Adversus oppugnatores vitae monasticae
ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΝΤΑΣ ΤΟΙΣ ΕΠΙ ΤΟ ΜΟΝΑΖΕΙΝ ΕΝΑΓΟΥΣΙΝ
47.319
αʹ. Ὅτε τον εν Ἱεροσολυμοις νεων πολλων ετων χαμαι κειμενον απο της
μακρας επανελθοντες αιχμαλωσιας εγειρειν ηθελον των Ἑβραιων οι παιδες, τοτε δη
βαρβαροι τινες και ανημεροι ανθρωποι, μητε τον Θεον αιδεσθεντες, ωι τον νεων
ηγειραν εκεινοι, μητε προς την των ανθρωπων κατακλασθεντες συμφοραν, αφ' ης
οψε ποτε και μολις ανηνεγκαν, μητε την παρα Θεου τοις τα τοιαυτα τολμωσιν
επομενην φοβηθεντες δικην, το μεν πρωτον δι' εαυτων επεχειρουν κωλυειν
οικοδομουντας αυτους· ως δε ουδεν ηνυον, γραμματα πεμψαντες ως βασιλεα τον
αυτων, εν οις αποστατην και νεωτεροποιον και φιλοπολεμον την πολιν εκαλουν
εκεινην, επεισαν επιτρεψαι κωλυσαι σφισι την οικοδομην. Και λαβοντες ταυτην παρ'
εκεινου την εξουσιαν, και μετα πολλων αυτοις επιθεμενοι των ιππεων, διεκοψαν τε
το εργον τεως, και εφρονουν επι τηι νικηι μεγα, εφ' ης κατακοπτεσθαι εδει, και περας
αυτοις εχειν ᾤοντο την επιβουλην. Τοδε ην αρα προοιμιον και αρχη των αυτικα δη
μαλα αυτους καταληψομενων κακων. Το τε γαρ εργον ηνυετο, και λαμπρον
απελαμβανε τελος· εκεινοι τε εμανθανον, και δι' εκεινων απαντες, οτι ουκ αρα
ανθρωποις επολεμουν, ουτε Μιθριδατης τοτε, ουδε αλλος ουδεις, ος αν ανθρωποις
εληται πολεμειν αγαθον τι προαιρουμενοις ποιειν, αλλ' αυτωι προ εκεινων τωι δι'
εκεινων τιμωμενωι Θεωι. Τον δε Θεωι πολεμουντα ουκ ενι ποτε εις χρηστον
καταστρεψαι τελος· αλλ' ο τοιουτος εν αρχηι μεν της τολμης ουδεν ισως πεισεται
δεινον, αν δ' αρα μη παθοι, του Θεου καλουντος αυτον εις μετανοιαν, και διδοντος
ωσπερ εκ τινος μεθης ανενεγκειν· αν δε επιμενηι τηι παροινιαι, μηδεν απο της
τοσαυτης ανεξικακιας κερδαινων, ετερους γουν ονησει τα μεγιστα, δια της εις αυτον
τιμωριας παιδευων μηδεποτε της προς τον Θεον απτεσθαι μαχης, ως ουκ ενον την
αηττητον εκεινην χειρα διαφυγειν. Τοιαυται γουν ευθεως αυτους κατελαμβανον
συμφοραι, ως αποκρυψαι τωι μεγεθει της τραγωιδιας πασας τας αλλας συμφορας.
Μετα γαρ τους φονους και τας μυριας 47.320 σφαγας ας αι των τοτε κωλυομενων
Ἰουδαιων εις αυτους ειργασαντο χειρες, εβρεχετο μεν τωι των ανηιρημενων αιματι
δια πολλου του βαθους η γη, και πολυς απο τουτου του αιματος εγινετο πηλος· των
δε σωματων των τε ιππειων των τε ανθρωπινων ομου πεφυρμενων, εκ τουτων και
των εν τουτοις προστριβομενων ωτειλων τοσουτον σκωληκων ετικτετο πληθος, ως
την μεν γην τωι πληθει κρυπτεσθαι των νεκρων, τουτους δε αυτους παλιν τωι των
σκωληκων. Ειπεν αν τις, εκεινο το πεδιον ιδων, ου σωματα κατωθεν υποκεισθαι
νεκρων, αλλα πηγας ειναι πολλας, και πολλαχοθεν εκεινο φερουσας των ζωων το
γενος· ουτω πασης επιῤροπης σφοδροτερον απο της σηπεδονος εκεινης ανεβλυζεν η
των σκωληκων φορα. Τουτο δε ουκ επι δεκα και εικοσιν ημεραις εγινετο μονον,
αλλ' επι πολλωι τωι χρονωι. Και τα μεν ενταυθα τοιαυτα· τα δε εκει διαδεξομενα
αυτους, πολλωι τουτων εστι χαλεπωτερα. Ου γαρ εις χιλια ετη, ουδε εις μυρια μονον,
ουδε εις δις τοσαυτα, και τρις, αλλ' εις απειρους αιωνας ψυχωθεντα τα σωματα, τοτε
δεχεται τας βασανους και τας αῤρητους αλγηδονας εκεινας. Και ταυτα αμφοτερα
οιδε μεν ο μακαριος Ἡσαΐας, οιδε δε ο των παραδοξων οψεων θεωρος Ἰεζεκιηλ, οι
και των ανθρωπων τουτων διανειμαμενοι την κολασιν, ο μεν την ενταυθα, ο δε την
εκει διηγησατο. βʹ. Ἐγω δε αυτων ουχ απλως εμνημονευσα νυν, αλλ' επειδη τις
ελθων ημιν απηγγειλεν αγγελιαν πικραν τινα και χαλεπην, και πολλην εις τον Θεον
την υβριν εχουσαν. Ειναι γαρ τινας ανθρωπους και νυν τα αυτα τοις βαρβαροις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τολμωντας εκεινοις, μαλλον δε και παρανομωτερα εκεινων πολλωι· τους γαρ εις την
καθ' ημας φιλοσοφιαν αγοντας παντοθεν ελαυνειν, και μετα πολλης της απειλης
απαγορευειν καθολου μη φθεγγεσθαι, μηδε διδασκειν μηδενα ποτε ανθρωπων
τοιουτον μηδεν. Ἐγω μεν ουν ανεκραξα τε ευθεως ακουσας, και τον ειποντα
συνεχως ανηρωτων, ει μη παιζοι ταυτα λεγων. Ὁ δε, Ἄπαγε, εφη· μη γαρ αν ποτε
παιζοιμι ταυτα, μηδ' αν ειπειν, και πλασαι τοιαυτα τωι λογωι, α πολλου αν
ετιμησαμην, και πολλακις ηυξαμην μηδε νυν, οτε γεγονεν, εν ακοηι γουν δεξασθαι
μονηι. Τοτε δη και πικροτερον ανοιμωξας, Ὄντως, εφην, των τωι Μιθριδατηι και
πασιν εκεινοις τολμηθεντων τοσουτωι ταυτα ανοσιωτερα, οσωι και σεμνοτερος
πολλωι και αγιωτερος ο ναος ουτος εκεινου. Ἀλλα τινες, ειπε μοι, και ποθεν οι ταυτα
τολμησαντες; και δια τι, και εκ 47.321 ποιας αιτιας, και προς τι βλεποντες τους
λιθους εις το υψος βαλλουσι, και προς τον ουρανον ακοντιζουσι τα βελη, και τωι της
ειρηνης πολεμουσι Θεωι; Σαμεας μεν γαρ και οι Φαραθαιοι και οι αρχοντες Ἀσσυριων
και παντες εκεινοι βαρβαροι τε ησαν, ως και απ' αυτων των ονοματων εστιν ιδειν,
και της Ἰουδαικης μακραν ησκηντο πολιτειας, και ουκ εβουλοντο προσοικουντες
αυτοις ανθρωπους αυξομενους οραιν· την γαρ δυναμιν την εκεινων τηι σφων αυτων
εξουσιαι λοιπον επισκοτειν ᾤοντο· ουτοι δε ποιας αυτοις ελευθεριας ελαττουμενης,
ποιας εκκοπτομενης αδειας, τινας των κρατουντων συμπραττοντας εχοντες, ταυτα
ετολμησαν; Ἐκεινοι μεν γαρ ειχον τους Περσων βασιλεις ταυτα βουλομενους αυτοις·
οι δε ημετεροι ταναντια τουτων, ως εμαυτον πειθω, και επιθυμουσι και ευχονται.
Ὅθεν και πολλης εμπεπλησμαι της αποριας, οτι των βασιλεων εν ευσεβειαι ζωντων,
τοιαυτα συ λεγεις εν μεσαις τολμασθαι ταις πολεσιν. Ὁ δε φησιν· Ἂν και το τουτου
παραδοξοτερον μαθηις, οτι και οι ταυτα δρωντες ευσεβεις τε ειναι βουλονται, και
Χριστιανους καλουσιν αυτους, πολλοι δε αυτων και των ηδη μεμυημενων εισι· και
τις αυτων δη τουτων πολλου του διαβολου πνευσαντος εις αυτον, δια της μιαρας
γλωσσης εκεινης ετολμησεν ειπειν, οτι και της πιστεως αποστησεται, και θυσεται
δαιμοσιν· αποπνιγεσθαι γαρ ορων ανθρωπους ελευθερους και ευγενεις και
δυναμενους εν τρυφηι ζηιν, επι τον σκληρον τουτον αγομενους βιον. Ταυτα ακουσας
εγω επληγην τε πληγην χαλεπωτεραν, και οσα απο τουτου κακα στοχαζομενος, την
τε οικουμενην εθρηνουν απασαν, και προς τον Θεον ελεγον· Ἆρον την ψυχην μου
απ' εμου, και εκ των αναγκων μου εξαγαγε με, και απαλλαξον της επικηρου ταυτης
ζωης, και προς τον χωρον μεταστησον εκεινον, ενθα τοιουτον ουδεν ουτε ετερος
ερει τις, ουτε ακουσομαι εγω. Οιδα μεν γαρ, οτι απελθοντα εντευθεν το σκοτος
διαδεξεται το εξωτερον, ενθα πολυς ο κλαυθμος και ο βρυγμος των οδοντων· αλλ'
ηδιον εμοι βρυχοντων ακουειν οδοντων, η τοιαυτα ηχουντων ρηματα. Ἰδων δε με
πενθουντα εκεινος σφοδρως, Ἀλλ' ου τουτων, φησιν, ο καιρος νυν· ουδε γαρ δη τους
απολωλοτας και απολλυμενους τοις δακρυσι τουτοις ανακτησασθαι δυνησηι ποτε·
και γαρ οιμαι μη στησεσθαι το δεινον. Χρη δε οραιν οπως σβεσωμεν την πυραν, και
στησωμεν τον λοιμον, το γε ημετερον μερος· και ει γε μοι τι πειθοιο, των οδυρμων
τουτων αφεμενος, εργασαι λογον παραινεσιν εχοντα τοις νοσουσι και στασιαζουσι,
προς τε την εαυτων, προς τε την κοινην απαντων σωτηριαν ανθρωπων. Και το
βιβλιον εγω τουτο λαβων, αντ' αλλου τινος φαρμακου ταις των καμνοντων ενθησω
χερσι· και γαρ εισι μοι των τα τοιαυτα νοσουντων φιλοι πολλοι, και ανεξονται
επελθειν και απαξ και δις και πολλακις, και οιδα οτι ταχεως απαλλαξονται του
λοιμου. Συ μεν, εφην, προς το μετρον της αγαπης και τα της δυναμεως της ημετερας
μετρεις· εμοι δε ουτε παρεστι τις λογων ισχυς, τηι τε ειναι δοκουσηι χρησασθαι εις
υποθεσιν τοιαυτην αισχυνομαι, αλλον μεν ουδενα τοσουτον, Ἕλληνας δε απαντας,
τους τε οντας τους τε επιγινομενους, ους αει των δογματων ουχ ηττον επι 47.322 τηι
του βιου διασυρων ραιθυμιαι, νυν τα ημετερα αναγκαζομαι διδαξαι κακα. Ει γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αισθωνται τινες εκεινων οτι παρα Χριστιανοις εισι τινες ανθρωποι ουτω προς
αρετην και φιλοσοφιαν εκπεπολεμωμενοι, ως μη μονον των υπερ ταυτης
αφιστασθαι πονων, αλλα μηδε τους υπερ τουτων ανεχεσθαι λογους, και ουδε
ενταυθα στηναι της μανιας ανεχονται, αλλα καν ετερος τις ταυτα συμβουλευηι και
διαλεγηται, και τουτον παντοθεν ελαυνουσιν· αν ταυτα αισθωνται, δεδοικα μη ποτε
ουτε ανθρωπους ημας ειναι νομισωσιν, αλλα θηρια και τερατα ανθρωπομορφα, και
δαιμονας τινας αλαστορας, και της κοινης φυσεως εχθρους, και ταυτην ου περι των
υπευθυνων μονον, αλλα και περι παντος ημων του εθνους την ψηφον ενεγκωσι. Και
γελασας εκεινος, Παιζεις, εφη, ταυτα λεγων· εγω γαρ νυν τουτου σοι ευκαιροτερον
ερω, ει γε δεδοικας μη παρα των σων λογων μαθωσιν α δια των εργων εμαθον
απαντες παλαι. Ὥσπερ γαρ τινος πονηρου πνευματος τας απαντων πεπληρωκοτος
ψυχας, ουτω τα παντων στοματα τουτων γεμει των λογων· καν εις αγοραν εμβαληις,
οψει, και εν τοις ιατρειοις, καν εν παντι μερει της πολεως, ενθα συνεδρευειν
ειωθασιν οι πραττειν ουδεν εθελοντες, πολυν γελωτα παρα παντων κινουμενον. Ἡ
δε του γελωτος τουτου και της κωμωδιας υποθεσις, των εις τους αγιους ανδρας
ειργασμενων εστι τα διηγηματα. Καθαπερ γαρ τινες πολεμισται πολλας ηνυκοτες
μαχας, και τροπαια στησαντες, τας εαυτων αριστειας διηγουμενοι χαιρουσιν, ουτω
δη και ουτοι γαννυνται επι τοις τολμημασι τοις εαυτων· και ακουσηι του μεν
λεγοντος οτι, Ἐγω πρωτος και χειρας επεβαλον επι τον δεινα τον μοναχον, και
πληγας ενετεινα· ετερου δε οτι, Το καταγωγιον προ των αλλων ευρον αυτος· Ἀλλα
τον δικαστην εγω μαλλον των αλλων παρωξυνα, φησιν ετερος· αλλος το
δεσμωτηριον και τα εν τωι δεσμωτηριωι δεινα, και το δια της αγορας ελκυσαι τους
αγιους εκεινους εν εγκωμιου τιθεται μερει· και αλλος αλλο. Ειτα παντες
ανακαγχαζουσιν επι τουτοις. Και ταυτα μεν εν τοις των Χριστιανων συνεδριοις· οι δε
Ἕλληνες και τουτους γελωσι, και τους υπ' αυτων γελωμενους· τους μεν, εφ' οις
εδρασαν, τους δε εφ' οις επαθον· και πολεμου τινος εμφυλιου τα παντα εμπεπλησται,
μαλλον δε ταυτα εκεινου πολλωι χαλεπωτερα. Ἐκεινον μεν γαρ οι πολεμησαντες τον
πολεμον, οταν ποτε υστερον αναμνησθωσιν αυτου, τοις τε κεκινηκοσιν αυτον
επαρωνται πολλα, και δαιμονι τινι πονηρωι τα εν αυτωι γενομενα απαντα
ανατιθεασι· κακεινοι μεν πλεον τι των αλλων αισχυνονται, οσωιπερ αν εν αυτωι
πλεον τι των αλλων εργασωνται· ουτοι δε και εγκαλλωπιζονται τοις τολμημασι. Και
ου τουτο μονον, οτι εναγεστερος ουτος εκεινου ο πολεμος, ουδε οτι προς αγιους και
ουδεν ηδικηκοτας γινεται μονον, αλλ' οτι και προς ανθρωπους ποιειν μεν ουδενα
ειδοτας κακως, πασχειν δε παρεσκευασμενους μονον.
γʹ. Ἐπισχες, εφην, επισχες· και γαρ και τουτων ημιν αλις των διηγηματων, ει
γε μη παντελως με εκπνευσα. δεοι· αλλα μικραν γουν τινα εχοντα ισχυν, απελθειν
ποιησον. Συ μεν γαρ παντως οπερ επεταξας γενησεται· μονον μηδεν ετερον ημιν
προσθηις διηγημα, αλλ' απελθων ευχου σκεδασθηναι μοι της αθυμιας το νεφος, και
47.323 λαβειν τινα παρα του πολεμουμενου Θεου ροπην εις την ιατρειαν των
πολεμουντων αυτον· δωσει δε παντως φιλανθρωπος τε ων, και τον θανατον μη
βουλομενος του αμαρτωλου, ως το επιστρεψαι αυτον και ζηιν. Ουτως αποπεμψας
εκεινον, των λογων ηπτομην τουτων. Και γαρ ει μεν τουτο μονον ην το δεινον, το
τους αγιους του Θεου και θαυμαστους ανδρας εκεινους ελκεσθαι και σπαρασσεσθαι
συρομενους εις δικαστηρια, και τυπτομενους, και τα αλλα πασχοντας, απερ
διηγησαμην αρτι, μηδεμια δε απο τουτων εις την των ταυτα τολμωντων κεφαλην
ετρεπετο βλαβη, τοσουτον απεσχον αλγησαι τοις γινομενοις, οτι καν εγελασα
σφοδρα ηδυ, και δαψιλες επ' αυτοις· επει και τα παιδια τα μικρα, οταν μεν
ακινδυνως πληττηι τας μητερας, πολυν κινει τον γελωτα ταις πληττομεναις αυταις,
και οσωιπερ αν εκ πλειονος τουτο εργαζηται του θυμου, τοσουτον μαλλον αυταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επιτεινει την ηδονην, ως και διαχεισθαι και ανακλασθαι τωι γελωτι· ει δε τωι
συνεχως και ραγδαιως τουτο ποιειν τρωθειη ποτε, η βελονης τωι χιτωνισκωι της
μητρος περι την ζωνην εμπεπερονημενης, η της κερκιδος προ των στερνων των
μητρικων την χειρα του παιδος δεξαμενης, τοτε δη, τοτε, τον γελωτα αφεισα η
μητηρ, μειζονι του πληγεντος περιωδυνιαι κατεχεται· και τεως μεν θεραπευει το
τραυμα, του λοιπου δε μετα σφοδρας απαγορευει της απειλης τα τοιαυτα μη ποιειν,
ως μηκετι παθειν τα αυτα. Και ημεις τοινυν τα αυτα αν εδρασαμεν, ει τον παιδικον
τουτον εωρωμεν θυμον, και την των νηπιων πληγην, μη μεγαν αυτοις τον ολεθρον
φερουσαν· επειδη δε μικρον υστερον, καν μη νυν αισθωνται τωι θυμωι κατεχομενοι,
κλαυσουσι και οιμωξουσι και οδυρουνται, ου τοιουτον οδυρμον, οιον τα παιδια τα
μικρα, αλλα τον εν τωι σκοτει τωι εξωτερωι, τον εν τωι πυρι τωι ασβεστωι· το αυτο
παλιν ταις μητρασι ποιησωμεν, τοσουτον αυτων διαλλαττοντες, οσον ου μετ'
απειλης και υβρεως καθαπερ εκειναι, αλλα μετα κολακειας και προσηνειας πολλης
προς τα παιδια ταυτα διαλεξομεθα· επει οτι γε τοις αγιοις ουδεμια απο τουτων η
βλαβη, αλλα και μειζων ο μισθος και πλειων η παῤρησια. Ἂν μεν τα μελλοντα
ειπωμεν αγαθα, ταχα και γελασεσθε μεγα, ατε τοιουτον αει γελωτα μελετωντες
γελαιν· τοις δε παρουσι, καν μυριακις ητε φιλογελωτες, ουκ απιστησετε· ουδε γαρ, αν
εθελητε, δυνησεσθε, των πραγματων υμιν ουτως αντιφθεγγομενων αυτων. Τον
Νερωνα παντως ακουετε και γαρ επισημος ο ανηρ απο της ασελγειας εγενετο,
πρωτος και μονος ευρων εν αρχηι τοιαυτηι καινους τινας ακολασιας και ασχημοσυνης
τροπους· ουτος ο Νερων τον μακαριον Παυλον και γαρ ετυχε κατα τους αυτους
εκεινωι γενομενος χρονους τοιαυτα εγκαλων, οιαπερ υμεις τοις αγιοις τουτοις
ανδρασι παλλακιδα γαρ αυτου σφοδρα επεραστον πεισας τον περι της πιστεως
δεξασθαι λογον, επειθεν ομου και της ακαθαρτου συνουσιας απαλλαγηναι εκεινης·
τοιαυτα γουν εγκαλων εκεινος, και λυμεωνα και πλανον και τα αυτα, απερ υμεις
φθεγγεσθε, τον Παυλον αποκαλων, το μεν πρωτον εδησεν, ως δε ουκ επειθε της
προς την κορην αποσχεσθαι συμβουλης, τελος απεκτεινε. Τι ουν απο τουτου γεγονε
βλαβος τωι παθοντι κακως; τι δε οφελος τωι δρασαντι κακως; τι μεν ουκ οφελος τωι
τοτε αναιρε47.324 θεντι Παυλωι; τι δε ου βλαβος τωι ανελοντι Νερωνι; ουχ ο μεν
ωσπερ αγγελος πανταχου της οικουμενης αιδεται τα γαρ παροντα τεως ερω· ο δε,
ωσπερ οντως λυμεων και δαιμων αγριος προς παντας διαβεβληται; δʹ. Τα δε εκει,
καν υμεις απιστησητε, δια τους πιστευοντας αναγκαιον ειπειν· καιτοι υμας απο των
παροντων κακεινοις πιστευειν εχρην· πλην αλλ' οπως αν προς αυτα διακεισθε,
ειρησεται παρ' ημων, και ου κεκρυψεται. Τινα ουν εσται τα εκει; Ὁ μεν αθλιος και
ταλαιπωρος εκεινος, αυχμων και κατηφης, αισχυνης γεμων και ζοφου, και κατω
νευων, απαχθησεται ενθα ο σκωληξ ο ατελευτητος και το πυρ το ασβεστον· ο δε
μακαριος Παυλος μετα πολλης στησεται της παῤρησιας παρ' αυτον του βασιλεως τον
θρονον λαμπρως αποστιλβων, και δοξαν ημφιεσμενος τοσαυτην, ως μηδεν των
αγγελων και των αρχαγγελων αποδειν, και τοσουτον ληψεται τον μισθον, οσον
εικος ανθρωπον σωμα και την ψυχην των τωι Θεωι δοκουντων ενεκεν επιδοντα. Και
γαρ ουτως εχει· Κειται μεν πολλη τοις τα αγαθα εργαζομενοις αντιδοσις, μειζων δε
αυτη και πλειων γινεται, οταν και δια κινδυνων ιωσι και ατιμιας πολλης οι ταυτα
εργαζομενοι τα αγαθα· καν το κατορθωμα ισον ηι τωι τε απονητι, και τωι μετα πονων
αυτο κατωρθωκοτι, τα της τιμης ουκ εσται ισα και τα των στεφανων. Ἐπει και εν
τοις πολεμοις στεφανουται μεν ο τροπαιον στησας, πολλωι δε ετι μειζονως ο και τα
τραυματα επιδειξαι εχων, δι' ων το τροπαιον εστησε. Και τι λεγω περι των ζωντων,
οπου γε και οι τουτο μονον επιδειξαμενοι το καλως αποθανειν εν πολεμωι, μηδεν δε
πλειον τους αυτων ωφελησαντες, καθαπερ σωτηρες και προσταται πανταχου της
Ἑλλαδος αιδονται; ει και ταυτα υμεις αγνοειτε, τωι γελωτι και τηι τρυφηι διαπαντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

προσανεχοντες; Ει δε Ἕλληνες ανθρωποι, και μηδεν ολως υγιες εννοουντες, τουτο
ηδυνηθησαν συνιδειν, και πολληι τετιμηκασι τηι τιμηι τους αποθανοντας μονον υπερ
αυτων, μηδεν δε εργασαμενους πλεον, ποσωι μαλλον ο Χριστος τουτο εργασεται, ο
πανταχου τους δι' αυτον κινδυνευοντας εκ πολλου του περιοντος ταις των δωρεων
νικων αντιδοσεσι; Ου γαρ διωγμων μονον, ουδε πληγων, ουδε δεσμωτηριων και
φονων και σφαγης, αλλα και υβρεως μονης και ρηματων ονειδιστικων πολυν εθηκε
τον μισθον. Μακαριοι γαρ, φησιν, εστε, οταν μισησωσιν υμας οι ανθρωποι, και οταν
αφορισωσιν υμας και ονειδισωσι, και εκβαλωσι το ονομα υμων ως πονηρον, ενεκεν
του Υιου του ανθρωπου· χαιρετε εν εκεινηι τηι ημεραι και σκιρτησατε· ιδου γαρ ο
μισθος υμων πολυς εν τωι ουρανωι. Ει τοινυν το κακως παθειν και το κακως ακουσαι
επιτεινει τον μισθον και τοις πασχουσι και τοις ακουουσι κακως, ο κωλυων αυτους
παθειν και ακουσαι κακως, ουχι τουτους, αλλα τους λεγοντας και τους ποιουντας
ωφελησε. Τουτους γαρ εβλαψε, του μισθου το πλεον εκκοπτων αυτοις, και της χαρας
και των πολλων σκιρτηματων αναιρων την υποθεσιν. Ὥστε τουτων μεν ενεκεν και
σιγησαι εχρην, και αφειναι γενεσθαι ταυτα τα πολυν αυτοις τον πλουτον ποιουντα
των αγαθων, και μειζω την παῤρησιαν κατασκευαζοντα· επειδη δε αλληλων εσμεν
μελη, καν αυτοι παλιν αρνωνται την χαριν, ου χρη τους ουτω διακειμενους, ενος
μεν προνοειν μερους, ετερου δε περιοραιν. Ἐκεινοις μεν γαρ εσται και ετερας
ευδοκιμησεως υπο47.325 θεσις, καν μη νυν παθωσι κακως· ουτοι δε, αν μη μαχης
αποσχωνται ταυτης, ουκετι σωθηναι δυνησονται. Τουτου δη χαριν παριδων το
εκεινων, προς το υμετερον ισταμαι, και δεομαι και αντιβολω πεισθηναι τε ημιν
παρακαλουσι, και μηκετι καθ' εαυτων το ξιφος ωθειν, μηδε προς κεντρα λακτιζειν,
μηδε νομιζοντας ανθρωπους ανιαιν, λυπειν το Πνευμα το αγιον του Θεου. Ὅτι μεν
γαρ επαινεσεσθε ταυτην ημων την γνωμην, καν μη νυν, αλλ' αυθις, οιδα και
πεπεισμαι· βουλομαι δε υμας τουτο ποιησαι νυν, ινα μη ματην αυτο μετα ταυτα
ποιητε. Ἐπει και ο πλουσιος εκεινος, οτε μεν ην ενταυθα, τους προφητας και τον
νομον και την εκ τουτων παρακλησιν μυθον τινα ηγειτο και ληρον· επειδη δε
απηλθεν εκει, ουτως εθαυμασεν αυτων την παραινεσιν, ως, επειδη συνειδε μηδεν
αυτον απο των επαινων ωφεληθηναι δυναμενον, παρακαλεσαι τον πατριαρχην
πεμψαι τινα των εν ᾅδου τοις υπερ γης απαγγελλοντα, εκεινο δεδοικως, μη ποτε και
αυτοι το αυτο παθωσι, και καταγελασαντες των θειων Γραφων, τοτε αυτας
θαυμασωσι, οταν αυτοις οφελος ουδεν απο του θαυματος. Καιτοι γε ουδεν εκεινος
τοσουτον ειργασατο οιον υμεις. Ἐκεινος γαρ των μεν εαυτου ου μετεδωκε τωι
Λαζαρωι, ου μην και ετερους βουληθεντας μεταδουναι εκωλυσεν, η απηλασε
καθαπερ υμεις νυν. Και ου ταυτηι μονον αυτον απεκρυψατε τηι ωμοτητι, αλλα και
ετερωι. Ὥσπερ γαρ ουκ εστιν ισον αυτον μηδεν ποιειν αγαθον, και ετερους
βουλομενους κωλυειν ποιειν, ουτως ουκ εστιν ισον τροφης τε απορειν σωματικης,
και εν πολλωι τωι της φιλοσοφιας λιμωι κειμενον κωλυειν τρεφεσθαι παρ' ετερων.
Ὥστε διπληι παρηλασατε τον ωμον πλουσιον εκεινον, τωι τε ετερους κωλυσαι σβεσαι
τον λιμον, και της ψυχης αγχομενης την απανθρωπιαν επιδεικνυσθαι ταυτην. Τουτο
και Ἰουδαιοι ποτε εποιησαν, και εκωλυον τους αποστολους τοις ανθρωποις τα προς
σωτηριαν λαλειν. Πλην αλλα και τουτων χειρονες υμεις. Οι μεν γαρ δη την των
εχθρων αναδεξαμενοι ταξιν, ουτως απαντα επραττον εκεινα· υμεις δε το των φιλων
υποδυντες προσωπειον, τα των εχθρων επιδεικνυσθε· εμαστιξαν και υβρισαν και
πονηραι περιεβαλον δοξηι τους αγιους αποστολους τοτε εκεινοι γοητας και πλανους
καλουντες αυτους. Ἀλλα τοιαυτη κατελαβε αυτους δικη, ως μηδεμιαν λοιπον
δυνηθηναι τοις εκεινων δεινοις παρισωθηναι συμφοραν. Πρωτοι γαρ ουτοι και
μονοι των υφ' ηλιωι παντων ανθρωπων τοιαυτα επαθον, οια ουδεις ετερος. Και
τουτων μαρτυς αξιοπιστος ο Χριστος, ουτω λεγων· Ἔσται θλιψις μεγαλη, οια ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

γεγονεν απ' αρχης κοσμου εως του νυν, ουδε μη γενηται. Παντα μεν ουν αυτων τα
παθη διελθειν ου του παροντος καιρου, ολιγα δε εκ πολλων αναγκαιον ειπειν. Ἐρω
δε ουκ εμον λογον, αλλ' ανδρος Ἰουδαιου του τα εκεινων ιστορηκοτος ακριβως. Τι
ποτε ουν ουτος φησιν; Ἐπειδη τον εμπρησμον διηγησατο του ιερου, και τας καινας
εκεινας απηγγειλε συμφορας. εʹ. Τα μεν περι το ιερον, φησιν, εν τουτοις ην· των δ'
υπο του λιμου φθειρομενων κατα την πολιν απειρον μεν επιπτε το πληθος, αδιηγητα
δε συνεβαινε τα παθη. Καθ' εκαστην γαρ οικιαν, ει που τροφης παραφανειη σκια,
πολεμος ην, και δια χειρων εχωρουν οι φιλτατοι προς αλληλους, εξαρπαζοντες τα
ταλαιπωρα της ψυχης εφοδια. Πιστις δ' αποριας ουδε τοις θνησκουσιν ην, αλλα και
τους εκπνεοντας οι 47.326 ληισται διηρευνων, μη τις υπο τον κολπον εχων τροφην,
σκηπτοιτο τον θανατον εαυτωι. Οι δε υπ' ενδειας κεχηνοτες ωσπερ λυσσωντες κυνες
εσφαλλοντο και παρεφεροντο, ταις τε θυραις ενσειομενοι μεθυοντων τροπον, υπο
αμηχανιας δε εις τους αυτους οικους εισεπηδων δις η τρις ωραι μιαι. Παντα δε υπ'
οδοντας ηγεν η αναγκη, και τα μηδε τοις ρυπαρωτατοις των αλογων ζωων
προσφορα συλλεγοντες, εσθιειν υπεφερον· ζωστηρων γουν και υποδηματων το
τελευταιον ουκ απεσχοντο, και τα δερματα των θυρεων αποδεροντες εμασσωντο.
Τροφη δε ην και χορτου τισι παλαιου σπαραγματα· τας γαρ ινας ενιοι συλλεγοντες,
ελαχιστον σταθμον επωλουν αττικων τεσσαρων. Και τι δει την επ' αψυχοις
αναιδειαν του λιμου λεγειν; Ειμι γαρ αυτου δηλωσων εργον, οιον μητε παρ' Ἕλλησι,
μητε παρα βαρβαροις ιστορηται, φρικτον μεν ειπειν, απιστον δ' ακουσαι. Και εγωγε,
μη δοξαιμι τερατευεσθαι τοις αυθις ανθρωποις, καν παρελιπον την συμφοραν ηδεως,
ει μη των κατ' εμαυτον ειχον απειρους μαρτυρας· αλλως τε και ψυχραν αν
καταθειμην τηι πατριδι χαριν καθυφεμενος των λογων ων πεπονθε τα εργα. Γυνη τις
των υπερ τον Ἰορδανην κατοικουντων, Μαρια τουνομα, πατρος Ἐλεαζαρου, κωμης
Βηθεζω, σημαινει δε τουτο οικος υσσωπου, δια γενος και πλουτον επισημος, μετα
του λοιπου πληθους εις τα Ἱεροσολυμα καταφυγουσα συνεπολιορκειτο. Ταυτης την
μεν αλλην κτησιν οι τυραννοι διηρπασαν, οσην εκ της Περαιας ανασκευασαμενη
μετηνεγκεν εις την πολιν· τα δε λειψανα των κειμηλιων, καν ει τι τροφης
επινοηθειη, καθ' ημερας εισπηδωντες ηρπαζον οι δορυφοροι. ∆εινη δε το γυναιον
αγανακτησις εισηιει, και πολλακις λοιδορουσα και καταρωμενη τους αρπαγας εφ'
εαυτην ηρεθιζεν. Ὡς δ' ουτε παροξυνομενος τις, ουτ' ελεων αυτην ανηιρει, και το μεν
ευρειν τι σιτιου αλλως εκοπια, πανταχοθεν δ' απορον ην ηδη και το ευρειν, ο λιμος
δε δια σπλαγχνων και μυελων εχωρει, και του λιμου μαλλον εξεκαιον οι θυμοι,
συμβουλον λαβουσα την οργην μετα της αναγκης, επι την φυσιν εχωρει, και το
τεκνον ην δ' αυτηι παις υπομαζιος αρπασαμενη, Βρεφος, ειπεν, αθλιον, εν πολεμωι
και λιμωι και στασει, τινι σε τηρησω; τα μεν παρα Ῥωμαιοις δουλεια, καν ζησωμεν
επ' αυτοις· φθανει δε και δουλειαν ο λιμος, οι στασιασται δ' αμφοτερων
χαλεπωτεροι· ιθι, γενου μοι τροφη, και τοις στασιασταις εριννυς, και τωι βιωι μυθος, ο
μονος ελλειπων ταις Ἰουδαιων συμφοραις. Και ταυθ' αμα λεγουσα κτεινει τον υιον,
επειτ' οπτησασα, το μεν ημισυ κατεσθιει, το δε λοιπον κατακαλυψασα εφυλαττεν.
Ευθεως δ' οι στασιασται παρησαν, και της αθεμιτου κνισσης σπασαντες, ηπειλουν, ει
μη δειξειε το παρασκευασθεν, αποσφαξειν αυτην ευθεως. Ἡ δε και μοιραν αυτοις
ειπουσα καλην τετηρηκεναι, τα λειψανα του τεκνου διεκαλυψε. Τους δ' ευθεως
φρικη τε και φρενων εκστασις ᾕρει, 47.327 και προς την οψιν επεπηγεσαν. Ἡ δε,
Ἐμον, εφη, τουτο το τεκνον γνησιον, και το εργον εμον· φαγετε, και γαρ εγω
βεβρωκα· μη γενησθε μητε μαλακωτεροι γυναικος, μητε συμπαθεστεροι μητρος. Ει δ'
υμεις ευσεβεις, και την εμην αποστρεφεσθε θυσιαν, εγω μεν ημισυ βεβρωκα, και το
λοιπον δ' εμοι μεινατω. Μετα ταυτα οι μεν τρεμοντες εξηιεσαν προς εν τουτο δειλοι,
και μονης ταυτης της τροφης τηι μητρι παραχωρησαντες. Ἀνεπλησθη δ' ευθεως ολη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

του μυσους η πολις, και προ ομματων εκαστος το παθος λαμβανων, ωσπερ αυτωι
τολμηθεν εφριττεν· σπουδη δε των λιμωττοντων επι τον θανατον ην, και
μακαρισμος των φθασαντων, πριν ακουσαι και θεασασθαι τηλικαυτα κακα. Ταχεως
δε και Ῥωμαιοις διηγγελθη το παθος. Των δε οι μεν ηπιστουν, οι δε ᾤκτειρον, τους
δε πολλους εις μισος του εθνους σφοδροτερον συνεβη προελθειν. ςʹ. Ταυτα δε
επασχον, και πολλωι τουτων χαλεπωτερα, ουκ επειδη τον Χριστον εσταυρωσαν
μονον, αλλ' επειδη και μετα ταυτα τους αποστολους εκωλυον τα προς σωτηριαν
λαλειν την ημετεραν. Ὅπερ ουν και ο μακαριος Παυλος αυτων κατηγορησας, ταυτα
αυτοις προεφητευσε τα κακα, ειπων, οτι Ἔφθασεν επ' αυτους η οργη εις τελος. Και τι
ταυτα προς ημας; φησιν· ου γαρ δη της πιστεως απαγομεν, ουδε του κηρυγματος. Και
τι της πιστεως οφελος, ειπε μοι, βιου μη οντος καθαρου; Ἀλλ' υμεις μεν ισως
αγνοειτε και ταυτα, ατε και των ημετερων οντες ανηκοοι παντων· εγω δε υμιν
απαριθμησομαι του Χριστου τας αποφασεις. Και παρατηρειτε υμεις, ει μηδαμου βιος
εγκαλειται τοτε, αλλ' υπερ πιστεως μονης και δογματων τα των κολασεων ωρισται.
Ἐπειδη γαρ εις το ορος ανηλθε, πολυν ιδων οχλον περιῤρουντα αυτον, μετα τας
αλλας παραινεσεις ελεγεν· Ου πας ο λεγων μοι, Κυριε, Κυριε, εισελευσεται εις την
βασιλειαν των ουρανων, αλλ' ο ποιων το θελημα του Πατρος μου· και, Πολλοι
ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι· Ου τωι σωι ονοματι προεφητευσαμεν, και τωι σωι
ονοματι δαιμονια εξεβαλομεν, και τωι σωι ονοματι δυναμεις πολλας εποιησαμεν; Και
τοτε ομολογησω αυτοις· Ἀποχωρειτε απ' εμου, οι εργαζομενοι την ανομιαν, ουκ οιδα
υμας. Και τον ακουοντα μεν, ου ποιουντα δε τους λογους αυτου, ομοιον εφησεν
ανδρι μωρωι ειναι την οικιαν επι την ψαμμον οικοδομουντι, και ποταμοις και υετοις
και ανεμοις ευχειρωτον αυτην κατασκευαζοντι. Και εν αλλωι δε τοπωι δημηγορων,
Καθαπερ οι αλιεις, φησιν, οταν την σαγηνην ελκυσωσι, τους φαυλους αποκρινουσι
των ιχθυων, ουτω κατ' εκεινην εσται την ημεραν, των αγγελων εις την καμινον
εμβαλλοντων τους ημαρτηκοτας απαντας. Και περι των ασελγων δε και ακαθαρτων
ανθρωπων διαλεγομενος ελεγεν, οτι Ἀπελευσονται, οπου ο σκωληξ ο ατελευτητος,
και το πυρ το ασβεστον. Και παλιν, Βασιλευς, φησιν, εποιησε γαμους τωι υιωι αυτου,
και ιδων ανθρωπον ενδεδυμενον ιματια ρυπαρα, προς αυτον ειπεν· Ἑταιρε, πως
εισηλθες ωδε μη εχων ενδυμα γαμου; Ὁ δε εφιμωθη. Τοτε λεγει τοις διακο47.328
νοις αυτου· ∆ησαντες αυτου χειρας και ποδας, βαλετε αυτον εις το σκοτος το
εξωτερον· τοις ακολαστοις και ασελγεσι ταυτα απειλων. Και παρθενοι δε αι του
νυμφωνος αποκλεισθεισαι, δι' ωμοτητα και απανθρωπιαν τουτο επαθον. Και ετεροι
δε παλιν δια την αυτην αιτιαν πορευονται εις το πυρ το αιωνιον το ητοιμασμενον τωι
διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου. Και οι απλως και εικη φθεγγομενοι
καταδικαζονται· Ἐκ γαρ των λογων σου, φησι, δικαιωθησηι, και εκ των λογων σου
καταδικασθησηι. Ἆρα σοι δοκουμεν ματην υπερ βιου πεφοβησθαι, και πολλην του
ηθικωτερου μερους της φιλοσοφιας ποιεισθαι σπουδην; Ουκ εγωγε οιμαι, πλην ει και
τον Χριστον ταυτα παντα εικη ειρηκεναι φαιης, και τα τουτων πλειονα· ουδε γαρ
απαντα ειρηται. Ει δε μη ωκνουν μακρον ποιησαι τον λογον, και απο των προφητων
και απο του μακαριου Παυλου και εκ των αλλων αποστολων εδιδαξα αν, οσην υπερ
τουτου του μερους πεποιηται σπουδην ο Θεος. Πλην αλλα και ταυτα αποχρην οιμαι·
μαλλον δε ουδε ταυτα μονον, αλλα και μικρον των ειρημενων μερος. Ὅταν γαρ ο
Θεος αποφαινηται, καν απαξ ειπηι, ως πολλακις ειρημενον, ουτω δεχεσθαι χρη το
λεχθεν. ζʹ. Τι ουν, οι οικοι μενοντες, φησιν, ου δυνησονται ταυτα κατορθουν, α μη
κατορθουμενα τοσαυτην φερει την κολασιν; Ἐβουλομην και αυτος ουχ ηττον υμων,
αλλα και πολυ πλεον, και πολλακις ηυξαμην των μοναστηριων αναιρεθηναι την
χρειαν, και τοσαυτην εν ταις πολεσι γενεσθαι την ευνομιαν, ως μηδενα δεηθηναι
ποτε της εις την ερημον καταφυγης· επειδη δε τα ανω κατω γεγονε, και αι μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

πολεις, ενθα δικαστηρια και νομοι, πολλης γεμουσι παρανομιας και αδικιας, η δε
ερημια πολλωι βρυει τωι της φιλοσοφιας καρπωι, ουχ οι της ζαλης ταυτης και της
ταραχης τους σωθηναι βουλομενους εξαγοντες, και προς τον της ησυχιας
οδηγουντες λιμενα, δικαιως αν εγκαλοιντο παρ' υμων, αλλ' οι πολιν εκαστην ουτως
αβατον εργαζομενοι και προς φιλοσοφιαν ανεπιτηδειον, ως αναγκαζεσθαι τους
σωθηναι βουλομενους τας ερημιας μεταδιωκειν. Ειπε γαρ μοι, ει τις μεσονυκτιον
λαμπαδα λαβων οικιαν ενεπρησε μεγαλην και πολυανθρωπον, τοις ενδον
καθευδουσιν επιβουλευων, τινα αν εφαμεν ειναι κακον, τον διεγειροντα τους
καθευδοντας, και της οικιας εξαγοντα εκεινης, η τον αναψαντα το πυρ εξ αρχης, και
τοσαυτην αναγκην αυτοις τε εκεινοις και τωι τουτους εξαγαγοντι περιστησαντα; Τι
δαι, ει τις τυραννουμενην πολιν ιδων και νοσουσαν και στασιαζουσαν, επεισεν ους
ηδυνατο των την πολιν ταυτην οικουντων αναδραμειν προς τας των ορων κορυφας,
και πεισας ομου, και συνεπραξε προς ταυτην αυτοις την αναχωρησιν, τινος αν
κατηγορησας; του μεταθεντος απο ταυτης της ταραχης προς την γαληνην εκεινην
τους εν μεσωι χειμαζομενους ανθρωπους, η τον ταυτα εργασαμενον τα ναυαγια; Μη
γαρ τοι νομισηις αμεινον τυραννουμενης πολεως τα των ανθρωπων πραγματα
διακεισθαι νυν, αλλα και πολλωι χαλεπωτερον. Ου γαρ ανθρωπος, αλλα τις πονηρος
δαιμων καθαπερ τυραννος αγριος την οικουμενην απασαν καταλαβων, μετα πασης
αυτου της φαλαγγος εις τας των ανθρωπων εισεκωμασε ψυχας· ειτα εκειθεν, ωσπερ
εκ τινος ακροπολεως, τα μιαρα και εναγη καθ' εκαστην ημεραν επιταγματα
καταπεμπει πασιν, ου γαμους διασπων, ουδε χρηματα πεμπων και φερων μονον,
ουδε σφαγας εργαζομενος αδικους, αλλα τα πολλωι τουτων χαλεπωτερα, την 47.329
απαξ αρμοσθεισαν. τωι Θεωι ψυχην της μεν προς εκεινον ομιλιας απαγων, εκδιδους
δε τοις ακαθαρτοις αυτου δορυφοροις, και συγκατακλινεσθαι καταναγκαζων αυτοις·
οιπερ επειδαν απαξ αυτην παραλαβωσιν, ουτως αυτηι συγγινονται αισχρως και
υβριστικως, ως εικος δαιμονας πονηρους σφοδρως και μανικως της τε απωλειας και
της ασχημοσυνης ερωντας της ημετερας. Ἀποδυσαντες γαρ αυτην παντων των της
αρετης ιματιων, και τα της κακιας ρακια παθη περιθεντες τα ρυπωντα και
διεῤρηγμενα και δυσωδη, και της γυμνοτητος αισχροτεραν αυτην αποφαινοντα, και
πασης της οικειας προσαναπλησαντες ακαθαρσιας, ου παυονται ταις εις αυτην
εμπομπευοντες υβρεσιν. Ουδε γαρ ισασι τινα κορον της μιαρας ταυτης και
παρανομου μιξεως· αλλ' ωσπερ οι μεθυοντες, οταν εμφορηθωσι πολλου του
ποματος, τοτε μαλλον εκκαιονται· ουτω και ουτοι τοτε μαλιστα μαινονται,
σφοδροτερον τε αυτηι και αγριωτερον εναλλομενοι, οταν μαλιστα αυτηι
παραχρησωνται κατακεντουντες παντοθεν και δακνοντες, και τον οικειον εις αυτην
εκχεοντες ιον, και ου προτερον διαλιμπανοντες, εως αν εις την οικειαν
μεταστησωσιν εξιν, η του σωματος ιδωσιν αποδυθεισαν αυτην. Ποιας ουν
τυραννιδος, ποιας αιχμαλωσιας, ποιας αναστατωσεως, τινος ανδραποδισμου, ποιου
πολεμου, τινος ναυαγιου, ποιου λιμου ταυτα ου χαλεπωτερα; Τις ουτως ωμος και
ανημερος, τις ουτως ηλιθιος και απανθρωπος και ασυμπαθης και αναλγητος, ως την
τα τοιαυτα υβριζομενην και επηρεαζομενην ψυχην μη θελησαι, το γε εις αυτον
ηκον, της εναγους εκεινης απαλλαξαι μανιας και υβρεως, αλλα τοιαυτα πασχουσαν
περιοραιν; Ει δε τουτο απηνους και λιθινης ψυχης, που θησομεν, ειπε μοι, τουτους, οι
προς τωι περιοραιν και ετερον πολλωι μειζον τουτου εργαζονται κακον, τους
προθυμουμενους εις μεσους πηδησαι τους κινδυνους, και μη παραιτουμενους εις
αυτον του θηριου τον λαιμον καθειναι τας χειρας, αλλα και δυσωδιας και κινδυνων
ανεχομενους, ινα τας ηδη καταποθεισας ψυχας εξ αυτης του δαιμονος της φαρυγγος
ανασπασωσιν, ου μονον ουκ επαινουντες, ουδε αποδεχομενοι, αλλα και ελαυνοντες
παντοθεν και πολεμουντες;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ηʹ. Τι ουν, φησι; παντες οι τας πολεις οικουντες απολωλασι και χειμαζονται,
και δει τας πολεις αφεντας, και ερημωσαντας προς την ερημον μεταστηναι, και των
ορων τας κορυφας οικιζειν; Και συ ταυτα κελευεις, και νομοθετεις; Ἄπαγε·
τουναντιον γαρ, καθαπερ και εφθην ειπων, και εβουλομην και ευχομαι τοσαυτης
ημας απολαυειν ειρηνης, και την τυραννιδα των κακων τουτων εις τοσουτον
καταλυθηναι, ως μη μονον τοις εν ταις πολεσιν αναγκην μη γινεσθαι τα ορη
καταλαβειν, αλλα και τους τας ερημιας οικουντας καθαπερ τινας φυγαδας δια
μακρου του χρονου προς την αυτων πολιν καταγαγειν. Ἀλλα τι παθω; δεδοικα μη τηι
πατριδι σπουδαζων αυτους αποδουναι, αντι ταυτης ταις των πονηρων δαιμονων
χερσι παραδω, και βουλομενος απαλλαξαι ερημιας και φυγης, φιλοσοφιας και
ησυχιας παρασκευασω πασης εκπεσειν. Ει δε με, το πληθος των εν τηι πολει
προφερων, ταυτηι δυσωπησειν οιει και δεδιξεσθαι, ως ουκ ανεξομενον καταδικασαι
την οικουμενην απασαν, του Χριστου την αποφασιν λαβων, μετ' αυτης στησομαι
προς ταυτην σου την αντιθεσιν. Ουδε γαρ ανεξηι πραγμα τοσαυτης γεμον τολμης, ως
προς την ψηφον αντιβλεψαι του τοτε μελλον47.330 τος κρινειν ημας. Τι ουν ουτος
φησι; το, Στενη η πυλη, και τεθλιμμενη η οδος η απαγουσα εις την ζωην, και ολιγοι
εισιν οι ευρισκοντες αυτην. Ει δε οι ευρισκοντες ολιγοι, πολλωι μαλλον οι προς το
τελος αυτης φθασαι δυναμενοι. Ου γαρ δη παντες οσοι της αρχης επεβησαν, και προς
το περας αυτης ισχυσαν στηναι, αλλ' οι μεν εν τοις προοιμιοις, οι δε εν τωι μεσωι,
πολλοι δε και προς αυτωι τωι λιμενι κατεποντισθησαν. Και παλιν πολλους μεν ειναι
φησι τους κλητους, ολιγους δε τους εκλεκτους. Ὅταν ουν ο Χριστος το μεν πλεον
ειναι της απωλειας, εν δε τοις ολιγοις περιωρισθαι την σωτηριαν αποφαινηται, τι
προς εμε μαχηι; Ταυτον γαρ ποιεις, ωσπερ αν ει και περι των κατα τον Νωε
συμβεβηκοτων λογων γινομενων ημιν εθαυμαζες, ει παντες μεν απολωλασι, δυο δε
και τρεις ανθρωποι μονοι την τοσαυτην διεφυγον κολασιν, ταυτηι προσδοκων
εμφραξαι ημων το στομα, ως ου τολμωντων καταδικασαι το πληθος. Ἀλλ' ου
πεισομεθα τουτο, ουδε της αληθειας τους πολλους προτιμησομεν. Ουδε γαρ των τοτε
συμβεβηκοτων ελαττω τα νυν, αλλα και πολλωι μιαρωτερα, οσωι και γεεννα τουτοις
ηπειληται, και τα της κακιας ουδε ουτως εκκοπτεται. Τις γαρ, ειπε μοι, μωρον ου
καλει τον αδελφον; τουτο δε υπευθυνον ποιει τωι της γεεννης πυρι. Τις ουκ ειδεν
ακολαστοις οφθαλμοις εις γυναικα; και τουτο δε μοιχεια απηρτισμενη· τον δε μοιχον
παλιν εις την αυτην αναγκη εμπιπτειν γεενναν. Τις ουκ ωμοσε; τουτο δε εκ του
πονηρου παντως· το δε εκ του πονηρου, και αυτο κολασεως παντως. Τις ουκ
εβασκηνε φιλωι ποτε; τουτο δε και εθνικων και τελωνων χειρους ποιει· τους δε
εκεινων χειρους, οτι ουκ ενι κολασιν διαφυγειν, παντι που δηλον εστι. Τις εκ
καρδιας απασαν μηνιν εξηλασε, και τα παντων εις αυτον πεπλημμεληκοτων ειασεν
αμαρτηματα; τον δε ουκ αφεντα, οτι τοις βασανιστηριοις αναγκη παραδοθηναι, των
ακηκοοτων του Χριστου ουδεις αντερει. Τις δε ουκ εδουλευσε τωι μαμωναι; τον δε
εκεινωι δουλευσαντα αναγκη παραιτησασθαι του Χριστου την δουλειαν· εκεινην δε
αρνησαμενον, και την οικειαν αναγκη σωτηριαν αρνησασθαι. Τις ου κακηγορησε
λαθρα; τουτους δε και η Παλαια αποκτιννυσθαι κελευει, και κατασφαττεσθαι. Ἀλλα
τις η παραμυθια των οικειων κακων; Το παντας ωσπερ εκ τινος συνθηματος προς το
της κακιας ολισθησαι βαραθρον, ο και αυτο της κατεχουσης νοσου τεκμηριον εστι
μεγιστον, οταν τουτο παραμυθιαν φερηι των κακων ημιν, ο μειζονος οδυνης
υποθεσιν ειναι εχρην. Ου γαρ δη το πολλους εχειν κοινωνους των αμαρτηματων
απαλλαττει των εγκληματων ημας, και των τιμωριων. Ει δε τις επι τοις ειρημενοις
απεγνω, μικρον αναμεινατω, και τοτε απογνωσεται πλεον, οταν τα πολλωι τουτων
ειπωμεν χαλεπωτερα, οιον τας επιορκιας. Ει γαρ το ομοσαι διαβολικον, το και τους
ορκους πατησαι ποιαν οισει τιμωριαν ημιν; Ει το μωρον καλεσαι γεενναν εφελκεται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

το και μυριοις ονειδεσιν αισχυναι τον αδελφον, τον ουδεν ηδικηκοτα πολλακις, τι
ουκ αν εργασηται; Ει το μνησικακειν μονον τιμωριας αξιον, το και επεξιεναι ποσην
εχει την βασανον; Ἀλλα μηπω περι τουτων, αλλ' εν τωι οικειωι ταυτα φυλαττεσθω
τοπωι. Ἵνα 47.331 γαρ τα αλλα παρω, αυτο δη τουτο το καταναγκασαν ημας εις
τουτον καθειναι τον λογον, ουχ ικανον και μονον της κατεχουσης νοσου την κακιαν
ενδειξασθαι; Ει γαρ το των οικειων αμαρτηματων μη επαισθανεσθαι, αλλ'
αναλγητως πλημμελειν, εσχατος ορος κακιας εστι, που ταξομεν τους νεους τουτους
νομοθετας της καινης ταυτης και ατοπωτατης νομοθεσιας, οι μετα πλειονος της
παῤρησιας τους της αρετης απελαυνουσι διδασκαλους, η 47.332 τους της κακιας
ετεροι, και των πλημμελησαντων πλεον τοις διορθουν βουλομενοις
εκπεπολεμωνται; μαλλον δε προς εκεινους μεν ουτε αηδως εχουσιν, ουτε εγκαλουσι
ποτε, τουτων δε καν απογευσαιντο ηδεως μονονουχι βοωντες και δι' ων λεγουσι και
δι' ων ποιουσιν, οτι δει της κακιας απριξ εχεσθαι, και μηδεποτε επανελθειν προς
αρετην, ως ου μονον τους μετιοντας αυτην, αλλα και τους φωνην υπερ ταυτης ρηξαι
τολμωντας αμυνεσθαι δεον.

47.331 ΠΡΟΣ ΑΠΙΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ, ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ
αʹ. Ἱκανα μεν ουν και ταυτα εκστασιν εργασασθαι και φρικην· καν το
προφητικον τις εκεινο επι τουτοις φθεγγηται νυν, οτι Ἐξεστη ο ουρανος επι τουτωι,
και εφριξεν η γη επι πλειον σφοδρα· και, οτι Ἔκστασις και φρικτα εγενηθη επι της
γης, ευκαιρως παντα τα τοιαυτα ερει. Το δε τουτων χαλεπωτερον, οτι ου μονον
αλλοτριοι τινες, και ουδεν τοις συμβουλευομενοις προσηκοντες τοιαυτα
αγανακτουσι και δυσχεραινουσιν, αλλα συγγενεις και πατερες εμαθον υπερ τουτων
οργιζεσθαι. Καιτοι γε ουκ αγνοω οτι πολλοι προς μεν τους πατερας τουτο ποιουντας
ου σφοδρα εκπληττονται· αποπνιγεσθαι δε φασι τωι θυμωι, οταν ιδωσι τους μητε
πατερας, μητε φιλους, μητε συγγενεις, μητε αλλοθεν ποθεν επιτηδειους, πολλακις δε
και αγνωτας οντας τοις φιλοσοφειν αιρουμενοις το αυτο τουτο πασχοντας, και
μαλλον των πατερων δακνομενους, και πολεμουντας, και κατηγορουντας των
αναπεισαντων αυτους. Ἐμοι δε τουναντιον ειναι δοκει θαυμαστον. Τους μεν γαρ
μητε κηδεμονιας, μητε φιλιας εχοντας τι δικαιωμα, ουδεν απεικος εστιν επι τοις
αλλοτριοις αλγειν αγαθοις, πη μεν υπο βασκανιας αλισκομενους, πη δε της οικειας
κακιας την των αλλων απωλειαν ευτυχιαν ειναι νομιζοντας, αθλιως μεν και
ταλαιπωρως, νομιζοντας δ' ουν ομως· το δε τους γεννησαμενους, τους
αναθρεψαμενους, τους καθ' εκαστην ευχομενους ημεραν ευδοκιμωτερους σφων
αυτων τους παιδας ιδειν, τους παντα δια τουτο και ποιουντας και πασχοντας·
τουτους δε ωσπερ εκ τινος μεθης εξαιφνης μεταβαλλομενους αλγειν, επι φιλοσοφιαι
των παιδων αγομενων αυτοις· τουτο εστιν ο μαλιστα παντων εγω θαυμαζω, και του
παντα διεφθαρθαι τεκμηριον ειναι φημι ικανον. Τουτο γαρ ουδ' επι των εμπροσθεν
χρονων εχοι τις αν γεγενημενον ειπειν, οτε και της πλανης εκρατει λαμπρως· αλλ'
εγενετο μεν απαξ εν Ἑλληνιδι πολει, τυραννουμενηι δε. Ουδε γαρ δη τοτε των
γονεων τις καθαπερ νυν, αλλ' οι την ακροπολιν καταλαβοντες, μαλλον δε ουδε
ουτοι παντες, αλλα και τουτων αυτων ο μιαρωτατος τον Σωκρατην καλεσας,
εκελευε των υπερ φιλοσοφιας αποστηναι λογων. Ἀλλ' εκεινος μεν και τυραννος και
απιστος και ωμος και επ' ανατροπηι της πολιτειας απαντα πραττων, και τοις
αλλοτριοις εντρυφων κακοις, και ειδως οτι πολιτειαν αριστην ουδεν ετερον
ανατρεψαι δυναται, ως το τοιουτον επιταγμα, ταυτα ετολμησεν· ουτοι δε πιστοι, και
εν ευνομουμεναις δηθεν πολεσι ζωντες, και περι παιδων των αυτων βουλευομενοι,
ταυτα φθεγγεσθαι τολμωσιν, α περι των τυραννουμενων ο τυ47.332 ραννος, και ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αισχυνονται· ωστε υπερ τουτων μαλλον δυσχεραινοντων, η των αλλων θαυμαζειν
χρη. Και δια τουτο και αυτος εκεινων αφεμενος, τουτοις οις μαλιστα μελει των
παιδων, μαλλον δε οις μελειν μεν εδει, μελει δε ουδαμως, διαλεξομαι προσηνως και
μετ' επιεικειας πολλης, τοσουτον αυτους παραιτησαμενος μη δυσχεραινειν, μηδε
αγανακτειν, ει τις το λυσιτελες τοις εκεινων παισι μαλλον αυτων εκεινων ειδεναι
λεγοι. Ου γαρ αρκει το σπειραι παιδα προς το συμφερον τον γεννηθεντα διδαξαι τον
γεννησαμενον, αλλα προς μεν την φιλοστοργιαν του τεχθεντος μεγαλα αν τουτο
συμβαλοιτο, προς δε το μαθειν αυτου το λυσιτελες ακριβως, ουτε το σπειρειν ουτε το
φιλειν αρκεσειεν αν. Ἐπει ει τουτο ην, ουδενα ανθρωπων πατρος μαλλον το
χρησιμον εχρην οραιν τωι παιδι, επειδη μητε φιλειν μαλλον αυτου των αλλων
δυναιτο τις τουτον· νυν δε και αυτοι οι πατερες δι' ων ποιουσιν ομολογουσι τουτο
αγνοειν, οταν προς διδασκαλους αγωσιν, οταν παιδαγωγοις εγχειριζωσιν, οταν
μυριους παραλαμβανωσι συμβουλους, περι της του βιου προαιρεσεως, εφ' ην τον
παιδα αγειν δει, βουλευομενοι. Και ου τουτο πω θαυμαστον, αλλ' οτι πολλακις
βουλης γινομενης, την αυτων ακυρωσαντες, την ετερων εστησαν υπερ των οικειων
βουλευομενοι παιδων. Μη τοινυν μηδε προς ημας δυσχερως εχετωσαν, ει λεγοιμεν
το συμφερον αυτοις ειδεναι μαλλον· αλλ' ει μη δια των λογων αποδειξαιμεν, τοτε
κατηγορειν, τοτε διαβαλλειν ως αλαζονας οντας και λυμεωνας και της φυσεως
απασης εχθρους.
βʹ. Πως ουν τουτο εσται δηλον και ποθεν εισομεθα τις μεν ο το συμφερον
οντως ορων, τις δε ο δοκων μεν οραιν, ορων δε ουδαμως; Ἂν τους παρ' εμου λογους
καθαπερ τινας ανταγωνιστας εις εξετασιν κατιεναι καταναγκασαντες και
συμπλακηναι, περι τουτων αδεκαστοις κριταις επιτρεψωμεν την εξετασιν. Ὁ μεν ουν
του αγωνος νομος προς τον Χριστιανον αποδυεσθαι κελευει, και προς εκεινον
αγωνιζεσθαι μονον, και πλειον ουδεν απαιτει παρ' ημων. Τι γαρ μοι και τους εξω
κρινειν; ο μακαριος Παυλος φησιν. Ἀλλ' επειδη συμβαινει πολλους και απιστους
ειναι των προς τον ουρανον ελκομενων παιδων πατερας· καιτοι γε του νομου των
αγωνων αφιεντος ημας της προς τουτους μαχης, εκοντες αυτοι και μετα προθυμιας
και προς τουτους αποδυσομεθα πρωτους. Και ειθε 47.333 προς τουτους μονον ην
ημων ο αγων, καιτοι γε δυσχερεστερος τε εστι, και πλειονας εχει λαβας· Ψυχικος γαρ
ανθρωπος ου δεχεται τα του Πνευματος· μωρια γαρ αυτωι εστι· και συμβαινει ταυτον,
οιον αν ει τις βασιλειας εραιν πειθηι τον ουκ εθελοντα πεισθηναι προτερον, οτι το
πραγμα υφεστηκεν. Ἀλλ' ομως και ουτως εις στενον ημιν κατακεκλεισμενων των
λογων, προς τουτους ηθελησα αν μονους τον αγωνα μοι γενεσθαι τουτον. Ἐπι μεν
γαρ του πιστου πολλα μεν ημιν τα δικαιωματα, αλλ' ομως την εκ της των δικαιων
περιουσιας ηδονην συσκιαζει της αισχυνης η υπερβολη. Αισχυνομαι γαρ οταν και
προς εκεινον υπερ τουτων αποτεινεσθαι αναγκαζωμαι, και δεδοικα μη τουτο μοι
μονον ο Ἕλλην εγκλημα δικαιον εχοι προβαλλεσθαι· επει τοις γε αλλοις αυτον τηι
του Θεου χαριτι ραιδιως αιρησομεν, καν ευγνωμων ειναι εθελοι, ταχεως αυτον ου
προς τον ερωτα του βιου τουτου μεταστησομεν μονον, αλλα και προς αυτην των
δογματων την επιθυμιαν, αφ' ης ο βιος εχει την υποθεσιν ουτος. Τοσουτον γαρ
απεχω φοβηθηναι τον προς αυτον αγωνα, οτι και χαλεπωτερον αυτον προτερον
καταστησας τωι λογωι, ουτως αψομαι των παλαισματων. Κεισθω γαρ μη μονον
Ἕλληνα ειναι τουτον τον πατερα, αλλα και πλουσιον υπερ παντας ανθρωπους και
αποβλεπτον, και εν δυναστειαι καθεσταναι μεγαληι, και πολλους μεν αγρους εχετω,
πολλας δε οικιας, μυρια δε χρυσιου ταλαντα· εστω δε και πατριδος της
βασιλικωτατης, και γενους του περιφανεστατου, και μητε εχετω παιδας ετερους,
μητε εξειν ελπιζετω του λοιπου, αλλ' εν τουτωι σαλευετω μονον· εστω δε και αυτος
ουτος εν ελπισι χρησταις, και ταχεως επι την αυτην αρχην αναβησεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

προσδοκασθω, και λαμπροτερον αυτου φανησεσθαι, και πασιν αυτον αποκρυψειν
τοις βιωτικοις· ειτα εν μεσωι των ελπιδων τουτων προσερχεσθω τις, και διαλεγεσθω
περι ταυτης αυτωι της φιλοσοφιας, και πειθετω παντων εκεινων καταγελασαντα
περιβαλεσθαι ιματιον αδρον, και την πολιν αφεντα προς το ορος φυγειν, και
φυτευειν εκει και αρδειν και υδροφορειν, και τα αλλα δη παντα τα των μοναχων
ποιειν, τα δοκουντα ειναι και ευτελη και επονειδιστα· εστω δε και ανυποδετος, και
χαμαι καθευδετω, γενεσθω δε και λεπτος και ωχρος ο καλος νεανιας ουτος, ο εν
τοσαυτηι τρυφηι και τιμηι διατελων, και τοιαυτας εχων ελπιδας, και των οικετων των
εαυτου ευτελεστεραν περικεισθω στολην· αρα ικανας εδωκαμεν τωι κατηγορωι τας
λαβας, και αρκουντως συνεπλασαμεν τον ανταγωνιστην; Ει δε μη αρκουντως, και
ετερας αυτωι παρεξομεν προφασεις. Μετα γαρ τουτων και παντα κινειτω τα
μηχανηματα προς το μεταπεισαι τον υιον, και παντα εικη, καθαπερ επι πετρας
εστωτος αυτου του παιδος, και των ποταμων και του υετου και των πνευματων
ανωτερου γινομενου· θρηνειτω δε ο τοιουτος, και προβαλετω δακρυα, ωστε μαλλον
εμπρησαι τον καθ' ημων θυμον, και προς παντας τοιαυτα κατηγορειτω συνεχως
εντυγχανων. Ἐφυτευσα, εθρεψα, εταλαιπωρηθην δια πασης της ηλικιας, παντα
ποιων και πασχων, απερ εκ της παιδοποιιας ταυτης συμβαινειν εικος· χρηστας ειχον
ελπιδας, διελεχθην παιδαγωγοις, παρεκαλεσα διδασκαλους, ανηλωσα χρηματα,
ηγρυπνησα πολλακις υπερ ευκοσμιας φροντιζων, υπερ παιδευσεως, οπως μηδενος
ουτω των προγονων λειποιτο των αυτου, οπως απαντων φανειη λαμπροτερος·
συνδιοισειν μοι τουτον το γηρας προσεδοκησα, προιοντος του χρονου περι γυναικος
εβουλευομην και γαμου, περι αρχης, και δυναστειας. Ἀλλ' εξαιφνης, ωσπερ τις
σκηπτος η καταιγις ποθεν επιπεσουσα, μυ47.334 ριαγωγον ολκαδα και πολλων
γεμουσαν φορτιων, και μακρον διανυσασαν πελαγος, και εξ ουριας πλεουσαν, και
προς αυτωι λοιπον ουσαν τωι λιμενι, μικρον προ του στοματος αυτου κατεκλυσε, και
μη μονον πενιας της εσχατης, αλλα και θανατου του ελεεινου και απωλειας δεος, μη
τηι του τα τοιαυτα πεπλουτηκοτος κεφαληι περιστησειεν ο χειμων· ουτω δη μοι
συμβεβηκε νυν. Οι γαρ επαρατοι και λυμεωνες και πλανοι λεγετω γαρ δη και ταυτα,
ου διοισομεθα εκ των τοσουτων ελπιδων αναρπασαντες μοι τον γηροτροφον,
καθαπερ τινες ληισταρχοι προς τας αυτων καταλυσεις απηγαγον, και ουτω ταις
αυτων κατεγοητευσαν επωιδαις, ως ελεσθαι και προς σιδηρον και προς πυρ και προς
θηρια και προς παν οτιουν στηναι γενναιως, η προς την προτεραν ευπραγιαν
επανελθειν· και το δη χαλεπωτερον, οτι και ταυτα πεισαντες μαλλον ημων
προσποιουνται το συμφερον οραιν. Ἔρημοι μεν οικιαι, ερημοι δε αγροι· κατηφειας δε
και αισχυνης μεστοι μεν οι γεωργοι, μεστοι δε οικεται· και φαιδροι μεν επι τοις
κακοις τοις εμοις εχθροι, εγκαλυπτονται δε οι φιλοι. Παρ' εμοι δε ουδεμια γνωμη
κρατει, αλλ' η ωστε πυρ επαφειναι και φλεξαι παντα, και οικιας και αγρους και
αγελας βοων και ποιμνια προβατων. Που γαρ εσται μοι χρησιμα ταυτα λοιπον,
εκεινου του χρησομενου τουτοις ουκ οντος, αλλ' αιχμαλωτου γενομενου, και παρα
βαρβαροις ανημεροις δουλευοντος θανατου παντος πικροτεραν δουλειαν;
Περιεβαλον μελαινηι στοληι τους οικετας απαντας, κατεπασα τεφραι τας κεφαλας,
χορους εστησα γυναικων, εκελευσα χαλεπωτερον αυτας κατακοπτεσθαι, η ει νεκρον
εωρων. Συγγνωτε δε μοι τουτο ποιουντι· μειζον εκεινου το πενθος εμοι.
Παρενοχλεισθαι δοκω λοιπον υπο του φωτος, και προς αυτας αηδως εχω τας
ακτινας, οταν εις νουν λαβω το σχημα του ταλαιπωρου παιδος εκεινου, οταν των
ευτελεστερων αγροικων εκεινων ατιμοτερον αυτον ημφιεσμενον ιδω, και επ' εργα
ατιμοτερα τουτον προπεμπομενον· οταν εννοησω αυτου το ακαμπες, κατακαιομαι,
διασπωμαι, διαῤρηγνυμαι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

γʹ. Ταυτα λεγων, και προκυλινδεισθω των ποδων των ακουοντων, και
καταπασσεσθω τεφραν επι της κεφαλης, και αισχυνετω τηι κονει το προσωπον, και
παρακαλειτω παντας ορεξαι χειρα, κατατιλλετω την πολιαν. Ταχα ημιν καλος ο
κατηγορος απηκριβωται προς το τους ακουοντας εμπρησαι απαντας, και πεισαι κατα
κρημνων τους τα τοιαυτα εργασαμενους εμβαλειν. ∆ια γαρ τουτο προς ακρον
απασων των αιτιων τον λογον ηγαγον, ινα τουτου του ουτω κατασκευασθεντος,
ηττηθεντος υφ' ημων τηι του Θεου χαριτι, μηδεις τοις λοιποις γενοιτο λογος. Του γαρ
παντα ομου εχοντος ταυτα επιστομισθεντος, ο μη παντα εχων ομου ουδε γαρ παντα
οιον τε συνελθειν ευκολως ημιν παραχωρησει της νικης λοιπον. Ουτος μεν ουν
ταυτα λεγετω και τουτων πλειονα. Ἐγω δε παραιτησομαι τους δικαζοντας, μη νυν
ελεειν τον γεροντα τουτον, αλλ' οταν αυτον δειξωμεν πενθουντα τον υιον, δεινον
μεν ουδεν πεπονθοτα, των δε μεγαλων αγαθων απολαυσαντα, και ων επεκεινα
ετερα ουκ εστιν ευρειν. Τοτε γαρ οντως αξιος ελεου και δακρυων αν ειη, μηδε
συνιδειν την ευπραγιαν δυναμενος του παιδος, αλλα τοσουτον απεχων αυτης ως και
επι μεγιστοις θρηνειν τοις κακοις. 47.335 Ποθεν ουν αρξομεθα του λογου του προς
αυτον; Ἀπο του πλουτου και των χρηματων, επειδη και αυτος τουτο μαλιστα
παντων οδυρεται, και πασι τουτο αυτο ειναι δοκει το δεινοτατον, ει πλουτουντες
παιδες επι τουτον ελκοιντο τον βιον. Ειπε ουν μοι, τινα μακαριζομεν απαντες, και
ζηλωτον ειναι φαμεν, τον εν διψηι καθεστωτα αει, και πριν η της προτερας
εμφορηθηναι κυλικος, δεομενον παλιν ετερας, και εν τουτωι οντα διαπαντος, η τον
ανωτερω καθεστωτα της αναγκης εκεινης, και αδιψον αει μενοντα, και ουδεποτε εις
την του ποματος τουτου καθελκομενον χρειαν; ουχ ο μεν πυρεττοντι προσεοικε, και
χαλεπωτατην αναγκην εχοντι, καν εκ πηγων αρυεσθαι εχηι τα ναματα, ο δε
ελευθερος τε εστι την οντως ελευθεριαν, και υγιαινει την οντως υγιειαν, και μειζων
η κατα ανθρωπινην γεγονε φυσιν; Τι δαι, ει τις γυναικος ερων συγγινοιτο μεν αυτηι
διηνεκως, μειζονως δε μετα την συνουσιαν φλεγοιτο ταυτην, ετερος δε ταυτης εκτος
της μανιας εστηκοι, και μηδε οναρ αλισκοιτο τωι κακωι, τις παλιν ημιν ο ζηλωτος και
μακαριος; ουχ ουτος; τις δε αθλιος και ταλαιπωρος; ουχ ο νοσων τον κενον εκεινον
ερωτα, και μηδαμου σβεσθηναι δυναμενον, αλλα τοις επινενοημενοις φαρμακοις
επιτριβομενος μαλλον; Ει δε προς τοις ειρημενοις μακαριζοι μεν εαυτον επι τηι νοσωι,
και μητε αυτος εκεινης της αναγκης απαλλαττεσθαι βουλοιτο, τους τε
απηλλαγμενους του παθους αποδυροιτο, ωσπερ ουτος νυν, ουχι ταυτηι παλιν
ελεεινοτερος εσται και αθλιωτερος, μη μονον νοσων, αλλα μηδε αυτο τουτο ειδως
οτι νοσει, και δια τουτο μητε απαλλαγηναι βουλομενος, και τους απηλλαγμενους
θρηνων; Ἀγαγωμεν δη τον λογον τουτον και επι την των χρηματων κτησιν, και
οψομεθα τις ο αθλιος και ταλαιπωρος· εκεινων μεν γαρ των ερωτων σφοδροτερος
ουτος εστι και μανικωτερος· ουκουν και πλειον οδυνησαι δυναιτ' αν, ου τουτωι
μονον οτι την λαμπαδα δριμυτεραν εχει, αλλ' οτι και προς την επινενοημενην
παραμυθιαν ανενδοτος εστι και σκληροτερος πλεον εκεινων. Μαλλον γαρ οι ποτου
και σωματων ερωντες μετα την απολαυσιν ληψονται κορον, η οι περι πλουτον
μαινομενοι. Ὅθεν εκεινους μεν και τωι λογωι συμπλασαι ηναγκασθημεν, δια το μη
ταχεως επι της πειρας οραιν αυτο φαινομενον· τουτου δε του νοσηματος απο των
πραγματων πολλα εξομεν παρασχειν τα υποδειγματα. ∆ια ταυτα ουν, ειπε μοι,
θρηνεις τον υιον, οτι μανιας και τοσαυτης αμηχανιας απηλλακται, οτι ερωτα
ανιατον ουκ εραι, οτι του πολεμου και της μαχης ταυτης εστηκεν εκτος; Ἀλλ' ουκ αν
επαθε τουτο, φησιν, ουδ' αν ηρασθη του πλειονος, αλλ' απεχρησεν αν αυτωι των
παροντων η απολαυσις. Μαλιστα μεν πραγμα λεγεις εναντιον, ως ειπειν, τηι φυσει·
πλην αλλα και τουτο εστω, και συγκεχωρησθω τωι λογωι, μη αν αυτον εθελησαι
προσθειναι τοις ουσι, μηδε υπο της επιθυμιας αλωναι εκεινης· εγω γαρ αυτον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ουτως επιδειξω εν μειζονι νυν οντα ανεσει και ηδονηι. Τι γαρ κουφοτερον, υπερ
τοσουτων φροντιζειν, και τοιαυτηι προσδεδεσθαι φυλακηι και δουλειαι, και
δεδοικεναι μη παραποληται τι των οντων, η και τουτων απηλλαχθαι των δεσμων;
Κεισθω γαρ, αυτον μη επιθυμειν φορτιων ετερων, αλλα πολλωι βελτιον και των
επιτεθεντων ηδη καταφρονειν. Ει γαρ το μη δεισθαι πλειονων συνωμολογηται
μεγιστον ον αγαθον, το και της των οντων χρειας εξωτερον ειναι, μειζονος ευ47.336
πραγιας αν ειη. Ὁ γαρ αδιψος εκεινος και ανεραστος ουδεν γαρ κωλυει παλιν επι τα
αυτα ελθειν υποδειγματα ου των αει διψωντων μονον, ουδε των ερωντων αει, αλλα
και των εν βραχει τουτο παθοντων, και πληρωσαντων την επιθυμιαν πολλωι
μακαριωτερος ων αποδεδεικται, ως μηδε εις πειραν εμπεσων της τοιαυτης αναγκης.
Ἐρησομαι δε σε παλιν, ει και υπερβαλεσθαι τωι πλουτωι παντας και των απο του
πλουτου κακων απαλλαγηναι ενην, αρα ουκ αν μυριακις ταυτην ειλου την
περιουσιαν, ωστε μητε βασκανιας, μητε συκοφαντιας, μητε φροντιδος, μητ' αλλου
μηδενος των τοιουτων ανεχεσθαι; Ἂν τοινυν και τουτο εχοντα δειξωμεν τον υιον,
και μειζονως ευπορωτερον οντα νυν, παυσηι θρηνων παντως και ολοφυρομενος
ουτω πικρως; Ὅτι μεν ουν φροντιδων απηλλακται, και των αλλων των
επισυρομενων τωι πλουτωι κακων, ουδε αυτος αντερεις· διοπερ ουδε ημιν περι
τουτων αναγκη προς σε διαλεγεσθαι· ζητεις δε μαθειν πως ευπορωτερος του τοσαυτα
εχοντος σου. Τουτο δη σε διδαξομεν, και δειξομεν, οτι οπερ ηγηι εκεινον νυν ειναι εν
πενιαι τηι εσχατηι, τουτο αυτος προς εκεινον εξεταζομενος πεπονθας. δʹ. Και μητοι
νομισηις τα εν τοις ουρανοις ημας ερειν αγαθα, και τα μετα την ενθενδε αποδημιαν·
απο γαρ των εν χερσι τεως ποιησομεθα την αποδειξιν. Συ μεν ουν των σαυτου κυριος
ει μονον, εκεινος δε των κατα την οικουμενην απασαν. Ει δε απιστεις, δευρο σε
αγαγωμεν εις αυτον, και πεισωμεν αυτον κατελθοντα απο του ορους, μαλλον δε εκει
μενοντα σημαναι τινι των σφοδρα πλουτουντων και ευλαβων, πεμψαι χρυσου
σταθμον, οσον εθελεις· μαλλον δε τουτο μεν ουκ ανεξεται, δουναι δε τωι δεινι
δεομενωι κελευετω, και προθυμοτερον οψει τον πλουτουντα υπακουοντα και
εκκομιζοντα, η των οικονομων τινα των σων. Ουτος μεν γαρ οταν αναλισκειν
κελευηται, κατηφης τε εστι και σκυθρωπος· εκεινος δε οταν μη αναλισκηι, τοτε
δεδοικε μη ποτε προσκεκρουκως ηι, ατε τοιουτον επιταττομενος ουδεν. Και πολλους
επιδειξαι· εχω ου των ευδοκιμων τουτων, αλλα και των ευτελεστερων, τοσαυτην
εχοντας δυναμιν. Και συ μεν, αν οι οικονομοι αναλωσωσι τα πιστευθεντα, ουκ εχεις
απαιτησαι ετερον, αλλ' ευθεως σοι εις πενιαν ο πλουτος μεταπεσειται υπο της
κακουργιας εκεινων· παρα δε τωι παιδι τωι σωι τουτο ουκ εστι το δεος. Ἂν γαρ ουτος
γενηται πενης, επιταξει παλιν ετερωι· καν εκεινος παθηι τι τοιουτον, εφ' ετερον
μεταβησεται, και τας των υδατων πηγας προτερον επιλιπειν εικος, η των ταυτα
υπακουσομενων τινα. Και ει μεν τα ημετερα εφρονεις, διηγησαμην αν σοι πολλα και
μεγαλα διηγηματα· επει δε τα Ἑλληνων πρεσβευεις, ουδε εκειθεν απορησω του
παραδειγματος. Ἄκουσον γαρ τι προς τον Σωκρατην ο Κριτων φησι· Σοι δε υπαρχει
μεν τα εμα χρηματα, ως εγωγε οιμαι, ικανα· επειτα δε και ει τι εμου κηδομενος ουκ
οιει αναλισκειν ταμα, ξενοι ουτοι ενθαδε ετοιμοι αναλισκειν. Εισκεκομικε δε επ'
αυτωι τουτωι αργυριον ικανον Σιμμιας ο Θηβαιος, ετοιμος 47.337 δε και Κεβης, και
αλλοι πολλοι. Ὥστε, οπερ ελεγον, μη ταυτα φοβουμενος αποκαμηις σωσαι σαυτον,
μητε ο ελεγες εν τωι δικαστηριωι δυσχερες σοι γενεσθω, οτι ουκ αν εχοις εξελθων ο τι
χρωιο σαυτωι· πολλαχου μεν γαρ και αλλοσε οπου αν αφικηι, αγαπησουσι σε. Ἐαν δε
βουληι εις Θετταλιαν ιεναι, εισιν εμοι εκει ξενοι, οι σε περι πολλου ποιησονται, και
ασφαλειαν σοι παρεξονται, ωστε σοι μηδεν ελλειπειν των κατα Θετταλιαν. Τι ταυτης
της ευποριας ηδιον; Ἀλλα ταυτα μεν ως προς ανδρα βιωτικον· ει δε φιλοσοφωτερον
αυτου τον πλουτον εξεταζειν εθελοιμεν, συ μεν ισως ου παρακολουθησεις τωι λογωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

εμοι δε αναγκαιον δια τους δικαζοντας ειπειν. Τοσουτος γαρ ο της αρετης πλουτος
εστιν, ουτως ηδιων, ουτω ποθεινοτερος του παρ' υμιν, ως μηδ' αν ποτε εθελησαι
τους εχοντας αυτον την απασαν γην, ει χρυσος γενοιτο μετα των ορων και της
θαλασσης και των ποταμων, αντ' εκεινου λαβειν. Και ει γε ην δυνατον τουτο
γενεσθαι, εμαθες αν απο της πειρας αυτης, ως ουκ αλαζονειας τα ρηματα, αλλα
πολλωι πλειω και μειζω ευροντες καταφρονησουσιν εκεινου, και ουκ αν ποτε αυτον
αλλαξαιντο τουτου. Και τι λεγω, αλλαξαιντο; ουδε μετ' εκεινου μεν ουν λαβειν
αυτον ελοιντο αν. Καιτοι υμιν ει τις εδιδου τον της αρετης πλουτον μετα των
χρηματων, υπτιαις αν εδεξασθε χερσιν· ουτως ομολογειτε μεγαν τινα εκεινον και
θαυμαστον· ουτοι δε ουκ αν ελοιντο τον υμετερον μετα του οικειου· ουτως ισασιν
οτι πραγμα εστιν ευκαταφρονητον. Και τουτο παλιν απο των υμετερων
παραδειγματων ποιησω φανερον. Ποσα γαρ οιει χρηματα τον Ἀλεξανδρον τωι
∆ιογενει, ει γε ηθελε δεξασθαι, δουναι αν; Ἀλλ' ουκ ηθελησεν· εκεινος δε
εφιλονεικει και παντα επραττε, ωστε δυνηθηναι ποτε επι τον πλουτον ελθειν τον
τουτου. εʹ. Βουλει δε και ετερωθεν σου την πενιαν ιδειν, και του παιδος την
ευποριαν του σου; Ουκουν απελθε, και αφελου αυτου το ιματιον, οπερ εχει μονον,
και της καλυβης εξαγαγε, και καθελε το καταγωγιον, και ουδε ουτως οψει
δυσχεραινοντα ουδε αλγουντα, αλλα σοι και χαριν εισεται τουτων, οσον προς
φιλοσοφιαν πλεον ωθεις αυτον· σου δε αν τις δεκα δραχμας αφεληται μονον,
θρηνων και οδυρομενος ου διαλειψεις ποτε. Τις ουν ευπορος, ο τοις μικροις
δακνομενος, η ο παντων των οντων καταφρονων; Και μη τουτο ποιησηις μονον,
αλλα και της χωρας απασης απελασον, και οψει γελωντα επι τουτοις, καθαπερ επι
παιδιου παιζοντος. Σε δε αν της πατριδος απελασηι τις μονον, τα δεινοτατα πεισηι, και
ουδε οισεις την συμφοραν· εκεινος δε, ατε πασης της γης ουσης αυτου και της
θαλασσης, ουτως ευκολως και αλυπως απο τουτων εφ' ετερα μεταστησεται, καθαπερ
συ δια των οικειων οδευων αγρων· μαλλον δε και ευκολωτερον. Σοι μεν γαρ ει και
δια των σων βαδιζειν εξεστιν, αλλ' ομως και δι' αλλοτριων αναγκη· εκεινος δε δια
πασης της αυτου πορευσεται γης· και ποτον μεν αυτωι παντοθεν δαψιλως παρεχουσι
λιμναι και ποταμοι και πηγαι, τροφη δε αυτωι λαχανα και βοταναι, και αρτοι δε
πολλαχοθεν. Ουπω γαρ σοι λεγω, οτι και της γης απασης καταφρονει, πολιν 47.338
εχων τον ουρανον. Καν τελευτησαι δεηι, της τρυφης υμων ηδιον οισει την τελευτην,
και ευξεται ουτως αποθανειν μαλλον, η υμεις επι της πατριδος και της ευνης· ωστε
και πλανον και φυγαδα και αλητην την πολιν εχοντα και οικιαν οικουντα, αλλ' ουκ
εκεινον ειποι τις αν τον παντων τουτων απηλλαγμενον. Ουτε γαρ της πατριδος
αυτον εξαγαγειν δυνησηι, εως αν μη εξαγαγηις της γης απασης· τεως γαρ ουτως
ειρησθω, επει κατα τον αληθη λογον τοτε μαλιστα αυτον εις την πατριδα
αποπεμψεις, οταν απο της γης εξαγαγηις. Ἀλλ' ουπω τουτο προς σε τον ουδεν πλεον
των ορωμενων ειδοτα. Ουδε γυμνον δειξαι δυνησηι, εως αν τα της αρετης ιματια
περικειμενος ηι, ουτε λιμωι διαφθερεις, εως αν ειδηι την οντως τροφην. Ἀλλα πασι
τουτοις οι πλουτουντες εισιν αλωσιμοι· ωστε και κατα τουτο ουκ αν τις αμαρτοι
τουτους μεν πενητας προσειπων, και σφοδρα πενητας, ευπορους δε εκεινους
ακριβως. Ὁ γαρ και τροφης και ποτου και οικιας και αναπαυσεως πανταχου
δυναμενος ευπορειν, και ου μονον μη αλυων, αλλα και ηδιον εν τουτοις η υμεις εν
τοις υμετεροις διαγων, ευδηλον οτι παντων υμων των πλουτουντων εστιν
ευπορωτερος των επι της οικιας μονης τουτων δυναμενων ευπορειν. Ὅθεν ουδε
πενιαν οιδεν εκεινος θρηνησαι ποτε. Ουδε γαρ τηι αφθονιαι μονον ουτος ο πλουτος
βελτιων, ουδε τηι ηδονηι, αλλα και τωι αναλωτος ειναι, και εις πτωχειαν μη
μεταβαλειν ποτε, μηδε υποκεισθαι τωι του μελλοντος αδηλωι, μηδε φροντιδας εχειν,
μηδε βασκανιαι χειρουσθαι, αλλα θαυμα και επαινον και ευφημιαν κεκτησθαι πασαν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

καιτοι γε εφ' υμων τουναντιον εστιν ιδειν. Ου γαρ μονον υμας ουκ επαινουσι δια τον
πλουτον, αλλα και μισουσι και αποστρεφονται και βασκαινουσι δε υμιν και
επιβουλευουσιν οι πολλοι· ουτος δε επειδη πλουτει πλουτον τον αληθη, δια τουτο
θαυμαζεται μαλιστα, και δια τουτο ου φθονειται ουδε επιβουλευεται. Ἀλλ' αρα προς
υγιειαν τις επιτηδειοτερος; ουχ ο μεν εκεινον εχων καθαπερ τα αγρια των ζωων
ευσωματει και σφριγαι, ατε αερος απολαυων καθαρου και ναματων υγιεινων και
ανθων και λειμωνων και ευωδιας ειλικρινους, ουτος δε ωσπερ εν βορβορωι κειμενος,
μαλακωτερος τε εστι και μαλλον επινοσος; Ει δε εν υγιειαι τα πρωτεια παρα τουτωι,
δηλονοτι και εν ηδονηι. Τινα γαρ οιει μαλλον τρυφαιν, τον επι βαθειας
κατακεκλιμενον ποας, παρα πηγην καθαραν, υπο σκιαν δενδρων αμφιλαφων, και
τον οφθαλμον εστιωντα τηι θεαι, και καθαρωτεραν εχοντα του ουρανου την ψυχην,
και ταραχης και θορυβου ποῤρω καθημενον, η τον εν οικισκωι κατακεκλεισμενον; Ου
γαρ δη του αερος τα μαρμαρα καθαρωτερα, ουδε της σκιας της απο των δενδρων η
απο της οροφης ηδιων, ουδε η ψηφις εδαφους ανθεσι καλλωπιζομενου ποικιλοις.
Και τουτων αυτων υμεις οι πλουτουντες μαρτυρες, οις ει γε ενην επι των υπερυων
δενδρα εχειν, και την απο των λειμωνων παραμυθιαν, μαλλον αν ειλεσθε της στεγης
της χρυσης και των τοιχων των θαυμαστων. Ὅταν γουν εκ πολλων πονων προς
ανεσιν εαυτους αφειναι επιθυμησητε, ταυτα αφεντες, προς εκεινα βαδιζετε. Ἀλλ'
υπερ δοξης ισως θρηνεις, της πολλης εκεινης και μεγαλης, ουδαμου φαινομενης
47.339 ενταυθα; Τα γαρ βασιλεια τηι ερημιαι παραβαλλων, και τας ελπιδας τας
εκειθεν ταις εντευθεν, εξ αυτου οιει του ουρανου καταπεπτωκεναι τον υιον. Ουκουν
τουτο δει πρωτον μαθειν, ως ουτε η ερημια ατιμον ποιει, ουτε λαμπρον και
περιφανη τα βασιλεια, και πριν επι λογισμους ελθειν εκ παραδειγματων σε
απαλλαξω της υποψιας, παραδειγματων ου των παρ' ημιν, αλλα των υμετερων.
∆ιονυσιον ισως ακουεις τον Σικελιας τυραννον, ακουεις δε και Πλατωνα τον
Ἀριστωνος; Τις ουν, ειπε μοι, λαμπροτερος γεγονε; τις δε αιδεται και εν τοις των
πολλων κειται στομασιν; ουχ ο φιλοσοφος του τυραννου μαλλον; Καιτοι ο μεν της
τε Σικελιας απασης εκρατει, και εν τρυφηι διηγε, και μετα πολλου του πλουτου και
των δορυφορων και της αλλης φαντασιας διετελεσε ζων· ο δε εν τωι της Ἀκαδημιας
κηπωι διετριβεν αρδων τε και φυτευων και ελαιας εσθιων, και ευτελη παρατιθεμενος
τραπεζαν, και πασης εκεινης της φαντασιας εκτος ων. Και ου τουτο πω θαυμαστον,
αλλ' οτι και δουλος γενομενος, και κατα την του τυραννου γνωμην απεμποληθεις,
τοσουτον απεσχεν ατιμοτερος εκεινου φανηναι δια ταυτα, ως και αυτωι τωι τυραννωι
εκ τουτου φανηναι αιδεσιμος. Τοιουτον εστιν αρετη· ου δι' ων εργαζεται μονον,
αλλα και δι' ων πασχει κακως, ουχ εαυτην, αλλα και τους ποιουντας ουκ αφιεισα
κρυπτεσθαι και λανθανειν. Τι δε ο τουτου διδασκαλος Σωκρατης; ποσωι Ἀρχελαου
λαμπροτερος ην; Καιτοι ο μεν βασιλευς ην, και εν πολλωι πλουτωι διηγεν· ο δε εν
Λυκειωι διετριβε, και ενος ιματιου πλεον ειχεν ουδεν, και τουτο μονον και χειμωνος
και θερους και εν πασαις ταις ωραις του ετους περιβεβλημενος εφαινετο·
ανυποδετος τε εζη διαπαντος, και ασιτος απασαν διεκαρτερει την ημεραν, αρτον τε
εσιτειτο μονον, και τουτο ην αυτωι οψον και σιτιον· και ουδε ταυτην οικοθεν
παρετιθετο την τραπεζαν, αλλα παρ' ετερων λαμβανων, ουτως εσχατηι συνεζη πενιαι·
και τοσουτον ην του βασιλεως λαμπροτερος, ως πολλακις αυτον καλουντος εκεινου
προς εαυτον, μη θελησαι το Λυκειον αφειναι, και προς τον εκεινου πλουτον ελθειν.
Και απο της δοξης δε της κρατουσης νυν και τα προτερα φαινεται. Γουτων μεν γαρ
τα ονοματα πολλοις γνωριμα, εκεινων δε ουδενι. Ὁ δε Σινωπευς παλιν ετερος ουτος
φιλοσοφος τοσουτωι και τουτων και ετερων μυριων τοιουτων βασιλεων
ευπορωτερος ην, και ταυτα ρακιοις συζων, ως τον Φιλιππου τον Μακεδονα στρατιαν
επι Περσας αγοντα, παντα αφεντα, ιδοντα αυτον απελθειν, και ερεσθαι δι' εαυτου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

μη τινος δεοιτο, και ει τι κελευοι· αυτον δε ουδεν απαγγειλαι. Ἆρα σοι των
παραδειγματων αλις, η βουλει και ετερων επιμνησθωμεν; Ουτοι γαρ ουχι των εν
βασιλειοις μονον λαμπρων, αλλ' αυτου του βασιλευοντος γεγονασι λαμπροτεροι,
τον ιδιωτικον ελομενοι βιον και απραγμονα, και πολιτειας ουδε εγγυς βουληθεντες
ελθειν. Και εν αυτηι δε τηι πολιτειαι ουκ εκεινους οψει λαμπρους τους εν πλουτωι και
τρυφηι και περιουσιαι, αλλα και τους εν πενιαι, τους εν ευτελειαι, τους εν ατυφωι
ζωντας βιωι. Παρα μεν Ἀθηναιοις Ἀριστειδης, ον και τελευτησανταη πολις εθαψε,
και πλουτωι και γενει και τρυφηι και δυναμει λογων και ρωμηι σωματος και ευγενειαι
και τοις αλ47.340 λοις πασιν Ἀλκιβιαδου κρατουντος τοσουτον λαμπροτερος ην,
οσον παιδιου τινος ευτελους φιλοσοφος θαυμαστος. Παρα Θηβαιοις Ἐπαμεινωνδας,
ανθρωπος εις εκκλησιαν καλουμενος, και δια τουτο μη δυναμενος ελθειν, επειδη
αυτωι το ιματιον ετυχε πλυνομενον, και ετερον περιθεσθαι ουκ ειχε, παντων των
γενομενων αυτοθι στρατηγων επισημοτερος ην. Μη τοινυν μοι την ερημιαν ειπηις,
μηδε τα βασιλεια. Ου γαρ εν τοποις τα της λαμπροτητος, και τα της περιφανειας,
ουδε εν ιματιοις, ουδε εν αξιωματι, ουδε εν δυναστειαι, αλλ' εν αρετηι ψυχης και
φιλοσοφιαι μονον. ςʹ. Ἀλλ' επειδη τα παραδειγματα ου τοσαυτην εχει την ισχυν, απ'
αυτου του σου παιδος ποιησομαι την εξετασιν. Ευρησομεν γαρ αυτον ου μονον
λαμπροτερον οντα νυν, αλλα και δι' εκεινα τιμιωτερον, δι' απερ ατιμον ειναι φῂς
και ευτελη. Ει γαρ βουλει πεισαντες αυτον απο του ορους κατελθειν, πεισωμεν και
εις αγοραν εμβαλειν, και οψει πασαν επιστρεφομενην την πολιν, και υποδεικνυντας
αυτον απαντας και θαυμαζοντας και εκπληττομενους, ως αγγελου τινος εξ ουρανου
παραγενομενου νυν. Ἢ ετερον σοι τα της δοξης τι ειναι δοκει; Ου γαρ δη των εν
βασιλειοις εσται περιφανεστερος μονον, αλλα και αυτου του το διαδημα
περικειμενου, δια τα ιματια εκεινα τα ευτελη και κατατετριμμενα. Ου γαρ αν ουτως
απαντας εξεπληττε χρυσοφορων, μαλλον δε και αλουργιδα, και αυτον τον στεφανον
περικειμενος επι της κεφαλης, και τοις σηρικοις επικαθημενος στρωμασι, και υπο
των ημιονων ελκομενος, και τους χρυσοφορουντας δορυφορους εχων, ως νυν
ρυπων και αυχμων και παχυ περιβεβλημενος ιματιον, και μηδενα ακολουθουντα
επαγομενος, και ανυποδετος ων. Ἐκεινα μεν γαρ τα του βασιλεως νομοις τε ωρισται,
και της συνηθειας εστι· και δια ταυτα καν ειποι τις θαυμαζων τον βασιλεα, οτι
στολην περιβεβληται χρυσην, ου μονον ου θαυμαζομεν, αλλα και γελωμεν το
λεχθεν, ως ουδεν εχον παραδοξον· περι δε του παιδιου του σου αν ελθων τις
απαγγειληι, οτι πλουτου καταγελασας του πατρικου, και την βιωτικην καταπατησας
φαντασιαν, και των κοσμικων ελπιδων ανωτερος γενομενος, προς την ερημιαν
μετεστη, και χιτωνισκον σαπρον ενεδυ και φαυλον, παντες ευθεως συνδραμουνται
και θαυμασουσι και κροτησουσιν υπερ της μεγαλοψυχιας αυτον. Και των μεν
βασιλεων μυρια κατηγορουμενων, ουδεν τα ιματια προστησεται τα χρυσα, τοσουτον
απεχει θαυμαστους δειξαι οντας αυτους· ουτος δε και απο των ιματιων πολλας εχει
του θαυμαζεσθαι τας αφορμας. Ὥστε αυτη η στολη της βασιλικης μαλλον αυτον
αποβλεπτον απεφηνε και περιφανη, ει γε δι' εκεινην μεν ουδεις βασιλεα εθαυμασε,
δια δε ταυτην απαντες τον περικειμενον εκπλαγησονται. Και τι μοι, φησι, της των
πολλων υπονοιας οφελος και των επαινων; Και μην δοξα ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η
ταυτα. Ἀλλ' ου δεομαι, φησι, ταυτης, δυναστειαν δε ζητω και τιμην. Ἀλλ' οι
επαινουντες και τιμησουσι παντως. Ει δε δυναστειαν βουλει και προστασιαν, και
ταυτην ουχ ηττον των προτερων παρα τουτοις ουσαν μαλλον ευρησομεν· και εχομεν
μεν αυτο και εκ παραδειγματων ποιειν φανερον, επι δε τον μαλιστα σε
παραμυθουμενον τροπον ελθοντες, ουκ επ' αλλων τινων, αλλ' επ' αυτου του σου
παιδος τον λογον 47.341 εξετασωμεν τουτον. Τι γαρ δυναμεως της μεγιστης
τεκμηριον ειναι φηις; ου το δυνασθαι μεν αμυνεσθαι τους λυπουντας, δυνασθαι δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

τους ευεργετουντας αμειβεσθαι, Καιτοι γε ταυτην απασαν ουδε παρα τωι βασιλευοντι
ιδοι τις αν· και γαρ πολλους εχει τους λυπουντας, ους ουκ αν δυναιτο λυπειν, και
πολλους τους ευ ποιουντας, ους ουκ αν ευκολως αμειψαιτο. Και γαρ εν πολεμοις
πολλακις λυπησαντας πολεμιους, και μυρια αυτον ειργασμενους κακα, αμυνασθαι
επεθυμησε μεν, ουκ ισχυσε δε· και φιλους δε μεγαλα επιδειξαμενους εκει
κατορθωματα, ουκ εσχε τοις ισοις αμειψασθαι, προαναρπασθεντας της αντιδοσεως,
και εν αυτωι τωι πολεμωι πεσοντας. Τι ουν, αν ταυτης της δυναμεως, ης ουδε βασιλεις
απολαυουσιν, ως ο λογος απεδειξεν, ετεραν πολλωι μειζονα και τον υιον εχοντα
αποδειξωμεν τον σον; Και μηδεις ισως τα εν τοις ουρανοις αγαθα υπολαβοι
λεγοντων ημων, οις απιστεις· ουχ ουτως επιλελησμεθα των υποσχεσεων· αλλ' απο
των ενταυθα γινομενων παρεξομεθα την αποδειξιν. Ει γαρ δυναμις αυτη μεγιστη, το
λυπουντας δυνασθαι αμυνεσθαι, πολλωι μειζον ταυτης το τοιαυτην ευρειν του βιου
καταστασιν, εν ηι μεν ουδ' αν εθεληι τις λυπησαι δυνησεται· οτι γαρ εκεινου τουτο
μειζον, αν εφ' ετερον παραδειγμα τον λογον αγαγωμεν, δηλον ημιν εσται και
φανερον. Ειπε γαρ μοι, τι βελτιον, ουτως εμπειρον ειναι τα πολεμικα, ως μηδενα
των τιτρωσκοντων ημας ατρωτον διαφυγειν, η σωμα κεκτησθαι τοιουτον, ως
μηδενα, καν μυρια ποιηι, δυνασθαι πληξαι το σωμα; Παντι που δηλον, οτι τουτο
εκεινου και δυνατωτερον και θειοτερον· και ου τουτο μονον, αλλα και ο πολλωι
τουτου ανωτερον. Ποιον δε τουτο; Το φαρμακα ειδεναι, δι' ων αφανισθησεται τα
τραυματα παντα. Τριων τοινυν τροπων οντων, ενος μεν του δυνασθαι τους
αδικουντας αμυνεσθαι, ετερου δε ανωτερου του και τα οικεια τραυματα θεραπευειν·
ου γαρ επεται τουτο παντως εκεινωι· τριτου δε του μηδενι των οντων ανθρωπων
ευχειρωτον ειναι, ο δη και μειζον φυσεως ανθρωπινης εστι, τουτο τον υιον σον
εχοντα αποδειξομεν. ζʹ. Και οτι ου ψοφος ταυτα τα ρηματα, και ταυτης της μεγαλης
δυναμεως ετεραν παλιν μειζονα μεταξυ ζητουντες ευρηκαμεν. Ου γαρ δη μονον ου
δυναμενους, αλλ' ουδε βουλομενους εκεινων βλαψαι τινας οψεται τις· ωστε διπλα
τα της ασφαλειας αυτωι. Τι ουν θειοτερον γενοιτ' αν ταυτης της ζωης, εν ηι μηδεις
μητε εθελησηι, μητε, αν εθεληι, δυνησεται ποιησαι κακως; και μαλιστα, οταν το μη
θελειν ουκ εκ του μη δυνασθαι γινηται, καθαπερ επι πολλων, αλλ' εκ του μηδεμιαν
αιτιαν ευρειν. Ἐπει, ει γε τουτο ην καθ' εαυτο, το μη δυνασθαι λεγω, ουδεν τοσουτον
ην· μισος γαρ αν ετεχθη πολυ τοις θελουσι μεν, ου δυναμενοις δε αδικειν· ου μικρος
δε και ουτος μακαριοτητος τροπος. Αυτο δη ουν τουτο εξετασωμεν, ει δοκει, πρωτον.
Τις ουν, ειπε μοι, τον ουδεν κοινον εχοντα προς ανθρωπους, ου συμβολαιων ενεκεν,
ου γης, ου χρηματων, ου πραγματων, ουκ αλλου ουδενος, εθελησει βλαψαι ποτε;
υπερ ποιας χωρας φιλονεικησει προς αυτον; υπερ τινων ανδραποδων; υπερ ποιας
δοξης; τι δεδοικως; υπο τινος δακνομενος; Ἢ γαρ φθονωι, η δεει, η οργηι κινουμεθα
προς το βλαπτειν ετερους. Ἀλλ' ουτος ο βασιλικωτατος παντων εστιν ανωτερος. Τις
γαρ φθονησει τωι 47.342 παντων καταγελωντι τουτων, περι α κοπτονται ετεροι και
σπουδαζουσι; τις δε οργιειται μηδεν ηδικημενος; τις δε φοβηθησεται, μηδεν
υποπτευων; Ουκουν, οτι μεν ου βουλησονται τινες αδικειν, εκ τουτου δηλον· οτι δε
ουδ' αν εθελωσι δυνησονται, και τουτο ομοιως εκεινωι δηλον. Ου γαρ εχει τας
αφορμας, ουδε τας λαβας, οθεν αν τις αυτον κατασχοι· αλλ' ωσπερ αετος υψηλα
πετομενος παγιδι στρουθων ουκ αν αλυη ποτε, ουτω και ουτος. Ποθεν γαρ αυτον τις
βλαψαι δυνησεται; Χρηματα ουκ εστι παρ' αυτωι, ινα απειλησηι ζημιαν· πατριδα ουκ
εχει, ινα την υπεροριαν επανατεινηται· δοξης ουκ εφιεται, ινα εις ατιμιαν αγαγηι· εν
εστι το λειπομενον, θανατος· αλλ' ενταυθα μαλιστα ου δυνησεται αυτον λυπησαι
ποτε, αλλα και ωφελησει τα μεγιστα. Προς γαρ ετεραν αυτον πεμπει ζωην, την
ποθουμενην αυτωι, και δι' ην απαντα πραττει και πραγματευεται· ωστε τουτο
απαλλαγη πονων εστι, και ου τιμωρια, αλλ' ιδρωτων λυσις και αναπαυλα. Βουλει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

και ετερον τροπον της δυναμεως αυτου μαθειν, πολλωι τουτου φιλοσοφωτερον; Καν
γαρ μυρια τις αυτον εργασηται δεινα, καν μαστιξηι, καν δησηι, το μεν σωμα πληττεται
δια την φυσιν, η δε ψυχη απληκτος δια την φιλοσοφιαν μενει. Ουδε γαρ αλισκεται
θυμωι, ου χειρουται μισει, ουκ απεχθειαι καταγωνιζεται. Και ουπω τουτο μεγα, αλλα
το πολλωι τουτου θαυμαστοτερον· καθαπερ γαρ ευεργετας και προστατας, ουτω φιλει
τους τα τοιαυτα εργασαμενους, ουτως ευχεται παντα αυτοις γενεσθαι τα αγαθα.
Καιτοι τι τοσουτον εδωκας αν αυτωι, ει μυριακις αυτον βασιλεα της οικουμενης
εποιησας, και επι μυριοις ετεσι την βασιλειαν εξετεινας; ποσης αλουργιδος τουτο το
κτημα, ποσης αρχης, ποσης δοξης ου τιμιωτερον; τι ουκ αν προηκατο, ωστε ψυχην
τοιαυτην λαβειν; Ἐμοι δοκει και τους σφοδρα φιλοσωματους ελειν αν ταυτης της
ζωης την επιθυμιαν. Βουλει και ετερωθεν την δυναμιν ιδειν του ανδρος
θαυμαστοτεραν και ηδιστην, απο μερους ταπεινοτερου μεν, σοι δε μαλιστα ηδιστου;
Τα μεν γαρ ειρημενα δεικνυσιν αυτον αχειρωτον οντα και αναλωτον· οτι δε και
ετερων προστησεται, και εν ασφαλειαι καταστησει πολληι, τουτο ισως ζητεις μαθειν.
Τουτο μεν ουν πρωτη εστι προστασια, το και ετερους εις τον αυτον ζηλον αγαγειν,
και ουτω ποιησαι ισχυρους· ει δε μη θελοιεν, αλλα την ανθρωπινωτεραν ταυτην και
γηΐνην μετερχοιντο ζωην, και εν ταυτηι παλιν οψει δυναμιν αυτον εχοντα του
πλουτουντος σου μειζονα τον μηδεν εχοντα δι' αυτο τουτο μαλιστα το μηδεν εχειν.
Τις γαρ μετα πλειονος εξουσιας διαλεξεται βασιλει και επιτιμησει; συ ο τοσαυτα
κεκτημενος, και υπευθυνος ων δια ταυτα και τοις εκεινου δουλοις, και υπερ
απαντων τρεμων, και μυριας αυτωι παρεχων λαβας, ει βουλοιτο σε αδικειν οργισθεις,
η ουτος ο των εκεινου χειρων ανωτερος ων; Βασιλευσι μεν γαρ ουτοι μαλιστα
διελεχθησαν μετ' εξουσιας πολλης, οσοι παντων εγενοντο των βιωτικων εκτος. Τινι
δε μαλλον ειξει και επακουσεται ο εν δυναμει ων, και εν τοις βασιλειοις
στρεφομενος, τωι πλουτουντι σοι, και ον υποπτευει ενεκα χρηματων πολλα πολλακις
ποιειν, η τωι μιαν εχοντι των επιταγματων υποθεσιν, την εις τους αλλους
φιλανθρωπιαν; Τινα τιμησει και θαυμασεται, περι ου μηδεν ταπεινον υποπτευσαι
δυναιτ' αν, η τον και των οικετων ταπεινοτε 47.343 ρον ειναι νομιζομενον των
αυτου; Καθαπερ γαρ εν χρημασιν, οταν αναλισκειν δεοι, εκεινοις υπακουουσι
μαλλον, ουτω και προστηναι κελευουσιν.
ηʹ. Ει δε βουλει, μηδεν δι' ετερων ανυετω, αλλα δι' εαυτου· και τον κακως
παθοντα και προς τουτον αγαγωμεν και προς σε, μαλλον δε μη προς σε, αλλα προς
αυτον τον βασιλευοντα· ειτα ιδωμεν τις μαλλον προνοησαι δυνησεται τουτου. Και
πρωτος αγεσθω των αλλων ο παντων δεινοτατα πεπονθως. Ἔστω γαρ τις υιον εχων
μονογενη, και εν ακμηι της ωρας αυτον αποβαλετω. Τουτον ουτε αρχων, ουτε
βασιλευς, ουτε αλλος τις ωφελησαι δυνησεται, μητιγε συ· ουδεν γαρ αυτωι δωσεις
τοιουτον, οιον απολωλεκεν. Ἐαν δε προς τον υιον αγαγηις τον σον, πρωτον μεν
αυτον απο τε της οψεως, απο τε του σχηματος, απο τε της οικησεως αναστησει
ταχεως, και πεισει μηδεν ηγεισθαι τα ανθρωπινα· επειτα δε και λογοις απελασει το
νεφος ευνολως. Ἀπο δε της σης οικιας και πλεον εξει το πενθος εκεινος. Ὅταν γαρ
ιδηι ταυτην καθαραν ουσαν κακων, και πολλης ευπραγιας γεμουσαν, και
κληρονομον εχουσαν, μαλλον κατακαησεται· εκειθεν δε ημερωτερος εσται και
φιλοσοφωτερος. Ὁρων γαρ τοσαυτης μεν ουσιας υπερορωντα τον σον υιον,
τοσαυτης δε δοξης και λαμπροτητος, ουκ αλγησει τωι τελευτησαντι τοσουτον. Πως
γαρ αυτον δηξεται το μηδενα κληρονομον εχειν των αυτου, οταν ιδηι τουτων
παντων καταφρονουντα ετερον; Και τους περι φιλοσοφιας δε λογους ευκολωτερον
παρ' εκεινου ακουσεται τοις εργοις επαληθευοντος. Συ δε αν χαναι τολμησηις μονον,
και αθυμιας αυτον εμπλησεις πολλης, ατε επ' αλλοτριοις φιλοσοφων κακοις· εκεινος
δε αυτον δια των πραγματων διδασκων, πεισει ραιδιως, οτι ουδεν υπνου πλεον ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

θανατος εχει· ου γαρ πολλους αριθμησει πατερας τα αυτα πεπονθοτας εκεινωι, αλλ'
εαυτον δειξει καθ' εκαστην ημεραν εν τωι σωματι μελετωντα την τελευτην, και προς
ταυτην παρεσκευασμενον αει, και τους περι της αναστασεως λογους πιστοτερους
ποιησας, ουτως αποπεμψει το πολυ της οδυνης αποθεμενον βαρος, και των
συνδειπνων και περιδειπνων πολλωι μαλλον τα τουτου ρηματα, και η δια των
πραγματων επιδειξις ραιον τον παθοντα διαθειναι δυνησεται. Και τουτον μεν ουτως
ιασεται. Ἀγεσθω δε προς αυτον και ετερος, ει βουλει, νοσωι μακραι τους οφθαλμους
εκκοπεις· τι τουτου δυνησηι προστηναι; Ἐκεινος μεν γαρ δεικνυς οτι ουδεν τουτο
δεινον, κατακεκλεισμενος τε εν οικισκωι μικρωι, και προς ετερον επειγομενος φως,
και το παρον ουδεν μεγα προς εκεινο ηγουμενος, παιδευσει γενναιως την συμφοραν
ενεγκειν. Ἀλλα τους επηρεαζομενους πεισαι δυνησηι φιλοσοφειν; Ουδαμως, αλλα και
ενοχλησεις μαλλον· τα γαρ οικεια κακα εν τοις των πελας αγαθοις ακριβεστερον
ειωθαμεν καθοραιν. Ὁ δε υιος ο σος και τουτους ευκολωτερον ανακτησεται. Παριημι
την απο των ευχων βοηθειαν, πολλωι τουτων απαντων ουσαν μειζονα· παριημι δε,
επειδη προς σε μοι νυν ο λογος εστιν. Ει δε τιμασθαι βουλει δια τον υιον και μη
καταφρονεισθαι εικος γαρ σε και τουτων εραιν, ουκ οιδα πως αν ετερως μαλλον
ετυχες τουτου, η παιδα κτησαμενος την ανθρωπινην υπερβαινοντα φυσιν, και
λαμπρον ουτω πανταχου της οικουμενης φαινομενον, και μετα της ευδοκιμησεως
ταυτης ουδε εχθρον τινα εχοντα. Ἐν εκεινηι μεν γαρ ων τηι δυναστειαι, πολλοις μεν
47.344 αιδεσιμος, πολλοις δε και μισητος ην· ενταυθα δε παντες αυτον οι τιμωντες
μεθ' ηδονης τουτο πραττουσιν. Ει γαρ ταπεινοι και εκ ταπεινων οντες τινες
αγροικων υιοι και χειροτεχνων, επι την φιλοσοφιαν ταυτην ελθοντες, ουτως
εγενοντο τιμιοι πασιν, ως μηδενα των εν τοις μεγαλοις οντων αξιωμασιν
αισχυνθηναι προς το καταγωγιον τουτων ελθειν, και λογων μετασχειν και τραπεζης,
αλλ' ωσπερ μεγαλων τινων αγαθων, οπερ ουν και εστιν, απολαυσαντας ουτω
διατεθηναι, πολλωι μαλλον, οταν απο λαμπρου μεν ορμωμενον γενους, λαμπρας δε
ουσιας, τοσουτων δε ελπιδων, προς εκεινην ιδωσιν ελθοντα την αρετην, τουτο
εργασονται. Ὥστε ο μαλλον πενθεις, το εκ τοιουτων επ' εκεινα βαδισαι, τουτο εστιν
ο μαλιστα παντων αυτον ευδοκιμον ποιει, και παντας ουχ ως ανθρωπωι, αλλ' ως
αγγελωι τινι προσεχειν αναπειθει λοιπον. Ου γαρ δη ταυτα, α περι των αλλων
υποπτευουσιν, υπονοησουσι και περι τουτου, οτι τιμης ερων, και χρηματων
εφιεμενος, και λαμπρος εκ ταπεινου γενεσθαι επιθυμων, ταυτην ειλετο την οδον·
ταυτα γαρ ει και περι των αλλων λεγομενα ψευδη τε εστι και πονηριας ρηματα, επι
του σου παιδος ουτε υπονοιαν δυνησεται παρασχειν.
θʹ. Και μη τοι νομισηις βασιλεων οντων ευσεβων ταυτα γινεσθαι μονον, αλλα
καν μεταπεσηι τα της αρχης και οι κρατουντες απιστοι γενωνται, και τοτε τα του
παιδος εσται λαμπροτερα. Ου γαρ δη οια τα των Ἑλληνων, τοιαυτα και τα παρ' ημιν,
ουδε ταις των κρατουντων επεται γνωμαις, αλλ' εστηκεν επι της οικειας ισχυος, και
τοτε μαλιστα φαινεται, οταν μαλιστα πολεμηται· επει και ο στρατιωτης ευδοκιμος
μεν εστι και ειρηνης ουσης, λαμπροτερος δε εσται καταλαβοντος πολεμου. Ὥστε και
Ἑλληνων κρατουντων, ομοιως εσται σοι και μειζονως τα της τιμης. Οι γαρ δη τοτε
τον υιον αιδουμενοι τον σον, πολλωι μαλλον τουτο ποιησουσιν, οταν
παραταττομενον ιδωσι, και πλειονι κεχρημενον τηι παῤρησιαι, και πολλας της
ευδοκιμησεως εχοντα τας αφορμας. Βουλει και τα προς σε εξετασωμεν, η περιττος
ουτος ο λογος; Ὁ γαρ προς ετερους ουτως ημερος ων και πραος, ως μηδενι λαβην
παρασχειν, πολλωι μαλλον εν πολληι τον πατερα εξει τιμηι, και θεραπευσει πολλωι
πλεον, η ει δυναστειαν μετηλθε κοσμικην. Ἐν αρχηι μεν γαρ μεγαληι γενομενος,
αδηλον ει μη και του πατρος εμελλεν υπεροραιν· νυν δε βιον ειλετο, δι' ον και του
βασιλεως βασιλικωτερος ων, παντων εσται προς σε ταπεινοτερος. Τοιαυτη γαρ η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

παρ' ημιν φιλοσοφια· τα δοκουντα εναντια ειναι, μετριοφροσυνην και υψος, συναγει
εις μιαν ψυχην. Και τοτε μεν ατε χρηματων ερων, και ησμενισεν αν σου την
τελευτην· νυν δε και εις μηκος εκταθηναι σοι την ζωην ευχεται, ωστε και εν τουτωι
λαμπρους αυτωι γενεσθαι τους στεφανους. Ου γαρ δη μικρος ημιν κειται μισθος τοις
τους γεγεννηκοτας τιμωσιν, αλλ' ως δεσποτας αυτους ηγεισθαι κελευομεθα, λογωι τε
και εργωι θεραπευειν, οταν μηδε τα της ευσεβειας παραβλαπτηται. Τι γαρ, φησιν,
αυτοις ανταποδωσεις καθως αυτοι σοι; Ἐννοησον ουν τον εν τοις αλλοις απασι προς
ακρον ηκοντα της αρετης, πως εικος και τουτο μετα πολλης φυλαξεσθαι της
υπερβολης το καλον. Καν γαρ αποθανειν υπερ της σης δεοι κεφαλης, ου
παραιτησεται, ατε ου μονον δια τον παρα της φυσεως κειμενον νομον θεραπευων σε
και τιμων, αλλα προ των αλλων δια τον Θεον, δι' ον και παντων των αλλων ομου
κατεφρονησεν. Ὅταν ουν και ευδο47.345 κιμωτερος ηι νυν και ευπορωτερος και
δυνατωτερος και ελευθεριωτερος, και μαλλον σου δουλος η προτερον μετα της
τοσαυτης μεγαλονοιας, τινος ενεκεν, ειπε μοι, θρηνεις; οτι καθ' εκαστην ου τρεμεις
την ημεραν, μη ποτε εν πολεμωι πεσηι, μη ποτε προσκρουσηι βασιλει, μη ποτε
βασκανιαι των συστρατευομενων αλωι; η ουχι και ταυτα, και τουτων πλειονα
δεδοικασι των ευδοκιμουντων οι πατερες; Καθαπερ γαρ οι παιδιον εφ' υψηλου τινος
στησαντες τοπου τρεμειν αναγκαζονται μη καταπεσηι, ουτω και οι προς μεγαλην
αρχην αναγοντες τους υιεις. Ἀλλ' εχει τινα ηδονην η ζωνη, και η χλαμυς, και η του
κηρυκος φωνη. Και μεχρι ποσων ημερων ταυτα, ειπε μοι; μεχρι τριακοντα, και
εκατον, και δις τοσουτον; Και τι μετα ταυτα; ουχ ωσπερ οναρ; ουχ ωσπερ μυθος; ουχ
ωσπερ σκια παντα διηλθεν εκεινα; Νυν δε αυτωι μεχρι τελους τα της τιμης, μαλλον
δε και μετα την τελευτην, και πολλωι πλεον τοτε, και ταυτην αυτον ουδεις
αφαιρησεται την αρχην, ατε ουχ υπο ανθρωπων, αλλ' υπ' αυτης χειροτονηθεντα της
αρετης. Ἀλλ' εβουλου πολυτελη φορουντα ιματια, και εφ' ιππου φερομενον οραιν,
και πληθος εχοντα οικετων, και παρασιτους τρεφοντα και κολακας. Τινος ενεκεν
ταυτα ηθελες; ουχ ηδονην αυτωι δια τουτων απαντων κατασκευαζων; Ἂν ουν
ακουσηις αυτου λεγοντος ημιν γαρ ισως ου πεισηι, οτι των εν τρυφηι ζωντων και
πορνειαις και μουσικηι και παρασιτοις και κολαξι και τηι αλληι βλακειαι, τοσουτωι τον
βιον ηγειται τουτον ηδιω, ως ελεσθαι μυριους θανατους πολλακις, ει τις κελευοιτο
ταυτην την ηδονην αφεντα προς εκεινην μεταπηδησαι, τι προς ταυτα ερεις; Ουκ
οιδας οσην ο απραγμων βιος εχει την ηδονην; ταχα ουδε αλλος ανθρωπων ουδεις,
ατε μηδεπω ταυτης γευσαμενος καθαρως. Ὅταν δε και λαμπροτης προσηι, και τα
αμικτα ταυτα παλιν συνερχηται, ασφαλεια τε και ευδοκιμησις, τι ταυτης βελτιον
γενοιτ' αν της ζωης; Ἀλλα τι μοι ταυτα διαλεγηι, φησι, ποῤρω φιλοσοφιας εστωτι; Τι
ουν και τον υιον κωλυεις γενεσθαι ταυτης εγγυς; αρκει μεχρι σου στηναι τα της
ζημιας. Ουχ ηγηι μεγιστην ειναι ζημιαν, οταν προς εσχατον γηρας ελασαντες, ατε
μηδεν επι της πρωτης ηλικιας καρπωσαμενοι χρηστον, δυσχεραινητε προς το γηρας;
Και μην δια τουτο, φησιν, αυτο δυσχεραινομεν, οτι μεγαλα ημας ωνησεν η νεοτης.
Ποια μεγαλα; δειξον εχοντα τον γεροντα τα μεγαλα εκεινα· ει γαρ ειχεν αυτα, και
μεμενηκει διαρκη, ουκ αν ως ερημος ων απαντων τουτων ουτως ωδυρετο· ει δε
απεπτη και εμαρανθη, ποια μεγαλα τα ουτω ταχεως σβεννυμενα; Ἀλλ' ουχ ο παις
τουτο πεισεται ο σος, αλλ' ει ποτε εις γηρας ελθοι μακρον, ουκ οψει ταυτα
αποδυσπετουντα απερ και υμεις, αλλα χαιροντα και γαννυμενον και αγαλλομενον·
τα γαρ αγαθα αυτωι τοτε ακμαζει μαλλον. Ὁ δε πλουτος ο υμετερος, καν μυρια αγαθα
κεκτημενος ηι, επι της πρωτης αυτα συνεστειλεν ηλικιας· ουτος δε ουχ ουτως, αλλα
μενει και εν γηραι και μετα την τελευτην συναπερχεται. ∆ια ταυτα υμεις μεν την
ουσιαν υμιν αυξανομενην ορωντες εν γηραι, και πολλας και δοξης και τρυφης 47.346
υποθεσεις εχοντες, επηρεαζεσθε, ατε ουκ αρκουσης της ηλικιας προς την απολαυσιν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

δια τουτο και προς την τελευτην φριττετε, και παντων ελεεινοτερους ειναι φατε
τοτε μαλιστα, οταν ευδοκιμητε. Ἐκεινος δε τοτε αναπαυσεται μαλιστα, οταν γηρασηι,
ατε εις λιμενα επειγομενος ελθειν, και νεοτητα μεν εχων αει ακμαζουσαν, εις γηρας
δε ουδεποτε επειγουσαν. Συ δε τοιαυτην τρυφην τον υιον εβουλου τρυφαιν, δι' ην αν
μετενοησε μυριακις, και ηλγησεν εν γηραι γενομενος. Ἀλλα μη γενοιτο μηδε τους
εχθρους τους υμετερους τοιαυτα τρυφησαι ποτε. Και τι λεγω το γηρας; εν γαρ ημεραι
μιαι σβεννυται τα της ηδονης εκεινης· μαλλον δε ουκ εν ημεραι, ουδε εν ωραι, αλλα
και εν μικραι και ακαριαιαι ροπηι. Τι γαρ εστιν ηδονη; ου το γαστριζεσθαι, και
συβαριτικας παρατιθεσθαι τραπεζας, και γυναιξιν ωραιαις συγγινεσθαι καθαπερ
τινας χοιρους εν βορβορωι κυλινδουμενους;
ιʹ. Ἀλλα γαρ μηπω τουτο· την δε ηδονην εξετασωμεν τεως, ει μη ψυχρα τις
εστι και ευτελης, και ει βουλει, πρωτην την ηδιω δοκουσαν ειναι την της τρυφης.
∆ειξον ουν μοιτον ταυτης καιρον, και ποσον κατεχειν υμας δυναιτ' αν μερος ημερας;
τοσουτον, οσον ουδε οφθηναι καλως. Ἅμα τε γαρ ενεπλησθη τις, και την ηδονην
εσβεσε, και προ της πλησμονης δε ρευματος θαττον παρερχεται, προς αυτον
αφανιζομενη τον λαιμον, και ουδε τοις σιτιοις αρκουσα συγκατελθειν· ομου τε γαρ
παρηλθε την γλωτταν, και συγκατελυσε την ισχυν. Και σιωπω τα λοιπα κακα, και
οσος απο ταυτης γινεται της τρυφης ο χειμων· ου γαρ μονον ηδιων ο μη τρυφησας,
αλλα και κουφοτερος, και ραιον διακεισεται του διασπασθεντος υπο της πλησμονης·
Ὕπνος γαρ, φησιν, υγιειας εν σπλαγχνωι μετριωι. Τι δει λεγειν τας νοσους, τας
αηδιας, τας συμφορας, τας δαπανας τας εικη; οσαι αι αιτιασεις, οσαι αι επιβουλαι,
οσαι αι απο τουτων επηρειαι των συμποσιων βλαστανουσιν; αλλα το πορναις
γυναιξιν ομιλειν ηδυ; Και ποια μετα τοσαυτης αισχυνης ηδονη γενοιτ' αν; Μαλιστα
δε μηδε ενταυθα τουτο εξεταζωμεν τεως, μηδε τας εκ των εραστων μαχας, μηδε τους
εκ των αντεραστων πολεμους, μηδε τας κατηγοριας· αλλ' εστω τις μετ' εξουσιας
απολαυων της ασελγειας εκεινης, και μητε αντεραστην εχετω, μητε υπερορασθω
παρα της ερωμενης, τα τε χρηματα ωσπερ εκ πηγων αναλισκετω, καιτοι ουδαμου
ταυτα συμβεβηκεναι παντα δυνατον, αλλα δει τον μεν μη μελλοντα εχειν
αντεραστην την ουσιαν καταλυσαι πασαν, νικωντα τηι φιλοτιμιαι τους αλλους
απαντας, τον δε μη βουλομενον απορειν υπερορασθαι παρα της πορνης και
διαπτυεσθαι παλιν. Πλην αλλα μηδεν εστω τουτων, αλλα παντα αυτωι κατα νουν
προχωρειτω· που την εκ τουτων ηδονην επιδειξαι εχεις ημιν; Ουδε γαρ εν αυτωι τωι
της μιξεως φαινεται καιρωι, αλλ' ο μεν πληρωσας την συνουσιαν, και την ηδονην
εσβεσεν, ο δε εν τηι μιξει ων, ουκ εστιν εν ηδονηι, αλλ' 47.347 εν θορυβωι και ταραχηι
και οιστρωι και μανιαι και κλονωι πολλωι και βρασμωι. Ἀλλ' ουχ η παρ' ημιν ηδονη
τοιαυτη· μη γενοιτο· αλλα διαπαντος αχειμαστον τηρει την ψυχην, και θορυβον
ουδενα, ουδε κλονον επαγει, καθαραν δε τινα ευφροσυνην και ειλικρινη και
ενδοξον και τελος ουκ εχουσαν, δυνατωτεραν τε πολλωι και σφοδροτεραν της παρ'
υμιν. Ὅτι γαρ ηδιων αυτη η ηδονη, την μεν υμετεραν ικανος αποστησαι φοβος· καν
γαρ βασιλευς γραμματα καταπεμψηι θανατον απειλουντα, το πλεον των ανθρωπων
εκστησεται ταυτης της ηδονης· εκεινης δε, καν μυριους θανατους τις επιφερηι, ου
πεισει καταφρονειν, αλλα και γελασθησεται μαλλον· ουτω τυραννικωτερα τε αυτη
εστιν εκεινης και ηδιων, και ουδ' αν συγκρισιν δεξαιτο προς εκεινην. Μη δη
βασκηνηις τωι παιδι, απο των ρεοντων αγαθων, μαλλον δε ουδε οντων, επι τα οντα
και μενοντα διαβαινοντι, μηδε θρηνει τον μακαριζεσθαι αξιον, αλλ' ει τις μη
τοιουτος καθαπερ εν ευριπωι τωι παροντι βιωι φερομενος. Και το δη κεφαλαιον· ει γαρ
και απιστος συ και Ἕλλην, ομως καν τουτον παραδεξηι τον λογον. Ἀκουεις
Κωκυτους παντως και Πυριφλεγεθοντας ποταμους, και Στυγος υδωρ, και Ταρταρον
τοσουτον απεχοντα της γης, οσον αυτη του ουρανου, και πολλους κολασεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τροπους. Ει γαρ και μετα αληθειας, ως εχει, ταυτα ειπειν ουκ ηδυνηθησαν Ἕλληνες,
ατε απο λογισμων κινηθεντες και παρακουσματων των παρ' ημιν, αλλ' ομως εικονα
τινα κρισεως ελαβον· και ποιητας και φιλοσοφους και λογοποιους, και παντας
ευρησεις υπερ τουτων φιλοσοφουντας των δογματων. Ἀκουεις δε και Ἠλυσιον
πεδιον, και μακαρων νησους, και λειμωνας, και μυρσινας, και λεπτην αυραν, και
ευωδιαν πολλην, και χορους εκει διατριβοντας, και λευκην περιβεβλημενους
στολην, χορευοντας τε και αιδοντας υμνους τινας, και ολως και πονηροις και
αγαθοις αποκειμενην αντιδοσιν μετα την εντευθεν αποδημιαν. Πως ουν οιει μετα
τοιουτων βιουν των λογισμων τους τε αγαθους, τους τε ου τοιουτους; Ουχ οι μεν
ταυτα στρεφοντες, καν αλυπως αυτοις και μετα πολλης της ηδονης τα του παροντος
προχωρηι βιου, καθαπερ υπο τινος ελαυνονται μαστιγος του συνειδοτος και της
προσδοκιας των δεξομενων αυτους δεινων· οι δε αγαθοι καν μυρια πασχωσι κακα,
κατα Πινδαρον, ελπιδα κουροτροφον εχουσιν ουκ αφιεισαν των παροντων κακων
αισθησιν λαβειν; Ὥστε και κατα τουτο μειζων εκεινη η ηδονη. Πολλωι γαρ βελτιον,
απο πονων προσκαιρων αρξαμενον προς αναπαυσιν απειρον τελευταιν, η των
δοκουντων ειναι ηδιστων εν βραχει γευσαμενον, επι τα πικροτερα και φορτικωτερα
ληξαι κακα. Ὅταν δε προς τουτωι και ωμολογημενον ηι, οτι και ενταυθα ουτος ο βιος
ηδιων, ουχι τουτο οπερ αρχομενος εφην αναγκη νυν ποιειν, ελεειν τους τα τοιαυτα
δακρυοντας αγαθα; Ου δη θρηνων αξιος ο παις ο σος, αλλα κρο47.348 των και
στεφανων, επι την ακυμαντον ζωην και τον ευδιον λιμενα ελθων. Ἀλλ' ονειδιζουσι
σε πατερες πολλοι υιους εχοντες εν τωι παροντι στρεφομενους βιωι, και δακρυουσι
σε, οταν ιδωσιν ετεροι και γελωσιν αλλοι. ∆ια τι δε μη τουτους συ μαλλον
καταγελαις και πενθεις; Μη γαρ δη τουτο σκοπωμεν, ει σκωπτουσιν ημας, αλλ' ει
καλως και δικαιως· καν μεν τουτο ηι, και μη γελωντων εκεινων ημεις δακρυωμεν,
εαν δε αδικως τουτο πραττωσι, καν απαντες γελωσιν, ημεις μεν εαυτους
μακαριζωμεν, εκεινους δε θρηνωμεν, ατε παντων αθλιωτερους οντας, και των
μαινομενων ουδεν διαφεροντας. Το γαρ γελαιν τα πολλων επαινων αξια και
στεφανων, μαινομενων εστι, και των τα αυτα νοσουντων αυτοις. Ειπε γαρ μοι, ει
περι την των ορχουμενων και την των ηνιοχων μανιαν επτοημενου του παιδος
επηινουν σε και εθαυμαζον απαντες και μακαριστον ειναι ελεγον, ουχι χλευην ειναι
το πραγμα ενομισας; Τι δε, ει γενναιον τι και επαινων αξιον πραττοντος εγελων
εκεινοι και ωνειδιζον, ουχι παραπαιειν αυτους αν εφης; Τουτο δη ποιωμεν και νυν,
μη τηι των πολλων υπονοιαι, αλλ' ακριβει λογισμων εξετασει την περι του παιδος
επιτρεποντες ψηφον, και οψει τους γελωντας τουτους ανδραποδων μαλλον, η
ελευθερων οντας παιδων πατερας, οταν προς τον υιον εξεταζωνται εκεινοι τον σον.
Νυν μεν γαρ υπο του παθους σκοτουμενος, ουδε διαβλεψαι προς ταυτα δυνησηι· οταν
δε μικρον αναπαυσηι, και ο υιος πολλην επιδειξηται την αρετην, ουκετι σοι λογων
δεησει, αλλα ταυτα συ προς ετερους ερεις και πλειονα τουτων. Και ουχ απλως σοι
ταυτα μαντευομαι, αλλ' απο της πειρας αυτης. Και γαρ εμοι γεγονεν εταιρος, πατερα
απιστον εχων πλουτουντα και ευδοκιμον και παντοθεν λαμπρον· και ουτος ο πατηρ
το μεν πρωτον και αρχοντας εκινησε, και δεσμα ηπειλησε, και παντων αυτον
αποδυσας επι της αλλοτριας ειασε γης, και της αναγκαιας δεομενον τροφης, ως
ταυτηι πεισων προς την βιωτικωτεραν ζωην επανελθειν· επειδη δε ειδε προς ουδεν
τουτων ενδοντα, ηττηθεις παλινωιδιαν ηισε, και νυν τιμαι τον υιον, και αιδειται
μαλλον πατρος· και πολλους εχων ετερους παιδας ευδοκιμουντας, ουδε δουλους
εκεινους τουτου φησιν ειναι επιτηδειους· και αυτος δε πολλωι λαμπροτερος εστι δια
τον υιον. Ταυτα και επι του παιδος οψομεθα του σου, και οτι ου ψευδομαι, δια των
εργων αυτων εισηι καλως. ∆ιο σιγησομαι λοιπον, τοσουτον σου δεηθεις, ενιαυτον
αναμεινον μονον, η και ελαττονα χρονον. Ουδε γαρ δειται πολλων ημερων η παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ημιν αρετη, ατε δη θειαι βλαστανουσα χαριτι, και οψει παντα τα ειρημενα επι των
πραγματων αυτων δεικνυμενα· και ου μονον επαινεσεις τα γεγενημενα, αλλα καν
μικρον διαναστηναι θελησηις, ταχεως και προς τον αυτον ηξεις ζηλον εκεινωι,
διδασκαλον εχων της αρετης τον υιον.

47.349 ΠΡΟΣ ΠΙΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ
αʹ. φερε δη λοιπον και τον πιστον πατερα διδαξωμεν, οτι τοις εναγουσιν
αυτου τον υιον προς το τωι Θεωι δοκουν πολεμειν ου χρη. Καιτοι γε κινδυνευει
λοιπον και ουτος ημιν εκ περιουσιας ο λογος γινεσθαι, και τουναντιον εκβαινειν,
οπερ εμπροσθεν ελεγον. Τοτε μεν γαρ εφην οτι με του αγωνος τουτου ο νομος ουκ
αναγκαζει προς τον Ἕλληνα αποδυσασθαι, αλλα τους εσω κρινειν μονον κελευσας ο
αποστολος Παυλος, της προς τους εξωθεν μαχης αφηκεν ελευθερους ημας. Νυνι δε,
ως εοικεν, ουδε τουτων εσμεν υπευθυνοι των παλαισματων· ει γαρ και προ τουτου
προς τον Χριστιανον υπερ τουτων διαλεγεσθαι αισχρον ειναι εδοκει, πολλωι μαλλον
νυν. Πως γαρ ου καταδυσεται ο πιστος υπερ τουτων δεομενος παραινεσεως, υπερ ων
ουδεν αν ημιν αντειπειν ο απιστος εχοι; Τι ουν; σιγησομεν δια τουτο, και ουδεν
ερουμεν; Ουδαμως. Ει γαρ ην τις ο το μελλον εγγυησομενος, και καταστησων δηλον
ημιν, ως ουδεις εσται λοιπον ο τα τοιαυτα τολμησων, και ημας εδει την ησυχιαν
αγειν, και τοις παρελθουσι χαρισασθαι το λαθειν· επει δ' ουδενα τουτων αξιοπιστον
εχομεν εγγυητην, αναγκαια λοιπον η των λογων παραινεσις. Ἂν μεν γαρ ευρηι τους
ταυτην νοσουντας την νοσον, εργασεται το αυτης· αν δε μηδεις τηι αῤρωστιαι
περιπεσηι. οπερ ευχομεθα γεγονε. Και γαρ τοις ιατροις μετα το παρασκευασαι τοις
αῤρωστουσι τα φαρμακα, ευχης εργον εστι, μηδε εις χρειαν αυτων καταστηναι τον
καμνοντα· και ημεις τοινυν ευχομεθα μεν μηδενι των αδελφων των ημετερων
χρειαν ταυτης γενεσθαι της παραινεσεως· ει δ' αρα γενοιτο, ο μη γενοιτο, ο δευτερος,
κατα την παροιμιαν, αυτους ου διαφευξεται πλους. ∆ιαπλαττεσθω τοινυν και ο
πιστος ημιν ηδη τοιουτος, οιος ο απιστος, και παντα εκεινωι προσεοικετω, πλην της
περι το Θειον δοξης, και θρηνειτω ομοια και προκυλινδεισθω των ποδων των
απαντων, και την πολιαν προβαλλεσθω, και το γηρας, και την ερημιαν, και παντα
εκεινα λεγετω, και κινειτω προς οσον βουλεται οργης τους δικαζοντας· μαλλον δε
και προς τουτον ουκετι ημιν επ' ανθρωπων εστιν η δικη· ηκουσε γαρ οσα
εφιλοσοφησαν παρ' ημιν οι του θειου πληρωθεντες Πνευματος ανθρωποι περι του
φρικτου και φοβερου δικαστηριου, του μετα την εντευθεν αποδημιαν. Και δει προ
των αλλων απαντων εκεινης αυτον αναμνησαι της ημερας, και του ποταμηδον
ρεοντος πυρος, της ουδεποτε σβεννυμενης φλογος, της αφανιζομενης ακτινος, της
κρυπτομενης σεληνης, των πιπτοντων αστρων, των ελισσομενων ουρανων, των
κλονουμενων δυναμεων, της τινασσομενης πανταχοθεν και αναβρασσομενης γης,
της φοβερας και επαλληλου των σαλπιγγων ηχης, των διατρεχοντων την
οικουμενην αγγελων, των παρεστηκυιων χιλιαδων, των λειτουργουσων μυριαδων,
των μετ' αυτου του κριτου παραγινομενων των στρατοπεδων, του εμπροσθεν
λαμ47.350 ποντος σημειου, του τιθεμενου θρονου, των ανοιγομενων βιβλων, της
απροσιτου δοξης, της φοβερας και φρικτης του δικαζοντος φωνης, τους μεν εις το
πυρ πεμποντος το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου, τους δε των
θυρων αποκλειοντος, μετα τον πολυν της παρθενιας πονον, και των διακονων
αυτου τοις μεν επιταττοντος τα ζιζανια δησαι και εις την καμινον εμβαλειν, τοις δε
αλλους τινας συμποδισαι, και τω χειρε στραγγαλωσαι, και απαγαγειν εις το σκοτος
το εξωτερον, και τωι ανηκεστωι παραδουναι των οδοντων βρυγμωι· και τον μεν υπερ
ακολαστων οφθαλμων μονον, τον δε υπερ ακαιρου γελωτος, τον δε οτι τον πλησιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

κατεδικαζεν ανεξεταστως, τον δε οτι μονον εκακηγορησε, σφοδροτατηι και
χαλεπωτατηι μετιοντος κολασει· οτι γαρ και τουτων κειται τιμωρια, αυτου του
μελλοντος επαγειν τα βασανιστηρια εστιν ακουσαι λεγοντος και απειλουντος. Προς
τουτον παντας ημας εντευθεν απελθειν αναγκη τον δικαστην, και την ημεραν
εκεινην ιδειν, καθ' ην γυμνα και τετραχηλισμενα παντα, ου τα πραγματα λεγω, ουδε
τα ρηματα μονον, αλλα και αυτα τα νοηματα.
βʹ. Και γαρ των δοκουντων ειναι μικρων νυν, τοτε φοβερας υφεξομεν τας
ευθυνας· ουτως ο κριτης μετα της αυτης ακριβειας την τε ημετεραν και την των
πλησιον ημας απαιτει σωτηριαν. ∆ια τουτο ο Παυλος πανταχου παραινει μη το
εαυτου ζητειν, αλλα το του πλησιον εκαστον· δια τουτο και Κορινθιοις σφοδρα
επιτιμαι, οτι μη προενοησαν, μηδε επεμελησαντο του πεπορνευκοτος αλλ' υπερειδον
αυτου το τραυμα επιτριβομενον, και Γαλαταις δε επιστελλων ελεγεν· Ἀδελφοι, εαν
και προληφθηι ανθρωπος εν τινι παραπτωματι, υμεις οι πνευματικοι καταρτιζετε τον
τοιουτον. Και Θεσσαλονικευσι δε προ τουτων τα αυτα ταυτα παραινει λεγων· Ὥστε
παρακαλειτε εις τον ενα, καθως και ποιειτε· και παλιν· Νουθετειτε τους ατακτους,
παραμυθεισθε τους ολιγοψυχους, αντεχεσθε των ασθενων. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι· Τι
μοι και της των αλλων προνοιας; ο απολλυμενος απολλυσθω, και ο σωζομενος
σωζεσθω· ουδεν τουτων προς εμε, τα εμαυτου σκοπειν επιτεταγμαι· ινα μη τις ταυτα
λεγηι, την θηριωδη ταυτην και απανθρωπον εννοιαν αναιρων, επετειχισεν αυτηι
τουτους τους νομους, πολλα των οικειων κελευων παροραιν, ωστε τα των πλησιον
ισταιν, και βιου ταυτην ακριβειαν πανταχου ειναι διοριζεται. Και Ῥωμαιοις δε
γραφων, πολλην του μερους τουτου κελευει ποιεισθαι προνοιαν, τους ισχυρους τοις
ασθενεσιν ωσπερ πατερας εφιστας, και μεριμναιν αναπειθων την σωτηριαν αυτων.
Ἀλλ' ενταυθα μεν εν παραινεσεως ταξει και συμβουλης ταυτα φησιν· ετερωθι δε και
μετα πολλης της σφοδροτητος τας των ακουοντων κατασειει ψυχας· τους γαρ
αμελουντας της των αδελφων σωτηριας, εις αυτον αμαρτανειν φησι τον Χριστον,
και του Θεου κατασκαπτειν την οικοδομην. Και ταυτα ου παρ' εαυτου, αλλα παρα
του διδασκαλου μαθων ελεγε. Και γαρ ο του Θεου 47.351 Μονογενης διδαξαι
βουλομενος, ως αναγκαιον τουτο εστι το οφλημα. και τους μη βουλομενους αυτο
καταθειναι μεγαλα εκδεξεται κακα, ελεγεν· Ὃς εαν σκανδαλισηι ενα των μικρων
τουτων, συμφερει αυτωι ινα κρεμασθηι μυλος ονικος περι τον τραχηλον αυτου, και
καταποντισθηι εν τωι πελαγει της θαλασσης. Και ο το ταλαντον δε προσενεγκων, ουχ
οτι των οικειων τι παρειδεν, αλλ' οτι της των πλησιον σωτηριας ημελησεν, εκεινηι
τηι τιμωριαι κολαζεται. Ὥστε καν απαντα ημιν καλως ηι διηκριβωμενα τα κατα τον
ημετερον βιον, ουδεν οφελος ημιν, ταυτης της αμαρτιας ικανης ουσης ημας εις το
της γεεννης καταποντισαι πελαγος. Ει γαρ τους εν τοις σωματικοις μη βουληθεντας
βοηθειν τωι πλησιον ουδεις εξαιρησεται λογος, αλλα καν παρθενιαν ησκηκοτες ωσιν,
εξω που ριφησονται του νυμφωνος· ο το πολλωι μειζον εκλελοιπως πολλωι γαρ
μειζον η της ψυχης προστασια πως ουκ εικοτως απαντα πεισεται τα δεινα; Τον γαρ
ανθρωπον ουχ εαυτωι μονον αυταρκειν κατεσκευασεν ο Θεος, αλλα και ετεροις
πολλοις. ∆ια τουτο και φωστηρας ο Παυλος καλει τους πιστους, ενδεικνυμενος οτι
και ετεροις χρησιμους ειναι δει αυτους· ο γαρ φωστηρ, εως αν εαυτον φωτιζηι μονον,
ουκ αν ειη φωστηρ. ∆ια τουτο, και Ἑλληνων ειναι χειρους φησι τους των πλησιον
αμελουντας, ουτωσι λεγων· Ει δε τις των ιδιων, και μαλιστα των οικειων ου
προνοει, την πιστιν ηρνηται, και εστιν απιστου χειρων. Τι γαρ βουλει την προνοιαν
ενταυθα δηλουσθαι; αρα την των αναγκαιων χορηγιαν; Ἐγω μεν γαρ αυτον οιμαι
την της ψυχης επιμελειαν λεγειν. Ει δε φιλονεικοιης, και ουτω το εμον στησεται
μαλλον. Ει γαρ περι σωματος ταυτα φησι, και τον μη παρεχοντα την εφημερον
ταυτην τροφην τοσαυτηι κολασει παρεδωκε, και των Ἑλληνων εφησεν ειναι χειρω,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

που κεισεται ο το μειζον και αναγκαιοτερον παρορων; γʹ. Φερε ουν συλλογισωμεθα
λοιπον της αμαρτιας ημων το μεγεθος, και κατα μικρον αναβαινοντες, δειξωμεν οτι
παντων επεκεινα των αμαρτηματων εστιν η περι τους παιδας ολιγωρια, και προς
αυτην ηκει της πονηριας την κορυφην. Ἔστι τοινυν πρωτος κακιας και πονηριας
βαθμος και ωμοτητος το τους φιλους περιοραιν· μαλλον δε κατωτερω τον λογον
αγαγωμεν· τουτο γαρ ουκ οιδ' οπως μικρου δειν με παρελαθεν, οτι ο προτερος νομος,
ο τοις Ἰουδαιοις δοθεις, ουδε τα υποζυγια των εχθρων αφιησι παροραιν, ουτε
πεπτωκοτα, ουτε πλανωμενα, αλλα τα μεν οδηγησαι, τα δε συνδιαναστησαι κελευει.
Ἔστιν ουν πρωτος μεν κατωθεν αναβαινων κακιας και ωμοτητος βαθμος, το τα των
εχθρων κτηνη και θρεμματα κακως πασχοντα παρατρεχειν· δευτερος δε μετ' εκεινον
ανωτερος, το των εχθρων αμελειν· οσωι γαρ ανθρωπος αλογου τιμιωτερος, τοσουτωι
μειζων εκεινης αυτη η αμαρτια· τριτος δε μετα τουτον, το των αδελφων
καταφρονειν, καν αγνωτες οντες τυγχανωσι· τεταρτος, το τους οικειους περιοραιν·
πεμπτος, οταν μη σωματος αυτοις μονον, αλλα και της ψυχης απολλυμενης
καταφρονωμεν· εκτος, οταν μη των οικειων, αλλα και των παιδων ημιν
διαφθειρομενων ολιγωρωμεν· εβδομος, οταν μηδε ετερους τους επιμελομενους
ζητωμεν· ογδοος, οταν και αφ' εαυτων τουτο βουλομενους ποιειν κωλυωμεν και
απειργωμεν· εννατος, οταν μη κωλυωμεν μονον, αλλα και πολεμωμεν. Ὥστε ει τωι
πρωτωι και τωι δευτερωι και τωι 47.352 τριτωι της κακιας ταυτης βαθμωι τοσαυτη
κολασις επεται, τωι παντας αναβεβηκοτι τουτους, τουτωι δη τωι υμετερωι, ποσον
εψεται πυρ εννατωι μετ' εκεινον τυγχανοντι; μαλλον δε ουκ εννατον μονον, ουδε
δεκατον, αλλα και ενδεκατον ουκ αν τις αμαρτοι τουτον προσειπων. Τι δηποτε; Ὅτι
ου τηι φυσει πολλωι μειζον το αμαρτημα των προηριθμημενων εστι μονον, αλλα και
απο του χρονου χαλεπωτερον. Τι δε τουτο εστι το απο του χρονου; Ὅτι τα αυτα
αμαρτανουσιν ημιν νυν τοις εν τωι νομωι ου τα αυτα κεισεται βασανιστηρια, αλλα
πολλωι χαλεπωτερα, οσωι και μειζονος απηλαυσαμεν δωρεας, και τελειοτερας
διδασκαλιας μετεσχομεν, και πλειονι τετιμημεθα τιμηι. Ὅταν ουν και τηι φυσει, και
τωι χρονωι σφοδρον ουτω το αμαρτημα γινηται τουτο, εννοησον οσην οισει την
φλογα επι την των τολμωντων αυτο κεφαλην. Και οτι ουχ απλως ταυτα
συλλογιζομαι, και απ' αυτου του πραγματος επιδειξω τουτο συμβαν, ιν' ειδητε οτι,
καν τα ημετερα ημιν απαντα ηι διωικημενα, της γουν των παιδων αμελουντες
σωτηριας, την εσχατην τισομεν δικην. Ἐρω δε υμιν τινα λογον ουκ εμον, αλλ' εν
ταις θειαις κειμενον Γραφαις· Ἱερευς τις ην παρα τοις Ἰουδαιοις, μετριος ανθρωπος
και επιεικης, Ἠλει τουτωι ονομα ην. Ουτος ο Ἠλει γινεται δυο παιδων πατηρ· και
ορων αυτους επι κακιαν βαδιζοντας ου κατειχεν ουδε εκωλυε· μαλλον δε κατειχε
μεν και εκωλυε, ου μετα πασης δε τουτο εποιει σπουδης. Τα εγκληματα δε των
παιδων τουτων ην πορνεια τε και γαστριμαργια. Ἤσθιον γαρ, φησι, προ του
καθαγιασθηναι τα κρεα τα ιερα και την θυσιαν ανενεχθηναι τωι Θεωι. Ταυτα δε
ακουων ο πατηρ, τιμωριαν μεν ουκ επεθηκε, λογωι δε και παραινεσει επειρατο της
πονηριας ταυτης απαγειν αυτους, και τοιαυτα συνεχως προς αυτους ελεγε ρηματα·
Μη τεκνα, μη ποιειτε ουτως, οτι ουκ αγαθη η ακοη, ην εγω ακουω περι υμων του
ποιειν τον λαον μη λατρευειν τωι Κυριωι. Ἐαν αμαρτων αμαρτηι ανηρ εις ανδρα,
προσευξονται περι αυτου προς Κυριον· εαν δε τωι Κυριωι αμαρτηι ανθρωπος, τις
προσευξεται περι αυτου; Καιτοι πολλη η των ρηματων βαρυτης, και η εντροπη, και
τον νουν εχοντα ικανη ανακτησασθαι· το τε γαρ αμαρτημα επηρε, και φοβερον
εδειξε, την τε επικειμενην δικην αφορητον απεφηνε και φρικτην· αλλ' ομως επειδη
μη παν οσον εχρην επεδειξατο, και αυτος μετ' εκεινων απωλετο. Και γαρ απειλας
προσθειναι εχρην, και εξ οψεως ποιησαι της εαυτου, και μαστιγας επιθειναι, και
βαρυτερον πολλωι γενεσθαι και χαλεπωτερον. Ἐπειδη ουν τουτων ουδεν εποιησεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

εαυτωι τε κακεινοις εξεπολεμωσε τον Θεον, και φεισαμενος αυτου των παιδων
ακαιρως, μετα των παιδων και την εαυτου προσαπωλεσε σωτηριαν. Ἄκουσον γουν
τι φησι προς αυτον ο Θεος, μαλλον δε προς αυτον μεν ουκετι· ουδε γαρ αποκρισεως
αυτον αξιον εκρινεν ειναι λοιπον, αλλ' ωσπερ τινα οικετην τα μεγιστα
προσκεκρουκοτα, δι' ετερου ποιει μαθειν τα καταληψομενα αυτον κακα· τοσαυτη ην
η του Θεου τοτε οργη. Ἄκουσον γουν τι φησι προς τον εκεινου μαθητην περι του
διδασκαλου· και γαρ και τωι μαθητηι, και ετερωι προφητηι, και πασιν υπερ των εκεινου
μαλλον διελεγετο κακων, η εκεινωι· ουτως αυτον εις τελος απεστραπτο. Τι δη ουν
φησι τωι Σαμουηλ; Ἔγνω οτι κακολογουντες Θεον οι υιοι αυτου, και ουκ ενουθετει
αυτους· και ουχ ουτως, και μην ενουθετησεν, αλλ' ουδε 47.353 νουθεσιαν ειναι
τουτο φησιν ο Θεος· ουτως αυτης κατεγνω, επειδη το σφοδρον ουκ ειχε και
επιτεταμενον. Ὥστε καν προνοωμεν των παιδων, μη τοσουτον δε οσον χρη, ουδε
προνοια τουτο εστιν, ωσπερ ουν ουδ' η του Ἠλει νουθεσια. Ειπων δε το εγκλημα, και
την κολασιν επαγει μετα πολλης της οργης· Ὤμοσα γαρ, φησι, τωι οικωι Ἠλει, ει
εξιλασεται η αμαρτια τωι οικωι Ἠλει η εν θυμιαματι, η εν θυσιαις εως του αιωνος.
Ειδες αγανακτησιν επιτεταμενην, και ασυγγνωστον κολασιν; Παντως αυτον, φησιν,
απολεσθαι χρη, και ουκ αυτον μονον ουδε τους παιδας, αλλα και την οικιαν απασαν
μετ' εκεινου, και ουδεν εσται φαρμακον. ο την πληγην ταυτην ιασεται· καιτοι πλην
της εις τους παιδας ραιθυμιας, ουδεν ετερον ειχεν εγκαλειν ο Θεος τωι πρεσβυτηι τοτε
εκεινωι, αλλ' ην απαντα τα αλλα θαυμαστος, και την φιλοσοφιαν αυτου πασαν ουκ
εκ των αλλων μονον, αλλα και απ' αυτων των κατα την συμφοραν ταυτην
επισυμβαντων εστιν ιδειν. Πρωτον μεν γαρ, επειδη ταυτα παντα ηκουσε, και προς
εσχατον τιμωριας ηκοντα ειδεν εαυτον, ουκ απεδυσπετησεν, ουκ εδυσχερανεν, ουκ
ειπε τι τοιουτον, οιον εικος τους πολλους· Μη γαρ εγω της ετερων κυριος ειμι
γνωμης; των οικειων αμαρτηματων οφειλω δικας· οι παιδες δε ηλικιαν εχουσι, και
αυτοι αν ειεν δικαιοι κολαζεσθαι μονον. Τουτων ουδεν ουτε ειπεν ουτε ενενοησεν·
αλλ' ωσπερ οικετης ευγνωμων, και εν μονον ειδως, τα παρα του ∆εσποτου ευκολως
φερειν, καν λυπηρα οντα τυχηι, ουτω τα πολλης γεμοντα φιλοσοφιας εφθεγγετο
ρηματα· Κυριος γαρ, φησιν, αυτος το αρεστον ενωπιον αυτου ποιησει. Και ουκ
εντευθεν μονον, αλλα και ετερωθεν εστιν αυτου την αρετην κατιδειν. Πολεμου γαρ
καταλαβοντος τους Ἰουδαιους, επειδη τις ελθων απηγγειλε τας εν τωι πολεμωι
συμφορας και πως οι παιδες αυτου κατεκοπησαν αισχρως και ελεεινως εν τηι μαχηι,
ταυτα μεν ουν ακουων ησυχαζεν· ως δε προσεθηκεν εκεινος τηι σφαγηι ταυτηι της
κιβωτου την αρπαγην την υπο των πολεμιων γενομενην, τοτε δη σκοτωθεις υπο της
αθυμιας ο γερων επεσεν απο του διφρου εις τα οπισω εχομενα της πυλης, και
συνετριβη ο νωτος αυτου, οτι πρεσβυτης ην και βαρυς και ενδοξος, και αυτος εκρινε
τον Ἰσραηλ εικοσιν ετη. Ει δε τον ιερεα, τον πρεσβυτην, τον ενδοξον, τον εικοσιν ετη
προσταντα αληπτως του των Ἑβραιων γενους, τον εν χρονοις πολιτευομενον ου
πολλην απαιτουσιν ακριβειαν, ουδεν τουτων ισχυσε παραιτησασθαι, αλλ', επειδη
των παιδων ουκ επεμεληθη μετα ακριβειας, σφοδρα και ελεεινως απωλετο, και της
ολιγωριας ταυτης η αμαρτια, καθαπερ κυμα αγριον και μεγα, παντα υπερεσχεν
εκεινα, και τα κατορθωματα εκρυψεν απαντα· τις ημας ληψεται δικη τους εν χρονοις
γενομενους πολλωι μειζονα απαιτουσι φιλοσοφιαν, και της αρετης αποδεοντας της
εκεινου, και των παιδων ου μονον ου προισταμενους, αλλα και τοις βουλομενοις
τουτο ποιειν επιβουλευοντας και πολεμουντας, και βαρβαρου παντος χαλεπωτερον
περι τα εκγονα διακειμενους; Ἡ μεν γαρ εκεινων ωμοτης μεχρι δουλειας και
αναστατωσεως και ανδραποδισμου της πατριδος και των του σωματος εστηκε
κακων, υμεις δε αυτην καταδουλουτε την ψυχην, και καθαπερ τινα αιχμαλωτον
δησαντες, ουτω δαιμοσι πονηροις και αγριοις και τοις εκεινων παραδιδοτε παθεσιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

Ὅταν γαρ μητε αυτοι παραινητε τι πνευματικον, μη τε ετερους βουλομενους τουτο
ποιειν αφιητε, ουδεν ετερον η τουτο εργαζεσθε. Και μη μοι λεγετω τις οτι πολλοι
μειζονως του Ἠλει των οι47.354 κειων αμελησαντες παιδων ουδεν επαθον οιον ο
Ἠλει· επαθον μεν γαρ και πολλοι πολλακις και χαλεπωτερα τουτων, και δια ταυτην
την αμαρτιαν. Ποθεν γαρ αωροι θανατοι; ποθεν νοσοι χαλεπαι και συνεχεις, και ημιν
και τοις παισιν αυτοις; ποθεν ζημιαι, ποθεν περιστασεις, ποθεν επηρειαι, ποθεν τα
μυρια κακα; ουκ εκ του μοχθηρους οντας τους παιδας περιοραιν; Και οτι ου
στοχασμος τουτο εστιν, ικανα μεν και τα του πρεσβυτου πιστωσασθαι παθη· εγω δε
υμιν και λογον υπερ τουτων ερω σοφου τινος ανδρος των παρ' ημιν· περι γαρ
παιδων ουτος διαλεγομενος ουτω πως φησι· Μη ευφραινου επι υιοις ασεβεσιν· ει μη
εστι φοβος μετ' αυτων Θεου, μη εμπιστευσηις τηι ζωηι αυτων. Στεναξεις γαρ πενθει
αωρωι, και εξαπινα αυτων συντελειαν γνωσηι. Πολλοι μεν ουν, οπερ εφην, πολλα
τοιαυτα πεπονθασιν· ει δε τινες και διεφυγον, αλλ' ουκ εις τελος εκφευξονται, αλλ'
επι κακωι της εαυτων κεφαλης· πικροτεραν γαρ απελθοντες εκει δωσουσι δικην.
Τινος γαρ ενεκεν, φησιν, ουκ ενταυθα παντες κολαζονται; Ὅτι ωρισεν ημεραν ο
Θεος, εν ηι μελλει κρινειν την οικουμενην· αυτη δε ουπω παρεστιν η ημερα. Και
αλλως δε τουτο ει εγινετο, προαναλωτο αν και προανηρπαστο ημων απαν το γενος.
Ἀλλ' ινα μητε τουτο συμβηι, μητε ραιθυμοτεροι πολλοι γιγνωνται τηι μελλησει της
κρισεως, λαμβανων τινας υπευθυνους αμαρτημασιν ο Θεος, και κολαζων ενταυθα,
διδασκει τους λοιπους δι' εκεινων, τα μετρα των κειμενων αυτοις τιμωριων, ινα
επιστωνται οτι καν ενταυθα μη δωσι δικην, απελθοντες εκει δωσουσι παντως
χαλεπωτεραν. Μη γαρ, επειδη προφητην ου πεμπει νυν ουδε προαγορευει την
τιμωριαν, καθαπερ επι του Ἠλει, δια ταυτα αναισθητωμεν· ου γαρ εστι προφητων
καιρος, μαλλον δε πεμπει και νυν. Ποθεν δε ημιν τουτο δηλον; Ἔχουσι, φησι, Μωσεα
και τους προφητας. Τα γαρ προς εκεινους ειρημενα ουχ ηττον και προς ημας ειρηται,
και ουχι τωι Ἠλει μονον, αλλα και πασι τοις τα αυτα αμαρτανουσιν εκεινωι δι'
εκεινου και των εκεινου διαλεγεται παθων. Ουδε γαρ εστι προσωποληπτης ο Θεος,
ουδε ο τον ελαττονα αμαρτοντα ουτω πανεστιον ανατρεψας, τους χαλεπωτερα
πεπλημμεληκοτας ατιμωρητους αφιησι.
δʹ. Και γαρ ουδε τουτο εστιν ειπειν, οτι ου πολυς αυτωι του πραγματος ο
λογος· πολλην γαρ υπερ της των παιδων ανατροφης ποιειται σπουδην. Ἐπιθυμιαν τε
γαρ τοσαυτην τηι φυσει δια τουτο ενεσπειρεν, ινα ωσπερ εις αναγκην τινα αφυκτον
της περι τα τεχθεντα προνοιας καταστησηι τους φυτευσαμενους αυτα· νομους τε
εισηνεγκεν υστερον υπερ της τουτων επιμελειας διαλεγομενος ημιν. Και εορτας δε
τιθεις, κελευει τα παιδια αυτων διδασκειν την υποθεσιν. Περι γαρ του Πασχα
διαλεχθεις επηγαγε· Και απαγγελεις τωι υιωι σου εν τηι ημεραι εκεινηι λεγων· ∆ια
τουτο εποιησεν ο Θεος μοι, ως εξεπορευομην εξ Αιγυπτου. Και επι του νομου δε το
αυτο τουτο ποιει· περι γαρ των πρωτοτοκων ειπων προστιθησι παλιν· Ἐαν δε
ερωτησηι σε ο υιος σου μετα ταυτα λεγων· Τι τουτο; ερεις προς αυτον, οτι Ἐν χειρι
κραταιαι εξηγαγεν ημας Κυριος εξ Αιγυπτου εξ οικου δουλειας. Ἡνικα δε εσκληρυνε
Φαραω εξαποστειλαι ημας, απεκτεινε παν πρωτοτοκον εν γηι Αιγυπτου απο
πρωτοτοκων ανθρωπων εως πρωτοτοκων κτηνων. ∆ια τουτο εγω θυω Κυριωι παν
διανοιγον μητραν αρσενικον· 47.355 δια παντων εις θεογνωσιαν κελευων αγειν
αυτους. Και αυτοις δε τοις παιδιοις πολλα περι των γεγεννηκοτων αυτους
διαταττεται, τους μεν ευνοικως διακειμενους τιμων, κολαζων δε τους αγνωμονας,
και ταυτηι παλιν αυτους ποθεινοτερους τοις φυτευσαμενοις ποιων. Ὅταν γαρ τινος
ποιησηι τις ημας κυριους, μεγιστην ημιν αναγκην της υπερ αυτου προνοιας επιτιθησι
την τιμην· και γαρ ει μηδεν ετερον. τουτο γουν ημας δυσωπησαι ικανον, το παντα τα
εκεινου εν ταις ημετεραις κεισθαι χερσι, και ουκ αν ανασχοιμεθα προδουναι ταχεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

τον ουτως εμπιστευθεντα ημιν· οταν δε μετα τουτο και συνοργιζηται και αγανακτηι
πλεον των υβρισμενων αυτων, και χαλεπος γινηται τιμωρος, και ταυτηι πολυ πλεον
εφελκεται· οπερ ουν εποιησε και ο Θεος. Προς τουτοις και τον απο της φυσεως
τριτον επηγαγε δεσμον, ει δε βουλει, πρωτον. Και ινα μεν των προσταγματων αυτου
μη καταφρονωσιν οι πατερες, κελευομενοι τρεφειν τους παιδας, την απο της φυσεως
επεθηκεν αναγκην. Ἵνα δε μη ποτε ταις των παιδων υβρεσιν ασθενεστερα γενομενη
αυτη διαῤρηγνυται, την τε παρ' αυτου και την παρ' αυτων των γεννησαμενων
επετειχισε τιμωριαν, και τουτους μετα ακριβειας υποτασσων πολλης, κακεινων
ταυτηι διεγειρων τον ποθον. Ου ταυτηι δε μονον, αλλα και ετερωι τεταρτωι τροπωι
σφοδρως ημας και μετα ακριβειας αυτοις συνεδησεν. Ου γαρ τους παιδας μονον
κακους μεν οντας περι τους γεγεννηκοτας κολαζει, γινομενους δε αγαθους
αποδεχεται, αλλα και επι των πατερων το αυτο δη τουτο ποιει, κολαζων μεν πικρως
τους αμελουντας αυτων, τιμων δε και επαινων τους επιμελουμενους. Και γαρ τον
πρεσβυτην τουτον, καιτοι ταλλα οντα λαμπρον, απο ταυτης της ολιγωριας
ετιμωρησατο μονης, και τον πατριαρχην δε των αλλων ουχ ηττον απο ταυτης
ετιμησε της προνοιας· λεγων γαρ τας πολλας και μεγαλας δωρεας εκεινας, ας
υπεσχετο δωσειν αυτωι, και την αιτιαν τιθεις, ταυτην ετιθει· Ἤδειν γαρ, φησιν, οτι
συνταξει Ἀβρααμ τοις υιοις αυτου, και τωι οικωι αυτου μετ' αυτον, και φυλαξουσι τας
οδους Κυριου του Θεου, ποιειν δικαιοσυνην και κρισιν. Ταυτα δε μοι ειρηται νυν, ινα
μαθωμεν οτι ουκ οισει πραως ο Θεος αμελουμενων των ουτω περισπουδαστων
αυτωι. Ουδε γαρ εστι του αυτου τοσαυτα μεν υπερ της τουτων πραγματευεσθαι
σωτηριας, καταφρονουμενων δε αυτων τουτων παροραιν. Ου τοινυν περιοψεται,
αλλα και αγανακτησει, και οργιειται σφοδρως, καθαπερ αποδεδεικται δια των
πραγματων αυτων. ∆ια τουτο και ο μακαριος Παυλος παραινει συνεχως λεγων· Οι
πατερες, εκτρεφετε τα τεκνα εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου. Ει γαρ ημεις αγρυπνειν
υπερ των ψυχων αυτων κελευομεθα ως λογον αποδωσοντες, πολλωι μαλλον ο
πατηρ ο γεννησαμενος, ο θρεψαμενος, ο συνοικουντα εχων διαπαντος. Ὥσπερ γαρ
επι των οικειων αμαρτηματων ουκ εχει καταφυγειν εις απολογιαν και συγγνωμην,
ουτως ουδε υπερ των τοις παισιν αμαρτανομενων. Και τουτο παλιν ο μακαριος
Παυλος κατεστησε φανερον. Νομοθετων γαρ οποιους τινας ειναι χρη τους επι την
των αλλων ερχομενους αρχην, μετα των αλλων απαντων των αναγκαιως αυτοις
οφειλοντων προσειναι, και την των παιδων επιμελειαν απαιτει, ως ουκ ουσης ημιν
συγγνωμης διαστραφεντων εκεινων· και μαλα εικοτως. Ει μεν γαρ εκ φυσεως η
κακια τοις ανθρωποις προσην, εικοτως αν τις προς απολογιαν κατεφυγεν· επειδη δε
εκ προαιρεσεως και φαυλοι γινομεθα 47.356 και σπουδαιοι, τινα αν λογον εχοι
ευπροσωπον ειπειν ο τον μαλιστα παντων ποθουμενον διαστραφηναι και γενεσθαι
πονηρον αφιεις; Ὅτι ουκ εβουλετο ποιησαι χρηστον; Ἀλλ' ουδεις αν τουτο ειποι
πατηρ· η γαρ φυσις εφεστηκε προς τουτο αυτον διεγειρουσα συνεχως. Ἀλλ' ουκ
ηδυνατο; Ἀλλ' ουδε τουτο· και γαρ το απαλον οντα ετι λαβειν, και το πρωτον, και
μονον την εξουσιαν εγχειρισθηναι την εκεινου, και το διαπαντος εχειν ενδον,
ραιδιαν αυτωι και σφοδρα ευκολον ποιει την προστασιαν. Ὥστε ουδαμοθεν την
διαστροφην γινεσθαι των παιδων, αλλ' εκ της περι τα βιωτικα μανιας· το γαρ προς
εκεινα μονον αποβλεπειν, και μηδεν τουτων εθελειν προτιμαιν, και των παιδων μετα
της αυτων ψυχης αναγκαζονται αμελειν. Τουτους εγω τους πατερας και μη τις
θυμου το λεγομενον ειναι νομιζετω και αυτων των παιδοκτονων χειρους ειναι
φαιην αν. Ἐκεινοι μεν γαρ το σωμα της ψυχης διιστωσιν, ουτοι δε ταυτην μετ'
εκεινου φεροντες εις την της γεεννης εμβαλλουσι πυραν· κακεινον μεν αναγκη τον
θανατον και παρα της φυσεως δεξασθαι παντως, τουτον δε ενην και διαφυγειν, ει μη
η των πατερων αυτον επηγαγε ραιθυμια. Προς τουτοις, την μεν του σωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

τελευτην αναστασις επελθουσα ταχεως αφανισαι δυνησεται· την δε της ψυχης
απωλειαν ουδεν ετι παραμυθησεται· ου γαρ σωτηρια αυτην διαδεχεται λοιπον, αλλ'
αθανατα αναγκη κολαζεσθαι. Ὥστε ουκ απεικοτως των παιδοκτονων τους τοιουτους
πατερας χειρους αν ειποιμεν ειναι. Ουδε γαρ εστιν ουτω δεινον ακονησαι ξιφος, και
δεξιαν οπλισαι, και εις αυτον του παιδος βαπτισαι τον λαιμον, ως το ψυχην
απολεσαι και διαφθειραι· ταυτης γαρ ημιν ισον ουδεν.
εʹ. Τι ουν; πολιν οικουντα, και οικιαν και γυναικα εχοντα ουκ ενι σωθηναι,
φησι; Μαλιστα μεν ουχ εις σωτηριας τροπος, αλλα πολλοι και διαφοροι. Και τουτο
λεγει μεν αοριστως ο Χριστος, πολλας ειναι μονας αποφαινομενος παρα τωι Πατρι·
λεγει δε μετα διορισμου τινος ο Παυλος, ουτω γραφων· Ἄλλη δοξα ηλιου, και αλλη
δοξα σεληνης, και αλλη δοξα αστερων· αστηρ γαρ αστερος διαφερει εν δοξηι. Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστιν· Οι μεν ως ηλιος λαμψουσιν, οι δε ως σεληνη, οι δε ως αστερες.
Και ουδε ενταυθα εστη της διαφορας, αλλα και εν αυτοις τουτοις πολλην δεικνυσιν
ειναι την διαλλαγην, και τοσαυτην, οσην εν αριθμωι τοσουτωι συμβαινειν εικος.
Ἀστηρ γαρ, φησιν, αστερος διαφερει εν δοξηι. Ἐννοησον τοινυν απο του ηλιακου
μεγεθους προς τον εσχατον παντων αστερα οδευων, ποσους αξιωματων βαθμους
καταβαινειν εικος. Πως ουν ουκ ατοπον, ει μεν εις βασιλεια τον υιον ηγες, απαντα
ποιειν τε και πασχειν, κακεινον αναπειθων ομοιως, ωστε αυτον εγγυς ποιησαι του
βασιλεως, και μηδεν ολως υπολογιζεσθαι, μη δαπανην, μη κινδυνον, μη θανατον
αυτον· περι δε της εν τοις ουρανοις στρατειας προκειμενης ημιν της σκεψεως, μη
αλγειν, ει τον εσχατον λαβοι τοπον, και παντων υστατος γενοιτο; Πλην αλλ', ει
δοκει, και αυτο τουτο ιδωμεν, ει δυνατον τον εν μεσωι στρεφομενον ταυτην γουν
την ληξιν λαβειν. Ὁ μεν γαρ μακαριος Παυλος απεφηνατο εν βραχει περι τουτου,
και τους τας γυναικας εχοντας ουκ εφησεν αλλως δυνασθαι σωζεσθαι, πλην ει μη
ουτως αυτας εχοιεν ως ουκ εχοντες, και τωι κοσμωι μη παραχρωιντο. Ἡμεις δε αυτο,
ει βουλει, και τωι λογωι επελθωμεν. Ἔχεις ουν ειπειν, οτι η σου συμβουλευοντος
47.357 ηκουσεν ο υιος, η αφ' εαυτου συνειδε ποτε, οτι τον ομνοντα, καν ευορκηι,
προσκρουειν ενι Θεωι; Τι δε, οτι τον μνησικακουντα σωθηναι ουκ ενι; Ὀδοι γαρ,
φησι, μνησικακων εις θανατον. Ἀλλ' οτι τον κακηγορον ουτως ητιμωσεν ο Θεος, ως
και της αναγνωσεως απειρξαι των θειων λογων; Τι δε, οτι τον αλαζονα και υβριστην
εξεβαλε των ουρανων, και τωι της γεεννης παρεδωκε πυρι; τι δε, οτι τον ακολαστοις
ενορωντα οφθαλμοις ως απηρτισμενον, ουτως εκολασε μοιχον; Ἀλλα το προχειρον
τουτο πασιν αμαρτημα, το κρινειν τους πλησιον, και χαλεπωτεραν επισπασθαι την
κολασιν, παρηινεσας ποτε φυγειν, και τους του Χριστου περι τουτων κειμενους
νομους ανεγνως αυτωι; η ουδε οιδας οτι ποτε ταυτα εστι; Πως ουν αυτα δυνησεται
κατορθουν ο υιος, ων ουδε τους νομους οιδεν ο μελλων αυτον διδαξειν πατηρ; Και
ειθε τουτο μονον ην το δεινον, το μηδεν των χρησιμων συμβουλευειν αυτοις, και
ουκ αν τοσουτον ην· νυνι δε αυτους και προς ταναντια ωθειτε. Ουδε γαρ αλλο τι των
πατερων εστιν ακουσαι διαλεγομενων προς τους παιδας, οταν αυτους παρακαλωσιν
υπερ της των λογων σπουδης, αλλ' η ταυτι τα ρηματα· Ὁ δεινα, φησι, ταπεινος και
εκ ταπεινων την απο των λογων κτησαμενος δυναμιν, ηρξε μεγιστας αρχας,
πλουτον εκτησατο πολυν, γυναικα ελαβεν ευπορον, οικιαν ωικοδομησε λαμπραν,
φοβερος εστιν απασι και επιδοξος. Παλιν ετερος, ο δεινα, φησι, την Ἰταλων γλωσσαν
εκπαιδευθεις, εν τοις βασιλειοις εστι λαμπρος, και παντα αγει και φερει τα ενδον.
Και ετερος ετερον δεικνυσι παλιν, παντες δε τους επι γης ευδοκιμους· των δε εν τοις
ουρανοις ουδε απαξ τις μεμνηται, αλλα καν μνησθηναι ετερος επιχειρησηι, ως παντα
ανατρεπων ελαυνεται. ςʹ. Ὅταν ουν εξ αρχης αυτοις ταυτα επαιδητε, ουδεν ετερον
αλλ' η την υποθεσιν αυτους παντων διδασκετε των κακων, δυο τους
τυραννικωτατους εντιθεντες ερωτας, τον των χρηματων λεγω, και τον τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

παρανομωτερον, τον της δοξης της κενης και ματαιας. Τουτων δε εκαστος και καθ'
εαυτον μεν παντα ανατρεψαι ικανος· οταν δε και ομου συνελθοντες εις την του νεου
ψυχην απαλην ουσαν εμπεσωσι, καθαπερ τινες χειμαῤροι συναφθεντες, απαντα
διαφθειρουσι τα καλα, τοσαυτας ακανθας, τοσαυτην αμμον, τοσουτον επισυναγοντες
τον φορυτον, ως ακαρπον τε και αγονον των αγαθων παντων εκεινων εργασασθαι
την ψυχην. Και μαρτυρησειαν αν ημιν υπερ τουτων και οι των εξωθεν λογοι·
τουτων γαρ των παθων θατερον, ουχι συνημμενον, αλλα και καθ' εαυτο, ο μεν
ακροπολιν, ο δε κεφαλην προσειπε των κακων. Ει δε κεχωρισμενον ακροπολις εστι
και κεφαλη, οταν το χαλεπωτερον πολλωι προσλαβηι και δυνατωτερον, την
δοξομανιαν λεγω, και μετ' εκεινου φερομενον εμπεσηι και ριζωθηι και προκαταλαβηι
την του νεου ψυχην, τις λοιπον ταυτην αναμοχλευσαι την νοσον δυνησεται, και
μαλιστα οταν και οι πατερες μη μονον οπως διασαλευθειη, αλλ' οπως και παγια
γενηται τα πονηρα ταυτα φυτα, και ποιωσι παντα και λεγωσι; Τις ουν ουτως
ανοητος, ως μη απογνωναι της σωτηριας του τα τοιαυτα παιδευομενου παιδος;
Ἀγαπητον γαρ των εναντιων 47.358 απολαυουσαν ψυχην διαφυγειν πονηριαν· οταν
δε πανταχου χρηματα τα επαθλα ηι, και ανδρες εναγεις εις ζηλον προκειμενοι, ποια
σωτηριας ελπις; Τους γαρ χρηματων ερωντας και βασκανους και κακοηθεις και
πολυορκους και επιορκους και θρασεις και λοιδορους και κλεπτας και αναισχυντους
και ιταμους και αγνωμονας και παντα αναγκη ειναι τα κακα. Και μαρτυς τουτων
αξιοπιστος ο μακαριος Παυλος, ριζαν των εν τωι βιωι κακων την φιλαργυριαν ειπων·
και προ τουτου δε ο Χριστος αυτο τουτο εδηλωσεν, αποφαινομενος μη ειναι δυνατον
τωι Θεωι δουλευειν τον εκεινωι τωι παθει δουλευοντα. Ὅταν ουν εξ αρχης ο νεος επι
ταυτην αγηται την δουλειαν, ποτε δυνησεται γενεσθαι ελευθερος, ποτε ανασχειν του
κλυδωνιου, παντων ωθουντων, παντων καταδυοντων, και εις πολλην του
καταβαπτιζεσθαι καθιστωντων αναγκην αυτον; Ει γαρ μηδενος ενοχλουντος, ει
πολλων ορεγοντων χειρα αναστηναι δυνηθειη και διαβλεψαι και την αλμην
απονιψασθαι της κακιας, ουκ αγαπητον; ει γαρ πολλωι τωι χρονωι ταις θειαις ωιδαις
επαιδομενος ισχυσειε τα προσπεσοντα απελασαι νοσηματα, ουκ επαινειν αυτον δει
και στεφανουν μυριακις; ∆εινον γαρ συνηθεια, δεινον κρατησαι και ελειν ψυχην, και
μαλιστα οταν αυτη μεν ηδονην εχηι συμπραττουσαν, εκεινη δε προς ην επειγομεθα
και μεθορμισασθαι σπευδομεν, πολλους παρεχηι τους πονους ημιν. ∆ια τουτο και ο
Θεος των Ἑβραιων τους παιδας, επειδη εδει την παλαιαν των κακων αποθεσθαι
συνηθειαν, την εν Αιγυπτωι λεγω, λαβων καταμονας αυτους επι της ερημιας, και των
διαφθειροντων αποστησας ως ποῤρωτατω, καθαπερ επι μοναστηριου τινος, της
ερημιας, διεπλαττεν αυτων τας ψυχας, πασαν οδον ιατρειας κινων. και τραχυτεραν
και προσηνεστεραν, και ουδεν ολως παραλιμπανων των οφειλοντων εις την
θεραπειαν κατασκευασθηναι την εκεινων. Και ουδε ουτως διεφυγον την κακιαν,
αλλα μεταξυ του μαννα κρομμυα και σκοροδα και τα εν Αιγυπτωι παντα εζητουν
κακα. Τοσουτον εστι συνηθεια κακον. Ειτα Ἰουδαιοι μεν τοσαυτης απολαυοντες
επιμελειας της παρα του Θεου, και δημαγωγον εχοντες ουτως αριστον και γενναιον,
και φοβωι και απειληι και ευεργεσιαι και κολασει και παντι τροπωι παιδαγωγουμενοι,
και τοσαυτα ορωντες θαυματα, ουκ εγενοντο βελτιους· συ δε τον υιον τον σον νεον
οντα εν Αιγυπτωι μεσηι, μαλλον δε εν μεσηι τηι παραταξει του διαβολου στρεφομενον,
ουδενος τι χρησιμον συμβουλευοντος ακουοντα, παντας επι ταναντια αυτον
αγοντας ορωντα, και παντων μαλλον τους γεννησαμενους και θρεψαμενους, οιει
δυνησεσθαι διαδυναι τας του διαβολου παγιδας; Ποθεν; αφ' ων συ παραινεις; Ἀλλ'
επι ταναντια παρακαλεις, φιλοσοφιας μεν ουτε οναρ μεμνησθαι συγχωρων, ανω δε
και κατω τον παροντα βιον και τα τουτου στρεφων, μειζονως κλυδωνιζεσθαι
παρασκευαζεις. Ἀλλ' οικοθεν, και παρ' εαυτου; Μαλιστα μεν ουχ ικανος εαυτωι ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

νεος προς την της αρετης κατορθωσιν· ει δ' αρα τι και τεκοι γενναιον, ταις των
λογων επομβριαις των παρα σου πριν η βλαστησαι ταχεως αποπνιγησεται. Ὥσπερ
γαρ σωμα υγιεινων μεν ουκ απολαυον σιτιων, τοις δε νοσωδεσιν εντρεφομενον, ουκ
ενι προς μικρον γουν αρκεσαι χρονον, ουτως ουδε ψυχην, τοιαυτα 47.359
παιδευομενην, γενναιον τι και μεγα εννοησαι ποτε, αλλ' αναγκη την τοιαυτην
ασθενουσαν και μαλακιζομενην, καθαπερ τινι φθοηι τηι κακιαι συνεχομενην
διηνεκως, ουτως υστερον εις την γεενναν καταστρεψαι, και την απωλειαν την εκει.
ζʹ. Ει δε μη φῂς ταυτα ουτως εχειν, αλλα δυνατον ειναι και εν μεσωι στρεφομενον
παντα κατορθουντα της αρετης, και μη παιζων, αλλα σπουδαζων αληθως ταυτα
λεγεις, μη κατοκνησηις ημας διδαξαι το καινον τουτο και παραδοξον μαθημα· ουδε
γαρ βουλομαι πραγματα εικη τοσαυτα εχειν, ουδε τοσουτοις απεχεσθαι ματην. Ἀλλα
γαρ ου δυναμαι τουτο μαθειν· ου γαρ εατε υμεις, και δι' ων λεγετε και δι' ων ποιειτε
αντιφθεγγομενοι ταυτηι τηι ψηφωι, και ταναντια παιδευοντες· ωσπερ γαρ εξεπιτηδες
απολεσθαι σπουδαζοντες τους υιους, ουτως απαντα κελευετε ποιειν, α τους
ποιουντας σωθηναι ουκ ενι. Ὅρα δε ανωθεν. Ουαι, φησι, τοις γελωσιν· υμεις δε
πολλας αυτοις παρεχετε γελωτος αφορμας· Ουαι τοις πλουτουσιν· υμεις δε οπως
χρηματισαιντο, παντα πραττετε· Ουαι, οταν καλως ειπωσιν υμας παντες οι
ανθρωποι· υμεις δε και ουσιας ολοκληρους υπερ της των δημων ευφημιας
εκενωσατε πολλακις. Παλιν δε ο τον αδελφον υβριζων υπευθυνος εστι τηι γεεννηι·
υμεις δε και αδρανεις ειναι νομιζετε και δειλους τους σιγηι τας παρα των ετερων
φεροντας υβρεις. Μαχης κελευει και δικης καταφρονειν ο Χριστος· υμεις δε αυτους
εν τουτοις στρεφετε τοις κακοις διαπαντος. Τον οφθαλμον πολλακις εξορυττειν
εκελευσεν, οταν βλαπτηι· υμεις δε τουτους μαλιστα ποιειτε φιλους, οσοιπερ αν
δυνωνται χρηματα δουναι, καν την εσχατην παιδευσωσι κακιαν. Ἐκβαλειν γυναικα
ουκ αφηκε, πλην επ' αιτιαι μονηι πορνειας· υμεις δε, οταν εξηι χρηματα λαβειν, και
ταυτης καταφρονειν κελευετε της· εντολης. Τον ορκον απειρξε παντελως· υμεις δε,
αν ιδητε φυλαττομενον, και γελατε. Ὁ φιλων την ψυχην αυτου, φησιν, απολεσει
αυτην· υμεις δε αυτους παντοθεν εις ταυτην εμβαλλετε την φιλιαν. Ἐαν μη αφητε,
φησι, τοις ανθρωποις τα παραπτωματα αυτων, ουδε υμιν ο Πατηρ υμων αφησει ο
ουρανιος· υμεις δε και ονειδιζετε, οταν τους ηδικηκοτας μη θελωσιν αμυνεσθαι, και
εις την δυναμιν αυτους ταυτην ταχεως επειγεσθε αγαγειν. Τους δοξης ερωντας
παντα εικη ποιειν απεφηνατο ο Χριστος, καν νηστευωσι, καν ευχωνται, καν
ελεωσιν· υμεις δε, οπως ταυτης επιτυχοιεν, απαντα πραγματευεσθε. Και τι δει παντα
επιεναι; οταν γαρ και τα ειρημενα μυριας ικανα παρασκευασαι γεεννας ηι, ουχι παντα
ομου συνελθοντα μονον, αλλα και καθ' εαυτο τουτων εκαστον· υμεις δε παντα ομου
συμφορησαντες, και το αφορητον των αμαρτηματων επιθεντες φορτιον, ουτως εις
τον του πυρος πεμπετε ποταμον. Ποτε σωθηναι δυνησονται, τοσαυτην κομιζοντες τωι
πυρι την τροφην; Και ου τουτο μονον εστι το δεινον, οτι ταναντια τοις του Χριστου
παραινειτε προσταγμασιν, αλλ' οτι και προσηγοριαις ευφημοις περιστελλετε την
κακιαν, το μεν ιπποδρομοις και θεατροις προσκεισθαι διαπαντος αστειοτητα
καλουντες, το δε πλουτειν ελευθεριαν, το δε δοξης εραιν μεγαλοψυχιαν, την δε
απονοιαν παῤρησιαν, και την μεν ασωτιαν φιλανθρωπιαν, την δε αδικιαν ανδρειαν.
Ειτα, ωσπερ ουκ αρκουσης ταυτης 47.360 της απατης, και την αρετην εναντιοις
καλειτε ονομασιν, αγροικιαν μεν την σωφροσυνην, δειλιαν δε την επιεικειαν,
ανανδριαν δε την δικαιοσυνην ονομαζοντες, και το μεν ατυφον δουλοπρεπες, την δε
ανεξικακιαν ασθενειαν· καθαπερ δεδοικοτες μη παρ' ετερων την αληθη τουτων
προσηγοριαν ακουσαντες φυγωσι την λυμην οι παιδες. Ουδε γαρ μικρον εις την των
κακων αποτροπην το γυμνας αυτας και κυριας των κακων προφερεσθαι τας
ονομασιας· αλλα τοσαυτην εχει την ισχυν προς το πληξαι τους αμαρτανοντας, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

πολλους πολλακις επι τοις αισχιστοις οντας περιφανεις μη φερειν πραως
καλουμενους τουτο, οπερ εισιν, αλλ' αγριαινειν και εκθηριουσθαι, ως τα δεινοτατα
πασχοντας. Την γουν ηταιρηκυιαν γυναικα, και τον πεπορνευμενον παιδα αν
καλεσηι τις απο της αισχιστης πραξεως ταυτης, ακαταλλακτος γεγονεν εχθρος, ατε τα
μεγιστα ηδικηκως. Και ου τουτους μονον, αλλα και τον πλεονεκτην, και τον
μεθυσον, και τον αλαζονα, και παντας απλως τους τα δεινοτερα εργασαμενους ιδοι
τις αν ουχ ουτως επι τωι πραττειν αυτα και τηι παρα των πολλων δοξηι δακνομενους
και αλγουντας, ως επι τοις των οικειων εργων ονομασι. Πολλους δε και
σωφρονισθεντας οιδα τουτωι τωι τροπωι, και γενομενους τοις ονειδεσιν
επιεικεστερους Ἀλλ' υμεις και ταυτην ανηιρηκατε την παραμυθιαν· και το δη
χαλεπωτερον, οτι ου δια των ρηματων μονον, αλλα και δια των πραγματων ταυτην
αυτοις ποιεισθε την παραινεσιν, οικιας οικοδομουντες λαμπρας, αγρους ωνουμενοι
πολυτελεις, την αλλην περιβαλλοντες φαντασιαν, και δια παντων πυκνωι τινι νεφει
συσκιαζοντες αυτων την ψυχην. Ποθεν ουν δυνησομαι πεισθηναι, οτι σωθηναι οιον
τε τουτους, οταν ιδω προς ταυτα παρακαλουμενους, α τους ποιουντας ο Χριστος
απεφηνατο παντως απολεσθαι; οταν θεασωμαι της μεν ψυχης αυτων, ωσπερ τινος
παρεργου, καταφρονουντας υμας, των δε οντως περιττων, ως αναγκαιων και
προηγουμενων φροντιζοντας; Ὅπως μεν γαρ οικετης εσται, και οπως ιππος, και
οπως ιματιον τωι παιδι καλλιστον, παντα ποιειτε· οπως δε αυτος γενοιτο καλος, ουδε
εννοησαι ποτε ανεχεσθε, αλλα και ξυλων και λιθων μεχρι τουτου προαγοντες την
σπουδην, την ψυχην ουδε του πολλοστου της επιμελειας ταυτης αξιουτε μερους·
αλλ' ινα μεν αγαλμα επι της οικιας εστηκηι θαυμαστον, και η στεγη γενηται χρυση,
παντα υπομενετε· το δε παντων τιμιωτερον αγαλμα η ψυχη οπως γενηται χρυση,
ουδε φροντιζειν εθελετε.
ηʹ. Ἀλλ' ουπω τον κολοφωνα των κακων ειπον, ουδε το κεφαλαιον
εξεκαλυψα της συμφορας, πολλακις μεν ελθων ειπειν και ερυθριασας, πολλακις δε
και αισχυνθεις. Τι ποτ' ουν εστι τουτο; τολμητεον γαρ ηδη και λεκτεον αυτο. Και γαρ
ανανδριας αν ειη πολλης, μελλοντας τι κακον εξαιρειν, μηδε φωνην αφιεναι τολμαιν
υπερ αυτου, ως της σιγης αυτοματως ιασομενης την νοσον. Ου τοινυν σιγησομεν,
καν μυριακις αισχυνεσθαι μελλωμεν και ερυθριαιν. Ουδε γαρ ιατρος μελλων
σηπεδονα καθαιρειν, παραιτησεται μεταχειρισασθαι σιδηρον, και καθειναι
δακτυλους εις αυτον του τραυματος τον πυθμενα· ουκουν ουδε ημεις τον υπερ
τουτων λογον παραιτησομεθα, οσωι και χαλεπωτερα η σηπεδων. Τι ποτ' ουν εστι το
κακον; Ἔρως καινος τις και παρανομος εις τον ημετερον εισεκωμασε βιον· νοσημα
επεπεσε χαλεπον και ανιατον· λοιμος κατεσκηψε παντων λοιμων χαλεπωτερος·
καινη τις παρανομια επενοηθη και αφορητος· ου γαρ οι θετοι 47.361 μονον, αλλα και
αυτοι οι της φυσεως ανατρεπονται νομοι. Μικρον εις ασελγειας λογον πορνεια
λοιπον· και καθαπερ εν ταις οδυναις το τυραννικωτερον παθος του προτερου την
αισθησιν εκρυψεν επελθον, ουτω και η της υβρεως ταυτης υπερβολη ουκετι
αφορητον ποιει φαινεσθαι το αφορητον, την περι την γυναικα ασελγειαν. Ἀγαπητον
γαρ ειναι δοκει το δυνηθηναι τα δικτυα ταυτα διαφυγειν, και κινδυνευει λοιπον
περιττον ειναι το των γυναικων γενος, των νεων αντ' εκεινων παντα τα εκεινων
πληρουντων. Και ου τουτο πω δεινον, αλλ' οτι και μετα πολλης τολμαται της αδειας
μυσος τοσουτον, και νομος γεγονεν η παρανομια. Ουδεις δεδοικεν, ουδε τρεμει
λοιπον· ουδεις αισχυνεται, ουδε ερυθριαι, αλλα και εγκαλλωπιζεται τωι γελωτι
τουτωι, και μαινεσθαι δοκουσιν οι σωφρονουντες, και παραπαιειν οι νουθετουντες·
καν μεν ασθενεστεροι τυχωσιν οντες, συνεκοπησαν ταις πληγαις· αν δε
δυνατωτεροι, χλευαζονται, γελωνται, μυριοις πλυνονται σκωμμασιν. Ουδεν οφελος
δικαστηριων, ουδε νομων, ουδε παιδαγωγων, ου πατερων, ουκ ακολουθων, ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

διδασκαλων· τους μεν γαρ ισχυσαν διαφθειραι χρημασιν, οι δ' οπως αυτοις μισθος
γενοιτο μονον ορωσι· των δε επιεικεστερων, και φροντιζοντων της των
εμπιστευθεντων αυτοις σωτηριας, οι μεν κλεπτονται ραιδιως και απατωνται, οι δε
και δεδοικασι των ακολαστων την δυναμιν. Ῥαιον γαρ αν τις υποπτευθεις επι
τυραννιδι διασωθειη, η των μιαρων εκεινων απαγειν πειραθεις, τας εκεινων
διαφυγοι χειρας ποτε· ουτω καθαπερ επ' ερημιας πολλης, εν μεσαις ταις πολεσιν
αῤρενες εν αρσεσιν την ασχημοσυνην κατεργαζονται. Ει δε τινες ταυτας διεφυγον
τας παγας, την γουν πονηραν των τα τοιαυτα υβριζομενων δυσκολως διαφευξονται
δοξαν· πρωτον μεν, οτι ολιγοι σφοδρα εισι, και ταυτηι ραιδιως αν τωι των πονηρων
κρυπτοιντο πληθει· δευτερον, οτι και αυτοι οι μιαροι και εναγεις εκεινοι δαιμονες,
ουκ εχοντες ετερως αμυνασθαι τους υπεριδοντας αυτων, ταυτηι σπουδαζουσιν
αδικειν. Ἐπειδη γαρ ουκ ισχυσαν καιριαν δουναι πληγην, ουδ' αυτης καθικεσθαι της
ψυχης, τον γουν εξωθεν αυτοις περικειμενον τρωσαι κοσμον επιχειρουσι, και την
ευκλειαν απασαν ανελειν. Ὅθεν και πολλων θαυμαζοντων ηκουσα, πως ουδεπω και
τημερον ομβρος ετερος κατηνεχθη πυρος, πως ουδεπω τα των Σοδομων επαθεν ημιν
η πολις, τοσουτωι χαλεπωτερας αξια κολασεως ουσα, οσον μηδε τοις εκεινων
εσωφρονισθη κακοις; Ἀλλα καιτοι της χωρας εκεινης εν δισχιλιοις λοιπον ετεσι,
φωνης λαμπροτερον δια της οψεως προς απασαν βοωσης την οικουμενην μηδε
τοιουτον τολμαιν, ου μονον ουκ οκνηροτεροι περι την αμαρτιαν εγενοντο ταυτην,
αλλα και ιταμωτεροι, καθαπερ φιλονεικουντες τωι Θεωι, και δια των εργων δειξαι
σπουδαζοντες, οτι τοσουτωι τοις κακοις επιθησονται τουτοις, οσωιπερ αν αυτοις
μειζονως απειληι. Πως ουν ουδεν γεγονε τοιουτον, αλλα τα μεν Σοδομων
αμαρτηματα τολμαται, τα δε Σοδομων ου γινεται παθη; Ὅτι πυρ αυτους ετερον
χαλεπωτερον μενει, και κολασις ουκ εχουσα 47.362 τελος. Και γαρ των υπο του
κατακλυσμου διαφθαρεντων πολλωι μιαρωτερα τολμησαντων εκεινων, των μετα
ταυτα λεγω, ουδεις εξ εκεινου γεγονεν ομβρος τοιουτος. Κανταυθα δε παλιν η αιτια
η αυτη· επει τινος ενεκεν οι μεν παρα την αρχην γενομενοι, οτε ουτε δικαστηρια ην,
ουδε αρχοντων επεκειτο φοβος, ου νομος παρην απειλων, ου προφητων χορος
ρυθμιζων, ου προσδοκια γεεννης, ου βασιλειας ελπις, ουκ αλλη φιλοσοφια, ου τα
θαυματα τα και λιθους αναστησαι δυναμενα, πως ουτοι μεν οι μηδενος τουτων
απολαυσαντες υπερ ων ημαρτον τοσαυτην εδωκαν δικην, οι δε παντων τουτων
μετεσχηκοτες, και μεταξυ τοσουτου ζωντες φοβου και θειων δικαστηριων και
ανθρωπινων, ουδεπω και τημερον τα αυτα επαθον εκεινοις, χαλεπωτερας οντες
αξιοι κολασεως; Ἆρ' ουχι και παιδι δηλον εστιν, οτι σφοδροτεραι τηρουνται δικηι; Ει
γαρ ημεις οργιζομεθα ουτως και αγανακτουμεν, ο Θεος ο παντων μαλιστα του των
ανθρωπων γενους κηδομενος, και την κακιαν σφοδρα αποστρεφομενος και μισων,
πως ανασχοιτο ταυτα τολμασθαι ατιμωρητι; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν· αλλ' εποισει
παντω, αυτοις την χειρα την κραταιαν, και την πληγην την αφορητον, και των
βασανιστηριων την οδυνην εκεινων, ουτως ουσαν χαλεπην, ως τα εν Σοδομοις παθη
προς ταυτα παραβαλλομενα παιγνια ειναι νομιζεσθαι. Τινας γαρ ου παρηλασαν
ουτοι βαρβαρους, ποιων θηριων γενος δια της αναισχυντου μιξεως ταυτης; Ἔστιν εν
τισι των αλογων οιστρος πολυς, και επιθυμια αφορητος, μανιας ουδεν διαφερουσα·
αλλ' ομως τουτον ουκ οιδε τον ερωτα, αλλ' εστηκεν εισω των της φυσεως ορων· καν
μυριακις καχλαζηι, τους της φυσεως ουκ ανατρεπει νομους. Οι δε λογικοι δηθεν, και
θειας απολαυσαντες διδασκαλιας, και το πρακτεον και το μη τοιουτον ετεροις
διαγορευοντες, και γραμματων εξ ουρανου καταβαντων ακουσαντες, ουχ ουτως
αδεως ταις πορναις, ωσπερ τοις νεοις συγγινονται. Καθαπερ γαρ μητε ανθρωπων
οντων, μητε προνοιας Θεου εφεστωσης, και δικαζουσης τοις γινομενοις, αλλ' ωσπερ
σκοτου παντα καταλαβοντος, και μηδενος μητε ορωντος ταυτα, μητε ακουοντος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ουτω παντα τολμωσι, και μετα τοσαυτης μανιας. Οι δε των υβριζομενων παιδων
πατερες φερουσι ταυτα σιγηι, και ου κατορυττουσι μετα των παιδων εαυτους, ουδε
επινοουσι τινα παραμυθιαν τωι κακωι. Ει γαρ εις υπεροριαν απο ταυτης ελκυσαι της
νοσου τους υιεις εδει, ει γαρ εις θαλασσαν, ει γαρ εις νησους, ει γαρ εις αβατον γην,
ει γαρ εις την υπερ ημας οικουμενην, ουκ εδει παντα ποιησαι και παθειν ωστε μη
ταυτα γενεσθαι τα μιασματα; Ἀλλ' ει μεν επινοσον που και λοιμικον εστι χωριον,
ουκ απαξομεν εκει τους υιεις, καν μεγαλα κερδαινειν μελλωσι, καν σφοδρα υγιεινοι
τυγχανωσιν οντες; νυνι δε τοσαυτης τα παντα κατεχουσης λυμης, ου μονον αυτοι
προς ταυτα ελκομεν τα βαραθρα αυτους, αλλα και τους απαλλαξαι βουλομενους ως
λυμεωνας απελαυνομεν. Και ποσης ουκ αξια ταυτα οργης, ποσων σκηπτων, οταν την
μεν γλωτταν αυτοις εκκαθαιρειν δια της εξωθεν σοφιας σπουδαζωμεν, την δε ψυχην
εν αυτωι της ασελγειας τωι βορβορωι κειμενην και σηπομενην διαπαντος μη μονον
περιορωμεν, αλλα και εγερθηναι βουλομενην κωλυωμεν; Ἔτι ουν τολμησει τις
ειπειν, οτι δυνατον σωθηναι τους εν τοιουτοις οντας κακοις; Ποθεν; Οι μεν γαρ την
των ακολαστων διαφυγοντες μανιαν ολιγοι δε εισιν ουτοι, τους τυραννικους
εκεινους ερωτας, και τα παντα διαφθειροντας, τους των χρηματων 47.363 και τους
της δοξης ου διαφευγουσιν· οι δε πλειους και τουτοις αυτοις, και τοις της ασελγειας
μετα πλειονος κατεχονται της υπερβολης. Ειτα λογους μεν αυτοις ενθειναι
βουλομενοι, ουχι τα διακοπτοντα την παιδευσιν αναιρουμεν μονον, αλλα και τα
συνιστωντα κατασκευαζομεν, και παιδαγωγους και διδασκαλους εφιστωντες, και
χρηματα αναλισκοντες, και την απο των αλλων πραγματων παρεχοντες σχολην, και
των εν τοις Ὀλυμπιακοις αγωσι παιδοτριβων συνεχεστερον επιφωνουντες αυτοις
την τε εκ της απαιδευσιας πενιαν, και τον απο της παιδευσεως πλουτον, και παντα
ποιουντες και λεγοντες, και δι' εαυτων, και δι' αλλων, ωστε αυτους εις το τελος
αγαγειν της προκειμενης σπουδης, και ουδε ουτω πολλακις περιγινομεθα· τροπων δε
επιεικειαν, και πολιτειας αριστης ακριβειαν αυτοματον οιησομεθα παραγενεσθαι,
και ταυτα τοσουτων οντων των διακοπτοντων αυτην; Και τι ταυτης της αλογιας
χειρον γενοιτ' αν, το μεν ραιστον ουτω μεγαλης αξιουν τιμης και σπουδης· ως ουκ
ενον ταυτης ανευ αυτο κατορθωθηναι ποτε· ο δε πολλωι δυσχερεστερον εστι, τουτο
καθευδουσιν ημιν εφιστασθαι νομιζειν, καθαπερ τι των φαυλων και ουδαμινων;
Φιλοσοφια γαρ ψυχης λογων παιδευσεως τουτωι δυσκολωτερον τε εστι και
εργωδεστερον, οσωι του λεγειν το πραττειν, και οσωι ρηματων εργα εστιν
επιπονωτερα.
θʹ. Και τι δει φιλοσοφιας. φησι, και πολιτειας ακριβους τοις ημετεροις παισι;
Τουτο γαρ εστι, τουτο οπερ παντα απολωλεκεν, οτι πραγμα ουτως αναγκαιον, και
την ημετεραν συνεχον ζωην, περιττον ειναι και παρεργον δοκει. Και περι σωμα μεν
καμνοντα τον υιον τις ιδων ουκ αν ειποι· Τι δε αυτωι καθαρας υγιειας δει και
ακριβους; αλλα παντα αν πραγματευσαιτο υπερ του τοσαυτην εγγενεσθαι την
ευεξιαν, ως μηκετι την νοσον επανελθειν· της δε ψυχης αῤρωστουσης, ουδεν δειν
αυτοις θεραπειας φασι, και τολμωσι μετα τα ρηματα ταυτα πατερας καλειν εαυτους.
Τι ουν; φιλοσοφησομεν παντες, φησι, και τα του βιου οιχησεται; Ου το φιλοσοφειν,
ω βελτιστε, αλλα το μη τουτο ποιειν παντα απωλεσε και διεφθειρε. Τινες γαρ, ειπε
μοι, τηι παρουσηι καταστασει λυμαινονται, οι μετριως ζωντες και επιεικως, η οι
καινους και παρανομους επινοουντες τροφης τροπους; οι τα παντων περιβαλεσθαι
σπουδαζοντες, η οι τοις ουσιν αρκουμενοι; οι φαλαγγας οικετων εχοντες, και σμηνη
κολακων περιαγοντες, η οι μονον οικετην ενα αποχρηιν αυτοις νομιζοντες ουπω γαρ
την ακραν τιθημι φιλοσοφιαν, αλλα την πολλοις εφικτην; οι φιλανθρωποι και
ημεροι και μη δεομενοι της παρα των πολλων τιμης, η οι παντος οφληματος μαλλον
ταυτην παρα των ομοφυλων απαιτουντες, και μυριας εργαζομενοι συμφορας, επειδη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

μη υπανεστη, μηδε προσειπεν ο δεινα προτερος, μηδε υπεκυψε, μηδε τα των
ανδραποδων επεδειξατο; οι μελετωντες αρχεσθαι, η οι δυναστειων ερωντες και
αρχων, και παντα υπερ τουτου και ποιησαι και παθειν ανεχομενοι; οι παντων
βελτιους ειναι λεγοντες, και δια τουτο παντα και λεγειν και πραττειν εαυτοις
εξειναι νομιζοντες, η οι μετα των εσχατων αριθμουντες εαυτους, και ταυτηι την
αλογον εξουσιαν των παθων κολαζοντες; οι τας λαμπρας οικοδομουμενοι οικιας,
και τας πολυτελεις παρατιθεμενοι τραπεζας, η οι μηδεν πλεον 47.364 και τροφης και
οικησεως της αναγκαιας ζητουντες; οι μυρια πλεθρα αποτεμνομενοι γης, η οι μηδε
βωλον μιαν αναγκαιαν αυτοις προς κτησιν ειναι νομιζοντες; οι τοκους επι τοκους
συλλεγοντες, και πασης εμποριας κινουντες οδον αδικον, η οι τας αδικους ταυτας
διασπωντες συγγραφας, και εκ των ενοντων τοις δεομενοις επικουρουντες; οι το
ευτελες της ανθρωπινης επεσκεμμενοι φυσεως, η οι μηδε τουτο αυτο ειδεναι
θελοντες, αλλ' υπο της αγαν αλαζονειας και το ανθρωπους αυτους νομιζειν
απολωλεκοτες; οι πορνας τρεφοντες, και τοις αλλοτριοις λυμαινομενοι γαμοις, η οι
και της εαυτων απεχομενοι γυναικος; Ουχ οι μεν, ωσπερ οιδηματα σωματι και
πνευματα αγρια θαλαττηι, τηι πολιτειαι της οικουμενης επιφυονται, και τους καθ'
εαυτους σωζεσθαι δυναμενους χειμαζοντες δια την ακρασιαν την αυτων· οι δε
ωσπερ εν σκοτωι βαθει λαμπτηρες φαιδροι τους εν μεσωι ναυαγουντας προς την
οικειαν καλουσιν ασφαλειαν, και τας της φιλοσοφιας λαμπαδας αφ' υψηλου
ποῤρωθεν αψαντες, ουτω τους βουλομενους επι τον της απραγμοσυνης
χειραγωγουσι λιμενα; Ου δι' εκεινους στασεις και πολεμοι και μαχαι, και πολεων
κατασκαφαι, και ανδραποδισμοι, και δουλειαι, και αιχμαλωσιαι, και φονοι, και τα
μυρια εν τωι βιωι κακα; ου τα παρα ανθρωπων ανθρωποις επαγομενα μονον, αλλα
και τα εκ του ουρανου παντα, οιον αυχμοι, και επομβριοι, και σεισμοι, και
καταπτωσεις, και πολεων καταποντισμοι, και λιμοι, και λοιμοι, και τα αλλα παντα,
οσα ημιν εκειθεν επαγεται; ιʹ. Ουκουν ουτοι οι την πολιτειαν ανατρεποντες, και τοις
κοινοις λυμαινομενοι· ουτοι οι και ετεροις μυριων αιτιοι συμφορων, οι τοις
βουλομενοις ησυχαζειν ενοχλουντες, και πανταχοθεν ελκοντες και σπαραττοντες·
δια τουτους δικαστηρια, και νομοι, και τιμωριαι, και διαφοροι κολασεων τροποι. Και
καθαπερ εν οικιαι, ενθα πολλοι μεν οι καμνοντες, οι δε υγιαινοντες ολιγοι. και
φαρμακα και ιατρους πολλους εισελθοντας εστιν ευρειν· ουτω και εν τηι οικουμενηι
ουκ εστιν εθνος, ουκ εστι πολις, ενθα μη πολλοι μεν οι νομοι, πολλοι δε οι αρχοντες,
πολλαι δε αι τιμωριαι. Ου γαρ αρκει τα φαρμακα αυτα καθ' εαυτα αναστησαι τον
καμνοντα, αλλα δει και των επιτιθεντων αυτα, οιπερ εισιν οι δικαζοντες, και
εκοντας και ακοντας αναγκαζοντες δεχεσθαι την ιατρειαν αυτους. Ἀλλ' ομως ουτως
υπερεσχεν η νοσος, ως και αυτης της των ιατρων κρατησαι τεχνης, και αυτους
επελθειν τους δικαζοντας· και συμβαινει ταυτο, οιον αν ει τις πυρετωι και υδερωι
συνεχομενος. και μυριοις ετεροις παθεσι χαλεπωτεροις, των μεν οικειων μη
περιγινοιτο κακων, ετερους δε τοις αυτοις ενεχομενους δεινοις απαλλαττειν
φιλονεικοιη. Ἡ γαρ της κακιας επιῤροη καθαπερ τις χειμαῤρους, απαντα τα
κωλυματα αναῤρηξασα, σφοδρως επι τας των ανθρωπων εξεχυθη ψυχας. Και τι
λεγω πολιτειας ανατροπην; κινδυνευει γαρ ουτος ο λοιμος, ο παρα των πονηρων
τουτων αρθεις, και τους περι της προνοιας του Θεου των πολλων απελασαι λογους·
ουτω προεισι και νεμεται και παντα επειγεται κατασχειν, και τα ανω κατω πεποιηκε,
και αυτωι λοιπον επιστρατευει τωι ουρανωι, τας των ανθρω47.365 πων γλωττας
ουκετι κατα των ομοδουλων, αλλ' ηδη και κατ' αυτου του παντων κρατουντος
οπλιζων ∆εσποτου. Ποθεν γαρ, ειπε μοι, ο πολυς πανταχου της ειμαρμενης λογος;
ποθεν αστρων αλογωι φοραι τα οντα ανατιθεασιν οι πολλοι; δια τι τυχην, δια τι το
αυτοματον τινες πρεσβευουσι; ποθεν εικη και απλως παντα νομιζουσι φερεσθαι; δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

τους επιεικως ζωντας και μετριως, η δι' εκεινους, ους συ μεν συνεχειν εφης την
πολιτειαν, εγω δε κοινην ουσαν απεδειξα της οικουμενης λυμην; ∆ι' εκεινους
δηλονοτι. Ουδεις γαρ αγανακτει, επειδη ο δεινα φιλοσοφει, η οτι εστιν ο δεινα
επιεικης και μετριος και σωφρων. και των παροντων υπεροραι πραγματων· αλλ' οτι ο
δεινα πλουτει, οτι τρυφαι, οτι πλεονεκτει και αρπαζει, οτι πονηρος ων και μυριων
γεμων κακων, λαμπρος τε εστι και ευημερει. Ταυτα κατηγορουσι και μεμφονται οι
απιστουντες Θεωι· τουτοις προσπταιουσιν οι πολλοι, ως των γε επιεικως ενεκεν
ζωντων, ου μονον ουδεν φθεγξονται των ρηματων τουτων, αλλα και καταγνοιεν
εαυτων, εφ' οις αν προαχθωσι της του Θεου κατηγορησαι προνοιας. Και ει παντες, η
και οι πλειους εβουλοντο ουτω ζηιν, ουδ' αν τις ενενοησε ταυτα τα ρηματα, ουδ' αν ο
των κακων τουτων επεισηλθε κολοφων το ζητειν, ποθεν τα κακα. Κακων γαρ ουκ
οντων ουδε φαινομενων, τις αν προηχθη την αιτιαν ζητησαι των κακων, και μυριας
απο της ζητησεως ταυτης αιρεσεις ανατελλειν; Και γαρ Μαρκιων, και Μανης, και
Ουαλεντινος, και των Ἑλληνων οι πλειους εντευθεν ελαβον την αρχην. Ει δε παντες
εφιλοσοφουν, ουκ ενην ταυτα ζητειν, αλλ' ει και μηδαμοθεν αλλοθεν, απο γουν της
αριστης ταυτης πολιτειας εμαθον αν απαντες, οτι υπο Θεωι ζωμεν βασιλει, και τα
ημετερα ουτος διοικει και κυβερναι πραγματα κατα την αυτου σοφιαν και συνεσιν· ο
κινειται μεν και νυν, φαινεται δε ου ραιδιως δια την πολλην αχλυν, ην
κατεσκεδασαν ουτοι της οικουμενης απασης· ει δε μη τουτο ην, καθαπερ εν σταθεραι
μεσημβριαι και λευκηι γαληνηι πασιν αν η του Θεου προνοια διεφανη. Ει γαρ μητε
δικαστηρια ην, μητε κατηγοροι, μητε συκοφανται, μη βασανοι και τιμωριαι, μη
δεσμωτηρια και κολασεις, μη δημευσεις και ζημιαι, μη φοβοι και κινδυνοι, μη
εχθραι, μη επιβουλαι, μη λοιδοριαι και μισος, μη λιμοι και λοιμοι, μηδ' αλλο τι των
απηριθμημενων δεινων, αλλα παντες μετ' επιεικειας εζων της προσηκουσης, τις αν
των ζωντων απαντων ημφισβητησε περι της του Θεου προνοιας; Ουκ εστιν ουδεις.
Νυνι δε ταυτο συμβαινει, οιον αν ει χειμωνος καταλαβοντος εργαζοιτο μεν ο
κυβερνητης το αυτου, και διασωζοι το σκαφος, μη φαινοιτο δε αυτου της επιστημης
η ακριβεια τοις επιβαταις δια την ταραχην και τον φοβον και την αγωνιαν των
επικρεμαμενων κακων. Ἐπει και ο Θεος κυβερναι μεν το παν τουτο και νυν, ου
φαινεται δε τοις πολλοις δια τον των πραγματων χειμωνα και την ταραχην, ην
ουτοι δη μαλιστα παντων εργαζονται. Ὥστε ου μονον πολιτειαν ανατρεπουσιν, αλλα
και ευσεβειαν λυμαινονται· και ουκ αν τις αμαρτοι κοινους εχθρους τουτους
προσειπων, οι κατα της ετερων ζωσι σωτηριας, δογμασι μιαροις και βιοις ακαθαρτοις
τους μεθ' εαυτων εμπλεοντας καταδυοντες. 47.366 ιαʹ. Ἀλλ' εν τοις μοναστηριοις
τουτων ουδεν εστιν ιδειν, αλλα καιτοι χειμωνος ηρμενου τοσουτου, μονοι καθηνται
εν λιμενι και γαληνηι και ασφαλειαι πολληι, καθαπερ εξ ουρανου τα των αλλων
επισκοπουντες ναυαγια· και γαρ πολιτειαν ουρανωι πρεπουσαν ειλοντο, και αγγελων
ουδεν χειρον διακεινται. Ὥσπερ ουν εν εκεινοις ουκ εστιν ανωμαλια τις, ουδε οι μεν
εν ευημεριαι, οι δε εν εσχατοις κακοις, αλλ' απαντες εν ειρηνηι μιαι και χαραι και δοξηι,
ουτω δη και ενταυθα· ουδεις ονειδιζει πενιαν, ουδεις επι πλουτωι σεμνυνεται· το σον
και το εμον, τουτο δη το παντα ανατρεπον και θορυβουν εξωρισται· και παντα
αυτοις κοινα, και τραπεζα και οικησις και ιματια. Και τι θαυμαστον, οπου γε και αυτη
η ψυχη μια πασι και η αυτη; Παντες την αυτην ευγενειαν εισιν ευγενεις, την αυτην
δουλειαν δουλοι, την αυτην ελευθεριαν ελευθεροι· εις εκει πλουτος πασιν ο οντως
πλουτος, μια δοξα η οντως δοξα· ου γαρ εν ονομασιν, αλλ' εν πραγμασιν αυτοις τα
αγαθα· μια ηδονη, μια επιθυμια, μια ελπις πασι, και καθαπερ απο κανονος τινος και
σταθμης απαντα διηκριβωται, και ανωμαλια μεν ουδεμια, ταξις δε και ρυθμος και
αρμονια και πολλη της συμφωνιας η ακριβεια, και διηνεκης ευθυμιας υποθεσις. ∆ιο
παντες παντα ποιουσι και πασχουσιν, ινα ευθυμωσι τε και χαιρωσιν. Ἐκει γαρ μονον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

τουτο καθαρως συμβαινον εστιν ιδειν, αλλοθι δε ουδαμου, ου μονον τωι των
παροντων υπεροραιν, και πασαν εκκεκοφθαι στασεως και μαχης υποθεσιν, και
λαμπρας αυτοις ειναι περι των μελλοντων τας ελπιδας, αλλα και τωι τα συμβαινοντα
εκαστωι λυπηρα και χρηστα κοινα παντων ειναι νομιζειν. Ἥ τε γαρ αθυμια
αφανιζεται ραιδιον, αναλογως τωι ενι συνδιαφεροντων το φορτιον απαντων, της τε
ευθυμιας πολλας εχουσι τας υποθεσεις, ουκ επι τοις εαυτων μονοις ευφραινομενοι
καλοις, αλλα και επι τοις αλληλων ουχ ηττον, η επι τοις εαυτων. Πως ουν ημιν
οιχησεται τα πραγματα, αν τουτους παντες ζηλωσωμεν; Νυν γαρ οιχεται και
διεφθαρται δια τους ποῤρω της πολιτειας ταυτης ησκημενους. Συ δε ταναντια
ψηφιζομενος ταυτο ποιεις, ωσπερ αν ει τις και λυραν μεν ακριβως ηρμοσμενην ως
αχρηστον διαβαλλοι, την εναντιως δε εχουσαν, και επιτασει και ανεσει
διεφθαρμενην αμετρωι, ταυτην επιτηδειαν ειναι και προς κρουματα και προς τερψιν
λεγοι των θεατων. Ἀλλ' ουδεν ουτε της αμουσιας του ταυτα λεγοντος ετερον τουτου
μειζον τεκμηριον εζητησαμεν αν, ουτε της βασκανιας και μισανθρωπιας των τα
τοιαυτα ψηφιζομενων δειγμα σαφεστερον αλλο. Ἀλλα τις ο των επιεικεστερων
λογος πατερων; Μαθετωσαν, φησι, γραμματα προτερον, και την των λογων
προσλαβοντες δυναμιν, ουτως επι την φιλοσοφιαν αγεσθωσαν ταυτην· τοτε ο
κωλυσων ουδεις. Και ποθεν δηλον οτι παντως εις ανδρας εκβησονται; πολλοι γαρ
αωρωι προαναρπασθεντες απηλθον θανατωι. Ἀλλ' εστω και τουτο ειναι φανερον·
θωμεν αυτους και εις ανδρας τελεσειν, τις εγγυησεται την προτεραν απασαν
ηλικιαν; Ουπω γαρ ουδεν προς φιλονεικιαν φθεγγομαι, οτι ει τις υπερ τουτων
παρειχε θαῤρειν, ουδε κτησαμενους την δυναμιν ταυτην εξηγαγον αν, αλλα τοτε
μαλιστα μενειν εκελευσα, και 47.367 τους φυγαδευοντας αυτους ουκ αν επηινεσα,
αλλ' ως κοινους της πολιτειας εχθρους απεστραφην αν, οτι τους λυχνους
κρυπτοντες, και τους φωστηρας απο της πολεως επι την ερημιαν αγοντες, τα μεγιστα
τους ενδον οικουντας εζημιουν αγαθα. Ει δε ουδεις ο ταυτα υποσχησομενος, τι το
οφελος πεμπειν εις διδασκαλους, ενθα προ των λογων κακιαν εισονται, και το
ελαττον βουλομενοι λαβειν, το μειζον απολεσουσι, της ψυχης την ισχυν και την
ευεξιαν απασαν; Τι ουν; κατασκαψομεν τα διδασκαλεια, φησιν; Ου τουτο λεγω, αλλ'
οπως μη την της αρετης καθελωμεν οικοδομην, και ζωσαν κατορυξωμεν την ψυχην·
σωφρονουσης μεν γαρ ταυτης ουδεμια απο της των λογων απειριας εσται ζημια,
διεφθαρμενης δε μεγιστη η βλαβη, καν σφοδρα η γλωττα ηκονημενη τυγχανηι, και
τοσουτωι μειζων, οσωιπερ αν εκεινη προσηι η δυναμις. Πονηρια γαρ την του λεγειν
προσλαβουσα εμπειριαν, πολλωι χειρονα της αμαθιας εργαζεται τα δεινα. Ἂν δε
απελθοντες εκει, φησι, προς τωι την γλωσσαν αργοτεραν εχειν. και της αρετης
εκπεσωσιν εκεινης; Ἂν δε μενοντες, ειπε μοι, προς τωι την ψυχην διαφθειραι, μηδεν
εις ευγλωττιαν απονωνται της σχολης; εμοι γαρ αρμοσει ταυτα λεγειν μαλλον, η
εκεινα σοι. Τι δηποτε; Ὅτι ει και το του μελλοντος αδηλον εκατερου, το σον
αδηλοτερον. Πως, και δια τι; Ὅτι η μεν των λογων σπουδη της απο των τροπων
επιεικειας δειται, η δε των τροπων επιεικεια ουκετι της απο των λογων προσθηκης.
Σωφροσυνην μεν γαρ και χωρις της παιδευσεως ταυτης κατορθωσαι ενι, λογων δε
δυναμιν χωρις τροπων χρηστων ουδεις αν προσλαβοι ποτε, παντος του χρονου εις
κακιαν και ασελγειαν αναλισκομενου. Ὥστε οπερ εκει δεδοικας, τουτο και ενταυθα
φοβεισθαι χρη· και πολλωι μαλλον ενταυθα, οσωι και πυκνοτεραι αι αποτυχιαι, και
περι των μειζονων ο κινδυνος. Κακει μεν προς εν ησχολησθαι μονον αναγκη.
ενταυθα δε των δυο κρατησαι προκειται, ως ουκ ενον θατερον χωρις θατερου
λαβειν, ουδε σωφροσυνης χωρις τους λογους ειδεναι. Ει δε βουλει, και το αδυνατον
τουτο θωμεν ειναι δυνατον τι γενοιτ' αν ημιν αγαθον απο της τουτων εμπειριας,
περι τα καιρια λαμβανουσι την πληγην; τι δε κακον απο της απειριας, των μεγιστων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ημιν κατορθουμενων; Και ταυτα ου παρ' ημιν μονον τοις καταγελωσι της εξωθεν
σοφιας, και μωριαν αυτην ειναι νομιζουσιν, αλλα και παρ' αυτοις τοις εξωθεν
φιλοσοφοις ουτω συνωμολογηται. Και δια τουτο οι μεν πολλοι ου σφοδρα
επεμεληθησαν του πραγματος· οι δε και τελεον κατεφρονησαν και διετελεσαν οντες
αμαθεις, και τον απαντα βιον εν τωι της φιλοσοφιας ηθικωτερωι διατριψαντες μερει,
σφοδρα ελαμψαν, και γεγονασι περιφανεις. Και γαρ Ἀναχαρσις και Κρατης και
∆ιογενης ουδεμιαν εποιησαντο σπουδην τουτου· φασι δε τινες, ουδε Σωκρατης, και
μαρτυρησειεν αν ημιν ο μαλιστα παντων εν τηι τεχνηι ταυτηι διενεγκων, και τα
εκεινου των αλλων ειδως ακριβεστερον. Εισαγαγων γαρ αυτον ποτε εις δικαστηριον
απολογησομενον, εν τηι προς τους δικαστας απολογιαι εποιησεν ουτω λεγοντα· Ὑμεις
δε εμου ακουσεσθε πασαν την αληθειαν, ου μεντοι μα 47.368 ∆ι', ω ανδρες Ἀθηναιοι,
κεκαλλιεπημενους γε λογους, ωσπερ οι τουτων, ρημασι τε και ονομασιν, ουδε
κεκοσμημενους, αλλ' ακουσεσθε απλως και εικη λεγομενα τοις επιτυχουσιν
ονομασι. Πιστευω γαρ δικαια ειναι α λεγω, και μηδεις υμων προσδοκησατω αλλως.
Ουδε γαρ αν δηπου πρεποι τηι ηλικιαι τηιδε, ωσπερ μειρακιωι πλαττοντι λογους, εις
υμας εισιεναι. Ταυτα δε ελεγε δεικνυς, οτι ου δια ραιθυμιαν τινα, αλλα δια το μη μεγα
το πραγμα ηγεισθαι, ουτε εμαθεν, ουτε εχρησατο. Ουκ ουν φιλοσοφων μεν η
ευγλωττια, και ανδρων δε απλως, μειρακιων δε παιζοντων η φιλοτιμια, ως και
αυτοις τοις φιλοσοφοις δοκει, ου τοις αλλοις μονον, αλλα και τωι παντων μαλιστα εν
τουτωι κεκρατηκοτι· τον γαρ διδασκαλον ουκ αφιησι κοσμεισθαι τωι πραγματι,
αισχρον τωι φιλοσοφωι τον κοσμον τουτον ειναι νομιζων. Ἀλλα ταυτα μεν ως προς
απιστον δικαιως αν τις ειποι, μαλλον δε και προς πιστον. Πως γαρ ουκ ατοπον, οταν
οι μεν την παρα των πολλων δοξαν θηρωμενοι, και ουδε αλλοθεν φανηναι
δυναμενοι, αλλ' η απο της εξωθεν σοφιας, μηδεν αυτην ειναι νομιζωσιν, ημεις δε
ουτω θαυμαζωμεν και εκπληττωμεθα, ως και των αναγκαιοτατων δια ταυτην
καταφρονειν; ιβʹ. Προς μεν ουν τον απιστον ταυτα αρκει, προς δε τον πιστον και
ταυτα και τα παρ' ημιν υποδειγματα αναγκαιον παραγειν. Ποια δη ταυτα; Τους
μεγαλους ανδρας και αγιους εκεινους, τους πρωτους, οτε γραμματα ουκ ην, τους μετ'
εκεινους, οτε γραμματα μεν ην, εμπειρια δε λογων ουδεπω τους μετα τουτους, οτε
και γραμματα ην και εμπειρια λογων. Ἀμφοτερων δε ησαν τοτε απειροι εκεινοι· ου
μονον γαρ της των λογων παιδευσεως, αλλα και αυτης της των γραμματων
εμπειριας εκτος ησαν· αλλ' ομως εν αυτοις τουτοις, οις μαλιστα η των λογων ισχυς
αναγκαια ειναι δοκει, μετα τοσαυτης περιουσιας τους εν αυτηι κρατουντας
παρηλασαν, ως παιδων ανοητων αυτους φανηναι χειρους. Ὅταν γαρ το πειθειν εν
τοις λογοις ηι. και οι μεν φιλοσοφοι μηδε ενος περιγινονται τυραννου, οι δε
αγραμματοι και ιδιωται την οικουμενην επιστρεφωσιν απασαν, ευδηλον οτι παρα
τουτοις τα νικητηρια της σοφιας εστι, τοις αγραμματοις και ιδιωταις, ου παρ'
εκεινοις τοις τα εκατερα διηκριβωκοσιν. Ουτως η οντως σοφια και η οντως
παιδευσις ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η ο του Θεου φοβος. Και μη με τις νομιζετω
νομοθετειν αμαθεις τους παιδας γινεσθαι· αλλ' ει τις υπερ των αναγκαιων παρεχοι
θαῤρειν, ουκ αν ελοιμην κωλυσαι και τουτο εκ περιουσιας γενεσθαι. Ὥσπερ γαρ, των
θεμελιων σαλευομενων, και πασης της οικιας και της οικοδομης κινδυνευουσης
καταπεσειν, εσχατης ανοιας και παραπληξιας εστι προς τους κονιωντας, αλλα μη
προς τους οικοδομουντας τρεχειν· ουτω παλιν ακαιρου φιλονεικιας, των τοιχων
εστωτων ασφαλως και βεβαιως, κωλυειν τον βουλομενον κονιαιν. Και οτι ταυτα απο
ψυχης λεγω, οπερ επι των εργων επεδειξαμην, ταυτα υμιν διηγησομαι και νυν. Νεος
τις κομιδηι πλουσιος ων επεδημησε ποτε τηι πολει τηι ημετεραι κατα λογων παιδευσιν
εκατεραν, την τε Ἰταλων την τε Ἑλληνων. Ουτος ο νεος ειχεν ακολουθουντα
παιδαγωγον, εν εργον εχοντα μονον 47.369 διαπλαττειν αυτου την ψυχην. Τουτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

προσελθων εγω τωι παιδαγωγωι και γαρ των εν ορεσι καθημενων ετυγχανεν ων, την
προφασιν επεχειρουν μανθανειν δι' ην τοιαυτης επειλημμενος σοφιας εις τον των
παιδαγωγων βιον καθηκεν εαυτον. Ὁ δε μικρον εφησεν εαυτωι λειπεσθαι χρονον εν
τουτωι, και το παν ημιν ανωθεν διηγησατο. Τωι γαρ παιδιωι τουτωι, φησι, πατηρ μεν
εστι σκληρος και τραχυς, και προς τα βιωτικα πραγματα επτοημενος, μητηρ δε
μετρια και σωφρων και επιεικης, και προς τον ουρανον βλεπουσα μονον. Ἐκεινος
μεν ουν, ατε και εν πολεμοις πολλα κατωρθωκως, βουλεται τον υιον επι την
πατρυαν ταξιν αγαγειν, η δε μητηρ ταυτα μεν ουτε βουλεται, ουτε επιθυμει, αλλα
και σφοδρα απευχεται ευχεται δε και επιθυμει λαμπρον αυτον ιδειν εν τηι των
μοναχων πολιτειαι. Ἀλλα ταυτα μεν προς τον πατερα ειπειν ουκ ετολμησεν·
εδεδοικει γαρ μη ποτε αυτο τουτο υφορωμενος εκεινος, προ ωρας αυτον ηδη
καταδησηι τοις του βιου σχοινιοις, και ταυτης αυτον αποστησας της σπουδης, επι την
ζωνην αγαγοι, και την εξ εκεινης ραιθυμιαν απασαν, και αδυνατον αυτωι την μετα
ταυτα κατασκευασηι διορθωσιν. Ἑτεραν δε τινα συντιθησι μηχανην· καλεσασα γαρ με
οικοι, και ταυτα παντα κοινωσαμενη, και του παιδιου λαβουσα την δεξιαν, ταις
εμαις εντιθησι χερσιν. Ὡς δε ηρωτων τινος ενεκεν ταυτα ποιει, μιαν ταυτην ελεγεν
υπολειπεσθαι μηχανην ημιν προς την του παιδος σωτηριαν, ει βουληθειην τε και
ανασχοιμην εν ταξει παιδαγωγου το παιδιον λαβων ελθειν ενθαδε· πεισειν γαρ
αυτην τον πατερα, ως και τον στρατιωτικον ελομενωι βιον χρησιμος αυτωι των
λογων η παιδευσις. Ἂν ουν τουτο ισχυσαι δυνηθω, φησι, καταμονας αυτον εχων
λοιπον επι της αλλοτριας, ουτε του πατρος ενοχλουντος, ουτε των οικειων τινος,
μετα πολλης αυτον της εξουσιας διαπλασαι δυνησηι, και καθαπερ εν μοναστηριωι
διαγοντα, ουτω ποιησαι ζηιν. Ἀλλ' επινευσον και υποσχου το συνυποκρινασθαι μοι
το δραμα. Ουκ εστιν υπερ των τυχοντων ο λογος εμοι· υπερ της του παιδιου μου
ψυχης ο αγων και ο κινδυνος. Μη δη περιιδηις τον παντων εμοι φιλτατον
κινδυνευοντα, αλλ' εξαρπασον αυτον ηδη των παντοθεν περικειμενων αυτωι παγων,
της ζαλης, του κλυδωνιου. Ει δε ου θελεις δουναι την χαριν, τον Θεον ηδη καλω
μεσον ημων, και μαρτυρομαι οτι εγω μεν ουδεν ενελιπον των εις την σωτηριαν της
τουτου ψυχης ηκοντων, αλλ' ειμι καθαρα απο του αιματος του παιδιου τουτου· ει δε
συμβαιη τι παθειν αυτον, οιον εικος νεον οντα και εν τοσαυτηι ζωντα τρυφηι και
ραιθυμιαι, απο σου και των σων χειρων κατα την ημεραν εκεινην εκζητησει του
παιδιου τουτου την ψυχην ο Θεος. Ταυτα και τα τουτων πλειονα προσθεισα ρηματα,
και δακρυσασα σφοδρως και ελεεινως, επεισεν αναδεξασθαι με ταυτην την
πραγματειαν, και μετα τουτων εξεπεμψε των εντολων. Και ου γεγονεν αυτηι ματαιος
η μηχανη· αλλ' ουτως εν βραχει χρονωι τον παιδα τουτον ο γενναιος εκεινος ησκησε,
και τοσουτον αυτωι της επιθυμιας ταυτης ανηψε το πυρ, ως αθροον απαντα ριψαι,
και επι την ερημον δραμειν, και ετερου δεισθαι χαλινου παλιν του δυνησομενου
προς την συμμετρον αυτον ασκησιν απο της επιτεταμενης μεταστρεψαι εκεινης. Και
γαρ ην δεος, μη τηι σπουδηι ταυτηι προ καιρου το δραμα αποκαλυψας, και τηι μητρι και
τωι παιδαγωγωι, και τοις πανταχου μοναχοις πολεμον εγειρηι χαλεπον. Ει γαρ ᾔσθετο
ταυτης της φυγης ο πατηρ, ουκ αν απεστη παντα κινων, ωστε απελασαι τους αγιους
εκεινους, ουχι τους υποδεξαμενους μονον, αλλα και τους αλλους απαντας. Τουτον
τοινυν εγω τον παιδα λαβων, και ταυτα και τα τουτων πλειονα ειπων, 47.370 την
μεν επιθυμιαν της φιλοσοφιας ταυτης ειασα μενειν, και επετεινα δε πλεον, την δε
πολιν οικειν ηξιουν, και της των λογων εχεσθαι σπουδης· ουτω γαρ και τους
ηλικιωτας ωφελησειν τα μεγιστα, και τον πατερα λησειν. Ἀναγκαιον δε τουτο ειναι
ενομιζον, ου των αγιων μονον ενεκεν εκεινων, ουδε της μητρος, ουδε του
παιδαγωγου, αλλα και αυτου του παιδος. Ἐν αρχηι μεν γαρ επιθεμενον αυτωι τον
πατερα, και διασαλευειν εικος ην τα της φιλοσοφιας φυτα, απαλα τε οντα και αρτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

τεθεντα· ει δε χρονος εγγενηται πολυς, και ριζωθειη καλως, σφοδρα εθαῤρουν οτι
ουκ αν ουδ' οτιουν γενηται δυνησεται παραβλαψαι τον υιον εκεινος· ο δη και
γεγονε, και ου διημαρτον της ελπιδος. Ὅτε γαρ πατηρ αυτου προσβαλων υστερον
χρονου παρελθοντος πολλου, και μετα σφοδρας ενσεισας της ρυμης, ου μονον ουκ
εκλινε τι της οικοδομης, αλλα και ισχυροτεραν απεφηνε· των τε συμφοιτωντων
αυτωι πολλοι τοσαυτα της ομιλιας απωναντο της εκεινου, ως προς τον αυτον αυτωι
ζηλον ελθειν. Ἔχων γαρ οικοι διαπαντος τον ρυθμιζοντα, καθαπερ αγαλμα συνεχως
απολαυον της του τεχνιτου χειρος, ουτω προσθηκην καθ' εκαστην ημεραν ελαμβανε
του κατα ψυχην καλλους. Και το δη θαυμαστον, εξω μεν φαινομενος, ουδεν
διαφερειν εδοκει των πολλων· ουτε γαρ ηθος ειχεν ηγριωμενον και κατεσκληκος,
ουτε εξηλλαγμενην στολην, αλλ' ην κοινος και τωι σχηματι και τωι βλεμματι και τηι
φωνηι και τοις αλλοις απασιν. Ὅθεν και πολλους των ομιλουντων αυτωι εισω των
αυτου δικτυων ηδυνηθη λαβειν, πολλην ενδον εχων εγκεκρυμμενην την
φιλοσοφιαν. Οικοι δε ει τις αυτον ειδεν, ενομισεν αν τινα ειναι των εν τοις ορεσι
καθημενων· και γαρ η οικια αυτωι προς ακριβειαν μοναστηριου παντος διεκειτο,
ουδεν εχουσα των αναγκαιων πλεον. Και ο καιρος δε αυτωι απας εις την αναγνωσιν
των αγιων ανηλισκετο βιβλιων· και γαρ ων οξυς μαθηματα προσλαβειν, τηι μεν
εξωθεν παιδευσει βραχυ της ημερας απενειμε μερος, το δε λοιπον απαν ευχαις
συνεχεσι και βιβλιοις ανεκειτο θειοις, και ασιτος απασαν διετελει την ημεραν,
μαλλον δε ουδε μιαν, ουδε δυο μονον, αλλα και πλειους. Και νυκτες δε αυτωι ταυτα
συνηιδεσαν, δακρυα, και ευχας, και την τοιαυτην αναγνωσιν. Ἅπερ ημιν απαντα ο
παιδαγωγος λαθρα απηγγειλε· και γαρ ην αφορητος ο παις, ει τι τουτων ᾔσθετο ποτε
εξενεχθεν. Ἔλεγε τοινυν ουτος, οτι και ιματιον αυτωι απο τριχων κατεσκευαστο, και
τουτωι τας νυκτας εγκαθευδοι, σοφην τινα μηχανην του ταχεως εξανιστασθαι
ταυτην ευρων. Και τα αλλα δε αυτωι προς την ακριβειαν των μοναχων απηρτιστο,
και τον Θεον εδοξαζε συνεχως εκεινος, τον ουτω κουφα της φιλοσοφιας ταυτης
ενθεντα αυτωι τα πτερα. Ὥστε ει τις μοι ψυχην και νυν εδεικνυ τοιαυτην, και
παιδαγωγον παρειχε τοιουτον, και τα αλλα παντα ομοιως [επιμελεισθαι]
επηγγειλατο, μυριακις αν ηυξαμην τουτο γενεσθαι μαλλον των γεννησαμενων
αυτων. Ἦ γαρ αν ημιν η θηρα πλειων εγενετο, και δια τον βιον, και δια την ηλικιαν,
και δια την συνεχη διατριβην, των τοιουτων δυναμενων τους ηλικιωτας θηραιν.
Ἀλλα γαρ ουδεις εστιν ο ταυτα υποστησομενος, ουδε ποιησων· ουκ οντος δε, μυριας
47.371 ωμοτητος αν ειη τον ουδε εαυτωι δυναμενον αμυναι, αλλα κειμενον, και
μυρια δεχομενον τραυματα, και τους αλλους ασθενεστερους ποιουντα, τουτον εν τωι
μεσωι κατακοπτεσθαι εαιν, δεον εξελκειν απο της μαχης. Και γαρ και στρατηγον
ομοιως αν τις κολασειε, τον τους τε δυναμενους πολεμειν απαγοντα της
παραταξεως, τους τε τρωθεντας και κειμενους, και τους αλλους συνταρασσοντας
κελευοντα κεισθαι διαπαντος εν τωι μεσωι. ιγʹ. Ἐπει δε πολλοι των πατερων, εκαστος
εγκειται τον υιον επιθυμων εν λογοις ζωντα οραιν, ως ακριβως ειδως οτι προς το
τελος παντως ηξει των λογων, υπερ τουτου μεν μη φιλονεικωμεν, μηδε οτι
διαμαρτησεται λεγωμεν, αλλα δωμεν τωι λογωι και περιεσεσθαι παντως αυτον της
σπουδης, και προς ακρον αφιξεσθαι. Ἔστω δε αιρεσις ημιν προκειμενη διπλη, και εις
διδασκαλεια μεν φοιτων, υπερ της μαθησεως εχετω τον αγωνα, εις δε ερημιας υπερ
της ψυχης· που βελτιον, ειπε μοι, κρατειν; Ἂν μεν γαρ εκατερωθεν συμβαινηι, καγω
βουλομαι· αν δε θατερον λειπηται, βελτιον ελεσθαι το κρειττον. Ναι, φησιν, αυτο δε
τουτο ποθεν ημιν εσται δηλον, οτι στησεται και μενει, και ου μεταπεσειται; πολλοι
γαρ οι πεσοντες. Ποθεν δηλον οτι ου στησεται, ουδε μενει; πολλοι γαρ οι σταντες,
και των πεπτωκοτων πλειους· ωστε δια τουτους μαλλον θαῤρειν χρη, η δι' εκεινους
φοβεισθαι. Τινος δε ενεκεν και επι των λογων αυτο τουτο ου δεδοικας, ενθα μαλιστα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

δεδοικεναι εχρην; Παρα μεν γαρ τοις μοναχοις εκ πολλων ολιγοι διημαρτον· εν δε
ταις των λογων διατριβαις απο πολλων ολιγοι κατωρθωσαν. Και ουκ απο τουτων
μονον, αλλα και αφ' ετερων πλειονων εικοτως αν τις εκεινα μαλλον φοβοιτο. Και
γαρ παιδος αφυΐα, και διδασκαλων αμαθια, και παιδαγωγων ραιθυμια, και πατρος
ασχολια, και δαπανων και μισθων ελλειψις, και τροπων διαφορα, και συμφοιτητων
κακια και φθονος και βασκανια, και πολλα ετερα τωι τελει λυμαινεται. Και ου ταυτα
μονον, αλλα και μετα το τελος τουτων ετερα πλειονα· οταν γαρ απαντα υπερβας
προς αυτο της παιδειας το ακρον αφικηται, μηδενι τουτων υποσκελισθεις, ετερα
παλιν κειται ενεδρα εκει. Και γαρ αρχοντος δυσμενεια, και φθονος των ομοτεχνων,
και καιρων δυσκολια, και φιλων ερημια, και πενια πολλακις του τελους εξεκρουσεν.
Ἀλλ' ουκ επι των μοναχων ουτως, αλλ' ενος δει μονου, προθυμιας γενναιας και
αγαθης· καν τουτο προσηι, ουδεν το κωλυον προς το τελος ελθειν της αρετης. Πως
ουν ουκ αδικον, ενθα μεν τα των χρηστων ελπιδων δηλα τε εστι και εγγυτερα
απογινωσκειν και τρεμειν, ενθα δε τα των εναντιων μακροτερα, και υπο πολλων
κωλυματων ανακοπτομενα, μη απογινωσκειν, εις δε τα των δυσχερων σαφεστερα
και μαλλον πλειονα θαρσειν· και επι μεν των λογων, μη προς τα πολλακις
συμβαινοντα λυπηρα, αλλα προς τα σπανιως εκβαινοντα χρηστα αφοραιν, επι δε των
μοναχων τουναντιον ποιειν, και ενθα μεν αι των αγαθων ελπιδες πολλαι, προς τα
λυπηρα αποκλινειν μονον, ενθα δε αι των εναντιων, τας χρηστας 47.372
αναλογιζεσθαι μονας; Καιτοι γε εκει μεν οταν απαντα συνελθηι τα οφειλοντα
συνδραμειν, προς αυτωι τωι τελει πολλακις θανατος αωρος προσπεσων απηνεγκεν
αστεφανωτον τον αθλητην μετα τους μυριους ιδρωτας· ενταυθα δε καν εν μεσοις
τοις αγωσι τουτο γενηται, τοτε δη μαλιστα λαμπρος και εστεφανωμενος απεισιν
ουτος. Ὥστε ει το μελλον δεδοικας, επι των λογων δεδοικεναι μαλλον εδει, ενθα
πολλα τα κωλυματα προς το περας ελθειν. Συ δε εκει μεν καθηι χρονον αναμενων
μακρον, και προς ουδεν των εν μεσωι, δαπανην λεγω και ταλαιπωριαν και το
αδηλον, αλλα προς το τελος μονον ορων· ενταυθα δε ουπω των προθυρων του
παιδος επιβαντος, ουδε αψαμενου της καλης ταυτης φιλοσοφιας, δεδοικας και
τρεμεις ευθεως, και εις απογνωσιν εμβαλλεις τον λογισμον; Και μην αυτος
εμπροσθεν ελεγες· Τι γαρ; πολιν οικουντα και οικιαν εχοντα σωθηναι ουκ ενι;
Ουκουν ει μετα της πολεως, και της οικιας, και της γυναικος σωθηναι δυνατον,
πολλωι μαλλον χωρις γυναικος και των αλλων τουτων. Ου γαρ εστι του αυτου νυν
μεν θαῤρειν, και ει εν τοις βιωτικοις ηι πραγμασιν ενδεδεμενος, ως δυνατης και ουτω
της σωτηριας ουσης· νυν δε, καν παντων απηλλαγμενος ηι, τρεμειν και δεδοικεναι,
ως ουδε τουτων χωρις ευδοκιμησαι ενον. Ει γαρ πολιν οικων ηδυνατο σωζεσθαι, ως
εφης, πολλωι μαλλον την ερημιαν καταλαβων. Πως ουν το αδυνατον ενταυθα
δεδοικας, εκει μη φοβηθεις ενθα μαλλον εχρην;
ιεʹ. Ου γαρ εστι, φησιν, ισον βιωτικον οντα διαμαρτειν, και καθαπαξ
αναθεντα εαυτον τωι Θεωι· ου γαρ απο του αυτου υψους αμφοτεροι καταπιπτουσιν,
οθεν ουδε τα τραυματα αυτοις ισα. Σφοδρα απαταις σαυτον και σφαλλεις, ει αλλα μεν
οιει τον βιωτικον, ετερα δε απαιτεισθαι τον μοναχον· η γαρ διαφορα τουτοις εν τωι
γαμησαι και μη, των δε αλλων ενεκεν απαντων κοινας υπεχουσι τας ευθυνας. Και
γαρ ο οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου εικη, καν τε βιωτικος, καν τε μοναχος ηι, τωι
Θεωι προσεκρουσεν ομοιως· και ο βλεπων γυναικα προς το επιθυμησαι αυτης, αν τε
τουτο αν τε εκεινο τυγχανηι, ομοιως υπερ της μοιχειας τιμωρηθησεται ταυτης. Ει δε
χρη και απο λογισμου προσθειναι, ο βιωτικος ασυγγνωστοτερος τουτο παθων· ου
γαρ εστιν ισον γυναικα εχοντα, και τοσαυτης απολαυοντα παραμυθιας, καλλει
προσπταισαι γυναικος, και απασης ταυτης απεστερημενον της βοηθειας αλωναι τωι
δεινωι. Παλιν ο ομνυς, αν τε τουτο αν τε εκεινο ηι, ομοιως καταδικαζεται. Ουδε γαρ ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

Χριστος, οτε περι τουτων διετασσετο και ενομοθετει, τουτον εποιησατο τον
διορισμον, ουδε ειπεν· Ἐαν μεν μοναχος ο ομνυων ηι, εκ του πονηρου ο ορκος· εαν δε
μη μοναχος, ουκετι· αλλ' απλως και καθαπαξ απασιν ελεγεν· Ἐγω δε λεγω υμιν, μη
ομοσαι ολως. Και παλιν ειπων, Ουαι τοις γελωσιν, ου προσεθηκε τους μοναχους,
αλλ' απλως ενομοθετησεν απασιν ουτω· και εν τοις αλλοις δε απασιν ουτως εποιησε
τοις μεγαλοις και θαυμαστοις παραγγελμασι. Και γαρ οτε λεγει· Μακαριοι οι πτωχοι
τωι πνευματι, οι πενθουντες, οι πραεις, οι πεινωντες και διψωντες την δικαιοσυνην,
οι ελεημονες, οι καθαροι τηι καρδιαι, οι ειρηνοποιοι, οι δεδιωγμενοι ενεκεν
δικαιοσυνης, οι και ρητα και αῤρητα δι' αυτον παρα των εξωθεν ακουοντες 47.373
κακα· ουτε βιωτικου, ουτε μοναζοντος ονομα τιθησιν, αλλ' απο της των ανθρωπων
διανοιας ουτος εισενηνεκται ο διορισμος. Αι δε Γραφαι ουδεν ισασι τουτων, αλλ'
απαντας τον των μοναχων βουλονται βιον ζηιν, καν γυναικας εχοντες τυχωσιν.
Ἄκουσον γουν και ο Παυλος τι φησιν· οταν δε Παυλον ειπω, τον Χριστον λεγω
παλιν. Ουτος τοινυν επιστελλων ανθρωποις γυναικας εχουσι και παιδια τρεφουσι,
πασαν την τοις μοναχοις προσηκουσαν ακριβειαν αυτους απαιτει. Την γαρ τρυφην
εκκοπτων απασαν, και την εν τοις ιματιοις, και την εν τοις εδεσμασι, ταυτα
επιστελλει τα ρηματα· Γυναικας εν καταστοληι κοσμιωι μετα αιδους και σωφροσυνης
κοσμειν εαυτας, μη εν πλεγμασιν, η χρυσωι, η μαργαριταις, η ιματισμωι πολυτελει·
και παλιν. Ἡ δε σπαταλωσα ζωσα τεθνηκε· και παλιν, Ἔχοντες δε διατροφας και
σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα. Τι τουτων παρα των μοναζοντων πλεον
απαιτησειεν αν τις; Γλωττης δε παιδευων κρατειν ετερους, ακριβεις παλιν τιθησι
νομους, και τοιουτους οιους και τοις μοναχοις ανυσαι εργον εστιν. Ου γαρ
αισχροτητα και μωρολογιαν μονον, αλλα και ευτραπελιαν αναιρει· ου θυμον και
οργην και πικριαν μονον, αλλα και κραυγην εκκοπτει του των πιστων στοματος. Πας
γαρ, φησι, θυμος και οργη και κραυγη και βλασφημια αρθητω αφ' υμων συν πασηι
κακιαι. Ἆρα σοι μικρα ταυτα ειναι δοκει; Ουκουν αναμεινον, και τα πολλωι μειζονα
τουτων ακουσηι, α περι ανεξικακιας διαταττεται πασιν. Ὁ ηλιος, φησι, μη επιδυετω
επι τωι παροργισμωι υμων. Ὁρατε μη τις κακον αντι κακου τινι αποδωσει· αλλα
παντοτε το αγαθον διωκετε και εις αλληλους και εις παντας. Και παλιν· Μη νικω
υπο του κακου, αλλα νικα εν τωι αγαθωι το κακον. Ειδες προς αυτην την κορυφην
αναβαινουσαν την της φιλοσοφιας και μακροθυμιας επιτασιν; Ἄκουσον και οσα περι
αγαπης διαταττεται του κεφαλαιου των αγαθων· επαρας γαρ αυτην και τα
κατορθωματα αυτης ειπων, εδηλωσεν οτι ταυτην απαιτει παρα των βιωτικων ην
παρα των μαθητων ο Χριστος. Ὥσπερ γαρ ο Σωτηρ τουτον εσχατον ορον εφησεν
αγαπης ειναι, το την ψυχην αυτου θειναι υπερ των φιλων αυτου, ουτω και ο Παυλος
το αυτο τουτο ηινιξατο ειπων· Ἡ αγαπη ου ζητει τα εαυτης· και την τοιαυτην κελευει
διωκειν. Ὥστε ει και τουτο μονον ειρητο, ικανον τεκμηριον ην του τα αυτα
απαιτεισθαι τους βιωτικους τοις μοναχοις. Ὁ γαρ συνδεσμος και η ριζα της πολλης
αρετης αυτη εστι· νυνι δε και κατα μερος αυτην τιθησι. Τι τοινυν μειζον ταυτης της
φιλοσοφιας ζητησειεν αν τις; Ὅταν γαρ και οργης και θυμου και κραυγης, και
χρηματων επιθυμιας, και γαστρος, και πολυτελειας, και δοξης κενης, και των αλλων
των βιωτικων ανωτερους ειναι κελευηι, και μηδεν κοινον εχειν προς την γην, οταν
νεκρωσαι τα μελη προσταττηι, ευδηλον οτι την αυτην ημας ακριβειαν απαιτει, οσην
τους μαθητας ο Χριστος, και προς τα αμαρτηματα ουτως ειναι βουλεται νεκρους, ως
τους αποθανοντας και ταφεντας ηδη. ∆ια τουτο γαρ φησιν· Ὁ γαρ αποθανων
δεδικαιωται απο της αμαρτιας. Ἔστι δε οπου και εις τον του Χριστου ζηλον δια της
παρακλησεως. ημας αγει, ουχι προς τον των μαθητων μονον. Και γαρ οταν αγαπαιν
παραινηι, εκειθεν φερει τα υποδειγματα, και οταν μη μνησικακειν, και οταν
μετριαζειν. Ὅταν ουν μη μοναχους μονον, μηδε τους μαθητας, αλλα και 47.374
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αυτον μιμεισθαι κελευηι τον Χριστον, και τοις μη ζηλουσι κολασιν τιθησι μεγιστην,
ποθεν εκεινο μειζον εφης ειναι το υψος; Το γαρ αυτο παντας ανθρωπους αναβηναι
δει· και το πασαν ανατρεψαν την οικουμενην, τουτο εστιν, οτι μειζονος οιομεθα δειν
ακριβειας τωι μοναζοντι μονωι, τοις δε λοιποις εξειναι ραιθυμως ζηιν. Ου γαρ εστιν,
ουκ εστιν, αλλα την αυτην απαιτουμεθα, φησι, παντες φιλοσοφιαν· και σφοδρα
φαιην αν εγωγε, μαλλον δε ουκ εγω, αλλ' αυτος ο μελλων κρινειν ημας. Ει δε
θαυμαζεις ετι και διαπορεις, φερε σοι παλιν την ακοην απο των αυτων αντλησωμεν
ναματων, ωστε σοι τελεον εκπλυθηναι της απιστιας την κακιαν απασαν. Ποιησομαι
δε την αποδειξιν απο των κολασεων των κατα την ημεραν εκεινην. Ὁ πλουσιος, ουκ
επειδη μοναζων ην ωμος, δια τουτο εκολαζετο μειζονως, αλλ', ει δει τι και
εφευροντα ειπειν, επειδη βιωτικος ων, και εν πλουτωι ζων και εν πορφυραι, περιεωρα
τον Λαζαρον εν εσχατηι πενιαι. Πλην ουτε τουτο ουτε εκεινο ερω, αλλ' οτι μονον
ωμος ην, δια τουτο εκειτο μειζονως κολαζομενος εν τωι πυρι. Και αι παρθενοι δε,
επειδη περι την φιλανθρωπιαν υστερησαν, δια τουτο απηλαθησαν απο του
νυμφωνος· και ει χρη τι και παρ' εαυτων ειπειν, ου μονον αυταις ουκ επετεινετο τα
της κολασεως δια την παρθενιαν, αλλα ταχα και ημερωτερα δια ταυτην εγενετο. Ου
γαρ ηκουσαν, Πορευεσθε εις το πυρ το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις
αυτου, αλλα μονον· Ουκ οιδα υμας. Ει δε λεγει τις ταυτον ειναι τουτο εκεινωι, ουδεν
αντερω. Το γαρ σπουδαζομενον μοι δειξαι νυν, οτι ουχ ο των μοναχων βιος
χαλεπωτερας ποιει τας κολασεις, αλλα των αυτων εισιν υπευθυνοι και οι βιωτικοι,
τα αυτα αμαρτανοντες εκεινοις. Και ο τα ρυπαρα ενδεδυμενος ιματια, και ο τα
δηναρια τα εκατον απαιτων, ουκ επειδη μοναζοντες ησαν, επασχον απερ επασχον·
αλλ' ο μεν δια την πορνειαν, ο δε δια την μνησικακιαν απωλοντο. Και τους αλλους
δε ει τις επελθοι τους τοτε κολαζομενους, απο των αμαρτηματων μονον οψεται την
τιμωριαν υπεχοντας. Ουκ εν ταις τιμωριαις δε μονον, αλλα και εν ταις νουθεσιαις
τουτο ευροι τις αν. Και γαρ, οταν λεγηι· ∆ευτε προς με παντες οι κοπιωντες και
πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας· αρατε τον ζυγον μου εφ' υμας, και μαθετε απ'
εμου οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις
υμων· ου τοις μοναζουσι διαλεγεται μονον, αλλα και πασηι τηι των ανθρωπων φυσει.
Και οταν κελευηι δια της στενης οδευειν οδου, ου προς τουτους αποτεινει τον λογον
μονους, αλλα προς παντας ανθρωπους· και μισειν δε την αυτων ψυχην εν τωι κοσμωι
τουτωι, και τα αλλα δε παντα τα τοιαυτα πασιν επεταξεν ομοιως. Ὅταν δε μη πασι
διαλεγηται μηδε νομοθετηι, δηλον ημιν αυτο ποιει. Ὅτε γουν περι παρθενιας ελεγεν,
επηγαγεν· Ὁ δυναμενος χωρειν χωρειτω, ουτε το, πας, προσθεις, ουτε εν
επιταγματος ταξει τουτο εισενεγκων. Ουτω και ο Παυλος· τον γαρ ∆ιδασκαλον
μιμουμενος πανταχου φαινεται, και εις ταυ47.375 την εμπεσων την υποθεσιν, ελεγε·
Περι δε των παρθενων επιταγην Κυριου ουκ εχω. Ὅτι μεν ουν προς την ισην φθασαι
κορυφην και τον βιωτικον αναγκη και τον μοναχον, και οτι τα αυτα ληψονται
τραυματα πεσοντες αμφοτεροι, ουδε τον σφοδρα φιλονεικον και αναισχυντον οιμαι
λοιπον αντερειν.
ιδʹ. Τουτου δε αποδειχθεντος σαφως, φερε δη κακεινο εξετασωμεν, τις
ευκολωτερον και ραιον πεσειται· η ενταυθα ουδε εξετασεως ημιν δει. Σωφροσυνην
μεν γαρ ο γυναικα εχων κατορθωσει ραιδιως, ατε πολλης απολαυων της παραμυθιας·
εν δε τοις αλλοις ου σφοδρα φαινεται, πλην αλλα κανταυθα πλειους αν ιδοιμεν των
γεγαμηκοτων, η των μοναχων πιπτοντας. Ουτε γαρ τοσουτοι προς τον γαμον απο
των μοναστηριων εκβαινουσιν, οσοι προς πορνας απο της ευνης ανιστανται των
γυναικων. Ει δε οπου ευκολα τα των παλαισματων αυτοις, μετα τοσαυτης πιπτουσιν
υπερβολης, τι ποιησουσιν εν τοις αλλοις παθεσιν, εν οις μαλλον ενοχλουνται των
μοναχων; Ἡ μεν γαρ επιθυμια τουτοις σφοδροτερον επεισιν, ατε την προς γυναικας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ουκ εχουσιν ομιλιαν· τα δε αλλα τουτων μεν ουδε εγγυς γενεσθαι δυναιτ' αν,
εκεινους δε κατα κρατος ελαυνει και επι κεφαλην ωθει. Ει δε εν οις σφοδροτερον ο
πολεμος πνει, μαλλον των μη τουτο πασχοντων κρατουσιν, ευδηλον οτι πολλωι
ραιον τουτων εν τοις αλλοις, εν οις ουκ ενοχλουνται, στησονται. Και γαρ χρηματων
ερως, και τρυφης επιθυμια και δυναστειας και των αλλων απαντων, ευκολωτερον
υπο τουτων η των βιωτικων ανυεσθαι πεφυκεν. Ὥσπερ ουν εν παραταξει και μαχηι
τουτο του πολεμου το μερος κουφοτερον ειναι φησομεν, ουχ οθεν επαλληλοι και
συνεχεις πιπτουσιν οι νεκροι, αλλ' οθεν ολιγοι και σπανιοι, ουτω και περι τουτων
ψηφιζεσθαι χρη. Και γαρ πλεονεξιας ουχ ο στρεφομενος εν τωι μεσωι, αλλ' ο
καθημενος εν τοις ορεσιν ευκολωτερον περιεσται· επει εκεινος γε και αλωσεται
ραιδιως, αλοντα δε πλεονεξιαι μετα των ειδωλολατρων αριθμεισθαι αναγκη. Και των
οικειων ουτος μεν ουχ αιρησεται υπεριδειν, αν εχηι χρηματα, αλλ' ευκολως αυτοις
παντα προησεται, εκεινος δε ου περιοψεται μονον αυτους, αλλα και αδικησει των
αλλοτριων ουχ ηττον· τουτο δε παλιν ετερος ειδωλολατρειας τροπος του προτερου
χαλεπωτερος. Και τι δει τα αλλα παντα λεγειν, τα τοις μοναζουσι μεν οντα
ευκαταγωνιστα, τους δε βιωτικους μετα πολλης καταβαλλοντα της σφοδροτητος;
Πως ουν ου δεδοικας, ουδε τρεμεις επι τουτον αγων τον βιον, οθεν αλωσιμος εσται
τηι κακιαι ταχεως; Ἢ μικρον ειναι σοι δοκει ειδωλολατρεια, και το των απιστων ειναι
χειρω, και το του Θεου την δουλειαν δια των εργων εξομνυσθαι, απερ απαντα
πεισονται ευκολωτερον των μοναχων οι τωι βιωι προσδεδεμενοι; Ὁραις οτι σκηψις ο
φοβος εστιν; Ει γαρ δεδοικεναι εχρην, ουχ υπερ των τα κλυδωνια φευγοντων, ουδε
υπερ των επι τον λιμενα σπευδοντων, αλλ' υπερ των εν χειμωνι και τηι ζαληι
κλυδωνιζομενων. Ταχυτερον γαρ εκειθεν τα ναυαγια, τωι και πλειονα ειναι τα
ενοχλουντα, και ραιθυμοτερους τους προς ταυτα στησεσθαι μελλοντας. Ἐνταυθα δε
ουτε τοσαυτα τα κυματα, και πολλη η γαληνη, και η σπουδη μειζων των προς ταυτα
μαχησομενων. ∆ια τουτο και ημεις επι την ερημον ελκομεν, ουχ ινα σακκον απλως
περιβαλωνται, ουδε ινα κλοια περιθωνται, 47.376 ουδ' ινα σποδον υποστορεσωνται,
αλλ' ινα προ των αλλων απαντων φυγωσι μεν κακιαν, ελωνται δε αρετην. Τι ουν; οι
γεγαμηκοτες, φησιν, απολουνται παντες; Ου τουτο λεγω, αλλ' οτι μειζονων
δεησονται πονων, ει μελλοιεν σωζεσθαι, δια την ενεστωσαν αναγκην· του γαρ
δεδεμενου μαλλον ο λελυμενος δραμειται. Ουκουν και πλειονα εξει τον μισθον, και
λαμπροτερους τους στεφανους; Ουδαμως· εαυτωι γαρ ταυτην περιτιθησι την
αναγκην, εξον μη περιθειναι. Ὥστε, επειδη σαφως ημιν αποδεδεικται οτι των αυτων
εσμεν υπευθυνοι τοις μοναχοις, επι την ευκολωτεραν τρεχωμεν οδον, και τους υιους
επι ταυτην ελκωμεν, αλλα μη καταποντιζωμεν, μηδε εις τα της κακιας ελκωμεν
βαραθρα, καθαπερ εχθροι και πολεμιοι. Ταυτα γαρ ει μεν αλλοι τινες εποιουν, ουκ
ην ουτω δεινον· οταν δε οι γεγεννηκοτες, οι των βιωτικων πειραν ειληφοτες
παντων, οι δια των εργων μαθοντες αυτων οτι ψυχρα των παροντων πραγματων η
ηδονη, ουτω μαινωνται, ως ετερους επι ταυτα ελκειν, επειδη λοιπον υπο της ηλικιας
αυτοι κεκωλυνται· και δεον εαυτους επι τοις προτεροις ταλανιζειν, οι δε και ετερους
εμβαλλουσι, και ταυτα εγγυς εστωτες λοιπον της τελευτης, και του δικαστηριου, και
των ευθυνων εκεινων, ποια αυτοις απολογια λελειψεται, ποια συγγνωμη, ποιος
ελεος; Ου γαρ δη μονον των οικειων αμαρτηματων δωσουσι δικην, αλλα και των
τοις παισι τετολμημενων, αν τε δυνηθωσι τους υιους υποσκελισαι, αν τε μη.
ιςʹ. Ἀλλα παιδας ισως επιθυμειτε παιδων ιδειν. Και πως, ουπω γενομενοι
πατερες αυτοι; Ου γαρ δη το γεννησαι πατερα ποιει· και τουτο αυτοι οι γεγεννηκοτες
συνομολογησαιεν αν, οι τους υιεις οταν ιδωσιν εις εσχατον κακιας ελαυνοντας, ως
ουκ οντας αυτων εκβαλλουσι και απαλλοτριουσι, και ουτε φυσις, ουτε γεννησις,
ουτε αλλο των τοιουτων ουδεν κατασχειν αυτους δυναιτ' αν. Μη τοινυν μηδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

πατερες αξιουσθωσαν ειναι οι τοιουτοι, ων πολυ κατα τον της φιλοσοφιας λειπονται
λογον· αλλ' επειδαν αυτους τουτον τον τροπον γεννησωσι, τοτε και τους εκγονους
ζητειτωσαν· τοτε γαρ αυτους και ιδειν δυνησονται μονον. Εισι γαρ αυτοις παιδες,
εισιν, ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος, ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ'
εξ αυτου γεννηθεντες του Θεου. Ουτοι οι παιδες ουχ υπερ χρηματων αναγκαζουσι
κοπτεσθαι τους πατερας, ουχ υπερ γαμου, ουχ υπερ αλλου τινος τοιουτου, αλλα
πασης αυτους της φροντιδος ατελεις αφεντες, των φυσικων πατερων μειζονι
παρεχουσιν εντρυφαιν ηδονηι. Ου γαρ επι τοις αυτοις τικτονται τε και τρεφονται,
οισπερ κακεινοι, αλλ' επι πολλωι μειζοσι και λαμπροτεροις· διο και μαλλον τους
γεγεννηκοτας ευφραινουσι. Χωρις δε τουτων κακεινο ειποιμι αν, οτι τους μεν
διαπιστουντας τηι αναστασει ουδεν απεικος υπερ τουτων θρηνειν, ατε δη ταυτης
μονης καταλειπομενης της παραμυθιας αυτοις· οι δε τον θανατον υπνον ηγουμενοι,
και παιδευομενοι των ενταυθα παντων καταφρονειν, τινος αν ειημεν συγγνωμης
αξιοι θρηνουντες υπερ τουτων, και παιδας επιζητουντες ιδειν και καταλιπειν
ενθαδε, οθεν αποπηδαιν επειγομεθα, και ενταυθα οντες στεναζομεν; Και ταυτα μεν
ημιν προς τους πνευματικωτερους ειρηται. Ει δε τινες ειεν φιλοσωματοι, και σφοδρα
τωι παροντι προσηλωμενοι βιωι, 47.377 εκεινο αν ειποιμι προς αυτους, οτι πρωτον
αδηλον, ει και παιδες εψονται τωι γαμωι παντως· δευτερον, οτι και γενομενων
μειζων η αθυμια· ου γαρ τοσαυτην καρπουμεθα ευφροσυνην, οσην λυπην απο της
καθημερινης φροντιδος και της αγωνιας και των φοβων των δι' αυτους. Και τινι,
φησι, καταλειψομεν τους αγρους και τας οικιας και τα ανδραποδα και το χρυσιον;
και γαρ και ταυτα ακουω θρηνουντων αυτων. Τωι και προ τουτων μελλοντι
κληρονομησειν αυτα, και τοσουτωι μαλλον νυν η προτερον, οσωι και φυλαξ και
κυριος ασφαλεστερος αυτων εσται νυν. Τοτε μεν γαρ πολλα ην αυτοις τα
λυμαινομενα· και γαρ σητες, και χρονος μακρος, και ληισται, και συκοφανται, και
βασκανοι, και το του μελλοντος αδηλον, και το των ανθρωπων ευμεταβλητον, και
τελος ο θανατος, και των χρηματων, και των κτηματων τουτων απεστερησεν αν τον
υιον· νυνι δε παντων τουτων ανωτερω τον πλουτον απεθετο, τοπον ευρων ασυλον,
και ου μηδενι των ειρημενων επιβηναι θεμις. Τοιουτον γαρ χωριον ο ουρανος, πασηι
μεν αβατος ων επιβουληι, πασης δε ευφορωτερος γης, και μετα πολλης της αφθονιας
των εν αυτωι τεθεντων χρηματων παρεχων τοις παρακαταθεμενοις αμασθαι τους
καρπους. Ὥστε ουχι νυν ταυτα εδει λεγειν, αλλ' ει βιωτικον εμελλεν εσεσθαι το
παιδιον, τοτε θρηνειν, και ταυτα φθεγγεσθαι· Τινι τους αγρους καταλειπωμεν, τινι
το χρυσιον, τινι τα λοιπα χρηματα; Νυν γαρ τοσαυτη της κυριοτητος η περιουσια, ως
μηδε μετα την εντευθεν αποδημιαν εκπιπτειν της δεσποτειας αυτων, αλλα τοτε
μαλιστα του κερδους αυτων απολαυειν, οταν εντευθεν απελθωμεν. Ει δε και
ενταυθα βουλει κυριον οντα ιδειν, και τουτο τωι μοναχωι μαλλον, η τωι βιωτικωι
συμβαινον ιδοι τις αν. Τις γαρ, ειπε μοι, κυριωτερος; ο δαπανων και διδους μετα
αδειας πολλης, η ο μηδε αψασθαι τολμων υπο της φειδωλιας, αλλα κατορυττων
αυτα, και ως αλλοτριων απεχομενος των αυτου; ο ματην αναλισκων και εικη, η ο
δεοντως τουτο ποιων; ο σπειρων την γην, η ο τουτο εργαζομενος εν ουρανωι; ο μη
παντα συγχωρουμενος τα εαυτου διδοναι, οις αν εθελοι, η ο παντων απηλλαγμενος
των απαιτουντων τας τοιαυτας συνεισφορας; Γεωργουντι μεν γαρ και
πραγματευομενωι πολλοι πανταχοθεν εφιστανται, φορους αναγκαζοντες
κατατιθεναι, και το εαυτου μερος εκαστος απαιτουντες· τωι δε εις τους δεομενους
αναλισκειν επιθυμουντι ουδεις ουδαμοθεν φανειται ταυτα απειλων· ωστε και
ενταυθα κυριωτερος ουτος εστιν. Ἢ αν μεν πορναις αναλισκηι και γαστρι και
παρασιτοις και κολαξι, και καταισχυνηι την εαυτου δοξαν, και απολλυηι την
σωτηριαν, και καταγελαστος γινηται, κυριον αυτον ειναι φῂς των δαπανωμενων· αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

δε εις δοξαν την αληθη και ωφελειαν και το τωι Θεωι δοκουν μετα πολλης αυτα
δαπαναι της συνεσεως, ουκετι; Ουκουν ομοιον ποιησεις, ωσπερ αν ει εις μεν οχετους
αμαρων ορων τινα εμβαλλοντα τα εαυτου, κυριος φῂς ειναι, εις δε χρειας αναγκαιας
τουτο ποιουντα, ως ουκ εχοντα των αναλισκομενων εξουσιαν θρηνεις. Μαλλον δε
ου τοις απλως δαπανωμενοις, αλλα και τοις επι κακωι των εαυτου κεφαλων τους
τοιουτους παραβαλλειν χρη. Ἐκειναι μεν γαρ αι δαπαναι λαμπροτερον και
ευπορωτερον και ασφαλεστε47.378 ρον ποιουσιν, αυται δε ουκ αισχρον μονον ουδε
επονειδιστον, αλλα και απωλειας υπευθυνον τροπωι παντι.
ιζʹ. Τι δαι, μετα γαμον, φησι, και παιδας, ουκ ενι ταυτης επιλαβεσθαι της
φιλοσοφιας εν αυτωι τωι γηραι γενομενον; Και τις ημιν εγγυησεται, πρωτον μεν, οτι
εις εσχατον ηξομεν γηρας, δευτερον δε, οτι ελθοντες παντως ταυτην διατηρουμεν
την γνωμην; Ουτε γαρ της εν τηι ζωηι κυριοι προθεσμιας εσμεν· και τουτο επαιδευσεν
ο Παυλος λεγων· Ἡ ημερα Κυριου, ως κλεπτης εν νυκτι, ουτως ερχεται· ουτε επι της
αυτης αει προθυμιας μενει τα των λογισμων ημιν. Και δια τουτο σοφος τις παραινει
λεγων· Μη αναμενε επιστρεψαι προς Κυριον, μηδε αναβαλλου ημεραν εξ ημερας, μη
ποτε ως μελλεις εκτριβησηι, και εν καιρωι εκδικησεως εξοληι. Ει δε και μηδεν τουτων
αδηλον ην, ουδε ουτως αναβαλλεσθαι εδει τους υιεις, ουδε τοσαυτην γινομενην
ζημιαν περιοραιν. Και γαρ της εσχατης αλογιας αν ειη, οταν μεν δεηται βοηθειας ο
νεος, και σφοδρος ο ανταγωνιστης εφεστηκηι, κελευειν τοις του βιου εμφυρεσθαι
πραγμασιν, ωστε γενεσθαι ευχειρωτον· οταν δε λαβηι μυρια τραυματα, και μηδε το
τυχον εχηι μερος υγιες, τοτε καθοπλιζειν και διεγειρειν κειμενον ηδη και
εξησθενηκοτα. Ναι, φησι· τοτε γαρ ευκολος η παλη, τοτε ραιων η μαχη, των
επιθυμιων σβεσθεισων. Ποια μαχη, ουδενος οντος ημιν του πυκτευοντος; ∆ια γαρ
τουτο ουδε οι στεφανοι λαμπροι λοιπον εσονται. Μακαριος γαρ ος ηρε ζυγον εκ
νεοτητος αυτου· καθισεται κατα μονας, και σιωπησεται. Ουτος μυριων επαινων
αξιος και μακαρισμων και ευφημιων, ο μαινομενην χαλινων την φυσιν, και εν αυτηι
του χειμωνος τηι ακμηι διασωζων το σκαφος. Πλην αλλα μηδεν υπερ τουτων
φιλονεικωμεν, αλλ' εστω μαχη και τοτε, ει βουλει. Ἀλλ' ει μεν εφ' ημιν εκειθ' ο του
αγωνος καιρος, καλως εκεινον ανεμενομεν τον χρονον· ει δε παντα τον παροντα
βιον αγωνιζεσθαι χρη, εκ πρωτης ηλικιας αρξαμενον ευθεως, και δεκαετη γεγονοτα
και γαρ εξ εκεινης αναγκη της ηλικιας απαιτεισθαι των αμαρτηματων ευθυνας, και
δηλουσι τα καταβρωθεντα υπο των αρκτων παιδια επι τοις εις τον Ἐλισσαιον
σκωμμασι, και νυν εκ ταυτης παλαιειν χρη της ηλικιας, εν ηι και εφεστηκεν ο
πολεμος χαλεπον πνεων καθ' ημων, ποθεν ουν συ τον καιρον εκεινον τοις αγωσιν
οριζεις; Ει μεν γαρ και τωι διαβολωι κυριος ης επιταττειν μη επικεισθαι μηδε
πυκτευειν, ειχεν αν τινα σοι λογον αυτη η παραινεσις· ει δε εκεινον αφεις
αγωνιζεσθαι και τυπτειν, εμοι νομοθετεις ησυχαζειν, μαλλον δε και
υποκατακλινεσθαι εκοντα, τι ταυτης της επηρειας χειρον γενοιτ' αν, του πολεμιου
μαινομενου, τον πολεμουμενον αφοπλιζειν, και ουτω ταις εκεινου χερσι
παραδιδοναι; Νεος εστι και ασθενης; ουκουν δια τουτο πλειονος ασφαλειας δειται·
ασφαλειας δε δεομενος, και επιμελειας δεησεται πλειονος. Τον δε τοιουτον εν
γαληνηι διαπαντος και ησυχιαι ειναι δει, ουκ εις πραγματα εμβαλλεσθαι, ουδε εν τωι
μεσωι στρεφεσθαι, ενθα πολυς ο θορυβος και η ταραχη. Συ δε οις ο πολεμος
χαλεπωτερος και δια την ηλικιαν, και δια την ασθενειαν, και δια την απειριαν,
47.379 και δια την εν μεσωι διαστροφην, τουτους ως ηδη κατωρθωκοτας και
γενομενους ισχυρους εις μεσον ελκεις, και ουκ εαις απελθοντας γυμναζεσθαι επι της
ερημιας, ωσπερ αν ει τις τον μεν μυρια δυναμενον στησαι τροπαια κελευηι τα
πολεμικα μελεταιν εφ' ησυχιας, τον δε απειρον και ουδε εις μαχην παρακυψαι
δυναμενον, τουτον δι' αυτο τουτο εν τηι μαχηι στρεφεσθαι νομοθετηι, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

δυσκατορθωτον το πραγμα τουτο, μειζονα τα κωλυματα τιθεις. Προς δε τουτοις
κακεινο ειδεναι χρη, οτι ουκ ενι μετα γαμον κυριον εαυτου ειναι, αλλ' αναγκη δυοιν
θατερον, η διαπαντος ομιλειν τηι γυναικι, αν εκεινη τουτο βουληται, η βουλομενης
εγκρατευεσθαι αποσταντα μοιχειαι αλισκεσθαι. Τι δει λεγειν τας αλλας αναγκας των
παιδων, της οικιας τας φροντιδας, αι πασαν προθυμιαν ικαναι αμβλυναι, και πολλην
της ψυχης κατασκεδασαι ναρκην;
ιηʹ. ∆ιο βελτιον, κυριον οντα και λελυμενον εκ πρωτης οπλιζειν της ηλικιας,
ου των ειρημενων ενεκεν μονον, αλλα και του ρηθησεσθαι μελλοντος ουχ ηττον η
τουτων. Ὁ μεν γαρ προς τωι τελει του βιου της φιλοσοφιας αψαμενος ταυτης, παντα
αναλισκει τον χρονον, ινα δυνηθηι τα γενομενα κατα την εμπροσθεν ηλικιαν
αμαρτηματα απονιψασθαι, και πασα εις τουτο η σπουδη δαπαναται· και ουδε ουτω
πολλακις αρκει, αλλ' απερχεται λειψανα των πληγων εχων· ο δε εκ πρωτης ηλικιας
αποδυσαμενος, ουκ εις τουτο δαπαναι τον χρονον, ουδε καθηται τραυματα
θεραπευων, αλλ' εκ προοιμιων λαμβανει τα βραβεια· κακεινωι μεν αγαπητον τας
ηττας αναμαχεσασθαι πασας, ουτος δε εκ βαλβιδος αυτης τροπαια ιστησι, και νικας
συναπτει νικαις· καθαπερ τις Ὀλυμπιονικης εκ πρωτης ηλικιας δι' αναῤρησεων επι
το γηρας οδευων, ουτως απεισιν εκει, μυριοις την κεφαλην αναδησαμενος
στεφανοις. Τινων ουν βουλει ειναι τον υιον; των δια την πολλην παῤρησιαν και
προς αυτους τους αρχαγγελους αντιβλεψαι δυναμενων, η εκεινων των μετα παντων
εστωτων, και την εσχατην τηρουντων ταξιν; Την εσχατην γαρ ληψονται παντως,
και ταυτην, οταν δυνηθωσι παντα τα κωλυματα διαδραμειν, απερ απηριθμησαμην
νυν, και μητε αωρος προαναρπασηι θανατος, μητε υπο γυναικος κωλυθωσιν υστερον,
μητε τοσαυτα τραυματα λαβωσιν, ως μη δυνηθηναι αυτοις τον του γηρως αρκεσαι
χρονον προς την θεραπειαν εκεινων, την τε γνωμην μενωσι διαπαντος τηρουντες
βεβαιαν και ακινητον. Ὅταν γαρ ταυτα παντα συνελθηι, τοτε μολις εν τοις εσχατοις
τεταξονται. Τουτων ουν βουλει ειναι τον υιον, η των εν τωι μετωπωι της φαλαγγος
λαμποντων; Και τις ουτω, φησιν, αθλιος, ως εκεινα μαλλον, η ταυτα συνευξασθαι
τοις παισιν; Ἀλλα συνηθειαν επιζητουμεν, και συν ημιν αυτους ειναι βουλομεθα.
Τουτο και αυτος βουλομαι, και υμων ουχ ηττον ευχομαι των γεννησαμενων, εις την
πατρυαν αυτους επανελθειν οικιαν, και των τροφειων αποδουναι τας αμοιβας, ων
ισας ουκ αν ευροιεν ετερας· αλλα μη νυν αυτους τουτο απαιτωμεν. Πως γαρ ουκ
ατοπον επι λογοις μεν πεμποντας, πολυν χρονον και της πατριδος εξοριζειν 47.380
αυτους, και τεχνην βαναυσον τινα η και ετεραν φαυλοτεραν μανθανειν μελλουσιν
αβατον καθισταναι την οικιαν, εν διδασκαλου οικιαι και αρισταιν και καθευδειν
κελευοντας· τουτους δε ουκ επ' ανθρωπειον μελλοντας ερχεσθαι μαθημα, αλλ' επι
την ουρανιον φιλοσοφιαν, ευθεως αφελκειν, πριν η γενεσθαι οπερ ευχομεθα; Και
σχοινον μεν τις τεταμενην διατρεχειν διδασκομενος, πολυν χρονον αποστησεται
των αυτου, τους δε μανθανοντας απο της γης πετεσθαι εις τον ουρανον,
συγκατακλεισομεν τοις γονευσι; Και τι ταυτης της αλογιας χειρον γενοιτ' αν; Ουχ
ορατε τους γεωργους, οτι, καν σφοδρα επειγωνται των πονων λαβειν τους καρπους,
αωρους αυτους ουκ αν ανασχοιντο τρυγησαι ποτε; Μη τοινυν μηδε ημεις προ ωρας
απαγωμεν της κατα την ερημιαν διατριβης τους υιους, αλλ' εασωμεν αυτοις
εμπαγηναι τα μαθηματα, και ριζωθηναι τα φυτα· καν δεκα, καν εικοσιν ετη
τρεφεσθαι αυτους εν μοναστηριωι δεηι, μη θορυβωμεθα, μηδε αλυωμεν· οσωι γαρ αν
ενδιατριβηι τωι γυμνασιωι πλεον, τοσουτωι πλειονα κτησεται την ισχυν. Μαλλον δε, ει
δοκει, μηδε χρονον οριζωμεν, αλλ' ορος εκεινος εστω μονος ο προς την ακμην αγων
τους εν αυτωι φυτευθεντας καρπους, και τοτε επανερχεσθω απο της ερημου,
προτερον δε μη. Ουδε γαρ εσται τι πλεον απο της ταχυτητος ημιν ταυτης, αλλ' η το
μηδεποτε αυτον γενεσθαι ωριμον. Ὁ γαρ προ ωρας της εν τηι ριζηι τροφης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

αποστερηθεις, ουδε του καιρου παραγενομενου χρησιμος εσται λοιπον· οπερ ινα μη
γενηται, καρτερωμεν τον χωρισμον· και μη μονον μη κατεπειγωμεν, αλλα και
βουλομενους ελθειν προ ωρας κωλυωμεν. Ἀπαρτισθεις μεν γαρ κοινον εσται κερδος
και πατρι και μητρι και οικιαι και πολει και εθνει· ατελεστερος δε παραγενομενος,
καταγελαστος εσται και επονειδιστος, και εαυτωι και τοις αλλοις επιβλαβης. Μη δη
τοσαυτην εργαζωμεθα ζημιαν. Και γαρ εις αποδημιαν πεμποντες, τοτε βουλομεθα
τους υιους ιδειν, οταν υπερ ων την αποδημιαν πεποιηνται κατωρθωκοτες τυχωσιν·
αν τε προ τουτου παραγενωνται, ου τοσαυτην απο της επιδημιας λαμβανομεν την
ηδονην, οσην απο του ματην επανελθειν την αθυμιαν. Πως ουν ουκ εσχατης
βλακειας τοσαυτην τοις πνευματικοις μη παρεχειν σπουδην, οσην επιδεικνυμεθα
περι τα βιωτικα, αλλ' εκει μεν ουτω φιλοσοφως φερειν των παιδων τον χωρισμον,
ως και ευχεσθαι επιταθηναι τουτον, οταν υπερ τινος γενηται χρησιμου, ενταυθα δε
ουτω μαλακιζεσθαι και κατακλασθαι προς την αποδημιαν, ως τοις μεγιστοις
λυμαινεσθαι δια την μικροψυχιαν ταυτην αγαθοις, και ταυτα πλειονας παραμυθιας
εχοντας, ου μονον το προς μειζονα αυτους αποδυσασθαι, και παντως επιτευξεσθαι
του τελους, και μηδεν ειναι το διακοπτον τας ελπιδας, αλλα και προς αυτον τον
χωρισμον; Ἐν αποδημιαι μεν γαρ ουσι μακραι ουκ ευκολον συγγινεσθαι, και μαλισθ'
οταν γεγηρακοτες τυχωσιν οι γονεις· ενταυθα δε ενι συνεχως προς αυτους ανιεναι.
Τουτο δη και ποιωμεν, οταν αυτοις μηδεπω δυνατον ηι προς ημας ελθειν· αυτοι
βαδιζωμεν προς εκεινους, και συγγινωμεθα και διαλεγωμεθα. Μεγα ημιν εκ τουτου
και κερδος εσται και ηδονη. Ου γαρ απο της οψεως των 47.381 αγαπωμενων μονον
παιδιων ευφρανθησομεθα, αλλα και αυτοι τα μεγιστα καρπωσαμενοι προς την
οικιαν επανηξομεν, πολλακις δε αυτοις και παραμενουμεν αλοντες τωι της
φιλοσοφιας ερωτι. Τοτε ουν αυτους καλωμεν, οταν ισχυροι γενωνται, και ετερους
οιοι τε ωσιν ωφελειν· τοτε αυτους ελκωμεν μονον, ωστε κοινον γενεσθαι το φως,
ωστε επι της λυχνιας τεθηναι τον λυχνον. Τοτε οψεσθε τινων μεν παιδων πατερες
υμεις, τινων δε οι μακαριζομενοι παρ' υμων· τοτε εισεσθε της φιλοσοφιας τα κερδη,
οταν θεραπευωσιν ανθρωπους ανιατα νοσουντας νοσηματα, οταν ως ευεργεται
κοινοι και προσταται και σωτηρες ανακηρυττωνται, οταν ως αγγελοι τοις επι γης
ανθρωποις συμπεριπολωσιν, οταν παρα παντων αποβλεπωνται· μαλλον δε οπερ αν
ειπωμεν, ουδεν τοιουτον, οιον επι της πειρας αυτης και των πραγματων εστιν ιδειν.
Ταυτα και τους νομοθετας εδει ποιειν, ει τι των δεοντων εγινετο, ουκ ανδρασι
γενομενοις τοις νεοις επανατεινασθαι φοβους, αλλα παιδας οντας ρυθμιζειν και
διαπλαττειν· και ουκ αν των μετα ταυτα εδεησεν απειλων. Νυνι δε ταυτο γινεται,
ωσπερ αν ει τις ιατρος ασθενουντι μεν τωι καμνοντι μη λεγηι μηδεν, μητε δεικνυηι, δι'
ων απαλλαξοι της νοσου, διαφθαρεντι δε και ανιατως εχοντι μυριους τιθηι νομους
λοιπον. Και γαρ οι νομοθεται τοτε παιδαγωγουσιν ημας, οταν διαστραφεντες
τυχωμεν. Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως, αλλ' εξ αρχης και εν ηλικιαι πρωτηι τους
διδασκαλους αυτοις εφιστησι της αρετης, κωλυων επεισελθειν την κακιαν. Αυτη γαρ
αριστη διδασκαλια, ου, συγχωρησαντας προτερον περιγενεσθαι την πονηριαν,
υστερον ζητειν οπως αυτην εξελασωμεν, αλλ' απαντα ποιειν και πραγματευεσθαι,
ωστε αβατον αυτηι γενεσθαι την φυσιν την ημετεραν. ∆ιο παραινω, μη μονον
ετερους βουλομενους τουτο ποιειν κωλυειν, αλλα και αυτους συναντιλαμβανεσθαι,
και σωζειν το σκαφος, και παρασκευαζειν εξ ουριας πλειν. Και γαρ ει ταυτην ημεν
παντες αναδεξαμενοι την γνωμην, και προ των αλλων απαντων εις αρετην αυτους
ηγομεν, τουτο μεν εργον, τα δε αλλα νομιζοντες παρεργα ειναι, τοσαυτα εμελλεν
ειναι τα αγαθα, οσα νυν μεν λεγων και αλαζονευεσθαι δοξω. Ει δε θελοι τις μαθειν,
επι των εργων εισεται καλως, και πολλην μεν ημιν ομολογησει χαριν, πολλην δε
προ ημων τωι Θεωι, βλαστανουσαν ορων επι της γης την εν ουρανοις πολιτειαν, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

τους των μελλοντων αγαθων, και τους της αναστασεως λογους εντευθεν ηδη
πιστουμενους, και παρ' αυτοις τοις απιστοις.
ιθʹ. Και οτι ου κομπος ταυτα δηλον εκειθεν· οταν γαρ αυτοις την πολιτειαν
λεγωμεν των εν ταις ερημοις οντων, προς μεν ταυτην ουδεν εχουσιν αντειπειν,
δοκουσι δε ισχυριζεσθαι και φιλονεικειν τηι των κατορθουντων ολιγοτητι. Ει δε εν
ταις πολεσι τον καρπον εφυτευσαμεν τουτον, και νομον τινα και αρχην τα της
ευταξιας ελαβε, και τους παιδας προ των αλλων απαντων επαιδευομεν φιλους ειναι
τωι Θεωι, και τα πνευματικα εδιδασκομεν μαθηματα αντι των αλλων και προ των
αλλων απαντων, παντα αν απεπηδησε τα λυπηρα, και μυριων απηλλαγη κακων ο
βιος ο παρων, και ο περι της μελλουσης λεγεται ζωης, οτι απεδρα οδυνη και λυπη
και 47.382 στεναγμος, εντευθεν αν εκαρπωσαμεθα παντες. Ει γαρ μητε χρηματων,
μητε δοξης ερως ημας εισηιει κενης, μητε θανατον εδεδιειμεν, μη πενιαν, μη το
κακως παθειν βλαβην ηγουμεθα, αλλα και κερδος μεγιστον, μη απεχθανεσθαι, μη
μισειν ᾔδειμεν, ουτ' αν υπο των ιδιων παθων, ουτ' αν υπο των αλλοτριων
επολεμηθημεν ποτε, αλλ' αυτων των αγγελων εγγυς αν το των ανθρωπων εγενετο
γενος. Και τις ανθρωπων ταυτα κατωρθωσε, φησιν; Εικοτως απιστεις, ατε εν πολεσιν
οικων, και ταις θειαις βιβλοις ουχ ωμιληκως· ει δε και τους εν ταις ερημοις οντας,
και τους εν ταις πνευματικαις βιβλοις γενομενους παλαι εγνωκεις, εμαθες αν οτι και
οι μοναχοι, και οι προ τουτων αποστολοι, και οι προ εκεινων δικαιοι μετα ακριβειας
απασης την φιλοσοφιαν επεδειξαντο ταυτην. Ἵνα δε σοι μη φιλονεικωμεν, δωμεν
των δευτερων η τριτων απ' εκεινων γενεσθαι τον υιον τον σον· ουδε γαρ ουτω
μικρων απολαυσεται αγαθων. Ου φθανει προς Πετρον ελθειν, ουδε Παυλον, αλλ'
ουδε γενεσθαι αυτων εγγυς· δια τουτο ουν αυτον και της μετ' εκεινους
αποστερησομεν τιμης; Ταυτον γαρ ποιεις ταυτα λεγων, ως αν ει ελεγες· Ἐπειδη
λιθον τιμιον γενεσθαι ουκ ενι, μενετω σιδηρος ων, και μητε αργυρος γενεσθω, μητε
χρυσος. ∆ια τι γαρ μη και εν τοις εξωθεν πραγμασι τουτον εχεις τον λογισμον, αλλα
τον εναντιον τουτωι; Και γαρ επι λογων μαθησιν πεμπων, ου παντως αυτον επι τοις
ακροις οψεσθαι προσδοκαις, αλλ' ομως ου δια ταυτα απαγεις της περι ταυτα σπουδης,
αλλα παντα πληροις τα παρα σαυτου, αγαπητον ειναι νομιζων, αν πεμπτον η
δεκατον απο των πρωτων συμβηι γενεσθαι τον υιον εν τηι των λογων δυναμει. Και
βασιλει δε στρατευοντες τους υιεις ου παντως επι τον των υπαρχων αυτους
αναβησεσθαι προσδοκατε θρονον· αλλ' ομως ου διακελευεσθε λυσαι την ζωνην, η
μηδε την αρχην επιβηναι των βασιλειων, αλλα παντα πραγματευεσθε, ως μηδεποτε
αυτους της εκειθεν διατριβης εκπεσειν, αρκειν ηγουμενοι το και εν τοις μεσοις
αριθμουμενους οραιν. Τινος ουν ενεκεν εκει μεν, καν μη των μειζονων εξηι λαβεσθαι,
ομως υπερ των ελαττονων κοπτεσθε και ταλαιπωρεισθε, καν τουτοις παλιν της
ελπιδος ουσης αδηλου, ενταυθα δε οκνειτε και αναδυεσθε; Ὅτι εκεινων μεν πολλην
εχετε την επιθυμιαν, τουτων δε ουδε βραχειαν· ειτα αισχυνομενοι τουτο ομολογησαι
σκηψεις επενοησατε και προφασεις· ως ει γε αληθως εβουλεσθε, ουδεν αν υμας
τουτων εκωλυσε. Και γαρ ουτως εχει· οτου τις αν ερων τυχηι γνησιως, καν μη του
παντος, μηδε του ανωτατω περιγενηται, του γουν μεσου, μαλλον δε και του μετ'
εκεινον μυριακις αν ελοιτο επιτυχειν. Και γαρ ο φιλοινος και φιλοποτης, καν μη τον
ηδυν και ανθοσμιαν εξηι λαβειν οινον, ουδε του φαυλοτατου καταφρονησει ποτε· και
ο φιλοχρηματος παλιν, καν μη λιθους τιμιους, μηδε χρυσιον, αλλ' αργυριον αυτωι τις
παρεχηι, πολλην εισεται χαριν. Τοιουτον γαρ η επιθυμια, τυραννικον τι πραγμα και
ικανον πεισαι παντα τον αλοντα, υπερ, οτουουν και παθειν και υπομειναι· ωστε ει
μη σκηψις ταυτα τα ρηματα ην, συμπραττειν εχρην και συμπονειν. Του γαρ
επιθυμουντος τι γενεσθαι ου το γενεσθαι κωλυειν εστιν, αλλα το παντα ποιειν οπως
αν γενοιτο. Και γαρ οι καθιεντες εις τους Ὀλυμπιακους αγωνας, ειδοτες οτι εν 47.383
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

πληθει τοσουτωι εις ενα τα της νικης περιστησεται, ομως κοπτονται και
ταλαιπωρουσι, Καιτοι γε ουδεν εστιν ισον ενταυθα κακει, ου μονον δια το των
αγωνων τελος, αλλ' οτι αναγκη εκει στεφανωθεντα μονον ενα απελθειν· ενταυθα δε
ουκ εν τουτοις η υπεροχη και η ελαττωσις, εν τωι τον μεν αστεφανωτον αναχωρησαι,
τον δε εστεφανωμενον, αλλ' εν τωι τον μεν λαμπροτερας, τον δε ελαττονος τυχειν
της ανακηρυξεως, παντας δε ομως τυχειν. Ὅλως δε, ειπερ εβουλομεθα και εξ αρχης
διαπλαττειν τους παιδας, και τοις βουλομενοις ρυθμιζειν παραδιδοναι, ουκ ην
απεικος αυτους εν τηι πρωτηι στηναι ταξει του στρατοπεδου· ου γαρ αν περιειδεν ο
Θεος τοσαυτην προθυμιαν και σπουδην, αλλ' επεδωκεν αν την αυτου χειρα, και
ηψατο του αγαλματος· εκεινης δε εργαζομενης της χειρος, αμηχανον διαπεσειν τι
των γινομενων, μαλλον δε αμηχανον μη προς ακρον λαμπροτητος και δοξης ελθειν,
μονον ει τα παρ' ημων εποιτο. Ει γαρ γυναικες ισχυσαν πεισαι Θεον, συνεφαψασθαι
αυταις της των παιδων επιμελειας, πολλωι μαλλον ημεις, αν εθελωμεν, τουτο
δυνησομεθα. Τας μεν ουν αλλας, ωστε μη μακρον ποιησαι τον λογον, παρησω, καιτοι
πολλας εχων ειπειν, μιας δε μονον επιμνησθησομαι. κʹ. Ἄννα τις ην Ἰουδαια γυνη·
αυτη η Ἄννα παιδιονετεκεν εν, και ου προσδοκωσα τεξεσθαι ετερον· και γαρ και
τουτο μολις και μετα πολλων ελαβε των δακρυων· στειρα γαρ ην. Ὁρωσα δε την
αντιζηλον αυτης δια τουτο πολλακις επεμβαινουσαν αυτηι, ουδε ουτως επαθε τι
τοιουτον οιον υμεις, αλλ' επειδη τον υιον εσχεν εκεινον, τοσουτον ειασε παρ' εαυτηι
μειναι χρονον, οσον γαλακτοτροφηθηναι εδει μονον. Ἐπειδη δε ουκετι ταυτης
εδειτο της τροφης, λαβουσα αυτον ευθεως ανεθηκε τωι Θεωι, και της πατρυας ουκετι
επιβηναι παρεκαλεσεν οικιας, αλλ' ᾤκει διαπαντος εν τωι ναωι του Θεου· και ει ποτε
αυτον ιδειν επεθυμησεν, οια δη μητηρ, ουκ εκαλει παρ' εαυτην το παιδιον, αλλ' αυτη
προς εκεινον ανεβαινε μετα του πατρος, καθαπερ οντος αναθηματος απεχομενη
λοιπον. Και ουτω γενναιος και μεγας ο νεανιας εγενετο εκεινος, ως τον Θεον
αποστραφεντα το των Ἑβραιων γενος δια την κατακεχυμενην κακιαν, και ου
χρωντα αυτοις, ουδε οψιν τινα φαινοντα λοιπον, επισπασασθαι παλιν δια της
αρετης, και πεισαι παρεχειν τα αυτα, απερ και προτερον, και την προφητειαν
αποπτασαν ανακαλεσασθαι παλιν. Και ταυτα ισχυσεν ουκ εφ' ηλικιας γενομενος,
αλλ' ετι παιδιον ων μικρον· Ουκ ην γαρ, φησιν, ορασις διαστελλουσα, και ρημα
τιμιον ην. Ἀλλ' ομως και τουτων τοιουτων οντων, εχρα αυτωι συνεχως ο Θεος.
Τοσουτον εστι κερδος αει των οικειων παραχωρειν κτηματων αυτωι, και παντων
εξιστασθαι ουχι χρηματων μονον, ουδε κτηματων, αλλα και των τεκνων αυτων. Ει
γαρ επι της ημετερας ψυχης κελευομεθα τουτο ποιειν, πολλωι μαλλον επι των
αλλων απαντων. Τουτο γαρ και ο πατριαρχης εποιησεν Ἀβρααμ, μαλλον δε πολλωι
μειζον· διο και μετα πλειονος δοξης απελαβε τον υιον. Και γαρ τοτε μαλιστα εχομεν
τα ημετερα παιδια, οταν αυτα τωι ∆εσποτηι παραδωμεν. Πολλωι γαρ μειζονως αυτων
εκεινος προστησεται, επειδη και μειζονως κηδεται. Ουχ ορατε και εν ταις οικιαις των
47.384 πλουτουντων ταυτα γινομενα; Και γαρ εκει τους μεν κατω μετα των πατερων
οικουντας, ουχ ουτως οντως λαμπρους εστιν ιδειν, ουδε τοσαυτην εχοντας δυναμιν·
οσους δ' αν των γονεων αποστησαντες οι δεσποται προσνειμωσιν αυτων τηι διακονιαι
και τηι φυλακηι των ταμιειων, ουτοι δη και ευνοιας απολαυουσι πλειονος και
παῤρησιας, και τοσουτον των ομοδουλων εισι λαμπροτεροι, οσον των οικετων οι
δεσποται. Ει δε ανθρωποι περι τους διακονουμενους ουτως εισι χρηστοι και ευνοι,
πολλωι μαλλον η απειρος αγαθοτης, τουτ' εστιν, ο Θεος. Ἐωμεν τοινυν αυτους
υπηρετειν, ουκ εις ναον αγοντες καθαπερ τον Σαμουηλ, αλλ' εις αυτον τον ουρανον
μετα των αγγελων, μετα των αρχαγγελων. Ὅτι γαρ μετ' εκεινων διακονησονται
παντως και υπηρετησουσιν οι ταυτης επειλημμενοι της φιλοσοφιας παντι που δηλον
εστι. Και ουχ εαυτων μονον, αλλα και υμων μετα πλειονος προστησονται της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

παῤρησιας. Ει γαρ τινες δια πατερας παραμυθιας ετυχον τινος, πολλωι μαλλον δια
παιδας πατερες. Ἐκει μεν γαρ το της φυσεως μονον δικαιωμα ην, ενταυθα δε και το
της ανατροφης, πολλωι της φυσεως μειζον ον. Και ταυτα υμιν αμφοτερα απο των
θειων πιστωσομαι Γραφων. Τον γαρ Ἐζεκιαν εναρετον μεν οντα και ευσεβη, ουκ
εχοντα δε τοσαυτην παῤρησιαν απο των κατορθωματων, ωστε και προς τοσουτον
κινδυνον στηναι, απο της του πατρος εφησε σωζειν αρετης ο Θεος. Ὑπερασπιω γαρ,
φησι, της πολεως ταυτης του σωσαι αυτην δι' εμε, και δια ∆αυιδ τον παιδα μου. Και
Τιμοθεωι δε περι γονεων επιστελλων ελεγεν ο Παυλος, οτι Σωθησονται δια της
τεκνογονιας, εαν μεινωσιν εν πιστει και αγαπηι και αγιασμωι μετα σωφροσυνης. Και
τον Ἰωβ δε ωσπερ απο των αλλων επηινεσεν η Γραφη, οιον οτι δικαιος και αληθινος
και θεοσεβης ην, ουτω και απο της περι τους παιδας επιμελειας. Αυτη δε ην ου
χρυσον συναγειν αυτοις, ουδε επιδοξους ποιειν και λαμπρους, αλλα τι; Ἄκουσον της
Γραφης λεγουσης· Ὅταν συνετελεσθησαν αι ημεραι του ποτου αυτων, απεστελλεν
Ἰωβ, και εκαθαριζεν αυτους, και ανισταμενος τωι πρωι προσεφερε περι αυτων θυσιαν
κατα τον αριθμον αυτων, και μοσχον ενα περι αμαρτιας υπερ των ψυχων αυτων·
ελεγε γαρ Ἰωβ εν τηι καρδιαι αυτου, Μη ποτε οι υιοι μου εν τηι διανοιαι αυτων κακα
ενενοησαν προς Θεον. Ἆρα εσται τις ημιν απολογια λοιπον τοιαυτα τολμωσιν; Ει γαρ
ο προ της χαριτος, ο προ του νομου, ο μηδεμιας απολαυσας διδασκαλιας, τοσαυτην
των παιδων εποιειτο προνοιαν, ως και υπερ των αδηλων τρεμειν αμαρτηματων, τις
ημας εξαιρησεται λοιπον τους εν τηι χαριτι, τους και τοσουτων διδασκαλων
τετυχηκοτας, τους τοιαυτα υποδειγματα εχοντας και τοσαυτας παραινεσεις, ου
μονον υπερ των αδηλων ου δεδοικοτας, αλλα και των δηλων καταφρονουντας, και
ου καταφρονουντας μονον, αλλα και τους βουλομενους αυτα διορθουν ελαυνοντας;
Και τον Ἀβρααμ δε, καθαπερ εφθην ειπων, μετα των αλλων κατορθωματων και
τουτο λαμπρον εποιει. καʹ. Τοσαυτα ουν εχοντες υποδειγματα, κατασκευαζωμεν τωι
Θεωι διακονους, και λειτουργους δοκιμους. Ει γαρ αθλητας τις πολεσι τρεφων, η
στρατιωτας βασιλευσιν ασκων, μεγαληι τιμηθησεται τιμηι, ποσην ημας εικος λαβειν
δωρεαν, ουτω γενναιους και μεγαλους ανδρας, μαλλον δε αγγελους τωι Θεωι
τρεφοντας; Παντα ουν 47.385 πραττωμεν, ωστε αυτοις αφειναι τον της ευσεβειας
πλουτον, τον μενοντα, και συναποδημουντα, και ουκ ενταυθα μονον, αλλα και εκει
μεγιστα ονησαι δυναμενον. Ὁ μεν γαρ βιωτικος ουτε συμμεταστησεται, και ενταυθα
δε προαπολειται, και τους εχοντας πολλακις προσαπολει· ουτος δε και ενταυθα
κακει βεβαιος εσται, και διατηρησει μετα πολλης ασφαλειας τους κεκτημενους
αυτον. Και γαρ ουτως εχει· ο μεν τα εν τηι γηι προτιμων των πνευματικων, κακεινων
εκπεσειται και τουτων· ο δε των ουρανιων επιθυμων, και των επι γης τευξεται
παντως. Ουκ εμος ουτος ο λογος, αλλ' αυτου του ταυτα παρασχειν μελλοντος
Κυριου. Ζητειτε γαρ, φησι, την βασιλειαν του Θεου, και ταυτα παντα προστεθησεται
υμιν. Τι ταυτης ισον γενοιτ' αν της τιμης; Φροντιζε, φησιν, υπερ των πνευματικων,
εμοι δε αφες παντα τα σα. Ὥσπερ αν ει τις πατηρ φιλοστοργος οικιας επιμελειαν και
οικετων προστασιαν και των αλλων απαντων μεταχειριζοιτο, τωι παιδι φιλοσοφιαι
μονηι σχολαζειν παραινοιη· ουτω δη και ο Θεος. Πειθωμεθα τοινυν, και ζητωμεν την
βασιλειαν του Θεου, και ουτω πανταχου τους τε παιδας δοκιμους οψομεθα, και αυτοι
μετ' εκεινων εσομεθα λαμπροι, και των παροντων απολαυσομεθα, αν των
μελλοντων και ουρανιων ερωμεν μονον. Ταυτα πειθομενοις μεν υμιν μεγαν οισει
τον μισθον, αντιλεγουσι δε και απειθουσι χαλεπωτεραν την τιμωριαν. Ου γαρ ενι
καταφυγειν εις απολογιαν, ουδε ειπειν οτι ο ταυτα διδασκων ουδεις ην. Μαλιστα
μεν ουν και προ των ημετερων λογων η απολογια αυτη ανηιρητο, της τε φυσεως
εχουσης ακριβες το κριτηριον των καλων, και των ου τοιουτων, της τε φιλοσοφιας
ταυτης πανταχου προκειμενης, των τε εν τωι βιωι κακων ικανων οντων και τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

σφοδρα ερωντας αυτου προς την ερημιαν ελασαι. Και σιγωντων μεν ουν, οπερ εφην,
τα της απολογιας ανηιρητο, νυνι δε πολλωι πλεον μετα τους μακρους λογους
τουτους, και την τοσαυτην παραινεσιν, την τε απο των πραγματων, την τε
σαφεστεραν την απο των θειων Γραφων. Και ει μεν ην οικοι μενοντας μη
διαφθαρηναι τελεον, αλλα την γουν εσχατην ταξιν της σωτηριας λαχειν, μαλιστα
μεν ουδε ουτως αν την κολασιν διεφυγομεν, τους επι βιον ακριβεστερον βαδιζειν
επειγομενους κωλυοντες, και εν τοις βιωτικωτεροις κατεχοντες προς τον ουρανον
πτηναι επειγομενους· οταν δε μηδε τουτο εξηι, αλλ' αναγκη παντως απολεσθαι, και
περι των εσχατων ο κινδυνος ηι, τινα συγγνωμην εξομεν, τινα δε απολογιαν, ου
μονον των οικειων αμαρτηματων, αλλα και των μετα ταυτα τοις παισιν
αμαρτανομενων τας ευθυνας εφ' εαυτους ελκοντες χαλεπωτερας; Ου γαρ ουτως
εκεινους οιμαι τιμωρηθησεσθαι υπερ ων αν πταισωσι μετα ταυτα, εις το κλυδωνιον
τουτο κατασπασθεντες, ως υμας τους την αναγκην αυτοις περιστησαντας ταυτην. Ει
γαρ τωι ενα σκανδαλιζοντι συμφερει μετα μυλης καταποντισθηναι εις την θαλασσαν,
τοις την ωμοτητα ταυτην και απηνειαν εις τους παιδας ενδεικνυμενοις ποια τιμωρια
αρκεσει και κολασις; ∆ιο παρακαλω καθυφειναι της φιλονεικιας, και γενεσθαι
φιλοσοφων παιδων πατερας. Ουδε γαρ εκεινο εστιν ειπειν, οπερ ακουω πολλους
σκηπτομενους. Τι δε τουτο 47.386 εστιν; Ἀδυνατουντας, φησιν, ειδοτες προς το τελος
ελθειν, εκωλυσαμεν δια τουτο. Ει γαρ και προηιδεις τουτο σαφως, και μη στοχασμος
το πραγμα ην· πολλοι γαρ και των πεσεισθαι προσδοκηθεντων εστησαν· πλην αλλ' ει
και σφοδρα προηιδεις, ουδε ουτως αυτον καθελκειν εχρην. Ουδε γαρ, ει τινας πιπτειν
μελλοντας λαβοντες υποσκελισαιμεν, αρκει τουτο προς απολογιαν ημιν, αλλ' αυτο
δη τουτο και μαλιστα εστι το καταδικαζον ημας. ∆ια τι γαρ μη συνεχωρησας της
εκεινου ραιθυμιας γενεσθαι το πτωμα, αλλα προλαβων ηρπασας την αμαρτιαν και το
παν ηγαγες επι την σην κεφαλην; Μαλλον δε ουδε συγχωρησαι εχρην· δια τι γαρ μη
παντα επραξας υπερ του μη πεσειν τον υιον; Ὥστε, επειδη μαλιστα ᾔδεις οτι
πεσειται, δια τουτο μαλιστα τιμωριας αν ηις αξιος. Τον γαρ τουτο προειδοτα ουχι
καταβαλλειν, αλλα χειρα ορεγειν χρη, και μειζονα ενδεικνυσθαι την σπουδην υπερ
του τον μελλοντα πιπτειν στηναι γενναιως, ειτ' εμελλε στησεσθαι, ειτε μη. Τα γαρ
ημων απαντα πληρουσθαι δει, καν ετεροι μηδεν μελλωσι καρπουσθαι παρ' ημων.
Τινος ενεκεν, και δια τι; Ἵνα μηκετι προς ημας, αλλα προς εκεινους ο λογος ηι τωι
Θεωι. Ὅπερ και αυτος ελεγεν εγκαλων τωι μηδεν εις το ταλαντον εργασαμενωι. Ἔδει
γαρ σε, φησι, καταβαλειν το αργυριον μου τοις τραπεζιταις· καγω ελθων μετα τοκου
αν απηιτησα αυτο. Πειθωμεθα τοινυν τωι ταυτα παραινουντι, ινα και την τιμωριαν
εκφυγωμεν. Ου γαρ δη και τον Θεον μετα των ανθρωπων παραλογισασθαι
δυναμεθα, τον ερευνωντα τας καρδιας και παντα εις μεσον αγοντα, και πανταχου
της των παιδων υπευθυνους ποιουντα σωτηριας ημας. Ει γαρ ο μη καταβαλων το
αργυριον τοσαυτην εδωκε δικην, ο και τους καταβαλειν βουλομενους κωλυων τι
πεισεται; Ουδε γαρ κατακυλισθεντων των παιδων εις τα του βιου πραγματα εκ της
ημετερας συμβουλιας, αλλα και γενναιως ενεγκαντων την προσβολην, και τα ορη
καταλαβοντων παλιν, η αυτη κεισεται κολασις τοις διακωλυσαι βουληθεισιν αυτους.
Ὥσπερ γαρ ο προς φιλοσοφιαν αγων, αν τε πεισηι, αν τε μη πεισηι, απηρτισμενον εχει
τον μισθον το γαρ αυτου παν εποιησεν· ουτω και ο διαφθειραι βουληθεις, αν τε εληι,
αν τε μη εληι, την αυτην υποστησεται δικην· το γαρ αυτου παν και ουτος επληρωσεν.
Ὥστε καν μηδεν ισχυσητε προς το υποσκελισαι και καθελειν τα γενναια των παιδων
φρονηματα, της γουν επιχειρησεως μονης τοσαυτην δωσετε δικην, οσην οι
καθελοντες εκειθεν αυτους. Ταυτ' ουν εννοησαντες απαντα, και τας σκηψεις
αφεντες πασας, σπουδασωμεν γενναιων παιδων γενεσθαι πατερες, χριστοφορων
οικοδομοι γενεσθαι ναων, αθλητων επουρανιων επιμεληται, αλειφοντες, ορθουντες,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

παντοθεν εργαζεσθαι την ωφελειαν αυτων, ινα και των στεφανων αυτοις εκει
κοινωνησωμεν. Ἂν δε φιλονεικητε, οι παιδες μεν, αν ωσι γενναιοι, και ακοντων
υμων επι ταυτην ηξουσι την φιλοσοφιαν, και παντων απολαυσονται των αγαθων,
υμιν δε περιεσται το μυριαν κολασιν εαυτοις συναγαγειν, και τοτε επαινεσαι τα παρ'
ημων ειρημενα, οτε των επαινων οφελος υμιν ουδεν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54


