Commentarius in Job
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟΝ
ΜΑΚΑΡΙΟΝ ΙΩΒ
Ἄξιον πρωτον επιζητησαι, ποτε ουτος ο ανηρ γεγονεν. τινες μεν ουν αυτον
φασι προ του Μωσεως ειναι και πεμπτον απο Ἀβρααμ, τινες δε εν τωι νομωι. αλλα
μηδεπω αποφαινωμεθα, εως αν απ' αυτης της ιστοριας μαθωμεν, ειτε εν τουτωι ειτε
εν εκεινωι τωι χρονωι ην. ουδε γαρ ουδε τουτο μικρον ημιν συντελει προς το γνωναι
του ανδρος την αρετην· ου γαρ εστιν ισον απολαυσαντα των Μωσαικων τοιουτον
ειναι, ουτως εναρετον και θαυμαστον, και προ ταυτης της παραινεσεως τοσαυτην
επιδεικνυσθαι την ισχυν. οτι μεν γαρ μεγας ην ο ανηρ, και αυτα τα πραγματα δηλοι,
δηλοι δε και ο θεος λεγων· εαν στηι Νωε και Ἰωβ και ∆ανιηλ, υιους αυτων και
θυγατερας αυτων ου μη εξελωνται. τινος δε ενεκεν αυτου Μωσης ουχι μεμνηται;
ποια γαρ ην αναγκη μνησθηναι η τινος ενεκεν; 2 συ δε μοι θεα, πως ουδεν αυτον ο
προγονος παρεβλαψεν ο Ἠσαυ. ουκ ην απο του Ἀβρααμ; μαλλον δε, ουκ ην απο του
Ἰακωβ, αλλα και χωραν ξενην ειχεν· οραις, οτι πασι διδασκαλους επεμψεν ο θεος; συ
δε μοι βλεπε, πως ανωθεν η γνωσις του θεου πανταχου δηλη ην. οραις γαρ και τους
φιλους αυτου εννοιαν εχοντας περι θεου· τις αυτους εδιδαξεν; τις κατηγγειλεν; και
γαρ εμοι δοκει προ του νομου ειναι, και δηλον αυτοθεν, ωστε εικοτως αν τις ειποι,
οτι πρωτον τουτο το βιβλιον διδασκαλος τις και κηρυξ ην της του θεου γνωσεως,
αλλα δια βιου μεν και υπομονης δηλον. εδει δε και σημεια γενεσθαι επ' αυτου, ωστε
και ταυτηι απηρτισμενον ειναι τον διδασκαλον. καθαπερ γαρ επι του Ἀβρααμ πολλα
γεγονε σημεια, ουτω και ενταυθα. και ορα, πως ερχονται βασιλεις αυτοι μαρτυρες
των δεινων εσομενοι. επειδη γαρ μετα την των δεινων επαγωγην ημελλεν απιστος
ειναι η προς το βελτιον αυτου μεταβολη, δια τουτο πολυν χρονον ποιει και πολλους
γενεσθαι θεατας, και εξω αυτον καθιζει πασιν εσομενον θεατρον τοις βουλομενοις
οραν, ινα, οταν αυτον μελληι προς το βελτιον μετατιθεναι, μηδεις απιστηι, οτι ουτος
εκεινος ην. καθαπερ γαρ τον Λαζαρον τεσσαρων ημερων αφηκε γενεσθαι νεκρον,
ινα μη απιστηθηι η αναστασις, ουτω και τουτον πολυν χρονον ειασεν, αμα μεν την
υπομονην αυτου δεικνυς, αμα δε και το θαυμα πιστουμενος της μεταβολης. οι γαρ
ουτως αυτον εωρακοτες, οι διακωμωιδουντες, ουτοι μετα ταυτα μεταβληθεντα
ιδοντες ουκετι εμελλον απιστειν, οτι ουτος εκεινος ην. και καθαπερ τοτε εκεινοι οι
ειποντες επι του Λαζαρου, οτι ηδη οζει δια των πραγματων εδιδασκοντο την
αληθειαν, ουτω δη και νυν εγινετο. οραις, πως πανταχου προνοει των ανθρωπων ο
θεος; οτε ησαν εν Αιγυπτωι οι Ἰουδαιοι και ερημος ην αυτη η χωρα των
διορθουντων, ειχον τα κατα τον ˉ̓Ιωβ. ορα γαρ αυτον εν πλουτωι και πενιαι
αμφοτερων παραδειγμα οντα, ουτε εκειθεν φυσηθεντα ουτε 3 εντευθεν
ταπεινωθεντα, και προ νομου ως μετα νομον την αρετην μεταδιωξαντα. δικαιωι, γαρ
φησιν, νομος ου κειται. ορα της φυσεως τους λογισμους λαμποντας· ποθεν ουτος
επεγνω τον θεον; ποθεν ουτως εθεραπευσεν; ποθεν εφυγε πλανην; ποθεν την
πολιτειαν την ευαγγελικην επεδειξατο, ποθεν την υπομονην την τοσαυτην; ουδεν
εμαθε παρ' ουδενος. ποθεν εγενετο τοιουτος; τις εδιδαξεν; τις επαιδευσεν; οραις, οτι
ουδενος καινου και ξενου διδασκαλος ηλθεν ο Χριστος; 1,1a Ανθρωπος τις ην εν
χωραι τηι Αυσιτιδι, ωι ονομα Ἰωβ. ορα πρωτον εγκωμιον· ανθρωπος ην. ου γαρ δη
μικρον εγκωμιον τουτο, το ανθρωπον ειναι. εν χωραι, φησιν, τηι Αυσιτιδι. και τουτο
μεγα εγκωμιον. το γαρ εν Ἀραβιαι ειναι, ενθα παντες ησαν διεφθαρμενοι, ενθα ουδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

υποδειγμα ην ευνομιας, τουτο ην το θαυμαστον. 1,1b και ην ο ανθρωπος εκεινος–
παλιν· ανθρωπος. 1,1b αμεμπτος, δικαιος, αληθινος, θεοσεβης, 1c απεχομενος απο
παντος πονηρου πραγματος. εν εκαστον τουτων ικανον παραστησαι την ωραν αυτου
της ψυχης· αλλ' ωσπερ τις εραστης μετα πολλης της ακριβειας το καλλος διηγειται
του ερωμενου, ουτω και ενταυθα. αμεμπτος, φησιν· τουτο ολοκληρος αρετη. δικαιος·
και τουτο. αληθινος· και τουτο. θεοσεβης· και τουτο. απεχομενος απο παντος
πονηρου πραγματος· και τουτο. απο παντος, φησιν, και ουχ απλως· του μεν, του δε
ου. που εισιν οι λεγοντες, οτι προς το κακον η φυσις ρεπει μαλλον; ποιος φοβος, ποια
δικαστηρια, ποιοι νομοι τουτον τοιουτον εποιησαν; 4 επειδη γαρ ελεγεν· ουκ εστι
δικαιος, ος ποιησει αγαθον και ουχ αμαρτησεται, δια τουτο φησιν· αμεμπτος. ουκ
ειπεν· αναμαρτητος, αλλ' αμεμπτος. ου μονον εκεινα ουκ επραττε τα αμαρτιαν
εχοντα, αλλ' ουδε τα μεμψιν και καταγνωσιν· και ακουσηι αυτου υστερον λεγοντος.
οταν γαρ την αρετην αυτου διηγηται, τουτων αναμιμνηισκου των ρηματων. και γαρ
και τουτο της συνεσεως αυτου· ου γαρ διηγειται την αρετην, αλλ' η οτε εις αναγκην
καταστηι, καθαπερ Παυλος ελεγεν· γεγονα αφρων καυχωμενος, υμεις με
ηναγκασατε. δια τι αμεμπτος, επειδη δικαιος. αληθινος· εισι γαρ ανθρωποι ψευδεις.
αληθινος ουκ εν ρημασι μονον, αλλα και εν πραγμασιν, τουτεστιν ανθρωπος
αληθινος. τον θεον φοβου και τας εντολας αυτου φυλασσε, οτι τουτο πας ανθρωπος.
ωσπερ γαρ οι ανδριαντες ψευδεις ανθρωποι εισιν, ουτω και ουτοι ψευδεις ανθρωποι
εισιν. ει γαρ τουτο πας ανθρωπος, το φοβεισθαι τον θεον, ο μη φοβουμενος τον θεον
ουκ ανθρωπος, αλλα ψευδης ανθρωπος. προς τα αληθινα πραγματα την επιθυμιαν
ειχεν. δια τουτο θεοσεβης, αληθινος φησιν. ειτα την αιτιαν λεγει παντων των
αγαθων, οτι τον θεον εσεβεν· απο γαρ εκεινων επεγνω τον θεον. βιος γαρ καλος τον
θεον επιγνωναι ποιει, ωσπερουν και φαυλος τουναντιον. η γαρ του θεου γνωσις δια
βιου ευρισκεται και γινεται βιου φυλακη, ωστε ουδαμοθεν ετερωθεν ελληνισμος,
αλλ' η απο βιου ακαθαρτου. πας γαρ, φησιν, ο φαυλα πρασσων μισει το φως και ουκ
ερχεται προς το φως. απεχομενος, φησιν, απο παντος πονηρου πραγματος. ουκ ειπεν·
ου ποιων, αλλα και· μακραν ων παντος πραγματος πονηρου, και ουκ εχεις ειπειν, οτι
δι' ασθενειαν. ινα γαρ μη τις λεγηι· «δικαιος ην, ει δε μητι», φησιν, και· «αληθινος
ην, ει δε μητι». 5 ακουε ετερωθι λεγοντος τινος· ινα μη πλησθεις ψευδης γενωμαι
και ομοσω το ονομα κυριου. οραις, οτι τοις μη νηφουσιν ο πλουτος ψευδους υποθεσις
εστιν; αλλ' ουτος ου τοιουτος. πλουσιος μεν γαρ ην, ινα μαθηις, οτι και ροπην προς
κακιαν ειχε τον πλουτον και οτι ουχ ο πλουτος αιτιος, αλλ' η γνωμη. ορα αυτον και
εν πενιαι, ινα μη νομισηις παλιν, οτι η πενια αιτια αγνωμοσυνης. ορα αυτον και εν
πλουτωι και εν πενιαι και εν εκατεροις τον αθλητην μεγαν. θεοσεβης γαρ ην. ποθεν
δε τοιουτος ην, ου λεγει, αλλ' υστερον ακουσηι αυτου λεγοντος, δηλον δε, οτι
οικοθεν. 1,2 εγενοντο δε αυτωι υιοι επτα και θυγατερες τρεις. ορα, πως πρωτον λεγει
την αρετην, και τοτε λεγει τα παρα του θεου. ορα την ευπαιδιαν εξ εκατερας της
φυσεως και μεμετρημενην, απο του ποθεινοτερου γενους πλειων ο καρπος. λεγει
πρωτον, δι' α χρη μακαρισαι τον ανθρωπον, την αρετην αυτου την πολλην και την
ωραν την της ψυχης. και γαρ απο αρετης το παλαιον ταυτα εγινετο, η ευπαιδια,
λεγω, και η πολυπαιδια. ουκ εσται, φησιν, εν σοι αγονος ουδε στειρα. ο δε Ἀβρααμ
αγονος ην δια τουτο, ινα μαθηις, οτι ου ταυτα της αρετης τα επαθλα, αλλ' ετερα. δια
γε τουτο ταυτα υπεσχετο σοι συγκαταβαινων. 1,3a και ην τα κτηνη αυτου, φησιν,
προβατα επτακισχιλια, 3b καμηλοι τρισχιλιαι, 3c ζευγη βοων πεντακοσια, 3d ονοι
θηλειαι νομαδες πεντακοσιαι 3e και υπηρεσια πολλη σφοδρα, 3f και εργα μεγαλα ην
αυτωι επι της γης. ορα αυτον πλουτον εχοντα τον αγροικικωτερον. ου δανεισματα
και τοκους ειπεν, ου χρυσιον κατορωρυγμενον, ουδεν περιττον, αλλα παντα
αναγκαια. τοιουτος ην των παλαιων ο πλουτος. ει δε που και χρυσιον ειχον, ολιγον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

σφοδρα και ευτελες. ουκ ειπεν, οτι 6 οικιας χρυσοροφους ειχεν. ουκ ην ο πλουτος
ακαρπος· απο μεν γαρ προβατων και βοων δυνατον ην ευ ποιειν τοις δεομενοις, απο
δε χρυσου οροφου ουκετι. μεγας ουτος ο πλουτος· ουδεις κωλυεται τουτον εχειν. και
εργα, φησιν, μεγαλα ην αυτωι επι της γης. οι μεν τα πνευματικα φασιν–οντως γαρ
μεγαλα εργα ταυτα–, οι δε τας αμπελους, τας ελαιας και αλλα τοιαυτα. πλην εκεινο
εργον μεγα εστι το μενον, το μη διαλυομενον και παυομενον, το μη καταπιπτον.
οραις, εν οσωι πλουτωι δικαιος και απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος; 1,3g
και ην, φησιν, ο ανθρωπος εκεινος ευγενης των αφ' ηλιου ανατολων. ανατολικον
αυτον καλει. παντων, φησιν, λαμπροτερος ην και περιφανεστερος, και προγονους
ειχεν αριθμειν επισημους και λαμπρους. τι αυτον ουκ αν επηρεν εις υπερηφανιαν η
κατα ψυχην αρετη, η εν πασιν ευπραγια, το μονον ειναι τοιουτον και πλουσιον και
εναρετον, το προγονων ειναι θαυμαστων; αλλα ταυτα επι μεν των ασεβων οταν
εκβαινηι, ακουσον, τι φησιν ο προφητης· δια τουτο εκρατησεν αυτους η υπερηφανια
εις τελος, περιεβαλοντο αδικιαν και ασεβειαν εαυτων. και παλιν αυτος ουτος φησιν·
δια τι ασεβεις ζωσιν, πεπαλαιωνται δε εν πλουτωι; αυτος δε ουχ ουτως ην. ουκ αρα η
του πλουτου φυσις τουτων αιτια, αλλ' η γνωμη των ου δεοντως αυτωι χρωμενων.
οραις ενταυθα ου καπηλειαν, ουκ εμποριαν αδικον, ου πραγματειαν, ουκ αλλο
τοιουτον ουδεν, αλλα τον εννομον πλουτον, την φυσικην ευποριαν, ην αυτος ο θεος
ειργαζετο. ουχ οραις ενταυθα ιππους, ουδεν αλαζονικον, ουδεν φιλοτιμον, ουδεν
μειρακιωδες, αλλα παντα χρησιμα. ταυτα και επι του ˉ̓Αβρααμ εστιν ειπειν. και γαρ
και εκεινωι ο πλουτος εν τουτοις ην, προς εργασιαν γης, προς επιμελειαν των
αναγκαιων. ο 7 πλουτος ο θαυμαστος, ουτος εστι ποθεινοτερος και ηδιων και
χρησιμωτερος και ασφαλεστερος και δικαιοτερος και ευσεβεστερος και μαλλον
ανθρωπωι πρεπων και απονωτερος και ζημιαν ου τοσαυτην εχων ουδε μεταβολας
δεχομενος ουδε τρεπομενος. τινες το των αφ' ηλιου ανατολων "του Ἀβρααμ" φασιν,
επειδη εκειθεν ην ο Ἀβρααμ. 1,4a συμπορευομενοι δε οι υιοι αυτου προς αλληλους
4b εποιουν ποτον καθ' εκαστην ημεραν 4c συμπαραλαμβανοντες αμα και τας τρεις
αδελφας αυτων 4d εσθιειν και πινειν μετ' αυτων. πολλη η ομονοια· το μεγιστον των
αγαθων ησαν πεπαιδευμενοι, κοινηι σιτεισθαι, κοινην τραπεζαν εχειν· ου μικρον γαρ
τουτο εις συμφωνιαν συντελει. οραις, αγαπητε, ευφροσυνην μετα ασφαλειας; οραις
τραπεζαν αδελφικην; οραις χορον συνδεδεμενον; τουτο γαρ απο πολλης φιλιας
εγινετο. συμπαραλαμβανοντες αμα, φησιν, και τας τρεις αδελφας αυτων εσθιειν και
πινειν μετ' αυτων. μεγιστης γαρ τουτο φιλιας τεκμηριον. δια τουτο και Παυλος
επεταττε λεγων· συνερχομενοι εις το φαγειν αλληλους εκδεχεσθε. ουτω συνδεσμος
εστι κοινωνια τραπεζης, ως και ληιστων περιγενεσθαι κακιας. λεγονται γαρ αλων και
τραπεζης κοινωνησαντες μεταβαλλεσθαι τον τροπον προς τους κεκοινωνηκοτας και
μη κεχρησθαι τηι πονηριαι κατα των ομοτραπεζων· ωστε ευρε τινα μεθοδον Ἰωβ και
το ηδυ και το αναγκαιον εχουσαν εθισας αυτους κοινηι σιτεισθαι καθ' εκαστην
ημεραν. ορα και του ποτου το σεμνον· των υιων τουτο εργον ην, ου των θυγατερων.
εκεινοι γαρ, φησιν, τουτο παρεσκευαζον, και τουτο ουχ απαξ, ου δις, αλλα δια
παντος εγινετο. 1,5a και ως αν συνετελεσθησαν αι ημεραι του ποτου, 5b απεστελλεν
ˉ̓Ιωβ και εκαθεριζεν αυτους. 8 που απεστελλεν; πως δε εκαθεριζεν; τις δε της
καθαρσεως ο τροπος; τινος δε ενεκεν εκαθεριζεν; ακαθαρτον δε εν τωι συμποσιωι ην;
τι εστι το λεγομενον; ακουε των εξης και μανθανε, τι εστι το εκαθεριζεν· ουκ απο
σωματικου τινος ρυπου–ουπω γαρ ουτος ην ο νομος–, αλλ' απο διανοιας. ινα γαρ
μηδεν υποπτευσηις πονηρον, ακουσον, τι φησιν· 1,5b και ανισταμενος το πρωι 5c
προσεφερε θυσιας περι αυτων κατα τον αριθμον αυτων 5d και μοσχον ενα περι
αμαρτιας υπερ των ψυχων αυτων. 5e ελεγε γαρ ˉ̓Ιωβ· μηποτε οι υιοι μου εν τηι
διανοιαι αυτων κακα ενενοησαν προς τον θεον. τουτεστιν· εκαθεριζεν. υπερ των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αδηλων και ουχ ωμολογημενων τας θυσιας προσεφερεν. ο δε των αδηλων και των
κατα διανοιαν τοσαυτην προνοιαν ποιουμενος οιος ην εν τοις φανεροις, εννοησον·
ορα δε μοι, το αποστολικον πως επληρου ευθεως το λεγον· οι πατερες, εκτρεφετε
υμων τα τεκνα εν παιδειαι και νουθεσιαι κυριου. τουτο επιμελεια παιδων, τουτο
προστασια γεγεννηκοτων. εννοησον, οιους αυτους απειργαζετο. μαλιστα μεν ουν
αυτων την αρετην ενεφηνεν ειπων την πολλην ομονοιαν, επειτα δε και απο της
προστασιας του πατρος. μηποτε, φησιν, εν τηι διανοιαι αυτων κακα ενενοησαν προς
τον θεον. ουχ οτι τοιουτοι εισιν, αλλ' οτι ανθρωποι εισιν. αρα αυτος ουδεποτε
τοιουτον ουδεν ενενοησεν; μεγα αρα πραγμα το και τα αδηλα δεδοικεναι. 9 μηποτε,
φησιν, οι υιοι μου εν τηι διανοιαι αυτων κακα ενενοησαν προς τον θεον. λογωι γαρ
ουκ αν ετολμησαν ειπειν τοιουτον εχοντες τον παιδευτην και διδασκαλον. αλλ'
επειδη των αδηλων ουκ ην εξεταστης, επενοησε και ελογισατο, ως μηδ' εκεινα
αυτον διαφυγειν. «τα φανερα δυνησομαι», φησιν, «διορθουν· τι δει ποιησαι με περι
των αδηλων;» και μην τωι Μωσει φησιν ο θεος· τα φανερα υμιν και τοις υιοις υμων,
τα δε αδηλα κυριωι τωι θεωι. αλλ' ουτος ουδε τα αδηλα αφηκε τωι θεωι, αλλα και ταυτα
αυτος εβιαζετο διορθουν θεραπευτικηι τινι μεθοδωι· ομου γαρ το αυτο και διδασκαλια
τοις παισιν εγινετο, ουχι αμαρτηματων αναιρεσις μονον. οι γαρ ειδοτες, οτι και των
κατα διανοιαν λογισμων και αμαρτηματων τιμωρια κειται παρα τωι θεωι–ου γαρ αν ο
πατηρ θυσιαν προσηνεγκεν, ει μη αμαρτιαν αναλυσαι εσπευδεν–, και συνεχως ταυτα
παιδευομενοι δια των θυσιων οκνηροτεροι, ει και τι τοιουτον συνεβαινεν, εγενοντο
αν. οραις ουχι τας εν τοις πραγμασιν, αλλα και τας εν τοις λογισμοις αμαρτιας αυτον
διορθουντα και το παρα του Χριστου ειρημενον δια των εργων πληρουντα; εκ γαρ
της καρδιας, φησιν, εξερχονται διαλογισμοι πονηροι, και ταυτα εστι τα κοινουντα
τον ανθρωπον. επει ουν ταυτα κοινοι τον ανθρωπον, εκαθεριζεν αυτους. οραις
καθαρμον ουχι Μωσαικον ουδε νομικον, αλλα αποστολικον την διανοιαν αυτων
αποσμηχοντα καθ' εκαστην ημεραν; ουχι παραινεσει και συμβουληι μονον, αλλα και
προστασιαι και ευχαις ταις προς τον θεον, ουχ ως πατηρ μονον, αλλα και ως ιερευς
αυτων εκηδετο, καιτοι ουδενα ισμεν ιερεα τοτε. 10 ακουετωσαν οι πατερες, οσοι
παιδας εχουσιν, οσην υπερ αυτων ποιεισθαι προνοιαν οφειλουσιν. επειδη γαρ ποτος
ην, επειδη συμποσιον ην, ειωθε δε πολλακις η διανοια παρατρεπεσθαι παρα τους
τοιουτους καιρους,–δια τουτο και Μωσης ελεγεν· φαγων και πιων μνησθητι κυριου
του θεου σου. τουτεστιν· αποκρημνος ο τοπος εστιν εκεινος, ταχεως εις ληθην αγει.
τοτε ουν μαλιστα μεμνησο, οτε μαλιστα εκβαλειν σου της διανοιας επειγεται τον
θησαυρον ο διαβολος. ουτως ουν και ουτος ᾔδει την τρυφην και την διαχυσιν
εργαζομενην τι τοιουτον–ουτω και οι Ἰσραηλ παιδες εφαγον και ανεστησαν παιζειν–
, δια τουτο πεπληρωμενου του ποτου τας θυσιας προσεφερεν. τινες φασιν, οτι και
ιερεις το παλαιον ησαν, ωσπερ ο Μελχισεδεκ, αυτοχειροτονητοι· τουτο ουν εστι το
απεστελλεν. ει δε προσφερει θυσιας, ουχι κατα νομον, επει και Ἀβρααμ προσηνεγκε
και Νωε και Ἄβελ. αλλα τι; εδει επιτιμησαι αυτοις; αλλ' ουκ ᾔδει το αμαρτημα. αλλα
παραδραμειν; αλλα πολλακις συνεβαινεν ημαρτηκεναι. ορα, πως και εν τηι θυσιαι
ομονοιαν αυτους εδιδασκεν ενα υπερ παντων μοσχον προσφερων ως υπερ μιας
ψυχης. ορα, πως φιλοστοργος, πως ευσεβης, πως θεοσεβης, πως δικαιος, πως
αληθινος, πως απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος. αμεμπτος· ου γαρ εχεις
εγκαλεσαι, οτι ημελει των παιδων. δικαιος· οτι παρειχεν οσην εδει προνοιαν αυτοις.
θεοσεβης· οτι δια τον θεον τουτο εποιει. αρα τι αν ειποιμεν; οτι τους παιδας εφιλει;
οτι τον θεον εφιλει; απο ποιου φιλτρου τουτο μαλλον επραττεν; εμοι δοκει του περι
τον θεον και τοτε του περι τους παιδας. 1,5f ουτως εποιει, φησιν, πασας τας ημερας
ˉ̓Ιωβ. οραις την ευσεβειαν; ουχι προς ωρισμενον ημερων αριθμον, αλλα παντα τον
χρονον. ημεις δε αν απαξ η δευτερον ποιησωμεν τι αγαθον η ευξωμεθα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αναπιπτομεν νομιζοντες το παν τετελεκεναι. 11 1,6a και εγενετο, φησιν, ως η ημερα
αυτη, 6b και ηλθον οι αγγελοι του θεου παραστηναι ενωπιον αυτου, 6c και ο
διαβολος ηλθε μετ' αυτων 6d περιελθων την γην και εμπεριπατησας την υπ'
ουρανον. 1,7a και ειπεν ο κυριος προς τον διαβολον· ποθεν παραγεγονας; 7b και
αποκριθεις ο διαβολος τωι κυριωι ειπεν· 7c περιελθων την γην και εμπεριπατησας την
υπ' ουρανον παρειμι. ανοιγεται λοιπον το θεατρον, επι το σταδιον ο αθλητης
ελκεται. ινα γαρ μηδεις, απερ ο διαβολος ειπεν, ταυτα λεγηι· μη δωρεαν σεβεται σε
Ἰωβ, ουχι τον διαβολον μονον, αλλα και δι' εκεινου τους εκεινου ζηλωτας
επιστομιζει. «ναι, δικαιος ην, αληθινος, θεοσεβης· αλλ' ουδεν μεγα», φησιν, «ουδενα
πειρασμον υπεστη ουδε χειμωνα ουδε ναυαγιον. τουτον μοι δειξον εν πενιαι, τουτον
μοι δειξον εν συμφοραις. ει δε ευθηνουμενος και πλουτων ευσεβης ην, τι μεγα;» και
μην τουτο μεγα, ανθρωπε, και ουχ ηττον δοκιμος ο μετα πλουτου ευσεβων του μετα
πενιας τουτο ποιουντος. ακουε του προφητου λεγοντος· οτι εζηλωσα επι τοις
ανομοις ειρηνην αμαρτωλων θεωρων, και παλιν· εν κοπωι ανθρωπων ουκ εισι και
μετα ανθρωπων ου μαστιγωθησονται· δια τουτο εκρατησεν αυτους η υπερηφανια εις
τελος. οραις, οτι και τουτο πειρασμος ου μικρος ην το πλουτειν και εν ευθηνιαι ειναι
και μη μαστιζεσθαι; ωστε, ει ευγνωμονεις, ηδη εν σταδιωι εστιν ο δικαιος και δια
παντος εν αγωνι, ουχι πενομενος, αλλα και πλουτων. το γαρ πλουτειν ουχι προς
ευσεβειαν, αλλα προς τουναντιον επαιρει. πλην αλλα και εξ ετερου μερους μαθε
αυτον, οστις εστιν. και ο διαβολος, φησιν, ηλθε μετ' αυτων. τι λεγεις; μετα των
αγγελων ο προσκεκρουκως, ο ητιμωμενος; μη θορυβηθηις, αγαπητε, τουτο
διατυπωσις εστι και διαγραφη. ωσπερ γαρ αλλαχου φησιν εν τηι τριτηι των
Βασιλειων, οτι εξηλθε πνευμα πονηρον, και 12 ελεγεν· «τις απατησει μοι τον
Ἀχααβ;» και λεγει· «εγω», και λεγει· «πως;» και πολυ το ανθρωπινον εστιν, ωστε
προσωπον δουναι τωι λογωι και τον αφελεστερον προσαγαγεσθαι τωι διηγηματι
μαλλον. ου γαρ εστιν ισον εις το πεισαι το απλως αποφαινεσθαι και το τυπωσαι
λογον και διαγραψασθαι· ουτω και ενταυθα. ει ειπεν, οτι επεβουλευσεν ο διαβολος
τωι Ἰωβ του θεου συγχωρουντος, αρα τοσαυτην ειχεν ηδονην το διηγημα; ουδαμως,
αλλ' η βραχυλογια ενεκοψεν αν. νυν δε τωι τωι ρηματι προσθειναι και διαλεξιν και
ταυτα ειπειν, απερ ειπεν αν ο διαβολος, ει συνεχωρηθη, πασαν εκκοπτει των
αναισχυντουντων την προφασιν· α γαρ λεγει τον διαβολον ειρηκεναι, προς τον θεον
μεν ουκ ειπεν, ενεθυμηθη δε. ου γαρ αυτωι μετεστι λογου και παρρησιας τοσαυτης–η
γαρ οι δαιμονες τον υιον του θεου ιδοντες εβοων λεγοντες· τι ημιν και σοι; –· ουδε
γαρ της στασεως μετεστιν αυτωι της μετα των αγγελων. ηλθον, φησιν, οι αγγελοι,
και ο διαβολος ηλθε μετ' αυτων περιελθων την γην και εμπεριπατησας την υπ'
ουρανον. τι μανθανομεν απο τουτου; οτι και δαιμονων και αγγελων η οικουμενη
πεπληρωται, και οτι εκατεροι υπο την εξουσιαν εισι του θεου, και οτι αγγελοι μεν
παραγινονται προς τον θεον επιταγματα δεχομενοι, ο διαβολος δε ουδεν δυναται
ποιησαι των καθ' ηδονην αυτωι μη την συγχωρησιν ανωθεν λαβων. ει γαρ και
αφηνιασε και εξω του θεραπευειν εστι τον θεον, αλλ' ομως ο φοβος εγκειται
καθαπερ χαλινος και ου συγχωρει τηι εξουσιαι χρησασθαι τηι εαυτου. 13 αλλ' ορα,
εκεινοι μεν παραγινονται καθαπερ οικεται αναφεροντες τα πραττομενα, καθαπερ
και εν τωι Ζαχαριαι εστιν ιδειν, ουτος δε ουδεν εχει ειπειν. το ουν μετ' αυτων ηλθεν
ουδεν αλλο εμφαινει, αλλ' η οτι και αυτος υποκειται τωι θεωι, ινα τοις υλην
εισαγουσι μη δωι αφορμην ο λογος. και ο διαβολος, φησιν,–ουτος δε ουκετι του θεου·
εκεινοι μεν γαρ του θεου, ουτος δε ουκετι του θεου–, και ο διαβολος ηλθε μετ'
αυτων, ουχι παρεσταναι ενωπιον κυριου καθαπερ εκεινοι, αλλ' απλως ηλθεν.
εκεινοι μεν γαρ παρρησιαν ειχον εικοτως και παρεσταναι ηλθον ενωπιον του θεου,
ουτος δε ουχι παρεσταναι ενωπιον του θεου. ει γαρ Καιν εξεβληθη απο προσωπου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

του θεου, πολλωι μαλλον ουτος. τι ουν εστι το ηλθε μετ' αυτων; οτι μετ' αυτων εστιν
εν τωι κοσμωι τουτωι. καθαπερ πονηροι και αγαθοι εισιν ανδρες αναμεμιγμενοι, ουτω
και αγγελοι και δαιμονες. και, ει βουλει, πιστωσομαι σε απο των γραφων. ακουε
Παυλου λεγοντος· οφειλουσιν αι γυναικες εξουσιαν εχειν επι της κεφαλης δια τους
αγγελους. και παλιν ο Χριστος· μη καταφρονησητε ενος των μικρων τουτων, οτι οι
αγγελοι αυτων δια παντος βλεπουσι το προσωπον του πατρος μου του εν ουρανοις.
και παλιν αλλαχου περι του Πετρου ελεγον οι αποστολοι· ο αγγελος αυτου εστιν. και
εν τηι παλαιαι ο Ἰακωβ ελεγεν· ο αγγελος ο ρυσαμενος με εκ νεοτητος μου. και τοις
εθνεσιν αγγελοι εφεστηκασιν. εστησεν, γαρ φησιν, ορια εθνων κατα αριθμον
αγγελων αυτου. και εν τωι ∆ανιηλ ευρισκομεν ουτως ειρημενον, οτι Μιχαηλ ο αρχων
υμων. και εν τηι παλαιαι πολλαχου τους αγγελους ουχι προς οικονομιαν
αφικνουμενους μονον παρα του θεου, αλλα τι και εμπεπιστευμενους οιον καθως
φησιν ο Παυλος· αποστελλομενοι δια τους μελλοντας κληρονομειν σωτη14 ριαν. και
παλιν ο προφητης· αποστολην δι' αγγελων πονηρων. δια τουτο και ευχομενοι
λεγομεν· «τον αγγελον της ειρηνης αιτησατε», ως οντος και αγγελου μαχης και
πολεμων–του διαβολου λεγω. και γαρ και εκεινοι αγγελοι λεγονται, καθως φησιν ο
σωτηρ· απελθετε, οι κατηραμενοι, εις το πυρ το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις
αγγελοις αυτου. το γαρ αγγελος ονομα μεσον εστιν. εαν δε μη προσθηις το "του θεου"
η το "του διαβολου", ουδεν ουδεπω εσημανες. δια τουτο ουδαμου απλως ειρηται
"αγγελος", αλλ' «αγγελος κυριου εστιν». και τουτο σημαινει, οτι την οικονομιαν
εισιν εγκεχειρισμενοι της οικουμενης–τουτο γαρ εστι παρεσταναι ενωπιον του
κυριου –, ωσπερ ο Ζαχαριας τους ιππους φησιν εωρακεναι το οξυ και ταχυ των
δυναμεων αινιττομενος. περιελθων, φησιν, την γην και εμπεριπατησας αυτην. οραις,
οτι ο ουρανος ου βατος τωι δαιμονι τουτωι τωι πονηρωι; ει δε λεγοι τις· «ειτα ο
ουρανος αβατος, η δε γη αυτον εδεξατο;», ναι, προς το σοι συμφερον. ει γαρ εχθρον
ουτως εχων νηφοντα ουδε ουτω διανιστασαι, ει και ταυτης απηλλαγης της
φροντιδος και της μεριμνης, τινος ουκ αν ηις υπνωδεστερος; μορμολυκειον σοι
τοιουτον εθηκεν, και ου διανιστασαι; ουχ οραις, πως και Παυλος δεικνυσι το κερδος
το απο τουτου λεγων· ου γαρ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας
αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου.
τι ποιεις, Παυλε; την δυναμιν των εναντιων διηγουμενος καταβαλλεις τα
φρονηματα των οικειων; «ουχι», φησιν, «αλλα διεγειρω μαλλον. ει μεν γαρ μη ειχον
τοσαυτην ισχυν ωστε αυτον καταβαλειν, καλως ελεγες· ει δε εχουσι δυναμιν
μειζονα, παρα ραθυμιαν η ηττα γινεται. ταυτην ουν διεγειρω.» μη τοινυν αλγησηις,
οτι απο του ουρανου προς την γην ερριφη, αλλα ευχαριστησον τωι θεωι, οτι σοι
αναγκην εδωκε του νηφειν, οτι σοι παιδαγωγον επεστησε φρικτον και χαλεπον. 15
βουλει σοι δειξω το κερδος το απο του διαβολου; ακουε Παυλου λεγοντος· παρεδωκα
τους τοιουτους τωι σαταναι, ινα παιδευθωσι μη βλασφημειν. βουλει παλιν και ετερον
ακουσαι; παραδοτε, φησιν, τον τοιουτον τωι σαταναι εις ολεθρον της σαρκος. ουχ
οραις τους δημιους τους τοις αρχουσιν επομενους; ουτω και τουτοις ο Παυλος
εκεχρητο. τουτων δε ουχ ο διαβολος αιτιος των αγαθων, αλλ' η του θεου
φιλανθρωπια τωι πονηρωι προς το δεον χρωμενη. οραις, οτι ουχι κατα ταυτον
πανταχου παρεστιν ο διαβολος, αλλα εκ περιοδου; περιελθων, γαρ φησιν, την γην
και εμπεριπατησας την υπ' ουρανον παρειμι. και ειπεν ο κυριος προς τον διαβολον·
ποθεν παραγεγονας; οραις, οτι πλασις εστι το πραγμα; ερωται αυτον ο θεος. απο
τουτου μανθανομεν, οτι εβουλετο αυτον πειρασθηναι. και τινος ενεκεν ερωται ο
θεος; ινα αυτωι δωι αφορμην παλης και μαχης. και ορα, πως αυτον πρωτον
υπευθυνον ποιει ταις οικειαις αποκρισεσιν. ινα μη λεγηι ειποντος του θεου· «μη τινα
ειδες κατα τον θεραποντα μου;», οτι «ουκ οιδα, ουπω περιηλθον την γην πασαν»,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

προτερον αυτον ποιει ομολογησαι, οτι πασαν επεσκεψατο την ανθρωπινην φυσιν,
και τοτε την πευσιν επαγει. ποθεν παραγεγονας; και ουκ ειπεν αυτωι απλως·
περιελθων την γην, αλλα και εμπεριπατησας την υπ' ουρανον, ινα και την ερημον
αινιξηται και την οικουμενην πασαν και ει τι υποκειται τωι ουρανωι. και γαρ μαλιστα
ταις ερημοις εμφιλοχωρει, καθαπερ και ο Χριστος ειπεν· διερχεται δι' ανυδρων
τοπων ζητουν αναπαυσιν. και τουτο της του θεου προνοιας εργον το το πλεον εκει
των δαιμονων αποικιζειν. 16 1,8a και ειπεν αυτωι ο κυριος· 8b προσεσχες τηι διανοιαι
σου κατα του θεραποντος μου Ἰωβ, 8c οτι ουκ εστιν ομοιος αυτωι ανθρωπος των επι
της γης, 8d ανθρωπος αμεμπτος, δικαιος, αληθινος, θεοσεβης, 8e απεχομενος απο
παντος πονηρου πραγματος; Ὅρα, πως ο αθλητης ανακηρυττεται τουτο δευτερον
παρα της αδεκαστου ψηφου. συ δε μοι κατανοει του διαβολου την ανοιαν και την
κακιαν. θεος μαρτυρει, οτι αμεμπτος, και συ προσδοκαις περιεσεσθαι της μαρτυριας;
ουκ αν ειπεν· αμεμπτος, δικαιος, αληθινος, θεοσεβης, ει μη προηιδει, οτι και των
πειρασμων συμπεσουμενων αχειρωτος εμελλεν εσεσθαι. ορα, πως ποιει των
παλαισματων την αρχην και την υποθεσιν παρα του αντιδικου λαβειν την αιτιαν.
και καθαπερ τις αθλητην εχων γενναιον βουλεται μεν συμπλακηναι αυτον τοις
εναντιοις, ου βουλεται δε αυτος παρασχειν την αφορμην, ινα μη δοξηι φιλοτιμος τις
ειναι, αλλ' αυτους εκεινους επι τουτο ελθειν και προκαλεσασθαι, ινα και τα της
νικης λαμπρα γενηται και τα της ηττης εκεινοις αισχιω, ουτω και ο θεος ποιει.
προσεσχες, φησιν, τηι διανοιαι σου κατα του θεραποντος μου Ἰωβ; τινι γαρ αλλωι
μαλιστα προσεχει ο διαβολος; προς τινα εχει την βασκανιαν; κατα του θεραποντος
μου, φησιν, Ἰωβ. αρκει τουτο εις αρετης λογον. ακουε αυτου και αλλαχου λεγοντος·
Μωσης ο θεραπων μου τετελευτηκεν, και παλιν αλλαχου· του δουλου σου, φησιν,
Ἰσαακ μνησθητι. τουτο γαρ αυτον παρεκνισεν ευθεως, οτι θεραπων αυτου καλειται.
μονονουχι ονειδιζοντος εστι και βουλομενου προς το εναντιον αυτον μεταγειν· «και
συ θεραπων ης προ τουτου, και συ ασωματος, αλλ' ουτος σωμα εχει, ουτος επι της
γης, συ δε εν ουρανωι.» τουτο εστιν, ο λεγει ο Παυλος· αγγελους κρινουμεν, μητι γε
βιωτικα. 17 προσεσχες, ως ουκ εστιν ομοιος αυτωι επι της γης; εντευθεν μανθανομεν,
οτι τουτο μαλιστα εις βασκανιαν αυτον ηγαγε το μηδενα ευρειν ομοιον αυτωι. τι
δακνηι; τι παροξυνηι; προς ανθρωπον η συγκρισις αυτωι. ουδεν ουδεπω περι τουτου
ειπεν, ως ουκ εστιν ομοιος αυτωι, φησιν, επι της γης. τι ομοιος; κατα τι λεγεις; κατα
τον πλουτον; κατα την ευγενειαν; κατα τι των σωματικων πλεονεκτηματων;
ουδαμως, αλλα κατα την αρετην της ψυχης. επειδη γαρ πολλακις το ομοιον εδηλου
κατα τι τοιουτον, επαγει· ανθρωπος, φησιν, δικαιος, αληθινος, θεοσεβης. ανθρωπος
δικαιος· συ δε ουκ ανθρωπος ων ουκ εμεινας επι της αρετης. μηδεις λεγετω·
ανθρωπος ην ο δεινα. ιδου, και ουτος ανθρωπος ην. οραις της φυσεως την ευτελειαν;
ανθρωπος ην και ηδυνηθη διατηρησαι την αρετην. εν πηλινωι σκηνωματι τοσαυτην
ευσεβειαν επεδειξατο. αδεκαστος η κρισις, μαλιστα μεν ουν και προηγουμενως,
επειδη παρα του θεου λεγεται, επειτα δε, οτι και του εχθρου παροντος και του μωμου
ακουοντος. 1,9a απεκριθη δε, φησιν, ο διαβολος και ειπεν εναντιον του κυριου· 9b
μη δωρεαν σεβεται ˉ̓Ιωβ τον θεον; τουτο πονηρων ανθρωπων εστιν εγκωμιων
λεγομενων μη ζηλουν τα λεγομενα, αλλ' επιχειρειν και σπουδαζειν αυτα καθαιρειν.
ει τινες ταις ετερων ευδοκιμησεσι τηκονται, ακουετωσαν, τινος εισι μαθηται.
απεκριθη δε, φησιν, ο διαβολος και ειπεν εναντιον του κυριου. ω της αναισχυντιας·
ετολμησεν αντιψηφισασθαι τωι θεωι. τουτο δε ουχι ο δαιμων εκεινος ποιει μονος,
αλλα και ανθρωποι πονηροι. η ουχι τοιουτος εκεινος ην ο εν τωι ευαγγελιωι λεγων·
ᾔδειν, οτι σκληρος ει ανθρωπος θεριζων, οπου ουκ εσπειρας, και συναγων, οθεν ου
διεσκορπισας; και παλιν ετεροι ελεγον· πας ποιων πονηρον καλον ενωπιον κυριου.
μη δωρεαν σεβεται, φησιν, Ἰωβ τον κυριον; επειδη των ειρημε18 νων επιλαβεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ουκ εσχεν, την γνωμην διαβαλλει· των φανερων ουκ επιλαμβανεται, αλλα των
αφανων. και μην εξην ειπειν· «ποθεν τουτο, ω μιαρε, οτι δια τουτο σεβεται τον θεον,
δια τον πλουτον και τα χρηματα;» αλλα εκ περιουσιας αυτωι βουλεται γενεσθαι την
νικην και ουκ αμφισβητησιμον, και τοις οροις εμμενει τοις του θεου. ειπες γαρ· ου
δωρεαν σεβεται τον θεον, και την αιτιαν τεθεικας και τους λογισμους, τα χρηματα.
ουκουν, οταν αναιρεθηι τα χρηματα και μεινηι θεοσεβων, αυτος συ ομολογησεις, οτι
δωρεαν αυτον σεβεται; πανταχου γαρ τας κρισεις παρα των εχθρων βουλεται
φερεσθαι ο θεος, ωστε μηδενα αυτοις καταλιπειν λογον. καθαπερ εκει ελεγεν·
πονηρε δουλε, απο του στοματος σου κρινω σε–και παλιν επι των Ἰουδαιων· δος
ημιν, φησιν, κουστωδιαν, μηποτε ελθωσιν οι μαθηται αυτου και κλεψωσιν αυτον·
ουκουν, εαν λαβητε κουστωδιαν, ουκ εξεστι λεγειν υμιν, οτι εκλεψαν αυτον· ουτως
εαυτην η πλανη πανταχου περιπειρει–, ουτω και ενταυθα· «εαν λαβηις τα χρηματα,
ουκ εξεστι σοι λεγειν, οτι μη δωρεαν αυτον σεβεται;» τι προς τους παροντας νυν
ουδε μετα μισθου σεβομενους τον θεον; ει το δια χρηματα αυτον σεβειν ουκ
επαινετον, το δε και μετα χρηματων αυτου καταφρονειν που κεισεται;
αισχυνεσθωσαν Ἰουδαιοι ουδε μετα χρηματων τουτο ποιουντες. ουχι μισθωτος ο
ανθρωπος ην. τον θεον σεβει, επειδη αυτο τουτο καλον ᾔδει ον, νυν δε οι πολλοι
ουδε μετα χρηματων. συ δε, ω μιαρε και παμπονηρε, τινος ενεκεν ου σεβεις τον θεον;
1,10a ου συ περιεφραξας, φησιν, αυτου τα εξω, και τα εσωθεν της οικιας αυτου 10b
και τα εξωθεν παντων των οντων αυτωι κυκλοθεν; «συ περιεφραξας τα εξω και τα
εσωθεν της οικιας αυτου τειχι19 σας αυτον.» ειδες και του διαβολου την γνωσιν
ηκριβωμενην, οτι παρα θεου πασα η ασφαλεια; 1,10c τα δε εργα των χειρων αυτου,
φησιν, ευλογησας 10d και τα κτηνη αυτου πολλα εποιησας επι της γης. οραις τον
πλουτον παρα του θεου δεδομενον; οραις, οτι ουκ εξ αδικιας; ποσα εδει καμειν τον
Ἰωβ ωστε πεισαι τους ανθρωπους, οτι ουκ εξ αδικιας ην ο πλουτος. ιδου, ο διαβολος
αυτωι τουτο εμαρτυρησε και ουκ οιδε και εν τουτωι αυτον επαινων, οτι ουκ απο
καπηλειας ουδε καταδυναστευων ετερους τουτον εσχεν, αλλ' απο της ευλογιας του
θεου τουτον ειχε και της ασφαλειας απηλαυε της ανωθεν. ουκ αν δε απηλαυσεν, ει
μη εναρετος ην, ωστε και εν τουτωι λανθανοντως αυτον επηινεσε και εστεφανωσεν.
καλως ειπεν· τα εσωθεν της οικιας αυτου και τα εξωθεν παντων των οντων αυτωι
κυκλοθεν. ουκ εξωθεν πειρασμος, ουκ ενδοθεν ταραχη ην, ειρηνης απηλαυε βαθειας·
τα τεκνα εν ομονοιαι, εν ευτοκιαι τα θρεμματα. ου πολεμος τις επηιει, ουχ η οικια
μαχην ειχεν, ουκ εμφυλιος, ουκ εξωτικος αυτον ελυμηνατο πολεμος. και καλως ειπε
πρωτον· τα εσωθεν της οικιας αυτου· ουτος γαρ χαλεπωτερος, ο ενδον πολεμος. η
οικια αυτωι ειρηνευετο πασα, και εσωθεν και εξωθεν. αρα του θεου χρεια πανταχου,
ωστε και ενδοθεν και εξωθεν ειναι εν ειρηνηι. ου παραιτειται ουδε επαισχυνεται ο
θεος και ταυτην την φυλακην και τοις ποιμνιοις εφεσταναι τοις σοις και βουκολια
διασυζειν, μονον αυτον αν φιληις συ. και ορα το ασφαλες της φυλακης· περιεφραξας
κυκλωι παντοθεν, φησιν, και τα εργα των χειρων αυτου ηυλογησας. οραις, οτι ου
κατα φυσιν ην τα βουκολια πολλα και τα θρεμματα; 1,11a αλλ' αποστειλον, φησιν,
την χειρα σου και αψαι παντων ων εχει. ουκ ειπεν· «δος μοι εξουσιαν», αλλ'
αποστειλον την χειρα σου και αψαι παντων ων εχει. 20 1,11b η μην εις προσωπον σε
ευλογησει. εβουλετο μεν και επεθυμει αυτος λαβειν την εξουσιαν, ουκ ετολμησε δ'
ειπειν, αλλα συ, φησιν, αποστειλον την χειρα σου. ειτα, ινα μη λεγηι, οτι «συ
πεφεισμενως αυτον επληξας ως οικειον θεραποντα», ουκ εποιησεν, οπερ ᾔτησεν ο
διαβολος, καιτοι ενην και τουτο ποιησαντα δικαιολογησασθαι, οτι «οπερ ηθελησας,
εποιησα· συ ειπας, ινα εγω αψωμαι». αλλ' ομως πλεον τι ποιει. 1,12a και ειπεν ο
κυριος τωι διαβολωι· 12b ιδου, παντα οσα εστιν αυτωι, εν χειρι σου δεδωκα, 12c αλλ'
αυτου μη αψηι. «ουτω θαρρω τωι αθλητηι τωι εμωι· συ ειπες· αποστειλον την χειρα σου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εγω δε λεγω, οτι εν τηι χειρι σου δεδωκα παντα οσα εστιν αυτωι.» η μην εις προσωπον
σε ευλογησει. τουτεστιν· καταρασεται, βλασφημησει φανερως, ουχ υποστελλομενος–
τουτο γαρ εστιν εις προσωπον–ουδε λαθραι, αλλ' αναισχυντως. ποθεν οιδας, ω μιαρε,
τουτο; απο των σεαυτου και τα των αλλων στοχαζηι; επειδη συ μηδεν παθων δεινον
επηρθης κατα του δεσποτου, ενομισας τουτο και τον εμον αθλητην υπομενειν
εννοων, οτι «ει εγω ασωματος ων», φησιν, «ετραπην, πολλωι μαλλον ουτος εν
σωματι ων»; και ειπεν ο κυριος τωι διαβολωι· ιδου, παντα οσα εστιν αυτωι, εν τηι χειρι
σου δεδωκα, αλλ' αυτου μη αψηι–τουτεστι του σωματος αυτου, τουτεστι της ψυχης
αυτου. οραις, οτι και μετρον διδοται πειρασμων; οραις, οτι των βοσκηματων ουχ
απτεται, εαν μη λαβηι εξουσιαν; ιδου, φησιν, παντα δεδωκα εν τηι χειρι σου–τηι μιαραι,
τηι ακορεστωι. ταυτα αναγινωσκομεν και ου θορυβουμεθα; οταν ιδηις, οτι εκδιδωσιν
ανθρωπον δικαιον ο θεος τωι διαβολωι, μη καταπεσηις· 21 ουδεις εστι κατα τον Ἰωβ. τι
λεγεις; «συ εμαρτυρησας αυτωι, οτι δικαιος, αληθινος, θεοσεβης. τις χρεια μετα την
σην μαρτυριαν ετερας βασανου;» «ινα επιστομισθηι», φησιν, «ο διαβολος, ινα
λαμπροτερος φανηι ο δικαιος, ινα τοις μετα ταυτα γενομενοις και υπομονης και
θλιψεως φαρμακα καταλειπω»–ωστε απο της αυτης αγαπης και εκεινα εφθεγγετο τα
ρηματα αμεμπτος, δικαιος, αληθινος και ιδου, φησιν, παντα οσα εστιν αυτωι, εν τηι
χειρι σου δεδωκα–, «ινα μαθηις, οτι ου κατα χαριν μαρτυρω, επιτρεπω τηι πειραι των
πραγματων την εξετασιν· ουδε ισοστασιον ποιω την παλην, αλλ' αυτον εκδιδωμι σοι
τον μαρτυρηθεντα.» καθαπερ γαρ ημεις φιλουμενοι παρα τινος βουλομεθα πασι
καταδηλον τουτο γενεσθαι, ουτω και ο θεος τον ερωμενον τον εαυτου ουκ απο της
αυτου μαρτυριας μονον ηθελησεν ειναι θαυμαστον, αλλα και απο της των
πραγματων πειρας. τηι γαρ πειραι των πραγματων ουδεις αντιλεγει, τωι δε θεωι
πολλοι. οραις και χαλινουμενον τον διαβολον; οραις τηρουντα τους ορους του θεου;
οραις ουχ υπερβαινοντα τα προσταγματα; αλλ' ουχ υπερβαινει τα προσταγματα, οταν
αναγκη αυτον κατεχηι και φοβος βιαζηται, ινα ειδηις, οτι, ει ηδυνατο κολασαι, εξ
αρχης ηθελεν, ινα ειδηις, οτι ουχ απλως αυτωι τους ορους τιθησιν. 1,12d και εξηλθεν,
φησιν, ο διαβολος απο προσωπου κυριου. εξω γαρ εστι του θεου τους δικαιους
υποσκελισαι βουλομενος. 1,13a και εγενετο ως η ημερα αυτη, 13b και οι υιοι του Ἰωβ
και αι θυγατερες αυτου 13c ησθιον και επινον εν τηι οικιαι του αδελφου αυτων του
πρεσβυτερου. 1,14a και ιδου, αγγελος ηλθε προς Ἰωβ και ειπεν αυτωι· 14b τα ζευγη
των βοων ηροτρια 14c και αι θηλειαι ονοι εβοσκοντο 22 εχομεναι αυτων. 1,15a και
ελθοντες οι αιχμαλωτευοντες ηιχμαλωτευσαν αυτας 15b και τους παιδας επαταξαν
εν στοματι μαχαιρας, 15c και εσωθην εγω μονος και ηλθον του αναγγειλαι σοι. και
ιδου, φησιν, αγγελος ηλθεν. ειδες, ποση ταχυτης της πληγης; και ορα, πως ελεεινον
γινεται το πτωμα και καινη και ξενη η συμφορα. και ο αει εν ασφαλειαι και εν
ασφαλειαι τοσαυτηι, οσην εικος εχειν τον της θεου προνοιας απολαυοντα, ορα πως
ηκουσε τουτο, ο μηδεποτε πειραν λαβων τοιουτου τινος, αλλ' εκ πρωτης ηλικιας
γαληνου του βιου πειραθεις. και ουκ εστιν ειπειν, οτι τα μεν αφηιρεθη, τα δε
υπελειφθη, ωστε των ληφθεντων παραμυθησασθαι την απωλειαν· αλλ' ουτος
καταλιμπανεται μονος ο την τραγωιδιαν απαγγελλων, και χαλεπωτερον το παθος
γινεται τωι παρειναι τον ανθρωπον και οραν εναργως ταυτας τας συμφορας. πολυς ο
φοβος, αγαπητε, ουχ ο περι των βοων μονον, αλλα και ο περι της οικιας, ει γε
πολεμος γεγονεν. «ποθεν, ειπε, και παρα τινος; ποιας μαχης γενομενης;» πως ουκ
εξεπλαγη πραγμα καινον ακουσας ο δια παντος εν τρυφηι ζων, ωι ουδεποτε τουτο
γεγονεν ουδε ηκουσθη ποτε; ειτα ανηροτος η γη λοιπον, και εν τωι καιρωι τωι
προσηκοντι των παροντων αφηιρητο παντων. και το ειδος δε της απωλειας
χαλεπωτερον, μαλιστα δε και οταν παρα καιρον τον καλουντα την χρειαν τουτο
γενηται. μεταξυ το εργον διεκοπη, ωστε διπλην ειναι την ζημιαν, το τε ατελεστον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

του εργου και την αφαιρεσιν αυτων. ειτα και φονος τηι απωλειαι αναμεμικται, οπερ
φορτικους ποιει τους πολεμιους φαινεσθαι. πολλη η ωμοτης και η απανθρωπια,
διπλη η συμφορα, φονος και αιχμαλωσια, και η σω23 τηρια του περιλειφθεντος
προσθηκη των κακων τωι μηδε αγνοησαι τα δεινα. 1,16a ετι τουτου λαλουντος ηλθεν
ετερος αγγελος προς Ἰωβ και ειπεν αυτωι· 16b πυρ επεσεν εκ του ουρανου επι την
γην και κατεφαγε τα προβατα και τους ποιμενας κατεφαγεν ομοιως. 16c και εσωθην
εγω μονος και ηλθον του αναγγειλαι σοι. οραις συνεχεις τας πληγας και ου
συγχωρουμενον αυτον ουδε αναπνευσαι μικρον; επειδη γαρ το κτημα ευτελεστερον
ην, τωι τροπωι της τιμωριας εποιησεν αυτο χαλεπωτερον. «μη νομιζε», φησιν,
«ανθρωπινας ειναι τας πληγας ακουσας αιχμαλωτευοντας· ανωθεν εκ του ουρανου
πολεμει σοι ο θεος.» πυρ επεσεν εκ του ουρανου. «ποθεν;» δηλονοτι εκ του ουρανου.
«ποθεν δε συ διεσωθης μονος; τι γεγονεν;» μεχρι της ημερας εκεινης εμεινεν επι της
αρετης. πως ου μεταβαλομενος μεταβολην ειδεν επι των πραγματων γενομενην; ει
μεν γαρ ην τι μεγα ημαρτηκως αμαρτημα η και ραθυμος γεγενημενος, ειχε
λογισασθαι την αιτιαν των γεγενημενων τωι πλημμεληματι. μενων δε επι της αυτης
αρετης εις αφασιαν τινα και εκπληξιαν ηλθεν. και ορα, τι γινεται. ο μεν διαβολος
απο των μικροτερων αρχεται πληγων τας μειζους υστερας τηρων ταυτηι νομιζων
αυτον καταγωνισασθαι, αν ταις ελαττοσι προδιαλυσας την αφορητον υστερον
επαγαγηι. γινεται δε τουναντιον· εν γαρ ταυταις καλως γυμνασαμενος μετα
φιλοσοφιας τας λοιπας εφερεν. ορα πανταχου τους εφεστωτας μετ' αυτων
απολλυμενους ως μηδε κτησεως ειναι τινα λοιπον ελπιδα. οντων μεν γαρ των
επιστησομενων ην προσδοκια παλιν αυτα κτησασθαι· και τουτων δε απολομενων εις
μειζονα ανελπιστιαν τα πραγματα ηλθεν αν. 1,17a ετι τουτου λαλουντος ετερος
αγγελος ερχεται προς Ἰωβ και λεγει αυτωι· 17b οι ιππεις εποιησαν ημιν αρ24 χας
τρεις 17c και εκυκλωσαν τας καμηλους και ηιχμαλωτευσαν αυτας 17d και τους
παιδας απεκτειναν εν μαχαιραις· 17e και εσωθην εγω μονος και ηλθον του
απαγγειλαι σοι. ωστε μη νομισθηναι και ταυτα απο θεου. και τηι ποικιλιαι της
απαγγελιας εξαιρει προς μεγεθος την τραγωιδιαν. οιον ει ως ευλαβης ειπεν, οτι «ο
θεος πληττει, ουκουν αναγκη φερειν», «αλλ' ιδου, και ανθρωποι», φησιν,
«πληττουσιν, ουχι θεος σοι πολεμει μονον.» αλλ' ορα, ποση του διαβολου η δυναμις,
πως εθνη τοσαυτα εκινησεν, ειτε δαιμονας σχηματισας. συ μοι την ευκολιαν νοησον
μη νομιζων πυρ ειναι· ου γαρ δυναται δημιουργειν, αλλ' ουτως εδοξε και
κατεφλεξεν απαντα. 1,18a ετι τουτου λαλουντος αλλος αγγελος ερχεται προς Ἰωβ
λεγων· 18b των υιων σου και των θυγατερων σου εσθιοντων και πινοντων παρα τωι
αδελφωι αυτων τωι πρεσβυτερωι 1,19a εξαιφνης πνευμα μεγα ηλθεν εκ της ερημου
και ηψατο των τεσσαρων γωνιων της οικιας, 19b και επεσεν η οικια επι τα παιδια
σου και ετελευτησαν. 19c και εσωθην εγω μονος και ηλθον του απαγγειλαι σοι. ορα
μοι και ενταυθα τον τροπον του θανατου, πως ελεεινος, και μη απο τουτου μονον,
αλλ' οτι και θαυμαστοι οι παιδες ησαν και αυτο της ηλικιας το ανθος. καθαπερ επι
των θρεμματων και το πληθος ην και η ποιοτης των απολομενων–και γαρ ην ευτοκα
και πολλα–, ουτω και επι τουτων και το πληθος και η ποιοτης της προαιρεσεως και
της ηλικιας το ανθος και ο καιρος· αριστωντων γαρ αυτων ην επι της τραπεζης
εγκεφαλος και οινος. πνευμα, φησιν, μεγα ηλθεν εκ της ερημου. ορα, και ενταυθα
ωσπερ επι των προβατων ου κοινος ο θανατος, ου φυσικη η τελευτη, ου κατα
μικρον, ουχ οι λειπομενοι των παρελθοντων παρεμυ25 θουντο την απωλειαν· πασιν
εγενετο ταφος εις η οικια. επικατεσεισεν αυτοις τον οροφον, ωστε μηδε προς ταφην
ευδιακριτον ειναι λοιπον εκαστου το σωμα. τι ταυτης της θεας ελεεινοτερον; τι
ταυτης της συμφορας βαρυτερον; εσθιοντων και πινοντων· εν αυτωι της συμφωνιας
τωι καιρωι, εν αυτωι της ευφροσυνης τωι χρονωι. και εσωθην, φησιν, εγω μονος. επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

μεν των αλλων το εσωθην εγω μονος οπως δηποτε λογον ειχεν. ενταυθα δε πλεον
ποιει το παθος, ει γε των παιδων απελθοντων ουτος εσωθη μονος· οθεν μοι δοκει
αυτος ο διαβολος ειναι ο ταυτα απαγγελλων. παλιν ουτος ο τροπος ου κατα τον
προτερον· δυο αγγελοι ηλθον απαγγελλοντες φυσικην τελευτην, δυο αγγελοι
ανωθεν ειναι λεγοντες τον θανατον, ου κατα τον νομον τον κοινον. εκει φησιν οι
αιχμαλωτευσαντες και οι ιππεις, ενταυθα το πυρ εκ του ουρανου και πνευμα εκ της
ερημου. 1,20a ουτως ακουσας ο ˉ̓Ιωβ αναστας διερρηξε τα ιματια αυτου. μη νομισηις
ητταν ειναι το πραγμα, αγαπητε· τουτο μαλιστα δεικνυσι την νικην. ει μεν γαρ
μηδεν εποιησεν, εδοξεν αν ασυμπαθης ειναι, νυν δε ομου και φιλοσοφος και πατηρ
και θεοσεβης. τι γαρ εβλαβη; ουχι τα παιδια πενθει ουδε την απωλειαν των
θρεμματων, αλλα τον τροπον της τελευτης. τινα ουκ αν εκινησε ταυτα; ποιον
αδαμαντα; επει και ο Παυλος υπο των δακρυων τουτο επαθεν· τι ποιειτε, λεγων,
κλαιοντες και συνθρυπτοντες μου την καρ26 διαν; αλλα δια τουτο θαυμαστος ην,
ωσπερουν και ουτος δια τουτο θαυμαστος, οτι του παθους ταυτα αναγκαζοντος
ποιειν και πασχειν ουδεν επαχθες εφθεγξατο. αναστας, φησιν, διερρηξε τα ιματια
αυτου. επει και Μωυσης διερρηξε και Ἰησους διερρηξε τα ιματια αυτου, ει μη τουτο
εποιησεν, ειπεν αν τις, οτι αναισθητον αυτον κατεσκευασεν ο θεος· αλλα συγχωρει
τα παθη κρατησαι του δικαιου, ινα ειδηις, οτι και αλγων φιλοσοφει. οραις, πως
κακουργως ο διαβολος υστεραν ταυτην εδωκε την πληγην την χαλεπωτεραν;
υπερεωρα των προτερων· ουκ εκινηθη προς την απωλειαν. επειδη ταυτα ηκουσεν,
ηλεγχθη της φυσεως το ασθενες, μαλλον δε του δικαιου το φιλοσοφον. καθαπερ τις
αθλητης ετιμησε τα παιδια. τουτοις τιμαι και τον θεον· και πεσων επι την γην
προσεκυνησεν. ινα γαρ μη νομισηις το διαρρηξαι τα ιματια βλασφημουντος ειναι και
δυσχεραινοντος τοις γενομενοις, ακουσον, τι φησιν και αυτου του ιματιου
παραχωρει τωι διαβολωι λοιπον· 1,20b και εκειρατο, φησιν, την κομην της κεφαλης
αυτου 20c και πεσων χαμαι προσεκυνησε τωι κυριωι και ειπεν· 1,21a αυτος γυμνος
εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου, 21b γυμνος και απελευσομαι. και καλως ειπεν·
γυμνος γαρ εις τον αγωνα καθιησι λοιπον. και πεσων χαμαι προσεκυνησε και ειπεν·
αυτος γυμνος εξηλθον. οραις, πως ου περιτρεπει της συμφορας το μεγεθος τον
θεοσεβη; και ειπεν, φησιν, αυτος γυμνος εξηλθον. ειδες, τωι διαβολωι πληγας οιας
διδωσι και πως αυτον εξετεινε χαμαι; επεσεν επι την γην κακεινον κατεβαλεν.
εδειξε το παθος, εδειξε την ευλαβειαν. ουκ ενην ανθρωπον οντα μη αλγησαι τοις
γενομενοις, ωσπερ ουδε 27 ενην Ἰωβ οντα δυσχεραινειν. κακει μεν την φυσιν
επεδειξατο, ενταυθα δε την προθυμιαν. ουτω που και οι αθληται ποιουσιν· πριν η εις
τα παλαισματα και τους αγωνας καθειναι προσκυνουσι τους αγωνοθετουντας και
μετα το νικησαι παλιν, ωσπερουν και ουτος πεσων προσεκυνησεν. και ορα, τι
ισχυσεν ο διαβολος, ωστε διαρρηξαι αυτον το ιματιον μονον. ει δε τις των
φιλοσοφων και περα του μετρου απαιτουντων λεγοι, οτι ουδε ταυτα ποιησαι αυτον
εχρην, μανθανετω, οτι και Παυλος εκλαυσεν, οτι και αυτος ο Ἰησους εδακρυσεν.
ειδετω, τι ποτε εστι παιδων συμπαθεια. αλλ' ακουσωμεν, οια φιλοσοφει παρ' αυτον
της συμφορας τον καιρον και, απερ αν τις αυτωι παρηινεσεν, ταυτα αυτος κατεπαιδων
ο παθων και λογισμους κινων θεοσεβεις. ει μη ταυτα εποιησεν, τις ουκ αν αυτον ως
ωμον και ασυμπαθη και αγριον ειπεν; ειτα ουκ αν ηλγησε περι ους τοσαυτα
επονειτο; μη γαρ παιδας απωλεσεν απλως; μαθητας θεοσεβειας. ο θανατος αωρος ην
και παραδοξος. ταυτα ουκ εξεταζεις, ανθρωπε; τοτε πρωτον αυτωι ταυτα συμβεβηκει,
ομου παντα επηλθε και ουδε αναπνευσαι αυτωι συνεχωρησεν. εδηλωσεν, οτι θεος ο
πολεμων ην. αλλα ιδωμεν του αθλητου τα ρηματα· ενταυθα μαλιστα εστι τα
παλαισματα, ενταυθα τα αλειμματα. ιδωμεν, πως κατερραξε τον εχθρον πρωτηι μεν
τηι προσκυνησει· προσκυνησας γαρ λοιπον επετρεψε τηι ψυχηι μηδεν απηχες ειπειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ανεπηδησεν ευθεως προς τον θεον ο λογισμος και ουκετι προς τα παροντα εωρα. 28
αυτος, φησιν, γυμνος εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου, γυμνος και απελευσομαι. ορα,
πως εαυτον απεχωρισεν, ορα, πως εαυτον απεστησε της συμπαθειας. «μη γαρ εχω
τι», φησιν, «ιδιον;» ορα τα αποστολικα ρηματα δια των εργων παλιν πληρουμενα·
ουδεν γαρ εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον τουτον, αλλ' ουδε εξενεγκειν τι δυναμεθα.
ορα, οια φθεγγεται ρηματα ουχ εαυτωι μονωι, αλλα και ημιν χρησιμα. αυτος γυμνος
εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου. τουτεστιν· μικρον υστερον αποστησεσθαι τουτων
εμελλον. μη γαρ εμα ταυτα ην; μη γαρ εκτησαμην εγω; ουχι παρακαταθηκη το
πραγμα ην; ου μικρον υστερον αποστησεσθαι τουτων εμελλον; μη γαρ εμα ταυτα ην;
μη γαρ εκτησαμην εγω; αλλοτρια ταυτα ην και τωι μη συνεισελθειν μοι και τωι μη
συναπελθειν. ουτω διακεωμεθα και ημεις, αγαπητοι· προς τα χρηματα ασυμπαθεις
ωμεν. δια τουτο γυμνους ημας και παρα την αρχην επλασεν ο θεος και θνητους
εποιησεν, ινα καν ουτω μαθωμεν, οτι των εκτος εστι τα περι ημας. δια τουτο και εκει
ουτως απιμεν. δια τουτο και χρηματα καλειται τα χρηματα, οτι προς χρησιν ημιν την
ενταυθα δεδοται. 1,21c ο κυριος εδωκεν, ο κυριος αφειλετο. 21d ως τωι κυριωι εδοξεν,
ουτως και εγενετο. οραις, οτι τουτο ενομισεν, οτι ο θεος αφειλετο; αλλ' ημεις ου
δυναμεθα τουτο λεγειν. δευτερα αυτη παραμυθια. απο τε του μη ημετερα ειναι τα
ληφθεντα απο τε του τον θεον λαβειν, ει και ημε29 τερα ην, μεγιστη παραμυθια.
μαλιστα γαρ περι εκεινα αλγουμεν τα αφαιρεθεντα, οταν ημετερα ηι. ως τωι κυριωι
εδοξεν, ουτω και εγενετο. τι τουτου ισον; ουκετι περιεργαζεται ουδε λεγει· «τινος
ενεκεν δεδωκεν; τινος ενεκεν παλιν ελαβεν;» και μην τουτο επι παντων γινεται· ο
μικρον υστερον συμβηναι ειχεν, τουτο συνεβη. ουχ ως επι ξενωι, αλλ' ως επι ειωθοτι
ουτω διακειται. «ουδεν ημιν συνεβη», φησιν, «της συνηθειας εκτος, ουδεν παρα την
φυσιν. τουτο φυσικον ην.» ο κυριος εδωκεν, ο κυριος αφειλετο. ορα, δι' οσων εαυτωι
κατασκευαζει την παραμυθιαν, πρωτον μεν, οτι «ουκ εστιν εμα», επειτα, οτι «ουδε
εμελλεν εσεσθαι εμα· ουτω γαρ και απερχομαι.» προς τουτοις· «ει και εμα ην, ο
λαβων ικανος παραμυθησασθαι· οταν δε μηδε εμα ηι και ο λαβων μεγας ηι και τα
αυτου ειληφως, πως αξιον αλγειν;» ως τωι κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο. «ειπε,
δια τι ουτως αυτωι εδοξεν;» «ουδεν λεγω. δια τι γαρ μη εξηταζες, οτε ελαμβανον, δια
τι ουτως εδοξεν; οτε με πλουσιον εποιησεν, ουκ εξητασα, δια τι μοι εδωκεν, ουδε νυν
εξεταζω, δια τι ελαβεν. μη γαρ ως αξιωι δεδωκεν; μη γαρ κατορθωματων αμοιβην
ελαβον; εδοξεν αυτωι και εδωκεν· και παλιν εδοξεν αυτωι και ελαβεν.» τουτο
ευλαβους διανοιας, τηι βουλησει του θεου το παν επιτρεπειν, λογισμους δε μη
απαιτειν μηδε ευθυνας. «ποθεν οιδας, οτι τωι κυριωι εδοξεν;» «ηκουσα», φησιν, «οτι
πυρ εκ του ουρανου επεσεν· ουκ ην κατα νομον φυσεως το πραγμα. ει αυτος με
εφυλαττεν, ουκ αν ταυτα επαθον· ει μη κατελιπε την φυλακην, ουκ αν
επεβουλευθην.» ο μεν ουν διαβολος εσπουδασεν αυτον ποιησαι υπερ της
αφαιρεσεως βλασφημησαι. ο δε και υπερ της αποκτησεως ηυχαριστει. 30 μη δη
νομιζωμεν, αγαπητοι, ιδιον τι εχειν, και ουκ αλγησομεν. τουτο και περι των παιδων
ελογιζετο· ου γαρ τηι φυσει των πραγματων, αλλα τωι θεωι το παν ανετιθει. και ορα,
εν πενιαι ην, ουκ εξ αρχης ανατραφεις εν ταυτηι ωστε ραιδιον αυτην ενεγκειν, αλλα
παρα προσδοκιαν ορων αυτην προσπεσουσαν, οπερ εστι χαλεπωτερον. εξαιφνης
απαις ο πολυπαις γεγονεν. βελτιον μη λαβειν η ουτω λαβειν, ινα μαθηι, τινος
απεστερηθη, ωστε η παρελθουσα ειρηνη και γαληνη και ευημερια την συμφοραν
χαλεπωτεραν ειργασατο. αλλ' αρα μη δυσχεραινων ταυτα ελεγεν; ουδαμως. 1,21e ειη
το ονομα κυριου ευλογημενον εις τους αιωνας. ουχι νυν οτε ελαβε μονον ουδε οτε
εδωκε μονον, αλλ' αει και δια παντος. ου μονον ουκ εβλασφημησεν, αλλα και
ηυλογησεν· ου μονον ουχι σιγηι την συμφοραν ηνεγκεν, αλλα και εδοξασεν, ουκ εις
τον παροντα καιρον, αλλα και εις τον μελλοντα. καιτοι το μελλον αδηλον, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ομως δει ευχαριστειν, οπερ αν γενηται. και τοις βουλομενοις βλασφημειν εμφραττει
τα στοματα, χαλινοι την γλωτταν. δια τι μη εξ αρχης ειπε τουτο και ηυλογησεν,
αλλα και λογισμους τεθεικε δικαιους; ινα και τους βουλομενους βλασφημειν
επιστομισηι. ει προειπεν· ειη το ονομα κυριου ευλογημενον, εδοξεν αν απλως
φιλοσοφειν. νυν δε και λογισμους δικαιους κινει και τοις βουλομενοις αυτου
κατηγορειν πασαν προφασιν ανειλεν. μη γαρ εστω Ἰωβ ο ταυτα παθων, αλλα τις των
τυχοντων· «τινος ενεκεν δυσχεραινεις; ουχι τα του θεου ειχες;» «ναι», φησιν, «τινος
ενεκεν εδωκεν, ει λαμβανειν εμελλεν;» «δεον σε χαριν ειδεναι υπερ του χρονου ου
εχρησω, † σοι δε ει και τις εχρησεν αργυριον και παρακατεθετο†». ταυτα λεγετωσαν
οι πλουτουντες, καν μη ωσιν 31 αφηιρημενοι αυτα, καν επιρρεηι ο πλουτος· «γυμνος
εξηλθον, γυμνος και απελευσομαι. τι συλλεγω χρηματα; τι μοι κερδος απο πλουτου;»
φησιν, «γυμνος απερχομαι». ουδεν εισηνεγκαμεν, φησιν, εις τον κοσμον ουδε
εξενεγκειν τι δυναμεθα. οραις, οσον εκαρπωσατο κερδος; οραις ζημιαν πλουτου
γενομενην υποθεσιν; απωλεσε χρηματα και ευρεν αρετην· εγενετο πενης και μαλλον
επλουτησεν· απεθετο το χρυσιον και μαλλον επληξε τον διαβολον. 1,22a εν τουτοις
πασι τοις συμβεβηκοσιν αυτωι 22b ουχ ημαρτεν, φησιν, ˉ̓Ιωβ εναντι κυριου ουδε εν
τοις χειλεσιν αυτου 22c και ουκ εδωκεν αφροσυνην τωι θεωι. καθαπερ επι των
εικονων, επειδαν τινα γραψωμεν κατωθεν εν ταις χοινικισιν, υπογραφομεν· «ο
δεινα ανατεθεικεν», ουτω και ενταυθα την εικονα της ψυχης αυτου δια ρηματων
γραψας ο γραψας το βιβλιον ωσπερ εν χοινικιδι κατωθεν υπογραφων λεγει· εν
τουτοις πασι τοις συμβεβηκοσιν αυτωι ουχ ημαρτεν Ἰωβ εναντι κυριου ουδε εν τοις
χειλεσιν αυτου. μη δε νομισηις, οτι επι μεν των ανθρωπων εσιγησεν, επι δε του θεου
ουχι, αλλ' ουδε κατα διανοιαν ημαρτεν. τι εστιν· ουδε εν τοις χειλεσιν αυτου;
πολλακις υπο του παθους συναρπαζομενοι ρημα εκφερομεν ατοπον της διανοιας μη
συγκατατιθεμενης, αλλα την γλωτταν της αθυμιας συναρπαζουσης. εκεινος δε ουδε
τουτο πεπονθεν, αλλα καθαρα μεν η διανοια βλασφημιας ην, καθαρα δε η γλωττα
πονηρων ρηματων. 32 εν τουτοις, φησιν, πασιν. καλως ειπεν· πασιν. μη γαρ, επειδη
εν βραχει χρονωι ταυτα διηγησατο, μικρα ταυτα ειναι νομισηις· μακρου χρονου
συμφορας συνελων ειπεν. ει δε βουλει, επεξελθωμεν τωι λογωι, και οψει, τι εστι το εν
τουτοις πασιν. σκοπει δε· αγροι μεν ερημοι θρεμματων ανηιρημενων, ακαρπος δε η
γη, θρηνων απαντα μεστα, κωκυτοι κατα την οικιαν. παντα λοιπον εικηι παντων
ανηρπασμενων. ποιος πολεμος, ποια μαχη, ποια τις αιχμαλωσια ουτως εις την οικιαν
εισεκωμασε του δικαιου; τι δει ειπειν; οτι πολλα κατ' αυτον συνεβη; οτι παντα
αθροον; οτι τροπωι χαλεπωι τιμωριας; οτι παρα προσδοκιαν; οτι μηδεν αυτωι
συνειδοτι πονηρον; τι πρωτον; τι δευτερον; την ηλικιαν εννοησαι χρη των παιδων,
την αρετην της ψυχης, το της τιμωριας ωμον. νεοι και ηβωντες εν οικιαι μιαι
εσθιοντων αυτων και πινοντων κατασεισθεντος του οροφου κατεχωσθησαν. καλως
ειπεν· εν τουτοις πασιν. θησαυρος των κακων, πλουτος τραγωιδιας, επαλληλοι αει
πληγαι. πολλοι επι μεν των ανθρωπων ουδεν φθεγγονται, κατα δε διανοιαν
καταγινωσκουσι του θεου. αλλ' ουχ ουτως ο δικαιος, αλλ' εμενεν απεριτρεπτος. και
ουκ εδωκεν, φησιν, αφροσυνην τωι θεωι. τι εστι τουτο; ασαφες εστι το ειρημενον.
οπερ λεγει και ο ∆αυιδ· και νυκτος, φησιν, και ουκ εις ανοιαν εμοι, τουτο δη και
ενταυθα γεγονεν. τουτεστιν· ου κατεγνω των γεγενημενων αδικιαν. ουκ ειπεν
απλως και ως ετυχε τα πραγματα φερεσθαι. ουκ ειπεν· «δικαιος εγω και μηδεν
εμαυτωι συνειδως· εκεινοι μεν ευθηνουντες, εγω δε εν τοσουτοις κακοις. δια τι; τι
ηδικησα, τι ημαρτον; αρα μελει τωι θεωι των πραγματων των ημετερων;» αλλ' ουδεν
τοιουτον ουδε ειπεν ουδε ενενοησεν, οιον πασχουσι πολλοι ετερους μεν ορωντες
ευημερουντας, εαυτους δε εν τοις εσχατοις δεινοις. ουκ αρα απο των 33 πραγματων
γινεται το πονηρον τι υποπτευειν περι θεου, επει και ουτος υπωπτευσεν αν, αλλ' απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

διανοιας πονηρας. τι γαρ εχεις, ανθρωπε, ο ουκ ελαβες; απεθανε σοι παις; λεγε· ο
κυριος εδωκεν, ο κυριος αφειλατο. επι παντων τουτο λεγε. ασφαλειας απηλαυες,
ειτα κινδυνοις περιεπεσες; ικανον τουτο το ρημα αντι φαρμακου γενεσθαι. πανταχου
παραστηναι εν πασηι συμφοραι, εν πασηι δυσπραγιαι, πασαν αφελειν αθυμιαν δυναται.
ως τωι κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο. ουτω και αλλος τις φησιν· ιδου εγω, ποιειτω
μοι το αρεστον ενωπιον αυτου, και παλιν ετερος· κυριος αυτος το αρεστον ενωπιον
αυτου ποιησει. και εν τωι ευαγγελιωι δε παρηγγειλεν ημιν ο Χριστος λεγων·
γενηθητω το θελημα σου.
2,1a εγενετο δε, φησιν, ως η ημερα αυτη, 1b ηλθον οι αγγελοι του θεου
παραστηναι ενωπιον κυριου, 1c και ο διαβολος εν μεσωι αυτων ηλθε 1d παραστηναι
εναντι κυριου. τι καθ' εκαστην ημεραν παρισταμενους αυτους εισαγει; ινα μαθωμεν,
οτι ουκ απρονοητα τα παροντα, αλλα λογον διδοασι των καθ' εκαστην ημεραν
γινομενων και καθ' εκαστην αποστελλονται τι οικονομουντες οι αγγελοι, ει και
ημεις ουκ ισμεν. ει τουτο γαρ γεγενηνται, τουτο εργον αυτων, ως και ο μακαριος
Παυλος φησιν· αποστελλομενοι δια τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν. και ο
διαβολος, φησιν, εν μεσωι αυτων. οραις, επι τινι μεν εκεινοι παριστανται, επι τινι δε
ουτος; εκεινοι ωστε λειτουργειν, ουτος ωστε πειραζειν· εκεινοι μεν ωστε οικονομειν
τα ημετερα, ουτος δε ωστε διαστρεφειν τα ημετερα. 34 τινος δε ενεκεν παλιν
ερωταται επι των αγγελων αυτων; αναγκαιως, εφ' ων και προτερον ειπεν· η μην εις
προσωπον σε ευλογησει. ω της αναισχυντου φυσεως· παλιν ετολμησεν ελθειν. 2,2a
και ειπεν ο κυριος τωι διαβολωι· ποθεν συ ερχηι; 2b τοτε ειπεν ο διαβολος εναντι του
κυριου· 2c διαπορευθεις την υπ' ουρανον και εμπεριπατησας την γην παρειμι. ορα
και τουτον καθ' εκαστην ημεραν περιοδευοντα την οικουμενην. οτι γαρ και αγγελοι
περιοδευουσιν, απο του Ζαχαριου μεμαθηκαμεν. ουχ απλως δε και ουτος περιοδευει·
και γαρ και τουτο της του θεου προνοιας εργον εστι το καθ' εκαστην ημεραν αυτον
περιοδευειν, ωστε και το κριμα αυτωι μειζον γενεσθαι και ημας μαλλον νηφειν.
κοσμοκρατωρ δια τουτο καλειται του σκοτους του αιωνος, της πονηριας. «ειπε,
διαβολε, τι εποιησας;» «περιελθων», φησιν, «την γην και εμπεριπατησας παρειμι.»
«τι ειργασω;» ουδεν χρηστον, ουδεν αγαθον. ου τολμαι λεγειν ουδεν, αλλ' οτι
περιηλθεν. 2,3a ειπε δε ο κυριος προς τον σαταναν· 3b προσεσχες τωι θεραποντι μου
Ἰωβ, 3c οτι ουκ εστι κατ' αυτον των επι της γης 3d ανθρωπων ομοιος αυτωι,
αμεμπτος, δικαιος, αληθινος, θεοσεβης, 3e απεχομενος απο παντος κακου. παλιν και
εις δευτεραν προκαλειται παλην αυτον. 2,3f ετι δε, φησιν, εχεται ακακιας. 3g συ δε
ειπας απολεσαι τα υπαρχοντα αυτου δια κενης. ουκ ηθελησας, ω αναισχυντε, ως θεωι
πιστευσαι; απο της πειρας ουκ εδει πιστωθηναι λοιπον. ουκ ειπεν σοι, οτι αμεμπτος;
ουκ ειδες δια της πειρας; πως παλιν προσερχηι; τι μανθανομεν εκ τουτων; οτι καν
μυριακις πεσηι, ουδεποτε απαγορευει ο διαβολος, αλλ' ισταται αναισχυντως. συ δε
ειπας, φησιν, τα υπαρχοντα αυτου απολεσαι δια κενης. εικηι και ματην αυτωι απαντα
γεγενηται, και μην ου δια κενης, αλλ' 35 επι χρησιμωι. αλλα συ ειπας απολεσαι δια
κενης. ουκ ειπεν, οτι δια κενης απωλετο, αλλα· συ ειπας απολεσαι δια κενης. επει
αυτος μισθον ου τον τυχοντα ελαβε της απωλειας. «μη γαρ τουτο ζητει, οτι εγω
παλιν αυτωι αποδιδωμι, αλλ' οτι συ ματην και εικηι τον ανθρωπον εσυκοφαντησας.»
και ουδε ουτως ηιδεσθη ουδε ενετραπη ο μιαρος, αλλα δευτεραν ζητει πειραν, ινα
κατα τους Ὀλυμπιακους αγωνας δευτερον βληθηι. επι στοματος, γαρ φησιν, δυο και
τριων σταθησεται παν ρημα. αλλ' ορα την πολλην ανοιαν. ειπεν, οτι «ετι εχεται
ακακιας. τι προσεδοκησας;» «το σωμα πληττε», φησιν. ο λαβων αγυμναστον και
τοσαυτην επιθεις κακων επιθηκην και μηδεν ισχυσας, αλλ' ισχυροτερου πειραθεις,
ουδε ουτως απεστη. ορα, μεθ' οσης επιεικειας αποκρινεται τωι διαβολωι ο θεος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

παιδευων ημας μη επεμβαινειν εν ταις ευημεριαις. μεγα γαρ επιεικεια και οταν
κρατωμεν. τι ουν ο διαβολος ο ακορεστος και μηδεποτε λαμβανων τελος των καθ'
ημων κακων; 2,4a υπολαβων δε ο διαβολος ειπε τωι κυριωι· 4b δερμα υπερ δερματος·
4c και παντα οσα υπαρχει τωι ανθρωπωι, δωσει υπερ της ψυχης αυτου. «καν σωμα δεηι
δουναι ετερον, ου παραιτησεται.» τουτεστιν· «ει και τα παιδια εδωκεν, τουτο εθος
τοις ανθρωποις. ουδεν τιμιωτερον ανθρωπωι εαυτου. ουπω των αναγκαιων
απτεται.» «και μην συ ελεγες, οτι· εαν ταυτα αφελωμαι, βλασφημησει σε.» δια τι δε
μη εξ αρχης τουτο ᾔτησεν; ελογισατο, οτι «ει συμβαιη αυτον ηττηθηναι, βελτιον»,
φησιν, «απο των ελαττονων την νικην ενεγκειν. ει δε μη περιγενοιμην απο των
χρηματων, απο του σωματος περιεσομαι. και αισχρα εσται αυτωι η ηττα, εαν δια
χρηματα 36 βλασφημησηι· εαν δε μη βλασφημησηι, λειπεται και εφ' ετερα ελθειν.»
δια τουτο ετηρησεν αυτο. και παντα, φησιν, οσα υπαρχει τωι ανθρωπωι, δωσει υπερ
της ψυχης αυτου. μη γαρ αυτος εδωκεν; αυτος αυτον αφειλω. μη γαρ προεκειτο
αυτον απολεσθαι η χρηματα, και τουτο ειλετο; πως ουκ εβλασφημησεν, ω μιαρε; ο
λεγει, τουτο εστιν, οτι παντων αναγκαιοτερον αυτος εαυτωι ο ανθρωπος, τα δε αλλα
παντα δευτερα. ορα παλιν, πως ταις οικειαις αποκρισεσιν αλισκεται. ινα γαρ μηκετι
αυτωι καταλειπηι προφασιν μηδε λογον ως ουχι των αναγκαιων αυτων αψαμενος, ως
ουδε λαβων λαβην την πασων μειζονα, αυτος προλαβων αποφαινεται, οτι παντα
δευτερα ανθρωπωι εαυτου και παντα προησεται ευκολως ωστε εαυτον διατηρησαι
και διαφυλαξαι, το δε παντων αναγκαιοτερον αυτος εαυτωι. «ενταυθα τοινυν
βουλομαι λαβειν την λαβην.» «ου πολλου λογου», φησιν, «τα χρηματα τοις
ανθρωποις.» ακουσωμεν, αγαπητοι, καν του διαβολου, και αισχυνθωμεν, οτι παντα
δει προΐεσθαι υπερ της ψυχης και τουτο κατα φυσιν τοις ανθρωποις εστιν, ωστε
πασης αποστερουμεθα συγγνωμης, οταν δια τα χρηματα βλασφημωμεν. «ουδεν μεγα
τα χρηματα», φησιν, «εστιν. υπερ γαρ σωτηριας της οικειας ψυχης απαντα
διδοασιν.» παλιν αυτον αξιοι· 2,5a ου μην δε, φησιν, αλλα αποστειλον την χειρα σου
αψαι των οστων αυτου και των σαρκων αυτου, 5b η μην εις προσωπον σε ευλογησει.
μετα πονηριας φθεγγεται. ουχι απλως των σαρκων ειπεν, αλλα και των οστων, ωστε
ενδοθεν τεχθηναι το κακον. 37 τι ουν παλιν ο θεος; 2,6a ειπε δε ο κυριος τωι
διαβολωι· ιδου, παραδιδωμι σοι αυτον, 6b μονον την ψυχην αυτου διατηρησον.
τουτεστιν· «μη αυτον ανεληις·»–ωστε εξεστιν αυτωι, ει λαβοι συγχωρησιν–»εαν
ανεληις, ουκετι ημιν το θεατρον συγκεκροτηται.» ωστε ανελειν μεν δυναται
ανθρωπον, κακον δε ποιησαι ου δυναται. οραις; εντευθεν μανθανομεν, οτι τοις
αγαθοις ο διαβολος βασκαινει, οτι και βασκαινων ου προτερον αυτοις επιτιθεται,
εως αν ο θεος συγχωρησηι. συγχωρει δε ο θεος πολλακις ου παντα, αλλα ενιοτε επι
χρηματων, ενιοτε επι σωματων. το γαρ εκ δευτερου λαβειν την εξουσιαν τουτο
αινιττεται. εκ τουτου μανθανομεν, οτι οσα δυναται κατα συγχωρησιν δυναται, οτι
καν ηττηθηι ουκ αφισταται, αλλ' αει επιχειρει τοις μειζοσιν. του δε θεου εστι το
ενδουναι η μη ενδουναι. δια τι γαρ μη ειπεν· «μονον της ψυχης αυτου μη αψηι»,
αλλα· μονον την ψυχην αυτου διατηρησον; εις μεγαν αυτον φοβον περιεστησεν. «μη
μοι ειπηις, οτι "ουχ ηψαμην", αλλ' ετερως ανειλες, την σωτηριαν της ψυχης αυτου
παρα σου ζητω.» μειζον εστι το διατηρησον του "μη αψηι". ενταυθα φοβει τον
εχθρον, ωστε εκ πολλης της περιουσιας μη αψασθαι της ψυχης αυτου. επειδη γαρ
εικος ην τοιαυτην νοσον αυτωι επιβαλειν ωστε αποκτειναι το σωμα και ειχεν ειπειν,
οτι «της ψυχης αυτου ουχ ηψαμην», δια τουτο φησιν· διατηρησον. «ου τουτο λεγω
μονον, οπως μη αψηι, αλλα και διατηρησον, μη τι παθηι, κατα τον της ζωης λεγω
λογον.» 38 2,7a εξηλθε δε ο διαβολος παρα κυριου 7b και επαισε τον Ἰωβ ελκει
πονηρωι απο ποδων εως κεφαλης. παλιν εξερχεται απο του θεου, οταν πραττηι τα
εαυτου λαβων εξουσιαν. και ορα, ουκ αναβαλλεται, αλλ' ευθεως επιτιθεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εντευθεν μανθανομεν, οτι κατα συγχωρησιν γινεται, απερ ο θεος επιτρεπει τωι
διαβολωι, οτι εκεινος αιτει και επιτρεχει τοις πειρασμοις ου κελευομενος, αλλ'
επιθυμων και αιτων τον θεον. οραις, οτι ο θεος ου πειραζει ουδενα; αλλ' οταν εκεινος
επιπηδησηι, συγχωρει τα μεν, τα δε ου. ει δε λεγοι τις επι των καταπιπτοντων, τινος
ενεκεν συγχωρει· ινα ελεγχθωσι πολλακις σχηματιζομενοι και υποκρινομενοι οιον
επι του Ἰουδα. συνεχωρησεν αυτωι επιπηδησαι, ινα ελεγξηι αυτου την κακιαν· επι δε
του Σιμωνος ουκετι, αλλ' εβοηθησεν. ωστε και συγχωρει και ου συγχωρει. συγχωρει
μεν επι τωι πεσειν και ελεγχθηναι και συγχωρει παλιν επι τωι δοκιμασθηναι, και ου
συγχωρει επι τωι μη καταπεσειν. διο και κελευομεθα ευχεσθαι· μη εισενεγκηις ημας
εις πειρασμον, ον ου δυναμεθα φερειν. ορα, ποτε τα της νοσου και της αρρωστιας
αυτωι συνεβη, οτε των θεραπευοντων εγενετο γυμνος. η γαρ πενια χαλεπον μεν και
εν υγειαι, οταν δε και αρρωστια προσηι και αρρωστια πολλων δεομενη των
θεραπευσοντων, αφορητοτερον γινεται το δεινον. ορα θυμον διαβολικον· ουδενος
εφεισατο μερους, διεφθειρεν αυτωι την σαρκα. ω αθλητου γενναιου και ηρωος εν τωι
σωματι πυκτευοντος τωι δαιμονι τωι πονηρωι, ωσπερ αν ει τις τα οπλα απαντα
αφαιρεθεις γυμνηι τηι χειρι αναγκαζοιτο τυπτειν του ανταγωνιστου την κεφαλην η
πληττομενος μονον νικαν. δεσμει δε αυτωι 39 τας χειρας εκλυειν τον αντιπαλον
μελλων. «ιδου», φησιν, «παραδιδωμι σοι αυτον εν τηι χειρι σου.» ουκ ειπεν· «εξ
εναντιας μαχεσθε», αλλα· «δεσμευσας αυτον παραδιδωμι, και ουδε ουτω περιεσηι.»
ορα, ποση των του θεου δουλων η δυναμις, και ποση του διαβολου η ασθενεια. ουδε
κατεχομενων περιγινεται των δικαιων. ισως ου δοκει σοι πονηρον ειναι το παθος,
επειδη ελκος ηκουσας, αλλ' ακουε την επαγωγην· 2,8a και ελαβεν ˉ̓Ιωβ οστρακον,
ινα αποξεσηι τον ιχωρα αυτου. πως αν τις εφικοιτο τωι λογωι της συμφορας εκεινης;
τι λεγω; ουδε οψις αυτην παραστησαι δυνησεται, δια μονης δε της πειρας εστιν
αυτην ειδεναι καλως. τινος ενεκεν αυτος εξεεν; ερημος ην, γυμνος των
θεραπευσοντων· ην γαρ και τουτο διαβολικης ενεργειας βδελυκτον αυτον πασι
καταστησαι και μισητον. τους γαρ μαλιστα αντεχεσθαι μελλοντας της συμφορας
προανηρπασεν, την δε παραμυθιαν την υπολειπομενην–την γυναικα λεγω–ου μονον
ουκ ειασεν, αλλα και ωπλισε κατ' αυτου. τινος δε ενεκεν ουχι χερσιν ουδε δακτυλοις
απεξεεν; ωστε μη την θεραπειαν μειζονα γενεσθαι αηδιας υποθεσιν. ο δε αυτος
εαυτον θεραπευσαι ουκ ανεχομενος πως αν ετερων ετυχεν; αυτος εαυτου δημιος ην,
ου διορυττων τας πλευρας, αλλα την πηγαζουσαν σηπεδονα περικοπτων. ει γαρ και
τους θεραπευοντας ειχεν, ουκ ελεεινον τουτο; νυν δε αυτος εαυτον εθεραπευεν.
κοινον προυκειτο θεατρον πασι τοις ορωσιν. απεδυσατο ο αθλητης και επαλαιεν.
τινος αν ειημεν ημεις αξιοι μηδε ακουσαι ταυτα ανεχομενοι; ποσης ταυτα τιμωριας
ου χαλεπωτερα; εκαστος αναλαβετω τηι πειραι το πραγμα, μη τηι των λογων διηγησει
προσεχετω μονον. κατα μικρον εαυτον εωρα αναλουμενον αισχρως και βδελυκτως·
40 ιδειν γαρ αυτος εαυτον πως εφερεν; απεληλατο της πολεως– ποσον το ονειδος–
και επι της κοπριας εκαθητο. 2,8b και γαρ αυτος, φησιν, εκαθητο επι της κοπριας εξω
της πολεως. τινος ενεκεν; ουκ ηνεσχοντο οι πολιται θεαμα δεινον και ελεεινον,
τερας τι και παραδοξον ιδειν. ειδες συμφοραν εσχατην; ειδες τον αδαμαντα; ειδες
τον σιδηρουν ανθρωπον; τινος ενεκεν ουκ εν οικισκωι καθειρξεν εαυτον, αλλ'
αιθριος ην τοις απαντων προκειμενος οφθαλμοις; εμοι δοκει ωστε ελεεινοτερος
γενεσθαι. επι τουτωι ειπειν ην· οσωι ο εξω ανθρωπος διαφθειρεται, τοσουτωι ο εσω
ανακαινουται. οσοι μεγα φρονουσιν επι σωματος ωραι, αναλογιζεσθωσαν αυτου την
φυσιν. ιχωρ ην και σκωληκων τροφη και τραπεζα. ει τινες επι δυσωδιαι και
κολοβωσει καταδυονται, τον ηρωα τουτον λογιζεσθωσαν. τι τουτου δυσωδεστερον;
τι δε ειδεχθεστερον; τι δε μαλλον βδελυκτον; αλλ' ουδεν ην της ψυχης αυτου
ευωδεστερον. εσηπετο του σωματος η φυσις, η δε ψυχη διεμεινεν αφθορος. τινος δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ενεκεν επι κοπριας εκαθητο; ωστε τα καταπιπτοντα συγκαλυψαι τηι θημωνιαι. τινος
δε ενεκεν αιθριος; ωστε ειναι τινα παραμυθιαν αυτωι· ει γαρ εν οικισκωι κατεκλεισεν
εαυτον, και αυτον τον αερα του οικου βραχυν οντα διεφθειρε και απεπνιξεν αν
εαυτον τηι δυσωδιαι. βελτιον ουν ενομισεν ειναι την απο της αιθριας ταλαιπωριαν
φερειν η στεγηι καλυπτομενος τας ταλαιπωριας υπομενειν τας απο του
διαφθειρομενου αερος. αλλως δε εμοι δοκει, οτι ουδεν επασχεν ανθρωπινον, οιον αν
ει τις εγνω θεου παιδειαν το πραγμα ουσαν· ουκ επηισχυνετο ουδε ηρυθρια, αλλα
πασιν εαυτον εξεπομπευεν. 2,9a χρονου δε πολλου προβεβηκοτος ειπε τωι ˉ̓Ιωβ η
γυνη αυτου· 9b μεχρι τινος καρτερησεις λεγων· 9aα ιδου 41 αναμενω χρονον ετι
μικρον 9aβ προσδεχομενος την ελπιδα της σωτηριας μου; το παντων μηχανηματων
των προλαβοντων ισχυροτερον υστερον ο διαβολος προσαγει. ειθε και ταυτην
ελαβες, ειθε μετα των παιδων κατεχωσας. τινες δε φασιν ουδε της γυναικος ειναι τα
ρηματα, αλλ' αυτον εις αυτην τυπωθεντα ταυτι φθεγγεσθαι. ουδε γαρ ην την
γυναικα του Ἰωβ τοιαυτην ειναι, πλην ει τις λεγοι τηι συμφοραι περιτραπεισαν
τοιαυτην αυτην γεγενησθαι. χρονου δε, φησιν, πολλου προβεβηκοτος. ορα, πως
καταρρητορευει πολλα εχουσα πιθανα προς το πεισαι τον χρονον μετα των αλλων
απαντων. ου γαρ μια και δυο και τρεις ημεραι, αλλα πολλοι διηλθον μηνες. μεχρι
τινος, φησιν, καρτερησεις λεγων. α παρα των αλλων αυτον ακουειν εχρην, ταυτα
αυτη αυτωι παραινουσα ουκ επαυετο. απο γαρ τουτων των ρηματων εικος ου ταυτην
πρωτην γεγενησθαι την συμβουλην, αλλα πολλακις πολλα τουτων ακουσαι
χαλεπωτερα παρα της γυναικος. ορα διαβολικην απατην· ενενοησε την Ευαν·
«τουτο», φησιν, «τον πρωτον κατηνεγκεν ανθρωπον, τουτο και τουτου περιγενεσθαι
δυνησεται.» αλλ', ω αθλιε και ανοητε, εκεινον ηττονα γαστρος ευρουσα τον ιον
ενεσπειρε τον εαυτης· τουτον δε οραις φιλοσοφουντα και αυτης περιγενομενον της
φυσεως. ουκ επεκαμψεν αυτον χρηματων απωλεια ουδε παιδων θανατος αωρος
ουδε βασανος σωματος απαραμυθητος ουδε χρονου μηκος τοσουτον. και τον υπο
πραγματων ουχ αλοντα, τουτον υπο λογων προσδοκαις χειρωσασθαι; «ναι», φησιν,
«πολλοι γαρ πολλακις προς μεν πραγματων εστησαν πειραν, υπο δε των λογων
ηττηθησαν, και μαλιστα οταν παρα γυναικος ηι τα λεγομενα.» ουκ εστιν ειπειν, οτι
φθονουσα και βασκαινουσα ταυτα λεγει· 42 γυνη γαρ εστιν. απ' αυτων σοι
διαλεγεται των πραγματων. ανυποπτος η συμβουλη, βοηθος εστιν, εις τουτο εδοθη
τωι ανδρι. «ναι, αλλα και η προτερα τοιαυτη ην. γυναικι δε διδασκειν, φησιν, ουκ
επιτρεπω ουδε αυθεντειν του ανδρος.» τουτο ουκ ειασε γενεσθαι ο Ἰωβ. και ορα το
κακουργον· οτε πολυς διηλθε χρονος, τοτε επιτιθεται· τοτε γαρ μαλιστα τα της
ελπιδος ελεγχεται, τοτε μαλιστα τα της δυναμεως εξασθενει. διπλα τα της ασθενειας
ην τωι τε τον φεροντα ασθενεστερον γενεσθαι τωι μηκει του χρονου και τωι την
ελπιδα απογνωσθηναι μαλλον. οραις, οτι προ τουτου ουδε παρρησιαν ειχε τοσαυτην;
ουτως αυτην επαιδευσεν ο Ἰωβ. το προσωπον συμπαθουσης ην, τα ρηματα ωμα και
απανθρωπα, η προαιρεσις και η διαθεσις συναλγουσης, αλλ' η συμβουλη κατα
κρημνων ενεγκειν βουλομενης. μη τουτο ιδωμεν, ποιωι ταυτα λεγει σκοπωι, αλλα τι
κατασκευασαι βουλεται. ουδε γαρ ει τις ξιφος μοι και δηλητηριον επεδιδου
φαρμακον, την προαιρεσιν αν εξητασα φανερας ουσης της βλαβης. μη τουτο τοινυν
ιδωμεν, οτι γυνη, αλλα τι συμβουλευει.–τουτο και τοις νυν ανθρωποις παραινω, μη
προς το των ανθρωπων αξιωμα βλεπειν, αλλα προς τον τροπον της συμβουλης.–
γυνη εστιν, ινα βοηθηι, ουχ ινα υποσκελιζηι. μεχρι τινος καρτερησεις, φησιν, λεγων;
τι τον αθλητην εκλυεις; τι καταστελλεις τας χειρας δεον ειπειν κατα τον αποστολον·
ετι μικρον; ταυτα ελεγεν ο Ἰωβ ισως προς εγκαλουντας απολογουμενος υπερ του
θεου και ειδως τας βασανους τελος εχουσας. και προσεδοκα μεταβολην, ο πολλης
πιστεως ην και γενναιας ελπιδος· ᾔδει του θεου το φιλανθρωπον. αλλα ταυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αυτον αφαιρειται την 43 παραμυθιαν και ει τις ταυτα ελεγε τα ρηματα αποτειχιζων
αυτωι την συμβουλην. επειδη γαρ εωρα μαλλον ετερους αλγουντας η τον παθοντα
αυτον παρεμυθειτο την εκεινων ασθενειαν. και φησιν· 2,9bα ιδου γαρ ηφανισται το
μνημοσυνον σου απο της γης, 9bβ οι υιοι σου και αι θυγατερες, της εμης κοιλιας
ωδινες και πονοι, 9bξ ους εις το κενον εκοπιασα μετα μοχθων. ορα κακουργον και
πολυμηχανον γυναιον. ου μεμνηται των χρηματων, ουκ αγει εις μεσον των
θρεμματων την απωλειαν, αλλ' ο μαλιστα αυτου καθαψασθαι δυνατον ην, τουτο
πρωτον. ᾔδει μεγαλοψυχον οντα και ουδεν ηγουμενον την εκεινων απωλειαν. ινα
ουν μη το παθος ασθενεστερον ποιησηι, αλλα διεγειρηι την τραγωιδιαν, το παντων
αφορητοτερον και υπερ ου μαλιστα ηλγησε και ο μαλιστα αυτον εδακνεν, τουτο
τιθησιν. και ορα, πως περιπαθως, πως ελεεινως· ιδου γαρ, φησιν, ηφανισται σου το
μνημοσυνον, μονονουχι δεικνυουσα παλιν την συμφοραν και τα ληθηι παραδοθεντα
ανανεουσα τηι μνημηι. ου λεγει τα παροντα, αλλα και τα παρελθοντα ωστε πολλην
εργασασθαι συγχυσιν εν τωι λογισμωι. μετα της αυτης επιβουλης, ης αυτωι προσηλθεν
ο διαβολος, μετα της αυτης και αυτη την συμβουλην επαγει τηι μνημηι των παιδων
αυτον θορυβησασα και προσδοκησασα ταυτηι τρεψειν τον λογισμον. ειτα ουτω το
κεφαλαιον αιρει των κακων· ουκ ειπεν· «ετελευτησαν», ο κοινον της απαντων
ανθρωπων συμφορας εστιν ονομα, ουκ ειπε την συνηθη προσηγοριαν, αλλα τι;
ηφανισται σου το μνημοσυνον. εμοι δοκει και το της συμφορας ωμον παραστησαι
βουλομενη ταυτα ειπεν. ο δε λεγει, τοιουτον εστιν· «ποιαν προσδοκαις εσεσθαι σοι
μεταβολην; μη τους απελθοντας επανελθειν ενι λοιπον, μη τους αφανισθεντας
ζωοποιηθηναι;» τα γαρ παιδια και 44 δια τουτο μαλιστα ποθεινα, επειδη την μνημην
ημιν αθανατον καταλιμπανει, και τουτου μαλιστα ανθρωποι παντες εφιενται ωστε
μνημοσυνον καταλιπειν. «προσαπολωλας», φησιν, «και αυτος δια των εκγονων.
αγονος, απαις, προρριζος ανεσπασθης.» και ορα, πως μεμετρημενως ποιειται την
ολεθριαν συμβουλην, ωστε μη εις οργην κινησαι, αλλ' εις ελεον κατακλασαι. ουκ
ειπεν· «ο θεος αυτους ελαβε και απωλεσεν», αλλα μεσωι κεχρηται ονοματι. οι υιοι
σου και αι θυγατερες, φησιν· της φυσεως εκατερας εμνησθη. ειτα το περιπαθες· της
εμης κοιλιας, φησιν, ωδινες και πονοι. εκατερα η φυσις, ευθηνουμενης μητρος
ρηματα και φιλοστοργου. «τα σαυτου μεγαλοψυχως φερεις», φησιν, «ελεησον την
εμην ζημιαν». επειδη εκ των εις αυτον συμβαντων ου προσεδοκησεν αυτον
επικαμψειν, το εαυτης περιπαθεστερον διηγειται. της εμης κοιλιας ωδινες και
πονοι–ωδινες του τοκου, πονοι της ανατροφης. «εγω ειμι η παντων ελεεινοτερα
παθουσα». ους εις το κενον εκοπιασα μετα μοχθων. ορα, πως ακαιρον το επιταφιον
των παιδων. ταυτα δε λεγει, ινα δειξηι και αυτην κοινωνουσαν της συμφορας. τον
γαρ μελλοντα συμβουλευειν και παραινειν τωι πασχοντι κακως ουκ αναγκαιον εξω
των δεινων εσταναι, επει απιθανος εσται συμβουλος εν αλλοτριοις κακοις
φιλοσοφων, επει υποπτος εσται παραινων. επειδη γαρ εμελλεν αυτωι συμβουλευειν
αποθνηισκειν, ινα μη δοξηι απο εχθρας ταυτα λεγειν, δεικνυσιν εαυτην δεινοτερα
πεπονθυιαν και επαιρει τωι λογωι την συμφοραν. 2,9c συ δε αυτος, φησιν, εν σαπριαι
σκωληκων καθησαι διανυκτερευων αιθριος, 2,9dα καγω πλανητις και λατρις. 45
ορα, πως πλεκει τα εαυτης τοις εκεινου· ιδου γαρ ηφανισται σου το μνημοσυνον·
τουτο του ανδρος. της εμης κοιλιας ωδινες και πονοι· τουτο της γυναικος. συ δε
αυτος εν σαπριαι σκωληκων καθησαι· τουτο του ανδρος. και εγω πλανητις και
λατρις· τουτο της γυναικος. συνεχως μεταφερει τον λογον απο των εκεινου προς τα
αυτης, ινα ευνοιαν επισπασηται παρα του ακουοντος. «ουκ ισχυει τα σα, κρατειτω τα
εμα.» συ δε αυτος, φησιν· μεγαλη εμφασις. «συ δε αυτος· εκεινος ο δικαιος, ο
θαυμαστος, ο μεγας, το κεφαλαιον ημιν των αγαθων.» εν σαπριαι σκωληκων καθησαι
διανυκτερευων αιθριος. «ημεραν και νυκτα», φησιν· «ουδε στεγης σοι τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

μετεδωκεν, ουδεις συμπαθης, ουδεις ελεημων, ουδεις συναλγων». και εγω πλανητις
και λατρις. ω της συμφορας· ουδεις ηλεει την γυναικα ουδε την πενιαν επεκουφιζεν,
αλλ' εθητευε και αιθριος ην η του βασιλεως συνοικος. εμοι δοκει και παρανομον
τινα αυτην απο της συμφορας ενομιζον ειναι. «ανεστιος, απολις, αοικος πλανωμαι»,
φησιν, «κατα την πολιν ουδε δουλειας ευπορουσα ουδε την θητειαν αυτην εξ
ευκολιας δυναμενη λαβειν· ταις ετερων προσεδρευω θυραις καθαπερ φιλονεικουσα
παντας τας εμαυτης διδαξαι συμφορας. ουδε εν οικιαι μιαι καταστειλαι της πενιας την
ασχημοσυνην εστιν, αλλα πανταχου με δει εκπομπευεσθαι και παραδειγματιζεσθαι.
ποσωι αυτη της των παιδων τελευτης η συμφορα χαλεπωτερα· πανταχου περιειμι
διδασκαλος των κακων.» οπερ δε εξ αρχης ειπον, οτι δια τουτο και χρονον πολυν
συνεχωρησεν ο θεος γενεσθαι, ινα μη μετα την μεταβολην απιστηθηι η συμφορα, και
δια τουτο αιθριος, ινα παντες ορωσιν, τουτο και επι της γυναικος εστιν ειπειν· ινα,
οταν ιδωσιν αυτην μεταβαλλομενην και βελτιω γεγενημενην και ευπαιδα και
πολυπαιδα, μη απιστωσιν αυτης τηι προτεραι συμφοραι οι και μισθον αυτηι των
μοχθων παρεσχηκοτες. 46 2,9dβ τοπον, φησιν, εκ τοπου περιερχομενη και οικιαν εξ
οικιας, 9dξ προσδεχομενη τον ηλιον ποτε δυσηι,– εικοτως, ελευθεριως γαρ ην
ανατραφεισα η γυνη. 2,9dδ ινα αναπαυσωμαι των μοχθων μου και των περιεχουσων
με οδυνων, 9dεαι με νυν συνεχουσιν. τον πολυν πονον φησι και την πλανην και την
λατρειαν. 2,9e αλλ' ειπον τι ρημα προς κυριον και τελευτα. ορα, μετα το την
τραγωιδιαν ακριβως διηγησασθαι τοτε την αναισχυντον επαγει συμβουλην ου
τολμησασα προ τουτου ταυτα ειπειν, αλλα προτερον δειξασα πιθανην τινα την
παραινεσιν, τοτε το δηλητηριον ενιησι και ουδε αυτο φανερως. ουκ ειπεν·
«βλασφημησον», αλλ' ειπον τι ρημα προς κυριον και τελευτα. «τινος ενεκεν; αρα
οιδας, οτι τελευτη το πραγμα εστιν; ποια δε σοι παραμυθια απο της εμης τελευτης;
τις παραψυχη;» οι γαρ τα πονηρα συμβουλευοντες ου τολμωσιν ανακεκαλυμμενην
εισαγειν την συμβουλην, αλλα τηι ασαφειαι περιστελλουσι το πονηρον της
παραινεσεως. «οπερ ουκ ετολμησας συμβουλευσαι, τουτο με υπομειναι παραινεις;
δια τι γαρ μη λεγεις, ποιον ρημα;» «πανταχοθεν σοι προσεχωσθησαν οι λιμενες, τα
παιδια ανηιρηται, η γυνη παντων ελεεινοτερον πραττει, το σωμα ουτω διακειται,
ωσπερ αυτος οραις· μια υπολελειπται παραμυθια, εις απαλλαγης τροπος, ειπειν τι
προς τον θεον.» «τι λεγεις, ω γυναι; δεον εξιλεωσασθαι, δεον καταλλαξαι παροξυναι
μαλλον παραινεις; ει γαρ ο θεος ταυτα εποιησεν, παρακαλεσαι αυτον, ου
βλασφημησαι δει, ει δε ουκ αυτος, ουδε ουτω βλασφημειν. τι μοι την των δεινων
επιθηκην επιτεινεις δια της των δεινων λυσεως; πως οιει; ποθεν γαρ δηλον, οτι και
ερω και τελευτησω; αν δε μετα το ειπειν παλιν μειζοσι περιβαλλωμαι δεινοις;» αλλ'
ουδεν τουτων ειπεν. πως δε ουκ ειπε προς αυτον· «διαχρησαι σαυτον», αλλ' ο
μαλιστα επεθυμει ο διαβολος, τουτο συμβουλευει και παραινει; 47 ωσπερ δια του
οφεως προτερον, ουτω δια της γυναικος νυν. «αν κατηγορησω του θεου», φησιν, «ου
δεχεται την συμβουλην. επαιρω τα δεινα. εμε ελεησον.» και ποια σοι των δεινων
παραμυθια απελθοντος τουτου; τις παραψυχη; ουχι δε μαλλον επιταθησεται; νυν μεν
γαρ ελπισαι εστι τι χρηστον, τοτε δε ουκετι, αλλα χηρεια απαραμυθητος. εμοι δοκει
και αισχυνεσθαι αυτην. τινα ουκ αν εθορυβησε ταυτα; τινα ουκ αν ιλιγγιασαι
εποιησε τα λεγομενα; τι ουν ο γενναιος ουτος και φιλοθεος ανηρ; 2,10a ο δε
εμβλεψας αυτηι ειπεν. και καλως ειπεν· εμβλεψας αυτηι. τον θυμον ενεφηνε δια της
οψεως ουκ αρκουντων των ρηματων αυτης καθαψασθαι. και ορα, πως
μεμετρημενως· ουδεν χαλεπαινοντος ουδε δυσχεραινοντος ρημα προηκατο· και την
γυναικα επεγνω και την συμβουλην ουκ εδεξατο. ουκ ειπεν· «αφρων ει και
ανοητος», αλλα τι; 2,10b ινα τι ωσπερ μια των αφρονων γυναικων ουτως ελαλησας;
τουτεστιν· «ουδεν αξιον σαυτης ουδε της ανατροφης και της παρ' εμου παιδευσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

εφθεγξω. ουκ εστι σα τα ρηματα ταυτα.» ου γαρ οπως αυτην εξυβρισειε μονον
εσπουδαζεν, αλλα και οπως απαγαγοι της πονηρας ταυτης διανοιας. 2,10c ει τα μεν
αγαθα, φησιν, εδεξαμεθα παρα κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; τουτεστιν· «ει και
μονον κακα ην, φερειν εδει. κυριος εστι και δεσποτης. ουχι εξουσιαν εχει παντα
επαγαγειν; τινος ενεκεν εδωκε τα αγαθα; ουχ ως αξιοις. μη τοινυν μηδε νυν ως παρ'
αξιαν ταλαι48 πωρουντες αλγωμεν. μαλιστα μεν κυριος ην και μονα δουναι τα κακα·
ει δε και αγαθα δεδωκεν, τι δυσχεραινομεν;» ορα, πως ουδαμου ουτε τα αμαρτηματα
ουτε τα κατορθωματα λεγει, αλλα μονον, οτι εξεστι τωι θεωι, α βουλεται, ποιειν.
«αναμνησον σαυτην της προτερας ευπραγιας και ουκ οισεις χαλεπως τα παροντα.
αρκει προς παραμυθιαν ημιν το τον κυριον ειναι τον επαγαγοντα. μη λεγωμεν
"δικαιως" η "αδικως".» και ορα, παλιν η ανακηρυξις του αθλητου· 2,10d εν τουτοις
πασι τοις συμβεβηκοσιν αυτωι, φησιν, 10e ουχ ημαρτεν ˉ̓Ιωβ ουδε εν τοις χειλεσιν
αυτου εναντι κυριου. ουκ εστιν ειπειν, οτι προς μεν την γυναικα ταυτα ελεγεν, τα δε
απορρητα αυτου της διανοιας εγεμε θυμου και αποδυσπετησεως· αλλ' ουδε εν τοις
χειλεσιν αυτου εφθεγξατο τι. 2,11a ακουσαντες δε οι τρεις φιλοι αυτου τα κακα
παντα τα επελθοντα αυτωι 11b παρεγενοντο εκαστος εκ της ιδιας πολεως προς
αυτον· 11c ˉ̓Ελιφαζ ο Θαιμανων βασιλευς, 11d Βαλδαδ ο Σαυχαιων τυραννος 11e και
Σωφαρ ο Μιναιων βασιλευς. 11f και παρεγενοντο ομοθυμαδον προς αυτον 11g του
παρακαλεσαι και επισκεψασθαι αυτον. ωσπερ οθεν προσεδοκησε παραμυθιαν τινα
και παραινεσιν αριστην ευρησειν, εντευθεν ευρεν ολεθρον, απο της γυναικος, ουτως
και απο των φιλων. παραγινονται μεν ως παραμυθησομενοι, το δε εναντιον
ποιουσιν. και προ των ρηματων δε αυτων ικανη μονη η οψις τον δικαιον
καταβαλειν. τα γαρ ημετερα δεινα μαλιστα εν τοις αλλων καθορωμεν ακριβεστερον
αγαθοις. εννοησον, οσον ην εαυτον εν τουτοις οραν και εκεινους τους συνηθεις και
γνωριμους επι της προτερας ευπραγιας μενοντας. ουδεν γαρ ετερον 49 αλλ' η την
εαυτου προτερον ευπραγιαν εν τουτοις ανετυπουτο εαυτον εννοων, εν τισιν ην. και
το δη δεινον το πανταχου περιενεχθηναι την συμφοραν. ει γαρ ουτοι τοσουτον
απεχοντες ηκουσαν, πολλωι μαλλον οι πλησιον οντες. μαλιστα δε αυτον ελυπει ου το
μεγεθος των δεινων, αλλα το δοκειν ως ασεβη και παρανομον ταυτα πασχειν τα
κακα, ως εχθρον του θεου και πολεμιον, ως εν υποκρισει τον εμπροσθεν ζησαντα
χρονον. ουκ εμελεν αυτωι του σωματος διαφθειρομενου, αλλα της δοξης
καταβαλλομενης, ουχ οτι φιλοτιμος ο ανθρωπος ην ουδε οτι προς την των πολλων
εζη δοξαν, αλλ' οτι πολλους επι τουτοις σκανδαλιζομενους εωρα. ουτω και Μωυσης
υπερ της δοξης εδεισε του θεου και Παυλος δε ομοιως. ακουε γαρ, τι φησιν ο
Μωυσης· μηποτε ειπωσιν, φησιν, οτι εξηγαγες αυτους εξ Αιγυπτου εν πονηριαι
απολεσαι ενταυθα. τι γαρ ενενοει; οτι ει οι πολλα καλα παρ' αυτου παθοντες, οις
πενιαν ελυσε και χηρειαν συνδιηνεγκε και ορφανιαν κουφοτεραν εποιησεν, οις
εγενετο λιμην και καταγωγιον, τουτον ακουουσι χειμαζομενον και ουδεμιας
τυγχανοντα παραμυθιας, ποσαις εικος αυτους τρικυμιαις βαλλεσθαι λογισμων, ωστε
τα τουτου δεινα τους ετερων εχειμαζε λογισμους. και οτι ταυτα εστιν, αναμεινωμεν
και εκ των εμπροσθεν εισομεθα. και παρεγενοντο, φησιν, ομοθυμαδον προς αυτον
του παρακαλεσαι και επισκεψασθαι αυτον. αλλ' ουχι τουτο εποιησαν, αλλα
τουναντιον. φιλικη μεν η παρουσια, ου φιλικη δε η παραινεσις και η συμβουλη.
2,12a ιδοντες δε αυτον πορρωθεν ουκ επεγνωσαν, 12b και βοησαντες φωνηι μεγαληι
εκλαυσαν εκαστος 12c ρηξαντες την εαυτου στολην 12d και καταπασαμενοι γην επι
της κεφαλης αυτων. 2,13a παρεκαθεζοντο αυτωι εις γην επτα ημερας και επτα
νυκτας, 13b και ουδεις αυτων ελα50 λησε προς αυτον· 13c εωρων γαρ την πληγην
δεινην ουσαν και μεγαλην σφοδρα. ταυτα παντα καλα και φιλων αξια και
συμπαθουντων τεκμηρια, αλλα τα μετα ταυτα ουκετι τοιαυτα, αλλα πολλωι τουτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

εναντια και αποδεοντα. και ορα, τι γινεται· ινα μη δοξωσιν ως εχθροι και βλασφημοι
λεγειν τα μετα ταυτα, προλαβοντες τοις γεγενημενοις ανειλον την υποψιαν ωστε
τον δικαζοντα τοις λεγομενοις μη παρακρουσθηναι τηι των εχθρων υποψιαι. και
ουδεις αυτων, φησιν, ελαλησε προς αυτον λογον. ορα μειζον της απο του λογου
παραμυθιας το δεινον. και τουτο συνετως εποιησαν τοις πραγμασιν αυτον
παρακαλουντες, τηι προσεδρειαι, τωι διαρρηξαι τα ιματια.
3,1a και μετα ταυτα ηνοιξεν ˉ̓Ιωβ το στομα αυτου 1b και κατηρασατο την
ημεραν αυτου. 3,2 και απεκριθη Ἰωβ λεγων· 3,3a απολοιτο η ημερα, εν ηι εγεννηθην
εν αυτηι, 3b και η νυξ, εν ηι ειπον· ιδου αρσεν. οτι δεινα τα συμβεβηκοτα, δια της
σιγης εμαρτυρουν αυτοι. ουκ αν ετολμησαν παραμυθησασθαι, ει μη προτερος αυτος
αρχην εδωκεν. τι δη τουτο εστιν· απολοιτο, φησιν, η ημερα, εν ηι εγεννηθην εν αυτηι;
τουτο και ο Ἐκκλησιαστης φησιν· επηινεσα τους αποθανοντας, τους ηδη τεθνηκοτας
υπερ τους ζωντας. αγαθος υπερ τους δυο τουτους, οστις ουπω εγενετο. ταυτα δε τα
ρηματα μη απλως εξεταζωμεν, αλλ' εκ ποιας λεγεται διανοιας ιδωμεν, αθυμουσης
και θορυβουμενης, επει και ∆αυιδ φησιν· εγω δε ειπον εν τηι εκστασει μου, αλλ' εν τηι
εκστασει ειπεν. και ετερωθι φησιν· εγω δε ειπον εν τηι ευθηνιαι μου· ου μη σαλευθω
εις τον αιωνα. ουτω και ουτος 51 εν τηι συμφοραι ταυτα ειπεν. ουχ οραις, αγαπητε,
τους τεμνομενους βοωντας μεγαλα; αρ' ουν αυτοις επιπληττομεν; ουδαμως, αλλα
συγγινωσκομεν. ει μη ταυτα εφθεγξατο, εδοξεν αν μηδε της κοινης μετεχειν
φυσεως. ουκ ακουεις του Μωυσεως οια φησιν; αποκτεινον με, ει ουτω μοι μελλεις
ποιειν. τι διαφερει, ειπε μοι, το ειπειν αποκτεινον με του ειπειν απολοιτο η ημερα, εν
ηι εγεννηθην εν αυτηι; τουτο και Ἰερεμιας ειπεν· επικαταρατος η ημερα, εν ηι
εγεννηθην. μη τα ρηματα ιδηις απλως, αλλα την διανοιαν εξεταζε. οτι μεν γαρ ουχ
ημαρτεν ουδε εν τοις χειλεσιν αυτου, πολλακις ηκουσας· οτι δε ουδε μετα ταυτα
ημαρτεν, αυτου παλιν ακουσηι του θεου λεγοντος· οιει με αλλως σοι κεχρηματικεναι
η ινα δικαιος αναφανηις; ουκ αν διπλασια των προτερων ελαβεν, ει μη διπλασιονα
αρετην επεδειξατο. την ουν αποφασιν ιδοντες του θεου προσεχωμεν τοις
λεγομενοις. καν μεν ευρωμεν τι † ειπειν επει † ευχαριστησωμεν τωι θεωι. απολοιτο,
φησιν, η ημερα εκεινη, εν ηι εγεννηθην εν αυτηι, και η νυξ, εν ηι ειπον· ιδου αρσεν. τι
εστιν απολοιτο, ιδωμεν, και οψομεθα αθυμιας οντα τα ρηματα, ουχι πονηριας ουδε
βλασφημιας τινος. ου γαρ απωλετο· μη γαρ δυνατον αυτην επανελθειν παλιν και
γενεσθαι ανωθεν, ως περι τινος ανυποστατου διαλεγεται πραγματος. 3,4a η ημερα,
φησιν, εκεινη ειη σκοτος, 4b και μη αναζητησαι αυτην ο κυριος ανωθεν 4c μηδε
ελθοι εις αυτην φεγγος· 3,5a εκλαβοι δε αυτην σκοτος και σκια θανατου, 5b και
επελθοι επ' αυτην γνοφος. 3,6a καταραθειη η ημερα εκεινη και η νυξ εκεινη, 6b
απενεγκοιτο αυτην σκοτος. 6c μη ειη εις ημεραν ενιαυτου 6d μηδε αριθμηθειη εις
ημεραν μηνων. 3,7a και η νυξ εκεινη ειη οδυνηρα, 7b και μη ελθοι εν αυτηι
ευφροσυνη μηδε χαρμονη, 3,8a αλλα κατα52 ρασαιτο αυτην ο καταρωμενος την
ημεραν εκεινην, 8b ο μελλων το μεγα κητος χειρουσθαι. 3,9a σκοτωθειη τα αστρα
της νυκτος εκεινης, 9b υπομειναι και μη ελθοι και μη φωτισαι 9c μηδε ιδοι
εωσφορον ανατελλοντα, 3,10a οτι ου συνεκλεισε πυλας γαστρος μητρος μου· 10b
απηλλαξε γαρ αν κοπον απο οφθαλμων μου. οραις αθυμιας οντα τα ρηματα; της
ημερας ην το ταυτα εργασασθαι, ειπε μοι; 3,11a δια τι γαρ, φησιν, εν κοιλιαι ουκ
ετελευτησα, 11b εκ γαστρος δε εξηλθον και ουκ ευθεως απωλομην; 3,12a και ινα τι
συνηντησαν μοι γονατα; 12b ινα τι δε εθηλασα μαστους μητρος μου; 3,13a νυν αν
κοιμηθεις ησυχασα, 13b υπνωσας δε ανεπαυσαμην 3,14a μετα βασιλεων και
βουλευτων γης, 14b οι εγαυριωντο επι ξιφεσιν, 3,15a και μετα αρχοντων, ων πολυς
ο χρυσος, 15b οι επλησαν τους οικους αυτων αργυριου, 3,16a η ωσπερ εκτρωμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εκπορευομενον εκ μητρας μητρος 16b η ωσπερ νηπιοι, οι ουκ ειδον φως. τι λεγεις;
ουχι συ ειπας· ει τα μεν αγαθα εδεξαμεθα παρα κυριου, τα δε κακα ουχ υποισομεν; τι
γεγονεν; αθροον μετεπεσες και επαραι σου την ημεραν και την γενεσιν αιτιαι συ την
σεαυτου, και ταυτα παροντων των ακροατων; συ δε ου θαυμαζεις, οτι ουκ εκεινα
εφθεγξατο τα ρηματα, οτι «τινα αντι τινων απολαμβανω; ταυτα μοι αντι της
φιλοξενιας; ταυτα αντι της πολλης φιλανθρωπιας;» αλλα τουτων μεν ουδεν ειπεν,
ωσπερ δε δικαιως υπομενων, απερ υπεμενεν, και κατ' αξιαν και κατα λογον ηυξατο
μη γενεσθαι, οπερ και περι του Ἰουδα ελεγεν ο Χριστος· καλον ην αυτωι, ει μη
εγεννηθη ο ανθρωπος εκεινος· οπερ ουν και ουτος φησιν· «δια τι εγενομην; βελτιον
ην μη γενεσθαι.» 3,17a εκει ασεβεις επαυσαν θυμον οργης, 17b εκει ανεπαυσαντο
κατακοποι τωι σωματι. 3,18a ομοθυμαδον δε δι' 53 αιωνος 18b ουκ ηκουσαν φωνην
φορολογου. 3,19a μικρος και μεγας εκει εστι 19b και θεραπων ου δεδοικως τον
κυριον αυτου. τι λεγεις, οτι ασεβης και πονηρος εγω, αλλα και ουτοι ταυτης ετυχον
της παραμυθιας; 3,20a ινα τι γαρ, φησιν, δεδοται τοις εν πικριαι ψυχης φως, 20b ζωη
δε ταις εν οδυναις ψυχαις; 3,21a οι ομειρονται του θανατου και ου τυγχανουσιν, 21b
ανορυσσουσι δε αυτον ωσπερ θησαυρον, 3,22 περιχαρεις δε εγενοντο, εαν
κατατυχωσιν αυτου. 3,23a θανατος γαρ ανδρι αναπαυσις, ου η οδος απεκρυβη· 23b
συνεκλεισε γαρ ο θεος κατ' αυτου. θαυμασον και ενταυθα αυτου την ευλαβειαν, πως
επιθυμει του θανατου και ου τυγχανει, και ουκ ετολμα εαυτον διαχρησασθαι. ταυτα
δε ουχι εγκαλουντος εστιν, αλλα διαπορουντος και την αιτιαν ουχ ευρισκοντος.
ωσπερ ο Χριστος ειπων καλον ην αυτωι, ει ουκ εγεννηθη ουδεν ετερον εδηλωσεν,
αλλ' η οτι δεινα αυτον αναμενει και χαλεπα, ουτω και ενταυθα ο Ἰωβ λεγων «ειθε
μη εγεννηθην» ου της δημιουργιας του θεου κατατρεχει, αλλα το μεγεθος της
συμφορας παριστησιν. δια τι «ειθε μη εγεννηθην»; οτι αδικον τι πεπονθας;
«ουδαμως» φησιν, «αλλ' οτι ου φερω την συμφοραν.» και ορα την ευλαβειαν·
απαντα τον θυμον εις την ημεραν εκχεει ου τολμων τουτον υπερβηναι τον ορον,
αλλ' αει τα αυτα και συνεχως λεγων ημερα και νυξ και νυξ και ημερα και πλεον
ουδεν· καιτοι ηρκει το πρωτον 54 ρημα απαντα παραστησαι. ειπων γαρ απολοιτο η
ημερα, εν ηι εγεννηθην παντα τα ενταυθα εδηλωσεν, ινα ειπηι, οτι «τεως των
παροντων ουκ επειρωμην δεινων, καν μη μισθον ευσεβειας εκομιζομην.» τινος
ενεκεν ειπε το μη ελθοι εις αυτην φεγγος και οσα τοιαυτα; εθος τοις αλγουσι
περιττολογειν. μη τοινυν υπο ασεβεις ευθυνας τους λογους αγαγωμεν· ον γαρ ο θεος
δικαιοι, τις κατακρινει; η ημερα, φησιν, εκεινη ειη σκοτος και μη αναζητησαι αυτην
ο κυριος ανωθεν μηδε ελθοι εις αυτην φεγγος, εκλαβοι δε αυτην σκοτος και σκια
θανατου. τι τουτο εκεινου διαφερει; και παλιν· καταρασαιτο αυτην ο καταρωμενος
την ημεραν εκεινην, ο μελλων το μεγα κητος χειρουσθαι. τι βουλεται ενταυθα το
κητος; την πολλην του θεου δυναμιν ενδεικνυται. νυν αν κοιμηθεις, φησιν,
ησυχασα, υπνωσας δε ανεπαυσαμην μετα βασιλεων και βουλευτων γης. οπερ και ο
Ἠλιας φησιν· ικανουσθω μοι, μη εγω κρειττων ειμι των πατερων μου; και μετα
αρχοντων, φησιν, ων πολυς ο χρυσος. εμοι δοκει και εκεινους καταστελλειν και
πειθειν μη μεγα νομιζειν ειναι τα ανθρωπινα πραγματα. ου γαρ απλως ουδε ως ετυχε
τους βασιλεις ενταυθα παρηγαγεν, οι εγαυριωντο, φησιν, επι ξιφεσιν. ορα και εν τηι
συμφοραι φιλοσοφα ρηματα. ουδεν εκεινων ο πλουτος προεστη, ουδεν εκεινους η
δυναμις ωφελησεν. ο θανατος παντων περιεγενετο. η ωσπερ, φησιν, εκτρωμα
εκπορευομενον εκ μητρας μητρος. ορα, πως, ινα μη δοξηι εαυτον επαιρειν, και τοις
αμβλωθριδιοις εαυτον παραβαλλει· ουτω ταπεινος ην και ελεεινος. 55 εκει ασεβεις,
φησιν, επαυσαν θυμον οργης. ειτα λοιπον εγκωμιον θανατου, οτι οι μεν της κακιας
απεστησαν, οι δε της ταλαιπωριας απηλλαγησαν, οι μεν ευρον λιμενα των δεινων, οι
δε κωλυμα της πονηριας· και το μεγιστον, οτι ουδε εστι παλιν προσδοκησαι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

προτερα, αλλ' αναπαυσαμενους αει μενειν επι της αναπαυσεως δει, και οτι παντων
εσται λυσις των δεινων. «πως βουλει με παυσασθαι ως θελεις; δια τι μη απηλθον
εντευθεν;» ουχι εγκαλουντος εστι ταυτα τα ρηματα, αλλα διαπορουντος και τον
θανατον επιθυμουντος μονον. ομοθυμαδον δε, φησιν, οι δι' αιωνος ουκ ηκουσαν
φωνην φορολογου. παντων εστιν ανωτερος ο θανατος. ου μονον ουδεν εστιν
υπομειναι δεινον, αλλ' ουδε μεχρις ακοης τα δεινα παραδεξασθαι. μικρος και μεγας
εκει εστι και θεραπων ου δεδοικως τον κυριον αυτου. ουδεις εξελθειν ισχυει της
τυραννιδος εκεινης, ου δουλος, ουκ ελευθερος. παντα τα ανθρωπινα διαλελυται, και
πλουτος και αξιωματα. πολλη κατα τον παροντα βιον η ανωμαλια, πολλη μετα την
εντευθεν αποδημιαν η ελευθερια. επειδη γαρ φρικτον το πραγμα εδοκει ειναι,
εμφιλοσοφει τωι θανατωι υπο της συμφορας δεικνυς αυτον της ζωης οντα βελτιονα
τοις εν οδυναις. «πολλη ισοτιμια», φησιν, «εκει, ουκ εστι φοβηθηναι μεταβολην
καθαπερ ενταυθα. πασιν αναγκαιως συμβαινει, παντων ομοιως κρατει· κακων εστιν
εμποδιον, ταλαιπωριας λυσις. τα δοκουντα ειναι δεινα λελυται.» ινα τι γαρ, φησιν,
δεδοται τοις εν πικριαι ψυχης φως, ζωη δε ταις εν οδυναις ψυχαις; παλιν ενταυθα
ουκ εγκαλουντος εστι τα ρη56 ματα, μη γενοιτο, αλλα ζητουντος και αλγουντος. τα
γαρ μη μετα της αυτης διανοιας λεγομενα ουχ ομοιως υποληπτεον, ωσπερ, οταν
λεγηι τις σοφος· ινα τι υπηρξε χρηματα αφρονι;, ουδεν δηλουται ενταυθα, αλλ' η οτι
αναξιος ην. εντευθεν μανθανομεν, οτι ουχ η ζωη μονον, αλλα και ο θανατος
χρησιμως γεγονεν, οποτε ουτως εστι ποθεινος. οι ομειρονται, φησιν, του θανατου
και ου τυγχανουσιν. δια τουτο φησιν ο Ἐκκλησιαστης· καιρος τωι παντι πραγματι,
και παλιν· ω θανατε, ως γλυκυ σου το μνημοσυνον. ταυτα δε λεγει, ιν' οταν ακουσηις
της γυναικος συμβουλευουσης αυτωι· ειπον τι ρημα και τελευτα, μη νομισηις δια
φιλοζωΐαν αυτον μη ειρηκεναι, αλλα δι' ευσεβειαν. ο γαρ ουτω ποθεινον ηγουμενος
αυτον και μεγα τι νομιζων αγαθον παρον αυτον ευρειν ουκ ετολμησεν. θανατος,
φησιν, ανδρι αναπαυσις. αποφασις εστιν αυτη. ει τοινυν αναπαυσις, τινος ενεκεν
ουκ επιτρεχουσιν οι πολλοι; δια γαρ τουτο ο θεος την ζωην ημιν ποθεινην εποιησεν,
ινα μη ταχεως επιτρεχωμεν τωι θανατωι. ου η οδος, φησιν, απεκρυβη. εμοι δοκει "του
θανατου" λεγειν, τινες δε "του ανθρωπου" φασιν. οτι γαρ "του θανατου" λεγει,
δηλον εκ των προειρημενων και του λεγειν· ανορυττοντες αυτον ωσπερ θησαυρον,
δηλονοτι κεκρυμμενον. «αδηλον το μελλον», φησιν, «ουχ ευρισκομεν οδον.» μη γαρ
μοι τους απαγχονιζομενους ειπηις· περι γαρ του κατα φυσιν λεγει και κατα
προσταγμα του θεου. 57 συνεκλεισε γαρ, φησιν, ο κυριος κατ' αυτου, κατα το εν τωι
ευαγγελιωι ειρημενον, οτι ημερα κυριου ως κλεπτης εν νυκτι ουτως ερχεται. ινα γαρ
μη λεγηι τις· «τινος ουν ενεκεν ουχ αιρηι τον θανατον;», συνεκλεισεν, φησιν, ο κυριος
κατ' αυτου· «αι πυλαι», φησιν, «κεκλεισμεναι εισιν.» ειτα εκτραγωιδει την
συμφοραν· 3,24a προ γαρ των σιτων μου, φησιν, στεναγμος ηκει μοι, 24b δακρυω δε
εγω συνεχομενος φοβωι. «τα παροντα, τα μελλοντα θρηνω. ο καιρος της τροφης
καιρος εμοι δακρυων.» ψωμιεις γαρ με, φησιν, αρτον δακρυων. 3,25a φοβος γαρ ον
ευλαβουμην ηλθε μοι 25b και ον εδεδοικειν συνηντησε μοι. οραις φιλοσοφιαν
ανδρος; ου κατ' εκεινον τον εν τωι ψαλμωι λεγοντα· ου μη σαλευθω απο γενεας εις
γενεαν ανευ κακου ουδε κατ' εκεινον τον λεγοντα· ου μη σαλευθω εις τον αιωνα,
αλλ' ανθρωπινον ειχεν αει λογισμον τοσαυτης απολαυων ευημεριας και τα εναντια
καθ' εκαστην προσδοκων ημεραν. οθεν ουδε ως ακαιρως αυτωι επελθοντα χαλεπως
ηνεγκεν, αλλ' εγγυμνασαμενος και εμμελετησας τηι προσδοκιαι και τηι ελπιδι καλως
εγεγυμναστο. 3,26a ουτε ειρηνευσα, φησιν, ουτε ησυχασα ουτε ανεπαυσαμην· 26b
ηλθε δε μοι οργη. ου περι των προτερων λεγει, αλλα περι των παροντων νυν,
τουτεστιν· «φοβου, πολεμου και ταραχης εμπεπλησμαι», φησιν, «αυτος εμαυτωι
πολεμων.» των εξωθεν συνεχοντων αυτον δεινων ο των λογισμων πολεμος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

χαλεπωτερος ην· ουδεν γαληνον ειχε κατα διανοιαν. «το δε αιτιον», φησιν, «απο του
την οργην ελθειν του θεου.» ορα, πως των σωματικων δεινων τα κατα ψυχην πλεον
πενθει ως εκεινης μαλλον τηκομενης και τεθορυβημενης και δεινα πασ58 χουσης.
ουτω και ημας διακεισθαι καλον, προσκαιρα παντα νομιζειν και τα καλα και τα μη
τοιαυτα. ουτως ουδε εκεινων αισθησομεθα της δεινοτητος ουδε υπο τουτων
επαρθηναι δυνησομεθα, αλλα δια παντος εν ταις ανωμαλιαις ταυταις γαληνης
απολαυσομεν και ειρηνης. και το δη θαυμαστον, οτι μετα βιου καθαρου και ζωης
αληπτου τα εναντια προσεδοκα και ου προσεδοκα μονον, αλλ' εφοβειτο εννοων τα
προτερα οιον τα κατα τον Ἀβρααμ. ημεις δε καθ' εκαστην ημεραν πονηριαι συζωντες
ουδεν υποπτευσωμεν εναντιον; ορα, πως και προ της πειρας εφιλοσοφει. ο γαρ
προσδοκων μεταβολην μετα βιου καλου ουχ ως μισθωτος ην, ωστε πολλην αυτου
την αρετην δεικνυσιν ημιν το λεγειν· φοβος ον ηυλαβουμην ηλθε μοι.
4,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΕΛΙΦΑΖ Ο ΘΑΙΜΑΝΙΤΗΣ ΛΕΓΕΙ· 4,2a Μη πολλακις σοι
λελαληται εν κοπωι· 2b ισχυν δε ρηματων σου τις υποισει; καλως προλαβων ειπε τα
κατειληφοτα αυτον παντα κακα και την προσθηκην των δεινων, επειδη εβουλοντο
αυτωι επεμβαινειν και εναλλεσθαι κειμενωι. ου γαρ εστι παντων ειδεναι εν ταις
τοιαυταις αρμοζεσθαι συμφοραις, αλλα πολλοι πολλακις το τραυμα χαλεπωτερον
εποιησαν, οι μεν απο βασκανιας, οι δε απο αφροσυνης. ου γαρ δη των ιατρων των
τεμνοντων τα τραυματα ελαττονος δειται τεχνης ο τον παρακλητικον
αναδεδεγμενος λογον. καλως ουν ιατροι κακων εκληθησαν επιτριβοντες το τραυμα·
πασχουσι δε αυτο απο βασκανιας. ποσης δε πονηριας αν ειη εν τοσουτωι βασκαινειν
χειμωνι και κειμενωι φθονειν, και τον αξιον ελεεισθαι, τουτον μυριοις περιβαλλειν
δεινοις. ορα γαρ, πως ου μονον παραμυθιας απεχει τα ρηματα τα παρ' αυτων, αλλα
και πολλην την 59 αθυμιαν εντιθησι και κατηγοριας μακρους αποτεινει λογους. διο
και τις φησιν· ψυχην παρωργισμενην μη προσταραξηις. αλλ' ιδωμεν, τι φησιν, και
φυγωμεν την μιμησιν. τι ουν λεγει μη πολλακις σοι λελαληται εν κοπωι; "κοπον"
οιδεν η γραφη την αμαρτιαν λεγειν, ως οταν λεγηι· υπο την γλωσσαν αυτου κοπος
και πονος. ουκ ειπεν· «μη επραξας τι πονηρον», αλλα· μη λελαληται σοι. επειδη γαρ
ελαμπεν ο βιος αυτου πανταχου και πολλα της αρετης υπομνηματα πανταχου της
γης ειχεν, «μη τουτο», φησιν, «ειπηις, οτι αι πραξεις σου καλαι και αγαθαι· συμβαινει
γαρ εν τοις ρημασι γεγενησθαι την αμαρτιαν.» ισχυν δε ρηματων σου τις υποισει; και
ορα, το μη πολλακις σοι λελαληται ουχι φειδομενου εστιν αμφισβητησις και
αμφιβολια, αλλα μη εχοντος ελεγξαι σαφως. ισχυν δε ρηματων σου τις υποισει; τι
γαρ ειπεν; ηυξατο αποθανειν και απαλλαγηναι της παρουσης ζωης. μη γαρ ειπεν, οτι
«δικαιος ων και μεγαλα κατωρθωκως τοιαυτα πασχω»; αλλ' «εβουλομην», φησιν,
«μετα των ασεβων, μετα των οικετων, μετα των εκτρωματων απελθειν, των αυτων
τυχειν ων και οι ασεβεις.» ουκ ειπεν· «εγω ο τοιουτος και τοσουτος.» 4,3a ει γαρ συ
ενουθετησας πολλους 3b και χειρας ασθενουντων παρεκαλεσας, 4,4a ασθενουντας
δε εξανεστησας ρημασιν, 4b γονασι δε αδυνατουσι περιεθηκας θαρσος. ορα, τεως την
εν τοις ρημασιν αυτου λεγει βοηθειαν και συμμαχιαν δεικνυς, οτι ουδε τουτο μικρον.
ει γαρ ειπεν· «ει συ παρεκαλεσας χρημασιν, πως σαυτον ου δυνασαι παρακαλεσαι;»,
ενην ειπειν την πενιαν. «ει δε λογοις πολλους παρεκαλεσας», φησιν, 60 «και ετερους
οντας εν συμφοραις ανεστησας, πως επι σου το φαρμακον γεγονεν ασθενες; ο τας
ετερων λυων αναγκας δια της εν τοις λογοις παραινεσεως και συμβουλης, πως ουκ
αποκεχρησαι τηι μεθοδωι της θεραπειας επι των οικειων κακων;» 4,5a νυνι δε, φησιν,
ηκει επι σε πονος και ηψατο σου, 5b συ δε εσπουδασας. τι εστιν εσπουδακας;
ταραττηι, θορυβηι, ιλιγγιαις, σπευδεις αποθεσθαι, ουκ εχεις σαυτον. 4,6a ποτερον ουχι
ο φοβος σου εστιν εν αφροσυνηι 6b και η ελπις σου και η κακια της οδου σου; οντως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αφροσυνης τα ρηματα· «ει ετεροις βοηθησας σαυτωι μη δυνασαι βοηθησαι μηδε
παραινεσαι σαυτωι, οπερ ετεροις συνεβουλευες, ευδηλον, οτι πασης αρετης αμοιρος
αυτος ει. ο γαρ εαυτωι χρησιμος γενεσθαι μη δυνηθεις πως αν ετεροις γενοιτο;» εκ
τουτων διαβαλλειν επιχειρει την δοξαν των προτερων κατορθωματων, ωστε μοι
δοκει και εκεινο ειναι το νοημα· μη πολλακις σοι λελαληται εν κοπωι. «ου
πολλακις», φησιν, «ειπες εν κοπωι αλλοτριωι; τις γαρ δυναται ενεγκειν την ισχυν
των ρηματων σου, ων αει καυχωμενος ελεγες; αλλ' ιδου, νυν εληλεγκται η
μεγαληγορια σου.» εικος γαρ ην τον δικαιον και ειπειν τινα των οικειων
κατορθωματων και ηδη ωσπερ νυν εις αναγκην εμπεσοντα· δια τουτο φησιν· εν
κοπωι. «τις γαρ και δυναται τουτο», φησιν, «διηγησασθαι η ενεγκειν τα καυχηματα
σου; αλλα νυν εληλεγκται. ει γαρ συ εβοηθησας ετεροις, –––.» και ορα, πως
εκαυχατο· ουκ ελεγε τα εν χρημασιν αυτωι κατωρθωμενα, αλλ' ει τινας απο λογων
ωφελησεν. ταυτα γουν αυτωι και προφερει. 61 ποτερον ουχι ο φοβος σου εστιν εν
αφροσυνηι και η ελπις σου και η κακια της οδου σου; τουτεστιν· «ο σκοπος, μεθ' ου
ταυτα εποιεις· η οτι ουδε εποιησας, η οτι ο βιος σου πονηριας γεμει, η οτι ου μετα
ορθης διανοιας εφοβου τον θεον, αλλα ρηματα ταυτα ην. και η ελπις σου εν
αφροσυνηι ην, εγεμεν ανοιας», φησιν. δια τι; ποια αναγκη; ου γαρ ενι πολλακις
ετεροις βοηθησαντα αυτον ειναι εν συμφοραις; «ου», φησιν. ειτα και ματαιον πλεκει
συλλογισμον· επειδη γαρ ελεγεν· φοβος, ον εφοβουμην, ηλθε μοι, «ουτος», φησιν, «ο
φοβος εν αφροσυνηι ην, και η ελπις σου απο της κακιας της καρδιας σου ην. ει γαρ εν
αληθινοις πραγμασιν ης και βιου καθαρου, ουκ αν ταυτα προσεδοκησας, ωστε αυτος
σεαυτον ηλεγξας, οτι βιου ακαθαρτου ης και πονηρου. ανοητον γαρ», φησιν,
«αγαθον οντα και χρηστον τοιαυτα φοβεισθαι και τοιαυτα ελπιζειν. ει γαρ εν τωι τας
ετερων διορθουν συμφορας τον βιον αναλωσας, πως λεγεις, οτι φοβος, ον
εφοβουμην, ηλθε μοι; αλλ' η κακια της οδου σου τοιαυτα σε εποιει προσδοκαν.» ορα,
πως αγωνιζεται και φιλονεικει και παντα κινει δεικνυς αυτον απο πονηριας ταυτα
παθοντα. 4,7a μνησθητι ουν, φησιν,– ουκ ειπεν· «βλεπε», αλλα μνησθητι– 4,7a τις
καθαρος ων απωλετο. τουτεστιν· «αναλογισαι παντα τον εμπροσθεν χρονον, ουτω
σαφες εστι τουτο και δηλον.» ειτα, επειδη ο λογος ευχειρωτος ην, επαγει το
δευτερον δοκουν αναμφισβητητον ειναι· 62 4,7b η ποτε αληθινοι ολορριζοι
απωλοντο. πληττει αυτον δια της των παιδων συμφορας· «εστω γαρ, εχεις ειπειν, οτι
επαθον τι δεινον ετεροι, αλλ' ου μεχρι των εκγονων ηλθεν αυτοις τα δεινα ουδε
μεχρι της ριζης αυτης ανετραπησαν.» επειδη γαρ ο πρωτος λογος ηλεγχετο, τον
δευτερον επηγαγε δοκουντα ισχυρον ειναι και της συμφορας αυτον αναμιμνηισκοντα
της οικειας. 4,8a καθ' ον τροπον ειδον, φησιν, τους αροτριωντας τα ατοπα.
τουτεστιν· αυτη η συμφορα εκεινων εστι των εργασαμενων την αδικιαν. «τις
απωλετο», φησιν, «ουτως, ως εκεινους ορωμεν απολλυμενους;» η τις απωλετο
καθαρος, ον τροπον ειδον τους αροτριωντας τα ατοπα; 4,8b οι δε σπειροντες αυτα
οδυνας θεριουσιν εαυτοις. καλως σπορον και αροσιν ειπεν. ινα γαρ μη λεγηι τις·
«τινος ουν ενεκεν ουκ ευθεως απωλοντο;», «ουδε ο σπορος ευθεως αποδωσει»,
φησιν. 4,9a απο προσταγματος κυριου απολουνται, 9b απο δε πνευματος οργης
αυτου αφανισθησονται. ορα και ετερον δεινον· «μη νομισηις», φησιν, «δαιμονων
ειναι πονηρων μηδε ανθρωπων επιβουλων τα συμβεβηκοτα· ο θεος εστιν ο κολαζων.
ουκουν αναμφισβητητον δικαιαν ειναι την κολασιν.» 4,10a σθενος λεοντος, φωνη δε
λεαινης, 10b γαυριαμα δε δρακοντων εσβεσθη; ορα, τι φησιν· «ωσπερ τα κατα φυσιν
πραγματα ουκ αν ετερως γενοιτο, αλλ' η ως κατα φυσιν τετακται, ουτω», φησιν,
«και ενταυθα, οιον δη το τους μεν πονηρους απολεσθαι, τους δε αγαθους εν ευθηνιαι
ειναι. μη ειδες», φησιν, «τον δρομον της φυσεως διακοπεν63 τα;» οιον φησιν ο
προφητης επι των αδυνατων· ει πορευσονται δυο επι το αυτο καθολου, εαν μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

γνωρισωσιν εαυτοις; ει ερευξεται λεων εκ δρυμου θηραν ουκ εχων; ει δωσει σκυμνος
φωνην αυτου καθολου, εαν μη αρπασηι τι; ει πεσειται ορνεον εν παγιδι ανευ ιξευτου;
ει σχασθησεται παγις ανευ του συλλαβειν τι; και παλιν· ει διωξονται εν πετραις
ιπποι; ει παρασιωπησονται εν θηλειαις; και ορα· φυσικα παραδειγματα λαμβανει.
τουτεστιν· ουδεν καινον ουδε ξενον γινεται, αλλα νομοις τισι παντα τετακται και
ουδεν ενηλλακται. ει γαρ και τα κατα τα θηρια εστηκεν, πολλωι μαλλον τα ημετερα.
ωσπερ σθενος λεοντος ουκ αν κωλυθειη, ουτως ουδε παρρησια δικαιου. ου γαρ ουτω
κατα φυσιν προσεστι τωι θηριωι η δυναμις, ως τωι δικαιωι η δυναμις και η ισχυς·
ευκολωτερον λεοντα ανανδρον γενεσθαι η δικαιον ευχειρωτον. 4,11a μυρμηκολεων
ωλετο παρα το μη εχειν βοραν, 11b σκυμνοι δε λεοντων απελιπον αλληλους; το
ζωιον τουτο φασι μη δυνασθαι σιτεισθαι. «τι ουν; διεφθαρη;» φησιν. «ουδαμως.»
τουτο δε παραδοξον και μεγα, χωρις τροφης διατρεφεσθαι το ζωιον της ανωθεν
προνοιας απολαυον. η τοινυν προνοια η ταυτα διαταξασα και μη διακοπτουσα πως
αν τους περι δικαιοσυνης ελυσε νομους; αλλ' αλογων μεν τοσαυτην ποιειται
προνοιαν, ανθρωπων δε ου; και λαμβανει φυσιν αλογων ου πανυ χρησιμην τωι γενει
τωι ημετερωι, αλλα και επιβουλον και θανασιμον. ο τοινυν εν τοις δηλητηριοις ζυοις
ουδεν διαταραττων και τοις επιβουλευουσιν ημιν 64 την ευταξιαν διατηρων, καιτοι
μη εχοντων απο φυσεως το τρεφεσθαι, πολλωι μαλλον επ' ανθρωπων. αλλα
μυρμηκολεοντος τοσουτον προνοει, δικαιου δε ουχι; σκυμνοι δε λεοντων ελιπον
αλληλους; και τουτο φυσικον το συναγελαζεσθαι καιτοι μικρον ον, και ουδε τουτο
διεφθαρται· αλλ' οπερ τεθεικεν εν τηι φυσει, τουτο διατηρει. οραις ζωιον αγριον; 4,12a
ει δε τι, φησιν, ρημα αληθινον εγεγονει εν λογοις σου, 12b ουδεν αν κακον τουτων
συνηντησε σοι. και εν τωι παροντι αινιττεται μοι, οτι πολλακις σεμνα τινα ειπεν ο
Ἰωβ ισως η εις ζηλον τινας αγων η και ετερας ενεκεν οικονομιας. ορατε, οσοι
τοιαυτα διαπορειτε και νυν, τινι προσεοικατε. ει γαρ εκεινος κατ' εκεινους τους
καιρους τοιαυτα ειπων ουκ ετυχε συγγνωμης, πολλωι μαλλον ημεις οι μετα την
πειραν των πραγματων τοιαυτα λεγοντες και πολλας εχοντες αιτιας των γενομενων
ειπειν † ωσπερ δοκουσι † καιρον ευρηκεναι του ονειδισαι και επεμβηναι αυτωι την
απο των πραγματων πειραν ουκ αναμενοντες. 4,12c ποτερον ουν, φησιν, ου δεξεται
σου το ους εξαισια; ο λεγει, τοιουτον εστιν· «ουκ ειδες ουδεποτε ενυπνιον;» φησιν,
«ουδε εταραχθης;» η ο λεγει, τοιουτον εστιν· «ουκ ηκουσας τοιουτων διηγηματων;
μη ψευδομαι;» φησιν, «το ους σου ουκ εδεξατο εξαισια;» «ου γαρ δη εν ημεραι μονον
πτοει και ταρασσει, αλλα και εν ενυπνιοις», φησιν, «και εγω τοιαυτα πολλα
πολλακις επαθον. οιδε δε και δι' ονειρατων μονων ταραττειν», φησιν, «και δικην
εισπραττεσθαι.» επειδη γαρ συνεβαινεν εναντιουσθαι αυτου τωι λογωι 65 πολλους
οντας αδικους και ουδεν πασχοντας τοιουτον, «αλλ' εν ονειροις», φησιν. επειδη γαρ
ουκ ειδε τον θεον ουδε χειρος ᾔσθετο απτομενης αυτου, «μη θαυμασηις», φησιν·
«αορατως γαρ κολαζει, επει και εμε πολλακις εταραξεν εν ενυπνιοις και ουδεμιαν
αισθησιν εσχον των γενομενων, αλλ' η αυραν και φωνην ηκουον. τουτο μονον»,
φησιν, «ως οιδεν ο θεος, συνταραττει, και μη θαυμασηις.» ταυτα δε παντα λεγει, ινα
δειξηι, οτι παρ' αυτου εστιν η οργη. εμοι δοκει και ετερον τι αινιττεσθαι· επειδη γαρ
τον εμπροσθεν παντα βιον γαληνον διηγαγεν, «τι ουν;» φησιν· «ει εν ονειροις σε
εταραξεν, ποθεν ισμεν; ει δε και προειπεν ωστε φοβηθηναι και προφυλαξασθαι, συ
δε ουκ εφυλαξω; εγω δε πολλα τοιαυτα υπεστην.» και ουχ ηγηι τον βιον αβιωτον
ειναι των καθ' εκαστην ημεραν ταραττομενων και θορυβουμενων, καν εν ημεραι δια
παντος εν ευπραγιαι διατελωσιν; εμοι γαρ του εν ημεραι χαλεπωτερον ειναι δοκει,
οταν τις αυτον της αναπαυσεως προσχωσηι τον λιμενα. ει γαρ τις τον οδοιπορον τον
δι' ολης ημερας φλογμωι παλαιοντα και ταλαιπωριαι, εσπερας αναπαυσασθαι
βουλομενον εις το καταγωγιον, απελασειεν ινδαλματα τινα δεικνυς και θορυβους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ψυχης, αρ' ουχ ηγηι των κατα την οδον δεινα πασχοντων δεινοτερα πεισεσθαι; 4,13a
εξαισιοι γαρ, φησιν, παρ' αυτου φοβοι και ηχωι νυκτερινωι 13b επιπιπτων φοβος επ'
ανθρωπους. 4,14a φρικη δε μοι συνηντησε και φοβος, 14b και μεγαλως μου τα οστα
συνεσεισεν, 4,15a και πνευμα επι προσωπον μου επηλθεν· 15b εφριξαν δε μου τριχες
και σαρκες, 4,16a και ανεστην και ουκ επεγνων, 16b ειδον και ουκ ην μορφη προ
οφθαλμων μου, 16c αλλ' η αυραν και φωνην ηκουον. 66 «ουκ ηκουσας», φησιν, «οτι
πολλοι ουτως εκολασθησαν;» ειτα, ινα ποιησηι αξιοπιστον τον λογον, εαυτον
παραγει υποδειγμα, οτι ουδενος προλαβοντος, ουδενος φαινομενου αθροον φοβος
τις και ταραχη ενεπεσεν εις την διανοιαν αυτου. τουτο και η Παναρετος φησιν περι
του σκοτους εκεινου, οτι ινδαλματα αυτοις εφαινετο κατα την νυκτα και το σκοτος
εκεινο, και ικανον ην εις τιμωριαν τουτο. ειτα παλιν εκ περιουσιας εκ του καθολου
το κατα μερος δεικνυσιν. ορα, επειδη ειδε την δοξαν αντικειμενην του δικαιου τοις
αυτου ρημασιν, δι' οσων αυτην καταβαλειν βουλεται. 4,17a τι γαρ; φησιν· μη
καθαρος εσται βροτος εναντι κυριου 17b η απο των εργων αυτου αμεμπτος ανηρ;
«αλλως δε», φησιν, «ουδε δυνατον ανθρωπον οντα καθαρον ειναι.» μη δη ταυτα εις
δογματα δεξωμεθα, αγαπητοι. και καλως προσεθηκεν· εναντι κυριου, καθως και ο
προφητης φησιν· ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων. και παλιν· εαν αμαρτιας
παρατηρησηι, κυριε, κυριε, τις υποστησεται; καθαπερ γαρ ημων η αγαθοτης πονηρια
εστιν προς την εκεινου αγαθοτητα συγκρινομενη, ουτω και τα λοιπα. η απο των
εργων αυτου, φησιν, αμεμπτος ανηρ; ορα αυτον αντιφθεγγομενον τωι θεωι· αυτου
γαρ ειρηκοτος ανθρωπος αμεμπτος ουτος φησιν· «ουκ αμεμπτος». απο των οικειων
επαιρει την ψηφον. 4,18a ει κατα παιδων αυτου ου πιστευει, 18b κατα δε αγγελων
αυτου σκολιον τι επενοησεν. εμοι δοκει περι των ανω λεγειν δυναμεων· «τι δει
λεγειν περι ανθρωπων», φησιν, «οταν οι αγγελοι μη ωσιν αμεμπτοι;» 67 τι δε εστιν
ου πιστευει; ως δικαιοις και αμεμπτοις και ουκ αν αμαρτουσιν, εμοι δοκει, οτι
δεκτικη των εναντιων η φυσις αυτων. τι εστι σκολιον τι επενοησεν; «ουκ αφηκεν»,
φησιν, «εν τηι φυσει αυτων ειναι το εναρετον.» και καλως ειπεν επενοησεν, ινα μη
το της φυσεως μεγαλειον αυτους επαρηι, αλλα δια παντος ωσιν υποτεταγμενοι τωι
θεωι. καθαπερ γαρ επι των ανθρωπων· ουκ εχων ο ανθρωπος εν τηι φυσει το
αθανατον ομως επηρθη, ει δε και εν τηι φυσει εσχεν, τι ουκ αν εγινετο; 4,18c ουρανος
δε, φησιν, ου καθαρος ενωπιον αυτου. τουτεστιν· η τοσαυτη της φυσεως καθαροτης
κηλις εστι προς εκεινον, ουχ ως του ουρανου προαιρεσιν εχοντος, αλλα την κατα
φυσιν καθαροτητα παραβαλλει τηι καθαροτητι της αρετης του θεου. 4,19a εα δε τους
κατοικουντας οικιας πηλινας. «τι χρη λεγειν περι των ανθρωπων;» φησιν. και
πρωτον απο της οικιας εβαλε την φυσιν, ειτα εξευτελιζει αυτην και ετερωθεν. ουκ
ηρκει ειπειν, οτι απο πηλου εσμεν, αλλα και ποιου πηλου. απο του χειρονος την
φυσιν εκαλεσεν, μονονουχι λεγων, οτι καθαπερ ημιν της φυσεως η κατασκευη αιτια
των αμαρτηματων γινεται, ουτω και τοις αγγελοις εστι τι, ο επενοησεν ο θεος προς
τε το ταπεινουσθαι αυτους και καταστελλεσθαι· και γαρ και καθ' ημων τουτο
επενοησεν την σοφιαν αυτου δεικνυς δια του ειπειν επενοησεν, ουχ ως πολλα
καμοντος, αλλ' ως σοφον τι και συνετον ευρηκοτος. 68 ειτα και κοινοι τον λογον,
ινα μη δοξηι φορτικος ειναι· 4,19b εξ ου και αυτοι εσμεν εκ του αυτου πηλου. και γαρ
ετερωθεν παλιν το δυνατον του θεου και το ασθενες το ημετερον παριστησιν ειπων·
4,19c επαισεν αυτους, φησιν, σητος τροπον. τουτεστιν· ευκολως και τα ενδοτατα
διεφθειρεν. 4,20a απο πρωιθεν, φησιν, εως εσπερας, και ουκετι εισιν. τουτεστιν· εν
ημεραι μιαι η οτι δια παντος. 4,20b και παρα το μη δυνασθαι αυτους εαυτοις βοηθησαι
απωλοντο. τουτεστιν· οτι ουδεις αντιστηναι δυναται τωι θεωι. ου δυναμεθα δε
βοηθησαι εαυτοις και δια το υπερεχον της φυσεως του θεου και δια το των κακων
πληθος. α γαρ η χειρ η αγια βεβουλευται, τις διασκεδασει; 4,21a ενεφυσησε γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

αυτοις και ετελευτησαν, 21b και παρα το μη εχειν αυτους σοφιαν απωλοντο. ουδεν
γαρ ισχυροτερον του σοφου. τουτο αυτους ευχειρωτους εποιησε και τωι θεωι· μαλιστα
μεν ουν και απο της φυσεως αυτης εισιν ευαλωτοι, επειτα δε και απο της κακιας και
της ασεβειας.
5,1a επικαλεσαι δε, ει τις σου υπακουσεται, 1b ει τινα αγιων αγγελων οψει.
και απο τουτου την υπεροχην δεικνυσιν. επειδη γαρ εικος ην απο οικειων λογισμων
εξεταζειν τα καθ' εαυτον τον Ἰωβ, ορα, τι φησιν· «μη μοι τουτο ειπηις. μεγας εστιν ο
θεος, πολλα ποιει, ων ουκ ισμεν· πολυ το ταπεινον το ημετερον, απωικισμεθα που
πορρω. και τι λεγω περι αυτου, οπου γε και περι των παιδων αυτου το αυτο εστιν
ειπειν; ωστε, οπερ αν ποιησηι, καλως ποιει.» 5,2a και γαρ αφρονα, φησιν, αναιρει
οργη, 2b πεπλανημενον δε θανατοι ζηλος. αλλ' ο σοφος ταυτα παντα επεσκεπται
μετα ακριβειας, ο δε ανοητος προς ουδεν τουτων οραι· η οτι ο θεος αναιρει τηι οργηι
τον 69 αφρονα, πεπλανημενον δε θανατοι ζηλος ο του θεου. τουτεστιν· η οργη τους
αφρονας αναιρει· εμοι δοκει τους αμαρτωλους λεγειν. τον αφρονα, φησιν, οργη
αναιρει, ωστε τον φρονιμον ουδαμως· ουδε γαρ οργη εστιν εκει. οργη δε απολλυσι
και φρονιμους, αλλαχου φησιν· οταν δε και αφροσυνη ηι, πολλωι μαλλον. 5,3a εγω δε
εωρακα αφρονας ριζας βαλοντας, 3b αλλ' ευθυς η διαιτα αυτων εβρωθη. και ορα,
πως προδιορθουται· «μη μοι τουτο ειπηις, οτι πολλακις και παιδας εσχον, αλλ' ου
διηνεκως.» επειδη γαρ εικος ην λεγειν τινα· «πως ουν, ει αμαρτωλος ην ο Ἰωβ,
τοσουτων απηλαυσεν αγαθων;», «ναι», φησιν, «εωρακα αφρονας ριζας βαλοντας.»
οραις, οτι τον αφρονα τον αμαρτωλον λεγει; και τουτο της του θεου οικονομιας,
ωστε μη ευθεως τους αμαρτωλους αναιρειν, αλλα διδοναι αυτοις προθεσμιαν
μετανοιας, ωστε τοις ανθρωποις μη ειναι αναγκαστον το καλον. 5,4a πορρω
γενοιντο, φησιν, οι υιοι αυτων απο σωτηριας, 4b κολαβρισθειησαν δε επι θυραις
ησσονων. τουτεστιν· εσκορπισθησαν, εξερριφησαν. 5,4b και ουκ εσται ο
εξαιρουμενος. 5,5a α γαρ εκεινοι εθερισαν, δικαιοι εδονται· 5b αυτοι δε εκ κακων
ουκ εξαιρεθησονται, 5c και εκσιφωνισθειη αυτων η ισχυς. τουτεστιν· εξαντληθειη
αυτων η δυναμις. αμα και επαιρομενου εστι ταυτα. 5,6a ου γαρ μη εξελθηι εκ της γης
κοπος, 6b ουδε εξ ορεων αναβλαστησει πονος. «το γαρ βαρυθυμον τουτο», φησιν,
«εν ανθρωποις εστιν.» ορα, πως παλιν βιαζεται δειξαι φυσικα τα ειρημενα, ινα μη
εχηι τις επισκηψαι τωι λογωι. «η γαρ των ανθρωπων φυσις τοιαυτη», φησιν· 70
«ουδεν γαρ μοχθηροτερον η οιζυροτερον γαια τρεφει ανθρωπου.» τουτεστιν· ου δει
θαυμαζειν ουδε ξενιζεσθαι. επι τουτωι γεγοναμεν ωστε ταλαιπωρειν και
ταλαιπωρεισθαι. τουτο και ο προφητης φησιν· και το πλειον αυτων κοπος και πονος,
και παλιν ο Ἰακωβ· μικραι και πονηραι αι ημεραι μου. 5,7a αλλ' ανθρωπος, φησιν, εν
κοπωι γενναται. «φυσικον το πραγμα εστιν», φησιν, «αδυνατον εστι διαφυγειν
δυσπραγιαν.» ινα γαρ μη λεγηι τις παλιν, οτι δικαιος ην ο Ἰωβ, «εστι δικαιος» φησιν,
«αλλ' η φυσις η ανθρωπινη τοιαυτη τις εστιν ωστε φερειν τα δεινα.» ορα, οτι ουκ
εστιν αναμαρτητος, απο της φυσεως διισχυριζεται· εα δε, φησιν, τους κατοικουντας
οικιας πηλινας, και παλιν· τι γαρ; μη καθαρος εσται βροτος εναντι κυριου; παλιν, οτι
ουκ ενι χωρις των κακων εξελθειν, ανθρωπος, φησιν, εν κοπωι γενναται. ου γαρ δη
τα αναισθητα ουδε τα αλογα ζωια μελλουσι της αθυμιας αισθανεσθαι, αλλ' εν
ανθρωποις τουτ' εστιν. επισκεψαι την κοινην φυσιν και οψει τουτο ουτως εχον. 5,7b
νεοσσοι δε, φησιν, γυπων τα υψηλα πετονται. τουτεστιν· αφροντιδες εισι και
αμεριμνοι. τι ουν; πλειονος απολαυουσι προνοιας; απαγε, επει ουδε η γη ουδε τα
ορη, επειδη αναισθησιας μετεχει. εμοι δοκει και τουτο αναισθητον ειναι το ζωιον
αιμοβορον και σαρκοφαγον ον. 5,8a ου μην δε, αλλ' εγω δεηθησομαι κυριου, 8b
κυριον δε τον παντοκρατορα επικαλεσομαι. «και τουτων οντων ουτως», φησιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

«ουδεν πεισομαι εγω οιον συ, αλλ' επιμενω τον δεσποτην επιγινωσκων. συ μεν γαρ
σχετλιαζεις, 71 εγω δε επιμενω τον θεον επικαλων και ουκ απελπιζων. οιδε γαρ αει
προς το εναντιον τα πραγματα μεταστρεφειν. εν κακοις ειμι, αλλα δυναται με
ποιησαι και εν αγαθοις ειναι, ωσπερουν εξ εκεινων εις τουτο ηγαγεν.» κυριον δε,
φησιν, τον παντοκρατορα, τουτεστιν· παντων, και καιρων και τοπων και
πραγματων, κρατουντα. ειτα διηγειται περι της δυναμεως αυτου της εφ' εκατερα και
λεγει πρωτον κατα γενος, ειτα ιδικως· 5,9a τον ποιουντα τα μεγαλα και
ανεξιχνιαστα, 9b ενδοξα τε και εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος, 5,10a τον διδοντα
υετον επι προσωπον της γης, 10b τον αποστελλοντα υδωρ επι την υπ' ουρανον. ο
πρωτον της ευεργεσιας αυτου τεκμηριον και της ζωης ημων συνεκτικον και
μεταβολης καιρου δηλωτικον. 5,11a τον ποιουντα ταπεινους εις υψος 11b και
απολωλοτας εξεγειροντα εν σωτηριαι. τουτο και επι του κατα μερος το μεν δηλον, το
δε αδηλον. αλλα τουτο οικειοτερον το παραδειγμα· 5,12a τον διαλλασσοντα βουλας
πανουργων, 12b και ου μη ποιησωσιν αι χειρες αυτων αληθες. τουτεστιν·
μεταβαλλοντα, μεταλλαττοντα των πανουργων τας βουλας των μη ποιουντων τι
αληθες. και τουτο της του θεου δυναμεως και οικονομιας εργον δυνασθαι
καταλαμβανειν πανουργιαν και ποιειν ανονητον. ωσπερ γαρ το σωματων ισχυρων
περιγενεσθαι ουτω και ψυχης δολερας εργον θεου. 5,13a ο καταλαμβανων σοφους εν
τηι φρονησει αυτων. τουτεστιν· περιγινομενος, κρατων. 72 5,13b βουλας δε
πολυπλοκων εξεστησεν. αντι του· ακυρους εποιησεν. ταυτα προς τουτον αινιττεται
ως καυχωμενον και φιλοτιμουμενον. ειτα λεγει, οιοις περιβαλλει κακοις· 5,14a εν
ημεραι αυτοις, φησιν, συναντησεται σκοτος, 14b το δε μεσημβρινον ψηλαφησειαν ισα
νυκτι. 5,15a απολοιντο δε εν πολεμωι. και οτι τα εναντια ποιει επι των αδυνατων·
5,15b αδυνατος δε, φησιν, εξελθοι εκ χειρος δυναστου, 5,16a και ειη αδυνατωι ελπις,
16b και αδικου στομα εμφραχθειη. ταυτα ποιει ο θεος, ινα και ο αδυνατος ελπιζηι τα
χρηστα και εκεινος μη επαιρηται. επειδη γαρ ειπεν ανωτερω, οτι επικαλεσαι, ει τις
σοι υπακουσεται, ινα μη νομισηι απρονοητα ειναι δια το μη ακουεσθαι, «ουχι»,
φησιν, «αλλα καιτοι μη ορωμενος πολλα ποιει ο θεος πραγματα», και πολυς εστι τον
υπερ αυτου λογον κινων ωστε τουτον βαλειν. ει γαρ εθος αυτωι τους αδυνατους
επαιρειν εις υψος και τους υψηλους ταπεινουν, τους δε δολερους ελεγχειν, ορα το
συναγομενον. ειτα, ινα μη ποιησηι φορτικον τον λογον και πανυ αυτου καθαψηται,
φησιν, οτι «ουχ ουτος ο τροπος της τιμωριας, μονον το πονηρους ειναι τους
κολαζομενους, αλλ' εστιν οπου και επι χρησιμωι γινεται των παιδευομενων».
μαλλον δε ου τουτο φησιν, αλλ' οτι «καν παμπονηροι ωσιν, ωφελουνται οι
κολαζομενοι». 5,17a μακαριος δε ανθρωπος, φησιν, ον ηλεγξεν κυριος επι της γης,
17b νουθετημα δε παντοκρατορος μη απαναινου. δια τουτο και συγγνωμης ετυχον οι
φιλοι, ει και τα πλειονα ελεγον απο του σκοπου, οτι και ανεμιξαν τοιαυτα τινα. 73
ειτα λεγει την ισχυν την επι τα εναντια, οτι και δια της τιμωριας ωφελει και παλιν
μεταβαλλει την αλγηδονα, επειδαν το αυτης εργασηται. ινα γαρ μη λεγηι τις· «ει και
ωφελιμον το φαρμακον, αλλα πικρον, και ου δυναμαι φερειν», δια τουτο φησιν·
«αλλ' ου διηνεκες εστιν· επειδαν το εαυτου ποιηι, αφαιρειται αυτο. μη γαρ αφιησι σε
ετερου δεηθηναι ιατρου· εννοησον, οτι αυτος εστιν ο θεραπευων. ει δε αυτος εστιν ο
θεραπευων, δηλον, οτι και νυν θεραπευων αλγειν ποιει.» 5,18a αυτος γαρ, φησιν,
αλγειν ποιει και παλιν αποκαθιστησιν, 18b παταξει, και αι χειρες αυτου ιασονται. ει
αυτος εστιν ο λυων τα δεινα και προς τα εναντια μεταγων και ποιων απολαυσαι
βαθειας ειρηνης, ουδε ταυτα απο γνωμης ετερας ποιει, αλλ' απο της αυτης. 5,19a
εξακις εξ αναγκων εξελειται σε, 19b εν δε τωι εβδομωι ουχ αψεται σου κακον.
τουτεστιν· ουκ αει τα αυτα ποιει, αλλ' εν μεν πρωτοις αφιησι πειραν λαβειν, μετα δε
ταυτα ουδε πειραν. 5,20a εν λιμωι ρυσεται εκ θανατου, 20b και εν πολεμωι εκ χειρος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

σιδηρου ρυσεται σε, 5,21a και απο μαστιγος γλωσσης κρυψει σε, 21b και ου
φοβηθησηι απο κακων επερχομενων. ου μικρον δε και τουτο, αλλα και πανυ μεγα.
5,21c απο ανδρος λαλουντος μηδεν αγαθον. ουδεν γαρ γλωσσης χειρον· πασης
επιβουλης και συκοφαντιας, παντος ξιφους τουτο χαλεπωτερον και αφορητοτερον.
5,21d ου μη φοβηθηις, φησιν,– ου μονον «ουδεν πεισηι», αλλ' «ουδε φοβηθησηι»,
φησιν– 5,21d απο ταλαιπωριας, οτι ελευσεται ταλαιπωρια. 22a αδικων και ανομων
καταγελασηι. 74 και τουτο πολλωι μειζον το μη μονον αυτον ειναι εν ασφαλειαι, αλλα
και ετερων καταγελαν. «και τι λεγω προς ανθρωπους; ουδε αυτα τα θηρια εσται σοι
φοβερα»· 5,22b απο γαρ θηριων της γης ου φοβηθησηι· 5,23 θηρες γαρ αγριοι
ειρηνευσουσι σου, 5,23aα και γνωσηι, οτι εν ειρηνηι το σκηνωμα σου 23aβ και
επισκοπη της ευπρεπειας σου, και ου μη αμαρτηις. 5,24a ειτα γνωσηι, οτι ειρηνευσει
σου ο οικος. τουτεστιν· «και η οικια σου», φησιν, «πολλης απολαυσεται της
ειρηνης.» ουδεν γαρ τουτου ισον του κατα την οικιαν ειρηνευειν. τι γαρ οφελος των
εξωθεν απηλλαχθαι πολεμων ταραχης τα ενδον γεμοντα. 5,24b η δε διαιτα της
σκηνης σου ου μη αμαρτηι. «ου μη πταισηι», φησιν, τουτεστιν· «ου μη δυσπραγησηι, ου
μη παθηι τι δεινον.» «ειτα και επι των εκγονων η ευπραγια εκταθησεται και ουδε
αωρος ηξει σοι θανατος»· 5,25a και γνωσηι, φησιν, οτι πολυ το σπερμα σου, 25b τα δε
τεκνα σου εσται ωσπερ το παμβοτανον του αγρου. 5, 26a απελευσηι δε εν ταφωι
ωσπερ σιτος ωριμος κατα καιρον αυτου θεριζομενος 26b η ωσπερ θημωνια αλωνος
καθ' ωραν συγκομισθεισα. 5,27a ιδου ταυτα, φησιν, ουτως εξιχνιασαμην, 27b ταυτα
δε εστιν, α ακηκοαμεν. 27c συ δε γνωθι σεαυτωι, ει τι εποιησας. ορα, πως την
ωφελειαν των ειρημενων κατεστρεψεν απασαν και χαλεπην εδωκε την πληγην. πως
και τινι τροπωι; δεικνυς, οτι ουχι των νουθετουμενων εστιν ουδε των εχοντων
ελπιδα. και γαρ α ειρηκεν δηθεν επι του προσωπου αυτου ειληφεν, επι δε του
καθολου τον λογον ποιειται. «ταυτα γαρ εστιν», φησιν, «α ειδομεν και ηκουσαμεν. ει
δε επι σου ουκ εξεβη, αλλ' εμμενεις τοις δεινοις, σον εστιν ειδεναι την πονηριαν την
σαυτου.» 75
6,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 6,2a ει γαρ τις ιστων στησαι μου την οργην, 2b
τας δε οδυνας μου αραι εν ζυγωι ομοθυμαδον· 6,3a και δη αμμου παραλιας βαρυτεραι
εισιν. εθος τοις εν περιωδυνιαι τυγχανουσι μετα πολλης της ακριβειας επιθυμειν
ειδεναι τους παροντας το μεγεθος των κατειληφοτων δεινων. τουτο δη ουτος ωσπερ
εν ταξει ευχης φησιν. ει γαρ τις αντι του· "ειθε γαρ". ιδου οργην ενταυθα την
αθυμιαν λεγει, και πολλαχου της γραφης τουτο ευρησομεν, οιον ως οταν λεγηι· ο
παροξυνων βασιλεις, τουτεστιν· ο λυπων. ο δε λεγει, τοιουτον εστιν· «εν αλλοτριοις
υμεις φιλοσοφειτε κακοις, και πορρω των εμων συμφορων εστηκοτες μετα πολλης
μοι παραινειτε της αδειας.» τουτο προς εκεινο το ρημα, ο ελεγεν, οτι συ ενουθετησας
πολλους, γονασι δε αδυνατουσι περιεθηκας θαρσος, νυνι δε ηκει επι σε πονος, συ δε
εσπουδακας. «τι λεγεις· "συ εσπουδακας"; εβουλομην γενεσθαι δηλην μου την
συμφοραν, και εγνωτε αν, ως ουδεις τοιαυτα επαθεν.» αλλ' ορα δυσπραγιαν· «αφ'
ων εδει με συγγνωμης τυγχανειν, απο των αυτων πραγματων ασυγγνωστος ειμι. το
μεγεθος της συμφορας ου μονον ουκ απολογειται», φησιν, «υπερ εμου ουδε μονον
ουκ αφιησι με ελεεινον φαινεσθαι, αλλα και αυτο με καταδικαζει. αφ' ων ελεεισθαι
με εχρην, απο τουτων μισητος ειμι και κατακριτος. αλλ' ου δυναμαι», φησιν,
«ελεους τυχειν, οσα αν ειπω· τεκμηριον γαρ τουτο ποιεισθε ασεβειας.» προς ο ειπεν
εκεινος· μνησθητι, ει τινες αληθινοι ολορριζοι απωλοντο. καθαπερ και περι του
μακαριου Παυλου ελεγον οι βαρβαροι, οτι τουτον διαφυγοντα την θαλασσαν η δικη
ζην ουκ 76 ειασεν. οι γαρ ανθρωποι και μαλιστα ο δημωδης οχλος τα γενομενα
απλως και κατα το τυχον κρινων ουκ απο των εκαστωι πεπραγμενων φερει τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ψηφους, αλλ' απο των τιμωριων και των κολασεων. επειδη γαρ ειπεν εκεινος· τις
γαρ βροτος καθαρος ενωπιον κυριου;, δια τουτο φησιν· «ου δυναμαι αντιφθεγξασθαι
ουδε ειπειν, οτι τοσαυτα και τοιαυτα πεπονθα ουδεν αμαρτων. αντιφθεγγεται γαρ
μοι τα των τιμωριων· επει ηδυναμην ελεγξαι», φησιν, «τον ισχυρον;»–τουτεστιν·
αντειπειν. 6,3b αλλ' ως εοικεν, τα ρηματα μου εστι φαυλα· 6,4a βελη γαρ κυριου εν
τωι σωματι μου εστιν, 4b ων ο θυμος αυτων εκπινει μου το αιμα. 4c οταν αρξωμαι
λαλειν, κεντουσι με. τι ποτε τουτο εστιν; «ουχι ταυτηι μονον», φησιν, «κεντουσιν, τωι
εμπεπηγεναι τηι σαρκι, αλλα και τωι την ψηφον μου αφαιρεισθαι την δικαιαν. ινα τι
οταν αρξωμαι λαλειν, κεντουσι με και το εναντιον δοκει λεγειν, οτι «οταν κεντωσι
με, τοτε λαλω»; σχεδον απολογειται υπερ των προτερων, υπερ ων επηρασατο την
ημεραν. «ου γαρ», φησιν, «απο πονηριας ουδε εικηι ουδε απλως ταυτα φθεγγομαι,
αλλ' υπο της οδυνης κεντουμενος. τις γαρ ουτως αθλιος και ταλαιπωρος ως εικηι
βουλεσθαι θρηνειν;»–δια το λεγειν αυτον· νουθετημα δε παντοκρατορος μη
απαναινου. καθαπερ εκεινοι τα αλογα παρηγαγον λεγοντες· σθενος λεοντος, ουτω
και ουτος· 6,5a τι γαρ; μη δια κενης κεκραξεται, φησιν, ονος αγριος αλλ' η τα σιτα
ζητων; 5b ει δε και ρηξει φωνην βους επι φατνης εχων βρωματα; καλως
προσεθηκεν· επι φατνης· αλλαχου γαρ βοαι. και παλιν· 6,6a ει βρωθησεται αρτος ανευ
αλος, 6b ει δε και εστι γευμα εν ρημασι κενοις; 77 «ωσπερ», φησιν, «ουκ αν ελοιτο
βοησαι εικηι ονος ουδε βους επι φατνης, και ωσπερ ουκ αν τις ελοιτο φαγειν αρτον
ανευ αλος ουδε προσεχειν ρημασι κενοις»–εκεινα τα μαλιστα αδυνατα τεθεικεν–,
«ουτως ουδ' αν αυτος ελοιμην», φησιν, «τοιαυτα θρηνειν ουκ ουσης αναγκης της
κεντουσης. ωσπερ γαρ αηδες αρτον ανευ αλος φαγειν, ουτω και εμοι αηδες θρηνειν
και οδυρεσθαι και ρηματα περιττα φθεγγεσθαι. τις γαρ αν ελοιτο απλως οδυρεσθαι;»
απο του πορρωτερου επι το εγγυτερον εληλυθεν, απο του ονου επι τον αρτον. «ποια
γαρ ηδονη εν ρημασι κενοις;» γευμα ηδονη εστιν. ει δε τι ρημα αληθινον, φησιν,
εγεγονει εν λογοις σου, ουδεν αν τουτων συνηντησε σοι. δια τουτο φησιν· αλλ' ως
εοικε, τα ρηματα μου εστι φαυλα. 6,7a ου δυναται γαρ μου παυσασθαι η ψυχη. δια τι;
6,7b βρωμον γαρ ορω τα σιτα μου ωσπερ οσμην λεοντος. ουκ ηρκει το ελκος ουδε ο
ιχωρ, αλλα και ετερα τιμωρια. απο της νοσου και την αισθησιν απασαν εβλαβη, ωστε
αυτωι και αυτην την τροφην τιμωριαν γενεσθαι. η δυσωδια της σηπεδονος το
κριτηριον αφειλε των αισθησεων. τι ταυτης της τιμωριας χαλεπωτερον γενοιτο; ουχ
υπνος ανεπαυεν, ου τροφη ετρεφεν. ωσπερ οσμη λεοντος, φησιν. δυσωδες γαρ τουτο
το θηριον μεθ' υπερβολης. επειδη γαρ εχει την απο της φυσεως πλεονεξιαν, ετερως
αυτο των αλλων εποιησε φαυλοτερον ο θεος. 6,8a ει γαρ δωηι και ελθοι μου η
αιτησις 8b και την ελπιδα μου δωηι ο κυριος. 6,9a αρξαμενος ο κυριος τρω78 σατω με,
9b εις τελος δε μη με ανελετω. 6,10a ειη δε πολις μου ταφος, εφ' ης επι τειχεων
ηλλομην επ' αυτης. «μια λυσις τουτων εστιν», φησιν, «των δεινων θανατος και
αναπαυσις.» τι εστιν· ηλλομην; «γαυρος ημην», φησιν, «και πεποιθως.» 6,10a ου μη
φεισωμαι· 10b ου γαρ εψευσαμην εν ρημασιν αγιου θεου μου. «ου μη φεισωμαι της
προς υμας αντιλογιας», φησιν· «ου γαρ συνοιδα εμαυτωι τοιουτον ουδεν, οιον υμεις
λεγετε. αλλ' ου λεγω τουτο, αλλ' οτι μειζονα της οικειας», φησιν, «φυσεως
μεμαστιγωμαι· υπερ γαρ δυναμιν θνητων σωματων των βασανων το μεγεθος.» συ δε
μοι παρατηρει πανταχου, πως και τοσαυτην αναγκην ορων ουδαμου προς την των
κατορθωματων αυτου διηγησιν εξελθειν ηνεσχετο, αλλα κρυπτει τεως. και τα μεν
αμαρτηματα μετα πολλης της παρρησιας επι συλλογου και λαμπρου θεατρου
πολλακις εξεπομπευεν, τα δε κατορθωματα και τοσαυτην αναγκην ορων σιγαι. ου
γαρ δη λεγει, οτι «δικαιος ων τοιαυτα πεπονθα», αλλ' οτι «ου δυναμαι ενεγκειν»,
ωσπερ και ο ∆αυιδ ελεγεν· ελεησον με, οτι ασθενης ειμι. τουτο δε το ρημα των ουκ
εχοντων εστι παρρησιαν ωστε επι την ασθενειαν καταφευγειν της φυσεως. το γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

λεγειν, οτι «ασθενης ειμι, ουκ ειμι λιθος ουχι δεικνυντος εστιν, οτι αναξιως
παιδευεται, αλλ' οτι δικαιως μεν, ου δυναται δε ενεγκειν. και δια τουτο συγγνωμης
αξιοι τυχειν. 6,11a τις γαρ μου εστιν η ισχυς, φησιν, οτι υπομενω; 11b η τις μου ο
χρονος, οτι ανεχεται μου η ψυχη; 6,12a μη ισχυς λιθων η ισχυς μου; 79 τι εστιν· τις
μου ο χρονος; «ολιγοχρονιος ειμι», φησιν, «μη γαρ εχω μεγαλην την εκ του χρονου
αντιδοσιν; μη γαρ εστιν ελπισαι μακρον ζησεσθαι χρονον;» τις γαρ μου εστιν η ισχυς,
οτι υπομενω; ουκουν ουκ απο ισχυος υπομενει, αλλ' απο ευλαβειας και φοβου θεου.
ει γαρ εβουλετο, ουκ αν υπεμεινεν, αλλ' εαυτον αν διεχρησατο, ωστε, ει και
μηδαμοθεν ετερωθεν, εντευθεν καταμαθε του ανδρος την ευλαβειαν, ος ανθρωπος
ων τα μειζονα των λιθων υπομενει δια τον του θεου φοβον, και ευχηι το πραγμα
επιτρεπει, και ουχι τηι εαυτου τολμηι. 6,12b η αι σαρκες, φησιν, χαλκαι, 6,13a η ουκ
επ' αυτωι επεποιθειν; 13b βοηθεια δε απ' εμου απεστιν, 6,14a απειπατο δε με ελεος,
14b και επισκοπη κυριου υπερειδε με. η ουκ επ' αυτωι, φησιν, επεποιθειν; επειδη
τουτο παρηινει ουτος, οτι κυριον τον παντοκρατορα επικαλεσαι, φησιν, οτι η ουκ επ'
αυτωι επεποιθειν; συ δε εννοησον, οτι ουκ εν προοιμιοις της συμφορας ταυτα
λεγεται, αλλα χρονου πολλου προβεβηκοτος, προς αυτωι τωι τελει των αγωνων.
6,15a ου προσειδον με, φησιν, οι εγγυτατοι μου. ωσπερ χειμαρρους εκλειπων 15b η
ωσπερ κυμα παρηλθον με. 6,16a οιτινες με ηυλαβουντο, νυνι επιπεπτωκασι μοι. και
τουτο της του θεου εγκαταλειψεως εργον το και τους οικειους αυτον υπεροραν
τοιαυτα πασχοντα. οταν γαρ αυτος αποστηι 80 και γυμνωθηι της παρ' αυτου βοηθειας,
παντα εχθρα και πολεμια. «ουδεις επεγνω με», φησιν, «εν τηι συμφοραι, αλλα τουτο
ουπω μεγα· οιτινες με ηυλαβουντο, νυνι δε επιπεπτωκασι μοι. τουτο πολλωι
χαλεπωτερον το και επεμβαινειν κειμενωι.» εμοι δοκει τουτους αινιττεσθαι. 6,16a
ωσπερ χιων 16b η κρυσταλλος, φησιν, πεπηγως· 6,17 καθως τακεισα θερμης
γενομενης ουκετι επεγνωσθη, οτι ην, 6,18a ουτως εγω κατελειφθην υπο παντων.
18b απωλομην τε και εξοικος εγενομην. τουτεστιν· «ουδε μνημοσυνον υπολελειπται
ουδε λειψανον της προτερας ευπραγιας.» ταυτα της συμφορας χαλεπωτερα εστιν. ει
τις αραι μου τας οδυνας ομοθυμαδον εν ζυγωι. και πειραται αυτας διηγεισθαι·
«βρωμον γαρ ορω, φησιν, τα σιτα μου. ευχομαι αποθανειν και ουκ αποθνηισκω·
ανθρωπος ων ταυτα πασχω, ου λιθος, ανθρωπος ολιγοχρονιος. ουκ απολαυω της
ανωθεν ροπης. οι μεν παρατρεχουσι με των οικειων, οι δε και επεμβαινουσιν. ουδεν
λειψανον της προτερας υπολελειπται ευπραγιας.» 6,19a ιδετε οδους Θαιμανων 19b
και ατραπους Σαβων, οι διορωντες, 6,20a αισχυνθητε αισχυνην, οι ορωντες.
οφειλησουσιν 20b οι επι πολεσι και χρημασι πεποιθοτες. «επιβλεψατε», φησιν, «και
ιδετε.» τουτεστιν· «τα οικεια αναμνησθητε. το μελλον αδηλον και παντες ομοιως
υποκειμεθα. ταυ81 τα και υμεις λογιζεσθε περι υμων αυτων και του φρονηματος
εαυτους καταστελλετε.» 6,21a αταρ δη και υμεις επεβητε μοι ανελεημονως.
«ασυμπαθως», φησιν, «ελεγκτικως, κατηγορικως.» 6,21b ωστε ιδοντες το εμον
τραυμα φοβηθητε. «φοβηθητε, μη δικας εξαιτηθητε της αγριοτητος. ει και μηδεν
ετερον», φησιν, «μητε φιλια μητε η το προτερον ευεργεσια μητε αλλο μηδεν υμας
επιεικεστερους εποιει, αυτη των εμων τραυματων η θεωρια πολλης υμας ωφειλεν
εμπλησαι της επιεικειας.» 6,22a τι γαρ; μη τι υμας ᾔτησα 22b η της παρ' υμων ισχυος
επιδεομαι, 6,23a ωστε με σωσαι εκ χειρος κακων 23b η ρυσασθαι με εκ χειρος
δυναστου; τουτεστιν· «ουτε προτερον υμων εδεηθην ουτε νυν, αλλ' αυτοματοι
παρεγενεσθε ως δη παρακαλεσοντες· τι ουν τα των εχθρων διαπραττεσθε;» 6,24a
διδαξατε με, εγω δε κωφευσω. 24b ει τι πεπλανημαι, φρασατε μοι. «αλλ' ομως ουδε
ουτως αρνουμαι μανθανειν, μονον ει τι χρησιμον δυνησεσθε ειπειν, αλλα σιγησομαι,
αν τι ειπητε των δεοντων.» ου γαρ δη ειχον εκεινοι φανερα εγκληματα
προβαλλεσθαι, αλλ' απλως απο στοχασμου. και οτι μεν βιου εναρετου ην, φανερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ην· οτι δε ουκ ην, εστοχαζοντο ουτοι απο των τιμωριων. 6,25a αλλ' ως εοικεν,
φαυλα ανδρος αληθινου ρηματα. «αλλ' ου δυνατον», φησιν, «αγωνισασθαι καλως
μοι της συμφορας αντιφθεγγομενης.» η οτι ο τα ορθα λαλων και μετα παρρησιας
φθεγγομενος ουκ εστι τοις ακουουσι φορητος· τα γαρ του δικαιου ρηματα παντες 82
φαυλιζουσιν. τουτο και γνωμικως ειπεν, ουχι δια την συμφοραν μονον. 6,25b ου γαρ
παρ' υμων, φησιν, ρημα ουδε ισχυν αιτουμαι, 6,26a ουδε ο ελεγχος υμων τα ρηματα
μου παυσει. μαλιστα μεν ουδε μελλοντας υμας απο των παροντων τα κατ' εμε
κρινειν παραιτησομαι, πολλωι δε πλεον νυν. 6,25b ου γαρ παρ' υμων ισχυν αιτουμαι,
6,26a ουδε ο ελεγχος υμων τα ρηματα μου παυσει, 26b ουδε φθεγμα ρηματος υμων
ανεξομαι, 6,27a πλην οτι επ' ορφανωι επιπιπτετε, 27b εναλλεσθε δε επι φιλωι υμων.
«ουχ η συμφορα, ουχ η φιλια κατεκαμψεν υμας», φησιν. «πλην αλλ' ει βουλεσθε,
παλιν αναλαβωμεν τον λογον. ου παραιτουμαι, καν εις την εναντιαν μοιραν
εαυτους ταξητε, και αντερω· ουδεν γαρ εμαυτωι συνοιδα.» 6,28 νυνι δε, φησιν,
εμβλεψας εις προσωπον υμων ου ψευσομαι. 6,29a καθισατε δη, και μη ειη αδικον εν
κρισει, 29b και παλιν τωι δικαιωι συνερχεσθε. 6,30a νυν αρξασθε· ου γαρ εστιν εν
γλωσσηι μου αδικον. 30b ουχι δε και ο λαρυγξ μου συνεσιν μελεται; ορα πανταχου της
δοξης της εαυτου φροντιζοντα τον ανθρωπον, μη πονηρου τινος και ασεβους λαβηι
δοξαν.
7,1a ποτερον ουχι πειρατηριον, φησιν, εστιν ο βιος του ανθρωπου επι της
γης; τουτο και αυτος φησιν· αλλ' ανθρωπος εν κοπωι γενναται. τι ουν τουτο προς
αυτον; ωστε συμβαινει μη απο αδικιας μονης, αλλα και απ' αυτης της φυσεως ταυτα
παθειν. ουτως ο θεος ωρισεν επιπονον ειναι τον ανθρωπινον βιον. αλλα
προσεθηκεν· επι της γης, ουκετι "εν τοις ουρανοις". 7,1b και ωσπερ μισθιου
αυθημερινου η ζωη αυτου. 83 το επιπονον φησιν· καθαπερ εκεινος δι' ολης πονειται
και ταλαιπωρει της ημερας, ουτω και βραχυς και επιπονος ο βιος και ουδεν μεγα
συλλεγων· καθαπερ γαρ εκεινος ο μισθιος παντα μεν τον χρονον πονειται της
ημερας, ουδεν δε μεγα συλλεγει, ουτω και ο ανθρωπος. αρ' ουν πονων γεμει μονον,
ουχι δε και κινδυνων; 7,2a η ωσπερ θεραπων δεδοικως τον κυριον εαυτου και
τετευχως σκιας. «καν αναπαυσωμαι μικρον», φησιν, «καθαπερ οικετης μικρον
αναπνει ου μετα αδειας ουδε μετα παρρησιας, ουτω πολλαι πολλαχοθεν αι της
τυραννιδος επιθεσεις.» εμοι δοκει τον δραπετην λεγειν οικετην· καθαπερ εκεινος ο
φυγων τον δεσποτην εν αγωνιαι δια παντος εστιν. 7,2b η ωσπερ μισθιος αναμενων
τον μισθον. εκεινον τον χρονον αναπαυεται μονον. 7,3a ουτω καγω υπεμεινα μηνας
κενους. «μετα αγωνιας, μετα ταλαιπωριας, μετα φοβου.» τουτο δε ουχι περι παντων
λεγει, αλλα περι εαυτου. 7,3b νυκτες δε οδυνων δεδομεναι μοι εισιν. 7,4a εαν
κοιμηθω, λεγω παλιν· ποτε ημερα; 4b ως δ' αναστω, λεγω παλιν· ποτε εσπερα; 4c
πληρης γαρ γινομαι οδυνων αφ' εσπερας εως πρωι. 7,5a φυρεται δε μου το σωμα εν
σαπριαι σκωληκων, 5b τηκω δε βωλακας γης απο ιχωρος ξεων. «οτι πειρατηριον
εστιν», φησιν, «ο βιος του ανθρωπου επι της γης, ουτω καγω ανεμεινα μηνας
κενους.» κενους δια τι; οτι εταλαιπωρησα και μισθον ουκ ελαβον, οτι εν συμφοραις
και ουδεν εχω τελος χρηστον φλογμωι και ιδρωτι παλαιων τοσουτωι. 84 νυκτες,
φησιν, οδυνων δεδομεναι μοι εισιν. το μειζον τουτου· πανταχου δυσαρεστος ην.
«ουτε το φως με της ημερας παραμυθειται ουτε της νυκτος η αναπαυσις. εκαστος
καιρος εμοι φορτικος, των παροντων απαλλαγην μονον ζητω.» οπερ των
δυσαρεστων εστιν. ειτα την συμφοραν λεγει· τηκω δε βωλακας γης απο ιχωρος ξεων.
ουκετι γαρ οστρακωι, ως εμοι δοκει, ταλαιπωρηθεις, αλλα γηι λοιπον τουτο εποιει.
7,6a ο δε βιος μου ελαφροτερος δρομεως, 6b απολωλε δε εν κενηι ελπιδι. επειδη
λεγει· "υπομεινον τον κυριον και αυτος σοι αποδωσει", «ουδεν υπολελειπται μοι»,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

φησιν, «λοιπον της ζωης, ουτω ταχυ παρερχομαι πριν η φανηναι, ουτως ολιγος
ημων ο χρονος. ουκ εστιν ειπειν, οτι πολυν χρονον απολαυσας της ζωης η μελλων
απολαυσεσθαι ταυτα πασχω τα δεινα, απολωλα δε εν κενηι ελπιδι προσδοκησας
μεταβολην τινα και λυσιν.» 7,7a μνησθητι δη, οτι πνευμα μου η ζωη. ορα ουδαμου
απο κατορθωματων αξιουντα σωθηναι εαυτον, αλλ' επειδη ολιγοχρονιος εστιν. 7,7b
και ουκετι, φησιν, επανελευσεται ο οφθαλμος μου του ιδειν αγαθον. την ενταυθα
επανοδον φησιν. εμοι δοκει τον περι αναστασεως αγνοειν λογον τουτον· ου γαρ αν
ουτως ηνεγκε χαλεπως επισταμενος. ταυτα γαρ τα ρηματα τουτον ειχε τον σκοπον·
ταυτα διανοουμενου ην και ενθυμουμενου και εννοουντος. 7,8a ου κατανοει μοι ο
οφθαλμος ορωντος με, 8b οι οφθαλμοι σου εν εμοι και ουκετι ειμι, 7,9a ωσπερ νεφος
αποκαθαρθεν απ' ουρανου. 9b εαν γαρ ανθρωπος κατα85 βηι εις ᾅδην, ου μη αναβηι
ετι 7,10a ουδε μη επιστραφηι ετι εις τον ιδιον οικον, 10b ουδε μη επιγνωι αυτον ο
τοπος αυτου ετι. 7,11a τοιγαρουν, φησιν, ουτε εγω φεισομαι τωι στοματι μου, ου τηι
διανοιαι, 11b λαλησω δε εν αναγκηι του πνευματος μου. ορα πρωτον μεν, πως οιδεν
επιγινωσκειν εαυτου τα ρηματα και σχεδον απολογιαν απαιτει παρα των δικαστων
και συγγνωμης απολαυσαι αξιοι, ως ουκ αυτου, αλλα της θλιψεως ταυτα
φθεγγομενης. 7,11c ανοιξω, φησιν, το στομα μου εν πικριαι ψυχης συνεχομενος.
7,12a ποτερον θαλασσα ειμι η δρακων, 12b οτι κατεταξας επ' εμε φυλακην;
τουτεστιν· «οτι τοσαυτηι κεχρησαι φρουραι περι εμε.» φυλακην δε τον φοβον λεγει.
7,13a ειπον· παρακαλεσει με η κλινη μου, 13b ανοισω δε προς εμαυτον διαλογον ιδιαι
τηι κοιτηι μου. τον φοβον φυλακην λεγει. ειπον· παρακαλεσει με η κλινη μου,
τουτεστιν· «την απο του υπνου ληψομαι παραμυθιαν.» 7,14 δια τι εκφοβεις με εν
ενυπνιοις και εν οραμασι με καταπληττεις; και τουτο αρα της του διαβολου
ενεργειας ην· ουδεν γαρ ο θεος αυτωι επηγαγεν, αλλα παντα της του διαβολου χειρος
ην. 7,15a απαλλαξεις δε, φησιν, απο πνευματος μου την ζωην μου, την δε ψυχην μου
απο του σωματος, 15b απο δε θανατου τα οστα μου. 7,16a ου γαρ εις τον αιωνα
ζησομαι, ινα μακροθυμησω. 16b αποστα επ' εμου, κενος γαρ μου ο βιος. μονονουχι
λεγων· «ανελε με» ταυτα φησιν. «ιδου τα φορτικα ρηματα.» τι φορτικον εχει; ειπε
την συμφοραν και ᾔτησε θανατον και λυσιν. 86 ου γαρ εις τον αιωνα ζησομαι, φησιν,
ινα μακροθυμησω. οραις, πως και ταυτην αφηιρητο την ελπιδα; τις γαρ μου εστιν ο
χρονος, φησιν, οτι ανεχομαι; οραις, πως τουτο μαλιστα παντων αυτον εθορυβει το
μηδε προσδοκαν τινα μεταβολην, ει γε και γενοιτο βραχειαν εσεσθαι; ου γαρ εις τον
αιωνα, φησιν, ζησομαι· ωστε ει ᾔδει τουτο, εμακροθυμησεν αν. αποστα, φησιν, απ'
εμου, κενος γαρ μου ο βιος. δοκει τουτο βαρυ ειναι, αλλ' εξετασωμεν αυτο. τι γαρ
εστιν; οπερ και ο ∆αυιδ φησιν· αποστησον απ' εμου την μαστιγα σου. «κενος γαρ
μου», φησιν, «ο βιος. αρκει και αυτος εις τιμωριαν εμοι. μη γαρ ειμι τι», φησιν, «ινα
ταυτα πασχω; σκιαι και ονειρατι τα ημετερα εοικεν.» 7,17a τι γαρ εστιν ανθρωπος, οτι
εμεγαλυνας αυτον 17b η οτι προσεχεις τον νουν επ' αυτωι; και αυτο τουτο του
μεγαλυναι τεκμηριον τιθεται· ολως αξιος γαρ εστι του κολαζεσθαι η του καν εν
διανοιαι ειναι. τι εστιν ανθρωπος, οτι μιμνηισκηι αυτου; τουτο γαρ αυτο το δικας
απαιτειν και τιμωριας ως οντος τι του ανθρωπου τεκμηριον εστιν. 7,18a και
επισκοπην αυτου, φησιν, ποιηι το πρωι. τουτεστιν· «αντιλαμβανηι αυτου.» 7,18b και
εις αναπαυσιν αυτον κρινεις. «πολλακις δε αντιλαμβανηι.» ορα μεμιγμενα τα
ρηματα, τα μεν επιεικειας, τα δε οδυνης. εμοι δοκει κατα την επιτασιν των
αλγηδονων ταυτα λεγεσθαι. τι εστιν· εις αναπαυσιν; τουτεστιν· «αποθανειν κελευεις
και αναπαυεσθαι», εμοι δοκει. 87 7,19a εως τινος, φησιν, ουκ εαις με 19b ουδε προΐηι
με; καθαπερ ο ∆αυιδ ελεγεν· εως ποτε, κυριε, επιλησηι μου εις τελος; εως ποτε
αποστρεφεις το προσωπον σου απ' εμου; εως τινος θησομαι βουλας εν ψυχηι μου,
οδυνας εν καρδιαι μου ημερας και νυκτος; 7,19b εως αν, φησιν, καταπιω εν οδυνηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

τον πτυελον μου; τουτεστιν· «εως αν αποξηρανθω εις τελος και ζων αποθανω.»
7,20a ει εγω ημαρτον, φησιν, τι δυναμαι σοι πραξαι; τουτεστιν· «τι οφειλω ποιησαι
λοιπον; παρηλθεν η αμαρτια.» ορα, πως εαυτον διεθηκεν, οτι και υπερ αμαρτηματων
τινει δικας ο μαρτυρηθεις παρα του θεου δικαιος, αμεμπτος. τι εστιν· τι δυναμαι σοι
πραξαι; «τι με δει ποιησαι νυν ωστε μη ειναι την αμαρτιαν αμαρτιαν, ωστε
εξιλεωσασθαι και καταλλαξαι;» 7,20b ο επισταμενος τον νουν των ανθρωπων, δια τι
εθου με κατεντευκτην σου; ουχ ως αυτου κατεντυγχανοντος, απαγε, αλλ' ως των εις
αυτον συμβαινοντων πολλην τωι θεωι τικτοντων κατηγοριαν. δια τουτο φησιν· ο
επισταμενος τον νουν των ανθρωπων. «καν μη λεγωσιν, οιδας αυτων τα απορρητα,
οτι κατα διανοιαν ενθυμουνται· "ουτος ο τοιουτος τοιαυτα πεπονθεν".» ταυτα δε
ουχι δικαιουντος εστιν εαυτον· ου γαρ δη ειπεν, οτι «δικαιος ειμι», αλλ' οτι «δοξαν
ειχον περι εμου χρηστην, και νυν κατενετυχον σοι δι' ων πασχω». 7,20d ειμι δε επι
σοι φορτιον; βαρος ρηματων φησι και βλασφημιας. 7,21a και δια τι ου ληθην
εποιησω της αμαρτιας μου; οραις, πως ο δικαιος λεγει ημαρτηκεναι; 7,21b και
καθαρισμον της ανομιας μου; νυνι δε εις γην απελευσομαι, 21c ορθριζων δε ουκετι
ειμι. 88 «και αυτη η φυσις επιγνωσεται», φησιν, «την οικειαν τελευτην, και ενι, οτι
αυριον ουκ εσομαι.» τουτεστιν· «ουτω ταχεως απολουμαι· δια τι ουκ επελαθου
ανθρωπου ουτως ευτελους;»
8,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΒΑΛ∆Α∆ Ο ΣΑΥΧΙΤΗΣ ΛΕΓΕΙ· 8,2a μεχρι τινος λαλησεις
ταυτα; 2,b πνευμα πολυρημον του στοματος σου. 8,3a μη ο κυριος αδικησει κρινων
3b η ο τα παντα ποιησας ταραξει το δικαιον; αρα ταυτα ειπεν, οτι «αδικως πασχω»;
οραις, πως ουδαμου του σκοπου καταστοχαζονται του δικαιου; ουδαμου γαρ τουτο
ειπεν, αλλ' επι την ασθενειαν της φυσεως κατεφυγε λεγων· μη θαλασσα ειμι η
δρακων; μη ισχυς λιθων η ισχυς μου; τις γαρ μου εστιν ο βιος; ου γαρ εις τον αιωνα
ζησομαι, ινα μακροθυμησω. ετι και τα αμαρτηματα ομολογει· «δια τι», φησιν, «ουκ
εποιησω ληθην της ανομιας μου, ει και μη δι' εμε, αλλα δια σαυτον; ει εγω ημαρτον,
τι δυναμαι σοι πραξαι;» ωσπερ αν τις πενης και ουδεν εχων καταφαγων απαντα
λεγοι τωι δεδανεικοτι· «τι δυναμαι σοι ποιησαι; μη γαρ εγω δυναμαι αποδουναι
λοιπον.» ειτα και φλυαριαν αυτου καταγινωσκει ουκ ειδως, οτι τοις εν περιωδυνιαι
τυγχανουσι φερει τινα παραμυθιαν το φθεγγεσθαι, ωσπερουν και αυτος φησιν·
λαλησω δε εν αναγκηι ων του πνευματος μου. † αλλ' ομως † «και ταυτα», φησιν,
«δια τουτο εφθεγξαμην, επειδη η αναγκη απηιτει, δια τουτο θανατον εζητησα.» ο δε
μηδε τουτον ελθειν τολμων αιτειν, ει μη η αναγκη απηιτει, ορα ποσην ευλαβειαν
επιδεικνυται, ωστε ουκ απο σκοπου ο λογος. μη ο κυριος, φησιν, αδικησει κρινων;
και μην ου δικαιοσυνην εαυτωι εμαρτυρησεν, αλλα τι; δια τι ουκ επελαθου της
ανομιας 89 μου; και λεγει, οτι ο βιος του ανθρωπου τοιουτος απας εστιν πειρατηριον
επι της γης. μη ο κυριος, φησιν, αδικησει κρινων η ο τα παντα ποιησας ταραξει το
δικαιον; ορα, τι φησιν· οτι επεται τωι δημιουργωι το δικαιον. αλλ' ομως, ει και μηδεν
προς τον Ἰωβ τα λεγομενα, ιδωμεν, τι φησιν. «ουχ οραις, ποση δικαιοσυνη», φησιν,
«εν τηι κτισει, ποση ευταξια, πως εννομα παντα και τεταγμενα; ο τοινυν εν τοις
αλλοις απασι την δικαιοσυνην, την ευταξιαν διατηρων επι σου διαταραξαι ειχεν;
αλλως δε δια τι παντα εποιησεν; ουχι δια σε τον ανθρωπον; ειτα ο τοσαυτα δια σε
ποιησας ουδε του δικαιου σοι μετεδιδου, ο φιλανθρωπιαι σε ποιησας και τοσαυτα δια
σε; ει αγαθοτητι τον κοσμον εποιησεν, και δυναμιν αυτωι μαρτυρει. πολλακις δε το
δικαιον ταραττομεν δι' αδυναμιαν, αλλ' ουτος», φησιν, «παντα εποιησεν. ο ουτω
σοφος, ουτω δυνατος αδικος εμελλεν εσεσθαι;» 8,4a ει οι υιοι σου ημαρτον εναντιον
αυτου, 4b απεστειλεν εν χερσιν αυτων ανομιαν. «τι θρηνεις τα παιδια;» φησιν. και
μην ουδαμου των παιδων εμνημονευσεν ουδε των χρηματων. ορα και ενταυθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

φιλοσοφιαν· καιτοι τις ουκ αν εθρηνησεν, αλλ' ουδαμου εν τοις λογοις οραις αυτον
τουτο λεγοντα, αλλ' ου φεροντα τας οδυνας. ουτοι δε της συμφορας αναμιμνηισκουσι
και πικρως, ουχ οτι ετελευτησαν μονον λεγοντες, αλλ' οτι και δι' αμαρτιας. ου γαρ
ηρκει εαυτωι τουτο λεγειν μετα ταυτα· «εικηι και περιττως αι θυσιαι αι τοσαυται»;
μηποτε, φησιν, εν τηι διανοιαι αυτων ενενοησαν τι κακον προς τον θεον. ορα, πως
αυτον ετηκεν τον ουτω προνοουντα της αρετης αυτων της κατα ψυχην η τουτων
τελευτη. παλιν στοχασμος. δικαιος εστιν ο θεος. μη γαρ ουκ εστι και δικαιον ειναι
και μη αμαρτηματων διδοναι τιμωριαν, αλλα πειρα90 ζοντα καθαπερ επι τουτου; μη
γαρ δι' αμαρτηματα μονον εισιν αι τιμωριαι; 8,5 συ δε, φησιν, ορθριζε προς κυριον
παντοκρατορα δεομενος. δεικνυσιν, οτι εκεινοι χαλεπωτερα τουτου ημαρτον. και
ορα, πως αυτωι παραινουσι και νουθετουσιν αυτον, ο και αυτο βαρυ. 8,6a ει καθαρος
ει, φησιν, και αληθινος, δεησεως εισακουσεται σου. ει καθαρος εστιν, τινος ενεκεν
ταυτα επασχεν; ουκουν ιστε, οτι και καθαρον οντα ταυτα πασχειν εστιν; ου παντως
δε του καθαρου και αληθινου της δεησεως εισακουσεται· εστι γαρ οτε και ασυμφορα
αιτει. επειδη γαρ ελεγεν· ολιγος μου ο χρονος, φησιν· 8,7a εσται ουν τα μεν πρωτα
σου ολιγα, 7b τα δε εσχατα σου αμυθητα. τουτεστιν· «δυναται σε εν μειζονι ποιησαι
ευπραγιαι της προτερας.» ειτα τα φορτικα παλιν· 8,8a επερωτησον γενεαν πρωτην, 8b
εξιχνιασον δε κατα γενος πατερων. 8,9a χθιζοι γαρ εσμεν και ουκ οιδαμεν· 9b σκια
γαρ εστιν ημων ο βιος επι της γης. 8,10a η ουχ ουτοι σε διδαξουσι ρηματα και
αναγγελουσι σοι συνεσιν σοφιας 10b και εκ καρδιας σε διδαξουσι ρηματα; 8,11a μη
θαλλει παπυρος ανευ υδατος, 11b η υψωθησεται βουτομον ανευ ποτου 8,12a ετι ον
επι ριζης; και ου μη θερισθηι 12b προ του πιειν πασα βοτανη· εαν δε μη πιηι,
ξηραινεται. ο δε λεγει, τοιουτον εστιν· «επειδη ημεις ολιγοχρονιοι εσμεν, τους
γεγηρακοτας ερωτησωμεν, και αυτοι απαγγελουσιν, οτι ωσπερ αδυνατον ανευ
νοτιδος χορτον ανελθειν, ουτως ανευ δικαιοσυνης διαμειναι τι· ουτω», φησιν, «ουδε
οι ασεβεις διαμενουσιν.» 91 8,13a ουτω τοινυν εσται, φησιν, τα εσχατα παντων των
επιλανθανομενων του θεου· 13b ελπις γαρ ασεβους ολειται. 8,14a αοικητος δε ο
οικος αυτου εσται, ο οικος και η οδος αυτου, 14b η δε σκηνη αυτου αραχνη
αποβησεται. 8,15a εαν υπερεισηι την οικιαν αυτου, ου μη στηι, 15b επιλαβομενου δε
αυτης ου μη υπομεινηι. 8,16a υγρος γαρ εστιν απο ηλιου, 16b και εκ σαπριας αυτου ο
ραδαμνος αυτου εξελευσεται. 8,17a επι συναγωγην λιθων κοιμαται, 17b εις δε μεσον
χαλικων ζησεται. 8,18a εαν δε συγκαταπιηι, αυτον ο τοπος ψευσεται. 18b ουχ
εωρακας τοιαυτα, 8,19a οτι καταστροφη ασεβους τοιαυτη; 19b εκ δε γης αλλον
αναβλαστησει· 8,20a ο γαρ κυριος ου μη αποποιησεται τον ακακον, 20b παν δε,
φησιν, δωρον ασεβους ου δεξεται. ορα και ενταυθα πως αυτον εβαλεν, επειδη ταις
θυσιαις εικος αυτον ην θαρρειν. συ δε μοι θεα, πως εν ταξει παραινεσεως
πληττουσιν. οι γαρ ειποντες, οτι «ελπιζε επι τον θεον», ουτοι φασιν, οτι ουδε ελπις
εστιν. 8,21a αληθινων δε στομα, φησιν, εμπλησει γελωτος 21b και τα χειλη αυτων
αγαλλιασεως. 8,22a οι δε εχθροι αυτων ενδυσονται αισχυνην, 22b και διαιτα ασεβους
ουκ εσται. οπερ ην επι του Ἰωβ. ποσων τραυματων ου χαλεπωτερον, ποσης νοσου,
ποσης τηκεδονος, ακουειν, οτι ασεβης εστιν, οτι μυριων γεμων κακων, οτι, ει μη
τουτο ην, ουκ αν ταυτα επαθεν. καλη γε η παρακλησις. 92
9,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 9,2a επ' αληθειας οιδα, οτι ουτως εστιν. ποσης
φιλοσοφιας ταυτα τα ρηματα. «οιδα», φησιν, «οτι οι μεν ασεβεις απολλυνται, οι δε
δικαιοι ουχι.» ορας, πως ουδαμου καταγινωσκει του θεου αδικιαν; επ' αληθειας οιδα,
φησιν, οτι ουτως εστιν, και μετα συνειδοτος συντιθεμενου τοις λεγομενοις. 9,2b πως
γαρ εσται βροτος δικαιος παρα θεωι; ουχι προς τουτο μονον, αλλα και προς τον
σκοπον αυτου ουκ απολογειται. ο μεν γαρ ελεγεν, οτι ο δικαιος συζεται, ο δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

αμαρτωλος απολειται, ουτος δε φησιν· «οιδα, οτι δι' αμαρτιας ταυτα πασχω» – οραις
φιλοσοφιαν, πως ουκ εστι γαυρος;–»και, οτι πολυ το μεσον εμου και του θεου,
επισταμαι.» 9,3a εαν γαρ βουληται κριθηναι μετ' αυτου, 3b ου μη υπακουσηι αυτωι, 3c
ινα μη αντειπηι προς ενα λογον αυτου εκ χιλιων. οραις, ποση περιουσια δικαιοσυνης;
χιλιους εαν ειπηι λογους ο θεος καταδικαζων ημας, προς ενα αντιστηναι ου
δυναμεθα, αλλα χιλιοις δικαιωμασιν ημων κρατει. 9,4a σοφος γαρ εστι διανοιαι,
κραταιος τε και μεγας. και δικαιως· σοφος γαρ ων μυρια ευεργετει. ει δε απιστεις,
ανθρωπε, φερε επεξελθωμεν τωι λογωι· χιλιους λεγοντος λογους ενα αντειπειν ου
δυναμεθα. ορα φιλοσοφιας ρηματα. επειδη γαρ ελεγεν ουτος· «ο δικαιος εν αγαθοις
εσται», «ποιος δικαιος;» φησιν· «που γαρ προς τον θεον δικαιος τις ευρεθησεται;»
προς ενα λογον αυτου εκ χιλιων. οπερ και ο προφητης ελεγεν· ου δικαιωθησεται
ενωπιον σου πας ζων. 93 και παλιν· αμαρτιας εαν παρατηρησηι, κυριε, κυριε, τις
υποστησεται; και ορα, πως θαρρει τωι λογωι· ον βουλει, φησιν, ανθρωπον εις μεσον
αγε, ειτε εκ της παλαιας ειτε εκ της καινης, βουλει Παυλον, ου ισον ουδεν αν
γενοιτο, το εσχατον της αρετης μερος, τουτον ουκ οντα εποιησεν, γενομενωι νομον
εδωκεν, δι' αυτον ουρανον εποιησεν. μαλλον δε επι του κοινου αυτο γυμνασωμεν·
εποιησε την ανθρωπινην φυσιν. τινος ενεκεν; δι' αγαθοτητα μονην. και τα αλλα, τα
λοιπα· τον κοσμον δι' αυτον, τα αλλα απαντα δι' αυτον. εντολην εδωκεν,
παρηκουσεν· παλιν εδωκεν νομον, παλιν παρηκουσεν· παλιν τον υιον επεμψεν,
παλιν παρηκουσεν· παλιν μετανοιαν εδωκεν, παλιν παρηκουσεν· παλιν γεενναν
ηπειλησεν, παλιν παρηκουσεν. και ετι εβουλετο σωσαι αυτον. βουλει Παυλον αυτον
εξετασωμεν; ακουε αυτου λεγοντος· αλλ' ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα εν απιστιαι.
ειτα εμαρτυρησεν, μετα τουτο, μετα το κληθηναι, οσης απολαυει σπουδης και
προνοιας. μαλλον δε, τι λεγομεν ταυτα; ου γαρ δυνατον ειπειν. ειτα, ινα μη κατα
μερος επεξιηι τωι ειρημενωι, απο του καθολου αυτο πιστουται και φησιν· 9,4b τις
σκληρος γενομενος εναντιον αυτου υπεμεινεν; ουτως εστι κραταιος. ειτα απο της
πειρας πιστουται τον λογον· «μεγας εστιν ο θεος», φησιν, «ουδεν εστιν ανθρωπος.»
και ορα, πως υψηλως· 9,5a ο παλαιων, φησιν, ορη και ουκ οιδασιν. «παλαιοι τα ορη
ανεπαισθητως», φησιν, ωσπερ ο ∆αυιδ ελεγεν· ο απτομενος των ορεων και
καπνιζονται. ενταυθα περι της δυναμεως αυτου διαλεγεται, οτι παντα δυναται, περι
της δυναμεως αυτου της τιμωρητικης. εμαρτυρησεν αυτωι δικαιοσυνην, μαρτυρει
αυτωι και δυναμιν· 94 9,5b ο καταστρεφων αυτα, φησιν, εν οργηι, 9,6a ο σειων την υπ'
ουρανον εκ θεμελιων, 6b οι δε στυλοι αυτης σαλευονται. 9,7a ο λεγων, φησιν, τωι
ηλιωι μη ανατελλειν και ουκ ανατελλει, 7b κατα δε αστρων κατασφραγιζει. οραις,
ποσην αυτωι μαρτυρει δυναμιν και προνοιαν; ουχ ως ακουοντος του ηλιου, αλλα το
μεγαλειον της εξουσιας εμφαινων, τουτεστι και επι των αστρων το αυτο ποιει. και
το αυτο δεικνυσι τον δημιουργον παλιν· 9,8a ο τανυσας τον ουρανον μονος. οπερ
φησιν ο Ἠσαΐας. 9,8b και περιπατων επι θαλασσης ως επι εδαφους. ενταυθα και
προφητεια τις εστιν. 9,9 ο ποιων Πλειαδα και Εσπερον και ταμιεια νοτου, 9,10a ο
ποιων μεγαλα και ανεξιχνιαστα, 10b ενδοξα τε και εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος. α
ουκ ισμεν ημεις. ουκ ευδηλον, οτι ουδεις αντιστηναι δυνησεται τωι τοιουτωι, τωι ουτω
σοφωι και δικαιωι; ορα, ουδαμου την ουσιαν, αλλα τας ενεργειας αυτου λεγει. ειτα το
αορατον αυτου· 9,11a εαν υπερβηι με, ου μη ιδω, 11b και εαν παρελθηι με, ουδ' ολως
εγνων. 9,12a εαν απαλλαξηι, τις αποστρεψει; 12b η τις ερει αυτωι· τι εποιησας; 9,13a
αυτος γαρ απεστραπται οργην. και δυνατος εστι και ουδενα τον ομοιον εχων. 9,13b
υπ' αυτου δε εκαμφθη κητη τα υπ' ουρανον. ωστε μη υπερβαινειν, φησιν, τους ιδιους
τοπους, ωστε μη ειναι ορθια † ατε θαλασσαν βλεπων εν μεσωι ων †. εικοτως των
κητων μεμνηται και απο τουτων την δυναμιν αυτου διηγειται. 95 9,4b τις σκληρος,
φησιν, γενομενος εναντιον αυτου υπεμεινεν; τουτεστιν· αντιστηναι αυτωι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

βλασφημειν αυτον, ωστε οιδε τουτο και ουκ αν ταυτα αυτος επαθεν, ωστε, καν προς
βραχυ συγχωρηθηι, αλλ' ουχ υπομενει. ειτα περι της δυναμεως αυτου λεγει και του
αορατου· 9,14a εαν δε μου εισακουσηι 14b και διακρινηι μου τα ρηματα μετ' αυτου,
9,15a εαν τε γαρ ω δικαιος, ουκ εισακουσεται μου. 15b του κριματος αυτου
δεηθησομαι. ο λεγει, τοιουτον εστιν· «εαν των ρηματων εξετασιν ποιησηται των
εμων ακουσας» –τουτο γαρ εστι διακρινηι· "βασανισηι και ευθυνας απαιτησηι"–»ουδε
του ακουεσθαι ευρισκομαι αξιος ων, καν ω δικαιος. εαν τε βασανισηι μου τα ρηματα,
καν ω δικαιος, ουκ αξιος ειμι ακουεσθαι παρ' αυτου.» 9,16a εαν τε καλεσω και
εισακουσηι, 16b ου πιστευω, οτι επακηκοε μου της φωνης. «εαν δε εν φιλανθρωπιαι
ζητησω σωθηναι, ουκ οιδα» –τουτεστιν· ου πιστευω–, «οτι επακηκοε μου της
φωνης.» 9,17a μη εν γνοφωι με εκτριψηι. μηποτε το εν γνοφωι ο λεγει, τοιουτον εστιν,
οτι πολλη η εξουσια παρ' αυτωι, και οπερ αν πραξηι, ουδεις εστιν ο αντιπιπτων, αλλ'
ουδε ειδως, οπως απολλυται. τουτ' εστιν, ο λεγει· επειδη ελεγον δια παντος· ορθριζε
προς κυριον και επακουσεται σου, «ποθεν;» φησιν. «αν μεν ω δικαιος, ουκ
εισακουσεται, αν δε εξετασηι τα ρηματα μου, ουκ οιδα, οτι δικαιος ειμι, αν τε ως
επικαλωμαι, ουκ οιδα, ει ακηκοε μου. απο γαρ των παροντων ουκ οιδα ταυτα
στοχαζεσθαι.» 96 9,17b πολλα δε μου τα συντριμματα πεποιηκε δια κενης. συ δε
ειπας απολεσαι τα υπαρχοντα αυτου δια κενης. τι ουν θαυμαζεις, ει, ο θεος ειπεν,
τουτο και αυτος λεγει; η το δια κενης ουχ, οτι ουχ ημαρτεν, αλλ' οτι ουδεν εσται
πλεον απο της τιμωριας αυτου και του κολαζεσθαι. 9,18a ουκ εαι γαρ με αναπνευσαι.
τουτεστιν· «πολλων πληρης ειμι δεινων.» 9,18b ενεπλησε δε με πικριας. 9,19a οτι
μεν γαρ ισχυι κρατει, 19b τις ουν κριματι αυτου αντιστησεται; ου τουτο λεγει, οτι
απλως ισχυι κρατει, αλλ' οτι δυνατος εστι ποιησαι, οσαπερ αν θεληι. 9,20a εαν τε γαρ
ω δικαιος, το στομα μου ασεβησει. «προς θεον κρινομαι γαρ.» 9,20b εαν τε ω
αμεμπτος, σκολιος αποβησομαι. 9,21a ειτε γαρ ησεβησα, ουκ οιδα τηι ψυχηι, 21b πλην
οτι αφηιρηται μου η ζωη. οραις, ποσην λεγει περιουσιαν της του θεου δικαιοσυνης και
της ημετερας ασθενειας, οι μηδε τα αμαρτηματα συνιδειν δυναμεθα; 9,22 διο ειπον·
μεγαν και δυναστην απολλυει οργη, 9, 23a και φαυλοι εν θανατωι εξαισιωι
απολουνται, 23b αλλα δικαιοι καταγελωνται· 9,24a παραδεδονται γαρ εις χειρας
ασεβους. τουτεστιν· παρα τωι θεωι πας αδικος εστιν, αλλ' εστι τις διαφορα· ο
δυναστης αλισκεται παρ' αυτου, ο φαυλος και πονηρος απολλυται, ο δικαιος, οταν
αυτον εξετασαι θελησηι, καταγελαται ως ου μονον δεινα πασχοντος, αλλα και
ελεγχομενου δια των τιμωριων. ο λεγει, τοιουτον εστιν· οταν εαυτον ο θεος κινησηι
και επεξελ97 θειν βουληθηι, ου δικαιοσυνη προΐσταται, ου φαυλοτης ανθισταται, ου
δυναστεια, ουδεν αλλο. παραδεδονται γαρ εις χειρας ασεβους. πολλακις ουτω ποιει·
ουχι τιμωριαι, αλλα και τωι παραδιδοναι ασεβει ποιει καταγελαστους. 9,24b προσωπα,
φησιν, κριτων αυτης συγκαλυπτει· 24c ει δε μη, αυτος εστιν. 9,25a ο δε βιος μου
ελαφροτερος δρομεως. οραις; συνεχως επι το ολιγοχρονιον καταφευγει. ειτα και
παραβαλλει, πως ολιγοχρονιος η ανθρωπινη ζωη ως μηδε φαινεσθαι. εν γαρ τωι
παντι αιωνι τοιαυτη εστιν· πριν η φανηναι ηφανισθη. 9,25b απεδρα, φησιν, και ουκ
ειδον. 9,26a ει και εστι ναυσιν ιχνος οδου 26b η αετου πετομενου ζητουντος βοραν;
9,27a εαν τε γαρ ειπω, επιλησομαι λαλων. τουτεστιν· «και τα της μνημης μοι
διολωλεν, ουδε οτι φθεγγομαι οιδα· τοσαυτη οδυνη εστιν εν εμοι. μεταξυ λαλων
επιλανθανομαι, τοσουτος εστιν ο χειμων, τοσουτος ο πειρασμος.» συ δε μοι, οταν
ακουσηις τολμηρον τι λεγοντος, την υπερβολην ορα του χειμωνος και του ναυαγιου.
ειτα θαυμαζεις, ει παρα ψυχης αθυμουσης ουτως ελεχθη τι φορτικον, και σαυτον
εκεινωι παρεξεταζεις; ινα γαρ μηδεις ταυτα καταγνωι αυτου, δια τουτο και εν
προοιμιοις και μετα το τελος η του θεου ψηφος εστηκε προισταμενη και ουχι μονον
απαλλαττουσα εγκληματων, αλλα και το του δικαιου περιτιθεισα αξιωμα. 9,28b
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

οιδα, φησιν, οτι ουκ αθωιον με εασει. η τουτο φησιν· «καν απαλλαγω της τιμωριας,
τα παντων ανεωι98 ξε κατ' εμου στοματα η τιμωρια», η οτι «ου στησεται κολαζων με,
αλλ' ετι τιμωρησεται με.» 9,29 επειδη δε ειμι ασεβης, φησιν, δια τι ουκ απεθανον;
οραις, πως ουκ αρνειται το ειναι αμαρτωλος; δια τι ουκ απεθανον; φησιν· ουχι
εγκαλουντος εστιν, αλλα ζητουντος. «ουκ οιδα την οικονομιαν», φησιν. 9,30a εαν
γαρ απολουσωμαι χιονι 30b και αποκαθαρωμαι χερσι καθαραις, 9,31a ικανως με εν
ρυπωι εβαψας, 31b εβδελυξατο δε με η στολη μου. τουτεστιν· «υποδειγμα κειμαι
πασιν ασεβειας· τον γαρ πονηρον εκ του μεσου ληφθηναι εχρην, ωστε μη ειναι τοις
αλλοις διδασκαλον. αν του ηλιου καθαρωτερος γενωμαι, εχω κηλιδα», φησιν, «ου
την τυχουσαν.» εβδελυξατο δε με η στολη μου. «τι δει λεγειν περι ανθρωπων, οπου
γε και αυτα τα ιματια μισει με.» ο δε λεγει, τοιουτον εστιν, οτι «και ο εγγυτατος, και
ουτος εμισησε με· ου δια την τιμωριαν απεστραφη, αλλ' ως εναγη και μιαρον, ως
ακαθαρτον και παντων εσχατον, ουτως απεστραφησαν με. τι απο τουτου το κερδος
τοιαυτην περι εμου ψηφον ενεγκειν;» 9,32a ου γαρ ει ανθρωπος κατ' εμε, ωι
αντικρινουμαι, φησιν. ο λεγει, τοιουτον εστιν· «ει ανθρωπος ην ο κολαζων, ου
παντως η τιμωρια κατεψηφισατο του κακως πασχοντος, αλλ' ηδυναμην κριθηναι
προς αυτον και δειξαι αδικουντα. επειδη δε θεος ει, αδυνατον τουτο γενεσθαι, αλλ'
αρκει κολασθηναι και την εσχατην ψηφον απενεγκειν.» 99 9,32b ινα ελθωμεν,
φησιν, ομοθυμαδον εις κρισιν. 9,33a ειθε ην ο μεσιτης ημων 33b και ο διελεγχων και
διακρινων ανα μεσον αμφοτερων. 33c δυειν δε μοι χρεια· 9,34a απαλλαξατω απ'
εμου την ραβδον αυτου 34b και ο φοβος αυτου μη με στροβειτω. 9,35a και ου μη
φοβηθω αυτον, αλλα λαλησω. 35b ου γαρ συνεπισταμαι εμαυτωι αδικον.
10,1a καμνω δε τηι ψυχηι μου, 1b στενων δε επ' εμαυτον επαφησω τον θυμον
μου, τα δε ρηματα μου 1c λαλησω εν πικριαι ψυχης συνεχομενος. και μην αυτος
ελεγεν ανωτερω, οτι ου μη αποκριθηι αυτωι προς ενα λογον αυτου απο χιλιων. πως
ουν ενταυθα λεγει; εν πικριαι ψυχης, φησιν, ωστε ουκ αυτου τα ρηματα, αλλα της
πικριας, οσον απο λογισμων εστιν ειπειν. τι εστιν ει ην ο κρινων ανα μεσον ημων;
ουχ ωστε αυτου τον βιον εξετασθηναι και οτι αδικως πασχει δειχθηναι–τουτο γαρ ου
λεγει· δια γαρ των εμπροσθεν πολλακις ειπεν, οτι δι' ανομιας–, αλλ' οτι «επιμενουσα
η θλιψις περιτρεπει με», φησιν, ωσπερ οταν λεγηι ο Ἠσαΐας· συ ωργισθης και ημεις
επλανηθημεν, η παλιν οταν λεγηι· δια τι επλανησας ημας απο της οδου σου; «τουτο
φοβουμαι», φησιν, «μη πεσω η περιτραπω. εδεδιειν, μηποτε αναγκασθω βλασφημον
τι ειπειν η και εαυτον διαχρησασθαι.» 10,2a και ερω, φησιν, προς κυριον· μη με
ασεβειν διδασκε, 2b και δια τι με ουτως εκρινας; 10,3a η καλον σοι εστιν, εαν
ασεβησω, 3b οτι απειπω εργα χειρων σου; ουκ ειπεν· «τον δικαιον, τον εναρετον»,
αλλ' εργα χειρων σου. 10,3c βουληι δε ασεβων προσεσχες; «ει γαρ δι' αμαρτηματα,
πως εκεινοις προσεχεις;» 10,4a η ωσπερ βροτος οραι καθοραις, 4b η καθως οραι
ανθρωπος βλεπεις; 10,5a η ο βιος σου ανθρωπινος 5b η τα ετη σου ανδρος; 100 «πως
δε ου παντων αμαρτηματων απαιτεις τιμωριαν;» τουτο εστι το δικασαι. 10,6a οτι
ανεζητησας, φησιν, την ανομιαν μου 6b και τας αμαρτιας μου εξιχνιασας. οραις, οτι
ου δια τουτο βουλεται δικασασθαι ως καθαρως πραττων, αλλ' οτι «ουδεν ωφελει
με», φησιν, «αυτη η θλιψις, αλλα δεδοικα, μη βλαψηι»; 10,6a οτι ανεζητησας, φησιν,
την ανομιαν μου 6b και τας αμαρτιας μου εξιχνιασας. 10,7a οιδα γαρ, οτι ουκ
ησεβησα· 7b αλλα τις εστιν ο εκ των χειρων σου εξαιρουμενος; «εγω», φησιν, «ουκ
οιδα, αλλα συμβαινει ησεβηκεναι με και αγνοειν.» αλλα τις εστιν ο εκ των χειρων
σου εξαιρουμενος; τουτεστιν· «οταν συ κολασηις, ουδεις δικαιωθηναι δυναται.» μη
γαρ οφειλει τουτο ειπειν. ειτα λεγει, οτι «εργα χειρων σου εσμεν, ει και αμαρτωλοι»·
10,8a αι χειρες σου, φησιν, επλασαν με και εποιησαν με· 8b μετα δε ταυτα μεταβαλων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

με επαισας. 10,9a μνησθητι, οτι πηλον με επλασας, 9b εις δε γην με παλιν
αποστρεφεις. «ωστε δια το ευτελες της φυσεως, και οτι ευτελης ειμι κατα φυσιν και
οτι τελος τοιουτον δεξεται με, ουκ ηρκει μοι η τιμωρια η κατα ταυτα;» 10,10a ουχ
ωσπερ γαλα με ημελξας, 10b επηξας δε με ισα τυρωι; 10,11a δερμα και κρεας ενεδυσας
με, 11b οστεοις δε και νευροις ενειρας με, 10,12a ζωην δε και ελεος εθου παρ' εμοι.
101 τουτεστιν· «ο τοσαυτην φιλανθρωπιαν επιδειξαμενος, τοσαυτην σοφιαν και
προνοιαν, περιοραις;» δια γαρ τουτο κατα μικρον λεγει την συστασιν του ανθρωπου,
ινα δειξηι, οτι «εκ του μη οντος ποιησας τοσαυτην προνοιαν και σοφιαν περιοραις;»
δεικνυσιν, οτι ουδεν ανθρωπος. 10,12b η δε επισκοπη σου εφυλαξε μου το πνευμα.
ουκ ηρκει η φυσις αυτηι, αλλα δει πολλης της περι ημας προνοιας. «παρα παντα»,
φησιν, «τον βιον προνοιας απηλαυσα της σης.» 10,13a ταυτα εχων εν εμαυτωι οιδα,
οτι παντα δυνασαι· 13b αδυνατει δε σοι ουδεν. οραις, οτι το γνωστον του θεου
φανερον εστιν εν αυτοις, οτι ηρκει η κτισις ημων και ηδη μοι δειξαι, τι εστιν ο θεος,
και την δυναμιν αυτου, ουχ ο ουρανος μονος; το γαρ εκ του σπερματος ποιησαι
τοιουτον και διακρατησαι και μη αφειναι κινδυνοις περιπεσειν ικανον του θεου
δειξαι την ισχυν, την δυναμιν, και αμαρτοντα τηρησαι και μη κολασαι, και δικαιον
οντα κολασαι και τιμωρησασθαι. 10,14a εαν τε γαρ αμαρτω, φησιν, φυλαξεις με, 14b
απο δε ανομιας ουκ αθωιον με εασεις. ινα γαρ μη την φυλακην νομισηις σωτηριαν,
«καταδικον οντα», φησιν, «δυνασαι φυλαξαι.» 10,15a εαν τε γαρ ασεβησω, οιμμοι,
15b εαν τε ω δικαιος, ου δυνησομαι ανακυψαι. 15c πληρης γαρ ειμι ατιμιας. «ουκ
αρκει μοι προς σωτηριαν η δικαιοσυνη», φησιν. 102 10,16a αγρευομαι δε ωσπερ λεων
εις σφαγην, 16b και παλιν μεταβαλων δεινως με ολεκεις 10,17a επανακαινιζων επ'
εμε την αιτιαν μου. 17b οργηι δε μεγαληι μοι εχρησω 17c και επηγαγες επ' εμε
πειρατηρια. 10,18a ινα τι ουν εκ κοιλιας με εξηγαγες και ουκ ευθυς απεθανον, 18b
οφθαλμος δε με ουκ ειδεν, 10,19a και ωσπερ ουκ ων εγενομην; 19b δια τι δε εκ
γαστρος εις μνημα ουκ απηλθον; 10,20a η ουκ ολιγος εστιν ο χρονος του βιου μου;
20b εασον δη με αναπαυσασθαι μικρον 10,21a προ του με πορευθηναι εις γην, οθεν
ουκ αναστρεφω, 21b εις γην σκοτεινην και γνοφεραν, 10,22a εις γην σκοτους
αιωνιου, ου ουκ εστι φεγγος 22b ουδε οραν ζωην βροτων. αγρευομαι δε, φησιν,
ωσπερ λεων εις σφαγην, τουτεστιν· «κατεχομενος ουκ οιδα.» ειτα παλιν την
συμφοραν διηγειται την εαυτου, ως μεγαλη και παραδοξος, και το ολιγοχρονιον του
βιου και το μετα ταυτα μη ειναι ελπιδα· ταυτηι γαρ γινεται μεγαλη.
11,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΣΩΦΑΡ Ο ΜΙΝΑΙΟΣ ΛΕΓΕΙ· 11,2a ο τα πολλα λεγων και
αντακουσεται; ιδου και ουτος φλυαριαν αυτου κατηγορει. εκεινος μεν γαρ φησιν·
πνευμα πολυρημον του στοματος σου, ουτος δε· ο τα πολλα λεγων και
αντακουσεται; 11,2b και ο ευλαλος οιεται δικαιος ειναι; «μη γαρ, επειδη φθεγξασθαι
δυνασαι», φησιν, «ηδη και δικαιος ει;» ειτα την φυσιν φησιν· 11,2c ευλογημενος
γεννητος γυναικος ολιγοβιος. «οτι υιος ει γυναικος», φησιν, «πως ουν δικαιος ει;»
11,3a μη πολυς εν ρημασι γινου. «μη πολλα φθεγγου», φησιν. 103 11,3b η ουκ εστιν ο
ανταποκρινομενος σοι; η τουτο φησιν· «μη γαρ ουκ εστιν ο ανταποκρινομενος σοι;»,
τουτεστιν· «ημεις», η «ουκ εστιν ο ειδως τα σα κακα ει μη ο θεος, ος ει ηθελησε σε
ελεγξαι, ηδη αν απωλου». ορα, πως ουδαμου του Ἰωβ λεγοντος, οτι αδικως πασχει
και ουκ εχει αμαρτηματα, τουτο επιφερουσιν αυτωι. 11,4a μη γαρ λεγε, οτι καθαρος
ειμι τοις εργοις 4b και αμεμπτος εναντιον αυτου. πως; και μην αυτος ειπεν· «επ'
αληθειας οιδα, οτι ουκ εστι βροτος καθαρος εναντιον κυριου». οραις, πως εναντια
εγκαλουσιν; 11,5a αλλα πως αν ο κυριος λαλησαι προς σε; 5b και ανοιξει χειλη
αυτου μετα σου· 11,6a ειτα αναγγελει σοι δυναμιν σοφιας, 6b οτι διπλους εσται τωι
κατα σε. 6c και τοτε γνωσηι, οτι αξια σοι απεβη παρα κυριου ων ημαρτες. «αλλ' ει ην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

δυνατον», φησιν, «τον θεον αποκρινασθαι σοι, οτι διπλους εστι τωι κατα σε, τοτε αν
εγνως, οτι δικαιως πασχεις.» το μεν ημαρτηται, το δε ορθως ειρηται. το μεν γαρ
ειπειν, οτι «ει ην δυνατον τον θεον αποκρινασθαι σοι–και γαρ πολυ σου βελτιων
εστι και σοφος–, εδειξεν αν σοι, οτι καλως ταυτα πασχεις», καλως ειρηται, το δε και
τοτε γνωσηι, οτι αξια σοι απεβη παρα κυριου ων ημαρτες, ουκετι καλως. επειδη γαρ
ειπεν· ειθε ην ο διελεγχων και ο διακρινων ανα μεσον αμφοτερων, αυτος το
εναντιον φησιν, οτι «ει ην, εδειξεν αν». αλλ' ο Ἰωβ ου τουτο ειπεν, οτι «ουκ αξιως
πασχω», αλλ' οτι «αποκακω τωι μελλοντι» και οτι «ευτελης μου η φυσις» και οτι
«εργον ειμι των χειρων αυτου». αυτος δε ως ειρηκοτος, οτι «αδικως πασχω», ουτω
φησιν· αλλ' ουχ ουτως ειπεν, αλλ' οτι «φοβουμαι, μη αμαρτω». 104 ειτα φησιν· 11,7a
μη ιχνος κυριου ευρησεις 7b η εις τα εσχατα αφικου ων εποιησεν ο παντοκρατωρ;
τουτεστιν· «μη δυνασαι ειδεναι αυτου την σοφιαν και την οδον;» και μην και αυτος
προλαβων ταυτα ωμολογησε και πολλα περι της δυναμεως αυτου και της σοφιας
διελεχθη και του ακαταληπτου και του καθαρου, ωστε ταυτα περιττα. 11,8a υψηλος
ο ουρανος, γη δε βαθεια, και τι ποιησεις; η τουτο λεγει· «τι τοιουτον ποιησαι
δυνασαι;» η οτι «ωσπερ ταπεινος ει συ επι της γης, ουτως ο θεος υψηλος εν ουρανωι,
και ουδεν δυνασαι εργασασθαι, αλλ' οσον απεχει ο ουρανος της γης, τοσουτον και συ
του θεου· αυτος γαρ οιδε τα παντα.» 11,8b η βαθυτερα, φησιν, των εν ᾅδου τι οιδας;
11,9a η μακροτερα μετρων γης επιστασαι 9b η ευρος θαλασσης; 11,10a εαν γαρ
καταστρεψηι τα παντα η συναθροισηι, 10b τις ερει αυτωι· τι εποιησας; 11,11a αυτος γαρ
οιδεν εργα ανομων, 11b ιδων δε ατοπον ου παροψεται. 11,12a ανθρωπος δε, φησιν,
αλλως νηχεται λογοις, 12b βροτος δε γεννητος γυναικος ισα ονωι ερημιτηι. και
καλως ειπεν· ισα ονωι ερημιτηι, τωι συνεχως ογκουμενωι. «ουδεν διαφερει», φησιν,
«τα ρηματα ημων της ασημου φωνης εκεινης της εικηι και απλως βοωσης· επι πασι
παντα μεμφομεθα, παντα εγκαλουμεν.» παλιν παραινουσιν αυτωι ωστε
επιμεληθηναι βιου· και μην ουδεν εστι τουτο φησι. δια γαρ τουτο ελεγεν· εαν ω
δικαιος, ου μη ανακυψω. «τι το οφελος;» φησιν· «ιδου δικαιος ειμι, αλλα προς αυτον
ακαθαρτος.» 11,13a ει γαρ συ καθαραν εθου την καρδιαν σου, φησιν, 13b υπτιασας δε
τας χειρας σου προς αυτον· 11,14a ει εστιν ανομια εν χερσι σου, 14b πορρω ποιησον
αυτην απο σου, 14c αδικια δε εν διαιτηι σου μη αυλισθητω. 105 11,15a ουτω γαρ
αναλαμψει το προσωπον σου ωσπερ υδωρ καθαρον, 15b εκδυσηι δε ρυπον και ου μη
φοβηθηις· 11,16a και των κοπων σου επιλησηι 16b ωσπερ κυμα παρελθον και ου
πτοηθησηι. επειδη γαρ ελεγεν, οτι «αδυνατος η μεταβολη· εαν αποπλυνωμαι χιονι,
ικανως με εν ρυπωι εβαψας», δια τουτο φησιν· ουτως αναλαμψει σου το προσωπον
ωσπερ υδωρ καθαρον. τα μεν ουν αλλα καλως, το δε λεγειν αει, οτι δι' αμαρτηματα
ταυτα γεγονεν, τουτο κακως, και το παραινειν μεταβαλλεσθαι προς αρετην–ου γαρ
ην εν κακιαι–, τουτο αγνοιας ην και ουκ ειδοτων ουδεν. 11,17a η δε ευχη σου, φησιν,
ωσπερ εωσφορος, 17b εκ δε μεσημβριας ανατελει σοι ζωη. 11,18a πεποιθως τε εσηι,
οτι εσται σοι ελπις, 18b εκ δε μεριμνης και φροντιδος αναφανειται σοι ειρηνη. 11,19a
ησυχασεις γαρ και ουκ εσται ο πολεμων σε· 19b μεταβαλλομενοι δε πολλοι σου
δεηθησονται, 11,20a και σωτηρια αυτους απολειψει. 20b η γαρ ελπις αυτων
απολειται. 20c οφθαλμοι δε ασεβων τακησονται· παρ' αυτωι γαρ σοφια και δυναμις.
12,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε, φησιν, ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 12,2a μη υμεις εστε ανθρωποι μονοι,
2b η μεθ' υμων τελευτησει σοφια; επειδη τα φανερα και δηλα λεγουσιν, ορα, πως τα
μεν προοιμια αυτου επιεικεστερα, τα δε τελη ουχ ουτω. δια τουτο λεγει· οταν
αρξωμαι λαλειν, κεντουσι με. «υμεις εχετε λαβειν την σοφιαν», φησιν, «και
απελθειν;» παρατηρει, πως πανταχου εν αρχηι των λογων, επειδη μελλει μετα ταυτα
φορτικα φθεγγεσθαι, ινα μη αυτου καταψηφισηι, πως πανταχου πρωτον αφοσιουται
προς τον θεον και λεγει, οτι μεγας εστι και θαυμαστος και ουδεν αδικως ποιει. 106
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

12,2a μη υμεις εστε, φησιν, ανθρωποι μονοι, 2b η μεθ' υμων τελευτησει σοφια; 12,3
και εμοι μεν καθ' υμας καρδια εστιν· 12,4 δικαιος δε ανηρ και αμεμπτος εγενετο εις
χλευασμον. 12,5a εις χρονον γαρ τακτον ητοιμασται μοι πεσειν υπο αλλων 5b οικους
τε μου εκπορθεισθαι υπο ανομων. «μη γαρ, επειδη συμφοραι περιεπεσον», φησιν,
«και το φρονειν απωλεσα;» δικαιον εαυτον ενταυθα λεγει ουχι την τελειαν αρετην
εαυτωι μαρτυρων, αλλα το μηδενα ηδικηκεναι, το μηδενα των αλλων εχειν εγκαλειν
αυτωι. οικους τε μου εκπορθεισθαι υπο ανομων. «ουτως εδει γενεσθαι, τουτο ανωθεν
τετυπωτο. πλην», φησιν, «μη νομιζετε μεχρις εμου ταυτα στησεσθαι. ει γαρ εγω
μηδεν ηδικηκως τοιαυτα πασχω, πολλωι μαλλον ο πονηρος.» 12,6a ου μην δε, φησιν,
αλλα μηδεις πεποιθετω πονηρος ων αθωιος εσεσθαι. 6b οσοι παροργιζουσι τον
κυριον, 6c πως ουχι και ετασις αυτων εσται; «δηλον τουτο», φησιν, «και
ωμολογημενον και απασι σαφες, οτι τον πονηρον παρα τωι θεωι παντως εξετασθηναι
δει. τουτο δε», φησιν, «ουκ ανθρωποις δηλον μονον, αλλα και αλογοις και αυτηι τηι
αναισθητωι γηι·» 12,7a αλλα δη επερωτησον τετραποδα, φησιν, εαν σοι ειπηι, 7b η
πετεινα ουρανου, εαν σοι αναγγειληι. 12,8a εκδιηγησαι δε γηι, εαν σοι φρασηι, 8b και
ει εξηγησονται σοι οι ιχθυες της θαλασσης, 12,9a οτι τις ουκ εγνω εν πασι τουτοις, 9b
οτι χειρ κυριου εποιησεν ταυτα, 12,10a οτι εν χειρι αυτου ψυχη παντων των ζωντων
10b και πνευμα παντος ανθρωπου; φησιν. 107 «τι τοινυν ως μεγα τι και θαυμαστον
ευρηκοτες ουτω διακεισθε; δει γαρ παντως τον τοιουτον απολεσθαι, και ουδεις
αγνοει, και τουτο δε παντες ισμεν, οτι εν χειρι αυτου ψυχη παντων ανθρωπων.»
οραις, πως ουχι το δημιουργικον μονον, αλλα και το προνοητικον αυτωι μαρτυρει, οτι
παντα συνεχει και διακρατει, και την ζωην και την ψυχην των ανθρωπων, ωστε
δυναται, οτε βουλεται, κολασαι και τιμωρησασθαι. 12,11a νους μεν γαρ ρηματα
διακρινει, 11b λαρυγξ δε σιτα γευεται. τουτεστιν· «ει τα αλογα οιδε ταυτα, πολλωι
μαλλον ημεις οι νουν εχοντες, ουχι λαρυγγα μονον ωστε εσθιειν καθαπερ εκεινα.» η
τουτο, οτι «ουκ ειμι ανοητος, οιδα ταυτα· καθαπερ γαρ λαρυγγα ημιν εδωκεν ο θεος
ωστε διακρινειν τα σιτα ουτω και νουν ως προς τα ψηφισματα και τον χρονον ωστε
ευρισκειν την επιστημην·» 12,12a εν πολλωι, γαρ φησιν, χρονωι σοφια ευρισκεται, 12b
εν δε μακρωι βιωι επιστημη. ενταυθα κατα φυσιν ειναι το φρονιμον τοις ανθρωποις
σημαινει ωσπερ το εσθιειν. και αρχομενος τουτο φησιν· μη υμεις εστε ανθρωποι
μονοι; «εως αν ω ανθρωπος», φησιν, «δυναμαι ταυτα συνιδειν α και υμεις.» εν
πολλωι χρονωι, φησιν, σοφια ευρισκεται. εμοι δοκει καθαπτεσθαι αυτων. «μη γαρ
νομιζετε», φησιν, «το παν ευρηκεναι. ει γαρ και νουν εχομεν διακρινοντα, αλλ'
ομως και χρονου δεομεθα πολλου ωστε ευρειν.» 108 12,13a παρ' αυτωι σοφια, φησιν,
και δυναμις, 13b παρ' αυτωι βουλη και συνεσις. «η γαρ πασα σοφια», φησιν, «παρα τωι
θεωι εστιν, αθροως και χωρις χρονων εκει εστιν· ταυτα μεν γαρ κατα φυσιν εστιν, το
διακρινειν και γευεσθαι τωι νωι και τωι λαρυγγι, το δε ευρειν σοφιαν χρονου εστιν. μη
γαρ, επειδη ταυτα ισμεν, το παν ισμεν; οιδαμεν, οτι πονηροι κολαζονται, αλλ' ιδου
και εγω δικαιος ων κολαζομαι, ωστε χρονου δει ωστε μαθειν ταυτα του πολλα
παραδειγματα τοιαυτα φεροντος.» οραις, ποσον εστιν η των γραφων εμπειρια; οπερ
εχουσιν οι γεροντες απο της πειρας των πραγματων, τουτο συ μετα πολλης της
περιουσιας, ο νεος, απο της διηγησεως των πραγματων· πολλα επαθον εκεινοι,
πολλα ειδον· και συ πολλα οψει, εαν θεληις τας γραφας επιεναι μετα επιστασιας
πολλης. διο και τις ελεγεν· πασαν διηγησιν θειαν θελε ακροασθαι. και παλιν·
διηγημα πρεσβυτερων μη παριδηις· και γαρ αυτοι εμαθον παρα των πατερων αυτων.
ου χρεια σοι χρονου· αν γαρ αυτος θεληι δουναι, ουδε χρονου χρεια. ειτα περι της
δυναμεως αυτου διαλεγεται της κολαστικης και τιμωρητικης· 12,14a εαν
καταστρεψηι, φησιν, τις οικοδομησει; 14b εαν δε και αποκλεισηι κατα ανθρωπου, τις
ανοιξει; 12,15a εαν κωλυσηι το υδωρ, ξηρανει την γην, 15b εαν δε και επαφηι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

απωλεσε καταστρεψας αυτην. 12,16a παρ' αυτωι κρατος και ισχυς, 16b παρ' αυτωι
επιστημη και συνεσις. ειτα και περι της σοφιας· 12,17a διαγων, φησιν, βουλευτας γης
αιχμαλωτους, 17b κριτας δε γης εξεστησεν. 12,18a καθιστανων βασιλεις επι θρονων
18b και περιζωννυων αυτους ζωνην οσφυος αυτων, 12,19a ο εξαποστελλων ιερεις
αιχμαλωτους, 19b δυ109 ναστας δε γης κατεστρεψεν. 12,20a διαλλασσων χειλη
πιστων, 20b συνεσιν δε πρεσβυτερων εγνω· 12,21a εκχεων ατιμιαν επ' αρχοντας, 21b
ταπεινους δε ιασατο. «ουχι σοφιας και ταυτα», φησιν, «εργα του θεου παραδοξα;
οιδα εγω και τα πλειστα αυτων» φησιν. 12,22a ο αποκαλυπτων, φησιν, βαθεα εκ
σκοτους, 22b εξηγαγε δε εις φως σκιαν θανατου. 12,23a πλανων εθνη και απολλυων
αυτα, 23b καταστρωννυων εθνη και καθοδηγων αυτα, 12,24a διαλλασσων καρδιας
αρχοντων γης, 24b επλανησε δε αυτους οδωι ηι ουκ ᾔδεισαν. 12,25a ψηλαφησαισαν
σκοτος και μη φως, 25b επλανηθησαν δε ωσπερ ο μεθυων.
13,1a ιδου ταυτα εωρακε μου ο οφθαλμος 1b και το ους μου ακηκοεν, 13,2a
και οιδα, οσα και υμεις επιστασθε, 2b και γε νεωτερος υμων ων ουκ ειμι
ασυνετωτερος υμων. «τι γαρ; ει και νεωτερος ειμι», φησιν, «οιδα ταυτα σαφως.»
13,3a ου μην δε αλλα προς κυριον λαλησω εγω, 3b ελεγξω δε εναντιον αυτου, εαν
βουληται. οραις; τουτο εστιν, οπερ ειπεν· «μη νομισητε», φησιν, «ει τι βαρυ και
επαχθες ειπον, υπο αγνοιας με ταυτα λεγειν· οιδα μεν γαρ, απερ ειπον. ου μην
αποστησομαι του λεγειν προς τον θεον. μη γαρ προς ανθρωπον λεγω· προς τον θεον
τον ειδοτα τα απορρητα της διανοιας. βελτιον μοι», φησιν, «προς τον θεον κρινεσθαι
η προς υμας.» 13,4a υμεις γαρ εστε ιατροι αδικοι 4b και ιαται κακων παντες. 13,5a ειη
δε υμιν κωφευσαι, 5b και αποβησεται υμιν εις σοφιαν. οταν γαρ τις τα μη λογον
εχοντα φθεγγηται, βελτιον σιγαν, και σιωπων μαλλον εσται σοφος η λεγων. 110
13,6a ακουσατε δη ελεγχον στοματος μου, 6b κρισει δε χειλεων μου προσεχετε. 13,7a
ποτερον ουκ εναντι κυριου λαλειτε, 7b εναντι δε αυτου φθεγγεσθε δολον, καλως γε
λαλουντες; ο λεγει, τοιουτον εστιν· «ου νομιζετε τον θεον ακουειν», φησιν, «α
λεγετε, οτι μετα δολου διαλεγεσθε, ουχι προαιρεσει αγαθηι, αλλα πληξαι βουλομενοι
μονον και την δοξαν τρωσαι την εμην. ει γαρ και τα ρηματα ορθα, αλλ' ου μετα
διανοιας ορθης, ουχ ωστε διορθωσαι, ουχ ωστε νουθετησαι, ουχ ωστε βελτιω
ποιησαι– ου γαρ αγνοουντα διδασκετε–, αλλ' ωστε καταβαλλειν.» 13,8a η
υποστελλεσθε, φησιν, 8b αυτοι υμεις κριται γινεσθαι, 13,9a καλως γε λαλουντες. εαν
γαρ εξιχνιασηι υμας, 9b ει και τα παντα ποιουντες προστεθησεσθε οδωι αυτου, 13,10a
ουθεν ηττον ελεγξει υμας. εαν εξιχνιασηι υμας, φησιν. «νυν υμεις οι λαλουντες νυν,
ει εφ' υμων το πραγμα εκρινετο, ουκ αν ταυτα εφθεγξασθε.» τουτεστιν· «ει υμεις ητε
εγω και εξηταζεν υμων τα πραγματα ακριβως, ουκ αν εγενεσθε κριται καθαπερ νυν.»
η παλιν αλλως· «ιδου λεγω και ταυτα· ου δυνασθε γενεσθαι κριται τοις εμοις
ρημασιν υμεις οι ταυτα λαλουντες. καν γαρ», φησιν, «πλειονα τουτων ειπητε και
παντα ποιησητε ωστε υπερ του μερους αυτου ειπειν, ουδεν ηττον ελεγξει υμας και
απαιτησει λογον και ευθυνας.» 13,10b ει δε και κρυφηι προσωπα θαυμαζετε, 13,11a
ποτερον ουχι δεινα αυτου στροβησει υμας; 11b φοβος δε κυριου επιπεσειται υμιν,
13,12a και αποβησεται υμων το γαυριαμα ισα σποδωι, 12b το δε σωμα πηλινον. 13,13
κωφευσατε, φησιν, ινα λαλησω,–τουτεστιν· «σιωπησατε»–και αναπαυσομαι, φησιν,
θυμου μου. οραις, οτι ουχι δικαιουντος απλως εαυτον ην τα ρηματα, αλλα παραμυθια
τις της οδυνης; 111 13,13 και αναπαυσομαι, φησιν, θυμου μου 13,14a αναλαβων τας
σαρκας μου τοις οδουσι μου. «ωσπερ», φησιν, «οι κατεσθιοντες εαυτους παραμυθιαν
εχουσι τινα, ωσπερ οι τας σαρκας τας εαυτων καταδακνοντες εν ταις οδυναις εχουσι
τινα παραμυθιαν, ουτω και εγω ταυτα φθεγγομενος.» 13,14b ψυχην δε μου, φησιν,
θησομαι εν χερσι μου, 13, 15a εαν με χειρωσηται ο δυναστης, επει και ηρκται. αρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

ουκ εκεινους ελεουμεν μαλλον η ευθυνας απαιτουμεν; η ανθρωποβορους ειναι
φαμεν; ουδαμως, αλλα δακρυομεν και θρηνουμεν. τουτο παρα παντα τηρει τον
λογον. ψυχην δε μου, φησιν, θησομαι εν χερσι μου, τουτεστιν· «ανελω εμαυτον.
ωσπερ οι αναιρουντες εαυτους ουτω και εγω παραμυθουμαι, τουτο μοι παραμυθιον
εστιν. εαν μη με ανεληι ο θεος, αυτη μου εστιν η παραμυθια, το φθεγγεσθαι.» 13,15b
ου μην δε, φησιν, αλλα λαλησω και ελεγξω υμας εναντιον αυτου, 13,16a και τουτο
μοι αποβησεται εις σωτηριαν· 16b ου γαρ εισελευσεται εναντιον αυτου δολος.
τουτεστιν· «τουτο μοι εσται παραμυθια.» ου γαρ εναντιον αυτου εισελευσεται δολος.
«ορατε, οτι ουχι καθαπερ υμεις ετεραι διανοιαι φθεγγομαι; οιδα, οτι ουδεν εστιν
υπουλον παρ' αυτωι.» 13,17a ακουσατε μου τα ρηματα, 17b αναγγελω γαρ υμων
ακουοντων. 13,18a ιδου εγω εγγυς ειμι του κριματος μου. «βουλομαι», φησιν,
«κριθηναι, ου παραιτουμαι το δικαστηριον.» 13,18b οιδα εγω, οτι δικαιος
αναφανουμαι. 13,19a τις γαρ εστιν ο κριθησομενος μοι, 19b οτι νυν κωφευσω και
εκλειψω; 13,20a δυειν δε μοι χρεια, 20b τοτε απο του προ112 σωπου σου κρυβησομαι·
13,21a την χειρα σου αποσχου απ' εμου, 21b και ο φοβος σου μη με καταπλησσετω.
13,22a ειτα καλεσεις, εγω δε σοι υπακουσομαι, 22b λαλησεις, εγω δε σοι δωσω
αποκρισιν. παλιν το αυτο φησιν· «μη με φοβησηις, μη μοι το αξιωμα του θεου
παραγαγηις, και κρινομαι. ημαρτον καγω, λεγω, αλλα πολλωι μειζονα απολαμβανω»,
φησιν. 13,23a ποσαι εισιν αι αμαρτιαι μου, και αι ανομιαι μου 23b τινες εισιν,
διδαξον με. «τι τουτο, ο μοι ειργασται;» φησιν. 13,24a δια τι με αποκρυπτηι, 24b
ηγησαι δε με ωσπερ υπεναντιον σου; 13,25a η ως φυλλον κινουμενον υπο ανεμου
ευλαβηθησηι 25b η ως χορτον φερομενον υπο πνευματος; «τινος ενεκεν», φησιν, «ου
ποιεις δηλα τα πραγματα; τινος ενεκεν ου λεγεις· "δια τοδε σε κολαζω";» ου μικρον
εις παραμυθιαν τοις τιμωρουμενοις το μαθειν την αιτιαν της κολασεως. δια τουτο
ουτος μεν φησιν· «διδαξον με τας αμαρτιας μου.» ο δε θεος ουχ εξει διδαξαι, αλλα τι
φησιν; αλλως με οιει σοι κεχρηματικεναι η ινα αναφανηις δικαιος; ηγησαι δε με,
φησιν, ως φυλλον κινουμενον υπο ανεμου. τουτεστιν· «ουδενα μου ποιηι λογον,
καταφρονεις μου, διαπτυεις. εν τωι παροντι αυτας διδασκε.» 13,25b η ως χορτον
φερομενον υπο πνευματος ευλαβηθησηι; αντικεισαι δε μοι, 13,26a οτι κατεγραψας
κατ' εμου κακα 26b και περιεθηκας μοι νεοτητος αμαρτιας. οραις, πως οιδεν εαυτον
αμαρτωλον και απο της ηλικιας βουλεται τυχειν συγγνωμης η και απο της ηλικιας
δειξαι εαυτον αμαρτωλον; 113 13,27a εθου δε μου τον ποδα εν κωλυματι 27b και
εφυλαξας μου παντα τα εργα· 27c εις δε ριζας ποδων μου αφικου, 13,28a οι
παλαιουνται ισα ασκωι 28b η ωσπερ ιματιον σητοβρωτον. εθου, φησιν, τον ποδα μου
εν κωλυματι. τουτεστιν· "εδησας". εις δε ριζας ποδων μου αφικου. τουτεστιν· «ολον
με επηλθες και εξητασας και απο των ποδων εως κεφαλης επληξας ουδε εν εν εμοι
μερος εγκατελιπες υγιες.» παλιν το μεγεθος λεγει της συμφορας, παλιν το ευτελες
της φυσεως κωμωιδει. παλαιουνται, φησιν, ισα ασκωι. τινος ενεκεν ασκον παρηγαγεν;
οτι κενος εστιν ο ασκος πνευμα μονον εχων· ουτως εστι και το σωμα το ημετερον.
τουτο και τοις πολλοις εθος λεγειν, οτι «ασκος εσμεν πεφυσημενος». μη μοι τον
ογκον ιδηις μηδε το δερμα διαταθεν, αλλ' εννοησον τα ενδον και οψει πολλην την
κενοτητα. ειτα και εφ' ετερον ερχεται παραδειγμα· η ωσπερ ιματιον, φησιν,
σητοβρωτον.
14,1a βροτος γαρ γεννητος γυναικος 1b ολιγοβιος και πληρης οργης. ειτα και
απο της γεννησεως οργης πληρης, τουτεστιν· αθυμιας, ουχι λυπης. 14,2a η ωσπερ
ανθος ανθησαν εξεπεσεν, 2b απεδρα δε ωσπερ σκια και ου μη στηι. 14,3a ουχι και
τουτου λογον εποιησω 3b και τουτον εποιησας εν κριματι εισελθειν επι σου; οραις,
πως ουκ απο του δικαιος ειναι, αλλ' απο της ευτελειας της φυσεως βουλεται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

απαλλαγηναι; «τουτον εδει εξετασθηναι», φησιν, «τουτον εδει ευθυνας
απαιτηθηναι, τον σημερον οντα και αυριον ουκετι;» 114 14,4 τις γαρ εσται καθαρος
απο ρυπου; ουδεις, 14,5a εαν και μιας ημερας γενηται ο βιος αυτου επι της γης, 5b
αριθμητοι δε μηνες αυτου παρ' αυτωι. 5c εις χρονον εθου, και ου μη υπερβηι. 14,6a
αποστα απ' εμου, ινα ησυχασω 6b και ευδοκησω τον βιον μου ωσπερ μισθωτος. οραις
παλιν επι την φυσιν καταφευγοντα; «οτι ουδε δυνατον», φησιν, «ειναι καθαρον, ου
μονον δια το ευτελες ουδε δια το ολιγοχρονιον ουδε δια το αθυμιας γεμειν εν τωι
βιωι, αλλ' οτι ουδε δυνατον καθαρον ειναι, αποστα απ' εμου», φησιν, «ινα ησυχασω
και ευδοκησω τον βιον μου ωσπερ μισθωτος. το ολιγοχρονιον παλιν και επιπονον
και ταλαιπωρον, καταπονουμενον και ταλαιπωρουμενον, κελευσον εν ησυχιαι
ειναι.» ειτα δεικνυσιν, οτι παντων αθλιωτερος ο ανθρωπος και δενδρων και
ποταμων και θαλασσης· 14,7a εστι γαρ, φησιν, δενδρων ελπις· 7b εαν δε και εκκοπηι,
παλιν ανθησει 7c και ο ραδαμνος αυτου ου μη εκλιπηι. 14,8a εαν γαρ γηρασηι εν γηι η
ριζα αυτου, 8b εν δε πετραις τελευτησηι το στελεχος αυτου, 14,9a απο οσμης υδατος
ανθησει 9b και ποιησει θερισμον ωσπερ νεοφυτον. 14,10a ανηρ δε τελευτησας ᾤχετο
10b και πεσων βροτος ουκετι εσται. ειτα φησιν· 14,11a χρονωι δε σπανιζεται θαλασσα,
11b ποταμοι δε ερημωθεντες ξηρανθησονται; 14,12a ανθρωπος δε κοιμηθεις ου μη
αναστηι και ου μη εξεγερθηι, 12b εως αν ο ουρανος παλαιωθηι, 12c και ουκ
εξυπνισθησονται εξ υπνου αυτων. τουτο λεγει, οτι ουδε θαλασσα τουτο πασχει τωι
χρονωι, αλλα 115 ταυτα μεν αθανατα, ως και τινες των εξωθεν ειρηκασιν· «εως αν»,
φησιν, «ποταμοι ρευσωσι και σκιαι των δενδρων ωσιν.» «ου θαλασσα, ου ποταμος
διακοπτεται, ο δε ανθρωπος υπομενει τουτο. ειθε γαρ τουτο ην ωστε αποθανειν ημας
και παλιν αναζην· αλλ' ουκ εστι τουτο.» 14,13a ει γαρ ωφελον εν ᾅδηι με, φησιν,
φυλαξεις, 13b καλυψεις δε με, εως αν παυσηται σου η οργη, 13c και ταξεις μοι
χρονον, εν ωι μνειαν μου ποιησηι. 14,14a εαν γαρ αποθανηι ανθρωπος, ζησεται 14b
συντελεσας τας ημερας του βιου αυτου; 14c υπομενω, εως παλιν γενωμαι. 14,15a
ειτα καλεσεις με, εγω δε σοι υπακουσομαι. 15b τα δε εργα των χειρων σου μη
αποποιου. «ου τοινυν εστιν», φησιν, «υπομειναι· ει γαρ τουτο ην, υπεμεινα αν, εως
παλιν αναστω. ει γαρ ωφελον», φησιν, «εν ᾅδηι με καλυψεις, και υπεμενον, εως αν
τοιουτος γενωμαι, και καλεσαντος σου υπηκουον. αλλ' ουκ εστι ταυτα. τι ουν; ει και
μη εστιν εν τουτων, δια το εργον ειναι σον μη απορριψηις με.» 14,16a ηριθμησας δε
μου τα επιτηδευματα, 16b και ου μη παρελθηι σε ουδεν των αμαρτιων μου. 14,17a
εσφραγισας δε μου τα αμαρτηματα εν βαλαντιωι 17b και επεσημηνω δε, ει τι ακων
παρεβην. «απο τουτου βουλομαι σωθηναι», φησιν, «απο του εργον ειναι χειρων σου,
απο δε δικαιοσυνης ουδαμως ουδε απο του δυνασθαι σε απατασθαι η επιλελησθαι
των πλημμεληματων των εμων. ου γαρ δυνατον λαθειν σε τι των εμων κακων.»
ειτα φησιν· 14,18a και πλην ορος πιπτον πεσειται, 18b και πετρα παλαιωθησεται εκ
του τοπου αυτης. 14,19a λιθους ελεαναν υδατα 19b και κατεκλυσαν υδατα υπτια του
χωματος της γης, 19c και υπομονην ανθρωπου απωλεσας. 14, 20a ωσας αυτον εις
τελος και ᾤχετο, 20b και επεστησας 116 αυτωι το προσωπον σου και εξαπεσταλη.
14,21a πολλων δε γενομενων των υιων αυτου ουκ οιδεν, 21b εαν τε ολιγοι
γενωνται, ουκ επισταται. 14,22a αλλ' η αι σαρκες αυτου ηλγησαν, 22b η δε ψυχη
αυτου επ' αυτωι επενθησεν. «κολαζεται», φησιν, «ανθρωπος, οτι και πολλους εχων
υιους ουκ οιδεν. μετα γαρ το αποθανειν αυτον πολλακις και της ευπραγιας, ης ζων
απηλαυσεν αν, αποστερειται. τι γαρ οφελος παιδας καταλιπειν, οταν αυτος απελθηι;»
οραις; πανταχου το ολιγοχρονιον αιτιαται και το μηκετι εχειν αναστρεψαι μηδε
επανελθειν ενταυθα. «θωμεν», γαρ φησιν, «οτι καταλιμπανει υιους, αλλ' ουκ
αισθανεται των αγαθων. αν τε ολιγοι γενωνται αν τε πολλοι οι παιδες, ουκ οιδεν. τι
τοινυν αθλιωτερον; οταν ευ πραττων αγνοηι; οταν μονος απερχηται ειδως τα οικεια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

κακα; ει δε τι μελλοι χρηστον αυτωι συμβαινειν μετα την τελευτην, τουτο δη ουτε
οιδεν ουτε εισεται, αλλ' οτι μονον αι σαρκες αυτου ηλγησαν και η ψυχη αυτου επ'
αυτωι επενθησεν.»
15,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΕΛΙΦΑΖ Ο ΘΑΙΜΑΝΙΤΗΣ ΛΕΓΕΙ· 15,2a τινα αρα σοφος
αποκρισιν δωσει συνεσεως πνευματος; 2b εμπλησει δε πονον γαστρος 15,3a ελεγχων
με εν ρημασι κενοις, 3b εν λογοις οις ουδεν οφελος. το παντων δεινοτατον τουτο
εστιν, οτι εν προσχηματι λογων ευσεβων και ταξει παραμυθιας ωπλισεν αυτους ο
διαβολος τιτρωσκειν αυτον. και ορα, πως καταφορικως κεχρηνται τωι λογωι εις
ανοιαν αυτον σκωπτοντες. επειδη γαρ ειπεν, οτι και εμοι καρδια εστι και ου μεθ'
υμων τελευτησει σοφια και εγω επισταμαι και γε 117 νεωτερος υμων ουκ ειμι
ασυνετωτερος υμων, απο τουτων ευθεως αυτον βαλλει των ρηματων και φησιν·
τινα αρα σοφος λογον δωσει συνεσεως πνευματος; «ιδου», φησιν, «ο σοφος και
λεγων παντα ειδεναι οια αποκρινεται.» ενεπλησε δε πονον γαστρος. τουτεστιν·
«προς παραμυθιαν αυτωι τα ρηματα ειρηται και παθους γεμει. ουδεν υγιες εχει»,
φησιν, «η δικαιολογια αυτη· αδιακριτα παντα», φησιν, «και τολμηρα, και συ σαυτωι
περιπαρηναι δυνησηι.» οραις, πως εστι φιλοτιμος και προς τι ισταται; επειδη γαρ
ειπεν· ου μεθ' υμων τελευτησει σοφια, τουτο βουλεται αντιστρεψαι και δειξαι, οτι
ουδεν πλεον οιδεν αυτων. 15,4a οτι και συ, φησιν, απεποιησω φοβον, 4b συνετελεσω
ρηματα τοιαυτα εναντιον κυριου, 15,5a οτι ενοχος ει ρημασι στοματος σου 5b και ου
διεκρινας ρηματα δυναστων. 15,6a ελεγξαι σε το σον στομα και μη εγω, 6b τα δε
χειλη σου καταμαρτυρησει σου. 15,7a τι γαρ; φησιν, μη πρωτος ανθρωπος εγεννηθης,
7b η προ θινων επαγης; 15,8a η συνταγμα κυριου ακηκοας, 8b η εις σε αφικετο
σοφια; 15,9a τι γαρ οιδας, ο ουκ οιδαμεν; 9b η τι συνιεις, ο ουχι και ημεις; 15,10a και
γε πρεσβυτης και γε παλαιος εν ημιν 10b βαρυτερος του πατρος σου ημεραις. 15,11a
ολιγα ων ημαρτηκας μεμαστιγωσαι, 11b μεγαλως υπερβαλλοντως λελαληκας.
μονονουχι λεγων· «μη γαρ δη προ παντων αυτος ει, ινα απο του χρονου του μακρου
μαθηις. η παρα του θεου τι ακηκοας; ουδεν ημων πλεοναζεις κατα το ειδεναι, επειδη
ειπες, οτι εν μακρωι χρονωι σοφια ευρισκεται· ουκουν εαλως. ου γαρ δη συ μακρου
χρονου ει ουδε προ του κοσμου γεγονας.» αλλ' εκεινος ειπεν, επειδη ουτοι μεγα
εφρονουν. 118 ολιγα, φησιν, ων ημαρτηκας μεμαστιγωσαι. επειδη εκεινος ειπεν· 118
τινες εισιν αι ανομιαι μου, διδαξον με, ουτος εξ αλλης υπερβολης φησιν· «ουδε το
πολλοστον μερος απετισας.» ειτα παλιν απλως μαχεται. μη γαρ ειπεν, οτι «αμεμπτος
ειμι παρα τωι θεωι»; και μην λεγει, οτι «τας ανομιας μου κατεγραψας», οτι «τας
αμαρτιας μου εν μνημηι ελαβες». 15,12a τι ετολμησεν, φησιν, η καρδια σου, 12b η τι
υπηνεγκαν οι οφθαλμοι σου, 15,13a οτι θυμον ερρηξας εναντι κυριου, 13b εξηγαγες
δε εκ στοματος ρηματα τοιαυτα; 15,14a τις γαρ ων βροτος εσται αμεμπτος 14b η ως
εσομενος δικαιος γεννητος γυναικος; 15,15a ει κατα αγιων ου πιστευει, μεμψις. 15b
ουρανος δε ου καθαρος εναντιον αυτου, αστρα δε ουκ αμεμπτα. ειτα φησιν· 15,16a εα
δε εβδελυγμενος και ακαθαρτος 16b ανηρ πινων αδικιας ισα ποτωι. οραις, πως αυτον
επληττεν, πως κατα φυσιν δεικνυσι την κακιαν ουσαν; 15,17a αναγγελω ουν σοι, συ
δε ακουε μου· 17b α δη εωρακα, αναγγελω σοι, 15,18a α σοφοι αναγγελουσι 18b και
ουκ εκρυψαν πατερας αυτων. 15,19a αυτοις μονοις εδοθη η γη, 19b και ουκ επηλθεν
αλλογενης επ' αυτους. 15,20a πας ο βιος ασεβων εν φροντιδι, 20b ετη δε αριθμητα
δεδομενα δυναστηι, 15,21a ο δε φοβος αυτου εν ωσιν αυτου. 21b οταν δοκηι ηδη
ειρηνευσαι, 21c τοτε ηξει η καταστροφη αυτου. 15,22a μη πιστευετω αποστραφηναι
απο σκοτους· 22b εντεταλται γαρ ηδη εις χειρας σιδηρου, 22c καταπιπτει δε εις
εξαλειψιν 15,23a και κατατετακται εις σιτα γυψιν. 23b οιδεν δε εν εαυτωι, οτι μενει
εις πτωμα. επειδη ειπεν· εν μακρωι χρονωι σοφια ευρισκεται, «α ειπον», φησιν, «οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

πατερες αυτων και ουκ εκρυψαν παρ' εαυτοις.» 119 και ουκ επηλθεν αλλογενης επ'
αυτους. τουτεστιν· οι σοφοι και ειρηνης απολαυοντες εκγονοις παραδιδοντες ουδε
πολεμον υπεμειναν ουδε μαχην ειδον ουδε αναστατοι γεγονασιν, αλλ' εστησαν
γενναιως και ανδρειως και περιεγενοντο και εκρατησαν ισχυος και δυναμεως
μεγεθους πολλης απολαυοντες ειρηνης. πας ο βιος ασεβων, φησιν, εν φροντιδι. και
οταν κατειρηνευσωσιν, το συνειδος αυτων τοιουτον. ετη δε αριθμητα δεδομενα
δυνασταις. τοις αδικοις, φησιν· οι γαρ τυραννοι ολιγοχρονιοι. οταν δοκηι ειρηνευειν,
τοτε ηξει η καταστροφη αυτου. ωστε μαθειν, οτι ανωθεν ο πολεμος, ουδε εσται αυτωι
μεταβολη των δεινων. και κατατετακται εις σιτα γυψιν, εντεταλται εις χειρας
σιδηρου. ορα, και ο θανατος ελεεινος, ου κατα τον κοινον νομον της φυσεως, αλλα
βιαι και πολεμωι και μαχηι, και μετα θανατον ουδε ταφη ουδε κηδεια, και ου μονον το
αταφον, αλλα και σιτα γυψιν, φησιν. οιδε δε εν εαυτωι, οτι μενει αυτον πτωμα. τουτο
χαλεπωτερον το συνειδος, οταν αυτωι τοιαυτα μαντευηται και προλεγηι. 15,23c ημερα
σκοτεινη στροβησει αυτον, 15,24a αναγκη δε και θλιψις αυτον καθεξει. 24b ωσπερ
στρατηγος, φησιν, πρωτοστατης πεπτωκως, 15,25a οτι ηρκεν χειρας εναντι κυριου,
25b εναντι δε κυριου παντοκρατορος ετραχηλιασεν, 15,26a εδραμεν δε εναντι αυτου
υβρει 26b εν παχει νωτου ασπιδος αυτου, 15,27a οτι εκαλυψε το προσωπον αυτου εν
στεατι αυτου. καθαπερ εκεινος λαμπρος εστι και περιφανης, εις δε επικινδυ120 νον
τοπον στας ευθεως απολειται, ωσπερ εκεινος ετερων αρχων προ των αλλων
πεσειται, ουτω και ουτος. ορα παραδειγμα οιον εδωκεν· «τι αυτον ωφελει», φησιν,
«η στρατηγια και η αρχη, οτι ηρκε χειρας εναντι κυριου;» ειτα λεγει αρας τινας τας
παντως αποβησομενας τοις ασεβεσιν. ειπων γαρ· 15,27b και εποιησε περιστομιον επι
των μηρων αυτου, αινος δε αυτου υβρις. 15,28a αυλισθειη δε πολεις ερημους 28b και
εισελθοι εις οικους αοικητους. 28c α δη εκεινος ητοιμασεν, αλλοι αποισονται. 15,29a
ουτε μη πλουτισθηι, ουτε μη μεινηι τα υπαρχοντα αυτου, 29b ουδε μη βαληι επι την
γην σκιαν, 15,30a ουδε μη εκφυγηι σκοτος. 30b τον βλαστον αυτου μαραναι ανεμος
30c και εκπεσοι αυτου το ανθος. 15,31a μη πιστευετω, οτι υπομενει· 31b κενα γαρ
αυτωι αποβησεται. τοτε επηγαγεν· 15,32a η τομη αυτου προ ωρας φθαρησεται, 32b
και ο ραδαμνος αυτου ου μη πυκασηι· 15,33a τρυγηθειη δε ωσπερ ομφαξ προ ωρας,
33b και εκπεσοι ωσπερ ανθος ελαιας. 15,34a μαρτυριον γαρ ασεβους θανατος, 34b
πυρ δε κατακαυσει οικους δωροδεκτων, 15,35a και εν γαστρι ληψονται οδυνας. 35b
αποβησεται δε αυτωι κενα, 35c η δε κοιλια αυτου υποισει πονον. πανταχου το αωρον
και ατελεστον παριστησιν. μαρτυριον γαρ ασεβους θανατος, τουτεστιν· ελεγχος,
κατηγορια, μαρτυριον τοις αλλοις ανθρωποις, οτι ουτω δει παθειν παντας. και παλιν
μαρτυριον ασεβους θανατος, τουτεστιν· δηλος, καταφανης, ουδενι αγνωστος. 121
16,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 16,2a ακηκοα τοιαυτα πολλα, 2b
παρακλητορες κακων παντες. επειδη ωσπερ τι εξαιρετον τουτο φησιν και ωσπερ
διηγημα παλαιον διηγειται και ανωθεν καταγει την ιστοριαν, «μη γαρ αδηλα
ταυτα», φησιν. «πλην επειδη απλως φθεγγεσθε και τα επερχομενα λαλειτε και ου
μετρειτε τα παρ' υμων ρηματα, ουδε εμοι νεμεσησετε τα κατα ψυχην λεγοντι. 16,3a
τι γαρ; μη ταξις εστιν, φησιν, εν ρημασι πνευματος; 3b η τι παρενοχλησει σοι, οτι
αποκρινηι; 16,4a και εγω δε καθ' υμας λαλησω, 4b ει γε υπεκειτο η ψυχη υμων αντι
της εμης ψυχης. 4c ειτα εναλουμαι υμιν λογοις, 4d κινησω δε καθ' υμων κεφαλην.
16,5a ειη δε ισχυς εν τωι στοματι μου 5b και κινησιν χειλεων ου φεισομαι.
«εβουλομην», φησιν, «εν τοις εμοις ειναι τα υμετερα και υμας αντ' εμου ειναι· και
ειχον αν και κινειν κεφαλην και ταυτα ποιειν απερ υμεις. τοτε εγνωτε μη
φιλοσοφειν εν αλλοτριοις κακοις. πλην και νυν ερω· και γαρ φερει μοι το πραγμα
παραμυθιαν. αν γαρ ειπω, παραμυθουμαι», φησιν, «αν δε σιωπησω, ουδεν ταυτηι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

δεινα εσται μοι φαυλοτερα και ελαττω.» 16,6a εαν γαρ λαλησω, ουκ αλγησω το
τραυμα· 6b εαν δε και σιωπησω, τι ελαττον τρωθησομαι; η τουτο φησιν, οτι «ει ημην
εν τοις υμετεροις και των δεινων εκτος, τοτε αν εγνωτε. ου γαρ ηλγουν λαλων.»
ειτα παλιν την συμφοραν αναγγελλει· 16,7 νυν δε κατακοπον με πεποιηκε, μωρον,
σεσηποτα· 16,8a και επελαβου μου, εις μαρτυριον εγενηθη· 122 8b και ανεστη εν εμοι
το ψευδος μου, 8c κατα προσωπον μου ανταπεκριθη. 16,9a οργηι χρησαμενος
κατεβαλε με, 9b εβρυξε δε επ' εμε τους οδοντας αυτου, 9c βελη πειρατηριων αυτου
επ' εμοι επεσεν. 16,10a επαισεν ακισιν οφθαλμους μου και ενηλατο μοι εν τοξωι. 10b
ελκει οξει επαισε με επι τα γονατα, 10c ομοθυμαδον δε κατεδραμον επ' εμε. 16,11a
παρεδωκε γαρ με ο κυριος εις χειρας αδικου, 11b επι δε ασεβεις ερριψε με. 16,12a
ειρηνευοντα διεσκεδασε με, 12b λαβων δε της κομης διετιλε με, 12c κατεστησε με
ωσπερ σκοπον. 16,13a εκυκλωσαν με λογχαις 13b βαλλοντες εις νεφρους μου ου
φειδομενοι, 13c εξεχεαν εις γην την ζωην μου. 16,14a κατεβαλον με πτωμα επι
πτωματι, 14b εδραμον επ' εμε δυνατοι. «ουκ αρκει», φησιν, «οτι κολαζομαι, αλλα και
δοκω ανοητος ειναι», η οτι· «εξεστην των κατα φυσιν φρενων.» ειτα ανθρωπινως
αυτον εισαγει πολεμουντα αυτωι μετα θυμου· 16,15a σακκον, φησιν, ερραψαν επι
βυρσηι μου, 15b το δε σθενος μου εις γην εσβεσαν. τουτεστιν· «εμελανωσε με», η απο
κακων η οτι σακκος περιεγενετο. 16,16a η γαστηρ μου συγκεκαυται απο κλαυθμου,
16b επι δε βλεφαρων μου σκια θανατου. 16,17a αδικον γαρ ουδεν ην εν χερσι μου,
17b ευχη δε μου καθαρα. 16,18a γη, μη καλυψηις εφ' αιματι της σαρκος μου. τουτο
γαρ εθος τοις εν δεινοις ουσι τα κακα αυτων μη καλυπτεσθαι. «τοσουτον απεχω»,
φησιν, «του συνειδεναι εαυτωι, ωστε βουλομαι παντας οραν, α πασχω.» 16,18b μηδε
ειη τοπος της κραυγης μου. «μηδε την κραυγην μου καλυψηις.» 123 16,19a και νυν
ιδου εν ουρανοις ο μαρτυς μου, 19b ο δε συνιστωρ μου εν υψιστοις. 16,20a αφικοιτο
η δεησις μου προς κυριον, 20b εναντιον δε αυτου σταξαι μου ο οφθαλμος. μονονουχι
λεγων· «ακουσαι ταυτα ο θεος», φησιν, «ιδοι ταυτα ο θεος.» 16,21a ειη δε ο ελεγχος
μου εναντι κυριου, 21b και υιος ανθρωπου τωι πλησιον αυτου. τουτεστιν· «δικαζομαι
προς αυτον.» παλιν τα αυτα· 16,22a ετη δε αριθμητα ηκασι μοι, 22b οδωι δε, ηι ουκ
αναστραφησομαι, πορευσομαι.
17,1a ολεκομαι πνευματι φερομενος. 1b δεομαι δε ταφης και ου τυγχανω·
17,2 λισσομαι καμνων, και τι ποιησω; 17,3a εκλεψαν δε μου αλλοτριοι τα
υπαρχοντα. 3b τις εστιν ουτος; τηι χειρι μου συνδεθητω, 17,4a οτι καρδιαν αυτων
εκρυψαν απο φρονησεως. 4b δια τουτο ου μη υψωσηι αυτους, 17,5a τηι μεριδι
αναγγελει κακιας. 5b οφθαλμοι δε μοι επι υιους ετακησαν. 17,6a εθου με θρυλημα εν
εθνεσιν, 6b και απεβην αυτοις γελως. 17,7a πεπηρωνται απο οργης οι οφθαλμοι μου,
7b και πεπολιορκημαι υπο παντων μεγαλως. 17,8a θαυμα εσχεν αληθινους επ' εμοι·
8b δικαιωι γαρ παρανομος επανεστη. «ουδε γαρ το κοινον τουτο των δυσπραγουντων
εχω ειπειν, οτι ελεουμαι, αλλα τουναντιον γελωμαι παρα των ανοητων,
εκπληττονται οι δικαιοι επ' εμοι.» 17,9a σχοιη δε, φησιν, πιστος την εαυτου οδον 9b
και ο καθαρος χερσιν αναλαβοι θαρσος. «πως», φησιν, «δυναται λοιπον πιστος
εχεσθαι της εαυτου οδου; πως δε καθαρος εξει θαρσος τουτων ουτως εκβεβηκοτων
παρ' ελπιδα; εστω τα εμα εν ουδενι· πως αλλοι στησονται εν τηι οδωι της αρετης;
πλην αλλα παλιν υμας καλω εις κριτηριον.» 124 17,10a ου μην δε αλλα παντως
ερειδετε και δευτε δη· 10b ου γαρ ευρισκω εν υμιν αληθες. 17,11a αι ημεραι μου
παρηλθον εν βρωμωι, 11b ερραγη δε τα αρθρα της καρδιας μου. 17,12a νυκτα εις
ημεραν εθηκα, 12b φως εγγυς απο προσωπου σκοτους. 17,13a εαν γαρ υπομεινω,
ᾅδης μου ο οικος, 13b εν δε γνοφωι εστρωται μου η στρωμνη. 17,14a θανατον
προσεκαλεσαμην πατερα μου ειναι, 14b μητερα δε μου και αδελφην σαπριαν. 17,15a
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

που ουν εστι μου η ελπις; 15b η τα αγαθα μου οψομαι ετι; 17,16a η μεθ' υμων εις
ᾅδην καταβησεται; 16b η ομοθυμαδον επι χωματος καταβησομαι; «λεγετε μοι»,
φησιν, «"υπομεινον". που; εις τον ᾅδην; εκεινος γαρ με διαδεχεται λοιπον. θανατον
γαρ», φησιν, «προσεκαλεσαμην πατερα μου ειναι», τουτεστιν· «ποθεινος μοι ο
θανατος, παντως εκει με δει απελθειν.»
18,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΒΑΛ∆Α∆ Ο ΣΑΥΧΙΤΗΣ ΛΕΓΕΙ· 18,2a μεχρι τινος ου παυσηι;
2b επισχες, ινα και αυτοι λαλησωμεν. 18,3 δια τι δε ωσπερ τετραποδα σεσιωπηκαμεν
εναντιον σου, 18,4a κεχρησαι δε οργηι; ορα αυτους κρινομενους αυτωι, ορα
βουλομενους επιστομιζειν αυτον. τουτο ουχι παραμυθουμενων εστιν, αλλα
τουναντιον παροξυνοντων και σκωπτοντων αυτον. επισχες, φησιν, ινα και αυτοι
λαλησωμεν. «δια τι γαρ παρεγενομεθα; ουχ ινα και αυτοι λαλησωμεν;» δια τι δε,
φησιν, ωσπερ τετραποδα σεσιωπηκαμεν εναντιον σου; οραις την φιλοτιμιαν;
αισχυνην ηγουνται και αλογιαν εσχατην το σιγαν. ουκ εστι τουτο παραμυθουμενων.
«πλειονων πλεον αποισηι», φησιν, «αυτος νικησας ημας και περιγεγονως.» ορα
παντας αυτωι μακρηγοριαν εγκαλουντας, ορα μεμφομενους και αιτιωμενους. 125
18,4b τι γαρ; φησιν, εαν συ αποθανηις, αοικητος εσται η υπ' ουρανον 4c η
κατασκαφησεται η γη εκ θεμελιων; επειδη συνεχως τουτο εθρηνει, οτι «αποθανειν
βουλομαι», ποια τουτο παραμυθια; πως δε αν τις αυτον κατεβαλεν ετερως; μη γαρ δη
τουτο ελεγεν, οτι αοικητος εσται η υπ' ουρανον, η ως μεγα τι τωι κοινωι τουτωι βιωι
συντελων ουτως εμνημονευσε της τελευτης; και μην τουναντιον φησιν, οτι ουδεν
εστιν ανθρωπος ουδε αξιος λογου τινος. τινος ουν ενεκεν ταυτα λεγεις; ειτα και
αυτος απλως και εικηι κατηγορει των ασεβησαντων η προς την παρουσαν υποθεσιν.
ουδε γαρ εχουσιν ελεγξαι τι πεπραγμενον αυτωι πονηρον. ορα δε μοι την πονηριαν·
λεγοντες γαρ, οτι μεγαλα κακα τοις ασεβεσι συμβαινει, ταυτα λεγουσι τα κακα, απερ
ο Ἰωβ υπεμεινεν, και τον λογον πλεκουσι δια των τουτου συμφορων ωσπερ
ενδειξασθαι βουλομενοι, οτι αυτον αινιττονται. ορα γαρ και βλεπε και επι των
αλλων και επι τουτου. 18,5a και φως ασεβων, φησιν, σβεσθησεται. επειδη εν
ευπραγιαι ην το παλαιον. 18,5b και ουκ αποβησεται αυτων η φλοξ, φησιν. 18,6a το
φως αυτου σκοτος εν διαιτηι αυτου, 6b ο δε λυχνος επ' αυτωι σβεσθησεται. 18,7a
θηρευσειαν αυτου τα υπαρχοντα ελαχιστοι. και τουτο αυτωι συνεβη. 18,7b και
σφαλειη αυτου η βουλη, 18,8a εμβληθειη δε ο πους αυτου εν παγιδι. τουτεστιν·
κατεχεται και διαφυγειν ου δυναται. 18,8b και εν δικτυωι ειλιχθειη. 18,9a ελθοιεν δε
επ' αυτωι παγιδες κυκλοθεν, 9b και κατισχυσουσιν επ' αυτον διψωντες. 18,10a
κεκρυπται δε εν τηι γηι σχοινιον αυτου 10b και η συλληψις αυτου επι τριβων
κυκλοθεν, 18,11a και ολεσειαν αυτον οδυναι. 11b πολλων δε περι ποδας ελθοι εν
λιμωι στενωι, 18,12 και πτωμα αυτωι ητοιμασται εξαισι126 ον. 18,13a βρωθειησαν δε
αυτου κλωνες ποδων, 13b κατεδεται αυτου τα ωραια θανατος. τουτο τουτωι συνεβη.
18,14a εκραγειη δε εκ διαιτης αυτου ιασις. και τουτο τουτωι συμβεβηκεν. 18,14b
σχοιη δε αυτον αναγκη και αιτια βασιλικη. βασιλικη, τουτεστιν η του θεου, εμοι
δοκει. ει δε ανθρωπινην λεγει, αναμιγνυσι και τα μη συμβαντα αυτωι, ινα μη δοξηι δι'
αυτον λεγειν. 18,15a κατασκηνωσει εν τηι σκηνηι αυτου και εν τωι σωματι αυτου, 15b
κατασπαρησεται τα ευπρεπη αυτου θειωι. 18,16a υποκατωθεν αι ριζαι αυτου
ξηρανθησονται, 16b και επανωθεν επιπεσειται θερισμος αυτου· 18,17a το
μνημοσυνον αυτου απολοιτο εκ γης. «απο των παιδων», φησιν, «ουκ εσται
επιγνωστος», οπερ τουτωι συνεβη. οι φιλοι μου και οι πλησιον μου εξ εναντιας μου,
φησιν, ηγγισαν και εστησαν. 18,17b και υπαρχει ονομα αυτωι επι προσωπον εξωτερωι
18,18 και απωσειαν αυτον εκ φωτος εις σκοτος. 18,19a ουκ εσται επιγνωστος τωι λαωι
αυτου 19b ουδε σεσωισμενος εν τηι υπ' ουρανον ο οικος αυτου, 19c αλλ' εν τοις αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

ζησονται ετεροι. 18,20a επ' αυτωι δε εστεναξαν εσχατοι, 20b πρωτους δε εσχε θαυμα.
τουτεστιν· και οι τυχοντες και οι απερριμμενοι. 18,21a ουτοι εισιν οικοι αδικων, 21b
ουτος δε τοπος των μη ειδοτων τον κυριον. 127
19,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 19,2a εως τινος εγκοπον ποιησετε την ψυχην
μου 2b και καθαιρειτε με λογοις; ορα ου μονον ουδεν εισφεροντας απο της
παραμυθιας, αλλα και τουναντιον ποιουντας, συμπραττοντας τωι διαβολωι και
συμμαχουντας και καθαιρουντας αυτου την ισχυν. ουκ ηρκεσε τα παρελθοντα; ορα
παντας τους τρεις ως εξ ενος στοματος τα αυτα φθεγγομενους. 19,3a γνωτε μονον,
φησιν, οτι ο κυριος εποιησε μοι ουτως. «τουτο γουν υμας», φησιν, «εντρεπετω, το
αξιωμα του κολαζοντος.» τοις γαρ τοιουτοις επεμβαινειν ου χρη τοις υπο θεου
τιμωρουμενοις, αλλα θρηνειν και φοβεισθαι, μαλιστα μεν ουν μηδενι επιχαιρειν
απολλυμενωι· ουκ αθωιωθησεται γαρ. τις ουκ αν ηιδεσθη την συμφοραν, ει μη το
αξιωμα. 19,3b και καταλαλειτε μου, φησιν, ουκ αισχυνομενοι με και επικεισθε μοι.
19,4a ναι δη επ' αληθειας επλανηθην, 4b και εν εμοι αυλιζεται πλανος 4c λαλησαι
ρημα, ο ουκ εδει. 4d τα δε ρηματα μου πλαναται και ουκ επι καιρου. τουτο κατα
συνδρομην ειπεν· και πανταχου αυτο ποιει πολλα διδους κατα συνδρομην. ουκ
αφιησιν εν τωι αυτωι κεισθαι τον λογον, αλλα και επαγωνιζεται παλιν. «θωμεν», γαρ
φησιν, «οτι πολλην ανοιαν και φλυαριαν καταγινωσκετε των εμων ρηματων και
ακαιριαν· αλλ' υμας ουκ εχρην επεμβαινειν, ει και τουτο ουτως ειχεν, αλλ' αιδεισθαι
την συμφοραν, αλλα φοβεισθαι τον πληξαντα, αλλα συγγνωμην απονειμαι τωι
μεγεθει των δεινων.» 128 19,5a εα δε, οτι επ' εμοι μεγαλυνεσθε, φησιν, 5b εναλλεσθε
δε μοι ονειδει. 19,6a γνωτε, οτι κυριος εστιν ο ταραξας με. και τι τουτο; οτι αιδεισθαι
χρη και φοβεισθαι. εμοι δοκει αινιττεσθαι ενταυθα, οτι ουδε δι' αμαρτηματα
τοσουτον επασχεν. μη γαρ, ει τινα ο θεος πληττει, ουτος δι' αμαρτηματα παντως
πασχει, ωσπερ ουδε ουτος, αλλ' υπερ δοκιμης και πλειονων στεφανων. 19,6b
οχυρωμα δε αυτου, φησιν, επ' εμε υψωσεν. 19,7a ιδου λαλω εν ειδει και ου λαλησω.
τουτεστιν· φανερως εν ειδει η ως προς τινα διαλεγομενος. 19,7b κακραξομαι, και
ουδαμου κριμα. τουτο το μεγα της συμφορας κεφαλαιον· «ουδεις ακουει», φησιν,
«ουδεις δικαζει, ουδεις αντιλεγει,»–τουτον ελεησαι ου χρη;– «ουδενα βλεπω,
πανταχου περικεκυκλωμαι, κραζω, και ουδεις ακουει.» 19,8a κυκλωι, φησιν,
περιωικοδομημαι και ου μη διαβω, 8b επι δε ατραπους μου σκοτος εθετο. ητοι τας της
διανοιας ητοι τας της οδου, τουτεστιν· «εσκοτωσε με· ουκ εχω, που απελθειν, ουδε
βλεπω, ουδε δυναμαι.» 19,9a την δοξαν απ' εμου εξεδυσε 9b και αφειλε τον
στεφανον απο κεφαλης μου, 19,10a διεσπασε δε με κυκλωι και ωιχομην. «αλλ' εδησε
με παντοθεν», φησιν, «ουκ αυτον ορω, ουκ αλλον τινα.» 19,10b εξεκοψε δε ωσπερ
δενδρον την ελπιδα μου. 19,11a δεινως μοι οργηι εχρησατο, 11b ηγησατο δε με ωσπερ
εχθρον. 19,12a ομοθυμαδον δε τα πειρατηρια αυτου 129 ηλθον επ' εμε, ταις οδοις
μου 12b εκυκλωσαν με εγκαθετοι. οι επιβουλευσαντες και λαβοντες τα θρεμματα.
πολλη η πειρα του διαβολου. οι περιλειφθεντες αυτωι των οικειων χαλεπωτεραν
ειργαζοντο την συμφοραν των απελθοντων. εκεινοι μεν γαρ ουδεν εποιουν λοιπον,
ουτοι δε και ωνειδιζον και παρηκουον και κατ' αυτου ελαλουν. 19,13a απ' εμου δε,
φησιν, απεστησαν αδελφοι, 13b εγνωσαν αλλοτριους η εμε. 13c οι φιλοι δε μου
ανελεημονες γεγονασιν, 19,14a και ου προσεποιησαντο με οι εγγυτατοι μου. 14b οι
ειδοτες μου το ονομα επελαθοντο μου. 19,15a γειτονες, οικειοι, θεραποντες,
θεραπαιναι εις αλλοτριον ελογισαντο με, 15b αλλογενης εγενομην εναντιον αυτων.
19,16a θεραποντας δε μου εκαλεσα, και ουχ υπηκουσαν μου· 16b στομα δε μου εδειτο
αυτων. 19,17a και ικετευον την γυναικα μου, 17b και προσεκαλουμην κολακευων
υιους παλλακιδων μου, 19,18a οι δε εις τον αιωνα με απειποντο. 18b οταν αναστω,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

κατ' εμου λαλουσιν· 19,19a εβδελυξαντο δε με οι ιδοντες με, 19b και ους ηγαπων,
επανεστησαν μοι. 19,20a εν δερματι μου εσαπησαν αι σαρκες μου, 20b τα δε οστα μου
εν οδυναις εχεται. 19,21a εγγισατε μοι, ελεησατε, ω φιλοι, ελεησατε με· 21b χειρ γαρ
κυριου εστιν η αψαμενη μου. 19,22a δια τι δε με διωκετε ωσπερ και ο κυριος, 22b απο
δε σαρκων μου ουκ εμπιπλασθε; 19,23a τις δε αν δυη γραφηναι τα ρηματα μου; ητοι
τα της συμφορας ητοι τα του βιου, τα εν ταις αρεταις, α εμαρτυρει αυτωι, οτι ουκ ην
πονηρος. γινεται δε τουτο εκ του σφοδρα συνειδεναι εαυτωι. «ουτω γαρ θαρρω»,
φησιν, «ουδενα ηδικηκως, ωστε εβουλομην και μετα ταυτα γραφηναι τα της
συμφορας, επειδη φερει τινα και τουτο παραμυθιαν.» 130 19,23b τεθηναι δε αυτα εν
βιβλωι εις τον αιωνα, 19,24a εν γραφειωι σιδηρωι και μολιβωι 24b η εν πετραις
εγγλυφηναι; ιδου, εγραφη ουκ εν γραφειωι σιδηρωι, αλλα πολλωι μαλλον ου ᾔτησεν.
εκεινα μεν γαρ, ει και εγενετο, χρονος αναλωσεν, ταυτα δε μειζονως εγραφη. 19,25
οιδα γαρ, φησιν, οτι αεναος εστιν ο εκλυειν με μελλων επι της γης. τουτεστιν· «ο
μελλων με παραπεμπειν τηι γηι θεος.» και τι τουτο; ει αθανατος εστιν ο θεος, δια τι
βουλει τα ρηματα σου γραφηναι και μενειν δια παντος εις μνημην αθανατον; ορα,
οιον παθος τοις εν δυσπραγιαις εστιν· ου τους παροντας μονον και ορωντας, αλλα
και τους υστερον εσομενους βουλονται μαρτυρας ειναι των οικειων συμφορων,
ωστε παντοθεν οιον θηρασθαι τινα συμπαθειαν. ο δη μοι δοκει και ο πλουσιος τοτε
πεπονθεναι τους υπερ γης βουλομενος τα οικεια διδαξαι κακα και εν τισιν εστιν ο
τρυφων προ τουτου. 19,26a αναστησει δε μου το σωμα το αναντλουν ταυτα· 26b
παρα γαρ κυριου ταυτα μοι συνετελεσθη. αρα ᾔδει περι αναστασεως; εμοι δοκει και
περι αναστασεως σωματων, ει μη τις λεγοι αναστασιν ειναι την απαλλαγην των
κατεχοντων αυτον δεινων. ωστε «βουλομαι», φησιν, «και μετα την απαλλαγην τα
δεινα αθανατα ειναι.» μεγιστη αυτη παιδευσις και φιλοσοφια του θεου τας τιμωριας
αει προ οφθαλμων εχειν και τας παρελθουσας. τουτο γουν και αυτος εμηχανησατο
επι των λεπιδων του χαλκου, τουτο και επι 131 των Σοδομιτων, τουτο και επι του
οφεως του χαλκου, τουτο και επι των τοπων των λαμβανοντων προσηγοριαν απο
των τιμωριων, ως το Ἐμεκαχωρ. ... φησι και κατα τας ημερας τας εμπροσθεν. παρα
γαρ κυριου ταυτα μοι, φησιν, συνετελεσθη, καλως ως αιτιαν ευλογον λεγων της
μεταβολης· αυτος, φησιν, επληξεν, αυτος ιασεται. 19,27a α εγω εμαυτωι
συνεπισταμαι, 27b α οι οφθαλμοι μου εωρακασι και ουκ αλλος. 27c παντα δε μοι
συντετελεσται εν κολπωι. «ου γαρ εστιν», φησιν, «ανθρωπινη η επηρεια. και γαρ τα
συμβαντα περι τα θρεμματα εκ των περι το σωμα μοι συμβαντων οιδα θεου πληγης
οντα.» δια τουτο φησιν· α εγω εμαυτωι συνεπισταμαι· «ικανον εχω διδασκαλον του
θεηλατον ειναι την πληγην τα συμβαντα μοι ταυτα.» οιον ως οταν λεγηι· βρωμον
γαρ ορω τα σιτα μου, ουκ εστι ταυτα νοσου φυσικης· παλαι αν απηγορευσε το σωμα.
ινα μη νομισωσιν, οτι απο συνειδοτος ταυτα λεγει πονηρου, 19,27d εφυλαξα, φησιν,
εντολην σου. «ει δε ου πειθεσθε», φησιν, «αλλ' αντερειτε, φοβηθητε το του
μελλοντος αδηλον· παντως γαρ τον εν πονηριαι απολεσθαι δει. ει γαρ εγω εν
πονηριαι ων ταυτα πασχω, και υμεις ταυτα φοβεισθαι οφειλετε και δεδοικεναι.
19,28a ει δε ερειτε· τι ερουμεν εναντιον αυτου; 28b και ριζαν λογου ευρησομεν εν
αυτωι; 19,29a ευλαβηθητε δε 132 και υμεις απο κριματος. 29b θυμος γαρ επ' ανομους
επελευσεται, 29c και τοτε γνωσονται, οτι ουδαμου αυτων η ισχυς εσται.
20,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΣΩΦΑΡ Ο ΜΙΝΑΙΟΣ ΛΕΓΕΙ· 20,2a ουχ ουτως υπελαμβανον
σε ειναι και αντερειν σε ταυτα. ορα παλιν επιπληξιν. 20,2b και ουχι συνιεναι μαλλον
η εμε. τουτεστιν· «ουκ ᾤμην αγνοειν σε απερ εστι και επισταμαι εγω, απερ ουτω
δηλα εστι και φυλαττει νομον οικειον ως μη παραχαραττοντα.» 20,3a παιδειαν
εντροπης σου ακουσομαι, 3b και πνευμα εκ της συνεσεως σου αποκρινεται μοι. 20,4a
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

μη ταυτα εγνως απο του ετι, 4b αφ' ου ετεθη ανθρωπος επι της γης; «μη γαρ τι
καινον γεγονεν», φησιν, «αφ' ου ο κοσμος εγενετο; και γινεται ουδεν παραδοξον,
ουδεμια καινοτομια ουδε εναλλαγη.» 20,5a ευφροσυνη γαρ ασεβων πτωμα εξαισιον,
5b και η χαρμονη δε παρανομων απωλεια. ει δε η ευφροσυνη αυτων πτωμα εξαισιον
και η χαρμονη αυτων απωλεια, που την απωλειαν θησομεν, ειπε μοι, που την
οδυνην και την αθυμιαν; 20,6a εαν αναβηι εις ουρανον, φησιν, τα δωρα αυτου, 6b η
δε θυσια αυτου νεφων αψηται, 20,7a οταν δοκηι ηδη εστηριχθαι, 7b τοτε εις τελος
απολειται, 7c οι δε ιδοντες αυτον ερουσιν· που εστιν; ειτα δεικνυς, οτι ανωθεν η
πληγη, φησιν· 20,8a ωσπερ γαρ ενυπνιον εκπετασθεν ου μη ευρεθηι, 8b επτη δε
ωσπερ φασμα νυκτερινον. 20,9a οφθαλμος γαρ παρεβλεψε και ου προσθησει· 9b και
ου προσνοησει αυτον ο τοπος αυτου ουκετι. 20,10a τους υιους αυτου ολε133 σαισαν
ηττονες, 10b αι δε χειρες αυτων ψηλαφησειαν οδυνας. οπερ και ο ∆αυιδ ελεγεν·
παρηλθον, και ιδου ουκ ην, και εζητησα αυτον, και ουχ ευρεθη ο τοπος αυτου.
τουτεστιν· αθροως αυτων η απωλεια γινεται, ινα μη νομισηις παρα φυσικην
ακολουθιαν την συμφοραν ειναι, αλλα κατα θειαν τινα δυναμιν και παραδοξον. και
μη μοι λεγε ανομιας μονον, αλλα καν θυσιας προσενεγκωσιν, ουδεν οφελος. τους
υιους αυτων, φησιν, ολεσαισαν ηττονες. και απο τουτου δηλον, οτι θεηλατος εστιν η
πληγη, οτι οι χειρους κρατουσι των μειζονων και περιγινονται των εχοντων ισχυν
οι απερριμμενοι. 20,11a οστα αυτου, φησιν, ενεπλησθη εκ νεοτητος αυτου 11b και
μετ' αυτου επι χωματος κοιμηθησεται. 20,12a εγλυκανθη εν στοματι αυτου κακια,
12b κρυψει αυτην υπο την γλωσσαν αυτου. 20,13a ου φεισεται αυτης και ουκ
εγκαταλειψει αυτην 13b και συναξει αυτην εν μεσωι του λαρυγγος αυτου. 20,14a και
ου μη δυνηθηι βοηθησαι εαυτωι. 14b χολη ασπιδος εν γαστρι αυτου και πονος, 20,15a
πλουτος αδικως συναγομενος εξεμεθησεται εκ κοιλιας αυτου. «καν ουτως αυτον»,
φησιν, «εν ασφαλειαι εχηι ωσπερ εν κοιλιαι, ταχεως αυτον αποβαλει μετ' οδυνης.»
τουτο γαρ εστιν· εξεμεθησεται. τουτο συμβαινει τοις πλουσιοις. ειτα «καταραται»,
φησιν, «απο της του πλουτου καυχησεως.» 20,15b εξ οικιας δε αυτου, φησιν,
εξελκυσει αυτον αγελος θανατου. 20,16a θυμον δε δρακοντων θηλασει, 16b και
ανελοι αυτον γλωσσα οφεως. 20,17a μη ιδοι αμελξιν νομαδων 17b μηδε νομας
μελιτος και βουτυρου. 20,18a εις 134 κενα και ματαια εκοπιασεν. σχοιη δε πλουτον,
εξ ου ου γευσεται 18b ωσπερ στριφνον αμασητον ακαταποτον. 20,19a πολλων γαρ
αδυνατων οικους εθλασεν, 19b διαιταν δε αυτων ηρπασεν, και ουκ εστησεν. 20,20a
δια τουτο ουκ εσται αυτωι σωτηρια εν τοις υπαρχουσιν αυτου 20,21b ουδε ανθησει
αυτου τα αγαθα. 20,20b εν επιθυμιαι αυτου ου σωθησεται, 20,21a ουκ εστιν
υπολειμμα τοις βρωμασιν αυτου. 20,22a οταν δοκηι ηδη πεπληρωσθαι, θλιβησεται,
22b πασα δε αναγκη επ' αυτον επελευσεται 20,23a και πληρωσει γαστερα αυτου. 23b
επαποστειλαι επ' αυτον θυμον οργης, 23c ριψαι δε επ' αυτον οδυνας· 20,24a και ου
μη σωθηι εκ χειρος σιδηρου, 24b τρωσαι δε αυτον τοξον χαλκουν 20,25a και διεξελθοι
δια σωματος αυτου βελος. 25b αστρα δε εν διαιταις αυτου μη περιπατησαισαν· 25c
επ' αυτωι φοβοι, 20,26a και παν σκοτος αυτου υπομειναι. 26b κατεδεται δε αυτον πυρ
ασβεστον, 26c κακωσαι δε αυτου επηλυτος τον οικον. 20,27a ανακαλυψαι αυτου ο
ουρανος τας αμαρτιας, 27b γη δε επανασταιη αυτωι. 20,28a ελκυσει αυτου τον οικον
απωλεια εις τελος 28b και ημερα οργης επελθοι αυτωι. ταυτα και τουτον αινιττεται.
20,29a αυτη η μερις, φησιν, ασεβους παρα κυριου 29b και κτημα υπαρχοντων αυτου
παρα του επισκοπου. ορα εκατερους εις διαφορα απαντωντας, και ουτος και εκεινος
τα αυτα λεγουσιν, οτι οι ασεβεις απολουνται.
21,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 21,2a ακουσατε μου των λογων, 2b ινα μη ειη
μοι αυτη παρ' υμων παρακλησις. τουτεστιν· «ινα μαθητε, οτι ουδεν καρπουμαι παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

υμων, οτι ουχ ουτως εχει ταυτα.» 135 21,3a βαστασατε με, εγω δε λαλησω· 3b ειτα μη
μου καταγελατε. 21,4a τι γαρ; μη εξ ανθρωπου η ελεγξις μου; 4b και δια τι ου
θυμωθησομαι; 21,5a εμβλεψαντες εις εμε θαυμασατε 5b χειρα θεντες επι στομα. 21,6a
εαν τε γαρ μνησθω, εσπουδακα, 6b εχουσι δε μου τας σαρκας οδυναι. «θωμεν γαρ»,
φησιν, «ειναι με και πονηρον και ασεβη, αλλ' ουδεν απο τουτων καρπουμαι. και οιδα
μεν, οτι καταγελασεσθε, πλην ου φειδομαι.» τι γαρ; φησιν, μη εξ ανθρωπου η ελεγξις
μου; τουτεστιν· «ουδεις δυναται με ελεγξαι, ουκ εστι μοι προς ανθρωπον ο αγων.»
εαν γαρ μνησθω, εσπουδακα, εχουσι δε μου τας σαρκας οδυναι. ορα πανταχου, πως
απολογειται, πως τας οδυνας προτιθησιν, πως λεγει την αιτιαν των ρηθησομενων
δεινων, οτι ουκ οικοθεν ουδε απο καταστασεως τινος, αλλ' απο ταραχωδους ψυχης
και εσκοτισμενων λογισμων ταυτα φθεγγεται. 21,7a δια τι, φησιν, ασεβεις ζωσιν, 7b
πεπαλαιωνται δε και πλουτωι; τουτο προς τον φιλον αυτου, οτι ελεγεν· χαρμονη
ασεβων απωλεια και οτι· εαν ανελθηι εις τον ουρανον τα δωρα αυτων,
καταστραφησονται. 21,7a δια τι ασεβεις ζωσιν, 7b πεπαλαιωνται δε και πλουτωι;
21,8a ο σπορος αυτων κατα ψυχην, 8b τα δε τεκνα αυτων εν οφθαλμοις αυτων, 21,9a
οι οικοι αυτων ευθηνουσιν, φοβος δε ουδαμου, 9b μαστιξ δε παρα κυριου ουκ εστιν
εν αυτοις. 21,10a η βους αυτων ουκ ωμοτοκησεν, 10b διεσωθη δε αυτων εν γαστρι
εχουσα και ουκ εσφαλεν. 21,11a μενουσι δε ωσπερ προβατα αιωνια, 11b τα δε παιδια
αυτων προσπαιζει αυτοις 21,12a ανα136 λαμβανοντα ψαλτηριον και κιθαραν, 12b
και ευφραινονται φωνηι ψαλμου. 21,13a συνετελεσαν, φησιν, εν αγαθοις τον βιον
αυτων, 13b εν δε αναπαυσει ᾅδου εκοιμηθησαν. οραις, πως ου λεγει, οτι ουκ εις
τελος; και το δεινον, οτι· 21,14a λεγει ο ασεβης τωι κυριωι· αποστα απ' εμου, 14b τας
οδους σου ειδεναι ου βουλομαι. 21,15a τι ικανον, οτι δουλευσομεν αυτωι; 15b και τις
ωφελεια, οτι απαντησομεν αυτωι; 21,16a εν χερσιν αυτων ην τα αγαθα, 16b εργα δε
ασεβων ουκ εφοραι. «ου τουτο μονον θαυμασαι χρη», φησιν, «οτι αντι πονηριας
τοιαυτας λαμβανουσι τας αμοιβας, αλλ' οτι και αυτη η ευπραγια χειρους αυτους
ποιει.» λεγει γαρ, φησιν, τωι κυριωι· αποστα απ' εμου. δια τι; οτι εν χερσιν αυτων ην
τα αγαθα. 21,17a ου μην δε αλλα ασεβων λυχνος σβεσθησεται. και τουτο γινεται
παλιν. 21,17b επελευσεται δε αυτοις η καταστροφη, 17c και ωδινες αυτους εξουσιν
απο οργης. 21,18a εσονται δε ωσπερ αχυρα προ ανεμου 18b η ωσπερ κονιορτος, ον
υφειλετο λαιλαψ. «ωσπερ», φησιν, «ευπραγιας απολαυουσιν, ουτω και των
εναντιων.» 21,19a μη εκλειποι, φησιν, υιους τα υπαρχοντα αυτου, 19b ανταποδωσει
προς αυτον και γνωσεται. 21,20a ιδοιεν δε οι οφθαλμοι αυτου την εαυτου σφαγην,
20b και υπο κυριου μη διασωθειη, 21,21a οτι το θελημα αυτου εν οικωι μετ' αυτον,
21b και αριθμοι μηνων αυτου διηιρεθησαν. 21,22a ποτερον, φησιν, ουχι ο κυριος
εστιν ο διδασκων συνεσιν και επιστημην; 137 επειδη γαρ ελεγεν ο προ αυτου
ειρηκως, οτι αφ' ου ετεθη ανθρωπος επι της γης ταυτα γινεται, και ενεκαλει αυτωι
ως τα σαφη και δηλα αγνοουντι, «ειπες», φησιν, «οτι γινεται ταυτα· αλλα και τα
εναντια, ωστε μηδεις νομιζετω ειδεναι τον απορρητον του θεου λογον, καθ' ον
απαντα γινεται. ειπε γαρ μοι· εκεινοι ουκ ασεβεις; δια τι ου κολαζονται; αλλ' ο μεν
εν λιμωι, ο δε εν πλουτωι της αυτης ουσης της πονηριας.» ειτα φησιν· 21,22b αυτος δε
σοφους διακρινει. 21,23a ουτος αποθανειται εν κρατει αφροσυνης αυτου, 23b αλλος
δε ευπαθων και ευθηνων· 21,24a τα δε εγκατα αυτου πληρης στεατος, 24b ο δε
μυελος αυτου διαχειται. 21,25a ο δε γε τελευται πικριαι ψυχης 25b ου φαγων ουδεν
αγαθον· 21,26a ομοθυμαδον δε οι υιοι αυτου επι γης κοιμωνται, 26b σαπρια δε
αυτους εκαλυψεν επι γης. 21,27 ωστε οιδα υμας, φησιν, οτι τολμηι επικεισθε μοι,
21,28a ωστε ερειτε· που εστιν οικος αρχοντος 28b και που εστι σκεπη των
σκηνωματων των ασεβων; «ουκ απο λογισμων», φησιν, «συνετων ουδε απο
διανοιας ορθης επι ταυτα εξεταζειν υμας εχρην; ουκ αρα παρακαλεσαι ηλθετε.»
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

21,29a ερωτησατε παραπορευομενους οδον, 29b και τα σημεια αυτων ουκ
απαλλοτριωθησεται, 21,30a οτι εις ημεραν απωλειας κουφιζεται ο πονηρος 30b και
εις ημεραν οργης αυτου απαχθησεται. 21,31a τις απαγγελει επι προσωπον αυτου την
οργην; 31b και αυτος εποιησεν, τις ανταποδωσει αυτωι; 21,32a και αυτος εις ταφους
απηνεχθη 32b και επι σορωι ηγρυπνησεν. 21,33a εγλυκανθη138 σαν αυτωι χαλικες
χειμαρρου, 33b και οπισω αυτου πας ανθρωπος απελευσεται 33c και εμπροσθεν
αυτου αναριθμητοι. 21,34a πως δε με παρακαλειτε κενα; 34b το δε αφ' υμων
καταπαυσαι με ουδεν.
22,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΕΛΙΦΑΖ Ο ΘΑΙΜΑΝΙΤΗΣ ΛΕΓΕΙ· 22,2 ποτερον ουχι ο
κυριος εστιν ο διδασκων συνεσιν και επιστημην; και ουτος τουτο ωμολογησεν
ηττηθεις. ειτα, επειδη εκ των ειρημενων συνηγετο το μη ειναι ασεβη τον Ἰωβ μηδε
δειν απο των τιμωριων τους τροπους στοχαζεσθαι .... ορα, πως κακουργως· ταυτηι
σχεδον και την προνοιαν αναιρει· 22,3a τι γαρ μελει τωι κυριωι, εαν συ ηις αμεμπτος
τοις εργοις; τουτεστιν· ουδεν τουτο προς τον θεον. 22,3b η ωφελεια αυτωι, οτι
απλωσεις την οδον σου; «μη γαρ τι εις την αυτου συντελει τουτο ωφελειαν;» φησιν.
επειδη γαρ ανω και κατω ελεγεν, οτι «ο θεος ταυτα εποιησε και δι' αυτον πασχω»,
θελει δειξαι, οτι ου παρα του θεου. 22,4a η λογον σου ποιουμενος, φησιν, ελεγξει σε
4b και συνεισελευσεται σοι εις κρισιν; «μαλιστα μεν ουν, ει και δικαιος ηις, ουδεν
αυτωι μελει ουδ' εχει σου λογον.» τουτεστιν· ου πολλης τωι θεωι τουτο σπουδης αξιον.
«πλην ει και εβουλετο σε κριναι, πολλα αν ευρεν αμαρτηματα, ει γε δικαιως ηθελε
μετα σου κριθηναι.» ειτα καταλεγει τα αμαρτηματα· 22,5a ποτερον ουχι η κακια σου
εστι πολλη, 5b αναριθμητοι δε σου αι αμαρτιαι; 22,6a ηνεχυραζες γαρ τους αδελφους
σου δια κενης, 6b αμφιασιν δε γυμνων αφειλου, 139 22,7a ουδε υδωρ διψωντας
εποτισας, 7b αλλα πεινωντας εστερησας ψωμων. 22,8a εθαυμασας δε τινων
προσωπα, 8b εκοιμισας δε πτωχους επι γης· 22,9a χηρας δε εξαπεστειλας κενας 9b
και ορφανους εκακωσας. 22,10a τοιγαρουν εκυκλωσαν σε παγιδες, 10b και
εσπουδασε σε πολεμος εξαισιος. και ποθεν; «οτι κολαζηι», φησιν. 22,11a το φως σοι
εις σκοτος απεβη, 11b κοιμηθεντα δε σε υδωρ εκαλυψεν. τουτεστιν· «εν ερημιαι και
αιθριος αλητης και φυγας ανεστιος γεγονας.» 22,12a μη ο τα υψηλα ναιων ουκ
εφοραι, 12b τους δε υβρει φερομενους εταπεινωσεν; 22,13a και ειπας· τι εγνω ο
ισχυρος; 13b η κατα του γνοφου κρινει; 22,14a νεφελη αποκρυφη αυτου, και ουχ
οραθησεται 14b και γυρον ουρανου διαπορευεται. 22,15a μη τριβον αιωνιον
φυλαξεις, 15b ην επατησαν ανδρες δικαιοι, 22,16a οι συνεληφθησαν αωροι; 16b
ποταμος επιρρεων οι θεμελιοι αυτων, 22,17a οι λεγοντες· τι ποιησει ημιν ο κυριος
17b η τι επαξει ημιν ο παντοκρατωρ; 22,18a ο δε ενεπλησε τους οικους αυτων
αγαθων, 18b βουλη δε ασεβων πορρω αυτου. 22,19a ιδοντες δε οι δικαιοι εγελασαν,
19b αμεμπτος δε εμυκτηρισεν αυτους. 22,20a ει μη ηφανισθη η υποστασις αυτων, 20b
και το καταλειμμα αυτων καταφαγεται πυρ. 22,21a γενου δε σκληρος, εαν
υπομεινηις· 21b η ο καρπος σου εσται εν αγαθοις. 22,22a εκλαβε δε, φησιν, εκ
στοματος αυτου ισηγοριαν συν εξομολογησει 22b και αναλαβε τα ρηματα αυτου εν
καρδιαι σου. τουτεστιν· «εναντιον αυτου αντιλεξον, εαν υπομεινηις.» ουδαμως.
22,23a εαν δε επιστραφηις και ταπεινωσηις σεαυτον εναντι κυριου 23b και πορρω
ποιησηις απο διαιτης σου 140 το αδικον, 22,24a θησεις επι χωματι εν πετραι 24b και ως
πετρα χειμαρρου Σωφειρ. 22,25a εσται σοι βοηθος ο παντοκρατωρ απο εχθρων, 25b
καθαρον δε αποδωσει σε ωσπερ αργυριον πεπυρωμενον. 22,26a ειτα εν παρρησιαι εσηι
εναντι κυριου 26b αναβλεψας εις ουρανον ιλαρως. 22,27a ευξαμενου δε σου προς
αυτον εισακουσεται σου, 27b δωσει δε τας ευχας σου αποδουναι. 22,28a
αποκαταστησει δε σοι διαιταν δικαιοσυνης, 28b επι δε οδοις σου εσται φεγγος, 22,29a
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

οτι εταπεινωσας σεαυτον. και ερεις· υπερηφανευσαμην, 29b και κυφοντα οφθαλμοις
σωσει· 22,30a ρυσεται δε αθωιον, 30b και διασωθητι εν καθαραις χερσι σου.
23,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 23,2a και δη οιδα, οτι εκ χειρων μου η ελεγξις
εστιν. τουτεστιν· «τον κατηγορον μετ' εμαυτου περιφερω· τον ελεγχον, την
αποδειξιν των κακων οικοθεν εχω.» 23,2b η χειρ αυτου βαρεια γεγονεν επ' εμοι,
στεναζω δε επ' εμαυτον. «ειθε ενην», φησιν, «παραυτα των τιμωριων την ψηφον
φερεσθαι η ευρειν αυτον. ειθε ενην δικασασθαι», φησιν, «και εντυχειν αυτωι και
μαθειν, τινα ην, α εμελλε μοι προς ταυτα ερειν, α εμελλε λεγειν.» ορα, πως επετυχεν,
οπερ ηυχετο· τουτο γαρ εσχατον γεγονεν εν τωι βιβλιωι. «ηθελον μαθειν, τι μοι
εμελλεν ερειν και ει εμελλε με ομοιως κολαζειν.» ταυτα δε ειπεν ουχ ως
καταγινωσκων αδικιαν. 23,3a τις αν γνυη, οτι ευροιμι αυτον 3b και ελθοιμι εις
τελος; 23,4a ειποιμι δε εμαυτου κριμα, 4b το δε στομα μου 141 εμπλησαιμι ελεγχου.
23,5a γνοιην δε ρηματα, α μοι ερει, 5b αισθοιμην δε, τινα μοι απαγγελει, 23,6a και ει
πολληι ισχυι επελευσεται μοι 6b και ει εν απειληι ου χρησεται μοι. «και γαρ, ει πολληι
ισχυι χρησεται μοι και απειληι, αλλ' ομως οιδα, οτι αληθεια παρ' αυτωι εστιν.» 23,7a
αληθεια γαρ και ελεγχος παρ' αυτωι· 7b εξαγαγοι δε εις τελος το κριμα. τουτο
ηυξατο, τουτο εστιν ο φησιν· «ωστε περας επιτεθηναι μου τοις δεινοις.» ειτα φησιν,
οτι «ταυτα ηθελον γενεσθαι, ωστε αποθανειν ουχ ως νυν μελλοντος αυτου κρινειν».
23,8a εαν γαρ πορευθω εις τα πρωτα, ουκετι ειμι, 8b τα δε επ' εσχατοις τι οιδα αυτον;
23,9a αριστερα ποιησαντος αυτου και ου κατεσχον, 9b περιβαλει δεξια και ουκ
οψομαι. 23,10a οιδε γαρ ηδη οδον μου αυτος 10b και διεκρινε με ωσπερ χρυσιον.
23,11a εξελευσομαι δε εν ενταλμασιν αυτου· 11b οδους γαρ αυτου εφυλαξα και ου μη
εκλιπω. 23,12a απο εντολων αυτου ου μη παρελθω, ινα μη αποθανω. «οιδεν», φησιν,
«την οδον μου και οτι εσπουδασα αει υπακουειν αυτωι. αλλα τις, οταν κρινηι, αντερει
αυτωι;» 23,12b εν δε κολπωι μου, φησιν, εκρυψα ρηματα αυτου. 23,13a ει δε και αυτος
εκρινεν ουτω, τις εστιν ο αντερων αυτωι; 13b ο γαρ αυτος ηθελησεν, και εποιησεν.
23,15a δια τουτο επ' αυτωι εσπουδακειν, 15b νουθετουμενος δε εφροντισα αυτου. 15c
επι τουτωι επι προσωπου αυτου κατασπουδασθω, 15d κατανοησω και πτοηθησομαι εξ
αυτου. «ουχ ημαρτον», φησιν, «και τι τουτο;» ου γαρ δη μονον απο της των
αμαρτηματων εξουσιας εξεστι κολαζειν θεωι, αλλα και τουτων χωρις, των
αμαρτηματων λεγω. 142 23,16a κυριος μου εμαλακυνε την καρδιαν, 16b ο δε
παντοκρατωρ εσπουδασεν επ' εμε. 23,17a ου γαρ ᾔδειν, οτι επελευσεται μοι γνοφος,
17b προσωπον δε μου καλυψει σκοτος. «ου κατα ακολουθιαν ανθρωπινην γεγονε
τουτο», φησιν, «απροσδοκητον το κακον. στοχαζομαι της του θεου χειρος ειναι την
πληγην.» και καλως ειπεν· προ προσωπου μου. ου γαρ κοινον το σκοτος εστιν, αλλα
της αθυμιας εστιν. ειτα παλιν ομοιως απορει και φησιν· «δια τι ασεβεις
ευπραγουσιν;»
24,1 δια τι δε, φησιν, κυριε, ελαθον ωρας 24,2a ασεβεις ανδρες; οριον δε
υπερεβησαν 2b και ποιμνιον συν ποιμενι ηρπασαν. 24,3a υποζυγιον δε ορφανων
απηγαγον 3b και βουν χηρας ηνεχυρασαν. 24,4a εξεκλιναν δε αδυνατους εξ οδου
δικαιας, 4b ομοθυμαδον δε εκρυβησαν πραεις γης· 24,5a και απεβησαν ωσπερ ονοι εν
αγρωι 5b υπερ εμου εξελθοντες τηι εαυτων πραξει. 24,6a αγρον προ ωρας ουκ αυτων
οντα εθερισαν, 24,5c ηδυνθη δε αυτων αρτος εις νεωτερους. 24,6b αδυνατοι δε
ασεβων αμπελωνας ασιτι και αμισθι ειργασαντο. 24,7a γυμνους πολλους εκοιμισαν
ανευ ιματιων, 7b αμφιασιν δε ψυχης αυτων αφειλοντο. 24,8a απο ψεκαδων ορεων
υγραινονται 8b και παρα το μη εχειν αυτους σκεπην πετραν περιεβαλοντο. ωσπερ
γαρ τουτο αποριας εστιν, δια τι ο μεν αδικως πασχει τοιαυτα, ουτω κακεινα, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

εκατερωθεν θορυβεισθαι και ταραττεσθαι εικος. απεβησαν δε, φησιν, ωσπερ ονοι εν
αγρωι. τουτεστιν· παντων κατεφρονησαν, παντων κατεγελασαν, ουδεις αυτους
αδικει ουδε κακως ποιει. 143 αυτος δε ουπω επισκοπην πεποιηται τουτων, ωστε
ποιησει μετα ταυτα και εξετασει τα πεπλημμελημενα αυτοις και ου παροψεται. 24,9a
ηρπασαν δε, φησιν, ορφανον απο μαστου 9b και εκπεπτωκοτα εταπεινωσαν. 24,10a
γυμνους εκοιμισαν αδικως, 10b πεινωντων δε τον ψωμον αφειλοντο. 24,11a εν
σκοτεινοις ενηδρευσαν αδικως, 11b οδον δικαιων ουκ ᾔδεισαν. 24,12a εκ πολεως και
εξ οικων ιδιων εξεβαλον αυτους, 12b ψυχαι δε νηπιων εστεναξαν μεγαλως. 12c
αυτος δε δια τι τουτων επισκοπην ου πεποιηται; 24,13a ετι οντων αυτων επι γης και
ουκ επεγνωσαν, 13b οδον δε δικαιοσυνης ουκ ᾔδεισαν, 13c ουδε επορευθησαν
ατραπους αυτης. 24,14a γνους δε αυτων τα εργα παρεδωκεν αυτους εις σκοτος.
τουτεστιν· μαθων τα εργα, η οτι εξετασας και βασανισας, τουτεστιν· γνους. 24,14b
και νυκτος, φησιν, εσται ως κλεπτης. 24,15a και οφθαλμος μοιχου εφυλαξε σκοτος
15b λεγων· ου προσνοησει με οφθαλμος, 15c και αποκρυβην προ προσωπου σου
εθετο. 24,16a διωρυξεν εν σκοτει οικιας. 16b ημερας δε εσφραγισαν εαυτους, 16c ουκ
επεγνωσαν φως, 24,17a οτι ομοθυμαδον πρωι αυτοις σκια θανατου, 17b οτι
επιγνωσεται ταραχας σκια θανατου. 24,18a ελαφρος εστιν επι προσωπου υδατος· 18b
καταραθειη η μερις αυτων. 24,19a αναφανειη δε τα φυτα αυτων επι γης ξηρα· 19b
αγκαλιδα γαρ ορφανου ηρπασαν. 24,20a ειτα εμνησθη αυτου η αμαρτια, 20b και
ωσπερ ομιχλη δροσου αφανης εγενετο. 20c αποδοθειη αυτωι καθα επραξεν, 20d
συντριβειη δε πας αδικος ισα ξυλωι ανιατωι. 24,21a στειραν ουκ εποικτειραν 21b ουδε
γυναιον ηλεησαν. 24,22a θυμωι δε κατεστρεψαν αδυνατους. 22b αναστας τοιγαρουν
ου μη πιστευσηι υπερ της εαυτου ζωης. 24,23 μαλακισθεις δε μη ελπιζετω υγιαναι,
αλλα πεσειται νοσωι. 24,24a πολλους 144 γαρ εκακωσεν το υψωμα αυτου. 24b
εμαρανθη δε ωσπερ χλοη εν καυματι 24c η ωσπερ σταχυς αυτοματος πεσων απο
καλαμης. 24,25a ει δε μη, τις εστιν ο φαμενος με ψευδη λεγειν 25b και θησει εις
ουδεν τα ρηματα μου;
25,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΒΑΛ∆Α∆ Ο ΣΑΥΧΙΤΗΣ ΛΕΓΕΙ· 25,2a τι γαρ εστι προοιμιον
η φοβος παρ' αυτου; τουτεστιν· παντα φοβου γεμει και τρομου, και ουκ εστιν ουδεις,
ος δυνησεται την χειρα διαφυγειν εκεινην. 25,2b ο ποιων, φησιν, την συμπασαν εν
υψιστωι εστιν. 25,3a μη γαρ τις υπολαβοι, οτι εστι παρελκυσις πειραταις; 3b επι τινας
δε αυτων ουκ επελευσεται ενεδρα παρ' αυτου; 25,4a πως γαρ εσται βροτος δικαιος
εναντι κυριου; 4b η τις αν αποκαθαρισαι εαυτον γεννητος γυναικων; επειδη γαρ
ειπεν· ουπω επισκοπην αυτου πεποιηται, «ναι», φησιν, «ουκ εστι παρελκυσις
ανδρασι πειραταις.» και μην τουναντιον των συμβαινοντων φησιν· εστι γαρ
παρελκυσις. αλλ' ωστε εναντιωθηναι τωι Ἰωβ ταυτα φησιν ουτος. πως γαρ εσται
βροτος δικαιος εναντι κυριου; οτι, πασα αναγκη, κολαζεται. επειδη γαρ ο Ἰωβ
ελεγεν, οτι «εβουλομην ελθειν εις κρισιν· ει και μη ημαρτον, αλλ' ομως κολαζομαι»,
προς τουτο ουτος φησιν, οτι ουκ εστι δικαιος ουδεις εν ανθρωποις. «πως γαρ εσται
δυνατον τουτο», φησιν, «δικαιον ενα ειναι καθολου; ωστε περιττως ζητεις την
κρισιν και την εξετασιν.» 25,4c ουρανος, φησιν, ου καθαρος. 25,5a ο λεγων τωι ηλιωι
μη ανατελλειν και ουκ ανατελλει, 5a σεληνηι δε συντασσει, και ουκ επιφαυσκει, 5b
αστρα δε ουκ αμεμπτα εναντιον αυτου. 25,6a εα δε, πας ανθρωπος σαπρια 6b και υιος
ανθρωπου σκωληξ. 145
26,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ· 26,2a τινι προσκεισαι η τινι μελλεις βοηθειν;
2b ποτερον ουχ ωι πολλη ισχυς και ο βραχιων κραταιος εστιν; 26,3a τινι
συμβεβουλευσαι; ουχ ωι η πασα σοφια; 3b η τινι επακολουθεις; ουχ ωι μεγιστη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

δυναμις; 26,4a τινι απηγγειλας ρηματα; 4b πνοη δε τινος εστιν η εξελθουσα εκ σου;
τουτεστιν· «ουδε εγω εγκαλω, οτι του θεου το μερος ανεδεξω· και γαρ ουτως εδει. ου
μην εμε καταδικαζειν εχρην.» και γαρ εστι και τον υπερ του θεου λογον ειπειν και
τουτον μη αφειναι γενεσθαι εγκλημασιν υπευθυνον. 26,5a μη γιγαντες
μαιωθησονται 5b υποκατωθεν υδατος και γειτονων αυτου; 26,6a γυμνος ο ᾅδης
ενωπιον αυτου 6b και ουκ εστι περιβολαιον τηι απωλειαι. 26,7a εκτεινων βορεαν επ'
ουδενι, 7b κρεμνων γην επ' ουδενος, 26,8a δεσμευων υδωρ εν νεφελαις αυτου, 8b
και ουκ ερραγη νεφος υποκατωθεν αυτου. 26,9a ο κρατων προσωπον θρονου, 9b
σκεπων επ' αυτον νεφος αυτου. 26,10a προσταγμα εγυρωσεν επι προσωπον υδατος
10b μεχρι συντελειας φωτος μετα σκοτους. 26,11a στυλοι ουρανου επετασθησαν 11b
και εξεστησαν απο της επιτιμησεως αυτου. 26,12a ισχυι εαυτου κατεπαυσεν
θαλασσαν, 12b επιστημηι δε εστρωσε το κητος. 26,13a κλειθρα τε ουρανου
δεδοικεισαν αυτον, 13b προσταγματι δε εθανατωσε δρακοντα αποστατην. 26,14a
ιδου ταυτα μερη οδου αυτου, 14b και επι ικμαδα λογου ακουσομεθα εν αυτωι. 14c
σθενος δε βροντης αυτου τις οιδεν οποτε ποιησει;
27,1 ΕΤΙ ∆Ε ΠΡΟΣΘΕΙΣ ΙΩΒ ΕΙΠΕΝ ΤΩΙ ΠΡΟΟΙΜΙΩΙ· 27,2a ζηι κυριος, ος ουτω
με κεκρικεν, 2b και ο παντοκρατωρ ο πικρανας μου την ψυχην· 27,3a η μην ετι της
πνοης μου ενουσης εν εμοι, 3b πνευμα δε θειον ετι περι146 ον εν ρινι μου, 27,4a ου
μη λαλησηι, φησιν, τα χειλη μου ανομα 4b ουδε η ψυχη μου μελετησει αδικα.
τουτεστιν· «επι της αυτης στησομαι ψηφου. ουδεις με παρατρεψαι δυνησεται, ουδεις
εκκρουσαι, ουδεις απαγαγειν του προκειμενου.» 27,5a μη μοι ειη δικαιους υμας
αποφηναι, εως αν αποθανω. τουτεστιν· «ου κατηγορησω εμαυτου ουδε μεταθησομαι·
καν μυρια λεγητε, ου προησομαι την ψηφον.» 27,5b ου γαρ απαλλαξω την ακακιαν
μου απ' εμου, 27,6a δικαιοσυνηι δε προσεχων ου μη προωμαι. 6b ου γαρ συνοιδα
εμαυτωι ατοπα πραξας. ο λεγει, τοιουτον εστιν, οτι «ο αδικων ουκ εχει παρρησιαν
ουδε φθεγξασθαι ουδε ειπειν ταυτα απερ εγω νυν, αλλ' αφηιρηται και επεστομισται·
εγω δε τουτο ουκ επαθον, αλλα λεγω και αντιλεγω, οι δε αδικοι ουχ ουτως.» 27,7a
ου μην δε αλλα ειησαν οι εχθροι μου, φησιν, ωσπερ η καταστροφη των ασεβων 7b
και οι επ' εμε επανισταμενοι ωσπερ η απωλεια των παρανομων. «απολοιντο»,
φησιν, «οι εχθροι μου· συκοφαντουσι γαρ με.» 27,8a ναι μην· τις γαρ εστιν ετι ελπις
ασεβει, οτι επεχει; 8b μη πεποιθως επι κυριον, ει αρα σωθησεται 27,9a η την δεησιν
αυτου ακουσηι ο θεος; 9b επελθουσης δε αναγκης 27,10a μη εχειν τινα παρρησιαν
εναντιον αυτου 10b η πως επικαλεσαμενου αυτου εισακουσεται αυτου; τις γαρ,
φησιν, εστιν ετι ελπις ασεβει, οτι επεχει; «καθαπερ εγω», φησιν, «προσδοκω
συζεσθαι και διαφευξεσθαι τον κινδυνον τουτον. εγω λεγω», φησιν. 27,11a αλλα δη
αναγγελω υμιν, τι εστιν εν χειρι κυρι147 ου· 11b α εστι παρα τωι παντοκρατορι, ου
ψευσομαι. τουτεστιν· "τι πραττει, τι οικονομει αει, τι εργον αυτωι". 27,12a ιδου δη
παντες υμεις εωρακατε, 12b διοτι κενα κενοις επιβαλλετε. 27,13a αυτη η μερις
ανθρωπου ασεβους παρα κυριου, 13b οργη δε δυναστων ελευσεται παρα
παντοκρατορος επ' αυτους. «τουτο εργον αυτωι», φησιν, «τους ασεβεις απολλυναι·
οιδα γαρ τουτο καγω.» δια τουτο γαρ πανταχου τουτο τιθησιν, οτι τους πονηρους
κολαζει, ινα μη νομιζωσιν, οτι αδικιαν τινα καταγινωσκει του θεου. 27,14a εαν
πολλοι γενωνται, φησιν, οι υιοι αυτου, εις σφαγην εσονται· 14b εαν δε και
ανδρυνθωσιν, προσαιτησουσιν, 27,15a οι δε περιοντες αυτων κακωι θανατωι
τελευτησουσιν, 15b και χηρας αυτων ουθεις ελεησει. 27,16a εαν δε συναγαγηι ωσπερ
γην αργυριον, 16b ισα δε πηλωι χρυσιον ετοιμασηι, 27,17a ταυτα παντα δικαιοι
περιποιησονται, 17b τα δε χρηματα αυτου αληθινοι καθεξουσιν. 27,18 απεβη δε ο
οικος αυτου ωσπερ σητες και ωσπερ αραχνη ο πλουτος αυτου. 27,19a πλουσιος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

κοιμηθεις ου προσθησει, 19b οφθαλμους αυτου διηνοιξε και ουκ εστιν. 27,20a
κοιμηθεντι συναντησουσιν αυτωι ωσπερ υδωρ οδυναι, 20b νυκτι δε υφειλατο αυτον
γνοφος. 27,21a αναληψεται αυτον καυσων, και απελευσεται, 21b και λικμησει αυτον
εκ του τοπου αυτου 27,22a και απορριψει αυτον και ου φεισεται· 22b εκ χειρος αυτου
φυγηι φευξεται. 27,23a κροτησει επ' αυτον χειρας αυτου 23b και συριει αυτον εκ του
τοπου αυτου.
28,1a εστι γαρ, φησιν, αργυριωι τοπος, οθεν γινεται, 1b τοπος δε χρυσιωι, οθεν
διηθειται. 28,2a σιδηρος μεν γαρ εκ γης γινεται, 2b χαλ148 κος δε ισα λιθωι
λατομειται. 28,3a ταξιν, φησιν, εθετο σκοτει, 3b καιρων περας αυτος εξακριβαζεται.
ητοι τουτο φησιν, οτι ο εν τοις τυχουσι ταξιν ορισας πολλωι μαλλον εν τοις
ανθρωπινοις προνοει και μελει των πραγματων αυτωι· ουδεν απλως ουδε εικηι
παρερχεται. η οτι τα μεν αλλα δηλα εστιν, η δε οικονομια αδηλος του θεου. αργυριον
μεν γαρ και χαλκος τοπον εχει, της δε σοφιας τοπον ουδεις εγνω, αλλ' αυτος μονος
οιδε την σοφιαν. ανθρωποις δε ειπεν, οτι η θεοσεβεια εστι σοφια και το καλα
πραττειν επιστημη. ταξιν εθετο σκοτει, φησιν. καλως ειπε ταξιν. οιδε παραχωρειν
και υπεξιστασθαι. τις απελαυνει τον ζοφον εκεινον; ποθεν ευταξια τοιαυτη εν
πραγματι τοιουτωι; ειτα την δυναμιν, ειτα την σοφιαν αυτου διηγειται πειθων μη
θελειν απαιτειν αυτον ευθυνας. «δια τι σκοτος», φησιν, «μη ισμεν. παντα δυναται,
παντα σοφως ποιει.» ειτα πολλα τα μεταξυ ειπων φησιν· 28,28a ιδου η θεοσεβεια
εστι σοφια, 28b το δε απεχεσθαι απο κακων εστιν επιστημη. ουδεν ταυτης της τεχνης
ισον, ουδεν ταυτης της σοφιας δυνατωτερον. αρχη σοφιας φοβος κυριου, συνεσις δε
αγαθη πασι τοις ποιουσι αυτην. τουτο εστι το μεγιστον αγαθον, τουτο η μεγιστη
σοφια, το θεοσεβειν, ου το περιεργαζεσθαι και ψηφους τιθεναι και ευθυνας απαιτειν
των γινομενων. μη δη ετεραν νομιζετε σοφιαν ευρισκειν. 149
29,1 ΠΡΟΣΘΕΙΣ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ ΤΩ ΠΡΟΟΙΜΙΩ· 29,2a τις αν με θειη μηνα κατα
μηνα ημερων των εμπροσθεν; τι εστιν· προσθεις τωι προοιμιωι; ου τελειοι τους
λογους, αλλα εις αρχην παλιν ανηγαγε μη συγχωρων διακοπτειν εκεινοις μηδε εις
αντιλογιαν καθιεναι. τι ουν φησιν; «εβουλομην γινεσθαι μηνα επι της ευπραγιας της
παλαιας, ωστε υμων εμφραξαι τα στοματα, ωστε δειχθηναι, τις ημην.» μηνα ενα
κατα μηνα ημερων των εμπροσθεν. ουδεν μεγα εζητησεν, τριακοντα ημερας μονον
γενεσθαι επι των προτερων αγαθων και της ευθηνιας απολαυσαι εκεινης, ην ουδεις
ουδεπω παραστησαι δυναται. ειτα επεξερχεται τωι λογωι. επειδη γαρ τουτο αδυνατον
ην, κατα δυναμιν αυτωι τωι λογωι παριστησι και λεγει, τινα εποιει και εν τισιν ην το
προτερον. ορα την ευσεβειαν του ανδρος· το παν τωι θεωι ανατιθησιν. ου γαρ εστι της
ανωθεν απεστερημενον ροπης δυνηθηναι στηναι ποτε. 29,2a ημερων, φησιν, 2b ων ο
θεος εφυλαττε με, 29,3a ως οτε ηυγει ο λυχνος αυτου υπερ κεφαλης μου, 3b οτε εν
τωι φωτι αυτου επορευομην εν σκοτει, 29,4a οτε ημην επιβριθων οδοις, 4b οτε ο
κυριος επισκοπην εποιειτο του οικου μου, 29,5a οτε ημην υλωδης λιαν, 5b κυκλωι δε
μου οι παιδες. οτι γαρ δια τουτο εζητει την προτεραν ευπραγιαν, ινα δειχθηι του θεου
η προνοια, δηλον εκ του λεγειν· οτε ο θεος εφυλαττε με. ειτα λεγει της φυλακης
αυτου τα τεκμηρια· οτε ηυγει, φησιν, ο λυχνος υπερ κεφαλης μου. τουτεστιν· το φως.
και τον λυχνον μου φωτιεις· λυχνου γαρ οντως χρεια. τοσουτον εστι το σκοτος το
παρον, τοσαυται των πραγματων αι περιστασεις, των σωματικων παθων αι
επαναστασεις, πονηρων ανθρωπων αι επιβουλαι, δαι150 μονων αγριων μαχαι και
στασεις, ωστε τουτον αυτον δειξαι. οτε εν τωι φωτι αυτου επορευομην εν σκοτει.
οραις, οτι σκοτος τα παντα κατεχει; και το φως εν τηι σκοτιαι φαινει. αλλ' ωσπερ
τουτο το σκοτος χρησιμον προς αναπαυσιν, ουτως εκεινο χρησιμον ημιν ου παρα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

οικειαν φυσιν, αλλα παρα την σοφιαν του τα παντα τεκτηναμενου θεου. οτε ημην
επιβριθων οδοις. τουτεστιν· παντοθεν τωι καρπωι βριθων. οτε ο κυριος επισκοπην
εποιειτο του οικου μου. οραις, οτι τουτο επεθυμει, την επισκοπην και την προνοιαν
δειξαι του θεου; 29,6a οτε εχεοντο μου αι οδοι βουτυρωι, 6b τα δε ορη μου εχεοντο
γαλακτι. οραις, οτι ουδαμου πλουτου μεμνηται αδικου ουδε περιττου, αλλα του
χρησιμου και λογον εχοντος; 29,7a οτε εξεπορευομην ορθριος εν πολει, 7b εν δε
πλατειαις ετιθετο μου ο διφρος. την παρρησιαν λεγει και την αξιαν την προτεραν,
ειτα την δοξαν. 29,8a ιδοντες δε με νεανισκοι εκρυβησαν, 8b πρεσβυται δε παντες
επανεστησαν, 29,9a αδροι δε επαυσαντο λαλουντες 9b δακτυλον θεντες επι στοματι
αυτων. εμοι δοκει και τουτους πληττειν και αινιττεσθαι ατε επεμβαινοντας αυτωι,
οτι «προ τουτου φοβερος ημην», φησιν, «και επιδοξος.» 29,10a οι δε ακουσαντες περι
εμου εμακαρισαν με 10b και γλωσσα αυτων τωι λαρυγγι αυτων εκολληθη, 29,11a οτι
ους ηκουσε και εμακαρισε με, 11b οφθαλμος δε με ιδων εξεκλινεν. 29,12a διεσωσα
γαρ πτωχον εκ χειρος δυναστου, 12b και ορφανωι, ωι ουχ υπηρχε βοηθος, εβοηθησα.
151 τινος ενεκεν εμακαριζον αυτον; λεγει αυτου τα κατορθωματα· διεσωσα γαρ,
φησιν, πτωχον εκ χειρος δυναστου. αλλα πρωτον αναθεις τωι θεωι την επισκοπην και
την φυλακην αυτου, τοτε καυχαται εν κυριωι. 29,13a ευλογια απολλυμενου επ' εμε
ελθοι, 13b στομα δε χηρας ευλογησε με. 29,14a δικαιοσυνην δε ενεδεδυκειν, 14b
ημφιασαμην δε κριμα ισα διπλοΐδι. 29,15a οφθαλμος ημην τυφλων, 15b πους δε
χωλων· 29,16a εγω ημην πατηρ αδυνατων. 16b δικην δε, ην ουκ ᾔδειν, εξιχνιασα.
29,17a συνετριψα μυλας αδικων, 17b εκ δε μεσου οδοντων αρπαγμα εξηρπασα.
29,18a ειπον· ηλικια μου γηρασει 18b ωσπερ στελεχος φοινικος, πολυν δε χρονον
βιωσω. «ουκ επειδη ταυτηι τηι ελπιδι εποιουν, αλλ' οτι προσεδοκων εκ τουτου γηρας
μακρον απο συνειδοτος καλου και χρηστων ελπιδων.» διεσωσα γαρ, φησιν, πτωχον
εκ χειρος δυναστου. ορα αυτον ουκ επι τηι των κακων αποχηι μεγα φρονουντα, ουκ
επι ταις θυσιαις καθαπερ οι Ἰουδαιοι, αλλ' επι τουτωι, ωι βουλεται ο θεος· κρινατε,
φησιν, ορφανωι και δικαιωσατε χηραν· ορα αυτον ουκ επαιρομενον, αλλα τηι δυναμει
προς το δεον χρωμενον λιμενα κοινον οντα και καταφυγην των εν αναγκηι. κοινος
πατηρ και προστατης ην· ου προς αδικιαν εκεχρητο τωι πλουτωι, ου προς αλαζονειαν
τηι δοξηι, ου προς κακουργιαν τηι σοφιαι, αλλ' ωστε απαλλαττειν των κατεχοντων
δεινων τους αλισκομενους. και ορφανωι, ωι ουκ ην βοηθος, εβοηθησα. ορα αυτον και
αυτα μεθ' υποστολης λεγοντα. στομα δε, φησιν, χηρας ευλογησε με. ιστε δε, οτι
αχαριστον πως 152 το γενος εστιν, ου παρα την οικειαν φυσιν ουδε προαιρεσιν, αλλα
παρα την αναγκην της πενιας, και πραγμα δυσκολον επαινεσαι τον ευ ποιουντα.
καμινος γαρ πτωχειας εστιν. δικαιοσυνην δε, φησιν, ενεδεδυκειν. εισι γαρ, οι ετερων
μεν προΐστανται, αυτοι δε αδικουσι πολλακις· αλλ' ουτος ουχ ουτως. ουτω διηνεκως
ην εν τωι δικαιωι βιωι, ωστε και περι θεου οταν ακουσηις, οτι ιματιον εχει δικαιοσυνης,
μη νομισηις ιματια περι την ασωματον φυσιν· ουδε γαρ ουτος ταυτα ειχε τα ιματια.
ημφιασαμην δε κριμα ισα διπλοΐδι. «ουτως ενεκαλλωπιζομην, καιτοι ετεροι το
πραγμα δυσκολαινουσιν, αγανακτουσιν, φορτικον ειναι και βαρυ νομιζουσιν· αλλ'
ουκ εγω», φησιν, «αλλ' ωσπερ αν ει τις επι διπλοΐδι καλλωπιζοιτο, ουτω και εγω
διηνεκως, ουχι σημερον μεν, αυριον δε ουκετι, αλλ' ωσπερ αναγκη τα ιματια δια
παντος εχειν, ουτω και τα πραγματα.» καιτοι τις αυτον κατεστησε δικαστην;
αυτοχειροτονητος κριτης παρα της αρετης γεγονεν αυτης καθαπερ Μωυσης.
τοιουτους ειναι εχρην τους ανθρωπους· αλλ' επειδη εγκατελιπον την αρετην, εταξεν
ο θεος εξουσιας. οραις εν τηι φυσει το πραγμα κειμενον, το προστατικον λεγω; επει
ποιος, ειπε μοι, νομος τουτον επαιδευσεν; τις κατηναγκασεν; τις την ψηφον εδωκεν;
τις επι τον θρονον ανεβιβασεν; οφθαλμος ημην, φησιν, τυφλων, πους δε χωλων. ουκ
ειπεν· «επεκουφισα την συμφοραν» ουδε «της πηρωσεως την αισθησιν ανηιρουν»,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

αλλ' «οφθαλμος ημην· εβλεπον δι' εμου, ουκ ελαμβανον πειραν της οικειας
συμφορας δι' εμε, ουκ επεζητουν τους χειραγωγουντας, τους οδηγουντας, πανταχου
το σκοτος αυτοις 153 εποιουν φως.» καθαπερ και οφθαλμους εχοντες πολλοι σκοτος
ορωσιν, ουτω και ουτος τυφλους εποιει βλεπειν. ορα σημεια αποστολικα· ουκ
οφθαλμους απεδιδου–ουπω γαρ αυτη η χαρις–, αλλα μενοντων πεπηρωμενων φως
παρειχεν· οι δε νυν και τους βλεποντας τυφλους ποιουσιν. ουκ ειπεν· «δια των
οικετων εποιουν», αλλ' «εγω αυτος της φυσεως τα αμαρτηματα διωρθουν, ου τα
παρα των ανθρωπων μονον, αλλα και τα παρ' αυτης της φυσεως.» εγω ημην πατηρ
αδυνατων. ορα, μετα ποσον χρονον ταυτα λεγει, ουχι καυχωμενος ουδε
μεγαλοφρονων, αλλ' αναγκαζομενος ειπειν του θεου την προνοιαν και επι τισιν
απηλαυεν αυτου και εν τισιν εστι νυν. δικην, ην ουκ ᾔδειν, εξιχνιασα. οραις την
προστασιαν; «ου μεχρι χρηματων ουδε μεχρι τροφης και ενδυματων, αλλα και μεχρι
κινδυνων αλλοτριας προισταμην μαχης. ουδεν μοι διαφεροντος πραγματος εζητουν
καθαπερ τις αριστος θηρατης. ου γνωριμους μονον ου παρεπεμπομην»–καθαπερ οι
νυν–»ουδε τους οντας διωθουμην, αλλ', ει και μηδεις ην, καθαπερ εργον τουτο εχων
και καθαπερ τις θηρατης αριστος περιηιειν συνεχως περισκοπουμενος, μη που τις
αδικειται, μη που τις καταδυναστευεται.» εξιχνιασα, φησιν. και ορα· «τας πανυ
λανθανουσας», φησιν, 154 «και κεκρυμμενας και δυσκολιαν εχουσας και προς το
ευρεθηναι και προς το διαλυθηναι.» και συνετριψα μυλας αδικων. το αποστολικον
εκεινο· ο προισταμενος εν σπουδηι. εκ μεσου δε οδοντων αυτων αρπαγμα εξηρπασα.
ορα την δυσκολιαν του πραγματος· «καταποθεν ηδη και προληφθεν το πραγμα
ανωρθωσα». ου καθαπερ ημεις· «ου δυναται», φησιν, «ανηνυτον εστιν.» συνετριψα
μυλας αδικων. ορα εν εκατεραι τηι αρετηι τα πρωτα εχοντα, και ενθα κολαζειν και
ενθα βοηθειν εχρην. τινος δε ενεκεν; «συνετριψα», φησιν, «τας μυλας των αδικων
αυτοις εκεινοις βοηθων και ποιων αχρηστους λοιπον προς ετεραν τοιαυτην
πλεονεξιαν. και το δη θαυμαστον· ουδεμιαν αντι τουτων ειχον απεχθειαν, αλλα
προσεδεχοντο», φησιν, «λαλουντος μου.» ειτα λεγει· 29,19a η ριζα μου διηνοικται
επι υδατος, 19b και δροσος αυλισθησεται επι τωι θερισμωι μου. 29,20a η δοξα μου
καινη μετ' εμου, 20b και το τοξον μου εν χειρι αυτου πορευεται. 29,21a πρεσβυτεροι
ακουσαντες μου προσειχον, 21b εσιωπησαν δε επι τηι εμηι βουληι, 29,22a επι δε τωι
εμωι ρηματι ου προσεθεντο, 22b και περιχαρεις εγινοντο, οποτε αυτοις ελαλουν.
29,23a ωσπερ γη διψωσα προσδεχομενη υετον 23b ουτως ουτοι την εμην λαλιαν
προσεδεχοντο. 29,24a ει εγελων προς αυτους, ουκ επιστευον. ορα, τι φησιν· ουχ ο
πλουτος αυτον επιφθονον εποιει, ου το των αδικουμενων προΐστασθαι, ουκ αλλο τι
τοιουτον ουδεν. 29,24b και φως, φησιν, του προσωπου μου ου κατεπιπτεν. 29,25a
εξελεξαμην οδον αυτων και εκαθισα αρχων 25b και κατεσκηνουν ωσει βασιλευς εν
μονοζωνοις, 25c 155 ον τροπον συμπαθης παρακαλων.
30,1a νυνι δε κατεγελασαν μου 1b ελαχιστοι. τινα ουν εστι τα παροντα εναντι
τουτων; κατεγελασαν μου, φησιν, ελαχιστοι. 30,1b νυν νουθετουσι με εν μερει, 1c
ων εξουθενουν τους πατερας αυτων, 1d ους ουχ ηγησαμην αξιους ειναι κυνων των
εμων νομαδων. ουχ υπεροπτης ων ουδε αλαζων ωστε ανθρωπους κυσι παραβαλλειν,
αλλα τους πονηρους και μιαρους αινιττεται. τους γαρ τοιουτους ουδεν ηγειτο. οτι
γαρ δια τουτο φησιν· 30,2a και γε ισχυς χειρων αυτων ινα τι μοι; 2b επ' αυτους
απωλετο συντελεια 30,3a εν ενδειαι και εν λιμωι αγωνος, 3b οι φευγοντες ανυδρον
εχθες, 3c συνοχην και ταλαιπωριαν, 30,4a οι περικυκλουντες αλιμα επι ηχουντι, 4b
ων αλιμα ην τα σιτια, 4c ατιμοι τε και πεφαυλισμενοι, ενδεεις παντος αγαθου, 4d οι
και ριζας ξυλων εμασωντο υπο λιμου μεγαλου. 30,5 επανεστησαν μοι κλεπται, 30,6
ων οι οικοι αυτων ησαν τρωγλαι πετρων. 30,7a ανα μεσον ευηχων βοησονται 7b η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

υπο φρυγανα αγρια διηιτωντο. 30,8a αφρονων υιοι και ατιμον ονομα 8b και κλεος
εσβεσμενον απο γης. ορα και ετεραν αρετην· οπερ ο προφητης ελεγεν· εξουδενωται
ενωπιον αυτου πονηρευομενος, τους δε φοβουμενους τον κυριον δοξαζει. ατιμοι,
φησιν, και πεφαυλισμενοι, ενδεεις παντος αγαθου, οι και ριζας ξυλων εμασωντο.
ετερα πονηρια το και εν πενιαι τοιουτους ειναι. πενητες, απολιδες, ανεστιοι, ουτε απο
κοσμικης ευημεριας εχοντες μεγα φρονειν ουτε απο αρετης της κατα ψυχην. 156
30,9a νυνι δε, φησιν, κιθαρα αυτων εγω ειμι, 9b και εμε θρυλημα εχουσιν. 30,10a
εβδελυξαντο με αποσταντες μακραν, 10b απο δε προσωπου μου ουκ εφεισαντο
πτυελου. 30,11a ανοιξας φαρετραν αυτου εκακωσε με 11b και χαλινον επι προσωπον
μου εξαπεστειλεν. 30,12a επι δε δεξιων του βλαστου μου επανεστησαν, 12b ποδα
αυτου εξετεινε 12c και ωδοποιησεν επ' εμε τριβους απωλειας αυτων. 30,13a
εξετριβησαν τριβοι μου. οραις, τινα εστι τα μαλιστα αυτον λυπουντα; το παρα
τοιουτων σκωπτεσθαι επι βλαβηι τηι εκεινων. «κλεπται», φησιν, «και πονηροι και
μιαροι ανδρες και παρανομοι μελετημα και θρυλημα ημας εποιησαντο.» ειτα λεγει
την συμφοραν και επαιρει παλιν και εκτραγωιδει, οτι ο θεος τουτο εποιησεν· 30,13b
εξεδυσε γαρ, φησιν, με την στολην μου. 30,14a βελεσιν αυτου κατηκοντισε με, 14b
κεχρηται δε μοι, ως εβουλετο· εν οδυναις πεφυρμαι. 30,15a επιστρεφονται δε μου αι
οδυναι, 15b ᾤχετο μου δε η ελπις ωσπερ πνευμα, 15c και ωσπερ νεφος η σωτηρια
μου παρηλθεν. 30,16a και νυν επ' εμε εκχυθησεται η ψυχη μου, 16b εχουσι δε με
ημεραι οδυνων, 30,17a νυκτος δε μου τα οστα συνεθλασαν 17b και τα νευρα μου
διαλελυται. 30,18a πολληι ισχυι επελαβετο μου της στολης· 18b ωσπερ το
περιστομιον του χιτωνος μου περιεσχε με. 30,19a ηγηται δε με ισα πηλωι, 19b εν γηι
και σποδωι η μερις μου. 30,20a κεκραγα δε προς σε, και ουκ εισακουεις μου. 20b
εστησαν και κατενοησαν μοι, 30,21a επεβησαν δε μοι ανελεημονως, 21b χειρι
κραταιαι μεμαστιγωμαι. 30,22a εταξας δε με εν οδυναις 22b και απερριψας με απο
σωτηριας. 30,23a οιδα γαρ, οτι θανατος με εκτριψει· 23b οικια γαρ παντι θνητωι γη.
30,24a ει γαρ οφελον, φησιν, ηδυναμην εμαυτον χειρωσασθαι 24b η δεηθηναι με
ετερου και ποιησει μοι τουτο. οραις, οτι το ηδυναμην ου δι' ασθενειαν λεγει, αλλα δια
το κεκωλυσθαι; 157 30,25a εγω δε επι παντι αδυνατωι εκλαυσα. ου μικρον και τουτο,
αγαπητε,–αλλ' ειδειης τι ειπειν και εκεινου μειζον;–το συμπαθητικην εχειν
διανοιαν. 30,25b εστεναξα δε ιδων ανδρα εν αναγκαις. «καιτοι εν πλουτωι ων ουδεν
τοιουτον εποιησα· ουκ εφησθην», φησιν, «ταις αλλοτριαις συμφοραις, οπερ πασχω
νυν.» 30,26a και επειχον εγω εν αγαθοις, 26b και ιδου συνηντησαν μοι μαλλον
ημεραι κακων. 30,27a η κοιλια μου εξεζεσε και ου σιωπησεται, 27b προεφθασαν δε με
ημεραι πτωχειας. 30,28a στενων πεπορευμαι ανευ φιμου, 28b εστηκα δε εν εκκλησιαι
κεκραγως. 30,29a αδελφος γεγονα σειρηνων, 29b εταιρος δε στρουθων. η γαρ
υπερβολη των κατειληφοτων αυτον δεινων ηναγκαζε θρηνειν και αποδυρεσθαι.
«ουδε βουλομενος ησυχασαι δυναμαι», φησιν, «εστηκα δε εν εκκλησιαι κεκραγως
ουδενα των παροντων αιδουμενος ουδε αισχυνομενος πληθος συνοδου.» τουτο δε
απο του μεγεθους γινεται της συμφορας. «εις την των ορνιθων θηριωδιαν
εξεπεσον», φησιν· «ηγνοησα την φυσιν την οικειαν, ουδεν εκεινων αμεινον
διακειμαι.» τουτο και ο ∆αυιδ φησιν· ωμοιωθην πελεκανι ερημικωι, εγενηθην ωσει
νυκτικοραξ εν οικοπεδωι. 30,30a το δε δερμα μου, φησιν, μεμελανωται μεγαλως, 30b
τα δε οστα μου απο καυματος συνεφρυγη. 30,31a απεβη δε εις πενθος η κιθαρα μου,
31b ο δε ψαλμος μου εις κλαυθμον εμοι. ορα και οψιν αηδη τινα και αποτροπαιον,
απαν απηνθισμενον αυτωι το καλλος. τα δε οστα μου, φησιν, απο καυματος
συνεφρυγη, ητοι απο της 158 συμφορας, ητοι απο του αιθριος ειναι δια παντος.
ποικιλη και πολυτροπος η συμφορα, παντοδαπα τα δεινα. απεβη εις πενθος η κιθαρα
μου, ο δε ψαλμος μου εις κλαυθμον εμοι. αρα και κιθαραι εκεχρητο. «αλλ' ουκετι μοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

μελωιδιας εστιν υποθεσις το οργανον, αλλα των εναντιων. μειζων η συμφορα, οταν
τηι αυτηι προς τα εναντια κεχρημαι. υπομνησις μοι το οργανον της παλαιας
ευπραγιας γινεται.» τηι γαρ μουσικηι εχρωντο οι παλαιοι ψαλλοντες. εντευθεν ημιν
δηλον, οτι προ του Μωσεως ην· ψαλμος γαρ ην μετ' εκεινον, προ εκεινου δε
ουδαμως.
31,1a διαθηκην εθεμην τοις οφθαλμοις μου, 1b και ου συνησω επι παρθενον.
31,2a και επεμερισεν ο θεος ανωθεν, 2b και κληρονομια ικανου εξ υψιστου. 31,3a
ουαι και απωλεια τωι αδικωι 3b και απαλλοτριωσις τοις ποιουσιν ανομιαν. 31,4a ουχι
αυτος οψεται οδον μου, 4b και παντα τα διαβηματα μου αριθμηθησεται; 31,5a ει δε
ημην, φησιν, πεπορευμενος μετα γελοιαστων, 5b ει γε και εσπουδασεν εις δολον ο
πους μου. βαβαι της ακριβειας. «ουκ εχει τις ειπειν, ουκ εχει, οτι τωι πλουτωι και τοις
αγαθοις τοις εμπροσθεν εις ραθυμιαν και διαχυσιν αποχρησαμενος ταυτην τιννυω
την δικην και μεταβεβλημαι του θεου καταλληλον μοι φαρμακον επιθεντος.» τον
μεν γαρ φιλογελωτα και τρυφηι προσεσχηκοτα και φιλοπαιγμονα εικοτως αν τις εις
την εναντιαν καταστησειεν εξιν γοερωι τινι και πολυθρηνωι παραδους αυτον βιωι.
τον δε και προ τουτου φευγοντα μεν κωμους, διωκοντα δε ανθρωπους παιζοντας και
γελωτοποιουντας 159 ποιος αν εχοι λογος εμπεσειν εις σκυθρωπον και κατηφη βιον;
οραις, οτι το του ψαλμου και επι τουτου επληρουτο το και αγαλλιασθε αυτωι εν
τρομωι; καιτοι πολυτελη παρατιθεις τραπεζαν και πολλης απολαυων ευετηριας και
τρυφηι συζων διηνεκει ουδεν τοιουτον επαθεν, οιον εν ημεραι μιαι των Ἑβραιων το
γενος. ουκ ειπεν· «ει εγελασα», αλλ' «ει επορευθην μετα τουτων». «ουδε της αυτης
οδου», φησιν, «εκοινωνησα.» καιτοι ποιος τουτο απηγορευσε νομος; ει δε και
εσπουδασεν εις δολον ο πους μου. «ουκ εχει τις ειπειν», φησιν, «οτι ραθυμιαν μεν
και διαχυσιν και τον υγρον τουτον ουκ εδιωκον βιον, κατεσκληκως δε ων και
κατεστυμμενος επι τας διαφερουσας εκεινωι τωι βιωι κακιας κατεπεσον, πονηριαν
λεγω και δολον, αλλ' εκατερας ομοιως της πονηριας απεστην μακραν. 31,6a ισταμαι
γαρ εν ζυγωι δικαιωι. «τοσαυτης ακριβειας ο βιος μου μετεχει και εν τοις μικροις,
οσης δικαιοσυνης τα ζυγα, ουδε το μικροτατον μοι παρημεληται. τουτων ουκ
ανθρωπον καλω μαρτυρα», φησιν, «τον και χαρισασθαι δυναμενον, τον και
αγνοουντα πολλα, αλλα τον και τα απορρητα μετα ακριβειας επισταμενον απαντα
θεον, ον ουδεν δυναται των ημετερων λαθειν.» 31,6b οιδε δε ο κυριος, φησιν, την
ακακιαν μου. 31,7a ει εξεκλινεν ο πους μου απο της οδου αυτου, 7b ει δε και τωι
οφθαλμωι μου επηκολουθησεν η καρδια μου. ετι τουτο μικρον, μεγα μεν ουν ως εν
εκεινοις τοις χρονοις, ταχα δε και ως εν τοις παρουσιν. το μεν γαρ μηδε επιθυμησαι
με160 γα, και τουτου δε ουκ ελαττον το δεξαμενους την επιθυμιαν μη προσθειναι
την πραξιν. προιων δε και το τουτου μειζον φησιν, οτι ουδε οι οφθαλμοι επαθον τι
τοιουτον. 31,7c και ει εν ταις χερσι μου ηψαμην δωρων,– και τον θεον μαρτυρα
καλει και επαραται εαυτωι. 31,8a σπειραιμι, φησιν, και αλλοι φαγονται 8b αρριζος τε
γενοιμην επι της γης. 31,9a ει εξηκολουθησεν η καρδια μου γυναικι ανδρος ετερου,
9b ει δε και εγκαθετος εγενομην επι θυραις αυτης, 31,10a αρεσαι αρα και η γυνη μου
αλλωι, 10b τα δε νηπια μου ταπεινωθειη. ουκ ειπεν· "ο οφθαλμος μου", αλλ' "ουδε η
καρδια μου". «ουδε την διανοιαν μου», φησιν, «ειασα διαφθαρηναι ποτε, μη τι γε το
σωμα.» οπερ φησιν ο Χριστος· ο εμβλεψας γυναικι προς το επιθυμησαι αυτην ηδη
εμοιχευσεν αυτην εν τηι καρδιαι αυτου. 31,11a θυμος γαρ οργης ακαθεκτος 11b το
μιαναι ανδρος γυναικα. 31,12a πυρ γαρ εσται καιομενον εκ παντων των μερων· 12b
ου δ' αν εισελθηι, εκ ριζων απωλεσεν. τινος δε ενεκεν και την τιμωριαν εξηγειται;
«ᾔδειν», φησιν, «της αδικιας το μεγεθος, επεσκεψαμην ακριβως της επηρειας την
υπερβολην.» οπερ ει και ημεις επασχομεν, ουκ αν ημαρτομεν. ο πλεονεκτης, ει την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

οδυνην και την τηκεδονα του πενητος ᾔδει του πλεονεκτουμενου, ουκ αν εποιησεν,
οπερ εποιησεν, αλλ' ει και ο του θεου φοβος αυτον μη κατειχεν, ο της φυσεως αν
επεκαμψεν ελεος. αλλ' οιδε μεν, ουκ οιδε δε ωσπερ ο πασχων αυτος. «εγω δε αυτων
των αδικουμενων ουχ ηττον ηπισταμην τας επηρειας.» ο μισεις, αλλωι μη ποιησηις. ο
θελετε, ινα ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι, τουτο και υμεις ποιειτε αυτοις. δια τουτο,
επειδαν πολλακις ετερους αδικωμεν και μυρια παραινων ο θεος μηδεν ισχυσηι,
καθιστησιν ημας εις την πειραν των πραγματων αυτων, ινα δι' ων 161 πασχομεν
μανθανωμεν και οσον εστι το δεινον παιδευθωμεν. λεγεται και περι του Ἠλια τουτο
γεγενησθαι, και οτι δια τουτο αυτον ειασεν εν λιμωι. τουτο και επι του Ἰωνα
γεγονεν· δια τουτο και επεμβαινει αυτωι λοιπον ευκαιρως λεγων· συ μεν γαρ εφεισω
υπερ της κολοκυνθης, εγω δε ου φεισομαι υπερ Νινευη της πολεως μου της μεγαλης,
εν ηι κατοικουσι πλειους η δωδεκα μυριαδες ανδρων; τουτο και επι Ἰερεμιου
γεγονεν· «τι γαρ», φησιν, «κατεστρεψεν αυτους ο θεος;» και τοτε αυτοις αραται. εμοι
δοκει και το παθος διηγεισθαι καθαιρων εαυτου το εγκωμιον, οτι «ουδεν μεγα
εποιησα μη μοιχευσας μηδε την ανομιαν την ουτω μεγαλην εργασαμενος. εκριζοι
γαρ», φησιν, «την οικιαν, ου αν εισελθηι.» ειδες σωφροσυνην, ορα και
ταπεινοφροσυνην· 31,13a ει δε και εφαυλισα, φησιν, κριμα θεραποντος μου η
θεραπαινης 13b κρινομενων αυτων προς με. «ουτε δουλος ουτε ελευθερος παρ'
εμου», φησιν, «ηδικηται.» 31,14a τι γαρ ποιησω, εαν ετασιν μου ποιησηται ο κυριος;
14b εαν δε και επισκοπην, τινα αποκρισιν ποιησομαι; 31,15a ποτερον ουχ, ως εγω
εγενομην εν γαστρι, και εκεινοι γεγονασιν; 15b γεγοναμεν δε εν τηι αυτηι κοιλιαι. ορα,
πως υποτεμνεται αυτου τα εγκωμια πανταχου και καθαιρει τα κατορθωματα· «ουδεν
μεγα εποιησα», φησιν. «τουτο αυτη η φυσις βουλεται· κοινωνουμεν αλληλοις,
απαντων η αυτη γενεσις, η αυτη εισοδος. παντα κοινα· ου σεμνοτερος εγω της
εκεινων φυσεως.» 31,16a αδυνατοι δε, ην ποτε ειχον χρειαν, ουκ απετυχον, 16b και
χηρας τον οφθαλμον ουκ εξετηξα. οραις, πως ουκ ην υπεροπτης; πως μετριος; πως
κοινος απαντων ιατρος και κοινος λιμην και κοινη καταφυγη των εν αναγκαις
οντων; ην ποτε ειχον χρειαν, φησιν. ουχι την μεν ναι, την δε ου, αλλ' 162
οιανδηποτε, ει και κινδυνων εγεμεν, ει και δαπανηρα τις ην, ει και επισφαλης. και
ορα, τουτοις εβοηθει, παρ' ων ουδεν προσεδοκα, χηραις και ορφανοις και αδυνατοις.
και οτι ουδε προς επιδειξιν εποιει και φιλοτιμιαν, αλλα δια τον θεον, δηλον μεν εκ
του μη θελησαι προ τουτου ταυτα ειπειν, καιτοι μακρων ουτω λογων αποταθεντων
και πολλης της ομιλιας γεγενημενης, δηλον δε και εκ του εκεινα κατορθουν, ων
ουδενα μαρτυρα ανθρωπων ειχεν, τα κατα διανοιαν λεγω, τα περι των παιδων. ει
εξηκολουθησεν η καρδια μου, φησιν, γυναικι ανδρος ετερου. καιτοι τουτου μαρτυρα
ανθρωπον ουκ ειχεν, αλλα τον ακοιμητον οφθαλμον, αλλ' ομως και εκεινα αυτωι
κατωρθωτο. ευδηλον, οτι και ταυτα δι' εκεινον· χηρας δε τον οφθαλμον ουκ
εξετηξα, υπερορων και παρατρεχων και εν θρηνοις εων ειναι. 31,17a ει δε και τον
ψωμον μου εφαγον, φησιν, μονος 17b και ουχι μετεδωκα ορφανωι εξ αυτου 31,18a
και εκ νεοτητος μου εξετρεφον ως πατηρ 18b και εκ γαστρος μητρος ωδηγησα, 31,19
ει δε και υπερειδον γυμνον απολλυμενον και ουκ ημφιασα, 31,20a αδυνατοι δε ει μη
ηυλογουν με, 20b απο δε κουρας αμνων μου εθερμανθησαν οι ωμοι αυτων, 31,21a ει
δε και επηρα ορφανωι χειρα 21b πεποιθως, οτι πολλη μοι βοηθεια παρεστιν, 31,22a
αποσταιη αρα απο της κλειδος μου ο ωμος μου, 22b ο δε βραχιων μου απο του
αγκωνος συντριβειη. 31,23a φοβος γαρ κυριου συνειχε με, 23b και απο του λημματος
αυτου ουχ υποισω. 31,24a ει εταξα χρυσιον εις χουν μου, 24b ει δε και λιθωι
πολυτελει επεποιθησα, 31,25a ει δε και ηυφρανθην πολλου πλουτου γενομενου μοι
25b και ει επ' αναριθμητοις εθεμην χειρα μου. καιτοι ποιον τουτο αμαρτημα; οραις
αυτον ου προσδεδεμενον χρημασιν; ορα φιλοσοφουντα και μετα αληθειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

επεσκεμμενον των ανθρωπινων πραγματων το επικηρον, το προσκαιρον και βραχυ
και ευπαροδευτον. 163 ειτα παλιν καθαιρει αυτου το εγκωμιον. ινα γαρ μη δοξηι μεγα
τι ποιειν, ορα τι φησιν· 31,26a η ουχ ορωμεν ηλιον τον επιφαυσκοντα εκλειποντα,
26b σεληνην δε φθινουσαν; ου γαρ επ' αυτοις εστιν. «το λαμπρον τουτο φως»,
φησιν, «απολλυται και αφανιζεται και ουχ οραται.» οραις, οιαν αιτιαν φησι της
μεταβολης των φωστηρων; αρα αρκει προς φιλοσοφιαν η κτισις ημιν, ουχι προς
θεογνωσιαν μονον. οταν ιδηις, οτι μεγας ο ηλιος, θαυμασον τον δημιουργον. οταν
ιδηις, οτι εκλειπει, των ανθρωπινων πραγματων το ευφθαρτον καταμανθανε. ει γαρ,
ο παντων εστι λαμπροτερον των επι της γης, τουτο ληγει και μειουται και τελευται,
πολλωι μαλλον τα λοιπα παντα. ει το ουτω χρησιμον και αναγκαιον και ου χωρις ζην
ουκ ενι μεταβολην δεχεται, πολλωι μαλλον τα περιττα και ουκ αναγκαιως ημιν
προσκειμενα. 31,27a και ει ηπατηθη, φησιν, λαθραι η καρδια μου, 27b ει δε και χειρα
μου θεις επι στοματι μου εφιλησα, 31,28a και τουτο μοι αρα ανομια λογισθειη
μεγαλη, 28b οτι εψευσαμην εναντι κυριου του υψιστου. τινες φασιν περι
ειδωλολατριας τουτο ειρησθαι, αλλ' ου πειθομαι· ου γαρ αν εν μεγιστοις
κατορθωμασι τουτο τεθεικεν. αλλ' εμοι δοκει, οπερ πασχουσιν οι ερωτικως
διακειμενοι απαντωντων των ερωμενων· τας χειρας εαυτων καταφιλουσι τωι
στοματι, η περι πλουτου η περι πραγματων ων αν θαυμαζωσιν. οτι εψευσαμην,
φησιν, εναντι κυριου του υψιστου, «νυν ταυτα λεγων». η οτι «ου ψευδομαι εναντιον
του θεου»· τουτο γαρ ψευδος εστι το ουτω των ανθρωπινων εκκρεμασθαι
πραγματων. 164 31,29a ει δε και περιχαρης εγενομην επι πτωματι εχθρου μου 29b
και ει ειπον τηι καρδιαι μου· ευγε ευγε, 31,30a ακουσαι αρα το ους μου την καταραν
μου, 30b θρυληθειην δε υπο λαου κακουμενος. δια των εργων εκεινο επληρου το
λεγον· εαν πεσηι ο εχθρος σου, μη ευφραινου επ' αυτωι, εν δε τωι υποσκελισματι
αυτου μη επαιρου. ειτα και προς τους οικετας πως ημερως διεκειτο· 31,31a ει δε και
πολλακις ειπον, φησιν, αι θεραπαιναι μου· 31b τις αν δυη ημιν των σαρκων αυτου
πλησθηναι; 31c λιαν μου χρηστου οντος. εντευθεν γαρ η επιεικεια πασα, οταν προς
τον υποτεταγμενον φιλανθρωπος τις ηι και μη βιαιος. 31,32a εξω δε, φησιν, ουκ
ηυλιζετο ξενος, 32b και η θυρα μου παντι οδοιπορωι ανεωικτο. 31,33 ει δε και
αμαρτων εκουσιως εκρυψα την αμαρτιαν μου· 31,34a ου γαρ διετραπην πολυοχλιαν
λαου μου του μη εξαγορευσαι εναντιον αυτων. πολλη τουτο φιλοσοφια. οραις, οτι
ουδεν προς δοξαν εωρα ουδε δια τους λοιπους εποιει; ο γαρ ουτως αυτων υπερορων
της δοξης ως και τας αμαρτιας τας εκουσιους εξαγγελλειν–· τας μεν γαρ ακουσιους
καν ο τυχων ειποι ατε μελλων συγγνωμης απολαυσεσθαι παρα των ακροατων. ου
γαρ διετραπην, φησιν, πολυοχλιαν λαου μου. τουτεστιν· των υποτεταγμενων, των
ειδοτων, των γινωσκοντων και αυτο το ειδος της αμαρτιας. τουτο εστιν αληθως
φιλοσοφια. λεγε γαρ συ τας αμαρτιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις. «των μεν ουν
αγαθων κατορθωματων ουδενα μαρτυρα εποιουμην, των δε αμαρτηματων και των
πταισματων παντας εβουλομην ειναι τους συνειδοτας.» τουτο μεγιστη φιλοσοφια,
τουτο κανων αρετης, τα μεν κατορθω165 ματα κρυπτειν, εκπομπευειν δε τα
αμαρτηματα. οι δε νυν τουναντιον ποιουσιν. 31,34b ει δε και ειασα, φησιν, αδυνατον
εξελθειν την θυραν μου κολπωι κενωι. ουκ ειπεν· «ελθοντι εδωκα», αλλ'· «ουδε
βουλομενωι συνεχωρησα». βιαν εποιει τοις και ηκουσι βουλομενοις αυτον
παρατρεχειν· ᾔδει γαρ το πραγμα, οτι ευπορια εστιν. οσην τοινυν οι πενητες νυν
ποιουνται σπουδην διενοχλουντες τους οφειλοντας και δυναμενους χειρα ορεξαι,
τοσαυτην εκεινος ετιθετο τοτε διενοχλων τους οφειλοντας ευ παθειν. 31,35a τις δυη
μοι, φησιν, ακουοντα μου; 35b χειρα δε κυριου ει μη εδεδοικειν, 35c συγγραφην δε,
ην ειχον κατα τινος, 31,36 επ' ωμοις περιθεμενος ως στεφανον ανεγινωσκον, 31,37a
και ει μη ρηξας αυτην απεδωκα 37b ουδεν λαβων παρα χρεωφειλετου μου, 31,38a ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

επ' εμοι ποτε η γη εστεναξεν, 38b ει δε και οι αυλακες αυτης εκλαυσαν ομοθυμαδον,
31,39a ει την ισχυν αυτης εφαγον ανευ τιμης μονος, 39b ει δε και ψυχην κυριου της
γης εκβαλων ελυπησα, 31,40a αντι πυρου εξελθοι μοι κνιδη, 40b αντι δε κριθης
βατος. «ομωροφιον», φησιν, «εποιουμην εκαστον των δεομενων, της στεγης
κοινωνειν παρειχον ουχ απλως επ' αγορας †ορων†. κοινην εκεκτημην την οικιαν,
κοινην την τραπεζαν, απαντα κοινα. οικονομος τις ειναι ενομιζον των εν χρειαι
καθεστηκοτων, ουκ εμα τα εμα ηγουμενος, αλλα δεσποτικα τα εμα. ο κυριος εδωκεν,
ουκουν διανεμεσθω τοις συνδουλοις.» σιτομετριον ην· ου γαρ εθεραπευεν αυτους
υποδεχομενος μονον, αλλα και εφοδια της μετα ταυτα πενιας παρειχεν, ωστε μη τηι
παρουσηι μονον ησθηναι παραμυθιαι, 166 αλλα και τηι των μελλοντων ελπιδι τρυφαν.
ημεις δε αυτους και προισταμενους απελαυνομεν. και ορα, ου λεγει, οπερ εδιδου,
αλλα και εν αυτηι τηι αναγκηι συγκρυπτει τα κατορθωματα, περιστελλει τα εγκωμια.
ουκ εξηλθεν, φησιν, την θυραν μου κολπωι κενωι. χειρα δε κυριου ει μη εδεδοικειν.
«ουχ απλως ταυτα εποιουν, αλλα προς τον θεον ορων, ουχι φυσει», φησιν, «απλως
ελεημων ων, αλλα δια τον του θεου φοβον. ουκ εχει τις ειπειν, οτι ταυτα μεν
κατωρθουν, επαιρομενος δε ημην και εθαρρουν, αλλ' ωσπερ οι συνειδοτες εαυτοις
αμαρτηματα ουτως αει τον θεον εφοβουμην και ετρεμον.» «πασαν συγγραφην
αδικον διεσπασα. ουκ εκαλλωπιζομην, αλλα διερρησσον την συγγραφην»–το δε
περιθεμενος επ' ωμων αινιττεται τινας ταις αλλοτριαις εγκαλλωπιζομενους
συμφοραις– «και ουχ απλως απεδιδουν, αλλα προτερον ποιων εξησθενημενην τωι
διαρρηξαι. πασαν», φησιν, «συγγραφην αδικον διεσπασα.» ει δε και επ' εμοι ποτε η
γη εστεναξεν η οι αυλακες αυτης εκλαυσαν ομοθυμαδον. και μην ουτε στεναζει η γη
ουτε κλαιει. τι ουν φησιν; ουχ ως εκεινης στεναζουσης, αλλ' ως εν ταις αδικιαις και
των αψυχων αισθανομενων, ωσπερ και ο προφητης φησιν· η γη εξεστη και εφριξεν.
στεναζει δε η γη, οταν αδικωμεν αυτης τους καρπους. 31,40c και επαυσατο, φησιν,
ˉ̓Ιωβ ρημασιν, 32,1a ησυχασαν δε και οι τρεις φιλοι αυτου. προς ταυτα ουδεν ειπον
εκεινοι. ησυχασε μεν ο Ἰωβ διδους αυτοις λογον ειπειν· επειδη δε και τον θεον
εκαλεσε μαρτυρα και εαυτωι επηρασατο, επεστομισθησαν. 167
32,1a ετι αντειπεν, φησιν, ˉ̓Ιωβ· 1b ην γαρ δικαιος εναντιον αυτων.
μετεθεντο την ψηφον, ην προτερον ειχον, ως αναγκασθηναι λοιπον καταδικασαι
του θεου και καταψηφισασθαι. ορα εκατεραν αμετριαν· και τουτον και τον θεον
κατεδικασαν και αμφοτερων κατεψηφισαντο. αλλ' ο θεος υπερ μεν εαυτου ουδεν
φησιν, υπερ δε του Ἰωβ· το μεν εαυτου αφιησιν–τηι γαρ διανοιαι προσεσχεν–περι δε
του Ἰωβ φησιν, οτι «ου καλως εφθεγξασθε κατα του θεραποντος μου», καιτοι ο
μαλιστα παντων ηδικημενος αυτος εστιν ο θεος. αλλ' ου τιθησι το εαυτου, αλλα το
υπερ εκεινου, και φησι δειν αυτους εξιλεωσασθαι και θυσιας προσενεγκειν. 32,2a
ωργισθη δε, φησιν, θυμωι ˉ̓Ελιους ο του Βαραχιηλ ο του Βουζι 2b εκ της συγγενειας
ˉ̓Αραμ της Αυσιτιδος χωρας, 2c και ωργισθη θυμωι τωι ˉ̓Ιωβ, 2d διοτι απεφηνεν
εαυτον δικαιον εναντι κυριου. 32,3a και κατα των τριων δε αυτου φιλων ωργισθη
σφοδρα, 3b διοτι ουκ ηδυνηθησαν αποκριθηναι αντιθετα τωι Ἰωβ 3c και εθεντο
αυτον ειναι ασεβη. ουχ οτι απεφηνεν εαυτον δικαιον ωργισθη, αλλ' οτι εναντι
κυριου, επειδη αυτον εκαλει μαρτυρα, η οτι ως προς τον θεον δικαζομενος. το μεν
γαρ δικαιωσαι εαυτον ουδεν μεγα, το δε ως προς τον θεον δικαζομενον τουτο
ποιησαι, τουτο ατοπον. μη δικαιου, γαρ φησιν, σεαυτον εναντι κυριου. και μην και
ουτοι δια τουτο ωργιζοντο και ελεγον· μη γαρ εσται βροτος δικαιος εναντι κυριου; τι
ουν ουτος πλεον εσχεν; και γαρ και εκεινοι το αυτο ενεκαλουν. ει δε τουτο αληθες,
εσχατης ασεβειας του Ἰωβ, ει του θεου δικαιοτερον εαυτον ενομισεν ειναι. τι ουν
εγενετο; ουχι τουτο ενομιζεν. τουτο μεν γαρ υπελαβεν Ἐλιους, αλλ' ουχι τοιαυτηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

168 γνωμηι ο Ἰωβ ειπεν, οτι αυτος δικαιοτερος εστι του θεου, αλλ' οτι ταυτα μεν
αυτωι πεπρακτο. ου μην αδικιαν ενεκαλει τωι θεωι, ο δε Ἐλιους τουτο υπελαβεν.
εκεινοις δε δικαιως ενεκαλει προδεδωκοσι του θεου το μερος και ηρνημενοις. 32,4a
ˉ̓Ελιους δε, φησιν, υπεμεινε δουναι αποκρισιν τωι Ἰωβ, 4b οτι πρεσβυτεροι αυτου
εισιν ημεραις. 32,5a και ειδεν Ἐλιους, οτι ουκ εστιν αποκρισις 5b εν τωι στοματι των
τριων ανδρων, 5c και εθυμωθη οργη αυτου. καλως ειπεν· υπεμεινεν, δεικνυς, οτι
ωργιζετο μεν, ουκ ετολμα δε ουδεν ειπειν, εως αν παντα κενωσηι ο Ἰωβ. καιτοι θεα
αυτου την συνεσιν, πως εκ προοιμιων ευθεως επεβαλεν, πως την προσηκουσαν
φυλαττει ταξιν.
32,6a ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΕΛΙΟΥΣ Ο ΤΟΥ ΒΑΡΑΧΙΗΛ Ο ΤΟΥ ΒΟΥΖΙ ΛΕΓΕΙ· 32,6b
νεωτερος μεν ειμι τωι χρονωι, υμεις δε εστε πρεσβυτεροι. 6c διο ησυχασα φοβηθεις 6d
του αναγγειλαι υμιν την εμην επιστημην. ινα μη τις ειπηι· «και τινος ενεκεν μη παρα
την αρχην μεθ' ημων εμαχησω υπερ του θεου;» επι την ηλικιαν κατεφυγε και
«προσδοκων», φησιν, «παρ' υμων γενναιον τι και θαυμαστον λεγεσθαι». ορα, πως
αφιλοτιμος ην, πως παρεχωρει των πρωτειων εκεινοις, πως εδειξεν, οτι ουδ' αν νυν
εφθεγξατο, ει μη εις αναγκην αυτον εκεινοι κατεστησαν. 32,7a ειπον δε, φησιν, οτι·
ουχ ο χρονος εστιν ο λαλων, 7b εν πολλοις δε ετεσιν ουκ οιδασι σοφιαν; 32,8a και
ουχ ουτως, αλλα πνευμα εστιν εν βροτοις, 8b πνοη δε παντοκρατορος εστιν η
διδασκουσα με. εκατερωθεν αυτου την συνεσιν στοχαζομεθα, απο τε της σιγης απο τε
της διαλεξεως. ουτε γαρ προ καιρου προπηδησας ειπε τι τουτων ουτε καλουντος του
καιρου ησυχασεν. 169 ειτα και λογισμον φησι δικαιον· 32,9a ου γαρ οι πολυχρονιοι
εισι σοφοι 9b ουδε οι γεροντες οιδασι κριμα. «ου γαρ αναγκη», φησιν, «τους
πρεσβυτας μονον ειναι σοφους, αλλ' εστι και απο νεοτητος ακουσαι τι γενναιον. ει
γαρ χρονος ποιει σοφους, πολλωι μαλλον ο θεος.» 32,10a διο ειπον· ακουσατε μου,
10b και αναγγελω υμιν, α οιδα. 32,11a ενωτιζεσθε τα ρηματα μου· φ1f1fβφ ερω γαρ
υμων ακουοντων. 11b ιδου ηκουσα τους λογους υμων, ηνωτισαμην μεχρι συνεσεως
υμων, 11c αχρις ου ετασητε τους λογους υμων 32,12a και εως υμων συνησω. 12b και
ιδου ουκ ην τωι ˉ̓Ιωβ ο ελεγχων 12c ανταποκρινομενος ρημασιν αυτου εξ υμων. η
τουτο φησιν, οτι «ουδε τοτε, οτε ηλεγχετε, ως εδει ηλεγξατε», η οτι «υστερον
εσιωπησατε». 32,13 ινα δε μη ειπητε· ευρομεν σοφιαν προσθεμενοι κυριωι· 32,14
ανθρωπωι δε επετρεψατε λαλησαι τοιαυτα ρηματα. 32,15a επτοηθησαν, ουκ
απεκριθησαν ετι, 15b επαλαιωσαν εξ αυτων λογον. 32,16a υπεμεινα· ου γαρ
ελαλησαν, 16b οτι εστησαν, ουκ απεκριθησαν.
32,17 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΕΛΙΟΥΣ ΛΕΓΕΙ· 32,18a παλιν λαλησω· πληρης γαρ ειμι
ρηματων, 18b ολεκει δε με το πνευμα της γαστρος, 32,19a και η γαστηρ μου ωσπερ
ασκος γλευκους γεμων δεδεμενος 19b η ωσπερ φυσητηρ χαλκεως δεδεμενος και
κατερρωγως. δεικνυσιν, οτι παλαι ταυτα ωδινων ειπειν υπεμεινε και εκαρτερει και
διαρραγηναι ειχεν· ωστε πολλης της υπομονης χρεια, οπερ εστι μαλιστα παντων
σοφιας εργον δυνασθαι ρηματα κατασχειν. τουτο δε απο του ζηλου του προς τον
θεον επασχεν, το ουτω πυρωθηναι. 170 32,20 λαλησω, φησιν, ινα αναπαυσωμαι
ανοιξας τα χειλη μου. 32,21a ανθρωπον ου μη αισχυνθω, 21b αλλα μην ουδε βροτον
ου μη εντραπω. 32,22a ου γαρ επισταμαι θαυμασαι προσωπον. τουτο εκεινους
αινιττεται, οτι δια τουτο εσιγησαν αισχυνθεντες αυτον. 32,22b ει δε μη, και εμε,
φησιν, σητες εδονται. ωσπερ τους προσωποληπτας, και μαλιστα, οταν ο θεος εν τωι
μεσωι ηι και ανθρωπους μαλλον τιμωμεν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

33,1a ου μην δε, φησιν, αλλ' ακουσον, ˉ̓Ιωβ, τα ρηματα μου 1b και την
λαλιαν μου ενωτιζου. 33,2a ιδου γαρ ηνοιξα το στομα μου, 2b και ελαλησεν η
γλωσσα μου εν τωι λαρυγγι μου. 33,3a καθαρα μου η καρδια εν ρημασιν, 3b συνεσις
δε χειλεων μου καθαρα νοησει. τουτεστιν· «ουκ απο βασκανιας ουδε απο φθονου
ταυτα φθεγγομαι.» ωστε, ει και τα αυτα ειπον οι τρεις φιλοι απερ ουτος, αλλ' ισως
ου μετα της αυτης γνωμης ουδε υπερ του θεου, επει και ο Ἰουδας και οι ενδεκα τα
αυτα εφθεγξαντο περι του αλαβαστρου, αλλ' ου μετα της αυτης γνωμης. ωστε μη τα
ρηματα εξεταζωμεν, αλλα την διανοιαν, μεθ' ης ελεγεν εκαστος. πως; οι μεν αυτον
καταβαλειν βουλομενοι, ο δε τουναντιον. και ορα, υστερος ουτος φθεγγεται πολλα,
ων ο θεος μελλει λεγειν, ινα μαλλον ο θεος απολογησηται, οταν και παρα του
ομοδουλου τα αυτα ακουσηι, απερ υστερον παρα του δεσποτου. τουτο και ημεις
ποιουμεν επι των οικετων· οταν οι συνοικοι αυτοις εγκαλεσωσιν, τοτε μαλιστα και
ημεις επιτιθεμεθα. εκεινοις γαρ εγκαλεσαι ουκ εχει ως αδικως τουτο ποιουσιν. 171
33,4a πνευμα θειον το ποιησαν με, 4b πνοη δε, φησιν, παντοκρατορος η διδασκουσα
με. 33,5a εαν δυνηθηις, δος μοι αποκρισιν προς ταυτα, 5b υπομεινον και στηθι συ κατ'
εμε και εγω κατα σε. 33,6a εκ πηλου διηρτισαι συ ως και εγω, 6b εκ του αυτου
διηρτισμεθα πηλου. επειδη ελεγεν· «ει γε ην ο διακρινων» και οτι «ανθρωπος ειμι»,
«ιδου, εγω κατα σε ειμι, εκ του αυτου εσμεν», φησιν, «πηλου». 33,7a ουχι ο φοβος
μου στροβησει σε, 7b ουδε η χειρ μου βαρεια επι σοι εσται. α περι του θεου ελεγεν.
33,8a πλην ειπας εν ωσι μου, 8b φωνην δε ρηματων σου ακηκοα, 33,9a διοτι λεγεις,
οτι· καθαρος ειμι, ουχ ημαρτον τοις εργοις, 9b αμεμπτος δε ειμι· ου γαρ ηνομησα, 33,
10a μεμψιν δε κατ' εμου ευρεν. επειδη περι του θεου ελεγεν· ουκ εισακουσεται μου,
«τουτο εστιν, ο εγκαλεις», φησιν, «οτι ουκ εισηκουσε σου της δικης. ποθεν δηλον,
ειπε μοι, οτι ουκ εισηκουσεν; οτι κολαζει και τιμωρειται; τουτο εργον αυτωι, ωστε
βελτιους ποιειν τους ανθρωπους. πολλακις γουν νοσωι», φησιν, «παρεδωκεν εσχατηι
πολλους, και ομως εν αρρωστιαι τοιαυτηι εξησθενημενον τον ανθρωπον ουδεις
ανελειν δυνησεται, καν μυριοι ωσιν αγγελοι θανατηφοροι.» 33,10b και ηγηται με,
φησιν, ωσπερ υπεναντιον εαυτωι, 33,11a εθετο δε εν ξυλωι τον ποδα μου 11b και
εφυλαξε μου πασας τας οδους. 33,12a πως γαρ λεγεις, οτι· δικαιος ειμι και ουκ
επακηκοε μου; 12b αιωνιος γαρ εστιν ο επανω βροτων. 33,13 λεγεις γαρ· δια τι της
δικης μου ουκ επακηκοεν εν παντι ρηματι; 33,14a εν γαρ τωι απαξ λαλησαι ο κυριος,
14b εν δε τωι δευτερωι ενυπνιον ως φασμα 172 33,15a εν μελετηι νυκτερινηι, 15b ως
οταν επιπιπτηι φοβος δεινος επ' ανθρωπους 15c επι νυσταγματων επι κοιτης. 33,16a
τοτε ανακαλυπτει νουν ανθρωπων· 16b εν ειδεσι φοβου τοιουτοις εξεφοβησεν
αυτους 33,17a αποστρεψαι ανθρωπον εξ αδικιας αυτου, 17b το δε σωμα αυτου απο
αδικιας πτωματος ερρυσατο 33,18a και εφεισατο της ψυχης αυτου απο θανατου 18b
του μη πεσειν αυτον εν πολεμωι. 33,19a παλιν δε ηλεγξεν αυτον μαλακιαι επι κοιτης,
19b και πληθος οστεων αυτου εναρκησεν. 33,20a παν δε βρωτον σιτου ου μη δυνηται
προσδεξασθαι, 20b και η ψυχη αυτου βρωσιν επιθυμησει, 33,21a εως αν σαπωσιν
αυτου αι σαρκες 21b και αποδειξηι τα οστα αυτου κενα, 33,22a εγγισηι δε η ψυχη
αυτου εις θανατον, 22b η δε ζωη αυτου εν τωι ᾅδηι. 33,23a εαν ωσι χιλιοι αγγελοι
θανατηφοροι, 23b εις εξ αυτων ου μη τρωσηι αυτον. «ου δυνησεται», φησιν, «επειδη
αυτος κατεχει.» «πολλους δε», φησιν, «και δι' ονειρατων επαιδευσεν, και πολεμου
μεν και μαχης εξηρπασεν, ετεραι δε παρεδωκεν τιμωριαι.» ο λεγει, τοιουτον εστιν· «ει
μη της προνοιας απηλαυες της αυτου, ουκ αν απωλου; ουκ αν εν πολεμωι και μαχηι
κατεπεσες; ωστε μαλιστα τουτο σοι τεκμηριον εστω της προνοιας, οτι τοσαυτηι
προσπαλαιων νοσωι και αρρωστιαι ου τεθνηκας δυναμενος πολλακις και χωρις της
αρρωστιας ταυτης, ει γε εγκατελιπεν αυτος, αποθανειν.» και λεγεις· δια τι της
δικαιοσυνης μου ουκ επακουεις εν παντι ρηματι; εν γαρ τωι απαξ λαλησαι ο κυριος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

τουτεστιν· «ουχι καθ' εκαστον ακουει και παιδευει, αλλα τουτο εστι του θεου εις
απαξ τι ποιησαι και μη κατα μικρον. πολλακις δι' ονειρατων παρηινε173 σεν, δι'
ενυπνιων.» επειδη ελεγεν· δια τι με εκφοβεις εν ενυπνιοις, εν δε οραμασι
καταπλησσεις; 33,30a ιδου, φησιν, ταυτα παντα εργαται ο ισχυρος, οδους τρεις μετα
ανδρος του επιστρεψαι την ψυχην αυτου. τι εστι τρεις; «πολλακις», φησιν, «ου
διαλιμπανει ο θεος κατεχων ημας, κηδομενος ημων ωστε βελτιω ποιησαι την
ψυχην.» «λεγεις», φησιν, «οτι αδικως και απλως ο παντοκρατωρ ταραξει το
δικαιον.» ο Παυλος φησιν· επει πως κρινει ο θεος τον κοσμον; ορα, πως αλλοθεν
αυτου το δικαιον παριστησιν· «εποιησε την γην και τον ουρανον και τα αλλα παντα.
μη γαρ αλλοτρια αυτου εστι τα εργα, ινα ημας αδικησηι; φειδεται των αυτου»–φειδηι
δε παντων, φησιν, οτι σα εστιν, δεσποτα φιλοψυχε–, «ου μονον οτι αυτου εστιν, αλλ'
οτι και αυτος αυτων κρατει. και γαρ επ' ανθρωπων πονηρων τουτο συμβαινει· ουδ'
αν θελωσιν, ανεχονται τους υποτεταγμενους αδικειν· των γαρ οικειων και των
ιδιων εθος απασι φειδεσθαι. οταν δε και αυτος ο πεποιηκως ηι και αυτος ο κρατων,
πως ταραξει το δικαιον εν τηι οικουμενηι πασηι λαμπρον ουτως αυτο κατασπειρας;
αλλ' ουδε αυτος εχεις ειπειν, οτι παρ' ασθενειαν ουκ αδικει· ουτω γαρ ευκολον αυτωι
παντας απολεσαι, ωστε αρκει θελησαι, και το κωλυον ουδεν. αλλ' ουδεν τοιουτον
συνοιδεν ο παρελθων χρονος.» ειτα μετα πολλα φησιν· 34,12a οιει τον κυριον τα
ατοπα ποιησειν; 12b η ο παντοκρατωρ ταραξει το δικαιον, 34,13a ος εποιησε την 174
την γην; 13b τις δε εστιν ο ποιων την υπ' ουρανον και τα ενοντα παντα; 34,14a ει γαρ
βουλοιτο συσχειν 14b και το πνευμα παρ' αυτωι κατασχειν, 34,15a τελευτησει πασα
σαρξ ομοθυμαδον, 15b βροτος δε εις γην απελευσεται, οθεν και επλασθη. 34,16a ει δε
μη νουθετηι, ακουε ταυτα, Ἰωβ, 16b ενωτιζου φωνην ρηματων. 34,17a ει δε συ ουκ
οιει τον μισουντα τα ανομα 17b και τον ολλυντα τους πονηρους 17c οντα αιωνιον
ειναι δικαιον. τι εστιν ει δε συ; ουκ ετολμησεν επαγαγειν το συμπερασμα· απο
πολλης ευλαβειας εφεισατο του ρηματος. ουκ απο της κτισεως, ουκ απο της
δημιουργιας, ουκ απο της αρχης ταυτα στοχαζεσθαι δει μονον, αλλα και απ' αυτης
της ουσιας και απ' αυτων των εργων· μισοπονηρος εστι και φιλανθρωπος, ου
καθαπερ ημεις· ουκ απεχθειαι τηι προς τα κακα απεχομεθα της πονηριας, αλλα φοβωι
της μελλουσης κολασεως. ποθεν; οτι μισει τα ανομα, απολλυσιν, φησιν, τους
πονηρους. οντα, φησιν, αιωνιον. καλως και το αιωνιον τεθεικεν, ωστε μη καθ'
εκαστην ημεραν μηδε καθ' εκαστην πραξιν απαιτειν αυτον των γενομενων τας
ευθυνας. πολλακις οικονομει τινα οικονομιαν, ης το τελος εις μακρον εκταθηναι
χρονον αναγκη. μη προπηδησηις του τελους μηδε πριν η τον παν απαρτισθηναι
θελησηις καταμαθειν του θεου την δικαιοκρισιαν, επει πλεον ουδεν εσται σοι της
προπετειας. δια τουτο φησιν αιωνιος και δικαιος. απας ο παρελθων χρονος αυτωι
τουτο μαρτυρει· μη γαρ νυν μεταβεβληται; 34,18a ασεβης, φησιν, ο λεγων βασιλει·
παρανομεις. τουτεστιν· τολμηρος δικην διδωσιν, και δη επι βασιλεως ουκ
ακινδυνον. τουτο εμοι δοκει και αλλο τι αινιττεσθαι, οτι ο βασιλευς ουχ υποκειται,
αλλ' επικειται νομοις· δημιουργος αυτων αυτος εστι των νομων. εικοτως ουν τωι
ποιουντι τους νομους ο λεγων· «παρανο175 μεις» εγκαλειται, ωσπερ αν ει τις τωι
πλαστηι και τωι δημιουργωι ειποι· «κακως πλαττεις». αυτονομος εστιν ο βασιλευς.
34,19a ος ουκ ηισχυνθη, φησιν, προσωπον εντιμου, 19b ουκ εδωκε δε τιμην θεσθαι
ανδρων 19c του θαυμασθηναι προσωπα αυτων. «ει γαρ και μη οιδας, αλλ' οφειλεις
παραχωρειν αυτωι και τηι δοξηι αυτου ωστε μη παντα ζητειν μανθανειν.» αρα ο
περιεργαζομενος τον θεον ου τιμαι τον θεον. ορα, και Παυλος τι φησιν· δους δοξαν
τωι θεωι και πληροφορηθεις, οτι ο επηγγελται δυνατος εστι και ποιησαι. ποθεν
πληροφορηθεις; ειπε μοι. τα γαρ εναντια της φυσεως η ακολουθια αντεφθεγξατο.
34,20a κενα δε αυτοις, φησιν, αποβησεται το κεκραγεναι και δεισθαι ανδρος· 20b
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

εχρησαντο γαρ ανομως εκκλειομενοις και αδυνατοις. «η ικετηρια σου», φησιν,
«αυτη σοι εναντιουται. ο γαρ λεγων βασιλει· παρανομεις, καν δεηται, ματην
δεηθησεται.» ειτα περι της του θεου γνωσεως φησιν, οτι παντα οιδεν· 34,21a αυτος
γαρ, φησιν, ορατης εστι παντων ανθρωπων, 21b λεληθε δε αυτον ουδεν ων
πρασσουσιν, 34,22 ουδε εστι τοπος του κρυβηναι τους ποιουντας τα ανομα. 34,23b ο
γαρ κυριος τα παντα εφοραι, 34,24a ο καταλαμβανων ανεξιχνιαστα, 24b ενδοξα τε
και εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος. 34,25a γνωριζων αυτων τα εργα 25b και στρεψει
νυκτα και ταπεινωθησονται. συ δε μοι παρατηρει, πως ουδαμου καθικνειται καθαπερ
εκεινοι του Ἰωβ, αλλα φησιν, οτι ο θεος δικαιος εστιν, και ου λεγει αυτωι, οτι
«ηρπασας ορφανους και χηρας», πως επιτιμητικος εστιν, ουχι κατηγορητικος. 176
ειτα μετα πολλα φησιν· 34,35a ˉ̓Ιωβ, ουκ εν συνεσει ελαλησας, 35b τα δε ρηματα σου
ουκ εν επιστημηι. τουτο ηρεμα και συγγνωμης εστιν, εκεινοι δε φασιν· μεχρι ποτε
πνευμα πολυρημον του στοματος σου; 34,36a ου μην δε αλλα μαθε, ˉ̓Ιωβ, 36b μη δωις
ετι ανταποκρισιν ωσπερ οι αφρονες, 34,37a ινα μη προσθωμεν, φησιν, εφ' αμαρτιαις
ημων· 37b ανομια δε εφ' ημιν εσται 37c πολλα λαλουσι ρηματα εναντι κυριου. ουκ
ειπεν· "παρανομα" ουδε "ασεβη", αλλα πολλα, δεικνυς, οτι ουδε πολλα
αντιφθεγγεσθαι χρη τωι θεωι. ει γαρ επι βασιλεως ουκ αν τις τολμησειε πολλα ρηματα
αντιφθεγξασθαι, πολλωι μαλλον επι θεου.
35,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΕΛΙΟΥΣ ΛΕΓΕΙ· 35,2a τι τουτο ηγησω εν κρισει; 2b συ τις
ει, οτι ειπας· δικαιος ειμι εναντι κυριου, 35,3 η ερεις· τι ποιησω αμαρτων; 35,4a εγω
σοι δωσω ανταποκρισιν 4b και τοις τρισι σου φιλοις· 35,5a αναβλεψον εις τον
ουρανον και ιδε, 5b καταμαθε δη τα νεφη και ιδε, ως υψηλα απο σου. τουτεστιν· «ει
και μη απο λογισμων, αλλ' απο των ορωμενων μαθε, ποσον σου απεχει και ποσον
εστιν υψηλοτερος. 35,6a ει ημαρτες, τι πραξεις; 6b ει δε και ηνομησας πολλα, τι
δυνασαι ποιησαι; τουτεστιν· «ουδεν αυτον αδικησεις, αλλ' ουδε ωφελησεις δικαιος
ων.» επειδη γαρ ελεγεν· ει ημαρτον, τι δυναμαι σοι πραξαι; φησιν· «δια τι τουτο
ειπες; μη γαρ ως αδικουμενος φροντιζει σου αμαρτοντος; μη γαρ ως βλαβην
υπομενων;» 177 35,7a και ει δικαιος ει, τι δωσεις αυτωι; φησιν, 7b η τι εκ χειρος σου
ληψεται; 35,8a ανδρι τωι ομοιωι σου η ασεβεια σου 8b και υιωι ανθρωπου η
δικαιοσυνη σου. 35,9a απο πληθους συκοφαντουμενοι κεκραξονται, 9b βοησονται
απο βραχιονος πολλων. 35,10a και ουκ ειπεν· που εστιν ο θεος ο ποιησας με; «ουχ
οραις», φησιν, «το υψος, οσον εστιν;» 35,10b ο κατατασσων, φησιν, φυλακας
νυκτερινας. τουτεστιν· καθαπερ εν στρατοπεδωι. ουχ οραις παντα διατεταγμενα και
μετα πλειονος ακριβειας εκαστον εν ταξει μενον τηι προσηκουσηι, ουδεν των παντων
τον οικειον υπερβαινον ορον ουδε τοις αλλοτριοις επιπηδων χωριοις, καθαπερ τα
παντα των φυλακων κατεχοντων καθευδοντων των ανθρωπων ουδεις επιβουλευει.
ορα τα θηρια· οτε διαβαινει, τοτε ουτοι καθευδουσιν. ουκ εχρην επινεμεσθαι τας
πολεις, ουκ εχρην αυτους απολωλεναι, δεδεμενοι καθευδουσιν. 35,11a ο διοριζων
με, φησιν, απο τετραποδων γης 11b και απο πετεινων ουρανου. 35,12a εκει
κεκραξονται, και ου μη εισακουσηι, 12b απο υβρεως πονηρων. 35,13a ατοπα γαρ ιδειν
ου βουλεται ο κυριος· 13b αυτος γαρ ο παντοκρατωρ ορατης εστι 35,14a παντων των
συντελουντων τα ανομα, ος σωσει με. 14b κριθητι δε εναντιον αυτου, ει δυνασαι
αυτον αινεσαι ως εστιν. 35,15a και νυν, οτι ουκ εστιν επισκεπτομενος οργην αυτου
15b και ουκ εγνω παραπτωματι σφοδρα, 35,16a και ˉ̓Ιωβ ματαιως ανοιγει το στομα
αυτου, 16b εν αγνωσιαι ρηματα βαρυνει. «οραις», φησιν, «εν τωι ουρανωι καθαπερ
στρατιωτας τους αστερας την οικειαν εκαστον περιπολουντας ταξιν;» ειπε και την
ιδιαζουσαν ευεργεσιαν· ο διοριζων με, φησιν, απο 178 τετραποδων· τουτο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

φυσεως. ειτα παλιν· ου μη εισακουσηι, φησιν, απο υβρεως πονηρων· τουτο φυλακη.
ατοπα γαρ ιδειν ου βουλεται ο κυριος. ου μονον ου δεχεται ο κυριος, αλλ' ουδε ιδειν
βουλεται, ωσπερ αλλος φησι προφητης· καθαρος οφθαλμος του μη οραν πονηρα.
οραις, ποση προνοια, ποση φυλακη, ποση συνεσις; ει και μη σε εκδικει, αλλ' απεχθως
εχει προς το πραγμα. ειτα, επειδη ειπεν· ου βουλεται οραν, ινα μη νομισηις αγνοιας
ειναι το πραγμα, αλλα μαθηις, οτι σχεσεως τινος εστι και αντιλογιας, ακουσον, πως
επηγαγεν· αυτος γαρ ο παντοκρατωρ ορατης εστι των συντελουντων τα ανομα.
κριθητι δε εναντιον αυτου, ει δυνασαι αυτον αινεσαι ως εστιν. «ει δικαστηριον
εκαθισεν», φησιν, «και τα δικαιωματα προεθηκεν, ουκ αν αυτον επηινεσας; ουκ αν
αυτον εδοξασας κατ' αξιαν επι τοις εις σε γεγενημενοις νυν, οτε νομιζεις αδικεισθαι
και κολαζεσθαι; το μεν γαρ μη δυνασθαι κατ' αξιαν τον θεον υμνειν ουδεν μεγα, το
δε μελλοντα κρινεσθαι προς αυτον εν τοις προς ημας μη δυνασθαι κατ' αξιαν αυτον
υμνειν, τουτο μεγα.»
36,1 ΠΡΟΣΘΕΙΣ ∆Ε ΕΛΙΟΥΣ ΕΤΙ ΛΕΓΕΙ· 36,2a μεινον με μικρον ετι, ινα διδαξω
σε· 2b ετι γαρ μοι ενεστι λεξις. 36,3a αναλαβων την επιστημην μου μακραν, 3b εργοις
δε μου δικαια ερω 36,4a επ' αληθειας, και ουκ αδικα, φησιν, ρηματα 4b αδικως
συνιεις. τουτεστιν· τα επι των εργων αυτων εκβαινοντα δικαια λεγω, ουχι ρηματα
ταυτα εστιν ουδε λογοι. ειτα μετα πολλα φησιν· 36,21a αλλα φυλαξαι, μη πραξηις
αδικα. ουκ ειπεν οτι· «επραξας.» 179 36,24a μνησθητι ουν, ˉ̓Ιωβ, οτι μεγαλα εστιν
αυτου τα εργα, 24b ων ηρξαν ανδρες. 36,25a πας ανθρωπος ειδεν εν εαυτωι, 25b οσοι
τιτρωσκομενοι εισι βροτοι. τουτεστιν· απολλυμενοι καθ' εκαστην ημεραν, οσους
αναιρει. 36,27a ηριθμηνται δε αυτωι υετου σταγονες. ενταυθα την γνωσιν φησιν και
την προνοιαν. 36,28b εσκιασε δε νεφη επι αμυθητων βροτων. 28c ωραν δε εθετο
κτηνεσιν, 28d και οιδασι κοιτης ταξιν. καιτοι λογου απεστερημενα απο της φυσεως
εγνωσαν. προοιμιαζεται περι τουτων, περι ων μελλει αυτωι ο θεος διαλεγεσθαι.
36,28e επι τουτοις πασιν, φησιν, ουκ εξισταται σου η διανοια; ουκ ειπεν· "ου
θαυμαζει;", αλλ' ουκ εξισταται;–οντως γαρ εκστασις και φρικη, ποθεν τα αλογα
τοσαυτην ευταξιαν φυλαττει–, ινα μαθηις, οτι και συ ουκ απο του λογου, αλλ' απο
του τον λογον δεδωκοτος κυβερναι. και μετα πολλα φησιν· 37,7b ινα γνωι πας
ανθρωπος την εαυτου ασθενειαν. «δια τουτο», φησιν, «ουτω μεγαλα αυτου τα
δημιουργηματα, δια τουτο ψυχος και καυμα, δια τουτο αερων ανωμαλια.» μη γαρ
ουκ ενην γενεσθαι κρασιν αριστην; αλλ' ινα παντοθεν κωλυσηι του φρονηματος το
υπερεχον και διανισταμενον, ινα γνωι πας ανθρωπος την εαυτου ασθενειαν. κατα
προσωπον ψυχους αυτου, φησιν, τις υποστησεται; και πασα η κτισις προς τουτο
δεδημιουργηται και παντα δια τουτο γεγονεν. επειδη γαρ τουτο μαλιστα παντων
εξεβαλε της του θεου παρρησιας, παντα προς το εναντιον κατεσκευασεν ο θεος, και
την κτισιν και την κατασκευην του σωματος και την του βιου διαγωγην, ωστε ταυτα
παντα δια ταπεινο180 φροσυνην, ινα μαθωμεν μετριαζειν και ινα την ασθενειαν
επιγνωμεν την εαυτων, ινα λεγωμεν κατα τον Ἀβρααμ· εγω δε ειμι γη και σποδος,
ινα λεγωμεν κατα τον ∆αυιδ· εγω δε ειμι σκωληξ και ουκ ανθρωπος, ινα λεγωμεν
κατα τον αποστολον, οτι εμοι ωσπερει τωι εκτρωματι ωφθη. ασθενη αυτον εποιησεν,
και νομιζει ισχυρος ειναι· διο και ασθενεστερος γινεται. τα μεν ουν ομου και την
δυναμιν αυτου και την ημετεραν ασθενειαν δεικνυσιν, τα δε την δυναμιν αυτου
μονον. ου γαρ μονον βουλεται πανταχου μετα του λυπειν ημας θαυμαζεσθαι παρ'
ημων, αλλ' εστιν οπου και ανιησιν ημων την διανοιαν. και μετα πολλα φησιν· 37,17a
σου δε η στολη θερμη, 17b ησυχαζεται δε επι της γης. ητοι τουτο φησιν, οτι «εν
οδυναις ει νυν, αλλ' υστερον αναπαυσηι». και τουτο της του θεου σοφιας το λυσιν
τινα και περας επινοησαι τοις ανθρωπινοις κακοις τον θανατον. η οτι «ει και εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

κακοις ει, μαχης και πολεμου και ταραχης εκτος εστηκας, και τουτωι σε τιμωρειται
τωι τροπωι». 37,19a δια τι; διδαξον με, φησιν, τι ερουμεν αυτωι, 19b και παυσομεθα
πολλα λεγοντες. τουτεστιν· «δια τι ταυτα γεγονεν; μη δυναμεθα αυτον ερωτησαι;
ουδεν λεγω», φησιν, «αν ταυτα μονον δυνηθωμεν μαθειν.» 37,20a μη βιβλος, φησιν,
η γραμματευς μοι παρεστηκεν, 20b ινα ανθρωπον εστως κατασιωπησω; «μη γαρ απο
βιβλιου», φησιν, «ταυτα λεγομεν προς αυτον; μη γαρ ανθρωπος εστιν; ουχ οραις αντι
γραμματων την δημιουργιαν πασαν πανταχου βοωσαν;» 181 «κατασιωπησω», φησιν,
«ανθρωπον; αλλ' αντιφθεγγεται η κτισις πανταχου γης ουσης και φαινομενης. φερω
γραμματα κατηγοριας, αλλ' αυτος φερει την οικουμενην απασαν, ωστε ουκ ην»,
φησιν, «απο ρηματων διαλεχθηναι προς τον θεον ουδ' αντιφθεγξασθαι ταυτα
παντα.» ουτω λοιπον ο θεος ορα πως ευκαιρως επεισηλθεν προοδοποιησαντος του
δουλου και περι της σοφιας αυτου διαλεχθεντος και καταστειλαντος· 38,1 μετα δε το
παυσασθαι, φησιν, ˉ̓Ελιουν της διαλεξεως ειπεν ο κυριος τωι Ἰωβ δια λαιλαπος και
νεφους. εμοι δοκει νεφος επιστησαι τωι δικαιωι τοτε εκεινωι ωστε αυτου διαναστησαι
την διανοιαν και πεισαι, οτι ανωθεν αυτη φερεται η φωνη καθαπερ επι του
ιλαστηριου του επι της κιβωτου. επειδη γαρ συμβολον ουρανου νεφος, ωσανει αυτον
επιστησαι βουλομενος τον ουρανον τωι Ἰωβ οιονει τον θρονον αυτον ηγαγε πλησιον
αυτου. τουτο μοι δοκει και επι του ορους γενεσθαι, οτε νεφελη επεστη, ινα μαθωμεν,
οτι ανωθεν η φωνη. ακουωμεν δη μετα ακριβειας, επειδη ο κοινος των ολων
δεσποτης φθεγγεται. ιδωμεν, πως αυτον παρακαλει. αρα μετα τοσαυτης
σφοδροτητος, μεθ' οσης ανθρωποι; ουδαμως. εκεινων, αγαπητε, των προτερων, ων
ωδιναμεν λυσιν ευρειν, των φορτικως λεγομενων παρα του Ἰωβ νυν ευρισκομεν
σαφεστατην την λυσιν. ιδωμεν, τι εγκαλει αυτωι· 38,2a τις ουτος ο κρυπτων με,
φησιν, βουλην, 2b συνεχων δε ρηματα εν καρδιαι, εμε δε οιεται κρυπτειν; 182 ορα, τι
ποιει. εμοι δοκει απο των ρηματων τουτων στοχαζομενωι ετερον τι αυτου την
διανοιαν εισιεναι. επειδη γαρ πολλα ην, α κατα την διανοιαν εσχεν ο Ἰωβ και εις
μεσον εξενεγκειν ουκ ετολμα, απο τουτου πρωτου διανιστησιν αυτον και δεικνυσιν,
οτι προνοει των ανθρωπινων πραγματων και παντα οιδε σαφως, ωστε απο εκεινων
προτερων αρχεται των μαλλον ασυγγνωστων. ει γαρ, απερ ετολμησεν ειπειν, ουτω
φορτικα και επαχθη, πολλωι μαλλον εκεινα. δια τουτο προτερον αυτοις επιτιθησι το
φαρμακον. τις ουτος; φησιν. ομου εκ προοιμιων δεικνυσι το μεσον του θεου και
αυτου οσον εστιν· «τις ο κρυπτειν με επιχειρων, ειπε μοι, τον τα απορρητα μετα
ακριβειας ειδοτα; μη γαρ, επειδη ουκ ειπες αυτα, ουχι ρηματα εστιν; ετεχθη και
γεγονε λογος, ει και κρυπτεις.» οραις, πως ημερως, πως διορθωτικως και ελεγκτικως;
38,3a ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου, 3b ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι.
επειδη καταβεβλημενος υπο της αθυμιας ην, διανιστησιν αυτον δια των ρηματων
ωστε προσεχειν τοις λεγομενοις και κατα ερωτησιν προαγει τον λογον, οπερ εστιν
ελεγκτικωτατον. μαλιστα δεικνυσιν, οτι παντα σοφιαι και συνεσει ποιει και ουκ ην
του τα τοσαυτα μετα σοφιας και συνεσεως εργαζομενου ανθρωπον, δι' ον απαντα
ετεκτηνατο, παριδειν απλως και ως ετυχε πασχοντα κακως. 38,4a που ησθα, οτε
εθεμελιωσα την γην; 4b απαγγειλον μοι, ει επιστασαι συνεσιν, 38,5a τις εθετο μετρα
αυτης ει οιδας 5b η τις ο επαγαγων σπαρτιον επ' αυτης. 38,6a επι τινος οι κρικοι
αυτης πεπηγασιν; 6b τις δε εστιν ο βαλων λιθον γωνιαιον επ' αυτης; 183 «τι λεγεις;»
φησιν. «γην μεν μετα ακριβειας τοσαυτης εστηριξα 183 δια σε, σε δε παροψομαι, δι'
ον εκεινην εποιησα;» δια τουτο ου λεγει της πλασεως την σοφιαν και την
δημιουργιαν την κατα την κατασκευην, αλλ' εκ περιουσιας απο της γης, απο του
ουρανου δεικνυσιν, οτι «ει ο κοσμος», φησιν, «τοσαυτης απολαυει προνοιας δια σε,
πολλωι μαλλον συ.» που ης, φησιν, οτε εθεμελιωσα την γην; προς τους βουλομενους
αυτον απαιτειν ευθυνας και λογους των γινομενων και ου στοχαζομενους αυτου της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

σοφιας το μεγαλειον. «τις παρηινεσεν; τις συνεβουλευσεν; τις εβοηθησεν;» ουκ ειπεν·
"οτε εποιησα", αλλ' οτε εθεμελιωσα. και γαρ αυτο το στηναι αυτην μεγαλης τεχνης
ην ουκ εχουσαν θεμελιον ουδε κρηπιδα ουδε υποβαθραν, σωματος ογκον τοσουτον
εναρμοσαι και πηξαι βεβαιως ουτως ως εν τοσουτωι χρονωι μη παρασαλευθηναι. τις
εθετο μετρα αυτης, φησιν, ει οιδας η τις ο επαγαγων σπαρτιον επ' αυτης. απορρητα
μανθανομεν μυστηρια οντως, και το προς τον Ἰωβ λεγομενον ου προς εκεινον
ειρηται μαλλον η προς ημας· ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου. και γαρ ημιν ταυτης
δει της προθυμιας και της διαναστασεως. τις τεθεικεν αυτης τα μετρα; αρα ουχ
απλως τοσαυτη γεγενηται ουδε ως ετυχεν ουδε εικηι, αλλα προς τινα σκοπον ο θεος
ορων συμμετρον ουτως εποιησε καθαπερ αριστοτεχνης αριστος. τοσαυτην γαρ εδει
γενεσθαι και ουτε ελαττονα ουτε πλειονα. το δε δια τι ημιν μεν ου δυνατον συνιδειν,
τωι δε πεποιηκοτι μονωι. μετα γαρ τοσαυτης ακριβειας αυτην εποιησεν ωσπερ αν ει
τις σπαρτιον εκτεινας. και εμοι δοκει, ει και το τυχον προσετεθη, ακαιρον ειναι, και
ει το τυχον αφηιρε184 θη, ακαιρον ειναι και αχρηστον αν γενεσθαι. ωσπερ γαρ τηι
συμμετριαι των μελων των ημετερων ει προσθειη τις και το τυχον, τωι τε καλλει
λυμαινεται του παντος σωματος και την χρειαν ενεποδισεν, ουτως εμοι δοκει ει
πλεθρου μετρον προσθειη τις τηι γηι πασηι, τωι λογωι πασαν αυτην λυμηνασθαι. ουτω
μετα ακριβειας αυτης τα μετρα διατετυπωται, και ουκ αν αλλως σταιη η ουτως
ωσπερ ο θεος εποιησεν. ουχ ως τουτων γενομενων ουδε ως του θεου σπαρτιον
επαγαγοντος, αλλ' οτι και μετρον θειναι αδυνατον και σπαρτιον επενεχθηναι, αλλ'
οτι μετα τοσαυτης ακριβειας γεγονε μεθ' οσης αν ει ταυτα εγενετο, μαλλον δε μετα
πολλωι πλειονος. ομως δε δεικνυσιν ημιν δια τουτων την σοφιαν, δια των γνωριμων
ημιν. επι τινος, φησιν, οι κρικοι αυτης πεπηγασιν; πρωτον μεν «εκκρεμης εστιν»,
φησιν. ποιοι κρικοι αυτην φερουσιν; παλιν ουχ ως τουτων οντων, αλλ' ως ασφαλως
ουτω βεβηκυιας αυτης ωσπερ αν ει κρικοι ησαν ανωθεν βασταζοντες και πεπηγοτες.
επειδη γαρ ο κρικος μετεωρον φερει το σωμα, το δε μετεωρον ουχ εστηκεν, δια τουτο
φησιν· πεπηγασιν. τις δε εστιν ο βαλων λιθον γωνιαιον επ' αυτης; οτι ουτως εστηκεν
εδραια ωσπερ επ' οικοδομης επ' ασφαλους βεβηκυια θεμελιωσεως τηι βουλησει του
θεου. εν τηι γαρ γαρ χειρι αυτου παντα τα περατα της γης. 38,7a οτε εγενηθησαν
αστρα, 7b ᾔνεσαν με φωνηι μεγαληι παντες αγγελοι μου. απο τουτου δηλον, οτι
πρωτοι οι αγγελοι του κοσμου τουτου γεγενηνται. και φωνηι μεγαληι ᾔνεσαν,
τουτεστιν· υπο της οψεως αυτης εξεπλαγησαν. 185 38,8a εφραξας δε θαλασσαν
πυλαις, 8b οτε εμαιουτο και εκ κοιλιας μητρος αυτης εξεπορευετο; τουτεστιν· «οτε
εγενετο, συ αυτην ετειχισας;» τινος δε ενεκεν φησιν· οτε εμαιουτο; ινα δειξηι, οτι
κατα μικρον γεγονε και ουχ ομου ουτω παρηχθη. παραπεμπει δη προς την διηγησιν
την Μωσεως τον ακροατην· καθαπερ μαιουμενη ουτω πρωτον μεν διεχυθη, ειτα
διεπλασθη και συνηχθη. ινα γαρ μη νομισηις φυσικον ειναι τουτο το κατεχεσθαι
αυτην εν τοις κολποις εκεινοις το εναντιον πρωτον αφιησι γενεσθαι υπερ νωτων
της οικουμενης απασης διαχυθηναι συγχωρησας το υδωρ. τουτο δε και επι των
αλλων στοιχειων εποιησεν. τηι γαρ διακοσμησει τηι μετα ταυτα γινεσθαι μελλουσηι
την προτεραν εδειξε καταστασιν, οιον επι της γης· οτι γαρ ομιλουσα υδασιν εμελλεν
ειναι πηλος, εδηλωσεν η πρωτη καταβολη των στοιχειων. οτι μη κατεχομενον το
υδωρ εμελλε πανταχου διαχεισθαι, η πανταχου της οικουμενης εδηλωσε θαλασσα.
οτι και προ των σπερματων δυνατον ην τωι θεωι παντα ποιησαι, και τουτο εδειξεν,
οτε και χωρις γαμου παρηγαγε τους πρωτοπλαστους. και τουτο δε, οτι, ει μη
διεκεκοσμητο το πυρ, παντα αν κατεφλεξεν, εδειξεν, οτε το πυρ εβρεξεν. και επι του
υετου του Νωε· επειδη γαρ ουδεις παρην εκεινηι τηι διακοσμησει, ετεραι παλιν
εποιησεν. ουχ οτι μητερα ειχεν ουδε οτι απο κοιλιας εξηλθεν. 38,9a εθεμην δε αυτηι
νεφος αμφιασιν. μηδε τουτο της φυσεως ειναι νομισηις τους ατμους τους απο των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

υδατων. «και τουτο απο του εμου προσταγματος», φησιν. 186 38,9b ομιχληι δε αυτην
εσπαργανωσα. τινος ενεκεν φησιν· εσπαργανωσα; αρα ως τωι βρεφει χρησιμα τα
σπαργανα, ουτω και τηι θαλασσηι; η οτι εξ αρχης τουτο γεγονεν, η οτι τουτο αυτην
κατεχει, η το θαυμαστον δεικνυσιν, οτι το ρευστον περιεβαλεν αερι και οτι ουχ υπο
γης μονον, αλλα και υπο αερος κατεχεται ουτε προς υψος ουτε προς πλαγιαν
εξενεχθηναι παρα το μετρον δυναμενη. τι δε το χρησιμον; μεγαλη εντευθεν η
φιλοσοφια· ου γαρ απλως την επιφανειαν φησιν, αλλ' αυτο το σωμα του υδατος δια
παντος ομιχλην εχει, και μαλιστα του θαλαττιου. 38,10a εθεμην δε αυτηι ορια 10b
περιθεις κλειθρα και πυλας. παλιν οτι ουτως ασφαλως εστηκεν ωσανει δεδεμενη. δια
μεν τουτου το ασφαλες, δια δε του εξης το ευκολον δεικνυσιν. 38,11a ειπον δε αυτηι·
μεχρι τουτου ελευσηι και ουχ υπερβησηι, 11b αλλ' εν σεαυτηι συντριβησονται σου τα
κυματα. ουτω μεν γαρ ασφαλως κατεχει αυτην ωσανει κλειθροις, ουτω δε ευκολως
ωσανει επιταξας. ειπον, γαρ φησιν. και ουκ εστιν αντειπειν, οτι μηδεμιας αυτην
αναγκης ωθουσης τουτο γινεται, αλλα καιτοι πολλης της βιας και της ρυμης ουτως
αυτην μαστιζουσης. δια γαρ τουτο ουκ αφηκεν αυτην ειναι γαληναιαν ουδε ημερον,
ινα κηρυττηι του θεου την ισχυν της φυσεως τωι προσταγματι μαχομενης και του
προσταγματος πανταχου νικωντος. ει γαρ ημερον ην το υδωρ, τηι φυσει του υδατος
την ευταξιαν αν ελογισαντο πολλοι. νυν δε ταραττομενης, μαστιζομενης,
ωθουμενης ενδον και τα ορια υπερβηναι μη δυναμενης δια της ταραχης κηρυττει
του θεου την ισχυν. αλλ' εν σεαυτηι συντριβησεται σου τα κυματα. παλιν εντευθεν
επι τον ουρανον αυτον ειλκυσε προτερον εκ των κατω διαλεχθεις· 187 38,12a επι
σου, φησιν, τεταχα φεγγος πρωινον; εστι γαρ και νυκτερινον, το σεληνιαιον. 38,12b
εωσφορος δε επειδεν την εαυτου ταξιν; των αστερων ο πρωτος. ορα και εκει την
ευταξιαν. απο των υδατων εμαθες, οτι και εν ουρανωι ου φυσει τα πραγματα
οικονομειται, αλλα προνοιαι θεου· ει γαρ εν ρευστηι φυσει και ατακτωι τοσαυτη μεν
ευταξια, τοσουτος δε ρυθμος, οταν ιδηις και εν ουρανωι τουτο, αναμνησθητι του
αιτιου τουτων γινομενου. 38,13a επιλαβεσθαι, φησιν, πτερυγων γης. τουτεστιν·
περιπολειν. τι εστιν επιλαβεσθαι; οτι οπου αν ηι, το φως πανταχου της οικουμενης
εκπεμπει και τοις εις τα περατα, ωστε ουδεν θαυμαστον περι του ηλιου τουτο, οπου
γε και εν τοις αστροις τουτο εστιν. και τι το κερδος; 38,13b και εκτιναξει ασεβεις,
φησιν, απ' αυτης. περι των ληιστων και τυμβωρυχων και των αλλων απαντων λεγει
των τηι νυκτι προς την ιδιαν κεχρημενων πονηριαν. ειτα το παντων μειζον· 38,14a η
συ λαβων πηλον επλασας ζωιον 14b και λαλητον εθου αυτο επι της γης; οθεν δηλον,
οτι τα αλλα ουκ ειχε τουτο· ου γαρ αν ως εξαιρετον αυτο τωι ανθρωπωι προσηψεν.
απο της ψυχης εχει φωνην τοιαυτην ευρυθμον και εναρμονιον. οραις, οτι ουτε τοις
αστροις ουτε τοις αλλοις μαρτυρει τουτο; ειτα φησιν· 38,15a αφειλω δε ασεβων το
φως 15b και βραχιονα υπερηφανων συνετριψας; 38,16a ηλθες δε, φησιν, επι πηγην
θαλασσης; παλιν επι την θαλασσαν τον λογον μετηγαγεν, ουχ ως πηγην 188 της
θαλασσης εχουσης, αλλ' ως μη εκλειπουσης καθαπερ πηγην εχουσης. ειτα το απειρον
αυτης· 38,16b εν δε ιχνεσιν, φησιν, αβυσσου περιεπατησας; «ου λεγω, οτι ουδεν
δυνασαι ποιησαι ων εποιησα, αλλ' ουδε οιδας, πως γεγονεν, ουδε ειδεναι αυτα
δυνασαι ουδε θεωρησαι αυτα μετα ακριβειας.» δια τουτων διδασκει αυτον το μεσον
αυτου και εκεινου. 38,17a ανοιγονται δε σοι φοβωι πυλαι θανατου; ταυτα τα αορατα,
απο των φαινομενων κακεινα δηλα. τουτεστιν, οτι «ζωης και θανατου εξουσιαν
εχω, δεσμωτηριον μοι εστιν ο ᾅδης.» 38,17b πυλωροι δε ᾅδου ιδοντες σε επτηξαν;
38,18a νουθετησαι δε της υπ' ουρανον το ευρος; 18b αναγγειλον μοι, ποση η τις
εστιν. 38,19a εν ποιαι δε γηι αυλιζεται το φως; 19b σκοτους δε ποιος εστιν ο τοπος;
38,20a ει αρα αγαγοις με εις οριον αυτων, 20b ει δε και επιστασαι τριβους αυτων,
38,21a οιδα αρα, οτι τοτε γεγενησαι, 21b αριθμος δε ετων σου πολυς. «αναγγειλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

μοι», φησιν, «που το φως και που το σκοτος απερχεται. και τι λεγω τα στοιχεια; τα
κατα σαυτον ειπε· ποτε εγεννηθης;» και μην ᾔδει, αλλα παρ' ετερων μαθων. «αλλα
ποσος ο χρονος; τα κατα σαυτον ουκ οιδας.» 38,22a ηλθες δε, φησιν, επι θησαυρους
χιονος, 22b θησαυρους δε χαλαζης εωρακας; ουχ οτι αποθηκαι εισιν, αλλ' οτι ουτως
ετοιμως ωσπερ εκ θησαυρων εκβαλλων δεικνυσιν αυτα, οταν βουληται. 38,23a
αποκεινται δε σοι εις ωραν εχθρων 23b και εις ημεραν πολεμου και μαχης; 189 οραις,
οτι τουτο βουλεται το ευκαιρον δηλωσαι, ως αρα κατα καιρον τουτο γινεται και ουχ
απλως; ειτα και περι των αλλων απαντων, υετων λεγω και παχνης και το εναντιον
νοτου· 38,24a ποθεν δε, φησιν, εκπορευεται παχνη 24b η διασκεδαννυται νοτος εις
την υπ' ουρανον; 38,25a τις δε ητοιμασεν υετωι λαβρωι ρυσιν, 25b οδον δε κυδοιμων
38,26a του υετισαι επι γην, ου ουκ ην ανηρ, 26b ερημον, ου ουχ υπαρχει εν αυτηι
ανθρωπος, 38,27a του χορτασαι ερημον και αοικητον 27b και του βλαστησαι εξοδον
χλοης; οραις, οτι ουκ εν ενι μερει ισχυρος ο θεος, αλλ' εν απασιν; 38,28a τις δε εστιν
υετου πατηρ; 28b τις δε εστιν ο τετοκως συνοχας και βωλους δροσου; 38,29a εκ
γαστρος δε τινος εκπορευεται ο κρυσταλλος; ουχ οτι εκ γαστρος αυτου, μη γενοιτο.
αλλα τι βουλεται ο τοκος ενταυθα και η γαστηρ; ωσπερ, οταν φησι περι της
θαλασσης, οτι «οτε η μητηρ αυτην ωδινεν», ουχι μητερα θαλασσης λεγει, ουτω και
ενταυθα ουχ, οτι απο γαστρος εξηλθεν, αλλα την διαπλασιν και την αιτιαν. τινος
ουν ενεκεν το ονομα του τοκου τεθεικεν ενταυθα συνεχως; εμοι δοκει και τον αιτιον
αινιττεσθαι βουλομενος τον πρωτον και μονον και το διαπλαττεσθαι τα
δημιουργηματα και πριν η αυτα απαρτισθηναι. ωστε καν επι του υιου ταυτα λεγηται,
περιττως αυτα περιφερουσιν. εκει γαρ το υιος και το εγεννησα και το μονογενης και
οσα τοιαυτα, ενταυθα δε ουδεν τοιουτον. 190 38,30b προσωπον δε ασεβους τις
ετηξεν; οραις, πως και την κτισιν αναμιγνυσιν; «τι γαρ μοι», φησιν, «οφελος της κατα
την δημιουργιαν σοφιας;» δεικνυσιν αυτου την προνοιαν πανταχου και πως
πραγματα συνιστησιν, α λογισμος ευρειν ου δυναται· 38,31a συνηκας; φησιν, δεσμον
Πλειαδος εγνως; τουτεστιν· ποια αναγκη, ποιος συνδεσμος εκεινα συνεχως τα αστρα
συναγελαζεσθαι ποιει; 38,31b και φραγμον ˉ̓Ωριωνος ηνοιξας; ωστε αυτον
περιπολειν. ειτα φησιν· 38,35a αποστελεις κεραυνους και πορευσονται, 35b ερουσι δε
σοι· τι εστιν; τεως απο των κατα τον ουρανον πραγματων των κολαστικων, των
ευεργετικων. ορα και κεραυνους αποκρινομενους. ουχ οτι ερουσιν οι κεραυνοι· τι
εστιν; αλλ' οτι παντα καθαπερ εμψυχα ουτως υπακουει τωι θεωι. και οταν μεν αυτων
το ποικιλον της διαπλασεως παραστησαι βουληται, τοκον φησι και γαστερα, οταν δε
το ετοιμον και απηρτισμενον, υπακουοντας αυτους και καλουμενους εισαγει. τινος
ουν ενεκεν ουχι τεχνιτην εαυτον, αλλα και πατερα εισηγαγεν; οτι η της φυσεως
τεχνη πολλωι μειζων εστι ταυτης της επιχειρητικης ατε θεια τις ουσα. 38,36a τις
δεδωκεν, φησιν, γυναικι υφασματος σοφιαν 36b και ποικιλτικην σοφιας επιστημην;
ορα και το χρησιμον· τοις μεγαλοις αναμιγνυσι τα μικρα. ου γαρ η τυχουσα σοφια
ποικιλη τις ουσα, ου γαρ μικρα η χρησις· η γαρ αν περιττα τα εργα της τεχνης μη
δοθεισης. και ορα ποιον αυτην ελαβε γενος. 191 38,37a τις δε ο αριθμων, φησιν, νεφη
σοφιαι, 37b ουρανον δε εις γην εκλινεν; οραις, οτι της γης αυτης απτεται; τουτο γαρ
εστιν εκλινεν. 38,38a κεχυται δε ωσπερ γη κονια. το λεπτον αυτου αινιττεται, οπερ
Ἠσαΐας φησιν, οτι ωσπερ καπνος εστιν. 38,38b κεκολληκας δε αυτον ωσπερ κυβον
λιθοις; το πεπηγος και βεβαιον και το σχημα δε αυτου παρεστησεν ειπων ωσπερ
κυβον το ημισφαιριον ητοι το ανωθεν μη ειναι ουτως, αλλα τετραγωνον. 38,39a
θηρευσεις δε λεουσι βοραν, 39b ψυχας δε δρακοντων εμπλησεις; τινος ενεκεν ταυτα
φησιν; οτι «ει των περιττων τοσαυτην προνοιαν ποιουμαι των ουδε εις δουλειαν
υμιν χρησιμων, ου πολλωι μαλλον υμων;» τι γαρ τοσουτον οφελος ανθρωπωι λεων; α
τηι φυσει των αλογων ενεθηκεν, ταυτα τιθησιν· 38,40a δεδοικασι γαρ εν κοιταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

αυτων. «καιτοι μη συναγελαζομενοι», φησιν, «μηδε νεμομενοι, αλλα δια παντος
χηραμους και καταδυσεις διωκοντες ου διαφθειρονται λιμωι.» 38,40b καθηνται δε,
φησιν, εν υλαις ενεδρευοντες. 38,41a τις δε ητοιμασε κοραξι βοραν; 41b νεοσσοι δε
αυτου προς κυριον κεκραγασι 41c πλανωμενοι τα σιτα ζητουντες. λεγεται γαρ μη
εκτρεφειν τα εκγονα, αλλ' αυτοι μεν εικοτως ατε μεγαλοι οντες ποριζουσι τροφην,
τα δε εκγονα τις εκτρεφει; ουχ ο του θεου λογος; καθα και το ευαγγελιον φησιν· τα
πετεινα του ουρανου ου σπειρουσιν ουδε θεριζουσιν, και ο πατηρ υμων ο ουρανιος
τρεφει αυτα. ορα, πως τα αχρηστοτερα των αλογων και 192 ακαθαρτοτερα επεισιν ο
λογος εκ περιουσιας βουλομενος δειξαι την προνοιαν, επει και εν τοις ευαγγελιοις
ουτος εκ περιουσιας εστιν ο λογος· ιδετε τα πετεινα του ουρανου, φησιν. και παλιν·
ει δε τον χορτον του αγρου σημερον οντα και αυριον εις κλιβανον βαλλομενον ο
θεος ουτως αμφιεννυσιν, ου πολλωι μαλλον υμας, ολιγοπιστοι; εμοι δοκει τον Ἰωβ
βουλευσασθαι, οτι απλως τα πραγματα φερεται και ως ετυχε και ου πολλη τωι θεωι
φροντις. προς τουτο ουν τον λογον εποιησατο, οτι πανυ μελει αυτωι του κοσμου και
προνοει. δια τουτο φησι και περι δημιουργηματων και περι των ενδυματων.
39,1b εφυλαξας δε, φησιν, ωδινας ελαφων; καλως ειπεν· εφυλαξας; επειδη
γαρ αει εν φυγηι και φοβωι και αγωνιαι το ζωιον, αει πηδων και εναλλομενον, «πως»,
φησιν, «ουκ αμβλωσκει, αλλα πληρης ο τοκος εξερχεται;» 39,2a ηριθμησας δε μηνας
αυτων πληρης τοκετου, 2b ωδινας δε αυτων ελυσας; 39,3a εξεθρεψας δε αυτων τα
παιδια ανευ φοβου; δειλον γαρ εστι το ζωιον. πως ουν τα παιδια καιτοι ουκ εχοντα
την απο των ποδων ασφαλειαν ανευ φοβου εστιν; τις αυτα διατηρει; οραις, οτι απο
της φυσεως ου προδιδονται; ουτε ο λεων απο της ιδιας ισχυος κρατει ουτε η ελαφος
προδεδοται, καιτοι δειλον το ζωιον εστιν. ειτα μετα ταυτα φησιν· 39,5a τις δε εστιν ο
αφεις ονον αγριον ελευθερον; «τις τουτο διετυπωσεν;» φησιν, «τις τους της φυσεως
νομους εθηκεν; οτι γαρ», φησιν, «νομοι διηνεκεις εισι και ου παραφθειρονται,
ισχυρον το ζωιον και αδαμαστον. καν μυρια φιλονεικηις, ουκ αξεις υπο την χειρα την
σην. α ο θεος βεβουλευται, τις διασκεδα193 σει; οραις, οτι παντα προνοιαι και αυτου
βουλομενου εικει και υπακουει; αν τε μη θελησηι ημιν υπακουσαι, καν μυρια
τεχνωμεθα, ουδεν οφελος, ουδεν πλεον εσται. τι ουν; † τοινυν ουδε ημεις
βουλομεθα ουδε επιχειρουμεν † ινα, οταν ιδηις το ημερωτερον ζωιον, τον
κατασκευασαντα αυτο χειροηθες θαυμασηις. ειασεν πολλα εξω της ημετερας
εξουσιας, ινα απο των μη υποτεταγμενων μη την σαυτου σοφιαν θαυμασηις μηδε
λογισηι τεχνηι τηι σηι την υπακοην εκεινου. ειτα επι τα χρησιμωτατα μεταγει τον
λογον ιππου μνημονευων του χειροηθους και πολλα περι του ζυου τουτου
διαλεγεται, πως γαυρον, πως ανεστηκος, πως προς πολεμον επιτηδειον, πως ικανον
ανθρωπον διασωσαι. οραις εκαστον γαυρον, και τον ονον και τουτον, αλλα τον μεν
υποκειμενον, τον δε ου; ειτα και το ευτακτον· ακουει φωνην σαλπιγγων και οιδε του
πολεμου το συνθημα· 39,25a σαλπιγγος δε, φησιν, σημαινουσης ερει· ευγε. 25b
πορρωθεν οσφραινεται πολεμου. ειτα περι ιερακος και γυπος και αετου· 39,26a εκ δε
της σης επιστημης, φησιν, εστηκεν ιεραξ 26b αναπετασας τας πτερυγας ακινητος
καθορων τα προς νοτον; 39,27a επι δε τωι σωι προσταγματι υψουται αετος, 27b γυψ δε
επι νοσσιας αυτου καθεσθεις αυλιζεται 39,28 επ' εξοχηι πετρας και αποκρυφωι; 39,29a
εκεισε ων ζητει τα σιτα, 29b πορρωθεν δε οι οφθαλμοι αυτου σκοπευου194 σιν,
39,30a νεοσσοι δε αυτου εν αιματι φυρονται, 30b ου δ' αν ωσι τεθνεωτες, παραχρημα
ευρισκονται. πως εστησεν, φησιν, μετεωρον αυτον επι του αερος; πως αυτωι την
τροφην εδωκεν; οραις, εξ ολιγων ποσα φησιν; τινος δε ενεκεν ουκ εμνησθη βοος ουδε
προβατων ουδε των αλλων των τοιουτων ουδενος, αλλα των αχρηστων και εικηι
δοκουντων ειναι; δεικνυς, οτι, ει εν εκεινοις σοφια τοσαυτη και προνοια τοις ουδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

δοκουσι συντελειν, πολλωι μαλλον εν τουτοις. ει εν τοις σαρκοβοροις τινα λογικην
σοφιαν απο της κατα φυσιν επιστημης ενουσαν εκαστωι και προγνωσιν, τωι μεν
πολεμου, τοις δε των αποθανοντων, οραις και εν αερι φερομενον τον γυπα –––.
40,3 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ ΤΩ ΚΥΡΙΩ· 40,4a τι ετι εγω κρινομαι
νουθετουμενος και ελεγχομενος υπο του θεου 4b ακουων τοιαυτα ουδεν ων 4c εγω;
αποκρισιν δε τινα δω προς ταυτα; 4d χειρα θησω επι στοματι μου· 40,5 απαξ
ελαλησα, επι δε τωι δευτερωι ου προσθησω. τι ετι, φησιν, εγω κρινομαι; εκ προοιμιων
και εξ αρχης παρεχωρησε των πρωτειων. «ηττημαι», φησιν, «παρα σοι το δικαιωμα.
τι περαιτερω την δικην επεξαγεις; τι γαρ δυνατον αποκρινασθαι;»
40,6 ΕΤΙ ∆Ε ΥΠΟΛΑΒΩΝ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΙΠΕ ΤΩ ΙΩΒ ΕΚ ΤΟΥ ΝΕΦΟΥΣ· 40,7a μη,
αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου. 7b ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι.
οραις, πως οι περιουσιαι δικαιωματων θαρρουντες ουδε φευγοντας τους αντιδικους
αφιασιν, ωστε εκ περιουσιας γενεσθαι την νικην; 195 ειτα αυτωι απολογειται· «οτι
μεν μελει μοι των ανθρωπων, δηλον εκειθεν, οτι τουτον επηγαγον σοι τον
πειρασμον.» 40,8a μη αποποιου μου το κριμα 8b μηδε οιου με αλλως σοι
κεχρηματικεναι, αλλ' ινα φανηις δικαιος. η τον παροντα λεγει χρηματισμον· «ουχ ινα
σε κατακρινω, λεγω ταυτα», φησιν, «αλλ' ινα δειξω δικαιον.» η περι του πειρασμου
φησιν χρηματισμον την συγχωρησιν λεγων, τουτεστιν· «προστεταχεναι με δι' αλλο
τι τουτο γενεσθαι». ουκ ειπεν "ινα γενηι", αλλ' «ινα φανηις, οπερ ης, ινα τους αλλους
παιδευσηις». η τον παροντα λεγει χρηματισμον· «δια τουτο ταυτα ειπον, ινα ταυτα
φθεγξαμενος τα ρηματα φανηις δικαιος, ουχ ινα σε κατακρινω.» ειτα παλιν
αντεξεταζει αυτου την ισχυν και το μισοπονηρον, οτι «και δυναμαι», φησιν, «και
ποιω και τηι δυναμει κατα των πονηρων κεχρημαι.» 40,9a η βραχιων σοι εστιν,
φησιν, κατα κυριον, 9b η φωνηι βροντης κατ' αυτον βρονταις; «μη βρονταις συ»,
φησιν, «ως εγω;» 40,11b παντα δε υβριστην ταπεινωσον, 40,12a υπερηφανον δε
σβεσον. ουκ αρα προς επιδειξιν η βροντη και τα αλλα, αλλα προς θεογνωσιαν. ορα,
δι' οσων το ταπεινον της αυτου φυσεως ελεγχει αυτον και ου λεγει, οτι "ταπεινος
συ", αλλ' οτι «μεγας εγω και ου δυνασαι, απερ εγω». ειτα φησιν· 40,15a η παρα σοι
θηρια 15b ισα βουσι χορτον εσθιουσιν; το γαρ θαυμαστον, οτι θηριον ουχ αιμοβορον
εστιν. 196 ειτα λεγει περι δυο τινων, του μεν χερσαιου του δε ενυδρου και
θαλαττιου. και ουκ αγνοουμεν, οτι πολλοι περι του διαβολου ταυτα ειρησθαι
νομιζουσι κατα αναγωγην εκλαμβανοντες. δει δε προτερον της ιστοριας
επιμεληθηναι και τοτε, ει τι τον ακροατην ωφελει και εκ της αναγωγης, μη παριδειν.
παντα γαρ προς οικοδομην γινεσθω, φησιν. ειτα φησιν· 40,20a επελθων δε εις ορος
ακροτομον 20b εποιησε χαρμοσυνην τετραποσιν εν τωι ταρταρωι. τουτεστιν·
ανενευσε τα θηρια προς τα υψηλα αναχωρησαντος εκεινου. δια τουτο μεγαλα
εποιησε ταυτα τα δυο, ινα μαθηις, οτι δυναται παντα τοιαυτα ποιειν, αλλ' ου ποιει.
προς γαρ το χρησιμον σοι πεποιηκεν. ορα, πως φυλαττει τους οικειους νομους· το
μερος της θαλασσης, οπερ εστιν απλωτον, ταυτα επινεμεται. «τις η χρεια;» ισως ειποι
τις αν. μαλιστα μεν αγνοουμεν την απορρητον αυτων χρειαν· ει δε χρη τι ειπειν, οτι
προς θεογνωσιαν ημας αγει. καθαπερ εν τοις αστρασιν οι μεν πλειους, οι δε
ελαττους, και οι μεν μειζους, οι δε μικροι, ουτω και επι των θηριων. ει μεγαλα μονα
εποιησεν, ειπες αν, οτι μικρα ουκ ηδυνατο. ει μικρα το εναντιον παλιν, ει ημερα,
ειπες αν, οτι αγρια ουκ ηδυνατο. πολλη ποικιλια εν τοις ουσιν, εν τοις αψυχοις, εν
τοις κατ' αισθησιν, εν τοις λογικοις, εν τοις αλογοις. «και τι το οφελος», φηις, «της
δημιουργιας αγνοουμενων ημιν των εργων;» οιον ταυτι τα θηρια οι πολλοι
αγνοουμεν, αλλ' οι πλεοντες την θαλασσαν ισασι και απαγγελλουσι τοις αγνοουσιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

οι προς τας ερημιας ελθοντες ουκ αγνοουσιν. 197 ειτα φησιν· 40,30a ενσιτουνται δε
αυτον εθνη 30b και μεριουνται αυτον Φοινικων γενη; τουτεστιν· τοσουτος ο του
σωματος ογκος εστιν, ως δυνηθηναι ολοκληρωι εθνει αρκεσαι. ου γαρ δη ως τουτου
μελλοντος γινεσθαι ταυτα φησιν. και Φοινικων εμνησθη δια την εμποριαν. 40,32a
επιθες δε επ' αυτωι χειρα σου 32b μνησθεις πολεμου του γενομενου εν τωι σωματι
αυτου, 32c και μηκετι γινεσθω. πολεμον ενταυθα λεγει την ταραχην, την αγριοτητα.
«μετα το χρεμψασθαι αυτο φως γινεται», φησιν. τοιουτον εστι το θηριον αγριον και
δυνατον και ακαταπληκτον. ειτα μετα ταυτα φησιν·
42,1 ΥΠΟΛΑΒΩΝ ∆Ε ΙΩΒ ΛΕΓΕΙ ΤΩ ΚΥΡΙΩ· 42,2a οιδα, οτι παντα δυνασαι, 2b
αδυνατει δε σοι ουδεν. 42,3a τις γαρ εστιν ο κρυπτων σε βουλην, 3b φειδομενος δε
ρηματων και σε οιεται κρυπτειν; ειτα φησιν· 42,5a εως μεν ωτος ακοης ηκουον σου
το προτερον, 5b νυνι δε οφθαλμοις σε εωρακα. ουκ επειδη οφθαλμοις ειδεν, αλλ'
επειδη σαφεστερον ηκουσεν. 42,6a διο εφαυλισα εμαυτον και ετακην, 6b ηγημαι δε
εμαυτον γην και σποδον. τοιουτον εστιν, ο ελεγεν προς αυτον· αλλως με οιει σοι
κεχρηματικεναι η ινα δικαιος αναφανηις; «ινα ταυτα», φησιν, «ειπηις τα ρηματα, ουχ
ινα σε κατακρινω.» απολογια υπερ των προτερων απαντων. ουδε γαρ απαλλαγεις
του πειρασμου ταυτα φησιν, αλλ' ετι εν τοις δεινοις ων παλινωιδιαν ηισεν. «ουδεν
εμαυτον τιθεμαι», φησιν· «απολογιαν υπερ των προ198 τερων ερω, και τουτων
αναξιος ημην εγω.» τι ουν ο θεος; επειδη εαυτον κατεδικασεν, τοτε εδικαιωσεν
αυτον. και τι φησιν; ειπε τοις φιλοις αυτου, οτι δει την αμαρτιαν αυτων λυσαι, και
θεραποντα αυτου συνεχως καλει τον Ἰωβ.
42,7a ΕΓΕΝΕΤΟ ∆Ε, φησιν, ΜΕΤΑ ΤΟ ΛΑΛΗΣΑΙ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟΝ ΤΑ ΡΗΜΑΤΑ
ΤΑΥΤΑ ΤΩ ΙΩΒ ΕΙΠΕΝ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΛΙΦΑΖ ΤΩ ΘΑΙΜΑΝΙΤΗ· 7b ημαρτες συ και οι δυο
φιλοι σου. 7c ου γαρ ελαλησατε εναντιον μου ουδεν αληθες 7d ωσπερ ο θεραπων
μου Ἰωβ. συνεχως αυτον καλει θεραποντα αυτου δεικνυς, οτι τα προτερα παντα
ανηιρηται. «ωστε αληθη ελαλησεν ο Ἰωβ λεγων τα εαυτου κατορθωματα· υμεις δε
αυτον καταδικασαντες ουκ αληθη ειρηκατε.» 42,8a και νυν, φησιν, λαβετε επτα
μοσχους και επτα κριους 8b και πορευθητε προς τον παιδα μου Ἰωβ, 8c και ποιησει
καρπωσεις υπερ υμων. ουκ αν τουτο προσεταξεν, ει νομος ην, αλλ' αυτος ιερευς
γινεται εκεινων προσαγοντων τας θυσιας. προσηνεγκεν υπερ των παιδων,
προσφερει υπερ των φιλων. ορα, πως το αμνησικακον αυτου δεικνυσιν. μαρτυρας
αυτους ποιει γενεσθαι της αρετης του ανδρος και δεικνυσι της αμαρτιας το μεγεθος
και δια της υπερβολης της κατα την προσφοραν. ου γαρ αν τοσουτων εδεησεν
ιερειων, ει μη μεγαλων οντων των οφειλοντων λυθηναι αμαρτηματων. και
δεικνυσιν, οτι ουδε η θυσια ικανη ην· «ει μη γαρ», φησιν, «δι' αυτον ουκ αν ειασα
την αμαρτιαν υμιν.» δια τουτου δεικνυσιν, οτι και αυτους ελυσεν. 42,8f απωλεσα,
φησιν, αν υμας ει μη δι' αυτον. 8g ου γαρ ελαλησατε κατα του θεραποντος μου Ἰωβ
ουδεν αληθες. ορα, οτι καιτοι ζηλωι λεγοντες ηλεγχοντο μηδεν αληθες ειπον199 τες,
μαλλον δε ουκ ελεγον ζηλωι τωι κατα θεον· η γαρ αν συνεγνωσθησαν. ωστε δικαιως
αυτοις ο Ἰωβ εγκαλει. εκ τουτου μανθανομεν, οτι ο κατηγορων των δικαιων ου
μικραν αμαρτιαν τινει. 42,11a ηκουσαν δε, φησιν, παντες οι αδελφοι αυτου και αι
αδελφαι αυτου 11b παντα τα συμβεβηκοτα αυτωι 11c και ηλθον προς αυτον 11d και
παντες οσοι ᾔδεισαν αυτον προ τουτου. 11e φαγοντες δε και πιοντες παρ' αυτωι
παρεκαλεσαν αυτον 11f και εθαυμασαν επι πασι τοις κακοις, οις επηγαγεν αυτωι ο
κυριος. 11g και εδωκαν αυτωι εκαστος αμναδα μιαν και τετραδραχμον χρυσουν
ασημον. τεκμηριον και σημειον της μεταβολης. τον γαρ υπο του θεου τιμηθεντα
καθαπερ υπο βασιλεως τιμαν ειωθασιν ανθρωποι. και παντα αυτωι μετεβεβλητο και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

διπλα ην· 42,13 γεννωνται δε αυτωι, φησιν, υιοι επτα και θυγατερες τρεις. ειτα και τα
ονοματα αυτων, α ταχα απο των συμβαντων επεθηκεν Ἡμεραν, Κασσιαν και
Ἀμαλθιας Κερας ονομασας. ειτα και περι των βασιλεων φησι και οτι ουτος πεμπτος
απο Ἀβρααμ. ετι εν Αιγυπτωι ησαν οι Ἰουδαιοι, εμελλον ανιεναι λοιπον, ως, ει γε
εβουλοντο ου μικρον ηυρισκον εμπυρευμα ευσεβειας· ουδε γαρ εικος ην λαθειν. ει
γαρ ετι και νυν δεικνυται τα λειψανα, πολλωι μαλλον τοτε εδειχθη αν νεαρων οντων
των πραγματων και το μεγεθος των συμβεβηκοτων και οι εν τηι Ἀραβιαι παντες αν
εγνωσαν. 200 ταυτα μεν ημεις ως εν συντομωι ειρηκαμεν. εξεστι δε τωι βουλομενωι
μετα ακριβειας επιοντι τα εγκειμενα και πλειον τι ευρειν των παρ' ημων ειρημενων.
διδου γαρ σοφωι, φησιν, αφορμην και σοφωτερος εσται. εκαστος τοινυν των
αναγινωσκοντων ωσπερ εις αρχετυπον τινα εικονα ορων τον αθλητην τουτον τον
γενναιον μιμεισθω την ανδρειαν ζηλουτω την υπομονην, ινα την αυτην αυτωι
βαδισας οδον και προς απασας του διαβολου τας μηχανας γενναιως παραταξαμενος
των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσι τον θεον επιτυχειν δυνηθειη· χαριτι και
φιλανθρωπιαι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι πατρι αμα τωι αγιωι
πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78


