De virginitate
ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΠΕΡΙ ΠΑΡΘΕΝΙΑΣ
Ὅτι των αιρετικων η παρθενια μισθον ουκ εχει.
Το της παρθενιας καλον αποστρεφονται μεν Ἰουδαιοι, και θαυμαστον ουδεν,
οπου γε και αυτον τον εκ παρθενου Χριστον ητιμασαν. Θαυμαζουσι δε Ἕλληνες και
καταπληττονται, ζηλοι δε μονη η εκκλησια του Θεου. Τας γαρ των αιρετικων ουκ αν
ειποιμι ποτε παρθενους εγω· πρωτον μεν οτι ουκ εισιν αγναι. Ου γαρ εισιν
ηρμοσμεναι ενι ανδρι καθως ο μακαριος του Χριστου βουλεται νυμφαγωγος λεγων·
«Ἡρμοσαμην υμας ενι ανδρι παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι.» Ει γαρ και
περι παντος τουτο του πληρωματος ειρηται της Ἐκκλησιας αλλ' ομως κακεινας
περιλαμβανει το λεχθεν. Αι τοινυν τον ενα ανδρα μη στεργουσαι αλλ' ετερον αυτωι
τον ουκ οντα επεισαγουσαι Θεον, πως αν ειεν αγναι; Πρωτον μεν ουν κατα τουτον
τον λογον ουκ αν ειεν παρθενοι. ∆ευτερον δε οτι τον γαμον ατιμασασαι ουτως
ηλθον επι το αποσχεσθαι του γαμου. Τωι γαρ νομοθετησαι πονηρον ειναι το πραγμα
προλαβουσαι τα της παρθενιας εαυτων αφειλοντο επαθλα. Τους γαρ των φαυλων
απεχομενους ου στεφανουσθαι αλλα μη κολαζεσθαι δικαιον αν ειη μονον. Και ταυτα
ιδοι τις αν ουκ εν τοις ημετεροις μονον αλλα και εν τοις εξωθεν ουτω διατεταγμενα
νομοις. Ὁ φονευων αναιρεισθω, φησιν· ουκετι δε προσκειται, ο δε μη φονευων
τιμασθω. Ὁ κλεπτης κολαζεσθω· ουκετι δε και τον μη λυμαινομενον τοις αλλοτριοις
δωρεαν λαμβανειν εκελευσαν. Και τον μοιχον αποκτιννυντες τον μη διορυττοντα
τους ετερων γαμους ουδεμιας ηξιωσαν τιμης. Και μαλα εικοτως. Το γαρ επαινεισθαι
και θαυμαζεσθαι των τα αγαθα κατορθουντων ου των τα κακα φευγοντων εστιν·
αποχρωσα γαρ εκεινοις τιμη το μηδεν πασχειν δεινον. ∆ια τουτο και ο κυριος ημων,
αν μεν τις εικηι και ματην προς τον αδελφον οργισθηι τον αυτου και μωρον
αποκαλεσηι, την γεενναν ηπειλησεν. Ουκετι δε και την των ουρανων βασιλειαν τοις
μη ματην οργιζομενοις και λοιδοριας εκτρεπομενοις υπεσχετο, αλλ' ετερον τι τουτου
πλεον και μειζον εζητησεν ειπων· «Ἀγαπατε τους εχθρους υμων.» Και δειξαι
βουλομενος πως σφοδρα μικρον και ευτελες και ουδεμιας τιμης αξιον το μη τοις
αδελφοις απεχθανεσθαι, το τουτου πολλωι πλεον θεις το αγαπαν αυτους και φιλειν,
ουδε τουτο εφησεν ημιν αρκειν προς το τινος αξιωθηναι τιμης. Πως γαρ οταν των
εθνικων μηδεν κατα τουτο πλεον εχωμεν; Ὥστε ετερας ημιν ταυτης πολλωι μειζονος
προσθηκης δει ει γε μελλοιμεν μισθον απαιτειν. Μη γαρ επειδη σε, φησιν, ου
κατακρινω τηι γεεννηι λοιδοριας και οργης απεχομενον της προς τον αδελφον ηδη
δια τουτο και στεφανων αξιου σαυτον. Ου γαρ τοσουτον απαιτω μονον
φιλοφροσυνης μετρον εγω, αλλα καν προς τωι μη λοιδορεισθαι και φιλειν αυτον
λεγηις, ετι κατω που στρεφηι και παρα τους τελωνας ταττεις σαυτον. Ἀλλ' ει βουλει
τελειος ειναι και των ουρανων αξιος, μη στηις μεχρι τουτου μονον αλλ' αναβηθι
προσωτερω και της φυσεως αυτης μειζονα λαβε λογισμον. Τουτο δε εστι τους
εχθρους αγαπαν. Ἐπει ουν παντοθεν ημιν τουτο συνωμολογηται, παυσασθωσαν
ματην οι απο των αιρεσεων κοπτοντες εαυτους· ουδενα γαρ ληψονται μισθον. Ουκ
επειδη ο κυριος αδικος –απαγε–, αλλ' επειδη αυτοι αγνωμονες και πονηροι. Πως;
Ἀποδεδεικται τοινυν μηδεμιαν κεισθαι δωρεαν μονηι τηι των φαυλων φυγηι. Τον δε
γαμον αυτοι φαυλον νομισαντες ουτως εφυγον. Πως ουν υπερ της των φαυλων
αναχωρησεως δυνησονται μισθον απαιτειν; Ὥσπερ γαρ ημεις υπερ του μη μοιχευειν
στεφανουσθαι ουκ αξιωσομεν, ουτως ουδε υπερ του μη γαμειν εκεινοι. Ἐρει γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

προς αυτους ο κατ' εκεινην κρινων την ημεραν· Ἐγω τας τιμας ου τοις των πονηρων
απεσχημενοις τεθεικα μονον–μικρον γαρ παρ' εμοι τουτο το μερος–, αλλα τους
απασαν επελθοντας αρετην τουτους εις την αγηρω των ουρανων εισαγω
κληρονομιαν. Πως ουν υμεις πραγμα ακαθαρτον και εναγες ειναι τον γαμον
νομισαντες της των εναγων απαλλαγης τα κειμενα τοις εργαταις των αγαθων
απαιτειτε επαθλα; ∆ια τουτο γαρ και τα προβατα εκ δεξιων ιστησιν ο Χριστος και
ευλογει και εις την βασιλειαν εισαγει, ουχ οτι ουχ ηρπασαν τα αλλοτρια αλλ' οτι και
τα αυτων ετεροις διενειμαν. Και τον τα πεντε ταλαντα δε εγχειρισθεντα αποδεχεται,
ουχ οτι ουκ εμειωσεν αλλ' οτι επλεονασε το δοθεν, και διπλην την παρακαταθηκην
απεδωκεν. Μεχρι τινος ουν ου στησεσθε τρεχοντες εις κενον και κοπιωντες ματην
και εικηι πυκτευοντες και τον αερα δεροντες; Και ειθε μονον εικηι. Καιτοι ουδε τουτο
μικρον εις κολασεως λογον, το πολλα καμοντας και μειζονα των πονων
προσδοκησαντας επαθλα κατα τον καιρον της τιμης εν τοις ατιμοις τεταχθαι.
2 Ὅτι και κολαζονται οι αιρετικοι δια το παρθενευσαι. Ἔστιν δε νυν ου τουτο
μονον το δεινον ουδε μεχρι του μη κερδαναι τα της ζημιας αυτοις αλλ' ετερα πολλωι
τουτων εκδεξεται χαλεπωτερα· το πυρ το ασβεστον, ο σκωληξ ο ατελευτητος, το
σκοτος το εξωτερον, η θλιψις, η στενοχωρια. Ὥστε μυριων ημιν δει στοματων και
της αγγελων δυναμεως ινα δυνηθωμεν της εις ημας κηδεμονιας ευχαριστιαν
αποδουναι τωι Θεωι την αξιαν. Μαλλον δε ουδε ουτω δυνατον. Πως γαρ; Ὁ μεν γαρ
πονος υπερ της παρθενιας ημιν και τοις αιρετικοις ισος, ταχα δε και πολλωι πλειων
εκεινοις. Ὁ δε καρπος των πονων ουκ ισος, αλλ' εκεινοις μεν δεσμα και δακρυα και
οιμωγαι και το κολαζεσθαι αθανατα, ημιν δε αι των αγγελων ληξεις και αι φαιδραι
λαμπαδες και το παντων κεφαλαιον των αγαθων, η μετα του νυμφιου διαγωγη. Τι
δηποτ' ουν εναντια των αυτων πονων τα επιχειρα; Ὅτι εκεινοι μεν ινα
αντινομοθετησωσι τωι Θεωι την παρθενιαν ειλοντο, ημεις δε ινα ανυσωμεν αυτου το
θελημα τουτο πραττομεν. Ὅτι γαρ ο Θεος βουλεται παντας ανθρωπους απεχεσθαι
γαμου, μαρτυς ο τον Χριστον εχων εν εαυτωι λαλουντα· «Βουλομαι γαρ, φησιν,
παντας ανθρωπους ειναι ως και εμαυτον» εν εγκρατειαι δηλονοτι. Φειδομενος δε
ημων ο σωτηρ και ειδως οτι «Το μεν πνευμα προθυμον, η δε σαρξ ασθενης», ουκ εις
εντολης αναγκην το πραγμα κατεκλεισεν αλλ' επετρεψεν αυτου την αιρεσιν ταις
ημετεραις ψυχαις. Ει γαρ ην επιταγμα και νομος, ουκ αν οι κατορθωσαντες τιμης
απηλαυσαν, αλλ' ηκουσαν αν· «Ὃ ωφειλατε ποιησαι πεποιηκατε», ουτε οι
διαμαρτανοντες συγγνωμης ετυχον αλλα την των παρανομουντων αν υπεστησαν
δικην. Νυν δε ειπων· «Ὁ δυναμενος χωρειν χωρειτω», τους μεν μη δυναμενους ου
κατεκρινε, των δε δυναμενων πολυν και υπερογκον τον αγωνα απεδειξε. ∆ια τουτο
και ο Παυλος κατ' ιχνος βαινων του διδασκαλου, «Ἐπιταγην κυριου», φησιν, «ουκ
εχω, γνωμην δε διδωμι.»
3 Ὅτι σατανικης απανθρωπιας το βδελυττεσθαι γαμον. Ἀλλ' ουδε Μαρκιων
ουδε Ουαλεντινος ουδε Μανης ταυτης ηνεσχοντο της συμμετριας. Ου γαρ ειχον εν
εαυτοις λαλουντα τον Χριστον τον των ιδιων προβατων φειδομενον και την ψυχην
αυτου τιθεντα υπερ αυτων αλλα τον ανθρωποκτονον τον του ψευδους πατερα. ∆ια
τοι τουτο και τους πειθομενους αυτοις παντας απωλεσαν ενταυθα μεν αυτους
ανονητοις και αφορητοις βαρυνοντες πονοις, εκει δε εις το ητοιμασμενον εκεινοις
πυρ συγκατασπασαντες εαυτοις.
4 Ὅτι και Ἑλληνων αθλιωτεροι κατα την παρθενιαν οι αιρετικοι. Ὦ και
Ἑλληνων υμεις αθλιωτεροι. Ἕλληνας μεν γαρ ει και τα της γεεννης εκδεχεται δεινα,
αλλ' ομως το γουν ενταυθα καρπουνται ηδυ γαμοις ομιλουντες και χρηματων
απολαυοντες και της αλλης ανεσεως της βιωτικης. Ὑμιν δε το βασανιζεσθαι και
ταλαιπωρεισθαι εκατερωθεν, ενταυθα μεν εκουσιν, εκει δε μη βουλομενοις. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Ἕλλησι μεν υπερ νηστειας και παρθενιας ουτε μισθον δωσει τις ουτε κολασις
αποκεισεται· υμεις δε υπερ ων μυριους προσεδοκησατε επαινους, υπερ τουτων την
εσχατην δωσετε δικην, και μετα των αλλων ακουσεσθε· «Ἀπελθετε απ' εμου εις το
πυρ το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου» οτι ενηστευσατε, οτι
επαρθενευσατε. Ἡ γαρ νηστεια και η παρθενια ουτε καλον καθ' εαυτο ουτε κακον,
αλλ' απο της των μετιοντων προαιρεσεως εκατερον γινεται. Και Ἕλλησι μεν
ακαρπος η τοιαυτη αρετη· απεχουσι γαρ αυτων τον μισθον οτι μη δια τον του Θεου
φοβον μετηλθον αυτην. Ὑμεις δε οτι τωι Θεωι μαχομενοι και διαβαλλοντες αυτου τα
κτισματα ου μονον <ουκ> απεχετε τον μισθον υμων αλλα και κολασθησεσθε. Και
δογματων μεν ενεκεν μετ' εκεινων τεταξεσθε οτι ομοιως αυτοις τον οντα Θεον
αθετησαντες πολυθεΐαν εισηγαγετε. Της δε πολιτειας ενεκεν αμεινον υμων εκεινοι
πραξουσιν. Τοις μεν γαρ η ζημια μεχρι του μηδεν λαβειν αγαθον, υμιν δε και του
κακα προσλαβειν. Και τοις μεν κατα τον παροντα βιον απολαυσαι παντων υπηρξεν,
υμεις δε αμφοτερων στερησεσθε. Ἆρα τις εστι ταυτης κολασις χαλεπωτερα πονων
και ιδρωτων τιμωριας απολαμβανειν τας αμοιβας; Ὁ μοιχος και πλεονεκτης και ο
τοις αλλοτριοις εντρυφων και τα του πλησιον αρπαζων εχουσι τινα παραμυθιαν,
βραχειαν μεν, εχουσι δε ομως το υπερ τουτων κολαζεσθαι υπερ ων ενταυθα
απελαυσαν. Ὁ δε πενιαν μεν εκουσιον υποστας ινα εκει πλουτηι, και τους της
παρθενιας πονους ινα εκει μετ' αγγελων χορευηι, ειτα εξαιφνης και παρα πασαν
προσδοκιαν υπερ τουτων κολαζομενος υπερ ων μυριων ηλπισεν απολαυσεσθαι
καλων, ουδε εστιν ειπειν οσην υφισταται την αλγηδονα τωι παρ' ελπιδας ταυτα
παθειν. Ἐγω γαρ εξ ισης του πυρος υπο του συνειδοτος οιμαι μαστιζεσθαι αυτον,
οταν εννοησηι τους μεν τα αυτα αυτωι πεπονηκοτας τωι Χριστωι συνοντας, αυτον δε
υπερ ων εκεινοι των απορρητων απολαυουσιν αγαθων, υπερ τουτων την εσχατην
τινοντα δικην και των ακολαστων και λαγνων τον εν σεμνοτητι διαγοντα
χαλεπωτερα πασχοντα.
5 Ὅτι και μοιχειας ακαθαρτοτερα η των αιρετικων παρθενια. Και γαρ
ασελγειας απασης η των αιρετικων σωφροσυνη χειρων εστιν. Ἐκεινη μεν γαρ μεχρις
ανθρωπων ιστησι την αδικιαν, αυτη δε τωι Θεωι μαχεται και την απειρον υβριζει
σοφιαν. Τοιαυτας τοις αυτον θεραπευουσιν ο διαβολος ιστησι τας παγας. Ὅτι γαρ της
εκεινου πονηριας εστιν ακριβως ευρημα η των αιρετικων παρθενια, ουκ εμος ο
λογος αλλα του τα νοηματα αυτου ουκ αγνοουντος. Τι ουν ουτος φησιν; «Το πνευμα
ρητως λεγει οτι εν υστεροις καιροις αποστησονται τινες της πιστεως, προσεχοντες
πνευμασι πλανοις και διδασκαλιαις δαιμονιων εν υποκρισει ψευδολογων
κεκαυτηριασμενων την ιδιαν συνειδησιν, κωλυοντων γαμειν, απεχεσθαι βρωματων
α ο Θεος εκτισεν εις μεταληψιν.» Πως ουν παρθενος η της πιστεως αποστασα, η τοις
πλανοις προσεχουσα και τοις δαιμοσι πειθομενη και τιμωσα το ψευδος; Πως
παρθενος η κεκαυτηριασμενη την συνειδησιν; Την γαρ παρθενον ου τωι σωματι
μονον καθαραν ειναι δει αλλα και τηι ψυχηι, ει γε μελλοι τον αγιον υποδεχεσθαι
νυμφιον. Αυτη δε μετα τοσουτων καυτηρων πως αν ειη καθαρα; Ει γαρ και
φροντιδας βιωτικας απελαυνειν τουτου χρη του νυμφωνος ως ουκ ενον μετ'
εκεινων ευσχημονα ειναι, πως φρονηματος ασεβους ενδον στρεφομενου το της
παρθενιας διασωθηναι δυνησεται καλλος;
6 Ὅτι οι αιρετικοι παρθενευοντες ουχι τας ψυχας μονον αλλα και τα σωματα
μιαινουσιν. Ει γαρ και το σωμα αυτης ακεραιον μενοι, αλλ' ομως το κρειττον
διεφθαρται της ψυχης τα νοηματα. Τι ουν οφελος αφανισθεντος του ναου τους
περιβολους εσταναι; η ποιον το κερδος του θρονου μολυνθεντος καθαρον ειναι του
θρονου τον τοπον; Μαλλον δε ουδε ουτως του αγους απηλλακται. Ἡ γαρ βλασφημια
και τα φαυλα ρηματα τικτεται μεν ενδον, ου μενει δε ενδον εν τηι ψυχηι, αλλα μιαινει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μεν γλωτταν δια στοματος προφερομενα, μιαινει δε την δεχομενην ακοην, και
καθαπερ δηλητηρια φαρμακα εις αυτην εμπιπτοντα την ψυχην παντος σητος
χαλεπωτερον διατρωγει την ριζαν και μετ' εκεινης και το λοιπον απαν απολλυσι
σωμα. Ει τοινυν παρθενιας ορος το και σωματι και πνευματι ειναι αγιαν, αυτη δε εξ
εκατερων των μερων εστι βεβηλος και εναγης, πως αν δυναιτο ειναι παρθενος;
Ἀλλα προσωπον μοι δεικνυσιν ωχρον και κατισχνωμενα μελη και στολην ευτελη
και βλεμμα ημερον. Και τι το οφελος οταν το ενδον ομμα ιταμον ηι; Τι γαρ αν γενοιτο
του βλεμματος ιταμωτερον εκεινου του και τους εξωθεν πειθοντος οφθαλμους ως
πονηροις προσεχειν τοις του Θεου κτισμασι; «Πασα η δοξα της θυγατρος του
βασιλεως εσωθεν.» Αυτη δε του λογου την ακολουθιαν ανεστρεψε, την μεν δοξαν
εξωθεν περικειμενη, την δε ατιμιαν απασαν ενδον εχουσα. Τουτο γαρ εστι το δεινον
οτι προς μεν ανθρωπους επιεικειαν ενδεικνυται πολλην, προς δε τον κτισαντα αυτην
Θεον πολληι κεχρηται τηι μανιαι, και η μηδε προς ανδρα αντιβλεψαι ανεχομενη–ει γε
τινες εισιν εν αυταις τοιαυται–προς τον των ανθρωπων δεσποτην αναισχυντοις
οφθαλμοις οραι και αδικιαν εις το υψος λαλει. Πυξινον αυταις το προσωπον εστι και
νεκρωι προσεοικος. ∆ια γαρ τουτο δακρυων αξιαι και θρηνων πολλων, οτι ουκ εικηι
μονον αλλα και επ' ολεθρωι και κατα της εαυτων κεφαλης τοσαυτην ανεδεξαντο
ταλαιπωριαν.
7 Ὅτι την παρθενιαν ουκ απο ιματιων αλλ' απο ψυχης δοκιμαζειν χρη.
Ευτελης η στολη. Ἀλλ' ουκ εν τοις ιματιοις ουδε εν τοις χρωμασιν η παρθενια, αλλ'
εν τηι ψυχηι και τωι σωματι. Πως γαρ ουκ ατοπον ει τον μεν φιλοσοφον ουκ απο της
κομης ουδε απο της βακτηριας ουδε απο της εξωμιδος δοκιμασομεν αλλ' απο των
τροπων και της ψυχης, και τον στρατιωτην ουκ απο της χλανιδος ουδε απο της
ζωνης αλλ' απο της ρωμης και της ανδρειας, την δε παρθενον πραγμα ουτω
θαυμαστον και παντα υπερβαινον τα εν ανθρωποις δια τον των τριχων αυχμον και
την του προσωπου κατηφειαν και το φαιον ιματιον απλως ουτως και παρεργως εις
την του πραγματος καταλεξομεν αρετην, ουκ αποδυσαντες αυτης την ψυχην και την
εξιν αυτης εντευθεν καταμαθοντες ακριβως; Ἀλλ' ουκ αφιησιν ο τους της αθλησεως
ταυτης νομους διαταξαμενος. Ου γαρ απο των ιματιων τους εις τουτον καθεντας
εαυτους τον αγωνα δοκιμαζειν κελευει αλλ' απο των δογματων και της ψυχης. «Ὁ
γαρ αγωνιζομενος, φησι, παντα εγκρατευεται», παντα τα διενοχλουντα την της
ψυχης υγιειαν, και «Ουδεις στεφανουται εαν μη νομιμως αθλησηι.» Τινες ουν οι της
αθλησεως ταυτης νομοι; Ἄκουε παλιν αυτου λεγοντος, μαλλον δε αυτου του τον
αγωνα θεντος Χριστου· «Ἡ δε παρθενος ινα αγια τωι σωματι και τωι πνευματι·» και
παλιν· «Τιμιος ο γαμος και η κοιτη αμιαντος.»
8 Ὅτι βλαβη τηι παρθενωι το τετυφωσθαι κατα των γαμουμενων. Τι ουν προς
εμε τουτο, φησι, την πολλα χαιρειν ειπουσαν τωι γαμωι; Τουτο γαρ σε, ω ταλαιπωρε,
τουτο απολωλεκεν οτι μηδεν οιηι σοι κοινον ειναι προς τουτο το δογμα. ∆ια τουτο
υπεροψιαι αμετρωι κατα του πραγματος χρησαμενη εις την του Θεου σοφιαν
εξυβρισας και την κτισιν διεβαλες απασαν. Ει γαρ ακαθαρτον ο γαμος, ακαθαρτα μεν
απαντα τα δι' αυτου τικτομενα ζωια, ακαθαρτοι δε και υμεις, ου γαρ αν ειποιμι την
των ανθρωπων φυσιν. Πως ουν παρθενος η ακαθαρτος; Ουτος γαρ δευτερος, μαλλον
δε και τριτος υμιν μολυσμων και ακαθαρσιας επινενοηται τροπος· και αι τον γαμον
ως εναγες φευγουσαι αυτωι τουτωι τωι φευγειν παντων γεγονατε εναγεστεραι,
παρθενιαν ευρουσαι πορνειας μιαρωτεραν. Που τοινυν υμας ταξομεν; Μετα των
Ἰουδαιων; Ἀλλ' ουκ ανεχονται εκεινοι· και γαρ τον γαμον τιμωσι και του Θεου την
δημιουργιαν θαυμαζουσιν. Ἀλλα μεθ' ημων; Ἀλλ' ου θελετε ακουσαι του Χριστου
λεγοντος δια του Παυλου· «Τιμιος ο γαμος εν πασι και η κοιτη αμιαντος.» Λειπεται
δη μετα των Ἑλληνων υμας στηναι λοιπον. Ἀλλα κακεινοι παρωσονται παλιν υμας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ως ασεβεστερους. Πλατων μεν γαρ φησιν «οτι αγαθος ην ο τοδε το παν
συστησαμενος», και «οτι αγαθωι ουδεις περι ουδενος εγγινεται φθονος.» Συ δε αυτον
πονηρον καλεις και πονηρων εργων δημιουργον. Ἀλλα μη δεισηις· εχεις του
δογματος κοινωνους τον διαβολον, τους αγγελους τους εκεινου–μαλλον δε ουδε
εκεινους· μη γαρ επειδη σε τοιαυτα ανεπεισαν μαινεσθαι και αυτους ουτως
διακεισθαι νομιζε. Ὅτι γαρ ισασι τον Θεον αγαθον, ακουσον βοωντων αυτων, νυν
μεν «Οιδαμεν οστις ει, ο αγιος του Θεου», νυν δε «Ουτοι οι ανθρωποι δουλοι του
Θεου του υψιστου εισιν, οιτινες καταγγελλουσιν ημιν οδον σωτηριας.» Ἔτ' ουν
παρθενιας μνησθησεσθε και επι τωι πραγματι φιλοτιμησεσθε αλλ' ουκ απελθοντες
κλαυσετε εαυτους και θρηνησετε της ανοιας δι' ης υμας ο διαβολος ωσπερ
αιχμαλωτους δησας εις το της γεεννης ειλκυσε πυρ; Ουχ ωμιλησας γαμοις; Ἀλλ'
ουδεπω τουτωι παρθενος. Την γαρ κυριαν του γαμηθηναι γενομενην, ειτα ουχ
ελομενην ταυτην αν ειποιμι παρθενον εγω. Ὅταν δε των κεκωλυμενων το πραγμα
ειναι φηις, ουκετι της σης προαιρεσεως το κατορθωμα γινεται αλλα της αναγκης του
νομου. ∆ια τουτο Περσας μεν μη μητρογαμουντας θαυμαζομεν, Ῥωμαιους δε ουκετι.
Ἐνταυθα μεν γαρ απασιν εφεξης το πραγμα βδελυρον ειναι δοκει, εκει δε η των
ταυτα τολμωντων αδεια τους των τοιουτων απεχομενους μιξεων επαινεισθαι
πεποιηκεν. Κατα τον αυτον δη λογον και επι του γαμου την εξετασιν ποιησασθαι
χρη. Ἡμεις μεν γαρ επειδη το πραγμα πασιν εφειται παρ' ημιν, εικοτως τους μη
γαμουντας θαυμαζομεν. Ὑμεις δε εις την των χειρονων αυτο ταξιν ωσαντες, ουκετ'
αν δυναισθε των απο του πραγματος αντιποιεισθαι επαινων. Το γαρ των
απηγορευμενων απεχεσθαι ουπω γενναιας και νεανικης ψυχης. Τελειας γαρ αρετης
ου το ταυτα μη πραττειν α πραξαντες παρα πασιν ειναι δοξομεν κακοι, αλλα το εν
τουτοις ειναι λαμπρους, α μητε τους μη ελομενους αφιησι δια τουτο κακιζεσθαι,
τους τε ελομενους και κατορθωσαντας ου μονον της των φαυλων απαλλαττει δοξης
αλλα και εις την των αγαθων εγκρινει ταξιν. Ὥσπερ γαρ τους ευνουχους ουδεις αν
επαινεσειεν εις παρθενιας λογον οτι μη γαμουσιν, ουτως ουδε υμας. Ὃ γαρ εκεινοις
η της φυσεως αναγκη, τουτο υμιν η της πονηρας συνειδησεως προληψις γεγονε. Και
καθαπερ τους ευνουχους η του σωματος πηρωσις της επι τωι πραγματι φιλοτιμιας
εξεβαλεν, ουτως υμας ο διαβολος, της φυσεως υμιν ακεραιου μενουσης, τους ορθους
περικοψας λογισμους και ουτως εις την αναγκην του μη γαμειν καταστησας,
κατατεινει μεν τοις πονοις, τιμασθαι δε ουκ αφιησιν. Κωλυεις γαμειν; ∆ια τουτο του
μη γαμειν ου κεισεται σοι μισθος αλλα και τιμωρια και κολασις.
9 Ὅτι παραινειν παρθενευειν ουχι κωλυοντος εστι γαμειν. Συ δε, φησιν, ου
κωλυεις; Ἄπαγε· μη ποτε τα αυτα σοι μανειην. Πως ουν, φησι, παρακαλεις μη
γαμειν; Ὅτι πειθομαι πολλωι τιμιωτεραν ειναι του γαμου την παρθενιαν· ου μην δια
τουτο εν τοις πονηροις τον γαμον τιθεμαι, αλλα και λιαν αυτον επαινω. Λιμην γαρ
εστι σωφροσυνης τοις βουλομενοις αυτωι χρησθαι καλως, ουκ αφιεις αγριαινειν την
φυσιν. Ἀντι γαρ προβολων προστησας την εννομον μιξιν και ταυτηι τα της επιθυμιας
δεχομενος κυματα εν γαληνηι πολληι καθιστησιν ημας και διατηρει. Ἀλλ' εισι τινες οι
μη δεομενοι ταυτης της ασφαλειας αλλ' αντι ταυτης νηστειαις, αγρυπνιαις,
χαμευνιαις, τηι λοιπηι σκληραγωγιαι τιθασσευουσι την της φυσεως μανιαν. Τουτοις
παραινω μη γαμειν, ου κωλυων γαμειν. Πολυ δε τουτου κακεινου το μεσον, και
τοσουτον οσον αναγκης και προαιρεσεως το διαφορον. Ὁ μεν γαρ συμβουλευων
αφιησι τον ακουοντα κυριον ειναι της των πραγματων αιρεσεως υπερ ων ποιειται
την συμβουλην· ο δε κωλυων παραιρειται ταυτης της εξουσιας αυτον. Προς τουτοις
εγω μεν παραινων ου κακιζω το πραγμα ουδε του μη πεισθεντος κατηγορω. Συ δε
διαβαλλων αυτο και φαυλον ειναι λεγων και την του νομοθετουντος αλλ' ου την
του συμβουλευοντος ταξιν αρπαζων, εικοτως τους μη πειθομενους μισεις. Ἀλλ' ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εγω, αλλα θαυμαζω μεν τους εις τουτον απογραψαμενους τον αγωνα, ου κατηγορω
δε των εξω της αθλησεως μενοντων. Κατηγορια γαρ τοτε αν γενοιτο δικαιως οταν
τις προς το ωμολογημενον ρεψηι κακον. Ὁ δε το ελαττον μεν εχων αγαθον, του
μειζονος δε ουκ εφικνουμενος του μεν επαινεισθαι μετ' εκεινου και θαυμαζεσθαι
απεστερηται, κατηγορεισθαι δε ουκ αν ειη δικαιος. Πως ουν κωλυω γαμειν των
γαμουντων μη κατηγορων; Πορνευειν κωλυω και μοιχευειν, γαμειν δε ουδεποτε.
Και τους μεν εκεινα τολμωντας κολαζω και του πληρωματος απελαυνω της
εκκλησιας, τους δε τουτο ποιουντας, ει σωφρονουσι, και επαινων διατελω. Ουτω γαρ
δυο γινεται τα κερδη· εν μεν το μη διαβαλλειν την του Θεου δημιουργιαν, δευτερον
δε το μη καθαιρειν το της παρθενιας αξιωμα αλλα πολλωι σεμνοτεραν αποφαινειν
αυτην.
10 Ὅτι ο τον γαμον κακιζων την παρθενιαν αδικει. Ὁ μεν γαρ τον γαμον
κακιζων και την της παρθενιας υποτεμνεται δοξαν· ο δε τουτον επαινων μαλλον
εκεινης επαιρει το θαυμα και λαμπροτερον ποιει. Το μεν γαρ τηι προς το χειρον
παραθεσει φαινομενον καλον ουκ αν ειη σφοδρα καλον· το δε των ομολογουμενων
αγαθων αμεινον, τουτο εστι το μεθ' υπερβολης καλον, οπερ την παρθενιαν
αποδεικνυμεν ουσαν ημεις. Ὥσπερ ουν οι τον γαμον κακιζοντες τοις ταυτης
εγκωμιοις λυμαινονται, ουτως ο διαβολης απαλλαττων αυτον ου τουτον μαλλον η
την παρθενιαν επηινεσε. Και γαρ επι των σωματων ουχ οσα των πεπηρωμενων αλλ'
οσα των αρτιων και μηδεμιαν λωβην εχοντων εστιν αμεινω, ταυτα ωραια φαμεν
ειναι. Καλον ο γαμος; Ουκουν δια τουτο η παρθενια θαυμαστον οτι καλου κρειττων
εστι και τοσουτωι κρειττων οσωι των ναυτων ο κυβερνητης και των στρατιωτων ο
στρατηγος. Ἀλλ' ωσπερ επι του πλοιου τους ερεττοντας αν αφεληις το σκαφος
κατεδυσας, και επι του πολεμου τους στρατιωτας αν αποστησηις παρεδωκας
δεδεμενον τοις πολεμιοις τον στρατηγον, ουτω και ενταυθα αν της αριστης ταξεως
εκβαληις τον γαμον, της παρθενιας την δοξαν προυδωκας και εις εσχατον ηγαγες
κακον. Καλον η παρθενια; Συμφημι καγω. Ἀλλα του γαμου κρειττων; Και τουτο
συνομολογω· ει βουλει, και το οσον κρειττων προτιθημι οσον γης ο ουρανος, οσον
των ανθρωπων οι αγγελοι, ει δε χρη τι και βιασαμενον ειπειν, και πλεον. Ἄγγελοι
μεν γαρ ει και μη γαμουσιν μηδε γαμιζονται, αλλ' ουκ εισι συμπεπλεγμενοι σαρκι και
αιματι ουδε επι της γης εχουσι τας διατριβας ουδε οχλον επιθυμιων ανεχονται, ουδε
σιτου δεονται και ποτου ουδε μελος αυτους ηδυ μαλαξαι δυναται ουδε οψις
επικαμψαι λαμπρα ουδε αλλο των τοιουτων ουδεν· αλλα καθαπερ τον ουρανον εν
μεσημβριαι σταθεραι μηδενος ενοχλουντος νεφους εστιν ιδειν καθαρον, ουτω και τας
εκεινων φυσεις ουδεμιας ενοχλουσης επιθυμιας μενειν αναγκη διαυγεις και
λαμπρας.
11 Ὅτι η παρθενια τους οντως αυτην μετιοντας αγγελους εξ ανθρωπων
ποιει. Το δε των ανθρωπων γενος των μακαριων εκεινων τηι φυσει λειπομενον
βιαζεται την οικειαν ισχυν και φιλονεικει δια της σπουδης κατα δυναμιν εξισωθηναι
εκεινοις. Πως ουν; Ου γαμουσιν ουδε γαμιζονται αγγελοι, αλλ' ουδε η παρθενος.
Παρεστηκασιν δια παντος και λειτουργουσιν τωι Θεωι· τουτο και η παρθενος. ∆ιο και
Παυλος αυτας παντων απεστησε των φροντιδων δια το ευπροσεδρον και
απερισπαστον. Ει δε μη δυνανται εις τον ουρανον αναβηναι τεως καθαπερ εκεινοι,
της σαρκος καθελκουσης αυτας, αλλα και εν τουτωι πολλην εχουσι την παραμυθιαν
αυτον τον των ουρανων υποδεχομεναι δεσποτην αν ωσιν αγιαι τωι σωματι και τωι
πνευματι. Ειδες της παρθενιας το αξιωμα; Πως τους επι της γης διατριβοντας τοις εν
ουρανοις διαιτωμενοις ομοιως πολιτευεσθαι ποιει; Τους σωμα περικειμενους των
ασωματων ουκ αφιησι λειπεσθαι δυναμεων, ανθρωπους οντας εις τον αυτον των
αγγελων αγει ζηλον. Ἀλλ' ουδεν τουτων προς υμας τους τοσουτον πραγμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

λυμαινομενους και τον δεσποτην διαβαλλοντας και πονηρον αποκαλουντας. Ἡ γαρ
του πονηρου δουλου κολασις υμας εκδεξεται· ταις δε της εκκλησιας παρθενοις
απαντησεται τα πολλα και μεγαλα αγαθα, και οφθαλμον και ακοην και διανοιαν
υπερβαινοντα την ανθρωπινην. ∆ιοπερ εκεινους αφεντες–και γαρ των προς αυτους
ειρημενων αλις–τοις τεκνοις της εκκλησιας διαλεξωμεθα λοιπον.
12 Ὅτι Παυλος ειπων Τοις δε λοιποις λεγω ουχ ο κυριος, ουκ ανθρωπινην
εδειξεν την συμβουλην. Ποθεν ουν αρξασθαι του λογου καλον; απ' αυτων του
κυριου ρηματων, ων δια του μακαριου φθεγγεται Παυλου. Την γαρ τουτου
παραινεσιν του κυριου παραινεσιν ειναι πιστευειν χρη. Και γαρ οταν λεγηι· «Τοις δε
γεγαμηκοσι παραγγελλω ουκ εγω αλλ' ο κυριος·» και παλιν· «Τοις δε λοιποις εγω
λεγω ουχ ο κυριος,» ουχ ως ετερων μεν οντων των αυτου, ετερων δε των του κυριου
ταυτα φησιν. Ὁ γαρ τον Χριστον εχων εν εαυτωι λαλουντα, ο μηδε ζην σπουδαζων
ωστε τον Χριστον εν εαυτωι ζην, ο και βασιλειαν και ζωην και αγγελους και δυναμεις
και κτισιν ετεραν και παντα απλως δευτερα της αγαπης αυτου τιθεμενος, πως αν η
φθεγξασθαι η και εννοησαι τι των ου δοκουντων ηνεσχετο τωι Χριστωι και ταυτα
νομοθετων; Τι ποτ' ουν εστιν ο λεγει, «Ἐγω» και «Ουκ εγω»; Των νομων και των
δογματων τους μεν δι' εαυτου, τους δε δια των αποστολων εδωκεν ημιν ο Χριστος.
Ὅτι γαρ ου παντας αυτος δι' εαυτου τεθεικεν, ακουσον τι φησι· «Πολλα εχω λεγειν
υμιν, αλλ' ου δυνασθε βασταζειν αρτι.» Περι μεν ουν του «γυναικα απο ανδρος μη
χωριζεσθαι,» προλαβων αυτος ενομοθετησεν ηνικα εν σαρκι επι της γης ην. Και δια
τουτο Παυλος φησι· «Τοις δε γεγαμηκοσι παραγγελλω ουκ εγω αλλ' ο κυριος.» Των
δε απιστων ενεκεν αυτος μεν ημιν ουδεν ειπε δι' εαυτου, την δε του Παυλου προς
τουτο κινησας ψυχην ενομοθετει λεγων· «Ει τις εχει γυναικα απιστον και αυτη
συνευδοκει οικειν μετ' αυτου, μη αφιετω αυτην, και γυνη ητις εχει ανδρα απιστον
και ουτος συνευδοκει οικειν μετ' αυτης, μη αφιετω αυτον.» ∆ια τουτο ουν ελεγεν·
«Ουχ ο κυριος, αλλ' εγω», ου τουτο δειξαι βουλομενος οτι ανθρωπινον ην το
λεγομενον–πως γαρ; –αλλ' οτι την εντολην ταυτην ουχ ηνικα παρην τοις μαθηταις
αυτην δεδωκεν, αλλα νυν δι' αυτου. Ὥσπερ ουν το «Ὁ κυριος, ουκ εγω» ουκ εστιν
εναντιουμενου τωι προσταγματι του Χριστου, ουτως το «Ἐγω, ουχ ο κυριος» ουκ
ιδιον τι παρα το τωι Θεωι δοκουν λεγοντος αλλα τουτο μονον δεικνυντος δι' αυτου
νυν διδομενην την εντολην. Και γαρ περι της εν χηρειαι διαλεγομενος,
«Μακαριωτερα δε εστι, φησιν, εαν ουτω μεινηι, κατα την εμην γνωμην.» Ειτα ινα μη
«την εμην γνωμην» ακουσας ανθρωπινον ειναι νομισηις τον λογισμον, τηι προσθηκηι
την υποψιαν εξεκοψεν ειπων· «∆οκω δε καγω πνευμα Θεου εχειν.» Ὥσπερ ουν τα
του πνευματος φθεγγομενος εαυτου λεγει γνωμην ειναι και ου δια τουτο φησομεν
ανθρωπινην ειναι την αποφασιν, ουτω και νυν οταν ειπηι· «Ἐγω λεγω, ουχ ο
κυριος», μη δια τουτο Παυλου νομισηις ειναι τον λογον. Τον γαρ Χριστον ειχεν εν
εαυτωι λαλουντα και ουκ αν ετολμησεν εν αποφασει δογμα θειναι τοσουτον, ει μη
τον νομον ημιν εκειθεν εφερεν. Ειπε γαρ αν τις προς αυτον· ουκ ανεχομαι ειναι μετα
της απιστου πιστος ων αυτος, μετα της εναγους ο καθαρος. Αυτος προλαβων ειπες
οτι συ ταυτα λεγεις, ουχ ο κυριος. Ποθεν ουν μοι το ασφαλες και το βεβαιον; Ἀλλ'
ειπεν αν προς αυτον ο Παυλος· μη δεισηις· δια γαρ τουτο ειπον οτι τον Χριστον εχω
λαλουντα εν εμαυτωι και οτι «∆οκω πνευμα εχειν Θεου» ινα μηδεν ανθρωπινον
υποπτευσηις ειναι των λεγομενων. Ει γαρ μη τουτο ην, ουκ αν τοσαυτην εδωκα τοις
εμοις λογισμοις την εξουσιαν. Λογισμοι γαρ θνητων δειλοι και επισφαλεις αι
επινοιαι αυτων. ∆εικνυσι δε και η πανταχου της οικουμενης εκκλησια του νομου
την ισχυν μετα της ακριβειας αυτον φυλαττουσα, ουκ αν φυλαξασα, ει μη πεπειστο
ακριβως ειναι Χριστου προσταγμα το λεχθεν. Τι ουν ο Παυλος ενηχουμενος υπο του
κυριου φησι; «Περι δε ων εγραψατε μοι, καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι.»
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Ἀποδεξαιτο αν τις ενταυθα τους Κορινθιους οτι μηδεμιαν ποτε παρα του διδασκαλου
δεξαμενοι συμβουλην περι παρθενιας, αυτοι φθασαντες ερωτωσιν αυτον, εντευθεν
ηδη δεικνυντες την απο της χαριτος επιδοσιν γενομενην αυτοις. Ἀπο γαρ της
παλαιας διαθηκης ουκ ην ο γαμος αμφιβολος· ου γαρ μονον οι λοιποι παντες αλλα
και Λευῗται και αρχιερεις και αυτος ο μεγας αρχιερευς πολλην εποιειτο του γαμου
σπουδην.
13 ∆ια τι εγραψαν αυτωι Κορινθιοι περι παρθενιας, αυτος δε αυτοις προ
τουτου ου παρηινεσεν. Ποθεν ουν ηλθον επι την ερωτησιν; Ειδον τουτο οξεως
εκεινοι και καλως οτι μειζονος αυτοις εδει της αρετης, επειδη και μειζονος
ηξιωθησαν της δωρεας. Ἄξιον δε εξετασαι κακεινο δια τι μηδεποτε αυτοις ταυτην
εισηγησατο την συμβουλην. Ου γαρ αν, ει γε ηκουσαν τι τοιουτον, παλιν αν εγραψαν
υπερ των τοιουτων αυθις ερωτωντες. Και γαρ και ενταυθα το βαθος της σοφιας εστι
του Παυλου κατανοησαι. Ου γαρ απλως ουδε εικηι παρηκε πραγματος τοσουτου
παραινεσιν, αλλ' ανεμενε πρωτους αυτους εις επιθυμιαν ελθειν και εννοιαν τινα
περι του πραγματος τουτου λαβειν, ιν' ωικειωμενας αυτων ηδη τηι παρθενιαι λαβων
τας ψυχας χρησιμως τους περι τουτων κατασπειρηι λογους, της των ακουοντων περι
το πραγμα σχεσεως πολλην ευκολιαν προς την της παραινεσεως υποδοχην
παρεχουσης· και αλλως δε το του πραγματος δεικνυσι μεγεθος και τον ογκον πολυν.
Ουδε γαρ αν, ει μη τουτο ην, την εκεινων αν περιεμενε προθυμιαν, αλλα προλαβων
αυτος αν εισηγησατο, ει και μη ως επιταγμα, μηδε ως εντολην αλλ' ως παραινεσιν
και συμβουλην. Ὁ δε μηδε τουτο ανασχομενος ποιησαι πρωτος φανερον ημιν
κατεστησεν οτι πολλων ιδρωτων και μεγαλης η παρθενια δειται της αγωνιας. Και
ενταυθα δε τον κοινον ημων δεσποτην μιμουμενος ουτως εποιησεν. Και γαρ εκεινος
τοτε διελεχθη περι της παρθενιας οτε αυτον οι μαθηται ηροντο. Ειποντων γαρ «Ει
ουτως εστιν η αιτια του ανθρωπου μετα της γυναικος, συμφερει μη γαμησαι», τοτε
εφησεν· «Εισιν ευνουχοι οιτινες ευνουχισαν εαυτους δια την βασιλειαν των
ουρανων.» Ὅταν γαρ μεγα ηι το κατορθουμενον και δια τουτο μηδε εις εντολης
αναγκην κατακλειηται, τοτε των μελλοντων κατορθουν την προθυμιαν αναμενειν
χρη ετερωι τινι τροπωι και ανυποπτως το θελησαι και βουληθηναι κατασκευαζοντας
εν αυτοις· ωσπερ ουν και ο Χριστος εποιησεν. Ου γαρ απο των περι παρθενιας λογων
εις την της παρθενιας αυτους επιθυμιαν ενεβαλεν, αλλα περι του γαμου μονον
διαλεχθεις και το βαρος του πραγματος δειξας και μεχρι τουτου στησας τον λογον
ουτως σοφως ωικονομησεν ως τους μηδεν περι του μη γαμειν ακουσαντας αυτους
αφ' εαυτων ειπειν οτι «Συμφερει μη γαμειν.» ∆ια τουτο γαρ ο Παυλος ελεγεν ο του
Χριστου μιμητης· «Περι δε ων εγραψατε μοι», μονον ουκ απολογουμενος αυτοις δια
τουτων και λεγων οτι εγω μεν επι την υψηλην ταυτην κορυφην ουκ ετολμων υμας
αγαγειν δια το του πραγματος δυσκατορθωτον· επειδη δε αυτοι φθασαντες εγραψατε
μοι, μετα του θαρρειν ποιουμαι την συμβουλην οτι καλον ανθρωπωι γυναικος μη
απτεσθαι. ∆ια τι γαρ υπερ πολλων γραψαντων εκεινων ουδαμου τουτο προσεθηκε;
∆ι' ουδεν ετερον η δια τουτο οπερ ειπον νυν· ινα γαρ μη τις δυσχεραινηι την
παραινεσιν, των γραμματων αυτους ων επεμψαν υπομιμνησκει. Και ουδε ουτως
μετα σφοδροτητος κεχρηται τηι παραινεσει και ταυτα τοσαυτην λαβων αφορμην,
αλλα και αγαν υφειμενως καν τουτωι μιμουμενος τον Χριστον. Και γαρ ο σωτηρ μετα
το πληρωσαι τον περι παρθενιας λογον προσεθηκεν· «Ὁ δυναμενος χωρειν
χωρειτω.» Τι ουν φησι; «Περι δε ων εγραψατε μοι, καλον ανθρωπωι γυναικος μη
απτεσθαι.»
14 Ἀντιθεσις των την παρθενιαν εκβαλλοντων και λυσις. Ἀλλ' ισως ειποι τις
αν· και ει καλον γυναικος μη απτεσθαι, τινος ενεκεν γαμος επεισηλθε τωι βιωι; Που δε
λοιπον χρησομεθα τηι γυναικι μητε εις γαμον μητε εις παιδοποιΐαν ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

χρησιμευουσηι; Τι δε κωλυσει το των ανθρωπων απαν αφανισθηναι γενος, του μεν
θανατου καθ' εκαστην αυτο την ημεραν επινεμομενου και κοπτοντος, του δε λογου
τουτου ουκ εωντος αντι των πιπτοντων ετερους ανιστασθαι; Ει γαρ το καλον τουτο
ζηλωσαιμεν απαντες και μη αψαιμεθα γυναικος, παντα οιχησεται και πολεις και
οικιαι και αγροι και τεχναι και ζωια και φυτα. Καθαπερ γαρ του στρατηγου πεσοντος
πασα αναγκη του στρατευματος διασπασθηναι την ευταξιαν, ουτω του παντων των
επι γης βασιλευοντος ανθρωπου δια του μη γαμειν αφανισθεντος ουδεν των λοιπων
επι της αυτης ασφαλειας και ευταξιας διαμενει και το καλον τουτο παραγγελμα
μυριων εμπλησει την οικουμενην κακων. Ἐγω δε, ει μεν των εχθρων και απιστων
ην ταυτα μονον τα ρηματα, βραχυν αν αυτων εποιησαμην λογον. Ἐπειδη δε και των
εις την εκκλησιαν δοκουντων συντελειν πολλοι ταυτα φθεγγονται, δι' ασθενειαν
μεν προαιρεσεως απολειφθεντες των υπερ της παρθενιας ιδρωτων, τωι δε το πραγμα
κακιζειν και περιττον αποφαινειν βουλομενοι συσκιαζειν την εαυτων ραθυμιαν, ινα
μη δοκωσι δι' ολιγωριαν, αλλα δια κρισιν ορθην λογισμων των αγωνων
υστερηκεναι τουτων, φερε τους εχθρους αφεντες– «Ψυχικος γαρ ανθρωπος ου
δεχεται τα του πνευματος· μωρια γαρ αυτωι εστι» –τους προσποιουμενους ειναι μεθ'
ημων, διδαξωμεν αμφοτερα, ως ουτε το πραγμα περιττον, αλλα και σφοδρα
χρησιμον και αναγκαιον εστιν ουτε αυτοις αζημιος η τοιαυτη κατηγορια, αλλα
τοσουτον αυτοις οισει τον κινδυνον οσον τοις κατορθουσι τον μισθον και τον
επαινον. Ἐπειδη γαρ ο συμπας ουτος κοσμος απηρτιστο και παντα ηυτρεπιστο τα
προς αναπαυσιν και χρησιν την ημετεραν, επλασε τον ανθρωπον ο Θεος δι' ον και
τον κοσμον εποιησε. Πλασθεις δε εκεινος εμεινεν εν παραδεισωι και γαμου λογος
ουδεις ην. Ἐδεησεν αυτωι γενεσθαι και βοηθον, και εγενετο, και ουδε ουτως ο γαμος
αναγκαιος ειναι εδοκει. Ἀλλ' ουδε εφαινετο που, αλλ' εμενον εκεινοι τουτου χωρις
καθαπερ εν ουρανωι τωι παραδεισωι διαιτωμενοι και εντρυφωντες τηι προς Θεον
ομιλιαι. Μιξεως δε επιθυμια και συλληψις και ωδινες και τοκοι και παν ειδος φθορας
εξωριστο της εκεινων ψυχης. Ὥσπερ δε ρειθρον διειδες εκ καθαρας πηγης προιον,
ουτως ησαν εν εκεινωι τωι χωριωι τηι παρθενιαι κοσμουμενοι. Και πασα τοτε η γη
ερημος ην ανθρωπων, τουτο ο νυν δεδοικασιν ουτοι οι της οικουμενης μεριμνηται,
οι τα μεν ετερων σπουδαιως μεριμνωντες, τα δε εαυτων ουδε εννοειν ανεχομενοι
και υπερ μεν του κοινου των ανθρωπων δεδοικοτες γενους μη ποτε επιλειπηι, της δε
ιδιας εκαστος ως αλλοτριας ουτως αμελουντες ψυχης και ταυτα μελλοντες υπερ μεν
ταυτης και των μικροτατων ενεκεν ακριβεις απαιτεισθαι τας ευθυνας, υπερ δε της
των ανθρωπων ολιγοτητος ουδε τον τυχοντα λογον υφεξειν. Ουκ ησαν τοτε πολεις
ουδε τεχναι ουδε οικιαι· και γαρ και τουτων υμιν ουχ ως ετυχε μελει, αλλ' ουκ ην
τοτε ταυτα και ομως την μακαριαν εκεινην ζωην και πολλωι ταυτης αμεινω ουδεν
ουτε ενεποδιζεν ουτε ενεκοπτεν. Ἐπειδη δε παρηκουσαν του Θεου και εγενοντο γη
και σποδος, απωλεσαν μετα της μακαριας εκεινης διαγωγης και το της παρθενιας
καλλος, και μετα του Θεου και αυτη καταλιπουσα αυτους ανεχωρησεν. Ἕως μεν γαρ
ησαν αναλωτοι τωι διαβολωι και δεσποτην ηιδουντο τον αυτων, παρεμενε και η
παρθενια κοσμουσα αυτους μαλλον η τους βασιλεις το διαδημα και τα ιματια τα
χρυσα. Ἐπειδη δε αιχμαλωτοι γενομενοι την βασιλικην ταυτην απεδυσαντο στολην
και τον ουρανιον απεθεντο κοσμον, εδεξαντο δε την απο του θανατου φθοραν και
την αραν και την οδυνην και τον επιπονον βιον, τοτε και ο γαμος επεισερχεται μετα
τουτων το θνητον τουτο και δουλικον ιματιον. «Ὁ γαρ γαμησας, φησι, μεριμναι τα
του κοσμου.» Ὁραις ποθεν εσχε την αρχην ο γαμος; Ποθεν αναγκαιος εδοξεν ειναι;
Ἀπο της παρακοης, απο της αρας, απο του θανατου. Ὅπου γαρ θανατος, εκει γαμος·
τουτου δε ουκ οντος ουδε αυτος επεται. Ἀλλ' ουχ η παρθενια ταυτην εχει την
ακολουθιαν αλλ' αει χρησιμον, αει καλον και μακαριον και προ του θανατου και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

μετα τον θανατον και προ του γαμου και μετα τον γαμον. Ποιος γαρ, ειπε μοι, γαμος
απετεκε Ἀδαμ; Ποιαι την Ευαν ωδινες; Ουκ αν εχοις ειπειν. Τι ουν δεδοικας εικηι και
τρεμεις μη παυσαμενου του γαμου και το των ανθρωπων παυσεται γενος; Μυριαι
μυριαδες αγγελων λειτουργουσι τωι Θεωι, χιλιαι χιλιαδες αρχαγγελων παρεστασιν
αυτωι, και ουδεις τουτων γεγονεν εκ διαδοχης, ουδεις εκ τοκων και ωδινων και
συλληψεως. Ουκουν πολλωι μαλλον ανθρωπους εποιησεν αν γαμου χωρις; Ὥσπερ
ουν και εποιησε τους πρωτους οθεν απαντες ανθρωποι.
15 Ὅτι ουχ ο γαμος αυξει το ημετερον γενος. Και νυν δε ουχ η του γαμου
δυναμις το γενος συγκροτει το ημετερον αλλ' ο του κυριου λογος ο παρα την αρχην
ειπων· «Αυξανεσθαι και πληθυνεσθαι και πληρωσατε την γην.» Τι γαρ, ειπε μοι, τον
Ἀβρααμ εις παιδοποιΐαν το πραγμα ωνησεν; Ουκ επι τοσουτοις αυτωι χρησαμενος
ετεσι ταυτην υστερον αφηκε την φωνην· «∆εσποτα, τι μοι δωσεις; Ἐγω δε απολυομαι
ατεκνος;» Ὥσπερ ουν τοτε απο νεκρων σωματων τοσαυταις μυριασι δεδωκεν
υποθεσιν και ριζαν ο Θεος, ουτω και παρα την αρχην ει τοις προσταγμασιν αυτου
πεισθεντες οι περι τον Ἀδαμ της ηδονης εκρατησαν του ξυλου, ουκ αν ηπορησεν
οδου δι' ης το των ανθρωπων γενος αυξησει. Ουτε γαρ ο γαμος μη βουλομενου Θεου
δυνησεται ποιησαι πολλους τους οντας ανθρωπους ουδε η παρθενια, βουλομενου
πολλους ειναι, λυμανειται το πληθος. Ἀλλ' ουτως εβουληθη, φησι, δι' ημας και δια
την απειθειαν την ημετεραν. ∆ια τι γαρ μη προ της απατης ο γαμος εφανη; ∆ια τι μη
εν παραδεισωι η μιξις; ∆ια τι μη προ της αρας ωδινες; Ὅτι τοτε μεν ταυτα περιττα,
υστερον δε γεγονεν αναγκαια δια την ημετεραν ασθενειαν και ταυτα και τα αλλα
απαντα, αι πολεις, αι τεχναι, η των ιματιων περιβολη, ο λοιπος των χρειων οχλος.
Ταυτα γαρ απαντα επισυρομενος εισηλασεν ο θανατος μεθ' εαυτου. Μη τοινυν ο δια
την ασθενειαν συνεχωρηθη την σην, τουτο της παρθενιας προτιμα, μαλλον δε μηδε
εν ισωι τιθεσο, επει κατα τουτον προιων τον λογον και το δυο γυναικας εχειν του μιαι
αρκεισθαι μονον αμεινον ειναι φησεις, επειδη και τουτο συγκεχωρητο εν τωι νομωι
Μωυσεως, και τον πλουτον δε ουτως της εκουσιου προτιμησεις πενιας και την
τρυφην της σωφρονος διαιτης και το αμυνεσθαι του φερειν τον αδικουντα
γενναιως.
16 Ὅτι συγκαταβασεως ο γαμος. Συ δε αυτα κακιζεις, φησι. Κακιζω μεν
ουδαμως· Θεος γαρ αυτα συνεχωρησε και γεγονεν εν καιρωι χρησιμα. Μικρα δε αυτα
ειναι φημι, και παιδων κατορθωματα μαλλον η ανδρων. Και δια τουτο ημας
τελειους ο Χριστος δημιουργησαι βουλομενος εκεινα μεν αποθεσθαι εκελευσεν,
ωσπερ ιματια παιδικα και ου δυναμενα περιβαλλειν τον ανδρα τον τελειον ουδε το
μετρον κοσμησαι της ηλικιας του πληρωματος του Χριστου, τα δε εκεινων
ευπρεπεστερα και τελειοτερα περιθεσθαι εκελευσεν, ουκ αντινομοθετων εαυτωι
αλλα και σφοδρα ακολουθων. Ει γαρ και τα προσταγματα ταυτα εκεινων μειζω,
αλλα του νομοθετου σκοπος ο αυτος. Τις ουν εστιν ουτος; Περικοψαι την κακιαν της
ημετερας ψυχης και προς την τελειαν αυτην αγαγειν αρετην. Ει τοινυν τουτο
εσπουδακει, ου το μειζονα επιταξαι των προτερων αλλα το εν τοις αυτοις αφειναι
δια παντος και μηδεποτε της ευτελειας απαλλαξαι εκεινης, τουτο εναντιουμενου
σφοδρα ην εαυτωι. Ὥσπερ γαρ ει παρα την αρχην, οτε νηπιωδεστερον το των
ανθρωπων διεκειτο γενος, την επιτεταμενην ταυτην ενομοθετησε πολιτειαν ουδ' αν
την συμμετρον εδεξαμεθα ποτε, αλλα παντα τα της σωτηριας ημιν υπο ταυτης αν της
αμετριας διεφθαρτο. Ουτως ει μετα τον πολυν χρονον εκεινον και την απο του
νομου παιδαγωγιαν, του καιρου επι την ουρανιον ταυτην καλουντος φιλοσοφιαν,
ειασε μενειν επι της γης, ουδεν αν μεγα εκ της συγκαταβασεως εκαρπωσαμεθα,
εκεινης της τελειοτητος δι' ην η συγκαταβασις γεγονε μη παραγενομενης ημιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

17 Περι συγκαταβασεως του Θεου. Νυν δε παρομοιον γεγονεν οιον επι των
νεοττων. Και γαρ εκεινους οταν εκθρεψηι η μητηρ, προαγει μεν της καλιας. Ἂν δε
ασθενουντας ιδηι και καταπιπτοντας και δεομενους ετι της ενδον μονης, αφιησιν ετι
πλειους ημερας ουχ ινα δια παντος ενδον μενωσιν αλλ' ινα παγεντων αυτοις καλως
των πτερων και της ισχυος προσγενομενης απασης μετα ασφαλειας λοιπον της
πτησεως εχωνται. Ουτω και ο κυριος ημων εξ αρχης μεν ειλκεν επι τον ουρανον και
την εκει φερουσαν οδον εδεικνυ ουκ αγνοων μεν αλλα και σφοδρα ειδως οτι ουκ
αρκεσομεν προς την πτησιν εκεινην, δειξαι δε ημιν βουλομενος οτι ου παρα την
αυτου βουλησιν αλλα παρα την ημετεραν ασθενειαν το πτωμα γινεται. Ἐπειδη δε
εδειξεν, ουτω λοιπον αφιησιν ωσπερ εν καλιαι τωι κοσμωι τουτωι και τωι γαμωι
τρεφεσθαι χρονον πολυν. Ὡς δε ημιν εν τωι πολλωι χρονωι τα της αρετης εφυ πτερα,
τοτε ηρεμα και κατα μικρον ελθων εξηγαγε της ενταυθα μονης διδασκων
υψηλοτερα πετασθαι. Οι μεν ουν ετι νωθροτερον διακειμενοι και τον βαθυν υπνον
καθευδοντες εμφιλοχωρουσιν ετι τηι καλιαι τοις του κοσμου προσηλωμενοι
πραγμασιν. Οι δε οντως γενναιοι και του φωτος ερασται μετα πολλης ευκολιας
αφεντες αυτην προς τα μετεωρα πετανται και των ουρανων εχονται, παντα τα επι
της γης καταλειψαντες, τον γαμον, τα χρηματα, τας φροντιδας, τα αλλα παντα οσα
προς την γην ημας καθελκειν ειωθε. Μη τοινυν την εξ αρχης γενομενην επιτροπην
του γαμου, ταυτην αναγκην εις το εξης ειναι νομιζωμεν κωλυουσαν αναχωρειν του
γαμου. Ὅτι γαρ ημας αυτον αφειναι βουλεται, ακουσον τι φησιν· «Ὁ δυναμενος
χωρειν χωρειτω.» Ει δε μη παρα την αρχην τουτο επεταξε, μη θαυμασηις. Ουδε γαρ
ιατρος παντα υφ' εν τοις καμνουσι και κατα τον αυτον καιρον προσταττει, αλλ' οταν
μεν υπο του πυρετου κατεχωνται, της στερεας αυτους απειργει τροφης, οταν δε
αποθωνται εκεινο το πυρ και την απ' αυτου τωι σωματι προσγενομενην ασθενειαν,
τοτε λοιπον απαλλαξας αυτους των δυσαρεστων σιτιων επι την συνηθη φερει
διαιταν. Ὥσπερ δε εν τοις σωμασι τα στοιχεια προς αλληλα στασιαζοντα κατα το
πλεον η ελαττον την νοσον εργαζεται, ουτω και επι της ψυχης αι των παθων
αμετριαι διαφθειρουσι την υγιειαν αυτης. Και δει μαλιστα επι καιρου του
καταλληλως τοις υποκειμενοις παθεσιν εχειν το προσταγμα, ως τουτων ανευ
αμφοτερων ουκ αν αρκεσειε νομος καθ' εαυτον διορθωσαι την εν τηι ψυχηι
γενομενην διαστροφην. Ὥσπερ ουν ουδε η των φαρμακων φυσις αυτη καθ' εαυτην
δυναιτ' αν ελκος αφανισαι ποτε, οπερ γαρ επι των τραυματων τα φαρμακα, τουτο
επι των αμαρτηματων οι νομοι. Συ δε ιατρον νυν μεν τεμνοντα, νυν δε καιοντα, νυν
δε ουδετερον τουτων ποιουντα επι των αυτων πολλακις τραυματων ου
πολυπραγμονεις, και ταυτα πολλακις αποσφαλεντα του τελους, τον δε Θεον
ανθρωπος ων τον ουδαμου μεν διαμαρτανοντα, παντα δε αξιως της οικειας
οικονομουντα σοφιας περιεργασηι και των προσταγματων ευθυνας απαιτησεις και ου
παραχωρησεις τωι της σοφιας απειρωι; Και πως ουκ εσχατης ταυτα παραπληξιας;
Ειπεν· «Αυξανεσθε και πληθυνεσθε.» Τουτο γαρ ο καιρος απηιτει της φυσεως
μαινομενης και τον των παθων οιστρον μη δυναμενης ενεγκειν ουδε εχουσης εις
ετερον τινα λιμενα καταφυγειν εν εκεινηι τηι ζαληι. Ἀλλα τι κελευειν εχρην; Ἐν
εγκρατειαι και παρθενιαι διαγειν; Ἀλλα τουτο μειζον αν το πτωμα ειργασατο και την
φλογα σφοδροτεραν εποιησε. Και γαρ τους γαλακτος μονου δεομενους παιδας αν ει
τις εκεινης απαγαγων της τροφης της ανδρασι προσηκουσης αναγκαζηι
μεταλαμβανειν, ουδεν το κωλυον αυτους απολεσθαι ευθεως· τοσουτον η ακαιρια
κακον. ∆ια ταυτα εξ αρχης ουκ εδοθη η παρθενια, μαλλον δε η παρθενια μεν εξ
αρχης και του γαμου προτερα ημιν εφανη. ∆ια ταυτα δε επεισηλθεν υστερον ο γαμος
και πραγμα αναγκαιον ενομιζετο ειναι, ως ει γε εμεινεν υπακουων ο Ἀδαμ, ουκ αν
εδεησε τουτου. Και πως αν, φησιν, αι τοσαυται μυριαδες εγενοντο; Ἐγω δε σε παλιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ερωτω, επειδη σε σφοδρα παρεμεινε κατασειων ουτος ο φοβος· πως ο Ἀδαμ, πως δε η
Ευα μη μεσιτευοντος γαμου; Τι ουν; Ουτως, φησιν, εμελλον απαντες ανθρωποι
γινεσθαι; Ειτε ουτως ειτε ετερως ουκ εχω λεγειν. Το γαρ ζητουμενον νυν οτι γαμου
ουκ εδει τωι Θεωι προς το πολλους ποιησαι τους επι της γης ανθρωπους.
18 Ὅτι ουχ η παρθενια το γενος ημων ελαττοι αλλ' η αμαρτια. Ὅτι δε ουχ η
παρθενια ποιει το των ανθρωπων γενος επιλειπειν αλλ' η αμαρτια και αι ατοποι
μιξεις εδειξεν ο κατα τον Νωε γενομενος αφανισμος και ανθρωπων και κτηνων και
παντων απλως των εμπνεοντων επι της γης. Ει γαρ εστησαν προς την ατοπον τοτε
επιθυμιαν εκεινην οι υιοι του Θεου και την παρθενιαν ετιμησαν, ει μη ειδον αδικοις
ομμασι τας θυγατερας των ανθρωπων, ουκ αν αυτους ο τοσουτος κατελαβεν
ολεθρος. Και μη με τις οιεσθω της απωλειας αυτων αιτιασθαι τον γαμον· ου γαρ
τουτο φημι νυν, αλλ' οτι το απολλυναι και διαφθειρειν το γενος το ημετερον ου της
παρθενιας αλλα της αμαρτιας εστιν.
19 Ὅτι παλαι μεν τωι γαμωι δυο προφασεις, νυν δε μια. Ἐδοθη μεν ουν και
παιδοποιΐας ενεκεν ο γαμος· πολλωι δε πλεον υπερ του σβεσαι την της φυσεως
πυρωσιν. Και μαρτυς ο Παυλος λεγων· «∆ια δε τας πορνειας εκαστος την εαυτου
γυναικα εχετω», ου δια τας παιδοποιΐας. Και παλιν επι το αυτο συνερχεσθαι κελευει
ουχ ινα πατερες γενωνται παιδων πολλων, αλλα τι; «Ἵνα μη πειραζηι υμας ο
σατανας», φησι. Και προελθων δε ουκ ειπεν· ει δε επιθυμουσι παιδων, αλλα τι; «Ει δε
μη εγκρατευονται, γαμησατωσαν.» Παρα μεν γαρ την αρχην, οπερ εφην, δυο ταυτας
ειχε τας υποθεσεις· υστερον δε πληρωθεισης και της γης και της θαλαττης και της
οικουμενης πασης μια λειπεται προφασις αυτου μονη, η της ακολασιας και η της
ασελγειας αναιρεσις. Τους γαρ ετι και νυν εν τουτοις κυλινδουμενους τοις παθεσι
και χοιρων βιον επιθυμουντας ζην και εν χαμαιτυπειοις φθειρεσθαι ου μικρον
ονινησι της ακαθαρσιας και της αναγκης απαλλαττων εκεινης και εν αγιασμωι και
σεμνοτητι διατηρων. Ἀλλα γαρ μεχρι τινος ου παυσομαι σκιαμαχων; Και γαρ υμεις οι
ταυτα λεγοντες ημων ουχ ηττον ιστε την της παρθενιας υπεροχην και παντα απερ
υμιν ειρηται σκηψεις και προφασεις εισι και ακρασιας προκαλυμματα.
20 Ὅτι ει και μηδεις κινδυνος τοις εξουθενουσι την παρθενιαν ουδε ουτως
ασφαλες το εξουθενειν. Ἀλλ' ει μεν ακινδυνως ενην ταυτα λεγειν, εδει νυν και ουτω
παυεσθαι της διαβολης. Ὁ γαρ προς τα καλα των πραγματων απ' εναντιας
διακειμενος της γνωμης μετα της αλλης βλαβης και μαρτυριον ου μικρον παρα πασι
της οικειας εκφερει μοχθηριας την ουτω διεστραμμενην και αδικον ψηφον. Ὥστε ει
και μηδενος ενεκεν αλλου, του γουν μη προστριψασθαι δοξαν ουτω πονηραν
επεχειν την γλωτταν εχρην, ενθυμουμενους οτι ο μεν θαυμαζων τους εν τοις
μεγιστοις διαλαμποντας αθλοις, καν μη δυνηται των αυτων εφικεσθαι, συγγνωμης
γουν δυνησεται παρα παντων τυχειν· ο δε προς τωι μη μετιεναι και κακιζων τα
πολλων αξια στεφανων δικαιως αν παρα παντων μισοιτο ως εχθρος και πολεμιος
της αρετης και των μαινομενων αθλιωτερον διακειμενος. Οι μεν γαρ ουκ ισασιν α
ποιουσιν ουδε εκοντες α πασχουσιν υπομενουσι. ∆ιο και τους εν δυναστειαις οντας
υβριζοντες ου μονον ου κολαζονται αλλα και ελεουνται παρα των υβρισθεντων
αυτων. Ει δε τις εκων ταυτα τολμησειεν απερ ακοντες εκεινοι ποιουσι, δικαιως αν
ταις απαντων καταδικαζοιτο ψηφοις ως της φυσεως της ημετερας εχθρος.
21 Ὅτι ο κινδυνος μεγας τοις εξουθενουσι την παρθενιαν. Ἐχρην μεν ουν,
οπερ εφην, ει και ακινδυνος ην η τοιαυτη κατηγορια των γουν ειρημενων ενεκεν
αυτης απεχεσθαι. Νυν δε και κινδυνος τωι πραγματι κειται μεγας· ου γαρ ο
καθημενος και κατα του αδελφου καταλαλων και κατα του υιου της μητρος τιθεις
σκανδαλον κολασθησεται μονος αλλα και ο πραγματα διαβαλλειν επιχειρων Θεωι
δοκουντα ειναι καλα. Ἄκουσον γουν τι φησιν ετερος προφητης περι αυτου τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

διαλεγομενος· «Ουαι ο λεγων το πονηρον καλον και το καλον πονηρον, ο τιθεις το
φως σκοτος και το σκοτος φως, ο τιθεις το γλυκυ πικρον και το πικρον γλυκυ.» Τι
γαρ της παρθενιας ηδιον, τι καλλιον, τι φωτεινοτερον; Και γαρ αυτων των ηλιακων
ακτινων φαιδροτερας αφιησι τας μαρμαρυγας, παντων μεν ημας αφιστωσα των
βιωτικων καθαροις δε οφθαλμοις εις τον της δικαιοσυνης ηλιον ατενες
παρασκευαζουσα ενοραιν. Και ταυτα μεν ο Ἠσαΐας περι των εν αυτοις τας
διεστραμμενας κρισεις εχοντων εβοα. Ἄκουσον δε και περι των εις ετερους
εκφεροντων τα λοιμικα ταυτα ρηματα τι φησιν αλλος προφητης απο του αυτου
παλιν επιφθεγματος ποιουμενος την αρχην· «Ουαι ο ποτιζων τον πλησιον αυτου
ανατροπην θολεραν.» Το δε «ουαι» ου ρημα ψιλον εστιν αλλ' απειλη τις αφατον
ημιν και ασυγγνωστον προαναφωνουσα την τιμωριαν· επι γαρ των ουκετι
δυναμενων διαφυγειν την μελλουσαν κολασιν τουτο το επιρρημα κειται εν ταις
γραφαις. Και παλιν ετερος προφητης εγκαλων τοις Ἰουδαιοις ελεγεν· «Ἐποτισατε
τους ηγιασμενους οινον.» Ει δε τους Ναζιραιους οινον ποτιζων τοσαυτην
υποστησεται τιμωριαν, ο την θολεραν ανατροπην εκχεων εις τας των αφελεστερων
ψυχας τινος ουκ εσται κολασεως αξιος; Ει μερος μικρον της κατα νομον ασκησεως
υποτεμνομενος τις απαραιτητον εχει την κολασιν, ο την αγιωσυνην αυτην
ολοκληρον διασυρων, τινα υφεξει δικην; «Ἐαν τις σκανδαλισηι, φησιν, ενα των
μικρων τουτων, συμφερει αυτωι ινα μυλος ονικος κρεμασθηι περι τον τραχηλον
αυτου και καταποντισθηι εις την θαλασσαν.» Τι ουν λεξουσιν οι δια των ρηματων
τουτων ουχ ενα μικρον αλλα πολλους σκανδαλιζοντες; Ὅπου γαρ ο τον αδελφον
καλων μωρον ορθην επι το της γεεννης απαχθησεται πυρ, ο την ισαγγελον ταυτην
διαβαλλων πολιτειαν ποσην οργην επισπασεται κατα της εαυτου κεφαλης;
Κατελελασε ποτε του Μωυσεως η Μαριαμ ουχ ουτως ως της παρθενιας νυν υμεις
αλλα πολλωι ελαττον και επιεικεστερον. Ου γαρ διεσυρε τον ανδρα ουδε εχλευασε
την αρετην την του μακαριου τοτε εκεινου, αλλα και εθαυμασε σφοδρα· τοσουτον δε
ειπε μονον οτι και αυτη των αυτων απελαυσεν ωσπερ εκεινος. Ἀλλ' ομως ουτως
εξεκαλεσατο του Θεου την οργην ως ουδε αυτου εκεινου του δοκουντος υβρισθαι
πολλα παρακαλουντος γενεσθαι τι πλεον αλλα και περαιτερω της εκεινου γνωμης
επιταθηναι την τιμωριαν αυτηι.
22 Ὅτι χρησιμως οι επι Ἐλισσαιου παιδες απωλοντο. Και τι λεγω Μαριαμ; Οι
γαρ παιδες εκεινοι οι περι την Βηθλεεμ παιζοντες ινα προς τον Ἐλισσαιον τουτο
μονον ειπωσιν· «Ἀναβαινε, φαλακρε», ουτω παρωξυναν τον Θεον ως αμα τωι λογωι
τουτωι αρκους αυτων επαφειναι τωι πληθει· και γαρ τεσσαρακοντα δυο ησαν, και
παντες αρδην υπο των θηριων εσπαραττοντο τοτε εκεινων. Και ουτε ηλικια ουτε το
πληθος ουτε το γελωντας ειπειν προεστη των μειρακιων, και μαλα εικοτως. Ει γαρ
μελλοιεν οι τους τοσουτους αναδεχομενοι πονους και παρα παιδων και παρα
ανδρων διασυρεσθαι, τις των ασθενεστερων αιρησεται πονους αναδεξασθαι γελωτας
εχοντας και χλευασιαν; Τις δε των πολλων ζηλωσει την αρετην ουτω καταγελαστον
αυτην ουσαν ορων; Ει γαρ νυν παντων αυτην πανταχου θαυμαζοντων ου των
μετιοντων μονον αλλα και των εκπεπτωκοτων αυτης ομως οκνουσι και αναδυονται
προς τους ιδρωτας εκεινους πολλοι, τις αν αυτης επιλαβεσθαι ταχεως ηθελησεν ει
προς τωι μη θαυμαζεσθαι και διαβαλλομενην εωρα παρα παντων ανθρωπων; Οι μεν
γαρ ισχυροι λιαν και προς τον ουρανον ηδη μετασταντες ουδεν δεονται της απο των
πολλων παραμυθιας αλλ' αρκει προς πασαν παραμυθιαν αυτοις ο παρα του Θεου
επαινος. Οι δε ασθενεστερον διακειμενοι και αρτι προς το πραγμα χειραγωγουμενοι
ου μικραν και απο της των πολλων δοξης δυναμεως προσθηκην λαμβανουσιν, εως
αν παιδαγωγηθεντες παντοθεν κατα μικρον εις το μηκετι δεισθαι ταυτης της
χειραγωγιας καταστησωσιν εαυτους. Ουκ εκεινων δε μονων ενεκεν αλλα και της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

των χλευαζοντων αυτων σωτηριας τουτο γινεται ωστε μη περαιτερω προελθειν της
κακιας αυτους τωι μηδεμιαν υπερ των προτερων δουναι δικην. Ἀλλα μεταξυ με
ταυτα λεγοντα και η των κατα τον Ἡλιαν γενομενων εισηλθε μνημη. Ὅπερ γαρ οι
παιδες παρα των αρκων επασχον δια τον Ἐλισσαιον, τουτο δια τον τουτου
διδασκαλον υπο πυρος ανωθεν αφθεντος δις πεντηκοντα ανδρες αμα τοις
προεστωσιν αυτων υπεμενον. Ἐπειδη γαρ κακεινοι μετα πολλης της ειρωνειας
προσελθοντες εκαλουν τον δικαιον και καταβαινειν εκελευον προς αυτους, αντ'
εκεινου πυρ κατελθον απαντας αυτους κατεφαγε των θηριων ουχ ηττον εκεινων.
Ταυτ' ουν εννοησαντες, απαντες υμεις οι της παρθενιας εχθροι, επιθεσθε ποτε τωι
στοματι υμων θυραν και μοχλον ινα μη και υμεις αρξησθε λεγειν κατα την ημεραν
της κρισεως τους απο της παρθενιας εκει λαμποντας ορωντες· «Ουτοι ησαν ους
ειχομεν ποτε εις γελωτα και εις παραβολην ονειδισμου· ημεις οι αφρονες τον βιον
αυτων ελογισαμεθα μανιαν και την τελευτην αυτων ατιμον. Πως κατελογισθησαν
εν υιοις Θεου και εν αγιοις ο κληρος αυτων εστιν; Ἄρα επλανηθημεν απο οδου
αληθειας και το της δικαιοσυνης φως ουκ επελαμψεν ημιν.» Ἀλλα τι κερδος των
ρηματων τουτων της μετανοιας εκνενευρισμενης υπο του καιρου τοτε;
23 ∆ια τι οι τα αυτα αμαρτανοντες ου τα αυτα κολαζονται. Ἀλλ' ισως ερει τις
υμων· ουδεις ουν μετ' εκεινους τους καιρους εκακηγορησεν αγιους ανδρας; Πολλοι
και πολλαχου γης. Πως ουν την αυτην δικην ουκ εδοσαν; φησιν. Ἔδοσαν μεν και
τουτων ισμεν πολλους. Ει δε ενιοι και διεφυγον αλλ' ουκ εις τελος διαφευξονται.
Κατα γαρ τον μακαριον Παυλον, «Τινων αι αμαρτιαι προδηλοι εισι προαγουσαι εις
κρισιν, τισι δε και επακολουθουσι.» Και καθαπερ οι νομοθεται των αδικουντων τας
τιμωριας εν γραμμασι θεντες αφηκαν, ουτω και ο κυριος ημων Ἰησους Χριστος ενα
και δευτερον των ημαρτηκοτων κολασας και ωσπερ εν στηληι χαλκηι και γραμμασι
τας εκεινων καταθεμενος τιμωριας δια των εκεινοις συμβαντων απασι διαλεγεται
λεγων οτι καν εν τωι παροντι καιρωι τιμωριαν μη δωσι την αυτην οι τα αυτα
τολμωντες τοις δεδωκοσι κατα τον μελλοντα καιρον χαλεπωτεραν υποστησονται
κολασιν.
24 Ὅτι τους αμαρτανοντας και μη κολαζομενους ουχι θαρρειν αλλα
δεδοικεναι δια τουτο μαλλον χρη. Ὥστε οταν αμετρα αμαρτανοντες μηδεν
πασχωμεν κακον, μη θαρρωμεν αλλα δια τουτο μαλλον φοβωμεθα. Καν γαρ ενταυθα
μη κριθωμεν υπο του Θεου, εκει συν τωι κοσμωι κατακριθησομεθα. Και αυτη παλιν
ουκ εμη η αποφασις αλλα του λαλουντος εν τωι Παυλωι Χριστου. Τοις γαρ των
μυστηριων αναξιως μεταλαμβανουσι διαλεγομενος φησι· «∆ια τουτο εν υμιν πολλοι
ασθενεις και αρρωστοι και κοιμωνται ικανοι. Ει γαρ εαυτους διεκρινομεν, ουκ αν
εκρινομεθα· νυν δε κρινομενοι υπο κυριου παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι
κατακριθωμεν.» Εισι μεν γαρ οι της ενταυθα μονον επιτιμησεως δεομενοι, οταν
αυτων συμμετρα ηι τα αμαρτηματα και κολασθεντες μηκετι παλιν προς τα προτερα
ανατρεχωσι τον επι τον εμετον επιστρεψαντα κυνα μιμουμενοι. Εισι δε οι δια την
υπερβολην της κακιας και ενταυθα και εκει τιννυντες δικην· ετεροι δε μονον εκει
την τιμωριαν υποστησονται δια το παντων χαλεπωτερα ειργασθαι μη αξιωθεντες
μετα ανθρωπων μαστιγωθηναι. «Και μετα ανθρωπων», γαρ φησιν, «ου
μαστιγωθησονται» ως τηρουμενοι μετα δαιμονων κολαζεσθαι. «Πορευεσθε», γαρ
φησιν, «απ' εμου εις το σκοτος το εξωτερον το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις
αγγελοις αυτου.» Πολλοι την ιερωσυνην ηρπασαν χρημασιν αλλ' ουκ εσχον τον
ελεγχοντα ουδε ηκουσαν α Σιμων ηκουσε παρα του Πετρου τοτε. Ἀλλ' ου δια τουτο
διεφυγον αλλα πολλωι χαλεπωτεραν υποστησονται δικην της ενθαδε οφειλομενης
οτι μηδε εκ του παραδειγματος εσωφρονισθησαν. Πολλοι τα του Κορε ετολμησαν
αλλ' ουκ επαθον τα του Κορε, αλλα πεισονται υστερον επι μειζονι τηι ζημιαι. Πολλοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

την του Φαραω ζηλωσαντες ασεβειαν ου κατεποντισθησαν ωσπερ εκεινος, αλλα
μενει το της γεεννης αυτους πελαγος. Ουδε γαρ οι τους αδελφους αποκαλουντες
μωρους ηδη την δικην εδωκαν· εκει γαρ αυτοις η κολασις τεταμιευται. Μη τοινυν
τας αποφασεις του Θεου ρηματα ειναι νομιζετε μονον. ∆ια τουτο γαρ και ενιας
αυτων επι το εργον προηγαγεν, οιον επι της Σαπφειρας, επι του ταυτης ανδρος, επι
του Χαρμι, επι του Ἀαρων, και εφ' ετερων δε πολλων, ινα οι τοις λογοις απιστουντες
αυτου την απο των πραγματων πιστιν δυσωπηθεντες παυσωνται λοιπον απατωντες
εαυτους ως ου δωσοντες δικην και μαθωσιν οτι του Θεου το χρηστον εν τωι διδοναι
προθεσμιαν τοις αμαρτανουσιν, ουκ εν τωι μηδ' ολως κολαζειν τους επιμενοντας
τοις αμαρτημασιν εστιν. Ἐνην μεν ουν και πλειονα λεγειν δεικνυντας οσον εαυτοις
συναγουσι πυρ οι το της παρθενιας εξευτελιζοντες καλον. Ἀλλα τοις μεν
σωφρονουσιν αρκει και ταυτα, τους δε αδιορθωτως εχοντας και μαινομενους ουδε
πολλωι τουτων πλειονα της μανιας αυτους αποστησαι δυνησεται. ∆ιο τουτο το μερος
αφεντες του λογου προς τους σωφρονουντας αυτον απαντα τρεψωμεν, παλιν επι
τον μακαριον Παυλον επανελθοντες. «Περι δε ων εγραψατε μοι», φησι, «καλον
ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι.» Αισχυνεσθωσαν αμφοτεροι νυν και οι τον γαμον
κακιζοντες και οι παρα την αξιαν αυτον επαιροντες. Ἀμφοτερους γαρ ο μακαριος
επιστομιζει Παυλος και δια τουτων και δια των εφεξης κειμενων.
25 Ὅτι τοις ασθενουσιν αναγκαιον ο γαμος. Καλον ο γαμος οτι εν
σωφροσυνηι τον ανδρα διατηρει και ουκ αφιησιν εις πορνειαν κατακυλισθεντα
αποθανειν. Μη τοινυν αυτον διαβαληις. Πολυ γαρ εχει το κερδος ουκ εων τα μελη
του Χριστου μελη γενεσθαι πορνης, ου συγχωρων τον αγιον ναον γινεσθαι βεβηλον
και ακαθαρτον. ∆ια τουτο καλον οτι βασταζει και ανορθοι τον καταπιπτειν
μελλοντα. Ἀλλα τι τουτο προς τον εστωτα, προς τον ου δεομενον της απ' αυτου
βοηθειας; Ἐνταυθα γαρ ουκετι χρησιμον το πραγμα ουδε αναγκαιον εστιν αλλα και
εμποδιον αρετης ου μονον τωι πολλα τιθεναι κωλυματα αλλα και τωι το πλεον των
εγκωμιων υποτεμνεσθαι μερος.
26 Ὅτι τα μεγιστα αδικει εαυτον ο δυναμενος παρθενευειν και γαμων. Τον
γαρ δυναμενον γυμνον μαχεσθαι και νικαν ο περιφραττων οπλοις ου μονον ουκ
ωνησεν αλλα και την εσχατην αδικιαν ηδικησε του θαυματος αποστερησας αυτον
και των λαμπρων στεφανων. Ου γαρ ειασεν αυτου απασαν φανηναι την ισχυν ουδε
σφοδρα περιβοητον αυτου γενεσθαι το τροπαιον. Ἐπι δε του γαμου και μειζων η
ζημια· ου γαρ δοξης μονον της παρα των πολλων αλλα και μισθων αποστερει των τηι
παρθενωι κειμενων. ∆ια ταυτα «Καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι.» Τι ουν
απτεσθαι συγχωρεις; «∆ια δε τας πορνειας εκαστος την εαυτου γυναικα εχετω.»
Φοβουμαι σε, φησιν, εις το της παρθενιας υψος αναγαγειν μη καταπεσηις εις το της
πορνειας βαραθρον. Ουπω σοι κουφον γεγονε το πτερον ινα προς εκεινην επαρω σε
την κορυφην. Καιτοι γε αυτοι τα των αθλων ειλοντο και τωι της παρθενιας
επεπηδησαν καλωι. Τι τοινυν φοβηι και τρεμεις, ω μακαριε Παυλε; Ὅτι ουτοι μεν,
ισως αν ειπε, το πραγμα αγνοουντες ταυτην εχουσι την προθυμιαν, εμε δε η πειρα
και το ηδη ταυτης ηφθαι της μαχης και προς το συμβουλευειν ετεροις οκνηροτερον
ποιει.
27 Ὅτι μεγα η παρθενια και μεγαλων προξενος αγαθων. Οιδα την βιαν του
πραγματος, οιδα των αγωνισματων τουτων τον τονον, οιδα του πολεμου το βαρυ.
Φιλονεικου τινος και βιαιας και απονενοημενης κατα των επιθυμιων δει ψυχης. Ἐπι
γαρ ανθρακων δει περιπατειν και μη κατακαιεσθαι, επι ξιφους βαδιζειν και μη
πληττεσθαι. Τοσαυτη γαρ της επιθυμιας η ισχυς οση και πυρος και σιδηρου. Καν μη
ουτω τυχηι παρεσκευασμενη ψυχη μηδε επιστρεφεσθαι προς τας εκεινης αλγηδονας,
ταχεως εαυτην απολει. ∆ει τοινυν ημιν αδαμαντινης διανοιας, μηδεποτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

καθευδοντος οφθαλμου, καρτεριας πολλης, τειχων ισχυρων, τοιχων εξωθεν και
μοχλων, φυλακων εγρηγοροτων και γενναιων, και προ τουτων απαντων της
ανωθεν ροπης. «Ἐαν» γαρ «μη κυριος φυλαξηι πολιν, εις ματην ηγρυπνησαν οι
φυλασσοντες αυτην.» Πως ουν την ροπην επισπασομεθα ταυτην; Ὅταν τα παρ'
εαυτων απαντα εισενεγκωμεν, λογισμον υγιη, νηστειας και αγρυπνιας πολλην την
επιτασιν, νομοθεσιας ακριβειαν, εντολων φυλακην και το παντων κεφαλαιον το μη
θαρρειν εαυτοις. Καν γαρ μεγαλα κατωρθωκοτες τυχωμεν, εκεινο λεγειν αναγκαιον
προς εαυτους δια παντος· «Ἐαν μη κυριος οικον οικοδομησηι, εις ματην εκοπιασαν οι
οικοδομουντες αυτον.» «Ου» γαρ «εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα
προς αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος
τουτου, προς τα πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρανιοις.» Και δει νυκτωρ και
μεθ' ημεραν ωπλισμενους ημας εσταναι τους λογισμους και φοβερους ειναι ταις
αναισχυντοις επιθυμιαις. Ὡς αν μικρον ενδωσιν, εστηκεν ο διαβολος πυρ εχων μετα
χειρας ωστε εναφειναι και καταφλεξαι του Θεου τον ναον. Παντοθεν ουν ημας
ωχυρωσθαι χρη. Προς γαρ φυσεως αναγκην ημιν η μαχη, προς αγγελων πολιτειαν ο
ζηλος, μετα ασωματων δυναμεων ο δρομος. Ἡ γη και ο σποδος τοις εν ουρανωι
διατριβουσιν εξισουσθαι φιλονεικει και η φθορα προς την αφθαρσιαν την αμιλλαν
εθετο. Ἔτ' ουν γαμον και ηδονην τοσουτωι πραγματι παραβαλειν τολμησει τις, ειπε
μοι; Και πως ουκ ευηθες λιαν; Ταυτα απαντα ο Παυλος συνειδως ελεγεν· «Ἕκαστος
την εαυτου γυναικα εχετω.» ∆ια ταυτα ανεδυετο, δια ταυτα ουκ εθαρρει διαλεχθηναι
εξ αρχης περι παρθενιας αυτοις, αλλα τοις περι του γαμου λογοις ενδιατριβει κατα
μικρον αποστησαι του γαμου βουλομενος αυτους, και τους περι της εγκρατειας
λογους βραχεις ποιησαμενος εκεινοις πολλοις ουσιν αυτους εγκατεμιξεν, ουκ αφιεις
πληγηναι την ακοην τωι της παραινεσεως αυστηρωι. Ὁ γαρ ολον δι' ολου δια των
βαρυτερων πλεκων τον λογον επαχθης τε εστι τωι ακουοντι και πολλακις αναγκαζει
μετασκιρτησαι την ψυχην μη φερουσαν των λεγομενων το βαρος. Ὁ δε ποικιλλων
αυτον και πλειονα απο των ραιστων η των δυσκολων τιθεις την μιξιν, το του
πραγματος κλεπτει βαρυ και διαναπαυσας τον ακροατην ουτω πειθει και προσαγεται
μαλλον, οπερ ουν και ο μακαριος Παυλος εποιησεν. Ειπων γαρ· «Καλον ανθρωπωι
γυναικος μη απτεσθαι», απεπηδησεν επι τον γαμον ευθεως, «Ἕκαστος την εαυτου
γυναικα εχετω» λεγων· και το μεν μακαρισας μονον αφηκε· «Καλον», γαρ φησιν,
«ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι.» Περι δε του γαμου και συμβουλευει και επιταττει
και αιτιαν προστιθησι· «∆ια γαρ τας πορνειας», φησι. Και δοκει μεν αιτιολογειν του
γαμου την συγχωρησιν. Το δε αληθες λανθανοντως εν ταις περι του γαμου
προφασεσιν επαιρει το της εγκρατειας εγκωμιον, ου φανερως εκκαλυπτων τωι λογωι
αλλα τωι συνειδοτι των ακουοντων καταλιμπανων αυτο. Ὁ γαρ μαθων οτι
παραινειται γαμειν, ουκ επειδη το κρατιστον της αρετης ο γαμος αλλ' επειδη
τοσαυτην αυτου κατεγνω λαγνειαν ο Παυλος ως ανευ γαμου μη δυναμενου
λαγνειας απεχεσθαι, ερυθριασας και αισχυνθεις σπουδασει ταχεως επιλαβεσθαι της
παρθενιας και την τοσαυτην αποκρουσασθαι δοξαν.
28 Ὅτι τα περι γαμου λεγομενα παρθενιας εστι προτρεπτικα. Τι δη μετα
ταυτα φησιν; «Τηι γυναικι ο ανηρ την οφειλομενην ευνοιαν αποδιδοτω· ομοιως δε
και η γυνη τωι ανδρι.» Ειτα ερμηνευων αυτο και σαφεστερον ποιων επαγει· «Ἡ γυνη
του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει, αλλ' ο ανηρ· ομοιως δε και ο ανηρ του ιδιου
σωματος ουκ εξουσιαζει, αλλ' η γυνη.» Και ταυτα δοκει μεν υπερ του γαμου
λεγεσθαι. Το δε αληθες ωσπερ αγκιστρον τηι συνηθει περιστειλας τροφηι, ουτως εις
τας των μαθητων ενιησιν ακοας, αυτοις τοις περι του γαμου λογοις εξαγαγειν
αυτους του γαμου βουλομενος. Ὁ γαρ ακουσας οτι μετα τον γαμον ουκ εσται κυριος
εαυτου αλλ' εν τηι της γυναικος κεισεται γνωμηι ταχεως απαλλαγηναι σπουδασει της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

πικροτατης δουλειας, μαλλον δε μηδε την αρχην τον ζυγον υπελθειν, επειδη
εισελθοντα απαξ δουλευειν αναγκη λοιπον εως αν τηι γυναικι τουτο δοκηι. Και οτι
ουχ απλως καταστοχαζομενος λεγω της του Παυλου γνωμης απο των μαθητων
ραιδιον τουτο καταμαθειν. Ουδε γαρ εκεινοι προτερον φορτικον ειναι και επαχθες
τον γαμον ενομισαν, αλλ' οτε ηκουσαν του κυριου εις ταυτην αυτους κατακλειοντος
την αναγκην εις ην και τους Κορινθιους ο Παυλος τοτε. Το γαρ «Ὃς αν απολυσηι την
γυναικα αυτου παρεκτος λογου πορνειας ποιει αυτην μοιχασθαι», και το «Ὁ ανηρ
του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει», ρημασι μεν ετεροις, γνωμηι δε ειρηται τηι αυτηι. Ει
δε τις ακριβεστερον καταμαθοι το του Παυλου, μαλλον επιτεινει την τυραννιδα και
φορτικωτεραν εργαζεται την δουλειαν. Ὁ μεν γαρ κυριος ουκ αφιησι τον ανδρα εκ
της οικειας εκβαλειν την γυναικα. Ὁ δε Παυλος και την του οικειου σωματος
εξουσιαν παραιρειται, πασαν αυτου την αρχην τηι γυναικι παραδιδους και
αργυρωνητου μαλλον υποταξας οικετου. Τουτωι μεν γαρ εξεστι πολλακις και
παντελους ελευθεριας τυχειν, ει δυνηθειη ποτε ευπορησας αργυριου καταθειναι την
τιμην τωι δεσποτηι. Ὁ δε ανηρ καν την απαντων αργαλεωτεραν εχηι γυναικα,
στεργειν αναγκαζεται την δουλειαν και λυσιν ουδεμιαν ουδε διεξοδον ταυτης
δυναται της δεσποτειας ευρειν.
29 Ὅτι το μη αποστερειτε αλληλους εις παρθενιαν εστιν εναγοντος. Ειπων
τοινυν· «Ἡ γυνη του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει», επαγει· «Μη αποστερειτε
αλληλους ει μη τι αν εκ συμφωνου προς καιρον ινα σχολασητε τηι προσευχηι και τηι
νηστειαι, και παλιν επι το αυτο συνερχεσθε.» Πολλους ενταυθα των την παρθενιαν
επανηιρημενων οιμαι και ερυθριαν και αισχυνεσθαι επι τηι πολληι συγκαταβασει του
Παυλου. Ἀλλα μη δεισητε μηδε αβελτερον τι παθητε. ∆οκει μεν γαρ και ταυτα ειναι
χαριζομενου τοις γεγαμηκοσιν, ει δε τις αυτα ακριβως διασκεψαιτο της αυτης οντα
τοις προτεροις ευρησει γνωμης. Ει μεν γαρ τις αυτα απλως επιεναι βουλοιτο της
προκειμενης αποκοπτων αιτιας, δοξει νυμφευτριας ειναι μαλλον η αποστολου τα
ρηματα. Ει δε τον σκοπον απαντα αναπτυξειε και ταυτην καιριαν ευρησει της
αποστολικης αξιας την παραινεσιν. ∆ια τι γαρ μακροτερον επεξεισι τουτωι τωι λογωι;
Ου γαρ ηρκει δια των ανωτερω τουτο σεμνοτερον ενδειξαμενον μεχρις εκεινου
στησαι την παραινεσιν; Τι γαρ εχει πλειον του «Τηι γυναικι ο ανηρ την οφειλομενην
ευνοιαν αποδιδοτω» και «Ὁ ανηρ του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει», το «Μη
αποστερειτε αλληλους, ει μη τι αν εκ συμφωνου προς καιρον»; πλεον μεν ουδεν. Το
δε εν βραχει και αμυδρως ειρημενον εκει δια πλειονων ενταυθα σαφεστερον
εξειργασατο. Ποιει δε τουτο μιμουμενος τον αγιον του Θεου Σαμουηλ. Καθαπερ γαρ
εκεινος μετα πασης ακριβειας τους περι της βασιλειας εξηγειται νομους τοις
ιδιωταις, ουχ ινα δεξωνται αλλ' ινα μη δεξωνται, και δοκει μεν διδασκαλιας το
πραγμα ειναι, το δε αληθες αποτροπη τις ην της επιθυμιας αυτων της ακαιρου, ουτω
και ο Παυλος του γαμου την τυραννιδα συνεχεστερον στρεφει και σαφεστερον,
τουτους αυτους τοις ρημασιν εκειθεν εξελκυσαι βουλομενος. Ειπων γαρ· «Ἡ γυνη
του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει», επαγει· «Μη αποστερειτε αλληλους ει μη τι αν
εκ συμφωνου, ινα σχολασητε τηι νηστειαι και τηι προσευχηι.» Ὁραις πως ανυποπτως
και ανεπαχθως τους εν τωι γαμωι μενοντας εις την της εγκρατειας γυμνασιαν
ενηγαγε; Παρα μεν γαρ την αρχην απλως το πραγμα επηινεσεν ειπων· «Καλον
ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι.» Ἐνταυθα δε και παραινεσιν προσεθηκεν ειπων·
«Μη αποστερειτε αλληλους ει μη τι αν εκ συμφωνου.» ∆ια τι δε και εν παραινεσει
οπερ θειναι ηβουλετο εισηγαγεν αλλ' ουκ εν επιταγματος σχηματι; Ου γαρ ειπεν·
αποστερειτε μεν αλληλους, συμφωνως δε, ινα σχολασητε τηι προσευχηι, αλλα τι; «Μη
αποστερειτε αλληλους ει μη τι αν εκ συμφωνου.» Ὅτι ουτος προσηνεστερος ο λογος
εγενετο, του διδασκαλου την γνωμην δεικνυς ου μετα σφοδροτητος τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

απαιτουσαν, οτε μαλιστα και μετα πολλης της ευγνωμοσυνης η εκτισις γινεται. Ου
τουτωι δε μονον παραμυθειται τον ακροατην αλλα και τωι το μεν τραχυ βραχεσι
συστειλαι ρημασι, πριν η δε αλγησαι τον ακουοντα επι τα ηδυτερα μεταπηδησαι και
τουτοις ενδιατριψαι μαλλον.
30 ∆ια τι ει τιμιος ο γαμος τοις νηστευουσι παραινει ο αποστολος συνουσιας
απεχεσθαι. Ἄξιον δε εξετασαι κακεινο, τι δηποτε, ειπερ τιμιος ο γαμος και η κοιτη
αμιαντος, ουκ αφιησιν αυτον χωραν εχειν εν τωι της νηστειας και της προσευχης
καιρωι. Ὅτι των σφοδρα ατοπων ην Ἰουδαιους μεν–οις απαντα τα σωματικα
διατετυπωτο, οις και δυο γυναικας εχειν ηφειτο και τας μεν εκβαλλειν, τας δε
αντεισαγειν–τοσαυτην ποιεισθαι του πραγματος προνοιαν ως μελλοντας θειων
ακουειν λογων αποστηναι και της κατα νομον μιξεως και ταυτα ου μιαν ουδε δυο
μονον ημερας αλλα και πλειους, ημας δε τους τοσαυτης απολαυοντας χαριτος, τους
πνευμα λαβοντας, τους νεκρωθεντας, τους συνταφεντας τωι Χριστωι, τους υιοθεσιας
αξιωθεντας, τους εις τοσαυτην αναχθεντας τιμην μετα τοσαυτα και τηλικαυτα
αγαθα μηδε εις την αυτην αφικεσθαι τοις νηπιοις εκεινοις σπουδην. Ει δε επιμενοι
τις παλιν ζητων, αυτος δε ο Μωυσης δια τι τους Ἰουδαιους της ομιλιας ταυτης
απηγαγεν, εκεινο αν ειποιμι οτι ει και τιμιος ο γαμος αλλα μεχρι τοσουτου φθασαι
δυναιτ' αν ωστε μη μολυναι τον χρωμενον, το δε και αγιους αποφαινειν, ουκετι της
εκεινου δυναμεως αλλα της παρθενιας εστιν. Ὅτι δε ου Μωυσης μονον ουδε Παυλος
ταυτα παρηγγελον, ακουσον τι φησιν ο Ἰωηλ· «Ἁγιασατε νηστειαν, κηρυξατε
θεραπειαν, συναγαγετε εκκλησιαν, συναγαγετε πρεσβυτερους.» Ἀλλ' εκεινο ισως
ζητεις, που γυναικος απεχεσθαι εκελευσεν; «Ἐξελθετω», φησι, «νυμφιος εκ του
κοιτωνος αυτου και νυμφη εκ του παστου αυτης.» Τουτο γαρ και Μωσαικου μειζον
εστιν επιταγματος. Ει γαρ νυμφιον και νυμφην, οις ακμαζει τα της επιθυμιας, οις η
νεοτης σφριγαι, οις ο ποθος ακαθεκτος, ου χρη συνιεναι κατα τον της νηστειας
καιρον και της προσευχης, ποσωι μαλλον τους λοιπους τους ουκ εχοντας τοσαυτην
μιξεως αναγκην; Τον γαρ ευχομενον ως χρη και νηστευοντα παντα απορριψαι δει
ποθον βιωτικον, πασαν φροντιδα και διαχυσιν και πανταχοθεν εαυτον συναγαγοντα
καλως ουτω προσιεναι τωι Θεωι. ∆ια τουτο και η νηστεια καλον οτι περικοπτει τας
της ψυχης φροντιδας και την περιρρεουσαν τον νουν ολιγωριαν αναστελλουσα
ολην προς εαυτην επιστρεφει την διανοιαν. Τουτο και ο Παυλος αινιττομενος απαγει
της μιξεως και τηι λεξει σφοδρα καιριως κεχρηται. Ου γαρ ειπεν· ινα μη μολυνθητε,
αλλ' «Ἵνα σχολαζητε τηι νηστειαι και τηι προσευχηι», ως της προς γυναικα ομιλιας ουκ
εις ακαθαρσιαν αλλ' εις ασχολιαν αγουσης.
31 Ὅτι αναγκαιως απεστησε συνουσιας τους μελλοντας σχολαζειν ευχηι.
Ὅπου γαρ νυν μετα την τοσαυτην ασφαλειαν πειραται εμποδιζειν ημιν κατα τον της
προσευχης καιρον ο διαβολος, αν διακεχυμενην λαβηι ψυχην και υπο της προς την
γυναικα συμπαθειας μεμαλαγμενην, τι ουν εργασεται τηιδε κακεισε τους της
διανοιας αναρριπιζων οφθαλμους; Ὅπερ ινα μη παθωμεν μηδε οτε μαλιστα ιλεω
σπουδαζομεν ημιν καταστησαι τον Θεον, τοτε αυτωι προσκρουωμεν δια της ουτω
ματαιας ευχης, κελευει της κοιτης απηλλαχθαι τοτε.
32 Ὅτι ραθυμως ευχομενοι ου μονον ουκ εξιλεουμεθα αλλα και
παροξυνομεν τον Θεον. Ει γαρ οι τοις βασιλευσι προσιοντες–τι λεγω βασιλευσιν; –
εσχατοις μεν ουν αρχουσι και δεσποταις δουλοι εντυγχανοντες, αν τε υφ' ετερων
ηδικημενοι τουτο ποιωσιν αν τε αυτοι δεομενοι παθειν ευ αν τε οργην τινα καθ'
εαυτων εγηγερμενην κοιμισαι σπευδοντες και τους οφθαλμους και την διανοιαν
απασαν επιστρεψαντες προς εκεινους, ουτω ποιουνται την εντυχιαν, καν μικρον
απορραθυμησωσιν, ου μονον ου κατωρθωσαν υπερ ων εδεοντο αλλα και κακον τι
προσλαβοντες απωσθησαν. Ει οι θυμον ανθρωπων παυσαι βουλομενοι, τοσαυτηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

κεχρηνται τηι σπουδηι, τι πεισομεθα ημεις οι δειλαιοι, μετα τοσαυτης ραθυμιας τωι
παντων δεσποτηι προσιοντες Θεωι και ταυτα πολλωι μειζονος οργης οντες υπευθυνοι;
Ουτε γαρ οικετης δεσποτην ουτε αρχομενος βασιλεα παροξυνειεν αν ουτως ως τον
Θεον καθ' εκαστην ημεραν ημεις. Και τουτο εμφαινων ο Χριστος τα μεν εις τον
πλησιον αμαρτηματα εκατον εκαλει δηναρια, τα δε εις τον Θεον μυρια ταλαντα.
Ἐπει ουν τοσαυτην εν ταις ευχαις προσιμεν σβεσοντες οργην και ον ουτω καθ'
εκαστην εκπολεμουμεν την ημεραν καταλλαξοντες, εικοτως ημας απαγει της
ηδονης εκεινης μονονουχι λεγων· περι ψυχης ημιν ο λογος, αγαπητοι, υπερ των
εσχατων ο κινδυνος· τρεμειν δει και δεδοικεναι και συνεσταλθαι· δεσποτηι προσιμεν
φοβερωι πολλα παρ' υμων υβρισμενωι μεγαλα ημιν εχοντι και υπερ μεγαλων
εγκαλειν. Ου περιπλοκων ουτος ο καιρος ουτε ηδονων αλλα δακρυων και
στεναγμων πικρων, προσπτωσεως, εξομολογησεως ακριβους, λιτανειας
συντεταμενης, ικετηριας πολλης. Ἀγαπητον γαρ και μετα τοσαυτης προσελθοντα
σπουδης δυνηθηναι μειλιξασθαι την οργην εκεινην, ουχ οτι απηνης ουδ' οτι ωμος ο
δεσποτης ημων–και γαρ σφοδρα εστιν ημερος και φιλανθρωπος–αλλ' η των
αμαρτηματων των ημετερων υπερβολη ουδε τον χρηστον και επιεικη και πολυελεον
αφιησιν ημιν συγγνωναι ταχεως. ∆ιο φησιν· «Ἵνα σχολαζητε τηι νηστειαι και
προσευχηι.» Τι ουν αν ειη της δουλειας ταυτης πικροτερον; Βουλει, φησιν, επιδουναι
προς αρετην, αναπτηναι προς ουρανον, νηστειαις και ευχαις συνεχως προσκαρτερων
αποσμηξαι τον ρυπον της ψυχης; Ειτα αν μη βουληται εκεινη ταυτηι επινευσαι τηι
γνωμηι, αναγκη δουλευειν αυτης τηι λαγνειαι. ∆ια τουτο γαρ αρχομενος ελεγε·
«Καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι.» ∆ια τουτο και οι μαθηται προς τον κυριον
ειπον· «Ει ουτως εστιν η αιτια του ανθρωπου μετα της γυναικος, ου συμφερει
γαμησαι.» Λογισαμενοι γαρ οτι πολλη αναγκη θατερωι τωι μερει γενεσθαι την
επηρειαν και στενοχωρηθεντες υπο των λογισμων ταυτην αφηκαν την φωνην.
33 Ὅτι το δευτερον ειπειν περι των αυτων τον Χριστον εστι μιμουμενων. ∆ια
τουτο και ο Παυλος συνεχως αυτο στρεφει ινα εις τουτον τον λογισμον εμβαληι τους
Κορινθιους· «Ἕκαστος την εαυτου γυναικα εχετω, τηι γυναικι ο ανηρ την
οφειλομενην ευνοιαν αποδιδοτω, η γυνη του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει, μη
αποστερειτε αλληλους, επι το αυτο συνερχεσθε.» Ουδε γαρ οι μακαριοι τοτε εκεινοι
εκ πρωτης ευθεως τουτο επαθον της φωνης, αλλ' οτε εκ δευτερου ταυτα ηκουσαν,
τοτε συνειδον της εντολης την αναγκην. Και γαρ οτε εκαθητο επι του ορους ο
Χριστος, διελεχθη περι τουτου και μεθ' ετερα πολλα παλιν· ουτως αυτους εισηγαγεν
εις τον της εγκρατειας ερωτα. Ουτω συνεχως τα αυτα λεγομενα πλειονα εχει την
ενεργειαν. Κανταυθα ουν τον διδασκαλον μιμουμενος ο μαθητης συνεχως περι των
αυτων διαλεγεται· και ουδαμου την συγχωρησιν απλως τιθησιν αλλα μετα αιτιας,
«δια τας πορνειας» λεγων «και τους πειρασμους σατανικους και την ακρασιαν» και
ανυποπτως το της παρθενιας εγκωμιον εργαζομενος εν τοις περι του γαμου λογοις.
34 Ὅτι θαυμαστον και πολλων αξιον στεφανων η παρθενια. Ει γαρ τους εν
τωι γαμωι διατριβοντας δεδοικεν αποστησαι επιπολυ μη τινα παρεισδυσιν ο διαβολος
ευρηι, ποσων αν ειεν αξιαι στεφανων αι μηδε παρα την αρχην ταυτης δεηθεισαι της
παραμυθιας και μεχρι τελους αχειρωτοι διαμεινασαι; Καιτοι ουδε τα παρα του
διαβολου μηχανηματα εξ ισης αμφοτεροις προσαγεται. Τοις μεν γαρ ουτε ενοχλειν
αυτον οιμαι ειδοτα οτι πλησιον αυτοις η καταφυγη, καν τινος αισθωνται
σφοδροτερας προσβολης, εξεστιν ευθεως επι τον λιμενα καταφυγειν. Ουδε γαρ
αφιησιν αυτους ο μακαριος Παυλος πορρωτερω πλειν αλλ' υποστρεφειν ηνικα αν
καμωσι και παραινει παλιν επιτρεπων επι το αυτο συνερχεσθαι. Ἡ δε παρθενος δι'
ολου θαλαττευειν αναγκαζεται και πελαγος πλειν αλιμενον, καν ο χαλεπωτατος
διεγερθηι χειμων, ουδε ουτω θεμις ορμισαι το σκαφος αυτηι και αναπαυσασθαι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

Ὥσπερ ουν οι κατα την θαλατταν κακουργοι, ενθα μεν αν ηι πολις η επινειον η
λιμην, ουκ επιτιθενται τοις πλεουσι· τουτο γαρ ματην κινδυνευειν εστιν. Ἂν δε εν
μεσωι τωι πελαγει το σκαφος απολαβωσι, την ερημιαν των βοηθησοντων της τολμης
εφοδιον εχοντες, παντα κινουσι και στρεφουσι και ου προτερον αφιστανται εως αν η
καταδυσωσι τους εμπλεοντας η τουτο παθωσιν αυτοι. Ουτω και ο δεινος ουτος
πειρατης τηι παρθενωι πολυν επαγει τον χειμωνα και χαλεπην την ζαλην και
αφορητους τας τρικυμιας, παντα ανω και κατω κυκων, ωστε τηι βιαι και τηι ρυμηι
περιτρεψαι το σκαφος. Ἤκουσε γαρ οτι το επι το αυτο συνερχεσθαι η παρθενος ουκ
εχει, αλλ' αναγκη δι' ολου παλαιειν αυτην, δι' ολου μαχεσθαι προς τα πνευματικα
της πονηριας, εως αν εις τον ευδιον αληθως καταπλευσηι λιμενα. Καθαπερ γαρ
στρατιωτην γενναιον εξω τειχων αποκλεισας την παρθενον ο Παυλος, ουκ αφιησιν
ανοιγηναι τας πυλας αυτηι, καν σφοδρα ο πολεμιος αγριαινηι προς αυτην, καν αυτωι
τουτωι σφοδροτερος γινηται, τωι τον αντιπαλον μηδεμιαν εξουσιαν εχειν ανακωχης.
Ουχ ο διαβολος δε μονον αλλα και αυτος ο της επιθυμιας οιστρος μειζονως τοις μη
γεγαμηκοσιν ενοχλει. Και τουτο παντι που δηλον εστιν. Ὧν μεν γαρ την απολαυσιν
εχομεν, ου ταχεως υπο της επιθυμιας αλισκομεθα, της αδειας τηι ψυχηι ραθυμειν
συγχωρουσης. Και τουτο και παροιμια τις ημιν μαρτυρει, δημωδης μεν, σφοδρα δε
αληθης. Το γαρ εν εξουσιαι, φησιν, ετοιμον ουκ ειναι προς επιθυμιαν σφοδρον. Ἂν δε
ποτε κωλυθωμεν ων παλαι ημεν κυριοι, τουναντιον γινεται και τα δι' εξουσιαν παρ'
ημων καταφρονουμενα ταυτα οταν το κυρος ημων εκφυγηι σφοδροτερον ημων την
επιθυμιαν διηγειρε. Πρωτον μεν ουν ταυτηι μειζων παρα τοις γεγαμηκοσιν η γαληνη·
δευτερον δε οτι καν εις υψος αρθηναι φιλονεικησηι ποτε η φλοξ, καταστελλει
ταχεως αυτην επελθουσα η μιξις. Ἡ δε παρθενος ουκ εχουσα οτωι σβεσει το πυρ, οραι
μεν αυτο κορυφουμενον και εις υψος αιρομενον, σβεσαι δε ουκ ισχυουσα ενος
γινεται μονου του μη φλεχθηναι μαχομενη πυρι. Ἆρα εστι τι τουτου παραδοξοτερον,
πασαν ενδον βασταζειν την πυραν και μη καιεσθαι; Συστρεφειν μεν εν τοις της
ψυχης ταμιειοις την φλογα, ανεπαφον δε την διανοιαν διατηρειν; Ουδεις γαρ αυτηι
συγχωρει τους ανθρακας τουτους εξω κενωσαι, αλλ' οπερ ο παροιμιαστης αδυνατον
ειναι φησιν επι της των σωματων φυσεως, τουτο υπομενειν αυτη καταναγκαζεται
επι της ψυχης. Τι δε εκεινος φησι; «Περιπατησει τις επ' ανθρακων πυρος, τους δε
ποδας ου κατακαυσει;» Ἀλλ' ιδου αυτη περιπατει και φερει την βασανον. «Ἀποδησει
τις πυρ εν κολπωι, τα δε ιματια ου κατακαυσει;» Αυτη δε ουκ εν ιματιοις αλλ' ενδον
εχουσα το πυρ αγριαινον και ηχουν, ανεχεται και στεγει την φλογα. Ἔτ' ουν
τολμησει τις, ειπε μοι, τηι παρθενιαι τον γαμον παραβαλειν; Ἀντιβλεψαι δε ολως;
Ἀλλ' ουκ αφιησιν ο μακαριος Παυλος πολυ το μεσον εκατερου του πραγματος θεις.
Ἡ μεν γαρ τα του κυριου, φησιν, η δε τα του κοσμου μεριμναι. Συναγαγων τοινυν εις
ταυτον τους γεγαμηκοτας και ταυτηι χαρισαμενος, ακουσον πως αυτοις ονειδιζει
παλιν· «Ἐπι το αυτο», γαρ φησι, «συνερχεσθε ινα μη πειραζηι υμας ο Σατανας.» Και
δειξαι βουλομενος οτι ου της εκεινου πειρας το παν εστιν αλλα της ημετερας
νωθειας το πλεον την κυριωτεραν αιτιαν επηγαγε «δια την ακρασιαν υμων» ειπων.
Τις ουν ουκ αν ερυθριασειε ταυτα ακουων; Τις ουκ αν σπουδασειεν εκφυγειν της
ακρασιας τον ψογον; Ουδε γαρ προς παντας η παραινεσις αυτη αλλα προς τους
σφοδρα κατωφερεις. Ἂν ουτως ηις δουλος των ηδονων, φησιν, αν ουτω χαυνος ως
δια παντος εκκεχυσθαι προς την μιξιν και κεχηνεναι, συνερχου τηι γυναικι. Ουκ αρα
αποδεχομενου ουδε επαινουντος η συγχωρησις αλλα σκωπτοντος και
καταγινωσκοντος. Ουδε γαρ αν ει μη σφοδρα ηθελησε καθαψασθαι της των
φιληδονων ψυχης, την της ακρασιας εθηκε λεξιν, εμφατικωτεραν ουσαν και πολυν
εχουσαν τον ψογον. ∆ια τι γαρ ουκ ειπε δια την ασθενειαν υμων; Ὅτι εκεινο μαλλον
συγγινωσκοντος ην, το δε της ακρασιας ειπειν δεικνυντος της ραθυμιας την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

υπερβολην. Ουκουν ακρασιας το μη δυνασθαι πορνειας απεχεσθαι, ει μη δια παντος
τις εχοιτο της γυναικος και της μιξεως απολαυοι. Τι ουν αν ειποιεν ενταυθα οι την
παρθενιαν περιττον ειναι τιθεμενοι; Αυτη μεν γαρ οσωι αν επιταθηι τοσουτωι μειζον
εχει το εγκωμιον. Ὁ δε γαμος οταν αυτωι τις κατακορως κεχρημενος ηι, τοτε μαλιστα
επαινου παντος απεστερηται. «Τουτο», γαρ φησι, «λεγω κατα συγγνωμην ου κατ'
επιταγην.» Ἔνθα δε αν ηι συγγνωμη, χωραν επαινος ουκ αν εχοι. Ἀλλα και περι των
παρθενων διαλεγομενος φησιν· «Ἐπιταγην κυριου ουκ εχω, γνωμην δε διδωμι.»
Μηποτε ουν αρα το πραγμα εξεωσεν; Ἄπαγε. Ἐπι μεν γαρ της παρθενου γνωμην
διδωσιν, ενταυθα δε συγγνωμην. Ἐπιταττει δε ουδετερον ου δια την αυτην αιτιαν,
αλλ' ενταυθα μεν ινα μη τις αναβηναι απο της ακρασιας βουλομενος κωλυηται ως
επιταγματος αναγκηι δεδεμενος· εκει δε ινα μη τις αναβηναι προς την παρθενιαν
αδυνατων κατακρινηται ως προσταγματος παρακουων. Ουκ επιταττω παρθενευειν,
φησι· δεδοικα γαρ του πραγματος το δυσκατορθωτον. Ουκ επιταττω συνεχως
συνερχεσθαι τηι γυναικι· ακρασιας γαρ ου βουλομαι ειναι νομοθετης. Ειπον,
συνερχεσθε, κατω καταβηναι κωλυων, ου την προσωτερω προθυμιαν εμποδιζων.
Ουκ αρα αυτου βουλημα προηγουμενον εστι το χρησθαι δια παντος γυναικι, αλλ' η
των ραθυμοτερων τουτο ενομοθετησεν ακρασια. Ἐπει ει το Παυλου βουλημα θελεις
μαθειν, ακουσον ποιον εστι· «Θελω», φησι, «παντας ανθρωπους ειναι ως και
εμαυτον» εν εγκρατειαι. Ουκουν ει παντας θελεις εν εγκρατειαι ειναι, ουδενα θελεις
ειναι εν γαμωι. Ουδε γαρ ου μην δια τουτο κωλυω τοις βουλομενοις ουδε αιτιωμαι
αλλ' ευχομαι μεν και ποθω παντας ειναι ως και εμαυτον, συγχωρω δε κακεινο δια
τας πορνειας. ∆ια τουτο και αρχομενος ειπον· «Καλον ανθρωπωι γυναικος μη
απτεσθαι.»
35 Ὅτι αναγκαιως εθηκεν εις το της εγκρατειας υποδειγμα. Τινος δε ενεκεν
ενταυθα εαυτου μεμνηται λεγων· «Θελω δε παντας ανθρωπους ειναι ως και
εμαυτον;» Καιτοι ει μη τουτο προσεκειτο· «Ἀλλ' εκαστος ιδιον εχει χαρισμα», την
περιαυτολογιαν εξεφυγεν αν. Τινος ουν ενεκεν προσεθηκεν· «Ὡς και εμαυτον;» Ουκ
επαιρων εαυτον· ουτος γαρ εστιν ο πλεονεκτησας μεν των αποστολων εν τοις υπερ
του κηρυγματος πονοις, αναξιον δε και της προσηγοριας αποστολικης εαυτον ειναι
νομιζων. Ειπων γαρ οτι «Ἐγω ειμι ο ελαχιστος των αποστολων», ωσπερ τι της αξιας
αυτου μειζον φθεγξαμενος επιλαμβανεται ταχεως εαυτου λεγων· «Ὃς ουκ ειμι
ικανος καλεισθαι αποστολος.» Τινος ουν ενεκεν ενταυθα τηι παραινεσει προσκειται;
Ουχ απλως ουδε ως ετυχεν, αλλ' ᾔδει τους μαθητας τοτε μαλιστα εις τον των καλων
εναγομενους ζηλον, οταν παρα των διδασκαλων εχωσι τα παραδειγματα. Ὥσπερ ουν
ο χωρις εργων εν τοις λογοις μονοις φιλοσοφων ουδεν ονινησι μεγα τον ακροατην,
ουτως ο παρ' εαυτου πρωτου κατορθωθεισαν εχων δειξαι την συμβουλην, ταυτηι
μαλιστα παντων επαγεται τον ακουοντα. Προς δε τουτοις και φθονου και τυφου
καθαρευοντα δεικνυσιν εαυτον· το γαρ εξαιρετον τουτο κοινον ειναι βουλεται των
μαθητων, ουδεν αυτων πλεον εχειν ζητων αλλ' εν απασιν αυτους εξισουν εαυτωι
θελων. Ἔχω και τριτην αιτιαν ειπειν. Ποιαν δη ταυτην; ∆υσκολον ειναι το πραγμα
εδοκει και ου κατα την των πολλων ευκολιαν. Βουλομενος ουν αυτο δειξαι ραιστον,
τον ηνυκοτα εις μεσον τιθησιν, ινα μη σφοδρα επιπονον ειναι αυτο νομιζωσιν αλλα
προς τον ηγησαμενον ιδοντες μετα του θαρρειν και αυτοι της αυτης επιβαινωσιν
οδου. Τουτο και αλλαχου ποιει. Τοις Γαλαταις γαρ διαλεγομενος και τον απο του
νομου φοβον εκλυσαι σπευδων, δι' ον επι την παλαιαν κατεφεροντο συνηθειαν
πολλα των εκει φυλαττοντες, τι φησι; «Γινεσθε ως εγω, οτι καγω ως υμεις.» Ὃ δε
λεγει τοιουτον εστιν· ουκ αν εχοιτε, φησιν, ειπειν οτι εξ εθνων επιστρεψας νυν και
τον εκ της του νομου παραβασεως ουκ ειδως φοβον, ακινδυνως απαντα ταυτα
φιλοσοφεις προς ημας. Και γαρ εγω, φησιν, ως υμεις εδουλευσα ταυτην την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

δουλειαν ποτε· εγενομην υπο τοις επιταγμασι του νομου· εφυλαξα των εντολων τας
παρατηρησεις· αλλα της χαριτος επιφανεισης ολον εμαυτον απ' εκεινου προς ταυτην
μετεθηκα. Ουκετι γαρ το πραγμα παραβασις εστιν «ανδρι γενομενων ημων ετερωι»·
ωστε ουδεις αν εχοι τουτο λεγειν οτι ετερα πραττων ετερα παραινω ουδε οτι το
εμαυτου σκοπησας ασφαλες υμας εις κινδυνον ενεβαλον. Ει γαρ κινδυνος το πραγμα
ην, ουκ αν εμαυτον προυδωκα ουδ' αν της οικειας ημελησα σωτηριας. Ὥσπερ ουν
εκει το παραδειγμα παρ' εαυτου θεις τον φοβον εξελυσεν, ουτω και ενταυθα την
αγωνιαν εκβαλλει μεσον εαυτον εμβαλων.
36 Ὅτι μετριαζων ο αποστολος την παρθενιαν χαρισμα καλει. «Ἀλλ' εκαστος
ιδιον χαρισμα εχει», φησιν, «ο μεν ουτως, ο δε ουτως.» Θεα της αποστολικης
ταπεινοφροσυνης ουδαμου τον χαρακτηρα παραπολλυμενον αλλ' ακριβως
πανταχου διαλαμποντα. Χαρισμα Θεου καλει το εαυτου κατορθωμα, και ενθα πολυν
ιδρωσεν ιδρωτα, τουτο ολον ανατιθησι τωι δεσποτηι. Και τι θαυμαστον ει επι της
εγκρατειας τουτο ποιει, οπου γε και περι του κηρυγματος διαλεγομενος τωι αυτωι
κεχρηται τροπωι, περι του κηρυγματος υπερ ου μυριους ηνεγκε πονους, θλιψεις
συνεχεις, ταλαιπωριας αφατους, θανατους καθημερινους; Τι ουν περι τουτου φησι;
«Πλεον αυτων παντων εκοπιασα, ουκ εγω δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι.» Ου
το μεν αυτου, το δε του Θεου φησιν αλλ' ολον του Θεου. Τουτο ευγνωμονος οικετου
μηδεν ιδιον νομιζειν αλλα παντα δεσποτικα, μηδεν ιδιον ηγεισθαι αυτου αλλα
παντα του κυριου. Τουτο και ετερωθι ποιει. Ειπων γαρ «Ἔχοντες χαρισματα κατα
την χαριν την δοθεισαν ημιν διαφορα», προιων προστασιας και ελεημοσυνας και
μεταδοσεις εν τουτοις ηριθμησεν. Ὅτι δε κατορθωματα ταυτα και ου χαρισματα
παντι που δηλον εστιν. Ταυτα δε ειπον ιν' οταν ακουσηις αυτου λεγοντος «Ἕκαστος
ιδιον χαρισμα εχει», μη αναπεσηις μηδε ειπηις προς εαυτον· ου δειται το πραγμα της
εμης σπουδης· χαρισμα αυτο ο Παυλος εκαλεσε. Μετριαζων γαρ, ουκ εις την των
χαρισματων ταξιν καταλεξαι την εγκρατειαν βουλομενος τουτο φησιν. Ουκ αν γαρ
ουτως ηναντιωθη και εαυτωι και τωι Χριστωι, τωι μεν Χριστωι λεγοντι· «Εισιν ευνουχοι
οιτινες ευνουχισαν εαυτους δια την βασιλειαν των ουρανων», και επαγαγοντι· «Ὁ
δυναμενος χωρειν χωρειτω»· εαυτωι δε καταδικαζοντι τας χηρειαν μεν ελομενας ου
βουληθεισας δε επιμειναι τηι προθεσει. Ει γαρ χαρισμα εστι, τινος ενεκεν αυταις
απειλεις λεγων οτι «Ἔχουσι κριμα οτι την πρωτην πιστιν ηθετησαν;» Ουδαμου γαρ
τους ουκ εχοντας χαρισματα ο Χριστος εκολασεν αλλα πανταχου τους βιον ουκ
επιδεικνυμενους ορθον· και τουτο εστι το μαλιστα επιζητουμενον παρ' αυτωι
πολιτεια αριστη και εργα αληπτα. Των δε χαρισματων η διανομη ουκ εν τηι του
λαμβανοντος κειται προαιρεσει αλλ' εν τηι του παρεχοντος κρισει. ∆ια τουτο
ουδαμου τους τα θαυματα εργαζομενους ο Χριστος επαινει αλλα και τους μαθητας
επι τουτωι μεγα φρονουντας απαγει της τοιαυτης ηδονης λεγων· «Μη χαιρετε οτι τα
δαιμονια υμιν υπακουει.» Οι γαρ μακαριζομενοι πανταχου οι ελεημονες εισιν, οι
ταπεινοι, οι επιεικεις, οι τηι καρδιαι καθαροι, οι ειρηνοποιοι, οι ταυτα παντα και τα
τουτοις ομοια πραττοντες. Και αυτος δε ο Παυλος τα κατορθωματα αριθμων τα
εαυτου εν τουτοις και της εγκρατειας εμνημονευσεν. Ειπων γαρ· «Ἐν υπομονηι
πολληι, εν θλιψεσιν, εν αναγκαις, εν διωγμοις, εν στενοχωριαις, εν πληγαις, εν
φυλακαις, εν κοποις, εν ακαταστασιαις, εν αγρυπνιαις, εν νηστειαις», επηγαγεν «εν
αγνειαι», ουκ αν τουτο ποιησας ει χαρισμα το πραγμα ην. Τι δε; Και σκωπτει τους ουκ
εχοντας αυτην ακρατεις αυτους καλων. ∆ια τι δε και ο μη εκγαμιζων την εαυτου
παρθενον κρειττον ποιει; Τινος δε ενεκεν μακαριωτερα η χηρα εαν ουτως μεινηι;
Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, ου θαυματων αλλα εργων οι μακαρισμοι ωσπερ ουν και
κολασεις. Πως δε και επιμενει παλιν παραινων υπερ των αυτων ει μη ημιν το
πραγμα ην και μετα την του Θεου ροπην και της παρ' ημων εδειτο σπουδης; Ειπων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

γαρ· «Θελω παντας ανθρωπους ειναι ως και εμαυτον» εν εγκρατειαι, παλιν φησι·
«Λεγω δε τοις αγαμοις και ταις χηραις, καλον αυτοις εστιν εαν μεινωσιν ως καγω.»
Παλιν ουν εαυτον τιθησι δια την αυτην αιτιαν. Το γαρ παραδειγμα εγγυθεν εχοντες
και οικειον μειζονως αν των της παρθενιας κατετολμησαν πονων. Ει δε και
ανωτερω λεγων· «Θελω παντας ειναι ως και εμαυτον», και ενταυθα· «Καλον αυτοις
εαν μεινωσιν ως καγω», ουδαμου την αιτιαν προστιθησι, μη θαυμασηις. Ου γαρ
απαυθαδιζομενος τουτο ποιει αλλ' ικανην ειναι νομιζων αιτιαν την αυτου γνωμην
μεθ' ης το πραγμα κατωρθωσεν.
37 Ὅτι πολλαι εν τοις δευτεροις γαμοις αι αηδιαι. Ει δε τις και λογισμων
ακουσαι εθελοι, πρωτον μεν την παρα παντων των ανθρωπων εξεταζετω δοξαν,
επειτα και τα περι το πραγμα συμβαινοντα. Των γαρ νομοθετων τους τοιουτους ου
κολαζοντων γαμους αλλ' επιτρεποντων και συγχωρουντων, πολλοι και παρα
πολλων εν τε οικιαις και κατα την αγοραν κατ' αυτων γινονται λογοι σκωπτοντων,
μεμφομενων, αποστρεφομενων. Των γαρ τους ορκους παραβαινοντων ουχ ηττον
τους τοιουτους απαντες εκτρεπονται, ως ειπειν, ουτε φιλους ποιησασθαι θαρρουντες
ουτε συνθηκας θεσθαι προς αυτους ουτε αλλο πιστευσαι ουδεν. Ὅταν γαρ ιδωσιν
αυτους συνηθειας τοσαυτης και φιλιας και ομιλιας και κοινωνιας την μνημην ουτως
ευκολως απο της αυτων ψυχης εκβαλλοντας, ναρκη τις αυτοις απο τουτων
καταχειται των λογισμων και ουκ αν αυτους μετα πασης προσιοιντο γνησιοτητος ως
ευκολους και αλλοπροσαλλους. Ου δια ταυτα δε μονον αυτους αποστρεφονται αλλα
και δι' αυτην των γινομενων την αηδιαν. Τι γαρ ατερπεστερον, ειπε μοι, η οταν μετα
τον πολυν κωκυτον και τας οιμωγας και τα δακρυα και την αυχμηραν κομην και την
μελαιναν στολην εξαιφνης κροτοι και πασταδες γαμηλιοι και θορυβος απ' εναντιας
τωι προτερωι, ωσπερ υποκριτων εν σκηνηι παιζοντων και νυν μεν τουτο, νυν δε
εκεινο γινομενων; Και γαρ εκει τον αυτον ιδοις αν ποτε μεν βασιλεα, ποτε δε
παντων πενεστερον. Κανταυθα ο πρωην περι τον ταφον εγκαλινδουμενος νυμφιος
εξαιφνης· ο τας τριχας τιλλων, στεφανον επι της αυτης παλιν φερει κεφαλης, ο
κατηφης και στυγνος και πολλα πολλακις μετα δακρυων προς τους παρακαλουντας
εγκωμια της απελθουσης διελθων και τον βιον αβιωτον ειναι φησας αυτωι, και προς
τους απαγοντας αυτον του θρηνου δυσχερανας, πολλακις μεταξυ τουτων αυτων
ωραΐζεται και καλλωπιζεται παλιν και τοις πρωην δεδακρυμενοις οφθαλμοις,
τουτοις μετα γελωτος εις τους αυτους ενοραι και τωι στοματι τουτωι φιλοφρονειται
και ασπαζεται παντας δι' ου πρωην ταυτα παντα εξωμνυτο. Το δε παντων
ελεεινοτερον ο τοις παισιν επεισαγομενος πολεμος, η ταις θυγατρασιν
συνοικιζομενη λεαινα· τουτο γαρ η μητρυια πανταχου. Ἐντευθεν η καθημερινη
στασις και μαχη, εντευθεν ο ξενος εκεινος και καινοτερος ζηλος προς την ουκ
ενοχλουσαν γινομενος. Οι μεν γαρ ζωντες και βαλλουσι τωι φθονωι και βαλλονται,
προς δε τους τετελευτηκοτας και οι πολεμιοι σπενδονται. Ἀλλ' ουκ ενταυθα αλλα
ζηλοτυπειται η κονις και η τεφρα και μισος προς την κατορωρυγμενην αφατον και
λοιδοριαι και σκωμματα και κατηγοριαι προς την διαλυθεισαν εις γην· εχθρα
ασπονδος προς την λελυπηκυιαν ουδεν. Τι ταυτης γενοιτ' αν της αλογιας χειρον, τι
της ωμοτητος; Ουδεν παρα της απελθουσης ηδικημενη–τι λεγω ηδικημενη; Τους
πονους μεν αυτης καρπουμενη και τοις αγαθοις εντρυφωσα τοις εκεινης ου παυεται
σκιαμαχουσα προς αυτην· και την ουδεν λελυπηκυιαν, πολλακις δε ουδε οφθεισαν
αυτηι ποτε, μυριοις καθ' εκαστην ημεραν βαλλει σκωμμασι και δια των εκεινης
εγγονων την ουκετ' ουσαν αμυνεται και τον ανδρα πολλακις οπλιζει κατ' αυτων,
οταν αυτη μηδεν ανυηι. Ἀλλ' ομως απαντα ταυτα ραιστα και φορητα τοις ανθρωποις
εδοξεν ειναι, μονον ινα μη την απο της επιθυμιας φερειν αναγκαζωνται τυραννιδα.
Ἀλλ' ουχ η παρθενος προς ταυτην ιλιγγιασε την παραταξιν ουδε εφυγε την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

συμβολην την ουτως αφορητον τοις πολλοις ειναι δοκουσαν αλλ' εστη γενναιως και
την απο της φυσεως ανεδεξατο μαχην. Πως ουν αν τις αυτην κατ' αξιαν θαυμασειεν
οταν οι μεν αλλοι και δευτερων δεωνται γαμων ινα μη κατακαιωνται, αυτη δε μηδε
ενος αψαμενη δια παντος εστιν αγια και ατρωτος; ∆ια ταυτα και προ τουτων δια
τους αποκειμενους εν τοις ουρανοις τηι χηρειαι μισθους ο τον Χριστον εχων εν εαυτωι
λαλουντα ελεγε· «Καλον αυτοις εστιν εαν μεινωσιν ως καγω.» Ουκ ισχυσας εις την
ανωτατω κορυφην αναβηναι; Της γουν μετ' εκεινην μη αποπεσηις· τοσουτον η
παρθενος σου εχετω πλεον οσον την μεν ουδε απαξ επιθυμια κατεπαλαισε, σε δε
κρατησασα προτερον ουκ ισχυσε δια παντος κατασχειν. Και συ μεν μετα την ητταν
ενικησας, εκεινη δε καθαραν ηττης απασης εχει την νικην και τωι τελει συναπτομενη
σοι κατα την αρχην υπερεχει μονον.
38 ∆ια τι τοις μεν γεγαμηκοσι πολλην διδωσι την παραμυθιαν, την δε
παρθενον ουκ αναπαυει των πονων. Πως ουν; Τοις μεν γεγαμηκοσι πολλην διδωσι
την παραμυθιαν ως μηδε ακοντος θατερου αποστερειν αυτους αλληλων μητε την εκ
συμφωνιας γινομενην στερησιν επι πολυ προαγειν. Και δευτερον παλιν επετρεψε
γαμον, εαν βουλωνται, υπερ του μη πυρουσθαι. Τοις δε παρθενευουσιν ουδεμιαν
τοιαυτην δεδωκε παραμυθιαν, αλλα τους μεν επι τοσουτον αναπαυσας παλιν ανιησι,
την δε ουδε μικρον αναπνεουσαν αλλα δι' ολου μαχομενην αφιησιν εσταναι
διηνεκως και βαλλεσθαι υπο των επιθυμιων και ουδε μικρας αυτην λαβεσθαι
διδωσιν ανακωχης. ∆ια τι γαρ ουκ ειπε και προς αυτην· «Ει δε ουκ εγκρατευεται,
γαμησατω»; Ὅτι ουδε προς τον αθλητην ειποι τις αν μετα το ριψαι το ιματιον και
αλειψασθαι και εις το σταδιον εισελθειν και καταπασασθαι την κονιν· αποστηθι και
φυγε τον ανταγωνιστην· αλλ' αναγκη λοιπον δυοιν θατερον η στεφανωθεντα η
πεσοντα και καταισχυνθεντα απελθειν. Ἐν παιδοτριβωι μεν γαρ και παλαιστραι οπου
προς τους οικειους η γυμνασια και τοις φιλοις ως εναντιοις συμπλεκεται και του
πονειν και του μη πονειν αυτος εστι κυριος. Ὅταν δε απογραψηται και συλλεγηται
θεατρον και ο αγωνοθετης παρηι και οι θεαται καθεζωνται και εισαγηται ο
ανταγωνιστης και αντιπαραταττηται, την εξουσιαν αυτων ο των αγωνων παρηιρηται
νομος. Και τηι παρθενωι τοινυν, εως αν μεν βουλευοιτο προτερον δεοι γαμειν η μη
γαμειν, ακινδυνος ο γαμος. Ἐπειδαν δε εληται και απογραψηται, εισηγαγεν εαυτην
εις το σταδιον. Τις ουν τολμησει, του θεατρου συγκροτουμενου και θεωρουντων μεν
ανωθεν αγγελων, αγωνοθετουντος δε του Χριστου, μαινομενου δε του διαβολου και
τριζοντος και συμπλεκομενου προς την παλην και μεσου κατεχομενου παρελθων εις
μεσον ειπειν· φυγε τον εχθρον, ενδος τοις πονοις, αποστηθι της λαβης, μη
καταβαληις, μηδε υποσκελισηις τον ανταγωνιστην αλλα παραχωρει της νικης αυτωι;
Και τι λεγω προς τας παρθενους; Προς τας χηρας ουκ αν τις τολμησειε ταυτην ρηξαι
την φωνην αλλ' αντι ταυτης εκεινην την φοβεραν οτι «Ἐαν καταστρηνιασωσι του
Χριστου και γαμησαι θελησωσι, κριμα εξουσιν οτι την πρωτην πιστιν ηθετησαν.» Και
μην αυτος φησιν οτι «Λεγω τοις αγαμοις και ταις χηραις, καλον αυτοις εαν μεινωσιν
ως καγω· ει δε ουκ εγκρατευονται, γαμησατωσαν.» Και παλιν· «Ἐαν κοιμηθηι ο ανηρ
αυτης ελευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν κυριωι.»
39 Ποιαι χηραι και ποιαι παρθενωι επιτρεπει γαμεισθαι ο Παυλος. Πως ουν ην
αφιησιν ελευθεραν παλιν κολαζει και ον εν κυριωι φησιν ειναι γαμον τουτον ως
παρανομως γινομενον κατακρινει; Μη δεισηις· ου τον αυτον αλλ' ετερον. Ὥσπερ γαρ
λεγων· «Ἐαν γαμηι η παρθενος ουχ ημαρτεν», ου περι της αποτεταγμενης τωι γαμωι
φησι· δηλον γαρ απασιν οτι αυτη ημαρτε και αμαρτιαν αφορητον. Ἀλλα περι της
απειρογαμου μεν ετι, ουπω δε ουδε τουτο ουδε εκεινο ψηφισαμενης αλλ' εν
μεταιχμιωι τουτων εκατερων μενουσης των λογισμων. Ουτω και χηραν ενταυθα μεν
την απλως ουκ εχουσαν ανδρα φησιν, ουπω δε και τηι της οικειας προαιρεσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ψηφωι προσδεδεμενην αλλ' ελευθεραν ουσαν και τουτο ελεσθαι κακεινο· εκει δε την
ουκετι κυριαν ουσαν ετερωι παλιν ομιλησαι νυμφιωι, αλλ' εις τους της εγκρατειας
εμβεβηκυιαν αγωνας. Ἔστι γαρ και χηραν ειναι και μη καταλεγεσθαι εις το των
χηρων αξιωμα, οταν μηδεπω ηι τουτο καταδεξαμενη. ∆ιο και αυτος φησι· «Χηρα
καταλεγεσθω μη ελαττον ετων εξηκοντα γεγονυια, ενος ανδρος γυνη.» Την μεν γαρ
απλως χηραν αφιησι γαμειν ει βουλοιτο, την δε επαγγειλαμενην τωι Θεωι χηρευειν
δια παντος, ειτα γαμηθεισαν, καταδικαζει σφοδρως οτι τας προς τον Θεον συνθηκας
επατησεν. Ου ταυταις ουν αλλ' εκειναις φησιν· «Ει δε ουκ εγκρατευονται,
γαμησατωσαν· κρειττον γαρ εστι γαμησαι η πυρουσθαι.» Ὁραις ουδαμου τον γαμον
καθ' εαυτον θαυμαζομενον αλλα δια τας πορνειας, δια τους πειρασμους, δια την
ακρασιαν; Ἄνω μεν γαρ ταυτα απαντα τιθησιν, ενταυθα δε επειδη σφοδρα αυτων
καθηψατο τοις ονειδεσι, ρημασιν ευφημοτεροις παλιν το αυτο πραγμα καλει,
εμπρησμον αυτο και πυρωσιν ονομαζων. Και ουδε ενταυθα ηνεσχετο μη πληξας τον
ακροατην παρελθειν. Ου γαρ ειπεν· ει δε βιαν τινα πασχουσιν υπο της επιθυμιας, ει
δε περιτρεπονται, ει δε μη δυνανται. Ουδεν τοιουτον ο των πασχοντων εστι και
συγγνωμης αξιων. Ἀλλα τι; «Ει δε ουκ εγκρατευονται», ο των ουκ εθελοντων εστιν
ενεργειν δια την ραθυμιαν. ∆εικνυσι γαρ οτι κυριοι οντες του πραγματος παρα το μη
βουλεσθαι πονειν ουκ ανυουσιν. Ἀλλ' ομως ουδε ουτως αυτους κολαζει ουδε
τιμωριας υπευθυνους ποιει, αλλ' επαινων αποστερησας μονον μεχρι του δια των
ρηματων ψογου την σφοδροτητα επιδεικνυται, παιδοποιΐας μεν ουδαμου
μεμνημενος της ευπροσωπου και σεμνης αιτιας του γαμου, πυρωσεως δε και
ακρασιας και πορνειας και πειρας σατανικης και υπερ του ταυτα μη γινεσθαι το
πραγμα συγχωρων. Και τι τουτο; φησιν· εως γαρ αν αυτο τιμωριας απαλλαττηι,
πασαν καταγνωσιν και παντα ονειδη ευκολως οισομεν· μονον εξεστω τρυφαν και
συνεχως απολαυειν επιθυμιας. Τι ουν, ω βελτιστε, αν μηδε τρυφαν εξηι, ονειδισμον
καρπωσομεθα μονον; Και πως, φησιν, ουκ εξεστι τρυφαν του Παυλου λεγοντος· «Ει
δε ουκ εγκρατευονται, γαμησατωσαν;» Ἀλλ' ακουε και τα προσκειμενα τουτωι.
Ἔμαθες οτι κρειττον το γαμησαι η πυρουσθαι· απεδεξω το ηδυ, επηινεσας την
συγχωρησιν, εθαυμασας της συγκαταβασεως τον αποστολον· αλλα μη στηις μεχρι
τουτου, δεχου και τα μετα ταυτα· του γαρ αυτου αμφοτερα τα παραγγελματα. Τι ουν
μετα ταυτα φησιν; «Τοις δε γεγαμηκοσι παραγγελλω, ουκ εγω αλλ' ο κυριος,
γυναικα απο ανδρος μη χωρισθηναι· εαν δε και χωρισθηι, μενετω αγαμος, η τωι ανδρι
καταλλαγητω· και ανδρα γυναικα μη αφιεναι.»
40 Ὅτι πολλη η του γαμου δουλεια και απαραιτητος. Τι ουν εαν μεν ο ανηρ
επιεικης ηι, η δε γυνη μοχθηρα, λοιδορος, λαλος, πολυτελης, το κοινον τουτο πασων
αυτων νοσημα, ετερων πλειονων γεμουσα κακων, πως οισει την καθημερινην
ταυτην αηδιαν εκεινος ο δειλαιος, τον τυφον. την αναισχυντιαν; Τι δαι, αν
τουναντιον αυτη μεν ηι κοσμια και ησυχος, εκεινος δε θρασυς, υπεροπτικος, οργιλος,
πολυν μεν απο των χρηματων, πολυν δε απο της δυναστειας ογκον περιβεβλημενος,
και την ελευθεραν ως δουλην εχει και των θεραπαινιδων μηδεν αμεινον προς αυτην
διακειται, πως οισει την τοσαυτην αναγκην και βιαν; Τι δαι, αν συνεχως αυτην
αποστρεφηται και δια παντος μενηι τουτο ποιων; Καρτερει, φησιν, πασαν ταυτην την
δουλειαν· οταν γαρ αποθανηι, τοτε ελευθερα εσηι μονον, ζωντος δε δυοιν θατερον
αναγκη, η παιδαγωγειν αυτον μετα πολλης της σπουδης και βελτιω ποιειν η, ει
τουτο αδυνατον, φερειν γενναιως τον ακηρυκτον πολεμον και την ασπονδον μαχην.
Και ανωτερω μεν ελεγε· «Μη αποστερειτε αλληλους ει μη τι αν εκ συμφωνου.»
Ἐνταυθα δε χωρισθεισαν αυτην και ακουσαν εγκρατευεσθαι κελευει λοιπον·
«Μενετω», γαρ φησιν, «αγαμος η τωι ανδρι καταλλαγητω.» Ὁραις αυτην εν μεσωι
δυοιν απειλημμενην πολεμων; Ἢ γαρ την απο της επιθυμιας βιαν χρη καρτερειν η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

τουτο μη βουλομενην κολακευειν τον υβριστην και παρεχειν εαυτην εκεινωι προς
οπερ αν βουληται, ειτε πληγας εντεινοι ειτε λοιδοριαις πλυνοι, ειτε οικετων
υπεροψιαι παραδουναι ειτε ετερον τι τοιουτον. Πολλαι γαρ οδοι τοις ανδρασιν
επινενοηνται οταν κολαζειν βουλωνται τας εαυτων γυναικας. Ει δε ταυτα μη φεροι,
την εγκρατειαν ασκειν χρη την ακαρπον· την ακαρπον δε λεγω επειδη μη την αυτηι
προσηκουσαν υποθεσιν εχει· ου γαρ δι' αγιωσυνης επιθυμιαν αλλα δια την προς τον
ανδρα οργην γινεται. «Μενετω», γαρ φησιν, «αγαμος η τωι ανδρι καταλλαγητω.» Τι
ουν, αν μηδεποτε βουληται καταλλαγηναι; φησιν. Ἔχεις δευτεραν λυσιν και
απαλλαγην. Τινα ταυτην; Ἀναμενε τον εκεινου θανατον. Ὥσπερ γαρ τηι παρθενωι
γαμειν ουδεποτε εξεστι, ουτως ουδε ταυταις ειναι, οταν ο ανηρ αποθανηι. Ει γαρ εξην
και ζωντος απο τουτου προς ετερον και παλιν, απ' εκεινου προς αλλον μεταπηδαν, τι
γαμων εδει λοιπον, ταις αλληλων γυναιξιν αδιακριτως των ανδρων κεχρημενων
και πασαις απλως αναμεμιγμενων απαντων; Πως δε ουκ αν και προς τους
συνοικουντας διεφθαρη η διαθεσις, τημερον μεν τουτου, αυριον δε εκεινου, και
παλιν αλλων τηι αυτηι συζωντων γυναικι; ∆ικαιως ουν ο κυριος αυτο μοιχειαν
εκαλεσεν.
41 ∆ια τι τοις Ἰουδαιοις συνεχωρησε αποστασιν διδοναι ο Θεος. Πως ουν
Ἰουδαιοις τουτο συνεχωρησεν; ∆ηλονοτι δια την σκληροκαρδιαν, ινα μη συγγενικων
αιματων τας εαυτων πληρωσιν οικιας. Τι γαρ ην αμεινον, ειπε μοι, την μισηθεισαν
εκβληθηναι εξω η σφαγηναι ενδον; Τουτο γαρ αν εποιησαν, ει γε μη εξην αυτοις
εκβαλλειν. ∆ια τουτο φησιν· «Ει μισεις, εξαποστειλον.» Ὅταν δε τοις επιεικεσι
διαλεγηται και οις μηδε οργιζεσθαι συγχωρει, τι λεγει; «Ἐαν δε χωρισθηι, μενετω
αγαμος.» Ὁραις την αναγκην και την απαραιτητον δουλειαν, τον εκατερους
περιβαλλοντα δεσμον; ∆εσμος γαρ οντως ο γαμος, ου δια τον των φροντιδων οχλον
μονον ουδε δια τας λυπας τας καθημερινας αλλ' οτι παντος οικετου χαλεπωτερον
αλληλοις υποκεισθαι τους γεγαμηκοτας καταναγκαζει. «Κρατειτω», φησιν, «ο ανηρ
της γυναικος.» Και τι της δεσποτειας ταυτης το κερδος; Παλιν γαρ αυτον δουλον της
κρατουμενης ποιει, καινην τινα και παραδοξον δουλειας επινοησας αντιδοσιν· και
καθαπερ υπο δεσποτων φυγαδες οικεται καθ' εαυτους δεδεμενοι και παλιν αλληλοις
συνδεδεμενοι, δια τινος αλυσεως μικρας εξ εκατερας αρχης ταις πεδαις
προσηλωμενοι, ουκ αν δυναιντο μετ' εξουσιας βαδιζειν τωι τον ετερον αναγκαζεσθαι
επεσθαι θατερωι. Ουτω και αι των γεγαμηκοτων ψυχαι εχουσι μεν και ιδιας
φροντιδας, εχουσι δε και ετεραν αναγκην την εκ του προς αλληλους συνδεσμου,
πασης αλυσεως χαλεπωτερον αγχουσαν και την αμφοτερων ελευθεριαν
αφαιρουμενην τωι μη καθαπαξ ενι παραδουναι την αρχην αλλ' εις εκατερους αυτης
διανειμαι την εξουσιαν. Που τοινυν εισιν οι δια την εκ της ηδονης παραμυθιαν
πασαν ετοιμοι καταγνωσιν ενεγκειν; Ουδε γαρ μικρον υποτεμνεται της ηδονης μερος
εν ταις προς αλληλους οργαις και απεχθειαις πολλακις αναλισκομενου χρονου
μακρου. Και η δουλεια δε αυτη τωι την ετερου μοχθηριαν αναγκαζεσθαι και ακοντα
θατερον φερειν απασαν ικανη συσκιασαι τρυφην. ∆ια τουτο ο μακαριος εκεινος
πρωτον μεν δι' εντρεπτικων ρηματων ανεστελλε την προς την επιθυμιαν φοραν, δια
τας πορνειας λεγων και ακρασιας και πυρωσεις. Ἐπειδη δε συνειδε βραχυν οντα τοις
πολλοις τον της καταγνωσεως λογον, το τουτου παλιν ισχυροτερον προς αποτροπην
τιθησι, διο και οι μαθηται ειπειν ηναγκασθησαν· «Ου συμφερει γαμησαι.» Τουτο δε
εστι το μηδενα εαυτου κυριον ειναι των γεγαμηκοτων. Και ουκετι τουτο εν
παραινεσεως ταξει και συμβουλης εισηγειται αλλ' εν επιταγματος και εντολης
αναγκηι. Το μεν γαμειν η μη γαμειν εφ' ημιν· το δε μη εκοντας αλλ' ακοντας φερειν
την δουλειαν, ουκ εφ' ημιν. Τι δηποτε; Ὅτι ουκ αγνοουντες ταυτην ειλομεθα την
αρχην αλλα και σφοδρα αυτης επισταμενοι τα δικαιωματα και τους νομους, εκοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

εαυτους υποβαλλομεν τωι ζυγωι. Μετα δε ταυτα περι των ταις απιστοις
συνοικουντων διαλεχθεις και πασιν ακριβως τοις περι του γαμου νομοις υπεξελθων
και τον περι των οικετων λογον παρεμβαλων και παραμυθησαμενος αυτους ικανως
μη ελαττουσθαι τηι δουλειαι ταυτηι την ευγενειαν αυτοις την πνευματικην, μετεισι
λοιπον επι τον της παρθενιας λογον ον παλαι μεν ωδινε και κατασπειραι εσπευδεν,
απετεκε δε νυν, ουδε εν τοις περι του γαμου λογοις αποσιωπησαι καρτερησας αυτον.
Ἐν βραχει μεν γαρ και διεσπαρμενως, ενυφηνε δε αυτον ομως κακεινηι τηι
παραινεσει· και τηι καλλιστηι ταυτηι μεθοδωι προγυμνασας αυτων τας ακοας, και την
διανοιαν προλεανας, εισοδον αριστην τωι λογωι παρασκευαζει. Μετα γουν την προς
τους οικετας παραινεσιν –»Τιμης», γαρ φησιν, «ηγορασθητε, μη γινεσθε δουλοι
ανθρωπων»–, της δεσποτικης ημας αναμνησας ευεργεσιας και τουτωι παντων τας
διανοιας αναστησας και προς τον ουρανον αρας, ουτω τους περι της παρθενιας
εμβαλλει λογους, ταυτα λεγων τα ρηματα· «Περι δε των παρθενων επιταγην κυριου
ουκ εχω, γνωμην δε διδωμι ως ηλεημενος υπο κυριου πιστος ειναι.» Καιτοι γε και
επι των πιστων των ταις απιστοις συνεζευγμενων ουκ εχων επιταγην, μετα πολλης
της εξουσιας ενομοθετεις, ουτωσι γραφων· «Τοις δε λοιποις εγω λεγω, ουχ ο κυριος·
ει τις αδελφος γυναικα εχει απιστον και αυτη συνευδοκει οικειν μετ' αυτου, μη
αφιετω αυτην.» Τι ουν ουχι και επι των παρθενων το αυτο ποιεις αποφαινομενος;
Ὅτι περι τουτου φανερως ο Χριστος διεταξατο, κωλυων εις επιταγματος αναγκην το
πραγμα ελθειν. Το γαρ «Ὁ δυναμενος χωρειν χωρειτω», κυριον τον ακροατην της
αιρεσεως ποιουντος εστι. Περι μεν ουν της εγκρατειας διαλεγομενος, «Θελω», φησι,
«παντας ανθρωπους ειναι ως και εμαυτον» εν εγκρατειαι. Και παλιν· «Λεγω δε τοις
αγαμοις και ταις χηραις, οτι καλον αυτοις εαν μεινωσιν ως καγω.» Ἐν δε τοις περι
της παρθενιας λογοις ουδαμου παρηγαγεν εαυτον. ∆ια τουτο και σφοδρα υφειμενως
και μετα πολλης υποστολης διαλεγεται· ου γαρ αυτωι το πραγμα κατωρθωτο·
«Ἐπιταγην ουκ εχω», φησιν. Πρωτον την αιρεσιν θεις και τον ακροατην ευγνωμονα
καταστησας, ουτως επαγει την συμβουλην. Ἐπειδη γαρ το της παρθενιας ονομα
πολυν ευθεως εμφαινει τον πονον λεχθεν, δια τουτο ουκ ευθεως επι την παραινεσιν
εδραμεν αλλα θεραπευσας προτερον τηι της επιταγης αιρεσει τον μαθητην ευηνιον τε
και τιθασον αυτου κατασκευασας την ψυχην, ουτω ποιειται την εισηγησιν. Ἤκουσας
παρθενιαν, ονομα πολλων πονων και ιδρωτων. Μη δεισηις· ουκ εστι το πραγμα
επιταγμα, ουδε εντολης αναγκην επαγεται αλλα τους μεν εκοντας και μετα
προαιρεσεως δεχομενους αυτην τοις οικειοις αμειβεται καλοις, τον φαιδρον και
ευανθη στεφανον περιτιθεισα αυτων τηι κεφαληι, τους δε παραιτουμενους αυτην και
ουκ εθελοντας προσιεσθαι ουτε κολαζει ουτε ακοντας αναγκαζει τουτο ποιειν. Ου
ταυτηι δε μονον ανεπαχθη τον λογον ειργασατο και ηδυν αλλα και τωι την χαριν του
πραγματος ουκ αυτου φαναι ειναι αλλα του Χριστου. Ου γαρ ειπε· περι δε των
παρθενων ουκ επιτασσω, αλλ' «Ἐπιταγην ουκ εχω», ως αν ει ελεγεν, ει μεν εξ
ανθρωπινων λογισμων εγω κινουμενος ταυτα παρηινουν, ουκ εδει θαρρειν· επειδη
δε τωι Θεωι τουτο εδοξεν, ασφαλες το της αδειας ενεχυρον. Την μεν εξουσιαν του τα
τοιαυτα επιταττειν παρηιρημαι, ει δε βουλεσθε ακουειν ως ομοδουλου, «Γνωμην
διδωμι», φησιν, «ως ηλεημενος υπο κυριου πιστος ειναι». Ἄξιον δε ενταυθα
θαυμασαι του μακαριου την πολλην ευμηχανιαν και την συνεσιν και πως δυο
αναγκαιων και εναντιων απειλημμενος, του τε συστησαι το εαυτου προσωπον ωστε
ευπαραδεκτον γενεσθαι την συμβουλην και του μηδεν μεγα φθεγξασθαι περι εαυτου
δια το της αρετης ταυτης γεγονεναι εκτος αμφοτερα εν βραχει κατεσκευασεν. Τωι
μεν γαρ ειπειν «Ὡς ηλεημενος», συνιστησι πως εαυτον, τωι δε μη απο του
λαμπροτερου τουτο ποιησαι μερους ταπεινοι και συστελλει παλιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

42 Περι της του Παυλου ταπεινοφροσυνης. Ου γαρ ειπε· διδωμι γνωμην ως
πιστευθεις το ευαγγελιον, ως αξιωθεις ειναι κηρυξ των εθνων, ως προστασιαν την
υμετεραν εγχειρισθεις, ως διδασκαλος και καθηγητης, αλλα τι; «Ὡς ηλεημενος»,
φησιν, «υπο κυριου πιστος ειναι» και το ελαττον θεις. Ἔλαττον γαρ του διδασκαλον
ειναι των πιστων το μονον ειναι πιστον. Και ετεραν επινοει παλιν ταπεινωσιν.
Ποιαν δε ταυτην; Ουκ ειπεν· ως γενομενος πιστος, αλλ' «Ὡς ηλεημενος ειναι
πιστος.» Μη γαρ την αποστολην και το κηρυγμα και την διδασκαλιαν μονον νομισηις
της δωρεας ειναι του Θεου· και γαρ αυτο το πιστευσαι απο του ελεους μοι γεγονεν
εκεινου. Ου γαρ επειδη αξιος ημην, φησι, κατηξιωθην της πιστεως αλλ' επειδη
ηλεηθην μονον· ο δε ελεος χαριτος εστιν, ου του κατ' αξιαν. Ὥστε ει μη ην σφοδρα
ευσπλαγχνος ο Θεος, ου μονον αποστολος αλλ' ουτε πιστος ηδυνηθην αν γενεσθαι
ποτε. Ειδες ευγνωμοσυνην οικετου και συντετριμμενην καρδιαν; Πως ουδεν πλεον
εαυτωι διδωσι των λοιπων αλλα και τουτο ο κοινον αυτωι και τοις μαθηταις ην, το
της πιστεως ουκ αυτου φησιν ειναι αλλα του ελεους και της χαριτος του Θεου,
ταυτον εμφαινων δια των ρηματων τουτων, οιονως ελεγε· μη απαξιωσητε
συμβουλην δεξασθαι παρ' εμου· ουδε γαρ ο Θεος απηξιωσε με του ελεους του παρ'
αυτου. Ἄλλως τε οτι και γνωμη το πραγμα εστιν, ουκ επιταγμα· συμβουλευω γαρ, ου
νομοθετω. Το δε τα παρασταντα εκαστωι συμφεροντα φερειν εις μεσον και
προτιθεναι ουδεις κωλυσειεν αν νομος και μαλιστα οταν εξ αιτησεως τουτο γινηται
των ακροατων καθαπερ και εφ' υμων. «Νομιζω», ουν φησι, «τουτο καλον
υπαρχειν.» Ὁραις παλιν υφειμενον τον λογον και πασης ερημον εξουσιας; Καιτοι γε
ενην ουτως ειπειν· επειδη ο κυριος ουκ επεταξε παρθενιαν, δια τουτο ουδε εγω.
Συμβουλευω δε υμιν και παραινω τουτο ζηλουν, και γαρ αποστολος υμων ειμι.
Καθαπερ και μετα ταυτα διαλεγομενος αυτοις ελεγεν· «Ει αλλοις ουκ ειμι
αποστολος, αλλα γε υμιν ειμι.» Ἀλλ' ενταυθα ουδεν τουτων φθεγγεται αλλα μετα
πολλης φειδους τοις ρημασι κεχρηται, αντι μεν του συμβουλευω «Γνωμην διδωμι»
λεγων, αντι δε του ως διδασκαλος «Ὡς ηλεημενος υπο κυριου πιστος ειναι.» Και
ωσπερ ουδε τουτων αρκουντων προς το συνεσταλμενον ποιησαι τον λογον
αρχομενος της συμβουλης υποτεμνεται παλιν την εξουσιαν ουχ απλως
αποφαινομενος αλλα και αιτιαν προστιθεις. «Νομιζω» γαρ «τουτο καλον υπαρχειν»,
φησι, «δια την ενεστωσαν αναγκην.» Καιτοι γε οτε περι εγκρατειας διελεγετο ουτε
το νομιζω τεθεικεν ουτε αιτιαν τινα αλλ' απλως «Καλον εστιν αυτοις εαν μεινωσιν
ως καγω·» ενταυθα δε «Νομιζω ουν τουτο ειναι καλον δια την ενεστωσαν αναγκην.»
Τουτο δε ποιει ουκ αμφιβαλλων περι του πραγματος–απαγε–αλλα τηι των
ακουοντων κρισει το παν επιτρεψαι βουλομενος. Τοιουτον γαρ ο συμβουλος ουκ
αυτος τοις λεγομενοις ψηφιζεται αλλα το παν υπο την κρισιν αφιησι κεισθαι των
ακροατων.
43 Ποιαν ο Παυλος ενεστωσαν λεγει αναγκην. Ποιαν δε και αναγκην
ενταυθα φησιν; Ἆρα την απο της φυσεως; Ουδαμως. Πρωτον μεν γαρ ει ταυτην
ελεγε, τουναντιον αν οπερ εβουλετο κατεσκευασε μεμνημενος αυτης. Οι γαρ
βουλομενοι γαμειν ταυτην ανω και κατω στρεφουσι. ∆ευτερον δε ουκ αν αυτην
ενεστωσαν εκαλεσεν. Ου γαρ νυν πρωτον αλλ' ανωθεν εις το των ανθρωπων
κατεφυτευθη γενος και παλαι μεν χαλεπωτερα και ατιθασευτος ην, παραγενομενου
δε του Χριστου και της αρετης επιδοθεισης ευκαταγωνιστος γεγονεν, ωστε ου περι
ταυτης ο λογος αυτωι αλλ' ετεραν τινα αινιττεται πολυτροπον και πολυειδη. Τις ουν
εστιν αυτη; Ἡ των εν τωι βιωι πραγματων διαστροφη. Τοσαυτη γαρ εστιν η συγχυσις,
τοσαυτη των φροντιδων η τυραννις, τοσουτος ο των περιστασεων οχλος ως και
ακοντα πολλακις αναγκαζεσθαι τον γεγαμηκοτα αμαρτανειν και πλημμελειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

44 Ὅτι ευκολωτερον ειναι δια παρθενιας η δια γαμον βασιλειας τυχειν. Το
μεν γαρ παλαιον ημιν ου τοσουτον αρετης προυκειτο μετρον αλλα και αμυνασθαι
τον αδικουντα και αντιλοιδορησασθαι τωι λοιδορουμενωι και χρηματων
επιμελησασθαι εξην και ευορκουντα ομνυναι και οφθαλμον εξορυξαι αντι
οφθαλμου και μισησαι τον εχθρον και ουτε τρυφαν ουτε οργιζεσθαι ουτε γυναικα
την μεν εκβαλλειν, την δε αντεισαγειν κεκωλυτο. Και ου τουτο μονον αλλα και δυο
κατα ταυτον ομου γυναικας εχειν ο νομος επετρεπε, και πολλη και εν τουτοις και εν
τοις αλλοις απασιν η συγκαταβασις ην. Μετα δε την του Χριστου παρουσιαν πολλωι
στενωτερα γεγονεν η οδος, ου μονον τωι την αδειαν των ειρημενων απαντων την
αφατον ταυτην και πολλην περικοπηναι της εξουσιας της ημετερας αλλα και τωι την
πολλα πολλακις αναπειθουσαν και αναγκαζουσαν ημας και ακοντας αμαρτανειν
γυναικα, ταυτην ενδον εχειν δια παντος η μοιχειας αλισκεσθαι βουλομενον
εκβαλλειν. Ου ταυτηι δε μονον ημιν η αρετη δυσκατορθωτος αλλ' οτι καν ανεκτον
ηθος εχηι η συνοικουσα, ο δι' αυτην και τα εκγονα εκεινης περιρρεων ημας
φροντιδων οχλος ουδε μικρον αναβλεψαι προς τον ουρανον συγχωρει, παντοθεν
ωσπερ τις ιλιγγος περιστρεφων και βαπτιζων ημων την ψυχην. Ἐαν γαρ βουληται
τον των ιδιωτων βιον τον ακινδυνον τουτον και απραγμονα ζην ο ανηρ, αλλ' οταν
ιδηι παιδας περιεστωτας και γυναικα δαπανης δεομενην πολλης, και ακων εις τον
των πολιτικων πραγματων ερριψεν εαυτον κλυδωνα. Ἐκει δε εμπεσοντα λοιπον
ουδε εστιν ειπειν οσα αναγκη αμαρτανειν οργιζομενον, υβριζοντα, ομνυοντα,
λοιδορουμενον, υποκρινομενον, πολλα προς χαριν πολλα προς απεχθειαν ποιουντα.
Πως γαρ ενι στρεφομενον εν ζαληι τοσαυτηι και βουλομενον ευδοκιμειν εν αυτηι μη
πολυν τον απο των αμαρτηματων προστριβεσθαι ρυπον; Και τα κατα την οικιαν δε ει
τις εξετασειε, της αυτης και πλειονος δυσκολιας ευρησει γεμοντα δια την γυναικα.
Πολλα γαρ αναγκη μεριμναν και υπερ πολλων, ων ουκ αν εδεηθη καθ' εαυτον ων ο
ανηρ. Και ταυτα μεν οταν κοσμια τις εστιν η γυνη και επιεικης. Ἂν δε μοχθηρα και
επαχθης και δυσκαθεκτος, ουκετι μονον αναγκην το πραγμα καλεσομεν αλλα και
τιμωριαν και κολασιν. Πως ουν δυνησεται την επι τον ουρανον βαδιζειν οδον, την
ευλυτων και κουφων δεομενην ποδων και ψυχης ευζωνου και ευσταλους τοσουτον
εχων επικειμενον πραγματων ογκον, τοσαυταις συνδεδεμενος πεδαις, δια τοιαυτης
αλυσεως ελκομενος κατω συνεχως, της πονηριας λεγω της γυναικος;
45 Ὅτι τοις δυσκολιας επινοουσι περιττας ουδεις υπερ τουτου κειται μισθος.
Ἀλλα τις ο σοφος των πολλων λογος προς τοιαυτα απαντα απερ αυτοις διεξηλθομεν;
Ουκουν πλειονος αξιος εσται τιμης, φησιν, ο μετα τοσαυτης αναγκης κατορθων;
Τινος ενεκεν, ω βελτιστε, και δια τι; Ὅτι πλειονα μοχθον υφισταται, φησιν, απο του
γαμου. Και τις αυτον φορτιον τοσουτον αναδεξασθαι ηναγκαζεν; Ει μεν γαρ εντολην
επληρου γαμων και νομου παραβασις ην το μη γαμειν, ευπροσωπος ουτος ο λογος
ην. Ει δε κυριος ων του μη τον ζυγον υπελθειν του γαμου εκων αναγκαζοντος
ουδενος δυσκολιας εαυτωι περιθειναι τοσαυτας ηθελησεν ωστε επαχθεστερον αυτωι
γενεσθαι της αρετης τον αγωνα, ουδεν τουτο προς τον αγωνοθετην. Αυτος γαρ εν
μονον επεταξεν ανυσαι τον κατα του διαβολου πολεμον και την κατα της κακιας
νικην. Ειτε γαμων και τρυφων και πολλα μεριμνων τις ανυοι τουτο ειτε ασκουμενος
και ταλαιπωρων και μετα του μηδεν ετερον μεριμναν ουδεν αυτωι τουτου μελει
λοιπον. Τον μεν γαρ τροπον της νικης και την επι το τροπαιον φερουσαν οδον ουτος
εκεινην ειναι φησι την παντων απηλλαγμενην των βιωτικων. Ἐπειδη δε συ μετα
γυναικος και παιδων και των τουτοις επισυρομενων πραγματων στρατευεσθαι
βουλει και πολεμειν ως τα αυτα ανυσων εκεινοις τοις ουδενι τουτων
εμπεπλεγμενοις και πλειονος απολαυσων δια τουτο θαυματος, νυν μεν ισως και
τυφον ημιν εγκαλεσεις πολυν αν ειπωμεν οτι ου δυνατον σε προς την αυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εκεινοις φθασαι κορυφην. Το δε τελος και ο των στεφανων καιρος τοτε σε πεισει
καλως οτι πολλωι βελτιων ασφαλεια φιλοτιμιας κενης και κρειττον τωι Χριστωι
πειθεσθαι η τηι των οικειων ματαιοτητι λογισμων. Ὁ μεν γαρ Χριστος ουδε το τοις
οικειοις αποταξασθαι πασι προς αρετην ημιν αρκειν φησιν, αν μη και ημας αυτους
μισησωμεν. Συ δε τουτοις πασι φυρομενος εφης δυνασθαι περιγενεσθαι. Ἀλλα, οπερ
εφην, τοτε εισηι καλως οσον προς αρετην εμποδιον γυνη και γυναικος φροντιδες.
46 Ει εμποδιζει προς τον τελειον βιον γυνη, πως βοηθον αυτην καλει η
γραφη του ανδρος. Πως ουν, φησι, βοηθον αυτην εκαλεσε την εμποδιζουσαν;
«Ποιησωμεν» γαρ «αυτωι», φησι, «βοηθον κατ' αυτον.» Καγω δε σε ερησομαι, πως
βοηθος η τοσαυτης αποστερησασα τον ανδρα ασφαλειας και της θαυμαστης μεν
εκεινης εκβαλουσα διαγωγης της εν τωι παραδεισωι, εις δε την του παροντος βιου
ταραχην εμβαλουσα; Ταυτα γαρ ου μονον ου βοηθου αλλα και επιβουλου. «Ἀπο» γαρ
«γυναικος», φησιν, «αρχη αμαρτιας και δι' αυτην αποθνησκομεν παντες.» Και ο
μακαριος δε Παυλος «Ἀδαμ», φησιν, «ουκ ηπατηθη, η δε γυνη εξαπατηθεισα εν
παραβασει γεγονε.» Πως ουν βοηθος η τωι θανατωι τον ανδρα υποταξασα; Πως
βοηθος δι' ης οι υιοι του Θεου, μαλλον δε παντες οι την γην οικουντες τοτε αμα
θηριοις και πετεινοις και τοις αλλοις απασι ζυοις κατακλυσθεντες απωλοντο; Ουχ
αυτη τον δικαιον Ἰωβ εμελλεν απολλυναι, ει μη σφοδρα ην εκεινος ανηρ; Ουκ αυτη
τον Σαμψων απωλεσεν; Ου το παν Ἑβραιων γενος τελεσθηναι τωι Βεελφεγωρ και
ταις συγγενικαις κατακοπηναι χερσι παρεσκευασε; Τον δε Ἀχααβ τις μαλιστα τωι
διαβολωι παρεδωκε και προ τουτου τον Σολομωντα μετα την πολλην εκεινην σοφιαν
και ευδοκιμησιν; Ου μεχρι και νυν πολλα τους ανδρας τους εαυτων αναπειθουσι
προσκρουειν τωι Θεωι; Ου δια τουτο φησιν ο σοφος εκεινος ανηρ· «Μικρα πασα κακια
προς κακιαν γυναικος»; Πως ουν, φησιν, ειπεν αυτωι ο Θεος· «Ποιησωμεν αυτωι
βοηθον ομοιον αυτωι»; Ουδε γαρ ψευδεται ο Θεος. Ουδε εγω τουτο αν ειποιμι, απαγε,
αλλ' εγενετο μεν επι τουτωι και δια τουτο ουκ ηθελησε δε μειναι επι της οικειας
αξιας, καθαπερ ουν ουδε ο ταυτης ανηρ. Και γαρ εκεινον ο Θεος εποιησε κατ' εικονα
και ομοιωσιν· «Ποιησωμεν», γαρ φησιν, «ανθρωπον κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν
ημετεραν» ωσπερ ουν ειπε «Ποιησωμεν αυτωι βοηθον.» Γενομενος δε αμφοτερα
ευθεως απωλεσεν. Ουτε γαρ το κατ' εικονα ουτε το καθ' ομοιωσιν εφυλαξεν–πως
γαρ; ενδους επιθυμιαι ατοπωι και απατηι αλους και μη κρατησας ηδονης–, το τε κατ'
εικονα και ακοντος αφηιρεθη λοιπον. Ου γαρ μικρον αυτου της αρχης ο Θεος
υπετεμετο μερος, τον φοβερον απασι καθαπερ δεσποτην, ωσπερ οικετην αγνωμονα
μετα το προσκρουσαι τωι δεσποτηι τοις ομοδουλοις ποιησας ευκαταφρονητον. Παρα
μεν γαρ την αρχην και τοις θηριοις απασιν επιφοβος ην. Παντα γαρ προς αυτον
ηγαγεν ο Θεος και ουδεν αυτωι λυμηνασθαι ουδε επιβουλευσαι ετολμησεν· εωρα γαρ
εν αυτωι λαμπουσαν την εικονα την βασιλικην. Ἐπειδη δε τους χαρακτηρας εκεινους
ημαυρωσε δια της αμαρτιας και απο της αρχης αυτον εκεινης κατηγαγεν. Ὥσπερ ουν
το μη παντων αυτον αρχειν των επι της γης αλλ' ενια και τρεμειν και δεδοικεναι ου
ψευδη του Θεου ποιει την αποφασιν την λεγουσαν· «Και αρχετωσαν των θηριων της
γης»· ου γαρ παρα τον δεδωκοτα αλλα παρα τον ειληφοτα ο της εξουσιας
ακρωτηριασμος γεγονεν. Ουτως ουδε αι παρα των γυναικων επιβουλαι εις τους
ανδρας γινομεναι, εκεινωι τωι λογωι λυμαινονται τωι λεγοντι· «Ποιησωμεν αυτωι
βοηθον κατ' αυτον.» Ἐγενετο μεν γαρ εις τουτο, ουκ εμεινε δε εν τουτωι. Χωρις δε
τουτου κακεινο εστιν ειπειν οτι και προς την του παροντος βιου συστασιν και προς
παιδων γονην και προς φυσικην επιθυμιαν την βοηθειαν επιδεικνυται την αυτης·
οταν δε μηκετι καιρος ηι του παροντος βιου μηδε παιδοποιΐας, μηδε επιθυμιας, τι
ματην ενταυθα μνημονευεις βοηθου; Την γαρ εν τοις ελαχιστοις συμβαλεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

δυναμενην μονον ταυτην αν τις εν τοις μεγαλοις επαγηται συνεργον ου μονον
ουδεν ωνησεν αλλα και συνεποδισεν αυτον ταις φροντισι.
47 Πως εν τοις πνευματικοις η γυνη βοηθος. Τι ουν αντερουμεν τωι Παυλωι,
φησι, λεγοντι· «Τι γαρ οιδας, γυναι, ει τον ανδρα σωσεις;» Ἀλλα και την βοηθειαν
αυτης αναγκαιαν και εν τοις πνευματικοις αποφαινοντι; Και εγω τουτο
συνομολογω. Ουδε γαρ αυτην παντελως εκκοπτω της εν τοις πνευματικοις
συμμαχιας μη γενοιτο, αλλα τοτε φημι ταυτα αυτην κατορθουν, οταν μη τα του
γαμου πραττηι αλλα μενουσα τηι φυσει γυνη προς την των μακαριων ανδρων αρετην
διαβαινηι. Ου γαρ καλλωπιζομενη ουδε τρυφωσα ουδε προσοδους απαιτουσα τον
ανδρα χρηματων ουδε πολυτελης γινομενη και δαπανηρα, ουτως αυτον δυνησεται
επαγαγεσθαι· αλλ' οταν ανωτερω γενομενη παντων των παροντων πραγματων και
τον αποστολικον εν εαυτηι χαρακτηρισασα βιον, πολλην μεν την επιεικειαν, πολλην
δε την κοσμιοτητα, πολλην δε την των χρηματων υπεροψιαν και την ανεξικακιαν
επιδεικνυηται, τοτε αυτον δυνησεται ελειν, οταν λεγηι· «Ἔχοντες δε τροφας και
σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα», οταν δια των εργων ταυτα φιλοσοφηι και του
σωματικου θανατου καταγελωσα μηδεν ειναι λεγηι την παρουσαν ζωην, οταν πασαν
του βιου τουτου την δοξαν κατα τον προφητην ανθος ειναι χορτου νομιζηι. Ου γαρ
παρα το συνειναι καθαπερ γυνη τουτωι σωσαι τον ανδρα δυνησεται αλλα τωι τον
ευαγγελικον επιδεικνυσθαι βιον· επει και γαμου χωρις εποιησαν τουτο πολλαι
γυναικες. Ἡ γαρ Πρισκιλλα τον Ἀπολλω προσλαβομενη, φησι, προς πασαν
εχειραγωγησε της αληθειας την οδον. Ει δε νυν τουτο ουκ εφειται, επι των
γυναικων την αυτην ενεστιν επιδειξασθαι σπουδην και το αυτο κερδος
καρπωσασθαι. Και γαρ, οπερ εφθην ειπων, ουδε εκεινη δια το γυνη ειναι τον ανδρα
εφελκεται, επει ουδεν αν εκωλυσε μηδενα των εχοντων γυναικα πιστην απιστον
μενειν, ει γε η συνουσια και το συνοικειν το πραγμα κατωρθου. Ἀλλ' ουκ εστι τουτο,
ουκ εστιν, αλλα το πολλην επιδεικνυσθαι την φιλοσοφιαν και την υπομονην και
των του γαμου περιστασεων καταγελαν και τουτο εργον τιθεσθαι διηνεκως, τουτο
εστι το ποιουν την του συνοικουντος σωθηναι ψυχην· ως εαν επιμενηι τα των
γυναικων επιζητουσα, ου μονον ουδεν αν αυτον ωνησεν αλλα και κατεβλαψεν. Ὅτι
δε και ουτως των σφοδρα δυσκολων το πραγμα εστιν, ακουσον τι φησι· «Τι γαρ
οιδας, γυναι, ει τον ανδρα σωσεις;» Τουτωι δε τωι τροπωι της ερωτησεως κεχρησθαι
επι των παραδοξως συμβαινοντων ειωθαμεν. Τι δε μετα ταυτα φησι; «∆εδεσαι
γυναικι; Μη ζητει λυσιν· λελυσαι απο γυναικος; Μη ζητει γυναικα.» Ὁραις πως
συνεχως ποιειται τας μεταβασεις και πολλην και δι' ολιγου της παραινεσεως
εκατερας την μιξιν; Ὥσπερ γαρ εν τοις περι του γαμου λογοις και τους της
εγκρατειας ενεβαλε μεταξυ διεγειρων τον ακροατην, ουτω και ενταυθα τους περι
του γαμου λογους παλιν εντιθησι διαναπαυων αυτον. Ἤρξατο απο της παρθενιας
και πριν τι περι αυτης ειπειν ευθεως επι τον υπερ του γαμου λογον κατεφυγε. Το γαρ
«Ἐπιταγην ουκ εχω», τον γαμον συγχωρουντος εστι και εισαγοντος. Ειτα επι την
παρθενιαν ελθων και ειπων οτι «Νομιζω τουτο καλον υπαρχειν», επειδη ειδεν οτι
συνεχως αυτης το ονομα λεγομενον τηι λειοτητι της ακοης πολλην εμποιει την
τραχυτητα, ου τιθησιν αυτο πυκνως αλλα καιτοι αιτιαν ικανην δι' αυτο
παραμυθησασθαι τους υπερ αυτης πονους, την ενεστωσαν αναγκην ειπων, ουδε
ουτως εθαρρησε παλιν παρθενιαν ειπειν, αλλα τι; «Καλον ανθρωπωι το ουτως ειναι.»
Και ουδε επεξερχεται τωι λογωι αλλα διατεμων αυτον και διακοψας πριν φανηναι
σκληρον, τους περι του γαμου παλιν ενεβαλε λογους «∆εδεσαι γυναικι;» λεγων, «μη
ζητει λυσιν.» Ἐπει ει μη τουτο εστι, μηδε ταυτην ενταυθα κατασκευασαι την
παραμυθιαν εβουλετο, περιττον υπερ παρθενιας συμβουλευοντα περι γαμου
φιλοσοφειν. Ειτα παλιν επι την παρθενιαν μεθισταται, και ουδε νυν αυτην τηι κυριαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

προσηγοριαι καλει, αλλα τι; «Λελυσαι απο γυναικος; Μη ζητει γυναικα.» Ἀλλα μη
δεισηις. Ουκ απεφηνατο ουδε ενομοθετησεν. Ὁ γαρ περι του γαμου λογος παλιν
εγγυς εστηκε, τουτον τον φοβον ανιεις και λεγων· «Ἐαν δε και γημηις, ουχ ημαρτες.»
Ἀλλα μηδε νυν αναπεσηις· παλιν γαρ σε επι την παρθενιαν ελκει και τουτο ο λογος
αυτου βουλεται, ο διδασκων πολλην τηι σαρκι θλιψιν υπομενειν τους τωι γαμωι
προσεχοντας. Καθαπερ γαρ οι των ιατρων αριστοι και προσηνεις φαρμακον πικρον η
τομην η καυσιν η τι των τοιουτων προσαγειν μελλοντες, ουκ αθροως το παν
εργαζονται αλλ' εν τωι μεταξυ δοντες αναπνευσαι τωι καμνοντι ουτως αει το
λειπομενον προστιθεασι, τον αυτον τροπον και ο μακαριος Παυλος ουκ ανενδοτως
ουδε δι' ολου ουδε εφεξης την περι της παρθενιας υφηνε συμβουλην αλλα
διακοπτων αυτην συνεχως τοις περι του γαμου λογοις και ταυτης το σφοδροτερον
υποκλεπτων προσηνη τε και ευπαραδεκτον τον λογον εποιησεν. Ἡ μεν ουν ποικιλη
μιξις των λογων δια τουτο γεγενηται. Ἄξιον δε και αυτα λοιπον εξετασαι τα ρηματα.
«∆εδεσαι», φησι, «γυναικι; Μη ζητει λυσιν.» Τουτο ουχ ουτως συμβουλευοντος εστιν
ως το απορον δεικνυντος και αδιεξοδευτον του δεσμου. Τινος δε ενεκεν ουκ ειπεν·
εχεις γυναικα; μη καταλιπηις αυτην· συνοικει, μη διαστηις, αλλα δεσμον την συζυγιαν
εκαλεσε; Το φορτικον ενταυθα του πραγματος ενδεικνυμενος. Ἐπειδη γαρ ως προς
επεραστον πραγμα τον γαμον απαντες τρεχουσι, δεικνυσιν οτι των δεδεμενων ουδεν
οι γεγαμηκοτες διαφερουσι. Κανταυθα γαρ οπουπερ αν ελκυσηι θατερος, αναγκη και
τον ετερον επεσθαι η διαστασιαζοντα και τον ετερον συναπολεσθαι εκεινωι. Τι ουν,
εαν ο ανηρ κατωφερης ηι, φησιν, εγω δε εγκρατευεσθαι βουλωμαι; Ἀναγκη εκεινωι
επεσθαι. Και γαρ μη βουλομενην σε τουτο ποιειν η δια τον γαμον περιτεθεισα αλυσις
καθελκει και επισπαται προς τον συνδεθεντα σοι την αρχην· καν αντιπεσηις και
διακοψηις, ου μονον ουκ απηλλαξας σαυτην των δεσμων αλλα και εις τιμωριαν
εσχατην ενεβαλες.
48 Ὅτι η ακοντος εγκρατευομενη του ανδρος αυτη τουτου πορνευοντος
δωσει μειζοτεραν δικην. Ἡ γαρ ακοντος εγκρατευομενη του ανδρος ου των της
εγκρατειας μισθων αποστερειται μονον αλλα και της εκεινου μοιχειας αυτη τον
λογον υπεχει και τας ευθυνας μαλλον εκεινου. Τι δηποτε; Ὅτι αυτη προς το
βαραθρον αυτον της ασελγειας ωθησε της κατα νομον αποστερησασα μιξεως. Ει γαρ
μηδε προς ολιγον τουτο ποιειν επιτετραπται ακοντος εκεινου, τινα αν εχοι
συγγνωμην η δια παντος αυτον ταυτης αφελομενη της παραμυθιας; Και τι ταυτης,
φησι, της αναγκης και της επηρειας βαρυτερον γενοιτ' αν; Καγω τουτο φημι. τινος
ουν ενεκεν υποβαλλεις σαυτην τηι αναγκηι τοσαυτηι; Τουτον γαρ τον λογισμον ου
μετα τον γαμον αλλα προ του γαμου λαβειν εχρην. ∆ια τουτο και ο Παυλος υστεραν
την απο του δεσμου θεις αναγκην, τοτε περι της λυσεως διαλεγεται. Ειπων γαρ
«∆εδεσαι γυναικι; Μη ζητει λυσιν», το τηνικαυτα επηγαγε «Λελυσαι απο γυναικος;
Μη ζητει γυναικα.» Ποιει δε τουτο ινα συ προτερον ακριβως επισκεψαμενος και
καταμαθων την απο της συζυγιας βιαν ευκολωτερον τον περι της αγαμιας δεξηι
λογον. «Ἐαν δε και γημηις», φησιν, «ουχ ημαρτες· και εαν γημηι η παρθενος, ουχ
ημαρτεν.» Ἰδου το μεγα του γαμου κατορθωμα που τελευται· εις το μη εγκληθηναι,
ουκ εις το θαυμαστωθηναι· τουτο γαρ της παρθενιας εστιν, ο δε γεγαμηκως αρκειται
ακουων οτι ουχ ημαρτε. Τινος ουν ενεκεν παραινεις, φησι, μη ζητειν γυναικα; Και
οτι δεθεντα καθαπαξ λυθηναι ουκ ενι, οτι πολλην εχει το πραγμα την θλιψιν. Τουτο
ουν, ειπε μοι, κερδανουμεν απο της παρθενιας μονον το την ενθαδε θλιψιν
διαφυγειν; Και τις ανεξεται παρθενευειν επι τοιουτοις μισθοις; Τις δ' ανασχοιτο εις
τοσουτον αγωνα κατιεναι μελλων τοσουτων ιδρωτων γεμοντα ταυτην μονην
απολαμβανειν την αμοιβην;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

49 ∆ια τι απο των εν τωι παροντι ηδεων εις την παρθενιαν προτρεπει. Τι
λεγεις; Προς δαιμονας με μαχεσθαι καλων– «Ου γαρ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και
σαρκα»–, προς μανιαν φυσεως εσταναι προτρεπων, μετα σαρκος και αιματος τα αυτα
ταις ασωματοις δυναμεσι κατορθωσαι παρακαλων, των εν τηι γηι μεμνησαι καλων
και οτι θλιψιν ουχ εξομεν την απο των γαμων; ∆ια τι γαρ ουχ ουτως ειπεν· Ἐαν γαρ
και γημηι η παρθενος, ουχ ημαρτε, των δε απο της παρθενιας εαυτην απεστερησε
στεφανων, των μεγαλων και απορρητων δωρεων; ∆ια τι μη διηγησατο τα μετα την
αθανασιαν αυταις αποκειμενα καλα, πως εις απαντησιν τας λαμπαδας λαβουσαι
μετα δοξης πολλης και παρρησιας συνεισερχονται εις τον νυμφωνα τωι βασιλει; Πως
μαλιστα παντων πλησιον εκεινου του θρονου και των πασταδων λαμπουσι των
βασιλικων; Ἀλλα τουτων μεν ουδε βραχειαν μνημην πεποιηται ανω δε και κατω της
απαλλαγης των εν βιωι μνημονευει δυσχερων. «Νομιζω», φησι, «τουτο καλον
υπαρχειν.» Και αφεις ειπειν, δια τα μελλοντα αγαθα, λεγει· «∆ια την ενεστωσαν
αναγκην.» Ειτα παλιν ειπων· «Ἐαν δε και γημηι η παρθενος, ουχ ημαρτε», και
σιωπησας τας εν τοις ουρανοις δωρεας, ων εαυτην απεστερησε, «Θλιψιν», φησι, «τηι
σαρκι εξουσιν οι τοιουτοι.» Και ου μεχρι τουτου μονον αλλα και εως τελους το αυτο
ποιει. Και ου παρεισαγει το πραγμα απο των μελλοντων αγαθων αλλα παλιν επι την
αυτην αιτιαν καταφευγει· «Ὁ καιρος συνεσταλμενος εστι» λεγων. Και αντι του
ειπειν· θελω υμας αστραψαι εν τοις ουρανοις και πολλωι λαμπροτερους δειχθηναι
των γεγαμηκοτων, παλιν των ενταυθα εχεται λεγων· «Θελω υμας αμεριμνους
ειναι.» Ουκ ενταυθα δε μονον τουτο ποιει αλλα και περι ανεξικακιας διαλεγομενος
επι την αυτην της συμβουλης ηλθεν οδον. Ειπων γαρ οτι «Ἐαν πειναι ο εχθρος σου,
ψωμιζε αυτον, εαν διψαι, ποτιζε αυτον», και πραγμα τοσουτον επιταξας και της
φυσεως βιασασθαι την αναγκην κελευσας και προς ουτως αφορητον παραταξασθαι
πυραν, εν τοις περι των μισθων λογοις σιωπησας τον ουρανον και τα εν τοις
ουρανοις αγαθα εν τηι του λελυπηκοτος βλαβηι την αντιδοσιν ιστησι. «Τουτο γαρ»,
φησι, «ποιων ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου.» Τινος ουν ενεκεν
τουτωι της παρακλησεως κεχρηται τωι τροπωι; Ου δι' αγνοιαν ουδε δια το μη ειδεναι
πως αν τις επαγαγοιτο και πεισειε τον ακροατην αλλα και δια το μαλιστα παντων
ανθρωπων ταυτην κατωρθωκεναι την αρετην, την του πειθειν λεγω. Τουτο ποθεν
δηλον; Ἀπο των ειρημενων αυτωι. Πως και τινι τροπωι; Κορινθιοις διελεγετο–
προτερον γαρ υπερ των περι παρθενιας αυτωι διειλεγμενων ερουμεν–Κορινθιοις, εν
οις εκρινε μηδεν ειδεναι ει μη Ἰησουν Χριστον και τουτον εσταυρωμενον, οις ουκ
ηδυνηθη λαλησαι ως πνευματικοις και δια το σαρκινους ειναι ετι γαλα εποτιζεν, οις
και οτε ταυτα επεστελλεν ενεκαλει λεγων· «Γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα. Ουπω
γαρ ηδυνασθε· αλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε· ετι γαρ σαρκικοι εστε, και κατα ανθρωπον
περιπατειτε.» ∆ια τουτο απο των εν τηι γηι πραγματων, απο των ορωμενων, απο των
αισθητων και προτρεπει εις παρθενιαν αυτους και απαγει του γαμου. Συνειδε γαρ
τουτο καλως οτι τους ταπεινους και χαμαιπετεις και προς την γην ετι κυπτοντας απο
των εν τηι γηι μαλλον εφελκυσαιτο αν τις και προτρεψειε. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, πολλοι
των αγροικοτερων ετι και παχυτερον διακειμενων τον μεν Θεον και επι μικροις και
επι μεγαλοις και ομνυουσι και επιορκουσιν αδεως, επι δε της των παιδων κεφαλης
ουδ' αν ομοσαι ελοιντο την αρχην; Καιτοι γε και η επιορκια και η κολασις πολλωι
μειζων ταυτης εκεινη, αλλ' ομως τουτωι μαλλον η εκεινωι τωι ορκωι κατεχονται. Και
προς το βοηθησαι δε πενησιν ουχ ουτως αυτους οι της βασιλειας διεγειρουσι λογοι,
καιτοι γε συνεχως ενηχουμενοι, ως το χρηστον ελπισαι τι κατα τον παροντα βιον η
υπερ παιδων η υπερ εαυτων. Τοτε γουν μαλιστα φιλοτιμοι γινονται περι τας
τοιαυτας επικουριας, οταν εκ μακρας ανενεγκωσι νοσου, οταν κινδυνον
διαφυγωσιν, οταν δυναστειας τινος επιτυχωσι και αρχης· και ολως τους πλειονας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

των ανθρωπων τοις παρα ποδας ευροι τις αν μαλλον νουθετουμενους. Ἔν τε γαρ
τοις χρηστοις ταυτα μαλλον προτρεπει, εν τε τοις λυπηροις μειζονως φοβει, τωι την
αισθησιν εγγυτεραν υπαρχειν αυτοις. ∆ια ταυτα και Κορινθιοις ουτω διελεγετο και
Ῥωμαιους απο των παροντων εις ανεξικακιαν εγυμναζεν. Ἡ γαρ ασθενης και
ηδικημενη ψυχη ουχ ουτως ευκολως αφιησι της οργης τον ιον, οταν περι βασιλειας
ακουσηι και εις μακρας ελπιδας εμπεσηι ως οταν παρα του λελυπηκοτος προσδοκησηι
ληψεσθαι δικην. Βουλομενος ουν διασεισαι της μνησικακιας την ριζαν και τεως
κενωσαι την οργην, ο μαλλον επαγωγον ην προς το παραμυθησασθαι τον
ηδικημενον τουτο τιθησιν, ουκ αποστερων αυτον της εν τωι μελλοντι καιρωι
κειμενης τιμης, αλλα τεως αυτον εμβιβασαι σπευδων οιωιδηποτε τροπωι εις την της
φιλοσοφιας οδον και τας θυρας ανοιξαι της καταλλαγης. Το γαρ δυσκολωτατον της
αρχης επιλαβεσθαι του κατορθωματος, μετα γαρ την εισοδον ουκετι τοσουτος ο
πονος εστιν. Ἀλλ' ουχ ο κυριος ημων Ἰησους Χριστος τουτο ποιει ουτε περι
παρθενιας ουτε περι ανεξικακιας διαλεγομενος. Ἀλλ' εκει μεν την βασιλειαν τιθησι
των ουρανων· «Εισι» γαρ «ευνουχοι», φησιν, «οιτινες ευνουχισαν εαυτους δια την
βασιλειαν των ουρανων.» Ὅτε δε ευχεσθαι υπερ των εχθρων παρεκαλει, ουδεν υπερ
της των λελυπηκοτων βλαβης ειπων, ουδε των ανθρακων μνημονευσας του πυρος
αλλα παντα εκεινα αφεις προς τους μικροψυχους λεγεσθαι και ταλαιπωρους, αυτος
απο των μειζονων αυτους προτρεπει. Ποιων δη τουτων; «Ὅπως γενησθε», φησιν,
«ομοιοι του πατρος υμων του εν τοις ουρανοις.» Βλεπε ποσον το επαθλον. Πετρος
γαρ ην ο ταυτα ακουων και Ἰακωβος και Ἰωαννηςκαι ο λοιπος των αποστολων
χορος· δια τουτο απο των πνευματικων αυτους ενηγεν επαθλων. Και ο Παυλος δε
τουτο αν εποιησεν, ει προς τινας τοιουτους ο λογος ην αυτωι. Ἐπειδη δε προς
Κορινθιους τους ατελεστερον διακειμενους διελεγετο, ηδη των πονων αυτοις διδωσι
τους καρπους ινα προθυμοτερον επι την εργασιαν ελθωσι της αρετης. ∆ια τουτο και
ο Θεος Ἰουδαιοις αφεις επαγγειλασθαι βασιλειαν ουρανων τα της γης εχαριζετο
αγαθα. Και αντι των πονηρων δε πραξεων ου γεενναν αλλα τας εν τωι αιωνι τουτωι
συμφορας ηπειλει, λιμους και λοιμους και νοσους και πολεμους και αιχμαλωσιαν
και οσα τοιαυτα ετερα. Τουτοις γαρ μαλλον οι σαρκικωτεροι των ανθρωπων
κατεχονται και ταυτα μαλλον δεδοικασι. Των δε ουχ ορωμενων ουδε παροντων
ελαττονα ποιουνται λογον. ∆ια τουτο και ο Παυλος τουτοις μαλλον ενδιατριβει, α
μαλιστα αυτων καθικεσθαι της παχυτητος ην ικανα. Προς τουτοις δε κακεινο δειξαι
εβουλετο, οτι των μεν αλλων αγαθων ενια ενταυθα μεν ημας πονοις περιβαλλει
πολλοις, τον δε καρπον απαντα εν τωι μελλοντι ταμιευεται χρονωι. Ἡ δε παρθενια εν
αυτωι τωι κατορθουσθαι ου μικρας ημιν αποδιδωσι τας αμοιβας τοσουτων
απαλλαττουσα πονων και φροντιδων. Μετα δε τουτων και τριτον τι
συγκατεσκευασε. Ποιον; Το μη των αδυνατων νομισθηναι το πραγμα ειναι αλλα και
των σφοδρα δυνατων. Ποιει δε αυτο εκ περιουσιας πολλης τον γαμον αποφαινων
πλειονας εχοντα δυσκολιας, ως ει προς τινα ελεγε, μοχθηρον και επιπονον σοι ειναι
το πραγμα τουτο δοκει; ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο εγωγε φημι δειν αυτο μετιεναι οτι
ουτω ραιστον εστιν ως πολυ του γαμου πραγματα ημιν παρεχειν ελαττω. Ἐπειδη γαρ
φειδομαι, φησιν, υμων και ου βουλομαι θλιψιν υμας εχειν, δια τουτο υμας ου θελω
γαμειν. Και ποιαν θλιψιν; ισως ειποι τις αν. Τουναντιον μεν ουν και ανεσιν εχοντα
πολλην και τρυφην τον γαμον ευρησομεν. Και πρωτον απαντων το μετα πασης
αδειας την επιθυμιαν αποπληρουν και μηδεμιαν απο της φυσεως υπομενειν βιαν, ου
μικρον εις ραιστωνης λογον εστιν. Ἔπειτα τωι και την αλλην διαγωγην απηλλαχθαι
κατηφειας και αυχμου, και μεστην ειναι φαιδροτητος και γελωτος και χαρας. Και
γαρ τραπεζηι πολυτελει και μαλακοις ιματιοις και στρωμνηι μαλακωτεραι, και
λουτροις διηνεκεσι, και μυροις και οινωι μυρου ουδεν χειρον διακειμενωι και ετεραι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

πολληι και διαφορωι δαπανηι λειτουργουντες τηι σαρκι πολλην απο ταυτης
παρεχουσιν αυτηι την τρυφην.
50 Ὅτι και εν τηι παλαιαι και εν τηι καινηι παρανομον η τρυφη. Μαλιστα μεν
ουδε ταυτα εφιεται τωι γαμωι. Την γαρ της μιξεως μονης αδειαν, ουχι δε και την της
τρυφης παρεχειν ημιν ειωθε. Και μαρτυς ο μακαριος Παυλος ουτωσι λεγων· «Ἡ δε
σπαταλωσα ζωσα τεθνηκεν.» Ει δε περι χηρων ταυτα ειρηται, ακουσον και περι των
γεγαμηκοτων τι φησι· «Γυναικας ωσαυτως εν καταστοληι κοσμιωι μετα πασης αιδους
και σωφροσυνης κοσμειν εαυτας, μη εν πλεγμασιν η χρυσωι η μαργαριταις η
ιματισμωι πολυτελει, αλλ' ως πρεπει γυναιξιν επαγγελλομεναις θεοσεβειαν δι' εργων
αγαθων.» Και ουκ ενταυθα δε μονον αλλα και ετερωθι ιδοι τις αν πολυν αυτον
ποιουμενον τον λογον υπερ του μηδ' ολως ειναι τουτων ημιν περισπουδαστον.
«Ἔχοντες», γαρ φησι, «διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα. Οι γαρ
βουλομενοι πλουτειν εμπιπτουσιν εις επιθυμιας ανοητους και βλαβερας, αιτινες
βυθιζουσι τους ανθρωπους εις ολεθρον και απωλειαν.» Και τι λεγω Παυλον, ος, οτε
της ακρας φιλοσοφιας ην ο καιρος και πολλη η του πνευματος χαρις, ελεγε ταυτα; Ὁ
γαρ Ἀμως ο προφητης τοις νηπιοις Ἰουδαιοις διαλεγομενος, εφ' ων και τρυφη
συγκεχωρητο και πολυτελεια και παντα ως ειπειν τα περιττα, ακουσον πως σφοδρα
καθαπτεται των τηι τρυφηι προσκειμενων λεγων· «Ουαι οι ερχομενοι εις ημεραν
κακην, οι εγγιζοντες και εφαπτομενοι σαββατων ψευδων, οι καθευδοντες επι
κλινων ελεφαντινων και κατασπαταλωντες επι ταις στρωμναις αυτων· οι εσθιοντες
εριφους εκ ποιμνιων και μοσχαρια εκ μεσου βουκολιων γαλαθηνα· οι επικροτουντες
προς την φωνην των οργανων· οι πινοντες τον διυλισμενον οινον και τα πρωτα
μυρα χριομενοι· ως εστωτα ελογισαντο και ουχ ως φευγοντα.»
51 Ὅτι ει και εφειτο τρυφαν ικανα τα του γαμου λυπηρα ταυτην αφανισαι
την ηδονην. Ὅπερ ουν εφην, μαλιστα μεν ουκ εφειτο τρυφαν, ει δε και μηδεν
τουτων κεκωλυτο, αλλα παντα συγκεχωρητο, εστιν ετερα τουτων αντιρροπα εις
αθυμιας και οδυνης λογον, μαλλον δε ουτω πλειονα και μειζω ως μηδε μικραν απο
τουτων ημας λαμβανειν την αισθησιν αλλ' εκποδων πασαν γινεσθαι την εξ αυτων
ηδονην.
52 Ὅσον η ζηλοτυπια κακον. Ει γαρ τις, ειπε μοι, φυσει ζηλοτυπος ων τυχοι,
η και εκ τινος προφασεως ουκ αληθους τουτωι ληφθειη τωι κακωι τι της τοιαυτης
ψυχης ελεεινοτερον γενοιτ' αν; Ποιον πολεμον, τινα χειμωνα τηι τοιαυτηι
παραβαλλοντες οικιαι ακριβως επιτυχειν δυνησομεθα της εικονος; Παντα οδυνης
μεστα, παντα υποψιας και στασεως και ταραχης. Των γαρ δαιμονωντων η φρενιτιδι
κατεχομενων νοσωι ουδεν αμεινον διακειται ο ταυτηι τηι μανιαι πληγεις. Ουτω
συνεχως εξαλλεται και αποπηδαι και δυσχεραινει προς απαντας και εις τους
παροντας απλως και ανευθυνους αφιησιν αει την οργην, καν δουλος ηι καν υιος καν
οστισουν ετερος. Και ηδονη μεν απεληλαται πασα, κατηφειας δε απαντα γεμει και
πενθους και αηδιας. Καν οικοι μενηι, καν εις αγοραν εμβαληι, καν αποδημιαν
στελληται, πανταχου το δεινον απετεκεν θανατου παντος χαλεπωτερον παρακνιζον
και ερεθιζον αυτου την ψυχην και ου συγχωρουν ηρεμειν. Ου γαρ αθυμιαν μονον
αυτη η νοσος αλλα και θυμον αφορητον τικτειν ειωθε. Τουτων δε εκαστον και καθ'
εαυτο μεν ικανον απολεσαι τον αλοντα· οταν δε και ομου συνελθοντα πολιορκηι,
συνεχως αυτον πιεζοντα και ουδε βραχυν αναπνειν συγχωρουντα καιρον, ποσων
τουτο θανατων ου χαλεπωτερον; Ἄν τε γαρ πενιαν ειποι τις την εσχατην, αν τε
νοσον ανιατον αν τε πυρ αν τε σιδηρον, ουδεν ισον ερει και τουτο οι πειραν
λαβοντες ισασι μονοι καλως· λογος γαρ ουδεις αν παραστησειε του δεινου την
υπερβολην. Ὅταν γαρ την μαλιστα παντων αγαπωμενην και υπερ ης αν ηδεως και
την ψυχην προοιτο, ταυτην αναγκαζηται δι' υποψιας εχειν αει, τι των απαντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

αυτον παραμυθησασθαι δυναιτ' αν; Ἄν τε γαρ εις ευνην τρεπεσθαι, αν τε σιτον
ελεσθαι και ποτον δεηι, την μεν τραπεζαν οιησεται δηλητηριων γεμειν φαρμακων
μαλλον η εδεσματων. Ἐπι δε της ευνης ουδε μικρον ατρεμειν ανεξεται χρονον, αλλ'
ωσπερ ανθρακων υποκειμενων ουτως θορυβειται και μεταστρεφεται· και ουτε
συνουσια φιλων ουτε πραγματων φροντις ουτε κινδυνων φοβος ουτε ηδονης
υπερβολη ουτε αλλο ουδεν της τοιαυτης αυτον ζαλης απαγαγειν δυνησεται· αλλα
παντος μεν χρηστου, παντος δε λυπηρου τυραννικωτερον ουτος αυτου κατακρατει
την ψυχην ο χειμων. Ταυτα διασκεψαμενος ο Σολομων ελεγε· «Σκληρος ως Ἅιδης
ζηλος.» Και παλιν· «Μεστος γαρ ζηλου θυμος ανδρος αυτης, ου φεισεται εν ημεραι
κρισεως και ουκ ανταλλαξεται ουδενος λυτρου την εχθραν ουδε μη διαλυθηι πολλων
δωρων.» Τοσαυτη γαρ η της νοσου ταυτης μανια, ως μηδε μετα την του λελυπηκοτος
τιμωριαν αφεισθαι της οδυνης. Πολλοι γουν πολλακις ανελοντες τον μοιχον, τον
θυμον και την αθυμιαν ουκ ισχυσαν ανελειν. Εισι δε οι και μετα το κατασφαξαι τας
εαυτων γυναικας εμειναν ομοιως η και μειζονως τηκομενοι τηι πυραι. Και ο μεν ανηρ
τοσουτοις συζηι κακοις και οταν μηδεν αληθες ον τυχηι· η δε αθλια και ταλαιπωρος
εκεινη πολλωι χαλεπωτερα υπομενει τανδρος. Ὅταν γαρ τον οφειλοντα ειναι
παραμυθιαν των λυπηρων απαντων και οθεν προστασιαν εχρην προσδοκαν, τουτον
εκτεθηριωμενον και παντων πολεμιωτερον ιδηι διακειμενον προς αυτην, που
δυνησεται βλεψαι λοιπον; Προς τινα καταφυγηι; Ποθεν των κακων ευρηι την
απαλλαγην, του λιμενος αυτηι προσκεχωσμενου και μυριων γεμοντος προβολων;
Τοτε και οικεται και θεραπαιναι τανδρος υβριστικωτερον αυτηι κεχρηνται. Ὕποπτον
μεν γαρ και αλλως και αχαριστον τουτο το γενος, οταν δε και παρρησιας μειζονος
επιλαβηται και διαστασιαζοντας προς αλληλους ιδηι τους κρατουντας αυτων ου
μικραν αφορμην της οικειας λοιδοριας τον εκεινων λαμβανουσι πολεμον. Και γαρ
συντιθεναι και πλαττειν οσαπερ αν βουλοιντο, εξεστιν αυτοις μετα αδειας απασης
τοτε, και την υποψιαν ταις παρ' αυτων διαβολαις δυνατωτεραν ποιουσιν. Ἡ γαρ
απαξ τηι μοχθηραι ταυτηι νοσωι κατασχεθεισα ψυχη παντα ευκολως τιθεται και πασιν
αναπετασασα εξ ισης την ακοην ουκ ανεχεται διακρινειν τους συκοφαντας των μη
τοιουτων, αλλα και αυτοι μαλιστα πιστα λεγειν δοκουσιν, οσοι την υποψιαν
επαιρουσιν, οσοι σπουδαζουσιν αυτης καθελειν. Ἐντευθεν λοιπον αναγκη
δεδοικεναι και τρεμειν τους συνοικουντας ουχ ηττον τους δραπετας εκεινους και τας
εκεινων γυναικας και την αυτηι πρεπουσαν ταξιν προεμενην αυτοις την εκεινων
αντιλαβειν. Ποτε ουν αδακρυτι διαγαγειν δυνησεται; Ποιαν νυκτα; Ποιαν ημεραν;
Ποιαν εορτην; ποτε στεναγμων χωρις και θρηνων και οδυρμων; Ἀπειλαι και υβρεις
και λοιδοριαι δια παντος–αι μεν παρα του τετρωμενου ματην ανδρος, αι δε παρα των
μιαρων θεραποντων–, φυλακαι, προφυλακαι, και απαντα δεους και τρομου μεστα.
Ου γαρ εισοδοι και εξοδοι πολυπραγμονουνται μονον αλλα και ρηματα και
βλεμματα και στεναγμος μετα πολλης βασανιζεται της ακριβειας και αναγκη η των
λιθων ακινητοτεραν ειναι και σιγηι παντα φερειν και τωι θαλαμωι προσηλωσθαι
διαπαντος δεσμωτου χειρον. Ἢ βουλομενην φθεγγεσθαι και στενειν και εξιεναι
παντων ευθυνας υπεχειν και λογον εν τοις διεφθαρμενοις εκεινοις δικασταις, ταις
θεραπαινισι λεγω και τωι πληθει των οικετων. Τουτων, ει βουλει, μεταξυ των
δεινων τιθει και πλουτον αφατον και τραπεζης πολυτελειαν και οικετων αγελας,
γενους λαμπροτητα, δυναστειας μεγεθος, δοξαν πολλην, προγονων περιφανειαν.
Μηδεν ολως αφηις των δοκουντων ζηλωτον τον παροντα βιον ποιειν αλλα παντα
ακριβως συναγαγων αντιθες ταυτηι τηι λυπηι και ουδε φαινομενην οψει την εξ
εκεινων ηδονην, αλλ' ουτως ηφανισμενην ωσπερ εν πελαγει πολλωι σπινθηρα
μικρον εμπεσοντα σβεσθηναι εικος. Και ταυτα μεν οταν ο ανηρ ζηλοτυπηι· αν δε επι
την γυναικα ποτε μεταβαιη το παθος–ουκ ολιγακις δε τουτο ειωθε γινεσθαι–,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

εκεινος μεν ραιον διακεισεται της γυναικος, το δε πλεον της οδυνης παλιν επι την
αθλιαν εκεινην μετεπεσεν. Ουτε γαρ τοις αυτοις οπλοις χρησασθαι επι τον
υποπτευθεντα δυνησεται. Τις γαρ ανεξεται γυναικος κελευουσης οικοι μενειν δια
παντος; Τις δε τον δεσποτην τολμησει παρατηρεισθαι των οικετων και ουκ ευθεως
επι το βαραθρον απαχθησεται; Ουτε ουν τουτοις δυνησεται εαυτην παραμυθησασθαι
τοις μηχανημασιν ουτε γουν την οργην δια των ρηματων εξενεγκειν, αλλ' απαξ μεν
αυτην ισως χαλεπαινουσαν οισει και δις ο ανηρ. Ἐαν δε επιμεινηι συνεχως
εγκαλουσα, διδαξει ταχεως αυτην οτι βελτιον σιγηι τα τοιαυτα φερειν και τηκεσθαι.
Και ταυτα μεν εν ταις υποψιαις· οταν δε αληθες ον τυχηι το δεινον, την μεν γυναικα
ουδεις εξαιρησεται των του ηδικημενου χειρων, αλλ' εχων αυτωι βοηθουντας τους
νομους την απαντων αυτωι φιλτατην εις δικαστηριον αγαγων κατεσφαξεν. Ὁ δε
ανηρ την μεν απο των νομων διαφευγει τιμωριαν, την δε ανωθεν και τηι του Θεου
τετηρηται ψηφωι. Ἀλλ' ουχ ικανον τουτο παραμυθησασθαι την αθλιαν εκεινην, αλλ'
αναγκη μακρον τινα και ελεεινον υπομενειν θανατον, τον απο των μαγγανων, τον
απο των φαρμακων απερ αι πορνευομεναι γυναικες κατασκευαζουσιν. Εισι δε αις
ουτε επιβουλης επι τας ηδικημενας εδεησεν αλλ' εφθασαν εκειναι
προαναρπασθεισαι τηι της αθυμιας σφοδροτητι. Ὥστε ει και παντες ανδρες επετρεχον
τωι γαμωι, τας γυναικας ουκ εχρην αυτον διωκειν. Ουτε γαρ αν εχοιεν ειπειν ως
τοσαυτη παρ' αυταις της επιθυμιας η τυραννις και των του πραγματος κακων το
πλεον αυται καρπουνται μερος, ωσπερ ουν και ο λογος απεδειξε. Τι ουν; φησιν,
απασι τουτο προσεστι τοις γαμοις; Ἀλλ' ουδε παντων απεστι, παρθενιας δε πορρω
και μακραν πασης εστι. Και η μεν γαμηθεισα καν μη τωι δεινωι περιπεσηι αλλα τηι του
δεινου προσδοκιαι περιπεσειται. Ου γαρ εστι την ανδρι μελλουσαν ομιλειν μη μετα
της ομιλιας παντα αναλογιζεσθαι και δεδοικεναι τα δεινα. Ἡ δε παρθενος ου μονον
των δυσχερων πραγματων αλλα και της υποψιας απηλλακται. Ου προσεστι τουτο
πασι τοις γαμοις. Ουδε γαρ εγω τουτο φημι, αλλ' εαν τουτο μη προσηι, πολλα ετερα
προσεστι, καν εκεινα τις διαφυγηι, παντα απλως διαφυγειν ου δυνησεται. Ἀλλ'
ωσπερ επι των ακανθων των τοις ιματιοις προσπηγνυμενων εν τωι τας αιμασιας
διαβαινειν, οταν επιστραφηι τις την μιαν εξελειν, ετεραις κατεχεται πλειοσιν, ουτω
και επι των του γαμου πραγματων ο τουτο διαδρας εκεινωι περιπειρεται παλιν, και ο
τουτο διαδυς αλλωι προσεπταισε, και ολως ουκ ενι γαμον πασης ευρειν αηδιας
ελευθερον.
53 Ὅτι το απο πλουσιων γαμειν ου ζηλωτον αλλα του απο πενητων
χαλεπωτερον. Ἀλλα, ει βουλει, τα δυσχερη τεως αφεντες το δοκουν ειναι εν αυτωι
μακαριστον και ου πολλοι πολλακις, μαλλον δε παντες ευχονται επιτυχειν, τουτο
αγαγοντες εις μεσον εξετασωμεν νυν. Τι δη τουτο εστιν; Το πενητα οντα και ευτελη
και ταπεινον απο μεγαλων και δυνατων και πολλα χρηματα κεκτημενων γυναικα
λαβειν. Ἀλλα τουτο το ζηλωτον εκεινου του απευκτου ουκ ελαττους ευρησομεν
εχον συμφορας. Ἔστι μεν γαρ και αλλως το των γυναικων γενος υπεροπτικον και
ασθενεστερον, διο και μαλλον υπο του παθους αλισκεται. Ὅταν δε και αφορμας εχηι
της υπεροψιας πολλας, ουδεν εστι το κατεχον αυτας. Ἀλλ' ωσπερ υλης τινος
λαβομενη φλοξ ουτως εις υψος αφατον αιρονται και την ταξιν αντιστρεφουσι και
παντα ανω και κατω ποιουσιν. Ου γαρ αφιησιν εν τηι της κεφαλης χωραι μενειν τον
ανδρα η γυνη, αλλ' υπο φρονηματος και απονοιας απωσαμενη της ταξεως αυτον
εκεινης και εις την αυτηι προσηκουσαν αγουσα την της υποταγης, αυτη γινεται
κεφαλη και αρχη. Τι ουν ταυτης της ανωμαλιας χειρον γενοιτ' αν; Και σιωπω τα
ονειδη, τας υβρεις, τας αηδιας, α παντων εστιν αφορητοτερα.
54 Ὅτι καν δυνηθηι τις την πλουτουσαν υποταξαι γυναικα μειζων η αηδια. Ει
δε λεγοι τις–και γαρ πολλων ηκουσα λεγοντων εγω, οταν τοιουτοι γινωνται λογοι–·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

πλουτειτω μονον και ευπορος εστω, και ουδεν εργον εστι κατενεγκειν αυτης και
ταπεινωσαι το φρονημα. Ει τις ουν ταυτα λεγοι, πρωτον μεν αγνοει οτι των σφοδρα
δυσκολων εστιν. Ἔπειτα οτι καν γενοιτο, ου μικραν εχει την ζημιαν. Το γαρ αναγκηι
και δεδοικυιαν και μετα βιας υποτεταχθαι τωι ανδρι του μετα πασης εξουσιας
επιταττειν αυτωι βαρυτερον εσται και αηδεστερον. Τι δηποτε; Ὅτι πασαν εκβαλλει
φιλιαν και ηδονην αυτη η βια· φιλιας δε ουκ ουσης ουδε ποθου, αλλ' αντι τουτων
φοβου και αναγκης τινος ο τοιουτος αξιος εσται γαμος λοιπον;
55 Ὅτι αφορητον κακον πλουσιωτερον ανδρα λαβειν. Και ταυτα μεν οταν η
γυνη ευπορος ηι. Ει δε συμβαιη ταυτην μεν μηδεν εχειν, τον δε ανδρα πλουτειν,
θεραπαινα μεν αντι γαμετης και αντ' ελευθερας γινεται δουλη, και την αυτηι
προσηκουσαν παρρησιαν απολεσασα, των αργυρωνητων ουδεν αμεινον διακεισεται,
αλλα καν ασελγαινειν καν παροινειν εκεινος εθεληι καν αγαγειν επ' αυτην την
εκεινης ευνην εταιριζομενων πληθος γυναικων, παντα φερειν αναγκη και
ασμενιζειν η της οικιας εκπεσειν. Και ου τουτο μονον εστι το δεινον αλλ' οτι
τανδρος ουτω διακειμενου ουτε οικεταις ουτε θεραπαινισι μετ' ελευθεριας
επιταττειν δυνησεται, αλλ' ωσπερ εν αλλοτριοις ζωσα και των ου προσηκοντων
απολαυουσα και δεσποτηι μαλλον η ανδρι συνοικουσα ουτω και πραττειν και
πασχειν απαντα αναγκαζεται. Ει δε και εξ ομοιων τις θελοι γαμειν, παλιν τωι της
υποταγης νομωι τα της ομοτιμιας λυμαινεται, του της ουσιας μετρου πειθοντος
αυτην εξισουσθαι τωι ανδρι. Τι ουν αν τις ποιησειε τοσαυτης δυσκολιας πανταχου
ουσης; Μη γαρ μοι, ει που σφοδρα ολιγοι και ευαριθμητοι ταυτα διεφυγον γαμοι,
τουτους εις μεσον αγαγηις· ου γαρ απο των σπανιζοντων αλλ' απο των αει
συμβαινοντων χαρακτηριζειν τα πραγματα προσηκεν.
56 Ὅτι πολλας εχει λυπης αναγκας η γαμηθεισα. Ἐπι μεν γαρ της παρθενιας
δυσκολον ταυτα γενεσθαι, μαλλον δε αδυνατον, επι δε των γαμων δυσκολον μη
γενεσθαι. Ει δε επι τοις δοκουσιν ειναι χρηστοις τοσαυται τικτονται αηδιαι και
συμφοραι, τι αν τις επι τοις ωμολογημενοις ειποι λυπηροις; Ου γαρ υπερ ενος
δεδοικε θανατου μονον, καιτοι γε απαξ μελλουσα αποθανεισθαι, ουδε υπερ μιας
φροντιζει ψυχης μιαν εχουσα μονην, αλλα τρεμει μεν υπερ ανδρος, τρεμει δε υπερ
παιδων, τρεμει δε υπερ των εκεινοις προσηκοντων γυναικων παλιν και παιδων, και
οσωιπερ αν εις πλειονας εκτεινηται κλαδους η ριζα, τοσουτωι πλεοναζει και τα των
φροντιδων αυτηι, και καθ' εκαστον τουτων ειτε ζημια χρηματων ειτε σωματος
αρρωστια ειτε ετερον τι συμβαιη των αβουλητων, αναγκη κοπτεσθαι και θρηνειν
των πασχοντων ουχ ηττον αυτων. Καν μεν προαπελθωσιν απαντες αφορητον το
πενθος, αν δε οι μεν μενωσιν, οι δε αωροις απενεχθωσι θανατοις, ουδε ουτως
καθαραν ευροι τις αν παραμυθιαν. Ὁ γαρ υπερ των ζωντων αει φοβος κατασειων
την ψυχην ουκ ελαττων της επι τοις τετελευτηκοσι γινεται λυπης αλλ' ει δει τι και
θαυμαστον ειπειν, χαλεπωτερος. Την μεν γαρ επι τοις κειμενοις αθυμιαν ο χρονος
εμαλαξε, τας δε υπερ των ζωντων φροντιδας η μενειν αναγκη δια παντος η θανατωι
παυσασθαι μονωι. Ει δε τοις οικειοις ουκ αρκουμεν παθεσι, ποιον βιωσομεθα βιον τας
ετερων πενθειν αναγκαζομενοι συμφορας; Πολλαι πολλακις εγενοντο γονεων
λαμπρων, ανετραφησαν μετα πολλης της τρυφης, εξεδοθησαν τινι των μεγαλα
δυναμενων ανδρων, ειτα εξαιφνης πριν επι τουτοις μακαρισθηναι, κινδυνου τινος
καθαπερ καταιγιδος η πνευματος προσπεσοντος, κατεδυσαν και αυται και των του
ναυαγιου συμμετεσχον δεινων και μυριων προ του γαμου καλων απολαυουσαι προς
την εσχατην απο του γαμου κατεπεσον συμφοραν. Ἀλλ' ουδε ταυτα, φησι, πασιν
ουδε αει συμπιπτειν ειωθεν. Ἀλλ' ουδε παντων κεχωρισται–και γαρ καγω το αυτο
παλιν ερω–, οτι τοις μεν τοιαυτα και δια της πειρας επηλθεν, οσοι δε την πειραν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

διεφυγον, τουτους δια της προσδοκιας ηνιασε. Παρθενος δε πασα και της πειρας και
της προσδοκιας εστηκεν ανωτερω.
57 Περι των παντι γαμωι προσοντων λυπηρων. Πλην αλλ' ει δοκει εκεινα
αφεντες, α συγκεκληρωται φυσει τωι γαμωι και απερ ουδεις αν ουτε εκων ουτε ακων
διαφυγοι, ταυτα επισκεψωμεθα νυν. Τινα ουν εστι ταυτα; Ὠδινες και τοκοι και
παιδια. Μαλλον δε ανωτερω τον λογον αγαγωμεν και τα προ του γαμου
καταμαθωμεν ως δυνατον. Μετα ακριβειας γαρ οι παθοντες ισασι μονοι. Ἐπεστη της
μνηστειας ο καιρος, και φροντιδες ευθεως επαλληλοι και ποικιλαι, τινα αρα ληψεται
ανδρα μη δυσγενη, μη των ατιμων τινα, μη αυθαδη, μη απατεωνα, μη αλαζονα, μη
θρασυν, μη ζηλοτυπον, μη σμικρολογον τινα, μη ευηθη, μη πονηρον, μη σκληρον, μη
ανανδρον. Ταυτα γαρ απαντα συμβαινειν μεν ουκ αναγκη ταις γαμουμεναις απασαις,
μεριμναν δε αναγκη και φροντιζειν απαντα. Ουπω γαρ οντος του κληρωθησομενου
δηλου αλλ' ετι της ελπιδος μετεωρου μενουσης παντα η ψυχη δεδοικε και τρεμει και
ουδεν εστιν οπερ ου λογιζεται τουτων. Ει δε λεγοι τις οτι και τα εναντια
προσδοκωσα ευφραινεσθαι δυναιτ' αν, ευ ιστω οτι ουχ ουτως ημας αι των αγαθων
ελπιδες παραμυθουνται, ως αι των πονηρων προσδοκιαι λυπουσι. Τα μεν γαρ αγαθα
οταν ελπισθηι βεβαιως, τοτε μονον τικτει την ηδονην, τα κακα δε καν υποπτευθηι
μονον, ευθεως συνεχεε και συνεταραξε την ψυχην. Ὥσπερ δε επι των ανδραποδων η
των εσομενων αδηλια δεσποτων ουκ αφιησιν ηρεμησαι την εκεινων ψυχην, ουτως
και επι των παρθενων παντα τον απο της μνηστειας καιρον χειμαζομενωι πλοιωι
προσεοικεν αυτων η ψυχη, καθ' εκαστην ημεραν των γονεων τους μεν εγκρινοντων,
τους δε εκβαλλοντων. Τον γαρ νικησαντα χθες των μνηστηρων σημερον
παρευδοκιμησεν ετερος και τουτον παλιν εξεβαλεν αλλος. Ἔστι δε οτε και προς
αυταις του γαμου ταις θυραις ο μεν προσδοκηθεις νυμφιος κεναις απηλλακται χερσι,
τωι δε μη ελπισθεντι την κορην παρεδωκαν οι γονεις. Ου γυναικες δε μονον αλλα και
ανδρες χαλεπας εχουσι τας φροντιδας. Τουτους μεν γαρ και πολυπραγμονειν ενεστι,
την δε ενδον συγκεκλεισμενην δια παντος πως αν τις περιεργασαιτο η τροπων
ενεκεν η μορφης; Και ταυτα μεν κατα τον της μνηστειας καιρον, οταν δε ο του γαμου
παραγενηται, επιδιδωσιν η αγωνια και της ηδονης πλειων ο φοβος, μηποτε απ'
αυτης της εσπερας αηδης τις ειναι δοξηι και της προσδοκιας πολλωι καταδεεστερα. Το
μεν γαρ παρα την αρχην ευδοκιμησασαν υστερον καταφρονηθηναι φορητον· οταν δε
απ' αυτης, ως αν ειποι τις, της γραμμης φαινηται προσκορης, ποτε δυνησεται
θαυμασθηναι λοιπον; Και μη μοι τουτο ειπηις· τι δαι αν ευμορφος ουσα τυχηι; Ουδε
γαρ ουτω ταυτης απηλλακται της φροντιδος. Πολλαι γουν διαλαμψασαι σφοδρα
κατα την του σωματος ωραν ουκ ισχυσαν ανδρας ελειν τους αυτων, αλλα αφεντες
αυτας εκεινοι ταις σφοδρα λειπομεναις αυτων εξεδωκαν εαυτους. Και ταυτης δε της
φροντιδος λυθεισης ετερα παλιν επεισερχεται· τας γαρ αηδιας τας εν τηι της προικος
καταβοληι ο τε κηδεστης ου μετα προθυμιας αποδιδους, ατε προικα κατατιθεις, ο τε
νυμφιος παντα μεν απολαβειν σπευδων, την δε εισπραξιν μετα αιδους ποιεισθαι
αναγκαζομενος, η τε γυνη εν τηι της εκτισεως αναβοληι αισχυνομενη και ερυθριωσα
τον ανδρα παντος μαλλον αγνωμονος οφειλετου τυχουσα πατρος– παριημι νυν.
Ἀλλα γαρ εκεινης της φροντιδος λυθεισης ο της απαιδιας ευθεως επεισερχεται
φοβος και προς τουτωι παλιν η της πολυπαιδιας φροντις και ουδενος οντος τουτων
ουδεπω φανερου ταις αμφοτερων εξ αρχης ταραττονται φροντισι. Καν μεν ευθεως
κυησηι, μετα φοβου παλιν η χαρα· ουδεν γαρ των εν τωι γαμωι φοβου χωρις. Ὁ δε
φοβος, μηποτε γενομενης αμβλωσεως διαφθαρηι μεν το συλληφθεν, κινδυνευσει δε
περι των εσχατων η κυουσα. Ἂν δε πολυς μεταξυ γενηται χρονος, απαρρησιαστος η
γυνη ωσπερ αυτη κυρια ουσα του τεκειν. Ὅταν δε ο του τοκου καιρος επιστηι
διακοπτουσι μεν και διασπωσι την επι τοσουτωι χρονωι πονηθεισαν νηδυν ωδινες, αι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

και μοναι ικαναι παντα συσκιασαι τα του γαμου χρηστα. Θορυβουσι δε αυτην και
αλλαι μετα τουτων φροντιδες. Ἡ γαρ αθλια και ταλαιπωρος κορη καιτοι ουτω
σφοδρως υπο των αλγηδονων εκεινων κατατεινομενη, δεδοικε τουτων ουχ ηττον,
μηποτε λελωβημενον και αναπηρον αντι αρτιου και υγιους προελθηι, μηποτε αντι
αρρενος θηλυ. Και γαρ και αυτη ουχ ηττον αυτας των ωδινων η αγωνια θορυβει
τοτε· ουδε γαρ εν οις εισιν υπευθυνοι μονον αλλα και ων της αιτιας αφιενται καν
τουτοις δεδοικασι τους ανδρας ουκ ελαττον η εν εκεινοις, και την ιδιαν ασφαλειαν
αφεισαι σκοπειν εν τοσουτωι κινδυνωι, μεριμνωσι μη τι τανδρι των αβουλητων
γενηται. Του δε παιδιου πεσοντος εις την γην και πρωτην αφεντος φωνην ετεραι
παλιν διαδεχονται φροντιδες, υπερ της σωτηριας και της ανατροφης. Καν μεν
ευφυες ον τυχηι και προς αρετην επιτηδειον, παλιν εν φοβοις οι τεκοντες μη τι παθηι
δεινον το τεχθεν, μη θανατον αωρον υποστηι, μη μεταβαληι προς κακιαν τινα. Ουδε
γαρ εκ πονηρων χρηστοι γινονται μονον, αλλα και απο σπουδαιων φαυλοι και
πονηροι. Καν μεν τουτων τι γενηται των απευκτων, αφορητοτεραν εχει την λυπην η
ει παρα την αρχην ταυτα συνεπεσεν. Ἐαν δε απαντα μενηι τα χρηστα βεβαια, ο γουν
απο της μεταβολης αει παρεστιν αυτοις φοβος κατασειων την ψυχην των τεκοντων
και πολυ της ηδονης υποτεμνομενος μερος. Ἀλλ' ου πασι τοις γεγαμηκοσι παιδας
εχειν συμβαινει. Ουκουν ετεραν ομολογεις παλιν αθυμιας υποθεσιν; Ὅταν ουν και
παιδων οντων και ουκ οντων και χρηστων γενομενων και πονηρων διαφοροις
συνεχωνται λυπαις και φροντισι, ποθεν λοιπον ηδιστην καλεσομεν την εν τωι γαμωι
ζωην; Παλιν αν μεν ομονοουντες οι συνοικουντες διατελωσι, φοβος μη θανατος
εμπεσων διακοψηι την ηδονην, μαλλον δε ουκετι φοβος τουτο μονον, ουδε μεχρι
προσδοκιας το δεινον αλλα και εις εργον αυτο προελθειν παντως αναγκη. Ουδεις
γαρ εσχεν επιδειξαι ποτε εν ημεραι μιαι αμφοτερους τελευτησαντας· τουτου δε ουκ
οντος δυνατου το λειπομενον αναγκη πολυ του θανατου χαλεπωτεραν υπομενειν
ζωην, αν τε πολυν τυχηι συνωικηκως χρονον αν τε ολιγον. Ἐκεινος μεν γαρ οσωι
πλειονα την πειραν ελαβε, τοσουτωι μειζονα εχει την οδυνην της πολλης συνηθειας
αφορητον ποιουσης τον χωρισμον. Ὁ δε πριν η γευσασθαι και εμπλησθηναι της
φιλιας, ακμαζουσης ετι της επιθυμιας, αυτην αφαιρεθεις αυτο τουτο μαλλον εκεινου
πενθει, και εξ υποθεσεων εναντιων ισοις αμφοτεροι συνεχονται τοις λυπηροις. Τι δε
χρη λεγειν τους εν τωι μεταξυ γινομενους χωρισμους, τας μακρας αποδημιας, τας
συνεζευγμενας αυτοις αγωνιας, τας νοσους; Και τι τουτο προς τον γαμον; φησι.
Μαλιστα μεν και απο της αιτιας της τουτου πολλαι πολλακις ηρρωστησαν. Και γαρ
υβρισθεισαι και οργισθεισαι τοτε μεν υπο του θυμου, τοτε δε υπο της αθυμιας
πολλους ετεκον πυρετους. Ἐαν δε και παροντος μηδεν παθωσι τοιουτον αλλα
προσηνους απολαυσωσι δια παντος, υπο της αποδημιας εις ταυτα παλιν περιιστανται
τα κακα. Πλην αλλα ταυτα παντα παρεισθω και μηδεν εγκαλωμεν τωι γαμωι, αλλ'
ουχι μετα τουτων κακεινης αυτον απαλλαξαι δυνησομεθα της αιτιας. Ποιας δη
ταυτης; Ὅτι τον υγιαινοντα ουδεν αφιησιν αμεινον του καμνοντος διακεισθαι αλλ'
εις την αυτην τωι κειμενωι καθιστησιν αθυμιαν.
58 Ὅτι ουδεν μεγα ο γαμος καν παντα διαφυγηι τα λυπηρα. Βουλει και ταυτα
παντα εκβαλοντες θωμεν τωι λογωι τα αδυνατα και συγχωρησωμεν γενεσθαι γαμον
παντα ομου εχοντα τα αγαθα, πολυπαιδιαν, ευπαιδιαν, πλουτον, γυναικος
σωφροσυνην, καλλος, συνεσιν, ομονοιαν, γηρας μακρον; Προσεστω και γενους
περιφανεια και δυναστειας μεγεθος και μηδε το κοινον τουτο της φυσεως οχλειτω
παθος ο φοβος της τουτων μεταβολης, αλλ' εξαιρεισθω πασα μεν αθυμιας υποθεσις,
πασα δε φροντιδος και μεριμνης αφορμη και μητε αλλη τις αιτια μητε θανατος
αωρος διαζευγνυτω τον γαμον, αλλα και τουτον εν μιαι παντες δεχεσθωσαν ημεραι η
ο τουτων πολλωι μακαριωτερον ειναι δοκει, μενετωσαν μεν οι παιδες κληρονομοι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

τους δε γονεις αμφοτερους ομου προπεμπετωσαν μετα γηρας μακρον. Και τι το
περας; Ποιον το κερδος εκ ταυτης της πολλης ηδονης εχοντες απελευσονται εκει; Το
γαρ πολλους παιδας καταλιπειν και καλης απολαυσαι γυναικος μετα τρυφης και των
αλλων απαντων ων αρτι διηλθον και εις γηρας ελασαι μακρον, τι προς το
δικαστηριον ημας ωφελησαι δυνηδεται εκεινο εν τοις αιωνιοις πραγμασι και
αληθινοις; Ουδεν. Ουκουν σκια ταυτα και οναρ; Ὅταν γαρ εν τοις εκει ληψομενοις
ημας αιωσι και περας ουκ εχουσι μηδεν απο τουτων δυνηθωμεν κερδαναι μητε
παραμυθιας απολαυσαι τινος, εν ισωι τοις ου μετασχουσι τον μετασχοντα θετεον.
Ουδε γαρ ει τις εν χιλιοις ετεσι μιαν νυκτα μονην ειδεν οναρ χρηστον, πλεον εχειν τι
τουτον φησομεν του μη ταυτης απολελαυκοτος της οψεως. Καιτοι γε ουδε οσον
εβουλομην ειπον. Ουδε γαρ οσον τα ονειρατα απολειπεται της αληθειας, τοσουτον
τα ενταυθα αφεστηκε των εκει αλλ' ετι μαλλον. Ουδε οπερ εστιν εν ετεσι χιλιοις μια
νυξ τοσουτον ο παρων αιων προς τον μελλοντα, αλλα καν τουτωι πολλωι πλεον
παλιν το μεσον. Ἀλλ' ου τα της παρθενου τοιαυτα, αλλα πολλην απεισιν εντευθεν
εχουσα την εμποριαν· μαλλον δε τον λογον ανωθεν εξετασωμεν.
59 Ὅτι ευκολον η παρθενια. Ουκ αναγκαζεται πολυπραγμονειν τον νυμφιον
ουδε μη τινα απατην υπομεινηι δεδοικεν. Θεος γαρ εστιν ουκ ανθρωπος, δεσποτης
ουχ ομοδουλος. Και των μεν νυμφιων το μεσον τοσουτον· σκοπει δε και επι τισιν
αρμοζονται. Ου γαρ ανδραποδα ουδε γης πλεθρα ουδε τοσα και τοσα χρυσιου
ταλαντα, αλλ' ουρανοι και τα εν ουρανοις αγαθα τα εδνα ταυτης της νυμφης εστι.
Προς τουτοις η μεν γεγαμηκυια φριττει τον θανατον των τε αλλων ενεκεν και οτι
του συνοικουντος αυτην διαζευγνυσιν. Ἡ δε παρθενος και ποθει την τελευτην και
βαρυνεται τηι ζωηι, σπευδουσα τον νυμφιον ιδειν προσωπον προς προσωπον και της
δοξης απολαυσαι εκεινης.
60 Ὅτι η παρθενια ουδενος δειται των ουκ εφ' ημιν. Ουτε δε το πενιαι συζην
καθαπερ επι του γαμου παραβλαψαι δυναιτ' αν αυτην αλλα και μαλλον
ποθεινοτεραν τωι νυμφιωι την εκουσαν τουτο υπομενουσαν ποιει ουτε το εκ
ταπεινων γεγονεναι ουτε το μη διαλαμπειν την του σωματος ωραν ουτε αλλο των
τοιουτων ουδεν. Και τι λεγω ταυτα; Καν γαρ μηδε ελευθερα ουσα τυχηι, ουδε τουτο
αυτης λυμαινεται την μνηστειαν, αλλα αρκει ψυχην επιδειξασθαι καλην και των
πρωτειων τυχειν. Ουκ εστιν εκει φοβηθηναι ζηλοτυπιαν, ουκ εστιν αλγησαι
διαφθονουμενην ετεραι γυναικι ως λαμπροτερωι συνεζευγμενηι ανδρι. Ου γαρ εστιν
ομοιος αυτωι ουδε ισος ουδεις αλλ' ουδε κατα μικρον εγγυς· εν δε τωι γαμωι καν των
σφοδρα πλουτουντων και μεγαλα δυναμενων εχηι τις ανδρα, αλλ' ομως δυναιτ' αν
ετεραν ευρειν πολλωι μειζονα εχουσαν. Ουχ ως ετυχε δε ελαττοι την εκ της των
ηττονων υπεροχης ηδονην η των μειζονων υπερβολη, αλλ' η πολλη τρυφη των
χρυσιων και των ιματιων και της τραπεζης και της αλλης αδειας ικανη δελεισαι
ψυχην και εφελκυσασθαι· και ποσαι τουτων απολαυουσι γυναικες; Το γαρ πλειστον
των ανθρωπων μερος πενιαις συζηι και ταλαιπωριαις και πονοις. Ει δε τινες ειεν αι
τουτων μετεχουσαι, σφοδρα μεν ολιγαι και ευαριθμητοι και αυται δε παρα το τωι θεωι
δοκουν· ουδενι γαρ εφιεται εν τουτοις τρυφαν ως και απεδειξαμεν εν τοις προσθεν
λογοις.
61 Ὅτι το χρυσοφορειν μειζονα της ηδονης εχει τον φοβον. Πλην αλλα
θωμεν παλιν τωι λογωι και ταυτην συγχωρεισθαι την τρυφην και μητε τον προφητην
μητε Παυλον αποφηνασθαι προς τας χλιδωσας των γυναικων. Τι το οφελος των
πολλων χρυσιων; Ἕτερον μεν ουδεν, βασκανια δε και φροντις και φοβος ουχ ο
τυχων. Ου γαρ μονον οταν εις το κιβωτιον αυτα αποθωνται ουδε νυκτος
καταλαβουσης μονον ταραττονται ταις φροντισιν, αλλα και οταν αυτα περικεωνται,
και οταν ημερα ηι την αυτην υπομενουσι μεριμναν, μαλλον δε και χαλεπωτεραν. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

γαρ εν βαλανειοις και εκκλησιαις παραγινονται αι τα τοιαυτα κακουργουσαι
γυναικες. Κακεινων δε πολλακις χωρις υπο του πληθους ωθουμεναι και πιεζομεναι
αι χρυσοφορουσαι ουδε αισθανονται εκπεσοντος αυταις των χρυσιων τινος. Ουτω
γουν πολλαι ου ταυτα μονον αλλα πολλωι τουτων ετι τιμιωτερα περιδεραια απο
τιμιων συγκειμενα λιθων διασπασθεντα και εκπεσοντα απωλεσαν. Πλην αλλα μηδε
ουτος εστω ο φοβος αλλα και αυτη εξηιρησθω η φροντις.
62 Ὅτι το χρυσοφορειν και τωι καλλει λυμαινεται και την αμορφιαν
επιτεινει. Ειδεν ετερος, φησι, και εθαυμασεν. Ἀλλα ου την περικειμενην αλλα τα
περικειμενα, εκεινην δε δια ταυτα και εκακισε πολλακις ωσπερ παρα την αξιαν
κοσμουμενην αυτοις. Ἂν μεν γαρ ευμορφος ηι, λυμαινεται τωι καλλει της φυσεως. Ὁ
πολυς γαρ κοσμος εκεινος ουκ αφιησιν αυτο φαινεσθαι γυμνον, το πλειστον αυτου
μερος αποφερομενος· εαν δε αμορφος ηι και δυσειδης, ατερπεστεραν απεδειξεν ουτω
μαλλον αυτην. Ἡ γαρ αμορφια πανταχου καθ' εαυτην μεν φαινομενη οσον εστι
φαινεται μονον· οταν δε αυτηι παραβαλληται λιθων λαμπροτης και ετερας τινος
υλης καλλος, επιτεινεται εις δυσειδειαν μειζονως. Το τε γαρ του σωματος μελαν
πολλωι μελαντερον δεικνυσιν επικειμενον του μαργαριτου το φως και ωσπερ εν
σκοτωι στιλβον, το τε του προσωπου δυσδιαπλαστον τα των ιματιων ανθη πολυ
κακιον αποφαινει ουκ αφιεντα καθ' εαυτον αγωνιζεσθαι τον της οψεως τυπον παρα
τοις θεαταις, αλλα προς το χειροποιητον εκεινο και αμηχανον καλλος οθεν μειζων η
ηττα γινεται. Ὁ γαρ διεσπαρμενος εν τοις ιματιοις χρυσος και η πολλη των τα
τοιαυτα εργαζομενων ποικιλια και ο λοιπος κοσμος απας καθαπερ τις αθλητης
γενναιος ευεκτων και σφριγων ψωραλεον τινα και αισχρον και λιμωττοντα
παρωσαμενος ανταγωνιστην, ουτω την του προσωπου δοξαν της περικειμενης
καταβαλων προς εαυτον επισπαται τους θεατας, εκεινην μεν καταγελασθαι
μειζονως, αυτον δε μεθ' υπερβολης θαυμαζεσθαι παρασκευαζων.
63 Τις ο κοσμος της παρθενιας και τι το καλλος. Ἀλλ' ουχ ο της παρθενιας
κοσμος τοιουτος. Ου γαρ λυμαινεται τηι περικειμενηι επειδη μηδ' εστι σωματικος
αλλα της ψυχης ολος. Και δια τουτο αν τε δυσειδης ηι, μετεβαλε την δυσειδειαν
ευθεως καλλος περιθεισα αμηχανον, αν τε ωραια και φαιδρα, λαμπροτεραν
ειργασατο. Ου γαρ λιθοι και χρυσος ουδε ιματιων πολυτελεια ουδε χρωματων
πολυτελη ανθη διαφορα ουδε αλλο τοιουτον ουδεν των φθαρτων εκεινων κοσμει
τας ψυχας αλλ' αντι τουτων νηστειαι, παννυχιδες ιεραι, πραοτης, επιεικεια, πενια,
ανδρεια, ταπεινοφροσυνη, καρτερια–παντων απλως των εν τωι παροντι βιωι
πραγματων υπεροψια. Και γαρ οφθαλμος αυτηι ουτω μεν καλος και ευπρεπης ως αντι
ανθρωπων τας ασωματους δυναμεις και τον τουτων δεσποτην εχειν εραστην. Ουτω
δε καθαρος και διειδης ως αντι των σωματικων τα ασωματα καλλη δυνασθαι
καθοραν, ουτω δε ημερος και γαληνος ως μηδε προς τους αδικουντας και συνεχως
λυπουντας αγριαινειν και διανιστασθαι αλλα και προς τουτους ηδυ και μειλιχιον
ενοραν. Κοσμιοτης δε αυτηι τοσαυτη περικειται ως και τους ακολαστους αισχυνεσθαι
και ερυθριαν και της οικειας ενδιδοναι μανιας οταν προς αυτην ιδωσιν ακριβως.
Ὥσπερ δε γυναικι κοσμιαι την διακονουμενην θεραπαιναν και αυτην ειναι τοιαυτην
αναγκη καν μη βουληται, ουτω και την σαρκα της ουτω φιλοσοφουσης ψυχης προς
τα εκεινης κινηματα και τας οικειας αναγκη ρυθμιζειν ορμας. Και γαρ οφθαλμος και
γλωττα και σχημα και βαδισις και παντα απλως προς την ενδον ευταξιαν
χαρακτηριζεται· και καθαπερ μυρον βαρυτιμον καν εις αγγος αποκλειηται τον αερα
της οικειας αναχρωσαν ευωδιας, ου τους ενδον και πλησιον εστωτας μονον αλλα
και τους εξω παντας εμπιπλησι της ηδονης, ουτω και η της παρθενικης ψυχης
ευωδια ταις αισθησεσι περιρρεουσα ενδεικνυται την ενδον αποκειμενην αρετην, και
τας χρυσας της ευκοσμιας επιβαλλουσα πασιν ηνιας εν πολληι των ιππων εκαστον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

ευρυθμιαι διατηρει, και ουτε την γλωτταν αφιησιν απηχες τι και αναρμοστον
φθεγξασθαι ουτε τον οφθαλμον μονον αναισχυντως και υποπτως ενιδειν ουτε την
ακοην δεξασθαι τι των ου προσηκοντων μελων. Και ποδων δε αυτηι μελει ωστε μη
ατακτα βαδιζειν και διατεθρυμμενα αλλ' απλαστον τινα και ανεπιτηδευτον εχειν
την βαδισιν. Και τον απο των ιματιων δε καλλωπισμον περικοψασα και τωι προσωπωι
παραινει συνεχως μη διαχεισθαι τωι γελωτι αλλα μηδε ηρεμα μειδιαν αλλ'
επισκυνιον αιδεσιμον αει και αυστηρον επιδεικνυσθαι και προς δακρυα
παρεσκευασθαι δια παντος, προς γελωτα δε μηδεποτε.
64 Ὅτι α δια τον Χριστον πασχομενα, καν ανιαρα ηι, ηδονην εχει. Ὅταν δε
δακρυων ακουσηις μηδεν υποπτευσηις σκυθρωπον. Τοσαυτην γαρ εχει τα δακρυα
εκεινα την ηδονην οσην ουδε ο γελως του κοσμου τουτου. Ει δε απιστεις, ακουσον
του Λουκα λεγοντος οτι «Μαστιχθεντες οι αποστολοι ανεχωρουν απο προσωπου του
συνεδριου χαιροντες»· καιτοι γε ου τοιαυτη των μαστιγων η φυσις· ου γαρ ηδονην
και χαραν αλλ' οδυνην και κοπον εργαζεσθαι ειωθεν. Ἀλλ' η μεν των μαστιγων
φυσις ου τοιαυτη, η δε εις τον Χριστον πιστις τοιαυτη ως και της φυσεως αυτης των
πραγματων κρατειν. Ει δε μαστιγες ηδονην ετεκον δια τον Χριστον, τι θαυμαζεις ει
και τα δακρυα το αυτο εργαζεται δια τον αυτον; ∆ια τουτο ην στενην και
τεθλιμμενην εκαλεσεν οδον ταυτην παλιν καλει και ζυγον χρηστον και φορτιον
ελαφρον. Τηι μεν γαρ φυσει το πραγμα τοιουτον εστι, τηι δε των κατορθουντων
προαιρεσει και ταις ελπισι ταις χρησταις σφοδρα γινεται κουφον. ∆ιο αντι της
ευρυχωρου και πλατειας την στενην και τεθλιμμενην μετα πλειονος αν τις ιδοι
προθυμιας οδευοντας τους ελομενους αυτην, ου δια το μη θλιβεσθαι αλλα δια το
των θλιψεων ανωτερους ειναι και μηδεν πασχειν υπ' αυτων, οιον και τους αλλους
εικος. Ἔχει μεν γαρ θλιψεις και ουτος ο βιος αλλ' οταν αυτας προς τας του γαμου
παραβαλωμεν ουδε θλιψεις χρη καλειν.
65 Ὅτι παντα τα επιπονα της παρθενιας των ωδινων μονων του γαμου ουκ
εστιν αντιρροπα. Τι γαρ, ειπε μοι, παρα παντα τον βιον η παρθενος υπομενει
τοιουτον οιον καθ' εκαστον ως ειπειν ενιαυτον η γεγαμημενη, ωδισι και οιμωγαις
διακοπτομενη; Τοσαυτη γαρ της αλγηδονος ταυτης η τυραννις ως και την θειαν
γραφην ηνικα αν αιχμαλωσιαν και λιμον και λοιμον και τα αφορητα των κακων
αινιττεσθαι βουληται, ωδινας παντα τα τοιαυτα καλειν. Και ο Θεος δε αντι τιμωριας
αυτο και αρας επεθηκε τηι γυναικι, ου το τικτειν λεγω αλλα το ουτω τικτειν μετα
πονων και ωδινων· «Ἐν λυπαις γαρ», φησι, «τεξηι τεκνα.» Ἡ δε παρθενος ανωτερω
ταυτης εστηκε της ωδινος και της αρας. Ὁ γαρ την απο του νομου καταραν λυσας και
ταυτην ελυσε μετ' εκεινης.
66 Ὅτι το βαδιζειν του περιφερεσθαι επι ημιονοις ηδιον. Ἀλλα το
περιφερεσθαι επι της αγορας επι ημιονων ηδυ. Τυφος τουτο περιττος μονον, ηδονης
δε απεστερηται πασης. Και ωσπερ ουτε σκοτος του φωτος αμεινον ουτε το
συγκεκλεισθαι του λελυσθαι ουτε το πολλων χρηιζειν του μηδενος, ουτως ουδε αυτη
τοις οικειοις ποσι μη κεχρημενη αμεινον διακεισεται. Τας γαρ αηδιας οσας εκ
τουτων υπομενειν αναγκη παριημι. Και γαρ ουχ οτε βουλεται εξεστιν αυτηι της
οικιας προελθειν, αλλα και πολλακις χρησιμου τινος κατεπειγουσης εξοδου οικοι
μενειν αναγκαζεται, καθαπερ των επαιτων οι τους ποδας αποτετμημενοι και ουκ
εχοντες οτωι φεροιντο. Καν μεν ο ανηρ τυχηι τας ημιονους απασχολησας μικροψυχια
και μαχη και πολλη παρασιωπησις· αν δε αυτη μηδεν των μελλοντων προορωμενη
το αυτο τουτο εργασηται, τον ανδρα αφεισα καθ' εαυτης τρεπει τον θυμον,
διατρωγουσα συνεχως υπο της επηρειας εαυτην. Και ποσωι βελτιον ην τοις ποσι
κεχρημενην–δια γαρ τουτο ημιν αυτους εποιησεν ο Θεος–μηδεν τουτων υπομενειν
των δεινων η βουλομενην θρυπτεσθαι τοσαυτας εχειν λυπης και μικροψυχιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αναγκας. Ουδε γαρ αυται μοναι αι προφασεις αυτας οικοι κατεχουσιν, αλλα καν
αλγησαι τους ποδας τυχηι αν τε αμφοτερας τας ημιονους αν τε θατεραν, το αυτο
γινεται. Και οταν μεν εις ποαν απενεχθηναι συμβηι–συμβαινει δε τουτο καθ' εκαστον
ενιαυτον και επι πολλαις ημεραις–, αναγκη παλιν οικοι μενειν ωσπερ δεδεμενην και
μηδε χρειας καλουσης αναγκαιας εξιεναι της οικιας. Ει δε λεγοι τις οτι του πληθους
απηλλακται των εντυγχανοντων ουκ αναγκαζομενη καθ' εκαστον των γνωριμων
ορασθαι και ερυθριαν, σφοδρα αγνοειν μοι δοκει και τα απαλλαττοντα και τα
περιβαλλοντα την γυναικειαν φυσιν τηι αισχυνηι. Ουτε γαρ το φαινεσθαι ουτε το
κρυπτεσθαι τουτο ποιει αλλα το μεν η μη κατεχουσα την ψυχην ενδον προπετεια, το
δε η σωφροσυνη και η αιδως. ∆ια ταυτα και των απηλλαγμενων της ειρκτης εκεινης
πολλαι και δια μεσου του πληθους επι της αγορας βαδιζουσαι ου μονον ουκ
επεσπασαντο κατηγορους αλλα και πολλους εσχον της σωφροσυνης τους θαυμαστας
και δια του σχηματος και δια του βαδισματος και δια του των ιματιων
ανεπιτηδευτου της ενδον κοσμιοτητος αφιεισαι την ακτινα λαμπραν· ουκ ολιγαι δε
των ενδον καθημενων πονηραι δοξηι περιεβαλον εαυτας. Ἔνεστι γαρ και
συγκεκλεισμενην μαλλον των φαινομενων τοις βουλομενοις επιδεικνυσθαι μετα
πολλης της προπετειας και της ιταμοτητος.
67 Ὅτι το πολλας εχειν θεραπαινιδας ανιαρον. Ἀλλ' ισως το των
θεραπαινιδων πληθος ηδυ. Ταυτης μεν ουν ουδεν χειρον της ηδονης· τοσαυτας εχει
τας φροντιδας, οσαι το πληθος εστιν· αναγκη γαρ εφ' εκαστηι και αρρωστουσηι και
τελευτωσηι ταραττεσθαι και αθυμειν. Ἀλλα ταυτα μεν ισως φορητα και τα τουτων
ετι χαλεπωτερα, οιον το καθ' εκαστην διατεινεσθαι την ημεραν ραθυμιαν
επιστρεφουσαν, κακουργιαν εκκοπτουσαν, αχαριστιας παυουσαν, την αλλην πασαν
αυτων κακιαν παιδαγωγουσαν. Το δε παντων χαλεπωτερον, οπερ μαλιστα εν τωι
πληθει της τοιαυτης θεραπειας συμβαινειν ειωθεν, οταν εν τηι των θεραπαινιδων
εκεινων αγεληι ευπρεπης τις ουσα τυχηι. Ἀναγκη γαρ τουτο παντως εν τωι πληθει
συμπεσειν· ουδε γαρ ωστε πολλας κτησασθαι μονον, αλλ' ωστε και ευειδεις εξ ισης οι
πλουτουντες σπουδαζουσιν. Ὅταν ουν συμβηι τινα διαλαμπειν εν αυταις, αν τε εληι
τον δεσποτην τωι φιλτρωι αν τε μηδεν περαιτερω του θαυμασθηναι ισχυσηι, τα της
οδυνης ισα γινεται τηι δεσποινηι παρευδοκιμουμενηι ει και μη τωι ποθωι αλλα τηι του
σωματος ωραι και τωι θαυματι. Ὅταν ουν τα δοκουντα ειναι παρ' αυτοις λαμπρα και
ζηλωτα τοσαυτας εχηι τας θλιψεις, τι αν τις ειποι περι των λυπηρων;
68 Περι της αταραξιας της τηι παρθενιαι προσουσης. Ἀλλ' ουχ η παρθενος
υπομενει τουτων ουδεν, αλλ' απηλλακται ταραχης το δωματιον και κραυγη πασα
εκποδων απεληλαται, ωσπερ δε εν ευδιωι λιμενι σιγη παντα κατεχει τα ενδον και της
σιγης πλειων ετερα αταραξια την ψυχην, ατε ανθρωπινον μεν ουδεν
μεταχειριζουσαν, δια παντος δε τωι Θεωι διαλεγομενην και προς αυτον ατενεστερον
ορωσαν. Τις αν ουν ταυτην αναμετρησειε την ηδονην; Ποιος λογος την ευφροσυνην
της ουτω διακειμενης παραστησειε ψυχης; Ουκ εστιν ουδεις. Ἀλλ' οι του κυριου
κατατρυφωντες αυτοι μονοι το μεγεθος ισασι ταυτης της τρυφης και πως απασαν
συγκρισιν εκ πολλου του περιοντος νικαι. Ἀλλ' ο πολυς αργυρος ορωμενος πανταχου
πολλην παρεχει την τερψιν τοις οφθαλμοις. Και ποσωι βελτιον εις τον ουρανον
ενοραν και πολλωι μειζονα εκειθεν καρπουσθαι την ηδονην. Ὅσον γαρ ο χρυσος
κασσιτερου και μολυβδου τοσουτον ο ουρανος χρυσου και αργυρου και πασης υλης
λαμπροτερος τε εστι και φαιδροτερος. Και αυτη μεν χωρις φροντιδος η θεωρια,
εκεινη δε μετα πολλης της μεριμνης, ο μαλιστα πανταχου ταις επιθυμιαις
λυμαινεται. Ἀλλ' ου βουλει τον ουρανον ιδειν; Ἔξεστι σοι τον επι της αγορας
κειμενον αργυρον ιδειν. «Προς εντροπην υμιν λεγω» κατα τον μακαριον Παυλον,
επειδη ουτως επτοησθε προς τον των χρηματων ερωτα. Ἀλλ' ουκ εχω τι ειπω. Πολλη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

γαρ με ενταυθα κατεσχεν απορια και ου δυναμαι συνιδειν ποθεν απαν ως ειπειν το
των ανθρωπων γενος, οταν μεν εξηι μετ' ευκολιας και ανεσεως τερπεσθαι, ουδε
ηδονην το πραγμα τιθενται, εν δε τωι φροντιζειν και περισπασθαι και μεριμναν
μαλιστα παντων ηδονται. ∆ια τι γαρ αυτους ουχ ουτω τερπει ο κειμενος επι της
αγορας αργυρος ως ο κατα την οικιαν; Καιτοι γε λαμπροτερος εκεινος εστι και
μεριμνης απασης ελευθεραν αφιησι την ψυχην. Ὅτι, φησιν, εκεινος μεν ουκ εμος,
ουτος δε εμος. Ἡ πλεονεξια αρα εστιν η την ηδονην εχουσα, ουχ η του αργυρου
φυσις· επει ει τουτο ην, και εκειθεν ομοιως τερπεσθαι εδει. Ει δε χρησεως ενεκεν
λεγοις, πολλωι βελτιων η υελος, και ταυτα αυτοι οι πλουτουντες ειποιεν αν οι τα
εκπωματα απο της υλης ταυτης ως τα πολλα κατασκευαζοντες. Ει δε που δια τον
τυφον αναγκασθειεν και εξ αργυρου τουτο ποιησαι, προτερον ενδοθεν θεντες την
υελον ουτως εξωθεν τον αργυρον περιβαλλουσι, δεικνυντες οτι αυτη μεν προς πομα
ηδιων και επιτηδεια, εκεινος δε προς τον τυφον μονον και την αλαζονειαν. Τι δε
εστιν ολως εμος και ουκ εμος; Ταυτα γαρ οταν μετα ακριβειας εξετασω, ρηματα
μονον ορω ψιλα. Πολλοι μεν γαρ και ζωντες αποπηδωντα αυτον της αυτων
δεσποτειας ουκ ισχυσαν κατασχειν. Οις δε μεχρι τελους παρεμεινεν, εν τωι καιρωι της
τελευτης και εκοντες και ακοντες αυτου της εξουσιας εξεπεσον. Ουκ επι του
αργυρου δε μονον και χρυσου αλλα και επι των λουτρων και επι των παραδεισων
και εν ταις οικιαις το εμον και ουκ εμον τουτο ρημα αν τις ιδοι μονον ψιλον. Ἡ μεν
γαρ χρησις κοινη παντων εστιν, πλεονεκτουσι δε οι δοκουντες αυτων ειναι κυριοι
των ουκ οντων την υπερ αυτων φροντιδα. Οι μεν γαρ απολαυουσι μονον αυτων, οι
δε μετα του ποιεισθαι πολλην την επιμελειαν το αυτο τουτο καρπουνται ο μετα της
αμελειας εκεινοι.
69 Ὅτι πολλης αηδιας αι πολυτελεις γεμουσι τραπεζαι. Ει δε τις την πολλην
θαυμαζοι τρυφην, οιον το των κατακοπτομενων πληθος κρεων, την περιττην του
οινου δαπανην, των καρυκευματων την περιεργιαν, τραπεζοποιων και σιτοποιων
και μαγειρων τεχνας, παρασιτων και δαιτυμονων οχλον, ευ ιστω οτι των μαγειρων
αυτων ουδεν αμεινον εν τοις τοιουτοις οι πλουτουντες διακεινται. Καθαπερ γαρ
εκεινοι τους δεσποτας ουτω τους κεκλημενους αυτοι δεδοικασι μη τινος
επιλαβωνται των μετα πολλου πονου και δαπανης παρασκευασθεντων αυτοις. Και
τουτωι μεν εξισουνται τοις οικεταις, καθ' ετερον δε και πλεονεκτουσιν αυτων
εκεινοι. Ου γαρ μονον κατηγορους αλλα και βασκανους δεδοικασι. Πολλοις γαρ
πολλακις απο των τοιουτων συμποσιων ετεχθησαν φθονοι, και ου προτερον
εστησαν εως κινδυνους επηγαγον τους εσχατους. Ἀλλα το σιτεισθαι πολλα πολλακις
ηδυ. Ἄπαγε. Και γαρ οταν καρηβαριαι και γαστρος διατασεις και πνευματος
εμφραξεις και σκοτοδινιαι και ιλιγγοι και αχλυες και τα ετι τουτων ατοπωτερα απο
της τρυφης ταυτης αναβλαστανηι δεινα, ποιαν ηδονην καρπωσομεθα; Και ειθε μεχρι
των παρ' ημεραν λυπηρων και τα της ασχημοσυνης εκεινης και τα της ζημιας ιστατο
μονον. Νυνι δε αι μαλιστα των νοσων δυσιατοι απο των τοιουτων τραπεζων εχουσι
την αρχην. Και γαρ ποδαλγιαι και φθοη και νοσος και παραλυσις και σπασμος το
σωμα πολιορκει εως εσχατης αναπνοης. Τινα ουν αν τις εχοι τουτων αντιρροπον
των κακων ηδονην ειπειν; Ποιαν δε ουκ αν τις ελοιτο σκληραγωγιαν υπερ της
τουτων απαλλαγης;
70 Ὅτι χρησιμωτερον και ηδιον το μη τρυφαν του τρυφαν. Ἀλλ' ουχ η
ευτελεια τοιαυτη, αλλα πορρω τουτων αφεστηκε των δυσχερων υγιειας και ευεξιας
ποιητικη, ην μειζονα ουσαν ευρησεις της τρυφης. Και πρωτον μεν απο του ερρωσθαι
και μηδενι των κακων ενοχλεισθαι εκεινων ων εκαστον και καθ' εαυτο πασαν
ικανον σβεσαι και ανατρεψαι εκ βαθρων ηδονην. ∆ευτερον δε και απο των σιτιων
αυτων. Πως; Ὅτι ηδονης ποιητικον επιθυμια, επιθυμιαν δε ουχ ο κορος ουδε η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

πλησμονη αλλ' η ενδεια και η σπανις ποιει. Αυτη δε ουκ εν εκεινοις τοις συμποσιοις
τοις των πλουτουντων αλλ' εν τοις των πενομενων αει παρεστι, παντος
τραπεζοποιου και μαγειρου μαλλον επισταζουσα πολυ τοις προκειμενοις το μελι. Οι
μεν γαρ πλουτουντες ουτε πεινωντες εσθιουσι και χωρις του διψειν πινουσι, και
πριν αυτοις σφοδρως επελθειν την αναγκην του υπνου καθευδουσιν. Ουτοι δε εν
χρειαι τουτων απαντων καθισταμενοι προτερον ουτως αυτων μετεχουσιν, ο μαλιστα
παντων αυξει τα της ηδονης. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, και ο Σολομων τον υπνον του
δουλου φησιν ειναι ηδυν ουτωσι λεγων· «Ἡδυς υπνος τωι δουλωι αν τε πολυ αν τε
ολιγον φαγηι;» Ἆρα δια την στρωμνην την απαλην; Και μην επι εδαφους η επι
στιβαδος οι πλειους καθευδουσιν. Ἀλλα δια την αδειαν; Ἀλλ' ουδε μικρας καιρου
ροπης εισι κυριοι. Ἀλλα δια την ραιστωνην; Ἀλλ' ου διαλιμπανουσι μοχθοις
κοπτομενοι και ταλαιπωριαις. Τι ποτ' ουν εστι το ποιουν τον υπνον ηδυν; Οι πονοι,
και το προτερον εις χρειαν κατασταντας ουτως αυτου μεταλαμβανειν. Τους δε
πλουτουντας αν μη μεθηι βαπτισθεντας η νυξ καταλαβηι, αναγκη δια παντος
αγρυπνειν και επιστρεφεσθαι και αλυειν επι των μαλακων κειμενους στρωματων.
71 Ὅτι και ψυχην λυμαινεται η τρυφη. Ἐνην και ετερωθεν δειξαι της τρυφης
την αηδιαν και την ζημιαν και την ασχημοσυνην, τας νοσους καταλεγοντα οσας
εναπομοργνυται τηι ψυχηι πολλωι πλειους και χαλεπωτερας ουσας των σωματικων.
Και γαρ μαλακους και ανανδρους και θρασεις και αλαζονας και ασελγεις και
υβριστας και ακολαστους και ακροχολους και ωμους και αγεννεις και πλεονεκτας
και δουλοπρεπεις και προς απαν ειπειν των χρησιμων και αναγκαιων αχρηστους
καθιστησιν, ων ταναντια παντα η αυταρκεια ποιει. Ἀλλα νυν προς ετερον ημιν ο
λογος επειγεται· διο μονον εκεινο προσθεντες των αποστολικων παλιν αψωμεθα
ρηματων. Ει γαρ τα δοκουντα ειναι ζηλωτα τοσουτων γεμει κακων και τοσουτον τηι
ψυχηι και τωι σωματι τον νιφετον επαγει των νοσηματων, που τα λυπηρα θησομεν;
Οιον αρχοντων φοβους, δημων ορμας, συκοφαντων και βασκανων επιβουλας, α
μαλιστα τους πλουτουντας περιστοιχιζεται, εν οις και τας γυναικας μειζονως των
κακων αναγκη κοινωνειν δια το μη γενναιως τας τοιαυτας φερειν μεταβολας.
72 Ὅτι μετα των αλλων κακων και τας μεταβολας αφορητους ποιει το
τρυφαν. Και τι λεγω γυναικας; Και γαρ αυτοι οι ανδρες ταλαιπωρως υπο των
τοιουτων αλισκονται. Ὁ μεν γαρ εν αυταρκειαι ζων ουδεμιαν μεταπτωσιν δεδοικεν.
Ὁ δε εν εκεινωι τωι υγρωι και διακεχυμενωι βιωι δαπανηθεις, ειποτε συμβαιη κατα
περιστασιν τινα και αναγκην παραδοθηναι πενιαι, τεθνηξεται προτερον η ταυτην
οισει την μεταβολην δια το αμελετητον και αγυμναστον. ∆ια ταυτα ο μακαριος
Παυλος ελεγε· «Θλιψιν τηι σαρκι εξουσιν οι τοιουτοι· εγω δε υμων φειδομαι.» Ειτα
μετα τουτο φησιν· «Ὁ καιρος συνεσταλμενος το λοιπον εστιν.»
73 Ὅτι ου γαμου ο καιρος ο παρων. Και τι τουτο προς τον γαμον; ισως αν
ειποι τις. Και σφοδρα μεν ουν προς αυτον. Ει γαρ εν τωι παροντι βιωι συγκεκλεισται,
εν δε τωι μελλοντι ουτε γαμουσιν ουτε γαμιζονται, ο δε παρων καιρος προς το τελος
επειγεται και επι θυραις τα της αναστασεως εστηκεν, ου γαμων καιρος ουδε
κτηματων αλλ' ενδειας και της αλλης φιλοσοφιας απασης της εκει χρησιμευουσης
ημιν. Ὥσπερ γαρ η παρθενος εως μεν αν οικοι μενηι μετα της μητρος πολλην των
παιδικων απαντων ποιειται φροντιδα και κιβωτιον εν τωι ταμιειωι καταθεμενη των
αποκειμενων εκει και την κλειν αυτη κεκτηται και την εξουσιαν απασαν εχει, και
τοσαυτην υπερ της των μικρων εκεινων και φαυλων φυλακης αναδεχεται μεριμναν
οσην οι τας μεγαλας επιτροπευοντες οικιας. Ἐπειδαν δε μνηστευεσθαι δεηι και ο του
γαμου καιρος αναγκαζηι την πατρυαν οικιαν αφειναι, τοτε της ευτελειας εκεινης
απαλλαγεισα και της ταπεινοτητος, οικιας προστασιαν και κτηματων και
ανδραποδων πληθος και ανδρος θεραπειαν και τα αλλα τα τουτων πολλων μειζονα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

μεριμναν αναγκαζεται. Ουτω και ημας χρη ποιειν, επειδη προς τον τελειον αγομεθα
βιον και τον ανδρασι προσηκοντα τα επι της γης παντα αφεντας τα οντως παιδικα
αθυρματα φανταζεσθαι τον ουρανον και της εκει διατριβης την λαμπροτητα και την
δοξαν απασαν. Ἡρμοσθημεν γαρ και ημεις νυμφιωι ουτως ζητουντι παρ' ημων
αγαπασθαι ως μη των εν τηι γηι μονον μηδε των μικρων τουτων και ευτελων αλλα
και της ψυχης αυτης αφιστασθαι δι' αυτον οταν δεηι. Ἐπει ουν εκει λοιπον απιεναι
χρη απαλλαξωμεν εαυτους της φροντιδος της ευτελους. Ουδε γαρ εις βασιλειαν
μεθιστασθαι μελλοντες απο πενιχρας οικιας, κεραμιδων και ξυλων και επιπλων και
της αλλης της κατα την οικιαν εφροντισαμεν αν πενιας. Μη τοινυν μηδε νυν τα εν
τηι γηι μεριμνωμεν· ο γαρ καιρος ημας ηδη καλει προς τον ουρανον, καθαπερ και
Ῥωμαιοις επιστελλων ο μακαριος Παυλος ελεγε· «Νυν γαρ εγγυτερον ημων η
σωτηρια η οτε επιστευσαμεν· η νυξ προεκοψεν, η δε ημερα ηγγικε.» Και παλιν·
«Ἐνταυθα ο καιρος συνεσταλμενος το λοιπον εστιν, ινα και οι εχοντες γυναικας ως
μη εχοντες ωσι.» Τι ουν δει γαμου τοις ου μελλουσιν απολαυεσθαι γαμου αλλ' εν
ισωι τοις ουκ εχουσι διακεισεσθαι; Τι δαι χρηματων, τι δαι κτηματων, τι δαι των
βιωτικων, της χρησεως αυτων αωρου λοιπον ουσης και παρα καιρον; Ει γαρ οι
μελλοντες δικαστηριωι παραστησεσθαι τωι παρ' ημιν και λογον υφεξειν των
πεπλημμελημενων, της κυριας γενομενης εγγυς, ου γυναικος μονον αλλα και σιτων
και ποτων και πασης εαυτους αποστησαντες φροντιδος της απολογιας γινονται
μονης– πολλωι μαλλον ημας τους ουκ επιγειωι τινι δικαστηριωι αλλ' ουρανιωι βηματι
παραστησεσθαι μελλοντας και ρηματων και πραγματων και εννοιων ευθυνας
υφεξειν, παντων αφιστασθαι χρη και χαρας και λυπης της επι τοις παρουσι πραγμασι
και την φοβεραν μονον εκεινην ημεραν μεριμναν. «Ει τις», γαρ φησιν, «ερχεται προς
με και ου μισει τον πατερα αυτου και την μητερα και την γυναικα και τα τεκνα και
τους αδελφους και τας αδελφας ετι δε και την εαυτου ψυχην, ου δυναται μου
μαθητης ειναι. Και οστις ου βασταζει τον σταυρον αυτου και ερχεται οπισω μου ου
δυναται μου ειναι μαθητης.» Συ δε παρακαθηι σχολαζων επιθυμιαις γυναικος και
γελωτι και διαχυσει και τρυφηι; «Ὁ κυριος εγγυς.» Συ δε υπερ χρηματων φροντιζεις
και μεριμναις; «Ἡ βασιλεια των ουρανων εφεστηκε.» Συ δε περι οικιας και τρυφης
και της αλλης σκοπεις ηδονης; «Παραγει το σχημα του κοσμου τουτου.» Τι ουν
κοπτεις σαυτον εν τοις του κοσμου πραγμασι τοις ου μενουσιν αλλα δαπανωμενοις,
των μενοντων και βεβαιων αμελων; Ουκετι γαμος, ουδε ωδινες, ουχ ηδονη και μιξις,
ου χρηματων ευπορια ουδε κτηματων επιμελεια, ου τροφη ουδε ενδυματα, ου
γεωργιαι και ναυτιλιαι, ου τεχναι ουτε οικοδομαι, ου πολεις ουδε οικιαι αλλ' ετερα
τις καταστασις και διαγωγη. Ταυτα δε παντα μικρον υστερον απολειται. Τουτο γαρ
εστι το ειρημενον· «Παραγει το σχημα του κοσμου τουτου.» Τι τοινυν ως εις τους
αιωνας απαντας ενθαδε μενουντες, ουτως πασαν σπουδην επιδεικνυμεθα, υπερ
πραγματων μεριμνωντες ων προ της εσπερας πολλακις αποστησομεθα; Τι τον
μοχθηρον αιρουμεθα βιον επι τον απραγμονα καλουντος ημας του Χριστου; «Θελω,»
γαρ «υμας,» φησιν, «αμεριμνους ειναι. Ὁ αγαμος μεριμναι τα του κυριου.»
74 Πως θελων ημας αμεριμνους ειναι κελευει μεριμναν. Πως ουν ημας
αμεριμνους ειναι βουλει εις ετεραν παλιν εμβαλων φροντιδα; Ὅτι ουτε φροντιζειν
τουτο εστιν, ωσπερ ουν ουδε θλιβεσθαι το δια τον Χριστον θλιβεσθαι, ου δια το
μεταβαλλεσθαι την των πραγματων φυσιν αλλα δια το την προαιρεσιν των ταυτα
φεροντων μεθ' ηδονης και της των πραγματων φυσεως κρατειν. Ὁ μεν γαρ υπερ
τουτων φροντιζων ων ουκ εις μακρον απολαυσεται χρονον, πολλακις δε ουδε εις
βραχυν, εικοτως αν λεγοιτο μεριμναν. Ὁ δε μειζονας των φροντιδων αποληψομενος
τους καρπους εν τοις αμεριμνοις παντι που δικαιως αν ταττοιτο λογωι. Και τουτων
δε χωρις τοσουτον της μεριμνης εκατερας το μεσον ως μηδε μεριμναν ταυτην εκεινηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

παραβαλλομενην νομιζεσθαι· ουτως κουφοτερα τε εστιν εκεινης και σφοδρα
ευκολωτερα. Και ταυτα απαντα δια των εμπροσθεν απεδειξαμεν λογων· «Ὁ αγαμος
μεριμναι τα του κυριου, ο δε γαμησας μεριμναι τα του κοσμου», αλλ' ο μεν παραγει, ο
δε μενει. Τουτο ουν μονον ουχ ικανον δειξαι το της παρθενιας αξιωμα; Ὅσον γαρ
του Θεου προς τον κοσμον το διαφορον, τοσουτον αυτη βελτιων εκεινης η φροντις.
Πως ουν συγχωρεις τον γαμον τον προσηλουντα ημας ταις φροντισι και των
πνευματικων απαγοντα; ∆ια γαρ τουτο, φησιν, ειπον· ινα και οι εχοντες γυναικας ως
μη εχοντες ωσιν, ινα οι φθασαντες ηδη δεθηναι η και μελλοντες ετερωι τινι τροπωι
χαυνοτερον εργασωνται τον δεσμον. Ἐπειδη γαρ διαρρηξαι αυτον ουκ ενι
περιβληθεντα απαξ, ανεκτοτερον αυτον ποιησον. Ἔξεστι γαρ, αν βουλωμεθα, παντα
περικοπτειν τα περιττα και μη μειζονως των απο της του πραγματος φυσεως
τικτομενων φροντιδων τα παρα της ημετερας προστιθεναι νωθειας.
75 Πως εστιν εχοντα γυναικα μη εχειν. Ει δε και σαφεστερον τις θελοι μαθειν
τι ποτε εστιν εχοντα γυναικα μη εχειν, τους ουκ εχοντας εννοειτω τους
εσταυρωμενους πως διακεινται. Πως ουν εκεινοι διακεινται; Ου θεραπαινιδων
αναγκαζονται πληθος ωνεισθαι, ου χρυσια και περιδεραια, ουκ οικιας λαμπρας και
μεγαλας, ου πλεθρα γης τοσα και τοσα. Ἀλλα ταυτα παντα αφεντες υπερ ιματιου
φροντιζουσιν ενος και τροφης της αυτων. Ἔξεστι και τωι γυναικα εχοντι εις ταυτην
εαυτον αγαγειν την φιλοσοφιαν. Το γαρ ανωτερω λεχθεν· «Μη αποστερειτε
αλληλους», περι μιξεως ειρηται μονης. Ἐν τουτωι γαρ επεσθαι αλληλοις κελευει και
ουδενα αφιησιν εαυτου κυριον ειναι· ενθα δε αν δεηι την αλλην φιλοσοφιαν ασκειν,
την εν τοις ιματιοις, την εν τηι διαιτηι, την εν τοις αλλοις απασιν, ουκετι θατερωι
λοιπον ο ετερος υπευθυνος γινεται αλλ' εξεστι τοις ανδρασι, καν η γυνη μη
βουληται, περικοψαι τρυφην απασαν και τον περιρρεοντα των φροντιδων οχλον.
Και γυναικι παλιν ομοιως ουδεμια αναγκη μη βουλομενηι καλλωπιζεσθαι και
κενοδοξειν και περιττα μεριμναν, εικοτως. Ἐκεινη μεν γαρ η επιθυμια φυσικη τις
εστι και δια τουτο πολλης ετυχε της συγγνωμης και ουκ εστι κυριος ο ετερος
αποστερειν τον ετερον μη βουλομενον· η δε της τρυφης και της θεραπειας της
περιττης και της φροντιδος της ανονητου ουκ απο της φυσεως ορμαται αλλ' απο της
ραθυμιας και της πολλης υβρεως τικτεται. ∆ια τουτο ουκ αναγκαζει και εν τουτοις
τους γεγαμηκοτας υποκεισθαι αλληλοις καθαπερ και εν εκεινοις. Τουτο τοινυν εστιν
εχοντα γυναικα μη εχειν οταν τας περιττας φροντιδας τας δια τον ακκισμον και την
διαθρυψιν γινομενας των γυναικων μη δεχωμεθα, αλλα τοσαυτην λαβωμεν
προσθηκην φροντιδος οσην εικος μιας ψυχης προστεθεισης ημιν και ταυτης
φιλοσοφως και ευτελως ζην προαιρουμενης. Ὅτι γαρ τουτο φησι, δια της επαγωγης
εδηλωσε. «Και οι κλαιοντες ως μη κλαιοντες και οι χαιροντες εν κτησεσιν ως μη
χαιροντες.» Οι γαρ μη χαιροντες ουδε της κτησεως επιμελησονται και οι μη
κλαιοντες ουτε την πενιαν δυνησονται φερειν ουτε την αυταρκειαν αποστρεφεσθαι.
Τουτο εστιν εχειν γυναικα και μη εχειν, τουτο εστι κεχρησθαι τωι κοσμωι και μη
κατακεχρησθαι. «Ὁ δε γαμησας μεριμναι τα του κοσμου.» Ὅταν ουν και ενταυθα
κακει μεριμνα ηι, και ενταυθα μεν εικηι και ματην, μαλλον δε και επι λυπηι– «Θλιψιν
γαρ τηι σαρκι», φησιν, «εξουσιν οι τοιουτοι»–, εκει δε επι τοις απορρητοις αγαθοις, τι
μη ταυτην αιρουμεθα μαλλον την φροντιδα, ου τωι τοιαυτας και τοσαυτας εχειν τας
αντιδοσεις αλλα και τηι φυσει κουφοτεραν ουσαν εκεινης; Τι γαρ η μη γαμηθεισα
μεριμναι; Ἆρα υπερ χρηματων, υπερ οικετων, υπερ οικονομων, υπερ αγρων και των
αλλων; Μαγειροις εφεστηκε και υφανταις και τηι λοιπηι θεραπειαι; Ἄπαγε. Ουδεν
τουτων εις νουν βαλλεται αλλ' εν φροντιζει μονον την αυτης οικοδομειν ψυχην,
τον ναον κοσμειν εκεινον τον αγιον ουκ εν πλεγμασιν η χρυσωι η μαργαριταις, ουκ
επιτριμμασιν ουδε υπογραφαις, ου ταις αλλαις δυσκολιαις και μοχθηριαις, αλλα τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

αγιωσυνηι τηι κατα σωμα και κατα πνευμα. «Ἡ δε γαμηθεισα», φησι, «μεριμναι πως
αρεσει τωι ανδρι.» Σφοδρα συνετως ουκ ηλθεν επι την των πραγματων αυτων
εξετασιν ουδε ειπεν οσα πασχουσι γυναικες υπερ της εις τους ανδρας αρεσκειας και
τωι σωματι και τηι ψυχηι, το μεν βασανιζουσαι και κονιωσαι και ετεραις κολασεσι
κατατεινουσαι, την δε ανελευθεριας, κολακειας, υποκρισεως, μικροψυχιας,
φροντιδων περιττων και ανονητων πληρουσαι. Ἀλλα μιαι ρησει παντα ταυτα
αινιξαμενος αφηκε τωι συνειδοτι των ακουοντων αυτα αναλογισασθαι, και δειξας
ουτω της παρθενιας την υπεροχην και προς αυτον αρας αυτην τον ουρανον, παλιν
μετατιθησιν επι την του γαμου συγχωρησιν τον λογον, πανταχου δεδοικως μη τις το
πραγμα επιταγμα ειναι νομισηι. ∆ιοπερ ουδε ηρκεσθη ταις προτεραις παραινεσεσιν
αλλ' ειπων· «Ἐπιταγην κυριου ουκ εχω», και «Ἐαν γημηι η παρθενος, ουχ ημαρτε»,
παλιν ενταυθα φησιν· «Ουχ ινα βροχον υμιν επιβαλω.»
76 Ὅτι ουχ η παρθενια βροχος αλλα το ημιν απροθυμον. Ὑπερ ου και
διαπορησειεν αν τις εικοτως, πως ανωτερω λυσιν δεσμων το πραγμα καλων και
προς το συμφερον ημιν αυτο συμβουλευειν λεγων, και ινα θλιψιν μη εχωμεν και ινα
αμεριμνοι ωμεν και επειδη φειδεται ημων και δια τουτων απαντων δεικνυς το
κουφον αυτου και φορητον ενταυθα φησιν· «Ουχ ινα βροχον υμιν επιβαλω;» Τι ουν
εστιν; Ου την παρθενιαν βροχον εκαλεσεν–απαγε–αλλα το μετα βιας και αναγκης
αιρεισθαι τουτο το καλον. Και γαρ ουτως εχει. Παν οπερ αν βιαζομενος και μετα του
μη βουλεσθαι καταδεχηται τις, καν σφοδρα κουφον ηι, παντων αφορητοτερον
γινεται και αγχονης χαλεπωτερον την ημετεραν αποπνιγει ψυχην. ∆ια τουτο ειπεν·
«Ουχ ινα βροχον υμιν επιβαλω», τουτο εστιν· απαντα τα καλα της παρθενιας ειπον
και απεδειξα, και μετα ταυτα ομως απαντα την αιρεσιν υμιν επιτρεπω του
πραγματος, ουχι μη βουλομενους ελκω προς την αρετην. Ουδε γαρ υμας θλιψαι
βουλομενος ταυτα συνεβουλευσα αλλ' ωστε μη την ευσχημονα προσεδριαν υπο των
βιωτικων εκκοπηναι πραγματων. Συ δε μοι θεα κανταυθα του Παυλου την συνεσιν,
πως ταις παραιτησεσι παλιν παραινεσιν επεισηγαγε και δια της συγχωρησεως
συμβουλην. Το γαρ ειπειν «Ουκ αναγκαζω αλλα παραινω», και προσθειναι «δια το
ευσχημον και ευπροσεδρον», εδειξε της παρθενιας το θαυμαστον και το κερδος οσον
ημιν εν τηι κατα Θεον απ' αυτης γινεται πολιτειαι. Ου γαρ ενι την βιωτικαις
εμπεπλεγμενην φροντισι και πανταχου περιελκομενην ευπροσεδρον ειναι, της
σπουδης και σχολης απασης εις πολλα μεριζομενης, εις ανδρα λεγω και οικιας
επιμελειαν και των αλλων απαντων απερ ο γαμος επισυρεσθαι ειωθεν.
77 Ὅτι η τα βιωτικα μεριμνωσα ουκ αν ειη παρθενος. Τι ουν φησιν οταν και η
παρθενος πολλα πραγματευηται και μεριμνας εχηι βιωτικας–απαγε–εξω ταυτην
ελκυσας του των παρθενων χορου; Ου γαρ αρκει το μη γαμηθηναι ποιησαι παρθενον
αλλα δει και της ψυχικης αγνειας, αγνειαν δε λεγω ου το πονηρας και αισχρας
επιθυμιας απηλλαχθαι μονον και καλλωπισματων και περιεργιας, αλλα και
φροντιδος ειναι καθαραν βιωτικης. Ἂν δε μη τουτο ηι, τι το οφελος της σωματικης
καθαροτητος; Ὥσπερ γαρ στρατιωτου ουδεν αισχροτερον γενοιτ' αν τα οπλα
ριψαντος και καπηλειοις σχολαζοντος, ουτως ουδε παρθενων ασχημονεστερον
βιωτικαις ενδεδεμενων φροντισι. Και γαρ αι πεντε εκειναι και λαμπαδας ειχον και
παρθενιαν ησκησαν αλλ' ουδενος τουτων απωναντο, αλλα των θυρων
αποκλεισθεισων εμενον εξω και απωλλυντο. Και γαρ η παρθενια δια τουτο καλον
οτι πασαν εκκοπτει φροντιδος υποθεσιν περιττης και πασαν σχολην τοις κατα Θεον
ανατιθησιν εργοις, ως αν μη τουτο εχοι, πολυ του γαμου παλιν ελαττων γινεται
ακανθας εν τηι ψυχηι περιφερουσα και τον καθαρον και ουρανιον συμπνιγουσα
σπορον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

78 ∆ια τι μη σφοδρα καθαπτεται του νομιζοντος ασχημονειν επι την αυτου
παρθενον. «Ει δε τις», φησιν, «ασχημονειν επι την παρθενον αυτου νομιζει, εαν ηι
υπερακμος και ουτως οφειλει γινεσθαι, ο θελει ποιειτω, ουχ αμαρτανει,
γαμειτωσαν.» Τι λεγεις, ο θελει ποιειτω; Και ου διορθοις την εσφαλμενην γνωμην
αλλ' επιτρεπεις γαμειν; ∆ια τι γαρ ουκ ειπες, ει δε ασχημονειν επι την παρθενον
αυτου νομιζει, αθλιος εστι και ταλαιπωρος πραγμα ουτω θαυμαστον επονειδιστον
ειναι νομιζων; ∆ια τι μη συνεβουλευσας ταυτης απαλλαγεντα της υποψιας,
απαγαγειν του γαμου την αυτου θυγατερα; Ὅτι, φησι, των σφοδρα ασθενων και
χαμαι συρομενων ησαν αι τοιαυται ψυχαι· τας δε ουτω διακειμενας ουκ ενην αθροον
αναγαγειν επι τους υπερ της παρθενιας λογους. Ὁ γαρ ουτω προς τα του κοσμου
πραγματα επτοημενος και τον παροντα βιον θαυμαζων ως και μετα την τοσαυτην
παραινεσιν αισχυνης αξιον ειναι νομιζειν, ο των ουρανων αξιον εστι και της
αγγελικης πολιτειας εγγυς, πως αν ηνεσχετο συμβουλης εις τουτο εναγουσης αυτον;
Και τι θαυμαστον ει επι πραγματος συγκεχωρημενου τουτο ο Παυλος εποιησεν, οπου
γε επι κεκωλυμενου και παρανομου το αυτο παλιν ποιει; Οιον τι λεγω· το της των
βρωματων παρατηρησεως εχεσθαι και τουτο μεν εγκρινειν, εκεινο δε εκβαλλειν,
Ἰουδαικης ασθενειας ην. Ἀλλ' ομως ησαν παρα Ῥωμαιοις οι ταυτην εχοντες την
ασθενειαν, και ου μονον αυτων ου κατηγορησε μετα σφοδροτητος αλλα και ετερον
τι τουτου πλεον ποιει. Τους γαρ αμαρτανοντας αφεις τοις επιχειρουσι κωλυειν
αυτους επιτιμαι λεγων· «Συ δε τι κρινεις τον αδελφον σου;» Ἀλλ' ουχ οτε
Κολοσσαευσιν επεστειλε τουτο εποιησεν αλλα μετα πολλης εξουσιας και καθαπτεται
αυτων και φιλοσοφει λεγων· «Μη ουν τις υμας κρινετω εν βρωσει η εν ποσει.» Και
παλιν· «Ει απεθανετε εν Χριστωι απο των στοιχειων του κοσμου, τι ως ζωντες εν
κοσμωι δογματιζετε, μη αψηι μηδε γευσηι μηδε θιγηις α εστι παντα εις φθοραν τηι
αποχρησει.» Τι δηποτε ουν τουτο ποιει; Ὅτι εκεινοι μεν ησαν ισχυροι, Ῥωμαιοι δε
πολλης ετι της συγκαταβασεως εδεοντο, και περιεμεινε προτερον την πιστιν εν ταις
εκεινων παγηναι ψυχαις, δεδοικως μη προ καιρου και του δεοντος θαττον επι το τα
ζιζανια ανασπασαι ελθων προρριζα μετ' αυτων συνανασπασηι και τα της υγιους
διδασκαλιας φυτα. ∆ια τουτο ουτε καθικνειται αυτων σφοδρως ουτε ανεπιτιμητους
αφιησιν αλλα καθαπτεται μεν, ανυποπτως δε και λανθανοντως και εν τηι των
ετερων επιτιμησει. Το γαρ λεγειν «Τωι ιδιωι κυριωι στηκει η πιπτει», δοκει μεν
επιστομιζειν τον επιπληττοντα εκεινωι, το δε αληθες την τουτου δακνει ψυχην
εμφαινων οτι το τα τοιαυτα αιρεισθαι ου των βεβαιων ουδε των παγιως εστωτων
εστιν, αλλα των ετι σαλευομενων, των μη ισταμενων και πεσειν κινδυνευοντων.
Τον αυτον δη κανταυθα φυλαττει νομον δια την πολλην ασθενειαν του
αισχυνομενου τωι πραγματι. Ου γαρ φανερως προς αυτον αποτεινεται αλλ' εν τοις
επαινοις του την εαυτου διατηρουντος παρθενον διδωσιν αυτωι σφοδραν την
πληγην. Τι γαρ φησιν; «Ὃς δε εστηκεν εδραιος εν τηι καρδιαι αυτου». Τουτο δε προς
αντιδιαστολην ειρηται του ευκολως και ευχερως περιφερομενου και ουδεποτε
βεβαια βαδιζειν ειδοτος ουδε εσταναι μετα πολλης της ανδρειας. Ειτα επειδη
συνειδεν ικανον οντα τον λογον δακειν την εκεινου ψυχην, ορα πως αυτον
συνεσκιασε παλιν αιτιαν επαγαγων ου σφοδρα κατηγοριας αξιαν. Ειπων γαρ «Ὃς δε
εστηκεν εδραιος εν τηι καρδιαι αυτου», προσεθηκε «Μη εχων αναγκην, εξουσιαν δε
εχων.» Καιτοι ακολουθον ην ειπειν· ος δε εστηκεν εδραιος και μη νομιζων το
πραγμα ασχημοσυνην ειναι· αλλα τουτο πληκτικωτερον ην. ∆ιο ετερον αντι τουτου
προσεθηκε παραμυθουμενος αυτον και διδους μαλλον επι ταυτην ελθειν την αιτιαν.
Ου γαρ ουτω δεινον το πραγμα δι' αναγκην κωλυειν ως δι' αισχυνην. Τουτο μεν γαρ
ψυχης εστιν ανανδρου και ταλαιπωρου, εκεινο δε και διεστραμμενης και ουδε την
των πραγματων φυσιν επισταμενης κρινειν ορθως. Ἀλλα τουτων ουπω των λογων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

ην ο καιρος, επει οτι γε ουδε αναγκης επικειμενης θεμις την προηιρημενην
παρθενευειν κωλυεσθαι, αλλα προς παντα ιστασθαι χρη γενναιως τα διακοπτοντα
την καλην ταυτην ορμην, ακουσον τι φησιν ο Χριστος· «Ὁ φιλων πατερα η μητερα
υπερ εμε ουκ εστι μου αξιος.» Ὅταν γαρ τι μετιωμεν των τωι Θεωι δοκουντων, απας ο
κωλυων εχθρος εστω και πολεμιος, καν πατηρ ηι καν μητηρ καν οστισουν ετερος.
Ἀλλ' ο Παυλος ετι διαβασταζων των ακουοντων το ατελες ταυτα εγραφε λεγων·
«Ὃς δε εστηκεν εδραιος μη εχων αναγκην.» Και ουδε μεχρι τουτου τον λογον
εστησε· καιτοι γε το «Μη εχων αναγκην» και «Ἐξουσιαν εχων» ταυτον εστιν. Ἀλλα
τωι μηκει του λογου και τηι συνεχειαι των συγχωρησεων την ευτελη και μικραν
παραμυθειται διανοιαν, μετα τουτων και ετεραν αιτιαν προσθεις το «Ὃς κεκρικεν εν
τηι καρδιαι αυτου.» Ου γαρ αρκει το ελευθερον ειναι ουδε απο τουτου μονον
υπευθυνος εστιν αλλ' οταν εληται και κρινηι τοτε καλως ποιει. Ειτα ινα μη νομισηις
δια την πολλην συγκαταβασιν μηδεν ειναι το μεσον, τιθησι παλιν την διαφοραν μεθ'
υποστολης μεν, τιθησι δ' ομως λεγων· «Ὥστε και ο εκγαμιζων καλως ποιει, ο δε μη
εκγαμιζων κρεισσον ποιει.» Ἀλλ' ενταυθα μεν οσον το κρειττον ουκ εδειξε δια την
αυτην παλιν αιτιαν, συ δε ει θελεις μαθειν ακουσον του Χριστου λεγοντος· «Ουτε
γαμουσιν ουτε γαμιζονται, αλλ' εισιν ως αγγελοι εν ουρανωι.» Ειδες το μεσον, που
τον θνητον η παρθενια αθροον αιρει οταν οντως ηι παρθενια;
79 Ὅτι των αγγελων ουδεν απειχον οι περι τον Ἡλιαν και οτι η παρθενια
τοιουτους αυτους εποιησεν. Τι γαρ των αγγελων απειχον, ειπε μοι, ο Ἡλιας, ο
Ἑλισσαιος, ο Ἰωαννης, ουτοι οι γνησιοι της παρθενιας ερασται; Ουδεν αλλ' η οσον
θνητηι προσεδεδεντο φυσει. Τα δε αλλα ει τις ακριβως εξετασειεν, ουδεν χειρον
εκεινων ευρησει διακειμενους. Και τουτο δε αυτο το δοκουν ελαττωμα ειναι μεγα εις
εγκωμιου λογον εστι. Το γαρ γην οικουντας και τηι της θνητης φυσεως υποκειμενους
αναγκηι δυνηθηναι φθασαι προς εκεινην την αρετην, ορα ποσης ανδρειας, ποσης
φιλοσοφιας ην. Ὅτι δε αυτους η παρθενια τοιουτους εποιησε δηλον εκειθεν· ει γαρ
γυναικα ειχον και παιδας, ουκ αν ευκολως την ερημιαν ᾤκησαν, ουκ οικιας
κατεφρονησαν, ουκ αν της αλλης του βιου κατασκευης. Νυν δε παντων τουτων
απολυθεντες των δεσμων ως εν ουρανοις οντες ουτως διετριβον επι της γης. Ου
τοιχων εδεοντο, ουκ οροφης, ου κλινης, ου τραπεζης, ουκ αλλου των τοιουτων
τινος, αλλ' αντι μεν στεγης ειχον τον ουρανον, αντι δε κλινης την γην, αντι δε
τραπεζης την ερημιαν. Και πραγμα ο τοις αλλοις αιτιον ειναι λιμου δοκει της
ερημιας η ακαρπια, τουτο τους αγιους εκεινους εν αφθονιαι καθιστησιν. Ου γαρ
αμπελων αυτοις εδεησεν ουδε ληνων ουδε ληΐων ουδε αμητου. Ἀλλα το μεν ποτον
αυτοις αφθονον παρειχον και ηδυ πηγαι και ποταμοι και λιμναι, τραπεζαν δε τωι μεν
αγγελος κατεσκευαζε θαυμαστην τινα και παραδοξον και μειζονα η κατ'
ανθρωπινην συνηθειαν. «Ὁ γαρ εις αρτος», φησι, «προς τεσσαρακοντα ημερων
ασιτιαν διηρκεσε.» Τον δε η του πνευματος χαρις πολλακις ετρεφε
θαυματουργουντα, και ουκ αυτον μονον αλλα και δι' εκεινου ετερους. Ὁ δε
προφητου πλεον Ἰωαννης, ου μειζων εν γεννητοις γυναικων ουκ εγηγερται, ουδε
ανθρωπινης εδεηθη τροφης· ου γαρ σιτος και οινος και ελαιον αλλ' ακριδες και μελι
αγριον την του σωματος αυτου διεκρατουν ζωην. Ειδες αγγελους επι της γης; Ειδες
παρθενιας ισχυν; Τους αιματι και σαρκι συμπεπλεγμενους, τους χαμαι ερχομενους,
τους αναγκηι φυσεως υποκειμενους θνητης ως ασωματους, ως τον ουρανον ηδη
λαχοντας, ως αθανασιαν μετειληφοτας, ουτως απαντα ποιειν παρεσκευαζεν.
80 Τι το ευσχημον και ευπροσεδρον. Παντα γαρ εκεινοις ην περιττα, ου ταυτα
μονον τα οντως οντα περιττα, τρυφη και πλουτος και δυναστεια και δοξα και ο
λοιπος των ονειρων τουτων ορμαθος, αλλα και τα δοκουντα ειναι αναγκαια, οικιαι
και πολεις και τεχναι. Τουτο εστιν το «Ευσχημον και ευπροσεδρον» ειναι, τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

παρθενιας αρετη. Θαυμαστον μεν γαρ και πολλων στεφανων αξιον και το της των
επιθυμιων περιγενεσθαι λυττης και μαινομενην κατεχειν την φυσιν, αλλα τοτε
οντως γινεται θαυμαστον οταν ο τοιουτος βιος προσηι, αυτο δε καθ' εαυτο ασθενες
και ουχ ικανον σωσαι τους εχοντας. Και μαρτυρησειαν αν ημιν οσαι παρθενιαν μεν
ασκουσι και νυν, τοσουτον δε αποδεουσιν Ἡλιου και Ἑλισσαιου και Ἰωαννου οσον η
γη του ουρανου. Ὥσπερ γαρ το ευσχημον και ευπροσεδρον αν περιεληις, αυτα τα
νευρα της παρθενιας εξεκοψας, ουτως οταν αυτην μετα πολιτειας εχηις αριστης, την
ριζαν και την υποθεσιν εχεις των καλων. Καθαπερ γαρ ριζαν γη λιπαρα και γονιμος,
ουτως οιδεν αριστη πολιτεια τρεφειν τους της παρθενιας καρπους, μαλλον δε και
ριζα και καρπος παρθενιας ο εσταυρωμενος βιος εστιν. Αυτη τους γενναιους
εκεινους προς τον θαυμαστον ηλειψε δρομον, παντα μεν αυτων τα δεσμα
περικοψασα, ποσι δε ευλυτοις και κουφοις καθαπερ πτηνους αφεισα πετεσθαι προς
τον ουρανον. Ὅπου γαρ ουτε γυναικος θεραπεια ουτε παιδων επιμελεια, πολλη της
ακτημοσυνης η ευκολια, ακτημοσυνη δε εγγυς ειναι ποιει των ουρανων, ου φοβων
μονον ουδε φροντιδων ουδε κινδυνων αλλα και της αλλης δυσκολιας ημας
απαλλαττουσα.
81 Ποσον η ακτημοσυνη καλον. Ὁ γαρ μηδεν εχων ως παντα κατεχων, ουτος
απαντων καταφρονει και παρρησιαι κεχρηται πολληι και προς αρχοντας και προς
δυναστας και προς αυτον τον το διαδημα περικειμενον. Ὁ γαρ χρηματων
καταφρονων οδωι προβαινων και θανατου καταφρονησει ραιδιως. Τουτων δε
γενομενος ανωτερω πασι μετα παρρησιας διαλεξεται ουδενα δεδοικως ουδε τρεμων.
Ὁ δε περι χρηματα ησχολημενος ου χρηματων εστι μονον δουλος αλλα και δοξης
και τιμης και της παρουσης ζωης και παντων απλως ειπειν των βιωτικων. ∆ια τουτο
ριζαν αυτην των κακων παντων ο Παυλος εκαλεσεν. Ἀλλα ταυτην ικανη ξηραναι
την ριζαν η παρθενια και ετεραν ημιν ενθειναι την αριστην την απαντα
βλαστανουσαν τα καλα, ελευθεριαν, παρρησιαν, ανδρειαν, ζηλον πεπυρωμενον,
ερωτα των ουρανιων θερμον, υπεροψιαν παντων των επι γης. Ουτω «το ευσχημον
και ευπροσεδρον» γινεται.
82 Προς τους λεγοντας οτι οι παρθενευσαντες εις κολπους Ἀβρααμ ευχονται
ελθειν. Ἀλλα τις ο σοφος των πολλων λογος; Ὁ πατριαρχης, φησιν, Ἀβρααμ και
γυναικα ειχε και παιδας και χρηματα και ποιμνια και βουκολια, και μετα παντα
εκεινα Ἰωαννης ο τε βαπτιστης ο τε ευαγγελιστης, αμφοτεροι παρθενοι
τυγχανοντες, και Παυλος και Πετρος επι της εγκρατειας διαλαμψαντες, εις τους
εκεινου κολπους ευχονται απελθειν. Τις σοι τουτο ειπεν, ω βελτιστε; Ποιος
προφητης; Τις ευαγγελιστης; Αυτος, φησιν, ο Χριστος. Τον γαρ εκατονταρχην ιδων
πολλην εχοντα πιστιν ελεγεν· «Ὅτι πολλοι απο ανατολων και δυσμων ηξουσι και
ανακλιθησονται μετα Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ.» Και ο Λαζαρος δε μετ' αυτου
τοτε οραται υπο του πλουσιου τρυφων. Και τι τουτο προς Παυλον, τι δαι προς
Πετρον, τι δαι προς Ἰωαννην; Ου γαρ Λαζαρος Παυλος και Ἰωαννης, ουδε οι πολλοι
οι απο ανατολων και δυσμων ο των αποστολων ησαν χορος. Ὥστε περιττος υμιν
ουτος ο λογος και ματαιος. Ει δε θελεις ολως ακουσαι τα των αποστολων επαθλα,
ακουσον του μελλοντος αυτα διδοναι λεγοντος· «Ὑμεις οι ακολουθησαντες μοι,
οταν καθισηι ο υιος του ανθρωπου επι θρονου δοξης αυτου, καθισεσθε και υμεις επι
δωδεκα θρονους κρινοντες τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ.» Και ουδαμου ενταυθα ο
Ἀβρααμ ουτε ο τουτου παις ουδε ο εκεινου ουδε ο λαχων αυτους κολπος, αλλ' αξια
πολλωι μειζων εκεινης· τους γαρ εκεινων ουτοι καθεδουνται κρινουντες εγγονους.
Ου ταυτηι δε μονον η διαφορα δηλη αλλ' οτι ων μεν ο Ἀβρααμ ετυχε πολλοι
τευξονται. «Πολλοι» γαρ «ελευσονται», φησιν, «απο ανατολων και δυσμων και
ανακλιθησονται μετα Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ»· των δε θρονων εκεινωνουδεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ετερος επιληψεται αλλα μονος ο των αγιων τουτων χορος. Ἔτ' ουν, ειπε μοι,
ποιμνιων μεμνησθε και βουκολιων και γαμων και παιδων; Τι ουν, φησιν, οταν των
παρθενευσαντων πολλοι μετα τους πολλους ιδρωτας ευχωνται χωρησαι εκει; Ἐγω
δε τουτου μειζον ερω οτι πολλοι των παρθενευσαντων ουδε εκεινων επιτευξονται
των κολπων ουδε των ελαττονων αλλ' εις την γεενναν αυτην απελευσονται, και
δηλουσιν αι του νυμφωνος αποκλεισθεισαι παρθενοι. Ἆρ' ουν παρα τουτο της
παρθενιας ισος ο γαμος η και χειρων; Το γαρ υποδειγμα το σον και χειρονα αυτην
ποιει. Ει γαρ ο μεν γεγαμηκως Ἀβρααμ εν ανεσει και τρυφηι, οι δε παρθενευσαντες εν
γεεννηι, τουτο υπολειπεται κατα τον υμετερον υποπτευσαι λογον. Ἀλλ' ουκ εστι
ταυτα, ουκ εστι· ου γαρ μονον ουκ ελαττων αλλα και πολλωι βελτιων η παρθενια του
γαμου. Πως; Ὅτι ουτε τον Ἀβρααμ ο γαμος τοιουτον εποιησεν ουτε η παρθενια τας
αθλιας εκεινας απωλεσεν, αλλα και τον πατριαρχην η λοιπη της ψυχης αρετη
λαμπρον απεδειξε και ταυτας η λοιπη κακια του βιου τωι πυρι παρεδωκεν. Ἐκεινος
μεν γαρ και εν γαμωι ζων εσπουδασε τα της παρθενιας κατορθωσαι καλα, το
ευσχημον λεγω και ευπροσεδρον. Αυται δε και παρθενιαν ελομεναι εις τον του βιου
κλυδωνα και τας εν τωι γαμωι πραγματειας κατεπεσον. Τι ουν κωλυει, φησι, και νυν
μετα του γαμου και των παιδων και των χρηματων και των αλλων απαντων το
ευπροσεδρον διασωσαι; Πρωτον μεν οτι ουδεις κατα τον Ἀβρααμ νυν, αλλ' ουδε
κατα μικρον εγγυς. Και γαρ των ακτημοσυνην ασκουντων μαλλον εκεινος
χρηματων κατεφρονησε πλουτων και γυναικα εχων και ηδονης μαλλον των
παρθενευοντων εκρατει. Ουτοι μεν γαρ καθ' εκαστην υπο της επιθυμιας φλεγονται
την ημεραν· εκεινος δε ουτω ταυτην κατεσβεκει την φλογα και ουδεμιαι συνεδεδετο
προσπαθειαι, ως μη μονον αποσχεσθαι της παλλακιδος αλλα και εκβαλειν αυτην της
οικιας υπερ του μαχης και στασεως πασαν υποθεσιν ανελειν. Νυν δε ου σφοδρα
ευκολον τουτο ευρειν.
83 Ὅτι ου το αυτο της αρετης μετρον ημιν και τοις εν τηι παλαιαι προκειται.
Και χωρις τουτων δε, οπερ και αρχομενος ελεγον, τουτο και νυν ερω οτι ου το αυτο
της αρετης απαιτουμεθα μετρον ημεις τε κακεινοι. Νυν μεν γαρ ουκ εστι τελειον
ειναι μη παντα πωλησαντα, μη πασιν αποταξαμενον, ου χρημασι λεγω μονον και
οικιαι, αλλα και τηι ψυχηι τηι εαυτου. Τοτε δε ουπω τοσαυτης ακριβειας επιδειξις ην.
Τι ουν; Ἀκριβεστερον ημεις, φησι, του πατριαρχου βιουμεν νυν; Ὠφειλομεν μεν και
τουτο επιτεταγμεθα, ου βιουμεν δε, και δια τουτο πολυ του δικαιου απολειπομεθα.
Ἐπει οτι γε μειζονα ημιν τα σκαμματα προκειται, παντι που δηλον εστι. ∆ια τουτο
και τον Νωε θαυμαζουσα η γραφη ουχ απλως τουτο ποιει αλλα μετα προσθηκης
τινος. «Νωε», γαρ φησι, «δικαιος, τελειος ων εν τηι γενεαι αυτου, τωι Θεωι
ευηρεστησεν.» Ουχ απλως τελειος αλλ' εν τωι τοτε καιρωι· πολλοι γαρ τελειοτητος
τροποι κατα διαφορους ωρισμενοι καιρους, και του χρονου προκοπτοντος το τοτε
τελειον ατελες υστερον γινεται. Οιον τι λεγω· τελειον ην ποτε το κατα τον νομον
βιουν. «Ὁ ποιησας γαρ αυτα», φησι, «ζησεται εν αυτοις», αλλ' ελθων ο Χριστος
τουτο το τελειον εδειξεν ατελες. «Ἐαν» γαρ «μη περισσευσηι», φησιν, «η δικαιοσυνη
υμων πλεον των γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των
ουρανων.» Τοτε φονος εδοκει μονον ειναι δεινον, νυν δε και οργη και λοιδορια
μονη τηι γεεννηι παραπεμψαι δυναιτ' αν. Τοτε μοιχεια εκολαζετο μονον, νυν δε και
το ακολαστοις οφθαλμοις γυναικα ιδειν ουκ απηλλακται τιμωριας. Τοτε η επιορκια
μονη ην εκ του πονηρου, νυν δε και το ομοσαι. «Το» γαρ «περισσον», φησι, «τουτων
εκ του πονηρου εστιν.» Ουδεν πλεον απηιτουντο οι τοτε η το τους φιλουντας
αγαπαν· νυν δε το μεγα τουτο και θαυμαστον ουτως εστιν ατελες, ως και μετα την
κατορθωσιν αυτου μηδεν πλεον ημας εχειν των τελωνων.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

84 Ὅτι εικοτως των αυτων κατορθωματων ουχ ο αυτος κειται μισθος ημιν
και τοις εν τηι παλαιαι. Τι δηποτε ουν των αυτων κατορθωματων ουχ ο αυτος κειται
μισθος ημιν και τοις εν τηι παλαιαι, αλλα μειζονα επιδεικνυσθαι δει την αρετην ει
μελλοιμεν των αυτων εκεινοις τυγχανειν; Ὅτι πολλη η του πνευματος χαρις
εκκεχυται νυν και μεγαλη της του Χριστου παρουσιας η δωρεα· ανδρας γαρ αυτη
τελειους αντι νηπιων εποιησεν. Ὥσπερ ουν ημεις τους παιδας τους ημετερους οταν
ηβησωσι, πολλωι μειζονα απαιτουμεν τα κατορθωματα και α ποιουντας προτερον
επηινουμεν κατα την πρωτην ηλικιαν, ταυτα γενομενους ανδρας και κατορθουντας
ουκετι ομοιως θαυμαζομεν, αλλ' ετερα πολλωι μειζονα εκεινωι κελευομεν
επιδεικνυσθαι, ουτω και την ανθρωπινην φυσιν ο Θεος εν τοις πρωτοις χρονοις ου
μεγαλα απηιτει τα κατορθωματα, ατε νηπιωδεστερον διακειμενην. Ἐπειδη δε
προφητων ηκουσεν, αποστολων, και της του πνευματος επετυχε χαριτος, επετεινεν
αυτηι των κατορθωματων το μεγεθος–εικοτως. Και γαρ μισθους μειζονας εθηκε και
τα επαθλα πολλωι λαμπροτερα νυν. Ουκετι γαρ γη και τα επι της γης αλλ' ουρανος
και τα νουν υπερβαινοντα αγαθα τοις κατορθουσιν αποκειται. Πως ουν ουκ ατοπον
επι της αυτης ετι μενειν σμικροτητος ανδρωθεντας; Τοτε μεν γαρ η ανθρωπινη καθ'
εαυτης εσχιστο φυσις και πολεμος ασπονδος ην. Και τουτον ο Παυλος διηγουμενος
ουτωσι πως φησιν· «Βλεπω δε ετερον νομον εν τοις μελεσι μου αντιστρατευομενον
τωι νομωι του νοος μου και αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της αμαρτιας τωι οντι εν τοις
μελεσι μου.» Ἀλλα νυν ουκ εστι ταυτα. «Το γαρ αδυνατον του νομου εν ωι ησθενει
δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας και
περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι.» Και περι τουτων ευχαριστων ο
Παυλος ελεγε· «Ταλαιπωρος εγω ανθρωπος, τις με ρυσεται εκ του σωματος του
θανατου τουτου; Ευχαριστω τωι Θεωι δια Ἰησου Χριστου.» ∆ια τουτο κολαζομεθα
εικοτως οτι των συμπεποδισμενων ισα τρεχειν ου βουλομεθα οι λελυμενοι, μαλλον
δε καν ισα δυνηθωμεν ουδε ουτως απηλλαγμεθα της κολασεως. Τους γαρ βαθειας
απολαυοντας ειρηνης των σφοδρα βαρυνομενων πολεμωι πολλωι μειζονα δει και
λαμπροτερα ισταν τα τροπαια. Ει δε μελλοιμεν περι χρηματα και τρυφην και
γυναικας και πραγματων επιμελειαν στρεφεσθαι, ποτε ανδρες εσομεθα, ποτε
πνευματι ζησομεν, ποτε τα του κυριου μεριμνησομεν; Ὅταν αποδημησωμεν
εντευθεν; Ἀλλ' ουκετι πονων ουδε αγωνων ο καιρος αλλα στεφανων και κολασεων.
Τοτε καν παρθενος ηι τις ουκ εχουσα ελαιον εν ταις λαμπασιν, ου δυνησεται παρ'
ετερων λαβειν, αλλ' εξω μενει· καν ρυπαρα τις ιματια ενδεδυμενος παραγενηται, ου
δυνησεται εξελθων αμειψαι την στολην, αλλ' εις το της γεεννης απαχθησεται πυρ·
καν αυτον παρακαληι τον Ἀβρααμ, ουδεν αυτωι πλεον εσται λοιπον. Της γαρ κυριας
παραγενομενης και του βηματος προτεθεντος και του δικαστου καθισαντος, και του
ποταμου συρομενου της φλογος και της εξετασεως γινομενης των πεπραγμενων
ημιν, ουκετι λοιπον αποδυσασθαι τα πλημμεληματα συγχωρουμεθα, αλλ' επι την
οφειλομενην απο τουτων δικην και εκοντες και ακοντες ελκομεθα, ου μονον
ουδενος ημας εξιλασασθαι δυναμενου τοτε, αλλα καν τυχηι την αυτην τοις μεγαλοις
και θαυμαστοις ανδρασι παρρησιαν εχων τις, καν Νωε καν Ἰωβ καν ∆ανιηλ καν υπερ
παιδων δεηται και θυγατερων, ουδεν εσται πλεον. Ἀλλ' αναγκη λοιπον αθανατα
κολαζεσθαι τους ημαρτηκοτας ωσπερ ουν και τιμασθαι τους κατωρθωκοτας. Ὅτι γαρ
ουτε τουτων ουτε εκεινων τελος εσται ο Χριστος απεφηνατο, ωσπερ την ζωην
αιωνιον ουτω και την κολασιν αιωνιον ειναι λεγων. Ὅτε γαρ τους μεν εκ δεξιων
απεδεξατο, τους δε εξ ευωνυμων κατεδικασεν, επηγαγε λεγων· «Και απελευσονται
ουτοι εις κολασιν αιωνιον, οι δε δικαιοι εις ζωην αιωνιον.» ∆ιο χρη παντα ενταυθα
πραγματευεσθαι και τον εχοντα γυναικα ως μη εχοντα ειναι και τον οντως ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

εχοντα μετα της παρθενιας και την αλλην απασαν ασκειν αρετην, ινα μη μετα την
ενθενδε αποδημιαν ανονητα αποδυρωμεθα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55


