De incarnatione unigeniti
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕΩΣ ΤΟΥ ΜΟΝΟΓΕΝΟΥΣ και
οτι Χριστος εις και κυριος κατα τας γραφας.
{Α} Ἆρα σοι δοκει συμμεμετρησθαι τε και εκπεπονησθαι καλως και αποχρωντως
ημιν ο λογος, ο περι της θεοτητος του Μονογενους; {Β} Και μαλα. {Α} Βασανου δε οιμαι
λεπτης αμοιρειν ουτι που κατα γε το αυτωι μοι δοκουν· συ δε δη τι φης, ω Ἑρμεια; {Β}
Ἐπαινεσαιμ' αν εικοτως ορθως εχοντα τε και διεσμιλευμενως. {Α} Μεθεντα δη ουν
τουτοισι διαμελλειν ετι, βουλει λεγειν τα περι της ενανθρωπησεως του Μονογενους;
Και ο τι ποτε εστι το επ' αυτωι μυστηριον διαρθρουν οτι μαλιστα πειρασθαι σαφως, κατα
γε το εγχωρουν τοις εν εσοπτρωι και αινιγματι βλεπουσι και εκ μερους γινωσκουσι κατα
το μετρον της δωρεας της επιχορηγιας του Πνευματος, καθα και ο θεσπεσιος γραφει
Παυλος; {Β} Ἄριστα εφης. Ουδεις γαρ λεγει Κυριος Ἰησους ει μη εν Πνευματι αγιωι, και
ουδεις λεγει Ἀναθεμα Ἰησους ει μη εν Βεελζεβουλ. Ἀταρ επειδη τοι και της επι τουτωι
κονεως αψασθαι δοκει, και τον ουτω καταβριθη και δυσοιστον ανατληναι πονον,
ονησων ισθι τοι και προ γε των αλλων εμε. ∆ιαπυθοιμην γαρ αν ηδιστα γε τον ατρεκη τε
και ακιβδηλευτον και απασης αιτιας απηλλαγμενον επι Χριστωι λογον. ∆ιαφοροις γαρ
δοξαις καταμεθυουσι τινες, παραπλαττοντες εις το ακαλλες τα επ' αυτωι
κεχρησμωιδημενα παρα γε της νεας και αρχαιοτερας Γραφης. {Α} Ἀνεπιτηδευτον μεν, ω
φιλοτης, τοις ασυνετοις ουδεν, ετοιμοτατα δε καταθρωσκουσιν εις πεταυρον ᾅδου, κατα
το γεγραμμενον, και εις παγιδα θανατου, μη νοουντες μητε α λεγουσι μητε περι τινων
διαβεβαιουνται. 679 Τινες δ' αν ειεν οι παρ' εκαστωι θρυλλοι και τα σεμνα μυθαρια,
φαιης αν, ω γενναιε. {Β} Πανυ μεν ουν. Οι μεν γαρ, οτι πεφηνε μεν ανθρωπος ο εκ Θεου
Λογος, ου μην οτι και πεφορεκε την εκ της Παρθενου σαρκα διειπειν τετολμηκασι.
Καταψευδονται δε μονην του μυστηριου την δοκησιν. Ἕτεροι δ' αυ, κατερυθριαν
σκηπτομενοι το δοκειν ανθρωπωι προσκυνειν, και την απο γης σαρκα ταις ανωτατω
δοξαις στεφανουν παραιτουμενοι, και εκ της αγαν αμαθιας, νοθην τινα και
παρεφθαρμενην νοσουντες ευλαβειαν, παρατετραφθαι φασι τον εκ Θεου Πατρος φυντα
Λογον εις οστεων τε και νευρων και σαρκος φυσιν, την εκ Παρθενου γεννησιν του
Ἐμμανουηλ πλατυ γελωντες οι ταλανες, και το απρεπες καταγραφοντες της ουτως
αριστης και θεοπρεπους οικονομιας. Οι δε και οψιγενη τον συναΐδιον τωι Πατρι Θεον
Λογον ειναι πεπιστευκασι, και εις το μολις υπαρξαι διακεκλησθαι τοτε οτε και της κατα
σαρκα γενεσεως ελαχε την αρχην. Εισι δε οι και προς τουτο μανιας δυσσεβως ηγμενοι
ωστε και ανυποστατον τον εκ Θεου φασιν ειναι Λογον, ρημα δε απλως το κατα μονην
νοουμενον προφοραν εν ανθρωπωι γενεσθαι. Μαρκελλος δε ουτοι και Φωτεινος. ∆οκει
δε μην και ετεροις ενανθρωπησαι μεν αληθως τον Μονογενη και εν σαρκι γενεσθαι
πιστευειν, μη μην ετι και εψυχωσθαι τελειως την αναληφθεισαν σαρκα ψυχηι λογικηι
και νουν εχουσηι τον καθ' ημας, εις ενοτητα δε την εισαπαν, ωσπερ ουν οιονται,
κατασφιγγοντες τον τε εκ Θεου Λογον και τον εκ της αγιας Παρθενου ναον, κατοικησαι
φασιν εν αυτωι τον Λογον, και ιδιον μεν ποιησασθαι σωμα το αναληφθεν, ψυχης δε
αυτον της λογικης τε και νοερας αναπληρουν τον τοπον.
Ἕτεροι δε αυ πρεσβευουσι μεν ταις τουτων δοξαις τα εναντια, και αντιφερονται
τοις φρονημασιν, εκ τε Θεου Λογου και ψυχης της λογικης και σωματος, ητοι τελειας
απλως ανθρωποτητος, συνεσταναι τε και αναπεπλεχθαι διαβεβαιουμενοι τον
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐμμανουηλ. Ου μην ετι και υγια και αμωμη τον παντελως την επ' αυτωι τετηρηκασι
δοξαν. Καταδιιστασι γαρ εις δυο τον ενα Χριστον, και παχειαν ωσπερ αυτοις ενιεντες
την διατομην, αναμερος εκατερον μονονουχι και εστωτα παραδεικνυουσιν, ετερον μεν
ειναι διατεινομενοι τον εκ Παρθενου τεχθεντα τελειως ανθρωπον, ετερον δε αυ τον εκ
Θεου Πατρος Λογον, ουχ ο τι ποτε εστιν η τε του Λογου φυσις και της σαρκος
διακρινοντες, ουδε μοναις ταις εις τουτο διαφοραις εμφιλοχωρειν εθελοντες. Ου γαρ αν
εννοιας 680 της αληθους εις τουτο διημαρτον, επει μη φυσις η αυτη σαρκος τε και Θεου,
αλλα τον μεν ως ανθρωπον ιδιαι τιθεντες και αναμερος, τον δε ως Θεον φυσει τε και
αληθως Υιον ονομαζουσι, καιτοι θελοντες ειναι χριστιανοι. Και δη και λογιδια αττα
περι τουτου συγγραφοντες, ειπειν τετολμηκασιν αυταις λεξεσιν· Ὁ μεν γαρ φυσει και
αληθως Υιος ο εκ Θεου Πατρος Λογος εστιν, ο δε ομωνυμως τωι Υιωι υιος. Και μεθ' ετερα
παλιν· Ου σαρξ ο του Θεου Λογος, αλλα ανθρωπον ανειληφως. Ὁ μεν γαρ Μονογενης
προηγουμενως και καθ' εαυτον Υιος του Θεου εστι, του παντων δημιουργου, ον δε
ανελαβεν ανθρωπον, ου φυσει Κυριος ων, δια τον αναλαβοντα αυτον αληθως Θεου
Υιον, ομωνυμως αυτωι χρηματιζει. Το μεν γαρ· Ουδεις εγνω τον Υιον, ει μη ο Πατηρ, τον
φυσει τε και αληθειαι δηλοι εκ του Πατρος Υιον. Το δε λεγομενον υπο του Γαβριηλ· Μη
φοβου, Μαριαμ· ευρες γαρ χαριν παρα τωι Θεωι, και ιδου συλληψηι εν γαστρι, και τεξηι
υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν, τωι ανθρωπωι εφαρμοζει. Ἀλλα ταυτι μεν
εκεινοι. Φρονησομεν δε ημεις ουχ ωδε. Ποθεν; Ἀναπεισει γαρ ουδαμως των ετεροδοξων
ο λογος, τροχιαν αφεντας την επ' ευθυ, διαστειχειν ετεραν, την εξω σκοπου και
διεστραμμενην. Συ δε αλλα περαινε το δοκουν και πειρω μοι λεγειν, ως αΐειν ετοιμος
εγω και αναμαθειν οτι μαλιστα γε το ακιβδηλως εχον. {Α} Ὡς βαρυ το χρημα, και
δυσδιακομιστον παντελως το φορτιον. Ἢ ουκ οισθα, ω φιλοτης, ως ειπερ τις ελοιτο
μακρον εφ' εκαστωι ποιεισθαι λογον και διαρκη την βασανον, ουκ ευαριθμητον μεν
δαπανησει χρονον, δυσαχθη δε ιδρωτα και δυσδιαφυκτον ανατλας, κατορθωσει μολις;
{Β} Ἀληθες. {Α} Παρεντες δη ουν, ει δοκει, το δειν οιεσθαι μακρα και σφοδρα
στενολεσχειν, και ολιγην κομιδηι την βασανον επιρριπτουντες εκαστωι, φερε λεγωμεν,
και προ γε των αλλων τοις δοκηταις· Πλανασθε μη ειδοτες τας Γραφας, μητε μην της
ευσεβειας το μεγα μυστηριον, τουτεστι Χριστον, Ὃς εφανερωθη εν σαρκι, εδικαιωθη εν
Πνευματι, ωφθη αγγελοις, εκηρυχθη εν εθνεσιν, επιστευθη εν κοσμωι, ανεληφθη εν
δοξηι. ∆ειν δε οιμαι τους δι' εναντιας η ψηφον επαγειν την αισχιω τοις παλαι, και
ψευδηγορους αποκαλειν τους της οικουμενης μυσταγωγους, οις αυτος εφη Χριστος·
Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, η ειπερ τουτο καταπεφρικασι δραν, ορθα μεν
ελεσθαι φρονειν τα επι Χριστωι, φρασαντας δε το ερρωσθαι δειν 681 ταις σφων αυτων
αμαθιαις, απριξ μεν εξεχεσθαι των ιερων Γραμματων, την δε απλανη των αγιων
διαιττοντας τριβον επ' αυτην ιεναι την αληθειαν. Ειη γαρ αν ουχ ετερον, οιμαι, τι το της
ευσεβειας μυστηριον η αυτος ημιν ο εκ Θεου Πατρος Λογος, ος εφανερωθη εν σαρκι.
Γεγεννηται γαρ δια της αγιας Παρθενου, μορφην δουλου λαβων. Ὤφθη δε και αγγελοις,
οι γεννηθεντα καταγεραιρουσι, ∆οξα, τε φασιν, εν υψιστοις Θεωι, και επι γης ειρηνη, εν
ανθρωποις ευδοκια. Και μην τοις ποιμεσι κατασημαινοντες τον δι' ημας εν σαρκι Θεον
Λογον· Ἰδου δη, φασιν, εγεννηθη υμιν σημερον Σωτηρ, ος εστι Χριστος Κυριος εν πολει
∆αυειδ. Και τουτο υμιν το σημειον· ευρησετε βρεφος εσπαργανωμενον και κειμενον εν
φατνηι. Ει δε τοκος ο δια Παρθενου, και φανερωσις εν σαρκι, πως ουκ αδρανης
εικαιομυθια, πως δε ουχι μανια και ληρος το της δοκησεως ονομα της ουτω παχειας και
εναργους καταγραφειν οικονομιας; Ει γαρ σκια και δοκησις ην, και ουτε σαρκωσις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αληθως, ουτε μην τετοκεν η Παρθενος, ουκ επελαβετο σπερματος Ἀβρααμ ο εκ Θεου
Πατρος Λογος, ουχ ωμοιωθη τοις αδελφοις. Σκια γαρ ουτι που τα καθ' ημας, η δοκησις,
αλλ' εσμεν εν σωμασιν απτοις τε και ορατοις, και την γηγενη δη ταυτην σαρκα
κατημφιεσμενοι, και φθορας και παθων ηττημεθα. Ουκουν, ει μη γεγονε σαρξ ο Λογος,
ουδε εν ωι πεπονθεν αυτος πειρασθεις, δυναται τοις πειραζομενοις βοηθησαι. Ουδε γαρ
αν τι παθοι σκια. Οιχεται δη ουν το συμπαν ημιν εις το μηδεν αληθως.
Ποιον γαρ ετι νωτον δεδωκεν υπερ ημων; Ἢ ποιαν τοις παιουσι παρειαν
υποστρωσας, προς τας εκ των Ἰουδαιων διεκαρτερει πληγας; Ἥλοις δε διαπεπαρθαι
χειρας τε και ποδας τον ουκ εν σαρκι πεφηνοτα, τινα δη τροπον οιηθειη τις αν; Ἢ
ποιαν, ειπε μοι, πλευραν διανυττοντες οι Πιλατου δορυφοροι, το τιμιον αιμα
συναναβλυζον υδατι τοις θεωμενοις παρεδειξαν; Και ει χρη τουτων το επεκεινα λεγειν,
ουτε απεθανεν υπερ ημων, ουτε μην εγηγερται Χριστος. Ου παραδεχθεντος εις
αληθειαν, κεκενωται μεν η πιστις, οιχεται δε ο σταυρος, η του κοσμου σωτηρια και ζωη,
και διολωλε παντελως η των εν πιστει κεκοιμημενων ελπις. Ευ γαρ ωδε εχειν εδοκει
και τωι μακαριωι Παυλωι· Παρεδωκα γαρ υμιν, φησιν, εν πρωτοις ο και παρελαβον, οτι
Χριστος 682 απεθανεν υπερ των αμαρτιων ημων, κατα τας Γραφας, και οτι εταφη, και
οτι εγηγερται τηι ημεραι τηι τριτηι, κατα τας Γραφας, και οτι ωφθη Κηφαι, ειτα τοις
δωδεκα, επειτα ωφθη επανω πεντακοσιοις αδελφοις εφαπαξ, εξ ων οι πλειους μενουσιν
εως αρτι, τινες δε και εκοιμηθησαν. Ἔπειτα ωφθη Ἰακωβωι, επειτα τοις αποστολοις
πασιν, εσχατον δε παντων, ωσπερει τωι εκτρωματι, φησιν, ωφθη καμοι. Και μεθ' ετερα
παλιν· Ει δε Χριστος κηρυσσεται, οτι εκ νεκρων εγηγερται, πως λεγουσιν εν υμιν τινες
οτι αναστασις νεκρων ουκ εστιν; Ει δε αναστασις νεκρων ουκ εστιν, ουδε Χριστος
εγηγερται. Ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, κενον αρα το κηρυγμα ημων, κενη και η πιστις
ημων. Ευρισκομεθα δε και ψευδομαρτυρες του Θεου, οτι εμαρτυρησαμεν κατα του Θεου
οτι ηγειρε τον Χριστον, ον ουκ ηγειρεν, ειπερ αρα νεκροι ουκ εγειρονται. Τεθναιη γαρ
αν, ειπε μοι, τινα δη τροπον η σκια; Πως ουν ανεστησε τον Χριστον ο Πατηρ, σκιαν οντα
και δοκησιν, και τοις του θανατου δεσμοις ουχ αλωσιμον; Οιχεσθω δη ουν ο εκεινων
εμετος, μυθον δε αλλως, και ανοσιου βουλης αποβρασματα τα παρ' αυτοις ηγωμεθα.
Τους γαρ τοιουτους ημιν προκαταμηνυει γραφων του Σωτηρος ο μαθητης οτι Πολλοι
ψευδοπροφηται εξεληλυθασιν εις τον κοσμον. Ἐν τουτωι γινωσκεται το Πνευμα του
Θεου. Παν πνευμα ο ομολογει Ἰησουν Χριστον εν σαρκι εληλυθοτα εκ του Θεου εστι, και
παν πνευμα ο μη ομολογει τον Ἰησουν εκ του Θεου ουκ εστιν. Και τουτο εστι το του
Ἀντιχριστου, ο ακηκοατε οτι ερχεται, και νυν εν τωι κοσμωι εστιν ηδη. Ει γαρ μη γεγονεν
ανθρωπος, μητε μην αναβεβηκεν εν σαρκι προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον,
ουδ' αν υποστρεψειεν εξ ουρανου καθ' ημας, ανθρωπος δηλονοτι και εν σαρκι. Ἢ ουκ
ατρεκη σοι φαναι δοκω; {Β} Και μαλα. {Α} Το δε δη και ετερους οιεσθαι τε και φρονειν εξ
αμετρητου νωθειας γεννησιν μεν ανηνασθαι την δια της αγιας Παρθενου τον εκ Θεου
φυντα Λογον, και φυσιν μεν ατιμασαι την καθ' ημας, παρατετραφθαι δε μαλλον αυτον
εις την απο γης σαρκα, δυσφημουντων εστι την οικονομιαν, και τοις θειοις σκεμμασιν
επιτιμαν ηιρημενων. Ὁ μεν γαρ των ολων δημιουργος και πολυς εις ελεον του Θεου
Λογος κεκενωκεν εαυτον δι' ημας γενομενος ανθρωπος, γενομενος εκ γυναικος, ιν'
επειπερ αιματος και σαρκος κεκοινωνηκε τα παιδια, τουτεστιν ημεις, και αυτος
παραπλησιως μετασχηι 683 των αυτων, ινα δια του θανατου καταργησηι τον το κρατος
εχοντα του θανατου, τουτεστι τον διαβολον, και απαλλαξηι τουτους οσοι φοβωι θανατου
δια παντος του ζην ενοχοι ησαν δουλειας. Ὧδε γαρ εφη το Γραμμα το ιερον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Οι δε της ουτω παγκαλης και αριστης βουλης το απρεπες καθοριζουσι, και
ωσπερ ενον αυτοις τα αμεινω φρονειν, και τοις της σοφιας επιτιμωσι σκεμμασι. Μη γαρ
δη χρηναι λεγουσιν ωδινα τε και τοκον τον εκ γυναικος καταγραφειν ημας του
Μονογενους, οιεσθαι δε μαλλον την του Λογου φυσιν εις το σαθρον δη τουτο και
γηγενες μετεστοιχειωσθαι σωμα, και τροπην φανταζονται του τροπην ουκ ειδοτος.
Ἐρηρεισται γαρ η Θεου φυσις εν ιδιοις αγαθοις, και ακατασειστον εχει την εφ' οις εστι
διαμονην. Φυσις μεν γαρ η γενητη και χρονωι παρενεχθεισα προς υπαρξιν παθοι αν την
αλλοιωσιν, και ουκ εξω λογου του καθηκοντος τε και αληθους το χρημα κεισεται. Το
γαρ αρχην ολως του ειναι λαχον, οιονει πως ηδη και συνεσπαρμενον εχει το
αλλοιουσθαι δειν. Θεος δε ο παντος επεκεινα νου, γενεσεως και φθορας την υπαρξιν
εχων εξηιρημενην τε και υπερισχουσαν, αμεινων εσται και τροπης, και ωσπερ τωι της
ιδιας φυσεως λογωι, παντος οιμαι που του κεκλημενου προς γενεσιν υπερανεστηκε τε
και υπερφερεται, και τουτο ασυγκριτοις διαφοραις, ουτω καν τοις ειωθοσι συμβαινειν
τοις δι' αυτου γεγονοσιν, υπερανεστηξει παλιν, παθειν ουκ ειδως το πεφυκος αδικειν.
Ουκουν, εν αγαθοις μεν το θειον αμεταπτωτοις εστι, τα δε γε της κτισεως εν αλλοιωσει
και τροπαις και αγχιθυρον εχοντα την παραφθοραν. Και τουτο γινωσκων ευ μαλα, και
ως αριστα φιλοσοφων, ο προφητης Ἰερεμιας ανεφωνει προς Θεον οτι Συ καθημενος τον
αιωνα, και ημεις απολλυμενοι τον αιωνα. Καθεδειται γαρ ωσπερ εν ιδιοις θωκοις το
θειον αει, βασιλευον και κατακρατουν των ολων, και υπο μηδενος των παθων
τυραννουμενον. Ἡμεις δε την φυσιν ευτροχωτατην τε και ευπαραφορον κομιδηι προς
αλλοιωσιν εχοντες και τροπην, απολλυμεθα τον αιωνα, τουτεστιν εν παντι καιρωι και
χρονωι φθαρτοι τε εσμεν και τρεπτοι. Ουτ' ουν το θειον εν παρατροπαις γενοιτ' αν ποτε
της ιδιας εδραιοτητος εξωσθεν υπο του των παθων, ουτ' αν η φθαρτη τε και
αλλοιουμενη φυσις, τουτεστιν η γενητη, καταπλουτησειεν αν ουσιωδη την ατρεψιαν,
ουδ' αν επαυχησειε τοις της θειας φυσεως αγαθοις ως ιδιοις η κτισις. Ἀκουσεται 684 γαρ
ευλογως· Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες; Ὅτι δε εστιν ατρεπτος μεν και αναλλοιωτος
παντελως η του Λογου φυσις, αλλοιωτη δε παντελως η γενητη, καταθρησαι τις αν και
λιαν ευκολως αναμελωιδουντος εν Πνευματι του μακαριου ∆αυειδ· Οι ουρανοι
απολουνται, συ δε διαμενεις, και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται, και ωσει
περιβολαιον ελιξεις αυτους, και αλλαγησονται. Συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ
εκλειψουσι. Που τοιγαρουν μεμενηκεν ο αυτος ο εκ Θεου Λογος ειπερ εστιν ατρεκες
ειπειν οτι μεθεις το ερηρεισμενως τε και ακλονητως εχειν, καταπεφοιτηκε μεν εις οπερ
ουκ ην, μεταπεποιηται δε και εις σαρκος φυσιν και εις το φθειρεσθαι πεφυκος; Ἆρ' ουν
ουχι ληρος τε ηδη και μανια ταυτι; {Β} Πανυ μεν ουν. {Α} Ὥρα γαρ ειπειν ταις εκεινων
αμαθιαις αντιτεινοντας αμαθεστερον, ως εστιν ουκ απεικος και την απο γης σαρκα προς
την της θεοτητος φυσιν αναφοιταν δυνασθαι ποτε, και της ανωτατω πασων ουσιας
γενεσθαι συστασιν.
Ει γαρ αυτη της θεοτητος η φυσις, κατα γε την εκεινων εμβροντησιαν, εις την
της σαρκος μετακεχωρηκε φυσιν, ουδεν το απειργον ετι την μεν κατω τε και ιδιαν
φυσιν υπερπετασθαι την σαρκα, μεταπλαττεσθαι δε προς θεοτητα και εις ουσιαν την
ανωτατω. Ἀλλ' ου ταις εκεινων ασυνεσιαις το ευπειθες χαριουμεθα, προσκεισομεθα δε
μαλλον ταις θειαις Γραφαις, και προφητου μεν λεγοντος· Ἰδου η Παρθενος εν γαστρι
εξει, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, κατασφραγιζοντος δε
την προαναφωνησιν του μακαριου Γαβριηλ, και την ανωθεν ψηφον τηι Παρθενωι
διερμηνευοντος· Μη φοβου γαρ, εφη, Μαριαμ, οτι ιδου συλληψηι εν γαστρι, και τεξηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν, εκ γυναικος αληθως γεγεννησθαι
πιστευομεν τον Ἐμμανουηλ, και το λαμπρον τε και αξιαγαστον της εαυτων φυσεως ου
διωσομεθα καυχημα, φρονουντες ορθως. {Β} Ἄριστα εφης. Ἐπεδραξατο γαρ ο
Μονογενης ουχι της ιδιας φυσεωςη γαρ αν ουδεν τι μαλλον τα καθ' ημας εν αμεινοσιν,
αλλ' ουδε της αγγελων, αλλα σπερματος Ἀβρααμ, καθα γεγραπται. Ἦν γαρ ουτω και ουχ
ετερως το διολισθησαν εις φθοραν ανασωσασθαι γενος. {Α} Τι δε; Ουχι κακεινο προς
τοισδε καταθαυμαζειν αξιον, ω Ἑρμεια; {Β} Το ποιον τι φης; {Α} Μονον γαρ ουχι και το
ερρωσθαι φρασαντες τηι θεοπνευστωι Γραφηι, και πνευμασι πλανοις τον οικειον τινες 685
απονεμοντες νουν, εις τουτο καθικοντο δυσβουλιας και μειρακιωδους αβελτηριας, ως
οιεσθαι δειν τον των αιωνων δημιουργον, τον συναιδιον τωι Θεωι και Πατρι Θεον Λογον,
τηι της σαρκος γενεσει συμπαρομαρτουσαν εχειν της υπαρξεως την αρχην, και οψιγενη
φανταζεσθαι τον επεκεινα παντος αιωνος και χρονου, ως εν εσχατοις και μολις τοις της
ενανθρωπησεως καιροις, Πατερα μεν γενεσθαι τον Θεον, συνεισβαλειν δε ωσπερ εις το
ειναι τε και υφεσταναι τωι εκ της Παρθενου ναωι τον δι' ου τα παντα και εν ωι τα παντα.
Ἆρ' ουν ουχι προς ληξιν ηδη την ανωτατω διεληλακασι των κακων, οι μυθον ουτω τον
γραωδη και βδελυρον προχειροτατα προσηκαμενοι, και της ακρατου νωθειας τον
οικειον αναπλησαντες νουν; Ταφος, αληθως, ανεωιγμενος ο λαρυγξ αυτων, ταις
γλωσσαις αυτων εδολιουσαν, ιος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων, ων το στομα αρας και
πικριας γεμει. {Β} Συμφημι· και γαρ εστιν ατρεκης ο του Ψαλλοντος λογος. {Α} Ἦ γαρ
ουχι τον δι' ου τα παντα και προυφεσταναι των παντων αναγκη; {Β} Ευ λεγεις. {Α} Τι δε
δη και δρωιεν αν, Ἰωαννου μεν γραφοντος· Ἐν αρχηι ην ο Λογος, <και ο Λογος ην προς
τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον>.
Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. Και παλιν· Ὃ ην απ'
αρχης, ο ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν τοις οφθαλμοις ημων, ο εθεασαμεθα, και αι χειρες
ημων εψηλαφησαν, περι του λογου της ζωης. Και η ζωη εφανερωθη, και εωρακαμεν,
και μαρτυρουμεν, και απαγγελλομεν υμιν την ζωην την αιωνιον, ητις ην προς τον
Πατερα και εφανερωθη ημιν, αυτου δε Χριστου της ιδιας υπαρξεως την αποπτον
αρχαιοτητα τοις Ἰουδαιοις κατασημαινοντος. Ἐπειδη γαρ εφασκον· Πεντηκοντα ετη
ουπω εχεις, και Ἀβρααμ εωρακας; αντηκουον εναργως· Ἀμην, αμην λεγω υμιν, πριν
Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι. Ου δε το ην εστιν, επενηνεγμενου μηδενος, και μην και το
ειμι τετακται σαφως, τινα της γενεσεως κατιδοι τις αν την αρχην; Ἢ τινα δη τροπον ο
ων εν αρχηι τηι παντος επεκεινα νου παραδεξαιτο αν το εν καιρωι κεκλησθαι προς
υπαρξιν; Ει μεν ουν τις ελοιτο τουτοισι σχολαιοτερον αντιφερεσθαι, χαλεπον ουδεν
τους της θεοπνευστου Γραφης παρακομιζοντας λογους τα εκ της εκεινων εμβροντησιας
αποκρουεσθαι βλαβη. Τα γε μην ουτως εναργη νοσουντα τον ελεγχον και πολυ λιαν
εχοντα το ακαλλες, περιττον οιμαι που και φροντιδος αξιουν. {Β} Ευ λεγεις. 686 {Α}
Ουκουν επ' εκεινο ιωμεν οπερ εστι τωι κατεγνωσμενωι συγγενες. Παρασημαινουσι γαρ
τινες της αληθειας το καλλος, καθαπερ τι νομισμα κιβδηλευοντες, επαιροντες τε εις
υψος το κερας, και αδικιαν λαλουντες κατα του Θεου, κατα το γεγραμμενον.
Ἀνυπαρκτον τε και ιδικως ουχ υφεστηκοτα φανταζονται τον Μονογενη, και ουκ ειναι
μεν εν υποστασει τηι καθ' εαυτον, ρημα δε απλως και λογον τον κατα μονην την
προφοραν γενεσθαι παρα Θεου, και εν ανθρωπωι κατοικησαι φασιν οι ταλανες,
συνθεντες δε ουτω τον Ἰησουν, αγιων μεν ειναι φασιν αγιωτερον, ου μην ετι και Θεον.
Ουκουν, καθα και ο του Σωτηρος επεστειλε μαθητης· Τις εστιν ο ψευστης, ει μη ο
αρνουμενος οτι Ἰησους ουκ εστιν ο Χριστος; Ουτος εστιν ο αντιχριστος, ο αρνουμενος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τον Πατερα και τον Υιον. Πας ο αρνουμενος τον Υιον ουδε τον Πατερα εχει, ο ομολογων
τον Υιον και τον Πατερα εχει. Ἄμφω γαρ δι' αμφοιν και εκατερος εν εκατερωι προς τε
ημων αυτων και των αγιων αγγελων επιγινωσκονται. Ου γαρ αν τις αναμαθοι τι εστι
Πατηρ ει μη Υιον υφεστωτα τε και γεγεννημενον εισδεξαιτο κατα νουν. Ἀλλ' ουδ' αν ο
τι ποτε εστιν ο Υιος αναμαθοι παλιν, ει μη οτι τετοκεν ο Πατηρ διενθυμοιτο σαφως.
Ουκουν, αναγκαιον οιμαι που και ατρεκες ειπειν ως ειπερ εστιν ανυπαρκτος ο Υιος, ουδ'
αν τον Πατερα κατα το αληθες νοησαιμεν αν. Που γαρ ετι Πατηρ, ει μη τετοκεν αληθως;
Ἢ ειπερ γεγεννηκε το μη υφεστως μητε υπαρχον ολως, το γεννηθεν εσται το μηδεν. Το
γαρ τοι μη υφεστως εν ισωι τωι μηδενι, μαλλον δε παντελως ουδεν. Ειτα του μηδενος
εσται Πατηρ ο Θεος.
Ἀλλ' ω βελτιστοι, φαιην αν εγωγε προς γε τους των τοιουτων εξηγητας, υθλος
εικαιος τα παρ' υμων, η γουν ερομενωι φραζετε· πως εξαιρετος η εις ημας αγαπησις του
Θεου και Πατρος; Και ει δεδωκεν υπερ ημων τον Υιον, τον καθ' υμας ουχ υφεστηκοτα,
το μηδεν αρα δεδωκεν υπερ ημων, και ουτε γεγονε σαρξ ο Λογος, ουτε τον τιμιον
υπεστη σταυρον, ουτε κατηργηκε του θανατου το κρατος, ουτε μην ανεβιω παλιν. Ει γαρ
εστι το μηδεν, και ανυπαρκτος καθ' υμας, πως εν γε τουτοισι γενοιτ' αν; Πεφενακικεν
ουν αρα της αγιας Γραφης ο λογος τους πεπιστευκοτας, και η της πιστεως εδραιοτης
οιχεται προς το μηδεν. {Β} Μη γενοιτο. {Α} Τι δε; Ουκ εν μορφηι του Θεου υπαρχειν τον
Υιον ο θειος ημιν κατεσημηνε λογος, εικονα τε αυτον και χαρακτηρα φησι του
Γεγεννηκοτος; 687 {Β} Και μαλα. {Α} Αι δε εικονες ως τα αρχετυπα; {Β} Πως γαρ ου; {Α}
Ουκουν, ει μη ενυποστατος η εικων, μητε μην εν υπαρξει νοοιτο τηι καθ' εαυτον ο
χαρακτηρ, ανυποστατον ειναι δωσουσιν ως εξ αναγκαιου λογου και τον ουπερ εστι
χαρακτηρ, και το της εικονος ακαλλες αναδραμειται που παντως επι το αρχετυπον. Ἦ
γαρ; {Β} Και μαλα. {Α} Ειτα, ειπε μοι, Φιλιππος χριστομαθης ων αγαν, τον οντα τε και
υφεστηκοτα Πατερα κατιδειν ηξιου, λεγων· Κυριε, δειξον ημιν τον Πατερα, και αρκει
ημιν, η γουν τον ουκ οντα και ανυποστατον; {Β} Τον οντα δηλονοτι. {Α} Ειπερ ουν εστι
το μηδεν ο Υιος, ατε δη μη υφεστηκως, κατα γε το εκεινων αχαλινον θρασος, εις εικονα
και γνωσιν ακριβη του Πατρος εαυτον ημιν ανθοτου παρεκομιζε, λεγων· Τοσουτον
χρονον μεθ' υμων ειμι και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον
Πατερα. Ου πιστευεις οτι εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστι; Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν. Ἀλλ' ουκ αν οιμαι που τον υφεστηκοτα καταθρησειε τις εν γε τωι μη υφεστηκοτι,
ουδ' αν εννοοιτο ποτε και ταυτον εισαπαν τωι μη υπαρχοντι το υπαρχον. Ἔσται δε οπως
εν Υιωι μεν ο Πατηρ, ο δε Υιος αυ εν τωι Πατρι; Ἢ ουκ ετυμον ειπειν ως ει μη εστιν ο
Λογος εν υπαρξει τηι καθ' εαυτον, κινδυνευσειεν αν και αυτος ο Πατηρ, εχων μεν εν
εαυτωι το μηδεν, νοουμενος δε υπαρχειν εν τωι μηδενι; Το γαρ ουκ ον ολως ουδεν αν
νοοιτο λοιπον. {Β} Ουκ ατραχυς μεν ο λογος. Πλειστην γαρ οσην εν εαυτωι την ατοπιαν
νοσει, περιιστησι δ' ουν ομως εις το απηχες των δι' εναντιας το δογμα.
{Α} Κατατεθηποι δ' αν τις εικοτως τινα δη τροπον εν τωι Υιωι τωι μη λαχοντι το
ειναι τα οντα πεποιηκεν ο Πατηρ. Ει δε δη τις εροιτο ποτερα τοις ουσι το ειναι καλον, η
γουν το μη ειναι τυχον, αποκρινηι τινα τροπον; {Β} Φαιην αν οτι το ειναι. Τοις γαρ ουκ
ουσι ποτε το ειναι διδους, αγαθος οτι μαλιστα κεχρηματικε τε και εστιν ο ∆ημιουργος.
{Α} Ἄριστα εφης. Ἔχοι γαρ αν ωδε το χρημα τηι φυσει. Ουκουν, εν αμεινοσιν η κτισις
ηπερ ο δι' ου τα παντα καλειται προς γενεσιν, ει ο μεν ουχ υφεστηκεναι λεγεται, τα δε
υφεστηκε τε και εν τωι ειναι νοειται. {Β} Ἄπαγε της δυσφημιας. Ζων γαρ ο Λογος του
Θεου και ενεργης, καθα γεγραπται. Τοιγαρτοι και εφασκεν· Ἐγω ειμι η ζωη. {Α} Ἀλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ουκ αν νοοιτο ζωη μη υφεστηκως. Ζωη δε 688 εστι κατα φυσιν, διαψευσεται γαρ
ουδαμως. Το αρα μη υφεσταναι τον εκ Θεου πεφηνοτα Λογον, ψευδηγορημα σαθρον και
φρενος αποβρασμα της ηλιθιωτατης. {Β} Παντελως. Μωυσει γαρ εφασκεν αυτος· Ἐγω
ειμι ο ων. Το δε ον αληθως ουκ εν υποστασει καθ' εαυτο σωζομενον πως αν νοοιτο ποτε;
{Α} Ουκουν των τηιδε διειληφοτων καθοριουμεν εικοτως το εις ακρον αμαθες; {Β} Πανυ
μεν ουν. {Α} Ου μην ουδε εκεινους επαινεσαιμεν αν, ω Ἑρμεια, φιλοθηρειν ευ μαλα
δεδιδαγμενοι το αληθες. {Β} Τινας; {Α} Οι τητασθαι λεγουσι ψυχης λογικης την
ενωθεισαν τωι Λογωι σαρκα. Σαρκι γαρ που μονηι, και την ζωτικην τε και αισθητικην
λαχουσηι κινησιν αμφιεννυντες τον Λογον, παραφερουσιν εις κοσμον, την νου και
ψυχης ενεργειαν απονεμοντες τωι Μονογενει. Καταπεφρικασι γαρ, ουκ οιδ' οπως ερω,
ανθρωπωι τελειως εχοντι, κατα γε τον της ανθρωποτητος λογον, τουτεστι τωι εκ ψυχης
και σωματος ηνωσθαι τον Λογον ομολογειν, της μεν ανωθεν τε και αρχαιοτατης
πιστεως την παραδοσιν ολιγου παντελως αξιουντες λογου, θελησει δε μονηι τηι κατα
σφας αυτους, και τοις ανθρωπινοις δειν επεσθαι λογισμοις αμαθως ηιρημενοι, και
φρονουντες αληθως παρ' ο δει φρονειν. {Β} Και τις ο λογος αυτοις του τοιουδε
δογματος; {Α} Ἐγω φρασω. Τον Θεου μεσιτην και ανθρωπων, κατα τας Γραφας,
συγκεισθαι φαμεν εκ τε της καθ' ημας ανθρωποτητος, τελειως εχουσης κατα τον ιδιον
λογον, και εκ του πεφηνοτος εκ Θεου κατα φυσιν Υιου, τουτεστι του Μονογενους.
∆ιισχυριζομεθα δε συνοδον μεν τινα και την υπερ λογον συνδρομην εις ενωσιν ανισων
τε και ανομοιων πεπραχθαι φυσεων.
Ἕνα δ' ουν ομως Χριστον και Κυριον και Υιον επιγινωσκομεν, εν ταυτωι και
υπαρχοντα και νοουμενον Θεον τε και ανθρωπον. Ἀδιασπαστον δε παντελως την
ενωσιν διατηρειν ειθισμεθα, τον αυτον ειναι πιστευοντες και μονογενη και
πρωτοτοκον. Μονογενη μεν ως εκ Θεου Πατρος Λογον, και εκ της ουσιας αυτου
πεφηνοτα, πρωτοτοκον δε αυ καθο γεγονεν ανθρωπος, και εν πολλοις αδελφοις. Ὥσπερ
γαρ εις εστι Θεος ο Πατηρ εξ ου τα παντα, ουτω και εις Κυριος Ἰησους Χριστος δι' ου τα
παντα. Θεον γαρ οντα κατα φυσιν επιγινωσκομεν τον δι' ου τα παντα Λογον και ει
γεγονε σαρξ, τουτεστιν ανθρωπος. {Β} Ὀρθοτατα εφης. {Α} Ἀλλ' ουτι που σφοδρα ταις εν
ημιν περι τουτου δοξαις τα εκεινων συμφερεται. Ἕνα μεν γαρ ομολογουμενως 689
παραδεχονται και αυτοι Χριστον Ἰησουν, αριστα φρονουντες εν γε τουτωι, παρωθουνται
δε λιαν ως δυσσεβες οτι μαλιστα καταδιισταν εις δυο τον Ἐμμανουηλ. Ψυχης δ' ουν
ομως της ανθρωπινης και λογικης την σαρκα γυμνωσαντες, ηνωσθαι φασιν αυτηι τον εκ
Θεου Λογον. Ἐξευρηται δε τις αυτοις πιθανος, ως οιονται, προς τουτο λογος. Τα γαρ τοι,
φασι, κατα συνθεσιν προς ενος τελειου συστασιν συνδεδραμηκοτα, μερη τε και εξ
ατελων ορασθαι φιλει, του τελειως εχοντος καθ' εαυτο και ως εν ιδιαι φυσει της εκ
μερων συνθεσεως ου δεδεημενου. Τοιγαρτοι, φασι, παραιτητεον εικοτως ανθρωπον
δουναι τελειον τον συνενωθεντα τωι Λογωι ναον, ινα και η συνθεσις, ηπερ αν επι Χριστωι
νοοιτο τυχον, ακριβη τε και αδιαβλητον τον εαυτης αποσωζοι λογον. Ει γαρ εξ
ανθρωπου τελειου, φασι, και του εκ Πατρος οντος Λογου συντιθεμεν τον Ἐμμανουηλ,
ου βραχυ το δειμα, μαλλον δε αδιαφυκτον ηδη πως αν φανειται λοιπον το και
αβουλητως δειν δυο μεν υιους, Χριστους δε αυ δυο φρονειν τε και λεγειν. {Β} Ειτα τι
τουτοις αντερουμεν ημεις; {Α} Πρωτον μεν οτι της πιστεως την ουτως αρχαιοτατην και
εξ αυτων των αγιων αποστολων διηκουσαν εις· ημας παραδοσιν ου ταις υπερμετροις
ακριβειαις καταλυπειν αξιον, ουτε μην ταις εις ακρον ερευναις υποφερειν τα υπερ νουν,
αλλ' ουδε ηκειν εις μεσον οιαπερ τινας οριστας και ριψοκινδυνως λεγοντας ως το δεινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

μεν ορθως, το δεινα δε αυ ετεροιως εχειν χρην δηπου και ην αμεινον αληθως,
απονεμειν δε μαλλον τωι πανσοφωι Θεωι των ιδιων διασκεψεων την οδον, και μη τοις ευ
εχειν παρ' αυτωι δεδοκιμασμενοις υπερφιαλως επιτιμαν. Ἀκουσομεθα γαρ λεγοντος
εναργως· Ου γαρ εισιν αι βουλαι μου ωσπερ αι βουλαι υμων, ουδε ωσπερ αι οδοι υμων
αι οδοι μου, αλλ' ως απεχει ο ουρανος απο της γης, ουτως απεχει η οδος μου απο των
οδων υμων, και τα διανοηματα υμων απο της διανοιας μου. Ειτα το δοκουν αυτοις
ηυρησθαι σοφως εωλον παντελως και αμαθες ον αλωσεται. Ει γαρ δη τις ελοιτο ψυχης
λογικης τον θειον εκεινον απογυμνωσαι ναον, ουκ εξ ατελων η συνοδος εσται δυο,
πολλου γε και δει. Ἔστι μεν γαρ ομολογουμενως ως προς ολον ανθρωπον, τον εκ ψυχης
δη λεγω και σωματος, μονη και καθ' εαυτην ως μερος η σαρξ. 690 Ἀλλ' ο γε Θεος Λογος,
ουχ ως μερος αν νοοιτο τινος, αλλ' ουδε ατελης, ω γενναιοι.
Παντελειος γαρ εν ιδιαι φυσει. Που τοινυν εξ ατελων η προς εν τι τελειον εσται
συνδρομη, ειπερ εστιν εκ τελειου Λογου και σαρκος ατελους, οσον ηκεν εις λογον τον
επ' ανθρωπωι τελειωι και αρτιως εχοντι κατα την ιδιαν φυσιν; Υιους δε ουτι που δυο
προσκυνησομεν, αλλ' ουδε χριστους ερουμεν δυο, καν εξ ανθρωπου τελειου και εκ Θεου
Λογου την εις ενοτητα συνδρομην πεπραχθαι πιστευωμεν του Ἐμμανουηλ. Ὥσπερ γαρ,
κατα γε το εκεινοις ευ εχειν δοκουν, και ει εκ μονης λεγοιτο της σαρκος και του εκ Θεου
Πατρος πεφηνοτος Λογου, ουδεις αυτους αναπεισει τροπος αναμερος την σαρκα
τιθεντας και αναμερος αυ τον Μονογενη, δυαδα χριστων ομολογειν, αλλ' εις ενα
Κυριον Ἰησουν Χριστον παραδεξονται τον Ἐμμανουηλορθα γαρ δη λιαν εν γε τουτωι
φρονειν εγνωκασινουτω καν ανθρωπωι τελειωι, δηλον δε οτι τωι εκ ψυχης και σωματος
οιονει συνενηνεχθαι τε και ηνωσθαι λεγωμεν απορρητως τε και υπερ νουν τον εκ Θεου
Λογον, ουχ υιων δυαδα νοησομεν, αλλ' ενα και τον αυτον φυσει μεν οντα Θεον και εξ
αυτης πεφηνοτα της ουσιας του Θεου και Πατρος, εν εσχατοις δε του αιωνος καιροις
γενομενον ανθρωπον και δια της αγιας Παρθενου γεγεννημενον, και προς τε ημων
αυτων και των αγιων αγγελων προσκυνουμενον κατα τας Γραφας. {Β} Τι ουν, ει δη
φαιεν οτι μονης μεν εδειτο το καθ' ημας της του Μονογενους επιδημιας, εθελησας δε
οφθηναι τοις επι γης, και ανθρωποις συναναστραφηναι, παραδειξαι τε ημιν της
ευαγγελικης πολιτειας την οδον, οικονομικως ημπεσχετο την ομοιαν ημιν σαρκα; Το
γαρ τοι θειον κατα φυσιν ιδιαν ουχ ορατον. {Α} Ἠγνοηκοτες αλωσονται της
ενανθρωπησεως τον σκοπον, και συνεντες ουδαμως το μεγα της ευσεβειας μυστηριον.
Ει γαρ δη μονην εχει την αφορμην το οφθηναι τοις επι γης του Μονογενους η σαρκωσις,
ειτ' ουν ενανθρωπησις, προσετιθει γε μην ετερον ουδεν τηι ανθρωπειαι φυσει, πως ουκ
αμεινον ηδη πως και σοφον τηι των δοκητων συμφερεσθαι δοξηι και ημας αυτους; Οι
σαρκος τε ομου και γηΐνου σωματος απαμφιεννυντες τον Λογον, ωφθαι μεν επι γης ως
ανθρωπον μυθοπλαστουσιν οι δειλαιοι, γενοιτο δε οτι των καλλιστων εισηγητης
διωμολογηκασιν εναργως. Ἢ ουκ αμεινον ερεις, ει μηδεν ονινησι την 691 ανθρωπου
φυσιν ο εκ Θεου Λογος και ει γεγονε σαρξ, απαλλαττεσθαι μεν ακαθαρσιας σαρκικης,
δοξαι δ' ουν απαξ τωι γηΐνωι προσκεχρησθαι σωματι, διαπεραναι τε ουτω τον προτεθεντα
σκοπον; {Β} Τις ουν αν γενοιτο της επιδημιας ο λογος, η τις ο τροπος της
ενανθρωπησεως, πεπρακται δε οτου χαριν, εθελοιμ' αν εκμαθειν. {Α} Ἴθι δη ουν, ω
γενναιε, πυθου των ιερων Γραμματων, και ταις των αγιων αποστολων φωναις
ενερεισας ευ μαλα της διανοιας τον οφθαλμον, αθρει καλως το ζητουμενον. Ἔφη
τοινυν ο σοφος ημιν Παυλος, αυτον εχων εν εαυτωι λαλουντα Χριστον· Ἐπειδη γαρ τα
παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ινα δια του θανατου καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, τουτεστι τον
διαβολον, και απαλλαξηι τουτους οσοι φοβωι θανατου δια παντος του ζηιν ενοχοι ησαν
δουλειας. Και μην και ετερωθι τροπον ημιν ετερον αφηγουμενος· Το γαρ αδυνατον του
νομου, φησιν, εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν
ομοιωματι σαρκος αμαρτιας και περι αμαρτιας, κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα
το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν, αλλα κατα
Πνευμα.
Ἆρ' ουν ουχι προδηλοτατον και ουδενι των οντων ασυμφανες οτι καθ' ημας
γεγονεν ο Μονογενης, τουτεστι τελειος ανθρωπος, ινα της μεν επεισακτου φθορας το
γηινον ημων απαλλαξηι σωμα, τηι καθ' ενωσιν οικονομιαι καταβεβηκως εις ταυτοτητα
κατα νομον της ζωης, ψυχην δε ιδιαν την ανθρωπινην ποιουμενος, αμαρτιας αυτην
αποφηνηι κρειττονα της ιδιας φυσεως το πεπηγος τε και ατρεπτον, καθαπερ τινα βαφην,
εγκαταχρωσας αυτηι; {Β} Ουκ ασυμφανες οιμαι που το χρημα. Φερει γαρ εν εαυτωι τον
εικοτα, μαλλον δε τον αληθη λογισμον. {Α} Ὥσπερ ουν επειδη γεγονε σαρξ του
ζωοποιουντος τα παντα Λογου το θανατου και φθορας υπερθρωσκει κρατος, κατα τον
αυτον οιμαι τροπον, επει τοι γεγονε ψυχη του πλημμελειν ουκ ειδοτος, ερηρεισμενην
εχει λοιπον την εφ' απασι τοις αγαθοις αμεταποιητον στασιν, και της παλαι
τυραννουσης αμαρτιας ασυγκριτως ευσθενεστεραν. Πρωτος γαρ ανθρωπος ο Χριστος ος
ουκ εποιησεν αμαρτιαν, ουδε 692 ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου, ριζα δε ωσπερ και
απαρχη τεθειμενος των εις καινοτητα ζωης αναμορφουμενων εν Πνευματι, και την του
σωματος αφθαρσιαν, και το της θεοτητος ασφαλες και ερηρεισμενον ως εν μεθεξει και
κατα χαριν και εις απαν ηδη το ανθρωπινον παραπεμψει γενος. Και τουτο ειδως ο
θεσπεσιος γραφει Παυλος· Ὥσπερ γαρ εφορεσαμεν την εικονα του χοικου, φορεσομεν
και την εικονα του επουρανιου. Εικονα μεν γαρ του χοικου το ευολισθον εφη προς
αμαρτιαν, και τον εντευθεν ημιν επιρριφεντα θανατον. Εικονα δε αυ του επουρανιου,
τουτεστι Χριστου, το εδραιον εις αγιασμον και την εκ θανατου και φθορας ανακομιδην
τε και ανακαινισιν εις αφθαρσιαν και ζωην. Ὅλον ουν ολωι συνηνωσθαι φαμεν
ανθρωπωι τον Λογον. Ου γαρ που το αμεινον εν ημιν, τουτεστι ψυχην, ουδενος αν
ηξιωσε λογου, μονηι δωρουμενος τηι σαρκι της επιδημιας τους πονους. Ἐπραττετο δε δι'
αμφω καλως της οικονομιας το μυστηριον. Προσεχρησατο δε καθαπερ οργανωι τηι μεν
ιδιαι σαρκι προς τα σαρκος εργα τε και αρρωστηματα φυσικα και οσα μωμου μακραν,
ψυχηι δε αυ τηι ιδιαι προς τα ανθρωπινα τε και ανυπαιτια παθη. Πεινησαι γαρ λεγεται,
κοπους τε υπενεγκειν τους εκ μακρων οδοιποριων, πτοιας τε και φοβους και λυπην και
αγωνιαν και τον επι τωι σταυρωι θανατον. Ἐπαναγκαζοντος γαρ ουδενος, τεθεικεν αφ'
εαυτου την ιδιαν ψυχην υπερ ημων, ινα και νεκρων και ζωντων κυριευσηι. Σαρκα μεν
την ιδιαν της απαντων σαρκος ανταποτιννυς, δωρον αληθως ανταξιον, ψυχην δε ψυχης
αντιλυτρον της απαντων ποιουμενος, ει και ανεβιω παλιν, ζωη κατα φυσιν υπαρχων ως
Θεος. Και γουν ο θεσπεσιος Πετρος· Ἄνδρες αδελφοι, φησιν, εξον ειπειν μετα παρρησιας
προς υμας περι του πατριαρχου ∆αυειδ οτι και ετελευτησε και εταφη και το μνημα
αυτου εστιν εν ημιν αχρι της ημερας ταυτης.
Προφητης ουν υπαρχων, και ειδως οτι ορκωι ωμοσεν αυτωι ο Θεος εκ καρπου της
οσφυος αυτου καθισαι επι τον θρονον αυτου, προιδων ελαλησε περι της αναστασεως
του Χριστου οτι ουτε εγκατελειφθη εις ᾅδην η ψυχη αυτου, ουτε η σαρξ αυτου ειδε
διαφθοραν. Ου γαρ τοι θεμις ειπειν φθοραι μεν δυνασθαι κρατεισθαι διηνεκει την
ενωθεισαν τωι Λογωι σαρκα, κατοχον δε αυ ταις ᾅδου πυλαις την θειαν γενεσθαι ψυχην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

Ουκ εγκατελειφθη 693 γαρ εις ᾅδου, καθα και ο θεσπεσιος εφη Πετρος. Ου γαρ που την
γε αληπτον παντελως και αναλωτον τωι θανατωι φυσιν, τουτεστι την θεοτητα του
Μονογενους, των υπο χθονα μυχων ανακεκομισθαι φησιν. Ου γαρ αν ηξιωθη το χρημα
θαυματος ει μη μεμενηκεν εις το ᾅδην ο εκ Θεου Λογος, τηι της θεοτητος ενεργειαι τε και
φυσει παραδοξως και υπερ λογον πληρων μεν τα παντα, και τοις πασιν επιδημων.
Ἀνωτερω γαρ τοπου και περιορισμου και μεγεθους μετρητου το θειον, αυτο δε υπο
μηδενος χωρουμενον. Παραδοξον δε και ουδενι των οντων αθαυμαστον οτι σωμα μεν
ανεβιω, το τηι φυσει φθαρτον· συνηνωτο γαρ τωι αφθαρτωι Λογωι. Ψυχη δε η θεια, την
προς αυτον λαχουσα συνδρομην τε και ενωσιν, καταπεφοιτηκε μεν εις ᾅδου, θεοπρεπει
δε δυναμει και εξουσιαι χρωμενη, και τοις εκεισε πνευμασι κατεφαινετο. Τοιγαρτοι και
εφασκε τοις εν δεσμοις· Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει· Ἀνακαλυφθητε. Και μοι δοκει
φαναι τι τοιουτον και ο θεσπεσιος Πετρος περι τε του Θεου Λογου και της καθ' ενωσιν
οικονομικην γεγενημενης αυτου ψυχης· Κρειττον γαρ αγαθοποιουντας, ει θελοι το
θελημα του Θεου, πασχειν η κακοποιουντας, οτι και ο Χριστος απαξ υπερ αμαρτιων
απεθανε, δικαιος υπερ αδικων, ιν' ημας προσαγαγηι τωι Θεωι, θανατωθεις <μεν> σαρκι,
ζωοποιηθεις δε πνευματι. Ἐν ωι, φησι, και τοις εν φυλακηι πνευμασι πορευθεις εκηρυξεν,
απειθησασι ποτε. Ουδε γαρ, οιμαι, φαιεν αν ως γυμνη και καθ' εαυτην η θεοτης του
Μονογενους καταπεφοιτηκε μεν εις ᾅδου, διεκηρυξε δε τοις εκεισε πνευμασιν, αποπτος
ουσα παντελως· κρειττον γαρ αει του ορασθαι το θειον. Ἀλλ' ουδε δοκησει και
εσχηματισμενως εις το ψυχης ειδος αυτην μεμορφωσθαι δωσομεν, παραιτητεον δε
πανταχη την δοκησιν. Ἀλλ' ωσπερ τοις ετι μετα σαρκος <συνανεστραφη μετα σαρκος,>
ουτω και ταις εις ᾅδου ψυχαις διεκηρυξεν, ιδιον εχων φορημα την ενωθεισαν αυτωι
ψυχην. Και βαθυς μεν ισως και απορρητος αληθως, και ταις ημετεραις διανοιαις ουχ
αλωσιμος ο της ενωσεως τροπος. Ἐκεινο δ' ουν ομως αναλογιζεσθαι πρεπει. Τα γαρ τοι
μη καθ' ημας πολυπραγμονειν ουκ αζημιον, ανουστατον δε παντελως το βασανοις
υποφερειν τα υπερ νουν, και πειρασθαι νοειν α νοειν ουχ οιον τε. Ἢ ουκ οισθα οτι το
βαθυ δη τουτι 694 μυστηριον, και νουν υπερθρωσκον τον εν ημιν, απεριεργαστωι πιστει
τετιμηται; Το δε ασυνετως λεγειν, πως δυναται ταυτα γενεσθαι, Νικοδημωι τε εκεινωι
και τοις κατ' αυτον απονεμοντες, ανενδοιαστως παραδεξομεθα τα δια θειου Πνευματος
χρησμωιδουμενα, και αυτωι δε πιστευσομεν λεγοντι τωι Χριστωι· Ἀμην, αμην λεγω υμιν, α
οιδαμεν λαλουμεν, και α εωρακαμεν μαρτυρουμεν. {Β} Ευ λεγεις. {Α} Οιχεσθω δη ουν
ληρος μεν απας, μυθος τε αδρανης και ψευδοδοξια και κεκομψευμενων ρηματιων
φενακισμος. Προσιεμεθα γαρ ουτι που το κατασινεσθαι πεφυκος, καν ει τοις αγαν
εξησκημενοις, και μην και πικροις ημας κατακροτοιεν λογοις οι δι' εναντιας. Ἔστι γαρ
το θειον ημων μυστηριον ουκ εν πειθοις σοφιας ανθρωπινης λογοις, αλλ' εν αποδειξει
Πνευματος. Θεος ουν υπαρχων και των ολων Κυριος, κατα τας Γραφας, ο Μονογενης
επεφανεν ημιν. Ὤφθη γαρ επι γης, και επελαμψε τοις εν σκοτει, γενομενος ανθρωπος,
ου δοκησει, μη γενοιτομανια γαρ τουτο γε φρονειν η λεγεινουτε μην εις σαρκα
παρενεχθεις κατα μεταστασιν και τροπην αναλλοιωτος γαρ και αει κατα το αυτο και
ωσαυτως εχων ο εκ Θεου Λογοςαλλ' ουδε ομοχρονον τηι σαρκι την υπαρξιν εχωναυτος
γαρ εστι των αιωνων ο ποιητης ουτε μην ως λογος ανυποστατος, ουδε ως ρημα ψιλον
εν ανθρωπωι γεγονως· ο γαρ τοι καλων τα ουκ οντα ποτε προς υπαρξιν τε και γενεσιν
προυφεστηκεν αναγκαιως· αυτος γαρ εστι η ζωη πεφηνως εκ ζωης του Θεου και Πατρος
οντος τε και νοουμενου κατ' ιδιαν υποστασιν. Ἀλλ' ουδε μονην ημπεσχετο σαρκα ψυχης
ερημην της λογικης, γεγεννηται δε κατα αληθειαν εκ γυναικος, και πεφηνεν ανθρωπος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ο ζων και υπαρχων και συναΐδιος τωι Θεωι και Πατρι Θεος Λογος, μορφην δουλου λαβων,
και εστιν ωσπερ εν θεοτητι τελειος, ουτω και εν ανθρωποτητι τελειος, ουκ εκ μονης
θεοτητος και σαρκος εις ενα Χριστον και Κυριον και υιον συγκειμενος, αλλ' εκ δυοιν
τελειοιν, ανθρωποτητος δη λεγω και θεοτητος, εις ενα και τον αυτον παραδοξως
συνδουμενος.
{Β} Τινα δη ουν τετοκεν η αγια Παρθενος; Τον ανθρωπον η τον εκ Θεου Λογον;
{Α} Και μην τουτο γε εστιν η πλανησις, και το αμαρτειν του πρεποντος τε και αληθους.
Μη γαρ μοι διεληις, μηδε διιστας εις ανθρωπον ιδικως και εις Θεον Λογον, διπροσωπον
ημιν ανατυπου τον Ἐμμανουηλ. Μη αρα τις ημιν εικοτως 695 διαμωμησαιτο φρονειν
ελομενοις ορθον μεν ουδεν, εκεινα δε μαλλον α και δια της αγιας κατεδικασθη Γραφης;
Ὧδε γαρ τις εφη των Χριστου μαθητων· Ὑμεις δε, αγαπητοι, μνησθητε των ρηματων
των προειρημενων υπο των αποστολων του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι ελεγον
υμιν οτι επ' εσχατου των χρονων ελευσονται εν εμπαιγμονηι εμπαικται κατα τας εαυτων
επιθυμιας πορευομενοι των ασεβειων. Ουτοι εισιν οι αποδιοριζοντες ψυχικοι, Πνευμα
μη εχοντες. {Β} Ου διοριστεον ουν αρα κατ' ουδενα τροπον; {Α} Ουμενουν. Εις γε δη
μαλιστα το δυο φαναι μετα την ενωσιν και αναμερος εκατερον εννοειν. Ἰστεον δ' ουν
οτι θεωρει μεν τινα φυσεων διαφοραν ο νουςταυτον γαρ ου τι που θεοτης τε και
ανθρωποτηςεισδεξεται δε ομου ταις περι τουτων εννοιαις και την αμφοιν εις ενοτητα
συνδρομην. Ουκουν Θεου μεν εξεφυ του Πατρος ως Θεος, εκ Παρθενου δε ως ανθρωπος.
Ὁ γαρ <εκ> Θεου Πατρος απορρητως τε και υπερ νουν αναλαμψας Λογος γεγεννησθαι
λεγεται και δια γυναικος, καταφοιτησας εις ανθρωποτητα και καθεις εαυτον εις οπερ
ουκ ην, ουχ ινα μεινηι κεκενωμενος, αλλ' ινα Θεος ειναι πιστευηται και εν ειδει τωι καθ'
ημας πεφηνως επι γης, ουχ ως εν ανθρωπωι κατοικησας, αλλ' ως αυτος κατα φυσιν
ανθρωπος γεγονως, μετα του την ιδιαν ανασωσασθαι δοξαν. Και γουν ο θεσπεσιος
Παυλος, τα πολυ της αλληλων ομοουσιοτητος διεστηκοτα τε και αμετρητωι διαφοραι
διεσχοινισμενα, θεοτητα τε και ανθρωποτητα, συλλεγων εις εν οικονομικως, και εξ
αμφοιν τον ενα κατασημαινων Χριστον και Υιον και Θεον, Παυλος δουλος, φησιν,
Ἰησου Χριστου, κλητος αποστολος, αφωρισμενος εις Ευαγγελιον Θεου, ο
προεπηγγειλατο δια των προφητων αυτου εν Γραφαις αγιαις, περι του Υιου αυτου του
γενομενου εκ σπερματος ∆αυειδ κατα σαρκα, του ορισθεντος Υιου Θεου εν δυναμει κατα
Πνευμα αγιωσυνης. Ἰδου δη σαφως αφωρισθαι φησιν εαυτον εις Ευαγγελιον Θεου,
καιτοι γραφων αναφανδον· Ου γαρ εαυτους κηρυσσομεν, αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον.
Και παλιν· Ου γαρ εκρινα τι ειδεναι εν υμιν, ει μη Ἰησουν Χριστον, και τουτον
εσταυρωμενον. Υιον δε αυτον ονομασας Θεου, και εκ σπερματος του ∆αυειδ
γεγεννησθαι φησιν, ωρισθαι τε διισχυριζεται και εις Υιον Θεου. Πως ουν, ειπε μοι, Θεος
696 ο εκ σπερματος αναφυς του ∆αυειδ; Ὁ δε δη και προ αιωνων και αιδιως Υιος, καθο
πεφηνεν εκ Θεου, τινα δη τροπον εις Υιον ωρισθη Θεου, καθαπερ εις αρχας του
υφεσταναι παρενεχθεις; Ἔφη γαρ αυτος περι εαυτου· Κυριος ειπε προς με· Υιος μου ει
συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε, καιτοι του σημερον αει πως ημιν ουχι τον παρωιχηκοτα,
τον ενεστωτα δε μαλλον καταδηλουντος καιρον. {Β} ∆ιηπορηκα μεν ου μετριως εγω,
φαιην δ' αν οτι δυσεφικτον κομιδηι και πολλοις ετεροις το συνιεναι δυνασθαι τουτι. {Α}
Τοις αναμερος τιθεισι και διοριζουσι δυσεφικτον τε και απορον αληθως, τοις γε μην εις
ενοτητα κατασφιγγουσι τον Ἐμμανουηλ εγγυς τε ελειν και ετοιμοτατη λιαν η των
ιερων δογματων ακιβδηλευτος γνωσις. Ὁ γαρ τωι φυσαντι συναΐδιος και προ παντος
αιωνος Υιος, επειδη καταβεβηκεν εις την ανθρωπου φυσιν, ουκ απολισθησας του ειναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

Θεος, προσλαβων δε το ανθρωπινον, νοοιτ' αν εικοτως και εκ σπερματος γεγεννησθαι
∆αυειδ, και νεωτατην εχειν την εν ανθρωποτητι γεννησιν.
Ἔστι δε ουκ αλλοτριον αυτου το προσληφθεν, αλλ' ιδιον αληθως. Λελογισται
τοιγαρουν ως εν προς αυτον, καθαπερ αμελει και την ανθρωπου συνθεσιν καταθρησαι
τις αν. Πεπλεκται μεν γαρ εξ ανομοιων την φυσιν, ψυχης δη λεγω και σωματος, αλλ'
ουν εις νοειται το συναμφοτερον ανθρωπος. Ὡς απο μονης μεν της σαρκος ολον εσθ'
οτε κατωνομασθαι το ζωον, ψυχης δε ωνομασμενης, νοεισθαι το συναμφοτερον, κατα
τον ισον ουν αρα τροπον, και επ' αυτου παραδεξηι Χριστου. Εις γαρ Υιος και εις Κυριος
Ἰησους Χριστος και προ σαρκος και οτε πεφηνεν ανθρωπος, και τον αγορασαντα ημας
∆εσποτην ουκ αρνησομεθα, καν ει δια των ανθρωπινων ημιν και εκ των της κενωσεως
μετρων κατασημαινοιτο. {Β} Ουχ επομαι λιαν, αναμαθειν δ' αν εθελοιμι σαφως. {Α}
Ἰουδαιοις εφη προσλαλων ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· Ει τεκνα του Ἀβρααμ ητε, τα
εργα του Ἀβρααμεποιειτε αν. Νυν δε ζητειτε με αποκτειναι, ανθρωπον ος την αληθειαν
υμιν λελαληκα, τουτο Ἀβρααμ ουκ εποιησε. Γραφει δε και ο Παυλος περι αυτου· Ὃς εν
ταις ημεραις της σαρκος αυτου δεησεις τε και ικετηριας προς τον δυναμενον σωζειν
αυτον εκ θανατου μετα κραυγης ισχυρας και δακρυων προσενεγκας, και εισακουσθεις
απο της ευλαβειας, καιπερ ων Υιος, εμαθεν αφ' ων επαθε την υπακοην. Ἆρ' ουν 697
ανθρωπον αυτο δη τουτο ψιλον και κατ' ουδενα τροπον ανεστηκοτα των καθ' ημας
λογιουμεθα τον Χριστον; {Β} Μη γενοιτο. {Α} Την δε του Θεου σοφιαν και δυναμιν
ασθενειας εις τουτο καθικεσθαι δωσομεν ως δεδιεναι μεν θανατον, εξαιτειν δε το
σωζεσθαι παρα του Πατρος, και του κατα φυσιν ειναι ζωην εκπεμψομεν τον
Ἐμμανουηλ; Ἢ περιτρεποντες εις την ανθρωποτητα, και εις μετρον φυσεως της καθ'
ημας το εν λογοις σμικροπρεπες, δρασομεν τι των επαινουμενων, και εξ ων εστι Θεος
την υπερκοσμιον αυτου κατοψομεθα δοξαν, τον αυτον ειναι συνεντες ανθρωπον τε και
Θεον, ητοι Θεον ενηνθρωπηκοτα; {Β} Φρασον οπως. {Α} Ἡκετω δη ουν εις μεσον ημιν ο
δοκιμωτατος Παυλος ταυτι βοων τε και λεγων· Σοφιαν λαλουμεν εν τοις τελειοις,
σοφιαν δε ου του αιωνος τουτου, ουδε των αρχοντων του αιωνος τουτου των
καταργουμενων, αλλα λαλουμεν Θεου σοφιαν εν μυστηριωι την αποκεκρυμμενην, ην
ουδεις των αρχοντων του αιωνος τουτου εγνωκεν. Ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον Κυριον
της δοξης εσταυρωσαν. Και μην επι τουτοις· Ὃς ων απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ
της υποστασεως αυτου, φερων τε τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως αυτου, καθαρισμον
των αμαρτιων ημων ποιησαμενος, εκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν υψηλοις,
τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων οσωι διαφορωτερον παρ' αυτους
κεκληρονομηκεν ονομα. Καιτοι το γε ειναι τε και ονομαζεσθαι της δοξης Κυριον, πως
ουχι λιαν υπερτενες και παντος επεκεινα γενητου και παρηγμενου προς γενεσιν; Και
παριημι μεν τα ανθρωπινασμικρα γαρ δη λιανερω δ' ουν οτι καν αγγελους ονομασαι,
και Ἀρχας και Θρονους και Κυριοτητας απαριθμησαιτο τις, και μην και ει των ανωτατω
διαμεμνησεται Σεραφιμ, κατοπιν ιοντα της ουτως υπερτενους ομολογησειεν αν
ευκλειας, ει γε νουν εχοι μη παρεφθαρμενον. Ἔκκριτον γαρ ειναι το γερας φημι, και
δειν ανακεισθαι μονηι τηι των ολων παμβασιλιδι φυσει. Πως ουν αν γενοιτο της δοξης
Κυριος ο εσταυρωμενος; Το δε απαυγασμα του Πατρος και της ουσιας ο χαρακτηρ, ο
φερων τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως αυτου, κρειττων αγγελων γεγενησθαι
λεγεται, ταχα που το ελαττον, ως εγᾦμαι, λαβων, οτε πεφηνεν ανθρωπος. Γεγραπται
γαρ οτι Τον δε βραχυ τι παρ' αγγελους ηλαττωμενον βλεπομεν Ἰησουν δια το παθημα
του θανατου δοξηι και τιμηι εστεφανωμενον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Ἆρ' ουν εξωσομεν 698 τον εκ Θεου Πατρος πεφηνοτα Λογον της αυτωι
προσουσης ουσιωδους υπεροχης και της προς αυτον ακριβους εμφερειας, και της
αγγελων ευκλειας ηττωμενον βλεποντες δια το της οικονομιας σμικροπρεπες; {Β}
Ουμενουν. Οιμαι γαρ δειν ουτε των ανθρωπινων απαλλαττειν παντελως τον εκ Θεου
Λογον μετα την προς σαρκα συνοδον, ουτε μην δοξης της θεοπρεπους αποστερειν το
ανθρωπινον ει εν Χριστωι νοοιτο και λεγοιτο. Πλην ερομενους ισθι τοι τινας· Τις δη αρα
εστιν αληθως Ἰησους ο Χριστος; Ὁ εκ γυναικος ανθρωπος, η γουν ο εκ Θεου Λογος; {Α}
Ἠλιθιον μεν κομιδηι το διατεινεσθαι περιττα και φληναφοις εικαιομυθιαις
ανταναφωνειν. Ἐρω δ' ουν οτι σφαλερον τε και ουκ αζημιον το διατεμνειν εις δυο και
αναμερος ισταν ανθρωπον τε και Λογον, ουκ ανεχομενης της οικονομιας, και Χριστον
ενα βοωσης της θεοπνευστου Γραφης. Χρηναι γαρ εγωγε φημι μητε τον εκ Θεου Λογον
ανθρωποτητος διχα, μητε τον εκ γυναικος αποτεχθεντα ναον, ουχ ενωθεντα τωι Λογωι,
Χριστον Ἰησουν ονομαζεσθαι. Ἀνθρωποτητι γαρ καθ' ενωσιν οικονομικην απορρητως
συνενηνεγμενος ο εκ Θεου Λογος νοειται Χριστος, ανωτερω μεν ανθρωποτητος ως
φυσει Θεος και Υιος, υφιζανων δε τι βραχυ του εν δοξηι θεοπρεπους ως ανθρωπος.
Τοιγαρτοι ποτε μεν εφασκεν· Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα. Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν, οτε δε αυ παλιν· Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστιν. Ου μειων γαρ ων του Πατρος
κατα γε το εν ουσιαι ταυτον και κατα παν οτιουν το ισοστατουν, εν ελαττοσιν ειναι φησι
δια το ανθρωπινον. Κηρυττεται δε και δια των ιερων Γραμματων ποτε μεν ως ολος ων
ανθρωπος, σεσιωπημενης αυτου της θεοτητος οικονομικως, ποτε δε αυ παλιν ως Θεος,
σεσιγημενης αυτου της ανθρωποτητος. Ἀδικειται δε κατ' ουδενα τροπον δια την αμφοιν
εις ενοτητα συμβασιν. {Β} Πως λεγεις; Συνιημι γαρ ου σφοδρα. {Α} Ὁ Ἑβραιος εξ
Ἑβραιων και φυλης Βενιαμιν, οκλητος αποστολος, επιστελλει τοις δια πιστεως
δεδικαιωμενοις και κατανεκρωσασι τα μελη της σαρκος, πορνειαν δη λεγω και παθος,
επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν· Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυπται συν
τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Αυτος γε μην εφη περι των εαυτου μαθητων· Πατερ αγιε,
τηρησον αυτους εν τωι ονοματι 699 σου ωι δεδωκας μοι, ινα ωσιν εν καθως ημεις. Ὅτε
ημην μετ' αυτων, εγω ετηρουν αυτους εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, και εφυλαξα
αυτους, και ουδεις εξ αυτων απωλετο, ει μη ο υιος της απωλειας, ινα η Γραφη πληρωθηι.
Νυν δε προς σε ερχομαι, και ταυτα λαλω εν τωι κοσμωι, ινα εχωσι την χαραν την εμην
πεπληρωμενην εν εαυτοις. Συνιης ουν οπως απο μονης ωσπερ ημιν της ανθρωποτητος
εν γε τουτοισι κατασημαινεσθαι δοκει. {Β} Ὀρθοτατα εφης. {Α} Οιησομεθα γαρ ουτι που
κεκρυφθαι τε και αποδημειν του κοσμου, καιτοι λεγοντα σαφως· Ἀμην αμην λεγω υμιν
οτι οπου εαν συναχθωσι δυο η τρεις εις το εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Και
παλιν· Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας εως της συντελειας του αιωνος. Ἴδοις
δ' αν και αυτον τον ιερωτατον Παυλον καταρραιθυμουντα πολλακις του και ανθρωπον
δειν ανακηρυττειν αυτον. Παυλος γαρ φησι, αποστολος ουκ απ' ανθρωπων ουδε δι'
ανθρωπων, αλλα δια Ἰησου Χριστου. Και αυ επι τουτοις· Γνωριζω δε υμιν το
Ευαγγελιον, φησι, το ευαγγελισθεν υπ' εμου, οτι ουκ εστι κατα ανθρωπον. Ουδε γαρ εγω
παρα ανθρωπου παρελαβον αυτο, ουδε εδιδαχθην, αλλα δι' αποκαλυψεως Ἰησου
Χριστου. Και μην και ετερωθι φησιν· Ει δε και εγνωκαμεν κατα σαρκα Χριστον, αλλα
νυν ουκ ετι γινωσκομεν. Τις ουν εστιν Ἰησους ο Χριστος, ο την ουτως απορρητον
απλανη τε και θειαν αποκαλυψιν των εαυτου μυστηριων εναστραπτων αυτωι; Ἆρ' ουχι
γενομενος σαρξ ο Λογος, και την εκ γυναικος δι' ημας ουκ ατιμασας γεννησιν; {Β} Πανυ
μεν ουν. ∆ιαμεμνησομαι γαρ του μακαριου λεγοντος Γαβριηλ προς την αγιαν Παρθενον·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

Μη φοβου, Μαριαμ· ιδου γαρ συλληψηι εν γαστρι και τεξηι υιον, και καλεσεις το ονομα
αυτου Ἰησουν. Καινον δε οιμαι τουτι παρα του Πατρος ονομα δεδοσθαι τωι Λογωι δια της
αγγελου φωνης. Προανεκεκραγει γαρ ουτω και χρησμυδημα προφητικον· Και
καλεσουσι το ονομα αυτου το καινον ο ο Κυριος ονομασει αυτο. {Α} Ὅτε τοινυν ο
συναΐδιος τωι Πατρι και προ παντος αιωνος Υιος και Μονογενης εν εσχατοις του αιωνος
καιροις γεγονεν ανθρωπος, γεγεννηται δε δια γυναικος, και ωρισθη μεν υιος,
κεχρηματικε δε και πρωτοτοκος, και γεγονεν εν πολλοις αδελφοις, τοτε και ο φυσει
πατηρ οριζει τουνομα, 700 τοις της πατροτητος, ιν' ουτως ειπωμεν, επομενος νομοις.
Ευφραινοις γαρ ημας αριστα συνεις της οικονομιας τον τροπον. {Β} Ὁ αυτος ουν αρα και
μονογενης εστι και πρωτοτοκος. {Α} Μη γαρ οιου κατα σαυτον ετεροιως εχειν η ουτως,
ω ταν. Ὁ γαρ τοι Μονογενης ως Θεος πρωτοτοκος εν ημιν καθ' ενωσιν οικονομικην, και
εν πολλοις αδελφοις ως ανθρωπος, ινα και ημεις ως εν αυτωι τε και δι' αυτον υιοι Θεου
φυσικως τε και κατα χαριν. Φυσικως μεν ως εν αυτωι τε και μονωι, μεθεκτως δε και κατα
χαριν ημεις δι' αυτου εν Πνευματι. Ὥσπερ ουν γεγονεν ιδιον της ανθρωποτητος εν
Χριστωι το μονογενες δια το ηνωσθαι τωι Λογωι κατα συμβασιν οικονομικην, ουτως ιδιον
του Λογου το εν πολλοις αδελφοις και το πρωτοτοκος δια το ηνωσθαι σαρκι.
Ἐρηρεισμενον δ' ουν εχων το ειναι Θεος, και τροπης αμεινων υπαρχων αει, της ιδιας
ουκ εξοιχεται δοξης. Τοιγαρτοι κεκελευσται μεθ' ημων και αυτη των ανω πνευματων η
αγια τε και παμμακαρια πληθυς προσκυνειν αυτωι. Ἦν γαρ δηπου και μαλα εικος
ανηνασθαι την προσκυνησιν, και κατοκνησαι τιμαν το της ανθρωποτητος ορωντας
σμικροπρεπες, και τον δι' ημας <γενομενον> καθ' ημας ουκ αξιωσαι δοξολογειν,
αποφοιτωντας ως απωτατω του πεπλανησθαι δοκειν. Ἄποπτον γαρ και αυτοις ην ετι το
επι Χριστωι μυστηριον, εξεκαλυπτε δε το Πνευμα αυτοις, και δυσσεβειν ουκ ηφιει τους
ηγιασμενους.
Τοιγαρτοι φησιν ο θεσπεσιος Παυλος· Ὅταν δε εισαγαγηι τον Πρωτοτοκον εις
την οικουμενην, λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Ὁ γαρ
ιδιοτητι φυσικηι της οικουμενης απασης διενεγκων, εξω τε αυτης υπαρχων ως Θεος,
εισβεβηκεν εις αυτην, μερος κοσμου πεφηνως ως ανθρωπος, πλην ου δια τουτο της
θειας απωλισθε δοξης. Προσκυνειται γαρ ως Μονογενης και ει καλοιτο πρωτοτοκος,
οπερ εστιν εναργως τοις της ανθρωποτητος μετροις οτι μαλιστα πρεπον. {Β} Ἄρ' ουν ως
ανθρωπον προσκυνησομεν τον Ἐμμανουηλ; {Α} Μη γενοιτο. Ληρος ηδη τουτι και απατη
και πλανησις. ∆ιοισομεν δε κατ' ουδεν των τηι κτισει λελατρευκοτων παρα τον Κτιστην
και Ποιητην, οιτινες μετηλλαξαν την αληθειαν του Θεου εν τωι ψευδει, κατα το
γεγραμμενον, οις ει φρονησαιμεν αδελφα, και συνακουσομεθα παντως· Φασκοντες ειναι
σοφοι εμωρανθησαν και ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου Θεου εν ομοιωματι εικονος
φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και ερπετων. 701 Ἦ γαρ ουχι και
ημεις αυτοι και ισουργοι και συμφρονες τοις μνημονευθεισιν εσομεθα, την του Θεου
δοξαν εν τωι ψευδει μεταλλαττοντες εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου, ει ως
ανθρωπωι ψιλωι και ενι των καθ' ημας προσοισομεν την προσκυνησιν τωι Ἐμμανουηλ;
{Β} Και μαλα. {Α} Τι δε; Ουχι και αυτη των αγγελων η ανω πληθυς τοις εις τουτο μανιας
ηκουσι συντεταξεται; {Β} Ἀναγκη. {Α} Ἀνεξιτητον δε, οιμαι που, την επι τωι
πεπλανησθαι γραφην και τηι των εθνων αγεληι περιθησομεν, και δυσαπονιπτον εξει των
αρχαιων αιτιαματων το βλαβος. Πλαναται γαρ, οιμαι, και νυν και ουδεν ηττον η παλαι,
και την εις ευθυ διαστειχουσαν ηγνοηκε τριβον. Και περιττος, ως εοικεν, ο μακαριος
Παυλος προσφωνων τε αυτοις και λεγων· Ἀλλα τοτε μεν ουκ ειδοτες Θεον, εδουλευσατε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

τοις μη φυσει θεοις. Νυνι δε γνοντες Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπο Θεου, πως
επιστρεφετε παλιν επι τα ασθενη και πτωχα στοιχεια, οις παλιν ανωθεν δουλευειν
θελετε; Ποιον γαρ ετι Θεον εγνωκασιν ει μη φυσει Θεος ο Χριστος εις ον πεπιστευκασι;
Και ει λελατρευκασιν ανθρωπωι, τοις της αρχαιας πλανησεως ενεχονται βροχοις. Ἢ ουκ
αληθες ο φημι; {Β} Πανυ μεν ουν. {Α} Ἄθρει δη ουν οπως εξ αναγκαιων ηδη
συλλογισμων μονονουχι και ουχ εκοντες συνωθουμεθα προς γε το δειν εμφρονως ως
Θεωι τωι κατα φυσιν προσκυνειν τωι Υιωι, και εν τωι καθ' ημας πεφηνοτι σχηματι, της εις
ενοτητα συνδρομης ουκ ανικανως εχουσης εις το αφανισαι τυχον το και εσθ' οτε
λυπουν εις ανθρωποτητος υποψιαν. {Β} Πως εφης; {Α} Προσλαβουσα γαρ η του Λογου
φυσις το ανθρωπινον, ουκ ανθρωποτης εσται ψιλη, νικωσα δε μαλλον ιδιαι δοξηι το
προσληφθεν, εν ακλονητωι συζεται διαμονηι της θεοπρεπους ευκλειας. Ταυτι
φρονουντες οι μαθηται, προσεκυνουν λεγοντες· Ἀληθως Θεου Υιος ει, καιτοι βαδην
ιοντα βλεποντες και εν σαρκι καθ' ημας· επ' ακρου γαρ δη διεθει κυματος παραδοξως ως
Θεος. {Β} Και τις ην ο λεγων προς την εν τηι Σαμαρειαι γυναικα· Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ
οιδατε, ημεις προσκυνουμεν ο οιδαμεν; Ειτα πως εσται προσκυνητος ο τοις προσκυνουσι
συντεταγμενος; {Α} Και μην, ω φιλοτης, το Τις δη τουτο πλειστακις αναφωνεις το
λεξειδιον, ουκ οιδ' οπως τοις ασυνετοις 702 εξευρημενον. Μεμερισται γαρ ουδαμως ο
Χριστος. Ὁ δε τωι γυναιωι προσλαλων, ο εις τε και μονος Κυριος ην Ἰησους ο Χριστος, εκ
τε της προσκυνουσης ανθρωποτητος και εκ της προσκυνουμενης θεοτητος συγκειμενος
απορρητως, καθαπερ αμελει φαιη τις αν και ετερως περι αυτου. Ἧ μεν γαρ εστι Θεος,
νοοιτ' αν υπαρχων αυτος ο της δοξης Κυριος, ηι δε γεγονεν ο κατα μεθεξιν την παρα
Θεου δοξαζομενος ανθρωπος, εδειτο και δοξης, λεγων· Πατερ, δοξασον σου τον Υιον.
Ἀλλ' Εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα, κατα το γεγραμμενον. Ὥσπερ ουν εστι μια
πιστις, η εις Χριστον, και εν αληθως το βαπτισμα, καιτοι βαπτιζομενων και
πεπιστευκοτων ημων εις Πατερα και Υιον και αγιον Πνευμα, κατα τον αυτον, οιμαι,
τροπον τε και λογον, μια προσκυνησις Πατρος και ενανθρωπησαντος Υιου και αγιου
Πνευματος. Ἐξωσθησεται γαρ ουδαμως του προσκυνεισθαι δειν προς τε ημων αυτων και
των αγιων αγγελων ο Μονογενης, και ει γεγονε σαρξ και εσκηνωσεν εν ημιν,
κεχρηματικε τε πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις. Ἐπει τις αν γενοιτο λοιπον ο της επ'
αυτωι πιστεως λογος, πως ουκ αξιον ιδειν; Ουδε γαρ, οιμαι, φαιεν αν οιπερ αν ελοιντο
φρονειν ορθως ως εις μονον πεπιστευκαμεν τον εκ Θεου φυντα Λογον, απογυμνουντες
αυτον της σαρκος. Ουδ' αυ εκεινο παρησομεν ειπειν· λελεξεται γαρ. {Β} Το τι δη φης; {Α}
Ου γαρ ως εις ενα των καθ' ημας, ουτε μην ως εις ανθρωπον η πιστις, αλλ' <ως> εις
Θεον πραττεται τον φυσει και αληθως εν προσωπωι Χριστου. Συλληψεται δε τωι λογωι
και ο σοφος γραφων Παυλος· Ου γαρ εαυτους κηρυσσομεν, αλλα Χριστον Ἰησουν
Κυριον. Ἑαυτους δε δουλους υμων δια Χριστου, οτι ο Θεος ο ειπων εκ σκοτους φως
λαμψαι, ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων προς φωτισμον της γνωσεως της δοξης
αυτου εν προσωπωι <Ἰησου> Χριστου. Ἰδου δη σαφως τε και εναργως ο φωτισμος της
γνωσεως του Θεου και Πατρος εν προσωπωι διελαμψε του Χριστου. Τοιγαρτοι και
εφασκεν· Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα, εγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Χαρακτηρ δε ο
θειος ου σωματικος, αλλ' εν δυναμει και δοξηι τηι θεοπρεπεστατηι.
Τουτο δε ην ακραιφνες εν Χριστωι· γνωριζεσθαι τε και δια τουτων ηξιου, και δια
της των δρωμενων υπεροχης εις εννοιας αναθρωσκειν τας επ' αυτωι τους ακροωμενους
ηθελε, κατασμικρυνουσης αυτον ηρεμα της ορωμενης σαρκος. Ει γαρ ου ποιω τα εργα
του Πατρος 703 μου, φησι, μη πιστευετε μοι. Ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εργοις μου πιστευετε. Φαναι δε οιμαι ταυτι το τηνικαδε Χριστον ουκ ασυντελες εις
ονησιν ειδοτα το χρημα. Ἐπειδη γαρ ᾤοντο Θεον μεν ουκ ειναι κατα φυσιν τον δι' ημας
ενηνθρωπηκοτα, ψιλον δε απλως ανθρωπον καθ' ημας, απαραδεκτον τε δια τουτο την
επ' αυτωι πιστιν εποιουντο τινες. Ἀναγκαιως το δειμα και τον επι τουτοις οκνον
υποτεμνομενος, τηι της θεοτητος φυσει την πιστιν ανατιθεις, ως εν προσωπωι Πατρος,
και ουχι τηι καθ' ημας σμικροπρεπειαι προσνεμων, εφασκεν· Ὁ πιστευων εις εμε ου
πιστευει εις εμε, αλλ' εις τον πεμψαντα με, και ο θεωρων εμε θεωρει τον πεμψαντα με.
Ἆρ' ουκ ισον ειπειν· Ὦ των εμων κατηκοοι λογων, μη μικρα και χαμαιρριφη τα εις εμε
δοξαζετε· ιστε δε οτι την εις αυτον εμε τον ορωμενον εν σαρκι προιεμενοι πιστιν ουκ εις
ανθρωπον απλως εσεσθε πεπιστευκοτες, αλλ' εις αυτον τον Πατερα, δι' εμου του κατα
παν οτιουν ισως τε και απαραλλακτως εχοντος Υιου, σαρκωθεντος μεν δι' υμας, και
περιβλημα σμικροπρεπες οικειουμενου, την ανθρωποτητα, το γε μην ισοφυες τε και
ισουργον, και εν ταυτοτητι δοξης αδιαλωβητον παντελως εχοντος προς αυτον; {Β}
Ἔοικεν. {Α} Ἀναμαθοις δε αν και ετερως αυτον την πιστιν ου διωθουμενον, αλλα τομης
τινος διχα και διαφορας εισδεδεγμενον αυτην ως εν ιδιωι προσωπωι και ει γεγονε σαρξ.
Ἐπειδη γαρ τον εκ γενητης εξιατο τυφλον, και το γλυκυ μεν, αηθες δ' ουν ενεφυτευσε
φως αυτωι, παρα παντων εικοτως εθαυμαζετο. Ἀλλ' ο μεν του παθους απηλλαγμενος
παρα τοις Ἰουδαιοις εκρινετο, και ωμολογει τον ιατρον. Χριστος δε αυτωι περιτυχων, Συ
πιστευεις, εφασκεν, εις τον Υιον του Θεου; Του δε το Τις εστι, Κυριε, διακεκραγοτος, ινα
πιστευσω εις αυτον; αντεφωνει λεγων· Και εωρακας αυτον, και ο λαλων μετα σου
εκεινος εστιν. Ὁ δε εφη· Πιστευω, Κυριε. Και προσεκυνησεν αυτωι.
Καιτοι πως ουχ απασι συμφανες ως αποπτος παντελως η θεια τε και ανωτατω
φυσις; Θεον γαρ ουδεις εωρακε πωποτε, κατα το γεγραμμενον. Ειπερ ουν διιστας εαυτου
το ανθρωπινον, ως αυτο δη τουτο πεφηνως, ο εκ Θεου Πατρος Λογος γυμνος και μονος
ηξιου πιστευεσθαι, τι μη μαλλον την του Θεου φυσιν αναλογιζεσθαι δειν, ητις ποτε εστι,
τον ευ παθοντα διεκελευετο, παρεδειξε δε σωματικως, ως και 704 αυτοις ομμασι
καταθεασθαι παρον; Ἔφη γαρ οτι Και εωρακας αυτον, και ο λαλων μετα σου εκεινος
εστιν. Ἦ ουχι την σαρκα παραδειξαι φησομεν; {Β} Και πανυ. {Α} Ειτα πως αυτος αν ειη
λοιπον η σαρξ, ει μη νοοιτο καθ' ενωσιν, ως αυτος υπαρχων το ιδιον αυτου, καθαπερ
αμελει και εφ' ημων γενοιτ' αν; Καταδειξειε γαρ αν τις ου μεμερισμενως ουδε ατελως
τον καθ' ημας ανθρωπον, τον εκ ψυχης δη λεγω και σωματος, και απο μονης αυτου της
σαρκος. {Β} Συμφημι· λεγεις γαρ ορθως. {Α} Γεγραφε δε που και ο σοφος ημιν Ἰωαννης
οτι Πολλα μεν ουν και αλλα σημεια εποιησεν ο Ἰησους ενωπιον των μαθητων αυτου α
ουκ εστι γεγραμμενα εν τωι βιβλιωι τουτωι. Ταυτα δε γεγραπται ινα πιστευσητε οτι
Ἰησους εστιν ο Χριστος, ο Υιος του Θεου του ζωντος, και ινα πιστευοντες ζωην εχητε εν
τωι ονοματι αυτου. Κατατεθηποι δ' αν τις ου μειον και τον θεσπεσιον Πετρον Ἰουδαιοις
προσπεφωνηκοτα σαφως και αναφανδον· Ἄρχοντες του λαου και πρεσβυτεροι, ει ημεις
σημερον ανακρινομεθα επι ευεργεσιαι ανθρωπου ασθενους, εν τινι ουτος σεσωσται,
γνωστον εστω πασιν υμιν και παντι τωι λαωι Ἰσραηλ οτι εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου
του Ναζωραιου, ον υμεις εσταυρωσατε, ον ο Θεος ηγειρεν εκ νεκρων, εν τουτωι ουτος
παρεστηκεν ενωπιον υμων υγιης.
Και μεθ' ετερα παλιν· Και ουκ εστιν εν αλλωι ουδενι η σωτηρια. Ουδε γαρ ονομα
ετερον εστιν υπο τον ουρανον το δεδομενον εν ανθρωποις εν ωι δει σωθηναι ημας. Τις
ουν αρα εστιν ο και θανατον υποδυς και εγηγερμενος εν δοξηι και εκ Ναζαρετ, ει μη
Ἰησους Χριστος, τουτεστιν ο προ παντος μεν αιωνος εκ Πατρος απορρητως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

γεγεννημενος, εν δε γε τωι λοισθωι και εις περας ηκοντι του αιωνος καιρωι και
σωματικως εκ γυναικος; Ὁ πιστιν ουν αρα την εις αυτον προσιεμενος γερας αποισεται
το εξαιρετον· διακεκλησεται γαρ υιος Θεου· Ὅσοι γαρ ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις
εξουσιαν, φησι, τεκνα Θεου γενεσθαι, οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος,
ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν. Ἵνα γαρ γενηται πρωτευων εν
πασιν αυτος, καθα γεγραπται, γεγεννηται μεν δια γυναικος. Ἐπειδη δε εστιν απαρχη της
αναμορφουμενης κτισεως δι' αγιασμου προς Θεον, και προ γε των αλλων αυτος
γεννητος εδειχθη Πνευματος, την ανδρος τε και γυναικος υπερθρωσκων συνοδον, και
ουκ ατιμιαι και μωμωι καταδικαζων την φυσιντιμιος γαρ ο γαμος, και ο πλασας απ'
αρχης 705 αρσεν και θηλυ πεποιηκεν αυτουςαλλα τωι μειζονι και ασυγκριτως
υπερκειμενωι προσνεμων ηδη πως τα ανθρωπινα. Γεννητους γαρ Πνευματος, ουκ
ανδρων, ημας ετι χρηματιζειν ηθελε. Και γουν Πατερα, φησι, μη καλεσητε υμων επι της
γης· εις γαρ εστιν ο Πατηρ υμων ο ουρανιος, παντες δε υμεις αδελφοι εστε. Ουκουν,
αμωμητον παντελως το πιστευειν εις αυτον, μαλλον δε και τηι των πλημμεληματων
αμνηστιαι τετιμηται. Γραφει γαρ ωδε παλιν ο εκκριτος Παυλος· Ειδοτες δε οτι ου
δικαιουται ανθρωπος εξ εργων νομου, εαν μη δια πιστεως Ἰησου Χριστου, και ημεις εις
Χριστον Ἰησουν επιστευσαμεν. Κατοκνησω δε ουδαμως οπερ ηδη φθασας εφην
ανακυκλησας ειπειν, οτι Χριστος Ἰησους ου γυμνος και καθ' εαυτον ο εκ Θεου νοειται
Λογος, αλλ' οτε προσελαβε το ανθρωπινον και ενεπλακη σαρκι. Ουτως εχοντα και
ορωμενον, και εν ειδει τωι καθ' ημας τυγχανοντα, τοις αγιοις αποστολοις παρεδειξεν ο
Πατηρ, φωνης ανωθεν εκπεποιημενης τοιασδε· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος εν ωι
ευδοκησα, αυτου ακουετε. Συνες ουν οπως ουκ εν τουτωι, φησιν, εστιν ο Υιος μου, ινα
μη αναμερος ως ετερος εν ετερωι τυχον, αλλ' εις νοοιτο και ο αυτος καθ' ενωσιν
οικονομικην. Πλημμελες δε οτι το αντιτεινειν εστι, και των οτι μαλιστα
σφαλερωτατων, αναπεισει γραφων Ἰωαννης ωδι Ὅτι αυτη εστιν η μαρτυρια του Θεου,
οτι μεμαρτυρηκε περι του Υιου αυτου· ο πιστευων εις τον Υιον του Θεου εχει την
μαρτυριαν του Θεου εν εαυτωι.
Ὁ μη πιστευων τωι Θεωι ψευστην πεποιηκεν αυτον, οτι ουκ επιστευσεν εις την
μαρτυριαν ην μεμαρτυρηκεν ο Θεος περι του Υιου αυτου. Μεμαρτυρηκε δε οτι ουτος, ο
μετα σαρκος και εν τηι του δουλου μορφηι, μοναδικως τε και ιδικως εμος αληθως Υιος. Τι
δε; Ουχι και την δια του αγιου βαπτισματος ευκλεα χαριν, και την εν αυτωι ζωοποιησιν,
και την Θεου μεθεξιν δι' αγιασμου εν Πνευματι δια Ἰησου Χριστου πεπραχθαι δωσομεν;
{Β} Ἀναγκαιως. Μεμνησομαι γαρ Ἰωαννου λεγοντος· Ὁ δε οπισω μου ερχομενος
ισχυροτερος μου εστιν, ου ουκ ειμι ικανος τα υποδηματα βαστασαι. Ἐκεινος υμας
βαπτισει εν Πνευματι αγιωι και πυρι. {Α} Ἆρ' ουν, ω εταιρε, της καθ' ημας ανθρωποτητος
εργον ειναι φωμεν το εν Πνευματι αγιωι βαπτιζειν δυνασθαι και πυρι; {Β} Και πως αν ειη
τουτο γε; 706 {Α} Και μην ανδρα λεγων τον οσον ουδεπω παρεσομενον τε και
οφθησομενον, αυτον εφη βαπτιζειν εν πυρι και αγιωι Πνευματι, ου το αλλοτριον τοις
βαπτιζομενοις ενιεντα Πνευμα δουλοπρεπως και υπουργικως, αλλ' ως Θεον κατα φυσιν
μετ' εξουσιας της ανωτατω, το εξ αυτου τε και ιδιον αυτου, δι' ου και ο θειος ημιν
ενσημαινεται χαρακτηρ. Ἀναμορφουμεθα γαρ ως εις εικονα την θειαν εις Χριστον
Ἰησουν, ου σωματικον υπομενοντες τον αναπλασμον κομιδηι γαρ ευηθες οιεσθαι
τουτιδια δε του μεταλαχειν αγιου Πνευματος, αυτον εν εαυτοις πλουτουντες Χριστον,
ως ηδη χαιροντας εκεινο φωνειν· Ἀγαλλιασθω η ψυχη μου επι τωι Κυριωι· ενεδυσε γαρ
με ιματιον σωτηριου και χιτωνα ευφροσυνης. Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

Χριστον ενεδυσασθε, φησιν. {Β} Ἆρ' ουν εις ανθρωπον βεβαπτισμεθα, και τουτο ειναι
φησομεν αληθες; {Α} Ευφημει, ανθρωπε. Τι δραις, ω ουτος; Κατακομιζεις ημων εις γην
την ελπιδα. Βεβαπτισμεθα γαρ ουκ εις ανθρωπον απλως, αλλ' εις Θεον ενηνθρωπηκοτα
και ανιεντα ποινης και των αρχαιων αιτιαματων τους την εις αυτον πιστιν
εισδεδεγμενους. Και γουν ο θεσπεσιος Πετρος Ἰουδαιοις εφη προσλαλων· Μετανοησατε
ουν, και βαπτισθητω εκαστος υμων επι τωι ονοματι Ἰησου Χριστου εις αφεσιν των
αμαρτιων υμων, και ληψεσθε την δωρεαν του αγιου Πνευματος. Ἀπολυων γαρ αμαρτιας
τον αυτωι προσκειμενον, τωι ιδιωι λοιπον καταχριει Πνευματι, οπερ ενιησι μεν αυτος ως
εκ Θεου Πατρος Λογος, και εξ ιδιας ημιν αναπηγαζει φυσεως, κοινον δε ωσπερ το χρημα
τιθεις τηι μετα σαρκος οικονομιαι δια την ενωσιν, και ως ανθρωπος ενεπνει σωματικως.
Ἐνεφυσησε γαρ τοις αποστολοις ειπων· Λαβετε Πνευμα αγιον, και ουκ εκ μετρου διδωσι
το Πνευμα, κατα την Ἰωαννου φωνην, αλλ' αυτος ενιησιν εξ εαυτου καθαπερ αμελει
και ο Πατηρ. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος, ολην αποστησας την εν γε τουτωι διαφοραν,
ποτε μεν αυτο τωι Θεωι και Πατρι προσνεμων οραται, ποτε δε αυ τωι Υιωι.
Γραφει γαρ ωδε· Ὑμεις δε ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν Πνευματι, ειπερ Πνευμα
Θεου οικει εν υμιν. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. Ει δε
Χριστος εν υμιν, το μεν σωμα νεκρον δια την αμαρτιαν, το δε πνευμα ζωη δια
δικαιοσυνην. 707 {Β} Ἄραρεν ουν οτι ιδιον εστι το Πνευμα του Υιου, και ουτι που μονον
ηι Λογος εστι πεφηνως εκ Πατρος, αλλ' ει και νοοιτο καθ' ημας ανθρωπος γεγονως. {Α}
Ἴδιον ως εκ Πατρος εν ομοουσιωι γεννηματι τωι εξ αυτου φυντι Λογωι, και ει λεγοιτο
λαβειν οτε γεγονεν ανθρωπος ο των της θεοτητος ιδιωματων ως εν ιδιαι φυσει
τητωμενος. Και γουν αυτος υπαρχων η παντων ζωη, δια την εκ ζωντος Πατρος αρρητον
γεννησιν, ζωοποιεισθαι λεγεται μεθ' ημων. Παρα δ' ουν ομως ιδειν χαριζομενον μεν τηι
ιδιαι σαρκι της θεοπρεπους ενεργειας την δοξαν, οικειουμενον δε αυ τα σαρκος και
οιονει πως καθ' ενωσιν οικονομικην, και τηι ιδιαι περιτιθεντα φυσει. {Β} Τινα φης
τροπον; {Α} Ἦ ουχι δη μαλιστα πρεπειν ερεις τωι γε οντι κατα φυσιν εκ Θεου Πατρος
Λογωι το ανωθεν ηκειν και εξ ουρανου το ζωογονειν δυνασθαι τα οις αν ενιεναι
βουλοιτο την ζωην; {Β} Φημι. {Α} Τι δε; Το δημιουργειν, ειπε μοι, θεικως, δοιης αν ειναι
των ανθρωπινων; {Β} Ουκ εγωγε. {Α} Τι τοινυν ημας ζωοποιει μεν ως Θεος, πλην ου
μονωι τωι μεταλαχειν αγιου Πνευματος, αλλ' εδεστην παραθεις και την αναληφθεισαν
σαρκα; Ἔφη γαρ οτι Ἀμην αμην λεγω υμιν, εαν μη φαγητε την σαρκα του Υιου του
ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα, ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις. Κατακερτομουντων δε
αυτον των Ἰουδαιων ποτε, και την επι τοις αμεινοσι ψηφον αναπτειν, ουκ οιδ' οπως,
επικεχειρηκοτων τωι μακαριωι Μωυσει, ειρηκοτων δε αναφανδον· Οι πατερες ημων
εφαγον τον μαννα εν τηι ερημωι, καθως εστι γεγραμμενον, Ἄρτον εκ του ουρανου
εδωκεν αυτοις φαγειν. Τι ποιεις συ σημειον, ινα πιστευσωμεν σοι; Τι εργαζηι, ως ανωθεν
ημιν και εξ ουρανου κατακομισας το σωμα; Φησιν· Ἀμην αμην λεγω υμιν, ου Μωυσης
δεδωκεν υμιν τον αρτον εκ του ουρανου τον αληθινον. Ὁ γαρ αρτος του Θεου εστιν ο
καταβαινων εκ του ουρανου και ζωην διδους τωι κοσμωι. Και προς γε τουτοισι παλιν,
μονονουχι και δακτυλωι καταδεικνυς εαυτον ενσωματον, Ἐγω ειμι, φησιν, ο αρτος ο
ζων, ο εκ του ουρανου καταβας. Ἐαν τις φαγηι εκ τουτου του αρτου, ζησεται εις τον
αιωνα. Και ο αρτος δε ον εγω δωσω η σαρξ μου εστιν υπερ της του κοσμου ζωης. Ὁ
τρωγων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα εν εμοι μενει, καγω εν αυτωι. Καθως
απεστειλε με ο ζων Πατηρ, καγω ζω δια τον Πατερα, 708 και ο τρωγων με κακεινος
ζησει δι' εμε. Καιτοι πως ουκ ατρεκες ειπειν ως ου καταπεφοιτηκεν εξ ουρανων η σαρξ,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αλλ' ην εκ Παρθενου, κατα τας Γραφας; Ἔστι δε <ουκ εδεστος> ο Λογος αλλ' εις εν αμφω
συλλεγων, και ωσπερ αλληλοις ανακιρνας τα των φυσεων ιδιωματα, δια μυριων οσων
ημιν οραται λογων.
Νικοδημωι μεν γαρ ου συνιεντι το μυστηριον, ανακεκραγοτι δε αμαθως· Πως
δυναται ταυτα γενεσθαι; Ει τα επιγεια, φησιν, ειπον υμιν και ου πιστευετε, πως εαν ειπω
υμιν τα επουρανια πιστευσετε; Και ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον, ει μη ο εκ του
ουρανου καταβας, ο Υιος του <ανθρωπου>. Ἰουδαιοις δε παλιν την ισην εκεινωι
νοσουσιν απαιδευσιαν, και διαγελαν, ουκ οιδ' οπως, ελομενοις αυτον επειπερ εφη
ζωοποιον και εξ ουρανου το ιδιον σωμα, Τουτο υμας σκανδαλιζει; φησιν. Ἐαν ουν
θεωρητε τον Υιον του ανθρωπου αναβαινοντα οπου ην το προτερον; Ἦ ουχι τετεχθαι
φησομεν εκ γυναικος τον Ἐμμανουηλ; {Β} Πως γαρ ου; {Α} Που τοιγαρουν το προτερον
ην; Ἢ πως αναβεβηκεν ενθαπερ ειναι φησιν αυτος, καιτοι τεχθεντος δια της αγιας
Παρθενου του ενωθεντος αυτωι σωματος; Ουχι δε και απρακτειν ομολογησαιμεν αν την
απο γης σαρκα προς το δυνασθαι ζωοποιειν, οσον ηκεν εις ιδιαν φυσιν; {Β} Ἀληθες. {Α}
Πως ουν, ειπε μοι, ζωοποιος η σαρξ; Ἢ πως αν νοοιτο και εξ ουρανου το απο της γης;
{Β} Καθ' ενωσιν, οιμαι, την προς τον ζωντα τε και ουρανοθεν Λογον. {Α} Πεφρονηκως
ισθι τα λιαν ορθα και τοις ιεροις συμβαινοντα λογοις. Ειη γαρ αν ουχ ετερως και
∆ημιουργος θεικως, και οτε μη διχα νοοιτο σαρκος. Συλληπτορα δε του λογου
ποιησομαι παλιν ωδι γεγραφοτα τον θεσπεσιον Παυλον· Ευχαριστουντες τωι Θεωι και
Πατρι, τωι ικανωσαντι ημας εις την μεριδα του κληρου των αγιων εν τωι φωτι, ος
ερρυσατο ημας εκ της εξουσιας του σκοτους, και μετεστησεν εις την βασιλειαν του Υιου
της αγαπης αυτου, εν ωι εχομεν την απολυτρωσιν, την αφεσιν των αμαρτιων, ος εστιν
εικων του Θεου του αορατου, πρωτοτοκος πασης κτισεως, οτι εν αυτωι εκτισθη τα
παντα, τα τε εν τοις ουρανοις και τα επι της γης, τα ορατα και τα αορατα, ειτε Θρονοι,
ειτε Κυριοτητες, ειτε Ἀρχαι, ειτε Ἐξουσιαι, τα παντα δι' αυτουκαι εις αυτον εκτισται, και
αυτος εστι προ παντων, και τα παντα εν αυτωι συνεστηκε, και αυτος εστιν η κεφαλη του
709 σωματος της Ἐκκλησιας, ος εστιν αρχη, πρωτοτοκος εκ των νεκρων, ινα γενηται εν
πασιν αυτος πρωτευων, οτι εν αυτωι ηυδοκησε παν το πληρωμα κατοικησαι, και δι'
αυτου αποκαταλλαξαι τα παντα εις αυτον, ειρηνοποιησας δια του αιματος του σταυρου
αυτου, ειτε τα επι της γης, ειτε τα εν τοις ουρανοις. Ἰδου δη παλιν αναφανδον δι' αυτου
φησι και εις αυτον εκτισθαι τα παντα, και μην οτι προ παντων εστι, και οτι τα παντα
συνεστηκεν εν αυτωι, και αυτον ειναι φησι πρωτοτοκον εκ νεκρων, ειρηνοποιησαντα
δια του αιματος αυτου τα τε εν τοις ουρανοις και τα επι της γης. Ειτα τις ο εκ νεκρων
πρωτοτοκος, ει μη Χριστος Ἰησους, τουτεστιν εν σαρκι και μετα σαρκος ο Λογος;
Τεθναιη γαρ αν ουτι που Θεος ων ο Λογος, ουδ' αν νοοιτο των ολων ∆ημιουργος καθ'
ημας ων ανθρωπος, ει μη δεδημιουργηκε μεν ως Θεος, και ει μη διχα σαρκος νοοιτο
μετα την ενωσιν, πρωτοτοκος δε και εκ νεκρων, καθο πεφηνεν ανθρωπος, ουκ
αποβαλων το ειναι Θεος δια την ενανθρωπησιν. Οιει τι χρηναι τουτοις επιτιμαν; {Β}
Ουδ' οπωστιουν. {Α} Ἴδοις δ' αν και ετερωθι δια των αυτων ιοντας λογων τους
πνευματοφορους. Ἰωαννης μεν γαρ· Ἐν αρχηι, φησιν, ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς
τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον. Παντα δι' αυτου
εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. Παυλος δε αυ· Εις Θεος ο Πατηρ εξ ου τα
παντα, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος δι' ου τα παντα. Ἀλλ' ειπερ ην το μεσολαβουν
μετα το ηνωσθαι σαρκι τον Λογον, και εις ετεροτητα καταδιαιρουν, την ως εν υιων
δυαδι φημι, κατα το σοι δοκουν, πως αν εκτισθη τα παντα δια Ἰησου Χριστου; Ἀλλα μην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

εκτισθη δι' αυτου τα παντα. Προδηλον ουν οτι τα φυσει τε και ιδικως ενυπαρχοντα τωι
εκ Πατρος οντι Λογωι τετηρηται παλιν αυτωι και οτε γεγονε σαρξ. Ἐπισφαλες ουν αρα το
διατεμνειν αποτολμαν. Εις γαρ Κυριος Ἰησους Χριστος, και δι' αυτου τα παντα
δεδημιουργηκεν ο Πατηρ. {Β} Ἀληθες. {Α} Ἔστι τοιγαρουν και ∆ημιουργος θεικως, και
ζωοποιος ως ζωη, ανθρωπινοις τε αυ και τοις υπερ ανθρωπον ιδιωμασιν εις εν τι το
μεταξυ συγκειμενος. Μεσιτης γαρ εστι Θεου και ανθρωπων, κατα τας Γραφας, φυσει μεν
υπαρχων Θεος, και ου διχα σαρκος, ανθρωπος δε αληθως, και ου ψιλος καθ' ημας, αλλ'
ων οπερ ην και ει γεγονε σαρξ. Γεγραπται γαρ οτι Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο
710 αυτος και εις τους αιωνας. Ἦ γαρ ουχι δια της αγιας Παρθενου τετεχθαι πιστευομεν
εν εσχατοις του αιωνος καιροις τον Ἐμμανουηλ; {Β} Ναι. Ταις γαρ τοι θειαις ουκ
αντερουμεν Γραφαις. {Α} Το δε δη χθες, ειπε μοι, και τημερον καιρον ημιν, ω φιλοτης,
ουχι τον ενεστηκοτα και τον ηδη παρωιχηκοτα κατασημηνειαν αν; {Β} Φημι. {Α} Πως ουν
ο αυτος ειη αν εις γε τον παρωιχηκοτα, καιτοι γενεσιν ουπω την κατα σαρκα λαβων; {Β}
Ὅτι ην ο Λογος και εν αρχηι, και ως εξ αιδιου και ατρεπτου πεφηνως του Θεου και
Πατρος, εχει και αυτος εν ιδιαι φυσει το αΐδιον τε και ατρεπτον. {Α} Ἐπαινω την δοξαν·
εχει γαρ ωδε και λιαν ορθως. Φιλοπευστουντι δ' ουν ομως φρασαις αν, ωγαθε. {Β} Το τι;
{Α} Ἦ ουχι νεωτατον κομιδηι, και τοις της ενανθρωπησεως χρονοις συνδεδραμηκος
ονομα τωι Λογωι το Ἰησους Χριστος; {Β} Και μην τουτο ημιν δια πλειστων οσων εδειχθη
λογων. {Α} Συνες ουν οτι Χριστον Ἰησουν, και ου μονοειδως τον Λογον, χθες τε και
σημερον τον αυτον ειναι φησι, και εις τους αιωνας. Πως δ' αν εχοι το ατρεπτον τε και
την εν ταυτοτητι διαμονην η ανθρωπου φυσις, καιτοι κινησιν υπομενουσα, και προ γε
των αλλων την εξ ουκ οντων εις το ειναι και ζην; {Β} ∆ιημαρτηκεν ουν αρα ταληθους
ημιν το Γραμμα το ιερον, και τον χθες ουκ οντα προειναι φησι; {Α} Φαιην αν ουχι τουτο
εγω. Πολλου γε και δει. Χθες και σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας Χριστος Ἰησους.
Το δε του Λογου πρεσβυτατον και ακλινες ηκιστα μεν αρνησομαι, και ει γεγονε σαρξ.
Οιησομαι δε καθ' ενωσιν μετα της ιδιας σαρκος ως χθες οντα και προυπαρχοντα
καταδηλουσθαι παλιν αυτον. Και γουν εμυσαττετο μεν ο παραφρων Ἰουδαιος, και
καταλιθουν επεχειρει, την πιστιν ου προσιεμενος. Κατατεθηπει γαρ οτι, καιτοι καθ'
ημας ορωμενος ανθρωπος, της υπερ ανθρωπον αρχαιοτητος εαυτωι το πρεσβυτερον
επεμαρτυρει, λεγων ως Θεος· Ἀμην αμην λεγω υμιν, πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι.
Ὅτε και προς τουτο εφασκον εκεινοι· Πεντηκοντα ετη ουπω εχεις, και Ἀβρααμ εωρακας;
Ἔφη δε και Ἰωαννης·Ὁ οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν, οτι πρωτος μου
ην. Καιτοι πως ανδρα τε ειδως και ονομαζων τον Ἐμμανουηλ εμπροσθεν τε αυτου και
πρωτον γενεσθαι φησι τον οψιγενη τε και μετ' αυτον; {Β} Ἔμπροσθεν αυτον και πρωτον
γενεσθαι φησι κατα 711 γε την δοξαν, ωσπερ ουν επεισι μοι νοειν. {Α} Και μην οτι
κιβδηλον τε και αμαθες το τηιδε νοειν ουκ εκ μακρων εισηι λογων. Παραδεξαμενοι γαρ
το εμπροσθεν εις το αμεινον εν δοξηι, κατα τον ισον που λογον και το οπισω φησομεν το
ως εν ευκλειαι δευτερον ευ μαλα καταδηλουν. Περιεστη δη ουν, ως εοικε, της Ἰωαννου
δοξης ηττασθαι Χριστον, και οπισω δραμειν, ασυνετως υπονοειν. Ἔφη γαρ οτι Ὀπισω
μου ερχεται ανηρ. {Β} Φευ της ατοπιας. Οιησομεθα γαρ ουχ ωδε εχειν, εννενοηκοτες
ορθως το εν Ψαλμοις γεγραμμενον· Ὅτι τις εν νεφελαις ισωθησεται τωι Κυριωι; Και τις
ομοιωθησεται τωι Θεωι εν υιοις Θεου; {Α} Ἀναθετεον ουν αρα και μετα σαρκος αυτωι το
πρεσβυτατον, ως Θεωι κατα φυσιν ενωθεντι σαρκι και τα της ιδιας φυσεως αγαθα
κοινοποιειν ειωθοτι τωι ιδιωι σωματι. {Β} Ἄριστα εφης. {Α} Τουτο δ' αν μαθοις ωδε τε
εχον και ειρημενον ορθως και εξ ετερων, ω ταν, ειπερ ελοιο, μαρτυριων. Ἔφη μεν γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

που Θεος περι του εκ σπερματος ∆αυειδ το κατα σαρκα Χριστου δι' ενος των αγιων
προφητων· Και συ, Βηθλεεμ, οικος του Ἐφραθα, ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν
Ἰουδα· εκ σου μοι εξελευσεται του ειναι εις αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και αι εξοδοι αυτου
απ' αρχης εξ ημερων αιωνος. Περι δε γε των υιων Ἰσραηλ ο ιερωτατος Παυλος· Ὅτι
παντες εις τον Μωυσην εβαπτισθησαν εν τηι νεφεληι και εν τηι θαλασσηι, και παντες
βρωμα το πνευματικον εφαγον, και παντες το αυτο πνευματικον επιον πομα. Ἔπινον
γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας. Ἡ δε πετρα ην ο Χριστος. Ἄθρει δη ουν εν
Χριστωι Ἰησου καθ' ενωσιν οικονομικην το ιδικως του Λογου πρεσβυτατον. Ἦ ουκ
εναργης ο λογος; Τον γαρ τοι Βηθλεεμιτην ως ανθρωπον και εκ γυναικος απ' αρχης
αιωνος τας εξοδους εχειν ευ μαλα φησιν. Ἐν αρχηι γαρ ην και προ παντος αιωνος ο
ενανθρωπησας Λογος, και αυτος ην η πετρα δεδιψηκοτα τον Ἰσραηλ τοις παρ' ελπιδα
και αδοκητοις εκμεθυσκων ναμασι, καιτοι γεννηθεις κατα γε την σαρκα και το
ανθρωπινον εν εσχατοις καιροις, και κεχρισμενος εις την εις κοσμον αποστολην παρα
του Θεου και Πατρος. Κατωνομασται γαρ ουχ ετερου του χαριν αλλ' η δια τουτο
Χριστος· Χριστος δε ην η πετρα, κατα τον Παυλον. Ἦ ενδοιαστον το χρημα ερεις; {Β}
Ουδαμως. {Α} Ἐπαγωνιειται δε αυ και συναθλησει τωι λογωι και 712 ο σοφος Ἰωαννης
μονονουχι και συναγειρων τας φυσεις, και μισγαγκειαν αγων των εκατεραι πρεποντων
ιδιωματων την δυναμιν. Θεα γαρ ο φησιν· Ὃ ην απ' αρχης, ο ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν
τοις οφθαλμοις ημων, ο εθεασαμεθα και αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι του Λογου
της ζωης, και η ζωη εφανερωθη, και εωρακαμεν, και μαρτυρουμεν, και απαγγελλομεν
υμιν την ζωην την αιωνιον, ητις ην προς τον Πατερα, και εφανερωθη ημιν. Ἰδου τον
οντα απ' αρχης ωφθαι τε φησιν εναργως, υπομειναι δε και αφην. Ἀνεκεκραγει γαρ ο
Θωμας· Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου, αναμετρησας δακτυλωι πλευραν τε την σωματος
και τας διατρησεις των ηλων.
Γεγενησθαι δε φησι τους αγιους αποστολους και ο θειος ημιν Λουκας αυτοπτας
τε και υπηρετας του Λογου. Γεγονε γαρ εμφανης ο ασωματος, και απτος ο αναφης, ουκ
οθνειον εχων ετι περιβλημα την απο γης σαρκα, αλλ' ιδιον αυτην ποιησαμενος ναον,
και συν αυτηι γνωριζομενος ως Θεος και Κυριος. Γεγραφοτα δε οισθα που τον ιερωτατον
Παυλον· Ουδεις γαρ ημων εαυτωι ζηι, και ουδεις εαυτωι αποθνησκει. Ἐαν τε γαρ ζωμεν,
τωι Κυριωι ζωμεν, εαν τε αποθνησκωμεν, τωι Κυριωι αποθνησκομεν. Ἐαν τε ουν ζωμεν,
εαν τε αποθνησκωμεν, του Κυριου εσμεν. Εις τουτο γαρ Χριστος απεθανε και εζησεν, ινα
και νεκρων και ζωντων κυριευσηι. Ἄραρεν ουν οτι κεκυριευκεν αληθως νεκρων τε και
ζωντων ο μη ετερου του χαριν η οτι τουδε και μονου τεθνεως και εγηγερμενος. {Β}
Ἄραρεν. {Α} Τινα δη ουν, ω γενναιε, φαμεν ως υπεδυ μεν θανατον, ανεβιω δε αυ; {Β}
Τον Υιον δηλονοτι. {Α} Ἀλλ' οτι μεν τον Υιον, ευ λεγεις, επαινεσομαι γαρ ουν. Ἐθελοιμι
δ' αν σου διαμαθειν ποτερα θνητος και φθοραι κατοχος ο εκ Θεου Πατρος Λογος η περα
θανατου και φθορας αμεινων ως ζωη; {Β} Ουτω φημι. {Α} Ειτα πως γεγονεν εν νεκροις
και ελευθερος κατα τας Γραφας; Τεθναιη γαρ αν ουτι που καθ' εαυτον ο Λογος. {Β} Ὅτι
τεθνεωσης αυτου της σαρκος, αυτος τουτο λεγεται παθειν. {Α} Ὀρθοτατα τε και
απλανως. Ουκουν, ου διχα σαρκος, συν αυτηι δε μαλλον και μετ' αυτης, την της
κυριοτητος ανεδησατο δοξαν ο νομωι σαρκος και φυσει τηι καθ' ημας τεθνεως και
εγηγερμενος. Ἀνθρωπινον μεν το τεθναναι 713 παθος, ενεργημα δε θεικον το
αναβιωναι δεικνυς, ινα δι' αμφοιν γνωριζηται, καθ' ημας τε αμα και υπερ ημας ως Θεος
και των ολων <Κυριος>, και μεθ' ημων γεγονως ορωιτο μετα Πατρος. Ουτως αυτον ο
Ναθαναηλ επιγινωσκων εφασκε· Ῥαββι, συ ει ο Υιος του Θεου, συ ει ο βασιλευς του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

Ἰσραηλ. Αυτος δε τοις εαυτου μαθηταις· Ὑμεις δε καλειτε με, φησιν, ο Κυριος και ο
∆ιδασκαλος, και καλως λεγετε· ειμι γαρ. Ἔργωι δε αυτο πιστουμενος, ανιησι μεν
αμαρτιας, εξουσιαν δε δεδωκε κατα πνευματων ακαθαρτων ωστε εκβαλλειν αυτα, και
θεραπευειν πασαν νοσον και πασαν μαλακιαν εν τωι λαωι. Ἦ ουκ εν ονοματι Ἰησου
Χριστου του Ναζωραιου τεθεραπευται μεν ο τω ποδε λελωβημενος και τηι ωραιαι
προσιζανων πυληι; Ἀρρωστιαν δε την ουτω μακραν απεσεισατο, και κομιδηι
δυσδιαφυκτον διεδρα νοσον Αινεας, προς ον ο Θεσπεσιος εφη [Παυλος]· Ἀινεα, ιαται σε
Ἰησους ο Χριστος. {Β} Ἀληθες. {Α} Πανταχοθεν ουν αρα συνωθουμενοι προς αληθειαν,
και το τοις ιεροις Γραμμασι δοκουν ιχνηλατειν ευ μαλα σπουδαζοντες, και ταις των
πατερων επομενοι δοξαις, τον εκ ριζης Ἰεσσαι, τον εκ σπερματος ∆αυειδ, τον εκ
γυναικος κατα σαρκα, τον μεθ' ημων υπο νομον ως ανθρωπον και υπερ ημας υπερ
νομον ως Θεον, τον δι' ημας τε και μεθ' ημων εν νεκροις, τον υπερ ημας δι' εαυτον
ζωοποιον και ζωην, Υιον ειναι του Θεου κατα αληθειαν πιστευομεν, ουτε ψιλουντες
θεοτητος το ανθρωπινον, ουτε μην ανθρωποτητος απαμφιεννυντες τον Λογον μετα την
αφραστον συμπλοκην, αλλ' ενα και τον αυτον ομολογουντες Υιον, εκ δυοιν πραγμα
τοιν, εις εν τι το εξ αμφοιν απορρητως εκπεφηνοτα, καθ' ενωσιν δηλονοτι την
ανωτατω, και ου φυσεως παρατροπην. Ὅσον γαρ ουτω δοξαζουσι περιεσται το κερδος,
σαφηνιει λεγων ο Χριστου μαθητης· Ὃς αν ομολογησηι οτι Ἰησους εστιν ο Υιος του
Θεου, ο Θεος εν αυτωι μενει, και αυτος εν τωι Θεωι. Ὅτι δε Ἰησους Χριστος, ο εκ ∆αυειδ
κατα σαρκα, κατα φυσιν και αληθως Υιος εστι του Θεου, καθο γεγονε σαρξ ο Λογος και
εσκηνωσεν εν ημιν, κατασφραγιει λεγων ο σοφος Ἰωαννης· Και οιδαμεν οτι ο Υιος του
Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν διανοιαν ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον, και εσμεν εν
τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου 714 Ἰησου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και ζωη
αιωνιος, και δι' αυτου τε και συν αυτωι τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι Πνευματι εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22


