τον ανδρα δεδουλωμενον· ελεγε γαρ προς αυτην· Ουκ
αγαθος σοι εγω υπερ δεκα τεκνα; Και παρωργιζεν αυτην, φησιν, η αντιζηλος αυτης·
τουτεστιν, ωνειδιζεν, εφηλλετο· και ουδεποτε αυτην ημυνατο, ουδε κατηυξατο
αυτης, ουδε ειπεν· Ἐπειδη ονειδιζει μοι η αντιζηλος, εκδικησον με. Ειχεν εκεινη
παιδια, αλλ' ειχεν αυτη την αγαπην την του ανδρος αντιῤροπον. Τουτωι γουν αυτην
και παρεμυθησατο λεγων· Ουκ αγαθος σοι εγω υπερ δεκα τεκνα; Ἀλλα παλιν ιδωμεν
της γυναικος την φιλοσοφιαν. Και ελογισατο αυτην, φησιν, Ἠλει εις μεθυουσαν.
Ἀλλ' ορα και προς αυτον τι φησι· Μη δωις την δουλην σου εις θυγατερα λυμης, οτι εκ
πληθους αδολεσχιας μου εκτετηκα εως του νυν. Τουτο αληθως καρδιας
συντετριμμενης, οταν προς τους υβριζοντας μη χαλεπαινωμεν, οταν μη
δυσχεραινωμεν, οταν απολογωμεθα. Ουδεν ουτω ποιει καρδιαν φιλοσοφον, ως
θλιψις· ουδεν ουτω πραγμα ηδυ, ως πενθος το κατα Θεον. Ἐκ πληθους, φησιν,
αδολεσχιας μου εκτετηκα εως του νυν. Ταυτην μιμωμεθα απαντες. Ἀκουετε οσαι
στειραι, ακουετε οσαι παιδων ερατε, ακουετε και ανδρες και γυναικες· και γαρ και
ανδρες συνεβαλλοντο πολλακις. Ἄκουε γαρ της Γραφης λεγουσης· Και εδειτο Ἰσαακ
Ῥεβεκκα της γυναικος αυτου, οτι στειρα ην. Μεγαλα γαρ δυναται η ευχη. Ἐν πασηι,
φησι, προσκαρτερησει και δεησει περι παντων των αγιων, και υπερ εμου, εαυτον
εσχατον τιθεις. Τι ποιεις, ω μακαριε Παυλε, εαυτον εσχατον τιθεις; Ναι, φησιν, Ἵνα
μοι δοθηι λογος εν ανοιξει του στοματος μου, εν παῤρησιαι γνωρισαι το μυστηριον
του Ευαγγελιου, υπερ ου πρεσβευω εν αλυσει. Που πρεσβευεις; Προς ανθρωπους,
φησι. Βαβαι της φιλανθρωπιας του Θεου! Ἔπεμψε πρεσβευοντας εκ των ουρανων
υπερ 62.174 αυτου, υπερ ειρηνης, και λαβοντες εδησαν αυτους οι ανθρωποι, και ουδε
τον κοινον νομον ηιδεσθησαν, οτι ο πρεσβευων ουδεποτε πασχει τι κακον. Ἀλλ' ομως
εγω πρεσβευω εν αλυσει. Ἡ αλυσις επικειται την παῤρησιαν επιστομιζουσα, αλλ' η
ευχη η υμετερα ανοιγει μου το στομα, ινα εν αυτωι παῤρησιασωμαι, ως δει με
λαλησαι· τουτεστιν, Ἵνα παντα α επεμφθην ειπειν, ειπω. Ἵνα δε ειδητε και υμεις τα
κατ' εμε, τι πρασσω, παντα υμιν γνωρισει Τυχικος ο αγαπητος αδελφος και πιστος
διακονος εν Κυριωι. Ει πιστος, ουδεν ψευσεται, αλλα παντα αληθευσει. Ὃν επεμψα
προς υμας αυτο τουτο, ινα γνωτε τα περι ημων, και παρακαλεσηι τας καρδιας υμων.
Βαβαι, ποση η αγαπη! Ἵνα μη εξηι, φησι, τοις βουλομενοις πτοειν υμας· εικος γαρ
αυτους εν δεινοις ειναι· το γαρ, Παρακαλεσει τας καρδιας υμων, τουτο αινιττεται.
Ἵνα μη αφηι, φησι, καταπεσειν. Ειρηνη τοις αδελφοις και αγαπη μετα πιστεως απο
Θεου Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ἐπευχεται αυτοις ειρηνην και αγαπην μετα
πιστεως. Καλως ειπε· βουλεται γαρ μη απλως εχειν τον της αγαπης λογον, και τοις
ετεροπιστοις εαυτους αναμιγνυναι. Ἢ τουτο, η εκεινο φησιν, ωστε και πιστιν αυτους
εχειν, ωστε θαῤρειν και περι των μελλοντων. Ἡ ειρηνη προς τον Θεον, και η αγαπη.
Ἐαν γαρ ειρηνη ηι, και αγαπη εσται· αν αγαπη, και ειρηνη εσται. Μετα πιστεως.
Ουδεν γαρ οφελος αγαπης, πιστεως χωρις· μαλλον δε ουδ' αν γενοιτο αγαπη ετερως.
Και χαρις μετα παντων των αγαπωντων τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον εν
αφθαρσιαι. Ἀμην. Ἐνταυθα διειλε, την ειρηνην κατ' ιδιαν θεις, και την χαριν. Ἐν
αφθαρσιαι, φησιν, Ἀμην. Τι εστιν, Ἐν αφθαρσιαι; Ἤτοι εν κοσμιοτητι, η υπερ των
αφθαρτων· οιον μη εν πλουτωι, μηδε εν δοξηι, αλλ' εν εκεινοις τοις αφθαρτοις. Το,
εν, δια εστι. ∆ια αφθαρσιας, φησι· τουτεστι, δι' αρετης. Πασα γαρ αμαρτια φθορα· και
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαπερ την παρθενον φθειρεσθαι λεγομεν, ουτω και την ψυχην. ∆ια τουτο Παυλος
ελεγε· Μη πως φθαρηι τα νοηματα υμων· και παλιν αλλαχου, Ἐν τηι διδασκαλιαι
αδιαφθοριαν, φησι. εʹ. Τι γαρ, ειπε μοι, φθορα σωματος; ουχι διαλυσις του παντος,
και της συνθεσεως αυτης; Τουτο και επι της ψυχης γινεται, της αμαρτιας
εισελθουσης. Καλλος γαρ ψυχης σωφροσυνη, δικαιοσυνη· υγιεια ψυχης ανδρεια,
φρονησις. Ὅ τε γαρ αισχρος δυσειδης, ο τε πλεονεκτης, ο τε τοις πονηροις πραγμασιν
εαυτον εκδιδους, ο τε δειλος, ανανδρος και ασθενης καχεκτει. Ὅτι δε αι αμαρτιαι
φθοραν εργαζονται, εντευθεν δηλον· και γαρ αισχρους ποιουσι και ασθενεις, και
καμνειν παρασκευαζουσι. Φθαρηναι γαρ την παρθενον και δια τουτο κυριως
λεγομεν, ουχ οτι το σωμα φθειρεται μονον, αλλα δια την παρανομιαν· το γαρ
γινομενον μιξις εστιν· ει δε τουτο ην η φθορα, ην αν και γαμος φθορα. Ὥστε ουχ η
μιξις φθορα, αλλ' η αμαρτια· ᾔσχυνε γαρ αυτην. Σκοπει δε και αλλως· φθορα οικιας
τι γενοιτο αν, η διαλυσις; Και πανταχου η φθορα μεταβολη τις εστιν επι το χειρον,
εφ' ετεραν εξιν και αφανισμον του προτερου γινομενη. Ἄκουε γαρ της Γραφης
λεγουσης· Κατεφθειρε πασα σαρξ την οδον αυτης· και παλιν, 62.175 Ἐν καταφθοραι
ανυπομονητωι· και παλιν, Ἄνθρωποι κατεφθαρμενοι τον νουν. Φθαρτον ημιν το
σωμα εστιν, αλλ' αφθαρτος η ψυχη. Μη δη ουν και αυτην φθειρωμεν· τουτο η
αμαρτια ειργασατο η προτερα· η δε μετα το λουτρον και την ψυχην φθειραι δυναται,
και ευαλωτον ποιησαι τωι σκωληκι τωι αθανατωι· ου γαρ αν ηψατο, ει μη φθαρτην
ευρε ψυχην. Ἀδαμαντος σκωληξ ουχ απτεται· καν αψηται, ουδεν ειργασατο. Μη δη
φθειρηις την ψυχην· το γαρ φθειρομενον δυσωδιας εστι μεστον. Ἄκουε γαρ του
Προφητου λεγοντος· Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μωλωπες μου απο προσωπου της
αφροσυνης μου. Ἀλλ' αυτη η φθορα ενδυσεται αφθαρσιαν, εκεινη δε ουκετι· ενθα
γαρ αφθαρσια, φθορα ουκ εστιν. Ὥστε φθορα αφθαρτος εστι, τελος ουκ εχουσα,
θανατος αθανατος. Ὅπερ εμελλε γινεσθαι, ει το σωμα εμεινεν αθανατον. Ουτως αν
φθοραν εχοντες απελθωμεν εκει, αφθαρτον και ατελευτητον εξομεν την φθοραν. Το
γαρ καιεσθαι και σκωληκι διαπαντος δαπανασθαι, φθορα εστιν αφθαρτος· οιον ην
και επι του μακαριου Ἰωβ· εφθειρετο, και ουκ απωλλυτο, και ταυτα χρονου πολλου
προβεβηκοτος· αλλ' αει ετηκε βωλακας γης απο ιχωρος ξεων. Τοιουτον τι η ψυχη
πεισεται τοτε, των σκωληκων αυτηι περιεστωτων και διατρωγοντων, ουκ επι δυο
ετεσιν, ουδε επι τρισιν, ουδε επι δεκα, ουδε επι εκατον, ουδε επι μυριοις, αλλ' επι
ατελευτητοις· Ὁ γαρ σκωληξ αυτων ου τελευτησει, φησι. Φοβηθωμεν τοινυν,
παρακαλω, δεισωμεν τα ρηματα, ινα μη περιπεσωμεν τοις πραγμασι. Φθορα η
πλεονεξια εστι, φθορα πασων χαλεπωτερα, εις ειδωλολατρειαν αγουσα. Φυγωμεν
την 62.176 φθοραν, ελωμεθα την αφθαρσιαν. Ἐπλεονεκτησας τον δεινα; Τα μεν
πλεονεκτηθεντα φθειρεται, η δε πλεονεξια μενει, φθορα αφθαρσιας υποθεσις
γινομενη· η μεν απολαυσις παρερχεται, αφθαρτος δε η αμαρτια μενει. ∆εινον κακον
μη εν τωι παροντι βιωι απαντα αποδυσασθαι· μεγαλη συμφορα φορτια αμαρτηματων
εχοντας απελθειν εκει. Ἐν γαρ τωι ᾅδηι, φησι, τις εξομολογησεται σοι; Κριτηριον
εστιν εκει, μετανοιας λοιπον ουκετι καιρος. Ποσα απωδυρατο ο πλουσιος τοτε! αλλ'
ομως ουδεν ηνυσε. Ποσα ειπον οι μη θρεψαντες τον Χριστον! αλλ' ομως απηχθησαν
εις το πυρ το αιωνιον. Ποσα οι την ανομιαν εργασαμενοι τοτε ειπον, Κυριε, ουκ εν
τωι ονοματι σου προεφητευσαμεν, και εν τωι ονοματι σου δαιμονια εξεβαλομεν! αλλ'
ομως ουκ εγνωρισθησαν. Παντα τοτε μεν γινεται ταυτα· ουδεμια δε ονησις, εαν μη
νυν γενηται. Φοβηθωμεν ουν, μη ποτε ειπωμεν τοτε· Κυριε, ποτε σε ειδομεν
πεινωντα, και ουκ εθρεψαμεν; Νυν αυτον θρεψωμεν, μη μιαν ημεραν, μηδε
δευτεραν, μηδε τριτην· Ἐλεημοσυναι γαρ, φησι, και πιστεις μη εκλιπετωσαν σε. Ουκ
ειπεν, Ἅπαξ ποιησον, ουδε δευτερον· επει αι παρθενοι ελαιον ειχον, αλλ' ου διαρκες.
Ὥστε πολλου ημιν δει του ελαιου, και ως ελαιαν ημας ειναι κατακαρπον δει εν τωι
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικωι του Θεου. Ἐννοησωμεν ουν οσα ημων εκαστος εχει φορτια αμαρτηματων, και
αντιῤροπους ποιησωμεν τας φιλανθρωπιας, μαλλον δε και πολλωι πλειους, ινα μη
μονον σβεσθωσιν αι αμαρτιαι, αλλ' ινα και εις δικαιοσυνην ημιν λογισθωσιν αι
δικαιοσυναι. Ἂν γαρ μη τοσαυτα ηι τα αγαθα, ως και τα εγκληματα αποδυσασθαι, και
εκ των υποληφθεντων εις δικαιοσυνην ημιν λογισθηναι, ουδεις ημας εξαιρησεται
της κολασεως· ης γενοιτο παντας ημας απαλλαγηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, και τα εξης.

 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


