De prophetiarum obscuritate
Ἀποδειξις του χρησιμως τας περι Χριστου και εθνων και της εκπτωσεως
Ἰουδαιων προφητειας ασαφεις ειναι.
αʹ. Προφητικην σημερον υμιν παραθειναι βουλομαι τραπεζαν και προς το
πελαγος της Ἡσαΐου σοφιας επαφειναι τον λογον παρασκευαζομαι. Ἀλλα τι παθω;
Ὀκνω και δεδοικα, μη ποτε τον λιμενα εξελθοντες, και προς το βαθος καταντησαντες
των προφητικων νοηματων, ιλιγγιασωμεν· οπερ πασχουσιν οι των πλωτηρων αηθεις.
Και γαρ εκεινοι, επειδαν την γην αφεντες εξ εκατερου μερους της νηος πελαγος ιδωσι,
και ουδεν ετερον, αλλ' η θαλατταν και ουρανον, σκοτοδινωι κατεχονται, και
περιφερεσθαι το πλοιον αυτοις κυκλωι νομιζουσι μετα της θαλαττης. Ἀλλ' ου παρα την
φυσιν της θαλαττης, αλλα παρα την απειριαν των πλεοντων οι ιλιγγοι γινονται· ετεροι
γουν 56.164 των ναυτων γυμνοις τοις σωμασι κυβιστωσι κατα των κυματων, και ουδεν
πασχουσι τοιουτον, αλλα προς το βαθος καταβαντες αυτο, των εν εδαφει διαιτωμενων
ασφαλεστερον διατριβουσι, και τωι στοματι, και τοις οφθαλμοις, και παντι τωι σωματι
δεχομενοι την αλμην, ου δυσχεραινουσι. Τοσουτον εστι μελετη καλον, τοιουτον εστιν
απειρια κακον· ουτως αυτη και των φοβερων καταφρονειν πειθει, εκεινη δε και τα
ασφαλη υποπτευειν και δεδοικεναι παρασκευαζει. Οι μεν γαρ εφ' υψηλων των ικριων
καθημενοι της νηος, και προς την θεαν ιλιγγιωσιν· οι δε ουδε εν μεσοις θορυβουνται
τοις κυμασι. Τουτο και επι της διανοιας γινεται της ημετερας· και γαρ και ταυτην
πολλακις καταλαμβανει κυματα παθων των θαλαττιων αγριωτερα, οιον ζαλη θυμου
κατωθεν στρεφουσα την καρδιαν, 56.165 πνευματα επιθυμιας πονηρας πολλην
εμποιουντα τηι διανοιαι την συγχυσιν. Ἀλλ' ο μεν απειρος και αμελετητος, αρχομενου
του χειμωνος της οργης, ευθεως θορυβειται, ταραττεται, κλονειται, περιοραι γινομενην
υποβρυχιον την ψυχην υπο των παθων, και ναυαγιον υπομενουσαν· ο δε εμπειρος και
μεμελετηκως τα τοιαυτα φερειν γενναιως, καθαπερ κυβερνητην επι των οιακων, ουτω
τον λογισμον επανω των παθων καθισας, ου προτερον αφισταται παντα ποιων, εως αν
κατευθυνηι το σκαφος προς τον ευδιον της φιλοσοφιας λιμενα. Ὅπερ ουν επι της
θαλαττης γινεται, και επι της διανοιας συμβαινει, τουτο και εν τηι εξηγησει των Γραφων
συμπιπτει· αναγκη θορυβεισθαι, ταραττεσθαι, επειδαν εξελθωμεν εις το πελαγος, ουκ
επειδη το πελαγος φοβερον, αλλ' επειδη ημεις οι πλεοντες απειροι. Ὅτι γαρ εστιν,
ευκολον φυσει λογον οντα, δυσκολον γενεσθαι παρα την απειριαν των ακουοντων,
Παυλον υμιν παραστησομαι μαρτυρα. Ειπων γαρ οτι Χριστος εγενετο αρχιερευς κατα
την ταξιν Μελχισεδεκ, και ζητων τις εστιν ο Μελχισεδεκ, επηγαγε· Περι ου πολυς ημιν ο
λογος και δυσερμηνευτος. Τι λεγεις, ω μακαριε Παυλε; ∆υσερμηνευτος σοι τωι
πνευματικην εχοντι σοφιαν, τωι τα αποῤρητα ρηματα ακουσαντι, τωι προς τριτον
αρπαγεντι ουρανον; Ει σοι δυσερμηνευτος, τινι καταληπτος; Ἐμοι, φησι, δυσερμηνευτος,
ου παρα την οικειαν δυσκολιαν, αλλα παρα την ασθενειαν των ακουοντων. Ειπων γαρ,
∆υσερμηνευτος, επηγαγεν· Ἐπειδη νωθροι γεγονατε ταις ακοαις. Ὁραις οτι ουχ η φυσις
του λογου, αλλ' η απειρια των ακουοντων δυσκολον τον ου δυσκολον εποιησεν; Ου
μονον δε δυσκολον, αλλα και πολυν ποιει τον βραχυν η αυτη αιτια· διοπερ ουχι
δυσερμηνευτον εφησεν ειναι μονον, αλλα και πολυν, και του μηκους, και της δυσκολιας
αναθεις την αιτιαν τηι νωθροτητι της ακοης. Καθαπερ γαρ επι των αῤρωστουντων ουκ
αναγκαιον συντομον και εσχεδιασμενην παραθειναι τραπεζαν, αλλα δει παρασκευασαι
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα σιτια διαφορα, ινα αν τουτο ο καμνων μη βουληθηι μεταλαβειν, το ετερον λαβηι· καν
εκεινο μη προσιηται, το αλλο δεξηται· καν τουτο διακρουσηται, επιλαβηται θατερου, και
τηι ποικιλιαι των βρωματων την δυσκολιαν νικησωμεν, και τωι πολυτροπωι της τραπεζης
το δυσαρεστον της γνωμης θεραπευσωμεν· ουτω πολλακις και επι της πνευματικης
εστιασεως χρη ποιειν. Ὅταν ασθενεις ωμεν, πολυν παρασκευασασθαι χρη τον λογον και
ποικιλον, παραβολας και παραδειγματα εχοντα, κατασκευας, και περιοδους, και ετερα
πολλα τοιαυτα, ινα εκ παντων ραιδια γενηται ημιν των συμφεροντων η αιρεσις. Πλην
αλλ' ει και πολυς ο λογος και δυσερμηνευτος, ουκ απεστερησεν αυτους της διδασκαλιας
του Μελχισεδεκ· τωι μεν γαρ ειπειν, Πολυς και ∆υσερμηνευτος, αναστησας αυτων την
σπουδην, ινα προθυμοτεροι γενωνται περι την ακροασιν· τωι δε παρασχειν την
τραπεζαν, χαρισαμενος αυτων τηι επιθυμιαι. βʹ. Τουτο δε και ημεις ποιησωμεν· ει και
απειρον το πελαγος των προφητων, και πολλα εκει τα βαθη, 56.166 κατατολμησωμεν
της θαλαττης κατα την ημετεραν δυναμιν· μαλλον δε μη κατα την ημετεραν δυναμιν,
αλλα κατα την ανωθεν δεδομενην ημιν χαριν, ου δια την ημετεραν παῤρησιαν, αλλα
δια την υμετεραν ωφελειαν κατατολμησωμεν της θαλαττης, καν τουτωι Παυλον
μιμουμενοι. Ὅτι γαρ ουκ απεστερησεν αυτους του λογου του κατα τον Μελχισεδεκ,
ακουσον των εξης. Ειπων γουν, Περι ου πολυς ο λογος και δυσερμηνευτος, επηγαγεν·
Ουτος γαρ ο Μελχισεδεκ, βασιλευς δικαιοσυνης· επειτα δε και βασιλευς Σαλημ, ο εστι
βασιλευς ειρηνης, απατωρ, αμητωρ, αγενεαλογητος, μητε αρχην ημερων, μητε ζωης
τελος εχων· αφωμοιωμενος δε τωι Υιωι του Θεου μενει ιερευς εις το διηνεκες. Ἆρα ουκ
εταραξεν υμων τας ακοας περι ανθρωπου διαλεγομενος ο Παυλος και λεγων, Ἀπατωρ,
αμητωρ; Και τι λεγω, περι ανθρωπου; Ει γαρ περι του Χριστου λεγοιτο τουτο, ουκ αν
πολλην και ουτως ημιν παρεχοι ζητησιν; Ει γαρ απατωρ, πως Υιος; ει απατωρ, πως
Μονογενης; Ὁ γαρ υιος οφειλει πατερα εχειν, επει ουκ αν ειη υιος. Ἀλλα και απατωρ
εστιν ο Υιος του Θεου, και αμητωρ. Πως; Ἀπατωρ την κατω γεννησιν, αμητωρ την ανω·
ουτε γαρ επι γης εσχε πατερα, ουτε εν ουρανωι μητερα. Ἀγενεαλογητος. Ἀκουετωσαν οι
την ουσιαν αυτου πολυπραγμονουντες· καιτοι τινες νομιζουσιν, οτι το Ἀγενεαλογητος
τουτο περι της ανω γεννησεως ειρηται. Οι μεν γαρ αιρετικοι ουδε τουτο βουλονται· και
γαρ και εκεινην πολυπραγμονουσι και περιεργαζονται· οι δε επιεικεστεροι τουτων
εκεινηι μεν παραχωρουσιν, ουκετι δε και περι ταυτης της κατω νομιζουσιν ειρησθαι το,
Ἀγενεαλογητος. ∆ειξωμεν ουν οτι περι εκατερας γεννησεως τουτο ο Παυλος ειπε, και
περι της ανω, και περι της κατω· και γαρ και εκεινη φρικτη, και αυτη μυστικωτατη. ∆ια
τουτο και Ἡσαΐας φησι, Την γενεαν αυτου τις διηγησεται; Ἀλλα περι εκεινης, φησιν,
ειπε της ανω. Τι ουν ερουμεν Παυλωι, αμφοτερας ειποντι τας γεννησεις, και τοτε
επαγαγοντι το, Ἀγενεαλογητος; Προτερον γαρ ειπων, Ἀπατωρ, αμητωρ, τοτε επηγαγε
το, Ἀγενεαλογητος, ινα μη μονον κατ' εκεινην την γεννησιν, καθ' ην αμητωρ εστιν,
αλλα και κατα ταυτην, καθ' ην απατωρ ην, την κατω λεγω, αγενεαλογητον ειναι
πιστευσηις. ∆ια τουτο αμφοτερας θεις, τοτε ειπε το, Ἀγενεαλογητος· και γαρ και αυτη η
κατω ακαταληπτος, ινα προς εκεινην μηδε παρακυψαι τολμησωμεν. Ει γαρ τα
προπυλαια του ναου ουτω φοβερα και απροσιτα, πως εις τα αδυτα τις εισελθειν
επιχειρησει; Ὅτι μεν γαρ εγεννηθη εκ του Πατρος, οιδα· το δε πως, ουκ οιδα. Ὅτι ετεχθη
εκ της παρθενου, επισταμαι· τον δε τροπον ουδε ενταυθα καταλαμβανω. Ἑκατερας γαρ
φυσεως η γεννησις ομολογειται, και εκατερας ο τροπος σεσιγηται. Και ωσπερ ενταυθα
επι της παρθενου, ουκ ειδως εγω πως εκ παρθενου εγεννηθη, ομολογω οτι εγεννηθη,
και ουκ αναιρω το πραγμα δια την αγνοιαν του τροπου· ουτω και συ ποιησον επι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Πατρος· ει και ουκ οιδας πως εγεννηθη, το, Ἐγεννηθη, ομολογησον. Καν λεγηι σοι ο
αιρετικος, Πως 56.167 εγεννηθη εκ του Πατρος ο Υιος; κατασπασον αυτου το φρονημα
εις την γην, και ειπε προς αυτον· Καταβηθι εκ των ουρανων, και δειξον πως εγεννηθη
εκ της παρθενου, και τοτε εκεινα ερωτα. Κατασχε αυτον, και περιστηθι, και μη αφηις
αποπηδησαι, μηδε αναχωρησαι εις τον λαβυρινθον των λογισμων· αλλα κατασχε, και
αποπνιξον, μη τηι χειρι, αλλα τωι ρηματι· μη δωις αυτωι διαστολας και διαφυγας, ας
βουλεται. Ἐκειθεν θορυβον εμποιουσι τοις διαλεγομενοις, επειδη ημεις αυτοις
ακολουθουμεν, και ουκ αγομεν υπο τους νομους των θειων Γραφων. Περιθες τοινυν
αυτωι τειχιον παντοθεν, τας απο των Γραφων μαρτυριας, και ουδε χαναι δυνησεται. Ειπε
προς αυτον, Πως εγεννηθη εκ της παρθενου; ουκ αφισταμαι ουδε αναχωρω. Ἀλλ' ουκ αν
εχοι τον τροπον ειπειν, καν μυρια φιλονεικηι. Ὅταν γαρ ο Θεος αποκλεισηι, τις ανοιξει
λοιπον; Πιστει παραδεκτα τα τοιαυτα μονηι. Ει δε ουκ ανεχηι, αλλα λογισμους επιζητεις,
ερω προς σε, ο προς τον Νικοδημον ο Χριστος· Ει τα επιγεια ειπον υμιν, και ου πιστευετε,
πως, εαν τα επουρανια ειπω, πιστευσετε; Περι της εκ παρθενου γεννησεως ειπον, και
ουκ οιδας, ουδε χαναι τολμαις, και τον ουρανον περιεργαζηι; Ειθε μεν ουν τον ουρανον,
και μη τον ∆εσποτην των ουρανων επολυπραγμονεις. Ει τα επιγεια ειπον υμιν, και ου
πιστευετε. Ουκ ειπεν, ου πειθεσθε, αλλ', Ου πιστευετε, δεικνυς ημιν, οτι και τα επιγεια
πιστεως δειται. Ει δε τα επιγεια πιστεως δειται, πολλωι μαλλον τα ουρανια. Καιτοι τοτε
τωι Νικοδημωι περι τοκου διελεγετο πολυ ελαττονος· περι του βαπτισματος γαρ ο λογος
ην, και της αναγεννησεως της πνευματικης· αλλ' ελεγεν, οτι και ταυτα πιστει εστι
καταληπτα. Ἐπιγεια δε αυτα εκαλεσεν, ουκ επειδη επιγεια εστιν, αλλ' επειδη εν τηι γηι
τελειται, και τηι συγκρισει της ανω γεννησεως της αποῤρητου και παντα υπερβαινουσης
νουν, επιγεια ταυτα εστιν. Ει τοινυν, πως αναγεννωμαι εκ των υδατων, ου δυνατον
ειδεναι, αλλα πιστει μονηι παραδεχεσθαι δει το γινομενον, και τον τροπον μη
περιεργαζεσθαι· ποσης αν ειη μανιας, επι της ανω γεννησεως του μονογενους Υιου
λογισμους ανθρωπινους κινειν, και τροπου γεννησεως ευθυνας απαιτειν;
γʹ. Πως μεν ουν απατωρ και αμητωρ ο Μονογενης Υιος του Θεου, ικανως
αποδεδεικται, και πως αγενεαλογητος εκατεραν την γεννησιν· λοιπον δε προς το
επειγον απαγαγωμεν, τον λογον τον περι του Μελχισεδεκ εις ετεραν ημεραν
αναβαλλομενοι, και διαναστησωμεν την ακοην, προφητικων μελλοντες ακουειν
αινιγματων. Αινιγμασι γαρ εοικε τα προφητικα, και πολλη δυσκολια εν τηι παλαιαι
∆ιαθηκηι, και δυσεπιληπτα τα βιβλια· η δε Καινη σαφεστερα και ευκολωτερα. Και τινος
ενεκεν, φησι, ταυτα ουτω διατετυπωται, καιτοι η Καινη περι μειζονων διαλεγεται
πραγματων, περι βασιλειας ουρανων, και σωματων αναστασεως, και των αποῤρητων
αγαθων, α και ανθρωπινον υπερβαινει νουν; Τις ουν η αιτια του τας προφητειας
ασαφεις ειναι; Πολλα προλεγουσιν Ἰουδαιοις αυται κακα· και οτι εκβληθη56.168 σονται
μεν εκεινοι, ημεις δε εισδεχθησομεθα· και οτι καταλυθησεται μεν ο ναος, και ουκετι
λοιπον αναστησεται, πεσειται δε τα Ἱεροσολυμα, και πασιν εσται βατα· Ἰουδαιοι τε
πλανηται γενομενοι, πανταχου της οικουμενης διασπαρησονται, και της πολεως
εκπεσοντες, ουδε την πολιτειαν εξουσι λοιπον την αρχαιαν, αλλα παντα αυτων
αφαιρεθησεται τα προτερα, και προφητειαι, και θυσιαι, και ιερωσυνη, και βασιλεια. Ου
μονον δε ταυτα, αλλα και αλλα πολλα τοιαυτα προελεγον οι προφηται, μυριας
τραγωιδιας τοις οικειοις εγκαταμιγνυντες βιβλιοις. Ἵν' ουν οι Ἰουδαιοι μη σαφως
ακουσαντες παρα την αρχην, διαχειρισωνται τους λεγοντας ταυτα, τηι δυσκολιαι της
ερμηνειας απεκρυψαν τας προῤρησεις, και πολλην ασαφειαν κατεχεαν των πραγματων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

τηι ασαφειαι των λεγομενων τοις λεγουσι παρασκευαζοντες ασφαλειαν. Και ποθεν δηλον
τουτο; ∆ει γαρ και ευθυνας ημας απαιτεισθαι, ει και εν φιλοις λεγομεν· και γαρ πολλοι
ισως και των ου φιλων παρεισι. Μανθανετωσαν τοινυν ταυτα κακεινοι, ινα και αυτοι
φιλοι γενωνται. Ειπον, οτι ει ηκουσαν οι Ἰουδαιοι τα μελλοντα αυτους καταληψεσθαι
κακα, και οτι τα Ἱεροσολυμα αλωσεται δια τον Χριστον την αλωσιν ταυτην την
αθανατον, και ουκ εχουσαν μεταβολην, ει ηκουσαν φανερως παρα των προφητων
ταυτα, ευθεως αν τους ταυτα λεγοντας απεκτειναν. Ποθεν ουν τουτο δηλον; Πρωτον
μεν απο των τροπων αυτων· μανικοι γαρ και θηριωδεις ησαν. ∆ημος εστιν αιματων αει
διψων προφητικων, αι χειρες αυτων εμελετησαν εν ταις σφαγαις των αγιων. Ταυτα ο
μεγας Ἡλιας αυτων καταβοαι λεγων· Κυριε, τους προφητας σου απεκτειναν, τα
θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν. Ὁ Χριστος παλιν, Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, η
αποκτεινασα τους προφητας, και λιθοβολουσα τους απεσταλμενους προς αυτην. Και ο
Ἡσαΐας συνωιδα τουτοις αυτων κατηγορων, εβοα· Αι χειρες υμων αιματος πληρεις. Και
παλιν ο Χριστος· Οι πατερες υμων απεκτειναν τους προφητας, υμεις δε οικοδομειτε τα
μνηματα αυτων· πληρωσατε το μετρον των πατερων υμων. Ὁραις πως και ο ∆εσποτης
και οι δουλοι μιαιφονιαν αυτων μαρτυρουσι; Τι δε εστι· Πληρωσατε το μετρον των
πατερων υμων; Ἀποκτεινατε, φησι, καμε· προσθετε τοις δουλικοις αιμασι την
δεσποτικην σφαγην. Ει γαρ μυριους εσφαξαν ανθρωπους, αλλα συνδουλους παντας· οτε
δε κατα του ∆εσποτου τας χειρας εξετειναν, τοτε επληρωθη το μετρον· και εικοτως.
Ἕως μεν γαρ ουκ απεκτειναν τον ∆εσποτην, ειχον ελπιδα σωτηριας, και προσεδοκων
οτι ο αμνος του Θεου ελθων αρει την αμαρτιαν του κοσμου· επειδη δε τον ιατρον
διεχειρισαντο, και εις αυτο το ιλαστηριον υβρισαν, και τον ελθοντα αφειναι τα
αμαρτηματα απεστραφησαν, πασης λοιπον ελπιδος εξεπεσον. ∆ια τουτο λεγει·
Πληρωσατε το μετρον των πατερων υμων. Ναι, φησιν· αλλ' οτι μεν μιαιφονοι και
εναγεις, αποδεδεικται εκ πολλων μαρτυριων· ποθεν δε δηλον, οτι των προφητων ουκ
αν εφεισαντο, ει ηκουσαν οτι τα Ἱεροσολυμα κατα56.169 στραφησεται, οτι ο νομος
παυθησεται, οτι η Παλαια αλλαγησεται; Μαλιστα μεν και εκ των ειρημενων δηλον·
πλην αλλ' εξ αυτων των Γραφων παλιν ποιησομαι την αποδειξιν σαφεστεραν. Ει γαρ
ποτε ηκουσαν προφητου λεγοντος, οτι τα Ἱεροσολυμα καταστραφησεται καταστροφην
προσκαιρον, δεον αυτους μεταβαλλεσθαι και αποκρουεσθαι του Θεου την οργην, εις τον
προφητην ηφιεσαν τον θυμον. Και οτι τουτο εστιν αληθες, αυτων ακουσατε των
ιστοριων. Ἐπολιορκουν την πολιν αυτων οι Περσαι ποτε, και βαρβαρικον στρατοπεδον
εξω περιεκαθητο· και τα των κινδυνων ουκ ην αδηλα, αλλ' εν μεσηι παγιδι η πολις ην
τοτε Ἱερουσαλημ, ωπλισμενων απαντων και περιεστωτων εξωθεν· αλλ' ομως ουτω
φανερων οντων των δεινων, επειδη Ἱερεμιας ελθων ειπε προς αυτους, οτι η πολις
παραδοθησεται εις χειρας Χαλδαιων· καιτοι τουτο ουδε προφητεια ην· οι γαρ οφθαλμοι
αυτων εωρων τα συμβησομενα· αλλ' ομως επειδη τα φανερα και προ των οφθαλμων
ειπεν, οι μιαροι και αναισθητοι και περι τους ευεργετας αγνωμονες ουτως εμανησαν, ως
προδοτην αυτον και λυμεωνα της πολεως νομισαι, και ειπειν, οτι Ἐκλυει τας χειρας του
λαου τουτου. Και μην εστερεου, και μην διηγειρε την προθυμιαν αυτων, και προς Θεον
ηγε, το αῤραγες και ακαταμαχητον αυτοις περιτιθεις τειχος· αλλ' ουδεν τουτων
εννοησαντες εκεινοι, εκελευον αυτον αναιρεισθαι. Τοιαυτας γαρ τοις ευεργεταις αει τας
αμοιβας απεδιδοσαν, και του βασιλεως συγγνοντος, ουδε ουτως ενεδωκαν, αλλ' επειδη
ανελειν ουκ ισχυσαν. εις τον του βορβορου λακκον ενεβαλον.
δʹ. Ει δε προσκαιρου αιχμαλωσιας ακοην ουκ ηνεγκαν, πως την προῤρησιν της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

διηνεκους δουλειας εμελλον εισακουειν; Ει Ἱερεμιας ειπεν, οτι Ἀπελευσεσθε εις
Βαβυλωνα, και ουχ υπηνεγκαν ακουσαι, αλλ' ετιμωρησαντο τον ειποντα· ει ηκουσαν
των προφητων ειποντων, οτι Ουκ εις Βαβυλωνα, αλλα πανταχου της οικουμενης
διασπαρησεσθε, και ουκετι λοιπον επανηξετε, ουκ αν και το αιμα των λεγοντων
εξεπιον; Ει δε δοκει τουτο ετι στοχασμος ειναι, φανεραν υμιν αποδειξιν παρεχω, οτι ουκ
ην ασφαλες αυτοις λεγειν τα μελλοντα, την ημετεραν τιμην λεγω, την εκπτωσιν την
εκεινων. Στεφανον γαρ, ειπε μοι, την απαρχην των μαρτυρων, δια τι ελιθασαν; ου ταυτα
εγκαλουντες αυτωι και λεγοντες, οτι Ὁ ανηρ ουτος λαλει βλασφημα ρηματα; Ειπε,
φησιν, οτι Ἰησους καταλυσει τον ναον τουτον, και αλλαξει τα εθη, α παρεδωκε Μωυσης,
και δια τουτο αυτον ελιθασαν. Ει δε τοτε ουκ ηνειχοντο ταυτα ακουειν, και ταυτα των
πραγματων αυτους πειθοντων λοιπον, πως αν των προφητων ηνεσχοντο ταυτα
προαναφωνουντων; Ἤκουσας, αγαπητε, οτι δια τον ναον και την μεταθεσιν της
πολιτειας αυτον ελιθασαν· ακουσον πως και τωι Χριστωι τουτο προφερουσιν εγκλημα.
Ειπε γαρ, φησιν, ουτος· Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον.
Ειδες πως πανταχου η καταλυσις του ναου, και η μετα56.170 θεσις της πολιτειας την
οργην αυτοις ενεποιει; ∆ια τουτο ελεγον μεν οι προφηται ταυτα, ουκ ελεγον δε
φανερως. ∆ια τουτο και Παυλον εβουλοντο ανελειν, οτι επειθεν αυτους μετατιθεσθαι
απο της πολιτειας Ποθεν τουτο δηλον; Θεωρεις, φησιν, αδελφε, ποσαι μυριαδες εισιν
Ἰουδαιων των πεπιστευκοτων, και ουτοι παντες κατηχηνται περι σου, οτι αποστασιαν
του νομου διδασκεις. Οι πιστοι ουκ ηνειχοντο διδασκεσθαι αποστασιαν του νομου· και οι
ουδεπω πιστευσαντες πως αν ηνεσχοντο ακουσαι, οτι παυθησεται ο νομος ποτε; Ὅτι μεν
ουν τους προφητας απεκτειναν αν οι Ἰουδαιοι, ει τι τοιουτον σαφως προειπον,
εδειξαμεν απο των μαρτυριων, απο τε του μακαριου Ἱερεμιου, και του πρωτομαρτυρος
Στεφανου, απ' αυτου του Χριστου, και του αποστολου Παυλου. Πασι γαρ τα αυτα
εγκαλουντες, ουτως αυτους ανειλον. Ὅτι δε και αυτα τα βιβλια κατεκαυσαν αν τα
προφητικα, ει συνειδον τα λεγομενα, και τουτο παραστησαι πειρασομαι απο τινος
ιστοριας, κεκρυμμενης μεν υμιν, δηλης δε εσομενης αυτικα δη μαλα· ουτω γαρ αυτην
απαγγειλαι πειρασομαι. Τις ουν η ιστορια, ακουσατε. Και εγενετο εν τωι τεταρτωι ετει
Ἰωακειμ υιου Ἰωσιου βασιλεως Ἰουδα, ειπε Κυριος προς Ἱερεμιαν· Γραψον παντας τους
λογους, ους εχρηματισα προς σε απο της ημερας Ἰωσιου, εως της ημερας ταυτης·
τουτεστι, παντα τα κακα, α λογιζομαι ποιησαι αυτοις. Ὅρα τι φιλανθρωπος ο Θεος και
κηδεμονικος. Ἐπειδη γαρ κατα μερος ακουσαι ουκ ηνειχοντο, Συναγαγε, φησιν, αυτα
παντα, και αυξησον τον φοβον, ινα καν ουτω βελτιους γενωνται. Μνημονευετε της
υποσχεσεως· το ζητουμενον ημιν δειξαι, οτι και τα βιβλια αν αυτα κατεκοψαν, ει
ενοησαν τα σημερον εκβαντα παντα. Ἴσως ακουσονται κακα δει γαρ εχεσθαι της
ιστοριας, α λογιζομαι ποιησαι αυτοις, και αποστραφησονται απο της οδου αυτων της
πονηρας. Ἴσως, ο Θεος λεγει; αγνοει, ειπε μοι, τα εσομενα; ουκ οιδεν ει ακουσονται, ο
ειδως παντα πριν γενεσεως, ο εταζων καρδιας και νεφρους, ο κριτικος ενθυμησεων και
εννοιων; ωι παντα γυμνα και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου; Τινος δε ενεκεν
ελεγεν, Ἴσως ακουσονται; Και γαρ και ταυτα αναγκαιον υμας μανθανειν, δια τους
εγκαλουντας αγνοιαν τωι Μονογενει. Ἰδου γαρ και ο Πατηρ αγνοουντος φθεγγεται
ρηματα· το γαρ, Ἴσως, αγνοουντος εστιν· αλλ' ουκ αγνοει. Ὁποταν ουν και παρα του
Υιου ακουσηις τι τοιουτον λεγοντος, την αυτην καταδεξαι ψηφον. Υιος γαρ ων,
πανταχου τον Πατερα μιμειται. Ἀλλ' οι μεν των αγωνων καιροι τουτων αναμενετωσαν,
ινα μη της προκειμενης υποθεσεως εκπεσωμεν· ειπωμεν δε, τινος ενεκεν λεγει, Ἴσως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ακουσονται. Ει ειπεν, οτι ακουσονται, χωρις του Ἴσως, ψευδες ην· ου γαρ εμελλον
ακουσεσθαι. Ει ειπε το αληθες, οτι ουκ ακουσονται, περιττως επεμπε τον προφητην τοις
ουκ ακουσομενοις. Και ου δια τουτο μονον, αλλα και ινα μη η προγνωσις αυτου
νομισθειη αναγκαστικη τις ειναι της παρακοης, δια τουτο επαμ56.171 φιβολως τεθεικε
τα ρηματα, ινα μη λεγωσι τινες, οτι προειπεν ο Θεος, και παντως εδει γενεσθαι· ο και
περι του Ἰουδα λεγουσι. Προειπε, φησιν, οτι προδοτης εσται, και δια τουτο προδοτης
εγενετο. Ὢ της ανοιας, ω της αναισχυντιας. Ουδε γαρ η προγνωσις, ανθρωπε, της
πονηριας αιτια· μη γενοιτο. Ου γαρ εστιν αναγκαστικη των μελλοντων εσεσθαι, αλλα
προγνωστικη μονον. Ουκ επειδη προειπεν ο Χριστος, δια τουτο εγενετο εκεινος
προδοτης· αλλ' επειδη προδοτης εμελλε γενεσθαι, δια τουτο προειπεν ο Χριστος. Ἵνα
ουν μη και ενταυθα λεγωσιν, οτι ειπεν οτι ουκ ακουσονται, και απεκλεισεν αυτοις της
μετανοιας την οδον, προλαβων ανεσπασεν αυτων την προφασιν, ειπων τωι προφητηι,
Ἴσως ακουσονται.
εʹ. Μνημονευετε της υποσχεσεως· δια γαρ τουτο συνεχως υμας υπομιμνησκω, ιν'
οταν επαγαγω το συμπερασμα, μη επιλαθησθε του ζητηθεντος ημιν εν αρχηι κεφαλαιου.
Τι δε ην τουτο; Ὅτι ει ᾔσθοντο οι Ἰουδαιοι, οτι εμελλεν αυτοις συμβησεσθαι τα
κατειληφοτα αυτους δεινα ταυτα δη λεγω τα νυν κατεχοντα αυτους, αυτα τα βιβλια αν
κατεκοψαν, και ουκ αν εφεισαντο ουδε των θειων γραμματων. Ἀλλ' επι την ιστοριαν
ελθωμεν. Ταυτα ακουσας ο Ἱερεμιας, καλει τον μαθητην αυτου Βαρουχ υιον Νηριου, και
λεγει προς αυτον· Γραψον εις βιβλιον παντα τα μελλοντα αυτοις εσεσθαι δεινα. Τι
γεγονε; συ επεταγης παρα του Θεου, και τον μαθητην πεμπεις; αρα μη δειλιαις; αρα μη
αγωνιαις; αρα μη δεδοικας; ει συ δεδοικας, πως ο μαθητης τολμησει; Ἀλλ' ουδεν τουτων·
προσκειται γαρ η αιτια· ειπων γαρ, Γραψον και αναγνωθι, επηγαγεν· Ἐγω γαρ κατεχομαι
εν τηι φυλακηι. Ὢ μεγαλοψυχιας. Ἐν τωι δεσμωτηριωι ην, και της προφητειας ουκ
αφιστατο. Προσεχωμεν τηι ανδρειαι του δικαιου, και τηι της διανοιας φιλοσοφιαι. Ουκ ειπε
προς εαυτον· Τοσαυτα μοι δεινα συμβεβηκε δια την παῤρησιαν ταυτην· μυριους
ανηλωσα λογους, και ουδεν ωνησα, ουδε εγενετο μοι τι πλεον, αλλ' η το δεδεσθαι
μονον· και ουπω με των δεσμων απελυσεν ο Θεος, και παλιν πεμπει με προς τους θηρας
εκεινους; Ουδεν τουτων ουκ ειπεν, ουδε ενενοησεν· αλλ' εν μονον εσκοπει, οπως
ανυσθηι το επιταγμα του ∆εσποτου· και επει δι' εαυτου ουκ ισχυσε, δια του μαθητου
κατεσκευασεν αυτο. Ἀναγνωθι γαρ, φησιν, αυτοις, και ειπε παντα τα κακα. Ἐγω γαρ
κατεχομαι εν τηι φυλακηι. Και ελεγεν Ἱερεμιας, και εγραφεν ο Βαρουχ εν βιβλιωι.
Νηστειας καιρος ην, οτε ταυτα εγινετο· εορτη εφειστηκει, παντας καλουσα προς την
μητροπολιν· εδει γαρ κοινον γενεσθαι τον συλλογον, επειδη περι αναγκαιων
πραγματων εμελλεν η εκκλησια εσεσθαι. Εισηλθε προς τους αρχοντας ο Βαρουχ, και
ανεγνω εις τα ωτα των αρχοντων παντας τους λογους τουτους· και ειπε και την αιτιαν·
Ἴσως γαρ, φησι, πεσειται το ελεος υμων ενωπιον Κυριου· ινα μη νομισωσιν οτι ως
κατηγορος ελεγεν, αλλα μαθοντες οτι θεραπευσαι αυτους αφικται, επιεικεστεροι
γενωνται. Τι ουν εκεινοι; ∆εον χαριτας ομολογησαι, δεον επαινεσαι, δεον θαυμασαι,
ουδεν τουτων ποιουσιν, 56.172 αλλ' απελθοντες ανηγγειλαν τωι βασιλει τα γεγραμμενα
εν τωι βιβλιωι, και το βιβλιον απεθεντο εν τωι οικωι Ἐλισαμα. Και πεμψας, φησιν, ο
βασιλευς τον Ἰουδην, ενα τινα των παρεστηκοτων αυτωι, εκελευσε κομισθηναι το
βιβλιον. Και εκαθητο ο βασιλευς εν οικωι χειμερινωι· μην γαρ εννατος ην, τουτεστι
Νοεμβριος· εννατον απο του Ξανθικου αριθμων λεγει· δει γαρ και ταυτα ακριβως
ειδεναι. Ει γαρ απο του ∆ιου ηριθμει, ουκ εμελλεν εσεσθαι τοτε χειμων. Τινος ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ενεκεν και τουτο προσκειται; Ἐκ των μετα ταυτα εισηι σαφως. Και εσχαρα πυρος
εμπροσθεν αυτου· ανθρακια, φησι, διοτι ψυχος ην. Ὁρατε πως ουδεν παραλιμπανεται τηι
θειαι Γραφηι; Και ανθρακια πυρος εμπροσθεν αυτου· και περιεστηκεισαν οι σατραπαι·
εκομισθη το βιβλιον μυριων γεμον καλων η γαρ των κακων προφητεια κακων
αναιρεσις ην, και ανεγινωσκετο. Μνημονευετε μοι, παρακαλω, της υποσχεσεως. Και εν
τωι αναγινωσκειν αυτον τρεις σελιδας, λαβων την σμιλην εκοψεν, και εβαλεν εις την
εσχαραν του πυρος, εως εξελιπε το βιβλιον απαν. Ειδες πως ου φειδονται ουδε των
βιβλιων; πως ουδε των γραμματων των θειων απεχονται; Ἐπειδη αιχμαλωσιαν ειχε της
Ἱερουσαλημ, κατεκοψε· και ουχ ευρων τον προφητην, εις τα γραμματα την οργην
αφηκεν. Ὁ τοινυν τοις αψυχοις ουτω πολεμων, ει τον ψυχην εχοντα ευρε, τι ουκ αν
ειργασατο; Καθαπερ γαρ τα χαλεπα των θηριων, επειδαν επιλαβωνται των
πυκτευοντων αυτοις, ειτα εκεινοι διαφυγωσι καταλιποντες εν τωι στοματι των θηριων α
περικεινται δερματα, λοιπον αυτα περιτρωγουσι παραμυθουμενα τον θυμον· ουτω δη
και ο βασιλευς εποιησεν. Ουχ ευρε τον εχοντα το βιβλιον, και αυτο το βιβλιον
κατεκοψε· και ου κατεκοψε μονον, αλλα και ενεβαλεν εις την εσχαραν του πυρος, ινα
μηδε λειψανον μεινηι των γραμματων εκεινων. Ἀλλ' ουδεπω πασαν εγνωτε αυτου την
μανιαν· εισεσθε δε σαφως, εαν μετα ακριβειας τωι διηγηματι προσεχητε. Ου γαρ ειπεν,
οτι αναγνους το βιβλιον απαν, ουτως εκαυσεν· αλλ' Ἐν τωι αναγινωσκειν αυτον τρεις
σελιδας η τεσσαρας, εξετεμεν αυτο. Ουκ ανεμεινεν ουδε το τελος της αναγνωσεως, αλλ'
εξ αυτων των προοιμιων ευθεως εξηγριωθη. ∆ια ταυτα ουκ ην ασφαλες τοις προφηταις
Ἰουδαιοις λεγειν μετα σαφηνειας παντα τα εσομενα δεινα. Ει γαρ προσκαιρον ουκ
ηνεγκεν αιχμαλωσιαν ακουσαι, την διηνεκη πως αν υπεμεινε μαθειν; Και ουδε μεχρι
τουτου εστη ο βασιλευς· αλλ' επεμψε, φησι, ζητειν πανταχου τον προφητην, αλλ' ουχ
ευρεν αυτον· εκρυψε γαρ αυτον ο Θεος. Ἐκεινον μεν τοπωι τοτε εκρυψε, τους δε αλλους
προφητας τηι ασαφειαι των λεγομενων.
ςʹ. Ουκ απο τουτων δε μονον ημιν εσται φανερον, οτι τολμηρον ην παρα
Ἰουδαιοις και ψυχης ριψοκινδυνου, την εσομενην τοις εθνεσι τιμην και δοξαν, και την
διαδεξομενην εκεινους ατιμιαν λεγειν, αλλα και εκ των Παυλου ρηματων. Ουτος γουν
ιδων τινα προφητην μικρον παρανοιξαντα τι της προῤρησεως ταυτης, και σαφεστερον
των αλλων ειποντα, και τα ημετερα 56.173 αγαθα, και τα εκεινων κακα, εξεπλαγη και
εθαυμασε της τολμης αυτον, ουτως ειπων· Ἡσαΐας δε αποτολμαι, και λεγει· Ευρεθην τοις
εμε μη ζητουσιν, εμφανης εγενομην τοις εμε μη επερωτωσιν. Ειπον, Ἰδου ειμι, τωι εθνει,
οι ουκ εκαλεσαν το ονομα μου. Καιτοι, ει μη κινδυνος εκ της προῤρησεως ηκολουθει,
τινος ενεκεν ειπε Παυλος, Ἡσαΐας δε αποτολμαι, και λεγει· Ευρεθην τοις εμε μη
ζητουσιν; Μεγιστη οντως κατηγορια Ἰουδαιων. Οι μη ζητουντες ευρον, και οι ζητουντες
απετυχον· οι μη ακουσαντες επιστευσαν, και οι ακουσαντες εσταυρωσαν. ∆ια ταυτα
τολμητην εκαλεσε τον Ἡσαΐαν. Και γαρ οντως μεγιστης τολμης ην, εν μεσωι των
κατηγορουμενων εστωτα, αφειδως ποιεισθαι τας κατηγοριας, και εκεινους μεν της
τιμης φανερως εκβαλλειν δια της προφητειας, ετερους δε εισαγειν εις την οφειλομενην
εκεινοις δοξαν. Το δικαστηριον των ακουοντων κατηγορους ειχε παντας. Τις δε εν
δικασταις εχθροις διαφευγειν δυναται κινδυνον; ∆ια τουτο, φησιν, Ἀποτολμαι και λεγει.
Ἀλλ' ετι τουτο υμιν σαφεστερον αποδειξαι βουλομαι. ∆ια τουτο περι Ἰουδαιων και
ημων ασαφως εν ταις Γραφαις ειρηται, ινα μη προ καιρου συνωσι των λεγομενων
Ἰουδαιοι. Και τουτου παραγω μαρτυρα τον μεγαλοφωνοτατον Παυλον, τον ανωθεν
φθεγγομενον, την σαλπιγγα των ουρανων, το σκευος της εκλογης, τον νυμφαγωγον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

του Χριστου. Ἡρμοσαμην γαρ υμας, φησιν, ενι ανδρι παρθενον αγνην παραστησαι τωι
Χριστωι. Τουτον υμιν παραγω μαρτυρα φανερως λεγοντα, οτι δια τουτο συνεσκιασται
τινα των εν τηι Παλαιαι, ουχι παντα. Ει γαρ παντα ασαφη εμελλεν ειναι, περιττως ειρητο
τοις τοτε. Αι γαρ προφητειαι εχουσι και πολεμους προσκαιρους τους τοτε, και λοιμους,
και λιμους· εχουσι δε και τα σημερον εκβαντα, της Ἐκκλησιας την κλησιν, της
συναγωγης την αποβολην, του νομου την καταργησιν. Ταυτα δε ουκ εβουλετο αυτους
ειδεναι· εκεινα δε ηθελε τα εν τοις καιροις συμβαινοντα τοις αυτων. Και τουτο αυτο
αποδειξαι πειρασομαι· οτι ταυτα μονα ασαφη εποιησε γενεσθαι, τα περι ημων και της
συναγωγης, τα νυν εκβαντα, και την του νομου καταργησιν· τουτο δε αυτους ουκ εδει
ειδεναι εκ τοτε. Ει γαρ εξ αρχης εμαθον, οτι προσκαιρος ο νομος, παντως αν αυτου
κατεφρονησαν· δια τουτο αυτον συνεσκιασε μονον. Ὅτι γαρ ου πασα προφητεια ασαφης
ην, αλλα τουτο μονον περιεσταλτο το μερος, ακουσον του Παυλου σαφως αμφοτερα
ταυτα ημιν ενδεικνυμενου, και οτι συνεσκιαστο ο νομος, και οτι κατα τουτο μονον το
μερος. Κορινθιοις γαρ επιστελλων, ουτω πως φησιν· Ἔχοντες ουν τοιαυτην ελπιδα,
πολληι παῤρησιαι χρωμεθα, και ου καθαπερ Μωυσης ετιθει καλυμμα επι το προσωπον
αυτου, ωστε μη ατενισαι τους υιους Ἰσραηλ εις το τελος του καταργουμενου, αλλ'
επωρωθη τα νοηματα αυτων. Ἄχρι γαρ σημερον καλυμμα επι τηι αναγνωσει της
Παλαιας ∆ιαθηκης μενει, μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται. Ταχα
ασαφες το ειρημενον· ουκουν αναγκαιον αυτο ποιησαι σαφεστερον, της ιστοριας αυτης
υμας αναμνησας. Ἐπειδη γαρ λαβων τας πλακας εν τωι ορει εμελλε καταβαινειν ο
Μωυσης, δοξα 56.174 τις αποῤρητος και θαυμαστη της αγιας εκεινης εξελαμψεν οψεως
τοιαυτη, ως μηδενα των πολλων αυτωι δυνασθαι προσιεναι και διαλεγεσθαι. Ἵνα ουν μη
δια παντος απροσιτος ηι τωι δημωι, καλυμμα επι της οψεως επιτιθεις, παρειχε μετα αδειας
τοις Ἰουδαιοις αυτωι συγγινεσθαι. Και τωι δημωι μεν ομιλων ειχε το καλυμμα, προς δε
τον Θεον επιστρεφων απετιθει τουτο παλιν. Τουτο δε συνεβαινεν, ομου μεν ινα
αξιοπιστος ο νομοθετης φαινηται τοις μελλουσι τον δι' αυτου κομιζομενον δεχεσθαι
νομον, ομου δε ινα και ο της αληθειας εν αυτωι προδιαγραφηι τυπος, και διαγραφηι της
κατα Χριστον οικονομιας ανωθεν η αιτια. Ἐπειδη γαρ εμελλον τινες λεγειν. Τινος
ενεκεν ου γυμνηι τηι θεοτητι παρεγενετο ο Χριστος, αλλα σαρκα περιεβαλ[λ]ετο; ανωθεν
δια της οψεως του δουλου πασι τουτοις απελογησατο. Ει γαρ την του δουλου δοξαν ουκ
ηνεγκαν ιδειν την επιγενομενην υστερον Ἰουδαιοι, πως αν γυμνην την θεοτητα μετα
ταυτα ιδειν υπεμειναν;
ζʹ. Ου τουτο δε μονον το καλυμμα ημιν ενδεικνυται εκεινο, αλλ' οτι και ταυτα
πασχουσιν οι Ἰουδαιοι επι του νομου, απερ επασχον επι της οψεως Μωυσεως τοτε.
Καθαπερ γαρ ουχ εωρων της οψεως του νομοθετου την δοξαν, του παραπετασματος
εκεινου παρεμβεβλημενου μεσον, ουτως ουδε την νομου δοξαν δυνανται νυν κατιδειν.
Τουτο δε και προς αιρετικους αναγκαιον ημιν. Και γαρ νομισαντες κατηγοριαν ειναι του
νομου τα ειρημενα, κατεδεξαντο της Ἐπιστολης το χωριον τουτο· και επειδη ηκουσαν,
οτι καλυμμα εχει ο νομος, και οτι καταργειται, νομισαντες ειναι διαβολην, αφηκαν τα
γραμματα, ινα τοις οικειοις αλωσιν επιχειρημασιν. Αυτο γαρ τουτο δεικνυσι μεγαν οντα
τον νομον. Ὥσπερ γαρ τοτε ουκ ην κατηγορια Μωυσεως το καλυμμα εχειν επι της
οψεως, αλλ' ασθενεια των Ἰουδαιων, Μωυσεως δε και εγκωμιον μεγιστον ην, οτι
τοιαυτην ειχεν επι της οψεως δοξαν, ως και παραπετασματος δεηθηναι προς τους
ομοδουλους· ουτω και επι του νομου συνεβη. Ει γαρ μη δοξαν ειχεν απροσιτον ο νομος,
ουκ αν εδεηθη καλυμματος. Ὅταν ουν λεγηι, οτι Καλυμμα επι της αναγνωσεως της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Παλαιας ∆ιαθηκης μενει, την ασαφειαν αυτου φησιν· οταν δε λεγηι, Μη
ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται, το μερος, οπερ εστιν ασαφες, ο νομος
ημιν επεδειξεν. Ου γαρ εκεινο ασαφες ην του νομου το μερος, οπερ εις βιον ημιν
συνετελει και πολιτειαν· επει περιττως αν εδοθη· αλλ' εκεινα μονα συνεσκιαστο τα
μερη, δι' ων εδυναμεθα μαθειν, οτι δια του Χριστου καταργειται. Και γαρ και τουτο της
του Θεου σοφιας εργον, το τον νομον αυτον εισαγαγειν λεγοντα περι αυτου, οτι Χριστος
ελθων αυτον καταργησει, και οτι εν αυτωι παυθησεται. Αυτο ουν τουτο το μερος του
νομου το λεγον, οτι εν Χριστωι καταργειται ο νομος, τουτο ασαφες μονον ην. Και τουτο
αυτο δηλων ο μεγας Παυλος, επηγαγε· Μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι
καταργειται. Ἵνα γαρ μη ακουσας, οτι Καλυμμα επι τηι αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης
56.175 μενει, ολην αυτην ασαφη και συνεσκιασμενην ειναι νομισηις, τηι επαγωγηι ταυτην
διωρθωσε την υπονοιαν. Ειπων γαρ, Καλυμμα επι τηι αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης
μενει, επηγαγε, Μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται. Τουτο αυτο, φησιν,
ουκ ανεκαλυφθη, οτι μελλει εν Χριστωι καταργεισθαι· ουκ ανεκαλυφθη δε τοις μη
προσελθουσι τηι πιστει· ως ο γε προσελθων, και της του αγιου Πνευματος χαριτος
απολαυσας, ουκετι μετα παραπετασματος βλεπει τον νομον, αλλα γυμνην αυτου καθοραι
την δοξαν. ∆οξα δε νομου, το δυνηθηναι διδαξαι, οτι εν Χριστωι καταργειται, ινα και
τουτο μαθηις. Ειδες του νομου την δοξαν; ∆οξα δε εστιν αληθης εκεινου, οταν σε προς
τον Χριστον παιδαγωγησαι δυνηθηι· παιδαγωγει δε, επειδαν δειξηι αυτον
καταργουμενον. Ὥστε και εντευθεν καιρια τοις αιρετικοις η πληγη γεγονεν. Ει γαρ
εναντιος ην ο νομος και πολεμιος του Χριστου, και μη παρ' εκεινου δοθεις, ουκ εδει
Παυλον δοξαν αυτου καλεσαι, τωι δυνηθηναι παιδευσαι τους προσιοντας αυτωι, οτι δια
Χριστου καταρκειται. Ει πονηρος ην ο νομος παλιν, ουκ εδει το καλυμμα αυτου
αφαιρεθηναι, αλλα μενειν αυτον και μετα την χαριν συνεσκιασμενον. Ει δε τουτο της
χαριτος εργον, το διορατικωτερους ποιειν τους προσιοντας προς την του νομου
καταληψιν, ωστε εκειθεν τας αρχας και τας αφορμας πασας λαμβανειν της προς τον
Χριστον πιστεως· τι μειζον τουτου τεκμηριον της του νομου συγγενειας της προς την
χαριν ειποι τις αν, αλλ' η οταν μεν Χριστος ανοιγηι τους οφθαλμους των αυτωι
προσιοντων, ωστε δυνηθηναι κατιδειν του νομου την αγωγην, εκεινη δε φανεισα και
γενομενη δηλη, παραπεμψαι μετα πολλης της ευκολιας δυνησεται τους συνιεντας τα
Χριστου; Ταυτα γαρ ουτε τον Χριστον τωι νομωι μαχομενον δεικνυσιν, ουτε τον νομον
πολεμουντα τωι Ἰησου, αλλα τουναντιον απαν, τον μεν προοδοποιουντα τηι μεγαληι
ταυτηι φιλοσοφιαι, τον δε εκειθεν αυτους παραλαμβανοντα και προς ακραν αγοντα
κορυφην. Ὑπερ δε τουτων απαντων ευχαριστησωμεν τωι φιλανθρωπωι Θεωι, τωι κατα
τον προσηκοντα καιρον εκαστα οικονομουντι, και πολυτροπως την ημετεραν
πραγματευομενωι σωτηριαν, και της αυτου φιλανθρωπιας και της τοσαυτης προνοιας
αξιαν κατα δυναμιν επιδειξωμεθα πολιτειαν, ινα και των μελλοντων επιτυχωμεν
αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, τιμη, κρατος,
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ἔτι εις την ασαφειαν της Παλαιας ∆ιαθηκης, και εις την του Θεου
φιλανθρωπιαν, και περι του μη κατηγορειν αλληλων.
αʹ. Χαιρει μεν βουκολος, επειδαν ευπαθουσαν αυτωι και σφριγωσαν ιδηι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

βοων την αγελην· χαιρει δε και γηπονος, θεωρων κομωντα τα ληια· αλλ' ουτε γηπονος
επι τοις ληΐοις, ουτε βουκολος επι ταις βουσιν ουτω χαιρουσιν, ως εγω χαιρω νυν και
αγαλλομαι, την καλην ταυτην αλω των πνευματικων τουτων δραγματων
πεπληρωμενην ορων. Ὅταν γαρ εις ακοας τοσαυτας και τοιαυτας σπειρηται της
ευσεβειας ο 56.176 λογος, αναγκη ταχεως πολυν και ωριμον βλαστησαι της υπακοης τον
ασταχυν. Και γαρ οταν τις εις βαθυγειον και λιπαραν αρουραν αυλακα τεμηι, καν μη
δαψιλει τηι χειρι καταβαληι τα σπερματα, πολλην δεξεται την φοραν, της φυσεως του
χωριου την ολιγοτητα των σπερματων δια της οικειας δυναμεως πλεοναζουσης· ουτω
και οταν τις εις ψυχας σπειρηι καταπειθεις και ευλαβειας γεμουσας, καν ολιγα καταβαληι
τα της διδασκαλιας σπερματα, πλουσιον οψεται τον αμητον, της των ακουοντων σοφιας
την του λεγοντος πενιαν αποκρυπτουσης. Τουτο και επι της αλειας γινεται των ιχθυων.
Καν γαρ απειροι τυγχανωσιν οντες οι αλιεις, εις κολπον δε βαλωσι τα δικτυα πολλους
εχοντα τους ιχθυας, ραιδιως της θηρας επιτυγχανουσι, του πληθους των συντρεχοντων
ιχθυων συσκιαζοντος εκεινων την απειριαν. Ει δε επι της αγρας εκεινης των αλιευεσθαι
μελλοντων το πληθος του σαγηνευοντος πολλακις παραμυθειται την αμαθειαν, πολλωι
μαλλον επι της αλιειας ταυτης της πνευματικης τουτο συμβησεται. Και γαρ εκεινοι μεν
οι ιχθυες, οταν ιδωσιν εμβληθεντα τα θηρατρα, ευθεως αποπηδωσι και εξαλλονται·
υμεις δε το εναντιον ποιειτε· οταν ιδητε ανασταντα και την σαγηνην απλωσαντα της
διδασκαλιας, ου μονον ουκ αποπηδατε και εξαλλεσθε, αλλα και ενδοτερω βαδιζετε
πανταχοθεν συντρεχοντες, και τον πλησιον εκαστος ωθων και θλιβων, προτερος αυτος
επειγεται εμπηδησαι και εμπεσειν εις τα δικτυα. ∆ια τουτο ουδεποτε κενην
ανεσπασαμεν την σαγηνην, ου δια την ημετεραν εμπειριαν, αλλα δια την υμετεραν
επιθυμιαν. Ἱκανως μεν ουν ημας και πρωην ειστιασεν η χρυσον δοκιμον και καθαρον
ρεουσα γλωττα, και πηγας εχουσα μελιτος εν τωι στοματι, η του μακαριου, λεγω,
Παυλου· μαλλον δε και κηριου παντος αποκρυπτουσα την ηδονην τηι της πνευματικης
διδασκαλιας γλυκυτητι. Ἐπειδη δε κατα την πρεπουσαν υμιν φιλοσοφιαν ουδε τα του
πενητος εμου και πτωχευοντος ατιμαζετε, αλλα θαυμαζετε μεν τα πολλην εχοντα
υπεροχην, προσιεσθε δε και τα της ημετερας ευτελειας ρηματα, ανεστην μετα προθυμιας
αποδωσων υμιν το οφλημα, ο πρωην υπεσχομην μεν, ου κατεβαλον δε, του μηκους της
διδασκαλιας εκκρουσαντος ημας του τελους. Τι ουν ην το οφλημα εκεινο; Ἀναγκη γαρ
αναμνησαι υμας την αρχην του δανεισματος, ωστε σαφεστεραν υμιν απο της υποθεσεως
γενεσθαι την εξηγησιν. Ἐζητησαμεν τοτε, τινος ενεκεν ασαφεστερα της Καινης η
Παλαια ∆ιαθηκη· ταχα γαρ μεμνησθε· και μιαν τεως ειρηκαμεν αιτιαν, την θηριωδιαν
των ακουοντων, και μαρτυρα παρηγαγομεν τον Παυλον λεγοντα, οτι Το αυτο καλυμμα
επι τηι αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι
καταργειται. Ἐδειξαμεν οτι καθαπερ Μωυσης ειχε καλυμμα ο νομοθετης, ουτω και ο
νομος ειχε καλυμμα, την ασαφειαν· αλλ' ουτε του νομοθετου εγκλημα, ουτε του νομου
κατηγορια το καλυμμα, αλλα της ασθενειας των ακουοντων. Ουδε γαρ δι' εαυτον ειχε
καλυμμα ο Μωυσης, αλλ' επειδη ουκ ηδυναντο υπενεγκειν την δοξαν του προσωπου
αυτου. Ὅτε γουν επεστρεφε προς Κυριον, περιηιρειτο το καλυμμα. Ουτω και ο νομος,
επει ουδεπω ηδυνατο μαθειν τα τελεια διδαγματα και φιλοσοφιας γεμοντα, τα τε περι
Χριστου και της Καινης ∆ιαθηκης παντα γαρ εκεινα εναπεκειτο, καθαπερ εν θησαυρωι,
τηι 56.177 παλαιαι Γραφηι, καλυμμα ειχεν, εκεινοις μεν συγκαταβαινων, ημιν δε τηρων
τον πλουτον απαντα, ιν', οταν παραγενηται ο Χριστος, και επιστρεψωμεν προς αυτον,
περιαιρεθηι το καλυμμα. Ὁρατε τοινυν εις οσην ημας αξιαν ηγαγεν η του Χριστου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

παρουσια, εις την ταξιν αναγουσα Μωυσεως. Ἀλλ' ισως ερει τις· Και τινος ενεκεν
ελεγετο τοτε, ει μη εμελλεν αυτοις σαφη ειναι τα λεγομενα;
Ἵνα τοις μετα ταυτα γενηται χρησιμα. Προφητειας γαρ αξιωμα τουτο εστιν, ουχ
οταν τα παροντα απαγγειληι πραγματα, αλλ' οταν τα μελλοντα προαναφωνησηι.
Προφητεια δε οταν συνεσκιασμενως λεγηται, μετα την των πραγματων εκβασιν γινεται
σαφεστερα, προ δε της εκβασεως ουδαμως. Ὥστε, επειδη τοτε μεν ελεγετο
συνεσκιασμενως, ασαφη ην· οτε δε εκβεβηκε τα πραγματα, δια τουτο σαφεστερα ην τα
λεγομενα. Και ινα μαθητε, οτι προφητεια, καν προ πολλου λεγηται του χρονου,
συνεσκιασμενως δε λεγηται, ασαφεστερα γινεται αναμενουσα την εκ των πραγματων
εκβασιν, απ' αυτων των μαθητων υμιν τουτο ποιησω φανερον. Λυσατε τον ναον
τουτον, τοις Ἰουδαιοις ελεγεν ο Χριστος. Ἐπειδη γαρ εδιωκε τους δια της καπηλειας εις
τον ναον ενυβριζοντας, λεγουσιν εκεινοι· Τι σημειον δεικνυεις ημιν, οτι ταυτα ποιεις;
Και προς τουτο φησι· Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον.
Ἐκεινος δε ελεγε περι του ναου του σωματος αυτου. Τουτο προφητεια τις εστιν· ουπω
γαρ ην εκβεβηκως ο σταυρος, ουδε η λυσις του ναου, ουδε η τριημερος αναστασις, ην
αυτος εποιησατο Και ορα πως τα αμφοτερα μετα ακριβειας ηινιξατο, και την τολμαν την
εκεινων, και την οικειαν αυτου δυναμιν. Ἀλλ' ομως ουκ ᾔδεισαν τα λεγομενα. Και το
μεν Ἰουδαιους αγνοειν, ουδεν θαυμαστον· λεγει δε, οτι ουδε οι μαθηται αυτου συνηκαν,
εως ανεστη εκ των νεκρων· Και τοτε επιστευσαν τηι Γραφηι, και τωι λογωι, ωι ειπεν ο
Ἰησους. βʹ. Ὁραις οτι εδεηθησαν της δια των πραγματων εκβασεως, ινα σαφεστερα
γενηται η προφητεια, και οτι εγκλημα ουκ ειχον οι Ἰουδαιοι μη συνιεντες τας
προφητειας εκεινας τας περι Χριστου προ της του Χριστου παρουσιας; Τηι γαρ παρουσιαι
δηλαι εμελλον γινεσθαι και σαφεις. Ἄκουσον αυτου του Χριστου λεγοντος· Ει μη ηλθον,
και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον. ∆ια τι ουκ ειχον αμαρτιαν, ει αι προφητειαι
προελεγον; Ὅτι προελεγον μεν, ουκ ησαν δε σαφεις, ουδε δηλαι προ της παρουσιας του
προλεγομενου. Ει γαρ και τοτε σαφεις ησαν αυτοις και δηλαι, δηλον οτι και προ της
παρουσιας αυτου αμαρτιαν ειχον· ει δε αμαρτιαν ουκ ειχον, ευδηλον οτι δια την
ασαφειαν αυτων και το συνεσκιασθαι τα λεγομενα. Ουδε γαρ απηιτουντο την εις τον
Χριστον πιστιν προ της του Χριστου παρουσιας. Τινος ουν ενεκεν προελεγετο τοτε; Ἵν',
οταν παραγενηται, οικοθεν εχωσι τους διδασκαλους εναγοντας αυτους, και ειδωσιν οτι
ου καινοτομια τα γινομενα, ουδε προσφατος η οικονομια, αλλ' ανωθεν ταυτα και προ
πολλων προανεκηρυττετο χρονων· ου μικρον δε τουτο εις το επισπασασθαι προς την
πιστιν αυτους. Μια μεν ουν αυτη της ασαφειας αιτια, ην και δια πλειονων απεδειξαμεν
μαρτυριων εν τηι προτεραι διαλεξει. Ἵν' ουν μη παλιν υμας ενοχλωμεν τα αυτα
λεγοντες, αναγκαιον μεν ταυτης αποστηναι, ετεραν δε ειπειν την ουκ ασαφη και
αγνωστον, αλλα δυσκολωτεραν ημιν ποιουσαν την Παλαιαν ∆ιαθηκην. Ἄλλο γαρ εστι
μηδεν ολως ειδεναι των εγκειμενων, και οραιν καλυμμα επικει56.178 μενον, αλλο δε
ευρειν μεν τα λεγομενα, μετα πονου δε ευρειν. Τις ουν εστιν η δευτερα αιτια, δι' ην
δυσκολωτερα η Παλαια ∆ιαθηκη της Νεας εστιν; Ουχι τηι εγχωριωι φωνηι εχομεν την
Παλαιαν ∆ιαθηκην παρ' ημιν γεγραμμενην· αλλ' ετεραι μεν συνετεθη γλωττηι, ετεραι δε
εχομεν αυτην αναγινωσκομενην ημεις. Τηι γαρ Ἑβραιων φωνηι παρα την αρχην
συνεγραφη, ημεις δε αυτην τηι Ἑλληνων παρελαβομεν γλωττηι· οταν δε γλωττα
ερμηνευθηι εις ετεραν γλωτταν, πολλην εχει την δυσκολιαν. Και ισασιν ακριβως, οσοι
πολλων γλωσσων εισιν εμπειροι, πως ου δυνατον πασαν την σαφηνειαν της φωνης της
εν τηι οικειαι φυσει κειμενης μετενεγκειν εις την ετεραν μεταβαλλοντας γλωσσαν. Τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ουν αιτιον της δυσκολιας της εν τηι Παλαιαι ∆ιαθηκηι γεγονε. Προ γαρ τριακοσιων ετων
της του Χριστου παρουσιας, επι Πτολεμαιου του βασιλεως των Αιγυπτιων, προς την
Ἑλλαδα μετηνεχθη γλωσσαν η Παλαια ∆ιαθηκη, χρησιμως σφοδρα και αναγκαιως. Ἕως
μεν γαρ ενι εθνει των Ἰουδαιων διελεγετο, εμενεν εν τηι Ἑβραΐδι φωνηι. Ουδεις γαρ τοτε
εμελλεν αυτηι προσεχειν, του λοιπου των ανθρωπων γενους εις θηριωδιαν εσχατην
εληλακοτος. Ἐπειδη δε εμελλεν ο Χριστος παραγινεσθαι, και την οικουμενην πασαν
προς εαυτον καλειν, ουχι δια των αποστολων μονον, αλλα και δια των προφητων και
γαρ κακεινοι προς την πιστιν ημας χειραγωγουσι της του Χριστου γνωσεως, τηνικαυτα
λοιπον ωσπερει τινας εισοδους και οδους τας προφητειας, προτερον αποκεκλεισμενας
τηι της γλωττης ασαφειαι, παντοθεν ανοιγηναι παρεσκευασε δια της ερμηνειας, ινα
παντες οι εκ των εθνων πανταχοθεν συῤρεοντες, και μετα πολλης της ευκολιας ταυτας
οδευοντες τας οδους, δι' αυτων δυνηθωσι προς τον βασιλεα των προφητων ελθειν, και
προσκυνησαι τωι μονογενει του Θεου Υιωι. ∆ια τουτο προ γε του χρονου της παρουσιας
του Χριστου ηρμηνευθησαν απασαι· επει ει εμενον εν τηι Ἑβραΐδι διαλεκτωι μονον, ελεγε
δε ο ∆αυιδ, Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου, και την
κατασχεσιν σου τα περατα της γης, ποθεν εμελλεν ειδεναι το λεγομενον ο Συρος, η ο
Γαλατης, η ο Μακεδων, η ο Ἀθηναιος, εν ασαφειαι μενουσης της Γραφης; Παλιν ο
Ἡσαΐας εβοα· Ὡς προβατον επισφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειροντος
αυτον αφωνος. Και παλιν· Ἔσται η ριζα του Ἰεσσαι, και ο ανισταμενος αρχειν εθνων· επ'
αυτωι εθνη ελπιουσι. Και παλιν· Πλησθησεται η γη του γνωναι τον Κυριον, ως υδωρ
πολυ κατακαλυψαι θαλασσας. Και ο ∆αυιδ παλιν ελεγεν· Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι,
Κυριος εν φωνηι σαλπιγγος· και παλιν· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων
μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου.
γʹ. Ἐπει ουν και περι του παθους, και περι της αναστασεως, και περι της
αναληψεως, και περι της εκ δεξιων καθεδρας, και περι της δευτερας αυτου παρουσιας,
και περι παντων τουτων απλως των εν τηι 56.179 Καινηι κειμενων προειπεν η Παλαια
∆ιαθηκη, ινα μη αγνωστα μενηι ταυτα τοις εθνεσι τοις μετα ταυτα μελλουσιν εσεσθαι,
και αγνοωσι της προφητειας την ισχυν, ωικονομησεν η του Θεου χαρις προ της
παρουσιας του Χριστου ερμηνευθηναι τας Γραφας, ου τοις εξ εθνων μονον, αλλα και
Ἰουδαιων τοις πανταχου της οικουμενης διασπαρεισι και την Ἑβραΐδα λοιπον
αποβαλουσι γλωσσαν χρησιμους αυτας ποιων. Ἰδου γαρ, επιστευσεν ο εξ εθνων, βλεπων
τα σημεια των Ἰουδαιων. Πως ειχον παλιν επαγαγεσθαι τον Ἰουδαιον οι αποστολοι, ει
μη εμελλον αυτωι διδασκαλον οικοθεν παρεχειν τον προφητην; Ει γαρ εις Ἀθηνας
εισελθων ο Παυλος επιγραμματος εδεηθη εγκεκολαμμενου βωμωι, και την διδασκαλιαν
εξ εκεινου προς αυτους εποιησατο, τοις οικειοις αυτων οπλοις ευκολωτερον αιρησειν
προσδοκων, οπερ και εγενετο· πολλωι μαλλον Ἰουδαιοις διαλεγομενος εδειτο συμμαχιας
της απο των προφητων, ωστε μη και εκεινους εγκαλειν, οτι καινα τινα και ξενιζοντα
εισφερει εις τας ακοας αυτων. Και δια τι, φησιν, ουκ ην μια φωνη, και πασης ημεν
απηλλαγμενοι της δυσκολιας; Μια φωνη το παλαιον ην, ω ανθρωπε, και ωσπερ μια
φυσις ανθρωπων, και μια φωνη παντων ην. Ουκ ην ετερογλωσσος απ' αρχης, ουκ ην
ετεροφωνος, ουκ ην Ἰνδος, ουτε Θρᾲξ, ουτε Σκυθης, αλλα παντες μιαι διελεγοντο
γλωσσηι. Τι ουν γεγονε το αιτιον; φησιν. Ἀναξιοι της μιας ταυτης φωνης εφανημεν
ημεις, οι αγνωμονες αει περι τον ευεργετην. Τι λεγεις; φωνης αναξιοι εφανημεν; και τα
μεν αλογα την οικειαν φωνην εχει παντα· βληχαται προβατα, μηκωνται αιγες, μυκαται
ταυρος, χρεμετιζει ιππος, βρυχεται λεων, ωρυεται λυκος, συριζει δρακων· εκαστον των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αλογων τον οικειον φθογγον διετηρησεν, εγω δε μονος της οικειας απεστερημαι φωνης;
Και τα αγρια και τα ημερα, και τα χειροηθη και τα ατιθασσευτα ζωα εμεινεν εκαστον
εχοντα την εξ αρχης συγκληρωθεισαν αυτοις φωνην· εγω δε ο αρχων αυτων ητιμωμαι;
κακεινοις μεν ακινητοι αι τιμαι, εγω δε εξεπεσον των δωρεων του Θεου; Και τι
τοσουτον ημαρτηται μοι; ουκ ηρκουν αι προτεραι τιμωριαι; Ἔδωκε μοι τον παραδεισον,
και εξεβαλε με του παραδεισου· εζων βιον αταλαιπωρον και πονων απηλλαγμενον,
κατεδικασε με ιδρωτι και μοχθωι· ασπαρτα και ανηροτα παντα μοι παρειχεν η γη,
εκελευσεν αυτηι ακανθας και τριβολους ανενεγκειν, και εις αυτην με παλιν απεστρεψε·
θανατωι με εκολασε· το των γυναικων γενος εκολασεν υποβαλων ωδισι και πονοις. Ουκ
ηρκει ταυτα εις τιμωριαν, αλλα και της φωνης με εξεβαλε, και ταυτης απεστερησε της
τιμης, ινα τους ομοφυλους και ομογενεις καθαπερ θηριωδεις αποστρεφωμαι, της φωνης
διατειχιζουσης μοι την συνουσιαν. ∆ια τουτο ηυξησα την αντιθεσιν, ιν' οταν επαγαγω
την λυσιν, λαμπροτερα γενηται η νικη. Ει εβουλετο με, φησιν, εκβαλειν τουτων
απαντων, τινος ενεκεν μοι αυτα παρα την αρχην εδιδου; Βουλεσθε απ' αυτου τουτου
επαγαγω την λυσιν, απ' αυτης της αντιῤρησεως της ψιλης; Τοσαυτη γαρ των υπερ του
Θεου δικαιωματων η περιουσια, ως αυτην του αντιλεγοντος την αντιῤρησιν, μηδεν παρ'
ημων προσλαμβανουσαν, αρκεσαι προς την των εγκληματων λυσιν. Ει εβουλετο με
εκβαλειν παντων τουτων, τινος ενεκεν αυτα μοι παρα 56.180 την αρχην εδιδου; Και γαρ
καγω το αυτο λεγω· ει εβουλετο σε εκβαλειν παντων τουτων, τινος ενεκεν εδιδου; Ὥστε
επειδη ουκ εβουλετο σε εκβαλειν, δια τουτο εδωκε σοι ταυτα παρα την αρχην. Τι ουν
εγενετο; Ουχ ο Θεος σε εξεβαλεν, αλλα συ απωλεσας τα δοθεντα. Ἐκεινον θαυμαζε της
φιλανθρωπιας, οτι εχαρισατο· σαυτωι μεμφου της ραιθυμιας, οτι το δωρον ουκ εφυλαξας.
Ὥστε δηλον, οτι ουχ ο παρακαταθεμενος αιτιος, αλλ' ο την παρακαταθηκην προδους
εγκληματων υπευθυνος. Ὅτι γαρ εφιλει, και φιλανθρωπος ην, και εβουλετο
χαρισασθαι, εδειξεν, ουδενος δε αναγκαζοντος, ουδε βιαν επιτιθεντος, ου τα
κατορθωματα σου θαυμασας, ουκ εχων σοι πονων αμοιβην αποδουναι· αλλ' ευθεως
πλασας, ευθεως εις την αρχην μετηγαγε ταυτην, ινα δειξηι, οτι ουκ αντιδοσις αμοιβης η
δωρεα, αλλα γυμνη η χαρις ην. Ει δε ουκ εφυλαξας τα δοθεντα, σαυτον αιτιω, μη τον
δεδωκοτα την δωρεαν. Ἆρ' ουν τουτο μονον εχομεν ειπειν υπερ του ∆εσποτου; Ἱκανη
μεν ουν και αυτη η απολογια· αλλ' η απειρος αυτου αγαθοτης και η αῤρητος
φιλανθρωπια και ετεραν ημιν περιουσιαν δικαιωματων παρεχει. Ουδε γαρ τουτο μονον
εστιν ειπειν, οτι αυτος μεν εδωκε, συ δε απωλεσας· απηλλακται μεν γαρ και ουτω των
εγκληματων ο δους, μαλλον δε και μεγιστου θαυματος εστιν αξιος, οτι και προειδως οτι
απολεις, ουκ απεστερησε σε της δωρεας· πλην αλλα και ετερον πολλωι μειζον εχω
τουτων ειπειν. Τι δε τουτο εστιν; Ὅτι και μετα το απολεσαι εξ οικειας ραιθυμιας, παλιν
αποδεδωκε σοι τα απολωλοτα· μαλλον δε ου τα απολωλοτα μονον, αλλα και πολλωι
μειζονα τουτων. Ἀπωλεσας μεν γαρ παραδεισον, εδωκε δε σοι τον ουρανον. Ὁραις πως
μειζων η εμπορια της ζημιας, πως πλειων ο πλουτος; Ἔδωκε σοι τον ουρανον, ινα και
την οικειαν φιλανθρωπιαν επιδειξηται, και τον διαβολον δακηι, δεικνυς οτι καν μυρια
τωι των ανθρωπων επιβουλευσηι γενει, ουδεν εσται πλεον αυτωι, του Θεου προς μειζονα
αει τιμην ημας αναγοντος. Ἀπωλεσας τοινυν παραδεισον, και ανεωιξε σοι ο Θεος τον
ουρανον· κατεδικασθης πονωι προσκαιρωι, και ετιμηθης ζωηι αιωνιωι· εκελευσε τηι γηι
ακανθας και τριβολους ενεγκειν, και εβλαστησε σοι καρπον Πνευματος η ψυχη. δʹ. Και
σκοπει μοι την φιλανθρωπιαν του Θεου, μεχρι ποσου κατεβη. Ἐν τοις απολλυουσι τινα
των οικειων κτηματων, καν μειζονα λαβωσι και πολυτελεστερα, εκεινα τα απολωλοτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ζητειν εφιενται, και μη προτερον πληροφορεισθαι, εως αν αυτα απολαβωσιν. Ἐπει ουν
απωλεσας παραδεισον, ουχι τον ουρανον σοι δεδωκε μονον, αλλα και παραδεισον και
ουρανον. Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι, φησιν· ινα μη μονον τηι των
μειζονων προσθηκηι, αλλα και τηι των απολωλοτων ανακτησει παραμυθησηται την
οδυνωμενην ψυχην. Ἀλλ', ει δοκει, και επ' αυτο τουτο ελθωμεν το προκειμενον, και
ιδωμεν πως απωλεσαμεν την φωνην. Ουδε γαρ μικρον εις ασφαλειας λογον η ιστορια.
Ὁ γαρ μαθων τον τροπον της προτερας ασφαλειας, προς τα λοιπα ασφαλεστερος εσται.
Ἀναγκαιον δε παντα προς υμας ειπειν· οιον, οτι μια φωνη το παλαιον παντων
ανθρωπων ην, οτι εις πολλας υστερον μετεπεσε· μεχρι ποτε μια ην, και ποτε μετεπεσεν
εις πολλας· και ποτερον αυτη εκεινη ηφανισθη, και ετεραι εισηνεχθησαν, η μενουσης
εκεινης επεισηχθη56.181 σαν αι λοιπαι· δια τι συνεχυθη, και εκ ποιας αιτιας· ειτα ποιαι
τουτων των πολλων φωνων η Παλαια συνεκειτο ∆ιαθηκη· δια γαρ εκεινην παντα ταυτα
εκινησαμεν· ποτερον τηι αρχαιαι και πρεσβυτεραι, η ταις υστερον επεισενεχθεισαις. Ἀλλα
μη δεισητε· καν γαρ μη τημερον απαντα δυνηθωμεν αποδουναι, αλλα παντως υμιν
αποδωσομεν υστερον. Τινος ουν ενεκεν μη μελλοντες απαντα τημερον αποδιδοναι,
απαντων των οφληματων την υποθεσιν υμιν ανεγνωμεν; Ἵνα προσδοκωντες την
αποδοσιν, διαπαντος κατα νουν ημας εχητε. Και γαρ ο χρυσιον τινι δανεισας, και
υπευθυνον εχων του οφληματος, και εν τραπεζηι, και εν οικιαι, και εν αγοραι, και εν
κλινηι, και πανταχου τον οφειλοντα αυτωι φανταζεται και ονειροπολει· και ο των
χρηματων ερως μετα των χρηματων κακεινον επι της του δεδανεικοτος ποιει διαπαντος
περιφερεσθαι ψυχης. Ἵνα ουν και ημεις τηι ελπιδι της αποδοσεως εσωμεθα διαπαντος εν
ταις υμετεραις διανοιαις, και εν οικιαι, και εν αγοραι, και οπου δ' αν ητε, δια τουτο τα μεν
οφληματα ωμολογησαμεν, την δε αποδοσιν απασαν ου ποιουμεθα σημερον, ινα τηι
προσδοκιαι των λειπομενων υποθεσιν της περι ημων μνημης παρ' υμιν καταλειψωμεν.
Μεγαλη γαρ ημων ασφαλεια, της υμετερας αγαπης απολαυειν διηνεκως, δημου
τοιουτου και τοσουτου. Ὁ γαρ αγαπης απολαυων, και ευχης απολαυσεται παντως.
Τουτο δε ηλικον εστιν αγαθον, δηλον εκειθεν· Παυλος εκεινος, ο εις τριτον αρπαγεις
ουρανον, ο ρηματα ακουσας αῤρητα, ο πασας καταπατησας τας αναγκας της φυσεως, ο
εν ασφαλειαι τελειαι λοιπον ων, εδειτο και ευχης των μαθητων, και ελεγε· Προσευχεσθε
υπερ εμου, ινα ρυσθω απο των απειθουντων· και παλιν, Προσευχεσθε, ινα μοι δοθηι
λογος εν ανοιξει του στοματος μου. Και πανταχου ορατε αυτον και αιτουντα τας ευχας
των μαθητων, και ευχαριστουντα αυτοις μετα το λαβειν. Ἵνα γαρ μη λεγηι τις, οτι δια
ταπεινοφροσυνην καταφευγει επι τας ευχας των μαθητων, δεικνυσιν αυτων και την
δυναμιν, ουτω λεγων· Ὃς εκ τηλικουτων θανατων εῤρυσατο ημας· ηλπικαμεν δε οτι
και ρυσεται, συνυπουργουντων και υμων τηι δεησει υπερ ημων, ινα το εις ημας χαρισμα
δια πολλων ευχαριστηθηι υπερ ημων. Ει δε Παυλον κινδυνων απηλλαξεν η του πληθους
ευχη, πως ου μεγαλα δει προσδοκαιν και ημας απο ταυτης καρπωσεσθαι της προστασιας;
Ἐπειδη γαρ καθ' εαυτους ευχομενοι ασθενεις εσμεν, οταν δε συλλεγωμεν, ισχυροι
γινομεθα μαλλον, δυσωπουμεν τον Θεον τωι πληθει και τηι συμμαχιαι. Ουτω και βασιλευς
πολλακις τινα παραπεμψας θανατωι, ενι μεν ουκ επενευσε δεομενωι περι του
καταδικασθεντος, πολιν δε ολοκληρον παρακαλουσαν εδυσωπηθη, και τον επι το
βαραθρον απαγομενον δια το πληθος των παρακαλουντων εξηρπασε της καταδικης, και
προς ζωην επανηγαγε. Τοσαυτη η δυναμις της του πληθους ικετηριας εστι. ∆ια τουτο
και ενταυθα συλλεγομεθα παντες, ινα μειζονως εις οικτον επισπασωμεθα τον Θεον.
Ἐπειδη γαρ καθ' εαυτους ευχομενοι, καθως εφθην ειπων, ασθενεις εσμεν, απο του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

συνδεσμου της αγαπης δυσωπουμεν τον Θεον δουναι ημιν τα αιτουμενα. Ταυτα δε ουχ
απλως λεγω, ουδε δι' εμαυτον μονον, αλλ' ινα αει σπευδητε εις τας συναξεις, ινα μη
λεγητε· Τι γαρ, εν τηι οικιαι ου δυναμαι ευξασθαι; ∆υνασαι μεν ευξασθαι, ου τοσαυτην δε
δυναμιν εχει η ευχη, ως οταν 56.182 μετα των μελων των οικειων γινηται, ως οταν
ολοκληρον το σωμα της Ἐκκλησιας ομοθυμαδον αναπεμπηι την δεησιν μιαι φωνηι,
ιερεων παροντων, και τας ευχας του κοινου πληθους αναφεροντων.
εʹ. Βουλει μαθειν ποση εστιν η δυναμις της ευχης εν τηι εκκλησιαι γινομενης;
Ἐδεδετο ο Πετρος ποτε εν τωι δεσμωτηριωι, και αλυσεις περιεκειτο πολλας· Προσευχη δε
ην εκτενης υπο της Ἐκκλησιας περι αυτου γινομενη, και ευθεως αυτον απηλλαξε του
δεσμωτηριου. Τι τοινυν δυνατωτερον ταυτης γενοιτ' αν της ευχης, η τους στυλους και
πυργους της Ἐκκλησιας ωφελησε; Παυλος γαρ και Πετρος πυργοι και στυλοι της
Ἐκκλησιας· και του μεν τα δεσμα ελυσε, του δε το στομα ανεωιξεν. Ἵνα δε μη μονον απο
των τοτε συμβαντων, αλλα και απο των καθ' εκαστην τελουμενων την ημεραν, διπλην
την δυναμιν επιδειξωμεν, αυτης της υπο του δημου γινομενης ευχης υμας
αναμνησωμεν. Καιτοι γε ει τις των πολλων υμων επιταξειεν ευχεσθαι καθ' εαυτον υπερ
της του επισκοπου σωτηριας, εκαστος αν παραιτησαιτο, ως μειζον το φορτιον της αυτου
δυναμεως ον· κοινηι δε παντες ακουοντες του διακονου τουτο κελευοντος και λεγοντος,
∆εηθωμεν υπερ του επισκοπου, και του γηρως, και της αντιληψεως, και ινα ορθοτομηι
τον λογον της αληθειας, και υπερ των ενταυθα, και υπερ των απανταχου, ου
παραιτεισθε ποιειν το επιταγμα, αλλα μετ' εκτενειας αναφερετε την ευχην, ειδοτες της
υμετερας συνοδου την δυναμιν. Ἴσασιν οι μεμυημενοι τα λεγομενα· τηι γαρ ευχηι των
κατηχουμενων ουδεπω τουτο επιτετραπται, επειδη ουδεπω προς την παῤρησιαν
εφθασαν ταυτην· υμιν δε και υπερ της οικουμενης, και υπερ της Ἐκκλησιας της μεχρι
περατων της γης εκτεταμενης, και υπερ των διοικουντων αυτην επισκοπων απαντων
παρακελευεται ποιεισθαι τας δεησεις ο ταυταις διακονων, και υπακουετε μετα
προθυμιας, εργωι μαρτυρουντες, οτι μεγαλη της ευχης η δυναμις της εν εκκλησιαι απο
του δημου συμφωνως αναφερομενης εστιν. Ἀλλα γαρ επι το προκειμενον επανιωμεν,
οτι μια φωνη ην το παλαιον. Ποθεν ουν δηλον, οτι μια φωνη ην; Και ην πασα η γη,
φησι, χειλος εν. Ἀσαφες το ειρημενον. Ἡ γη χειλος εχει; Ουδαμως. Τι ουν φησι, και περι
τινος; Ου περι ταυτης λεγει της γης της αναισθητου, της ακινητου· αλλα το κοινον των
ανθρωπων γενος ουτως εκαλεσε, της οικειας αυτους αναμιμνησκων φυσεως, της
μητρος εις υπομνησιν αγων, οθεν εγενοντο. ∆ιπλουν γαρ τουτο το ζωον, ο ανθρωπος,
λεγω, εκ δυο συγκειμενος ουσιων, της μεν αισθητης, της δε νοητης, ψυχης, λεγω, και
σωματος, και εν ουρανωι και εν γηι συγγενειαν εχων. ∆ια μεν γαρ της νοητης ουσιας
κοινωνει ταις ανω δυναμεσι, δια δε της αισθητης τοις της γης συνηπται πραγμασι,
συνδεσμος τις ων ακριβης εκατερας της κτισεως. Ὅταν μεν ουν πραττηι τι των τωι Θεωι
δοκουντων, πνευματικος λεγεται, και ουδε απο της ψυχης ονομαζεται, αλλ' αφ' ετερας
μειζονος τιμης, απο της του Πνευματος ενεργειας. Ουδε γαρ αρκει η ψυχη ημιν εις
κατορθωματα, εαν μη απολαυσωμεν της βοηθειας εκεινης. Και ινα μαθητε, οτι, ουδε η
ψυχη αρκει ημιν εις κατορθωματα· και 56.183 τι λεγω, εις κατορθωματα; ουδε εις το
δυνηθηναι συνιεναι των λεγομενων· Ψυχικος, φησιν, ανθρωπος ου δεχεται τα του
Πνευματος. Ὥσπερ γαρ σαρκικον καλει τον τηι σαρκι δουλευοντα, ουτω ψυχικον καλει
τον τοις λογισμοις τοις ανθρωπινοις τα πραγματα επιτρεποντα, και μη δεχομενον του
Πνευματος την ενεργειαν. Ἀλλ' οπερ ελεγον, οτι κατορθουντες μεν πνευματικοι
λεγομεθα· οταν δε αμαρτωμεν και υποσκελισθωμεν και πραξωμεν τι αναξιον της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ημετερας ευγενειας, απο της ευτελους ημας καλει φυσεως, γην ημας ονομαζων. Ἐπει
ουν και ενταυθα μελλει τινων κατηγορησειν των τον πυργον οικοδομησαντων, των εις
απονοιαν επαρθεντων, των μειζονα εννοιαν λαβοντων της οικειας αξιας, μελλει δε
αυτων κατηγορειν απονοιαν, δια τουτο απο της ευτελους αυτους εκαλεσεν ουσιας
ειπων· Και ην πασα η γη χειλος εν. Και ινα μαθητε, οτι ουτω καλει ημας, οταν
αμαρτωμεν, τον Ἀδαμ μετα την αμαρτιαν ουτως εκαλεσεν ειπων· Γη ει, και εις γην
απελευσηι· και μην ουκ ην γη μονον, αλλα και αθανατον ειχε ψυχην. Τινος ουν ενεκεν
γην αυτον εκαλεσεν; Ἐπειδη ημαρτεν. Ὅτε γουν επλαττεν αυτον, ουκ εκαλεσεν αυτον
ουτως· αλλα τι; Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν· και
αρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης, και των θηριων της γης. Και εσται ο φοβος
αυτων και ο τρομος επι πασαν την γην. Ὁραις οια τα προεδρια της φυσεως; οιαι αι τιμαι;
οια τα εγκωμια; Ἀλλα προ της αμαρτιας· μετα δε την αμαρτιαν λοιπον, Γη ει, και εις γην
απελευσηι. Ἄκουσον δε και του Μαλαχιου τουτο αινιττομενου, μαλλον δε του Θεου δια
του προφητου· Ἰδου γαρ αποστελλω υμιν, φησιν, Ἠλιαν τον Θεσβιτην. Τινος ουν ενεκεν
αποστελλει; Ὥστε επιστρεψαι καρδιαν πατρος προς υιον. Ἐπειδη γαρ μελλει το
δικαστηριον εφιστασθαι το φοβερον εκεινο και φρικωδες, ινα μη αναπολογητους
λαβων υπο τας ευθυνας ο δικαστης κατακρινηι τινας· ινα ελθων μεν εκεινος και
προειπων, οτι εγγυς επι θυραις η παρουσια, σωφρονεστερους ποιησηι τους ανθρωπους·
και γαρ τα προ πολλων χρονων ειρημενα εις ολιγωριαν εμπιπτειν ειωθεν· ανανεων
τοινυν την μνημην ημων ερχεται εκεινος ο προφητης. Ἀλλ' οτι γη καλουνται οι
αμαρτανοντες, τουτο αποδειξαι χρη νυν.
ςʹ. Ειπων τοινυν, Ὅπως επιστρεψηι καρδιαν πατρος προς υιον, επηγαγε· Μη ποτε
ελθων παταξω την γην αρδην· πατασσει δε τους αμαρτανοντας. Ὁραις τους
αμαρτανοντας γην καλουμενους; Παλιν αλλαχου περι του Χριστου διηγουμενος ο
προφητης, ουτως ελεγεν· Ἔσται δικαιοσυνηι περιεζωσμενος την οσφυν αυτου, και
αληθειαι ειλημμενος τας πλευρας αυτου· ουχ οτι πλευρα και οσφυς περι τον Θεον·
ασωματον γαρ το Θειον· αλλα το αδεκαστον και απαραλογιστον της του δικαστου
κρισεως δια τουτων ημιν εμφαινει· και οτι ουδαμου συκοφανται λοιπον, ουδε οι
επηρεαζοντες, ουδε η δια των χρηματων διαφθορα, ουδε αγνοια του δικαιου. Ἐν τουτοις
μεν γαρ τοις δικαστηριοις και ανευθυνος κολαζεται, και υπευθυνος διαφευγει·
διεφθαρται γαρ πολλαχου το δικαιον· επειδαν δε ο δικαιος κριτης και απαραλογιστος
παραγενηται, ο δικαιοσυνηι εζωσμενος την οσφυν αυτου, και αληθειαι περιειλημμενος
τας πλευρας αυτου, των δικαιων μετα ακριβειας απαντες τευξονται. Και 56.184 παταξει
την γην τωι λογωι του στοματος αυτου. Και ινα μαθηις, οτι ου περι της γης λεγει, αλλα
περι αμαρτωλων, επηγαγεν, οτι Και πνευματι δια χειλεων ανελει ασεβεις. Ὁραις οτι και
ενταυθα τους αμαρτωλους εκαλεσε γην; Ταυτ' ουν ειδως, οταν ακουσηις, οτι Ἡ γη πασα
ην χειλος εν, την ανθρωπινην παλιν εννοει φυσιν· αναμιμνησκει γαρ της οικειας
ευτελειας ημας· και γαρ μεγα αγαθον την οικειαν επισκεπτεσθαι συγγενειαν, και ειδεναι
ποθεν συνεστηκαμεν. Ἀρκουσα αυτη διδασκαλια ταπεινοφροσυνης, η της φυσεως
επισκεψις· παντα τα παθη καταστειλαι δυναται, και ποιησαι γαληνην εν διανοιαι. ∆ια
τουτο παρηινει τις λεγων· Προσεχε σεαυτωι· αναλογισαι την φυσιν σου και την
κατασκευην, και αρκει σοι τουτο προς το κατεσταλθαι διηνεκως. ∆ια τουτο ο δικαιος
εκεινος Ἀβρααμ διαπαντος τουτον ειχε τον λογισμον εν εαυτωι, και ουδεποτε μεγα
εφρονει. Ὁ γουν Θεωι διαλεγομενος, και παῤρησιας τοσαυτης απολαυων, και
μαρτυρηθεις παρ' αυτου επι αρετηι, ελεγεν· Ἐγω δε ειμι γη και σποδος. Και αλλος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

βουλομενος παλιν τον πεφυσιωμενον ανθρωπον καταστειλαι, ου μακρους κινει λογους,
αλλ' αναμιμνησκει αυτον της φυσεως μονον, και επιτιμαι σφοδρως, ουτωσι λεγων· Τι
υπερηφανευεται γη και σποδος; Τα μετα τον θανατον μοι φαινομενα λεγεις;
Καταστειλον αυτον ζωντα. Ουκ οιδε νυν, οτι γη και σποδος εστιν. Ὁραι την ευπρεπειαν
του σωματος, οραι την δυναστειαν, την θεραπειαν των κολακων, τους παρασιτους
ακολουθουντας. Ἱματια περικειται πολυτελη, ογκον αρχης περιβεβληται μεγαν, η
φαντασια αυτον απαται και επιλαθεσθαι ποιει της φυσεως. Οιδαμεν, οτι γη εσμεν και
σποδος· αλλ' ημεις οι σωφρονουντες· εκεινος δε ουκ αναμενει την απο του τελους
αποδειξιν, ουδε ερχεται προς τας σορους και τας θηκας των προγονων, αλλα προς τα
παροντα βλεπει, ουδεν των μελλοντων εννοει. ∆ιδαξον αυτον εντευθεν ηδη, οτι γη και
σποδος εστιν. Ἀναμεινον με, φησι, και ου διδασκω τουτο, αλλα πολλωι αλλο
ευτελεστερον· ιν', οταν φανταζηται, επιγινωσκηι την εαυτου ευτελειαν· ινα ζων λαβηι το
φαρμακον. Ειπων γαρ, Τι υπερηφανευεται γη και σποδος; επηγαγεν· Ὅτι και εν τηι ζωηι
αυτου εξουδενωται τα ενδοσθια αυτου. Τι εστιν, Ὅτι και εν τηι ζωηι αυτου εξουδενωται
τα ενδοσθια αυτου; Ταχα ασαφες το ειρημενον. Ἐνδοσθια τα εγκατα λεγει, τα σπλαγχνα
λεγει, την γαστερα την γεμουσαν σκυβαλων και πολλης ακαθαρσιας και δυσωδιας, ου
κατηγορων της φυσεως, αλλ' εις ταπεινοφροσυνην εναγων· Ὅτι και εν τηι ζωηι αυτου
εξουδενωται. Ειδες το ευτελες και επικηρον της ουσιας; Μη αναμεινηις την ημεραν της
τελευτης, ινα μαθηις σου την ασθενειαν· ετι μοι ζωντα τον ανθρωπον διερευνησον, και
εις τα εγκατα αυτου διαβηθι τωι λογωι, και πασαν αυτου την ουδενειαν οψει. Ἀλλα μη
καταπεσηις· ουδε γαρ μισων ημας, αλλα φειδομενος ουτως εποιησεν ο Θεος, προφασεις
ημιν ταπεινοφροσυνης παρεχων μεγαλας. Ει γαρ ανθρωπος γη ων και σποδος,
ετολμησεν ειπειν, οτι Εις τον ουρανον αναβησομαι· ει μη τον της φυσεως χαλινον ειχε,
που ουκ αν εξεπεσε τηι διανοιαι; Ὅταν ουν ιδηις τινα πεφυσιωμενον, 56.185 τον αυχενα
ανατεινοντα, τας οφρυς ανασπωντα, επι του οχηματος φερομενον, απειλουντα, εις
δεσμωτηριον εμβαλλοντα, θανατωι παραδιδοντα, επηρεαζοντα, ειπε προς αυτον· Τι
υπερηφανευεται γη και σποδος; Ὅτι και εν τηι ζωηι αυτου εξουδενωται τα ενδοσθια
αυτου. Ταυτα ου περι ανθρωπου μονον ιδιωτου, αλλα και περι αυτου του καθημενου επι
του θρονου του βασιλικου εστιν ειπειν. Μη γαρ την αλουργιδα ιδηις, μηδε το διαδημα,
μηδε τα ιματια τα χρυσα, αλλ' αυτην την φυσιν ερευνησον, και ουδεν οψει πλεον
εχουσαν των πολλων· μαλλον δε, ει βουλει, και την αλουργιδα, και το διαδημα, και τα
ιματια, και πασαν περιελθε την φαντασιαν εκεινην, και τουτων αυτων οψει παλιν την
γην ουσαν υποθεσιν. Πασα γαρ δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου. Ἰδου και γης
ευτελεστερος εφανη ο καλλωπισμος εκεινος απας. Ὁραις πως καταστελλει το φυσημα;
πως καθαιρει πασαν απονοιαν η εννοια της φυσεως αυτης; Ἀρκει μονον λογισασθαι
τινες εσμεν, και ποθεν συνεστηκαμεν, και πασα οιχησεται λογισμων απονοια. ∆ια γαρ
τουτο εκ δυο ουσιων κατεσκευασεν ημας ο Θεος, ιν' οταν μεν εις απονοιαν επαρθηις,
καταστειληι σε το ευτελες της σαρκος· οταν δε αναξιον τι και αγεννες της δοθεισης σοι
παρα του Θεου τιμης εννοησηις, αναγαγηι σε προς τον των ουρανιων δυναμεων ζηλον η
της ψυχης ευγενεια.
ζʹ. Ουκ εις αναιρεσιν δε απονοιας μονον επιτηδεια η επισκεψις της φυσεως αλλα
καν ετερα τις επιθυμια διενοχληι, καν η των χρηματων, καν η των σωματων, η ατοπος
αυτη και εις ασελγειαν εκκαλουμενη, αποχρη τουτο εις παραμυθιαν του παθους. Ὅταν
ουν ιδηις γυναικα ευμορφον, λαμποντα εχουσαν οφθαλμον, φαιδρον, στιλβουσαν απο
της παρειας, αμηχανον τινα ωραν επι της οψεως φερουσαν, φλεγουσαν σου τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

λογισμον, και την επιθυμιαν αυξουσαν, εννοησον οτι γη το θαυμαζομενον, οτι σποδος
το εκκαιον, και παυσεται λυττωσα η ψυχη· ανακαλυψον αυτης το δερμα της οψεως, και
τοτε πασαν αυτην οψει της ευμορφιας την ευτελειαν· μη στηις μεχρι της επιφανειας,
αλλ' ενδοτερω διαβηθι τωι λογισμωι, και ουδεν ετερον ευρησεις, αλλ' η οστα και νευρα
και φλεβας. Ἀλλ' ουκ αρκει ταυτα; Λογισαι μου ταυτην αλλοιουμενην, γηρασκουσαν,
αῤρωστουσαν, υφιζανοντας οφθαλμους, και κοιλαινομενας παρειας, απαν καταῤρεον το
ανθος εκεινο· εννοησον τι θαυμαζεις, και αισχυνθητι σου την κρισιν. Πηλον θαυμαζεις
και σποδον, και κονις σε εκκαιει και τεφρα. Ου κατηγορων της φυσεως ταυτα λεγω· μη
γενοιτο· ου κακιζων, ουδε εις ευτελειαν εμβαλλων, αλλα φαρμακα τοις νοσουσι
κατασκευαζων. ∆ια τουτο ο Θεος τοιαυτην αυτην εποιησεν, ουτως ευτελη, ινα και την
οικειαν δυναμιν επιδειξηται, και την κηδεμονιαν την περι ημας, τηι της φυσεως μεν
ευτελειαι προς ταπεινοφροσυνην εναγων, και πασαν την επιθυμιαν ημων καταστελλων,
την δε σοφιαν δεικνυς την εαυτου, ως και εν πηλωι τοσουτον ισχυων εξασκησαι καλλος.
Ὥστε οταν εξευτελισω την ουσιαν, τοτε εκκαλυπτω την τεχνην του ∆ημιουργου. Ὥσπερ
γαρ ανδριαντοποιον τοτε μαλλον θαυμαζομεν, ουχ οταν εκ χρυσιου καλον ημιν δειξηι
τον ανδριαντα, αλλ' οταν εκ πηλου της υλης υποκειμενης απηρτισμενην και ακριβη την
εικονα εργαζηται ουτω και τον 56.186 αριστοτεχνην Θεον εκπληττομεθα και δοξαζομεν,
οτι εν σποδωι και πηλωι καλλος αμηχανον και σοφιας αῤρητου τινος επιδειξιν τοις
σωμασιν ημων εναπεθετο. Και τουτο ουκ εν τωι σωματι μονον τωι ημετερωι, αλλα και εν
πασηι τηι κτισει εποιησεν. Ευτελεις γαρ πολλαχου παραγαγων τας ουσιας, και της οικειας
τεχνης δειγμα σαφες εγκατεθηκε, και της των ουσιων ασθενειας ελεγχον τινα
εγκατεμιξεν· ινα δια μεν την τεχνην και το καλλος θαυμαζηις τον ∆ημιουργον, δια δε
την ασθενειαν και την ευτελειαν της φυσεως και της ουσιας μη προσκυνησηις τα
γενομενα. Φαιδρος ο ηλιος λαμπων, και πασαν καταυγαζει την οικουμενην· αλλ'
ελθουσης της νυκτος εκλειπει. Τι γαρ, φησι, φωτεινοτερον ηλιου; Ἀλλα και τουτο
εκλειπει· ουκ εν νυκτι δε μονον, αλλα και εν ημεραι. Και δια τουτο πολλακις και εν
ημεραι ηλιος εξελιπεν, ινα θαυμαζηις μεν δια την τεχνην τον ∆ημιουργον, μη
προσκυνησηις δε δια την ασθενειαν το γενομενον. Ὁραις τον ουρανον τουτον, ηλικον
εστι σωμα; πως καλον; πως αποστιλβον, και των ημετερων βελτιον σωματων κατα την
επιφανειαν; Ἀλλ' αψυχον εστιν. Ειδες και της τεχνης την επιδειξιν, και της ασθενειας
τον ελεγχον; οραις εκατερωθεν σοι τα οχυρωματα κειμενα; Ἵνα γαρ μη καταγινωσκηις
του ∆ημιουργου ως ασθενους, καλα εποιησεν· ινα δε μη προσκυνηις τα γενομενα ως
θεους, ασθενη ταυτα εκ μερους ειργασατο. Ταυτα μεμνησθε διηνεκως. ∆ια τουτο Γραφας
ερμηνευομεν, ουχ ινα Γραφας μαθητε μονον, αλλ' ινα και τα ηθη διορθωσητε. Ἂν γαρ
τουτο μη γενηται, περιττως αναγινωσκομεν, περιττως εξηγουμεθα. Ὥσπερ γαρ αθλητης
εις παλαιστραν εισιων αλειφομενος και απολαυων των χειρων του παιδοτριβου, αν του
αγωνος παραγενομενου ελεγξηι εκεινην την τεχνην, περιττως εισηχθη εις την
παλαιστραν· ουτως αν ενταυθα παραγινομενοι, και μανθανοντες τα παλαισματα παντα
και τας λαβας του διαβολου, του καιρου των αγωνων ελθοντος υποσκελισθητε, η
ευμορφον οψιν ιδοντες, η προς απονοιαν επαρθεντες, η ετερωι τινι πονηρωι χειρωθεντες
λογισμωι, ματην ενταυθα εισηλθετε. Μεμνησθε τοινυν των λογων, ου των κατα της
φυσεως της ημετερας, αλλα των κατα της επιθυμιας της ακολαστου. Ου φυσεως
εγκλημα τα ειρημενα, αλλα επιθυμιας τα λεγομενα. Ταυτηι καταστελλετε θυμον, ουτω
πραΰνατε επιθυμιαν, ουτω κατασπατε απονοιαν. Και ην πασα η γη χειλος εν, και φωνη
μια πασιν. Ἰδου το ζητουμενον ετι. Ου περι ταυτης ο λογος, αλλ' οτι παντες οι ανθρωποι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

φωνην ειχον μιαν. ∆ια τι δε χειλος εν εκαλεσε την φωνην; Ἔθος τηι Γραφηι ουτω καλειν
τα ρηματα, γλωσσαν. Ἀναγκαιον δε και τουτο ειδεναι δια τους αιρετικους, τους
κατηγορουντας της δημιουργιας του Θεου, τους λεγοντας, οτι πονηρον το σωμα. Ἐπειδη
γαρ τα πονηρα κινηματα της διανοιας τοις μελεσι του σωματος η Γραφη καλει· οιον τι
λεγω· Ἠκονησαν γλωσσαν αυτων ωσει οφεως· Ἡ γλωσσα αυτων μαχαιρα οξεια·
νομιζουσιν ουν τινες, οτι περι της γλωττης ειρηται. Ουκ ειρηται δε περι της γλωττης· μη
γενοιτο· εργον γαρ εστι του Θεου· αλλα περι των ρηματων των φονικων, των
αποκτιννυντων ανθρωπους, των εμπιπτοντων ξιφους χαλε56.187 πωτερον. Ἡ γλωσσα
αυτων μαχαιρα οξεια· και παλιν· Χειλη δολια εν καρδιαι, και εν καρδιαι ελαλησε κακα· ου
περι του μελους λεγων του σωματος, αλλα περι των υπουλων ρηματων. Ουτω και
ενταυθα ειπων, Και ην πασα η γη χειλος εν, ου τουτο εδιδαξεν, οτι παντες ανθρωποι
ειχον εν χειλος, αλλα χειλος την φωνην εκαλεσεν. Ειπων γαρ, Ἦν πασα η γη χειλος εν,
επηγαγε, Και φωνη μια πασιν. Ουτως οταν λεγηι, Ταφος ανεωιγμενος ο λαρυγξ αυτων, ου
του λαρυγγος κατηγορει, αλλα των κακων ρηματων των αναβαινοντων εκειθεν, των
νεκρων δογματων. Ταφος γαρ τουτο εστι, νεκρων δοχειον οστων και σωματων. Τοιαυτα
κακεινων τα στοματα, των κατηγορουντων του ∆ημιουργου· τοιαυτα τα στοματα των
αισχρα φθεγγομενων ανθρωπων, των λοιδορουντων, των δυσωδη και πονηρα ρηματα
εκ της οικειας φαρυγγος εκβαλλοντων.
ηʹ. Ευωδιας αυτην εμπλησον, ανθρωπε, μη δυσωδιας· θησαυρον ποιησον
βασιλικον, μη ταφον σατανικον. Ει δε ταφος εστι, καν αποκλεισον, ινα μη προβαινηι η
δυσωδια. Πονηρα εχεις ενθυμηματα; Μη προενεγκηις αυτα δια ρηματων· εασον κατω
κεισθαι, και ταχεως αποπνιγονται. Ἄνθρωποι εσμεν, πολλα πολλακις πονηρα
βουλευομενοι και ατοπα και αισχρα βουλευματα· αλλα μη συγχωρωμεν εις ρηματα τα
νοηματα προελθειν, ινα πιεζομενα κατω ασθενεστερα γινηται και απολλυηται. Καθαπερ
γαρ θηρια τις παντοδαπα και ανημερα εις λακκον εμβαλων, αν μεν εμφραξηι τον λακκον
ανωθεν, αποπνιγει ραιδιως· αν δε διεξοδον τινα και αναπνοην παρασχηι μικραν, πολλην
αυτοις διδωσι την παραμυθιαν, και ουκ αφιησιν απολεσθαι, αλλ' εκθηριοι μειζονως·
ουτω και επι των λογισμων γινεται των πονηρων, οταν τεχθωσιν ενδον, αν μεν
αποκλεισωμεν αυτων την εις τα εξω προοδον, ταχεως αυτους αφανιζομεν· αν δε δια
των ρηματων αυτους εξενεγκωμεν, κακεινους ισχυροτερους ειργασαμεθα, δοντες
αναπνευσαι δια της γλωττης αυτοις, και προς τα των ατοπων πραξεων βαραθρα ταχεως
απο της των αισχρων ρηματων μελετης καταπιπτομεν. ∆ια τουτο ο προφητης ουχ
απλως ταφον εκαλεσεν, αλλα Ταφον ανεωιγμενον, αυτο τουτο εγκαλων οπερ ειπον.
Ουδε γαρ εαυτον αισχυνει μονον ο τα αισχρα φθεγγομενος ρηματα, αλλα και τους
πλησιον, και τους συγγινομενους αυτωι πολλης αναπιμπλησι της λυμης. Και καθαπερ ει
τους ταφους ανοιξομεν, λοιμου τας πολεις εμπλησομεν· ουτω τα αισχρα στοματα ει
μετα αδειας ανοιγοιτο, τους συγγινομενους απαντας νοσου χαλεπωτατης εμπλησει. ∆ια
τουτο χρη θυραν και μοχλον και χαλινον επιθειναι τωι στοματι. Ὅτι μεν ουν μια φωνη
ην τοτε, ικανως εκ τουτων ημιν αποδεδεικται· λοιπον δε αναγκαιον ειπειν, τινος ενεκεν
αι πολλαι επεισηχθησαν. Ἀλλα τεως τον ηθικωτερον γυμνασωμεν λογον· παιδευσωμεν
την ημετεραν γλωτταν χαλινον εχειν, και μη παντα απλως εκφερειν τα απο της
διανοιας· μη κακηγορειν τους αδελφους, μη αλληλους δακνειν και κατεσθιειν. Των
δακνοντων τα σωματα χειρους εισιν οι δια λογων τουτο ποιουντες. 56.188 Ἐκεινοι τοις
οδουσι δακνουσι το σωμα, ουτος τοις λογοις δακνει την ψυχην, τιτρωσκει την
υποληψιν, ανιατον ποιει το τραυμα. ∆ιοπερ μειζονα εκδεξεται κολασιν και τιμωριαν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

οσον χαλεπωτερον εντιθησι το δηγμα. Ου δια τουτο δε μονον εκπεσειται συγγνωμης ο
κατηγορων, αλλ' οτι ουτε δικαιαν ουτε αδικον εχει προφασιν ειπειν της πονηριας της
εαυτου. Αι μεν γαρ αλλαι αμαρτιαι καν αλογους εχωσιν αιτιας, αλλ' ομως εχουσιν· οιον,
ο πορνος επιθυμιαν πληροι, ο κλεπτης την πενιαν λυει, ανδροφονος τον θυμον παυει· ο
κατηγορων ουδεμιαν εχει προφασιν ειπειν. Ποιαν γαρ, ειπε μοι, χρηματων περιουσιαν
περιβαλλεται; ποιαν επιθυμιαν πληροι; Ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η βασκανιας υποθεσις,
ουτε δικαιαν ουτε αδικον εχουσα αιτιαν. ∆ια τουτο απεστερηται συγγνωμης απασης.
Βουλει κακηγορειν; ∆ιδωμι σοι χρησιμην υποθεσιν. Βουλει κακως λεγειν; Ειπε τας
αμαρτιας σου κακως. Λεγε γαρ συ, φησι, τας αμαρτιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις. Ειδες
κακηγοριαν στεφανον εχουσαν και εγκωμιον και δικαιοσυνην; Παλιν, ∆ικαιος εαυτου
κατηγορος εν πρωτολογιαι· εαυτου, ουκ αλλου. Ἐαν αλλου κατηγορος γενηι, εκολασθης·
εαν εαυτου, εστεφανωθης. Και ινα μαθηις ποσον εστι καλον το κατηγορειν το εαυτου
παραπτωμα, ∆ικαιος εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι, φησι. Και μην ει δικαιος, πως
κατηγορος; ει κατηγορος, πως δικαιος; Ὁ δικαιος ουκ εστι κατηγοριας υπευθυνος. Ἀλλ'
ινα μαθηις, οτι καν αμαρτωλος ηι τις, κατηγορηι δε των αμαρτηματων, δια της
κατηγοριας δικαιος γινεται, δια τουτο ειπε, ∆ικαιος εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι.
Τι δε εστιν, Ἐν πρωτολογιαι; Προσεχε ακριβως· Ἐν τοις δικαστηριοις δυο μερη εστι, των
μεν εναγοντων, των δε εναγομενων· των μεν κατηγορουντων, των δε
κατηγορουμενων· των μεν υπευθυνων, των δε ανευθυνων· και η πρωτολογια τωι
κατηγορωι διδοται, τωι ανευθυνωι. Ἐνταυθα δε τουναντιον. Συ ο υπευθυνος αρπασον την
πρωτολογιαν, ινα ανευθυνος γενηι· μη αναμεινηις τον κατηγορον. Ει και των υπευθυνων
ει, αλλα πριν η παρ' εκεινου τι τοιουτον ακουσηις, αυτος κατηγορησον των
ημαρτημενων. Μαχαιρα εστιν η γλωσσα ηκονημενη· αλλα μη ετεροις επαγωμεν
τραυματα, αλλα τας ημετερας σηπεδονας αποτεμνωμεν. Βουλει μαθειν οτι εθος ην τοις
δικαιοις μη αλλους κακως λεγειν, αλλ' εαυτους; Ἄκουσον του Παυλου βοωντος· Χαριν
εχω ενδυναμωσαντι με Χριστωι, οτι πιστον με ηγησατο θεμενος εις διακονιαν, τον
προτερον βλασφημον οντα, και διωκτην, και υβριστην. Ὁραις πως εαυτον κακως λεγει;
Και παλιν, Χριστος ηλθεν εις τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι, ων πρωτος ειμι εγω. Και
παλιν αλλαχου, Ουκ ειμι ικανος, φησι, καλεισθαι αποστολος, διοτι εδιωξα την
Ἐκκλησιαν του Θεου.
θʹ. Ειδες πως πανταχου εαυτον κακως λεγει; Οιδε γαρ της κατηγοριας ταυτης το
κερδος, οτι δικαιοσυνην εργαζεται. Ὅταν μεν ουν αυτον εαυτου κατηγορειν 56.189 δεηι,
αφειδως κεχρηται τηι κατηγοριαι· οταν δε και ετερους ιδηι τοις αλλοτριοις δικαζοντας
κακοις, ορα μεθ' οσης αυτους επιστομιζει της αυστηροτητος, ουτωσι λεγων· Ὥστε μη
προ καιρου τι κρινετε, εως αν ελθηι ο Κυριος, ος και φωτισει τα κρυπτα του σκοτους, και
φανερωσει τας βουλας των καρδιων. Ἐκεινωι τηρησον το δικαστηριον, τωι τα αποῤρητα
ειδοτι της διανοιας. Καν ακριβως νομιζηις ειδεναι τα του πλησιον, εσφαλται σου η
κρισις. Τις γαρ οιδε, φησι, τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι;
Ποσοι των απεῤριμμενων και ευτελων ηλιου φαιδροτερον εκλαμπειν εχουσι! ποσοι των
μεγαλων και περιφανων σποδος οντες και ταφος κεκονιαμενος ευρεθησονται!
Ἤκουσας πως ο Παυλος εαυτον κακως λεγει, μετα σφοδροτητος και υπερβολης
αμαρτηματων, ων ουκ εμελλεν ευθυνας υπεχειν, συνεχως μεμνημενον; Βλασφημος γαρ
και διωκτης και υβριστης προ του βαπτισματος ην, εκεινα δε τα αμαρτηματα ελυσε το
βαπτισμα· αλλ' ομως αυτων μεμνηται, ουκ επειδη λογον εμελλεν υπερ αυτων υπεχειν,
αλλ' ινα δειξηι του Θεου την φιλανθρωπιαν, και τινα οντα, οιον κατεσκευασεν, απο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

διωκτου ποιησας αποστολον. Ει δε εκεινος των αφανισθεντων αμαρτηματων μεμνηται,
πολλωι μαλλον ημας των μετα το βαπτισμα μεμνησθαι χρη. Τις γαρ ημιν απολογια
εσται, η ποια συγγνωμη, οταν εκεινος μεν των ανευθυνων μνημονευηι συνεχως, ημεις
δε μηδε ων μελλομεν λογον υπεχειν, μηδε τουτων εαυτους υπομιμνησκωμεν, αλλ'
αφεντες τα οικεια, τα αλλοτρια περιεργαζωμεθα κακα; [Ἄκουσον τον Πετρον λεγοντα·
Ἔξελθε απ' εμου, οτι ανηρ αμαρτωλος ειμι.] Ἄκουσον πως και Ματθαιος της προτερας
εαυτου κατηγορει ζωης, και τελωνην εαυτον καλει, και ουδε αισχυνεται τον προτερον
εκπομπευων βιον. Ἐπειδη γαρ ουδεν ειχον κατηγορειν εαυτων μετα το βαπτισμα, των
προτερων εμεμνηντο, παιδευοντες ημας των μεν αλλοτριων κακων μηδενα ποιεισθαι
λογον, τα δε οικεια μεριμναιν και συνεχως αναστρεφειν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν
ετερον φαρμακον τοιουτον προς την των αμαρτηματων αναιρεσιν, ως η συνεχης αυτων
αναμνησις, και η διηνεκης αυτων κατηγορια. Ουτως ο τελωνης τα μυρια ηδυνηθη κακα
αποθεσθαι, ινα ειπηι· Ὁ Θεος, ιλασθητι μοι τωι αμαρτωλωι· ουτως ο Φαρισαιος της
δικαιοσυνης απασης εξεπεσεν, οτι αφεις λογιζεσθαι τα αυτωι πεπλημμελημενα, την
οικουμενην κατεδικαζε, λεγων· Ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρωπων, αρπαγες και
πλεονεκται, ουδε ως ουτος ο τελωνης. ∆ια τουτο και ο Παυλος παρηινει λεγων· Ἕκαστος
δε δοκιμαζετω το εαυτου εργον, και τοτε εις εαυτον μονον το καυχημα εξει, και ουκ εις
τον ετερον. Βουλει μαθειν και εν τηι Παλαιαι πως οι δικαιοι κατηγορησαν εαυτων;
Ἄκουε και τουτων εκεινοις συνωιδα φθεγγομενων. Ὁ μεν γαρ ∆αυιδ ελεγεν· Αι ανομιαι
μου υπερηραν την κεφαλην μου· ωσει φορτιον βαρυ εβαρυνθησαν επ' εμε. Ὁ δε Ἡσαΐας
εβοα· Οιμοι ο ταλας εγω, οτι ανθρωπος ων και ακαθαρτα χειλη εχων. Και οι τρεις παιδες
εν καμινωι διατριβοντες, και τα σωματα θανατωι δια τον Θεον παραδοντες, εν τοις
εσχατοις των αμαρτωλων εαυτους ηριθμουν, Ἡμαρτομεν, ηνομησαμεν, λεγοντες·
καιτοι τι λαμ56.190 προτερον εκεινων, τι καθαρωτερον ην; Και γαρ ει και τινας ησαν
αμαρτιας πεποιηκοτες, πασας απεσμηξε της φλογος εκεινης η φυσις. Ἀλλ' ου προς τα
κατορθωματα εωρων τα οικεια, αλλα τα αμαρτηματα ανελογιζοντο. Ουτω και ∆ανιηλ
μετα τον λακκον των λεοντων, μετα τας μυριας τιμωριας, ας υπεμεινε, και αυτος
εαυτου κατηγορει, του δε πλησιον ουδεις. Τι δη ποτε; Ὅτι ο μεν ετερους λεγων κακως,
παροξυνει τον ∆εσποτην. Ὁ δε εαυτον λεγων κακως, εξιλεοι και καταλλαττει· και τον
δικαιον δικαιοτερον απεργαζεται, και τον αμαρτωλον εξαρπαζει των εγκληματων και
συγγνωμης αξιον ποιει. Ταυτ' ουν ειδοτες, μη τα αλλοτρια, αλλα οικεια
πολυπραγμονωμεν κακα· αναπτυξωμεν ημων το συνειδος, αναμνησθωμεν ημων την
ζωην απασαν, εκαστον των ημαρτημενων ημιν περιεργασωμεθα, και μη μονον μη
λεγωμεν κακως ετερους, αλλα μηδε ακουωμεν ετερων λεγοντων κακως. Και γαρ και
τουτου εγκλημα κειται και τιμωρια μεγιστη· Ἀκοην γαρ, φησι, ματαιαν μη παραδεξηι.
Ουκ ειπεν, Ἀκοηι ματαιαι μη πιστευσηις, αλλα, Μηδε δεξηι αυτην· αποφραξον τα ωτα,
αποτειχισον τηι κατηγοριαι την εισοδον, δειξον οτι του κατηγορουμενου ουκ ελαττον
αυτος ο ακουων εχθρος ει και πολεμιος τωι κακως λεγοντι. Μιμησαι τον προφητην ουτω
λεγοντα· Τον καταλαλουντα λαθρα τον πλησιον αυτου, τουτον εξεδιωκον. Ουκ ειπεν,
οτι Ουκ επιστευον, ουδε οτι Ου παρεδεχομην τα λεγομενα, αλλα και απηλαυνον, ως
εχθρον και πολεμιον. ιʹ. Ἀλλ' εισι τινες, οι ψυχραι παραμυθιαι εαυτους παραμυθουνται,
ουτωσι λεγοντες· Κυριε, μη στησηις μοι την αμαρτιαν ταυτην, οτι ακοης λογον οφειλω.
Τις χρεια της απολογιας; τις χρεια της συγγνωμης ταυτης; Σιγησον, και απηλλαξαι των
εγκληματων· μηδεν ειπηις, και καθαρος ει της αγωνιας. Τι σαυτωι πραγματα πλεκεις, και
παρα Θεωι, και παρα ανθρωποις; Τι ποιεις υπευθυνον εαυτον εγκληματων; τι το φορτιον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

βαρυτερον δεσμεις; Ουκ αρκει σοι περι των οικειων κακων ευθυνας υποσχειν, αλλα και
ετερας αμαρτιας επισωρευεις σαυτωι; Περιττη αυτη η απολογια· ουκ ακοης λογον
οφειλεις, αλλα κατηγοριας λογον χρεωστεις. Ὅταν γαρ ακουσας, ου σιγησηις, ου της
ακοης λογον μονον οφειλεις, αλλα και κατηγοριας. Ἐκ γαρ των λογων σου δικαιωθησηι,
φησι, και εκ των λογων σου κατακριθησηι. Ταυτα ουχ υπερ των κακως ακουοντων, αλλ'
υπερ των κακως λεγοντων δεδοικως λεγω και διαμαρτυρομαι. Ὁ μεν γαρ κακως
ακουσας, ουδεν επηρεασται, ουδε εβλαβη· αλλ' αν μεν ψευδη ηι τα περι αυτου λεγομενα,
και μισθον εχει· αν δε αληθη, ουδεν ουδε ουτως επηρεασται παρα την σην κατηγοριαν.
Ουδε γαρ απο της σης λοιδοριας οισει τοτε την ψηφον αυτωι ο δικαζων. Ει δε χρη τι και
θαυμαστον ειπειν, και τα μεγιστα κερδανει γενναιως φερων την βλασφημιαν, ωσπερ
ουν και ο τελωνης· ο δε κακως λεγων, αν τε αληθη κακως ειπηι τον πλησιον, τα μεγιστα
ηδικηται. Και οτι μεν ο συκοφαντων απολωλεν, ουδε αποδειξεως χρεια· οτι δε, καν
αληθη λεγηι, φορτικωτερον εαυτωι ποιει το δικαστηριον, εκπομπευων τας του πλησιον
συμφορας, και σκανδαλων αιτιος γινομενος, α κρυπτειν δεον, εκκαλυπτων απασι, και
κηρυττων τα αμαρτηματα 56.191 του πλησιον, παντι που δηλον εστιν. Ει γαρ ενα τις
σκανδαλισας, απαραιτητον δωσει τιμωριαν, ο μυριους σκανδαλιζων δια της πονηρας
φημης, ποσην ουχ υποστησεται κολασιν; Και γαρ ο Φαρισαιος ουκ εψευδετο, αλλ' αληθη
ελεγε, τελωνην καλων τον τελωνην, αλλ' ομως δικην εδωκε. Ταυτ' ουν ειδοτες,
αγαπητοι, φευγωμεν το κατηγορειν. Ουτε γαρ ταυτης χαλεπωτερα, ουτε ευκολωτερα
εστιν αμαρτια. Τινος ενεκεν; Ὅτι πασης παρανομιας οξυτερον δραται, και ταχεως
συναρπαζει τον μη προσεχοντα. Αι μεν γαρ αλλαι αμαρτιαι και χρονου δεονται, και
δαπανης, και μελλησεως, και συνεργων, και πολλακις εν τηι του χρονου διατριβηι
διακοπτονται. Οιον τι λεγω· Ειλετο τις φονευσαι, ειλετο τις αρπασαι και πλεονεκτησαι·
πολλης αυτωι δει της πραγματειας, και εν τωι μελλειν πολλακις εξελυσε τον θυμον,
απεστη της πονηρας ορμης, κατελυσε την διεφθαρμενην γνωμην, ου προσεθηκε το
εργον τηι βουληι· επι δε του κακως λεγειν ουχ ουτως, αλλ' εαν μη σφοδρα ωμεν
νηφοντες, συναρπαζομεθα ραιδιως· και ουτε χρονου, ουτε μελλησεως, ουτε δαπανης,
ουτε πραγματειας ημιν δει τινος, ωστε κακως ειπειν· αλλ' αρκει μονον ελεσθαι, και
ευθεως εις εργον εξηλθε το βουλημα. Γλωσσα γαρ εστιν η υπηρετουμενη μονον. Ἐπει
ουν και οξυῤροπον το κακον, και ευπεριστατος η αμαρτια, και χαλεπη η κολασις και η
τιμωρια, και κερδος ουδεν, ου μικρον, ου μεγα, μετα πολλης της ακριβειας φευγωμεν το
νοσημα, και τα αλλοτρια περιστελλωμεν κακα, και μη εκπομπευωμεν· παραινωμεν τοις
αμαρτανουσι, καθως και ο Κυριος φησιν· Ἐαν αμαρτησηι εις σε ο αδελφος σου, υπαγε,
ελεγξον αυτον μεταξυ σου και αυτου μονου. Ὥστε το αδημοσιευτον των ελεγχων
ευκολωτεραν 56.192 ποιησει την θεραπειαν. Μη δακνωμεν, μηδε κατεσθιωμεν τα
αλλοτρια τραυματα· μη τας μυιας μιμησωμεθα, αλλα τας μελιττας ζηλωσωμεν. Αι μυιαι
τοις τραυμασιν εγκαθεζονται, και δακνουσιν· αι μελιτται τοις ανθεσιν εφιπτανται. ∆ια
τουτο αυται μεν κηρια πηγνυουσιν, εκειναι δε νοσηματα επαγουσιν, οις αν
επικαθεσθωσι σωμασι· και αι μεν εισι βδελυκται, αι δε ποθειναι και επιδοξοι. Και ημεις
τοινυν τωι λειμωνι της αρετης των αγιων επιπτηναι την ψυχην παρασκευασωμεν, και
συνεχως την ευωδιαν των παρ' εκεινοις κατορθωματων ανακινωμεν, τα δε τραυματα
μη δακνωμεν των πλησιον· αλλ' ει και τινας ιδωμεν τουτο ποιουντας, επιστομιζωμεν,
τον φοβον αυτοις της κολασεως επιτειχιζοντες, της συγγενειας αυτους
αναμιμνησκοντες της προς τους αδελφους. Ει δε μηδενι τουτων εικοιεν, μυιας αυτους
καλωμεν, ινα καν το ονειδος της προσηγοριας ταυτης αποστησηι της πονηρας μελετης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αυτους· ινα της κακοσχολιας ταυτης απαλλαγεντες, πασαν την σχολην εις την ερευναν
των οικειων αναλισκωσι κακων. Ουτω γαρ οι τε πεπτωκοτες αναστησονται τηι μνημηι
των ημαρτημενων αυτοις ουκ εκπομπευομενων, οι τε τα οικεια αναλογιζομενοι
συνεχως κακα, ραιδιως αυτα αποθησονται, τηι μνημηι των ημαρτημενων προς την των
λοιπων πραξιν οκνηροτεροι γινομενοι, οι τε την αρετην των αγιων επισκοπουντες
συνεχως, μεγιστον ληψονται ζηλον προς την των αυτων μιμησιν· και δια τουτων
απαντων ολοκληρου του σωματος της Ἐκκλησιας ημιν κατορθωθεντος, δυνησομεθα
μετα του πληρωματος τουτου εις την βασιλειαν των ουρανων εισελθειν· ης γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου
και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23


