Ad Stagirium a daemone vexatum
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΙΝΕΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΣΤΑΓΕΙΡΙΟΝ ΑΣΚΗΤΗΝ
∆ΑΙΜΟΝΩΝΤΑ
47.423 ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ
αʹ. Ἔδει μεν ημας, ω φιλτατε παντων εμοι Σταγειριε, και παρειναι σοι νυν και
συνδιαταλαιπωρεισθαι, και λο47.424 γωι παρακαλουντα, και εργωι διακονουμενον,
και τα αλλα παντα συλλαμβανοντα, μερος τι της αθυμιας 47.425 επικουφιζειν. οσον
ημιν δυνατον ην· επειδη δε η του σωματος ασθενεια, και το κατασκηψαν τηι κεφαληι
κακον οικοι μενειν καταναγκασαν, διακονιαν τοσουτον εχουσαν κερδος ημας
αφειλετο, οπερ εστιν υπολοιπον και προς παραμυθιαν την σην, και προς ωφελειαν
την ημετεραν, τουτο κατα δυναμιν εισενεγκειν ουκ οκνησομεν. Ἴσως μεν γαρ εσται
τι πλεον, προς το τα παροντα σε φερειν γενναιως· αν δε αρα μηδεν τι τοιουτον
ανυσωμεν, το γουν των εις ημας ηκοντων ελλειφθηναι μηδεν, ραιον ημας διακεισθαι
ποιησει του λοιπου. Ὁ γαρ απαντα αναπληρωσας, οσαπερ αν οιηται προς λυσιν
φερειν των κατεχοντων ανιαρων, καν μηδεν περανηι, της γουν απο των λογισμων
αιτιας αφειται, και το των εγκληματων αχθος αποθεμενος, το της αθυμιας φερειν
αναγκαζεται μονον. Ει μεν ουν των ευδοκιμουντων παρα Θεωι και μεγαλα
δυναμενων ετυγχανον ων, ουκ αν διελιπον δεομενος και ικετευων υπερ της τιμιας
εμοι κεφαλης· επειδη δε με την παῤρησιαν εκεινην και την ισχυν το των
αμαρτηματων πληθος παρηιρηται, την δια ρηματων παρακλησιν πειρασομαι σοι
προσαγαγειν. Και γαρ επι των τα σωματα καμνοντων, ιατρων μεν αφανισαι τας
αλγηδονας και παυσαι την νοσον, το δε παρακαλειν ουδε των οικετων οι περι την
θεραπειαν οντες αφηιρηνται, αλλ' ουτοι μαλιστα εισιν οι τους πολλους υπερ τουτων
αναλισκοντες λογους, οταν ευνοι τοις κεκτημενοις αυτους τυχωσιν οντες. Ἂν μεν
γαρ τι λεχθηι παρ' ημων το δυναμενον σβεσαι την αμετρον ταυτην οδυνην, απερ
ευχομεθα γεγονεν· αν δε μηδεν ευρωμεν φθεγξασθαι τοιουτο, της γουν προθυμιας
ημας αποδεξεται παντως ο κελευσας δια του μακαριου Παυλου κλαιειν μετα
κλαιοντων και συναπαγεσθαι τοις ταπεινοις. ∆οκει μεν ουν μια σοι της αθυμιας
υποθεσις ειναι του πονηρου τουτου δαιμονος η μανια· πολλα δε αν ευροι τις εφεξης
τα απο της ριζης ταυτης τικτομενα λυπηρα. Και ταυτα ουκ απ' εμαυτου λεγω νυν,
αλλ' εξ ων αποδυρομενου σου πολλακις ηκουσα προς ημας, ηνικα συν ημιν ησθα· και
πρωτον μεν το βιωτικωτερον ζωντα τον εμπροσθεν χρονον μηδεν τοιουτο παθειν,
αλλ' ηνικα εσταυρωσας τωι κοσμωι σαυτον, τηνικαυτα αισθησιν της νοσου λαβειν,
ικανον θορυβησαι και εις αμηχανιαν εμβαλειν· δευτερον δε το πολλους μεν και
τρυφωντας των τα αυτα σοι νενοσηκοτων, μικρον καρτερησαντας χρονον, ταυτης
απαλλαγηναι της αῤρωστιας, και ουτως εις τελειαν υγιειαν επανελθειν, ως και
ομιλησαι γαμοις, και πατερας γενεσθαι παιδων πολλων, και των ηδεων του
παροντος απολαυσαι βιου, και μηδεν τοιουτο παλιν παθειν· σε δε τοσουτον ελκοντα
χρονον εν νηστειαις και παννυχισι και τηι λοιπηι σκληραγωγιαι, μηδεμιαν λυσιν
ευρεσθαι των κατεχοντων δεινων· τριτον προς τουτοις, το τον αγιον εκεινον
τοσαυτην εν αλλοις ανδρασι δυναμιν επιδειξαμενον, μηδεν επι της σης αγαπης
δυνηθηναι πραξαι τοιουτο, μητε εκεινον, μητε τους μετ' εκεινου, και ταυτα
δυνατωτερους οντας αυτου, αλλα παντας ομοιως ερυθριασαντας απελθειν. Μετα δε
τουτων και ετερως σφοδρα εφης αλγειν, οτι ουτω σου της ψυχης η 47.426 της
αθυμιας περιεγενετο δυναμις, ως μικρου πολλακις και επι βροχον ορμησαι ελθειν,
και επι ποταμον και επι κρημνον. Ἔστι δε τι και πεμπτον επι τουτοις, το τους μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ομηλικας και μετα σου ταυτης ηργμενους της πολιτειας, οραιν εν ευθυμιαι διαγοντας,
σαυτον δε εν χαλεπωτατωι κλυδωνι κειμενον ετι και δεσμωτηριον οικουντα το
παντων ελεεινοτερον. Ου γαρ ουτω τους δεδεμενους σιδηρωι δακρυειν εφης δειν, ως
τους ταυτην περικειμενους την αλυσιν. Ἔλεγες δε μοι και ετερον ειναι προς τουτοις
το μαλιστα σε θορυβουν· δεδοικεναι γαρ υπερ του πατρος και τρεμειν, μηποτε
αισθομενος, μεγαλα τους υποδεξαμενους σε την αρχην αγιους εργασηται δεινα· τηι τε
γαρ δυναμει και τωι πλουτωι θαῤρουντα, και υπο της αθυμιας κρατουμενον, παντα
τολμησειν εις αυτους, και ουδενος αφεξεσθαι των εμπιπτοντων αυτωι. Και μεχρι μεν
του παροντος δυνηθηναι την μητερα και συγκαλυψαι το γεγονος, και επιζητουντα
σε παρακρουσασθαι πολλακις αυτον· ει δε χρονος εγγενηται πλειων, φωραθησεσθαι
της μητρος την υποκρισιν, και αφορητον αυτον εκεινηι τε εσεσθαι και τοις μοναχοις.
Ὁ δε των κακων κολοφων το μηδε υπερ των μελλοντων εχειν θαῤρειν, μηδε ειδεναι
σαφως, ει ποτε εσται λυσις της νοσου ταυτης και απαλλαγη, δια το πολλακις τουτο
προσδοκησαντα παλιν τοις αυτοις περιπεσειν. Ἱκανα γουν ταυτα θορυβησαι ψυχην,
και πολλης εμπλησαι ταραχης, αλλα ψυχην την παρειμενην και απαιδευτον και
νωθραν· ημεις δε ην εθελησωμεν διαβλεψαι μικρον, και λογισμους ανακινησαι τους
ευσεβεις, ωσπερ τινα κονιν λεπτην, ταυτας αποτιναξομεθα της αθυμιας τας
υποθεσεις. Καιτοι μη με νομισηις δια το εξω του πονου και της ζαλης ταυτης εσταναι,
ταυτα επαγγελλεσθαι σοι μετ' ευκολιας νυν. Ει γαρ και απιστα δοξω λεγειν τισιν,
αλλ' ομως ερω· ου γαρ δη μετα των αλλων και αυτος απιστησεις ημιν. Ἐπειδη γαρ
επεπηδησε σου τηι ψυχηι παρα την αρχην ο μιαρος δαιμων εκεινος, και μεταξυ
παντων ευχομενον κατεβαλεν, ουκ ετυχον μεν παρων και χαριν εχω τωι
φιλανθρωπωι Θεωι, εμαθον δε απαντα μετα ακριβειας, ωσπερανει παρων. Ὁ γαρ εμος
φιλος και σος Θεοφιλος ο Ἐφεσιος ελθων, απαντα μοι σαφως διηγησατο, την
στρεβλωσιν των χειρων, την διαστροφην των οφθαλμων, τον απο του στοματος
αφρον, την αποτροπαιον και ασημον εκεινην φωνην, τον του σωματος τρομον, την
αναισθησιαν την επι πολυ, το οναρ το κατα την νυκτα εκεινην φανεν· αγριον γαρ
τινα υν βορβορωι μολυνθεντα πολλωι συνεχως επιπηδαιν σοι και προσπαλαιειν εφη·
ειτα τον παρακαθευδοντα υπο της οψεως ταραχθεντα, διεγερθηναι τε, και παλιν σε
κινουμενον υπο του δαιμονος ευρειν.
βʹ. Ἐπειδη ουν ταυτα απηγγειλεν εκεινος, τοσαυτην ημιν κατεχεε την αχλυν,
οσην ο δαιμων ουτος τηι αγαπηι τηι σηι. Ὡς δε μετα πολυν ανηνεγκα χρονον, ουδεν
εμοι λοιπον των εν τωι κοσμωι τουτωι δεινων εδοκει ειναι 47.427 δεινον, ουτε των
ηδεων ηδυ· αλλα πολλην και παλαι των εν τωι βιωι ματαιοτητα κατεγνωκως, πολλωι
πλεον τουτο επαθον τοτε, και μειζων με ποθος εισηιει της ευλαβειας της σης. Τοιαυτη
γαρ η φυσις των ανιαρων· επιτεινειν ειωθε τας φιλιας αει, και δηλον εκ του και τας
εχθρας δυνασθαι διαλυειν ευκολως. Ουδε γαρ εστι τις ουτως αθλιος ουδε ηλιθιος, ος
ορων αλγουντα τον εχθρον, δυνησεται φυλαξαι την απεχθειαν την προς αυτον. Ει δε
εχθρους ελεουμεν και φιλους ποιουμεθα, οταν τι των αβουλητων υπομειναντες
ιδωμεν, εννοησον τι πασχειν εικος ην με, τον απαντων μοι φιλτατον, και ον ισον
αγω της εμαυτου κεφαλης, εν τοις ανηκεστοις ορωντα κατα τον της αθυμιας λογον.
Μηδε νομισηις ημας εξω της θλιψεως εσταναι της σης, μηδε δια τουτο την
παρακλησιν υποπτευσηις την εμην. Ει γαρ και του σπαραττεσθαι και καταβαλλεσθαι
παρα του πονηρου δαιμονος δια την του Θεου χαριν απηλλαγμαι, της γουν αθυμιας
της δια ταυτα και της οδυνης το ισον σοι φερω μερος, και ουδεις αν απιστησειε μοι
των ειδοτων φιλειν ως χρη φιλειν. Φερε ουν αποτιναξωμεθα την κονιν· ουτω γαρ
εσται φορητη και κουφη της αθυμιας ταυτης η φυσις, μονον ην μη θελησωμεν
απλως εκδοντες εαυτους τωι παθει συρεσθαι κατα κρημνων, αλλα και ανανηψαι και
λογισασθαι τι των δεοντων σπουδασωμεν. Πολλα γαρ των δοκουντων ειναι δεινων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

μεγαλα μεν φαινεται και αφορητα πριν εξετασθηναι καλως· ει δε τις αυτα τωι
λογισμωι διασκεψηται, ευρησει πολλωι της υπονοιας καταδεεστερα· οπερ και νυν
ελπιζω γενησεσθαι. Ἀλλα διαναστησον σαυτον, και μη τηι ματαιαι και αλογωι των
πολλων επομενος δοξηι, σφοδροτερον εργασηι καθ' ημων τον εχθρον. Ει μεν ουν προς
τινα μοι των απιστων ο λογος ην, η των αυτοματως απαντα φερεσθαι νομιζοντων, η
των πονηροις δαιμονιοις του κοσμου την προνοιαν ανατιθεντων, πολλης αν μοι
πραγματειας εδεησεν, ινα πρωτον την πεπλανημενην δοξαν εκβαλων, και πεισας
ειδεναι την αληθη του παντος προνοιαν, ουτως επι το παρακαλειν τρεψω τον λογον·
επειδη δε τηι του Θεου χαριτι απο βρεφους τα ιερα γραμματα οιδας, και τα αληθη και
σωτηρια δογματα διαδεξαμενος εκ προγονων πιστευεις ακριβως οτι μελει περι
παντων τωι Θεωι, και μαλιστα των πιστευοντων αυτωι, τουτο αφεντες το μερος,
ετερωθεν ποιησωμεθα την αρχην. Ἐπειδη τους αγγελους εποιησεν ο Θεος· μαλλον δε
ανωτερω τον λογον αγαγωμεν· πριν τους αγγελους γενεσθαι, και τας αλλας
δυναμεις τας εν τοις ουρανοις, ην ο Θεος, αρχην ουδεποτε του ειναι λαβων.
Ἀνενδεης δε ων αει, τοιουτον γαρ το Θειον, εποιησεν αγγελους, αρχαγγελους, και
τας αλλας των ασωματων ουσιας, εποιησε δε δι' ετερον μεν ουδεν, δι' αγαθοτητα δε
μονην. Ὧν γαρ της θεραπειας ουκ εχρηιζε, τουτων ουδ' αν δημιουργος εγενετο, ει μη
σφοδρα ην αγαθος. Μετα δε την τουτων δημιουργιαν ποιει και τον ανθρωπον δια
την αυτην ταυτην παλιν αιτιαν, και τον κοσμον απαντα τουτον. Και μυριων αυτον
εμπλησας αγαθων τον μικρον εκεινον και ευτελη τοις τοσουτοις εργοις επεστησε,
τουτο αυτον αποφηνας επι της γης, οπερ εστιν αυτος εν τοις ουρανοις. Το γαρ,
47.428 Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν, ουδεν ετερον
εστιν η το και αυτον την αρχην ανηιρησθαι των εν τηι γηι. Ποιησας δε αυτον και εν
τοσαυτηι καταστησας τιμηι, καθαπερ βασιλεια βασιλει το καλλιστον των επι γης
απεταξε τον παραδεισον. Και προς τουτοις βουλομενος αυτωι δειξαι και ετερωθεν
οσον των λοιπων αναβεβηκε ζωων, αγει προς αυτον απαντα, και ονοματα επιθειναι
κελευει πασιν αυτοις. Και ομως ουδεν εξ αυτων διδωσιν αυτωι προς βοηθειαν· και
την αιτιαν προστιθησιν· Ου γαρ ευρεθη, φησι, βοηθος ομοιος αυτωι. ∆ιδαξας δε αυτον
και δια τουτων το μεσον εκατερας της φυσεως, και οτι παντων αυτος τιμιωτερος, και
ουδεν εν τοσουτωι πληθει ισον αυτωι, τοτε δη κτιζει και την γυναικα, καν τουτωι
παλιν αυτον τιμων και φανερον ποιων, οτι δι' αυτον γεγονε, καθως και ο Παυλος
φησιν· Ου γαρ εκτισθη ανηρ δια την γυναικα, αλλα γυνη δια τον ανδρα. Ου τουτοις
δε μονον αυτον απεσεμνυνεν, αλλα και λογον αυτωι μονωι των παντων εχαρισατο,
και της αυτου γνωσεως κατηξιωσε, και της προς αυτον ομιλιας απολαυειν εδωκεν,
ως απολαυειν εκεινωι δυνατον ην, και αθανασιαν παρεξειν υπεσχετο, και πολλης της
σοφιας ενεπλησε, και πνευματικην χαριν ενεθηκεν, ως και προφητευσαι τινα. Και
ταυτα παντα εδωρησατο ουδενος προυπηργμενου κατορθωματος παρ' αυτου. Τι ουν
εκεινος μετα τοσαυτα και τηλικαυτα αγαθα; Πιστοτερον του ταυτα δωρησαμενου τον
εχθρον ενομισε, και της εντολης του ποιησαντος αλογησας, προετιμησε την απατην
του παντελως αυτον αφανισαι σπουδασαντος και παντων αθροως εκβαλειν των
αγαθων. Και προετιμησεν, ουδεν ουτε μεγα ουτε μικρον ευεργεσιας ενεκεν
επιδειξαμενου προς αυτον εκεινου, αλλα ρηματα προσενεγκαντος μονον αυτωι. Ἆρ'
ουν εξηλειψεν αυτον ο Θεος, τοσαυτην αγνωμοσυνην εξ αρχης και απ' αυτης, ως
ειπειν, γραμμης επιδειξαμενον; Τουτο μεν γαρ κατα τον του δικαιου λογον
ακολουθον ην, τον μυρια μεν παθοντα καλα, αντι δε τουτων απο παρακοης και
αχαριστιας ευθεως τα προοιμια του βιου πεποιημενον, απολεσαι και εκ μεσου
βαλειν. Ὁ δε Θεος ουχ ηττον η προτερον ευεργετων αυτον διετελεσε, δεικνυς οτι,
καν μυριακις αμαρτωμεν και αποστραφωμεν αυτον, τα προς σωτηριαν ημιν αυτος
οικονομων ου παυεται, ιν' αν μεν επιστρεψωμεν, και σωθωμεν· αν δε επιμενωμεν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

κακιαι, το γουν αυτον τα αυτου πραττειν εκ τουτου περιγινεται. ∆οκει μεν ουν το
εκβαλειν του παραδεισου, και το κωλυσαι του ξυλου της ζωης, και το παραδουναι τωι
θανατωι, κολαζοντος ειναι και τιμωρουμενου· το δε προνοουντος εστιν ουχ ηττον η
και προτερον. Ει γαρ και παραδοξον ειναι δοκει το λεγομενον, αλλ' ομως αληθες· τα
μεν γαρ γινομενα εναντια αλληλοις ην, τα δε αμφοτερων τελη συμφωνα και
ακολουθα. Οιον τι λεγω· Το αποκλεισαι του παραδεισου, το κατοικισαι εναντιον, το
αποτρεψαι του ξυλου της ζωης, το κωλυσαι, το ποιησαι θνητον, το τεως ανωτερον
αποφηναι της αποφασεως, παντα δη και τα εξ εκεινων και τα εκ τουτων υπερ της
τουτου σωτηριας εγενετο και τιμης. Και υπερ μεν των προτε47.429 ρων ουδεν αν
ειποιμι παντι γαρ δηλον εστι, δει δε τον υπερ των μετα ταυτα δουναι λογον.
γʹ. Πως ουν εισομεθα οτι και τα δευτερα υπερ των εκεινωι συμφεροντων ην;
Ἂν εννοησωμεν τι τουτων μη γενομενων επαθεν αν. Τι ουν αν επαθεν; Ει, του
διαβολου μετα την παραβασιν επαγγειλαμενου δειξειν αυτους ισοθεους, επι της
αυτης εμεινε τιμης, τρισιν αν περιεπεσε τοις εσχατοις κακοις. Πρωτον μεν γαρ τον
Θεον αν ενομισεν ειναι βασκανον, και απατεωνα, και ψευστην· δευτερον δε τον
αληθως απατεωνα, και του ψευδους και της βασκανιας πατερα, και ευεργετην και
φιλον· και προς τουτοις αθανατα αν διετελεσεν αμαρτανων του λοιπου. Τουτων δε
αυτον απαντων απηλλαξεν, εκβαλων του παραδεισου τοτε. Ουτω που και ιατρος,
αφεις μεν το ελκος μειζονα την σηπεδονα εργαζεται, εκκοπτων δε κωλυει περαιτερω
προελθειν του τραυματος την κακιαν. Τι ουν; φησιν. Ουκ εστη μεχρι τουτων, αλλα
και ιδρωτας και πονους προσεθηκεν, οτι ουδεν ουτω προς ανεσιν αχρηστον ως η των
ανθρωπων φυσις εστιν. Ει γαρ και τουτων επικειμενων ου διαλιμπανομεν
αμαρτανοντες, τι ουκ αν ετολμησαμεν, ει προς τρυφην και αργιαν ανηκεν ημας ο
Θεος; Πασαν γαρ κακιαν, φησιν, εδιδαξεν η αργια. Και μαρτυρει τωι λογωι τα καθ'
ημεραν γινομενα, και τα επι των προγονων δε συμβαντα των ημετερων. Ἐκαθισε
γαρ ο λαος, φησι, φαγειν και πιειν, και ανεστησαν παιζειν· και παλιν· Ἐλιπανθη,
επαχυνθη, επλατυνθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος. Συνωιδα δε τουτοις και ο
μακαριος ∆αυιδ φθεγγεται λεγων· Ὅταν απεκτεινεν αυτους, τοτε εξεζητουν αυτον,
και επεστρεφον και ωρθριζον προς τον Θεον. Και τηι Ἱερουσαλημ δια του Ἱερεμιου
φησιν ο Θεος· ∆ια παντος παιδευθητι, Ἱερουσαλημ, οπως αν μη αποστηι η ψυχη μου
απο σου. Ὅτι δε ου τοις μοχθηροις μονον, αλλα και τοις χρηστοις, και ταπεινουσθαι
και καμπτεσθαι προς σωτηριαν εστι, παλιν ο προφητης φησιν· Ἀγαθον μοι, Κυριε, οτι
εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα δικαιωματα σου. Και μετα τουτον δε ο Ἱερεμιας τα
αυτα δη ταυτα εκβοαι ει και μη ρημασι τοις αυτοις· Ἀγαθον ανδρι οταν αρηι ζυγον
βαρυν εκ νεοτητος αυτου· καθισεται κατα μονας, και σιωπησεται. Και περι εαυτου δε
του Θεου δειται λεγων· Μη γενηι φειδομενος μου εις αλλοτριωσιν εν ημεραι πονηραι.
Και ο μακαριος δε Παυλος ο τοσουτον εν τηι χαριτι διαλαμψας, και την ανθρωπινην
φυσιν υπερβας, ομως και αυτος εδειτο της ωφελειας τουτου του καλου· διο και
ελεγεν· Ἐδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι αγγελος Σαταν, ινα με κολαφιζηι, ινα μη
υπεραιρωμαι. Ὑπερ τουτου τρις τον Κυριον παρεκαλεσα, και ειπε μοι· Ἀρκει σοι η
χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Καιτοι γε ενην και χωρις
διωγμων και θλιψεων και πονων και ιδρωτων κατορθωθηναι το κηρυγμα, αλλ'
ομως ουκ ηθελησεν ο Χριστος των κηρυττοντων φειδομενος. ∆ια τουτο φησιν
αυτοις· Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν εξετε. Και τοις βουλομενοις δε εις την βασιλειαν
βαδιζειν, δια της εστενοχωρημενης τουτο κελευει ποιειν οδου, ως ουκ ενον
ετερωθεν εκεισε ελθειν. Ουτως αι θλιψεις και οι πειρασμοι και τα συμβαινοντα ημιν
ανιαρα των χρηστων ουχ ηττον την κηδεμονιαν του Θεου ημιν ενδεικνυνται. Και τι
λεγω τας θλιψεις 47.430 τας ενθαδε; της γαρ βασιλειας των ουρανων ουκ ελαττον η
της γεεννης απειλη παριστησι την φιλανθρωπιαν αυτου. Ει γαρ μη γεεννα ηπειλητο,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ουκ αν τις ταχεως επετυχε των εν τοις ουρανοις αγαθων. Ουδε γαρ αρκει μονη η των
χρηστων επαγγελια προτρεψαι προς αρετην, μη και του φοβου των δεινων
ωθουντος τους ραιθυμοτερον προς εκεινην διακειμενους. ∆ια τουτο και του
παραδεισου την αρχην εξεβαλε τον πρωτοπλαστον, οτι η παρασχεθεισα αυτωι τιμη
χειρονα αυτον απειργαζετο αν, ειπερ εμενεν ασαλευτος και βεβαια εκεινη της
εντολης κινηθεισης. Και τι λεγω τον Ἀδαμ; Τι γαρ ουκ αν εποιησεν ο Καιν εν
παραδεισωι στρεφομενος, και τρυφης απολαυων τοσαυτης, οπου γε και τουτων
εστερημενος, και του πατρος την τιμωριαν παρα ποδας ορων, ουδ' ουτως
εσωφρονιζετο, αλλ' εις μειζονα κακιαν εξεπιπτε, φονον πρωτος αυτος και ευρων και
τολμησας, και φονον τον παντων εναγεστερον; Ουδε γαρ κατα μικρον, ουδ' εν
χρονωι πολλωι προσηλθε τωι καινωι τουτωι μιασματι, αλλ' αθροως και εξαιφνης προς
αυτην ευθεως ανεπηδησε την κορυφην, τον κοινωνησαντα των αυτων ωδινων
αυτωι, τον ηδικηκοτα ουδεν, πλην ει το τιμησαι τον Θεον αδικημα ᾤετο, τουτον
λοχησας και ανελων. Συ δε μοι κανταυθα παλιν του Θεου την φιλανθρωπιαν
καταμαθε· οτε μεν γαρ εις αυτον υβρισε, δια των λογων αυτον νουθετει, και
παραμυθειται λυπουμενον· οτε δε εμανη κατα του αδελφου, τοτε δη επεξερχεται, και
την τιμωριαν επαγει. Καιτοι και τα προτερα της αυτης κολασεως, μαλλον δε και
χαλεπωτερας αξια ην. Ει γαρ επ' ανθρωπων, οταν τις των οικετων τα μεν αμεινω
φυλαττηι εαυτωι, τα δε φαυλοτερα τωι δεσποτηι προσαγηι, δεινον το πραγμα και υβρις
ειναι δοκει, ποσωι μαλλον επι Θεου; Ὁ δε Καιν ου τουτο μονον ημαρτεν, αλλα και
ετερον ουχ ηττον, το δυσχεραναι τηι τιμηι του αδελφου. Ει μεν γαρ ως αμαρτων
μετεγινωσκεν, αποδεκτος της καλλιστης ταυτης μεταβολης ην· νυν δε ου μετανοιας,
αλλα και ζηλου και βασκανιας η συγχυσις ην, και το τελος απεδειξε. Μονον γαρ ουκ
ωργιζετο τωι Θεωι, οτι μη ετιμησεν αυτον υβρισθεις, και προυθηκε τον ακολαστον
του επιεικους· αλλ' ομως και ουτω σφοδραν των αμαρτηματων απαιτουντων την
τιμωριαν ελαττον πολλωι της αξιας κεχρηται τωι πεπλημμεληκοτι, και
φλεγμαινουσαν αυτου καταστελλειν πειραται την ψυχην. Ἀπο γαρ θυμου η αθυμια
εκεινη ην· διο και φησι προς αυτον· Ἡσυχασον. Ταυτα δε ελεγεν, ειδως μεν οι
προβησεται κακου, βουλομενος δε πασαν τοις αγνωμονουσιν εκκοψαι προφασιν. Ει
γαρ εκολασθη παρα την αρχην, πολλα αν ειπον τοιαυτα πολλοι· ου γαρ ενην
παρακαλεσαι λογωι, και νουθετησαι, και επιπληξαι προτερον, και τοτε τοις αυτοις
επιμενοντα μετελθειν; Πολλης ωμοτητος και απηνειας αυτη η κολασις. ∆ια τουτο
μακροθυμει ταις εις αυτον υβρεσιν ο Θεος, αμα μεν επιστομιζων εκεινους, αμα δε και
δεικνυς οτι και τον πατερα του Καιν δι' αγαθοτητα επαιδευσε, προς δε και εις
μετανοιαν αγων τους μετα ταυτα δια της τοιαυτης χρηστοτητος αυτου. Ἐπειδη δε
κατα την σκληροτητα αυτου, 47.431 και αμετανοητον καρδιαν εθησαυρισεν εαυτωι
την οργην, το τηνικαυτα επεξερχεται· ει δε και μετα τον φονον εμεινεν ατιμωρητος,
και εφ' ετερον αν προηλθε μειζον κακον. Ουδε γαρ εστιν ειπειν οτι παρα αγνοιαν
επλημμελησεν· ο γαρ ο νεωτερος συνηκε, πως αν ουτος ηγνοησε; Πλην αλλ', ει
βουλει, κεισθω και αγνοιας ειναι το προτερον· μετα το ακουσαι το, Ἡσυχασον, μετα
το συγγνωμης τυχειν, απο ποιας αγνοιας επι τον φονον ηρχετο, και την γην
εμολυνε, και τους της φυσεως νομους ανετρεψεν; Ὁραις ως ουδε τα προτερα του
αγνοειν ην, αλλα κακιας και πονηριας και μιαριας της εσχατης; Τις ουν η τουτων
τιμωρια; Στενων εσηι, φησι, και τρεμων επι της γης. ∆οκει μεν ουν η κολασις ειναι
πικρα· αλλ' ουκ εαν το αμαρτημα λογισωμεθα, και αυτην δε την τιμωριαν
διασκεψωμεθα καλως. Ὅτε γαρ προσηνεγκε κακως, ηλγησεν, οτι υβρισας ουκ
ετιμηθη παρα του υβρισθεντος Θεου, νουθετουντα αυτον διεπτυσε, φονον ετολμησε
πρωτος, μαλλον δε και φονου πολλωι μιασμα εναγεστερον, ελυπησε τους
γεγεννηκοτας, εψευσατο τωι Θεωι. Μη γαρ φυλαξ ειμι του αδελφου μου; φησι· και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

αντι τουτων απαντων φοβωι κολαζεται μονον και τρομωι. Ἀλλ' ομως και την
χρηστοτητα του Θεου ουκ απο του πραοτεραν ειναι μονον της αμαρτιας την
τιμωριαν ειποιμι αν φαινεσθαι, αλλα και απο του κερδος αυτην εχειν ου το τυχον.
Το δε κερδος ην σωφρονιζεσθαι τους εξης απαντας, και γινεσθαι βελτιους δια της εις
εκεινον επιτιμησεως. ∆ια τουτο ουκ ανειλεν αυτον· ουδε γαρ ην ισον ακουειν οτι
Καιν τις ανελων αδελφον απεθανε, και οραιν τον ανελοντα δικην τινοντα. Τοτε μεν
γαρ καν ηπιστηθη τουτο λεγομενον δια την του μυσους υπερβολην· νυνι δε
φαινομενος και παρων, και πολλους και επι πολυν χρονον μαρτυρας της τιμωριας
ποιουμενος, καταδηλον και πιστον και τοις τοτε και τοις εφεξης κατεστησε το
γεγονος. Τι ουν τουτο προς εκεινον, φησι; Μαλιστα μεν, και της αυτου προενοησε
σωτηριας, οτε προανεστελλεν αυτου την λυσσαν το γε αυτου μερος δια της των
λογων παραινεσεως. Ει δε και την τιμωριαν αυτην τις εξετασειε, και εκ ταυτης
πολλην οψεται την ωφελειαν ουσαν. Ει μεν γαρ αυτον απεκτεινεν ευθεως ο Θεος,
ουκ αν τινα προθεσμιαν αυτωι μετανοιας και βελτιωσεως εδωκε· τοτε δε τρομωι και
δεει συζων, ει μη λιαν αναισθητος ην, και θηριον μαλλον η ανθρωπος, πολλα αν απο
ταυτης εκερδανε της ζωης. Χωρις δε τουτων ελαττονα αυτωι την μελλουσαν κολασιν
δια ταυτης της τιμωριας ειργαζετο. Τα μεν γαρ εν τωι παροντι βιωι επαγομενα ημιν
παρα του Θεου λυπηρα η κολαστηρια των εκει βασανων υποτεμνεται μερος ου
μικρον. Και τουτου τας μαρτυριας απο των θειων τις αν αγαγοι Γραφων. Ὁ μεν γαρ
Χριστος τοις μαθηταις διαλεγομενος, και τα κατα τον Λαζαρον διηγουμενος, φησι
τον Ἀβρααμ ικετευομενον παρα του πλουσιου ακρωι τωι δακτυλωι μικρον επισταξαι
φλεγομενηι τηι γλωσσηι ειπειν προς αυτον· Τεκνον, μνησθητι οτι απελαβες συ τα
αγαθα εν τηι ζωηι σου, και Λαζαρος τα κακα· νυν δε ουτος ωδε παρακαλειται, συ δε
οδυνασαι. Ὁ δε Παυλος Παυλον δε οταν ειπω, τα του Χριστου λεγω παλιν
προσταγματα· αυτος γαρ την μακαριαν εκεινην εκινει ψυχην, τοις Κορινθιοις
επιστελλων ποτε περι του 47.432 πεπορνευκοτος, κελευει τον τοιουτον παραδοθηναι
τωι σαταναι εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου. Και τοις αυτοις παλιν υπερ των αναξιως τοις μυστηριοις
κοινωνουντων διαλεγομενος, ∆ια τουτο, φησι, πολλοι εν υμιν ασθενεις και
αῤρωστοι, και κοιμωνται ικανοι. Ει γαρ εαυτους εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα·
κρινομενοι δε υπο Κυριου παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν. Ειδες
φιλανθρωπιαν αφατον, και πλουτον χρηστοτητος απειρον; ειδες πως απαντα
πραττει και πραγματευεται ο Θεος, ινα και αμαρτανοντες δυνηθωμεν πραοτεραν της
οφειλομενης υποστηναι την κολασιν, η και απαλλαγηναι τελεον;
δʹ. Ει δε λεγοι τις, τινος ουν ενεκεν ου τον εξ αρχης απατησαντα ηφανισε;
και τουτο σφοδρα κηδομενος ημων. Ει μεν γαρ προς βιαν ο μιαρος εκεινος εκρατει,
ειχεν αν τινα λογον το ζητουμενον· ει δε ταυτης μεν αφηιρηται της δυναμεως,
πειθων δε μονον το μη πεισθηναι δε εφ' ημιν, τινος ενεκεν της ευδοκιμησεως την
προφασιν περιαιρεις, και την των στεφανων εκκοπτεις υποθεσιν; Προς δε τουτοις ει
μεν ειδως αυτον ακαταγωνιστον οντα, και παντων μελλοντα κρατειν, ειτα αφηκεν,
ην μεν ουδε ουτως αξιον υπερ τουτων απορειν· και γαρ και τοτε παρ' ημας εγινετο
το κρατειν εκεινον και νικαν τους ου βιαζομενους, αλλ' εκοντας υποκλινομενους
αυτωι· πλην αλλ' ομως ουδε τουτο ηρκεσεν αν τοις βουλομενοις αγνωμονειν. Ει δε
πολλοι μεν εισιν οι περιγενομενοι της εκεινου δυναμεως ηδη, πολλοι δε οι
περιεσομενοι παλιν, τι τους μελλοντας ευδοκιμειν, και λαμπραν επιδεικνυσθαι
νικην, τοσαυτης αποστερεις τιμης; ∆ια τουτο γαρ ειασεν, ινα αυτον καταβαλωσιν οι
προτερον ηττηθεντες υπ' αυτου· ο πασης αυτωι κολασεως μειζον, και προς εσχατην
κατακρισιν αγαγειν ικανον. Ἀλλ' ου παντες αυτου περιεσονται, φησι. Και τι τουτο
προς το λεγομενον; Πολλωι γαρ δικαιοτερον τους μεν γενναιους λαμβανειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αφορμας, εν αις την προαιρεσιν επιδειξονται την αυτων, τους δε ου τοιουτους απο
της οικειας κολαζεσθαι ραιθυμιας, η δια τουτους εκεινους επηρεαζεσθαι. Νυν μεν γαρ
ο φαυλος, καν αδικηται, ου παρα τον ανταγωνιστην, αλλα παρα την αυτου νωθρειαν
κρατουμενος· και τουτο δηλοι το πληθος των νικωντων αυτον· τοτε δε αν οι
σπουδαιοι δια τους φαυλους επηρεασθησαν, ουκ εχοντες οπου τηι ανδρειαι χρησονται
δι' εκεινους· και εγενετο παρομοιον, ωσπερ αν ει τις αγωνοθετης αθλητας εχων δυο,
τον μεν και συμπλακηναι ετοιμον τωι ανταγωνιστηι, και καρτεριαν επιδειξασθαι
πολλην, και στεφανον αναδησασθαι, τον δε της ταλαιπωριας εκεινης αργιαν
προτιμωντα και τρυφην, λαβων εκ μεσου τον ανταγωνιστην, αμφοτερους
απρακτους εκπεμψειε παρ' αυτου. 47.433 Ουτω μεν γαρ ο σπουδαιος δια τον φαυλον
επηρεασθη, εκεινος δε ουκετι δια τον γενναιον κακος, αλλα δια την κακιαν την
αυτου. Και νυν μεν δοκει το ζητουμενον αυτοις ειναι περι του διαβολου· κατα δε την
ακολουθιαν ο λογος ουτος προιων την αυτου πολλοις εγκαλεσει και μεμψεται την
προνοιαν, και την δημιουργιαν απασαν διαβαλει του Θεου. Και γαρ της του στοματος
και της των οφθαλμων κατηγορησει διαπλασεως· δια τουτων μεν γαρ επιθυμουσιν
ων ου δει, και εις μοιχειαν εμπιπτουσιν οι πολλοι· δι' εκεινου δε βλασφημουσι, και
τα ολεθρια των δογματων προφερουσιν ετεροι. Ἆρ' ουν δια τουτο χωρις γλωττης και
οφθαλμων γενεσθαι τους ανθρωπους εχρην; Ουκουν και τους ποδας εκκοψομεν, και
τας χειρας αποτεμουμεν, επειδη αυται μεν αιματων πληρεις εισιν, εκεινοι δε εις
κακιαν τρεχουσι. Ἀλλ' ουδε τα ωτα την απηνειαν του λογου τουτου δυνησεται
εκφυγειν· και γαρ ακοην ματαιαν παραδεχεται, και την των δογματων φθοραν
παραπεμπει τηι ψυχηι· ωστε και ταυτα αφαιρησομεν. Ει δε τουτο, και σιτα, και ποτα,
και ουρανον, και γην, και θαλατταν, και ηλιον, και φως, και σεληνην, και τον των
αστρων χορον, και παντα των αλογων τα γενη· που γαρ εσται χρησιμα ταυτα, του δι'
ον εγενετο παντα κατακοπεντος ουτως ελεεινως; Ὁραις τον γελωτα και την ατοπιαν
εις ην ο λογος καταστρεφειν αναγκαζεται; Ὁ γαρ διαβολος εαυτωι κακος, ουχ ημιν·
ημεις γαρ ει βουλοιμεθα και πολλα καρπωσομεθα δι' αυτου καλα, ακοντος μεν και
μη βουλομενου· το δε θαυμα και εν τουτωι μειζον, και της του Θεου φιλανθρωπιας η
υπερβολη. Το γαρ βελτιους γινεσθαι τους ανθρωπους δακνει μεν αυτον και αυτο
καθ' εαυτο και λυπει· οταν δε και δι' αυτου τουτο προξενηται ημιν, ουδ' ενεγκειν
δυνησεται την επηρειαν. Πως ουν προξενειται δι' αυτου; ∆εδοικοτες αυτου την
ωμοτητα και τας συνεχεις επιβουλας, και τας επαλληλους μηχανας, τον πολυν
υπνον αποκρουομεθα, νηφομεν, μεμνημεθα του Κυριου διαπαντος. Και οτι ουκ εμος
ουτος ο λογος, αλλα του μακαριου Παυλου, ακουσον πως δια των αυτων σχεδον
ρηματων διεγειρει τους καθευδοντας των πιστων. Τοις γαρ Ἐφεσιοις επιστελλων
ουτω πως φησιν· Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας,
προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου, προς
τα πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρανιοις. Ταυτα δε ελεγεν, ου καταβαλειν
αυτους, αλλα διαναστησαι βουλομενος. Και ο Πετρος δε, Νηψατε, φησι,
γρηγορησατε, οτι ο αντιδικος υμων διαβολος ως λεων ωρυομενος περιπατει, ζητων
τινα καταπιηι· ωι αντιστητε στερεοι τηι πιστει. Τουτο δε ειπε σφοδροτερους
εργασασθαι θελων, και πεισαι πλειονα προς τον Θεον την οικειοτητα εχειν. Ὁ γαρ
εφεστωτα τον εχθρον ορων, μαλλον προστρεχει και συμπλεκεται τωι δυναμενωι
βοηθειν. Ουτω που και τα παιδια τα μικρα, οταν μεν ιδηι τι των φοβερων, εις τον της
μητρος καταφευγοντα κολπον, και εκκρεμασθεντα των ιματιων εκεινης, εχεται
αυτων ασφαλως, και πολλων ανθελκοντων πολλακις, ουκ αφισταται· οταν δε μηδεν
ηι το θορυβουν, ουδε καλουσης εκεινης και εφελκομενης ανεχεται, αλλα και
καλουσαν διαπτυει, και πολλα προς το επισπασασθαι μηχανωμενην αποστρεφεται,
και τραπεζης κειμενης 47.434 καταφρονει. ∆ια τουτο πολλαι των μητερων επειδαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

μηδεν ισχυσωσι παρακαλουσαι, μορμολυκεια και φοβητρα κατασκευαζουσαι, ουτως
αυτων σοφιζονται την επανοδον, και πειθουσι προσδραμειν παλιν αυταις. Τουτο δε
ουκ επι των παιδιων γινεται μονον, αλλα και εφ' ημων. Ὅταν γαρ ημας ο Πονηρος
φοβηι και ταραττηι, τοτε σωφρονιζομεθα, τοτε εαυτους επιγινωσκομεν, τοτε μετα
πολλης της σπουδης τωι Θεωι προστρεχομεν· ει δε ηφανισθη παρα την αρχην ουτος
και γεγονεν εκποδων, ταχα ουδε υπερ των παρελθοντων αν επιστευσαν οι πολλοι·
οιον οτι τον ανθρωπον ηπατησε, και των πολλων εκεινων εξεβαλεν αγαθων· αλλα
τον Θεον φθονωι και βασκανιαι τουτο πεποιηκεναι ειπον αν. Ὅπου γαρ και νυν εισιν
οι ταυτα τολμωντες μετα την τοσαυτην αποδειξιν της απατης αυτου, ει μηδε ολως
πειραν ελαβον της κακουργιας εκεινου, τι ουκ αν ειπον, τι ουκ αν εφθεγξαντο;
Ὅλως δε ει χρη μετα ακριβειας τοις γενομενοις προσεχειν, ουδε εις απαντα ημας ο
διαβολος ωθει, αλλα πολλα μεν και αυτος εργαζεται κακα, πολλα δε και ημεις
εαυτοις ραιθυμιαι και καταφρονησει μονον. Που γαρ, ινα παλιν επι την αρχην
επανελθωμεν, προσεπελασεν ο διαβολος τωι Καιν, και τον φονον πραξαι παρηινεσε;
Τηι μεν γαρ τουτου μητρι φαινεται διαλεγομενος και την απατην κατασκευαζων·
ενταυθα δε ουκετι, πλην ει τις αυτον τους πονηρους λογισμους υποβεβληκεναι φαιη,
και τουτο δε παρα τον καταδεξαμενον και πεισθεντα και την αρχην αυτωι
παρεσχηκοτα της εφοδου. Ἀλλ' ομως ουδε ουτως αυτον ειασεν ο Θεος, αλλ' επεμενε
παιδευων και νουθετων, δι' ων εδοκει κολαζειν αυτον. Και τι λεγω του Καιν την
τιμωριαν, ανδρος ενος, οπου γε και ο κατακλυσμος, ενθα τοσουτων ανδρων απωλεια
δυναιτ' αν ημιν εμφηναι την κηδεμονιαν του Θεου; Πρωτον μεν γαρ ουχ απλως ουδε
απροσδοκητως επηγαγεν εκεινα τα δεινα, αλλα και προειπε, και ου προ χρονου
βραχεος, αλλα και προ εικοσι ετων και εκατον. Ἔπειτα, ινα μη δια το μηκος της
προῤρησεως εις ληθην εμπεσωσι και ραιθυμιαν, παρεσκευασε την κιβωτον
τεκταινεσθαι κατ' οφθαλμους εκεινων αυτων, πασης φωνης λαμπροτερον βοωσαν
του Θεου την απειλην. Ὁ μεν γαρ Καιν εξεπεσεν ηδη της των ανθρωπων διανοιας,
εκεινη δε προ των οψεων αυτων κειμενη, συνεχως των απειληθεντων την μνημην
διηγειρεν. Ἀλλ' ουδε ουτως εσωφρονισθησαν, αλλ' επεμενον προκαλουμενοι και
ελκοντες καθ' εαυτων τα κακα. Ὁ γαρ Θεος ουτε απειλησαι κατακλυσμον ουτε
επαγαγειν ηθελησεν, ωσπερ ουδε την γεενναν αυτην, αλλα παντων ημεις αιτιοι
τουτων· οπερ και σοφωτατος τις συνιδων ελεγεν οτι, Ὁ Θεος θανατον ουκ εποιησεν,
ουδε τερπεται επ' απωλειαι ζωντων. Και αυτος δε δια του προφητου ουτω φησι· Μη
γαρ θελησω τον θανατον του αμαρτωλου, ως το επιστρεψαι και ζηιν αυτον. Ὅταν δε
μη επιστραφωμεν, την απωλειαν και τον θανατον ημεις καθ' εαυτων επαγομεν, ουχ
ο μη βουλομενος ημας απολεσθαι Θεος, και την του διαβολου φυγειν οδον
υποδεικνυς. Ἆρ' 47.435 ουν τουτο μονον εχομεν ειπειν υπερ του κατακλυσμου,
κερδος δε ουδεν ευρησομεν εξ αυτου γεγονος; Ἀλλ' ουδε εστιν ειπειν οσον και τοις
τετελευτηκοσιν αυτοις και τοις μετ' εκεινους γεγενημενοις υπηρξεν. Ἐκεινοι μεν
γαρ περαιτερω προελθειν της κακιας εκωλυθησαν· οι δε μετ' εκεινους εκεινων
μειζονως εκερδανον, της ζυμης, ως αν τις ειποι, και της υποθεσεως των κακων.
αφανισθεισης εκ μεσου μετα των τολμησαντων αυτων. Ει γαρ και χωρις
παραδειγματος ευκολως δυναιντ' αν ευρειν οι ανθρωποι τα κακα, τι ουκ αν επραξαν
πολλων οντων των παρακαλουντων αυτους επι τας πραξεις τας πονηρας; Ὅπερ ινα
μη γενηται, μηδε τοσουτους διδασκαλους οι μετα ταυτα φαυλοτητος εχωσι, παντας
αυτους αρδην απωλεσεν.
εʹ. Ἀλλα τις ο σοφος λογος, μαλλον δε ο ανοητος, των πραττειν μεν ουδεν
βουλομενων αγαθον, παντα δε ζητουντων και λεγοντων, ινα των οικειων
αμαρτηματων την αιτιαν επι τον Θεον αγαγωσιν; Ει μη συνεχωρησε, φησιν, ο Θεος,
ουδ' αν προσηλθεν ο διαβολος, ουδ' αν ηπατησε την αρχην. Ἀλλ' ουδ' αν εμαθεν ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Ἀδαμ οσον ειχεν αγαθον, ουδ' αν εκ της απονοιας εκεινης κατεβη ποτε. Ὁ γαρ
τοσουτου εαυτον καταξιων, ως και θεος γενεσθαι προσδοκαιν, τι ουκ αν ετολμησεν
ουτος, μη σωφρονισθεις; Θωμεν δε μητε συμβεβουλευκεναι τι τον διαβολον, μητε
ολως διειλεχθαι τηι Ευαι περι του ξυλου· αρα αν απταιστοι διετελεσαν μη γενομενου
τουτου; Ουκ εστιν ειπειν. Ὁ γαρ υπο της γυναικος ουτως ευκολως αναπεισθεις,
ουτος και διαβολου ουκ οντος ταχεως αν αφ' εαυτου προς την αμαρτιαν κατεπεσεν·
ο και μειζω αν αυτωι την τιμωριαν εποιησε. Χωρις δε τουτων ουδε νυν της του
διαβολου μονον απατης το παν εστιν, αλλα και υπο της οικειας επιθυμιας αλουσα
κατεπεσεν η γυνη. Και τουτο η Γραφη παρεδηλωσεν ειπουσα· Και ειδεν η γυνη οτι
καλον το ξυλον εις βρωσιν, και οτι αρεστον τοις οφθαλμοις ιδειν, και ωραιον του
κατανοησαι· και λαβουσα του καρπου αυτου εφαγε. Και ου τον διαβολον
απαλλαττων των της επιβουλης εγκληματων ταυτα λεγω νυν, αλλα δειξαι
βουλομενος, οτι ει μη εκοντες κατεπεσον, ουδεις αν αυτους κατεβαλεν. Ὁ γαρ την
παρ' ετερου δεξαμενος απατην ουτως ευκολως, ουτος και προ της απατης ραιθυμως
και χαυνως διεκειτο· ουδε γαρ αν ισχυσε τοσουτον εκεινος, ει νηφουσηι και
εγρηγορυιαι διελεγετο ψυχηι. Ἀλλ' εισι τινες οι, επειδαν κατα τουτο διελεγχθωσι το
μερος, τον διαβολον αφεντες επι την εντολην μεταβαινουσι, και του μεν
ημαρτηκοτος απεχονται, εγκαλουσι δε τωι Θεωι λεγοντες, Τι γαρ εδιδου προσταγμα,
αμαρτησοντας αυτους ειδως; Και ταυτα δε εστι διαβολου τα ρηματα και ασεβους
εννοιας ευρηματα. Ὅτι γαρ και το δουναι την εντολην μειζονος κηδεμονιας εστιν, η
το μη δουναι, δηλον εκειθεν. Ἔστω γαρ ο Ἀδαμ την μεν προαιρεσιν εχων ουτω
ραιθυμον, ως το τελος απεδειξε, δεχεσθω δε μηδεμιαν εντολην, αλλα μενετω
τρυφων· αρα η ασθενεια και η ραιθυμια απο της ανεσεως ταυτης επι το χειρον η επι
το κρειττον επεδωκεν αν; Ἀλλα παντι που δηλον, οτι προς εσχατην αν κατεπεσε
κακιαν, αφροντις ων. Ὁ γαρ μηδεπω θαῤρειν υπερ της αθανασιας εχων, αλλ' ετι
μετεωρον την ελπιδα ταυτην ουσαν ειδως, και προς τοσουτον αλαζονειας και ανοιας
αρθεις, ως και ελπισαι γενεσθαι θεος, και ταυτα ουδαμοθεν τον ταυτα
επαγγειλαμενον πιστον ορων· ει βεβαιαν εσχε την αθανασιαν, που ουκ αν 47.436
εφθασεν απονοιας; τι δε ουκ αν εξημαρτε; ποτε δε αν υπηκουσε του Θεου; Συ δε
παρομοιον ποιεις εγκαλων, ωσπερ αν ει τις και τον πορνευειν απαγορευοντα
μεμφοιτο, επειδη οι ταυτα ακουσομενοι πορνευειν εμελλον. Και πως ουκ εσχατης
ταυτα μανιας τα ρηματα; Ει γαρ μη δεξαμενωι την εντολην προσελθων ο διαβολος
αποστηναι του Θεου συνεβουλευσε, και τουτο ευκολως αν επεισεν· ο γαρ μετα την
του προσταγματος δοσιν καταφρονησας του δεδωκοτος αυτο, ει μηδεν ολως ηκηκοει
παρ' αυτου, ταχεως αν οτι και υπο δεσποτην εστιν ηγνοησε. ∆ια τουτο προλαβων ο
Θεος δι' ων προσεταξεν, εδιδαξεν οτι και κυριον εχει, και παντα υπακουειν αυτου
δει. Και τι πλεον απο τουτου γεγονε; φησι. Μαλιστα μεν, ει και μηδεν εγεγονει,
ουδεν τουτο παρα τον διδαξαντα Θεον, αλλα παρα τον μη δεξαμενον την καλλιστην
ταυτην παιδευσιν· νυν δε ουδε ουτως ανονητος γεγονε και μετα την παραβασιν η
δοσις της εντολης. Και γαρ το κρυβηναι, και το την αμαρτιαν ομολογησαι, και το
σπουδαζειν τον μεν ανδρα επι την γυναικα, εκεινην δε επι τον οφιν την αιτιαν των
γεγενημενων μεταγαγειν, δεδοικοτων εστι και τρεμοντων και το κυρος
επεγνωκοτων του Θεου. Ὅσον δε κερδος ην απο της σατανικης εκεινης προσδοκιας
εις τοσουτον μετατεθηναι φοβον, ουδεις αγνοει. Ὁ γαρ ισοθεΐαν φαντασθεις, αυτος
ουτως εταπεινουτο και συνεστελλετο, ως υπερ τιμωριας και κολασεως τρεμειν, και
την αμαρτιαν εξαγγελλειν την αυτου. Το δε μη αμαρτανειν ανεπαισθητως, αλλ'
επιγινωσκειν ταχεως και συνοραιν το πλημμεληθεν, ουκ εστι μικρον, αλλ' οδος τις
και αρχη προς διορθωσιν αγουσα και την επι το κρειττον μεταβολην. Πασαν μεν ουν
του Κυριου την εις ημας αγαθοτητα ουτε μαθειν ουτε διηγησασθαι δυνατον· ων δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ισμεν το κεφαλαιον ερω. Μετα γαρ την τοσαυτην παρακοην, μετα τοσαυτα
αμαρτηματα, οτε πασαν κατεσχε την οικουμενην η της αμαρτιας τυραννις, οτε την
εσχατην εδει δουναι δικην λοιπον, και απολεσθαι παντελως, και ανωνυμον το των
ανθρωπων γενεσθαι γενος, τοτε την μεγιστην περι ημας ευεργεσιαν επεδειξατο,
υπερ των εχθρων και απηλλοτριωμενων και μισουντων αυτον και αποστρεφομενων
τον Μονογενη κατασφαξας τον εαυτου, και δια τουτου την προς αυτον καταλλαγην
εργασαμενος ημιν, και βασιλειαν ουρανων, και ζωην αιωνιον, και τα μυρια
επαγγειλαμενος δωσειν αγαθα, α μητε οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, μητε επι
καρδιαν ανθρωπου ανεβη. Τι ταυτης αν γενοιτο της κηδεμονιας ισον, της
φιλανθρωπιας, της αγαθοτητος; ∆ια ταυτα και αυτος φησι· Καθως απεχει ο ουρανος
απο της γης, ουτως απεχει η οδος μου απο των οδων υμων, και τα διανοηματα μου
απο της διανοιας υμων. Και ο πραοτατος δε ∆αυιδ περι της φιλανθρωπιας αυτου
διαλεγομενος φησι· Κατα το υψος του ουρανου απο της γης εκραταιωσε Κυριος το
ελεος αυτου επι τους φοβουμενους αυτον· καθ' οσον απεχουσιν ανατολαι απο
δυσμων, εμακρυνεν αφ' ημων τας ανομιας ημων· καθως οικτειρει πατηρ υιους,
ωικτειρησε Κυριος τους φοβουμενους αυτον· ουχ οτι τοσουτον μονον, αλλ' οτι 47.437
παραδειγμα της ακρας φιλοστοργιας ετερον μειζον ουκ ισμεν. Ἐπει οτι και τουτου
πλειον ο Ἡσαΐας εδιδαξε· την γαρ μητερα εις το υποδειγμα παραλαβων την πολυ του
πατρος συμπαθεστεραν προς τα εκγονα ουσαν, ουτωσι λεγει· Μη επιλησεται γυνη
του παιδιου αυτης, η του μη ελεησαι τα εκγονα της κοιλιας αυτης; Ει δε και
επιλαθοιτο ταυτα γυνη, αλλ' εγω ουκ επιλησομαι σου, λεγει Κυριος· δεικνυς οτι και
της φυσικης φιλοστοργιας ανωτερος εστιν ο ελεος του Θεου. Και ταυτα μεν οι
προφηται, τοις δε Ἰουδαιοις αυτος διαλεγομενος ελεγεν ο Χριστος· Ει δε υμεις
πονηροι οντες οιδατε δοματα αγαθα διδοναι τοις τεκνοις υμων, ποσωι μαλλον ο
Πατηρ υμων ο ουρανιος δωσει αγαθα τοις αιτουσιν αυτον; ουδεν αλλο εμφαινων δια
τουτων, αλλ' η οτι οσον των αγαθων και των πονηρων το μεσον εστι, τοσουτον της
του Θεου κηδεμονιας προς την πατρικην το διαφορον. Και μηδε μεχρι τουτου παλιν
στηις, αλλα τωι νωι και περαιτερω προιθι· και γαρ και τουτο, οσον ακουσαι σε
δυνατον, ειρηται· ου γαρ η συνεσις απειρος και η αγαθοτης, δηλονοτι και η
φιλανθρωπια. Ει δε μη καθ' εκαστον των γινομενων αυτην υποπτευομεν, και τουτο
της απειριας αυτης σημειον. Πολλα γαρ και μεγαλα καθ' εκαστην ημεραν υπερ της
σωτηριας της ημετερας οικονομειται, α αυτωι μονωι εστι φανερα. Ἐπειδη γαρ δι'
αγαθοτητα το ημετερον γενος ευεργετει, ουτε δε της παρ' ημων δοξης δεομενος,
ουτε αμοιβης χρηιζων τινος ετερας, τα πλειονα αφιησι λανθανειν ημας· ει δε ποτε και
αποκαλυψειε, και τουτο ημων ενεκεν ποιει, ινα ευχαριστως διατεθεντες πλειονα
επισπασωμεθα την βοηθειαν. Μη τοινυν υπερ τουτων μονον ων ισμεν, αλλα και
υπερ ων ουκ ισμεν ευχαριστωμεν αυτωι· ου γαρ εκοντας μονον, αλλα και ακοντας
οιδεν ευ ποιειν. Ὅπερ ουν και ο Παυλος ειδως παντοτε και εν πασιν ευχαριστειν
παρηινει. Ὅτι δε ου κοινηι παντων μονον, αλλα και ιδιαι εκαστου κηδεται, και τουτο
αυτου παλιν ακουειν λεγοντος εστιν· Ουκ εστι θελημα εμπροσθεν του Πατρος μου
του εν ουρανοις, ινα αποληται εις των μικρων τουτων περι των πιστευοντων εις
αυτον λεγων. Βουλεται μεν γαρ και τους μη πιστευοντας αυτωι σωθηναι
μεταβαλλομενους και πιστευσαι παντας, καθως και ο Παυλος φησιν· Ὃς θελει
παντας ανθρωπους σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν· και αυτος δε τοις
Ἰουδαιοις ελεγεν· Ουκ ηλθον καλεσαι δικαιους, αλλα αμαρτωλους εις μετανοιαν·
και, παλιν δια του προφητου, Ἔλεον θελω, και ου θυσιαν. Ὅταν δε μηδε τοσαυτης
επιμελειας απολαυσαντες εθελησωσι γενεσθαι βελτιους, και επιγνωναι την
αληθειαν, ουδε ουτως αυτους αφιησιν· αλλ' επειδη της ουρανιου ζωης εαυτους
εκοντες απεστερησαν, τα γουν εις τον παροντα βιον αυτοις απαντα χορηγει, τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ηλιον ανατελλων επι πονηρους και αγαθους, και βρεχων επι δικαιους και αδικους,
και τα αλλα απαντα τα προς την συστασιν της παρουσης παρεχων ζωης. Ει δε εχθρων
τοσαυτην ποιειται προνοιαν, τους πιστευοντας αυτωι και θεραπευοντας αυτον κατα
δυναμιν την αυτων πως περιοψεται ποτε; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν, αλλ' εν πλειονι
παντων τουτους εχει σπουδηι· Ὑμων γαρ, φησι, και αι τριχες της κεφαλης πασαι
ηριθμημεναι εισιν.
47.438 ςʹ. Ὥστε οταν εννοησηις οτι πατερα, και οικιαν, και φιλους, και
συγγενεις, και πλουτον αφατον, και δοξαν πολλην ριψας απο των χειρων δια τον
Χριστον, ειτα τοσαυτην θλιψιν υπομενεις νυν, μη καταβαλληις σαυτον· εξ ων γαρ η
απορια τικτεται λογισμων, εκ των αυτων και η της αποριας ημιν εσται λυσις. Πως;
Ἀδυνατον ψευσασθαι τον Θεον· επηγγειλατο δε τοις ταυτα καταλιπουσι ζωην
αιωνιον. Κατελιπες δε συ παντα και διεπτυσας· τι ουν εστι λοιπον το κωλυον σε
θαῤρειν υπερ της υποσχεσεως; ο κατεχων σε πειρασμος νυν; Και τι τουτο προς την
υποσχεσιν; Ου γαρ ενταυθα την αιωνιον ημιν επηγγειλατο ζωην· ει δε και ενταυθα
τα της επαγγελιας πληρουσθαι εμελλεν, ουδε ουτως ασχαλλειν εχρην· τον γαρ
ευλαβη και πιστον ανδρα ουτω βεβαιως διακεισθαι χρη προς τας επαγγελιας του
Θεου, ωστε καν εναντια αυταις φαινηται τα γινομενα, μηδε ουτω ταραττεσθαι, μηδε
απογινωσκειν την εκβασιν. Ὅρα γουν· ο πιστος Ἀβρααμ τινα μεν υποσχεσιν εδεξατο,
τινα δε πραττειν ηναγκαζετο; Ἡ μεν υποσχεσις ην απο του Ἰσαακ πασαν εμπλησειν
την οικουμενην, το δε προσταγμα, αυτον τουτον καταθυσαι τον Ἰσαακ, εξ ου εμελλε
πασα πληρουσθαι η γη. Τι ουν; εθορυβει τουτο τον δικαιον; Ουδαμως· αλλα και
τοσαυτης διαφωνιας ουσης και μαχης τηι κελευσει προς την επαγγελιαν, ουκ
εταραχθη, ουδε ιλιγγιασεν, ουδε ειπε τι τοιουτον εκεινος· Ἕτερα επηγγειλατο, και
ετερα με πραττειν αναγκαζει νυν ο Θεος· απο του παιδος τουτου το πολυ μοι των
εκγονων υπεσχετο πληθος, και τουτον κατασφαξαι κελευει νυν· πως ουν τουτο
εσται, της ριζης εκκεκομμενης; Ἠπατησε με αρα, και διεπαιξεν. Ουδεν τουτων ειπεν,
αλλ' ουδε ενενοησε· και μαλα γε εικοτως. Ὅταν γαρ Θεος ο υπισχνουμενος ηι, καν
μυρια δοκηι την επαγγελιαν αναιρειν, ου χρη θορυβεισθαι περι του τελους ουδε
αμφισβητειν. Τουτο γαρ αυτο μαλιστα της του Θεου δυναμεως εργον εστι, πορον εκ
των απορων ευρειν, καθαπερ ο μακαριος εκεινος τοτε ελογιζετο. ∆ιοπερ αυτου
κατεπλαγη την πιστιν ο Παυλος, ουτως ειπων· Πιστει προσενηνοχεν Ἀβρααμ τον
Ἰσαακ πειραζομενος, και τον μονογενη προσεφερεν ο τας επαγγελιας αναδεξαμενος·
αυτα δη ταυτα εμφαινων και αινιττομενος, απερ ειπον εγω νυν. Ουκ εκεινος δε
μονος, αλλα και ο τουτου παλιν απογονος Ἰωσηφ δια μακρου χρονου και πολλων
πραγματων κινδυνευουσαν ορων την επαγγελιαν, εμενεν ακλινης· προς γαρ τον
επαγγειλαμενον εωρα μονον· ει δε εις ανθρωπινους κατεπεσε λογισμους, και
απεγνω του τελους. Ἡ μεν γαρ δειχθεισα οψις αυτωι και των αδελφων και των
γεννησαμενων την προσκυνησιν προυλεγε· τα δε γινομενα ου τοιαυτα ην, αλλα
πολλωι τουτων απεχοντα. Πρωτον μεν γαρ αυτοι οι προσκυνειν μελλοντες εις
λακκον αυτον εμβαλλουσι, και ανδρασιν αποδομενοι βαρβαροις εις αλλοτριαν και
ποῤρω κειμενην πεμπουσι γην· και ουτως εναντια τοις δειχθεισιν εδοκει τα
γινομενα ειναι, ως και αυτους τους αθλιους εκεινους διαχλευαζειν αυτον και λεγειν·
Ἰδου γαρ, φησιν, ο ενυπνιαστης εκεινος ερχεται· νυν ουν δευτε, αποκτεινωμεν
αυτον, και ριψωμεν αυτον εις ενα των λακκων, και ερουμεν· Θηριον πονηρον
κατεφαγεν αυτον· και 47.439 οψομεθα τι εσται τα ενυπνια αυτου. Μετα δε ταυτα οι
πριαμενοι ουδε ελευθερωι τινι, αλλα δουλωι παλιν αυτον αποδιδονται βασιλικωι. Και
ουδε μεχρι τουτων εστη τα δεινα· αλλα συκοφαντιαι δεσποινης περιπεσων και
κατακριθεις ᾤκει το δεσμωτηριον ετη πολλα, και διαφυγοντων ετερων, αυτος
πλειονα χρονον μενει εκει. Και τοσουτων οντων των δυναμενων την εκεινου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

θορυβησαι ψυχην, εμενε τουτοις απασιν απεριτρεπτος. Τοιαυτα δε και τα ημετερα,
μαλλον δε και πολλωι τουτων απορωτερα. α μεν γαρ επηγγειλατο, βασιλεια
ουρανων, και αιωνιος ζωη, και αφθαρσια, και τα μυρια αγαθα· τα δε γινομενα τεως
και συμβαινοντα πολυ τουτων αφεστηκε· θανατος γαρ εστι και φθορα και τιμωρια
και κολασις και θλιψεις διαφοροι και συνεχεις. Τινος ουν ενεκεν ο Θεος τουτο ποιει,
και τα εναντια ταις επαγγελιαις εκβηναι συγχωρει; ∆υο τα μεγιστα κατορθων, εν
μεν, της αυτου δυναμεως τεκμηριον αναμφισβητητον παρεχων ημιν, οτι και εξ
απεγνωσμενων δυναιτ' αν εις περας τας υποσχεσεις αγαγειν· ετερον δε, την
ημετεραν παιδευων ψυχην παντα πιστευειν αυτωι, καν εναντια τοις ειρημενοις τα
γινομενα φαινηται. Τοιαυτη γαρ η της ελπιδος ισχυς· ου καταισχυνει τον
αντεχομενον αυτης ειλικρινως. Ει γαρ οι τας υποσχεσεις ενταυθα λαβοντες ουτω
διετεθησαν, πολλωι μαλλον ημας τουτο ποιειν χρη, τους ου κατα τον παροντα βιον,
αλλ' εις ετερους αιωνας προσδοκωντας την εκβασιν των χρηστων. α γαρ ενταυθα
προειπε, θλιψις εστι και στενοχωρια. Τι ουν εστι σε το θορυβουν; ποθεν την
υποσχεσιν υποπτευεις του Θεου; Το γαρ καταφρονησαι μεν δι' αυτον του κοσμου
παντος, λεγειν δε παλιν ημελησθαι παρ' αυτου, ουδεν ετερον εστιν η απιστουντος
και υποπτευοντος, και απατην την επαγγελιαν εκεινην ειναι νομιζοντος· οπερ
αληθως εστι δαιμοναιν, και το της γεεννης προκαλεισθαι πυρ. Ἀλλ' εισι τινες οι
βιωτικοις ενστρεφομενοι πραγμασι, εν ανεσει διαγουσι· και γαρ και τουτο προειπεν ο
Χριστος· Ἀμην γαρ, αμην λεγω υμιν, φησιν, οτι κλαυσετε και θρηνησετε υμεις· ο δε
κοσμος χαρησεται. Και επι των προτερων δε γενεων Βαβυλωνιοι μεν οι μηδε τον
Θεον ειδοτες, εν πλουτωι και δυναστειαι ησαν και τιμηι, Ἰουδαιοι δε εν αιχμαλωσιαι
και δουλειαι και τοις εσχατοις κακοις. Και Λαζαρος μεν ο των ουρανων αξιος και της
βασιλειας της εκει, ειλκωμενος ταις των κυνων προεκειτο γλωτταις, λιμωι
μαχομενος διηνεκει· ο δε πλουσιος εν τιμηι και δορυφοριαι και ανεσει και τρυφηι· αλλ'
ομως ουδεν ουτε ουτος εν τηι γεεννηι τουτων απωνατο, ουτε Λαζαρος απο του λιμου
και των τραυματων εις την ακριβειαν του παροντος παρεβλαβη βιου· αλλ' ωσπερ τις
γενναιος αθλητης, εν αυχμωι και πνιγει βαρυτατωι παλαιων, και ενικησε και
εστεφανωθη. ∆ια τουτο και τις σοφος φησι· Τεκνον, ει προσερχηι δουλευειν Κυριωι,
ετοιμασον την ψυχην σου εις πειρασμον· ευθυνον την καρδιαν σου, και καρτερησον,
και μη σπευσηις εν καιρωι επαγωγης. Και μετ' ολιγα φησιν οτι, Ἐν πυρι δοκιμαζεται
χρυσος, και ανθρωποι δεκτοι εν καμινωι ταπεινωσεως. Και παλιν αλλαχου λεγει·
Τεκνον, μη ολιγωρει παιδειας Κυριου, μηδε εκλυου υπ' αυτου ελεγχομενος. Ὁ γαρ το
χρυσιον εις την καμινον εμβαλλων οιδε και μεχρι τινος αυτο πυρωθηναι δει, και
ποτε ανασπασθη47.440 ναι. ∆ια τουτο ουτος μεν φησι· Μη σπευσηις εν καιρωι
επαγωγης. Ὁ δε Σολομων αυτο τουτο διδασκων ελεγε· Μη εκλυου υπ' αυτου
ελεγχομενος. Μεγα γαρ η θλιψις, μεγα προς το δοκιμον εργασασθαι ανδρα, και
παιδευσαι της υπομονης την αρετην. Τι ουν, φησιν, αν περιτρεψηι και καταβαληι δια
της υπερβολης; Πιστος ο Θεος, ος ουκ εασει ημας πειρασθηναι υπερ ο δυναμεθα,
αλλα συν τωι πειρασμωι ποιησει και την εκβασιν του δυνασθαι ημας υπενεγκειν. Ει
γαρ εξ αγαπης μεν η παιδεια, η δε εγκαταλειψις απο μισους, ουκ εστι του αυτου
φιλειν ομου και μισειν τον αυτον, ουδε παιδευειν ομου και εγκαταλιμπανειν. Πως
ουν πολλοι κατεπεσον; φησιν. Ἑαυτους αποστερησαντες του Θεου, ου
καταλειφθεντες υπ' αυτου. Ἰδου γαρ οι μακρυνοντες εαυτους απο σου απολουνται.
Μακρυνουσι δε μη φεροντες τας του Θεου παιδειας, αλλ' οργιζομενοι και
δυσανασχετουντες· και καθαπερ οι μοχθηροι των παιδων, των πατερων αυτους προς
διδασκαλους πεμποντων, αν τους εκει πονους και τας ολιγας φυγοντες πληγας της
των γονεων αποπηδωσιν οψεως, εκερδανον τε ουδεν, και χειροσιν εαυτους
περιεπειραν κακοις, εν αλλοτριαι λιμωττειν και αλασθαι και νοσειν και ατιμαζεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

και δουλευειν αναγκαζομενοι· ουτω και οι την του Θεου παιδειαν ευχαριστως μη
φεροντες, αλλα δυσανασχετουντες, προς τωι μηδεν εξ αυτης καρπωσασθαι και ταις
εσχαταις εαυτους περιβαλλουσι συμφοραις. ∆ια τουτο καρτερειν παρηγγελμεθα, και
την καρδιαν ευθυνειν την εαυτων. Ἀλλα πολλωι χαλεπωτερα πεπονθας. Ουδε γαρ οι
παιδοτριβαι παντας ομοιως και ενι τροπωι γυμναζουσιν, αλλα τοις μεν
ασθενεστεροις ασθενεις, τοις δε γενναιοις τοιουτους παρεχουσιν ανταγωνιστας· ο
γαρ ελαττω της οικειας δυναμεως λαβων τον ανταγωνιστην, καν δι' ολης αυτωι
συμπλεκηται της ημερας, εκεινος αγυμναστος εμεινε. Πως ουν, φησι, τους τον αυτον
επανηιρημενους βιον, ου τοις αυτοις αθλειν εποιησε πονοις; Ὅτι ου μια παρα Θεωι
γυμνασιας ιδεα, ουδε των αυτων απαντες δεονται, καν εν τοις αυτοις ωσι· και γαρ
νοσουντες πολλοι ταις αυταις νοσοις ου των αυτων εδεηθησαν φαρμακων, αλλ'
ετερων μεν ουτοι, ετερων δε εκεινοι. ∆ια τουτο ποικιλοι και διαφοροι των μαστιγων
οι τροποι, και ο μεν νοσωι δοκιμαζεται μακραι, ο δε βαρυτατηι πενιαι, τωι βιαζεσθαι και
αδικεισθαι ετερος, αλλος τωι συνεχεις και επαλληλους θανατους και παιδων και των
αυτωι προσηκοντων ιδειν· και ουτος μεν τωι παρα παντων αποῤριπτεσθαι και μηδ'
ενος αξιουσθαι λογου, εκεινος δε τωι διαβαλλεσθαι εφ' οις ουδεν εαυτωι συνοιδε, και
πονηρας δοξης ανεχεσθαι βαρος, και αλλος αλλως· ουδε γαρ δυνατον απαντα μετα
ακριβειας εξαριθμησασθαι νυν. Τουτων δε εκαστον δοκει μεν, οσον προς την των
σων παραθεσιν συμφορων, κουφον ειναι και ουδεν· ει δε εν πειραι κατεστης αυτων
εμαθες αν οτι τουτο εφ' ωι συ νυν αλυεις, εκεινων πολλωι φορητοτερον. Ει δε και εισι
τινες ελαττον ημων παιδευομενοι, μη σκανδαλιζωμεθα επι τουτωι· η γαρ των πονων
επιτασις μισθων επιτασις εστι και ερεισμα ασφαλες προς το μηκετι εκοντας η
ακοντας εκπεσειν· και γαρ τυφον καταστελλει, και ραιθυμιαν αποστρεφει, και
φρο47.441 νιμωτερους ποιει, και ευλαβεστερους εργαζεται. Και ολως ει βουλοιτο τις
εξαριθμειν απαντα, πολλα αν ευροι τα κερδη των πειρασμων, και ουκ εστιν ουδεις
ων πολυς παρα τωι Θεωι λογος θλιψεως εκτος, καν ημιν μη ουτω φαινηται.
ζʹ. Ει γαρ ο μακαριος Παυλος πολυ το πραγμα υπεμεινεν, ουδεις δε εκεινου
μειζων, αλλ' ουδε ισος εστι, πως ενι μη δεηθηναι της βοηθειας ταυτης αυτους; Ει δε
τινες ουδε ταις θλιψεσι ταυταις εσωφρονισθησαν, ουκετι τουτο παρα την αιτιαν του
την παιδειαν επαγαγοντος, αλλα παρα την ολιγωριαν εκεινων. Ει δε μη επετεθη το
φαρμακον, παρα το ημελησθαι εδοξαν αν απολωλεναι· νυν δε ου μικρον ηνυσται το
μηδεν αιτιασθαι τον ιατρον, αλλα τους καμνοντας και την απροσεξιαν αυτων. Ει δε
τινες προ των πειρασμων ορθα βαδιζοντες μετα την τουτων επαγωγην κατεπεσον,
και παλιν ετεροι πασαν επερχομενοι κακιαν, ουδεμιας θλιψεως επειραθησαν, αλλοι
δε εκ πρωτης ηλικιας εις εσχατας αναπνοας μυριαις τρυχομενοι συμφοραις
διετελεσαν, μηδενι τουτων θορυβωμεθα μηδε καταπιπτωμεν. Ει μεν γαρ απασαν
δυναμενοι και οφειλοντες της προνοιας αυτου την οικονομιαν ειδεναι, ταυτα
ηγνοουμεν, εχρην αθυμειν και ταραττεσθαι· ει δε και ο τοσουτων αποῤρητων
κοινωνησας, και εις τριτον ανελθων ουρανον, ιλιγγιασε προς ταυτην την αβυσσον,
και διακυψας προς το βαθος του πλουτου και της σοφιας και της γνωσεως του Θεου
κατεπλαγη μονον, και ευθυς ανεχωρησε, τι ματην κοπτομεν εαυτους
πολυπραγμονουντες τα ανεξερευνητα και ζητουντες τα ανεξιχνιαστα; Και ιατρωι μεν
τοις φαινομενοις ημιν συμφερουσι πολλακις εναντια προσταττοντι, και το
καταψυχθεν μελος υποθειναι κελευοντι κρουνωι, και αλλα πολλα τοιαυτα
εργαζομενωι παραδοξα ουκ αντιλεξομεν, αλλ' επειδη φθασαντες επεισαμεν εαυτους
οτι τωι της τεχνης λογωι τουτο ποιει, μετα προθυμιας ειξομεν, καιτοι γε διαμαρτοντι
πολλακις· τον δε Θεον τον τοσουτον ημων αφεστηκοτα εν απασι, τον αυτοσοφιαν
οντα, τον ουδεποτε διαμαρτανοντα, πολυπραγμονησομεν; Και ον μεν εδει λογισμους
απαιτειν, τουτωι πιστευσομεν απλως, ωι δε εδει μονωι πιστευειν, τουτον ευθυνας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

λογους των πραττομενων απαιτησομεν, και δυσχερανουμεν την αγνοιαν; Και που
ταυτα ψυχης ευσεβους; Μη, δεομαι και αντιβολω, μη προς τοσουτον μανιας
ελθωμεν, αλλ' εν απασιν οις αν απορωμεν, εκεινο επιλεγωμεν· Τα κριματα σου
αβυσσος πολλη. Και γαρ και τουτο αυτο της του Θεου σοφιας εστι το μη παντα ημας
ειδεναι σαφως. Ει μεν γαρ επισταμενοι τας αιτιας των γινομενων ουτως επειθομεθα
τωι Θεωι, ουκ ην ημιν πολυς ο μισθος, ουδε πιστεως το πραγμα υπηρξεν επιδειξις·
οταν δε μηδεν τουτων ειδοτες και ουτω στεργωμεν εικειν απασιν αυτου τοις
προσταγμασι, και εις υπακοην γνησιαν και εις πιστιν ειλικρινη, μεγιστα τας
ημετερας ωφελουμεν ψυχας. Και γαρ εν μονον πεπεισθαι χρη, οτι συμφεροντως ημιν
απαντα επαγεται παρα του Θεου· τον δε τροπον μηκετι ζητειν, μηδε αγνοουντας
ασχαλλειν η αθυμειν. Ουτε γαρ δυνατον 47.442 ταυτα ειδεναι, ουτε συμφερον, το
μεν δια το θνητους ειναι, το δε δια το ταχεως εις απονοιαν αιρεσθαι. Πολλα ημεις
πραττομεν των τοις παισι τοις ημετεροις δοκουντων μεν ειναι βλαβερων,
συμφεροντων δε ομως· και ουτε εκεινοι την αιτιαν αξιουσι μαθειν, ουτε ημεις
προτερον εαυτους πεισαντες οτι συμφερει το γινομενον, ουτως επι το πραττειν
ερχομεθα, αλλ' εις τουτο μονον αυτους παιδαγωγουμεν εικειν οις αν επιταξωσιν οι
πατερες, και μηδεν περαιτερω ζητειν. Ειτα προς μεν τους γονεις και της αυτης
φυσεως ημιν οντας ουτω διακεισομεθα και ουκ αγανακτησομεν, προς δε τον Θεον,
ου το μεσον τοσουτον εστιν, οσον Θεου προς ανθρωπους, δυσχερανουμεν, οτι μη
παντα ισμεν; Και τι ταυτης της ασεβειας ισον; Προς γαρ τους τοιουτους ο μακαριος
Παυλος αγανακτων ελεγε· Μενουν γε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι
Θεωι; Μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι, Τι με εποιησας ουτως; Και εγω μεν το των
παιδων υποδειγμα, εκεινος δε τουτου πολλωι μειζον εθηκε το του κεραμεως, και του
παρ' αυτου πλαττομενου πηλου. Καθαπερ γαρ ο πηλος, ηιπερ αν αγωσιν αι χειρες του
διατυπουντος αυτον, επεται, ουτω και τον ανθρωπον, ηιπερ αν ο Θεος κελευηι, ταυτηι
επεσθαι, και απερ αν επαγηι, ταυτα μετ' ευχαριστιας δεχεσθαι χρη, ουδεν
αντιλεγοντα, ουδε περιεργαζομενον υπερ του μαθειν. Ουδε γαρ ημιν ταυτα μονοις
εστιν απορα, αλλα και τοις προ ημων αγιοις ανδρασιν εκεινοις και θαυμαστοις. Ὁ
μεν γαρ Ἰωβ ελεγεν· ∆ια τι ασεβεις ζωσι, πεπαλαιωνται δε πλουτωι; και τα εξης. Ὁ δε
μακαριος ∆αβιδ· Παρ' ολιγον εξεχυθη τα διαβηματα μου, οτι εζηλωσα επι τοις
ανομοις, ειρηνην αμαρτωλων θεωρων· οτι ουκ εστιν ανανευσις εν τωι θανατωι
αυτων, και στερεωμα εν τηι μαστιγι αυτων· εν κοποις ανθρωπων ουκ εισι, και μετα
ανθρωπων ου μαστιγωθησονται. Και μετα τουτον δε ο Ἱερεμιας ελεγε· ∆ικαιος ει,
Κυριε, πλην κριματα λαλησω προς σε. Τι οτι οδος ασεβων ευθηνειται; Ἠπορουν μεν
ουν και ουτοι και εζητουν, αλλ' ουκ εξ ισης τοις ασεβεσιν, ουδε εγκαλουντες τωι
Θεωι, ουδε καταγινωσκοντες αδικιαν εκ των γινομενων αυτου. Ὁ μεν γαρ ελεγεν· Ἡ
δικαιοσυνη σου ως ορη Θεου· τα κριματα σου αβυσσος πολλη. Ὁ δε τοσαυτα παθων,
φησιν, ουδε εδωκεν αφροσυνην τωι Θεωι· και μεταξυ του βιβλιου ελεγε, το
ακαταληπτον αυτου της σοφιας και οικονομιας εξηγουμενος, επειδη περι της
δημιουργιας διελεχθη· Ἰδου ταυτα μερη οδου αυτου, και επι ικμαδα λογου
ακουσομεθα εν αυτωι. Ὁ δε Ἱερεμιας αυτο τουτο προορωμενος, μη τις υποπτευσηι
ποτε, προτιθησι της ερωτησεως την εαυτου κρισιν ειπων· ∆ικαιος ει, Κυριε· τουτ'
εστιν, οιδα μεν οτι δικαιως απαντα γινεται παρα σου, τον δε τροπον ουκ επισταμαι
καθ' ον γινεται. Τι ουν, εμαθον τι πλεον εκεινοι; Ἀλλ' ουδε αποκρισεως μεν ουν
υπερ τουτων ετυχον· ο και δηλων ο μακαριος ∆αυιδ ελεγε· Και υπελαβον του
γνωναι, οτι τουτο κοπος εστιν εναντιον μου. Ουκ ετυχον δε αποκρισεως, ινα τους
μετα ταυτα παιδευσωσι μηδε ερωταιν. Και εκειναι μεν εν μονον εζητουν, δια τι οι
ασεβεις εν 47.443 ευθηνιαι και πλουτωι, και ουδε ουτως εμανθανον· οι δε νυν πολλωι
πλειονα εκεινων πολυπραγμονουσι· ταυτα γαρ τα νυν προτιθεμενα πολλωι πλειονα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

εκεινων εστιν. Ὁ μεν ουν σαφης λογος τουτων επιτετραφθω τωι παντα ειδοτι πριν
γενεσεως αυτων.
ηʹ. Ει δε χρη και αυτους εκ των ηδη γεγενημενων γνωριμων ημιν επινοησαι
λυσιν και παραμυθιαν τοις ζητουμενοις τινα, δια τους σφοδρα ταυτα
περιεργαζομενους, εκεινο φημι, οτι το μεν τους δικαιους εν θλιψεσιν ειναι, εν
ανεσει δε τους πονηρους, ουδε ζητησεως αξιον λοιπον, της βασιλειας
αποκαλυφθεισης, και της κατα τον μελλοντα αιωνα αντιδοσεως δειχθεισης ημιν.
Του γαρ κατ' αξιαν εκει μενοντος εκαστον, τι χρη ταραττεσθαι τοις γινομενοις
ενθαδε καλοις η κακοις; Τους μεν γαρ αυτωι προσεχοντας ο Θεος, ατε γενναιους
αθλητας, τουτοις γυμναζει τοις πονοις, τους δε ασθενεστερους και βραδυτερους και
μηδεν των βαρυτερων δυναμενους ενεγκειν προτερον εις την των αγαθων εργων
εναγει προτροπην. Ει δε και τουναντιον συμβαινει πολλακις, και πολλοι μεν των
δικαιων εν ανεσει διαγουσι και τιμηι, των δε πονηρων εν ατιμιαι και τοις εσχατοις
κακοις, τεως μεν ημιν η προτερα αντιθεσις, η λεγουσα κακουσθαι μεν τους δικαιους,
τους δε αδικους τρυφαιν, ανατρεπεται τωι λογωι. Ει δε και ταυτην επιλυσασθαι δει,
εκεινο αν ειποιμι, οτι ουχ ενι τροπωι τα καθ' ημας οικονομειν ο Θεος ειωθεν, αλλ'
ευπορος ων πολλας ημιν τεμνει τας προς σωτηριαν οδους. Ἐπειδη γαρ πολλοι τον
περι των μελλοντων και της αναστασεως ουκ ανεχονται δεξασθαι λογον, δια τουτο
εν βραχει της κρισεως την εικονα ενθαδε δεικνυσιν, οταν κολαζηι μεν τους
πονηρους, ευεργετηι δε τους χρηστους. Τουτο γαρ ολοσχερως μεν εν τηι κρισει
γινεται, εκ μερους δε και ενταυθα νυν, ινα οι προς τον μακρον εκεινον
αναπεπτωκοτες χρονον τοις γουν εν τωι παροντι δρωμενοις επιεικεστεροι γενωνται.
Ειτε γαρ μηδεις ολως εκολαζετο των πονηρων, μηδε ετιματο των χρηστων, πολλοι
των διαπιστουντων τωι της αναστασεως λογωι την μεν αρετην ως κακων αιτιαν
εφευγον, την δε πονηριαν ως αγαθων προξενον εδιωκον· ειτε παλιν ενταυθα το κατ'
αξιαν απαντες απελαμβανον, περιττον αν ηγησαντο ειναι και ψευδη τον της κρισεως
λογον. Ἵν' ουν μητε ουτος διαπιστηται, μητε ο πολυς και χυδαιος λαος φαυλοτερος
γινηται καταφρονων, επεξερχεται και ενταυθα των αμαρτανοντων πολλους, και
αμειβεται των κατορθουντων ενιους, τωι μεν μη εις παντας τουτο ποιειν, τον της
κρισεως πιστουμενος λογον, τωι δε και προ της κρισεως κολαζειν τινας, τους πολυν
υπνον καθευδοντας διεγειρων. Ἀπο μεν γαρ του τιμωρεισθαι τους πονηρους
διανιστανται πολλοι τωι φοβωι του μη τα αυτα παθειν· απο δε του μη παντας ενταυθα
τα κατ' αξιαν απολαβειν αναγκαζονται λογιζεσθαι οτι εις ετερον τινα τουτο
τεταμιευται καιρον. Ου γαρ αν δηπου δικαιος ων ο Θεος περιειδε τοσουτους και των
κακων ατιμωρητους απελθοντας, και των αγαθων μυριοις κολασθεντας δεινοις, ει
μη αλλην τινα αιωνος εκατεροις παρεσκευακει καταστασιν. ∆ιο 47.444 ου παντας,
αλλ' ενιους κολαζει και τιμαι, ωσπερ επι του Περσου, ωσπερ επι του Ἐζεκιου· καιτοι
πολλοι και τωι Ἀσσυριωι γεγονασιν εξ ισης ασεβεις, και κατα τον Ἐζεκιαν εναρετοι,
αλλ' ουκ επι παντων τουτο πεποιηκε· το δε αιτιον, οπερ εφην, εστι το μηδεπω
παρειναι της κρισεως τον καιρον. Και οτι ουκ εμος ουτος ο λογος, αυτου του κρινειν
ημας τοτε μελλοντος ακουσον. Ἐπειδη γαρ προσηλθον αυτωι οι την τελευτην των
υπο του πυργου καταχωσθεντων και την του Πιλατου μανιαν απαγγελλοντες, ην εις
τους τελευτηκοτας επεδειξατο, ταις θυσιαις αυτων αναμιξας το αιμα, τι φησι;
∆οκειτε οτι οι Γαλιλαιοι ουτοι αμαρτωλοι παρα παντας τους Γαλιλαιους εγενοντο,
οτι τοιαυτα πεπονθασιν; Ουχι, λεγω υμιν, αλλ' εαν μη μετανοησητε, παντες ομοιως
απολεισθε. Ἢ εκεινοι οι δεκα και οκτω, εφ' ους επεσεν ο πυργος εν τωι Σιλωαμ και
απεκτεινεν αυτους, δοκειτε οτι αυτοι οφειλεται εγενοντο παρα παντας τους
κατοικουντας Ἱερουσαλημ; Ουχι, λεγω υμιν, αλλ' εαν μη μετανοησητε, παντες
ωσαυτως απολεισθε. Αυτη της αναβολης η αιτια. ∆ια τουτο τους των αυτων αξιους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ουχ ομου παντας κολαζειν ειωθεν, ινα οι λειπομενοι βελτιους ταις εκεινων
γενωνται συμφοραις. Και ταυτα μεν ημιν ουτως επιλελυσθω. Συ δε ισως και τα νυν
προτιθεμενα ζητεις, α πολλωι τουτων εστιν απορωτερα. Πλην αλλα τουτων ημιν
κατα δυναμιν γενομενων φανερων, και της εκεινων λυσεως οιμαι τινα
προκαταβεβλησθαι δια τουτων αρχην. Τι ουν εστιν οπερ απορεις; Ὅτι πολλοι μεχρι
τελευτης εκ πρωτης ηλικιας πολλαις προσεπαλαισαν συμφοραις. Ἐγω δε και περι
τουτων ειποιμι αν και περι των προτερων, οτι προηγουμενως μεν δια την οικειαν
αυτους κολαζει πονηριαν· επειτα δε ινα και ετεροι κερδανωσιν εκ των τουτοις
συμβαινοντων κακων. Ει δε μη επι παντων τουτο γινεται, ουπω της κρισεως ο
καιρος. Τι ουν, φησιν, οταν πριν ελθειν εις την ηλικιαν την διαγνωστικην των
καλων και των ου τοιουτων, ως μεγαλα ηδικηκοτες τινες κολαζονται; Τουτου μεν
ου μια τις εστιν αιτια, αλλα πολλαι και διαφοροι. Και γαρ παρα την των
γεννησαμενων ακρασιαν, και παρα την των θρεψαντων ραιθυμιαν, και παρα την των
αερων ανωμαλιαν, και παρα πολλα ετερα τοιαυτα συμπτωματα τουτο γενοιτ' αν.
Προς δε τουτοις πολλους αυτων οιδεν ο Θεος εσομενους πονηρους· ειτα ωσπερ τισι
πεδαις προκατεχει ταις τιμωριαις ταυταις αυτους. Ἢ ουχ οραις και των επαιτων
πολλους και εν αυτηι τηι θλιψει μυρια εργαζομενους δεινα, ου δια την θλιψιν, ουδε
δια τον λιμον, αλλα δια την οικειαν πονηριαν μονον; Ἐγω γαρ ηκουσα τινων
λεγοντων ποτε, οτι γυναικα ελευθεραν και κοσμιαν απολαβοντες επ' ερημιας
ενυβρισαν. Καιτοι ποιας τουτο αναγκης, ποιας θλιψεως εργον; Τι δε ουκ αν επραξαν
ουτοι δεινον, ει μη τοσουτωι κατειχοντο δεσμωι; Των δε το δεσμωτηριον οικουντων
την μανιαν και την λυτταν τις αν ενεγκοι ραιδιως; Και οι δαιμο47.445 νωντες δε ουκ
ελαττονα τουτων εργαζονται. Ου λεγω ταυτα, απερ κατα τον καιρον της του
δαιμονος πραττουσι κατοχης, αλλα τα μετα ταυτα της βακχειας παυσαμενης εκεινης.
Και γαρ αδδηφαγουσι, και κλεπτουσι, και μεθυουσι, και πολλωι τουτων αισχροτερα
πραττουσι. Καθαπερ ουν επι των κακουργων τους μεν πολλους αφιησιν επιπολυ το
δεσμωτηριον οικειν ο κριτης, ως και εκει καταλυσαι τον βιον πολλακις, οταν δε
τινας των πολλων νουθετησαι βουληται, ενα που και δευτερον εξ εκεινων λαβων,
και εφ' υψηλου καθισας του βηματος, περιεστωτων απαντων, ουτως αυτον κελευει
την επι θανατον αγεσθαι, και ου παντων αυτωι προς τον των λοιπων φοβον χρεια
των πονηρων· ουτω και τωι Θεωι ου παντων των μοχθηρων, οταν ημας σωφρονισαι
βουληται, δει, αλλ' ενιους εξ αυτων απολαβων, ους οιδεν αδιορθωτως εχοντας,
ενδεικνυται την δυναμιν και την οργην, πολλα εκ τουτου κατορθων. Τους τε γαρ
πονηρους ουτως επι την μεταβολην της πονηριας, ει βουλοιντο, παρακαλει, τους τε
αγαθους προσεκτικωτερους εργαζεται, την δε μακροθυμιαν επιδεικνυται την αυτου,
και τον περι της αναστασεως λογον, οπερ εφθην ειπων, απασι καθιστησι φανερον. Τι
ουν ταυτα, φησι, προς τους εν συμφοραις απασαν την πρωτην τραφεντας ηλικιαν,
και πριν ελθειν επι το διαγινωσκειν αγαθον η κακον, αποπνευσαντας; Και τι
πασχουσιν ουτοι δεινον, ειπε μοι, ουπω την αισθησιν ων πασχουσιν εχοντες, ουδε το
λυπεισθαι και χαιρειν μεμαθηκοτες; Ἐγω δε ου τουτωι μονον τον λογον επιλυομαι
τουτον, αλλ' οτι και γονεις και αδελφοι και συγγενεις εκ των τοιουτων
εσωφρονισθησαν συμφορων· τουτο δε κερδος ου μικρον, εξ ων ετερος ηδικηται
ουδεν, ωφελεισθαι τα μεγιστα ετερον. Εικος δε και αλλην αιτιαν τινα αῤρητον ειναι,
μονωι τωι ποιησαντι ημας φανεραν.
θʹ. Εις ετι λειπεται λογος, τι δηποτε οι τα ορθα βαδιζοντες προ των
πειρασμων μετα τους πειρασμους κατεπεσον. Τις ουν ο καλως τους τα ορθα
βαδιζοντας επισταμενος, πλην του πλασαντος καταμονας τας καρδιας ημων, και
συνιεντος εις παντα τα εργα ημων; Πολλοι γαρ πολλακις των δοκουντων ειναι
χρηστων, παντων εισι πονηροτεροι. Και τουτο απεδειχθη μεν ηδη και εν τωι παροντι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

βιωι, αλλ' επ' ενιων, περιστασεως τινος γινομενης και αναγκης. Ὅταν δε ο
δοκιμαζων τας καρδιας και τους νεφρους, ο ζων και ενεργης και τομωτερος υπερ
πασαν μαχαιραν διστομον, ο διικνουμενος μεχρι μερισμου ψυχης και σωματος,
αρμων τε και μυελων, ο κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καθεζηται δικαζων ημιν,
τοτε δη, τοτε ουκ ολιγους τινας εκ πολλων, αλλα παντας εκκαλυπτομενους οψει
τους τοιουτους· και ουτε δορα προβατου τον λυκον δυναιτ' αν, ουτε κονιασις ταφου
τον ενδον αποκρυψαι μολυσμον. Ουκ εστι γαρ κτισις αφανης ενωπιον του τοτε
κρινοντος, αλλα παντα γυμνα και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου· οπερ και ο
Παυλος δηλων Κορινθιοις ελεγεν· Ὥστε μη προ καιρου τι κρινετε, εως αν ελθηι ο
Κυριος, ος και φωτισει τα κρυπτα του σκοτους, και φανερωσει τας βουλας των
καρδιων. Ἵνα δε και τους υποκριτας αφεντες επι τους ορθως βιουντας ελθωμεν τωι
λογωι, ποθεν δηλον, ει τα μεν αλλα αυτοις κατωρθωται, το δε κεφαλαιον ημεληται
των αγαθων η ταπεινοφροσυνη; Και δια τουτο αυτους αφηκεν ο Θεος, ινα μαθωσιν
οτι ου τηι οικειαι δυναμει 47.446 κατωρθουν εκεινα, αλλα τηι χαριτι του Θεου. Ει δε
λεγοι τις βελτιον ειναι κατορθουντας επαιρεσθαι η ταπεινωθηναι πεσοντας, πολυ
και της αλαζονειας αγνοει την ζημιαν και της ταπεινοφροσυνης το κερδος. Ευ γαρ
ισθι σαφως οτι ανθρωπος μετα απονοιας κατορθων, ει γε ολως τουτο εστι
κατορθουν, ταχεως εμπεσειται εις την εσχατην απωλειαν. Και ο μεν ολισθησαι
συγχωρηθεις, και μετριαζειν μαθων απο του πτωματος, και αναστησεται, και
ανακτησεται εαυτον θαττον, ει γε βουλοιτο· ο δε δοκων μεν ευ πραττειν μετα
αλαζονειας, μηδεν δε πασχων δεινον, ουτε αισθησιν της οικειας ληψεται
παρανομιας ποτε, αλλα και αυξησει το δεινον, και λησεται κενος ενθενδε απελθων·
καθαπερ εκεινος ο Φαρισαιος, ος ανηλθε μεν δοκων τοις αγαθοις απασι πλουτειν,
κατηλθε δε μαθων οτι και του τελωνου πενεστερος ην. Ἔστι δε και ετερον ειδος
πολλην εχον ισχυν προς το κενωσαι τα μετα πολλων ιδρωτων και πονων
συναχθεντα καλα, ο της κενοδοξιας ανεμος. Καθαπερ γαρ ανεμος αληθως εισελθων
εκφυσαι απαντας τους της αρετης θησαυρους. Ἰδου ουν και δευτερα προφασις ημιν
ανεφανη των τα ορθα βαδιζοντων, ως εφης. Πολλοι γαρ παρ' ημιν δοκουντες υπερ
της αρετης πολλους υπομεμενηκεναι πονους, και υπομενοντες δε, επειδη προς την
παρα ανθρωπων ορωντες τιμην, και ου προς τον Θεον απαντα επραττον, αφειθησαν
πειρασμωι περιπεσειν, ινα της παρα των πολλων αποστερηθεντες δοξης δι' ην
απαντα εζημιωθησαν, και μαθοντες την φυσιν αυτης ως ουδεν αμεινον ανθους
χορτου διακειται, τωι Θεωι μονωι προσεχωσι του λοιπου, και δι' αυτον απαντα
πραττωσι. Και ετεροι δε προς τουτοις εισι λογοι τουτων πολλωι πλειους, ημιν μεν
αφανεις, ως εφην, γνωριμοι δε τωι πεποιηκοτι αυτους Θεωι. Μη τοινυν ασχαλλωμεν
επι τοις γινομενοις, αλλ' ευχαριστωμεν· τουτο γαρ οικετων ευγνωμονων εστι. Συ δε
θαυμαζων οτι μη προτερον, ηνικα ετρυφας και την κοσμικην περιεκεισο φαντασιαν,
αλλα νυν, οτε παντα εκεινα εῤριψας, και σαυτον ολον ανεθηκας τωι Θεωι, τοτε
επεπηδησεν ουτος ο μιαρος, παραπλησιον ποιεις ωσπερ αν ει εθαυμαζες, τι δηποτε
τοις μεν θεαταις ουδεις ενοχλει, τωι δε απογραψαμενωι προς το πυκτευειν, και
γυμνασθεντι, και εις τον αγωνα καθεντι, τουτωι μονωι παντων επεισιν ο
ανταγωνιστης, πατασσων την κεφαλην, και κοπτων το προσωπον. Ου δη του το εστι
θαυμαστον ουδε αθυμιας αξιον, ει πυκτευειν ημιν ελομενοις, εκεινος θλιβει και ανιαι
και βαρυνει· ουτος γαρ των πυκτευοντων ο νομος· αλλ' ει περιτρεπει και καταβαλλει
και το βραβειον αφαιρειται, τουτο εστι το δεινον. Ἕως δ' αν τουτο μη δυνηται, ου
μονον ουδεν εβλαψεν, αλλα και τα μεγιστα ωνησε τηι σφοδραι συμπλοκηι
σεμνοτερους ημας ποιησας. Και γαρ εν τοις στρατοπεδοις εκεινος εστιν ο παντων
αμεινων, ο πλειονα τραυματα επιδειξαι εχων, και τα μονομαχια προς τους
ευτονωτερους των πολεμιων αναδεξαμενος· και των αθλητων δε τους τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ακαθαιρετοις συμπλεκομενους ουτω γαρ τους φιλονεικοτερους καλουσι των
ανταγωνιστων θαυμαζομεν· και κυνηγετης ουτος μαλιστα εστιν ο κρατουμενος, ο τα
δυσαλωτα των θηριων καταδεχομενος. Ἀναιδης εστι και ακαταπληκτος 47.447 ουτος
ο δαιμων; δια τουτο σε εκπληττομενος και θαυμαζων ου παυομαι, οτι προς τοιουτον
κληρωθεις ανταγωνιστην ου κατεπεσες, ουδε εξεδωκας σεαυτον, αλλ' εμεινας
ακλινης μηδαμοθεν περιτρεπομενος.
ιʹ. Και οτι σε ου κολακευων ταυτα λεγω νυν, αλλα αληθως τα μεγιστα απο
της θλιψεως ταυτης εκαρπωσω, ανασχου μετα παῤρησιας λεγοντων ημων· ουδε γαρ
αν αλλως δυναιμην τουτου παρασχειν την αποδειξιν. Οισθα που και μεμνησαι την
προτεραν σου διαγωγην, την προ τουτου λεγω του πειρασμου· ουκουν εξετασον
εκεινην καλως, και αντιθες τηι παρουσηι τηι μετα τον πειρασμον, και τοτε οψει το
κερδος οσον απο ταυτης σοι γεγονε της συμπλοκης. Νυν μεν γαρ και εν νηστειαις και
παννυχισι, και τηι περι την αναγνωσιν σπουδηι, και τηι περι τας ευχας καρτεριαι,
πολλη γεγονεν η επιτασις, και το αδιαχυτον δε και ταπεινον μεθ' υπερβολης σοι
κατωρθωται· προτερον δε σοι βιβλιων λογος ην ουδεις, πασα δε σοι φροντις και
πονος εις την επιμελειαν ανηλισκετο των εν τωι παραδεισωι φυτων. Πολλων δε σε
και εις απονοιαν σκωπτοντων ηκουον τοτε, και ταυτηι την του γενους αιτιωμενων
λαμπροτητα, και την του πατρος δοξαν, και το εν πλουτωι τετραφθαι πολλωι· την δε
εν ταις παννυχισι ραιθυμιαν και αυτος οιδας σαφως. Πολλακις γαρ αλλων μετα την
βαθειαν εσπεραν ανισταμενων ευθεως, αυτος εμενες υπνωι κατεχομενος βαθει, και
προς τους διεγειροντας εδυσχεραινες. Ἀλλα νυν παντα λελυται εκεινα, και προς το
βελτιον μεταβεβληται, εξ ου την μαχην και τον πολεμον ανεδεξω τουτον. Ει δε
εροιο με, τι δηποτε σοι τρυφωντι και προς τα του κοσμου πραγματα επτοημενωι ου
συνεχωρησεν αντιστηναι τον δαιμονα τουτον ο Θεος, εκεινο αν αποκρινοιμην εγω,
οτι και τουτο της αυτου κηδεμονιας ην· ᾔδει γαρ οτι σε τοτε ευκαταγωνιστον ευρων
ταχεως απολει. ∆ια τουτο ουδε ευθεως επι τον των μοναχων ελθοντα βιον προς την
παλην ταυτην εκαλεσεν, αλλ' αφηκεν εγγυμνασθηναι και χρονον αναμειναι μακρον,
ειθ' οτε καρτερικωτατος γεγονας, τηνικαυτα προς το επιπονον τουτο σταδιον
ειλκυσεν. Ἔτι ουν των εν τωι κοσμωι στρεφομενων μεμνησηι, και τον οικετην αξεις
εις μεσον τον σον· εκεινον μεν γαρ σε οιμαι αινιττεσθαι, οταν λεγηις οτι πολλοι των
βιωτικων ανδρων ταυτηι περιπεσοντες τηι νοσωι ταχιστης και τελειας ετυ47.448 χον
απαλλαγης. Ἀλλ' ο οικετης, ω φιλτατε, ο σος και οσοι των αυτων ετυχον εκεινωι,
ουκ επι τοις αυτοις αυτωι προσεπλακησαν, οισπερ και συ νυν· εκεινωι μεν γαρ και τοις
τοιουτοις υπερ του φοβησαι μονον, και τωι φοβωι ποιησαι βελτιους, τουτο επαφηκε
το θηριον ο Θεος· σοι δε, ωστε αγωνισασθαι γενναιως, και νικησαι λαμπρως, και τον
της υπομονης αναδησασθαι στεφανον. Νικη δε εστιν, ουχ οταν τις, του θεατρου ετι
συνεστωτος, παλαιοντα αυτον ελκυσας απαγαγηι του ανταγωνιστου, αλλ' οταν αφηι
συμπλακηναι διαπαντος, ειτα παλαιων και δια της αθυμιας εις ενθυμησεις ατοπους
αγων ισχυσηι μηδεν. Και οτι ουτω ταυτ' εχει, εκειθεν συλλογιουμαι καλως. Παντι
που δηλον εστι, καν αυτος μετριαζειν εθεληις, οσον της του οικετου ζωης βελτιων η
ση διενηνοχεν. Ουκουν και λογος σου τωι Θεωι πλειων και φροντις, η εκεινου.
Τουτου δε οντος δηλου, κακεινο ομοιως εσται φανερον, οτι ει μισους αυτη
συγχωρησις ην, ουκ αν εις ον μαλλον ηγαπα ταυτην εξετεινε, τον ηττονα πολυ οντα
τουτον ταχεως του δαιμονος εξαρπασας. Και ουκ απο τουτου μονον τουτο
ισχυρισαιμην αν εγωγε, αλλα και εξ αυτων, ων εγκαταλελειφθαι δοκεις, εκ τουτων
μαλιστα, οτι σφοδρα μελει τωι Θεωι των σων, αποδειξαι πειρασομαι. Ει μεν γαρ μη
πολλην εποιησω σπουδην, μηδε αποδημιας εστειλω μακρας, ωστε συγγενεσθαι
ανδρασιν αγιοις και ικανοις τα τοιαυτα λυειν δεσμα, ισως αν τις ηπορησε των
πολλων, ου σφοδρα της αιτιας ουσης εναργους, δι' ην τοσουτον ειασε χρονον· επειδη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

δε και τοπους μαρτυρων καταλαβων, ενθα πολλοι και των ανθρωπους εσθιοντων
ιαθησαν, και τοις θαυμαστοις και γενναιοις εκεινοις και μηδεποτε διημαρτηκοσι
πολυν υπερ τουτου συνυκησας χρονον, και ουδεν ολως παραλιπων των φεροντων
εις την του παθους απαλλαγην, επανηλθες παλιν τον πολεμιον εχων μετα σαυτου,
φανεραν και εναργη και τοις σφοδρα ανοητοις της περι σε Θεου προνοιας εκομισας
την αποδειξιν. Ουδε γαρ αν τοσαυτην χαριν ενεποδισεν, ουδ' αν τους αυτου δουλους
αισχυνθηναι ηνεσχετο, ει μη σφοδρα προς την ευδοκιμησιν και την ωφελειαν
μαλλον εωρα την σην. Ὥσθ' οπερ δοκει σημειον ειναι της εγκαταλειψεως του Θεου,
τουτο της πολλης αυτου περι σε φιλοστοργιας και σπουδης σημειον εστι.

47.447 ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΡΟΣ ΣΤΑΓΕΙΡΙΟΝ ΚΑΙ ΟΤΙ Η ΑΘΥΜΙΑ
ΧΑΛΕΠΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ∆ΑΙΜΟΝΟΣ
ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ
αʹ. Ταυτα μεν ημιν υπερ της του Θεου προνοιας ειρησθω, και οτι ουκ
αποστρεφομενος ουδε μισων, αλλα και λιαν αγαπων, τουτωι γυμναζει τωι τροπωι.
Ἐπειδη δε και ετερως σφοδρα εφης αλγειν, ως και πολλακις σε αναπειθειν τον
δαιμονα εις πελαγος η κατα κρημνων αφανισαι σαυτον, η αλλωι τινι τοιουτωι τροπωι
την παρουσαν καταλυσαι ζωην, και υπερ τουτων μικρα διαλεχθηναι βουλομαι των
λογισμων. Ου γαρ εκεινου μονον εστιν αυτη η συμβουλη, αλλα και της αθυμιας της
σης, και 47.448 ταυτης μαλλον η εκεινου, ταχα δε και μονης ταυτης. Και δηλον εξ ων
πολλοι και των μη δαιμονωντων απο του λυπεισθαι μονον τοιαυτα βουλευονται.
Ταυτην ουν εκβαλε και απελασον της ψυχης, και ουδεμιαν εξει λοιπον εκεινος
ισχυν, ου μονον προς το πειθειν τα τοιαυτα, αλλ' ουδε προς το παραινειν την αρχην.
Νυν μεν γαρ καθαπερ οι τοιχωρυχοι καταλαμβανουσης νυκτος, το φως
αποσβεσαντες, και υφελεσθαι τα οντα, και τους τουτων κυριους μετα πολλης
αποσφαξαι της ευκολιας δυναιντ' αν· 47.449 ουτω και ουτος αντι νυκτος και σκοτους
την αθυμιαν κατασκεδασας, παντας υφελεσθαι πειραται τους προς ασφαλειαν
λογισμους, ινα ερημην και αβοηθητον λαβων την ψυχην μυριαις κατατρωσηι
πληγαις. Ὅταν δε τις τηι προς τον Θεον ελπιδι τουτο διασκεδασας το σκοτος, και προς
τον ηλιον της δικαιοσυνης καταφυγων, σπευσηι τας ακτινας εκεινας εις την εαυτου
καταθειναι ψυχην, απο των οικειων λογισμων επι τον ληιστην μεταθησει τον
θορυβον· και γαρ οι τα τοιαυτα κακουργουντες, οταν αυτους ελεγξηι τις, και δειξηι το
φως, τρεμουσιν, ιλιγγιωσι, ταραττονται. Και πως αν τις, φησι, ταυτης απαλλαγειη
της οδυνης, μη προτερον του κινουντος αυτην δαιμονος απαλλαγεις; Ουχ ο δαιμων
εστιν ο την αθυμιαν κινων, αλλ' εκεινη η ποιουσα τον δαιμονα ισχυρον, και τους
λογισμους υποβαλλουσα τους πονηρους. Και μαρτυρησειεν αν ημιν ενταυθα ο
μακαριος Παυλος· ου γαρ δαιμονα τινα, αλλα την ταυτης αμετριαν δεδοικως
επεστελλε Κορινθιοις φεισασθαι λοιπον του πεπλημμεληκοτος εφ' οις εξημαρτε,
Μηπως τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι, φησιν, ο τοιουτος. Ει δε βουλει, τωι λογωι
τεως υποθωμεθα τον μεν δαιμονα επικεισθαι, την δε αθυμιαν εξηλασθαι της σης
ψυχης· τις εσται βλαβη λοιπον; τι καθ' εαυτον ουτος η μικρον η μεγα δυναιτ' αν
αδικησαι ημας; Ἐκεινη δε και τουτου μη παροντος πολλα αν εργασαιτο δεινα· και
τους πλειονας των βροχους αψαντων, η ξιφει διαφθαρεντων, η ποταμοις
αποπνιγεντων, η και ετερως πως απολεσαντων εαυτους, απο της αθυμιας επι τους
βιαιους τουτους θανατους ωσθεντας ευρησομεν· ει δε τινες και των δαιμονωντων
ειεν εν τουτοις, και τουτων την απωλειαν ου τωι δαιμονι λογιστεον, αλλα τηι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

αθυμιας τυραννιδι και βιαι. Και πως ενεστι, φησι, μη αθυμειν; Ἂν της των πολλων
περι του πραγματος δοξης αποστας τα ανω φρονηις. Νυν μεν γαρ επειδη τοις πολλοις
το πραγμα δεινον ειναι νομιζεται, και σοι δοκει· ει δε θελησαις αυτο καθ' εαυτο, της
ματαιας και πεπλανημενης προληψεως απαλλαγεις, μετα ακριβειας κατιδειν,
ευρησεις ουδεμιαν εχον αθυμιας αφορμην, ως και ηδη πολλακις ημιν αποδεδεικται.
Των δε ομηλικων ενεκεν και γαρ την εκεινων ευφροσυνην και την προς τους
αδελφους παῤρησιαν ορωντα σε ηγουμαι συγχεισθαι και καταπιπτειν εκεινο αν
ειποιμι, οτι, ει μεν τουτων εν εγκρατειαι και κοσμιοτητι και τηι λοιπηι του βιου
φιλοσοφιαι διαγοντων, αυτος εν χαμαιτυπειοις και κυβοις και κωμοις τον απαντα
χρονον ανηλισκες, λογον αν ειχεν η της αθυμιας προφασις· ει δε την αυτην αυτοις
ετι βαδιζεις οδον, τι ποτε εστι σε το λυπουν; Ἐγω γαρ, ει μεν προς ετερον μοι τινα
των ευκολως επαιρομενων ο λογος ην, καν απεσιωπησα ταυτα, α μελλω. προς σε
νυν ερειν· επειδη δε σφοδρα θαῤρω, οτι, καν μυρια σε τις επαινηι και θαυμαζηι, του
μετριαζειν ουκ αποστησηι ποτε, αλλα μενεις και ουτως εν τοις εσχατοις ταττων
σαυτον, ουδεν υποστειλαμενος απαντα ερω. Τοσαυτην γαρ ακουω την επιδοσιν της
ευλαβειας γεγενησθαι της σης, ως μηκετι σοι προς εκεινα τα μειρακια, αλλα προς
τους μεγαλους και θαυμαστους ανδρας ειναι την αμιλλαν. Ουδεν γαρ εκεινων σε
αποδεειν λεγουσιν, ου κατα τον της νηστειας λογον· πως γαρ, υδατι 47.450 και αρτωι
μονον, και ταυτα ημεραν παρ' ημεραν τρεφομενον; ου κατα τον των παννυχιδων
καιρον, αλλ' ομοιως αυτοις εφεξης πολλας νυκτας αΰπνους παρελκειν. Τηι δε μεθ'
ημεραν διαγωγηι πολλους αυτων ηδη και αποκρυψαι φασι· και γαρ των εκειθεν
ερχομενων ακουω διηγουμενων, οτι σοι πας ο καιρος εις ευχας και δακρυα
αναλισκεται· και καθαπερ οι σιγην ασκουντες, η και μονους εν οικισκωι
κατακλεισαντες εαυτους, προς ουδενα ουδεν φθεγγονται, ουτω και σε λεγουσιν εν
πληθει τοσουτωι στρεφομενον διατελειν. Τον δε της καρδιας σου συντριμμον, και
τον αυχμον, και την αλγηδονα και πεφρικασι διηγουμενοι, και πολλους ενταυθα τα
σα κατενυξαν απαγγελλοντες· Ουκ αντιβλεπει, φησιν, ουδενι των εισιοντων εκει,
ουδ' ανιησι των συνεχων πονων εαυτον· πολλακις εδεισαμεν μη πηρωσηι τους
οφθαλμους τοις οδυρμοις, μη πληξηι τας μηνιγγας τηι σφοδροτητι της αγρυπνιας και
τηι ανενδοτωι και διηνεκει περι την αναγνωσιν σπουδηι.
βʹ. Ταυτα ουν σε λυπει και θορυβει, οτι τοσουτον παρηλασας τους ομηλικας,
οτι και σφοδρον και αναισχυντον εχων τον ανταγωνιστην πολλωι τωι μετρωι τους
μετα σου τρεχοντας υπερηκοντισας. Ἆρ' ουκ εικοτως ελεγον οτι η αθυμια αυτη
προληψεως μονον εστιν, ερευνωμενη δε και ευθυμιας ημιν υποθεσεις παρεχει
πολλας; Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, του μη δαιμοναιν, οταν ο βιος ημελημενος ηι; ποιον
δε βλαβος απο του δαιμοναιν, οταν τα της πολιτειας ηκριβωμενα τυχηι και
συγκεκροτημενα καλως; Ἀλλ' ισως αισχυνηι και ερυθριαις, οταν σε καταβαληι
παροντων τινων; Ἀλλα τουτο σοι παλιν απο της υποθεσεως συμβαινει της αυτης, οτι
τηι των πολλων δοξηι, λογισμωι δε ουδεποτε το πραγμα επετρεψας. Το γαρ καταπεσειν
ου τουτο εστιν ο συ πασχειν φης, αλλα το αμαρτιαι περιπεσειν· επι ταυτηι τηι πτωσει
καλον αισχυνεσθαι και αλγειν. Νυν δε επι μεν τοις ουδεμιαν εχουσιν αισχυνην
καταδυομεθα, τα δε οντως αισχρα και πολλου γεμοντα γελωτος και κολασεως
εσχατης, ταυτα δρωντες ουδεν ηγουμεθα πασχειν δεινον· αλλα της μεν ψυχης καθ'
εκαστην ημεραν υπο της των αμαρτηματων ενεργειας πιπτουσης ουδεις ο πενθων· ει
δε ποτε τι το σωμα τουτο παθοι, δεινον και αφορητον ειναι δοκει. Ἆρα ου τουτο εστι
το δαιμοναιν, το ουτω διακεισθαι την ψυχην και περι την των πραγματων
σφαλλεσθαι κρισιν; Ει μεν γαρ υπο μεθης τουτο επασχες, εχρην καταδυεσθαι και
αθυμειν, προαιρεσεως γαρ το εγκλημα ην· ει δε της ετερου βιας το πραγμα εστιν, ου
τον επηρεαζομενον, ουδε τον υπομενοντα την βιαν, αλλα τον δρωντα αισχυνεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

δει. Και γαρ εν αγοραι ει ποτε γενομενης μαχης ετερος τον ετερον ωσας κατεβαλε,
τον καταβαλοντα, ου τον πεσοντα απαντες αιτιωμεθα. Καλον το ερυθριαιν, αλλ' οταν
τι πραττωμεν των κολασιν φεροντων ημιν παρα τωι τοτε μελλοντι κρινειν ημας· εως
δ' αν μηδεν τοιουτον ωμεν συνειδοτες εαυτοις, τινος ενεκεν εγκαλυπτομεθα; Ουδε
γαρ, ει τις σε μονον απολαβων ετυπτεν απλως και μηδεν εχων εγκαλειν, η παλιν
κατεῤριπτεν εις την γην, συ δε παντα πραως ενεγκων απηλλαγης, ουκ αισχυνης το
πραγμα ην, αλλα φιλοσοφιας και των μεγιστων επαι47.451 νων. Ειτα ανθρωπων μεν
επηρεαζοντων, το φερειν την επηρειαν επαινος· του δε παντων πονηροτερου το
αυτο τουτο ποιουντος, ο την εκεινου μανιαν γενναιως ενεγκων καταδυσεται ως
επιψογον πραγμα ποιων; Και τι ταυτης της εναντιωσεως αλογωτερον γενοιτ' αν; Ει
μεν γαρ απο της πτωσεως αναστας εκεινης, ατοπον τι πραξαι προηχθης η ειπειν,
ουδε αυτος αν εκωλυσα υπερ τουτων κατακοπτεσθαι και αλγειν· ει δε μετα
ευχαριστιας απαντα φερεις, και εις προσευχας ευθεως τρεπεις σαυτον, τι ποτ' ουν
εστι το ποιουν την αισχυνην; Ἀλλ' ισως αλγεινα τα παρα των αλλων ονειδη. Και τι
τουτων επονειδιστοτερον γενοιτ' αν, οι μηδε απερ ονειδιζειν χρη δυναιντ' αν
ειδεναι καλως; Ουτοι γαρ αληθως εισιν οι μαινομενοι και δαιμονωντες, οι τα
πραγματα ως εχει φυσεως μη μεμαθηκοτες οραιν, αλλα τα μεν επαινων αξια
ψεγοντες, τα δε επονειδιστα εις την των επαινουμενων ταξιν μετατιθεντες. Πολλα
και οι την φρενιτιν νοσουντες λεγουσι τους παροντας κακα, αλλ' οι ακουοντες ουχ
ηγουνται υβριζεσθαι. Μη τοινυν μηδε συ των εξεστηκοτων εκεινων ακουων,
αισχυνην και υβριν το πραγμα ειναι νομιζε, ινα μη ποτε αληθως επονειδιστον
καταστησηις σαυτον παροξυνων τον Θεον. Ὅταν γαρ τα προς παιδειαν και ωφελειαν
επαγομενα παρα του Θεου, ταυτα ονειδος ειναι νομισηις, ορα που τελευται το κακον.
γʹ. Ει γαρ βουλει τους αληθως αισχυνης και ονειδους αξιους ιδειν, εγω σοι
πειρασομαι εκ πολλων ολιγους υποδειξαι τωι λογωι. Θεασαι τους περι τας ευμορφιας
επτοημενους των γυναικων, τους περι χρηματα μαινομενους, τους δυναστειας και
δοξης ερωντας, και παντα υπερ τουτων και πραξαι και παθειν αιρουμενους, τους υπο
βασκανιας τηκομενους, τους επιβουλευοντας τοις ηδικηκοσιν ουδεν, τους
μελαγχολωντας απλως, τους περι τα ματαια του βιου λυττωντας αει· ταυτα εστι και
τα τοιαυτα μανιας εργα και κολασεως αξια, ταυτα ονειδους και αισχυνης και
γελωτος. Ει δε τις υπο δαιμονος ενοχλουμενος φιλοσοφιαν και ουτως εν τωι βιωι
πολλην επιδεικνυοιτο, ου μονον ουκ ονειδιζεσθαι, αλλα και θαυμαζεσθαι και
στεφανουσθαι παρα παντων αν ειη δικαιος, μετα τοσουτων δεσμων δρομον ουτως
επιπονον τρεχων, και την αναντη και τραχειαν της αρετης αναβαινων οδον. Ἀλλα
γαρ ουκ οιδα πως και ετερον με μικρου δειν παρεληλυθεν, ωι πλεονεκτεις των
αδελφων· τουτο δε εστι το ραιδιως, ει και τι σοι πεπλημμεληται, δια της θλιψεως
ταυτης και ταυτα αποδυσασθαι τα αμαρτηματα. Και τουτο γεγονε δηλον ημιν εξ ων
εφθην ηδη διαλεχθεις, οτε περι του Λαζαρου και του παρα τοις Κορινθιοις
πεπορνευκοτος ελεγον. Ἀλλ' υπερ του πατρος δεδοικα, φησι· καν γαρ τα εμαυτου
πραως ενεγκειν δυνηθω, τας εκεινου συμφορας και την μανιαν πως οισομεν ραιδιως,
ει ποτε αισθοιτο τι τουτων; Τεως μεν ουκ ᾔσθετο. Πολλης δε μικροψυχιας εστιν υπερ
των υστερον ποτε συμβησομενων η μηδε ολως συμβησομενων την αθυμιαν ηδη
καρπουσθαι και κοπτεσθαι. Ποθεν γαρ, οτι και αισθησεται, δηλον ημιν; Μαλλον δε
εστω δηλον, και συγκεχωρησθω, ει βουλει, και αισθησεσθαι αυτον, και μεγαλα
εργασεσθαι δεινα· επαινω μεν σε αλγουντα 47.452 υπερ των εκεινου κακων, ουκ
αξιω δε μετα της σαυτου ζημιας τουτο ποιειν· τους γαρ τα ανω φρονουντας και μη
τα επι της γης, ου θυμου μονον και επιθυμιας και των αλλων παθων, αλλα και
αθυμιας κρατειν δει. Και γαρ και τουτο πλειονα ημας εκεινων εργασεται δεινα, και
χρη προς αυτο γενναιως ενιστασθαι μη μελλοντας απολλυσθαι παντελως. Ει μεν γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

αυτος αιτιος εμελλες εσεσθαι των τωι πατρι συμβαινοντων ανιαρων, καλως αν
εδεδοικεις και ετρεμες, τοσαυτης απωλειας γενομενος αιτιος· ει δε αυτος εαυτον
περιπειρειν βουλεται τοις εσχατοις κακοις, ουδεις προς σε τουτων λογος, πλην οσον
πατρι συναλγειν χρη. Χωρις δε τουτων ουδε ισμεν, οπως οισει ταυτην την ακοην·
πολλα γαρ εναντια τοις προσδοκηθεισιν εξεβη πολλακις· κακεινο μεν των
παραδοξως και σπανιως συμβαινοντων εστι, τουτο δε και των εικοτων και των
σφοδρα ενδεχομενων. Ποθεν δη τουτο δηλον; Πολυν των νοθων ποιειται λογον, και
το προς εκεινους φιλτρον ικανον ταυτην αυτου συσκιασαι την αθυμιαν. Μη δη
ματην οδυνα σαυτον ταις φροντισιν. Ει δε και αλγειν υπερ του πατρος χρη, επι ταις
αλογοις δαπαναις, επι τοις κωμοις, και επι τωι τυφωι, και επι τηι τυραννιδι, επι τηι
μοιχειαι τηι νυν. Ἢ μικρον οιει κακον το γυναικος ενδον ουσης της υμετερας μητρος,
ετεραι προσφθειρεσθαι κορηι, και παιδοποιειν εκ παρανομων γαμων; Ταυτα πενθους
αξια, ταυτα δακρυων, τα φανερα και εις τελος εκβαντα κακα· τα δε επι σοι
συμβησομενα ισως μεν εσται δεινα, ισως δε ου δεινα, πολλης δε αλογιας υπερ των
ουτως αδηλων ωμολογημενην υπομενειν ηδη βασανον. Θωμεν δε αυτα και μετα
πολλης της σφοδροτητος απαντησεσθαι, αλλα ταχιστον εξει τελος, και πριν η καλως
εξαφθηναι σβεσθησεται. Ἄνθρωπος γαρ τοσαυτηι προσεχων τρυφηι, και πραγματων
επιμελουμενος πολλων, και παρασιτους τρεφων και κολακας, και ουτω της κορης
εκεινης περικαιομενος, εξ ης εχει τους εξ ημισειας υμιν αδελφους, καν λαβηι των
σων αισθησιν, βραχειαν ληψεται και ουδενος αξιαν. Και τουτο ουχ οις ειπον μονον,
αλλα και τοις ηδη γεγενημενοις στοχαζομαι· οισθα γαρ, οισθα σαφως, οτι σφοδρα σε
προ τουτων φιλων, και παντα την σην ηγουμενος κεφαλην, επειδη προς τον των
μοναχων μετεστης βιον, παντα τον ποθον εκεινον εσβεσε, και το πραγμα αισχρον
ηγησατο, και της των προγονων λαμπροτητος αναξιον, και την αυτου δοξαν
καταισχυνειν σε ελεγε· και ει μη η της φυσεως αυτον κατειχεν αναγκη, ταχα αν σε
και απεκηρυξεν. Ὥστε, ει μη σφοδρα αναισθητον το λεγομενον, οιμαι αυτον και
ησθηναι τωι γεγονοτι, ως δικην σου δεδωκοτος υπερ ων πολλακις παρακαλουντος
και απαγαγειν βουλομενου ταυτης του βιου της καρτεριας, ουδε μεχρι ρηματων
ηνεσχου την συμβουλην.
δʹ. Και περι μεν του πατρος και του φοβου ου υπερ εκεινου δεδοικας, ταυτα
αν εχοιμι λεγειν, ικανα γε οντα, ως οιμαι, παντα τον υπερ τουτων σοι γενομενον
λυσαι φοβον. Ἐπειδη δε ελεγες το κεφαλαιον των κακων ειναι το μηδε υπερ των
μελλοντων εχειν θαῤρειν, μηδε ειδεναι ποτερον εσται τις λυσις ποτε τουτων, η και
μεχρι τελευ47.453 της βουλησεται σοι πυκτευειν ο τον αγωνα σοι τουτον θεις,
ακριβες μεν ουδεν ουδε αυτος υπερ τουτων εχω λεγειν, ουδε αποφαινεσθαι υπερ
των μελλοντων, εκεινο μεντοι οιδα σαφως, και αυτον δε σε ουτω πεπεισθαι αξιω,
οτι οποτερον αν γενηται τουτων, συμφεροντως εσται και προς ημων· καν ουτω δε
διακειμενος ηις, ταχεως και τον κολοφωνα τουτων, ως λεγεις, αποκρουσηι των
κακων. Προς δε τουτωι κακεινο λογιζεσθαι χρη, οτι ο μεν των επαθλων και των
στεφανων καιρος ο μελλων εστιν αιων, των δε παλαισματων και των ιδρωτων ο
παρων. Και τουτο ποιησαι δηλον ημιν βουλομενος ο μακαριος Παυλος ελεγεν· Ουτω
τρεχω ως ουκ αδηλως, ουτω πυκτευω ως ουκ αερα δερων, αλλ' υπωπιαζω μου το
σωμα και δουλαγωγω, μηπως αλλοις κηρυξας αυτος αδοκιμος γενωμαι. Ἐπειδη δε
προς την τελευτην εφθασε, τηνικαυτα την μακαριαν εκεινην αφηκε φωνην· Τον
αγωνα τον καλον ηγωνισμαι, τον δρομον τετελεκα, την πιστιν τετηρηκα, λοιπον
αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος· δεικνυς οτι παντα τον βιον εναγωνιον
ημιν ειναι δει και επιπονον, ει γε μελλοιμεν της αναπαυσεως της αιωνιου και των
μυριων απολαυσεσθαι αγαθων. Ει δε βουλοιτο τις ραιθυμων και των ενταυθα
απολαυειν ηδεων, και των εκει τοις πονουσιν αποκειμενων μισθων, εαυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

παρακρουεται και απαται. Καθαπερ γαρ επι των αθλητων ο μεν επι του καιρου των
αγωνων ανεσιν επιζητων αισχυνην και αδοξιαν δια παντος του χρονου εαυτωι
προξενει, ο δε εν τωι σταδιωι παντα πονον γενναιως ενεγκων στεφανους και δοξαν
και επαινον, και εν αυτοις τοις αγωσι, και λυθεντων αυτων καρπουται παρα των
θεατων· ουτω και εφ' ημων. Ὁ μεν τον καιρον των πονων ανεσεως ποιουμενος
καιρον, οταν αναπαυσασθαι δεηι την αγηρω εκεινην ανεσιν, τηνικαυτα οιμωξεται
και βρυξει τους οδοντας, και τα εσχατα πεισεται δεινα· ο δε ενταυθα τας θλιψεις
προθυμως ενεγκων, και ενταυθα και εκει λαμπρος εσται και επιδοξος δοξαν την
αθανατον και αληθη. Ει γαρ επι των βιωτικων ο την ευκαιριαν των πραγματων
συγχεων παντων εκπεσειται των προκειμενων αυτωι, και μυριαις εαυτον περιβαλει
συμφοραις, πολλωι μαλλον επι των πνευματικων τουτο πεισεται ο την ταξιν των
καιρων ουκ ειδως. Ειπεν ο Χριστος, οτι Θλιψιν εξετε εν τωι κοσμωι. Ειπεν ο μακαριος
Παυλος· Και παντες δε οι θελοντες ζηιν ευσεβως εν Χριστωι Ἰησου διωχθησονται· ου
τας παρα των ανθρωπων διωξεις λεγων μονον, αλλα και τας παρα των δαιμονων
επιβουλας. Ειπεν Ἰωβ, οτι Πειρατηριον εστιν ανθρωπου ο βιος επι της γης. Τι τοινυν
ασχαλλεις εν τωι της ταλαιπωριας θλιβομενος καιρωι; Τοτε γαρ αλγειν εχρην, ει ον
προειπεν ο Χριστος θλιψεως ειναι χρονον, τουτον εποιουμεθα τρυφης και
αναπαυσεως καιρον· ει καθ' ον αγωνιζεσθαι και πονειν προσεταχθημεν, κατα τουτον
ανεπεπτωκειμεν· ει την ευρυχωρον εβαδιζομεν οδον, αυτου την τεθλιμμενην
κελευσαντος. Ουτω γαρ αν εξ αναγκης ημιν ειπετο λοιπον το εν τοις αιωσιν εκεινοις
κολαζεσθαι. Τι ουν αν ειποις, φησι, προς τους και ενταυθα μετ' ευρυχωριας
βαδιζοντας, και εκει μελλοντας αναπαυεσθαι; Και τις ουτος εστιν; εγω γαρ τωι του
Χριστου πειθομαι λογωι μονον, τωι λεγοντι οτι, Στενη και τεθλιμμενη η οδος 47.454 η
απαγουσα εις την ζωην· οτι δε ουκ ενι δια της στενης εν ευρυχωριαι βαδισαι ποτε,
παντι που δηλον εστιν. Ὅπου γαρ επι των εξωθεν αγωνων ουδεις ιδρωτων χωρις
στεφανον ανεδησατο και ταυτα της αυτης φυσεως εχων κοινωνουντας τους
ανταγωνιστας, ενθα πονηραι δυναμεις ημιν ανταιρουσι, πως ενι θλιψεως και
στενοχωριας εκτος περιγενεσθαι της μανιας εκεινων;
εʹ. Ἀλλα μεχρι τινος απο λογισμων ταυτα εξεταζομεν, εξον επι τους
μακαριους και γενναιους αθλητας καταφυγειν τους επι των προτερων γεγενημενους
χρονων; Ἐξετασον γαρ απαντας τους τοτε ονομαστους, και παντας, απο των
θλιψεων οψει παῤρησιαν εσχηκοτας προς τον Θεον. Και ει βουλει γε, επι τον του
πρωτοπλαστου πρωτον ελθωμεν παιδα, το αρνιον του Χριστου, τον Ἄβελ, τον
ηδικηκοτα μεν ουδεν, τα δε των δεινοτατα ειργασμενων υπομειναντα. Ἡμεις μεν
γαρ αμαρτιων τινομεν δικας τους πειρασμους· ο δε δικαιος εκεινος δι' ουδεν ετερον
εκολαζετο, αλλ' η οτι δικαιος ην. Και εως μεν ουδεν μεγα επεδεικνυτο, επεγινωσκεν
αυτον ο αδελφος· επειδη δε απο της θυσιας διελαμψε, και την φυσιν αυτην ηγνοησεν
υπο του φθονου πηρωθεις. Ποθεν ουν οιδας ει και νυν η αυτη αιτια τον διαβολον
ηγειρε, και του βιου σου το λαμπρον προς την μαχην αυτον ταυτην εξεκαλεσατο; Ει
δε γελαις ταυτα μου τα ρηματα, επαινω μεν σε της ταπεινοφροσυνης, ου μην του
ουτω διακεισθαι παυσομαι. Ει γαρ στεαρ προσενεγκων ουτως ευδοκιμησεν εκεινος, ο
μηδεν των εξωθεν, αλλ' ολον εαυτον αναθεις τωι Θεωι, πολλωι μαλλον αν παρωξυνε
καθ' εαυτου τον εχθρον. Ὁ δε Θεος συνεχωρησεν αυτον επελθειν· ουδε γαρ τοτε τον
φονον γενεσθαι εκωλυσεν, αλλ' αφηκεν εις τας του μιαιφονου χειρας τον δικαιον
εμπεσειν, και ουκ εξηρπασε τον δι' αυτον και την εις αυτον αναιρουμενον τιμην·
ουδε γαρ εβουλετο ελαττωθηναι τους στεφανους αυτωι· δια τουτο μεχρι τελους
αφηκε δραμειν αυτον. Και ποια κολασις ο θανατος; φησιν. Ειθε μεν ουν καγω ταυτην
την τιμωριαν υπεμεινα νυν. Ταυτα λεγεις, αγαπητε, νυν, προτερον δε παντων το
πραγμα εδοκει ειναι χαλεπωτατον, και πασης τιμωριας ελεεινοτερον. ∆ιο και εν τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

νομωι Μωσεως οι τα μεγιστα ηδικηκοτες και συγγνωμης μειζονα, ταυτην υπειχον
την κολασιν. Και παρα τοις εξωθεν νομοθεταις ετι και νυν ουδαμως ετερως
κολαζονται παντες, οσοιπερ αν επι τοις αισχιστοις αλωσι κακοις· αλλ' ομως τα αυτα
τοις παρανομοις ο δικαιος επασχε, μαλλον δε και πολλωι χαλεπωτερα, οσωι και παρα
αδελφικης δεξιας εδεχετο την πληγην. Τι δε ο Νωε; Και γαρ και ουτος δικαιος και
τελειος ην, και παντων διεφθαρμενων μονος ευηρεστησε τωι Θεωι, παντων των
αλλων προσκεκρουκοτων αυτωι. Μυριας μεν ουν θλιψεις υπεμεινε πολλας και
κακας. Ου γαρ απεθανεν ουτος ευθεως καθαπερ εκεινος, ουδε επαθε τουτο, ο κουφον
ειναι σοι φαινεται, αλλα μακρας ηνειχετο ζωης, εν τοις τοσουτοις ετεσι των
αχθοφορουντων και βαρυτατωι φορτιωι πιεζομενων διαπαντος ουδεν αμεινον
διακειμενος. Και τουτο αυτικα μαλα ποιησω σοι φανερον, προτερον εκεινο ειπων.
Ἐνιαυτον ολον ουτος δεσμωτηριον ᾤκησε, δεσμωτηριον ξενον και φοβερον. Ἵνα
γαρ το πληθος αφω των θηριων και των ερπετων, οις τοσουτον συνεζησε χρονον εις
τοιαυ47.455 την απειλημμενος στενοχωριαν, τι οιει πασχειν αυτον υπο του παταγου
των βροντων, υπο του ψοφου των υετων; Ἄβυσσος η μεν κατωθεν ανεῤρηγνυτο, η
δε ανωθεν κατεφερετο· ο δε ενδον εκαθητο μονος μετα των υιων. Ει γαρ και υπερ
του τελους ειχε θαῤρειν, αλλα τηι των γινομενων σφοδροτητι προαποτεθνηκει τωι
δεει. Ὅπου γαρ ημεις οικιας εχοντες ηδρασμενας επι της γης, και πολεις οικουντες,
ομως οταν ιδωμεν κατενεχθεντα σφοδροτερον ολιγον του συνηθους υετον,
καταπιπτομεν και συστελλομεθα, τι ουκ αν εκεινος επαθε μονος ενδον ων, και την
φρικωδεστατην εκεινην αβυσσον εννοων και των αποπνιγεντων τα διαφορα γενη;
Ἱκανον μεν ουν εκπληξαι ψυχην και το πολιν μιαν η και οικιαν μονην
επικλυσθεισαν καλυφθηναι τοις κυμασι, το δε την οικουμενην πασαν τουτο παθειν,
ουδε εστιν ειπειν, πως αν διεθηκε τον εν μεσωι τωι κλυδωνιωι περιφερομενον. Τον
μεν ουν ενιαυτον εκεινον τοσουτωι συνειχετο δεει. Ἐπειδη δε ποτε ο κατακλυσμος
επαυσατο, ο μεν φοβος ενεδιδου λοιπον, επετεινετο δε τα της αθυμιας αυτωι, και της
κιβωτου προκυψαντα χειμων ετερος διεδεχετο του προτερου ουχ ηττων. την πολλην
ερημιαν ορωντα, και τον βιαιον θανατον εκεινον, και των αναιρεθεντων τα σωματα
τηι ιλυι πεφυρμενα και τωι πηλωι, και παντας ομου ανθρωπους τε και ονους και τα
τουτων ατιμοτερα γενη μιαι τηι ελεεινοτατηι καταχωσθεντα ταφηι. Ει γαρ και σφοδρα
αμαρτωλοι οι ταυτα πεπονθοτες ησαν, αλλ' ομως ανθρωπος ην ο Νωε, και επασχε τι
προς το ομοφυλον. Και γαρ ο Ἰεζεκιηλ δικαιος ων, και τους Ἰσραηλιτας μαλιστα
παντων πονηροτατους ειδως, οτε κατασφαττομενους ειδε και καταπιπτοντας, τουτο
το κοινον επαθε και εδακρυσε· καιτοι δια τουτο προλαβων ο Θεος απασαν αυτωι την
ασεβειαν αυτων εξεκαλυψε, και αυτοις οφθαλμοις αυτην εποπτευσαι παρεσκευασεν,
ιν' οταν αυτους κολαζομενους ιδηι, γενναιως ενεγκηι την συμφοραν. Ἀλλ' ομως και
τοσαυτης παραμυθιας προπαρασκευασθεισης αυτωι, και ουτως ηλεγχετο, και πεσων
εβοα λεγων· Οιμοι, Κυριε, εξαλειφεις συ το καταλοιπον του Ἰσραηλ; Ουχ απαξ δε
τουτο επαθε μονον, αλλα και παλιν οτε τον Ἰεχονιαν ειδεν αναιρουμενον. Ὥστε και
ο Νωε ει και μυρια αυτοις συνηιδει κακα, ουκ ην ουτε τουτου, ουτε του Μωσεως
ανδρειοτερος. Και γαρ και εκεινος τα αυτα τωι προφητηι πολλακις επαθε, και
αμαρτανοντας ορων, οτε τιμωρεισθαι εδει, ηλγει, και μαλλον ωδυνατο των
κολαζομενων αυτων. Ἐπι δε του Νωε και η συμφορα χαλεπωτερα ην· μονος γαρ
εκεινος τοιουτος εγενετο θανατος. Τοσουτοις τοινυν συνεχομενωι κακοις, τηι
μονωσει, τηι προς το ομοφυλον συμπαθειαι, τωι πληθει των απολωλοτων, τωι τροπωι
της τελευτης, τηι της γης ερημιαι, και παντοθεν αυτωι της αθυμιας αιρομενης και
ακμαζουσης σφοδρως, επιτιθεται ευθεως και η του παιδος υβρις, πραγμα αφορητον,
και πολλης μεν αισχυνης, πολλης δε γεμον οδυνης. Ὅσωι γαρ των υπο των εχθρων
τα παρα των φιλων ονειδη βαρυτερα, τοσουτωι τουτων αυτων τα παρα των παιδων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ετι μαλλον αφορητοτερα. Ὅταν γαρ ον εγεννησεν, ον εθρεψεν, ον επαιδευσεν, υπερ
ου πολλους μοχθους και πονους και φροντιδας ηνεσχετο, τουτον απαντων
υβριστικωτερον 47.456 αυτωι κεχρημενον ιδηι, ουδε ενεγκειν το πολυ πενθος
δυνησεται της ψυχης ο τουτο παθων. Ἡ γαρ υβρις τοις ελευθεροις και καθ' εαυτην
μεν εστιν αφορητος, οταν δε και παρα των παιδων γινηται, καν εις εκστασιν αγαγοι
τον πασχοντα· ουτω βαρυτατη εστιν. Συ δε μοι μη μονον εκεινο το τολμημα εννοει,
αλλα και απο τουτου μανθανε, πως αυτωι και τον εμπροσθεν χρονον απαντα εχρητο
ουτος ο υβριστης. Ὁ γαρ εν χερσιν ετι τον φοβον των γεγενημενων εχων, και αρτι
της ειρκτης εκεινης απαλλαγεις, και της οικουμενης τας συμφορας ετι θεωρων, και
μηδε ουτω σωφρονισθεις, αλλ' υβρισας εις ον ηκιστα παντων εχρην, και μηδε τωι
θανατωι των πολλων, μηδε τηι ερημιαι, μηδε τηι οργηι του Θεου, μηδε αλλωι τινι των
τοτε συμβεβηκοτων βελτιων γενομενος, τις ην προ του κατακλυσμου, οτε και
πολλους ειχε τους παρακαλουντας επι την κακιαν αυτον; Τοτε γαρ, τοτε
χαλεπωτερον κλυδωνιον υπεμεινεν ο δικαιος εκεινος του μετα ταυτα επι του
κατακλυσμου γενομενου και δια τουτον, και δια τους αλλους απαντας. Ἐπι μεν γαρ
του κατακλυσμου πληθος υδατων αυτον περιειχε μονον, προ δε τουτου κακιας
αβυσσωι παντοθεν συνειχετο, και των κυματων αυτωι σφοδροτερον αι των πονηρων
ανδρων επιβουλαι προσεῤρηγνυντο. Μονος γαρ εις τοσουτον πληθος απολειφθεις
ανδρων παρανομων και μιαρων, ει και μηδεν επασχε δεινον, αλλ' ομως πολυν τον
γελωτα και πολλα τα σκωμματα εφερεν, ει και μη προτερον, αλλ' οτε περι της
κιβωτου και των μελλουσων αυτοις διελεγετο συμφορων. Τουτο δε οσην εχει
δυναμιν προς το ταραξαι ψυχην, μαρτυρησειεν αν ημιν ο εκ κοιλιας αγιασθεις, ο δια
τουτο και της προφητειας μελλων αφιστασθαι. Ειπον γαρ, φησιν, Ου μη
προφητευσω. Χωρις δε τουτων αυτο μονον το μηδενα ομοψυχον, μηδε ομοτροπον
εχειν, ποσην αηδιαν, ποσην αυτωι κατεσκευαζε την αθυμιαν; Ου τουτο δε μονον,
αλλα και τωι συναλγειν αυτοις μυρια επασχε δεινα. Ου γαρ δηπου τελευτωντας
μονον ενορωντες ουτως αλγουσιν οι δικαιοι τους πονηρους, αμαρτανοντας δε ουκ
ετι, αλλα πολλωι μαλλον τουτωι δακνονται, η εκεινωι· και τουτο δε απο των
προφητων αν τις μαθοι καλως. Ὁ μεν γαρ εβοα πικρον· Οιμοι, ψυχη, οτι απολωλεν
ευλαβης απο της γης, και ο κατορθων εν ανθρωποις ουχ υπαρχει. Ἕτερος δε ελεγε
προς τον Θεον· Ἱνατι μοι εδειξας κοπους και πονους επιβλεπειν; Και υπερ των
αδικουμενων δε σφοδρα κοπτομενος, εθρηνει λεγων· Ποιησεις τους ανθρωπους ως
τους ιχθυας της θαλασσης ουκ εχοντας ηγουμενον. Ει δε τοτε ταυτα εγινετο, και
νομων οντων, και αρχοντων, και δικαστηριων, και ιερεων, και προφητων, και
κολασεων, εννοησον μεθ' οσης υπερβολης απαντα ετολματο επι του Νωε, οτε
τουτων ουδεν κατειχεν αυτους. Και επι μεν των προφητων ουδε πολυς ο της ζωης
χρονος ην, αλλ' εβδομηκοντα ετη και ογδοηκοντα· τοτε δε και εις εξακοσια ετη και
πλειονα ο των ανθρωπων ετεινετο βιος. Ἵν' ουν παντα τα ειρημενα. 47.457 παρω,
ποσα πραγματα εχειν ηναγκαζετο, ουτω μακραν οδευων οδον, και μηδε μικρον εν
τοσουτωι μηκει παρατραπηναι σπουδαζων, πολλων εν τωι μεταξυ κωλυματων οντων;
Και τι λεγω πολλων, πασης μεν ουν διολου τοιαυτης ουσης της οδου, απο των
τερματων της γης επι τα τερματα πασης σκοπελων και ακανθων και θηριων και
αυχμου και λοιμου και κρυμου και κακουργων πεπληρωμενης; Και γαρ
ευκολωτερον τετριμμενην ατραπον εν τωι βαθυτατωι της νυκτος οδευειν διαπαντος,
η την της αρετης οδον κατ' εκεινους τους καιρους· τοσουτοι οι τα διαβηματα αυτου
βιαζομενοι παρατρεπειν ησαν. Ὅταν γαρ απασιν απερ αν εθελωσι πραττειν εξηι, εις
δε μονος ο την εναντιαν αυτοις βαδιζων ηι, πως δυνησεται προς το τελος ελθειν
παντων ωθουντων οπισω και ανακρουοντων αυτον; Ὅσην γαρ εχει δυσκολιαν το
μετα πολλων οντας κατορθουν, δηλουσιν οι τας ερημιας κατειληφοτες νυν, οτε τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

του Θεου χαριτι την ευζωΐαν πανταχου διεσπαρμενην εστιν ιδειν, οτε και ομονοιαν
και φιλοστοργιαν προς αλληλους ου μικραν. Ἀλλα τοτε τουτων ουδεν ην, αλλα και
θηριων αγριωτερον παντες διεκειντο προς αυτον.
ςʹ. Τι ουν τουτου γενοιτ' αν οδυνηροτερον του βιου; τι ταυτης μοχθηροτερον
της ζωης; Ἐγω μεν ουν των αχθοφορουντων διαπαντος και μηδεποτε αναπνεοντων
επηγγειλαμην δειξειν αυτον ουδεν αμεινον διακειμενον· ο δε λογος πολλωι πλεον
εποιησεν, ου μονον ουδεν αμεινον, αλλα και πολλωι φορτικωτερον εκεινων εχοντα
αποφηνας ημιν. ∆οκει μεν ουν πολλοις ο Ἀβρααμ εν ευθυμιαι τον απαντα
διατετελεκεναι χρονον, οθεν και τους ευημερουντας και πανταχοθεν κομωντας
αυτωι παραβαλλειν ειωθασι. Φερε ουν εξετασωμεν τα συμβεβηκοτα αυτωι. Ἐμοι γαρ
ουτος πολλωι και του Νωε και του Ἄβελ· μαλλον δε ουδεν ερω, εως αν η των
πραγματων εξετασις θηται την ψηφον ημιν. Τα μεν ουν εν Περσιδι, και ει τι μεχρι
των εβδομηκοντα ετων αυτωι συνεβη λυπηρον, ουδεις δυναιτ' αν ειδεναι σαφως.
Ουδε γαρ ο μακαριος Μωυσης εκεινου του χρονου την ιστοριαν ημιν εγραψεν, αλλα
πασαν την ηλικιαν ταυτην αφεις, απο των μετα ταυτα πεποιηται του διηγηματος την
αρχην. Ὅτι δε και αυτον τα αυτα πασχειν τωι Νωε εικος ην, μεταξυ τοσουτων
ασεβων και βαρβαρων μονον βουλομενον ευσεβειν, τουτο ουκ ετι τοις αλλοις
ομοιως αδηλον εστιν, αλλα και οι σφοδρα ανοητοι στοχασαιντο ραιδιως αυτο. Πλην
αλλα και ταυτα παρεισθω νυν· απο δε της αποδημιας αυτου ποιησωμεθα του λογου
την αρχην, προτερον εκεινο εξετασαντες, ποσον η των Χαλδαιων γη της
Παλαιστινης αφεστηκεν, η ποια τις ην η των οδων κατασκευη, πως τοις ανθρωποις
τα της επιμιξιας της προς αλληλους διεκειτο, τις ο της πολιτειας τροπος ην. Μη γαρ
επειδη ευκολως υπηκουσεν ο δικαιος εκεινος, και το πραγμα ευκολον ειναι δοκειτω
νυν, μηδ' οτι συντομως και εν βραχει το γεγονος διηγησατο ο Μωσης, και το εργον
την των ρηματων βραχυτητα μιμεισθαι νομιζε· ειπειν μεν γαρ ταυτα και
διηγησασθαι ραιδιον, πραξαι δε ουκετι ομοιως ευπορον, αλλα και σφοδρα χαλεπον.
Το μεν ουν της οδου μηκος και οσον το μεσον εστι τουτων των χωριων μετα
ακριβειας αν ειποιεν οσοι προς ημας εκειθεν διεβησαν, ει δη τινες ει47.458 σιν· ημεις
δε εκεινων μεν ουδενι, των δε εις την εξωτεραν χωραν αφικομενων συγγενομενοι
τινι, και τον χρονον αυτον ερωτησαντες οσον οδοιπορειν ηναγκασθη, ηκουσαμεν οτι
τριακοντα πεντε ημερων αριθμον· και Βαβυλωνα μεν ουκ ειδεναι εφη, των δε εκει
γενομενων ακηκοεναι, οτι ετερα τοσαυτη παλιν εκειθεν εστιν οδος. Και το μεν
διαστημα τοσουτον και τοτε ην, και νυν εστιν· η δε κατασκευη των οδων ουκ εθ'
ομοιως ως και νυν και τοτε διακειται. Νυν μεν γαρ και σταθμοις διειληπται συνεχεσι
και πολεσι και αγροις, και οδοιποροις δε βαδιζων αν τις εντυχοι πολλοις, οπερ και
σταθμου και πολεως και αγρου ουχ ηττον εις ασφαλειας λογον εστι. Προς δε τουτοις
και απο της χωρας οι των πολεων αρχοντες ανδρας και ρωμηι σωματος των αλλων
διαφεροντας και ακοντιωι και σφενδονηι τοσουτον δυναμενους αρκειν, οσον τοις
βελεσι μεν οι τοξοται, οι δε οπλιται τοις δορασι, τουτους συνταξαντες, και αρχοντας
αυτοις επιστησαντες, εις ουδεν ετερον απησχολησαν, αλλα μονον την των οδων
επετρεψαν φυλακην. Μετα δε τουτων και ετεραν παλιν τουτων ακριβεστεραν
ασφαλειαν επενοησαν. Οικηματα γαρ κατα χιλιων βηματων διαστημα δειμαμενοι
παρα την οδον, νυκτερινους αυτοις εγκατεστησαν φυλακας, την εκεινων αγρυπνιαν
και την σχολην μεγιστον κωλυμα τοις των κακουργων εφοδοις επιτειχισαντες. Τοτε
δε ουδεν τουτων ην, ουκ αγροι συνεχεις, ου πολεις, ου σταθμοι, ου καταγωγιον, ου
το συνοδοιπορον ταχεως ιδειν, ουκ αλλο τι τουτων ουδεν· την γαρ της ατραπου
τραχυτητα και την των αερων ανωμαλιαν παριημι νυν, καιτοι γε ικανα, εκεινων μη
προσοντων, λυπησαι τους οδοιπορουντας ικανως. Και μαρτυρησαιεν αν μοι οι
ζευγεσι και υποζυγιοις χρωμενοι, και μηδε ουτω της συνηθους επιβαινειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

τολμωντες οδου, ει μη προτερον αυτην στορεσαιεν λιθοις, και τας απο των ρυακων
χαραδρας αναπληρωσαντες ισοπεδον ουτως εργασαιντο. Τοτε δε ερημοτερα μεν των
αοικητων ην, απορωτερα δε των ορων, σφαλερωτερα δε των βαραθρων και των
κρημνων. Και το παντων δε χαλεπωτερον ουκ ειπον, πως τα της επιμιξιας διεκειτο, ο
και της οδου πολλωι πλειονα και μειζονα παρειχε πραγματα αυτοις, κατα εθνη,
μαλλον δε κατα πολιν απαντων διηρημενων. Ου γαρ ωσπερ νυν μια αρχη κατα το
πλειστον της οικουμενης τεταται μερος, και ενι παντες δουλευουσιν ανθρωπωι, και
τοις αυτοις διοικουνται νομοις, ουτω και τοτε ην· αλλ' ωσπερ σωμα εν εις πολλα
μερη κατατμηθεν, ουτω και το των ανθρωπων διεσπαστο γενος, και πολεμιους εκ
πολεμιων αμειβειν ο δικαιος ηναγκαζετο, πριν η τους προτερους διαφυγειν, ετεροις
εμπιπτων αει, πη μεν πολυαρχιας, πη δε αναρχιας ουσης. Τι ουν ταυτης
χαλεπωτερον της ζωης; Ουδε γαρ υπερ εαυτου μονον εδεδοικει και ετρεμεν, αλλα
και υπερ πατρος και γυναικος και υπερ αδελφιδου. Ἦν δε ουδε η των οικετων
φροντις μικρα, ει και επι της οικειας ετυγχανον οντες, μη οτι γε οτε επι της
αλλοτριας, ηναγκαζοντο ειναι διαπαντος. Και ει μεν ᾔδει σαφως οπου στησεται τα
της πλανης αυτωι, ουκ ην ουτω το των φροντιδων αφορητον· νυν δε απλως και
αδιοριστως ακουσας Γην, ου τηνδε η τηνδε, αλλ', Ἣν αν σοι δειξω, 47.459 πανταχου
περιηιει τωι νωι, και πολυν εδεχετο θορυβον τηι ψυχηι, μηδαμου τωι λογισμωι στηναι
δυναμενος, αλλα πολλα υποπτευειν εχων, και μεριμναιν αναγκαζομενος. Εικος γαρ
αυτον και προς αυτα της οικουμενης αφιξεσθαι τα περατα προσδοκαιν, και προς
αυτον τον ωκεανον· ωστε ει και μη πασαν επηλθε την γην, αλλα την φροντιδα της
τοσαυτης οδοιποριας υπεμεινεν. Ου γαρ ως μεχρι της Παλαιστινης ηξων ουτω
παρεσκευακει την ψυχην, αλλ' ως εψομενος πανταχου, και την οικουμενην εκβηναι
κελευηται, καν εις τας εκτος ταυτης νησους ελθειν. Ει δε και ταναντια προσδοκαιν
επειθε το του προσταγματος αδιοριστον, και τουτο παλιν χαλεπον. Τον γαρ
μελλοντα τι φορτικον υπομενειν, πολλωι κουφοτερον ειδεναι σαφως οπερ
υποστησεται, και προς ο παρασκευασεται, η πανταχου ρεμβεσθαι τωι λογισμωι, και
νυν μεν τα χρηστα, νυν δε ταναντια προσδοκαιν, και υπερ μηδενος τουτων εχειν
θαῤρειν, αλλ' αμφοτεροις ομοιως απιστειν.
ζʹ. Και ταυτα μεν πριν ελθειν εις την επαγγελθεισαν γην· επειδη δε ποτε της
Παλαιστινης επελαβετο, και λοιπον αναπαυσασθαι προσεδοκησε, τοτε δη μειζονα εν
τωι λιμενι τον χειμωνα ευρισκεν. Ου μικρον δε τουτο εις οδυνης λογον, αλλα και
παντων αφορητοτερον, οταν τις απηλλαχθαι νομισας και προς το τελος ηκειν αυτο,
και φροντιδα και μεριμναν απασαν αποθεμενος, παλιν ανωθεν αρχην ετεραν ευρηι
των δυσχερων. Ὁ μεν γαρ ετι παρεσκευασμενος προς τα δεινα ραιον αν ενεγκοι την
τουτων επαγωγην· ο δε αναπεσων και των φροντιδων απολυσας τους λογισμους, αν
συμβηι τι τοιουτον παλιν, οιον και προτερον, διπληι πως ταραττεται, και ευχειρωτος
γινεται τωι τε απροσδοκητωι και τωι διαλελυσθαι την σπουδην απασαν αυτωι και την
παρασκευην. Τις ουν ο χειμων ην; Λιμος ουτω σφοδρος την Παλαιστινην κατελαβε
τοτε, ως αναστησαι ευθεως αυτον εκειθεν, και εις την Αιγυπτον καταγαγειν. Ἐλθων
δε εκει ως λυσιν ευρησων του κακου, του λιμου παλιν χαλεπωτεραι περιεπεσε
συμφοραι περι των εσχατων κινδυνευειν αναγκαζομενος· και εις τοσουτον τοτε
κατεστη φοβον, ωστε, ο πασιν εστι παντων αφορητοτερον, το τας γυναικας
υβριζεσθαι τας αυτων, τουτο ελεσθαι. Εις τοσαυτην γαρ τοτε ηλθεν αναγκην, ως και
υπηρετησασθαι τηι υποκρισει, ου τι γενοιτ' αν ελεεινοτερον; Ὁποιαν γαρ αυτον
νομιζεις εχειν ψυχην, οτε τηι γυναικι τοιαυτα συμβουλευειν ηναγκαζετο; Γινωσκω
εγω οτι γυνη ευπροσωπος ει· εσται ουν ως αν ιδωσι σε οι Αιγυπτιοι, ερουσιν οτι,
Γυνη αυτου αυτη· και αποκτενουσι με, σε δε περιποιησονται. Ειπε ουν οτι, Ἀδελφη
αυτου ειμι, οπως αν ευ μοι γενηται δια σε, και ζησεται η ψυχη μου ενεκεν σου. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ταυτα εφθεγξατο τα ρηματα ο δια τον Θεον, και πατριδα, και οικιαν, και φιλους, και
συγγενεις, και ταλλα παντα επι της οικιας αφεις, ο τοιαυτην ταλαιπωριαν και
τοσουτον πονον εν τωι μακρωι τουτωι καιρωι κατα την οδοιποριαν υποστας· και ομως
ουδεν τουτων ειπεν, οιον οτι Ἐγκατελιπε με ο Θεος, απεστραφη, και της οικειας
προνοιας εξεβαλεν· αλλ' εφερε γενναιως παντα και πιστως, και ον εχρην μαλιστα
παντων υβριζομενης οργιζεσθαι της γυναικος υπο της πολλης βιας, οπως μητε
φανερα γενηται η υβρις, απαντα επραττε. Τουτο δε οσην αθυμιαν εχει και οδυνην,
λογωι μεν παραστησαι ου δυνατον, ισασι δε οσοι 47.460 γυναικας εσχον και εις
ζηλοτυπιας υποψιαν ενεπεσον. Μαρτυρει δε τωι παθει τουτωι και ο Σολομων ουτως
ειπων· Μεστος γαρ ζηλου θυμος ανδρος αυτης, ου φεισεται εν ημεραι κρισεως, ουδε
ανταλλαξεται ουδενος λυτρου την εχθραν, ουδε μη διαλυθηι πολλων δωρων. Και
παλιν· Κραταια ως θανατος η αγαπη, σκληρος ως ᾅδης ο ζηλος. Ει δε ο ζηλοτυπων
ουτως εκκαιεται, ο τοσουτοις κρατουμενος κακοις, ως αναγκαζεσθαι και κολακευειν
τον υβριστην, και ον αμυνασθαι εδει παντα ποιειν οπως ραιδιως απολαυσηται της
αυτου γυναικος ο μοιχος, τινος ουκ ελεεινοτερος ην; Λαβοντων δε και τουτων περας
των κακων, ετερα παλιν ετικτετο δεινα, και τον λιμον εκεινον διεδεχετο πολεμος.
Την γαρ των ποιμενων μαχην και την προς τον αδελφιδουν διανομην αφιημι νυν,
καιτοι γε επ' αλλων ταυτα εξεταζομενα ικανα πολλην αθυμιαν εμβαλειν. Ὅταν γαρ
ο διασωθεις υπ' αυτου και τοσουτων γενομενος κυριος αγαθων, και ον εχρην
εκστηναι παντων αυτωι, και τοις ποιμεσιν επιτιμησαι τοις αυτου, ουτος
προτεινομενης αιρεσεως επιτρεχει τοις ευφορωτεροις των χωριων, και τα ερημοτερα
εκεινωι καταλιμπανει μερη. τις αν ενεγκοι ραιδιως, ου την ζημιαν λεγω, αλλα το
τιμησας ατιμασθηναι και το ελαττον ενεγκειν, ο πασης ζημιας χαλεπωτερον ειναι
δοκει; Ἀλλ' ομως απαντα ταυτα παριημι νυν· περι γαρ του πατριαρχου, ου περι τινος
των πολλων ο λογος εστιν ημιν.
ηʹ. ∆ιαδεχεται δη τον λιμον εκεινον ο πολεμος των Περσων, και αναγκαζεται
επιστρατευειν αυτοις, ου παρα την αρχην αυτην ακεραιων εκατερων ετι μενοντων
των μερων, αλλα προτροπωθεντων απαντων, και της νικης παρα τοις πολεμιοις
ουσης, και ουδενος αυτους ετι ενεγκειν δυναμενου, των μεν αρδην κατακοπεντων,
των δε κρυπτομενων, των δε δουλευοντων παρ' αυτοις. Ἀλλ' ομως ουδεν αυτον
τουτων οικοι μενειν επεισεν, αλλ' υπο της σφοδρας αθυμιας των γενομενων πληγεις
απηιει κοινωνησων εκεινοις των κακων, και εις προυπτον ριψων θανατον εαυτον.
Το γαρ μετα τριακοσιων οικετων και μικρωι πλειονων προς τοσαυτην παραταττεσθαι
στρατιαν, ουδεν ετερον η ταυτα λογιζομενου ην, και προς αιχμαλωσιαν και προς
τιμωριαν, και προς μυριους παρεσκευασμενου θανατους. Ἀπηλθε μεν ουν ως και
αυτος της βαρβαρικης απολαυσων ωμοτητος· τηι δε του Θεου φιλανθρωπιαι
διασωθεις, και επανελθων μετα της λειας και του συγγενους, ηναγκαζετο παλιν τα
οικεια θρηνειν κακα, την απαιδιαν λεγω, και το μηδενα εχειν του κληρου διαδοχον.
Μη γαρ επειδη τοτε ηκουσας αποδυρομενου προς τον Θεον και λεγοντος, Τι μοι
δωσεις; εγω δε απολλυμαι ατεκνος· δια τουτο και προσφατον την λυπην ταυτην
ειναι νομιζε· η γαρ μεριμνα αυτη και η φροντις μετα της νυμφης εισηλθεν εις την
οικιαν του δικαιου, μαλλον δε και προ της νυμφης αυτης. Ἔθος γαρ ημιν απασιν,
οταν μονον αρξωμεθα βουλευεσθαι και διαλεγεσθαι περι γαμου, πασαις ταις του
πραγματος υπονυττεσθαι φροντισιν, ων απασων το κεφαλαιον η των παιδων εστι,
και ο φοβος ουτος απο της ημερας εκεινης τας ημετερας κατασειει ψυχας. Ει δε
47.461 συμβαιη, γενομενων των γαμων, πρωτον ετος η δευτερον η και τριτον
παρελθειν, επιτεινεται μεν τα της αθυμιας, τα δε των χρηστοτερων ελπιδων
ατονωτερα γινεται· ετερου δε προστεθεντος πλειονος χρονου, παντελως λοιπον
αφιστανται μεν εκειναι, κρατει δε της ψυχης αυτη πασιν επισκοτουσα τοις ηδιστοις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

και μηδενος αισθησιν συγχωρουσα λαβειν. Ὥστε ει και μηδεν αυτωι συνεβεβηκει των
τοσουτων ανιαρων, αλλα παντα κατα νουν εγεγονει, ικανη η της απαιδιας αθυμια
πασι παρακολουθουσα τοις γινομενοις συσκιασαι πασαν ευθυμιαν και καταβαλειν.
Ἡ γαρ επαγγελια του Θεου προς εσχατωι γηραι, οτε τα της φυσεως απεγνωστο, τοτε
εγενετο· τον δε εμπροσθεν παντα χρονον τοσουτον οντα αλγων και κοπτομενος
διετελει, και οσωι τον πλουτον αυξομενον εωρα, τοσουτωι μαλλον επενθει, του
διαδεξομενου τουτον ουκ οντος. Τι γαρ οιει πασχειν αυτον, οτε ηκουσε· Παροικον
εσται το σπερμα σου εν γηι ουκ ιδιαι, και δουλωσουσιν αυτους, και κακωσουσιν και
ταπεινωσουσιν ετη τετρακοσια; Ἡ δε γυνη νυν μεν κελευουσα λαβειν την εαυτης
παιδισκην, νυν δε επειδη ελαβεν εγκαλουσα και μεμφομενη, και τον Θεον καλουσα
κατ' αυτου, και αναγκαζουσα την της ευνης κεκοινωνηκυιαν, και παιδα αυτωι
μελλουσαν τικτειν λοιπον εκβαλλειν, τινα ουκ αν εις αθυμιαν την εσχατην ενεβαλε;
Ταυτα γαρ ει και τινι μικρα ειναι δοκει νυν, λογισαμενος οτι ολοκληροι οικιαι
τουτων ενεκεν ανετραπησαν, θαυμαζετω τον δικαιον Ει γαρ και γενναιως εφερε δια
τον του Θεου φοβον, αλλ' ομως ανθρωπος ην, και υπο παντων τουτων εδακνετο και
ωδυνατο. Ἐπανερχεται δε παλιν εις την οικιαν η θεραπαινα του δεσποτου, και τικτει
τον νοθον αυτωι, και γινεται πατηρ ο Ἀβρααμ μετα τον μακρον χρονον εκεινον· και
ειχε μεν τινα το πραγμα ηδονην, μειζονα δε την αθυμιαν. Ὁ γαρ νοθος αυτον
υπεμιμνησκε του γνησιου, και μειζονα του πραγματος επιθυμιαν ενεβαλε. Το γαρ, Ου
κληρονομησει σε ουτος, αλλ' ος εξελευσεται εκ σου, περι του Ἰσμαηλ ειρησθαι
ενομισεν· ουδεν γαρ ουδεπω ειρητο περι της Σαῤρας. Ἐπειδη δε λοιπον και
τρανοτεραν ελαβεν επαγγελιαν περι του Ἰσαακ, και χρονος ωριζετο τωι τοκωι, πριν η
παλιν αυτον ησθηναι ταις ελπισι ταυταις, τα των Σοδομιτων παθη πολλην αυτου
κατεχεεν αθυμιας αχλυν. Ὅτι γαρ ουχ ως ετυχε το πραγμα τον δικαιον διεταραξεν,
εκ των ρηματων αυτων και της ικετηριας, ην υπερ αυτων εθηκε προς τον Θεον,
παντι που δηλον εστι· οτε δε και κατενεχθεντα τον φρικωδεστατον εκεινον ειδεν
υετον, και παντα κονιν και τεφραν εξαιφνης γεγενημενα, ουδε εν εαυτωι λοιπον ην.
Ει γαρ οικιας ορωντες ποῤρωθεν καιομενας εξισταμεθα και καταπιπτομεν υπο της
αθυμιας και του φοβου, τι ουκ αν επαθεν εκεινος πολεις ολας και χωρας μετα των
οικητορων ουκ εμπρησμωι τωι συνηθει, αλλα ξενωι και φοβερωι κατακαιομενας ορων;
Ἆρ' ου δοκει σοι του δικαιου τα παθη των επαλληλων εν τηι θαλασσηι κυματων
μιμεισθαι το συνεχες; Καθαπερ γαρ εκει, ουπω των προτερων αφανισθεντων,
κορυφουται τα δευτερα, ουτω και επι της του δικαιου τουτου ζωης διολου
συνεβαινε. Και γαρ ετι των εν Σοδομοις ακμαζοντων κακων, ο των Γεραρων
βασιλευς τα αυτα τωι Φαραω τολμησαι κατα της Σαῤρας επεχειρησε· και παλιν η γυνη
την ελεεινην υποκρισιν υποκρινεσθαι ηναγκα 47.462 ζετο, και η υβρις εις εργον
εξηλθεν αν, ει μη παλιν ο Θεος διεκωλυσεν. Ὁμου δε του παιδος και της γυναικος
και της οικιας απασης ευφραινομενης επι τωι του παιδος τοκωι, μονος ο δικαιος εν
ηδονηι τοσαυτηι λυπεισθαι ηναγκαζετο και αθυμειν, την παλλακην μετα του παιδος
εκβαλλειν αναγκαζομενος. Ει γαρ και νοθος ην ο Ἰσμαηλ και εκ παιδισκης, αλλ'
ομως η της φυσεως τυραννις ουδεν απο της αναξιας ηττων εγινετο, ουδε
ασθενεστεραν εποιει την των πατρικων σπλαγχνων αναγκην η δυσγενεια της
μητρος· και τουτο απ' αυτης της Βιβλου εστι μαθειν. Ὁ γαρ στεῤρος και ανδρειος, ο
τον μονογενη ταις οικειαις καταδεξαμενος σφαξαι χερσιν, ουτος ηλγει, οτε αυτωι
ταυτα επεταττεν η γυνη, και ουδ' αν ειξεν ουδ' αν επεισθη τηι Σαῤραι, καιτοι πλειονα
τοτε παῤρησιαν εχουσηι, και λεγουσηι προς αυτον, ει μη σφοδρα αυτον ο του Θεου
φοβος κατεκαμψεν. Ὥστε οταν ακουσηις, οτι του Θεου κελευσαντος εξεπεμπε, μη την
οδυνην λελυσθαι νομιζε τουτο γαρ αδυνατον ην, αλλα την σφοδραν υπακοην
θαυμασον, οτι και υπο της συμπαθειας καμπτομενος ουκ αντελεγε τωι Θεωι, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εξεπεμπε μεν το παιδιον μετα της μητρος, ουδε οποι πορευσεται ειδως, εκαρτερει δε
και ηνειχετο οδυνωμενος· ουδε γαρ της φυσεως κρειττων ην.
θʹ. Τουτο δε και επι του γνησιου παιδος επαθε. Μη γαρ τις λεγετω οτι ουκ
ηλγει, ουδε τα των πατερων υπεμεινε, μηδε περα του μετρου δειξαι βουλομενος
φιλοσοφουντα, το κεφαλαιον αποστερειτω των εγκωμιων αυτον. Ει γαρ τους επι
τοις αισχιστοις αλοντας, και πολυν χρονον ταυτης απολαυσαντας της ζωης, και
αγνωτας οντας, και ουδε οφθεντας ημιν ποτε, τουτους εξαιφνης ορωντες επι της
αγορας την επι θανατον απαγομενους συστελλομεθα και αλγουμεν, πολλακις δε και
δακρυομεν· ο τον υιον αυτου τον γνησιον τον μονογενη, τον παρ' ελπιδας τεχθεντα,
τον μετα χρονον τοσουτον, τον προς εσχατωι γηραι και γαρ και ταυτα μειζονα αιρει
την φλογα, τουτον ετι νεον οντα ταις εαυτου χερσι καταθυσαι και κατακαυσαι
κελευομενος, ουδεν ανθρωπινον επαθε; και τι των ταυτα λεγοντων
καταγελαστοτερον; Ει γαρ λιθος ην, ει γαρ σιδηρος, ει γαρ αυτοαδαμας, ουκ αν
εκαμφθη και κατεκλασθη προς την ωραν του παιδος και γαρ ην αυτο της ηλικιας το
ανθος αγων, προς την συνεσιν των ρηματων, προς την ευλαβειαν της ψυχης;
Ἠρωτησεν ουν τον πατερα λεγων· Ἰδου τα ξυλα και το πυρ, που εστι το προβατον;
ηκουσεν οτι, Ὁ Θεος οψεται εαυτωι προβατον εις ολοκαρπωσιν, ω τεκνον· και ουδεν
περιειργασατο πλεον. Ἑωρα τον πατερα δεσμευοντα αυτον, και ουκ αντετεινεν·
επετεθη τοις ξυλοις, και ουκ απεπηδησεν· ειδε την μαχαιραν κατ' αυτου φερομενην,
και ουκ εταραχθη. Τι ταυτης ευλαβεστερον γενοιτ' αν της ψυχης; Ἔτι ουν τολμησει
τις ειπειν ως ουδεν υπο τουτων απαντων επαθεν ο Ἀβρααμ; Ει γαρ εχθρον και
πολεμιον καταθυειν εμελλεν, ει γαρ θηριον ην, αρα αν αναλγητι ταυτα εποιησεν;
Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι· μη τοσαυτην ωμοτητα καταγνωις του δικαιου· και γαρ
ηλγει και διεκοπτετο. Ὁ Θεος, φησιν, 47.463 οψεται προβατον εαυτωι εις
ολοκαρπωσιν, τεκνον. Ποσης οιει ταυτα συμπαθειας ειναι τα ρηματα; Ἀλλ' ομως
κατειχε κατω την οδυνην και επιεζε, και μετα τοσαυτης απαντα της προθυμιας
επραττε, μεθ' οσης οι μηδενι τουτων κατεχομενοι των κωλυματων. Καταθυσας
τοινυν αυτον και γαρ κατεθυσε τηι προθυμιαι, παραδιδωσιν υγιη και σωον τηι μητρι·
λαβουσα δε εκεινη, πριν εμπλησθηναι καλως του παιδος, καταλυει τον βιον.
Κακεινο δε ου μικρως ελυπει τον Ἀβρααμ. Ει γαρ και πολυν αυτωι συνεγεγονει
χρονον, ουδεν ην ικανον πεισαι ραιον ενεγκειν την συμφοραν· αυτο μεν ουν τουτο
πλειονα αυτωι παρειχε την αθυμιαν· τους γαρ επι πολυ συνοικησαντας, και πολλην
της εαυτων και φιλιας και αρετης δεδωκοτας πειραν ημιν, τουτους μαλιστα παντων
ζητουμεν. Και οτι ταυθ' ουτως εχει, αυτος εδηλωσεν ο πατριαρχης πενθησας και
θρηνησας αυτην. Τι δ' αν τις λεγοι τας υπερ του παιδος φροντιδας, τας υπερ της
τουτου γυναικος, τας υπερ των αδελφων των τουτου, τα αλλα απαντα, απερ ει κατ'
ακριβειαν τις εξεταζειν εθελοι, πολυ του νυν δειχθεντος οδυνηροτερον οψεται του
δικαιου τον βιον και πλειονων γεμοντα φροντιδων; Τα γαρ κεφαλαιωδεστερα μονον
ειπουσα η Γραφη, τα αλλα παντα παρηκεν εξεταζειν ημιν, οσα καθ' εκαστην ημεραν
γινεσθαι εικος εν οικιαι, ενθα οικετων πληθος και ανηρ και γυνη και παιδια και
πραγματων επιμελεια πολλων. Ναι, φησιν· αλλ' εκεινωι μεγιστην καθ' εκαστον
τουτων παραμυθιαν εφερε των λυπηρων το δια τον Θεον παντα υπομενειν εκεινα.
Ουκουν και σε τουτο παραμυθησεται νυν· και γαρ σοι τον πειρασμον τουτον ο
συγχωρησας επελθειν ουδεις ετερος εστιν, αλλ' η ο Θεος. Ει γαρ χοιροις επιπηδησαι
ουκ αν ετολμησαν οι πονηροι δαιμονες εκεινοι, μη επιτρεψαντος αυτου τοτε, πολλωι
μαλλον τηι σηι τιμιαι ψυχηι. Ὥσπερ ουν εκεινωι το γενναιως απαντα φερειν και
ευχαριστως πολυν ηνεγκε μισθον, ουτως οισει και σοι, μονον αν μη δυσχεραινηις
μηδε αγανακτηις, αλλ' υπερ απαντων ευχαριστηις τωι φιλανθρωπωι Θεωι. Ἐπει και ο
μακαριος Ἰωβ επαθε μεν απερ επαθεσυγχωρησαντος του Θεου, εφερε δε αυτωι τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

στεφανους ου το παθειν μονον, αλλα και το γενναιως προς απαντα στηναι τα δεινα·
και θαυμαζομεν αυτον απαντες, ουκ επειδη παντων αυτον απεστερησεν ο διαβολος,
αλλ' επειδη εν πασι τουτοις ουχ ημαρτεν, ουδε εν τοις χειλεσιν αυτου.
ιʹ. Ἐπειδη δε εμνησθην του Ἰωβ, εβουλομην μεν και τους θρηνους αυτου τους
μακρους, και των παθων την σφοδροτητα εκθειναι τωι λογωι· υπερ δε του μη πολυ
ποιησαι το μηκος επανειμι προς τον Ἰσαακ. Συ δε ει βουλει μετα ακριβειας τα
εκεινου μαθειν, το βιβλιον αυτου μετα χειρας λαβων διακυψον προς την αβυσσον
των συμφορων, και πολλην εν εκεινοις παραμυθιαν ευρησεις των σων. Ει γαρ και
πολλωι βελτιων ημων ο δικαιος, αλλα και προς πολλωι μειζονα την ενεργειαν
παρεταξατο· και γαρ σφοδροτερον επνευσε κατ' εκεινου ο Πονηρος τοτε. Τα δε
κατορθωματα ου τωι μετρωι των πειρασμων, αλλα τηι των πραττομενων δυναμει
κρινεται. Ὥστε καν ελαττων ουτος ο νυν αγων, ουδεν σε τουτο εις τους στεφανους
παραβλαψαι δυνησεται. Ὁ γαρ τα δυο ταλαντα προσενεγκων ουκ ελαττον ηνεγκε
του τα πεντε επιδειξαντος. ∆ια τι; Ὅτι ει και η προσοδος 47.464 ουχ η αυτη, αλλ' η
προθυμια η αυτη, οθεν και της αυτης εκατερος ετυχε τιμης ακουσας, Εισελθε εις την
χαραν του Κυριου σου. Τι ουν ο Ἰσαακ, Ἀποδημιαν μεν ουκ εστειλατο μακραν,
καθαπερ ο πατηρ, ουδε την οικειαν αφειναι ηναγκασθη γην, καθαπερ εκεινος, το δε
κεφαλαιον των κακων και αυτος υπεμεινε, της απαιδιας τον φοβον. Ὡς δε ελυσε το
δεινον ευξαμενος, ετερος αυτον διεδεξατο φοβος εκεινου μειζων· ουδε γαρ ην ισον
υπερ απαιδιας τρεμειν, και υπερ της ριζης αυτης. Ουτω γαρ αυτη διεκοπτετο ταις
ωδισιν ως πικροτεραν θανατου παντος υπομενειν ζωην· και τουτο αυτης ακουσον
λεγουσης, Ει ουτω μοι μελλει γινεσθαι, ινατι μοι το ζηιν; Λιμου δε πειραν ελαβε μεν
και αυτος· ει δε μη κατηλθεν εις Αιγυπτον, αλλ' οπερ ο πατηρ μικρου δειν επαθεν
εκει, ταυτα και ουτος υπεμεινε και εκινδυνευεν υπερ της αυτου γυναικος. Και τον
πατερα μεν ετιμων οι προσοικοι παντες, τουτον δε ως εχθρον και πολεμιον ηλαυνον
και των οικειων αυτον ουκ ηφιεσαν απολαυσαι πονων, αλλ' εκεινον εν στενοχωριαι
καθιστωντες πολληι, αυτοι μετ' εξουσιας εν τοις μοχθοις ετρυφων τοις εκεινου. Ὡς
δε ποτε και τουτους ουτος φιλους εκτησατο, και εν ηλικιαι τους παιδας ειδε
γενομενους τους αυτου, τοτε δη, τοτε, οτε πολλην προσεδοκησε παραμυθιαν
ευρησειν, και γηροκομους εξειν καλους, εις την εσχατην αθυμιαν ενεπεσε. Πρωτον
μεν γαρ απο των αλλοφυλων ο πρεσβυτερος γυναικα λαβων παρα το τωι πατρι
δοκουν, τουτωι γε αυτωι σφοδρα αυτον ηνιασε, και τωι μαχην και πολεμον εις την
οικιαν εισαγαγειν. Μυριοις γαρ αι γυναικες εκειναι παρεβαλλον αυτους κακοις, απερ
απαντα ειπειν παραιτουμενη η Γραφη, δι' ενος ρηματος το παν ηινιξατο ειπουσα, οτι
Ἤριζον τηι Ῥεβεκκαι· και τοις οικιας εχουσι και παιδας ηδη γεγαμηκοτας κατελιπεν
ειδεναι το λεχθεν. Ἐκεινοι γαρ μαλιστα παντων ισασιν ακριβως οσον εστι κακον
εμφιλονεικως διατεθηναι την του νυμφιου μητερα και την νυμφην, και μαλιστα
οταν οικιαν οικωσιν αμφοτεροι μιαν. Τουτο μεν ουν διηνεκες ην το δεινον. Το δε επι
τουτοις συμβαν, η των οφθαλμων πηρωσις, οπερ οσον εστι κακον οι παθοντες ισασι
μονον· μετα δε τουτο, η περι τας ευλογιας αποτυχια του παιδος, υφ' ης ουτως
επληγη την ψυχην, ως αυτου πικροτερον αναβοησαι του την απατην υπομειναντος,
και απολογησασθαι προς αυτον· ου γαρ εκων ηδικηκεναι ελεγεν, αλλ' απατηθεις. Τα
δε εντευθεν την επι της σκηνης εδεικνυ τραγωιδιαν, και το δραμα των Θηβαιων
ανετυπου μειρακιων. Και γαρ και ενταυθα της του πατρος ηλικιας και πηρωσεως
καταφρονησας ο πρεσβυτερος εξεβαλε της οικιας τον νεωτερον αδελφον. Ει δε μη
απεκτεινε καθαπερ εκεινος, η της μητρος σοφια τουτο διεκωλυσεν· ηπειλησε μεν
γαρ και ουτος τον φονον, και την τελευτην ανεμενε του πατρος. Μαθουσα δε η
μητηρ, και τωι πατρι διαλεχθεισα, εξηρπασεν αυτον των εκεινου χειρων, και τον μεν
θεραπευοντα αυτους και ευνοικως διακειμενον φυγαδευειν 47.465 ηναγκαζοντο, τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

δε μοχθηρον και αβιωτον αυτοις καθιστωντα τον βιον τουτο γαρ αυτη φησιν η
Ῥεβεκκα παρ' εαυτοις κατειχον διηνεκως. Ἀποδραντος τοινυν εκεινου του
διαπαντος επι της οικιας τραφεντος ην γαρ απλαστος οικων οικιαν και τα πολλα
μετα της μητρος οικουρουντος, ποσα μεν ην εικος την Ῥεβεκκαν οδυρεσθαι και
θρηνειν μεμνημενην του παιδος διαπαντος, και τον ανδρα ορωσαν ουδεν των
νεκρων αμεινον διακειμενον και δια την ηλικιαν και δια την νοσον; ποσωι δε τον
γεροντα πενθει κατεχεσθαι μετα των οικειων και τας της γυναικος αναγκαζομενον
θρηνειν συμφορας; Ὅτε δε εμελλε τελευταιν εκεινη, τι αρα ουκ ειπε, τι δε ουκ
εφθεγξατο, α και λιθον τηξαι ικανα, ουχ ορωσα τον παιδα παρεστωτα και
δακρυοντα, και καθαιρουντα οφθαλμους, και συλλαμβανοντα στομα, και
περιστελλοντα, και τα αλλα παντα επιμελουμενον, απερ αυτου του θανατου
πικροτερα τοις γεγεννηκοσιν ειναι δοκει; Ὁ δε Ἰσαακ ουτως αυτην αποπνεουσαν
ορων, οποιαν εκεκτητο ψυχην και τοτε και μετα την εκεινης τελευτην; ιαʹ. Τοιουτος
ημιν ο πολλων ευθυμοτερος ειναι δοκων αποπεφανται. Τον δε του Ἰακωβ βιον αρκει
μεν και χωρις εξετασεως δειξαι αυτη η του Ἰακωβ αποφασις· τωι γαρ Φαραω τοτε
διαλεγομενος ελεγε· Μικραι και πονηραι αι ημεραι μου, και ουκ αφικοντο εις τας
ημερας των πατερων μου· τουτ' εστι, και βραχυτερον και μοχθηροτερον εβιωσα
βιον. Χωρις δε της αποφασεως ουτως εισι περιφανεις αι συμφοραι αυτου, ως μηδε
των πολλων τινας αυτας αγνοειν. Ὁ μεν γαρ παππος ο τουτου, ει και μακραν
εστειλατο την αποδημιαν, αλλα του Θεου κελευοντος, οπερ παραμυθιαν αυτωι την
μεγιστην εφερεν· ουτος δε αδελφον φευγων επιβουλευοντα και φονωντα κατ'
αυτου· κακεινος μεν ουδεποτε υπερ της των αναγκαιων χορηγιας ωδυρετο· ουτος δε
αγαπητον ηγειτο και ευκτον, το ιματιου και αρτου ευπορησαι μονον. ∆ιασωθεις δε,
και των της οδοιποριας κακων απαλλαγεις, και προς τους συγγενεις ελθων τους
αυτου, ηναγκαζετο δουλευειν ο εν αφθονιαι τοσαυτηι τραφεις. Οισθα δε οτι πανταχου
μεν η δουλεια πικρον· οταν δε τις παρα τοις ομοτιμοις τα των οικετων υπομενειν
αναγκαζηται, και ταυτα μηδεποτε του πραγματος πειραν λαβων, αλλ' εν ελευθεριαι
και τρυφηι την πρωτην απασαν ηλικιαν διαγαγων, αφορητον γινεται το δεινον· αλλ'
ομως εφερε παντα γενναιως. Και τας εν τηι ποιμαντικηι αυτου ταλαιπωριας ακουεις
διηγουμενου, και λεγοντος· Ἐγω απετιννυον παρ' εμαυτου κλεμματα ημερας και
κλεμματα νυκτος· εγενομην συγκαιομενος τωι καυματι της ημερας και τωι παγετωι
της νυκτος, και αφιστατο ο υπνος απο των οφθαλμων μου. Ταυτα μοι εικοσι ετη.
Ταυτα επασχεν ο τον απλαστον βιον βεβιωκως, ο οικιαν οικησας διαπαντος, και
μετα τους τοσουτους μοχθους και τας ζημιας και τον πολυν χρονον εκεινον, την
πικραν απατην υπεμεινε την επι τηι γυναικι. Ει γαρ μη δεδουλευκει τα επτα ετη, ει
γαρ μηδεν ων απωδυρατο προς τον κηδεστην επαθεν, ει γαρ μη ηρα της παιδος, αυτο
μονον το κατεγγυηθηναι μεν αυτωι την αμεινω, δοθηναι δε την φαυλοτεραν αντ'
εκεινης, ποσην αθυμιαν, ποσον θορυβον, ποσην επηρειαν παρειχε τωι μακαριωι τοτε
εκεινωι! Ἄλλος μεν ουν ει τις ην, ουκ αν ραιδιως την 47.466 επηρειαν ηνεγκεν, αλλα
πασαν των κηδεστων ανετρεψεν αν την οικιαν συσφαξας εαυτον εκεινοις, η και
αλλωι τινι συνδιαφθειρας τροπωι· επειδη δε ανεξικακος και μακροθυμος ην ο Ἰακωβ,
τουτο μεν ουκ εποιησεν, αλλ' ουδε εβουλευσατο την αρχην· κελευσθεις δε ετερα
επτα ετη δουλευσαι παλιν, υπηκουσεν ετοιμως· ουτως ην πραος και επιεικης. Ει δε ο
της κορης ερως συναντελαμβανετο τηι των τροπων επιεικειαι, παλιν μοι της αθυμιας
λεγεις την υπερβολην. Ἐννοησον γαρ οσην οδυνην υπεμεινεν, οτε της ουτως
αγαπωμενης απεστερειτο, και προσδοκων αυτην ενδον εχειν, εις επτα ετων παλιν
αναβολην εξεκρουετο, και τους κρυμους και τα θαλπη και τας αγρυπνιας και τας
ζημιας τας συνεχεις. Λαβων δε και ταυτην υστερον, και ζων παρα τωι κηδεστηι βιον
ταλαιπωρον και επιμοχθον, εφθονειτο και ουτως, και δευτεραν απατην υπεμενεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

επι τοις μισθοις, ως και αυτος αυτον διηλεγξε λεγων οτι, Παρελογισω με δεκα
αμνασιν. Μετα δε του κηδεστου και οι των γυναικων αδελφοι του κηδεστου μαλλον
εξεθηριωθησαν προς αυτον. Το δε παντων χαλεπωτερον ην, η ερωμενη, δι' ην ετη
δις επτα δουλευειν ειλετο, υπο της αθυμιας απεπνιγετο, την μεν αδελφην τικτουσαν
ορωσα, εαυτην δε ουδε ελπιδα του πραγματος εχουσαν, και εις τοσαυτην εκστασιν
υπο της αθυμιας εξηνεχθη τοτε, ως εγκαλειν και μεμφεσθαι τωι ανδρι, και θανατον
απειλειν καθ' εαυτης, ει μη τεκοι· ∆ος γαρ μοι τεκνα, φησιν· ει δε μη, τελευτησω
εγω. Τι τοινυν ευφραναι αυτον δυνατον ην, της μεν ουτω ποθουμενης τοιαυτα
οδυρομενης, των δε ταυτης αδελφων επιβουλευοντων αυτωι και παντα πραττοντων,
οπως εις την εσχατην ελθηι πενιαν; Ει δε τα χωρις ιδρωτων επιδιδομενα ταις
γυναιξιν, οταν αφαιρηται, πολλην φερει την αθυμιαν, ο κινδυνευων υπερ των
πονοις κτηθεντων οικειοις πως αν πραως ταυτην ηνεγκε την ζημιαν; Αισθομενος
τοινυν οτι δι' υποψιας ειχον αυτον και υπεβλεποντο, λαθων ανεχωρησεν ως φυγας·
ου τι γενοιτ' αν ελεεινοτερον; Και γαρ εκ της οικειας και εκ της αλλοτριας μετα
φοβων και κινδυνων αποδημησας εις τα αυτα παλιν εμπιπτειν βαραθρα ηναγκαζετο.
Τον μεν γαρ αδελφον φυγων ηλθε προς τον κηδεστην, υπο δε τουτου παλιν
ελαυνομενος, εις τον αδελφον εμπιπτειν εβιαζετο· και το προφητικον εκεινο
υπεμεινεν, ο περι της ημερας Κυριου φησιν ο Ἀμως· Ὃν τροπον εαν τις εκφυγηι απο
προσωπου λεοντος, και εμπεσηι αυτωι αρκτος, και εισπηδησηι εις την οικιαν αυτου,
και απερεισηι την χειρα αυτου εις τον τοιχον, και δακηι αυτον ο οφις. Τι δε δει λεγειν
τον τρομον ον υπεστη καταληφθεις υπο του Λαβαν, τας θλιψεις τας κατα την
οδοιποριαν, θρεμματων τοσουτων και παιδων ακολουθουντων αυτωι; Ἀλλ' επειδη
την αδελφικην οψιν οραιν εμελλεν, ου ταυτο επασχε τοις ορωσι την παρα τοις
ποιηταις πλαττομενην υπ' εκεινων Γοργονος κεφαλην; ουχ ως την επι θανατον
απιων, ουτως απαντα διεταττετος Ἄκουσον των ρηματων αυτου, και μαθε την
εναποκειμενην αυτου φλογα τηι ψυχηι· Ἐξελου με, φησιν, ο Θεος εκ χειρος Ἡσαυ του
αδελφου μου, οτι φοβουμαι εγω αυτον, μηποτε ελθων παταξηι με και μητερα επι
τεκνοις. Συ δε μοι ειπας, Ευ σε ποιησω. Ποσην ουκ αν ευφροσυνην εξεβαλεν ουτος ο
φοβος, ει και παντα τον εμπροσθεν χρονον εν ευθυμιαι διατετελεκως ην; Νυν 47.467
δε απας ο βιος αυτωι και εξ εκεινης της ημερας, εν ηι τας ευλογιας μελλων λαμβανειν
προαποτεθνηκει τωι δεει, δια συμφορων επλεκετο και επιβουλων. Τοσουτον γαρ
αυτον δεος τοτε κατειχεν, ως μηδε μετα την συντυχιαν, καιτοι γε χρηστως και
φιλανθρωπως αυτωι χρησαμενου του αδελφου, θαῤρησαι και αποθεσθαι την
αγωνιαν. Παρακαλουντος γουν εκεινου συναπελθειν, καθαπερ θηριου τινος
απαλλαττεσθαι μελλων, ουτως ηξιου και εσοφιζετο την αναχωρησιν λεγων· Ὁ
κυριος μου, γινωσκεις οτι τα παιδια απαλωτερα, και τα προβατα και αι βοες
λοχευονται επ' εμε· και εαν ουν καταδιωξω αυτα, εν ημεραι μιαι αποθανουνται παντα
τα κτηνη. Προελθετω ο κυριος μου εμπροσθεν του παιδος αυτου, εγω δε ενισχυσω εν
τηι οδωι, κατα σχολην της πορευσεως της εναντιον μου, και κατα ποδας των
παιδαριων μου, εως του ελθειν με προς τον κυριον μου εις Σηειρ. Και αναπνευσας
μικρον απο των κινδυνων εκεινων, εις ετερον πολλωι χαλεπωτερον ενεπεσε παλιν
φοβον. Της γαρ θυγατρος αρπαγεισης, το μεν πρωτον ηλγει τηι υβρει της παιδος· ως
δε παρεμυθειτο το γεγονος του βασιλεως ο υιος νομωι γαμου ληψεσθαι γυναικα
αυτην υποσχομενος, και επηινεσε την γνωμην ο Ἰακωβ, συνεχεαν τας συνθηκας οι
περι τον Λευι, και την πολιν αυτανδρον ανελοντες εις τοσουτον τον γεγεννηκοτα
κατεστησαν τρομον, ως και μετοικησαι εκειθεν αυτον δια το παντας εκπολεμωθηναι
προς αυτον. Ειπε γαρ, φησιν, ο Ἰακωβ τωι Συμεων και των Λευΐ· Μισητον με
πεποιηκατε, ωστε πονηρον με ειναι πασι τοις κατοικουσι την γην, εν τε τοις
Χαναναιοις και τοις Φερεζαιοις, εγω δε ολιγοστος ειμι εν αριθμωι, και συναχθεντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

επ' εμε συγκοψουσι με και εκτριβησομαι εγω, και ο οικος μου. Και γαρ αν παντας
αυτους κατεσφαξαν αρδην οι προσοικοι, ει μη η του Θεου φιλανθρωπια κατεσχεν
εκεινων τον θυμον, και περας εκεινοις επεθηκε τοις κακοις· Ἐγενετο γαρ, φησι,
φοβος Θεου επι πασας τας πολεις τας περικυκλωι αυτων, και ου κατεδιωξαν οπισω
των υιων Ἰσραηλ. Τι ουν μετα την τουτων απαλλαγην; αρα ανεπνευσε; Τοτε μεν ουν
αυτωι των κακων επηλθεν ο κολοφων, ο της ερωμενης θανατος, αωρος τε ομου και
βιαιος ων. Ἔτεκε γαρ, φησι, Ῥαχηλ, και εδυστοκησεν εν τωι τοκετωι. Ἐγενετο δε εν
τωι σκληρως αυτην τικτειν, ειπεν αυτηι η μαια, Θαρσει, και γαρ ουτος εστι σοι υιος.
Ἐγενετο δε εν τωι αφιεναι αυτην την ψυχην απεθνησκε γαρ, εκαλεσε το ονομα αυτου
Υιος οδυνης μου. Και του πενθους ακμαζοντος ετι, προσεθηκε τηι αθυμιαι ο Ῥουβην
εις την του πατρος ευνην ενυβρισας· οπερ ουτως εφερε χαλεπως, ως και τελευτων
επαρασασθαι τωι παιδι, οτε μαλιστα συμπαθεστερον εχουσι προς τα εκγονα οι γονεις,
και ταυτα πρωτοτοκωι παντων οντι των αλλων· ου μικρον δε τουτο προς
φιλοστοργιας δυναται λογον. Ἀλλ' ομως απαντα ταυτα η της αθυμιας παρωσατο βια,
και καλεσας αυτον ελεγε· Ῥουβην πρωτοτοκος μου, ισχυς μου, και αρχη τεκνων μου,
σκληρος φερεσθαι, και σκληρος αυθαδης· εξυβρισας, ως υδωρ μη εκζεσηις· ανεβης
γαρ επι την κοιτην του πατρος σου· τοτε εμιανας την στρωμνην ου ανεβης. Ὡς δε εν
ηλικιαι γεγονεν ο της αγαπωμενης γυναικος υιος, και παραμυθιαν αυτον εξειν
προσεδοκησε της επ' εκεινηι λυπης, τοτε αυτωι πολυτροποι δια τουτου
κατεσκευαζοντο συμφοραι· οι 47.468 γαρ αδελφοι τον χιτωνισκον τον εκεινου
βαψαντες αιματι και επιδειξαντες τωι πατρι, ποικιλον αυτωι το πενθος ειργασαντο.
Ου γαρ την τελευτην επενθει μονον, αλλα και τον τροπον της τελευτης, και πολλα
ην τα συγχεοντα αυτου την ψυχην· οτι ο της φιλουμενης υιος, οτι ο των αλλων
απαντων βελτιων, οτι ο μαλιστα αγαπωμενος, οτι εν αυτωι τωι της ηλικιας ανθει, οτι
παρ' αυτου πεμφθεις, οτι μηδε επι της οικιας, μηδε επι της κλινης, μηδε παρεστωτος
του πατρος, μηδε ειπων τι και ακουσας, οτι μη τωι κοινωι παντων θανατωι, οτι ζων
υπο της των θηριων ωμοτητος εσπαραττετο, οτι μηδε τα λειψανα συναγαγειν
ευρισκε και παραδουναι τηι γηι, οτι ουδε εν νεοτητι ταυτα υπεμεινεν, οτε ενεγκειν
δυνατον ην, αλλ' εν εσχατωι γηραι. Και ην θεαμα παντων ελεεινοτερον ιδειν, πολιαν
αισχυνομενην κονει, και στηθος γηραλεον διαῤρηγνυμενου του χιτωνος
γυμνουμενον, και θρηνους παρακλησεως μειζονας· ∆ιεῤρηξε γαρ, φησιν, Ἰακωβ τα
ιματια αυτου, και περιεθετο σακκον επι την οσφυν αυτου, και επενθει τον υιον
αυτου ημερας πολλας. Συνηχθησαν δε παντες οι υιοι αυτου και αι θυγατερες, και
ηλθον παρακαλεσαι αυτον, και ουκ ηθελε παρακληθηναι λεγων οτι, Καταβησομαι
προς τον υιον μου πενθων εις ᾅδου. Ὥσπερ δε δεον μηδεποτε καθαρευειν αυτου την
ψυχην αθυμιας, ουτως, αρξαμενης ταυτης θεραπευεσθαι της πληγης, λιμος επελθων
και την γην απασαν κατασχων ελυπει μεν αυτον σφοδρα το προτερον· ως δε
ανελθοντες απο της Αιγυπτου οι υιοι παραμυθιαν εκομισαντο του κακου ετεραι λυπηι
ταυτην αναμιξαντες ηγαγον, και την απο της του λιμου λυσεως ηδονην συνεχεεν η
του παιδος αποδημια. Και ου τουτο μονον, αλλ' οτι και τον Βενιαμιν απηιτουν αυτον,
ον μονον ειχε παραψυχην και της απελθουσης γυναικος και του θηριοβρωτου
παιδος. Ου ταυτα δε μονον αυτον αντεχεσθαι εποιει του Βενιαμιν, αλλα και τα της
ηλικιας, και τα της ανατροφης. Ου καταβησεται γαρ, φησιν, ο υιος μου μεθ' υμων,
οτι ο αδελφος αυτου απεθανε, και αυτος μονος καταλελειπται, και συμβησεται
αυτον μαλακισθηναι εν τηι οδωι, εν ηι αν πορευησθε, και καταξετε μου το γηρας μετα
λυπης εις ᾅδου. Το μεν ουν πρωτον δια ταυτα παντα παρητειτο, και ουκ εφασκε
δωσειν αυτον· επειδη δε σφοδρος επεπεσεν ο λιμος, και μειζονος της αναγκης
ᾔσθετο, καιτοι σφοδρα αποδυρομενος, Τι γαρ με εκακοποιησατε, φησιν,
απαγγειλαντες τωι ανθρωπωι ει εστιν υμιν αδελφος; και τουτο παντων οδυνηροτερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

υπεμενε τα ελεεινα ρηματα φθεγγομενος ο Ἰακωβ, Ἰωσηφ, φησιν, ουκ εστι, Συμεων
ουκ εστι, και τον Βενιαμιν ληψεσθε; επ' εμε εγενετο ταυτα παντα· και οδυρομενος
οτι μετα τον Ἰωσηφ και τον Συμεωνα επεχειρουν και τον Βενιαμιν αποσπασαι αυτου,
και ενδεικνυμενος οτι παντα πεισεται μαλλον η αφεξεται του παιδος, νικηθεις
υστερον αυτος αυτον ταις εαυτου χερσιν εξεδιδου λεγων· Και τον αδελφον υμων
λαβετε, και ανασταντες καταβητε προς τον ανθρωπον· ο δε Θεος μου δυη υμιν χαριν
εναντιον του ανθρωπου, και αποστειλαι τον αδελφον υμων τον ενα, και τον
Βενιαμιν· εγω μεν γαρ καθαπερ ητεκνωμαι, 47.469 ητεκνωμαι. Ουτω σφοδρα τοις
πολλοις εκρατηθη κακοις, ως και των σπλαγχνων σπαραττομενων, και κατα μικρον
ελαττουμενων αυτωι των παιδων, απαντα υπομενειν τηι των μειζονων υπερβοληι· και
γαρ μειζων αυτον αθυμια κατειχεν υπερ τουτων της υπερ του Ἰωσηφ. Ἡ μεν γαρ ουκ
εχουσα προσδοκιαν διορθωσεως συμφορα, ει και σφοδρας φερει τας αθυμιας ημιν,
αλλ' ομως ταχεως αυτας εξωθει, εις απογνωσιν εμβαλουσα τον λογισμον· η δε ετι
μετεωρος ουσα ουκ αφιησιν αναπαυσασθαι την ψυχην, τηι των μελλοντων αδηλιαι
επιτεινουσα αει και ανανεουσα την αγωνιαν ημιν. Και τουτο αν τις μαθοι καλως απο
του μακαριου ∆αβιδ, ος ετι ζωντος μεν εθρηνει του παιδος, τελευτησαντος δε ανηκε
του πενθους εαυτον. Ἀπορουντων δε υπερ τουτου των παιδων, και την αιτιαν
ερωτωντων αυτον, τουτον ειπε τον λογισμον, ονπερ εγω νυν. Εικοτως ουν κακεινος
υπερ τουτων εδεδοικει μαλλον και ετρεμεν. Ἀλλ' η ποθεινη θεα και το τον Ἰωσηφ
ιδειν ευθυμιαν αυτωι παρεσχεν υστερον. Και τι το κερδος; Καθαπερ γαρ τα σφοδρωι
καταφλεχθεντα μελη πυρι, καν μυριακις καταψυχηι τις, ουδεν ονινησιν· ουτω και
την ψυχην κατωδυνον γενομενην εκεινωι, και τηι της αθυμιας σφοδρα
κατακαυθεισαν φλογι, ουδεν ην ανακτησασθαι ικανον, και μαλιστα οτε ουδε την
αισθησιν εικος ειναι τρανην· οπερ και ο Βερζελλι παραιτουμενος τον ∆αβιδ ελεγε·
Ποσαι αι ημεραι ετων ζωης μου εσονται μοι εκει, ινα αναβω μετα του βασιλεως εις
Ἱερουσαλημ; Υιος ογδοηκοντα ετων ειμι σημερον· ει γνωσομαι αναμεσον αγαθου η
αναμεσον κακου, ει γευσεται ο δουλος σου οσα αν εσθιηι, η οσα αν πινηι, η ακουσομαι
φωνην ᾀδοντων η ᾀδουσων; Και ινατι γινεται ο δουλος σου φορτιον επι τον κυριον
μου τον βασιλεα; Ἀλλα τι χρη αφ' ετερων ταυτα στοχαζεσθαι, αυτου παρον ακουσαι
του πεπονθοτος; Μετα γαρ το τον υιον ιδειν, φησιν, ερωτωμενος υπο του Φαραω
περι της ζωης αυτου· Μικραι, φησι, και πονηραι αι ημεραι μου, και ουκ αφικοντο εις
τας ημερας των πατερων μου· ουτως ενακμαζουσαν αυτου τηι ψυχηι την μνημην των
γεγενημενων ειχε διαπαντος.
ιβʹ. Ἀλλ' ο λαμπρος και επιδοξος ουτος υιος ο Ἰωσηφ τινα ουκ απεκρυψε ταις
συμφοραις; Ὁ μεν γαρ πατηρ ο τουτου ενα μονον ειχεν αδελφον επιβουλευοντα,
ουτος δε πολλωι πλειους· και ο μεν την πρωτην ηλικιαν απασαν εν αφθονιαι
ετρεφετο και ανεσει πολληι, ο δε επι της αλλοτριας και ετι παιδιον ων τας της
οδοιποριας φερειν ηναγκαζετο ταλαιπωριας. Και τωι μεν Ἰακωβ παρην η μητηρ
επικουφιζουσα την επιβουλην· ουτος δε ετι νεος ων, και οτε μαλιστα εχρηιζε της
μητρος, τοτε εν ερημιαι της βοηθειας ταυτης καθιστατο. Προς τουτοις ο μεν Ἡσαυ
μεχρις απειλης μονης ελυπησε τον Ἰακωβ· ουτοι δε και εις εργον εξηγαγον την
επιβουλην, και προ της επιβουλης φθονουντες και διαβαλλοντες αυτον διετελουν·
ου τι γενοιτ' αν χαλεπωτερον, τους συνοικουντας πολεμιους εχειν αει; Και γαρ
ψογον κατηνεγκαν κατ' αυτου πονηρον, και ιδοντες οτι αυτον ο πατηρ αυτου φιλει
υπερ τους αλλους υιους αυτου, εμισησαν αυτον, και ουκ ηδυναντο αυτωι λαλειν
ουδεν ειρηνικον. Ουτε γαρ το υπο τοις εμποροις 47.470 γενεσθαι, ουτε το υπο τωι
σπαδοντι, τοσουτον ειναι φαιην αν κακον· πολλωι γαρ αυτωι φιλανθρωποτερον
εχρησαντο ουτοι των αδελφων. Ἀλλ' ομως ουδε ουτως ημερωτερος γεγονε των
συμφορων ο χειμων· σφοδροτερα γαρ εμπεσουσα καταιγις παλιν αυτον κατεδυσε.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

Ταχα με τις οιεται την επιβουλην της δεσποινης ερειν· εγω δε προ ταυτης
χαλεπωτεραν αλλην ερω. ∆εινον μεν γαρ, αληθως δεινον, και το συκοφαντηθηναι
επι τοιουτοις, και το κατακριθηναι, και το δεσμωτηριον οικησαι χρονον ουτω
μακρον, παιδα ελευθερον και ευγενη και ταυτης απειρον της αναγκης· πολλωι δε
τουτων απαντων βαρυτερον τον απο της ηλικιας οιμαι χειμωνα γεγενησθαι αυτωι. Ει
μεν γαρ υπο μηδεμιας επιθυμιας ενοχλουμενος διεπτυσε τον εκεινης ερωτα, ου
σφοδρα επαινω, ουδε θαυμαζω τον ανδρα εγω πειθομενος τωι Χριστωι. Ουδε γαρ τους
απο της φυσεως ευνουχισθεντας, αλλα τους εαυτους ευνουχισαντας αξιουσθαι φησι
της βασιλειας των ουρανων· ει δε μη τουτο ην, ποιαν αν ηρατο νικην; κατα τινος
στεφανον ανεδησατο; τινα καταγωνισαμενος ανεκηρυττετο, ουδενος οντος του
προσπαλαιοντος αυτωι, και επιχειρουντος καταβαλειν; Ουδε γαρ τους τοις αλογοις
μη μιγνυμενους εις σωφροσυνης επαινουμεν λογον, δια το μηδε εγκεισθαι τηι φυσει
της μιξεως την επιθυμιαν εκεινης. Ει τοινυν μηδε τωι μακαριωι τοτε εκεινωι τουτο
ηνωχλει το πυρ, τινος ενεκεν αυτον επι σωφροσυνηι θαυμαζομεν; Ει δε, οτε παντων
των καιρων σφοδροτερον η φλοξ αιρεται εικοστον γαρ λοιπον ηγεν ετος, και οτε
ανυποιστος εστιν η τυραννις και μηδενος αυτην αυξοντος, τοτε η ακολαστος
επεθετο τωι μειρακιωι, τοσαυτην απο των αυτης μαγγανευματων και
καλλωπισματων προσθεισα τηι φλογι την ισχυν, οσην απο της φυσεως ειχε· πως αν
τις τον χειμωνα διηγησαιτο της ψυχης και τον θορυβον και την αγωνιαν, της
φυσεως και της ηλικιας ενδοθεν ταρασσουσης αυτον, και των παρα της Αιγυπτιας
μηχανηματων εξωθεν προσβαλλοντων, και ταυτα ου μεχρι μιας ημερας και
δευτερας, αλλ' επι χρονον πολυν; Ἐγω γαρ αυτον ουχ υπερ εαυτου τρεμειν οιομαι
τοτε μονον, αλλα και υπερ εκεινης αλγειν, προς τοσουτον κρημνον επειγομενης
ελθειν· και τουτο εξ ων μετα πολλης επιεικειας αποκρινεται προς αυτην δηλον ημιν.
Και γαρ ενην, ειπερ εβουλετο, και υβριστικωτερον και θρασυτερον διαλεχθηναι προς
αυτην· και γαρ αν ευκολως παντα ηνεγκεν εκεινη δια τον ερωτα· αλλ' ουδεν
τοιουτον ουτε εφθεγξατο ουτε ενενοησεν, αλλα λογισμους ανακινησας ευσεβεις, και
δι' ων ᾤετο μονον εντρεψειν αυτην, ουδεν πλεον προσεθηκεν. Ἰδου γαρ, φησιν, ο
κυριος μου ου γινωσκει ουδεν δι' εμε των εν τωι οικωι αυτου, και παντα οσα εστιν
αυτωι δεδωκεν εν τηι χειρι μου, και ουχ υπερεχει εν τηι οικιαι ταυτηι ουδεν εμου, ουδε
υπεξηιρηται απ' εμου ουδεν πλην σου, δια το σε γυναικα αυτου ειναι· και πως ποιησω
το ρημα τουτο το πονηρον, και αμαρτησομαι ενωπιον του Θεου; Και μετα την
τοσαυτην επιεικειαν και την της σωφροσυνης επιδειξιν εσυκοφαντηθη, και
συνεχωρησεν ο Θεος. Ἐδεθη, και ουδε ουτως ηλεγξε την επιβουλην, και την αδικον
διαβολην της γυναικος· εβουλετο γαρ και πολλους αυτωι τους μισθους και
λαμπροτερους γενεσθαι τους στεφανους, και δια τουτο και των δουλων του
βασιλεως αφεθεντων αυτος εμενεν ενδον ετι. Συ δε μοι μη την φιλανθρωπιαν του
δεσμοφυλακος ειπηις, αλλ' εξετασον αυτου τα ρηματα, και οψει την οδυνην της
47.471 ψυχης. Μετα γαρ το επιλυσαι το οναρ ελεγε προς τον οινοχοον· Ἀλλα
μνησθητι μου δια σεαυτου, οταν ευ σοι γενηται, και ποιησεις επ' εμε ελεος, και
μνησθησηι περι εμου προς Φαραω, και εξαξεις με εκ του οχυρωματος τουτου, οτι
κλοπηι εκλαπην εκ γης Ἑβραιων, και ωδε ουκ εποιησα ουδεν, αλλ' ενεβαλον με εις
τον οικον του λακκου τουτου. Ει γαρ και το καθειρχθαι εφερεν ευκολως, το γουν
τοιουτοις συζηιν ανδρασι, τυμβωρυχοις, κλεπταις, πατραλοιαις, μοιχοις,
ανδροφονοις τουτων γαρ απαντων και των τοιουτων το οικημα τουτο εμπεπληστο,
παντων αυτωι βαρυτερον ην. Και ου τουτο μονον αυτον ελυπει και εθλιβεν, αλλα και
το πολλους οραιν εικη και ματην ταριχευομενους εκει. Ἀλλ' ομως ο μεν οικετης,
οπερ αποδυρηι και συ νυν, απηλλαττετο των δεσμων, ο δε ελευθερος εμενε
ταλαιπωρουμενος ετι. Ει δε την βασιλειαν λεγοι τις, παλιν μοι τον εσμον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

φροντιδων και της αγρυπνιας και των μυριων πραγματων ερει, απερ απαντα τοις
τον ησυχιον και απραγμονα βιον ασπαζομενοις ου σφοδρα 47.472 εστι καθ' ηδονην.
Χωρις δε τουτων εκεινοις μεν ει και τι χρηστον εγινετο, αλλ' ουπω της βασιλειας
τετρανωμενης, ουδε της των μελλοντων επαγγελιας ουσης φανερας· ενταυθα δε
ενθα τοσαυτα προκειται αγαθα, και πασι το πραγμα δηλον εστιν, αλγησει τις, ειπε
μοι, ει και μηδενος κατα τον παροντα βιον απολαυσεται χρηστου, ολως δε χρηστον
ηγησεται τι των ενθαδε γινομενων εκεινα ειδως; Και τι ταυτης ταπεινοτερον γενοιτ'
αν της ψυχης, ει προσδοκωσα μικρον υστερον μεταναστησεσθαι προς τον ουρανον,
τας ενταυθα ανεσεις επιζητοιη, και την σκιας ουδεν διαφερουσαν ευθυμιαν;
Ματαιοτης γαρ, φησι, ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης. Ει δε ο μαλιστα παντων
ανθρωπων πειραν της του βιου λαβων ηδονης, τοιαυτην εξηνεγκε κατ' αυτης την
αποφασιν, πολλωι μαλλον ημας ουτω διακεισθαι και φρονειν χρη, τους ουδεν μεν
κοινον προς την γην εχοντας, εις δε την ανω πολιν εγγραφεντας, και παντα
μετοικισαι τον νουν κελευσθεντας εκει.

47.471 ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΡΟΣ ΣΤΑΓΕΙΡΙΟΝ ΠΕΡΙ ΑΘΥΜΙΑΣ
ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ
αʹ. Ἱκανα μεν ουν και τα ειρημενα σβεσαι της αθυμιας την φλογα, και πεισαι
ραιον διακεισθαι την ψυχην· ωστε δε εκ περιουσιας γενεσθαι την παραμυθιαν, και
τουτον εγνωκα σοι προσθειναι τον λογον, εκεινο σε πρωτον ερομενος· ειπε γαρ μοι,
ει τις σε εις βασιλειαν εκαλει την εν τηι γηι, ειτα πριν εις την πολιν εισελθειν, και τον
στεφανον αναδησασθαι, εμελλες εν πανδοχειωι καταλυειν, εν ωι και βορβορος και
καπνος, και οδοιπορων θορυβος, και ληιστων ταραχη, και στενοχωρια και θλιψις
πολλη, αρα αν απεστραφης προς εκεινα τα λυπηρα, αλλ' ουκ αν απαντων αυτων ως
ουδεν οντων κατεφρονησας; Πως ουν ουκ ατοπον της μεν γης μελλοντα κρατειν
μηδενι των εμπιπτοντων συστελλεσθαι δυσχερων ταις της βασιλειας ελπισι
γαυρουμενον, προς δε τους ουρανους στελλομενον καταπιπτειν και θορυβεισθαι εφ'
εκαστωι των εν τωι καταγωγιωι τουτωι συμβαινοντων ημιν λυπηρων; Καταγωγιου γαρ
και της εν πανδοχειωι μονης ουδεν αυτη η του βιου τουτου καταστασις διενηνοχεν·
και τουτο οι αγιοι δειξαι βουλομενοι ξενους και παρεπιδημους εκαλουν εαυτους, δια
τουτων παιδευοντες ημας των ρηματων και των χρηστων και των ανιαρων των εν
τωι παροντι βιωι καταγελαιν, και της γης απαλλαγεντας ολην προσδησαι τωι ουρανωι
την ψυχην. Φερε ουν επ' αυτους τους αγιους ελθωμεν, απο του Ἰωσηφ επι τον
Μωσεα μεταθεντες τον λογον. Ουτος γαρ ο παντων πραοτατος των επι της γης
τικτεται μεν των οικειων πραττοντων κακως, αλλοτριωθεις 47.472 δε των τεκοντων
αυτον, και τους γεννησαμενους αγνοησας πασαν την πρωτην ηλικιαν υπο βαρβαρων
ανδρων ανατρεφεται· ου τι γενοιτ' αν χαλεπωτερον Ἑβραιωι μειρακιωι και νουν
εχοντι, καν μυριακις ειναι δοκηι βασιλεως υιος; Τοτε δε ου τουτο μονον ην το δεινον,
αλλ' οτι και το ομοφυλον απαν εν ταις εσχαταις εωρα συμφοραις. Ὁ γαρ μηδε ζηιν
ανασχομενος, μηδε εν τηι βιβλωι γεγραφθαι του Θεου της σωτηριας της εκεινων
χωρις, πως αν των εν τοις βασιλειοις απελαυσε καλων εν τοσουτωι κλυδωνι
κειμενους ορων απαντας; Ει γαρ ημας τους μετα τοσουτον χρονον γεγενημενους και
ουδεν τοιουτο δικαιωμα συμπαθειας προς Ἰουδαιους εχοντας τοσουτος ελεος
εισερχεται της παιδοκτονιας εκεινης, τι ουκ αν ο μακαριος εκεινος επαθε, πολλωι μεν
τωι ποθωι προς παν το εθνος συνδεδεμενος, οψεσι δε τας εκεινων παραλαμβανων
συμφορας, και τους ταυτα εργαζομενους τα κακα γονεις επιγραφεσθαι
αναγκαζομενος; Ἐγω γαρ αυτον και των τεκοντων μαλλον τους αθλιους παιδας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

εκεινους οιμαι τοτε πενθειν· και τουτο δηλον εξ ων μετα ταυτα επραξεν. Ἐπειδη γαρ
ουτε πειθειν ειχεν, ουτε αναγκαζειν ηδυνατο τον δοκουντα ειναι πατερα καταλυειν
το θηριωδες και τυραννικον επιταγμα, αυτος ομοσε λοιπον τοις εκεινων εχωρει
κακοις. Και ου τουτο θαυμαζω τοσουτον νυν, αλλ' απο του φονου στοχαζομενος
οσην εν τωι παρελθοντι χρονωι φλογα αθυμιας ετρεφε, ταυτην μαλλον εκπληττομαι.
Ὁ γαρ εις φονον αποῤρηξας την ωδινα εκεινην, εδηλωσε δια των εσχατων τα
προτερα. Ου γαρ αν μετα τοσαυτης αυτοις σφοδροτητος ημυνεν, ει μη των πατερων
μαλλον τοις εκεινων ετηκετο κακοις. Τι ουν επειδη ημυνε, και την ψυχην ανεπαυσε
μικρον απο της αθυμιας εκεινης; αρα ηδυνηθη τελεον απο47.473 λαυσαι της
παραμυθιας εκεινης της απο της εκδικησεως γεγενημενης; ∆ευτερα μεν ουν ουκ
εφθασεν ημερα, και της προτερας ετερα χαλεπωτερα διεδεχετο τον μακαριον
εκεινον οδυνη, και φοβος τοσουτος, ως και απελασαι της Αιγυπτου πασης αυτον.
∆εινον μεν ουν και το υφ' οτουουν ακουειν κακως, οταν δε και των ευεργετηθεντων
τις ο τουτο ποιων ηι, και τας εις αυτον ευεργεσιας ονειδιζηι και προφερηι, Μη ανελειν
με γαρ συ, φησι, θελεις, ον τροπον ανειλες χθες τον Αιγυπτιον; τοτε δη, τοτε η υβρις
αφορητος γινεται, και δυναιτ' αν και αποπνιξαι τον υβριζομενον· τοσουτον μετα της
αθυμιας επαγει και τον θυμον. Ἐπι δε του Μωσεως και τριτον ετερον τουτοις
προσην, ο του βασιλεως φοβος, ος ουτως εκρατησε της του δικαιου ψυχης, ως και
της χωρας απασης αυτον εκβαλειν. Γινεται δη ουν φυγας ο του βασιλεως υιος· ωστε
ει τις αυτον μακαριζει δια την εν τοις βασιλειοις ανατροφην νυν μνημονευετω της
αφθονιας εκεινης, και μυριας αυτην οψεται αθυμιας και δυσκολιας υποθεσιν τωι
δικαιωι γεγενημενην. Ου γαρ εστιν ισον εν ιδιωτικηι τραφεντα οικιαι, και πολλους μεν
μοχθους, πολλας δε αποδημιας και ταλαιπωριας υπομειναντα πλανας ανεχεσθαι
μακρας, και τα της αλλοτριας υπομενειν τε κακα, και μηδε εις βραχειαν πειραν
τουτων ελθοντα ποτε, αλλ' εν πολυτελειαι διατελεσαντα τον απαντα χρονον το αυτο
δη τουτο παθειν· πολλωι γαρ ουτος εκεινου χαλεπωτερας αισθησεται της φυγης, ει
ποτε εις ταυτην καταστηναι συμβαιη την αναγκην αυτωι· ο δη κακεινωι τοτε
συνεβαινε. Και γενομενος φυγας, καταγεται μεν παρα ανδρι ειδωλολατρηι και
αλλοφυλωι· και τουτο δε εις αθυμιας λογον ου μικρον, ξενιζεσθαι παρα τωι
δαιμονιοις ιερωμενωι χρονον ουτω μακρον. Ἐγχειρισθεις δε την των ποιμνιων
επιμελειαν των εκεινου, ουτω τα τεσσαρακοντα ετη διετελεσεν. Ει δε τινι τουτο
μηδεν ειναι δοκει δεινον, εξετασωμεν τους μη δια φοβον και δεος αποδημουντας και
κρυπτομενους, αλλα τους εκοντι μικρον της οικιας διασπωμενους, πως αλυουσι, πως
δυσχεραινουσι, ποσων αγαθων την επανοδον τιθενται. Ὅταν δε και φοβος προσηι και
βιος ταλαιπωρος, και τα φορτικα ταυτα και επαχθη της ηδιστης επανοδου
κουφοτερα φαινηται, θεα μοι το ποικιλον της συμφορας. Μη γαρ απλως ακουσηις το,
εποιμαινεν, αλλ' αναμνησθητι νυν των ρηματων του Ἰακωβ, ων προς τον κηδεστην
απωδυρετο λεγων· Ἐγω απετιννυον παρ' εμαυτου κλεμματα ημερας και κλεμματα
νυκτος· εγενομην της ημερας συγκαιομενος τωι καυματι, και τωι παγετωι της νυκτος,
και αφιστατο ο υπνος απο των οφθαλμων μου. Ταυτα γαρ απαντα και τουτωι
συμβαινειν εικος ην, επι πλειοσιν ετεσι και μετα μειζονος της σφοδροτητος, οσωι και
η χωρα της χωρας ερημοτερα. Ει δε μη απωδυρατο ταυτα ο Μωυσης, ουδε γαρ ο
μακαριος εκεινος ειπεν αν, ει μη εις πολλην του πραγματος κατεστη την αναγκην,
και υπο της αγνωμοσυνης του κηδεστου εις ταυτα ελθειν εβιασθη τα ρηματα. Ἱκανη
μεν ουν και αυτη καθ' εαυτην η αλλοτρια ταπεινωσαι τον ανδρα, τον και χρειας
ενεκεν αποδημουντα μονον. Ὡς γαρ ορνεον, φησιν, οταν εκπετασθηι εκ της νοσσιας
αυτου, ουτως ανθρωπος δουλουται, οταν αποξενωθηι απο των ιδιων 47.474 τοπων.
Τοτε δε προς τουτωι ουδε υπερ της ιδιας σωτηριας ειχε θαῤρειν, αλλ' ωσπερ τις
οικετης ωμον δεσποτην αποδρας τρεμει διαπαντος, και δεδοικε μη αλωι· ουτω και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

μακαριος Μωσης φοβωι συνεζη διηνεκει· και δηλον εξ ων και του Θεου μετα
τοσουτον χρονον κελευοντος απελθειν, αναδυεται και οκνει, και ταυτα ακουσας οτι.
Ὁ ζητων την ψυχην αυτου τεθνηκεν.
βʹ. Ἐπειδη δε ποτε επεισθη και απηλθε, και την γυναικα και τους παιδας
ηναγκασθη καταλιπειν, παλιν μεμψεις και υβρεις και απειλαι παρα του κρατουντος
της Αιγυπτου τοτε, κατηγοριαι δε και αραι παρα των ευεργετουμενων αυτων. Ὁ μεν
ουν ελεγεν· Ἱνατι, Μωση και Ἀαρων, διαστρεφετε τον λαον απο των εργων αυτων;
Ἀπελθετε εκαστος υμων προς τα εργα αυτου· οι δε Ἰσραηλιται· Ἴδοι, φασιν, ο Θεος
υμας και κριναι, οτι εβδελυξατε την οσμην ημων ενωπιον Φαραω, και ενωπιον των
θεραποντων αυτου, δουναι ρομφαιαν εις τας χειρας αυτων αποκτειναι ημας. Λυπηρα
μεν ουν ταυτα και επαχθη, το δε παντων φορτικωτερον εκεινο ην, οτι εισελθων και
μυρια επαγγειλαμενος αγαθα, ελευθεριαν, απαλλαγην των επικειμενων κακων,
εδοξεν ειναι απατεων. Ου γαρ μονον αυτοις ουκ επεκουφισθη το της επικειμενης
δουλειας βαρος, αλλα και προς το χαλεπωτερον επετεινετο, και ο προσδοκηθεις
ελευθερωτης εσεσθαι του παντος εθνους, και τουτο επαγγειλαμενος, των
στρεβλωσεων και των μαστιγων αιτιος εδοξεν ειναι, και επιβουλος και λυμεων. Τις
ουκ αν υπο της αθυμιας κατεποθη ραιδιως, υποσχομενος μεν λυσιν των τοσουτων
κακων, μετα δε την υποσχεσιν προσθηκην ετερων χαλεπωτερων ιδων; Ἠθυμει μεν
ουν ως αθυμειν εικος τον ταυτα ακουοντα και ορωντα, ου παρετρεπετο δε υπο του
παθους, αλλ' εμενεν ακλινης, καιτοι ταις επαγγελιαις των γινομενων ου
συμβαινοντων, αλλα και μαχομενων. Προσελθων δε τωι Θεωι, και διαλεχθεις υπερ
τουτων, και αποδυραμενος πολλα· ειπε γαρ, φησι, Κυριε, δια τι εκακωσας τον λαον
σου, και ινατι απεστειλας με; και αφ' ου εισπεπορευμαι προς Φαραω λαλησαι επι τωι
σωι ονοματι, εκακωσε τον λαον τουτον, και ουκ εῤρυσω τον λαον σου· ταυτα δη ουν
θρηνησας, και τα αυτα παλιν ακουσας απερ και προτερον, απαγγελλει μεν αυτα τοις
Ἰσραηλιταις παλιν, ου παραδεχονται δε εκεινοι τωι κρατεισθαι τας ψυχας υπο του
καματου και της αθυμιας. Ουκ εισηκουσαν γαρ Μωσεως, φησιν, απο της αθυμιας και
απο των εργων των σκληρων. Και τουτο δε ουχ ως ετυχεν αυτον εθλιβεν. Ὡς δε επι
των σημειων εγινετο, και πολλακις υπο του Φαραω διαπαιχθεις ηνεγκε γενναιως
και ταυτην την χλευασιαν, απαλλαγεις της Αιγυπτου, και θαῤρησας μετα των
Ἰουδαιων λοιπον, πριν αναπνευσαι τελεον, τωι προτερωι, μαλλον δε και πολλωι
μειζονι του προτερου κατελαμβανετο φοβωι. Ουπω γαρ ολαι τρεις ημεραι, και τους
βαρβαρους απαντας μετα των οπλων ειδον πλησιον εστωτας αυτων, και ταυτον
επασχον, οιον ει δραπεται τινες επι της αλλοτριας αφνω τοις των δεσποτων
εμπεσοντες οφθαλμοις· η ει καθαπερ αυτοι δη ουτοι ειποτε συμβαν χρηστοις
ονειρασιν εντρυφησαντες, και ταυτην φαντασθεντες την απαλλαγην, ειτα
διεγερθεντες ευρον εαυτους εν Αιγυπτωι παλιν, και τοις ομοιοις κακοις. Μαλλον δε
ουκ οιδα τι αν τις αυτους φαιη νομιζειν οναρ, τας τρεις ημερας της απαλλαγης, η την
παρουσαν οψιν εκεινην την φρικωδη και φοβεραν· τοσαυτη κατεσκεδασθη τοις
απαντων οφθαλμοις αθυμιας αχλυς. Ὁ δε Μωσης 47.475 και μειζονι σκοτωι
συνεχομενος ην. Ου γαρ τους Αιγυπτιους εδεδοικει μονον, καθαπερ και οι λοιποι
Ἰσραηλιται, αλλα και τουτους μετ' εκεινων. Ἀμφοτεροι γαρ ως απατεωνι και ειρωνι
προσειχον λοιπον, οι μεν μετα του καταγελαιν και επεμβαινειν, οι δε μετα του
δακνεσθαι και αθυμειν. Ἀλλα τι χρη τουτοις τεκμαιρεσθαι την αθυμιαν του ανδρος,
παρον εκ της ανωθεν ενεχθεισης φωνης πασαν αυτου την οδυνης καταμαθειν;
Σιγωντι γαρ και μηδε διαραι τα χειλη τολμωντι, φησιν ο Θεος· Τι βοαις προς με; τον
θορυβον της ψυχης αυτου δι' ενος ρηματος τουτου εμφαινων ημιν.
γʹ. Ἐπειδη δε και τουτο ελυθη το δεος, και μειζονα παλιν ᾔρετο τα δεινα. Και
γαρ και των Αιγυπτιων και του Φαραω χαλεπωτερον αυτωι δι' ολης εκεχρηντο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

οδου οι παρ' αυτου δημαγωγουμενοι και δι' αυτου μυριων απολαυσαντες αγαθων.
Και πρωτον μεν επεκειντο σφοδρως αγχοντες, και κρεα απαιτουντες αυτον τα εν
Αιγυπτωι, και τοις μεν παρουσιν αχαριστουντες, τα δε προτερα επιζητουντες, ο
παντων βαρυτερον ην. Τι γαρ χαλεπωτερον αν επαθεν, ει μαινομενων και
παραπαιοντων ανδρων επετετραπτο στρατηγειν; Ἀλλ' ομως ταυτα παντα γενναιως
εφερεν ο μακαριος εκεινος ανηρ· και ει μεν μη φιλοστοργως ειχε προς αυτους,
φορητον αν ην το δεινον, και υπερ των εις αυτον γινομενων μονον παρειχεν αλγειν·
νυν δε των γονεων μαλλον περι αυτους διατεθεις, απο της κηδεμονιας ταυτης και
ετεραν ειχεν αθυμιας αναγκην, την υπερ της εκεινων διαστροφης και μιαριας. Ουδε
γαρ ουτως αυτον εδακνε το υβριζεσθαι, ως το εκεινους ειναι τους υβριστας. ∆εινον
μεν ουν και το προ της χορηγιας της παραδοξου τροφης εκεινης αχαριστειν· οι δε και
εν μεσοις τοις θαυμασι την κακιαν επεδεικνυον την αυτων, και την παρανομιαν και
την πλεονεξιαν την περι την συλλογην, και μικρον προελθοντες παλιν εγογγυζον,
παλιν εμεμφοντο ταις ευεργεσιαις του Θεου· καθ' εκαστον δε τουτων μαλλον των
αμαρτανοντων ο μακαριος εκεινος εκοπτετο και ηθυμει. Και γαρ οτε τον μοσχον
ειργασαντο, αυτοι μεν επαιζον και ετρυφων· ο δε πενθων και ανιωμενος και
καταρωμενος εαυτωι την χαλεπην εκεινην αραν Μωσης ην, και ουδεν αυτον ολως
επειθεν αποστηναι της συμπαθειας της προς αυτους. Τους ουν ουτως υπ' αυτου
ποθουμενους επι το χειρον αει προβαινοντας ορων, ποσηι λυπηι, ποσοις δε αρα
συνανεστρεφετο δακρυσιν! Ει γαρ ενα τις υιον εχων ουκ αν δυναιτο ζηιν, ει ποτε
αισθοιτο προς κακιαν αυτον αποκλιναντα, και ει παντων αυτος πονηροτερος ων
τυχοι, τον μυριαδας τοσαυτας εν ταξει παιδων κεκτημενον, μαλλον δε και υπερ
παιδας φιλουντα· ουδεις γαρ αν ηυξατο πατηρ συναπολεσθαι παιδι μηδεν
ημαρτηκως, καθαπερ εκεινος· τον δη ουτω παιδας κεκτημενον τοσουτους,
μισοπονηρον τε οντα και φιλαγαθον, τι οιει πασχειν παντας αυτους ωσπερ εκ τινος
συνθηματος εις τον της κακιας κρημνον καταδραμοντας ιδοντα; Ου γαρ αν ει μη
σφοδρα αυτον εσκοτωσε και εκ βαθρων αυτου την ψυχην ανετρεψεν ο της αθυμιας
εκεινης ιλιγγος, τας πλακας αν εῤριψεν απο των χειρων και συνετριψεν, αλλ' ιασατο
ταχεως την συμφοραν. Ἀλλα τι ποιησας, ειπε; και γαρ ο της ιατρειας τροπος, ει και
παρεμυθησατο το γεγονος, αλλ' ομως και αυτος πολλων εγεμε δακρυων· και ουδεις
ουτω λιθινος ην, ως μηδεν παθειν 47.476 αδελφους και συγγενεις υπο των οικειων
σφαττομενους ορων, και εις τρισχιλιων σωματων αριθμον την ελεεινην ταυτην
εκτεινομενην σφαγην. Και γαρ ημεις τους παιδας τους εαυτων οταν επι τινι
λαμβανωμεν δεινωι, στρεβλουμεν μεν, και μαστιγουμεν, ουκ αναλγητι δε τουτο
πραττομεν, αλλα μετα θλιψεως ουκ ελαττονος των πασχοντων αυτων.
δʹ. Πολλου δη τοτε πενθους αυτον και το στρατοπεδον εχοντος, ετερα παλιν
αγωνια προσετιθετο. Ουκ ετι γαρ αυτοις στρατηγησειν, αλλ' εγκαταλειψειν αυτον,
και αγγελωι παραδωσειν την προστασιαν αυτων ηπειλησεν ο Θεος, ο παντων
αφορητοτερον ην τωι Μωσηι. Ἄκουσον γουν οια φησι προς τον Θεον· Ει μη συ αυτος
συμπορευηι μοι, μη αναγαγηις με εντευθεν. Ὁραις πως φοβοι φοβους, και λυπαι
διεδεχοντο λυπας; Και ουδε μεχρι τουτων ιστατο το δεινον· αλλ' επειδη και τουτο
επεισε τον Θεον, και επενευσεν ο φιλανθρωπος, και την χαριν εδωκε, παλιν ετεραις
αυτον περιεβαλλον οδυναις, τον ιλεων γενομενον παροξυνοντες, και ταις εσχαταις
εαυτους περιπειροντες συμφοραις. Μετα γαρ την σφαγην την πολυδακρυτον ουτω
προσεκρουσαν παλιν, ως εκκαλεσασθαι καθ' εαυτων τον εμπρησμον εκεινον, ος
μικρου παντας ανηλωσεν αν, ει μη και ουτω πολληι περι αυτους φιλανθρωπιαι
εχρησατο. Τωι δε Μωυσηι διπλην εν απασι την αθυμιαν ειναι συνεβαινε, τωι τε
εκεινους απολλυσθαι, και τωι τους υπολειπομενους αδιορθωτους μενειν και μηδεν
εκ της εκεινων κερδαινειν συμφορας. Ουπω γαρ τελος ειχεν εκεινος ο θανατος, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

οι περιλειφθεντες των κρομμυων εμεμνηντο, και τοις παρουσιν εδυσχεραινον
λεγοντες· Τις ημας ψωμιει κρεας; Ἐμνησθημεν γαρ τους ιχθυας, ους ησθιομεν εν
Αιγυπτωι, και τους σικυους και τους πεπονας και τα πρασα και τα κρομμυα και τα
σκοροδα. Νυν δε η ψυχη ημων καταξηρος, ουδεν πλην εις το μαννα οι οφθαλμοι
ημων. Ἔνθα μηκετι φερων την αγνωμοσυνην αυτων ο Μωυσης, παραιτειται την
προστασιαν νικηθεις υπο της αθυμιας, και θανατον ευχεται αντι της πικρας εκεινης
ζωης. Ἐπακουσον δη και των ρηματων αυτων· Και ειπε Μωυσης, φησι, προς τον
Θεον· Ἱνατι εκακωσας τον θεραποντα σου, και δια τι ουχ ευρηκα χαριν εναντιον σου,
επιθειναι την ορμην του λαου τουτου επ' εμε; Μη εγω εν γαστρι ελαβον παντα τον
λαον τουτον η εγω ετεκον αυτον, οτι λεγεις μοι, Λαβε αυτον εις τον κολπον σου,
ωσει αραι τιθηνος τον θηλαζοντα, εις την γην ην ωμοσα τοις πατρασιν αυτων;
Ποθεν μοι κρεα δουναι παντι τωι λαωι τουτωι, οτι κλαιουσιν επ' εμοι λεγοντες, ∆ος
ημιν κρεα, ινα φαγωμεν; Ου δυνησομαι εγω μονος φερειν τον λαον τουτον, οτι
βαρυτερον μοι εστι το ρημα τουτο· ει δε ουτως ου ποιεις μοι, αποκτεινον με
αναιρεσει, ει ευρηκα χαριν εναντιον σου. Ταυτα εκεινος εφθεγξατο ο ειπων, Και νυν,
ει μεν αφηις αυτοις την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, εξαλειψον με εκ της βιβλου ης
εγραψας. Ουτως αυτον η αθυμια περιετρεψεν. Ὅπερ πασχουσι και γονεις πολλακις
δυσανασχετουντες τοις γινομενοις υπο των παιδιων. Ὅτι γαρ και μετα τα 47.477
ρηματα ταυτα ουκ επαυσατο της συμπαθειας της προς αυτους, εξ ων μετα ταυτα
εποιησε, δηλον ημιν. Ἐπειδη γαρ μετα το τους κατασκοπους ανελειν επεχειρουν, και
λιθοις αυτον εβαλλον, διαφυγων τας χειρας αυτων επι την υπερ αυτων ευχην παλιν
ετρεπετο, και τον Θεον παρεκαλει ιλεων γενεσθαι τοις βουλομενοις αυτον ανελειν·
ουτω και της φυσικης φιλοστοργιας σφοδροτερον αυτωι το φιλτρον ενεκειτο. Των
τοινυν κατασκοπων αποθανοντων, και του πενθους ακμαζοντος, ουδεπω
παρελθοντος χρονου, παλιν ετερας επλεκον αθυμιας υποθεσεις αυτωι, πρωτον μεν
ουκ ανασχομενοι κωλυοντος πολεμειν, δευτερον δε κατακοπεντες υπο των
Ἀμαληκιτων· ησαν δε και προ του πολεμου τουτου τηι χολεραι και τηι γαστριμαργιαι
δαπανηθεντες ικανως. Και γαρ απεκτεινε, φησιν, εν τοις πλειοσιν αυτων, ετι της
βρωσεως ουσης εν τωι στοματι αυτων. Θεασαμενος δε και τον θανατον εκεινον τον
πολυν, ουπω της αθυμιας της επι τουτωι πεπαυμενης, ετερωι παλιν εβαλλετο πενθει,
και εις τοιαυτην αναγκην καθιστατο, ως τους αγαπητους και φιλτατους τουτους
ευξασθαι ξενωι τινι και παραδοξωι θανατωι καταλυσαι τον βιον· ουτως οι μεν πυρος
αφθεντος εξαιφνης εκαυθησαν, οι δε γενομενου χασματος κατεποθησαν· και ουτε
ευαριθμητοι τινες, αλλα πεντεκαιδεκα χιλιαδων ανδρων πλειους οι ταυτα παθοντες
ησαν. Τουτου δε γενομενου, πως τους εκεινων συγγενεις, πως τους φιλους προς τον
Μωσεα διακεισθαι εικος ην; πως δε αυτον τον Μωσην, ορωντα και παιδας ορφανους
και γυναικας χηρας απο ταυτης γενομενας της συμφορας, και την αδελφην και τον
αδελφον τελευτησαντας, και τους υιους τους εκεινου καυθεντας υπερ παρανομιας
τινος· Τουτων δε εκαστον ικανον και μηδεν πεπονθυιαν θλιψαι ψυχην, μητι γε
τοσουτοις ηδη κατεργασθεισαν κακοις. Ὡς δε τον Χαναναιον ειλον, και μακραν
εκυκλουν οδον, παλιν εγογγυζον οι Ἰουδαιοι, και παλιν απωλλυντο, νοσωι μεν ουκ
ετι καθαπερ και πρωην, ουδε πυρι και χασματι καθαπερ και προτερον, ιοβολων δε
δηγμασιν οφεων, οι παντας αν αυτους απωλεσαν, ει μη παλιν ο Μωσης προσελθων
ικετευσε τον Θεον. Ἐπειδη δε και ταυτης απηλλαγησαν της φθορας και τας αρας του
μαντεως εξεφυγον, παλιν εαυτους εῤριψαν κατα των χαλεπωτατων κρημνων, και
μετα τας ευλογιας του Βαλααμ, μαλλον δε του Θεου ου γαρ της εκεινου προαιρεσεως
ην τα ρηματα, αλλα της κινουσης αυτον δυναμεως, επορνευσαν εις τας των
αλλοφυλων θυγατερας, και ετελεσθησαν τωι Βεελφεγωρ. Ὁ δε Μωσης την τοσαυτην
ορων αισχυνην και τον γελωτα, παλιν αυτους αλληλους κατακοπτειν εκελευσε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

λεγων· Ἀποκτεινατε εκαστος τον πλησιον αυτου τον τετελεσμενον τωι Βεελφεγωρ·
καθαπερ επι τινος τραυματος πολλας μεν λαβοντος τομας και καυσεις, ουδεν δε
αμεινον ταυτηι διατεθεντος, κελευοι τις παλιν τεμνειν και καιειν το περιλειφθεν. Συ
δε ταυτας ακουων τας δυσκολιας, μη ταυτας μονον συμβεβηκεναι νομιζε, καιτοι και
των κειμενων ουκ ολιγας παρελιπον, τους πολεμους, τας των εχθρων εναντιωσεις,
τας μακρας οδοιποριας, της αδελφης την υβριν, την τιμωριαν, εφ' ηι μαλλον εκεινος
ο πραοτατος ηλγησε Μωσης. Ἀλλ' ομως καν απαντα τις συναγαγηι μετα ακριβειας,
ουδε μυριοστον μερος τα γεγραμμενα των γεγενημενων εστιν. Ει γαρ οικετων τις
47.478 ολιγων εν οικιαι προεστως, και παροξυσμων και λυπης μυριας εχει προφασεις·
ο μυριαδων τοσουτων εν τεσσαρακοντα ετεσιν επιτροπευσαι καταναγκασθεις, και εν
ερημωι, ενθα μητε αηρ μητε υδωρ ην, ποσα πραγματα καθ' εκαστην ημεραν εχειν
ηναγκαζετο, ποσας φροντιδας, ποσας αθυμιας και ζωντων και τελευτησαντων! Και
γαρ και τελευτησαντας απαντας ειδεν ους εξηγαγε, πλην ανδρων δυο μονων, και
τους απ' εκεινων γεγενημενους ουκ ηξιωθη εις την γην της επαγγελιας εισαγαγειν·
αλλ' ειδε μεν αυτην απο της κορυφης του ορους Ναβαυ, και την φυσιν αυτης
εδιδαχθη καλως, απολαυσαι δε αυτης ου συνεχωρηθη μετα των λοιπων Ἰσραηλιτων,
αλλ' εμενεν εξω, και απεθνησκεν· εφ' ωι και αυτος απωδυρατο προς τους Ἰσραηλιτας
λεγων· Και Κυριος ο Θεος εθυμωθη μοι περι των λεγομενων υφ' υμων, και ωμοσεν
ινα μη διαβω τον Ἰορδανην τουτον, και ινα μη εισελθω εις την γην, ην Κυριος ο
Θεος διδωσι σοι εν κληρωι. Ἐγω γαρ αποθνησκω εν τηι γηι ταυτηι, και ου διαβαινω τον
Ἰορδανην τουτον· υμεις δε διαβησεσθε, και κληρονομησετε την γην την αγαθην
ταυτην. Και το δη παντων δεινοτερον, οτι μετα λυπης αυτον εις ᾅδου κατηγαγε· τα
γαρ μελλοντα τους Ἰουδαιους διαδεξασθαι προεμαθε κακα, την ειδωλολατρειαν, την
αιχμαλωσιαν, τας αφατους συμφορας, ως μηκετι μονον αυτον οις εωρα και τοις
γεγενημενοις, αλλα και τοις μηδεπω συμβεβηκοσι κατατρυχεσθαι την ψυχην. Ἀπο
γαρ πρωτης ηλικιας αρξαμενος οδυνασθαι και αδημονειν μετα της αυτης αθυμιας
τον βιον κατελυσεν.
εʹ. Ὁ δε διαδεξαμενος αυτον Ἰησους συναπελαυσε μεν αυτωι παντων, ως
ειπειν, των ανιαρων· ει δε τι δια το νεον της ηλικιας εξεφυγε, τουτο μετα την
εκεινου τελευτην ανεπληρωσεν. Ου γαρ οτε εζη μονον ο Μωσης τα ιματια διεῤρηξε
και σποδον κατεπασατο, αλλα και τελευτησαντος παλιν εις την αυτην, μαλλον δε εις
μειζονα κατεστη ταυτης αναγκην ου χρονον βραχυν, αλλα δι' ολης ημερας πρηνης
κειμενος επι της γης. Ἄκουσον δη και των ρηματων αυτου και των οδυρμων· Και
διεῤρηξε, φησιν, Ἰησους τα ιματια αυτου, και επεσεν επι προσωπον επι την γην
εναντιον Κυριου εως εσπερας, αυτος και οι πρεσβυτεροι Ἰσραηλ, και επεβαλοντο
χουν επι την κεφαλην αυτων, και ειπεν Ἰησους· ∆εομαι, Κυριε, ινατι διεβιβασεν ο
παις σου τον λαον τουτον τον Ἰορδανην παραδουναι αυτον τωι Ἀμοῤραιωι απολεσαι
ημας; Ει κατεμειναμεν και κατωκισθημεν παρα τον Ἰορδανην. Και τι ερω επει
μετεβαλεν Ἰσραηλ τον αυχενα αυτου απεναντι του εχθρου αυτου; Και ακουσας ο
Χαναναιος και παντες οι κατοικουντες την γην περικυκλωσουσιν ημας, και
εκτριψουσιν ημας απο της γης Ταυτα ακουσας ο Θεος ενεφηνεν αυτωι της ηττης το
αιτιον· και μαθων παντας αρδην απωλεσεν, ου τον ημαρτηκοτα μονον, αλλα και
συγγενεις και οικειους, και των θρεμματων το πληθος, οπερ ουχ ως ετυχεν αυτωι την
ψυχην διεταραξεν. Ει γαρ ημεις αλλοτριους ορωντες κολαζομενους ουδε ιδειν
ανεχομεθα, τι ουκ αν επαθεν εκεινος τους ομοφυλους και συστρατιωτας τοιουτοις
περιβαλλων κακοις; τι δε η των Γαβαωνιτων απατη και η γενομενη κατα των περαν
του Ἰορδανου κατοικησαντων φυλων υποψια; τι δε το πολε47.479 μοις και μαχαις
συναναστρεφεσθαι διαπαντος; και ποιαν αν αφηκεν εν καταστασει ψυχην γενεσθαι;
Ει γαρ και νικων διετελει, αλλ' ομως την απο των τροπαιων ηδονην η των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

περιλειπομενων φροντις συνεταραττε, και η των κληρων δε διανομη πολυν μεν
πονον, πολλας δε παρειχεν αυτωι τας δυσκολιας. Και ισασιν οσοι και την τυχουσαν
ουσιαν διανειμαι εταχθησαν αδελφοις η τοις ετερωθεν γινομενοις κληρονομοις
τινος. Τας γαρ εξης του λαου συμφορας ουδε οιμαι δειν λεγειν· ου γαρ ει τις
οδυνηρον βιον διηγαγε, προκειται νυν ειπειν, αλλ' ει τις των σφοδρα
ευηρεστηκοτων τωι Θεωι.
ςʹ. ∆ιοπερ, ει δοκει, τον Ἠλι παρελθωμεν· και γαρ ουτος των
προσκεκρουκοτων εστι δια την των παιδων κακιαν, μαλλον δε δια την αυτου
ραιθυμιαν. Ου γαρ οτι πονηρους ειχε παιδας εκολαζετο, αλλ' οτι περα του δεοντος
φειδωλος ην, και τοις του Θεου νομοις ενυβριζομενοις ουκ ημυνεν· απερ και αυτος
συνιδων μετα την σφοδραν απειλην ελεγε· Κυριος αυτος το αρεστον ενωπιον αυτου
ποιησει. ∆ιο δη τουτον παρελθοντες ελθωμεν επι τον Σαμουηλ, ος ετραφη μεν εκ
παιδος εν τωι ναωι, ηυδοκιμει δε διαπαντος ενωπιον του Θεου· τοσαυτην δε εκ
πρωτης ηλικιας επεδειξατο την αρετην, ως πριν εις ανδρας ελθειν τοις θαυμαστοις
εγκριθηναι προφηταις, και ταυτα του πραγματος επιλελοιποτος τοτε. Ου γαρ ην,
φησιν, ορασις διαστελλουσα, και ρημα τιμιον ην. Ουτος δη ουν ο Σαμουηλ, ο μετα
πολλων δακρυων τεχθεις, πρωτον μεν ορων εαυτου τον διδασκαλον εκεινωι τωι
ελεεινωι απενεχθεντα θανατωι, ουτω συνεχυθη και εταραχθη, ως εικος ευγνωμονα
μαθητην και φιλοστοργον. Μετα δε τουτο και τας Ἰουδαικας ηναγκαζετο συνεχως
θρηνειν συμφορας. Οι δε παιδες αυτου αδικοι οντες και μοχθηροι, και εις εσχατον
πονηριας ελαυνοντες, τουτωι τε ελυπουν αυτον και τωι μη δυνασθαι κληρονομησαι
της εκεινωι παρασχεθεισης τιμης. Ταυτην διαδεχεται την αθυμιαν, μαλλον δε ουδε
διαδεχεται, ου γαρ επαυσατο, αλλα προστιθεται ταυτηι η της των Ἰσραηλιτων
αιτησεως παρανομια, ενθα ουτω κατεπεσεν, ως και παρακλησεως δεηθηναι πολλης.
Ἄκουσον ουν τι φησιν αυτωι ο Θεος· Ου σε εξουθενηκασιν, αλλ' η εμε. Ἀλλ' ομως και
μετα ταυτα ουτως αυτων εκηδετο ως ειπειν προς αυτους· Ἐμοι δε μη γενοιτο
αμαρτειν του διαλιπειν ευχομενωι υπερ υμων. Τουτους δη ουν ορων τους ουτως
αγαπωμενους υπ' αυτου κακως πραττοντας, και πταιοντας εν πολεμοις, και
παροργιζοντας τον Θεον, τινος αν ᾔσθετο ηδονης; ποιον δε αν καιρον αθυμιας και
δακρυων διηγαγε χωρις; Ἐπειδη δε και κατεστησε βασιλεα τον Σαουλ, επαλληλοι
παλιν αυτωι οδυναι και συνεχεις προσετιθεντο. Και γαρ οτε την θυσιαν ανηνεγκε
παρα το τωι Θεωι δοκουν, και οτε τους Ἀμαληκιτας κρατησας εφεισατο του βασιλεως
αυτων, και τουτο παρα το κελευσθεν, ουτως επληγη την ψυχην, ως μηκετι τον
ανδρα ιδειν, αλλ' εξ εκεινου μεχρι της εσχατης ημερας πενθειν και δακρυειν αυτον,
οτε και επετιμηθη δια το της αθυμιας σφοδρον. Ἕως ποτε γαρ, φησι, συ πενθεις επι
Σαουλ, καγω απωσμαι αυτον; Ει δε τουτων γεγενημενων επενθει, τις ην αρα, οτε
τους τοσουτους εσφαξεν ιερεας εκεινος εικη και ματην; οτε τον ευεργετην και ουδεν
ηδικηκοτα, δευτερον ηλθεν ανελειν; οτε γυμνον αυτον ειδε 47.480 προφητευοντα
και καταπιπτοντα; οτε του ∆αυιδ ηκουσε μυρια προς αυτον αποδυρομενου και
εντυγχανοντος;
ζʹ. Ἐπειδη δε του ∆αυιδ εμνησθην, ουκ οιδα τι πραξω· ποτερον τους θρηνους
αυτου τους μακρους και συνεχεις τους εν τοις ψαλμοις αναγεγραμμενους εις μεσον
αγαγω νυν, η τουτους αφεις αναλεξασθαι σοι κατα σχολην, αυτος τας εκεινου
διελθω συμφορας. Ουτος τοινυν ο ∆αυιδ πολλα μεν και εν τωι ποιμαινειν υπεμεινε
δεινα, και ταις των αερων ανωμαλιαις και τηι των θηριων αγριοτητι μαχομενος· και
το μεν εξ ων ο Ἰακωβ εφησεν εστιν ιδειν, το δε εξ ων αυτος προς τον Σαουλ
διελεγετο περι του λεοντος και της αρκτου. Ἐπειδη δε τον βιον αφεις εκεινον προ
ωρας εις τα του πολεμου πραγματα επιπτε, την μεν των αδελφων βασκανιαν αφιημι,
ει και σφοδρα τουτο εστι φορτικον· αλλ' επειδη κατωρθωκε την λαμπραν νικην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

εκεινην και θαυμαστην μονομαχιαν αναδεξαμενος, ευρε του καταβληθεντος Γολιαθ
σφοδροτερον εχθρον τον ευεργετηθεντα Σαουλ. Ου γαρ εκ του φανερου προς αυτον
παρεταττετο, αλλα το των φιλουντων προσωπειον υποδυς, και τον τιμωντα και
κηδομενον υποκριναμενος, ουτως αυτον διετιθει τα των εχθρων. Τουτο δε οσον εστι
κακον αντι αγαθων απολαμβανειν κακα, ακουσον του μακαριου προφητου τουτο
συνεχως θρηνουντος και δυσανασχετουντος και λεγοντος, Ει ανταποδιδοται μοι
κακα αντι αγαθων. Μαλιστα μεν ουν και μηδενος προσοντος δεινου τουτο αυτο καθ'
εαυτο πολλης αθυμιας αξιον, δι' υποψιας ειναι τον στρατηγον τωι βασιλει, και αηδως
ορασθαι υπ' αυτου. Και τι λεγω στρατηγον βασιλει; Καν γαρ παρα των οικετων ημεις
τουτο παθωμεν, δυσχεραινομεν· οταν δε και επιβουλαι ραπτωνται κατα της του
μισουμενου ζωης, τις αν γενοιτο βιος τουτου πικροτερος; Ἀλλ' ομως απαντα εφερε
και ηνειχετο, και συνην τωι φονωντι κατ' αυτου, και εστρατηγει τους εκεινου
πολεμους. Ἐπειδη δε ποτε και απεδημησε και ποῤρω του πολεμου κατεστησεν
εαυτον, τουτο μεν αυτο το ποῤρω ειναι, και την εχθραν ποιησαι φανεραν, ειχε τι
πλεον εις τον του θαῤρειν λογον· μετα δε τετρακοσιων ανδρων προς τοσαυτην
αναγκαζομενος παραταττεσθαι στρατιαν, ετρεμε πλεον η προτερον. Ὁ γαρ μητε
πολιν, μητε φρουριον, μητε συμμαχους, μητε προσοδους κεκτημενος, εννοησον τις
ην, προς τον ταυτα εχοντα παντα αναγκαζομενος πολεμειν, και πλην της ερημου και
των εκει σπηλαιων, ουδε οποι καταφυγοι δυναμενος ευρειν. Και γαρ Κειλα πολιν
ουτω καλουμενην λαβων, ευθεως αυτης απεπηδησε του ιερεως ειποντος, οτι αυτον ο
Θεος εκει μενοντα των του Σαουλ ουχ υπεξαρπασει χειρων. Ὁ δε ιερευς ουτος
εκεινος ην ο τας του Σαουλ χειρας διαδρας, και την εν Νομβα γενομενην τραγωιδιαν
απαγγειλας τωι βασιλει, οτε και την πικραν εκεινην εῤρηξε φωνην· Ἐγω γαρ, φησιν,
ειμι ο αιτιος των ψυχων ολου του οικου του πατρος σου. Ὥστε συνων αυτωι
διαπαντος ουδεν ετερον, αλλ' η της αθυμιας εκεινης υπομνησις ην. Βλεπων γαρ εις
αυτον, αει της απωλειας εμεμνητο των ιερεων· μνημονευων δε της απωλειας, και
της το47.481 σαυτης σφαγης την αιτιαν ανατιθεις εαυτωι, καταδικου παντος
αθλιωτερον εβιου βιον. Και γαρ ει μηδεν ετερον το ενοχλουν ην, ικανον τρωσαι
ψυχην και ανελειν το ιερεων σφαγεα λογιζεσθαι τοσουτων εαυτον. Πληγεις δε
τουτωι τωι λογισμωι, τωι και νυκτος και μεθ' ημεραν σητος μαλλον αυτου διατρωγοντι
την ψυχην, και αλλα εφεξης εδεχετο τραυματα συνεχη και επαλληλα. Και γαρ οτε
αυτον ο Ναβαλ δια των οικετων υβρισε, και δραπετην και φυγαδα και αγνωμονα
δουλον εκαλεσεν, ουκ αναλγητι τα ρηματα ηνεγκε· και οτε προς τον Ἀγχους
απελθων, τους μαινομενους υπεκρινετο, και κατεπιπτε, και τα ομματα διαστρεφων
και πολυν εκ του στοματος αυτου αφρον αφιεις, των αληθως δαιμονωντων μαλλον
ετηκετο, λογιζομενος εις οιαν κατεστησεν εαυτον αναγκην ο τοσαυτα ευεργετηθεις.
Ἐπειδη δε μικρον ανεθη, παρα τοις πολεμιοις γενομενος, εδει μεν επιστρατευειν τοις
εκεινων εχθροις· διαφθονουμενοι δε αυτωι οι σατραπαι, και διαβαλειν προς τον
βασιλεα βουλομενοι, εξεπεμπον αυτον της στρατιας ως αχρηστον αυτοις και
επιβουλον και προδοτην εσομενον. Ἐθυμωθησαν γαρ, φησιν, επ' αυτωι οι σατραπαι
των αλλοφυλων, και λεγουσιν αυτωι· Ἀποστρεψον τον ανδρα, και αποστραφητω εις
τον τοπον ου κατεστησας αυτον εκει, και μη ερχεσθω μεθ' ημων εις πολεμον, και μη
γινεσθω επιβουλος τηι παρεμβοληι. Και εν τινι διαλλαγησεται ουτος τωι κυριωι αυτου,
η ουχι εν ταις κεφαλαις των ανδρων εκεινων; Ὁ δε τοις ρημασι τουτοις πληγεις
ανεχωρησε μετα πολλης της υβρεως και της αθυμιας. Ἐλθων δε οικοι τοσαυτα ευρε
κακα, ως μικρου δειν και αποπνιγηναι τηι λυπηι. Τα γαρ τοτε συμβεβηκοτα δεινα ην
μεν ικανα και προμελετηθεντα την εκεινου σκοτωσαι ψυχην· του δε απροσδοκητου
προστεθεντος και παρ' ελπιδας, διπλασια των οντων εφαινετο, και ουκ ετι ην
φορητα. Ἀπηιει μεν γαρ ως αναπαυσομενος οικοι, και της αθυμιας εκεινης ευρησων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

παραμυθιαν τα παιδια και τας γυναικας· επιστας δε αφνω ηκουε μεν οτι ουτοι παρα
τοις πολεμιοις δουλευουσιν, εθεωρει δε πυρ και καπνον και αιμα και νεκρους, και
πριν η τουτους αλγησαι και την αιχμαλωσιαν οδυρασθαι, θηριων χαλεπωτερον
επεπεσον οι την πολιν οικουντες αυτωι, απο της εκεινου κεφαλης εκαστος των
οικειων κακων ευρεσθαι παραμυθιαν ζητων. Και καθαπερ εναντιων ανεμων εις την
θαλασσαν εμπεσοντων πολυς και αγριος απο της μαχης εκεινης γινεται ο χειμων·
ουτω και τοτε, και αθυμιας και φοβου την του δικαιου διακοπτοντων ψυχην, πολλη
ην η ζαλη και ο θορυβος, των παθων τουτων επαλληλων κρατουντων και
κρατουμενων συνεχως. ∆υνηθεις δε ταυτα διαδυναι τα κακα, και τας γυναικας
απολαβειν, και την αιχμαλωσιαν απασαν, πριν η παλιν αισθεσθαι της νικης εκεινης,
πληττεται αγγελιαι πικραι, τηι περι του Ἰωναθαν σφαγηι, η την ψυχην ουτω κατεβαλε
την εκεινου, ως εστιν εκ των θρηνων μαθειν· Ἐπεπεσε γαρ, φησιν, επ' εμε η
αγαπησις σου, ως η αγαπησις των γυναικων. Και τι λεγω των θρηνων; Ὁ γαρ τον
εκεινου πατερα, τον εχθρον τον εαυτου και επιβουλον και μυριακις της απωλειας
επιθυμησαντα της αυτου ουτω δακρυσας, τι αν επαθε τον εν εκεινοις παρασταντα
τοις κινδυνοις αυτωι και πολλακις αυτον της του πατρος επιβουλης εξελομενον, και
αποῤρητων κοινωνησαντα, 47.482 και συνθηκας υπερ πολλων θεμενον προς αυτον,
τουτον, οτε αυτωι τας αμοιβας αποδουναι των ευεργεσιων κεινων ηδυνατο, τοτε
εξαρπασθεντα του βιου μαθων;
ηʹ. Ἀκμαζοντος δη τουτου του παθους, ετεραι περιβαλλει παλιν αυτον ο
στρατηγος αθυμιαι τον απονητι και μετα πασης ευκολιας πασαν αυτωι παραδουναι
την στρατιαν επαγγειλαμενον, τουτον προαναρπασας της υποσχεσεως, και δολωι
διαχρησαμενος. Τοσουτον γαρ ηλγησεν εκεινηι τηι σφαγηι, ως και τοτε καταρασασθαι
τον Ἰωαβ, και παρ' αυτον της τελευτης τον καιρον επισκηψαι τωι εαυτου παιδι δικην
ταυτην εισπραξασθαι της μιαιφονιας αυτον. Και τα ρηματα δε, απερ αυτον
ανακαλων εθρηνησεν, ικανα το παθος ημιν παραστησαι της ψυχης· Ἐπηρε γαρ,
φησιν, ο βασιλευς την φωνην αυτου, και εκλαυσεν επι τωι ταφωι Ἀβεννηρ, και ειπεν·
Ει κατα τον θανατον Ναβαλ αποθανειται Ἀβεννηρ, αι χειρες σου ουκ εδεθησαν, ουδε
οι ποδες σου εν πεδαις, ουδε προσηγαγες ως Ναβαλ· ενωπιον υιου αδικιας επεσες. Τι
δε μετα τουτο; ∆ολοφονειται μεν ο Μεμφιβοσθε, και τηι δια τουτον αυτωι γενομενηι
λυπηι και γαρ επι τουτωι παλιν ηλγησεν, ως και ανελειν τους φονευσαντας η των
χωλων και κυλλων αντιστασις προστεθεισα σφοδρα αυτον διεταραξε. Κρατησας δε
και τουτων και ετερων πολεμιων, αναγει μεν την κιβωτον μετα πολλης της
ευφροσυνης· ετι δε αυτης αναγομενης, και παντων χαιροντων, εν μεσωι της ευθυμιας
πραγμα συμβαν παντων ημαυρωσε την ηδονην, και αθυμιαι και φοβωι πολλωι την του
βασιλεως εβαλε ψυχην. Τον γαρ Ὀζαν βουληθεντα περιτρεπομενην ορθωσαι την
κιβωτον, παραχρημα επαταξε και νεκρον εθηκεν η του Θεου οργη, και ουτως επι
πολυ κατεσεισε του ∆αυιδ την ψυχην ουτος ο φοβος, ως μη προτερον τολμησαι προς
εαυτον ανενεγκειν την κιβωτον, πριν η μαθειν οπως χρησαιτο τωι τοτε αυτην
υποδεξαμενωι Ἀβεδδαρα. Μετα δε ταυτα τελευτησαντος του Ἀμμανιτων βασιλεως,
πραγμα ανδρος χρηστου και φιλανθρωπου ποιων, επεμψε παραμυθησομενος τον
υιον τον εκεινου, και πειθων πραως ενεγκειν την του πατρος τελευτην· ο δε αντι της
τιμης ταυτης υβρισας τους απελθοντας αισχρως, ουτως απεπεμψε τωι βασιλει. Ἆρα
σοι μικρον ειναι τουτο δοκει προς το πληξαι ψυχην και καταβαλειν; αρ' ουχ ο
πολεμος εκεινος τουτο δεικνυσιν, ο μηδαμοθεν ετερωθεν την υποθεσιν εσχηκως, και
προς τοσαυτην σφοδροτητα εκταθεις, ως μυριοις αυτον περιβαλειν κακοις; Ἱκανα
μεν ουν και ταυτα, καν μυριας τις αυτοις αναμιγνυηι τας ηδονας, εις τον των
οδυνηρων βιον καταλεξαι την εκεινου ζωην· νυν δε τοιαυτα το μετα ταυτα εστιν, ως
μηδε ηρχθαι των αληθως λυπηρων. Παντα γαρ μυθον και πασαν τραγωιδιαν ενικησε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

τα του βασιλεως τουτου παθη· ουτως αλλοκοτα και επαλληλα προσεπεσεν αυτου τηι
οικιαι τα δεινα, κακωι το κακον αει ιασασθαι σπουδαζοντων αυτωι. Ὅρα γαρ· ηρασθη
της αδελφης ο Ἀμνων της αυτου· ερασθεις υβρισεν εις αυτην, υβρισας εμισησε, και
την υβριν εξεπομπευσε και την μιξιν, ευθεως προσταξας τινι των οικετων εκβαλειν
ακουσαν της 47.483 οικιας, και παραπεμψαι δια της αγορας βοωσαν και οδυρομενην.
Ταυτα μαθων ο Ἀβεσσαλωμ, και καλεσας επ' αριστον τους αδελφους απαντας, εν οις
ην κακεινος ο υβριστης, εστιωμενον αυτον μεταξυ και πινοντα κατασφαττει δια των
οικετων. Ειτα εξαναστας τις εκειθεν, και το σαφες ου μαθων δια τον θορυβον,
απηγγειλε τωι βασιλει, οτι τεθνηκασι παντες οι παιδες αυτωι. Και εκαθητο θρηνων
τον απαντων φονον τον ου γεγενημενον· ως δε εγνω το σαφες, ηπειλει μεν τωι παιδι,
και αναιρησειν ελεγεν, αποδραντι δε και επι της αλλοτριας τριων διατριψαντι
περιοδον ετων παντα τον χρονον εκεινον εμενεν οργιζομενος· και ουδ' αν τοτε
αυτον εκαλεσεν, ει μη η του στρατηγου σοφια και ακοντα αυτον εις ταυτην ενεβαλε
την υποσχεσιν. Καλεσας δε, ουδε ουτως εσβεσε της καρδιας την πληγην, αλλ' ετερα
παλιν δυο αυτον ετη της οψεως αποστησας της αυτου, μολις μετα τον μακρον
χρονον τουτον παλιν αξιωθεις υπο του στρατηγου, παῤρησιας μετεδωκεν. Ὁ δε υπερ
τουτων μνησικακων, η και αλλως τυραννιδος ερων, επανισταται τωι πατρι, και
παλιν αυτον εις τους πλανους και τας φυγας, ας υπεμεινεν υπο του Σαουλ,
επανηγαγε, μαλλον δε και πολλωι τουτον εκεινου χαλεπωτερον απεδειξε τον καιρον.
Τοτε μεν γαρ στρατηγος ων τοιαυτα επασχε, νυν δε μετα το χρονους εν τηι βασιλειαι
ποιησαι πολλους, και κρατησαι των πολεμιων απαντων ως ειπειν, μεταναστευειν
ηναγκαζετο. Ὁ δε αναγκαζων ουκ αλλοτριος τις ην, ουδε πολεμιος, αλλ' ο εκ της
κοιλιας, ως αυτος απωδυρετο λεγων, εξελθων της αυτου. Και τοτε μεν εν ακμηι της
ηλικιας ην, και φερειν ηδυνατο παντα γενναιως· νυνι δε παρα τον καιρον, ον
γηροτροφεισθαι αυτον εχρην υπ' εκεινου του μιαρου, τοτε επεβουλευετο και
επολεμειτο, και εξηιει μετα ολιγων τινων ανυποδετος ο βασιλευς, εγκαλυπτομενος
και δακρυων. Ου γαρ συμφορας αυτωι μονον, αλλα και αισχυνης υποθεσιν ειχεν ο
πολεμος. Τοσουτωι γαρ του Σαουλ υβριστικωτερον ο υιος εχρησατο τωι μακαριωι τοτε
εκεινωι, ως και εις τας παλλακας ενυβρισαι του πατρος, και ταυτα ου λαθρα, αλλ' επι
του δωματος, ορωντων απαντων, και τους της φυσεως θεσμους και τους της μιξεως
νομους δια την κατα του πατρος υβριζε μανιαν, και υπο της ανοιας μεθυων, ετι του
πολεμου συνεστωτος, τα των ηδη νενικηκοτων και λαβοντων αιχμαλωτους τους
εναντιους ετολμα και επεδεικνυτο. Ουτω τοινυν οντα κατωδυνον και φοβουμενον
ευρων ο Σιβα συνεταραξε πλεον καταψευσαμενος του δεσποτου, και ειπων, οτι τα
του τυραννου φρονει.
θʹ. Τουτον διαδεχεται ο Σεμεει, μιαρος τις ανηρ και αχαριστος, και μυριοις
ονειδεσιν εβαλλε και λιθοις μετα των ρηματων εκεινων· Ἔξελθε, φησιν, ανηρ
αιματων, και ανηρ ο παρανομος. Ἐπεστρεψεν επι σε Κυριος παντα τα αιματα του
οικου Σαουλ, ανθ' ων εβασιλευσας αντ' αυτου, και εδωκε Κυριος την βασιλειαν εις
χειρας Ἀβεσσαλωμ του υιου σου, και εδειξε σοι την κακιαν σου, οτι ανηρ αιματων συ
ει. Ὁ δε ετηκετο μεν ταυτα ακουων και πασχων, ως και απ' αυτων των θρηνων
τουτο εδηλου, ουδεν δε ετολμα περαιτερω ποιειν· αλλ' ειπων, Ἄφες αυτον
καταρασθαι, οτι Κυριος ειρηκεν αυτωι, οπως ιδηι την ταπεινωσιν μου, και αποδωηι μοι
Κυριος αγαθα αντι καταρας της εν τηι ημεραι ταυτηι, αφηκε ζωντα απελθειν· αυτος δε
περιεμενε τα περι του Χουσι μεριμνων και τρεμων τι ποτε αρα εσται 47.484 το τελος.
Ὡς δε απηγγελθη και ταυτα, συνεκροτειτο ο πολεμος παντων πολεμων των πωποτε
γενομενων καινοτατος ων, και αινιγματι μαλλον εοικως. Τον γαρ αιτιον των
τοσουτων κακων, και εκεινηι τηι μαχηι παρασχοντα την υποθεσιν απασαν, και ου
πεσοντος απαντα λελυτο τα δεινα, τουτον εχειν εν πολληι προνοιαι και φειδοι τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

στρατηγους παρεκαλει τους αυτου, συνεχως επιλεγων· Φεισασθε μου του παιδαριου
Ἀβεσσαλωμ. Τι ταυτης αν γενοιτο της αποριας χειρον; τι της αμηχανιας
ελεεινοτερον; Πολεμον αναδεξασθαι ηναγκαζετο, εν ωι και το νικησαι και το
κρατηθηναι ομοιως απευκτον ην αυτωι. Ουτε γαρ ελαττον εχειν ηθελεν, ουδε γαρ αν
τοσουτον εξεπεμψε στρατον, ουτε περιγενεσθαι, ουδε γαρ αν τον συνεχοντα και
συγκροτουντα την της μαχης παραταξιν εκωλυσεν ανελειν. Κριθεντος δε του
πολεμου και τελος λαβοντος οπερ ηθελεν ο Θεος, και του πατραλοιου πεσοντος
εκεινου, οι μεν λοιποι παντες ησαν εν ευφροσυνηι και χαραι, μονος δε εκεινος επενθει
και εδακρυε, και καθειρξας εαυτον ανεκαλειτο τον τεθνηκοτα, και εδυσχεραινεν οτι
μη αντ' εκεινου την τελευτην εδεξατο. Τις δωσει γαρ μοι, φησι, θανατον, αντι σου,
Ἀβεσσαλωμ, υιε μου; Τι ταυτης ηκουσθη πολυπλοκωτερον της συμφορας; Ὅτε μεν
τον αδελφον ανειλεν, ανελειν αυτον εσπουδαζεν, οτε δε εμανη κατ' αυτου, τοτε
φειδεται του παιδος. Και ουκ αν επαυσατο θρηνων επι πολυ τον νεκρον, ει μη
εισηλθεν ο Ἰωαβ, και την ατοπιαν του πραγματος εδειξε, και σφοδροτερον
διαλεχθεις ανεστησε τε αυτον, και εν σχηματι τωι προσηκοντι δεξασθαι την στρατιαν
παρεσκευασε. Και ουδε τοτε αυτωι τα των δεινων τελος ελαμβανεν, αλλα πρωτον
μεν εστασιασαν προς αλληλους οι στρατιωται και διηιρεθησαν· ως δε μολις και μετα
πολλης της κολακειας ειξαν τωι βασιλει, παλιν αποπηδησαντες προσετεθησαν τωι
Σαβεε, και παλιν εξ αρχης ετερος ετικτετο πολεμος των του προτερου λειψανων
μενοντων ετι. Ὑπερ ων θορυβηθεις ο ∆αυιδ, και συγκροτησας τους στρατιωτας,
εξεπεμψε μετα των στρατηγων· ο δε Ἰωαβ τροπωσαμενος και τουτον τον πολεμον,
ουκ αφηκε καθαραν αθυμιας γενεσθαι την απο της νικης ηδονην. Τον γαρ
συστρατηγον τον αυτου και παντα τον λαον υποταξαντα τωι ∆αυιδ, τουτον απλως
και ουδεν εχων εγκαλειν, υπο βασκανιας μανεις ανειλε και διεχρησατο· οπερ ουτω
διεταραξε τον βασιλεα και συνεχεεν, ως και περι τουτου τελευτωντα επισκηψαι τωι
παιδι, και δεηθηναι μη περιιδειν ατιμωρητον απελθοντα τον Ἀμισσα. Και το δη
χαλεπωτερον, ουτω διακειμενος ουδε εξειπειν ετολμα της αθυμιας την υποθεσιν, δια
το μυριοις ηδη προστεταλαιπωρηκεναι κακοις. Και γαρ μετα τους πολεμους τουτους
διεδεξατο λιμος την χωραν πασαν, και του κακου ζητων λυσιν ευρειν, ηναγκαζετο
τους του Σαουλ εκδουναι παιδας εις σφαγην. Τουτο γαρ ελεγεν ο χρησμος· Ἐπι
Σαουλ, φησι, και επι τον οικον αυτου η αδικια αυτη δια το θανατωσαι αυτον τους
Γαβαωνιτας. Ει δε τις μεμνηται πως τον Σαουλ εθρηνησεν, οιδε τι και τοτε επασχε
παραδιδους τοις Γαβαωνιταις αυτους· αλλ' ομως και ταυτα εφερε, και περαιτερω
παλιν προηιει τα των συμφορων. Μετα γαρ τον λιμον επεστη λοιμος, και πιπτουσιν
εβδομηκοντα χιλιαδες ανδρων εν τωι της ημερας ημισει καιρωι, οτε και τα ελεεινα
εκεινα ρηματα φθεγγεται ο βασι47.485 λευς. Ἰδων γαρ τον αγγελον εσπασμενον την
ρομφαιαν ελεγεν· Ἰδου εγω ο ποιμην ημαρτον, και εγω ο ποιμην εκακοποιησα, και
ουτοι, το ποιμνιον, τι εποιησαν; Γενεσθω εν εμοι η χειρ σου, και εν τωι οικωι του
πατρος μου. Πασας μεν ουν αυτου τας αθυμιας προς ακριβειαν ου δυνατον ημιν
εξειπειν· ουδε γαρ εισιν αναγραπτοι πασαι· απο δε των θρηνων αυτου και των
οδυρμων δυνατον στοχασασθαι και των παραλειφθεισων το μεγεθος, και ως
ουδεποτε διελιμπανε κοπτομενος και αλγων ο δικαιος. Τι γαρ φησιν; Αι ημεραι των
ετων ημων εν αυτοις εβδομηκοντα ετη· εαν δε εν δυναστειαις, ογδοηκοντα ετη, και
το πλειον αυτων κοπος και πονος. Ει δε λεγοις οτι της κοινης τουτο κατεγνω ζωης,
ου της αυτου μονον, μειζον τι η εγω αυτος βουλομαι λεγεις, και λογων ημας
απαλλαττεις πολλων, αυτος ομολογων, οτι ου μονον εκεινου, αλλ' ουδ' ετερου τινος
βιον εστιν ευρειν μη πολλωι πλειονα των χρηστων εχοντα τα δυσχερη. Και γαρ,
ωσπερ ουν και αυτος εφης καλως, ου τα αυτου μονον εκεινος, αλλα και τα των
αλλων διασκεψαμενος, ουτω ταυτην εξηνεγκε την αποφασιν, τα μεν αυτα τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

πατριαρχηι φθεγγομενος, μετα δε μειζονος της σφοδροτητος· ο γαρ εκεινος επι
μερους, τουτο καθολου ουτος υστερον απεφηνατο. Ὁ μεν γαρ ελεγε, Μικραι και
πονηραι αι ημεραι μου· ουτος δε, Αι ημεραι των ετων ημων εν αυτοις εβδομηκοντα
ετη, τουτεστι παντων ανθρωπων, και το πλειον αυτων κοπος και πονος.
ιʹ. Ἀλλα ταυτα μεν, οπερ εφην, αφιημι σοι μετα ακριβειας απασης κατα
σχολην επελθειν· εγω δε επι τους λοιπους ηξω προφητας, καιτοι γε ουδαμου τον
βιον αυτων αναγραπτον αφηκαν ημιν, αλλ' ομως και εις τοσαυτην στενοχωριαν
εμπεσοντες, δια την υπερβολην των κατασχοντων αυτους κακων, και απο ρηματος
ενος οιμαι δυνησεσθαι δειξαι παντα τον βιον αυτων οντα κατωδυνον. Και πρωτον
μεν, ο κοινον πασιν υπηρχεν αυτοις, στρεβλουμενοι, μαστιζομενοι, πριζομενοι,
λιθαζομενοι, φυλακιζομενοι, εν φονωι μαχαιρας αποθνησκοντες, περιερχομενοι εν
μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενοι, θλιβομενοι, κακουχουμενοι τον
απαντα βιον διετελουν. Μετα δε τουτο και ετεραν ειχον αθυμιας προσθηκην ταυτης
χαλεπωτεραν, το την κακιαν οραιν προβαινουσαν των ταυτα διατιθεντων αυτους,
εφ' ωι μαλλον των οικειων εδακνοντο θλιψεων. Και ο μεν ελεγεν· Ἀρα και ψευδος,
και κλοπη και μοιχεια και φονος κεχυται επι της γης, και αιματα εφ' αιμασι
μισγουσι· το αδεες και πολυπλοκον και δαψιλες της κακιας εμφαινων ημιν. Ἕτερος
δε εβοα παλιν· Οιμοι! οτι εγενομην ως συναγων καλαμην εν αμητωι, και ως
επιφυλλιδα εν τρυγητωι ουχ υπαρχοντος βοτρυος· το σπανιον των αγαθων ανδρων
δια τουτων θρηνων. Ἄλλος παλιν ετερα τοιαυτα απωδυρετο. Ὁ δε αιπολος ου τας
κακιας αυτων επενθει μονον, αλλα και τας συμφορας μαλλον των οικειων εθρηνει
πειρασμων, και του Θεου εδειτο λεγων· Ἵλεως γενου, Κυριε· τις αναστησει τον
Ἰακωβ, οτι ολιγοστος εστι; Μετανοησον, Κυριε, επι τουτωι. Και ουδε ουτω τυγχανει
της ικετηριας· ειπε γαρ· Και ου μη γενηται, λεγει Κυριος. Ὁ δε Ἡσαΐας ακουσας οτι
ερημος εσται πασα η γη, ουδε παρακαλεισθαι ηθελεν, 47.486 αλλ' επενθει διηνεκως
και ελεγεν· Ἄφετε με, πι47.486 κρως κλαυσομαι, μη κατισχυσητε παρακαλειν με· ο
γαρ του θανατου τροπος πασαν υπερβαινει συμφοραν. Του δε Ἱερεμιου τους
θρηνους, και τους ιδιαι συντεταγμενους, και τους πανταχου της προφητειας
διεσπαρμενους, τους τε υπερ της πολεως, τους τε υπερ αυτου, τις αδακρυτι
δυνησεται επελθειν; Νυν μεν γαρ ελεγε· Τις δωσει τηι κεφαληι μου υδωρ, και τοις
οφθαλμοις μου πηγην δακρυων; και κλαυσομαι τον λαον τουτον ημερας και νυκτος·
νυν δε· Τις δωσει μοι εν τηι ερημωι σταθμον εσχατον, και καταλειψω τον λαον
τουτον, και απελευσομαι απ' αυτων; οτι παντες μοιχωνται. Και ποτε μεν σχετλιαζων
εβοα· Οιμοι εγω, μητηρ! ως τινα με ετεκες ανδρα δικαζομενον και διακρινομενον
πασηι τηι γηι; ποτε δε και την ημεραν της γενεσεως αυτου κατηρατο λεγων,
Ἐπικαταρατος η ημερα, εν ηι εγεννηθην εν αυτηι. Ὁ δε του βορβορου λακκος, και αι
των δεσμων θλιψεις, και αι μαστιγες, και αι επιβουλαι, και ο γελως ο διηνεκης
ουτως αυτον διεθηκαν, ως και απαγορευσαι λοιπον. Τι δε ηνικα της πολεως αλουσης
προνοιας ετυχε παρα των βαρβαρων και τιμης; αρα ᾔσθετο τουτων; Τοτε μεν ουν και
τους πικρους θρηνους εγραψε τους απελθοντας πενθων, και των παρελθοντων δε
ουκ ελαττονα ειδε δεινα, αυτων των απο του πολεμου υπολειφθεντων
παροξυναντων τον Θεον. Ἐπαγγειλαμενοι γαρ παντα αυτωι πεισθησεσθαι και μηδεν
αντερειν, εις Αιγυπτον παλιν κατηιεσαν, του χρησμου ταναντια λεγοντος, και τον
προφητην κατηγον μεθ' εαυτων, και χαλεπωτερα των προτερων αυτοις ηναγκαζον
προαναφωνειν δια της αγνωμοσυνης της εαυτων. Τι δε ο Ἰεζεκιηλ; τι δε ο ∆ανιηλ;
ουκ εν αιχμαλωσιαι τον απαντα χρονον διηγαγον; Και ο μεν λιμωι και διψει υπερ των
αλλοτριων εκολαζετο κακων, και της γυναικος απελθουσης τοσαυτην συμφοραν
αδακρυτι προσεταττετο φερειν, ου τι βαρυτερον γενοιτ' αν του μηδε θρηνειν
συγχωρεισθαι τα οικεια κακα; Το γαρ επι βολβιτων αναγκαζεσθαι τον αρτον εσθιειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

τον αυτου, και επι της μιας πλευρας κατακλινεσθαι επι ενενηκοντα ημερας και
εκατον, και οσα ετερα τοιαυτα εκελευετο υπομενειν, παριημι νυν. Ει γαρ και μηδεν
αυτωι συμβεβηκει των ανιαρων των τε παραλειφθεντων υφ' ημων, των τε
λεχθεντων νυν, αυτο μονον το μεταξυ των πολεμιων ειναι και βαρβαρων και
ανδρων ακαθαρτων τον δικαιον και καθαρον, πασης τιμωριας χαλεπωτερον ην. Ὁ δε
∆ανιηλ εδοκει μεν τιμης απολαυειν πολλης, και ουχ ως εν αιχμαλωσιαι ζηιν εν τοις
βασιλειοις αναστρεφομενος, και εν δυναστειαις ων· ει δε τις αυτου της ευχης
επακουσειε και την νηστειαν καταμαθοι, και του προσωπου την αλλοιωσιν και τας
ικετηριας τας συνεχεις, και υπερ ων ταυτα επραττε γνοιη καλως, εισεται παντων
μαλιστα τουτον εν οδυναις οντα και αθυμιαις. Ου γαρ τα παροντα μονον αυτον ηνια
κακα, αλλα και τα μελλοντα συνεταραττεν, απερ και μηδεπω γεγενημενα κατηξιωθη
μαθειν προφητικοις οφθαλμοις· και της προτερας ουδεπω δουλειας απαλλαγεντας
ιδων τους Ἰουδαιους, ετεραν αυτοις αιχμαλωσιαν ηναγκαζετο προοραιν, και την
ουπω κατασκευασθεισαν πολιν, ταυτην αλισκομενην 47.487 εβλεπε, και ταις θυσιαις
μολυνομενον τον ναον και ερημουμενον, και την αγιαστιαν ανατρεπομενην
απασαν. ∆ιοπερ επενθει και εδακρυε λεγων· Ἡμιν η αισχυνη του προσωπου και τοις
βασιλευσιν ημων, και τοις αρχουσι, και τοις πατρασιν ημων, οιτινες ημαρτομεν σοι
τωι Κυριωι.
ιαʹ. Ἀλλα γαρ ουκ οιδα πως μεταξυ των προφητων παρεδραμον την
ουρανομηκη ψυχην, τον ουτως οικησαντα την γην, ως τον ουρανον· ουδεν γαρ αυτωι
της μηλωτης πλεον ην. Τι ουν ουτος ο μεγας και θαυμαστος ανηρ, ει γε ανδρα αυτον
δει καλειν; Μετα την παῤρησιαν την προς τον Ἀχααβ, μετα την του πυρος
καταπομπην, μετα την των ιερεων σφαγην, μετα το κλεισαι και ανοιξαι τον
ουρανον, καθ' ον εβουλετο αμφοτερα χρονον, μετα τοσαυτα και τηλικαυτα
κατορθωματα, ουτως εκρατειτο τωι φοβωι και τηι της αθυμιας υπερβοληι, ως ταυτα τα
ρηματα φθεγγεσθαι· Λαβε την ψυχην μου απ' εμου, οτι ου κρειττων ειμι εγω υπερ
τους πατερας μου. Ταυτα εκεινος ο μηδεπω και νυν τετελευτηκως. Και ου ταυτα
μονον, αλλα και απελθων εις την ερημον εκαθευδεν υπο της βαρυθυμιας
κατακαμφθεις. Ὁ δε μαθητης ο τουτου ου το πνευμα δισσον ελαβε του διδασκαλου
μονον, αλλα και τας θλιψεις πολλωι μειζονας. Τουτους γουν ημιν προ μικρου ο
μακαριος Παυλος παραδεικνυς και τας ταλαιπωριας αυτων απαριθμουμενος ελεγεν·
Ὧν ουκ ην αξιος ο κοσμος. Ευκαιρως δε ημιν ο μακαριος επεισηλθεν ουτος· ο γαρ και
μονος οφθεις και αρκεσας προς παρακλησιν, ουτος μετα τους αλλους εισελθων, τινα
ουκ αν αφανισειεν αθυμιαν και λυπην; Τον μεν ουν λιμον, και το διψος, και την
γυμνωσιν, και τα ναυαγια, και τας εν ταις ερημοις διατριβας, και τους φοβους, και
τους κινδυνους, και τας επιβουλας, και τα δεσμωτηρια, και τας πληγας, και τας
αγρυπνιας, και τους μυριους θανατους, και ταλλα οσα του κηρυγματος ενεκεν
υπεμεινεν, ουδεν οιμαι δειν λεγειν. Ταυτα γαρ ει και θλιψεις τινας, αλλ' ομως και
ηδονας παρειχεν αυτωι· αλλ' οτε απεστραφησαν αυτον παντες οι εν τηι Ἀσιαι, οτε
Γαλαται εξετραπησαν, εθνος ολοκληρον και ευδοκιμηκος, οτε Κορινθιοι την παρ'
αυτοις Ἐκκλησιαν εις πολλα διετεμον μερη, και τον πορνευσαντα κολακευσαντες εις
αναισθησιαν ηγαγον, τι αυτον οιει παθειν; ποσωι κατασχεθηναι σκοτωι την ψυχην;
Ἀλλα γαρ τι δει λογισμων ημιν, παρον ακουσαι των ρηματων αυτων; Κορινθιοις μεν
γαρ επιστελλων ελεγεν, οτι Ἐκ πολλης θλιψεως και συνοχης καρδιας εγραψα υμιν
δια πολλων δακρυων· και παλιν, Μηπως ελθοντα με ταπεινωσηι ο Θεος, και πενθησω
πολλους των προημαρτηκοτων και μη μετανοησαντων. Γαλαταις δε, Τεκνια μου,
ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Περι δε των Ἀσιανων προς τον
μαθητην αποδυρεται. Ου ταυτα δε μονον αυτον ηνια, αλλα και ο σκολοψ ο δοθεις
αυτωι ουτως αυτον εθλιβε και εστενοχωρει, ως πολλακις υπερ της τουτου λυσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

δεισθαι του Θεου· το γαρ τρις ενταυθα το πολλακις εστιν. Ὅλως δε ποτε αναπνευσαι
ισχυσεν ο και επι απουσιαι αδελφου κοπτομενος; Τωι μη με ευρειν, φησιν, Τιτον τον
αδελφον μου, ουκ εσχηκα ανεσιν. Και επι νοσωι παλιν το αυτο τουτο επασχεν. Ὁ
Θεος γαρ ηλεησεν αυτον, φησι περι 47.488 του Ἐπαφρα Φιλιππησιοις ελεγεν, ουκ
αυτον δε μονον, αλλα και εμε, ινα μη λυπην επι λυπηι σχω. Και επι τοις απατεωσι και
αντιλεγουσιν αυτωι σφοδρα βαρυθυμων, Τιμοθεωι επιστελλων ελεγεν· Ἀλεξανδρος ο
χαλκευς πολλα μοι κακα ενεδειξατο· αποδυη αυτωι Κυριος κατα τα εργα αυτου. Τινα
ουν αθυμιας και οδυνης μικραν γουν εχειν ανακωχην ηδυνατο, Ουδε γαρ τα
ειρημενα μονον ην τα πολιορκουντα την εκεινου ψυχην, αλλα και ετερα προς
τουτοις, α διηνεκη παρειχε την αθυμιαν αυτωι· και ταυτα πολιν αυτος εξεκαλυψεν
ειπων· Χωρις των παρεκτος η επισυστασις μου η καθ' ημεραν, η μεριμνα πασων των
Ἐκκλησιων. Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι,
Ει τοινυν καθ' εκαστον των σκανδαλιζομενων αυτος επυρουτο, ουκ ενην σβεσθηναι
την πυρωσιν ταυτην απο της εκεινου ψυχης. Ου γαρ διελιμπανον οι
σκανδαλιζομενοι, και την υποθεσιν παρεχοντες τωι πυρι. Ὅπου γαρ πολεις και εθνη
δε πολλακις ολοκληρα διεπεσε, πολλωι μαλλον ενα και δευτερον ειναι διαπαντος
τους τουτο πασχοντας εικος ην, τοσουτων Ἐκκλησιων κατα την οικουμενην ουσων.
Θωμεν δε, ει βουλει, τωι λογωι, μηδε σκανδαλισθηναι τινα, μηδε διαζευχθηναι αυτου
ποτε, μηδε αλλο τι τουτων αυτωι συμβεβηκεναι των λυπηρων· ουδε γαρ ουτως αυτον
δυναμαι καθαρον αθυμιας ευρειν· καν τουτωι παλιν ουδενα δεομαι ετερον μαρτυρα
λαβειν, αλλα τον πεπονθοτα αυτον. Τι γαρ φησιν; Ηυχομην αναθεμα ειναι απο του
Χριστου υπερ των αδελφων μου των συγγενων μου, των κατα σαρκα, οιτινες εισιν
Ἰσραηλιται. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Ποθεινοτερον ην μοι εις γεενναν εμπεσειν, η
τους Ἰσραηλιτας απιστουντας οραιν. Το γαρ, Ηυχομην αναθεμα ειναι, τουτο εστιν· ο
δε την εν τηι γεεννηι κολασιν ελομενος υπερ του δυνηθηναι προσαγαγεσθαι τους
Ἰουδαιους απαντας, ευδηλον οτι τουτου μη τυχων, των εν τηι γεεννηι κολαζομενων
διηγε βαρυτερον, επειπερ εκεινο μαλλον αυτωι κατα γνωμην η τουτο ην.
ιβʹ. Συ δε μοι καθ' εκαστον των ειρημενων μη την υποθεσιν λογιζου μονον,
εξ ης η αθυμια τοις ανδρασιν εκεινοις ετικτετο, αλλα και το μετρον της λυπης, και
πολλωι ταυτα μειζονα οψει της οδυνης της σης. Το γαρ εξεταζομενον νυν τουτο
εστιν, ει χαλεπωτερον ηλγουν εκεινοι· μετρον δε αθυμιας ουκ απο της τικτουσης
αυτην προφασεως μονον, αλλα και απο των ρηματων και απο των πραγματων
δοκιμαζεσθαι πεφυκεν. Πολλοι μεν ουν χρηματα απολεσαντες μονον μειζονως
ηλγησαν της αγαπης της σης, και οι μεν εις πελαγος εῤριψαν εαυτους, οι δε και
βροχων ηψαντο, ουκ ενεγκοντες την ζημιαν· ετερων δε και τους οφθαλμους εσβεσεν
η της αθυμιας ταυτης υπερβολη· καιτοι δοκει το χρηματα απολεσαι του παρα
δαιμονος ενοχληθηναι ελαττον ειναι και κουφοτερον, αλλ' ομως πολλοι τουτο μεν
ηνεγκαν, υπ' εκεινου δε ηττηθησαν. Μη γαρ απο της σεαυτου ψυχης ταυτα δοκιμαζε
νυν, μηδ' οτι συ καταγελαις της των 47.489 χρηματων ζημιας, ηδη και τους αλλους
ουτω διακεισθαι νομιζε· πολλους γαρ και εις παραπληξιαν και εις την εσχατην
ζημιαν η τουτων αφαιρεσις ηγαγε. Γενναιαν μεν γαρ ψυχην ουδετερον δυναται
τουτων καταβαλειν· η δε ασθενης και βιωτικωτερον διακειμενη εκεινωι μαλλον η
τουτωι δακνεται. Τι δηποτε; Ὅτι ουκ εστιν ισον λιμον δεδοικεναι διαπαντος και δι'
ημερων τινων διενοχλεισθαι παρα του νοσηματος τουτου. Ἐνταυθα μεν γαρ εν
βραχει καιρου μερει πασα εστιν η βια, καθαπερ πυρετου τινος, η φρικης, η και ετερας
προσβαλουσης τινος περιοδου, μαλλον δε και τουτων ελαττονα πολλωι κατεχει
καιρον· ει δε τηι σφοδροτητι νικαι, πολλους των πυρεττοντων εχοιμ' αν δειξαι εγω
πολλωι των δαιμονωντων μαλλον εξισταμενους, οταν εκεινωι κατασχεθωσι τωι πυρι.
Ἐπει δε της ενδειας ο φοβος της των αναγκαιων αποριας, καθαπερ σης διηνεκης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

ουτω διαπαντος προσεδρευων κατεσθιει την των πενομενων ψυχην. Και τι λεγω
πενιαν; Ει γαρ βουλοιμεθα πασας τας των ανθρωπων απαριθμειν συμφορας, ουχ
ημεις μονον, αλλα και αυτος ταχα γελασεις τους σαυτου θρηνους και τας οιμωγας.
Πασας μεν ουν, μαλλον δε ουδε το πολλοστον μερος αυτων ειπειν ημιν δυνατον·
ουτε γαρ ισμεν αυτας, ουτε, ει και ᾔδειμεν, ολος ο χρονος αν ημιν προς την διηγησιν
ηρκεσεν. Ὀλιγας δε εκ πολλων αναλεξαμενος, εκ τουτων σοι παρεξω κατα δυναμιν
και τας ουκ ειρημενας στοχασασθαι. Ἀναμνησθητι γαρ τον φιλτατον γεροντα
εκεινον, ∆ημοφιλον λεγω, τον εκ της μεγαλης και λαμπρας οικιας. Ουτος πεμπτον
και δεκατον ετος εχει λοιπον, εξ ου των μεν νεκρων ουδεν αμεινον διακειται προς
το ενεργειν, πλην οσον τρεμει διηνεκως, και φθεγγεται, και την αισθησιν τρανην
των οικειων εχει κακων· πενιαι δε εσχατηι συζηι, και τον διακονουμενον εχει
νεανισκον ενα, χρηστον μεν και φιλοδεσποτον, ου μην ικανον παραμυθησασθαι την
συμφοραν εκεινην· ουτε γαρ τηι πενιαι αμυναι εχει, ουτε τον της παρεσεως
καταπαυσαι τρομον, αλλα ψωμον ενθειναι μονον τωι στοματι του δεσποτου ουδε γαρ
προς τουτο αρκουσι βοηθησαι αι χειρες αυτωι, και κυλικα προσαγαγειν, και
κορυζωντα απομυξαι δυναιτ' αν, ετερον δε τουτων εισενεγκειν πλεον ουδεν. Ἀλλ'
ουτος μεν πεντεκαιδεκα ετη εχει λοιπον ταλαιπωρουμενος ουτως, ως εφην· εγω δε
εννοω τον οκτω και τριακοντα ετη εις τουτο καταναλωσαντα το παθος. Συ δε μοι
προς τουτοις και Ἀριστοξενον λογισαι τον Βιθυνον· τουτωι γαρ το μεν σωμα ου
διαλελυται καθαπερ εκεινωι τωι γεροντι, νοσος δε επικειται πολλωι της παραλυσεως
εκεινης χαλεπωτερα. ∆ια γαρ του ητρου σπασμοι τινες και πασης αλγηδονος
πικροτεροι πονοι ποτε μεν οβελισκων χειρον διαπειροντες, ποτε δε πυρος
σφοδροτερον διατρωγοντες, και καθ' εκαστην ημεραν και νυκτα διενοχλουντες,
παρα τοις ουκ ειδοσι το παθος μαινομενου περιτιθεασι δοξαν αυτωι· ουτω
διαστρεφοντες τας κορας, ουτω στραγγαλουντες τας χειρας μετα των ποδων,
τιθεασιν αφωνον. Αι δε κραυγαι και οι κωκυτοι και γαρ και ανακραζει πολλακις
μετα την αφωνιαν εκεινην τας των ωδινουσων νικωσιν ολολυγας, και πολλακις
των ποῤρωθεν οικουντων αῤρωστους εχοντες, και υπο πολλης αγρυπνιας
ενοχλουμενους, επεμψαν εγκαλουντες υπερ των καμνοντων, ως χειρον υπο της
47.490 τουτου διατεθεντων φωνης. Γινεται δε αυτωι ουκ εκ διαλειμματων μακρων,
αλλα πολλακις μεν της ημερας, πολλακις δε της νυκτος, και λοιπον εκτος ουτος
εστιν ενιαυτος, εξ ου τηι πονηραι ταυτηι παραδεδοται μαστιγι, και ουτε οικετης
παρεστιν ο θεραπευσων αυτον, ουτε ιατρος παραμυθησομενος, τουτο μεν δια την
πενιαν, τουτο δε δια το την τεχνην αυτοις ελεγχθηναι τωι παθει· πολλα γαρ πολλοι
καμοντες και γαρ ετυχε προ τουτου πολλα χρηματα εχων εκεινος ωνησαν ουδεν. Και
το δη δεινοτερον, ουδε των φιλων τις αυτον οραιν εθελει λοιπον, αλλα παντες αυτον
εγκατελιπον και των πολλα προτερον ευεργετηθεντων παρ' αυτου. Ει δε τις και
εισελθοι ποτε, ευθεως απεπηδησε· τοσαυτης δυσωδιας το δωματιον εμπεπλησται, τωι
μηδενα τον επιμελουμενον ειναι. Μια γαρ αυτωι παιδισκη παρακαθηται μονη
τοσαυτα διακονουσα, οσα εικος δυνασθαι γυναικα τε ουσαν, και μονην, και εκ της
εργασιας διατρεφομενην των χειρων. Ποσων ουν δαιμονων χαλεπωτερα τα εκεινου
κακα! Ει γαρ και μηδεν αυτωι ηνωχλει τουτων, τι ουκ αν επαθεν εννοων τον χρονον
τον μακρον, ον επι της κλινης κατακειται, την δαπανην την πολλην και εις εσχατην
αυτον εμβαλουσαν πενιαν, των φιλων την καταφρονησιν, των θεραπευσοντων την
ερημιαν, το μηδε ει στησεται ποτε τα δεινα ταυτα ειδεναι, οπερ αει συ πενθεις,
μαλλον δε το πεπεισθαι ακριβως, οτι ουδε στησεται ποτε, ζωντος αυτου και
εμπνεοντος ετι; Ἡ γαρ επιτασις του νοσηματος και το καθ' εκαστην ημεραν επι το
χειρον αυτωι προβαινειν το δεινον, τουτο φησιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ιγʹ. Ἵνα δε μη καθ' εκαστον τους τα τοιαυτα δεδυστυχηκοτας απαριθμων
δοξω τους ακουοντας αποκναιειν, απιθι προς τον επιτραπεντα την του ξενωνος
επιστασιαν, και κελευσον εισαγαγειν σε προς τους κατακειμενους εκει, ινα πασαν
ριζαν ιδηις παθων, και ξενους νοσηματων τροπους, και παντοδαπας αθυμιας
υποθεσεις. Ἐκειθεν εις το δεσμωτηριον ελθων, και παντα τα εν τωι οικηματι τουτωι
καταμαθων, βαδισον επι τα προπυλαια των βαλανειων, ενθα και κοπρωι και καλαμηι
αντι ιματιων και οικων κεχρημενοι τινες κατακεινται γυμνοι, κρυμωι και νοσωι και
λιμωι πολιορκουμενοι διηνεκει, τηι οψει μονηι και τωι τρομωι του σωματος και τωι
ψοφωι των συγκρουοντων οδοντων παρακαλουντες τους παριοντας, και ουτε φωνην
αφειναι, ουτε χειρας εκτειναι δυναμενοι τωι σφοδρα ηδη τοις τοσουτοις εκτετηχθαι
κακοις. Ἀλλα μηδε μεχρι τουτων στηις, αλλα και προς το των πτωχων καταγωγιον το
προ της πολεως εξιθι, και τοτε οψει καλως, οτι η δοκουσα σε συνεχειν αθυμια νυν
λιμην εστιν ευδιος. Τι γαρ αν τις ειποι τους ελεφαντιαι κατα μικρον αναλισκομενους
ανδρας, τας καρκινωι κατεσθιομενας γυναικας; Ταυτα γαρ αμφοτερα τα νοσηματα
μακρα τε εστι και ανιατα· θατερον δε αυτων και της πολεως απελαυνει τους
εχοντας, και ουτε λουτρου, ουτε αγορας, ουτε αλλου τινος των ενδον αυτοις
μετασχειν θεμις εστιν. Και ου τουτο μονον το δεινον, αλλ' οτι ουδε υπερ της των
αναγκαιων εχουσιν αφθονιας θαῤρειν. Τι δε οι τα μεταλλα πολλακις εικη και ματην
καταδικασθεντες οικειν; Ουτοι γαρ απαντες πολλωι μειζονα των δαιμο47.491
νωντων την οδυνην εχουσιν. Ει δε απιστεις, ουδεν θαυμαστον. Ου γαρ τηι αυτηι
γνωμηι τα τε οικεια και τα αλλοτρια κρινειν ειωθαμεν κακα, αλλ' εκεινα μεν λογωι
και οψει μονον μαθοντες, ταυτα δε τηι πειραι και τηι αισθησει και μετα της συμπαθειας
της εαυτων· διοπερ αυτα αφορητοτερα ειναι εκεινων νομιζομεν, καν λιαν ηι κουφα
και φορητα. Ει δε τις τουτων παντων απαλλαγεις την τε φυσιν αυτων καταμαθοι,
τους τε εμπεσοντας αυτοις διασκεψαιτο, ουτος αδεκαστον υπερ τουτων οισει την
ψηφον ημιν. Ἀλλ' ισως εκεινο ερεις, οτι παντα μεν εκεινα τα παθη περι το σωμα
στρεφεται μονον, αυτη δε της ψυχης απτεται η νοσος, και τουτων παντων εστι
χαλεπωτερα. Αυτωι μεν ουν τουτωι μαλιστα αυτην ευρησομεν εκεινων κουφοτεραν
τυγχανουσαν. Αυτη μεν γαρ ουδε το σωμα διαφθειρει, καθαπερ εκειναι, και τηι ψυχηι
προς βραχυν ενοχλει χρονον· ας δε απηριθμησαμεθα νυν, φυονται μεν εν τηι σαρκι,
την δε λυμην απασαν ου μεχρις εκεινης ιστωσιν, αλλα και επι την ψυχην
παραπεμπουσι, στρεβλουσαι αυτην συνεχως και διαφθειρουσαι δια της οδυνης και
της αθυμιας της πολλης. Ὥσπερ γαρ, φησιν, οξος ελκει ασυμφορον, ουτω προσπεσον
παθος εν σωματι καρδιαν λυπει. Μη τοινυν οτι απο του σωματος τουτο τικτεται λεγε
μονον, αλλ' ει μη παραπεμπει την λυμην απασαν και την φθοραν τηι ψυχηι, τουτο
επιδειξον. Ἐπει και ο λοιμος ουκ απο των σωματων τικτομενος φθειρει τα σωματα,
και ο των ερπετων ιος προεισι μεν εξ εκεινων, λυμαινεται δε ημας· ουτω και επι
τουτων των παθων· τικτεται μεν απο του σωματος, τον δε ιον της οικειας κακιας εις
την ψυχην την ημετεραν εκχει. Πασης γαρ δαιμονικης ενεργειας βλαβερωτερον η
της αθυμιας υπερβολη· επει και ο δαιμων εν οις αν κρατηι, δια ταυτης κρατει· καν
ταυτην αφεληις, ουδεν παρ' εκεινου πεισεται τις δεινον, Και πως ενι μη αθυμειν,
φησιν; Ἐγω δε σε ερησομαι, πως ουκ ενι μη αθυμειν; Ει μεν γαρ μοιχεια και φονος, η
αλλο τι σοι τοιουτον τετολμηται των εκκλειοντων της βασιλειας των ουρανων,
αθυμει και πενθει, ο κωλυσων ουδεις· ει δε τουτων τηι του Θεου χαριτι παντων
ποῤρωθεν εστηκας, τι ματην κοπτεις σαυτον;
ιδʹ. Την γαρ αθυμιαν ενεθηκεν ημων ο Θεος τηι φυσει, ουχ ινα απλως και
ακαιρως και εν τοις εναντιοις αυτηι χρωμεθα πραγμασιν, ουδ' ινα φθειρωμεν
εαυτους, αλλ' ινα τα μεγιστα κερδανωμεν εξ αυτης. Πως δε κερδαναι εστιν; Ὅταν εις
καιρον αυτην παραλαμβανωμεν· καιρος δ' αθυμιας ουχ οταν πασχωμεν κακως, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

οταν δρωμεν κακως· ημεις δε την ταξιν ανεστρεψαμεν, και τους καιρους
αντηλλαξαμεθα, και ποιουντες μεν μυρια κακα, ουδε προς βραχυ συστελλομεθα· ην
δε μικρον τι παρ' οτουουν παθωμεν, καταπιπτομεν, ιλιγγιωμεν, απαλλαγηναι και
αποστηναι του βιου σπευδομεν. Τοιγαρτοι δια τουτο φορτικον και βαρυ το πραγμα
ειναι ημιν δοκει, ωσπερ ουν και ο θυμος και η επιθυμια. Και γαρ και ταυτα οι μη
χρησαμενοι καλως μηδε εις δεον διεβαλον· και συμβαινει ταυτο, οιον επι των
φαρμακων των παρα των ιατρων διδομενων· και 47.492 γαρ εκεινα οταν μη τοις
καταλληλοις, και υπερ ων κατεσκευασται, αλλ' ετεροις ανθ' ετερων επιτεθηι
παθεσιν, ου μονον ουκ απηλλαξε του λυπουντος τον καμνοντα, αλλα και μαλλον
επετριψε το νοσημα· οπερ ουν και η αθυμια ποιει, και εικοτως. Αυστηρον γαρ ουσα
και διαβρωτικον φαρμακον, και ως αν ειποι τις καθαρτηριον της πονηριας της εν
ημιν, οταν μεν αργουσηι ψυχηι και τρυφωσηι και πολυν εχουσηι τον των αμαρτηματων
φορυτον παρεχηται, μεγιστα τον δεξαμενον ωνησεν· οταν δε αθλουσηι και
αγωνιζομενηι και πονουσηι και μεμεριμνημενηι και πασχουσηι κακως, προς τωι μηδεν
ωφελησαι, και μεγαλα εβλαψεν, ασθενεστεραν εργασαμενη και ευκαταγωνιστον.
∆ια τουτο τοις μεν εστηκοσι και αγωνιζομενοις γραφων ο Παυλος ελεγε, Χαιρετε εν
Κυριωι παντοτε· παλιν ερω, χαιρετε· τοις δε διαχυθεισι και πολλην εχουσι την
φλεγμονην, Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε, και ουχι μαλλον επενθησατε. Ὁ μεν γαρ
λιπαινομενος τωι των αμαρτηματων λιπασμωι, ισχνουσθω και καταξαινεσθω τωι
φαρμακωι τουτωι· ο δε ευεκτων και εν τηι προσηκουσηι καταστασει διατηρων εαυτον,
τινος ενεκεν φθειροι την ευεξιαν δια της αθυμιας; Ουτω γαρ εστιν αυτη δραστηριος,
ως και τοις δεομενοις αυτης πλειονα του δεοντος επιτεθεισα χρονον μεγαλα
εργασασθαι κακα. Ὅπερ και ο μακαριος Παυλος δεδοικως, ταχεως αυτην εκελευσεν
αφελειν μετα το πραξαι το εαυτης, και την αιτιαν προσετιθει ταυτην, ην εγω λεγω
νυν· Μηπως γαρ, φησι, τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι ο τοιουτος. Ει δε τους εν
χρειαι καθεστωτας οιδεν απολλυναι προσπεσουσα μεθ' υπερβολης, τι ποτε εργασεται
τους ουδε ολως δεομενους αυτης, οταν αυτην πολλην επισπασωνται; Ναι, φησιν,
οιδα τουτο και αυτος, αλλα πως αυτην αποκρουσομαι, και αποστησω της εμαυτου
ψυχης, ουκ οιδα. Και ποιας τουτο δυσκολιας, ω φιλε; Ει μεν γαρ επιθυμια τις ην, και
σωματων ερως ατοπος, η κενοδοξιας τυραννις, το δυσκαταγωνιστον κακον, η αλλο
τι των τοιουτων παθων, καλως αν ηπορεις υπερ της απαλλαγης· τους γαρ τοιουτοις
αλοντας αδυνατον μεν ουδαμως, δυσκολον δε ομως αποδραναι τα δικτυα. Τι δηποτε;
Ὅτι την ηδονην εχουσι συμπραττουσαν και βοηθουσαν αυτοις· και αυτη εστιν η τα
πολλα πανταχοθεν περιβαλλουσα τοις εαλωκοσι σχοινια· και τουτο πρωτον εχει
προς το κατορθωθηναι χαλεπον, πεισαι την ψυχην ολως θελησαι και βουληθηναι
την απαλλαγην· και γινεται παρομοιον, ωσπερ αν ει τις ψωραν η κνησμονην
αποθεσθαι οφειλων ενηδυνοιτο τωι νοσηματι, και εισω του παθους εαυτον εισωθοι.
Προς δε την της λυπης αναχωρησιν ου μικρον ημιν τουτο ηνυσται, το τεως αηδως
εχειν προς αυτην. Ὁ γαρ τινι βαρυνομενος, και αποῤριψαι σπουδασει ταχεως αυτο.
Τι ουν, αν σπευδηι μεν, μη δυνηται δε; Μη παυεσθω σπουδαζων, και ταχεως
δυνησεται. Ἐννοησον γαρ οτι τον Χριστιανον, ει ποτε λυποιτο, δυο μονον υποθεσεις
αθυμιας εχειν δει, η οταν αυτος, η οταν ο πλησιον προσκρουσηι Θεωι· της δε παρουσης
λυπης ουδεμιαν των προφασεων τουτων ριζαν εχουσης, εικη σαυτον 47.493 οδυναις.
Και ποθεν τουτο δηλον, φησιν, οτι ου προσκρουσματων ταυτην τινομεν δικην;
Μαλιστα μεν δηλον εστι, πλην τεως ουκ ισχυριζομαι τουτο. Ἀλλ' εστω, ει βουλει,
μηδε αδηλον, ως εφης, αλλα και σφοδρα δηλον, οτι των αμαρτηματων εστι τουτο
ανταποδοσις· δια τουτο ουν αλγεις, ειπε μοι; Και μην ευθυμιας αξιον το ενταυθα
διαλυσασθαι τα αμαρτηματα, και μη συν τωι κοσμωι κατακρινεσθαι. Τον γαρ
αλγουντα ουχ υπερ ων κολαζεται, αλλ' υπερ ων αμαρτανων παροξυνει τον Θεον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

αλγειν δει· τα μεν γαρ αμαρτηματα αφιστησιν ημων τον Θεον και εχθρον ποιει, τα δε
των κολασεων καταλλαττει τε αυτον ημιν και παρασκευαζει ιλεων ειναι και εγγυς.
Ὅτι δε ουτε αμαρτηματων εστιν αντιδοσις, αλλα στεφανων και βραβειων υποθεσις
ουτος ο ιδρως και ο πονος, δηλον εκειθεν. Ει μεν γαρ αισχρως και ασωτως τον
προτερον βιον βιους, ουτως επι την των μοναχων πολιτειαν μετεθηκας σεαυτον, ην
μεν ουδε ουτω ταυτην υποπτευσαι την υποψιαν. Ει γαρ δια τουτο επαγει τας
τιμωριας ο Θεος, ινα τρεψηι προς μετανοιαν τους ανενδοτως εχοντας, της μετανοιας
επιδειχθεισης, περιττα λοιπον τα της τιμωριας τουτου γε ενεκεν εστι. Τοσουτον γαρ
απεχει του βουλεσθαι κολαζειν ημας ο Θεος, ως και πολλακις τιμωριας αξια
πραττοντας, και πολλης δεομενους επιστροφης, δι' απειλης μονον και ρηματων
φοβερων σωφρονιζειν ημας. Και τουτο ιδοις αν επι τε του Ἰσραηλ, επι τε της πολεως
των Νινευιτων. Ου γαρ μονον την τιμωριαν ουκ επηγαγε, την μετανοιαν
επιδειξαμενων εκεινων, αλλα και την απειλην ευθεως ελυσε. Πολλωι γαρ ημων
αυτων αυτος βουλεται μαλλον μηδεν ημας πασχειν κακον, και ουδεις ουτως εαυτου
φεισαιτ' αν, ως παντων ημων ο Θεος. Ειτα ο τους πολλακις μεν ημαρτηκοτας ρημασι
φοβων, ου κολαζων, μετανοησαντας δε και ταυτης απαλλαττων της αγωνιας, σε τον
τοσαυτην επιδειξαμενον ευλαβειαν τε και αρετην ου μονον της απειλης ουκ
απηλλαξεν, αλλα και τηι δια των εργων παρεδιδου κολασει; και πως αν τις τουτο
πιστευσειε; Πλην αλλ' ει μεν διεφθαρτο σοι και πονηρος, οπερ εφην, ο προ τουτου
βιος ην, καν εις εννοιαν τουτο ελθειν τινι δυνατον ην· νυν δε του μεν παροντος
ελαττων εκεινος, κοσμιος δε και αυτος και πολλης γεμων 47.494 σεμνοτητος ην,
ωστε τουτο παντοθεν ημιν ειναι φανερον, οτι στεφανων και μειζονος υποθεσεως
εστι ταυτι τα παλαισματα. ∆ει μεν ουν, οπερ εφην, και τουτους και τους τοιουτους
ανακινειν λογισμους, δει δε μετα τουτων, μαλλον δε και προ τουτων, ευχαις και
ικετηριαις τουτο διασκεδαζειν το σκοτος. Και γαρ ο μακαριος ∆αυιδ, ο θαυμαστος
εκεινος και μεγας ανηρ, τουτοις εχρησατο τοις φαρμακοις συνεχως, και ουτω τας
πολλας των θλιψεων απεκρουετο οδυνας, νυν μεν ευχομενος και λεγων· Αι θλιψεις
της καρδιας μου επληθυνθησαν· εκ των αναγκων μου εξαγαγε με· νυν δε λογισμους
ανακινων ευσεβεις· Ἱνατι περιλυπος ει, η ψυχη μου, και ινατι συνταραττεις με;
Ἔλπισον επι τον Θεον, οτι εξομολογησομαι αυτωι. Και παλιν, απο των λογισμων
τρεπομενος επι τας ευχας· Ἄνες μοι, φησιν, ινα αναψυξω προ του με απελθειν, και
ουκετι ου μη υπαρξω· και απο των ευχων επι τους λογισμους· Τι γαρ μοι υπαρχει εν
τωι ουρανωι, και παρα σου τι ηθελησα επι της γης; Ουτω και ο Ἰωβ προς μεν την
γυναικα παραινουσαν τα σατανικα ρηματα λογισμοις απεμαχετο και επετιμα λεγων·
Ἱνατι ωσπερ μια των αφρονων γυναικων, ουτως ελαλησας; Ει τα αγαθα εδεξαμεθα
εκ χειρος Κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; Προς δε τον Θεον ικετηριαις εκεχρητο. Και
ο μακαριος δε Παυλος αμφοτεροις τουτοις εβοηθει τοις εν θλιψεσιν ουσι και
πειρασμοις, νυν μεν λεγων· Ει δε εκτος εστε παιδειας, αρα νοθοι εστε, και ουχ υιοι·
τις γαρ εστιν υιος, ον ου παιδευει πατηρ; νυν δε ευχομενος, Πιστος γαρ, φησιν, ο
Θεος, ος ουκ εασει υμας πειρασθηναι υπερ ο δυνασθε· και παλιν, Ειπερ δικαιον παρα
Θεωι ανταποδουναι τοις θλιβουσιν υμας θλιψιν, και υμιν τοις θλιβομενοις ανεσιν.
Ἂν ουν τουτοις και αυτος θεληις χρησθαι τοις οπλοις, και περιφραξηις σεαυτον
πανταχοθεν καλως, τοις μεν λογισμοις αποτειχιζων της αθυμιας την εφοδον, ταις δε
ευχαις και ταις σαυτου και ταις ετερων τουτο ισχυρον το τειχος ποιων, ταχεως
αισθησηι των καρπων της παιδειας. Ου γαρ τουτο μονον κερδανεις το τα παροντα
γενναιως ενεγκειν, αλλ' εγγυμνασαμενος αυτοις καλως, και προς απαντα λοιπον
αναλωτος εσηι τα του βιου λυπηρα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55


