De non iterando conjugio
ΠΕΡΙ ΜΟΝΑΝ∆ΡΙΑΣ
Το μεν τας απειρους ομιλιας ανδρων και ωδινων και των αλλων απαντων, απερ
επισυρομενος ο γαμος εις τας των ανθρωπων εισερχεται οικιας, ανδρας επιζητειν
θαυμαστον ουδεν· και γαρ τον πολεμον πραγμα ουτως επιπονον τοις απειροις γλυκυν η
παροιμια ειναι φησι· το δε τας μυρια ανασχομενας κακα, πολλακις δε υπο της των
πραγματων αναγκης αναπεισθεισας, μακαρισαι μεν τας απηλλαγμενας των του κοσμου
πραγματων, επαρασθαι δε μυριακις εαυταις και ταις προμνηστευτριαις και τηι ημεραι
καθ' ην αι πασταδες επλεκοντο, ταυτας δε μετα τοσαυτην αποδυσπετησιν παλιν των
αυτων πραγματων επιθυμειν, τουτο εστι το μαλιστα με εκπληττον και ποιουν απορειν,
και την αιτιαν επιζητειν δι' ην τα πραγματα, α προτερον ενομιζον ειναι φευκτα, οτε
ησαν εν αυτοις, ταυτα νυν, οτε αυτων απηλλαγησαν, ως ποθεινα παλιν διωκειν. Και
μυριους ανω και κατω στρεφων παρ' εμαυτωι λογισμους μολις ποτε, ως εμαυτον πειθω,
την αιτιαν του πραγματος ευρισκον· μαλλον δε ου μια τις εστιν, ουδε δυο μονον, αλλα
και τουτων πλειους. Αι μεν γαρ υπο του πολλου χρονου ληθηι παραδουσαι τα προτερα
και τα εν χερσι μνημονευουσαι μονον, ερχονται μεν επι τον γαμον ως επι λυσιν των της
χηρειας κακων, ευρισκουσι δε ετερα πολλωι χαλεπωτερα εν αυτωι, ως παλιν τας αυτας
αφιεναι φωνας ασπερ και προτερον. Ἄλλαι δε παλιν προς τα του κοσμου κεχηνυιαι
πραγματα, και της δοξης του παροντος εκκρεμαμεναι βιου, και την χηρειαν
επονειδιστον πραγμα ειναι νομιζουσαι, αιρουνται τας εν τωι γαμωι ταλαιπωριας υπερ της
δοξης της κενης και του τυφου του περιττου. Εισι δε αι τουτων μεν ουδενι, ακρασιαι δε
μονηι κρατουμεναι, επι τα προτερα παλιν επανερχονται και την οντως αιτιαν πειρωνται
ταις ειρημεναις αποκρυπτειν προφασεσιν.
Αιτιασασθαι μεν ουν αυτας και καταδικασαι υπερ του γαμου τουτου ουτε αυτος
τολμω ουτε αλλωι παραινω, επειδη μηδε τωι μακαριωι Παυλωι τουτο δοκει, μαλλον δε τωι
Πνευματι τωι αγιωι. Ειπων γαρ· «Γυνη δεδεται νομωι εφ' οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης·
εαν δε κοιμηθηι ο ανηρ αυτης, ελευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν Κυριωι», και
συγχωρησας τηι χηραι ει βουλοιτο γαμηθηναι παλιν, και ειπων· «Μακαριωτερα δε εστιν,
εαν ουτως μεινηι», ινα μη τις νομισηι ανθρωπινον ειναι το επιταγμα, επηγαγε· «∆οκω δε
καγω Πνευμα Θεου εχειν», δηλων οτι Πνευματι ταυτα εγραψε. Μη τοινυν εγκαλουντα
ταις γαμουμεναις η μεμφομενον νομιζετω με τις λεγειν ταυτα απερ ερω νυν. Και γαρ αν
ειη της εσχατης απονοιας τε και μανιας ας ουκ εκολασεν ο μακαριος εκεινος, αλλ'
εφεισατο, ταυτας ημας καταδικαζειν αφειδως εξ εναντιας, και ταυτα μυριων
εμπεπλησμενους κακων. Ει γαρ μηδε κρινειν κελευομεθα, ινα μη τωι αυτωι μετρωι
κριθωμεν, μηδε σφοδροι των ετεροις αμαρτανομενων γινεσθαι δικασται, αλλα
συγγνωμονικοι και ημεροι, οταν πραγματι σχολαζηις και κατακρινηις ετερους, πασης
αποστερεις σεαυτον συγγνωμης, δια των εις τον πλησιον σφοδροτερον σαυτωι γινεσθαι
παρασκευαζων τον κριτην. Ου τοινυν κατηγορων ουδε καθαπτομενος επι τουτο ηλθον
νυν· το γαρ εν Κυριωι γενεσθαι δυνα μενον πασης κατηγοριας απηλλακται. «Μονον γαρ,
φησιν, εν Κυριωι.» Ἀλλ' ωσπερ οταν υπερ παρθενιας λεγωμεν, ου τον γαμον ατιμαζοντες
εκεινην επαιρομεν· ουτως οταν περι χηρειας διαλεγωμεθα, ου τον δευτερον γαμον εν
τοις απειρημενοις τιθεντες τωι προτερωι στεργειν παρακαλουμεν, αλλ' ομολογουμεν μεν
και τουτον ειναι κατα νομον τον δευτερον, πολλωι δε τον ενα του δευτερου βελτιονα.
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μη δη ουν την κατα συγκρισιν υπεροχην του κατ' αυτην ελαττωθεντος πραγματος
κακιαν τις ειναι νομιζετω.
Ουδε γαρ εις την των πονηρων το πραγμα ωθουντες ταξιν την συγκρισιν ταυτην
ποιουμεθα· αλλ' αφεντες αυτο των νενομισμενων ειναι και εν εξουσιαι, ουτως αυτου το
πολλωι κρειττον προτιμωμεν τε και θαυμαζομεν. Τι δηποτε; Ὅτι ουκ εστιν ισον ενος
ανδρος ειναι γυναικα και δυο την αυτην. Ἡ μεν γαρ αρκεσθεισα τωι προτερωι εδειξεν οτι
ουδ' αν τουτον ειλετο την αρχην, ει του πραγματος ᾔδει την πειραν καλως· η δε
δευτερον επεισαγουσα νυμφιον τηι του προτερου ευνηι, της πολλης περι τον κοσμον
φιλιας και προς τα γηινα πραγματα συμπαθειας τεκμηριον εξηνεγκεν ου μικρον.
Κακεινη μεν ουτε ζωντος του ανδρος προς ετερον τινα επτοητο· αυτη δε ει και μη
ημαρτεν εις ετερους ζωντος εκεινου, αλλ' εκεινου μαλλον πολλους ετερους εθαυμασεν.
Ἵνα δε μη του διελθοντος καταστοχαζωμεθα βιου, αυτο το πραγμα συγκρινωμεν. Ὥσπερ
γαρ η παρθενια του γαμου κρειττων, ουτως ουτος εκεινου βελτιων ο γαμος. Ἡ μεν γαρ
χηρα, απο της αρχης ελαττωθεισα της παρθενιας μονον, κατα το τελος εξισουται παλιν
αυτηι και συναπτεται· ο δε γαμος ουτος εξ εκατερων αυτης αφεστηκε των μερων. Χωρις
δε τουτων η μεν ευκολως φερουσα την χηρειαν και ζωντος πολλακις εγκρατευεται του
ανδρος· η δε το πραγμα εχουσα επαχθως ου δυο μονον και τρισιν, αλλα και πολλωι
πλειοσιν ομιλησαι παρεσκευασται ανδρασι, και μολις του γηρως επελθοντος αφισταται.
Ὥσπερ ουν πολλης σεμνοτητος και σωφροσυνης σημειον ο γαμος εκεινος εστιν, ουτως
ουτος ασελγειας μεν ουκ αν ειποιμι, μη γενοιτο, ασθενους δε ψυχης και σαρκικωτατης
και τηι γηι προσδεδεμενης, και μεγα και υψηλον ουδεν δυναμενης φαντασθηναι ποτε. Ει
δε λεγοι τις οτι το καλον ταυτον εστι, καν τε απαξ γενηται, καν τε δις, καν τε πολλακις–
ομοιως γαρ εσται καλον και ο πολλακις αυτωι χρωμενος μαλλον επαινοιτ' αν δικαιως·
ωστε ει και ο γαμος καλον, ο συνεχως αυτωι κεχρημενος του σπανιακις θαυμαστοτερος
και μαλλον αποδεκτος–, ερουμεν οτι τους μεν αφελεστερους τουτο σοφισασθαι δυναιτ'
αν, τοις δε βουλομενοις προσεχειν, ευφωρατον εσται το σοφισμα. Γαμος γαρ ου δια την
μιξιν λεγεται γαμος· επει ουτω γε και η πορνεια γαμος αν ην· αλλα δια το στεργειν ενι
την γαμουμενην ανδρι, και τουτωι της πορνης διεστηκεν η ελευθερα και σωφρων γυνη.
Ει μεν γαρ ενι διαπαντος αρκοιτο ανδρι, γαμος το πραγμα εικοτως αν λεγοιτο· ει δε ανθ'
ενος πολλους εις την οικιαν εισαγει νυμφιους, πορνειαν μεν ου τολμω το πραγμα
καλειν, της δε ουκ ειδυιας ετερον ανδρα πλην ενος πολλωι τωι μετρωι απολειπεσθαι
φαιην αν. Ἐκεινη μεν γαρ ηκουσε του Κυριου λεγοντος· «Ἀντι τουτου καταλειψει
ανθρωπος τον πατερα αυτου και την μητερα αυτου, και προσκολληθησεται τηι γυναικι
αυτου, και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν», και ωσπερ σαρκος αληθως οικειας αντειχετο
και ουκ επελαθετο της απαξ δοθεισης αυτηι κεφαλης· αυτη δε ουτε τον πρωτον ουτε τον
δευτερον εσχεν εν ταξει της οικειας σαρκος· ο μεν γαρ πρωτος εκβεβληται παρα του
δευτερου, ο δευτερος δε υπ' εκεινου· ουτε δε του προτερου μεμνησθαι δυναιτ' αν καλως
τωι ετερωι μετ' εκεινον προσεχουσα, ουτε τουτον μετα της προσηκουσης φιλοστοργιας
οψεται, σχιζομενης εις τον απελθοντα της διανοιας αυτης. Ὥστε εκατερον λοιπον
συμβαινει και τουτον κακεινον εκβεβλησθαι της ανδρι προσηκουσης και τιμης και
φιλιας παρα γυναικος.
Ποιαν δε ολως εχειν οιεται ψυχην τον δευτερον νυμφιον εις τον του προτερου
θαλαμον εισαγομενον και εις την ευνην αναβαινοντα την εκεινου, και γελωσαν και
χαριεντιζομενην επι τουτοις ορωντα την εκεινου γυναικα; Σφοδρα γε· ουδε γαρ μετα
πολλης αυτηι προσελευσεται της φιλιας· καν γαρ απαντων ανθρωπων απηνεστερος ηι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ουκ εσται ουτως αγριος, ως μηδεν ανθρωπινον παθειν, καν μυριοις και εαυτην και τον
οικον περιβαλληι καλλωπισμοις εκεινη. Το γαρ καταλαβον ηδη πενθος την οικιαν ουκ
αφιησι καθαραν γενεσθαι την ευφροσυνην· αλλ' ωσπερ επι των τοιχων οταν σφοδρα
καταφλεγεν τι μερος τυχηι, ειτα ηρεμα κονιασθεν το της μελανιας επιτεταμενον και
βαθυ λυμαινεται τηι της επιφανειας λευκοτητι και εστι θεαμα αηδες· ουτω και ενταυθα
καν πολλα επινοησηι τα λαμπρα, εν μεσοις αυτοις διαφαινεται τα σκυ θρωπα και τις εν
αυτοις μιξις ατερπης. Και γαρ και οικεται, και θεραπαιναι και γεωργοι και παροικοι και
γειτονες και συγγενεις του προαπελθοντος κατηφουσιν επι τοις γενομενοις και
στεναζουσιν. Ει δε και ορφανοι τυχωσι καταλειφθεντες, νεοι μεν οντες κομιδηι, σφοδρον
το παρα των δυναμενων συνιεναι των γινομενων τηι μητρι το μισος εξαπτουσιν· ει δε
ενηλικες τυχοιεν οντες, παντων εκεινοι μαλλον αηδιαν κατασκεδαζουσιν. Ἅπερ ουν
και οι νομοι συνεωρακοτες απαντα, και τους επι τουτοις αλγουντας παραμυθουμενοι,
και υπερ εαυτων απολογουμενοι, οτι ου κατα γνωμην ουδε προηγουμενως τουτον τον
γαμον επεταξαν, αλλα δεδοικοτες μη τι χειρον γενηται κακον, παντα του δευτερου
γαμου τα φαιδρα παρηιτησαντο· και ουτε αυλος, ουτε κροτοι, ουτε υμεναιος, ουτε
ορχηματα, ουτε στεφανοι νυμφικοι, ουτε αλλο τι των τοιουτων την εσπεραν κοσμουσιν
εκεινην, αλλα παντων αυτην αποκοσμησαντες, ουτως αστεφανωτον αγουσι τον ανδρα
προς την χηραν γυναικα, μονονουχι βοωντες δια τουτων οτι παντα συγγνωμης αξια
πραττουσιν, αλλ' ουκ επαινων και κροτων και στεφανων. Πως ουν ο Παυλος εκωλυσε
χηρευειν, φησι, και βουλομενας τας νεας, ουτωσι γραφων· «Νεωτερας δε χηρας
παραιτου»; Ουχ ο Παυλος τας βουλομενας χηρευειν εκωλυσεν, αλλ' εκειναι και τον
Παυλον ηναγκασαν μη βουλομενον τουτον διαταξασθαι τον νομον αυταις· ει γαρ το
Παυλου το θελημα βουλει μαθειν, ακουε τι φησι· «Θελω δε παντας ανθρωπους ειναι ως
και εμαυτον», εν εγκρατειαι. Ὥστε ουκ αν εμαχεσατο εαυτωι ουδε εναντιολογιαι τοσαυτηι
περιεπεσεν ο μακαριος εκεινος, ουδ' αν ο παντας ανθρωπους βουλομενος ειναι εν
εγκρατειαι τας βουλομενας χηρευειν εκωλυσε. Πως ουν φησι· «Νεωτερας δε χηρας
παραιτου»; Ἀλλ' ειπε, τινος ενεκεν και δια τι; Ου γαρ απλως ουτως ειρηκεν, αλλα και
την αιτιαν προστεθεικεν ειπων· «Ὅταν γαρ καταστρηνιασωσι του Χριστου, γαμειν
θελουσιν.» Ὁραις οτι ου τας χηρευειν βουλομενας, αλλα τας γαμησαι προαιρουμενας
μετα το χηρευσαι κωλυει εκεινος και εις τον αγιον εκεινον καταταττεσθαι χορον; και
σφοδρα ποιων συνετως. Ει γαρ μελλοις, φησι, δευτεροις γαμοις ομιλειν, μηδε επαγγειληι
χηρειαν· του γαρ μηδ' ολως υποσχεσθαι το μετα την υποσχεσιν αγνωμονησαι πολλωι
χειρον εστιν.
Ὥσπερ ουν τας συνεχεις συνουσιας επετρεψεν ου νομοθετων, αλλα
συγγινωσκων αυτοις· «Τουτο γαρ λεγω, φησι, κατα συγγνωμην, ου κατ' επιταγην, δια
την ακρασιαν υμων.» Ουτω και ενταυθα δι' ετερον μειζον κακον τον δευτερον γαμον
επεταξε, δεικνυς οτι και τουτο συγγνωμης εστι τηι των πολλων ασθενειαι
συγκαταβαινουσης. Ἀσθενειαν δε ου δυναμεως, αλλα προαιρεσεως φημι. Καθαπερ γαρ η
παρθενος, μετα την της παρθενιας επαγγελιαν διαφθαρεισα, μοιχειας χειρον ετολμησεν,
ουτω και η χηρα απαξ επαγγειλαμενη, ειτα πατησασα τας προς τον Θεον συνθηκας, υπο
την αυτην αμαρτιαν πεσειται και της αυτης εσται τιμωριας υπευθυνος· ει δε χρη τι και
θαυμαστον ειπειν, ταχα και πολλωι μειζονος· ου γαρ εστιν ισον, οπερ και αρχομενος
ειπον, την τε απειρον και την πεπειραμενην τοις αυτοις παλιν περιπεσειν πειρασμοις.
Και ουκ ενταυθα μονον, αλλα προειπων, και παλιν λεγων· «Βουλομαι νεωτερας γαμειν,
τεκνογονειν, οικοδεσποτειν», την αιτιαν προστιθησι δι' ην ταυτα βουλεται. Τις δε εστι;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

«Μηδεμιαν, φησι, διδοναι τωι αντικειμενωι αφορμην λοιδοριας χαριν.» Ἐπειδη γαρ
πολλας των χηρων εικος ην τοτε προπετεστερον και αυθαδεστερον τωι μετα ταυτα
κεχρησθαι βιωι, καθαπερ τινος αναγκης και δεσποτειας της προς τον ανδρα συζυγιας
απαλλαγεισας, ως και πονηραν επισπασασθαι δοξαν δια της ιταμοτητος, απαγων αυτας
της ολεθριου ταυτης ελευθεριας, παλιν επι τον ζυγον αγει τον προτερον. Ει γαρ μελλοι
τις, φησι, χηρα ουσα λαθρα πορνευειν και καταισχυνειν εαυτην, πολλωι βελτιον γαμειν,
και «μηδεμιαν διδοναι τωι αντικειμενωι αφορμην λοιδοριας χαριν». Ὥστε δια το μη
παρεχειν τας αφορμας της λοιδοριας, και βιον εφυβριστον ζην και πορνικον, τον γαμον
επεταξεν. Ἄκουε γουν και οσα αυτων κατηγορει. ∆εον γαρ εις προσευχας τετραφθαι τον
απαντα χρονον και ικετηριας. «Αι δε, φησι, και αργαι, αλλα και φλυαροι και περιεργοι,
λαλουσαι τα μη δεοντα.» Αυτος δε ουχ ουτω βουλεται, αλλα προσηλωσθαι αυτην
διαπαντος τοις πνευματικοις· «Ἡ γαρ σπαταλωσα, φησι, ζωσα τεθνηκεν.» Ἐπει και την
παρθενον ου τηι του σωματος αγνειαι βουλεται οριζειν τουτο το καλον, αλλα την πασαν
σχολην εις την λατρειαν αναλισκειν του Θεου· «Τουτο γαρ, φησι, λεγω υμιν, ουχ ινα
βροχον υμιν επιβαλω, αλλα προς το ευσχημον και ευπροσεδρον τωι Κυριωι
απερισπαστως.» Ου γαρ θελει αυτην μεριζεσθαι, αλλ' ολην ειναι των πνευματικων και
των εν τοις ουρανοις και τα του Κυριου μεριμναν. Ουτω και την χηραν πολιτευεσθαι
παραινει λεγων· «Ἡ δε οντως χηρα και μεμονωμενη ηλπικεν επι τον Θεον και
προσμενει ταις δεησεσι και ταις προσευχαις νυκτος και ημερας.» Ὅταν ουν την σχολην
ην εν τοις ευαγγελικοις πραγμασιν αναλισκειν χρη, ταυτην μη μονον εις περιττα και
ανωφελη, αλλα και εις τα σφοδρα επιβλαβη παρα παντα δαπανωσι τον βιον, εικοτως
αυτας επι τον γαμον αγει λοιπον. Καθαπερ ουν και Ἰουδαιοις το σαββατον εδωκεν ο
Θεος ουχ ινα αργωσιν απλως, αλλ' ινα των πονηρων απεχωνται πραξεων· ουτω και η
χηρα και η παρθενος, ουχ ινα απλως μη ομιλωσιν ανδρι, τουτον αιρουνται τον βιον,
αλλ' ινα τα του Κυριου μεριμνωσιν, ινα εξ ολοκληρου τηι του Θεου θεραπειαι
προσεδρευωσι. Ναι, φησιν· αλλ' αφορητον εσται κακον γυναικα ουσαν πραγματων
απειρον τα των ανδρων αναγκαζεσθαι υπομενειν. Ουτε γαρ αυτη μεταχειρισασθαι
δυνησεται καθαπερ εκεινος, και θλιψεις απο τουτων και το παντα απολεσαι κερδανει
μονον. Ἆρ' ουν πασαι αι μη δευτεροις ομιλησασαι γαμοις παντα απωλεσαν τα αυτων και
παντων εξεπεσαν, και ουκ εστιν ιδειν γυναικα χηραν πραγματων προισταμενην; Σκηψις
ταυτα και προφασις και της οικειας ασθενειας προκαλυμματα.
Πολλαι γαρ των ανδρων γενναιοτερον και οικιας προεστησαν, και παιδας
εξεθρεψαν ορφανους, και τας εν χερσιν ουσιας αι μεν ηυξησαν, αι δε ουκ ηλαττωσαν.
Και γαρ ο Θεος εξ αρχης ου το παν τοις ανδρασιν επετρεψεν, ουδε εν πασιν αυτων
εκκρεμασθαι τα εν τωι βιωι πραγματα μονον αφηκεν· η γαρ αν ευκαταφρονητος η γυνη
ην μηδεν συντελουσα προς τον βιον ημιν. Ὅπερ ουν ειδως ο Θεος απενειμεν αυτηι
μοιραν ουκ ελαττονα· και τουτο δηλων ανωθεν ελεγε· «Ποιησωμεν αυτωι βοηθον.» Ἵνα
γαρ μη τωι πρωτον γεγενησθαι, μηδε τωι δι' αυτον την γυναικα πεπλασθαι, μεγα κατ'
αυτης εχηι φρονειν ο ανηρ, δια του ρηματος τουτου κατεστειλε τον τυφον αυτου,
δεικνυς οτι ουχ ηττον του ανδρος η της γυναικος τα του κοσμου δειται πραγματα. Τινα
ουν εστι ταυτα και εν τισι συνεφαπτεται ημιν εις την του βιου συστασιν αυτη; Ἐπειδη
γαρ ουχ ηττον των δημοσιων τα ιδιωτικα συγκροτει την παρουσαν καταστασιν,
διανειμας αυτα, τα μεν επ' αγορας παντα ενεχειρισε τοις ανδρασι, τα δε κατα την οικιαν
ταις γυναιξι· καν αλλαξωνται την ταξιν, παντα διεφθαρη και απολωλεν· ουτως εκαστος
εν τωι ιδιωι πολυ θατερου χρησιμωτερος. Ουκουν ει τα κατα την οικιαν της γυναικειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επιστημης εξηρτηται, και τοσουτον εν τουτωι κρειττων ανδρος η γυνη οσον των
ατεχνων οι τεχνιται εν οις εισι τεχνιται, τι περιττως το δεος τουτο δεδοικαμεν; Το μεν
γαρ προσοδευειν εξωθεν και συναγειν ανδρων μονον εστι, γυναικας δε κερδαινειν ου
θεμις· το δε τα συναχθεντα διατηρειν και φυλαττειν ταυτης μονης εστιν. Ὥστε, ει και
δοκει πλεον ειναι το κτησασθαι του φυλαξαι, αλλ' ομως ανευ τουτου κακεινο αχρηστον
γινεται και περιττον· πολλακις δε και τουτου προσοντος εκεινο ου μονον ουδεν ωνησεν,
αλλα και τα παντα διεφθειρεν.
Ἐπειδη γαρ πραγμα εστι δυσχερες κερδαινοντα εξωθεν ανδρα δικαια κερδη
ποριζεσθαι–ως γαρ επι πολυ τας των αλλοτριων ουτοι πραγματευονται συμφορας–, και
τηι της γυναικος τεχνηι και τηι οικονομιαι πολλακις ελυμηναντο τα αδικως και μετα βιας
εις τας χειρας αχθεντα τας εκεινης. Ὥστε, ει και μειζον το κτησασθαι του φυλαξαι,
ετερωι δεικνυται τροπωι ελαττον τουτο, οταν μη μονον μηδεν συντεληι εις την των
οντων προσθηκην, αλλα και διαφθειρηι τα αποκειμενα. Τι ουν δεδοικεν η χηρα μη παρα
την απουσιαν του ανδρος χειρον διαθηι τα κατα την οικιαν ης και ζωντος εκεινου την
επιμελειαν ειχεν αυτη; Ἀλλ' ευκολωτερον, φησι, μεταχειριειται, δια τον εκεινου φοβον
ουδενος αντιπιπτοντος, ουδε δυσκολιαν παρεχοντος. Και γαρ οικεται και οικονομοι και
επιτροποι παντες κατεπτηχασι, και μετα πολλης υπακουουσι της πειθους, και ο
αντιλεγων ουδεις· οταν δε ο φοβων απελθηι, απαντες επεμβαινουσι τηι χηραι,
κακουργουσι, καταθρασυνονται, παντα συγχεουσι και διασπωσι· καν επελθηι και
αμυνηται, στρεβλουσα, μαστιζουσα, εις δεσμωτηριον εμβαλλουσα, καταγνωσεις,
λοιδοριαι, κατηγοριαι παρα των πολλων. Ἂν δε τας προς τον απελθοντα συνθηκας
πατησηι και της φιλιας επιλαθηται της εκεινου, και την εσπεραν καθ' ην πρωτον αυτηι
συνηπτετο, και τον κροτον, και τον υμεναιον, και τας γαμηλιους δαιδας, και τας πρωτας
περιπλοκας, και τας τραπεζας, και των αλων ων αυτηι παρα παντα τον χρονον
εκοινωνησε, και ρηματων ων εικος γυναικα απολαυειν παρα ανδρος· αν ταυτα ριψηι
παντα εξαιφνης ως ουδε γεγενημενα, ετερωι τας θυρας αναπετασασα της οικιας, και
προς την ευνην αυτον ελκηι την εκεινου την παντα τα προτερα συνειδυιαν, αν ταυτα
ποιηι, ουδεις ο μεμφομενος ουδε εγκαλων; ουδεις ο μισησων και αστοργον και απιστον
και ασπονδον και παντα τα τοιαυτα προσερων; Μη γαρ, επειδη συνεχωρησεν ο μακαριος
Παυλος το πραγμα, ηδη αυτο και επαινων αξιον ειναι νομιζε, και καταγνωσεως
απηλλαχθαι της παρα των πολλων. Κολασεως μεν γαρ και τιμωριας εστιν εκτος,
επαινων δε και εγκωμιων ουκ αν δυναιτο κοινωνειν. Και γαρ το κατωφερη τινα και
λαγνον ειναι, και μητε εν καιρωι της νηστειας, μητε εν αλλωι τινι της γυναικος
απεχεσθαι, κολασεως μεν και αυτο πορρω και μακραν, ου μην επαινων εγγυς· αυτο γαρ
το συγκαταβηναι τοσουτον, ουδεν ετερον εστιν η σημειον ασθενειας και απροσεξιας
πολλης. Ὥστε ει δεδοικας μη θρασυτητος δοξαν λαβηις δια την των οικετων επιτιμησιν,
προ τουτου δεδοικεναι χρη μη λαγνειας και ασωτιας και απιστιας δοξαν προστριψηι
τοσαυτην. Χωρις δε τουτων τηι χηραι το πραγμα αμεινον εξεσται μετελθειν, ωστε και εν
ασφαλειαι αυτηι τα πολλα πραγματα ειναι, και μη μονον μη ψεγεσθαι αλλα και
επαινεισθαι παρα παντων, και προ τουτου των αγαθων επιτυχειν των παρα του Θεου.
Ἂν γαρ θελησηι παρακαταθεσθαι τα χρηματα τωι ουρανωι και εις τον ασυλον αυτα
κατορυξηι τοπον εκεινον, ου μονον ουκ ελαττωθησεται, αλλα και πολλωι πλειω
γενησεται. Τοιουτος γαρ ουτος ο σπορος. Ει δε ελαττων εστι του χωρησαι μεχρι της
νομοθεσιας εκεινης και παντα αθροως ου βουλεται μεταθειναι, λογιζεσθω παλιν εκεινο,
οτι και ανδρα λαβουσα ου παντως ληψεται τοιουτον, οιον και προσθειναι τοις ουσιν· αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

δ' αρα και τοιουτος ηι, μη τουτο εννοειτω μονον την των χρηματων προσθηκην, αλλ' οτι
πολλα και τωι θεωι και τοις ανθρωποις προσκρουειν προαχθησεται. Ἂν μεν γαρ των
δυνατων ηι και πολλην εχοντων ισχυν, εστιν οτε παρα γνωμην πολλα και πραξαι και
παθειν αυτην βιασεται, και οπερ επι της χηρειας εδεδοικει, τουτο μετα πλειονος
αναγκης υποστησεται νυν· και ου τουτο μονον αλλ' οτι και ταχιστην εικος αυτην
δεξασθαι την μεταβολην. Χηρα μεν γαρ ουσα, καν ελαττωσηι τι των τοιουτων, αλλ'
ομως τα λειπομενα μετα πολλης εξει της ασφαλειας· ανδρι δε συναφθεισα δυνατωι και
τα της πολεως πραττοντι, η και ετεραν τινα μετιοντι φροντιδα, πολλακις αθροον παντα
αποβαλειται· ταις γαρ των ανδρων συμφοραις αναγκη και τας συνοικουσας αυτοις
κοινωνειν. Ει δε μηδεν συμβαιη τοιουτον, τι το κερδος, ειπε μοι, δουλειαν αντ'
ελευθεριας αιρεισθαι; τι δε το οφελος των πολλων χρηματων, οταν αυτοις χρησασθαι
μη δυνηται προς α βουλεται; Ου πολλωι βελτιον ολιγα μετ' εξουσιας εχειν, η τα της
οικουμενης μετα του και αυτην συν εκεινοις υποκεισθαι ετερωι; Τας γαρ φροντιδας, και
τας υβρεις, και τας λοιδοριας, και τας ζηλοτυπιας, και τας υποψιας τας εικη, και τας
ωδινας, και τα αλλα απαντα παριημι νυν. Ὁ μεν γαρ τηι παρθενωι διαλεγομενος εικοτως
και περι τουτων διαλεξεται, ατε απειρωι ουσηι και αμαθει των πραγματων εκεινων· χηραι
δε και ενοχλησει τις ταυτα λεγων. α γαρ δια των πραγματων εμαθεν ακριβεστερον,
περιττον τωι λογωι πειρασθαι διδασκειν αυτην. Τοσουτον δε προσθειναι καλον, οτι μετα
πλειονος ομιλησει της παρρησιας και της ελευθεριας η παρθενος γαμηθεισα της μετα
την χηρειαν. Ταυτην μεν γαρ καν ως γυναικα στεργηι, αλλ' ουχ ως παρθενον λαβων· οτι
δε πολλωι εκεινου τουτων οι ερωτες σφοδροτεροι και μανικωτεροι, παντι που δηλον
εστιν· εκεινην δε ατε εμπειρον ανδρος ουσαν ου παντι θυμωι και ασπασεται και φιλησει.
Πεφυκαμεν γαρ, ως ειπον, απαντες ανθρωποι, ειτε υπο ζηλοτυπιας, ειτε υπο
κενοδοξιας, ειτε ουκ οιδα ποθεν ετερωθεν, των πραγματων εκεινα μαλιστα φιλειν ων
και την εξουσιαν και την απολαυσιν ου μεθ' ετερους εχομεν, αλλ' αυτοι πρωτοι και
μονοι καθεστηκαμεν κυριοι. Τουτο και επι ιματιων ιδοι τις αν συμβαινον ημιν· ου γαρ
ομοιως διακειμεθα προς τα παρ' ετερων χρησθεντα και τα παρ' ουδενος. Τουτο και επι
οικιας και επι σκευων· και γαρ οικιαν την παρ' ετερου δοθεισαν ημιν ουχ ομοιως εκεινηι
φιλουμεν ην αυτοι κατεσκευασαμεν· και των σκευων τα μεν αρτι γενομενα και πρωτην
παρ' ημιν χρειαν δεξαμενα εν πολληι τηι φειδοι φυλαττομεν και σπουδηι, τα δε εξ ετερων
ελθοντα εις ημας ου σφοδρα προσιεμεθα, αλλ' ουτως αποστρεφομεθα, ως και
ανασκευασαι πολλακις αυτα. Ει δε επι οικιας και ιματιων και σκευων τουτο ημιν
συμβαινει το παθος, εννοησον επι της γυναικος, ου τιμιωτερον ανδρασιν ουδεν, πως
αυτο μετα σφοδροτητος εμπιπτειν εικος. Ἐκεινων μεν γαρ καν μεταδιδοαμεν τοις
βουλομενοις, ταυτης δε ου θεμις ημιν, αλλα της ψυχης αποστησομεθα πρωτον, η τουτο
παθειν ανεξομεθα. Την μεν ουν παρθενον, οπερ εφην, ατε ανεπαφον ουσαν και ιδιαν
αυτου και ουδενος ετερου γενομενην, πασηι προθυμιαι προσιεται· την δε ετερωι προτερον
συναφθεισαν ου μετα της αυτης οψεται φιλιας τε και ευνοιας. Μη γαρ μοι τα σπανιακις
και μολις απαξ συμβαινοντα ειπηις, αλλα τα συνεχως επι των πραγματων δεικνυμενα.
Ου δια ταυτα μονον πλειονος εκεινη μεθεξει της παρρησιας, αλλα και δι' ετερα πολλα.
Ουτος μεν γαρ και ονειδισαι ευκολως δυναιτ' αν ως καταφρονουμενος παρ' αυτης, και
τεκμηριον της ολιγωριας την εις τον προτερον αυτηι γεγενημενην απιστιαν προενεγκειν
και επιστομισαι και υπερ των γεγενημενων και υπερ των μηδε συμβησομενων ισως. Ὁ
γαρ απελθων και καταφρονηθεις και τον ζωντα ταυτα υποπτευσαι πεισει περι εαυτου,
καν μη γενηται. Ουκ εκεινος δε μονον ταυτα προφερων αυτηι συνεχως εσται φορτικος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αλλα και οικεται και θεραπαιναι, καν μη φανερως, λαθρα γουν διαγογγυζοντες μυριοις
αυτην βαλλουσι σκωμμασιν. Ει δε συμβηι και παιδας του τετελευτηκοτος καταλειφθηναι
νεους, πως αυτους αναθρεψει, πως δε προστησεται; τινων δε ορφανων ου χαλεπωτερον
εκεινοι βιωσονται τα του πατρος ορωντες απαντα ετερον εχοντα, και οικετας και οικιαν
και αγρους και το παντων κεφαλαιον την γυναικα; πως δυνησονται ως προς μητερα
διακεισθαι εκεινοι; πως δε αυτη ως προς παιδας ους αισχυνεσθαι και ερυθριαν
αναγκαζεται, και οις πασαν απονειμαι την μητρικην ουκ εχει φιλοστοργιαν, εις τους εξ
εκεινου παιδας σχιζομενης αυτηι της διανοιας; Τι ουν, αν ηι σφοδρα κορη, φησι, και
βραχυν απολαυσασα χρονον του ανδρος; Προς γαρ τας κορας μοι ταυτα ειρηται, ου προς
τας γεγηρακυιας· προς γαρ εκεινας τουτο ποιουσας ουδε διαλεχθησομαι· ει γαρ ο πολυς
χρονος και η ηλικια και τα αλλα παντα ουκ επεισαν αυτας αποσχεσθαι δευτερου γαμου,
πανυ γε ουδε ο παρ' ημων πεισει λογος· αλλ' απας μοι προς ταυτας ο λογος εστι. Τι ουν,
αν ηι κορη, φησι, και μονον ενιαυτον μετα του προτερου συνοικησασα, δευτερωι γαμειται
παλιν; τινος ενεκεν της εικοστον ετος και τριακοστον ανηλωκυιας εν γαμωι προτιμησεις
αυτην; Ουκ εγωγε, αλλ' ο μακαριος Παυλος· εκεινος γαρ φησι· «Μακαριωτερα δε εστιν,
εαν ουτως μεινηι.» Τι γαρ, ει και πολυν εκεινη χρονον συνυκησεν ανδρι, αλλ' ενι και τωι
αυτωι και μονωι και ον εξ αρχης εκληρωθη; αυτη δε δυσιν εδωκεν εαυτην, και ταυτα εν
βραχει τωι χρονωι. Ἀλλ' ουχ εκουσα, φησιν· ει γαρ ο πρωτος εζη, ουκ αν ετερον ηγαπησεν
επ' εκεινωι· επειδη δε προ ωρας απηλθεν εκεινος, υπο της αναγκης δευτερωι συνηφθη
παλιν. Ποιας αναγκης; Ἐγω γαρ ταυτης ης λεγεις μειζονα ετεραν αναγκην ορω ικανην
αυτην κατασχειν επι τωι τετελευτηκοτι, το πικρων ουτως απολαυσαι των πραγματων
του κοσμου.
Ἡ μεν γαρ πολυν αυτοις συγγενομενη χρονον και εμπλησθεισα καλως, ως των
αυτων τευξομενη των ισων αψεται παλιν· η δε προοιμιων ουτω χαλεπων πειραθεισα
ποιαι προαιρεσει και ελπιδι προς την πειραν ηξει των χαλεπων; Ουδε γαρ ει τις
βουλομενος εμπορευσασθαι, πριν η κερδανηι αμα τωι τον λιμενα εξελθειν ναυαγιον
υπομεινοι, ευκολως αψεται της πραγματειας λοιπον. Ουδε ταυτην εικοτως την πολλα
μεν προσδοκησασαν ηδεα, πριν η δε εκεινων πειραν καλως λαβειν, τοσουτον πενθος
ιδουσαν αγαπησαι τα του κοσμου πραγματα, ει μη σφοδρα ακρατης ουσα τυχοι· μαλλον
δε, ει και σφοδρα προς αυτα διακεοιτο, και λιαν εχοι προσπαθως, ικανη της αρχης η
αηδια πασαν σβεσαι την επιθυμιαν αυτης. Τοτε γαρ τοις πραγμασι μαλιστα επιμενειν
ειωθαμεν, οταν προοιμιων πειραθωμεν καλων· οταν δε εξ αρχης και απ' αυτης, ως αν
ειποι τις, της γραμμης χαλεπων και δυσκολων αισθωμεθα, ταχεως ανακρουομεθα της
προαιρεσεως σβεννυμενης ημιν. Ὥστε αι τας αωρους υπομεινασαι χηρειας, αυται
εικοτως αν αποσχοιντο γαμου δευτερου υπερ του μη τα αυτα παλιν παθειν. Ἡ μεν γαρ
εν τηι χηρειαι μενουσα εξει το ασφαλες και ουχ υποπτευσει πενθος ετερον τοιουτον
παλιν· η δε προσομιλησασα γαμωι δευτερωι και τουτο προσδοκαν αναγκασθησεται το
δεινον. Και αλλως δε ει και πραγμα εν εστιν η χηρεια, αλλ' ου πασαι τους αυτους
αποληψονται τουτου μισθους, αλλ' αι μεν πλειους, αι δε ελαττους.
Αι μεν γαρ εν νεοτητι τον ζυγον αναδεξαμεναι πλειονος απολαυσονται και της
τιμης και της δωρεας, αι δε προς αυτωι τωι γηραι ουχ ομοιως εκειναις. Τι δηποτε; Ὅτι η
μεν πολλων οντων κωλυματων δια τον του Θεου φοβον παντα ηνεσχετο, αυτη δε ουδε
βραχυν ιδρωτα υπεμεινεν ουδε πονον· πως γαρ ουδενος οντος πραγματος του βιαν
παρεχοντος; Ὥσπερ ουν η δευτερωι δουσα εαυτην ελαττων εστι της τον ενα ανδρα
εχουσης, ουτως η εν χηρειαι μενουσα εν αυτηι τηι νεοτητι πολλωι τωι μετρωι την εν τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

γηραι τον ανδρα αποβαλουσαν υπερακοντισαι δυνησεται· καιτοι γε αμφοτεραις εις
γεγονεν ο ανηρ, αλλ' ομως αυτη μεν τον της αγνειας εδραμε δρομον, εκεινη δε πολλοις
απελειφθη τοις σταδιοις. Μη τοινυν τον πονον ιδηις μονον, αλλα και τον μισθον. Και
γαρ τα πολλα των κατορθωματων ουτως ημιν δυσκολα φαινεται, οτι τον μοχθον αυτων
και τους ιδρωτας συνεχως στρεφοντες τους αποκειμενους αυτοις μισθους ουκ εν νωι
λαμβανομεν. Ἀλλ' ουχ ουτω δει ποιειν, αλλα παντα ομου λογιζεσθαι μετα των πονων
και τας αμοιβας και ουτως ευκολα ημιν φανειται, ωσπερ ουν και εστιν ευκολα. Και γαρ
ο αριστευς ου τα τραυματα μονον, ουδε τα πτωματα, ουδε τον θανατον, αλλα και τα
τροπαια και τας νικας και τας αλλας απασας αναλογισαμενος τιμας ουτως επι την
αριστειαν ερχεται· και ο γεωργος δε ουχι την αροσιν μονον, ουδε τον εν τωι σκαπτειν
πονον, αλλα και την αλω και τας ληνους προ των οφθαλμων θεις ουτω των εργων
εφαπτεται.
Ουτω και ημεις ταις ελπισι ταις χρησταις τον της χηρειας μοχθον
επικουφισωμεν, και πολλωι μαλλον ημεις η εκεινοι· εκεινοις μεν γαρ πολλα πολλακις
των ουκ επ' αυτοις κειμενων την προσδοκιαν διεκοψε, τας δε ημετερας ελπιδας ουδεις ο
καταισχυνων εστιν, αν μη βουληθωμεν αυτοι. Μη δη βουληθωμεν, αλλ' εννοησαντες
ως ου πολλωι της παρθενου η χηρα λειπεται–εστι δε οπου αυτην και υπερηκοντισεν,
οταν η μεν παρθενος περιπλεκηται πραγμασιν· «Ἡ δε χηρα», κατα τον Παυλον,
«μεμονωμενη και ελπιζουσα επι τον Θεον προσκαρτερηι ταις δεησεσι και ταις
προσευχαις», και των βιωτικων πραγματων απεχηται– αναδεξωμεθα τον αγωνα
τουτον, ινα των επ' αυτωι στεφανων τυχωμεν. Ταυτα ημιν ουκ αναγκης ενεκεν ειρηται,
ουδε, οπερ εφην, καταδικαζοντες τας ου βουλομενας χηρευειν, επι ταυτην ηλθομεν την
παραινεσιν, αλλα προτρεποντες και παρακαλουντες, μη επι τοσουτον προσδεθηναι τηι
γηι, αλλ' απαξ λυθεισας μενειν ελευθερας, και τον ουρανον επιζητειν, και την πολιτειαν
επιδεικνυσθαι την εκει, και αρμοσθεισας τωι Χριστωι ουτως απαντα πραττειν ως προσηκε
τας τοιουτον εχουσας νυμφιον.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8


