Expositio in Psalmos
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
69.717
Ἱεροι μεν λογοι και θειων αθροισις μαθηματων, ευκλεα τοις ειρηκοσιν
περιποιουσι την ονησιν· "Κρεισσον γαρ σοφια λιθων πολυτελων, παν δε τιμιον ουκ
αξιον αυτης εστιν." Χρηναι δε οιμαι πονειν, και μαλα προθυμως, εν γε δη τοις ουτως
ονησιφοροις, οκνου τε ειναι και ραιθυμιας κρειττονα των αξιαγα στων ερωντα
πραγματων· ου γαρ τοις ειωθοσιν αναπιπτειν εις ραιθυμιαν, αλωσιμα γενοιτ' αν τα
εξαιρετα των κατορθωματων, αλλα τοις ιδρουν εθε λουσιν περι αυτων. Ἔνθεν τοι
καγω παρατεθηγμαι και νυν επι γε το δειν ολιγα αττα κατα δυναμιν και εις την των
ψαλμων αφηγησασθαι βιβλον. Σφοδρα γαρ αυτηι εν Ἐκκλησιαι Κυριου ταυτα
ψαλλουσιν εις υπακοην του λαου· δυνανται δε οι περι τον Ἀσαφ προφηται
δεικνυσθαι και αρχηγοι και διδασκαλοι κα τασταθεντες υπο του ∆αβιδ εις τους
λαους εις το αι νειν τον Κυριον και εξομολογεισθαι αυτωι. Και ταυτα μεν ουτως ημιν
ειρηται. Περι δε των λοιπων των ευρισκομενων, ει τυχοι, διαψαλματος, η οβελου, η
λημνισκου, η τινος ετερου μνημην εκαστου ψαλμου, τηι του Κυριου χαριτι
οδηγουμενος και συμ βιβαζομενος τηι εκεινου δυναμει, λεξω και παλιν. Και περι
αυτων δε των προλεχθεντων εν τοις εξης πλατυτερον τον λογον διηγησομαι τηι του
Κυριου χαριτι.

ΨΑΛΜΟΣ Αʹ.
Και παντα οσα αν ποιηι κατευοδωθησεται (Cod. B. f. 3 b.) Προ μεν γαρ του
Σωτηρος ημων επιδημιας ην ουκ ατραχυ τοις επι της γης το δυνα σθαι
κατευμεγεθειν της εκτοπου φιληδονιας, και υπερφερεσθαι κοσμικων επιθυμιων.
Ἐπειδη δε επ εφανεν ημιν Θεος ων ο Κυριος, λεια και ομαλη και ουδεν εχουσα το
αναντες η τραχυ γεγονεν η εις αρε την ημας αποφερουσα τριβος. Ουκ αναστησονται
οι ασεβεις εν κρισει. (A f. 10 b, B f. 4, E f. 1 b.) Ἕπεται δε τις αυτοις εσθ' οτε και
οικτιρμος, ως μη ταις ισαις τοις ασε βεσιν κολασεσι περιπεσειν. –Ἀναστησονται δε
και οι αμαρτωλοι, αλλ' ουκ εσονται εν τηι βουληι και τωι ταγματι των δικαιων·
βουλην δε δικαιων φησιν οιον την ταξιν και το αξιωμα. Ει γαρ και ειεν τινες των
ημαρτηκοτων ελεους [B. E. addunt η συγγνω μης] αξιοι, αλλ' ουκ αν τοις των αγιων
εναριθμηθειεν χοροις· ετερος γαρ εκεινων κληρος, και ανεστηκοτα τα αυχηματα,
περιοπτος τε η χαρις, και ατελευτητος η τρυφη. Τετρυγηκασι γαρ καρπον
ανδραγαθηματων, και της εις παν αγαθον ευανδριας καταπλουτουσι τας αμοιβας. Συ
δε σημειωσαι οτι πρωτος ∆αβιδ αναστασιν και κρισιν και επαγγελιαν ζωης
μελλουσης σαφως εδιδαξε, Μωσεως μηδεν παραδεδωκοτος.

ΨΑΛΜΟΣ Βʹ.
Ἵνα τι εφρυαξαν εθνη, και λαοι εμελετησαν κενα; (A f. 12.) Και ενταυθα δε
σαφεστερον τας των Ἰουδαιων απονοιας, και το αχαλινον θρασος το κατα Χριστου,
και το εικαιον εν σκεμμασι, και μειρακιω δες εν λογισμοις, μονονουχι καταιτιαται
λεγων· "Ἵνα τι εφρυαξαν εθνη; –Και ετερως δε ματην εμελετησαν τα των προφητων
βιβλια, τον υπ' αυτων κηρυττομενον Σωτηρα του γενους μη παραδεξαμενοι. Ἐγω δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου. (B f. 6, 7, E f. 4, K f. 27.) Ἀνενδεης δε κατα φυσιν
υπαρχων, οσα λεγεται λαμβανειν, ινα ημεις μετασχωμεν, ειληφεν. –Κεχειροτονημαι,
φησιν, εις βασιλεα παρα του Θεου και Πατρος ωστε διαγ γελλειν το προσταγμα
αυτου, και προ γε των αλλων τοις εν Σιων. Και τουτο, οιμαι, εστιν οπερ εφη Χρι
στος· "Ουκ απεσταλην ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ." Ἐπειδη
γαρ αυτοις της 69.721 επαγγελειας ωφειλετο χαρις, αυτοις και πρωτοις το της
ευαγγελικης αφηγησεως εχαριζετο λογον, και την δια πιστεως της εις αυτον
δικαιωσιν. Υιος μου ει συ· εγω σημερον γεγεννηκα σε. (A f. 13 b.) Οιδεν ουν ο ∆αβιδ
τον Χριστον και προαιωνιον εχοντα τον της θεοτητος θρονον, δια την εκ Πατρος
αποῤρητον γεννησιν· "Ὁ θρονος σου γαρ, φησιν, ο Θεος, εις τον αιωνα." Οιδεν αυτον
και βασι λειαν δεχομενον ανθρωπινως εν χρονωι, δια το της οικονομιας νεωτερον.
Και παλιν την προαιωνιον αυτου δηλοι γεννησιν ειπων· "Υιος μου ει συ." Ἦν γαρ αει
Υιος. Και την κατα σαρκα δε αυθις δεικνυει επενεγκων· "Ἐγω σημερον γεγεννηκα
σε·" το γαρ σημερον, χρονου εστιν. Ἐχαρισατο δε αυτωι ο Θεος ως ανθρωπωι ονομα το
υπερ παν ονομα, το της υιοτητος δηλαδη. (I f. 8.) Το σημερον, καιρου του
ενεστηκοτος, καθ' ον και γεγονε σαρξ, ποιειται την δηλωσιν, υπαρχων δε φυσει και
των ολων Κυριος· μεμαρτυ ρηκεν γαρ Ἰωαννης περι αυτου, οτι εις τα ιδια ηλθεν,
ιδια λεγων αυτου τον κοσμον. Ὡς εις δοξαν συνηθη την της βασιλειας καλουμενος,
εφασκεν· "Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου," δηλον δε οτι του Θεου και
Πατρος. Ἠνεσχετο δε των τοιου των, ιν' ως ανθρωπος υιοποιηθεις, καιτοι κατα φυ
σιν υπαρχων Υιος, οδοποιησηι δι' αυτου τηι ανθρωπου φυσει της υιοθεσιας την
μεθεξιν, και καλεσηι προς βασιλειαν ουρανων τους υπο της αμαρτιας τυραννου
μενους. Ὥσπερ γαρ οια τινα κληρον, εκ πατρος εις ολον το εξ αυτου διηκον γενος
τας εκ της εν Ἀδαμ παραβασεως συμφορας εσχηκαμεν, αραι και θανατωι
πεφορτισμενοι, ουτω παλιν εις απαν το ανθρωπινον γενος τα εν Χριστωι
διαδραμειται λαμπρα. ∆εχεται γαρ ημιν, ουχ εαυτωι δε παντως ο Μονογενης· πλη ρης
γαρ εστιν οτι και φυσει Θεος· δειται δε ολως ουδενος· καταπλουτιζει δε μαλλον
αυτος τοις ανωθεν αγαθοις την συμπασαν κτισιν. Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω σοι
εθνη. (A f. 13 b. B f. 8. K f. 27 b.) Ἑνος εθνους παρ οιστρησαντος του εξ Ἰσραηλ, και
δια τουτο αποβλη θεντος, παντα τα εθνη διδοται τωι Χριστωι πιστευ σαντα εις αυτον.
Αυτος γαρ η των εθνων προσδοκη, και εν αυτωι εθνη ελπιουσι. Και αντι μιας γης της
των Ἰουδαιων, τα της οικουμενης περατα [α. πλη ρωματα] ωικειωσατο. Και δωσω σοι
εθνη την κληρονομιαν σου. (C f. 4.) Τεθειται γαρ ως ανθρωπος κληρονομος παντων,
ινα λοιπον ως ιδιον ανασωσηι κληρον τους επι γης διηρπασμενους υπο των
αντικειμενων δυνα 69.724μεων. Ου δη προς περας αχθεντος, εφη προς τον Πατερα ο
Υιος· "Ους δεδωκας μοι, εκ σου ησαν, καμοι αυτους δεδωκας." Ει δε του Πατρος
ησαν, και του συμβασιλευοντος αυτωι κατα φυσιν Λο γου, εις τον υπαρχοντα αυτου
πλουτον ανεισιν και μετα σαρκος. Τοιγαρουν εφασκε· "Παντα τα εμα σα εστι, και τα
σα εμα." Ουκουν αν ει λε γοιτο λαβειν και τεθεισθαι κληρονομος, δια το αν
θρωπινον λεγεται. Γεγονε γαρ ανθρωπος ινα κη ρυξηι αιχμαλωτοις αφεσιν τοις
αποσκιρτησασι του Θεου· αλλ' εμεινεν ουδεν ηττον Θεος, καιτοι πτω χευσας καθ' ο
γεγονεν ανθρωπος. ∆ιο και προς τους Ἑβραιους εφασκε Παυλος· "∆ι' ου και τους
αιωνας εποιησε." (C f. 4, D f. 39.) Ουκ εν χρειαι δοξης η ετερου τινος καθεστηκως ο
Υιος, ος Λογος εστιν, αιτειν παρα του Πατρος η και λαμβανειν λεγεται· οικονομικως
δε τουτο ποιει. ∆εχεται μεν γαρ ανθρωπινως δια το σχημα της προς ημας ομοιωσεως·
εστι δε πληρης ως Θεος. Και μετ' ολιγα· Αιτει τοινυν και δεχεται παρα του Πατρος δι'
ημας, απερ εχει μεν φυσικως ως Θεος. Ἐπειδη σαρκα του δοξαζεσθαι χρηιζουσαν
ανελαβεν, και ουχ ετερου τινος, αλλ' αυτου γεγονεν, εικοτως ιδιοποιειται τα εις
αυτην η περι αυτην γινο μενα· και ως ανθρωπος μη εχων, δεχεται παρα του Πατρος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

απερ εχει φυσικως ως Υιος και Θεος. Και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης. (K f.
27 b.) Τουτο δεικνυσιν, οτι ουτε επι του Ζοροβαβελ, ως Ἰουδαιοι φασιν, εχει λογον·
ποια γαρ ελαβεν, η ποιαν κατασχεσιν περατων γης; επι δε του Κυριου του παντα τον
κοσμον υπαγομενου εις την εαυτου δεσποτειαν. Ὡς σκευη κεραμεως συντριψεις
αυτους. (A f. 14.) Ἕως μεν γαρ ελπιδα ειχον αναπλασεως, πηλος ηκουον· "Μη γαρ,
φησι, καθως ο κεραμευς ου δυνησομαι υμας αναπλασαι, οικος Ἰσραηλ;" Ὅτε δε
εξοπτηθεντες προς το κακον γεγονασιν οστρακα, συντριβην αυτοις απειλει
αδιορθωτον. Ποιμαινει δε και τα εθνη Χριστος ως εν ραβδωι τωι σταυρωι, και τηι
αῤραγει και ισχυραι αυτου βασιλειαι. Ἡ γαρ ραβδος και βασιλειας εστι συμβολον, ως
το, "Ῥαβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου." Και συντριβει ταυτα ουχ ωστε
απολεσαι και αναλωσαι, αλλ' ωστε αναπλα 69.725σαι. Προς τουτο γαρ σκοπος τωι
κεραμει συντριβειν τα οικεια σκευη, οταν μη ακεραιον σωζηι την δια πλασιν ουδεπω
πυρι προσωμιληκοτα. ∆ραξασθε παιδειας. (C f. 5.) Το ∆ραξασθε, το Ἐν ταχει
αποδοτεον, καθ' υπερβατον ειρημενον. ∆ραξασθε παιδειας εν τα χει, και ετι εν τωι
βιωι τουτωι τυγχανοντες, μηποτε οργισθηι Κυριος, και αλλοτριωσηι υμας της χαρας
των δικαιων. Ἀπριξ ημας εχεσθαι της του Κυριου διδα σκαλιας βουλομενος, εικοτως
τηι του δραξασθαι φωνηι κεχρηται.

ΨΑΛΜΟΣ Γʹ.
Κυριε, τι επληθυνθησαν; (A f. 16 b, B f 11, D f. 59 b.) Φησι γουν· "Τι
επληθυνθησαν;" το τι αντι του σφοδρα λεγων. Κα ταπληττεται γαρ αναριθμητους
ορων τους αρτυοντας αυτωι τας επιβουλας· και δεδιε μεν ως ανθρωπος, πλην ουχ
ητταται τοις δειμασιν, αλλ' εῤρωμενην εχων επι Θεωι την καρδιαν, προσδοκαι οτι
των επι βουλευοντων περιγενησεται. Ἔθλιβον δε τον ∆αβιδ πληθυνομενοι οι
προστιθεμενοι τωι Ἀβεσσαλωμ δια κοσιοι ανδρες εξ Ἰερουσαλημ, οτε αυτωι και
Ἀχιτοφελ και Θεκων προσετεθησαν, και συστρεμμα ισχυρον και λαος πολυς συν
αυτωι. Ουτοι γαρ παντες εθλιβον τον ∆αβιδ· εν οις και ο Σεμεει, ος εκπορευομενωι
κατηρατο τωι ∆αβιδ. Συ δε, Κυριε, αντιληπτωρ μου ει. (A f. 17 b.) Την γενομενην εκ
της των εχθρων επ αναστασεως αυτωι συνοχην τε και αμηχανιαν προειπων ο ∆αβιδ,
νυν διαστελλει το μελος τωι διαψαλματι, και τωι κατα το αποῤρητον αυτωι
ενηχησαντι επιθαρση σας, την σωτηριον ταυτην φωνην φθεγγεται· "Συ δε, Κυριε,
αντιληπτωρ μου ει." Ἐκεινοι μεν, φησιν, οπλα κινουσι, και περιεσεσθαι μου
προσδοκωσι, δια το της σης γεγυμνωσθαι με χαριτος· εγω δε οιδα τον εμαυτου
Σωτηρα και Λυτρωτην. Ουκ επι τοξωι ελπιω, και η ρομφαια μου ου σωσει με· αλλα
τειχος αῤρηκτον εμοι και δορυφορων πληθος ουκ ευκαταγω νιστον το σον ευμενες,
ω ∆εσποτα, και η παρα σου αντιληψις· δεηθησομαι δε ουδενος, της σης ημεροτη τος
εμοι και δοξαν νεμουσης, και την εμην υψουσης κεφαλην, τουτεστιν εν περιφανειαι
τιθεισης, και οιον επεκεινα των εχθρων. Ἢ κεφαλην την αρχην λεγει την εαυτου,
ην προς βραχυ ταπεινωθεισαν, παλιν υψωθεισαν ανελαβεν. Ειποι δ' αν και ο Σωτηρ
προς τον Πατερα ως ανθρωπος, οτι Συ αντιληπτωρ μου ει, και ουκ εγκαταλιμπανων
την ψυχην μου εις ᾅδην, και δοξα μου, ειπων· "Και εδοξασα, και παλιν δο ξασω," και
την εμην κεφαλην την θεοτητα υψωσας, 69.728τουτεστι δια των θεοσημειων
φανεραν εποιησας. Τα γαρ επι τωι σταυρωι θαυματα, της του Μονογενους θεοτητος
σαφης οντως αποδειξις. Ὑψοι δε και ημων την κεφαλην ο Θεος, ηγουν τον νουν και
το ηγεμονι κον, οταν ανω βλεπωμεν, παν σωματικον υπερκυ πτοντες. Φωνηι μου
προς Κυριον εκεκραξα, κ.τ.λ. (A f. 18 Τα οικεια παθη διηγουμενος ο προφητης, και
οπως ηνεγκε τα συμπιπτοντα γενναιως, δια του καθ' εαυτον υποδειγματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

διδασκαλιαν ημιν εναργε στατην της υπομονης καταλιμπανει, και διδασκει ως εν
ταις περιστασεσιν ουκ αλλωι η Θεωι προσιεναι δει, και οτι ο καρπος της τοιαυτης
προσοδου, το εισ ακουεσθαι. Νυν μεν τοι αποστρεφει το προσωπον προς ημας, και
διηγειται πως ευξαμενος επηκουσθη, και φησι· "Φωνηι μου προς Κυριον εκεκραξα,
και επηκουσε μου εξ ορους αγιου αυτου." Ἐγω εκοιμηθην και υπνωσα. (A f. 18, B f.
12 b, D f. 40.) Ὕπνον ενταυθα τον περι τον νουν φησι, δι' ου και εις την αμαρτιαν
κατ επεσε. [Codd. B. D. Ὁμολογει το πλημμελημα, και υπνου του κατα νουν
συμβαντος εγκλημα ποιειται το γεγονος. Νου μεν γαρ, etc.] Νου μεν γαρ εγρηγορο
τος εργον αν γενοιτο και σπουδη το παραιτεισθαι το φαυλον, και αποφοιταιν
επειγεσθαι του πεφυκοτος αδικειν· ρεγχοντος δε και ηῤρωστηκοτος το ραιθυμον, το
ηττασθαι παθων και τουτο σαρκικων. Ουκουν εν ταυτωι και της αμαρτιας ποιειται
την μνημην, και ωιδην αναφερει χαριστηριον τωι Θεωι, λεγων· Ἐγω μεν υπνωσα τηι
ραιθυμιαι εις αμαρτιαν, τηι Βηρσαβεε συμφθαρεις και τον Ουριαν απεκτονως. Ουκ αν
δε εξηγερθην τηι μετανοιαι, ει μη Κυριος αντελαβετο μου. Τουτο δε εστιν
ομολογουντος μεν εναργως της ανθρωπινης διανοιας το ασθενες, στεφανουντος δε
ταις ευφημιαις τον αει σωζοντα και επικουρουντα Θεον, και την του διαβολου
παγιδα συνθραυοντα, και εξελκοντα αυτης τους αλοντας αυτηι. Ἀλλα και του
Ἀβεσσαλωμ, φησιν, επιβουλευοντος, Ἐγω εῤραιθυμουν και οιον εκαθευδον· νυν δε
ανεστην και οιδα, οτι Κυριος αδικουμενου μου αντιληψεται. Ἐκτιναξο μαι και τον
υπνον τον εξ αθυμιας, ον η νυξ μοι της συμφορας επηνεγκε· και διεγερθησομαι προς
ευθυ μιαν, λευκην ωσπερ ιδων ημεραν την φαιδροτεραν των πραγματων
καταστασιν. Ἡ γαρ προσδοκια της του Θεου αντιληψεως ουκ εαι με καθευδειν και
ανα πιπτειν. Ου φοβηθησομαι απο μυριαδων λαου. (A f. 18 b.) Ἐπειδη, φησιν, ο
Κυριος αντελαβετο μου, διεγηγερμαι, και ουτω νεανικον πεπλουτηκα φρονημα, ως
κατα μηδενα δεδιεναι τροπον, καν μυ ριαδες λαων των μετα του Ἀβεσσαλωμ
περιστοιχι ζοιντο με. Καλη τοιγαρουν των αγιων η πιστις· δε διασι γαρ ουδαμως
κατατεθηγμενης αυτων αναριθμη του πληθυος εχθρων, οταν επαμυνηι Θεος. Ἀρκει
69.729γαρ και μονος παρων τας πολλας μυριαδας διασκε δασαι. Ουκ εφοβηθη ουδε ο
Κυριος τους κατα τον καιρον του παθους κυκλουντας αυτωι Ἰουδαιους και εθνικους·
διο και λεγεωνας αγγελων παρηιτησατο. Ἀναστα, Κυριε, σωσον με, ο Θεος μου. (A f.
19.)Χρημα μεν ουκ αζημιον τοις καμνουσιν η σιγη· χρησιμον δε και σωτηριον το
λεγειν· "Ἀνα στα, Κυριε, σωσον με, ο Θεος μου." Πλην ουχ απα σιν οιμαι πρεπειν
αυτο. Οι γαρ των θειων μεν κα ταφρονουντες θεληματων, ταις δε ιδιαις ηδοναις
ωσπερ ολας ανεντες ηνιας, πως η ποθεν αν σχοιεν προς Θεον παῤρησιαν; Τοις γε μην
ευαγωγον τοις παρα Θεου νομοις υπεχουσι τον αυχενα, παῤρησια πολλη προς αυτον·
φαιεν δ' αν εικοτως το, Ἀναστα, σωσον με τον σον γνησιον οικετην. Και ο ∆αβιδ ουν
Κυριον εαυτου τον Θεον ονομαζει, ως ποιων αυτου το θελημα, και φησι· "Σωσον με,
ο Θεος μου·" μετα πολλης διαθεσεως τον των απαντων Θεον ιδιοποιουμενος, και
αναστηναι παρακαλων εις βοηθειαν. Ἀξια δε της πραοτητος αυτου η προσευχη· ου
γαρ ειπεν· Ἀπ ολεσον τους εχθρους μου· αλλα τι; "Σωσον με." Τουτο, φησι, μονον
ζητω ινα εγω σωθω, ου μην ινα οι εχθροι μου απολωνται. Ταχα και ως Προφητης
ειδως οτι την ψυχην αυτου εν ᾅδου κατασχεθεισαν ο Χρι στος εκειθεν ελευθερωσει
εκ νεκρων αναστας, προλε γει το μελλον· και του Κυριου επιταχυναι ευχεται την
αναστασιν, οπως δι' αυτης τυχοι και αυτος σω τηριας. Τεως μεντοι κατα το ιδιωμα
της Γραφης υπνουν λεγεται ο Θεος, οταν μακροθυμει· ως το, "Ἵνα τι υπνοις, Κυριε;"
ανιστασθαι δε παλιν, οταν εκδικηι και επισκεπτηται. Και ενταυθα ουν, Ἀναστα, φησι,
Κυριε· τουτεστιν, Ἀποθου την πολλην μακρο θυμιαν, και εξεγερθητι εις εμην
αντιληψιν. Ὅτε δε και ο Σωτηρ υπερ ημων παρεδιδοτο, οιονει εκοιματο αυτωι ο
Πατηρ ανεχομενος. Προς ον και ελεγε· "Σω σον με εκ της ωρας ταυτης." Το αυτο δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

και ημεις εν πειρασμοις λεγειν δυναμεθα. Πλην ορα οτι, οταν εκνηψωμεν, τοτε και ο
Θεος προς την ημων σωτηριαν ανισταται. Και ο ∆αβιδ ουν αυτος προτερον τον
υπνον της ραιθυμιας απεθετο, ειτα και τον Θεον ανα στηναι παρακαλων εις
βοηθειαν. Ὅτι συ επαταξας παντας τους εχθραινοντας μοι ματαιως. (A f. 19 b, B f. 12
b, E f. 7.) Σκοπει δε του λογου το ασφαλες· ου γαρ απλως ειπε τους εχθραινοντας,
αλλα τους τουτο δρωντας ματαιως, τουτεστιν εικη και περιττως και επ' ουδενι
πλημμεληματι. Ἐχθραι νει δε τις ματαιως, οταν μη προαδικηθηι, μηδε τι παθοι των
ειωθοτων λυπειν και παροξυνειν. Κακεινος εχει ματαιως εχθρους, ο μη παρεχων
προφασιν εχ θρας και μισους, οποιοι παντες οι διωκομενοι δια το ζηιν ευσεβως. Προς
ους φησιν ο Σωτηρ· "Μακαριοι εστε οταν ονειδισωσιν υμας και διωξωσι και ειπωσι
παν πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι, ενεκεν εμου," και τα εξης. Και ο ∆αβιδ
πολλους ειχε ματην 69.732 εχθραινοντας, τον Σαουλ και τον Ἀβεσσαλωμ, και τους
συν αυτοις· αυτου γαρ πολλην προς αυτους επιδεικνυμενου πραοτητα, ματην ησαν
εχθροι. Ὀδοντας αμαρτωλων συνετριψας. A f. 19 b. Το δε, "Ὀδοντας συνετριψας,"
ως επι θηριων αγριων ειπε· μιαιφονοι γαρ ως επιπαν οι φιλαμαρτημονες και ταις
των αγιων ευδοκιμησεσιν επιτριζοντες τους οδοντας. Ἔθος δε τηι θεοπνευστωι Γραφηι
θηριοις εξομοιουν τους αγριως τισιν επιφυε σθαι μεμελετηκοτας. Το ουν Συνετριψας
οδοντας, αντι του Πασης ισχυος αυτους εγυμνωσας ειρηται, εκ μεταφορας των
θηριων, α των οδοντων στερου μενα, ευκαταφρονητα λιαν εστι και ευκαταγωνιστα.
Ἐρει δε και ο Σωτηρ προς τον Πατερα, οτι Συ επα ταξας μεν Ἡρωδην τον
βρεφοκτονον εχθραινοντα μοι ματαιως· παταξεις δε και τους Ἰουδαιους, Ῥωμαιοις
αυτους παραδους· και τους οδοντας αυτων συντριψεις, διοτι ειπον· "Ουκ εχομεν
βασιλεα·" και, "Το αιμα αυτου εφ' ημας." Πατασσονται δε υπο Κυριου και οι
δαιμονες, διοτι μηδεν παρ' ημων αδικηθεντες, μα την ημιν δια την εαυτων κακιαν
επιβουλευουσι· και οι νοητοι οδοντες αυτων, τα παθη φημι, δι' ων κατ εσθιουσι τους
απλουστερους, συντριβονται. Συ γαρ, φησι, "συνεθλασας τας κεφαλας των
εμφωλευοντων δρακοντων τοις υδασιν," ο το μεγα κητος δια της αναστασεως
χειρωσαμενος, ο αιδην καθελων και θα νατον πατησας, και καταργησας διαβολον. Συ
δε μοι ορα, οτι οι αδικουντες εκεινοι εισιν οι βλαπτομενοι, πατασσονται γαρ υπο
Θεου· οι δε αδικουμενοι, ουτοι και προσωφεληνται· σωζονται γαρ. Του Κυριου η
σωτηρια, και επι τον λαον σου η ευλογια σου. (A f. 20.) Ἁγιοπρεπες δε το και τοις
αλλοις υπαρ ξαι παρακαλειν, οπερ εαυτωι συμβηναι βουλεται· ου γαρ μονος των
θεοσδοτων αγαθων εν μεθεξει γενε σθαι ζητει, αλλα κοινην απασι τοις αγαπωσι τον
Θεον την επι τουτοις προκεισθαι φιλοτιμιαν. Και μη θαυμασηις ει τοιουτος ενεστι
τοις αγιοις σκοπος, οπου και συναλγουσι τοις πασχουσι, και συνδακρυ ουσι τοις
κλαιουσι, και την τοις φιλαμαρτημοσιν οφειλομενην οργην ποιουνται κοινην. Ταχα
δε και θεολογει ενταυθα ο ∆αβιδ λεγων, οτι Παρα σου του Κυριου και Πατρος
αποσταλητω ο Σωτηρ Ἰησους, η σωτηρια της ανθρωπινης φυσεως, και η του αγιου
Πνευματος ευλογια επι τον λαον σου καταπεμφθητω, τουτεστιν επι τα εθνη· α και
ευλογησον πασηι ευλο γιαι πνευματικηι. Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου ευλογηθησονται παντα
τα εθνη, Ἰουδαιοι δε εξωσθησονται. Και ο Χριστος δε την εαυτου σωτηριαν, ην
εσωθη εκ νεκρων αναστας, του Πατρος ειναι λεγει, ομοιως και την επι τους
πιστευοντας ευλογιαν αυτωι ανατιθησι. ∆ιο λεγει· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του
Πατρος μου, κληρονομησατε." ∆ικαιως δε ο ψαλμος και τηι αν θρωπινηι φυσει
προσαρμοσθησεται, ην εθλιβον μεν οι δαιμονες προ της του Σωτηρος παρουσιας·
επαταχθη 69.733 σαν δε τηι αληθει του Χριστου δυναμει ενανθρωπη σαντος· η δε υπ'
αυτων πολεμηθεισα φυσις και σω τηριας και ευλογιας απελαυσεν.

ΨΑΛΜΟΣ ∆ʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Εις το τελος, εν υμνοις. Ψαλμος ωιδης τωι ∆αβιδ. (A f. 20.) Τον μεν τριτον
ψαλμον συνεταξεν ο μα καριος ∆αβιδ, ετι του προς τον Ἀβεσσαλωμ συνεστω τος
πολεμου, οθεν και ολοφυρμους περιειχε· τον δε τεταρτον τουτον, μετα το νικησαι
τον πολεμον, ανα τιθησι τωι νικοποιωι Θεωι ευχαριστηριον. ∆ιο ετεροι των
ερμηνευτων αντι του Εις το τελος, Τωι νικο ποιωι ηγουν επινικιον αναγραφουσι την
ωιδην. Εις το τελος μεν ουν επιγεγραπται, οτι επι καταλυσει της τυραννιδος ο
ψαλμος συνετεθη· Ἐν υμνοις δε, οτι ουκ ετι δακρυει ο ∆αβιδ, αλλ' υμνει τον της νι
κης δοτηρα Θεον· ψαλμος δε ωιδης, οτι πανηγυριζων, ωιδικωτερον αιδει το επινικιον.
[Ἐν τωι επικαλεισθαι με. Ἄτοπον εστι σιγηι καταχωννυναι τον της ευεργε σιας
τροπον, οπερ οι εν Ευαγγελιοις εννεα λεπροι ονειδιζονται. Ἢ τοινυν την θειαν
καταθαυμαζει φιλο τιμιαν, ουκ εν παρατασει χρονου τα αιτηματα πλη ρωσασαν· η
ταχα διδασκει, ως ουκ εν τωι σιγαιν, αλλ' εν τωι μαλλον επικαλεισθαι, σεσωσται.
∆εικνυται δε δια τουτο, μεγα και ονησιφορον το αδιαλειπτως προσευχεσθαι.] Ὁ Θεος
της δικαιοσυνης μου. (A f. 21.) Ευρησομεν δε αυτον, τον ενθαδε χρησι μως δικαιον
εαυτον ειναι λεγοντα, και πλημμελειαις ενοχον ομολογουντα υπαρχειν. Ειτα πως αν
ειη, φησιν, αληθες, οτι δικαιος ο αυτος και πλημμελειαις ενοχος; Ὅτι παρεπεται τοις
δικαιοις και ολισθημα τα, κατα το, "Ἑπτακις πεσειται ο δικαιος, και αναστησεται."
Ἕτερον τοινυν εστι το ακαταληκτως πλημμελειν, και ετερον το εν τωι πειρασθαι
κατορ θουν την δικαιοσυνην, ολιγακις εσθ' οτε την κοινην της φυσεως υπομενειν
ασθενειαν. "Παραπτωματα γαρ τις συνησει;" κατα το γεγραμμενον. "Τις δε
καυχησεται αγνην εχειν την καρδιαν;" Ἐν θλιψει επλατυνας με. (A f. 21 b.) Ἐπειδη
ειπεν οτι Εισηκουσε μου ο Θεος, ωσανει τινος αυτον ερωτησαντος, Κατα τι εισ
ηκουσθης, ω προφητα; τι δε σοι καταθυμιον εις πε ρας εκβεβηκε; διαλευκαινει της
επικουριας τον τροπον, και φησιν, οτι "Ἐπλατυνθην εν θλιψει·" τουτεστιν, ουκ
απηλλαγμαι μονον των περιστασεων και του εν μοχθηροις ειναι πραγμασιν, αλλα
γαρ ιδου και προς ευθυμιαν κατευρυνομαι. Εισηκουσε 69.736 μου γαρ, ουκ εν
χρημασιν, ουδ' ινα εχθρων κρατησω (ου γαρ ταυτα ᾔτησα), αλλ' εν ανεσει τηι εν
μεσωι της θλιψεως γενομενηι. (A f. 22.) Παυλος γ' ουν ηκουσεν· "Ἀρκει σοι η χαρις
μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειου ται." Και οι διελασαντες δε της αμαρτιας
τους βρο χους, και οι εν πιστει τελειωθεντες και θλιψεις υπερ Χριστου και αικιας
αναδεξαμενοι, τοις ανωθεν εν τρυφησουσιν αγαθοις. Ἔλθοι δ' αν ο λογος και επι
τον Σωτηρα, δεικνυς και αυτον δια παθηματων τε λειωθεντα, και εκ του παθειν
γενομενον υψηλοτερον. Ἰστεον δε και τουτο, οτι τα περιστατικα επι μεν των αγιων
θλιψεις ονομαζει η θεια Γραφη, διοτι γυμνασιου ενεκεν αυτοις συμβαινουσιν· ως το,
"Πολ λαι αι θλιψεις των δικαιων·" επι δε των αμαρτωλων, μαστιγας· ως το, "Πολλαι
αι μαστιγες των αμαρ τωλων." Μαστιζονται γαρ, δια τας αμαρτιας αυ των
παιδευομενοι. Και εισακουσον της προσευχης μου. (A f. 22 b.) Ἀλλα πως ο
εισηκουσθαι λεγων, ακου σθηναι παλιν παρακαλει; Ἢ χρονος εστιν αντι χρο νου·
αντι γαρ του, Ὠκτειρησας με και εισηκουσας, ειρηται το, "Οικτειρησον και
εισακουσον·" η ταχα που και διηνεκως ακουεσθαι παρακαλει· επειδη τους ζηιν
ευσεβως εθελοντας ουκ ενδεχεται μη ουχι παντως ταις κατα τονδε τον βιον ομιλειν
θλιψεσιν. Ει ουν και κατα παντα εισηκουσθη οσα προσηυξατο, αλλ' ομως δεδοικε
περι του μελλοντος· διο και παλιν προσευχεται, το κερδος της προσευχης επισταμε
νος. Ει γαρ και απηλλαγη των αλγηδονων και της αθυμιας, αλλ' ανθρωπος ων και
προς το μελλον αγωνιων, μη ουκ ισχυσηι δια παντος επικειμενων των πειρασμων,
πλατυνεσθαι αιτειται, και αυτα ταυτα τα ποιητικα των αλγηδονων παρελθειν. ∆ιο
και, Οικτειρησον με, φησι, τουτεστι Λυσον τον αγωνα, δος παντελως απαλλαγηναι.
Υιοι ανθρωπων, εως ποτε βαρυκαρδιοι; (A f. 23.) Κατα μεν την ιστοριαν, ως προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τους οιομενους τωι πληθει του στρατου ελειν τον δικαιον, ταυτα ειρηται. ∆ια πειρας
γαρ αυτης μαθων οσην εχει την ονησιν το επι Θεωι πεποιθεναι, και παρ' αυτου μονου
σωζεσθαι ζητειν, κοινωφελες μαθημα προτιθεται το συμβεβηκος αυτωι, και φησιν· Ὦ
τυ φλοι τας φρενας, τον νουν τε παχεις, μεχρι τινος ουκ αποβαλεισθε την
αῤρωστιαν; εως τινος ου γνω σεσθε, οτι η επ' ανθρωποις ελπις ματαιοτης εστι και
ψευδος; Γιγας γαρ ου σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου. Και απλως δε ο ∆αβιδ υιους
ανθρωπων καλει τους εν πονηριαι ζωντας, τους προς ασεβειαν επιῤρεπεις· επει οι μη
τοιουτοι, τηι φυσει μεν αν θρωπων υιοι, τηι χαριτι δε ουκ ετι, αλλ' υιοι Θεου. Και
γνωτε οτι εθαυμαστωσε Κυριος τον οσιον αυτου. (A f. 24.) Ἡ μεν γαρ των επιγειων
απολαυσις κατ' ουδεν, οιμαι, διαφερει των εν οραμασι τερπνων, 69.737 α μονον
οφθεντα καταληγει προς το μηδεν, τον του ρεγχοντος νουν διαπαιξαντα· τα δε γε
λαμπρα της δικαιοσυνης αυχηματα, και τα επ' αυτηι παρα του Θεου γερα, μακραν και
ακραδαντον εχει την μεθ εξιν και περιφανες το αξιωμα. ∆εχεται γαρ ο Θεος τας των
οσιων φωνας, και αποπεραινει τα αιτημα τα· ου τι γενοιτ' αν το ισοστατουν;
Ὀργιζεσθε και μη αμαρτανετε. (A f. 24.) Ἄπασι μην ανθρωποις συμβαινει το της
οργης παθος, μητερα εχον λυπην η μικροψυχιαν η πλεονεξιαν η την παρα τινων
λοιδοριαν. Ἔξεστι δε ταυτην ανακοπτειν, καθαπερ και τας σωματικας ορεξεις. Το
μεν γαρ μηδολως αυτας εν ημιν κινει σθαι, ταχα που και ανεφικτον και ουκ εφ'
ημιν. Ἐν ημιν δε το επιτιμαιν τοις κινημασιν· ουτω και επι της οργης· δριμυ μεν γαρ
εν ημιν εστιν, οτε ποιει ται το κινημα, πλην ωσπερ τισι χαλινοις ανακοπτε ται, τοις
εις το αμεινον επιλογισμοις. Και εως μεν αδρανες εστι ετι το παθος εν ημιν,
συγγνωμης αξιου ται παρα του Θεου· επειδ' αν δε τα εξ αυτου εμ φαινηται κακα,
τοτε τας δικας υφεξομεν. Το αυτο δε και επι των σαρκικων ορεξεων· απρακτουσης
γαρ εν ημιν της φαυλης ηδονης, συνηρεμησει παντως και αυτηι ο κολαζων νομος·
ενηνεγμενης δε ηδη προς περας, τα της δικης συνεκτεινεται. Φησιν ουν και νυν ο
∆αβιδ, οτι Καν απροαιρετως οργισθητε, οπερ ουχ αμαρτημα τελειον, μη προσθητε και
την πρα ξιν, ινα μη τελειον ηι το αμαρτημα. Ευφυως γαρ συγχωρει το ελαττον ως
ασθενεστεροις, την οργην λεγω, ινα κωλυσηι το μειζον, τουτεστι τον φονον και οσα
εκ του θυμου μη κολαζομενου τικτεται. Θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης, και ελπισατε
επι Κυριον. (A f. 25 b.) Τιθησι δε τα καθ' εαυτον εις παρα δειγμα ο ∆αβιδ· και οτι τοις
θυουσι τωι παναγνωι Θεωι τους εκ της δικαιοσυνης καρπους ουκ αμισθος η εις αυτον
ελπις, πειραται διδασκειν. Και γαρ μο νονουχι, φησι, τεθυκα την δικαιοσυνην,
εποιησαμην δε και επ' αυτωι την ελπιδα, και κεκρατηκα των εχθρων, ει και
τεθρηνηκα πεσοντα τον νεανιαν. Λε γων δε, "Θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης," ου την εν
σκιαις αποδεχεται ταις κατα τον νομον, την εν Χρι στωι δε μαλλον και ευαγγελικην.
Ὁ μεν γαρ αρχαιος εδιδασκε νομος τας δι' αιματων ποιεισθαι προσαγω γας, αλλ' ουκ
ην εν αυταις τελειουσθαι τον ανθρω πον κατα συνειδησιν· προσεκομιζοντο γαρ της
αλη θους λατρειας προανατυπουσαι την ευοσμιαν, και ησαν μεχρι καιρου
διορθωσεως επικειμεναι. Τοιγαρ τοι και εν Χριστωι κατηργηθη μεν η σκια· περι
αστραπτει δε λοιπον τας των πιστευσαντων καρδιας της αληθειας το φως. Λεγοι δ'
αν και Ἰουδαιοις ο Κυριος, οτι Αι δια των θυματων θυσιαι και αιμα των υμας εις
ουρανον ουκ αναβιβασουσιν· αλλ' ο εξ ουρανου καταβας εγω, εφ' ον μονον ελπιζετε,
μηδενα του γραμματος ποιουμενοι λογον. 69.740 Πολλοι λεγουσι· Τις δειξει ημιν
αγαθα; (A f. 25 b.) Οι μεν γαρ ολιγοι, φησι, και δοκιμοι και φιλοσοφειν ειδοτες,
ακατασειστον επι Θεωι την ελπιδα εχουσι· τεθαρσηκασι γαρ επαγγελλομενωι τα υπερ
νουν αγαθα· οι δε πολλοι, τουτεστι το κεχυμε νον πληθος, το αδιακριτον, το ανοιαι
προσηλωμενον, την παραυτικα μεθεξιν των σαρκικων ακαθαρσιων των εν ελπιδι
αγαθων προτιμησαντες, φασι· "Τις δειξει ημιν τα αγαθα;" Ταυτα των περι τας διοικη
σεις του Θεου ολιγωρουντων τα ρηματα· Που του Θεου προνοια, τοσαυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

συγχυσεως εν τωι βιωι ουσης; Και αλλων μεν τρυφωντων, ημων δε εν πτωχειαι και
τοις εσχατοις οντων κακοις, τι τεκμηριον της θειας κηδεμονιας; Ἐσημειωθη εφ'
ημας το φως του προσωπου σου, Κυριε. (A f. 269.) Κρυφιωδεστερον δε και
μυστικωτερον, προσωπον μεν του Θεου και Πατρος ο Υιος, φως δε το εξ αυτου
πεμπομενον Πνευμα εις ημας· δι' ου κατεσφραγισμεθα, εις εικονα την πρωτην
αναμορ φουμενοι· δι' ου και δεδιδαγμεθα τα οντως αγαθα, δι' α και την νοητην
ευφροσυνην εσχηκαμεν την εις νουν και καρδιαν, βεβαιουμενοι προς ελπιδα την επι
τοις εσομενοις αγαθοις. (C f. 8.) Οι μεν αγγελοι βλεπουσι δια παντος το προσωπον
του Θεου, οι δε ανθρωποι το φως του προσ ωπου αυτου. Προσωπον δε Κυριου εστι
θεωρια πνευματικη παντων των επι γης· φως δε προσωπου εστιν η μερικη γνωσις
τουτων αυτων· ειπερ, κατα την σοφην Θεκωΐτιδα, ως αγγελος Θεου ην ο ∆αβιδ ειδως
τα επι της γης παντα. (K f. 31.) Και ποιον αρα εστιν το προσωπον του Θεου και
Πατρος, ου το φως εφ' ημας σεσημειωται; Ὁ του Θεου Υιος, η απαραλλακτος εικων·
και δια τουτο λεγων· "Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατε ρα μου." Ἐσημανθη δε ημιν,
συμμορφους ημας αποδειξας εαυτωι, και τον δια πνευματος του ιδιου φωτισμον
εγχαραξας ως θειαν εικονα τοις πιστευου σιν εις αυτον. Ἔδωκας ευφροσυνην εις την
καρδιαν μου. (A f. 26 b.) Ουτως τεθαυμακα, φησι, τους τολ μωντας λεγειν· "Τις δειξει
ημιν τα αγαθα;" και τοι παρον απο των εν χερσι βεβαιουσθαι προς τα μελλοντα.
Ἐσχηκαμεν γαρ ενεχυρα της μελλουσης ημεροτητος εσεσθαι πλουσιως, την εν τωιδε
τωι κοσμωι φειδω τε και προνοιαν του ∆ημιουργου. Χαριζεται γαρ τηι φιλοτιμωι δεξιαι
τα αναγκαια προς το ζηιν· και καθιησι μεν υετους, τας δε εξ αγρων ευκαρπιας ανιησι
κατα καιρους. Ὁ τοινυν αμφιλαφως χορηγη σας τα ζωαρκη, πως αν διαψευσαιτο
χαριεισθαι λε γων τα μετα τονδε τον βιον; Ἐμοι ουν εδωκας ευ φροσυνην εις την
καρδιαν. Ἐν ειρηνηι επι το αυτο κοιμηθησομαι και υπνω σω· οτι συ, Κυριε, κατα
μονας επ' ελπιδι κατ υκισας με. (A f. 27 b, C f. 8 b.) Κατα δε τον θειον Κυριλλον,
69.741 επι το αυτο και ομου τοις αλλοις αγιοις τον υπνωι εοικοτα δεξομαι θανατον·
πλην εν ειρηνηι, μη εχων την αμαρτιαν, η εστιν εχθρα εις Θεον· και ουτω κα ταλυσας
τον βιον, κατοικισθησομαι παρα Θεου και επ' αγαθαις ελπισι, τουτεστι βεβαιαν και
ακραδαν τον την ελπιδα εξω. Το δε κατα μονας υπεμφηνειεν αν, οτι ιδικος και
εξαιρετος εστι των αγιων ο κλη ρος· ου γαρ αναμιξ εσονται τοις πονηροις, αλλ' οιον
εξηιρημενοι και κατα μονας. Ἐκεινοις μεν γαρ πυρ και θειον και πνευμα καταιγιδος η
του ποτηριου μερις, τουτοις δε το βασιλευειν ητοιμασται και ακα ταληκτως
εντρυφαιν τοις ανωθεν αγαθοις.

ΨΑΛΜΟΣ Εʹ.
Συνες της κραυγης μου. (D f. 42 b, E f. 8 b.) Το συνες ενταυθα αντι του
Κατεξετασον και βασανισον της εμης κραυγης τον σκοπον. Ου γαρ αιτω τι των
ανθρωπινων η των απαιδοντων τοις σοις, ω ∆εσποτα, νομοις· εκεινα δε μαλλον, α
και τοις λαβουσι χρησιμα τε και αναγ καια προς σωτηριαν, και τηι σηι φιλοτιμιαι
χαριζε σθαι πρεπει. Το πρωι εισακουσηι της φωνης μου. (A f. 95) Ειη δ' αν πρωΐα και ο
της του Σωτη ρος επιδημιας καιρος· τοτε γαρ δεκται γεγονασιν αι παντων ευχαι. (C f.
9) Μεγα εις αγνειαν καυχημα το εκ πρωΐας της αυτης παριστασθαι τωι Θεωι, και
φθανειν εν ευχαριστιαι τον ηλιον· Ουτω γαρ, φησιν, εποψομαι τα θεια και αγια σου
μυστηρια, α ητοιμασας τοις αγα πωσι σε. Ἐμισησας, Κυριε, παντας τους
εργαζομενους την ανομιαν, κ.τ.λ. (C f. 9) Τους μεν εν τηι πολιτειαι πταιοντας, ερ
γαζομενους την ανομιαν ωνομασεν· τουτους δε μισει ο Θεος τους αποπεσοντας της
αληθειας. Ἑτεροδο ξους, λαλουντας ψευδος ειπεν, ους απολει ο Θεος· και τηρει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

διαφοραν του Ἐμισησας και Ἀπολεις· πρωτον μεν ει χειρον του Ἀπολεις το
Ἐμισησας· δευτερον δε, δια τι το μεν εις παρεληλυθοτα εκλινε χρονον, το δε εις
μελλοντα. Ἐγω δε εν τωι πληθει του ελεους σου, κ.τ.λ. (C f. b.) Ἐγω, φησιν, ελεωι τωι
σωι εισελευσομαι εις τον οικον σου· ουτω γαρ λεγειν δυνησομαι, το Πρωι
παραστησομαι σοι και εποψομαι, και ως ηλεη μενος συν ευλαβειαι προσκυνησω σοι
εν πνευματι και αληθειαι. Και γαρ αμελουμενα, μειζονα γινεται των αμαρτηματων τα
τραυματα· και ου μεχρι τραυμα των ισταται τα της νοσου και της αῤρωστιας, αλλα
και θανατον τικτει τον αθανατον.

ΨΑΛΜΟΣ ςʹ.
Κυριλλου εκ του εις Ψαλτηριον υπομνημα τος, ρητου προκειμενου· "Κυριε,
μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με." Καιτοι ταυτα ακουσας παρα του προφητου, μεμενηκεν
ασφαλης· ου κατωλισθεν εις το ραιθυμον, ουκ ανηκε του τονου· αλλα καιτοι λιαν
ησθεις επι τηι του συγχωρησαντος ημεροτητι, και χαριστηριους ανατεινας ωιδας,
ουδεν ηττον αθυ μος ην οτι προσκεκρουκεν ολως· πρεπει γαρ αγιοις επαινεισθαι
μαλλον η συγγινωσκεσθαι. Μηδε τηι οργηι σου παιδευσηις με. (A f. 33.) Λεγων δε, "Μη
τηι οργηι σου παιδευσηις με," παραιτεισθαι πως εοικε του νομικου γραμμα τος την
αποτομιαν. Ἀθετησας γαρ τις νομον Μω σεως, χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισι
μαρτυσιν αποθνησκει· τοιγαρτοι και κατακρισεως διακονιαν ο θεσπεσιος Παυλος τον
νομον ονομαζει· δεδικαιωκε γαρ ουδενα, πικρας δε τους αμαρτανοντας εζητει δικας.
Ουκουν της εν νομωι παιδευσεως αμεινων εστιν ασυγκριτως η δια Χριστου· η μεν γαρ
εις ελεγχον εκειτο των ησθενηκοτων, και εις κατακριμα των παραβαινοντων, η δε
εις δικαιωσιν των ησθενη κοτων. Ὃ τοινυν ειπομεν, ου παρακαλει μη ελεγ χθηναι,
αλλα μη θυμωι. Ἐλεησον με, Κυριε, οτι ασθενης ειμι. (A f. 34 b.) Ουκ ειπεν· Ἄνες μοι,
ουδε ενδος μοι, αλλ' Ἴασαι· τα γαρ προτερα αξιοι τραυματα αφα νισθηναι.
Προσελθων γαρ ως ιατρωι πνευματων τωι Θεωι, και ομολογησας της φυσεως την
ασθενειαν, αιτει την επικουριαν· και ∆ιψω την ιασιν, λεγων, εν κακοις με γεγονοτα
ελεωι θεραπευσον. Ἐξ ασθενειας γαρ ηλθον επι το παθος. Τις δε η ασθενεια; Ἐξηρ
θρωθη τα οστα μου, και διελυθη απο της μετ' αλλη λων αρμονιας. Ὀστα δε λεγει
τους σωφρονας λογι σμους, τους την ψυχην διερειδοντας, και τας λογωι ληπτας της
ψυχης δυναμεις, αι και ανεχουσιν αυτην εις νοητικην ευρωστιαν· οιον εγκρατεια,
φρονησις, η κατα Θεον ανδρεια, σωφροσυνη, δικαιοσυνη, και απαξ απλως παν ειδος
αρετης· ων ουκ ουσων εν ημιν ασυγχυτως, ηγουν εν κοσμωι τωι δεοντι δια του την
ιδιαν εχειν ισχυν, πασα πως αναγκη ταραττε σθαι την ψυχην, ατακτουντων εν αυτηι
των παθων. Τοτε γαρ οιον εν σαλωι γινομενη κοσμικων ηδονων κινδυνευει δεινως·
ατονουσης γαρ εν ημιν της αρε της, κατακρατει παντως εις φαυλοτητα κατασειουσα
ηδονη. Ὅτι δε οστα τροπικως νοηθειεν αν αι νοηται της ψυχης δυναμεις, καθ' ας
εχει την εις το ευ ειναι συστασιν και διαμονην, αυτος ο ∆αβιδ ερμηνευει του λογου
το αινιγμα, δι' ων επηγαγε τοις ειρημενοις. οτι Ἡ ψυχη μου εταραχθη σφοδρα. Ὅτι
εταραχθη τα οστα μου. (A f. 35 b.) Οιμαι δε και ετερον τι κατασημαινε 69.745 σθαι,
δια του φαναι τον Ψαλλοντα ταραχην υπομει ναι τα οστα αυτου. Ἔκτισε μεν γαρ επι
αφθαρσιαι τον ανθρωπον ο Θεος· επει δε την δοθεισαν πεπα τηκεν εντολην ο
προπατωρ Ἀδαμ και παρωλισθεν εις παραβασιν, επαρατος ην ευθυς. Ειρηται γαρ
προς αυτον· "Γη ει, και εις γην απελευσηι." Τετα ραχθαι τοινυν και κατα τουτον οιμαι
τον τροπον τα παντων οστα, ατε δη λυθεισης εις θανατον της σαρ κος· εισεδραμον
γαρ και αυτην την ψυχην θορυβοι τε και πτοιαι, και η των παθων τυραννις. Φθαρτου
γαρ απαξ γεγονοτος του σωματος, τα της φθορας εν αυτωι βεβλαστηκε παθη, και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

της αμαρτιας εισεδυ νομος, ο εν τοις μελεσι της σαρκος, ο αντιστρατευο μενος και
αιχμαλωτιζων τον νουν εις παν οτιουν των εκτοπων. Γεγονε τοινυν ιασις τηι
ανθρωπου φυ σει, της του Μονογενους ενανθρωπησεως η δυναμις επαυσε γαρ την
φθοραν, συνηγαγε τα παντων οστα κατεσκεδασμενα· πτοιας και θορυβου παντος και
δειματων και προσετι παθων και πλεονεξιας διαβο λικης ελευθεραν απεφηνε την
ανθρωπου φυσιν. Και συ, Κυριε, εως ποτε; (A f. 35 b) Μαλλον δε ει χρη τι και
μυστικωτε ρον ειπειν, ουκ επιτιμαι τοις του Θεου κριμασιν ο προφητης, ουτε μην ως
μελλοντα και αναδυομενον την επικουριαν καταιτιαται τον των ολων ∆εσποτην,
περιεργαζεται δε μαλλον τον της επιδημιας καιρον του εις τελος εγηγερμενου
Χριστου κατα την ογδοην. Ποτε γαρ, φησιν, ελευσηι ο δια της αναστασεως σου την
ιασιν ημιν χαρισομενος; Ἔστι δε το εως ποτε και της χρονιας μετανοιας
παραστατικον. Ὅτι ουκ εστιν εν τωι θανατωι ο μνημονευων σου. (A f. 36, B f. 24, E f.
11) Ὁ γαρ απαξ τοις του θανατου βροχοις αλους, απρακτησει αν προς πασαν αρετην.
"Ουκ εστιν, φησιν, εν τωι θανατωι ο μνη μονευων σου," τουτεστιν ο τας εντολας
τηρησαι δυνα μενος, της βοηθειας του πνευματος μη συμπαρου σης. [Ἐκοπιασα εν τωι
στεναγμωι μου. Το Ἐκοπιασα φησιν αντι του Κοπιασω. Ἔσται δε τουτο σαφες δια γε
των εφεξης κειμενων. Ου γαρ Ἔλουσα την κλινην μου, φησιν, αλλ' ουδε Ἔβρεξα
την στρωμνην μου, αλλ' επ' αμφοιν το Λουσω, και Βρεξω φησιν. Ὑπισχνειται γαρ
εσεσθαι τις φιλοπονωτατος, και τον ανειμενον και αφετον ουκ αγα πησειν βιον.] (A
f. 87) ∆ιδασκει δε και ημας οτι τους ευαρε στειν εθελοντας τωι Θεωι, ουκ αργιας
καιρον υπνου τε και ραιθυμιας ηγεισθαι προσηκει τα των νυκτων διαστηματα
(κτηνοπρεπες γαρ τουτο και αλογωτα τον), πονου δε μαλλον και αυπνιας της επ'
αγαθοις. Ἄριστον γαρ το εν ησυχιαις μαλιστα και κατα μονας μονονουχι Θεωι
διαλεγεσθαι δια συχνης προσευχης, και εφ' οις μεν ηδη κατεγνωσμεθα, συγγνωμην
69.748 αιτειν· τα δε ψυχωφελη ζητειν παρ' αυτου, και ωιδην αυτον και μελος
ποιεισθαι. Ἐταραχθη εν θυμωι [in marg. γρ. απο θυμου] ο οφθαλμος μου. (A f. 37 b)
Ταχα δε υπονοστει ο Προφητης προς αναμνησιν των τηι ανθρωπου φυσει
συμβεβηκοτων δια το προσκρουσαι Θεωι την του γενους αρχην, του τεστι τον Ἀδαμ.
Πριν μεν γαρ ολιγωρησαι της θειας εντολης, καθαρον ειχε τον οφθαλμον, θεοπτιας
εμ πλεων και εννοιων αγαθων, και ην αθωλοτος, ετι τωι θειωι φωτι
καταλαμπομενος. Εισηκουσε Κυριος της δεησεως μου. (A f. 38) Ἐξηγειται δε τινα
τροπον εις περας εκβεβηκε τα της ευθυμιας αυτωι· εισηκουσθαι γαρ φησι την φωνην
του κλαυθμου αυτου, δεκτην τε γενεσθαι την προσευχην. Φωνην δε φησιν, ουχι παν
τως την δια χειλεων, εκεινην δε μαλλον την εκ πρα γματων μονονουχι προς Θεον
πεμπομενην. Ὥσπερ γαρ εστιν αμαρτιας φωνη, κατα το ειρημενον προς Καιν, "Φωνη
αιματος του αδελφου σου βοαι προς με," ουτω και μετανοιας εστι φωνη, ης ακουει
Θεος. Και ου δηπου φαιη τις αν, οτι φωνην εντονον αιτει, ου γαρ ουτω προσευχεσθαι
προστεταγμεθα. Κραυγην δε παλιν εν τουτοις φησι την εκ πονου λιτην, ηι κε χρησθαι
τους αγιους εθος. Αισχυνθειησαν και ταραχθειησαν. (A f. 38 b) Και οι της κακιας δε
ευρεται και διδα σκαλοι δαιμονες αποστρεφονται και οπισω πιπτου σιν, αφορητον
υπομενοντες την τροπην· πρωτον μεν δια την παρα του σωζοντος Θεου αντιλεξιν,
επειτα δε δια το θελειν ημας απανιστασθαι μεν των αρχαιων αῤρωστηματων,
μεταφοιταιν δε νεανικως εις το κατευμεγεθειν απασης φιλοσαρκιας, και της εν τωιδε
τωι βιωι τυρβης ουδενα ποιεισθαι λογον, εις μονα δε βλεπειν τα αρεσκοντα Θεωι, και
επ' αυτα τρεχειν αμεταστρεπτι. Ἀνδριζομενοις γαρ ουτω συνεσται Χριστος ο παντων
ημιν των αγαθων και δοτηρ και πρυτανις.

ΨΑΛΜΟΣ Ζʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

Τωι Κυριωι υπερ των λογων Χουσι υιου Ἰεμενει. (A f. 3 b) Συ δε μοι ορα, οτι σε
τοσαυταις εγγυ μνασθεντα νικαις, παλιν απολυει προς ετερους αγω νας ο λογος,
παλιν αλειφει τηι των πειρασμων προσ βοληι. Ὁ αυτος γαρ πολεμιος, ο Ἀβεσσαλωμ
εκεινος, ωσπερ αναγεννηθεις εξ ημων, τον καθ' ημων εξαρ τυεται πολεμον· ον
ανατρεπει φονωντα καθ' ημων η ημετερα περι του πραγματος ευβουλια· μαλλον δε
η παρα του Θεου συμμαχια. Ἥ γε μην σωζουσα ημας γνωμη, αγχονη γινεται του
αντικειμενου· αυτη δε εστιν, το ισον εις κακιαν ηγεισθαι, αρχειν τε αδικιας και
αμυνεσθαι τον καταρξαντα. Ὁριστης γαρ της καθ' εαυτου τιμωριας ο ∆αβιδ γινεται,
ει 69.749 ευρεθειη κακου το κακον ωσπερ εν συναλλαγματι διαμειψας, και αντιδους
παρεσχημενοις ο ελαβε. Ει εστιν αδικια εν χερσι μου. (A f. 41) Ταχα δε ου το παντη
ελευθερον αδικιας εαυτωι ο ∆αβιδ μαρτυρει (ηδικησε γαρ τον Ουριαν), αλλα τουτο
λεγει, οτι Ἐν τηι κατα τον παιδα υποθε σει, καθαρος ειμι και ανυπαιτιος· ουδεν γαρ
αυτον ηδικησα, ουτε τους μετ' αυτου, ωστε και ευαφορμον αυτοις γενεσθαι την κατ'
εμου διωξιν. Ειτα και το αμνησικακον προβαλλεται, εκκαλουμενος δι' αυτου εις
ελεον τον Θεον. Και δηλον αφ' ων επαγει· λεγει γαρ· "Ει ανταπεδωκα τοις
ανταποδιδουσι μοι κακα." Ἀποπεσοιμι αρα των εχθρων μου κενος. (E i. 12) Τουτεστιν
απολισθησαιμι και τιμης και δοξης απασης, και γενοιμην ως χους υπο ποδας εχθρων
μου. Ἀναστηθι, Κυριε, εν οργηι σου. (A f. 42 b) Ὅπερ ουν εφην, μεταπεφοιτηκεν ο λο
γος εις Χριστον, και αυτον αναστηναι παρακαλει ου κατα του Ἀβεσσαλωμ (πως γαρ,
υπερ ου παρεκα λει λεγων· "Φεισασθε μου του παιδαριου Ἀβεσσα λωμ;"), αλλ' υπερ
πασης της ανθρωποτητος αναστη ναι παρακαλει τον Θεον, ωσπερ εξ ηρεμιας της
παλαι μακροθυμιας εν οργηι και κινησει κατα των περα των των εχθρων αυτου.
Πλειστοι μεν ουν οι της αν θρωποτητος εχθροι, τουτεστιν οι πονηροι και αλιτη ριοι
δαιμονες· περατα δε αυτων νοηθειεν αν οι πρου χοντες των αλλων και
υπερκειμενοι, οιον ο Σατανας και οι εγγυς, ηγουν οι κοσμοκρατορες του σκοτου.
Τουτων κατεξανεστη Χριστος. Και εξεγερθητι, Κυριε ο Θεος μου, εν προστα γματι, ωι
ενετειλω. (A f. 43 b) Ἐνταυθα σαφως περι της θεοφανειας του Σωτηρος
ευαγγελιζεται. Ἄνωθεν γαρ δια των πατριαρχων ταυτην ημιν την σωτηριαν
υπεσχετο· και γε μεμεστωται η θεια Γραφη των του Σωτηρος φωνων,
προυπισχνουμενου δια προφητων αγιων ως ηξει κατα καιρους, και εξελειται την υπ'
ουρανον, και ουκ εν μονηι τηι Ἰουδαιαι ποιησεται της ενουσης αυτωι ημεροτητος την
επιδειξιν, αλλα γαρ και επι σκεψεται παντα τα εθνη· και γουν ελπις ωνομασται των
εθνων. Ἐπεφανε γαρ τωι κοσμωι παντι Θεος ων Κυριος και φως το αληθινον, δι' ου
και αυτον εγνω καμεν τον Πατερα, της αρχαιας αχλυος εσκεδασμε νης, της εν τωι
πλανασθαι, φημι, και αναλαμψαντος ημιν εωσφορου κατα τον νουν, και
διαυγαζουσης ημερας, ανισχοντος δε και του της δικαιοσυνης ηλιου, τουτεστι του
Χριστου. Ἐξεγερθητι τοινυν, φησι, κατα το προσταγμα, ο ενετειλω, ηγουν ο
επηγγειλω ποιησειν· τουτο γαρ ενταυθα δηλοι το εντειλασθαι. 69.752 Και υπερ
ταυτης εις υψος επιστρεψον. (L f. 44) Ταχα δε το, εις υψος επιστρεψον, η τον τιμιον
αινιττεται σταυρον, εις ον ανηνεγκεν ημων τας αμαρτιας· η την εις ουρανους του
Χριστου ανα φοιτησιν· επορευθη γαρ εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Πατρος υπερ
ημων. Πως υπερ ημων; Ἡμιν εγ καινιζων προσφατον οδον και ζωσαν, ινα και αυθις
βασιμος υπαρχηι λοιπον ο ουρανος, και εισερχωμεθα εις το εσωτερον του
καταπετασματος, αρξαμενου και τουδε του εν πασι πρωτευοντος, δηλονοτι Χριστου.
Κυριος κρινει λαους. (A f. 44) Ειρηται δε ενταυθα, το κρινει, αντι του, δικασει.
Ἐδικασε γαρ ημιν τε και τωι Σαταναι· και τον μεν ως πλεονεκτησαντα την υπ'
ουρανον, της κατα παντων τυραννιδος απωσατο· τους δε την αφο ρητον
υπομειναντας πλεονεξιαν, κατηλεησεν ως Θεος και τηι πιστει εδικαιωσε. Κρινον με,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

Κυριε, κατα την δικαιοσυνην μου. (A f. 45) Ἑτερως δε ειπων ο προφητης, οτι Κυ ριος
κρινει λαους, εισφερει νυν και το των κρινο μενων προσωπον, την οικειαν
ομολογουντων ασθε νειαν, ουτω τε κριθηναι παρακαλουντων, ως αν πρε ποι τοις
της ανθρωποτητος μετροις· ετερα μεν γαρ, ως εφημεν, αγγελων δικαιοσυνη
πρεπουσα παντως τηι αυτων φυσει· ετερα δε η ανθρωπων, σμικρα δηλον οτι και
αναλογως εχουσα τηι της φυσεως ασθενειαι. Συντελεσθητω δη πονηρια αμαρτωλων.
(A f. 46) Συντελεσθητω ουν πονηρια αμαρτωλων, τουτεστι καταργηθητω του
διαβολου η τυραννις, και των συν αυτωι πονηρων δυναμεων· ινα λοιπον δι' ευθειας
ωσπερ και λειοτατης ερχοιτο τριβου προς την ευδοκιμον πολιτειαν πας ειτις εστι
δικαιοσυνης ερ γατης. Παροτρυνοντος γαρ μηδενος επι θατερα, κατευθυνει παντως
οδον αυτου ο δικαιος· η ταχα συν τελεσθηναι την εν τοις αμαρτωλοις πονηριαν
ευχεται ο Προφητης, τουτεστι παυσασθαι μετατιθεμενων αυτων προς αρετην.
Ουκουν καταληξιν αμαρτιας αιτει εν εκαστωι των εξ ασθενειας ωλισθηκοτων, ινα
λοιπον ο δικαιος κατευθυνηται. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν αποφανθηναι τινα των εις
αρετην ανδραγαθη ματων αποτελεστην, πριν αν παυσηται του ειναι πονηρος. ∆ικαια
η βοηθεια μου παρα του Θεου. (A f. 46 b) Ἁρμοσει δε ο λογος και Ἰουδαιοις και
Ἕλλησιν· επειδη γαρ το μεν εν γνωσει πλημμε λειν, καταφρονησις εστιν
ομολογουμενως· το γε μην εν αγνοιαι τουτο δραιν, ευαφορμον εχει της συγγνω μης
την αιτησιν (πεπλανηντο δε και Ἰουδαιοι και Ἔλληνες, οι μεν ταις των ηγουμενων
δυστροπιαις αποκομιζομενοι προς το ευπειθες, και τον Λυτρωτην αγνοησαντες· οι δε
ουπω το θειον φως λαβοντες εις νουν, ουτε μην εγνωκοτες τις εστιν ο φυσει και αλη
θως Θεος)· δια τουτο ο εταζων καρδιαν και νεφρους, εγνω τουτους τε κακεινους
πλημμελουντας εξ αμα 69.753 θιας, και ως απο γε του μη ειδεναι το θελημα το ∆ε
σποτικον, και δικαιαν αυτοις εκνενεμηκε την επικου ριαν. Ὀφειλεται γαρ τοις
πεπλανημενοις η επι στροφη, τοις εσκοτισμενοις ο φωτισμος, τοις ησθενη κοσι το
ενισχυεσθαι παρ' αυτου. ∆ιο φησιν· "Ἡ βοηθεια δικαια παρα του Θεου." Ὁ Θεος
κριτης δικαιος, και ισχυρος, και μακρο θυμος, κ.τ.λ. (A f. 47 b) Ἐπωφελες μεν ουν το
παραγγελμα τοις τον αφετον και ανειμενον ζωσι βιον, οτι κριτης δικαιος ο των
ολων Θεος. Ἔστι δε προς τουτο και ισχυρος. Ἐαν γαρ κλεισηι κατα ανθρωπου, τις
ανοι ξει; και, Την χειρα την υψηλην τις αποστρεψει; Ναι μην και μακροθυμος, μη
παρα ποδας μηδε ομου τηι κακιαι την οργην επαγων τοις αμαρτανουσι. Πλην ει και
ανεξικακος, ου χρη δια τουτο ημας ραιθυμειν. Μετακομιστεον δε παλιν τους λογους
και επι τον Ἰσραηλ και τους εξ εθνων· επιφωνησοι γαρ αν τις αυτοις, ως ει μη
θαττον αποσχοιντο των οικειων επιτηδευματων, και οι μεν του τηι κτισει λατρευειν
αποσταιεν, οι δε την εις Χριστον πιστιν εισδεξαιντο, κριτηι περιπεσουνται δικαιωι και
ισχυρωι, και μα κροθυμωι μεν, πλην ει μη αποδυσονται τα εγκληματα, και κολαζοντι·
τουτο γαρ δια των εφεξης στιχων διδασκει. Ἵνα γαρ μη ακουοντες, οτι μακροθυμος,
ραιθυμοτεροι γενωνται, επηγαγεν, οτι Την ρομφαιαν αυτου στιλβωσει, το τοξον
αυτου ενετεινε. (A f. 48 b, B f. 2) Στιλβωσει, αντι του, Γυμνωσει καθ' υμων την
μαχαιραν. Φιλανθρωπον δε το κη ρυγμα και εξ ημεροτητος του Θεου προτεινομενον
τοις ουσιν εν ασθενειαις· ου γαρ απλως, οτι γεγονασιν εργαται των πονηρων,
ηπειλησεν την ρομφαιαν αυ τοις· αλλ' ει μη βουλοιντο θαττον επιστρεφειν, οτι
παντη τε και παντως περιπεσουνται δεινοις, εφησει νοειν. Ἐνετεινε δε και το τοξον,
ετοιμον εχων αυτο των του θανατου σκευων, ητοι των βελων, επιμεστον, α και
εξειργασθαι φησιν τοις καιομενοις, τοις της γεεννης υιοις [cod. υιους], οι κατα
καιρους ακουσον ται του Κριτου λεγοντος· "Πορευεσθε απ' εμου, οι κατηραμενοι,"
και τα εξης. Ῥομφαιαν γε μην τοξον τε και βελη και σκευη θανατου, η τας διαφορας
των κολασεων φαμεν υποδηλουν, ηγουν δυναμεις τινας επιφερουσας αναλογως
τοις εκαστου πλημμε λημασι τας δικας. Ἔθος δε τηι θεοπνευστωι Γραφηι εκ των καθ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ημας πραγματων σχηματιζειν εσθ' οτε τα μη εμφανως, αλλ' ως εν κρυπτωι και νοησει
δρω μενα. Τα βελη αυτου τοις καιομενοις εξειργασατο. (A f. 4) Ἀκουετωσαν ταυτα
και Ἰουδαιοι και Ἔλληνες, ως ταις αφυκτοις περιπεσουνται δικαις, ει μη επιστρεφειν
ελοιντο, και οι μεν της αρχαιας απο σχοιντο πλανης, οι δε τηι μετανοιαι τα της
κυριοκτο νιας εγκληματα διασμηχοιντο. Ὠδινησεν αδικιαν, κ.τ.λ. Λακκον ωρυξε,
κ.τ.λ. (A f. 50 b) Ἀλλα γαρ προσεξεργαστεον και ετι την 69.756 ψαλμωιδιαν. Ουκουν
λεγοιτο αν εικοτως και περι παν τος αμαρτηματος, οτι ο αμαρτανων συνελαβε πονον
και ετεκεν ανομιαν· αει γαρ πως προανισχουσι των εν κακοις αποτελεσματων,
διαλογισμοι πονηροι. Ἁρμοσειε δ' αν το ρητον και τοις Ἰουδαιων καθηγηταις, οι
συλλαβοντες, ηγουν εν ωδισι προεισδεξαμενοι, της κατα Χριστου δυσσεβειας τα
σπερματα, της του διαβολου σκαιοτητος ταυτα αυτοις ενσπειρασης, εξετεκον
ανομιαν, την κατ' αυτου δηλονοτι. Ὠδινησεν αδικιαν και ετεκεν ανομιαν και αυτος
ο Σατανας· πειραζων μεν γαρ προσηλθε κατα την ερημον· ειτα απεστη μεχρι καιρου,
και εις περας ηγαγε τον εξ αρχης τεθεντα σκοπον. Κατεθηξε γαρ εν αυτωι τας των
Ἰουδαιων καρδιας και την του προδοτου ψυχην, ος δη και κατ' αυτον τον της εαυτου
δυσσεβειας πα τερα, φημι δη τον Σαταναν, συνελαβε μεν αδικιαν κατα του Χριστου,
αισχρων ενεκα λημματων, κατα προδουναι τοις φονωσιν αυτον βουλομενος. Ειτα
και ετεκεν ανομιαν· λαβων γαρ τριακοντα δηναρια, παρ εδωκεν αυτον, συνθημα
φονου το της αγαπης συμβο λον ποιησαμενος, τουτεστι το φιλημα, και αυτην
αδικησας την αρετην. Ειτα δεχεται μεν ο προφητης, ως εν λογωι παραδειγματος, το
ορυξαι λακκον και ανασκαψαι αυτον· καταλευκαινει δε του φαινομενου την
διανοιαν, επενεγκων ευθυς το, Ἐπιστρεψει ο πονος αυτου εις κεφαλην αυτου. Πονον
δε οιμαι λε γειν αυτον, η την επι τωι τον βοθρον ορυξαι ματαιοπο νιαν, η τον φθονον
ος κατατηκει την των εχοντων καρδιαν· αδικιαν δε την πλεονεξιαν, ηγουν την επι
βουλην ην αν τις εργασαιτο κατα του πελας. Τοιουτον τι και ο Παροιμιαστης
ευρισκεται λεγων· "Ὁ ορυσ σων βοθρον τωι πλησιον, εμπεσειται εις αυτον·" και
τουτο δε της του Θεου φιλανθρωπιας, το τοιαυτην συγκληρωσαι τηι επιβουληι την
φυσιν, ωστε εις τους επιβουλευοντας περιτρεψεσθαι. Ἐντευθεν και η ευ μηχανια του
Θεου μαλιστα διαλαμπει, και τοις πονηροις πολυς ο σωφρονισμος, και τοις
διαφευγουσιν η ηδονη. Ἐξομολογησομαι τωι Κυριωι κατα την δικαιοσυ νην αυτου,
ψαλω τωι ονοματι Κυριου του υψι στου. (A f. 51 b, B f. 30, E f. 13 b) Αυτη φωνη και
των εν Χριστωι σεσωσμενων, ως καταργηθεντος του Σα τανα και αναιρεθεντος του
θανατου και της αμαρτιας ανηιρημενης, και επιγνωσθεντος ηδη του κατα αλη θειαν
Υιου του Θεου. Το δε, Ἐξομολογησομαι, φησιν, αντι του, Μετ' ωιδης ποιησομαι την
ευχαριστιαν κατα την ενουσαν αυτωι (cod. E. μοι) δικαιοσυνην, ητοι κατα το μεγεθος
της δικαιοκρισιας ης εποιησατο, διασωσας την αρπαζομενην ανθρωποτητα υπο τε
του Σατανα, και των συν αυτωι πονηρων δυναμεων. Μεγαλη τοινυν η Θεου
δικαιοσυνη· διο ψαλλειν επαγγελλονται τωι ονοματι Κυριου του Ὑψιστου· ον γαρ
ουκ ᾔδεισαν παλαι, νυν Κυριον και Ὕψιστον ονομαζουσι.

ΨΑΛΜΟΣ Ηʹ.
Εις το τελος υπερ των ληνων· ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 52) Προαναφωνειται
τοινυν δια της προ 69.757 κειμενης ωιδης η των εθνων κλησις· επεγραφη δε αυτη· Εις
το τελος υπερ των ληνων. Και το μεν Εις το τελος, δηλοι την επι συντελειαι των
αιωνων γενο μενην επιδημιαν, ηγουν ενανθρωπησιν του Μονογε νους· το δε υπερ
των ληνων τοιανδε την διανοιαν εχει· τινες μεν γαρ βουλονται ληνους ωνομασθαι
τρο πικως τας Ἐκκλησιας Χριστου, εις ας οια τινας βοτρυας συγκομιζουσιν οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

μυσταγωγοι τους εκ τε της Ἰουδαιων αγελης και εκ των εθνων πιστευοντας εις
Χριστον, και οιον εξ αμπελωνος ∆εσποτικης καρπους συναγειρουσιν· η ληνους ειναι
φασι τα θυσιαστηρια, δια το εν αυτοις συμφερεσθαι τας παρα παντων δω ροφοριας.
Κυριε, ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι τηι γηι! (A. f.53) Παλαι μεν
γαρ η του Θεου δοξα μονον ουχι συνεστελλετο κατα μονην την Ἰουδαιαν· γνω στον
γαρ ην εν αυτηι ο Θεος, και εν τωι Ἰσραηλ μεγα το ονομα αυτου· επειδη δε Θεος ων
Κυριος επεφανεν ημιν, τεθαυμασται το ονομα αυτου παρα τοις ανα πασαν την γην.
Ἐκπληττεται τοινυν ο προφητης την εις ανθρωπους χυθεισαν γνωσιν του ονοματος
του Θεου· ουκετι γαρ μονοις γνωστος τοις εν τωι Ἰουδαι ο Θεος. Ὅτι επηρθη η
μεγαλοπρεπεια σου. (A. f.53 b) Ταχα δε ουκ αλλη της οικονομιας αυ του η επαρθεισα
μεγαλοπρεπεια. Τι γαρ εστιν εν αυτηι μη εχον εν μεγαλοις το πρεπον; εκ παρθενου
τοκος, εν θαλασσηι πορεια, εν θανατωι αφθαρσια, και οσα τουτοις εοικοτα. Αυτη
τοινυν η μεγαλοπρεπεια επηρθη, καθισαντος εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν υψηλοις,
μετα το καθαρισμον των αμαρτιων πεποιη κεναι. Ουτω νοητεον και το υψηλοτερον
αυτον των ουρανων γεγονεναι μετα την αναστασιν. Ἐκ στοματος νηπιων και
θηλαζοντων, κ.τ.λ. (C. f 14) Την νεαν και καινην συναγωγην, εκ νηπιων λεγει
συνεσταναι ψυχων, δια την αναγεννησιν την εν τωι Χριστωι πανταχου συνιστασαν
της οικου μενης μετα την αναληψιν αυτου. ∆ιο και βοωντων αυτον των παιδων·
"Ὡσαννα εν τοις υψιστοις," αγανακτουσι τοις Ἰουδαιοις φησι· "Ουδεποτε αν
εγνωτε;" και τα εξης. Του καταλυσαι εχθρον και εκδικητην. (A. f.54) Τον διαβολον
δηλονοτι, επειδη μετα το αναγκασαι πληρωσαι την αμαρτιαν, και τιμωρειται τους
αμαρτανοντας, το μεγεθος αυτοις του αμαρτη ματος εν οφθαλμοις παριστων. Ὁ
αυτος γαρ και εις το πλημμελες κατωθει, και κατηγορος των ημαρτη κοτων γινεται·
ως μεν ουν εχθρος, αμαρτανειν καταναγκαζει, ως δε εκδικητης, παραδεδομενους
κολαζει. Ὑμεναιον γουν και Ἀλεξανδρον αυτος βλασφημους απεργασαμενος, παλιν
επαιδευσε δια τας εις Θεον βλασφημιας. 69.760 Τις εστιν ανθρωπος, οτι μιμνησκηι
αυτου; (A f. 56) Ἄπερ ουν και ο ∆αβιδ εννοων, θαυμαζε ται και λεγει· Ει και
θαυμαστα σου δημιουργηματα ο ουρανος και η γη και τα εν αυτοις απερ ηδρασας δι'
ολου του αιωνος εσταναι, ου μην σοι μεγαλα προς υπαρξιν, αλλα βραχειας δυναμεως
δακτυλοις αναλο γουσης· ουτω γαρ τας μικρας δυναμεις εκαλεσε του Θεου. Ἀλλα γε
τα κατα τον ανθρωπον μαλλον εκπεπληγμαι θεωρων, οπως και μεμνησαι τουτου και
προνοηι· οπερ ουκ αν υπηρξεν, ειπερ σμικρον τι παρα σοι και ουδαμινον ετυγχανε
ζωον. (B f. 32) Ἄλλοι μεν των Ἰουδαιων καθηγηται πεπλανηνται, μη συνιεντες το
μυστηριον· εγω δε, φη σιν, τοις της διανοιας ομμασιν ενορων την κτισιν, σα τα
παντα δημιουργηματα βλεπω. Συ κατηρτισω ηλιον και σεληνην, και τον επ' αυτοις
τεθεικας νομον διηνεκη· τουτο γαρ οιμαι δηλουν το, "Ἐθεμελιωσας αυτα." Και μετ'
ολιγα· Ουκουν ει και γεγονας, φη σιν, καθ' ημας, και το της ανθρωποτητος μετρον οι
κονομικως υπελθων ουκ επεγνωσθης παρα τινων, αλλ' εγω την σην επισταμαι
δοξαν· οιδα της κατα παντων υπεροχης το αξιωμα, ομολογω και εν σαρκι γεγονοτα
δημιουργον των ολων, οιδα σε Κυριον και παρενεγκοντα προς σε ηλιον και σεληνην.
∆εχεται δε απο μερους, ινα πασαν νοηις την κτισιν. Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι παρ'
αγγελους. (A f. 56 b, B f. 32 b, K f. 35 b.) Λογικαι μεν ουν αι ανω δυναμεις, μακραν τε
και ατελευτητον τριβουσαι ζωην. Ὁμοιως δε λογικος επι γης ο αν θρωπος, ει και μη
εν ισωι μετρωι τοις ανω, βραχυ δε υποβεβηκε την των αγγελων αξιαν δια την προς το
γεωδες σωμα συναφειαν· και ελαττων, καθ' ο υπο δικην εστι θανατου και φθορας,
και τουτο μετα την παραβασιν· αυτη γαρ εισηξε την φθοραν και τον θανατον.
Ἠλαττωσθαι τοινυν αγγελων λεγεται ο Χριστος δια το παθημα του θανατου· παθειν
γαρ ηνεσχετο σαρκι τηι ιδιαι, καιτοι μεμενηκως απαθης τηι της θεοτητος φυσει.
[Ἐστεφανωσε δε ημας δοξηι και τιμηι, δι' ων υπαρ χων Θεος κατα φυσιν, ηλαττωται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

δι' ημας. ως αν ημεις υπερ φυσιν πλουτησωμεν εν αυτωι. "Συνηγειρε γαρ ημας, και
συνεκαθισεν εν τοις ουρανιοις εν Χριστωι." Συνεδρευοντος γαρ αυτου, εφ' ολην την
ανθρωπου φυσιν δραμειται το καυχημα. Ουτω γαρ τηι αυτου πτωχιαι πεπλουτηκαμεν,
δι' ους δοξηι και τιμηι εστεφανωται, καιτοι της δοξης Κυριος ων ως Θεος. Ἄτιμοι γαρ
εν τηι του Ἀδαμ παραβασει γεγενημενοι, εν τηι υπερ ημων υπακοηι του Χριστου
δεδοξασμεθα.] Κυριε, ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι τηι γηι! (A
f. 58) Ἀναδιπλασιαζει το θαυμα, και παλιν αυτο το προοιμιον ακροτελευτιον τιθησιν,
εκπληττο μενος επι τηι γενομενηι των ανθρωπων θεογνωσιαι. 69.761 Και προ της
αποδειξεως και μετα την αποδειξιν τα αυτα λεγει ρηματα, και ως απο γε του
πλειστου θαυ ματος ερχεται προς δοξολογιαν· και κατευθυνομενην ορων της υφ'
ηλιον πασης την δοξαν του Σωτηρος, μονονουχι και ανασκιρται, και τον εαυτου
λογον ανα λαβων λεγει· "Κυριε, ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι
τηι γηι!"

ΨΑΛΜΟΣ Θʹ.
Εις το τελος, υπερ των κρυφιων του υιου. (A f. 58 b) Ἡ Εις το τελος επιγραφη
δεικνυσιν, οτι συντεθειται τωι ∆αβιδ ο ψαλμος ουκ επι τισιν ηδη συντετελεσμενοις
πραγμασιν, αλλ' επι τοις εσο μενοις επι συντελειαι του αιωνος. Ταυτα δη ην τα
κρυφια του υιου, τουτεστι το Χριστου μυστηριον, ο προεγνωστο μεν τοις αγιοις
προφηταις, αποκαλυπτον τος αυτοις του αγιου Πνευματος, εκβεβηκε δε εις περας
καιροις ιδιοις. Κρυφια τοινυν του υιου, τα κρυφιως πεπραγμενα τωι Σωτηρι· πολλα
δε ταυτα ην, η τε εκ Παρθενου δια Πνευματος αγιου κατα σαρκα γεννησις, τα τε
θαυματα, ο τε θανατος αυτος, και η εις ᾅδου καθοδος, και η εκ νεκρων αναβιωσις,
και απλως ο της ενανθρωπησεως τροπος, και τα εντευ θεν τωι βιωι κατωρθωμενα.
Ταυτα γαρ παντα κρυφιως αυτωι πεπρακται· απεκρυψε γαρ αυτα και τους αρχοντας
του κοσμου τουτου· "Μυστηριον γαρ, φησι, το αποκεκρυμμενον απο των αιωνων και
απο των γενεων." Και παλιν· "Σοφιαν λαλουμεν Θεου εν μυστηριωι την
αποκεκρυμμενην, ην ουδεις των αρ χοντων του αιωνος τουτου εγνωκεν." Ἐλανθανε
δε και τους μαθητας ο θανατος Χριστου, και η κατα του θανατου νικη. Ἦν γαρ, φησι,
τουτο κεκρυμμενον απο των οφθαλμων αυτων. Εικοτως τοινυν οι Ἑβδο μηκοντα,
του υιου τον θανατον ωνομασαν κρυφιον. (A f. 5) Περιεχει δε ο ψαλμος εθνων
κλησιν και ευχαριστιαν υπερ αυτων, ηγουν παρ' αυτων· και της Χριστου οικονομιας
μεμεστωται, και προσωπων εχει διαφορας, και προσετι θεωρηματων αλλοτε αλλων
εφ' ετερα μεταστασεις, πλην ουκ εξω του εικοτος αποκο μιζουσας τον νουν. Ἄρχεται
δε του ψαλμου, το των εθνων προσωπον υποδυς, ητοι το της ανθρωπο τητος.
Ευφρανθησομαι και αγαλλιασομαι εν σοι. (A f. 5) Μεγαλα μεν ουν παντα και
αξιακουστα τα δια Χριστου, τοις γε μην ορωσιν αυτα και επεγνω κοσιν. Αυτος ο
τουτων αποτελεστης, ευφροσυνη γινεται, και προφασις ευθυμιας, και πανηγυρεως
αφορμη, ωστε και λεγειν εκαστον· Ευφρανθησομαι εν σοι. Φιλοθεου δε ψυχης
αποδειξις το χρημα εστι· 69.764 το γαρ χαιρειν επι Θεωι και ευφραινεσθαι διαδεικνυσι
σαφως, οτι ο νους των επι Θεωι ευφραινομενων εξω γεγονε του θελειν εφηδεσθαι
τοις κατα τονδε τον βιον πραγμασιν, α ματαιοτητα και μανιας ψευδεις ειποι αν τις.
Ευφραινεται δε νους επι Θεωι, φιλαρετος ων, και της παρ' αυτου δοξης εραστης, και
των θαυμα σιων των παραδοξων αυτου θεωρος γεγονως. Ἐν τωι αποστραφηναι τον
εχθρον μου εις τα οπισω. (A f. 60) Ἐπειδη δε δεδωκαμεν τους εξ εθνων πιστευσαντας
ποιεισθαι την εξομολογησιν, οταν ακουσωμεν λεγοντων αυτων, "Ευφρανθησομαι εν
σοι," και τα εξης, νοουμεν οτι πρεποι αν τοις ηδη πιστευσασι και πεφωτισμενοις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

επεγνωκοσι την αληθειαν η φωνη αυτη. Ἀσθενησουσι και απολουνται απο
προσωπου σου. (A f. 60 b) Κατα δε αναγωγην, προσωπον του Θεου και Πατρος ο Υιος,
ος εστιν εικων αυτου απαρ αλλακτος· ησθενησαν δε απ' αυτου παντες οι της αυτου
δοξης εχθροι, τουτεστιν ο Σατανας και αι συν αυτωι δυναμεις. Προ μεν γαρ της του
Σωτηρος επι δημιας, δυσαντητος ην και ολης κατεθρασυνετο της υπ' ουρανον,
λεγων· "Την οικουμενην ολην καταλη ψομαι τηι χειρι ως νοσσιαν, και ως
καταλελειμμενα ωα αρω." Ἐπειδη δε την προς ημας ομοιωσιν υπελθων ο
Μονογενης γεγονεν ανθρωπος, ησθενησεν ο εχθρος· πεπτωκασιν αι δυναμεις αι
δειναι και αφορητοι, και γεγονασιν υπο ποδας αγιων. Ἐκαθισας επι θρονου, ο
κρινων δικαιοσυνην. (A f. 61) Ἐπεξεργαζεται προθυμως οπερ εφη, και διδασκει
σαφως ο τι αν βουλοιτο δηλουν το, οτι "Ἐποιησας την δικην μου." Καθισαι γαρ
αυτον επι θρονου φησιν, ανθρωπινωτερον φθεγγομενος, και ως εξ ομοιοτητος των
καθ' ημας πραγματων δια πλαττων τα νοητα. Οι γαρ βασιλεις οταν ακουσωσιν, οτι
καμνουσιν η πολεις η χωραι εκ βαρβαρικης επι δρομης η τυραννικης απονοιας, επι
τους της βασι λειας αναπηδωσι θωκους, οιον δικαζοντες τοις τετολ μημενοις, και
ψηφον εκφερουσι κατα των ηδικηκο των, και τους μεν κακους κακως απολεσθαι
προσ τασσουσι, σωζουσι δε τους ηδικημενους· ουτω και ο Σωτηρ εκαθισεν επι
θρονου, και ουχ ιδρυσιν τινα εν τουτοις δηλοι το, εκαθισεν, αλλ' οιον εξουσιας επι
δειξιν, και δικαστικης λαμπροτητος δοξαν· ως ειναι το, Ἐκαθισας, αντι του,
Ἐδικασας, επεξηλθες, ημυνας. (A f. 61) Ἔοικε δε εν τουτοις ο Ψαλλων δια μεν του,
Ἐκαθισας, την εις το κρινειν επισκοπην δηλουν του Θεου· Ἔθνη δε τας των
πονηρων δαιμονων αγε λας αποκαλειν αναγωγικως, αι διεμοιρασαντο την υπ'
ουρανον, εις πολυειδη και πολυτροπον αποφερου σαι πλανην και αμαρτιαν· ασεβη
δε απολλυμενον η καθολου παντα τοιουτον, η και αυτον τον διαβολον. Ἵνα δε
μαθηις του Θεου την ισχυν, ακουε των εξης· 69.765 Το ονομα αυτων εξηλειψας εις
τον αιωνα. (B f. 35) Ου μονον, φησιν, ησθενησαν και απολω λασιν επιτιμηθεντες οι
δυσμενεις, αλλα γαρ και εξ ηλειφθη το ονομα αυτων. Ὄνομα δε φησιν εν τουτοις
ουχ απλως την κλησιν, επει μηδε τουτο γεγονεν (μεμνημεθα γαρ εις δευρο και του
Σατανα και των συν αυτωι δαιμονιων ακαθαρτων)· δηλοι δε την δοξαν. Του εχθρου
εξελιπον αι ρομφαιαι εις τελος. (A f. 61 b) Ἐξελιπον και του διαβολου αι ρομφαιαι
εις τελος, ο εστι παντελως· αυται δε ειεν αν ητοι αι αντικειμεναι δυναμεις, δι' ων ην
ισχυρος· η τα καθ' ημων τυραννησαντα παθη, δι' ων εχειρουτο τους επι της γης, και
τραυματιας αποφαινων, τοις ιδιοις υπ ετιθει ζυγοις· η της ενουσης αυτωι δυστροπιας
τα ευ ρηματα, και αι πολυτροποι μηχαναι, ας επ' ολεθρωι των ανθρωπινων ψυχων
ειργασατο. Παν γαρ ειδος αισχρας ηδονης και των ετερων αμαρτιων, μαχαιρας ειναι
φαμεν διαβολικας, ητοι βελη των ακαθαρτων πνευματων, δι' ων καρδιαν
κατατοξευουσι και κατα νεκρουσιν εις αμαρτιαν, αλλ' εκλελοιπασιν αι ρομ φαιαι·
ενεδυσαμεθα γαρ και ημεις την πανοπλιαν του Θεου, δι' ης αυτας απημβλυναμεν.
Ἡτοιμασεν εν κρισει τον θρονον αυτου. (B f. 35. b) Ουκουν ο αει βασιλευς Χριστος
ως Θεος βεβασιλευκε και των εθνων, και αυτους υποθεις τοις ευαγγελικοις
θεσπισμασι. Τουτο γαρ εστι το, εν κρισει τον εαυτου θρονον ετοιμασαι, και κριναι
την οικουμενην εν δικαιοσυνηι και λαους εν ευθυτητι. Και αυτος κρινει την
οικουμενην εν δικαιοσυνηι, κρινει λαους εν ευθυτητι. (A f. 62 b) Ἐπει δε εθος τηι
θεοπνευστωι Γραφηι, το κρινειν αντι του δικαζειν λαμβανειν, η αντι του καθηγεισθαι
και προεσταναι πολεων η χωρων, κατα το, "Παιδευθητε παντες οι κρινοντες την
γην," ρητεον οτι εξαλειφθεντος εις τον αιωνα του ονοματος των εθνων, και εις
απαν ανηιρημενης αρχης απασης και εξουσιας διαβολικης εν δικαιοσυνηι, καταρξει
και κατακυριευσει Χριστος. Ὁ γαρ τοι θρονος, την βασι λειαν υποδηλοι, ητις,
ουδενος ανθεστηκοτος, ετοιμο τατη τις εσται, τουτεστιν αδιακωλυτως εκλαμπουσα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

και κατακρατουσα των ολων. ∆ικασει γαρ ο Χριστος εν δικαιοσυνηι, και καταρξει
λαων των ανα πασαν την οικουμενην· βεβασιλευκε γαρ της υπ' ουρανον. Νοη σεις δε
τους στιχους και ουτως· οτι ο την του δια βολου τυραννιδα καθελων, και της
εκεινου σκαιοτη τος ολην απαλλαξας την υπ' ουρανον, αυτος ηξει κατα καιρους εν
τηι δοξηι του Πατρος, ινα κρινηι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Πασαν γαρ την κρισιν
δεδωκεν ο Πατηρ τωι Υιωι, και δει παντας ημας φα νερωθηναι εμπροσθεν του
βηματος του Χριστου. Και εγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι, βοηθος εν
ευκαιριαις, εν θλιψεσι. (C f. 16 b) Ποιωι φησι πενητι; Τωι εκουσιως πενο μενωι και δια
τον Θεον. Ἀντι γαρ της εκουσιου πε νιας τουτωι τον εαυτου πλουτον ο Θεος
χαριζεται, και εν τωι της θλιψεως καιρωι ρυστης και βοηθος αυ του ευρισκεται. 69.768
(A f. 63) Νοητεον δε ταυτα και κατα αναγωγην, οτι τωι πτωχωι τωι πνευματι λαωι,
τουτεστι τωι πτω χευοντι προ της του Σωτηρος ημων επιδημιας, ου πρεσβυς, ουκ
αγγελος, ουχ ετερα τις δυναμις η εξουσια λογικη βεβοηθηκεν, αλλ' αυτος ο Κυριος, ο
του νοητου πλουτου χορηγος, αυτος βεβοηθηκεν εν ευκαιριαις, ειτουν εν καιρωι
δεκτωι θλιψεως σεσωκεν επι καιρου. Ποια δε ην η θλιψις; Ἡ δυσφορητος αμαρτια
φορτιου δικην επηρτημενη, ωστε και εκαστον των υπ' αυτηι γεγονοτων αναφωνειν,
οτι "Αι ανομιαι μου ωσει φορ τιον βαρυ εβαρυνθησαν επ' εμε." Και αυτος δε ο
Σατανας βαρυς ην, και φορτιου παντος δυσαχθεστερος επιπιπτων μετα της πονηρας
φαλαγγος. Πεπιεσμενης τοινυν της υπ' ουρανον και οιον εκτεθλιμμενης, επι καιρου
επεφοιτησε τοις επι γης ο Κυριος, και εν ημεραι σωτηριας εβοηθησεν. Οι δε γε
αλιτηριοι δαι μονες, το μη εν καιρωι πεπραχθαι την οικονομιαν κατ εψευδοντο
λεγοντες· "Ἦλθες ωδε προ καιρου βα σανισαι ημας." Ἀλλ', ω παμπονηροι, φαιη τις
αν, ου προ καιρου μαλλον, αλλ' εν ευκαιριαι και εν θλι ψει βεβοηθηκεν ημιν, και
καταφυγη γεγονεν ο των ολων Σωτηρ και Κυριος. Και ελπισατωσαν επι σε [var. lect.,
σοι] οι γι νωσκοντες το ονομα σου. (A f. 63. b) Τινες δε εισιν οι ελπιζοντες επ' αυτωι
και γινωσκοντες το ονομα αυτου; Οι τοις θεσπισμασιν υπεχοντες τον αυχενα. Και
τουτο διδαξει λεγων αυ τος· "Ὁ αγαπων με, τας εντολας μου τηρει." Ὅτι ουκ
εγκατελιπες τους εκζητουντας σε, Κυριε. (A f. 63 b) Ἰσχυριζεται δια πειρας εχειν το
πραγμα, ειδεναι τε οτι το ακραδαντον εχει. Ἀληθες γαρ το του Ἱερεμιου, οτι
"Ευλογημενος ανθρωπος ος πεποιθεν επι τωι Κυριωι, και εσται Κυριος ελπις αυτου·
και εσται ως ξυλος ευθηνουν παρ' υδατι." Ουτω και ετερος φησιν· Ἐμβλεψατε εις
αρχαιας γενεας, και ιδετε, τις ηλπισεν επι Κυριον, και κατ ησχυνθη, η τις
επεκαλεσατο αυτον, και εγκατ ελιπεν αυτον. Ψαλατε τωι Κυριωι τωι κατοικουντι εν
Σιων. (A f. 64) Ει τοινυν λεγοιτο κατοικειν ο Θεος εν Σιων, ου κατα τας Ἰουδαιων
υπονοιας αισθητως τουτο πραττεσθαι νοουμεν· ου γαρ εν τηι επιγειωι Σιων, ουδε εν
μονηι τηι Ἱερουσαλημ κατοικει ο Θεος· αλλα Σιων ειναι φαμεν την νοητην επι γης
Ἐκκλησιαν, η και αδελφη της ανω νοειται. Πρεποι δ' αν ονομαζε σθαι Σιων την τε
ανω και επι γης Ἐκκλησιαν· ερ μηνευεται γαρ Σιων σκοπευτηριον· τουτο δε εστιν
αυτη τε κακεινη. Ουκουν κατοικει Θεος εν τηι Σιων 69.76 ου περιγραφομενος (πληροι
γαρ τα παντα), αλλ' οιον εμφιλοχωρων και αναπαυομενος εν αυτηι. "Ὧδε γαρ, φησι,
κατοικησω, οτι ηιρετισαμην αυτην." Ἀπεφοι τησε μεν γαρ της Ἰουδαιων Συναγωγης,
λεγων· "Ἰδου αφιεται ο οικος υμων υμιν." Πεπλουτηκε δε αυτον η εξ εθνων
Ἐκκλησια, προς ην ο Ψαλλων φησιν· "Ἄκουσον, θυγατερ," και τα εξης, "οτι επεθυ
μησεν ο βασιλευς του καλλους σου." Τοις γε μην κατ οικουσιν εν ταυτηι τηι Σιων,
τουτεστι τοις ηλεημενοις και σεσωσμενοις δια πιστεως, μηκετι ζωοθυτειν· αλλ'
επειδη εις πνευματικην λατρειαν μετεφοιτησε τα εν νομωι, τας ωιδας ανιεναι τωι Θεωι,
και ψαλλειν αυτωι θυσιας αινεσεως θυοντας· ψαλλειν δε τα αυτου και μονα
λαλουντας μεγαλεια και κατορθωματα. Ἀναγγειλατε εν τοις εθνεσι τα επιτηδευματα
αυτου. (A f. 64 b) Χριστου δε φαμεν επιτηδευματα, ητοι τας θεοσημειας, η της μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

σαρκος οικονομιας το ευτεχνες. Βαθυς γαρ λιαν ο του μυστηριου λογος, και ισχναις
ερευναις εκ μερους αλωσιμος, και πιστει δεκτος· πολυ γαρ εν αυτωι το θαυμα. Ὅτι ο
εκζητων τα αιματα αυτων, εμνησθη. (A f. 64 b) Και τινα τροπον; Ἐνηνθρωπηκε γαρ,
και την καθ' ημας ομοιωσιν υπελθων, υπεμεινε σταυρον, ινα παντας αγορασηι τωι
ιδιωι αιματι, και διαβολικων αρπασηι βροχων τους αλοντας αυτοις. Ουκ επελαθετο
της κραυγης των πενητων. (A f. 65) Κατα δε αναγωγην, πενητας εν τουτοις η τους εξ
εθνων ονομαζει, η τους υπερ αυτων πλει στακις παρακαλουντας αγιους· τους μεν,
ως ουκ εχοντας πλουτον τον νοητον (οι γαρ ολως τον φυσει Θεον ουκ ειδοτες, ποιαν
αν εχοιεν λαμπροτητα νοη την)· τους δε, ως ταπεινον και συνεσταλμενον εχοντας
φρονημα. Ει μεν ουν πενητας ειναι φαμεν τους αγιους, ουκ επελαθετο της κραυγης
αυτων, ης πε ποιηνται, πλειστακις παρακαλουντες τον των ολων Σωτηρα Θεον,
επισκεψασθαι την υπ' ουρανον, και αντιλαβεσθαι των επι της γης. Ἔφασκον γαρ· "Ὁ
καθημενος επι των Χερουβιμ, εμφανηθι· εξεγειρον την δυναστειαν σου, και ελθε εις
το σωσαι ημας·" και παλιν· "Κυριε, κλινον ουρανους και κατα βηθι." Ει δε τα εθνη
νοουμεν τους πενητας, επειδη φωνας υπερ εαυτων ουκ αν εχοι τις αυτα καταδειξαι
ρηξαντα ποτε (πως γαρ αν επεκαλεσαντο Θεον ον ουκ ᾔδεισαν)· φαμεν, οτι δια
πραγματων μαλλον η ρημα των παρ' αυτων γεγονεν η φωνη. Πασα γαρ πως αδικια
μονονουχι κατακεκραγε του δρωντος αυτην, και υπερ των αδικουμενων προσαγει
λιτην, του 69.772 πλημμελουντος το απηνες καταγγελλουσα, και δι ανιστωσα προς
επικουριαν τον επαμυναι δυναμενον. Κατεβοησε γουν του Καιν το αιμα του υπ'
αυτου αναιρεθεντος. "Φωνη γαρ, φησιν, αιματος του αδεL f ου σου βοαι προς με."
∆εδωκε δε και ο θειος παυ λος φωνην τωι τιμιωι αιματι του Χριστου· κρειττον γαρ
εφη λαλειν αυτο παρα το Ἄβελ· το μεν γαρ κατεκρινε τον φονευτην, και οια
κατηγορουσαν ηφιει φωνην, το δε γεγονε τωι κοσμωι σωτηριον, και πλημ μεληματων
αφεσιν εκαλεσεν επ' αυτον. Καθαριζει γαρ ημας απο πασης αμαρτιας το αιμα
Χριστου, καθα γεγραπται. Ουκουν η απωλεια των εθνων, ηγουν τα αιματα αυτων τα
ζητηθεντα παρα Θεου, κραυγης δυναμιν απετελεσε, και κεκληκε τον των ολων ∆η
μιουργον εις οργας τας κατα των ανηιρηκοτων. Ὥσ περ γαρ το αιμα του Ἄβελ βοησαι
λεγεται προς τον Θεον, ουκ αυτο που παντως ιδιαν εχον φωνην, αλλ' οιονει την του
πραγματος ατοπιαν κατεστυγηκοτος Θεου· ουτω νοησει τις και επι των
προσκυνουντων τοις δαιμοσιν. Ει γαρ ουκ ισασι τον των ολων Θεον, και δια τουτο
ουδε εβοησαν προς αυτον, αλλ' οτι πε πλεονεκτηνται παρα του Σατανα, δι' αυτου
τροπον τινα του πραγματος ανακεκραγασι, την εφ' εαυτοις παντως αιτουντες
επικουριαν. Ἐλεησον με, Κυριε, ιδε την ταπεινωσιν μου. (A f. 66) Κατα δε αναγωγην,
μνημονευσας ο Ψαλμ ωδος πενητων κραυγης ης ουκ επελαθετο ο Θεος, εισεκομισεν
ευθεως οποια γεγονεν η κραυγη παρα των πενητων εθνων. Οιον γαρ ηδη
πεφωτισμενοι και ανανηψαντες, και της των δαιμονων κατεγνω κοτες απατης, και
εν επιγνωσει γεγονοτες της αυ των επιβουλης, ως και εν πολεμιων ποιεισθαι μοιραι
τους παλαι προσκυνουμενους, παρακαλουσι της ανωθεν επικουριας τυχειν, και φασι
τεταπεινωσθαι, ουχ υπο της εαυτων φυσεως (επι αφθαρσιαι γαρ εκτισεν ο Θεος τον
ανθρωπον επι εργοις αγαθοις), αλλ' εκ της των εχθρων επιβουλης. Φθονωι γαρ
διαβολου, θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον. Ἀλλ', ω ∆εσποτα, φησιν, ελεησον με· συ
γαρ, ο υψωσαι δυναμενος εκ των πυλων του θανατου τους αλοντας αυταις. Πυλαι δε
θανατου, αι πονηραι δυναμεις, κατακομιζουσαι εις πυθμενα θανατου τους υπ' αυ
τοις γεγονοτας, και αι πολυειδεις αμαρτιαι, εξ ων τους ενειλημμενους εξαιρειται
Θεος. Θυγατερα δε Σιων, της εν ουρανοις ητοι της των πρωτοτοκων Ἐκκλησιας την
επι γης ονομαζουσι· πεποιηται γαρ ως προς εκεινην. "Ὅρα γαρ, φησι η Γραφη,
ποιησεις παντα κατα τον τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει·" τυπος γαρ ην
Ἐκκλησιας, η σκηνη. Ἐν ταυτηι τοινυν γεγονως τηι Σιων, φησιν, μελωιδησω σοι, τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αινεσεις εξαγγελω και πασας απαραλειπτως, ως μηδενα τρο πον ελλειψαι
δοξολογιας. Ἐοικασι δε δια τουτου δη λουν, ως ουχι τοις εξω των Ἐκκλησιων, αλλα
τοις εν αυταις εισελαυνουσι δια της πιστεως, πρεπει το δοξολογειν· "Ου γαρ ωραιος
αινος εν στοματι αμαρ 69.773 τωλου." Και πως αισομεν την ωιδην Κυριου επι γης
αλλοτριας; Φασιν ουν οι εξ εθνων, οτι ∆ια τουτο εγει ρεις ημας εκ της ταπεινωσεως,
ινα εν τηι επουρανιωι Σιων χορευσωμεν. [Ὁ υψων με εκ των πυλων του θανατου.
Πυλαι θανατου κατα ∆ιαφορους αν νοοιντο τροπους. Και γαρ και αυτος ο δρακων ο
αποστατης, ο φαυλο τητος απασης ευρετης, και αι συν αυτωι δυναμεις πονηραι,
λεγοιντο αν ουκ απεικοτως θανατου πυλαι· κατακομιζουσι γαρ εις πεταυρον ᾅδου,
και εις πυ θμενα θανατου, τους υπ' αυτους γεγονοτας. Νοηθειεν δε αν θανατου
πυλαι και αι πολυειδεις αμαρτιαι, και μην και οι παρ' Ἕλλησιν σοφοι, συνασπιζοντες
τηι πλανηι, και της ειδωλολατρειας το ακαλλες ταις εαυ των ευγλωττιαις εξωραΐζειν
σπουδαζοντες.] Ἀγαλλιασομεθα επι τωι σωτηριωι σου. (A f. 66 b) Κατα δε αναγωγην,
ασμενιζουσι την οικονομιαν οι εξ εθνων, ην εν Χριστωι πεποιηκεν ο Θεος και Πατηρ,
Σωτηρα και Λυτρωτην αναδειξας αυτον τωι κοσμωι παντι· ευδοκησε γαρ ανακεφα
λαιωσασθαι τα παντα εν αυτωι, τα τε εν τοις ουρανοις και τα επι της γης. Ουκουν
προσιεντες την πιστιν, ως εισκομιζειν ισχυουσαν εν ταις πυλαις της θυγα τρος Σιων.
Σωτηριον δε πανταχου η Γραφη τον Χρι στον ονομαζει. Ἄδεται γουν ως εκ
προσωπου τινων δεδιψηκοτων ιδειν την επιφανειαν αυτου· "∆ειξον ημιν, Κυριε, το
ελεος σου, και το σωτηριον σου δυης ημιν." Ἐν παγιδι ταυτηι ηι εκρυψαν. (A f. 66 b)
Κατα δε αναγωγην, εθνη χρη λεγειν την ακαθαρτον των δαιμονων πληθυν, οι
κατεσκευα σαν μεν τωι Σωτηρι, καθαπερ ωιηθησαν, την επι τωι θανατωι διαφθοραν.
Ἐστρατηγησαν αυτοι ταις Ἰουδαιων μανιαις, στησαντες υπουργον τον κλεπτι στατον
μαθητην· ενεπαγησαν δε αυτοι μαλλον, ηπερ ο την παρ' αυτων υπομεινας
επιβουλην. Ἐξεπριατο γαρ τωι ιδιωι αιματι την υπ' ουρανον, και της του διαβολου
σκαιοτητος ηλευθερωσεν. Ἔφη γαρ τον τωι κοσμωι σωτηριον μελλων υπομειναι
σταυρον· "Νυν κρισις εστι του κοσμου τουτου, νυν ο αρχων του κοσμου τουτου
εκβληθησεται·" Και, "Ἐαν υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον." Και οι
διωκται δε ταυτα πεπονθασιν, α τοις πολλοις εξηρ τυσαν. Ἐν τοις εργοις των χειρων
αυτου. (A f. 67, C f. 18) Κατα δε αναγωγην, ορθου κρι ματος γεγονοτος, και κολασεως
επενηνεγμενης τοις ανοσια πεπλημμεληκοσιν, επιγινωσκεται ο Κυριος παρα των
πιστευσαντων εις αυτον, ως υπαρχων δι καιος, οσιος τε και δυνατος· εν γαρ τοις
εργοις των χειρων αυτου συνεληφθη ο αμαρτωλος. Τουτο δε διχη νοητεον· η γαρ εν
ταις χερσι του Θεου καθαπερ εις τινα παγιδα εμπεσων ο αμαρτωλος, τας της δυσσε
69.776 βειας διδωσι δικας, η τοις εργοις των ιδιων χειρων περιπεσων,
συλληφθησεται· ο γαρ τωι πλησιον ορυσ σων βοθρον, εμπεσειται εις αυτον. Και κριμα
αλη θως δικαιον, το, τους κατασκευασαντας ανθρωπωι τον θανατον, εν αυτωι
περιληφθηναι, του Θεου την απα την κατα του μηχανωμενου τρεποντος.
Ἁμαρτωλον δε ενταυθα καλει ο ∆αβιδ, ητοι καθ' ολου τον αμαρ τιαις ενοχον (πασα
γαρ αναγκη τον ουτω ζηιν ειωθοτα, κολαζεσθαι τοις ιδιοις εργοις εμπεπαρμενον·
σειραις γαρ των εαυτου αμαρτιων εκαστος σφιγγεται)· η αμαρτωλον τον Ἰουδαιων
δημον ονομαζει, και μαλα εικοτως· απεμεινε γαρ εν μολυσμοις, ου προσηκα μενος
την διασμηχουσαν χαριν, εναπεθανε τοις εαυ του πλημμελημασι. Κληθειη δ' αν
αμαρτωλος και ο της αμαρτιας ευρετης Σατανας, ος δικαιωι κριματι συνεληφθη, τοις
ιδιοις εργοις περιπεσων· κατ εσκευασε μεν γαρ και γεγονεν υπο ποδας δικαιων.
Ἀποστραφητωσαν οι αμαρτωλοι εις τον ᾅδην. (A f. 67 b) Κατα δε αναγωγην, εκ
πολλης αγαν φιλοθεΐας οι πιστευσαντες εοικασιν επαρασθαι τοις ηθετηκοσι την
επιφανειαν του Χριστου και την πο λυευκτον χαριν, δι' ης ηδυναντο της των
ουρανων βασιλειας αποφαινεσθαι κληρονομοι. Ἢ ταχα εθνη Θεου επιλανθανομενα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

οι δαιμονες εισι· κατ' ουδενα γαρ τροπον πρακτικως Θεου διαμεμνηνται, αλλ' εξω
πασης εισιν αρετης και αγαθουργιας. Ὅτι ουκ εις τελος επιλησθησεται ο πτωχος. (A f.
68) Κατα δε αναγωγην, πενητας ενταυθα η παντας τους αγιους ονομαζει απλως,
υφειμενον και ταπεινον εχοντας φρονημα, η τους εξ εθνων κεκλη μενους, οι παλαι
εν ενδειαι ησαν παντος αγαθου. Του τους ουκ εις τελος επιλησθησεσθαι φησι· μνημη
γαρ γεγονεν αυτων παρα τωι φιλοικτιρμονι Θεωι, και κε κληνται δια Χριστου προς
επιγνωσιν, τον της αρχαιας απατης απολυσαμενοι ζυγον. Ἀναστηθι, Κυριε, μη
κραταιουσθω ανθρωπος. (A f. 68) Κατα δε αναγωγην, επιλαμψειν τοις επι της γης
ευχεται τον Μονογενη και διεγερθηναι, οπως ο υψηλοφρων εκεινος διαβολος (ον
και ανθρωπον επι του παροντος καλει δια το ασθενες, και το γε προς Θεον μηδεν
ολως υπαρχειν αυτον, αλλ' οιον εν ταξει των γηγενων) μη επι πλειον επαιρηι την
οφρυν, μη δε κραταιος φαινηται. Κριθητωσαν εθνη ενωπιον σου. (A f. 68 b) Κατα δε
αναγωγην, την επι σωτηριαι γενησομενην των εθνων κρισιν γενεσθαι ευχεται·
Κριθητωσαν γαρ, φησιν, εθνη, ουχ ινα τας των επται σμενων δοιεν δικας, αλλ' ινα
γνωσθειεν ως ηδικη μενοι, και της του τυραννησαντος εξω γενοιντο χει ρος· ως
ειναι κρισιν ενταυθα την του Θεου δικαιο κρισιαν, καθ' ην ηλεηται τα εθνη και
κεκληνται προς την θειαν επιγνωσιν αυτου. Γνωτωσαν εθνη, οτι ανθρωποι εισιν. (A
f. 68 b) Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Πολλοι και 69.777 τουτο απολωλεκασιν, επελαθοντο
της φυσεως, εις μανιαν εξωκειλαν, ηγνοησαν εαυτους. Ὁραις πως υπερ αυτων
ποιειται την δεησιν, και την μανιαν αξιοι διορθωθηναι; Το γαρ εαυτους αγνοειν,
εσχατης μανιας και φρενιτιδος χαλεπωτερον· το μεν γαρ, αναγκης σωματος· το δε,
διεφθαρμενης προαιρε σεως. Κατα δε αναγωγην, ευχεται τοις εθνεσι νομο θετην
καταστηναι Χριστον· και την αιτιαν επιφερει, δι' ην τουτο ευχεται· "Γνωτωσαν εθνη,
φησιν, οτι ανθρωποι εισι." Πριν μεν γαρ εις επιγνωσιν αλη θειας ελθειν, και τοις του
Σωτηρος ζυγοις υπενεγκειν τον αυχενα, κτηνοπρεπη διεζησαν βιον, ουδεν οντες
ετερον πλην οτι σαρκα, και οιον βοσκηματα ταις της γαστρος ηδοναις προσκειμενοι·
ωστε τον ∆αβιδ επι στεναζοντα λεγειν· "Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε,
παρασυνεβληθη τοις κτηνεσιν." Ἀνεκομι σθησαν δε δια Χριστου προς συνεσιν
ανθρωποπρεπη, και τοις ευαγγελικοις θεσπισμασι προς αρετην απευ θυνονται. Ἵνα
τι, Κυριε, αφεστηκας μακροθεν; (A f. 69.) Κατα δε αναγωγην, επιταχυναι την μικρον
υστερον γενησομενην των εθνων κλησιν ευ χεται. Τουτο δε αυτωι πεποιηκεν η του
διαβολου υπεροψια, η και ουτως· Ἵνα τι αφεστηκας μακρο θεν, οιον αποφερων
εαυτον των ηδικημενων, και πλεονεκτειν εφιεις τοις τα σα διαρπαζουσι, και ουχι δε
μαλλον εγγιον ερχηι δια της επικουριας, υπεροραις δε συντεθλιμμενους και τοι
καιρου καλουντος εις το επαμυναι; Πρεπει γαρ ουχ ετεροις η τοις παθουσιν ο ελεος.
Ουκουν η θλιψις, ως επι καιρου βοηθειαν αιτει· "Ου γαρ χρειαν εχουσιν οι
υγιαινοντες ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες." Ἐσχηματισται δε ο λογος ως εφ' ημων·
ου γαρ απεστη Θεος, πληροι δε μαλ λον τα παντα, και ουδεν αυτου κενον. Ει δε
αφεστα ναι λεγεται μακραν, μη την ως εν τοπωι νοησηις αποστασιν, απεριοριστον γαρ
το Θειον, αλλα καθ' ο συγκεχωρηκεν αδικηθηναι και παθειν, ου χαριζομενος την
επικουριαν· ταυτηι τοι και αφεσταναι λεγεται. Ἔτι αφεστηκεν ωσπερ ημων ο Θεος τηι
της φυσεως διαφοραι· πολυ γαρ τι το μεσολαβουν Θεον και κτισιν, και ασυγκριτος η
διαφορα. Ἔοικε τοινυν ενταυθα καλειν τον μονογενη Λογον εις ενανθρωπησιν·
ουτω γαρ γεγονεν εγγυς ημων ο μακραν, οτι Θεος ων φυσει, γεγονε σαρξ. Ἐπι καιρου
δε πεπρακται της μετα σαρκος οικονομιας το μυστηριον, οτε και εις ληξιν κακου
διεληλακεν η υπ' ουρανον, παντα τροπον επιβουλης επαρτυσαντων αυτηι των
εχθρων. Ἐν τωι υπερηφανευεσθαι τον ασεβη, εμπυριζεται ο πτωχος. (C f. 18 b.) Ου
μονον εν τοις ανθρωπικοις αδικου μενος πραγμασιν, αλλα και εις αμαρτιαν
ερεθιζομε νος· οταν γαρ ιδηι τον ασεβη ευοδουμενον, υπο των λογισμων εμπυριζεται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

του Σατανα υποβαλλοντος αυτωι ζηλωσαι τον ανομον. (A f. 6 b.) Ουκουν αληθης ο
λογος και κατα παντος αλαζονος και απηνους λεγομενος, αφυκτοις ωσπερ 69.780
πλεονεξιαις καταφλεγοντος τους ασθενεστερους. Ἀλη θες γαρ κακεινο· οι γαρ την
εγκοσμιον ταυτην και δαιμονιωδη και ψυχικην σοφιαν εξησκηκοτες, αλαζο
νευονται δια τουτο, και τους εν πτωχειαι φρενων εμπυριζουσι, τουτεστιν υιους
γεεννης αποφαινουσι, συνηγορουντες τωι ψευδει, και ταις αυτων ευγλωττιαις την
απατην κατακαλλυνοντες, και αποφεροντες δια τουτου προς το πλανασθαι πολλους·
ουτοι συλλαμβα νονται, καθαπερ εις παγιδα πεσοντες εις τα των πλανων διαβουλια·
ο γαρ αν εκεινοι συμβουλευσειαν, τουτο τοις ασθενεστεροις παγη και βροχος
γινεται. Ἑτερως δε υπερηφανος μεν ο Σατανας· επειδη δε τοιουτος εστιν, εως εξην
αυτωι τουτο δραιν και κατ επαιρεσθαι των επι της γης, ενεπυρισθη πας ο πτω χος,
τουτεστιν ο εν ενδειαι φρενων, και πνευματικης ισχυος επιδεης· η γαρ υπεροψια του
πονηρου, πυρω σις τωι πτωχωι γινεται λαωι. "Συνεληφθησαν γαρ εν διαβουλιοις οις
διαλογιζονται." Και τινες οι διαλο γιζομενοι; Ἢ αυτος ο της αμαρτιας ευρετης, και οι
κοσμοκρατορες του κοσμου τουτου, ων τα διαβουλια και αι κακουργιαι και κατα
παντων μηχανηματα, παγιδες εισι τοις αλισκομενοις· η αυτοι οι πλεον εκτουμενοι,
εν τοις εαυτων διαβουλιοις συλλαμβανον ται· ο γαρ αν βουλευσωνται, τουτο
παντως εσται κατ' αυτων. Ὡς εν κεφαλαιωι τοινυν ειπειν, εκ μεσου γενεσθαι
παρακαλει τον αλαζονα δρακοντα και τας συν αυτωι πονηρας δυναμεις, ων τοις
διαβουλιοις ο πτωχος εμπυριζεται, προς παν ειδος φαυλοτητος κατ ωθουμενος· δια
του μη ειδεναι τις ο φυσει Θεος, μητε μην τοις θειοις νομοις προς το καλον απευθυ
νεσθαι. Ὅτι επαινειται ο αμαρτωλος εν ταις επιθυμιαις της ψυχης αυτου. (A f. 70.) Ἢ
και ουτως. Εις τουτο, φησι, φαυλο τητος και αθλιοτητος πραγματων κατεκομισθη τα
ανθρωπινα εν τωι υπερηφανευεσθαι τον ασεβη, ως ειναι μεν παντελως ουδενα της
αγαθουργιας τον επι μελητην, εκ δε των εναντιων και επαινεισθαι παρα παντων
τους ταις των ιδιων ψυχων επιθυμιαις ακο λουθουντας, οι ταχα που και
εναβρυνονται τωι κακωι και επι τωι ειναι πονηροι μεγα φρονουσι, κατασκω πτοντος
μεν αυτους ουδενος, ευλογουντος δε μαλλον ηγουν ευφημουντος. Παρωξυνε τον
Κυριον ο αμαρτωλος. (A f. 70.) Νοησεις δε και ουτως οτι παρωξυνε τον Κυριον,
χλευαζων τους περι της προνοιας και της κρισεως αυτου λογους. Πολλοι γουν
ακουοντες τοιου τον τι, γελωσιν ευθεως· τουτωι δε συναπτεον και το, "Κατα το
πληθος της οργης αυτου," ινα ηι το ολον ουτω· Παρωξυνε γαρ, φησι, τον Κυριον ο
αμαρτωλος, πληθος οργης εαυτωι θησαυριζων· το γαρ αυτου επι του παροξυνοντος
αυτον ληπτεον. Ειτα το ουκ εκζη τησει, καθ' υποστιγμην αναγνωστεον· ινα ηι το
νοουμενον ουτως· Ἆρ' ουν ο μεν παροξυνει τον Θεον και το πληθος εαυτωι εκκαιων
οργης; ο δε ου· εκζητησει; Ἢ και ουτως· Παροξυνει μεν τον Θεον ο 69.781
αμαρτωλος, ουκ εχων αυτον εις νουν. Ειτα ως εν επερωτησει· Τι δε; Ὁ Θεος ουκ
εκζητησει κατα τον της κρισεως καιρον, οτε και το πληθος και η εκκαυσις εσται της
οργης αυτου; Ουκ εστιν ο Θεος ενωπιον αυτου· βεβηλουνται αι οδοι αυτου. (A f. 70 b,
B f. 3.) Ὁ γαρ μη επισταμενος οτι εστι Θεος, ουδε οτι κριτης εστιν οιδε. Ἐπι μεν ουν
ανθρωπων, ουτως αν νοηθειεν οι προκειμενοι λογοι των στιχων, οτι παντος
φιλαμαρτημονος, και ασχετως βλεποντος εις το πλημμελες, και ολοτροπως εκνε
νευκοτος εις το παροξυνειν Θεον, δια το μη εχειν αυτον ενωπιον αυτου,
βεβηλουνται παντως αι οδοι, τουτεστιν αι πραξεις, και ακαθαρσιας εισι μεσται, και
τωι της φαυλοτητος βορβορωι καταμιαινονται, και οιον βλεπουσι προς αναιρεσιν των
του Θεου κρι ματων, ητοι νομων. Πασα γαρ αμαρτια μαχεται τωι σκοπωι των ιερων
θεσπισματων, και το γε ηκον εις αυτην, ο της αρετης βραβευτης αναιρειται νομος,
και ανατετραπται θελημα το ∆εσποτικον. Ἐπι δε του Σατανα λεγομενα ταυτα, πολυ
το εικος εχει· αει γαρ ακαθαρτοι αι οδοι αυτου, και τοις του Θεου νομοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

αντανιστανται. Ουκ εστιν ο Θεος ενωπιον αυτου. [Παντος ανθρωπου
φιλαμαρτημονος, και ασχετως βλεποντος εις το πλημμελες, και ολοτροπως εκνε
νευκοτος εις το παροξυνειν Θεον, δια του μη εχειν αυτον ενωπιον αυτου,
βεβηλουνται παντως αι οδοι, τουτεστιν αι πραξεις, και ακαθαρσιας εισιν μεσται, και
τωι της φαυλοτητος βορβορωι καταμιαινονται, και οιον βλεπουσι προς αναιρεσιν των
του Θεου κριματων, ητοι νομων. Πασα γαρ αμαρτια μαχεται τωι σκοπωι των ιερων
θεσπισματων] Παντων των εχθρων αυτου κατακυριευσει. (C f. 1.) Ου παντων των
εχθρων αυτου κατακυ ριευσει ο Σατανας. Παντες δε οι δικαιοι εχθροι αυτου οντες,
παντων αρα τουτων κατακυριευσει; Ουκ εν παντι δηλονοτι κατακυριευσει πραγματι,
αλλ' εν τινι· μονος γαρ ο Χριστος "αμαρτιαν ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι
στοματι αυτου." Ου αρας το στομα αυτου γεμει και πικριας και δολου. (A f. 71.) Και
του διαβολου δε το στομα πικριας και δολου πεπληρωται· και μην και ενεδρευει πτω
χους προς το αποκτειναι δια των οικειων παγιδων. Το δε "μετα πλουσιων," τι αν
ετερον νοηθειη, η των πλουτουντων εν κακοις; Ουτοι γαρ δη τωι διαβολωι κατα των
πτωχων τωι πνευματι συμπραττουσι. Νοη σεις δε ταυτα και επι των αιρετικων.
Ὥσπερ γαρ οι δεινοι και πικροι των οφεων εν τοις δηγμασιν ολην εχουσι την ισχυν,
ουτως και ουτοι· μεστοι γαρ εισι ρηματων πικρων και επαρατων εννοιων και απατης
και δολου, και πονον υπο την γλωτταν εχουσι. Συν 69.784 τριβουσι γαρ αι των
ανοσιων φωναι τας των απλου στερων καρδιας, δια δολου και απατης, αποφερουσαι
πλειστακις εφ' α μη θεμις. Ἐπαρατον δε μαλιστα του Σατανα το δολερον και
απατηλον· αποφερει γαρ ουτως εις το πλημμελες, ψιθυριζων ο πονηρος εις νουν και
καρδιαν, και συναγορευων αει τωι κακωι, και το πικρον γλυκυ λεγων αυτος τε και οι
μιμηται της αυτου σκαιοτητος· εργον γαρ αυτοις το υποσκε λιζειν αγαθους και
αποκτεινειν αθωους· ενεδρευον τας εν αποκρυφοις, τουτεστι κρυπτοντας την
πονηριαν, και οις αν δυνωνται τροποις κατασκιαζον τας το κακον. Οι γαρ απατωντες
τους ορθοποδουντας, υποπλαττονται πολλακις ειναι χρηστοι· ειτα κολλω μενοι
επιπλεκουσι τον της απατης ιον, και κατα βραχυ παρακλεπτουσι των ακεραιων τον
νουν, απο φεροντες αυτους εις τα οικεια. Πλην τουτο δρωσιν, ου κατα παντων
αδιακριτως, κατ' εκεινων δε μαλλον οις πτωχος εστι νους, τον εκ φρονησεως
δηλονοτι πλουτον ουκ εχων. Τουτο γαρ οιμαι δηλουν το, "Οι οφθαλμοι αυτου εις
τον πενητα αποβλεπουσι." Ἐνεδρευει εν αποκρυφωι ως λεων εν τηι μανδραι αυτου. (C
f. 1 b.) Τον γαρ εν αρετηι ζωντα καν ελκυσηι αυτον προς μικρον, ομως εις τελος
νηψαντος και αποσταντος ου περιγινεται· τον δε πτωχον τηι αρετηι και ασυνετον
οταν ελκυσαι φθασηι, εις το σπηλαιον της κακιας λαβων μασαται, καθαπερ λεων εν
αποκρυφωι προβατον. (A f. 71 b, B f. 3 b.) Τι δε βουλεται το ενεδρευει ως λεων; Φασιν
γαρ εν τοις ορεσι τον λεοντα εν ταις οικειαις μανδραις ηρεμειν, και οιον
κατακρυπτεσθαι, μη αρα πως τηι θεαι καταπτοησηι τι των ετερων ζωων, α δη ποιειται
τροφην· επ' αν δε ιδηι το γεγονος εγγυς, αναπηδησας ευθυς καταβρυχαται μεγα, και
κατα βροντησας αφορητως επιπηδαι, και αρπαζει το πα ρατυχον, προαπονευρωσας
τοις δειμασι. "Λεων γαρ ερευξεται, φησι, και τις ου φοβηθησεται; Λεοντι τοινυν
παραπλησιως ο Σατανας ενεδρευει του αρπασαι πτωχον· δεδιε γαρ του πλουτουντος
κατ' αρετην την αντιστασιν· τους δε εν ενδειαι φρενων και πνευματικης ισχυος,
ετοιμοτατα λαβων, γλυκυ ποιειται το θηραμα. Πλεισται δε λιαν αι του διαβολου
παγιδες, και προς γε των αλλων, το μη ειδεναι τον φυσει Θεον. Το δε "Κυψει και
πεσειται," διχη νοη τεον. Ἤτοι γαρ εν τωι κατακυριευσαι τον ασεβη των πενητων,
πας ο τουτο πεπονθως, υπο την εκεινου χειρα και τυραννιδα γεγονως, κυψει και
πεσειται· τουτεστι ταπεινωθησεται, και οιον εν γηι κεισεται, τοις εν πολεμωι τεθνεωσι
προσεοικως. Ἢ αυτος ο ασεβης επειδαν κυριευσηι των πτωχων, τουτεστι των
ασθενων, πεσειται· ωσπερ ουν και ο Σατανας, οτε κεκυριευκε των πενητων, τοτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τεταπεινωται. Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου· Ἐπιλελησται ο Θεος. (L f. 72.) Ὠηθη δε και
ο Σατανας οτι κατακυριευ σει των πενητων, ουκ εφορωντος ετι του Θεου την γην,
αλλ' απαν αποστρεφομενου, και μη κηδομενου τους εν αυτηι. 69.785 Ὑψωθητω η
χειρ σου. (A f. 72, B f. 40·) Καταπαιετω η χειρ σου, φησι, και υψουσθω λοιπον,
επιφερουσα τοις πλημμελουσι την μαστιγα, κατα γε το ειρημενον δια της Ἡσαΐου
φωνης· "Ἐπι πασι τουτοις ουκ απεστραφη ο θυμος, αλλ' ετι η χειρ υψηλη·" αιρεται
γαρ αει πως υψου των παιοντων η χειρ. Ει γαρ ουτως συνησεις τον στιχον, ηγουν και
ετερως δε χειρ εστι Θεου, η παντα ισχυουσα αυτου, ζωσα τε και ενυποστατος
δυναμις, τουτεστιν ο Υιος, ος υψωθεις υπερ ημων, και τον τιμιον υπομεινας
σταυρον, εδοξασθη. Κατ ηργηκε γαρ ουτω του θανατου το κρατος, και ανεκο μισεν
εις αφθαρσιαν και αθανασιαν εκ φθορας την ανθρωπου φυσιν· και γαρ δι' Υιου τα
παντα κατερ γαζεται. Ουτω γαρ που φησιν ο Θεος και Πατηρ· Ἐγω τηι χειρι μου
εστερεωσα τον ουρανον. Ἔνεκεν τινος παρωργισεν ο ασεβης τον Θεον; (A f. 72, B f.
40 b.) Ὁ μεν ουν παρανομος ταυτα φησιν, ο αρπαζων, ο πλεονεκτων, ο μη διδους
δικην· ο δε προφητης, αναιρων αυτου τα δογματα, τον περι μακροθυμιας εξαπλοι
λογον. Ἐκεινος μεν γαρ φησιν, οτι απεστρεψεν ο Θεος το προσωπον αυτου του μη
βλεπειν· ο δε ∆αβιδ απεναντιας λεγει, οτι και βλε πεις και κατανοεις και τον κοπον
των αδικουμενων και τον θυμον των αδικουντων αυτους· μακροθυμεις δε εως αν
αυτοι εμπεσωσιν εις χειρας σου. Ουχ ετε ροι δε ημας εις χειρας Θεου πεμπουσιν, αλλ'
εκα στος υπο των ιδιων πλημμεληματων μονονουχι και προσαγεται. Το μεν τοι
ενεκεν τινος, ουκ ενδοια ζοντος εστιν, ουδε αγνοουντος την αιτιαν δι' ην εθαῤ ρησεν
ο ασεβης παροξυναι τον Θεον, εξηγουμενου δε μαλλον αυτην. Ὡς εν ερωτησει και
υποστιγμηι ουν τον πρωτον στιχον αναγνωστεον, ως αποδοσιν αιτιας τον δευτερον
ποιησωμεθα. Ἀλλ' ο μεν ασεβης ωιηθη καθ' εαυτον μη εκζητειν τον Θεον, μητε μην
εφοραιν τα ανθρωπινα. Ὅτι δε της αληθειας εσφαλ λετο, και του ειδεναι την ενουσαν
ημεροτητα τωι Θεωι και φιλανθρωπιαν απεκομισθη μακραν, αυτα δι' εαυτων βοησει
τα πραγματα. Κατημελησε γαρ των τηιδε ο Θεος ουδαμως, αλλ' επεμψεν εξ ουρανων
τον Υιον αυτου ζητησαι το απολωλος, επιστρεψοντα τον πεπλανημενον,
αναῤρωννυντα το ασθενες, απαλλασ σοντα του νοσειν τον συντετριμμενον. Σοι
εγκαταλελειπται ο πτωχος. (A f. 72 b, B f. 40 b.) Τον ασθενη φησι και τον
ανεπικουρητον, την παρα σου μονου ζητουμενους επικουριαν· δυναται γαρ
διασωζειν τους πτωχους τε και ορφανους. Αυτοι δ' αν ειεν και μαλα εικοτως οι ουπω
Θεον τον φυσει και αληθως επεγνωκοτες· και πτωχοι μεν ως πλουτον ουκ εχοντες
τον εκ θειων τε και ιερων χαρισματων, ηγουν των εκ πολιτειας ευαγους και ζωης
της κατα Χριστον· ορφανοι δε ως ουπω λαχοντες Πατερα τον Θεον. ∆εδωκε γαρ εξου
σιαν ο Υιος τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυτου τε 69.788 κνα Θεου γενεσθαι· οι
τοινυν ουπω πιστευσαντες, ουτε μην την εξ υδατος τε και Πνευματος εχοντες
αναγεννησιν, ορφανοι παντως νοηθειεν. Ὀρφανωι συ ησθα βοηθος. (Cf. 20.) Ουκ ειπε·
Συ ει, αλλ', Ἦσθα. Προτερον γαρ παντων παρανομουντων, συ μονος βοηθος των
ορφα νων ετυγχανες· νυν δε και οι σοι, οι του νομου τας εντολας φυλασσοντες.
Συντριψον τον βραχιονα του αμαρτωλου και πονηρου. (A f. 72 b, E f. 18.) Και του
Σατανα δε τοσαυ τη γεγονεν η αμαρτια, ωστε διερευνηθεισαν παρα Θεου, δικης αξιον
αυτον της εσχατης αποφηναι· τοι γαρτοι και συνετριβη και ητονησεν ο βραχιων
αυτου, τουτεστιν η καθ' ημων δυναστεια. Πλην αγιο πρεπης η αιτησις και παντος
επαινου μεστον της προσευχης το χρημα. Ὅσιον γαρ και παντι τωι βιωι χρησιμον το
παντος αμαρτωλου συντριβεσθαι βρα χιονα, τουτεστι την δυναστειαν· επ' ουδενι γαρ
εχου σιν αυτην ετερωι, επι δε τωι συντριβειν πτωχους. Ἁμαρτωλου τουτου ο βραχιων
υπο Κυριου συντρι βεται, και η αμαρτια αυτου ζητουμενη ουχ ευρισκε ται.
Ζητηθησεται η αμαρτια αυτου, και ουχ ευρεθηι. (B f. 41.) Ει γαρ ερευνωιτο, φησιν, η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

[αμαρτια] του τα φαυλα δρωντος αμαρτωλου, ουκ ανευρεθειη δι' αυτην, τουτεστι
δικαιως αφανισθησεται. Ἀπολεισθε, εθνη, εκ της γης αυτου. (A f. 73.) Ἐν γαρ τηι
βασιλειαι αυτου βληθησονται εις το πυρ το αιωνιον. Ἔθνη δε λεγει τους ακαθαρ τους
δαιμονας, αλλ' ουκ ανθρωπους ους ην ελπις σωθησεσθαι δια Χριστου δικαιωθεντας
εν πιστει. Πως αν ηυξατο δραμειν εις απωλειαν και εθνη τα απιστα; Την επιθυμιαν
των πενητων εισηκουσε Κυριος. (A f. 73.) Αυτη ην αυτων η επιθυμια, το των μελ
λοντων αξιωθηναι αγαθων· εις τουτο γαρ ετοιμαζο μενοι, παντα υπομενειν την
καρδιαν ηυτρεπιζον. Ἀλλ' ισως ερει τις· Και ποια τις ην επιθυμια τοι αυτη παρα τοις
ετι πλανωμενοις; Φαμεν ουν οτι συντριβεντος του βραχιονος του πονηρου, και ουκ
ενεργουντος εν αυτοις καθα και παλαι το εν αγνοιαι κεισθαι Θεου, κεκληνται τα εθνη
προς επιθυμιαν της δια Χριστου σωτηριας και του ειδεναι την αλη θειαν, και
ετοιμοτατην εσχον την καρδιαν εις το πιστευειν εις αυτον. Κριναι ορφανωι και
ταπεινωι, ινα μη προσθηι ετι του μεγαλαυχειν. (A f. 73.) Κατα δε αναγωγην, πτωχος
και ταπει νος οι ουπω πιστευσαντες. Τουτοις ευχεται γενεσθαι κριτην τον Χριστον,
καταδικαζοντα μεν τον Σατα ναν, δικαιουντα δε τους ηπατημενους. Τουτου γαρ
γεγονοτος, ουκ αν ετι μεγαλαυχησειεν ανθρωπος 69.78 επι της γης, η αυτος ο
Σατανας ανθρωπος κληθεις, δια την ενουσαν αυτωι ασθενειαν· ουδεις γαρ εστι
παντελως ως προς γε την θειαν ισχυν, η απλως πας ανθρωπος της του διαβολου
σκαιοτητος υπουργος και των αυτου θεληματων οργανον. Ὁ γαρ τοιουτος, ουκ ετι
μεγα φρονησει περιγινομενος των ασθενεστερων. ∆υη δε και ημιν ο Θεος νικησαι
τον εν κρυφιοις ενεδρευοντα καθ' ημων θηρα, ωστε μηκετι του εχθρου το καθ' ημων
περιλειφθηναι καυχημα.

ΨΑΛΜΟΣ Ιʹ.
Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου; κ.τ.λ. (A f. 73 b, B f. 42, C f.
21.) Ὁ μεν ουν σκοπος του Ψαλλοντος εναργης· πεποιθεναι γαρ φησιν επι τωι Κυριωι.
Ὁ δε επιφερομενος στιχος διαφορους ημιν εννοιας εισκομιζει. Τικτει γαρ υπονοιαν,
οτι προσδιαλεγεται τισι, και οιον επιπληττει λεγουσιν αυτωι· "Μεταναστευου επι τα
ορη." ∆ια τι γαρ μοι, φησιν, επι τωι Θεωι πεποιθοτι, στρουθιωι παρεικαζε σθαι
συμβουλευετε, και εν ορεσιν αναπτηναι τοις υψηλοτατοις; Ἔδει τοινυν, φησιν, επι
τωι Κυριωι με πεποιθοτα, μη μαλλον ακουειν "Μεταναστευου επι τα ορη," αλλ'
επαινεισθαι της γνωμης, και ως των αριστων βουλευματων επιδραξαμενον, ευ μαλα
κατα θαυμαζεσθαι. Μια μεν ουν αυτη διανοια· ετερα δε· Πειρασμου γαρ επικειμενου
και πολεμου κινεισθαι μελλοντος, η νοητου τυχον η αισθητου, πως ημας χρη
διακεισθαι, μετασχηματισας εφ' εαυτωι τον λο γον, πειραται διδασκειν, και φησιν·
"Ἐπι τωι Κυ ριωι πεποιθα." Μεχρι τουτου στησας τον λογον, τοις ειωθοσι παρακαλειν
τους εν περιστασει, επιφθεγγε ται· "Πως ερειτε τηι ψυχηι μου;" τουτεστι, Τινα εστιν
απερ αν εισηγησαμενους υμας επαινεσαι δικαιως, Μεταναστευου επι τα ορη ως
στρουθιον; Ταυτα μοι παρ' υμων λεγεσθω, φησι. Τους γαρ επι τωι Θεωι πεποιθοτας,
νοητως αναπτηναι προσηκει και αγιοις ορεσιν εμφιλοχωρειν, τουτεστι τας των
αγιων εκει νων κατασκεπτεσθαι πολιτειας, και τους της ευδο κιμησεως
περιεργαζεσθαι τροπους, ουτω τε κατ' ιχνος ιεναι της εκεινων αγωγης. Ὄρη δε αγια
φα μεν ειναι τους αγιους προφητας και δικαιους. Ει τις ουν αναπτας οιαπερ
στρουθιον τουτοις τοις νοητοις ορεσιν ενιζησειεν, οψεται παντως λαμπρους γεγονο
τας, ου δια την ενουσαν αυτοις ισχυν, αλλ' οτι πε ποιθοτες ησαν επι τωι Κυριωι. Και
καθ' ετερον δε τροπον τους επι τωι Κυριωι πεποιθοτας ως στρουθιον ανιπτασθαι δει
επι τα ορη. Ὄρη δε ειναι φαμεν τας αρετας, ουδεν εχουσας χαμαιριφες· εν οις ορεσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

πεμποντες τα φρονηματα, και το χαμαιζηλον των επι γης πραγματων διωθουμενοι,
αναλωτοι των εις το φαυλον ηδονων εσομεθα. Ὅτι ιδου οι αμαρτωλοι ενετειναν
τοξον. (A f. 74 b.) Κατα δε αναγωγην, αναγκαιαν ειναι φησι την εις τα ορη νοητην
αναφοιτησιν, ως εντει ναντων το τοξον των αμαρτωλων και ηυτρεπισμε 69.72 νων
ηδη προς μαχην. Τουτοις γαρ τοις λογοις φυγειν ηρεθιζον, φασκοντες, ει μη φυγοι,
κατατοξευειν αυτον τους αμαρτωλους εν σκοτομηνηι, αντι του λε ληθοτως και ως εν
σεληνης αμυδροις φεγγεσι. Τοι αυτα γαρ των νοητων εχθρων τα τοξευματα· τωι
ζοφωι γαρ εαυτον εγκρυπτων, ο πονηρος κατατοξευει το καλον σωμα της Ἐκκλησιας.
(A f. 74 b) Ειεν δ' αν αμαρτωλοι, και οι την πι στιν διωκοντες, και οι τοις ευαγως
εθελουσι ζηιν ανεδην επιβουλευοντες. ∆ρωσι δε τουτο και μαλα εντονως και αι
πονηραι δυναμεις, παντα τροπον επι βουλης τοις αγιοις αρτυουσαι. Του
κατατοξευσαι εν σκοτομηνηι τους ευθεις τηι καρδιαι. (C f. 21.) Ευτρεπη μεν των
πολεμιων τοξα εν σκο τομηνηι· ουτω δε το την σεληνην υποτρεχον σκοτος και
σκιαζον αυτην ωνομασεν. Τοτε τοινυν πολεμου σιν οι αμαρτωλοι δαιμονες· τοξευσαι
γαρ εν φωτι τους δικαιους ου δυνανται, αλλ' εν τωι σκοτει της αγνοιας, οταν νεφελη
ραιθυμιας επελθουσα αμαυροι το φως της ημετερας σεληνης, ητοι της διανοιας ερ
γασηται. Ὅτι α συ κατηρτισω, αυτοι καθειλον. (A f. 75 b.) Κατα δε αναγωγην,
δεικνυσιν εναρ γως ως Θεωι μαχομενος ο Σατανας, και αι συν αυτωι πονηραι
δυναμεις τοις ευ βιουν ηιρημενοις επιβου λευουσι. Σκοπος γαρ αυτοις το
οικοδομουμενον υπο Θεου καταστρεφειν, και τοις αυτου θελημασιν αντ ανιστασθαι·
Κατηνεγκε γαρ, φησιν, ο εχθρος τον αν θρωπον εις φθοραν, και τοι επι αφθαρσιαν
κατηρ τισμενον.–(B. f. 42 b) Μαχονται τωι θειωι σκοπωι, και απερ αν αυτος ο των
ολων ∆εσποτης καταρτισαιτο προς γε το ευ εχειν, καθαιρουσιν αυτοι. Πλαττει γαρ
κοπον επι προσταγματι ο της ανομιας θρονος, τουτεστιν ο Σατανας. Ὁ δε δικαιος τι
εποιησε; Κυριος εν ναωι αγιωι αυτου, κ.τ.λ. (C f. 21.) ∆ικαιον νυν τον Θεον ομολογει,
παντων μεν, εξαιρετως δε της των δικαιων σωτηριας, νοη σωμεν λεγεσθαι.–(A f.
769.) Κατα δε αναγωγην, την του διαβολου δυστροπιαν ειρηκως ο ∆αβιδ, εναργη
καθιστησι τον σωζειν ειδοτα και της εκεινου πλεον εξιας εξελκοντα. Του γαρ
διαβολου, φησι, καθαιρειν επιχειρουντος απερ αν εις σωτηριαν των επι της γης
καταρτισαιτο Θεος νομοθετων και διδασκων τι πε ποιηκεν ο δικαιος; ο εν τωι ιδιωι
ναωι κατοικων, ο θρονον εχων τον ουρανον, οι οφθαλμοι αυτου εις τον πενητα
επιβλεπουσι. ∆ει γαρ συναψαι τους στιχους, ως εις μιαν τελουντας διανοιαν. Ἡ δε
επιβλεψις εν ταυθα την επισκοπην κατασημαινει. Σωζει δε παν τως εφορων, και εξω
παγιδος τιθησι· επιβλεπει δε τον πενητα, τον πτωχον δηλαδη τωι πνευματι· "Ἐπι τινα
γαρ, φησιν, επιβλεψω, αλλ' η επι τον ταπεινον και ησυχιον;" Ὅταν δε η θεια Γραφη
τους περι Θεου ποιειται λογους, ειτα μοριων μνημονευσει σω 69.73 ματικων, μη τοις
αισθητοις ενορμιζεσθω των ακροω μενων ο νους, αλλ' εκ των αισθητων ως εξ
εικοτων πραγματων, προς το των νοητων αναφοιτατω καλλος, εξω τε σχηματων
και ποσοτητος και περιγραφης, ειδους τε και των ετερων, α τοις σωμασιν ακολουθει,
νοειτω Θεον· εστι μεν γαρ υπερ παντα νουν. Ἀνθρω πινως δε τα περι αυτου
λαλουμεν· ου γαρ ην ετερως ημας νοειν τα υπερ ημας. Βλεφαρα τοινυν, ηγουν
οφθαλμοι, η εποπτικη ενεργεια του Θεου λεγεται, ηπερ αν νοοιτο κατα την αυτου
φυσιν· εξεταζει δε, ηγουν ακριβως ερευναι και κατασκεπτεται, τον τε δικαιον και τον
ασεβη· και τωι μεν χειρα νεμει την επικουρον, και φως ενιησιν εις νουν, ινα μη εν
σκο τομηνηι τοξευηται· τον δε ως αχαλινως ερχομενον, κατα πετρων και κρημνων
αφιησιν. Τα βλεφαρα αυτου εξεταζει τους υιους των αν θρωπων. (C f. 21.) Ὅτε
κρισεως καιρος, τοις βλεφαροις ως απειλην μηνυουσιν κεχρηται· ταυτα γαρ και
ημεις ανασπαιν εν τωι θυμουσθαι ειωθαμεν· αλλα μην και οταν ακριβως τι
κατοπτευσαι βουλωμεθα. Ὅθεν ουδε Σολομων αυτων εν τωι τον νυμφιον η την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

νυμφην, ως θυμωι και κρισει μαλλον, ουχι δε γαμωι και χαραι πρεποντων
εμνημονευσεν. Ἢ οφθαλμος το αλαθη τον του Θεου σημαινει. Πνευμα καταιγιδος η
μερις του ποτηριου αυτων. (A f. 769. b.) Ποτηριον δε ενταυθα την τιμωριαν ονομαζει,
ως το ποτηριον εν χειρι Κυριου εξ ου πιον ται αμαρτωλοι. Το μεν ουν των δικαιων
ποτηριον αποφερει προς σωτηριαν αυτους· ποιειται γαρ ευφρο συνην και ζωην, κατα
το, "Ποτηριον σωτηριου λη ψομαι." Το δε γε των αμαρτωλων κατακομιζει προς
θανατον, και ακατευναστον εχει φλογα· πυρ γαρ εστι, θειον και πνευμα καταιγιδος,
ιν' εννοωμεν οτι κα θαπερ ανεμος εμπεσων εις φλογα διανιστησιν αυτην και
αποφερει πως ενεργεστεραν, ουτω και ο του κρι νοντος θυμος, οιον πνευμα
καταιγιδος εμπιπτων τοις κολαζομενοις, ασβεστον αει αποφαινει την τιμωριαν. Ὅτι
δικαιος Κυριος, και δικαιοσυνας ηγαπησεν. (C f. 22.) Τουτεστιν ισοτητα, ητις τοτε
σωζεται και φανερουται μαλιστα οταν υψωθωσι τοις αγαθοις οι δια τον Θεον
εαυτους ταπεινωσαντες· ταπεινωθωσι δε ταις τιμωριαις παλιν, ους ο διαβολος
υψωσε· ταυ την γαρ ο Θεος οραι και οικει την ευθυτητα. (A f. 76 b.) Κολασθησονται
τοινυν οι της αδικιας ερασται· εφοραι δε τον ευθη, τουτεστι τον οσιον τε και
αδιαστροφον, και ωσπερ τινα κανονα της εαυτου πο λιτειας και ζωης τον θειον
νομον ποιουμενον.

ΨΑΛΜΟΣ ΙΑʹ.
Εις το τελος υπερ της ογδοης· ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 77.) Ἄδεται μεν και ο
προκειμενος ψαλμος, της εις Θεον ευνοιας και γνησιοτητος εχων επιδειξιν.
∆ιαβαλλει δε ο ∆αβιδ τους διπλοηι κεχρημενους, και 69.76 φιλιαν μεν
υπισχνουμενους, προιεμενους δε αυτον τωι πολεμιωι Σαουλ, και μηνυοντας ενθα
διηγε. Πρεποι δ' αν τα του ψαλμου ρηματα και αγιωι παντι, λαμ πραν και εξηιρημενην
εχοντι την ζωην, και ουχι δη μονης της ιδιας κηδομενωι ψυχης, αλλα γαρ και ταις
των πεπλανημενων αμαθιαις επιστυγναζοντι, γλιχο μενωι τε και αυτους ιδειν
υποπιπτοντας τωι Θεωι. Ἡ δε γε της ωιδης δυναμις εντευξιν μεν εχει κατα παν τος
αδικου και πονηρου διψυχου τε και ετερογνωμο νος, ψευδοεπους τε και βωμολοχου,
δολοις και απα ταις εντεθραμμενου. Ἔοικε δε πως και της Ἑλλη-νων σοφιας
καταβοαιν· ποιειται δε και μνημην του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· περιεχει δε
και επαγγελιαν, ως παρ' αυτου γενομενην, ως οσον ου δεπω παρεσομενου προς
επικουριαν των υπο του δια βολου πλεονεκτουμενων. Ἄδεται δε περι της ογδοης,
καθ' ην η αναστασις, και η των εθνων γεγονε κλη σις, και η του αγιου Πνευματος
δοσις, και της νοητης ηγουν της εν πνευματι περιτομης η δυναμις· ευχεται δε ο
προφητης ρυσθηναι της γενεας της πο νηρας· αυτη δ' αν ειη γενεα, η επι του
Σωτηρος ημων Χριστου, περι ης αυτος ελεγεν· "Ἄνδρες Νινευιται κρινουσι την
γενεαν ταυτην." Ἄρχεται τοινυν της ωιδης ουτως. Σωσον με, Κυριε, οτι εκλελοιπεν
οσιος. (A f. 77 b.) Τοσαυτην ουν φησιν ο ∆αβιδ των αγαθ ουργειν ειωθοτων ειναι την
σπανιν, ως ταχα που συναρπαζεσθαι εις φαυλοτητα και αυτους τους τωι θειωι νομωι
παιδαγωγουμενους· δεισθαι δε φησιν εαυ τον, ηγουν απαντας τους περι ων ο λογος,
της φρου ρου χειρος, τουτεστι Χριστου και ουχι μονους Ἰου δαιους, αλλα και τους
ανα πασαν την υπ' ουρανον· αυτος γαρ εστι προσδοκησις εθνων, κατα το γεγραμ
μενον. Ὅτι ωλιγωθησαν αι αληθειαι απο των υιων των ανθρωπων. (A f. 78.) Ψευδη
δε και τα Ἑλληνων απαντα, σοφια και λογοι και ζωη· και των αληθων, ηγουν
αναγκαιων και επωφελων, ευροι τις αν παρ' αυτοις ουδεν, οι γε τεθεοποιηκασι την
κτισιν, τον φυσει αφεντες Θεον. Ὠλιγωθησαν τοινυν αι αληθειαι παρ' αυτοις.
Ματαια ελαλησεν εκαστος προς τον πλησιον αυτου. (A f. 78.) Τουτο και επι Ἰουδαιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

αληθες· εκα στος ελαλησε ματαια προς τον πλησιον, τας κατα του Σωτηρος ημων
συναγων επιβουλας. Και οι παρ' Ἕλλησι δε ποιηται και λογογραφοι, κατ' ουδενα τρο
πον του αληθεις ειναι φροντισαντες, συντεθεικασιν αβασανιστως το αυτοις δοκουν,
σκοπον εχοντες ενα, το επιδειξιν ποιησασθαι γλωττης. 69.797 Ἐξολοθρευσαι Κυριος
παντα τα χειλη τα δολια, γλωσσαν μεγαλοῤρημονα. (A f. 79.) Κατα δε αναγωγην, πως
ου μεγαλοῤρη μων η γλωσσα εκεινη η τολμησασα τωι Σωτηρι λε γειν; "Ἐν ποιαι
εξουσιαι ταυτα ποιεις; Και τις σοι δεδωκε την εξουσιαν ταυτην;" Της Ἰουδαιων δε
τολμης και το λεγειν· "Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστι· τις ημων Κυριος εστιν;" ως
τουτο διανοουμε νων εκεινων, το εξουσιαν εχειν παν ο τι αν βουλοιντο κατα του
Σωτηρος ειπειν. Τα χειλη ημων παρ' ημων εστι. (E f. 19 b.) Τουτεστιν ημεις ευρεται
γεγοναμεν της καλλιεπειας. Ἕνεκεν της ταλαιπωριας των πτωχων. (A f. 7 b.)
Ὑπεξισταται δε λοιπον ενταυθα το των λιτανευοντων προσωπον· αυτος δε ο τας
εντευ ξεις δεχομενος αποκρινεται, επαγγελλομενος τοις αι τουσι την αφιξιν και της
επικουριας την επιδοσιν. Και πενητας ονομαζει τους πτωχους τωι πνευματι, ων και
του στεναγμου ακουσας, αναστησομαι, φησιν. Νυν αναστησομαι, λεγει Κυριος·
θησομαι εν σω τηριωι, παῤρησιασομαι εν αυτωι. (B f. 44 b.) Ἐξεγερθησεσθαι λεγει· και
ου τι που φαμεν σωματικην ειναι την αναστασιν, ητοι την εγερσιν, αλλ' οιον το
διανευσαι λοιπον επι τωι θελειν τοις καμνουσι χειρα νειμαι την σωζουσαν. (A f. 79 b.)
Κατα δε αναγωγην, φανερον πασι κατ εστη το δια Χριστου σωτηριον, και
εξακουστον πα σιν· εκηρυχθη γαρ εις πασαν την γην μετα παῤρη σιας. Τα λογια
Κυριου λογια αγνα, αργυριον πεπυρω μενον. (B f. 44 b, K f. 42.) Τουτεστιν αγνοποια·
νοσει γαρ κατ' ουδενα τροπον, λαμπρα δε ουτως εστιν και κεκαθαρμενα, ωστε
δοκειν αργυριον ειναι, πεπυρω μενον δε ουχ απαξ, αλλα και πλειστακις· τουτο γαρ
οιμαι δηλουν το επταπλασιως. ∆εδοκιμασμενα τοι νυν τοις επι της γης του Σωτηρος
τα λογια. (A f. 80.) Ἰουδαιοις δε δια Ἡσαΐου ονειδιζει λεγων· "Το αργυριον υμων
αδοκιμον," τουτεστιν, ο λογος της πιστεως παρατετυπωμενος εστι και πα ρασημος,
τον ακριβη χαρακτηρα της βασιλικης ει κονος μη διασωζων. Συ, Κυριε, φυλαξεις
ημας, και διατηρησεις ημας. (A f. 80.) Κατα δε αναγωγην, ευχεται ο Προφητης
ρυσθηναι της επι του Σωτηρος γενεας των Ἰουδαιων, της απιστου και φονευτριας
και μοιχαλιδος. Κυκλωι οι ασεβεις περιπατουσι. (A f. 80.) Κατα δε αναγωγην, δια
τουτο φησι, "Φυ λαξεις ημας," επειδη κυκλουντες κυκλουσιν ημας οι ασεβεις,
επιβουλευοντες τηι ημων σωτηριαι.

69.800 ΨΑΛΜΟΣ ΙΒʹ.
Εις το τελος ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 80 b.) Τουτον αιδει τον ψαλμον εν
μετανοιαι του αμαρτηματος γεγονως, αμα δε και το σωτηριον ημιν ευαγγελιζομενος,
δι' ου ελαβομεν υπογραμμον, πως δει ημας εν αμαρτιαι γενομενους προσιεναι Θεωι.
Ἔως ποτε αποστρεψεις το προσωπον σου απ' εμου; κ.τ.λ. (C f. 23.) Ἀποστρεφει το
προσωπον ο Θεος απο των αμαρτωλων, τι πραττων; αναξιους ειναι κρινας της
εποπτιας αυτου. ∆ιο υπο του συνειδοτος νυττο μενος, και την του Θεου δεδιως
κρισιν, ως και μα κραν γινομενος αυτωι δια την αμαρτιαν, εν τηι με τανοιαι
ανανεωμαι, φησι, βουλομενος κατα ψυχην, μηπως αρα εν τηι αμαρτιαι αποθανουμαι.
Και τουτο εστι μαλιστα ο οδυνας μου τηι ψυχηι παρασκευαζει. Ἀνθ' ου Συμμαχος εφη·
"Μεριμναν εν τηι καρδιαι μου καθ' ημεραν." Ταυτα δε εγραφη προς νου θεσιαν ημων,
πως δει μετανοειν εφ' αμαρτημασιν εκδιδασκοντα, τοις παρουσι ρημασιν οια δη ως
φαρ μακοις χρωμενους. Ἢ και ληθην καλει την της βοη θειας αναβολην, και
παρακαλει μη τελεως της θειας γυμνωθηναι προνοιας. Ἔως ποτε υψωθησεται ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

εχθρος μου επ' εμε; (C f. 23 b.) Ἐρωται δε περι τουτων τον Θεον ουχ ως αυτον αιτιον,
αλλ' ως κωλυσαι δια της ροπης της οικειας δυναμενον. (A f. 81) Ει γαρ θεοσεβουν
των ημων ταπεινουται ο εχθρος, δηλονοτι αμαρτανον των υψουται· υψος γαρ του
Σατανα, η των ανθρω πων ταπεινωσις· επει καθαπερ ο Θεος υψουσθαι εν τηι σωτηριαι
τη ημετεραι, ουτως ο διαβολος εν τηι απωλειαι επαιρεσθαι λεγεται. Ἀρκει, φησιν,
αυτωι οτι απαξ υψωθη, εμου τηι αμαρτιαι ταπεινωθεντος. Ἴνα τι μεχρι πολλου κατ'
εμου υψουται; Μηποτε υπνωσω εις θανατον. (C f. 23 b) Ὕπνον την ραιθυμιαν
ωνομασεν, εν ηι ταις του βιου φαντασιαις ρεμβομεθα, αργοι δε επι κλινης της ηδονης
αναπεσοντες κειμεθα. Ὥστε τοινυν μη τωι υπνωι της ραιθυμιας τον χαλεπον ακο
λουθησαι θανατον, φωτισθηναι τους οφθαλμους, τουτ εστι τα της ψυχης αισθησεις,
προσευχεται, ινα βλεπωσι την αληθειαν. ∆εδια μη εις θανατον ο υπνος μεταπεσηι,
ισχυροτερας της λυπης γενομενης των συμφορων. Οι θλιβοντες με αγαλλιασονται,
εαν σαλευθω. (C f. 23 b.) Ὥσπερ αθλητης απο του σκαμματος αποπηδησας ηττηται,
ουτως και ο πιστος αφεις α εξ αρχης παρελαβεν, σαλευομενος πιπτει. Μη τοινυν
αλλοιωθωμεν, ινα μη χαραν τοις ημετεροις εχθροις εμποιησωμεν. Ἄσω τωι Κυριωι τωι
ευεργετησαντι με. (C f. 24.) Ἰστεον και τουτο, ως και το προτερον, ουχ οτι νυν ο
προφητης ουκ οιδεν, αλλ' οτι τελεωτε 69.801 ρον αισει προκοπτων και τελειουμενος.
Τινι δε αισει; τωι ευεργετηι δηλονοτι τωι πλασαντι και αναπλα σαντι. Και ψαλω τωι
ονοματι Κυριου του υψιστου. (C f. 24.) Μακαριος ος ψαλλει τωι πνευματι και τωι νοι,
ειδως ωι ψαλλει, και τοις εργοις συνιστων ως επισταται. Ὁ γαρ ουτος ψαλλων, τον
ουρανον τε μνει, τας νεφελας υπερβαινει, και τωι Ὑψιστωι, ου τωι ονοματι μελωιδει,
παρισταται μηδενος εμποδι ζοντος.

ΨΑΛΜΟΣ ΙΓʹ.
Ειπεν αφρων εν καρδιαι αυτου· Ουκ εστι Θεος. (A f. 82 b) Κορυφη τουτο πασης
πονηριας εστι. Το γαρ οιεσθαι μη ειναι Θεον, αλλ' απο ταυτοματου γεγενησθαι το
παν, αρχη πασης ακολασιας και πα ρανομου καθεστηκε πραξεως. ∆ηλοι ουν ο λογος
ως εις τοσουτον ασεβειας το γενος εληλακεν, ως μηδε Θεον εφιστανειν τοις ουσιν,
αλλ' ηγεισθαι τον συμ παντα τουτον κοσμον, τυχαιαν και αυτοματον ει ληφεναι την
συστασιν. Τι δε εστιν, "Ειπεν εν καρ διαι;" Ἐπειδη των λογων ο μεν εστι προφορικος,
ο δε ενδιαθετος, ου περι του προφορικου λογου φησιν ο προφητης, αλλα περι της εν
τηι ψυχηι δοξης. Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου, τουτεστιν ελογισατο οτι ουκ εστι Θεος. Και
πας δε ο ανεδην αμαρτανων, δι' ων οραται καταφρονων, καν ει μη λεγοι φωναις,
αλλ' εργοις αυτοις και τηι του βιου σκαιοτητι μονονουχι διακεκραγε το, "Ουκ εστι
Θεος." Οι γαρ ουτως ζηιν ειωθοτες ως μη εφορωντος Θεου, παντα τε δρωντες
απερισκεπτως, εργοις αυτοις και πραγμα σιν αρνουνται Θεον. Παντες εξεκλιναν, αμα
ηχρειωθησαν, ουκ εστι ποιων χρηστοτητα. (A f. 83 b.) Νοησεις δε ταυτα και επι των
εθνων· η γαρ απο γης σαρξ, τον της αμαρτιας εν αυτηι κατηῤρωστησε νομον, και ο
ανθρωπινος νους, ευπα ραφορος λιαν εις το εκνευσαι επι τα πονηρα εκ νεο τητος
κατα το γεγραμμενον. ∆ικαιως ουν ο ιερος επιστυγναζει λογος ημιν· "Παντες γαρ,
φησιν, εξ εκλιναν." ∆εον γαρ την ευθειαν τραπεσθαι, και απο της των κτισματων
καλλονης τε και ταξεως αναλο γως τον γενεσιουργον κατιδειν, και δια των προφη
τικων φωνων οδηγηθηναι προς την αληθειαν, τουτο μεν ου γεγονεν· εις μυριας δε
πλανης και απωλειας οδους εξετραπησαν, και τοις εργοις της αισχυνης
ηχρειωθησαν, και ουδεις ην ο ποιων το αγαθον. Ταφος ανεωιγμενος λαρυγξ αυτων,
κ.τ.λ. (K f. 43 b.) ∆ιοδωρος, και Θεοδωρος, και Κυριλλος, και ∆ιδυμος, "Ταφος
ανεωιγμενος," κ.τ.λ. υσθυε "Ἐν ταις οδοις αυτων." Ἐν δε τωι Ἐξαπλωι ταυταουχ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ευρηται. 69.804 Ουχι γνωσονται παντες οι εργαζομενοι την ανομιαν; (A f. 83 b.)
Τουτον τον στιχον ως εν ερωτησει αναγνωστεον. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι "Παντες
εξεκλι ναν" και εργαζονται την ανομιαν, νυν φησι· "Και αρα ου μελλουσι γινωσκειν
ουτοι τον Κυριον, και πιστευειν εις αυτον;" Ναι παντως πολλοι πιστευσου σιν· εισι δε
οι και μενουσιν εν απιστιαι, και διωξουσι και τυραννησουσι τους πιστευσαντας εις
Χριστον. Ἐκει εδειλιασαν φοβον ου ουκ ην φοβος. (A f. 84.) Καταγινωσκει γαρ των
τοιουτων ο Ψαλμωδος. Ἰουδαιοι γουν οι εν απιστιαι μεμενηκοτες, ψοφοδεη φοβον
εφοβηθησαν, ον ουκ εδει αυτους φο βηθηναι. Τις δε ο ανοητος φοβος; Ἐδειλιασαν,
μη ποτε παραδεξαμενοι τον Χριστον, και εις αυτον πι στευσαντες προσκρουωσι τωι
Θεωι. Λεχθειη δ' αν και περι των πιστευσαντων η του στιχου δυναμις, ως ειναι το
λεγομενον τοιουτον· Ὁ μεν νομος, φησι, Μωσεως κολασιν εποιει· ο δε του Χριστου
φοβος αγνος εστιν, ως υιους γαρ φοβεισθαι Πατερα παρ εσκευασε. Μετα τον καιρον
τοινυν εκεινον, καθ' ον δηλονοτι η επιφανεια· φοβον φοβηθησονται ου ουκ εστι
φοβος, εκ νομικης δηλονοτι απειλης, αλλ' η πρε πουσα μαλλον ελευθεροις ευλαβεια.
69.805 Τις δωσει εκ Σιων το σωτηριον του Ἰσραηλ; (A f. 84.) Ὅρα πως διψηι τον
Κυριον, και οιον μελλοντος ουκ ανεχεται, καθ' ον επιλαμψειν εμελλε καιρον το
σωτηριον του Θεου και Πατρος, τουτεστι Χριστος. Φησι δε αυτον σωτηριον του
Ἰσραηλ, δια το αφικεσθαι ταχα πρωτοτυπως ενεκα του Ἱσραηλ. Ἔφη γαρ· "Ουκ
απεσταλην ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ." Ἢ καθ' ετερον
τροπον· ως γαρ ο θεσπεσιος γραφει Παυλος, Ἰουδαιων ησαν αι επαγγελιαι, αι
νομοθεσιαι, και η διαθηκη, και οι πατερες εξ ων γεγενηται το κατα σαρκα Χριστος.
∆ιψω ουν την παρουσιαν αυτου, ο προφητης φησι. Τις μοι δωσει ιδειν τον Σωτηρα η
εκ της ανω Σιων και του ουρανου επιδημησαντα, η εκ της κατω Σιων δια της κατα
σαρκα γεννησεως προερχο μενον;

ΨΑΛΜΟΣ Ι∆ʹ.
Τις κατασκηνωσει εν τωι ορει τωι αγιωι σου; (C f. 25.) Ὄρος αγιον εστιν η
βασιλεια του μελ λοντος αιωνος· ορος, δια το υψηλον και υπερκειμε νον· αγιον,
επειδη εν αυτωι ου κατοικει βεβηλος. Ὁ τοινυν παροικων εν τωι βιωι τουτωι, και τηι
νυν πολι τειαι ως σκιαι και χορτωι κατα παροδον χρωμενος, ουτος κατασκηνουν,
τουτεστι κατοικειν, εν τηι μελ λουσηι βασιλειαι δυνησεται. Τις δε ο τοιουτος, και πως
πολιτευομενος, εχει του ψαλμου τα επαγο μενα. Και ονειδισμον ουκ ελαβεν επι τους
εγγιστα αυτου. (B f. 50) Ἔχει τι το ασαφες ο λογος· αδηλον γαρ ποτερον ποτε παρα
των εγγιστα τισιν ουκ ελαβεν ονειδισμον, ηγουν αυτος κατ' εκεινων τον ονειδισμον;
Και οιμαι δε εγω γε τοις δικαιοσυνης επιμεληταις επειναι πρεπειν κατ' αυτον
αμφοτερα. Καρπος γαρ εις ληξιν της επιεικειας το σεπτον ουτω ποιεισθαι του βιου
αγωγην, ωστε μη παρ' ετερων ονειδιζεσθαι τυχον επι τηι των καλλιστων ραιστωνηι,
μητε μην αυ τον κατονειδιζειν ετεροις, καν ει που τι διαπεσειαν τε και διαπταισειαν·
νοσει γαρ ανθρωπου φυσις, και πιπτει ραιδιως εις το πλημμελες. (B f. 50.) Ἡ
εξουδενωσις ουκ εξ υπεροπτου φρο νηματος, αλλ' εκ μισοκακου μαλλον και
βδελυττομε νου τα πονηρα.

ΨΑΛΜΟΣ ΙΕʹ.
Φυλαξον με, Κυριε, οτι επι σοι ηλπισα. (C f. 269.) Παλιν και τουτο πρεπον τηι
του δουλου μορφηι· δηλοι δε αμα και την εν πιστει δι' ομολογιας δικαιωσιν. (A f. 88
b) Ἐνταυθα το κοινον ωσπερ προσωπον της ανθρωποτητος αναλαβων ο Σωτηρ, τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

προς τον Θεον και Πατερα ποιειται λογους ουχ υπερ εαυτου μαλλον, αλλα δι' ημας
και υπερ ημων, ως εις εξ ημων δια την οικονομιαν. Κυριον ουν ονομαζει τον
Πατερα, δια το εν τηι του δουλου αυτος γενεσθαι μορφηι. Φυλαχθηναι δε εαυτον
αιτει, δια την Ἐκκλησιαν, η εστιν η σαρξ αυτου. Ἡ γαρ σαρξ αυτου Ἐκκλησια· 69.808
φυλαχθηναι δε ταυτην αιτει εικοτως· και εις το αυτου προσωπον αναφεροιτ' αν η
Ἐκκλησια και η φυλακη. Τιθησι δε και την αιτιαν του δειν αυτον φυλαττεσθαι· ∆ια
τουτο γαρ, φησιν, ω Πατερ, αιτω παρα σου φυ λαχθηναι, διοτι επι σοι ηλπισα·
εμαυτον δε λεγων, την Ἐκκλησιαν λεγει. Ειπα τωι Κυριωι· Κυριος μου ει συ, οτι των
αγα θων μου ου χρειαν εχεις. (A f. 88. b.) Και εν τωι Ευαγγελιωι ελεγεν· "Ἀνα βαινω
προς τον Πατερα μου, και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων." Και νυν ως
φυσει γενο μενος ανθρωπος, Κυριον εαυτου τον Πατερα καλει. Προσθεις δε, "Ὅτι
των αγαθων μου ου χρειαν εχεις," της νομικης λατρειας εδειξε το ανονητον. Ἀγαθα
γαρ ενταυθα, τας κατα νομον προσφερομενας θυσιας ωνομασεν, ας ου
παραδεχομενος φαινεται· το γαρ της πιστεως ρημα εκεινας αναιρει. "Μη φαγομαι
κρεα ταυρων, και αιμα τραγων πιομαι;" Και παλιν· "Θυσιαν και προσφοραν ουκ
ηθελησας, σωμα δε κατ ηρτισω μοι." Ὅρα δε οτι Θεου μονου το ανενδεες· οι δε αλλοι
λεγομενοι κυριοι, χρηιζουσιν ων προσ αγουσιν αυτοις οι υπ' αυτους, οιον της των
οικετων γεωργιας, της οικοδομης, και των αλλων. Τουτο ουν και ο Χριστος
τεκμηριον τιθησι του αληθως Κυριον ειναι τον Πατερα, οτι ου χρηιζει των αγαθων
των προσαγομενων παρ' αυτου, τουτεστι παρα της σαρ κος αυτου της Ἐκκλησιας.
Και μεν τοι καν προσευ χηται ο Υιος, καν δακρυηι, καν παρακαληι, ουκ εχει ο Πατηρ
χρειαν των τοιουτων αγαθων· ειδως γαρ παντα, ουτε προσευχης δεεται, ουτε λογων
χρηιζει προφητικων. Τοις αγιοις τοις εν γηι αυτου." (C f. 269. b.) Ἁγιους ειναι φησι
τους ηγιασμε νους εν πνευματι· γην δε την του Χριστου Ἐκκλη σιαν. Το δε
εθαυμαστωσεν, αντι του εδειξεν η εδο ξασεν τεθειται. Το δε αυτου, τον Πατερα
σημαινει· ινα ηι το ολαν ουτω, τοις ηγιασμενοις εν πιστει γνω στον εποιησε το
θελημα του Πατρος. ∆ιο και καλειται μεγαλης βουλης Ἄγγελος. Ἐπληθυνθησαν αι
ασθενειαι αυτων. (C f. 269. b.) Των εθνων δηλονοτι. Μηπω της αλη θειας
φανερωθεισης του Κυριου ημων Ἰησου Χρι στου, επληθυνθησαν αι αμαρτιαι και τα
παθη. Μετα ταυτα, φανερωθεισης της σωτηριας, εταχυναν εις γνωσιν, και των
κακων αθετησιν. (L f. 59 b.). Τινες δε τας ποικιλας των εθνων ειδω λολατρειας και
ασθενειας εδηλωσαν, εξ ων οι με ταβαλλοντες αγιοι γεγονασι του Θεου· περι ων εφη
"τοις αγιοις τοις εν τηι γηι," οι και ταχεως απεστη 69.80 σαν των ειδωλων, η των
διαπονηματων. η των ασθε νειων αυτων των προ της πιστεως, θαυμαστωθεντων
των του Σωτηρος εν αυτοις θεληματων. Ου μη συναγαγω τας συναγωγας αυτων εξ
αι ματων. (B f. 52.) Ει μεν τις βουλοιτο νοειν ταυτα ως επι των Ἰουδαιων,
αποφαντικως αναγνωστεον τους στι χους, οιον εναργως διαγορευοντος του Θεου
τας αιτιας της αποβολης του Ἰσραηλ. Ουκ αν συναξαιμι, φησιν, τας συναγωγας
αυτων, αλλ' ουδ' αν μνησθειην ετι αυτων των ονοματων δια χειλεων μου. Και δια
ποιαν αιτιαν; Ἐξ αιματων, φησιν, τουτεστιν δια το πλειστοις αυτους αιμασιν
ενησχολησθαι και φονοις. Ει δε τις λεγοι και περι εθνων χρηναι νοειν αυτον,
εκδεξαι κατα τοιονδε τινα τροπον. Ἐπειδη γαρ εταχυναν περι την πιστιν, φησι, και
αμελ[λ]ητι παρεδεξαντο τον επιλαμ ψαντα Κυριον, και προς το θειον αυτου
δεδραμηκασι φως, ου μη συναγαγω τας συναγωγας αυτων; Ἀνα γνωστεον δε ως εν
ερωτησει και υποστιγμηι· Ἀλλα ναι συναξω, φησιν, εξ αιματων· τουτεστιν, επειδη
παν τες ανηιρηνται, και τα πολλα αυτων εξεχυθη αιματα, κομιζοντος εις απωλειαν
του Σατανα, και της των δαιμονιων αγελης ολεθρου ουσης αυτοις. ∆ηλοι δε το αιμα
την αναιρεσιν, ηγουν την απωλειαν ην υπεστη σαν αυτοι, δια το μη ειδεναι τον των
ολων ∆ημιουρ γον. Καταφερεσθαι δε αγελην δει εις τον ᾅδην. Ουτω γαρ γεγραπται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

περι αυτων και του Σατανα· "Ὁ εκζητων τα αιματα αυτων εμνησθη·" και το, "Ὡς
προβατα εν αιδηι εθεντο· θανατος ποιμανει αυτους." Αυτος γαρ ην ο θανατος,
τουτεστιν ο θανατου προ ξενος Σατανας καταποιμενων αυτους, και ωσπερ εν τισι
σηκοις κατακλειω τοις ᾅδου μυχοις. Ἐπειδη τοι νυν, φησι, πολλα γεγονεν αυτων τα
αιματα, και οτι εταχυναν εις πιστιν, ουκ αν εικοτως ελεησας συν αξαιμι τας
συναγωγας αυτων; (A f. 89.) Ὁ μεντοι θειος Κυριλλος εν ερωτησει τους στιχους
αναγινωσκεσθαι βουλεται. Ἐπειδη γαρ, φησιν, οι εξ εθνων κεκλημενοι περι την
πιστιν ετα χυναν, αρα γε ου μη συναγαγω τας συναγωγας αυτων; Το δε εξ αιματων
αντι του, Ἐπειδη παντες ανηιρηνται, etc. ut supra. (C. f26 b.) Ἢ κατα τον Ἀκυλαν·
"Ου σπεισω σπονδας αυτων εξ αιματων." Παλαι μεν εσπενδον οι Ἰουδαιοι κατα τον
νομον Θεωι, Ἕλληνες δε τοις ειδωλοις. Ἐγω δε παραδωσω καινα μυστηρια πασι και
θυσιαν αναιμακτον, μηκετι δεχομενος τας κατα νο μον σπονδας. [Κυριος μερις της
κληρονομιας μου και του ποτη ριου μου. Ποτηριον δε την δοθεισαν αυτωι
κληρονομιαν παρα του Πατρος ονομαζει, ως ευφραινειν αυτον δυναμε νην, ουκ
ουσης τοιαυτης της παλαι, τουτεστιν του Ἰσραηλ, στυγητης δε μαλλον και
απηχθημενης. Ὡς ευφραινουσης τοινυν αυτον της Ἐκκλησιας ποτηριον ονομαζει.
Ἔφη γαρ που προς αυτο Ἡσαΐας· "Και ως ευφραινεται νεανισκος επι παρθενωι,
ουτως ευ φραινεται Κυριος επι σοι."] 69.812 Σχοινια επεπεσε μοι εν τοις κρατιστοις
μου. (C f. 27.) Σχοινιον μετρον εστιν, ως γεγραπται εν τωι κατα Ἰωαννην Ευαγγελιωι
το, "Ου γαρ εκ μετρου διδωσιν ο Θεος το πνευμα." Ἢ ταχα το μετρον ου προς την
γνωσιν αυτην ονομαζεται, αλλ' ως προς τον υποδεχομενον αυτην, τωι μη ειναι
αυτον γνωσεως μει ζονος δεκτικον. Και γαρ ο αυτος μεν υετος εστι, μετρειται δε εν
τοις υποδεχομενοις αγγειοις. Ἡ κληρονομια μου κρατιστη. (A f. 89 b.) Ἡ μεν πρωτη
κληρονομια, τουτεστιν ο Ἰσραηλ, ου κρατιστη ην αλλα και θεοστυγης μαλλον.
Ἀγαπης δε σχοινιοις και εντονωτατηι διαθεσει Χριστωι συνηπται, κληρος ωσπερ
εξαιρετος, η εξ εθνων Ἐκ κλησια, ην και κρατιστην εικοτως αποκαλει· ενεστι γαρ
αυτηι πολυ το ευπειθες και ευηνιον, και καλλος εκλαμπει το νοητον, δια πασης
αρετης κοσμουμενον. Ἢ ταχα τα σχοινια, ου τους δεσμους της αγαπης δηλοι, αλλ' εκ
μεταφορας των γεωμετρουντων ειρη ται· οτι Σχοινιοις ο Πατηρ την κληρονομιαν
μοι δι εμετρησε, και οροθεσιοις περιελαβε και κυκλωι πε ριετειχισε και
κατησφαλισατο, ωστε μηκετι την κρα τιστην παρ' εμοι και πατρυαν διαρπαγηι
κληρονο μιαν, εις ην επεσε μοι τα της κληροδοσιας σχοινια, τουτεστιν ητις
εκληρωθη μοι. (K f. 59. b.) Κληρονομια εστι φυσεως λογικης, η θεωρια των
γεγονοτων και γενησομενων αιωνων· κληρονομια δε Χριστου εστιν η γνωσις εκ του
Θεου. Προωρωμην τον Κυριον ενωπιον μου δια παντος. (A f. 90). Τουτο ομοιον τωι
ευαγγελικωι εκεινωι ρητωι τωι λεγοντι· "Ουκ ειμι μονος, οτι ο Πατηρ μου μετ' εμου
εστι." Καθ' ο μεν ουν νοειται Θεος ο Χριστος, αυτος εστιν ο παντα στηριζων και
ανεχων· καθ' ο δε γεγονεν ανθρωπος, πρεποι αν αυτωι και το λεγειν εκ δεξιων
εσχηκεναι τον Κυριον, ινα μη σαλευθηι. Συμπλαττεται γαρ αυτου τοις της
ανθρωποτητος μετροις, και το τηι κενωσει πρεπον ουκ αισχυνεται δια την
οικονομιαν. Προσεδεχομην ουν, φησιν, οτι ο Πατηρ μου βοηθει και ουκ εαι
περιτραπηναι. Το, "Ἐκ δεξιων μου εστιν," ειπεν αντι του, Βοηθει μοι, απο του δεξιου
και κρειττονος την βοηθειαν καλεσας. Συ δε μοι ορα οπως γεγονεν η φυσις ημων
ευδοκιμος εν Χριστωι· προσηνεχθημεν εις προσωπον του Πατρος οι εκβεβλημενοι δια
την εν Ἀδαμ παραβασιν, και εσχηκαμεν αυτον επαμυνοντα και στηριζοντα. Ἔχοι μεν
ουν και ημεις αει τον Θεον προ οφθαλμων, και ως παροντος και βοηθουντος, ουτω
διανοωμεθα, ινα μη μετακινηθωμεν απο του καθηκοντος· αλλα παυ θειη μεν ο απο
των δεξιων ημιν αντικειμενος διαβο λος· μη δεχοιμεθα δε την αραν, ην Ἰουδας
λαμβανει 69.813 λεγουσαν· "Στητω ο διαβολος εκ δεξιων αυτου·" εκ δεξιων γαρ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

μεν δικαιου ο Κυριος, του δε αμαρ τωλου ο διαβολος. [Θεος γαρ φυσει και ζωη, και
ζωοποιος, εζωοποιησε τον εαυτου ναον, ουχ εαυτωι το χρημα κατορθων, αλλ' εις
ολην του ανθρωπου παραπεμπων την φυσιν ο εντευθεν αγαθον. Ουκ ηγνοησε
τοινυν την οδον της ζωης, καιτοι του προπατορος Ἀδαμ ηγνοηκοτος αυτην.] Ὅτι εκ
δεξιων μου εστιν, ινα μη σαλευθω. (C f. 27.) ∆ια το, "Καθου εκ δεξιων μου," και το
κεκαθηκεναι μετα την αναληψιν εκ δεξιων του Πατρος της μεγαλοσυνης· πως ουν ο
Υιος λεγει· "Προωρω μην τον Κυριον εκ δεξιων μου δια παντος," τον Πα τερα
δηλων; Ουκουν δεξιος του Πατρος ο Υιος, και του Υιου ο Πατηρ, κατα το, "Ἐγω εν τωι
Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι." Ἔοικε δε το πρωτον κατα το ανθρωπινον ειρησθαι· καθ'
ο γαρ Θεος, ου σα λευεται. Ουκ αψυχος δε η σαρξ αυτου· ου γαρ αυτης το λεγειν εκ
δεξιων εχειν τον Θεον και προοραιν αυ τον δια παντος, ινα μη αμαρτανηι. Κινησιν
γαρ αμαρ τικην το σαλευθηναι δηλοι. Μετα του προσωπου σου τερπνοτητες εν τηι δε
ξιαι σου εις τελος. (B f. 54.) Ἦν ουν αρα πρεπον τε εοικως τωι των ολων ∆ημιουργωι,
και Κυριωι, και Θεωι το αγαλλιασθαι και ευφραινεσθαι των, αυτου κτισματων
αναμορφου μενων επι το αμεινον, και εις οπερ ησαν εν αρχαις αναστοιχειουμενων
παρα του Θεου και Πατρος, δι' αυτου του Υιου· ωσπερ γαρ δι' αυτου τα παντα παρ
ηχθη προς γενεσιν, δι' αυτου την εις τα αμεινω δεχεται διασκευην. (C f. 28.) ∆εξια
μεν του Πατρος ο Υιος ωραιος, τερπνοτητα της σαρκος αυτου· ος την αμορφον και
ακαλλη φυσιν υψωσας, εν δεξιαι του Πατρος θεωσει Θεον εκαθησεν.

ΨΑΛΜΟΣ Ι ςʹ.
Εισακουσον, Κυριε, δικαιοσυνης μου. (A f. 91 b) ∆ικαιοσυνην ενταυθα ου την
τελειαν αρετην λεγει (κομπηρον γαρ τουτο και φαρισαικον), αλλα την δικαιαν
αιτησιν. Αιτει γαρ ο ∆αβιδ ουκ απωλειαν του Σαουλ, αλλ' εαυτου σωτηριαν. Ἴσως δε,
επει ου ψιλων ρηματων ακουει Θεος, αλλ' αρετης ωσπερ βοωσης δια των
πραγματων, διδασκει ημας ο προφητης, πως και αυτοι παρακαλουντες εισακου
σθησομεθα οτι μετα δικαιοσυνης. Ει δε ο χορος των αποστολων εστιν ενταυθα ο
παρακαλων, δικαιοσυνης Κυριον ονομαζει τον Χριστον, ουχι της εν τωι νομωι (εκεινη
γαρ ουκ ην αμεμπτος, αλλ' εκειτο μεχρι και ρου διορθωσεως), αλλα της εν αληθειαι
δικαιοσυνης, τουτεστι της ευαγγελικης. Ἀγαπωντες ουν οι απο στολοι, [την] εν
πνευματι προσκυνησιν και λατρειαν φασιν· "Εισακουσον ημων, ω Κυριε, και Θεε·"
ουχι της εν τυποις δικαιοσυνης, αλλα της εμης, τουτεστι της αληθινης και
πνευματικης, καθ' ην και διαβιουν εθελομεν, ην και τοις αλλοις κηρυττομεν. Αυτωι
δε 69.816 τωι Χριστωι μαλιστα παντων αρμοδιωτατον το λεγειν κατα το ανθρωπινον
προς τον Θεον και Πατερα· "Εισακουσον δικαιοσυνης μου·" αυτος γαρ αμαρ τιαν ουκ
εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. [Ἐκ προσωπου σου το κριμα μου.
Ὅμοιον ως ει λεγοι· Αυτος δικαστης των επ' εμοι γενου, και την σην ευθυτητα, ητοι
την σην δικαιοκρι σιαν, επιδετωσαν μου οι οφθαλμοι.] Ἐπεσκεψω νυκτος, επυρωσας
με, και ουχ ευ ρεθη εν εμοι αδικια. (C f. 28 b.) Ὁ και νυκτος και εν υπνοις
ανεπιδεκτος αισχρων και παραλογων φαντασιων, ει γε δυνατον ταυτα λεγετω.
Σημειωτεον δε το, Ἐπεσκεψω, ουκ επι κολασεως κειμενον. Και παλιν ιστεον οτι
εναντιως ο διαβολος πυροι τωι Θεωι· Θεος δε πυροι, ειτε την προ υπαρχουσαν ευρισκηι
αδικιαν, η επει ου προυπαρχει, ουχ ευρισκει. Ἐκ των ανθεστηκοτων τηι δεξιαι σου (C
f. 29.) Ἀνθεστηκοτας τηι δεξιαι του Θεου τους δαιμονας φησι· δεξια δε του Θεου πας
ευσεβης και δικαιος, περι ων εν ετερωι λεγει· "Γενηθητω επ' ανδρα δεξιας μου·"
Τουτου τηι σωτηριαι οι δαιμονες ανθιστανται, εξ ων ο Θεος ελευθεροι τους
ελπιζοντας επ' αυτον. (A f. 49.) Ἀνθεστηκασι και τωι Κυριωι, ος εστι δεξια του Πατρος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

Ἰουδαιοι και Ἕλληνες, και οι των βεβηλων αιρεσεων ευρεται· εξ ων ρυσθηναι
παρακαλουσιν οι αποστολοι· και το ασφαλες οπερ η φυσις τηι κορηι του οφθαλμου
δεδωρηται, τουτο ζητουσι παρα Θεου, ινα κατα μηδενα τροπον αδικηθηι αυτοις ο της
δια νοιας οφθαλμος, και παθοι το σκοτισθηναι. Ταυτο τουτο και ο Σωτηρ αν ευξαιτο
προς τον Πατερα, ινα φυλαχθηι αυτος, τουτεστι το σωμα αυτου, η των πιστων
Ἐκκλησια, εκ των πολεμουντων αυτηι, καθα περ τις κορη οφθαλμου ανεπιθολωτος
και ορθα βλε πουσα. Φυλαχθειημεν και ημεις απο δαιμονων των εναντιουμενων τηι
δεξιαι και αγαθηι ημων πραξει· ητις του Θεου ειναι λεγεται, ως δια της αυτου χαριτος
και ενεργειας κατορθουμενη, μηποτε του εντος ημων οφθαλμου σκοτισθεντος, εις
την αχλυν της αμαρτιας εμπεσοιμεν. Ἐν σκεπηι των πτερυγων σου σκεπασαις με. (A f.
94.) Και οι αποστολοι δε αναγκαιαν ποιουνται την αιτησιν, υπο σκεπην γενεσθαι την
εν Χριστωι, ταλαιπωρους αυτους αποφαινειν επιχειρουντων εχθρων και παν ειδος
επιῤριπτουντων αγριως επιβουλης. Παντες γαρ "οι θελοντες ζηιν ευσεβως εν Χριστωι,
διωχθησονται." Ἤθελε και ο Σωτηρ της Ἱερουσαλημ τα τεκνα συναγαγειν, ον
τροπον ορνις συναγει τα νοσσια υπο τας πτερυγας, αλλ' ουκ ηθελησε. ∆ιο υπερ της
Ἐκκλησιας ως υπερ ιδιου σωματος αιτει παρα του Πατρος την φρουρητικην δυναμιν.
Καταπονουσι και ημας, και αθλιους και ταλαιπωρους εργαζονται, οι της ασεβειας και
της αμαρτιας ευρεται δαιμονες· 69.817 αλλ' ο Θεος φρουρησει τας καρδιας ημων και
τα νοηματα ημων, ως δια τινων πτερυγων συμφυων αυτωι και ομοουσιων, του
μονογενους αυτου Υιου και του ζωοποιου και αγιου Πνευματος. Ἐκβαλοντες με
νυνι, περιεκυκλωσαν με. (C f. 29 b.) Και τινος ημας εκβαλλουσιν, οταν κυ κλωσαι και
συλλαβεσθαι βουλονται; Του νομου παντως και των εντολων· ος αντι τειχους και
πολεως ισχυ ρας υπαρχει τοις νηφουσι· περι ης ευρησεις τον προ φητην
φθεγξαμενον. "Τις απαξει με εις πολιν πε ριοχης;" Μη τοινυν ποτε εκ ταυτης
απατηθεντες εκπεσωμεν, μηποτε υπο τας χειρας των πολεμιων γενωμεθα. (A f. 95.)
Και οι πολεμουντες δε τοις αγιοις, ου δεν αλλο εωρων, ηγουν ενενοουν, πλην αυτο
δη τουτο και μονον, το εκβαλειν τους αγιους απο των αγαθων σπουδασματων, και
εκκλιναι αυτους και εκτρεψαι της κατα Θεον οδου. Που δε βουλονται οι εχθροι
αποστησαι τους αγιους της φιλοθεΐας; Ἐν τηι γηι, τουτεστιν εως ζωσι, και τον
επιγειον χωρον τουτον οικουσιν οι αγιοι. Μετα γαρ την εντευθεν εκδημιαν,
επηρεαζειν οι πολεμουντες ου δυνανται. Λεγουσι μεντοι οι αγιοι, παντα τροπον
επιβουλης υπομενοντες· "Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου;" Ἐξεβαλον
και τον Κυριον Ἰουδαιοι εξω της πολεως και περι εκυκλωσαν, και μεντοι και
εσκοπουν πως αυτον απολεσωσι, και εις γην καταστρεψωσι· και σκοπουν τες ευρον
αρεσκοντα αυτοις τον δια σταυρου ατιμοτα τον θανατον. Ὑπελαβον με ωσει λεων
ετοιμος εις θηραν. (C f. 29 b.) Φοβεραν ημιν την επιβουλην των δαιμονων
υποτιθεται· τι γαρ λεοντος αρπακτικωτερον η φονι κωτερον; Ουτως τοινυν ημιν οι
αορατοι εχθροι μετα την θηραν κεχρηνται. Ἀλλ' οταν αντιστωμεν ημεις τωι Πε τρωι
πειθομενοι· "Νηψατε, φησι, γρηγορησατε, οτι ο αντιδικος υμων διαβολος ως λεων
ωρυομενος περι πατει, ζητων τινα καταπιει·" ωι εαν αντιστητε τηι πιστει, παραχρημα
ταπεινουται, και ωσει σκυμνος οικων εν αποκρυφοις. ∆ια δειλιαν ευρισκονται [οι
δαιμονες,] φοβουμενοι μεν ως ισχυροις επελθειν, καιρον δε ομως ζητουντες· τουτου
γαρ χαριν κρυ πτονται. [Ἰστεον γε μην, οτι και εμφανως επιπηδαι δια των οικειων
υπασπιστων ο παγχαλεπος λεων, τουτεστιν ο Σατανας· ο αυτος δε και ως σκυμνος
κρυπτεται· αρτυει γαρ λεληθοτως επιβουλας. Περιθειη δ' αν τις τα τοιαδε και τοις
αυτου τεκνοις· φρονουσι γαρ τα αυτα.] Ῥομφαιαν σου απο εχθρων της χειρος σου. (C
f. 30.) Ῥομφαιαν αυτου Θεου, καλει τον δικαιον, μαχαιρας δικην τας των δαιμονων
παραταξεις τεμνοντα. ∆ικαιου γαρ ψυχη, αμαρτιας αναιρεσις· 69.820 δικαιου ζωη,
θανατος ηδονων. Και δια τουτο ρυσθηναι αυτην απο ασεβους και χειρος εχθρων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

τουτεστι του διαβολου και των δαιμονων, ως σφοδρα παρα παντων
επιβουλευομενος προσευχεται. Ἀναστηθι, Κυριε, προφθασον αυτους, και υπο
σκελισον αυτους. (B f. 58.) Το μεν προφθασον δηλοι το, Μη επιτρεψηις εις περας
αυτοις εκβηναι το σπουδαζομενον· προ λαβων δε τον εμον κινδυνον, το τελος
αχρειον αυτων αποφηναι την σκαιοτητα. Το δ' υποσκελισον, αντι του, Μη ευοδωσηις
τρεχοντας κατ' εμου· πιπτετωσαν δε μαλλον ως υπαντωντος τινος, και τον
πανχαλεπον αυτων ανακοπτων δρομον. [Κυριε, απ' ολιγων απο γης. Ὀλιγους, ωσγε
οιμαι, φησιν τους εξειλεγμενους εν τουτοις, δηλον δε οτι τους αγιους, και τον απο
βλεπτον παρα Χριστου λαχοντας κληρον. Και αυτος δε φησιν ο Σωτηρ· "Πολλοι μεν
οι κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι."–"∆ιαμερισον τοινυν αυτους εν τηι ζωηι αυτων."
Ἀποδιελε, φησι, των αγιων, και αποστησον των ιερωτατων τους πονηρους· πρεπει
γαρ τουτο τηι ζωηι αυτων. Τοις γαρ αποσειομενοις τον επι Θεωι ζυγον, και απηνη τοις
αυτου θεσπισμασιν αντανα τεινουσι τον αυχενα, πως αν δοθειη κληρος η μερις μετα
των ευηνιον εχοντων τον νουν, και οπερ αν βουλοιντο προς τουτο μαλιστα
εσπουδακοσιν;]

ΨΑΛΜΟΣ ΙΖʹ.
Εις το τελος, τωι παιδι Κυριου τωι ∆αβιδ· ελαλησε τωι Κυριωι τους λογους της
ωιδης ταυτης, κ.τ.λ. (A f. 97 b.) Το δε αληθες και μυστικον, οι πιστευ σαντες εις
Χριστον τον εκ σπερματος ∆αβιδ γεγονοτα, και συν αυτωι υιοι του ∆αβιδ
χρηματισαντες, ουτοι τωι Χριστωι την ωιδην ταυτην ανακομιζουσιν, ως εκ παν των
εχθρων ρυσθεντες, και εκ του αρχοντος του αιωνος τουτου, ον της καθ' ημων
τυραννιδος εξεβα λεν ο Υιος, καθ' α και παλαι Θεος τον Σαουλ απωσατο του
βασιλευειν επι τον Ἰσραηλ. Εισφερεται δε εν τωι ψαλμωι, ποτε μεν το προσωπον των
πιστευσαντων, ποτε δε το του Χριστου, ταις ανθρωπιναις κεχρημε νον φωναις.
Ταυτηιτοι και Εις το τελος η επιγραφη. Περιεχει γαρ ο ψαλμος την καθοδον του
Μονογενους, την αναληψιν, την κατα των δαιμονων νικην, του Ἰσραηλ την
εκβολην, και των εθνων την κλησιν, ατινα παντα εν τωι τελει των αιωνων εγενετο,
οτε ο Μονογενης ενηνθρωπησεν. Ειημεν και ημεις παιδες Κυριωι, ο εστι δουλοι· και
ως εν ημεραι τηι αρετηι και τοις εργοις του φωτος ευσχημονως περιπατουν τες,
ρυσθειημεν εκ παντων των εχθρων, μαλιστα δε της χειρος του Σαουλ, τουτεστι της
πραξεως και της ενεργειας του Σατανα. Ἡ γαρ χειρ, πραξεως συμ βολον· και εις το
τελος της νικης ελθοντες, ευχα ριστειν αξιωθειημεν τωι νικοποιωι Χριστωι. 69.821
Ὑπερασπιστης μου, και κερας σωτηριας μου, και αντιληπτωρ μου. (C f. 31.) Ταυτα δε
παντα δικαιως ονομαζεται, περι ου ψαλλειν ημας αυτος ουτος ο προφητης εδι δαξεν·
Ἐν σοι τους εχθρους ημων κερατιουμεν. Ου τως ημων υπερασπιστης δια της σαρκος,
καθαπερ εν ασπιδι βελη τα υπερ ημων παθη δεξαμενος. Ἀντιληπτωρ δια της
θεοτητος· μονη γαρ ημων αντι λαβεσθαι δια της απαθειας εδυνατο. Κερας ημων
σωτηριας δια του σταυρου εγενετο· ουδεν γαρ τοις δαιμοσιν του σταυρου
φοβερωτερον. Ἀνεβη καπνος εν οργηι αυτου, και πυρ απο προσ ωπου αυτου. (A f. 100,
Κυριλλου και Ὑπατιου.) Ὥσπερ γαρ καπνος προηγειται πυρος, ανακαιομενου δε
πυρος και ξυλικην δαπανωντος υλην, ανθρακας γινεσθαι συμβαινει, ουτω και η του
Θεου οργη, ηρξατο μεν ως δια καπνου, ηυξησε δε ως πυρ, και τελος απην θρακωσε
τους εχθρους του ∆αβιδ. Εικοτως δε κα πνος και τιμωρια λεγεται, ως δακρυων
εμποιητικη· εξελκει γαρ πως αει των ομματων το δακρυον ο καπνος εμπιπτων τοις
οφθαλμοις. Ὀργισθεντος δε του ∆ημιουργου και κατα δαιμονιων δια την του
πλασματος απωλειαν, προηγησατο της εκδικησεως ο καπνος, η μετρια του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

τυραννησαντος εποχη· ηκολου θησε δε και πυρ, η παντελης παντως του πολεμιου
φθορα γενομενη απο προσωπου του Θεου, τουτεστιν απο Χριστου, ος εστι του Θεου
προσωπον και χα ρακτηρ της αυτου υποστασεως. Ἐνανθρωπησαντος γαρ του
Μονογενους, ανηφθη απ' αυτου πυρ οργης κατα των δαιμονιων, ωστε κραζειν αυτα·
"Ἦλθες ωδε προ καιρου βασανισαι ημας." Και επι των Ἰουδαιων δε προανεδοθη
ωσπερ καπνος η παρα του Χριστου επ' αυτους απειλη. Ἔφασκε γαρ· "Ὅτανιδητε
κυκλουμενην την Ἱερουσαλημ υπο στρατο πεδων, τοτε ερειτε τοις ορεσι· Καλυψατε
ημας· και τοις βουνοις· Πεσετε εφ' ημας." Ειτα επηκολου θησε και πυρ η οργη, και
τοσουτον επ' αυτοις εξ εκαυθη, ωστε και ανθρακας αυτους αποτελεσαι, τουτ εστι
δαπανησαι και διαφθειραι. Οιδα και πυρ κα λον, οπερ ηλθε Χριστος βαλειν επι την
γην. Τουτο το πυρ επαινετους ανθρακας αποτελει· δια γαρ της του αγιου Πνευματος
θερμοτητος, τωι πνευματι ζεοντες αποφαινονται τινες. Ἀνηφθησαν γουν απο Θεου
ανθρακες οι αποστολοι, τηι προς αυτον ενωσει πυρουμενοι, και φωστηρες εν κοσμωι
φαινομενοι· και περι αυτων λελεκται προς την Ἱερουσαλημ· "Ἔχεις ανθρακας πυρος
καθισαι επ' αυτους, ουτοι εσονται σοι βοηθεια." Ἔκλινεν ουρανους και κατεβη, κ.τ.λ.
(C f. 31 b.) Κατεβη ινα την γην τωι ουρανωι συν αψηι, και τοις κατω προς τα ανω
κοινωνιαν χαρι σηται. Ουκ αν δε τουτο εγενετο, ει μη καταβας του τον τον τροπον
επεδημει τηι γηι καθ' ον εδυνατο δεχεσθαι, τουτεστιν εν σαρκι, ηντινα γνοφον υπο
69.824 τους ποδας εκαλεσεν. Αυτη γαρ του Θεου την παρ ουσιαν την επι συντελειαι
προς ημας γενομενην απεκρυψεν. Και εθετο σκοτος αποκρυφην αυτου. (K f. 48).
Σκοτος ενταυθα την εκ της ακαταληψιας αχλυν, η και τοις εις νουν τον ημετερον
οφθαλμοις εμπιπτουσα, τον αιδιως οντα μετα Πατρος, χρονου μετροις μετρειν ουκ
εαι. (C f. 31 b). Σκοτος το ασαφες του μυστηριου νοη σον, οπερ απο της σαρκος τοις
απιστοις συνεβαι νεν· οθεν και αποκρυφην εικοτως προσηγορευσεν· ουτως εαυτον ο
Χριστος απο του διαβολου και των δαιμονων εκρυψεν, οι θεωρουντες αυτον και
παρα των Ἰουδαιων απιστουμενον, επι τον σταυρον ετρε χον, ουκ ειδοτες του
σταυρωθεντος την δυναμιν. Σκοτεινον υδωρ εν νεφελαις αερων. (F f. 23.)
Κεκρυμμενον γαρ ουτως εστι το του Χριστου μυστηριον. Ἐξαπεστειλεν εξ υψους και
ελαβε με, προσ ελαβετο με εξ υδατων πολλων. (A f. 102 b.) Ὁμολογει και η των
πιστων Ἐκκλησια, Σωτηρα εξ ουρανου τον Κυριον παρα του Πα τρος αποσταληναι,
ως ακτινα εξ ηλιου, και ελευ θερωσαι αυτην απο των πολλων υδατων, τουτεστι των
αντικειμενων δυναμεων, και των αλμυρων και ταραχωδων του βιου πραγματων και
περιστασεων. Πολλα δε λεγει τα υδατα· διαφοροι γαρ των πειρα σμων οι τροποι, και
των πονηρων πνευματων αι επιβουλαι. Ἀλλ' εκ παντων τουτων σεσωκεν ημας ο
Χριστος. Κατα την καθαριοτητα των χειρων μου ανταπο δωσει μοι. (C f. 34.) Συζυγως
δε καθαροτητα χειρων ερεις τα λαμπρα και αμολυντως ενεργουμενα της πιστεως
εργα, ων χωρις η πιστις νεκρα εστιν. Ὁ Θεος μου, αμωμος η οδος αυτου. (C f. 35 b.) Ὁ
του Θεου Λογος μονος Θεος αληθης· διο και Μονογενης δια το μονος ειναι ωσπερ
Θεος· παντες γαρ οι αλλοι παρουσιαι του Θεου Λογου θεοι κατασκευαζονται.
Ἐκεινους γαρ θεους ειπεν, προς ους ο λογος του Θεου εγενετο. Ὁ Θεος ο
περιζωννυων με δυναμιν, και εθετο αμωμον την οδον μου. (A f. 105 b.) Ἁρμοζει δε
ταυτα και τοις ιερουρ γοις του Ευαγγελιου, οις ελεγεν ο Σωτηρ· "Καθ ισατε εν
Ἱερουσαλημ εως ου ενδυσησθε δυναμιν εξ υψους·" ην περιζωσαμενοι και, τωι αγιωι
καθοπλι σθεντες Πνευματι (τουτο γαρ η επηγγελμενη δυνα μις), ακαταγωνιστοι
εγινοντο και δαιμοσι και διω κταις και παθεσι, και την οδον της ζωης ανεπιλη πτως
διηλθον. Καταρτιζομενος τους ποδας μου ωσει ελαφου, και επι τα υψηλα ιστων με.
(A f. 105 b.) Φασι τας ελαφους ευδρομωτατας ειναι, και μην και οφιοκτονους, και
διωκομενας υπο των 69.825 θηρευτων, υψου φερεσθαι. Ἐδιωξαν ουν και τον ∆αβιδ
αλλοι τε και ο Σαουλ· αλλ' ου κατελαβεν αυ τον, του Θεου ταχος αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

εμπαρεχοντος, και κατα πατειν ως ιοβολα θηρια τους πολεμιους ποιουντος. Ἐπει δε
ιδιον εστι της των νεβρων φυσεως το ανα λωτικον των θηριων, και το φυγαδευειν
τωι ασθματι και τηι του χρωτος ιδιοτητι το των οφεων γενος, εικοτως νεβρος ο
Κυριος λεγεται, ως πατων και αναλισκων την εναντιαν ενεργειαν, και τους μαθη τας
εις την των ελαφων καταρτιζομενος φυσιν, εν οις λεγει· "∆εδωκα υμιν εξουσιαν του
πατειν επανω οφεων και σκορπιων." ∆ιωκει μεν ουν ο Σατανας οια τις οφις· αλλ'
ουτοι λαβοντες εξουσιαν παρα του Σωτηρος πατειν επανω οφεων και σκορπιων, των
νοητων δηλαδη, και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου, ουχ αλισκονται· αλλα το
χαμαιριφες αφεν τες φρονημα, αναφοιτωσιν ωσπερ εις ορος την αξιο κτητον
αρετην. Πλην ουκ αρκει το αναφοιτησαι μονον, αλλα χρη προσειναι και το εμμενειν
τοις ανω και εμφιλοχωρειν τοις των αρετων υψωμασι. ∆ιο και τον δικαιον, τον τους
ποδας κατηρτισμενους εχοντα, ου μονον αναγει επι τα υψηλα ο Θεος, αλλα και ισται
ανω, τουτεστιν ιστασθαι παρασκευαζει εν τηι αρετηι, και μη καταπιπτειν. Ἐπλατυνας
τα διαβηματα μου. (C f. 369.) ∆ιαβηματα λεγει καθ' α εκ κακιας εις αρετην, και εξ
αισθητων επι νοητα, και απο του παροντος αιωνος εις τον μελλοντα διαβαινει. Κατ'
αρχας μεν ουν τα στενα και επιπονα τωι την τεθλιμ μενην οδευοντι, και των εχθρων
βουλομενωι διαβαι νειν τα σκανδαλα· τηι δε προκοπηι, πλατυνομενα. Λαος, ον ουκ
εγνων, εδουλευσε μοι. (D f. 67.) Ουκ αγνοιας εστι σημαντικον· ταυτα γαρ οιδεν ως
Θεος· αλλ' οτι οι κατα καιρους την οικειοτητα την εις εμε μη λαχοντες. (L f. 67.)
Λεγοιτο δε ταυτα και εκ προσωπου Χριστου και ∆αβιδ, ουπερ εκ σπερματος αυτου γε
νομενου το προσωπον ανειληφεν ο Χριστος. Ει δε μη των εθνων εβασιλευσεν ο
∆αβιδ, επι τον εξ αυτου Χριστον τον λογον ανυσωμεν, τον αει μεν ως Θεον απαντων
δεσποζοντα, μετα δε την ενανθρωπησιν και την εθελουσιον των εις αυτον
πεπιστευκοτων δουλειαν δεξαμενον. ∆ιττον δε το γινωσκει[ν] τας καρ διας ημων, η
το επιστασθαι η το ηνωσθαι γνωστωι το γινωσκον. Κατα προτερον σημαινομενον, και
τους φαυλους γινωσκει Θεος, προς ους ειπεν ο Σωτηρ· "Ὑμεις εστε ως δικαιουντες
αυτους εμπροσθεν των ανθρωπων, ο δε Θεος γινωσκει τας καρδιας υμων." Και εν τωι
προφητηι· "∆ιοτι εγνω πασας τας αμαρ τιας υμων." Κατα δε το βʹ, μονους λεγεται
τους δικαιους ειδεναι· εγνω γαρ Κυριος τους οντας αυ του. Προς γαρ φαυλους ελεγεν
ο Σωτηρ· "Ἀποχω ρειτε απ' εμου, εργαται ανομιας, ουδεποτε εγνων υμας." Και ο απο
των εθνων τοινυν λαος ειδωλολα τρων παλαι και αμαρτανων, και τουτου χαριν υπο
του Σωτηρος μη γινωσκομενος, μεταβαινων δια με 69.828 τανοιας, ειρηται
δουλευειν αυτωι. ∆ιοπερ ουκ ειπεν· Ὃν ου γινωσκω (ο γαρ ετι τα της κακιας ενερ
γων, ου γινωσκεται), αλλ' ον ουκ εγνω παλαι, νυν δε δηλον εστι γινωσκειν. Ὁποιον
το αποστολικον· "Ἀλλα τοτε μεν ουδ' ειδοτες Θεον εδουλευσατε, τοις φυσει μη ουσι
θεοις· νυν δε γνοντες Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπ' αυτου." Ἀγνοουντες γαρ,
ηγνοουντο· γνοντες δε, εγνωσθησαν. Υιοι αλλοτριοι. (D f. 67, L f. 67.) Ὁ κληθεις υιος
πρωτοτοκος Ἰσραηλ, αλλοτριος εκληθη δια την απιστιαν υιος. Ἐπαλαιωθησαν και
εχωλαναν απο των τριβων αυτου. (L f. 67.) Ἀντι δε του, Ἐπαλαιωθησαν και εχωλαναν, Ἀτιμασθησονται και εντραπησονται Συμμα χος ειρηκεν. Ζηι Κυριος. (C f. 37.)
Το, "Ζηι Κυριος," αντι του, Μα τον ζων τα Κυριον, εχει η Γραφη· καθως και ο ἸωB
fησι· "Ζηι Κυριος ος ουτω με κεκρικεν, και ο πικρανας μου την ψυχην· ηι μεν ετι της
πνοης μου ενου σης, πνευμα δε θειον το περιον μοι εν ρισιν.

ΨΑΛΜΟΣ ΙΗʹ.
Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου. (A f. 10 b.) Ἡ μεν των Ἑλληνων πληθυς
τωι μεγεθει και τωι καλλει των ορωμενων κτισματων ου προσβαλλουσα συνετως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

υπελαβον θεον ειναι ουρανον ηγουν το στερεωμα, και προσεκυνησαν αυτωι. Και τοι
εδυναντο συνιδειν τον τεχνιτην απο του θαυμαστως εχειν το ποιημα. Ει γαρ μεγα
και εξαιρετον το ποιη θεν, ου την ιδιαν μαλλον αλλα την του τεχνιτου δοξαν
διαβοησειεν αν. ∆ιηγουνται τοινυν οι ουρανοι την του Θεου δοξαν ανευ φωνης, και
το στερεωμα μονονουχι βοαι οτι αι χειρες του Θεου αυτο εποιησαν. Ἡμερα τηι ημεραι
ερευγεται ρημα, και νυξ νυκτι αναγγελλει γνωσιν. (A f. 110 b.) Συμφωνως τωι
Μωυσηι, ουρανου μνη μονευσας πρωτον, ειτα στερεωματος, εφεξης και περι του
ποιουντος την ημεραν φωτος διαλεγεται, και δεικνυσιν οτι δυνατον και εξ ημερων
και νυκτων καταθαυμασαι την οικονομιαν του ταξιν και μετρα και ανακυκλησιν την
εξ αμοιβης επιθεντος αυτοις. Αυτος γαρ εστιν ο εκτρεπων εις το πρωι σκιαν, τουτ
εστιν ο μεθιστας εις ορθρον και φως την νυκτα, και ποιων ορθρον και ομιχλην,
ηγουν ημεραν και νυκτα. Αυτος προσταττει ημερας μεν ημεραις παραχωρειν τα των
ωρων διαστηματα, νυκτας δε νυξιν· ως ποτε μεν ειναι μειζους αυτας, ποτε δε
ελαττους· και γαρ μονονουχι λεγει η ημερα εν θερει τυχον τηι εν χει μωνι·
Παραχωρει μοι το πλεον εν διαστηματι των ωρων. Τουτο γαρ τωι πατριαρχηι δοκει. Ἡ
νυξ δε τηι νυκτι αναγγελλει γνωσιν, την περι του ποιησαντος δηλαδη· η οτι χρη
παντως τας εν τωι χειμωνι νυκτας 69.82 μακροτερας ειναι, ηττους γε μην τας εν
θερει. Και τουτο, οιμαι, εστι το ημεραν μεν τηι ημεραι ερευγε σθαι ρημα, και
μονονουχι φωνην αφιεναι, το περιττον εν διαστηματι των ωρων απαιτουσαν· νυκτα
δε νυκτι την αυτην απαγγελλειν γνωσιν. Ουκ εισι λαλιαι ουδε λογοι, ων ουχι
ακουονται αι φωναι αυτων. (A f. 111 b.) Ὁ δε αγιος Κυριλλος και ο παμμεγας
Ἀθανασιος, εν ερωτησει αναγινωσκουσι το, "Ουκ εισι λαλιαι ουδε λογοι ων ουχι
ακουονται αι φωναι αυτων·" τουτεστιν, Ἆρα ουκ εισι και των αφωνων η πραγμα
των η εργων φωναι χωρις λογου και γλωττης; Ναι, φαιη αν τις· ωσπερ γαρ του
υφαντου την τεχνην η παμποικιλος εσθης αναβοαι, και τον ναυπηγον η αδια βλητως
εχουσα ναυς ανακηρυττει, και τον σιδηρεα το εργον αυτου· ουτω και η κτισις, ης
αρτιως δι εμνημονευσαμεν, αφωνος μεν, ηγουν αλογος· λαλιαι δε ωσπερ αυτης το
θαυμα εστι, και οιον φωνη το καλλος και η ευταξια. Το γαρ διηγημα το ουρανιον,
και το ρημα το παρα της ημερας βοωμενον, φωνη μεν εναρθρος ουκ εστιν, ουτε
λαλια δια στοματος, διδασκαλια δε θειας δυναμεως γινεται τοις επαΐειν
επισταμενοις σιωπωσης φωνης. Πλην αφωνον την κτισιν ειπων ο ∆αβιδ απεφηνεν,
οτι μητε εμπνους μητε λογικη κατα το δοκουν τοις Ἑλληνων σοφοις· ζωον γαρ ειναι
φασιν εν τον συμπαντα τουτον κο σμον· ζωα δε ομοιως και τα μερη, εξ ων συμπλη
ρουται. Και αυτος ως νυμφιος εκπορευομενος εκ παστου αυτου. (A f. 112.)
∆ιαμεμνηται χρησιμως ο ∆αβιδ της ευτακτου πορειας του ηλιου, και οτι αναφοιται
ωσπερ απο παστου της εσχατιας, οια τις νυμφιος ευ μαλα διαπρεπης· ειτα καθαπερ
απο βαλβιδος το του δρο μου συνθημα λαβων, οξειαν τε και ευσθενη ποιειται την
πτησιν, και αμογητι διατρεχει. Τουτο γαρ οιμαι δηλουν το, Ἀγαλλιασεται ως γιγας
δραμειν οδον αυ του. Ὁ νομος Κυριου αμωμος, επιστρεφων ψυχασ (A f. 113.) Ουκ
ανονητος τοις νουνεχεστεροις η φυ σικη γινεται θεωρια παριστωσα τοις οραιν
εθελουσι την του Θεου δοξαν, ως απο γε της των κτισματων καλλονης τε και
ευταξιας· τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου, τοις ποιημασι νοουμενα
καθοραται. Ἀλλ' ωδε τουτων εχοντων, και αυτος επεφανεν ημιν ο Χριστος, και τωι
Πατρι ημας προσεκομισεν, ου δια νομικης λατρειας, δια νουθεσιας δε μαλλον
ευαγγελι κης. Ουκουν προς τηι φυσικηι θεωριαι, τουτεστι τηι απο γε της των
κτισματων ποιησεως τε και ευταξιας, και το δι' αυτου πεπλουτηκαμεν κηρυγμα.
Ἀπεχρη 69.832 μεν και η κτισις δειξαι τοις ανθρωποις τον Ποιητην, αλλ' ομως και
νομον εδωκεν εις βοηθειαν, επιστρε ψαι τους πλανωμενους δυναμενον. Τωι μεν ουν
απ ερισκεπτως εξεταζοντι τα του ψαλμου ρηματα, δοκει μη ακολουθειν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

προλαβουσιν ο περι του νομου και των δικαιωματων ουτοσι λογος. Ἔστι δε πολλη
μαλλον η συμφυΐα. Και οπως, ενθεν ερω· Τρεις εισιν ουτοι θειοι συμπαντες νομοι·
εις μεν ο φυσικος ομου και δημιουργικος, καθ' ον εκ της συνειδησεως και εκ των
κτισματων, το δεον γινωσκομεν, και τον ∆η μιουργον επιγινωσκομεν· ετερος δε ο
γραπτος, ο δια Μωσεως δοθεις· και τριτος ο πνευματικος και ευαγ γελικος. Ἐπει ουν
περι του νομου του εκ της δη μιουργιας ικανως διελαβεν ο ∆αβιδ, και εδειξεν οτι και
ο ουρανος και το στερεωμα και ημερα και νυξ και ηλιος τον ποιησαντα
καταγγελλουσι, συμπεριελαβε δε και τον φυσικον νομον δια της κτισεως (εν γαρ
εστι των κτισματων και η φυσις), μεταβαινει λοιπον επι τους λοιπους τον τε
γραπτον και τον πνευματι κον, και εκατερον υποδιαιρει εις εντολας, και νομους, και
κριματα, και μαρτυριας, και δικαιωματα. (A f. 114.) Πρωτα τοινυν το ευαγγελικον
κηρυγμα, νομον Κυριου λεγει· ου γαρ δι' ενος εξεφωνηθη των προφητων, αλλα δι'
αυτου του παντων ∆εσποτου. Ἔπειτα αμωμον ονομαζει· ο γαρ δια Μωσεως νομος,
ουκ ην αμεμπτος, ως ο πανσεπτος Παυλος γραφει· ουδενα γαρ ετελειωσεν. Ἔφη δε
που και ο Θεος περι των Ἰουδαιων, οτι "Ἐγω δεδωκα αυτοις νομιμα ου καλα, και
δικαιωματα εν οις ου ζησονται εν αυτοις." Ἀντιπαραθεσει γαρ των ευαγγελικων
θεσπισματων, ου καλος ο νομος· αμωμα δε ομολογουμενως τα Χριστου παιδευματα,
α και επιστρεφει ψυχας εκ φαυλοτητος προς αρετην, εκ πλανης Ἑλληνικης προς
ευσεβειαν, εξ αγνοιας και σκοτου εις φως και συν εσιν. Νομος δε ωνομασται το
Ευαγγελιον, δια το απο νεμειν εκαστωι τα ταις αυτου πραξεσι πρεπωδε στατα,
επαινους μεν τοις αγαθοις, ποινας δε τοις κα ταφρονηταις. Ὁ φοβος Κυριου αγνος,
διαμενων εις αιωνα αιωνος. (A f. 114 b, Κυριλλου και Ὑπατιου.) Καθαρος μεν ουδεις
απο ρυπου, ουδ' αν ηι μια ημερα ο βιος αυτου επι της γης. Πλην ωσπερ την ποαν
σμηκτικην ειναι φασι του ρυπου των ιματιων, ουτως ο του Θεου φοβος ο αγνος,
τουτεστιν ο αγνοποιος, εις νουν ει γε νοιτο τον ανθρωπινον, πασαν αυτου διασμηχει
κηλιδα. Τηρησει δε και εις μακραιωνα βιον τον τοιουτον· ο γαρ εν αγνειαι
διαπερανας τον βιον, τοιουτος εσται και κατα τον αιωνα τον μελλοντα. Τα κριματα
Κυριου αληθινα, δεδικαιωμενα επι το αυτο. (A f. 115.) Κριματα παλιν καλει τας εφ'
εκαστωι πραγματι θειας ψηφους και αποφασεις· ταυτα δε αληθινα και δικαια εισιν
επι το αυτο, τουτεστιν ουκ ασυμφωνα και αλληλοις μαχομενα, αδελφα δε μαλλον
και αλληλοις συμβαινοντα. Ουδε μια γαρ εναντιοτης εν τοις του Σωτηρος ευρισκεται
νομοις. ∆ιττως δε 69.833 κρινει ο Θεος, η φιλαγαθως η δικαιως· και φιλαν θρωπως
μεν ως οτε τωι περι ενδεκατην ωραν κλη θεντι εις τον αμπελωνα, ισον μισθον
απονεμει τοις προκεκμηκοσι· δικαιως δε ως εν τηι στασει των προβατων και εριφων,
τοις μεν λεγων· "∆ευτε, κλη ρονομησατε την βασιλειαν·" τοις δε, "Πορευεσθε απ'
εμου, οι κατηραμενοι, εις το πυρ το αιωνιον." Ἐαν μη μου κατακυριευσωσι, τοτε
αμωμος εσομαι, και καθαρισθησομαι απο αμαρτιας με γαλης. (A f. 115 b.)
Ὁμολογησας ο προφητης οτι και τον ισχνον νομοφυλακα πολλα παριππευει, φησιν
οτι, Ὦ ∆εσποτα, τα κρυφια τε και αλλοτριοι μη μου κατα κυριευσωσι, σου του
κρινοντος μη ιστωντος αυτα, μηδε εις αμαρτιαν εμοι καταγραφοντος· η, Ὅταν οι
πονηροι λογισμοι, ους ο διαβολος τωι νωι ενιησι, μη κατακυριευσωσι μου, ωστε
συγκαταθεσθαι αυτοις, τοτε και αμωμος αν ειην, και απο της κατ' ενερ γειαν
αμαρτιας καθαρισθησομαι, ητις μεγαλη εστιν, ως προς συγκρισιν της κατα διανοιαν.
Προφητικως δε και η φυσις πασα βοαι προς τον Θεον· Ὁ μεν νο μος, ω ∆εσποτα, το
σωμα μονον προσκαιροις ηγνιζε ραντισμοις· συ δε και εκ των κρυφιων καθαρισον με
δια του βαπτισματος, και φεισαι μου απο των αλλο τριων δαιμονων· εαν γαρ ουτοι
μη μου κατακυριευ σωσι, τοτε αληθως αμεμπτος εσομαι και καθαρισθη σομαι απο
της απιστιας, η και της παραβασεως, ητις αμαρτια εστι μεγαλη. (C f. 38.) Ἁμαρτιαν
μεγαλην την αποτελεσματι κην λεγει, ην ο των κρυφιων κωλυει καθαρισμος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ΨΑΛΜΟΣ ΙΘʹ.
Ἐπακουσαι σου Κυριος εν ημεραι θλιψεως. (A f. 116 b.) Ἀει των αγιων τεταται
προς Θεον ο σκοπος, και προς μονον αυτον αποβλεποντες, την παρ' αυτου ζητουσι
βοηθειαν, καν που τι σαλευηται κυμα, και χαλεπος εκ της των δαιμονων επιβουλης
εγειρηται χειμων. Τουτο και Ἱερεμιας επισταμενος ελεγε· "Κυριε, ισχυς μου, και
βοηθε μου, και κατα φυγη μου, εν ημεραι κακων μου." Ἡ μεν γαρ εξ ανθρωπων
επικουρια σαθρα, ασφαλης δε η ανωθεν βοηθεια. ∆ια τοι τουτο και οι αγιοι
ταλαιπωρον ειναι φασι τον ανθρωπον, μαλλον δε κεκατηραμενον, τον την ελπιδα
εχοντα επ' ανθρωπον, και απο Κυριου την εαυτου καρδιαν αποστησαντα. Ἔοικε δε
νυν ο ∆αβιδ ημεραν θλιψεως λεγειν, ιστορικως μεν καθ' ην ο Σεναχηρειμ του
Ῥαψακου τα ατασθαλα εκεινα επεμψε γραμματα· "Μη απατατω υμας Ἐζεκιας οτι
ρυσεται ο Θεος την Ἱερουσαλημ εκ χειρος μου." Ἀλληγορικως δε την του παθους
ημεραν, οτε ελεγεν ο Σωτηρ· "Περιλυπος εστιν η ψυχη μου." Ευχονται ουν και οι
περι τον Ἐζεκιαν επακουσαι αυτου τον Θεον, θλιβομενου εφ' οις εβλασφημησε ο
Σεναχηρειμ· και οι μαθηται του Σωτηρος, ινα επακουσηι αυτου ο 69.836 Θεος και
Πατηρ. Μανθανομεν δε και ημεις εν καιρωι θλιψεως μη καταπιπτειν, αλλ' ευχεσθαι,
και μη αν θρωποις πιστευειν την σωτηριαν ημων, τωι Θεωι δε τωι παντα ισχυοντι.
Μνησθειη πασης θυσιας σου. (C f. 38 b.) Λεγοι δ' αν ταυτα και προς την του
αθυμουντος παραμυθιαν, η ο ενυπαρχων τηι ψυχηι λογος, η το αγιον Πνευμα. Ευχης
δε δει τωι θλιβο μενωι, και του μη καταβαλειν τας ελπιδας· ουτω γαρ Θεος υπηκοος
γινεται. Του αγιου Κυριλλου εκ της ερμηνειας του ιθʹ ψαλμου. Ἀλλ' ην ου
δυσευρετος η οδος η αγαθη· προσεφωνει γαρ λεγων ο Χριστος· "Ἐγω ειμι η οδος."

ΨΑΛΜΟΣ Κʹ.
Ἔθηκας επι την κεφαλην αυτου στεφανον εκ λιθου τιμιου. (A f. 119.)
Παραταξαμενος ο ∆αβιδ προς Ἀμμα νιτας νενικηκε, και ειλεν αυτους κατα κρατος,
και ελαβε τον στεφανον του Μολχωμ· τουτο δε ειδωλον ην των Ἀμμανιτων, και
ευρων εν τωι στεφανωι λιθον πολυτιμον, ενεθηκε τωι ιδιωι στεφανωι. Ταυτης της
ιστοριας νυν μνημονευει, και φησι προς τον Θεον, οτι Ταις φιλοτιμιαις φθανεις, ω
∆εσποτα, και αυτην μου την αιτησιν· ου γαρ ικετευσα περι λιθου τιμιου, αλλα συ και
τουτον δεδωκας, προλαβων μου την αι τησιν. Και αλλως δε προ της χειροτονιας
ευλογησας, τουτεστιν επηινεσας λεγων· "Ευρον ∆αβιδ ανδρα κατα την καρδιαν μου,
και εσται μοι εις βασιλεα." Και ετι· Ἐγω μεν σωτηριαν παρα των εχθρων εκ σου
εζητησα, συ δε εν ευλογιαις, τουτεστιν εν δαψιλειαι και πλεονασμωι αγαθοτητος, και
νικην μοι δεδωκας, και βασιλειαν, και προφητειαν, και το μεγιστον, θεοπατο ριαν.
Ἀλλα και ο Ἐζεκιας ελευθεριαν μονον ᾔτησεν, ευρατο δε νικην τοσαυτην και των
εχθρων πανολε θριαν· και την βασιλειαν δε μη αιτησας, ελαβε. Λιθοι δε τιμιοι και οι
Χριστου μαθηται, και απλως οι πιστοι, κοσμος οντες αυτου και δοξα και οιονει
στεφανος τηι κεφαληι επικειμενος. Ἐν μεν ουν τωι Ευαγγελιωι ο πατηρ λεγεται ποιειν
τωι υιωι τους γαμους, ενταυθα δε ο προφητης προς τον Θεον λεγει· "Ἔθηκας επι την
κεφαλην αυτου στεφανον." Στε φανος δε Χριστωι η Ἐκκλησια γινεται, δια των εμ
ψυχων λιθων την κεφαλην εν κυκλωι διαλαμβανουσα. Λιθον αν ειποις πολυτιμον
και αυτον τον Χριστον, ως εκλεκτον δηλονοτι και αξιαγαστον μαργαριτην, ον δε
δωκεν ημιν στεφανον δοξης ο Θεος και Πατηρ, ευ λογων ημας ευλογιαι αγιασμου και
χρηστοτητος.– (C f. 39 b.) Ἐκ των εργων και των επιτηδευματων αυτου τις
στεφανουται. Ἀμελει ο δικαστης το δικαιον διωξας, αποληψεται τον της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

δικαιοσυνης στεφανον. Ευρεθειη η χειρ σου πασι τοις εχθροις σου. (C f. 40.) Ἄλλως
τοις επιμενουσι τηι αμαρτιαι, και 69.837 αλλως τοις μετανοουσιν ευρισκεται· τοις μεν
γαρ κριτης, τοις δε λυτρωτης ευρισκεται. Πλην οτι πρω τον ημας τον Θεον ευρειν ο
προφητης, και τοτε παρ' αυτου ευρεθησεσθαι [λεγει,] σαφως ουν τουτο δηλοι οτι εν
ημιν η σωτηρια. Ὅτι θησεις αυτους νωτον. Εις δε τον Χριστον τινες εξειληφοτες τον
παροντα ψαλμον, εις τους Ἰουδαιους τας τιμωριας εξελαβον, απο του, "Ευρεθειη η
χειρ σου πασι τοις εχθροις σου. "Ταυτα γαρ επενεχθησεται, φασιν, αυτοις εις τον
καιρον της του προσωπου σου παρουσιας, δι' απερ εμηχανησαντο κατα σου,
νομισαντες αδυνατως τον της δοξης Κυριον θανατωι περιβαλλειν. ∆ιο και τεθεινται
νωτον τοις εξ εθνων πιστοις. Πρωτον μεν υιοι Θεου και λαος χρηματισαντες,
υστερον δε αλλοις της υιοθεσιας παραχωρησαντες τοις επ' εσχατων κληθεισιν
εθνικοις, οιτινες και πρωτοι γεγενηνται, κατα το, "Ἔσονται οι πρωτοι εσχατοι, και οι
εσχατοι πρωτοι." Ἐν δε τοις περιλοιποις φησιν, επειπερ οτε το πληρωμα των εθνων
εισελθηι, τοτε και πας Ἰσραηλ σωθησεται.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΑʹ.
Εις το τελος υπερ της αντιληψεως της εωθινης, ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 122
b.) Τινες δε αντιληψιν εωθινην λεγουσι τον της αναστασεως του Σωτηρος καιρον·
εγηγερται γαρ ορθρου βαθεος πατησας τον θανατον. Ἀντιληψις ουν η αναστασις, ως
αποσοβουσα μεν των σωματων την φθοραν, καθαιρουσα δε τηι πιστει τους επι της
γης. Ἐαν γαρ ειπηις, φησιν, εν τωι στοματι σου, Κυ ριος Ἰησους, και πιστευσηις εν τηι
καρδιαι σου, οτι ο θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι. Ἀλλ' ιδωμεν οποια προς
τον Πατερα ως ανθρωπος ο Κυριος φθεγ γεται, μεσιτευων υπερ της ανθρωποτητος,
και πλη ροφορων οτι παρακλητος ημων εστιν. Ὄνειδος ανθρωπων, και εξουθενημα
λαου. (A f. 125 b.) Τουτο δε λεγοντες, κατα του Θεου τον ονειδισμον απεῤριπτον, ως
αδυνατουντος σωσαι τον Υιον αυτου ον θελει, τουτεστιν ον αγαπαι. Θαυ μασειε δ' αν
τις την αμετρητον των Ἰουδαιων νωθειαν, πως ταυτα αναγινωσκοντες τα ως εκ
προσωπου Χρι στου λεγομενα κατ' αυτων, ου συνιεσαν ορωντες αυ τον
σταυρουμενον, και τοις εαυτων τολμημασι συμ φωνουσαν την προφητειαν.
Ἐγενηθη η καρδια μου ωσει κηρος τηκομενος εν μεσωι της κοιλιας μου. (C f. 43.)
∆ιδασκαλου φωνη οταν ιδηι τους εαυτωι γεννηθεντας συμφοραν υπομενοντας,
οποιαν ο Σωτηρ περι τους μαθητας συμπαθητικην εξ αγαπης εσχεν διαθεσιν, εν μεσωι
της κοιλιας συμπαθουσαν οις ετεκεν. Ἀλλα και το γλυκυ της καρδιας, ως τε κηρος
69.840 υπηρχεν ετακη, οτε τροφη γεγονεν, εις γαστερα κεχωρηκε. Λεγει δε τας
νοησεις δια συνεχους μελε της λεπτυνομενας, ωστε προς την του τραφεντος
αναδιδοσθαι συστασιν. ∆ιηγησομαι το ονομα σου τοις αδελφοις μου. (A f. 125 b.)
Ὄνομα ενταυθα την δοξαν λεγει, κατα το, "Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρω
ποις." Κατεστησε γαρ εναργη την δοξαν αυτου, ουχ οτι μονον Πατηρ εστιν, ειπων και
διδαξας, αλλ' εμφανη καθιστας την τε ημεροτητα και την δοξαν αυτου ημιν τοις
γενομενοις αυτου αδελφοις καθ' ο γεγονε καθ' ημας. Ἔφη γαρ, οτι "Ουτως ηγαπη
σεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον Υιον αυτου τον μο νογενη εδωκεν, ινα πας ο
πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον." Πεφανερωκε δε και
ετερως ημιν την του Πατρος δοξαν· οσοι γαρ τεθεανται τον Υιον τοις της διανοιας
ομμασι, θεοπρε πεστατην εχοντα την εξουσιαν και το εφ' απασι παναλκες, τεθεανται
τον Πατερα και εγνωκασιν αυ τον. Ἔφη γουν και αυτος, οτι "Ὁ εμε εωρακως,
εωρακε τον Πατερα." Ἀλλα και· "Ἐν μεσωι Ἐκκλησιας υμνησω σε." Ἐκκλησιας δε
ποιας, η εκεινης παντως ην αυτος εαυτωι παρεστη ο Υιος, μη εχουσαν σπιλον η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ρυτιδα, αγιαν δε και αμωμον; Ὑμνει γε μην τον Πατερα, την δοξαν αυτου καθιστας
φανεραν· τουτο γαρ δηλοι το ονομα.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΒʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 128.) Ὁ εν χερσι ψαλμος την αυτην εχει διανοιαν τοις
λεχθεισιν εν τωι τελει του προ τουτου ψαλμου. Οι γαρ εξ εθνων πιστευσαντες,
διδακτοι Θεου γεγονοτες, κατα το γεγραμμενον, φαγοντες και εμπλησθεντες
πνευματικως, τον της σωτηριου τρο φης χορηγον επιγινωσκουσι, και ποιμενα και
τροφεα καλουσι, και δη και φησιν, ως εν οντες δια την πιστιν και εις μιαν τελουντες
αγελην. Κυριος ποιμαινει με, και ουδεν με υστερησει. (A f. 128.) Μεγα φρονουσιν οι
δια Χριστου ταις θειαις αυλαις ενσεσηκασμενοι, ποιμανθεντες τε παρ' αυτου· και ουχ
ενα τινα των αγιων απλως λαχοντες καθηγητην, ωσπερ ο Ἰσραηλ τον Μωσεα, αλλα
των ποιμενων τον αρχιποιμενα, και των διδασκοντων τον παιδευτην, εν ωι παντες
εισιν οι θησαυροι της σοφιας και της γνωσεως αποκρυφοι. Και τουτο ειδοτες φασι το,
Ουδεν με υστερησει· παναλκης γαρ ο Χριστος και αμφιλαφη ποιειται την χορηγιαν
των εαυτου χαρισματων τοις επεγνωκοσιν αυτου την επιφανειαν. ∆ιδωσι γαρ εξ
οικειου πληρωματος, και χορηγει τας παρα Πατρος ευλογιας, και εστιν αυτος αγαθου
παντος και πηγη και πρυτανις. Εις τοπον χλοης, εκει με κατεσκηνωσεν. (A f. 128.)
Ἐπειδη φωνη πρεπουσα προβατοις εστι το, "Κυριος ποιμαινει με," επιμενουσι τηι του
λογου τροπηι οι παρα Χριστου ποιμαινομενοι, και προσεπαγουσι τα εκ της ποιμενικης
ευτεχνιας εκ 69.841 βεβηκοτα αυτοις αγαθα, χλοην και υδωρ αυτα ονομα ζοντες.
Νοηθειη δ' αν τοπος μεν χλοης, τα του Θεου αειθαλη λογια, η αγια και θεοπνευστος
Γραφη προς ευανδριαν τρεφουσα πνευματικην τας των πιστευον των καρδιας· υδωρ
δε το ζων και ζωοποιον, η του αγιου Πνευματος χορηγια. (A f. 128 b) Ἢ ταχα
κυριωτερον τοπος χλοης, ο παραδεισος εστιν ου εκπεπτωκαμεν, εις ον ημας
επαναγει Χριστος και κατασκηνοι, δια του υδατος της αναπαυσεως, τουτεστι δια του
βαπτισματος. "Ἐαν γαρ μη τις γεννηθηι εξ υδατος και πνευματος, ου μη εισελθηι εις
την βασιλειαν των ουρανων." Ἐαν γαρ και πορευθω εν μεσωι σκιας θανατου. (A f.
128 b) Ἐπει δε εις τον θανατον Χριστου βαπτιζομεθα, λεχθησεται και το βαπτισμα
σκια θανατου και μιμημα, ον ου χρη φοβεισθαι. Νοοιτο δ' αν σκια θανατου και ο
φυσικος και κοινος θανατος, προς αντιδιαστολην του προαιρετικου θανατου, του της
ψυχης, φημι, ος ουκ εστι σκια θανατου, αλλα θα νατος αληθης. Ἡτοιμασας ενωπιον
μου τραπεζαν εξεναντιας των θλιβοντων με. (A f. 129 b) Γευσαμενοι οι εξ εθνων
πιστευσαν τες της ευαγγελικης τραπεζης, λεγουσι προς τον παρατεθεικοτα ταυτην
Χριστον, οτι Ἡ τραπεζα ην ημιν ητοιμασας, εναντιως εχει προς την των Ἐλλη νων
τραπεζαν. Οι γαρ παρ' Ἕλλησι σοφοι, ουδεν των αναγκαιων ημας εδιδαξαν· αλλ'
επιεζον τε και εθλι βον εν λιμωι και σπανηι παντος ονησιφορου μαθημα τος. Ἡ δε
θεια τε και ιερα τραπεζα, η θεοπνευστος Γραφη, εναντιως εχει προς την των
θλιβοντων ημας εκεινην την φθοροποιον και ατροφον, πλουσια ουσα και
πολυτελης, και οψων, ηγουν εδεσματων, ποικιλιαν εχουσα πολλην και παραθεσιν.
Νουθεσιαι γαρ εν αυτηι πλεισται και σωτηριωδεις, και της αληθους ευζωΐας
παραδεικτικαι, και εις ευεξιαν πνευματικην φερουσαι. Ταχα δε και τουτο εστιν ο
λεγουσιν οι πι στευσαντες, οτι Ἡτοιμασας ημιν πνευματικην τρα πεζαν, ινα
φαγοντες και ισχυσαντες, δυνηθωμεν ελ θειν απεναντιας των ποτε θλιβοντων ημας.
Ἡ γαρ πνευματικη ευτροφια, την ψυχην ευ ρωσασα, ανθιστα σθαι αυτην ποιει και
ακαθαρτοις πνευμασι και τοις εν πλανηι διδασκαλοις. Ἀλλα και η μυστικη τρα πεζα,
η σαρξ του Κυριου, ισχυρους ημας κατα παθων και κατα δαιμονων εργαζεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Φοβειται γαρ ο Σατανας τους μετ' ευλαβειας των μυστηριων μετα λαμβανοντας Και
το ελεος σου καταδιωξει με πασας τας ημε ρας της ζωης μου. (A f. 130 b) Ἔψεται
παντως τοις ηγιασμενοις εν Χριστωι και ηξιωμενοις των παρ' αυτου χαρισματων,
ωστε και τραπεζης ψαυσαι της ιερας, καταλιπανθη ναι δε και ελαιωι την κεφαλην,
και μην και εκ του κρατιστου ποτηριου πιειν εις μεθην, το εν μεθεξει πλουσιαι
γενεσθαι διηνεκους ευθυμιας. Τουτο γαρ, 69.844 οιμαι, δηλοι, το οιον διωκεσθαι δια
παντος και εν πασαις ταις ημεραις του αιωνος υπο ελεους Θεου. Ἀναφαιρετος γαρ η
δοθεισα παρα Χριστου τοις αγιοις χαρις, και αμεταμελητα τα χαρισματα αυτου και η
κλησις. Γραφει γουν ο θεσπεσιος Παυλος τοις ουτω τετιμημενοις, οτι βασιλειαν
ασαλευτον παραλαμβα νουσιν· ου γαρ εστιν αποπεσειν των δοθησομενων αγα θων·
εδραιοτατος γαρ και ακραδαντος η των αγιων ελπις. Και ο παλαι δε νομος, καιτοι
σκιαν εχων και τυπους, και ουκ αυτην την εικονα των πραγματων, το αμεταστατον
της των αγιων ελπιδος υπεδηλου πλαγιως· προσεταττε γαρ εν Σαββατωι μηδενα της
εαυτου προιεναι σκηνης, εμφιλοχωρειν δε μαλλον αυτηι, και εισω μενοντα τοις ηδη
πεπορισμενοις εν τρυφαιν· αινιγμα δε ην τουτο του, οτι εν ταις ανω μο ναις διηνεκως
απομενουσιν οι αγιοι· εκειθεν γαρ απ εδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος. Εικοτως
ουν αρα φασιν οι της εις Χριστον ελπιδος απηρτημενοι, και εις τας ανω γενεσθαι
προσδοκωντες μονας, οτι παντως εψεται το ελεος αυτοις εις μακραιωνα χρονον.
Τινες δε ελεος Θεου αυτον τον Χριστον ενοησαν, ος δια της ενανθρωπησεως αυτου
διωκει, εως αν παντας καταλαβηι τους σωθησομενους. Ἁπλως δε επει ου τοσουτον εξ
εργων εστιν ημας δικαιουσθαι, οσον εκ χαριτος και ελεους Θεου· δια τουτο οι
πιστευσαντες εικοτως το ελεος του Θεου επικαλουνται, και επι τους οικτιρμους
αυτου καταφευγουσι.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΓʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ υπερ της μιας των Σαββατων. (A f. 131) Ἐν μεν τωι
προλαβοντι ψαλμωι, οι εξ εθνων εισηγοντο χαιροντες και οιον μεγα φρονουν τες, οτι
εκληθησαν παρα Χριστου δια της πιστεως, και οτι μετοχοι των παρ' αυτου
χαρισματων γεγο νασιν· εν δε τωι προκειμενωι ψαλμωι προσωπον εισ φερεται
μυσταγωγων αγιων, η και αυτου του αγιου Πνευματος, περιαγγελλον, οτι
σεσαγηνευται δια της εις Χριστον πιστεως η υπ' ουρανον. Ειδεναι δε χρη ως την
∆εσποτικην αναστασιν προλεγει δια "της μιας Σαββατων·" ουτω γαρ τα Ευαγγελια
την Κυ ριακην ονομαζουσι. Προφητευει δε και περι της αν τιληψεως, και μεντοι και
διδασκαλιαν εισφερει, πως αν και οι πιστευσαντες αξιοι γενωνται των επουρανιων
σκηνων. Ἀλλ' ιδωμεν τι το μεγα και ιερον και αξιαγαστον κηρυγμα. Αυτος επι
θαλασσων εθεμελιωσεν αυτην, και επι ποταμων ητοιμασεν αυτην. (A f. 132) Το δε,
Ἡτοιμασεν, επι ποταμων, το διεκοσμησε δηλοι· εδει γαρ απαξ γενομενην την γην,
και ταις αβυσσοις παραδοξως επικρεμαμενην, πληρη ποτιμων υδατων γενεσθαι
παρα Θεου, ωστε δυνασθαι τρεφειν τα εν αυτηι. Πνευματικως δε νοηθειεν αν οι
αποστολοι ποταμοι, οιτινες νοητοις ρευμασι την υπ' ουρανον [cod. αυτον]
επικλυζουσι, και τον εξ ουρανου 69.845 και ανωθεν λογον τοις επι της γης
διακομιζουσι. ∆υνατον δε αλληγορησαι οικουμενην μεν την Ἐκκλησιαν, θαλασσας
δε τους πειρασμους, και ποταμους τα γλυκεα του Πνευματος χαρισματα, και ειπειν
οτι την Ἐκκλησιαν, εν ηι κατοικει ο Θεος, ταυτην εν τοις πειρασμοις μαλιστα
συνεστησατο εν τηι πιστει, και εθεμελιωσε, και ευτρεπη εποιησε δεξασθαι Πνευμα
αγιον, αφ' ου ως εκ πηγης ποταμοι τα ποικιλα χα ρισματα ρεουσι. Ἀθωος χερσι και
καθαρος τηι καρδιαι. (A f. 132 b) Προς την ερωτησιν αποκρινεται το Πνευμα το αγιον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

οτι ο μελλων αναβηναι εις το νοη τον ορος Κυριου, αμωμος εστω και τωι σωματι και
τωι πνευματι· αθωος μεν χερσι, τουτεστιν ανευθυνος εν τηι πρακτικηι· εργου γαρ
σημειον η χειρ. Ἀμολυν τος δε τηι καρδιαι, συμφωνον εχων τηι κατα το εμφανες
πρακτικηι την εσω και εις νουν πνευματικην φαι δροτητα. Τον γαρ δια παντων
καθαρον, τουτον επι το του Θεου ορος ο λογος αναγει, ος μητε γνωσει, μητε εννοιαι,
μητε ταις πραξεσιν εις τελος κατεμιανε την ψυχην, εμμεινας τοις κακοις. Τις εστιν
ουτος ο βασιλευς της δοξης; Κυριος κραταιος και δυνατος. (A f. 134) Και τωι νυν
πολεμωι και τροπαιωι περι της ανθρωποτητος. Ἐντευθεν συνιεμεν, οτι ου πα σαις ην
ταις ανω δυναμεσι φανερον το κατα Χριστον μυστηριον, πλην εκειναις αιτινες προς
την του πρα γματος διακονιαν παρεληφθησαν, ως ο Γαβριηλ και οι εν τηι γεννησει
λεγοντες· "∆οξα εν υψιστοις Θεωι·" ελειτουργουν γαρ και εν ανθρωπειαι μορφηι
πεφηνοτι τωι Μονογενει, επειδη δε συμπεπερασμενης της οικο νομιας ανεβη προς
τον εν ουρανοις Πατερα μετα της ενωθεισης σαρκος αυτωι, κατεπληττοντο το του
πρα γματος ξενον αι λογικαι δυναμεις, μηδε ποτε εωρα κυιαι τουτο το θεαμα. Ἐπει
δε και του Πνευματος ηκουον λεγοντος, "Ἄρατε πυλας, και εισελευσεται ο βασιλευς
της δοξης," ταχα που διελογιζοντο, τις ουτος ειη και ποταπος, ανθρωπος μεν
ορωμενος το γε ηκον εις την της σαρκος φυσιν, βασιλευς δε της δοξης ειναι
λεγομενος. Τι ουν το Πνευμα προς αυ τας; Ἐνδυαζετε, φησι, και τις ουτος, βουλεσθε
μα θειν; Ἀκουετε τοινυν, οτι ουτος εστιν ο βασιλευς της δοξης.

ΨΑΛΜΟΣ Κ∆ʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 135) Εισηγειται δε και παραινεσιν πασιν αν θρωποις
ωφελιμον· αρμοζει δε μαλιστα ο προκειμε νος ψαλμος τοις εξ εθνων κεκλημενοις,
και πολλην ακολουθιαν εχει προς τον προ αυτου. Ἐν μεν γαρ εκεινωι κλησις ην
εθνων και μυσταγωγια, δια του αγιου Πνευματος διδασκουσα τισιν αρα γενοιτο βασι
μος η ανω πολις, οτι τοις αθωοις χερσι και καθαροις τηι καρδιαι, και οτι Χριστος
οδοποιησει τηι ανθρωπου φυσει την εις το ανω βαδισιν, προδρομος υπερ ημων εις
ουρανους αναβας· εν δε τωι προκειμενωι ψαλμωι, το των κεκλημενων εισφερεται
προσωπον, ηγουν 69.848 απαντων των συνειλεγμενων εν πιστει προς ενοτητα
πνευματικην. Και απευθυνεσθαι ζητει παρα του κα λεσαντος Θεου προς την του
χρησιμου τε και αναγ καιου θηραν, και καθυπισχνειται το γνησιον. Ἄκουε γαρ οια,
μετα το επιστρεψαι εκ πλανης, χορος εις οι παντες γενομενοι λεγουσι. Τας οδους
σου, Κυριε, γνωρισον μοι, και τας τρι βους σου [διδαξον με]. (A f. 135 b) "Αυτη η
αλλοιωσις της δεξιας του Ὑψιστου." Οι γαρ παλαι τας του διαβολου τρεχοντες
οδους, νυν τας οδους του Κυριου περιεργαζοντες, τουτεστι τα ευαγγελικα
θεσπισματα, και τους τρο πους της αγιοπρεπους πολιτειας· αυται γαρ εισιν αι τριβοι
του Κυριου. Και ο μεν νομος σκιαν εχει και μορφωσιν της αληθειας· το δε
Ευαγγελιον, αυτη εστιν η αληθεια, εις ην οδηγεισθαι παρακαλουσιν υπο Θεου. Και ο
Χριστος δε αληθεια εστι, και φερει επ' αυτον ο Πατηρ τους επιζητουντας αυτον δια
πιστεως. Ουτω γαρ που προς Ἰουδαιους φησιν· Ουδεις δυναται ελθειν προς με, εαν
μη ο Πατηρ ο πεμψας με ελκυσηι αυ τον." Ταχα δε και η του νομου παιδαγωγια, οδος
και τριβος του Κυριου λεγεται αγουσα επι την αλη θειαν, τουτεστιν επι τον Χριστον·
περι αυτου γαρ εγραψεν ο Μωσης· Γνωρισον ουν μοι τας εν τωι νομωι σκιας, αιτινες
εικονιζουσι την αληθειαν. Παρακαλει δε και ο ∆αβιδ μαθειν τας οδους του Θεου,
τουτεστι τας οικονομιας και τας διοικησεις καθ' ας αγει τα παντα· και οδηγηθηναι
εις αυτην την αληθειαν ευχε ται, ινα μη το ψευδος αντ' αυτης λαθων προτιμησηι.
Ἁμαρτιας νεοτητος μου και αγνοιας μου μη μνη σθηις. (A f. 136 b) Ἤκουσαν γαρ οι εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

εθνων κληθεντες λεγοντος του Κυριου· "Λεγε συ τας ανομιας σου πρωτος, ινα
δικαιωθηις·" και δια τουτο προσερχονται ομολογουντες οτι νεοτητος εχουσιν
αμαρτηματα, ειτε σωματικης, ειτε νοητης, τουτεστιν αφροσυνης· πασα γαρ αμαρτια
εξ αφροσυνης· καν τις γηραιος ων αμαρ τανηι, αυτο τουτο νεωτερικον ποιει και
αφρονεστατον οτι αμαρτανει· διο και νεος ο τοιουτος λεγεται, ως εκεινος ο εν
Ευαγγελιοις ασωτος· νεωτερος γαρ υιος κακεινος ωνομασται. Ἐπιλησθητι ουν,
φασιν, ω ∆ε σποτα, ων ημαρτομεν εν τωι της ειδωλολατρειας καιρωι, ος αφροσυνη
σαφης ην. Και υπευθυνους οντας κολασει και δικηι δια τα πολλα ημων πταισματα,
της παρα σοι μνημης ημας αξιωσον· ου δια τα εργα ημων, δια ταυτα γαρ δικαιως αν
εκολασθημεν, αλλα δια μονην την σην χρηστοτητα και το σοι πρεπον, οτι ελεεις
τους υποπιπτοντας, και την παρα σου ζη τουντας φιλανθρωπιαν. Συ γαρ εφης· "Ου
δι' υμας εγω ποιω, αλλ' η δια το ονομα μου." Ὅρα δε οτι αλισκομεθα
πλημμελουντες, ητοι δια το τον θειον ουκ ειδεναι νομον, η δια το ανεθελητως
εκβεβιασθαι εις τα μη δοκουντα Θεωι. Ταυτηιτοι και ∆αβιδ ημιν εφωνει· "Ἁμαρτιας
νεοτητος μου και αγνοιας μου μη μνη σθηις." Ὁ δε Ἰωb, ως αγαθον οντα τον Θεον,
και της 69.849 ημετερας φυσεως ουκ αγνοησαντα την ασθενειαν, μο νονουχι και
αιτιαται, μελλοντα και αναδυομενον περι το ανειναι αυτωι τας αμαρτιας· ουτω τε
φησιν· "Ἵνα τι ουκ εποιησω της ανομιας μου ληθην, και καθαρι σμον της αμαρτιας
μου;" Πασαι αι οδοι Κυριου, ελεος και αληθεια. (A f. 137) Οι μεν πιστευοντες και τα
κεκρυμμενα συνιεναι δυνανται, κατα το, "Ἡμεις δε ανακεκα λυμμενωι προσωπωι την
δοξαν Κυριου κατοπτριζο μενοι, την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα απο δοξης εις
δοξαν." Περι δε των μη πιστευοντων ειρηται· "Ἐαν μη πιστευσητε, ουδ' ου μη
συνητε·" ουτως αδιδακτοι οι Ἰουδαιοι απεμειναν. Καλυμμα γουν κει σθαι επι την
καρδιαν αυτων φησιν ο ιερωτατος Παυλος, ηνικα αναγινωσκεται Μωσης. Οι τοινυν
εξ εθνων κεκλημενοι δια της πιστεως, ως ηδη σοφι σθεντες δια της του Πνευματος
ελλαμψεως, και τα ευαγγελικα συνιεντες θεσπισματα, φασιν οτι πασαι αι οδοι
Κυριου, ελεος εισι και αληθεια· ου κατα τον Μωσεως νομον, αποτομια και σκια. Ουτε
γαρ ελεος ην τοις τας Μωσεως παραβαινουσιν εντολας· απεθνη σκον γαρ ανευ
οικτιρμων επι δυσι και τρισι μαρτυ σιν. Ουτε μην ησαν αληθεια τα νομικα· σκια γαρ
και τυπος ο νομος ην. Ουκουν οι εξ εθνων, αντιδια στελλοντες ωσπερ τωι νομωι τα
δια Χριστου, αυτου τας οδους ελεος ειναι φασι και αληθειαν· πως γαρ ουκ ελεος, ει
καλουσι προς αφεσιν αμαρτιων αι του Χριστου εντολαι, και λυτρωσιν εχουσι των
τετυραν νημενων υπο τε της αμαρτιας και του Σατανα; Ἀληθειαι δε λατρευουσιν οι
εις Χριστον πιστευσαν τες, ου κατα τας εν νομωι θυσιας τας δι' αιματων και καπνου
προσαγοντες· τελουντες δε μαλλον την πνευματικην και ευαρεστον τωι Θεωι
πολιτειαν, και την εξ εργων αγαθων προσκομιζοντες ευοσμιαν. Ἀλλα τισιν αν
γενοιντο αι οδοι Κυριου ελεος και αληθεια, διατρανουσι λεγοντες, οτι τοις εκζητουσι
την διαθηκην αυτου και τα μαρτυρια αυτου, τουτ εστι τοις αντεχομενοις αυτου, και
αγαπαιν αυτον ηιρημενοις, δια του φυλασσειν τας εντολας αυτου, ου μην τοις
απειθουσι και τας παρα Χριστου δοθεισας αποσειομενοις εντολας· αλλ' ουδε τοις
παθουσι τοιου τον, οποιον Γαλαται προς τας του νομου σκιας, ανο πιν ιοντες μετα
την πιστιν. Προς ους γραφει Παυ λος· "Ἐαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν
ωφελησει." Και παλιν· "Ἀπηλλοτριωθητε απο Χρι στου· οιτινες εν νομωι δικαιουσθε,
της χαριτος εξ επεσατε τοις τοιουτοις." Ουκ αν ειεν αι οδοι Κυριου ελεος και
αληθεια, ουδε γενοιτο εντευθεν ονησις. Ὅτι υπεμεινα σε, Κυριε. (cod. M f.38 b) Ἀντι
του, Προσεδοκησα, βοηθον εσεσθαι μοι δηλαδη. ∆εχεται γαρ ουτω την λεξιν η θεια
Γραφη.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΕʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

Κρινον με, Κυριε, οτι εγω εν ακακιαι μου επορευθην. (A f. 141) Το μεν τοι
ενταυθα εισφερομενον προσ ωπον, κρινεσθαι ζητει, ουκ επι γε τοις πεπλημμε
λημενοις. Ου γαρ εικος, ανθρωπον οντα και πολλην αῤρωστουντα την εις το
πλημμελειν ασθενειαν, και ολισθηματων ουκ ελευθερον παντελως, εκ παῤρησιας
ειπειν το, "Κρινον με, Κυριε." Ου τοινυν επι τοις πλημμελημασι κριθηναι αξιοι, αλλ'
επι μονωι τωι κατα μηδενα τροπον Ἰουδαιοις συμφρονησαι δεδυσ σεβηκοσι κατα
Χριστου. Ἅτε γαρ αγαθωι συνειδοτι μαρτυρουμενος, οτι και γνησιον εχει το
φρονημα, και της Ἰουδαιων σκαιοτητος εις απαν απηλλαγμε νον, φησι· Κρινον με,
Κυριε· πεπορευμαι γαρ εν ακακιαι· ακακιαν λεγων το μη μετασχειν της φαυλο τητος
και της απονοιας των Ἰουδαιων. ∆ει γαρ τους πιστευοντας εις Χριστον, μη πονηρους
ειναι ζητη τας, οποιοι ησαν οι λεγοντες περι Χριστου· Ποθεν τουτωι τα σημεια και η
σοφια αυτη; και πως ουτος οιδε γραμματα, μη μεμαθηκως; η και, "∆ια τι συ,
ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον;" Ἀλλ' ουτος εν απληι τηι πιστει τον επ' αυτωι
παραδεξαμενος λογον, Ἐν ακακιαι πεπορευμαι, φησιν. Ουτω και γεγρα πται·
"Φρονησατε περι του Κυριου αληθη, και εν απλοτητι καρδιας ζητησατε αυτον."
Ἐμφανη γαρ τοις τοιουτοις εαυτον καθιστησιν, ως τωι εκ γεννητης τυφλωι. Ουκουν
το εν ακακιαι και απλοτητι καρδιας πιστευειν αυτωι, του παντος αν ειη προξενον
αγαθου. Ἐπι τωι Κυριωι ελπιζων, ου μη ασθενησω (C f. 50) Ου κατοκνησω, ου
περιπατησομαι· βεβαιαν δε εξω την αιτησιν, εις σε τας ελπιδας απο γραψαμενος· εχω
γαρ σε τον δυναμουντα με. Ὁ μεν εφ' εαυτωι η αλλωι τινι εχων τας ελπιδας, ασθενη
σεται αν· ο δε επι τωι Κυριωι, ουδεν σαλευθειη. Ει ετασεις, φησι, της ψυχης μου τα
παθη, επι τωι σωι ευρησεις ελεει μονωι παντα με της διανοιας πονον εχοντα· τουτο δε
ποιων, ευαρεστος εσομαι παρα σοι, την σην αγαπησας αληθειαν.

ΨΑΛΜΟΣ Κς ʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ προ του χρισθηναι. (A f. 145) Ἐφαρμοσθησεται μεν και ο
προκει μενος ημιν ψαλμος τωι προσωπωι του νεου λαου, του δια πιστεως εν Χριστωι
τετελειωμενου. Εισκομιζεται γαρ ενταυθα πνευματικως ανδριζομενος, και την εφ'
απασι τοις αγαθοις ελπιδα πηξας επι Χριστωι, και μελετων οτι μαλιστα το αθραυστον
εις πονους, και παρακαλων τοις παρα Χριστου νομοις ιθυνεσθαι, και προς οδον
ευθειαν αποφερεσθαι. Ἐφαρμοσθειη δ' αν ο αυτος ψαλμος, ουκ εξω λογου, και τωι
προσωπωι του θεσπεσιου ∆αβιδ, παρ' ου και συντεθειται προ του χρισθηναι εις
βασιλεα. Προεγνωκως γαρ τα εσο 69.853 μενα δια της του Πνευματος φωταγωγιας,
και ευ ειδως οτι προχειρισθησεται εις το βασιλευειν των εξ Ἰσραηλ, περιπεσειται δε
παντως και αδοκητοις πειρασμοις, πολεμοις τε και μαχαις, και τοις εκ των
περιστασεων κυμασι (πολλοι γαρ οι ανεδην τοις ουτω λαμπροις επιβουλευοντες,
μονονουχι προαναζωννυ ται την οσφυν), και ως ηδη παροντα και ενεστηκοτα τα
εσομενα βλεπων, και προς το παθειν ετοιμαζων την εαυτου καρδιαν, οπλον δε
ποιουμενος αῤραγες την παρα Θεου επικουριαν, και οτι παντως περι γενησεται των
αυτωι μαχομενων προσδοκων, ποιειται την προσευχην. Ὅτι εκρυψε με εν σκηνηι
αυτου, εν ημεραι κακων μου εσκεπασε με, κ.τ.λ. (A f. 147) Προσαπτεον δε τους
στιχους και τοις κεκλημενοις δια πιστεως, και ρητεον οτι οτ' αν τινες αυτοις θλιψεις
και διωγμους επισωρευσωσι, τοτε ο Θεος, καθ' α φησιν ο Μωσης, ως αετος σκεπαζει
νοσσιαν αυτου, ουτω διεις τας πτερυγας δεχεται αυ τους, και ουκ εφιησι τοις
εθελοκακουσι κατευμεγε θειν αυτων. Τουτο γαρ οιμαι λεγειν σκηνην και σκηνης
αποκρυφα. Ου μονον δε, φησιν, εκρυψε με και εσκεπασεν, αλλα και εν πετραι υψωσε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

με. Πε τραν δε ειναι φαμεν ενταυθα, η την αῤραγη και αθραυστον της διανοιας
παραστασιν εις το καρτε ρειν, η τον Χριστον εφ' ωι παντες ερειδομεθα· και γαρ εστιν
αυτος η παντων ισχυς, η ακατασειστος υποβαθρα. Ἐν αυτωι δη ουν γεγονοτες, δια
πιστεως τε και αγιασμου υψουμεθα. Χθαμαλον γαρ ουδεν εν Χριστωι· αποφερει δε
μαλλον υψου τα αυτου θεσπι σματα τους ανακειμενους αυτωι· υψου δε φημι κατ'
αρετην, και οτι χαμαιριφες εν τοις αγιοις ουδεν, καθ' α γεγραπται, οτι του Θεου οι
κραταιοι της γης σφοδρα επηρθησαν.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΖʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 150 b) Ἄδει τον παροντα ψαλμον εκ προσ ωπου των
πιστευσαντων εις Χριστον, δια δεησεως εις επικουριαν καλων τον Θεον· αμα δε και
της απονοιας των Ἰουδαιων ποιειται καταῤρησιν, και της προς αυτους κοινωνιας
αποφοιται, και προσοι κειουσθαι ζητει τωι Χριστωι, πνευματικως δηλονοτι. Προς σε,
Κυριε, εκεκραξα. (A f. 151) Την δε γε κραυγην ενταυθα φαμεν, ουχ υψηλην η
μεγαλην φωνην (αναρμοστον γαρ αγιοις το ουτω προσευχεσθαι), αλλα το της
διανοιας εντονον και ερηρεισμενον απερισπαστως προς Θεον. ∆εχεται γαρ πως τας
τοιαυτας των ευχομενων φω νας, οταν οσιους επαιρωσι χειρας εν καιρωι προσ ευχης.
Και ασυνηθες μεν Ἰουδαιοις το χειρας επαιρειν εν καιρωι λιτης, εντριβες δε τοις εν
Χριστωι· δεικνυουσι γαρ δια της των χειρων εκτασεως το τι 69.856 μιον σχημα του
σωτηριου σταυρου· δι' αυτου του πραγματος ομολογουντες, οτι Χριστωι
καθιερουνται, ποιουμενοι καυχημα τον σταυρον αυτου. Ὥσπερ γαρ κοινωνοι των
παθηματων αυτου γεγονοτες, αι ροντες τον εαυτων σταυρον, και ακολουθουντες
αυτωι, καθ' α φησιν αυτος, το του σταυρου πλαττομεθα σχημα. Πλην ουκ εν γωνιαις
των πλατειων Ἰουδαι κως προσευχομεθα προς το θεαθηναι υπο των ανθρω πων,
αλλ' εν ναωι αγιωι Θεου συνεσταλμενως χειρας επαιρομεν, και τας αιτησεις
προσαγομεν· "Ὁ γαρ οικος μου," φησιν ο Θεος δια του προφητου, "οικος προσευχης
κληθησεται." {Του αγιου Κυριλλου εκ της ερμηνειας του κζʹ ψαλμου.} Ἀγαθη η οδος
Κυριου, και ου σαρκα μαλλον, η ψυχας καθαγνιζουσα, το ευαγγελικον εστι κηρυγμα·
αυτο δε ειναι φαμεν και την εις ευθυ διακομιζουσαν τριβον. Σκολιον γαρ ουδεν εν
αυτωι, αλλ' οιον ευθεια τις εστιν οδος και βασιλικη και αμαξιτος ευτριβης, ουδεν
εχουσα το δρασυ και δυσχε ρες, ορθη δε μαλλον και τοις ευσεβειν ηιρημενοις
ευηλατος· το μη τοιουτοις ουκετι.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΘʹ.
Κυριε, εν τωι θεληματι σου παρεσχου τωι καλλει μου δυναμιν. (A f. 163 b) Ἐν
προσωπωι μεν σωματος το καλλος νοειται. Πλειστα δε αυτου τα μερη συνεισφεροντα
του ενος καλλους το αποτελεσμα, οιον οφθαλμος, οφρυς, παρειαι, και τα λοιπα.
Κατα τον ισον τροπον και το καλλος εννοουμεν το πνευματικον· εν γαρ εστιν εκ
πολλων αρετων συνηγμενον εις το αρτιως εχειν. Και εν ταξει μεν οφθαλμου
τιθεμεθα την πιστιν· ως εν ταξει δε στοματος τον εν προφοραι λογον, και τα αλλα
αναλογον. Πλην ινα και καλλος επιγενηται τηι ψυχηι και δυναμις των δεοντων
επιτελεστικη, θειας εις τουτο χαριτος χρηιζομεν. Ὡς τοινυν ανω ειρηκεν, οτι ζωη εν
τωι θεληματι αυτου, ουτως νυν υψοι τον Θεον δια της ευχαριστιας λεγων, οτι "Ἐν τωι
θεληματι σου παρεσχου τωι καλλει μου δυναμιν." Καλος ημην, φησι, κατα την φυσιν,
ασθενης δε γεγονα δια το εξ επιβουλης του οφεως νεκρωθηναι τωι παραπτω ματι. Τωι
ουν καλλει μου, ωι παρα σου ελαβον εκ της πρωτης κατασκευης, προσεθηκας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

δυναμιν την των δεοντων πρακτικην. Καλη μεν ουν πασα ψυχη η εν συμμετριαι των
οικειων δυναμεων θεωρουμενη· επει και σωματος καλλος, η των μελων συμμετρια.
Και ο αισθομενος της εαυτου αρετης, την ευχαρι στικην ταυτην αφιησι φωνην.
Προνοητεον τοινυν ημιν του καλλους, ινα και ο νυμφιος λογος αποδεξα μενος ημας
ειπηι· "Ὅλη καλη, η πλησιον μου, και μωμος ουκ εστιν εν σοι." Μη εξομολογησεται
σοι χους; η αναγγελει την αληθειαν σου; (A f. 165) Οι γαρ απαξ τεθνεωτες,
αποπαυσονται 69.857 ταχα που και του δοξολογειν, προσεπιθειεν δ' αν οις
ειργασαντο παντελως ουδεν, μενουσι δε μαλλον εν οις κατεληφθησαν, και τον της
καθολου κρισεως εκ δεχονται καιρον. Ουκουν οι ζωντες, και του δραιν ετι το αγαθον
εχοντες εξουσιαν, επειδαν ευ παθοιεν, ευλογησουσι σε, ον τροπον καγω. ∆εομαι ουν
αν αχθηναι εκτου λακκου, επειδη "ουκ εξομολογησεται σοι χους·" ζωντων γαρ ιδιον
το υμνειν σε· οι δε εις χουν διαλυομενοι, πως αν δυνηθειεν τουτο; Λεγοι δ' αν και
∆αβιδ προς Θεον περι εαυτου· Μαθειν βουλομαι τις ωφελεια η εμοι η ετεροις εκ του
αιματος μου; η τι πλεον υπαρξει εκ του εμε ελθειν εις διαφθοραν;

ΨΑΛΜΟΣ Λʹ.
Ἐπι σοι, Κυριε, ηλπισα· μη καταισχυνθειην εις τον αιωνα. (A f. 166 b)
Πειραζομενου μεν η φωνη, πλην ουπω κατεπτηχοτος, ηγουν κατενηνεγμενου προς
αναν δριαν, υφορωμενου δε μαλλον μη αρα πως ηττων γενοιτο του διωκοντος. "Ἐπι
σοι, φησιν, ηλπισα·" σου γαρ μη βοηθουντος, ανονητος εις το σωσαι πε ριβολη.
Μακαριος ουν ο πασης ελπιδος των κατα τον κοσμον τουτον εαυτον αποστησας, και
μονην εχων εαυτου ελπιδα τον Θεον. Ὡς γαρ επικαταρατος ανθρωπος ος την ελπιδα
εχει επ' ανθρωπον, ουτως ευλογημενος ο επιστηριζομενος τωι Κυριωι. Ου γαρ
επιδεχεται επαμφοτερισμον η εις Θεον ελπις· ουδε καταδεχεται ο Κυριος ολοκληρον
την παρ' εαυτου παρεχειν βοηθειαν τωι ποτε μεν επι χρημασιν ηλπι κοτι και δοξηι
ανθρωπινηι και δυναμει τηι κατα κοσμον, ποτε δε αυτον ως ελπιδα εαυτου
προβαλλομενωι· αλλα δει αληθινως επαναπαυεσθαι τηι παρα Θεου βοηθειαι, ωστε
λεγειν μετα του ∆αβιδ· "Ἐπι σοι, Κυριε, ηλπισα· μη καταισχυνθειην εις τον αιωνα."
Ἠσχυν θην, φησιν, ημαρτηκως, ικετευω δε μη μεχρι πολ λου την αισχυνην επιμειναι
μοι, δια την επι σοι μοι γενομενην πεποιθησιν. Μη τοινυν εις την εμην απο βλεψηις
αμαρτιαν, αλλ' εις την των διωκοντων με παρανομιαν. Ει γαρ και βασιλευς ην ο
∆αβιδ, και πλουτωι περιεῤρειτο, και νικαις εκομα ταις κατ' εχθρων, αλλα τουτων
ουδεν προς ασφαλειαν αυτωι συμβαλεισθε επεπειστο, μονην δε την επι Κυριον
ελπιδα· διο ικετευε ταυτης μηποτε εκπεσειν. Και ο ελπισας δε τυχειν του τελους του
αποκειμενου τοις αγιοις, οιδε μη καταισχυνθησεσθαι εις τον αιωνα. Ἐν τηι
δικαιοσυνηι σου ρυσαι με, και εξελουμαι (C f. 60 b) Τουτεστιν εν τωι Χριστωι ρυσαι με
απο της αιχμαλωσιας του διαβολου, και εξελουμαι απο της εν γεεννηι κολασεως.
Γεγονε γαρ ημιν δικαιοσυνη· ουκ εστιν γαρ ονομα ετερον το δεδομενον εν ανθρω
ποις, εν ωι δει σωθηναι ημας. Ἔφη γαρ· "Ἐγω ειμι η οδος, η θυρα· και χωρις εμου ου
δυνασθε τι ποιειν αγαθον." Και ενεκεν του ονοματος σου, οδηγησεις με και
διαθρεψεις με. (A f. 167) Ἕπεται και ταυτα τηι προ αυτων θεω ριαι. Κραταιωμα γαρ
και καταφυγην ονομασας εαυ 69.860 του τον των ολων Θεον, διατρανοι προστιθεις
οτι ενεκεν του ονοματος αυτου, τουτεστι της δοξης, οδ ηγει και διατρεφει τους εκ
διανοιας ειλικρινους και αγαπης βεβαιας υπ' αυτων γεγονοτας, και τα αυτωι
δοκουντα φρονειν και δραιν ηιρημενους. Ευ δε δη σφοδρα το, "Ὁδηγησεις με, φησι,
και διαθρεψεις με·" κατορθουται γαρ ουχ ετερως αρετη, πλην οτι δια δυο
πραγματων, γνωσεως, φημι, και ευσθενειας πνευ ματικης. Μετριαζει δε μη δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

εαυτον αξιων τυχειν, δια δε το θειον ονομα. Εις χειρας σου παραθησομαι το πνευμα
μου. (A f. 167 b) Κατα δε διανοιαν, εφεδρευσαντες αυτου τηι ψυχηι, συνελαβοντο
αυτον εν τηι αμαρτιαι· πολλαι γαρ αι του βιου παγιδες μεχρι της εσχατης αναπνοης.
Ὡς την ψυχην ουν πολεμουμενος, σωμα τος γαρ τοις αγιοις ολιγη φροντις, και προς
των απατεωνων τρωθηναι φοβουμενος, το πνευμα παρα τιθεται τωι Θεωι, τας
προνοητικας αυτου δυναμεις χειρας καλων. Τωι δε παροντι ρητωι και ο Σωτηρ επι του
σταυρου προσηλωμενος εχρησατο. Πνευμα δε, ποτε μεν την διανοιαν η Γραφη καλει·
ως οταν λεγηι ο Ἀποστολος περι της παρθενου· "Ἵνα ηι αγια πνευματι και σωματι·"
ποτε την ψυχην, ως παρ' Ἰα κωβωι, "Ὥσπερ το σωμα χωρις πνευματος νεκρον εστι·"
ποτε δε το συνεζευγμενον τηι ψυχηι συνειδος, ως το, "Τις οιδε τα του ανθρωπου, ει μη
το πνευμα το εν αυτωι;" Το δε προκειμενον, κατα τους τρεις νοηθησεται τροπους. Ὁ
μεντοι ∆αβιδ παρα των πο λεμιων αλους, υπο Θεου λελυτρωσθαι φησι, και ως μηδε
ψευσθεις των ελπιδων, οικειως Θεον αληθειαν αυτον ονομαζει. Ἔστησας εν
ευρυχωρωι τους ποδας μου. (A f. 168, C f. 61 b) Ει μεν ουν το ευρυχωρον ταυτον εστι
τηι οδωι τηι πλατειαι, ητις εστιν η φιληδο νια· ευχαριστει ο δικαιος διοτι εν τωι
περιγειωι τοπωι τυγχανων, εν ωι δια τας εμφωλευουσας κακιας το ζηιν εστιν
επισφαλες, στασιν εσχε του μη τηιδε κακεισε προς των παθων περιφερεσθαι. Ει δε ως
επαινετον φησι το ευρυχωρον, ομολογει χαριν οτι θλιβομενος ου στενοχωρειται,
πλατυνομενος και τοις πονοις εγκαρτερων. Ἐλεησον με, Κυριε, οτι θλιβομαι. (A f.
168, D f. 91) ∆οκει μεν πως ου σφοδρα συν αιδειν τοις ανωτερω στιχοις η του
προκειμενου δια νοια. Ἐρει γαρ τις ισως, οτι ο εν ευρυχωρωι λεγων τους εαυτου
στηναι ποδας, πως ενθαδε θλιβεσθαι φη σιν, ωσπερ εις ληθην ενεχθεις ων εφησε; Τι
ουν ερου μεν; Αισθανεται μεν της χαριτος της δια Χριστου, και δη τεθαυμακε της
επικουριας τον τροπον· αλλ' οιον ουπω τυχων, αναμασσαται τα διηγηματα, και των
προ της χαριτος διαμνημονευει κακων, ινα και ετι μειζονως ο σωσας θαυμαζηται.
Τις δε η θλιψις, διεξοδικωτερον εκφραζει. Παρα παντας τους εχθρους μου εγενηθην
ονειδος, κ.τ.λ. (A f. 168. b) Καν επι τον εξομολογουμενον δε εν 69.861 τωι ψαλμωι
λαμβανηται, την πολλην αυτου τα τε προ τουτων ρητα και τα νυν παριστησι
κακωσιν. Γεγονα γαρ, φησιν, ονειδος παρ' εχθροις, ως εμαυτον κατακοπτων εικη,
και τοις γνωστοις και γειτοσι φο βος, δεδιοσιν, οιμαι που, μη αρα πως και απολοιμην
δια την εν τηι προς Θεον εξομολογησει βλεπομενην ταλαιπωριαν, και την υπερβολην
ης ενεδεικνυμην μετανοιας· σακκωι και σποδωι κατατρυχομενος, και νυκτος και
ημερας κλαιων, και τοις ουτως ανιαροις εκτηκομενος πονοις. Και οι θεωρουντες εξω
απ' εμου πεφευγασιν, απεγνωκοτες μου την σωτηριαν ως ηδη γεγονοτος νεκρου·
ταχα που μαινεσθαι λεγοντες, και ουδε ολως εφιεσθαι του ζηιν. Ὥστε και εις ληθην
πεμψαι τα κατ' εμε, οιηθηναι τε οτι σκευος ειμι αχρειον και απολωλος. Φευγοντων
γαρ αυτων εν ληθηι γεγενημαι, ωσπερ αμελει και νεκρος. Ἐδοκουν δε και
παρεῤριφθαι ωσπερ των σκευων τα ατιμωτατα και του μηδενος αξια, και δια τουτο
μη επιζητου μενα. Ἐπελησθην ωσει νεκρος απο καρδιας. (D f. 91 b) Ἀπο καρδιας,
τουτεστι απο του νοος και της μνημης. Ὅτι ηκουσα ψογον πολλων παροικουντων
κυκλοθεν. (A f. 169) Ταχα δε το, Ἤκουσα ψογον, αιτια εστι των ανωτερω ρηθεντων·
ως αν ει λεγοι· Ου ματην εμαυτον εκακουν, αλλα διοτι οι αφανεις εχθροι, περι
πεσοντος μου τηι αμαρτιαι, συνετασσοντο προς αλ ληλους, οπως την εμην ψυχην
διαρπασωσι· διο τηι πολληι κακωσει, τον Θεον επεσπωμην εις ελεον. Ἐν ταις χερσι
σου οι κληροι μου. (A f. 169) Ἢ οι παρα Θεωι κληροι, περι ων ο θειος φησι ∆αβιδ. Τα
εν ελπισιν εισιν αγαθα τοις ευσεβου σιν επηγγελμενα· α και αποδωσει αυτοις [κατα]
καιρον. Ἐπιφανον το προσωπον σου επι τον δουλον σου. (A f. 169 b) Ἐποπτειας μεν
αξιοι Θεος τον επιεικη και ευηνιον και τωι θειωι φοβωι κατεσταλμενον· απο
στρεφεται δε τον δυσαγωγον τε και δυσμαχη, και εν ουδενι τιθεμενον το δοκουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

αυτωι. Ἔστι δε ουδενι των ευ φρονουντων αμφιβολον, ως αμεινους εσονται παντος
πειρασμου και της των πολεμουντων επι βουλης, οιπερ αν εχοιεν αυτου την
αντιληψιν. Ὥσπερ γαρ ηλιου μεν ανατειλαντος λυεται το σκοτος, υπο γην δε
γενομενου διαδεχεται νυξ, εν ηι προΐασιν εκ των οικειων καταδυσεων θηρες αγριοι,
και ανδρες κακουργιας εργαται· ουτως αποστρεφομενου μεν τινα του Θεου, οι της
ψυχης εχθροι επανιστανται. Ἐπι 69.864 λαμψαντος δε αυτου το φως της θεοτητος, ο
δη Θεου προσωπον φησιν η Γραφη, αποτρεπονται παντες οι τα σκοτους αξια
δρωντες· ου δη τυχειν αξιοι και ο προφητης, ου δια πραξεις ιδιας, δι' ελεος δε του
Θεου. Ουτος γαρ μοι, φησι, μονος τροπος της σωτηριας, ει το σον επιφανοις
προσωπον. Κυριε, μη καταισχυνθειην, οτι επεκαλεσαμην σε. (A f. 169 b) Τοις αθεοις,
ουκ εμοι, προσηκον εστιν αισχυνεσθαι. Παθοιεν δ' αν τουτο δικαιως οι ασεβεις,
τουτεστιν οι μη ειδοτες σε, μητε μην την σην ομολο γουντες θεοτητα και υπεροχην,
ανατιθεντες δε μαλ λον τοις δαιμονιοις την κυριοτητα, και το καταρχειν των ολων
εκνενεμηκοτες τωι Σαταναι, και τους εαυτων κληρους ανατιθεντες εκεινοις. Αυτων δ'
αν ειη και το βαδιζειν εις ᾅδου, και συνταρταρουσθαι τοις αυτοθι καθειργμενοις, ους
και ιδιους θεους επεγραφοντο. Ὡς πολυ το πληθος της χρηστοτητος σου, Κυ ριε, ης
εκρυψας τοις φοβουμενοις σε· εξειργασω τοις ελπιζουσιν επι σε εναντιον των υιων
των ανθρωπων. (A f. 170, K f. 66 b) ∆οκει δε πως ασυμφανες ειναι το εκρυψας, προς
το εξειργασω· ει γαρ εκρυψε το της χρηστοτητος πληθος, πως εξειργασατο παλιν
αυτην εναντιον των υιων των ανθρωπων; Ουκουν το εκρυψε νοητεον, αντι του
αποθετον, ηγουν τεθησαυ ρισμενην, τοις οικειοις και μονοις την χρηστοτητα
εποιησατο, πλην εναντιον των υιων των ανθρωπων, τουτεστιν αγνοουντος ουδενος.
Τις γαρ ουκ οιδεν, οτι αγαθος εστιν ο των ολων ∆ημιουργος, ουκ εις απαν τας
απλως, αλλ' εις εκεινους μαλλον οιπερ αν εν ιδιαις ψυχαις τον θειον εχοντες φοβον;
Τουτοις γαρ απ εκρυψε, τουτεστιν απεθετο, ιδικον ωσπερ τινα κληρον το της
χρηστοτητος πληθος· και ουκ εν μοναις ελπισι το χρημα αυτοις, αλλα γαρ και
εξειργασατο πλειστα κις, τουτεστι και δια πραγματων αυτων γεγονεν εμ φανες. Οιον
επεπολασε ποτε σκοτος τοις Αιγυπτιοις βαθυ και τριημερον, αλλ' η χρηστοτης του
σωζοντος τους ανακειμενους αυτωι, του σκοτους απειρατον ετηρει τον Ἰσραηλ.
Ἀπολωλασι τα πρωτοτοκα των Αιγυπτιων εν μιαι νυκτι, εν δε γε τοις υιοις Ἰσραηλ
ουδε κυων εβρυξεν, αλλ' ησαν εκτος πληγης παντε λως, απειργοντος Θεου τον
ολοθρευτην. Ὁραις οπως εναντιον των υιων των ανθρωπων, τουτεστι παῤρησιαι και
φανερως εξειργασατο το της εαυτου χρηστοτητος πληθος εις τους ελπιζοντας επ'
αυτον; ην και οιον εκρυψεν, επει μη πασιν εξον μετασχειν αυτης· τετηρηται γαρ
μονοις, ως εφην, τοις φοβουμενοις αυτον. Και ουκ αμισθος η εις Θεον ελπις,
σωτηριας δε μαλλον της παρ' αυτου προμνηστρια, και πολλην τοις κεχρημενοις
εμποιουσα την ονησιν. Κρυπτεις ουν, φησι, την σην χρηστοτητα, τουτεστι φυλαττεις
τοις φοβουμενοις σε· επει και εις τουτο αυτην εξειρ γασω, εις το παρασχειν τοις
ελπιζουσι εις σε· και παρεξεις γε αυτην ενωπιον, ωστε παντας ιδειν εν καιρωι
αμοιβης διδομενην τοις αξιοις. Ἑτερως δε το πληθος της χρηστοτητος του Θεου
κεκρυμμενην εχει 69.865 την ωφελειαν, και ουτω νυν τηλαυγως καθοραται,
αναμενει δε τους επερχομενους αιωνας, ωστε εν αυ τοις αποκαλυφθηναι. Ευλογητος
Κυριος, οτι εθαυμαστωσε το ελεος αυτου εν πολει περιοχης. (A f. 170 b, D f. 92 b) Την
προς Θεον εντευξιν εις αγαθον κατεστρεψε τελος, ευλογων τον Θεον εφ' οις ευ
πεπονθε. ∆ι' εμου γαρ, φησιν, ο Θεος εδοξασθη, οτι μυριων επ' εμε συσταντων
πολεμων, και δικην μεγαλης πολεως την εμην ψυχην πολιορκειν πειρω μενων, ο
εμος φυλαξ φραγμον μοι περιβαλων, το ελεος σου θαυμαστον εδειξας· ουτως με
σωσας, ωσει και πολιν τειχει περιβεβλημενην οχυρωι. Μαλλον δε πολιν περιοχης
αυτον τον Υιον ονομαζει, τον αποκρυ πτοντα τους αγιους και οιον καταπυκαζοντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

καθαπερ εν σκηνηι, εξω τε τιθεντα και ανθρωπων ταραχης και αντιλογιας γλωσσων.
Ἢ ταχα που την Ἐκκλησιαν αυτου, την των αγιων καλει πολιν, την απορθητον τωι
Σαταναι, την αναλωτον παντελως, το μεγα και ασφαλες και ακαταμαχητον τειχος.
"Πυλαι γαρ ᾅδου ου κατισχυουσιν αυτης." Πλην οτι το ελεος ουκ εξω της αγιας
πολεως διδοται μαλλον, αλλα τοις ουσιν εν αυτηι· εν αυτηι γαρ τεθαυμαστωσθαι
φησιν αυτο. Ἦν πολις περιοχης, ηγουν τετειχισμενη, η απαθης ψυχη του ∆αβιδ·
αλλα το της απαθειας τειχος καθελοντες οι εχθροι μετα της Βηρσαβεε, εισηλθον
προς τον ∆αβιδ. ∆ιοπερ και εν τωι πεντηκοστωι ψαλμωι παρακαλει τον Κυριον ιν'
οικοδομηθηι τα τειχη Ἱερουσαλημ.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΑʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ συνεσεως. Μακαριοι ων αφεθη σαν αι ανομιαι. (A f. 171 b)
Την κακοπαθειαν αυτου την πολλην ο ∆αβιδ προβαλλομενος, ην εν τηι μετανοιαι
υπεμεινε, μακαριζει τους αταλαιπωρως αφεσεως τετυχηκοτας δια του λουτρου της
παλιγγενεσιας. Συνεσεως δε επιγεγραπται ο ψαλμος, δια το ταυτης μαλιστα δεισθαι
τους ανθρωπους· οτι δη σφοδρα εκνενευκοτες επι τα παθη, ιπποις και ημιονοις
απεικασθησαν. Ἢ επι συνεσιν προτρεπεται, επει πολλα κεκρυμμενα ο ψαλμος εχει,
και χρεια συνεσεως τωι εντυγχανοντι. Μακαριος ανηρ ωι ου μη λογισηται Κυριος
αμαρ τιαν. (A f. 171 b) Τριτη τις αυτη ταξις των αμαρτανο μενων, ων η μεν πραξις
ουκ επαινετη, το δε της γνωμης ανευθυνον. Ὁ μεν ουν πρωτος στιχος αρ μοσειεν αν
τοις ηλεημενοις δια του αγιου βαπτισμα τος· εκεινων γαρ αφεθησαν αι ανομιαι. Ὁ
δευτερος 69.868 δε τοις εθελουσι μετανοειν· επικαλυπτονται γαρ αυ των αι αμαρτιαι
δια της μετανοιας, καταχωννυντος ωσπερ αυτας ταις αμνηστιαις του φιλαγαθου
Θεου, ως μηκετι βουλεσθαι μηδε οραιν αυτας. Τοις γαρ αμαρτουσι μετα την αφεσιν,
ουκετι δευτεραν αφεσιν, αλλ' επικαλυψιν αμαρτιων παρεχει. ∆ια γαρ των δευτερων
κατορθωματων, καλυπτειν τα προημαρτη μενα συνεχωρησεν. Ὁ δε τριτος τοις
σφαλεισι μεν, πλην ουκ απο γνωμης εθελοκακου και πονηρας. Συ μου ει καταφυγη
απο θλιψεως της περιεχου σης με. (A f. 172 b) Μεγα το μη φρονειν εφ' εαυτωι, ει
δεναι δε μαλλον τον εξελεσθαι δυναμενον, οταν ημων κατατρεχωσι λογισμοι και
θλιψεις αι δι' ευσεβειαν σκηπτου δικην εμπιπτουσαι και θορυβουσαι. Το αγαλλιαμα
μου, λυτρωσαι με απο των κυ κλωσαντων με. (A f. 172 b) Ταυτα φησιν ως εκ
προσωπου των δεδιψηκοτων την δια Χριστου σωτηριαν, δι' ου την εκ της αρχαιας
αρας διεκρουσαμεθα δυσθυμιαν· μετημφιασαμεθα δε ωσπερ ευφροσυνην και χαραν,
θανατου και αμαρτιας απηλλαγμενοι, και τι γαρ ουχι των ανωθεν
καταπλουτησαντες αγαθων; Κυ κλουσι δε τους αγιους ουκ ανθρωποι μονον
δυσσεβεις και αλιτηριοι, αλλα γαρ και αυτα τα φιλοκακουργα των δαιμονων στιφη.
Συνετιω σε και συμβιβω σε εν οδωι μου ταυτηι ηι συ πορευσηι. (A f. 173) Ευξαμενωι
λυτρωσιν εχθρων, αντιφθεγ γεται Θεος οδηγησειν επαγγελλομενος εν ευθειαι οδωι·
Συνετισω σε γαρ, φησι, και υποδειξω σοι οδον ην οδευσεις επι το τρισμακαριον
αγουσαν τελος, και εσομαι παντως τε εποπτευων τα κατα σε, οπως εκ των
φωτιστικων αυγων φωτιζομενος, την οδον βλε πειν εχηις την επηγγελμενην σοι. Ἐν
κημωι και χαλινωι τας σιαγονας αυτων αγξαις. (A f. 173 b, C f. 66 b) Ὡς προς τον Θεον
αποστρεφει τον λογον. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Τους μη βου λομενους μετανοειν,
οια τινι χαλινωι τηι παιδειαι επι στρεψον προς εαυτον, και το σκιρτητικον και αφ
ηνιαστικον αποθεμενους, το τε απειθες και σκλη ροστομον, τωι σωι ζυγωι τουτους
υποβαλον· και μη εασηις τον χαλινον τουτους ενδακοντας ορμησαι επι τον κρημνον
η το βαραθρον· αλλα περιαγαγων τον αυχενα τηι χειρι, επι την σωζουσαν οδον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

κατευθυνον. Ει γαρ τις αποσχοιτο του κακου, και εις συνεσιν αναδραμων την
ανθρωπωι πρεπουσαν αποσκευασοιτο μεν φρονημα το κτηνοπρεπες, γενοιτο δε
σοφος και αρτιφρων ανηρ, τοτε δη ελπιδα και καταφυγην εαυ του ποιησει τον
συνετισαντα Θεον· τοτε κυκλωθη σεται και αυτος ελεωι και οικτιρμοις, και υπο χειρα
γενησεται του σωζειν ειδοτος και δυναμενου Θεου. Ευφρανθητε επι Κυριον, και
αγαλλιασθε, δικαιοι. (A f. 173 b, C f. 66 b) Ὡς αγαν σοφον της ωιδης το συμπερασμα!
Ἀποτρεπει γαρ επι τινι των κοσμι κων επαγαλλεσθαι, επι Θεωι δε μαλλον χαιρειν
παραι 69.86 νει. Ειεν δ' αν ταυτα χαρισματων δηλονοτι πνευμα τικων διανομαι, και
γερων ελπις. Πλην ουχ απασιν αν πρεποι χαιρειν επι Θεωι, αρμοσοι δ' αν μαλλον τοις
δικαιοσυνης ερασταις. Τουτων εστι το επι μονωι Θεωι αγαλλιασθαι, και επ' αυτωι
καυχασθαι, κατα τον θειον Ἀποστολον, "Ὁ καυχωμενος, εν Κυριωι καυχασθω,"
παρεγγυωμενον.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΒʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ ανεπιγραφος παρ' Ἑβραιοις. (A f. 174 b, C f. 66 b) Και γε
αιδεσθαι φαμεν τον μετα χειρας ψαλμον ως εκ προσωπου του μακαριου ∆αβιδ, ειτουν
εις τιμην και δοξαν Χριστου, ος και ωνομασθη ∆αβιδ δια την κατα σαρκα γεννησιν·
εξεφυ γαρ εξ αιματος Ἰεσσαι και ∆αβιδ. Περιεχει δε της προκειμενης ωιδης η δυναμις
πρωτον μεν προκλησιν τινα και προτροπην· αγιοις γαρ χρηναι δοξολογειν, και ωιδας
τας χαριστηριους αναπτειν Θεωι σωσαντι την υπ' ουρανον, ανακεφαλαιωσαμενωι τε
τα παντα εν Χριστωι τα τε εν ουρανοις και τα επι της γης, ος παντας ημας εξειλετο
της του διαβολου τυραννιδος και σκαιοτητος. Ειτα προς τουτο, λογος ευθυς εισκο
μιζεται μυσταγωγικος, δι' ου μανθανομεν ως αμαχον εχει την χειρα Χριστος και το
νευμα παναλκες, και μην και το κατα παντων κρατος, και δοξαν θεοπρεπη, και
υπερκοσμιον υπεροχην. Ἀποφαινει γαρ αυτον ∆ημιουργον των ολων· "Τωι γαρ
Λογωι, φησι, Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν." ∆ιδασκει δε προς τουτοις ως εστι και
πανεπισκοπος, και πανδερκες τοις επι της γης αφιησιν ομμα, και εκαστου τροχιας
περι σκεπτεται. Ἐπιφερει δε ωσπερ χρησιμον τι και αναγκαιον τηι προτεθεισηι
μυσταγωγιαι το συμπε ρασμα· καταδεικνυσι γαρ οτι σαθρα μεν και ευδια κλαστος η
επ' ανθρωποις ελπις· και ουκ αν αρκε σειε τις των επι της γης εις το δυνασθαι σωζειν
εαυτον, ει μη επαμυνοι Θεος. ∆ιακεισθαι τε ουτω παρασκευαζει τους αγαπωντας
αυτον, ως τα αυτου φρονειν, και τοις αυτου νευμασιν επειγεσθαι κατακο λουθειν,
και επ' αυτωι πεποιθεναι, ειδεναι τε βεβαιως οτι παντος εξω τιθησι πειρασμου, και
αμογητι δια σωζει τους επ' αυτωι πεποιθοτας. Ἄρχεται ουν της ωιδης και φησιν.
Ἀγαλλιασθε, δικαιοι, εν Κυριωι. (A f. 175) Ἐν αυτωι ουν γενομενοι τωι Κυριωι, και καθ'
οσον εσμεν δυνατοι κατοπτευοντες αυτου τα θαυμασια, ουτως συναγαγωμεν εκ της
θεωριας ταις καρδιαις ημων ευφροσυνην. Και ινα συνελων ειπω, τουτο εστι το
αγαλλιασθαι τους δικαιους εν Κυριωι, το φρονειν ελεσθαι μονα τα αυτωι θυμηρη και
φιλα, και γλιχεσθαι μεν των αριστων επιτηδευματων, απο φοιταιν δε των κοσμικων
επιθυμιων και της εν τωιδε τωι βιωι τυρβης. Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι εν κιθαραι, εν
ψαλτη ριωι δεκαχορδωι ψαλατε αυτωι. (A f. 175 b) Ἐν ετεροις γεγραπται ψαλμοις, πη
μεν, οτι "Ἑκουσιως θυσω σοι·" πη δε αυ, "Ἐκ 69.872 θεληματος μου εξομολογησομαι
αυτωι·" δι' ων ση μαινει το μη αβουλητως μηδε οιον εν κατηφειαι και οκνηρως
ποιεισθαι δειν τας ευχας, αλλ' εκ διανοιας αγαθης και εκ φρονηματος ιλαρου. Τουτο
κανθαδε παραδηλουσθαι φαμεν, ως εν ταξει παραδειγματος παρενεγκοντος του
λογου τους κιθαραι και ψαλτηριωι κεχρησθαι κατειθισμενους. Ου γαρ τοι το δια
χορδων ανακρουειν μελος επιταττει το Πνευμα, ουτε μην κοσμικων αθυρματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

απτεσθαι κελευει τους της νοητης ευθυτητος επιμελητας, αλλα μετα της αγιο
πρεπους θυμηδιας ποιεισθαι κελευει τας δοξολογιας. Εικος δε οτι τοις αρχαιοις
εθεσιν ακολουθων ο Ψαλ λων, ενταυθα διαμεμνηται των οργανων. Ἔθος γαρ
Ἰουδαιοις και λυροκτυπειν εσθ' οτε, κυμβαλοις τε και ναβλαις και ετεροις τισι
κεχρησθαι τοιουτοις, και υμνολογειν εν τωι παρ' αυτοις οντι ναωι. (B f. 97) Ἄθρει
οπως ου βουθυτειν τοις αγιοις, ειτουν τοις ευθεσιν, επιταττει μαλλον, ουτε μην κα
πνοις κεχρησθαι και λιβανωι· το υμνολογειν δε μαλ λον, και αναιμακτους προσαγειν
θυσιας, οπερ εστιν της εν Χριστωι πολιτειας συμβολον. Ἀποφησας γαρ τας δι'
αιματων θυσιας, δια του φαναι ως τον Ἰσραηλ, "Ου δεξομαι εκ του οικου σου
μοσχους, ουδ' εκ των ποιμνιων σου χιμαρους," εις ωιδας και μελη προ τρεπει λεγων
"Θυσον τωι Θεωι θυσιαν αινεσεως." Ἄσατε τωι Κυριωι ᾆσμα καινον, καλως ψαλατε
αυτωι εν αλαλαγμωι. (A f. 176 b) Ἴδοι τις αν καντευθεν, οτι μη τοις την εν νομωι
τελουσι λατρειαν προσδιαλεγεται νυνι το Πνευμα δια του Ψαλλοντος, αλλα τοις
ερασταις της εν Χριστωι πολιτειας, και την εν πιστει δικαιωσιν παρ' αυτου
πεπλουτηκοσιν. Ειεν δ' αν ουτοι, περι ων ελεγεν εν αρχηι του προλαβοντος ψαλμου·
"Μακαριοι ων αφεθησαν αι ανομιαι." Τισι γαρ αφηκε τας αμαρ τιας, ει μη τοις εις
καινοτητα ζωης αναμορφωθεισι δι' αγιασμου εν πνευματι, οι και παντα μολυσμον
απελουσαντο δια του αγιου βαπτισματος; Τουτοις αιδειν κελευει, και ουχ απλως,
αλλα κατα τινα τροπον τον ασυνηθη ταχα τοις προ ημων. ∆ειν γαρ ειναι φησι το
ᾆσμα καινον, οπερ σαφως δηλοι οτι δια Μω σεως νομος τελος εσχηκε. Ψαλλειν δε
καλως, τουτ εστιν εμφρονως ως εν αλαλαγμωι. Τον δε αλαλαγμον, κραυγην
επινικιον ειναι φαμεν αναφωνουμενην υπο στρατιας επι πεσουσιν εχθροις. [Ὅτι
ευθυς ο λογος του Κυριου. Ἐπει, φησιν, ευθυς εστιν ο λογος του Κυριου, και εν πιστει
δε τα εργα αυτου, αγαλλιασθε εν τωι Κυριωι. Ευθυν δε τον λογον του Κυριου λεγων,
διαμεμνησθαι μοι δοκει των ευαγγελικων θεσπισματων, ως ουδεν εχοντων σκολιον,
η αινιγματωδες, η δυσκατοπτον ολως, και τηι του γραμματος ασαφειαι
κατημφιασμενον, καθα και ο νομος ο δια Μωσεως. ∆ια κυκλου γαρ μακρου, και
περιοδου δυσχερους, αμυδρως και μολις συνιεμεν τα Μωσεως. "Ὁ δε του Κυριου
λογος," 69.873 τουτεστι το μαθημα το ευαγγελικον, ευθυς εστι, και ευσυνοπτος, και
απευθυνειν δυνατος εις παν ειδος αρετης.] Τιθεις εν θησαυροις αβυσσους. (B f. 100)
Ουτω που περι της θαλασσης φησιν· "Ἐθεμην αυτηι ορια, επιθεις κλειθρα και πυλας,
ειπα δε αυτηι· Μεχρι τουτου ελευσηι, και ουχ υπερ βησηι, αλλ' εν σεαυτηι
συντριβησεται σου τα κυματα." Ἔφη δε που και προς τινας των αρχαιοτερων δι' ενος
των αγιων προφητων· "Μη εμε ου φοβηθη σεσθε, λεγει Κυριος, η απο του προσωπου
μου ουκ ευλαβηθησεσθε, τον ταξαντα αμμον οριον τηι θαλασσηι, προσταγμα αιωνιον,
και ουχ υπερβησεται αυτο;" Ὅτι γαρ υποβρυχιον ουσαν την γην, νευμα θειον
εξεκαλυψεν εν αρχαις, διεσαφησεν ο Μωσης, ως εκ προσωπου του Θεου λεγων·
"Συναχθητω το υδωρ εις συναγωγην μιαν, και οφθητω η ξηρα." Ουκουν δυναμενην
την αβυσσον ολην καταχωσαι την γην, θεια περιεχουσα δυναμις, δικην ασκου
συνεχει· και οιον ανασειραζουσα, τους εκνεμηθεντας αυτηι τοπους υπεραιρειν ουκ
εαι. Φοβηθητω τον Κυριον πασα η γη. (B f. 100, A f. 180, C f. 68) Ὅτι μη ματην, ονη
σιφορως δη μαλλον, και υπερ γε του πασι χρησιμου και αναγκαιου προς σωτηριαν,
τους περι της θειας δοξης, και της κατα παντα υπεροχης προς ημας πε ποιηται
λογους, η των προκειμενων ημιν σαφηνιει δυναμις. Συμβουλευει γαρ απασαν την
υπ' ουρανον μηκετι τοις δαιμονιοις προσαγειν το σεβας, αλλα τωι θειωι
κατακαλλυνεσθαι φοβωι, και εισοικισασθαι κατα νουν την περι του παντων
κρατουντος εννοιαν, ος λογωι μεν παρηγαγε τα παντα εις υπαρξιν, εστε ρεωσε δε
ουρανους, και συνεχει προς το ευ ειναι και υφεσταναι τα γεγονοτα, δια της ενεργειας
του αγιου Πνευματος. ∆ια τουτο γαρ τους περι της θειας δοξης πεποιηται λογους ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

∆αβιδ, ινα της ενουσης υπεροχης το μεγεθος τηι θειαι και αποῤρητωι φυσει
μανθανοντες, αποπεμψωμεθα μεν ως ολεθριον χρημα το ραιθυμον εις αγαθουργιαν·
εμβαλλοντες δε ταις εαυτων καρ διαις τον του Θεου φοβον, αντεχωμεθα παντος
αγαθου, και ουτως αναβαινωμεν εις οικειοτητα την προς αυτον. Ὅτι γαρ σωτηριος
τοις αγαπωσιν αυτον ο θειος εστι φοβος, διδαξει το Γραμμα το ιερον· "Φοβος γαρ
Κυριου, φησι, τερψει καρδιαν, και δωσει ευφροσυνην και χαραν και
μακροημερευσιν. Ἀπ' αυτου δε σαλευθητωσαν παντες οι κατοι κουντες την
οικουμενην. (A f. 180 b, B f. 100 b, C f. 68) Ἀκουοντες, φη σιν, αυτου οι την
οικουμενην οικουντες ανθρωποι, απο της προτερας στασεως ης ειχον,
ειδωλολατρουν τες δηλονοτι, σαλευθητωσαν, τωι ιδιωι δημιουργωι υπακουοντες. Το
γαρ σαλευθηναι ενταυθα υποδηλοι ου κινησιν τινα σωματικην η κλονον τοιουτον·
εκεινο 69.876 δε μαλλον εθος και τηι θεοπνευστωι Γραφηι και ημιν αυτοις επι των
επισημως δρωμενων λεγειν, οτι εσα λευθη. Οιον οτε εποχουμενος τωι πωλωι
μειρακιων υμνολογουντων αυτον, ανεβη εις Ἱεροσολυμα, τοτε το επισημον της
εισβολης διερμηνευων ο ευαγγελι στης γεγραφεν, οτι εισελθοντος αυτου εις
Ἱεροσολυμα, εσεισθη πασα η πολις· αντι του, εγνω, και ελαθεν ουδενα, και
τεθαυμαστο παρα παντων. Ουτω και ενθαδε νοησεις το σαλευθηναι παντας τους
κατοικουν τας την οικουμενην, καταπληττομενους οιονει και θαυμαζοντας, ως
αγνοησαι παντελως ουδενα την του Θεου δοξαν, και το υπερφερες αξιωμα της
ενουσης αυτωι δυναμεως και υπεροχης. Ὅτι αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος
ενετει λατο, και εκτιθησαν. (A f. 180 b, C f. 68) Ἦν μεν και εστιν αυτος, ημεις δε
εκτισμεθα δια του ζωντος αυτου και εν υποστατου Λογου, ος εστιν αυτου και σοφια
και δυνα μις. Το δε ενετειλατο μη νομισηις ανθρωποπρεπως, εννοει δε μαλλον οτι
και των βαναυσικων τεχνων οι επιστημονες, οταν τι διατεκτηνασθαι βουλωνται
των εγνωσμενων αυτοις, μονονουχι και εντελλονται τηι εαυτων επιστημηι και τεχνηι
δια γε του εθελειν εργα σασθαι τι· και η του νου προς τα εργα ροπη, δυνα μιν εχει
προσταγματος και αυτοκελευστου φορας. Ἀλλ' επι μεν ανθρωπων, ανυποστατος
αυτη καθ' εαυτην η τε σοφια και η δυναμις αυτων· επι δε Θεου ουκετι. Ὑφεστηκε
γαρ ο Λογος δι' ου τα παντα εργαζεται, δια γε, φημι, της ενουσης αυτωι δυναμεως και
σοφιας. (A f. 181) Ὅρα δε οτι προς δυο ταυτα προαγοντα, το "Φοβηθητω πασα η γη,"
και το "Σαλευθητωσαν παντες οι κατοικουντες την οικουμενην," δυο επηγαγε· το,
"Αυτος ειπε και εγενηθησαν·" και το, "Αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν." Ἐπειδη
γαρ συνθετος ο ανθρωπος εκ τε του γηΐνου πλασματος και εκ της ενοικουσης ψυχης
τωι σωματι, γη μεν λεγεται το εκ της γης πεπλασμενον· κατοικων δε την οικουμενην,
η την εν σωματι διαγωγην λαχουσα ψυχη. Καταλλη λως ουν τηι μεν γηι, ηγουν τωι
πλασματι ημων τωι απο της γης, το εγενηθη αποδεδοται· επι δε της κατ' εικονα Θεου
κτισθεισης ψυχης, το εκτισθη. Ἐπειδη δε η κτισις επι της μετακοσμησεως και
βελτιωσεως πολλακις λαμβανεται, ως το, "Ει τις εν Χριστωι καινη κτισις·" και το,
"Ἵνα τους δυο κτισηι εις ενα καινον ανθρωπον·" ταχα το μεν εγενηθη επι της πρωτης
του ανθρωπου ουσιωσεως λεγεται, το δε εκτισθη επι της δευτερας δια της χαριτος
του Χριστου αναγεννησεως. Ὅσον δε λογου ψιλου εντολη Θεου διαφερει, τοσουτον
κτισεως προς γενεσιν εστι το διαφορον. Ἡ δε βουλη του Κυριου εις τον αιωνα μενει.
(A f. 181 b) Ἀναπηδαι τοινυν ενταυθα εις εννοιαν της μετα σαρκος οικονομιας του
Μονογενους, και οια κατωρθωται δι' αυτης περιαθρει. Ὁ μεν γαρ νομι σθεις ειναι
Θεος του αιωνος τουτου, και τα των δαι 69.877 μονιων εθνη, πικρα καθ' ημων
εσκεπτοντο· πλειστη γαρ ην η του θανατου παγη πανταχου, και οι της αμαρτιας
βροχοι διεῤριμμενοι. "Ἐν οδωι γαρ, φησι, ταυτηι ηι επορευομην εκρυψαν παγιδα μοι·"
και ουκ ην διαφυγειν της εκεινων σκαιοτητος τα επιτηδευ ματα. Προσεκυνουν μεν
γαρ οι ανθρωποι αυτοις τε τοις ακαθαρτοις πνευμασι, και μην και ξυλοις, και λιθοις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

και τοις του κοσμου στοιχειοις· και ουκ ην εν αυτοις ο ποιων χρηστοτητα, ουκ ην
εως ενος, εν ταις ουτω δειναις αῤρωστιαις πεπιεσμενων απαντων, και ισχυοντος
ουδενος της εκεινων πλεονεξιας απο λυσαι τον αυχενα· ηθελον γαρ ημων καταρχειν
αυ τοι. ∆ιεσκεδασε δε αυτων τας βουλας των αρχοντων· εξειλετο γαρ και σεσωκεν,
αιχμαλωτους οντας ελυ τρωσατο, και τυραννικων απαλλαξας βροχων, τοις ιδιοις
εγκατεδησε ζυγοις. Ἀνεκεφαλαιωσατο γαρ εν Χριστωι τα παντα, και της κατα παντων
αρχης απ εσοβησε τον Σαταναν. Και ου μεχρι τινος, ητοι χρονων μεμετρημενων, εν
τουτοις εσομεθα, αλλ' εις αιωνας παρατεινει μακρους τε και απεραντους η παρ'
αυτου χαρις. "α γαρ ο Θεος ο αγιος βεβουλευται, φησι, τις διασκεδασει;" Ουκουν "η
βουλη του Κυριου μενει εις τον αιωνα, και οι λογισμοι της καρδιας αυτου εις γενεαν
και γενεαν." Ου γαρ υφ' ετερωι παλιν εσομεθα, αλλ' αυτος και μονος ημων καταρξει
Χριστος· βασιλευσει γαρ εις τους αιωνας· και, ως ο Ψαλλων φη σιν, "Αυτος ποιμανει
ημας εις αιωνας." Μακαριον το εθνος ου εστι Κυριος ο Θεος αυτου. (G f. 68 b)
Μακαριος ο λαος, ο μηδενα μεν των ψευδωνυμων θεων ειδως η ονομαζων ετι,
Κυριον δε και Θεον επιγραψαμενος τον φυσει και αληθως, και αυτωι την οικειαν
καταζευξας ψυχην· ουτω τε εξει λεγμενος, ωστε και κληρον γενεσθαι και μεριδα
Θεου Ἐξ ουρανου επεβλεψεν ο Κυριος. (B f, 102, C f. 68 b) Τουτο, οιμαι, εστιν το και
ετερωθι που δι' ενος των αγιων προφητων ειρημενον, ως προς ημας τους εν Χριστωι
κεκλημενους εις δι καιωσιν, "και επισκεψαι ημας ανατολη εξ υψους." Ἀκουω δε
παλιν και του θεσπεσιου ∆αβιδ ψαλλοντος τε και λεγοντος προς τον εν τοις
ουρανοις Πατερα και Θεον· Ἐπισκεψαι ημας εν τωι σωτηριωι σου. Σωτηριον δε του
Θεου και Πατρος ωνομασται τε και εστιν αληθως ο Υιος. Ἀλλ' επεμψεν ημιν ο Θεος
και Πατηρ εξ ουρανου καθαπερ τι φως και λαμπαδα την δικαιοσυνην και το
σωτηριον εαυτου, τουτεστιν τον Υιον· δεδικαιωμεθα γαρ εν αυτωι, και το θειον τε και
νοητον τεθεαμεθα φως. Ουκουν η ενανθρωπησις του Λογου νοοιτ' αν εικοτως
επισκεψις ειναι του Θεου και Πατρος, ηγουν επιβλεψις ενθαδε λεγομενη. [Ἐπιτηρει
δε οτι γενεσθαι δει, φησι, την επιβλεψιν την εξ ουρανων ουκ επι μονον τον Ἰσραηλ,
καθα και παλαι μεσιτευοντος του πανσοφου Μωυσεως, αλλ' επι παντας τους υιους
των ανθρωπων, τους κατοι κουντας την οικουμενην. Κεκληται γαρ εις σωτηριαν δια
γε του παντων ημων Σωτηρος Χριστου των εθνων η πληθυς, η κατα πασαν ουσα την
γην· γενικωτατη 69.880 γαρ, και κατα παντος εθνους τε και γενους ανθρω πων, η δια
του παντων ημων Σωτηρος Χριστου κε χωρηκε χαρις.] Ἐξ ετοιμου κατοικητηριου
αυτου επεβλεψεν επι παντας τους κατοικουντας την γην. (B f. 102) Ἕτοιμον δε
κατοικητηριον η θεια Γραφη τον ουρανον ειωθεν ονομαζειν, ητοι τους εν τωι
ουρανωι κατοικουντας αγιους αγγελους· δια τοι, καθαπερ εγᾦμαι, το μη πονωι
καθαιρεσθαι τας ανω δυναμεις, καθαπερ ημεις, ειναι δε μαλλον αγιας, ωστε αυταις
και επαναπαυεσθαι τον Θεον. Γεγοναμεν γαρ και ημεις κατοικητηριον του Θεου·
ναοι γουν αυτου χρηματιζομεν, πλην ουχ ετοιμως προς τουτον ερχο μεθα, αλλ' η
χαριτι και δωρεαι Θεου δικαιουμενοι· ηγουν πονωι και ιδρωτι τον οικειον
διασμηχοντες νουν· ωστε και αγιους γεγονοτας, εναυλον εχειν τον παναγνον τε και
αγιον αληθως. (B f. 102 b) Ἐπιτηρει δε, οτι γενεσθαι φησι την επιβλεψιν εξ ουρανου
ουκ επι μονον τον Ἰσραηλ, καθ' α και παλαι μεσιτευοντος του πανσοφου Μωσεως,
αλλ' επι παντας τους υιους των ανθρωπων τους κατ οικουντας την οικουμενην.
Κεκληται γαρ εις σωτη ριαν δια γε του παντων ημων Σωτηρος Χριστου των εθνων η
πληθυς, η κατα πασαν ουσα την γην. Γενι κωτατη γαρ, και κατα παντος εθνους τε
και γενους ανθρωπων, η δια του παντων ημων Σωτηρος Χριστου κεχωρηκε χαρις. Ὁ
πλασας κατα μονας τας καρδιας αυτων, ο συν ιεις παντα τα εργα αυτων. (B f. 102 b, C
f. 68 b) Θεος ουν αρα κατα αλη θειαν ο Υιος, ο και τας καρδιας ημων ειδως, ο πλα σας
αυτας κατα μονας· και παντα τα εργα συνιεις των επι της γης, ου μαρτυρουντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

τινος, ηγουν απαγ γελλοντος, αλλ' ως εποπτης διανοιων, και εις καρδιας ορων, και
γινωσκων τα εγκεκρυμμενα. Το γαρ φως μετ' αυτου εστιν, καθαπερ γεγραπται,
μαλλον δε αυτος εστιν το φως. [Ου σωζεται βασιλευς δια πολλην δυναμιν. "Ου
σωζεται, φησι, βασιλευς δια πολλην δυναμιν," τουτεστι, δια πολυχειριαν των υπ'
αυτωι δορυφορων. Ἀλλ' ουδ' αν ει τις ειη γιγας ισχυρος, δηλον οτι και μεγα
πεφρονηκως επ' ευσθενειαι πολληι, και ρωμηι σωματος, ουδ' αν ουτω σωθειη, και
κρειττων εσται χειρος της των μαχομενων αυτωι, μη ουχι Θεου κα τανευοντος το
νικαιν.] Ψευδης ιππος εις σωτηριαν. (B f. 103 b) Ἔσται δε ψευδης εις σωτηριαν ιππος,
τουτεστιν ιππικη παραταξις. Σφαλλεται γαρ εσθ' οτε της ελπιδος ο επ' αυτηι
πεποιθως, και προεσεσθαι προσδοκων, υπο χειρα πεπτωκεν εχθρων. Ἐν γαρ τωι
πληθει της δυναμεως αυτου σωθησεται τις· ου σωθησεται ο βασιλευς, ηγουν η
παραταξις, ως εφην, η ιππικη. Ἐφαρμοσεις γαρ ευτεχνως, οπερ αν ελοιο των
ωνομασμενων, του στιχου την δυναμιν. Θεος ουν αρα εστιν ο των δυναμεων Κυριος,
και παρ' αυ του το νικαιν εστιν· εκρυεται δε και ανασωζει ραιδιως 69.881 τους επ'
αυτωι πεποιθοτας· οις και δι' ενος των αγιων προφητων ωδε πη φησι· "Και εσται ο
απτομενος υμων ως ο απτομενος της κορης του οφθαλμου αυ του." Ἰδου οι
οφθαλμοι Κυριου επι τους φοβουμενους αυτον. (B f. 103 b. C f. 6) Ἀποδεικνυσιν οτι
κηδεται Θεος των την προς αυτον οικειοτητα πεπλουτηκοτων, πνευματικην
δηλονοτι· και μην οτι την εξ αγαπης αυτοις εποπτειαν επιδιδους, παντος επεκεινα
τιθησι κακου. "Ἰδου" γαρ, φησιν, τοδε· Ἰδου λεγων, μονονουχι καταδεικνυσιν
αληθες ον το χρημα, και δια πειρας αυτης εγνωσμενον. "Οι οφθαλμοι Κυριου επι
τους φοβουμενους αυτον." Ειτα τι τουτο το ισο στατουν εις ευημεριαν; Ἢ πως ουκ
απασης αν ειεν εμπλεωι θυμηδιας, οις αν υπαρχοι το εποπτευεσθαι παρα Θεου; Και
γουν το μη τουτου τυχειν δεδιασιν αναγκαιως οι της εις αυτον αγαπης απηρτημενοι·
οι και τεθαρσηκασιν ουκ εφ' εαυτοις μαλλον, αλλ' επι τω κατοικτειροντι Θεωι,
ελπιδα τιθεντες το ελεος αυτου. Ῥυσασθαι εκ θανατου τας ψυχας αυτων. (B f. 103 b,
C f. 69) Ἐφοραι γαρ, φησιν, ωστε και ρυσασθαι εκ θανατου τας ψυχας αυτων, και ου
παν τως σαρκικου, νοητου δε μαλλον. Ψυχης δε θανατον ειναι φαμεν, το αλωναι
βροχοις διαβολικοις, και τοις της αμαρτιας τελμασιν περιπεσειν· και προς γε δη
τουτοις, το ασθενειν εν πειρασμοις, και οκλαζειν εν δοκιμασιαις. Σκοπος ουν αρα τωι
εποπτηι των αγιων θεωι, και εκ θανατου ρυσασθαι τας των φοβουμενων αυτον
ψυχας, και διαθρεψαι αυτους εν λιμωι. Και διαθρεψαι αυτους εν λιμωι. (B f. 104, C f.
69) Ἐμπιπλησι γαρ αυτας νοητως τε και ιερως, αρτον αυταις επιδιδους τον εξ
ουρανου, τουτεστιν το ζωοποιον αληθως και σωτηριον μαθημα, και παρακλησιν την
δια του αγιου Πνευματος, δι' ης προς παν οτιουν των αγαθων νευρουμεθα. Ου γαρ
λιμοκτονησηι Κυριος ψυχην δικαιαν. Ἔφη γουν, την πνευματικην ημιν απλωσας
τραπεζαν· "Φαγετε, και πιετε, και μεθυσθητε, οι πλησιον." Ἡ δε ψυχη μου υπομενει
τωι Κυριωι. (B f. 104) Το υπομενειν τωι Κυριωι, ουδεν ετερον ειναι φαμεν, πλην οτι το
ελεσθαι τληπαθειν υπερ γε της εις αυτον αγαπης, και ονησιφοροις ιδρωσιν ομι λειν,
ινα το αυτωι δοκουν κατορθωσειαν. Ὑπομονης γαρ εχετε χρειαν, φησιν, ινα το
θελημα του Θεου ποιησαντες κομισησθε την επαγγελιαν. Ὅτι βοηθος και
υπερασπιστης ημων εστιν. (B f. 104) Ἆρ' ουν ταις ιδιαις δυναμεσιν ψιλαις τε και
μοναις επιθαῤρησαντες τα τοιαδε φασιν, και μεγα φρονουσιν εφ' εαυτοις; Ου μεν
ουν· ισασι δε μαλλον οτι συνασπιζει Θεος, και οτι συμπαραστατην εχουσιν αυτον
ενισχυοντα τε και σωζοντα. Τοιγαρτοι και προσεπαγουσιν· "Ὅτι βοηθος και
υπερασπιστης ημων εστιν. Ουκουν υπομενουμεν δια τουτο, φασιν, και δια πασης
καρτεριας δοκιμωτατους εαυτους πα 69.884 ραστησομεν, και τον της γνησιοτητος
αναδησομεθα στεφανον, ως επικουρον και προασπιστην εχοντες αυτον. Γενοιτο το
ελεος σου, Κυριε, εφ' ημας. (C f. 69) Ἀκολουθειτω το σον ελεος, ηγουν υπαρ ξατω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τοις ελπιζουσιν επι σε. Γνησιοτητος δε τουτο σημειον γενοιτο και μαλα σαφες. Ὡς
γαρ εν αυτωι προσοικειωθεντες, και επ' αυτωι χαιροντες μονωι, και τας ελπιδας
εχοντες επ' αυτωι, ζητουσι το κατοικτει ρεσθαι.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΓʹ.
Τωι ∆αβιδ, οποτε ηλλοιωσεν το προσωπον αυτου εναντιον Ἀβιμελεχ· και
απελυσεν αυτον, και απηλθε. (B f. 105, C f. 69) Των εξ εθους ουδεν επιγεγρα πται τοις
προκειμενοις· ουτε γαρ Ὠδην, ουτε Ψαλ μον ωνομασεν αυτα. Ἔοικε τοινυν
χαριστηριου τρο πον επεχειν ανακομισθεντος Θεωι, ως εκ προσωπου μεν του
θεσπεσιου ∆αβιδ, οντος γε μην ουκ ανωφε λους και ετεροις οιπερ αν δια Θεου
ρυσθειεν εκ πει ρασμων, και απεκρουσαντο δια Θεου τας των διωκον των αυτους και
τας λιαν αφορητους ουσας επιβουλας. Ποτε δε ηλλοιωσεν το προσωπον αυτου, και
τις ο Ἀβιμελεχ, η πως απελυσεν αυτον, ειπειν αναγκαιον, εκ των ιερων Γραμματων
εξυφαινοντας την αφηγη σιν. Ἐδιωκετο τοινυν κατα καιρους υπο του Σαουλ ο
τρισμακαριος ∆αβιδ· αντιφερεσθαι δε ουπω δυναμε νος, δια το επεσθαι τεως τοις
εκεινου νευμασιν το μαχιμον απαν το εξ Ἰσραηλ, εβουλευσατο φυγειν προς Ἀγχουν
βασιλεα Γεθ, ητοι των αλλοφυλων, συμβουλωι τωι Ἰωναθαν χρησαμενος. Ειτα της
οδοι ποριας εχομενος, περιετυχεν τωι ιερει Ἀβιμελεχ εν τηι πολει Νομβαν· και εκρυψε
μεν την φυγην, απεσταλ θαι δε ειρηκεν υπο του βασιλεως, ως και την ρομ φαιαν
αιτησαι του Γολιαθ. Και ουχ ωμολογησεν μεν ως αυτος ειη ∆αβιδ ο κεχρισμενος εις
βασιλεα δια χειρος του θεσπεσιου προφητου Σαμουηλ, αλλ' ως εις τις των αγελαιων,
αρτους εζητει παρ' αυτου· ο δε εφασκεν ετερους ουκ ειναι παρ' αυτωι πλην μο νους
τους της προθεσεως κατα τον Μωσεως νομον. Αιτουντος δε και αυτους του
μακαριου ∆αβιδ, και του ιερεως φασκοντος μη αρα πως εστιν εν μολυ σμοις τα
παιδαρια, εφασκεν οτι γυναικος απεσχοντο τριτην ταυτην ημεραν οι συν αυτωι
παντες της οδοι ποριας εχομενοι. Λαβων ουν τους αρτους εφαγεν. Ἐπει τοινυν αλλα
μεν ειπεν, ετερα δε εφρονει, ηλ λοιωκεναι αυτον το προσωπον αυτου φασιν. Ειτα
γεγονως εν Γεθ, και φοβηθεις τας των εναντιων επι βουλας, υπεπλαττετο μωριαν,
οτε, καθ' α γεγραπται, και σιελον κατεῤρει κατα του πωγωνος, και περι εφερετο
βαδιζων, εξω φρενος γεγονως και κορυβαν τιων. Και τουτωι τωι τροπωι της σωτηριας
τετυχηκεν. Ταυτησι της ιστοριας ποιειται μνημην η προγραφη. Ἰστεον δε οτι και ο
Κυριος ημων Ἰησους Χριστος εφη προς τινας των Φαρισαιων κατηγορουντας των
μαθητων, οτι περιτριβοντες σταχυας ησθιον εν Σαβ βατωι· "Ου κατεγνωτε τι
εποιησεν ∆αβιδ οτε επεινα 69.885 σεν αυτος και οι μετ' αυτου; πως εισηλθεν εις τον
οικον του Θεου, και τους αρτους της προθεσεως εφα γεν, ους ουκ εξην αυτωι φαγειν
ει μη μονους τους ιερεις;" Σεσωσμενος δη ουν ο θεσπεσιος ∆αβιδ, και παντα πολεμον
διαφυγων, ανακομιζει το χαριστηριον, και φησιν· Ἐν τωι Κυριωι επαινεθησεται η
ψυχη μου. (C f. 69 b) Ουδεις των κατα σαρκα ζωντων, αλλ' ει τις εστι των
πνευματικων και ζωης της τεθαυμα σμενης εγκριτος εραστης, ερει· "Τωι Κυριωι επαι
νεθησεται η ψυχη μου." Οι γαρ ψυχικον τε και γεω δες εχοντες φρονημα, "την δοξαν
εχουσιν εν τηι αι σχυνηι αυτων." Ου γαρ του βουλομενου το εργον, αλλα του
κατευθυνοντος η χαρις. Ἀκουσατωσαν πραεις και ευφρανθητωσαν. (C f. 69 b)
Ευφρανθητωσαν οι πραεις επι τοις ψυχ ωφελεσι λογοις, και δη χαιρετωσαν επ'
αυτοις. Οι γαρ σοφοι την καρδιαν, σοφων ρηματων εισιν ερα σται, και προβλησεις
δεχονται τας επ' αγαθοις, με λισμου τινος διχα. Μεγαλυνατε τον Κυριον συν εμοι. (C
f. 70) Ἐπει δε εις νους, και ενος ανδρος μελετη, ουδε προς βραχυ αυταρκει προς την
των μεγαλειων του Θεου καταληψιν, παντας ομου τους πραεις εις την κοινωνιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ταυτης της ενεργειας παραλαμβανει. Προσελθατε προς αυτον, και φωτισθητε. (C f.
70) Οι θελοντες λεγειν τι περι της θειας τε και ανωτατης φυσεως, ουδεν των
κατεῤριμμενων, ητοι ανθρωποπρεπων η και ετερως εοικοτων, τηι γε νητηι και
πεποιημενηι φυσει φρονουσι περι αυτης η λεγουσι, αλλ' οσα μαλλον εστιν υψου τε
ηρμενα, και ουδενι των αλλων ενοντα. –Ζητειται ο Θεος ου το πικως, επει μη εν
τοπωι [το] Θειον, εξω δε πασης περι γραφης, πληρουν τα παντα, κατα διαθεσιν δε
δηλον οτι, και κατα της λατρειας τον τροπον· ευρισκεται γαρ δια τε πρακτικης
αρετης, και δογματικης ορθο τητος, κατα το κριμα τε και δικαιοσυνην ποιειν.– Ἔως
τις εστιν εν τοις της φαυλοτητος τροποις και βορβοροις εμβεβηκως των σαρκικων
επιθυμιων, ουπω προσεισι τωι Θεωι· αποφοιται γαρ αυτου. Ἐπ' αν δε γενηται λατρης
Θεου, και διψησηι το αγαθον, και πασης αρετης επιστημονα τον νουν αποφηνηι, τοτε
προσεισι Θεωι. –Τοις καθημενοις εν σκοτει και σκιαι θανατου παρακελευεται
προσελθειν τωι Κυριωι, και εγγισαι αυτου ταις ακτισι της θεοτητος, ινα εκ του
προσεγγισμου ελλαμφθεντες, χαριτι των φωτισμων αυτου εις εαυτους χωρησωσιν.
Ὁ Κυριος εισηκουσεν αυτου. (C f. 70 b) Ει τις εστι μετριοφρων, τουτωι ο Θεος 69.888
ανευρυνει το ους· χαριζεται δε και λιαν ετοιμως αυτου τα αιτηματα, ωστε εκ πασων
αυτον ρυεσθαι των αυτου θλιψεων. Παρεμβαλει αγγελος Κυριου, κ.τ.λ. (C f. 70 b)
Πειραζομενοις τοις αγιοις παριστησιν αγγελους ακονωντας εις ευανδριαν, και τας
των πλεονεκτουντων εφοδους αποσοβειν δυναμενους· ου γαρ αν η ανθρωπου
διανοια μονη αντεσχε προς τοσαυ την εφοδον εχθρων. [Γευσασθε και ιδετε οτι
χρηστος ο Κυριος. Ὥσπερ των οψων αι γευσεις σαφως παριστωσι της ενουσης αυτοις
ποιοτητος μετ' αυτου ηδεος το γλυκυ, ουτω και των θειων χαρισματων ψιλαι ου
μαλλον επαγγελιαι την δυναμιν ερμηνευουσιν· αλλ' ει γενοιτο πως τινας και εις
πειραν ελθειν, τοτε δη μαλλον εισονται, και μαλα σαφως της ενουσης αυτοις
χαριτος την ενεργειαν. Ουκουν τοις αγευστοις ετι της του Θεου γαληνοτητος ευ
μαλα προσφωνητεον· "Γευσασθε και ιδετε, οτι χρηστος ο Κυριος."] Μακαριος ανηρ ος
ελπιζει επ' αυτον. (B f. 108) Τι ουν αρα το επεκεινα προς ημεροτη τα και
φιλανθρωπιαν του πανταπασιν ορεγοντος τοις αγαπωσιν αυτον; Ὁ γαρ επ' αυτωι
θεμενος την ελπιδα, παντη τε και παντως τρισμακαριος ειη. "Ἀγαθον γαρ το ελπιζειν
επι Κυριον, φησιν, η ελπιζειν επ' αρχοντας, οις ουκ εστιν σωτηρια." Σαθρα μεν και
ευδιακλαστος η επ' ανθρωπου ελπις· ασφαλης δε και μενουσα παντη τε και παντως η
επι τωι των ολων Θεωι. Φοβηθητε τον Κυριον, παντες οι αγιοι αυτου. (B f. 108 b, C f.
70 b) Τοις αγιοις ηδη και αγα θοις την φρενα, και τον των ολων ειδοσι Θεον, εικο
τως επιφωνει το, "Φοβηθητε τον Κυριον, παντες οι αγιοι αυτου." Ἀλλ' ισως εκεινο
ερει τις· Ειτα πως, ειπε μοι, τοις ηγιασμενοις ηδη το, "Φοβηθητε τον Κυ ριον,"
επιφθεγγεται; Ἔστιν γαρ ολως εφικτον αγιοις ειναι τισιν, ουπω τον θειον εν εαυτοις
εσχηκοσι φο βον; Ειτα πως τουτο ουκ αμαθες; Πεφοβηνται γαρ πρωτον, ειθ' ουτω
γεγονασιν αγιοι. Και η των πραγ ματων ταξις αναγκαιον εχει τουτονι τον λογον. Τι
ουν αρα φαμεν; Το, Φοβηθητε, τεθεικεν εν τουτοις αντι του Θαυμασατε, ηγουν
καταπλαγητε. Καθαπερ αμελει ο προφητης Ἀμβακουμ τας του Σωτηρος ημων
θαυμαζων οικονομιας, "Κυριε, φησιν, εισ ακηκοα την ακοην σου, και εφοβηθην·
κατενοησα τα εργα σου, και εξεστην." Πλουσιοι επτωχευσαν και επεινασαν. (C f. 70
b) ∆ιαπιπτει ενιοτε τα ανθρωπινα, και αδοκητους δεχεται τας μεταβολας, ως τον
χθες πλου σιον, εσχατηι πτωχειαι περιπεσειν· και τον τρυφων τα, αρτου λειπεσθαι
στενου. Ἀσφαλες γαρ η βεβαιον εν ανθρωπινοις ουδεν. 69.889 ["Οι ζητουντες τον
Θεον," τουτεστιν, οι αγαπωντες αυτον, και τοις ιχνεσιν αυτου κατακολουθειν σπου
δαζοντες, και κατορθουν εθελοντες τα, οις αυτος επιγαννυται (δηλον δε οτι παντα
τροπον αρετης), ουκ αν δεηθειεν πωποτε των αναγκαιων εις ζωην. Ἕψε ται γαρ
αυτοις, ως αγαθουργειν ηιρημενοις, τα πα ρα Θεου, και χαρισματων των ανωθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

πλουσια δια νομη, και των επιγειων η μεθεξις· ουκ εις τρυφας αποφερουσα
κοσμικας, επιμετρουσα δε μαλλον ταις του σωματος χρειαις το αποχρων εις ζωην.]
∆ευτε, τεκνα, ακουσατε μου. (C f. 71) ∆ιδασκαλιαν εθνων περιτιθεται, ης πρω τον,
τον φοβον του Θεου ειναι φησι· δευτερον, το μη καταλαλειν των αδελφων· τριτον,
δολου παντος παυειν τα χειλη· τεταρτον, αποχην παντος κακου, και επιτηδευσιν
αγαθου· επι πασι τουτοις, ειρηνης αντεχεσθαι· ειρηνη δε ο Χριστος. Τουτων δε την
επιτηδευσιν, ζωην ειναι λεγει και ημερας αγαθας. Τις εστιν ανθρωπος ο θελων ζωην;
(B f. 109 b) "Τις αρα, φησιν, εστιν ανθρωπος," τουτεστιν λογικος τε και συνετος, ος
δη και βουλε ται την εις απεραντους αιωνας αποκερδαναι ζωην, και τυχειν
ευημεριας ακαταληκτου και μακρας; Ἡκετω των εμων ακροασομενος λογων,
απλουτω τον νομον, εισοικιζεσθω μαθημα το σωτηριον. Ηυτρε πισται γαρ τοις της
εννομου ζωης ερασταις α οφθαλμος ουκ ειδεν, και ους ουκ ηκουσεν, και επι καρδιαν
ανθρωπου ουκ ανεβη. Μονον εστω ποιητης εργων ο διδασκομενος. Ὁ γαρ τοι
μεμαθηκως, ειτα δρας των αριστων ουδεν, εοικε φαυληι τε και αλμαδι γηι, δεχομενηι
μεν παρα των γηπονων σπερματα, τικτουσηι δε παντελως ουδεν. Ὁ δε λογων
ακροατης και ποιητης εργων, παρεικαζοιτο αν εικοτως ευκαρ πωι τε και γονιμωτατηι
γηι. (C f. 71) Τις εστιν ανθρωπος ουρανικος τε και συνετος, ο θελων ζωην, ου την
κοινην ταυτην, ην και τα αλογα ζηι, αλλα την οντως ζωην, την θανατωι μη
διακοπτομενην; Ἔστι δε η οντως ζωη, ο Χριστος· ουκουν και η ημετερα εν αυτωι
διαγωγη, ζωη εστιν αληθινη. Παυσον την γλωσσαν σου απο κακου. (C f. 71) Το μεν
ουν θυραν επιθειναι τηι γλωττηι, και μη εαιν ασχημονως τους προς ημων ιεναι
λογους, κατορθωμα εστι και ευκαρπια σοφης και αγιας ψυ χης. (B f. 110) Χρη δε
παραιτεισθαι και προ γε των αλλων δυσφημιας τε και ψευδορκιας, ψιθυρισμους,
καταλαλιας, λοιδοριας, αισχρολογιας, εικαιομυθιας, ευτραπελιας· ευλογειν δε
μαλλον, και μη καταρα σθαι, και ταις εις Θεον υμνωιδιαις μονονουχι κατα ρυθμιζειν
την γλωτταν, λαλειν αληθειαν προς τον πλησιον, αποπαυειν δε τα χειλη του μη
λαλησαι δο λον. ∆ολος δε εστιν το ψευδος, και η απατη, και συκοφαντια, και
διαβολαι το αληθες ουκ εχουσαι. 69.892 Ἔκκλινον απο κακου, και ποιησον αγαθον.
(C f. 71) Ἐπειδη αρχη προς την αναληψιν των καλων, η αναχωρησις των κακων,
εστιν οτε ου κα κοποιει μεν τις, ου μην ουδε αγαθοποιει. Ὀφθαλμοι Κυριου επι
δικαιους, και ωτα αυτου εις δεησιν αυτων. (B f. 110 b, C f. 71 a, b) Ἐφοραι μεν τους δι
καιους ο Κυριος, και της ανωθεν εποπτειας αξιοι τους τα αυτου [cod. αυτωι] φρονειν
ηιρημενους. Ἀνευρυνει δε και το ους ταις παρ' αυτων ικετειαις. Ἐπιφερει τε το
προσωπον επι τους των φαυλων εργατας, ουχ ινα μαλλον ωφεληι δια της εποπτειας
αυτους, καθαπερ αμελει και επι των δικαιων ελε γομεν, αλλ' ιν' εκ γης
εξολοθρευσειεν αυτων το μνημοσυνον· γης δε ουχι παντως της υπο ποδας ημιν
κειμενης, εκεινης δε μαλλον περι ης φησιν ο Σωτηρ· "Μακαριοι οι πραεις, οτι αυτοι
κληρονομη σουσιν την γην." Ου γαρ βασιμος τοις πονηροις η ανω πολις, ουτε μην
των αγιων ο κληρος εκνεμηθη σεται τινι των φιλαμαρτημονων· μερις γαρ ουδεμια
πιστωι μετα απιστου, καθ' α γεγραπται. Ἐφοραι τοινυν, φησιν, τους δικαιους ο Κυριος
ιλαρωι δηλονοτι βλεμματι, καθ' α και φιλοπαις πατηρ επιτηρων πανταχου μη αρα
πως περιπταισειαν σκανδαλοις βιωτικοις [al. cod. διαβολικοις], ηγουν αλωσιμοι γε
νοιντο τοις εκεινου βροχοις· διανευρουμενοι δε μαλ λον τηι παρ' αυτου χαριτι, ως
παν οτιουν των αρι στων αμογητι διατρεχωσιν. Ἐπιφερει δε το προσωπον τοις
πονηροις, ως αν νοοιτο ∆εσποτης πλημμε λουσιν οικεταις και προσκεκρουκοσιν
αυτωι πολυτροπως, σκληρον τε και αμειδες ενερειδων το ομμα και οιον απειλουν
αυτοις, ως οσον ουδεπω, ηγουν παραυτικα, τας εσχατας υπομενουσι δικας. [Ὅτι και
ετοιμοτατα κατανευει Θεος ταις των αγαπωντων αυτον ικετειαις, και εις περας
αυτοις το πολυευκτον εκβιβαζει τα αιτηματα, διαδεικνυσι σα φως. ∆υο γαρ τιθησιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ισαμιλλα τε και ισοπαλη δωρη ματα, το τε εισακουσαι φημι τον Θεον της δικαιων
ευχης, και το απαλλαττειν αυτους ουκ εκ μιας απλως, αλλ' εξ απασης θλιψεως,
αιπερ αν αυτοις συμβαινουσιν. Ὀνινησι δε δια τουτου σφοδρα. Καθ ιστησι γαρ εις
αγαθουργιαν ευτολμωτατως και νεα νικως, ου παρεργως ιοντας εις τουτο, ουτε μην
ατη μελως και ραιθυμως, αλλα σπουδης της προθυμοτα της αξιουντας το σωμα, και
προς εφεσιν αναβαινον τας του χρηναι τληπαθειν υπερ γε του κατορθουν απερ αν
αρεσκει Θεωι.] Ἐκ πασων των θλιψεων εῤρυσατο αυτους. (C f. 71 b) Ουκ εκ μιας αλλ'
εξ απασης αυτων θλιψεως αυτους εῤρυσατο. Καθιστησι γαρ εις αγαθ ουργιαν
ευτολμωτατους, προς εφεσιν αναβαινοντας του τληπαθειν. Ἐγγυς ο Κυριος. (C f. 71
b) Πειραται ενταυθα δεικνυειν, οτι ουκ απεστι των αγιων ο Θεος, συνεστι δε μαλλον
αυτοις διαπαντος. "Θεος γαρ εγγιζων εγω ειμι," λεγει. Πολλαι αι θλιψεις των
δικαιων. (C f. 71 b) Ἀει οι των φαυλων εργαται τους οδοντας επιτριζουσι τοις
ευαγγελικην κατορθουσι 69.893 ζωην, και θηριοπρεπως επιμαινονται. Παροτρυνει δε
και ο Σατανας κατασωρευειν τας των αγιων θλι ψεις· πλην εξ αυτων ρυσεται αυτους
ο Κυριος. Φυλασσει Κυριος παντα τα οστα αυτων. (C f. 71 b) Ὀστα τας της ψυχης
δυναμεις λεγει, τας επι παντι πραγματι καλωι τε και αγαθωι. Ὡς γαρ οστων διχα των
αισθητων, ουκ αν συσταιη το ανθρωπινον σωμα, ουτως ουδ' ανθρωπου ψυχη κα
τορθωσειε τι των αγαθων, μη τας εαυτης ενεργειας εῤρωμενας εχουσα, και κατ'
ουδενα τροπον συντε θραυσμενας. (B f. 112) Ἐν μεν τοις φιλαμαρτημοσιν και φιλ
ηδονοις και ταις του παροντος βιου τυρβαις ενειλημ μενοις [και] συντετριμμενοις,
πως εστιν ηδη τα της ψυχης οστα; Τα δε γε των αγιων ο Κυριος φυ λαττει, ως μηδ'
οτιουν εξ αυτων υπομειναι τινα συντριβην· η της του διαβολου σκαιοτητος επενε
χθεισης αυτοις, η ανθρωπων πονηρων κατεξανισταν των αυτοις θορυβους και
περιστασεις και διωγμους. "Ουαι γαρ τωι κοσμωι, φησιν ο Σωτηρ, απο των
σκανδαλων· αναγκη γαρ του ελθειν τα σκανδαλα." Και ου μη πλημμελησουσι παντες
οι ελπιζοντες επ' αυτον. (B f. 112 b, C f. 71 b) Το μηδ' ολως πλημμελειν, ουδενι των
επι γης αρμοσειεν αν· "Πολλα γαρ πταιο μεν απαντες·" και, "Ἀπο ρυπου καθαρος
ουδεις, ουδ' αν μια ημερα ηι ο βιος αυτου επι της γης." Τετηρη ται δε μονωι τωι
παντων Σωτηρι Χριστωι· Θεος γαρ ην εν ειδει τωι καθ' ημας. Ἔξω γε μην και ημεις
εσομεθα του πλημμελειν, παραιτουμενοι τα φορτικα και δυσοιστα και προς θανατον
αγοντα των πλημμε ληματων. Ου γαρ πασα αμαρτια προς θανατον (cod. b. αδδιτ
κατα την αγιου φωνην).

ΨΑΛΜΟΣ Λ∆ʹ.
[∆ικασον, Κυριε. ∆ικαζεται προς τους Ἰουδαιους ο των ολων κρι της, και
οιον τινα μεσιτην του πραγματος γενεσθαι βουλεται τον εν τοις ουρανοις Πατερα
και Θεον. Ἀλλ' ο γε θεσπεσιος ∆αβιδ δυσσοον αληθως το χρημα ειδως, προσεπιπτε
Θεωι λεγων· "Μη εισελθηις εις κρισιν μετα του δουλου σου." Νικαι γαρ κρινομενος,
και πε ριεσται ραιδιως των εγκαλουμενων, ενοχους οντας αποδεικνυς. Οι δε δη
Χριστον αδικησαντες, νοηθειεν αν, ως εφην, των Ἰουδαιων οι δημοι. Ἀπεστειλεν
μεν γαρ τον Υιον ο Πατηρ μετα τους οικετας, αιτη σοντα παρ' αυτων τους του
αμπελωνος καρπους· οι δε καιτοι τον κληρονομον ιδοντες, πονηρα αντι αγα θων
απεδωκασιν αυτωι.] Πολεμησον τους πολεμουντας με. (B f. 113) Ἄθρει δη ουν οπως
πεπολεμηκασιν αυ τωι, και του ειναι Θεον, και Υιον Θεου, το γε ηκον εις αυτους,
εκπεμποντες. Και προς τουτοις ετι των 69.896 υπερογκων θαυματων αποτελεστην
ορωντες αυτον διασυρειν απετολμων Ἐν Βεελζεβουλ, λεγοντες, αρ χοντι των
δαιμονων εκβαλλει τα δαιμονια. Και ουτε πιστευειν ηθελον αυτοι, γεγονασι δε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

εμποδιον ετεροις. Ἔφη γουν ο Χριστος· "Και υμιν τοις νομι κοις ουαι, οτι ηρατε την
κλειδα της γνωσεως, ουτε υμεις εισερχεσθε, και τους εισερχομενους εκωλυ σατε."
Ἔφασκον δηπου και τοις οχλοις περι αυτου· "∆αιμονιον εχει, και μαινεται· τι
ακουετε αυτου;" [Ἔκχεον ρομφαιαν. Ὅτι γαρ ουκ επεμψεν απλως κατ' αυτων ρομ
φαιαν, αλλ' οιον εξεχεεν ποταμιου ναματος δικην, ανιδρωτι κατοψομεθα, τας των
Ἰουδαιων αναμε τρησαντες συμφορας. Μετα γαρ τοι τον του Σωτηρος σταυρον,
εργον γεγονασι ρομφαιας· δεδαπανηνται γαρ τοις ξιφεσι των καταπιπραντων πολεις
τε ομου και κωμας. Και τουτο αυτοις προμεμηνυκεν ο Σωτηρ λεγων· "Ὅταν ιδητε
κυκλουμενην υπο στρατοπε δων την Ἱερουσαλημ, τοτε ερειτε τοις ορεσι· Καλυ ψατε
ημας· και τοις βουνοις· Πεσετε εφ' ημας." Εις τοσουτον γαρ αθλιοτητος και
ανηκεστου συμφορας τα των Ἰουδαιων κατηνεχθη πραγματα, ωστε πολυ δη τι το
αμεινον ην αυτοις υπο πετρων και ορων συν θραυεσθαι μαλλον, η τοις ανημεροις
ξιφεσι των φο νωντων περιπεσειν. Ὅτι δε και συνεκλεισθησαν, τουτεστι
πεπολιορκηνται, παλιν ημας ο της επ' αυ τοις ιστοριας διδαξει λογος. "Ουκουν
συγκλεισον, φησιν, εξ εναντιας των καταδιωκοντων με."] Αισχυνθητωσαν και
εντραπητωσαν οι ζητουντες την ψυχην μου. (B f. 113 b) Την ουτω πικραν και το γε
ηκον εις αυτους αδιαφυκτον τωι Σωτηρι στησαντες παγην, οια τοις του θανατου
βροχοις περιβαλοντες αυτον, ηισχυν θησαν και ενετραπησαν, οταν κατασεισας ως
Θεος του θανατου το κρατος, ηγειρεν τον εαυτου ναον. Ἀνεβιω γαρ εκ νεκρων, και
ανεβη προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον. Τοτε δη τοτε κατηισχυν θησαν μεν
και ενετραπησαν, ως εφην· απεστραφη σαν δε και εις τα οπισω. Ἀποστραφητωσαν
εις τα οπισω. (B f. 113 b) Ἑπει δε ου προσηκαντο την πιστιν, αλλ' εκ τε των εναντιων
εζητησαν αυτου την ψυχην, απεστραφησαν εις τα οπισω· γεγονασι γαρ αποβλη τοι,
και θεοστυγεις εκπεπτωκασι της προς Θεον οικειο τητος, αγευστοι των της επιδημιας
μεμενηκασιν αγαθων, και προς τουτοις παν ειδος ανηκεστου συμ φορας αυτοις
επενηνεκται. Και πεπληρωτο το γε γραμμενον επ' αυτοις· "Καθως εποιησας, ουτως
εσται σοι το ανταποδομα σου ανταποδοθησεται εις κεφαλην σοι·" και παλιν, "Ουαι
τωι ανομωι, πονη ρα κατα τα εργα των χειρων αυτου συμβησεται αυ τωι." α γαρ
συνεβη παθειν αυτους, ειδοσι λεγειν περιττον οιμαι που. Αισχυνθηναι δε και
εντραπηναι συνεβη, και μην και οπισω πεσειν και αυτοις τοις ακαθαρτοις πνευμασιν
και προ γε των αλλων τωι Σα ταναι, ου τοις στρατηγημασιν ακολουθησαντες οι Ἰου
69.87 δαιοι, σταυρωι παρεδοσαν τον αρχηγον της ζωης. Φαιη δ' αν, οιμαι, τις και ουκ
απο σκοπου, και τοις ανοσιοις αιρετικοις πρεπον οτι μαλιστα, την των προ κειμενων
στιχων αρμοσαι δυναμιν. [Γενηθητωσαν ωσει χνους. Ειρηται που παρα Θεου δι' ενος
των αγιων προφη των περι των εξ αιματος Ἰσραηλ, οτι "∆ιασπερω αυτους εις παντα
ανεμον." Ου γαρ τοι μεμενηκασιν εν ταις αυτων πολεσι τε και χωραις·
εσκορπισθησαν δε μαλλον, και επηλυται γεγονασι ξενοι και παροι κοι, και
διαριπτουμενοι πανταχου. Ουκουν ειεν αν ως χνους, ο παντι πνευματι παραφορος
και ευρι πιστος. Ουτω γαρ που και ο Ψαλλων ετερωθι που περι αυτων φησιν· "Ουχ
ουτως οι ασεβεις, ουχ ουτως, αλλ' η ωσει χνους, ον εκριπτει ανεμος απο προσωπου
της γης."] Και αγγελος Κυριου εκθλιβων αυτους. (B f. 114) Και το ετι τουτου
φορτικωτερον· αγγε λου γαρ επιπιπτοντος, και πασαν αυτων επισωρευον τος θλιψιν,
ταις απασων εσχαταις υποκεισονται συμφοραις. Ουτως ανηιρησθαι φαμεν και τα των
Αιγυπτιων πρωτοτοκα· και μην και τας των Ἀσσυριων εκατον ογδοηκοντα πεντε
χιλιαδας, οτε Ῥα ψακης παλιμφημους ηφιει φωνας, και της θειας υπεροχης ανοσιως
κατεθρασυνετο. "Ἐξηλθεν γαρ αγγελος Κυριου, φησιν, και ανειλεν εκ της παρεμ
βολης των αλλοφυλων ρπεʹ χιλιαδας." Γενηθητω η οδος αυτων σκοτος. (B. f. 114. b)
Ευρησομεν πλεισταχου τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον εν τοις ευαγγελικοις
προσταγ μασιν της αυτου παρουσιας, της εν τωιδε τωι κοσμωι φημι, την ονησιν εναργη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

καθιστωντα και λεγοντα· "Ἐγω φως εις τον κοσμον τουτον εληλυθα." Ἀπειθησαντες τοινυν οι Ἰουδαιοι τωι αληθινωι, και τον της εαυτων διανοιας καμμυοντες
οφθαλμον μεμενηκασιν εν σκοτωι. Και τουτο ημιν προφητικως ανωθεν αν εκεκραγει
λογος· "Ὑπομειναντων γαρ αυτων, φησιν, φως εγενετο αυτοις σκοτος· μειναντες
αυγην, εν αωρι περιεπατησαν." Το δε, υπομειναντων, φησιν αντι του,
προσδοκησαντων. Και αγγελος Κυριου καταδιωκων αυτους. (B f. 114 b)
Περιολισθαινουσιν τοινυν, και εν σκοτωι βαδιζουσιν, συνελαυνοντος και εις τουτο
αυ τους αγγελου Θεου. Ου γαρ δη συμπραττουσιν αυτοις, ως εφην, αι λογικαι τε και
αγιαι δυναμεις· ανταν ιστανται δε μαλλον ως μεμισημενοις παρα Χριστου, και της
προς αυτον οικειοτητος εκσεσοβημενοις. Ὅτι δωρεαν εκρυψαν μοι διαφθοραν. (B f.
114 b) Ἐγκαλειν εχοντες μηδεν, εις τοσουτο και σκαιοτητος εννοιων και μην και
θρασους και ανοσιων καθηκοντο τολμηματων, ωστε και θανατου και φθορας αυτωι
διαπηξαι παγην· καιτοι λεγοντι σαφως· "Τις εξ υμων ελεγχει με περι αμαρτιας;
69.900 Ει αληθειαν λεγω, δια τι υμεις ου πιστευετε μοι;" Ἔνθα δε ολως ουκ ην
αμαρτιας ευρεσις, εκει που παντως εστιν των διωκοντων το μισος απροφασιστον
παντελως. Ἕδραν δε και βασιν ηγουν, αφορμην, το φοναιν ουκ εχει. Ματην
ωνειδισαν την ψυχην μου. (B f. 114 b) Ἆρ' ου δωρεαν, ου ματην αυτου την ψυχην
ωνειδιζον, ποτε μεν Σαμαρειτην και φιλοπο την ειναι διαβεβαιουμενοι, ποτε δε και
δαιμονιον εχειν λεγοντες, και πλαναιν τους οχλους, και μην και εν τωι Βεελζεβουλ
εργαζεσθαι τας θεοσημειας; Ουκ ουν αλοιεν αν εικη και ματην επ' αυτωι θρασυστο
μησαντες Ἰουδαιοι, και λαλησαντες κατα του Θεου αδικιαν, αραντες τε το κερας εις
υψος, κατα την του Ψαλλοντος φωνην. [Ἐλθετω αυτωι παγις ην ου γινωσκει. Ἣν
γαρ ουκ εγινωσκον παγιδα, ουκ αν πωποτε προσεδοκησαν, αυτοις συμβησεσθαι
συμφορας, αυται κατελαβον αυτους. Ἐκβεβληνται γαρ του καθηγει σθαι λαων,
μαλλον δε συνδιολωσασιν αυτοις, εργον γεγονοτες εχθρων ηλωσαν, και
πεπορθηνται, και τι γαρ ουχι των εσχατων αυτοις συνεβη κακων;] Και η θηρα ην
εκρυψαν, συλλαβετω αυτους. (B f. 115) Ἡ θηρα ην εκρυψαν τωι Χριστωι, αυτη
συνελαβεν αυτους, και τηι ιδιαι παγιδι συνεπε πτωκασιν. Τεθηρανται γαρ, ως εφην,
υπενηνεγμενοι ταις δικαις, και πεπτωκασιν υπο το λινον της θειας οργης· ως γαρ
φησιν ο Παροιμιαστης, "Ουκ αδι κως εκτεινεται δικτυα πτερωτοις· αυτοι γαρ οι φο
νου μετεχοντες θησαυριζουσιν εαυτοις κακα· η δε καταστροφη ανδρων παρανομων
κακη." Γεγραπται δε παλιν· "Ὁ κυλιων λιθον, υφ' εαυτωι κυλιει." Ἡ δε ψυχη μου
αγαλλιασεται επι τωι Κυριωι. (B f. 115) Χρηναι φημι διαμεμνησθαι των λογων ων
εποιησαμην εν αρχαις του ψαλμου. Ἔφην γαρ οτι το Χριστου προσωπον
εισκεκομισται της Ἰου δαιων ανοσιοτητος, μονονουχι κατακεκραγος, πλην τους τηι
κακωσει πρεποντας ου παραιτουμενον λογους, ανθρωπινως δε μαλλον η θεοπρεπως
διαλεγομενον πλεισταχου δια το της μετα σαρκος οικονομιας μυ στηριον. Ἰδου γαρ
ιδου κανθαδε επι τωι σωτηριωι του Πατρος ευφραινεσθαι φησιν, ως παρ' αυτου δηλον
οτι σεσωσμενος. Ευρησομεν δε και αυτους τους αγιους αποστολους, οι και αυτοπται
και υπηρε ται γεγονασι του Λογου, και ταμιαι γνησιοι των ιερων κηρυγματων,
εγηγερθαι λεγοντες αυτον παρα του Θεου και Πατρος, δοξαν τε και κυριοτητα λα
βειν, υποταγεντων αυτωι των εχθρων αυτου. Παντα τα οστα μου ερουσι, κ.τ.λ. (B f.
115) Ὅταν τι λεγηι Χριστον ανθρωπινως, τουτο ημεις αρπαζομεν εις ονησιν εαυτων.
Τι δε δη 69.901 και φησιν; "Παντα τα οστα μου ερουσι· Κυριε, Κυριε, τις ομοιος σοι;"
Ὅμοιον ωσει και εφη τυχον· Ἐξ ολης δυναμεως και ισχυος και εξ αυτων ωσ περ των
εκ βαθους μυελων ποιησομαι την ομολογιαν· απαραβλητον εις ημεροτητα και
φιλανθρωπιαν ανα τιθησιν [οι] τωι των ολων κρατουντι και βασιλευοντι. Ῥυομενος
πτωχον εκ χειρος στερεωτερων αυτου. (B f. 115 b, C f. 73) Γενικος ο λογος και
αληθης κατα παντων. Τον γαρ πτωχον τωι πνευματι. και συνεσταλμενον εχοντα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

φρονημα, και πασαν επι Θεωι θεμενον την ελπιδα, καταβιαζονται τε και διαρ
παζουσιν, βαρβαρων αγριων επιπηδωντες δικην, ανδρες αλιτηριοι και διαβολικων
σκεμματων υπουρ γοι, και δαιμονιωδους μανιας εκμεμεστωμενοι· και προσετι
τουτοις και αυτη των ακαθαρτων πνευματων η απηνεστατη πληθυς. Ἐπιτριζουσι
γαρ τους οδον τας τοις ευδοκιμειν εθελουσιν, και τοις θειοις νομοις ευηνιον
υπεχουσι τον αυχενα. Πλην ου κατα το αυ τοις δοκουν παντως το των πραγματων
ερχεται πε ρας· σωζει γαρ τους δικαιους ο πανσθενης του Θεου Λογος. Ἀνασταντες
μοι μαρτυρες αδικοι, α ουκ εγινω σκον ηρωτων με. (B f. 115 b) Ἐνταυθα σαφως της
Ἰουδαικης ανοσιοτητος διαμνημονευει Χριστος, και των εις αυτον πεπαρωινημενων
ποιειται καταλογον. Σεσυκοφαντη κασιν μεν γαρ αυτον Πιλατωι προσαγοντες οι των
Ἰουδαιων καθηγηται. Εισεκομισαν γαρ ψευδομαρτυ ρουντας τινας· "Ουτος εφη, οτι
∆υναμαι καταλυσαι τον ναον του Θεου, και εν τρισιν ημεραις οικοδομησαι αυτον."
Και αυτοι δε τας αιτιας ειπειν εξαιτουμε νοι δι' ας επεφωνουντο, "Ἆραι, αραι,
σταυρου αυ τον," κατεψευδοντο λεγοντες, οτι "Κωλυει φορους διδοναι Καισαρι, και
οτι ανασειει τους οχλους." Σεσυκοφαντηκασι δε και προ του τιμιου σταυρου, και
καθ' ετερους τροπους· εφασκον γαρ τοις υπο χειρα λαοις· "Ει ην ουτος παρα Θεου ο
ανθρωπος, ουκ αν ελυεν το Σαββατον." ∆ιετεινοντο δε οτι και δαιμονιον εχει και
μαινεται, φαγον τε και οινοποτην, ενεργουντα τε δια του Βεελζεβουλ, ωνομαζον
αυτον. [Ἀνταπεδιδοσαν μοι πονηρα. Ευεργετουντα γαρ ελοιδορουν, παρακαλουντα
προς σωτηριαν, λιθοις εβαλλον αυτον, νουθετουντα παν σοφως, και εμβιβαζοντα
ταις εις ευσεβειαν αποκο μιζουσαις τριβοις, υβριζον οι ταλανες, και προσετι και
επεβουλευοντο, ωστε και ατεκνιαν αυτωι κατασκευα ζειν.] Και ατεκνιαν τηι ψυχηι
μου. (B f. 116 b) Ἔθος τηι θειαι Γραφηι υιους ονομαζειν κατα μαθητειαν των
μυσταγωγειν ειωθοτων τους μυσταγωγουμενους. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος
επιστελλων τισιν· "Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου, φησιν, δια του Ευαγγελιου εγω υμας
εγεννησα·" και μην και Γαλαταις· "Τεκνια, ους παλιν ωδινω, αχρις ου 69.904
μορφωθηι Χριστος εν υμιν." Ὠνομαζοντο δε και υιοι των αγιων προφητων, οι κατα
διαθεσιν τε και μαθησιν οικειοι και προσεδρευοντες αυτοις. Ὅτι γαρ ου συνεχωρουν
υπο Χριστου μαθητευεσθαι τινας οι καθηγεισθαι λαχοντες των Ἰουδαικων
ταγματων, σαφες αν γενοιτο καντευθεν ακονιτι. Προσεφωνουν μεν γαρ, ως εφην,
τοις οχλοις, οτι "∆αιμονιον εχει και μαινεται;" τι ακουετε αυτου, Ἔτυπτον δε και
τους αγιους αποστολους εν συνεδριωι πολλακις, εγκαλουντες αυτοις την
μυσταγωγιαν. [Ἐταπεινουν εν νηστειαι την ψυχην. Ὁποιος δε εστιν ο πενθους
τροπος, παρα γε τοις την αγιαν κατορθουν ειωθοσι ζωην, ουτος ο στιχος ευ μαλα
διατρανοι. "Ἐταπεινουν γαρ εν νηστειαι την ψυχην μου," φησι. Και εντευθεν τον του
πεν θους παραχρημα δεικνυει καρπον, και των αγιοπρε πων ιδρωτων την ονησιν.] Ἡ
προσευχη μου εις κολπον μου αποστραφη σεται. (B f. 117) "Ἡ προσευχη μου γαρ,
φησιν, εις κολπον μου αποστραφησεται, τουτεστιν ουκ απρα κτος ουδε ανηνυτος
γεγονεν παρα Θεωι, δεκτη δε μαλ λον, και οιον εις κολπον δοθεισα τους εμους. Ειθι
σμεθα πως εν κολπωι δεχεσθαι τα παρ' οτου ουν προσ φερομενα δωρα. Ὅτι γαρ τας
των οσιων ικετηριας προσιεται Θεος, πως αν ενδοιασειε τις; αυτου λεγον τος
εναργως ποτε μεν, οτι, "Κεκραξον προς με και εισακουσομαι σου·" ποτε δε παλιν
εκαστωι των προσ αγοντων τας ικετηριας· Ἔτι σου λαλουντος ερω· Ἰδου παρειμι.
(cod. M. f. 55) Ἀντι του, Προσευχομενος, εδεχο μην παρα του Θεου τας αιτησεις, και
τον κολπον μου επληρουν. Τουτο σημαντικον αν ειη του εναπομειναι εκεινους τηι
αμαρτιαι· ουδεν γαρ ωφεληθησαν, φησι, τηι υπερβοληι της ανοιας την προσευχην
ωσπερ εις εαυτον επανακαμψαι ποιησαντες. [Ὡς πλησιον, και ως αδελφον. Ἑκαστωι,
φησιν, ουτως αρεσειν εσπουδαζον, ωστε δοκειν ειναι τινα των αγχιστεων και των
τεταγμενων εις αδελφους.] ∆ιεσχισθησαν, και ου κατηνυγησαν. (B f. 117 b)
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

Τουτεστιν ακαμπης απομεμενηκεν και αφιλοικτιρμων ο νους αυτοις. Πλην εγω,
φησιν, ουκ εγνων. Τι δε ουκ εγνων; Την αιτιαν δηλονοτι δι' ην αι μεν μαστιγες
κατεῤρηγνυντο· οι δε ου κατ ηνυγησαν. Ουδεν γαρ, ως εφην, εγκαλειν εχοντες,
επεμαινοντο τωι Χριστωι. Και γουν εφασκεν εναργως· "Τις εξ υμων ελεγχει με περι
αμαρτιας; Ει αλη θειαν λεγω, δια τι υμεις ου πιστευετε μοι;" Ουκουν αμαρτιαν
εμαυτου, φησιν, ουδεμιαν εγνων. Ἐπειρασαν με, εξεμυκτηρισαν με μυκτηρισμον. (B
f. 117 b) Ὁ τοις ευαγγελικοις συγγραμμασιν ομιλων, ευρησει και τουτο τολμησαντας
Ἰουδαιους κατα του καλεσαντος εις ζωην, δηλον δε οτι Χριστου. 69.905 Μυριας γαρ
και πικρας επεσωρευον αυτωι τας θλι ψεις· και προσεισαν πλεισταχου, διδασκαλον
μεν αποκαλουντες αυτον, αρτυοντες δε παγιδας και βροχους. Ἐπεπεμψαν γαρ ομου
τοις ιδιοις μαθηταις τους Ἡρωδιανους λεγοντες· "Οιδαμεν οτι εν αλη θειαι την οδον
του Θεου διδασκεις, και ου μελει σοι περι ουδενος· ου γαρ βλεπεις εις προσωπον αν
θρωπου. Ἔξεστι δουναι φορους Καισαρι, η ου;" Ποτε δε και νομικας προτασεις
προσαγοντες και φι λομαθειας δοκησιν εαυτοις περιπλαττοντες εζητουν τι θηρευσαι
εκ του στοματος αυτου, καθ' α γεγρα πται. Ἀλλ' ηκουον τοτε· "Τι με πειραζετε,
υποκρι ται;" Ου γαρ ην δυνασθαι λαθειν τον εις καρδιαν ορωντα και νεφρους, και
ειδοτα τα κεκρυμμενα. Ὅτι δε και εξεμυκτηρισαν αυτον, χαλεπον ουδεν εκ των περι
αυτου γεγραμμενων ιδειν. Ὁ μεν γαρ των ολων Σωτηρ και Κυριος· "Ἀμην, αμην,
φησιν, λεγω υμιν· ο τον λογον μου ακουων και πιστευων τωι πεμψαντι με, εχει ζωην
αιωνιον·" προσετιθει δε οτι "Θανατον ου μη ιδηι εις τον αιωνα." Οι δε υπηντουν
σκληροι και αγερωχοι, και εκ πολλης αγαν ασυνεσιας ου συνιεντες το ειρημενον,
αντανισταντο λεγοντες· "Ἀβρααμ απεθανεν, και οι προφηται απεθανον, και συ
λεγεις· Ἐαν τις τον λογον μου ακουσηι, θανατον ου μη ιδηι εις τον αιωνα; τινα
σεαυτον ποιεις;" [Ουκουν ποτε μεν επειραζον, ποτε δε και εξεμυ κτηριζον
επιβρυχοντες αυτωι τους οδοντας, και μανιας διαβολικης, και δαιμονιωδους
ωμοτητος εκμεμεστω μενην εχοντες την καρδιαν. Ἀλλ', ω Κυριε, φησι, ποτε εποψηι;
Ἄθρει δε μοι παλιν καν τουτωι το της ανθρωποτητος σχημα, και το της κενωσεως
μετρον, ευ μαλα τετηρημενον· ινα παλιν υποτυπωσις επιει κειας αυτος ευρισκηται
Χριστος· καιτοι γαρ δυ ναμενος ως Θεος την ισοπαλη τοις Ἰουδαικοις τολ μημασιν
επιμετρησαι δικην, το χρηναι τουτο δραιν ανατιθησι τωι Πατρι, ινα και εις ημας
ορθως λεγηται το δια του θεσπεσιου Παυλου· "Μη εαυτους εκδι κουντες, αγαπητοι,
αλλα δοτε τοπον οργηι."] Ἀποκαταστησον την ψυχην μου απο της κα κουργιας
αυτων. (B f. 118) Της Ἰουδαιων ανοσιοτητος διαμνημο νευσας πανταχου, πλειστα τε
οσα περι του σωτηριου παθους ειπων, εισκεκομικεν αναγκαιως δια της των
προκειμενων εννοιας και τον περι της εκ νεκρων αναστασεως επ' αυτου λογον.
Χαριτι μεν γαρ Θεου υπερ παντος εγευσατο θανατου, κατα το γεγραμ μενον. Πλην ου
μεμηνηκεν τωι θανατωι κατοχος. Ουκ ουν καν ει ο Πατηρ αποκατασταθησαι λεγοιτο,
αλλ' εν Υιωι και τουτο πεπραχθαι φαμεν· σοφια γαρ εστι Θεου και δυναμις του
Πατρος. Ἀπο λεοντων την μονογενη μου. (B f. 118 b) Λεοντας φησιν η τας πονηρας
και αντικειμενας δυναμεις, αι μονονουχι κατεβρυχησαντο του Χριστου· η ταχα που
και αυτους τους των Ἰου δαιων καθηγητας. Ουτω γαρ αυτων διαμνημονευει 69.08
λεγων δια φωνης Ἡσαΐου· "Ἐγενηθη η κληρονομια μου εμοι ως λεων εν δρυμωι·
εδωκεν επ' εμε την φωνην αυτης· δια τουτο εμισησα αυτην." Μονογενη γε μην την
εαυτου ψυχην ονομαζει, το μονογενη τιθεν αντι του ηγαπημενην· αει γαρ πως εστιν
εν αγαπηι πλειστηι το μονογενες εν τεκνοις. Ἐξομολογησομαι σοι εν Ἐκκλησιαι
πολληι, εν λαωι βαρει αινεσω σε. (B f. 118 b) Ἐκκλησιαν εν τουτοις μεγαλην την εξ
εθνων ονομαζει· και μαλα εικοτως, ως αναρι θμητωι πληθυι κομωσαν, και το των
Ἰουδαιων εθνος και κατα τουτο υπερκειμενην. Μεγαλη δη και ετε ρως, ως την εν
Χριστωι δικαιοσυνην εχουσα, και δια πολιτειας ευαγγελικης τελειουμενη προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

αγιασμον. Ἐν υπεροχηι δε της εν νομωι λατρειας η πνευματικη, και των εν σκιαις η
αληθεια· ουκουν το μεγα κατα τε πληθυν νοοιτ' αν εικοτως, και προς γε τουτο κατα
την αρετην. –Βαρυς δε λαος ονομαζεται, ατε δε και απηλλαγμενος κουφοτητος
Ἰουδαικης, και το ευ παραφορον ουκ εχων, ουτε μην παντι ανεμωι περι φερομενος,
βεβηκως δε μαλλον, και το ακραδαντον εν πιστει τηρων· ουκουν και τον μεχρις
αιματος αγωνα διηνεγκαν μαρτυρουντι Χριστωι, και τετηρηκασιν το γεγραμμενον·
"Ἕως θανατου αγωνισαι περι της αληθειας." Μη επιχαρειησαν μοι οι εχθραινοντες
μοι αδικως. (B f. 119) Πως αν επεχαιρον Ἰουδαιοι Χριστωι, η ποιας αν εσχηκασιν
αφορμας της κατ' αυτου θυμ ηδιας, ει μεμενηκεν εν νεκροις; ∆ηλονοτι ει και αυτος
εν ισωι τοις αλλοις κατοχος εγεγονει ταις ᾅδου πυλαις, και μηδεις ην αυτου λογος ετι
μετα το παθειν υπερ ημων τα επι τωι σταυρωι παθη. Οι μισουντες με δωρεαν, και
διανευοντες οφθαλμοις. (B f. 119) Ἑπ' ουδενι γαρ εδιωκον τον Κυριον, τουτεστιν
αφορμην ουδεμιαν εσχηκοτες κατ' αυτον, δι' ην εχρην ορασθαι μεμισηκοτας τους
διανευοντας τοις οφθαλμοις. Περιτυγχανοντες γαρ, ως εφην, αυτωι και διδασκαλον
ονομαζοντες, και την οδον του Θεου διδασκειν εν αληθειαι λεγοντες, διελεγον
αλληλοις κατειρωνευομενοι παντως που, και την υποκρισιν υπεμφαινοντες, εις
απολογιαν του μη δοκειν αληθες τι λεγειν περι αυτου, οτι διδασκαλον ονομαζειν
ηθελον. Ὅτι εμοι μεν ειρηνικα ελαλουν. (B f. 119) Προσιοντες γαρ, ως εφην, τωι
παντων ημων Σωτηρι Χριστωι των Φαρισαιων τινες, και φι λομαθειας υποληψιν
περιτιθεντες εαυτοις, ευφημειν υπεκρινοντο, και προσηνεστατους αυτωι
προσεκομιζον λογους, ουκ ευλογουντες κατ' αληθειαν, αλλ' ινα παγιδευσωσιν αυτον
και θηρευσωσιν τι εκ του στο 69.909 ματος αυτου, κατα το γεγραμμενον· αλλ'
ηλεγχοντο λεγοντος του Χριστου· "Τι με πειραζετε, υποκρι ται;" Ειδες, Κυριε, μη
παρασιωπησηις· Κυριε, μη απο στηις απ' εμου. (B f. 119) Αιτει παρα του Πατρος κατα
των εις αυτον πεπαρωινημενων γενεσθαι την κινησιν. Και μονονουχι διαμαρτυρεται
λεγων· "Ειδες, Κυριε, μη παρασιωπησηις." Βουλεται γαρ ουκ ετι μεν επ' αυ τοις
ανεξικακησαι τον Θεον και Πατερα, κατεξανα στηναι δε ωσπερ, και συστειλαντα την
μακροθυ μιαν, αιτησαι δικας αυτους των εις αυτον ουχ οσιως πλημμελημενων. Και
ταυτα φησιν ουκ αεργης ων αυτος· ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα πα σαν
την κρισιν δεδωκεν τωι Υιωι.–(B f. 119 b) Λεγων δε το Μη αποστηις απ' εμου,
διαδεικνυσιν εναργως οτι παμμεγα προς σωτηριαν εφοδιον το μονον εχειν
παρεστηκοτα και συνασπιζοντα τον των ολων Θεον. Οι γαρ τουτου λαχοντες την
μεθεξιν, παντη τε και παντως περιεσονται των εχθρων, και τας των πολεμουντων
αυτοις εφοδους διακρουσονται γεννικως, και ουκ ανελοιεν πωποτε γεγονοτες υπ'
αυτοις. Κρινον με, Κυριε, κατα την δικαιοσυνην σου. (B f. 119 b) Ἐξηνεγκεν ο Θεος
και Πατηρ οσιον εφ' Υιωι το κριμα· ου γαρ συγκεχωρηκεν ακαταλη κτως επιχειρειν
αυτωι τους εις αυτον δυσσεβησαντας, εσβεσε δε μαλλον αυτων τον γελωτα. –Ὡς
κριμα δικαιον αιτει τηι του Πατρος δικαιοσυνηι πρεπωδεστα τον το μη αφειναι τοις
αποκτεινασιν αυτον ταις κατ' αυτου θυμηδιαις εντρυφαιν, μητε μην επιγαννυσθαι
πεπονθοτι, και τουτο μεχρι παντος. Μη ειποισαν εν καρδιαις αυτων· Ευγε, ευγε, τηι
ψυχηι ημων· μηδε ειποισαν· Κατεπιομεν αυτον. (B f. 119 b) ∆ια τουτο εσβεσε των
Ἰουδαιων ο Θεος και Πατηρ τον γελωτα, ινα μη λεγοιεν εν ταις εαυτων καρδιαις·
"Ευγε, ευγε, τηι ψυχηι ημων." Ει γαρ μεμενηκεν ο Χριστος εν μονωι τωι σταυ ρωθηναι
και αποθανειν, εφασαν αν εικοτως οι απο κτειναντες αυτον· "Ευγε, ευγε, τηι ψυχηι
ημων," και προσετι τουτο το, "Κατεπιομεν αυτον." Ἐπειδη δε αυτοι μεν γεγονασιν εν
παντι κακωι, κατεμπρη σθεισης αυτων απασης της χωρας και πολεμου δαπανησαντος
τους εν αυτηι· ο δε πεπονθως δοξαζεται λεγοντος αυτωι του Θεου και Πατρος·
"Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου, και την κατασχεσιν
σου τα περατα της γης·" ετι τε προς τουτο· "Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου·" πεπτωκεν η των Ἰουδαιων οφρυς, εις γην
κατηνεχθη το φρο νημα, και ουκ επεχαρον αυτωι, ουτε μην ισχυσαν ειπειν·
"Κατεπιομεν αυτον." Ἀγαλλιασθωσαν και ευφρανθειησαν οι θελοντες την
δικαιοσυνην μου. (B f. 120) Ουδεν ηττον των εννοιων η δυναμις κατα παντος
οτουουν ερχεται του θελοντος αυτου την 69.912 δικαιοσυνην, και την προς αυτον
αγαπωντες ειρηνην· οις και αγαλλιασιν και ευφροσυνην δοθηναι βουλεται,
χορηγουμενην δηλονοτι δι' αυτου παρα του Θεου και Πατρος. Γεγραπται γαρ περι
δικαιου παντος· "Ἐπι γαρ κεφαλης αυτων αινεσις, και ευφροσυνη καταλη ψεται
αυτους." Πλην οποια τις εστιν η δικαιοσυνη περι ης νυν ο λογος αυτωι, ζητητεον.
Ἐδοκει μεν γαρ ο δι' αγγελων τοις αρχαιοτεροις λαληθεις νομος, μεσιτευοντος του
πανσοφου Μωσεως, διδασκαλος ημιν δικαιοσυνης, πλην ου της τελεωτερας.
Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος Παυλος ουκ αμεμπτον ειναι φησιν αυτην δευτερας τυπον,
της εν Χριστωι δηλονοτι, η δια γε των ευαγγελικων θεσπισματων εισφερεται, και
εστιν τελεωτατη. Ταυτην ουν αρα την δικαιοσυνην οι θε λοντες αγαλλιασαιντο,
φησιν, και ευφρανθητωσαν. Οι θελοντες την ειρηνην του δουλου αυτου. (B f. 120 b)
Ει μεν εξ αιματος Ἰσραηλ τιοιντο τινες την προς αυτον ειρηνην, ουτοι τους τυπους
απολελοιποτες και τας εν τωι νομωι σκιας, μετακεχω ρηκασιν εις αληθειαν, ητις εστιν
η δικαιοσυνη. Τουτο διδασκει λεγων ο ιερωτατος Παυλος· "Ἡμεις φυσει Ἰουδαιοι,
και ουκ εξ εθνων αμαρτωλοι· ειδοτες δε οτι ου δικαιουται ανθρωπος εξ εργων
νομου, εαν μη δια πιστεως Ἰησου Χριστου, και ημεις εις Χριστον Ἰησουν
επιστευσαμεν, ινα δικαιωθωμεν εν αυτωι." Ει δε εξ εθνων νοοιντο τυχον οι
κεκλημενοι δια της πιστεως, και τοι την ειρηνην ησπασαντο την προς γε μην, φησι,
τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, την διιστωσαν αυτου απατην διαπηδησαντες και
καταλυ σαντες την εχθραν, και εκ μεσου ποιησαντες το μεσο λαβουν, οις και ο
πανσοφος Παυλος προσπεφωνηκεν λεγων· "∆ικαιωθεντες ουν εκ πιστεως." Ει δε
δουλον εαυτον ονομαζει Χριστος, ταρασσεσθω μηδεις, εννοησας οτι μορφην δουλου
λαβων, και σχηματι ευρεθεις ων ανθρωπος, εταπεινωσεν εαυτον. Και η γλωσσα μου
μελετησει την δικαιοσυνην σου, ολην την ημεραν τον επαινον σου. (B f. 120 b) Ἄθρει
δη μοι παλιν εν τουτοις το της ανθρωποτητος προσωπον ευ μαλα διαμορφουμενον
εν Χριστωι. Ἐπειδη γαρ γεγονεν καθ' ημας, ταυτηι τοι και σφοδρα εικοτως ως μετροις
εμβεβηκως τοις δου λοπρεπεσιν, ανθρωπινην δικαιοσυνην πληρουν επαγ γελλεται.
Ἔργον δε δικαιοσυνης της καθ' ημας το μελετην ποιεισθαι και τουτο διηνεκη τωι
Θεωι πρε πουσαν και οφειλομενην δοξολογιαν. –Ἐπαγγελλεται Χριστος και καθαπερ
τινα θυσιαν πνευματι κην ανακομιζειν τωι Πατρι την δοξολογιαν, κατα πα σαν
ημεραν τον επαινον αυτου. Και τοι τοις εξ αι ματος Ἰσραηλ, ει τελειν ελοιντο
χαριστηρια, βουθυ την εκελευεν η του νομου σκια, η μηλοσφαγιαις κεχρησθαι
τυχον, η τρυγονας προσαγειν, η δυο νεοττους περιστερων, λαγανα τε και σεμιδαλιν
ελαιοδευτον· αλλ' ουκ εν Χριστωι τους τυπους εδει κρατουντας ορασθαι.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΕʹ.
Εις το τελος, τωι δουλωι Κυριου τωι ∆αβιδ. (A f. 186, C f. 74 b) Και ουτω μεν
ιστορικωτερον, 69.913 υψηλοτερον δε κατηγοριαν ο ψαλμος περιεχει της
υπερηφανιας του λαου Ἰουδαιων, και της κακιας ελεγχον, και μην υμνολογιαν των
δικαιων κριματων, δι' ων εσωσε την υπ' ουρανον ο Κυριος· προς δε του τοις
ευχαριστιαν προς τον Πατερα υπερ ων ευηργε τησε δια του Υιου· εφ' απασι δε
τουτοις ευχην ασφα λιζομενην του μη πεσειν εις υπερηφανιαν. Το μεν ουν εις τελος,
ο τι ποτε εστι, πολλακις ειρηται, και φορτικον ισως το ταυτολογειν. Το γε μην επιγε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

γραφθαι "Τωι δουλωι Κυριου τωι ∆αβιδ," διαδεικνυ σιν οτι πρεποι αν την ωιδην
ανακεισθαι τωι προσωπωι του θεσπεσιου ∆αβιδ, ατε δη και αγιωι γεγονοτι και της
εαυτου διανοιας τον αυχενα τοις θειοις υποτιθεντι ζυγοις. Ἔφη γαρ περι αυτου προς
τον Σαμουηλ ο Θεος· "Ευρον ∆αβιδ τον του Ἰεσσαι, ανδρα κατα την καρδιαν μου, ος
ποιησει παντα τα θεληματα μου." Ει δε δη τις ειη και ετερος δουλος Θεου, και
πολιτειαν εχων αγιοπρεπη, κεχρησεται και αυτος τηι τοιαιδε προσευχηι προς τον Θεον·
περιεχει γαρ αυτης η δυ ναμις ψογον μεν των ολοτροπως κεκλικοτων εις το
πλημμελειν. Ειτα την του Θεου γαληνοτητα τοις αυτηι πρεπουσιν επαινοις στεφανοι,
και καθιστησιν εραστας της παρ' αυτου μεγαλοδωρεας τους μονοτροπως αυτωι
δουλευοντας και την οικειαν αυτωι ζωην ανατεθεικο τας. Προς δε τωι τελει, τα τοις
παρανομοις συμβησο μενα δηλοι· συνελαυνων πανταχοθεν εαυτον τε και τους
εντευξομενους, εις οσιαν και αβεβηλον ζωην. Ἄρχεται δε ουτως της προσευχης.
Φησιν ο παρανομος του αμαρτανειν εν εαυτωι· ουκ εστι φοβος Θεου απεναντι των
οφθαλμων αυτου. (A f. 186 b, B f. 121, C f. 75) Τουτεστιν ηγειται μηδενα βλεπειν
αυτου τα βουλευματα· απαξ δε προθεμενος του παρανομειν, εξω των οφθαλμων αυ
του τον του Θεου τιθεται φοβον. Φαμεν δε ειναι παρανομον τον τοις θειοις νομοις
εις απαν απειρη κοτα, ως μηδε ειναι θελειν αυτους, αγερωχον δε παντελως και
εξιτηλον διαβιωναι ζωην, και οιον αμεταστρεπτι τρεχουσαν εις πεταυρον ᾅδου, και
εις παγιδα θανατου. Των ουτω βιουν ειωθοτων μεμνηται που το Γραμμα το ιερον,
ουτω τε φησιν περι εκα στου· "Λεγει δε Κυριωι· Ἀποστα απ' εμου, ειδεναι οδους σου
ου βουλομαι." Ὁ τοιουτος τετυφλωται, φησι, και τοις της διανοιας ομμασι τον του
Θεου φο βον ουχ' οραι, δι' ουπερ αν γενοιτο θερμη μεν εφεσις εις αγαθουργιαν,
αμαχος δε τις και δυσαντητος προ θυμια προς γε το χρηναι βιωναι λαμπρως. Οι γαρ
αφοβιαν Θεου νοσουντες, ουδεν μεν ειδος κακιας οκνουσι· κρυπτουσι δε υπο φοβου
πολλακις η αισχυ νης τωι πλησιον κωλυομενοι ταυτην εξαγαγειν. 69.916 Ὅτι
εδολωσεν ενωπιον αυτου. Ἑτεραν αποδιδωσι προφασιν της αρτιως ημιν ει ρημενης
νοσου. Ου γαρ πεπορευται, φησι, μετα αληθειας εν οφθαλμοις του Θεου. Τουτο γαρ,
"Ἐδο λωσε," κατασημαινειεν αν, οιμαι που. Ἀκολουθει δε πλειστακις του
παρανομειν ειωθοσι, και βουλεσθαι τινα δοξαν εχειν επιεικειας εν οφθαλμοις
ανθρωπων, και υποκρινεσθαι μεν το ειναι χρηστοι, δολον δε ωσπερ και απατην
εργαζεσθαι, ουχ οπερ εισι κατα αληθειαν ορασθαι ζητωντες, υποκλεπτοντες δε
μαλλον της επιεικειας την δοξαν. Ἴδοι δ' αν τις τοιουτον και δι' ων αισχυνεται το
δοκειν ειναι κακος, της εαυτου ζωης το ατερπες καθοριζοντα. Ει γαρ οιδεν οτι κοσμει
η αμαρτια, πως αυτην ηγειται φευκτην; Ει δε τοις ιδιοις τροποις επερυθριαι,
ψηφοφορει καθ' εαυτου της παρανομιας τα εγκληματα. ∆ει δη ουν αρα βιουν ημας
εν οφθαλμοις του Θεου διχα δολου παντος, ιν' ευρεθωμεν κατα τον μακαριον
Ναθαναηλ, περι ου φησιν ο Σωτηρ· "Ἴδε αληθως Ἰσραηλιτης, εν ωι δολος ουκ εστιν."
Του ευρειν την ανομιαν αυτου και μισησαι. (B f. 121 b) Ει εσχεν εν οφθαλμοις τον
του Θεου φοβον, ευρεν αν την ανομιαν εαυτου, και εμισησεν αυτην, ωστε και
αποφοιτησαι μεν της εις τα φαυλα ροπης, μεθορμισθηναι δε προς αγαθουργιαν, και
οιον εκ βυθου κακων ανενεγκειν δυνασθαι προς αγαθην και φιλαρετον εξιν τε και
ζωην. Ουκ ηβουληθη συνιεναι του αγαθυναι. (B f. 121 b) Παμμεγα προς εγκληματος
δυναμιν το μηδε ανασχεσθαι μαθειν τινα τροπον χρηστος αν και αγαθουργος· και
αποδειξις αν ειη σαφης του κατολι σθηναι εις πυθμενα φαυλοτητος τον κατωτατον,
μηδε οσον ειπειν καν γουν ακρωι δακτυλωι θελειν αποθιγειν μαθηματων των ιερων,
δι' ων αν τις εν εαυτωι συλλε ξαιτο την εφ' απασιν τοις αριστοις ημας αποκομιζου
σαν επιστημην. Ἀπαιδευτος ουν ο παρανομος, και μαθηματων των εις σωτηριαν και
ζωην αμετοχος παντελως. Τα ρηματα του στοματος αυτου ανομια και δολος. (C f. 75)
Ου γλωσσηι κεχρηται σοφηι τε και επιστη μονι, και θυρας εχουσηι και μοχλον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

αθυροστομει δε ουτως και κιβδηλον πανταχου ποιειται τον λογον, ως επιμεστον
ορασθαι και ανομιας και δολου· ανομιας μεν, ως επι των Ἰουδαιων δι' ας επηγαγον
υβρεις Χριστωι· δολου δε, οτι και παγιδευειν αυτον βουλομενοι, χρη στοις προσηιεσαν
λογοις. Ἀνομιαν ελογισατο επι της κοιτης αυτου. (B f. 121 b) Οι μεν γαρ τοις ιεροις
εικοντες νο μοις, οι καυχημασιν αγιοπρεπεσιν ενιδρουν ειωθοτες, οι την ευκλεα και
ακαταψεκτον διαβιουντες ζωην, και ταις καθηκουσαις δοξολογιαις τον απαντων
Σωτηρα καταγεραιρουσιν· "Μεσονυκτιον γαρ, φησιν, εξηγει ρομην του
εξομολογεισθαι σοι επι τα κριματα της δικαιοσυνης σου," ηγουν ταις θειαις
περιτυγχανον 69.917 τες Γραφαις, ευωδιας πασης πνευματικης τον οικειον
αναπιμπλωσι νουν, και τας εφ' απασιν τοις αγαθοις περιεργαζονται τριβους, και
αναζητουσι λεπτως τινα δε τροπον γενοιντ' αν εαυτων αμεινους, τρεχοντες εις
ειδησιν επιεικειας τε ομου και λαμπροτητος αγιοπρε πους. Οι δε γε φαυλοι και
παρανομοι τον της ησυχιας καιρον δαπανωσιν εις πονηριας, και ταις εις παν οτιουν
των φαυλων διασκεψεσιν την εαυτων καρδιαν καταμολυνοντες, τον των εκτοπων
εννοιων καρπον, μονονουχι διαυγαζουσης αυτοις ημερας, εκφερουσιν· παριστανται
γαρ οδωι ουκ αγαθηι. Παρεστη πασηι οδωι ουκ αγαθηι. (B f. 122) Προηκει δε φαυλοτητος
εις τουτο αυτοις ο νους, ωστε μηδε προσοχθησαι τηι κακιαι πωποτε. Ου γαρ γεγονασιν
μισηται των εκτοπων οι παρανομειν ειωθοτες· ου γαρ αν εδρασαν αυτα μισειν
ειρημενοι. Κυριε, εν τωι ουρανωι το ελεος σου, και η αληθεια σου εως των νεφελων.
(A f. 188, B f. 122, C f. 75) Τινες δε ακουσαντες οτι "Ἡ αληθεια σου εως των
νεφελων," και απα τηθεντες εντευθεν, απρονοητα τα υπο σεληνην απεφηιναντο· ων
εστι και Ἀριστοτελης. Ἀλλ' ουτω μεν τινες το της ιστοριας φευγοντες παχος, εις τρο
πολογιας αναβαινουσιν, ουρανους μεν λεγοντες τους εν ουρανοις αγγελους,
νεφελας δε τους προφητας, ορη δε Θεου λογικας και υψηλας δυναμεις, η τους ηρμε
νους υψου κατ' αρετην ανθρωπους. Ἀλλ' εν γε τοις προκειμενοις, ουκ επι καιρου τα
τοιαδε νοηθειεν. Ου γαρ εν μονοις τοις αγιοις αγγελοις εστι το ελεος του Θεου, ουτε
μην εν μονοις τοις εν υψει γενομενοις κατ' αρετην η του Θεου δικαιοσυνη γινεται,
αλλ' εις παν τας ανθρωπους η της θειας ημεροτητος εκτεινεται χαρις. Ἐν δε τωι
ουρανωι το ελεος του Θεου, και εως των νεφελων την αληθειαν ηιρθαι φησιν,
εοικεναι δε και ορεσι την δικαιοσυνην αυτου, ινα το υψηλον και υπερηρμενον και
υπερκειμενον νοωμεν δια των ωνο μασμενων. Τι γαρ υψηλοτερον ουρανου και
νεφων και ορων; Ὃ δε κατασκευαζει, τοιουτον εστιν· Ὁ ελεημων, φησι, και
αληθινος και δικαιος ου κατοι κτειρειν επισταται μονον, αλλα γαρ και ως αληθινος
μισει τους δολον εχοντας εις νουν, και απατηι συντε θραμμενους. Και ως
δικαιοσυνην εχων, ητις φιλονεικει τοις λιαν ηρμενοις των ορων, εποισει παντως
τοις μεν αγαθοις την αυτοις πρεπουσαν των χαρισματων διανομην, τοις δ' αυ
πονηροις την ισοῤροπον δικην. Ἀνθρωπους και κτηνη σωσεις, Κυριε. (A f. 188 b, C f.
75 b) Και ενταυθα δε τι ομοιον εστι του Παυλου· επειδη γαρ εμελλε των δυο λαων
την σωτηριαν διηγησασθαι, οι και σημαινονται δια των ανθρωπων και των κτηνων,
ανθρωπων μεν των 69.920 εξ Ἰσραηλ ως κατηχουμενων εκ του νομου και νοουν των
τα διαφεροντα, κτηνων δε ως αλογωτερων των εξ εθνων. Παιδευθεντες γαρ οι εξ
Ἰουδαιων το μυστη ριον δια νομου και προφητων, εξεπεσον· οι δε ουδε ποτε
ακηκοοτες οι εξ εθνων, προεληφθησαν. Τουτου χαριν ειρηκεν ο ∆αβιδ· "Τα κριματα
σου αβυσσος πολλη," ηγουν ακαταληπτα και αζητητα παντελως· το γαρ τοι
πολυπραγμονειν ελεσθαι τα υπερ νουν τον ανθρωπινον, επισφαλες και επιζημιον.
Γεγρα πται γουν· "Βαθυτερα σου μη ζητει·" και παλιν· "Μη σοφιζου περιττα, μηποτε
εκπλαγηις." (B f. 123) Της του Θεου γαληνοτητος το υπερφερες, και της ημεροτητος
την απαραβλητον υπεροχην καν τουτωι δη παλιν ενεστιν ιδειν. Και γουν την παρ'
εαυ του φειδω νεμειν αξιοι πασι τοις παρ' αυτου γεγονο σιν, και ουχι μονον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

ανθρωποις, αλλα γαρ και αυτοις αλογοις των ζωων. Ἔφη γαρ που και προς τον
θεσπε σιον Ἰωναν· "Συ εφεισω υπερ της κολοκυνθης, υπερ ης ουκ εκακοπαθησας
ουδε εκοπιασας, η υπο νυκτα απωλετο· εγω ου φεισομαι υπερ Νινευη της πολεως της
μεγαλης, εν ηι κατοικουσιν πλειους η δωδεκα μυριαδες ανδρων, οιτινες ουκ εγνωσαν
δεξιαν αυτων η αριστεραν αυτων, και κτηνη πολλα;" Θαυμαζεται δε και δια της του
ψαλλοντος λυρας, ως εξανατελλων χορτον τοις κτηνεσιν και χλοην τηι δουλειαι των
αν θρωπων. Ναι μην τον επι τωι Σαββατωι τιθεις νομον, και την του χρηναι παντελως
εργαζεσθαι μηδεν, δια τρανων αιτιαν, Ἵνα αναπαυσηται, φησιν, ο παις σου, και η
παιδισκη σου, και το υποζυγιον σου, και παν κτηνος σου. Ει δε δοκει πως τοις
ειρημενοις αντιφε ρεσθαι το δια της του Παυλου φωνης ειρημενον· "Μη των βοων
μελει τωι Θεωι;" φαμεν, οτι τας εν τωι νομωι σκιας αναιρειν ακολουθον ωδινουσας την
αληθειαν, ουτε μην αφιλοικτιρμονα νομιζειν ειναι τον των ολων ∆ημιουργον. Ὡς
επληθυνας το ελεος σου, ο Θεος. (B f. 123) Ὅτε Θεος ων ο Λογος επελαμψεν τοις επι
της γης εν ομοιωματι ανθρωπων, και τον υπερ της απαντων σωτηριας υπεμεινε
θανατον, δηλον δε οτι τον κατα σαρκα, τοτε και πεπληθυνται το ελεος του Θεου. Ου
γαρ ετι μονον ελυτρωσατο τον Ἰσραηλ καθα παλαι δια Μωσεως, αλλ' εις παντας
ανθρωπους η της σωτηριας εκτεταται χαρις, σαγηνευουσα δια της πιστεως εις
επιγνωσιν αληθειας και του κατα φυσιν οντος Θεου, και προσοικειουσα δι' αγιασμου
τωι Θεωι και Πατρι. Ἐν σκεπηι των πτερυγων σου ελπιουσιν. (B f. 123) Γεγοναμεν
τοινυν υπο πτερυγας, ητοι σκεπην την υπο Χριστωι, ωστε λεγειν ημας το εν τωι
Ἄσματι των ᾀσματων· "Ἐν τηι σκιαι αυτου επεθυμησα, και εκαθισα." Και αυτος δη που
φησιν ο 69.921 Σωτηρ· "Ἐγω ως αρκευθος πυκαζουσα." Γεγονασι γε μην υπο
πτερυγας αυτου. Πεπληθυνται και το ελεος κατα τους αρτιως ημιν ειρημενους
τροπους. Ἐν τωι φωτι σου οψομεθα φως. (A f. 10) Ει φως εστιν εκ φωτος του Πατρος
ο Υιος, ποτε ουκ ην εν τωι Πατρι το φως αυτου; Ὡς γαρ αχωριστον του πυρος το
φωτιζειν, ουτω και του Πατρος το εξ αυτου γεννωμενον φως. Παρατεινον το ελεος
σου τοις γινωσκουσι σε. (A f. 10, B f. 124) Λιτην ανατεινει την υπερ των αγαπωντων
τον Κυριον και την αυτου επεγνωκοτων επιφανειαν. Οις και πρεποι αν το εν παντι
γενεσθαι καλωι και τοις παρ' αυτου χαρισμασιν εντρυφαιν· τοις μεν ουν γινωσκουσιν
αυτον, παρατεινεσθαι το ελεος παρακαλει· τοις δε την καρδιαν ευθεσι, την
δικαιοσυνην αυτου καθ' ην αυτοις τα προς αξιαν απονεμηθησεται. Ειεν δ' αν ουχ'
ετεροι παρα τους πρωτους οι δευτεροι· τουτεστι παρα τους γινωσκον τας οι ευθεις.
Ἕπεται γαρ τηι παρα Θεου γνωσει το και ευθη την διανοιαν εχειν, τουτεστι κατ'
ουδενα τροπον διεστραμμενην. (C f. 76) Οι μεν την γνωσιν μονην εχοντες, τουτ εστι
την πιστιν, ελεωι δικαιουνται και σωζονται· οι δε και το ευθες εν ταις πραξεσι, τον
της δικαιοσυνης απολαμβανουσι στεφανον, ητοι της οσιας ψηφου. Μη ελθετω μοι
πους υπερηφανειας. (A f. 190 b) Ἔξω του παθους αξιοι γενεσθαι. Ὅμοιον ωσει λεγοι·
Παρατεινοντος σου το ελεος εις εμε τον γινωσκοντα σε, και την δικαιοσυνην ητοι
την οσιαν ψηφον ορεγοντος, μη κατολισθησαιμι ποτε προς τουτο σκαιοτητος
εννοιων, ως μεγα φρονειν ελεσθαι και βαδιζειν εν υπεροψιαι, και την ουτως
επισφαλως εχουσαν ιεναι τριβον. Μη δε παρακινη σατω με της παρα σοι στασεως
πραξις ατοπος. Και χειρ αμαρτωλου μη σαλευσοι με. (B f. 124 b) Χειρ αμαρτωλου
διαβολικη ενεργεια· χειρ αμαρτωλου η του πλεονεκτου· χειρ αμαρτωλου η του δωρα
διδοντος επι φθοραι και λαμβανοντος· χειρ αμαρτωλου η του ιερεως τους αναξιους
τωι θυ σιαστηριωι προσαγοντος. Ὑπο ταυτης της χειρος μη σαλευθηναι, τουτεστι μη
παρατραπηναι, και ημεις προσευξωμεθα· χρη γαρ εδραιους και ασαλευτους εν τηι
δικαιοσυνηι, καν παρανομωσιν αλλοι, τους νη φοντας κτασθαι. Ἐκει επεσον παντες
οι εργαζομενοι την ανο μιαν. (A f. 10 b, C f. 76, Κυριλλου και Χρυσοστομου.) Το εκει
ειπεν αντι του Ἀπο τουτου του πραγματος, τουτεστι της υπερηφανιας· η και αντι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

Ὅπου, ως ειναι το λεγομενον τοιουτον· Μη γενοιμην εκει ενθα οι σαλευθεντες
πιπτουσι, και πεσοντες εξ ωθουνται, και εξωσθεντες ουκετι επανελθειν δυνησον ται.
Ἢ εκει, τουτεστιν εν τωι μελλοντι βιωι, κατα το· "Ἐκει εσται ο κλαυθμος." 69.924
Ἐξωσθησαν, και ου μη δυνωνται στηναι. (B f. 124 b) ∆ει δη ουν αρα προσιοντας Θεωι
των μεν αγαθων ποιεισθαι την αιτησιν, παραιτεισθαι δε και το αλωναι ψυχικοις
αῤρωστημασιν, και το υπο χειρα γενεσθαι δαιμονικην την αει σαλευουσαν και τους
εσταναι δοκουντας ει ραιθυμουντες ευρισκοιντο, και ουκ εωσαν στηναι τους δια
πλειστην οσην ασεβειαν εξωσθεντας παρα Θεωι· ο δη πεπονθεν ο κατα σαρκα Ἰσραηλ
πεπαρυνηκεν γαρ αφορητως εις τον των ολων Σωτηρα Χριστον.

ΨΑΛΜΟΣ Λς
Ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 190 b) Ἠθικος εστιν ο ψαλμος και θεραπευ τικην
ημων της ψυχης διδασκαλιαν περιεχων, εισ ηγουμενος τωι νεωι λαωι αποχην μεν των
πονηρων, επιτηδευσιν δε των αγαθων, εξ εκατερων πειθων εκ τε της τοις αγαθοις
αποκειμενης ελπιδος, εκ τε της τοις πονηροις τεταμιευμενης κολασεως. Ἀνακεισε
ται μεν τοι τωι ∆αβιδ μονονουχι κατεπαιδοντι τοις ορ θοτητος ερασταις και
παροτρυνοντι αυτους εις το μεταποιεισθαι προθυμως της ουκ αθαυμαστου ζωης.
Ποιει δε τουτο επι καιρου· εν μεν γαρ τωι τετελε σμενωι ψαλμωι πλειστη γεγονε
καταῤρησις παντος πα ρανομου· εν δε τωι προκειμενωι νουθεσιαν ημιν εισ κομιζει,
αποφερουσαν μεν της προς εκεινους ταυ τοεργιας, αναβιβαζουσαν δε προς το
αμεινον. [Ου γαρ τοι φαιην αν ειναι πως αξιοζηλωτα τοις εθελουσι ζηιν αγιοπρεπως
την των πονηρευομενων προσκαιρον ευημεριαν. Ἐννοειν δε χρη μαλλον, εις οιον
αυτοις εκβησεται περας, το διαβιουν ελεσθαι κακως, και απαιδειν τωι Θεωι] Μη
παραζηλου εν πονηρευομενοις, μηδε ζηλου τους ποιουντας την ανομιαν. (A f. 191)
Μητε παλιν μιμου η μακαριζε τους τοιουτους ευθηνουντας ορων· προς ολιγον γαρ
αν θουντες, ξηραινονται· πασα γαρ σαρξ χορτος. Τι ουν εχουσι ζηλωτον οιτινες προς
ολιγον ανθησαντες, αυριον εις κλιβανον βαλλονται, καθ' α φησιν ο Σω τηρ; Ου γαρ
τοι φαιην αν ειναι πως αξιοζηλωτον τοις εθελουσι ζηιν αγιοπρεπως την των
πονηρευο μενων προσκαιρον ευημεριαν· εννοειν δε χρη μαλ λον, εις οιον αυτοις
εκβησεται περας το διαβιουν ελεσθαι κακως, και απαιδειν τωι Θεωι. Μη τοινυν ζηλου
τους τοιουτους, φησιν, μη δε κατερεθιζου προς μιμησιν των φιλαμαρτημονων. Καν
ει δοκοιεν εχειν τας εν τωι παροντι βιωι τρυφας, καν ιδηις ασεβη ευ πραττοντα, φευγε
την ισοτροπιαν, εις τα εσομενα βλεπων· ου γαρ εν τουτοις εσται διηνεκως τα πρα
γματα. ∆ιο επαγει· Ὅτι ωσει χορτος ταχυ αποξηρανθησονται. (A f. 191 b) Παραινει
φευγειν πονηριαν, εκπτωσιν ειναι παντος αγαθου, ταυτης υπογραφων το τελος. Τι
δε ουτως ευμαραντον ως χορτος αγρου, και λα 69.925 χανου φυσις; Βραχυ γαρ πως
ανθησαντα τα τοιαδε μαραινεται. Ουτω που φησι περι των εν κοσμωι λαμπρων·
Γενηθητωσαν ωσει χορτος δωματων· οι γαρ εν δωμασι τικτομενοι των χορτων,
ριζαν ουκ εχοντες, ακαρποι τε εισι και προς μαρασμον ετοιμο τεροι δια τουτο. –Ου
δει τοινυν ταυτα ζηλουν, ων τα μεν επ' ατιμιαι ριπτεται, τα δε πυρι παραδιδο ται, της
ακμης της προσκαιρου παυσαμενα, ως τα της χλοης λαχανα, α την χρησιν εν τωι
χλοαζειν εχουσι· τουτοις γαρ η των ανθρωπων ευπραγια, δια το σαθρον και
προσκαιρον εοικε· και οτι πυρ αυ την το της γεεννης εκδεχεται. Ἁγιοπρεπες δε ζη
λουν εκεινους, οις αν εποιτο διηνεκης η παρα Θεου δοξα τηι των ανδραγαθηματων
φιλονεικουσα λαμ προτητι. Ἔλπισον επι Κυριον, και ποιει χρηστοτητα, και
κατασκηνου την γην. (A f. 191 b, B f. 125 b, C f. 76 b) Τουτεστιν Ἀγαπησον το
ευδοκιμειν, διψησον των ιερων χαρι σματων την κτησιν, αγαπησον τα τοις αγιοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

τετη ρημενα και παρα Θεωι τεθησαυρισμενα. Ἢ το μεν κατασκηνου τεθεικεν αντι του
κατα σκηνωσεις. Γην δε εκεινην λεγει την τοις πραεσιν επηγγελμενην δηλονοτι, εν
ηι γεγονως ποιμανθησηι, φησιν, επι τωι πλουτωι αυτης. Πλουτος δε της των πραεων
γης, ητοι της ανω πολεως εν τοις ουρανοις, η των θειων χαρισματων αμφιλαφης
χορηγια, και το τελειως εχον εν τουτοις. Ταχα δε σκηνηι απεικαζει τον προσκαιρον
βιον, και βουλεται ημας χρασθαι αυτωι ως σκηνηι κατα παροδον, κυριευοντας αυτου
ου κυριευομενους υπ' αυτου, και προς το συμφερον ου προς ηδονας αποχρωμενους·
ουτω γαρ ποιμανθη σομεθα υπο ποιμενι καλωι. Ει τις πλουτος εστιν εν ανθρωποις
θειων δογματων, τουτον καρπουμενοι, ωστε λεγειν· "Κυριος ποιμαινει με και ουδεν
με υστερησει." Κατατρυφησον του Κυριου. (B f. 126) Οι δε κατατρυφωντες Χριστου,
και των παρ' αυτου χαρισματων εμπλεω την διανοιαν εχον τες, εις περας
ενηνεγμενων των αγαθων θεληματων αυτου, γυμνην και αναμφιεστον τωι Θεωι την
εαυ των δεικνυσιν οδον, τουτεστι της πολιτειας τον τρο πον. [Τρυφη τοιγαρουν, ως
εφην, το ενοικον εχειν τον τα παντα ζωογονουντα του Θεου Λογον, τον αρτον της
ζωης, τον εξ ουρανου καταβαντα, και ζωην διδουντα τωι κοσμωι. Αυτον εχοντες εν
εαυτοις, ληψονται παν τως τα αιτηματα της εαυτων καρδιας, τοτε δυνη σονται και
αποκαλυπτειν αυτωι την οδον αυτων. Ἐποπτευει μεν γαρ ο των ολων Θεος την των
σεβο μενων αυτον ευαγη πολιτειαν, αποστρεφεται την των ουκ ορθως διαζηιν
ελομενων.] Ἀποκαλυψον προς Κυριον την οδον σου, και ελπισον επ' αυτον, κ.τ.λ. (A
f. 192 b, C f. 76 b) Ἔσο, φησι, φανερος την αρεσκουσαν αυτωι βαδιζων οδον, τουτεστι
γυμνην και 69.928 αναμφιεστον τωι Θεωι την σεαυτου δεικνυς πολιτειαν. Αυτος δε τι
ποιησει; Ἐν τωι μελλοντι αιωνι εμφανη καταστησει. και οιον περιοπτον αποφανει,
λαθειν ουκ εων της σης ευζωΐας το καλλος. Ἔσται γαρ απασιν εναργης η δικαιοσυνη
σου δικην φωτος ανα λαμπουσα, φωτος μεσημβρινου· μεσημβρια γε μην ονομαζεται
της ημερας αυτο το μεσαιτατον· και σε κρινει αξιον ειναι φωτος εκει. Ὑποταγηθι τωι
Κυριωι και ικετευσον αυτον. (A f. 193, B f. 126) Αυτος μεν σε αξιον φωτος απο δειξει
εν τωι μελλοντι αιωνι, συ δε ενταυθα υποτα γηθι αυτωι. ∆υο δε ταυτα τιθησιν
αγιοπρεπη κατορ θωματα και οιον αλληλων εχομενα, το υποτασσεσθαι φημι τωι
Κυριωι, και το ικετευειν αυτον· εκατερον δε αυτων πρεποι αν ταις οτι μαλιστα των
αγιων ικε τειαις, και τοις την χρηστοτητα μελεταιν ειωθοσιν. Ἐν μεν γαρ τωι
υποταττεσθαι Κυριωι απασης εντο λης νοειται πληρωσις· ηκει [al. cod. εικει] γαρ τοις
αυτου νομοις και τρυφερον, και ευηνιον υποφερει τον αυχενα, ο θελημασι τοις
δεσποτικοις ενευδοκων, αλλα μη απειθειας καταδεχομενος υπομενειν γραφην. Ἐν
δε τωι ικετευειν αυτον, το δοξολογειν εστι, και τας ευρυθμους αναφερειν ωιδας
συμπεπλεγμενης ευχης, και οιον τινος νοητου θυμιαματος της των εργων
φαιδροτητος, συνευοδιαζουσης παρα Θεωι. Ὑποταγην ουν ενταυθα λεγει, την των
κακων αναχωρησιν· ου δεις γαρ αμαρτανων υποτετακται τωι Κυριωι. Παυσαι απο
οργης, και εγκαταλιπε θυμον. (A f. 193 b, B f. 126 b) Ἐπωφελες το παραγγελμα, και
τοις υποτεταγμενοις Θεωι πρεπωδεστατον. Χρη γαρ, φησι, πραους τε αυτους
υπαρχειν και ευ μαλα καθεστηκοτας, και αταραξιαν εχοντας εις νουν, αγα πωντας τε
διαπαντος την απο γε της μακροθυμιας ευδιαν, και των εξ οργης κυματων
αποφοιταιν. Γε γραπται γαρ οτι Ὀργη απολλυσιν και φρονιμους. Και παλιν· "Ἀνηρ δε
θυμωδης ουκ ευσχημων." Των γαρ παθων τινα μεν ου πιπτει εις πολλους, αλλα και
οι τυχοντες απεβαλον αυτα προκοπτοντες· το δε μιαρον τουτο παθος η οργη, εκκαιει
και τους δοκουν τας ειναι φρονιμους· και ταρασσει, ου τινα μεν, τινα δε ου, αλλα
κινδυνευω λεγειν παντας ανθρωπους, παρεξ του τελειου, εαν που ευρεθηι τις
τελειος. Μη παραζηλου ωστε πονηρευεσθαι, οτι οι πονη ρευομενοι
εξολοθρευθησονται. (A f. 193 b) Λεγεσθω και παρα ∆αβιδ τα του Παυ λου, οτι "Τα
αυτα λεγειν υμιν, εμοι μεν ουκ οκνη ρον, υμιν δε ασφαλες." Ου γαρ εχει κορον παρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

γε τοις φιλομαθεσι, το πλειστακις εις νουν τους περι των αυτων ονησιφορους
εισοικιζεσθαι λογους. Τουτο τοι και νυν ο Ψαλλων εργαζεται, ανω τε και κατω
ανακυκλων το σοφον δη τουτο και αξιακουστον ακου σμα· το Μη παραζηλου, φημι,
ωστε πονηρευεσθαι, ινα μη ολοῤριζος εκ γης αποληι· και γαρ οι πονηρευ ομενοι
εξολοθρευθησονται εν τωι αιωνι, δηλαδη τωι μελλοντι. Ἐξολοθρευθηναι δε εστι, το
εκπεσειν Θεου. 69.929 Ἴδιον μεν τοι κακον εστιν η πονηρια παρα τας λοι πας
αμαρτιας· ενθεν θαυμασιως ο λογος, αλλον μεν ειπε τον αμαρτωλον, αλλον δε τον
πονηρον· "Συν τριψον τον βραχιονα του αμαρτωλου και πονηρου." Ὡρισαντο δε
τινες την πονηριαν ουκ αγεννως ειναι εκουσιον κακοποιΐαν· αλλο γαρ εστι κατα
αγνοιαν κακοποιειν και οιονει νικωμενον, και αλλο αυτο τουτο θελειν κακως
ποιησαι· οπερ εστι και πονηρια, δι' ην και ο διαβολος πονηρος λεγεται. Οι δε
υπομενοντες τον Κυριον, αυτοι κληρονο μησουσι την γην. (A f. 193 b, B f. 126 b)
Ἐπειδη ειωθαμεν πως αει των μεν πονηρων αφιστασθαι, τωι του κολαζεσθαι δεει
συνωθουμενοι προς το αμεινον, εφεσει δε των παρα Θεου χαρισματων
συνελαυνεσθαι εις το διαζηιν εννομως, δια τουτο δειξας ο Ψαλλων ολεθριον των
πονηρευομενων το τελος, επαγει οτι οι τον Κυριον υπομενοντες, τουτεστιν οι δια
καρτεριας και υπομο νης τον ευδοκιμον κατορθουντες βιον, κληρονομη σουσι την
γην· ητις ουκ εστι μερος ταυτης της γης της υπο καταραν γενομενης, ην εν λυπαις
εσθιει πασας τας ημερας αυτου ο εργαζομενος αυτην, αλλα γην εκεινην την τοις
αγιοις ηυτρεπισμενην. Κληρος γαρ αυτοις η των αγιων καλλιπολις, η ιερα τε και
ανω. Ἐκει γαρ τοις των αγγελων συνεσονται χοροις, δοξολογουντες ακαταληκτως
τον κληροδοτησαντα Θεον, και των υπερ λογον αυτοις χαρισματων χορηγον γε
γονοτα. Ὥσπερ δε εστιν ο Σωτηρ, σοφια, λογος, ειρηνη και δικαιοσυνη, ουτως και
υπομονη. Γεγραπται γαρ· "Και νυν τις η υπομονη μου; ουχι Κυ ριος;" Ἀφ' ου
αρυεσθαι εστι και λαμβανειν παντα α λεγεται ειναι κατα τας Γραφας ο Χριστος. Ὡς
γαρ μετοχηι αυτου δικαιοι γινομεθα και σοφοι και ειρη νευομεν, ουτως και μετοχηι
αυτου υπομενομεν· ησυ χαζε ουν υπομενων και εκδεχομενος τον Θεον, μη
ταραττομενος τοις παρουσι. Και ετι ολιγον και ου μη υπαρξηι ο αμαρτωλος. (A f. 194)
Ἔτι βραχυ, και ουκ αν ιδηις υπαρχοντα τον αμαρτωλον· καταληφθησεται γαρ τωι της
ζωης τελει, και ομου τηι σαρκι συναπεμπολησει ταυτα, οσα περ εδοκει κεκτησθαι
χρηστα. Βραχυς γαρ λιαν ο ανθρωπου βιος, και ο της εν σωματι ζωης συνεσταλ ται
χρονος. Ουκουν ουτε αυτος ο τωι της ζωης τελει κατειλημμενος τον εαυτου τοπον
οψεται· μεταχωρησει γαρ παντως εις ᾅδου, ουτε μην οι ζωντες ετι τον αυτου
επιγνωσονται τοπον. (B f. 127 b) Οι φρονουντες τα κοσμικα, και τηι του παροντος
βιου τυρβηι τον εαυτων ενδησαντες νουν, και βροχοις ενειλημμενοι της επαρατου
φιλο σαρκιας, αει πως επιμεμηνασιν τοις τον ευαγη και απολεκτον διαβιουσι βιον,
και εχθρον ηγουνται της δικαιοσυνης τον εραστην. Οι δε πραεις κληρονομησουσι
γην. (A f. 194) Οικονομικωτατα δε λιαν ο ∆αβιδ αντι παρεξαγει ταις των παρανομων
κολασεσι, τα των αγιων γερα. Ἀκοναι γαρ δια τουτων αυτους εις εφε 69.32 σιν
ευανδριας πνευματικης, δι' ης αν γενοιτο κατορ θουν παντα τροπον αρετης. Ταυτηι
τοι φησιν· "Οι δε πραεις κληρονομησουσι γην," την ανω δηλαδη. Και
κατατρυφησουσιν επι πληθει ειρηνης. (A f. 194 b) Ποιον αν νοοιτο της ειρηνης το
πλη θος της τοις πραεσιν επηγγελμενης, αξιον ιδειν· Φαμεν ουν οτι ζωντες μεν ετι
μετα σωματων εν τωιδε τωι κοσμωι οι αγιοι πλειστην οσην πολεμων υπομε νουσιν
εφοδον, τουτο μεν της σαρκος πανεμφυτον της αμαρτιας αῤρωστουσης νομον, και
κατεξανιστα μενης αει του πνευματος· ταυτα γαρ αντικειται αλ ληλοις· "Συνηδομαι
γαρ, φησι, τωι νομωι του Θεου κατα τον εσω ανθρωπον, βλεπω δε ετερον νομον
αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος μου·" τουτο δε και των κοσμοκρατορων του
αιωνος τουτου, κατασω ρευοντων αυτοις πολεμους αει και μαχας, τουτο δε και των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

ανοσιων αιρετικων ανθεστηκοτων αυτοις. Ουκουν εως εισιν εν τωιδε τωι βιωι οι
αγιοι, πολλοι λιαν οι μαχομενοι· γεγονοσι γε μην εις την τοις πραε σιν
ηυτρεπισμενην γην, υπαρξει πληθος ειρηνης. Νοησεις δε πληθος ειρηνης, απαθειαν
ψυχης μετα γνωσεως των οντων αληθως. Παρατηρησεται ο αμαρτωλος τον δικαιον,
και βρυξει επ' αυτον τους οδοντας αυτου, κ.τ.λ. (A f. 194 b, B f. 127 b) Τουτο διδασκει
λεγων ο Ψαλλων εν τουτοις, οτι παρατηρησεται ο αμαρτωλος τον δικαιον, τουτεστιν
φιλεχθρως διακειμενος ο φαυ λος καιροφυλακησει πολλακις ταχα πως τον δικαιον
λοχησας ελειν δυνηθηι· επιτριζει γαρ αυτωι τους οδον τας αει. Πλην ο Κυριος γελωτος
αξιον αποφαινει· προβλεπει γαρ οτι ηξει η ημερα αυτου η τελευταια παντως, καθ' ην
εκποδων εσται πεσων εις θανατον. (A f. 194 b) Ἢ ταχα που φορτικον αυτοις και
δυσοιστον ειναι δοκει το δια της εκεινων επιεικειας κατακρινεσθαι δοκειν, οτι μη
των αριστων και αυτοι γεγονασιν ερασται. Το δε Βρυξει τους οδοντας, ου παντως επι
του σωματος ακουστεον, αλλα σιωπην μεν απο φωνης, κραυγην δε εν τηι καρδιαι
λογιζομενην κατα του δικαιου πονηρα. Πλην ο μεν αμαρτωλος μεμηνε κατα των
δικαιων· ο δε Κυριος διαγελαι τας κατ' αυτων επιβουλας των αμαρτωλων, ειδως ως
εστησεν ημεραν, καθ' ην τοις μεν αποδωσει την αιω νιον ζωην, τοις δε την αιωνιον
κολασιν. Τουτο δε και επι του διαβολου ληφθηναι προσφορον. Αυτος γαρ εστιν ο
αμαρτωλος, ο βρυχων τους οδοντας κατα των αγιων, ος εις γελωτα τετακται·
παιζεται γαρ παρα των δικαιων ηττωμενος· ηξει δη η ημερα καθ' ην εις το
ητοιμασμενον αυτωι πυρ πεμφθησεται. Του καταβαλειν πτωχον και πενητα. (B f. 127
b) Σκοπος τωι αμαρτωλωι ουχ ινα τινα των αδικησαντων αυτον αμυνηται, η κατα τι
ολως προσκεκρουκοτων αυτωι, και προφασεις τωι πολεμωι δεδωκοτων ευλογους,
αλλ' ινα καταβαληι πτωχον και πενητα, και αποσφαξει τους ευθεις τηι καρδιαι. Πτω
χον δε και πενητα φησιν, τον επιεικη και μετριοφρονα και φιλοκομπιας αμεινω, και
ταπεινον τηι καρδιαι. Τον τοιουτον δε και αυτος ο Σωτηρ πτωχον εφη τωι 69.933
πνευματι, και της των ουρανων βασιλειας αξιον ειναι φησιν· μαλιστα γαρ κατα των
πενητων οι συκοφαν ται στρατευονται. Ἔτι δε και κατα των δικαιων των ευθη την
γλωσσαν εχοντων οι παρανομοι, βασκαινον τες αυτων τηι δικαιοσυνηι, καταδιαβολας
καθαπερ ρομφαιας οπλιζειν ειωθασιν. Ἡ ρομφαια αυτων εισελθοι εις τας καρδιας
αυτων. (A f. 195 b) Ταυτα, φησι, πεπονθασιν οι πονηροι δαιμονες, α ποιησειν τοις
αγιοις επεβουλευσαν. Και τοις αγιοις δε επιμεμηνασι μεν οι φιλαμαρτημονες, και το
της βασκανιας τοξον εντεινουσι κατ' αυτων, και την της εαυτων σκαιοτητος
απογυμνουσι ρομ φαιαν, ουδενα τροπον επιβουλης εωντες ανεπιτηδευ τον· αλλ'
οιον δια πασης ερχομενοι δυσσεβειας, τας οσιας πολιορκουσι ψυχας. Τινα δε τροπον
αυτους αντ αμυνεσθαι χρη, και οπως υπαντιαζειν, εντευθεν μα θησομεθα. Τα οπλα
ημων ου σαρκικα· και εν σαρκι περιπατουντες, ου κατα σαρκα στρατευομεθα. Ἀλλ'
ουδε την των αμαρτωλων ανοσιοτητα μιμησομεθα· ου γαρ ως εκεινοι εντενουμεν
τοξα και ημεις, η ξιφος απογυμνωσομεν· εσομεθα δε μαχομενων αμεινους και την
βελτιω ψηφον αποισομεθα, Θεωι προσφευ γοντες, και χειρας οσιας ανατεινοντες,
χειρα τε την αει σωζουσαν υποτρεχοντες, και τον παναλκη και ατρεπτον καλουντες
εις επικουριαν, λεγοντες περι εισελθοι εις τας καρδιας αυτων." Κρεισσον ολιγον τωι
δικαιωι, υπερ πλουτον αμαρ τωλων πολυν. (A f. 196, B f. 128) Ευτεχνεστατα και νυν
εξυφαι νει την υφηγησιν. Ἀντιπαρεξαγει γαρ ωσπερ και εκ παραλληλου τιθησι τα τε
των αμαρτωλων ηττηματα και των δικαιων τα πλεονεκτηματα, πανταχου την
αρετην αποφαινων εγκαρπον, ανονητον δε τον εικαιον του βιου περισπασμον και
την επαρατον ζωην. Πλου τει μεν γαρ, φησιν, ο αμαρτωλος εσθ' οτε, και ταις
εντευθεν εμπλατυνεται τρυφαις, και μεγαλοφρονει δοξαν εχων ευμαραντον, και
σαρκα πιαινων, πλεον εχων ουδεν του τοις γηΐνοις εφηδεσθαι. Ὁ δε γε πτω χος τηι
καρδιαι και δικαιοσυνης εραστης, απαντων των τοιουτων αποφοιται, και την επιεικη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

και σωφρονα πτωχειαν αγαπαι. Ἀλλα κρειττον τουτο αυτωι υπερ πλουτον αμαρτωλου
πολυν. Ὅτι βραχιονες αμαρτωλων συντριβησονται, υπο στηριζει δε τους δικαιους ο
Κυριος. (A f. 196, B f. 128) Ὅτι αμισθον μεν τοις φιλ αμαρτημοσι το πλουτειν και
ολεθριον [cod. b. Ὅτι δε ανονητον μεν τοις φιλαμαρτημοσι το πλουτειν, η και
αμεινον και αληθες ειπειν, της εσχατης προξε νον δικης], το γε μην των δικαιων
ολιγαρκες εγκαρ πον και αρεσκον Θεωι, εντευθεν δεικνυται. Καρπος μεν γαρ, φησι,
του των ανομων πλουτου, συντριβη και ισχυος απασης αποθεσις· δηλοι γαρ, οιμαι,
τουτο των βραχιονων η συντριβη, της γε μην αυταρκειας το υποστηριζεσθαι παρα
Θεου· ανεχει γαρ τους δι καιους, και ακραδαντον αυτοις νεμει την ευθυμιαν, και
ακατασειστον εχουσι το ευημερειν, παραλυοντος 69.936 ουδενος η κομισαι
δυναμενου προς το εναντιον. "Την γαρ χειρα την υψηλην, τις αποστρεψει;" κατα το
γεγραμμενον. Γινωσκει Κυριος τας οδους των αμωμων. (A. f.196 b, B f. 128, K f. 76)
Κατα τας Γραφας ο Κυριος μονα τα καλα γινωσκει, αγνοει δε τα κακα, ως αναξια
οντα της γνωσεως αυτου. ∆ιο εγνω Κυ ριος τους οντας αυτου, και τας οδους των
αμωμων αστειας ουσας· το δε γινωσκει, ενταυθα ειρηται αντι του Ἀποδεχεται και
τιμαι, ειτουν αγαπαι, και εφοραιν αξιοι. Ἐπει πως ουχ απασιν εναργες, οτι και τας των
φιλαμαρτημονων ειδεν οδους, λανθανει δε αυτον παντελως ουδεν; Ουκουν η γνωσις
εν τουτοις την ανακρασιν και οικειοτητα σημαινει. Ειωθαμεν δε και ημεις τοις
προσκρουουσι λεγειν το, Ουκ οιδα σε, πολλακις, ουχ ως αγνοουντες παντως, αλλ' ως
της προς ημας αγαπης και σχεσεως αλλοτριουν εθελοντες. Οιδε τοινυν τας των
αγιων οδους και πρα ξεις, τουτεστιν εφοραι αυτας ασμενως· εισι γαρ αγα θαι και
παντος επαινου μεσται. Ου καταισχυνθησονται εν καιρωι πονηρωι. (A f. 196 b, B f. 128
b) Πονηρον εν τουτοις ονο μαζει καιρον των διωγμων και των περιστασεων ητοι
των πειρασμων. Ουτω γαρ που και ο πανσοφος Παυλος επιστελλει τισιν, ποτε μεν·
"Ὅτι ο καιρος πονηρος εστιν·" ποτε δε παλιν· "Ἐξαγοραζομενοι τον καιρον, οτι αι
ημεραι πονηραι εισιν." Ὅταν τοινυν καιρωι πονηρωι περιπταιωσιν, φησιν, ου
καταισχυν θησονται πεσοντες εις το πλημμελες, και της πρε πουσης αυτοις
ευκοσμιας εξολισθησαντες· χαριειται γαρ αυτοις ο των ολων Θεος την απαντων των
αρι στων μητερα και τροφον καρτεριαν και υπομονην. Ἢ ταχα Κληρονομησουσι τας
επαγγελιας οι δικαιοι. και εν τωι καιρωι της κρισεως ου καταισχυνθησονται, οταν οι
μεν εις ζωην ανιστανται, οι δε εις ονειδισμον και αισχυνην αιωνιον. Και εν ημεραις
λιμου χορτασθησονται. (A f. 197, B f 128 b) Συνιεμεν δε και τουτο κατα τοιονδε τινα
τροπον. Ἔοικεν γαρ πως ο λογος δι' αινιγματος υποδηλουν, οτι εν καιρωι θλιψεως
αυτοι το της ανωθεν ευημεριας εξουσι πλατος· το μεν γαρ Ἐν ημεραις λιμου
χορταζεσθαι, κατασημαινει τι τοιουτον. Πλην ει βουλοιτο τις και ετερως την του
στιχου διανοιαν εκλαβειν, εκεινο συνησηις· ευρησομεν γαρ τον των ολων Θεον
πλεισταχου μεν τοις της ανο μιας ερασταις αποστρεφειν επιφεροντα και μαθημα των
λιμον ιερων. Ειρηται γουν παρ' αυτου, πεπα ρωινηκοτων ου φορητως των εξ αιματος
Ἰσραηλ· "Ἰδου εγω επαγω λιμον επι την γην, ου λιμον αρτου, ουδε διψαν υδατος,
αλλα λιμον του ακου σαι λογον Κυριου." Ἀλλ' επενηνεκται μεν τοις
προσκεκρουκοσιν ο των ιερων μαθηματων λιμος, ου μην ετι και τοις των θειων
ενταλματων επιμε ληταις· αλλα κατα τον καιρον των διωγμων εκ λειποντων των
διδασκαλων, αυτος ο Κυριος τωι εαυτου πνευματι θρεψει τους εις αυτον πεπιστευ
κοτας. 69.937 Ὅτι οι αμαρτωλοι απολουνται, οι δε εχθροι του Κυριου αμα τωι
δοξασθηναι αυτους και υψω θηναι, εκλειποντες ωσει καπνος εξελιπον. (A f. 197, B f.
128 b) Ἀντιπαρατιθησι παλιν ταις των δικαιων τιμαις τα τοις φιλαμαρτημοσι
συμβησο μενα κατα καιρους εκ θειας οργης· ειεν δ' αν οιμαι ταυτι τα εις εσχατην
αυτους κατακομιζοντα συμφο ραν. Ει γαρ και δοξειαν εσθ' οτε πραττειν δεξιως κατα
γε τον ενεστηκοτα καιρον, τρυφωντες δηλονοτι και ταις παρα παντων ευφημιαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

στεφανουμενοι, και δυναστειαις αξιωματων επαυχουντες κοσμικων, αλλ' ουν
απολουνται· καταστρεφει γαρ αυτοις του βιου το περας εις ολεθρον και απωλειαν.
Ἐχθρους δε ειναι φαμεν του Κυριου, και τους γεγονοτας μεν υπ' αυτωι δια της
πιστεως, αντενηνεγμενους δε ωσπερ δια πολλης απειθειας, και τοις θειοις αυτου
θεσπισμασιν ακαταληκτως μεμαχημενους. Ειεν δ' αν εχθροι και οι των δαιμονων
θεραπευται, και οι προσκυνουντες τοις εργοις των ιδιων χειρων, ηγουν τηι κτισει
παρα τον κτισαντα λατρευοντες, και ετι οι των αιρεσεων ευρεται, ατε δη το ψευδος
αντανισταιν ειωθοτες τηι των αληθων δογματων ορθοτητι. Ουτοι βραχυ ανθη σαντες,
και χορτοις εν ισωι μεμαρασμενοι, πεσουνται προς θανατον, και τας των
ημαρτημενων εκτισουσι δικας, ως εχθροι του Κυριου κολαζομενοι, και κα πνου
δικην εκλειποντες. Λειψανον δε πυρος εστιν ο καπνος, καταμαρανθεντος ηδη και
απεσβηκοτος, και οιονει καταληξαντος εις το ειναι τεφρα και σποδος. Καπνωι ουν
συγκρινονται, επειδη καθαπερ του πυρος σβεσθεντος ο καπνος αφανιζεται, ουτω και
των αμαρτωλων αποθανοντων, η περι αυτους πασα δοξα απολλυται. ∆ανειζεται ο
αμαρτωλος και ουκ αποτισει, ο δε δικαιος οικτειρει και διδωσιν. (A f. 197 b. B f. 129)
Ουκ αντιδιδωσι, φησιν, ο αμαρτωλος ευχαριστιαν υπερ ων ευηργετηται παρα Θεου·
αλλ' ουδ' αν ει ευ παθοι παρα τινων, βελτιων εσται· ουτε μην εκ των εις αυτον
γεγονοτων, την του κατοικτειρειν διδασκεται τριβον· ουδ' ανεχεται δια των ισων
αμειψασθαι τους αυτον ωφελησαντας· αλλ' οια τις κλεπτης ευρημα [al cod. ευρεμα]
ποιειται το δοθεν, και εις μονον ορων το κερδησαι, αυχημα ποιειται το κατατηξαι
ταις λυπαις τον δεδανεικοτα. Ὁ δε γε δικαιος αντιδιδωσιν οικτιρμους, τον εαυτου
∆εσποτην μιμουμενος· καν γαρ μη λαβοιτο δοθεν, αλλα και ουτω μενει φιλοτιμος,
και κοινωνικος ων ου παυεται. Μιμειται γαρ τον εαυτου Πατερα Θεον, ος ανατελλει
τον ηλιον επι πονηρους και αγαθους, και βρεχει επι δικαιους και αδικους. (B f. 129)
Ἕκαστος ημων δεχεται παρα Θεου πλειστας τε οσας και μεγαλας ευεργεσιας
αισθητας τε και νοητας. Ἀλλ' ει τις ηι φιλαμαρτημων και ασχετως απονενευκως εις
φιληδονιαν, και τηι τυρβηι των εν τωιδε κοσμωι πραγματων τον εαυτου καταχω σας
νουν, πολλα παρα Θεου ουδεν αποτισει, τουτεστιν ου προσοισει την υπακοην, ου
ταις αυτου ζευγλαις υποθησει τον αυχενα, ουχ εψεται τοις αυτου θελημα 69.940 σιν,
ου καρποφορησει την αρετην, αλλ' ουδε ωσπερ τινα τοκον καταθησει τωι Θεωι το
επιεικες εις τρο πους, ου δογματικης ευτεχνιας επιμελησεται, μενει δε σκληρος και
ακαρπος. Πλην καν ει ουτω διατε θειη, φησιν, ο δικαιος και αγαθος, δηλον δε οτι
Θεος ου παυσεται του κατοικτειρειν αυτον, και διδοναι τα παρ' εαυτου· ινα λοιπον
λεγηται προς αυτον· "Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου, και της ανοχλης, και
της μακροθυμιας καταφρονεις;" και τα εξης. Ὅτι οι ευλογουντες αυτον,
κληρονομησουσι γην. (A f. 198, B f. 129 b, Κυριλλου και Ὠριγενους) Ὅμοιον τωι
ειρημενωι προς Ἀβρααμ· "Τους ευλογουντας σε ευλογησω, τους δε καταρωμενους σε
κατ αρασομαι." Ουκουν ει μεν ο Θεος ειη ο κατοικτειρων και διδους, οι
δοξολογουντες αυτον δια τουτο, ηγουν ευλογουντες, εσονται κληρονομοι της
επηγγελμενης τοις αγιοις γης, και ληψονται γην την αγαθην την πολλην, την ου
κεντρου και σημειου λογον εχουσαν. Κινδυνος δε εν τωι καταραν ημας τιθεναι τωι
δικαιωι, ολεθρου του εσχατου. Λεγει γαρ προς τον δικαιον ο Κυριος· "Ἐχθρευσω τοις
εχθροις σου, και αντικεισομαι τοις αντικειμενοις σοι." Και ωσπερ λεγει· "Τουτον
εθρε ψας, εμε εθρεψας," ουτως ακολουθον ειπειν· Του τον ελοιδορησας, εμε
ελοιδορησας. Καταρωνται δε Θεον οι μη ειδοτες αυτον εις τελος ολοθρευοντα, οι
κατα της αυτου δοξης παλιμφημους εσθ' οτε ρι πτοντες φωνας· προς τωι μηδε
ετερους, εφ' οις ευ πεπονθασιν, ανεχεσθαι προσαγειν αυτωι τας ευχα ριστιας. Χριστον
μεν ουν ευλογουσι τα εθνη, διο κληρονομουσι την βασιλειαν· οι Ἰουδαιοι δε
βλασφημουντες αυτον, εις τελος αφανιζονται και ολο θρευονται. Και την οδον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

αυτου θελησει. (A f. 198 b, B f. 130) Ἄμεινον δε ισως νοειν οτι ο Κυριος θελησει την
οδον του ανθρωπου, τουτεστι, ποιησει θελητην και αποδεξεται. Ὥσπερ γαρ ανεθε
λητους εχει τας των παρανομων οδους, ουτω ποιειται θελητας τας των αγαθουργειν
ηιρημενων. Ὃ δε αρε σκει Θεωι, τουτο που παντως εστι και εξαιρετον και παντος
επαινου μεστον· ου γαρ αν ηθελησε Θεος το μη ουτως εχον. Ὅταν πεσηι ου
καταῤραχθησεται, οτι Κυριος αν τιστηριζει χειρα αυτου. (A f. 198 b, B f. 130) Ει και
συμβηι, φησιν, ολιγον τι παρασφαληναι τον δικαιον, ουκ αδικηθησεται· αλλ' οια
γενναιοτατος αθλητης εκβιασθεις, και προς ολιγον ενδους, παραχρημα εαυτον
αναληψεται. ∆ια τι; Ὅτι εχει τον Θεον αντιστηριζοντα· τουτο γαρ τοις δικαιοις αει ο
Θεος κατανευει, ταις ανθρωπιναις μικροψυχιαις απονεμων τον ελεον. "Ἑπτακις γαρ,
φησι, πεσειται ο δικαιος και αναστησεται·" δει γαρ ωσπερ εκ κυ ματων ανανηχεσθαι
φιλειν τους πλεονεξιαν εσθ' οτε διαβολικην υπομειναντας, και τι βραχυ παραπται
69.941 σαντας. Ου γαρ πασα αμαρτια προς θανατον, καθ' α γεγραπται. Ουκουν ει τι
παθοι τοιουτον ο δικαιος, αντιστηριζει Θεος, την αυτου χειρα προτεινων την
ανεχουσαν προς το ευ ειναι· ης ουκ επαμυνουσης, ατονησει πας νους·
αντιστηριζουσης δε και διακρα τουσης φιλαγαθως, ευτονησει παντως το ασθενες και
ανανηξεται το βεβαπτισμενον. Νεωτερος εγενομην, και γαρ εγηρασα, και ουκ ειδον
δικαιον εγκαταλελειμμενον. (A f. 199, B f. 130) Ἀξιοχρεως των λεγομενων ο μαρτυς,
ατε δη και υπαρχων πνευματοφορος, και τηι της προφητειας χαριτι στεφανουμενος,
και ως εν μηκει χρονου δια πολλης ελασας πραγματων πειρας, ο μεμαθηκεν
ακριβως, ταις παρ' αυτου ψηφοις δια κυρουν ευ μαλα βεβουλημενος· Ἐκ νεοτητος,
φησιν, εις δευρο, γεγηρακα γαρ, ουκ ειδον δικαιον εγκατα λελειμμενον. Ὅλην την
ημεραν ελεει και δανειζει ο δικαιος. (A f. 200) Και ετερως δε δανειζει ο δικαιος τα εν
ηθικαις εντολαις, επι τωι τους ειληφοτας δι' εργων τον καρπον αποδουναι του
δανους. Καρποι γε μην των αγαθων δανεισματων εψονται παρα Θεου τοις
δεδανεικοσιν αυτωι, το μητε αυτους εγκαταλειφθηναι πωποτε δια το ειναι
κοινωνικους και ευμεταδοτους, μητε το σπερμα αυτων, ητοι τους εξ αυτων υιους η
κατα σαρκα νοουμενους, η κατα μαθητειαν και ταυ τοεργιας, δεδεησθαι των
αναγκαιων εις ζωην, αλλα της θειας αυτους ευλογιας μετεσχηκεναι. Ἔκκλινον απο
κακου, και ποιησον αγαθον, και κατασκηνου εις αιωνα αιωνος. (A f. 200, B f. 130 b)
Πολιτειας ημιν ακραιφνους εξηγειται τροπον, και τοις ευαγγελικοις ουκ απαιδοντα
νομοις. Ὁ μεν γαρ παλαιος νομος απεσοδει μεν του κακου, ου μην εισεκομιζε τοις
παιδευομενοις το τε λεως αγαθον, ηγουν της αμωμητου ζωης την ειδησιν. Ἔσται δε
τουτο ημιν εναργες, ει τοις του Σωτηρος λογοις ακριβως την διανοιαν επιστησαιμεν.
Ἔφη γαρ ωδι, της νομικης πολιτειας επεκεινα τιθεις τους εις αυτον πιστευοντας·
"Ἐῤρεθη τοις αρχαιοις· Ου φονευσεις." Τουτο εστι το Ἐκκλινειν απο κακου· το γαρ
μη φοναιν, ουκ εργασασθαι τι των αγαθων εστιν, απεχεσθαι δε μαλλον αμαρτιας.
Ὁμοιως και το "Ου μοιχευσεις, ουκ επιορκησεις, ου ψευδομαρτυ ρησεις." Που δε το
Ποιησον αγαθον; εν τωι λεγειν, οτι "Πας ο οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου εικη,
ενοχος εσται τηι κρισει·" και εν τωι, "Πας ο βλεπων γυναικα," και τα εξης. Ὅταν ουν,
φησιν, εκκλινηις απο κακου, ποιησηις δε το αγαθον, τοτε κατασκηνω σεις εις αιωνα
αιωνος, και εις εδραιαν και ακραδαν τον εισελασεις ελπιδα, καθ' α φησιν ο
προφητης Ἡσαΐας· "Οι οφθαλμοι σου οψονται Ἱερουσαλημ, ητις εστιν πολις
πλουσια, σκηναι αι ου μη σεισθω σιν." 69.944 Ὅτι Κυριος αγαπαι κρισιν, και ουκ
εγκαταλειψει τους οσιους αυτου. (A f. 200 b, B f. 130 b) Κρισιν ενταυθα την ∆ι
καιοκρισιαν φησι, κατα το ετερωθι εκ παραλληλου υμνουμενον περι του τα δικαια
βραβευοντος νομον· "Κρισιν και δικαιοσυνην εν Ἰακωβ συ εποιησας." Ἀγαπαι τοινυν
την δικαιοσυνην ο Θεος, και τους ταυ της εργατας ατελευτητωι χαριτι στεφανοι· και
ουκ αν περιΐδοι ποτε τους οσιους αυτου (Ι), ηγουν τους την προς αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

πλουτησαντας οικειοτητα, αλλ' εκδι κησει αυτους. Ὅπερ δηλοι, οτι κατα τον
παροντα βιον ουκ εν ευδιαι παντως ο των αγιων εστιν χορος, αλλ' οιον εν αγωσι και
πονοις και διωγμοις, του Σα τανα τους ιδιους υπασπιστας επ' αυτους καταθηγον τος·
ωστε και μεχρις αιματος αντικαθιστασθαι τηι αμαρτιαι μαχομενους. Πλην ουκ
ανεκδικητοι μενουσι· τουτο γαρ δηλοι το, Ουκ εγκαταλειψει τους οσιους αυτου, αλλ'
εποισει Θεος την χειρα τοις πολεμουσιν αυτοις. Φυλαχθηναι γε μην εις τον αιωνα
φησιν αυ τους· ου γαρ προσκαιρος η επ' αυτοις χαρις, ουτε μην εις καιρους
περιωρισμενους η της ελπιδος φιλο τιμια τοις αγαθοις εκνεμηθησεται παρα Θεου,
αλλα και μακρα και διηνεκως, τοις απεραντοις αιωσι συνεκτεινομενη τε και οιονει
συνεκτρεχουσα. Ἄμωμοι δε εκδικηθησονται, και σπερμα ασε βων εξολοθρευθησεται.
(A f. 200 b, B f. 130 b) Σκοπος τωι Ψαλλοντι και δια των προκειμενων στιχων
πληροφορειν, οτι πλει στα μεν των αγιων τα γερα, κολασις δε και παν οτιουν των
ολοθρευειν ειδοτων της των φιλαμαρτη μονων καταρτηθησεται κεφαλης.
Ἐκδικηθησονται μεν γαρ οι δικαιοι, φησιν, ολεθρωι δε περιπεσουνται οι ασεβεις, και
ολοῤριζοι απολουνται, εκδιωκομενοι απο βασιλειας εις γεενναν, απο των χωριων
του φωτος εις το σκοτος το εξωτερον. Χρησιμως δε ο Ψαλμωιδος και τας των δικαιων
αφηγειται τιμας, και τας των φιλαμαρτημονων ποινας παραδεικνυσι· τωι μεν φοβωι
του κολαζεσθαι τους πονηρους αφιστας των εν χερσιν επιχειρηματων, τηι δε των
δωρων επι θυμιαι προς ακμαιοτεραν εφεσιν του αγαθου τους ευ βιουν ηιρημενους
ανακομιζων αστειως. Το δε γε σπερμα των ασεβων, ο δη και εξολοθρευθησεσθαι
φησιν, η τα εργα αυτων χρη νοειν· Ὃ γαρ εαν σπει ρει ανθρωπος, φησι, τουτο και
θερισει· η τους εξ αυτων εσομενους υιους, η κατα σαρκα τυχον, η καθ' ετερον
τροπον, ει πατρυζειν ελοιντο, και προγονικης σκαιοτητος γενοιντο μιμηται. Ὅτι
Κυριος αγαπαι κρισιν. Κρισιν αει πως το Γραμμα το ιερον την ∆ικαιο συνην ονομαζει·
κατα γε το ετερωθι που προς Θεον υμνουμενον περι του τα δικαια βραβευοντος
νομου· "Κρισιν και δικαιοσυνην εν Ἰακωβ συ εποιησας." Κρισιν γαρ και δικαιοσυνην
εκ παραλληλου τιθησι, την κρισιν ουδεν ετερον ουσαν αποφαινων πλην οτι 69.945
δικαιοσυνην. Την κρισιν ουν, ητοι την δικαιοσυνην αγαπαι ο Θεος, και τους ταυτης
εργατας ατελευτητωι χαριτι στεφανοι, και ουκ αν περιΐδοι ποτε τους οσιους αυτου.
∆ικαιοι δε κληρονομησουσι γην. (A f. 201, B f. 131) Ἀλλ' ουτοι μεν κακοι κακως
ολουνται, δικαιοι δε την των πραιεων κληρονομησουσι γην, ης πολλακις
εμνησθημεν, και εις αιωνα επ' αυτης κατασκηνωσουσιν· ηγουν ασαλευτον παραλη
ψονται βασιλειαν, και διηνεκως εντρυφησουσι τοις ανωθεν αγαθοις οι δια της
αρετης δικαιωθεντες, και τας εν ουρανοις ειληφοτες κληρονομιας τας αιωνιους και
ανωλεθρους. Ἡ γλωσσα αυτου (δικαιου) λαλησει κρισιν. (B f. 131) Κρισιν ειναι
φαμεν ητοι την εφ' εκαστωι των πραγματων ορθην και αδιαβλητως εχουσαν
υφηγησιν, και ευθυ του πρεποντος αποφερουσαν τους παιδευομενους, ηγουν τον
του Θεου νομον· κεκτηται γαρ ουτω πλεισταχου. Γεγραπται γουν περι τε Θεου και
του Ἰσραηλ, οτι "Ἐκει εθετο αυτωι δικαιωματα και κρισιν." Ὁ νομος του Θεου αυτου
εν καρδιαι αυτου, και ουχ υποσκελισθησεται τα διαβηματα αυτου. (A f. 201 b, B f. 131
b) Ουκ εις μακραν αποφαινει την εκ του πραγματος ονησιν, αλλ' οιον κατα ποδας
δεικνυσι τον καρπον του λαλειν την σοφιαν και με λετην ποιεισθαι την
δικαιοσυνην. Τον γαρ του Θεου νομον εισοικισαμενος, και οιον αποθετον εχων εις
νουν και καρδιαν, το μηδενα τροπον υποσκελισθησεσθαι κερδανει, ηξει δε μαλλον
ευθυ παντος αγαθου πρα γματος· και παραποδιζοντος ουδεν η κατασειοντος, την
βασιλικην και ευθειαν διελασει τριβον. Ὃν γαρ τροπον αι νηες αιττουσιν δη παντως
ορθως και αδια στροφως ευ μαλα πηδαλιουχουμεναι, και μην και ιππος ο
δρομικωτατος ευτακτωι χρησεται δρομωι, χαλινωι προς τουτο διοικουμενος, ουτω και
η του δικαιου ψυχη πηδαλιου δικην τον θειον εχουσα νομον, ορθας ποιειται τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

τροχιας, και τα εκ των περιστα σεων διαπεραι κυματα, και του παροντος βιου τον
κλυδωνα διανηχεται· δεδοται γαρ εις βοηθειαν [al. cod. επικουριαν] ο νομος. Ταυτηι
τοι και ο θεσπεσιος ∆αβιδ ψαλλει που προς τον Θεον, και φησιν· "Ει μη οτι ο νομος
σου μελετη μου εστι, παλαι αν απωλομην εν τηι ταπεινωσει μου." Ἐπαινετος ουν ο
τοις ιεροις λογοις εφηδομενος, και τον του Θεου νομον εις νουν εχων αει οια τι
λυχνον εν νυκτι φαινοντα. Τι δε το εντευθεν οφελος; το μη υποσκελιζεσθαι τα διαβη
ματα. Κατανοει ο αμαρτωλος τον δικαιον, και ζητει του θανατωσαι αυτον, κ.τ.λ. (A f.
201 b, B f. 131 b) Ὅτι τοινυν οι των εις ευσεβειαν ανδραγαθηματων επιμεληται
πικραν εν τωιδε τωι βιωι και ουκ αφθονητον εχουσι την ζωην, αλλα δυσαρεστον
σφοδρα τοις ουκ ουσιν αγαθοις, διαδεικνυσιν ευ μαλα, κατανοειν λεγων τον αμαρτω
λον αυτους, και ζητειν του θανατωσαι αυτους. Τις δ' αν νοοιτο παλιν ο αμαρτωλος;
ο δρακων ο αποστα 69.948 της, ο φαυλοτητος απασης ευρετης και πατηρ πρε ποι γαρ
αν αυτωι κυριως η τοιαδε κλησις. Ουτος επιτριζει τοις αγιοις τους οδοντας και τωι της
βασκα νιας επ' αυτοις καταφλεγεται πυρι, και διακυκαι θανατωσαι ζητων τους
ευαρεστειν εθελοντας τωι Θεωι. Ἐπιπηδαι δε ως οφις, τον της αμαρτιας εκχεων ιον,
ηδονας ενσπειρων αισχρας, και κατερεθιζων αει προς εκτοπους επιθυμιας, και οιον
μελιτι καταχριων τους της φαυλοτητος τροπους, ινα παγιδευηι πολλους. Ὁ δε Κυριος
ου μη εγκαταλιπηι αυτον εις τας χειρας αυτου, κ.τ.λ. (A f. 201 b, B f. 131 b) Ἀλλ' ο
Κυριος, φησιν, ου μη εγκαταλιπηι αυτον εις χειρας αυτου· παραδει ξας την εφοδον,
ουκ εαι καταπιπτειν των αγιων τον νουν, παραστησας ευθυς τον επικουρον, της
εκεινου σκαιοτητος την εφοδον αφανιζοντα· Θεου γαρ προ εστηκοτος, τις ο
κακωσων εστι; Και ψηφος μεν τοι ορθη και αδεκαστος εξενεχθησεται παντως παρα
Θεου, κατακρινουσα μεν τους βεβηλους και πονηρους, απαλλαττουσα δε και
κινδυνου και φοβου παντας τους ανακειμενους αυτωι, και τον ιερον αυτου νομον εις
νουν εχοντας και καρδιαν, και μελετην ποιουμε νους την δικαιοσυνην· εν γαρ τωι
κρινεσθαι, φησι, τον δικαιον, ου μη καταδικασηται αυτον. Ὑπομεινον τον Κυριον,
και φυλαξον την οδον αυτου. (A f. 202, B f. 131 b) Χρημα αριστον η υπομονη, τικτει
γαρ την δοκιμην, η δε δοκιμη την ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνηι. Ψαλλει γουν και
φησιν ο θε σπεσιος Μελωιδος· "Ὑπομενων υπεμεινα τον Κυ ριον, και προσεσχε μοι."
Και ετερος των αγιων· "Ὑπομονης γαρ, φησι, χρειαν εχετε, ινα το θελημα του Θεου
ποιησαντες, κομισησθε την επαγγελιαν." Ευρησομεν δε δια πασης θεοπνευστου
Γραφης, ως παντος αγαθου προμνηστριαν ᾀδομενην την υπομο νην. Το δε "Φυλασσε
την οδον Κυριου," ειη αν, οιμαι που, το τοις θειοις πηδαλιουχεισθαι νομοις προς το
αμωμητως εχον, και εις εξαιρετον τινα και τεθαυ μασμενην ζωην αναφερεσθαι,
προθυμιαις ασχετοις εις τουτο διαιττοντα. Ειη δ' αν τληπαθειας της επ' αγαθοις και
ιδρωτων αγιοπρεπων περας, το υψουσθαι παρα Θεου, ωστε των γηΐνων υψου
γενεσθαι περι σπασμων. Γεγραπται γαρ· "Ὅτι του Θεου οι κραταιοι, της γης σφοδρα
επηρθησαν." Ἐπιτεινων δε την παρακλησιν ο Ψαλλων· Συ μεν, φησιν, υψω θησηι,
ωστε κατακληρονομησαι την ανω που ιδρυμε νην και εν υψει κειμενην γην των
πραιεων. ∆ηλον γαρ οτι ουκ επι τωι την εν ποσι κληρονομησαι γην υψουται τις, αλλα
την ουτως υψηλην ουσαν, ως Θεου δεισθαι του επ' αυτην αναβιβαζοντος ωστε
αυτην κληρονομηι. Τους γε μην παρανομους τους επι σοι βρυχοντας τους οδοντας,
εκκοπτομενους θεασηι· εξο λοθρευθησονται γαρ, και τουτο αυτος οψει. Ειδον τον
ασεβη υπερυψουμενον και επαιρομενον ως τας κεδρους του Λιβανου, κ.τ.λ. (A f. 202,
B f. 132, Κυριλλου και Βασιλειου) 69.4 Θεασαμενος, φησιν, ανδρας πονηρους
ευημερουντας, ενενοουν πως τουτου επετυχον. Ειτα τοιαυτα εννοων και θαυμαζων
εν εμαυτωι, δευτερον βουλομενος αυ τους θεωρησαι, επηιρα τους οφθαλμους, οι δε
ησαν ουδαμου. Ειτα μνημειον αυτων βουληθεις καταλαβειν, ουδε τον τοπον εν ωι
εσταναι εδοκουν ευρειν δεδυνη μαι. Ὁραις πως τα τοις ασεβεσι συμβαινοντα, μονον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

ουχι και εν οψει τηι παντων κεισθαι φησιν, αγνοειν δε αυτα παντελως ουδενα; Το
γαρ ιδιον, κοινον ωσπερ ποιειται τοις αλλοις· ου γαρ που μονος αυτος τεθεασθαι
φησιν, αλλα το πασιν εις θεαν εκκειμενον κατασημαινει ενταυθα το ειδον. Τεθεαμαι
ουν, φησι, τον ασεβη τοις των κεδρων αναστημασι φιλονεικουντα
συμμετεωριζεσθαι, και εν ισωι τοις αγαν ευμηκεστα τοις των φυτων υψουμενον, εξ
υπεροψιας δηλονοτι και διακενου φυσηματος και δοξαριων κοσμικων και της
ετερας εξιτηλιας. [Ἀλλ' ουτος δια βραχεως] καιρου γεγονεν εκ μεσου, και εις τουτο
κατεβιβασθη ταλαιπωριας, ως μη ευρισκεσθαι τον τοπον αυτου· δια δε του τοπου,
την μνημην εδηλωσεν. Φυλασσε ακακιαν, και ιδε ευθυτητα, οτι εστιν εγκαταλειμμα
ανθρωπωι ειρηνικωι. (A f. 202 b. B f. 132 b) Και η τιμωρια, φησι, των ασεβων, και το
εγκαταλειμμα ητοι η κληρονομια των αγαθων, παρασκευαζετω σε επιτηδευειν
απλοτητα· ακακιαν γαρ ενταυθα την απλοτητα νοητεον, καθ' ην αδολον τε και
ακραιφνη και υποκρισεως διχα και οιον διπλοης απηλλαγμενην ζωμεν ζωην· οποιος
τις ην ο θεσπεσιος Ναθαναηλ, περι ου φησιν ο Χριστος· "Ἴδε αληθως Ἰσραηλιτης, εν
ωι δολος ουκ εστιν." Ἔφη δε που και το Γραμμα το ιερον, οτι Και ην Ἰακωβ ανηρ
απλαστος, οικων οικιαν. Ουκουν το μεν απλουν εν τροποις και ακακοηθες, τουτο
ειναι φαμεν την ακακιαν. Ευθυτητα δε ουκ αλλο τι νοησομεν, η το εν γνωσει των
θειων δογματων οιον ευθυτενες και αδιαστροφον, ορθοτομεισθαι γαρ χρη της
αληθειας τον λογον, η το εν αρετηι τηι πρακτικηι κατ' ουδενα τροπον διεστραμμενον.
Ειρηται γαρ που περι των αμαρτωλων, Ὧν αι τριβοι σκολιαι, και καμπυλαι αι τροχιαι
αυτων. Φυλασσε δη ουν, φησι, την ακακιαν και την ευθυτητα· και τι το εντευθεν; οτι
εστιν εγκαταλειμμα ανθρωπωι ειρηνικωι. Ἐπειδη γαρ ολοῤ ριζον εκ γης ολλυσθαι τον
ασεβη φησιν, ως μηδε ευρισκεσθαι τον τοπον αυτου, τετηρηκε τοις φιλοθεειν
ηιρημενοις και φυλαττουσι την ακακιαν το κατα λειμμα. Τον δε τοιουτον, ειρηνικον
ονομαζει· ειρη νευει γαρ και προς Θεον και προς ανθρωπους αγιους ο ευθης τε και
ακακος. Οι δε παρανομοι εξολοθρευθησονται επι το αυτο. (A f. 203, B f. 133)
Ἐξολοθρευθησονται δε, φη σιν, οι παρανομοι· και τουτο, οιμαι, εστι, το μη
ευρισκεσθαι τον τοπον αυτων. Το δε επι το αυτο, αντι του ευθυς [al. cod. ευθυ] και
παραχρημα· ως δοκειν ενα και τον αυτον ειναι καιρον, και της υψω σεως αυτων, και
του καταβιβασθηναι προς ολεθρον· 69.952 ου γαρ τοι μακρος μεταξυ διιππευσει
χρονος, εσται δε μαλλον ακαριαιος και βραχυς. Ἅμα γαρ υψωθη, και πεπτωκεν·
ωφθη, και συνεσταλη· ηνθη, και μεμαρανται. Και τουτο εστι το, επι το αυτο. Σωτηρια
δε των δικαιων παρα Κυριου. (B f. 133) Ἐκρυεται μεν τους ανακειμενους αυτωι Θεος,
και της των φαυλων σκαιοτητος απρακτον αποφαινει το βελος. Ου γαρ αφιησιν
πληττεσθαι τους αγιους, αλλ' εξω σκοπου πεμπουσιν οι κατ' αυτων· και παν αυτων
επιχειρημα στρεφεται κατα της αυτων κεφαλης.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΖʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ εις αναμνησιν περι του Σαββατου. (A f. 203 b, B f. 133 b)
Ἀνατιθεται μεν και ο εν χερσι ψαλμος ωσπερ τωι προσωπωι του θε σπεσιου ∆αβιδ
αλυοντος και τεταραγμενου δια το πλημμελειαις περιπεσειν, και ιδειν μεν ουχ οσιοις
ομμασι την Ουριου γαμετην, επιβουλευσαι δε αυτωι και θανατου ψηφον αδικως
επενεγκειν· ειτα ταυτης ενεκα της αιτιας παρα Θεου παιδευεσθαι, φροντισι και
λυπαις κατατηκοντος αυτου την καρδιαν, και τοις εντευθεν πονοις αυτην
διασμηχοντος. Γεγρα πται γαρ οτι Ἐκπλυνει Κυριος τον ρυπον των υιων και των
θυγατερων Σιων εν πνευματι κρισεως και εν πνευματι καυσεως. Και παλιν· "Ὃν
αγαπαι Κυ ριος παιδευει, μαστιγοι δε παντα υιον ον παραδε χεται." ∆ιολωλε τοινυν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

τωι ∆αβιδ ο υιος Ἀμνων· ο Ἀβεσσαλωμ επανεστη, ου της βασιλειας μονον, αλλα και
αυτου του ζηιν εξελασαι κρινων τον γεγεννηκοτα. Τουτων δη εις αισθησιν ελθων,
και τοις του συνειδο τος ελεγχοις καταπαιομενος, εννενοηκως δε και την παναλκη
του Θεου χειρα μαχομενην αυτωι, προσ αγει την ικετηριαν, ομολογει το πλημμελημα.
και ως ιατρωι πνευματων το τραυμα γυμνοι, και θερα πειας τυχειν αξιοι. Και γε αιδει
τον ψαλμον ανα μιμνησκων εαυτον της συνεχουσης ταλαιπωριας ης υπεμεινε δια
την αμαρτιαν, και αξιοι δι' εαυτου τον Θεον, σαββατισμον αυτωι δουναι ητοι
αναπαυσιν των συμφορων· η ταχα επειδη το Σαββατον εν διπλωι τα της θυσιας
προσκομιζεσθαι δειν ο νομος διεκε λευετο, ανεφερετο δε πασα θυσια παρα των υιων
Ἰσραηλ εις αναμνησιν, τουτεστιν ινα εν μνημηι γε νοιτο τηι παρα Θεωι πας ο
προσαγων αυτην, δια τουτο πνευματικος ων ∆αβιδ, και προεγνωκως οτι κατα
καιρους η σκια παυθησεται, εισκεκριμενης της αληθους λατρειας της δια του
Χριστου, αντι της κατα τον νομον εν τοις Σαββασι διατεταγμενης θυσιας, ποιειται
την εξομολογησιν. (A f. 204, B f. 133 b) Ἁρμοσει δε η ωιδη και ημιν αυτοις, ηγουν
ανθρωπωι παντι πληττομενωι μεν υπο του συνειδοτος εφ' οις αν ειδειη πεπαρωινηκως
εις τον του Θεου νομον, πολλα γαρ πταιομεν απαντες, αιτουντι δε παρ' αυτου τον
ελεον, και το εκ μετα νοιας δακρυον των ομματων εκθλιβοντι. Ει γαρ μη ουτως εχει,
πως εις δευρο και προς ημων ο ψαλμος 69.53 αναφερεται; Τι γαρ προς ημας ετερου
τυχον εξ ομολογησις, ειπερ εκεινωι μονωι, και ουδενι των ετε ρων, ηρμοσε; Προκειται
δη ουν τοις εφ' αμαρτιαις ταις εαυτων δακρυῤροειν ηιρημενοις, το προσαγειν Θεωι
τον προκειμενον ψαλμον ητοι την εξομολογησιν ως θυσιαν την εν Σαββατωι, ητις ην
εν διπλωι, και εις αναμνησιν αγουσα την παρα Θεωι τους προσαγον τας. Τα μεν τοι
του εκτου ψαλμου ρηματα, συγ γενη τυγχανει τοις εν τωι προκειμενωι φερομενοις.
Ἀλλ' εν τωι εκτωι η προγραφη ειχεν, "εις το τελος, εν υμνοις, υπερ της ογδοης·" εν δε
τωι παροντι, τουτων μεν ουδεν, μονον δε "Ψαλμος τωι ∆α βιδ εις αναμνησιν"
επιγεγραπται. Και εοικεν η προσθηκη αναπεμπειν ημας εις αναμνησιν της εν τωι
εκτωι προγραφης· ωστε ειναι και τα παροντα, εις τελος και εν υμνοις υπερ της
ογδοης. ∆οκει δε μοι ο ∆αβιδ, διαφορως εν πολλοις περι του πραχθεντος αυτωι
πλημμεληματος εξομο λογησαμενος, ιδιως τον παροντα ψαλμον αφορισαι εις
αναμνησιν ως αει φερειν αυτον ανα στομα· κε χρησθαι δε αυτωι αντ' επωιδης επι
θεραπειαι της εαυ του ψυχης. Ἱκετηριαν γουν αναφερει τωι Θεωι, δι' ης αποστρεφει
μεν την οργην την πασιν αμαρτανου σιν επηρτημενην, ιλασκεται δε τον αγαθον
Κυριον ταις μεθ' υπερβαλλουσης εξομολογησεως φωναις. Κυριε, μη τωι θυμωι σου
ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου παιδευσηις με. (A f. 204 b, B f. 133 b) Ὡς ει και ιατρωι τις
τα δια καυτηρος και σιδηρου και πικρων αντιδοτων προσφεροντι βοηθηματα επι
θεραπειαι παθους υπο κειμενου, λεγει· μη δια πυρος με θεραπευσηις, μη δια καυτηρος
και τομων, δια δε ηπιων και πραιοτε ρων φαρμακων. Ὁ γαρ τοιουτος, ου την
θεραπειαν αρνειται, αλλα το επιπονον των βοηθηματων. Ὥστε αγασαιτο αν, οιμαι,
τις και σφοδρα εικοτως της των αγιων ψυχης το επιεικες. Ἐν γαρ τοι τοις ολισθη
μασιν, απερ αν αυτοις συμβαινει παθειν, ατε δη και της ανθρωπινης ασθενειας ουκ
εις απαν απηλλαγ μενοις, ουτε δυσφορουντας αγαν κατιδοι τις αν αυτους, ουτε μην
ολοτροπως κατενηνεγμενους εις αδικιαν, αλλ' ουδε το παιδευεσθαι παρα Θεου φευ
γοντας τε και αποσειομενους, αιτουντας δε μαλλον το μη εν οργηι τουτο παθειν,
μητε μεν ελεγχεσθαι πικρως· τουτο γαρ εστι το κολαζεσθαι. Ἅπασι μεν γαρ
ανθρωποις και αβουλητως εσθ' οτε συμβαινει του τοις θειοις προσκρουειν νομοις·
αλλ' ετι ανορθοι το συμβαν ο των πνευματων ιατρος συμμετροις εσθ' οτε κινησεσιν.
Γραφει γαρ που ο Σολομων· "Παιδευε υιον σου, ουτω γαρ εσται ευελπις· συ μεν γαρ
παταξεις αυτον ραβδωι, και ου μη αποθανηι, την δε ψυ χην αυτου εκ θανατου ρυσηι."
Ὅτι τα βελη σου ενεπαγησαν μοι, και επεστη ριξας επ' εμε την χειρα σου. (A f. 205 b,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

B f. 134 b) Ἐμπεπηχθαι δε ουν φησιν αυτωι τα βελη του Θεου, και την χειρα επεστη
ριχθαι αυτωι δηλονοτι την νυττουσαν, και τουτο εν δελεχως και αδιαστατως· αλλο
γαρ επ' αλλωι συμ 69.956 βαινει πολλακις των καταλυπειν ειωθοτων τοις παι
δευομενοις παρα Θεου η τοις πειραζομενοις· καθ' α και τωι Ἰωβ συμβεβηκεν, αλλα
γαρ επ' αλλοις συ χνως απηγγελλετο, ει και ακλονητος ην. Ει δε δη τις ελοιτο νοειν
το Ἐπεστηριξας επ' εμε την χειρα σου την παιδευτικην, αντι του Βεβαρημαι σφοδρα
και δυσαχθεστατην ηγημαι την πληγην, ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος. Ὁ γαρ
επιστηριζων την εαυτου χειρα τινι, δυσδιακομιστον αχθος επιτιθησιν αυτωι. Μη ουν
τωι θυμωι σου, φησι, μηδε τηι οργηι σου παι δευσηις με. ∆ια τι; "Ὅτι τα βελη σου
ενεπαγησαν μοι·" παραλαβοντα γαρ τον θυμον και την οργην τα παρα σου
καθικνουμενα βελη, ηγουν αι τιμωρητικαι δυναμεις, ικανως με τιμωρειται· διο
ικετευω μη οργης ετερας πειραθω. Ουκ εστιν ιασις εν τηι σαρκι μου απο προσ ωπου
της οργης σου, ουκ εστιν ειρηνη τοις οστεοις μου. (A f. 206) Ἁπλουστερον δε
επιτεινει την εξηγη σιν της επενεχθεισης αυτωι πληγης απο των θειων βελων, και
του επεστηριχθαι αυτωι την χειρα· και φησιν οτι ουδεις αν επινοηθειη τροπος ιασεως
παντε λως αρκεσαι δυναμενος τηι κακωσει της σαρκος, ηγουν τηι κοπωσει των
μονονουχι και εξαρμοσθεντων οστων. Το γαρ μη εχειν αυτα προς αλληλα την ει
ρηνην, δηλοι το εξηρμοσθαι και οιον αποφοιταιν της κατα φυσιν αρμονιας αυτα. Ἐν
δε γε ταις σφοδρο τεραις των κακωσεων κατειθισμεθα πως και τουτο λεγειν, οτι
Ἐξηρμοσθη τα οστα μου. Ουκουν εγγυς ανιατων αυτωι φησι γενεσθαι το αῤρωστημα
της σαρ κος, η φροντισιν εκτρυχωμενης και πικραις μερι μναις εκτηκομενης, η και
καθ' ετερον τροπον μαραι νομενης δια τε νηστειας και μακρων ασιτιων και αυπνιας.
Ἄτοπον δε ουδεν οστα τους οικειους απο καλειν. Ει γαρ εσμεν αλληλων μελη, και
ως εν οι παντες κατελογισθημεν σωμα, τι το απειργον οστα τους κατα μερος και
χρειωδεστατους μαλιστα λε γειν; ωστε δυσφοροτερας ειναι του παρ' εχθρων
πολεμου, τας των οικειων επαναστασεις, ους και οστα φαμεν ωνομασθαι τροπικως.
Ὅτι αι ανομιαι μου υπερηιραν την κεφαλην μου. (A f. 206 b, B f. 135) ∆ιδασκει δε
ημας ο λογος μη κρυπτειν τα εαυτων κακα, μηδε ωσπερ τινα με λανιαν και σηψιν
κατα βαθους της ψυχης συνεχειν τα αμαρτηματα, την συνειδησιν καυτηριαζομενους.
Ὥσπερ γαρ επι των πυρεττοντων, εισω μεν κατα βαθους χωρων ο πυρετος, μειζονα
την νοσον εργα ζεται, προκοψας δε εις το εμφανες, ελπιδα παρακμης υποφαινει,
ουτω και επι της ψυχης αν γενοιτο. Και τουτο ειναι φημι το υπο του Σοφου
ειρημενον· "Μη αισχυνθηις ομολογησαι εφ' αμαρτιαις σου," και "Λεγε συ τας ανομιας
σου πρωτος, ινα δικαιωθηις." Και γαρ εστιν των ατοπωτατων τους μεν των ιατρων
οφθαλμους μη αισχυνεσθαι, γυμνουν δε αυτοις και τα κεκρυμμενα των παθων υπερ
γε του αλγησαι 69.957 μειζονως, αλλ' εκκοπην τινα σχειν την εις το προσω παροδον
των παθων, μη ανεχεσθαι δε τωι των πνευ ματων ιατρωι τα εν ψυχαις γεγονοτα
δεικνυναι παθη, και τοι παντα ειδοτι, καν μη τις ελοιτο τουτο δραιν. Ὑπερηρθαι
τοινυν φησι της εαυτου κεφαλης τας αμαρτιας· του υπερηρθαι σημαινοντος το οιον
φορ τιου δικην επενηνεχθαι δυσαχθεστατου. Τουτι γαρ ημιν και ο γειτων ευθυς
διερμηνευει στιχος, βεβα ρυνθαι λεγων αυτας ως φορτιον βαρυ· δυσδιακομι στον
γαρ φορτιον νου και φρενος, ελεγχος ο εφ' αμαρτιαις. Πλην απαλλαττει του κακου
τους ηῤρω στηκοτας ο Κυριος, λεγων· "∆ευτε προς με, παντες οι κοπιωντες και
πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας." Και αλλο δε τι διδασκει περι εαυτον γεγονος
ο ∆αβιδ λεγων· "Ὡσει φορτιον βαρυ εβαρυνθησαν επ' εμε." Ἐβαρει γαρ αυτου την
συνειδησιν τα τετολμημενα αυτωι, ως μη δυνασθαι βασταζειν αυτα, δι' ευγενειαν και
ευγνωμοσυνην ψυχης. Ὁ μεν γαρ ατεραμων και αποσκληρος, κατα την σκληροτητα
εαυτου θησαυριζει εαυτωι οργην, αυξων τα εαυτου κακα· "Ὅταν γαρ ελθηι
αμαρτωλος εις βαθη κακων, καταφρονει·" ο δε ευγνωμων, ει και απαξ ποτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

ολισθησειε κατα τινα του διαβολου συναρπαγην, δεινως βαρειται την συνειδησιν, ως
μη δυνασθαι σιγαιν, μηδε κρυπτειν το εαυτου κακον. "Ἐκ περισ σευματος γουν της
καρδιας το στομα λαλει." Ὅθεν μη φερων σιωπαιν, εξεφηινε τα συνεχοντα αυτον,
λεγων· "Ὡσει φορτιον βαρυ εβαρυνθησαν επ' εμε," δηλονοτι αι ανομιαι μου. Ουκ
εστι δε τουτο ειπειν τους μη των ιδιων αμαρτηματων αισθανομενους. Τινες γουν και
ηδονται και εγκαυχωνται τοις αυτων πλημμελημασιν, ως ηδεως ταυτα βασταζοντες.
Κε φαλην δε λεγει το ηγεμονικον. Φυσει δε της κακιας κατωφερους ουσης και
βαρυτατης ως ταλαντωι μο λιβδου παραβαλλεσθαι, μονος ο μετανοων του βαρους
αυτης αισθανεται. Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μολωπες μου. (A f. 207 b, B f. 135)
Πληγων δε και τραυματων λειψανα φαιη τις αν ειναι τους εναπομενοντας τηι σαρκι
μωλωπας, ει συμβαιη πληττεσθαι παρ' οτουουν. Πλην ει μη και ουτοι θεραπευοιντο,
καταλγυνουσιν ου μικρως· ανευρυνονται δε και εις ελκωσεις εσθ' οτε, και
παλινδρομουσιν εις το εν αρχαις. Τοιουτον και εν ταις των ανθρωπων ψυχαις
οραται συμβαινον· πληττει μεν γαρ η αμαρτια, και τραυματος δικην αυτοις εμφυεται
το κακον, ει διεξαγοιτο πως εις πε ρας. Ἀλλ' ει και παυσαιτο πως ενεργων τις το
πλημμελημα, ηγουν της εκτοπου και βδελυρας ηδονης την απολαυσιν, εως εστιν εν
αυτωι της επιθυ μιας η δυναμις κρατυνομενη τε και ισχυουσα, ει και ανακοπτοιτο
πως τοις εις το αμεινον επιλογισ μοις, τους των τραυματων μωλωπας εχει· ει δε δη
συμβαινοι και εγχρονιζειν αυτους, μεταφοιτησειεν αν ισως, ως εφην, και εις
ελκωσεις εσθ' οτε, της εις το φαυλον ηδονης διεξαγομενης εις περας. Οι μεν ουν τοις
αμαρτημασιν επιμενοντες, χαιροντες επ' αυτοις και ενηδομενοι, χοιροις εοικασιν
εγκυλιομε 69.60 νοις βορβορωι· ο δ' εις απαξ ολισθησας, επειτα ανα λαβων εαυτον,
και την χοιρωδη ζωην και, ιν' ουτως ονομασω, αισθησιν αποθεμενος, αναλαβων δε
θειαν αισθησιν ως αισθανεσθαι της δυσωδιας των ιδιων αμαρτηματων, την μιαραν
εκεινην πραξιν ως δυσωδη και ακαθαρτον βδελυσσεται. Τοιουτον τι πεπονθως ο
∆αβιδ υπο συναισθησεως υγιους, ομολογει λεγων· Ὅσα πεποιηκα δι' αφροσυνην,
ταυτα μοι εσαπη μη ανακαινιζομενα παρ' εμου και παντα μοι ηξει με τανοουντι.
Ἐπει τοινυν υπερηρθησαν αι ανομιαι μου πληθυνθεισαι, και της κεφαλης ανωτεραι
γενομεναι, εβαρυνθησαν επ' εμε, και προσωζεσαν και εσαπησαν, τουτου χαριν
ιατρευων εμαυτον. Ἐταλαιπωρησα και κατεκαμφθην εως τελους, ολην την ημεραν
σκυθρωπαζων επορευομην. (A f. 208, B f. 135) Ἐνταυθα σαφως απαριθμειται τα ως
απο γε του συνειδοτος ανθρωπωι παντι συμβαι νοντα, οταν εχηι πολυ το κατηφες εφ'
αμαρτιαις δε δηλονοτι και πραξεσιν ουκ ορθαις. Ἐπιπιπτει γαρ καρδιαις φορτιου
δικην, και ανανευειν ουκ εαι, αλλα την εσχατην αυτας υπομενειν παρασκευαζει
ταλαι πωριαν, ωστε και καταγχεσθαι [al. cod. κατεαγνυσθαι] δοκειν και
συγκαλυπτεσθαι, και σκυθρωπαζειν αει, και ουχ εκουσας καταβιαζεται· και τουτο με
χρι παντος, τουτεστιν εις εσχατον του παθους, αχρις αν ελεησηι Θεος και απαλλαξηι
του κακου, κατανευ σας την αμνηστιαν, και διανευρωσας τον νουν εις το ανακυψαι
λοιπον, και αποσεισασθαι μεν το κατηφες, αναθαρσησαι δε εις το δυνασθαι κρατειν
και αντιφερεσθαι γεννικως ταις της αμαρτιας εφοδοις· υφ' ης και ηναγκασται
ταλαιπωρησαι τε και κατακαμφθη ναι, και κατα πασαν ημεραν σκυθρωπαζων πορευε
σθαι. Καρδιας γαρ, φησιν, ευφραινομενης θαλλει προσωπον, εν δε λυπαις ουσης
σκυθρωπαζει. Ευ φραινει δε παντως εφ' απασι τοις αριστοις το συν ειδος, μαρτυρουν
αυτοις αστειοτητα βιου λαμπραν και ειλικρινη και αξιεπαινετατην ζωην·
καταλγυνει δε ου μικρως και σκυθρωπον αυτοις αποφαινει το προσωπον, οταν επι
πταισμασι κατηγορηι και πικροις ελεγχοις κατατιτρωσκηι τον νουν. Ὅτι αι ψυαι
[marg. ψωαι, et ψοαι] μου επλη σθησαν εμπαιγματων, και ουκ εστιν ιασις εν τηι
σαρκι μου. (A f. 208 b, B f. 135 b) Ἑτεραν τινα προς τουτοις αθλιοτητα δηλοι
πλημμελουσι συμβαινουσαν. Ἡ γαρ ψυχη μου, φησιν, επλησθη εμπαιγμων. Ἐμπαιγ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

μον δε φησιν η θεοπνευστος Γραφη την παρα τινων χλευασιαν, ητοι τον γελωτα τον
παρ' εχθρων. Εισι γαρ, εισι τινες των εν ημιν σκαιοι τε και φιλοσκωμ μονες,
φιλεγκλημονες τε και δεινοι· και των μεν ιδιων πλημμεληματων ουδ' οσον ειπειν
τιθενται τινα λογον, επιτωθαζουσι δε τοις αλλοις, ει δηπου συμ βαινοι παρολισθειν
και υπενεχθηναι. ∆ια τουτο ταις των αθυροστομειν ειωθοτων συκοφαντιαις ηγουν
λοιδοριαις των τοιουτων εμπαιγμων εμπεπλησθαι φησιν την εαυτου ψυχην,
κατηγορουντων παντως που των ωνομασμενων. Και τουτο, φησιν, ουκ ουσης
ιασεως εν τηι εμηι σαρκι, τουτεστιν αγριως ουτω δε δαμασμενης υπο γε των της
ασκησεως πονων, ως περα γενεσθαι λαβειν την ιασιν. 69.961 Ὠρυομην απο
στεναγμου της καρδιας μου. (A f. 208 b) Κακουσθαι φησιν ωρυεσθαι τε απο
στεναγμου της εαυτου καρδιας. Μαστιζον γαρ το συνειδος την καρδιαν στεναγμους
αφιεναι ποιει. Ὁ γαρ αλους ολως επι πταισματι, και υπο του συνει δοτος
κατηγορουμενος, συνεις δε οτι προσκεκρουκε τωι Θεωι, ου ραιθυμειν οφειλει, λυπηι δε
μαλλον μονον ουχι καταμεθυουσαν εχειν την διανοιαν, και την καρδιαν
κεκακωμενην ως απο γε πικρας οδυνης, ωστε και ωρυεσθαι δοκειν ανιεμενων εκ
βαθους των στεναγμων, και εκ των κατωτατω της καρδιας μυ χων βαρειας και
αλαλητου πεμπομενης ηχης. Ου γαρ ινα, φησι, τοις πολλοις φανερος γενωμαι, τοις
χειλεσιν εξομολογουμαι, εν αυτηι δε τηι καρδιαι το ομμα μυων σοι μονωι τωι βλεποντι
τα εν κρυπτωι τους εμαυτου στεναγμους επεδεικνυον, εν εμαυτωι ωρυομενος. Ουδε
γαρ μακρων μοι λογων χρεια ην προς την εξομολογησιν, αλλ' ηρκουν προς ταυτην
οι της καρδιας στεναγμοι, και οι απο βαθους της ψυχης προς τον Θεον
αναπεμπομενοι οδυρμοι. Κυριε, εναντιον σου πασα η επιθυμια μου. (A f. 209) Ἡδοναι
μεν γαρ αι προς τα της φαυ λοτητος εργα την του ανθρωπου διανοιαν καταφε
ρουσαι, εξ οφθαλμων εισι του παναγνου Θεου· ου γαρ αν επισκεψαιτο το
απηχθημενον αυτωι. Ἐπιθυ μια δε πασα καλουσα προς αρετην εφοραται παρ' αυτου.
Ἀναθετεον δη ουν τωι Θεωι αυτην, οιονει πως απασης ημων επιθυμιας την πηγην,
ωστε ολον το επιθυμητικον προσφεροντας δυνασθαι λεγειν· "Κυ ριε, εναντιον σου
πασα η επιθυμια μου." Ὁ δε ∆α βιδ και τοιουτον τι λεγει· "Ὁ της εμης ποθος με
τανοιας, στητω εναντιον σου." Και ο στεναγμος μου απο σου ουκ απεκρυβη. (A f. 209,
B f. 136 b) Προστιθησι δε ο Ψαλλων οτι Ουκ εκρυβη απο σου ο στεναγμος μου, ινα τι
τοιουτον εννοωμεν καταδηλουν αυτον· σε γαρ, φησι, τον παντεποπτην, τον
εταζοντα καρδιας και νεφρους, ποιουμαι μαρτυρα των εμων στεναγμων. Ου γαρ εφ'
ετερωι, φησι, πεπρακται παρ' εμου, πλην οτι επι μονωι τωι λελυπησθαι και κλαιειν, οτι
τοις σοις προσ κεκρουκα νομοις. Ἔθος δε τοις ανατεινουσι λιτας το αναβραττειν εκ
βαθους, ως εφην, τους στεναγμους, Θεου και τουτο δοντος ανθρωποις εις ακεσιν και
ανα κωχην του καταβριθοντος πονου. Ἡ καρδια μου εταραχθη, εγκατελιπε με η
ισχυς μου. (A f. 20 b, B f. 136 b) Ἀπαριθμειται παλιν τα συμβαινειν ειωθοτα τοις εσθ'
οτε νενικημενοις εκ πικρας ηδονης, και καταληιζομενης τροπον τινα τον νουν, και
εφ' α μη προσηκε κατακομιζουσης αυτον. Τινα γαρ τροπον συμβεβηκεν αυτωι το
παρολισθειν, διαδεικνυσιν ευ μαλα. Θορυβος γαρ ητοι ταραχη την εμην εισεδυ
καρδιαν, κατεσκοτισθη δε και ο νους· εως μεν γαρ αναλωτος εστι ταις εις το φαυλον
ηδο ναις, και ιδρυμενην εχει την στασιν εις το βουλε σθαι δια πασης επιεικειας την
ευφυα και εξαιρετον διαιττειν του βιου τριβον ευδιαν εχει και γαληνην 69.64 και
πλειστην οσην εν εαυτωι την αταραξιαν· και προς γε τουτωι, καθαρον αυτωι της παρα
Θεου νη ψεως εναστραπτει το φως. Ὡς γαρ ο πανσοφος γρα φει Παυλος· "Ἡ ειρηνη
του Χριστου, η υπερεχουσα παντα νουν, φρουρησει τας καρδιας υμων και τα
νοηματα υμων." Ἐπαν δε μονονουχι και δορυλη πτος η καρδια γενηται, της εκτοπου
και πονηρας ηδονης επιχεομενης αυτηι, εμπιπλησι μεν αυτην θο ρυβων ο Σατανας,
και λογισμους εντικτει πονηρους, καταθολοι δε, και σκοτους του νοητου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

μεμεστωμενην ευθυς αποφαινει, και μονονουχι πολεμου και μαχης αναμεστοι,
τουτο μεν λογισμων αγαθων απεχοντων αυτης εις γε το δειν της αρετης αντεχεσθαι,
τουτο δε του της αμαρτιας νομου καθελκοντος εις το πλημμελες. Ταχα δε και τουτο
αινιττεται, οτι και μεσου σης ημερας, ως εν σκοτωι διηγον υπο της αθυμιας, και τωι
πολλωι θρηνωι την εμην ισχυν απολωλεκα. Οι φιλοι μου και οι πλησιον μου εξ
εναντιας μου ηγγισαν και εστησαν, κ.τ.λ. (A f. 210) Ἕτερον τι φησιν αγιοις ειωθος
επισυμ βαινειν εσθ' οτε, και απλως τοις εκ Θεου δι' αμαρ τιας παιδευομενοις·
αφιστησι γαρ αυτων την εαυτου χαριν, ωστε και εις τουτο αφικεσθαι ταλαιπωριας
αυτους, ως μηδενα παντελως ευρειν δυνασθαι τον παραστατην η φιλαλληλως
συναλγουντα· εν ταξει δε μαλλον εχθρων γεγονοτας, και τους εγγυς κατα γενος η
κατα διαθεσιν η καθ' ετερον τινα φιλιας και οικειοτητος τροπον. Των ουν φιλων
μου, φησι, και των πλησιον, οι μεν και φανερως εξ εναντιας ηγγι σαν και εστησαν,
τουτεστιν αντεστησαν μοι, ως ο Ἀβεσσαλωμ και ο Ἀχιτοφελ· οι δε το φιλανθρωποτατον, απο μακροθεν εστησαν, της προς εμε διαθε σεως ως απωτατω δραμοντες. Και
εξεβιαζοντο οι ζητουντες την ψυχην μου. (A f. 210, B f. 137 b) Προς γε τουτοις οι
ζητουντες μου την ψυχην εξεβιασαντο· και εθελοντες μοι τα κακα, ματαιοτητας
ελαλησαν, και δολιοτητας ολην την ημεραν εμελετησαν. Ἐπαμυνοντος γαρ ουδενος
η κατοικτειροντος ηγουν συμπαρεστωτος, οι εχθροι κατεβιαζοντο και συνετριβον,
τουτο μεν συ κοφαντιαις, τουτο δε καταλαλιαις ταις κατεψευσμε ναις,
προσεπαγοντες και δολους, τουτεστι παγιδα αρτυοντες. Και τι γαρ ουχι ποικιλως
εκμηχανωμε νοι των κακουν ειωθοτων; Και ταυτηι μεν πλειστοις των αγιων συνεβη
παθειν. Ἰστεον δε οτι και αυτος ταυτα προ ημων δι' ημας τε και υπερ ημων υπομε
μενηκεν ο Χριστος. Ἐγω δε ωσει κωφος ουκ ηκουον, κ.τ.λ. (A f. 211, B f. 138) Ἐπει
ουν εις σε ηλπισα, η δε ελπις ου καταισχυνει, δια τουτο εισακουσηι, οτι θελητης
ελεους ει συ, και ου βουλει τον θανατον του αμαρτωλου, ως την μετανοιαν αυτου.
Ουκουν εγω, φησιν, ωσει κωφος ουκ ηκουον, γεγονα δε παραπλη σιος τοις μη λογον
εχουσιν εν γλωσσηι, μητε μην ακουουσιν ολως, η γουν εχειν δυναμενοις ελεγχους εν
τωι στοματι. Οι γαρ τοις συκοφαντουσιν αντιλε 69.965 γειν εθελοντες, ως ψευστας
ελεγχουσιν, εφ' εκαστηι των λοιδοριων απολογουμενοι δηλονοτι, και τα της
φιλοψογιας εγκληματα παραλυοντες. Ἀλλ' εγω, φη σιν, ου γεγονα τοιουτος·
σεσιγηκα δε διακαρτερων, ινα μη κατ' εμαυτου πικροτερους τους μισουντας
εργασωμαι. Χρη γαρ εν πειρασμοις εικειν μαλλον, αλλα μη εν ισωι τροπωι τοις
διωκουσιν αντιφερεσθαι. Ὅτι δε το κεκωφωσθαι δοκειν εν καιρωι πειρασμων, και
αλαλους εοικεναι, ου κτηνοπρεπους αναισθησιας εργον εστι, καρτεριας δε μαλλον
επαινουμενης καρ πος, ενταυθα διαδεικνυσι· σεσιγηκα γαρ, φησι, δια μονον το επι
σοι τας της σωτηριας εχειν ελπιδας, και οτι σε των απαντων επεκεινα επεγραφομην
εκδικητην, ος και τοις επεμβαινουσι τωι ἸωB fιλοις επιτιμησας, ως απηνως
προσλαλουσιν ανδρι δοκιμα ζομενωι και πυρουμενωι, εδειξας οτι απηχθηται σοι το
κατεπιφυεσθαι τινας των εν περιστασει και πειρα σμοις. Συ μεν ουν, ω ∆εσποτα,
ακουσηι τους επ' εμοι γενομενους παρα των εχθρων τωθασμους, ηγουν τα των
λοιδοριων ειδη, οψει δε και απερ εξεμηχανη σαντο κατ' εμου· εγω δε και λογους και
θυμους ανακοψας, και μονονουχι κεκωφωμενος, επι σοι πασαν εθεμην την ελπιδα,
ειδως οτι συ ακουεις, καν εγω κωφευω προς τας κατ' εμου βλασφημιας. Ὅτι ειπα·
Μηποτε επιχαρωσι μοι οι εχθροι μου, κ.τ.λ. (A f. 211 b, B f. 138) Ἐγω, φησιν, επι σοι
ελπι σας, τα μεν αλλα κεκωφωσθαι εδοκουν, πλην εκεινο μονον εζητουν, το μη υπο
χειρα γενεσθαι των εχ θρων, μητε μην εφησθηναι μοι τινας των πολεμειν ειωθοτων,
ως γε τον εις απαν υπομειναντι κλονον, και ανατετραμμενωι παντελως, και
εξωσθεντι παρα σου, και αλλοτριωσιν υπομειναντι την εξ ακρατου θυμου. Ἐδεδιην
δε προς τουτωι, μη αρα πως σεσα λευμενους ορωντες τους εμους ποδας, υπερκομπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

τι και απηχες, κατα της σης λεγωσι δοξης. Τουτο γαρ σημαινει, και ετερον ουδεν, το
μεγαλοῤρημονη σαι τινας δοκιμαζομενων αγιων. Οιονται γαρ εσθ' οτε, μη
διαρκεσειν δυνασθαι προς σωτηριαν αυτοις την του διασωζοντος χειρα, ως
ατονησαντος προς τας παρ' αυτων εφοδους του εφ' ωι πεποιηνται την ελπιδα.
Καθαπερ αμελει και Ῥαψακης ο Βαβυλωνιος αμετρητωι γλωσσαλγιαι κατα Θεου
χρωμενος εφα σκεν· "Μη εῤρυσαντο οι θεοι των εθνων εκαστος την εαυτου χωραν
εκ χειρος μου;" Ὅτι εγω εις μαστιγας ετοιμος, και η αλγηδων μου ενωπιον μου δια
παντος. (A f. 212) Ταυτην ιασασθαι και ∆αβιδ φροντιζων, αυτος εαυτου κατηγορει
δια των προς τον Θεον εξο μολογησεων. ∆ιο φησιν· "Ἡ αλγηδων μου ενωπιον μου
εστι δια παντος·" αλγηδονα ισως την του αλγειν ονομαζων προφασιν, τουτεστι την
αμαρτιαν ην και τραυμα νου και καρδιας πληγην, ουκ ακομψον ειπειν. Το γε μην αει
μεμνησθαι της ιδιας αμαρτιας πρεποι αν αγιοις. Ἐνταυθα μεν τοι σαφως εκεινο φησι,
το δια φωνης του ∆αβιδ εν βιβλωι Βασιλειων· "Ἐμπε σουμεθα εις χειρας Κυριου, και
ουκ εις χειρας αν θρωπων·" ο μεν γαρ εστιν αγαθος και φιλοικτιρ 69.968 μων και
θαττον μετανοων επι ταις κακιαις, κατα την Γραφην, οι δε τραχεις και ανημεροι, και
εις αμε τρον πολλακις εκτεινοντες τας οργας. Φευγει μεν ουν ο ∆αβιδ το επιχαρηναι
τινας των εχθρων αυτωι σα λευομενωι τε και πιπτοντι· τουτο γαρ υπεμφαινει το,
σαλευθηναι τους ποδας. Το γε μην Θεου πλητ τοντος υπενεχθηναι τηι μαστιγι, και
ασπαστον ηγει ται, και τοι πικρον ον, δια το εκ του παιδευεσθαι χρησιμον· εαυτον
γαρ υποφερει τηι μαστιγι, ετοι μοτατα τε προς τουτο ιεναι διισχυριζεται. Ἀποχρω σα
δε τουτο φιλαρετου ψυχης αποδειξις, δυσφορουσης μεν λιαν εφ' οις αν αῤρωστησειε
παρενεχθεισα προς α μη θεμις, ενομιλουσης δε τοις αγαθοις σπουδασμα σιν ηδιστα τε
και προθυμοτατα. Τουτι γαρ, οιμαι, και μαλιστα σαφως εκδειξειε, το ετοιμως εχειν
εις μαστιγας, και εν οφθαλμοις αει την αλγηδονα φε ρειν, τουτεστι την αμαρτιαν
την του αλγειν αιτιαν. Ὅτι την ανομιαν μου εγω αναγγελω, και μερι μνησω υπερ
της αμαρτιας μου. (A f. 212 b) Πιστης ψυχης και ακριβως πεπει σμενης περι της
κρισεως του Θεου τυγχανουσιν αι τοιαυται φωναι. Το μεν τοι Ἀναγγελω τεθεικεν εν
ταυθα αντι του Ἀνηγγειλα· ομοιως δε και το Μερι μνησω, αντι του Ἐμεριμνησα ητοι
Πεφροντικα· αδιαφορει γαρ εσθ' οτε περι την των χρονων προφο ραν η θεια Γραφη
Ου γεγονα τοινυν, φησι, μελλη της εις μεταγνωσιν, ου βραδυς εις δακρυον, ουδε
οκνηρος εις εξομολογησιν, αλλ' οιον ευθυ κατ' ιχνος των πεπλημμελημενων, η υπερ
αυτων γεγονεν ικε τεια προς Θεον. Ὀνινησι δε και τουτο ημας ου μετριως, το ειδεναι
φημι τους της μεταγνωσεως τρο πους. Οι εχθροι μου ζωσι, και κεκραταιωνται υπερ
εμε, και επληθυνθησαν οι μισουντες με αδικως. (A f. 213, B f. 138 b, 13) Ει δε τους
εχθρους αισθητους νοησεις, ουτως επιβαλεις· οτι Ἐγω μεν ουν, φησιν, δεδακρυκα
και πεφροντικα, και το επι ταις μεταγνωσεσι προσεκομισα δακρυον, οτι πεπαρ
υνηκα μεν, και τοις ιεροις προσκεκρουκα νομοις· οι δε τα εχθρα μοι φρονουντες
ζωσι και κεκραταιων ται υπερ εμε. Το ζωσιν εν τουτοις θετεον αντι του, Ἐν ακμαις
εισιν του δυνασθαι κατορθουν απερ αν βουλοιντο κατ' εμου. Ουτω και ημεις αυτοι
κατει θισμεθα πολλακις περι τινος των ευζωνοτατων και ευδρανες εχοντων το
κινημα λεγειν, οτι ο δεινα τυχον ζων εστιν ανθρωπος· ου γαρ αν ᾔτησεν ο δικαιος
παρα Θεου θανατον των ιδιων εχθρων, απα θει δε τουτο τωι φιλαγαθωι Θεωι. Ουκουν
το ζωσιν ενταυθα αντι του, Ἐν ακμαις εισι δυναμεως και ευη μεριας. Ἐπιφερει γουν
ευθυς οτι και κεκραταιωνται υπερ αυτον· πληθυνθηναι δε φησι τους μισουντας
αυτον, και τουτο αδικως, εκ θειας αποστροφης δηλαδη και τουτου συμβαινοντος
τοις πλημμεληματων ενεκεν διασμηχομενοις, πονοις τε ομιλουσι και πειρασμοις. Ει
γαρ γενοιτο τινα παθειν αποστροφην Θεου, και εξ οφθαλμων ευρεθηναι του πασαν
νεμειν ειδοτος ασφα λειαν και επικουριαν, ουτος εσται μεμισημενος και τοις παλαι
φιλοις, καν μηδεν ειη το διακοπτον την 69.969 φιλιαν, και ποιουν την διαφοραν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

τουτο γαρ, οιμαι, εστι το μισεισθαι ματην, ηγουν αδικως. Τινες δ' αν ειεν οι
μισουντες αδικως, διαλευκαινει παλιν εν του τοις· "Οι ανταποδιδοντες μοι γαρ,
φησιν, αντι αγα θων κακα," κατηγορευον μου, και ουκ επι τινι των ατοπων, αλλ' εφ'
οις εδει και επαινεισθαι οτι γεγονα της δικαιοσυνης εραστης. Οι γαρ Θεωι
προσκρουοντες, ως εφην, και τους παλαι φιλους ευρισκουσι πολε μιους, εικη
κατατεθηγμενους και επ' ουδενι και εις ματην λελυττηκοτας, πονηρα τε αντι
αγαθων αποτιν νυναι σπουδαζοντας. Ἀπογυμνωσας ουν τα τραυματα τωι των ολων
Θεωι, λυσιν επιζητει των συμβεβηκοτων, και μοτωσιν αιτει την απο του παταξαντος.
Γεγραπται γαρ, οτι "Ὁ πληξας και μοτωσει." Ἡ δε μοτωσις και απαλλαγη των
συμβεβηκοτων, ειη αν το μη εις απαν εγκαταλειφθηναι παρα Θεου, προσεχειν δε
μαλλον εις το στηναι τε και επαμυναι και σωζειν αυτον. Κυριον δε της σωτηριας
αποκαλει τον Θεον· τοις γαρ αυτου νευμασι, και η της σωτηριας οδος ευηλατος εσται
και ομαλη. ΨΑΛΜΟΣ ΛΗʹ. Ὠδη τωι ∆αβιδ· εις το τελος, τωι Ἰδιθουμ. (A f. 214)
Ἱεροψαλτης υπαρχων ο Ἰδιθουμ και προφητικηι χαριτι κατεστεμμενος, ωιδην
αναβαλλεται, προσωποποιΐαν εισφερων αυτου του ∆αβιδ εξομολο γουμενου επι τηι
αμαρτιαι. Ἢ την μεν ωιδην ο ∆αβιδ συνεταξε, δεδωκε δε τωι Ἰδιθουμ εις το ψαλλειν·
εις το τελος δε παραπεμπει ημας, επειδη της αν θρωπειας φυσεως τραγωιδει την
ευτελειαν, και το ταυτης υποδεικνυσι τελος. Ειπε δε τον ψαλμον ο ∆αβιδ υπο
Ἀβεσσαλωμ διωκομενος, και υπο Σεμεει λοιδορουμενος. Ἐμφερεια δε πλειστη της
παρουσης ωιδης προς τον προλαβοντα ψαλμον· αλλ' εκεινον μεν ο ∆αβιδ εις
αναμνησιν συνεταξεν εαυτωι, ταυτην δε παρεδωκεν ετεροις, ως ημαρτηκοτας
μετανοιαν την ισην ζηλουν. Ειπα· Φυλαξω τας οδους μου, του μη αμαρτανειν με εν
γλωσσηι μου, κ.τ.λ., εσιγησα εξ αγαθων. (A f. 214, B f. 140 b, I f. 129 b) Ἀποδειξις
σαφης ιδρυμενης καρδιας. Ἐπειδη γαρ πολυτροπος αμαρτια η δια γλωσσης
ενεργουμενη, και σχεδον πα σης αμαρτιας αρχη δια λογου γινεται, συνθηκας, φησι,
προς εμαυτον εποιησαμην, οπως μη αμαρτω τηι γλωσσηι, δια το και υπερ αργου λογου
μελλειν λογους υπεχειν, και εκ των λογων των οικειων η δικαιουσθαι η
κατακρινεσθαι. Ἀλλα φαιη τις αν· Και πως ην αμαρτανειν, το τοις ονειδιζουσιν
αντιφερεσθαι; Προς τουτο ερουμεν ως ο σοφος διδασκει Πετρος· "Ὥστε μη ουδενι
κακον αντι κακου αποδιδοναι, η λοιδοριαν αντι λοιδοριας." Ἔφη δε Παυλος, οτι
"Και καταρω μενοι ευλογουμεν, δυσφημουμενοι παρακαλουμεν." Και περι του
Σωτηρος δε ο Πετρος φησιν· "Ὃς λοιδορουμενος ουκ ελοιδορει, πασχων ουκ ηπειλει,
69.972 παρεδιδου δε τωι κρινοντι δικαιως." Το δε εξ αγαθων, ευφημως αντι των
κακων τα αγαθα τεθεικεν· καθ απερ αμελει και τους τας οψεις ηδικημενους, βλεπον
τας πολλακις κατονομαζειν εθος εστιν. Και καθ' ετε ρον νοησεις τροπον. Ου γαρ τοι,
φησιν, εις υπαρχων καγω των εξ εθους ατιμαζεσθαι πεφυκοτων, οις και ουχ εκουσιν
τους των κρατουντων [αναγκη] φερειν ονειδισμους, αλλ' εις υπαρχων των εν πασι
τοις αγα θοις, ατε δη και βασιλικηι δοξηι κατεστεμμενος, την ατιμιαν ομως υπηνεγκα,
και φυλακην εθεμην τωι στοματι μου. Ἀλλ' ουτε εξ αναισθησιας τουτο παθων, αλλ'
εκ του φιλοσοφειν ελεσθαι, και ταπεινουν εαυτον εν οφθαλμοις του Θεου.
Ἐθερμανθη η καρδια μου εντος μου. (A f. 215, B f. 141, L f. 106 b, I f. 195 b) Ἡ μνημη,
φησι, της αμαρτιας, οια πυρ εις την καρδιαν μου εγενετο. Ἢ επειδη εθος τοις
οργιζομενοις ανα πτεσθαι, του περικαρδιου αυτοις αιματος περιζεοντος, Ἐθερμανθη,
φησιν, η καρδια μου εφ' οις ελοιδορουμην. Ἀκολουθως δε ειρηκε το επι του πυρος
συμβαινον· προηγειται γαρ του πυρος η της φλογος θερμη· πρω τον ουν εθερμανθη,
ειτα εξηφθη. Μελετων την αρε την, δηλον δε οτι την ανεξικακιαν, εν τοις εμοις
σπλαγχνοις εξεκαυθη πυρ· καταφλεγουσι γαρ αι λυπαι και αυτας των αγιων ψυχας,
αλλ' ουκ εις περας αγεται τι των εκ θυμου και οργης. Και τουτο, οιμαι, εστι το,
"Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε." Το μεν γαρ μηδ' ολως εισδεξασθαι την οργην, μηδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

θερμαν θηναι, κρειττον ισως η καθ' ημας και ουκ εφ' ημιν ταχα που· το δε
ανακοπτειν δυνασθαι τοις εις το αμεινον λογισμοις, εφικτον αγιοις. Ἐθερμανθη ουν,
φησιν, εντος η καρδια μου, ου μην και εις το εξω την οργην προηνεγκα, αλλ' εν
εμαυτωι ταυτην κατ εσχον και οιον απεπνιξα, μηδεν μητε ειπων μητε δρα σας απο
θυμου, αλλ' η μονον εν τωι μελεταιν και ανα λογιζεσθαι την λοιδοριαν, εκκαιομενος
ενδον υπο της λυπης. Ὅτι δ' εστι τουτο κατορθωματων αριστον, διδαξει λεγων ο
Σολομων· "Ὁ κρατων οργης, κρεισ σων του καταλαμβανομενου πολιν." [Ἐλαλησα
εν γλωσσηι μου. Περι ων εσιγησα, φησιν, ουχ ωμολογημενην την δικαιωσιν εχων,
εξεζητησα παρα Κυριου πληροφοριαν λαβειν αναμφιβολον παρα της τοιαυτης σιγης
και κωφευσεως, και παρα παντων αλλων των κατα τον βιον πρακτεων, ινα διαγνω
μετα βεβαιωσεως, οποιον τι εστι το υστερημα της κατ' αρετην τελειοτητος, προς το,
κατα την αναλογιαν του πλημμεληματος, επι δειξασθαι και την μετανοιαν και
διορθωσιν.] Ἵνα γνω τι υστερω εγω. (A f. 215 b. B f. 141. I f. 194) Ἐγω οιμαι το
απιθανον ενειναι τοις τοιοισδε λογοις των ουτως ερμη 69.973 νευσαντων. Ἦν μεν
γαρ αγιος και προφητης ο ∆αβιδ. Ἀλλ' ουν επειπερ υπερ αφεσεως πλημμεληματων
εναργως εποιειτο την ικετηριαν, ουκ εν καιρωι ταχα που διαμαθειν ηπειγετο τι το
λειπον αυτωι κατα αρε την. Ἔδει δε μαλλον ελεον αιτειν εφ' οις ᾔδει πεπαρ ωνηκως
εις τους ιερους και θειους νομους, αλλ' ουκ ακριβη ποιεισθαι κατασκεψιν των αυτωι
κατωρ θωμενων. Τι ουν εστιν ο φησιν; ∆ιακαρτερησας εν πονοις, και
παρατεινομενης της επ' εμοι πληγης, λοιπον τα εξ ανθρωπινης μικροψυχιας
ελαλουν, πλην ουκ εναργως, αλλ' ηρεμα και εν γλωσσηι· εφην τε· "Ὦ ∆εσποτα,
γνωρισον μοι της εμης ζωης το περας, και των ετων μου τον αριθμον."
Ἀντιπαραθησει γαρ της σης υπαρξεως, του αει οντος, γνωσθησεται τι υστερω εγω,
τουτεστιν οσον απολιμπανομαι της σης δοξης και υπεροχης, ο χορτοις εν ισωι τοις εν
αγρωι, βραχυ μεν ανθησας, μαραινομενος δε δια του πιπτειν εις θανατον. [Ἰδου
παλαιστας εθου. Ἄγαν σοι, φησιν, ευπετες και ραιστον γνωρισαι μοι, Κυριε, των
ημερων τον αριθμον· οιδα γαρ με μετρημενας εχεις ταυτας επι της γης. Ἐπειδη πασα
μου της ζωης η υποστασις ωσει ουθεν ενωπιον σου λελογισται και διεγνωσται.
Ταυτην γαρ υποστασιν προσηγορευσεν, η κατα τον Συμμαχον την αναστρο φην και
διατριβην· βιωσιν γαρ εκεινο ειπεν. Και τοιουτον ειναι σαφως το λεγομενον·
"Γνωρισον μοι, Κυριε, των ημερων μου τον αριθμον," τουτεστι τον επιλοιπον της
παρουσης ζωης μου καιρον, ινα δι ερευνησας καγω το ιδιον συνειδος, γνω ποσον
ελλειπω προς την κατ' αρετην τελειοτητα, καθαπερ συ πολλωι πρωην γινωσκεις,
επειδη μετρητας εθου τας ημερας μου, και πασαν επιστασαι την εμην αναστροφην
και διατριβην.] Και υποστασις μου ωσει ουθεν ενωπιον σου. (I f. 194 b, L f. 107) Ἢ
και ουτως· Ἡ υποστασις μου ωσει ουθεν ενωπιον σου, οτι χιλια ετη εν οφθαλ μοις
σου ωσει ημερα η εχθες ητις παρηλθεν, η 69.976 φυλακη εν νυκτι, τουτεστιν ωραι
τρεις η τεσσαρες. Ουκουν επειδηπερ αυτος μεν υπαρχεις αει, η δ' εμη υποστασις
ολιγη παντελως εστιν και συνεσταλμενη, και ως ουδεν ολως εν τοις οφθαλμοις, μη
αφηις κολα ζεσθαι μακρα τον εξ ασθενειας ωλισθηκοτα, μητε μην τωι παντι του βιου
μηκει συνδρομον εχοιμι την πλη γην. Ἀντι δε του υποστασις, ο μεν Ἀκυλας καταδυσις ειπεν· ο δε Συμμαχος βιωσις. Ὁ γαρ αν θρωπινος βιος ουδεν εστιν, ως προς
την θειαν αιδιο τητα· κατα το, "Συ δε αυτος ει· αλλα και πασα η παρ' ανθρωποις
σπουδη, ματαιοτης ματαιοτητων." Ἰδου παλαιστας εθου τας ημερας μου. (L f. 107)
Ἀνθ' ου ο Συμμαχος· "Ὡς σπιθαμην εδωκας τας ημερας μου." Ἢ και παλαιστας το
πληρης ειναι του εκ των πειρατηριων αγωνος. Μεντοιγε εν εικονι διαπορευεται
ανθρωπος, πλην ματην ταρασσεται, κ.τ.λ. (A f. 216 b, Κυριλλου και Ἀθανασιου) Κατα
δε τους πανυ Ἀθανασιον και Κυριλλον, επειδη εν εικονι και ουκ εν αληθειαι νυν
διαπορευεται ο ανθρωπος (η γαρ αληθης ζωη κατα τον μελλοντα αιωνα εστιν),
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

εικοτως ο Ψαλλων την εικονα ματαιοτητα προσειπεν· επειδη ου την αληθινην νυν
ζωμεν ζωην, αλλα την ως εν εικονι, ουδε περι τα οντως αγαθα ποιουμεθα την
σπουδην. ∆ιο ματην ταρασσομεθα περι κοσμικας επιθυμιας στρεφομενοι και
συναγοντες θησαυρους, ων ουκ ισμεν τους διαδοχους. (B f. 141 b, I f. 15, L f. 107
Κυριλλου και Θεο δωρητου) Των εν εικονι γεγραμμενων οι ζωντες ουδεν
διαφερουσιν ανθρωποι, απανθουντες ως χρω ματα· ομοιως γαρ και τουτων
κακεινων η φυσις υποῤ ρει τωι χρονωι και διαφθειρεται. Ἀλλ' ομως ουδεν ηττον
διαταραττονται, φιλονεικουντες, διαμαχομενοι, πολεμουντες, εμπορευομενοι. Και
ζαλης απας ο βιος μεστος, τελος εχων τον θανατον· συν πονωι δε πολλωι και ιδρωτι
τον πλουτον αθροιζοντες, τον εσομενον ουκ ισασιν κληρονομον. Τουτο δε ο
μακαριος ∆αβιδ και εκ των καθ' εαυτον κινουμενος γεγραφεν. Τοις γαρ εκ των
πολεμων λαφυροις, και τωι παρα των αλλοφυλων φερομενωι δασμωι, μεγιστην και
περι φανη λιαν αποφηνας την βασιλειαν, ηγνοει του παιδος την δυσσεβη και
παρανομον γνωμην. Ειτα θεασαμενος αυτον εγκρατη των βασιλειων γενομενον, και
τον αποκειμενον σφετερισαμενον πλουτον, την θαυμασιαν αφηκεν φωνην· "Πλην
ματην ταρασσεται· θησαυριζει, και ου γινωσκει τινι συναξει αυτα." Και νυν τις η
υπομονη μου; ουχι Κυριος; Και η υποστασις μου παρα σοι εστιν. (A f. 217, I f. 195 b)
Εικοτως επι τον Χριστον την ελπιδα εχειν φησιν, ατε καταγνους των εν βιωι
περισπασμων. Τις γαρ μοι, φησι, δεδωκε το δυνα σθαι καρτερειν, και νεανικως
διακεισθαι εν καιρωι πληγης, καθυφειναι δε κατ' ουδενα τροπον εις το δειν δρασαι τι
τυχον η και ειπειν ελεσθαι των εξ ανθρωπι 69.779 κης μικροψυχιας; ουχι Κυριος; Τις
δε μου η υπο στασις; τουτεστι τις ο ενισχυσας υφιστασθαι με και φερειν τα εξ οργης
επενηνεγμενα της ανωθεν, Θεου παιδευοντος φιλοπαιδος εν ταξει πατρος επι τωι
εκλε γεσθαι τα βελτιω; Ουκουν καν ει παιδευοι Θεος δια συμμετρου κινησεως, αλλ'
ουν αυτος ευρισκεται χο ρηγος τοις πασχουσι καρτεριας και υπομονης· τουτο γαρ
δηλοι η υποστασις. Ει δε τις ειποι και την υπαρ ξιν και κατασκευην της φυσεως η και
την καραδοκιαν δηλουσθαι δια της υποστασεως, ουδ' ουτω κακως· παρα Θεου γαρ
και εις το ειναι υπεστημεν, και αυτον προσδοκιαν και ελπιδα εχομεν. Ἀπο πασων
των ανομιων μου ρυσαι με. (B f. 142, I f. 105 b) Συ μοι το δυνασθαι φερειν κεχαρισαι,
το μηδεν εξ ανθρωπινης ασθενειας ειπειν η δρασαι· συ δε και παιδευσας υποστηναι
με ταυτα, και δυνασθαι φερειν εποιησας. Ἡ δε συνταξις του προκειμενου ρητου
τοιαυτη εστιν· Ἀπο πασων των ανομιων μου ρυσαι με, οτι συ εποιησας, τουτεστιν
επλασας, και ως δημιουργος την ενουσαν ασθενειαν τηι ανθρωπειαι φυσει επιστασαι.
Γεγραπται δε και ετερωθι, οτι "Φθαρτον σωμα βαρυνει ψυχην, και βριθει το γεωδες
σκηνος νουν πολυφροντιδα." Ευρη σομεν δε και τον τληπαθεστατον Ἰωβ τοιαυταις
χρη σαμενον λεξεσιν· "Μνησθητι γαρ, φησιν, οτι χουν με επλασας." Και παλιν· "Ἢ
ουχ ωσπερ γαλα με ημελξας, ετυρασας δε με ισα τυρωι, δερμα και κρεας με ενεδυσας,
οστεοις δε και νευροις με ενειρας;" Και παλιν ο αυτος ∆αβιδ· "Μνησθητι οτι χους
εσμεν· ανθρωπος ωσει χορτος αι ημεραι αυτου· ωσει ανθος του αγρου, ουτως
εξανθησει· οτι πνευμα διηλθεν εν αυτωι και ουχ υπαρξει." Τοιαυταις γαρ φωναις οι
αγιοι κεχρηνται, αμνηστιας αμαρτιων τυχειν εφιεμε νοι παρα του των ολων Θεου,
την ανθρωπινην ασθε νειαν ενδεικνυμενοι. Και γε παντες το της φυσεως ευολισθον
προς αμαρτιας εις συγγνωμην προτεινουσι. Αιτει τοινυν συγγνωμην ως αποχρωντως
ηδη πεπαι δευμενος. Ἐκωφωθην, και ουκ ηνοιξα το στομα μου. (K f. 80 b) Φερω,
φησιν, ονειδιζομενος νυν, και ουδεν αντιφθεγγομαι, ως παρα σου τουτο ειδως
βουλομενου με τοις ονειδεσι εγγυμναζεσθαι. Ἄνες μοι ινα αναψυξω προ του με
απελθειν. (A f. 218) Ταχα δε και τα λυπηρα και δακρυων αιτια, ηδη ποτε παυθηναι
παρακαλει· ουχ οσον εις μακαριοτητα παντελη (ου γαρ εστιν αυτη νυν), αλλ' οσον
εις αναψυξιν και παραμυθιαν, ην εν τωι βραχει βιωι ζητουμεν, ον εν γηι ζωμεν, ωσπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

ξενοι και παρ οικοι, εκ πατερων εχοντες το υφ' αμαρτιας ειναι, και ταις δι' αμαρτιας
κακωσεσι κατεχομενοι και τωι εξ Ἀδαμ θανατωι· ον πριν επιπεσειν, αξιουμεν τινα και
αναπαυσιν των πονων γενεσθαι.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΘʹ.
Εις το τελος, ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 218, B f. 143 b, I f. 198) Τινες εκ προσ
ωπου του ∆αβιδ ειρησθαι φασι τον προκειμενον ψαλμον, ως εξηιρημενου λοιπον
θλιψεως τε πασης και των εκ θειας οργης επενηνεγμενων αυτωι δια την εις Ουριου
γυναικα, και αυτον τον Ουριαν, αμαρ τιαν· και ειναι γε αυτον χαριστηριον επι τηι
των συσχοντων αυτον πειρασμων [al. cod. τιμωριων] απαλλαγηι. Ἀλλ' ευρησομεν,
φησιν, εν τωι μεταξυ και του Σωτηρος το προσωπον εισκεκομισμενον, της τε
ενανθρωπησεως απαγγελλον την οικονομιαν, και οτι ανακηρυξει τοις ανα πασαν
την γην την δια πι στεως χαριν. Ειτα μετα τουτο προσωπον ετερον ανδρος
εισκομιζεται κατοικτειρεσθαι γλιχομενον παρα Θεου, και ομολογουν οτι μονονουχι
κατακεχωσται τοις ιδιοις παθημασιν. Ειτα πως ηρμοσεν αυτωι θεσ πεσιωι ∆αβιδ, η
πως αν του Σωτηρος εφη φωνας, η ετερωι τινι των καθ' ημας ως σεσωσμενωι παρα
Θεου και ωιδας αναπτοντι χαριστηριους; Ἡμεις δ' ειρη σθαι αυτον νομιζομεν εκ
προσωπου του νεου λαου, και ευδοκιμησαντος εν πιστει τηι εν Χριστωι, και
ανακομισθεντος αληθως εκ λακκου ταλαιπωριας, τουτεστιν εκ βαθους αμαρτιων, εκ
πηλου τε ιλυος Εισβαλλει γαρ μεταξυ και ουκ εξω σκοπου του αυ του προσωπον του
Χριστου, τοις ευχαριστουσιν οιονει πως ανοιγνυντος του μυστηριου βαθος, και της
οι κονομιας διδασκοντος τον τροπον, δι' ου και σεσω σμεθα. Ειτα μετα γε τους παρ'
αυτου λογους, παλιν το του λαου προσωπον εισφερεται, ομολογουντος ου δεν ηττον
τα εν οις ην κακα, και το πληθος των αιτιαματων, ινα και ετι μειζονως δοξαζηται
Χριστος ο εκ βαθρων αυτους αρπασας, και των της απ ωλειας τελματων εξω τιθεις,
δια πιστεως δηλονοτι. Ἀξιουσι γαρ οι εξ Ἰσραηλ πιστευσαντες ρυσθηναι της δια την
απειθειαν αμαρτιας, αμα δε και δι-ηγουνται τα συμβεβηκοτα αυτοις δια την απιστιαν
κακα. Ἄλλοι δε και εις τους εν Βαβυλωνι την ωιδην αναφερουσιν, ωφεληθεντας τηι
εκεισε θλιψει και επαναχθεντας. Ὑπομενων υπεμεινα τον Κυριον, και προσεσχε μοι,
κ.τ.λ. (A f. 218 b, B f. 144, I f. 199 b) Ἀλλα φαιη τις· Πως αν υπομεμενηκασιν ουτοι τον
Κυριον, η πως εισηκουσθησαν ολως οι ταχα που μηδε βοησαν τες προς αυτον,
αφεστηκοτες δε και αυτου του ει δεναι τις ο φυσει των ολων εστι γενεσιουργος και
69.81 δεσποτης; Φαμεν ουν οτι σεσαγηνευκεν ο Σωτηρ δια της πιστεως τους ανα
πασαν την γην, καταργησας του διαβολου το κρατος, και των πονηρων δυναμεων
την σκαιοτητα καταλυσας, πνευματικηι τετιμηκεν ελευθεριαι τους δια πιστεως της εις
αυτον κεκλημε νους εις επιγνωσιν αυτου. Πλην ουχι μονη των εθνων η πληθυς
εισβεβηκε δια πιστεως, αλλα γαρ και προ αυτων οι εξ αιματος Ἰσραηλ. "Ἀνεκτισε γαρ
ο Χριστος τους δυο λαους, εις ενα καινον ανθρωπον ποιων ειρηνην, και
αποκαταλλασσων αμφοτερους εν ενι σωματι προς τον Πατερα," καθ' α γεγραπται.
Ἄμφω δη ουν εις γεγονασι λαος, κατα την αυτου Σωτη ρος φωνην. Και αλλα γαρ,
φησιν, "εχω προβατα, α ουκ εστιν εκ της αυλης ταυτης· κακεινα δει με αγα γειν· και
γενησονται μια ποιμνη, εις ποιμην." Ουκουν οπερ αν εξ ενος λεγηται προσωπου,
τουτο παντως αρμοσειεν αν τουτοις τε κακεινοις, δια τον της ενοτητος συνδεσμον
της εν Χριστωι δια Πνευμα τος. Ὅτι δε το Χριστου μυστηριον προαπηγγελλετο τοις εξ
Ἰσραηλ δια τε νομου και προφητων, ειη αν ουκ ασυμφανες τοις των ιερων
Γραμματων επιστη μοσιν. Ἔφη γαρ που Χριστος Ἰουδαιοις προσδιαλεγομενος· "Ει
επιστευετε Μωσει, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν." Προσεδοκων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

γαρ αυτον αφιξεσθαι κατα καιρους Ἰουδαιοι Σωτηρα και Λυτρωτην, ουχι μονων
εαυτων, αλλα και απαν των των εθνων. Και γουν Συμεων ο δικαιος, οτε βρεφος
οντα Χριστον εν τωι θειωι τεθεατο ναωι, "Νυν απολυεις, εφη, τον δουλον σου,
∆εσποτα, κατα το ρημα σου, οτι ειδον οι οφθαλμοι μου το σωτηριον σου, ο ητοιμασας
κατα προσωπον σου· φως εις απο καλυψιν εθνων, και δοξαν λαου Ἰσραηλ." Ἀλλα
και το εκ Σαμαρειας γυναιον, οτε Χριστωι διελεγετο, διωμο λογηκεν εναργως. Ἔφη
γαρ· "Οιδαμεν οτι Μεσσιας ερχεται, ο λεγομενος Χριστος· οταν ελθηι εκεινος
απαγγελει ημιν παντα." Ειρηται δε και δι' ενος των αγιων προφητων τοις Ἰουδαιων
δημοις, επαγγελλο μενου του Χριστου την εαυτου προς ημας αφιξιν· "∆ια τουτο
υπομεινον με, λεγει Κυριος, εις ημεραν αναστασεως μου εις μαρτυριον, διοτι το
κριμα μου εις συναγωγας εθνων." Ουκουν φαιεν αν εικοτως, οτι την του Σωτηρος
αφιξιν ως εσται κατα καιρους προσδοκησαντες· "Ὑπομενων υπεμεινα τον Κυ ριον,"
αντι του, Προσδοκων προσεδοκησα· "και προσεσχεν μοι," τουτεστιν, Ἐπεσκεψατο με.
Θεος γαρ ὣν Κυριος επεφανεν ημιν, και ανηγαγεν ημας εκ λακκου ταλαιπωριας των
του θανατου πυλων και της εκεισε φθορας, ης και απηλλαγμεθα δια Χριστου
μεταμορφουντος εις αφθαρσιαν εν εαυτωι και πρωτωι την ανθρωπου φυσιν, και
αναπλαττοντος εις το εν αρχαις, και απο πηλου ιλυος των του κοσμου περι
σπασμων, και της δυσωδους αμαρτιας. Ἐκ τουτων γαρ ανιμησεν ημας δια της
αῤρητου χειρος και της αφραστου δυναμεως του παντων ημων Σωτηρος Χριστου.
Και εστησεν επι πετραι τους ποδας μου, κ.τ.λ. (I f. 200) Στερεος γαρ νους τοις εν
Χριστωι, καθ' 69.984 α φησιν ο Παυλος· "Ἡμεις δε νουν Χριστου εχο μεν." Πετρα δε
και ετερως νοειται Χριστος, το παν των ερεισμα, ο εκλεκτος λιθος, ο εις τα θεμελια
Σιων τεθειμενος παρα του Θεου και Πατρος, εφ' ωι παντες οικοδομουμεθα, οικος
πνευματικος και ναος αγιος εις κατοικητηριον Θεου εν πνευματι. Κατευθυνεν δε και
τα διαβηματα ημων· εδιδαχθημεν γαρ ορθας ποιεισθαι τροχιας οι παλαι καμπυλας
ποιουντες και διεστραμμενας οδους. Και ενεβαλεν εις το στομα μου ᾆσμα καινον. (I f.
200 b) Ἐν μοιραι και τουτο θετεον των παρα Χριστου χαρισματων. Ου γαρ τοι πασιν
αδιακριτως εποιτο αν το εξειναι δοξολογειν· αλλ' ουδ' αν γενοιτο τις δεκτος παρα
Θεωι τουτο δραιν εθελων, ει μη τις ειη των ευ βιουν ειωθοτων· οτι "Ουχ ωραιος αινος
εν στοματι αμαρτωλου." Και ενεβαλεν εις το στομα μου ᾆσμα καινον, αντι του
παλαιου του δια Μωσεως· επι καινοις γαρ κατορθωμασιν, καινον που παντως ειη αν
και το ᾆσμα, και ου τοις αρχαιοις υμνοις προσεοικος. Και αντι δε του τοις πονηροις
δαιμοσιν τε και ειδωλοις προσαγομενου αισματος, τους δια του αγιου Πνευματος
αναφωνειν εδιδαχθημεν υμνους. Ὄψονται πολλοι και φοβηθησονται, και ελπιου σιν
επι Κυριον. (A f. 219 b, B f. 144 b, I f. 200 b) Ὑποδειγμα, φησιν, ετεροις εσομαι του
κατα ζηλον εμον παυσα σθαι των κακων, και την ομοιαν εχειν προς το κρειτ τον
ελπιδα. Ἀει γαρ πως οι μηπω πιστευσαντες, των ηδη πεπιστευκοτων αναδεικνυνται
ζηλωται, και της εκεινων πολιτειας και επιεικειας κατ' ιχνος ιεναι σπουδαζοντες
ανανηφουσι προς αληθειαν, και προς το της αληθειας ιασι φως. Ειτα τι το εντευθεν;
Τον θειον εις νουν δεχονται φοβον, περι ου ειρηται· "Ἀρχη σοφιας φοβος Κυριου·"
και, "Τωι φοβωι Κυριου εκκλινει πας απο κακου." Οι τοινυν, φησι, ζηλωται γενομενοι
των πεπιστευκοτων, και ηδη τον θειον ωδινησαντες φοβον, ουτοι και τας εαυτων ελ
πιδας ιδρυσαντες επι Θεωι, παρ' αυτου και μονου τας των αγαθων ζητουσι χορηγιας,
καιτοι παλαι τυχηι τινι και γενεσει και ειμαρμενηι τας των καθ' ημας πραγματων
ηνιας αναπτοντες. Και αλλως δε το οψονται, αντι του Ἀναβλεψουσιν ειρηται. Ἔφη
γαρ που Θεος δια φωνης Ἡσαΐου περι των εθνων εν Ἡσαΐαι· "Ἄξω τυφλους εν οδωι ηι
ουκ εγνωσαν, και τριβους ας ουκ ᾔδεισαν πατησαι ποιησω αυτους." Λεγει δε και τοις
Ἰουδαιοις ο Χριστος· "Ἐγω ειμιτο φως." Ἀλλα και ανοιξαι οφθαλμους τυφλων απ
εσταλη παρα του Πατρος. Ὄψονται δη ουν, τουτεστιν αναβλεψουσιν, και τα εξης.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

Μακαριος ανηρ, ου εστι το ονομα Κυριου ελπις αυτου, κ.τ.λ. (I f. 201) Ἡμεις εσμεν
παντως οι τον τοιουτον λαχοντες μακαρισμον· ωνομασμεθα γαρ Χριστιανοι· 69.985
και τουτο εστιν το καλον ονομα το επικληθεν εφ' ημας. Ει δε δη τις βουλοιτο προς
τοις ειρημενοις, ματαιοτητας τε και μανιας ψευδεις ειναι λεγειν την Ἑλληνικην
λατρειαν, και τα δοκουντα αυτοις ειναι τιμια, φημι δη μαντικην πασαν, η και πασας
τας ετεροδιδασκαλιας, ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος. Γεγραπται γουν περι τινων,
οτι "Μανιαν εν οικωι Κυριου κατεπηξαν·" μανιαν δε την μαντειαν φησιν.
Τετολμηκασι γαρ, φησι, τινες των εξ Ἰσραηλ τα απο καρδιας αυτων λαλειν, και ουκ
απο στοματος Κυριου· και πλειστοι γεγονασι ψευδοπροφηται παρ' αυτοις. Ἀλλ' ην
ισως φορητον, ει εν τοις των ειδω λων τεμενεσι τετολμητο τι τοιουτον· επειδη δε εν
αυτωι τωι οικωι Κυριου γεγονε, πως ου παγχαλεπον ειη αν; Πολλα εποιησας συ, Κυριε
ο Θεος μου, τα θαυ μασια σου, κ.τ.λ. (A f. 220, B f. 145 b, I f. 202. Κυριλλου και
Θεοδωρητου) Καθ' ετεραν δε διανοιαν νοησεις και ουτως· α πεπραχας, φησιν, εν τωι
της οικονομιας καιρωι, πολλα εστι και θαυμασια· ταυτα και τοις ετεροις απηγγειλα, η
δε απαγγελια ολην διεδραμε την υπ' ουρανον. Ευφημουσι δια τουτων τον ολων
Σωτηρα Χριστον, μονον δε ουχι και αληθες ον απο φαινουσιν οι δια πιστεως της εις
Χριστον σεσωσμε νοι, ως ελαβον ᾆσμα καινον, υμνον τε τον πρεποντα αυτωι. Ἰδου
γαρ, ιδου πολλα πεποιησθαι παρ' αυτου φησι τα θαυμασια, και αριθμου κρειττονα
γενεσθαι τερατουργηματα, και τα υπο της αυτου προμηθειας οικονομουμενα, τα εν
Αιγυπτωι, τα εν τηι ερημωι, τα επι Ἰησου, τα επι του Σαμουηλ, και τα τουτων
πρεσβυτερα, τα κατα τον Ἀβρααμ και τους εξ αυ του πατριαρχας, ινα μη καθ'
εκαστον διεξερχωμαι· αλλα το νυν γεγενημενον τουτων απαντων θαυμασιω τερον.
Ου γαρ ενος ανδρος, ουδε ενος εθνους, αλλα των εθνων απαντων επραγματευσω
την σωτηριαν· και την νομικην λατρειαν καταπαυσας, τηι Ἰουδαιων ασθενειαι
συμβαινουσαν, την καινην εδωκας χαριν, την λογικην λατρειαν νομοθετουσαν, δι'
ης οι τυφλοι την καρδιαν το θειον και νοητον εισεδεξαντο φως, ορθοποδειν εμαθον
οι παλαι χωλευοντες, και τρανη γεγονε γλωσσα μογιλαλων, ωτα κωφων ηκουσαν,
κατηργηθη θανατος, εξηιρηται δε και η παντων αμαρ τια, ανελαμψεν αφθαρσιας η
χαρις· και ταυτα παντα διωρθωται δια Χριστου. Τοιγαρτοι φασιν οτι πλειστα
πεποιηκεν τα θαυμασια. (Ibidem.) Τοις γε μην αυτου διαλογισμοις ουκ εστι τις
ομοιωθησεται. Τινες δε αρα γεγονασιν οι του Θεου διαλογισμοι, και το εφ' ημιν
ευτεχνες; Θεος ων φυσει, γεγονεν ανθρωπος, και μεμενηκεν οπερ ην. Και ποια τις ην
του γενεσθαι καθ' ημας η προ φασις, σαφηνιει λεγων ο των αυτου μυστηριων ιε
ρουργος· "Ἐπειδη τα παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και αυτος
παραπλησιως μετεσχεν των αυτων, ινα δια του θανατου καταργησηι τον το κρατος
69.88 εχοντα του θανατου, τουτεστι τον διαβολον, και απαλλαξηι τουτους οσοι φοβωι
θανατου δια παντος του ζηιν ενοχοι ησαν δουλειας." Ταυτα, φησιν, απηγ γειλα και
ελαλησα μαρτυρων, οτι παντος εισιν επ εκεινα λογου. Ταυτα πεπραχοτας
ευρισκομεν τους αγιους αποστολους και ευαγγελιστας. Και γουν ο πανσοφος
Ἰωαννης προς οις εφη τερατουργημασι προσεπενεγκων ευρισκεται· "Ἔστι δε και
ετερα πολλα, α εποιησεν ο Ἰησους, α ουκ εστιν γεγραμμενα εν τωι βιβλιωι τουτωι· και
μην οτι ατινα εαν γραφηται, ουδε αυτον οιμαι χωρησειν τον κοσμον τα γραφομενα
βιβλια." Ἐπειδη εκ μερους γινωσκομεν, και εκ με ρους προφητευομεν· και ουτε τα
εις Χριστον δογ ματα, ουτε τα θαυματα χωρουμεν διηγησασθαι· αλλα καν πολλα ωσι
τα λαληθεντα, πλειον το περιτ τευον και μη λαληθεν ευρισκεται. Ὑπερ αριθμον γαρ
τα του Χριστου, ητοι ως μη οντα τηι φυσει αρι θμητα, η ως υπερβαινοντα δια το
πληθος την φυσιν του αριθμου. Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, σωμα δε
κατηρτισω μοι. (A f. 220 b, B f. 146, I f. 202 b) Προφητικηι χαριτι στεφανουμενος ο τον
προκειμενον συνθεις ψαλμον ως εξ αγαθου θησαυρου της καρδιας εαυτου λογους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

ανιησιν αγαθους, οιπερ αν ειεν ουκ αναρμοστοι τωι προσωπωι του μονογενους Υιου
του Θεου, την προς ημας ομοιωσιν υποδεδυκοτι, σαρκωθεντι τε και
ενανθρωπησαντι, και την του δουλου λαβοντι μορ φην. Ἐπειδη γαρ, φησιν, ω Πατερ,
τας κατα νομον θυσιας ουκ ηθελησας, αναμνησιν μονον εχουσας αμαρτιων και
ελεγχον, ου μην και αφεσιν, ηκω σωμα λαβων οπερ μοι αυτος κατηρτισω. Πνευμα
γαρ αγιον και Ὑψιστου δυναμις επεσκιασε τηι αγιαι Παρθενωι. Ἥκω δε, ινα το σον
ποιησω θελημα· οπερ εστι το, εμαυτον προσενεγκειν ωσπερ αμωμον ιερειον, ινα
στησω τα εν νομωι περιελειν αμαρτιας ου δυναμενα. Τουτωι φαμεν εοικεναι το δι'
αυτου Χριστου σαφως ειρημενον, οτι "Καταβεβηκα εκ του ουρανου ουχι ινα ποιησω
το θελημα το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαντος με." Παρεσχεν ουν αφορμην του
ολον ψαλμον ειρησθαι υπ' αυτου, τηρουντα το αυτο προσ ωπον μεχρι τελους του
λεγοντος. Παρελθοντος τοινυν του καιρου της σκιας, καθ' ον θυσια και προσφορα
προσηγετο, ουκετι την δια τουτων λατρειαν βουληθεις ο Θεος, κατηρτισατο εκ της
Παρθενου σωμα τωι Υιωι, ως μηκετι ευδοκειν ολοκαυτωματα· και περι αμαρ τιας
ειποντος του Σωτηρος τωι Πατρι· Ἰδου ηκω κατα το θελημα σου· καθ' ο θελημα ηρεν
την αμαρ τιαν του κοσμου, αυτος τυθεις και προσενεχθεις υπερ της παντων
αμαρτιας· ινα αφεσεως γενομενης, μη κετι χρεια ηι της περι αμαρτιων θυσιας. Ἐν
κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου. (A f. 220 b, I f. 205) Κεφαλιδα εφη την οιονει
πε 69.989 ριοχην των ουσων εννοιων εν αυτηι· αυται δε εισιν αι περι του παντων
ημων Σωτηρος Χριστου. Ἰστεον δε οτι και αυτος ο προφητης Ἰεζεκιηλ κεφαλιδα
βιβλιου την οιονει συμπασαν περιοχην της εαυτου προφητειας ονομασας ευρισκεται.
Το δε, "Ἐν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου," ουτω νοητεον· Βιβλιον μεν
πενταμερες ολον εστι το Μωσεως σοφωτατον συγ γραμμα, κεφαλη δε ωσπερ και
αρχη του βιβλιου παντος η επικλην Γενεσις, εν ηι τα κατα τον Ἰσαακ γεγραπται εις
Χριστον ορθως αναφερομενα. Ὅτι δε παλιν η κεφαλη την αρχην παρα ταις θειαις
σημαινει Γραφαις, πληροφορηθησηι καλως εκεινο συνεις οπερ ο Παυλος φησιν, οτι
"Παντος ανδρος η κεφαλη ο Χριστος εστι, κεφαλη δε γυναικος ο ανηρ, κεφαλη δε
Χριστου ο Θεος." Ἀρχη μεν γαρ του ανδρος ο Χριστος, ως εκ του μη οντος εις το ειναι
παραγαγων. Ἀρχη δε παλιν της γυναικος ο ανηρ, οτι εκ του αν δρος αυτης εληφθη·
Χριστου δε αρχη ο Θεος, επειπερ εξ αυτου κατα φυσιν εστιν ο Υιος, και αρχην αναρ
χον εχει τον γεννησαντα μετα και του συνυπαρχειν αιδιως αυτωι. Τουτους τους
στιχους και Παυλος εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι, εκ προσωπου του Σωτηρος
ειρησθαι φησιν. Ειπων γαρ οτι το αιμα των ζωων αφελειν αμαρτιας ουκ ηδυνατο,
επαγει· "∆ιο εισερ χομενος ο Χριστος εις τον κοσμον, λεγει προς τον Πατερα, οτι
Ουδενα τροπον προσφορας ηιρετισω της κατα νομον, ου περι σωτηριας, ου περι
αμαρτιας, εμοι δε σωμα κατηρτισω· και αφιγμαι, φησιν, ηγουν, εφην, ηκω, ινα το
σον ποιησω θελημα." Ειτα προστι θησιν· "Ἀναιρει το πρωτον, ινα το δευτερον
στησηι·" τουτεστιν εκβαλλει τας θυσιας, ινα κυρωσηι την υπ' αυτου προσενεχθεισαν
θυσιαν· αναβαινει γαρ εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι και Πατρι δια του ιδιου σωματος.
Και τον νομον σου εν μεσωι της καρδιας μου. (A f. 220 b, B f. 146) Ἔχων δε το σον
θελημα κε κρυμμενον εν εμαυτωι (τουτο γαρ, οιμαι, δηλοι το, "Ἐν μεσωι της κοιλιας
μου"), τοις γνησιοις αυτο εναργες καταστησω. Ειδεναι γαρ ημας αναγκαιον, οτι τα
των μαθηματων εξηιρημενα τοις εξειλεγμενοις προσελαλει Χριστος, και ουχ απασιν
απλως και αδιακριτως προσδιελεγετο. Και γουν τοις μεν Ἰου δαιοις εν παραβολαις
ελαλει· τοις γε μην αγιοις αποστολοις, ατε δη και ακραιφνη την διανοιαν εχουσι και
τελεωτατων μαθηματων δεκτικην, Ὑμιν δεδοται, φησι, γνωναι τα μυστηρια της
βασιλειας, εκεινοις δε ου δεδοται. Καλον δε ημας την κοιλιαν καθαιρειν οτι μαλιστα
και ποιειν λεπτοτεραν, ωστε τον νομον Κυριου εν μεσωι δεχεσθαι. Ψυχης δε κοιλια,
το δοχειον των πνευ ματικων τροφων, ειτουν το διανοητικον. Ευηγγελισαμην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

δικαιοσυνην εν εκκλησιαι με γαληι. (B f. 146 b, I f. 203 b, L f. 109) Μεγαλη εκκλησια η
εκ μεγαλων και τελειων συμπληρουμενη, εν ηι ευηγγελιζετο δικαιοσυνην την δια
πιστεως Ἰησου· 69.992 εγνω δε αυτος ταυτην ως αποδεξαμενος τε και οι κειουμενος
ως αδιαστατως. Ὅτι δε των ευαγγελικων κηρυγματων η δυναμις κατεβροντησε την
υπ' ουρα νον, και πεπληρωκε την μεγαλην Ἐκκλησιαν, τουτ εστι την δι' αυτου
συστασαν και συναγηγερμενην πληθυν των επεγνωκοτων την επιφανειαν αυτου,
δηλον αν ειη δηπουθεν· ου γαρ κεκωλυκεν εαυτου τα χειλη· λαλει γαρ εις δευρο δια
των αγιων ευαγ γελιστων και των κατα καιρους διδασκαλων. Τουτους και Χριστου
χειλη καλειν, των απεοικοτων ουδεν. Γραφει γουν ο θεσπεσιος Παυλος· "Ει δοκιμην
ζη τειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου." Ἐγνωκεναι δε φησι τον Πατερα την
δικαιοσυνην αυτου, την κε κρυμμενην, την υπερ νομον και σκιαν, δηλον δε οτι την
ευαγγελικην, ην και αυτος ο Υιος της δια Μω σεως λαληθεισης τοις αρχαιοτεροις
αποφαινει κρειτ τονα, τοις αγιοις αποστολοις παρεγγυων τε και λε γων· "Ἐαν μη
περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλειον των Γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισ
ελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων." [Ἐπληθυνθησαν υπερ τας τριχας. Τον
ποικιλον και παντοδαπον εσμον των λυπηρων ο προφητικος λογος προκαταγγελλει·
ων την πειραν η του Χριστου Ἐκκλησια δι' αυτων ειληφε των πρα γματων. Ὃ δε
φησι, "Και η καρδια μου εγκατ ελιπε με," αντι του, Ὤκλασε και κατωλιγωρησεν, ει
πεν, ινα δειξηι την των αθεων επινοιαν.]

ΨΑΛΜΟΣ Μʹ.
Εις το τελος, ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 223, Κυριλλου και Θεοδωρητου) Τινες
μεν τωι ∆αβιδ ανεθεσαν τον παροντα ψαλμον, τινες δε τα κατα τον Ἐζεκιαν εν τουτωι
φασι προφητευεσθαι, οπως τε δι' επαρσιν ενοσησε, και πως περι αυτον οι φιλοι
διετεθησαν, και οτι δια την εις τους πενητας επιμελειαν της υγειας ετυχεν. Ουκ εαι δε
ημας το θειον Ευαγγελιον ουδετερον δεξασθαι. Του γαρ Κυ ριου ειποντος· "Ἵνα η
Γραφη πληρωθηι, ο τρωγων μετ' εμου τον αρτον, επηρεν επ' εμε πτερναν αυτου·" και
δεικνυντος αυτωι και ουκ αλλωι προσηκοντα τον ψαλμον, θρασυ νομιζω και
τολμηρον αλλην αυτωι διαπλασαι υποθεσιν. Μακαριζει τοινυν ο προκει μενος
ψαλμος τους πιστευσαντας εις Χριστον· και μην και αμοιβας αυτοις της πιστεως
διδωσι την παρ' 69.993 αυτου επικουριαν. Εισφερεται δε και αυτο του Κυριου το
προσωπον καταλεγον τε των αρχοντων του Ἰου δαιων λαου, και αυτου του
προδοτου εξαιρετως· διο και "Εις το τελος" επιγεγραπται, αναπεμπων ημας επι την
συντελειαν του αιωνος, καθ' ην επληρουτο τα γεγραμμενα. Μακαριος ο συνιων επι
πτωχον και πενητα. (A f. 223) Μακαριζει τον δυναμενον συνιεναι την πτωχειαν, ην
δι' ημας ανειληφεν ο Χριστος. Τουτον γαρ λεγει πτωχον, διοτι πλουσιος ων,
επτωχευσε δι' ημας, ιν' ημεις τηι εκεινου πτωχειαι πλουτησωμεν. Κυριος διαφυλαξαι
αυτον και ζησαι αυτον και μακαρισαι αυτον εν τηι γηι. (A f. 223 b) Αυται της εις
Χριστον πιστεως αι αμοιβαι, η παρα του Κυριου φυλακη, η μεθεξις της αιωνιου ζωης,
η εν τηι γηι των πραεων μακαριοτης, και η των νοητων εχθρων απαλλαγη. Αυται και
της φιλοπτωχιας· ου μονον γαρ τα μελλοντα διδωσι τωι φιλοπτωχωι ο Κυριος και την
αληθινην εκεινην ζωην, αλλα και ενταυθα μακαριστον αποδεικνυσι. Ἐγω ειπα·
Κυριε, ελεησον με, ιασαι την ψυχην μου, οτι ημαρτον σοι. (A f. 223 b, Κυριλλου και
Θεοδωρητου) Και υπερ της ιδιας αμαρτιας ο ∆αβιδ ευχεται, ατε δη εαυτον ειδως ενα
των συνιεντων επι πτωχον και πενητα. Ἀλλ' ο μεν ∆αβιδ ου θαυμαστον ει και νυν
εξομολογουμενος τουτο φησιν· ο δε Σωτηρ ταυτα αν λεγοι, τας αμαρτιας ημων
οικειουμενος, ως απαρχη της φυσεως. Χριστος γαρ υπερ ημων απεθανε, γενο μενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

υπερ ημων καταρα· και τον μη γνοντα αμαρ τιαν, ο Θεος υπερ ημων αμαρτιαν
εποιησεν· οις αρμοζει και το ελεους δεεσθαι. (I f. 207, Κυριλλου και ∆ιδυμου) Τα δε
εξης κυριως αρμοττειν τοις περι του παθους του Σωτηρος λογοις, παντες φασιν. Το
δε "Ἥμαρτον σοι," οτι εις τους σους, ω ∆εσποτα, πεπαρυνηκα νομους· πασα γαρ
ημων η αμαρτια καταφωραται τοιαυτη. Οι εχθροι μου ειπον κακα μου ποτε
αποθανειται και απολειται το ονομα αυτου; (A f. 224) Ἐντευθεν το προσωπον
εισφερεται του Χριστου διηγουμενον τα παρα των Ἰουδαιων αυτωι γεγενημενα, ους
και εχθρους καλει, βασκαινοντας αυτωι και τον θανατον καττυοντας· οι και ορωντες
αυτου το ονομα πολλης πεπληρωμενον δυναμεως, ως δι' αυτου απελαυνεσθαι
ακαθαρτα πνευματα και πασαν νοσον θεραπευεσθαι, ενομιζον αυτο ως επι των
λοιπων ανθρωπων μετα θανατον σβεννυσθαι. Ἀλλ' η Ἐκκλησια ταναντια τοις
εχθροις του Χριστου φρονουσα, εις αυτου προσωπον ανεφωνει λεγουσα εν υμνοις·
"Μνησθησομαι του ονοματος σου εν πασηι γενεαι και γενεαι·" και, "Μυρον εκκενωθεν
ονομα 69.996 σου." Πεπεισμενη κεχαρισθαι αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα. Και ει
εισεπορευετο του ιδειν, ματην ελαλει (A f. 224) Περιΐστησι τον λογον η προφητεια
εις τον Ἰουδαν, ως μαθητην μεν εισιοντα, πονηρα δε κατα του Κυριου διαλεγομενον
και διανοουμενον, και Ἰουδαιοις συνταττομενον τοις τας πονηρας επι τωι Κυριωι
βουλευομενοις βουλας, και παρα τον νομον αποκτειναι τον αθωον οντως
σπευδουσα. Οι μεν ουν αλλοι, φησιν, εχθροι μονονουχι λεγοντες, Βαρυς ημιν εστι
και βλεπομενος, θανατον αυτωι κατεσκευαζον· ο δε Ἰουδας εισεπορευετο ως οικειος
του κατασκοπη σαι· εκαιροφυλακει γαρ τον προδοσιας καιρον, τους ανομους περι
ταυτης ανακινων και συναγων λογι σμους. Ἐκεκρικει γαρ τοις φονωσι παραδουναι
τον Κυριον, και λανθανειν αυτον ᾤετο εν τωι ματην λα λειν, ηγουν Ῥαββι αυτον
ονομαζειν και διδασκαλον. Ἐξεπορευετο εξω, και ελαλει επι το αυτο. (A f. 224) Ἔξω,
φησι, προιων συνεταττετο τοις Γραμματευσι και αρχιερευσι και Φαρισαιοις, ουκ ετι
εν τηι καρδιαι λαλων, αλλα προδηλως διαλεγομενος. Τι δε ελαλει; "Τι θελετε μοι
δουναι, καγω υμιν παραδωσω αυτον;" Κατ' εμου εψιθυριζον παντες οι εχθροι μου. (A
f. 224) Τας κατ' αυτου των Ἰουδαιων συσκευας σημαινει και τα λεληθοτα σκεμματα·
ευλαβουμενοι γαρ το πληθος, ουκ ετολμων φανερως ταυτα τιθεσθαι, αλλα
συμβουλιον λαθραιως εποιουντο. Ψιθυρισμος γαρ εστιν απαῤρησιαστον φθεγμα και
λαθραια κα κολογια, ως λοιδορια η εν φανερωι και κατα προσ ωπον κακηγορια.
Λογον παρανομον κατεθεντο κατ' εμου. (A f. 224 b) Το "Αιρε, αιρε, σταυρωσον
αυτον." Ουτος δε οτι παρανομος ην ο λογος, δηλον εκ του ειρημενου· "Ἀθωον και
δικαιον ουκ αποκτενεις." Ου μην αλλα και τυραννιδος γραφην κατ' αυτου
εποιησαντο λεγοντες, οτι βασιλεα εαυτον ποιει, και κωλυει Καισαρι φορον δουναι.
Ἀλλα και ψευδομαρ τυρας κατα Χριστου εζητουν, και τα ψευδη επλατ τοντο. Μη ο
κοιμωμενος ουχι προσθησει το αναστηναι; (A f. 224 b) ∆ιαγελαι των Ἰουδαιων ο
Σωτηρ τα σκεμματα, ως οιομενων δια του θανατου θραυειν αυ τον, ως ενα των καθ'
ημας. Και φησι· Πως νομιζετε θανατωι περιβαλειν την ζωην; Ὕπνος γαρ εστιν εν
εμοι το θανειν, και ο θανατος ουκ επ' αναιρεσει της ζωης, αλλ' επι αναστασει
γινεται. Ει γαρ τριημερος ανισταμαι, πως ουχ υπνος ο εμος θανατος; Και γαρ ο
ανθρωπος της ειρηνης μου, εφ' ον ηλπισα, κ.τ.λ. (A f. 224 b, B f. 151) Ειρηνης
ανθρωπον τον Ἰου δαν φησι, δια τοι το δοκειν εν τοις ευνοουσιν αυτωι 69.997
τεταχθαι και φιλοις, το γε ηκον εις το ειναι μαθητην. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Τι
θαυμαστον ει οι εχθροι κατ' εμου κατεθεντο τοιαυτα, οπου γε ο ουτως οικειος και
ομοτραπεζος ων μοι και συσσιτος, την πτερναν αυτου ωσπερ λαξ εντεινων κατ' εμου
επηρε, και ον ειχε δολον εγυμνωσε, σκελισαι με δια της προδοσιας επιχειρησας;
Πτερναν γαρ τον δολον και την κακουρ γιαν ωνομασε, εκ μεταφορας των περι
ταχους αγωνιζομενων, και τηι πτερνηι προσπταιειν και πι πτειν παρασκευαζοντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

τους συνθεοντας. Συ δε, Κυριε, ελεησον με, και αναστησον με, και ανταποδωσω
αυτοις. (A f. 224 b, I f. 208) Ταυτα αρμοττει τωι Χριστωι δια το της ανθρωποτητος
μετρον. Ἄθρει γαρ μοι παλιν τον υπαρχοντα μεν εν μορφηι και ισοτητι του Θεου και
Πατρος Θεον Λογον, τον εκ της ουσιας αυ του πεφηνοτα, συνθρονον τε αυτου και
συγκαταρχοντα των ολων, ως εν υφεσει τε οντα και εν μειοσιν δια τοι την προς ημας
ομοιωσιν, και ανθρωπινως μαλλον δια την κενωσιν, ηγουν θεοπρεπως, τους προς γε
τον εαυτου Πατερα ποιουμενον λογους· "Ἐλεησον με γαρ, φησιν, και αναστησον με."
Καιτοι πως ουχ απασιν εναργες ως αυτος εστιν κατα φυσιν το ελεος του Θεου και
Πατρος; αυτος δε ομοιως η αναστασις και η ζωη, κατα την αυτου φωνην. Ἀλλ' ην
αναγ καιον πασαν αυτον πληρωσαι δικαιοσυνην· και επειδη γεγονεν ανθρωπος, το
της ανθρωποτητος μη παραιτεισθαι σμικροπρεπες, μητε μην τους αυτηι πρεποντας
απαξιωσαι λογους, δια το της οικονομιας ευτεχνες. Φαμεν δε οτι τον ελεον, και
συνεζευγμενως αυτωι την αναστασιν, ουχ εαυτωι μαλλον, αλλ' ημιν αιτει τοις εν
χρειαι καθεστηκοσιν ελεου και αναστα σεως. Ὥσπερ γαρ εισελθουσης εις τον κοσμον
της αμαρτιας, συνεισηλατο καθαπερ ιδιαι μητρι, και ο δι' αυτην τε και δι' αυτης
αναφυς θανατος· ουτως εξωσθεισης εκ του κοσμου της αμαρτιας, συνεξηλατο και ο
θανατος. ∆ικαιουμεθα γαρ εν Χριστωι κατοι κτειροντος ημας του Θεου και Πατρος.
Λυσιν ουν ο θανατος εχει την αναστασιν του Χριστου, δι' ου και εν ωι προς
αφθαρσιαν και ζωην ανεθαλεν η ανθρωπου φυσις. Ὅταν τοινυν αναστησηις με,
φησιν, ω Πατερ, τοτε και ανταποδωσω αυτοις, δηλον δε οτι τοις εις αυτον
πεπαρωινηκοσιν. Ἐπιτηρει δ' ομως, ως εκ της καθ' ημας σμικροπρεπειας αναφοιται
παλιν .. [εις το] θεοπρεπες. Ου γαρ εφη προς τον εν τοις ου ρανοις Πατερα, οτι Ὅταν
αναστησηις με, τοτε και ανταποδωσεις αυτοις, αλλ' ως αυτος εσομενος των ολων
κριτης και εστι και νοειται Θεος, "Ἀνταποδωσω, φησιν, αυτοις." Ὡς γαρ αυτος που
παλιν φησιν, "Ὁ Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα την πασαν κρισιν δεδωκεν τωι Υιωι, ινα
παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα." Ὅτι δε του Πατρος αναστησαι
λεγο μενου τον Κυριον ημων Ἰησουν εκ νεκρων, δι' αυ 69.1000 του και τουτο
κατωρθωται, πως αν ενδοιασειε τις; Αυτος γαρ εστιν, ως εφην, αναστασις και η ζωη·
Τοιγαρτοι και εφη προς Ἰουδαιους περι του ιδιου σωματος· "Λυσατε τον ναον
τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον." Ὅτι δε δικας εκτετικασιν Ἰουδαιοι της
εις αυτον γενομενης δυσσεβειας, ου μακρων αν γενοιτο χρεια λογων, αυτων τουτο
κεκραγοτων των συμβεβηκοτων αυτοις. Ἀνταπεδωκε γαρ, Ῥωμαιοις αυτους
παραδους. Ειτα παλιν ανθρωπινως φησιν· Ἐν τουτωι εγνων οτι τεθεληκας με. (A f.
225, B f. 151, I f. 208 b) Λαλει παλιν ως ανθρωπος, και ως δια τουτο γενομενος
ανθρωπος, ιν' ημας εν εαυτωι παραθηται τωι Θεωι και Πατρι εν αποστροφηι, δια την
παραβασιν, και την καθ' ημων τυραννησασαν αμαρτιαν. Ἐν Χριστωι γαρ εσχηκαμεν
την προς αυτον οικειοτητα, και το αγαπασθαι λοιπον. Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη
ημων, θυρα τε και οδος προς οικειοτητα την πνευματικην. Ὅταν ουν, φησιν, ω
Πατερ, ελεησας με αναστησηις, εισομαι δη τοτε οτι τεθεληκας με, αντι του, ηγαπησας.
Ἐν αγαπηι γαρ οντως παν ει τι εστι θελητον. Και τοτε ου μη επιχαρηι ο εχθρος μου επ'
εμε. Ἐχθρον δε νοησεις πασης της ανθρωποτητος τον διαβολον, τον εισαγα γοντα
δια της αμαρτιας τον θανατον. Ουτος τοινυν καταληξει του χαιρειν, οταν ιδηι
μεταστοιχειουμενην εις αφθαρσιαν την ανθρωπου φυσιν, και αναμορφου μενην εις
ειδος το εν αρχαις, εκποδων γεγενημενης της αμαρτιας, και συν αυτηι της φθορας.
Ἰδικως δε και καταμονας εχθρους του Χριστου νοητεον αρχιερεις, και Γραμματεις,
και Φαρισαιους, τους καταμισθωσα μενους τον Ἰουδαν, και προς Πιλατον
απα[γαγοντας τον Ἰησουν.] Ευλογητος Κυριος ο Θεος Ἰσραηλ, κ.τ.λ. (A f. 225 b)
Κατακλειει και νυν εις ευχαριστιαν τον ψαλμον, ως υπερ παντων τε και παρα
παντων αναφερομενην τωι Θεωι και Πατρι. Και αξιος ει, φησι, του ευλογεισθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

αιωνιως, απο μεν του παρον τος παρ' ημων αρχομενης της ευλογιας, τελειουμενης
δε εν τωι μελλοντι οταν το εκ μερους καταργηθη σεται.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΑʹ.
Εις το τελος, εις συνεσιν, τοις υιοις Κορε. (A f. 225 b, B f. 152, I f. 209, L f. 112
b) Οι του πρωτου μερους ψαλμοι τωι ∆αβιδ ησαν οι τεσσα ρακοντα· το δε νυν
δευτερον τμημα τριακοντα περιεχει και ενα, ων οκτω μεν τοις υιοις Κορε επι
γραφονται· εις δε τωι Ἀσαφ· και Σολομωντος εις· οι δε λοιποι τωι ∆αβιδ. Πρωτοι δε
τουτων οι των υιων Κορε. Ἱεροψαλται δε γεγονασιν ουτοι, και την ωιδην αιδουσιν,
ουκ αυτοι δη παντως συνθεντες αυτην, αλλ' εξ ανδρων πνευματοφορων δεχομενοι,
οις η των εσομενων κατα καιρους εδεδοτο γνωσις παρα του παντα ειδοτος Θεου.
Λαβοντες τοινυν τον ψαλμον παρα του συνθεντος αυτον ∆αβιδ, τα επ' εσχατων
σημαινουσι των καιρων. Εισφερουσι δε το αυτου του Ἰσραηλ προσωπον
εξομολογουμενον Χριστωι δια της μεταγνωσεως ης ποιησονται επι συντελειαι των
αιω νων. ∆ιο και "Εις το τελος" επιγεγραπται, δια το 69.1001 περι των μελλοντων
ειναι τον λογον. Και εις συν εσιν προτρεπεται τους εντευξομενους η προγραφη, επει
θειας εδει συνεσεως τοις νοειν μελλουσι τα μετα χρονους οσους εσομενα. Ἀλλα τις ο
Κορε; Ουτος γεγονε μεν επι Μωσεως, απωλετο δε μεθ' ων συν εστη καταστασιασας
αυτου· οι δε τουτου παιδες ουτε της δυσσεβειας ουτε της απωλειας εκοινωνησαν του
πατρος· τοσουτον δε γεγονασιν ευλαβεις, ως και ψαλτωιδοι χρηματισαι. Ἐδιψησεν η
ψυχη μου προς τον Θεον τον ζωντα, κ.τ.λ. (A f. 227 a. b, B f. 153) Ἐπειπερ εν τωι προ
του του ψαλμωι εκ του Σωτηρος ειρητο· "Κυριε, ελεησον με και αναστησον με, και
ανταποδωσω αυτοις," νυν το των εσταυρωκοτων υποκειται προσωπον, οι πε
πονθασιν ανηκεστα, προδηλου οντος ως υστερον προσ ληφθησονται. Και διψηιν
λεγουσι τον Θεον, και της παρ' αυτωι πηγης επιθυμειν, περι ης ειρηται, οτι "Παρα σοι
πηγη ζωης." Περι αυτων γουν ο Παυλος εφησεν· "Ει γαρ συ εκ της κατα φυσιν
εξεκοπης αγριελαιου, και παρα φυσιν ενεκεντρισθης εις καλ λιελαιον, ποσωι μαλλον
ουτοι οι κατα φυσιν εγκεντρι σθησονται τηι ιδιαι ελαιαι;" Ταυτα τοινυν Ἰσραηλ με
ταγινωσκων, φησι ποθειν εγγυς γενεσθαι Θεου κατα διαθεσιν και αγιασμον τον δια
πιστεως της εν Χρι στωι· και ον απεκτονασιν ως ανθρωπον, τουτον Θεον
ονομαζουσιν ζωντα, πλανην ομολογουντες καθ' ην τον αρχηγον της ζωης τωι
θανατωι παρεδωκαν. Το δε, "Ποτε ηξω," γλιχομενων εστι της εις υστερον κλη σεως,
και ζητουντων μαθειν τον καιρον καθ' ον και αυτοι εμφανεις εσονται τωι προσωπωι
του Θεου και Πατρος, ει και νυν εισιν εν αποστροφηι του Θεου. Καθ' α δι' Ἡσαΐου
φησιν· "Ὅταν τας χειρας εκτεινηις προς με, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ'
υμων, και εαν πληθυνητε την δεησιν, ουκ εισακου σομαι υμων· αι γαρ χειρες υμων
αιματος πληρεις." Ὅταν δε κληθωσιν, οφθησονται τωι προσωπωι του Θεου· γεγραπται
γαρ, οτι "Ὀφθαλμοι Κυριου επι δικαιους." Ἐγενηθη τα δακρυα μου εμοι αρτος
ημερας και νυκτος. (A f. 228, B f. 153 b, L f. 212, L f. 113) Ἐκ πεπτωκοτα τον ἸσραηL f
ειδους της ανωθεν δειναι κατειληφασι συμφοραι· πεπορθηνται γαρ αι της Ἰουδαιας
πολεις υπο της Ῥωμαιων στρατιας. Και οτι ταυτα αυτοις συμβησεται,
προκαταμεμηνυκεν ο Χριστος· "Ὅτ' αν γαρ ιδητε, φησιν, κυκλουμενην υπο
στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε ερειτε τοις ορεσιν· Καλυψατε ημας, και τοις
βουνοις· Πεσατε εφ' 69.1004 ημας." Ταυτα δη ουν υπομενοντι τωι Ἰσραηλ επετω
θαζον, κατα το εικος, των αστυγειτονων τινες· επ εχαιρον γαρ αει πολεμουμενοις
και καμνουσιν τα περιοικα των εθνων. Ουκουν αντι των ηδιστων και αναγκαιων,
φησι, τουτεστι τραπεζης και τροφης, γε γονε μοι το δακρυῤροειν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

κατολοφυρεσθαι πικρως την αδοκητον των πραγματων επι τα χειρω φοραν. Ποιων
δε αρα μνησθηναι φησι; Πρωτον μεν, οτι Θεωι προσκεκρουκε δια της εις Χριστον
παροινιας. Ειτα, οτι της δι' αυτου σωτηριας ημοιρηκως, ηχρειωθη τροπον τινα, και
απασης ελπιδος απωλι σθεν αγαθης, ηλω τε ταις ουτω δειναις συμφο ραις. Και
τριτον, οτι ταυτι πεπονθοτα επετωθαζον τινες, επιφωνουντες αει το, "Που εστιν ο
Θεος σου;" Ὅτι διελευσομαι εν τοπωι σκηνης θαυμαστης, εως του οικου του Θεου, εν
φωνηι αγαλλιασεως και εξομολογησεως, ηχου εορταζοντος. (A f. 229 b, B f. 154, I f.
214) Οι επι τοις των εχθρων τωθασμοις αλυοντες, ου μετριως τηι των αγαθων ελπιδι
καταπιαινονται, και μεταπηδωσιν επι το χαιρειν τε και απασης δυσθυμιας αμεινω
την διανοιαν εχειν, και ευαγγελιζονται εαυτοις ως εν καιρωι τευξομενοι της δια
Χριστου σωτηριας τε και ζωης, και ταις θειαις αυλαις ομου τοις αλλοις αγιοις
ενδιαιτησομενοι, και συμμεθεξοντες της εορτης της επι γε, φημι, ταις ακαταληκτοις
δοξολογιαις πρατ τομεναις εις Θεον. Ἁγιοπρεπης γαρ η τοιαδε παν ηγυρις· και
πιστωσεται λεγων ετερωθι που παλιν ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Μακαριοι παντες οι
κατοικουν τες εν τωι οικωι σου· εις τους αιωνας των αιωνων αινεσουσιν σε."
Θαυμαστην δε σκηνην ονομαζει και οικον Θεου, της εν ουρανοις Ἐκκλησιας το
μιμημα την επι γης δηλονοτι. Ἔτι δε υψηλοτερον προσδο κωσιν οι αγιοι, οτι μετα
τας ενταυθα κακοπαθειας διαδεξεται αυτους το τρισμακαριον τελος, η θαυμα στη
σκηνη του Θεου η ανω, και ο ενδοτατω αυτης οικος, εις ον υπ' αγγελικων δυναμεων
αιρομενοι εισ αχθησονται, κατα τον Συμμαχον ειποντα· ∆ιαβασταχθη σομαι εως του
οικου του Θεου· οθεν και το, "Ἁρπαγη σομεθα εν νεφεληι." Προς την αισθητην δε δια
Μωσεως σκηνην, την νοητην εκαλεσε θαυμαστην, την αληθινην, ην επηξεν ο
Κυριος, και ουκ ανθρωπος. Ει δε χαρα γι νεται εν τοις ουρανοις των αγγελων του
Θεου επι ενι αμαρτωλωι μετανοουντι, πως ουκ εικος, ψυχης μετα γυμνασιαν
αυταρκη αναγομενης εις τα αγια τα επουρανια, φωνην ευφημον γινεσθαι πληθους
των πανηγυριζοντων επι τηι των σωζομενων σωτη ριαι; Ἔνθα φησιν· "Ἀφιξομαι εν
φωνηι αγαλλιασεως και εξομολογησεως, ηχου εορταζοντων," υμνολογων δηλονοτι,
και τοις εορταζουσιν αναμιξ αν απτων τας υμνωιδιας τωι σεσωκοτι Χριστωι. Ἵνα τι
περιλυπος ει, η ψυχη μου; και ινα τι συνταρασσεις με; Ἔλπισον επι τον Θεον, οτι
εξομολογευσομαι αυτωι· σωτηριον του προσ ωπου μου ο Θεος μου. (A f. 229, B f. 154, I
f. 214) Ἐπιτιμαι ταις λυ παις τηι εις Χριστον ελπιδι χρωμενος ο σταυρωτης 69.1005
λαος, και φησιν· Ει τετηρηται, ω ψυχη, καιρος, καθ' ον η δια πιστεως ημων κλησις
αγαγοι ημας μετα των εορταζοντων εις την σκηνην, δια τι περιλυπος ει, και
κατατρυχηι ταις λυπαις; Ἔλπισον επι τον Θεον· εξομολογησομαι γαρ αυτωι, και αυτος
εσται σωτηριον του εμου προσωπου. Το δε γε προσωπον εοικεν εν τουτοις αντι του
καλλους ειπειν· τοις μεν γαρ πιστευουσιν εις Χριστον το θειον εμπρεπει καλλος·
μορφουται γαρ εν αυτοις δι' αγιασμου τε και δικαιοσυνης [al. cod. σωφροσυνης].
Τοις γε μην απιστοις εψεται δε παντως το ειδεχθες· ου γαρ εχουσιν εμπρεπον εαυτοις
το θειον τε και ακηρατον καλλος. ∆ια τουτο και τοις την εν νομωι δικαιοσυνην
τετιμηκοσιν μετα την πιστιν ο θεσπεσιος Παυλος επιστελλει λεγων· "Τεκνια, ους
παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." Ουκουν οτε Χριστος εν υμιν
μορφουται, τοτε του της ψυχης προσωπου, τουτεστι του καλλους αυτης, την
σωτηριαν εργαζε ται. Ευ δε δη σφοδρα Θεον ομολογει τον Ἐμμανουηλ ο σταυρωτης
λαος, καιτοι διωκων αυτον ποτε και λεγων· "∆ια τι συ ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον
Θεον;" Ἀλλ' ως ηδη και εγνωκως την επιφανειαν αυτου, και προσενεγκων την
εξομολογησιν, Θεον αυτον εαυτου φησιν, και το καλον ονομα μεθ' ημων
επιγραφεται, το ειναι τε και καλεισθαι Χριστιανος. Προς εμαυτον η ψυχη μου
εταραχθη· δια τουτο μνησθησομαι σου εκ γης Ἰορδανου και Ἑρ μωνιειμ απο ορους
μικρου. (A f. 229 b) Ἐπειδη εταραχθη, φησιν, η ψυχη μου, αναμνησας εμαυτον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

σων θαυμασιων, ων τε κατα τον Ἰορδανην ημιν εδειξας, ων τε κατα το γειτονουν
αυτωι ορος το Ἀερμων, παραμυθησομαι εμαυτον. Ὑψηλως δε ουτω φησι·
Γενησομενος εν τωι Ἰορδανηι, τουτ εστιν αξιωθεις του αγιου βαπτισματος, το
τηνικαυτα σου μνησθησομαι δια του ρηματος της ομολογιας· μνησθησομαι δε και
του Ἑρμωνιειμ, ο ερμηνευεται οδος λυχνου, ως του αγιου βαπτισματος οδον
ανοιγοντος φωτισμου. ∆οκει δε μοι η των ειρημενων διανοια τουτον εχειν τον νουν,
κατα το ρητον. Μετα την Μωσεως τελευτην, Ἰησου τον λαον εις την γην της
επαγγελιας εισαγοντος, ως οι ιερεις επεβησαν τωι Ἰορδανηι, την κιβωτον επ' ωμοις
φεροντες, ο Ἰορδανης, ως φησιν η Γραφη, επληρουτο καθ' ολην την κρηπιδα αυτου.
Και εστη τα υδατα καταβαινοντα ανωθεν πηγμα εν· το δε καταβαινον κατεβη εις την
θαλασσαν των αλων. Και παντες οι υιοι Ἰσραηλ διεβησαν δια ξηρας εν μεσωι του
Ἰορδανου, του μεν κατω φερομενου ρευματος χωρουντος εις την θαλασσαν την
αλυκην, του δε ανωθεν κατιοντος, παραδοξως Θεου δυναμει ανα στελλομενου, και
εις τουπισω χωρουντος· και δη τα απο των πηγων ανωθεν προχεομενα του
Ἰορδανου ρευματα, μη εχοντα διεξοδον, εκυρτουτο, και σωρος 69.1008 εις εγινετο,
επαιρομενων των υδατων καταλληλων, δια το αποκεκλεισθαι αυτοις την διεξοδον.
Ἀναπο λων ουν, φησι, τηι μνημηι της τοτε γενομενης τωι λαωι επισκοπης την χαριν,
εικοτως επι του παροντος την ψυχην κατατηκομαι, μηδεμιας τοιαυτης και εφ' ημων
γενομενης του Θεου προνοιας. Οι μεν γαρ παραδοξως τον Ἰορδανην διηλθον, και το
παρακει μενον ορος το Ἀερμων· επ' εμου δε του ταυτα λε γοντος τοιουτον ουδεν
πεπρακται. Ταυτα των αιχ μαλωτων τα ρηματα. Ἄβυσσος αβυσσον επικαλειται εις
φωνην των καταῤρακτων σου. (E f. 79 b, L f. 114) Ἄβυσσος δηλοι το της πο
λυπληθιας απειρον· αντι του ειπειν· Την αλληλων συμμαχιαν επι τηι καθ' ημων
συγκαλουνται [al. cod. εγκαλ.] συνδρομηι, δια το την συγχωρησιν της εκει νων
συνδρομης [al. cod. ορμης] ειναι διαβασιν· κα ταῤρακτων γαρ εικοτως την του Θεου
συγχωρησιν ως προς τας αβυσσους εκαλεσεν. (A f. 250, I f. 225 b, L f. 114) Ου μονον
του εν τωι Ἰορδανηι γενομενου θαυματος ποιουνται μνημην επι σωτηριαι των εξ
Ἰσραηλ, αλλα και ετερων παλιν θαυματων ποιουνται καταλογον, τιθεντες εφεξης
απερ συνεβη γενεσθαι κατα καιρους. Ἀλλοφυλοι μεν γαρ ποτε κατεστρατευοντο των
εξ Ἰσραηλ εις Μασσηφατ· γεγραπται γαρ ουτως εν ταις Βασιλειαις. Ὡς δε
προσηγαγον εις μαχην, τον του πολεμου νομον εξηρ τυμενοι, δεδιοτες την εφοδον οι
εξ Ἰσραηλ, προσηιε σαν τωι θεσπεσιωι Σαμουηλ, και τας υπερ γε σφων αυτων
ποιεισθαι λιτας ελιπαρουν. Ὁ δε τεθυκεν αρνα γαλαθηνον, και υδωρ εξεχεεν επι την
γην, εις τυπον μυστηριου του κατα Χριστον. Και τοιαυτης γενομενης υπερ αυτων
θυσιας, κατηνεχθη των πολεμιων χαλαζα τοσαυτη, ωστε σχεδον απαντας ουδενος
αυτοις αν θρωπου μαχομενου πεσειν. Ἔοικεν δη ουν την της χαλαζης ασχετον
φοραν, αβυσσον επ' αβυσσωι τρε χουσαν ονομαζειν· το γαρ επικαλειται, αντι του
εκκαλειται [al. cod. ανακαλειται] φησιν. Ἀλλεπαλ ληλος γαρ ην η ταυτης φορα, και
ωσπερ εξεκαλειτο την δευτεραν η πρωτη. Φωναι δε καταῤρακτων αι της χαλαζης
καταφοραι νοηθειεν αν. Παντες οι μετεωρισμοι σου και τα κυματα σου επ' εμε
διηλθον. (A f. 230 b, I f. 215 b, L f. 114) Ειτ' ευθυς ετε ρου διαμνημονευουσι
θαυματος· διηλθον γαρ δια της Ἐρυθρας θαλασσης, την του Φαραω φυγοντες μο
χθηριαν· και οιον εδοκουν μεν οι των κυματων μετεωρισμοι, τουτεστιν αι υψωσεις,
φερεσθαι κατ' αυτων, αλλ' ηδικουν ουδεν· τουτο οιμαι, εστι το, "Παντες οι
μετεωρισμοι σου και τα κυματα σου επ' εμε διηλθον·" επαγη γαρ ωσει τειχος τα
υδατα, και ξηρα εφυλαχθη η διαβασις. Ἡμερας εντελειται Κυριος το ελεος αυτου, και
νυκτος ωιδη αυτωι [ηιαρ. λεξτ. αυτου]. (A f. 251, K f. 84 b. Κυριλλου και Θεοδωρητου.)
Και μεντοι μεθ' ημεραν ο Θεος, τουτεστι φανερως και οιονει πως εν φωτι,
καθυπισχνειται τον ελεον δια 69.1009 φωνης αγιων· δηλοι δε αυτον, τουτεστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

καθιστησιν εμφανη, και εις περας αγει δια νυκτος, τουτεστι κατα το αφανες. Ἴσως δε
και το ταχος βουλεται ειπειν της του Θεου βοηθειας. Ὥσπερ γαρ βουληθεις κυ ματα
πολεμιων επηγαγες μοι, ουτω βουληθεις απαλ λαξαι με, οξυτατην νεμεις την
επικουριαν, ωστε αμα τωι προσταξαι σε, μηδεν κωλυσαι με ευχαριστησαι σοι, και
μηδεν μεσον ειναι του σου προσταγματος και της απολυσεως [cod. απολαυσεως]. (B
f. 156) Τριτον επισυναπτει τοις ειρημενοις σημειον, ηνικα Ῥαψακης πολιορκησας
την Ἱερουσαλημ, τον των ολων ως μη δυναμενον αυτους σωζειν εβλασφημει Θεον,
οτε των συν αυτωι δια μιας νυκτος υπ' αγγελου χιλιαδες ρπεʹ ανηιρηνται· του Θεου τηι
προ της νυκτος ημεραι τωι Ἐζεκιαι προειρηκοτος· "Ὑπερασπιω υπερ της πολεως
ταυτης δι' εμε και δια ∆αβιδ τον παιδα μου·" ως εν ημεραι μεν γενε σθαι την
υποσχεσιν, εν νυκτι δε το εργον. Ὃ δηλοι το, "Ἡμερας εντελειται Κυριος το ελεος
αυτου, και νυκτος δηλωσει." Ἐπι τοσαυτηι τοινυν προνοιαι Θεου πως ουκ αξιον
αποθεσθαι την λυπην, επ' αυτωι θεμενον την ελπιδα; Παρ' εμοι προσευχη τωι Θεωι της
ζωης μου. (A f. 231, B f. 156) Ὁ δε γε θειος Κυριλλος στι ζων εις το, "και νυκτος ωιδη
αυτωι," ειτα επαγων το, "Παρ' εμοι προσευχη τωι Θεωι της ζωης μου," ουτως
ερμηνευει τον στιχον· οτι ως πιστος ηδη ο αποβλητος Ἰσραηλ προσευχην εχειν εν
εαυτωι φησι την υπερ γε μονης της εαυτου ζωης, και μηδενος αλλου των
προσκαιρων. Ἢ οτι παλαι μεν κατα τον νομον θυσιας επηγγελλοντο τωι Θεωι τας δι'
αιματων, μεταβαλουσης δε της σκιας εις αληθειαν, την εαυτων ζωην καθιε ρουμεν
αυτωι· κατα το, "Παραστησατε τωι Θεωι τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν αγιαν." Ἡ
προσευχη τοινυν ενταυθα σημαινει την υποσχεσιν· ως ειναι τον νουν τοιουτον, οτι
Παρ' εμοι τωι Ἰσραηλ η της ζωης μου ευχη και η υποσχεσις τωι Θεωι καθιερωται. Ειτα
διδασκει της προσευχης τα ρηματα. Ἐρω τωι Θεωι· Ἀντιληπτωρ μου ει· δια τι μου
επελαθου; κ.τ.λ. (A f. 231 b) Ἐπαναλαμβανει παλιν ο μεταγινω σκων λαος την
ικετηριαν, επι πλεον εκκαλουμενος εις ελεον τον Θεον. Ἐγω μεν γαρ, φησιν, ουκ
επιλανθα νομαι τους σους ειδως οικτιρμους και τας αποκειμε νας ελπιδας· συ δε ουκ
οιδα τινος μου χαριν επιλελη σαι. Ληθην δε επι Θεου μη παθος ειναι νομιζε, αλλα
την εγκαταλειψιν. Ἡ γαρ ληθη το ανθρωπινον παθος, μνημης ουσα αποβολη, θειας
φυσεως ουχ απτεται· απαθες γαρ το Θειον και αμεταβλητον. ∆ια τουτο και ερωται το,
"∆ια τι μου επελαθου;" Ουδεις δε περι ακουσιου παθους της ληθης λεγει το, ∆ια τι;
αλλ' 69.1012 εκουσιον ληθην παριστησι την περι ανθρωπον αφρον τιστιαν, τον της
παρα Θεου αναξιον επιμελειας. Ἐν τωι καταθλασθαι τα οστα μου, ωνειδισαν με οι
θλιβοντες με. (I f. 218) Ἐχθρων δε διαμνημονευσας, διαβαλλει μεν αυτων το
ανημερον και ανηλεες· Συνεθλων γαρ τα οστα μου, φησιν, τουτεστιν αφορητως
επεπηδων, και αδεως εναλλομενοι πασαν επηγον συντριβην. Ἀλλ' ην μοι τουτο
δυσφορητοτερον το κατονειδιζεσθαι παρ' αυτων, αει κεκραγοτων· Που εστιν ο Θεος
σου; οπερ εστι, Τις δη αρα σε των διωγμων εξαρπασει; που δε και ο παλαι βοηθειν
υπισχνουμενος, εφ' ωι πασαν εθου την ελπιδα; Ουκ ανεκτη γαρ τοις αγιοις η κατα
Θεου γλωσσαλγια. Ἵνα τι περιλυπος ει, η ψυχη μου, και ινα τι συνταρασσεις με;
Ἔλπισον επι τον Θεον, οτι εξομολογησομαι αυτωι, κ.τ.λ. (A f. 252. Κυριλλου και
Θεοδωρητου.) Ἴδιον των πασχοντων το συνεχεις λογισμους στρεφειν εν εαυτοις,
ποτε μεν απογνωσεως, ποτε δε ελπιδος. Τουτο κανταυθα ο τε μεταγινωσκων ο
Ἰσραηλ, ο τε αιχ μαλωτος ποιει· ικανως γαρ τηι συμφοραι εκατερος επι δακρυσας,
παλιν τηι εαυτου ψυχηι εγκελευεται μη κατατηκεσθαι τηι λυπηι μηδε ταραττεσθαι,
αλλ' ελπιδα τον Θεον τιθεσθαι, και αυτωι ευχαριστειν· οστις δου λου μορφην
αναλαβων, σωτηρια γεγονε του ημετερου προσωπου, τουτεστι του καλλους της
ειρηνης ην ερυ πωσαμεν.–(I f. 218) Ειτα παλιν εις ευθυμιαν αναβι βαζων την εαυτου
ψυχην, και [ουκ] εων εις απαν ταις δυσθυμιαις καταμαραινεσθαι, βλεπει σοφως εις
ελπιδα την παρα Θεωι, και δη και φησιν· "Ἵνα τι περιλυ πος ει, η ψυχη μου; και ινα τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

συνταρασσεις με· Ἔλπισον επι τον Θεον, οτι εξομολογησομαι αυτωι· η σωτηρια του
προσωπου μου ο Θεος μου." Τουτων δε την ερμηνειαν φθασαντες ειρηκαμεν.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΒʹ.
Ψαλμος τωι ∆αβιδ. (A f. 232 b, B f. 157, I f. 219, L f. 115 b) Κυριλ λος ο θειος
φησιν, ως εν μεν τωι προ τουτου ψαλμωι το του Ἰσραηλ εισεκομισθη προσωπον, οια
δη την κλησιν εαυτου την εν εσχατοις καιροις ειδος, και δε διψηκος δε ουτω το
προσοικειουσθαι λοιπον δια πι στεως τωι Θεωι· εν δε γε τωι προκειμενωι ψαλμωι το της
των εθνων πληθυος εισκομιζεται προσωπον, σω θηναι παρακαλουντων δια πιστεως
της εις Χριστον. Βουλονται δε και βασανισθηναι την αιτιαν υφ' ης δι ολωλασιν· αυτη
δε ην η του διαβολου σκαιοτης, και ηι των ακαθαρτων πνευματων πλεονεξια·
τουτους γαρ και ανοσιον εθνος ονομαζουσιν· η ταχα που και τους της εκεινων
ανοσιοτητος υπουργους, τους Ἑλληνων φημι λογαδας και ποιητας· τουτους δε και
αδικους και δο λιους ονομαζουσιν, ως απαταιωνας και ψευστας. Φησι γαρ· Κρινον
μοι, ο Θεος, και δικασον την δικην μου εξ εθνους ουχ οσιου, κ.τ.λ. (A f. 232 b) Συ,
φησιν, αυτος γενου μοι κριτης, 69.1013 Κυριε, ο μη εξ ακροασεως δικαζων, αλλ' εξ
επιστη μης το δικαιον επιφερων, και της του Σατανα πλεον εξιας και των αλλοτριων
[νυμ αλλων?] δαιμονων απαλλαξον. Ἄνθρωπον γαρ τον διαβολον και Ἡσαΐας
ονομαζει λεγων· Αιγυπτιον ανθρωπον, και ου Θεον ειπον βοηθησαι αυτοις. Ὅτι συ
ει, ο Θεος, κραταιωμα μου, κ.τ.λ. (A f. 232, I f. 219 b, L f. 115 b) Και οι εκ περι τομης
μεταγινωσκοντες, κραταιωμα εαυτων τον Θεον επιγραφονται· και οι εξ εθνων
πιστευσαντες, τουτον ισχυν εαυτων τιθενται· και οι αιχμαλωτοι παρ' αλλου
λυτρωθηναι ουκ ελπιζουσιν. Ὅτ' αν δε οι μη πιστευ σαντες Θεωι λεγωσιν, οτι Συ ει, ο
Θεος, κραταιωμα μου, φαμεν οτι Θεος εστιν των ολων δημιουργος, και παντα προς
το ευ ειναι συνεχων· αυτος κρα ταιωμα των ολων, κατα γε την εν αρχηι τηι κοινηι
φυσει δοθεισαν χαριν. Ει δε προσκεκρουκασιν τινες, ολισθον υπομειναντες
προαιρετικον, και μακραν γε γονασι Θεου, δια τε της αμαρτιας, και προσετι του
λατρευσαι παρ' αυτον τηι κτισει .. ουδεν [κωλυει] κραταιωμα και αυτον ειναι λεγειν
τον Θεον. Ἀλλ' εξωσθησαν δια την μεταξυ χωρησασαν αμαρτιαν, καταθλιβοντος και
εγκειμενου του Σατανα, και σκυθρωπαζειν παρασκευαζοντος δια προσδοκιαν. Πως
γαρ ην εχειν δυνασθαι το χρηναι δη χαιρειν τοις οσον ουδεπω κολασθησομενοις δια
την αμαρτιαν; Ἵνα τι απωσω με, κ.τ.λ. (A f. 232. b) Οι της εν Χριστωι επιθυμουντες
κλη σεως, επιταχυνουσι ταυτην, και την του Θεου απο στροφην λυθηναι
παρακαλουσιν, ινα μη επι πλεον εκθλιβηι αυτους ο Σατανας. Και οι δορυαλωτοι
ειδοτες ως παρα Θεου ην αυτοις το κρατειν, εικοτως απ ωσμον Θεου το κρατεισθαι
ονομαζουσι. Το δε, ινα τι; ουχ ως εγκαλουντες η αποδυσπετουντες λεγουσιν, αλλ' ως
της κακοπαθειας περας εχειν οφειλουσης δια τον ελεον. Ἵνα τι γαρ, φασι, Κυριε, το
σον ουκ επιτε λειται, οπερ εστιν ο ελεος, αλλα το εξ ημων πλεον εξει; Ἐξαποστειλον
το φως σου και την αληθειαν σου. (A f. 233, E f. 80, I f. 219 b) Ἐναργως γαρ εν τουτοις
τον δια του παντων ημων Σωτηρος Χριστου κατασημαινουσι φωτισμον. Τουτο γαρ
και παλαι Θεος δια φωνης Ἡσαΐου καθυπισχνειται λεγων· "Ποιησω αυτοις το σκοτος
εις φως, και παντα τα σκολια εις ευθειαν." Και προς αυτον λεγεται τον Υιον· Ἰδου
δεδωκα σε εις διαθηκην, γενου εις φως εθνων, ανοιξαι οφθαλμους τυφλων."
Ἱκετευουσι δη τον εν τοις ου ρανοις Θεον και Πατερα, το ιδιον αυτοις αποστειλαι
φως, τουτεστι τον εκ της ουσιας αυτου θεοπρεπως απαστραψαντα Λογον, ον δη και
αληθειαν ονομαζουσιν, αντιδιαστελλοντες τοις ψευδωνυμοις θεοις. Και γαρ ην
ακολουθον, αποπηδωντας αυτους της αρχαιας απατης, και προς το φως τρεχοντας το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

αληθινον, ταις τοιαυ ταις κεχρησθαι φωναις. Και αυτος δε περι εαυτου 69.1016
φησιν ο Χριστος· "Ἐγω ειμι το φως, και η αληθεια, και η ζωη." Ουχ ετερον δε το φως
της αληθειας κατ' ουσιαν (αμφοτερα γαρ εστιν ο του Θεου Υιος), αλλ' επινοιαι μονηι·
καθ' ο γαρ σκιας και ψευδους ελευθε ροι, αληθεια· καθ' ο δε πλανης και αγνοιας,
φως εστιν. Ἀποσταληναι μεντοι αιτουσι το φως και την αληθειαν, ως μη εχοντες
ταυτα δηλαδη. Οι δε αιχμαλωτοι ως εν σκοτει ταις συμφοραις διαγοντες και ταις
θλιψεσι, την τουτων απαλλαγην φως ονομα ζουσι, και την αληθινην και βεβαιαν
του Θεου αντι ληψιν. Αυτα με ωδηγησαν, και ηγαγον με εις ορος αγιον σου και εις τα
σκηνωματα σου. (A f. 233, B f. 157 b, I f. 220) Το, ωδηγησαν, φασιν αντι του,
οδηγησουσιν, χρονον αντι χρονου λαβοντες. Ου γαρ ως ηδη του θειου φωτος εν
μεθεξει γεγονοτες, και της αληθειας επιδραξαμενοι, δι' αυτων οδηγεισθαι
διατεινονται, εκεινο δε μαλλον ως ει εν μεθεξει γενοιντο φωτος τε και αληθειας,
οδηγηθησονται εις το ορος το αγιον αυτου και εις τα σκηνωματα αυτου. Ὅτι δε
χρονος αντι του χρονου παρεληφθη, διδαξειεν αν ευκολως η των εφεξης στιχων
αποδοσις. Οι αυτοι γαρ φασιν, οτι Και εισελευσομαι προς το θυσιαστη ριον του Θεου,
και εξομολογησομαι σοι. Ὁ δε νους ουτος· Ἐξαποστειλον το φως σου και την
αληθειαν σου, ατινα οδηγησει με και αξει με εις το ουρανιον ορος και τα εν αυτωι
σκηνωματα. Ἢ ορος αγιον Ἐκκλησιαν νοουμεν· ουτω γαρ αυτην ονομαζειν εθος
τοις αγιοις προφηταις, ατε δη και υψου κειμενην νοη τως, και χθαμαλον εχουσαν
ουδεν. Ἡ γαρ των εις Χριστον πιστευσαντων πληθυς ουκ αξιοι φρονειν τα επι της
γης, αλλ' εν ουρανοις πολιτευεται. καν επι γης περιπατηι. Και εισελευσομαι προς το
θυσιαστηριον του Θεου. (A f. 233 b, B f. 158, I f. 220 b) Ει δε και εκ του εξ εθνων ειη
προσωπου, προσεπαγουσι τοις αλλοις και ταυτα, ως ουπω μεν εισελασαντες εις το
θυσιαστη ριον του Θεου, εισελευσομενοι δε κατα τον της κλη σεως καιρον εις το
θειον και παναγνον του Σωτηρος θυσιαστηριον, τουτεστι την Ἐκκλησιαν, εν ηι την
αγιαν και καθαρωτατην και αναιμακτον τελουμεν λατρειαν· και αντι του λεπτου και
συνθετου θυμιαματος, προσ κομιζομεν τωι Θεωι τας δοξολογιας, οιαπερ κιθαραι
χρωμενοι. Και τον εκ του πραγματος δε καρπον, ως ευ ειδοτες οποι εσται, φασι προς
τον Θεον τον ευ φραινοντα την νεοτητα μου. Νεοτητα δε ου σωματικην εν τουτοις
νοουμεν, νοητην δε μαλλον, την ως εν γε φημι, ανακαινωσει του νοος παρα Θεου
τελουμενην. Ἐκδυσασθε γαρ, φησι, τον παλαιον ανθρωπον τον φθειρομενον κατα
τας επιθυμιας της απατης, και ενδυσασθε τον νεον τον κατα Θεον κτισθεντα εν οσιο
τητι και δικαιοσυνηι. Περι ου και ο Ψαλλων φησιν· 69.1017 "Ἀνακαινισθησεται ως
αετου η νεοτης σου," καθ' ην ευφραινεται τις τα της ευσεβειας εργα πληρων.
Ἐξομολογησομαι σοι εν κιθαραι, κ.τ.λ. (A f. 233 b. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Κιθαραν
το σωμα λεγει, δι' ου πεφυκεν ο νους ανακρουεσθαι, καθαπερ δια χορδων των
αισθητηριων μελωιδιαν ανα πεμπομενων Θεωι. ∆ηλοι δε η κιθαρα και την νεκρω σιν
του σωματος, και την συμφωνιαν των αρετων· την μεν γαρ νεκρωσιν αι νευραι, την
δε συμφωνιαν αι αρμονιαι αινιττονται. ∆εδειχε δε την μεν φαιδρο τητα τηι της
κιθαρας προσθηκηι, την δε αγαπην εν τηι προσφωνησει τηι δις επαναλαμβανομενηι· "Ὁ
Θεος γαρ, φησιν, ο Θεος μου," ινα μαθηις οτι τον επι παντων Θεον, τουτον εξαιρετον
Θεον δια ζηλον και πιστιν οι εκ περιτομης μεταγινωσκοντες, και οι εξ εθνων
πιστευοντες επιγραφονται· οις και η πνευμα τικη νεοτης ευφραινεται, αντικειμενως
εχουσα προς τον παλαιον ανθρωπον. Μονος γαρ ο πνευματι και φρονηματι νεαζων,
συγγενως τωι καινωι ανθρωπωι και τηι καινοτητι του πνευματος, εισεισι προς τον
Θεον, τον ευφραινοντα την τοιαυτην νεοτητα. Ἔλπισον επι τον Θεον. (A f. 234) Ἀντι
του ελπισον, αναμεινον ειπεν ο Συμμαχος. Ουτω γαρ σοι λεγειν εξεσται. "Ὑπομενων υπεμεινα τον Κυριον, και προσεσχε μοι." Και, "Ἡ ελπις δε ου καταισχυνει." Τι δε
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δει και λυ πεισθαι, αγαθων τοιουτων ελπιζομενων; Ἔτι γαρ μικρον οσον, και ο
ερχομενος ηξει, και ου χρονιει, ος εστι φως και αληθεια.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΓʹ.
Εις το τελος, τοις υιοις Κορε, εις συνεσιν. (B f. 15, I f. 222) Της αυτης ουσης
προγραφης της του τεσσαρακοστου πρωτου ψαλμου, και τον ισον περιεχουσης τηι
πρωτηι λογον, οποιος τις αρα εστιν ο των ψαλλοντων σκοπος, ειπειν αναγκαιον.
Περιθη σομεν τοινυν αυτοις το προσωπον των αμεμπτως εν νομωι πολιτευσαμενων,
και κατωρθωκοτων ευ μαλα της επαινουμενης το τηνικαδε πολιτειας τα αυχη ματα·
οποιος τις ην ο θεσπεσιος Παυλος γραφων, οτι γεγονεν αμεμπτος κατα δικαιοσυνην
την εν νομωι. Εισι δε οις αμεινον ειναι φαινεται τα ρηθεντα κατα την πρωτην
εκδοσιν, φημι δη υπο Ευσεβιου του Και σαρειας. Ουκουν πρεποι αν φερεσθαι τον
ψαλμον η εκ προσωπου των αγιων προφητων, ηγουν παρα των αδιαβλητως την εν
νομωι λατρειαν κατωρθω κοτων. Και κατεφυτευσας αυτους. (B f. 15 b, I f. 223) Ὡς επι
αμπελου δε το κατ εφυτευθησαν λελεκται· αμπελος γαρ ευκληματουσα ο Ἰσραηλ.
Και αμπελον εξ Αιγυπτου μετηρας, εκα κωσας λαους, και εξεβαλες αυτους. Ἡ δεξια
σου, και ο βραχιων σου, και ο φωτι σμος του προσωπου σου. (B f. 15 b, I f. 223)
Προστιθεντες, φησιν, οτι 69.1020 "και ο φωτισμος του προσωπου σου," της του αγιου
Πνευματος ενεργειας, κατα το εικος, διαμε μνηνται. Προσωπον μεν γαρ του Θεου και
Πατρος εστιν ο Υιος, εικων απαραλλακτος υπαρχων αυτου, και της υποστασεως
χαρακτηρ. Φωτισμος γε μην ο εξ αυτου πεμπομενος εις νουν και καρδιαν των κα
λουμενων εις απολυτρωσιν, η δια του αγιου Πνευμα τος συνεσις Θεωι προσαγουσα
τους φωτιζομενους, Ουκουν ενηργησθαι φασιν την τε λυτρωσιν Ἰσραηλ, και μην και
το κατισχυσαι των εθνων αυτους, ως εκ Θεου Πατρος δια της πανσθενους αυτου
χειρος, ητοι βραχιονος, τουτεστι του Υιου, και ως εν γε φωτισμωι τωι δια του αγιου
Πνευματος. Τον αυτον δε Σωτηρα, Λογον τον εν αρχηι προς τον Θεον οντα, διαφοροις
επινοιαις χειρα του Θεου και δεξιαν και βραχιονα ονομαζουσιν αι θειαι Γραφαι, ως
και σοφιαν Θεου και δικαιοσυνην και αγιασμον και δυναμιν· ως ονο ματα ειναι
διαφορα καθ' ενος υποκειμενου. Ἡσαΐας γουν φησι· "Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι
ημων; και ο βραχιων Κυριου τινι απεκαλυφθη;" ∆αβιδ δε αυτον ενταυθα ου μονον
βραχιονα, αλλα και δεξιαν χειρα ονομαζει. Προς δε διανοιαν, του Ἰσραηλ εκβε
βλημενου μετα το προδουναι τον Σωτηρα, ημεις οι απο των εθνων κατηχησει θειαι
ταις θειαις Γραφαις ενεφυτευθημεν. Και ο βραχιων ημων και η εργασια ουκ εσωσεν
ημας, χαριτι δε την σωτηριαν εσχηκα μεν. Ου γαρ εξ εργων, αλλ' εκ πιστεως της εις
Χριστον εδικαιωθημεν. Συ ει αυτος ο βασιλευς μου και ο Θεος μου, ο εντελλομενος
τας σωτηριας Ἰακωb. (B f. 160, I f. 224) Συμμαχος· "Συ ει βασιλευς μου, ο Θεος·
εντειλαι περι της σωτηριας Ἰακωb." Ταυτα δε τοις εν τωι λαωι κατορθουσι και τοις
προ φηταις αρμοσει, μη οικειαι σωζεσθαι ομολογουσι δυ ναμει. Νοησεις δε και ουτως·
εοικασιν ομολογειν δια του, "Συ ει αυτος ο βασιλευς μου και ο Θεος μου," οτι αει και
κατα τα αυτα και ωσαυτως εχεις. Ουκουν οποτε, φησιν, επικουρος των εξ Ἰσραηλ ο
παναλκης και ανικητος, και ουκ εστιν ημας υποπτευσαι την αυτου εξατονησαι
δυναμιν, λειπεται λοιπον ουδεν ετερον εννοειν, πλην οτι προσκεκρουκαμεν·
ταυτηιτοι και παρεωραμεθα και πεπτωκαμεν, και μονην εχο μεν ελπιδα την παρα της
σης γαληνοτητος και φιλ ανθρωπιας επιδοσιν. Συ γαρ ει ο εντελλομενος τας
σωτηριας Ἰακωb, αντι του, υπισχνουμενος· επηγ γελτο δε Θεος τοις περι τον
θεσπεσιον Ἀβρααμ και τοις εξ αυτου, διασωσειν απαν το εξ αυτων εσομενον γενος.
(K f. 86, I f. 224) Γεγραπται γαρ, οτι "Τοις αγγελοις αυτου εντελειται περι σου, του
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαφυλαξαι σε εν πασαις ταις οδοις σου." Ἢ το εντειλαι, νευσον μονον, και
σωτηριας ο σος λαος απολαυ σηται. Ἐν σοι τους εχθρους ημων κερατιουμεν. (L f. 116
b) Τα κερασφορα ζωα οπλον το κερας παρα της φυσεως ειληφε· ημεις δε κερας
σωτηριας και νικηφορον οπλον το σον εχομεν ονομα. Ουτε γαρ τοξωι, ουτε αλλοις
οπλοις θαῤρω· πειραν γαρ της σης δυναμεως ελαβον, δια σου των εναντιων ηδη κρα
τησας. 69.1021 (B f. 160) Των δε αγιων κερας ο Κυριος. Παρα δε τωι ∆ανιηλ βασιλειας
σημαινει τα κερατα. Και αλλαχου δε φησιν· "Ὑπερασπιστης μου και κερας σωτηριας
μου." Πως ουν ετερωθι λεγει, "Και υψωσει κερας λαου αυτου," ως ετερου οντος του
υψουντος παρα το κερας; Σαφως αρα του λαου κερας ο του Θεου Λογος υψουμενος
υπο του Πατρος, επει περ εκενωσεν αυτον. ∆ια τουτο ο Θεος αυτον υπερ υψωσε, κατα
τον Ἀποστολον. Τουτωι ουν τωι κερατι αυτων και τωι βασιλει θαῤρειν φασι προς
σωτηριαν, αλλ' ου τηι σφετεραι δυναμει. ∆ιοπερ επαγουσιν· "Ἐν τωι Θεωι
επαινεθησομεθα ολην την ημεραν·" η κατα Ἀκυλαν, καυχησομεθα· η κατα
Συμμαχον, υμνουμεν. Λεγουσι δε και εξομολογεισθαι αυτωι, συνηθως της Γραφης
αντι ευχαριστιας ταττουσης εξομολογησιν. Και εν τωι ονοματι σου εξουδενωσομεν
τους επανισταμενους ημιν. (B f. 160 b, I f. 224 b, L f. 116 b) Ὄνομα αυτου, εν ωι
εξουδενωσι τους επανισταμενους, την δοξαν δηλοι· ινα γαρ δοξαζηται Θεος, εδιδου
το δυνασθαι. Ἐλυτρωσατο γουν Θεος τον Ἰσραηλ εκ χειρος Αιγυπτιων, ταις
θεοπρεπεσιν ευκλειαις εαυτον στεφανων. Και γουν εφη προς Φαραω, οτι "∆ι' αυτο
τουτο εξ ηγειρα σε, οπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου, και οπως διαγγεληι το
ονομα μου εν πασηι τηι γηι." Ἔφη δε που ο Θεος και δι' ενος των αγιων προφη των·
"Τους δε υιους Ἰουδα ελεησω, και σωσω αυτους εν Κυριωι Θεωι αυτων· και ου σωσω
αυτους εν τοξωι, ουτε εν ρομφαιαι, ουτε εν πολεμωι, ουτε εν αρμασιν, ουτε εν ιπποις,
ουτε εν ιππευσιν." Νυνι δε απωσω και κατηισχυνας ημας. (L f. 117) Ὡς ιδιου σωματος
αναλαμβανουσιν εις εαυτους οι ταυτα λεγοντες προφηται τα του ασε βουντος λαου.
Οι μεν γαρ πατερες ημων ταυτα, φη σιν, ανηγγειλαν ημιν. Ειτα μεσον διαψαλμα, εις
πα ραστασιν της μεταβολης. Νυνι δε ταναντια παρεστιν θεωρειν· αβοηθητους γαρ εν
τωι πολεμωι κατελιπες· ουδε γαρ συνεξηλθες ταις δυναμεσιν ημων. Και ουκ ην
πληθος εν τοις αλαλαγμασιν ημων. (B f. 161 b, I f. 225 b, K f. 86 b) Ὁ μεν ουν αλα
λαγμος επινικιος εστι φωνη των νενικηκοτων. Ἐπειδ' αν δε και ολιγους ειναι
συμβαινηι τους τουτο δραιν ειωθοτας, τοτε φαμεν μηδε ειναι πληθος εν τοις
αλαλαγμασιν αυτων. Ἡττημεθα ουν και διηρπασθη μεν παρ' εχθρων, και τουτων
ευαριθμητων· ου γαρ ην πληθος εν τοις αλαλαγμασιν αυτων. Ὡς αν ει ελεγεν· Εις
τουτο ηκομεν κακων και ασυγκριτου ταλαιπωριας, ως αλωναι κατα κρατος, και ου
πολληι των μαχομενων πληθυι. Ἔθου ημας εις παραβολην τοις γειτοσιν ημων. (A f.
23 b) Τι δε εστι παραβολη νυν; διηγημα, 69.1024 υποδειγμα, και ονειδισμος. Και οι
ποῤρωθεν γαρ τα ημετερα διηγουνται. Αιχμαλωτοι γαρ γεγονοτες οι εξ Ἰσραηλ, και
ταις των ελοντων πλεονεξιαις ενει λημμενοι, κεχρηματικασιν επαρατοι, φασκοντων
ημιν, κατα γε το εικος, ουτω· Μη γενοιμην ως οι Ἰσραηλιται. Και εξεκλινας τας
τριβους ημων απο της οδου σου. (A f. 240 b, B f. 162 b, I f. 226 b) Κατα τον αγιον
Κυριλλον το, "Ἐξεκλινας τας τριβους ημων απο της οδου σου," ουτω νοησεις·
Ἀπειθησας ο Ἰσραηλ τοις δια Χριστου κηρυγμασιν, προσαποβεβληκε και το
ευδοκιμειν δυνασθαι δια νομικης λατρειας· πεπαυται γαρ η του νομου σκια, και
μετεσκευασθησαν οι τυ ποι προς αληθειαν. Τουτο διδασκουσι λεγοντες, οτι
"Ἐξεκλινας τας τριβους ημων απο της οδου σου." Ἔφη δε που και δι' ενος των
προφητων περι της Ἱερουσαλημ· "Ἰδου εγω φρασσω την οδον αυτης εν σκολοψι, και
ανοικοδομησω τας οδους αυτης, και την τριβον αυτης ου μη ευρηι." Ου γαρ οιδεν
ολως η των Ἰουδαιων Συναγωγη τους της κατα Θεον ευ δοκιμησεως τροπους. Ἀλλ'
ουδ' αν ει μαθοι τυχον, βασιμον εχει το χρημα· Χριστον γαρ ουκ οιδεν τον
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμφανιζοντα την οδον, δι' ης αν τις εισελασειε προς ζωην. Ταυτα ουν φασιν, οτι
ασεβησαντες εις Χριστον, και του τελειν την κατα νομον λατρειαν εξωσθησαν. Ἤδη
δε εφαμεν ως οι προφηται εισιν οι αναφεροντες την ικετειαν εκ προσωπου του λαου,
οικειοποιουμε νοι τα δια τας αυτων αμαρτιας συμβαντα κακα. Ἐπει αλλως, πως
ενταυθα φησι μητε επιλαθεσθαι, μητε μην αδικησαι εν τηι διαθηκηι αυτου, και οιον
ανοπιν πεμψαι τας εαυτων καρδιας, ειτα παθειν την αποστροφην, και τα εξ οργης
υπομειναι βλαβη· Ἢ γαρ ψευσονται, μη αδικησαι λεγοντες εν τηι διαθηκηι αυτου, η
των θειων κριματων ου μετριαν ποιησονται την καταβοην, ως ουκ εν δικηι παθοντες
κεκολασμενοι. Ουκουν οι προφηται οντες δικαιοι, και νομοφυλακες γεγονοτες, ως
εξ αιματος του Ἰσραηλ, οικειουνται τα παθη της αγελαιου πληθυος, ητις και
πεπαρυνηκεν εις Χριστον· και τας των προσκεκρουκοτων ποιουν ται λιτας, ευ
ειδοτες οτι κατοικτειρειν εθος τωι παν των ∆εσποτηι, και πολλους εσθ' οτε των
αμαρτωλων δι' ολιγους δικαιους. Και ωσπερ εν τηι ερημωι ασε βησαντος ποτε του
λαου, και παραδοθεντος τωι ολο θρευτηι, λαβων Ἀαρων το θυμιατηριον προσηνεγκεν
υπερ αυτου το θυμιαμα, και ο Θεος ιλασθη τωι πληθει δια την του ιερεως αναφοραν,
ουτως και οι εν τωι λαωι κατορθουντες, την λογικην αυτων θυσιαν ανα πεμπουσιν
υπερευχομενοι του λαου, και τα οικεια προσαγοντες κατορθωματα. Τωι γαρ πληθει
ταυτα λεγειν ουχ ηρμοζεν, οπερ ασεβησαν τοις εχθροις πα ραδεδοτο· αλλ' ωσπερ εις
εαυτους ανελαβον οι προ φηται τα παθη του πληθους, ουτω τα εαυτων εκοινο
ποιησαν κατορθωματα. Ἀκολουθον γαρ, πασχοντος μελους ενος, συμπασχειν παντα
τα μελη, και δοξα ζομενου συγχαιρειν. 69.1025 Ουχι Θεος εκζητησει ταυτα; Αυτος
γαρ γινωσκει τα κρυφια της καρδιας. (L f. 118 b) Αυτον ποιει μαρτυρα λογων τε και
διανοηματων, οτι μηδεν αυτους της ευσεβειας μετεστρεψεν. Ἐν γαρ τωι σωι ονοματι
παῤρησιαν εχοντες, φασιν, εγκαυχωμεθα. Οισθα δε και τους λογισμους αυτους, εν
οις καθ' εκαστην ημεραν ενεκα της ευσεβειας εθανατουμεθα. Ὁ γαρ τηι προθεσει
λογισαμενος εφ' εκαστωι πειρασμωι τον υπερ αλη θειας αναδεξασθαι θανατον,
δυναμει τεθνηκεν· οπερ εφη και Παυλος, διαφορους υφισταμενος πειρασμους, και
λεγων· "Καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκω, νη την υμετεραν καυχησιν." Ἐν τοις ουν
κρυφιοις ημων εθανατουμεθα πασαν ημεραν, και παραδεδωκοτες απαξ εαυτους
θυσιαν υπερ του λαου, τωι λογισμωι τουτο πεπονθαμεν. Ὡς ουν ταυτα παθοντες
επιστρε φομεν σε προς ημας, και διεγειρομεν ωσπερ και καθ ευδοντα εις τα φαυλα.
Ἀναστα, Κυριε, βοηθησον ημιν, και λυτρωσον ημας ενεκεν του ονοματος σου. (B f.
163 b) Την εν υστεροις καιροις εσομενην του Ἰσραηλ επιστροφην και κλησιν, δια
των προκειμε νων ημιν κατασημαινουσι στιχων· προσεπαγοντες δε τοις εαυτων
λογοις, ητοι ταις προς Θεον ικετειαις το, "ενεκεν του ονοματος σου," διαῤρηδην
ομολογου σιν, ως ουκ αξιοι μεν του ελεεισθαι δειν, οι της εαυ των αγνοιας το κερας
ακονησαντες τωι Χριστωι. Πρε πει γε μην το ελεειν αυτον, και τοις ανθρωπινοις
πταισμασιν μη συνεκτεινειν τα εξ οργης, κατοικτει ρειν δε μαλλον δι' εαυτον. Και
γουν εφη δι' ενος των αγιων προφητων· "Ου δι' υμας εγω ποιω, λεγει Κυριος, αλλα
δια το ονομα μου."

ΨΑΛΜΟΣ Μ∆ʹ.
Εις το τελος, υπερ αλλοιωθησομενων, τοις υιοις Κορε, εις συνεσιν, υπερ του
αγαπητου. (B f. 164, K f. 87 b) Ἄδεται γε μην ο ψαλμος εις το τελος· διηγησιν γαρ,
ηγουν προαναφωνησιν, εχει του κατα Χριστον μυστηριου, ο γεγονεν επι συντε λειαι
του παροντος αιωνος. Ουτω γαρ ημιν επεφανεν ο Υιος. Ἡ δε γε της ωιδης δυναμις,
υπερ των αλ λοιωθησομενων, και υπερ του αγαπητου, συντεθει σθαι λεγεται.
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἠλλοιωσθαι δε φαμεν Ἰουδαιους τε και Ἕλληνας, ωστε και εις ενα και αγαπητον
γενεσθαι λαον τους εξ αμφοιν κεκλημενους. Ὡς γαρ ο Παυλος φησιν, "Τους δυο
λαους εκτισεν ο Χριστος εις ενα καινον ανθρωπον." Ἐξηρευξατο η καρδια μου λογον
αγαθον. (B f. 165, L f. 231) Ἐνταυθα μοι νοει του εκ 69.1028 της ουσιας του Θεου και
Πατρος Θεου Λογου προοδον, ητοι γεννησιν, ουχ ως σωμα εκ σωματος, αλλα ασυν
θετον, αυλον τε και νοητην, ως λογον εκ νου, ου κατα μερισμον η διαιρεσιν. Τις γαρ
αποστησει καρδιας ητοι νου λογον, τον εν αυτωι τε και εξ αυτου και αει συν αυτωι;
αποστησει δε ουτως, ως εξω γενεσθαι παντελως αυτου; ∆οκει μεν γαρ πως ο εν
προφοραι και δια γλωττης προιεμενος λογος, ετερος ειναι τις παρα την
αναβραττουσαν αυτον καρδιαν· προεισι γε μην εξ αυτης, και εστιν εν αυτηι, και ουκ
αλλοτριος αυτης. Ου γαρ ενδεχεται νουν, ητοι καρδιαν, αλογον ειναι ποτε· ουτε μην
λογον, ος ουκ εστιν εκ νου και εις νουν, ητοι καρδιαν και εν καρδιαι. Ουκουν ως εν
ταξει πα[ραδειγματος τινος] επι Θεου δεξαμενοι καρδιαν και λογον, τον της εαυτων
διανοιας υπερτει νωμεν οφθαλμον εις το επεκεινα των αισθητων, και θεοπρεπη του
Θεου Λογου την γεννησιν γενεσθαι πι στευωμεν· ον ως λογον ο Πατηρ εκ καρδιας
εξηρευξατο. Ἀγαθον δε αυτον αποκαλει, και μαλα εικοτως, εν γε δη μαλιστα τωι
προκειμενωι σκοπωι. Ἐπειδη γαρ της του κοσμου σωτηριας ενεκα και ζωης ειλετο
παθειν την εκουσιον κενωσιν, εξ ημεροτητος εμφυτου και γαλη νοτητος της
θεοπρεπους, αναγκαιον ην αγαθον ονο μαζεσθαι νυνι μαλιστα, καιτοι και φως οντα
και ζωην και σοφιαν και δυναμιν. Ὡς ηδη δε προειρημε νης δια του προλαβοντος
στιχου της αφραστου γεννη σεως του Μονογενους, ο περι της ενανθρωπησεως
εισφερεται λογος· εστι μεν γαρ, ως εφην, εν υπεροχηι και δοξηι θεοτητος ο Υιος·
επειδη δη [δε] απαξ κεκε νωκεν εαυτον, των της ανθρωποτητος ανεχεται με τρων.
Ἐοικος δε ανθρωπωι το διδακτως εχειν απερ ουκ οιδεν. Ἧ γαρ Θεος εις νουν ενηχει
την παντος ειδησιν αγαθου, ηγουν .. παραινεσεις αποτελουσιν σοφους. Ἄθρει δη ουν
εν τουτοις, ωσπερει ενανθρωπη σαντος του Υιου, λεγοντα τον Πατερα· "Λεγω εγω τα
εργα μου τωι βασιλει." Μονον γαρ ουχι καθ υπισχνειται διδασκειν αυτον οποιοις
τισιν κεχρησεται λογοις, εμβιβαζων ημας εις το δραιν εθελειν τα εργα αυτου. Ἔργα
δε Θεου ειναι φαμεν την ευσεβη πολι τειαν, και των αγιοπρεπων ανδραγαθηματων
την δυ ναμιν, η δια των ευαγγελικων κηρυγματων γεγονεν ημιν εμφανης. Ἔφασκε
γαρ ο Σωτηρ· "Ἀπ' εμαυτου ου ποιω ουδεν, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ, αυτος μοι
εντολην δεδωκε τι ειπω και τι λαλησω." Και παλιν· "Τα ρηματα α εγω λαλω, ουκ
εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος με." Γραφει δε και ο σοφος Ἱωαννης περι αυτου, οτι
"Ὁ πιστευων εις τον Υιον, εσφραγισεν οτι ο Θεος αληθης εστιν· ον γαρ απ εστειλεν ο
Θεος, τα ρηματα του Θεου λαλει." Ἐπειδη γαρ παρωσαμενος την εν νομωι σκιαν,
εαυτον εφα 69.1029 σκεν ειναι την αληθειαν, εδιδασκε δε την εν πνευματι τε και
αληθειαι προσκυνησιν τε και λατρειαν, ως αν μη τοις Ἰουδαιοις παρα γε το τωι Θεωι
δοκουν τους περι των τοιουτων γινεσθαι λογους, τωι προσωπωι του Θεου και Πατρος
οικονομικως, ως εφην, ανατι θει τας εαυτου φωνας. Μεμνημεθα δε, οτι και εν τωι
ορει Χωρηβ συναγηγερμενωι τωι Ἰσραηλ επαγγελιαν εδιδου Θεος την περι Χριστου,
λεγων προς τον ιερο φαντην Μωσεα, οτι "Προφητην αυτοις αναστησω εκ των
αδελφων αυτων, ωσπερ σε· και δωσω τα ρηματα μου εν τωι στοματι αυτου, και
λαλησει αυτοις κατα παντα οσα αν εντειλωμαι αυτωι." Ἔφη δε που και αυτος ο
Χριστος· "Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον, και παντα δεικνυσιν αυτωι α αυτος ποιει· και
μειζονα τουτων δειξει αυτωι εργα, ινα υμεις θαυμαζητε." Το γαρ δεικνυσθαι τα εργα
του Πατρος τωι Υιωι, ουκ απηλ λαχθαι μεν ισως φαιη τις αν ανθρωπινης σμικρο
πρεπειας, εοικε γε μην τωι της κενωσεως σκοπωι. Ευ δε δη σφοδρα βασιλεα τον Υιον ο
Πατηρ αποκαλει, ινα μη τωι της ενανθρωπησεως μετρωι το μυστηριον αποφερειν
αυτον πως δοκηι της ενουσης αυτωι κατα φυσιν αξιας και της κατα παντων υπεροχης.
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ει γαρ και γεγονεν εν τηι [γηι ανθρωπος,] ουδεν ηττον ως εκ βασιλεως γεννηθεις του
Πατρος, μεμενηκε βασιλευς και εν τοις κατα φυσιν υψωμασιν, θεοπρεπεσιν δε
δηλονοτι και τοις υπερ πασαν την κτισιν. Ἡ γλωσσα μου καλαμος γραμματεως οξυ
γραφου. (B f. 165 b, I f. 232) Ἑτεροιως ημιν ο Θεος και Πατηρ τον εκ της ουσιας
εαυτου κατασημαινει Λο γον. Γλωσσαν γαρ ιδιαν αυτον ονομαζει, ουχ ως ετερον τι
λαλουντα, πλην οτι τα εν αυτωι· δραι γαρ τουτο και εν ημιν η γλωττα τα εις νουν και
καρδιαν τοις εξω διαπορθμευουσα. Και οξυγραφου δε καλα μον αυτον ειναι φησιν· ο
γαρ του οξυγραφου καλα μος οξεως ταις δελτοις εναποσημαινεται τας τινων φωνας.
Ὁ δε γε μονογενης του Θεου Λογος αυτο δη τουτι πληροι, ταις των πιστευοντων
καρδιαις νοη τως εγχαραττων το μεγα και σοφον και αληθες βου λημα του Πατρος.
Τι δε το θελημα του Πατρος, αυ τος εν Ευαγγελιοις διασαφει λεγων· "Ἵνα παν ο
δεδωκεν μοι, μη απολεσω εξ αυτου, αλλ' αναστησω αυτο τηι εσχατηι ημεραι." Και καθ'
ετερον τροπον· εγγραφει γαρ ημιν το θελημα του Πατρος το αγα θον και ευαρεστον.
Ὀξυς δη ουν λιαν ο του Πατρος καλαμος. Ὁ μεν γαρ νομος ο δια Μωσεως δια κυκλου
μακρου και περισκελιας πολλης, της κατα το γραμ μα φημι, αμυδρως και μολις
υπεδηλου τα χρησιμα· ο δε γε των ολων Σωτηρ και Κυριος, περιαγωγης απασης διχα,
συντομως ημιν, ως εφην, απεκαλυψεν το θελημα του Πατρος. Ἔστι γαρ μεγαλης
βουλης Ἄγγελος. Ἔφη δε που και δι' ενος των αγιων προφητων περι των
κεκλημενων εν πιστει, οτι "Ταις ημεραις εκειναις, λεγει Κυριος, διδους δωσω νομους
μου εις την διανοιαν αυτων, και επι τας καρδιας αυ των επιγραψω αυτους." Γραφει
δε προς αυτους και ο πανσοφος Παυλος· "Ἡ επιστολη ημων υμεις εστε, γινωσκομενη
και αναγινωσκομενη υπο παντων αν θρωπων· φανερουμενοι οτι εστε επιστολη
Χριστου, 69.1032 διακονηθεισα υφ' ημων, γεγραμμενη ου μελανι, αλλα Πνευματι
Θεου ζωντος." Ἀλλ' ουτος ο καλαμος προς τωι ειναι ταχυς και οξυς, εχει και το
ωραιον εν καλ λει παρα τους υιους των ανθρωπων. Προσπεφωνηκε μεν γαρ τοις
αρχαιοτεροις ο θεσπεσιος Μωσης τον δι' αγγελων διακονηθεντα νομον·
προσελαλουν δε και οι προφηται τα εξ αποκαλυψεως Θεου τοις αρχαιο τεροις· αλλ'
ωραιος εν καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων, ο του Πατρος καλαμος. Τις γαρ
των αγιων αμιλλησεται τωι Χριστωι; Ουδεις παντελως. ∆ια γαρ τοι τουτο και η εν τωι
Ἄσματι των ᾀσματων εισφερομενη νυμφη, το της Ἐκκλησιας φορουσα προσωπον,
καιτοι προκειμενον αυτηι ταις του παν σοφου Μωσεως εντυγχανειν συγγραφαις, και
ταις των αγιων προφητων, τον παρα Χριστου δεδιψηκε λογον και δη και εφασκεν·
"∆ειξον μοι την οψιν σου, και ακουτισον με την φωνην σου· οτι η φωνη σου ηδεια,
και η οψις σου ωραια." Τα ομοια κατα διανοιαν προς τοις ηδη ρηθεισιν, εν δευτεραι
Ἐξηγησει Ευ σεβιος ο Καισαρευς φησιν· ει και μη μετα τοσαυτης των Γραφικων
μαρτυριας. (A f. 246) Νοηματα δε ημιν εγγραφει το Πνευμα κατα την αναλογιαν του
πλατους της καρδιας, και πλειονα η ελαττονα, η εμφανη πασιν η αμυδροτερα κατα
την προπαρασκευην της καθαροτητος. Ὡραιος καλλει παρα τους υιους των
ανθρωπων. (B f. 166, I f. 233 b) Του Θεου και Πατρος δια των προλαβοντων στιχων
τα πρωτα ειποντος, αρπαζει την αποκαλυψιν των αγιων προφητων ο χορος, και
οιονει επικροτει τοις του Πατρος λογοις, και τηι συν αινεσει τιμαι το μυστηριον, και
οιον εκ πολλης αγαν φιλοθεΐας αναφωνει· Ἐπειδη σοι προσεστιν το ωραιον εν
καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων, ομολο γουμεν οτι εξεχυθη η χαρις εν
χειλεσιν σου, και δια τουτο ηυλογησεν σε ο Θεος εις τον αιωνα. Το δε, ηυ λογησεν,
αντι του, ηυλογημενον εποιησεν. ∆οξολο γουμεν γαρ ακαταληκτως αυτον οι
πιστευσαντες· δοξασθησεται δε και εις αει, Θεος ων αληθινος και Υιος του επι
παντας Θεου, και αυτος υπαρχων ο της δοξης Κυριος. Ει δε δη τις λεγοι δοτον
γενεσθαι τωι Υιωι παρα του Πατρος το ευλογεισθαι προς ημων, διενθυμεισθω
κακεινο· ωσπερ γαρ, επειδη γεγονεν ανθρωπος, δεδωκεν αυτωι ο Πατηρ "το ονομα το
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερ παν ονομα, ιν' εν τωι ονοματι αυτου παν γονυ καμ ψηι επουρανιων και επιγειων
και καταχθονιων, και πασα γλωσσα εξομολογησεται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος·"
ουτω και ευλογητος [υπο του Θεου δοτον αυτωι] λεγεται το ευλογεισθαι παρα
παντων. Και τουτο εστιν η κενωσις· α γαρ εχει ως Θεος φυσικως, ταυτα λεγεται
λαβειν ανθρωπινως. Και καθ' ετερον δε τροπον εδει τον Υιον γενομενον ανθρωπον
χρημα τισαντα δευτερον Ἀδαμ, και εις ριζαν τοις επι της γης τεθεντα δευτεραν,
ευλογηθηναι παρα του Πα τρος ως ανθρωπον, ινα παυσηται λοιπον η της αρας
69.1033 δυναμις της επενεχθεισης τωι εκ γης τε και χοικωι, ητοι τηι πρωτηι ριζηι της
ανθρωποτητος, τουτεστιν Ἀδαμ. Ὥσπερ γαρ εν εκεινωι γεγοναμεν επαρατοι, ουτως
ηυλογηθημεν εν Χριστωι· πεμποντος εις απαν το γενος την ως ανθρωπωι δοθεισαν
αυτωι χαριν. Και επ' αυτωι δη τουτωι χαιρων ο Μελωιδος ανεφωνει· "Ευλογημενοι
υμεις τωι Κυριωι τωι ποιησαντι τον ου ρανον και την γην." Περιζωσαι την ρομφαιαν
σου επι τον μηρον σου, δυνατε, τηι ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου. (I f. 234) Ὦ
∆εσποτα, φασι, προς τωι καλλει σου τωι υπερ παντας και απαραβλητωι, περιζωσαι και
ρομφαιαν, και ου τι που αλλοτριαν, την σην δε μαλ λον. Ουδεν γαρ των εξωθεν η
εισκεκριμενον προσει ναι φαμεν τωι Χριστωι, αλλ' ιδια αυτωι τα θεοπρεπη νοοιντ' αν
εικοτως ... δυνατος γαρ εστιν, τουτεστι των δυναμεων Κυριος· ου παρ' ετερου το
δυνασθαι λα βων, αλλ' ιδιον και εμπεφυκος ουσιωδως μετα των ετε ρων
θεοπρεπεστατων αξιωματων. Ἔστι γε μην ωραιος μεν τοις αγαπωσιν αυτον, και τοις
επεγνωκοσιν την επι φανειαν αυτου, και τοις της διανοιας ομμασιν κατα θρειν
δυναμενοις το εξαισιον αυτου και υπερκοσμιον καλλος. Τωι δε μηρωι την ρομφαιαν
ηρμοσμενην εχων, ινα τας των αντικειμενων φαλαγγας θορυβηι, η και τας των
απειθουντων απονοιας καταπτοηι, δικην αυ τοις και κολασιν απειλων. Τουτο γαρ
που και ετε ρωθι φησιν ο Ψαλλων· "Ἐαν μη επιστραφητε, την ρομφαιαν αυτου
στιλβωσει· το τοξον αυτου ενετεινεν και ητοιμασεν αυτο, και εν αυτωι ητοιμασεν
σκευη θανατου, τα βελη αυτου τοις καιομενοις εξειργα σατο." Και εντεινον, και
κατευοδου, και βασιλευε, ενε κεν αληθειας και πραΰτητος και δικαιοσυνης. (A f. 248
b, B f. 167 b, I f. 235) Το κατευοδου, αντι του, Παντος αγαθου πραγματος ευθυ κελευε
τρε χειν τους τα σα φρονειν ελομενους, ουτω τε βασιλευε των κατευοδουμενων.
Ἔνεστι γε μην τωι λογωι πλει στην τε οσην ιδειν ενουσαν ακολουθιαν. Ου γαρ ην
ολως ισχυσαι τινας δι' ευθειας ωσπερ αιττειν οδου προς το αυτωι δοκουν, εγκειμενου
του Σατανα· ταυ τηι τοι και μαλα εικοτως πρωτον εντεινει το τοξον· ιν' εκ μεσου
γεγονοτος εκεινου, και συν αυτωι των ετερων, οι ταις των αγιων ευδοκιμησεσιν
επιμαι νονται, δυνηθωσιν ευοδουσθαι λοιπον, και δια ψιλης ωσπερ ιεναι τριβου,
μαχομενου τε και υπαντιαζον τος ουδενος, προς τε το χρηναι της υπ' αυτωι βασι
λειας υπελθειν τον ζυγον. Ὀρθως ουν αρα φασι πρωτον μεν το Ἔντεινον, ειτα το
Κατευοδου, και τριτον ευθυς το Βασιλευε. Προσεπαγουσι δε το, "ενε κεν αληθειας
και πραοτητος και δικαιοσυνης." Πραο τητα, καθαπερ εγᾦμαι, και μην και αληθειαν
και δικαιοσυνην, ουδεν ετερον ειναι λεγοντες, πλην οτι το κηρυγμα το ευαγγελικον
δι' ου γεγοναμεν υπο Χρι στωι· βεβασιλευκε γαρ δι' αυτου της υπ' ουρανον. Ἔστι δε
αληθεια μεν, οτι τυπων επεκεινα και σκιας 69.1036 εστιν της κατα τον Μωσεα,
γυμνως τε και απημ φιεσμενως το Χριστου μυστηριον διδασκει. Πραοτη τος δε
παλιν· ου γαρ εχει την αποτομιαν την εν γε τωι νομωι. Ὡς γαρ ο Παυλος φησιν·
"Ἀθετησας τις νομον Μωσεως, χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισιν μαρτυσιν
αποθνησκει." Πραοτητος δε και ετερως το ευαγγελικον εστι κηρυγμα· πραους γαρ
αποτελει τους πιστευοντας εις Χριστον, ουκ αμυντικους και οργιλους, ουτε μην
απαιτειν εθελοντας οφθαλμον αντι οφθαλμου, και ποδα αντι ποδος, και χειρα αντι
χειρος, αλλα τωι παιοντι την δεξιαν σιαγονα, στρεφοντας και την αλλην· επομενους
τε αυτωι λεγοντι· "Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι, και
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων." Ει δε δη τις προσειναι λεγοι και αυτωι τωι
Χριστωι το τε αληθες εν πασιν (ουδεν γαρ εψευσμενον εν αυτωι των θεοπρεπων), και
μην και την εις ακρον πραοτητα και δικαιοσυνην, ουκ αν εξω γενοιτο του εικοτος.
Ἀληθες γαρ και ταυτο ενεστι γε μην τοις ευαγγελικοις θεσπισμασιν και η
δικαιοσυνη. Ὁσιους γαρ και αμωμους αποτελει. Και οδηγησει σε θαυμαστως η δεξια
σου. (B f. 167 b, I f. 236) Ὁ θεσπεσιος Παυλος τον της διανοιας εαυτου οφθαλμον
ανατεινων εις θεο πτειαν, "Ὦ βαθος, φησι, πλουτου, και σοφιας, και γνωσεως Θεου!
ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! Τις γαρ εγνω
νουν Κυριου; η τις συμβουλος αυτου εγενετο;" ∆ειται γαρ το συμπαν ουδενος εις γε
το ειδεναι καλως τε και αμωμητως το τελουν εις ονησιν τοις υπ' αυτωι γενομενοις,
αλλ' οιον τινα ποδηγον εις εκαστα των πρακτεων αυτος εαυτον εχει. Μονος τα
παντα γαρ οιδε, και το φως μετ' αυτου εστι, και εν αυτωι παν τες εισιν οι θησαυροι
της σοφιας και γνωσεως απο κρυφοι. Τι δη ουν αρα φασιν οι αγιοι τωι Χριστωι;
"Ὁδηγησει σε θαυμαστως η δεξια σου." Βλεποντι γαρ, φησιν, τα εις κατορθωσιν
σωτηριας των επι της γης, συμβουλος εσται των καθ' ημας, ηγουν ετερος τις των
επεκεινα παντελως ουδεις· αρκεσει γαρ προς τουτο η ση δεξια. Και ουχ ως ετεραν
τινα παρ' αυτον ουσαν την δεξιαν αυτου, ητοι την δυναμιν, εν τουτωι
κατασημαινουσιν, αλλ' οιον ωσει ελεγον, "η δεξια σου," ηγουν η μεγαλοπρεπεια
σου, ουχ ετε ρον τινα παρ' αυτον εδει νοειν. Ουτω καν ει λεγοιεν η δεξια, τουτεστιν
η δυναμις, αυτον δη μονον ως εν περιφρασει σημαινουσιν. Οιδε γαρ, οιδεν η δεξια
σου, φασι, τισι μεν αν πρεποι την ρομφαιαν επενεγ κειν, η και κατα τινων το
αδιαφυκτον εντειναι τοξον, τινας δε αυ και κατευοδουσθαι πρεποι αν και τοις σοις
υποφερεσθαι ζυγοις, ινα σε και μονον ομολογω σιν Θεον τε και βασιλεα, Σωτηρα και
Λυτρωτην. Τα βελη σου ηκονημενα, δυνατε· λαοι υποκατω σου πεσουνται, εν καρδιαι
των εχθρων του βα σιλεως. (A f. 249 b) Ουδεις δε θεομαχος η αλαζων υπο κατω
πιπτει του Θεου, αλλ' οι την εκ πιστεως υπο ταγην καταδεξαμενοι. Βελη ουν του
δυνατου, τουτ εστι του Χριστου, οι αποστολοι· εχθροι δε του βασιλεως, ηγουν του
Θεου και Πατρος, ο Σατανας, 69.1037 και απλως οι τοις θειοις δογμασιν
αντεξαγοντες. Κατατοξευθεντος ουν του Σατανα, και τρωθεισης της καρδιας των
νοητων εχθρων δια των βελων του δυνατου, υποπεπτωκασι λαοι υπο ποδας
Χριστου, και τοις ζυγοις της αυτου βασιλειας υπεπεσον και υπ εταγησαν. Οι γαρ
μυσταγωγοι πληττουσι τους πεπλα νημενους και τον φυσει Θεον ουκ ειδοτας, πλην
ουκ εις θανατον, αλλ' εις αγαπην αυτους αποφεροντες την εν Χριστωι, ινα υποκατω
πιπτοιεν αυτου, και λε γοιεν· "Τετρωμενη αγαπης εγω." Ειδες του πολε μου το
κατορθωμα, την προσαγωγην των προ τουτου στασιαζοντων; Ἡ γαρ προσπτωσις
αυτη υψους εστιν υποθεσις και ριζα. Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις αιωνα αιωνος· ραβδος
ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου. (A f. 250, B f. 168 b, I f. 239) Ἄθρει τοινυν οτι
Θεον τον ενανθρωπησαντα καλει, και θρονον αυτωι νεμει τον ανωτατω. Θεος γαρ ην
εν ειδει τωι καθ' ημας, και ουκ εξω γεγονως δια τουτο του ειναι ο ην, μεμενηκως δε
μαλλον εν ταις ιδιαις υπεροχαις, και την της ευθυτητος εχων ραβδον. Ῥαβδος δε, και
βα σιλειας συμβολον· βασιλευει γαρ εν δικαιοσυνηι Χριστος. Ἔφη γαρ τις των αγιων
προφητων περι τε αυτου και των αγιων μυσταγωγων· "Ἰδου δη βα σιλευς δικαιος
βασιλευσει, και αρχοντες μετα κρι σεως αρξουσιν." Ουκουν ως εκ παραδειγματος
των επι γης βασιλεων σκηπτροφορειν ειωθοτων, το του λογου γεγονε σχημα. Ἰστεον
δε οτι και αυτος ο Χρι στος ραβδος ωνομασθη πολλαχου της θεοπνευστου Γραφης.
Ἐπειδη δε μικτος εστιν ο περι του Σωτηρος λογος, δια τε την φυσιν της θεοτητος και
την οικο νομιαν της ενανθρωπησεως, παλιν εις το ανθρωπι νον του Χριστου
αποβλεψας ο ∆αβιδ φησι· Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας ανομιαν, δια τουτο
εχρισε σε ο Θεος, κ.τ.λ. (B f. 168 b, D f. 123 b, I f. 239) Ευρισκεται παρα τηι θειαι Γραφηι
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι του Θεου και Πατρος κειμενα τοιαυτα πολλα, οτι ∆ικαιος Κυριος και
δικαιοσυνην ηγαπησεν. Και παλιν· "Ἐμισησας παντας τους εργαζομενους την
ανομιαν." Και παλιν· "Ἐγω ειμι Κυριος αγαπων δικαιοσυνην, και μισων αρπαγματα
εξ αδικιας." Ἆρ' ουν, ειπερ και δια ταυτα λεγει μεγας ο Κυριος ημων, οτι την μεν
δικαιοσυνην αγαπα, μισει δε την αδικιαν, μισθος εσται τωι Θεωι και Πατρι το μεγας;
και αρετης ανταποδοσις, οτι ταδε μεν αγαπαι, μισει δε εκεινα; Ἀλλ' ουκ αν τις τουτο
μανειη ποτε. Ὥσπερ ουν επι του Πατρος ευσε βως νοειται τα τοιωσδε λεγομενα,
ωσαυτως εκληφθειη και εφ' Υιου· προς γαρ το αρχετυπον η εικων, και το αρχετυπον
προς την εικονα. Ειτ' επειδη, φησι, Θεος ων πλημμελειν ουκ οισθα (δικαιοσυνην γαρ
αγαπαις, και αποστρεφηι ανομιαν, αβατον, ιν' ουτως ειπω, την σαυτου φυσιν εχων
παντι πονηρωι), "δια τουτο εχρισεν σε ο Θεος, ο Θεος σου." Κεχρισται γαρ εις
αρχιερεα και αποστολον της ομολογιας ημων, γενομενος ανθρωπος ο Υιος, ιν' ημας
προσαγαγηι τωι 69.1040 Θεωι και Πατρι την εις αυτον πιστιν ευωδιαζοντας. Χριεται δε
τωι ελαιωι της αγαλλιασεως, ινα την δια του αγιου Πνευματος εννοησωμεν χαριν,
προς ευθυ μιαν ημας και αγαλλιασιν αναφερουσαν διηνεκη. Ει γαρ και επι Χριστωι
πεπραχθαι λεγεται, αλλ' οικονο μιας ην το χρημα μεστον. Ἔστι μεν γαρ ο Υιος, του
αγιου Πνευματος χορηγος· ενεστι γαρ αυτωι φυσικως παντα του Πατρος. ∆εχεται δε
ανθρωπινως μεθ' ημων το Πνευμα και αυτος, οτε γεγονε καθ' ημας, ουχ εαυτωι τι
προστιθεις καθ' ο νοειται και Θεος και Λογος, αλλ' εν εαυτωι και πρωτωι τηι του
ανθρω που φυσει προξενων το της αγαλλιασεως Πνευμα. Ὅπου γαρ θειας φυσεως
μεθεξις, και χαρις υιοθε σιας, και ζωης υποσχεσις της εις μακρον αιωνα και ουρανων
βασιλειαν, εκει που παντως το αγαλλιασθαι εστιν. Πλην παρα τους μετοχους αυτου
κεχρισται Χρι στος· ημεις μεν γαρ τον αῤραβωνα του Πνευματος εν εαυτοις
εσχηκαμεν· ως δε ο Παυλος φησι, παν το πληρωμα της θεοτητος εν Χριστωι νοειται
σωματι κως. ∆ια τουτο ουδε εκ μερους αυτον διδοναι φασι το Πνευμα οι αγιοι,
ομολογουσι δε μαλλον οτι εκ του πληρωματος αυτου λαμβανουσιν (A f. 250 b) Ποτε
δε εχρισθη ο Χριστος; Ὅτε ως εν ειδει περιστερας το Πνευμα ηλθεν επ' αυτον. Τοτε
και το καινον ονομα εδεξατο, κατα την του προφητου φωνην. Ἔφη γαρ οτι και
καλεσουσι το ονομα αυτου το καινον, ο Κυριος ονομασει αυτωι. Προ μεν γαρ της
ενανθρωπησεως γυμνος ετι και ασαρκος ο λογος ων, θεοπρεπως ωνομαζετο φως και
ζωη και τα τοιαυτα. Μετα δε την ενανθρωπησιν, ης την οικονομιαν η του κεχρισθαι
δυναμις εισφερει, ως κεχρισμενος ηδη παρα του Πατρος το καινον ονομα δεχεται,
τουτεστι το Χριστος. Αυτος γαρ ων ο τοις αλλοις αγιασμου χορηγος ως Θεος, μεθ'
ημων αγιαζεται κατα το αν θρωπινον· περι ο και η χαρις, και της σαρκος ο αγιασμος,
της ου κατα φυσιν αγιας, αλλ' ως εν μεθ εξει τηι παρα Θεωι. Τους δε μαθητας
αδελφους ωνο μασε, και μετοχους εαυτου κατεστησατο. Ἁγιαζει γαρ ως Θεος, τωι
ιδιωι καταχριων Πνευματι τους εν μεθεξει γεγονοτας αυτου δια πιστεως. Σμυρνα και
στακτη και κασια απο των ιματιων σου, απο βαρεων ελεφαντινων, εξ ων ηυφρα ναν
σε θυγατερες βασιλεων εν τηι τιμηι σου. (E f. 83, I f. 239 b) Ἰματια Χριστου νοητεον
τους εγγυς αυτου γεγονοτας, και οιονει πως εν χρωι και περι αυτον, δια τε πιστεως
και αγιασμου και οικειο τητος της πνευματικης. Βαρεις γε μην ελεφαντινας, τας
Ἐκκλησιας εν τουτοις φασι. Βαρις μεν γαρ καλειται πυργος απας· πεπυργωσθαι δε
φαμεν τας 69.1041 Ἐκκλησιας τηι του Χριστου δυναμει και χαριτι· τεθε μελιωνται
γαρ επι την πετραν· Ἐλεφαντινας δε, αντι του λαμπρας και τιμιας και
περικαλλεστατας· ενεστι γαρ και τουτο αυταις, καθαπερ αμελει και τοις εξ
ελεφαντος κατεσκευασμενοις των σκευων. Αυται δε αι εξ ελεφαντος βαρεις, και
βασιλεων εισι θυγατερες. Πως η τινα τροπον; Υιοι γαρ οντες της βασιλειας οι
θεσπεσιοι μαθηται, ονομαζοιντο αν και βασιλεις εικοτως. Γεγονασι δε και πατερες
των Ἐκ κλησιων· εγεννησαν γαρ αυτας δια του Ευαγγελιου και των ιερων
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κηρυγματων. Τουτο γαρ φησι και ο μακαριος Παυλος· "Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου δια του
Ευαγγελιου εγω υμας εγεννησα." Ουκουν απο των ιματιων σου, και απο των βαρεων
των ελεφαντινων, τουτεστι των περικαλλεστατων εκκλησιων, εκδιδο ται σμυρνα
και στακτη και κασια, τουτεστι τροπος απας ευωδιας πνευματικης. Τουτοις γαρ σε
τοις αρωμασιν, ητοι ταις νοηταις ευοσμιαις, αι των βα σιλεων ηυφραναν θυγατερες
εν τηι τιμηι σου, τουτ εστιν εν καιρωι καθ' ον εδει τιμηθηναι σε παρ' αυτων. Ὅτε γαρ
κεκληνται, τοτε και τετιμηκασιν. Ἰστεον δε οτι, κατα γε τον Μωσεως νομον, η του
αγιου ελαιου συνθεσις, υφ' ου κατεχριοντο και η σκηνη και σκευη τα ιερα και οι
καλουμενοι προς ιερουργιαν, δια των ωνομασμενων αρωματων εδεχετο την
κατασκευην. Παρεστη η βασιλισσα εκ δεξιων σου. (B f. 171, I f. 241) Τας κατα πασαν
την οικουμε νην Ἐκκλησιας, μιαν νυν ονομαζει, δια το ενος ειναι ∆εσποτου και μιαν
ειναι την πιστιν εν αυταις, εν τε ομοιως το σωτηριον βαπτισμα. Ου γαρ μεριζονται
προς διχονοιαν· ωστε και αναριθμητους ουσας, μιαν ειναι τε και ονομαζεσθαι.
Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε, και κλινον το ους σου. (B f. 171, I f. 241) Μυσταγωγουσι
την βασιλιδα και σοφωτατην αποτελειν σπουδαζουσιν οι νυμφαγω γοι, και τα δι' ων
εσται τωι νυμφιωι θυμηρεστατη παραφωνουσιν αυτηι. Προεισι γε μην εν κοσμωι τωι
δεοντι και νυν ο λογος αυτοις. ∆ει γαρ πρωτον ημας ακουσαι, τουτεστιν εις ους
δεξασθαι το λαλουμενον, και ανασχεσθαι μυσταγωγιας· ειθ' ουτως εν κατα νοησει
γενεσθαι των ειρημενων· κατακλινεσθαι το ους μετα τουτο, τουτεστιν προσκομισαι
λοιπον το εις απαν ευηκοον. Θυγατερα γε μην καλουσι την Ἐκ κλησιαν, ατε δη δι'
αυτων προσκεκοσμημενην τωι ανωθεν και εξ ουρανων νυμφιωι, τουτεστι Χριστωι.
Θεου γαρ γεγονασι συνεργοι Θεου διακονοι, καταλλασσοντες αυτωι δια της πιστεως
και του αγιου βα πτισματος την υπ' ουρανον. Και επιλαθου του λαου σου, και του
οικου του πατρος σου· και επιθυμησει ο βασιλευς του καλλους σου· οτι αυτος εστιν
κυριος σου· και προσκυνησουσιν αυτωι. (I f. 241 b) Ἐν τουτοις ευ μαλα και εναργως
την εξ εθνων Ἐκκλησιαν ο των αγιων προφητων αινιτ τεται λογος. Ου γαρ αν ειπεν
το Πνευμα το αγιον 69.1044 τοις εξ Ἰσραηλ το, "Ἐπιλαθου του λαου σου και του
οικου του πατρος σου·" τοις δ' εξ εθνων προσ ιουσιν ταυτα αν λεγοιτο εικοτως,
επειδηπερ ημεν ποτε ανοητοι και τεκνα οργης, πατερα τον διαβολον επιγραφομενοι,
λαος τε ημων ην πας τε αθεος και ειδωλολατρης. Ἐπει ουν εκ τοιουτων
μεταβεβληται η επι γης Ἐκκλησια, εικοτως ο λογος προσφωνει φασκων αυτηι·
"Ἐπιλαθου του λαου σου και του οικου του πατρος σου." Ουτω ποτε και τωι Ἀβρααμ
ελεγετο· "Ἔξελθε εκ της γης σου και εκ της συγ γενειας σου, και εκ του οικου του
πατρος σου, και δευρο εις γην ην αν σοι δειξω." Τετηρηται δε και εις δευρο παρ'
ημιν, το χρηναι τους επιστρεφοντας εις την της αληθειας επιγνωσιν,
επιλανθανεσθαι τρο πον τινα του οικου του πρωτου πατρος και του λαου αυτου.
Εισιοντας γουν επι το σωτηριον βαπτισμα, ειτα στραφεντας προς δυσμας, βοαιν
αναπειθομεν· "Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα, και πασι τοις εργοις σου, και πασι τοις
αγγελοις σου, και πασηι τηι πομπηι σου, και πασηι τηι λατρειαι σου. Ὁποιον δ' εξει
μισθον η Χριστου θυγατηρ ταυτα ποιουσα, εξης παρ ιστησι λεγων· "Και επιθυμησει ο
βασιλευς του καλλους σου, οτι αυτος εστιν κυριος σου." Ἐαν γαρ, φησιν, καθαρθεισα
ληθην ποιησαιο των προτερων κακων, και το φυσικον καλλος της ψυχης το κατ' ει
κονα Θεου πεποιημενον αναλαβουσα, τον αγαπητον του Θεου εξεις ερωμενον· αυτος
γαρ ο μεγας βασιλευς επιθυμησει του καλλους σου· ουκ απαξιωσει cod. αξιωσει τε
Κυριος σου χρηματιζειν, καιπερ ων απαντων των αγιων αυτου βασιλευς. Ἀντι δε του
"Προσκυνησουσιν αυτωι," ο μεν Ἀκυλας, Και προσ εκυνησεν αυτωι, ερμηνευσεν· ο δε
Συμμαχος, Και προσκυνει αυτον· αξιαν σεαυτην παραστησασα της αυτου
προσκυνησεως, προσκαλουμενος δε αυτην επι την ακροασιν. –Ἕτεροι δε κατα
προγνωσιν ουτω αυτην καλεισθαι φασιν. Πασα η δοξα της θυγατρος του βασιλεως
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσω θεν εν κροσσωτοις χρυσοις. (A f. 253) Κρυπτος, φησιν, ο κοσμος της Ἐκκλη σιας
εις νουν και διανοιαν. Κροσσοι δε, ειτουν σειραι, αι πολυειδεις αρεται, μονονουχι και
απηρτημεναι της των αγιων πληθυος. Ἀντι των πατερων σου εγεννηθησαν σοι υιοι,
καταστησεις αυτους αρχοντας επι πασαν την γην. (A f. 254, L f. 122 b) Νοησεις δε και
ουτως. Παλαι μεν εβασιλευον της Ἱερουσαλημ οι εκ της Ἰουδα φυλης· τεταχαντο δε
προς το κρινειν οι εν τηι αγιαι σκηνηι προσεδρευοντες· "Χειλη γαρ, φησιν, ιερεως
φυλαξεται κρισιν, και νομον εκζητησουσιν εκ στο ματος αυτων." Ἐπει δε της σκιας
συνεσταλμενης, και της εν πνευματι λατρειας λαμψασης, εδει τωι κοσμωι
λαμπροτερων κριτων, εισκεκληνται προς τουτο 69.1045 λοιπον οι θεσπεσιοι
μαθηται. ∆ιο προς την Ἰουδαιων μητερα την Ἱερουσαλημ φησιν· "Ἀντι των πατερων σου εγεννηθησαν υιοι," τουτεστι την των πατε ρων ταξιν διελαχον. Προς δε τον
Κυριον· "Καταστη σεις αυτους αρχοντας·" ο και εξεβη· αρχοντας γαρ πεποιημεθα, και
κριτας εσχηκαμεν οικουμενικους τους αγιους μαθητας, ων ταις υποθηκαις και αυτο
το του Χριστου λαλειται μυστηριον. Ἐπειπερ εισιν αυ τοι και ταμιαι του σωζοντος
λογου, και των πρακτεων εισηγηται, το μεν κιβδηλον αποκρινοντες, το δ' ωφε λιμον
συμβουλευοντες. Ουκουν ουτως συντακτεον, οι υιοι αντι πατερων σου γεννησονται.
(I f. 243 b, B f. 173) Ἔκτισεν ο Χριστος τους δυο λαους εις ενα καινον ανθρωπον,
ποιων ειρηνην και αποκαταλλαξας τους αμφοτερους εν ενι σωματι προς τον Πατερα.
Ἐκ τουτων τε κακεινων το της Ἐκκλησιας νοειται πληρωμα. Φασι δη ουν προς
αυτην οι προφηται· "Ἀντι των πατερων σου εγεννηθησαν σοι υιοι·" εοικασι δε δια
τουτωνι των αγιων απο στολων τε και ευαγγελιστων ποιεισθαι μνημην. Ἦσαν μεν
γαρ πατερες της Ἰουδαιων Συναγωγης Ἀβρααμ τε και Ἰσαακ και Ἰακωb, και οι μετ'
εκεινους πατριαρχαι τε και προφηται· επει δη δε Θεος ων Κυριος επεφανεν ημιν,
κεχειροτονηνται παρ' αυτου της Ἐκκλησιας Πατερες, και εν ταξει γεγονασι των
πρωτων οι θεσπεσιοι μαθηται. Ὅτι γαρ εθνων τε και Ἰουδαιων πατηρ ην ο θεσπεσιος
Ἀβρααμ, πως εστιν αμφιβαλειν; Του μεν γαρ Ἰσραηλ, κατα σαρκα γε γονε πατηρ· τοις
γε μην εξ εθνων, δι' επαγγελιας· ειρηται γαρ προς αυτον, οτι "Πατερα πολλων εθνων
τεθεικα σε·" ηκολουθησαν γαρ τοις ιχνεσιν αυτου δικαιωθεντες εκ πιστεως, και
επειδη γεγονασι πιστοι, ηυλογηθησαν συν αυτωι. Ἐν ταξει δη ουν πατερων τεθεινται
τηι Ἐκκλησιαι οι πανσοφοι μαθηται. Ἔστι γουν [αληθες το του Παυλου, "Ὥστε καν]
μυριους παιδαγωγους εχητε εν Χριστωι, αλλ' ου πολλους πα τερας· εν γαρ Χριστωι
Ἰησου δια του Ευαγγελιου εγω υμας εγεννησα." Ναι μην και ο σοφος Ἰωαννης ως
τεκνοις ανω τε και κατω τοις εις Χριστον πιστευ σασι διαλεγεται. Μνησθησονται του
ονοματος σου εν πασηι γενεαι και γενεαι. (I f. 244 b) Ει γαρ και των καθ' ημας
απηλλαχθη σαν πραγματων, ετι διαμεμνηνται και ουτω Χρι στου, Βιβλοις τε ιεραις
εναπεθεντο τας μυσταγωγιας, και εις δευρο κηρυττουσι Θεον αυτον.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΕʹ.
∆ια τουτο ου φοβηθησομεθα εν τωι ταρασσεσθαι την γην. (K f. 91, I f. 246.
Κυριλλου και Βασιλειου.) Καν ει πασα, φησι, ταραχθειη καθ' ημων η γη, τουτεστιν οι
κατοικουντες εν αυτηι, καν ει τοσαυτα πως ισ χυσειαν οι παρ' ημων κηρυγμασιν την
εαυτων σκαιο τητα κατεξανισταιν εθελοντες, ωστε και ορη δυνασθαι 69.1048
μεθισταιν, και εις θαλασσαν εμβαλειν, αλλ' ημιν εις επικουριαν αρκεσει η παναλκης
δεξια, και θορυβου περα τιθεισα παντος τους ανακειμενους Θεωι· και τα αναντη
καταλειαινουσα, και τα δυσχερη μεθιστασα προς ευχερειαν, και βασιμον
αποφαινουσα ηρμενον υψου, και την των υπερηφανων οφρυν καταφερουσα.
Ἤχησαν και εταραχθησαν τα υδατα αυτων, ετα ραχθησαν τα ορη εν τηι κραταιοτητι
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου. (B f. 175, I f. 246 b) Ὕδατα δε ηχουντα και τα ραττομενα νοησεις την των
εθνων πληθυν· ουτω γαρ ειωθεν η θεοπνευστος Γραφη ταυτα καλειν· ουτω γαρ που
φησι και περι της Νινευη, οτι Νινευη ως κολυμ βηθρα υδατος τα υδατα αυτης." Ἔφη
δε τις και ετερος των αγιων προφητων· "Ταδε λεγει Κυριος καταρ χων υδατων
πολλων," αντι του εθνων. Βεβασιλευκε γαρ επι παντα τα εθνη Χριστος.–(E f. 84 b, I f.
246 b. Κυριλλου και Βασιλειου) Ἀλλα "και τα ορη, φησιν, εταραχθησαν εν τηι
κραταιοτητι αυτου." Ὄρη δε φησι τους των εν κοσμωι ταχα που φανερω τερους, και
επι κενοις δοξαριοις [al. cod. επι δοξηι κενηι] φρονουντας μεγα. Ἀλλα και ουτοι
εταραχθη σαν και κατεξανεστησαν των αγιων μυσταγωγων. Ἠδικησε δε αυτους
ουδεν ο αλιτηριος Σατανας· οι γαρ εν αρχαις τοις αγιοις επιπηδωντες μυσταγω γοις
...τητα την εν Χριστωι, και των ευαγγελικων θεσπισματων γεγονασιν ερασται. Ὃ δη
κατεθαυμακεν ο μακαριος ∆αβιδ· εφη γαρ· "Τοιαυτη η αλ λοιωσις της δεξιας του
Ὑψιστου." Του ποταμου τα ορμηματα ευφραινουσι την πολιν του Θεου. (I f. 247) Ὅτι
δε ποταμος και ο Χριστος ωνομα σθη πλεισταχου των ιερων Γραμματων, οιδε που
παντως ο φιλομαθης. Ἔφη μεν γαρ αυτος περι ημων δι' ενος των αγιων προφητων·
"Ἰδου εγω εκκλινω επ' αυτους ως ποταμος ειρηνης, και ως χειμαῤρους επικλυζων
δοξαν εθνων." Ευ δε δη σφοδρα τοεκκλινω φησιν· ην μεν γαρ η πορεια, φησιν, ητοι
η οδος αυτωι προς τους εξ αιματος Ἰσ ραηλ· επειδη δε απεωσαντο την πιστιν, και των
ιερων αυτου ναματων την μεθεξιν ουδενος ηξιωσαν λογου, ταυτηι τοι και μαλα
εικοτως εγκεκλικεν εις ημας τους εξ εθνων κεκλημενους, και γεγονεν ημιν ποταμος
ειρηνης και χειμαῤρος επικλυζων– "Ἡγιασεν το σκηνωμα αυτου ο Ὕψιστος·" σκηνωμα δε ουδεν ηττον αυτην ειναι φαμεν την Ἐκκλη σιαν. Κατοικει γαρ εν αγιαις και
οσιαις ψυχαις, αγιας αυτας αποφαινων, δια του μετοχους αποτελειν του αγιου
Πνευματος. Βοηθησει αυτηι ο Θεος το προς πρωΐ. (B f. 176, I f. 248, L f. 123 b.
Κυριλλου και ∆ιδυμου.) Ἐπειδη ορθρου βαθεως η αναστασις Κυριου, αυτην καλει
την βοηθειαν. Βοηθειται η πολις του Θεου εγγυζουσης ημερας. Ἑτερα δ' εστιν 69.104
γραφη η λεγουσα· "Βοηθησει αυτηι ο Θεος τωι προσ ωπωι·" σωζει γαρ αυτης το καλλος
ατρωτον τε και απαραφθορον, το νοητον δηλονοτι, οταν ταραχην δε ξηται απο των
αντικειμενων. Ἕως μεν γαρ αδια βλητον εχει την πιστιν εν εαυτηι ψυχη, και τους εξ
απασης αρετης ωραισμους εαυτηι περιτιθησιν, καλ λος εχει το νοητον, ωι και αυτος
επιγαννυται Χρι στος. Παρενεχθεισα γε μην του εικοτος, παραχρημα το ειδεχθες και
ατερπες εχει. Ἀλλ' ου πεισεται τουτο, φησιν, η Ἐκκλησια· σωζει γαρ αυτης το
καλλος. Προσωπον δε νοηθειεν αν Ἐκκλησιας οι ηγουμενοι αυτης, ους και νευροι
συντονως προς το δυνασθαι αντιλαμβανεσθαι του κηρυγματος. Κυριος των
δυναμεων μεθ' ημων, αντιληπτωρ ημων ο Θεος Ἰακωb. (A f. 258 b, E f. 84 b, I f. 24) Ει
δε δη τις βου λοιτο και καθ' ετερον εκδεχεσθαι τροπον, ουκ αν αμοιρησειεν εννοιων
αγαθων. Μεθ' ημων γαρ γε γονεν ο των δυναμεων Κυριος, οτε γεγονεν καθ' ημας,
μορφην δουλου λαβων, και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος. ∆ια τουτο γαρ και
Ἐμμανουηλ ωνο μασται, ο εστι μεθερμηνευομενον, μεθ' ημων ο Θεος. Τοτε γαρ
ημων αντελαβετο και σεσωκε κεκινδυνευ κοτας· απηλλαξε γαρ αμαρτιων και
φθορας, και του καταδυναστευεσθαι παρ' εχθρων, αισθητων τε και νοητων. Ειδεν
ουν ο ∆αβιδ τον ενανθρωπησαντα Θεον. Ειδε τον εκ Παρθενου γεννηθεντα
Ἐμμανουηλ, και δια τουτο προφητικως εβοα· "Κυριος των δυ ναμεων μεθ' ημων·"
δεικνυς οτι ουτος εστιν ο τοις αγιοις προφηταις και πατριαρχαις εμφανισθεις.
Ἀντιληπτωρ ημων, φησι, ουχι αλλος Θεος παρα τον υπο των προφητων
παραδιδομενον, αλλ' ο Θεος Ἰα κωb, ο εν τωι χρηματισμωι προς τον εαυτου θερα
ποντα διαλεχθεις· "Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ και ο Θεος Ἰσαακ και ο Θεος Ἰακωb."
Ἴδετε τα εργα του Κυριου, α εθετο τερατα επι της γης. (I f. 24 b. L f. 123 b) Πλειστα
γαρ οσα γεγονε τα τερατουργηματα λαμπρα τε και διαβοητα, και ου τι που κατα
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονην την Ἰουδαιαν, αλλα γαρ και πασιν εγνωσμενα τοις επι γης δια των
ευαγγελικων κηρυγματων των αγιων ιερουργων, οι πασαν φοι τωντες την υπ'
ουρανων, την αξιαγαστον δυναμιν και υπεροχην του Χριστου κατεστησαν εναργη,
τουτο μεν τα δι' αυτου γεγονοτα λεγοντες, τουτο δε και εν ονοματι αυτου
κατορθουντες. Ει δε δη τις λεγοι χρηναι μαθειν τους εξ εθνων καλουμενους τα εργα
του Θεου, τουτεστιν την ορωμενην κτισιν, πολυ λιαν εχουσαν το αξιοθαυμαστον και
τερατουργιας ου μακραν, ωστε ειδεναι συμπαντας οτι των ολων εστι δημιουργος,
ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος.

ΨΑΛΜΟΣ Μς ʹ.
Εις το τελος, υπερ των υιων Κορε. (A f. 260 b, B f. 178, K f. 2, I f. 250 b, L f.
69.1052 124) ∆ιακονουσι τινες τοις υιοις Κορε ιεροψαλται παντως που, οι δη και
αναφερουσιν την λιτην. Ἐπι γεγραπται γουν υπερ των υιων Κορε, ουχ ως υπερ γε
παντως εκεινων γενομενης της ωιδης, αλλ' ως δι' αυτων υπηρετειν τεταγμενων τηι
αναφοραι της ωιδης. Ἔστι δε των αγιων αποστολων το προσωπον, ως ηδη
κεκελευσμενων μαθητευσαι μεν παντα τα εθνη, βαπτι σαι τε αυτους εις το ονομα του
Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος. Ἐπειδη δε πλειστων οσων αυτοις και
μεγαλων αγαθων προμνηστρια γε γονεν η πιστις (κεκληνται γαρ δι' αυτης εις υιοθε
σιαν Θεου, εις μεθεξιν του αγιου Πνευματος θειας τε φυσεως γεγονασι κοινωνοι, και
την των εξ ουρα νου χαρισματων πεπλουτηκασι χαριν, και της των αγιων ελπιδος
γεγονασι κοινωνοι), ταυτηι τοι και μαλα εικοτως πανηγυριζειν αυτοις επιταττουσι
λεγοντες· Παντα τα εθνη, κροτησατε χειρας, αλαλαξατε τωι Θεωι. (I f. 251, L f. 124) Το
δ' αιτιον της πανηγυρεως, οτι τοις ανα πασαν την γην εγνωσθη Χριστος τουτο
υπαρχων, οπερ εστι κατα αληθειαν, βασιλευς δηλον οτι και Θεος υψιστος τε και
φοβερος· βασιλευς δε των εθνων ουκ αρχην εχων και της βασιλειας, οτε κεκρατηκεν
αυτων, αλλ' οτι Κυριος ων των ολων και βασιλευς ως Θεος, υπο σκηπτρα τεθεικε της
εαυτου βασιλειας και αυτα, της των παλαι κρατουντων πλεονεξιας εξελων.–(A f.
261) Ἐπινικιος ωιδη εστιν ο ψαλμος. Ὡς ουν πεπτωκυιων των αντικει μενων
δυναμεων, αιδειν τα εθνη παρακελευεται. Ἀλα λαξουσι δε ως νικησαντες εν Χριστωι.
Ὑπεταξε λαους ημιν, και εθνη υπο τους ποδας ημων. Ἐξελεξατο ημιν την
κληρονομιαν αυ του, την καλλονην Ἰακωβ ην ηγαπησεν. (B f. 179, E f. 85, I f. 252, L.
f. 124 b) ∆οκει γε μην ετεροις το, "Ὑπεταξε λαους ημιν, και εθνη υπο τους ποδας
ημων," και ετερως χρηναι νοειν· λαους γαρ δη και εθνη τα υπο ποδας αγιων αυτον
τε τον Σαταναν και τας συν αυτωι πονηρας δυναμεις ειναι φασι. Περι ων εφη ο
Χριστος· "Ἰδου δεδωκα υμιν πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πα σαν την
δυναμιν του εχθρου." Καταθαυμαζουσι δε και την του Σωτηρος φιλοτιμιαν, οτι
ψηφωι δικαιαι Θεου παντα τα γερα των εξ Ἰσραηλ, και τα εκεινοις επηγγελμενα παρα
Θεου, δεδοται μαλλον τοις εξ εθνων, ατε δη προσηκαμενοις την πιστιν, και επ
εγνωκοσι τον ευεργετην. Και γουν περι αυτου του θειου κηρυγματος ειρηται που
προς τους εξ αιματος Ἰσραηλ παρα των αγιων μυσταγωγων· "Ὑμιν ην αναγκαιον
πρωτον λαλησαι τον λογον του Θεου· επειδη δε απωθεισθε αυτον, και αναξιους
εαυτους κρινετε της αιωνιου ζωης, ιδου στρεφομεθα εις τα εθνη· ουτω γαρ
εντεταλται ημιν ο Κυριος." Χαι ρουσι τοινυν ως λαβοντες παρα Χριστου το ειναι
κληρος αυτου, καταλογισθηναι δε ωσπερ και εν τηι καλλονηι Ἰακωb. Παλαι μεν γαρ
εγενηθη μερις Κυ ριου λαος αυτου Ἰακωb, σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ·
επειδη δε πεπαρυνηκεν εις Χριστον, 69.1053 εξωσθη του ειναι κληρος αυτου
Σεσαγηνευται δε δια πιστεως των εθνων η πληθυς, και ανεκομισθη παρα Θεου εις το
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι σχοινισμα τε και κληρος αυτου. Και καθ' ετερον δε τροπον νοησεις, οτι προς τηι
των εθνων πληθυι, και αυτον εσχηκασιν υπο ποδας τον Ἰακωb, ητοι τους εξ αιματος
Ἰακωβ· ει γαρ και μη απας πεπιστευκεν Ἰακωb, αλλ' ουν η καλλονη παν τος του
λαου δεδραμηκεν εις τουτο, ινα νοηις το κα ταλειμμα. Ἐννοειν γαρ ακολουθον, οτι
της Ἰουδαιων αγελης οι συνετωτεροι πεπιστευκασιν εις Χριστον, εκ τε νομου και
προφητων το περι αυτου συνεντες μυστηριον, και δι' ων εφη τε ομου και τε
θαυματουργηκεν ο Χριστος. Και γουν ο μεν Φιλιπ πος εφη τωι Ναθαναηλ· "Ὃν
εγραψεν Μωσης εν τωι νομωι και οι προφηται, ευρηκαμεν Ἰησουν υιον Ἰωσηφ τον
απο Ναζαρεθ." Ειτα προς ταυτα εκεινος· "Ἐκ Ναζαρεθ δυναται τι αγαθον ειναι;" Ἅμα
γαρ ακηκοεν την Ναζαρεθ, και εις αρχας ανεπηδα της επι Χριστωι γνωσεως τε και
ακριβειας. Ταυτην ειναι φαμεν την καλλονην Ἰακωb. Οι γαρ ουτω διατεθεν τες, καθ'
α και αυτος ο Ναθαναηλ ο αληθως Ἰσραη λιτης, και εν ωι δολος ουκ ην, εικοτως αν
λεγοιντο καλλονη του Ἰακωb, και δη και ηγαπησθαι παρα Θεου, οι δη και ομου
τουτοις υπεταχθησαν τοις αγιοις μυσταγωγοις. Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι, Κυριος
εν φωνηι σαλπιγγος. Ψαλατε τωι Θεωι ημων, κ.τ.λ. (I f. 252 b) Συγχορευτας
αποφαινουσιν των εν ου ρανοις αγιων αγγελων τους επι της γης, και μιαν ωσπερ
αρμοσαμενους την λυραν, ευρυθμον τε και ευηχον ανακρουειν μελος, χαιροντας οτι
την καθ' ημας πληρωσας οικονομιαν ανεβη προς τον εν ου ρανοις Πατερα και Θεον,
απαρχη τις ωσπερ ανθρω ποτητος γεγονως ανανεωθεισης εις αφθαρσιαν· και τουτο
γαρ εν Χριστωι πεπλουτηκαμεν. Ψαλατε δη ουν, φησι, και ετι ψαλατε, και
ακαταληκτον ποιεισθε την υμνωιδιαν. Ἀνεβη γαρ ο Θεος εν αλαλαγμωι, και ο Κυριος
εν φωνηι σαλπιγγος, ουχ ετερος ων ο Θεος, και ετερος Κυριος, αλλ' εις τε και ο αυτος·
εψεται γαρ παντως τωι ειναι Θεον η της κυριοτητος δοξα, καθαπερ αμελει και τωι
κατα φυσιν οντι Κυριωι, το ειναι Θεον. Ἐπειδη δε και αλαλαγμου ποιειται μνη μην
και σαλπιγγος φωνης, εις εννοιας ανιμεν τοιαυ τας οι τα Χριστου φρονουντες και
λεγοντες. Ἀν εβη μεν γαρ εν τοις ουρανοις νυν εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Θεου
υπερ ημων, αλλ' ην τοις εν ου ρανωι πνευμασιν θεαμα ξενον θεοπρεπει δοξηι δια
πρεπων ανθρωπος, και εν υπεροχαις ορωμενος ταις επεκεινα λογου. Ἦν ουν
αναγκαιον μυσταγωγεισθαι παρα του αγιου Πνευματος τας ανω δυναμεις, οτι Θεος
ων φυσει, γεγονεν ανθρωπος ο του Θεου Λογος. Ταυτηιτοι και προσεταττεν αυτοις
αιρειν τε τας ανω πυλας, και μην το ειδεναι σαφως, τον εν ειδει τωι καθ' ημας
αναφοιτωντα Θεον εις την αυτωι και μονωι πρεπουσαν και ουσιωδως ενυπαρχουσαν
δοξαν Ἔφασκε γαρ, οτι "Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων, και επαρθητε, πυλαι
αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς της δοξης." Ἐρομενων δε των ανω 69.1056
πνευματων η και ενδοιαζοντων υπο γε του μη ειδεναι σαφως τις εστιν ουτος ο
βασιλευς της δοξης, εμαν θανον οτι Κυριος ην των δυναμεων, και Κυριος δυ νατος
εν πολεμωι. Γραφει δε και ο πανσοφος Παυλος· "Ἵνα γνωρισθηι νυν ταις αρχαις και
ταις εξουσιαις η πολυποικιλος σοφια του Θεου, κατα προθεσιν των αιωνων ην
εποιησεν εν τωι Χριστωι." Ἐδιδασκοντο τοινυν αλαλαζειν αυτωι και δυναμεις αι
νοηται, και οια τινος σαλπιγγος ηχη διαπρυσιος η δια του Πνευ ματος αποκαλυψις εν
αυταις ην, το βαθυ της εναν θρωπησεως μυστηριον εκκαλυπτουσα. Ἦν ουν αναγ
καιον τοις ανω πνευμασιν συναλαλαζειν τους σεσω σμενους, ψαλλειν τε διηνεκως,
και ακατευνεστον αυτωι προσαγειν την υμνωιδιαν. Πλην το ανεβη λε γοντες,
διδασκουσιν οτι κατεβη. Συνιεις γαρ ουτως και ο πανσοφος Παυλος φησι· "Το δε
Ἀνεβη, τι εστιν ει μη οτι και κατεβη πρωτον εις τα κατω τερα μερη της γης;" Και
παλιν· "Ὁ καταβας, αυτος εστιν και ο αναβας υπερανω των ουρανων, ινα πλη ρωσηι
τα παντα." Ὅτι βασιλευς πασης της γης ο Θεος, ψαλατε συνετως. (B f. 180, I f. 253 b)
Ουκ επι μονης της Ἰουδαιας Θεος τε και βασιλευς υπαρχων ο Υιος γνωριζεται, αλλα
γαρ ηδη και εν πασηι τηι γηι. Ὑποδεδραμηκε γαρ της υπ' αυτωι βασιλειας τον ζυγον η
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλη και αμετρητος των εθνων πληθυς των ανα πασαν οντων την υπ' ουρανον.
Ψαλατε δη ουν συνετως, τουτεστιν αγιοπρεπει συνεσει χρωμενοι, και συνιεντες
ορθως του Χριστου μυστηριον· νου γαρ και καρδιας δειται σοφης. Ουτω γαρ που και
ο προφητης φησι· "Τις σοφος, και συνησει ταυτα; και συνετος, και επι γνωσεται
αυτα;" οιμαι δε δειν καθ' ετεραν εννοιαν τοις προκειμενοις προσβαλειν. Ψαλατε γαρ
δη και δοξολογειτε· βεβασιλευκε γαρ ο Θεος συνετως επι παντα τα εθνη. Το δε
συνετως, αντι του μετα σο φιας και αποῤρητου τινος οικονομιας. Και γαρ εστιν
αληθως σοφιας εμπλεων το Χριστου μυστηριον. Ὁ Θεος καθηται επι θρονου αγιου
αυτου. (I f. 253 b) Θρονον ονομαζει Θεου τον ουρανον η θεοπνευστος Γραφη· και ουχ
ινα τι νοωμεν σωμα τικον (ου γαρ εν ταξει τηι καθ' ημας το Θειον· ασω ματον γαρ και
απερινοητον παντελως), δια δε του θρονου την βασιλειαν εθος ονομαζειν αυτηι.
Ὅταν ουν θρονον εχειν λεγηται τον ουρανον, ιστεον οτι την κατα των αγιων
αγγελων αρχην δια τουτου νοει σθαι πρεπει. Γεγονασι δε θρονος αυτου και οι πιστευ
σαντες εις αυτον, οι και εισιν αγιοι, ατε δε και απονιψιν μεν εσχηκοτες των
ημαρτημενων, κατα κεχριμενοι δε τας καρδιας τηι του αγιου Πνευματος ενεργειαι και
χαριτι. Γεγονασι δε ουτω και της θειας φυσεως αυτου κοινωνοι. Ὅτι τοινυν
επανεπαυσατο και ημιν τοις επι της γης ο μονογενης του Θεου Λογος, χαιροντες οι
πνευματοφοροι και τουτο φασιν· οτι Καθηται επι θρονου αγιου αυτου, τουτεστιν
επαναπαυεται τοις εαυτου γνωριμοις, και εστιν εν ημιν, καθαπερ αμελει και εν τοις
ανω πνευμασιν. 69.1057 Ει δε δη βουλοιτο τις δια του θρονου το ιδρυμενον και
ακατασειστον παντελως της Χριστου βασιλειας σημαινεσθαι, συνησει και ουτως
ορθως. ∆ιηνεκης γαρ η βασιλεια Χριστου, και εις ατελευτητους αιωνας πεμπεται· ου
γαρ εσται τελος της βασιλειας αυτου, κατα την του αγγελου φωνην. Ἄρχοντες λαων
συνηχθησαν μετα [του Θεου] Ἀβρααμ, οτι του Θεου οι κραταιοι της γης σφοδρα
επηρθησαν. (B f. 180 b. I f. 254) Ἐοικασιν εν τουτοις η την εαυτων αναῤρησιν
καταδηλουν οι θεσπεσιοι μαθηται, ηγουν ως εν ταξει προφητειας την των εσομενων
μετ' αυτους ποιμενων αγιων πληθυν υπομενειν. Ἄρχοντες γαρ γεγονασι λαων
πρωτοι μεν αυτοι, μετ' αυτους δε και καθ' εξης ετεροι πλειστοι τε οσοι και σοφοι, και
της αυτων ευσεβειας κατοπιν ιεναι σπου δαζοντες, και το θειον τε και αγγελικον
περιαγγελ λοντες κηρυγμα τοις απανταχου. Ουτοι δη ουν συν ηχθησαν, τουτεστι
συνηλθον, ητοι συνεβησαν εις ομοπιστιαν τε και ομοψυχιαν, προσθειην δ' αν οτι και
ταυτοεπειαν· εις γαρ Κυριος, μια πιστις, εν βα πτισμα, και εις ο παρα παντων εστι
λογος επι Χριστωι των συνιεντων ορθως το επ' αυτωι μυστηριον. Ει δε
παρασημαινουσι τινες και παρευθυνουσι την αλη θειαν, αλλ' ουδεις των τοιουτων
ημιν ο λογος, οις και συνεστιν ο Χριστος· και ου προσφατος υπαρχων Θεος, αλλ'
εκεινος αυτος ο και του προπατορος Ἀβρααμ. Ουτω συνηχθησαν οι αρχοντες, οι περι
ων αρτιως γεγονεν ημιν ο λογος, μετα του Θεου Ἀβρααμ. Ὅτι δε γεγονασιν επισημοι
και αποβλεπτοι τοις απανταχου, Χριστου νεμοντος αυτοις το ειναι τοιου τους,
διασαφουσι λεγοντες, οτι "Του Θεου οι κραταιοι," τουτεστιν οι πνευματικην εχοντες
ευανδριαν, οι ευ σθενεστατοι μαχηται, οι ταις του διαβολου δυστρο πιαις
αντιταττομενοι, και ταις των φλυαρουντων κενοφωνιαις αντανισταμενοι, της γης
σφοδρα επηρ θησαν· τουτεστιν ου χθαμαλοι και ασημοι και απεῤ ριμμενοι νοηθειεν
αν, αλλ' οιον υψου βεβηκοτες κατα αρετην, και ανωικισμενην εχοντες ζωην, και ου
βα σιμον τοις πολλοις. Ἢ ταχα που και το επηρθαι λεγειν αυτους απο της γης,
κατασημαινειεν το νουν εχειν αυτους ου τοις επιγειοις εμπεπηγοτα πραγμα σιν, αλλ'
υπερορωντα των σαρκικων, και ανω βλε ποντα, δια τοι το βουλεσθαι δογματικης
ευτεχνιας και πρακτικης αστειοτητος εις ληξιν ελθειν.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΖʹ.
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μεγας Κυριος, και αινετος σφοδρα εν πολει του Θεου ημων, εν ορει αγιωι
αυτου. (B f. 181, I. f. 256, L. f. 125) Μεγας δε κυ 69.1060 ριως, ατε δη και εκ μεγαλου
γεγεννημενος του Θεου και Πατρος. Ἔφη γαρ, οτι "Ὁ Πατηρ ος δεδωκεν μοι, παντων
μειζων εστιν." Ει γαρ κεχωρηκεν καθ' ετερων η κλησις, και τινες ειρηνται μεγαλοι
και των εν ουρανοις πνευματων, και των επι γης, αλλ' ουν κατα μεθεξιν και μιμησιν
του κυριως τε και αληθως και φυσει μεγαλου, κεκερδακασι και αυ τοι την
επωνυμιαν. Ουκετι επι την Ἰουδαιαν μονον μεγας ο Θεος, αλλα και επι το ορος το
ηγιασμενον, ηγουν την Ἐκκλη σιαν δια το υψηλον των περι Θεου δογματων.
Ευριζων αγαλλιαματι πασης της γης, ορη Σιων τα πλευρα του βοῤρα. (A f. 265 b. B f.
181, I f. 256 b, L f. 125, b) Και αγαλλιαμα δε τυγχανει πασης της γης. Ουτω δη αυτον
ετερωθι που κατωνομασε λεγων ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Το αγαλλιαμα μου λυτρωσαι με
απο των κυκλωσαντων με." Ευφροσυνη γαρ και αγαλλιαμα, και της ανωτατω
θυμηδιας υποθεσις τοις ανα πασαν εστιν την γην Χριστος, πασαν ημιν κατηφειαν εξ
ιστας, και περιστελλων το δακρυον, κατα γε την Ἡσαΐου φωνην. Ἔφη γαρ, οτι
"Κατεπινεν ο θανατος ισχυσας, και παλιν αφειλεν ο Θεος παν δακρυον απο παντος
προσωπου." Και οπως αγαλλιαμα τυγ χανει πασης της γης, σαφως ειρηται. (I f. 257)
Ἐπισημηνασθαι δε αναγκαιον, οτι και ο νομος ο δια Μωσεως αμνον εκελευε
σφαζεσθαι εκ πλαγιων του θυσιαστηριου βλεποντα προς βοῤραν, υποδηλουντος του
τυπου οτι ... γην ο Χριστος εις τα βοῤρεια της οικουμενης τετραψεται μερη, και επ'
αυτα χωρησει λοιπον, και αυτοις χαριειται την επ οπτειαν, κατα γε το εν Ψαλμοις
ειρημενον· "Οι οφ θαλμοι αυτου εις τον πενητα αποβλεπουσιν." Ὁ Θεος εν ταις
βαρεσιν αυτης γινωσκεται. (I f. 25 b, L f. 126) Νοησεις δε και ουτως. Βα ρεις
ωνομασθαι φαμεν τους επισημους μαλιστα των πυργων, οιπερ αν ειεν εν τειχων
περιβολαις. Ουδεν ουν αρα απεικος, ατε δη πολεως απαξ της Ἐκκλη σιας
ωνομασμενης, βαρεις αυτης ειναι λεγειν τους αγιους αποστολους, ηγουν τους
καθαπαξ κατα και ρους των αγιων Ἐκκλησιων διδασκαλους και μυστ αγωγους.
Ουτοι πυργων δικην υπερανεστηκασιν των αλλων, και εισιν επισημοτεροι, και οιον
ερεισμα του παντος της Ἐκκλησιας σωματος. Ἐν ταυταις δη ουν ταις βαρεσιν, πας
οστις εστιν εις ευσθενειαν, επι γινωσκεται Χριστος, οταν αντιλαμβανηται αυτης,
δηλον δε οτι της Ἐκκλησιας .... ανωτατω διανεμων 69.1061 αει τοις προεστηκοσιν
αυτης και δη και αμεινους αποφαινων αει πανταχου των ανθεστηκοτων. ∆ηλον αν
ειη δηπουθεν παντος αξιων λογου την Ἐκκλησιαν. Ἰστεον γε μην κακεινο προς
τουτωι· βαρεις γαρ ει ναι λεγουσιν ου τους εν τοις τειχεσι πυργους μονον, αλλα γαρ
και τινα των πλοιων ευ και εντεχνως διηρ τισμενα. Παρεικαστεον δε παλιν και
τουτοις αυτοις τας των αγιων κεφαλας, δια τοι το πανταχου μονον ουχι διαπλειν,
και τον της ευσεβειας φορτον διακο μιζειν τοις απανταχου· οποιος τις ην ο
θεσπεσιος Παυλος, απο Ἱερουσαλημ μεχρι του Ἰλλυρικου διατρεχων και κηρυσσων
το Ευαγγελιον του Χριστου. Ἔφη δε που και ο θεσπεσιος ∆αβιδ, εν τηι πλατειαι και
ευρυχωρωι θαλασσηι πλοια τε διαπορευεσθαι· και μην και δρακοντα τον πεπλασμενον
εις το εμπαιζεσθαι· πλοια .. ιερων κηρυγματων διακομιστας· δρα κοντα τε τον
εφεδρευοντα αυτοις Σαταναν, ον και νενικηκασιν οι πλοια χρηματιζοντες αγιοι,
αντιληψιν αυτοις την αποχρωσαν εις σωτηριαν νεμοντος του Χριστου. Τα δ' αλλα
τωι πρωτωι ομοιως. Συντριψεις πλοια Θαρσεις. (L f. 126) Θαρσεις θαλασσης· λεγεται
δε μερος της Αιθιοπιας. Και Ταρσος η πολις, παρα Ἰωνα Θαρ σεις καλειται. Καθαπερ
ηκουσαμεν, ουτως και ειδομεν, εν πολει Κυριου των δυναμεων, εν πολει του Θεου
ημων. (B f. 182 b, I f. 260 b, L f. 126 Κυριλλου και Θεοδωρου.) Συνεδραμον μεν ως
πολεμησοντες οι της Ἐκκλησιας εχθροι· θεασαμενοι δε της πολεμουμενης το αμαχον
κατεπλαγησαν, και του πολεμειν και βαλ λειν παυσαμενοι, βοωσι· Καθαπερ
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηκουσαμεν, ουτω και ειδομεν· τας γαρ περι αυτης προῤρησεις ου βου λομενοι
δεχεσθαι, δι' εαυτων εθεασαμεθα την εκεινων αληθειαν. Πως δε λεγειν εδυναντο,
"Ἐν πολει του Θεου ημων," μη πιστοι γεγονοτες; Οι γαρ Θεον τε ομου και των
δυναμεων Κυριον ομολογουντες υπαρ χειν αυτον, ιδρυμενην παντως που την πιστιν
εν εαυτοις [εχειν σημαινουσιν.] Που δε την επαγγελιαν ειδον πληρωθεισαν, η εν τηι
Ἐκκλησιαι, ητις εστιν πολις του Θεου; Ὅσον δια της πιστεως ακουομεν Θεου, ταυτα
δια του καθαρου βιου γινωσκομεν πεπι στευμενως, τας αποδειξεις δια της απαθειας
λαμβα νοντες. ∆ειξας των πολεμιων την μεταβολην, προλεγει λοιπον οποιοις
χρησονται λογοις οι της σωτηριας τε τυχηκοτες υμνουντες τον ευεργετην.
Ὑπελαβομεν, ο Θεος, το ελεος σου εν μεσωι του ναου σου, κ.τ.λ. (E f. 86, I f. 260 b, L f.
126 b) Το υπελαβομεν εν τουτοις η εκληπτεον αντι του Εικασαμεν, ενενοησα μεν, η
διετεθημεν βεβαιως αραροτως, οτι το ελεος σου παντη τε και παντως υπαρξει τοις εν
μεσωι γε γονοσι του ναου. Ου γαρ τοι φαμεν τοις απιστοις οτι η των παρα Θεου
χαρισματων εκνεμηθησεται μεθ εξις, αλλα τοις ηδη πιστευσασιν. Ειρηται γαρ τοις
αρχαιοτεροις, οτι "Το Πνευμα μου εφεστηκεν εν μεσωι υμων, θαρσειτε." Ὁμοιως δε
και εν τοις προ τουτου, οτι "Θεος εν μεσωι αυτης, ου σαλευθησεται." 69.1064 Κατα το
ονομα σου, ο Θεος, ουτως και η αινεσις σου επι τα περατα της γης. Ὄνομα την δοξαν
εθος τηι θειαι λεγειν Γραφηι· επε σθαι δε τηι του Θεου δοξηι την περι αυτου φησιν ευ
φημιαν, αναλογως τε και εικοτως· υμνειται γαρ προς απαντων των επι της γης κατα
το υψος της υπερ οχης αυτου. Τι γαρ δη και φαμεν υμνουντες αυτον· "Ὁ Θεος, τις
ομοιωθησεται σοι;" Και· "Τις Θεος μεγας, ως ο Θεος ημων; Σοι εισιν οι ουρανοι, και
ση εστιν η γη· την οικουμενην και το πληρωμα αυτης συ εθεμελιωσας. Ση εστιν η
ημερα, και ση εστιν η νυξ· συ κατηρτισω ηλιον και σεληνην." Και απλως ως Θεον
των ολων και Κυριον υμνολογουμεν αυτον. "∆ικαιοσυνης πληρης η δεξια σου."
Τεθαυμακασι μεν την αινεσιν του επι παντας Θεου την εξ απασης αυτωι γινομενην
της γης, ως αναλογως εχουσαν τηι αυτου δοξηι και υπεροχηι. Θαυμαζουσι δε και
ετερον τι προς τουτοις· την γαρ τοι του Θεου και Πατρος δεξιαν πληρη φασιν ειναι
δικαιοσυνης, ητοι δικαιο κρισιας. Τις δ' αν νοοιτο προς ημων η δεξια του Θεου και
Πατρος, πλην οτι κατα αληθειαν ο εξ αυτου πε φηνως μονογενης Θεου Λογος; Αυτη
η μεγαλη και υπερφυης και παντων επεκεινα δεξια του Πατρος δικαιαι ψηφωι τον
αλιτηριον Σαταναν απεσοβησε μεν των επι της ... παλαι κεκρατημενους και
πεσοντας υπ' αυτωι. ∆εδικαιωκε γαρ δια της πιστεως, και των αρχαιων ελευθερωσας
αιτιαματων, αγιους αυτους και αμωμους προσεκομισεν τωι Θεωι και Πατρι. Πιστω
σεται δε και αυτος ο Υιος ωδε λεγων· "Νυν κρισις εστιν του κοσμου τουτου· νυν ο
αρχων του κοσμου τουτου εκβληθησεται εξω. Καγω εαν υψωθω, παντας ελκυσω
προς εμαυτον." Ουκουν εφ' οσιοτητι και δι καιοσυνηι τεθαυμασται λιαν προς
απαντων των εθνων η αξιαγαστος δεξια του Θεου και Πατρος, ως επαμυ νασα τοις
ηδικημενοις, και αναστησασα τους κατεῤραγμενους, και φωτισασα τους
εσκοτισμενους. Ευφρανθητω το ορος Σιων, αγαλλιασθωσαν αι θυγατερες της
Ἰουδαιας. (B f. 183, I f. 261 b, L f. 126 b) Οι εξ απαντων των εθνων εις το της
αληθειας διελασαντες φως, χαιρουσι μεν λιαν επι γε σφισιν αυτοις, ως ηλεημε νοι
και εν μεθεξει παντος γεγονοτες καλου δια της θειας και πανσθενους δεξιας του
Θεου και Πατρος. Ἐοικασι δε πως και τωι ετερωι συγχαιρειν λαωι, φημι δε τωι Ἰσραηλ,
ως κληθησομενωι κατα καιρους εις επιγνωσιν της δοξης του παντων ημων Σωτηρος
Χρι στου, και εις μεθεξιν χαρισματων ων εσχηκασιν ηδη προεισβαλοντες αυτοι.
Τουτο δε και προφητικος εμπε δοι λογος, "Μετα ταυτα, φησας, επιστρεψουσιν οι υιοι
Ἰσραηλ, και επιζητησουσιν Κυριον τον Θεον αυτων, και ∆αβιδ τον βασιλεα αυτων,
και εκστησον ται επι τωι Κυριωι, και επι τοις αγαθοις αυτου επ' εσχατου των ημερων."
Ευφραινεσθω δη ουν, φασι, το ορος Σιων, τουτεστιν η Ἱερουσαλημ, και αι θυ γατερες
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της Ἰουδαιας ενεκεν των κριματων σου, Κυριε, των αγαθων δηλονοτι. Θυγατερες δε
της Ἱε 69.1065 ρουσαλημ νοηθειεν αν αι περι αυτην τε και υπ' αυτην κειμεναι
πολεις. Νοησεις δε και ουτως· Ὄρος μεν Σιων την Ἐκκλησιαν λεγων Χριστου·
θυγατερας δε αυτης, τας εν αυτηι τεθραμμενας των αγιων ψυχας, ητοι της Ἐκκλησιας
τεκνα, της την εν πνευματι λα χουσης περιτομην, η και αμεινων εστι της πρωτης και
αληθεστερα. Σκια γαρ ην νομος, αληθεια δε Χριστος, και τα δι' αυτου. Κυκλωσατε
Σιων, και περιλαβετε αυτην, διηγη σασθε εν τοις πυργοις αυτης. (E f. 86 b. Κυριλλου
και Ευσεβιου.) Το Πνευμα το αγιον προσφωνει ταις θειαις δυναμεσι την Ἐκκλησιαν
του Θεου φρουρησαι, ωστε πανταχοθεν αυτην περιλαβειν και φυλαττειν. Ἀντι δε
του περι λαβετε, Περιτειχισατε ειπεν ο Συμμαχος· αντι δε του διηγησασθε, ο μεν
Ἀκυλας, Ψηφισατε, φησι, τους πυργους αυτης· ο δε Συμμαχος, Ἀριθμησατε. (B f. 183
b, I f. 264.) Ἐπιβαλεις και ουτως· Χορου κελευει πλαττεσθαι σχημα, και οιον εχουσας
μεσην ως μητερα την Σιων τας αγιας αυτης θυγατερας λεγειν εις ευφημιαν Χριστου.
Τουτο γαρ οιμαι δηλουν το, "∆ιηγησασθε εν τοις πυργοις αυτης." Βαρεις μεν ουν,
ητοι πυργους της Ἐκκλησιας, τους αγιους ειναι φαμεν αποστολους τε και
ευαγγελιστας. ∆ι ηγουμεθα γε μην εν αυτοις αποστοματιζοντες, και ταις αυτων
κεχρημενοι φωναις και ακραιφνεσι μυστ αγωγιαις, ιν' ωμεν, κατα το ειρημενον, ως
Περι στεραι μελετητικαι. Μεμνημεθα δε και προφητου λε γοντος· "Λαβετε μεθ'
εαυτων λογους," τους εξ αγιου Πνευματος δηλονοτι, δι' ων εστι μαθειν το Χριστου
μυστηριον. Χρημα γαρ οντως σωτηριον το μεμνησθαι Θεου, και επι γλωττης εχειν τα
εις δο.... Και ετερωθι που φησιν ο Ψαλλων· "Ἡ γλωσσα μου μελετησει την
δικαιοσυνην σου, ολην την ημεραν την σωτηριαν σου." Ἔτι γε μην επιφωνει το
Πνευμα σαφως τοις εν Χριστωι δεδικαιωμενοις, ανευρυνειν ευ μαλα της διανοιας
τους οφθαλμους, και ακριβως κατα σκεπτεσθαι της Ἐκκλησιας τον Λυτρωτην, ος
εστιν Χριστος Ἰησους. Πασα γαρ ημων η δυναμις αυτος τε και εν αυτωι. Και γουν εφη
προς ημας οτι, "Χωρις εμου ου δυνασθε ποιειν ουδεν." Ὀψομεθα δε Χριστον μαλιστα
μεν ως απο γε αορατου και ορατης κτισεως (και γαρ εστι των ολων δημιουργος, Θεος
ων και Κυ ριος και συνθρονος τωι γεννησαντι Πατρι, και ως απο γε των
κατωρθωμενων κατα τον της επιδημιας αυτου καιρον. Καθειλεν γαρ πασαν την
δυναμιν του εχθρου, σεσωκε την υπ' ουρανον, δικαιωσας τηι πιστει τους
πεπλανημενους, και καλεσας εις υιοθεσιαν τους απ' εσχατου της γης, τουτο μεν
πανσοφοις μυσταγωγιαις, τουτο δε και παραδοξοις θεοσημειαις, δι' ων ην δυ νασθαι
κατιδειν οσος .. ουδεν ελαττων του Θεου και Πατρος. Ὅπου δε ισχυος ισοτης
απαραλλακτως οραται, εκει δε παντως αν ειη και η της ουσιας ταυτοτης. 69.1068 (A
f. 266, B f. 184 b.) Βαρεις δε παλιν ωνο μασθαι φαμεν τους επισημους μαλιστα των
πυργων· ειεν δε βαρεις οι μεγαλοι και εξαιρετοι της του Θεου πολεως, οι εν αυτηι
υπερεχοντες, εν οις γινωσκεται ο Θεος αντιλαμβανομενος και σωζων αυτους εκ των
πειρασμων. Τουτοις ημεις οι μετ' εκεινους μυστ αγωγοι μονονουχι μεριζομεθα, τα
παρ' αυτων ορθως τε και απλανως ειρημενα δεχομενοι προς βεβαιωσιν ων αν
ποιωμεθα λογων, τοις της αληθειας δογμασι συναγορευειν εθελοντες, ηγουν τοις
υπο χειρα λαοις υφηγησιν εξυφαινοντες ηθικην. ∆ιηγουμεθα δε ταυτα και εις γενεαν
ετεραν παραπεμπομενης αει της μυστ αγωγιας και τοις μεθ' ημας. Ἰσχυριζεται δε
των μυσταγωγουντων ο λογος, αει τε και εν παντι καιρωι, οτι Θεος ων ου
πεπαυσεται, βασιλευσει δε μαλλον ημων διηνεκως.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΗʹ.

 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Εις το τελος, τοις υιοις Κορε. (A f. 269.) ∆ια του παροντος ηθικου ψαλμου τα
περι του θειου δικαστηριου τοις πασιν ανθρωποις κηρυττεται, και η ημερα εκεινη
καθ' ην αξει ο Θεος το ποιημα εις κρισιν. Ἔχοιεν δ' αν οι υιοι Κορε των αποστολων
το προσωπον των μυσταγωγησαντων την υπ' ουρανον· οθεν δι' ακολουθου ενταυθα
εις πασαν την γην διαφοιται του λογου το κηρυγμα· και ωσπερ ην προ της συγχυσεως
των γλωσσων χειλος εν πασι και μια φωνη, ουτω και νυν παντα εθνη και η οι
κουμενη πασα και παντες ανθρωποι μια γινονται ακοη και καρδια μια, ενος τοις
πασιν ενηχουντος του λογου. Βραδυγλωσσος μεν γαρ ομολογουμενως και ευστομειν
ουκ ειδως ο παλαι νομος, δια κυκλου μολις μακρου του κατα το γραμμα μονονουχι
και υποψελι ζων ημιν το τωι Θεωι δοκουν. Στομα δε Μωσεως το ευφωνοτατον ο
Χριστος, μεθιστας τους τυπους εις αληθειαν, και προτιθεις ετοιμην απανταχου των
αν αγκαιων την ειδησιν. Και ο μεν νομος πεπαιδαγωγηκε μονον τον κατα σαρκα
Ἰσραηλ, ο δε Χριστος το της ημεροτητος απλωσας λινον ολην σεσαγηνευκε την
οικουμενην. Εικοτως ουν αρα και τοις ανα πασαν την γην συμβουλευει· "Ἀκουσατε
ταυτα, παντα τα εθνη," κ.τ.λ. Κλινω εις παραβολην το ους μου, ανοιξω εν ψαλ τηριωι
το προβλημα μου. (I f. 267 b.) Ὅμοιον ωσει λεγοι· Κατειθισμαι μεν φιλοζητητης τις
ειναι, και ηδιστα μανθανω τα σκο τεινα και ασυμφανεστατα των θεωρηματων. Ει δε
δη τις γενοιτο χρεια και ανοιξαι ταυτα, τουτεστιν εμφανη καταστησαι τοις πολλοις,
μεθ' ηδονης τουτο δρω. Ου γαρ αχαρις ο παρ' εμου γενησεται λογος, αλλ' οιον τις
ωιδη ψαλτηριου. Το δε προβλημα, φησιν, απερ αν προθωμαι λαλειν. Ἀει δε πως
ηδονηι συγκε κραται των αγιων ο λογος. Ουτω γαρ που και ο παν σοφος γραφει
Παυλος, οτι "Ὁ λογος υμων εν χαριτι 69.1069 αλατι ηρτυμενος," ινα δωι χαριν τοις
ακουουσιν. Ἐνδοιασειε δ' αν ουδεις ως εσται που παντως ηδυς και φιλος ταις των
φιλαρετων ψυχαις. Ἵνα τι φοβουμαι εν ημεραι πονηραι; κ.τ.λ. Οι πε ποιθοτες επι τηι
δυναμει αυτων, κ.τ.λ. ἈδεL f ος ου λυτρουται, κ.τ.λ. (I f. 270. Κυριλλου, Ευσεβιου,
Θεοδωρητου.) Νοησεις δε και ουτως. Ἐγω μεν ο θεσπιζειν αγιωι Πνευματι τα θεια
λογια κατηξιωμενος, περιφοβος ειμι, την κρισιν του Θεου πεφρικως· υμεις δε ακου
σατε, οι αφοβοι, οι δια την παρουσαν τρυφην καθηδυ παθουντες του βιου, οι μη επι
Θεωι, αλλ' επι τηι δυνα μει εαυτων πεποιθοτες, και επι τωι πληθει του πλου του υμων
καυχωμενοι. Γινωσκετε οτι ταυτα υμιν ου παραστησεται εν τηι προλεχθεισηι ημεραι.
Ουτε δε αδελφος αδελφον λυτρωσεται, ουτε φιλος φιλον· Ἕκαστος γαρ τον ιδιον
μισθον ληψεται· και, "Ἑκαστου το εργον ποιον εστιν, το πυρ δοκιμασει." Τις ουν
αλλος ανθρωπων λυτρωσεται τον τοιουτον; ∆ιο λελεκται· "Ἀδελφος ου λυτρουται,
λυτρωσεται αν θρωπος; Ἀλλ' ουδε δωσει τις τωι Θεωι εξιλασμα υπερ εαυτου κατ'
εκεινην την ημεραν, ουδ' ωσπερ εξωνου μενος εαυτον, τιμην αντι της εαυτου ψυχης
καταθη σεται· ωστε ματαιος ο πλουτος τωι κεκτημενωι, και ματαια η θνητη δυναμις
των επ' αυτηι πεποιθοτων. Ει μεν γαρ κατα τον παροντα βιον και την ενεστωσαν
ζωην χρησαιτο τις πλουτωι καλως, επιστημονως χρωμενος αυτου τηι κτησει κατα την
σωτηριον παραγγε λιαν, η φησι· "Τις αρα ο πιστος και φρονιμος οικο νομος, ος εν
καιρωι δωσει το σιτομετριον τοις συν δουλοις;" ελπιδας εξει αγαθας. Ἐντευθεν ηδη
σπει ρας εαυτωι εις δικαιοσυνην, τρυγησον δε τοτε καρπους ζωης. Λυτρον γαρ
ανδρος, ηι φησιν ο σοφος, ιδιος πλουτος. Ει δε μηδεν τουτων πραξειε, ναυαγιον πε
πονθως, συν αυτωι τωι φορτωι του πλουτου, την εαυτου ψυχην ζημιωθησεται, ουκετι
χρησθαι δυναμενος τωι πλουτωι μετα την ενθενδε απαλλαγην. ∆ιο εν τηι προ
λεχθεισηι ημεραι, ουτε αυτος υπερ εαυτου εξιλασμα δωσει, ουδε τιμην λυτρωσεως και
ελευθεριας της εαυτου ψυχης, ουτε υπο αδελφου και συγγενεως ωφε ληθησεται. Οι
δε μητ' επι πλουτωι πεποιθοτες, μητ' επι δυναμει αλαζονευομενοι, εγκοπον δε και
επιπονον τον παροντα κτησαμενοι βιον, της υπο του λογου επηγγελμενης ζωης
καταξιωθησονται. Και εκοπιασεν εις τον αιωνα. –Ουκ οψεται κα ταφθοραν, οταν ιδηι
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοφους αποθνησκοντας. (I f. 270. b.) Ἀντι του, "Και εκοπιασεν εις τον αιωνα," ο
Συμμαχος, Ἀλλα παυσαμενος, φησι, τωι αιωνι τουτωι, ζων εις αιωνα διατελεσει· κατα
δε τον Ἀκυλαν, Και επαυσατο εις αιωνα, και ζησεται εις νικος· η δε πεμπτη εκδοσις,
Και εκοπιασεν, φησιν, εις τον αιωνα, και ζησεται εις νικος. Ὁ γαρ εν τωι παροντι
αιωνι κοπιασας υπερ ευσεβειας και δικαιο συνης, της πολλης τυρβης και ταραχης
παυσαμενος, ηρεμον και ησυχιον βιον διαξει, τευξομενος επι τελει της αιωνιου
ζωης. Ὁ τοιουτος ουκ οψεται καταφθοραν, οταν ιδηι σοφους αποθνησκοντας. Ἢ
κατα τον Συμ μαχον, Ουκ οψεται την διαφθοραν οταν βλεπηι σοφους 69.1072
αποθνησκοντας. Εις τοσουτον γαρ μακραν των ασε βων, ως μηδε πλησιαζειν αυτων
τηι απωλειαι, ποῤ ρωθεν δε και ανωθεν ποθεν ως αφ' υψηλου σκοπου την διαφθοραν
των σοφων πευσεται. Ποιων δε σοφων, η ων ο Θεος εμωρανεν την σοφιαν, Ἐν τωι
στοματι αυτων ευδοκησουσιν. (A f. 277.) Ὅταν τοινυν, φησιν, ημεις οι την σε πτην
και αβεβηλον αγαπωντες ζωην, τοις ουχ ουτω ζηιν ειωθοσιν επιστυγναζωμεν
λεγοντες, οτι "Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε," και τα εξης, τοτε και αυτοι, ει και
μη νυν ομολογειν ανεχονται εως εισιν εν τωιδε τωι κοσμωι, αλλ' ουν μετα ταυτα τοις
παρ' ημων ευδοκησουσι λογοις· οτι γαρ εισιν αλη θεις, εξ αυτων ηδη των
συμβεβηκοτων αυτοις ανα πεπεισμενοι συννευσουσι. (B f. 189. E f. 87 b. I f. 273 b. L f
129. b.) Ἑτερα δε φερεται γραφη· Μετα ταυτα εν τωι στοματι αυ των ευλογησουσιν,
αντι του Καταρασονται εαυ τοις, μετανοουντες εφ' οις τοιαυτα διεπραξαντο. Ἐν
εκεινηι γαρ, φησι, τηι ημεραι απολουνται παντες οι διαλογισμοι αυτων. Θανατος
ποιμανει αυτους, και κατακυριευσουσιν αυτων οι ευθεις τοπρωΐ. (A f. 278, B f. 189 b,
E f. 87 b, I f. 274, L f. 129 b.) Θανατον τοινυν ποιμαινοντα αυτους, την εν θανατωι
συνησεις κολασιν. Πασαν γαρ αποβαλοντες την ενου σαν αυτοις ισχυν τε και δοξαν,
κατακυριευθησονται τροπον τινα παρα των αγιων οταν γενηται πρωι, τουτεστιν
οταν αυτοις ο της Χριστου δοξης επιλαμψηι καιρος. Καταβησεται γαρ εξ ουρανου
μετα των αγιων αγγελων, μετα της δοξης του Πατρος αυτου, τοις μεν αγιοις
αποκαταστησων τα ηυτρεπισμενα των γερων, τους δε αμαρτωλους κολασεσι και
δικαις υποτιθεις. Τοτε και η τουτων βοηθεια παλαιωθησε ται, τουτεστιν
αφανισθησεται· το γαρ παλαιουμενον, φησι, και γηρασκον, εγγυς αφανισμου. Ἀπο δε
γε της εαυτων δοξης ης ειχον εν τωι κοσμωι μετοιχησονται προς ατιμιαν. Πλην ο Θεος
λυτρωσεται την ψυχην μου εκ χει ρος ᾅδου, οταν λαμβανηι με. (B f. 190, E f. 87 b, I f.
274 b.) Αι γαρ των αγιων ψυχαι εις χειρας δραμουνται Θεου· προυξενησεν δε και
τουτο ημιν ο των ολων Σωτηρ και Κυριος εν καιρωι του τιμιου σταυρου, προς τον εν
ουρανοις Πατερα και Θεον ειπων· "Πατερ, εις χειρας σου παραθησομαι το πνευμα
μου." Και βασιμον ταις ανθρωπων ψυχαις απενειμεν τον παραδεισον, πρωτος
εισελασας, και προς τον συγκρεμαμενον αυτωι ληιστην ειπων· "Σημερον μετ' εμου
εσηι εν τωι παραδεισωι." Ταυτηιτοι και ο μακαριος Στεφανος λιθαζομενος ελεγε·
"Κυριε Ἰησου Χριστε, δεξαι το πνευμα 69.1073 μου." Ουκετι γαρ εις τον αιδην
χωρουσιν αι των αγιων ψυχαι, ωσπερ αι των αμαρτωλων. Και τουτο, οιμαι, εστιν ο
φησι· "Πλην ο Θεος λυτρωσεται την ψυχην μου εκ χειρος ᾅδου, οταν λαμβανηι με."
Εισελευσεται εως γενεας πατερων αυτου, εως αιωνος ουκ οψεται φως. (E f. 88.) Ὁ
τοιουτος εστερηται φωτος, μετα των καθ' ομοιοτροπιαν πατερων αυτου. Οι γαρ τα
του σκοτους πραξαντες εργα, εις σκοτος χωρουσι το εξωτερον, οιτινες εσχον την
κτηνωδη ζωην.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΘʹ.

 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκαλεσε την γην απο ανατολων ηλιου μεχρι δυσμων. (A f. 280 b, B f. 191 b.)
Καλουνται υπο του Θεου οι αγιοι, οτε ενανθρωπησας ελαλησε και πασαν συν
εκαλεσε την γην. Τι δε ελαλησε; "Μαθητευσατε παντα τα εθνη." Και το, ∆ει
κηρυχθηναι το Ευαγ γελιον τουτο εν οληι τηι οικουμενηι. Χριστος γαρ η μεγαλη τε και
διαπρυσιον τι βοωσα σαλπιγξ. Ουτω γαρ των δι' αυτου κηρυγματων διαμνημονευει
λεγων ο προφητης Ἡσαΐας· "Και εσται, εν τηι ημεραι εκεινηι σαλπιουσιν τηι σαλπιγγι
τηι μεγαληι." Κεκληκε τοινυν ου κατα γε τον ιεροφαντην μονον Μωσεα τον Ἰσραηλ,
απαντας δε μαλλον τους εξ ανατολης ηλιου μεχρι δυσμων.–(I f. 275.) Νοησεις και
ουτως· Μωσης ο θεσπεσιος μονον εκαλει τον Ἰσραηλ, ατε δη και μετρον εχων
οικετικον, ισχνοφωνος τε και βρα δυγλωσσος ων. Ταυτηιτοι κατα την Ψαλλοντος
φωνην, "Γνωστος ην εν τηι Ἰουδαιαι ο Θεος, και εν τωι Ἰσραηλ μεγα το ονομα αυτου."
Ὁ δε γε των ολων Σωτηρ και Κυριος, ατε δη και υπαρχων εκ Θεου Θεος, επε φανεν
ημιν, ινα πασαν καλεσηι την οικουμενην, τους απο ανατολων ηλιου και μεχρι
δυσμων. Ἔφη γαρ· "∆ευτε, παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω
υμας." Ἐνετελλετο δε και πασι τοις αγιοις μαθηταις και αποστολοις λεγων· "Πο
ρευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη." Ἐκ Σιων η ευπρεπεια της ωραιοτητος
αυτου. (A f. 280 b, B f. 192, I f. 275.) Ἦν μεν γαρ και εστι Θεος ο Λογος ομοουσιος τωι
Πατρι, και τηι κατα παν οτιουν εμφερειαι διαπρεπης. Ἀλλ' ωδε φυσεως εχων, καθηκεν
εαυτον εις κενωσιν, ελαβεν τε δουλου μορφην. Ἐδοκει δη ουν ουκ εν τωι της
ωραιοτητος ορασθαι καλλει, δια τοι το εν ομοιωσει γενεσθαι τηι προς ημας. Ὅτι
τοινυν κατιδοι τις αν ουκ απο γε των της ανθρωποτητος μετρων το θειον αυτου και
εξαιρετον καλλος, αλλ' εξ ων εστι Θεος και ισοσθενης τωι Πατρι, διαδεικνυσι λεγων·
"Ἐκ Σιων η ευπρε πεια της ωραιοτητος αυτου·" Το δε, εκ Σιων, νοησεις αντι του, εκ
της ανω Σιων· ηγουν δια της Σιων το εξ ουρανων και ανωθεν. Ου γαρ ην απλως
ανθρωπος ο 69.1076 Χριστος, επουρανιος γε μαλλον· ουχ ως εξ ουρανου την σαρκα
καταγαγων (γεγεννηται γαρ εκ της αγιας Παρθενου)· επειδη δε ην εξ ουρανων ο
ενωθεις τηι σαρκι Λογος, ουρανιος ανθρωπος ωνομασθη Χριστος· δια τουτο εκ Σιων η
ευπρεπεια της ωραιοτητος αυ του. Συνεντας αυτου το καλλος τους αγιους αποστο
λους ευρησομεν. Ἔφη γαρ ο πανσοφος Παυλος· "Ει γαρ και εγνωκαμεν κατα σαρκα
Χριστον, αλλα νυν ουκετι γινωσκομεν." Μετα γαρ την εκ νεκρων αναβιωσιν και την
αναφοιτησιν την εις ουρανους, ουκ εκ των της κενωσεως μετρων, αλλ' εκ
λαμπροτητος της θεοπρεπους επιγινωσκομεν αυτον. Ὁ Θευς ημων εμφανως ηξει, ο
Θεος ημων, και ου παρασιωπησεται. (A f. 280 b, B f. 192, I f. 275 b.) Ποτε ηλθεν
εμφανως, ει μη οτε γεγονε σαρξ, κατα την Ἰωαννου φωνην; οτε την καθ' ημας
ομοιωσιν αναλαβων, δια της αγιας εγεννηθη Παρθενου και τοις ανθρω ποις
συνανεστραφη. Τοτε γαρ ορατος γεγονεν ο κατα φυσιν ιδιαν ουχ ορατος, απτος ο
αναφης, καθ' ημας ο υπερ πασαν την κτισιν. Ἀφικετο τοινυν εμφανως. Ἐλθων δε,
φησιν, ου παρασιωπησεται, τουτεστιν ελεγξει του κοσμου την αμαρτιαν, ηγουν οτι
την του Πατρος βουλησιν απαγγελει· καλειται γαρ το ονομα αυτου μεγαλης βουλης
Ἄγγελος. Πυρ εναντιον αυτου καυθησεται, και κυκλωι αυ του καταιγις σφοδρα. (A f.
281, B f. 192, I f. 275 b.) Ἐπι δε της προτε ρας παρουσιας νοουμενον το πυρ, η αντι του
φωτος, ως φωτος γενεσιν ονομαζει το πυρ· ιν' εννοωμεν οτι φως προσελασει το
νοητον της επι Χριστωι γνω σεως, δι' ης η εις αυτον πραττεται πιστις. Ου και τυ πος ο
της Ἰουδαιων συναγωγης εν νυκτι προβιβαζων στυλος του πυρος, και καταδεικνυων
αυτος την οδον. Ἢ ταχα που τουτο περινοειν ακολουθον· απεψυγμε νους γαρ ωσπερ
εις πολυτροπον αμαρτιαν τους ανα πασαν την γην ο του Θεου Λογος ευρων
ανεζωπυρη σεν εις εφεσιν τε και προθυμιαν παντος αγαθου πραγ ματος, πυρ ωσπερ
τι νοητον εμβαλων αυτηι την του αγιου Πνευματος μεθεξιν. Ἔφη γουν, οτι "Πυρ
ηλθον βαλειν επι την γην, και τι θελω ει ηδη αν ηφθη;" Γεγοναμεν γαρ τωι πνευματι
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζεοντες οσοι της τοιαυτης ηξιωμεθα χαριτος· και της θειας φυσεως γεγοναμεν
κοινωνοι δια του μεταλαχειν αγιου Πνευματος. Ταυτηιτοι και εν τηι του αγιου
Πνευματος χαριτι πυρος δηλωσις συνεισφερεται. Βαπτιζομεθα γαρ εν Χριστωι, κατα
γε την Ἰωαννου φωνην, εν Πνευματι αγιωι και πυρι. Ἔφη δε που τις περι αυτου των
αγιων προφητων, οτι "Ἐξαιφνης ηξει εις τον ναον αυτου Κυριος ον υμεις ζητειτε,
και αγγελος 69.1077 της διαθηκης ον υμεις θελετε. Ἰδου ερχεται Κυριος, και τις
υπομενει ημεραν εισοδου αυτου; Ἢ τις υπο στησεται εν τηι οπτασιαι αυτου; Ὅτι αυτος
εισπο ρευεται ως πυρ χωνευτηριου, και ως ποα πλυνοντων. Και καθιειται χωνευων
και καθαριζων ως το αργυ ριον και το χρυσιον." Ἐκτηκει γαρ παντα ρυπον τον εν
ημιν η του αγιου Πνευματος ενεργεια τε και δυναμις, πυρος δικην τον της αμαρτιας
δαπανωσα συρφετον. Ὤνησε γε μην την των Ἰουδαιων σκληροκαρδιαν ουδεν, οτι μη
προσηκαντο την χαριν. Ταυτηι τοι και δια της Ἰερεμιου φωνης εφη περι αυτων ο των
ολων Θεος· "Ἐξελιπεν φυσητηρ απο πυρος, εξελιπεν μολιβδος· εις κενον
αργυροκοπος αργυρο κοπει. Πονηριαι αυτων ουκ ετακησαν. Κυκλωι δε αυτου
καταιγις." Ὅσοι γαρ θελουσιν ευσεβως ζηιν εν Χριστωι, διωχθησονται. (A f. 281, B f.
12, I f. 276.) Νοησεις δε και ουτως. Ἑωρατο μεν γαρ, ως φησιν, Χριστος εν ειδει τωι
καθ' ημας, τουτεστιν ανθρωπος, αλλ' ην και ουτως εν εξουσιαι τε και δυναμει
θεοτητος· καθαπερ τι πυρ και καταιγιδα σφοδραν επαφιεις τοις αντικειμενοις τοις
παρ' αυτου θεσπισμασιν, και καταφλεγων μεν πασαν ισχυν διαβολικην, δαπανων δε
τας πονηρας και αντικειμενας δυναμεις. Ουτω γαρ που και ετερωθι φησιν ο Ψαλλων
προς αυτον περι των ανθεστηκοτων αυτου τηι δοξηι· "Ὁ Θεος μου, θου αυτους
τροχον, ως καλαμην κατα προσωπον ανεμου, ωσει πυρ ο καταφλεξει δρυμους, ωσει
φλοξ κατακαυσαι ορη· ουτως καταδιωξεις αυτους εν τηι καταιγιδι σου, και εν τηι
οργηι σου συνταραξεις αυτους." Προσκαλεσεται τον ουρανον ανω, και την γην του
διακριναι τον λαον αυτου. (Ibidem ) Ἐνταυθα δε παλιν της του Σωτηρος οι κονομιας
της εφ' ημιν γενομενης ευρησεις το ευτε χνες. Παλαι μεν γαρ οι επι της γης
κτηνοπρεπη δια ζωντες βιον διετελουν, και "μεριδες αλωπεκων" κατα την του
Ψαλλοντος φωνην. Λελατρευκασι γαρ τοις ακαθαρτοις πνευμασιν, κατα χωρας τε
και πολεις σεβας εχοντες, και θεον ειναι νομιζοντες το εκαστωι δοκουν. Ἐπειδη δε
Θεος ων Κυριος επεφανεν ημιν, ενεστραψεν ταις απαντων καρδιαις της αληθους θεο
γνωσιας το φως, επεστρεψε το πεπλανημενον, κατ εδησε το ηῤρωστηκος· ατε δη
ποιμην υπαρχων αγα θος, απεσοβησε τους θηρας της των προβατων αυλης, ηγιασε
Πνευματι, ησφαλισατο δυναμεσιν αγγελικαις, επεστησε τοις ανα πασαν την γην
αγιους μυσταγω γους. (I f. 276 b.) Προσκαλεσεται τοινυν, φησιν, τον ου ρανον ανω,
τουτεστιν τους οντας ανω και εν ουρανοις αγιους αγγελους, και την γην, ητοι τους
εξειλεγμε νους εν αυτηι και προχειρισθεντας εις αποστολην, προς το διακριναι τον
λαον αυτου. Οι γαρ το θειον ιερουργουντες κηρυγμα, τους μεν πειθηνιους προσ
69.1080 εκομιζον τωι Θεωι, τους δε μη τοιουτους ηφιεσαν τωι Σαταναι, μονονουχι
λεγοντες· Πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων, και τηι φλογι εξεκαυσατε. Και γουν
Ἰου δαιοις προσελαλουν· επειδη δε τεθεανται σκληρους οντας, και πολυ βλεποντας
εις το εξηνιον, διαῤρηδην εφασκον· "Ὑμιν ην αναγκαιον πρωτον λαλησαι τον λογον
του Θεου· επειδη δε απωθεισθε αυτον, και αναξιους εαυτους κρινετε της αιωνιου
ζωης, ιδου στρεφομεθα εις τα εθνη." Ἄθρει δη ουν οπως δια κρινουσι τον του Κυριου
λαον. Ὅτι δε και τοις αγιοις μυσταγωγοις επικουρουσιν αγγελοι, και αυτοις μυστ
αγωγουμενοις, σαφηνιει Παυλος λεγων περι αυτων· "Ουχι παντες εισιν λειτουργικα
πνευματα εις δια κονιαν αποστελλομενα δια τους μελλοντας κληρονο μειν
σωτηριαν;" Ουτω και ο θεσπεσιος Ἰακωβ την κλιμακα τεθεασθαι φησι την εκ γης
ανω διηκουσαν εις τον ουρανον, και επεστηριχθαι μεν επ' αυτηι τον Κυριον, ανω δε
και κατω διαθειν τους αγγελους. Ἐν Κυριωι γαρ τοις ανω συνηφθη τα κατω, και
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινωνια γεγονεν ανθρωποις και αγαπης δεσμος προς τους αγιους αγγελους. Ψαλλει
δε που και ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Παρεμβαλει αγγελος κυκλωι των φοβουμενων αυτον,
και ρυσεται αυτους." Συμπραττοντες τοινυν τοις αγιοις μυσταγωγοις διακρινουσι
και αυτοι τον λαον Κυριου. Συναγαγετε αυτωι τους οσιους αυτου. (B f. 193, I f. 278.)
Νοησεις και ουτως, απερ μοι δοκει αμεινον ειρησθαι. Τουτο εστιν εναργως το δια
κρινεσθαι τον λαον Κυριου παρα τε δυναμεων λογι κων, και παρα των τεταγμενων
ιερουργειν το ευαγ γελικον και σωτηριον κηρυγμα. Αυτοις γαρ δη το Πνευμα
διακελευεται συναγειρειν Χριστωι τους οσιους αυτου. "Ους προεγνω, φησι, και
προωρισε συμμορ φους της εικονος του Υιου αυτου, τουτους και εκαλεσεν· ους δε
εκαλεσεν, τουτους και εδικαιωσεν· ους δε εδικαιωσεν, τουτους και εδοξασεν."
Ουκουν εξ απασης της γης τους ηδη προεγνωσμενους ως εσονται πιστοι και γνησιοι,
συγκομισατε, φησιν· οι δε και διατιθενται, τουτεστι πληρουν επειγονται την δια
θηκην Χριστου επι θυσιαις ουχι ταις δι' αιματων και καπνων, επι πνευματικαις δε
μαλλον. Γεγραπται γαρ· "Θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης, και ελπισατε επι Κυριον." Ταις
τοιαυταις θυσιαις επιγαννυται Θεος· προσδεξεται δε παλιν εν ευωδιας ταξει της
νοητης την δοξολογιαν. Ἔφη γουν ο θεσπεσιος Μελωιδος· "Ἐκυκλωσα και εθυσα εν
τηι σκηνηι αυτου θυσιαν αλαλαγμου." Πλειστα δ' αν τις και ετερα τουτοις
επισωρευσειεν ευκολως, δι' ων ενεστιν ιδειν οτι της δοξολογιας το χρημα γενοιτ' αν
εις θυσιαν ευπαρα δεκτον τωι Θεωι. Ειτ' εφεξης φησι· Και αναγγελουσιν οι ουρανοι
την δικαιοσυνην σου, Κυριε. (A f. 282 b, B f. 193 b, I f. 278.) Ὅτι προ γε των 69.1081
αλλων προυθηκε το σωτηριον κηρυγμα τοις εξ Ἰσ ραηλ· ησαν γαρ αυτων αι
επαγγελιαι, και η νομοθεσια, και η διαθηκη, και οι πατερες. Ἐπειδη δε γεγονασι
πονηροι και αμειλικτοι, και των ευαγγελι κων κηρυγματων ολιγα πεφροντικοτες,
την του κα λουντος εις σωτηριαν απεωσαντο χαριν, μεταπεφοιτη κεν δε αναγκαιως
επι τας εθνων αγελας, και πασαν εκτησατο την υπ' ουρανον. Και ταυτης ενεκα της
οσιας ψηφου αναγγελουσιν οι ουρανοι την δικαιοσυ νην αυτου· κριτης γαρ εστι
δικαιος, οσιος τε και αγαθος. Ἐδικασε δε και ετερως τοις τε ανα πασαν την γην, και
τωι πονηρωι και αποστατηι δρακοντι. Και γουν εφασκεν εναργως· "Νυν κρισις εστι του
κοσμου τουτου, νυν ο αρχων του κοσμου τουτου εκ βληθησεται εξω· και εγω εαν
υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον." Καιτοι φησιν αυτος· "Ουκ
απεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου εις τον κο σμον ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα
σωθηι ο κοσμος δι' αυτου." Πως ουν γεγονε κρισις του κοσμου τουτου; Κατεψηφισατο
ως πλεονεκτουντος του Σατανα και συν αυτωι των αλιτηριων δαιμονων· δεδικαιωκε
δε τους επι της γης ως ηδικημενους. Ἐνταυθα κριτην σαφως οιδεν ο ∆αβιδ τον
Χριστον· και οτι την κρισιν πασαν παρα του Πατρος ελαβεν, ουκ εκρυψεν ειπων, οτι
Ὁ Θεος κριτης εστι. Ουτω δικασας εδοξολογηθη παρα των ανω και εν ουρανοις
αγιων πνευματων, ως Θεος κριτης οσιος, και ορθοτητι τηι κατα παν οτιουν αδεκαστωι
χρωμενος. ∆ιαψαλμα. Ἄκουσον, λαος μου, και λαλησω σοι· Ἰσραηλ, και
διαμαρτυρομαι σοι· ο Θεος, ο Θεος σου ειμι εγω. (I f. 278 b.) Ἀναφανδον εν τουτοις το
του Θεου προσωπον εισκεκομισται, τους εν νομωι τυπους μεθ ισταντος εις αληθειαν.
Μεχρι γαρ καιρου διορθω σεως τεθεισθαι φησιν ο πανσοφος Παυλος την δια
Μωσεως εντολην. Ὁ δε γε της διορθωσεως καιρος ουχ ετερος ην παρ' εκεινον καθ'
ον ελαμψεν τοις επι της γης ο Χριστος εναργεστατα λεγων· "Ἐγω ειμι η αληθεια."
Ἀνονητα δε ουν τα εν τυποις, της αλη θειας παρουσης· αυτην γαρ ωδινουσιν αι
σκιαι, και του κατα Χριστον μυστηριου την μορφωσιν εν τοις του νομου γραμμασιν
καταθρησαι τις αν, ειπερ ειη πνευματικος. Ουκουν επειδηπερ εμελλεν ο Σωτηρ της
υπερ νομον μυσταγωγιας εισηγητης αναφαινεσθαι τοις επι της γης, αναγκαιως δια
της του Ψαλλοντος λυρας προσεγγυαι και διαμαρτυρεται τοις εξ Ἰσραηλ λεγων·
"Ἄκουσον, λαος μου, και λαλησω σοι· Ἰσραηλ, και διαμαρτυρομαι σοι." Ἵνα δε μη τις
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο λαβοι, μη τα απο στοματος Κυριου μαλλον, αλλ' εκ καρδιας της εαυτου τον
Ψαλλοντα ποιεισθαι τους λογους, προσεπηνεγκεν· "Ὁ Θεος, ο Θεος σου ειμι εγω."
Ποιος ουν; Ἀγαθος, ο εκ καμινου σιδηρας απαλλαξας τον Ἰσραηλ της Αιγυπτιων
πλεονεξιας, ο την δια θαλαττης οδον δωρησαμενος, ο εν ερημωι διαθρεψας, ο τον
νομον εκεινον σοι δεδωκως. Μη γαρ δη αλλον με νομοθετην νομισηις, των νομων
ορων το διαφορον. Ἐαν πεινασω, ου μη σοι ειπω. (B f. 194 b, I f. 281 b, L f. 132.) Ὡς
εν εθει δε 69.1084 ληπτεον το, "Ἐαν πεινασω, ου μη σοι ειπω." Το γαρ ανεφικτον ως
εφικτον υποτιθεται, διελεγχων τους ανοητους. Ὡς γαρ ο προφητης φησιν Ἡσαΐας,
"Θεος αιωνιος, Θεος ο κατασκευασας τα ακρα της γης, ου πεινασει, ουδε κοπιασει,
ουδ' εστιν εξευρεσις της φρονησεως αυτου." Τωι αμαρτωλωι ειπεν ο Θεος, κ.τ.λ. (B f.
195.) Ὅτι μη τοις των ειδωλων θεραπευ ταις, και τοις ουπω το θειον πλουτησασιν
φως τα τοιαδε προσδιαλεγεται Θεος, αλλα τοις εξ αιματος Ἰσραηλ, δηλον αν ειη
δηπουθεν. Ποια γαρ ην ολως παρ' εκεινοις του θειου νομου μελετη, οι μηδε οτι
τεθειται διεγνωκασιν; Τις δε παρ' εκεινοις ην ο την θειαν διαθηκην αναλαβων επι
στοματος; Ἁμαρτω λον ουν αρα φησιν εν τουτοις τον απειθη και αλυτρω τον
Ἰουδαιον τον ετι δουλον της αμαρτιας. "Πας γαρ, φησιν, ο ποιων την αμαρτιαν,
δουλος εστιν της αμαρτιας." Ου γαρ ηλευθερωσεν αυτους ο Υιος. [Ειτα εγω μεν
ανεξικακων σεσιγηκα, και ουχ υπηρτησα σοι παραχρημα πλημμελουντι τας δικας,
περιμενων την μεταγνωσιν· υπελαβες δε συ οτι εσομαι σοι ομοιος, τουτεστιν, ωιηθης
οτι ουκ ανεξι κακων σεσιγηκα μαλλον, αλλ' επαινων τον σον αξιωσας βιον, η ταχα
που και ησθεις εφ' οις εδρασας παρα νομον. Ἐλεγξω δη ουν σε, την δικην επιθεις, και
των εκτοπως βεβιωμενων πραττομενος λογους, και οιον κατα προσωπον σου την
σην ανομιαν ιστας, ινα σε κολασηι το συνειδος· και αυτο συμμαχειται το πλημμελημα
το σον κατηγορουν σου και κατακρι νον· δεινον γαρ εις ελεγχους το συνειδος.]
Καθημενος κατα του αδελφου σου κατελαλεις. (B f. 15 b.) Καθημενοι δε και εν
συνεδριοις κατ ελαλουν Χριστου λεγοντες· "Τι ποιουμεν, οτι ουτος ο ανθρωπος
πολλα ποιει σημεια; Ἐαν αφωμεν αυ τον ουτως, ελευσονται οι Ῥωμαιοι και αρουσιν
ημιν και το εθνος και την χωραν." Τοτε και το κατ' αυ του σκανδαλον ετεκτηναντο,
και την του θανατου παγην εσκευασαν· προσηγαγον γαρ Πιλατωι και σταυρουσθαι
παρεκαλουν. Ει δε αδελφον των Ἰου δαιων και υιον της μητρος αυτων ονομαζει
Χριστον, ουκ εξω φερεται του καθηκοντος το χρημα λογου. Γεγονεν γαρ κατα σαρκα
εξ Ἰουδαιων, και υιος αν λεγοιτο δια τουτο της Συναγωγης. Και εκει οδος ηι δειξω
αυτωι το σωτηριον Θεου. (A f. 286 b, I f. 283 b.) Ἐπιτηρησον γαρ οτι, και τοι παλαι
δοθεντος του νομου, ως ουπω δειχθεισης της οδου δι' ης αν τις ελασαι προς
σωτηριαν, επιδει ξειν αυτην επαγγελλεται. Ἀσυγκριτως δη ουν εν αμεινοσι των δια
Μωσεως τα δια Χριστου, ειπερ εν αυτοις η της σωτηριας οδος, αυτος αν νοοιτο ο Χρι
στος, και τα δι' αυτου θεσπισματα. Ἔφη γουν Ἡσαΐας μεν ο θεσπεσιος· ["Ἔσται εκει
οδος καθαρα, και οδος αγια κλη θησεται." Και παλιν Ἱερεμιας· "Στητε εν ταις 69.1085
οδοις, και ερωτησατε τριβους Κυριου αιωνιους, και ιδετε ποια εστιν η οδος η αγαθη,
και βαδιζετε εν αυ τηι, και ευρησετε αγνισμον ταις ψυχαις υμων." Ἑαυ τον γε μην ο
Σωτηρ την οδον οντα την σωτηριον απεφηνε, λεγων· "Ἐγω ειμι η οδος." Ὡς γαρ ο
αυτου φησι μαθητης, "Ουκ εστι ετερον ονομα υπο τον ουρανον το δεδομενον
ανθρωποις, εν ωι δει σωθηναι ημας·" ουτω και ο θειος ∆αβιδ αυτον ειναι φησι το
αληθες και μεγα καθαρσιον.]

ΨΑΛΜΟΣ Νʹ.

 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

[Ἐπακουσας ο ∆αβιδ προφητικου Πνευματος θεσ πισαντος δια του
προλεχθεντος ψαλμου περι της κρισεως του Θεου, και ως ελεγε τωι αμαρτωλωι· "Ει
εθεωρεις κλεπτην συνετρεχες αυτωι, και μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθεις·"
πληγεις επι τηι μνημηι της κλεψιγαμου μοιχειας, φθανει του Θεου την κρι σιν, ωσπερ
στηλην κατηγοριας καθ' εαυτου τον προ κειμενον συναψας ψαλμον. Ἐφοβηθη γαρ
ακουσας· "Ὡς Θεος εμφανως ηξει, και το πυρ ενωπιον αυτου καυθησεται, και κυκλωι
αυτου καταιγις σφοδρα." ∆ιο προς τον ελεον κατεφυγε του Θεου. Και παλιν ακουσας·
"Το στομα σου επλεονασε κακιαν, και η γλωσσα σου περιεπλεκε δολιοτητα·
καθημενος κατα του αδελφου σου κατελαλεις, και κατα του υιου της μητρος σου
ετιθεις σκανδαλον·" εις εννοιαν ηλθε της κατ' Ουριου σκευωριας, ην περι του δειν
αναιρεθη ναι κατα πολεμον εγραψε. Και φησιν· "Ὅτι την ανομιαν μου εγω
γινωσκω." Και παλιν· "Ῥυσαι με εξ αιματων, ο Θεος." Και παλιν ακουσας, "Ἐλεγξω
σε και παραστησω κατα προσωπον σου," φησιν· "Ἀπο[σ]τρεψον το προσωπον σου
απο των αμαρτιων μου." Ἦν δε παλιν πυθομενος· "Ου προσδεξομαι εκ του οικου σου
μοσχους, ουδε εκ των ποιμνιων σου χιμαρους·" προς ο επηγαγεν· "Ὅτι ει εθε λησας
θυσιαν, εδωκα αν." Τα δε κατα τον Ουριαν και τον ελεγχον του Ναθαν, εν τηι
δευτεραι γεγραπται των Βασιλειων. Πριν δε τον Ναθαν ελθειν προς αυ τον ουκ
εξωμολογειτο, περι της αμαρτιας, κεκρατη μενος ωσπερ υπο καρου και μεθης. Ἀλλα
ουδε μετα την αμαρτιαν ευθυς ο προφητης αφικετο. Το γαρ, "Ουπω αναπεπληρωνται
αι αμαρτιαι των Ἀμοῤραιων," και επι του ∆αβιδ ην ειπειν. Ου γαρ εχρην αυτου
περικοπηναι το αυτεξουσιον, και χειρονα γενεσθαι κρυπτομενης εν βαθει της
μοχθηριας. Ὅτε δε πασαν εις το εμφανες ηγαγε την κακιαν, και η νοσος χρονου
μεταξυ γεγονοτος παρηκμασε, κατα στασιν τε ανελαμβανεν, εν ευσταθειαι τοτε κατα
και ρον ο προφητης ιατρικως επαγει το δια των ελεγχων βοηθημα, ουκ ωμου του
παθους οντος, ουδε μην ετι φλεγμαινοντος. Εικοτως ουν η Γραφη και τον χρονον
επισημαινεται λεγουσα· "Και συνηγαγε αυτην μετα τον θανατον του αυτης ανδρος
εις τον οικον αυτου ο ∆αβιδ, και εγενηθη αυτωι εις γυναικα, και ετεκεν αυτωι υιον,
και εφανη πονηρον το ρημα ο εποιησε 69.1088 ∆αβιδ εν οφθαλμοις Κυριου. Και
απεστειλε Κυριος τον Ναθαν προς ∆αβιδ." Ὡς ειναι μεθ' ολον ενιαυ σιον χρονον. Προ
δε τουτου της ψυχης ετι τεθολωμε νης, η και ουκ αν ενεσχετο των ελεγχων, η τι και
δεδρακει κατα του προφητου δεινον, κατα τους εν νοσωι παρακοπτοντας, οι και
γονευσι και φιλτατοις και αυτοις ιατροις επανιστανται. Τι ουν αρα της τοσ αυτης
αμαρτιας ανδρι τοσουτωι το αιτιον; αυτος εδιδαξεν ο Ναθαν δια του παραδειγματος·
∆υο φησιν ανδρας γεγονεναι, τον μεν πλουσιον, δηλαδη τον ∆α βιδ, τον δε πενητα,
τον Ουριαν· ειτα παροδιτην εισαγει ξενον επιδημησαντα τωι πλουσιωι, αινιττομενος
ξενον επιδημησαι πνευμα τηι ψυχηι του ∆αβιδ· χωρις γαρ δυναμεως διαβολικης ουκ
αν εις τοσαυτην αφρο συνην ηλασεν τοσουτος ανηρ, ο και εν ακμηι της ηλι κιας
γεγονως εγκρατης. Τοιγαρουν εν τωι τον Σαουλ υποφευγειν ειχε μεν επι της ερημου
την Ἀχινααν· ειχε δε την Ἀβιγαιαν τελευτησαντος του αυτης αν δρος· αλλ' ουδαμου
φαινεται παρα την φυγην πλη σιασας αυταις· ουδε γαρ παιδας εσχεν, ει μη μετα
τελευτην του Σαουλ. Ἱκετηριας γαρ και προσευχων ο της φυγης υπηρχε καιρος.
Μετα δε την βασιλειαν, φησιν η Γραφη, παιδες αυτωι γεγονασιν εν Χεβρων. Το δε
πνευμα το καταστρεφον μεγαλας ψυχας ειδως ο Σολομων ελεγεν· "Ἐαν πνευμα του
εξουσιαζοντος αναβηι επι σε, τοπον σου μη αφηις."] Ἐλεησον με, ο Θεος, κατα το μεγα
ελεος σου. (A f. 287 b, B f. 197 b, L f. 134.) Ουδεν δε ουτως εις ελεον επισπαται
∆εσποτην, ως ομολογια πλημ μεληματος· διο και ο ∆αβιδ ολον εις εαυτον ικετευει
χεθηναι τον ελεον, πασαν των οικτιρμων την πηγην. Ὡς γαρ επι του ελεου το μεγα
ᾔτησεν, ουτως και επι των οικτιρμων το πληθος εξηιτησεν, ως μεγαλου οντος του
πλημμεληματος, και μη δυναμενου αλλως εξαλειφθηναι, ει μη αναλογου τυχηι
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλανθρωπιας. Μονων γαρ εστιν των του Θεου οικτιρμων της μιαι φονιας
απολουσαι τας χειρας. Ἐλεει δε την φυσιν ο πλασας αυτην· οιδε γαρ οτι πολυ
νοσουσα το αδρα νες, κατασειεται προχειρως εις τα βεβηλα της σαρ κος παθη.
Καταληΐζεται γαρ ευκολως τον ανθρωπι νον νουν ο της αμαρτιας ευρετης, συνεργον
εχων τον εν τοις μελεσι της σαρκος αγριαινοντα νομον. Προσιτεον ουν τωι ιατρωι
των πνευματων, ινα το ευσθενες εργασηται τωι νωι· πασα γαρ, ισχυς παρ' αυτου. Ταχα
δε προγνους ο ∆αβιδ, οτι κατα καιρους επιλαμψει τοις επι γης ο Χριστος εξαλειφων
πασαν αμαρτιαν του κοσμου, ελεος μεγα την ουτων λαμπραν εικοτως χαριν καλει.
Γεγραπται γαρ οτι "Πασα αμαρτια εμφραξει το στομα αυτης." Κατα γαρ τον
Ἀποστολον· "Θεος ο δικαιων, τις ο κατακρινων;" Ἀνομημα δε το πλημμελημα, οτι
διπλην εχει του νομου παραβασιν. 69.1098 Ἐπιπλειον πλυνον με απο της ανομιας
μου, κ.τ.λ. (A f. 287 b, B f. 197 b, I f. 288, K f. 98 b.) Λεγων δε το, "Ἐπιπλειον πλυνον
με," παλιν ορα, κατα το εικος, εις του Χριστου μυστηριον. Ειχεν μεν γαρ και ο νομος
την δι' υδατος καθαρσιν, ης και ο πανσοφος Παυλος διαμνημονευει λεγων· "Ει γαρ
το αιμα ταυρων και τραγων, και σποδος δαμαλεως ραντι ζουσα τους κεκοινωμενους
αγιαζει προς την της σαρκος καθαροτητα." Πλην ο τυπος ην αδρανης εις απονιψιν
αμαρτιας, επραττετο δε μονον προς την καθαροτητα της σαρκος· η δε γε δια Χριστου
και η δια του αγιου βαπτισματος χαρις και δυναμις, υπερ βαινουσα την εν νομωι
καθαρσιν, επιπλειον εκπλυνει· μαλλον δε και τον εις απαν εργαζεται καθα ρισμον
και αυτης της ψυχης. Σοι μονωι ημαρτον, κ.τ.λ. (A f. 288, B f. 198, I f. 288 b, K f. 99.)
Ἀσεβης ο λεγων βασιλει· Παρανομεις, εφη που η θεια Γραφη. Ἐπειδη τοινυν ουδεις
ην ο ελεγχειν με δυναμε νος ημαρτηκοτα, επηνωρθωσας δε συ μονος, "Σοι και μονωι
ημαρτον." Καλως δε προστεθεικε· "Και το πονηρον ενωπιον σου εποιησα·" τουτο γαρ
και εν τηι ιστοριαι τεθειται· ωφθη γαρ, φησι, το γεγονος πονηρον ενωπιον Κυριου.
Ὅπως αν δικαιωθηις εν τοις λογοις σου, και νικησηις εν τωι κρινεσθαι σε. (I f. 288 b.)
[Ἐγω] μεν, φησι, προξενος εγενομην κακων, το δε σον δικαιον αναλαμπει και ουτως.
Κρι σεως γαρ γενομενης, και των παρα σου εις εμε γενο μενων φερομενων εις μεσον,
και των παρ' εμου τε τολμημενων παρεξεταζομενων εκεινοις, συ μεν απο φανθησηι
δικαιος και φιλανθρωπος, εγω δε παρανο μος οφθησομαι και αχαριστος. Το τοινυν
οπως ουκ εστιν αιτιας ενταυθα δηλωτικον· ου γαρ δια τουτο ημαρτεν ο ∆αβιδ ινα ο
Θεος δικαιωθηι, αλλα τουναν τιον και υπο της αμαρτιας τουτου, του Θεου το δι καιον
αναδεικνυται. Παντων γαρ ανθρωπων πεποιη ται προνοιαν. Ἰδου γαρ εν ανομιαις
συνεληφθην. (A f. 288 b.) Τουτο δε λεγει ουχ οτι φυσικη η της αμαρτιας ενεργεια
(ατιμωρητος γαρ αν ην), αλλ' οτι το ευολισθον τηι φυσει συγκεκληρωται· νικαι δε
ομως γνωμηι και πονοις, αλλ' ουκ αναγκηι κρατειται δια το αυτεξουσιον. (A f. 298.)
Λεγοιεν δ' αν και οι εν Βαβυλωνι κατα τινας προς Θεον· Ει δικας με απαιτησαι
βουλει ων επλημμελησα εις σε, ωρα σοι και τους προγονους εισπραττεσθαι· ουδε γαρ
εκεινοι ευγνωμονες ωφθη σαν. Τροπον ουν τινα, την των πατερων αγνωμοσυ νην
εκληρονομησα, και εξ εκεινων το αμαρτανειν επισυρομαι. 69.1092 (B f. 18 b, I f. 298.)
Ἔθος τοις αγιοις εκμειλισσεσθαι Θεον και καλειν εις ελεον δια πλειστων μεν οσων
εσθ' οτε φωνων, πλην και δια γε του κατηγορειν επειγεσθαι της ενουσης ασθενειας
τηι ανθρωπου φυσει. Ἔστι γουν ακουσαι βοωντων· "Μνησθητι οτι χους εσμεν·
ανθρωπος ωσει χορτος αι ημεραι αυτου." Και πα λιν· "Μνησθητι τις μου η
υποστασις." Ἐναργεστε ρον δε τουτο τιθεις ο τληπαθεστατος Ἰωb, ανεφωνει προς
Θεον· "Ἢ ουχ ωσπερ γαλα με ημελξας, ετυ ρασας δε με ισα τυρωι; ∆ερμα και κρεα με
ενεδυσας, οστεοις δε και νευροις με ενειρας; ζωην δε και ελεος εθου παρ' εμοι."
Τοσουτον δη τοι και νυν δια των προκειμενων στιχων υποδηλουσθαι φαμεν. Αυτην
γαρ ημων της γενεσεως την αρχην ου διχα ρυπου φιλοσαρκιας γενεσθαι φησι. Τιμιος
μεν γαρ ομολογου μενως ο γαμος και περα διαβολης το χρημα παρα Θεωι. Πλην ει τις
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιεργασαιτο της συνοδου την προφασιν, ορεξιν ευρησει σαρκος ... αυτην, καν μη
επαμυνηται ως αμαρτια το δρωμενον. Κολαζεται γουν η συνοδος, εαν μη νομον εχηι
τον βραβευτην, και παιδοποιιας εφεσιν την αληθη του πραγματος αφορμην. Ουκουν,
το γε ηκον εις ορεξεις μονας και κινημα σαρκικον, εν ανομιαις ημων η συλληψις,
και εν αμαρτιαις κισσωσιν αι μητερες. Ει δε ριζαν εχει την φιλοσαρκιαν των
σωματων η γενεσις, νοσει που παντως αυτη, και τα εξ αυτης γεννωμενα. Και γουν ο
ιερωτατος Παυλος πλειστην οσην την καταβοην των σαρκικων εποιησατο
κινηματων ουτω λεγων· "Συν ηδομαι γαρ τωι νομωι του Θεου κατα τον εσω ανθρω
πον· βλεπω δε ετερον νομον αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος μου, και
αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της αμαρτιας, τωι οντι εν τοις μελεσιν μου. Ταλαι
πωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωμα τος του θανατου τουτου;" Χαρις δε
τωι Θεωι δια Ἰη σου Χριστου του Κυριου ημων, δι' ου και της αμαρ τιας ετιθασσευθη
νομος, και των σαρκικων κινηματων η προσβολη τοις ..αν νευμασι, και ουχ εκου...
χωρει. Κατωρθωκε ... και τουτο μετα των αλλων ο μονογενης του Θεου Λογος
γενομενος ανθρωπος. Και πιστωσεται [παλιν ο] θεσπεσιος Παυλος· "Το γαρ
αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρ κος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας
εν ομοιοτητι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας, κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι
σαρκι, ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν, τοις μη κατα σαρκα
περιπατουσιν, αλλα κατα πνευμα" Ἰδου γαρ αληθειαν ηγαπησας, τα αδηλα και τα
κρυφια της σοφιας σου εδηλωσας μοι. (A f. 289, B f. 199 b.) Ἔδειξεν ως εξ αρχης η αν
θρωπων φυσις υπο την αμαρτιαν πεπτωκεν απο της εν Ευαι παραβασεως, και υπο
καταραι η γενεσις γεγονεν. Ἄνωθεν δε υφαινει τον λογον ινα δειξηι το μεγεθος
69.1093 της του Θεου δωρεας, ως της ουτω μακρας κα ταρας δια λουτρου της
παλιγγενεσιας ρυσαμενου. 69.1096 Ἔοικε μεντοι ενταυθα αληθειαν ονομαζειν τον
εν αληθειαι και δικαιοσυνηι ανυποκριτον βιον· ο γαρ μη ουτω ζηιν ηιρημενος,
ψευδεται τωι Θεωι. Ὁ γαρ επι εργοις αγαθοις παρενεχθεις εις γενεσιν, καθ' α φησιν ο
σοφωτατος Παυλος, ει πονηρος γενοιτο, ψευδεται τωι ∆ημιουργωι, τους της
δικαιοσυνης ουκ εχων καρ πους. Ουτω φησι και ετερωθι ο θειος ∆αβιδ εκ προσ ωπου
του Χριστου περι των εξ Ἰσραηλ· "Υιοι αλ λοτριοι εψευσαντο μοι." Τοιουτον και το,
"Ψευσε ται εργον ελαιας." Και ετερως δε προσβαλεις· οτι αδρανης ο νομος προς
αποκαθαρσιν αμαρτιας, υδατι περιῤραινων εις εκπλυσιν της σαρκος. Ἔνεστι δε το
αμεινον ασυγκριτως τηι δια Χριστου χαριτι παντα ρυπον αφανισαι δυναμενηι.
Μαρτυρει τοινυν οτι την αληθειαν αγαπαι ο Θεος. Ἀληθεια δε ο Χριστος και τα δι'
αυτου, ωσπερ ουν ο νομος, τυποι και σκιαι. Συ ουν, φησι, Κυριε, η αληθεια ων και
αληθειαν αγαπων, βουλομενος ημας εν αληθειαι διαγειν, απο καθαριεις ημας της
αρχαιας αμαρτιας και ωσπερ χιονα λευκανθηναι. Το δε, "Τα κρυφια εδηλωσας μοι,"
ως παντα αυτωι τα εσομενα, α εν τηι ιδιαι σοφιαι εθετο ο Θεος, δια του αγιου
Πνευματος απεκαλυψεν. Ἴσως δε και ογκοι την εαυτου αμαρτιαν προς εντροπην, δει
κνυς οτι ου κατα αγνοιαν ημαρτεν, αλλ' εχων την γνωσιν απο του νομου, και μετα
της βασιλειας και προφητειαι τετιμημενος. ∆ειξας ουν εντευθεν το κραταιον της
αμαρτιας, την λυσιν εν τοις εξης αιτει, λεγων· Ῥαντιεις με υσσωπωι, και
καθαρισθησομαι. (A f. 298 b, F f. 77 b, K f.99 b.) Ὑσσωπωι την του αγιου Πνευματος
ενεργειαν αφομοιοι, ατε θερ μαινουσαν, και παντα τον εν ημιν ρυπον αποσμηχου
σαν. Ἡ αποκαθαρσις ουν δι' υσσωπου γενησεται, ητοι δια του αγιου Πνευματος. Την
γαρ υσσωπον ποαν ειναι φασι θερμοτατην και συνεκτικην εχουσαν την ενεργειαν·
και δη και ιατρων παιδες ταυτην θαυμαζουσιν, ως δυναμενην την εν σπλαγχνοις
εκτη κειν ακαθαρσιαν και καταλεπτυνειν ευ μαλα τα των φλεγματων συμπεπηγοτα,
και την εξ ετερων χυμων συστασιν και παχυτητα, δια το της ενουσης αυτηι φυσικης
θερμασιας ευσθενες. Πλαγιως ουν υπεμ φαινει την εν ημιν γινομενην του αγιου
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευματος ενεργειαν, ου η χαρις ζεοντας ημας αποτελει τωι πνευματι, και παντα
ρυπον εκτηκει τον εν ημιν, πυρος δικην αορατως εισχεομενη. ∆ια γαρ τοι τουτο
βαπτιζεσθαι φασιν ημας οι πνευματοφοροι παρα Χριστου Πνευματι αγιωι και πυρι.
Και το τιμιον δε αιμα Χριστου ου μονον ημας απαλλαττει φθορας, αλλα γαρ και
απασης ακαθαρσιας της εις το εσω κεκρυμμενης, και αποψυχεσθαι ουκ εαι προς ραιθυ
μον. Ἀκουτιεις μοι αγαλλιασιν και ευφροσυνην, κ.τ.λ. (A f. 290) Ἀκουστην, φησι,
γενεσθαι μοι παρα 69.1097 σκευασεις δια του Πνευματος την εν εσχατοις και ροις
εσομενην αγαλλιασιν. Τις δε αν ειη αυτη, η εκεινη η γνωσις η περι της αναστασεως;
Ἣν και εδειξεν ειπων· "Ἀγαλλιασονται οστεα τεταπεινω μενα." Ποτε δε αλλοτε
αγαλλιασονται τα σεσημμενα ημων οστα, η κατα τον της αναστασεως καιρον, καθ'
ον, ωσει προφητεια, "Τα οστα ημων ως βοτανη ανατελει;" Εικοτως δε μετα το,
"Ῥαντιεις με," ταυτα επηγαγεν· επεται γαρ τηι του αγιου βαπτισμα τος χαριτι η της
αναστασεως ελπις, εις αρχας ανα φερουσα τους πιστευοντας εις Χριστον
ατελευτητου και τρισμακαριας ζωης. Τοτε γαρ οι δικαιοι εκλαμ ψουσιν ως ο ηλιος,
και τοις υπερ νουν εντρυφωντες αγαθοις ακαταληκτον εξουσι την ευφροσυνην.
Ουκουν η μεν δια του αγιου βαπτισματος καθαρσις πραττεται παραχρημα· διδοται
γαρ η χαρις εν Χριστωι, του αγιου Πνευματος αγιαζοντος και διασμηχοντος τας των
πιστευοντων καρδιας. Ἀκουεται δε, και τεως εστιν ελπις ουκ εψευσμενη, η επι τοις
εσομενοις αγαθοις αγαλλιασις τε και ευφροσυνη. ∆οκει δε τισι των εξηγητων
αγαλλιασις και ευφροσυνη, ακοαις θειαις ενηχουμενη, ουχ ετερα τις ειναι παρα τον
ταυτης παροχον, φημι δη Χριστον, ος ανανεωσει και αναστησει της εκαστου ψυχης
τας δυναμεις παθου σας την συντριβην. Ὀστα γαρ νοητεον ενταυθα τας ευτονιας του
νου. Ἁπλουστερον δε φημι· Ἀκουσαιμι, φησι, την φωνην της αγαλλιασεως, οτι
αφειται μοι και συγκεχωρηται η διπλη αμαρτια. Ἀποστρεψον το προσωπον σου απο
των αμαρ τιων μου, κ.τ.λ. (A f. 290, L f. 135.) Μη ειδηις, φησι, τας υπ' εμου
τετολμημενας ανομιας, αλλ' εμε τον ταυτας ολοφυρο μενον. –Το δε ταυτα αιτειν,
ουδεν ην ετερον, πλην οτι την εν Χριστωι βουλεσθαι δοθηναι χαριν τοις επι της γης.
Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι, ο Θεος. (A f. 290.) Κτισις εν τηι Γραφηι λεγεται ου
μονον η εκ του μη οντος εις το ειναι παραγωγη, αλλα και η εκ του οντος επι το
βελτιον μεταβολη. Ἔκτισεν ο Θεος τον ουρανον, τουτο εστιν εκ του μη οντος εργασα
σθαι. Κτιζει δε και οταν τον πονηρον ανθρωπον καλον απεργασηται· ενταυθα το
κτιζειν πραγματων εστι μεταβολη προς το βελτιον. Και ακουσον του ∆αβιδ· επειδη
γαρ ην αυτος και η καρδια αυτου εκτισμενη, συνεπεωθη δε τηι μοιχειαι και τωι φονωι,
69.1100 και προς φθοραν κατεφερετο, "Κτισον, φησιν, εν εμοι καρδιαν καθαραν·"
ουχ οτι προτερον ουκ ειχε καρδιαν, ουδε περι της ουσιας της ψυχης λεγων, αλλα
περι της αριστης πολιτειας.–(A f. 290 b, I. f. 135.) Ταχα δε και ως ρυπωσης της
απαντων καρ διας, δια της εν Ἀδαμ παραβασεως και της εις το φαυλον παρατροπης,
αναστοιχειωσιν τινα των καθ' ημας γενεσθαι πραγματων οι αγιοι παρακαλουσι παρα
του παντων δημιουργου του και ειδοτος το πλασμα ημων και παντα ποιειν
ισχυοντος, ο δη και πεποιηκεν. Ἀνεκτισθημεν γαρ εν Χριστωι τηι ανακαινωσει του
νοος ημων, και καρδιαν εσχηκαμεν καθαραν, μεθορμισθεντες εις εφεσιν αρετης. Μη
αποῤριψηις με απο του προσωπου σου, και το Πνευμα το αγιον σου μη αντανεληις απ'
εμου. (A f. 291, B f. 201.) Ἐκ των καθ' εαυτον κινηθεις ο ∆αβιδ, το κοινον της
ανθρωποτητος προσωπον αναλαβων, τας υπερ της υπ' ουρανον ποιειται λιτας. Ἀπο
γαρ της εν Ἀδαμ παραβασεως, ωσπερ εν απαρχηι του γενους, εν αποστροφηι του Θεου
γεγονεν η ανθρωπου φυσις· και γουν εξω τεθειται του παρα δεισου, και επαρατος ην
η παλαι υπο του ∆ημιουργου ευλογηθεισα. Ἐκτεινομενου δε του γενους εις πλη θος,
και τυραννουσης κατα παντων της αμαρτιας. απεπτη και το εν αρχαις εμφυσηθεν
ημιν αγιον Πνευμα Θεου, και το της εικονος παρεχαραττετο καλλος. Ἔφη γαρ ο των
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολων Θεος, οτι "Ου μη καταμεινηι το Πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις. δια το
ειναι αυτους σαρκας." Λεγων τοινυν· "Μη αποῤριψηις με απο του προσωπου σου, και
το Πνευμα σου το αγιον μη αντανεληις απ' εμου," δυο κατα ταυτον αιτει, απολυσιν
μεν της συμβασης αποστρο φης, του γε μην αγιου Πνευματος υποστροφην εις ημας.
Ὅτι γαρ απεφοιτησεν εικοτως, ατε δη της απαντων καρδιας εγκειμενης επι τα
πονηρα εκ νεο τητος, διαδεικνυσιν ευ μαλα το, "Μη αντανεληις," ειπων. Πλην εξ
ημεροτητος Θεου, των αδοκητως συμβεβηκοτων την λυσιν γενεσθαι παρακαλει·
αυτη δ' ην η αποδοσις του αποπταντος ημων αγιου Πνευ ματος, ο δη και γεγονεν εν
Χριστωι· την γαρ προς ημας ομοιωσιν λαβων, ελυσε την αποστροφην, κα θαραν και
αμωμον εν εαυτωι την ανθρωπου φυσιν παραστησας τωι Θεωι και Πατρι. Ἔλαβε δε και
το Πνευμα· καιτοι καθ' ο νοειται, αυτος εστιν ο του Πνευματος χορηγος, και δι'
αυτου τοις αγιοις ενιησιν αυτο ο Πατηρ. Ἐνεφυσησε γουν τοις αποστολοις ει πων·
"Λαβετε Πνευμα αγιον." Ουτω γαρ εδοθη και εν αρχαις τηι ανθρωπου φυσει. Ἀποδος
μοι την αγαλλιασιν του σωτηριου σου. (A f. 291.) Ὑπαρξαι δε και τηι του ανθρωπου
φυ σει παρακαλει των εν αρχαις αγαθων την μεθεξιν, ο και γεγονεν αυτηι
μεσιτευοντος του Χριστου, ος εστιν αγαλλιαμα και σωτηριον. Ἠλευθερωθημεν γαρ
της επι τωι φθειρεσθαι κατηφειας, καθηιρημενου θα νατου· σεσωσμεθα δε, το της
αμαρτιας φορτιον απο πεμψαμενοι δια του αγιου βαπτισματος, και εστη 69.1101
ριχθημεν τωι ηγεμονικωι Πνευματι, οπερ εστιν η δια 69.1101 του αγιου Πνευματος
ευανδρια· ην ειπερ τις ελοιτο και ενοικισαιτο κατα νουν, αρξει παντως των εαυτου
θεληματων, και πλεονεξιας αμεινων εσται διαβολι κης, ηγεμονουν εχων εν εαυτωι
το Πνευμα. "Ὅσοι γαρ, φησι, Πνευματι Θεου αγονται, ουτοι εισιν υιοι Θεου." Και
παλιν· "Πνευματι περιπατειτε, και επιθυμιαν σαρκος ου μη τελεσητε." Ἀγαλλιασεται
η γλωσσα μου την δικαιοσυνην σου. (B f. 202.) Ἢ και ουτως· Προφασιν πνευματικης
εορτης την σην ποιησεται δικαιοσυνην, δια πιστεως χαριν δικαιουσαν τον ασεβη·
ηγουν αυτον τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, ος γεγονεν ημιν παρα του Θεου τε
και Πατρος δικαιοσυνη και αγιασμος και απολυτρωσις. Κυριε, τα χειλη μου ανοιξεις.
(A f. 291 b.) Ἡ αμαρτια πεφυκε την γλωσσαν δεσμειν και εμφραττειν το στομα. Ἐπει
ουν και του ∆αβιδ κεκλεισμενα τα χειλη δια την αμαρτιαν ετυγ χανεν, ευχεται ταυτα
ανοιγηναι, και της προτερας παῤρησιας μεταλαχειν. "Τα χειλη μου ανοιξεις·"
θεοσδοτον γαρ το χρημα εστιν· "Ου γαρ ωραιος αινος εν στοματι αμαρτωλου."
Ἀνοιγεται δε δια μετα νοιας, και του Θεου διηγεισθαι την αινεσιν αρχεται. Και οι
δορυαλωτοι δε δια το μη εξειναι αυτοις αιδειν την ωιδην Κυριου επι γης αλλοτριας, η
θυσιας επιτε λειν, ευχονται την επανοδον. Θυσια τωι Θεωι πνευμα συντετριμμενον. (B
f. 202.) Της πνευματικης λατρειας η δυναμις ου δια ψιλης και μονης διανοιας
ερχεται, συνδρομην δε αει πως δεχεσθαι φιλει και την εξ εργων αγαθων ευοσμιαν,
ην δη κατορθουντες την δι' υπακοης και ευπειθειας. Την δε γε υπακοην καρπον
ειναι φαμεν τρυφερας και ευαφους καρδιας και ουδεν εχουσης το απηνες· οποια τις
ην η των ατεγκτων Ἰουδαιων σκληρα και δυσαγωγος. Και γουν το αυτων προσωπον
αναλαβων εφη τις των αγιων προφητων· "Τι επλα νησας ημας, Κυριε, της οδου σου;
εσκληρυνας ημων τας καρδιας του μη φοβεισθαι σε;" Σκληραις δε καρδιαις
απαραδεκτος παντελως ο του Θεου λογος. Ουκουν ειη αν και μαλα εικοτως εις
θυσιαν τωι Θεωι και εις αφιερωσιν πνευματικης ευοσμιας πνευμα συντετριμμενον,
τουτεστι ψυχη τρυφερα και τοις θειοις εικουσα λογοις. Ἀγαθυνον, Κυριε, εν τηι
ευδοκιαι σου την Σιων. (A f. 292 b. Κυριλλου και Ευσεβιου.) Κατα δε αναγωγην, οταν,
φησιν, αγαθυνηις την Σιων, ειτουν την Ἐκκλησιαν, ευδοκησας ανακεφαλαιωσασθαι
τα παντα εν τωι Υιωι, και οταν οικοδομηθηι τα τειχη της Ἐκκλησιας, απερ εισιν οι
ταυτην περιφραττοντες 69.1104 ιερουργοι και μυσταγωγοι, τοτε και ανενεχθησονται
θυσιαι ουχι δι' αιματων, αλλ' αι της δικαιοσυνης, ειτουν αι της αινεσεως. Ὁμοιως
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αναφορα και ολοκαυτωματα, και ταυτα δικαιοσυνη. Τοτε ανοισουσι επι το
θυσιαστηριον σου μο σχους. (A f. 292 b, B f. 203, K f. 100 b.) Ἱερον μεν ζωον και κατα
νομον ο μοσχος· προσκομιζεται γαρ εις θυσιαν ως καθαρον, μειζον γε μεν και αιγος
και προβατου· μεγεθει σωματος εις τυπον και αυτο της τελεωτατης θυσιας, και της
εις ληξιν ιουσης ευ οσμιας, δηλον δε οτι της νοητης. Ὁ γαρ του σωματος ογκος
εικων αν ειη της πνευματικης ποσοτητος της ως εν γε ταις αρεταις νοουμενης.
"Ἀνοισουσι δη ουν, φησι, μοσχους επι το θυσιαστηριον σου," τουτεστι τε λεωτατας
θυσιας. Ἢ ταχα που μοσχους, τους των λαων ηγουμενους αινιγματωδως ενθαδε
ονομαζει, δια την πνευματικην και νοητην ευανδριαν, ων εστι και ιερος βιος.
Ἐφιστησι δε ημας τοιαυταις εννοιαις ο πανσο φος Παυλος ειπων γεγραφθαι εν τωι
νομωι· "Ου φιμωσεις βουν αλοωντα." Ειτα τουτοις επενεγκων· "Μη των βοων μελει
τωι Θεωι; Ἢ δι' ημας παντως λεγει;" Κυριλλου, εκ της εις τον νʹ ψαλμον. Ἐνταυθα μοι
θαυμαζε τον μακαριον ∆αβιδ. Ου νενικηται παντελως ταις εις ηδονην επιθυμιαις,
ουδε φορτικον ηγησατο τον προφητην, ου δεδυσφορηκε περι τον ελεγχον· ηρπασεν
ως δωρον τον επανορθουντα λογον· ωμολογηκεν ευθυς το πλημμελημα·
τεθρηνηκεν υπερ της αμαρτιας. Και ωσπερ τις ηνιοχος ευσθενης και τεχνιτης, ταις
των ιππων ακαθεκτοις ορμαις εξω του σταδιου παρενηνεγμενος, ερυθριαι και
αισχυνεται· ουτω και ο μακαριος ∆αβιδ παρηνεχθη μεν ηρεμα του πρεποντος, αλλ'
ως εφην, ηρπασε την υποθεσιν, τεθρηνηκεν υπερ της αμαρτιας.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΑʹ.
Τι εγκαυχαι εν κακιαι ο δυνατος ανομιαν; (A f. 293. Κυριλλου και
Θεοδωρητου.) ∆υνατον καλει τον ∆ωηκ ως τωι Σαουλ προσωικειωμενον, η και ως εν
τηι κακιαι πολυν· η τον Ῥαψακην ως στρα τηγειν πεπιστευμενον κατα της
Ἱερουσαλημ, αφ' ης ωρμημενος υπο των Ἀσσυριων ηιχμαλωτισθη. Θαυ μαζοντος δε
και απορουντος, ως εικος, το προοιμιον, οτι τοσουτον τινες εις κακιαν προεκοψαν,
ωστε εφ' οις εδει πενθειν, επι τουτοις καυχωνται. Πλην οτι τον μεν ∆ωηκ η ιστορια
περιεχει, Ἰουδαν δε τον προδο την αινιττεται, δυνατον λιαν εν κακιαι γενομενον, ως
τον ευεργετην προδουναι. Ὡσει ξυρον ηκονημενον εποιησας δολον. (A f. 293 b.)
Τουτο περι μεν του ∆ωηκ ειρηται δια 69.1105 το ξυρησαι και εκκοψαι πασαν των
ιερεων την πολιν, ουτως οξεια ην η διαβολη· περι δε του Ῥαψακου, ως απατησαι
βουλομενου τον λαον, ωστε προδουναι την πολιν. Ὀξυς δε ην και ανεπαισθητως
τεμνων και ο του Ἰουδα δολος. Τι γαρ του δολου εκεινου οξυ τερον, ον τηι γλωσσηι
της προδοσιας ακονησας προς τους συλλαβοντας τον Ἰησουν συνεθετο· "Ὃν αν
φιλησω, αυτος εστι, κρατησατε αυτον;" Ἠγαπησας κακιαν υπερ αγαθωσυνην,
αδικιαν υπερ το λαλησαι δικαιοσυνην. (A f. 294. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Ἠδικει
ο ∆ωηκ καταψευδομενος του ιερεως και τα μη πρα χθεντα κατ' αυτου λεγων· το γαρ
ειπειν ως επηρω τησε τον Θεον περι του ∆αβιδ, ψευδος ην και ουκ αληθεια. Ἐξην δε
αυτωι λαλησαι δικαιοσυνην, διδα ξαντι τον Σαουλ, οτι την μεν αιτιαν της
αναχωρησεως του ∆αβιδ ηγνοει ο ιερευς, ως φιλον δε αυτον υπεδε χετο του
βασιλεως, και ως απεσταλμενον επι διακο νιαι βασιλικηι, εις τιμην του πεμψαντος
εδεξιουτο. Ταυτα και του Σατανα ιδιωματα, το κακιαι χαιρειν, φημι, και αδικιαι.
Ἐπιτιμαι ουν και τοις Ἰουδαιοις την εν Χριστωι δικαιοσυνην ου προσιεμενοις.
Ἠγαπησας παντα ρηματα καταποντισμου, γλωσ σαν δολιαν. (A f. 294.) Λεγοιτο δ' αν
ταυτα δικαιως και επι των αρχοντων των Ἰουδαιων και αυτου του Ἰουδα·
δεδυσφημηκασι γαρ κακεινοι ακαθεκτως εις τον Κυριον, και ο προδοτης δε ρημασιν
εκεχρητο δολου μεστοις και υποκρισεως. Ειεν δ' αν ρηματα καταποντισμου τα εις
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θανατον και εις ᾅδην καταφεροντα την του ανθρωπου ψυχην, ψιθυρισμοι,
καταλαλιαι, και η κατα του Θεου βλασφημια. Μεταναστευσαι σε απο σκηνωματος,
και το ρι ζωμα σου εκ γης ζωντων. (A f. 294 b.) Και απο της σκηνης, τουτεστιν απο
του τοπου της μαθητειας μετεστησε, και την ριζαν ως ακανθωδους φυτου εκ της των
ζωντων γης και του γεωργιου των αποστολων εξετιλε. Και τοις Ἰου δαιων δε λαοις
ταυτα συνεβη, την εν Χριστωι μη προσ ιεμενοις δικαιωσιν. Ὅμοιον δε τουτο τωι,
"Ἐξαλειφθητωσαν εκ βιβλου ζωντων." Μετετεθησαν δε και της ιερατικης σκηνης,
γεγονοτες αιχμαλωτοι δια τον του Κυριου σταυρον [προ σταυρωσιν]. Ἤλπισα επι το
ελεος του Θεου εις τον αιωνα. (A f. 295.) Ἐγω, φησιν, ουδενι των ματαιων και
χαμαιριφων επεποιθησα, αλλ' εις το καταδιωκον τους αδικουμενους θειον ελεος.
Ἀναγωγικως δε ελεος του Θεου αι θειαι Γραφαι τον Χριστον ονομαζουσι, δια το
γεγενησθαι ημιν δι' αυτου ελεος. Ἀνεκεφαλαιωσατο γαρ εν εαυτωι τα παντα και
ανεστοιχειωσεν ο Πατηρ. Και ο ελεημοσυνας δε καρποφορησας, ελπιζει επι το ελεος
του Θεου, ειδως οτι οι ελεημονες ελεηθησονται. Ἕχει δε την ελπιδα ουκ εφ' ενα
αιωνα, αλλα και το υπερ τουτων διαστημα, ου μετρον εστιν η απειρια, οπερ αιωνων
ονομαζει αιωνα.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΒʹ.
Εις το τελος, υπερ μαελεθ, συνεσεως τωι ∆αβιδ. (A f. 295 b. Κυριλλου και
Θεοδωρητου.) ∆ια των αυτων ρηματων σχεδον τωι τρισκαιδεκατωι και ο παρων
ψαλμος ερχεται, και την αυτην υποθεσιν εχει την εις τον Ῥαψακην και τα τοτε
γενομενα, και την περι της σωτηριου θεοφανειας προφητειαν. Βραχειαι δε λεξεις
την εν αμφοτεροις διαφοραν εργαζονται· ο μεν γαρ τρισκαιδεκατος, "Εις το τελος τωι
∆αβιδ" ελεγετο· ο δε παρων εχει μεν και την "Εις το τελος" επιγραφην, πλεοναζει δε
εν τωι λεγειν· "Ὑπερ μα ελεθ," συνεσεως· οπερ σημαινει επινικιον ειναι τον ψαλμον,
δια χορειας εν συνεσει γενομενον. Τερψις μεν γαρ, ητοι χορεια, το μαελεθ
ερμηνευεται. Ἀντι δε του "Εις το τελος," ετεροι των ερμηνεων, Ἐπι νικιον,
εκδεδωκασι. Και ινα την επιγραφην πασαν ισχνως θεωρησωμεν, το μεν "Εις τελος"
σημαντι κον αν ειη του χρονου καθ' ον εμελλε πληρουσθαι τα προφητευομενα, τα τε
κατα τον Ῥαψακην και τους Ἀσσυριους, τα τε κατα την Χριστου παρουσιαν. Ὅ τε γαρ
των Ἀσσυριων παραδοξος ολεθρος χρονοις πολλοις υστερον εγενετο μετα τον ∆αβιδ
(ου χαριν και "Ὑπερ χορειας" επιγραφεται ην εποιησαντο οι της σωτηριας
τετυχηκοτες,) το τε σωτηριον του Θεου κατα την συντελειαν του αιωνος επιφανεν
τοις επι γης. χορειαν συνεστησατο την εξ απαντων εθνων εν τηι Ἐκκλησιαι αυτου
συγκεκροτημενην. Καιτοιγε πεποιη ται ο ψαλμος επι τερψεσι και χορειαις ταις εν
εσχα τοις του αιωνος καιροις γεγενημεναις, οτε κεχρημα τικεν ανθρωπος ο
Μονογενης. Το δε συνεσεως αναγ καιως προσκειται, επειδηπερ συνεσεως ημιν δει
προς το νοησαι την της ψαλμωιδιας διανοιαν. Ὁ Θεος διεσκορπισεν οστα
ανθρωπαρεσκων. (K f. 102.) Ὀστα τας δογματικας φησι δυναμεις των ασεβων, α ταις
ιδιαις ενεθηκαν συγγραφαις, προσκυνειν αναπειθοντες τηι κτισει παρα τον κτι σαντα.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΖʹ.
Και γαρ εν καρδιαι ανομιας εργαζεσθε εν τηι γηι. (A f. 298.) Ου ματην δε
προσκειται το "εν τηι γηι·" καν γαρ εν καρδιαι τις ανομιαν ποιησηι, εν τηι γηι ενεργει
αυτην, τουτεστι περι τα υλικα. Ἀκουσαιεν δ' αν και Ἰουδαιοι· Κρινατε ευθεια, και
λογισασθε 69.110 παρ' εαυτοις ει τοις υμετεροις λογοις συμφωνει τα εργα· δεικνυσθε
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ αδικιαν εν τηι καρδιαι λογιζομε νοι, και ετερα μεν διανοουμενοι, ετερα δε τωι στο
ματι λαλουντες. Ει γαρ και οι λογοι χρηστοι, δι' ων εκδικειν βουλεσθε τον νομον,
αλλ' η καρδια πικριας εστι πληρης, και αι πραξεις δε ομοιως αδικιας πε πληρωνται,
ελεγχος ουσαι των εν καρδιαι νοηματων, απερ εν γηι δυνανται λανθανειν, ου μην και
οταν παντα γυμνα κρινηται. Ειτα επαγει, σχετλιαζων υπερ των της σωτηριας
εκπεπτωκοτων, τας μετα ταυτα φωνας, λεγων· Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο
μητρας. (A f. 298 b.) Εισι δε τινες οι μη ειδοτες το εθος της εν ταις θεοπνευστοις
Γραφαις φρασεως, και νομιζουσιν απηλλοτριωσθαι τινας απο Θεου εκ μη τρας αυτης,
και οιονει εξ αυτης πεπλανησθαι γαστρος και προ της του λογου συμπληρωσεως.
Ἔστι δε τουτο ουδεν ετερον ειπειν, η εκεινο που παντως, οτι κατα φυσιν εστι το
κακον, και γεγονασι τινες εξ αυτης της δημιουργιας, οι μεν αγαθοι τον τροπον, οι δε
κακοι. Ἔστι δε Μανιχαιων το ουτω φρονειν, μαλλον δε παραφρονειν· ουτω γαρ
ειπειν αληθεστε ρον. Ἐπιτηρει τοινυν, οτι ουκ ειρηκεν ο μακαριος ∆αβιδ
απηλλοτριωθησαν απο Θεου τινες, απλως δε μαλλον και απολελυμενως ουκ απο
Θεου μαλλον, αλλ' απο μητρας. Ὡς γαρ ηδη γεγονοτες, φησιν, αμαρ τωλοι
απηλλοτριωθησαν μητρας και γαστρος, τουτ εστι ξενοι γεγονασι και μακραν, ου
μητραν εχοντες και γαστερα νοητην, τικτειν δυναμενην καρπους αγαθους. Τα μεν
γαρ απο γης ημων σωματα τι κτουσι κατα την ιδιαν φυσιν· αι δε των ανθρωπων
ψυχαι, καθαπερ απο γαστρος και μητρας της εαυ των καρδιας, εκφερουσι καρπους
αγαθους, ανωθεν και παρα Θεου τα της ευσεβειας δεχομεναι σπερ ματα.
Ἐπλανηθησαν, απο γαστρος ελαλησαν ψευδη. (A f. 299.) ∆εικνυσι δε η προφητεια και
τους Ἰουδαιους, μηδεμιαν το παραπαν εσχηκοτας αιτιαν εις σωτηριαν, οι τηι
προγνωστικηι του Θεου προ νοιαι, εν πεπλανημενοις ελογισθησαν παρ' αυτωι, και προ
του συλληφθηναι ουκ ηγνοουντο. Ἐλαλησαν δε ψευδη ουκ απο γαστρος, αλλ' εις
ηλικιαν ελθοντες. Συνηθως μεντοι τηι αναδιπλωσει ο ∆αβιδ κεχρηται· το γαρ
"Ἀπηλλοτριωθησαν" ταυτον τωι "Ἐπλανηθησαν," και "η μητρα" τηι "γαστρι," ινα ηι
το δι' αμφοτερων δηλουμενον τοιουτον· Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο
μητρας, και ελαλησαν ψευδη· ων ο θυμος προς τον πατερα του ψευδους τον πρωτον
οφιν εχει την ομοιοτητα. Ἄκουε γαρ· "Θυμος αυτοις κατα την ομοιοτητα του
οφεως." Ἐξουδενωθησονται ωσει υδωρ διαπορευομενον. (F f. 86 b.) Το διατρεχον
υδωρ ουχ εστηκεν εν τωι αυτωι. Κατα τον ισον ουν τροπον και οι δυσσεβεις ου 69.1112
μενουσιν εν ευημεριαις, αλλ' οιον ωσει υδωρ τρεχον, δρομαιοι βαδιουνται προς
ολεθρον. Ἐντενει το τοξον αυτου. (F f. 86 b.) Τοξον δε οταν ακουσηις επι Θεου, ορ γην
εννοει θανατηφορον. Ὡσει κηρος ο τακεις ανταναιρεθησονται. [cod. M f.95.] ∆ικην
δε κηρου πυρι πελαζοντος και τηκομενου διαλυθησονται, και της ζωης στερη
θησονται. Τουτο γαρ εστι· "Και ουκ ειδον τον ηλιον." Και ερει ανθρωπος· Ει αρα εστι
καρπος τωι δικαιωι, κ.τ.λ. (ε φ 1069.) Το αρα εν τουτοις ουκ αμφιβαλλοντος εστιν,
πεπληροφορημενου δε μαλλον και πεπιστευ κοτος και οιον ηδη συννευοντος, οτι
καρπον εχει της εις Θεον αγαπης, και την παρ' αυτου φειδω και επι κουριαν. Ἦ γαρ
σωζεται μεν αυτος, ως εφην, επ αμυνοντος του Θεου· κολαζεται δε δι' αυτον ο
αμαρτωλος.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΗʹ.
Ἰδου εθηρευσαν την ψυχην μου. (E f. 106 b.) Ου γαρ διελελοιπασιν οι
ταλανες Ἰουδαιοι τα της αυτων δυστροπιας επιφεροντες τωι Χριστωι, και παγιδας
αρτυοντες και δολους, και παντα τροπον ανοσιον εγχειρηματων κατασκευαζον τες.
Και συ, Κυριε, ο Θεος των δυναμεων, ο Θεος του Ἰσραηλ, κ.τ.λ. (A f. 306.) Το
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναμαρτητον ο ∆αβιδ εν μονωι θεω ρησας τωι εξ αυτου κατα σαρκα Χριστωι, και την
των ομοφυλιων Ἰουδαιων κατ' αυτου μανιαν προ θεωρησας τωι πνευματι, τον των
δυναμεων των αγγε λικων Κυριον και του Ἰσραηλ ικετευει Θεον, κατα λιπειν μεν
Ἰουδαιους ατημελητους, μαλλον μεν ουν μηδεμιας αυτους συγγνωμης αξιωσαι ως
θεοκτονους, πασαν δε εις τα εθνη μεταθειναι την προνοιαν και τωι της θεογνωσιας
καταυγασαι φωτι. Ου μονος δε ο ∆αβιδ ευχεται επιστροφην μεν των ειδωλολατρων
γενεσθαι επι την εις Χριστον πιστιν, αποβολην δε του Ἰσραηλ δια την ανομιαν
αυτων, αλλα και ο Κυριος. Ἄκουε γουν οπως και προ της ενανθρωπησεως, ως ηδη
γεγονως καθ' ημας, υπερ παντος του κοσμου τας διαλεξεις ποιειται προς τον εν
ουρανοις Πατερα και Θεον. –Ἐπεσκεψατο μεν γαρ και παλαι Θεος τους επι της γης,
αλλ' ην επι μονον τον Ἰσραηλ η επισκεψις· και πεπαιδαγωγηκεν ο Μωσης δια τυπου
και σκιας αναφερων επι το μυστηριον του Χριστου. Τελος γαρ νομου και προφητων
ο Χριστος. Ἠκουετο μεν γαρ ο παλαι νομος, αλλα κατα μονην την Ἰουδαιαν· το δε
θειον και ουρανιον κηρυγμα ολην περιπεφοιτηκε την υπ' ουρανον. Ἔφη γαρ τουτο
περι των αγιων αποστολων· "Εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων," και τα
εξης. 69.1113 (E f. 107. Κυριλλου και Ἡσυχιου) Και ταυτα ανθρωπινως προς τον
αυτου Πατερα και Κυριον των δυναμεων και Θεον του Ἰσραηλ τυγχανοντα, και ιδειν
ο Χριστος βουλεται και προσευχεται.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΘʹ.
Σωσον τηι δεξιαι σου. (E f. 110.) ∆εξιαν ειναι φαμεν του Πατρος τον Υιον, δι' ον
τα παντα εγενετο. Ἐν τωι Θεωι ποιησωμεν δυναμιν, και αυτος εξου δενωσει τους
θλιβοντας ημας. (A f. 313.) Τοιουτος ην ο Παυλος λεγων· "Παντα ισχυω εν τωι
ενδυναμουντι με Χριστωι." Και παλιν· "Ουκ εγω δε, αλλ' η χαρις η συν εμοι."

ΨΑΛΜΟΣ Ξʹ.
Ὡδηγησας με, οτι εγενηθης ελπις μου, πυργος ισχυος. (A f. 315, E f. 111 b, F f.
90 b. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Ἐπει δε των οδηγουντων ιδιον το δεικνυειν ποια
μεν ασφαλης οδος, ποια δε σφαλερα και βλαβερα μαρτυρεσθαι, και τουτο Χριστος πε
ποιηκως ευρισκεται, εν τωι λεγειν· "Ἐγω ειμι η οδος και η θυρα." Το δε, πυργος
ισχυος, ομοιον ωσει λεγοι· Τειχος και ασφαλεια γεγονας, εις το μηδεν παθειν
επηρεαζοντων των εχθρων. Ὥσπερ γαρ πο λεμιων εμβεβληκοτων, οι πυργον
εχοντες ισχυρον κερδαινουσι την σωτηριαν, ουτως μαχομενων ημιν εχθρων, πυργος
εδραιος και ακατασειστος γινεται ο Χριστος, και ανασωζει ραιδιως τους επ' αυτωι πε
ποιθοτας. Παροικησω εν τωι σκηνωματι σου εις τους αιω νας, σκεπασθησομαι εν
σκεπηι των πτερυγων σου. (A f. 315. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Προς δε νουν, αφ' ων
ηδη ειληφεν αγαθων, και περι των μελλοντων ελπιζει, οτι δη εις τας ανω σκηνας
γεγο νως υπο την αυτου δια παντος γενησεται σκεπην. Ὥσπερ γαρ οι μελλοντες
επιτελειν εορτην, εγγυς τε και επι θυραις εχοντες αυτην προαναπιπλανται θυμ
ηδιας, και την ουπω παρουσαν ως ηδη παρουσαν ορωσιν, ουτω και οι αγιοι χρηστας
εχοντες ελπιδας επι τηι μελλουσηι ζωηι, χαιρουσιν επ' αυτηι. Πτερυγας δε καλει τας
του Θεου προνοητικας δυναμεις, υφ' ας σκεπεται ο θεοφιλης, μηδεποτε της σκηνης
αναχω ρων του Θεου, αλλα δι' αιωνος εν αυτηι κατοικων. Ἡμερας εφ' ημερας του
βασιλεως προσθησεις. (A f. 316, F f. 90 b. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Προς δε νουν,
σημαινει ο λογος, ως και τουτο μερος κληρονομιας εστιν η αιωνιος ζωη. Τουτο γαρ
εστι το ημερας ημερων τοις ετεσι του βασιλεως προσ θειναι· σημαινει γαρ δια των
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημερων χρονους τινας και αιωνας· μη υπολαβηις δε οτι περι ενος τινος βα σιλεως τα
τοιαδε φησιν, ισθι δε μαλλον οτι περι παντος του κεκλημενου προς βασιλειαν
ουρανων· ον και διαμενειν φησιν εις τον αιωνα ενωπιον του Θεου. Οι γαρ
συμμορφοι γενομενοι των παθηματων 69.1116 αυτου, και συμβασιλευσουσιν αυτωι
διηνεκως. Προει πων μεντοι ο προφητης· "Ὅτι συ, ο Θεος, εισ ηκουσας των ευχων
μου," καθ' υπερβατον συνηψε το, "Ἡμερας εφ' ημερας του βασιλεως προσθησεις."
Ἀκουσας γαρ, φησι, των ευχων μου, ημερας εφ' ημερας προσεθηκας. ∆ια μεσου δε
ενεβληθη η περι των φοβουμενων το ονομα Κυριου μνημη, επειδη και αυτοις
επηγγελται την κληρονομιαν η προφη τεια· ην δε η αιωνιος ζωη.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΑʹ.
Ουχι τωι Θεωι υποταγησεται η ψυχη μου; (A f. 3169. b. Κυριλλου και του
Νυσσης.) Το υπο ταγηναι τωι Θεωι την ψυχην, σωτηριαν ειναι ο ∆αβιδ απεφηνατο.
Ἄριστον και επωφελες και απασης ημιν ελπιδος προξενον αγαθης, το υποταττεσθαι
τωι Κυριωι και υποφερειν αυτωι της διανοιας τον αυχενα, και προσοικειουσθαι αυτωι
δια πασης επιεικειας, το προφητικον εκεινο λεγοντας· "Ἰδου οιδε ημεις εσομεθα σοι,
οτι Κυριος ο Θεος ημων ει." Ἕως ποτε επιτιθεσθε επ' ανθρωπον; φονευετε παντες
υμεις; (A f. 317 b.) Φονευτης γαρ εστιν ο Σατανας ψυχων και πνευματων, και τα
τουτου τεκνα· και τους ηδη διανενευκοτας προς το πλημμελες, δια την ενουσαν
ασθενειαν τηι φυσει, προσωθειν καταστρε φων. Ταχα δε και τοις πονηροις υπηρεταις
του διαβολου ο λογος μαχεται, αιτιωμενος την αμετριαν της παρ' αυτων επαγομενης
επιβουλης· οτι οι μεν ανθρωποι εισι ζωον ασθενες, υμεις δε επιτιθεσθε, ουκ
αρκουμενοι πρωτηι προσβοληι, αλλα και δευτε ραν και τριτην επαγετε· εως αν ουτω
την ψυχην του περιπεσοντος ημιν καταστρεψητε, ωστε γενε σθαι παραπλησιαν
τοιχωι κλιθεντι και φραγμωι ανα τραπεντι. Πλην την τιμην μου εβουλευσαντο
απωσασθαι. (A f. 317 b.) Μονον γαρ ουχι και αυτου του λο γικου οι δαιμονες ημας
απεστερησαν, ξυλα και λιθους αναγκασαντες προσκυνειν, ως και λεγεσθαι περι
ημων· "Ἄνθρωπος εν τιμηι ὣν ου συνηκε." Ἔδραμον εν διψει. (A f. 318.) Το συντονον
λεγει της των δαιμονων επιβουλης, οτι τρεχουσι καθ' ημων διψωντες ημων την
απωλειαν και την αποστερησιν της τιμης. Ἀκουεις οπως οι της ανομιας υιοι εξωθειν
[cod. εξωθεν] ημας σπουδαζουσι της εκνεμηθεισης παρα Θεου τιμης, και αποστερειν
επειγοντες των δεδω ρημενων ημιν ανωθεν αγαθων; Θελοντες δε τιμης εξωσαι τους
ηγιασμενους, δεδιψηκασι του πραγμα τος την κατορθωσιν, και πασαν εις τουτο
πεποιην ται την σπουδην. Τουτο γαρ εστι το, "Ἔδραμον εν διψει." Ποιαις δε
κεχρηνται μηχαναις· 69.1117 Τωι στοματι αυτων ευλογουν, και τηι καρδιαι αυτων
κατηρωντο. (E f. 112 b.) Εισι γαρ, εισιν οι μεν την γλωτταν εχουσι διφυα,
διπροσωπον δε την καρδιαν, οι χρη στοι μεν εισιν, οσον ηκον εις λογους, ιου δε
μεμεστω μενον και πονηριας απασης εχουσι τον νουν. Πλην τωι Θεωι υποταγηθι, η
ψυχη μου. (A f. 318. Κυριλλου, Βασιλειου, Θεοδωρητου.) Παλιν τηι ιδιαι ψυχηι
διαλεγεται, την υποταγην αυτης την προς Θεον επιτεινων. Ἐνδεικνυται δε το μεγε
θος των πειρασμων, και το του Ἀποστολου λεγει· "Ὅτι ουκ εασει ημας πειρασθηναι
υπερ ο δυναμεθα υπενεγκειν."–"Παρ' αυτου γαρ η υπομονη μου." Και γαρ αυτος Θεος
μου και σωτηρ μου, αντι ληπτωρ μου, ου μεταναστευσω. (A f. 318 b.) Ὁμολογουμεν
ουχ υπεσταλμενως, αλλ' εν παῤρησιαι τεθαρσηκοτες και αληθευοντες οτι Θεος ημων
ο Ἐμμανουηλ, ον η αγια θεοτοκος Παρθενος απεκυησεν. Αυτον ουν ειδοτες
αληθινον Θεον και σωτηριας πηγην, ουκ ανεξομεθα την δουλειαν αμειψαι και προς
ετεραν δεσποτειαν αναδραμειν. Το γαρ "Ου μη μεταναστευσω," αντι του "ου μεταθη
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σομαι" τεθεικεν. Ου γενησομαι, φησι, μεταναστης απο της αληθειας εις πλανην, και
δουλος της αμαρτιας. Ἐλπισατε επ' αυτον, πασα συναγωγη λαων. (A f. 318 b, E f.
113.) Συναγωγην ου μερικην τινα λεγει, καθα και παλιν Μωσης. Ἅμα δε και
προφητικωτερον την των εθνων παν των προαναφωνει κλησιν. Ἐπεφανη γαρ ο
Μονογε νης ου μερικην τινα ποιουμενος κλησιν, ουδε σωζων ετι μονον τον Ἰσραηλ
καθα και δια των αγιων προφη των, αλλα τοις ανα πασαν την οικουμενην προσφω
νων τε και λεγων· "Ἀκουσατε, παντα τα εθνη," και τα εξης. Ὁ μεν γαρ δια Μωσεως
[νομος] εν επαιδευσεν εθνος τον Ἰσραηλ· η δε δια Χριστου χαρις εις πασαν την υπ'
ουρανον επευρυνεται. Πλην ματαιοι οι υιοι των ανθρωπων. (F f. 91 b.) Ματαιοι δε
κατα το αληθες οι υιοι των ανθρωπων, τουτεστιν οι μονα φρονουντες τα επι της γης,
οι ταις της σαρκος επιθυμιαις προσκειμενοι, και μονα ζητουντες τα προσκαιρα.
Πλουτος εαν ρεηι, μη προστιθεσθε καρδιαν. (B f. 255 b, H f. 88.) Μηδεν μεγα το
πραγμα ειναι νομισηις. Παρατρεχει γαρ, ως εφην, ο πλουτος, και μονον οφθεις σκιας
εν ισωι φευγει. Ζητωμεν δε παν ταχου την δικαιοσυνην του Θεου, ερευνωμεν τι το
θελημα του Θεου το αγαθον και ευαρεστον και τε λειον. Ἅπαξ ελαλησεν ο Θεος, δυο
ταυτα ηκουσα. (A f. 31 b.) Τι φης, ω μακαριε ∆αβιδ; Ἅπαξ λαλησαι διισχυριζηι τον
των ολων Θεον; Ειτα πως ο λογος εστιν αληθης; Λελαληκε γαρ ουχ απαξ, αλλα
πλειστακις, πολυμερως τε και πολυτροπως τοις πα 69.1120 τρασιν. Πως ουν εφης
ενταυθα, απαξ λαλησαι τον Θεον; Νοησωμεν του λογου την δυναμιν· βουλεται δε τι
τοιουτον δηλουν ο πνευματοφορος· Καν απαξ, φησιν, ελαλησεν ο Θεος, αλλ' εχων
πασαν ευθυς την του συμφεροντος γνωσιν, ου μακρων εις τουτο δεη θησομαι λογων.
Ἅπαξ λαλειτω, και πειθομαι· και διττην εν εμαυτωι συλλεγω την παιδευσιν, ψυχικην
τε αμα και πνευματικην. ∆ιττος γαρ αει πως εστι της εν ημιν επιεικειας ο τροπος, και
διπλουν ημων το επιτηδευμα, το εις οσμην ευωδιας προσφερομενον παρ' ημων τωι
Θεωι. ∆ει γαρ ημας καθαρους ειναι τωι σωματι και τωι πνευματι. Ἢ το, "Ἄπαξ
ελαλησεν," αντι του, Ἕστηκε βεβαιως ο του Θεου λογος Μωσηι ρηθεις απαξ και
μηκετι μετακινουμενος, οτι Κυριος ο Θεος οικτιρμων και ελεημων και δικαιοσυνην
δια τηρων. Το τοινυν απαξ ουκ επι αριθμου τεθεικεν, αλλ' επι του παντως εσομενου.
Ἀδυνατον γαρ μη γενεσθαι ο ο Θεος απεφηνατο. Ουκ αναβαλειται την αποφασιν· ως
το, "Ἅπαξ ωμοσα εν τωι αγιωι μου," αντι του βεβαιως. Ἢ το απαξ, οτι καν πολλακις
ελαλησεν, εις αυτωι σκοπος των πολυμερων διαλε ξεων, το γνωναι ημας ισχυρον
ειναι τον Θεον και φιλανθρωπον, ιν' ως μεν ισχυρον φοβηθωμεν, ως δε
φιλανθρωπωι προσδραμωμεν. Ὅτι το κρατος, του Θεου· και σου. Κυριε, το ελεος. (A f.
220, B f. 256, H f. 89 b.) Ὅτι δυνατος, φησιν, ο Θεος εν τηι κρισει, ο αυτος και
ελεημων. Ἀπεφη νατο γαρ λογον περι της κρισεως, δι' ου δυο ταυτα ακηκοα, εν μεν
οτι τοις δεηθεισιν οργης δια την των αμαρτηματων υπερβολην, οργην αποδωσει·
τοις δε αξια πεποιηκοσιν ελεους, απονεμει ελεον. Το γαρ κρατος την οργην σημαινει
και την αποτομιαν την κατα των αξιων αυτης γινομενην. Κατακρατει γαρ των ολων
ο παντων εχων την εξουσιαν Θεος· και ισχυραι μεν χειρι καταστρεφει τον αλαζονα,
και κο λαζει τον αποστατην, ελεει δε τους αγαπωντας αυτον. Ἀποδωσει γαρ εκαστωι
κατα τα εργα αυτου. Μητε ουν ελπιζετε επ' αδικιαν, μητε επι πλουτον προστι θεσθε.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΒʹ.
Ὁ Θεος ο Θεος μου, προς σε ορθριζω. (F f. 92 b.) Ὀρθριζειν δε φησι προς τον
Θεον, ουχ ως ετεροις πραγμασι την διανοιαν εχοντας, αλλ' επι μονοις τοις αυτωι
δοκουσι και φιλοις. Αυτη γαρ εστιν η αγιοπρεπης αληθως πολιτεια, και της
εξαιρετου ζωης τα κατορθωματα. Ἐδιψησεν σοι η ψυχη μου, ποσαπλως σοι η σαρξ
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μου, εν γηι ερημωι και αβατωι και ανυδρωι. (A f. 320 b, E f. 114 b. Κυριλλου και του
Νυσσης.) Λεγει δε ταυτα ψυχη ουσα μεν εν γηι ερημωι διδα σκαλιας υγιαινουσης,
ζητουσα δε θειαν επιῤροην· δυ ναται δε λεγειν το, Ἐδιψησε σε η ψυχη μου, και η
σαρξ μου, και οστις υποταξει την σαρκα τωι πνευ ματι και συμφωνουσαν τηι ψυχηι
απεργασεται, ερη μον ουσαν παθων και αβατον αυτοις και ανυδρον, ει 69.1121 τουν
της λαγνειας απηλλαγμενην και της μιαρας ρευσεως και της κατα ηδονας
υγροτητος. Ὅταν ουν και ημεις κατανεκρωσωμεν τα μελη τα επι της γης, τοτε
ερουμεν εκ παῤρησιας τα του ∆αβιδ· "Ουτως εν τωι αγιωι," και τα εξης. Ἢ διψων και
επιποθων την περι τον αγιον σου συναφειαν. Τις δε ο αγιος, η ο μονογενης σου Υιος;
Ὅτι κρεισσον το ελεος σου υπερ ζωας. (A f. 321, E f. 114 b.) Οι τωι ελεωι προσελθοντες
Θεου, τουτεστι Χριστου, ουδεν ηγουμενοι του παρον τος βιου την ζωην, την
τοιαυτην αναφθεγγονται φω νην· υπερ πληθος ζωης της παρουσης δηλονοτι
λεγοντες ειναι το δεδομενον αυτοις παρα του Μονο γενους ελεος. Ἢ ελεος μεν
ονομαζει την εν Χριστωι σωτηριαν· ζωας δε τον νομον, ητοι της κατα νομον
πολιτειας την οδον. Μειζον τοινυν, φησιν, υπερ ζωας το ελεος σου. Τα χειλη μου
επαινεσουσι σε, ουτως ευλογησω σε εν τηι ζωηι μου. (A f. 321.) Καρπον χειλεων την
υμνωιδιαν επαγ γελλεται, και τον Θεον ου μονον στοματι ευλογειν συντιθεται, αλλα
και δια της ζωης τουτο ποιειν, τουτεστι δι' εναρετου πολιτειας δοξαζειν αυτον· και
φησιν, οτι Ου προς Θεον αλλοτριον τας χειρας εκτενω, αλλ' η σοι μονωι, και το σον
επικαλουμενος εν προσ ευχαις ονομα, ουκ αιτησω παρα τινος αιτημα των
ψευδωνυμων θεων· σοι δε τωι κατα φυσιν οντι Θεωι προσκομιω τας λιτας. Καυχημα
δε τουτο αξιοπρε πες και εξαιρετον, το μονον ειδεναι τον των ολων Θεον, και αυτωι
προσκομιζειν τας προσευχας. Ὡς εκ στεατος και πιοτητος εμπλησθειη η ψυχη μου. (A
f. 321). ∆εικνυσιν ποσον το κερδος των επ' αυτωι μονωι τας ελπιδας εχοντων. Ὥσπερ
γαρ το σωμα τοις εστεατωμενοις ο εστι τοις λιπαροις οψοις πιαινεται μαλλον, ουτως
η ψυχη τηι δαψιλει χορηγιαι του Πνευ ματος και τηι ευφροσυνηι, ης εμπλησθηναι ο
προφη της ευχεται, ινα εν χειλει αγαλλιασεως αινεσηι τον Κυριον, της πνευματικης
τροφης κορεσθεις. Ὅτε γαρ, φησι, του σου εν μνημηι ονοματος γενωμαι, τοτε δη, τοτε
χαρας πληρουται το στομα μου. Ἐν τηι σκεπηι των πτερυγων σου αγαλλιασομαι. D f.
15, G f. 32 b.) Την φρουρητικην δυναμιν του Θεου σημαινει η την Παλαιαν και την
Νεαν. Ἐκολληθη η ψυχη μου οπισω σου. (A f. 321 b, E f. 115.) Κολλησιν ονομαζει το
οιονει πως πεπηγος φρονημα, και το εκτενες εις αρετην, και το αδιασπαστον εις
αγαπην. Τοιουτος ην ο Παυλος λεγων· "Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του
Χριστου;" Ὅταν δε τις τωι καθαρωι συναφθειη δια καθαρσεως, υπο της εκεινου
λοιπον αγεται δεξιας, τουτεστι Χριστου· αυτος γαρ εστιν η δεξια του Θεου, δι' ης τα
παντα κατορθοι και παντα εργαζεται. 69.1124 Ἐκεινος δε δυναται κολληθηναι τωι
Κυριωι, ο επ' αυτο φθασας το της μακαριοτητος τελος· ος και ακουει παρα Θεου· "Συ
δε αυτου στηθι μετ' εμου." Εισελευσονται εις τα κατωτατα της γης. (A f. 322.)
Κατακραζει λοιπον των αντικειμενων δυναμεων δι' ην υπεμεινε βιαν, ευχομενος
ταις αιω νιαις αυτους παραδοθηναι κολασεσιν· η και προφη τευει οτι στραφησεται
επι τους εχθρους α κατ' αυτου εμηχανησαντο, θανατος, και η εις ᾅδου καταβασις. και
ξιφος οπερ ηραντο κατ' αυτου, και θηριων αλωσις. Παραδοθησονται εις χειρας
ρομφαιας, μεριδες αλωπεκων εσονται. (A f. 322, B f. 259, C f. 132, E f. 115 b, H f. 79.)
Την εκει δε τιμωριαν η ρομφαια δηλοι· ταυτης δε χειρας η τους υπ' αυτης πονους, η
τους υπηρετουν τας αυδηι, σκευη λεγομενους οργης· και δια την πο νηριαν αι
πονηραι δυναμεις αλωπεκες λεγονται· με ριζονται γαρ τας των ασθενεστερων ψυχας
αι αλω πεκες αι νοηται, αι νεκροις και οδωδοσι τρεφομεναι σωμασι, τουτεστι τα
πονηρα και δυστροπωτατα πνευ ματα. Πανουργον γαρ και ακαθαρτον ουσα θηριον η
αλωπηξ, εις εικονα των ακαθαρτων της πονηριας πνευματων λαμβανεται, υφ' ων
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηιδε τε κακεισε πε ριελευσονται οι προς το ραιθυμον νενευκοτες, ου μην και οι
νομοφυλακες. Ὀρθως γαρ περι του δικαιου ειρηται· "Ὁ νομος του Θεου εν καρδιαι
αυτου, και ουχ υποσκελισθησεται τα διαβηματα αυτου." Ἀπορ θοι γαρ ο νομος εις το
αρεσκον Θεωι. Ἐπαινεθησεται πας ο ομνυων εν αυτωι. (A f. 322. E f. 115 b.) Ουτω,
φησι, καυχημα αυτων εσται Χριστος, των βασιλευσαντων δηλονοτι, ως και ορκον
αυτον ποιουμενους επαινεισθαι δικαιως. Ὀμουν ται γαρ τον Θεον τον αληθινον,
κατα το γεγραμμενον. Φησι δε και ο θεσπεσιος Μωσης· "Κυριον τον Θεον σου
φοβηθησηι, και τωι ονοματι αυτου ομηι," τουτ εστιν Ὀμωσεις. Χρη γαρ και ημας και εν
ταις των ορκων χρειαις, Θεου του φυσει και αληθως διαμε μνησθαι μονου, ετερου δε
παρ' αυτον παντελως ουδε νος. Τοιουτον τι και νυν μακαριος ∆αβιδ εξηγειται
λεγων· "Ἐπαινεθησεται πας ο ομνυων εν αυτωι·" δειγμα γαρ μετα των αλλων και
τουτο της εις αυτον αγαπης, το ει γενοιτο τυχον ορκου χρεια, αυτου δια
μνημονευσαι μονου. Ἆρ' ουν εκεινο φαμεν, οτι προ τρεπει προς ορκους ημας ο του
προφητου λογος; Και τοι πως ουκ αμεινον μηδε ομνυναι ποτε; Τουτο γαρ ημιν ποιειν
και αυτος προστεταχεν ο Σωτηρ. Τι ουν αρα εστι το εν τουτοις δηλουμενον; Πως
επαινετος ο ομνυων κατ' αυτου; Ἔχει τινα σοφην και αναγ καιαν οικονομιαν ο
λογος. Ἄκουε δε· Οι εξ αιματος Ἰσραηλ, καιτοι τωι θειωι παιδαγωγουμενοι νομωι, ενα
τε και μονον Θεον κεκελευσμενοι προσκυνειν, εκ πολ 69.1125 λης αγαν ανοσιοτητος
εις ατοπους ειδωλολατρειας ετραποντο κατα καιρους, και προσκεκυνηκασι τοις
εργοις των ιδιων χειρων, τον φυσει Θεον αφεντες, και ωμνυον κατα των ουκ οντων
θεων. Ἦν ουν αρα το τηνικαδε πιστος και γνησιος, και των της ειδω λολατρειας
εγκληματων απηλλαγμενος, οστις μη ωμνυε κατα τινος ετερου Θεου, εν δε ταις των
ορκων χρειαις ωνομαζε το ονομα του κατα φυσιν οντος Θεου. Ἀπο της τοινυν τοτε
κρατουσης συνηθειας, τον πιστον αληθως και γνησιον προσκυνητην κατα σημαινει
λεγων· "Ἐπαινεθησεται πας ο ομνυων εν τωι Θεωι."

ΨΑΛΜΟΣ ΞΓʹ.
Εισακουσον, ο Θεος, φωνης μου, εν τωι δεεσθαι με προς σε, απο φοβου εχθρου
εξελου την ψυχην μου. (A f. 323.) Το δε, "Εισακουσον μου εν τωι δεεσθαι," αντι του,
Ου σιωπωντος, αλλ' ευχομενου· χρημα γαρ επιζημιον εν τοις τοιουτοις η σιωπη. Ἢ
οτι Ταχυ μου εισακουσον και εν αυτωι τωι δεεσθαι, κατα το, "Ἔτι λαλουντος σου,
ερω· Ἰδου παρειμι." Ὅραδε οπως εστιν ακριβης της προσευχης ο λογος· ου γαρ
ειρηκεν· Ἀπο εχθρου εξελου την ψυχην μου, αλλ' "Ἀπο φοβου εχθρου." Ου δεδιε
τους αγωνας, ου παραιτειται την μαχην, ου φευγει την αντιστασιν, αιτει δε μαλλον
το δυνασθαι παρα Θεου, ινα μη κα ταθραυηται τωι φοβωι. Τουτο γαρ, οιμαι, δηλοι το,
"Ἀπο φοβου εχθρου εξελου την ψυχην μου." Ἀνδρειαν γαρ αιτει τον Θεον, εις το
παντως καταβαλειν τον αντικειμενον. Ἐνετειναν τοξον πραγμα πικρον, του κατατο
ξευσαι εν αποκρυφοις αμωμον. (A f. 323 b, E f. 1169.) Πραγμα δε πικρον, την κατα
του αμωμου, ειτουν αθωου, συκοφαντιαν εκαλεσεν· επειδη ατοπον και τον τυχοντα
συκοφαντειν, το δε τον δικαιον, δεινοτερον· ον εν αποκρυφωι τοξευουσι, τουτεστι
κατα το λεληθος· ουδε γαρ τολμωσιν εις το εμφανες αυτον διαβαλλειν. Ου γαρ
ορατοις μαχονται βελεσιν οι τα επιγεια φρονουντες, ουτε μην τοις εκ καλαμου και
ξυλου πεποιημενοις, αλλ' οιονει τι το ξον την εαυτων δυστροπιαν εντεινοντες,
βελεσι πι κροις και φιλοκακουργως κατεσκευασμενοις τας των οσιων
κατατιτρωσκουσι ψυχας. Και ου φοβηθησονται. (E f. 1169.) Τινα φοβηθησονται; Ουδε
γαρ δεδιασιν, φησι, τον των αγιων προεστηκοτα Θεον· οιονται δε που ταχα και
λανθανειν εκεινον, λεγοντες· "Ουκ οψεται Κυριος, ουδε συνησει ο Θεος Ἰακωb."
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκραταιωσαν εαυτοις λογον πονηρον. (B f. 260 b, E f. 116 b.) Πονηρα γαρ, ως ηδη
πλειστακις εφην, τα των ανοσιων εστι βουλευματα· και παντα σκαιοτητος
διερευνωμενοι τροπον προσ κρουουσι τωι φιλαρετωι Θεωι.

ΨΑΛΜΟΣ Ξ∆ʹ.
Σοι πρεπει υμνος, ο Θεος, εν Σιων, και σοι απο δοθησεται ευχη εν
Ἱερουσαλημ. (A f. 325, E f. 117 b) Σιων φησιν ου την επιγειον 69.1128 την εν τηι
Ἰουδαιαι χωραι κειμενην, αλλα την ανω και εν τοις ουρανοις, την αληθως
Καλλιπολιν, την των πρωτοτοκων Ἐκκλησιαν, την των αγιων μη τερα, το των
αγγελων παναγιον ενδιαιτημα. Προς ομοιοτητα δε ταυτης και ημεις την επιγειον
πλη ρουμεν Σιων, τουτεστι την Ἐκκλησιαν, και ταις καθ ηκουσαις δοξολογιαις
στεφανουμεν τον των ολων Σωτηρα και Λυτρωτην. Ἐκει γαρ οι τελειοι και αληθεις
υμνοι αποδιδονται τωι Θεωι· ο τοινυν υμνος ο εν τηι Σιων, ητοι τηι επουρανιωι, η και
τηι επι γης Ἐκ κλησιαι, τωι Θεωι αποδιδομενος, πρεποι αν μονωι τωι υμνουμενωι Θεωι, ωι
και τας ευχας αποδιδοναι προσ ηκει. Ευχην δε συνηθες τηι Γραφηι καλειν την επαγ
γελιαν ην επαγγελληται τις τωι Θεωι. ∆ια μεντοι του ειπειν, "Προς σε πασα σαρξ
ηξει," ειτουν πιστευσει πας ανθρωπος (συνεκδοχικως γαρ τα τοιαυτα λεγε ται, απο
μερους του παντος δηλουμενου), την κλησιν παντων των εθνων ευαγγελιζεται, αλλ'
ουχι μονου του Ἰσραηλ ως δια του νομικου γραμματος. Λογοι ανομων
υπερεδυναμωσαν ημας. (E f. 118.) Λογους ανομων φησι την σοφιαν των σοφων του
αιωνος τουτου, δι' ης και εξησθενησαν της αληθους εκπεσοντες γνωσεως.
Ἑτοιμαζων ορη εν τηι ισχυι σου. (E f. 118 b.) Ἑτοιμαζων φησιν αντι του κατα λεαινειν
και ευπρεπεις αποφαινειν· δυνασθαι δε τινας αποπηδαιν και εν ορεσι, τουτεστιν εν
ταις υψηλοτα ταις γινεσθαι αρεταις. Ὁ συνταρασσων το κυτος της θαλασσης.–
Ταραχθησονται τα εθνη. (A f. 326 b, B f. 264, D f. 161 b, G f. 35 b et 36, H f. 110 b, L f.
151 b. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Θαλασσαν ονομαζει τον κοσμον, και το πληθος
απαν των εν αυτωι κατοικουντων εθνων. Προς δε διανοιαν, συνταρασσει Χριστος
οιον τι κυτος και πλατος θα λασσης, τα πληθη των εθνων· μη συγχωρησας αυτα
ηρεμειν εν ταις αρχαιαις απαταις, κεκινηκως δε μαλλον εις επιγνωσιν της εαυτου
δυναμεως και υπερ οχης, και ωσπερ τινας ηχους κυματων ανασαλευσας απαντων
τας επ' αυτωι δοξολογιας. Που γαρ η παρα τινων ου δοξολογειται Χριστος; Και μετ'
ολιγα. Και τινα τροπον ταραχθησονται, παλιν αυτος διερμηνευει λεγων· "Και
φοβηθησονται οι κατοικουντες τα πε ρατα απο των σημειων σου." Πεφοβηνται γαρ
τα εθνη τον Χριστον· ακηκοασι γαρ αυτου τα παραδοξα τα δια της αυτου δυναμεως
τε και εξουσιας τετελε σμενα· εγνωκασιν εκ μνηματων τους νεκρους εγει ρομενους·
ενι λογωι και νευματι τον παραλυτον εξ ουτω μακρας απηλλαξεν αῤρωστιας·
τυφλοις αδοκη τως ενετιθει το βλεπειν· θαλασσαν αγριαινουσαν κατ εκοιμισε
παραδοξως. Τουτων των σημειων ακη κοοτα τα εθνη πεφοβηνται δικαιως τον των
ολων Σωτηρα και Λυτρωτην· και την αρχαιαν συντροφον αφεντα πλανην,
παρεδεξαντο την πιστιν. Ἢ θαλασ 69.1129 σαν ενταυθα το πληθος των ακαθαρτων
πνευματων φησιν, ο συνταρασσεται τηι του Χριστου παρουσιαι. ∆ιο και φοβουμενοι
ελεγον· "Ἦλθες ωδε προ καιρου βασανισαι ημας·" η θαλασσαν μεν το πληθος καλει
των τυραννων, δια το αλμυρον της ειδωλολατρειας αυτων· ηχους δε κυματων, τας
κατα των μαρτυρων επιβουλας και βασανους, ας τις υπεμεινεν ει μη τηι δυναμει
Χριστου ενεδυναμουτο και εστηριζετο; Ἐξοδους πρωΐας και εσπερας τερψεις. (A f.
327. Κυριλλου, Ἀθανασιου, Ευσεβιου.) Και οταν αρξηται τρεχειν η πρωΐα της ημερας,
και εν τηι εσπεραι, ο εστιν εν τηι αρχηι της ημερας και εν τωι τελει. Και μεντοι οταν τα
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλα σημεια θεωρη σαντες οι την οικουμενην οικουντες φοβηθωσι τον αγαθον
φοβον, τοτε δη και εις τας πρωΐας και εις τας εσπερας εξοδους, τουτεστιν εν παντι
καιρωι, τερψις εσται αυτοις αγαλλιωμενοις εφ' οις κατωρθω σεν η Χριστου παρουσια.
Και αυτου δε του Χριστου δυο εξοδοι, ηγουν προοδοι, η μεν πρωΐας προ παντων των
αιωνων εκ Πατρος γενομενη, κατα το, "Αι εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ ημερων
αιωνος·" η δε εσπερας, η εκ Παρθενου, ητις επι συντελειαι των αιωνων απηντησεν·
εκατερα δε τερψις εστι και αγαλλιασις. Ὁ μεντοι Συμμαχος ειπων· "Τας προσ
ελευσεις του ορθρου και της εσπερας υμνολογουσι," τουτο δοκει λεγειν, οτι και
αρχομενης και ληγουσης ημερας, την αρεστην τωι Θεωι προσοισουσιν υμνωιδιαν οι
την πλανην καταλιποντες, τον δε φυσει γνοντες Θεον. Τινες δε εξοδους μεν πρωΐας
τα ανατολικα μερη της γης νοουσιν· εξοδους δε εσπερας τα δυ τικα. Ἐνανθρωπησας
ουν, φησι, και πολιτευσαμενος επι γης, ευφρανεις και τους επι της ανατολης και
τους επι δυσμων.–(C f. 154 b) Ἐν τωι φωτι σου εξαγαγηις τα εθνη, και εν τηι συντελειαι
του αιωνος πληρωσηις ταυτα αγαλλιασεως. Ἐπεσκεψω την γην, και εμεθυσας αυτην.
(E f. 119) Κατεκορεσας, φησι, των ανωθεν αγα θων την συμπασαν γην, πεπληρωκας
αυτην των πνευ ματικων χαρισματων, τους κατα πασαν οντας την υπ' ουρανον·
ημας δε τους πεπλανημενους, γην ον τας ξηραν ωσπερ και ανυδρον, καρποφορον
εδειξας και γονιμωτατην. Ὁ ποταμος του Θεου επληρωθη υδατων. (E f. 119 b) Θεου
ποταμος ο λογος αυτου τυγχανει. Αυτος και ζωης πηγη, καθ' α ειρηται· "Παρα σου
πηγη ζωης." Τουτου τα ορμηματα, τουτεστιν αι δι δασκαλιαι, ευφραινουσι την
Ἐκκλησιαν. Ὅτι ουτως η ετοιμασια. (cod. M f.105.) Ουτως προνοητικωτατα και
θεοπρεπως· εντευθεν δηλονοτι προῤρησις μελλοντων, και ου γεγενημενων διηγησις.
69.1132 Τους αυλακας αυτης μεθυσον. (E f. 116 b. Κυριλλου και Ἡσυχιου.) Αυλακας
φησι τα βαθη της καρδιας· απερ οτ' αν μεθυσθηι τηι χορηγιαι του Πνευματος, πληθος
εν ημιν αρετων βλαστανει. Ευλογησεις τον στεφανον του ενιαυτου της χρη στοτητος
σου. (A f. 328 b, D f. 162, E f. 119 b, L f. 152) Προς δε νουν, Ἐνιαυτος χρηστοτητος
καρπον φερων ευσε βειαν, ο της επιδημιας Χριστου, οτε και ευλογημεθα, εμφυτωι
χρηστοτητι και φιλανθρωπιαι χρησαμενου Θεου. Ουτω και αυτος ο Χριστος δια
φωνης Ἡσαΐου του προφητου φησι· "Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισεν με,
ευαγγελισασθαι πτωχοις απεσταλ κεν με," και εξης· "καλεσαι ενιαυτον Κυριου
δεκτον." ∆εκτος γαρ ενιαυτος ην, καθ' ον ενηνθρω πησεν ο μονογενης του Θεου
Λογος· εισδεδεγμεθα δε και ημεις δια πιστεως, προσκομιζοντος ημας αυτου τωι Θεωι
και Πατρι. Και μετ' ολιγα· Ὅταν τοινυν ευλογησηις τον στεφανον του ενιαυτου της
χρηστοτη τος σου, τοτε και τα πεδια σου πλησθησονται πιοτη τος. Πεδιοις δε και
γαιαις παρεικαζει τας των πι στευοντων ψυχας, ας τοις θειοις και πνευματικοις
χαρισμασι καταπιαινει ο Θεος, ινα δυνωνται φερειν τους της ευσεβειας καρπους. Και
αγαλλιασιν οι βουνοι περιζωσονται. (A f. 328 b, C f. 134 b, D f. 162, F f. 95 b. Κυ
ριλλου και Ἀθανασιου.) Προς δε νουν, Της του Θεου φανεισης χρηστοτητος η παλαι
ερημος καρποφορησει· και οι βουνοι οι ταις ειδωλικαις θυσιαις μιαινομενοι, τους
τον αγγελικον αιρουμενους βιον δεξαμενοι ευ φρανθησονται. Ἢ βουνοις απεικαζει
τους κατα και ρους των αγιων Ἐκκλησιων ηγουμενους, και λαων προεστηκοτας,
ητοι ποιμενας και διδασκαλους. Ὥσπερ γαρ της αλλης απασης γης υπερανεχουσι τα
ορη και οι βουνοι, τον αυτον τροπον και η των αγιων μυστ αγωγων αξια υψηλοτερα
των αλλων εστιν. Ουτοι και αγαλλιασιν περιζωννυνται, τουτεστιν, την του Πνευ
ματος παρακλησιν εχουσιν εν εαυτοις. Και αι κοιλαδες πληθυνουσι σιτον. (E f. 120)
Τοτε και αι κοιλαδες, τουτεστιν αι Ἐκ κλησιαι, τον σιτον εκεινον επληθυναν, περι ου
ο Κυ ριος ελεγεν· "Ἐαν μη ο κοκκος του σιτου πεσων εις την γην αποθανηι, αυτος
μονος μενει· εαν δε απο θανηι, πολυν καρπον φερει." Και τινος χαριν αι Ἐκκλησιαι
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοιλαδες χρηματιζουσιν; Ὅτι των νοητων ορων, δηλαδη των προφητων, το υδωρ
αποδεχονται.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΕʹ.
Εις το τελος, ωιδη ψαλμου αναστασεως. (A f. 329) Προλεγει δε κατα ταυτον
και την των εθνων κλησιν και σωτηριαν, και την αναστασιν των ψυχων αυτων την
γενομενην ευαγγελιζεται· κατα το ειρημενον· "Ὁ ανιστων απο γης πτωχον." Και μην
και των αποστολων εισφερεται το προσωπον, 69.1133 διδασκοντων οσα υπερ του
κηρυγματος πεπονθασι του ευαγγελικου, και ως αι θλιψεις εις αιωνιους ευφροσυνας
εξηγαγον αυτους. Ἔτι μην και του Ἰουδαιων λαου σημαινεται η αποβολη. Ειπατε τωι
Θεωι· Ὡς φοβερα τα εργα σου! (A f. 329 b, C f. 135, D f. 162 b, E f. 120 b, F f. 6, G f. 37 b.
Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Και ουτω μεν προς ιστοριαν· προς δε πνευματικην
εκληψιν, λιαν φοβερα τα εργα Χριστου, ειτουν αι θεοσημειαι, και το εκποδων
γενεσθαι των ακαθαρτων δαιμονων τα πληθη· πληθος δε και περιουσια δυναμεως η
αναστασις αυτου, καταστρεφουσα μεν του θανατου το κρατος, απασαν δε την
ανθρωπου φυσιν εις αφθαρ σιαν ανακαινιζουσα. Ἀλλ' οι των Ἰουδαιων δημοι, καιτοι
των μεγαλων Χριστου θαυματων γεγονοτες θεωροι, δεον αποθαυμαζειν τον
τερατουργον, εκ δε των εναντιων δυσφημουντες ελεγον· "Ουτος ουκ εκβαλλει τα
δαιμονια, ει μη εν Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμονιων." Και μετ' ολιγα. Ἐπιπληττει
τοινυν αυτοις ο μακαριος Ψαλμωιδος λεγων· "Ειπατε τωι Θεωι· Φοβερα τα εργα σου."
Παυσασθε, φησι, την ουτως ασελγη και αχαλινον αφιεντες γλωτταν τωι παντων
ημων Σωτηρι Χριστωι. Ἔθος δε τοις αγιοις ου μετριως αγανακτειν εφ' οις αν
πλημμελωσι τινες εις τον των ολων Σωτηρα Χριστον. Και ο μεν μακα ριος προφητης
∆αβιδ πραοτερον αυτοις επιτιμαι λε γων· "Ειπατε," και τα εξης. Ὁ δε γε προφητης
Ἡσαΐας θερμοτερον τοις υβριζουσιν επιπηδαι λεγων· "Υιοι ανομοι, σπερμα μοιχων
και πορνης." Και μετ' ολιγα· "Ουχ υμεις εστε τεκνα απωλειας;" Ουκουν επειδη
απειθουντας εωρα, αφεις το προς αυτους διαλεγεσθαι, τωι συκοφαντουμενωι Χριστωι
προσομιλει λεγων· Πολλη σου η δυναμις, ει και οι εχθροι σου εψευσαντο σε·
εκουσιως προς το φανεν τωι κοσμωι θειον σου φως μυσαντες, και μηδε των θαυ
ματων της υπερβολης παρενεγκουσης αυτους εις το πειθεσθαι. Πληθει γαρ δυναμεως
του Κυριου ημων εκτελεσαντος την οικειαν εκ νεκρων αναστασιν κατα το
ανθρωπινον, οι εχθροι αυτου Ἑβραιοι εψευσαντο αυτον, τουτεστιν ενδιεβαλλον την
αναστασιν.– Ἐχθρους δε και ψευστας τους των Ἰουδαιων διδασκαλους δηλοι,
ψευσαμενους την αναστασιν, και τοις στρατιωταις δοντες αργυρια. Πασα η γη
προσκυνησατωσαν σοι, και ψαλατω σαν σοι. (A f. 330. Κυρ., Ἀθαν., και του Νυσσης.)
Ει και Ἰουδαιοι, φησιν, αρνησονται σε, αλλ' αντ' εκεινων υποκλιθησεται σοι και
προσκυνησει πασα η γη, ητοι τα εθνη τα κατοικουντα την γην. Ουκετι γαρ εν Ἱερου
σαλημ η προσκυνησις, της νομικης παυσαμενης σκιας, κατα το, "Προσκυνησουσιν
αυτωι εκαστος εκ του τοπου αυτου·" και της προσκυνησεως γενομενης εν πνευ
69.1136 ματι και αληθειαι, καταλληλων εργων πραττομενων τηι προσκυνησει Θεου,
της αυτου προσηγοριας επι κληθεισης αυτοις. Προῤρησις δε ταυτα του παροντος
καιρου, καθ' ον εν απασι τοις εθνεσιν ο των ολων υμνειται Θεος, και ο ∆εσποτης
Χριστος Ὕψιστος παρα παντων καλειται. Ἐκει ευφρανθησομεθα επ' αυτωι. (A f. 330
b. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Πος δε νουν, Ἐκει συν Χριστωι βασιλευσομεν, ηνικα του
νεου αιωνος βασιλευσει, και ευφρανθησομεθα επ' αυτωι· ευφραινομεθα δε εν τωι
ποιησαντι τα δυσχερη ραιδια. –Ἐκει γαρ ημων αποματτεται το δακρυον, εκει πασης
ημας εξιστησι λυπης, φιλανθρωπως επι φωνων τε και λεγων· "Ἐγω ειμι, εγω ειμι ο
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξ αλειφων τας αμαρτιας σου, και ου μη μνησθησομαι." Οι παραπικραινοντες μη
υψουσθωσαν εν εαυτοις. (E f. 121 b, F f. 96 b) Παραπικραινοντας Ἰου δαιους καλει. –
Τουτεστι, μη μεγα φρονειτω και νυν ο υπεροπτος λαος, τουτεστιν ο Ἰσραηλ, μηδε
κατα της των εθνων πληθυος υψηλην επαιρετω την οφρυν. Μη λεγετω καθ' εαυτον·
Ἐγω γεγονα πρωτοτοκος εν τεκνοις Θεου, εγω πατερα τον Ἀβρααμ εχω. Μη μεγα
φρονειτω, ιστω δε μαλλον οτι δια της απει θειας παρεπικραναν εφ' εαυτοις τον
τιμησαντα Θεον. Ἀκουτισατε την φωνην της αινεσεως αυτου. (B f. 268, E f. 121 b, H f.
120 b) Ὅταν, φησιν, ακουσητε παρ' ημων τινα τροπον προσηκει δοξολο γειν, τοτε
μεθ' ημων ευλογησατε, ουκετι ως παλαι τους ψευδωνυμους θεους, αλλα τον Θεον
ημων. Τουτεστι, διδαχθητε παρ' ημων, και τοτε δοξολογη σατε μεθ' ημων,
στεφανουντες αει ταις ακαταληκτοις ευφημιαις τον των ολων Σωτηρα και
Λυτρωτην. Ὅτι εδοκιμασας ημας, ο Θεος, επυρωσας ημας ως πυρουται το αργυριον.
(A f. 331 b, B f. 268, H f. 121 b. Κυριλλου και Ἀθανασιου.) Προς δε νουν, Τας θλιψεις
τας γενο μενας δια το κηρυγμα τοις αποστολοις το Πνευμα προαναφωνει εκ
προσωπου αυτων ταυτας καταλεγον. Ὥσπερ γαρ ο αργυρος πυρι τηκομενος ευ μαλα
δια καθαιρεται, ουτω και αι των αγιων ψυχαι παντος απαλλαττονται ρυπου, ταις
των πειρασμων εφοδοις προσβαλλουσαι νεανικως· και η αυτων ευδοκιμησις δια
πυρωσεων γινεται, δοκιμαζομενων ως δια πυρος. Ταυτας τας φωνας τοις αγιοις
μαρτυσιν ο Παυλος ανατιθησιν. Ἀλλα και οι δια πυρος και υδατος του ζεοντος
θυμου, και της διακεχυμενης ηδονης και επιθυμιας διελθοντες, και μη
εναπομειναντες τουτοις τοις παθεσιν, ευρισκουσι την αναψυξιν. (D f. 163 b, G f. 53, L
f. 154) Ὁ του Σωτηρος ημιν προσπεφωνηκε μαθητης· "Ἀδελφοι, μη ξενι ζεσθε τηι εν
υμιν πυρωσει, προς πειρασμον υμιν εγγινομενηι, ως ξενου υμιν συμβαινοντος· αλλα
καθ' 69.1137 ο κοινωνειτε τοις του Χριστου παθημασι, χαιρετε." Πυρωσιν δε φησιν
εν τουτοις την δια πονων δοκιμα σιαν. Χρη γαρ ημας εν τουτοις ορασθαι νεανικους,
"Ειδοτας οτι το δοκιμον ημων της πιστεως κατεργα ζεται υπομονην. Ἀλλ' η
υπομονη, φησι, εργον τε λειον εχετω, ινα ητε τελειοι και ολοκληροι, εν μηδενι
λειπομενοι." Και μετ' ολιγα. Ουκουν οι γενναιως διενεγκοντες τους υπερ της
ευσεβειας αγωνας, και ευδοκιμειν ειωθοτες δια πειρασμων, ειτα νενικηκοτες, και εις
το της ελπιδος καταντησαντες τελος, λεγουσι· "∆ιηλθομεν δια πυρος και υδατος, και
εξηγαγες ημας εις αναψυχην." (E f. 122) Πυρωσιν δε, ως εφην, ονομαζει την εν τοις
αγωσι θλιψιν· υδασι δε παλιν αφομοιοι τας των διωκοντων επηρειας, ητοι τας
ακαθεκτους ορμας και τας αφορητους εφοδους· αφορητος γαρ εστιν των ποταμιων
υδατων η εφοδος. Ἔθου θλιψεις επι των νωτων ημων. (K f. 118 b) Που γαρ η του
παλαιειν ειδοτος ευ τεχνια διαγινωσκεται, η δηλον οτι προτεθεντων αγω νων, και
στεφανων επηγγελμενων; Που δε ο στρα τιωτης; αρ' ουχι καιρου καλουντος εις
μαχην; Ουκουν και τον γενναιον της ασεβειας εραστην δοκιμαζουσιν οι πονοι,
καταλαμπρυνουσιν οι πειρασμοι. Θεος γαρ εισηγαγεν εις την παγιδα, ουκ αρτυσας
τον πειρα σμον, συγχωρησας δε μαλλον το πειραζεσθαι, ινα φαινωνται γνησιοι, ινα
τον αμαραντινον κομισωνται στεφανον. Ὁλοκαυτωματα μεμυαλωμενα ανοισω σοι,
κ.τ.λ. (A f. 331 b. Κυριλλου, Ἀθανασιου, Βασιλειου.) Προς δε διανοιαν, πνευματικα
παντα και τα ολο καυτωματα και οι βοες και οι χιμαροι, ους αποδωσειν
επαγγελλεται. Και μετα κριων δε η προσφορα γινε ται. Εισι δε κριοι κινησεις και
ορμαι απο του θυμι κου της ψυχης την ορμην εχουσαι· η λογισμοι ηγε μονικοι τα
παθη κερατιζοντες. Βουν δε ιερουργει ο προσαγων θυσιαν ζωσαν εαυτον δια
πραξεως· αναλο γει γαρ τωι εκ της γης πλασθεντι σωματι γεωπονον υπαρχον το ζωον
ο βους. Χιμαροι δε, τα μετανοιας εργα· περι αμαρτιας γαρ προσεφεροντο. Θυμιαμα δε
η αποπνεουσα των καθαρων ψυχων ευωδια. ∆ευτε, ακουσατε, και διηγησομαι. (B f.
269, H f. 124) Ουκ αρχαιων διηγηματων ποιειται μνημην, αλλ' ουδε τινα τροπον εξ
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Αιγυπτου λελυτρωται κατα καιρους ο Ἰσραηλ· διδασκει δε ου καθ' α φησιν το
γραμμα το νομικον, αλλ' ως νεας διαθηκης κηρυξας τα νεα, του Σωτηρος ημων θαυ
μαζει κατορθωματα, οσα ταις απαντων ημων εχαρι σατο ψυχαις. Προς αυτον τωι
στοματι μου εκεκραξα, και υψωσα υπο την γλωσσαν μου. (A f. 332, B f. 269, E f. 123, G
f. 59 b, H f. 124, L. f. 154 b) Τι δη αρα εστι το, "Ἐκεκραξα και υψωσα υπο την
γλωσσαν μου," αναγκαιον ακριβολογουμε νους ιδειν. Τινες μεν γαρ προσευχομενοι,
τας Ἰου 69.1140 δαικας μιμουνται κακιας, και την των ανοσιων Φα ρισαιων ζηλουσι
φιλοδοξιαν, υψηληι και μεγαληι κεχρημενοι τηι φωνηι· νομιζουσι γαρ, κατα το εικος,
εκ πολλης αγαν αμαθιας, ως ει μη μεγα κραξαιεν, ουκ αν ακουσοι Θεος. ∆ει ουν,
ημας παντας ειδοτος Θεου και τα εν τηι καρδιαι, ηρεμα και λεληθοτως προς αυτον
ευχεσθαι· και ανακεκραγετω μεν ο νους προς τον Θεον δια το συντεινεσθαι την
αιτησιν. Ουτως ημας αυτος προσευχεσθαι εδιδαξεν ο Σωτηρ λεγων· "Συ δε οτ' αν
προσευχηι," και τα εξης. Τι ουν δηλοι το, "Προς αυτον εκεκραξα;" Την ενδον ενταυθα
λεγει κραυγην την συντονον, ην η πεπυρωμενη καρ δια ετικτεν. Ἀδικιαν ει
εθεωρουν εν καρδιαι μου, μη εισ ακουσατω μου Κυριος. (E f. 123, G f. 39 b) Καλη των
αγιων παῤρησια· καθαρον γαρ εχουσι το συνειδος απο πασης αδικιας. Και ετερον τι
καυχημα προσφερει Θεωι, το εξω πασης αδικιας γενεσθαι· διο και εισακουεσθαι
θαῤρει. Ὁ δε Συμμαχος ουτως· "Ἀδικιαν ει προειδον εν καρδιαι μου, μη υπακουσηι
Κυριος." Ει παρακαλων, φησι, της δουλειας απαλλαγηναι και της επανοδου τυχειν,
αδικα τινα δρασσειν μετα την επανοδον εφαντασθην, της θειας ευμενειας μη
τυχοιμι· οτι δε ου ψευδομαι, τα πραγματα μαρτυρει. Ουκ ειπεν ει εθεωρησα, αλλ' ει
εθεωρουν. Το μεν πρωτον, ολιγο χρονιον σημαινει τον πονηρον λογισμον· το δε δευ
τερον, πολυχρονιωτερον. Ευλογητος ο Θεος, ος ουκ απεστησε την προσ ευχην μου.
(G f. 39 b) Καθαρον γαρ με τοιουτων λογισμων θεασαμενος, φιλοτιμιαι των οικειων
ηξιωσε δωρεων· ουτω ταυτα διηγησαμενος, των ευσεβων ο χορος εις υμνον
συμπεραινει τους λογους· του καθαραν εχοντος την καρδιαν μη αφιστατο η καθαρα
προσευχη. Ἡ δε προσευχη, και το ελεον δηλονοτι· δια γαρ της προσευχης τον ελεον
αιτουμαι παρα Θεωι.

ΨΑΛΜΟΣ Ξ ςʹ.
[Ὁ Θεος οικτειρησαι ημας. "Ἐπεσκεψατο γαρ ημας ανατολη εξ υψους," καθα
φησιν ο μακαριος ∆αβιδ, "Θεος Κυριος, και επ εφανεν ημιν." Ἔδειξεν ημιν ο Θεος
και Πατηρ το εαυτου προσωπον, τουτεστι τον Υιον· εικων γαρ εστι και "χαρακτηρ
της υποστασεως αυτου·" και γουν εφασκεν εναργως· "Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
Πατερα." "Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν."] Του γνωναι εν τηι γηι την οδον σου. (A f. 333)
Ἱκετευω, φησιν, ω ∆εσποτα, το σον επιφανηναι προσωπον, ωστε καταυγασαι τα εν
σκοτωι καθημενα εθνη και προς σωτηριαν ελκυσαι, ωστε τους εν τηι γηι και τους εν
τοις εθνεσι γνωναι την οδον της σωτηριας. Ἐπιφαναντος γαρ σου το προσ ωπον,
γινωσκεται η οδος η προς σε αγουσα. Τις δε αυτη, η ο ειπων· "Ἐγω ειμι η οδος, και
ουδεις ερ χεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου;" δι' ης και σεσωσμεθα δια της
πιστεως. Ἐγνωκαμεν την οδον 69.1141 την αποκομιζουσαν προς τον Πατερα, αυτον
δη πα λιν τον Υιον. Ὁδος του Θεου και αι εντολαι, κατα το, "Ὁδον δικαιωματων σου
συνετισον με·" ας αιτει, ουκ εν τηι Ἰουδαιαι μονηι ενθα νομος εδοθη κηρυττε σθαι, εν
πασι δε γνωσθηναι τοις εθνεσιν. Ἐξομολογησασθωσαν σοι λαοι, ο Θεος. (A f. 333.
Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Παντων των εθνων την εις Χριστον ομολογιαν
προφητευει το προφητικον Πνευμα, και τηι σωτηριαι της οικουμενης ηδομενον,
πολλακις τα αυτα φθεγγεται, τηι συνεχει διηγησει ευφροσυνης απολαυον. Φησι γουν
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι προσ ηκει λαους απαντας και τα κατα την οικουμενην εθνη ευφραινεσθαι, και
χορευειν, και τας σας ευερ γεσιας διεξιεναι. Ἔγνωσαν γαρ οτι ουδεν των οντων
ακηδεμονευτον, αλλα παντων υπαρχεις κριτης δι καιας εκφερων τας ψηφους, και
οδηγων μεν τους πλανωμενους προς την αληθειαν, τους δε πειθεσθαι μη
βουλομενους κολαζων. Γνωσθεισης γαρ της οδου τοις εν γηι, και σωτηριου του Θεου
εν πασι τοις εθνε σιν, ελευθερωθεντα πασης κακιας και πολυθεου α πατης τα εθνη
ευφραινεται, κατορθουντα ηθικην αρε την, και αγαλλεται λαβοντα γνωσιν Θεου.
Λαοι δε και εθνη εκ παραλληλου οι αυτοι. [Ευφρανθητωσαν και αγαλλιασθωσαν
εθνη. Παλιν ενος τουτων Ἑβραιων λαου εξομολογου μενου τωι λεγοντι Θεωι· "Ἐγω
ειμι ο εξαλειφων τας αμαρτιας σου· διο λεγε πρωτος τας αμαρτιας σου, ινα
δικαιωθηις," τουτου του λαου προσωπον φερων ο αγιος, Τωι Θεωι, φησι, τας αμαρτιας
μου εγνωρισα, και την ανομιαν μου ουκ εκαλυψα. Ὁ δε Σωτηρ ελ θων παντα τα εθνη
επι μετανοιαν καλει, τυχειν αφεσεως δι' εξομολογησεως υποτιθεμενος· ητις και το
ευχαριστησαι δηλοι, επιφανεντος αυτοις του προσ ωπου του Θεου.]
Ἐξομολογησασθωσαν σοι λαοι, ο Θεος, εξομο λογησασθωσαν σοι λαοι παντες. (G f.
40 b, L f. 155) Πως γαρ ουκ εμελλον οι επι της γης ανθρωποι αινειν τε και
καρποφορειν, εν παντι τοπωι προσαγομενου θυμιαματος και θυσιας καθαρας; κατα
την ενταυθα λεγει προφητειαν. Αι δε ταυτολογιαι προθυμους εργαζονται τους
ακουον τας. Ειδεναι μεντοι προσηκει, ως ευλογουντες αν θρωποι τον Θεον, λογους
αυτωι προσφερουσι μονους, εργωι δε αυτον ευεργετησαι ου δυνανται. Ὁ δε Θεος
ευλογων βεβαιοι τους λογους τωι εργωι, και παντοδα πων αγαθων παρεχει τοις
ευλογημενοις φοραν. Ειτα διδασκει της θειας ευλογιας τυχειν. Γη εδωκε τον καρπον
αυτης· ευλογησαι ημας ο Θεος. (B f. 271, E f. 124, F f. 98, K f. 119) Τοτε γαρ εκαστου
ανθρωπου ο καρπος ευρισκεται των εργων. Γη γαρ ο ανθρωπος· αινιττεται δε και
σταυρον. Ὡσαυτως την ευλογιαν εζητησεν. Ευλογεισθαι δε παρακαλουντες οι εξ
εθνων, εοικασι πως παραιτει 69.1144 σθαι την δια του νομου κρισιν, διψηιν δε
μαλλον την δια Χριστου σωτηριαν και χαριν. Και φοβηθητωσαν αυτον παντα τα
περατα της γης. (A f. 333 b. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Συν ελαυνει γαρ ο του Θεου
φοβος εις κατορθωσιν αρετης· ου δη γεγονοτος, παντη τε και παντως συμβησεται
τοις εχουσιν το εν παντι γενεσθαι καλωι. Ὁ γαρ ευλαβως περι τους θειους
διακειμενος νομους, και το μελλον δειμαινων κριτηριον, δια της τουτων φυλα κης
τον Θεον θεραπευει. Ἡ δε θεια θεραπεια την ευλογιαν προξενει. Ὅρα δε οτι και αυτο
το τελος ουκ Ἰουδαιοις μονοις, αλλα πασιν ανθρωποις τον θειον εχειν εισηγησατο
φοβον. Πασαι γαρ φυλαι, πα σαι γλωσσαι την Τριαδα πεφοβηνται και δοξαζουσιν.
Ἐπισημαντεον δε οτι τωι τριπλασιασμωι το Θεος, επαγαγων ενικως το "Φοβηθητωσαν
αυτον," και το της αγιας Τριαδος παρεγυμνωσε μυστηριον, και το ενιαιον της
Θεοτητος.
ΨΑΛΜΟΣ ΞΖʹ.
Ἀναστητω ο Θεος, και διασκορπισθητωσαν οι εχθροι αυτου. (E f. 124 b) Ἕως
μεν γαρ ανεξικακηι και ουκ επιφερηι τοις πλημμελουσιν την αυτοις πρεπουσαν
κολασιν, νοειται πως καθευδειν και ηρεμειν· οταν δε της αγανακτησεως κινησηι το
μετρον, τοτε πως και εξανιστασθαι και καταστρατευεσθαι των ιδιων εχθρων· και
προς τουτο αυτο εγκαλουνται των αγιων οι λογοι. Ὅτε τοινυν γεγονεν ανθρωπος,
τοτε γαρ και δι εσκορπισθησαν οι εχθροι αυτου, και πεφευγασιν οι μισουντες αυτον.
Ἄσατε τωι Θεωι, κ.τ.λ. Την γαρ οδον, την αγουσαν επι τους ουρανους, οδοποιειν
παρακελευεται τοις επουρανιον αγνοουσι Πατερα, και ταις εστερημεναις του
νυμφιου χηραις ψυχαις. Τουτων γαρ και εκδικος και κριτης ηλθε γενεσθαι. Ἐπιτηρει
του λογου το ακριβες· ου γαρ ειρηκεν απλως, "Ἀγαλλιασθε," προστεθεικε δε
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγκαιως το "ενωπιον αυτου," δηλον δε οτι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου.
Και τις η του λο γου επιτηρησις αναγκαιον εστιν ιδειν· αγαλλιωνται μεν γαρ εσθοτε
και οι φρονουντες τα εν κοσμωι, πλην ουκ ενωπιον αυτου· ου γαρ αξιοι βλεπειν
αυτους εορταζοντας. Και δια ποιαν αιτιαν, ο προφητης ημας διδαξει λεγων περι
αυτων· "Μετα γαρ ψαλτηριου και τυμπανων και αυλων τον οινον πινουσι· τα δε
εργα Κυριου ουκ εμβλεπουσι, και τα εργα των χει ρων αυτου ου κατανοουσι."]
Ταραχθητωσαν απο προσωπου αυτου, του πατρος των ορφανων, και κριτου των
χηρων. (A f. 337, F f. 98 b) Το κηδεμονικον του Θεου παρεστησε, πατερα ειπων, και το
δικαστικον κριτην, 69.1145 και οτι κηδεμων εστι των απροστατευτων, και κρι της
των αδικουμενων. Ἀλλα τινες οι ταραττομενοι, η οι αλιτηριοι δαιμονες; Ἐπειδη γαρ
κεκληνται τα εθνη εις επιγνωσιν αληθειας, αναγκαιως εκεινοι τα ραττονται ως και
βοαιν· "Τι ημιν και σοι;" Οι δε παλαι πλανωμενοι και τηι κτισει παρα τον Κτιστην
λελατρευκοτες, ορφανοι τινες οντες κατα τονδε τον κοσμον ανεπικουρητοι
παντελως, και προς πασαν πλεονεξιαν ετοιμοι, και χηραι μη εχουσαι τον νυμ φιον
Λογον, διηρπασμενοι τε παρα του Σατανα, και μεριδες αλωπεκων γεγονοτες, επειδη
πεπιστευκασιν εις Χριστον, πεπλουτηκασι πατερα τον Θεον ως κηδε μονα, και
νυμφιον τον Χριστον τας θειας αυτοις ενιεντα γονας, ως συναφθεντες αυτωι δια της
πι στεως. Ὁ Θεος εν τοπωι αγιωι αυτου. (E f. 125 b) Τοπος αγιος του Θεου οι
αγαπωντες αυτον, η και παντος αγιου ψυχη. Ὁ Θεος κατοικιζει μονοτροπους εν
οικωι. (A f. 337 b) Βεβαιαν αυτοις, φησι, και ασφαλη χαριζεται την εφ' απασι τοις
αγαθοις διαμονην. Τουτο γαρ εστι το εν οικωι κατοικιζεσθαι παρα Θεου. Τις δε ο
μονοτροπος, ειπειν αναγκαιον. Πολλοι μεν γαρ παρεδεξαντο την εις τον Κυριον
πιστιν, αλλ' ουπω παντελως την εαυτων διανοιαν αποστησαντες της αρχαιας
απατης, νοσουσι εκ μερους. Θεον μεν γαρ ειναι πιστευουσι Χριστον, αλλ' εχουσιν
Ἑλληνι κας διαθεσεις εν εαυτοις· και γαρ παραιτουνται των εδεσματων τινα ως
βδελυρα, και ημερας παρατη ρουνται· αλλα και ειμαρμενην τινα καλουσι και τυ χην
και γενη αναπλαττοντες, δι' αυτων νομιζουσι διοικεισθαι τα ανθρωπινα πραγματα.
Ὁ δε ουτω πεφρονηκως, και τουτο μετα πιστιν, ουκ εστι μονο τροπος, πολυγνωμων
δε μαλλον και πολυτροπος και ανασφαλης και σεσαλευμενος. Ἐξαγων
πεπεδημενους εν ανδρειαι. (A f. 338) Ὅμοιον τωι, "Ὁ λεγων τοις εν δεσμοις· Ἐξελθετε,
και τοις εν τωι σκοτει· Ἀνακαλυπτεσθε." ∆εσμοι δε και σκοτος η των ειδωλων
λατρεια και η εν ᾅδηι κατοχη. Τουτο ουν φησιν, οτι και εν ᾅδηι πορευθεις εν ισχυι
θεοτητος και τοις εκει πνευμασιν εκηρυξεν απειθησασι ποτε, και τους σειραις αμαρ
τηματων πεπεδημενους και δεσμοις προτερον διαβο λικοις κατεσφιγμενους
ηλευθερωσε, δους αφεσιν αμαρτιων. Ἀλλα και τους εν τωι θανατωι δεσμιους οντας εξ
αιωνος συνανεστησεν εαυτωι, λυσας των του θανατου δεσμων. Ου μονον δε τους εξ
εθνων πι 69.1148 στευσαντας ηθελησεν ελευθερουν, αλλα και τους εκ περιτομης·
τουτους γαρ αποκαλει παραπικραινοντας. Ἢ παραπικραινοντας τους απιστουντας
λεγει, ους και αυτους εβουλετο εξαγαγειν. Ἐπιμενοντες δε τηι απιστιαι ως εν ταφοις
δυσωδεσι τοις οικειοις σωμασι κατοικουσι. Ὁ Θεος, εν τωι εκπορευεσθαι σε ενωπιον
του λαου σου. (A f. 338, H f. 138 b) Ὅτε τοις ειδωλοις λελατρευ κοτα τον Ἰσραηλ, και
τοις Αιγυπτιων εθεσιν εντε θραμμενον ελευθερουν ο Θεος εσκεπτετο, και προς την
της αληθειας επιγνωσιν μετακομιζειν, μονονουχι και καταδονησας οραται τα παντα,
των μεν υδατων εις αιμα μετεσκευασμενων, ουρανου δε χαλαζαν καθιεντος,
τεμνομενης θαλασσης και πηγνυμενων των εν αυτηι κυματων, ουρανου τε μαννα
κατασταζοντος. Και νυν ο Ψαλμωιδος δεικνυς, ως ο καταβας μεχρις ᾅδου αυτος εστιν
ο και παλαι δια Μωσεως εξαγα γων εξ Αιγυπτου τον Ἰσραηλ, φησι προς αυτον, οτι
Και τοτε καθ' ον καιρον εξηγαγες τους Ἰουδαιους και προηγου αυτων εν στυλωι
πυρος και νεφεληι κατα την ερημον, η συμπασα γη εσειετο, της φημης τας απαντων
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακοας πληρουσης, ως επισημου γενομενης της εξοδου των υιων Ἰσραηλ, και
λαθουσης ουδενα των επι της γης. Ἐξακουστα γαρ γεγονε τα παρα σου, και εγνω η
συμπασα γη. Ὥσπερ γαρ ει τις λεγοι τυχον, Ἐσεισθη πασα η πολις, αντι του ηκουσε
και τεθαυμακεν, ουτω νοησεις ενθαδε το δια της του Ψαλλοντος φωνης· "Γη
εσεισθη." Τεθαυμακε γαρ τα παραδοξως αποτετελεσμενα παρα σου του εν ορει Σιναι
τοις υιοις Ἰσραηλ χρηματισαντος. Ὑψηλοτερονδε. Ὅτε εξεπορευετο απο του λαου
αυτου ο Θεος, λεγων, "Ἀφηκα την κληρονομιαν μου και μετεβην εις την ερημον,"
την εξ εθνων Ἐκκλησιαν, τοτε σεισμος και μεταβολη πραγματων μεγιστη εγενετο.
Και γαρ οι ουρανοι τους θειους και πνευματικους λογους και νομους εσταξαν,
τουτεστιν οι τα ουρανια φρονουντες αποστολοι. Τουτο και δια των δυο χιμα ρων
εδηλουτο, ων ο μεν εθυετο, ο δε απελυετο εις την ερημον, ινα και Χριστον σαρκι
πασχοντα νοωμεν υπο Ἰουδαιων, και απαθη κατα την θεοτητα μειναντα, και ως εις
ερημον απο των θεοκτονων εις τα εθνη μεταβαινοντα. Ἐπεφοιτησε δε και η του
Πνευματος χαρις, οιον τινας δροσου ψεκαδας μιμουμενη. Βροχην εκουσιον αφοριεις,
ο Θεος, τηι κληρονο μιαι σου. (A f. 338 b, E f. 126) Κατα μεν το γραμμα βρο χην
ονομαζει το μαννα, οπερ ιδιως και αφωρισμενως τοις Ἰουδαιοις υπετιζετο· κατα δε
το πνευμα βροχην μεν λεγει τον ευαγγελικον λογον, τον ανωθεν και εξ ουρανου
παρα Χριστου προς ημας γεγονοτα, η αυτον τον επιδημησαντα Σωτηρα τηι
ανθρωποτητι, καθωσ περ και εν ετερωι ψαλμωι "Καταβησεται ως υετος," και τα εξης.
Ἑκουσιον δε, προς αντιδιαστολην της νομικης λατρειας. Τα γαρ της Παλαιας τροπον
τινα ουκ ην αυτωι εκουσια, ουδε προηγουμενως εδοθη τωι 69.1149 ανθρωπωι, αλλ'
εμετρηθη τηι φυσει των παραδεχομε νων. ∆ιο ελεγε· "Τις εξεζητησε ταυτα εκ των
χειρων υμων;" Κληρονομια δε Χριστου η εξ εθνων Ἐκ κλησια, κατα το, "∆ωσω σοι
εθνη την κληρονομιαν σου." Ταυτηι ουν αφωρισθη κατα βουλην Θεου και ευδοκιαν ο
λογος ο ευαγγελικος. Τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι. (E f. 126 b. Κυριλλου
και Ἡσυχιου.) ∆ηλαδη τοις αποστολοις· πολλην γαρ δυναμιν διασημειων και
θαυματων διδωσιν. Ὡραιοτητι του οικου διελεσθαι σκυλα. (E f. 126 b, F f.99 b)
∆ιεμερισαντο γαρ την υπ' ουρανον οι μακαριοι μαθηται· και οι μεν τουτοις, οι δε
εκεινοις εκηρυξαν. ∆ιειλοντο τοινυν σκυλα· τους γαρ παλαι τωι διαβολωι
λελατρευκοτας ταις νουθεσιαις αρπαζοντες, προσεκομιζον τωι Χριστωι εις ωραιοτητα
του οικου αυτου. Ὡραιοτης γαρ και κοσμος εστιν Ἐκκλησιων η των εις Χριστον
πιστευοντων αγια πληθυς. [Πτερυγες περιστερας περιηργυρωμεναι. Ευειδεστατην
ημιν ο λογος ζωγραφει περιστεραν, και οιον περιηργυρωμενην το χρωμα· ωσπερ
οταν ει τις επι αργυρωι λαμπρωι και διαστιλβοντι χρυσον εν δυσηι, η ειδος εγχαραξηι
περιστερας, και φαινηται συμμιγες χλωρον το εν τοις μεταφρενοις χρυσιον, οιονει
πως ωχρωι συμμεμιγμενον χρωματι, τοτε περικαλλεστατην απεργαζεται την
περιστεραν. Ἂν τοινυν επαναπαυσωνται τοις εμοις κληροις, φησι, δοθησονται
αυτοις πτερυγες περιστερας περιηργυ ρωμεναι, εχουσης δε και τα μεταφρενα εν
χλωροτητι χρυσιου· τουτεστιν, ως περικαλλεστατη γενησεται περιστερα. Ου γαρ ετι
φρονουσι τα επι της γης· αναπτησονται δε ωσπερ εν τοις ουρανοις· ητοι ως φρονειν
τα εν τοις ουρανοις. Ἀνωνυμου. Πτερυγας λεγει περιστερας την χαριν του
Πνευματος· εν ειδει γαρ περιστερας επι τα Ἰορδανου επεφοιτησε ρειθρα· ταυτης δε τα
μεν απλουστερα και λευκοτερα τοις απλουστεροις προσ φερεται, τοις τε τελειοτεροις
δε τα βαθυτατα. Τα μυστηρια γαρ, φησι, μου εμοι και τοις εμοις. Και τους μεν ως
ατελεις γαλα ποτιζει, τοις δε την στε ρεαν προσφερει τροφην. Κληρους δε τας δυο
∆ιαθη κας καλει. Ἐαν ουν εκατεραι, φησι, διδασκαλιαι προσελθητε, οψεσθε την
παντοδαπην του αγιου Πνευ ματος χαριν. Ουχ απλως μεντοι προσελθειν, αλλα και
διηνεκως προσεδρευσαι προσεταξεν. Ἀκινητος γαρ ο υπνων.] Χιονωθησονται εν
Σελμων. (A f. 339, E f. 127, H f. 144 b) Οι αποστολοι δη λονοτι λαμπρυνθησονται·
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτοι τοινυν εχιονωησαν εν Σελμων. Το δε εν Σελμων Ἑβραικη μεν εστιν η 69.1152
φωνη, ερμηνευεται δε ανταποδοσις. Και αυτοι γουν οι διασταλεντες χιονωθησονται
ως εν ανταποδοσει, τουτεστι λαμπροι γενησονται, μισθον ωσπερ της εις Χριστον
γνησιοτητος λαβοντες την λαμπροτητα. Προλεγει ουν την της Πεντηκοστης ημεραν,
καθ' ην το Πνευμα εν Σελμων, τουτεστιν εν Ἱερουσαλημ, εδεξαντο και
ελαμπρυνθησαν οι αποστολοι, οις διηιρει την της οικουμενης βασιλειαν, και τωι μεν
τωνδε των εθνων, τωι δε εκεινων προστατειν εκελευεν. [Ὄρος του Θεου, ορος πιον.
Πιον δε ορος φησιν ειναι, και μην και τετυρωμε νον· πιον μεν, ως ενυδρον τε και
προς τουτωι και ευανθες, δια τε τουτο πολλας εχειν δυναμενον προ βατων αγελας.
Πλειστα γαρ εισιν εν Ἐκκλησιαις του Σωτηρος τα θρεμματα τοις της θεοπνευστου
Γραφης ενσπαταλουντα λογοις, και τον θειον τε και ουρανιον εκπινοντα λογον. Ἐν
ταυταις γαρ εστιν ο Χριστος, ο λεγων· "Ει τις διψαι, ερχεσθω προς με, και πινετω."
Πιον τοινυν ορος, ως ενυδρον τε και ευανθες νοητως· εστι δε και τετυρωμενον,
τουτεστι, πεπηγος και συνεστραμμενον. Ἔκλυτον γαρ ουδεν η υδαρες εν Ἐκκλησιαι,
αλλ' εστι τα παντα συνεσφιγ μενα προς ευσεβειαν.] Το αρμα του Θεου μυριοπλασιον.
(A f. 340, E f. 127 b) Ἅρμα του Θεου τας ουρα νιους και νοητας δυναμεις φησιν, εν οις
εποχειται Θεος. Ειεν δ' αν αρμα και οι αποστολοι, οις εποχου μενος ο Θεος Λογος
διατρεχει την υφηλιον· και οι μετ' εκεινους καθαροι, ευθηνουντες ταις αρεταις, και
καρποφορουντες Θεωι την ευσεβειαν, και μυριοπλα σιους οντες, των παρ' Ἰουδαιοις
παλαι της θειας επιβασεως αξιων. Ἀνεβης εις υψος, ηιχμαλωτευσας αιχμαλωσιαν. (A
f. 340) Εις ποιον υψος αναβεβηκεν ο Κυριος; Εις το του σταυρου, ως αυτος σε
διδασκει λεγων· "Καγω εαν υψωθω εκ της γης," τουτεστιν, οταν τον υπερ της
παντων ζωης υπομεινω σταυρον, "παντας ελκυσω προς εμαυτον." Βεβασιλευκε γαρ
της υπ' ουρανον δια του τιμιου σταυρου, καταργησας τον αρχοντα του αιωνος
τουτου, και παντας ελκυσας προς εαυτον. Ἔλαβες δοματα εν ανθρωπωι. Και γαρ
απειθουν τας, κ.τ.λ. (E f. 127 b, F f. 100. Κυριλλου και Ἀθανα σιου.) Και ποια ταυτα
εστιν, αυτος ο Υιος σαφηνιει λεγων ως εκ προσωπου του Θεου και Πατρος· "Αι τησαι
παρ' εμου," και τα εξης. Τους γαρ απειθουντας παλαι και πλανωμενους εδωκεν ο
Πατηρ τωι Υιωι, ινα εν αυτοις κατοικησας δια του Πνευματος, υιους αυτους αποφηνηι
Θεου. 69.1153 [Κυριος ο Θεος ευλογητος. Οι γαρ αει καθ' εκαστην ημεραν
προστιθεμενοι, και δια πιστεως της εν Χριστωι καλουμενοι προς ζωην, ακαταληκτοις
αυτον ευφημιαις δοξολογειν σπουδαζουσι.] Κατευοδωσαι ημιν ο Θεος των σωτηριων
ημων. (A f. 340 b, F f. 100) Ὁ την σωτηριαν ημιν, φησι, δωρησαμενος, ουτος ημιν και
την οδον εξομα λισει, ωστε τοσουτων μη διαμαρτειν αγαθων· και θυραν ανοιξει του
λογου, εις το την οδον του κη ρυγματος κατευοδωθηναι ημιν. Ὁ Θεος ημων, ο Θεος
του σωζειν, και του Κυ ριου αι διεξοδοι του θανατου. (A f. 340 b, E f. 128, F f. 100, H f.
150 b) Θαρ σουσι σαφως οι αποστολοι, ους και μεχρι θανατου ελθοντας δια το
κηρυγμα εξαγει γενναιως ο Θεος. Της αυτου δυναμεως ειναι φασι τας διεξοδους του
θανατου, ητοι την απαλλαγην, διδοντος τοις αγαπω σιν αυτον το διεξελθειν
δυνασθαι ητοι εκφυγειν του θανατου τους βροχους. Μονος γαρ αυτος Θεος ων του
σωζειν και πηγη σωτηριας, εξοδους ευρατο του θανα του, αναστας εκ νεκρων.
Ἐπειδη πας ανθρωπος εις μεν την εισοδον του θανατου εφθασε, ουκετι δε διεξελ
θειν δεδυνηται αυτον· ο δε δια των παροντων δηλουμε νος Κυριος, διεξοδους
ποιησαμενος του θανατου, και την αδιεξοδευτον αυτου φρουραν ημιν διανοιξας, γε
γονε Θεος του σωζειν· διο και τωι Ἰωβ ελεγεν· "Ἦλθες επι πηγην θαλασσης, εν δε
ιχνεσιν αβυσσου πε ριεπατησας; Ἀνοιγονται δε σοι φοβωι πυλαι θανατου, πυλωροι δε
ᾅδου ιδοντες σε επτηξαν;" Ἐπιστρεψω εν βυθοις θαλασσης. (E f. 128, K f. 122) Τους
κατενεχθεντας, φησιν, εις των ηδονων τον βυθον, και εις τας κοσμικας φιληδονιας
βεβαπτισμενους, επιστρεψω προς εμαυ τον. Ὅπως αν βαφηι ο πους σου εν αιματι. (A
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

f. 341 b) Πως επιστρεψουσι διδασκει, οτι αναι ρεθεισων των πονηρων δυναμεων.
Κατηγαγε γαρ εις γην το αιμα αυτων και κατεῤραντισθη τωι κατανι κηματι αυτων,
κατα την Ἡσαΐου φωνην, ως και τον ποδα αυτου βαφηναι εν αιματι. Ἱστορικωτερον
δε τα τοιαυτα διαγραφει ο λογος, και οιον ως επι πολε μου και στρατηγου
διαπλαττεται. Οι γαρ εν πολεμωι και μαχαις νικαιν ειωθοτες, τοις των πεσοντων αι
μασι βαπτιζουσι τον ποδα εν τωι επεμβαινειν τοις ανηιρημενοις. Κανταυθα ουν,
επειδη εδειξε τον των ολων Θεον, οιον τινα αριστεα τους πολεμιους κατ
αγωνιζομενον, και τους αδικως δεδουλωμενους ελευ θερουντα, διαγραφει τωι λογωι
και αιματων ρυακας, και συμπατουμενους νεκρους και τουτους αταφους
εῤριμμενους, και κυσι βοραν προκειμενους. Σωζεις τοιγαρουν, φησι, τους
κινδυνευοντας, καταστρατευηι δε των εχθρων, οπως αν βαφηι ο πους σου εν αιματι,
βαφηι δε και η γλωσσα των κυνων σου εν αιματι των εχθρων. ∆εχεται παλιν ως απο
πραγματος εναρ 69.1156 γους το παραδειγμα· ταις γαρ των θρεμματων αγε λαις
συνεισιν αει και κυνες, υλακαις και δηγμασι καταπτοουντες τους θηρας. Συνεισι δε
και ταις λογικαις του Σωτηρος αγελαις ιεροι και πανσοφοι κυνες, ταις εαυτων
ευστομιαις καθαπερ τισιν υλα καις τους αλλοτριους ελαυνοντες θηρας. Κυνας ουν
Κυριου τους της νοητης ποιμνης φυλακας φησιν, τους αγιους αποστολους και τους
επισκοπους, ων δη και η γλωσσα μονονουχι του αιματος των νοητων εχθρων
απογευεται. Λεγει τοινυν ως μονονουχι θα νατου αιτια των πονηρων δαιμονων
γενησεται η των αποστολων φωνη, παρ' αυτου, τουτεστι παρα του Θεου,
βοηθουμενη. Τουτο δε μεταφορικον· των γαρ εχθρων αναιρεθεντων, και οι κυνες
των ανελον των λαπτουσι του αιματος αυτων, και τα τουτων διασπαρασσουσι
σωματα. Ἑτερως δε, πους Χριστου ο εκ Μαριας ανθρωπος, οστις δια του παθους
εβαφη τωι αιματι. Ἡ γλωσσα δε των κυνων, ηγουν των ακαθαρτων παλιν εθνων,
εγευσατο του αχραντου αιματος, οτε επεστρεψαν εκ του διαβολου. Ἐν Ἐκκλησιαις
ευλογειτε τον Θεον Κυριον εκ πηγων Ἰσραηλ. (A f. 342) Πηγαι του Ἰσραηλ ειεν αν οι
μακα ριοι προφηται, και προ γε τουτων ο νομος. Λεγει ουν, ως αλλοθεν ου προσηκεν
ημιν τον Θεον η εκ του των αυτων αρυομενους υμνολογειν. Τουτο δε φησι δια τα
ετεροδοξα των αιρετικων συγγραμματα. Ἐκ γαρ των νομικων και προφητικων
Γραφων ο Κυριος ευλογειται προς των δυναμενων αντλειν εξ αυτων σωτηριου
πηγων ουσων μετ' ευφροσυνης υδωρ. Ἐκει Βενιαμιν νεωτερος εν εκστασει. (A f. 342
b) Ἐκει που; Ἐν ταις Ἐκκλησιαις, η ενμεσωι των ψαλλοντων. Τις δε ο Βενιαμιν, η ο
μακα ριος Παυλος ο εκ φυλης Βενιαμιν; Το δε, νεωτερος, δια το υστερον αυτωι των
αποστολων οφθηναι τον Κυριον. Ἐν εκστασει δε δια την εις τριτον ουρανον
αρπαγην, και δια τας υπερβολας των αποκαλυψεων, κατα το παρ' αυτου ειρημενον·
"Ειτε εξεστημεν Θεωι, ειτε σωφρονουμεν υμιν·" και δια το θειοτερας αυτον τυχειν
αλλοιωσεως. Ἐφ' ου και αληθευει το, "Πρωι εδεται·" και το, "Ἑσπερας διαδωσει
τροφην." Ὁ γαρ διωκων την Ἐκκλησιαν, εν ολιγωι την πιστιν ευηγγελισατο.
Ἄρχοντες Ἰουδα ηγεμονες αυτων. (A f. 342 b) Μεμνηται και των λοιπων της Ἐκ
κλησιας παιδευτων τε και αποστολων, οι σχεδον εξ απασης φυλης της εξ Ἰσραηλ
απολεκτοι γεγονασι και φωστηρες οικουμενικοι, και φησιν οτι αυτων των
ψαλλοντων αρχοντες και ηγεμονες εχειροτονη θησαν· εκ τε της Ἰουδα φυλης, ως οι
αδελφοι του Κυριου, και Λευις ητοι Ματθαιος· εκ τε της Ζαβου λων και της
Νεφθαλειμ, ως Πετρος και Ἀνδρεας, και οι του Ζεβεδαιου, και Φιλιππος, απο
Βηθσαιδα της κωμης οντες, και Ἰακωβος ο Ἀλφαιου εκ Κα 69.1157 περναουμ, Σιμων
δε ο Ζηλωτης Κανανιτης ωνομα σται. Ταυτα δε παντα τα χωρια της Γαλιλαιας εστι·
Ζαβουλων δε και Νεφθαλειμ εκεινον εσχον τον κληρον· και τουτου μαρτυρες δυο, ο
μεν προφητης, ο δε ευαγγελιστης· ο μεν προλεγων, ο δε την μαρ τυριαν προφερων·
ωστε εκ τουτων των φυλων ουτοι οι αποστολοι ωρμηντο, οι κατασταντες αρχοντες
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ηγεμονες των Ἐκκλησιων. Ἔντειλαι, ο Θεος, τηι δυναμει σου. (A f. 342 b, B f. 282,
E f. 129, H f. 156, K f. 122 b) ∆υναμιν του Πατρος τον Υιον φησι, κατα το, "Χρι στος
Θεου δυναμις και Θεου σοφια." Παρακαλει τοι νυν τον Πατερα ο αποστολικος χορος,
ινα εντει ληται τωι Υιωι τα περι του κηρυγματος· "Ἀπ' εμαυτου γαρ, φησι, λαλω
ουδεν," αλλ' οσα αν ακουσηι παρα του Πατρος· και ινα δυναμωσηι αυτοις ο
κατηρτισεν αυτοις, μονονουχι και δακτυλωι δει κνυς, οτι το ησθενηκος σωμα, και
πεπτωκος εις θα νατον δια την εν Ἀδαμ παραβασιν, οτι τουτο δυνα μωσει κατα
καιρους ο Χριστος· αιτουσιν ουν ινα της φθορας απαλλαξας το σωμα, την αφθαρσιαν
ενδυσηι, αναγαγων αυθις εις το εν αρχηι, τουτεστιν εις την εν αρχηι μακαριαν και
ακηρατον ζωην· ο και ποιησει Κυριος κατα καιρους, οτε καταβησεται εξ ουρανου, και
οι νεκροι εγερθησονται αφθαρτοι. Ἐπιτιμησον τοις θηριοις του καλαμου. (A f. 345, E
f. 129 b) Ἐπειδη πολλοι οι τηι κατα Θεον πολιτειαι των αγιων δυσμεναινοντες, και μα
λιστα οι ακαθαρτοι δαιμονες, τουτου χαριν ευχεται επιτιμηθηναι αυτους θηρια
οντας καλαμου. Ἰστεον δε, οτι τοπος εστιν εν Παλαιστινηι, εν παροδωι της
Ἱερουσαλημ, ωι ονομα Καλαμος, δια το πλειστους ειναι τους καλαμους εν αυτωι· εν
τουτωι λανθανουσι λεοντες δεινοι ωμοβοροι, και ετεροι θηρες αγριοι περι το αλσος
εμφωλευοντες, οι και επεβουλευον τοις ανιουσιν εις Ἱερουσαλημ. Ουκουν ως απο
πραγμα τος εμφανους εις εννοιας ημας κεκρυμμενας και πνευματικας ο του
Ψαλλοντος αποφερει λογος. Τι πραττουσιν οι εν τωι Καλαμωι θηρες; Ἐπιβουλευουσι
δεινως τοις αναβαινουσιν εις Ἱεροσολυμα. Τουτο αυτο και τους ακαθαρτους
δαιμονας ποιουντας ευρη σομεν· επιβουλευουσι γαρ τοις εν τηι νοητηι Ἱερου σαλημ
απιουσιν οι νοητοι λεοντες, οι τηι ακαρπιαι και κουφοτητι των αστηρικτων
εμφωλευοντες, και επ αναπαυομενοι τοις ξηροις προς αρετην, και υγροις προς
φιληδονιαν· κατα το εν Ἰωβ περι του διαβολου ειρημενον, οτι Ὑπο παν δενδρον
κοιμαται, παρα καλαμον και βουτομον και παπυρον. Εισι δε και ετεροι του Καλαμου
θηρες ανοσιων αιρεσεων ευρε ται, και λανθανοντως και θηριωδως συγγραφοντες τα
διεστραμμενα, οι καθαπερ οδοντι τωι καλαμωι χρωμενοι, τας των απλουστερων
ψυχας κατεσθιουσιν. 69.1160 ∆ιασκορπισον εθνη. –Ἥξουσιν πρεσβεις εξ Αιγυπτου·
Αιθιοπια προφθασει χειρα αυτης τωι Θεωι. (A f. 343 b. Κυριλλου και του Νυσσης.) Ὡς
δια σκορπισθεντων των νοητων εχθρων, λοιπον επι το κηρυγμα οι αποστολοι
δραμουνται. Πιστευσουσι δε Αιγυπτιοι τε και Αιθιοπες, τουτεστι τα περατα της γης·
εσχατοι γαρ παντων εν ανατοληι και δυσει Αιθιο πες. Σημαινει δε δια μεν των
Αιγυπτιων τους αγαν ειδωλολατρας και εναντιους τηι λατρειαι του Ἰσραηλ· η γαρ
Αιγυπτος της ασεβειας το κρατος ανεδησατο· δια δε των Αιθιοπων τα περατα της γης.
Πως δε προσεδραμεν η Αιθιοπια εις το κηρυγμα, και το περι αυτης προφητευομενον
τελους τετυχηκεν, εξ εστιν απο του ευνουχου ιδειν του Αιθιοπος, ον Φιλιπ πος προς
την αληθειαν εποδηγησε, χειρα οντα της βασιλισσης των Αιθιοπων, ως δυναστην
Αιθιοπιας, και καθ' ο επι πασης της γαζης αυτης ειτουν του θησαυρου ετετακτο. Ὅτι
γε μην η Αιθιοπια παντα τα εθνη δηλοι μελανα οντα εν αμαρτιαι, παριστησιν η εν τωι
Ἄσματι δια μετανοιας λεγουσα νυμφη· "Μελαινα ειμι και καλη," το μεν δια την
ειδωλο λατρειαν και την κακιαν, το δε δια την εξ αυτων αναχωρησιν· ωστε την
Αιθιοπιαν προφθασαι χειρα αυτης τωι Θεωι, ητοι εν τωι ευχεσθαι, η και εν τωι
προσαγειν δωρα τωι βασιλει τα τε της ευσεβειας αρωματα και το της θεογνωσιας
χρυσιον. Ἐπι τον Ἰσραηλ η μεγαλοπρεπεια αυτου, και η δυναμις αυτου εν ταις
νεφελαις. (A f. 344) Ἐξ Ἰσραηλ γαρ το γενος καταγοντες οι ιεροι αποστολοι, την του
Θεου μεγαλουργιαν δι' ων ειργαζοντο θαυματων υπεδειξαν. Και οι μετ' εκεινους δε
το διδασκαλικον δεξαμενοι χαρισμα, κα θαπερ τινες νεφελαι εκ της του παναγιου
Πνευματος θαλαττης τον υετον ανιμωμενοι, την αρδειαν τοις ανθρωποις
προσφερουσιν. Ἢ το, "Ἡ δυναμις αυτου εν ταις νεφελαις," αντι του μεγαλη και
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υψηλη και περιοπτος. Ἑτερως δε τωι θεωρητικωτατωι Ἰσραηλ τα μεγαλεια του Θεου
γνωριζονται, και η δυναμις αυτου τωι υπερκειμενωι των γεηρων. Θαυμαστος ο Θεος
εν τοις αγιοις αυτου, ο Θεος Ἰσραηλ. (A f. 344) Οι της αρετης ερασται τον Θεον δι'
εαυτων ευ βιουντες υμνεισθαι παρασκευαζουσι, και αυτοι δε μονοι θαυμαζουσι τον
Θεον, οια δυναμενοι κατανοειν τας μεγαλοπρεπεις οικονομιας αυτου. Αυ τος ουν ο
του πνευματικου Ἰσραηλ Θεος, ισον δε ειπειν ο των αγιων Θεος, ενισχυσει και τον
νεον λαον, ωστε παντα και λαλειν και δραιν υπερ της δο ξης αυτου· και δυναμιν μεν
δωσει εις το ρυσθηναι της πλανης των ειδωλων, κραταιωσιν δε εις το εμ μειναι τηι
αμωμητωι πιστει Χριστου· ος ευνοος εστιν, ως και πλασας και αναπλασας και
τοσουτων αγαθων καταξιωσας τον λαον αυτου.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΗʹ.
Εις το τελος, υπερ των αλλοιωθησομενων, τωι ∆αβιδ. (A f. 344 b. B f. 284 b. G
f. 50) Περιεχει μεντοι 69.1161 ο ψαλμος προσευχην του Σωτηρος εκ προσωπου της
69.1161 ανθρωποτητος προσφερομενην, τας τε αιτιας δι' ας αυτωι τον επι σταυρου
κατεσκευασαν θανατον, ετι τε αυτο το παθος διηγειται σαφως, και τας μετα το παθος
τοις Ἰουδαιοις συμβησομενας συμφορας· προς δε τουτοις και εισαγωγην της
ευαγγελικης πο λιτειας, της τε εν πνευματι και αληθειαι λατρειας διδασκαλιαν, εις
ην και περιγραφει τον ψαλμον. Ὅτι δε πασαν ην ηυξατο ο Σωτηρ προσευχην, εκ
προσ ωπου της ανθρωπου φυσεως ηυξατο, αυτο τουτο επι σημαινει επι τελους του
ψαλμου, και φησιν· "Ὅτι εισηκουσε των πενητων ο Κυριος, και τους πεπεδη μενους
αυτου ουκ εξουδενωσεν." Ἐπι συντελειαι γαρ του παροντος αιωνος επεφανεν ημιν
Θεος Κυριος, και την νοητην αλλοιωσιν ηλλοιωθημεν, ουκ εξ αγα θων πεσοντες επι
τα χειρονα, καθα και εν τωι Ἀδαμ, αλλ' εκ παντος κακου μεθισταμενοι προς παν αγα
θον. Γραφει δε και Παυλος εν τηι προς Ἑβραιους περι Χριστου, οτι εν ταις ημεραις της
σαρκος αυ του δεησεις και ικετηριας, προς τον δυναμενον σω ζειν αυτον εκ θανατου,
μετα κραυγης ισχυρας και δακρυων προσηνεγκε. Και κατα το Ευαγγελιον· "Μετα
ιδρωτων, αγγελου ενισχυοντος, εν αγωνιαι γενομενος, εκτενεστερον προσηυχετο."
Σωσον με, ο Θεος, οτι εισηλθοσαν υδατα εως ψυχης μου. (A f. 345) Ἔοικε δε και εκ
προσωπου του Κυριου λεγεσθαι τα συμβαντα, οτε γενομενος ανθρωπος εταπεινωσεν
εαυτον μεχρι θανατου. Ἐπειδη γαρ περι ημων οδυναται, εικοτως και ευχεται
ρυσθηναι εκ των πειρασμων των χειμαῤρου δικην περικλυσαν των αυτου την
ψυχην. Και ο τυπος δε Χριστου, Ἰω νας, "Περιεχυθη μοι υδωρ, φησιν, εως ψυχης
μου." Και εν Ἰωβ· "Ἦλθες επι πηγην θαλασσης, εν δειχνεσιν αβυσσου περιεπατησας,
δι' ων τα του ᾅδου χωρια δηλουται." (H f. 166) ∆ια των υδατων τους πειρασμους ση
μαινει η θεοπνευστος Γραφη. Ἦλθον εις τα βαθη της θαλασσης, και καταιγις
κατεποντισε με. (A f. 345, B f. 285 b, F f. 102. Κυριλλου, Ευσε βιου, Θεοδωρητου.)
Ποικιλλει τον λογον ταις διαφο ροις εικοσιν, ουχ ευρισκων αξιαν εικονα των κατ
εχοντων τους αιχμαλωτους ανιαρων. Αινιττεται δε και τα του ᾅδου χωρια, ενθα
μονος ο Σωτηρ καταβας διεξηλθε. Το δε "Ἦλθον," ομοιον τωι, "Ἐγω τιθημι την
ψυχην μου απ' εμαυτου." Ἑκουσιως δε Χριστος υπεστη τον θανατον, ον καταιγιδα
καλει. Πρεπουσα δε φωνη και τωι πασαν ομου την αρετην ναυαγησαν τι· "Ἦλθον εις
τα βαθη της θαλασσης, και καται γις κατεποντισε με." Ὁ Θεος, συ εγνως την
αφροσυνην μου, και αι πλημμελειαι μου απο σου ουκ εκρυβησαν. (A f. 346.
Κυριλλου, Γρηγοριου, Ευσεβιου.) Ἢ οτι Ει και ησαν τινες πλημμελειαι, δι' ας τωι
σταυρωι 69.1164 με προσηλων, ταχα που συ πρωτος εγνως, ο Θεος, ον ουδεν οιον τε
λανθανειν· η αφροσυνην μεν φησι την νομισθεισαν παρα τοις ανθρωποις μωριαν,
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την του παθους φημι. Γεγονε γαρ ο του Κυριου σταυ ρος Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον,
Ἕλλησι δε μωρια. Μωριαν μεν ουν του Χριστου το παθος, ασθενειαν δε τον σταυρον
ωνομαζον. Συ ουν, ω Πατερ, φησιν, εγνως την δια του σταυρου οικονομιαν· σηι γαρ
κρι σει γεγενηται. Τουτο δε λεγει επειδη γεγονεν υπ ηκοος τωι Πατρι μεχρι θανατου,
θανατου δε σταυρου. Το δε, "Αι πλημμελειαι μου απο σου ουκ απεκρυβη σαν,"
ομοιον τωι, "Τον μη γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων αμαρτιαν εποιησε."
Ἀπηλλοτριωμενος εγενηθην τοις αδελφοις μου. (E f. 131 b) Τηι τοιαυτηι χρησαιτο
φωνηι, οστις εστιν θεοσεβης αληθως και πιστιν εχων ορθην και ακαπηλευτον.
∆ιωκομενης γαρ της ευσεβειας απο των της αληθειας εχθρων, ασθενειτω διαθεσις η
προς γενεας και γενη· και της του Θεου δοξης καταπε φρονημενης, αργειτω τοτε και
της εις αδελφους αγαπης ο νομος· αγαπασθω δε μονος και υπερ παν τας ο των ολων
Θεος· αυτωι γαρ την οικειαν οφειλο μεν ζωην. Και συνεκαλυψα εν νηστειαι την
ψυχην μου, και εγενηθη εις ονειδισμους μοι. (A f. 347) Ειποι δ' αν τις· Και μην φαγου
και οινοποτου δοξαν ηνεγκατο παρα τοις κακοηθεσιν· πως ουν νυν φησιν οτι
ωνειδιζετο ως νηστευων; Προς ο ρητεον, οτι σπανιως καλουμενος απηιει προς τα
συμποσια αυτος τε και οι μαθηται. Οι δε διαβαλλοντες, τουτοις εχρωντο τοις λογοις,
τον λοιπον της αυτου διαιτης αγνοουντες καιρον. Πλην αρκειτω προς αποδειξιν η
συνεχης τεσσαρακονθημερος νηστεια. Ἐπληρουτο δε ταυτα και κατα τον καιρον του
πα θους, οτε, λοιπον αιρομενου του νυμφιου, ενηστευον οι μαθηται, ωστε και αυτον
εικος προορωντα το πα θος και τα παρακολουθουντα τοις Ἰουδαιοις κακα,
καταπονειν την ψυχην εν νηστειαι· κωλυτικη γαρ της εξ αλογων παθων επαρσεως η
νηστεια. (E f. 132) Γελωσι τινες των αγιων τους πονους, και ονειδισμοις ποιουνται
προφασιν τα οντως τεθαυ μασμενα. Και εθεμην το ενδυμα μου σακκον, και εγενομην
αυτοις εις παραβολην. (A f. 347) Και ο Σωτηρ δε υπερ ημων εξομολο γειται και
κακουται· ο γαρ σακκος την σκληραν αινιττεται διαιταν και το πενθος. Ἀλλα και
τουτο εις παραβολην γεγονε τωι Κυριωι, τουτεστιν εις ονει δος. Συνηθες γαρ τοις
φαυλοις ονειδιζειν τοις αγα θοις δι' ας εχουσι κακοπαθειας· εικος δε τον Χριστον
μετα το αναιρεθηναι, παραβολην γενεσθαι τοις Ἰου δαιοις· οιον, Τοιαυτα παθοι ο
εχθρος ημων οια και ο εσταυρωμενος. Κατα δε τινας δια του σακκου, το σωμα
σημαινεται σκληρον ον και αντιτυπον· δια 69.1165 γουν την της σαρκος περιβολην
ωνειδισθη ο Κυριος. Κατ' εμου ηδολεσχουν οι καθημενοι εν πυλαις, κ.τ.λ. (A f. 347)
Και Ἰουδαιοι δε Χριστον εν τε συμπο σιοις ωνειδιζον, παροινιον αυτον διηγημα
ποιουμενοι και κωμωιδιαν, εν τε ταις προς αλληλων ομιλιαις κατεγελων αυτου. Τα
γαρ συνεδρια των ακαιρουμε νων εις αυτον ευκαιρουν, και ηδολεσχουν, ειτουν
εσχολαζον, και συνεχως διηγουντο. [Και εις εμε εψαλλον οι πινοντες. Ταυτα λεγει,
το παγχαλεπον της Ἰουδαιων Συν αγωγης υπεμφαινων ναυαγιον, και το συν
εκεινοις εναποπνιγεσθαι τωι της αγνωσιας βυθωι παραιτου μενος.] Ἐγω δε τηι
προσευχηι μου προς σε, Κυριε. (A f. 347 b. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Ὁ Συμ μαχος·
"Ἐμοι δε προσευχη συ, Κυριε." Τουτων, φησι, γινομενων, εγω προς σε τεινω το ομμα,
και την παρα σου προσμενω βοηθειαν. Φαιη δ' αν και ο Σωτηρ προς τον Πατερα· Ει
και εχλευαζον με, και πονηρα αντι αγαθων ανταπεδιδοσαν μοι, αλλ' ουν υπερ αυ
των εγω ου παυσομαι προς σε χρωμενος τηι προσ ευχηι. Και τουτο δηλον εξ ων
παρεθηκεν αυτον ο ευαγγελιστης και εν τωι σταυρωι υπερ των σταυρουν των
ευχομενον. Ειτα τιθησιν εξης και τα ρηματα της προσευχης. Καιρος ευδοκιας, ο Θεος.
(A f. 347 b, E f. 132) Ευδοκησε γαρ ο Θεος και Πατηρ ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν
τωι Χριστωι· το δε ανακεφαλαιωσασθαι εστι το αναλαβειν και ανακομισαι των
πραγματων την φυσιν εις το εν αρχαις. Ευδοκιαν δε καλει την βουλην του Θεου,
ωστε ημας σωθηναι καλως αυτωι δοξασαν. "Ὅτε ουν ηλθε το πληρωμα του χρονου,
εξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου γενομενον εκ γυναικος, γενομενον υπο νομον,
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα τους υπο νομον εξαγορασηι." Εις τουτο ελθων, φησι· "Καιρος ευδοκιας" ομοιον
τωι, "Ἐλη λυθεν η ωρα." Ἐν τωι πληθει του ελεους σου επακουσον μου, εν αληθειαι
της σωτηριας σου. (A f. 347 b) Τουτο δε ποιησεις, υπερ αυτων απο θανοντα με σωσας
δια της αναστασεως. Ὑπερ αυτων γαρ αναδεχομαι ζωην και σωτηριαν· συν εμοι γαρ
ζωοποιηθησονται οι δι' αμαρτιαν νεκροι. Μονη μεν τοι αληθης η παρα Θεου
σωτηρια, τυπικης ουσης της υπο ιατρων και στρατηγων σωτηριας. Ῥυσθειην εκ των
μισουντων με, και εκ των βα θεων των υδατων. (A f. 347 b) Αιτει και ο Σωτηρ απο
των Ἰουδαιων ρυσθηναι, οι εμισουν αυτον ως εις προσωπον αυτων ελεγχοντα την
εν βαθει κρυπτομενην πονηριαν. Ἢ βαθος υδατων τον θανατον λεγει και τους
πειρασμους ους εν Χριστωι νικωμεν. Ἐν ωι γαρ πεπονθεν αυτος πειρασθεις, δυναται
τοις πειραζομενοις βοηθησαι. 69.1168 Μη με καταποντισατω καταιγις υδατος, κ.τ.λ.
(A f. 348, B f. 288 b, E f. 132 b, H f. 173 b, Κυριλλου και Ευσεβιου.) Ὕδατος δε
καταιγιδα και βυθον και φρεαρ ονομαζειν εοικεν η τους εν τωι πειραζεσθαι
κινδυνους, η και αυτον εσθ' οτε τον ᾅδην. Φησι γαρ· "Ἀνηγαγες εξ ᾅδου την ψυχην
μου·" ως οι εις φρεαρ εμπεσοντες, ου το στομα ενεφραγη. ∆ηλωσας δε και ο Κυριος
δια του, "Ἐνεπαγην εις ιλυν βυθου," την του σωματος εν τωι θανατωι λυσιν, και
παραστησας την εις ᾅδου καθοδον, νυν περι της ανοδου φησι· "Ῥυσθειην, λεγων, εκ
των βαθεων των υδατων," και τα εξης. Τας μεν γαρ αλλας ψυ χας κατεπιεν ο
θανατος ισχυσας, και το φρεαρ συν εσχεν αποκλεισαν τωι εαυτου στοματι. Φρεαρ δε
στομα εχον ο θανατος, εξ αιωνος απαντας καταπεπωκως τους εις αυτον
καταπεπτωκοτας, και μετα το κατα πιειν, επικλεισας το εαυτου στομα προς το μη
τινα προς ζωην παλινδρομησαι. Ἐπ' εμοι δε, φησι, μη γενοιτο τουτο. Λεγει δε
καταιγιδα, υπεμφαινων το παγχαλεπον της Ἰουδαιων Συναγωγης ναυαγιον, και το
συν εκεινοις αποπνιγεσθαι τωι της αγνωσιας βυθωι παραιτουμενος. Πως δε, ειπων
ανω· "Καταιγις κατ εποντισε με," νυν λεγει· "Μη με καταποντισατω;" Ὅτι επει εστι
βυθισθεντα παλιν ανανηξασθαι, ευχε ται ων επειραθη μη παλιν πειραν λαβειν.
Κυματα οιδα και αλλα και κλυδωνα φοβερον επανισταμενον τηι ψυχηι τον εκ των
παθων της σαρκος, οις χρη δυσ προσιτον οντα, μηδαμως της απ' αυτων πικριας
αναπιμπλασθαι· αλλ' αει προσευχομενον λεγειν· "Ῥυσθειην εκ των βαθεων των
υδατων," και τα εξης. Εισακουσον με, Κυριε, οτι χρηστον το ελεος σου. (A f. 348
Κυριλλου και Ευσεβιου). ∆ια τι δε και ο Μονογενης χρηιζει του εισακουσθηναι, ισος
ων τωι Πατρι και ομοτιμος, αυτος την αιτιαν λεγει· "Ὅτι χρηστον το ελεος σου,"
τουτεστι, ∆ια τουτο εισ ακουσθηναι χρηιζω, επειδη ανθρωπος δια την σην
φιλανθρωπιαν γεγονα, και υπερ ανθρωπων εικοτως ταυτα αναδεχομαι. Μη
αποστρεψηις το προσωπον σου απο του παι δος σου. (A f. 348 b, Κυριλλου και
Ευσεβιου.) Ἐπει δε και ο Πατηρ δια την εν Ἀδαμ παραβασιν αποστρα φεις ην την του
ανθρωπου φυσιν, τουτου χαριν παλιν προς αυτην επιστρεψαι τον Πατερα το
προσωπον ο Χριστος παρακαλει, και μη επιμειναι οργιζομενον, εκ μεταφορας των εν
ταις οργαις αποστρεφοντων το προσωπον. Ἀποστροφη δε Θεου η εγκαταλειψις. Ὅτι
θλιβομαι, ταχυ επακουσον μου. (A f. 348 b, H f. 174 b, Κυριλλου και Ευσεβιου.) ∆ια
την της οδυνης υπερβολην, ταχειαν μοι παρα σχου παραψυχην. Τι το θλιβον; ειπε·
εξηγησαι το λυπουν, ω ∆αβιδ. Ἄκουε τοινυν λεγοντος εναργως· "Ὅτι αι ανομιαι μου
υπερηραν την κεφαλην μου, 69.1169 ωσει φορτιον εβαρυνθησαν επ' εμε." Ουκουν
προσ ελθε τωι λεγοντι· "∆ευτε προς με, παντες οι κοπιων τες και πεφορτισμενοι,
καγω αναπαυσω υμας." (A f. 348 b) Φαιη δ' αν και ο Χριστος προς τον Πατερα· Ὑπερ
του κοινου κτηματος θλιβομαι του ανθρωπου, ωστε ελευθερωσαι τον αφ' ημων αιχ
μαλωτον. Ταχυ δε εισακουσον, επειδη χρηιζει ταχυτη τος το κατ' αυτον μυστηριον.
Προσχες τηι ψυχηι μου, και λυτρωσαι αυτην. (A f. 348 b, E f. 133, F f. 104 b) Ειποι δ' αν
και ο Σωτηρ προς τον Πατερα· Λυτρωσαι την ψυχην μου απο του κατασχοντος,
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλονοτι θανατου. Και ποιος αρα εστιν ο της λυτρωσεως τροπος; Ἡ εν Χριστωι
δικαιωσις, η δια πιστεως σωτηρια, των πλημμελη ματων η αφεσις η δια του αγιου
βαπτισματος. Ουτως ελυτρωσατο ποτε τους εξ Ἰσραηλ, ως εν σκιαις και τυποις
προκαταγραφων ημιν του Χριστου το μυστη ριον, και το τοις αγγελοις αγνωστον.
Ἕνεκα των εχθρων μου ρυσαι με. (A f. 348 b) Και ο Σωτηρ δε εξ ης πεπονθαμεν
αδικιας παρα των νοητων εχθρων, απο ταυτης επι τον ελεον τον ημετερον διεγειρει
τον Πατερα. Ει δε τις επαπορησοι πως τοσαυτα δεηθεις ο Χριστος, ουκ εξεφυγε τους
πειρασμους, ακουσατω οτι ηυχετο μεν ως ανθρωπος μη εισελθειν εις πειρασμον, επει
δε συνεφερε παθειν αυτον δια την ημετεραν σωτηριαν, κατεδεξατο τα παθη,
προελομενος το θειον θελημα παρα το ανθρωπινον. Συ γαρ γινωσκεις τον
ονειδισμον μου. (A f. 349) Και ο Σωτηρ δε προς τον Πατερα, Οιδας, φησι, τον
ονειδισμον ον υπερ του σου ωνειδισθην ονο ματος, την αισχυνην ην υπερ αληθειας
ανετλην της σης, την εντροπην ην υπερ της δοξης υπεσχον της σης. Οι γαρ θλιβοντες
με, οι κολαφιζοντες, οι σταυ ρουντες, ενωπιον παντα δρωσι των σων οφθαλμων.
Ὀνειδισμον προσεδοκησεν η ψυχη μου και τα λαιπωριαν. (A f. 349, B f. 289 b)
Ἐντευθεν και ο Χριστος το παθος διηγειται, ο και σαφως ημιν οι ευαγγελισται
διηγησαντο. Ουχ υπηρχε δε ο συλλυπουμενος και ο παρακαλων, δια το και τους
μαθητας αλλον αλλαχου φυγειν. Ἔδωκαν εις το βρωμα μου χολην, και εις την
διψαν μου εποτισαν με οξος. (A f. 349, B f. 289 b, E f. 133 b, H f. 177, Κυριλλου και
Θεοδωρητου.) Και αυτην μοι, φησι, την τροφην, πικραν και ανιαραν κατεσκευασαν·
ανηδονος γαρ τοις μετ' οδυνης εσθιουσι και η ηδιστη τροφη. Ἐπισημαινονται δε και
οι μακαριοι ευαγγελισται, οτι δεδιψηκοτι τωι Χριστωι, κατα τον του σταυρου καιρον,
και πιειν αιτησαντι προσεκομισαν "οξος χοληι συμμιγεν· και γευσαμενος, φησιν, ουκ
ηθελεν πιειν·" ινα η Γραφη πληρωθηι η ψαλμικη αυτη. 69.1172 Γενηθητω η τραπεζα
αυτων ενωπιον αυτων εις παγιδα. (A f. 349. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Ουτω και ο
Συμμαχος ηρμηνευεν· "Γενοιτο η τραπεζα αυτων εμπροσθεν αυτων εις παγιδα και
εις τιμωριαν·" ωστε συλληφθηναι εντευθεν και τα συμβησομενα τοις Ἰουδαιοις μετα
το παθος κατασημαινειν. Ὅμοιον δε ως ει λεγοι· Τα παραπλησια υπομεινειαν, ων πει
ραν με λαβειν παρεσκευασαν. Ουαι γαρ τωι ανομωι, οτι πονηρα κατα τα εργα αυτου
συμβησεται αυτωι. Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων του μη βλε πειν. (A f. 349 b, B
f. 20, II f. 178. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Ἐπαγαγε αυτοις το ζοφωδες νεφος των
πειρασμων, ινα, μηδαμοθεν προς την των θειων μυστηριων ανανευοντες ελλαμψιν,
Ἰουδαιοι κακοι κακως απολωνται, δια τας σφων απονοιας και το λιαν ακρατες εις
απειθειαν. Πως δε και Ἰουδαιοι ουκ εσκοτισθησαν, μη δεξαμενοι τον της
δικαιοσυνης ηλιον; Οι επειδη σταυρωι παρεδωκαν τον των ολων Κυριον, εδυ μεν
αυτοις ο ηλιος, συνεσκοτασε δε εν ημεραι το φως, σημειον εναργες του
κατεσκοτισθαι και νοητως τας των σταυρωσαντων ψυχας. Πωρωσις γαρ απο μερους
γεγονε τωι Ἰσραηλ, και καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται, και οφθαλμους εχον
τες ου βλεπουσι, δια το παραιτησασθαι το φως το αληθινον, και εκουσιως μυσαι τους
οφθαλμους της καρ διας. Και τον νωτον αυτων διαπαντος συγκαμψον. (A f. 349 b.
Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Και τας οσφυας αυτων διαπαντος εξαρθρωσον·
δουλειαν των Βαβυλωνιων καταψηφισαι, ∆εσποτα, ινα οις ποιουσι περιπεσωσιν εις
επιπονον εργασιαν συγκεκυφοτες αει. Ὁ θυμος της οργης σου καταλαβοι αυτους. (A
f. 350) Θυμον τοινυν οργης την οξειαν και επι πονον εκαλεσε τιμωριαν. Και επι τους
σταυρωτας δε ο θυμος της θειας οργης, ου μερικως ως πολλακις, αλλα τελεως
εξεκενωθη, και κατελαβεν αυτους παν ειδος τιμωριας. Ὅτι ον συ επαταξας, αυτοι
κατεδιωξαν. (A f. 350. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Συ μεν, φησι, δικας με της
παροινιας εισπραττομενος, οιον τισι δημιοις παρεδωκας τοις Βαβυλωνιοις· ουτοι δε
πλειοσι με η προσεταξαν κακοις περιεβαλον, και επηυξησαν μοι την δια την
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτιαν οδυνην. Ταυτην αυτων και ο των ολων Θεος κατηγορει την ωμοτητα, και
φησιν· "Ἐγω αυτους παρεδωκα εις τας χειρας σου, συ δε ουκ εδωκας αυτοις ελεος·
του πρεσβυτε ρου εβαρυνας τον ζυγον, και νεωτερον ουκ ηλεησας." 69.1173 Ει δε
περι των σταυρωτων ο λογος, αιτιας εστι τουτο παραθεσις δι' ην τα τοιαυτα
πεισονται. (A f. 350) Ὅμοιον δε τωι παρα τωι Ζαχαριαι· "Πα ταξω τον ποιμενα, και
διασκορπισθησονται τα προ βατα." Συγχωρησας γαρ παθειν τον Υιον, αυτος
παραδουναι λεγεται. Πεπονθε δε και ο Υιος ουκ εξ αναγκης, αλλ' εκων· ην γαρ αυτωι
το παθος τωι κοσμωι σωτηριον. Τουτον ουν, φησι, τον κατα την σην ευδο κιαν εν
παταγμοις δια το παθος γενομενον αυτοι ου παραδεξαμενοι, εξω που της εαυτων
σωτηριας απηλασαν. Ουχ οτι ουν ο Πατηρ, αλλ' οτι κρειττον οικονομουμενος εις
θανατον, καθως προωριστο, παρ εδωκε τον Υιον, ανευθυνοι αν ειεν δια τουτο οι
ταυτηι υπηρετησαμενοι τηι βουληι. Ου γαρ αρεσαι Θεωι σπευ δοντες τουτο ποιειν
εδοκιμασαν, αλλα ψυχης αυτοκι νητωι παρανομουντες βουληι και φθονωι στρατηγου
μενοι φονικωι, τουτο κατεπραξαντο. Ειτα επαγει, οτι "Ἐπι το αλγος των τραυματων
μου προσεθηκαν." Ἐπειδη αυτος μεν εταπεινωσεν εαυτον, οι δε θανατωι περιεβαλον·
η οτι ου μονον απεκτειναν, αλλα και την αναστασιν αυτου διεβαλον και
εσυκοφαντησαν· δια τουτο παλιν αυτοις επαραται τα εξης. Προσθες ανομιαν επι την
ανομιαν αυτων. (A f. 350 b, E f. 134. Κυριλλου και Ευσεβιου.) Τουτο φησιν δια την
προσθεσιν της Ἱερουσαλημ. Ἀνομιαν εκαλεσε την δια την αμαρτιαν επαγομενην
τιμωριαν. Ει δε περι των σταυρωτων ο λογος, οτι τηι κατα τον Κυριον ανομιαι και
ετεραν ανομιαν προσ θησουσι, τον μεν του Ζεβεδαιου Ἰακωβον μαχαιραι
απεκτονοτες, ξυλωι δε τον αδελφοθεον, και λιθοις Στεφανον. Ἢ μια μεν ανομια, οτι
την αληθειαν ελθουσαν ουκ εδεξαντο, τηι σκιαι του νομου παρανομως
προσκαθημενοι· ετερα δε ανομια, οτι εξωσθεντες της Ἰουδαιας και τουτο που της
τυπικης λατρειας, τε λουσιν αυτην οπου ουκ εξεστι. ∆ιο ουκ εισερχονται εν
δικαιοσυνηι της δια πιστεως Ἰησου Χριστου, ποῤρω δε γενησονται και της τοις
δικαιοις αποδοθησομενης τρυφης. Ἐξαλειφθητωσαν εκ βιβλου ζωντων, και μετα
δικαιων μη γραφητωσαν. (A f. 350 b) Και οι σταυρωται δε, ει και πρωτοι
ενεγραφησαν δια τους παρα Θεωι ζωντας πατερας αυτων, ως και αυτοις δεδοσθαι τας
επαγγελιας, αλλ' ουν, επειδη τοιαυτα ετολμησαν, εικοτως εξαλειφθη σονται, ουδε
παρα Θεωι εγγραφησονται μετα των εκλεγομενων δικαιων και της παρ' αυτωι ζωης
αξιων, ως τον αρχηγον της ζωης και της σωτηριας παραι τησαμενοι. Τα γαρ
προστακτικως ειρημενα, προ αγορευτικως χρη εξακουεσθαι. Βιβλος δε ζωης, η
μνημη και η γνωσις του Θεου· εκει γραφεται τα εργα. Μακαριος ουν ο της εν τηι ανω
Ἱερουσαλημ γραφης αξιουμενος. 69.1176 Πτωχος και αλγων ειμι εγω, η σωτηρια
σου, ο Θεις, αντελαβετο μου. (A f. 351, B f. 291 b, F f. 104 b, 105, H f. 181 b) Το δε
"Πτωχος και αλγων ειμι εγω," τουτο σημαι νει εκ προσωπου των δορυαλωτων
λεγομενον· Ἐν πτωχειαι με ιδων και εν πολλαις οδυναις εξεταζομενον, της σης
σωτηριας ηξιωσας. Φησι και ο Κυριος οτι Πτωχος ειμι, καθ' ο εκενωσεν εαυτον και
γεγονεν ανθρωπος· αλγων δε καθ' ο σταυρον υπεμεινεν και τας εκ των Ἰουδαιων
πληγας, ειπων προς τον Πα τερα· "Ἡ σωτηρια σου, ο Θεος, αντελαβετο μου." Λεγει
μεν ανθρωπινως και τουτο, τετηρηκε δε παν ταχου της οικονομιας τον τροπον· εδει
γαρ γενομε νον ανθρωπον και εγηγερθαι λεγεσθαι παρα του Πατρος αυτον.
Ἐντευθεν δε και η ευαγγελικη πολιτεια κηρυττεται, ης ηρξεν ο κατα Θεον χορος,
πτωχος τωι πνευματι, ος εισερχεται ευχαριστων επι τηι γενομενηι αυτωι σωτηριαι παρα
του Μονογενους. Ἐπαγγελλεται δε μηκετι τας δι' αιματων προσφερειν θυσιας, τας
δι' αινεσεων δε μαλλον και πνευματικας. ∆ιο επαγει· Αινεσω το ονομα του Θεου μου
μετ' ωιδης. (A f. 351 b) Θρηνησαι δε αξιον την Ἰουδαιων παρα νομιαν, συνιδειν ου
βουλομενων της νομικης λα τρειας το νηπιωδες, καιτοι των εν Βαβυλωνι δορυ
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλωτων υμνειν τον Θεον μετα την επανοδον υπισχνου μενων. Ἀρεσει τωι Θεωι υπερ
μοσχον νεον. (A f. 351 b, B f. 292, E f. 134 b, H f. 182 b) Τουτεστι τριετη και τελειον·
τοιαυτα γαρ ησαν τα κατα τον νομον θυματα. –Ἰστεον δε οτι τοτε μο σχος αῤρην
εθυετο, ηνικα η Συναγωγη περιεπιπτεν αμαρτιαι· προσεφερετο δε και υπερ
αρχιερεως. Ἐπει ουν αρχιερεις και αρχοντες συνηχθησαν επι το αυτο κατα του
Χριστου, και κατ' αυτου τους υπο χειρα διηγειραν, και αιτιοι της αυτων αμαρτιας
εγενοντο, εδει δε τουτοις της δια νομου καθαρσεως, Ουκ αισθη τον, εφη, μοσχον εγω
προσφερω, την καθαραν δε θυσιαν και αναιμακτον ην εν τηι εμηι Ἐκκλησιαι
κατεστησα. Ἰδετωσαν πτωχοι και ευφρανθητωσαν. (A f. 351 b) Φασι δε και οι
αποστολοι περι των δι' αυτων πιστευσαντων εις Χριστον, οτι, ταυτα γνοντες, οι τωι
πνευματι πτωχοι αγαλλιαθησονται. Αινεσατωσαν αυτον οι ουρανοι, και η γη, θα
λασσα, κ.τ.λ. (A f. 352. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Ἅπασαν, φησι, την κτισιν εις
κοινωνιαν της υμνωιδιας καλω και αυτα τα στοιχεια· ουκ αποχρη γαρ η μια γλωττα
τας θειας διηγησασθαι χαριτας. ∆οξολογουσι δε και Θεον ακαταληκτως αι ανω
δυναμεις, συμπασης ελευ θερωθεισης της γης. Γεγονε δε και τουτο κατορθωμα της
του Σωτηρος ημων επιδημιας, του συναψαντος τοις ανω πνευμασι τους επι της γης,
ινα μια και η αυτη παρα παντων τελειται λατρεια. Ει δε οι εν ουρανοις επι τηι των
ανθρωπων χαιρουσι σωτηριαι, και 69.1177 αινουσιν επι τουτωι τον Θεον, πολλωι
μαλλον αυτοι οι σωθεντες επι της γης αινεσουσι τον σωσαντα. ∆ιο προσ κειται "και η
γη," ινα ειπηι· Παντα αυτον υμνει τω τα ανω, τα κατω. Ἀπο γαρ των κυριωτερων τα
κατα μερος συμπεριελαβεν. Ἐν δε τηι θαλασσηι ειπεν, επειδη και εν ταις νησοις
εμελλον το σωτηριον του Θεου παραδεχεσθαι. Ὅτι ο Θεος σωσει την Σιων, και
οικοδομηθησονται αι πολεις της Ἰουδαιας. –Και το σπερμα των δουλων αυτου
καθεξουσιν αυτην. (A f. 352) Ὑψηλοτερον δε, Σιων η αγιων Ἐκκλησια, ης και αι
πολεις ωικοδομηθησαν, αι ανεγηγερ μεναι ψυχαι εκ του της απιστιας ολισθου δι'
εξομο λογησεως· Ἰουδαια γαρ εξομολογησις ερμηνευεται. ∆ουλοι δε Θεου οι αγιοι
αποστολοι· σπερμα δε αυτων οι δι' αυτων εις Χριστον πιστευσαντες.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΘʹ.
Εις το τελος, τωι ∆αβιδ εις αναμνησιν, εις το σω σαι με Κυριον. (A f. 352 b)
∆υναται δε και απο Χριστου προσ αγεσθαι υπερ της ανθρωποτητος, αξιουσης εις το
βοη θησαι αυτηι διαναστηναι τον Θεον. Ουτω γαρ συν εβαινεν εντραπηναι μεν τους
ανακειμενους αυτηι πολεμιους δαιμονας, ευφρανθηναι δε τους οσοι χαι ρουσιν επι τηι
σωτηριαι αυτης. ∆ιο βοαι· Αισχυνθητωσαν και εντραπητωσαν οι ζητουντες την ψυχην
μου. (A f. 352 b. Κυριλλου και Θεοδωρητου.) ∆ια μαρτοιεν, φησιν, οι της εμης σφαγης
εφιεμενοι, και την εντευθεν αισχυνην καρπωσαιντο. Ὑψηλοτερον δε, οι δαιμονες οι
επι τωι γενομενωι μοι παλαι πτω ματι, δια την του θανατου καταραν, επαρθεντες και
επιχαρεντες, μηκετι μου κυριευσατωσαν. Ἀξια δε του ∆αβιδ η ευχη· ου γαρ
κατευχεται των εις χρη ματα επιβουλευοντων, η περι γης ορων, αλλα των εις
ψυχην, ητοι δαιμονων, και των συνεργουντων τουτοις πονηρων και απιστων
ανθρωπων. Ἀποστραφητωσαν εις τα οπισω–οι λεγοντες μοι· Ευγε, ευγε. (A f. 352 b.
Κυριλλου και Θεοδωρητου.) Οι τοις εμοις, φησι, κακοις εφηδομενοι, τραποιντο εις
φυγην μετ' αισχυνης, την εμην ορωντες μεταβολην, και μη απολαυσαιεν της
ευφροσυνης. Το γαρ, Ευγε, εθος εστι λεγειν τοις ανθρωποις, οταν τινος τυχωσι των
καθ' ηδονην. Λεγουσι δε τουτο και οι δαιμονες αμαρ τανοντων ημων· εστι δ' οτε και
γελωτα εκπεμπουσιν εμπαιζοντες ημιν. Πλην τωι αμαρτανοντι συμφερει
αποστραφηναι εις τα οπισω, δια μετανοιας παλινδρο μουντι εφ' ο καταλελοιπεν
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαθον, μετα του αισχυ νεσθαι θελειν. Ἐγω δε πτωχος ειμι και πενης· ο Θεος, βοηθη
σον μοι. (A f. 353) Ἴσως δε και εκ προσωπου ταυτα του λαου των εθνων λεγεται, του
πτωχου και πενητος δια την αμαρτιαν και την ασεβειαν, παρακαλουντος 69.1180
επιταχυναι του Χριστου την βοηθειαν, και καται σχυνθηναι τους νοητους εχθρους.

ΨΑΛΜΟΣ Οʹ.
Ἐν τηι δικαιοσυνηι σου ρυσαι με και εξελου με. (A f. 354. Κυριλλου και
Βασιλειου.) Ἔστι δι καιοσυνη του Πατρος ο Υιος, δι' ου εῤρυσθημεν της κατεχουσης
ημας αμαρτιας εις φθοραν. Ὁ μεν ουν εχων εις Θεον ελπιδα, μεχρι του παντος
αιωνος ου καταισχυνθησεται· καθαπερ ο επι τι πεποιθως ετε ρον, ηνικα της ελπιδος
εκπεσηι· ο πεποιθως γαρ, φησιν, επι πλουτωι, ουτος πεσειται. Και μη ελπιζετε επι
υιους ανθρωπων, οις ουκ εστι σωτηρια. Και επι καταρατος ος την ελπιδα εχει επ'
ανθρωπον· ευλογη μενος δε ανθρωπος ος πεποιθεν επι τωι Κυριωι. Καγω τοινυν,
φησιν, ει μεν επ' ανθρωπον ολως η επ' αλλο τι των επιβουλων και σφαλερων ανηψα
μου της ψυ χης την ελπιδα, αξιος ειην καταισχυνεσθαι. Ει δε παντων μεν των αλλων
υπερειδον, προς σε δε μονον επηρεισα μου την ολην πεποιθησιν, μη δη, ο Θεος,
καταισχυναιμην δι' αιωνος. Μνησθεις δε της συμφυ του δικαιοσυνης της πασι
διανεμητικης του κατ' αξιαν, ρυσαι με των επιτιθεμενων ανθρωπων η δια μονων,
και της αυτων εξελου σκαιοτητος.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΑʹ.
Ὁ Θεος, το κριμα σου τωι βασιλει δος. (E f. 141) Και ποιον κριμα
διαδεξαμενος, ως εν ολιγοις ειπων ο μακαριος Παυλος, οτι ευδοκησεν ο Θεος και
Πατηρ ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι Χριστωι. Ἀναλαβετω τα ορη ειρηνην τωι
λαωι, και οι βουνοι δικαιοσυνην. (E f. 141 b. Κυριλλου, ∆ιδυμου, Ἀθανασιου) Ὄρη και
βουνους ενταυθα αγγελικας δυναμεις φησιν, τα παλαι μεν δια την κεχυμενην
ασεβειαν μη επιχω ριαζουσας τηι γηι, νυν δε ειρηνην προς παντας αν θρωπους
κελευομενας αναλαμβανειν. Σωσει τους υιους των πενητων. (E f. 141 b) Και τινες
ειεν αρα ενθαδε οι σημαινο μενοι πενητες, τινες δε και οι τουτων υιοι, αναγκαιον
ιδειν. Πενητας τοινυν ονομαζει τους αγιους αποστο λους· ησαν γαρ πτωχοι τωι
πνευματι· σεσωκε τοινυν ημας τους των πενητων υιους, κατα Πνευμα δικαιω σας εν
τηι πιστει και αγιασας. Και συμπαραμενει τωι ηλιωι. (E f. 142) Το Συμπαραμενει,
τουτεστι, τωι παντι χρονωι συνεκτεινεται ο Θεος ομου και ανθρωπος· οτι και προ της
σεληνης γενεας γενεων ην. Ἀνατελει εν ταις ημεραις αυτου δικαιοσυνη, και πληθος
ειρηνης, εως ου ανταναιρεθηι σεληνη. (E f. 142) Ἀνατελει ημιν εν ημεραις Χριστου δι
καιοσυνη δια πιστεως· πληθος δε ειρηνης, δια της προς Θεον επιστροφης. Και προς
τουτοις ετι αντ αναιρειται ο διαβολος.–[cod. M. f. 120.] Ἐπιτηρει 69.1181 οπως ουκ
ειπεν αναιρεισθαι, αλλ' ανταναιρεισθαι την σεληνην· ως γαρ ηδη ανελων τον
ανθρωπον, αντ αναιρειται ο διαβολος. [Και αλλως κατα πασαν εδοξαζετο την
οικουμενην ο της νυκτος αρχων ο διαβολος, ως εν τυπωι δια της σεληνης
δηλουμενος, ητε τεθειται εις αρχας της νυ κτος, νοθον τι φως, την του κοσμου
σοφιαν διδους· αλλα την τουτου κατελυσε δοξαν ο αιρων την αμαρ τιαν του κοσμου·
ου εν ταις ημεραις ανετειλε δικαιο συνη μεν δια πιστεως, πληθος δε ειρηνης δια της
προς Θεον επιστροφης. Καλως δε το, ανταναιρεθη σεται· ανθ' ων ανειλεν ανθρωπον,
αναιρεθησεται.] [Και κατακυριευσει απο θαλασσης. Και τι εστιν, "Ἀπο θαλασσης εως
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θαλασσης;" Πρωτον ημιν οριζει της Ἰουδαιων χωρας τους ορους· ειτα και κατα
πασαν, φησι, την οικουμενην εκταθη σεται την βασιλειαν αυτου. Ὅρος δε τηι των
Ἰουδαιων χωραι, ως εκ μεν βορειοτερων, παρακειται τηι θα λασσηι τηι κατα
Παλαιστινην και Φοινικην· εκ δε των νοτιωτερων παρακειται παλιν θαλασσηι τηι
Ἁλυκηι ηγουν τηι Ἐρυθραι. Ὁριζει τοινυν της Ἰουδαιωνχωρας το μετρον, και φησι·
"Κατακυριευσει απο θαλασσης εως θαλασσης." Ἀλλα μικρον τουτο τωι παντων ημων
Σωτηρι Χριστωι· ου γαρ ην ακολουθον μεχρι μονης της Ἰουδαιων χωρας το της
βασιλειας αυτου στελλεσθαι μετρον.] [Ἐνωπιον αυτου προπεσουνται Αιθιοπες.
Αιθιοπας μεν εν τουτοις ειναι νοητους φησι, τους κατεσκοτισμενην εχοντας την
καρδιαν και οιονει με λαινομενους τον νουν· εχθρους δε τους αντιπιπτοντας τωι
απταιστωι κηρυγματι, και μαχομενους τεως τηι αληθειαι. Οι γαρ παλαι μισουντες
Χριστον και πολε μιον εχοντες προς αυτον το φρονημα, τουτεστιν, οι τηι αληθειαι
μαχομενοι, δια του προσκυνειν αψυχοις ειδωλοις και υποκεισθαι τωι Σαταναι, χουν
λειξουσι, τουτεστιν, εις γην πεσουνται, προσκυνουντες αυτωι δηλονοτι, και οιονει
των γονατων προκυλιομενοι.] Βασιλεις Θαρσεις. –Βασιλεις Σαββα. (G f. 62 b, L f. 170)
Θαρσεις εθνων Αιθιοπιους εστι. Ἔτι δε το Θαρσεις σημαινει το χρωμα το υα
κινθινον, ως παρα τωι προφητηι εχομεν· "Ὁμοιωμα αυτων ως Θαρσεις." Σημαινει δε
παρα τωι Ἰωναι και Ταρσον πολιν. Σαββα πολις της Ἰνδιας, αφ' ης ηλθεν η βασιλισσα
Νοτου προς Σολομωντα. Προσκυνησουσιν αυτωι. –Ὅτι εῤρυσατο πτωχον εκ
δυναστου. (F f. 109 b) Προσκυνησουσιν απαντες, της πικρας του διαβολου
τυραννιδος απαλλαγεντες· δυναστην γαρ αυτον ωνομασεν, πτωχον δε την
ανθρωπειαν φυσιν, ως ερημον γενομενην τηνικαυτα Θεου. 69.1184 [Και τινα δε
φησιν εν τουτοις πτωχον και πενητα, η δηλον οτι τον εξ εθνων λαον; Ουτω γαρ
αυτων και ο Σωτηρ διεμεμνητο λεγων δια φωνης Ἡσαΐου· "Πνευμα Κυριου επ' εμε,
ου εινεκεν εχρισε με, ευαγγελισασθαι πτωχοις απεσταλκε με." Πτωχοι γαρ ησαν οι
πλανωμενοι, πλουτον μεν ουκ εχοντες τον εξ αρετων, εστερημενοι δε και της
αληθους γνωσεως· και, καθα φησιν ο μακαριος Παυλος, ελπιδα μη εχοντες, και αθεοι
εν τωι κοσμωι.] Και προσευξονται περι αυτου δια παντος. (E f. 143 b. Κυριλλου και
Ευσεβιου.) Και τινες οι προσευξαμενοι, η δηλον ημεις οι την αυτου παρα δεξαμενοι
πιστιν; Ἀνατεινοντες γαρ προς Θεον τας ευχας, την των αγαθων χορηγιαν αιτουμεν
δοθηναι δια Χριστου. Ἔστω το ονομα αυτου ευλογημενον. (D f. 181, E f. 144, H f. 218
b) Που γαρ ουκ εστι Χριστος, η ποιον εθνος ου τετιμηται τηι τοιαιδε κλησει; Προ του
ηλιου διαμενει το ονομα αυτου. Πως ουν ελαβεν οπερ εχων αει φαινεται; [Πως η
τινα τροπον προεγνως; Και γαρ προ καταβολης κοσμου το Χριστου μυστηριον φησιν·
ο, καθως ο πανσοφος γραφει Παυλος, σεσιγηται μεν χρονοις αιωνιοις, εφανερωθη δε
εν εσχατοις του αιωνος καιροις. Ει τοινυν προεγνωσθη Χριστος, προεγνω σμεθα που
παντως και ημεις συν αυτωι.] Ὁ ποιων θαυμασια μονος. (G f. 64, L f. 171) ∆ιεξελθων
παντα α κατωρθωσεν εν τηι οικονομιαι, υμνον αναπεμπει αυτωι λεγων, ως Αυτος ει ο
Θεος Ἰσραηλ, ο μονος δυνηθεις ταυτα ποιησαι τα θαυμασια, η το καταργησαι την
δυνα στειαν του Σατανα, και εξελεσθαι τους επιβουλευομε νους της των δαιμονων
τυραννιδος. Σκοπει δε ως ουχ αρμοσει τωι Σολομωντι τωι εκ της Ουριου ουδεν των
ειρημενων εν τωι ψαλμωι, ουτε το, "Προ του ηλιου το ονομα αυτου·" ουδε το, "Προ
της σεληνης γενεας γενεων ειναι." Ἐκ παντων ουν δηλον οτι εις τον Κυριον ημων
Ἰησουν Χριστον λελεκται. Και ευλογητον το ονομα της δοξης αυτου. Καμπτει γαρ
αυτωι παν γονυ, και, δοξαζομενου του Υιου, συνδοξαζεται και ο γεννησας αυτον·
δοξαν γαρ ειναι φησιν του Πατρος τον Υιον. Ουτω γαρ που τας προς αυτον διαλεξεις
ποιουμενος ως Υιος· "Πατερ, δοξασον σου τον Υιον, ινα και ο Υιος δοξασηι σε." Τουτο
τοινυν το ονομα, φησιν, τουτεστι το Υιος ητοι Χριστος Ἰησους, ευλογημενον εσται
εις τους αιωνας.
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΒʹ.
Κυριε, εν τηι πολει σου την εικονα αυτων εξου δενωσεις. (E f. 147) Πολιν
ονομαζει του Θεου την ανω και νοητην, ητις εστι μητηρ ημων. Ει μεν γαρ ησαν
φυλαξαντες την σην εικονα, εικοτως και της επουρα νιου πολεως κατηξιωντο. Ἐν
τηι βουληι σου ωδηγησας με. [cod. M. f. 124] Ἐπειδη ο της δικαιοσυνης εργατης επι τηι
του Θεου χαριτι καυχωμενος ελεγεν· "Ἐκρα τησας," κ.τ.λ., τουτεστι, φυλακα με των
σων κατ εστησας θεληματων, ταυτης ενεκα της αιτιας μεγα και εξαιρετον
αποφαινων ο των ολων Θεος, οιονει πως αναφωνει, και φησι· "Τι γαρ μοι υπαρχει;"
κ.τ.λ. Ὅτι ιδου οι μακρυνοντες εαυτους απο σου, απ ολουνται. (E f. 148)
Μακρυνονται τινες απο του Κυριου ου τοπικοις διαστημασιν, αλλ' ως εντευξει [cod.
εν τα ξει, υελ ενταξει] και γνωσει και τροποις. Οι μεν γαρ πονηροι τε και αδικοι και
τοις ετεροις πλημμελημα σιν ενοχοι, μακραν ειναι λεγονται Θεου. "Τις γαρ κοινωνια
φωτι προς σκοτος;" Οι δε αγαθοι και δι καιοι και των εις ευσεβειαν ανδραγαθηματων
επι στημονες, εγγυς εισι του Θεου. Ἐξωλοθρευσας παντα τον πορνευοντα απο σου.
(A f. 368, B f. 313, C f. 153 b, H f. 236 b) Μητηρ πορνειας εστιν απιστια. Τις γαρ
πιστευων ειναι πανταχου τον Θεον, και εκαστηι πραξει παρεσταναι, και ταις βουλαις
των καρδιων εφοραιν, η την εννοιαν την πονηραν παραδεχηται, η τελεσιουργηι το
κακον; Ὅθεν ως μη μελλειν των γινομενων υπ' αυτων τον Θεον υπολαμβανοντες,
εικοτως εξολοθρευθησονται. Παυσωμεν της νοητης πορνειας τους τροπους, ινα μη
τον τοις φιλαμαρτημοσι πρεποντα και οφειλομενον ολεθρον υπομεινωμεν. Ειη δ' αν
νοητη πορνεια παν ειδος φαυλοτητος και ακαθαρσιας. Και επειδη αι αμαρτιαι
διιστωσιν ημας απο του Θεου του εγγιζον τος, περιελωμεν το χαλεπον τουτο
διαφραγμα και το κωλυον ουδεν γενεσθαι εγγυς. "Θεος γαρ, φησιν, εγγιζων εγω ειμι,
και ουχι Θεος ποῤρωθεν. [Ἐμοι δε προσκολλασθαι τωι Θεωι. Κολλωμεθα δε Θεωι, κατα
διαθεσιν εγγιζοντες αυτωι, και τοις θειοις αυτου κατακολουθουντες θε σπισμασιν.
Ουτω γαρ που φησι και αυτος ο Σωτηρ· "Ὁ εμε αγαπων, εμοι ακολουθει, και, οπου
εγω ειμι, εκει και ο διακονος ο εμος."]

ΨΑΛΜΟΣ ΟΓʹ.
Ἔδωκας αυτον βρωμα λαοις τοις Αιθιοψι. (A f. 372) Αιθιοπας γαρ νοητεον
τους οιονει σκο τεινην τε και αλαμπη την διανοιαν εχοντας, την ουπω
κατηυγασμενην και το θειον ουκ εχουσαν φως. Ἀλλ' οι μεν προσπιπτοντες τωι Υιωι,
περι ων ειρηται· "Ἐναντιον αυτου προπεσουνται Αιθιοπες," λαμπρυ νονται παρ'
αυτου και διακεκραγασιν· "Ἔστω η λαμπροτης Κυριου του Θεου ημων εφ' ημας." Οι
δε δυσαπονιπτον εχοντες την ακαθαρσιαν, και εν τωι μελαινεσθαι μεμενηκοτες,
καταθοινησονται τας του αποστατου δρακοντος κεφαλας, υποκεισονται δε τηι
ρομφαιαι. Συ εξηρανας ποταμους Ἠθαμ. (C f. 155 b, D f. 187, G f. 70) Τα εν τηι ερημωι
γεγενημενα φησι, οτε εποτισε τον λαον εκ πετρας. Το δε Ἠθαμ ερμηνευεται νοτος·
εις νοτον δε της Ἰουδαιων χωρας ο Ἰορδανης ανακειται. Θερος και εαρ συ εποιησας.
(A f. 372 b) Ταχα δε και τα τεσσαρα της υπ' ου ρανον κλιματα σημαναι θελων ο
Προφητης, αναφωνει προς Θεον· "Θερος και εαρ συ εποιησας," τουτεστι τα θερινα
και νοτια της οικουμενης μερη και τα βο ρεια και ψυχρα. Ὡς το, "Τον βοῤραν και την
θα λασσαν συ εκτισας." Παρηκε δε το μετοπωρον και τον χειμωνα, οτι αντικειται το
μεν θερος τωι μετ οπωρωι, ο δε χειμων τωι εαρι.

ΨΑΛΜΟΣ Ο∆ʹ.
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ειπα τοις παρανομουσι, μη παρανομειν, και τοις αμαρτανουσι· Μη υψουτε
κερας. (A f. 375 b) Κατα μεν ιστοριαν τοις Ἀσσυριοις και Βαβυλωνιοις εντελλεται μη
βλασφημειν κατα του Θεου, μηδε μεγα φρονειν επι τηι ιδιαι ισχυι. Το γαρ κερας
λαμβανεται μεν εις εικονα ισχυος, ηγουν βα σιλειας, κατα το περι Χριστου
ειρημενον· "Το κερας αυτου υψωθησεται εν δοξηι," τουτεστιν η βα σιλεια, και η του
καταρχειν των ολων ισχυς τε και εξουσια. Κατασημαινει δε και υπεροψιαν, ως
ενταυθα το, Μη υψουτε κερας. Προς δε νουν, λεγοι αν ο Σωτηρ, οτι Στερεωσας της
Ἐκκλησιας τους στυλους, τουτ εστι τους αποστολους, τοις αλλοις παρηινεσα μη
παρανομειν· δυναται δε ταυτα προς το ετερον ταγμα των εκ περιτομης λεγεσθαι, των
καταστασιασαντων του Σωτηρος και κατεπαρθεντων αυτου· δι' ους ετακη αυτων η
γη και παντες οι εν αυτηι. Ὅλας γαρ ωσπερ τηι θεομαχωι γλωσσηι τας ηνιας οι
Φαρισαιοι χαλασαν τες, ευτροχωτατην ωσπερ κατα Χριστου την δυσφη μιαν
εποιουντο, και παρηνομουν, ον ηκιστα εχρην 69.1189 δυσσεβως κατακρινοντες.
Ὕψουν δε και το κερας, επιστασθαι το θελημα του Θεου διισχυριζομενοι εν τωι
λεγειν· "Ἡμεις οιδαμεν οτι Μωσει λελαληκεν ο Θεος." Μη επαιρετε εις υψος το
κερας υμων, μη λαλειτε κατα Θεου αδικιαν. (A f. 375 b, G f. 72, H f. 257 b, L f. 177)
Ἁμαρ τανουσι δε και λαλουσι κατα του Θεου αδικιαν οι απο των εθνων
ειδωλολατρουντες· επαιρουσι δε ωσπερ εις υψος το κερας, και γαυρον εκτεινουσι
τον αυχενα Θεωι προσκρουοντες οι τοις της αληθειας μαχομενοι δογμασι, και
ψευδηγορειν ειωθοτες, και μη ειδοτες μητε α λεγουσι, μητε περι τινων
διαβεβαιουνται. Και γαρ τα κερασφορα ζωα σφοδρα επι τοις κερασι γαυ ριαι.
Παρεγγυαι δε αυτοις ο λογος μη αυξειν την ανο μιαν, μηδε κατα του Θεου την
γλωτταν κινειν. Ὅτι ουτε απο εξοδων, ουτε απο δυσμων, ουτε απο ερημων ορεων.
(G f. 72) ∆ια τουτων τον παντα κοσμον της οι κουμενης [σημαινει·] εξοδον μεν την
ανατολην, αφ' ης ο ηλιος εξεισι· δυσμον δε την εσπεριαν· ορη τε ερημα το αρκτωιον
και νοτιον· ταυτα γαρ δι' αμε τριαν κρυου τε και καυσωνος αοικητα εστι. Μη πα
ρανομειτε τοινυν, φησιν, οτι ουδεν των εν πασηι τηι οικουμενηι παρανομουντων
λαθοι τον Θεον.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΕʹ.
Φωτιζεις συ θαυμαστως απο ορεων αιωνιων. (A f. 378 b, E f. 152 b) Και
προφηται και αποστο λοι ορη λεχθειεν αν δια το υψηλον της ενουσης αυτοις αρετης,
και οτι χθαμαλον και χαμαιριφες εν αυτοις ουδεν· αιωνια δε, σωζεται γαρ και
διαμενει διηνεκως ο παρ' αυτων κηρυχθεις παρα Θεου λογος. Φωτιζομεθα ουν δι'
αυτων, τουτεστιν οδηγουμεθα, διδασκομεθα. Συ φοβερος ει. –Παντες οι κυκλωι
αυτου οισουσι δωρα. (E f. 1 53. Κυριλλου, ∆ιδυμου, Ἐφρ.) Το φοβερον αινιττεται δια
παντων. –Κυκλωι δε αυτου τους αγιους καλει τας αρετας προσφεροντας.

ΨΑΛΜΟΣ Ος ʹ.
[Φωνηι μου προς Κυριον εκεκραξα. Οι μεν γαρ πλουτον εχοντες τον επιγειον
και δι' αυτου πολλακις τας των επιβουλευοντων εφοδους αποσκευαζονται. Ὅπλον
δε τωι δικαιωι Θεος, και το δια της ανωθεν επικουριας σωζεσθαι προσδοκαιν.]
Ἠδολεσχησα, και ωλιγοψυχησε το πνευμα μου. (D f. 191 b) Το δε "Ἠδολεσχησα"
φησιν αντι του Πεφροντικα και εν μεριμναις γεγονα λεπταις, ωστε και εγγυς
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενεσθαι μικροψυχιας. Ειτα τι γε γονεν, η ποιον ην ολως το πραγμα το αδολεσχειν
ητοι μεριμναιν αναπειθων, διαδεικνυσιν εφεξης λεγων· "Προκατελαβοντο φυλακας
παντες οι εχθροι μου." Και δη τουτο τι παλιν εστιν· Ὅτε πολεμιοι περικαθεζονται
πολιν, εαν μεν ορωσιν τας φυλακας ητοι τας επαλξεις, οι οικουντες αυτην εν
ελπισιν εισι του σωζεσθαι· εαν δε νυσταξωσιν, ειτα επελθοντες οι 69.1192 εχθροι
λαβωσι τας φυλακας και υπερβωσι τα τειχη, τοτε και νενικηκασιν. Ὅταν ουν ο
Ψαλμωιδος, ως εξ ομοιωματος του τοιουτου πραγματος, λεγει· "Προ κατελαβοντο
φυλακας παντες οι εχθροι μου," διδαξαι βουλεται, οτι Νενικηκασι με παντες οι
εχθροι μου, και κεκρατηκασιν οι πολεμιοι. Και μετ' ολιγα. Ὡς πο λιν νενικηκασιν και
κεκρατηκασιν οι εχθροι. [Αυτη η αλλοιωσις δεξιας του Ὑψιστου ∆εξιαν
αντιλαμβανομενην αγιων, και σωζουσαν αυτους, και καταφερουσαν εχθρους, και
ανατρεπου σαν τους ανθεστηκοτας, την του Πατρος φησι, την αχρονον και αΐδιον·
ητις εστιν ο Μονογενης. ∆ια γαρ τουτο αυθις με βαλων, επαγει· Ἠλλοιωμαι καγω,
πεφρονηκα λοιπον ορθως. ∆ιακειμαι δε οτι και αγαπαι και σωζει Θεος τους αγιους.]
(A f. 384, E f. 191, Κυριλλου και του Θεολογου.) Νοησεις δε και ωδε· Νυν ηρξαμην
νοειν ορθως και επιστημονικως οπερ αν οικονομικως εργαζεται Θεος· οτι ο Χριστος
καθ' ημας γεγονε και εις το κρειττον ηλλοιωσεν. Ἠλλοιωμαι γαρ καγω εκ δια
θεσεως εις διαθεσιν· πεφρονηκα λοιπον ορθως· δια κειμαι δε οτι και αγαπαι και σωζει
Θεος τους αξιους. Και πας δε, ητοι εκ κακιας επιστρεφων, η εν αρετηι μενων και
προκοπτων, λεγετω· "Νυν ηρξαμην·" αυτη η αλλοιωσις, ην η δεξια του Ὑψιστου
χαριζεται, το αει δια των γυμνασιων της ευσεβειας επι το μει ζον προκοπτειν. Ὁ γαρ
προκοπτων εις αρετην, ουκ εστιν οτε ουκ αλλοιουται. Λεγεται δε και ο Μονογενης
αλλοιωθηναι, ως της θειας φυσεως συγκαταβασεσι προς το ημετερον σχημα τε και
ειδος αλλοιωθεισης, ου κατα βολην, αλλα κατα προσληψιν. Ὁ Θεος, εν τωι αγιωι η
οδος σου. (E f. 155) Ὁδον γαρ ειναι φησι του Θεου τας αλη θειας οικονομιας, τας εφ'
εκαστωι πραγματι διοι κησεις, τουτεστιν εν παντι πραγματι δικαιωι και αγιωι. Συ ει, ο
Θεος, ο ποιων θαυμασια, εγνωρισας εν τοις λαοις την δυναμιν σου. Αυτος γαρ εστιν
ο ποιων θαυμασια, οτι μονος εστι φυσει και αληθειαι Θεος. Ἐλυτρωσω εν τωι
βραχιονι σου. (E f. 155, Κυρ., Ἡσυχ., ∆ιδ.) ∆υναμιν και βρα χιονα νοησεις ειναι τον
του Θεου Υιον. [Κολαζομενων γαρ Αιγυπτιων και τας αφορητους εκεινας
υπομενοντων πληγας, ο Ἰσραηλ επαιδευετο, και ως ητις εστιν η του σωζοντος
δυναμις δι' αυτων επαιδευετο των πραγματων.] Ειδοσαν σε υδατα, ο Θεος, και
εφοβηθησαν, και εταραχθησαν αβυσσοι. (B f. 329, C f. 162 b, G f. 77 b, H f. 281 b, L f.
181) Λυτρουται το σωτηριον βαπτισμα, και της του διαβολου πλεονεξιας απαλλαττει
γοργως. Κατακρατει γαρ ημων δια της αμαρτιας της ουσης εν τοις μελε σιν ημων.
Φωνην εδωκαν αι νεφελαι, και γαρ τα βελη σου διαπορευονται, κ.τ.λ. (A f. 385 b)
Κατα δε τροπολογιαν, τα πληθη των 69.1193 εν ταις Ἐκκλησιαις του Θεου
συγκροτουμενων λαων, υδασι παρωμοιωμενα, ιδοντα τον εις ανθρωπους
επιδεδημεντα Θεον, φοβον ανελαβον σωτηριον ος αρχη εστι σοφιας. Αι δε αβυσσοι,
το ταγμα των απιστων, εταραχθησαν επανισταμεναι κατα της Ἐκκλησιας. Αι δε
νεφελαι αι εκελευσθησαν μη βρε χειν επι τον προτερον αμπελωνα τον Ἰσραηλ, οι
του Σωτηρος μαθηται, οι τον ευαγγελικον διακονουντες λογον, και καθ' ολης της
οικουμενης τον ουρανιον υετον διαδεδωκοτες, φωνην εδωκαν· εις πασαν γαρ την
γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων. Και τα σωτηρια βελη και εκλεκτα τα, τιτρωσκοντα
τας των σωζομε νων ψυχας, αυτοι παλιν οι αποστολοι, η τα πεπυρω μενα του Θεου
λογια, και η του Πνευματος ενεργεια, πανταχου διεπορευθησαν. Ἀλλα και η βροντη,
ο ευαγγελικος λογος ο κατακτυπησας την υπ' ουρανον, εξ ου και τινες υιοι βροντης
ωνομασθησαν. Ἐν τωι τροχωι διεδοθη, τουτεστιν εν τωι κοσμωι τουτωι τωι σφαιροειδει
και κυκλοφορικως κινουμενωι· εν ωι ετε ρος τροχος εστιν ο των ανθρωπων βιος,
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το εν Ἰεζεκιηλ, "Τροχος εν τροχωι." Ἀλλα και αστραπαι αι το νοητον ημιν
εξαστραπτουσαι φως, οι του Ευαγγε λιου ιερουργοι, προς ους εῤρεθη· "Ὑμεις εστε το
φως του κοσμου," μεχρι των περατων της γης εφα ναν. Ου γαρ που φαμεν οτι της εις
υετους γεγενη μενης αστραπης εποιειτο μνημην ο ∆αβιδ, αλλα την του νοητου και
θειου φωτος αναλαμψιν τωι της αστρα πης ηθελε κατασημαινειν ονοματι. Ἰστεον δε
οτι και πας αγιος ου γεγωνιωται ουδε εχει τι σκολιον, αλλα τροχος εστιν ολιγωι
μερει της γης εφαπτομενος· και η φωνη της σοφιας εν τωι τοιουτωι γινεται μηδεν
εχοντι καμπυλον. Ὁ δε αμαρτωλος τα τε αλλα σκολιος εστι· καν ευχηται, εν ταις
γωνιαις ευχεται, κατα κεκλιμενας ευθειας και ου την επ' ευθειας φερουσαν οδον της
ψυχης αυτου. Ἡμας δε και αισθηται μεν αστραπαι επιστρεφετωσαν προς τον
βροντωντα και αστραπτοντα Θεον· εχουσι γαρ τι θαυμαστον, το τας αυγας αθροον
φαινομενας φαινειν τηι οικουμενηι, ωστε λυεσθαι το της νυκτος σκοτος· ου μονον
γαρ ηλιος λοει το σκοτος, αλλα και αστραπη. Ει δε δει κανταυθα προσαναμειναι τωι
λογωι, ωσπερ κατα τι παραδειγμα, τροχοι οντες δεχονται την φωνην οι μεγαλοφωνοι
αποστολοι του κατα το Ευαγγελιον λογου· ουτω και αστραπτουσι, και λαμπει αυτων
το φως εμπροσθεν των ανθρωπων, και εστιν ιδειν αστραπας των νοη ματων αυτων
και των πραξεων.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΖʹ.
∆ιεῤρηξε θαλασσαν, και διηγαγεν αυτους. (F f. 122) Σεσωκε δε και ημας κατα
τον ισον τρο πον ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· διεβιβασε γαρ ημας και
παρεσκευασεν, καθαπερ τινα θαλασσαν, του παροντος βιου τον κλυδωνα, τας
επαναστασεις, τους πειρασμους, τα κυματα. Κεκρατηκαμεν δι' αυτου και των
ανθεστηκοτων. ∆εδωκεν ημιν πατειν 69.1196 επανω οφεων και σκορπιων, και επι
πασαν την δυ ναμιν του εχθρου. Εισηγαγεν δε ημας και εις την γην της επαγγελιας,
ης διεμεμνητο λεγων· "Μακα ριοι οι πραεις, οτι αυτοι κληρονομησουσι την γην.
Ἄρτον ουρανου εδωκεν αυτοις. (E f. 159 b) Ἄρτος ουρανου ο του Θεου Μονογενης·
δηλονοτι αυτο εστι το μαννα το αληθες· ο αρτος εκ του ουρανου πασηι τηι λογικηι
κτισει χορηγουμενος.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΗʹ.
Ἕως ποτε, Κυριε, οργισθησηι εις τελος; (C f. 171 b, D f. 202, G f. 86, L f. 191)
Ὅτι δε χεται Χριστος και σφοδρα ετοιμως τας των αγιων πρεσβειας, ας αντιποιοιντο
πολλακις υπερ των πε πλημμεληκοτων, συναγωνιζονται γαρ ως αδελφοις, και
μεριζονται των εν θλιψει το δακρυον, και ιδιας ποιουνται τας ετερων συμφορας, και
ως αυτοι πα σχοντες δι' αγαπην, τωι φιλαγαθωι Θεωι προσπιπτουσι λεγοντες· "Ἕως
ποτε, Κυριε, οργισθησηι εις τελος, εκκαυθησεται ως πυρ ο ζηλος σου;" Μη μεχρι παν
τος, φησιν, και ακαταληκτως επαφησηις την οργην τοις ημαρτηκοσιν. Ου πεφυκας
ειναι τοιουτος· πλητ τει γαρ ο των ολων Θεος τους ημεληκοτας του ζηιν εθελειν
ορθως· επειδη δε εστιν πολυς και απαρα βλητος [cod. απαραβοητος] εις
φιλανθρωπιαν, ου κατα τας ανομιας ημων εποιησεν ημιν, ουδε κατα τας αμαρτιας
ημων ανταπεδωκεν ημιν. Συστελλει γαρ αει τας οργας, και ουκ ισοῤροπως τοις παρ'
ημων αμαρτημασιν επιφερει τας τιμωριας· και γουν δια το μεγεθος της ενουσης
αυτωι ημεροτητος και αμνησικακιας, μονονουχι και εγκαλουσιν τινες αυτωι οτι και
ολως οργιζεται. Και γουν ο καρτερικωτατος Ἰωβ αυτο δη τουτο ποιων προσηρχετο
λεγων· "∆ια τι ουκ εποιησω της ανομιας μου ληθην, και καθαρισμον της αμαρτιας;"
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και δια τι, λεγω, εγκαλεις τωι ∆εσποτηι; Ουκ εγκαλω, φησιν, αιτω δε μαλλον την
αυτωι συνηθη και εμφυτον ημεροτητα. Ταυτα μεν ουν ο γενναιος αθλητης. Ἔκχεον
την οργην σου επι τα εθνη τα μη επεγνωκοτα σε, κ.τ.λ. (D f. 202 b, G f. 86 b, L f. 191)
Ὠφελουσιν ημας αι των αγιων ευχαι· προσπιπτουσι γαρ υπερ ημων τωι Θεωι, και την
καθ' ημων ερχομενην οργην οιονει πως εφ' ετερους μεθιστωσι λεγοντες· "Ἔκχεον
την οργην σου επι τα εθνη τα μη γινωσκοντα σε, και επι βασιλειας αι το ονομα σου
ουκ επεκαλεσαντο." Ἆρ' ουν καθ' ετερων απλως και ουδεν ημαρτηκοτων εκ χεισθαι
βουλεται τα εκ της θειας οργης; Ειτα πως αν ηνεσχετο ο Θεος προτρεποντος αδικειν;
Ἢ πως αν ην ολως αγιος ο την ουτω σκληραν ποιουμενος προσευχην; Τι ουν εστιν ο
φησιν; Ὅτ' αν μεν γαρ πλημμελωσι τινες των υπο Θεωι γεγονοτων, και την υπ' αυτωι
λατρειαν τετιμηκοτων, τοτε παντως παι δευει επιμετρησας την κινησιν, και φειδοι
κερασας τα εξ οργης· οτ' αν δε ωσι τινες των ουκ ειδοτων αυτον οι διηνεκως
παροξυνοντες, τοτε και αχαλινον αυτοις επαφιησι τον θυμον. 69.1197 Ὅτι
επτωχευσαμεν σφοδρα. (C f. 171 b, D f. 202 b, G f. 86 b, L f. 191) Και ποιος αρα εστι
της καθ' ημας νοουμενης πτωχειας ο τροπος, και ποιον ολως αποβεβληκαμεν
πλουτον, αναγκαιον εστιν ιδειν. Γυμνη γεγονεν η ανθρωπου φυσις παντος αγαθου,
ερημος των ανωθεν χαρισμα των, εξω της προς Θεον οικειοτητος. ∆ια τε την με
σολαβησασαν αμαρτιαν, απεδυσαμεθα την αφθαρσιαν, ωμωι και ανοσιωι
περιπεσοντες ληιστηι, φημι δη τωι Σαταναι. Ὁ γαρ Θεος θανατον ουκ εποιησεν, αλλ' επι
αφθαρσιαι εκτισε τα παντα, και σωτηριοι αι γενεσεις του κοσμου· φθονωι δε διαβολου
ο θανατος εις τον κοσμον εισηλθεν. Ουκουν επτωχευσαμεν σφοδρα, αλλ' εν Χριστωι
πεπλουτηκαμεν, αναλαβοντες τα εν αρχηι. Συνεπτωχευσε γαρ ημιν πλουσιος ων, ινα
ημεις τηι αυτου πτωχειαι πλουτησωμεν.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΘʹ.
[Ἐναντιον Ἐφραιμ και Βενιαμιν και Μανασση. Ἀπο των επιφανεστατων
τριων φυλων απαν το γενος του Ἰσραηλ σημαινει.] Ἐλθε εις το σωσαι ημας. (B f. 343
b, C f. 173. E f. 166 b, H f. 316 b) Ει ρηται μεν γαρ τα τοιαυτα προφητικως. Ἐκβεβηκε
δε εις περας, ως εφην, εις ημας εις ους τα τελη των αιωνων κατηντησεν. Ἐν
εσχατοις γαρ του αιωνος καιροις γεγονεν ανθρωπος ο μονογενης του Θεου Λογος.
Ἐπιφανον το προσωπον σου, και σωθησομεθα. (B f. 343 b, F f. 131 b, H f. 317, K f. 147)
Προσ ωπον του Θεου και Πατρος ονομαζουσιν τον Υιον· εικων γαρ εστιν και
χαρακτηρ της υποστασεως αυτου, και εν αυτωι και μονωι το του Θεου και Πατρος δια
φαινεται καλλος. –Ἐπιλαμψαντος ημιν του προσωπου του Πατρος, τουτεστι του
Υιου, επεστρε ψαμεν προς Θεον ζωντα και αληθινον εκ ματαιας ημων
πατροπαραδοτου αναστροφης, και σεσωσμεθα δι' αυτου. Ἕως ποτε οργιζηι επι την
προσευχην του δουλου σου; (E f. 167, F f. 131 b) Ουκετι αιτιαται βραδυνοντα,
παρακαλει δε μαλλον επιταχυναι την χαριν· πλην ο παντα γινωσκων Θεος οιδε και
τον εκαστων των πραγματων εοικοτα καιρον. Ποτιεις ημας εν δακρυσιν εν μετρωι.
[cod. M f.142.] Ὀδυρομενοι και στενοντες μετα λαγχανομεν της αναγκαιας. Τουτο δε
πεποιηκας, αντιμετρησας ταις αμαρτιαις ημων την τιμωριαν. Ἔθου ημας εις
αντιλογιαν τοις γειτοσιν ημων. (B f. 344, H f. 317 b) Τεθεινται δε υιοι Ἰσραηλ προς
αντιλογιαν τοις γειτοσιν, και εις μυκτηρισμον τοις εχθροις, αρα τινα τροπον;
Ἀσθενουντες δηλονοτι και πεπατημενοι και πεσοντες υπο ποδας εχθρων· 69.1200 ου
γαρ ην ευπραττειν δυνασθαι καταλυπουντας. [προ καταλυπουμενους...]–Ουκ
εγκαλουσιν ως αδικη σαντι, θρηνουσι δε μαλλον ως ερημον γεγονοτα της παρ'
αυτου βοηθειας τον Ἰσραηλ. Ὡδοποιησας εμπροσθεν αυτης, και κατεφυτευσας τας
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ριζας αυτης, κ.τ.λ. (G f. 88 b, L f. 193) Προπορευομενος γαρ εξεβα λεν απο προσωπου
αυτων εθνη. Ῥιζα δε της Ἰουδαικης αμπελου Μωσης η Ἰησους. Ουτοι την γην της
εαυτων ευσεβειας επληρωσαν· πανταχου γαρ αυτων αι αρεται διεβησαν. Ἄμπελον
τροπικως τον λαον ονομασας, επεμενε τηι τροπηι. Και ορη μεν καλει την των ομορων
εθνων ισχυν· σκιαν δε ταυτα καλυ πτουσαν, την του Ἰσραηλ δυναστειαν τουτοις
επιτε θεισαν· κεδρους δε του Θεου, τους υψηλους αρχοντας, τους υπο του Θεου το
αρχειν ειληφοτας· αναδενδρα δας δε τας κεδρους συγκαλυπτουσας, την Ἰσραηλιτι
κην βασιλειαν περιφανεστεραν τουτων γεγενημενην· τουτο δε και επι του μακαριου
∆αβιδ και επι του Σολομωντος μεμαθηκαμεν γενεσθαι. Ὁ μεν γαρ μεγας ∆αβιδ, ου
μονον παρα των αλλοφυλων και Ἰδουμαιων και Ἀμμανιτων και Μωαβιτων, αλλα
και παρα Συρων εκατερων δασμους εκομιζετο. Προς δε τον Σολομωντα και Αιθιοπων
εδρακεν βασιλισσα· ουτω παρα πασιν εγενετο πολυθρυλλητος. Κληματα δε, του λαου
λεγει το πληθος· παραφυαδας δε, τους προσηλυτους τους εκ των εθνων
προσεληλυθοτας, και την θειαν δεξαμενους επιγνωσιν. ∆ια παντων δε την προτεραν
ευκαρπιαν εδηλωσε του λαου. Και μονιος αγριος. (E f. 168. Κυριλλου και Ἡσυχιου.)
Νοησεις ταυτα και εις τον διαβολον. Ἐπιστρεψον δη και επιβλεψον. [cod. M f.143]
Παυσον την αποστροφην· επι μεληθητι της κεχερσωμενης, καθεις επ' αυτηι τον
νοητον υετον. Περιβαλε, καθαπερ τινι φραγμωι, δυναμεσι λογικαις, και τηι σαυτου
δυναμει και χαριτι καταρτισαι, "ην εφυτευσεν η δεξια σου." ∆εξια δε του Πατρος ο
Υιος· δι' αυτου γαρ, ως δια χειρος, τα παντα εργαζεται. Τοτε γαρ η εμπεπυρισμενη
αναβλαστησει και αναβιωσεται, και αγαθους εκδωσει καρπους· οι γαρ εμπυρισαντες
αυτην απολουνται. Προσωπον δε Θεου ο Υιος· εικων γαρ εστι και χαρακτηρ της υπο
στασεως αυτου, και εν αυτωι τεθεαμεθα τον Πατερα. Ἐπισκεψαι την αμπελον ταυτην,
και καταρτισαι αυτην, κ.τ.λ. (F f. 132 b, K f. 148) Ἑτοιμασον δε πως επι Υιον
ανθρωπου, τουτεστι, χαρισον αυτοις καρδιαν αγαθην, ως και επιγνωναι και
δεξασθαι δια της πιστεως τον γενομενον ανθρωπον. Και μετ' ολιγα· Ὅτε τοινυν
καταρτισει, φησι, την αμπελον ταυτην, και ετοιμα σει αυτης την καρδιαν εις το
παραδεξασθαι δια της πιστεως τον γενομενον Υιον ανθρωπου, τοτε δη παν τως η
εμπεπυρισμενη πυρι και ανεσκαμμενη εις 69.1201 αχρειοτητα καταντησασα παντελη,
αναβλαστησει παλιν και αναβιωσεται, και αγαθους εκδωσει καρ πους· οι γαρ
εμπυρισαντες αυτην και ανασκαψαντες απο επιτιμησεως του προσωπου σου
απολουνται. Προσωπον δε παλιν του Θεου και Πατρος ονομαζει τον Υιον· εικων γαρ
εστιν και χαρακτηρ της υπο στασεως αυτου, και εν αυτωι τεθεαμεθα τον Πατερα. Ἐπ'
ανδρα δεξιας σου, και επι υιον ανθρωπου. (E f. 168 b) Ὁμολογουμεν ως εν τουτοις
αυτον ονομαζει τον των ολων Σωτηρα Χριστον, τουτεστι τον μονογενη του Θεου
Λογον· επειδη γεγονεν αν θρωπος, ανθρωπινως καλει τα περι αυτου. –Ουτος εστιν ο
Χριστος, ουτος εστιν ο ενανθρωπησας του Θεου Λογος, και την δι' ημας υπομεινας
κενωσιν, και μεμενηκως οπερ ην.

ΨΑΛΜΟΣ Πʹ.
Ἐν τωι εξελθειν αυτον εκ γης Αιγυπτου, γλωσ σαν ην ουκ εγνω ηκουσεν. (D f.
206 b) Μεγα τι τουτο και εξαιρετον, και αρ κει προς πασαν ευημεριαν τωι γε απαξ
ανδρι φιλο θεωτατωι. Ἐξεκομισθη γαρ εκ γης Αιγυπτου εν χειρι κραταιαι και βραχιονι
υψηλωι, καθ' α γεγραπται, διεφυγε τας εκεισε πλεονεξιας. Και μετ' ολιγα. Ταυτα
παντα παρελασας ο την ωιδην αναφερων δια μεμνηται της εν Σιναι νομοθεσιας. Ἐκει
γαρ ηκουσεν ο Ἰσραηλ γλωσσαν ην ουκ εγνω. Ἐκει πρωτη γεγονεν αυτωι προφητεια
περι του παντων ημων Σωτη ρος Χριστου. Και τινα τροπον, ερω. Παρεστησαν μεν
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ υπο το ορος Σινα, καταβεβηκοτος επ' αυτωι του Θεου εν ειδει πυρος. Ειτα, καθως
εν τηι Ἐξοδωι γεγραπται, ελαλησε Κυριος τους λογους τουτους· "Ἄκουε, Ἰσραηλ· Ἐγω
ειμι Κυριος ο Θεος σου, οεξαγαγων σε εκ γης Αιγυπτου, εξ οικου δουλειας." Και μετ'
ολιγα, ειτα φησι το Γραμμα το ιερον· "Και ο λαος απας εωρακε φωνην, και τας
λαμπαδας του πυρος, και την φωνην της σαλπιγγος, και το ορος καπνιζον. Και
εφοβηθησαν πας ο λαος, και απ εστησαν μακροθεν. Και ειπον τωι Μωσει λεγοντες·
Λαλει συ προς ημας, και μη λαλειτω προς ημας ο Θεος, ινα μη αποθανωμεν."
Ἀκουεις οπως ασυνηθους ουκ ανεχονται φωνης· Ου φερουσι λαλουντα τον Θεον;
Και μετ' ολιγα, δια τουτο θαυμαζων φησιν ο Ψαλμωιδος περι αυτου· "Ἐν τωι εξελθειν
αυτον εκ γης Αιγυπτου," και τα εξης. Ἤκουσε γαρ νομοθε τουντος του Θεου· επειδη
δε απαξ αφορητον ην το πραγμα αυτοις, εξητουν μεσιτην, λεγοντες τωι μακα ριωι
Μωσει· "Λαλει συ προς ημας, και μη λαλειτω προς ημας ο Θεος, ινα μη
αποθανωμεν." Ειτα τι το εντευθεν; Συνειδεν ευθυς ο Θεος και Πατηρ οτι χρηι ζομεν
του μεσιτευοντος. Ἀλλ' ουκ ενεδεχετο Μωσεα, θνητον οντα καθ' ημας, μεσιτην αει
γενεσθαι Θεου και ανθρωπων· δια τουτο παραχρημα την επι Χριστωι προφητειαν
εποιειτο λεγων· "Προφητην αυτοις αναστησω εκ των αδελφων αυτων ωσπερ σε· και
θησω τους λογους μου εν τωι στοματι αυτου, και λαλησει κατα παντα οσα αν
εντειλωμαι αυτωι. Και εσται ος αν μη ακουσηι οσα αν λαλησηι ο προφητης 69.1204
εκεινος επι τωι ονοματι μου, εγω εκδικησω εξ αυτου." Γεγονε τοινυν ημων και Θεου
μεσιτης ο Υιος. Μεσιτης δε πως; Καθηκεν εαυτον εις κενωσιν, ελαβε δουλου μορφην,
συνανεστραφη τοις επι της γης ως ανθρω πος. Και μετα πολλα ο Πατηρ εφη, οτι
Θησω τους λογους μου εν τωι στοματι αυτου, και λαλησει αυτοις παντα οσα αν
εντειλωμαι αυτωι. Ὁ δε Υιος εφη· "Ἀπ' εμαυτου ου λαλω, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ,
αυτος μοι εντολην δεδωκεν τι ειπω και τι λαλησω." Και παλιν· "Τα ρηματα α εγω
λελαληκα υμιν, ουκ εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος με." Λαλει δε τα του Πατρος ουχ
ως διακονος λογων, αλλ' ως αυτος ων ο Λογος του Πατρος. ∆ια τουτο φησιν Ἡσαΐας
ο προφητης περι αυτου, οτι "Παιδιον εγεννηθη ημιν, ου η αρχη επι του ωμου αυτου·
και καλειται το ονομα αυ του μεγαλης βουλης Ἄγγελος." Μεγαλη δε βουλη του Θεου
και Πατρος, ην εξηγγειλεν ημιν ο Υιος, Λογος ων, ως εφην, του Πατρος. Αι χειρες
αυτου εν τωι κοφινωι εδουλευσαν. (D f. 207, E f. 169 b) Οι γαρ τοις της πλινθιας
υπηρετουντες πονοις, κοφινωι τον πηλον εμβαλλοντες φερουσι κατα νωτου.
Κοφινος δε καλειται και μεχρι νυν το σκευος εν ωι ποιουνται τα βασταγματα. Τον
τοινυν νωτον αυτων, φησιν, απεστησεν απο αρσεων, τουτεστιν, ηλευθερωσε
βασταγματων. Ἠλευθερωσε δε και τας χειρας του μη δουλευειν εν τωι κοφινωι. Αυτη
μεν ουν ως εν ολιγοις η των στιχων διανοια, το δυσχερες εχουσα παντελως ουδεν.
Και μετα πολλα· Ἀλλα των μεν ελευθερουμενων σαρκικως δια κονος ην ο Μωσης·
ημων δε των κατα πνευμα μεσι της γεγονεν ο Χριστος· αυτος γαρ τον νοητον κατ
ελυσε Φαραω, τουτεστιν τον Σαταναν· απεσοβησεν αυτον της κατα παντων
πλεονεξιας. Αυτος ημας απηλλαξεν ου σωματικης μαλλον, αλλα νοητης δου λειας.
Οι εχθροι Κυριου εψευσαντο αυτωι. (E f. 170 b) Προσδοκηθεντες γαρ οτι παντη τε και
παντως της εις Θεον ευσεβειας αποδωσουσι τον καρπον, εκ των εναντιων γεγονασι
πονηροι. Ἐκ πετρας μελι εχορτασεν αυτους. (D f. 208 b, G f. 91 b, L f. 195 b) Ὡσει και
εφασκεν· ωσει παιδιον, εφη, αρτιγενες και βραχυ και πολλης δεομενον της
επιμελειας εξεθρεψε Θεος, αρτον μεν εις κορον παρατιθεις αυτοις, τροφηι δε τηι δια
μελιτος εμπλησθηναι παρασκευασας οικειοτατη γαρ αυτη νηπιοις τροφη.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΑʹ.
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὁ Θεος εστη εν συναγωγηι θεων. (D f. 208 b, F f. 135) Και Θεον μεν εν τουτοις
αναμφιλογως τον Σωτηρα καλει, Θεον αληθινον, ου νοθον, ου ψευδωνυμον, αλλ'
ουδε εν χαριτος μερει παρ' ετερου λαχοντα την κλησιν, αλλ' οντα τουτον κατα
φυσιν και αληθως οπερ ην, ο και λεγεται. 69.1205 Θεους δε παλιν φησιν τους ουκ
οντας μεν τουτο κατα αληθειαν, ωνομασμενους δε ουτω κατα χαριν· ων και ο
πανσοφος Παυλος διαμνημονευει λεγων· "Και γαρ ειπερ εισιν λεγομενοι θεοι και
κυριοι πολλοι εν τε ουρανωι και επι της γης, αλλ' ημιν εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα
παντα, και ημεις εξ αυτου· και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις
δι' αυτου." Εισιν ουν αρα τινες κατα χαριν ωνο μασμενοι θεοι. Και γουν ειρηται και
προς ημας δια της του Ψαλλοντος φωνης· "Ἐγω ειπα· Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου
παντες." Θεος ουν υπαρχων αλη θινος, ο μονογενης του Θεου Λογος, εστη εν συν
αγωγηι θεων. Και ποιων αρα θεων; Των δια της ιερωσυνης αξιωμα τηι του Θεου
κλησει τετιμημενων. Ουτω γαρ αυτους και ο Παυλος ονομαζει λεγων· "Θεους ου
κακολογησεις, και αρχοντα του λαου σου ουκ ερεις κακως." [Ἐγω ειπα· Θεοι εστε,
και υιοι Ὑψιστου. Ἐπειδη γαρ υιοι γεγοναμεν αυτου, ατε τον φυ σει και αληθη Υιον
λαβοντες εις νουν δια του αγιου Πνευματος, δια τουτο και τετιμημεθα τηι κλησει και
ωνομασθημεν θεοι, καιτοι κατα φυσιν ουκ οντες του το, αλλα τιμης ενεκα και δοξης.
Πλην ει και λεγο μεθα θεοι, αλλ' εις εστι φυσει και αληθως, και επα νω παντων·
ημεις δε κατα μεθεξιν, ως εφην.]

ΨΑΛΜΟΣ ΠΒʹ.
[Ἰδου οι εχθροι σου ηχησαν. Ἰδου ετερον ειδος της προς Θεον εχθρας ο
Προφη της εξεθετο. Οι γαρ τωι λαωι του Θεου και τοις αγιοις εχθραινοντες, προς
αυτον αν αιρουνται πολεμον· ουπερ εκεινοι δουλοι και οικειοι φιλοι τυγχανουσιν.]
[Και τις κατα Θεου βουλευσασθαι τι η διαθεσθαι η και ολως φαντασθηναι, του μη
μονον οψεσιν, αλλα και λογισμοις απροσιτου δυνησεται; Ἀλλ' εαυτωι τα των εις
αυτους πεποιθοτων λογιζεται· και τουτου χαριν αι κατ' εκεινων επιβουλαι κατ'
αυτου του Θεου, ως πατρος των επιβουλευομενων και προστα του και κηδεμονος
λεγονται. –Τινες δε οι τας επι βουλας εργαζομενοι;] Οι μισουντες σε ηραν κεφαλην.
(B f. 349 b, C f. 178 b, F f. 136, G f. 95, H f. 331 b, L f. 196 b) Παλιν ως επι οφεων και
ασπι δων φησι το "Ἦραν κεφαλην." Ὥσπερ γαρ οι οφεις δακνοντες αιρουσιν ηρεμα
την κεφαλην και ανακουφιζουσι της γης, ουτω και οι μαχομενοι τηι δοξηι Χριστου
επαιρουσιν ηρεμα την κεφαλην· αλλα πιπτουσι παραχρημα· πληττονται γαρ παρ'
αυτου, οτι αυτος εστιν ο συντριβων τας κεφαλας των δρα κοντων. Τα σκηνωματα
των Ἰδουμαιων, και οι Ἰσμαηλιται, κ.τ.λ. (B f. 549 b, G f. 93 b, H f. 332 b) Ἔθνη δε
ταυ 69.1208 τα βαρβαρα και πολεμια τωι κατα σαρκα Ἰσραηλ, αλλοφυλοι
διαφεροντως εκληθησαν. Ἀλλ' εσωζε μεν κακεινους το τηνικαυτα δε Θεος,
απρακτους τας των εθνων αποφαινων εφοδους. Και Ἀσσουρ συμπαρεγενετο μετ'
αυτων. (G f. 93 b) Εις αυτην αμαρτανει την γνωσιν, ο τον πεφυκοτα νουν οραιν την
γνωσιν αμαρτανειν [cod. αμαρτανων] αναγκαζει. Οι δε τον κατα σου πολεμον
αναδεξαμενοι εισιν Γεβαλ, ετι και Ἀσσουρ, και εξης.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΓ.
Ὡς αγαπητα τα σκηνωματα σου. (E f. 173 b) Αιωνια και επουρανια ταυτα τα
σκη νωματα λεγει. [Ἐπειδη δε χαριτι και φιλανθρωπιαι του παντας οικτειροντος
Θεου κεκληνται παρα Χριστου, και τον της διανοιας ανοιξαντες οφθαλμον
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισεδεξαντο της αληθειας το φως, επεγνωσαν την αληθειαν, εμαθον της ευσεβειας
τας οδους, εισηλθον εις τας θειας αυ λας, υμνολογουσι λοιπον τον των ολων
σωτηρα Χρι στον.] Τρυγων [ευρεν] νοσσιαν εαυτηι. (B f. 351, E f. 173 b, F f. 138 b, G f.
95 b, H f. 336 b, K f. 152, L f. 198 b) Θαυμαζουσιν, ως εφην, της Ἐκκλησιας το
καλλος· επαινουσι δε και των εν αυταις διδασκαλων το επιεικες, οτι καθαπερ τινες
τρυ γονες τους εαυτων θαλπουσι νεοττους παρα τοις θειοις θυσιαστηριοις. Νεοττοι
δε διδασκαλων, οι δι' αυτων πιστευοντες· πατερες γαρ εισι πνευματικοι. Ἔθος δε τηι
θεοπνευστωι Γραφηι τρυγοσιν αφομοιουν τους αγιους μυσταγωγους. Και δια ποιαν
αιτιαν; Λαλιστατος και ευφωνος εστιν η τρυγων· ημιν δε τοις φιλομαθεσιν, οι των
μυσταγωγουντων εισι λο γοι. Τρυγονες ουν ουτοι αρα εισι πνευματικοι. Ουχι η ψυχη
δε μονη γαννυται και αγαλλεται, αλλα και το σωμα κεκοινωνηκε της θυμηδιας,
δεξαμενον την ελπιδα της αναστασεως. Τουτο γαρ ο λογος αι νιττεται. ∆ια τουτο και
ζωντα τον Θεον προσηγο ρευσεν, ως ζωης υπαρχοντα χορηγον. Ἐπειδη γαρ και οι
Βαβυλωνιοι θεοι, και μεν δη και οι των ημε τερων προγονων, και αψυχοι ησαν και
αναισθητοι παντελως, και μαλα εικοτως οι εκεινων απαλλαγεντες, ζωντα τον
αληθη Θεον ονομαζουσι. [Μακαριοι οι κατοικουντες εν τωι οικωι σου. Ἐν γαρ ταις
εκκλησιαις μαλιστα τας της σωτη ριας συλλεγουσιν αφορμας οι των αγιοπρεπων
σπου δασματων επιστημονες· λαλει γαρ εν αυτοις το Πνευμα το αγιον δια προφητων
αγιων, δια φωνης αποστολων και ευαγγελιστων. Και ωσπερ εν ιατρειωι πολλοι μεν
οι νοσουντες εισιν, εσθοτε και κατα δια φορους τροπους, εξεστι δε εκαστωι της
προσφορου θεραπειας τυχειν· ουτω και εν ταις εκκλησιαις ευρισκομεν.] Ἀναβασεις
εν τηι καρδιαι αυτου διεθετο. (E f. 174) Και ποιας αναβασεις; Τας εις ουρανον
δηλονοτι. ∆ιενθυμουμεθα γαρ καθ' εαυτους, και εν ελπισιν εσμεν οτι εις την ανω
πολιν αναβησομεθα, 69.1209 την των αγιων μητερα, την εν ουρανοις Ἐκκλησιαν,
κακει συνεσομεθα τωι παντων Σωτηρι Χριστωι. [Θεος θεων ο οφθεις κατα σαρκα. Μη
τοινυν ταις Ἰουδαικαις αμαθιαις κατακολουθειν σπουδαζωμεν, πιστευωμεν δε
μαλλον οτι και Υιος εστιν αληθως, και εκ Θεου Θεος, ο κατα σαρκα εκ γυναικος ο δι'
ημας καταβεβηκως εν τοις καθ' ημας, ινα ημας εις την ιδιαν ανακομισηι δοξαν, ινα
εν αυτωι το δουλον υιοποιηθηι· πλουτησηι το εν πτωχειαι· κρειττον γε νηται θανατου
το υπο φθοραν, αγιον το υφ' αμαρ τιαν. Ταυτα γαρ παντα πεπλουτηκαμεν δια της επι
φανειας του παντων ημων Σωτηρος Χριστου.] Κυριε ο Θεος των δυναμεων. (B f. 360,
E f. 174 b, G f. 96, H f. 338, K f. 152 b, L f. 199) Κυριον δε των δυναμεων και Θεον
Ἰακωβ ονομαζει Χριστον, ινα μη τις προσφατον αυτον νο μισηι Θεον δια την κατα
σαρκα γεννησιν, πιστευω μεν δε μαλλον εκεινον υπαρχειν, ωι και αυτοι λελα
τρευκασιν οι του Ἰσραηλ πατερες, ον εν προγνωσει τεθεανται, ου το μυστηριον ουκ
ηγνοησαν, αποκα λυπτοντος δηλονοτι του Θεου και Πατρος, και δια της φωταγωγιας
του αγιου Πνευματος. Ἐξελεξαμην παραριπτεισθαι εν τωι οικωι του Θεου μαλλον η
οικειν με επι σκηνωμασιν αμαρτω λων. (G f. 96 b) Της σης κηδεμονιας, ω ∆εσποτα, ο
σος λαος απολαυων αει τωι σωι προσεδρευει ναωι, πολλην εντευθεν την ωφελειαν
καρπουμενος. α γαρ εν μιαι τηι σηι ημεραι εδρεψατο, ουκ αν ετερωθεν συναγαγοι,
πολλας αναλωσας ημερων χιλιαδας. Ταυ τα μεν και τοις εν Βαβυλωνι δορυαλωτοις
λεγειν ηρμοττεν, ασεβεσιν ανθρωποις συμβιωτευειν ηναγ κασμενοις, κερδος δε
εντευθεν ποριζομενοις ουδεν, λογιζομενοις την απο του Θεου νεω παλιν ωφελειαν.
[Ὅτι ελεος και αληθειαν αγαπαι Κυριος. Καλην τωι ψαλμωι ο προφητης σφραγιδα
επεθηκε την εις Θεον ελπιδα, ης μακαριον εχεσθαι· αγκυρα γαρ τωι χειμαζομενωι, τωι
δε πολεμουμενωι τειχος αῤραγες γινεται.]

ΨΑΛΜΟΣ ΠΕʹ.
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Προς σε κεκραξομαι ολην την ημεραν. (E f. 177, K f. 159 b) Το ολην την
ημεραν, αντι του καθ' ολην την ημεραν, ηγουν εν παντι καιρωι. Χρη γαρ ημας
αδιαλειπτως προσπιπτειν τωι Θεωι, και παρ' αυτου τον ελεον επιζητειν.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΖʹ.
Οι θεμελιοι αυτου εν τοις ορεσι τοις αγιοις. (E f. 179) Ὄρεσι παρεικαζει την
Ἐκκλησιαν η 69.1212 θεοπνευστος Γραφη, δια το υψηλον των εν αυτηι θειων
δογματων. –Ὄρη ουν νοουμεν τας Ἐκκλησιας, ητοι τους εν αυταις. Ναοι γαρ εσμεν
Θεου ζωντος, και οικος Θεου κατα τας Γραφας. Ποια δε αυτα εστι τα θεμελια α
τιθησιν εν ημιν Χριστος, διδαξει λεγων ο Παυλος· "Πιστις, ελπις, αγαπη· και προς επι
τουτοις ανδρεια και υπομονη, σωφρο συνη και εγκρατεια, πραοτης και μακροθυμια,"
και απαξ απλως παν ειδος αρετης. (F f. 143 b) Ἡ επιγειος Σιων, η κατα την Ἰουδαιαν
χωραν, μερος μεν εστι της Ἱερουσαλημ, υψηλη δε και ωσπερ εν ορει διακειμενη· δια
τουτο και ερμηνευεται σκοπευτηριον. Ταυτηι τοινυν τηι ως εν ορει διακειμενηι Σιων
απεικαζει την Ἐκκλησιαν, ηγουν την των πιστευσαντων πληθυν, το Γραμμα το
ιερον. Ὑψηλη γαρ, ουδεν εχουσα ταπεινον· ουδε γαρ αξιοι φρονειν τα επι της γης,
ζητει δε μαλλον τα ανω· και οι της Ἐκκλησιας δε τροφιμοι περιπατουσι μεν επι γης,
εχουσι δε το πολιτευμα εν ουρανοις.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΗʹ.
Ἕως του αιωνος ετοιμασω το σπερμα σου. (F f. 147, K f. 158 b) Ἐγηγερται εκ
σπερματος αυτου το κατα σαρκα Χριστος, και εκ της Ἰουδα φυλης, εξ ης και αυτος ην
ο μακαριος ∆αβιδ. Ἐν τωι βραχιονι της δυναμεως σου. (F f. 148 b) Βραχιονα δε του
Πατρος ονομαζει τον Υιον· ενεργει γαρ δι' αυτου τα παντα, καθαπερ αμελει και ημεις
αυτοι δια της εαυτων χειρος παντα ποιειν ειθισμεθα. Κυριε, εν τωι φωτι του
προσωπου σου πορευ σονται. (F f. 148 b) Ἐν τωι φωτι τωι δια του Πνευματος τωι
εκπεμπομενωι δια του σου προσωπου, τουτεστι του σου Υιου, πορευσονται. Ὁδηγει
γαρ ημας το Πνευμα το αγιον εις εκαστα των εν φωτι πρακτεων. Ἐν τωι ονοματι σου
αγαλλιασονται. (F f. 148 b, K f. 159) Ἀει γαρ ημας στεφανοι το καλον ονομα του
Χριστου το επικληθεν εις ημας· ωνομασμεθα γαρ δια Χριστον Χριστιανοι. [Ἡ γαρ
χειρ μου συναντιληψεται αυτωι, και ο βραχιων μου κατισχυσει αυτον. Ὁ Σωτηρ
εφασκε· "Τα εργα α δεδωκε μοι ο Πα τηρ ινα ποιησω αυτα· αυτα τα εργα α εγω ποιω
μαρτυρει περι εμου, οτι αυτος με απεσταλκε." Και παλιν· "Ἀπ' εμου λαλω ουδεν· ο δε
Πατηρ ο εν εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος." Και τουτο εστιν ο λεγει νυν ο Πατηρ
περι αυτου· "Ἡ γαρ χειρ μου συναντιληψεται αυτωι, και ο βραχιων μου κατισχυσει
αυτον.]" Τους μισουντας αυτον τροπωσομαι. (F f. 149 b, K f. 160) Μετα γαρ τον του
Σωτηρος σταυρον δειναις και αφυκτοις περιπεπτωκε συμφο ραις η των Ἰουδαιων
συναγωγη. Παρεδοθησαν γαρ εις χειρας εχθρων, οι και πασαν αυτων ηρημωσαν την
χωραν· και διεσκορπισθησαν. 69.1213 Ὑψωθησεται το κερας αυτου. (F f. 149 b) Ἔθος
τηι θεοπνευστωι Γραφηι κερας ονομαζειν, επι μεν των αμαρτωλων, την υπεροψιαν·
επι δε των δικαιων, την δοξαν. [Τοις ονομασι τοις μαλιστα πρεπουσι τωι Πατρι και
αυτος ο Υιος δοξαζεται· οιον τι φημι, Θεος αληθινος, ο Πατηρ τουτο εστι και ο Υιος·
αυτος γαρ εστιν "η αληθεια και η ζωη." Και τουτο ελεγε προς τον εαυτου Πατερα·
"Ὅτι παντα τα εμα σα εστι, και τα σα εμα."] [Αυτος επικαλεσεται με, Πατηρ μου ει συ.
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θησει δε αυτον ο Θεος και πρωτοτοκον, καθα και Παυλος ο μεγας φησιν· "Εις το
ειναι αυτον πρωτο τοκον εν πολλοις αδελφοις·" και παλιν· "Πρωτοτο κος εκ των
νεκρων, και πρωτοτοκος πασης κτισεως." Ἔλεγε δε και ο Σωτηρ τηι Μαριαι·
"Πορευθεισα, ειπε τοις αδελφοις μου· Πορευομαι προς τον Πατερα μου και Πατερα
υμων, και Θεον μου και Θεον υμων." Και γαρ μονογενης μεν εστιν ως Θεος,
πρωτοτοκος δε ως ανθρωπος· αδελφους γαρ εχει τους πεπιστευκοτας, και Πατερα
εαυτου καλει τον Θεον ως Θεος· Θεον δε αυτου παλιν ως ανθρωπος.] Εις τον αιωνα
φυλαξω αυτωι το ελεος μου, και η διαθηκη μου πιστη αυτωι. (F f. 150, K f. 160 b) Αυτωι
μεν τωι πεπιστευκοτι δι' αυτου λαωι φησι· ελεος δε την δια πιστεως αφ εσιν. Πιστη δε
διαθηκη αντι του ασφαλης και βεβαια και μενουσα· η μεν γαρ πρωτη διαθηκη
πεπαυται δια το αυτης ασθενες και ανωφελες. "Ουδεν γαρ ετελειωσεν ο νομος."
Πεπαυται μεν γαρ η πρωτη διαθηκη σκιας εχουσα τυπον, και μονον της αληθειας την
μορφωσιν· εισαγωγη δε γεγονεν ημιν κρειττονος ελπιδος, δι' ης εγγιζομεν τωι Θεωι,
ως ο μακαριος γραφει Παυλος. Ὁ θρονος αυτου ως ο ηλιος. (F f. 150 ετ 151, K f. 160 b)
Θρονον φησιν εν του τοις την αρχην αυτου, τουτεστι την Ἐκκλησιαν. Χριστου δε
θρονος η Ἐκκλησια· επαναπαυεται γαρ αυτηι, καθ' α και εν τοις αγιοις αγγελοις.
Γεγραπται γαρ· "Ὁ ουρανος μοι θρονος." Και η μεν εν τοις ουρανοις Ἐκκλησια
θρονος εστιν· ομοιως δε παλιν και η επι γης θρονος του παντων ημων κρατουντος
Θεου. Ἔσται ουν, φησι, η Ἐκκλησια Χριστου καταστραπτουσα και φωτιζουσα την υπ'
ουρανον, και μενουσα διηνεκως ωσπερ ο ηλιος και η σεληνη. Ὥσπερ ουδεις εν
ουρανοις τον ηλιου και σεληνης κυκλον σβεσαι δυνησεται, ουτως ουδεις εν
ανθρωποις αμαυρωσει ποτε τας της Ἐκκλησιας αυγας, ητοι την λαμπροτητα την
νοητην· φαινει δε αει καθαπερ ο ηλιος και η σεληνη. Συ δε απωσω και εξουδενωσας,
ανεβαλου τον Χριστον σου, κ.τ.λ. (F f. 151 b, K f. 161) Ἀντι του, απωσθηναι και
εξουδενωθηναι συγκεχωρηκας. Ου γαρ ο Πατηρ απ ωσατο και εξουδενωσεν τον
ιδιον Υιον, Ἰουδαιοι δε μαλλον τουτο πεπραχασι, πλην κατα συγχωρησιν 69.1216 του
Θεου και Πατρος. "Ἀνεβαλου τον Χριστον σου," τουτεστιν, υπερεθου πληρωσαι τας
επαγγελιας τας περι αυτου. Πως δε υπερεθετο; Κατεστρεψας την διαθηκην του
δουλου σου. Ἐπηγγειλω, φησιν, οτι εις τον αιωνα μενει· αυτη γαρ γεγονεν η παρα
σου περι αυτου διαθηκη· αλλ' εσταυρωσαν αυτον Ἰου δαιοι, κατελογισθη μετα
νεκρων. Πεπονθε, φησι, και εσταυρωθη. Ουκουν κατεστρεψας την διαθηκην του
δουλου σου· εις την γην εβεβηλωσας το αγιασμα αυ του· εῤριψας, φησιν, εις την γην
την δοξαν αυτου. Ὅσον γαρ ηκεν εις το παθειν, ψιλος ανθρωπος ενο μισθη. Ἀλλ' ου
μεμενηκεν εν νεκροις, ουτε μην αδοξιαν τινα προσετριψατο το παθος αυτωι, αλλ' εδο
ξασθη μαλλον δι' αυτου. Πλην τα συμβεβηκοτα φασιν οι προφηται. Ουκ αντελαβου
αυτου εν τωι πολεμωι. (F f. 152, K f. 161) Ἐπειδη γαρ ολως Θεος ων φυσει και Υιος
αληθινος και των δυναμεων Κυριος ηνεσχετο παθειν, και τοι μη παθειν δυναμενος,
ειπερ ηθελεν μη παθειν, σεσιγηκας δε και αυτος, ω Πατερ, δια τουτο φαμεν οτι ουκ
αντελαβου αυτου. Πολεμον δε ονομαζει τον καιρον του τιμιου σταυρου, οτε
κατεστρατευοντο της δοξης του Χριστου Ἡρωδης τε και Ποντιος Πιλατος συν εθνεσι
και λαοις Ἰσραηλ, και αυτος παντως ο Σατανας. Κατελυσας απο καθαρισμου αυτον.
[cod. M f.159] Το κατελυσας, αντι του κατ ηνεγκας· το γαρ λυομενον καταφερεται.
Κατηνεγκας τοινυν απο καθαρισμου αυτου, τουτεστι, απο του πι στευεσθαι οτι
καθαρος εστιν. Ὑπενοηθη γαρ ειναι πονηρος, και ως αμαρτωλος κατεκριθη. [Τον
θρονον αυτου εις την γην κατεῤραξας. Ἐπειδη πεπονθε σαρκικως, και γεγονεν εν
νεκροις ελευθερος, και ενομισαν οι σταυρωσαντες οτι πεπον θως συνεσταλη, και
πεπαυται του και ολως ειναι και ονομαζεσθαι· δια τουτο τας των σταυρωσαντων
υπονοιας διερμηνευει λεγων· "Και τον θρονον αυτου εις την γην κατεῤραξας."] Ἕως
ποτε, Κυριε, αποστρεφηι εις τελος, (K f. 161 b) Ὁραις οπως βουλεται μαθειν την οι
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κονομιαν; "Ἕως ποτε, Κυριε;" τουτεστι, μεχρι τινος ισχυσει τα των Ἰουδαιων
τολμηματα; Ἀπεκτειναν, φησι, τον αρχηγον της ζωης. Ἆρα κεισεται νεκρος; Ἆρα
αποστρεψει εις τελος, και εκκαυθησε ται ως πυρ η οργη σου; Ἡ αποστροφη δε και
οργη ου κατα Χριστου· μη τουτο νομισον, αλλ' η καθ' ημων· ημεις γαρ πολυτροπως
πεπλημμεληκαμεν, της τρυφης εκπεπτωκαμεν, ως εν γε τοις πρωτο πλαστοις φημι.
Τις εστιν ανθρωπος ος ζησεται και ουκ οψεται θανατον; (F f. 152 b, K f. 161 b) Ἀληθες
ουν οτι ου μα ταιως εκτισας τους υιους των ανθρωπων· μαρτυρη σει και αυτη των
πραγματων η φυσις· απεθανομεν εν Ἀδαμ, αλλ' εζησαμεν εν Χριστωι. 69.1217 Που
εστιν τα ελεη σου τα αρχαια; (M f.160.) Ἀρχαια ελεη του Θεου φησιν, η προ
καταβολης κοσμου ωρισμενη, εις αφθαρσιαν αναστοι χειωσις. Ου υπεσχον εν τωι
κολπωι μου πολλων εθνων. (F f. 153) ∆εχομεθα γαρ πως εις κολπους τα δωρα οταν
προσφερουσι τινες. Μνησθηναι δε παρακαλουσι Θεον της υποσχεσεως δοθεισης εν
τωι κολπωι πολλων εθνων. Τι γαρ υπεσχετο τοις εθνεσιν ο Σωτηρ; Ἁμαρτιας αφεσιν,
θανατου λυσιν, σωτηριαν και ζωην. Ου ωνειδισαν το ανταλλαγμα του Χριστου σου.
(F f. 153) Τουτεστι την Ἐκκλησιαν, ητοι τους πι στευοντας εις αυτον· τουτους γαρ
ειναι φαμεν την Ἐκκλησιαν. Ειρηται δε ανταλλαγμα δια ποιαν αι τιαν; Ἀντι γαρ της
Ἰουδαιων Συναγωγης δεδωκεν ο Πατηρ τωι Υιωι την εξ εθνων Ἐκκλησιαν.

ΨΑΛΜΟΣ ς ʹ.
Ὁ Θεος μου, και ελπιω επ' αυτον. (B f. 373 b, H f. 393 b) Ὁραις οσην εχει
παῤρη σιαν παρα Θεωι; ολον γαρ εαυτον ωσπερ αναθεις αυτωι, επ' αυτωι πασαν εχει
του σωζεσθαι την ελπιδα. Τρισμακαριος δε ο τοιουτος, και απασης ευημεριας εσται
μεστος. Ψαλλει γουν ο μακαριος ∆αβιδ και φησιν· "Κυριε, ο Θεος των δυναμεων,
μακαριος ανθρωπος ο ελπιζων επι σε." Αυτος ρυσεται σε εκ παγιδος θηρευτων, και
απο λογου ταραχωδους. (B f. 373 b, H f. 394) Και ποιος εστιν ο ταραχω δης λογος; Ὁ
παρα τοις ανοσιοις αιρετικοις· συγχε ουσι γαρ τας των ακεραιων καρδιας,
δυσφημουντες αφυλακτως, και μη νοουντες μητε α λεγουσιν, μητε περι τινων
διαβεβαιουνται. Οι μεν γαρ της προς τον Πατερα Θεον ομοουσιοτητος, το γε ηκον επ'
αυτοις, κατασυρουσι τον Υιον, και των ανωτατω καταφερουσι θρονων,
εναριθμουντες τοις κτισμασι, και τον των ολων γενεσιουργον και τεχνιτην
πεποιησθαι λεγοντες, και εξ ουκ οντων παρηχθαι προς υπαρξιν. Ἕτεροι δε του αγιου
καταψευδονται Πνευματος, κτισμα λεγοντες και αυτο· και πυρ και κολασιν ταις
εαυτων κατα χεοντες κεφαλαις. Τι ουν ο Ψαλλων περι αυτων; "Καταποντισον,
Κυριε, και καταδιελε τας γλωσσας αυτων· γεγονασι γαρ της αληθειας κατηγοροι, και
του ψευδους συνασπισται." Ταραχωδης ουν ο λογος αυτων, ου γαρ εχει της αληθειας
την ασφαλειαν. Ου φοβηθησηι απο φοβου νυκτερινου, απο βελους πετομενου
ημερας. (B f. 374, H f. 395) Και τι δη τουτο εστιν; ∆υο τροπους ισμεν επιβουλης. Ἢ
γαρ αφανως και λελη θοτως, και ως εν νυκτι και σκοτωι λανθανοντες, 69.1220
αρτυουσι τινες οις αν βουλωνται παγιδας και κατα σκευαζουσι δολους· η εναργως
και ως εν ημεραι και εμφανως. Ουκουν φοβον μεν ονομαζει νυκτερινον τον ετι
λανθανοντα κινδυνον, και ως εν νυκτι και σκοτωι κρυπτομενην πανουργιαν· βελος
εν ημεραι πετομενον, την ως εν φωτι και εναργως επιβουλην. Ἀπο συμπτωματος και
δαιμονιου μεσημβρινου. (B f. 374 b, H f. 395 b) ∆αιμονιον δε μεσημβρινον ονομαζει
την ακηδιαν, ητοι την ολιγωριαν· συμβαινει δε τουτο τισιν εσθ' οτε. Και μετ' ολιγα·
Συμπτωμα τοινυν πασχουσι τινες οτ' αν ο νους οκλασηι προς φι ληδονιαν, οτ' αν
ατονησηι καρδια και κατενεχθηι προς φιλοσαρκιαν, οτ' αν ακηδιασηι προς τα της
ευσεβειας εργα, και ολιγωρησηι προς πονους τους υπερ της αρετης. Ἀλλα και τοτε
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωζει Θεος, απαλλαττει γαρ απο συμπτωματος και εξ ακηδιας, τουτεστι δαιμονιου
μεσημβρινου. Πεσειται εκ του κλιτους σου χιλιας. (C f. 374 b, H f. 396 b) Κλιτος μεν
γαρ φησιν το μερος το αριστερον ητοι το πλαγιον. Ουκουν και ει πολλοι τινες ειεν,
φησιν, και αριθμου κρειττονες οι τοις σεβομενοις Θεον επιβουλευοντες, αλλ' οψει πι
πτοντας αυτους εντευθεν κακειθεν, σε αυτον δε πα ραδοξως σωζομενον δια τον
προεστηκοτα και προμα χομενον. Ὡς γαρ φησιν το Γραμμα το ιερον, "Ἐν χειρι
κρυφαιαι πολεμει Κυριος επι Ἀμαληκ, απο γενεων εις γενεας." Ου γαρ πεπαυσεται
σωζων τους αγαπωντας αυτον. Ὅτι συ, Κυριε, η ελπις μου· τον Ὕψιστον εθου
καταφυγην σου. (B f. 375, H f. 397 b) Ἐπισημηνασθαι δε αναγ καιον οτι τους
προκειμενους στιχους ετερως νοουσι τινες, κακως και κεκιβδηλευμενως·
αναφερουσι γαρ αυτους εις το αυτου προσωπον του Χριστου, συν απτοντες τους
στιχους και λεγοντες, Ὅτι συ, Κυριε, η ελπις μου, τον Ὕψιστον εθου καταφυγην σου.
Και μετ' ολιγα· Φασι γαρ αυτον καταφυγην εχειν τον Ὕψιστον, δηλον δε οτι τον εν
τοις ουρανοις Πατερα. Γεγονε δε προφασις αυτοις της τοιαυτης εννοιας ο Σατανας·
αυτος γαρ ουτω νενοηκεν τους στιχους· και τουτο ισωμεθα εκ των ευαγγελικων
Γραμματων. Ὅτε γαρ επειραζεν αυτον, ανηγαγεν αυτον επι το πτερυγιον του ιερου,
και δη και εφασκεν· "Ει Υιος ει του Θεου, βαλε σεαυτον κατω ενταυθα. Γεγραπται
γαρ, οτι Τοις αγγελοις αυτου εντελειται περι σου, του διαφυλαξαι σε εν πασαις ταις
οδοις σου." Συκο φαντης γαρ υπαρχων και πλανος ο Σατανας τα περι ημων ειρημενα
και αυτωι προσαπτει τωι προσωπωι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου. Ἀλλ' ημεις
ουχ ουτως νοουμεν ως νοειν εθος τωι Σαταναι Ει δε ουτω νενοηκασιν Ἀρειανοι,
θαυμαστον ουδεν· ακο λουθουσι γαρ τωι ιδιωι πατρι. Ψευστης γαρ εστιν ο Σατανας,
και η αληθεια εν αυτωι ουχ εστηκεν, κατα 69.1221 την του Σωτηρος φωνην. Και μετ'
ολιγα· Ει γαρ εστι κατ' αυτους αληθες το τοιουτον, ελπιδα μεν αυτον ημεις τον
Χριστον πεποιημεθα, αυτος δε καταφυγην εχει τον Πατερα· ουκουν βοηθουμενωι
προσπεφευγα μεν, Σωτηρα καλουμεν τον παρ' ετερου σωζομενον. Ουκ εστι ταυτα, μη
γενοιτο. Λεγομεν τοινυν τοις ουτω φρονειν ειωθοσιν· Ἄλλα ημιν λαλειτε, και
αναγγελλετε ημιν ετεραν πλανησιν. Ἔξω της ευ θειας ερχεσθε τριβου, την
βασιλικην αφεντες οδον, εις ακανθας πιπτετε και βοθρους, της αληθειας εκ
πεπτωκατε. Ἴσος και ομοιος κατα παντα εστι του Πατρος ο Υιος, και χαρακτηρ εστι
της υποστασεως αυτου, εικων και απαυγασμα της δοξης αυτου, Ὕψι στος εστι καθ' α
ο Πατηρ. Μαστιξ ουκ εγγιει τωι σκηνωματι σου. (B f. 275 b, H f. 598) Το σκηνωμα
παρα τηι θεο πνευστωι Γραφηι ου παντως το σωμα δηλοι, αλλ' η πολιν, η χωραν, η
οικον. Πιστωσεται δε τουτο λε γων ο μακαριος ∆αβιδ· "Ει αναβησομαι επι κλινης
στρωμνης μου· ει δωσω υπνον τοις οφθαλμοις μου, και τοις βλεφαροις μου
νυσταγμον, και αναπαυσιν τοις κροταφοις μου, εως ου ευρω τοπον τωι Κυριωι,
σκηνωμα τωι Θεωι Ἰακωb." Ὅτι τοις αγγελοις αυτου εντελειται περι σου. (B f. 375 b, H
f. 398 b) Τουτοις εχρησατο τοις στιχοις ο Σατανας, ως επ' ανθρωπου κοινου τα
τοιαυτα λεγων τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι. Ἐπειδη γαρ εστιν ολος σκοτος, και
κατεσκοτισμενην εχει την διανοιαν, ου συνηκε των ειρημενων την δυναμιν· οτι ο
ψαλμος εκ προσωπου παντος δικαιου ειρηται βοηθουμενου υπο του Ὑψιστου, οντος
Θεου του ουρα νου. Ἠγνοησε δε προς τουτωι οτι Θεος ων ο Λογος γεγονεν ανθρωπος,
και αυτος ην ο οικονομικως πει ραζομενος. Ἀλλ' ο μεν Σατανας, ως εφην, ως επι
ανθρωπου κοινου, η και ως εφ' ενος των αγιων προφητων, ειρησθαι τους λογους
υπελαμβανεν. Ἔστι δε των ατοπωτατων ημας τους ειδοτας ακριβως το μυστηριον,
και πεπιστευκοτας οτι Θεος εστιν, και Υιος Θεου, και οτι δι' ημας καθ' ημας γεγονεν
αν θρωπος, υπονοειν περι αυτου τους στιχους ειρησθαι. Ουχ αρμοζει τοινυν τωι
προσωπωι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, το λεγεσθαι· "Τον Ὕψιστον εθου
καταφυγην σου·" αυτος γαρ εστιν ο Ὕψιστος, η παντων καταφυγη, η παντων ελπις,
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η παντα ισ χυουσα του Πατρος δεξια. Ἔδει τοινυν εφ' εκαστου των γνησιων
προσκυνητων νοεισθαι τε και λεγεσθαι παρα του Πατρος· "Τον Ὕψιστον εθου
καταφυγην 69.1224 σου· ου προσελευσεται προς σε κακα, και μαστιξ ουκ εγγιει τωι
σκηνωματι σου." Ἀσφαλιζεται γαρ ο Ὕψιστος, τουτεστι Χριστος, τους επ' αυτωι
πεποι θοτας, και τους προσιοντας αυτωι μετα πιστεως. Ἐπι χειρων αρουσι σε, κ.τ.λ. (B
f. 376, H f. 3) Ὥσπερ γαρ οι κατα σαρκα πατερες, οτ' αν ιδωσιν οδον τραχειαν και
δυσβατον, αρπαζουσιν εις χειρας τα βρεφη, μη αρα πως αδι κηθηι, τρυφερον εχοντα
τον ποδα, και ουπω δια σκλη ρας οδου βηναι δυναμενα, ουτω και αι λογικαι δυνα
μεις τους ουπω πονειν ισχυοντας, νηπιοπρεπη δε πως την διανοιαν εχοντας, ουκ
εωσι πονειν υπερ δυ ναμιν, αλλα παντος εξελκουσι πειρασμου, μη αρα πως
ολιγωρησαντες, υπο ποδας γενωνται του Σατανα, και απαγορευσωσι το βουλευεσθαι
δουλευειν Θεωι. Ἐπ' ασπιδα και βασιλισκον επιβησηι. (B f. 376, H f. 399) Και μην
αυτον καταπεπατη κεν ο Χριστος, και εις ετι και νυν καταπατει, διδους τοις αυτου
μαθηταις εξουσιαν του πατειν επανω οφεων και σκορπιων, και επι πασαν την
δυναμιν του εχθρου. Και καταπατησεις λεοντα και δρακοντα. (B f. 376, H f. 399 b)
Λεων μεν ουν και δρακων και βασιλισκος νοηθειη αν αυτος τε ο Σατανας, και οι
συναποσταντες αυτωι αγγελοι πονηροι, οι την εαυ των αρχην μη τηρησαντες, οις ο
ζοφος του σκοτους εις αιωνα τετηρηται. Ἀσπις και βασιλισκος νοηθειεν αν λεων τε
και δρακων και οι τοις εκεινου θελημασιν υπηρετειν ειωθοτες, και της ενουσης
αυτωι δυστρο πιας μιμηται, οι πικροι και δεινοι και παγχαλεποι, οι των αγριων
θηρων ουδεν διαφεροντες, απομιμου μενοι δε και την των ιοβολων πικριαν. Και, ει
βουλει, δεχου οφεις τε και βασιλισκους τους των ανοσιων αιρεσεων ευρετας. Ὅτι
εγνω το ονομα μου. (B f. 376 b, H f. 400 b) Τις αρα εστιν ο γινωσκων το ονομα αυτου;
Ὁ αυτωι και μονωι λατρευων, και μονωι προσκυνων αυτωι, και επ' αυτωι Θεον ετερον
ουκ ειδως· ο εκ καθαρου συνειδοτος λατρευων αυτωι, και εις απαν απηλλαγμενος
των της ειδωλολατρειας αιτιαματων· ο υποτιθεις ευηνιον αυτωι τον της δια νοιας
αυχενα· ο τοις αυτου δουλευων θελημασιν· ουτος ειδεν το ονομα αυτου. Ὄνομα δε
οτ' αν ακουσηις, την δοξαν νοει. Γεγραπται γαρ οτι "Κρειττον ονομα καλον, η
πλουτος πολυς," τουτεστι δοξα. Μακροτητι ημερων εμπλησω αυτον. (B f. 376 b, H f.
401) Και τινα τουτον εμπλησειν επαγγελλεται τηι των ημερων μακροτητι; Ἀναδρα
μωμεν επι την αρχην της ολης ωιδης. Ἔφη τοινυν· "Ὁ κατοικων εν βοηθειαι του
Ὑψιστου, εν σκεπηι του Θεου του ουρανου αυλισθησεται." Ει τις τοινυν εστιν υπο την
βοηθειαν του Ὑψιστου, και υπο την σκεπην του Θεου του ουρανου, ουτος
εμπλησθησεται 69.1225 τηι μακροτητι των ημερων, οψεται δε και το σωτη ριον του
Θεου, τουτεστι την σωτηριαν την δια Χρι στου. Ἐπαγγελλεται τοινυν τοις αγαπωσιν
αυτον την εις αιωνα τον μελλοντα ζωην, την μακαριαν και απονωτατην, και
αμωμον, και εις απεραντους αιωνας εκτεινομενην.

ΨΑΛΜΟΣ Αʹ.
[Ψαλμος ωιδης. (B f. 377, H. f. 402 b. Corderio Diodori.) Ἔστι της ωιδης ολος ο
σκοπος εις την ημεραν του Σαββα του· εικων δε ωσπερ εστι το Σαββατον της εν Χρι
στωι ζωης, και της ευαγγελικης πολιτειας, ην αυτος ημιν κεκαινοτομηκεν ο Σωτηρ,
μεταβαλων τας του νομου σκιας εις την πνευματικην λατρειαν.] [Ἀγαθον το
εξομολογεισθαι τωι Κυριωι. (B f. 377, H f. 402 b. Cord. Athanasii.) Ἡ εξομο λογησις
υμνος εστι μετ' ευχαριστιας εις δοξαν Θεου συγκειμενος. Ὀφειλομεν δε τωι παντων
ημων Σωτηρι Χριστωι τας υπερ ων ευ πεπονθαμεν ευχα ριστιας· ευηργετηθημεν δε
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρ' αυτου πολυτροπως. Θεος γαρ ων, Κυριος επεφανεν ημιν, δοξηι θεο πρεπει
περιαστραπτων τα συμπαντα, και την της αληθους θεογνωσιας ακτινα δωρουμενος.]
[Του αναγγελλειν τοπρωι το ελεος σου, και την αληθειαν σου κατα νυκτα. (B f. 377 b,
H f. 403 b. Cord. Anonymi.) Μη υπο λαβηις οτι διΐστησιν εν τουτοις ο Ψαλλων την
της ωιδης δυναμιν, ως χρηναι μεν τωι πρωι το ελεος αναγ γειλαι, την δε αληθειαν
κατα νυκτα. Ου τουτο φη σιν· αναγνωσομεθα δε ουτως τον στιχον· "Του αναγ
γελλειν τωι πρωι και κατα νυκτα, τουτεστιν εν ημεραι και νυκτι, το ελεος και την
αληθειαν." Το δε αναγ γελλειν το Ἀνακηρυττειν εστιν· ο εστι δοξολογειν Και τι το
αναγγελλομενον; Το ελεος και η αληθεια του Θεου και Πατρος· τουτεστι Χριστος·
ελεηθημεν γαρ εν αυτωι, εδικαιωθημεν εν πιστει, ηγιασθημεν δια του Πνευματος,
ελυτρωθημεν εκ της του διαβολου πλεονεξιας, εις υιους τεταγμεθα, κληρονομοι
γεγο ναμεν της των ουρανων βασιλειας. Ἠλεησε τοινυν ημας ο Θεος και Πατηρ εν
Χριστωι· εδιδαξε δε ημας δι' αυτου την αληθειαν, τουτεστι την εν πνευματι και
αληθειαι προσκυνησιν και λατρειαν.] [Ἐν τωι ποιηματι σου. (B f. 377 b, H f. 404 b.
Corderio Anonymi.) Ποιημα δε το καλλιστον, ηγουν κατορθωμα της βουλης του
Θεου και Πατρος, και οιον εργον της αυτου χειρος, της εφ' ημιν οικονομιας η
δυναμις, ως αυτος εδιδα ξεν ημας ο Χριστος· "Ουτω γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον
κοσμον, φησιν, ωστε τον Υιον αυτου τον μο νογενη εδωκεν· ινα πας ο πιστευων εις
αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον."] 69.1228 Ἀσυνετος ου συνησει ταυτα.
(B f. 378, H f. 405.) Ου γαρ παντων εστιν απλως το συνιεναι δυνασθαι το ουτω βαθυ
και σεπτον μυστη ριον του Χριστου· εκεινων δε μαλλον οις αν αυτος ο Πατηρ
αποκαλυψειεν. [Ἐν τωι ανατειλαι αμαρτωλους. (B f. 378, H f. 405. Cord. Anonymi..)
Ἀνετειλαν γουν, φησιν, ως χορτος, ηγουν ως εν αγρωι βοτανη· βραχυ δε ωσπερ
ανθησαντες μετα τουτο διεκυψαν· τουτεστι κατεκαμφθησαν και εταπεινωθησαν, και
εις παντελη κατεβησαν ολεθρον, οι εργαζομενοι την ανομιαν κατα Χριστου.] [Συ δε
Ὕψιστος, κ.τ.λ. (B f. 378 b. H f. 405 b Cord. Anonymi) Ὕψι στος γαρ εστιν ο
μονογενης του Θεου Λογος, και ει καθηκεν εαυτον εις εκουσιον κενωσιν, και το της
ανθρωποτητος υπεδυ σμικροπρεπες, ινα την ανθρωπου φυσιν αναχαλκευσηι προς
αφθαρσιαν, και υψωσηι το ταπεινον, και τιμησηι το ητιμωμενον, ινα τηι της υιοθεσιας
χαριτι καταλαμπρυνηι τον δουλον· "Συνεπτω χευσε γαρ ημιν, πλουσιος ων, ινα ημεις
τηι αυτου πτωχειαι πλουτησωμεν." Ὕψιστος τοινυν ο του Θεου Λογος, και ει γεγονεν
ανθρωπος· ου γαρ απεστη του ειναι Θεος, αλλα μεμενηκεν οπερ ην. Συ μεν γαρ,
φησιν, ω Κυριε, κατα τα αυτα και ωσαυτως εχων, Ὕψιστος εν υψηλοις διαμενεις,
τον συμπαντα αιωνα ου τρεπομενος, ουκ αλλοιουμενος, αλλ' εις απειρον εαυτου
διαμενων ομοιος· ημεις δε οι ταπεινοι, και μακραν της σης απεχοντες δυναμεως,
αλλοτε αλλο θεν φερομεθα και μεταβαλλομεθα.] [Και υψωθησεται ως μονοκερωτος.
(B f. 378 b, H f. 406. Cord. Diodori.) Τον μονο κερωτα φασι ζωον ειναι ωι κερας επι
του μετωπου εγηγερται, υψηλον τε και αθραυστον· ωι κεχρημενον προς τα ετερα των
ζωων, αει νικαι και περιγινεται· και εστιν ισχυρον και δυσαντητον. Τουτωι τωι μονο
κερωτι παρεικαζει τον νεον λαον η θεια Γραφη. Νεον δε οταν ειπω λαον, τους δια
πιστεως νοει, οι παντα νενικηκασι τα εθνη.] [Και επειδεν ο οφθαλμος μου εν τοις
εχθροις μου. (H f. 407. Cord.Theodori.) Το επειδεν εστι το ιδειν πεπτωκοτας εχθρους
ατονησαντας τους δι' εναν τιας. Ουτοι δε εισιν οι τηι αληθειαι μαχομενοι και τηι του
Θεου δοξηι, το εαυτων οπλιζοντες θρασος. Τοιου τοι τινες ησαν οι της Ἰουδαιων
Συναγωγης ηγου μενοι, Γραμματεις τε και Φαρισαιοι· ου διαλελοιπασι γαρ
επιπηδωντες Χριστωι, και ανοσιως αυτου τηι δοξηι μαχομενοι.] [∆ικαιος ως φοινιξ
ανθησει. (B f. 379, H f. 407 b. Cord. Diodori.) Φοινιξι δε και κεδροις τους εν Χριστωι
δεδικαιωμενους παρει καζειν αξιοι το Γραμμα το ιερον. Φυτον γαρ εστιν ο φοινιξ
αειθαλες, ευριζον τε και υψηλον, και ευκαρ διον, ευωδη και γλυκυν εχον τον
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καρπον. Τοιουτοι 69.1229 δε παντες οι την εν Χριστωι δικαιοσυνην εχοντες· εστηκασι
γαρ εδραιοι και ακατασειστοι, λευκην εχοντες την καρδιαν. Ουτω που και ο Ψαλλων
φησι· "Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι, ο Θεος."] [Ἔτι πληθυνθησονται εν γηρει
πιονι. (H f. 409. Cord. theodori.) Ουκ εσται, φησιν, αυτων η ευθηνια προσκαιρος,
μηποτε τουτο τις περι των εθνων δια το εξανθησαι στοχασηται, αλλ' εν γηρει
λιπαρωι πληθυνονται και προκοπτουσι· του γαρ χρονου προιοντος πληθυνεται των
εθνων η ευσεβεια.] Πεφυτευμενοι εν τωι οικωι Κυριου, εν ταις αυλαις του Θεου ημων
εξανθησουσιν. (B f. 37 b, H f. 408 b.) Οικον δε Κυριου και αυλας τας αγιας Ἐκκλησιας
ειναι φησιν, εν αις οι πεφυ τευμενοι δια της πιστεως καρποφορουσιν εν υπομο νηι.
Ἐξανθουσι δηλαδη εν ταις ανα μερος Ἐκκλη-σιαις. Οικον γαρ Θεου περιεκτικως την
καθολου Ἐκκλησιαν προσηγορευσεν.

ΨΑΛΜΟΣ Βʹ.
[Ὁ Κυριος εβασιλευσεν. (H f. 409 b. Cord. theodori.) Ὁ γαρ μεθ' ημων
ανθρωπος προ της εκ νεκρων αναστασεως, οτε προς τον εν τοις ουρανοις ανεβη
Πατερα, τοτε την ιδιαν ευπρεπειαν ενεδυσατο, και την εξ αρχης υπαρχου σαν αυτωι
περιεζωσατο δυναμιν· κεκαθικε γαρ βασι λευων μετα του Πατρος.] [(B f. 380, H f.
410. Cord. Theodoreti et Anonymi.) Καιτοι γαρ καθ' ημας γενομενος ανθρωπος, και
ως εις εξ ημων ορωμενος επι της γης, θεοπρε πεστατην δυναμιν ενεδυσατο· και
πεφορηκεν εξου σιαν ην εχει και αυτος ο Πατηρ· κατηργηκε γαρ τον αρχοντα του
αιωνος τουτου, δυναμει δηλονοτι θεο πρεπεστατηι χρωμενος. Ἐπλασθη δε το σχημα
του λογου ως επι βασιλεως μελλοντος πολεμιοις συμ βαλλειν, και την του πολεμου
σκευην περιτιθεμε νου. "Ἐνεδυσατο, φησι, δυναμιν." Πεπολεμηκε γαρ υπερ ημων·
κατηργηκε δε δια του σταυρου αρχας και τους κοσμοκρατορας του σκοτους του του·
και τεθριαμβευκε θρονους και εξουσιας· παρ εστησε δε ημας δι' εαυτου τωι Θεωι και
Πατρι. Ταυ την ενεδυσατο την δυναμιν. Ἐνεδυσατο δε προς τουτοις και ευπρεπειαν·
και τινα τροπον; Καιτοι γενομενος ανθρωπος καθ' ημας· τουτεστιν, εδειξεν ημιν εν
εαυτωι το της θεοτητος καλλος. Ειδομεν γαρ αυτον και εν ανθρωποτητι Θεον.]
Ἐπηραν οι ποταμοι, Κυριε, επηραν οι ποταμοι φωνας αυτων. (B f. 380 b, H f. 411,
412.) Μεγα γαρ τοι και εξαι σιον ο των αγιων εφωνησε λογος, και εις πασαν την γην
εξηλθεν ο φθογγος αυτων, καθ' α γεγραπται, και εις τα περατα της οικουμενης τα
ρηματα αυτων. Ποταμους γαρ εν τουτοις ωνομασθαι φαμεν τους αγιους αποστολους·
ων αι φωναι, τουτεστιν αι διδα σκαλιαι, γεγονασι γνωριμοι τοις απανταχου. (B f.
380. H. f. 411 b. Cord. Anonymi.) [Βασιλευ 69.1232 σαντος γαρ του Κυριου, και
περιζωσαμενου δυναμιν, ενδυσαμενου τε ευπρεπειαν, τοτε και "επηραν οι πο ταμοι
φωνας αυτων." Ποταμωι μεν γαρ και πηγηι και χειμαῤρωι παρεικαζει πολλακις το
Γραμμα το ιερον τον του Θεου Λογον. Και γουν εφη που ψαλλων ο ∆αβιδ· "Ὁ
ποταμος του Θεου επληρωθη υδατων." Προεισι γαρ ως ποταμος εκ πηγης του Θεου
και Πα τρος ο εξ αυτου κατα φυσιν γεννηθεις Θεος Λογος.] (B f. 381, H f. 412. Cord.
Athanasii.) [Ου γαρ σεσιγηκασιν οι μακαριοι μαθηται, επηραν δε μαλλον τας εαυτων
φωνας· τουτεστι, διεκηρυξαν εις απασαν γην του Χριστου μυστηριον.] Ἀπο φωνων
υδατων πολλων. (B f. 381 b, H f. 413 b.) Ὥσπερ γαρ, φησιν, απο πολλων υδατων, και
ως εκ της των κυματων ηχης οι της θαλασσης μετεωρισμοι, τουτεστιν εις υψος
ηγουν εις μετεωρον αιρομενη φωνη θαυμαζεται, ουτω και η δοξολογια των εθνων·
υμνουσι γαρ τον των ολων Σωτηρα Χριστον. [Θαυμαστος εν υψηλοις ο Κυριος. (B f.
381 b, H f. 413 Cord. Athanasii.) Ει γαρ και "γεγονε σαρξ ο Λογος," κατα την
Ἰωαννου φω νην, και πεφορηκεν δουλου μορφην, και καθηκεν εαυτον εις
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταπεινωσιν· αλλα μην και ουτως εν υψω μασι τοις θεοπρεπεσι και εν τηι του δουλου
μορφηι ∆εσποτης εστιν.]

ΨΑΛΜΟΣ Γʹ.
[Ἕως ποτε αμαρτωλοι, Κυριε; (B f. 382 b, H f. 415. Cord. Athanasii.) Και τινες
ουτοι εισιν; οι Γραμματεις δηλονοτι και Φαρισαιοι, οι τολμωντες εξουδενωσαι
Χριστον.] [Τον λαον σου, Κυριε, εταπεινωσαν. (B f. 382 b, H f. 4169. Cord. Anonymi.)
Ἐκακωσαν γαρ αληθως τον του Θεου κληρον· ου γαρ συνεχω ρηκασι αυτοις
επιγνωναι Χριστον, ουδε των δια πι στεως μετασχειν αγαθων. Ὅταν δε ποιμην
επιβου λευσηι προβατοις, και ο της αγελης ηγουμενος ουδενα ποιηται τον λογον των
ποιμνιων, τοτε καλειται προς δικαιας οργας ο της αγελης ∆εσποτης. Τουτο πεπον
θοτας Ἰουδαιους ευρησομεν ομου τοις ιδιοις καθηγη ταις.] (B f. 383, H f. 416. Cord.
Alterius.) [∆ιττον αυ τοις ο λογος επιφερει το αιτιαμα. Ου γαρ αδικουσι μονον τους
ασθενεστερους, και ους ην εικος ελεεισθαι μαλλον, τουτοις αφορητοις περιβαλλουσι
συμφοραις (τουτο γαρ δηλοι το απεκτειναν), αλλα και εις αυτην την ανωτατω
βλασφημουσι φυσιν, ουτε εφοραιν αυ την λεγοντες τα ανθρωπινα, ουτε μην
επισκεπτεσθαι τα καθ' ημας. Ἑλληνων εστι των αθεων η τοιαυτη δοξα, των μητε
ειδοτων τον φυσει και αληθως οντα Θεον, μητε νοειν ανεχομενων οτι τοις αυτου
νευμασι διοικειται τα παντα. Ἀλλα νενοσηκασι τινες των εξ Ἰσραηλ την τοιαυτην
απονοιαν.] [Και ειπαν· Ουκ οψεται Κυριος. Συνετε δη αφρονες εν τωι λαωι. (B f. 383, H
f. 416 b) Ὁ ελεγχος εν τουτοις την 69.1233 επιτιμησιν και την αγανακτησιν δηλοι.
Ἔφη γαρ ο Σολομων· "Υιε μου, μη ολιγωρει παιδειας Κυριου, μηδε εκλυου υπ' αυτου
ελεγχομενος· ον γαρ αγαπαι Κυριος παιδευει, μαστιγοι δε παντα υιον ον παρα
δεχεται." Ουκουν των ελεγχων η δυναμις το μα στιζεσθαι δηλοι.–(K f. 168.) Φυσικος
λογισμος μη δαμως ελαττον ειναι του ποιηθεντος το πεποιηκος. Ἄφρονες ουν
εικοτως και μωροι, οι μηδε τοσουτον γινωσκοντες των κατα φυσιν πραξεων, εις
τους παρα φυσιν αναγωγους λογισμους· και τωι μη βουλεσθαι κρισιν υποσχειν επι
τοιουτοις τοις πεπραγμενοις· ηδη και δοξαζειν αναπειθουσιν ως ουδ' εσται κρισις· το
δε αδυνατον υπολαβειν· ει μη και ανηκουστειν περι τα λεγομενα, και αβλεπτειν περι
τα γενομενα, και αγνοειν ταυτα νομισειε τις τον Θεον. (B f. 383, H f. 4169. Cord.
Diodori.) [Ἐλεγχων αυ των την αμαρτιαν ο Θεος ουκ ευθυς επηγαγε τα εξ οργης,
αλλ' ως αγαθος και φιλανθρωπος, και απα ραβλητον εχων την ημεροτητα, χαριζεται
μαλλον αυτοις της νουθεσιας το φαρμακον, και τον της κατ ηχησεως εξαρτυει
λογον· "Συνετε δη, αφρονες." Ὡσει λεγων· Καν οψε η και νυν γουν φρονησατε,
εκεινο καθ' εαυτους εννενοηκοτες· "Ὁ φυτευσας ετεροις ακοην, αυτος ουκ ακουει; Ὁ
πλασας ημιν οφθαλμον, ουχ οραι;" Ὁ παντων ημιν των αγαθων χορηγος αυτος
εστερηται τουτων; Ουκουν τας των ασυνετων αφεντες γνωμας, μνημονευσωμεν
λεγοντος του Παροιμιαστου· "Ὀρθας τροχιας ποιει σοις ποσι, και τας οδους σου
κατευθυνον." Ἐνωπιον γαρ εισι των Θεου οφθαλμων οδοι ανδρος· εις δε πασας τας
τρο χιας αυτου σκοπευει. Ουτω διακειμενοι τον ορθον και αμωμητον διαζησομεν
βιον, ως εφορωντος Θεου.] [Ὁ παιδευων εθνη ουχι ελεγξει; (B f. 383, H f. 417. Cord.
Eusebii.) Βουλεται μα ταιοτητος μεν αποστηναι τους επι της γης και προσ καιρων και
φθαρτων, και απολλυμενων πραγματων· ανθελεσθαι δε μαλλον τα πεπηγοτα και
μενοντα, και εις ζωην αποφεροντα την αιωνιον. ∆ιαλογισμους δε φησιν εν τουτοις
τας ενθυμησεις, ητοι τας επιθυ μιας, ας εφ' εκαστωι πραγματι ποιουνται τινες.]
[Μακαριος ανθρωπος ον αν παιδευσηις. (B f. 383, H f. 417. Cord. Anonymi.) Ἐπαιδευε
μεν τους αρχαιοτερους ο Μωσης τας νομικας αυτοις τελων λατρειας, αλλ' ουκ ησαν
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μακαριοι· ου γαρ ειχον την εν πιστει δικαιοσυνην, ουδε τον δια του Πνευματος
αγιασμον. Μακαριοι δε κατα το αληθες οι εν Χριστωι τελειουμενοι, και τον δια του
αγιου Πνευ ματος φωτισμον παρ' αυτου κερδαινοντες, και των περι αυτου
μυστηριων ακριβη την γνωσιν καταπλου τησαντες. Και μετ' ολιγα· Παιδευσεις δε
τινα τροπον; Ἆρα δια μαστιγων; Ου τουτο φησιν· αλλα πως ενθαδε νοεισθαι χρη,
αυτος ο Ψαλμωιδος ερμη νευει, λεγων· "Και εκ του νομου σου διδαξεις αυ τον."]
69.1236 Ἀφ' ημερων πονηρων. (B f. 383, H f. 417 b.) Ἡμεραι γαρ οντως απο φραδες
και πονηραι τοις αποτμηθεισιν ολοτελως. και εις κολασιν της δια πυρος
κατοιχησεσθαι μελλουσιν, αι της αδεκαστου κρισεως. [Ἕως ου ορυγηι τωι αμαρτωλωι
βοθρος. (B f. 383, H f. 417 b. Cord. Alterius.) Τοις φιλ αμαρτημοσι δε ο βοθρος
ορυγησεται· καταπεμφθη σονται γαρ εις ᾅδου, ως κολασθησομενοι συν τωι Σαταναι.]
[Ὅτι ουκ απωσεται Κυριος τον λαον. (H f. 417 b. Cord. Anonymi.) Ου γαρ μεχρι
παντος συγκεχωρηκεν ημας τοις της αμαρτιας υποφερεσθαι βοθροις, αλλ' εξειλετο
και σεσωκεν αμνησικακωι χα ριτι δικαιωσας τους ασεβεις, και ρυπου παντος
απαλλαξας τους μεμολυσμενους.] (B f. 383 b, H f. 418) Ἀπεδημησε γαρ αφ' ημων το
γε ηκον ειπειν εις την σαρκα, μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν, ανελθων εν τοις
ουρανοις και καθισας εν δεξιαι του Θεου και Πατρος. Ἐπειδη δε Θεος εστι τα παντα
πληρων, και μεστος μεν εστιν ο ουρανος αυ του, μεστη δε και η συμπασα γη,
διακειμεθα και πιστευομεν, οτι και νυν εστι μεθ' ημων, και δι' αυτου κερδαινομεν το
δυνασθαι νικαιν τας μεθοδειας του διαβολου, και της αμαρτιας την τυραννιδα, και
των εμφυτων ηδονων την εφοδον. Και μετ' ολιγα. Ἆρ' ουν επειδηπερ ημεις μεν εν
τωι κοσμωι μεμενηκαμεν, αυτος δε ανεβη προς τον Πατερα, απεστη των αγα πωντων
αυτον; Ουδαμως· αυτος γαρ ημας πεπλη ροφορηκεν ειπων· "Ουκ αφησω υμας
ορφανους, αλλα ερχομαι προς υμας." Ἦλθεν γαρ προς ημας, αποστειλας ημιν ανθ'
εαυτου και ως εαυτον τον Πα ρακλητον, τουτεστι το εκ του Πατρος εκπορευομενον
Πνευμα, ιδιον δε υπαρχον και αυτου του Υιου. [Ἕως ου δικαιοσυνη επιστρεφηι εις
κρισιν. (B f. 383 b. H f. 418 b. Cord. Athanasii.) ∆ικαιο συνην μεν ονομαζει Χριστον·
επιστρεψειν δε φησιν εις κρισιν αυτον· ανεληφθη μεν γαρ πατησας τον θανατον, και
ανεβη προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον, αλλ' επιστρεψει κατα καιρους εις
κρισιν, και συν αυτωι παντες οι ευθεις τηι καρδιαι, τουτεστιν οι αγιοι.] (B f. 383 b, H f.
418 b.) ∆ικαιοσυνη εστιν αυτος ο των ολων Σωτηρ και Κυριος. Ουτω γαρ αυτον ο
Θεος και Πατηρ δια των αγιων προφητων ονομαζει λεγων· "Ἐγγιζει ταχυ η
δικαιοσυνη μου, και το ελεος μου αποκαλυφθηναι." Και μετ' ολιγα· Ἐπιστρεψει εις
κρισιν, τουτεστιν εξ ουρανου παραγενησεται εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου μετα των
αγιων αγγελων, ινα κρινηι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Τοτε γαρ, φησιν, "οταν η
δικαιοσυνη επιστρεψηι εις κρισιν, εχομενοι αυτης εσονται," τουτεστιν εγγυς και περι
αυτην, ητοι συν αυτηι, παντες οι ευθεις τηι καρδιαι, τουτεστιν οι δικαιοι. 69.1237 [Τις
αναστησεται μοι επι πονηρευομενοις; (B f. 384, H f. 419. Cord. Anonymi.) Μαχομενωι
μοι, φησι, κατα των πονηρευομενων τις συναντιστη σεται; η τις συμπαραστησεται
μοι επι τοις εργα ζομενοις την ανομιαν; Και ουκ αγνοουντων εστιν η φωνη, αλλ' ευ
ειδοτων και πεπιστευκοτων οτι παντη τε και παντως συμπαραστατην εξουσι
Χριστον, και αυτος αυτους εξελειται, και κρειττονας αποφανει της των εχθρων
δυστροπιας.] [Ει ελεγον· Σεσαλευται ο πους μου. (B f. 384, H f. 419. Cord. Anonymi.)
Ποδα δε φη σιν εν τουτοις ου τον του σωματος (μη γαρ τουτο υπολαβηις), αλλα την
της διανοιας ροπην, και της ψυχης την θελησιν, αφ' ης εφ' εκαστον των πρα κτικων
ερχομεθα. Ἕκαστος γαρ ημων πεπιστευται της εαυτου διανοιας το πηδαλιον. Ουκουν
ο μεν της αγνειας εραστης, και την θεοφιλεστατην εγκρα τειαν ασκων
υποσαλευεται, πολλακις καταστρεφοντος του Σατανα, προσηκοντως, προς εκτοπους
ηδονας· πλην επαμυνει και σωζει ο Θεος.] Αι παρακλησεις σου ευφραναν την ψυχην
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μου. (B f. 384, H f. 419 b.) Παρακαλει Θεος τους κα μνοντας υπερ αρετης, τους
πονουντας δι' ευσεβειαν, τους κατορθουν εθελοντας την αρεσκουσαν αυτωι πο
λιτειαν, τους κατανεκρουντας το κινημα της σαρκος, και μαχομενους τοις ιδιοις
θελημασιν, εως αν το σπουδαζομενον κατορθωσωσιν. Μη συμπροσεσται σοι θρονος
ανομιας; (B f. 384, H f. 420.) Ἀνομιαν μεν ονομαζει τον Σαταναν· ανομιας γαρ εστι
και αμαρτιας ευρετης και διδασκαλος· ο δε θρονος σημαινει την αρχην, ητοι την
εξουσιαν. Ἆρ' ουν, ω ∆εσποτα, φησιν, εστι τις ουτως αμαθης και ασυνετος, ως
οιηθηναι και κατα νουν λαβειν, οτι της σης βασιλειας κοινωνος εστιν ο της ανομιας
θρονος, τουτεστιν η του διαβολου τυ ραννις και αρχη; Μη γενοιτο, φησιν· μονος γαρ
ει Θεος και των δυναμεων Κυριος, και καταρχεις των ολων μετα του ιδιου Πατρος.
(B f. 384 b, η 421. Cord. Anonymi.) [Ἐπι γαρ παντι θειωι προσταγματι πλασσει κοπον ο
Σατανας· ου γαρ εαι τους κατορθουν εθελοντας την αρετην ευ κολως τουτο δυνασθαι
δραιν, επιβουλευει δε και επι πηδαι, και εις τους της ανομιας βοθρους κατασυρειν
επιχειρει τους εθελοντας την ευαγη και εννομωτατην κατορθωσαι ζωην. "Πλαττει
τοινυν κοπον επι προσ ταγματι," μαχομενος δηλονοτι ταις θειαις εντολαις, και ουκ
εων τους αγαθους ανδρας κατορθουν αυτας. Ἀποτραχυνει δε μαλλον της ευσεβειας
την οδον, λειοτατην ουσαν και ευτροχωτατην τοις εθελουσι βα διζειν αυτην.]
Θηρευσουσιν επι ψυχην δικαιου. (B f. 385, H f. 421. Cord. Anonymi.) [Ἐπιβου 69.1240
λευουσι γαρ τοις αγιοις οι τε πονηροι και αλιτηριοι δαιμονες, και ανθρωποι συν
αυτοις αδικοι και βδελυ ρωτατοι, και θεοστυγεις· οις τα εκεινων μελει φρο νειν· και
πολυτροπους ιστωσι παγιδας· αλλ' ως φησιν ο Σολομων, "Ουκ επιτευξεται δολιος
θηρας." Ἐκρυεται γαρ και σωζει Θεος τους ανακειμενους αυτωι, ωστε και χαιροντας
επι τουτωι λεγειν· "Ἡ ψυχη ημων ως στρουθιον εῤρυσθη εκ της παγιδος των
θηρευοντων· η παγις συνετριβη, και ημεις εῤ ρυσθημεν."] Και μετ' ολιγα·
Τεθηρευκασι δε τας των αγιων ψυχας, και παγιδας εστησαν αυταις οι τε πονηροι και
αλιτηριοι δαιμονες, και αυτος δε ο τουτων ηγου μενος Σατανας. Ἐπιβουλευουσι γαρ
αγιωι παντι και επιτριζουσι τους οδοντας κατα των ειωθοτων ευδοκι μειν. Γεγραπται
γαρ οτι "Τα βρωματα αυτου εκ λεκτα."

ΨΑΛΜΟΣ ∆ʹ.
[∆ευτε, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι. (B f. 385 b, H f. 422. Cord. Theodori.) Οι
ταυτα λεγοντες, προς συναφειαν καλουσι τους αφεστηκοτας εαυτων. Ου γαρ τοις
παρουσιν, αλλα τοις κεχωρι σμενοις πρεπει το "∆ευτε." Ἐχωρισθη δε τινα τρο πον ο
Ἰσραηλ, αρα τοις κατα τοπον νοουμενοις διαστη μασιν ουδαμως, αλλα τηι κατα
γνωμην ανυποταξιαι. "∆ευτε" τοινυν, αφεντες το εξηνιον, και αποβαλον τες το
ανυποτακτον, "αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι·" τουτεστιν, Ἐπιλαβωμεθα της εις αυτον
πιστεως, κλη ρονομησωμεν των παρ' αυτου χαρισματων την μετου σιαν, ητις την
υιοθεσιαν ημιν χαριζεται, Πνευματος αγιου μεθεξιν, αμαρτιων αφεσιν, και ουρανων
βασι λειαν.] (B f. 383 b, H f. 422 b. Cord. Anonymi.) [Ὁ αλαλαγμος φωνη τις εστιν
επινικιος, αναφερομενη πεπτωκοτων εχθρων και πολεμιων απολωλοτων. ∆ευτε
τοινυν, αλαλαξωμεν τωι Σωτηρι και Λυτρωτηι· ελυ τρωσατο γαρ τον τε Ἰσραηλ και
τους εξ εθνων εκ της του διαβολου πλεονεξιας, εκ της των εχθρων τυ ραννιδος, εξ
αμαρτιων και αιτιαματων· απηλλαξε του κατακρινοντος νομου και δικας
απαιτουντος τους ημαρτηκοτας· εδικαιωσε δε δια της πιστεως Ἕλληνας τε και
Ἰουδαιους και τα λοιπα εθνη.] (B f. 385 b, H f. 422 b.) Κατορχησωμεθα τωι Σα ταναι,
καταλαλαξωμεν αυτου κειμενου και πεπτωκο τος· κατασκιρτησωμεν ανοσιου θηρος
αφυκτωι παγιδι συνειλημμενου. [Ὅτι Θεος μεγας Κυριος. (B f. 386, H f. 423. Cord.
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Anonymi.) Ἆρα ουν το μεγας φησιν ως προς συγκρισιν ετερων μικρων; Ου τουτο
φησιν, εκεινο δε μαλλον, οτι μονωι πρεπει τωι κατα φυσιν Θεωι το της μεγαλειοτητος
αξιωμα. Αυτος γαρ εστιν αληθως η του Θεου δοξα και η ασυγ κριτος μεγαλειοτης.
Ὅτι δε μεγας Θεος εστι Χρι στος, ουτω τε ωνομασθη και παρα ταις θεοπνευστοις
Γραφαις. πιστωσεται λεγων ο μακαριος Παυλος 69.1241 "Προσδεχομενοι την
μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων Ἰη
σου Χριστου."] (B f. 3869. H f. 423. Cord. Diodori.) [Ποιους θεους; Ἆρα ψευδωνυμους;
Ου τουτο φησιν, αλλα τους εν ου ρανωι και επι της γης· τουτεστι, τας λογικας και
ανω δυναμεις, και αγιους δε τους οντας επι της γης· οις το της θεοτητος ονομα
δεδοται παρα του παντων επεκεινα τιμης ενεκα και δοξης. Ουτως αυτων και ο
Ψαλμωιδος διαμνημονευει λεγων· "Θεος θεων Κυριος ελαλησε," και τα εξης.] [Και τα
υψη των ορεων αυτου εστιν. (B f. 386, H f. 423 b. Cord. Anonymi.) Ποια εστιν υψηλα
των ορεων;" τουτεστι, τα επηρμενα κατα την δοξαν, και περιφανεστερα των εν
ουρανοις· Ἀρ χαι, Θρονοι, ∆υναμεις, Ἐξουσιαι, Κυριοτητες, Ἀρχαγγελοι, και αυτα τα
Σεραφιμ. Ἀλλα ταυτα παντα αυτου εστιν· ο μεν γαρ ως Υιος συγκαθηται τωι Πατρι, οι
δε παρεστηκασι λειτουργουντες αυτωι, και δοξολογιαις στεφανουντες αυτον.] [Ὅτι
αυτου εστιν η θαλασσα. (B f. 386, H f. 423 b. Cord. Alterius.) Ειδες πως ∆εσποτην
αυτον αποφαινεται των απαντων; Πως ημεις θαυμαζομεν τους επι γης βασιλεας; Γης
και θαλασσης δεσποτας αυτους ονομαζομεν· αλλα μεχρι τουτων επιμετρουντες
αυτοις τας ευφημιας, ουκετι ποιητας αυτους των στοιχειων γενεσθαι φαμεν· πρεπει
γαρ τουτο μονωι τωι επι παντων Θεωι· αυτος γαρ εστι των ολων γενεσιουργος και
τεχνιτης. Ἡκε τωσαν τοινυν οι πλανωμενοι, και προς το της αληθειας ερχεσθωσαν
φως· επιγινωσκετωσαν μεθ' ημων τον ενανθρωπησαντα του Θεου Λογον·
ομολογειτωσαν οτι και Θεος εστι και Θεου Υιος κατα αληθειαν.] [∆ευτε,
προσκυνησωμεν, και προσπεσωμεν. (H f. 424. Cord. Theodori.) Ὅταν ιδητε, φησιν,
ειδει τωι καθ' ημας, ηγουν εν ανθρωπειαι μορφηι, πεφηνοτα τον των ολων βασιλεα
και Κυριον, τον συνθρονον τωι Πατρι Θεον Λογον, μη αγνοησητε την οικονομιαν, μη
φυγητε το προσκυνειν αυτωι, μη παραιτησησθε το προσπιπτειν αυτωι· επιγνωτε δε
μαλλον, οτι αυτος εστιν ο Θεος ημων, και ημεις λαος αυτου.] [Σημερον εαν της
φωνης αυτου ακουσητε. (H f. 425. Cord. Eusebii.) Και τι εστι το σημερον; Κατα τον
ενεστηκοτα δηλονοτι καιρον, καθ' ον γεγονεν ανθρωπος ο μονογενης του Θεου
Λογος· τοτε γαρ απαντες ηκουσαμεν της φωνης αυτου. Ου γαρ λελα ληκε προς ημας
δι' ενος των αγιων τινος· αλλ' ουδε εν ταξει προφητων παραγεγονε προς ημας, αλλ'
ως Θεος των ολων και Κυριος.] [Τεσσαρακοντα ετη προσωχθισα. (B. f. 386 b. Cord.
Eusebii.) Οι γαρ εξ Ἰσραηλ ταις απειλαις προσεχειν ουκ ηθελησαν, ουδε μετα μελειαι
λυσαι την απειλην ηβουληθησαν· ου δη χαριν της τοις πατρασιν επηγγελμενης ουκ
απηλαυσαν γης· την γαρ εκεινην καταπαυσιν αυτου προσηγορευσεν.]

ΨΑΛΜΟΣ Εʹ.
[Ἄσατε τωι Κυριωι ᾆσμα καινον. (B f. 387 b. Cord. Eusebii.) Παντα γεγονεν εν
Χριστωι καινα, και τα αρχαια παρηλθε· και εφ' ημιν πεπληρωται το εν βιβλωι
Ψαλμων γεγραμμενον· "Ἀνακαινισθησεται ως αετου η νεοτης σου." Ἀνεκαινισθημεν
γαρ εν Χριστωι, "τον μεν παλαιον ανθρωπον αποδυσαμενοι, τον φθειρομενον κατα
τας επιθυμιας της απατης· ενδυσαμενοι δε τον νεον, τον ανακαινουμενον κατ'
εικονα του κτισαντος αυτον."] Ευαγγελιζεσθε ημεραν εξ ημερας το σωτηριον αυτου,
κ.τ.λ. (B f. 388, H f. 429.) Αυτου δε τινος; ∆ηλονοτι του Θεου και Πατρος· τουτεστι
τον Υιον, περι ου φησι προς ημας δι' ενος των αγιων προφητων· "Ἐγγι ζει ταχυ η
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαιοσυνη μου, και το ελεος μου αποκα λυφθηναι· το δε σωτηριον μου ως λαμπας
καυθησε ται." Ἔλεος δε και δικαιοσυνην ονομαζει τον Υιον· ηλεηθημεν γαρ δι'
αυτου, και μεμαθηκαμεν πασαν οδον δικαιοσυνης. Και μετ' ολιγα· Το δε ημεραν εξ
ημερας, αντι του Κατα πασαν ημεραν· ο δη και κατ ωρθωσαν οι μακαριοι μαθηται·
ουδενα γαρ παρα λελοιπασι καιρον, καθ' ον ου περιησαν κατα πασαν χωραν τε και
πολιν, ευαγγελιζομενοι τον Χριστον, και το θειον ιερουργουντες κηρυγμα. –
∆ιεκηρυξαν δε τοις απανταχοσε λαοις τα ενδοξα αυτου, τα θαυ μασια αυτου,
τουτεστι τας μεγαλοπρεπεις μεγαλουρ γιας, τα παραδοξως τετελεσμενα. [Ὅτι μεγας
Κυριος και αινετος σφοδρα. (B f. 388 b, H f. 430, Cord. Anonymi.) Μεγας ον τως ο
Κυριος ημων, και θεοπρεπεστατην εχει την κατα παντων υπεροχην· ισος δε και
ομοουσιος αυτωι παντελως ουδεις. Εις γαρ εστιν Υιος φυσει αληθης του Θεου και
Πατρος, και τοις του τεκοντος αυτον αξιωμασι στεφανουμενος, αινετος σφοδρα,
τουτεστι, δοξολογουμενος παρα τε των ανω και εν τοις ουρανοις πνευματων, και
παρα των οντων επι γης. Το καινον ουν ᾆσμα προς τοις ειρημενοις διδασκει, τον
Κυριον του καινου αισματος μεγαν τινα ειναι και αινετον σφοδρα, και προς τουτοις
φοβερον επι παντας τους θεους· μεγαν μεν ως Θεου Λογον, και παντων ∆η μιουργον·
αινετον δε ως ευεργετην και Σωτηρα παν των· φοβερον δε ου πασιν, αλλα τοις παλαι
νομιζο μενοις θεοις, δηλαδη τοις πονηροις δαιμοσιν, ους καθειλεν, απελασας της
κατα των ανθρωπων επιβου λης. ∆ιοπερ ινα μη κατα των αγιων, των δη θεων
προσηγορευμενων, υπολαβοις αυτον φοβερον ειρησθαι, αναγκαιως επηγαγεν· "Ὅτι
παντες οι θεοι των εθνων δαιμονια." Αυτος δε ο Κυριος μεγας εστι και αινε τος
σφοδρα.] [Οι Θεοι των εθνων δαιμονια. (B f. 388 b, H f. 430. Cord. Alterius.) Τουτεστι
πονηρα και ακαθαρτα πνευματα, την του Θεου δοξαν εφ' εαυτοις αρπαζοντα, και
ωσπερ τινα κονιν την εκ της αμαθιας αχλυν ταις διανοιαις των ανθρωπων 69.1245
επιταττοντα, ινα μη αναβλεψαντες τον των ολων ιδωσι ∆ημιουργον και Κυριον.
Ἀλλ' ινα ημεις οι πεφωτισμενοι, και την της αληθειας πλουτησαντες γνωσιν,
καταδεικνυωμεν αυτοις ον ηγνοουν λεγοντες· "Ὁ δε Κυριος τους ουρανους
εποιησεν." Ἀπο γαρ της των εργων μεγαλουργιας και απο καλλονης κτι σματων
αναλογως ο γενεσιουργος αυτων θεωρειται. Ἔστι μεν ορατον τηι φυσει το Θειον, και
ουκ αν τις ιδοι ει ποτε τι κατα φυσιν εστιν· απο δε της καλλο νης των κτισματων, και
απο του καλλους της ορω μενης κτισεως, το υπερφυες της δοξης αυτου θεω ρειται.]
[Ἐξομολογησις και ωραιοτης ενωπιον αυτου. (B f. 388 b, H f. 430 b. Cord. Eusebii.)
Και τι εστι το, "Ἐνωπιον αυτου;" η και τι βουλεται ειπειν ο στιχος; Ουδενα γαρ,
φησιν, εφοραιν αξιοι, ει μη τις ειη ωραιοτητα την πνευματικην εχων εις νουν και
καρδιαν, ειδως δε και εξομολογεισθαι, τουτεστι, δο ξολογειν μεγαλοπρεπως, και
αξιως της του Θεου δοξης. Τουτο εστιν "Ἐξομολογησις και ωραιοτης ενωπιον
αυτου," τουτεστιν εν οφθαλμοις αυτου.] Ἄρατε θυσιας, και εισπορευεσθε εις τας
αυλας αυτου. (B f. 389, H f. 432.) Εισπορευεσθε δε δια ποιας ερχομενοι τριβους; δια
πιστεως δηλονοτι· αυτη γαρ εστιν η της σωτηριας εισβολη. Και μετ' ολιγα· Και ποιας
θυσιας, ο μακαριος Παυλος διαμνημονευει λεγων· "Παραστησατε τα σωματα υμων
θυσιαν κα θαραν, ζωσαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λα τρειαν υμων." Κρινει
λαους εν ευθυτητι. (B. f. 389 b, H f. 433.) Ἔκρινε λαους εν ευθυτητι ο Κυριος,
σεσωκεν την υπ' ουρανον, των του διαβο λου χειρων εξειλατο, ηλευθερωσε της των
δαιμονων τυραννιδος, δεδικαιωκεν εν πιστει, τους πεπλανημε νους ποτε υπεθηκε
τοις εαυτου ζυγοις, αγιους απ εφηνε προσκυνητας, κατεδικασε τον ολεθρον του
Σατανα και των αγγελων αυτου. Σαλευθητω η θαλασσα. (H f. 433 b.) Ad. v. 11.
Θαλασσαν δε οταν ακουσηις εν τουτοις, μη ταυτην υπολαβηις ειναι την σημαινο
μενην, ετεραν δε μαλλον, τουτεστι τον περιγειον τουτον χωρον, ητοι την
οικουμενην απασαν και τους εν αυτηι. [Ευφραινεσθωσαν οι ουρανοι. (B f. 390, H f.
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

433 b. Cord. Athanasii.) Ὁ μεν γαρ αρχεκακος Σατανας, ο των ζιζανιων σπορευς, ο
πασης φαυλοτητος ευρετης και διδασκαλος, ηρπασεν εις θα νατον την του
ανθρωπου φυσιν εν αρχαις δια της εν Ἀδαμ παραβασεως· ανεμορφωσε δε παλιν εις
αφθαρ σιαν αυτην ο παντων ∆ημιουργος, καταργησας τον θανατον εν Χριστωι, και
αποστησας του κοσμου την αμαρτιαν. Ουκουν επι τουτοις εορταζειν κελευει τους τε
οντας εν ουρανωι και απαντας δε τους επι της γης το Πνευμα το αγιον λεγον·
"Ευφραινεσθωσαν οι ου ρανοι, και αγαλλιασθω η γηι."] 69.1248 Τοτε αγαλλιασονται
παντα τα ξυλα του δρυμου. (B f. 390.) Ου τι που φαμεν ως των αναισθητων ξυλων το
χαιρειν εστι· πρεπει δ' αν μαλλον αγιοις το χρημα, ους δη μαλλον ησθηναι φησιν,
επιλαμψαν τος τωι κοσμωι Χριστου. Ὅτι ερχεται κρινειν την γην. (B f. 390, H f. 434 b.)
Ἦλθε γαρ οσιαι ψηφωι και θεοπρεπει χρησαμενος. Καταδικασει μεν τον αρχε κακον
θηρα, και εις την φλογα πεμψει την ακοιμη τον. Λυτρωσεται δε τους υπ' αυτον
γεγονοτας, του τεστιν ημας, και δικαιωσει πιστει.

ΨΑΛΜΟΣ ς ʹ.
Τωι ∆αβιδ, οτε η γη αυτου καθισταται. (B f. 390 b, H f. 435 b.) ∆αβιδ μεν
ωνομασθη πλεισταχου παρα της θεοπνευστου Γραφης ο εκ σπερ ματος ∆αβιδ
γεγονως κατα σαρκα Χριστος· καθαπερ αμελει και Ἰσραηλ, οι εξ Ἰσραηλ, και Ἰακωb,
οιεξ Ἰακωb. Ἄδεται τοινυν ο ψαλμος τωι ∆αβιδ τωι κατα σαρκα Χριστωι. Ἄδεται δε
ποτε και επι τισιν; Ὁποτε, φησιν, η γη αυτου κατεστη. Και μετ' ολιγα. Ἐπεφανεν γαρ
ημιν ο μονογενης του Θεου Λογος, επαυσε τους θορυβους, κατεστησε την γην. Και
τινα τροπον, ο ψαλμος διδαξει λεγων· "Ὁ Κυριος εβα σιλευσεν, αγαλλιασθω η γη,
ευφρανθητωσαν νησοι πολλαι." Ουτω κατεστη τα καθ' ημας· βεβασιλευκε γαρ ο
Χριστος. Αυτη γεγονεν της εορτης η προ φασις. [∆ικαιοσυνη και κριμα κατορθωσις.
(B f. 391, H f. 437. Cord. Anonymi.) Βεβασιλευκε γαρ ημων ο Χριστος, ινα δικαιωσηι
τηι πιστει τους εν αμαρτιαις. Ἐχρησατο δε και θεοπρεπει και φιλ αγαθωι κριματι·
δεδικαιωκε γαρ ουκ εξ εργων δικαιο συνης, αλλα κατα πολυ αυτου ελεος. Σεσωκε δε
ημας και δι' υδατος. ∆ι' υδατος δε ποιου; του αγιου μυ στικου δηλονοτι, εν ωι
συνετριβη και πεπατηται, μαλ λον δε και απολωλεν ο πολυκεφαλος δρακων, και αι
συν αυτωι δυναμεις πονηραι.] [Πυρ ενωπιον αυτου προπορευσεται. (B f. 391 b, H f.
437. Cord. Alterius.) Πυρ φησιν ου παντως τουτο το αισθητον, ουτε μεν την
ορωμενην φλογα, αλλα θειαν τινα δυναμιν αμαχον, και δυσαν τητον, και
δυσδιαφευκτον, πυρος δικην κατεσθιουσαν τους εχθρευοντας αυτωι. Ουτοι δε ησαν
και προ γε των αλλων οι αλιτηριοι δαιμονες, και της αγελης αυτων επιστατης·
τουτον κατεφλεξεν ο Σωτηρ τοις αλλοις ομου. Ου γαρ ην ετερως εξελεσθαι τους επι
της γης υπ' αυτωι γενομενους, ει μη καθαπερ τι πυρ αφηκεν αυτωι την δαπανωσαν τε
και αφανιζουσαν αυτην οργην. Ουτως ουν εξειλετο τους υπ' αυτωι γε γονοτας,
σεσωκε τους εν αιχμαλωσιαι, ἐῤρυσατο τους πεπλανημενους, και εις το της αληθειας
εκαλεσε φως.] [Ἔφαναν αι αστραπαι αυτου τηι οικουμενηι. (B f. 391 b, H f. 458 Cord.
Anonymi.) Πεφανερω 69.1249 ται γαρ η εκλαμψις του Χριστου τοις ανα πασαν την
γην, και πεφωτικεν τας απαντων καρδιας. Και μετ' ολιγα· Ἔοικεν εν τουτοις ο
μακαριος Ψαλμ ωδος αστραπας ονομαζειν Χριστου τους το θειον και ευαγγελικον
ιερουργουντας κηρυγμα, τουτεστιν απο στολους και ευαγγελιστας, οις και αυτος εφη
Χριστος· "Ὑμεις εστε το φως του κοσμου." Φως μεν γαρ το αληθινον αυτος εστιν ο
Υιος, καταφωτιζων απα σαν κτισιν λογικην. Ἐπειδη δε γεγονασι μετοχοι του παρ'
αυτου φωτος, και αυτοι χρηματιζουσι φως του κοσμου. Ουτοι τοινυν οι των
ευαγγελικων κηρυγμα των ιερουργοι καθαπερ αστραπαι γεγονασι, την υπ' ου ρανον
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διατρεχοντες πανταχου, και το θειον και νοητον ταις των μυσταγωγουμενων
καρδιαις εισπεμποντες φως.] [Ειδε, και εσαλευθη η γη. (B f. 392, H f. 439. Cord.
Anonymi.) Το δε ειδε, αντι του ανεβλεψεν. Προειπων γαρ οτι εφαναν αι αστραπαι
αυτου τηι οικουμενηι, διαδεικνυσιν ευθυς οσον ωφελησε την υπουρανιον το
αποσταληναι παρα Χριστου τας νοητας αστραπας, δι' ων ελεγομεν ση μαινεσθαι τους
αγιους αποστολους και ευαγγελι στας, ων ταις πανσοφοις μυσταγωγιαις ανεβλεψεν
η γη. Κατορθωμα δε και τουτο του παντων ημων Σω τηρος Χριστου.] Τα ορη ωσει
κηρος ετακησαν. (B f. 392, H f. 439.) Ὅρη δε φησιν τας υψηλας και υπερηφανους
δυναμεις τας αντικειμενας, ηγουν τους κοσμοκρατορας του σκοτους τουτου, δια
πολλην αγαν υπερηφανιαν ορεσι παρεικαζομενους. ας κατ ετηξεν ο Σωτηρ ωσει
κηρον, οιον τι πυρ κηρωι προσ βεβληκος. [Ἀνηγγειλαν οι ουρανοι την δικαιοσυνην
αυτου. (B f. 392, H f. 439. Cord. Alterius.) Ουρανους φησιν εν τουτοις ουκ αυτο το
στοιχειον, αλλα τους οντας εν ουρανοις, τουτεστι τους αγιους αγγελους· ουτοι την
δικαιοσυνην του Θεου και Πατρος αναγγε λουσι. Σεσωκε γαρ τους επι γης, δικαιωσας
εν πιστει τηι εν Χριστωι. Ουτω γαρ πληρης γεγονεν η γη της δοξης αυτου. Ἀλλ' επει
και η πρακτικη αρετη πολ λαχου δικαιοσυνη καλειται, ταυτην αναγγελλειν
πραγματικως μονοι ισασιν οι ουρανοι, οντες ανδρες δικαιοι. Ἐπιδεικνυμενην γαρ
πιστιν αναγγελει δι καιος, της πιστεως αυτων εις δικαιοσυνην λογιζο μενης.]
[Προσκυνησατε αυτωι, παντες αγγελοι. (B f. 392 b, H. f. 440. Cord. Anonymi.) Τινι
προσ κυνειν επιταττονται; Χριστωι δηλονοτι, τουτεστιν ενανθρωπησαντι τωι
Μονογενει. "Ὅταν γαρ, φησιν, εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην, λεγει·
Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου." Ἀναγκαιως δη ενταυθα την
προσκυνησιν των αγγε λων εισηγαγεν, ινα μη αισχυνθωμεν προσκυνησαι Θεωι ον
προσκυνουσιν αγγελοι· αμα δη γνωμεν, ως εις αγγελων ταξιν οι προσκυνουντες τον
Θεον ανερχο 69.1252 μεθα. Προς τουτοις οτι των αγγελων το προσκυνειν ιδιον, ου το
προσκυνεισθαι. Οι τοινυν δαιμονες, απο πεσοντες και ταυτης της αξιας των
αγγελων, προσκυ νεισθαι δυνησονται, αλλ' απατηι των προσκυνουντων.] [Ἤκουσε,
και ευφρανθη Σιων. (B f. 392, H f. 440 b, Cord. Anonymi.) Ἔοικεν ουν εν τουτοις
ημιν ο λογος την πρωτην των Ἰουδαιων κλησιν βουλεσθαι καταδηλουν, ην δη και
πρωτην εποιησατο Χριστος. Τουτο και παλαι δια φωνης του ∆αβιδ εφη λεγων· "Ἐγω
δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου επι Σιων ορος το αγιον αυτου, διαγγελλων το
προσταγμα Κυριου." Τουτεστι, φανερον καταστη σει το αγαθον θελημα του Θεου και
Πατρος.] [Φως ανετειλε τωι δικαιωι. (B f. 393 H f. 442. Cord. Anonymi.) Το ανετειλε
φησιν αντι του ανατελλει. Πας γαρ ει τις εστιν αγα θος και δικαιος, τουτωι παντως
εις νουν και καρδιαν το νοητον και θειον ανατελλει φως. Ου γαρ αμοιροι των ιερων
εσονται χαρισματων οι των αριστων σπου δασματων επιμεληται. Τωι τοινυν την
πρακτικην αρε την, δικαιοσυνην καλουμενην, κατορθωσαντι ανετειλε φως
γνωσεως, ουκ αλλο τυγχανον του φωτος του αληθινου, περι ου ο Πατηρ ειπε· "Τοις
δε φοβουμε νοις το ονομα μου ανατελει ηλιος δικαιοσυνης."] Τοις ευθεσι τηι καρδιαι.
(B f. 393 b, H f. 442 b.) Και τι εστι το ευθη την καρδιαν εχειν; Το οιον ορθην και
αδιαστροφον. [Ευφρανθητε, δικαιοι, εν τωι Κυριωι. (B f. 393 b. H f. 442 b. Cord.
Anonymi.) Πρεπει γαρ οντως τοις αγαπωσι Χριστον και τοις της ευσε βειας ερασταις,
το επ' αυτωι λιαν ευφραινεσθαι, και επι τοις δοθησομενοις ημιν αγαθοις παρ' αυτου,
δη λονοτι πνευματικοις, α και ασφαλη και αναποβλητον εχει την κτισιν (εδ.,
κινησιν)]. Ἐξομολογεισθε τηι μνημηι της αγιωσυνης αυτου. (B f. 393 b. H f. 443.) Ἡ
εξομολογησις την ευχα ριστιαν δηλοι. ∆ει τοινυν ευχαριστειν οτι Θεος ων φυ σει και
Κυριος των ολων και συνθρονος τωι Πατρι, ο επανω παντων και υπερ παντας,
κατηξιωσεν ημων ποιησασθαι μνημην· μνημονευσας δε, και ηυλογησε. Και τουτο
διδαξει λεγων ο μακαριος ∆αβιδ· "Κυριος εμνησθη ημων, και ηυλογησεν ημας."
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΨΑΛΜΟΣ Ζʹ.
Ἄσατε τωι Κυριωι ᾆσμα καινον. (B f. 393 b, H f. 443.) Καινον το ᾆσμα· παντα
γαρ εν Χριστωι καινα, τα αρχαια παρηλθεν. Και μετ' ολιγα. [Και ποια ταυτα εστι τα
καινα; τα δια Χριστου δηλονοτι. Παλαι μεν γαρ, ως εφην, ελυτρωσατο δια Μωυσεως
τον Ἰσραηλ ο των ολων Θεος, και πικρας αυτους εξειλετο δουλειας· κατεπνιγετο δε
και εν θα λασσηι διωκων ο Φαραω, και επ' αυτωι δη τουτωι Θεος εδοξαζετο. Ἀλλ' εν
τουτοις μεν τα εκεινων. Ἴδωμεν δε τα καινα τα δια Χριστου. Ουχ εν εθνος
ελυτρωθη. καθα και παλαι μονος ο Ἰσραηλ, σεσωσται δε μαλλον 69.1253 η συμπασα
γη. Ουκ ανθρωπον Αιγυπτιον πεπνιγμε νον ορωμεν εν θαλασσηι, αλλ' αυτον τον
αλαζονα και αλιτηριον Σαταναν πεσοντα, και κειμενον υπο ποδας αγιων. Ἔφη γαρ
που Χριστος· "Ἰδου δεδωκα υμιν εξουσιαν πατειν επανω οφεων και σκορπιων και
επι πασαν την δυναμιν του εχθρου, και ουδεν υμας ου μη αδικησηι." Ὄφεις δε και
σκορπιους ονομαζει τους πονηρους και ιοβολους δαιμονας· ων της σκαιοτητος
απηλλαγημεν.] Και μετ' ολιγα· Ἐπι τισιν αρα και ποιας εχοντες του ψαλλειν τας
αφορμας, αυτος σε παλιν διδαξει λεγων· "Ὅτι θαυμαστα εποιησεν ο Κυριος." Και
ποια ταυτα εστι; Τα εξαιρετα και τεθαυμασμενα, α πεποιηκεν ο των ολων Σωτηρ και
Κυριος. [Ἔσωσεν αυτωι η δεξια αυτου. Ἔσωσε γαρ την υπ' ουρανον η δεξια του
Πατρος, τουτεστιν ο Υιος· ουτως αυτον και αυτος ο Πατηρ ονομαζει λεγων· "Ὅτι
αρω εις τον ουρανον την χειρα μου, και ομουμαι την δεξιαν μου," εν ηι εστερεωσα
τον ουρανον, και εθεμελιωσα την γην. [∆ιεσωσε γαρ η δεξια του Θεου και Πατρος,
τουτ εστιν ο Υιος, τωι ιδιωι γεννητορι την οικουμενην προς θεογνωσιαν αναγαγων,
και θανατου και φθορας εξ ελων το εξ αμαρτιας συντετριμμενον ποιημα, καιτοι κατ'
εικονα γεγονος του Κτισαντος. [∆εξιαν του Θεου και Πατρος ονομαζει τον Υιον· δι'
αυτου γαρ ως δια χειρος ιδιας τα παντα εις το ειναι παρηνεγκεν ο Πατηρ· και
μαρτυρησει λεγων ο σοφωτατος Ἰωαννης περι αυτου· "Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο
Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λο γος. Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον.
Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν." Ἀλλ' ωσπερ η του
ανθρωπου χειρ ουκ αλλοτρια του σω ματος εστιν, αλλ' εξ αυτου τε και εν αυτωι· αυτη
τοινυν η παντων ισχυουσα του Πατρος δεξια, η παν των δημιουργος και τεχνιτις, ην
παντα τα εργα τρε μει, σεσωκεν εαυτωι τε και τωι Πατρι. Τι δε σεσωκεν; απασαν
δηλονοτι την υπ' ουρανον· σεσαγηνευκε γαρ δια των ευαγγελικων κηρυγματων εις
επιγνωσιν της δοξης αυτου.] [Ἐγνωρισε Κυριος το σωτηριον αυτου Σωτηριον και
δικαιοσυνην ονομαζει Χριστον· σε σωκε γαρ ημας ο Θεος και Πατηρ δι' αυτου τε και
εν αυτωι, και δεδικαιωκεν εν πιστει.] [Ειδοσαν παντα τα περατα της γης το σωτηριον
του Θεου ημων. Τουτεστιν, Ουδεις απομεμενηκεν αμετοχος της δια Χριστου
σωτηριας. Κεκληται γαρ, ως εφην, δια της πιστεως η συμπασα γη.] [Ποταμοι
κροτησουσι χειρι. Ποιας εχουσι χειρας οι ποταμοι; Ἢ πως κροτησαι δυνανται;
Ἐπειδη δεσποζομενων των εθνων, και κα λουμενων δια της πιστεως, εχαιρον οι
μαθηται, τοις κροτουσι παραπλησιως ωιδων επινικιων εξαρχοντες 69.1256 εκ
περιχαρειας, ποταμοις αυτους παρεικαζει λεγων· "Ποταμοι κροτησουσι χειρι επι το
αυτο." [Ἔθος τηι θεοπνευστωι Γραφηι πηγαις τε και πο ταμοις εσθοτε παρομοιουν τους
αγιους προφητας, αποστολους και ευαγγελιστας, ετι τε προς τουτοις τους των αγιων
Ἐκκλησιων ηγουμενους, τους τον θειον τοις λαοις πρεσβευοντας λογον, και των
ιερων δο γματων οντας επιστημονας, και μυσταγωγικον εχον τας επιτηδευμα. Και
γουν εφη περι αυτων δια φωνης Ἡσαΐου του προφητου· "Ἀντλησατε το υδωρ μετ'
ευφροσυνης εκ των πηγων του σωτηριου." Σωτηριους δε αυτους ονομαζει πηγας·
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναβρυουσι γαρ ωσπερ τοις υπο χειρα λαοις τον εξ ουρανου λογον, αυτοι δε χομενοι
παρα Χριστου. Ὡς γαρ αυτοι φασιν οι αγιοι· "Ἐκ του πληρωματος αυτου ημεις
παντες ελαβο μεν." [Ὅταν τοινυν ακουσηις περι των αγιων ποταμων οτι κροτησουσι
χειρας, αντι του ευφρανθησονται, νοει, τερφθησονται, και χαρησονται, και
εορτασουσι. ∆ια ποιαν αιτιαν; Ὅτι εσωσε Κυριος την υπουρανιον, οτι καταβεβηκεν
εξ ουρανου ο Μονογενης ων Λογος, και γεγονεν ομοιος ημιν, ινα καταργησηι τον
αρχοντα του αιωνος τουτου, ινα παραλυσηι την φθοραν, αναστρεψηι θανατον,
αποστησας του κοσμου την αμαρτιαν, και ημας καθαρους απεργασηι δια του
βαπτισματος, αγιασηι δια του Πνευματος, υιους αποφηνας Θεου. Αυτη της των αγιων
θυμηδιας η προφασις επι του τοις κελευονται κροτειν, τουτεστιν ευφραινεσθαι.] [Τα
ορη αγαλλιασονται. Ὄρη φησιν ου ταυτα τα αισθητα και ορωμενα, αλλα τας νοερας
και υψηλας δυναμεις, ητοι τους τον θειον θρονον περιεστωτας αγγελους. Ὑψηλαι
γουν εισιν αι αρεται. Αυται τοινυν αι λογικαι και ανωτατω δυναμεις χαιρουσι λιαν
επι τοις εν Χριστωι διασε σωσμενοις· χαιρουσι δε δι' ημας δοξολογουσαι τον
σωσαντα.]

ΨΑΛΜΟΣ Ηʹ.
[Ὁ Κυριος εβασιλευσεν. Πεμπετωσαν εικη της εαυτων βασκανιας τα βελη
κατα Χριστου, αρτυετωσαν επιβουλας ουδεν αδικησαι δυναμενας τον ουδεν ειδοτα
παθειν.] [Κυριος εν Σιων μεγας. Ου παρα τηι Σιων σωματικηι μεγας ην η υψηλος ο
Σωτηρ, παρα τηι νοητηι δε μαλλον, τουτεστι τηι Ἐκκλησιαι· ην αυτος εαυτωι παρεστησε
μη εχουσαν σπιλον η ρυτιδα, αγιαν δε μαλλον και αμωμον, κατα το γεγραμμενον]
[Ου γαρ καθ' ενα των ψευδωνυμων θεων γινωσκο μενος μεν παρα τινων,
αγνοουμενος δε παρ' ετερων· αλλ' αυτος εν ουρανωι μεν δοξαζομενος παρα των ανω
πνευματων, επι γης δε προσκυνουμενος παρ' ημων. Ὑψηλος τοιγαρουν εν δοξηι και
τον εαυτου φοβον εν τιθεις τοις ειδοσιν αυτον, σωτηρια δε και τουτο ψυ χης.]
[Ἐξομολογησασθωσαν παντες τωι ονοματι σου. Αι τιμαι, φησι, των βασιλεων
αγαπωσιν εχειν το 69.1257 δυνασθαι κρινειν και νομοθετειν. Ἀκολουθει γαρ παντως
τηι του βασιλεως τιμηι το χρηναι κρινειν και νομοθετειν. Ἤδη κριτης εστι και
νομοθετης Θεος του παντος. Γεγραπται γαρ· "Ὅτι Θεος κριτης εστι." Και παλιν· "Εις
εστι νομοθετης και κριτης." Και, "Τιμη βασιλεως κρισιν αγαπαι." Προσεστι δε τωι Υιωι
το δυνασθαι κρινειν και νομοθετειν. Και γουν εφη προς ημας· "Ουδε γαρ ο Πατηρ
κρινει ουδενα, αλλα την κρισιν πασαν δεδωκε τωι Υιωι, ινα παντες τιμωσι τον Υιον,
καθως τιμωσι τον Πατερα."] Ἐξομολογησασθωσαν τωι ονοματι σου τωι μεγαλωι. (B f.
396 b, H f. 450) Μεγα γαρ και υψηλον το της θεοτητος ονομα, ηγουν η δοξα. Ου γαρ
εστιν καθ' εν των κτισματων ο των ολων ∆ημιουργος, απαραβλη τοις δε μαλλον
υπεροχαις τα παντα υπερκειται. Ὅμοιον δε αυτωι κατα φυσιν ουδεν, πλην οτι μονος
ο εξ αυτου και εν αυτωι και ομοουσιος αυτωι Θεος Λο γος, ος δοξολογειται γενομενος
ανθρωπος παρα των Σεραφειμ. Αυτος γαρ εστιν το ονομα το υπερ παν ονομα· και γαρ
εν τωι ονοματι αυτου παν γονυ καμ πτει επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων,
και πασα γλωσσα εξομολογησεται, οτι Κυριος Ἰησους Χρι στος εις δοξαν Θεου
Πατρος. Μεγα δη ουν και τεθαυ μασμενον το της θεοτητος ονομα, ειπερ αυτωι
καμπτει παν γονυ, προσκυνουσης δηλονοτι της κτισεως, και ταις θεοπρεπεσι τιμαις
στεφανουσης αυτον. Ὑψουτε Κυριον τον Θεον ημων. (H f. 451 b) Τουτεστιν,
Ὕψιστον ειναι πιστευετε τον ενανθρωπησαντα του Θεου Λογον, μηδεν ταπεινον
φρονησαντες περι αυτου, καθαπερ αμελει και οι τα λανες Ἰουδαιοι. [Και προσκυνειτε
τωι υποποδιωι των ποδων αυτου. Ἆρ' ουν και ποδας τοιουτους εχει Θεος επικειμε
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νους τωι υποποδιωι; αρα και χειρας και οφθαλμους; Μη τουτο υπολαβηις. Σκευαζεται
μεν γαρ ο υπ' αυτωι λογος ως εκ των καθ' ημας και εκ των ανθρωπινων πραγματων·
νοειται δε τα επ' αυτωι θεοπρεπως. Ἐπειδη τοινυν εθος εστι τοις προσκυνουσι τους
επι γης βασιλεας φιλειν τους ποδας αυτων, εκ της παρα ανθρωποις συνηθειας επι
Θεου τον λογον αναφερει λεγων ο Ψαλμωδος· "Και προσκυνειτε τωι υποποδιωι των
ποδων αυτου."] [Ὅτι εφυλασσον τα μαρτυρια αυτου. Ουκουν τετιμηκεν ως
τιμησαντας, ηγαπησεν ως γνησιους οικετας, ως των αυτου θεσπισματων γεγο νοτας
φυλακας. Ουκουν ουκ αμισθος η υπακοη, μαλ λον δε της ανωτατω τιμης προξενος
δια το ευπειθες και ευαγωγον.]

ΨΑΛΜΟΣ Θʹ.
[∆ουλευσατε τωι Κυριωι εν ευφροσυνηι. Τουτεστι, μη στυγνοι, μη κατηφεις,
μηδε οκνηροι προς αγαθουργιαν, προθυμοι δε μαλλον και ιλαροι και 69.1260 τηι
ελπιδι χαιροντες· ελπιδι δε παντως τηι τοις αγιοις ηυπρεπισμενηι.] Ει δε τις μη
δουλευοι αυτωι εν ευφροσυνηι, μη τολματω παριεναι ενωπιον αυτου, ανιπτοις ποσι
πα ραβαλλων εις την Ἐκκλησιαν αυτου.] Γνωτε οτι Κυριος αυτος εστιν ο Θεος. (cod.
M f.176.) Ουτος εστιν ο Χριστος, ο τωι ιδιωι αιματι πασαν λυτρωσαμενος την γην.
Αυτος εστιν ο και του ημετερου ποιηματος δημιουργος. Ου γαρ αυτοματως
συνεστημεν, αλλα των χειρων αυτου εργον εσμεν. ∆ιο και λαος αυτου, και προβατα
αυτου τυγχανομεν. Ειη δε λαος ο λογικωτεραν ταξιν επεχων· προβατα δε οι μη
τοσαυτην εχοντες διακρισιν, μηδε πειραν των θειων λογιων, κατα το· "Ἐπλανηθην
ως προβατον απολωλος."

ΨΑΛΜΟΣ Ρʹ.
[Ψαλμος τωι ∆αβιδ. Τωι ∆αβιδ ψαλμος. Τουτεστιν, υμνος και δοξολογια τωι εκ
σπερματος ∆αβιδ τωι κατα σαρκα Χριστωι. Ἀνεφυ γαρ εξ Ἰεσσαι και ∆αβιδ το
τηςειρηνης φυτον, το θειον τε και ευγενες και υπερκο σμιον βλαστημα. Και μετ'
ολιγα· Εισκεκομισται δε προσωπον ανδρος αγιου, πολιτειας ημιν της εξαιρε του
καταγραφον τους τυπους, και ουχ ινα τους παρα τινων τυπους αρπασηι, ουδ' ινα
δοξαν θηρασηται κενην (αλλοτριον γαρ τουτο αγιων), αλλ' ινα μαλλον ημας
ωφελησηι δια τουτου, και μαθωμεν τινα τροπον πο λιτευεσθαι χρη τους εθελοντας
αρεσκειν Θεωι.] [Ἔλεον και κρισιν αισομαι σοι, Κυριε. Οιδα σε, φησιν, ελεημονα και
δικαιον οντα κριτην, και επ' αυτοις δη τουτοις υμνησω σε. Ἐλεησε γαρ ημας ο Θεος
και Πατηρ, εν Χριστωι δικαιωσας τηι πιστει, και χαρισαμενος ημιν την αφεσιν των αρ
χαιων πλημμεληματων, και κρισιν εφ' ημιν δικαιαν εξενεγκων.] [Ψαλω και συνησω
εν οδωι αμωμωι. "Ψαλω" σοι, φησιν, ω ∆εσποτα, και δοξολογησω σε διηνεκως·
"συνησω δε και εν οδωι αμωμωι." Τουτ εστι, μετα συνεσεως και σοφιας βαδιουμαι την
ορθην και αδιαστροφον και αμωμητον οδον. Χρη γαρ ημας ειναι συνετωτατους τους
εθελοντας ευαρεστειν τωι Θεωι, και σοφιας μεμεστωμενην εχειν την καρ διαν· σοφιας
δε ου της επιγειου και κοσμικης, εκει νης δε μαλλον ην χαριζεται Χριστος. Ἐν αυτωι
γαρ "παντες εισιν οι θησαυροι της σοφιας και γνωσεως αποκρυφοι·" και αυτος σοφοι
τυφλους, και συνεσεως απασης εστι χορηγος.] [Και τι δη τουτο εστιν; Ἕως μεν γαρ
εσμεν εν ρυποις και αμαρτιαις, ουκ εχομεν εαυτοις κατοι κουντα Χριστον· οταν δε
τους της αμαρτιας απονιψω μεθα ρυπους, και καθαρισωμεν εαυτους απο παντος
μολυσμου σαρκος και πνευματος, επιτελεσωμεν δε και αγιωσυνην εν φοβωι Θεου,
τοτε γαρ παρ' ημιν 69.1261 γινεται, και εν ημιν αυλιζεται, και οικος εσμεν αυτου].
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

[∆ιεπορευομην εν ακακιαι καρδιας. Τι εστι το, "Ἐν ακακιαι καρδιας μου;" Ἀντι του,
Ἀπονηρως και αφιλοπραγμονως, ου θορυβους αγα πων πραγματων κοσμικων και
περισπασμων εικαιων' εχων δε μαλλον εν εμαυτωι τον νουν ευσταθη και ηρε
μουντα, κατ' εκεινον που παντως τον αρχαιον Ἰακωb, περι ου γεγραπται· "Και ην
Ἰακωβ απλαστος ανηρ οικων οικιαν."] [Ου προεθεμην προ οφθαλμων μου πραγμα
πα ρανομον. Ουδενι, φησι, προσεσχον φαυλωι τε και ανοσιωι πραγματι, και καλουντι
προς παρανομιαν. Πολλα δε ταυτα και περι ημας. Παρανομει γαρ τις, οταν εις
επιθυμιαν εμπεσηι των ουδεν αυτωι προσηκοντων, και γινηται των αλλοτριων αδικος
εραστης. Παρανομει δε ομοιως ο σωματικαις ηδοναις ηττωμενος, και τοις μοιχειας
εγκλημασιν ενοχος γεγονως. Παραλυει νομον ο καταλαλων αδελφου, και
πλεονεκτων ους αν δυνηται των ασθενεστερων. Και ινα μη καθ' εκαστον λεγων
διατριβω, παν ειδος φαυλοτητος και παρανομιας εγκλημα φερει. Και μετ' ολιγα·
Ἀλλ' ισως ερεις· Ἆρ' ουν αναμαρτητος ην; Ειτα πως τουτο εστιν εφικτον; Το γαρ
ελευθερον εις αμαρτιας τετηρηται, και το αναμαρτητον πρεπει μονωι τωι επι παντων
Θεωι. "Ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν, ουδε ηυρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου." Και μετ'
ολιγα· Πως ουν αρα νοησαι πρεπει το· "Ου προετιθεμην προ οφθαλμων μου πραγμα
παρανομον;" Ουκ ειπεν· Ουδεποτε εμ πεπτωκα παρανομωι πραγματι, αλλ', οτι "Ου
προετι θεμην προ οφθαλμων μου πραγμα παρανομον·" Τουτεστιν, Ἠθελησα και
προτεθυμημαι μηδεποτε ενοραιν παρανομωι πραγματι. Ει δε και αστοχησαι συνεβη,
φησιν, ως ανθρωπον, θαυμαστον ουδεν· οτι κυβερνηται πολλακις και αυτοι καλως
ειδοτες την τε χνην κινδυνευουσι μετα της νηος, αγριου καταιγιζον τος πνευματος.]
Ουκ εκολληθη μοι καρδια σκαμβη. (B f. 399 b, H f. 45) Τουτεστιν, ανθρωπος σκαμ
βην εχων την καρδιαν, ο εστι διεστραμμενος. [Ἐκκλινοντος απ' εμου του πονηρου
ουκ εγι νωσκον. Τουτεστιν, Ουδε ειδεναι προσεποιουμην. Ου γαρ ηξιουν ειναι φιλος
αυτων. Ἆρα ως υπερηφανος; Ου δαμως, φησιν, αλλ' ειδως, οτι "Φθειρουσιν ηθη
χρηστα ομιλιαι κακαι."] (B f. 400, H f. 45 b) Καρπος διανοιας αγιοπρε πους το
παραιτεισθαι τους πονηρους· εσχατης δε πο νηριας αποδειξις το καταλαλειν
αδελφων. [Ὑπερηφανωι οφθαλμωι. Πλειστα γαρ εν ημιν εισι παθη ψυχικα· εν δε και
μαλιστα των αλλων εκτοπωτερον και πασιν αφορητον, 69.1264 ωι και αυτος μαχεται
Θεος· τουτο δε εστιν υπερηφανια, η και αδελφην και συντροφον εχει την
πλεονεξιαν, ητοι το απληστως πλεονεκτειν. Ταυτα δυο βαραθρα ψυχων και ολεθρου
πυλαι, και ακοιμητου φλογος αξια. Τις ου φευγει τον αλαζονα; Τις ου παραιτειται
τον απληστωι χειρι συλλεγοντα χρηματων πορισμους και πλεονεκτουντα πολλους;]
[Οι οφθαλμοι μου επι τους πιστους της γης. Τουτεστι τους αγιους, ωστε και
"συγκαθησθαι αυτους μετ' εμου·" τουτεστι, συνειναι, και συμβα σιλευειν αει, και
αποφερειν εις τα χρησιμα. Ἐξαι ρετον γαρ αγαθον ανθρωπωι συμβουλος αγαθος. Σε
πτον αυτον και αξιοζηλωτον αποτελει, το αποφερειν προς παν οτιουν των
χρησιμων, και εις σωτηριαν δι δασκει τα συμφεροντα, υποτιθεται δε το τελουν εις
ονησιν.]

ΨΑΛΜΟΣ ΡΑʹ.
[Κλινον προς με το ους σου. "Κλινον, φησι, προς με το ους σου." ∆ια τι; Ὅτι
θλιβομενος ου δυναμαι συν παῤρησιαι προσευξασθαι. Θλιψιν δε λεγει την των
πειρασμων ειτε των αισθη των ειτε των νοητων επαγωγην.]

ΨΑΛΜΟΣ ΡΓʹ.
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

[Και οινος ευφραινει καρδιαν ανθρωπου. Νοητος δε που παντως ο τοιουτος
εστι, και της σωτηριου μεθης εμποιητικος.] [Χορτασθησεται τα ξυλα του πεδιου. Ου
περι ξυλων ην ο λογος αυτωι, περι αγιων δε μαλλον των εῤριζωμενων εν τηι πιστει,
και καρποφο ρουντων εν δικαιοσυνηι.] [Αυτη η θαλασσα η μεγαλη. Νηι παρεικαζει
την Ἐκκλησιαν, εν σχηματι θα λασσης τουδε του καθ' ημας νοουμενου κοσμου. Θα
λαττηι τοιγαρουν τηι καθ' ημας παραβαλλει τον βιον τον ανθρωπινον δια το
ασταθμητον, και αεικινητον των εν αυτωι πραγματων· ερπετων δε γενος το
αναριθμητον την πολυειδη και οιονει πολυπροσωπον των ανθρωπων πληθυν, εις το
της εξεως ποικιλον νοουμενης της εξαλλαγης. Φυσις μεν γαρ πασιν η αυτη, και ο της
γενεσεως τροπος ουχ ετεροιος, πολυσχεδης δε ο νους, και πολυγνωμων εν ημιν η
καρδια. Και τουτο ειδως τις εφασκεν· Ὥσπερ ουχ ομοια προσωπα προσωποις, ουτως
ουδε αι διανοιαι των ανθρωπων. Πλοια δε ειναι φαμεν α και εν τηιδε τηι νοητηι
θαλασσηι διαπορευεται, κατα το γεγραμμενον, τας αγιας του Σωτηρος ημων
Ἐκκλησιας, ουσας μεν εν κοσμωι, πλην ανωτερω του κοσμου· καθαπερ αμελει και τας
ολκαδας εστιν οραιν. οσας μεν εν υδασι, πλην υδατων ανωτερω. Αι τοινυν εν ταξει
πλοιων Ἐκκλησιαι την νοητην ταυτην δια νηχομεναι θαλασσαν, δεχονται μεν τους
πιστευοντας αποκομιζουσι δε καθαπερ εις ετεραν τινα αγνην χω 69.1265 ραν, την
των ουρανων βασιλειαν, και ελπιδα την εν Χριστωι, και εις αγιασμον τον δια του
Πνευματος, και εις την των αγιων πατριδα, την αρετην. Παροικοι γαρ οντες και
παρεπιδημοι, κατα το γεγραμμενον, επι της γης, ουκ εχουσιν ωδε μενουσαν πολιν,
επειγονται δε προς εκεινην, ης τεχνιτης και δημιουργος ο Θεος. Σκαφος ουν η
πλοιον η Ἐκκλησια νοηθησεται, πλοτηρας εχουσα τους ηγιασμενους· οι και, δια του
κα ταδεξασθαι την πιστιν, συνοντα δια παντος εχουσι τον Χριστον. Ἀλλα και δεινος
εσθοτε χειμων καταῤ ρηγνυται, και μυρια περιστασεων του αγιου σκαφους
κατεξανισταται κυματα, αναριθμητοι δε φλογιζουσι πειρασμοι, και μην και
πνευματων πονηρων αγριοτης εγκατασκηψασα, προς αυτο καταφερει του θανατου
το δειμα· και συνεστι μεν τοις εαυτου γνωριμοις Χριστος, δια δε το πολλακις εφειναι
παθειν οικονομι κως, απομιμεισθαι πως δοκει τον νυσταζοντα. Ὅταν τοινυν
υπερμετρος αληθως, και ουκετι τοις πλοτηρσι φορητος ο θορυβος ηι, και προς ακρον
ηδη του κακου τα πραγματα βλεπηι, τοτε δη, τοτε προσηκει βοαιν μονονουχι
λεγοντας· "Ἐξεγερθητι, ινα τι υπνοις, Κυριε; Ἀναστηθι, και μη απωσηι εις τελος. Ἵνα
τιτο προσωπον σου αποστρεφεις; Ἐπιλανθανηι της πτω χιας ημων και της θλιψεως
ημων;" Ἀμελλητι γαρ διαναστησεται, και παντα μεν εκ ποδων ποιησει φο βον·
επιτιμησει δε τοις πειραζουσι, και μεταστησει το πενθος εις ευθυμιαν, ευδιαν
απλωσας την απαλην και ακυμονα. Περιοψεται γαρ ουδαμως τους επ' αυτωι
πεποιθοτας.] Ζωα μικρα μετα μεγαλων. (K f. 181 b) Και τουτο της θειας κηδεμονιας
τε κμηριον, το τα σμικρα γενη τοις μεγαλοις ενδιαιτα σθαι, και μη παντελως υπ'
εκεινων καταναλισκεσθαι. [∆ρακων ουτος ον επλασας. Και ου δη που φαμεν ως περι
των εν τηι θαλασσηι νηχομενων ο λογος ην αυτωι, ουτε μην τας των ιχθυων διαφορας
υπεμφαινειν ηθελεν, αλλ' ουδε δρακοντα τινα σωματικον τε και αισθητον τοις της
θαλασσης υδασι νηχομενον, δηλοι δε, ως εφην, δια γε τουτων ημιν την εν τωι τε βιωι
τυρβην, και των εν αυτωι τον εν σαλωι βιον· και μην και δρακοντα τον αρχεκακον,
τουτεστι τον Σαταναν, ος παντας περιεισιν ανθρωπους, και την καθ' ημας
οικουμενην περινοστει, ταις των αγιων επιβουλευων ψυχαις.] Ἡδυνθειη αυτωι η
διαλογη μου. (B f. 420, E f. 216 b, K f. 182 b) ∆ιαλογην φησιν την αινεσιν· ο γαρ
ψαλλων Θεωι διαλεγεται. Ἐκλειποισαν αμαρτωλοι απο της γης. (B f. 420, H f. 508 b)
Ἀλλ' ερει τι τις προς τουτο τυχον· Ἆρ' ουν ο μακαριος Προφητης κατευχεται cod.
ποτ' ευχεται] των οντων εν αμαρτιαις; Ἆρα παντας τους ταις αμαρτιαις
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατειλημμενους απολε σθαι και αφανισθηναι βουλεται; Και τοι μαλλον εχρην
69.1268 αγιον τε και πνευματοφορον υπερευχεσθαι μαλλον των ησθενηκοτων. Και
μετ' ολιγα· Ἄκουε λοιπον· ερω γαρ δια βραχεων. Προ μεν γαρ της του Σωτηρος
επιδημιας, απαντες ημεν εν αμαρτιαις, κατεκρατει της υπ' ουρανον ο Σατανας, ουκ
ην ο ποιων χρηστο τητα, ουκ ην εως ενος, παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν.
Ἕλληνες μεν γαρ οι των ειδωλων προσ κυνηται, τους της επιεικειας ουκ ᾔδεισαν
τροπους, της ευζωΐας την οδον ουκ ηπισταντο, μαλλον δε ουδε αυτον εγινωσκον
ολως τον των ολων Γενεσιουρ γον και Σωτηρα Χριστον. Ἰουδαιοι δε παλιν ειχον
νομον τον παιδαγωγον, αλλ' ουκ ην εν νομωι δικαιω θηναι τον ανθρωπον. Και μετ'
ολιγα· Ουκουν απαντες ημεν εν αμαρτιαις, ανομιας ην πληρης η γη. Ἐπειδη δε
επεφανεν ο μονογενης του Θεου Λογος, και γεγο νεν ανθρωπος, εξελειψαν οι
αμαρτωλοι, εκλελοιπασιν οι οντες εν ανομιαις. Πως η τινα τροπον; ∆εδικαιωκε γαρ
απαντας, απηλλαξε των πεπλημμελημενων, ελευθερους απεφηνε και
διεσμηγμενους. Ουκουν ολιγοι γεγονασιν οι εν αμαρτιαις, πολλοι δε λιαν οι
δεδικαιωμενοι.

ΨΑΛΜΟΣ Ρ∆ʹ.
[Μη αψησθε των χριστων μου. Και γαρ εστι των ατοπων εννοειν τους μεν
λαμπρο τερους κατα τονδε τον βιον πασαν απονεμοντας φρον τιδα τοις γνησιοις
οικεταις, και της καθηκουσης αυ τοις επιμελειας αξιουν· τον δε δυναμεων Κυριον,
ου παντα εστι προς κατορθωσιν ευχερη, μηδενα ποιει σθαι λογον των αγαπωντων
αυτον.]

ΨΑΛΜΟΣ ΡΘʹ.
Ῥαβδον δυναμεως εξαποστελει σοι Κυριος εκ Σιων. (B f. 449 b, H. f. 557 b)
Γεγονε γαρ ημιν ραβδος δυναμεως ο Χριστος, ος εστιν εκ Σιων, της ανωθεν
δηλονοτι. ∆ια τουτο και επουρανιος ονομαζεται. Ου γαρ εστι κατα τον πρωτον Ἀδαμ
εκ γης χοικος, αλλ' εξ ουρανου και ανωθεν, κατα την του μακαριου Παυλου φωνην.
[Μετα σου η αρχη εν ημεραι της δυναμεως. Ἡμεραν δυναμεως του Θεου λεγει καθ' ην
ολην κρινει την οικουμενην, και "αποδιδωσιν εκαστωι κατα τα εργα αυτου." Ἥξει
παντως και τοτε αυτος τε ὣν εν Πατρι, και εχων εν εαυτωι τον Πατερα, την αναρχον
της οικειας φυσεως οιονει πως αρχην, κατα μονον το εξ ου· δια το υπαρχειν εκ
Πατρος.]

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΓʹ.
Ὅμοιοι αυτοις γενοιντο οι ποιουντες αυτα. (C f. 252 b) Ει και ποιουμεν
ομοιωμα ανθρωπων θεοσεβων, ουκ επι το προσκυνειν ως θεοις, αλλ' ινα, ορωντες
αυτους, εις ζηλον αυτων ελθωμεν· ει δε ποιουμεν ομοιωμα του Χριστου, ινα η
διανοια ημων προς τον ποθον αυτου αναπτερωθηι. Ου γαρ εικονι 69.1269 φθαρτηι η
φθαρτου ανθρωπου προσκυνουμεν· αλλ' επειδη ο Θεος ηξιωσεν ατρεπτως γενεσθαι
ανθρωπος, ποιουμεν αυτου εικονα ως ανθρωπου, καιπερ ειδο τες αυτον φυσει Θεον
οντα. Ουκ αυτον ουν Θεον την εικονα λεγομεν, αλλα Θεον ειδοτες τον εν τηι εικονι
γραφεντα, ου το ομοιωμα εχει η εικων. Ἕλληνες δε πλανωμενοι τα ομοιωματα
θεους δοξαζουσιν.
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙ∆ʹ.
Ἠγαπησα. (E f. 242 b. Κυριλλου και αλλων.) Ου παντος εστι το Ἠγαπησα,
αλλα του τετελειωμενου ηδη και υπερβαινοντος τον της δουλειας φοβον. Ου
προσκει ται δε το, τινα, προσυπακουστεον δε παρ' ημων οτι τον Θεον των ολων.
[Ποτηριον σωτηριου ληψομαι. Σωτηριου γαρ οντως εστι ποτηριον, το υμνολο γειν
τον των ολων Σωτηρα Θεον. Τουτωι Θεος εφηδε ται, τουτο δεχεται παρ' ημων το
θυμιαμα. Ὡς γαρ εφη Χριστος· "Πνευμα ο Θεος· και τους προσκυ νουντας αυτον, εν
πνευματι και αληθειαι δει προσκυ νειν."]

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΖʹ.
Αυτη η πυλη του Κυριου. (B f. 471 b, H f. 595) Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν καθ'
ετερον τινα τροπον επι την του Θεου και Πατρος αφικεσθαι γνωσιν, η κατα τουτον
αυτον ον εφη Χρι στος· "Ουδεις γαρ, φησιν, ερχεται προς τον Πατερα ει μη δι'
εμου."–Εισερχομεθα γαρ εις οικειοτητα ως προς Θεον, αλλα και εις την ουρανων
βασιλειαν, καθαπερ δια τινος θυρας η πυλης, του Σωτηρος ημων Χριστου. Ὁ
ερχομενος εν ονοματι Κυριου. (B f. 472 b, H f. 597) Οι μεν γαρ αφηκονται, το της
δουλειας περικειμενοι σχημα τε και μετρον· ο δε εν δοξηι τηι θεοπρεπει και εν
ονοματι Κυριου, δηλον δε οτι του κατα φυσιν και αληθινου. –Και τι εστιν, "Ἐν
ονοματι Κυριου;" Τουτεστιν, εν δοξηι θεοπρεπει και εν κυριοτητι και υπεροχηι τηι
παντων επεκεινα.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΗ.
Ἐν τηι καρδιαι μου εκρυψα τα λογια σου. (B f. 476, H f. 602 b) Ὥσπερ γαρ ει τις
εν αγγειωι χαλκωι πυρος αποθοιτο σπερμα, παντως δη που και της παρ' αυτου
θερμοτητος αποτελεσοι μετοχον, ουτως ο εν ψυχηι γε και καρδιαι τον θειον τε και
ουρανιον λογον διακατεχων νους, δι' εφεσεως της εις απασαν αρετην, αει προς
ταυτα δι' αυτου θερμαινει. (C f. 262 b, D f. 294 b, G f. 174 b) Ὥσπερ γαρ 69.1272 εστιν
ουκ ασυντελες εις ζωην και χρημα σωτηριον το των του Θεου λογων μεμνησθαι
διαπαντος, κατα τον αυτον, οιμαι, τροπον ολεθρου προξενον το επιλανθανεσθαι
φιλειν. –Κρυπτειν δει τας εντολας του Θεου εν τηι καρδιαι, δια τους αρπαζοντας
αυτας δαιμονας. Το δ' αυτο και Σολομων εν ταις Παροιμιαις παραινει· "Υιε, φησι, εαν
δεξαμενος ρησιν εμης εντολης κρυψηις παρα σεαυτωι, υπακουσεται σοφιας το ους
σου." Τας ουν ενταυθα εντολας λεγομενας εν τοις Ευαγγελιοις ο Κυριος σπορον
ωνομασεν υπο των πετεινων του ουρανου αρπαζομενον. Ουτος ουν κρυπτει την
εντολην ο διαπαντος αυτην εργαζομενος· ειπερ οι αρπαζοντες αυτην εκ του μη
συγχωρειν αυτην ποιειν ημας, αρπαζειν λεγονται. Ἐν τηι δικαιοσυνηι σου ζησον με.
(B f. 480, H f. 609) Ζωοποει γαρ ημας δια της ιδιας δικαιοσυνης ο Θεος και Πατηρ·
εστιν δε αυτη Χριστος. Προ του με ταπεινωθηναι εγω επλημμελησα. (B f. 482 b, H f.
614 b) Ἐν γαρ ταις του νου προπαθειαις, και, ιν' ουτως ειπω, προαπονευρωσεσιν ταις
δια νοηματων φυσικων, η του πειραζοντος τυραννις αφορητοτερα γινεται· και πριν
υπομειναι την παρα του διαβολου ταπεινωσιν, προπλημμελουμεν ημεις,
πρεσβυτεραν της εφοδου την εις το εσω νοσουντες καταστροφην. –Προ του γαρ
παθειν τελειως, ημεις τηι συναινεσει των λογισμων τιμωντες τε την αμαρτιαν και
καταδεχομενοι, και τοπον εισοδου διδοντες δια τουτου τωι Σαταναι· Ἔσται δε τυπος
και εικων του πραγματος του προδοτου το παθος. Πλατεια η εντολη σου σφοδρα. (B
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

f. 486 b, H f. 621) Ἀποδεχεται γαρ ο Θεος την πνευματικην ευανδριαν, την
εγκρατειαν, την υπομονην, και προς ταυτας ετι τας αρετας. Ἡ ψυχη μου εν ταις
χερσι σου διαπαντος. (B f. 48, H f. 625 b) Χειρας ειναι λεγων τας πρακτικας ενεργειας
δι' ων οραται Θεος. Καθηλωσον εκ του φοβου σου τας σαρκας μου. (B f. 490, H f.
628.) Το Καθηλωσον αντι του Πηξον. Πηξον ουν, φησιν, εις αγνειαν τας σαρκας μου

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΘʹ.
Οιμοι οτι η παροικια μου εμακρυνθη. (F f. 227) Βαρουμενος τηι παρουσηι ζωηι,
τωι μα 69.1273 κρυνεσθαι αυτωι την παροικιαν ταυτην, οδυρεται στεναζων εν οιμωγηι
και θρηνωι την παρατασιν της εν σαρκι παροικιας. [Και επι το βιβλιον σου παντες
γραφησονται. Βιβλους δε νοητεον την παντα περιεχουσαν του Θεου γνωσιν, και την
αληστον μνημην.] [Ἐμοι δε λιαν ετιμηθησαν οι φιλοι σου. Ὁ δυναμενος απο των
καρπων γνωριζειν τους φιλους του Θεου, λιαν αυτους τιμησει· επει και αι αρχαι
αυτων, τουτεστιν, α φρονουσι περι αρχων, λιαν εκραταιωθησαν.]

 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


