Fragmenta in Proverbia
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΕΞΗΓΗΣΕΩΣ ΕΙΣ ΤΑΣ ΠΑΡΟΙΜΙΑΣ ΣΟΛΟΜΩΝΟΣ ΤΑ ΣΩΖΟΜΕΝΑ.
ΚΕΦΑΛ. Α.
Γνωναι σοφιαν και παιδειαν. [ξοδ. φ. 1 β.] Την σοφιαν του Θεου λαμβανει παρ'
αυτου και παιδειαν, εκμανθανων δι' αυτης τα του λογου μυστηρια· και οι επιγνοντες
την αληθη και επουρανιον σοφιαν, ευκολως νοησουσι τους σοφους παρ' αυτης
λελαλημενους λογους· εστι δε τις και ανθρωπινη σοφια, εμπειρια τις ουσα περι τεχνας
και του βιου τα χρησιμα. ∆εξασθαι στροφας λογων. [ξοδ. φ. 2 β.] Τα γαρ αντιστροφως εν
παραβολαις υπο του αγιου Πνευματος λελαλημενα, ταυτα τοις πιστην καρδιαν εχουσι
προς Θεον, ευγνωστα γινεται· νοουσι γαρ την αληθη δικαιοσυνην δια Χριστου
καταγγελλομενην. Και κριμα κατευθυνειν. [ξοδ. φ. 3 α.] Κατευθυνει δε τις κριμα, και
θειας χαριτος προ γε των αλλων τυχων· παρα Θεου γαρ ευθυνεται τα διαβηματα ανδρι·
επει θνητος, πως αν νοησηι τας εαυτου οδους; Ἵνα δωι ακακοις πανουργιαν. [ξοδ. φ. 4 α.]
Τι λεγεις; πανουργον βουλει ποιησαι τον ακακον; αλλ' ιδωμεν τινα λεγει ακακον· τον
απλουν, τον απονηρον, τον μηπω του κακου πειραν εχοντα· εκεινωι γαρ αρμοζει
μαλιστα ειναι σοφωι και γαρ πανουργιαν την συνεσιν λεγει· απαναστη 64.661 σεται γαρ
ουτος απο λογισμων ασυνετων· η επει ο απειρος κακοηθειας, ταις πανουργιαις
υποπιπτει των κακοηθων εξ απλοτητος, δει φυλαττομενους την των πονηρων
πανουργιαν, γινεσθαι καθ' εαυτους μεν ακεραιους, προς δε τους επιβουλευοντας
φρονιμους ως οι οφεις· Τηι γαρ κακιαι, φησι, νηπιαζετε, ταις δε φρεσι γινεσθε τελειοι·
ακακοις, τοις απληι και ακακωι καρδιαι προσερχομενοις Θεωι. Παιδι νεωι αισθησιν και
εννοιαν. [ξοδ. φ. 4 β.] Οιτινες νεασαντες ως παιδια νηπια, και αναγεννησεως δια
Χριστον τυχοντες, λαμβανουσιν αισθησιν και εννοιαν αγαθην, καθως Κυριος λεγει· Ἐαν
μη στραφητε και γενησθε, και τα εξης.
Τωνδε γαρ ακουσας σοφος, σοφωτερος εσται. [ιβιδεμ.] Των γαρ θειων λογων
κατακουων πας ανθρωπος, και ποιων αυτους, σοφος υπαρχων, σοφωτερος γινεται,
κυβερνωμενος και φρουρουμενος υπο του αγιου Πνευματος· ο γαρ νοημων, φησι,
κυβερνησιν κτησεται, ωστε δηλονοτι μηδενι των αδοκητων καταποντιζεσθαι· και
κυβερνητης γαρ προσλαβων τεχνην, επιτηδειοτερος εσται προς την κυβερνησιν· ο ουν
γενομενος νοημων, φησι, το λειπον προσθησει κατα τε πραξιν και θεωριαν, ωστε τον
περι ταυτα πλουν κατευθυναι· ο γαρ επιστημονως πλεων, επι τον λιμενα φθασει του
θειου θεληματος, εν μηδενι ναυαγησας των αρετων· ο δε μη τοιουτος, η περι την πιστιν
ναυαγησει, η περι την ελπιδα, η περι την αγαπην, η τινα των αρετων· ο δε περι ταυτα
ναυαγησας, εικοτως αν λεγοι· Ἦλθον εις τα βαθη της θαλασσης, και καταιγις
κατεποντισε με· και δει λεγειν αει· Ῥυσθειην εκ των μισουντων με, και εκ των βαθεων
των υδατων. Κυβερνησις εστιν, η παντως επιστημη ψυχης περι την αστατον φυσιν των
ανθρωπινων πραγματων, οπως αυτην διαπεραιουσθαι προσηκει· πολλαχου γαρ υδατα
και θαλασσας τον βιον τουτον ευρισκομεν υπο της Γραφης ωνομασμενον. Νοησει τε
παραβολην και σκοτεινον λογον. [ξοδ. φ. 5 α.] Πνευματικος πνευματικοις συγκρινεται·
ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του Πνευματος του Θεου· μωρια γαρ αυτωι εστι, μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

γινωσκων οτι πνευματικως ανακρινεται· οσα γαρ δια παραβολης και σκοτεινως το
αγιον Πνευμα δια των προφητων ελαλησε, ταυτα τοις μετοχοις και κοινωνοις του αγιου
Πνευματος υπαρχουσιν, ευγνωστα γινεται υπ' αυτου του Πνευματος εκδιδασκομενα·
ασφραγιστος γαρ ακυβερνητος, τας θειας Γραφας επιγνωναι ου δυναται. Ευσεβεια εις
Θεον, αρχη αισθησεως. [ξοδ. φ. 6 α.] Ἡ προς Θεον ευσεβεια, αρχη εστι, και οιον πηγη και
αιτια της θειας αισθησεως της κατα τον εσω ανθρωπον, δι' ης ορωμεν το φως το
αληθινον, και των κεκρυμμενων λογιων ακουομεν, 64.664 και τρεφομεθα τον αρτον
της ζωης, αντιλαμβανομεθα τε της ευωδιας του Χριστου, και απτομεθα του λογου της
ζωης ταυτης η οτι της ευσεβειας προσουσης ημιν, και αι σωματικαι αισθησεις ενεργουσι
το δεον· και τοτε συνεισιν ημιν, οταν μη πονηρα ο οφθαλμος οραι, η το στομα φθεγγεται.
Ἄκουε, υιε, νομους πατρος σου, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 6. α.] Τουτεστι του Θεου και Πατρος των
ολων· θεσμους μητρος, της σε αναγεννησασης σοφιας, ητις ως μητηρ και τιθηνος ημων
γινεται, γαλουχουσα ημας και ανατρεφουσα εν τοις λογοις και εντολαις του Θεου.
Στεφανον γαρ χαριτων δεξηι. [ιβιδ.] Ἐαν γαρ τηρησηις εν καρδιαι πιστηι τον νομον του
πατρος σου, και φυλαξηις τας εντολας της μητρος σου, στεφανον χαριτων δεξηι σηι
κορυφηι, και κλοιον χρυσειον ποτε εν τηι αναστασει των δικαιων, εν τηι επουρανιωι και
αφθαρτωι βασιλειαι δοξαζομενος και στεφανουμενος υπο Χριστου, εαν αξιως του
στεφανου αγωνισηι· ουδεις γαρ αθλητης στεφανουται, εαν μη εγκρατως και νομιμως
αθλησηι. Μη σε πλανησωσιν ανδρες ασεβεις. [ξοδ. φ. 7. α.] Τα συμβαντα επι του Χριστου
μυστηρια δια Ἰουδαιων φησι, και πως κοινον βαλαντιον Ἰουδας τοις Ἰουδαιοις
εκτησατο λακησας μεσον. Την κτησιν αυτου την πολυτελη καταλαβωμεν, πλησωμεν δε
οικους ημετερους σκυλων.
[ξοδ. φ. 8. α.] Κτησις δικαιου, σοφια και φρονησις, ην καταλαμβανονται ασεβεις,
πειθοντες τον δικαιον ποιησαι τι των απηγορευμενων, ιν' υπο της αμαρτιας ο νους
τυφλωθεις εκπεσηι των αγιων τουτων κτηματων· φησαιεν αν τουτο και οι ειποντες·
Ουτος εστιν ο κληρονομος, δευτε αποκτεινωμεν αυτον, και κατασχωμεν αυτου την
κληρονομιαν· σκυλευουσι δε οι δαιμονες ους νικωσι, λαμβανοντες απ' αυτων την θειαν
πανοπλιαν, την περικεφαλαιαν του σωτηριου, και τον θωρακα, και την μαχαιραν του
πνευματος, ο εστιν ρημα Θεου· οικοι δε αυτων ειεν αν αι των πονηρευομενων
εκκλησιαι, ας εμπλησαι βουλονται σκυλων. Μη πορευθηις εν οδωι μετ' αυτων. [ξοδ. φ. 8.
β.] Ουκ ειπε, Μη πραξηις, αλλα μηδε πορευθηις· εαν δε και ορμησηις, εκκλινον ευθεως· εις
γαρ φονον τρεχουσιν· ει δε αλωις τηι παγιδι, και τοι το πραγμα ουκ αναγκης ην, αλλα
θελησεως, θησαυριζεις σεαυτωι απωλειαν, τηι του πλειονος επιθυμιαι, τον κεκρυμμενον
ολεθρον τηι παγιδι μη ενιδων· πεπονθεν ουν ταυτον, φησι, τοις ορνεοις δικαιως, α πτερα
εχοντα και δυναμενα ιπτασθαι, περι γην στρεφονται· και συ λογισμον εχων, και
δυναμενος υψηλος ειναι, ει μη βουληθηις, ουκ αδικως αποληι· η δικτυον λεγει το
πολυσχιδες των τιμωριων, ωι υποβαλλονται οι αδικοι. Ἀσεβεις γενομενοι εμισησαν
αισθησιν.
[ξοδ. φ. 9. β.] Και ει μη κατηγορον εχει, ευσεβεια η εις Θεον, αρχη αισθησεως.
Ὅταν επικαλεσησθε με, κ. τ. λ. 64.665 [ξοδ. φ. 10. α.] Τοις απιστοις και απειθουσι τωι
ονοματι αυτου ηπειλησεν· ουτω και ∆αβιδ· Ὁ κατοικων εν ουρανοις εκγελασεται
αυτους· εσται γαρ οταν επικαλεσησθε, εγω δε ουκ εισακουσομαι. Και δια Ἡσαΐου· Ἐαν
εκτεινητε τας χειρας προς με, αποστρεψω το προσωπον μου εφ' υμων. Ἔδονται της
εαυτων οδου τους καρπους. [ξοδ. φ. 11. α.] Ἐξ εαυτων εξουσι τας τιμας, και τους των
καρπων αυτων πονους φαγονται· μη γαρ παρ' εμου αυτοις το δεινον; αυτοι εαυτοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αιτιοι· κορον ληψονται, φησι, της εαυτων επιθυμιας.

ΚΕΦΑΛ. Βʹ.
Υιε, μη σε καταλαβηι βουλη κακη. –Και διαθηκην θειαν επιλελησμενη. [ξοδ. φ.
13. β.] Βουλην κακην τον διαβολον λεγει, ητις βουλη, τον Ἀδαμ καταλαβουσα, απελιπεν
αυτον της νεας και ου παλαιουμενης μαθησεως του Θεου. ∆ιαθηκην δε θειαν
επιλελησμενην λεγει ην Ἀδαμ και Νωε, Ἀβρααμ και Μωυσει εν Ευαγγελιοις Χριστος
επηγγειλατο τοις οσοι νικωσι τον διαβολον αποδωσειν, ην και αγγελοι επιθυμουσιν εν
τηι βασιλειαι των ουρανων, οταν ελθηι.

ΚΕΦΑΛ. Γʹ.
Μη τεκταινε επι σον φιλον κακα, παροικουντα και πεποιθοτα επι σοι. [ξοδ. φ. 19.
β.] Τον θαῤρησαντα εις σε μη προδωις τουτο γαρ θηριωδιας. Μη φιλεχθρησηις προς
ανθρωπον ματην. [ξοδ. φ. 20. α.] Μη γινου εχθρος εικη· αρα εστιν εικη; εστι γαρ δι'
ευσεβειαν. ∆ιο και Παυλος φησιν· Ει δυνατον, το εξ υμων, μετα παντων ανθρωπων
ειρηνευοντες;

ΚΕΦΑΛ. ∆ʹ.
Οι εδιδασκον με. [ξοδ. φ. 21. α.] Ὁραις ως ουκ απηξιου παρα της μητρος ακουσαι
τα πρακτεα; ου γαρ εστιν, ουκ εστιν εις τα πρακτεα πονηρον τι παρα των γονεων
ακουσαι, πλην ει μη τινες ειεν διαστροφοι. Ἐρειδετω ο ημετερος λογος εις σην καρδιαν.
Ουδεν γαρ οφελος του διδασκαλου, οταν ο διδασκομενος μη προσεχηι· και καλως ειπεν
Ἐρειδετω. Ἀναπαυεσθω, φησι, δεθητω, μη αποχωρειτω, μηδε αποπηδατω· η ερεισθητω,
ερεισμα αυτον αποδειξον της ψυχης. Ἐρασθητι αυτης. [ξοδ. φ. 21 α.] Ἐπειδη και οι
ερωτες λυονται, αθανατα, φησιν, αυτης ερασθητι, ινα απημονα σε τηρηι· ου γαρ εστι
χωρις επιθυμιας θερμης γενναιον τι κατορθωσαι. Λεξαι εμους λογους. –Ἵνα σοι
γενωνται πολλαι οδοι βιου. [ξοδ. φ. 21 β.] Ἀνονητον γαρ το ακουειν μη δεχθεντος
λογου· οδοι δε πολλαι αι αρεται, αι εις μιαν αγουσιν οδον τον ειποντα· Ἐγω ειμι η οδος·
η ως αν ειποι τις, Παντα σοι ραιδια εσται και ευχερη και 64.668 βατα· ινα οθεν αν θεληις,
πορευηι, δια πλουτου, δια πενιας, δια δοξης και ατιμιας· ως γαρ ει τις ων ακαταπληκτος,
η πτερα λαβοι παρα της φυσεως, ουδεμιαν υποπτευσει οδον, καν τραχεια, καν ερημος,
καν εφεδρευηι τις ληιστης, η τοιχωρυχος, ουτως ο τωι πτερωι της σοφιας κουφισθεις
ευμαρως δυνησεται πανταχου περιελθειν.
Ἐαν γαρ πορευηι, ου συγκλεισθησεται τα διαβηματα σου. [ξοδ. φ. 22 α.] Ἐαν
τρεχηις, φησιν, της αρετης εν εξει γενομενος, συγκλεισμον ουχ υπομενεις, κωλυμα
ουδεν εξεις, ητοι περας της πραξεως, οπερ ουδε επι σοφιαι εστι, τωι νεαζειν, και κορον μη
λαμβανειν της προκοπης· εν μεν γαρ ταις λεωφοροις συμβαινει πολλακις, πολυ μερος
απελθοντας, απαντησαι φαραγγα, την εις το προσω πορειαν ημιν αποτεμνουσαν· η και
συναντησαι τινι, και αναδιδαχθηναι ως ου καλως οδευομεν, ειτα υποστρεψαι· εν δε τηι
αρετηι κωλυμα ουδεν· πως δε εστι μη κοπιασαι τρεχοντας, ουτω καματηρον σωμα
περικειμενους; οπου γε και το της βαδισεως συντονον μονον ηπειγμενον αιτιον γινεται
πονου· ο ουν τρεχων την των αρετων οδον, κορον ου λαμβανει δια το αει τωι
3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποθουμενωι εγγιζειν. Ὁδοι των ασεβων σκοτειναι. [ξοδ. φ. 23 α.] Το σκοτος αει
πειρασμος και κινδυνος εστι. Ἀλλ' ομως εν κινδυνοις ουκ αφισταται το φως, εως αν
λυσηι των πειρασμων την νυκτα. Πασηι φυλακηι τηρει σην καρδιαν. [ξοδ. φ. 23 β.] Ἀντι
του πολληι ασφαλειαι και προσοχηι, η αντι του εν παντι καιρωι· κατα το, Ἀπο φυλακης
πρωΐας μεχρι νυκτος, ασφαλιζε την διανοιαν, ωστε μη δουναι παρεισδυσιν τωι εχθρωι· η
αντι του, και απο πραγματων, και απο ρηματων, και απο διανοιων· ου γαρ δια των
πραξεων μονον οιδεν υποσυλαν ο εχθρος, αλλα και δια λογων· εκ γαρ της τοιαυτης
φυλακης προσγενησεται σοι ζωη. Περιελε απο σου σκολιον στομα, και αδικα χειλη
μακραν απο σου απωσαι. [ξοδ. φ. 23 β.] Τους διεστραμμενους λεγει λογους, τους μη
ευθεις, τους μη αληθεις· αδικα δε χειλη τα καταλαλων, α παραινει μακραν απωσασθαι,
και μηδ' ολως προσεχειν λεγουσιν, αλλ' αποφραττειν τα ωτα. Και γαρ κακεινος μη εχων
ακροατην, σιγησει.

ΚΕΦΑΛ. Εʹ.
Μελι γαρ αποσταζει απο χειλεων γυναικος πορνης. [ξοδ. φ. 24 β.] Τοις γαρ κενοις
και απατηλοις και ματαιοις ρημασι μελι επαγγελλομενη, και των μικρων στερισκειν
πειραται. Ἣ προς καιρον λιπαινει σον φαρυγγα. Ἥτις προς ηδονας καρδιας ομιλουσα,
και επιθυμιαι σαρκος συγχωρουσα, δοκει προς ωραν γλυκαινειν τον ανθρωπον. Ὕστερον
μεντοι πικροτερον χολης ευρησεις. 64.669 [ξοδ. φ. 25 α.] Γινεται γαρ τα εσχατα του
ανθρωπου εκεινου χειρονα των πρωτων, εις κρισιν ερχομενα, ητις εστιν ως μαχαιρα
οξεια εξερευνωσα και τα κρυπτα της καρδιας αυτου. Της γαρ αφροσυνης οι ποδες, κ. τ.
λ. [ιβιδ.] Οι γαρ αφρονες, και τηι πλανηι συντρεχοντες, και συναιρομενοι, συμποδιζομενοι
υπ' αυτης καταγονται μετα θανατον εις τον ᾅδην· ην ανωτερω πορνην ειπε, νυν
αφροσυνην εκαλεσε. Ταυτην ουν φησι ζωντας εις τον ᾅδην καταγειν τους χρωμενους
αυτηι δικαιους· τους δε αδικους, τεθνεωτας· ηι, φησιν, οι χρωμενοι, μετα θανατον προς
τον ᾅδην καταγονται· ᾅδης δε λεγεται παρα το ιδειν αηδως τα εκεισε απαντα
κολαστηρια, τους καταβαινοντας· τους και μετα θανατον καταβαινοντας εις τον ᾅδην
προσευχεται ο ∆αυιδ λεγων· Καταβητωσαν εις ᾅδου ζωντες, οτι πονηρια εν ταις
παροικιαις αυτων. Μακραν ποιησον απ' αυτης σην οδον. [ξοδ. φ. 15 β.] Μη
συναναστρεφου τοις της αιρεσεως δογμασιν, μηδε εγγισηις προθυροις, τουτεστι τηι
ποικιλιαι ων αυτη περιεποιησατο θεσμων.
–Το μεν πηγην καλεσαι, την αφθονιαν του πραγματος ενδεικνυται· το δε αυτωι
μονωι την απολαυσιν επιτρεψαι, την ηδονην εμφαινει. –Ἀλλοτριας αγκαλας φησι τους
πονηρους λογισμους, εν οις ου δει εγχρονιζειν ως συνεχοντας την ψυχην, ους και μη
λανθανειν τον καρδιογνωστην Θεον. Σειραις δε των εαυτου αμαρτιων εκαστος
σφιγγεται. [ξοδ, φ. 28 β.] Καν μη οραι, φησιν, ο Θεος, αλλ' ενδιδους σοι καιρον
μετανοιας, ουκ αυτος τιμωρειται, αλλα συ σεαυτον εμβαλλεις εις τα της αμαρτιας
δικτυα· συ σαυτωι κατασκευαζεις τα δεσμα· μηδενα ουν αιτιω, μη Θεον, μη ανθρωπον·
παρ' ημιν τα κακα. Καλως ειπεν αγρευουσι, δια το μη παρα παντοτε των αμαρτιων τας
τιμωριας επαγεσθαι· ου πασα δε αμαρτια σειρα λεγεται, αλλ' η πλεκομενη μετα πραξεως
ψεκτης και γνωμης επιληπτου· ο γαρ επιθυμιαν τινα σχων, μη συζευξας δε αυτηι την
εργασιαν της αμαρτιας, απλουν παθος κεκτηται. Μη λαθηις ουν, φησι, σχοινοπλοκων
κατα σαυτου τηι συνηθειαι της αμαρτιας, και ως θηραμα προς την ταυτης πραξιν
αγομενος. Μηδενα ουν αιτιωμεθα παρ' ημων τα κακα· τουτοις αισχυνεσθωσαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Μανιχαιοι· και ουχ απλως δεσμευονται, αλλα σφιγγονται, και πριν η προσαχθηναι τωι
δικαζοντι, τιμωριαν εδωκεν απο της συνειδησεως. Ουτος τελευται μετα απαιδευτων· εκ
δε πληθους της εαυτου πιοτητος εξεῤριφη.
[ξοδ. φ. 28 β.] Ἀγρευθεις γαρ παρανομιαι, και γεγονως απαιδευτος, ταυτα εκεινοις
πεισεται· και ο μετα φονεων γαρ εχων την μεριδα, φονευς. Ὅρα δε πως πικρον φανηναι
ποιει τον θανατον, ειπων μετα τινων απολλυται· φρικτον γαρ και το μετα πονηρας
δοξης απελθειν· επληθυνε γαρ αυτας, φησιν, η παρα 64.672 νομια, ην πιοτητα ειπεν· αφ'
ης και γεγονε σαρξ, εκ των της σαρκος εργων, και εξω της ζωης εν ηι διεσωζετο. Και
απωλετο δι' αφροσυνην, ου δι' επιθυμιαν· ειχε γαρ της επιθυμιας απολαυσιν νομιμον
την ιδιαν γυναικα· ωστε μηδεις αιτιασθω την φυσιν, αλλα την αμετριαν την οικειαν·
τουτο δε ου της φυσεως.

ΚΕΦΑΛ. ΣΤʹ.
Ἴσθι μη εκλυομενος. [ξοδ. φ. 29 α.] Ἔσο μη αναπιπτων, μηδε τους τονους της
καρτεριας υπεκλυων· αλλα το παρα σου τωι Θεωι εγγυηθεν σωμα διεγειρων, και
υποπιεζων προς αποδοσιν των αυτωι παρατιθεντων εντολων. Ἴθι προς μυρμηκα, ω
οκνηρε.
[ξοδ. φ. 29 β.] Πολλη κατηγορια, ανθρωπον οντα προς το αλογον πορευεσθαι
ζωον παιδευθησομενον αρετην· ειχε μεν γαρ και μειζον ζωον ειπειν, αλλα τηι ευτελειαι
του παραδειγματος, καταισχυναι βουλεται τον αργουντα· ορα δε κατα τι ζηλωσαι
κελευει· κατα τον πονον, κατα τον ιδρωτα· κεχρησο πονοις δικαιοις. Καλως δε ειπεν,
μηδε τον αναγκαζοντα εχων· παρουσης γαρ αυτωι θερους δαψιλους τραπεζης, οτε ουκ
εστι λιμον υποπτευσαι· αλλ' ου προς το παρον οραι, αλλα του μελλοντος φροντιζει· και
ου ποιει αυτον ραιθυμοτερον η παρουσα ευδαιμονια, ωσπερ ημεις πολλακις εν ευθηνιαι
διαγοντες ου λαμβανομεν αισθησιν των μελλοντων δεινων. Ὅρα ουν και συ, μη ποτε
σοι της συλλογης εν τωι παροντι αφορισθεισης, περιστηι ο χειμων, ο πικρος συγκλεισμος,
και το των παρθενων παθηις. –[ξοδ. φ. 30 α.] Πορευθητι προς τον μυρμηκα, τουτεστι
προς το εθνος το εξουδενωμενον υπο των αρχοντων του αιωνος τουτου, ελπιδα δε εις
Χριστον κεκτημενον· και μιμησαι την καλην πολιτειαν αυτου, και γενου σοφωτερος. Ὁ
γεωργιου μη υπαρχοντος, αντι του μηδεμιαν ελπιδα εν κοσμωι κεκτημενος· μηδε
απατωμενος υπο θεας των εν βιωι πραττομενων ανομηματων· μηδε βιαζομενος υπο
τινος, αλλ' εκων και προαιρεσεως καρδιας πιστευων τωι Θεωι, ετοιμαζεται δι' εργων
αγαθων την αιωνιον ζωην. Πορευθητι προς την μελισσαν.
[ξοδ. φ. 30 β.] Προσδραμε τηι εκκλησιαι, και μαθε τα του φωτος εργα εν αυτηι
γινομενα, την τε εργασιαν αυτης ως σεμνην ποιειται· την δε πολιτειαν αυτης, ως
σωφρονα και αγνην, επιδεικνυμενη· ης τους πονους βασιλεις τε και ιδιωται, ης τας
εντολας πλουσιοι και πενητες προς σωτηριαν εαυτων λαμβανουσι, καιπερ ουσα τηι
ρωμηι ασθενης, καιπερ ουσα εν κοσμωι ευτελης· αλλ' εις Χριστον πιστευουσα προσηχθη·
παρεστι γαρ αυτωι πλουσια και πολυτελης τραπεζα, κατα τον καιρον ον αποτιθεται· αλλ'
ου προς το παρον οραι, αλλα του μελλοντος ποιειται πολλην την προνοιαν· θερους
ετοιμαζεται την τροφην, πολλην εν τωι αμητωι ποιειται την παραθεσιν. Ὅρα πως
μελλοντος φροντιζει το ζωον· και συ τοινυν απολαυεις ασφαλειας κατα τον παροντα
βιον· αλλα περισκοπησον μηποτε του χειμωνος επισταντος, κενη σοι και ερημος της
τροφης οικια ευρεθηι. [ξοδ. φ. 31 64.673 α.] Ὅρα αυτης το δικαιον· ουχι τοις μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

βασιλευσι χρησιμη, τοις δε ιδιωταις αχρηστος· ισως και τουτων κακεινων το πληθος
θεραπευει αυτης το φαρμακον· τηι φυσει καμνει, ουχι ταις τιμαις· τοιουτος εσο και συ,
μη τιμων προσωπον, αλλα πραγματων φυσιν· και τοι τι καλον εχει εν τωι σωματι; ουδεν·
ωστε ινα μη εχηι οκνηρος εις ασθενειαν καταφυγειν, παρελαβε ζωον παντων
ασθενεστερον, αναιρων αυτου την απολογιαν. –Ποθεινη τε εστι, και τοις ουκ εχουσιν,
ουδε κεκτημενοις· καθ' εκαστην ημεραν εν αγροις, εν πολεσι, παντας μυρια του γενους
τουτου διερχομενους εγκωμια ακουσομεθα. Παραγινεται σοι ωσπερ κακος οδοιπορος η
πενια, και η ενδεια ωσπερ αγαθος δρομευς. [ξοδ. φ. 31. β.] Ουδεν εκουσιου [νυμ
ακουσιου ?] πενιας χαλεπωτερον, η τωι αργωι ταχιστα παραγινεται, τους αγαθους περι
τον δρομον τηι ταχυτητι νικωσα· ταυτα δε εστι πενια και ενδεια· η πενια μεν, στερησις
γνωσεως· ενδεια δε, σπανις αρετων.
–̓Ιδε της εργασιας την τελειοτητα· ου παιδευηι παρα των αλογων; μαθε παρα της
πειρας των πραγματων· απευχηι των αλογων φανηναι αλογωτερος. Ουκουν και την
πενιαν φευγε. Φορτικον εργασια; αλλ' ορα αυτης το τελος. Ἡδυς ο οκνος; αλλα σκοπει
το περας· μη τας αρχας των πραγματων καταμανθανωμεν, αλλα που τελευτωσι
βλεπωμεν· ο εξιων εκ της οικιας ου βουλεται επι της οδου μενειν, αλλα και εν τηι αρχηι
της εξοδου ων, τωι τελει προσεχει· δι' εκεινα και την αρχην ποιειται, ωστε της αρχης το
τελος ανυσαι· συ δε τουναντιον ποιεις. Ἐν παντι καιρωι ο τοιουτος ταραχας συνιστησι
πολει. [ξοδ. φ. 32. α.] Βαβαι, οσην εχει την ισχυν, εν παντι καιρωι; καν γαρ αγαθον τι
βουληται σημαναι, ο της σημασιας τροπος υποψιας μεστος· συγκρουων πληθη, και
πολεις ολας αναστατους ποιων· ο τοιουτος ουκ εχει πνευμα ειρηνικον, ουδε ηκουσεν
Ἰησου λεγοντος· Μακαριοι οι ειρηνοποιοι· διδασκει δε δια τουτων μηδενι διδοναι
λαβην. Ὀφθαλμος υβριστου, γλωσσα αδικος, χειρες εκχεουσαι αιμα δικαιον. [ιβιδ.] Των
μελων του σωματος εκ μερους προς το κακον ενεργειας σημαινει· οπερ ουν εν σωμασιν
οφθαλμος, και γλωττα, και χειρες, τουτο εν τηι ψυχηι λογισμος, ορμη, και κρισις· ουχ
απλως δε ημιν ταυτα κατελεξεν, αλλ' ινα μαθωμεν αυτα σωφρονιζειν δια του φευγειν
την μιμησιν. – Ἐκχεουσιν αιμα δικαιον, οι το αιμα του Κυριου πινοντες και αισχραις
μολυνομενοι πραξεσιν. Καρδια τεκταινομενη λογισμους κακους. [ξοδ. φ. 32. β.]
Ὅταν γαρ ακαθαρτος ηι η καρδια, και τα μελη πεποιηκεν ακαθαρτα· εξεχεε γαρ
εξω τον ιον. –Καλως ειπεν εκκαιει· πυρ γαρ εστι το ψευδος διιστων τους ηνωμενους, ου
μονον ουκ ωφελουν, αλλα και εκπολεμουν· κατα δε διανοιαν, 64.676 αδελφοι αν ειεν,
οι το της υιοθεσιας εχοντες χαρισμα, και υπο τον αυτον οντες πατερα Χριστον· ους
αδικοι και εμπαθεις λογισμοι εμπεσοντες, ταραττειν επιχειρουσιν· αναπτοντες θυμον
μεν εις μισος, επιθυμιαν δε, προς αισχρας εργασιας. Ἄφαψαι δε αυτους επι σηι ψυχηι, κ. τ.
λ. [ξοδ. φ. 33. α.] Ἀντι του συνδησον εν τωι βαθει της διανοιας πρωτον την των νομων
διδασκαλιαν εναποθεμενος· και τοτε δι' εργων αγαθων επικοσμων, τωι σωι τραχηλωι
επισφιγξον. Καλος εταιρος και συνομιλος· το, τα λογια του Θεου διηνεκως μελεταιν· και
μαλιστα οταν επ' αγορας βαδιζωμεν· τοτε γαρ ημιν τουτων των οπλων δει μαλλον, οτι
και οφθαλμος τιτρωσκει, και θυμος εκκαιει, και επιθυμια χρηματων εκ των ορωμενων
ερεθιζει. – Μελετησεις γαρ εν αυτοις καθημενος, και πορευομενος, και κοιταζομενος.
Ἔλεγχος μεν των κακων εντολη, παιδεια δε των αγαθων· δια γαρ νομου επιγνωσις
αμαρτιας. Του διαφυλασσειν σε απο γυναικος υπανδρου, και απο διαβολης γλωσσης
αλλοτριας. [ξοδ. φ. 33. β.] Ὅρα αυτον της σωφροσυνης πολυν ποιουμενον λογον· σκοτος
γαρ εστιν η επιθυμια· απο διαβολης δε, αντι του ουκ απο μοιχειας μονον, αλλα και
υποψιας· εστι γαρ πολλακις, της μεν αμαρτιας ειναι καθαρον, της δε υποψιας μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

απηλλαχθαι· αλλ' η εντολη και τουτο κατορθοι· ειη δ' αν και υπανδρος η των
ετεροδοξων διδασκαλια, και ο συκοφαντης αυτων λογος, ην φυλασσεσθαι παραινει. –
Μη σε συναρπασηι τα γοητευματα της κεκομψευμενης φρασεως. Τιμη πορνης οση και
ενος αρτου. Την βραχυτητα της ηδονης, και την ευτελειαν του ταυτης μισθωματος δια
του ενος ενεφηνεν αρτου. –[ξοδ. φ. 34. α.] Ουκ αθωωθησεται. Ουδε ο καθαρευων της
πραξεως, ταις δε λοιπαις ομιλιαις μιαινομενος, αθωωθησεται· αντι του, καθαρος ουκ
εσται· ως γαρ ουκ ενι τους οφθαλμους ανοιξαντας, μη βλεπειν, ουτως ουκ ενι γυναικος
ορωμενης, επιθυμιαν μη τικτεσθαι· τι ουν πυρ επιστοιβαζεις τηι φυσει; Κλεπτει γαρ ινα
εμπλησηι την ψυχην αυτου πεινωσαν. [ξοδ. φ. 34. β.] Ουκ απολυων τον κλεπτην
εγκληματος τουτο λεγει, αλλα προς συγκρισιν· ο μεν γαρ την πενιαν εχει απολογιαν, ο
δε αφροσυνηι μονηι χειρουται· και ο μεν ζημιαι υποκεισεται αλους μονηι, ο δε θανατωι και
τουτωι επονειδιστωι· κατα δε θεωριαν, οτι ουδεν θαυμαστον, ει τις ενι και δευτερωι
κεχρηται θεωρηματι της εξω σοφιας, ως δι' αυτων εις φως αγειν το αληθες, και τα παρ'
αυτοις δοκουντα βεβαια διελεγχειν· οποιος ο Παυλος αιχμαλωτιζων παν νοημα εις
Χριστον, και τους Ἀθηναιους εκ της οικειας ποιησας επιγραφης· ει δε την αληθη σοφιαν
αφεντες, αγαπησομεν την του κοσμου, αφρονως μοιχευομεν.

ΚΕΦΑΛ. Ζʹ.
Περιθου αυτους τοις δακτυλοις. [ξοδ. φ. 35 α.] ∆ακτυλοι μεν, τας μερικωτερας
πραξεις δηλουσιν· η δε χειρ, επι της ολοσχερους ταττεται πραξεως· φησιν ουν, οτι και
των λεπτων μεχρι εργαζου την αρετην· ουτως γαρ πλατειαν εξεις την καρδιαν εις την
των αρετων υποδοχην· ο τοις Κορινθιοις ουκ εχουσι παρηινει Παυλος, Πλατυνθητε,
λεγων, και υμεις. [ξοδ. φ. 35. β.] Ἀδελφη ημων των γεγονοτων η θεωρια,
συμπαραχθεισα τοις ασωματοις, ης ειδη φρονησις, γνωσις, παιδεια. Ἀπο γυναικος
αλλοτριας, της πολυθεου διδασκαλιας· ηδεα γαρ διδασκει, στωμυλος ουσα, ηδονην και
φιλοχρηματιαν· Ἐαν σε λογοις τοις προς χαριν εμβαλληται· Οι προς χαριν εμβαλλοντες
λογοι, οι εμπαθεις εισι λογισμοι· τηρειται δε απο της γεννωσης αυτους πονηριας ο τηι
σοφιαι του Θεου σχολαζων. Οικος αυτης, το πλατος των δογματων· θυρις, το μερικον.

ΚΕΦΑΛ. Ηʹ.
Υιε, συ την σοφιαν κηρυξον, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 38 α.] Ἐπιθυμησον, φησι την σοφιαν,
και η εξις των φρενων υπακουσεται σου· το δε Ἐπ' ακρων, η οτι φανερα εστιν, α λεγει, η
οτι υψηλους ποιει· και ο τελειος ειδως, οτι παντα η σοφια εποιησεν, οραι και υψος αυτης,
και την επι των τριβων ταπεινωσιν η επιβασιν· ο δε αρτιφυτος μονον το υψος ειδως,
προσκαλεσασθαι αυτον οφειλει ινα ιδηι αυτην· ωστε ραιδιως επακουσαι της φωνης·
Μονον βαδισον επ' αυτην· το παρα πυλαις δε δυναστων, η οτι δυναστας ποιει, η οτι
εκεινοι μαλιστα αυτης χρειαν εχουσιν· η οτι τοις εισαγωγικοις παρεδρευει των
διδασκαλων λογοις· εν γαρ τοις προθυροις αυτης τις γενομενος, υμνουμενης ακουει·
λεγεται δε ποτε μεν εν εξοδοις, ποτε δε εν εισοδοις υμνεισθαι παρα τοις εξερχομενοις
απο της κακιας, και εισερχομενοις εις την αρετην. Ειτα εισαγει αυτην διαλεγομενην,
οπερ ικανον επισπασασθαι· Ὑμας, ω ανθρωποι, παρακαλω· και προΐεμαι εμην φωνην
υιοις ανθρωπων. Ει και υμων εστι το κερδος, φησιν, αλλ' εγω παρακαλω· ταυτον δε
ανθρωπος, και υιοι ανθρωπων· η ανθρωποι μεν, οι τελειοι παρακλησεως αξιουμενοι·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

υιοι δε ανθρωπων, οι καταδεεστεροι, οι τεως φωνης αξιουμενοι.
Κυριος εποιησε χωρας και αοικητους, και ακρα οικουμενα της υπ' ουρανον. [ξοδ.
φ. 41 α.] Μη ετερον επεισαγαγηις δημιουργον, καν μηδεμιαν ονησιν η αοικητος εχει· δια
τουτο δε εποιησε τα ακρα οικεισθαι, φησιν, ινα τα περατα και τας εσχατιας μαθων εργον
ειναι Θεου, περι των μεσων μη υποπτευσηις· η ακρα, τα ακαταληπτα και θεια μυστηρια·
ωσπερ και χωρας μεν τας καρποφορους ψυχας· αοικητους δε, τας θειας εννοιας, ας ουκ
εξον ανθρωπωι λαλησαι.

ΚΕΦΑΛ. Θʹ.
Ἡ σοφια ωικοδομησεν εαυτηι οικον, και υπηρεισε στυλους επτα. [ξοδ. φ. 42 β.]
Σοφια ων ο Υιος του Θεου, γενομενος ανθρωπος, αυτος εαυτωι κατεσκευασεν οικον, την
εκ Παρθενου σαρκα· στυλους επτα, πνευμα Θεου, πνευμα σοφιας και συνεσεως, πνευμα
βουλης και ισχυος, πνευμα γνωσεως και ευσεβειας, πνευμα φοβου Θεου, ως φησιν
Ἡσαΐας. Ἢ και οικον την Ἐκκλησιαν, στυλους δε τους αποστολους· η τον σοφον ανδρα
φησιν, οτι ασφαλης εστιν εαυτωι αυταρκης και μη προσδεομενος τινος, –Οικος της
σοφιας, η Ἐκκλησια· στυλοι, οι δοκουντες ειναι στυλοι. Ἔσφαξε τα εαυτης θυματα.
Θυματα τα θεια νοηματα, η τας ερμηνειας των Γραφων· κραμα δε, το συμμιγνυναι τηι
ιστοριαι την αναγωγην· ακρατα γαρ οντα τα θεια, χωρηθηναι ου δυναται· δια τουτο
λεπτομερως και ποικιλως τα δογματα και τας ερμηνειας διαιρουσα, τροφην τοις
μαθητευομενοις εργαζεται. –[ξοδ. φ. 33 α.] Ἐκερασεν εις κρατηρα τον οινον εαυτης.
Ἄκρατα γαρ οντα τα θεια, φωναις ανθρωπιναις εκερασεν, ο εστιν σοφιαι
ανθρωπων, ινα χωρησαι αυτην δυνηθωμεν. Τα θυματα, τους μακαριους προφητας, κατα
καιρον αναιρουμενους υπο των απιστων, καθως λεγει, οτι Ἕνεκα σου θανατουμεθα
ολην την ημεραν. [ξοδ. φ. 43 β.] Ἀπεστειλε τους εαυτης προφητας και αποστολους μετα
υψηλου κηρυγματος, τουτεστι μετα δογματων ουδεν ταπεινον εχοντων και
καταβεβλημενον, εκκαλουμενους παντα τα εθνη εις την γνωσιν του Θεου· υψηλον δε
φησι το, Εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων. [ξοδ. φ. 44 α.] Τοις ενδεεσι, τοις
μηπω κεκτημενοις την δυναμιν του αγιου Πνευματος· η τοις αρξαμενοις μεν, ατελεσι
δε. ∆ευτε, επιγνωτε την αληθη και ευθειαν οδον· και Πιετε οινον, και λαβετε Πνευμα
αγιον ως οινον. Ἀπολιπετε αφροσυνην, εκκλινατε τας οδους της αγνωσιας, και
επιγνωτε την αιωνιον ζωην· Φαγετε, ρωσθητε υπο των εμων λογων και μυστηριων.
∆ιδου σοφωι αφορμην. [ξοδ. φ. 45 α.] Ἄρα αφορμη ο ελεγχος, σωτηριον πραγμα και
χρησιμον· η την δια των ρηματων λεγει· ουτω γαρ υψωθησεται προς τας της αναγωγης
ακροτητας.
Γνωριζε δικαιωι, ητοι τωι ευγνωμονι γνωριζε τας της δικαιοσυνης οδους· και
προσθησει, αντι του αγαπησει σε, τα εξ απροσεξιας αμαρτηματα, δια του ελεγχου
διορθουμενος. Βουλη αγιων, συνεσις. Βουλη αγιων διακρινουσα τα πρακτεα και μη·
τοιαυτη γαρ η μετα συνεσεως βουλη. Πολυν ζησεις χρονον. Το πολυν αντι του απειρου
κειται· η μη ποτε αμφιβολιας ημας απαλλαττηι· τα γαρ ετη της ζωης ταυτης αιωνια. [ξοδ.
64.681 φ. 45 β.] Ὃς ου χρηται τηι του Θεου σοφιαι, ποιμαινει ανεμους, ανυποστατους
αρχας εαυτωι και των πραγματων και των Γραφων υποτιθεμενος. Ὁδους του εαυτου
αμπελωνος, την νομικην πολιτειαν φησιν, επι Χριστον οδηγουσαν· αμπελος γαρ ο
Ἰσραηλ. –[ξοδ. φ. 46 α.] ∆εον γεωργειν, ο δε τι ποιει; ∆ιαπορευεται δι' ερημου· ακαρπος
γαρ η φυσις του ψευδους.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Ειδες πως παρεστησε του ψευδους την φυσιν ακαρπον; ακανθας και τριβολους
μονους κεκτηται ο τουτωι επερειδομενος· ειη δ' αν και ανυδρος μεν, η μη εχουσα θειαν
διδασκαλιαν· διψωδης δε η μη ποτιμον βλυζουσα υδωρ του Πνευματος, ο ταις
καρποφορουσαις πηγαις διδοται παρα του Ἰησου· ακαρπια δε, κακια και αγνοια. Ἄρτων
κρυφιων ηδεως αψασθε. [ξοδ. φ. 46 β.] Και ποια ηδονη των κεκλεμμενων, εν οις φοβος,
κινδυνος, προσδοκια θανατου; καιπερ δε δοκουν ηδυ, ουχ ηδυ εστι· κατα το· Ἡδυνθη
αυτοις αρτος ψευδους, και μετα τουτο· Πλησθησεται το στομα αυτων ψηφιδος. Ἀλλ'
αποπηδησον. [ξοδ. φ. 47 α.] Ουκ ειπεν αναχωρησον, αλλ' αποπηδησον. Μακαριον μεν
ουν το αποπηδησαι· δευτερον δε το μη εγχρονισαι τοις φαυλοις νοημασιν, αλλα δια
μετανοιας παλινδρομησαι· ου γαρ εστιν αποθησαντα πυρ εν κολπωι, τα ιματια μη
κατακαυσαι· μητε τοις κακοις νοημασιν εγχρονισαντα, αδυνατον μη πυρι τωι αιωνιωι
παραδοθηναι· οθεν δηλον ως μακραν δει της κακιας εσκηνησθαι. [ιτα ξοδ.] Κρημνος
εστιν η αμαρτια· μακραν βαδιζε· ο γαρ πλησιον, καν εν ασφαλειαι ηι, τρεμει και δεδοικεν.
Ουτως γαρ διαβησηι υδωρ αλλοτριον. Ὕδωρ καλει την επιθυμιαν, δεικνυς οτι καθαπερ ο
φιλονεικων πιειν υδωρ απο τησδε της πηγης, εγκλημα εχει, το προκειμενον αρπαζων,
και το μετα αφθονιας ον, ουτω κανταυθα. Ἢ οτι ωσπερ παρα Θεωι εστι πηγη ζωης,
ουτως και παρα τωι διαβολωι πηγη θανατου· ει δε η του Θεου πηγη, αρετης και γνωσεως
εστι πηγη, η του διαβολου δηλονοτι κακιας και αγνωσιας εστι πηγη. Ὡσαυτως δε και επι
των ποταμων και φρεατων και υδατων και υετων νοητεον· το δε, προστεθηι ετη, τουτο
δηλοι, οτι συ ει κυριος του λαβειν.

ΚΕΦΑΛ. Ιʹ.
Ουκ ωφελησουσι θησαυροι ανομους. [ξοδ. φ. 47 β.] Τι ουν; ου πολλοι δια
χρηματων θανατον εφυγον; Ναι· αλλ' ουχι και την αμαρτιαν απεδυσαντο, πολλωι δε
χαλεπωτεραν θανατου ζωην εξωνησαντο· μη δε πεποιθοτες ωμεν επι χρημασιν, αλλ' επ'
αρετηι· η οτι επιγενομενη η δικαιοσυνη τοις προς θανατον αμαρτημασιν, ρυεται απο
θανατου· πως δε ουκ ωφελησουσιν, ανθ' ων εθησαυρισαν εν γηι, Ὅπου σης και βρωσις
αφανιζει, και οπου κλεπται διορυσσουσι και κλεπτουσιν; Ἡ δε δικαιοσυνη ου μονον
τους αυτην κτωμενους διασωζει, αλλα και πολλους εν αυτηι προς ζηλον εγειρει, και εκ
θανατου προς αθανασιαν αιωνιον παραπεμπει. 64.684 Ου λιμοκτονησει Κυριος ψυχην
δικαιου, ζωην δε ασεβων ανατρεψει. [ιβιδ.] Πως γαρ αν λιμωσσωσι, τον ζωης και
ουρανιον αρτον εχοντες; Οι δε ασεβεις, καν ευθηνιας απολαυσωσιν, ουδεν αυτοις εσται
πλεον. Ἢ και ουτως· ει η ζωη των ασεβων, η κακια εστι, ταυτην δε ανατρεψει ο Κυριος,
εσονται δηλονοτι ποτε οι ασεβεις ουκ ασεβεις· μετα γαρ ταυτην την ανατροπην, ο
Κυριος παραδωσει την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, ινα γενηται ο Θεος τα παντα εν
πασι.
Ψυχην δε δικαιαν γνωσεως και σοφιας και παντος αγαθου εφιεμενην ου
λιμοκτονησει ο Κυριος. Ευλογια Κυριου επι κεφαλην δικαιου· στομα δε ασεβων καλυψει
πενθος αωρον. [ξοδ. φ. 48 α.] Του μεν δικαιου το κεφαλαιον διασωζεται, στεφανουται· ο
δε ασεβης, επει και στομα εις προσθηκην αμαρτιων κατακεχρηται, και δι' αυτου
αμαρτανει, πενθει αωρωι καλυφθησεται. Ἢ ουτως· εν τωι ηγεμονικωι εννοειται ευλογια
και η συνεσις, ο δε λογος των ασεβων εν παραθεσει μεγαλου πενθους νικαι· η οτι ο λογος
αυτων, χειρων αωρου πενθους εστιν· η αντι του, και το στομα αυτων καλυφθησεται, ινα
το πληρεστατον της τιμωριας εμφαινηι. Ὄνομα δε ασεβων σβεννυται. [ιβιδ.] Ἐν μεσωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

γαρ φερομενου λογου περι δικαιου, ουτος μεν εγκωμιαζεται, και η μνημη αθανατιζεται·
του δε ασεβους ου μονον ο θανατος αωρος, αλλα και το ονομα αωροτερον σβεννυται.
Σοφος καρδιαι δεξεται εντολας· ο δε αστεγος χειλεσι σκολιαζων
υποσκελισθησεται. [ξοδ. φ. 48 β.] Σοφον καλει τον ειδοτα, και εκ φυσεως εχοντα τι· ος
και πεισθησεται νομωι· αστεγον δε χειλεσι, τον ασοφον, τον στομα αθυρωτον εχοντα,
τον παντα φθεγγομενον, τον μηδεν ειδοτα φυλασσειν· ος ουκ εμαθε το, ακηκοας λογον;
συναποθανετω σοι· η οτι ποτε μεν, τουτο λαλων, ποτε δε εκεινο, ο τοιουτος εμποδια
τιθησι τηι εαυτου ζωηι· εν οις υποσκελισθησεται, αντι του πεσειται. Ὃς πορευεται
απλους, πορευεται πεποιθως. [ιβιδ.] Και μην κακουργια δοκει πραγμα ασφαλες ειναι· η
δε αφελεια, ευεπηρεαστον ειναι· αλλα τουναντιον φησιν, οτι ο πορευομενος αδολως
θαῤρειτω· ο γαρ διαστρεφων τας οδους αυτου, καταφανης εσται· ου γαρ εστι λαθειν τον
κακουργον· η αντι του, ο μηδεν τωι πλησιον τεκταινομενος, ουδε παρ' ετερου επιβουλην
δεξεται· ο δε λαθραιως επιβουλευων, και εις προσωπον επαινων, ουτος γνωσθησεται, ει
και δοκει λανθανειν εως καιρου. Ειτα παραινει, οτι δει μετα παῤρησιας παντα ποιειν.
Αι πραξεις του δικαιου απο πηγης αενναου της ειπουσης· Ἐγω ειμι η ζωη,
ανελλιπως χορηγουνται· ο δε λαλων ασεβη, πεπαυσεται διαδεξαμενης κολασεως. Ὃς εκ
χειλεων προφερει σοφιαν, ραβδωι τυπτει ανδρα ακαρδιον. [ξοδ. φ. 49 α.] Ἵνα γαρ μη
λεγηις το αμυνασθαι 64.685 ηθελησεν, Ου λεγω, φησιν, οτι υβρισον, αλλ' ειπε τι σοφον,
και πληξεις τον εχθρον μαλλον, η ει ραβδον ειχες· επι τωι μεν μισουντι, ιδιον και
πληξαι· ως εαν θεληις, τουτο ποιησον· ου γαρ η υβρις πληττει, αλλ' η επιεικεια. Κτησις
πλουσιων, πολις οχυρα. Συντριβη δε ασεβων, πενια. [ιβιδ.] Ουκ επαρκει εαυτωι ο
πλουσιος· ει γαρ μη εν πολει ειη ασφαλει, σφαλερα εσται η κτησις αυτου· ειτα και την
πενιαν κακιζει· κατα δε διανοιαν, των κατα Θεον πλουτουντων οι μαθηται τυγχανουσιν
αῤραγεις· οι δε ασεβεις μηδεν εχοντες αξιον ακοης, ακροατας ουκ εχοντες πενονται· διο
και απολλυνται. Ὁδους ζωης, τας αγουσας επι την αρετην· παιδειαν δε ανεξελεγκτον,
την κακην της ψυχης πολιτειαν, ητις λανθανουσα πλανην ποιει. Παραπορευομενης
καταιγιδος αφανιζεται ασεβης· δικαιος δε εκκλινας, σωζεται εις αιωνα. [ξοδ. φ. 50 β.]
Ὅτι πειρασμου επερχομενου, αδεως αμαρτανει· ο δε δικαιος περιγενομενος του
πειρασμου, δι' υπομονης και ευχαριστιας, σωζεται εις τον αιωνα. Ὅρα πως ασφαλης η
δικαιοσυνη· ο μεν γαρ εκκλινας, ητοι μεταστραφεις, η στεῤρως υπομεινας, σωζεται· ο δε
καιτοι μη απλως επιουσης, αλλα παραπορευομενης ταραχης ητοι πειρασμων,
αφανιζεται· αδεως δε αμαρτανει, την δικαιοκρισιαν του Θεου μη ειδως. Φοβος Κυριου
προστιθησιν ημερας. Ἡμερας τας απο του της δικαιοσυνης ηλιου γινομενας· υπερ ων ο
∆αυιδ ευχεται· Μη αναγαγηις με εν ημισει ημερων μου· ων πληρης γεγονως Ἀβρααμ
εξελιπεν.

ΚΕΦΑΛ. ΙΑʹ.
Ζυγοι δολιοι βδελυγμα ενωπιον Κυριου. [ξοδ. φ. 51 α.] Ἀπροσπαθες γαρ ημιν
βουλεται ειναι το διακριτικον· και γαρ η ημετερα κρισις, ζυγος εστι των πραγματων. Ου
εαν εισελθηι υβρις, εκει και ατιμια. Ου περι των υβριζομενων, αλλα περι των
υβριζοντων φησι· δια τι; εκεινοι γαρ εισιν ητιμωμενοι· ουχ ο κακως ακουων, ουδε ο
πασχων, αλλ' ο ποιων· παντες γαρ εκεινον απελαυνουσιν, ατε κοινην οντα λυμην· η
υβριν λεγει την υπερηφανιαν· ο μεν γαρ υπερηφανος, ατιμος· ο δε ταπεινος, εντιμος και
σοφος. Τουτου γαρ πρωτου δειται η σοφια. Τελευτησαντος ανδρος δικαιου ουκ ολλυται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ελπις. [ξοδ. φ. 52 α.] Ἤλπιζε τα παιδια γενεσθαι καλα· ηλπιζε μεγαλων επιτευξασθαι· η
εις την αναστασιν ημας ο λογος παραπεμπει· η οτι εις τα εκγονα· η οτι παντων
απολαυσας, απολαυσεται και των μελλοντων· η οτι της δοξης και μετα θανατον
απολαυει. Ἀνηρ διγλωσσος, κ. τ. λ. 64.688 [ξοδ. φ. 52 β.] Τον δολερον φησιν ενταυθα,
τον ουκ αληθη· ος λεγων, ο μη εχει κατα ψυχην, της εκαστου διανοιας εν συνεδριωι
πειραν λαμβανει.
Ὁ δε πιστος πνοηι ητοι απο βαθους καρδιας, οικονομων τους λογους αυτου εν
κρισει, τα μεν προς το συμφερον λεγει, τα δε σιωπαι. Οι δε ανδρειοι ερειδονται πλουτωι.
[ξοδ. φ. 53 α.] Ουδε του πλουτου απαγει, ον μαλλον εχει ο ενεργης του οκνηρου· η και
νοητως· ο μη τωι πνευματι ζεων, αλλ' οκνηρος τηι σπουδηι, πλουτου πνευματικου
επιδεεται. Ὥσπερ ενωτιον εν ρινι υος, ουτως γυναικι αφρονι καλλος. [ξοδ. φ. 54 α.]
Τινος ουν ενεκεν εν τουτωι τωι ζωωι ηγαγε το παραδειγμα, και ουχ ετερον ελαβε ζωον;
Ὅτι καθαπερ η υς τουτωι μαλιστα τωι μερει του σωματος τον βορβορον ανακινουσα, τον
χρυσουν εκεινον διαφθειρει κοσμον, ουτω και η γυνη καταισχυνει την ευμορφιαν.
Τινος ουν ενεκεν γεγονε καλη; και ου λεγει τινος ενεκεν γεγονεν αφρων; Συγχωρει ο
Θεος και ταις ανοητοις γυναιξι γινεσθαι καλαις, ινα η φρονιμη και συνετη μη θαυμαζηι
το κτημα, αλλ' επαισθησεται του οντος καλου. Συνεχωρησε και τοις αφροσι γενεσθαι
πλουσιοις, ινα ο φρονιμος ειδηι το ενδεες, ινα μη περι ταυτα επτοημενος ηι, αλλ' εκεινο
διωκηι το και ταυτα ποιουν καλα. Εισιν οι τα ιδια σπειροντες, οι πλειονα ποιουσιν· εισι
δε οι συναγοντες τα αλλοτρια, οι ελαττουνται. [ιβιδ.] Ἴδοις σκορπισμον, προσοδου
υποθεσιν· και συναγωγην ελαττουμενην· ει δε εισι τινες, οις τουναντιον συμβαινει,
συμφημι, οτι ουκ επι παντων τουτο συμβαινει· ωστε μη αναγκαστην ειναι την αρετην.
Ει γαρ εποιησε παντας τους πλεονεκτουντας πενητας, και παντας τους ελεημονας
πλουσιους, ως αναγκης ουσης, παντες επετρεχον· αλλ' ουτε το παν εποιησεν, ινα μη
αναγκη ηι· ουτε το παν ειασεν, ινα μη πολεμους εγειρηι. Ὁ συνεχων σιτον, υπολιποιτο
αυτον τοις εθνεσιν. [ξοδ. φ. 54 β.] Θελων δειξαι το του πραγματος δεινον, και αραι
κεχρηται· οιον μη αποναιτο αυτου, αλλα πολεμιοις απολιποιτο· ουτω και Παυλος·
Ὄφελον, και αποκοψονται οι αναστατουντες υμας· και οι Ἰουδαιοι σιτον εχοντες την
παλαιαν Γραφην και συνεχοντες αυτην, υπελιποντο αυτην ημιν τοις εθνεσιν· ηρται γαρ
απ' αυτων η βασιλεια. Ἢ την κοινην τροφην λεγει· ει δε εικοτως λιμον πραγματευηι και
εμπορευηι, και τον μεν Θεον παρακαλεις ποιησαι ευετηριαν, αυτος δε λιμον
κατασκευαζεις, ουδεν τουτου πονηροτερον.
Ὁ τιμιουλκων γαρ σιτον δημοκαταρατος. Ἐνταυθα ουχι αναιρεσις, αλλα αρα·
τουτεστιν απολιποιτο τοις πολεμιοις. Ουτος ανατελει. [ξοδ. φ. 55 α.] Ἢ οτι φως γινεται·
οιον, εκεινος μεν αποθανειται, μη καρπωσαμενος τι των αυτου· 64.689 ο δε, φως εσται,
σπειρων εν τωι νυν αιωνι, ελπιδι του μελλοντος· η το ανατελει, αντι του βλαστησει· ει δε
εκεινος, πολλωι μαλλον τα γεννηματα αυτου. Ἐκ καρπου δικαιοσυνης φυεται δενδρον
ζωης· αφαιρουνται δε αωροι ψυχαι παρανομων. [ιβιδ.] Καρπος δικαιοσυνης, το τελος
της αρετης, εξ ου φυεται δενδρον ζωης· αωροι δε ου τηι ηλικιαι, αλλα τηι εργασιαι, μη
εχοντες καρπον ωριμον· ου πολλακις ταυτα γινεται· δια τι, ο μεν προς γηρας λιπαρον
απηντησεν, ο δε εν προθυροις ανηρπασθη της ζωης; Μαθωμεν την αιτιαν, και μη
απορωμεν. Τι ουν; οτι το εναντιον συμβαινει, ινα μη αναγκαστη η αρετη ηι. Ει ο μεν
δικαιος μολις σωζεται, ο ασεβης και αμαρτωλος που φανειται; [ξοδ. φ. 55 β.]
Προσεχε οτι μακρος ο βιος, πολυ το μονιμον της ζωης, πολλαι αι επιβουλαι· ου
γαρ δη τουτο φησιν, οτι μετα το κατορθωσαι· πλην ει και τουτο λεγηι, καλως λεγει· ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

γαρ εξετασις γενηται των εις ημας του Θεου και των ημετερων, τις ενωπιον αυτου
δικαιωθησεται, καν αυτου του ηλιου καθαρωτερος τις ηι; Ειη δ' αν δικαιος μεν, ο
πρακτικος· ασεβης δε, ο Θεον μισων· αμαρτωλος, ο περι τας πραξεις πονηρος.

ΚΕΦΑΛ. ΙΒʹ.
Ὁ αγαπων παιδειαν, αγαπαι αισθησιν, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 55 β.] Ὁ την ηθικην
παιδευσιν αγαπων, γνωσεως εστιν εραστης της γυμναζουσης τα αισθητηρια προς
διακρισιν καλου και κακου· ο δε αποστρεφομενος την επιγνωσιν, δια παντος αγνοειν
βουλομενος, αφραινει. Ὥσπερ γαρ ο μη θελων θεραπευθηναι, νοσωδης γινεται, ουτω
και ουτος αφρων. Κρεισσων ο ευρων χαριν παρα Κυριωι· ανηρ δε παρανομος
παρασιωπηθησεται. [ξοδ. φ. 56 α.] Το, κρεισσων, ου συγκριτικον, αλλ' αντι του αγαθος
εστι· τις γαρ προς τον παρανομον συγκρισις, του παρα Κυριωι χαριν ευρισκοντος; Το δε
παρασιωπηθησεται, αντι του ουδε λογου αξιωθησεται, παρα τωι Κυριωι δηλονοτι. Ου
κατορθωσει ανθρωπος εξ ανομου. Ὅρα πως ποτε μεν απο της του Θεου ψηφου, ποτε δε
απο της των ανθρωπων πραγματων εναγει· εξ ανομου ουδεν κατορθωσει· εν ανομιαι
παντα διεστραμμενα. Γυνη ανδρεια, στεφανος τωι ανδρι αυτης, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 56 α.]
Συνεχως λεγει και τα καλα και τα εναντια κεισθαι εν ταις γυναιξιν, επειδη
διηνεκους ιατρειας δειται. Μελλων ουν αγεσθαι γυναικα, μη βιου κοινωνον ζητει
μονον, αλλα και αρετης· ουκ εστι γαρ γυναικος διεφθαρμενης, τον ανδρα μη
συναπολλυσθαι· ωστε αρετην ζητει, μη χρηματα· η μεν καλη, στεφανος δοξης γενησεται
ανδρικη ουσα· η δε φαυλη παραπλησιως σκωληκι εν αυτηι καθημενη τηι καρδιαι, ηρεμα
και κατα μικρον διαφθειρει· και το του δεινου χαλεπωτερον, ουδε ορωμενη τοις εξωθεν,
αλλ' ενδον τον ιον εναφιησι, και δαπαναι την αθλιαν ψυχην. Ἢ και αλλως· η μεν αρετη
τον εαυτης κοσμει η δ' αυ κακια, τον κακον εφυβριστον ετι ποιει. 64.692 Λογισμοι
δικαιων κριματα· κεκριμενοι γαρ εισι και απλοι· η οτι παντοτε Θεου κριματα και
εντολας μελετωσιν οι δικαιοι· η κριματα εργαζονται κατα νουν παντοτε· καθηται γαρ
κριτης ο νους ημων, κρινων εκαστην αρετην μετα της αντιδιατιθεμενης αυτωι κακιας·
και την μεν καταδικαζει, την δε δικαιοι. Κρεισσων ανηρ εν ατιμιαι δουλευων εαυτωι.
[ξοδ. φ. 57 α.]
Ἐπειδη πολλοι την εργασιαν ουχ ως επιπονον φευγουσι μονον, αλλα και ως
αισχραν, πρωτον μεν επεισεν αυτους προς τον μυρμηκα τους ανθρωπους οραιν, νυν δε
και ταυτην αναιρει την υποψιαν· τι λεγεις; ατιμια το πραγμα εστιν; και ποσωι βελτιον,
ατιμιαν η λιμον υπομενειν; δια τι γαρ ατιμια; μη ετερωι δουλευεις, ουχι σεαυτωι; καν
μυριοις δουλευηις, ουκ εκεινοις δουλευεις αλλα σεαυτωι· ει μη γαρ σεαυτον απαλλαξαι
εσκοπεις λιμου [ιτα ξοδ.], ουδ' αν εποιησω λογον εκεινων· ωστε συ καρπουσαι το κερδος
της δουλειας· ουκουν εαυτωι δουλευεις. Ουχ οραις τους στρατιωτας; εκαστος τουτων
εαυτωι δουλευει· και ο χειροτεχνης. Μη τοινυν αγανακτει· συ σαυτου δεσποτης ει, και
ουχ ετερος τις. Ουχ οραις τους πενητας ουδενι δουλευοντας; αρα κακεινοι εαυτοις
δουλευουσι· ποια δε τιμη, οταν αρτου προσδεονται; ∆ικαιος οικτειρει ψυχας κτηνων
αυτου. Φιλανθρωπιας γυμνασιον γαρ, το εν τοις αλογοις εθιζεσθαι την προς τον
ομοφυλον συμπαθειαν· ο γαρ ελεων ταυτα, πολλωι πλεον αδελφον· αλλως δε κτηνους
δικην, και οι την φυσιν νωθροτεροι· ους οικτειρων, διδασκει και ωφελει· δικαιοσυνη δε
ματαια εστι, το περι τα μηδεν ωφελουντα πτοησθαι.
–Τι λεγεις; ο δικαιος οικτειρει ψυχας κτηνων αυτου; Ναι· και γε ενταυθα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

πολλην χρη την φιλανθρωπιαν επιδεικνυσθαι, ινα εγγυμναζωμεθα προς τον ομοφυλον·
επει ουχ απλως εκελευσεν ο Θεος, και τα καταπιπτοντα συνδιεγειρειν, και τα
πεπλανημενα υποστρεφειν, και τον βουν μη φιμουν· πασης δε φειδους ημας ειναι
βουλεται τοις αλογοις· πρωτον μεν, δι' ημας αυτους· δευτερον δε, ινα και επι τας
σωματικας ημιν υπηρεσιας αρκηι· ομως το αυτο και φιλανθρωπιας γυμνασιον και
θεραπειας· ο γαρ το αλλοτριον ελεων, πολλωι μαλλον το οικειον; ο τον διακονουμενον,
πολλωι μαλλον τον αδελφον. Ἀλλ' εκεινο σοι χρειαν την απο της διακονιας παρεχει,
ουτος δε ποιαν; πολλωι μειζονα, την απο Θεου. Ὁραις δουλειαν οιαν δουλευομεν τοις
κτηνεσι, και ουχ ηγουμεθα ατιμιαν; ου γαρ εκεινοις δουλευομεν, αλλ' εαυτοις. Ὁ
εργαζομενος την εαυτου γην, εμπλησθησεται αρτων· οι δε διωκοντες ματαια, ενδεεις
φρενων. [ξοδ. φ. 57 β.]
Προς γεωργικον και φιλοσοφον προτρεπεται βιον, και την μετα δικαιοσυνης
εργασιαν· η γαρ αργια την κακιαν εισηνεγκεν· αποδιωκειν δε ματαια εστι, το περι τα
μηδεν ονουντα διεπτοησθαι. Τι γαρ, φησιν, ει αργος μεν ης, τα δε καλως συλλεγομενα
κακως εκφορεις, μεθυων η γα 64.693 στριζομενος; Ουκ ειπεν, Ἐργαζου και πλεονεκτει·
καλον η εργασια η μετα δικαιοσυνης. Ἀπο καρπου στοματος ψυχη ανδρος πλησθησεται
αγαθων. [ξοδ. φ. 58 α.] Μη νομισηις εν τοις εργοις ειναι μονον την αρετην, και εν λογοις
το πλεον εστιν· απο γαρ καρπου διανοιας αγαθης, λογος αγαθος· λογου δε αγαθου
καρπος, πραξις αρετης, αγαθων εμποιητικη· ο λογος της ανδρειας ψυχης εις αρετην
αγων αγαθος, και αγαθων εμποιητικος. Ὁδοι αφρονων ορθαι ενωπιον αυτων. Ὃ λεγει,
τοιουτον εστιν· οτι ο μωρος νομιζεται αληπτος ειναι· δυο κακα, και το μωρος ειναι, και
το αμαρτανοντα μη νομιζειν αμαρτανειν· ωσπερ γαρ ο διεστραμμενος νομιζει ορθα
βλεπειν, και ο τας αισθησεις βλαβεις νομιζει σωφρονειν· ουτω τουτο πρωτον τιμωριας
τεκμηριον, το και την αισθησιν ανηιρησθαι· δια τουτο ουδε συμβουλιας δεχεται.
Εισακουει συμβουλιας σοφος. Τουτεστιν ο σοφιας αρξαμενος· ωστε τουτο, ο νομιζεις
φρονησεως ειναι το μηδενος ακουειν, μωριας εστιν· ο δε νομιζεις μωριαν ειναι, τουτο
σοφιας, το δεισθαι ετερου. Ἄφρων αυθημερον εξαγγελλει οργην εαυτου, κρυπτει δε την
εαυτου ατιμιαν ανηρ πανουργος. [ξοδ. φ. 58 α.] Τουτεστιν ο μικροψυχος και κουφος,
ακαρτερητος εστιν, ου φερει τον θυμον, φανεροι την οργην αυτου ευθεως εκ
μικροψυχιας· ο δε φρονιμος καν οργιλος ηι, συγκαλυπτει εν εαυτωι την οργην· η γαρ
ατιμια την οργην δηλοι· Γλωσσαν εχει αδικον. [ξοδ. φ. 58 β.] Ὁραις και εκει γλωσσαν και
ενταυθα· αλλ' ουκ ισα τα απ' αυτης· αλλ' εκει μεν φαρμακα, ενταυθα δε τραυματα· τι
τουτου γενοιτ' αν εναντιωτερον; Ὁραις μη εν φυσει το κακον, οποταν η χρησις εφ'
εκατερα φανερα ηι; Ουκ αρεσει τωι δικαιωι ουδεν αδικον. [ξοδ. φ. 59 α.] Ὥσπερ δε ουκ
αρεσκει τωι δικαιωι ουδεν αδικον, ουτως ουδε τωι αδικωι το δικαιον· ουκ αρα παρα την
φυσιν των πραγματων μονον, αλλα και παρα την κρισιν των δικαιουμενων τα κακα· μη
μοι λεγε, οτι ο δεινα εσκανδαλισθη, ο δεινα απιστει· παρα γαρ αυτων ταυτα παντα, ου
παρα των πραγματων· ωσπερ γαρ, καν φανηι ο ηλιος, και ουτως ουδεν πλεον τωι
νοσουντι τας οψεις, ουτως καν φανερα αληθεια ηι, κερδος ουδεν τωι την ψυχην
διεστραμμενωι. Ἀνηρ συνετος θρονος αισθησεως. [ιβιδ.] Πασα γαρ η αισθησις αυτου δια
την συνεσιν αυτου εν αυτωι αναπαυεται· τουτεστιν αναπαυσις, καθεδρα, εναναπαυεται
αυτωι, ουκ αναχωρει, εμβασιλευει δε αυτωι· η οτι κεφαλαιον εστι και βασιλεια της
αισθησεως η συνεσις· η εκ του εναντιου, ο παντα συνιεις, κληθειη αν θρονος αισθησεως·
ωσπερ εκ του εναντιου θρονος ανομιας λεγεται· αραις δε συναντωσιν οι αφρονες· την
γαρ υπο καταραν ουσαν βαδιζουσιν οδον. Χειρ εκλεκτων κρατησει ευχερως. [ιβιδ.]
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

Ἐπει ουδεν ευπορωτερον αρετης, ουδεν δυνατωτερον, ουδεν ευμηχανεστερον.
Ἢ χειρα την 64.696 πραξιν λεγει των αγιων, οι κατεξουσιαζουσι του κοσμου· οι δε μη
αγαθοι ανδρες αιχμαλωτισθησονται υπο δαιμονων. Φοβερος λογος καρδιαν ταρασσει
ανδρος δικαιου. Ἀγγελια δε αγαθη ευφραινει αυτον. [ιβιδ.] Ταρασσει μεν ο περι των εν
νομωι κολασεων λογος· περι δε των εν Ευαγγελιοις επαγγελιων ακουων ευφραινεται.
Ὅρα προς εκατερα χρησιμον· καν αγαθον τι περι των πελας ακουσηι, ου βασκαινει, αλλα
συγχαιρει· καν πονηρον τι περι εαυτου καταστελλεται, ταξιν εχει και η οδυνη αυτου και
η χαρα· επι δε των ασεβων, τουναντιον· ενθα μεν γαρ οδυνασθαι χρη επι τοις φοβεροις
λογοις, καταφρονουσιν· ενθα δε χαιρειν επι τοις αγαθοις, τηκονται, εναντια πασχοντες
παθη. Ουκ επιτευξεται δολιος θηρας. [ξοδ. φ. 59 β.] Ἐπει θηρευτης εστι και αλιευτης
ημων ο λογισμος, ο ουν δολιος ων ουκ επιτυγχανει της θηρας των εναντιων λογισμων,
αλλ' αυτος θηρευεται υπ' αυτων.

ΚΕΦΑΛ. ΙΓʹ.
Ὃς φυλασσει το εαυτου στομα, τηρει την εαυτου ψυχην. [ξοδ. φ. 59 β.] Ὅρα
πρωτους ημας καρπουμενους τα καλα, και την βλαβην αυθις περιτρεπομενην εις ημας·
φυλασσει μεν γαρ ος οιδε λεγειν το· Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι μου· προπετευεται
δε χειλεσιν, ο μη νοων, α λεγει, μηδε περι τινων διαβεβαιουται. [ιβιδ.] Ἐν επιθυμιαις
εστι πας αεργος. Ὁ γαρ τοιουτος, καν πανυ ευπορος ηι, διαφθειρει τηι αργιαι τον πλουτον·
η παρ' οσον το εργον παρασχολει την διανοιαν των περισσων επιθυμιων· οι δε
επιμελουμενοι των οντων, και τα ουκ οντα τοις ουσιν προσηυξησαν. Εισιν οι
πλουτιζουσιν εαυτους, μηδεν εχοντες, και εισιν οι ταπεινουντες εαυτους εν πολλωι
πλουτωι. Ἄρα ουτε πλουτος, αλαζονιας υποθεσις· ουτε πενια, ταπεινοφροσυνης· η
πλουτιζουσιν οι δοκησισοφοι. Λυτρον ανδρος ψυχης ο ιδιος πλουτος. [ξοδ. φ. 60 α.]
Τι λεγεις; τι ποιεις, ουτως επαιρων τα χρηματα; Πρωτον μεν ουχ απλως απαντα
τον πλουτον εφησεν, αλλα τον ιδιον τον εκ δικαιων πονων· ουκ ουν πονηρον η
πτωχεια· η τουτο φησιν, οτι τωι πτωχωι ισως ουδε απειλησαι τις αν ελοιτο· τον γαρ ουκ
εχοντα, ποθεν αν τις φοβησειεν; Ὥστε απραγμων ουτος ο βιος εστιν· η πλουτον ιδιον
την δικαιοσυνην φησι, ητις ρυεται εκ θανατου· ουχ υφισταται δε απειλην, ητοι την περι
κολασεως προαναφωνησιν, ο πτωχευων ταις αρεταις. Κρεισσων ο εναρχομενος βοηθειν
του εξαγγελλομενου και εις ελπιδας αγοντος. [ξοδ. φ. 60 β.] Παιδευει πανταχου μη
προπετεις ειναι ρημασι, και μητε Θεωι απλως επαγγελλεσθαι μητε ανθρωποις, αλλα δι'
εργων τουτο ποιειν, και 64.697 μη ρημασι διαλυεσθαι· η οτι, Ταχυ αρχου αρετης, και μη
μελλε· καλον γαρ εναρχεσθαι αγαθης πραξεως, και μη ελπιδοσκοπειν. Ὁ φοβουμενος
εντολην, ουτος υγιαινει. [ξοδ. φ. 61 α.] Ὡς ο φοβουμενος τον Θεον ποιει το θελημα
αυτου, ουτως ο φοβουμενος εντολην τηρει αυτην· ο δε καταφρονων του Θεου,
καταφρονει των εντολων αυτου· υγιαινει δε ψυχη τηρουσα την εντολην την θειαν.
Βασιλευς θρασυς εμπεσειται εις κακα· αγγελος δε σοφος ρυσεται αυτον. [ξοδ. φ. 61 α.]
Ὁραις οσον κακον η θρασυτης, οτι ουδε βασιλεα ωφελει; και τοι παρα τινος εκεινος
πεισεται δεινον, ο παντας εχων υφ' εαυτωι; ιδε και οσον αγαθον το εναντιον· ρυσεται
γαρ, φησιν, αυτον ο σοφος τις αγγελλων και συμβουλευων· ηγουν αυτος εαυτον
ρυσεται, σοφα τοις αντιπαλοις αγγελλων και πρεσβευομενος· αγγελος δε σοφος,
τουτεστιν ο σοφα συμβουλευων αυτωι. Ὁ συμπορευομενος σοφοις, σοφος εσται. [ξοδ. φ.
61 β.]
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

Ου μικρον αρα η συνδιατριβη η μετα των τοιουτων· ουχ απλως δε το κοινωνειν
πορειας· ταχα και τουτο ωφελει· αναγκη γαρ πολλα μαθειν και εκ τουτου· ουκ ειπε γαρ,
ο συνων, η ο συγγινομενος επι πλειστον, αλλα και ο μονης βαδισεως κοινωνησας
μεγαλα καρπωσεται, φησιν· ει γαρ στολισμος ανδρος, και γελως οδοντων αναγγελλει τα
περι αυτου, πολλωι μαλλον βαδισις μικρα, και ωστε συνεχως τουτο γινεσθαι· επι δε των
αγνωμονων τουναντιον. Ἁμαρτανοντας καταδιωξεται κακα. [ιβιδ.] Το καταδιωξεται, το
ταχυ της αντιδοσεως παριστησιν, ως μηδε αναβαλλεσθαι· κακα δε, τα κακωτικα, α ως
βραδυτερα καταδιωκει τους αμαρτανοντας· τα δε αγαθα ως ταχυτερα καταληψεται τους
δικαιους· Ἀγαθος ανηρ κληρονομησει υιους υιων. [ξοδ. φ. 62 α.] Το κληρονομησει, ου
τουτο φησι, το παιδας κληρονομειν· τουτο γαρ εσχατον αρα, αλλα τουναντιον οτι
παραπεμψει τον πλουτον τοις εξ αυτου, και καταλειψει προς διαδοχην· ο δε των ασεβων
ουχι τοις τεκνοις, αλλα τοις δυναμενοις χρησθαι καλως παραπεμπεται· η ουτως· ο νους
πατηρ, αγαθους γεννων λογισμους· ουτοι δε πραγματων ομοιων γεννητικοι. Ὃς
φειδεται της εαυτου βακτηριας, μισει τον εαυτου υιον. [ιβιδ.] Τουτο προς τους
φιλοτεκνους ειναι δοκουντας, ουκ οντας δε· ωστε ου το μη φειδεσθαι, αλλα το
φειδεσθαι μισειν εστιν· ου το τυχον γαρ κτημα τα παιδια, ων και της σωτηριας εσμεν
υπευθυνοι· μη τεκνα· ψιλος γαρ λογος ουκ επιτιμησις· ουχι ο Ἡλει χαλεπωτατην
δεδωκε δικην ταυτης ενεκεν της προφασεως; Ὁ δε αγαπων, επιμελως παιδευει. Ουχ
απλως, αλλ' επιμελως· επειδη γαρ η φυσις κελευει φειδεσθαι, το αμετρον αναιρει· ου
γαρ δια τουτο εντεθεικε σοι την φιλοστοργιαν, ινα βλαπτηις τους φιλουμενους, αλλ' ινα
αυτων φροντιζηις· περιελε τοινυν το φιλτρον το ακαιρον. «∆ικαιος εσθιων εμπιπλαι την
ψυχην αυτου. [ξοδ. φ. 62 β.]
Και μεν οι προφηται φασιν· Ἐφυτευσας αυτους, και ερριζω 64.700 θησαν, αλλ' ου
διαπαντος ουδε διηνεκως· πολλη γαρ των ασεβων η καταπτωσις. Πως δε ου παντες
κολαζονται, ουδε παντες τιμωνται; ινα δι' εαυτην ηι η αρετη· η ο λογοις τρεφομενος
θειοις, εμπιπλαται ων οι ασεβεις εν ενδειαι.

ΚΕΦΑΛ. Ι∆ʹ.
Σοφαι γυναικες ωικοδομησαν οικους. [ξοδ. φ. 62 β.] Ἡ Ἐκκλησια δια της
υπομονης και ελπιδος του Χριστου ανωικοδομησεν εαυτηι οικον, τουτεστιν, ανηγειρε και
ανωρθωσε τηι διδαχηι και πιστει τους προσιοντας αυτηι. Ἡ δε αφρων κατεστρεψε ταις
χερσιν αυτης· οπερ εστιν, η αιρεσις παραιτιος εαυτηι θανατου αιωνιου γεγενημενη. Ὁ
πορευομενος ορθως, φοβειται τον Κυριον. Ουχι ο φοβος απλως ποιει μονον το ορθως
πορευεσθαι, αλλα και το φοβεισθαι τον Θεον· ως γαρ ασεβης εις βαθος κακων εμπεσων
καταφρονει, ουτως ο ευσεβης φοβειται· ωστε και κατα τουτο ο εναρετος βιος, καλος· οτι
και ο φοβος προστιθεμενος ευλαβεστερους ποιει. Ἐκ στοματος αφρονων, βακτηρια
υβρεως. [ιβιδ.]
Και μην συ προ τουτου ελεγες· Ὃς εκ χειλεων προφερει σοφιαν, ραβδωι τυπτει
ανδρα ακαρδιον· πως ενταυθα το αυτο διδως τωι ανοητωι; ουκ ισως, φησι· και γαρ και
τουτο βακτηρια· αλλα τουτο μεν, υβρεως· εκεινο δε, επιεικειας· το μεν, ποιει την υβριν·
το δε, διορθοι· ουτως εισιν επαχθεις, ως αυτοι οι πληττοντες· ενεστι μεν γαρ και υβρισαι
και ελεγξαι, αλλα μετα σοφιας· το δε μετα ταυτης γινομενον, ουτε αηδες, ουτε
φορτικον, ουτε βαρυ· καν μεν επαινηι ο ανοητος, υβρεως χειρον· καν υβριζηι ο συνετος,
επαινων ισον· τουτο και τις σοφος φησι· Καν επαινων μεγαληι τηι φωνηι τουτο ποιηι, ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ονειδος ειναι δεξαι το λεγομενον. Ου μη εισι βοες, φατναι καθαραι, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 63 α.]
Ἐμοι τουτο δοκει λεγειν, οτι αργος μυριαν υπομενει ζημιαν και πενιαν· η ει μη τουτο·
οτι ουκ εστι, μη προσεμενον τι καρπωσασθαι, οτι δει βοων φειδεσθαι· οτι χρη
οικονομικον ειναι· οτι πολλην προνοιαν εχειν γεωργιας. Ἢ ουτως· ου μη εισιν οι
διδασκοντες, τα δοχεια των διδασκαλων κενα· η ισχυς δε του διδασκοντος δεικνυται
ενθα πολλα τα γεννηματα. Ζητησεις σοφιαν παρα κακοις, και ουχ ευρησεις. [ιβιδ.] Ου
συμπλεκεται γαρ τηι κακιαι η σοφια. Οικιαι παρανομων οφειλησουσι καθαρισμον. Ἐπι
ψαμμου γαρ εχουσαι τον θεμελιον, οφειλουσι καθαρισμον, ινα καθαροι γενομενοι ιδωσι
τον Θεον· οι δε ακουοντες τους Ἰησου λογους και ποιουντες αυτους, οικοδομουσι την
εαυτων οικιαν επι την πετραν. Ἄκακος πιστευει παντι λογωι. [ξοδ. φ. 64 α.]
Ὁ επιπολαιως την ακοην, αδιακριτος· ανοιας γαρ το παντι πιστευειν απλως· ο δε
φρονιμος, καν εκ πρωτης πεισθηι φαντασιας, μεταγινω 64.701 σκει και επιλογιζεται.
Ὀλισθησουσι κακοι εναντι αγαθων. [ξοδ. φ. 64 β.] Ἀδυνατος γαρ ουσα συνυπαρχειν, ως
εναντια τηι κακιαι η αρετη, εν τωι παρειναι, ταυτηι πεσειται. Και ασεβεις θεραπευσουσι
θυρας δικαιων· ασεβεις δε μετανοουντες, επι θυρας ιασιν αγαθων· θεραπευει δε νυν, ου
το ιασθαι, το δε δουλευειν ως διδασκαλοις ληπτεον. Στεφανος σοφων, πλουτος αυτων.
[ξοδ. φ. 65 α.] Τι λεγεις; Πλουτος η δοξα σοφων; Ναι, φησιν· ουχ οτι αυτοις ουτος
προστιθησι δοξαν, αλλ' οτι δυνατοι εις δεον αυτωι χρησασθαι, και μηδεν απ' αυτου
καρπωσασθαι κακον· διο και τις φησιν· Ἵνα τι υπηρξε χρηματα αφρονι; Κτησασθαι γαρ
σοφιαν ασυνετος ου δυνησεται. Προσταγμα Κυριου, πηγη ζωης. [ιβιδ.] Πηγη ουσα
ουδεποτε διαλιμπανει, αλλ' αει αναβλυζει την τε παρουσαν ζωην και την μελλουσαν·
και εν τωι χορηγειν αγαθα, κακων αποτρεπει. Ἐν πολλωι εθνει δοξα βασιλεως· εν δε
εκλειψει λαου, συντριβη δυναστου. [ξοδ. φ. 65 β] Ὁ μεν βασιλευς εν ετεροις εχει την
ισχυν και την δοξαν· ο δε τον Θεον φοβουμενος, εν εαυτωι· δοκει δε μοι δια τουτων
παραινειν τοις τε αρχουσι και αρχομενοις, εικειν αλληλοις· οιον ως (εν) εκεινοις εχων
την ισχυν, ουτως διακεισο. Μακροθυμος ανηρ, πολυς εν φρονησει· ο δε ολιγοψυχος
ισχυρως αφρων. [ιβιδ.]
Ὅρα εν εκατερωι την επιτασιν· πολυς, και ισχυρως· ουδεν γαρ ουτως ανοιας
τεκμηριον, ως η ολιγοψυχια· και ουδεν ουτως φρονησεως εντελους, ως η μακροθυμια·
πως αν τις μακροθυμησηι, η τωι σφοδρα ακριβως εξεταζειν παντα; Ὁ πραΰθυμος ανηρ
ιαται το θυμικον της καρδιας παθος· κρατησας γαρ της οργης και του θυμου, αυτην
ταραττομενην υπ' αυτου ιαται· σης δε οστεων η συνετη νοησις εις τας της ψυχης
δυναμεις εισδυνουσα, ανατεμνει αυτας και τρεφεσθαι βουλεται. Ὁ συκοφαντων πενητα,
παροξυνει τον ποιησαντα αυτον. [ξοδ. φ. 65 β.] ∆υο αμαρτιαι ενταυθα, και συκοφαντιαι,
και κατα πενητος· δια τι δε παροξυνει τον ποιησαντα αυτον; Ὅτι αυτος αυτον εποιησε
πενητα, και ευχειρωτον τηι γλωττηι τηι σηι του συκοφαντου. Ὁ δε τιμων αυτον, ελεει
πτωχον. Και μην ει αυτος αυτον εποιησε, τινος ενεκεν ελεεισθαι χρη; Και γαρ ηκουσα
πολλων τουτο λεγοντων· Τινος ενεκεν ελεησαι πενητα δει; ει εφιλει αυτον ο Θεος, ουκ
αν αυτον πενητα εποιησε. Μεχρι τινος παιζομεν εις την σωτηριαν την ημετεραν; μεχρι
τινος γελωμεν, εφ' οις τρεμειν εχρην και δεδοικεναι και φριττειν τον μιαρον τον
μυριων γεμοντα κακων· τινα εφιλει; Τον Λαζαρον, η τον πλουσιον;
Ταυτα ημας απολωλεν, οτι εις αστεια διαλυομεθα. Ὁ πεποιθως, τουτεστιν ο
καθαρος και θαῤρων τωι Θεωι, τηι εαυτου δε οσιοτητι δικαιος· παρ' οσον ουδεις ταις
ετερου πραξεσι σωζεται η απολλυται. Ἐν καρδιαι αγαθου αναπαυεται σοφια, κ. τ. λ.
64.704 [ξοδ. φ. 66 α.] Τουτεστι ριζωθησεται, βαθυνθησεται, φυλαχθησεται ως εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ασφαλεστατωι χωριωι· ου διαγινωσκεται δε σοφια εν αφροσιν, επει ου κατοικησει εν
σωματι αμαρτιας καταχρεωι. ∆εκτος βασιλει υπηρετης νοημων. Παλιν απο των
ανθρωπινων αυτους εναγει, και απαγει αργιας· και γαρ και βασιλευς ουδεν ετερον ζητει,
αλλ' ευνοιαν· η οτι τυγχανει αποδοχης ο υπηρετων μετα λογισμου. Τηι δε εαυτου
ευστροφιαι αφαιρειται ατιμιαν. Καν τι παριδηι την εντευθεν ατιμιαν, διορθουται συνεσει.

ΚΕΦΑΛ. ΙΕʹ.
Ὀργη απολλυσι και φρονιμους· αποκρισις υποπιπτουσα αποστρεφει θυμον·
λογος δε λυπηρος εγειρει οργας. [ξοδ. φ. 65 α.] Ἄρα παρ' ημιν το παν, το και εγειρειν και
κατευναζειν· ουκ αρα ο οργιζομενος Κυριος, αλλ' ημεις, του εκεινον οργιζεσθαι, η μη,
παρασκευαζοντες· ει δε φρονιμους [οργη] απολλυσι, ποσωι μαλλον περι ων ειρηται,
Ἄφρονα αναιρει οργη; ο δη συμβαινει και τον φρονιμον εξ απροσεξιας παθειν.
Ὑποπιπτουσα δε [αποκρισις] αποστρεφει θυμον, ηγουν η του αποκρινομενου
καταστασις, ταπεινη φαινομενη, και τραχυ μηδεν εχουσα.
Ἴασις γλωσσης, δενδρον ζωης. Ἰαται δε γλωσσα μη αμαρτανουσα λογωι· νοσος
γαρ γλωττης, η δι' αυτης αμαρτια· Πνευματος δε του αγιου δηλονοτι πλησθησεται ο
συντηρων ταυτην και μη αμαρτανων εν γλωσσηι. Χειλη σοφων δεδεται αισθησει·
καρδιαι δε αφρονων ουκ ασφαλεις. [ξοδ. φ. 66 β.] Ὅρα τουτους μεν και εξωθεν
ασφαλεις απο γλωσσης και λελογισμενους, εκεινους δε, ουδε ενδον· απο γαρ καρδιας
διεφθαρται. Ἢ οτι κινουσιν οι φαυλοι εις το λεγειν την γλωτταν, της των λεγομενων
αναισθητουντες δυναμεως· σοφοι δε δια την αισθησιν τα χειλη δεσμουσιν.
Οι μισουντες ελεγχους, τελευτωσιν αισχρως. [ιβιδ.] Ἢ τωι επιτιμασθαι, η τωι
εχειν λογων αποδειξιν· σοφισταις γαρ περιπεσοντες, ουδεν λεγειν δυνησονται· η και τας
εντολας ελεγχους ειπεν· αυται γαρ ημας ελεγχουσιν αμαρτανοντας. Ἅδης και απωλεια
φανερα παρα τωι Κυριωι, πως ουχι και αι καρδιαι των ανθρωπων; Ὧ παντα εστι δηλα,
πως ουχι και αι καρδιαι των ανθρωπων; Τουτο γαρ μαλιστα διωρθουν, οι το τε τηι
διανοιαι και τοις κρυφα γινομενοις επιστησαι τινα οφθαλμον, προνοητικον, δικαστην,
και εξεταστην φασκοντες. Ου την παντελη δε νυν απωλειαν ειπεν, αλλα καθ' ην
λανθανει τα των αλλων αισθησιν διαφευγοντα· απωλεια ητις εστι γειτων του ᾅδου.
[ξοδ. φ. 67 α.] Σοφων γαρ τουτο εστιν ιδιον, ελεγχειν τους κακως πραττοντας· ουδεν γαρ
ουτως δεικνυσι το της σοφιας εργον, ως το κοινωφελως ζηιν. Καρδιας ευφραινομενης
προσωπον θαλλει.
Τουτο τινος ενεκεν ειρηται; Ἵνα εκεινην ποιωμεν ευφραινεσθαι δια
δικαιοσυνης, και μη σωμα λιπαινωμεν. Οι γαρ επιθυμουντες δικαιοσυνης ευφραινουσι
την ψυχην αυτων· η ευφραινεται δια των αρετων, λυπειται δε δια των αμαρτιων. 64.705
Καρδια ορθη ζητει αισθησιν, κ. τ. λ. [ιβιδ.] Αισθησιν σοφιας, ινα γενηται σοφη· κακα δε η
τα κακωτικα, η την δι' υπερβολην κακιαν· Παντα τον χρονον οι οφθαλμοι των κακων
προσδεχονται κακα. Ὥστε καν μη συμβηι, καν μη ελθηι εις τελος, αλλ' ομως η ελπις
θορυβει, προορωσι ταραχας· η οτι ακολουθον ταις αυτων πραξεσιν ενδεχονται
τιμωριαν. Κρεισσων ξενισμος μετα λαχανων, κ. τ. λ. [ιβιδ.] Τι φησι, λεγω· επι του φοβου
του Θεου, επι της φιλιας των ανθρωπων, αν αυτη προσηι, βελτιω τα ελαττονα, η τα
πολλα· ου γαρ εν τηι πολυτελειαι η ηδονη, αλλ' εν τηι ηδονηι το πολυτελες, ως φησιν
Ἡσιοδος. Παρορων γαρ αμαρτηματα, τας επ' αυτοις σβεννυσι κρισεις. [ξοδ. φ. 67 β.] Ὁ
ανοητος ουδεν ποιει μετα λογισμου· ο δε φρονιμος κατευθυνει, τουτεστι δεικνυσι την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

μεθ' εκουσιου γνωμης πραξιν. Τουτεστιν οι καταφρονουντες διασκοπεισθαι μετ' αλλων
τα δεοντα, καταφρονουσι βουλης· διο και αστατουσι, δοκουντες ειναι τι μηδεν οντες.
∆ει ουν μη καθ' εαυτον τινα βουλευεσθαι, αλλα μετα πολλων. Το δε εν καρδιαι
βουλευομενων, αντι του εν τηι διανοιαι. [ξοδ. φ. 68 α.] Ὁδους λεγει ζωης, τας πρακτικας
αρετας, τας φερουσας επι την γνωσιν. Τους λογους και τας πραξεις των υπερηφανων
κατασπαι Κυριος, τον δε οικον στηριζει της τουτων χηρευουσης ψυχης. Ουκ αρα εν
πραξεσιν μεν ουδε εν λογοις, αλλα και εν διανοιαι πολλη η εξετασις και ακριβεια. Οι γαρ
καθαραν εχοντες την καρδιαν, ου μονον τους λογισμους, αλλα και τα αποφθεγματα
σεμνα εχουσιν. Ἐξολλυσιν εαυτον ο δωροληπτης, κ. τ. λ. [ιβιδ.] Ἑαυτον, ουχι τον
διδοντα· καθ' εαυτου δεχεται· λαμβανει την μαχαιραν· πολλα γαρ αναγκαζεται πονηρα
πραττειν. –
Ου μονον γαρ δει μη λαμβανειν, αλλα και μισειν· ουδε γαρ ο μη λαμβανων ηδη
και μισει. Ἐλεημοσυναις και πιστεσιν αποκαθαιρονται αμαρτιαι· τωι δε φοβωι Κυριου
εκκλινει πας απο κακου. Ειπε φαρμακα τραυματων· ειπε και οδον δι' ης ουδε τραυματα
εσται· ουχ απλως δε ειπε καθαιρονται, αλλ' αποκαθαιρονται. Ἢ ουτως· Χρη γαρ μη
μονον ελεειν, αλλα και ειδεναι τον εντειλαμενον σωζειν πιστιν ορθην. Καρδιαι δικαιων
μελετωσι πιστεις. Ἡ της τοιαυτης καρδιας μελετη ενωπιον εστι του Θεου· διο και πιστις
το μελετωμενον· ων εστερημενος ο ασεβης, απο πονηρας καρδιας προσφερεται λογος·
∆ια δε αυτων και οι εχθροι φιλοι γινονται. [ξοδ. φ. 68 β.] Ἀφοσιωσαντες γαρ εαυτους τωι
Θεωι, μεσιτευουσι και ετερους φιλους Θεωι γενεσθαι. Αυτηι γαρ εγνωσαν τηι πραξει το ου
ποιησεις μαχην, ειρηνευσεις δε μαχομενους. Μακραν απεχει ο Θεος των ασεβων. [ιβιδ.]
Μακραν ου τοπωι αλλα γνωμης εναντιοτητι· ως δε εγγυς οι δικαιοι του Θεου, προδηλον
ως ου τοπωι, ευχομενοι ακουονται· Κρεισσων ολιγη ληψις μετα δικαιοσυνης. Κατ'
αρετην τις προκοπτων, επι κρειττον απ' αρετης διαβαινει· υπερβαινοντος δε, το 64.708
μηδε ολως ειδεναι, αλλ' υπερβαινειν εξ ετερων εις ετερον.
Φημη αγαθη πιαινει οστα. [ξοδ. φ. 68 β.] Ἤτοι ην ακουηι, η ην αυτος εαυτωι
περιποιειται. Ἐπιῤρωννυσι δε τα ευτονα της ψυχης θεωρηματα. Φοβος Κυριου παιδεια
και σοφια. [ξοδ. φ. 69 α.] Ὁ του Θεου γαρ φοβος κατορθοι τον βιον, τον τε πρακτικον και
τον θεωρητικον. Ταυτηι δε τηι παιδειαι, η σοφια το της δοξης αιτιον αποκριθησεται, ητοι
συναντησεται, η ευρησει αυτην, η και αφορισθησεται.

ΚΕΦΑΛ. ΙΣΤʹ.
Παντα τα εργα του ταπεινου, φανερα παρα τωι Θεωι. [ξοδ. φ. 69 α.] Ἀντι του
λαμπρα, δηλα ως οντα φως· ως γαρ αυτου ορωντος απαντα πραττει· ου μικραν οδον
δεικνυσιν ημιν κατορθωματων την ταπεινοφροσυνην. Ου γαρ εστι συντετριμμενον
ανθρωπον μη μεγαλα κατορθουν. Των γαρ υπερηφανων τα εργα, ου βουλεται ειδεναι.
Οι δε ασεβεις εν ημεραι κακηι ολουνται. Τουτεστιν εν κινδυνοις ου στησονται. Ἢ ημεραν
κακην της κρισεως λεγει, Χειρσι χειρας εμβαλων αδικως ουκ αθωωθησεται. Πραξεις
πραξεσι συναπτων αδικως, σειραις των εαυτου αμαρτηματων σφιγγομενος
κολασθησεται. –[ξοδ. φ. 69 β.]
Ἐπιθυμησας γαρ σοφιας, διατηρησον εντολας, και Κυριος χορηγησει σοι αυτην·
ει δε οδος γνωσεως ο Θεος, αρχη ταυτης ο νομος παιδαγωγος ημων γενομενος εις
Χριστον· μη ποτε δε και η θεωρια εστιν. Το ποιειν δικαια, δεκτον παρα Θεωι μαλλον, η
θυειν θυσιας. Ὅτι ελεον θελω και ου θυσιαν· και επιγνωσιν Θεου, η ολοκαυτωματα. Ὁ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ζητων τον Κυριον, ευρησει γνωσιν μετα δικαιοσυνης. Ὁ ζητων γνησιως τον Κυριον,
κατορθωσει βιον θεωρητικον και πρακτικον. Οι δε ορθως ζητουντες αυτον, ευρησονται
ειρηνην. Τουτεστιν εν γαληνηι διαναπαυσονται παθων, εν αταραξιαι βιωσουσιν.
Φυλασσεται ασεβης εις ημεραν κακην. Τουτεστιν εις κινδυνον χαλεπον, εις περιστασιν.
Και δια τι μη αναιρηι, λεγει Παυλος; Ἵνα η μακροθυμια φανηι· εστω τις κακος· αν μεν
μεταβαληται, εκερδανεν· αν δε επιμεινηι κακος, παλιν ωφελησεν ετερους, μειζονος
τιμωριας παρασχων υποθεσιν. Ῥοπη ζυγου δικαιοσυνη παρα Κυριου. [ιβιδ.] Καν στησαι
βουληθηι και υπο κανονα αγαγειν το δικαιον ηδεται, επιῤρεπης εστιν ο Θεος προς το
δικαιον, ουκ ακριβης· ου γαρ αξιαν των ημαρτημενων επαγει ποινην. Βδελυγμα βασιλει
ο ποιων κακα. Και τωι Θεωι και τωι συνετωι βασιλει βδελυκτος εστιν ο ποιων κακα. Τουτο
γαρ διορθωτικον βασιλεως· ει βασιλευς ει, τον βασιλεα, φησι, μιμου. Ει δε ου μιμηι, ουκ
ει βασιλευς· ου γαρ ιδιωταις δικαζεται μονον, αλλα και τοις βασιλευσιν αυτοις. ∆εκτα
βασιλει χειλη δικαια. Ειπεν οιον δει τον βασιλεα ειναι· λεγει και περι των υπηκοων, πως
αυτον φοβεισθαι χρη· Ἐν φωτι ζωης, υιος βασιλεως.
Τουτεστιν εν αγαθοις πολλοις, εν ευπραγιαι· Οι δε προσδεκτοι 64.709 αυτωι,
ωσπερ νεφος οψιμον. Ἀντι του, ηδεις, θαυμαστοι. Ὄψιμον δε νεφος οι εγγυς της
παρουσιας πιστευσαντες· ταυτα δε λεγειν εμοι δοκει, μη επιτιθεσθαι τυραννιδι, αλλ' εαιν
κατα γενος τα της διαδοχης. Νοσσιαι σοφιας αιρετωτεραι χρυσιου. Τα μικρα νοηματα
του Χριστου αιρετωτερα της υπερηφανου παιδειας των εξω· η τα κυηματα της σοφιας
του Θεου, αιρετωτερα της του κοσμου σοφιας. Προ συντριβης ηγειται υβρις. [ξοδ. φ. 70
β.] Ἡ συντριβη σημαινει ποτε μεν την αμαρτιαν, πη δε την τιμωριαν· εστι δε οτε
αμφοτερα. Μη ουν υβρισηις, τουτεστι μη αμαρτησηις, ινα φυγηις την τιμωριαν. Κρεισσων
πραΰθυμος μετα ταπεινωσεως. Βελτιον φησι ταπεινον ειναι μετα πενιας, η πλουσιον
μετα υβρεως· καιτοι εκεινα αμφοτερα ελεεινα και αθλια· αλλα ταυτα βελτιω, φησιν. Ἢ
κρεισσων ο μετ' ολιγης γνωσεως κρατων των παθων, η ος οιδε διαιρειν λογους μετα
κακων και υπερηφανων λογισμων. Τους σοφους και φρονιμους, φαυλους καλουσιν· οι
δε γλυκεις εν λογωι, πλειονα ακουσονται. [ξοδ. φ. 70 β.]
Ταχα η φρονησις, της σοφιας δοκει πλειων ειναι· η σοφους, τους εξωθεν σοφους
φησι, τους εν επιστημηι τινι· οι δε γλυκεις εν λογωι, οι κολακες πλεον των σοφων
συγκροτηθησονται, και πλειον των αυτοις προσοντων ακουσονται. Ἢ και ουτως· Ουχι
φρονιμοι και σοφοι μονον, αλλα και τουτων ει τι τιμιωτερον ακουσονται. Πηγη ζωης,
εννοια τοις κεκτημενοις, παιδεια δε αφρονων κακη. [ξοδ. φ. 71 α.] Ἔστι, φησι, και παρ'
εκεινοις παιδεια, αλλα κακη. Ἢ εννοιαν μεν, το διαλαμβανειν των πραγματων ως
εχουσιν ειπε· παιδειαν δε τον θανατον επιφερουσαν· η και την κακιαν την
ανεξελεγκτον. Καρδια σοφου νοησει τα απο του ιδιου στοματος. [ιβιδ.] Προειδως γαρ
ουτος φθεγγεται. Και οι προφηται γαρ ᾔδεσαν α εφθεγγοντο, και ουκ ενθουσιωντες, ως
φασι Φρυγες. Ει γαρ φως ο Θεος, δηλονοτι φωτιζομενοι εωρων τα μελλοντα. Κηρια
μελιτος, λογοι καλοι. Κηριον δια την ετοιμασιαν και την ποιοτητα· εχουσι γαρ την εκ
της αληθειας γλυκυτητα ιωμενην ψυχας· ιαται γαρ ψυχην το μελι το νοητον· αλλως δε
και ο προσηνης εν λογοις, πασιν ηδυς· Ἀνηρ εν πονοις πονει εαυτωι, κ. τ. λ. Τουτεστιν
αναγκην επιτιθησιν εαυτωι ωστε απολεσθαι. Πολλαχου γαρ τοιουτον ο πονος.
Ἐμοι δε δοκει οτι πονηριαν λεγει, οιον· οτι εαυτωι πονηρος εστιν· η αντι του, ο
υποτασσων τα παθη, εαυτωι καμνει και ουκ αλλωι, και εξωθει την απωλειαν σωζομενος.
Ἀνηρ αφρων ορυσσει εαυτωι κακα. [ξοδ. φ. 71 β.] Οι ορυσσοντες τας Γραφας ετεροδοξοι
ουκ επι τωι μαργαριτας ευρειν, αλλα παραφθειραι και παγιδα στησαι, θησαυριζουσι πυρ,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

την εγκρυφιον κακιαν εις φανερον αγοντες. Οι τοιουτοι μικρον ηγουμενοι το εαυτους
μονους ειναι κακους, την οικειαν κακιαν εις τους πολλους αγουσιν. Ἀνηρ 64.712
σκολιος και αλλους τοιουτους επειγομενος ποιειν· διο και εις αγγελον φωτος
μετασχηματιζεται· η σκολιον ανδρα εοικε λεγειν τον διαβολον, ος τους αγαθους της
ψυχης λογισμους χωριζει. Και λαμπτηρα δολου πυρσευει κακοις, και διαχωριζει φιλους.
Λαμπτηρα δε δολου τους δαιμονας λεγει, διδασκομενους παρ' αυτου διαχωριζειν
φιλους, τους δια της γνωσεως αλληλοις συναπτομενους αγιους· ητις πεφυκε συναπτειν
αυτους και τοις αγγελοις. Ἀνηρ σκολιος. [ιβιδ.] Ὁ μεντοι διεστραμμενος, ου πολλου
δειται πονου προς το την απωλειαν εφελκυσασθαι. Ἀρκει γαρ αυτωι προς τουτο και
λογος βλασφημος εις· ειη δε σκολιος ο στρεβλος, πλειους εχων καμπας. Ἀνηρ
παρανομος αποπειραται φιλων. [ξοδ. φ. 72 α.] Ἐσχατη παρανομια το αποπειρασθαι και
δι' απατης κλεπτειν τον πλησιον. Ἢ ο φιλιαν παρανομον και εσχηματισμενην εχων
απαγει δι' απατης, επι μεν των αισθητων, εις ανοδιαν· επι δε νοητων, εις αποριαν
θεωρηματων. Στηριζων οφθαλμους αυτου, λογιζεται διεστραμμενα. Οιον στηρισας επι
κακα τον ιδιον νουν, και τοιαυτην εξιν αναλαβων, ουδεν ορθον επιλογιζεται· προς δε
ομοιαν ενεργειαν προφερει λογους τους λογισμους, φυσικην ειναι λεγει την ηδονην,
και δειν ημας ακολουθησαι τηι φυσει. Στηριζων δε οφθαλμους, το διορατικον ακονησας
εις το κακον, λεγει. Φυσικη η ηδονη. Χρηστεον αυτηι εκ Θεου τα χρηματα, απολαυστεον
αυτων. Στεφανος καυχησεως γηρας. [ξοδ. φ. 72 β.]
Εικοτως· ου γαρ της φυσεως ην το πραγμα, αλλα κατορθωμα. Κρεισσων ανηρ
μακροθυμος ισχυρου. Ουδεν γαρ ουτως ισχυρον, ως μακροθυμια· παρ' ουδενος ουδεν
πασχει δεινον· απαθης εστι την ψυχην. Καιτοι νομιζουσι τινες εν πολεμοις, οργης δειν,
τοτε δε μαλιστα δει κρατειν των παθων. Ου χερσι γαρ μονον, αλλα και σοφιαι το πλεον
ανυεται. Ἢ ουτως· Ὁ στρατηγος πολιν ελων, αρπαγμα διεθηκεν ως ηβουληθη· ο δε των
παθων ηνιοχος, υποταττει ταυτα, εφ' οσον εστιν εν ζωηι. Εις κολπους επερχεται παντα
τοις αδικοις. Κολπον το ηγεμονικον φησιν η Γραφη· ως το· Ἡ προσευχη μου εις κολπον
μου αποστραφησεται. Ἐξ ου γαρ η κινησις, εις αυτο και η τιμωρια· ει δε εστι και κολπος
ψεκτος, την αγνωσιαν δηλοι.

ΚΕΦΑΛ. ΙΖʹ.
Κρεισσων ψωμος μεθ' ηδονης εν ειρηνηι, κ. τ. λ. Του ανωθεν αρτου μερικη
γνωσις αμεινων, ειρηνην παρεχουσα μετα τερψεως, η το πλουτειν εν γνωσει
ψευδωνυμων δογματων. Οικετης νοημων κρατησει δεσποτων αφρονων. Ἢ τουτο
φησιν, οτι και αυτος μεταξυ των αδελφων εσται, και ως αδελφος. Ἢ οτι ως πατηρ
αυτων δυνησεται ειναι δεσποζων, ουχ ως δεσποτης μονον. Ἢ επι του εξ εθνων λαου, ως
δουλος ων, Χριστος γαρ αυτον εξηγορασε, των ευγενων και δεσποτων Ἰουδαιων
εκρατησεν. Ὥσπερ δοκιμαζεται 64.713 εν καμινωι αργυρος και χρυσος. [ξοδ. φ. 73 β.] ∆ι'
αρετης αναδειξιν, οι δικαιοι προσομιλουσι τοις λυπηροις, και δια καθαρσιν τελειαν.
Κακος υπακουει γλωσσης παρανομων. Ουκ αρα το φθεγξασθαι, αλλα και το υπακουειν,
παρανομιας και πονηριας εσχατης. Ὁ καταγελων πτωχου, παροξυνει τον ποιησαντα
αυτον. [ιβιδ.] Τινος ενεκεν; Ὅτι ο Θεος εποιησε πτωχον αυτον. Τις δε ουτως ωμος, τις
ουτως απανθρωπος, ος ηνικα καμπτεσθαι δεει, τοτε γελαιν; Ἄρα και αυτος υπευθυνος
εστι τηι τιμωριαι· και τοι απολλυται ως εις την του Θεου μεγαλην και σοφην διοικησιν
αμαρτανων. Ὁ δε επιχαιρων απολλυμενωι, ουκ αθωωθησεται. Ειτε τωι εκπεσοντι θειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

γνωσεως, ειτε τωι αποθνησκοντι. Στεφανος γεροντων τεκνα τεκνων.
Παλιν τα φυσικα δεικνυς, οτι αρετης εστι των πατερων τουτο, ουχ απλως τα
τεκνα, αλλα τα χρηστα. Του πιστου ολος ο κοσμος των χρηματων· του δε απιστου, ουδε
οβολος. Ὁ πιστος μη σπευδων επι τα αισθητα, ως παντα εχων εστιν· ο δε περι ταυτα
σπευδων, ως μηδεν εχων εστιν. Μισθος χαριτων, η παιδεια τοις χρωμενοις. [ξοδ. φ. 73
β.] Ἡ ηθικη παιδευσις, μισθος αρετων· τουτο γαρ των χαριτων. Ὁ τοινυν κατορθων τας
αρετας ηθει πεπαιδευμενωι, αυτην εξει τελος την παιδευσιν. Ἢ ο προηιρημενος την
αρετην, μισθον και χαριν εκ Θεου, την τουτων εχει κατορθωσιν. Ὅπου γαρ η επιστροφη
αυτης, εκει και η ευωδια. Ὃς κρυπτει αδικηματα, ζητει φιλιαν. Το φιλιαν ποιουν εστι,
το μη εκπομπευειν ημας μηδε δημοσιευειν τα αμαρτηματα. Ὁ γαρ δια των αρετων
κρυπτων τας κακιας, φιλος γινεται Θεωι. Ἐπειδη γαρ ανθρωπους οντας ουκ ενι μη
αμαρτανειν, ετεραν οδον εδωκε δι' ης τα αμαρτηματα λυσομεν, και την απ' αυτων
αναιρησομεν βλαβην. Ἢ δια μετανοιας ο κρυψας τα αδικα, ζητει φιλιαν την προς τον
Θεον. Ἵνα τι υπηρξε χρηματα αφρονι; [ξοδ. φ. 74 β.] Ουκ αρα καλον ο πλουτος, σοφιας
μη ουσης· ωσπερ ει τις ιππον εχων, ηνιοχευειν ουκ επισταμενος. Τουτο δε ουκ
εγκαλουντος εστιν, αλλ' απαγοντος της σπουδης. Τινος ενεκεν σπουδαζεις; δεον εκεινο
προτερον κτησασθαι, ωστε ειδεναι ως δεον αυτοις χρησασθαι.
Ὥσπερ αν τις ιδων τινα πλοιον κατασκευαζοντα λεγηι· ∆ια τι τοδε το πλοιον; ουκ
εγκαλουντος εστιν. Εις παντα καιρον φιλος υπαρχετω σοι. Τουτεστιν ουκ εν ευφροσυνηι
μονον επιτηδειος, αλλα και εν θλιψει, και εν ιλαροις, και εν δυσχερεσι· και τουτο
μαλλον η αλλο. Ἢ τουτο φησιν· Ει ποιεις φιλους, τοιουτους ποιησαι, ως εις παντα
καιρον υπαρχειν. Ἀδελφοι εν αναγκαις χρησιμοι εστωσαν· τουτου γαρ χαριν γεννωνται.
[ξοδ. φ. 75 α.] Ουκ απο της φυσεως δει μονης τον αδελφον δοκιμαζειν, αλλα και απο της
ευεργεσιας και της διαγωγης, και του παρεσταναι μυ 64.716 ριακις. ∆ια τουτο γαρ
γεννωνται, φησιν, ινα κοινωνησωσι σοι συμφορας· ωστε ο μη τουτο ποιων, ουδε της
προσηγοριας επαξιος. Οι του αυτου πνευματος κοινωνοι, αναγκαις του ομογενους
αντιλαμβανεσθωσαν. Ἀνηρ αφρων επικροτει και επιχαιρει εαυτωι· ως και ο εγγυωμενος
εγγυηι τον εαυτου φιλον. [ξοδ. φ. 75 β.] Ὁ ετερωι επιχαιρων, εαυτωι επιχαιρει·
χαλεπωτερον τον δικαστην ποιει. Και τουτου μειζονως ο εγγυωμενος. Ὁρας; Ουχ απλως
φησιν, αλλα τους εαυτου φιλους, ου τους εχθρους. Τινος δε ενεκεν παρακελευεται;
Ουπω ησαν ικανοι ακουειν, οτι και τους εχθρους αγαπαιν δει· ιν' ουν μη παραβασις ηι του
νομου, εν τηι φιλιαι μετρει το πραγμα. Ὁ δε σκληροκαρδιος ου συνανται αγαθοις. ∆ια τι;
Ὡς μελλων συσκιαζειν αυτου τα δεινα. Ἀνηρ ευμεταβολος γλωσσηι. Ὥστε κακον το μη
πεπηγεναι, μηδε εστηριχθαι. Ουκ ευφραινεται πατηρ εφ' υιωι απαιδευτωι. Τι ουν; Ουχ
ορωμεν πολλους ευφραινομενους; Ουχι. Ουκ εχει το πραγμα φυσιν. Ουδεν αρα φυσις,
αλλ' η σοφια· ει γαρ υιος ουκ ευφραινει, δηλονοτι δια το μη μετεχειν σοφιας, ο δε
φρονιμος ευφραινει, ουκ αρα της φυσεως. Καρδια ευφραινομενη ευεκτειν ποιει. [ξοδ. φ.
76 β.] Πολλην υπερ τουτου ποιειται σπουδην· και γαρ τουτο κακια, η βαρυθυμια.
Λαμβανοντος δωρα εν κολπωι αδικως ου κατευοδουνται οδοι. Ἐν καρδιαι νοηματα
λαμβανοντος αδικα, ου κατευοδουνται αι οδοι. Τα γαρ εμπαθη και αισχιστα νοηματα τα
παρα των δαιμονων ημιν προσφερομενα, δωρα εκαλεσε. Προσωπον συνετον ανδρος
σοφου· οι δε οφθαλμοι του αφρονος επ' ακρα της γης. Ὁραις πως εκεινο δεικνυσι εν
θυμωι φυλαττομενον, τουτο δε επτοημενον και κεχηνος, παντα περιβλεπομενον; Ἢ οτι
ο μεν οραι μετα συνεσεως, ο δε μη αρκουμενος τοις εν ποσι, πανταχου την διανοιαν
ρεπει ρεμβομενος. Ου δια τουτο εχομεν οφθαλμους, ινα πασιν αυτους τοις πονηροις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

σωμασιν δεικνυωμεν, αλλ' ινα αυτους χαλινωσωμεν, ινα αυτοις ορον θωμεν και
μετρον· επ' ακρα δε γης, αντι του, εν ακραι κακιαι. Ζημιουν ανδρα δικαιον, ου καλον.
[ξοδ. φ. 76 β.]
Ἐπειδη μαλιστα εκεινοι τουτο πασχουσι· τοις δε αλλοις, δικαιον ου· τον δε
αδικον χρη ζημιουν και σφοδρα. Ουδε οσιον επιβουλευειν δυνασταις δικαιοις. Ἔστι και
δυναστην ειναι δικαιον. Ὃς φειδεται ρημα προεσθαι σκληρον, επιγνωμων. [ιβιδ.] Ῥημα
σκληρον ωνομασε τον λογισμον τον κινουντα τον θυμον, η λογον τον εις τουτο
κινητικον. Ἀνοητωι επερωτησαντι σοφιαν, σοφια λογισθησεται. Ὅταν αμαθης και
απειρος, περι σοφων λογων ερωται η πραγματων, νομιζεται σοφος, καν ανοητος τις εξ
αμαθιας γενηται· ουκ αρκει τουτο εις σοφιαν αυτωι λογισθηναι.

ΚΕΦΑΛ. ΙΗʹ.
Ὕδωρ βαθυ, λογος εν καρδιαι ανδρος· ποταμος δε αναπηδων, πηγη ζωης. [ξοδ. φ.
77 α.] Το βαθυ, αντι του, πολυ· και δυναται πολλακις και ποταμους ανενεγκειν ανθ'
ενος· η τουτο φησιν, οτι φυλαττει εαυτον και εν βαθει κατεχει. Ὡς γαρ αμετρον υδωρ,
ουτως εν καρδιαι ανδρος του κατα Θεον λογος ακαταληπτος. Λογον δε νυν, την γνωσιν
φησιν. Ὁ γαρ τοιουτος τους Ἰησου λογους ακουει, ου εν τηι καρδιαι γινεται πηγη υδατος
αλλομενου. Ἀναπηδων δε αντι του ανομβρων, αρδων τα υποκειμενα, και εις
καρποφοριαν προκαλουμενος. Θαυμασαι προσωπον ασεβους, ου καλον. [ξοδ. φ. 77. β.]
Καν εν αξιωματι ηι, καν πιθανοτητι λογων κρυπτηι το δικαιον. Θαυμαζει προσωπον
ασεβους, και ο την ενυπαρχουσαν τωι διαβολωι κακιαν αποδεχομενος. Χειλη αφρονος
αγουσιν αυτον εις κακα· το δε στομα αυτου το θρασυ, θανατον επικαλειται. [ιβιδ.]
Λογισμοι αφρονος, και λογοι αγουσιν αυτον εις κακα ψυχης τε και σωματος. Ει δε ο
θανατος γενναται απο θρασυτητος, αρα ο θανατος χωριζει ψυχην απο της οντως ζωης.
Ἡ γαρ θρασυτης ημας οντως χωριζει απο του ειποντος, εγω ειμι η ζωη· και
ωσπερ εκ της θρασυτητος γενναται ο θανατος, ουτως εκ της πραΰτητος η ζωη.
Ἀντικειται γαρ τηι θρασυτητι η πραΰτης. Ὀκνηρους καταβαλλει φοβος· ψυχαι δε
ανδρογυνων πεινασουσιν. Των οκνηρων και ανανδρων· ψυχαι δε ανδρογυνων των
εκκεχυμενων, των μαλακων. Ὁ μη ιωμενος αυτον εν τοις εργοις αυτου, κ. τ. λ. Ὁ μη
ιωμενος εαυτον εκ των αμαρτιων αυτου εν τοις εργοις τοις παρα Χριστου δοθεισιν
αυτωι, αδελφος εστι του διαβολου του γινωσκοντος τας κολασεις και λυμαινομενου
εαυτον εις αυτας. Και ο Παυλος φησιν· Ἐαν ουν τις εκκαθαρηι εαυτον, εσται σκευος
χρησιμον τωι ∆εσποτηι. Ἐκ μεγαλωσυνης ισχυος φανερον το ονομα Κυριου, κ. τ. λ.
Τουτεστι δηλη αυτου η γνωσις.
Ου χρεια διδασκαλιας, φανερον το ονομα Κυριου, του Θεου η δυναμις. Και δηλον
καντευθεν, εκ του τους προστρεχοντας αυτωι υψουν. Ὕπαρξις πλουσιου ανδρος, πολις
ισχυρα. [ξοδ. φ. 56 β.] Ὃ λεγει, τοιουτον εστιν· Ουκ αρκει ο πλουτος αυτου καθ' εαυτον
σωσαι τον εχοντα, αλλα δει πολεως ισχυρας και δοξαν εχουσης· εν γαρ ασφαλειαι
καθιστησι και η δοξα. Ἢ ουτως· Ἡ υπαρξις των δικαιων, και πας ο θησαυρος αυτων, η
ανω Ἱερουσαλημ· εκει γαρ θησαυριζουσι τα νυν εργα αυτων. Προ συντριβης υψουται
καρδια ανδρος. Ὁραις πως η δοξα φορτικον, και καλον η συντριβη; Ὥσπερ, φησι, τηι
υπερηφανιαι επεται η συντριβη, ουτω τηι ταπεινωσει δοξα· ου δυνατον γαρ πεσειν τον μη
υψηλοφρονησαντα· επει πας ο υψων εαυτον ταπεινωθησεται. Θυμον ανδρος πραΰνει
θεραπων φρονιμος· ολιγοψυχον δε ανδρα τις υποισει; Τουτο φησιν, οτι θυμου χει 64.720
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ρων η ολιγοψυχια. Ἐκεινον γαρ και οικετης, ο παῤρησιαν ουκ εχων εξουσιας, δυναται
παραμυθησασθαι· τουτον δε ουχι. Ἢ ωσπερ παρδαλις απορουμενη λεγεται ο Κυριος
προς τους αμαρτανοντας, και πετρα σκανδαλου προς τους απιστουντας, ουτως και
ολιγοψυχος επι τοις πλημμελουσιν. ∆
ομα ανθρωπου εμπλατυνει αυτον. [ξοδ. φ. 79 α.] Ὅτι εαν και ουτος ιλαρος ηι προς
το διδοναι, και εκεινος μη προχειρος ηι προς το λαβειν, ουδεν εσται δεινον. Ἢ, ου
στενοχωρηθησεται ο διδους πενησιν, ως εις δε των δυναστων εσται. ∆ικαιος εαυτου
κατηγορος εν πρωτολογιαι. Προηρπασεν, φησιν, αυτου την πραξιν, ωικειωσατο τον
δικαστην· ουδεν γαρ ουτως ως αρνησις παροξυνειν ειωθεν. Ου μετα του αυτου
σχηματος ερει. Ὥστε και τωι προφθασαι ομολογησαι, και τωι μετα του οικειου συνειδοτος
αυτα απαγγειλαι, ωικειωσατο. Ἀντιλογιας παυει κληρος, εν δε δυνασταις οριζει
πραγματα. Ἢ τουτο φησιν· Και εν αυτοις τοις δυνασταις ισχυν εχει τα χρηματα. Τουτο
γαρ κληρος. Ἢ οτι και οι αρχοντες ουκ εχοντες τον δικαζοντα, κληρωι πειθονται τωι
διακληρουντι αυτοις τα πατρωια· και την προσδοκωμενην δε αντιλογιαν ο Ματθαιου
κληρος επαυσε, και δυνατοις επεταξε τοις αποστολοις. Ἀδελφος υπο αδελφου
βοηθουμενος, ως πολις ισχυρα και υψηλη· ισχυει δε ωσπερ τεθεμελιωμενον βασιλειον.
[ξοδ. φ. 79 β.] Ὁμοφρονουντες οι Χριστου μαθηται, αδελφοι ησαν, και ως μυριοις
ερκεσιν ησφαλισμενον βασιλειον οχυροι ησαν· εις υφ' ενος βοηθουμενος· ησαν γαρ
ομοφροσυνη· και το ενα υφ' ενος βοηθεισθαι, οχυρωτερους αυτους απεργαζεται. Ἀπο
καρπων στοματος ανηρ εμπιμπλησι κοιλιαν. Λογων αισθητων μη πληρουντων κοιλιαν,
αναγκη των πνευματικων τροφων το δοχειον νοειν· ην ουκ ανθρωπος απλως, αλλ'
ανηρ πληροι. Θανατος και ζωη εν χειρι γλωσσης. Θανατος δε γλωσσης, οτε φθεγγεται τα
κακα, αφιεισα τον του Θεου νομον, ζωη δε παλιν οτε ορθα προφερει τα δογματα.

ΚΕΦΑΛ. ΙΘʹ.
Πλουτος προστιθησι φιλους πολλους. [ξοδ. φ. 80. β.] Ἢ πλουσιον ενταυθα τον
συνετον φησι, πενητα δε τον εναντιον. Ἢ ει μη τουτο, συμβαινον πραγμα λεγει ουκ
επαινων, ουδε αποδεχομενος, αλλ' αρκουμενος τηι κατηγοριαι ταυτηι, ως αυτοθεν οντος
δηλου. Πολλοι θεραπευουσι προσωπα βασιλεων. Ἐνταυθα παιδευει, και απαγει τους
θεραπευομενους μη θεραπευεσθαι υπο πονηρων. Ὄνειδος δε επ' αυτωι εσται, φησι· καν
χρηματα δωι, μονον θεραπευει· καν αργυριον επιδωι, επονειδιστος εσται. Πας ος αδελφον
πτωχον μισει, και φιλιας μακραν εσται. Ει γαρ ενθα η φυσις εκελευσεν ου πειθεται,
πολλωι μαλλον επ' αλλων μακραν φιλιας. Ὃς δε ερεθισει λογους, ου σωθησεται. [ξοδ. φ.
81 α.] Οι εμπαθεις λογισμοι ερεθιζουσι την ψυχην προς παν ειδος κακιας, του 64.721 μη
σωθηναι τον ανθρωπον. Ὁ κτωμενος φρονησιν, αγαπαι εαυτον.
Ὁ κτωμενος φρονησιν, αγαπασθαι εαυτον ποιει υπο Θεου και των αγγελων. Ὃς
δε φυλασσει εις τελος την φρονησιν, ευρησει αγαθα, α οφθαλμος ουκ ειδεν, και ους ουκ
ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον·
καθα φησι Παυλος. Ουδεις γαρ εγκληθησεται αγαθος, μη ευρων ταυτα αγαθα. Ἐλεημων
ανηρ, μακροθυμος, το δε καυχημα αυτου επερχεται παρανομοις. [ξοδ. φ. 84 β.] Ἢ τουτο
φησιν, οτι μακροθυμουντος, καυχωνται οι παρανομοι· η οτι καθ' εαυτων καυχωνται
ουτοι· ουδενος γαρ ετερου εστιν κατακαυχασθαι, η των παρανομων του μακροθυμου.
Τωι θελειν γαρ παρακειται ενεργειν. Ουχ αγναι ευχαι απο μισθωματος εταιρας. [ιβιδ.]
Ἀπο κακης αιτιας ου δεχεται προσφορα· και ψυχης ακαθαρτου η καταστασις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

απροσδεκτος· Παρα Κυριου αρμοζεται γυνη ανδρι. [ξοδ. φ. 82 α.] Ἢ τουτο φησιν, οτι του
Θεου εστι το καταστησαι τον γαμον· πολλωι γαρ μειζον τουτο εκεινου, χρηματων λεγω·
η αυτον τον γαμον φησι και το πραγμα, η μεγα δειξαι βουλομενος το γυναικος επιτυχειν
αγαθης. Ὃς φυλασσει εντολην. Ἐπειδη επι μαρτυρων ουρανου και γης εδοθησαν αι
εντολαι, λεγονται μαρτυρια. ∆ιο και ο δεξαμενος αυτα νους, ονομαζεται μαρτυς, οστις
ψευσαμενος αυτα, ουκ ατιμωρητος εσται. ∆ανειζει Θεωι ο ελεων πτωχον. [ιβιδ.] Καν γαρ
μη ευθεως απολαβηις, μη θορυβου.
Ὅσον αναβαλλεται, τοσουτον τον τοκον αυξει· κατα δε το δομα αυτου, οιον εαν
πολυ ηι, πολυ· εαν ολιγον, ολιγον. Το δε πολυ και ολιγον, ου τωι μετρωι των διδομενων
οριζεται. Ἢ Θεωι δανειζει ως οικειουμενου Θεου τα εις εκεινον διδομενα. Κατα δε το
δομα, οιον κατα την διαθεσιν του μη εκ λυπης η εξ αναγκης· ου γαρ τα διδομενα, αλλα
την διαθεσιν· Κακοφρων ανηρ πολλα ζημιωθησεται. Ζημιωθησεται αισθησιν και
γνωσιν. Ὁ δε της κακιας ετεροις μεταδιδους, και την φυσικην παρα Θεου εννοιαν
ζημιωθηι, εις αλογιαν καταπεσων. Ἄκουε, υιε, παιδειαν πατρος σου, ινα σοφος γενηι επ'
εσχατων σου. [ξοδ. φ. 82 β.] Πατερα ενταυθα τον Θεον φησι· παιδειαν δε την προς τας
εντολας αυτου πολιτειαν και επιγνωσιν δηλοι. Το δε, επ' εσχατων, ου τον χρονον
σημαινει, αλλα την μετα τας πρακτικας αρετας καθαροτητα. Καρπος ανδρος
ελεημοσυνη. [ξοδ. φ. 83 α.] Πρακτικην αρετην εχειν μονην αμεινον, η γνωσιν
εψευσμενην. Αυλισθησεται εν τοποις. Τουτεστι περιιων πανταχου, τοιουτον εξει τοπον.
Ὁ εγκρυπτων εις τον κολπον αυτου χειρας αδικως. Τουτεστιν ο αρπαζων και κλεπτων,
ακαρπος εσται· αλλα και ο μη ορθως βιους, κρυπτει εν τηι ψυχηι αυ 64.724 του τας χειρας
αδικως.
Αι γαρ πρακτικαι αρεται χειρων εχουσι λογον, τον αρτον τωι στοματι ημων
προσφερουσαι τον απ' ουρανων· ου δυναται ουν ουδε την αρχην, ουτε ωφεληθηναι
οκνηρος ων. Ἐαν δε ελεγχηις ανδρα φρονιμον. Ἐλεγχει δε τις φρονιμον η επιτιμων, η
των λογων προσφερων τας αποδειξεις. Ουδε τωι στοματι ου μη προσενεικηι αυτας. Ὅρα
αυτου του σχηματος το ακαταγελαστον. Ὁ ατιμαζων πατερα, επονειδιστος εσται. [ιβιδ.]
Ἀκαθαρτους εν ψυχηι γενναι λογισμους, ο μη τας εντολας τηρων του επι παντων πατρος,
αλλ' απολιπων εαυτον εξ αυτων. Ὁ εγγυωμενος παιδα αφρονα, καθυβρισει δικαιωμα·
την εγγυην δικαιωμα καλων, η την φιλανθρωπιαν αυτην· η αντι του, εις τον νομον
αυτον εμπαροινει. Στομα δε ασεβων καταπιεται κρισεις. Εισι γαρ αυτοκατακριτοι μη
εχοντες απολογιαν δι' ην ημαρτον· καταπινουσι κρισεις και οι φασκοντες μη ειναι
κρισιν.

ΚΕΦΑΛ. Κʹ.
Μεγα ο ανθρωπος, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 44 α.] Μεγα ο ανθρωπος καθ' ο κατ' εικονα
Θεου εγενετο· ει δε προσλαβοι το πρακτικον, εν ωι το ελεειν, ανηρ τιμιος γινεται· τον δε
εν πιστει και επιστημηι τουτο ποιουντα, εργον ευρειν. Μακαριους τους παιδας αυτου
καταλειψει. [ξοδ. φ. 84 β.] Ὁ φυλασσων τα προς Θεον και προς ανθρωπους δικαια, τους
ακουοντας αυτου και εαυτον σωσει. Τις καυχησεται αγνην εχειν την καρδιαν; ∆ιττη η
κακια απεναντιας τηι αρετηι· ης η μεν, θεωρητικη, η δε πρακτικη· το δε τις, επι του
σπανιου· σπανιον γαρ ευρειν τινα πραξει και θεωριαι καθαρον. Σημαινει και το
αδυνατον· ως εν τωι, Ει ο Θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων; Σημαινει και πευσιν· Τις εστιν
ουτος ο βασιλευς της δοξης; ∆ηλοι και το ατομον· ως το· Ἄνθρωπος τις ην ευγενης. –
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Σταθμιον μεγα και μικρον. [ξοδ. φ. 85 β.] ∆ιαθεσις δολερα, λογον εχουσα χρηστον, και
πραξιν ακαθαρτον. Ἢ παντος πραγματος υπερβολη και ελλειψις.
Παρα Κυριου ευθυνεται τα διαβηματα ανδρι. [ιβιδ.] Ου δυναται θνητος,
τουτεστιν αμαρτωλος, εννοησαι τας οδους Κυριου· επειδη θνητος ων, ου συναπεθανε
και συνεζησε τωι Χριστωι. Προς γαρ την βασιλειαν των ουρανων του πορευθηναι, παρα
Κυριου ευθυνεται τα διαβηματα ανθρωπου. Φως Κυριου, πνοη ανθρωπων, και λυχνος ος
ερευναι ταμιεια κοιλιας. [ξοδ. φ. 86 α.] Τουτο λεγει, οτι ουδεν αυτωι σκοτεινον ενδον.
Ἀλλα και αυτη η ψυχη, η ερευνωμενη αυτωι, φως εστι τωι Θεωι, ωσπερ αν ει αυτη
παραφανειη και απτοι λυχνον. Το του Κυριου φως, ζωης αιτιον τοις λογικοις· Ἡ ζωη
γαρ ην το φως των ανθρωπων. Ἑξης εμπνευσας εις το προσωπον του ανθρωπου ο Θεος,
εποιησεν αυτον εις ψυχην ζωσαν· ωι φωτι καταλληλος λυχνος ερευναι τας κεκρυμμενας
νοσους, φωτιζων. Λυχνος δε και ο νομος, 64.725 παιδαγωγος ημων γενομενος εις
Χριστον. Ἐλεημοσυνη και αληθεια περικυκλωσουσιν εν δικαιοσυνηι τον θρονον αυτου.
Ὅπου γαρ αληθεια και δικαιοσυνη, ουδεν αδικον.
Ὁ ταυτας ουν εχων, φυλαττεται υπ' αυτων. Κοσμος νεανιαις, σοφια, Και ποια
ουν δοξα της φυσεως εστι; Ποιος δε πρεσβυτερος τουτο ουκ εχει; Ἢ τουτο φησιν· Ὥσπερ
τουτον η πολια ποιει αιδεσιμον, ουτως εκεινους η σοφια. Ὑπωπια και συντριμματα
συνανται κακοις. Ουχι την οψιν μονον, αλλα και την καρδιαν πληττονται οι κακοι· αυτη
μεν γαρ και θεραπευθηναι δυναται, εκεινη δε ουχι. Ἐν γαρ τοις ταμιειοις εστιν. Ἢ οτι
καθαπτονται αυτων αι τιμωριαι μεχρι βαθους ψυχης· τουτο γαρ ταμιεια κοιλιας. Ἕξεις
δε νυν μοχθηραι, ταμιεια· και δια γνωμην γαρ κολαστεος ο φαυλος.

ΚΕΦ. ΚΑʹ.
Ὥσπερ ορμη υδατος, ουτως καρδια βασιλεως εν χειρι Θεου. [ξοδ. φ. 86 β.] Ἐπει πολλα
περι βασιλεων διελεχθη, δεικνυται τον εκεινων ισχυροτερον, ως ευκολον αυτωι
περιτρεπειν ου αν βουληται, ωσπερ ορμην υδατος περιαγει πανταχου· καιτοι ουδεις αν
αυτον εκκλινειε δια το της αρχης μεγεθος. Ἢ ουτως· Την εν χειρι Θεου καρδιαν,
τουτεστι την εν τοις πραγμασιν αυτου αναστρεφομενην, ουκ εστι δυνατον επισχειν· εις
ουδεν γαρ νευων κακον, κατευθυνεται ηι αν θεληι Θεος, ωσπερ ορμη υδατος πανταχου
ευοδουται. Κρεισσον οικειν επι γωνιας υπαιθρου, η εν κεκονιαμενοις μετα αδικιας. [ξοδ.
φ. 87 α.] Ὕπαιθρος γωνια, πραξις κρυφια, θεωριας απτομενη, υπο δε του Ἡλιου της
δικαιοσυνης φωτιζεται. Οικος δε κεκονιαμενος, κακια αρετην υποκρινομενη.
Ζημιουμενου ακολαστου, πανουργοτερος γινεται ο ακακος. Τιμωρουμενων κακων
σωφρονιζεται ο αμαθης και νηπιος. Ουτω και ο δικαιος εν τωι αιματι του αμαρτωλου
νιπτεται τας χειρας· τας πραξεις αυτου τηι εκεινου τιμωριαι καθαιρων. Ουτως και αι
πορναι ελουσαντο εν τωι αιματι του Ἀχααβ. Ἐν συναγωγηι γιγαντων αναπαυεται. [ξοδ.
φ. 88 α.]
Γιγαντας οιδεν η Γραφη τους πονηρους καλειν, τους φαυλους, τους θρασεις,
τους θεομαχους· μετ' εκεινων αριθμηθησεται, φησιν. Ἢ ουτως· Ὁ σφαλλομενος περι
την του κτισαντος Θεου δικαιοσυνην, εν συναγωγηι των θεομαχων αναπαυσεται.
Συναγωγη δε, η κακια και η αγνωσια· Ὃς φυλασσει το στομα αυτου, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 89
α.] Ει ο αγαπων τον πλησιον φυλασσει νομον, η αγαπη τωι πλησιον ουδεν κακον
25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργαζεται· Ὃς μνησικακει, παρανομος. Ὁ μεμνημενος των αμαρτηματων, μισει τον
πλησιον. Ουκουν παρανομος. Ἀνηρ υπηκοος φυλασσομενος λαλησει. [ξοδ. φ. 89 β.]
Τουτεστι καν υπηκοος ηι, φυλασσεται δε, δυνησεται μετεχειν παῤρησιας. Ἢ ουτως·
Παρανομουντος του ψευδομαρτυρος, ο τωι νομωι καταπειθης φυλασσομενος λαλησει·
Ἀσεβης ανηρ αναιδως υφισταται προσωπωι. Ἁμαρτανων γαρ εις 64.728 Θεον, την προς
αυτον αναιδειαν τωι προσωπωι δηλοι, μηδεν εχων ευλαβες η κατεσταλμενον· ο δε ευθης,
κατ' εικονα εστι του Θεου· Ἵππος ετοιμαζεται εις ημεραν πολεμου· Ἵππον λεκτεον τον
προφορικον λογον, ον ετοιμαστεον προς τας αιρεσεις. Το εις ημας γαρ ηκον ποιησαντες,
νικην παρα Θεου χορηγουμεθα, του απολλυντος την σοφιαν των σοφων· η ιππον, τον
νουν· κατα το· Ἐπιβησηι επι τους ιππους σου. ΚΕΦ. ΚΒʹ. Νικην και τιμην περιποιειται ο
δωρα δους. [ξοδ. φ. 91 α.] ∆ωρα του ανθρωπου τας της ψυχης αρετας ονομαζει, δι' ων
νικων τον διαβολον, τιμιον εαυτον παρεχει τωι Θεωι, και αφαιρειται την εαυτου ψυχην
απο των κτησαμενων αυτην δαιμονων. Οι οφθαλμοι Κυριου διατηρουσι αισθησιν; [ξοδ.
φ. 91 β.]
Ἐπι τινα γαρ, φησιν, επιβλεψω, αλλ' η επι τον πραον και ησυχιον και τρεμοντα
μου τους λογους; –Φαυλιζει δε λογους παρανομος. Ὁραις οτι εκεινων εστι και της
προνοιας κατηγορειν, και της των πραγματων καταστασεως, ουκ εθελοντων εμμενειν
τοις νομοις; Ει γαρ σοφως παντα ο Θεος διοικει, τουτο γαρ εστιν, οι οφθαλμοι Κυριου
τηρουσιν αισθησιν, αισθησιν δε την κατα νομον αγωγην, και την κατα λογον ζωην, πως
τινες γενεαλογουσιν, επειδη παρανομοι εισιν; –Ὅρα πως παιδευει τους αρχοντας το
πλεον της αρχης, μητε εν τοις υπακουουσιν, μητε εν φοβωι μητε εν τιμωριαις τιθεσθαι,
αλλ' εν τηι των οικειων λογων δυναμει και συνεσει. Ειτα ουκ απο τουτου μονον αυτους
επιτρεπει, αλλα και απο της προνοιας της του Θεου. Και συ δε απογραψαι αυτα σεαυτωι
τρισσως. [ξοδ. φ. 93 β.] Τα παρ' εμου σοι λεγομενα, φησιν η Σοφια, τρισσως απογραψαι
εν τωι πλατει της καρδιας σου· ωσπερ γαρ ο ανθρωπος συνεστηκεν εκ σωματος και
ψυχης και πνευματος, ουτως και η Γραφη του σωματος της λεξεως, αφ' ης ο
απλουστερος ωφελειται· ητις λεγεται προχειρος εκδοχη. Ἐκ ψυχης, της αναγωγης, ης
ακουει ο επι ποσον αναβεβηκως· εκ πνευματος, της υψηλοτερας και πνευματικης
θεωριας, ην οι τελειοι νοουσι τε και λεγουσιν· οιον επι της ονου της εις αντικρυ κωμην
δεδεμενης, ηι επεκαθισεν ο Σωτηρ, πρωτον μεν απογραφου το ρητον, ειτα την
αναγωγην, οτι τωι κτηνωδει τροπωι επιβας ο λογος, λογικως αυτον κινεισθαι
παρασκευαζει. Ειτα κατα πνευματικην θεωριαν, την ανθρωποτητα νοει,
παραλαμβανομενην εκ του κατ' αντικρυ τοπου του παραδεισου, ινα αγαλματοφορουσα
εις τον παραδεισον εισελθηι. Μη αποβιαζου πενητα. [ξοδ. φ. 94 β.]
∆ει μηδενα πενητα η πτωχον η ασθενη αποβιαζεσθαι η ατιμαζειν. Ὁ γαρ Κυριος
εκζητει ταυτα παντα, και κρινας δικαιως ανταποδιδωσιν εκαστωι κατα τα εργα αυτων. Ὁ
γαρ μη θλιψας, η αδικησας, η λογοις ατιμασας τους προειρημενους, εαυτον εῤρυσατο
αιωνιων κολασεων, και ασυλον εφυ 64.729 λαξε την εαυτου ψυχην. Μη διδου σεαυτον
εις εγγυην. [ξοδ. φ. 95 α.] Μη απερισκεπτως εγγυω· ητοι μη αναδεχου πραξεις
αλλοτριας, μη ευρεθηι τι σοι ων εμαρτυρησας, παντως επι σε η του τοιουτου χρεους
αποτισις μεταβησεται, αδυνατως εχοντα προς αποτισιν, ουδεις γαρ υπερ αλλου αγαθος,
αλλ' εαυτωι. Ληψονται το στρωμα το υπο τας πλευρας σου. Ἀφαιρεθησηι την σκεπουσαν
ελπιδα τας δυναμεις σου, ωστε αυτας γυμνωθηναι· πλευραι γαρ δυναμεις. –Ὄρη Σιων τα
πλευρα του βοῤρα· οι ποτε δυνατοι παρα τωι ψυχρωι διαβολωι, νυν ορη Σιων εγενοντο, οι
αγιοι δηλονοτι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ΚΕΦΑΛ. ΚΓʹ.
Ἐαν καθισηις δειπνειν επι τραπεζης δυναστου, νοητως νοει τα παρατιθεμενα σοι.
[ξοδ. φ. 96 α.] Ὁ Χριστος εστιν οντως δυναστης· αυτου δε τραπεζα και εδεσματα, τα
ρηματα της διδασκαλιας αυτου, και τα αιωνια αγαθα, α ητοιμασε τοις αγαπωσιν αυτον.
Ἐκαθισε δε δειπνειν πας Χριστιανος επι της τραπεζης αυτου· ο ουν νοητως νοων, απερ ο
Ἰησους εργοις και λογοις εδιδαξεν, επιβαλλει την χειρα αυτου, τουτεστιν αρχεται εργοις
δεικνυειν οτι μιμητης εστι του Χριστου, γινομενος ταπεινος, και πραος, και αγαπων
παντας, και υπομενων θλιψεις. Ὁ δε μη ποιων ταυτα, αλλα προς τα του βιου τερπνα
κεχηνως, μη επιθυμειτω των αιωνιων αγαθων· ου γαρ επιτευξεται αυτων. Ταυτα γαρ τα
του αιωνος τερπνα, εχεται ψευδους ζωης· ην οι αγαπωντες, των αιωνιων αγαθων ουκ
απολαυσουσιν. Μη συνδειπνει ανδρι βασκανωι. [ξοδ. φ. 97 α.]
Τουτο φησιν, οτι Ουχ ηδεως εσθιει τοις σοις βασκαινων· η οτι Ουχ εξει χαριν τοις
σιτιοις σου, αλλα και αχαριστησει· η οτι Ου προτερον αποστησεται, εως αν αυτα εμεσηι.
Ὃν τροπον γαρ ει τις καταπιοι τριχα. Τουτεστιν ωσπερ ο εμων, η ο καταπινων τριχα,
ουτως ουδε αυτος εκεινος αισθησεται τουτων. Και εν διατριψει λογων τα σα χειλη προς
τα εμα χειλη. [ξοδ. φ. 97 β.] Ὅταν γαρ συνετη η διαλεξις ηι, πολλην αυτην αναγκη
γενεσθαι και μακραν, ατε κορον ουκ εχουσαν. Πιθος γαρ τετρημενος εστιν αλλοτριος
οικος. [ξοδ. φ. 99 α.] Ου ραιδιον ανιμησασθαι προς τους βεβλημενους λοιπον· αλλα
βαλειν μεν εστιν ευχερες, εκβαλειν δε ουκετι. Και ο πινων δε εκ των ετεροδοξων
υδατων, πνιγεται· στενα γαρ οντα φρεατα, δι' απατης και ψευδους εαυτους
αποπνιγουσιν.
Μη μεθυσκετε εν οινοις, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 99 β.] Ἐν οινωι δε τωι τε αισθητωι μη
μεθυσκεσθε, και τωι απο της Σοδομιτιδος αμπελου. Προσεχετε μη πεισεσθε τα των
Σοδομων· αλλα ομιλειτε τοις νυν ουσι δικαιοις, η τοις των παλαιων λογοις· και
εντυγχανετε ταις Γραφαις ταις εχουσαις τους των δικαιων βιους. Το δε εν περιπατοις
ομιλειτε, τουτεστι δειν τας αυτας εννοιας ανακυκλουν τε και επι την τουτων αυτων
εξετασιν επιστρεφειν και βαδιζειν, ει οιον τε εστιν ειπειν. Ἐαν γαρ εις τας φιαλας και τα
ποτηρια δωι τους οφθαλμους σου. [ξοδ. φ. 99 β.] 64.732 Φιαλας κατα διανοιαν και
ποτηρια τα δυσσεβη λεγει δογματα, τα μεθυσκοντα τον νουν· η τας διαφορους
επιθυμιας· η ετεροδοξους διδασκαλιας. Ὁ ουν ψευδοδιδακτουμενος γυμνουται της
αληθειας· και τελευταιον τεθνηξεται τον της ψυχης θανατον. Οι οφθαλμοι σου οταν
ιδωσιν αλλοτριαν, το στομα σου τοτε λαλησει σκολια. [ξοδ. φ. 100 α.] Ου μονον περι
πορνης ειρηται, αλλα και πασης πονηρας επιθυμιας. Ὅταν γαρ νους προς την κακην
πραξιν ορμησηι, τοτε η καρδια, ο λεγει στομα, μελεται σκολια· τοτε γαρ εσται ως εν
καρδιαι θαλασσης, υπο της αλμης των πολλων λογισμων πνιγομενος. Και ως
κυβερνητης εν πολλωι κλυδωνι, υπο των της κακης επιθυμιας κυματων ωθουμενος,
προς την πονηραν πραξιν αγωνιαι. Ἐρεις δε· Τυπτουσι με, και ουκ επονεσα. Ὁραις τον
χειμωνα ηρμενον;
Ουδεν γαρ γινομενον πλεον ο τοιαυτα εγκαλων ζητει. Ποτε ορθρος εσται, οραις
ευθεως εκ προοιμιων της ημερας αυτον επιγινομενον προς ποτον. Και τον καιρον της
των αναγκαιων εργασιας, ον παντες ποιουνται προοιμιον σπουδης, τουτον ουτος εχει
των επιθυμιων· ουκ αρα μεθη και τριβη πενιας ποιητικον μονον, αλλα και του νοσηματι
περιβαλλειν χαλεπωι και ανιατωι, και ουκ εχοντι διορθωσιν. Και το προς πληγας και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

προς γελωτα ανεκδοτον ειναι οσον κακον. Και κατακεισηι ωσπερ εν καρδιαι θαλασσης, κ.
τ. λ. [ιβιδ.] Τουτεστιν οτε τα σα αλωθηι αμηχανιαι λοιπον, και ουδεμια διορθωσις. Τι γαρ
οφελος, ειπε μοι, της τεχνης, του χειμωνος επικρατουντος;

ΚΕΦΑΛ. Κ∆ʹ.
Μετα σοφιας οικοδομειται οικος, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 100 β.] Σοφιαν και συνεσιν και
αισθησιν, τον Χριστον ονομαζει· οικον δε την εαυτου Ἐκκλησιαν ην ωικοδομησε, και τα
ταμιεια αυτης ενεπλησε παντος πλουτου τιμιου και καλου. Ταμιεια δε εισιν αι καρδιαι
των πιστευσαντων εις Χριστον, και κατα μιμησιν αυτου πολιτευομενων, και
πληρωθεισαι εννοιων και λογων και εργων. ∆ι' αυτων γαρ αξιουνται των αιωνιων
αγαθων. Κρεισσων σοφος ισχυρου· και ανηρ φρονησιν εχων γεωργιου μεγαλου. [ξοδ. φ.
101 α.] Ου γαρ απλως, αλλα μεγαλου. Ὅσα γαρ η γη τουτωι κατ' ετος εκφερει, τοσαυτα [η
φρονησις] εκεινωι· η και πολλωι βελτιων φρονησις· το μεν γαρ γεωργιον υποκειται
ανωμαλιαι αερος.
Μετα κυβερνησεως γινεται πολεμος. [ξοδ. φ. 191 β.] Πραγμα αυτης γεμον
ταραχης, πραγμα πολυχειριας δεομενον. Ἢ τουτο φησιν, οτι ουχ απλως δει πολεμοις
επιτρεχειν. Ὅρα γαρ, οταν ελεσθαι δεηι, φησιν, ουχι η σοφια εις μεσον παραγεται; Ἐαν
πεσηι ο εχθρος σου, μη επιχαρηις αυτωι. [ξοδ. φ. 103 α.] Ει γαρ επιχαιρεις ως αμυνης
τυχων, ο ∆εσποτης μεχρι τουτου στησεται δια φιλανθρωπιαν· και ουκ εκδικησει δις επι
το αυτο. Ἢ και ελεει μεν τον πεσοντα, οργιζεται δε τωι επαρθεντι. Πας γαρ ο επιχαιρων
απολλυμενηι ψυχηι, ομοιος τωι διαβολωι τωι μηδενα σωθηναι θελοντι. Σημειωτεον δε
64.733 οτι ενταυθα ανθρωπον ειρηκε τον εχθρον, υπερ ου και προσευχεσθαι εν τοις
Ευαγγελιοις προσταττομεθα και τουτον αγαπαιν. Ει γαρ καλον σοι το αγωνιζεσθαι, ευχου
διαμενειν τον αντιπαλον μαλλον. Φοβου τον Θεον, υιε, και βασιλεα. [ξοδ. φ. 103 β.]
Ἀληθως βασιλεα Χριστον τον Θεον. Ἢ βασιλεα, τον προ των βασιλευομενων
εαυτου βασιλευοντα. Μηθ' ετερωι αυτων απειθει. Ὁ γαρ υπο Θεου χειροτονουμενωι
βασιλει απειθων, τον Θεον ατιμαζει· εξαιφνης γαρ τισονται τους ασεβεις· επει μηδεις
οιδε την ωραν εκεινην η την ημεραν. Πολλακις δε και ετι ζωντων αδοκητως η
εκδικησις γινεται. Το γαρ ευλογον και αιτιον της επιφορας των τιμωριων, ειδεναι
μονου εστι του κρινοντος, και ει τις εκεινου φιλος. Ἐκτος του Κυριου και του βασιλεως,
μη φιλους εχε· οι γαρ μη τουτων φιλοι, εχθροι αυτων εισι· τους δε αυτων μη φιλους, μη
εχε φιλους.

ΚΕΦΑΛ. ΚΕʹ.
∆οξα Θεου κρυπτει λογον. [ξοδ. φ. 119 α.] Ὁ την του Θεου δοξαν, η την του Θεου
βασιλειαν κρυπτων, η ο βουλομενος τον Θεον δοξαζειν, η βασιλεα, υπακουειν οφειλει.
Κρυπτειν δε το φυλαττειν εστι. Χαρις και φιλια ελευθεροι. Ὁ κεχαριτωμενος ανθρωπος,
φιλτατος, α δυναται ελευθερωσαι αυτου το φρονημα. Ἐσθιειν μελι πολυ, ου καλον. Και
ανωτερω μελι, η αλληγορια ειρηται. Πολυ ουν ειναι περι τουτων οντων θεωριαν
ασυμφορον. Μη σοφιζου γαρ πολλα, μηποτε εκπλαγηις· αλλαχου, Ἡ γνωσις φυσιοι.
Συμμετρως δει τοινυν τουτοις προσιεναι, και τιμαιν τους ενδοξους λογους του Κυριου, οι
εισιν αργυριον και χρυσιον, και γλυκυτεροι υπερ μελι και κηριον.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ΚΕΦΑΛ. Λʹ.
Τις συνεστρεψεν υδωρ εν ιματιωι; [ξοδ. φ. 105 β.] Την αληθη γνωσιν εναπεθετο
ταις αρεταις· ηγουν, τις δια της εαυτου πολιτειας τηι των πραγματων αστατωι
καταστασει δεδωκε στασιν; Ἐν γαρ τηι πολιτειαι αυτου πασαν την ρευστην ζωην
απεκλεισεν, επει αμαρτιαν ουκ εποιησεν. Ὅτι δε ιματιον λεγει την πολιτειαν, Ὁ εν τωι
αγρωι, φησι, μη επιστρεψατω αραι το ιματιον αυτου, ηγουν την προτεραν πολιτειαν, ο
τον πνευματικον αγρον εργαζομενος. Τηι Βδελληι τρεις θυγατερες ησαν, κ. τ. λ. [ξοδ. φ.
109 α.] Βδελλα ο διαβολος, ως το των ψυχων αιμα, τουτεστι την ζωτικην αυτων
δυναμιν, εκμυζων. Ἔχει δε θυγατερας και ουχι υιους· ουδεν γαρ ανδρειον, αλλα πασαν
ηδονην εκτεθηλυμμενην· ᾅδης, η κακια, θυγατηρ ουσα του διαβολου, αναιρουσα ψυχας
και κορον ου λαμβανουσα. Γυναικος ερως, η αθεος διδασκαλια, της απατης μη
πληρουμενη.
Γη τε εμπιπλαμενη υδατος, ψυχη ψαμμωδης και αγονος, ποτιζομενη μεν αει ταις
Γραφαις, μηδεν δε 64.736 βελτιουμενη. Ἐφ' αις πασαις το πυρ εστι των κολασεων.
Ὀφθαλμον καταγελωντα του πατρος. [ξοδ. φ. 110 α.] Ὀφθαλμος ο νους, ος αιτιος του
κατορθουν η αμαρτανειν. Ὅταν ουν ουτος κατα της αβυσσου, των του Θεου λεγω
κριματων, η τας Γραφας διασυρηι, τον ουρανιον ατιμαζει Πατερα, και την παρ' αυτου
δοθεισαν αρχαιαν γνωσιν τοις προφηταις και αποστολοις. Τον δε τοιουτον εκκοπτουσι
πονηραι τινες δυναμεις ταις κολασεσιν υπηρετουμεναι, και την μερικην επαγουσαι
καθαρσιν, ας κορακας ειπεν· οι δε ολον κατεσθιοντες, αετοι καλουνται, δια το την καθ'
ολου καθαρσιν πιστευεσθαι. Τρια δε εστιν αδυνατα μοι νοησαι, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 110 β.]
Ταυτα παντα σωφροσυνης παιδευτικα. Τοιαυτη η οδος γυναικος μοιχαλιδος· ωσπερ
εκεινη την πορνειαν κρυπτει, ουτω και ενταυθα. Τινος ουν ενεκεν τουτο φησιν, οτι
ακαταληπτον το πραγμα; Βουλομενος ημας εις σωφροσυνην αγαγειν πανυ· δει γαρ
τοσαυτην επιδεικνυσθαι σωφροσυνην, ως μηδε πονηραν υποψιαν λαβειν. Ἐαν οικετης
βασιλευσηι. [ξοδ. φ. 112 β]
Ἐαν οικετης, φησι, βασιλευσηι τις. Ἢ ο λαος των υιων Ἰσραηλ, οικετης εν γηι
Αιγυπτωι γενομενος, και ουτως βασιλευσας εν τηι ιδιαι γηι, κατεστρηνιασε του Χριστου.
Και αφρων πλησθηι σιτιων. Ἔφαγε γαρ και ενεπλησθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος.
Και οικετις εαν εκβαληι την εαυτης κυριαν. Τουτεστιν η επιγειος Ἱερουσαλημ, παιδισκη
παντων γεγενημενη εθνων, εξεβαλε την εαυτης κυριαν, την αγιαν σαρκα Κυριου,
κυριοκτονος γενομενη. Και μισητη γυνη εαν τυχηι ανδρος αγαθου. Τις ουν γυνη μισητη,
αλλ' η η Συναγωγη των Ἰουδαιων, η μη αγαπησασα τον Χριστον Θεον, τον παρθενικον
ανδρα αυτης; Ἀλλ' αει ρεμβομενη περι τα ειδωλα πορνευουσα εν αυτοις· λεγει γαρ δια
του προφητου· Ἐμοιχευσε το ξυλον και τον λιθον η ασυνετος Ἰουδαια, Ὅρα ουν
αγαθοσυνην και ευσπλαγχνιαν Χριστου· Και ειπα, φησι, μετα το πορνευσαι αυτην·
Ἐπιστρεψον προς με, λεγει Κυριος. Ἐαν οικετης βασιλευσηι· και μην αυτος ειπεν οτι
οικετης αρξει δεσποτων αφρονων. Ἀλλ' ενταυθα ουχι τον συνετον οικετην φησι, αλλ'
απλως οικετην· επειδη παρα την αξιαν πραττει τινα ανοιαι· κακεινοι εισιν αιτιοι, οι
χειροτονησαντες αυτον· αλλ' ουκ οιδε, φησι, οπως τηι αρχηι χρησηται. Ει γαρ τους
ελευθεριως τραφεντας εκτραχηλιζει το πραγμα, πολλωι μαλλον τουτους· ουδεν ουτως
προς αρχην επιτηδειον, ως το ταπεινοφρονειν· εβασιλευσεν οικετης ο Ἱεροβοαμ, και
ορα οσα κακα εποιησεν, α ουδεις των προ αυτου και επ' αυτον. 64.737 Τεσσαρα δε
ελαχιστα επι της γης, κ. τ. λ. [ξοδ. φ. 113 β.]
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Λεγει περι της κτισεως, ινα μη προς την ευτελειαν της κατασκευης ιδηις της
σωματικης· ορα πως πειθει μη προς τα αισθητα επτοησθαι· οια εστιν σοφωτερα των
σοφων, ουχι των ανθρωπων, αλλα των ζωων, των αλογων των μεγαλων· ταυτα σοφιαι
κρατει. Ὅρα πως προνοητικος του μελλοντος ο μυρμηξ, πως ου ραιθυμει, καιτοι του
καιρου κελευοντος του θερους. Πως την απο της φυσεως ασθενειαν διορθουται τηι
προνοιαι. ∆ια γαρ τουτο εν τοις ασθενεσι μεμαθηκεναι [δει] την σοφιαν, ινα μη εκ
παντος τροπου τα σωματικα συζητηις. Ει γαρ ην ισχυρον, ουκ αν εφανη η σοφια. Και οι
χοιρογρυλλιοι εθνος ουκ ισχυρον. Ουχ απλως εφ' εκαστου μεμνηται της ασθενειας, αλλ'
ινα δειξηι της σοφιας την ισχυν· κακεινους μεν απο της τροφης, τουτους δε απο της
οικησεως τελειως αναλωτα. Και τουτοις τα καταγωγια λεγει. Ἀβασιλευτον η ακρις.
Ἐνταυθα τα πολιτικα, το πειθηνιον, το ομονοητικον, το κινητικον, το της
συμφωνιας της αφατου. Ταυτα γαρ ημων συνεχει την ζωην, τροφη, οικησις, στρατεια.
Ὁραις ωσπερ ασθενη εκεινα, ουτως και ταυτα αναρχα, και ουδεν παρεβλαβη, αλλ' εν τηι
φυσει την ευταξιαν εχει; Ουκ αν τις αμαρτοι και των ανθρωπων ταυτα σοφωτερα ειπων.
Κατα τουτο πως διατηρει την ευταξιαν. Και ασκαλαβωτης χερσιν ερειδομενος,
ομοροφιος τοις κρατουσιν εστι, φησι. Το ζωον τουτο το ευαλωτον, και ουδεις
λυμαινεται τουτον. Και αλεκτωρ εμπεριπατων εν θηλειαις ευψυχος. [ξοδ. φ. 115 α.] Ἐν
τοις οικειοις καλος αλεκτωρ, φησιν. Ἀλλ' ωσπερ ουτος εν τοις οικειοις, ουτως και συ εν
ανθρωποις μη μεγα φρονει, φησι. Τι δε ευτελεστερον αλεκτορος; αλλ' επι της οικειας
αρχης μεγα φρονει. Ὁ μεν σωματι κρατει, ο δε φυσει, ο συνεσει. Ου γαρ δει κατα τα
αλογα σωματικως και φυσικως διακρατειν, αλλα και λογωι και πειθοι· οπερ γαρ εκεινωι
μεν ισχυς, τουτωι δε η φυσις, τουτο του βασιλεως το λογικον· δια τουτο φησι· Και τραγος
ηγουμενος αιπολιου. Ὡς εξουσιαν εχων εδιδασκε, και ουχ ως οι γραμματεις, ωστε
εκπληττεσθαι. [ξοδ. φ. 115 β.] Ουτος γαρ, φησιν, εστιν ο υπερ αμαρτιας κοσμου σφαγεις,
και ως θυμα προσαχθεις, και ως ερημωι εις εθνη πεμφθεις· και κοκκινον εριον επι
κεφαλην υπο των απιστων στεφανωθεις· και ανθρωπων λυτρον γενηθεις· και ζωη
παντων δειχθεις. Και βασιλευς δημηγορων εθνει. Ὁ υπο Ἡσαΐου προφητευθεις· Βασιλεα
γαρ, φησι, μετα δοξης οψεσθε. Ουτος ο δημηγορων εν εθνει πιστωι, και παῤρησιαι δι'
Ευαγγελιων ομιλων. Ἄμελγε γαλα, και εσται βουτυρον. [ξοδ. φ. 116 β.] Ἄμελγε πιστως
τας δυο διαθηκας του Χριστου, και ευρησεις εντολας, ως γαλα· ινα τρεφομενος εν
αυταις, εις πιστον τελειον αρτον καταντησαι δυνηθηις.

ΚΕΦΑΛ. ΛΑʹ.
∆ιδοτε οινον πινειν τοις εν οδυναις. [ξοδ. φ. 118 α.] ∆ιδοτε οινον, ειπε· την
καταλελυμενην γαρ ψυχην εκθερμαινεσθαι χρη· ουχι τον αρχοντα τον τυφου γεμοντα
προς την θερμην εξαγειν· της απο της αρχης θερμασιας αρκουσης αυτωι. Πλατυνον το
στομα πλατυτερον, και πεπαῤρησιασμενον λαμβανε λογον.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30


