De fato et providentia
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ ΤΕ ΚΑΙ
ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΛΟΓΟΙ ΕΞ.
ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ ΤΕ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ.
Λογος αʹ.
Πολλης γεμει ταραχης ημων η ζωη, και θορυβων μεστος ο παρων βιος εστιν·
αλλ' ου τουτο εστι το χαλεπον, αγαπητοι, αλλ' οτι τους θορυβους τουτους και τας
ταραχας, η προς το πραοτερον μεταθειναι δυναμενοι, η μενοντες φερειν αλυπως,
ουδετερον τουτων μεμελετηκαμεν, αλλ' αποδυσπετουντες τον απαντα διατελουμεν
χρονον· και ο μεν πενιαν, ο δε νοσον οδυρεται, αλλος φροντιδων ογκον, και προστασιαν
οικιας, ετερος παιδοτροφιαν, αλλος απαιδιαν. Και θεα της ανοιας την υπερβολην· ου
γαρ επι τοις αυτοις πραγμασιν, αλλ' επι τοις εναντιοις ισως παντες θρηνουμεν. Καιτοι γε
ει των πραγματων η φυσις ημιν αιτια των οδυρμων ην, ουκ εχρην επι τοις εναντιοις
ισως οδυρεσθαι· αλλ' ει πενια κακον και αφορητον, τον εν πλουτωι ζωντα ουδεποτε
εχρην αλυειν· και ει απαιδια κακον, τον πολυπαιδιας απολαυοντα ευθυμειν εχρην.
Παλιν ει το τα κοινα της πολεως πραγματα διοικειν, και τιμων απολαυειν, και πολλους
εχειν τους υποκειμενους ζηλωτον, εχρην τον απραγμονα βιον και γαληνον φευκτον
ειναι, και παρα παντων ανθρωπων μισεισθαι. Νυν δε οταν ιδηις, οτι πλουσιοι και
πενητες ισως οδυρονται, πολλακις δε ο πλουτων υπερ πενητα τουτο παλιν ποιει, και ο
αρχης απολαυων, και ο αρχομενος, και ο πολλων παιδων πατηρ, και ο μηδενα ολως
εσχηκως, μη τα πραγματα 50.750 της αταξιας αιτιωμεθα, αλλα τους ου δυναμενους
αυτοις εις δεον χρησασθαι, και πασης αθυμιας απαλλαττειν εαυτους. Ἡ γαρ ταραχη και
ο θορυβος ουχι τουτων εστι περιπετεια, αλλ' ημεις και η ημετερα διανοια· ως εαν αυτη
καλως ημιν ηι κατεσκευασμενη, καν μυριοι πανταχοθεν εγειρωνται χειμωνες, εν
γαληνηι και λιμενι καθευδουμεθα διαπαντος· ωσπερ ουν ουκ ευ εχουσης αυτης, καν εξ
ουριων ημιν απαντα φερηται, των εν ναυαγιοις οντων ουδεν αμεινον διακεισομεθα.
Τουτο γουν εστι και επι των σωματων ιδειν. Ὁ μεν γαρ ισχυρον το εαυτου
κατεσκευακως σωμα, καν μυριαις αερων ανωμαλιαις μαχηται, ου μονον ουδεν πεισεται
δεινον, αλλα και προσθηκην ισχυος τηι γυμνασιαι και τηι της δυσκρασιας ομιλιαι
προσελαβεν· αν δε ασθενες εχηι και διαραιον, καν αριστης απολαυηι της των ωρων
κρασεως, ουδεν αυτωι πλεον απο ταυτης εσται της ευμοιριας, της οικοθεν ασθενειας τηι
παρα των ωρων ευκληριαι λυμαινομενης. Ουτω και επι των σιτιων ορωμεν· οταν μεν
γαρ ισχυρον και εῤρωμενον ημιν το σωμα της γαστρος ηι, παν οπερ αν ενδεχηται, καν
σκληρον ηι, καν αυτωι ακατεργαστον, προς καθαρον αυτο μετασχηματιζει χυμον, της
φυσικης κρασεως περιγιγνομενης της εν τωι σιτιωι κακιας· οταν δε ο τονος αυτου
καταλελυμενος ηι και χαυνος, καν το παντων ευχυμοτερον αυτηι προσενεγκηις εδεσμα
εις το χειριστον αυτο μετεῤ 50.751 ρυθμισε και διεφθειρε, της ασθενειας την αρετην
αυτου λυμαινομενης. Ουτω δη και ημεις, οταν ιδωμεν πραγματων αταξιαν, μη τον Θεον
αιτιωμεθα, αγαπητοι· τουτο γαρ ουχι φαρμακον εστιν ευρειν τωι τραυματι, αλλα τραυμα
επαγαγειν τραυματι. Μη δαιμοσι λογιζωμεθα του κοσμου την οικονομιαν, μη
απρονοητα ειναι νομιζωμεν τα παροντα, μη γενεσεως τινος και ειμαρμενης τυραννιδα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

επιτειχιζωμεν τηι προνοιαι του Θεου. Ταυτα γαρ παντα βλασφημιας γεμει, και η οντως
ταραχη και αταξια ουχι των πραγματων εστι φορα, αλλ' ο ουτω διακειμενος λογισμος·
ος καν μυριας ευταξιας απολαυηι, εως αν την αταξιαν την εν αυτωι και την ταραχην
διορθωσηται, ουδεν αυτωι της εν τοις πραγμασιν ευταξιας εσται το πλεον· αλλ' ωσπερ
οφθαλμος, νοσων μεν και εν μεσημβριαι φανοτατηι σκοτος οψεται, και ετερα ανθ'
ετερων, και ουδεν αυτωι της ακτινος εσται πλεον, υγιαινων δε και εῤρωμενος, και εν
εσπεραι δυνησεται το σωμα χειραγωγειν μετα ασφαλειας· ουτω και ο της διανοιας της
ημετερας οφθαλμος, εως μεν αν εῤρωμενος ηι, καν ατακτα ειναι δοκουντα ιδηι, καλως
οψεται· οταν δε διεφθαρμενος, καν εις αυτον αναγαγηις τον ουρανον, και των εκει
πολλην αταξιαν καταγνωσεται και ταραχην. Και οτι ταυτα ουτως εχει, πολλα σοι των
παλαι και των εφ' ημων τουτου κατασκευασω παραδειγματα. Ποσοι πενιαν φερουσιν
ευκολως, και τωι Θεωι δια τουτο ευχαριστουντες ου διαλιμπανουσι; ποσοι πλουτον και
τρυφην εχοντες, ουκ ευχαριστουσιν, αλλα βλασφημουσι τον ∆εσποτην; ποσοι μηδεν
παθοντες δεινον, κατηγορουσι της καθολου προνοιας; ποσοι δεσμωτηριον τον απαντα
χρονον οικησαντες, των εν αδειαι και ασφαλειαι βεβιωκοτων ευγνωμονεστερον την εκει
φερουσι ταλαιπωριαν; Ὁραις οτι η της ψυχης καταστασις, και οτι ο οικειος λογισμος και
τουτων και εκεινων αιτιος, αλλ' ουκ αυτη των πραγματων η φυσις. Ὥστε ει της
διανοιας επιμελειαν εποιουμεθα της ημετερας, ουκ ην ταραχη, ουκ ην αταξια, ουκ ην
των δεινων ουδεν, ει και ευριπου παντος χαλεπωτερον ανω και κατω τα πραγματα της
ημετερας εφερετο ζωης. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, Παυλος ευχαριστει; Καιτοι των αριστα
βεβιωκοτων εστι, των τηι αρετηι συνεζηκοτων τον απαντα χρονον, των ηκιστα τοσαυτα
παθοντων δεινα· ουδεις ουτε δικαιοτερος εκεινου γεγονε των υφ' ηλιωι παντων
ανθρωπων, ουτε χαλεπωτερα εκεινου πεπονθε των εξ ου γεγονασιν ανθρωποι. Ἀλλ'
ομως ορων πολλους εν πονηριαι ζωντας, και ευθυμουμενους, και των παροντων
χρηματων απολαυοντας, ευχαριστει τωι Θεωι και αυτος, και τοις αλλοις πασι παρηινει
τουτο. Προς εκεινον βλεπετε. Και συ οταν ιδηις τον πονηρον ευθυμουμενον, οταν ιδηις
επαιρομενον, οταν ιδηις εχθρων κρατουντα, τους λελυπηκοτας αμυνομενον, μηδεμιαν
υποσταντα ζημιαν, πανταχοθεν αυτωι τα χρηματα επιῤρεοντα, παντας τιμωντας και
κολακευοντας, σαυτον δε εν τοις εναντιοις πασιν, εν επηρειαις, συκοφαντιαις,
επιβουλαις, μη νομισηις ειναι των επεῤριμμενων, αλλ' εις Παυλον ιδων τον της σης
οντα μεριδος, αναβηθι την διανοιαν, ανακτησαι τους λογισμους, μη καταπεσηις υπο της
αθυμιας. Τον φιλον τωι Θεωι και τον πολεμιον μη απο της ευπραγιας και δυσπραγιας της
ενταυθα δοκιμαζε, αλλα αν μεν ιδηις ορθως ζωντα, και νοσωι κενουμενον, και προς
ευσεβειαν βλεποντα, μακαριζε και ζηλωτον ειναι νομιζε, καν μυριας αλυσεις
περικεηται, και δεσμωτηριον οικηι δια 50.752 παντος, καν αναξιοις δουλευηι, καν
πενηται, καν μεταλλα εργαζηται, καν οτιουν πασχηι δεινον. Μακαριος γαρ ουτος εστι,
καν εξορυγηται, καν καιηται, καν κατα μικρον δαπαναται το σωμα. Ἂν δε ιδηις ετερον
εν ασελγειαι και πονηριαι, και τοις εσχατοις ζωντα κακοις, και πολλης απολαυοντα
τιμης, επι τον θρονον αυτον αναβαινοντα τον βασιλικον, και διαδημα περικειμενον, και
αλουργιδα εχοντα, και της οικουμενης απασης κρατουντα, δακρυσον και δια τουτο τον
τοιουτον, και ταλανιζε. Ουδεν γαρ οντως αθλιωτερον της ουτω διακειμενης ψυχης, καν
πασαν υποτεταγμενην εχηι την οικουμενην. Τι γαρ οφελος εν χρημασι πλουτειν, οταν
κατα την αρετην παντων πενεστερος ηι; τι δε κερδος τοσουτων κρατειν, οταν εαυτου και
των εαυτου παθων μη δυνηται περιγενεσθαι; Ἀλλ' αν μεν σωμα ιδωμεν κακως
διακειμενον και πυρεττοντα, η ποδαλγιαι, η φθοηι τινι, η ετερωι ανηκεστωι παθει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

προκατειλημμενον, δακρυομεν, καν παντων ευπορωτερος ηι, και τοσουτωι μαλλον,
οσωιπερ αν ευπορωτερος ηι. Ἡ γαρ αισθησις δριμυτερα γινεται των δεινων, οταν εν
αφθονιαι τις των αναγκαιων ηι. Ὁ μεν γαρ παρα πενιαν κωλυομενος της απολαυσεως,
εχει την αναγκην παραμυθιαν· ο δε κυριος ων πασηι κεχρησθαι, και κωλυομενος υπο της
αῤρωστιας, αυτωι τουτωι μαλλον εμπιπραται. Πως ουν ουκ ατοπον ει μεν νοσηματι
σωματικωι προκατειλημμενον ιδοιμεν τινα, ταλανιζειν αυτον, καν ευπορος ηι, ψυχης δε
κακως διακειμενης, ψυχης, ης ημιν ισον ουδεν ουδε τιμιωτερον, μακαριζειν δι' ολιγα
χρηματα, η δια προσκαιρον τιμην, η δι' αλλο των ενταυθα μενοντων και μετα της ζωης
ταυτης, μαλλον δε πολλακις και προ της ζωης, ημας απολιμπανοντων; Μη, παρακαλω.
Ταυτα της ταραχης ημιν αιτια, ταυτα θορυβου. ∆ια τουτο του Θεου κατηγορουσι πολλοι,
δια τουτο τον κοσμον απρονοητον νομιζουσιν. Ὡς ει ᾔδεσαν οτι ουδεν αγαθον εν τωι
παροντι βιωι, αλλ' η αρετη μονον, ου πλουτος, ου χρηματα, ουχ υγιεια, ου δυναστεια,
ουκ αλλο ουδεν, και ως ουδεν κακον εν τωι παροντι βιωι, αλλ' η κακια μονον και
πονηρια και διαστροφη ψυχης, ου πενια και νοσος, και επηρεια, και συκοφαντιαι, και τα
αλλα, α νομιζεται ειναι δεινα, ουκ αν ποτε ταυτα εφθεγξαντο, απερ νυν, ουκ αν ποτε εν
αθυμιαι διηγαγον, ουκ αν ποτε εμακαρισαν ους ταλανιζειν εχρην, ουκ αν ποτε
εταλανισαν ους μακαριζειν εδει, ουκ αν ως περι οντων των ανθρωπων διεκειντο. Το
γαρ επι πολυσαρκιαι, και δαψιλει φατνηι, και υπνωι πολλωι μακαριζειν ανθρωπους ουδεν
ετερον εστιν, η ως περι αλογων διακεισθαι· επει και εκεινων τουτο εστιν η ευπραγια,
μαλλον δε και εν τοις αλογοις κακια τουτο εστι. Πολλοι γουν και ονοι και ιπποι
διεφθαρησαν, εν αργιαι και αδηφαγιαι ζωντες. Ειτα, επι μεν των αλογων ζωων, οις η
πασα αρετη εν ευεξιαι σωματος, βλαβερον τουτο· επι δε των ανθρωπων, οις παν το κυρος
εν τηι της ψυχης ευγενειαι, αρετην τουτο θησομεθα, και ουκ αισχυνθησομεθα τον
ουρανον, και τους της ψυχης ημων συγγενεις αγγελους; ουκ ερυθριαις και αυτην του
σωματος την φυσιν και την διαπλασιν; ου γαρ ωσπερ τοις αλογοις, ουτω και ημιν αυτο
διετυπωσεν ο Θεος, αλλ' ως πρεπον ην μελλον ψυχηι λογικηι και αθανατωι διακονειν.
∆ια τι γαρ τοις μεν αλογοις πασι κατω νευοντας εποιησε τους οφθαλμους ο Θεος, σοι δε
καθαπερ εν ακροπολει τηι κεφαληι φερων αυτους εγκατεθηκεν; ουκ επειδη εκεινοις μεν
ουδεν προς τον ουρανον κοινον, σοι δε μαλιστα τα ανω 50.753 περισκοπειν νομος και
παρα του Θεου και παρα της φυσεως εξ αρχης ετεθη; ∆ια τι σοι μεν το σωμα ορθιον
εποιησεν, εκεινοις δε παλιν κατω νενευκος; ουχι δια την αυτην αιτιαν παλιν, και απ'
αυτης της διαπλασεως παιδευων σε, μηδεν κοινον εχειν προς την γην, μητε
προστετηκεναι τοις παρουσι πραγμασι; Μη τοινυν καταπροδωμεν την ευγενειαν, μηδε
προς την των αλογων δυσγενειαν εξολισθησωμεν, ινα μη και περι ημων ειπηι·
Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκεν. Το γαρ τρυφηι, και πλουτωι, και δοξηι, και τοις
παρουσι πραγμασι την ευημεριαν οριζεσθαι, ουκ εστιν επεσκεμμενων την οικειαν
ευγενειαν, αλλ' ανθρωπων ιππων και ονων γενομενων. Ἀλλα μη γε 50.754 νοιτο τινας
τοιουτους ενταυθα παρειναι, εν αγιωι χορωι και θεατρωι πνευματικωι, και συλλογωι
θεοσεβει. ∆ια γαρ τουτο καθ' εκαστην ημεραν θειας απολαυομεν ακροασεως, ινα
καθαπερ δρεπανηι τωι λογωι, τα υλομανουντα παθη της διανοιας περικοπτοντες, εγκαρπα
δενδρα γενωμεθα, και καρπον ενεγκωμεν ωριμον, εις αποθηκην αποτιθεμενον
βασιλικην, δοξαν φεροντα τωι κοινωι ∆εσποτηι και γεωργωι των ημετερων ψυχων, και
ημιν ζωην την αθανατον, ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, και
κρατος, και τιμη εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ΠΕΡΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ.
Λογος βʹ.
Ὁ κακολογων πατερα, η μητερα, θανατωι τελευτατω, φησιν· επι της Παλαιας ο
νομος εκειτο, οτε ου πολλη αριστης πολιτειας η ακριβεια, οτε εισαγωγη του θειου ην,
οτε παιδικα τα παραγγελματα, οτε το γαλα, οτε ο παιδαγωγος, οτε ο λυχνος, οτε ο τυπος
και η σκια. Τι ουν αν ειποιμεν περι των νυν εν τηι χαριτι, και τηι των πραγματων
αληθειαι, και τηι τοσαυτηι γνωσει, ουχι πατερα και μητερα κακολογουντων, αλλ' αυτον
τον των ολων Θεον; τις τους τοιουτους δεξεται τιμωρια; ποια τωι μετρωι της κακιας
διαρκεσει κολασις; ποιος δε πυρος ποταμος, ποιος σκωληξ ατελευτητος, ποιον σκοτος
εξωτερον, ποια δεσμα, ποιος βρυγμος, ποιος κλαυθμος; Παντα ελαττω τα βασανιστηρια,
και τα οντα και τα μελλοντα της ουτω διακειμενης ψυχης, της προς τοσουτον κακιας
κατενεχθεισης. Βλασφημιας δε τροποι πολλοι και διαφοροι· διοπερ αναγκαιον αυτους
εκθεσθαι τημερον, ωστε μητε εκοντας τινι τοιουτωι περιπεσειν, μητε τινα των φιλων,
μητε εχθρον περιπιπτοντα παριδειν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι ταυτης αμαρτια χειρων, αλλ'
ουδε ιση. αλλα και προσθηκη κακων τουτο εστι, και ο παντα συγχει, και ασυγγνωστον
εχει κολασιν και αφορητον τιμωριαν.
Τινες εισιν οι τον Θεον κακως λεγοντες; Οι τηι σοφιαι της προνοιας αυτου την εκ
της ειμαρμενης αταξιαν και αναγκην επιτειχιζοντες. Και το μεν τους απιστους, και προς
ξυλα και λιθους κεχηνοτας, και θεραπευοντας, ταυτην νοσειν την νοσον, θαυμαστον
ουδεν· το δε τους ταυτης μεν απαλλαγεντας της πλανης και της δουλειας,
καταξιωθεντας δε τον επι παντων ειδεναι Θεον, τον αληθη και οντως Θεον, ωσπερ εκ
τινος παλιῤροιας, προς εκεινην υποσυρεσθαι την ζαλην, τον λογισμον και την μανιαν,
τουτο εστι το δεινοτατον, και πολλων οντως δακρυων και θρηνων αξιον· οταν οι τον
Χριστον λεγοντες προσκυνειν, και τοσουτων καταξιωθεντες μυστηριων, και των
αποῤρητων μετασχοντες δογματων, και της σοφιας της εξ ουρανων ημιν
κατενηνεγμενης, μετα την τοσαυτην τιμην ης απολελαυκασι παρα του Θεου, εκοντες
εαυτους κατακρημνιζωσι, της μεν ελευθεριας, ην αυτοις ο Θεος εχαρισατο, μετα πολλης
αλογιας εαυτους εκβαλοντες, δουλειαι δε χαλεπωτατηι υποβαλοντες εαυτους, και
τυραννικωτατην τυραννιδα την ουκ ουσαν αναπλαττοντες δια των λογισμων, και
πασαν ελπιδα χρηστην εκκοπτοντες, και τα νευρα των υπερ αρετης εσπουδακοτων
εκτεμειν επιχειρουντες. Καθαπερ εν πολεμωι στρατιωτας γενναιους, και την ψυχην
αυτην υπερ της πατριδος ετοιμους οντας επιδουναι, των εχθρων τις ιδων, και μη
δυνηθεις 50.754 ετερωι καταβλαψαι τροπωι, μηδε αποστησαι της υπερ του βασιλεως
προθυμιας, μηδε ποιησαι δειλους, μηδε μηχανημασι περιγενεσθαι, ετερως λυμηναιτο,
πειθειν επιχειρων ως εικη και ματην και επ' ουδενι τοσουτον επιδεικνυνται πονον,
ωστε αυτων εκλυσαι τας χειρας, ωστε αυτων καταβαλειν την ρωμην, ωστε σβεσαι την
προθυμιαν, ωστε δια παντων τουτων αποστησαι μεν της περι τον πολεμον σπουδης,
γυμνους δε και αοπλους νομισας, δεδεμενους αιχμαλωτους λαβειν· ουτω και ο διαβολος
πεποιηκεν. Ἐπειδη εωρα τηι χαριτι του Θεου το πλεον της οικουμενης καταγελωντας
μεν της Ἑλληνικης πλανης, παντι δε θυμωι και πασηι ψυχηι τον υπερ της ευσεβειας
πρεσβευοντας λογον, ειτα εκ τουτου πολλην μεν αρετης γιγνομενην σπουδην, πολλην
4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε υπεροψιαν κακιας, προελθειν μεν και φανερως ειπειν, αποστητε του Χριστου,
καταγελασατε των παρ' αυτου δογματων, μυθος εστι τα εκεινου και πλανη, πονηρος τις
εστι και απανθρωπος, ου τολμαι· οιδε γαρ ταυτηι μαλλον αποπηδησοντας αυτου της
τυραννιδος, και μισησοντας αυτον μειζονως. ∆ια τουτο μεν εξ ευθειας ουκ εισαγει την
κατηγοριαν, κυκλωι δε περιιων, υποσπειρει λαθρα τον ιον των δυσσεβων δογματων, το
μεν δοκειν αφεις μενειν εν τηι πιστει, τηι δε αληθειαι, προῤριζον αυτην ανασπων, και
παντα καταλυων της αληθειας τα δογματα, και πολλην του Θεου καταχεων διαβολην
παρα τοις πειθομενοις. ∆ια τουτο αυτωι το δηλητηριον τουτο, και τα θανατηφορα της
ειμαρμενης κατεσκευασται φαρμακα, ινα παντα απερ ειπον λαθρα εισαγαγηι, ινα κενον
ημων δειξηι το φρονημα και την πιστιν κενην, ινα πονηραν περι του Θεου πεισηι τους
ανθρωπους ψηφον εχειν· οπερ ουν και εν αρχηι πεποιηκεν επι του Ἀδαμ, καθαπερ
βασκανον τινα και φθονερον διαβαλων τον Θεον. Μονον γαρ ουχι ουτως ελεγεν δι' ων
παρηινει· ᾔδει, φησιν, ο Θεος οτι ανοιγησονται υμων οι οφθαλμοι, ᾔδει οτι εσεσθε ως
θεοι, εφθονησεν υμιν, εβασκανεν υμιν μειζονος τιμης
. Ει γαρ και μη προσετιθει ταυτα τα ρηματα, ταυτα αυτοις αφ' ων ελεγεν
υποπτευειν εδιδου. Και ορα την κακουργιαν. Ἀνατρεψας του Θεου την ψηφον, και
ειπων οτι μεγαλα αυτοις αγαθα εσται μη πειθομενοις αυτωι, οιον, ανοιξις οφθαλμων και
ισοθεΐα, και γνωσις ηρτημενη, ουκετι προσεθηκεν οτι πονηρος ο τουτων απειργων, ινα
μη δοξηι καθαπερ εχθρος τις και πολεμιος λεγων απολογεισθαι, αλλα προσωπον
συμβουλου και κηδεμονος υποδυς, ευπαραδεκτον ποιησηι την κακην παραινεσιν· ο δη
και γεγονεν. Ου 50.755 δεν γαρ ετερον ηθελε κατασκευασαι δι' ων ελεγεν, αλλ' η οτι
αποστητε του Θεου του πεποιηκοτος· βασκανος εστι και φθονερος, φθονει των
μειζονων υμιν αγαθων. Ἀλλα ταυτα φανερως μεν ουκ εθηκε τα ρηματα· η γαρ αν,
υποπτευσαντες αυτον ειναι εχθρον, εφυγον· αφεις δε ειπειν αυτοις ταυτα και
περιστειλας, την ολεθριαν ταυτην εισηγαγε συμβουλην. Ουτω δη και νυν ου λεγει μεν,
αποστητε του Χριστου, ως κατεγνωσμενων των θειων δογματων· οιδε γαρ οτι εψευδετο
και ουκ επιστευετο· κακουργως δε δοκει μεν ημας αφειναι εν τουτοις, και συγχωρειν
προς την αληθειαν, ετερως δε ουκ ειδοτας αυτους εξαιρει της αιωνιου ταυτης
κληρονομιας· ωσπερ αν ει τις παιδα γνησιον και ελευθερον, απλουν τινα και απονηρον,
τηι δεξιαι μεν κατεχων μη εκβαλοι της πατρικης οικιας, παραινοι δε αυτωι ποιειν δι' ων
και εκων και ακων εκπεσειται των πατρικων απαντων. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι τον
ειμαρμενηι προσεχοντα, δυνηθηναι των ουρανων επιτυχειν, μαλλον δε ουκ εστι
δυνηθηναι την γεενναν και την κολασιν εκφυγειν· απεναντιας γαρ τοις του Θεου
δογμασιν απαντας πειθεσθαι επιταττει. Ὁ Θεος λεγει, Ἐαν θελητε και εισακουσητε μου,
τα αγαθα της γης φαγεσθε· εαν δε μη θελητε, μηδε εισακουσητε μου, μαχαιρα υμας
κατεδεται. Το γαρ στομα Κυριου ελαλησε ταυτα. Ειδες πως ο Θεος φθεγγεται και ποιους
τιθησι νομους; Ἄκουσον και της ειμαρμενης, πως φθεγγεται, και πως εναντιους εισαγει
θεσμους, και μαθε, πως εκεινα μεν υπο θειου Πνευματος ειρηται, τα δε ταυτης υπο
πονηρου δαιμονος και θηρος τινος ανημερου. Ειπεν ο Θεος, Ἐαν θελητε, και εαν μη
θελητε, κυριους ημας ποιων αρετης και κακιας, και επι τηι γνωμηι τηι ημετεραι τιθεις.
Ἐκεινος δε τι φησιν; Ὅτι το ειμαρμενον ου δυνατον εκφυγειν, καν θελωμεν, καν μη
θελωμεν. Ὁ Θεος λεγει· Ἐαν θελητε, τα αγαθα της γης φαγεσθε· αυτη λεγει, καν
θελωμεν, μη ηι δε ημιν δεδομενον, ουδεν οφελος τουτο θελειν. Ὁ Θεος λεγει, Ἐαν μη
θελητε προσεχειν τοις λογοις μου, μαχαιρα υμας κατεδεται· αυτη λεγει, αν μη θελωμεν,
ηι δε ημιν δεδομενον, παντως σωζομεθα. Ου ταυτα η ειμαρμενη φησι; Τι γενοιτο αν ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

της μαχης ταυτης σαφεστερον; τι του πολεμου φανερωτερον τουτου, ον αναισχυντως
ουτω προς τα θεια λογια ειλοντο οι της πονηριας διδασκαλοι δαιμονες; Ἀλλ' οπερ εφην,
το μεν δαιμονας και ανθρωπους αλλους δαιμονας, τους Ἕλληνας λεγω, ταυτα
πειθεσθαι, θαυμαστον ουδεν· το δε υμας ουτω θειας και σωτηριου διδασκαλιας
απολαυοντας, ατιμαζειν μεν ταυτα, προστρεχειν δε εκεινοις τοις αλογωτατοις, και
ψυχης απωλειαν εχουσι, τουτο εστι το παντων χαλεπωτερον. Τι γαρ μοι και τους εξω
κρινειν; Ἐμοι τεως προς υμας εστιν ο λογος, τα μελη του Χριστου, τα τεκνα της
Ἐκκλησιας, τους εν τωι πατρικωι οικωι παιδευομενους, τους ουρανιων απολαυοντας
διδαγματων, τους τοσαυτηι τιμηθεντας τιμηι.
∆ια τουτο στενω, δια τουτο δακρυω και θρηνω· θρηνων γαρ οντως αξια, οταν τις
μηδε συγγνωμης αξια πιπτηι πτωματα. Ποια γαρ, ειπε μοι, συγγνωμη, οταν αποφαινηται
Θεος και δαι 50.756 μονες αντιφθεγγωνται, και αξιοπιστοτερα δοξηι παρα των οικειων
του Θεου τα παρ' εκεινων λεγομενα; Μη γαρ λογισμους κινουμεν νυν, αλλα τεως την
ιταμοτητα των εκεινοις πειθομενων δειξομεν. Ὁ Θεος λεγει, Παρεθηκα σοι πυρ και
υδωρ, την ζωην και τον θανατον, ου εαν θεληις εκτεινον σου την χειρα· ο δαιμων λεγει,
οτι ουκ εστιν εν σοι το εκτεινειν την χειρα, αλλ' αναγκηι τινι και βιαι. Και αξιοπιστοτερα
ειναι σοι δοκει, και ου το μεσον των συμβουλευοντων νοεις, οτι ο μεν Θεος, ο δε
δαιμων· ου της συμβουλης το διαφορον εξεταζεις, οτι το μεν σωτηριον και προς αρετην
καλει, το δε οντως και δαιμονικον και προς κακιαν και πονηριαν· ου τα παρα του Θεου
σοι γεγενημενα, και τα παρα του δαιμονος σκοπεις, οτι ο μεν ουτω σε εφιλησεν, ως και
τον Μονογενη δουναι υπερ σου, ου τιμιωτερον ουδεν ην τωι Πατρι, και ετι φιλει, ως και
παρακαλειν σε δια των αποστολων υπερ της σης σωτηριας, και παντα ποιει· ο δε ουτως
εμισησε και μισει, ως δια παντων σοι πολεμειν και μη μονον ουδεν διδοναι χρηστον,
αλλα και ων ελαβες παρα του Θεου, και τουτων πειρασθαι εκβαλλειν· ο μεν αγγελοις σε
ισον ποιησαι εσπουδασεν, ο δε των χαμαι βαδιζοντων ατιμοτερον σε κατεστησεν,
αυτους τε σε προσκυνειν αντεπεισεν· ο μεν εις βασιλειαν ουρανων ελκει και τας αλλας
τιμας, ο δε και της ενταυθα σοι δοθεισης εφθονησε, και ου προτερον απεστη, εως
εξεβαλεν. Ει γαρ και τα δογματα ου δυνασθε αυτου συνοραιν, καιτοι ηλιου σαφεστερα
τοις μη νωθεστεροις εστιν· ουτω και ταυτα τα του Θεου προδηλον εχει την αρετην και
την σωτηριαν, κακεινα την κακιαν· αλλ' ομως ει προς αυτα μη δυνασθε συνιδειν, καν
απο των συμβουλευοντων μαθετε το σωτηριον και το βλαβερον. Πως γαρ ουκ ατοπον
επι μεν των αλλων πραγματων ταυτηι κεχρησθαι τηι γνωμηι, καν μεν ιατρος δωσηι τινι
σιτιον, μη περιεργαζεσθαι, αλλ' ως υγιειας ποιητικον δεχεσθαι, αν δε φαρμακος και
γοης, μη πολυπραγμονειν, αλλ' ως δηλητηριον και βλαβερον αποστρεφεσθαι· επι δε του
Θεου μηδε τουτωι κεχρησθαι τωι μεσωι; καιτοι τοσουτωι πλεον το μεσον Θεου και
δαιμονος, η ιατρου και φαρμακου, οσον ουδε εξεστιν ειπειν, ουδε νωι παραστησαι και
λογωι. Πως ουν ουκ εσχατης ατοπιας, ενθα μεν ελαχιστον το διαφορον των παρεχοντων
τα σιτια, μη πολυπραγμονειν, αλλα τηι ποιοτητι των προσωπων αντι πασης κεχρησθαι
διδασκαλιας· ενθα δε τοσουτον το μεσον των συμβουλευοντων, λογου χρειαν εχειν
προς το μαθειν, οτι το μεν σωτηριον, το δε βλαβερον; Μη, παρακαλω, μη των αλογων
ωμεν αλογωτεροι, αλλ' αποπηδωμεν, και μη επικλινωμεν τας ακοας· Φθειρουσιν ηθη
χρηστα ομιλιαι κακαι· και συγγνωμης ουκ εστι τυχειν τους απατηθεντας. Τινος γαρ
ενεκεν, αν μεν λοιμικον χωριον ιδηις και επινοσον, φευγεις την εκει διατριβην, καν
μυρια σε ελκηι προς την οικησιν εκεινην, παντων την του σωματος υγιειαν προτιθεις·
οταν δε λογου του λοιμωδους τινες ωσιν εμπεπλησμενοι, και νοσηματος, ουχι σωμα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

διαφθειροντος μονον, αλλα και ψυχην απολλυντος, και χειρω και φαυλοτεραν
εργαζομενου, ουκ αποπηδαις; Ἄκουσον, φησι τις σοφος ανηρ, μη στησηις, αλλ'
αποπηδησον, μη εγχρονισηις, και την βραχυτατην εν τουτοις δεδοικως διατριβην.
Ταυτα δε λεγομεν, ου την ισχυν των παρ' εκεινοις δογματων δεδοικοτες, αλλα
50.757 την υμετεραν ασθενειαν φοβουμενοι. Ἡμιν γαρ τηι του Θεου χαριτι αραχνιων
ασθενεστερα τα εκεινων φαινεται, τοις τεθεμελιωμενοις τηι πιστει, καν μυριακις ημων
επαιδωσι τας ακοας, τοσουτωι πλειω τον γελωτα οφλισκανουσι παρ' ημων, καθαπερ οι
μεμηνοτες και των οικειων φρενων εξεστηκοτες· την δε υμετεραν ασθενειαν
δεδοικαμεν. Ου κατα παντων λεγω τα ειρημενα, αλλα κατα των υπευθυνων τοις
λεγομενοις οντων. Ἐπει και Παυλος, ο παντων κρατων, ουχι διδασκαλιαν μονον, αλλα
και κατα των αλλοτριων επιδεικνυς τωι μαθητηι Τιμοθεωι τας λογομαχιας, τας
κενοφωνιας περιιστασθαι παραινει. Ὀλιγος εστιν ο της ζωης ημων χρονος, βραχυ το της
σωτηριας εφοδιον. Ἂν ουν αυτον τον βραχυν χρονον τον δοθεντα ημιν προς το μαθειν
τι των χρησιμων, εις περιττας και ανονητους και βλαβερας αναλωσωμεν ακροασεις,
ποτε λοιπον ευπορησομεν ετερου προς το μαθειν τα αναγκαια και κατεπειγοντα;
Μαλιστα μεν γαρ, ει και μακρος ην, παντα αυτον εις τα χρησιμα αναλισκειν εδει· οταν
δε και ολιγος ηι και βραχυς, πως ουκ εσχατης ανοιας την ολιγοτητα αυτου εις τα
διαφθειροντα δογματα την ψυχην την ημετεραν δαπαναιν; Τι σοι χρεια φαρμακου; μη
δεξηι πληγην, μη τον χρονον αναλωσηις εις το θεραπευειν, α λαμβα 50.758 νεις παρ'
ετερων, και εχεις· απο των θειων Γραφων το υγιες συγκροτει, καν προσελθηι τις ετερον
τι λεγων, αποφραξον τα ωτα, αποπηδησον ευθεως, μη εγχρονισηις. Και ει, κατα
βασιλεων συλλογου γενομενου, ουκ αν ηνεσχου μετασχειν του συνεδριου, ως τηι
κοινωνιαι της ακροασεως, ει και μη συγκαταθεσις γενοιτο, κινδυνευσων παντως· οταν
κατα Θεου λεγηται τι, και δογμα της αυτου γεμον κατηγοριας γυμναζηται, ουκ
αποφευξηι, ου μισησεις την βλασφημον γλωτταν, ουκ εμφραξεις τα αθεα στοματα; Και
πως δυνησηι μετα παῤρησιας ευχεσθαι τον Θεον, ταις διαβολαις ταις κατ' αυτου
κοινωνων; Μη, παρακαλω. Ταυτα μοι ου προς τους παροντας ειρηται, μαλλον δε και
προς τους παροντας. Ει γαρ και υμεις ανευθυνοι, αλλ' ουστινας ιστε ταυτην νοσουντας
την νοσον, τουτοις και ετεροις πλειοσιν επαντλατε ρημασιν, ωστε προῤριζον ανασπασαι
το κακον. Γενοιτο δε ευχαις των αγιων και φιλων του Θεου ου γαρ δη τοσουτον ημων
ισχυει τα ρηματα, οσον της εκεινων ευχης η παῤρησια, γενοιτο παντας ημας, και οσοι
προς το πληρωμα της Ἐκκλησιας συντελουσι, τουτων απαλλαγεντας των κακων, μετα
παῤρησιας στηναι εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ωι η δοξα. Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ
Λογος γʹ.
Οιδα πρυην περι ειμαρμενης ειπων προς την υμετεραν αγαπην, αλλ' ουδεν
κωλυει και τημερον περι της αυτης υποθεσεως γυμνασαι τον λογον· ουκ επειδη το
παθος εστιν ισχυρον, αλλ' επειδη η ραιθυμια ημων εστιν αφατος, η και τα μικρα μεγαλα
ποιουσα των νοσηματων. Ἐπει και τυφλωι δηλον εστι φυσει, οτι τον πιστον ουδε λογων
ουδε διδασκαλιας δεισθαι χρη προς την του κακου τουτου φυγην. Καθαπερ γαρ τον
οικουντα την καθ' ημας οικουμενην, και νομοις πολιτευομενον τοις παρ' ημιν, και
βασιλευσιν υποτεταγμενον τοις αυτοις, ου δει πειθειν, οτι την Περσικην πολιτειαν εν τηι
ημετεραι εισαγειν ου χρη, αλλ' απαγορευειν μονον· ουτω δη και ενταυθα. Των γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αμαρτηματων τα μεν εστι λογου δεομενα και διδασκαλιας, τα δε ουτω φανερα και δηλα,
ως φοβωι και τιμωριαι μονηι κωλυεσθαι· οιον το φονευειν, το μοιχευειν, το κλεπτειν, ου
δειται λογων· δι' οπερ και ο νομοθετης ουχι διδασκαλιαν υπερ τουτων συντεθεικε
περιηχουσαν ημας, οτι το πραγμα πονηρον· προκατειληφει γαρ ημας τωι λογισμωι· αλλα
μονον απηγορευσεν, ου μοιχευσεις, ου φονευσεις.
Ὅταν δε περι χηρων υπεροψιας και παρακαταθηκων κακουργιας ημιν
διαλεγηται, και λογισμους τιθησιν, Ἐλεησον την χηραν, φησι, και τον προσηλυτον· και
γαρ και συ προσηλυτος ησθα εν γηι Αιγυπτωι. Το σαββατον αργιαι τιμα, φησιν· ειτα και
λογισμον τιθησιν. Το τοινυν ειμαρμενης απεχεσθαι, ου τουτων εστι των δεομενων
λογισμου, αλλ' εκεινων των δηλων. Ὥσπερ γαρ δηλον οτι πονηρον το φονευειν και το
μοιχευειν φαυλον, ουτω δηλον οτι το προσεχειν ειμαρμενηι πονηρον και
απηγορευμενον. Μη γαρ απο 50.758 των πειθομενων νομιζετε αυτο ειναι των μη
κεκωλυμενων· επει και φονος τολμαται, και κεκωλυται παρα τοις νομοις, και αι
μοιχειαι και αι αρπαγαι των απηγορευμενων εισι, καιτοι δρωμενων παρα των πολλων.
Ἐπει οτι γε των κεκωλυμενων εστιν, ωσπερ ο φονος, παρα τοις νομοις αυτοις τοις των
Ἑλληνων, το τηι γενεσει πειθεσθαι, παρελθων τις των μοιχευσαντων την του δεινος
γυναικα, κατηγορουμενος εν δικαστηριωι λεγετω, οτι ουκ εγω, αλλ' η γενεσις· εγω μεν
γαρ σωφρονειν εβουλομην, εκεινη δε με ωσε και ενεβαλεν· αρα ου δια τουτο
χαλεπωτεραν δωσει δικην, ως καταγελαστα απολογουμενος; αρα συγγνωμης τευξεται
τινος; Ουδαμως. Και μην εχρην κατ' εκεινους. Ει γαρ γενεσει παντα και ου προαιρεσει
γινεται, ταυτης μειζων ουκ εστιν απολογια. Ει μεν γαρ κυρια και δυνατωτερα εστι της
γενεσεως η προαιρεσις, ουκ αν ειη γενεσις· ει καν μυρια μηχανησηται τις, αναγκη τα
επιταγματα τα εκεινης πληρουσθαι, ματην ουτος κολαζεται, και ου τευξεται συγγνωμης·
αλλ' ουδεις αυτου ουτε απολογουμενου, ουτε τυχοντος συγγνωμης ακουσεται· ουτω
παρα πασι το πραγμα διαβεβληται, και μυθος ειναι και ληρος δοκει. Πολλοι τε των
αρχοντων καιτοι γε ει παρα ανθρωπου παθοι βιαν, αρκει προς απολογιαν αυτο τουτο
εγκαλουμενωι, μαλλον ουδε εγκλημα λοιπον ειναι δοκει, πολλοι γουν των αρχοντων,
επι φονοις αδικοις κατηγορηθεντες, δικην εδοσαν, τους δε δημιους τους
διακονουμενους τωι φονωι, και αυτοχειρας γεγενημενους της σφαγης, ουδε εις
δικαστηριον ελκυσαι τις, αλλ' ουδε ζητησαι, την αρχην, της αναγκης υπερ αυτων
απολογουμενης, και του της αρχης αξιωματος, και του της υποταγης φοβου. Ειτα
ανθρωπωι μεν ισασι συγγινωσκειν, υπ' αν 50.759 θρωπου του ομοφυλου και ομογενους
καταναγκαζομενου· τωι δε υπο ειμαρμενης ουχι πολλωι μαλλον συγγινωσκειν εχρην; Και
γαρ διαδραναι εδει. Ἐκεινης δε, ως φασιν, ουτως αμηχανος η αρχη, ως καν εις ερημον,
καν εις θαλασσαν, καν οπου τις αφικηται, τα νοηματα αυτης ου διαφευξεται. Πως ουν
ουκ ατοπον τον μεν υπο βαρβαρων βιας αγχομενον, πλειστης συγγνωμης απολαυειν, ως
μηδε εγκαλεισθαι την αρχην, τον δε υπο δυνατωτερας, ως φασι, δυναμεως
καταναγκαζομενον, δικην διδοναι, και μηδε λογου μεταδιδοναι προς απολογιαν αυτωι
τοιαυτην;
Ουδεις γαρ ποτε προβαλλομενος ειμαρμενην απεφυγεν, ουκ εν δικαστηριοις
κακουργος, ουκ εν οικιαι οικετης, ουκ εις διδασκαλειον παιδες, ουκ εν ταις τεχναις
μαθηται, εν οις αν διαμαρτωσι. Πως ουν τινες ειμαρμενην πρεσβευουσιν ατιμαζοντες
αυτην, και τηι υπ' αυτης αναγκηι ουδεμιας μεταδιδοντες συγγνωμης; Ουτω τηι μεν
αληθειαι, και τωι συνειδοτι σφοδρα πεπεικασιν εαυτους, οτι μυθος το πραγμα εστιν.
Ὅταν δε εις αμαρτηματα εμπεσωσι χαλεπα, ετερον αυτοις προστιθεασι παλιν, ως ταυτηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

διαφευξομενοι την αποκειμενην αυτοις δικην, αλλ' ου χαλεπωτερον αυτην δωσοντες.
Ου γαρ ουτω το αμαρτανειν χαλεπον, ως το μετα την αμαρτιαν αναισχυντειν, και τον
Θεον διαβαλλειν υπερ των οικειων κακων. Τουτο πασης αμαρτιας χειρον· οπερ ουν και
ο διαβολος εσπουδασεν, ως μη μονον ραιθυμους ημας γενεσθαι προς αρετην και
προχειρους εις κακιαν, απαντων την αιτιαν ανατιθεναι τωι Θεωι, αλλα και μετα του
βλασφημον ημων και την ψυχην και την γλωτταν εργασασθαι, απολογιας προσχηματι,
σου Θεου κατηγορουντας, και των μεν εργαζομενων ημων αυτων αποσκευαζομενους
την διαβολην, εις δε τον ουκ οντα αιτιον μετατιθεντας την κατηγοριαν. Καιτοι καν επ'
ανθρωπων τις τοιουτον τι φανηι τολμησας, αρκει τουτο μονον εις κατηγοριαν αυτου και
απωλειαν. Ὅταν γαρ ετερον συκοφαντηι ο μηδεν εργασαμενος δεινον, των δεδρακοτων
το τολμημα τιμωριαι ενεχεται. Ὅρα ουν ποσα κακα συνεστησεν ο διαβολος απο της
ειμαρμενης· υπεροψιαν αρετης· εκλυει γαρ ψυχην καν σφοδρα προθυμος ηι προς τους
υπερ αυτης ιδρωτας, οταν πεισηι, οτι των γενομενων ουδεν εστιν εφ' ημιν ευεμπτωτον
προς πονηριαν 50.760 εργον. Ὅταν γαρ μαθηι τις οτι μοιχευων η φονευων, και τοιχους
διορυττων, ουκ εστιν εγκληματος αξιος, ου παυσεται, καθαπερ επι καταντους χωριου,
μετα προθυμιας φερομενος της προνοιας ποιειν συκοφαντας, και συκοφαντης γενεσθαι
κατα του Θεου· ου τι γενοιτο αν χειρον, ειπε μοι, κακον; Φευγωμεν τοινυν, αγαπητοι,
την ειδωλολατρειαν ταυτην· οντως θανατος εστιν εν τωι λεβητι, και παντα τον
αρυσαμενον εντευθεν καν μικρον τι των διεφθαρμενων δογματων αναγκη παντως
αποθανειν, ει μη παλινδρομησειε, και της υγιειας απολαυσειε της καθαρας. Ἵν' ουν μη
μετα ταυτα ανονητα θρηνωμεν, οταν της μετανοιας ημιν η προθεσμια μετα την
εντευθεν αποδημιαν εκκοπηι, εως εσμεν κυριοι, οσοι μεν εαλωμεν τωι νοσηματι,
μετανοησωμεν και ανακτησωμεθα εαυτους· οσοι δε υγιαινομεν, την τε υγιειαν καθαραν
διατηρωμεν, και τοις προκατειλημμενοις χειρα ορεγωμεν. Ει γαρ τοις τα σωματα
νοσουσι τοσαυτην επιδεικνυμεθα σπουδην και κηδεμονιαν, οταν ψυχης αῤρωστια
προκεηται, τι των παντων ου πρακτεον ημιν; τι δε ουχ υπομενουμεν, ωστε τον αδελφον,
εις συναφειαν μελους ημιν συντελουντα, ανακτησασθαι, τον και εν τωι πληρωματι του
σωματος του εκκλησιαστικου τελουντα; Παντα ουν υπερ τουτου πραγματευσωμεθα,
παντα υπερ τουτου πραττωμεν, τους κυνας, τους λυκους απελαυνοντες, μηδε αρκειν
ηγωμεθα ημιν την ημετεραν αυτων σωτηριαν. Ὥσπερ γαρ ειρηται οτι, Ει εθεωρεις
κλεπτην, συνετρεχες, και μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθης· ουτω δη και ενταυθα
ακουσομεθα· οταν ιδωμεν τινα των αδελφων των ημετερων κλεπτοντα λογοις και
ψιθυρισμοις, τα αυτα ακουσομεθα. Οικος εστι δεσποτικος η Ἐκκλησια, σκευη τιμια εισιν
οι πιστοι. Ὅταν ουν ιδηις τινα των εξωθεν βουλομενον υφελεσθαι τι των σκευων, καν
αυτος αναλωτος ηις, ως μελλων κινδυνευειν, ει παριδοις, και μη προσελθων ειποις τοις
διορθωσαι κυριοις, ενοχος γεγονας της εκεινου ψυχης, ο τον κλεπτην ορων
διορυττοντα, και μη κωλυων η δια σαυτου η δι' ετερου. Ουχ ως σοι τον κινδυνον απλως
επικρεμασθαι ταυτα λεγω, αλλ' ωστε ασφαλισασθαι, ωστε ποιησαι ισως υπερ της
εαυτων και της των αλλων σωτηριας μεριμναιν. Ουτω γαρ δυνησομεθα και των
επηγγελμενων τυχειν αγαθων, χαριτι Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ
Λογος δʹ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

Τα αυτα λεγειν εμοι μεν ουκ οκνηρον, υμιν δε ασφαλες. Ει δε Παυλωι συνεχους
εδει διδασκαλιας προς τους μαθητας, Παυλωι τωι μετα της του Πνευματος διδασκοντι
χαριτος, και μετα επιταγματος ελαυνοντι τους εχθρους, και παντων αναιρουντι τα
παθηματα, Παυλωι τωι τιμωμενωι, ου παντες ηκουον ως εξ ουρανων αγγελου
καταβαντος, μαλλον δε ως αυτου του Χριστου· ει τοινυν εκεινωι χρεια ην του συνεχως
τα αυτα λεγειν, πολλωι μαλλον ημιν τοις ουδενος αξιοις λογου. Και γαρ οντως ασφαλες
το πολλακις υμιν περι των αυτων ακουειν, και ου μονον το περι των αυτων, αλλα και
το τα αυτα περι των αυτων. Μη δη δυσχεραινετω τις, μηδε ενοχλεισθαι νο 50.760 μιζετω
παρ' ημων, ει περι της αυτης υποθεσεως μελλοιμεν τα αυτα λεγειν παλιν. Ει μεν γαρ ην
θαρσησαι, οτι απαξ ακουσαντες αποτιθεσθε το νοσημα της ψυχης, μαλιστα μεν ουδε
ουτως αποστηναι εχρην, αλλ' ετι περι των αυτων λεγειν εχρην, ωστε μονιμον υμιν και
βεβαιαν ποιησαι την υγιειαν, και δυσχειρωτους προς το τοις αυτοις μη περιπεσειν παλιν
εργοις. Ἐπειδη δε υποπτευομεν ειναι ετι λειψανα τινα του κακου παρα τοις ακροαταις,
αναγκαια και κατα λογον ημιν η συνεχης υπερ τουτων εστι παραινεσις. Τημερον γαρ
αναγκαιον εστιν ειπειν πως αν εκφυγοιμεν.
Πως ουν εκφυγοιμεν αν; Πρωτον μεν ταις ευχαις, και τηι προς τον Θεον ομιλιαι,
δευτερον δε, λογισμοις ευσεβεσιν. Ἂν γαρ ιδηις τινα μεν 50.761 τα μελλοντα, τινα δε τα
παροντα, και την ορθην περι εκατερων ψηφον ενεγκηις, ουδεποτε σου της ψυχης αψεται
τουτο το κακον. Ὅταν ουν ιδηις πλουτουντα τινα παρ' αξιαν, μη μακαρισηις, μη ζηλωτον
νομισηις, μη καταγνωις της του Θεου προνοιας, μη ματην φερεσθαι και εικηι τα παροντα
νομιζε, επειδη ο δεινα πλουτει παρ' αξιαν. Ἀναμνησθητι του Λαζαρου και του πλουσιου,
πως ο μεν προς ακρον ευποριας εληλακει και τρυφης, ωμος ων και απηνης και
απανθρωπος και κυνων αυτων αγριωτερος· ει γε οι μεν τον πενητα ηλεουν και
εθεραπευον, ουκ οκνουντες τηι γλωττηι αψασθαι των ελκων των κατα παντος του
σωματος, ο δε ουδε ψιχιων αυτωι μετεδιδου. Ἐννοησον ουν πως αυτος μεν προς ακρον
ευποριας εληλακει, ο δε πενης εκεινος ο οντως πλουσιος, ο οντως ευπορος, εις αυτο της
πενιας το εσχατον κατεπεσε, και αυτης της αναγκαιας ηπορει τροφης, και νοσωι και
λιμωι διηνεκει παλαιων.
Και ο μεν ηττω της χρειας ειχεν, ο δε ουδε της συμμετριας απηλαυεν. Ἀλλ' ομως
ουκ εδυσχεραινεν, ουκ εφθεγξατο ρημα ασεβες, ου κατηγορησε του Θεου, ουκ εμεμψατο
την προνοιαν, ουκ ανεθηκεν ειμαρμενηι τα γεγενημενα, ουκ ειπε προς τινα, αλλ' ουδε
προς εαυτον· εγω μεν ουδεν ποιησας κακον ειδικως, τοσαυτην τινω δικην, και την
εσχατην υπομενω τιμωριαν, λιμωι τηκομενος, δαπανωμενος νοσωι χαλεπωτατηι, κατα
μικρον αναλισκομενος και ασχημονων· ουτος δε πλουτει, και τρυφαι ταις αλλοτριαις
ενδιαιτωμενος συμφοραις, ο τοις εμοις εμπαροινων κακοις· και τον μεν απανθρωπον,
και ανηλεη, και ωμον και λιθινον τοσουτων εποιησε χρηματων κυριον ο Θεος, εμε δε
τον ουδε μεχρι ρηματων ψιλων παροξυναντα αφηκε κατατεινεσθαι πονοις τοσουτοις.
Που ταυτα δικαιοκρισιας αξια; που ταυτα προνοιας και κηδεμονιας της υπερ ημων;
Ουδεν τουτων ουκ ειπεν εκεινος. Πως ουν ουκ ατοπον, οταν αυτοι μεν οι πασχοντες
κακως ουτω τον ∆εσποτην ευλογωσιν εν πασι, συ δε ο των παλαισματων εστηκως εξω,
υπερ τουτων βλασφημηις τον Θεον, υπερ ων ευχαριστως ετεροι εχουσιν; Ὁ μεν πασχων
δεινως, καν ειπηι τι ρημα φορτικον και επαχθες, ει και μη τοσαυτης οσης ετερος, αλλ'
ομως γε και ελαττονος μετεχει συγγνωμης· ο δε εξω των δεινων εστως, και υπερ ετερων
την εαυτου ψυχην απολλυς, ποιας αν ειη συγγνωμης αξιος, υπερ τουτων βλασφημων
τον Θεον, υπερ ων ο παθων κακως ευχαριστει, και δια παντος αυτον ανυμνων ουκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αφισταται; Ὅταν ιδηις δικαιον πασχοντα κακως, αναμνησθητι τουτου του
παραδειγματος· ουτε γαρ αν δικαιοτερον εκεινου τινα εχοις μοι νυν ειπειν· και γαρ
δηλον απο της υπομονης, δηλον απο των επαθλων· τον γαρ πρωτον ειληχε της
αναπαυσεως τοπον, μετα του πατριαρχου τιμωμενος Ἀβρααμ· ουτε μειζονα παθοντα
κακα, ουτε ουτως υπεροφθεντα. Τι γαρ αν εχοις ειπειν, οταν μηδε των αποπιπτοντων
ψιχιων εμφορεισθαι εχηι; Ὅταν ουν ιδηις ακραν κακιαν· τι γαρ ωμοτερον του τον εν
συμφοραι τοσαυτηι παρατρεχοντος; κακιαν ειπειν μη αυτη συνεζευγμενη· τι τοινυν
ευπορωτερον γενοιτο αν της τραπεζης εκεινης, και της αμφιασεως ακραν τρυφην, και
ευπραγιαν; παλιν οταν ιδηις ακραν δικαιοσυνην· τι γαρ αν γε 50.762 νοιτο
θεοφιλεστερον ψυχης τοιαυτα πασχουσης, και φερουσης γενναιως ακραν ταλαιπωριαν;
τι γαρ αν γενοιτο αθλιωτερον λιμου και νοσηματος ουτως ανιατου; ποιαν εχεις, ειπε
μοι, συγγνωμην, εν τοις αλλοις σκανδαλιζομενος; μη γαρ μεχρι του παροντος βιου τα
πραγματα εστηκεν; Ἀναμεινον το τελος, και τοτε οψει το κατ' αξιαν της εκαστου ζωης·
μη προ των βραβειων, μη προ των στεφανων θορυβου. Ὅταν ουν ιδηις εις το
δικαστηριον αμφοτερους εισελθοντας, και της ψηφου τυχοντας, τοτε και αυτος την περι
εκαστου κρισιν εξενεγκε. Ποσοι νυν ταις οδοις εφεδρευουσι, ποσοι διορυττουσι τοιχους,
ποσοι θηκας των κατοιχομενων αναῤρησσουσι, ποσοι γαμοις επεβουλευσαν αλλοτριοις,
ποσοι δηλητηριοις φαρμακοις πολλους απωλεσαν; αρ' ουν υπερ τουτων εγκαλουμεν τωι
δικαστηι; Ουδαμως. Ἂν μεν γαρ λαβων αυτους υποψηφους αφηι, και τον μεν παθοντα
κακως κολασηι, τον δε ποιησαντα τιμησηι, και στεφανωσας εκπεμψηι, κατηγοριας οντως
αξιος, και εγκληματων εσχατων· οταν δε μηδεπω ωσι παραδοθεντες, μηδε ο καιρος
επιστηι της ψηφου, μηπω δε αυτος τας ευθυνας απαιτηι, προλαβων προκαταγινωσκεις;
Ἀλλ' εδει, φησιν, εντευθεν ηδη δουναι δικην των ημαρτημενων. Ἐννοησον τα σαυτωι
βεβιωμενα, ανθρωπε, εις το σον εισελθε συνειδος, και μεταθησηι την γνωμην· ουκ
επαινεσεις ταυτην την ψηφον, αλλ' αποδεξηι της μακροθυμιας τον φιλανθρωπον Θεον.
Ει γαρ ημελλεν εκαστος παρ' αυτα τα αμαρτηματα δικην απαιτεισθαι των
πεπλημμελημενων, ουκ αν ημων εφθασε το γενος παλαι αναρπασθεν. Τις γαρ
καυχησεται αγνην εχειν καρδιαν, η τις παῤρησιασεται καθαρος ειναι απο αμαρτιων;
Ἀλλ' οταν αλγηις επι τηι του Θεου μακροθυμιαι, λογιζου τα πεπλημμελημενα σοι μετα
ακριβειας, και χαριν εισηι της ανοχης, θαυμασας της ανεξικακιας αυτον. Θορυβηι και
αλυεις, και παντα ταραχης πληροις, επειδη ο δεινα παρ' αξιαν πλουτει, και απολαυει
θεραπειας της παρα των πολλων· ειτα ουκ ακουεις του ψαλμωδου λεγοντος, Μη φοβου,
οταν πλουτησηι ανθρωπος, οτι ουκ εν τωι αποθνησκειν αυτον ληψεται τα παντα, ουδε
συγκαταβησεται αυτωι η δοξα οπισω αυτου; Ουκ ακουεις του προφητου βοωντος μετα
μεγαλης της φωνης, Πασα σαρξ χορτος, και πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου; ουχ
οραις επιμαρτυρουσαν ταις των προφητων αποφασεσιν αυτην των πραγματων την
αληθειαν; ουχ οραις την πειραν και την εκβασιν επιψηφιζομενην τοις ειρημενοις, Ουκ εν
τωι αποθνησκειν αυτον ληψεται τα παντα; Ἄκουσον του Ἰωβ το αυτο τουτο λεγοντος,
Γυμνος εξηλθον εκ κοιλιας μητρος, γυμνος και απελευσομαι, οτι ουκ εν τωι αποθνησκειν
αυτον ληψεται τα παντα. Ἄκουσον του Παυλου τα αυτα φιλοσοφουντος. Ουδεν
εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον· δηλον οτι ουδε εξενεγκειν τι δυναμεθα. Συ δε μακαριζεις
ανθρωπον ουδεν εντευθεν δυναμενον απενεγκειν εκει των οφειλοντων αυτωι
παραστηναι κατα την ημεραν της κρισεως. Και τις αλλος αθλιοτητος ορος, ειπε μοι, και
ταλανισμος, αλλ' η οταν ο εν πολληι τρυφηι ζησας απερχηται παντων εντευθεν
ατιμοτερος; Συ δε ει τινα τουτων των ευπορουντων και σοβουντων επι της αγορας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ειδες, επι μεν της αλλοτριας πολλης απολαυοντα τιμης, παρασιτους και κολακας
εχοντα, εις δε τα οικεια επανελθοντα, και ουδεν συγχωρουμενον εκεινων λαβειν, αλλα
γυμνον, ατιμον, των προσαιτουντων απορωτερον και φαυλοτερον φαινομενον, αρα
τουτον ζηλωτον ειναι ενομιζες, αλλ' ου δια τουτο μαλλον ηλεεις και εταλανιζες; 50.763
Τουτο και επι των πλουτουντων ποιει. Ἀλλ' εισι τινες, οι επειδαν τουτους της
φιλοσοφιας τους λογους κινησωμεν, υων και τραγων δικην τηι γαστρι προσηλωμενοι,
και τοις παρουσι δουλευοντες πραγμασιν, ουδεν ειναι μετα την εντευθεν νομιζουσιν
αποδημιαν· ετεροι δε ειναι μεν τινα νομιζουσι, προτιθεασι δε τα παροντα των
μελλοντων. Προς μεν ουν τους μηδεν ειναι νομιζοντας, αλλ' αποσβεσθεισαν την ψυχην
την ημετεραν, μηδενα διδοναι λογον, μηδε ευθυνας υπεχειν οιομενους, ταχα και
γελοιον αντειπειν, ωσπερ προς τους μαινομενους και τους εξεστηκοτας. Ουδε γαρ ει τις
εν ημεραι αμφιβαλλοι ημεραν μη ειναι, και περι των πασιν ομολογουμενων
αμφισβητοιη, καιρος αν ειη λογωι τον τοιουτον πειθειν, και προσαγειν τωι δογματι· πλην
αλλα δια την υμετεραν αγαπην, και προς εκεινον διαλεξομεθα, απερ αν δωι η του Θεου
χαρις. Τι λεγεις, ανθρωπε, ουδεν ειναι νομιζεις τα μετα ταυτα; Τουτο γαρ αναγκαιον
ειπειν, πως καθαπερ κακων τινων ορμαθωι αει δυσσεβεστερωι δογματι, τον απαξ
εκτραπεντα της αληθειας παραδιδωσιν ο διαβολος. Ὅρα γαρ· επεισεν αμελησαι
σωφροσυνης, επιεικειας, της αλλης αρετης, εποιησε φαυλους κατα τον βιον, πονηρωι
συζωντας συνειδοτι λοιπον, και την αμοιβην των αυτοις ημαρτημενων ετεροις
μεταθειναι ζητουντας, δεον μεταβαλλεσθαι της κακιας. Τουτο μεν ουκ εποιησαν,
ανεπλασαν δε δογμα πονηρον, και μυριων γεμον κακων, το της ειμαρμενης.
Ειτα υπερ τουτου παλιν ελεγχομενοι, και συνομολογειν αναγκαζομενοι μηδεν
ειναι τα παροντα, το μελλον ανατρεπουσι, και τον περι αναστασεως αναιρουσι λογον.
Καν τουτο παλιν διελεγξωμεν, εις ετερον εκπεσοντες δογμα δυσσεβουσι· πλην τεως το
εν χερσι διελεγξωμεν. Ουδεν εστιν, ανθρωπε, μετα ταυτα, και προς ταυτα ιστασαι τα
δογματα; Τοσαυτα εληρησαν Ἕλληνες, αλλ' ομως προς την του δογματος τουτου ουκ
αντεστησαν αληθειαν· αλλ' ει και αυτοις ακολουθησεις, ομως εδωκαν τινα μετα ταυτα
βιον, και ευθυνας, και δικαστηρια εν ᾅδου, και κολασεις, και τιμας, και ψηφους, και
κρισεις. Καν Ἰουδαιους ερωτησηις, καν αιρετικους, καν οντινα ανθρωπον,
αισχυνθησεται του δογματος την αληθειαν, και ει και εν αλλοις διαφερονται, αλλ' εν
τουτωι παντες συμφωνουσι και λεγουσιν, ειναι των ενταυθα γεγενημενων ευθυνας εκει.
Ἀλλ' ουδενι βουλει πειθεσθαι τουτων, αλλ' αναισχυντεις καθαπαξ εκδιδους σαυτον τηι
πλανηι. Ουκουν δια τους ετι νηφοντας, αναγκαιον τους περι τουτων κινησαι λογους. Τωι
γαρ μηδεν ομολογουντι ειναι μετα ταυτα, αναγκη μηδε Θεον ειναι ομολογησαι. Ὁραις,
οπερ ειπον, οτι αει των φαυλοτερων εστι μετα τα πρωτα δογματα τα υστερα, απερ
αυτους διαδεξεται; Ει γαρ μηδεν εστιν εκει μετα ταυτα, ουδε Θεος εστιν. Ει γαρ εστι
Θεος, δικαιος εστιν· ει δε δικαιος εστι, το κατ' αξιαν απονεμει εκαστωι· ει δε ουδεν εστι
μετα ταυτα, που το κατ' αξιαν αποληψεται εκαστος; Προσεχε γαρ· πολλοι παρ' αξιαν, ως
και αυτοι προλαβοντες ωμολογησαν, ευ πασχουσιν ενταυθα και τιμωνται, ετεροι δε
κολαζονται εν δικαιοσυνηι ζωντες. Ει τοινυν ουδεις εστι καιρος μετα ταυτα,
απελευσονται αδικηθεντες οι δικαιοι, και παρ' αξιαν ευ παθοντες οι αδικοι· ει δε ταυτα
μη εσται, πως αν ειη το δικαιον; Ἀναγκη γαρ η ειναι τινα καιρον μετα ταυτα τον το κατ'
αξιαν απονεμοντα εκαστωι· ενταυθα γαρ 50.764 αυτο ουχ ευρισκομεν· ει γε μη εστι
καιρος, πως το κατ' αξιαν απολαβηι εκαστος; ει δε μηδεις το κατ' αξιαν απολαμβανει,
ουτε Θεος εστι κατα σε δικαιος· ει δε ουκ εστι δικαιος ο Θεος, ουδε Θεος αν ειη. Ἀλλ' η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

βλασφημια εις την κεφαλην των ταυτα ημας αναγκαζοντων περιτραπειη. Ὁρατε προς
οσην βλασφημιαν ο λογος εξενηνεκται. Ἀλλα μην οτι Θεος εστι τα πραγματα βοαι·
ουκουν και δικαιος εστιν· ει δε δικαιος εστι, το κατ' αξιαν απονεμει εκαστωι· ει δε το κατ'
αξιαν απονεμει εκαστωι, αναγκη τινα ειναι μετα ταυτα καιρον, καθ' ον το κατ' αξιαν
εκαστος αποληψεται, και δωσει δικην, και τιμηθησεται υπερ των κατωρθωμενων αυτωι.
Ἀνανηψωμεν, αγαπητοι· αγνωσιαν Θεου τινες εχουσιν· ανανηψωμεν, γρηγορησωμεν.
Ἥμαρτες, μη προσθηις ετι· ημαρτες, ησυχασον· ημαρτες, μη καταδησηις δις αμαρτιας.
Ἡμεις δε τριπλας και τετραπλας καταδεσμουμεν, τοιουτων δογματων φορτον εις τας
ημετερας ψυχας εισαγοντες. Ἥμαρτες, επιγνωθι τον ∆εσποτην, τον ελεημονα, τον
φιλανθρωπον, τον αγαθον, τον ιατρον, τον συγγνωμονικον, τον ευπαραιτητον, τον
ευαξιωτον. Ουκ ηκουσας οτι μυρια ταλαντα τις κατεδηδοκως, και την ουσιαν πασαν την
δεσποτικην απολεσας και διασπασας, ετοιμος ων και την γυναικα αποδοσθαι και τα
παιδια, επειδη μονον εκλαυσεν, επειδη μονον των ποδων αυτου ηψατο, παντος εκεινου
του οφειληματος λυσιν ηυρατο και αφεσιν;
Ει δε λεγοις, οτι μετα ταυτα αυτον παρεδωκε τοις βασανισταις, ισασιν οι ειδοτες
την ιστοριαν· ετερας μοι λεγεις φιλανθρωπιας υποθεσιν. Και γαρ και τοτε αυτον
ελεησας αφηκε, και παλιν εκεινον ελεησας ενεβαλεν· ωσπερ τοτε τουτωι βοηθων
εποιησεν, ουτω και νυν εκεινωι βοηθων ανεπραττε, τουτον μεν ινα παιδευσηι μη ειναι
ωμον, μηδε απανθρωπον, εκεινον δε ινα και απαλλαξηι βιας και απανθρωπιας. Ὁρατε,
αγαπητοι· καλως γαρ με μεταξυ λεγοντα τουτο εισηλθε το νοημα, πως ου μονον το
πλεονεκτειν και αρπαζειν, αλλα και το μη ελεειν γεεννης ημιν προξενον γιγνεται.
Ουτος γαρ, ουκ επειδη τα αλλοτρια ελαβεν αδικως, αλλ' επειδη τα αυτου απηιτει
απανθρωπως, παρεδοθη τοις βασανισταις· και γαρ ειρηται, οτι ωφειλεν εκεινος· αλλ' ει
και εκεινος ωφειλεν, ωφειλες και συ το αυτο οφλημα, και το αυτο δικαιον επ'
αμφοτερων φυλαττεσθαι εχρην. ∆ια τουτο σοι αφηκεν, ινα την αυτου σοι δειξηι
φιλανθρωπιαν, ινα ζηλωτην σε της δεσποτικης ημεροτητος εργασηται. Ἐπειδη δε
παθων ευ ουκ εγενου βελτιων, ετερωι σε διορθουται τροπωι, τωι της κολασεως, τωι της
τιμωριας· ωστε και τουτο ευεργεσιας ειδος εστι. Παρεδωκε τοις βασανισταις, ινα κακιαν
εξεληι ψυχης, καθαπερ ιατρος αριστος. Ουκ ειξας φαρμακωι προσηνει, σιδηρου σοι δει και
πυρος λοιπον. Ἤδει μυρια ταλαντα αφεις οτι ωμος εστι και απανθρωπος, αλλ' ανεμεινε
δια της των πραγματων εκβασεως απολογησασθαι σοι, ο πολλαχου ποιει, ειδως οτι
δικαιως ποιει. Μετα το απολογησασθαι σοι τουτο ποιει· οιον επι των Σοδομων ουχ
απλως αφηκε το πυρ, ουδε τας πολεις εκεινας ανηρπασεν, αλλα τι; Κραυγη Σοδομων και
Γομοῤρων, και ουδε μεχρι τουτου, αλλα, Καταβας οψομαι. Και ουδε ενταυθα εστη, αλλα
πεμπει τους αγγελους υποδεικνυοντας σοι την κακιαν των ενοικουντων την πολιν, ινα
μηδε των 50.765 αναισχυντων μηδεις εχηι βλασφημειν τον Θεον οτι τους αξενους, οτι
τους απανθρωπους, οτι τους παρανομους, και τα της δικαιοσυνης αγνοησαντας δικαια,
και τους κοινους της φυσεως ανατρεψαντας νομους, και τους κακιαι πεπληρωμενους
απολεσθαι εδει. Τι ισον του ουτω φιλανθρωπου και προσηνους Θεου; Καιτοι γε ημεις
κολαζοντες, ουκ αξιουμεν τας αιτιας λεγειν πολλακις· αυτος δε αν μη προτερον σε
διδαξηι, αν μη προτερον σε πεισηι, και την παρα σου λαβηι ψηφον, οτι δικαιως επαγει την
κολασιν, ου τιμωρειται τους παλαι κολασεως και τιμωριας αξιους, και ευθυνας σοι
πολλαχου παρεχειν ετοιμος εστι, και κρινεται προς σε και δικαζεσθαι ουκ οκνει. Ὁραις
τους προφητας τουτων εμπεπλησμενους των λογων· πανταχου δικαστηρια Θεου προς
ανθρωπους. Και πολλακις μεν αυτους δικαζοντας τους ηδικηκοτας καλει, πολλακις δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

την κτισιν καθημενην επι της ψηφου, δεικνυς την περιφανειαν των δικαιωματων· ουτε
αυτον τον αντιδικον, ουτε τα αναισθητα παραιτειται εις κρισιν καλειν ο Θεος· οπερ ημιν
εθος εστι ποιειν, οταν θαῤρωμεν τοις οικειοις δικαιοις. Ἀκουσατε, 50.766 φαραγγες,
θεμελια της γης, οτι κρισις τωι Κυριωι· και παλιν, Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, γη, οτι
Κυριος ελαλησε. Πολλακις δε αυτους εκεινους, Λαος μου, τι εποιησα σοι, η τι ηδικησα
σε; Και ο Ἱερεμιας, Τι ευρεσαν εν εμοι οι πατερες υμων πλημμελημα; Ου ποιει δε αυτο
κατα πολεις και εθνη μονον, αλλα και κατα ενα πολλακις ανθρωπον. Προς τον ∆αυιδ
κρινεται δια του προφητου, και τωι Ἰωναι παραιτουμενωι κηρυξαι Νινευΐταις,
απολογειται δια της κολοκυνθης· Ει συ εφεισω υπερ της κολοκυνθης, εγω ου φεισομαι
υπερ Νινευης; Και πολλων τοιουτων ευρησεις γεμουσας τας Γραφας.
Ταυτ' ουν ειδοτες, προσκυνωμεν αυτον, θαυμαζωμεν, θεραπευωμεν, ως δυνατον
ημιν· ως γαρ αξιον ου δυνατον. Ἐπιμελωμεθα της παρουσης ζωης, και πειθωμεθα, οτι
Θεος εφεστηκε, και προνοια παντα κυβερναι, και μετα ταυτα παντα εστιν
αποδημησαντας τυχειν των επηγγελμενων αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ
Λογος εʹ.
Ουδεν εστιν οντως δογμα πονηρον, αγαπητε, και σηπεδονος ανιατου γεμον, ως
το της ειμαρμενης και γενεσεως δογμα. Μετα γαρ του δοξαν βλασφημον και ασεβη και
ολεθριαν εντιθεναι ταις των ηπατημενων ψυχαις, και πειθειν τοιαυτα λεγειν περι Θεου,
α μηδε περι δαιμονων τις ειποι, και τον βιον συγχει τον ημετερον, παντα θορυβου και
πολλης εμπιπλησι της ταραχης· και οσα προς διδασκαλιαν και διορθωσιν παρα του Θεου
και της φυσεως, και δια προφητων εισενηνεκται και δια αγιων ανδρων, ανατρεπει και
καταλυει, και δεικνυσι περιττα. Και ποιει ταυτον, οιον αν ει τις σωμα νενοσηκος και
φαρμακων δεομενον, παροντων ιατρων και το φαρμακον κατασκευαζοντων, πειθοι
μηδενι τουτων κεχρησθαι, μηδε απαλλαττεσθαι του νοσηματος, αλλ' αμελειαι και
ραιθυμιαι ενδοντα τα καθ' εαυτον, την ελεεινοτατην αναμενειν απωλειαν. Ἢ ουχι ταυτα
φησιν η ειμαρμενη; Μηδεις παραινειτω τι των χρησιμων, μηδεις ακουετω παραινουντος
ετερου· ματην εισιν οι νομοι και οι δικασται, ματην επιπληξεις και νουθεσιαι, ματην
τιμωριας φοβος, ματην τιμαι και γερα και επαθλα τοις κατορθουσιν.
Ουτε εαν σπουδασηις, οφελος τι, ουτε εαν αμελησηις, βλαβος τι γενησεται. Μητε
επι διδασκαλειον παιδιον ων βαδιζετω, μητε ανηρ γενομενος ακουετω νομων, μη
προσεχετω συμβουλαις και νουθεσιαις χρησιμοις. Τι δυνησεται ενεγκειν ο κοπος; Ὥσπερ
ανερματιστον πλοιον, και ναυτων και κυβερνητων ερημον, τηι του χειμωνος φοραι
επιδους τα πηδαλια της διανοιας, ουτω φερεσθω. Θελεις, ειπε μοι, πεισθησωμεθα, και
ουδεν ενεργησομεν των προς σωτηριαν της ημετερας ζωης; Τεως γαρ αφεισθω τα της
ψυχης, αλλα τα περι της παρουσης ζωης διαλεγωμεθα. Πειθομεθα τηι ειμαρμενηι ταυτα
λεγουσηι, και ουτε οικετας αμαρτανοντας κολασομεν, ουτε ασελγειαις διεφθαρμενους
επιστρεψομεν, ουτε τους αδικουντας εις δικαστηριον αξομεν, ουκ ακουσομεθα των
νομων; Ἐβουλομην καν προς βραχυ τουτο γενε 50.766 σθαι, εν εργωι την ολεθριαν
ταυτην και επιβλαβη διδασκαλον των κακων δυνηθητε συνιδειν.
Ει γαρ αναγκη παντως τα ειμαρμενα γενεσθαι, και σπουδαζοντων και
καθευδοντων, μηδεις γεωργος ζευγνυτω βους, μηδε αροτρον ελκετω, μητε αυλακα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

τεμνετω, μηδε καταβαλλετω σπερματα, μητε ωραν ετους επιτηρειτω επιτηδειαν, μηδε
ανεχεσθω κρυμου, και διηνεκους υετου, και ταλαιπωριας, και μοχθων προς
διαμεμετρημενον το ετος, μη θηγετω δρεπανην, μηδε αματω ληιον, μη τριβετω
ασταχυς, μη φυτευετω, μηδε θεραπευετω φυτα, πασαν απλως της γεωργιας ριψας την
επιμελειαν, οικοι καθεζεσθω, και παντα καθευδετω τον χρονον· παντως αν ειμαρμενον
αυτωι και κεκλωσμενον ηι, αυτοματα εις την οικιαν ηξει τα αγαθα· εαν δε εις τουναντιον
στρεψηι τον ατρακτον η Κλωθω, καν μυριακις πονηται, περας ουδεν αυτωι των πονων
εσται και ιδρωτων. Τινος ουν ενεκεν ουτε παραινειτε ταυτα ποιειν, ει γε οντως
ειμαρμενηι πιστευετε; τινος ενεκεν ου παραινειτε, ιν' οντως εργωι μαθητε τα της
ειμαρμενης καλα; Βουλει μοι δειξαι τι οντως ειμαρται; Καταλυσον γεωργιαν, ανελε
ναυτιλιαν, εκβαλε πασας τεχνας βιωτικας, και μητε οικοδομος, μητε χαλκοτυπος, μητε
υφαντης, μητε αλλος τις των εις την ημετεραν συντελουντων ζωην μεταχειριζετω την
αυτου τεχνην, και τοτε οψει καλως, οια της ειμαρμενης τα επιχειρα, τοτε αυτης αισθησηι
καλως, τοτε αυτης το απεριτρεπτον οψει. Και τι λεγω τεχνας, αι την ζωην συνεχουσι
την ημετεραν; Ἔστωσαν τεχναι, και μηδε μιαν καταλυσηις, αλλα παντων μενοντων επι
της οικειας ταξεως, ο καθ' εκαστον μηδεν μεριμνατω των αυτου, μηδε φροντιζετω των
κατα την οικιαν, αλλ' επιτρεψατω τηι ειμαρμενηι τα κατα αυτον οικονομησαι παντα, και
τοτε εισεται αυτης την ωφελειαν, οταν στρεβλουμενος και μαστιζομενος απαιτηται μεν
τας εισφορας, μη εχων δε καταφευγει μεν επι την εκεινης απολογιαν, προσεχει δε αυτωι
μηδεις. Μεχρι ποτε παιδια εσμεν ταις φρεσι; μεχρι τινος ου παυσομεθα ληρουν 50.767
τες; μεχρι τινος ουκ επιγνωσομεθα τον κοινον ∆εσποτην; Ει φαυλους και αγαθους
ειμαρμενη ποιει, τινος ενεκεν παραινεις τωι παιδι, τινος ενεκεν νουθετεις; Παντα εικηι
και ματην. Ει πλουσιους και πενητας ποιει, μη πεμψηις εις διδασκαλεια, μη πορισηις
χρηματα, μη πραξηις μηδε εν των δυναμενων αυτωι την ουσιαν αυξησαι, αλλ' επιτρεψον
τηι ειμαρμενηι τα κατ' αυτον. Ἀλλ' ουκ ανεχηι. Ὁραις πως εν τοις ελαττοσι διαπιστων
αυτης την δυναμιν, εν τοις μειζοσιν αυτηι πιστευεις; Ει γαρ οντως ειμαρμενη εστιν, αφες
τον παιδα και πονηροις ανδρασι συγγινεσθαι, και μετα διεφθαρμενων διαφθειρεσθαι·
παντως αν ειμαρμενον αυτωι και κεκλωσμενον ηι, και σοι χρησιμευει. Και γαρ οντως,
φησιν, οντως εστι. Τινος ουν ενεκεν πραγματα και σαυτωι παρεχεις και ετερωι; Και τι
λεγω παιδων ενεκεν, οπου γε ουδε επι οικετων ανεξηι τουτο ποιειν, αλλα και απειλεις
και φοβεις, και παντα τροπον κινεις, οπως γενηται σοι καλος ο οικετης, και ου θαῤρεις
τηι γενεσει; Τινος δε ενεκεν κακον γενομενον κολαζεις; ου γαρ αυτου το αμαρτημα
γεγονεν, αλλα της ωθουσης γενεσεως. Τινος δε ενεκεν καλον γενομενον επαινεις; ου
γαρ αυτου το κατορθωμα, αλλα της γενεσεως· μαλλον δε ουτε καλος, ουτε κακος εσται
τις. Ὁ γαρ παρ' εαυτου μηδετερον τουτων ποιων, αλλ' ετερωθεν την αναγκην
δεχομενος, ουτε τουτο εσται, ουτε εκεινο. Τινος ουν ενεκεν επαινουμεν ανδρας; τινος δε
ενεκεν ψεγομεν; τινος ενεκεν επαρωμεθα, τινος ενεκεν συνευχομεθα ετεροις; Ὁραις εις
οσην ημας αλογιαν ο της ειμαρμενης εξηγαγε λογος; Ουδεις εστι σωφρων, ουδεις εστιν
ακολαστος, ουδεις εστι πλεονεκτης, ουδεις εστι δικαιος· ανηιρηται και αρετη και κακια,
και ματην εις τον παροντα τουτον βιον υπηχθημεν, μαλλον δε ου ματην, αλλα και επι
κακωι.
Πως γαρ ουκ ατοπον ωθεισθαι μεν υπο της αναγκης της γενεσεως εις κακιαν,
παλιν δε υπο της βιας αυτης ταυτης δικην διδοναι την εσχατην, δεον ελεεισθαι, δεον
ταλανιζεσθαι, και μισουμεθα, και κολαζομεθα, δεον τιμασθαι; Τον αδικουμενον και βιαν
παθοντα, ουχι κολαζεσθαι, αλλα τιμασθαι χρη· ημεις δε και αδικουμεθα, και τιμωριαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

υπομενομεν. Τι τουτου γενοιτ' αν αλογωτερον, υπερ ων κακως πασχοντες ωθισθεντες
προς κακιαν, υπερ τουτων και τιμωριαν διδοναι; Ἐποιησεν ανδροφονον η ειμαρμενη,
και την ψυχην απαιτει ανθ' ων υπηκουσεν αυτηι· τι τουτου βλαβερωτερον δογμα
γενοιτο αν; Ὥσπερ αν ει τις εις το βαραθρον ωθησας, και καταλαβων τον κρημνισθεντα,
παλιν τιμωριαν απαιτοιη τουτων ενεκεν· η ωσπερ αν ει τις βαρβαραι δεσποινηι παραδους
αικιζεσθαι, και μυριοις περιβαλειν κακοις, τον παραδεδομενον υπερ της δουλειας και
της αιχμαλωσιας απαιτοι τιμωριαν. Ἆρα τι γενοιτο αν τουτου αλογωτερον, ειπε μοι, η
αθλιωτερον του γενους τουτου; Ει ταυτα τοιαυτα, και εχθροι μεν και πολεμιοι τοις
αυτων πολεμιοις ισασι συγγινωσκειν, οταν ακοντες και μη βουλομενοι πραττωσι τι των
χαλεπωτατων αυτοις· η δε ειμαρμενη τοις υπηκοοις, και παντα πειθομενοις, μαλλον δε
κατηναγκασμενοις, ουκ εισεται συγγνωμην, αλλ' υπερ ων αυτους κατηναγκασε πραξαι,
υπερ των αυτων αυτους απαιτει δικην· ποιος φορυτος, ποιος λαβυρινθος, ποια ζαλη
ταυτην 50.768 μιμησεται την συγχυσιν, ειπε μοι;
Ουκ ηρκεσε μοι τροπος εις αδικιας, οτι μηδεν αμαρτων εις κακιαν εμβεβλημαι,
και οτι ετερος μηδεν κατορθωσας αγαθος γινεται, και τιμης απολαυει· ουκ αρκει αυτη
μονη η αδικια, οτι απλως και αλογως και εμε κακον εποιησε, και εκεινον καλον, αλλα
και ετεραν προστιθησιν, και ουδε την των ανθρωπων δικαιοκρισιαν μιμειται· αλλ' οι
μεν ανθρωποι, ουτω φιλανθρωποι και ημεροι, ως διαιρειν τα ακουσια των εκουσιων· η
δε τα ανθρωπινα διοικουσα εριννυς τις και δαιμων πονηρος, ουτω παντα συγχει. Ει μεν
ουν ουκ εστι Θεος ο ταυτα εφορων, ελεγχεται μεν ο λογος ετερωθεν. Ου γαρ δυνατον εν
ευταξιαι τοσαυτηι προνοιαν μη ειναι. Πλην ει μεν ουκ εστι Θεος, πως ολως ταυτα
συνεστηκεν; ει δε εστι, πως ταυτα περιοραι; Ει μεν γαρ αυτος εποιησεν, ορα την ασεβειαν,
και της βλασφημιας την υπερβολην· ει δε ουκ εποιησε. γενομενα δε περιοραι, παλιν ουκ
ελαττον του προτερου το εγκλημα. Ὁραις πως πανταχοθεν στενοχωρειται ο διαβολος,
συνελαυνων τους ανθρωπους εις την κατα του ∆εσποτου μανιαν; Βουλει με πεισαι, οτι
ειμαρμενηι πειθηι, και νομιζεις ειναι τι δογμα; Μη εγκαλει μοιχευομενηι γυναικι, μηδε
πλησθηις θυμου, μηδε εις κριτηριον δικαστου αγαγηις τον μοιχον. Ἂν ιδηις τοιχον
διορυττομενον, μη επιλαβηι του διορυττοντος, μηδε απαιτησηις δικην· ου γαρ εκων
τουτο εποιησε, καθως συ φηις. Ἀμελησον των σαυτου παντων· παντως γαρ ηξει σοι τα
της ειμαρμενης· ριψον οσον εχεις χρυσιον· αμελησον οικιων, αγορων, ανδραποδων·
ουδεν απο της ραιθυμιας της σης η της ειμαρμενης ραιθυμια παραβλαβησεται. Ἀλλ' ουκ
ανεξηι τουτων ουδεν, ως εργωι πεισθεις, οτι κατεγνωκας των δογματων της ειμαρμενης.
Τινος ουν ενεκεν εν ταις αμαρτιαις αυτην προβαλληι, πανταχου κατεγνωκως; Ὁραις οτι
ουδαμοθεν το δογμα τουτο εισενηνεκται, αλλ' απο της ραιθυμιας, και ολιγωριας, και του
προς αυτους τους υπερ της αρετης εκλελυσθαι πονους. Ει γενεσις εστι, κρισις ουκ εστιν·
ει γενεσις εστι, πιστις ουκ εστιν· ει γενεσις εστι, Θεος ουκ εστιν· ει γενεσις εστιν, ουκ
εστιν αρετη, ουκ εστι κακια· ει γενεσις εστι, παντα ματην, παντα εικηι και ποιουμεν, και
πασχομεν· ουκ εστιν επαινος, ουκ εστι ψογος, ουκ εστιν αιδως, ουκ εστιν αισχυνη, ουκ
εισι νομοι, ουκ εισι δικαστηρια. Ποθεν ουν ο δεινα πλουτει, φησι, ποθεν ετερος πενεται;
Μαλιστα μεν ει και τους λογους αγνοουμεν, εδει μενειν επι της αγνοιας, αλλα μη ετερον
δογμα πονηρον αναλαμβανειν. Βελτιον γαρ αγνοειν καλως, η ειδεναι κακως· το μεν γαρ
ουκ εχει κατηγοριαν, το δε απεστερηται συγγνωμης. Πλην αλλα και νυν δηλον ημιν
γεγονε δια την του Θεου χαριν, ποθεν ο μεν πλουτει, ο δε πενεται; η γαρ πατρωιον
παραλαβων κληρον, η εμποριαι και καπηλειαι χρησαμενος, η τα ετερων αρπασας και
βιασαμενος, η γαμωι χρησαμενος ευπορωι, η γεωργιαι, η τεχνηι, η ετερωι τινι τοιουτωι. Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

πολλοι του πλουτειν τροποι, οι μεν δικαιοι, οι δε αδικοι. Ουτω δη και του πενεσθαι· η
γαρ επηρεασθεις, η συκοφαντηθεις, η πλεονεκτηθεις, η καταφαγων, η αργιαι συζων, η
ανοιαι, η ετερωι τινι τροπωι· πολλοι γαρ του γενεσθαι πενητα τροποι. Και τινος ενεκεν,
φησιν, ο δεινα πορνας τρεφων και παρασιτους και κολακας, και τοις 50.769 αλλοτριοις
επηρεαζων πραγμασι, και τον υγρον τουτον και διαλελυμενον βιον ζων, καθαπερ εκ
πηγων επιῤρεοντα εχει τα χρηματα· Ἕτερος επιεικειαι και σωφροσυνηι και δικαιοσυνηι
και ταις αλλαις συζων αρεταις, ουδε της αναγκαιας ευπορει τροφης; οτι ο μεν εστι
καλος και τον επιπονον της αρετης αιρειται βιον, ο δε κακος και την διαῤρεουσαν και
διαλελυμενην ανεδεξατο της κακιας οδον; Τινος ουν ενεκεν ο μεν κακος πλουτει,
πενεται δε ο αγαθος; Ἵνα και ουτος μειζονα λαβηι τον στεφανον, αν υπομεινηι, και την
καρτεριαν ενεγκηι, κακεινος μειζω την κολασιν και την τιμωριαν, αν μη μεταβαληται,
και γενηται βελτιων, και τον ∆εσποτην επιγνωι τον εαυτου. Αι γαρ ανεσεις αι παρα του
Θεου διδομεναι, μενοντας κακους μαλλον βαρουσι· και η αφθονια η παρ' αυτου τοις μη
χρωμενοις εις δεον αυτηι, προσθηκη γινεται κατηγοριας.
Ουτως ουν αι θλιψεις και αι στενοχωριαι αγαθων, προσθηκη στεφανων, καν
παραπεσωσι. Ἔστι μετρια γουν τις συγγνωμη· ου γαρ απλως τα αμαρτηματα κρινεται,
αλλ' ετερως ο πλουσιος, ετερως ο πενης· ο μεν μετα συγγνωμης, ο δε χωρις συγγνωμης.
Οιον, εστω κλεπτης και φιλοτιμος, πλουσιος και πενης, ο μεν ει και ψυχραν, αλλ' ομως
εχει τινα καταφυγην, την απο της πενιας αναγκην, ο δε ουδε μιαν ευπροσωπον η
ευλογον εχει καταφυγην· ωστε οσον ελαττουται ο πενης κατα τον παροντα βιον,
τοσουτον πλεονεκτει κατα τον μελ 50.770 λοντα εν κατορθωμασι, και ο πλουσιος εν
αμαρτημασι.
Μη τοινυν νομισηις αδικεισθαι τον πενητα, μηδε πλεον εχειν τον πλουσιον.
Καθαπερ και επι των κακων, οσοιπερ αν ενταυθα δωσι δικην, η το παν απενιψαντο, η
ελαττονα διδοασιν εκει τιμωριαν, ως ενταυθα μεγαλων κακοπαθειων δικην
υποσταντες· ουτω και επι των αγαθων, οι μεν ενταυθα απολαυοντες τιμης, και μενοντες
πονηροι, εφοδιον κολασεως εχουσι την τιμην. Ὅρα γ' ουν ο Θεος πως πανταχου τοις
κακοις τας ενταυθα ονειδιζει τιμας· Ἔδωκα σοι παντα τα του Κυριου σου· και παλιν τοις
ιερευσιν επι του Ἠλι την τιμην· και αλλαχου, Ἔδωκα υμιν εκ των νεανισκων υμων εις
προφητας, και εκ των υιων υμων εις αγιασμον· και τα επι της ερημου πανταχου
προστιθησιν. Ὥστε οταν ιδηις τον πλουτουντα αδικουντα, πλεονεκτουντα, αρπαζοντα,
δια τουτο μαλιστα αυτον στεναξον, επειδη πλουσιος ων ταυτα ποιει· μειζονα γαρ διδωσι
τιμωριαν. Ὅταν ιδηις πενητα πολλην του δικαιου ποιουμενον προνοιαν, δια τουτο
μαλιστα αυτον θαυμασον, οτι μετα πενιας τοιουτος εστιν. Ἂν ταυτα ηι παρα σοι
διηκριβωμενα, ουδεποτε επι τοις γενομενοις ταραχθησηι πραγμασιν, αν προς τα
μελλοντα βλεπηις, αν μηδεν ειναι νομισηις τα παροντα, αν εκεινα ελπισηις αει, αν τουτων
σαυτον αποστησηις. Γενοιτο δε παντων ημας των αγαθων επιτυχειν, χαριτι Χριστου.
Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ Ἢ κατα γαστριμαργιας.
Λογος ςʹ.
Φαγωμεν και πιωμεν, αυριον γαρ αποθνησκομεν, επι των προφητων ησαν
πολλοι παρα Ἰουδαιοις λεγοντες. Ἀλλα το μεν Ἰουδαιους ταυτα λεγειν, Ὧνο θεος η
κοιλια, και η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων, θαυμαστον ουδεν· το δε μετα την χαριν, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

την των παροντων υπεροψιαν πραγματων, και την τοσαυτην τελειοτητα και ακριβειαν,
ειναι τινας ετι και νυν, ει και μη τοις ρημασι λεγοντας, δια δε των εργων το αυτο τουτο
βοωντας, ποσης αν ειη κατηγοριας αξιον; Και γαρ εισιν, εισιν οντως, οι δια τουτο
νομιζοντες εις τονδε παρηχθαι τον βιον, ινα τρυφησαντες, και την γαστερα
διαῤρηξαντες, και το σωμα πιαναντες, ουτως απελθωσι, δαψιλεστεραν τωι σκωληκι
παρασκευαζοντες τραπεζαν την εξ οικειων σαρκων. Και ειθε τουτο μονον ην το δεινον,
οτι ματην και εικηι και εις ουδεν δεον τα παροντα ανηλισκον· καιτοι και τουτο χωρις
εγκληματων ουκ εστιν, ουδε κατηγοριας.
Ὅταν γαρ τα προς τροφην σωματος παρα του Θεου δοθεντα ημιν χρηματα, και
εις επικουριαν των δεομενων, εις ακολασιαν και υβριν και την εσχατην ραιθυμιαν
καταναλωσωμεν, ουκ ανευθυνος ημιν εσται η κακιστη αυτη δαπανη, αλλα παντως
δωσομεν λογον, και το περι των πεντε ταλαντων, και δυο, και ενος ειρημενον, και επι
χρηματων, και των αλλων απαντων εστιν ειπειν. Ὅπερ ουν ελεγον, οτι μαλιστα μεν, ει
και εικηι και ματην παραγεγοναμεν, ουδε ουτως ανευθυνος ημιν ην η τοιαυτη πραξις·
νυν δε χωρις τουτου και ετερα κεισεται δικη. Τον γαρ τρυφηι συζωντα. και μελετωντα
μεθην, και παρασιτους τρεφοντα και κολακας, κρεωφαγιαι τε και οινοποσιαι
διαῤρηγνυμενον, πολλακις 50.770.30 και ακοντα και εκοντα αναγκη αμαρτανειν, και
παρα τον του παροντος τοπου καιρον, και μετα την εκειθεν αναχωρησιν. Καθαπερ γαρ
πλοιον μειζον της οικειας συμμετριας το πληθος των αγωγιμων δεξαμενον, τωι μεγεθει
του φορτου βαρυνομενον υποβρυχιον γινεται, ουτω και η ψυχη, και του σωματος ημων
η φυσις, πλειονα της οικειας δυναμεως δεξαμενη τα σιτια, υπεραντλος γινεται, και το
βαρος ου στεγουσα των επιβληθεντων, εις το της απωλειας καταποντιζεται πελαγος,
και κυβερνητην, και ναυτας και πρωρεα και επιβατας, και αυτον τον φορτον μετα
παντων προσαπολλυει. Καθαπερ ουν επι των ουτω διακειμενων πλοιων, ου γαληνη
θαλασσης, ουκ επιστημη κυβερνητου, ου ναυτων πληθος, ου κατασκευης επιτηδειοτης,
ουχ ωρα ετους ευκαιρος, ουκ αλλο ουδεν την ουτω χειμαζομενην ονινησι ναυν· ουτω
δη και επι των τρυφωντων γινεται· ου λογισμων πληθος, ου διδασκαλια και παραινεσις,
ου νουθεσιαι και συμβουλιαι, ουκ αλλο ουδεν, ου φορος των μελλοντων, ουκ αιδως, ου
κατηγορια των παροντων, ουκ αλλο ουδεν διασωσαι δυναται την ουτω χειμαζομενην
ψυχην· αλλ' επικρατει παντων η αμετρια, και ακοντα και εκοντα λοιπον υποβρυχιον
τον τα τοιαυτα νοσουντα καταφερουσα, και ναυαγιον εργαζομενη χαλεπον, οθεν ουδε
ανενεγκειν ραιδιον. Και ουδε προς τα μελλοντα και τας ευθυνας τας εκει, αλλα και προς
την παρουσαν ζωην ο τοιουτος αχρηστος γινεται, και προς ουδεν επιτηδειος, αλλα
πανταχου καταγελαστος, εν τε πολιτικοις, εν τε ιδιωτικοις πραγμασι· καν δεοι τι
πραχθηναι των κατεπειγοντων, ουδεν προνοητικον, ουδεν οικονομικον εχων
ευρεθησεται, πασιν 50.771 ευχειρωτος ων τοις εχθροις, πασιν αχρηστος τοις φιλοις και
τοις προσηκουσιν. Ουκ εν κινδυνοις και περιστασεσιν ευεπηρεαστος μονον ο τοιουτος,
ουκ εν γαληνηι και αδειαι αφορητος, αλλα και εν ταις δυσκολιαις υπο της αμετριας
εκαστωι των προσπιπτοντων εσται αχρηστος. Ἐκει μεν γαρ αυτον, εν ταις δυσημεριαις
λεγω, δειλια, και ανανδρια, και φοβος αμετρος, και αβουλια πολλη καθεξει· ενταυθα δε
θρασος, και ραιθυμια, και ακολασια, αμετρια και τυφος, και αλαζονεια, των προτερων
μαλλον δυσχερεστερον παρα πασι ποιει.
Ου γαρ δη μονον τα σωματα των ουτω διακειμενων και αειδη, και πλαδαρα, και
διαβροχα, και δυσωδιας αφορητου παντοθεν εμπλεα γιγνεται, αλλα και η ψυχη πολυ
του σωματος εστιν αειδεστερα, πολλωι μειζονα εκεινου νοσηματα δεξαμενη παρα της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τρυφης. Καθαπερ γαρ το σωμα ου τα κατα φυσιν περιττωματα προΐεται μονον, αλλα
πολλωι πλειον και πανταχοθεν· και γαρ οφθαλμοι, και ρινες, και στοματα, των ενδον
υπο της γενομενης πλημμυρας βαρυνομενων, ικμαδος φαυλοτατης και διαφθορας
αναπιμπλαται, και αυτη της σαρκος η φυσις χαυνοτερα γενομενη της φυσικης
συμμετριας, καθαπερ βορβορων και ακαθαρτων τελματων πλησθεισα, δυσωδης τε αμα
και αχρηστος γιγνεται, και προς παν εργον αγαθον αδοκιμος. Και γαρ και αυτη η γη
οταν υπο της τοιαυτης πλεονεξιας τυραννηθεισα την οικειαν και εμφυτον απολεσηι
θερμοτητα, συναπολλυσιν αυτης και την ισχυν, και ουτε προς εργασιαν, ουτε προς την
οικειαν γονην εστιν επιτηδειος. Ἐντευθεν δε χαλεποις και ανιατοις αλισκονται
νοσημασιν οι τρυφηι συζωντες διηνεκει· και γαρ τρομοις, και παρεσει, και φθοηι, και
κορυζαις, και ποδαλγιαις, και χειραλγιαις, και ετεροις πλειοσιν, οπερ ιατρων λεγουσι
παιδες, αλωσιμοι γινονται. Ουτως ει και μη γεεννα ην, μηδε κολασις, μηδε καταγνωσις
εσχατη παρα Θεου, μηδε παρα ανθρωποις μεμψις, μηδε η ακαιρος δαπανη, μηδε ετερα
μυρια τα απο της τρυφης εγγινομενα, τουτο δε μονον προσην, ουχ ικανον απαντας
αποτρεψαι; ∆ηλητηριων γαρ φαρμακων ουδεν αμεινον αι τοιαυται διακεισονται
τραπεζαι, μαλλον δε, ει δει το αληθες ειπειν, και πολλωι χειρον. Τα μεν γαρ ευθεως
απηνεγκε τον λαβοντα, και την τελευτην αναισθητως επηγαγεν, ως μηδε αυτωι τουτωι
λυπησαι τον αποθανοντα· αυται δε ζωην μυριων θανατων χαλεπωτεραν επαγουσι τοις
αυτας περι πολλου ποιουμενοις, ζωην εφην, ουκ ελεεινην μονον, αλλα και αισχραν και
καταγελαστον. Τα μεν γαρ αλλα παθη πολλους εχει τους συναλγουντας, οσα δε απο
τρυφης και μεθης γεγονεν, ουδε βουλομενους τους ορωντας αφιησι συναλγησαι τοις υπ'
αυτων χειρωθεισιν· αλλ' η μεν υπερβολη του κακου προς ελεον επικαμπτει, η δε
υποθεσις του νοσηματος παροξυνει τον ειδοτα.
∆ιοτι μεσον τι παθος παθοιμεν αν, ουτε ελεουντες αυτους· ου γαρ αφιησιν
αυτους η αιτια των δεινων· ουτε οργιζομεθα· ου γαρ επιτρεπει το μεγεθος των δεινων,
αλλα μεταξυ κατηγοριας και συγγνωμης η στασις. Ου γαρ υπο της φυσεως
επηρεασθησαν καθαπερ κακεινοι, ουδε υπο των ανθρωπων επεβουλευθησαν, αλλ' αυτοι
δημιουργοι των νοσηματων εαυτοις τουτων εγενοντο, εκοντες εαυτους ριπτουντες εις
το των κακων βαραθρον. Ὥσπερ ουν τους βροχους αναπτοντας, και τους κατα κρημνων
αφιεντας εαυτους, και τους δια μεσων ξιφων εαυτους αναιρουντας ου σφοδρα
οικτειρομεν, ουτως ουδε τουτους. Καιτοι ει 50.772 δει συγγνωμης τυχειν, μαλλον
εκεινοι τουτων αν τυχοιεν, ει και αυτοι σφοδρα αν ειεν ασυγγνωστοι. Ἐκεινοι μεν γαρ η
συκοφαντιαις, η ζημιαις χρηματων, η προσδοκωμενον κινδυνον, η πληγας ελπισαντες,
η ετερον τινα καραδοκησαντες φοβον, και μειζονων, εαυτους κακων εξαρπαζοντες, επι
την της τελευτης παραμυθιαν καταφευγουσιν, ωσπερ εις ασυλον τι χωριον τον θανατον
κατατρεχοντες, η ωσπερ εις λιμενα τινα ευδιον απο των προσδοκωμενων χειμωνων
σπευδοντες και επειγομενοι· ουτοι δε ουδεν τοιουτον εχοντες ειπειν, μυριων βιαιων
θανατων ζωηι χαλεπωτεραι παραδιδοασιν εαυτους. Ευκαιρον ουν νυν ειπειν εκεινο το
του σοφου· Τις ελεησει επαοιδον οφιοδηκτον, και παντας τους προσαγοντας θηριοις
εαυτους; Θηριον γαρ εστιν η τρυφη, θηριον χαλεπον και ατιθασσον, και ουχ ουτω
σκορπιος η οφις τοις σπλαγχνοις ημων εγκαθημενος λυμαινεται πανταχοσε, ως η της
τρυφης επιθυμια παντα ανατρεπει και απολλυσι. Τοις μεν γαρ θηριοις εκεινοις μεχρι
του σωματος η επιβουλη· αυτη δε, οταν εγκαθεσθηι, μετα του σωματος και την ψυχην
προσαπολλυσι. ∆ιοπερ φυγωμεν απ' αυτης, ως φρονιμοις λεγω. Ει μεν εχει τι χρηστον,
μη ανασχωμεθα, μη πεισθωμεν· ει δε αληθη τα ειρημενα, και λυμη παντων εστι το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

πραγμα, και καταγελως εσχατος, υμων αυτων φεισασθε της του σωματος ρωσεως, της
κατα ψυχην υγιειας. Ου λεγω προς σκληραγωγιαν εαυτους αγαγειν, αν μη βουληθειης·
το περιττον ανελωμεν, το της χρειας εξω περικοψωμεν. Ποιαν γαρ συγγνωμην εχομεν,
οταν ετεροι μεν μηδε της χρειας απολαυωσι κυριοι οντες, ημεις δε και υπερ την χρειαν
οδευωμεν; Ὅρος ημιν εστω τροφης το μη βλαπτον, το παυσαι πεινωντας χωρις βλαβης
δυναμενον, περαιτερω δε μηδεν επιζητωμεν· μαλλον δε ει χρη τι θαυμαστον ειπειν, και
παρα την των πολλων υποληψιν, αληθες δε, ει και ηδονην επιζητουμεν, εν αυταρκειαι
ταυτην μαλλον η εν τρυφηι ουσαν ευρησομεν. Ἄκουσον πως αυτη μειζων εκεινης εστιν
η ηδονη και ευπορωτερα.
Ἡ μεν γαρ ουδε συστηναι δυναται λοιπον, ουδε ευρισκει φυσιν βρωματων
επιτηδειαν αυτηι· η δε και εξ εναντιων συνιστασθαι δυναται. Τις τουτο φησιν; Ὁ μαλιστα
παντων αυτης απολελαυκως. Ψυχηι γαρ, φησιν, ενδεει και τα πικρα γλυκεα φαινεται·
ψυχη εμπεπλησμενη κηριοις εμπαιζει. Ὁραις πως εκεινην μεν και εξ ολιγων και εκ
παντων συστηναι ραιδιον, ταυτην δε ουδαμως; Ει γαρ τα κηρια μη προσιεμεθα, τι γενοιτο
αν ημιν ηδυ λοιπον; ει το παντων γλυκυτατον ουκ αν δυναιτο παρεχειν ηδονην, ποιον
εσται το δυναμενον ποιησαι εν ηδονηι; Ὥστε ει ηδονην επιζητουμεν, ενταυθα μαλλον
ευρησομεν. Πως ουν ουκ εσχατης ανοιας την μεν ηδονην, και υγιειαν, και παντα
εχουσαν τα αγαθα και θεοφιλη φευγειν τραπεζαν, ετεραν δε κατασκευαζειν μυριων
γεμουσαν συμφορων, αηδη τε και λυπηραν, και επινοσον, και, το παντων χαλεπωτατον,
παροξυνουσαν ημων τον Θεον; Ει γαρ Ἡ χηρα η σπαταλωσα ζωσα τεθνηκε, τι αν
ειποιμεν 50.773 περι των ανδρων; ει εν τηι Παλαιαι τουτο απηγορευται μετα πολλης της
ακριβειας, και πολληι κεχρηται κατα των τρυφωντων καταφοραι ο προφητης· καιτοι γε
ειδος τεθεικε τρυφης ου σφοδρα δαπανηρον, ουδε οντως αβρον· Οι δε εσθιοντες εριφια
εκ ποιμνιων και μοσχαρια γαλαθηνα, οι πινοντες τον διυλισμενον οινον, και τα πρωτα
μυρα χριομενοι, οι καθευδοντες επι κλινων ελεφαντινων, και κατασπαταλωντες επι
ταις στρωμναις αυτων· ει ταυτα κατηγοριας αξια, οτε παντα ην σαρκικα, και του
ουρανου λογος ουδεις, οτε παιδαγωγια ην τα Ἰουδαικα, τι αν ειποιμεν προς την
βλακειαν την νυν; Ει γαρ εριφια και μοσχαρια γαλαθηνα εσθιειν ως υγρον τινα και
περιττον τους ζωντας διαβαλλει βιον, τι αν ειποιμεν περι των τους μυχους της
θαλασσης διερευνωντων, και τας εσχατιας της γης, και παντοδαπους ορνιθων και
ιχθυων θηρευτας πανταχοθεν συλλεγοντων εαυτοις; Ει τον διυλισμενον οινον οι
πινοντες εν μεμψει, τι αν ειποις προς τους αποδημιας διαποντιους στελλομενους υπερ
οινου, και παντα κινουντας, ωστε μηδεν γενος διαλαθειν αμπελου, καθαπερ μελλοντας
ευθυνας διδοναι, η επι τοις εσχατοις καταγινωσκεσθαι, ει μη παντος γενους
εμφορηθειεν οινου; Ει ελεφαντος κλινηι κεχρησθαι κατηγοριας αξιον, οι πολυν αυταις
περιβαλλοντες αργυρον, μαλλον δε εξ αργυρου μονου χαλκευοντες, ου κλινας, αλλ' ηδη
και υποβαθρα, και λεβητας, και κεραμια, και αμιδας, ποιας αν τυχοιεν συγγνωμης; Τι
μικρον η μεγα ειπειν εις τας ευθυνας εκεινας δυνησονται; Ἐγω δε τουτοις προστιθημι το
παντων χαλεπωτατον, οτι και εξ αλλοτριων συμφορων ταυτα συνειλεκται. Καιτοι γε ο
προφητης τουτο ου τεθεικεν, αλλα μονον διεβαλε την τρυφην. Ὅταν δε και αιτια προσηι
χαλεπωτερα της τρυφης, τις εξαιρησεται τους τα τοιαυτα ποιουντας της εσχατης
κολασεως; ποιος Νωε παραστησεται, ποιος Ἰωβ, ποιος ∆ανιηλ; Ουκ εστιν ουδεις. Ἀλλ'
επι τουτων εστιν ειπειν· Ἐκκαυθησεται ο θυμος μου ωσει καπνος. Ου γαρ εστι,
παρακαλω, θυμου και οργης οντως εμπλησθηναι εσχατης, και διαῤραγηναι, οταν ετερος
μεν μηδε αναγκαιας απολαυηι τροφης, συ δε τοσουτον εικη και ματην χαλκευηις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αργυρον εις ουδεν δεον, αλλ' ουδε προς επιδειξιν; Ουδε γαρ προς αυτο τουτο χρησιμον
εσται σοι, αλλ' εις τουναντιον περιτραπησεται. Συ 50.774 μεν γαρ ωστε επιφανης και
επισημος γενεσθαι τουτο ποιεις, συμβαινει δε τουναντιον. Ου γαρ ει τις επιφανης και
επισημος, αλλ' επι ωμοτητι και πλεονεξιαι, και τοις εσχατοις κακοις απαντες σε
διαβαλλουσι.
Ποσος γαρ ο φθονος, ποση η βασκανια, ποσον το μισος παρα παντων, ποση η
μεταβολης επιθυμια πασι! Τας γαρ εις τον Θεον βλασφημιας αφιημι, ας οι τοιουτοι
πλουτοι τικτουσι· καιτοι τουτο παντων χαλεπωτερον· και το προ τουτου, και οπερ αν
ειπηις, θατερον θατερου χειρον ευρησεις. Ἀλλ' ουχι την συμμετρον και μετριαν ουσαν
ημιν, ην ου προφητης σκωπτει, ουκ ανθρωπος μεμφεται, ου Θεος αιτιαται, ου πυρ
κολαζει, ουκ αποστρεφεται τις, ου μισει, ου βασκαινει, αλλ' αποδεχεται μεν Θεος,
κοινωνουσι δε αγγελοι, επαινουσι δε ανθρωποι, και δεχεται ουρανος. Αυται αι τραπεζαι
αγγελους εδεξαντο· ταυταις ο Χριστος παραγινεται, ουκ εν εκειναις. Τοιαυται αι των
προφητων ησαν, τοιαυται αι των αποστολων, τοιαυται αι των δικαιων. Αι δε των
τυραννων και των επι γης κακως πλουτουντων, εχουσαι ορχηστας, και τους αλλους
των επι λυμηι του βιου ζωντων, και ληιστων, και γοητων, και τυμβωρυχων, εκειναι.
Ὅταν τοιαυτην παραθηις τραπεζαν, αγγελος μεν αποπηδαι, παροξυνεται δε Θεος, χαιρει
δε ο των δαιμονων αρχηγος, αποστρεφονται δε, και μισουσι, και τηκονται, ουχ οι εχθροι
μονον, αλλα και αυτοι οι δοκουντες εχειν επιτηδειως ανθρωποι, φθονωι μαλλον
εσθιομενοι, η των παροντων απολαυοντες. Ὅταν δε εκεινην τις παραθηι, την σωφρονα,
και συμμετρον, και ουδεμιαν εχουσαν φλεγμονην, και ηδιστη και προσηνης ηι πασι τοις
φιλοις, και Θεωι, και αγγελοις, και ανθρωποις· παραγινεται ουν ο του Θεου Μονογενης.
Ὥσπερ γαρ φευγει τον τυφον, και τον υψηλοφρονα απαντα, και τον θορυβον· ουτω τωι
ταπεινωι φιλος εστι, και συνεστιν αει, και παντα περιφραττει, και τειχιζει πανταχοθεν.
Του δε Χριστου παραγινομενου, ουδεν ετερον επιζητειν χρη. Ταυτ' ουν ειδοτες,
αγαπητοι, φευγωμεν εκεινα, διωκωμεν ταυτα, ινα και των παροντων και των
μελλοντων τυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, τιμη, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21


