Eclogae ex diversis homiliis
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, ΕΚΛΟΓΑΙ ΑΠΟ
∆ΙΑΦΟΡΩΝ ΛΟΓΩΝ.
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ. Περι αγαπης.
Βουλομενος ο φιλανθρωπος Θεος ημων συνδησαι παντας αλληλοις,
αγαπητοι, τοιαυτην τοις πραγμασιν ενεθηκεν αναγκην, ως εν τωι του πλησιον
συμφεροντι το του ετερου δεδεσθαι. Και γαρ ο γεωργος ου τοσουτον σπειρει σιτον,
οσον αρκεσαι εαυτωι, επει παλαι και εαυτον και τους αλλους απωλεσεν αν· και ο
στρατιωτης ουχ ινα εαυτον διασωσηι, παραταττεται προς κινδυνους, αλλ' ινα και τας
πολεις εν ασφαλειαι καταστησηι· και ο εμπορος ου τοσαυτα κομιζει οσα αυτωι μονωι
αρκεσαι, αλλ' οσα και ετεροις πολλοις. Ἐπειδη γαρ ετερως ουκ ηνειχοντο ανθρωποι
τα του πλησιον ζητειν, ει μη εις ταυτην καταστησειεν την αναγκην, δια τουτο ουτως
αυτα συνεζευξεν ο Θεος, και ουκ αφιησι προτερον επι το οικειον συμφερον ελθειν μη
δια των αλλοτριων συμφεροντων οδευσαντας. Ουδε γαρ ενι σωθηναι μη τουτο
εχοντα· αλλα, καν την ακραν φιλοσοφιαν ασκηις, των δε λοιπων απολλυμενων
αμεληις, ουδεμιαν κτησηι παρα τωι Θεωι παῤρησιαν. Ἐαν γαρ ψωμισω τα υπαρχοντα
μου, φησιν ο θειος Ἀποστολος, και παραδω το σωμα μου ινα καυθηι, αγαπην δε μη
εχω, ουδεν ωφελουμαι. Ει δε βουλει μαθειν ηλικον οπλον εστι το τους αδελφους
επισπασασθαι, καν απιστοι τινες ειεν, και το πραον ειναι 63.568 και ημερον και
γλυκυν παρεχομενον τροπον, ακουσον τι φησιν αυτος ουτος ο μακαριος Παυλος,
προς δικαστην εισιων απιστον, κριθησομενος· Μακαριον ηγουμαι εμαυτον, μελλων
επι σου κρινεσθαι. Ταυτα δε ελεγεν ου κολακευων αυτον, απαγε, αλλα δια της
ημεροτητος κερδαναι βουλομενος. ∆ιο και εκ μερους εκερδανε, και τον δικαστην
ειλεν ο τεως καταδικος ειναι νομιζομενος, και την νικην αυτος ο χειρωθεις
ομολογει λαμπραι τηι φωνηι παροντων απαντων, λεγων· Ἐν ολιγωι με πειθεις,
Χριστιανον γενεσθαι. Τι ουν ο Παυλος; Ευξαιμην αν εγωγε μη μονον σε, αλλα και
τους παροντας απαντας τουτο γενεσθαι οπερ εγω. Ὅταν ουν εκεινος μεν τοσουτον
απαιτηι μετρον, ημεις δε μηδε το ελαττον παρεχωμεν, τινος εσομεθα συγγνωμης
αξιοι; Και μη το δεισθαι ετερου αισχρον τι ειναι νομιζε· της γαρ αφατου σοφιας του
Θεου τουτο γεγονεν εργον. Ει γαρ αλληλων χρηιζομεν, και ουδε η της χρειας αναγκη
συναγει εις φιλιαν ημας· ει αυταρκεις ημεν, ουκ αν ημεν θηρια ατιθασσα; Βιαι και
αναγκηι ημας υπεταξεν ο Θεος αλληλοις, και καθ' εκαστην συγκρουομεθα αλληλοις
ημεραν· ει τουτον περιειλε τον χαλινον, τις αν ταχεως ηρασθη της του πλησιον
φιλιας; ∆ια γαρ τουτο μιαν οικιαν ημιν τον κοσμον εδω 63.569 κεν ο Θεος, και ενα
ανηψε πασι λυχνον, τον ηλιον, και ενα εξετεινεν οροφον, τον ουρανον, και μιαν
ανηκε τραπεζαν, την γην. Και ου τωι μεν πλουτουντι πλεον και τιμιωτερον, τωι
πενητι δε ευτελεστερον και ελαττον εχαρισατο, ινα πολλην και αδιασπαστον την
προς αλληλους ενωσιν εχωμεν, και μη τις εχηι λεγειν, Ὁ δεινα μοι φιλος ουκ εστιν,
ουδε συγγενης, ουδε γειτων, ουδε εχω τι κοινον προς αυτον· πως προσελευσομαι,
πως διαλεξομαι; Ουδε οσην φιλους προς φιλους επιδεικνυσθαι χρη την εγγυτητα,
τοσαυτην ημας εχειν δει την προς αλληλους οικειωσιν, αλλ' οσην μελος προς μελος.
Και ωσπερ ουκ αν δυναιο λεγειν· Ποθεν μοι οικειοτης και εγγυτης προς αυτον;
καταγελαστον γαρ τουτο· ουτως ουδε περι του αδελφου δυνησηι τουτο ειπειν. Ει γαρ
μηδε συγγενης μηδε φιλος εστιν, αλλ' ανθρωπος εστι, της αυτης σοι μετεχων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

φυσεως, τον αυτον εχων ∆εσποτην, και εν τωι αυτωι κοσμωι γενομενος. Ἐπι μεν γαρ
των χρηματων τους μηδεν οφειλοντας επαινουμεν· επι δε της αγαπης τους διηνεκως
οφειλοντας αποδεχομεθα και θαυμαζομεν. Πειθωμεθα τοινυν και συναπτωμεν
εαυτους αλληλοις, καν βουληται τις αποστηναι, μη συ αποῤραγηις, μηδε το ψυχρον
εκεινο φθεγξηι ρημα· Ἐαν φιληι με, φιλω· εαν δε μη φιληι με οφθαλμος ο δεξιος,
εξορυττω αυτον· αλλ' οταν σε μη βουληται φιλειν, τοτε πλειονα επιδεικνυσο την
αγαπην, ινα αυτον επισπασηι· και γαρ μελος εστι· το δε μελος οταν υπο τινος
αναγκης αποσχιζηται του λοιπου σωματος, παντα ποιουμεν, ωστε ενωσαι παλιν
αυτο, και πλειονα προνοιαν επιδεικνυμεθα τοτε. Και γαρ πλειων ο μισθος, οταν μη
βουλομενον φιλειν εφελκυσηι. Ει δε επι αριστου κελευει καλειν τους μη δυναμενους
ημιν αντιδουναι, ινα αυξηθηι τα της αντιδοσεως· πολλωι μαλλον επι φιλιας τουτο δει
ποιειν. Ὁ μεν γαρ φιλουμενος φιλων, απεδωκε σοι την αμοιβην· ο δε φιλουμενος
και μη φιλων, τον Θεον ανθ' εαυτου σοι χρεωστην κατεστησε. Και χωρις δε τουτων,
οταν μεν φιληι σε, ου πολλης δειται της σπουδης· οταν δε μη φιληι, τοτε σου χρειαν
εχει της αντιληψεως. Μη τοινυν την αιτιαν της σπουδης αιτιαν ποιου ραιθυμιας,
μηδε λεγε, οτι Ἐπειδη νοσει, δια τουτο αυτου αμελω· και γαρ νοσος εστιν η
καταψυξις της αγαπης· αλλα συ θερμανον το καταψυχθεν· το γαρ σφοδρα φιλεισθαι
εθελειν, απο του σφοδρα φιλειν γινεται. Ὅταν μεν γαρ μη σφοδρα περι τινα ωμεν
διακειμενοι, ουδε της παρ' εκεινου σφοδρας δεομεθα φιλιας, καν μεγας ηι, καν
περιφανης· οταν δε θερμως τινα και γνησιως φιλωμεν, καν ευτελης ηι, καν μικρος ο
φιλουμενος, μεγιστην τιθεμεθα δοξαν το παρ' εκεινου φιλτρον. Ει δε αδελφωι
χρησασθαι ουκ οιδας, ποτε δυνησηι αλλοτριωι χρησασθαι καλως; ει το μελος το σον
ουκ επιστασαι μεταχειρισαι, ποτε τον εξωθεν επισπασασθαι δυνησηι και συναψαι
εαυτωι; Βουλει μη ακουειν κακως; ουκουν μηδε λεγε. Ἐπιθυμεις επαινεισθαι; ουκουν
εγκωμιαζε. Ἐλεεισθαι βουλει; ουκουν ελεει. Συγγνωμης θελεις τυχειν; ουκουν
μεταδιδου. Θελεις μη πλεονεκτεισθαι; ουκουν μη αρπαζε. Τοιουτοι περι τους
πλησιον γινωμεθα, οιους περι ημας εκεινους ειναι βουλομεθα. Ὥσπερ γαρ ψυχη
ανευ σωματος ου καλειται ανθρωπος, ουδ' αυ σωμα ανευ ψυχης, ουτως ουδε αγαπη
προς Θεον, εαν μη εχηι ακολουθον και την προς τον πλησιον αγαπην. Βουλει
θεραπευειν τον δεινα; ου κωλυω, αλλα μη εις 63.570 ετερου λυπην· ου γαρ ινα κατ'
αλληλων συνταττωμεθα, διδασκαλοι ημιν εδοθησαν, αλλ' ινα παντες αλληλοις
συνταττωμεθα. ∆ια τι εις ει; δια τι ουκ εργαζηι πολλους; δια τι μη γινηι δημιουργος
αγαπης; δια τι μη κατασκευαζεις φιλιαν το μεγιστον της αρετης εγκωμιον; Ὥσπερ
γαρ το εκ συνθηκης ειναι κακους μαλλον παροξυνει τον Θεον, ουτως το εν ομονοιαι
ειναι αγαθους μαλλον ευφραινει. Μη γινου μετα πολλων επι κακιαι· κατασκευασον
σοι φιλους προ των οικιων, προ των αλλων απαντων. Ει ο ειρηνοποιος υιος Θεου,
και ο φιλους κατασκευαζων ποσωι μαλλον; ει ο καταλλαττων μονον, υιος Θεου
καλειται, ο τους καταλλαττομενους φιλους ποιων, τινος ουκ εσται αξιος; Ει γαρ ο
μεν διαβολος εχθρους ημας κελευει πασι γινεσθαι, ο δε Θεος ασπαζεσθαι και φιλειν·
και ο μεν τωι πηλωι και τηι πλινθειαι προσηλωσας (τουτο γαρ εστιν ο πλουτος), ουδε
τας νυκτας αφιησιν αναπνευσαι μικρον· ο δε της μεν περιττης ταυτης και ανονητου
φροντιδος αφιησι, κελευει δε συναγειν τους θησαυρους εν τοις ουρανοις, ουκ εκ της
εις ετερους αδικιας, αλλ' εκ της οικειας δικαιοσυνης· κακεινος μετα τους πολλους
ιδρωτας και ταλαιπωριας ου μονον ου δυναται προστηναι κολαζομενοις ημιν εκει,
και κακως πασχουσι δια τους αυτου νομους, αλλα και επιτεινει την φλογα· ουτος δε
και ποτηριον ημιν επιταξας δουναι ψυχρον, ουδε τουτου τον μισθον και την αμοιβην
αφιησιν ημας απολεσαι ποτε, αλλα μετα πολλης αντιδιδωσι της δαψιλειας· πως ουκ
εσχατης ανοιας, την ουτω προσηνη δεσποτειαν και τοσουτων γεμουσαν αγαθων μη
φιλουντας, αχαριστωι και αγνωμονι δουλευειν τυραννωι, και ουδεν ουτε ενταυθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ουτε εκει δυναμενωι τους πειθομενους αυτωι και προσηκοντας ωφελειν; Μη ουν
δυσχερανητε τοις ειρημενοις· και γαρ εγω τον φιλουντα με, ουχ οταν επαινηι με
μονον, αλλα και οταν εγκαληι διορθουσθαι, τοτε φαιην αν μαλιστα με φιλειν. Το μεν
γαρ απλως παντα επαινειν, και τα καλως εχοντα και τα μη καλως, ουκετι φιλουντος,
αλλ' απατεωνος και ειρωνος· το δε επαινειν μεν, αν τι των δεοντων γινηται,
εγκαλειν δε, αν τι διημαρτηται, τουτο φιλου και κηδεμονος εστι. Τον μεν ουν εχθρον
ουδε επαινουντα δεχομαι, τον δε φιλον και εγκαλουντα προσιεμαι· εκεινος καν φιληι
με, αηδης εστιν· ουτος καν τραυματιζηι με, ποθεινος εστιν· Ἀξιοπιστοτερα γαρ, φησι
τραυματα φιλου, η εκουσια φιληματα εχθρου. Ὁ μεν γαρ καν δικαιως καν αδικως
εγκαληι, ουκ ονειδισαι, αλλα διορθωσαι βουλομενος τουτο ποιει· ο δε καν δικαιως
εγκαληι, ουχι διορθωσαι, αλλ' εκπομπευσαι μαλλον σπουδαζων τους ελεγχους
επαγει. Ὥστε ουδεν ομονοιας ισον, αγαπητοι· ο γαρ εις πολλοστος εστιν ουτως. Ἂν
γαρ ομοψυχοι ωσι δυο η δεκα, ουκετι εις εστιν ο εις, αλλα δεκαπλασιων εκαστος
αυτων γινεται· και ευρησεις εν τοις δεκα τον ενα, και εν τωι ενι τους δεκα· καν
εχθρον εχωσιν, ο τωι ενι προσβαλων, ως τοις δεκα προσβαλων, ουτως αλισκεται.
Ἠπορησεν ο εις, αλλ' ουκ εστιν εν αποριαι· τωι γαρ μειζονι μερει το απορουν
συσκιαζεται. Ἕκαστος τουτων εικοσι χειρας εχει και εικοσιν οφθαλμους και ποδας
τοσουτους, και ψυχας εχει δεκα· ου γαρ τοις εαυτου μονον, αλλα και τοις εκεινων
εργαζεται παντα. Ει δε και εκατον γενοιτο, το αυτο εσται παλιν. Ὁ αυτος και εν
Περσιδι και εν Ῥωμηι δυναται ειναι, και οπερ η φυσις ου δυναται, ισχυσεν η της
αγαπης δυναμις. Ἐαν ουν χιλιους εχηι φιλους η δισχιλιους, εννοησον που παλιν
υπερβησεται τα της δυναμεως. Το γαρ θαυμαστον τουτο εστι, το χιλιοστον 63.571
ποιησαι τον ενα. Τινος ουν ενεκεν ου κτωμεθα την δυναμιν της αγαπης, και εν
ασφαλειαι εαυτους καθιστωμεν; μεχρι τινος εις ενα και δυο περιιστωμεν αυτην; Καν
γαρ πενης ηι ο φιλους κεκτημενος, πολλωι των πλουσιων ευπορωτερος καθεστηκεν·
απερ γαρ αυτος υπερ εαυτου ειπειν ουκ επιχειρει, ταυτα ο φιλος αντ' εκεινου ερει·
και οσα ου δυναται εαυτωι χαρισασθαι, δι' ετερου χαρισεται. Και ουκ εστι παθειν
κακως τον υπο τοσουτων δορυφορων φυλαττομενον· ου γαρ τοιουτοι του βασιλεως
οι σωματοφυλακες ακριβεις, ως ουτοι. Οι μεν γαρ αναγκηι και φοβωι την φυλακην
επιδεικνυνται, οι δε ευνοιαι και αγαπηι· κακεινος μεν τους φυλακας αυτου δεδοικεν,
ουτος δε τουτοις μαλλον η εαυτωι θαῤρει. Και αλλως· ποιον ουτω τειχος αῤραγες,
αρμονιαι λιθων ευμεγεθων ωχυρωμενον, απορθητον γινεται ταις των εχθρων
εφοδοις, ως το συστημα των αλληλους αγαπωντων και εν ομοφροσυνηι
περιεσφιγμενων; τας γαρ του διαβολου προσβολας αποκρουεται· και μαλα εικοτως.
Οι γαρ μετ' αλληλων κατ' εκεινου παρατασσομενοι, αηττητοι γινονται τοις αυτου
μηχανημασι, τα λαμπρα της αγαπης εγειρονται τροπαια. Και καθαπερ αι της λυρας
νευραι πολλαι μεν ουσαι, εις μιαν δε νευουσαι συμφωνιαν, τερπνοτατον τι μελος
ηχουσιν· ουτως οι προς μιαν συγκεκραμενοι γνωμην, ευηχον ανακρουονται της
αγαπης φθογγον· και γαρ ουδεν της αγαπης γλυκυτερον γενοιτ' αν. Τι ουκ αν
εργασαι φιλος γνησιος; ποσην μεν ουκ αν εμποιησειεν ηδονην, ποσην δε ωφελειαν,
ποσην δε ασφαλειαν; καν μυριους θησαυρους ειπηις, ουδεν ανταξιον γνησιου φιλου.
Και καθαπερ τα λαμπρα των σωματων ανθος αποῤρει προς τους πλησιον τοπους·
ουτω και φιλοι, οις αν παραγενωνται τοποις, την εαυτων χαριν αφιασι. Κρεισσον
ουν εν σκοτωι διαγειν, η φιλων ειναι χωρις. Ου γαρ ουτω πυρετος κατακαιειν ειωθε
σωματος φυσιν, ως τας ψυχας το κεχωρισθαι των φιλουμενων. Τοιουτος γαρ εστιν ο
της αγαπης ερως, ως τους μη συμπαροντας ημιν, αλλ' αποντας, ποθουμενους δε,
καθ' εκαστην φανταζεσθαι ποιειν ημας την ημεραν· και των μεν εν χερσι παντων
αφιστησι, μονωι δε τωι ποθουμενωι προσδεσμει την του φιλουντος ψυχην. Ει δε
αγαπωμενον τις ορων, μαλλον δε μεμνημενος τουτου, διανισταται τηι ψυχηι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

υψηλος γινεται την διανοιαν, και παντα ευκολως φερει εντρυφων τηι μνημηι· ο τον
οντως αγαπησαι ημας καταξιωσαντα εχων εν διανοιαι, και μεμνημενος αυτου, ποτε η
λυπηρου τινος αισθησεται, η φοβερον τι και επικινδυνον φοβηθησεται; Ουδεποτε. Ει
γαρ παρα ανθρωπων δυνατων αγαπωμενοι φοβεροι πασιν εσμεν, πολλωι μαλλον
παρα του Θεου. Καν χρηματα δεηι, καν σωματα, καν αυτην την ψυχην υπερ ταυτης
δουναι της αγαπης, μη φεισωμεθα. Ου γαρ αρκει το δια ρηματων λεγειν, οτι
αγαπωμεν, αλλα χρη και την εκ των πραγματων δεικνυειν αποδειξιν· ουδε γαρ
αυτος δια των ρηματων μονον, αλλα και δια των πραγματων εδειξε την αγαπην. Ει
γαρ εν ταις των μεγαλων οικιαις οικετης ο τα αυτου, του δεσποτου ποιησαμενος, ου
τα αυτου, του δεσποτου πεποιηκεν, αλλα τα του δεσποτου, εαυτου, και ομοιως αυτωι
τοις εκεινου κεχρηται, και πολλοι των οικετων μαλλον αυτον δεδοικασιν η εκεινον·
και επειδη των εαυτου κατεφρονησεν, ουχι κατεφρονησε των εαυτου, αλλα μαλλον
μειζονων επετυχε· πολλωι μαλλον εν τοις πνευματικοις. Μη τοινυν φροντιζωμεν
των ημετερων, ινα φροντιζωμεν των ημε 63.572 τερων, αλλα καταφρονωμεν
αυτων, ινα κτησωμεθα αυτα. Ἂν γαρ ημεις αυτων καταφρονησωμεν, ο Θεος αυτων
επιμελησεται· αν δε ημεις αυτων επιμελωμεθα, ο Θεος αυτων καταφρονησει. Ει τις
ουν φιλειν εθελει γνησιως και δυναμιν αγαπης επιστασθαι, επι τον ταυτης
τροφιμον, τον μακαριον Παυλον, δραμετω, κακεινος αυτον διδαξει, ηλικος εστιν
αθλος ενεγκειν χωρισμον φιλουμενου, και ηλικης δεομενος ψυχης. Ουτος γαρ,
ουτος ο την σαρκα αποδυσαμενος, και το σωμα αποθεμενος, και γυμνηι σχεδον την
οικουμενην περιιων τηι ψυχηι, και παν παθος εξορισας της διανοιας, και των
ασωματων δυναμεων την απαθειαν μιμουμενος, τα μεν αλλα παντα ραιδιως εφερεν,
ως εν αλλοτριωι πασχων σωματι, και δεσμωτηρια και αλυσεις και απαγωγας και
μαστιγας και απειλας και θανατον και παν κολασεως ειδος, μιας δε ψυχης
αγαπωμενης παρ' αυτου χωρισθεις, ουτω συνεχυθη και διεταραχθη, ως εν ηι τον
αγαπωμενον προσδοκων ιδειν ουχ ευρεν, ευθεως και της πολεως αποπηδησαι. Τι
τουτο, ω μακαριε Παυλε; ξυλωι μεν δεδεμενος, και δεσμωτηριον οικων, και μαστιγας
εχων επικειμενας, και τα νωτα αιματι περιῤρεομενος, και εμυσταγωγεις και
εβαπτιζες, και θυσιαν προσηγες, και ενος ου κατεφρονησας μελλοντος σωζεσθαι· εις
δε την Τρωιαδα ελθων, και την αρουραν ευρων εκκεκαθαρμενην, και ετοιμην ουσαν
τα σπερματα δεξασθαι, τοσουτον εῤριψας απο των χειρων κερδος, και απεπηδησας
ευθεως; Ναι, φησι· πολληι γαρ κατεσχεθην αθυμια; τυραννιδι, και σφοδρα μου
συνεχεε την διανοιαν η Τιτου απουσια· και ουτω μου εκρατησε, και περιεγενετο, ως
αναγκασαι τουτο ποιησαι. Ειδες πως μεγιστος αθλος το δυνηθηναι ενεγκειν πραως
αγαπωμενου χωρισμον; πως οδυνηρον πραγμα και πικρον; πως υψηλης δεομενον
και νεανικης ψυχης; Ουδε γαρ αρκει τοις αγαπωσι μονον το τηι ψυχηι συνδεδεσθαι,
ουδε αποχρωνται τουτωι εις παραμυθιαν. αλλα και σωματικης δεονται παρουσιας,
καν μη τουτο προσηι, ου μικρον της ευφροσυνης υποτετμηται μερος. Βαβαι του
διαπυρου ερωτος της αγαπης· ο πυρος κατατολμων Παυλος, ο αδαμαντινος, ο
στεῤρος, ο ακλινης, ο ακαμπης, ο λεγων, Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του
Χριστου, θλιψις, η στενοχωρια, η λιμος, η διωγμος, η γυμνοτης, η κινδυνος, η
μαχαιρα; ο γης και θαλαττης κατατολμων, ο των αδαμαντινων του θανατου πυλων
καταγελων· ουτος, επειδη τινων αγαπητων ειδε δακρυα, ουτως κατεκλασθη και
συνετριβη, ως μηδε κρυψαι το παθος, αλλ' ειπειν ευθεως· Τι ποιειτε κλαιοντες και
συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ὢ του θαυματος· αβυσσος αυτον ου συνετριψεν
υδατων, και μικρα δακρυα συνετριψεν και συνεκλασε; Τι ποιειτε κλαιοντες και
συντριβοντες μου την καρδιαν; Τι λεγεις, ειπε μοι; εκεινην την αδαμαντινην ψυχην
συντριψαι δακρυον ισχυσε; Ναι, φησι· πολλη γαρ η της αγαπης ισχυς· αυτη μου
περιγινεται και κρατει· προς παντα γαρ αντεχω, πλην της αγαπης. Τις ουκ αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

εκπλαγειη; τις ουκ αν θαυμασειε; μαλλον δε τις κατ' αξιαν εκπλαγειη και
θαυμασειεν αν την γενναιαν εκεινην και ουρανομηκη ψυχην, οτι δεδεμενος και
καθειργμενος απο τοσουτου διαστηματος Φιλιππησιοις επεστελλεν; ιστε γαρ οσον το
μεσον Μακεδονιας, και Ῥωμης, Ἀλλ' 63.573 ουτε της οδου το μηκος, ουτε του
χρονου το πληθος, ουτε ο των πραγματων οχλος, ουτε ο κινδυνος, και τα επαλληλα
δεινα, ουτε αλλο ουδεν, την αγαπην και την μνημην εξεβαλε των μαθητων, αλλ'
ειχεν αυτους απαντας εν διανοιαι. Και ουχ ουτως αυτου ταις αλυσεσιν αι χειρες
εδεδεντο, ως τωι ποθωι των μαθητων η ψυχη συνεδεδετο και προσηλωτο. Και
καθαπερ βασιλευς επι τον θρονον αναβας υπο την εω, και καθισας εν ταις βασιλικαις
αυλαις, μυριας ευθεως δεχεται πανταχοθεν επιστολας· ουτω δη κακεινος, καθαπερ
εν ταις βασιλικαις αυλαις τωι δεσμωτηριωι καθημενος, πολλωι πλειω και εδεχετο και
επεμπε συνεχως τα γραμματα των πανταχοθεν επι την εκεινου σοφιαν υπερ των
καθ' εαυτους πραγματων αναφεροντων απαντα· και τοσουτωι πλειονα πραγματα του
βασιλεως ωικονομει, οσωι και μειζονα αρχην εμπεπιστευτο. Τοιαυτη γαρ η της
αγαπης εστι δυναμις, ως ου τους παροντας μονον και πλησιον οντας ημων και
ορωμενους, αλλα και τους μακραν αφεστωτας περιλαμβανειν και συγκολλαιν και
συνδειν, και ουτε χρονων πληθος, ουτε οδων διαστημα, ουτε αλλο των τοιουτων
ουδεν, ψυχης φιλιαν δυναιτ' αν διακοψαι και διατεμειν. Και γαρ ουτω δει φιλειν τον
φιλουντα, ως, ει και την ψυχην αιτηθηι, και δυνατον ηι, μη κωλυσαι· ουδε γαρ
ανταξιον γνησιου φιλου. Ἥδεται γαρ ο φιλων ορων τον φιλουμενον και διαχειται,
συμπλεκεται αυτωι συμπλοκην τινα κατα την ψυχην αῤρητον εχουσαν την ηδονην.
Καν αναμνησθηι μονον αυτου, διανεστη τηι διανοιαι και ανεπτερωθη, και βλεπων
τουτον καθ' εκαστην ημεραν· ου κορεννυται, ουδεν εστιν αυτωι οπερ μη εστιν
εκεινου· ταυτα αυτωι επευχεται απερ και εαυτωι. Οιδα εγω τινα, ος υπερ φιλου τους
αγιους ανδρας παρακαλων, παρεκαλει προτερον ευχεσθαι υπερ αυτου, και τοτε υπερ
εαυτου. Οιδα και Παυλον την ψυχην ηδεως διδοντα την εαυτου και μη αιτηθεντα,
και εις γεενναν εμπιπτειν υπερ των φιλουμενων ευχομενον. Ουτω γαρ χρη φιλειν
διαθεσει πεπυρωμενηι, ως μη δοκειν οφειλετην εχειν τον φιλουμενον, αλλ' αυτος
αυτωι οφειλετης ειναι εν τωι οφειλετην εχειν εκεινον. Ὁ γαρ αγαπων, ουκ επιταττειν
βουλεται μονον, αλλα και επιταττεσθαι· χαιρει μαλλον επιταττομενος ηπερ
επιταττων. Ὁ αγαπων χαριζεσθαι βουλεται μαλλον η χαριν λαμβανειν· θελει γαρ
οφειλετην εχειν τον φιλον, ηπερ αυτος οφειλειν εκεινωι. Ὁ αγαπων και βουλεται
χαριζεσθαι τωι αγαπωμενωι, και ου βουλεται δοκειν χαριζεσθαι· και αρχειν αυτος
ευεργεσιας, και μη δοκειν αρχειν ευεργεσιας. Και μη μοι τους απλως φιλους
εννοειτε, τους κοινωνους των τραπεζων, και απο προσηγοριας μονης φιλους
λογιζομενους· ει τις εχει φιλον, οιον λεγω, επιγνωσεται τα ρηματα. Της 63.574
παρουσης ζωης φιλος ηδυτερος. Πολλοι γουν μετα την των φιλων τελευτην ευξαντο
μηκετι ζησαι λοιπον· και γαρ οντως και του φωτος αυτου ποθεινοτερος ο φιλος.
Βελτιον γαρ ημιν σβεσθηναι τον ηλιον, η φιλων αποστερηθηναι· πολλοι γαρ τον
ηλιον ορωντες, εν σκοτωι εισι· φιλων δε ευπορουντες, ουδεν αν εν θλιψει γενοιντο.
Ει δε τινος σε φιλια βλαπτει, εκκοπτε απο σου. Ει γαρ τινα των ημετερων μελων
πολλακις αποτεμνομεν, οταν αυτα τε ανιατως εχηι, και τοις λοιποις λυμαινηται,
πολλωι μαλλον επι της ψυχης τουτο ποιειν χρη. Ουδεν γαρ ουτω βλαβερον, ως
συνουσια πονηρα· οσα γαρ αναγκη μη δυναται, δυναται φιλια πολλακις εις βλαβην
και ωφελειαν. Ὁ δε τοις εχθροις του βασιλεως συμφιλιαζων, ου δυναται φιλος του
βασιλεως ειναι. Της γαρ φιλιας της δια τον Χριστον το μισος το δι' αυτον πολλωι
βελτιον. Ὅταν μεν γαρ φιλωμεθα δια τον Θεον, ημεις οφειλεται αυτου εσμεν της
τιμης· οταν δε μισωμεθα, αυτος ημιν οφειλετης εστι της τιμης. Ὅσοι τοινυν μηδε
χρηματων δια τον Χριστον καταφρονουμεν, μαλλον δε δι' ημας, φριξωμεν, το περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τον Χριστον του Παυλου φιλτρον εν διανοιαι λαμβανοντες. Ουδε γαρ τον Χριστον
ουτος εφιλει δια τα του Χριστου, αλλα δι' αυτον τα εκεινου, και εν εδεδοικει μονον,
το μη της αγαπης εκπεσειν της προς εκεινον. Τουτο γαρ αυτωι και γεεννης
φοβερωτερον ην· ωσπερ και το μενειν εν αυτηι βασιλειας ποθεινοτερον. Ὅταν μεν
ουν εκεινος δια τον του Θεου ποθον και εις γεενναν καταδεχεται εμπεσειν, και
βασιλειας εκπεσειν, ει γε αμφοτερα ταυτα προυκειτο, ημεις δε μηδε του παροντος
καταφρονωμεν βιου, αρα αξιοι των γουν υποδηματων εσμεν λοιπον των εκεινου,
τοσουτον αφεστηκοτες αυτου της μεγαλονοιας; ∆ια τουτο και ο Χριστος ελεγεν· Ὃς
αν απολεσηι την ψυχην αυτου ενεκεν εμου, ευρησει αυτην· και, Ὃς εαν ομολογησηι
με εμπροσθεν των ανθρωπων, ομολογησω καγω αυτον εμπροσθεν του Πατρος μου
του εν τοις ουρανοις. Και γαρ πολυς ο του κατορθωματος τουτου πονος, και αυτην
σχεδον υπερβαινων την φυσιν· και τουτο ισασιν οι καταξιωθεντες των στεφανων
τουτων καλως· λογος γαρ ουδεις αυτο παραστησαι δυνησεται· ουτω γενναιας το
πραγμα εστι ψυχης, και μεθ' υπερβολης θαυμαστον. Ἀλλ' ομως το θαυμαστον τουτο
ουδεν μεγα εφησεν ωφελειν, αγαπης χωρις, ο Παυλος, καν την ακτημοσυνην
συνεζευγμενην εχηι. Τινος ουν ενεκεν ουτως ειρηκε, τουτο ηδη δειξαι πειρασομαι,
προτερον εκεινο ζητησας, πως ο τα υπαρχοντα ψωμιζων παντα, δυναται μη εχειν
αγαπην. Τον μεν γαρ ετοιμον οντα καηναι, και τα χαρισματα εχοντα εγχωρει ισως
και μη αγαπησαι· ο δε μη μονον διδους τα υπαρχοντα, αλλα και ψωμιζων, πως ουκ
αγαπαι; Τι ουν εστιν ειπειν; Ἢ οτι το ουκ ον ως ον υπεθετο, οπερ αει φιλει ποιειν,
οταν υπερβολην παραστησαι βουληθηι· ως οταν Γαλαταις γραφων λεγηι· Ἐαν ημεις η
αγγελος εξ ουρανου ευαγγελιζηται υμιν, παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα εστω· καιτοι
63.575 ουτε αυτος, ουτε αγγελος εμελλε τουτο ποιειν· αλλ' ινα δειξηι την υπερβολην
του πραγματος, και το μηδεν ολως εσομενον τεθεικε. Και παλιν, οταν Ῥωμαιοις
επιστελληι και λεγηι· Ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε δυναμεις δυνησονται ημας
χωρισαι απο της αγαπης του Χριστου· ουδε γαρ τουτο εμελλον ποιειν αγγελοι, αλλα
κανταυθα το μη ον υποτιθεται· ωσπερ ουν και το εξης λεγων· Ουτε κτισις ετερα·
καιτοι γε ετερα ουκ εστι κτισις· πασαν γαρ αυτην περιελαβε, και τα ανω και τα κατω
παντα ειπων· αλλ' ομως κανταυθα το μη ον καθ' υποθεσιν τιθησιν, ωστε δειξαι τον
μεθ' υπερβολης αυτου ποθον. Ὃ δη και ενταυθα ποιει, λεγων, οτι Καν παντα τις δωι,
αγαπην δε μη εχηι, ουδεν ωφελειται. Ἢ τουτο εστιν ειπειν, η οτι βουλεται τους
παρεχοντας και συγκεκολλησθαι τοις λαμβανουσι, και μη απλως διδοναι
ασυμπαθως, αλλ' ελεουντας και κατακαμπτομενους, επικλωμενους, και
συναλγουντας τοις δεομενοις. ∆ια τουτο γαρ και η ελεημοσυνη παρα του Θεου
νενομοθετηται· και γαρ ηδυνατο τους πενητας διατρεφειν ο Θεος και χωρις τουτου·
αλλ' ινα ημας εις την αγαπην συνδησηι, και ινα διαθερμαινωμεθα προς αλληλους,
παρ' ημων αυτους εκελευσε τρεφεσθαι. ∆ια τουτο και αλλαχου φησι· Κρεισσον λογος
αγαθος η δοσις· και ιδου λογος υπερ δομα αγαθον. Και αυτος φησι· Ἔλεον θελω, και
ου θυσιαν. Ἐπειδη γαρ εθος τους τε ευεργετουμενους φιλειν, τους τε ευ πασχοντας
προς τους ευεργετουντας οικειοτερον διακεισθαι, συνδεσμον φιλιας ποιων, τουτο
ενομοθετησε. Και ινα μαθητε οσον εστι το κατορθωμα, υπογραψωμεν αυτην τωι
λογωι, επειδη τοις πραγμασιν αυτην ουχ ορωμεν που φαινομενην, και εννοησωμεν,
ει πανταχου μετα δαψιλειας ην αυτη, ποσα αν εγενετο αγαθα. Ουτε γαρ νομων, ουτε
δικαστηριων εδει, ου κολασεων, ου τιμωριων, ουκ αλλου των τοιουτων ουδενος. Ει
γαρ απαντες ηγαπων και ηγαπωντο, ουδεν αν ηδικησεν ουδεις, αλλα και φονοι και
μαχαι και πολεμοι και στασεις και αρπαγαι και πλεονεξιαι και παντα αν εκποδων
εγεγονει τα πονηρα, και μεχρις ονοματος αν ηγνοηθη η κακια. Τα μεντοι σημεια ουκ
αν τουτο ειργασαντο, αλλα και εις κενοδοξιαν επαιρει τους μη προσεχοντας και
απονοιαν. Και το δη θαυμαστον της αγαπης, οτι τα μεν αλλα αγαθα εχει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

παρεζευγμενα τα κακα· οιον ο ακτημων φυσαται πολλακις δια τουτο· ο λεγειν ειδως
και δοξομανιαν νοσει· ο ταπεινοφρων δι' αυτο τουτο πολλακις κατα το συνειδος
μεγα φρονει. Ἡ δε αγαπη πασης της τοιαυτης απηλλακται λυμης· κατα γαρ του
αγαπωμενου ουκ αν τις επαρθειη ποτε. Και 63.576 μη μοι θηις ενα αγαπωντα, αλλα
παντας ομοιως, και τοτε αυτης οψει την αρετην· μαλλον δε, ει βουλει, πρωτον ενα
αγαπωμενον, και ενα φιλουντα τιθει, φιλουντα μεντοι ως φιλειν αξιον· την γαρ γην
ουτως ως τον ουρανον οικησει, πανταχου γαληνηι απολαυων, και μυριους εαυτου
πλεκων στεφανους. Ὁ γαρ τοιουτος και φθονου και οργης και βασκανιας και
απονοιας και κενοδοξιας και πονηρας επιθυμιας και παντος ερωτος ατοπου, και
παντος νοσηματος καθαρευουσαν διατηρησει την εαυτου ψυχην. Ὥσπερ γαρ εαυτωι
ουκ αν τις εργασαιτο τι κακον· ουτως ουδε τους πλησιον ουτος. Τοιουτος δε ων, μετ'
αυτου στησεται του Γαβριηλ επι της γης βαδιζων. Και ο μεν αγαπην εχων τοιουτος.
Ὁ δε σημεια ποιων και γνωσιν εχων απηρτισμενην, ταυτης ανευ καν μυριους εγειρηι
νεκρους, ουδεν μεγα ονησει, παντων απεῤρηγμενος, και ουδενι των συνδουλων
αναμιγνυναι εαυτον ανεχομενος. ∆ια δη τουτο και ο Χριστος της εις αυτον ακριβους
αγαπης σημειον εφησεν ειναι το τον πλησιον φιλειν Ει γαρ φιλεις με, φησιν, ω
Πετρε, τουτων πλεον, ποιμαινε τα προβατα μου· Ειδες πως και εντευθεν παλιν
ηινιξατο, οτι μαρτυριου μειζον τουτο; Και γαρ ει παιδα τις ειχεν αγαπητον, και υπερ
ου και την ψυχην αν επεδωκεν, ειτα τις τον μεν πατερα εφιλει, τωι δε παιδι μηδεν
ολως προσειχε, σφοδρα αν παρωξυνε τον πατερα, και ουκ αν ᾔσθετο της οικειας
αγαπης, δια την του παιδος υπεροψιαν. Ει δε επι πατρος και παιδος τουτο συμβαινει,
πολλωι μαλλον επι Θεου και ανθρωπων· και γαρ πατερων απαντων εστι
φιλοστοργοτερος ο Θεος. ∆ια δη τουτο ειπων, Πρωτη και μεγαλη εντολη· Ἀγαπησεις
Κυριον τον Θεον σου, επηγαγε, ∆ευτερα δε, και ουκ εσιγησεν, αλλα προσεθηκεν
ομοιαν αυτηι· Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον. Και ορα πως μετα της αυτης
σχεδον υπερβολης απαιτει και ταυτην· περι μεν γαρ του Θεου φησιν, Ἐξ ολης της
καρδιας σου· περι δε του πλησιον σου, Ὡς σεαυτον· οπερ ισον εστι τωι εξ ολης της
καρδιας σου. Και γαρ ει μετα ακριβειας τουτο εφυλαττετο, ου δουλος, ουκ ελευθερος
ην, ουκ αρχων, ουκ αρχομενος, ου πλουσιος, ου πενης, ου μικρος, ου μεγας, ου
διαβολος αν εγνωσθη ποτε· ου λεγω, ουτος, αλλ' ει και ετερος τοιουτος, μαλλον δε ει
και εκατον και μυριοι τοιουτοι ησαν, ουδεν αν ισχυσαν εκεινης ουσης. Μαλλον γαρ
χορτος ηνεγκε πυρος επαγωγην, η φλογα αγαπης διαβολος. Αυτη τειχους
ισχυροτερα, αυτη αδαμαντος στεῤροτερα· καν ετεραν αυτης ισχυροτεραν ειπηις
63.577 υλην, παντα υπερβαλλει της αγαπης η στεῤροτης. Ταυτην ου πλουτος, ου
πενια νικαι· μαλλον δε ουδ' αν ην πενια, ουκ αμετρια πλουτου, ει αγαπη ην, αλλα τα
εξ εκατερων αγαθα μονον· και γαρ την εξ εκεινου αφθονιαν εκαρπωσαμεθα αν, και
την εκ ταυτης αμεριμνιαν και ουτε του πλουτου τας φροντιδας, ουτε της πενιας το
δεος υπεμειναμεν αν. Και τι λεγω τα εξ αυτης κερδη; αυτο γαρ καθ' εαυτο το φιλειν,
εννοησον ηλικον εστι, ποσην φερει την ευφροσυνην, εν ποσηι καθιστησι χαριτι την
ψυχην· ο μαλιστα αυτης εστιν εξαιρετον. Τα μεν γαρ αλλα της αρετης μερη
συνεζευγμενον εχει τον πονον· οιον νηστεια, σωφροσυνη, αγρυπνια, βασκανιαν,
επιθυμιαν, υπεροψιαν· η δε αγαπη μετα του κερδους πολλην εχει και την ηδονην,
και πονον ουδενα· και καθαπερ μελιττα αγαθη, τα πανταχοθεν συναγουσα αγαθα, εις
την του φιλουντος κατατιθεται ψυχην. Καν δουλευηι τις, ηδιω της ελευθεριας
αποφαινει την δουλειαν. Ὁ γαρ φιλων ουχ ουτως επιταττων ως επιταττομενος
χαιρει· καιτοι γε το επιταττειν ηδυ· αλλα μετατιθησιν αυτη των πραγματων την
φυσιν, και παντα εν χερσιν εχουσα παραγινεται τα αγαθα, πασης μητρος ηπιωτερα,
πασης βασιλιδος ευπορωτερα, και τα επιπονα κουφα και ραιστα ποιει, την μεν αρετην
ευκολον, την δε κακιαν πικροτατην ημιν αποφαινουσα· Σκοπει δε· το δαπαναιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

λυπηρον ειναι δοκει, και ποιει αυτο αυτη ηδυ· το λαμβανειν τα ετερων ηδυ, και ουκ
αφιησιν αυτο φαινεσθαι ηδυ, αλλα φευγειν, ως μοχθηρον, παρασκευαζει. Παλιν το
κακως λεγειν γλυκυ πασιν ειναι δοκει· αυτη τουτο μεν πικρον αποφαινεται, το δε
καλως λεγειν ηδυ· ουδεν γαρ ουτως ως τον φιλουμενον εγκωμιαζειν ημιν ηδυ.
Παλιν ο θυμος εχει τινα ηδονην· αλλ' ενταυθα ουκετι, αλλα παντα αυτου τα νευρα
ανηιρηται· καν λυπησηι τον φιλουντα ο αγαπωμενος, θυμος μεν ουδαμου φαινεται,
δακρυα δε και παρακλησεις και ικετηριαι· τοσουτον απεχει του παροξυνθηναι. Καν
ιδηι αμαρτανοντα, πενθει και οδυναται· αλλα και οδυνη αυτη ηδονην φερει· της γαρ
αγαπης και τα δακρυα και η λυπη γελωτος παντος ηδιω και χαρας. Ουχ ουτω γουν
αναπαυονται οι γελωντες, ως υπερ φιλων κλαιοντες· καν απιστηις, επισχες αυτων τα
δακρυα, και ως τα ανηκεστα παθοντες, ουτω δυσχεραινουσιν. Ἀλλ' ηδονην εχει,
φησιν, ατοπον το φιλειν. Ἄπαγε, και ευφημει, ανθρωπε· ουδεν γαρ ουτως ηδονης
καθαρευει τοιαυτης, ως αγαπη γνησια. Μη γαρ μοι ταυτην ειπηις την δη 63.578 μωδη
και αγοραιον, και νοσον μαλλον η αγαπην ουσαν, αλλα ταυτην, ην ο Παυλος
επιζητει, την το συμφερον των αγαπωμενων σκοπουσαν, και οψει οτι πατερων ουτοι
φιλοστοργοτεροι, και ωσπερ οι χρηματα φιλουντες, ουκ αν ελοιντο δαπανησαι
χρηματα, αλλ' ηδιον αν εν στενοχωριαι γενοιντο, η εκεινα ιδοιεν ελαττουμενα· ουτω
και ο προς τινα ηδεως εχων, μυρια αν ελοιτο παθειν, η τον αγαπωμενον
καταβλαπτομενον ιδειν. Τι ουν, φησιν, εαν εχθροι ωσι και Ἕλληνες, ου δει μισειν;
∆ει μισειν μεν, ουκ εκεινους δε, αλλα το δογμα· ου τον ανθρωπον, αλλα την
πονηραν πραξιν, την διεφθαρμενην γνωμην. Ὁ μεν γαρ ανθρωπος εργον Θεου, η δε
πλανη εργον του διαβολου. Ει γαρ δει τους εχθρους του Θεου μισειν, ουχι ασεβεις δει
μισειν μονον, αλλα και αμαρτωλους, και ουτως εσομεθα θηριων χειρους, παντας
αποστρεφομενοι· και απονοιαι φυσωμενοι, καθαπερ ο Φαρισαιος εκεινος. Ἀλλ' ουχ ο
Παυλος ουτως εκελευσεν, αλλα πως; Νουθετειτε τους ατακτους, παραμυθεισθε τους
ολιγοψυχους, αντεχεσθε των ασθενων, μακροθυμειτε προς παντας. Τι ουν οταν
λεγηι, φησιν, Ει τις ουχ υπακουει τον λογον ημων δια της επιστολης, τουτον
σημειουσθε, και μη συναναμιγνυσθε αυτωι; Μαλιστα μεν περι αδελφων τουτο
ειρηται· πλην ουτε τουτο απλως, αλλα και τουτο μετα ημεροτητος. Μη γαρ δη
περικοψηις τα εξης, αλλα και τα μετα ταυτα προστιθει· και γαρ ειπων, Μη
συναναμιγνυσθε, επηγαγε, Και μη ως εχθρον ηγεισθε, αλλα νουθετειτε ως αδελφον.
Ὁραις πως το εργον μισειν το φαυλον, ου τον ανθρωπον, εκελευσε; Και γαρ εργον
του διαβολου το διασπαιν ημας απ' αλληλων· και σφοδρα εσπουδακεν ανελειν την
αγαπην, ινα εκκοψηι της διορθωσεως την οδον, και κατασχηι εκεινον εν πλανηι, σε δε
εν απιστιαι τε και απεχθειαι, ειθ' ουτως αποτειχισηι της εκεινου σωτηριας την οδον.
Ὅταν γαρ και ο ιατρος μισηι τον καμνοντα και φευγηι, και ο καμνων τον ιατρον
αποστρεφηται, ποτε αναστησεται ο νοσων, οταν μητε εκεινος αυτον καληι, μητε
ουτος προς αυτον απιηι; Τινος δε ενεκεν και αποστρεφηι και φευγεις αυτον; οτι
ασεβης εστιν; Ουκουν δια τουτο δει προσιεναι και θεραπευειν, ινα αναστησηις
νοσουντα. Ει δε ανιατα νοσει, αλλα συ το σαυτου ποιειν εκελευσθης· επει και ο
Ἰουδας ανιατα ενοσει, και ου διελιπεν αυτον ο Θεος θεραπευων. Μη τοινυν μηδε συ
αποκαμηις· καν γαρ πολλα σπουδασας μη απαλλαξηις της ασεβειας αυτον, και του
απαλλαξαντος ληψηι τον μισθον, και παρασκευασεις αυτον θαυμαζειν σου την
ημεροτητα· και ουτως εις 63.579 τον Θεον η δοξα απασα αυτη διαβησεται. Καν γαρ
θαυματα ποιηις, καν νεκρους εγειρηις, καν οτιουν εργασηι, ουδεποτε σε ουτω
θαυμασονται Ἕλληνες, ως οταν ιδωσι πραον και ημερον και γλυκυν παρεχομενον
τροπον. Ου μικρον δε και τουτο κατορθωμα· πολλοι γαρ και τελεον απαλλαγησονται
του κακου. Ουδεν γαρ ουτως επισπασασθαι δυναται, ως αγαπη. Ἐπ' εκεινοις μεν γαρ
σε και ζηλοτυπησουσι, τοις σημειοις λεγω και τοις θαυμασιν· επι τουτωι δε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

θαυμασονται και φιλησουσι, φιλουντες δε, και της αληθειας επιληψονται οδωι
προβαινοντες. Ει δε ουκ ευθεως γινεται πιστος, μη θαυμαζε, μηδε επειγου, 63.580
μηδε απαντα ομου ζητει, αλλ' εασον αυτον τεως επαινειν, φιλειν, και εις τουτο οδωι
προιων ηξει. Ἐπει ουν δημιουργος αρετης η αγαπη, μετα ακριβειας απασης εν ταις
εαυτων καταφυτευσωμεν αυτην ψυχαις, ινα ημιν πολλα κομισηι τα αγαθα, και
βρυοντα αυτης διηνεκως τον καρπον εχωμεν, τον αει τεθηλοτα, και ουδεποτε
μαραινομενον. Ουτω γουν και των αιωνιων επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι και αγαθωι Πνευματι δοξα, εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Βʹ. Περι ευχης.
Μεγα αγαθον η ευχη, εαν μετα διανοιας ευχαριστου γινηται, εαν
παιδευσωμεν εαυτους, μη μονον λαμβανοντες, αλλα και μη λαμβανοντες,
ευχαριστειν τωι Θεωι. Και γαρ ποτε μεν διδωσι, ποτε δε ου διδωσιν, αμφοτερα
χρησιμως· ωστε καν λαβηις, καν μη λαβηις, ελαβες εν τωι μη λαβειν· καν επιτυχηις,
καν μη επιτυχηις, ετυχες εν τωι μη επιτυχειν. Ἔστι γαρ οτε το μη λαβειν
λυσιτελεστερον. Ει γαρ μη συμφερον ημιν ην πολλακις το μη λαβειν, παντως εδωκεν
αν· το δε συμφεροντως αποτυχειν επιτυχειν εστι. Μη δη προς την βραδυτητα της
των αιτουμενων δοσεως δυσχεραινωμεν, αλλα ταυτηι μαλλον πολλην την καρτεριαν
και την μακροθυμιαν επιδεικνυμεθα. Μη γαρ, και πριν η αιτησωμεν, ουκ ηδυνατο
παρασχειν ο Θεος; αλλα δια τουτο αναμενει, ινα αφορμην λαβηι παρ' ημων του
δικαιως ημας αξιουν της παρ' αυτου προνοιας. Καν επιτυχωμεν τοινυν των
αιτηθεντων, καν μη επιτυχωμεν, παραμενωμεν τηι αιτησει· και μη μονον
επιτυγχανοντες ευχαριστωμεν, αλλα και αποτυγχανοντες. Το γαρ αποτυχειν οταν ο
Θεος βουληται, ουκ ελαττον εστι του επιτυχειν· ουδε γαρ ισμεν ημεις τα συμφεροντα
ημιν, ως αυτος επισταται· Ὥστε ουν, καν επιτυχωμεν, καν αποτυχωμεν, ευχαριστειν
οφειλομεν, και μετα χαρας δεχεσθαι απερ αυτος δοκιμασει. Ου γαρ ανανευων ημων
προς τας αιτησεις υπερτιθεται πολλακις ο Θεος, αλλα σοφιζομενος ημων την
προσεδρειαν, και βουλομενος ημας προς εαυτον εφελκεσθαι· επει και πατηρ
φιλοστοργος αιτουμενος πολλακις παρα του παιδος ουκ επινευει, ουχι βουλομενος
μη δουναι, αλλα του παιδος την προσεδρειαν δια τουτου επισπωμενος. Το γαρ
ακουεσθαι ευχομενον, πρωτον μεν εκ του αξιους ειναι λαβειν γινεται, δευτερον δε
εκ του κατα τους νομους του Θεου προσευχεσθαι, τριτον εκ του συνεχως, τεταρτον
εκ του μηδεν βιωτικον αιτειν, πεμπτον εκ του παρ' εαυτου συνεπεισφερειν απαντα,
και παλιν εκ του τα συμφεροντα ζητειν. Ὥσπερ ουν εκ τουτων το ακουεσθαι γινεται,
ουτως ετερωθεν το μη ακουεσθαι, καν δικαιοι ωσιν οι αιτουντες. Τι γαρ του Παυλου
δικαιοτερον γεγονεν; αλλ' επειδη ασυμφορα ᾔτησεν, ουκ ηκουσθη· Ὑπερ τουτου τρις
τον Κυριον παρεκαλεσα, φησι, και ειπε μοι. Ἀρκει σοι η χαρις μου, Τι δε Μωυσεως
παλιν δικαιοτερον; αλλ' ουδε εκεινος ηκουετο· λεγοντος του Θεου. Ἱκανουσθω σοι.
Ἐπειδη γαρ 63.580 ᾔτει εις την γην της επαγγελιας εισελθειν, ασυμφορον δε τουτο
ην, ουκ επετρεψεν ο Θεος. Μετα τουτων και ετερον εστι το μη ποιουν ακουεσθαι,
οταν τοις αμαρτημασιν επιμενοντες προσευχωμεθα· ο και περι των Ἰουδαιων ελεγεν
ο Θεος τωι Ἱερεμιαι· Μη προσευχου περι του λαου τουτου· η ουχ οραις τι ουτοι
ποιουσιν; Ουκ απεστησαν, φησι, της ασεβειας, και συ υπερ αυτων δεησιν αναφερεις;
αλλ' ουκ ακουσομαι σου. Παλιν οταν κατ' εχθρων αιτωμεν, ου μονον ουκ
ακουομεθα, αλλα και παροξυνομεν τον Θεον. Φαρμακον γαρ εστιν η ευχη, αλλα εαν
μη ειδωμεν το φαρμακον πως επιθειναι χρη, ουδε την δυναμιν αυτου καρπουμεθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

πωποτε. Τοσουτον ουν εστιν η της ευχης προσεδρεια καλον, ως απο της Χαναναιας
εκεινης παιδευομεθα, οτι ο των αποστολων αξιωσαντων ο Χριστος ουκ επενευσεν,
αυτη ηνυσε, και τηι καρτεριαι εις εργον εξηνεγκε. Και γαρ υπερ των ημετερων παρ'
ημων βουλεται μαλλον των υπευθυνων αξιουσθαι, η παρ' ετερων υπερ ημων.
Ἀνθρωπων μεν γαρ δεομενοι, και δαπανης χρηματων δεομεθα και κολακειας
δουλοπρεπους και πολλης περιοδου και πραγματειας· ου γαρ εξ ευθειας αυτοις τοις
κυριοις δουναι την χαριν ενι και διαλεχθηναι πολλακις, αλλ' αναγκη προτερον
διακονους και οικονομους αυτων και επιτροπους και χρημασι και ρημασι, και παντι
θεραπευσαι τροπωι, και τοτε δι' εκεινων δυνηθηναι την αιτησιν λαβειν. Ἐπι δε του
Θεου ουκ εστιν ουτως· ου γαρ δειται μεσιτων επι των αξιουντων, ουδε ουτω δι'
ετερων παρακαλουμενος, ως δι' ημων αυτων δεομενων επινευει τηι χαριτι. Πολλα
γαρ βουλεται απαιτεισθαι, παρ' ημων ο Θεος, και χαριν εχει τουτου πολλην· μονος
γαρ ουτος ο χρεωστης οταν απαιτηται χαριν εχει, και α μη εδανεισαμεν διδωσι. Καν
μεν σφοδρως ιδηι εγκειμενον τον απαιτουντα, και α μη ελαβε παρ' ημων,
καταβαλλει· αν δε νωθρως, και αυτος διαναβαλλεται, ου δια το μη βουλεσθαι
δουναι, αλλα δια το ηδεως εχειν παρ' ημων απαιτεισθαι. Ουδε γαρ μισων, ουδε
αποστρεφομενος ημας αναβαλλεται των αιτουμενων την δοσιν ο Θεος, αλλα τηι
μελλησει της δοσεως διηνεκως παρ' εαυτωι κατεχειν βουλομενος· καθαπερ και
πατερες φιλοστοργοι ποιουσι· και γαρ εκεινοι των ραιθυμοτερων παιδων την
διηνεκη προσεδρειαν τηι της δοσεως αναβοληι σοφιζονται. Ἠκουσθης; επι τουτωι
ευχαριστησον, επειδη ηκουσθης· ουκ ηκουσθης; παραμεινον 63.581 ινα ακουσθηις. Ου
χρεια σοι μεσιτων, ουδε πολλης της περιδρομης και του κολακευσαι ετερους· αλλα
καν ερημος ηις, καν απροστατευτος, αυτος δια σαυτου παρακαλεσας τον Θεον
επιτευξηι παντως. Ει γαρ επ' ανθρωπων, καν μυρια προσκεκρουκοτες ωμεν, οταν και
υπο την εω, και μεσης ημερας και εν εσπεραι φαινωμεθα τοις προς ημας
λελυπημενοις, τηι συνεχειαι και τηι διηνεκει της οψεως συντυχιαι καταλυομεν ραιδιως
αυτων την εχθραν, πολλωι μαλλον επι του Θεου τουτο γενοιτ' αν. Ου γαρ ουτως δι'
ετερων υπερ ημων παρακαλουμενος επινευειν ειωθεν, ως δι' ημων αυτων των
δεομενων, καν μυριων ωμεν γεμοντες κακων Ἀκουετωσαν οι μετα ραιθυμιας
ευχομενοι, και τηι μελλησει της δοσεως δυσχεραινοντες. Ὅταν γαρ ειπω,
Παρακαλεσον τον Θεον, δεηθητι αυτου, ικετευσον αυτον, λεγει· Παρεκαλεσα απαξ,
δευτερον, τριτον, δεκατον, εικοστον, και ουκ ελαβον. Μη αποστηις εως αν λαβηις·
τοτε αποστηθι, οταν λαβηις· μαλλον δε μηδε τοτε, αλλα και τοτε παραμενε· καν μη
λαβηις, αιτει ινα λαβηις· οταν δε λαβηις, ευχαριστησον οτι ελαβες. Εισερχονται πολλοι
εν τηι εκκλησιαι, απαρτιζουσι μυριους στιχους ευχης, και εξερχονται, και ουκ οιδασι
τι ειπον· τα χειλη κινειται η δε ακοη ουκ ακουει. Συ ουκ ακουεις της ευχης σου, και
τον Θεον θελεις ταυτης ακουσαι; Ἔκλινα, λεγεις, γονατα. Ἀλλ' η διανοια σου εξω
επετετο· το σωμα ενδον, και η γνωμη σου εξω· το στομα σου ελεγε την ευχην, και η
διανοια σου ηριθμει τους τοκους, τα συμβολαια, τα συναλλαγματα, τα κτηματα, τας
των φιλων συνουσιας. Ὁ γαρ διαβολος πονηρος ων, και ειδως οτι εν καιρωι ευχης
μεγαλα ανυομεν, τοτε επερχεται (πολλακις γαρ υπτιοι κειμεθα εν κλινηι, και ουδεν
λογιζομεθα· ηλθομεν ευξασθαι, και τοτε μυριοι λογισμοι επεισερχονται), ινα απο
των εκειθεν κενους και απρακτους δι' ολου ποιησηται· και πολλακις πληρωσαντες
την ευχην, μηδε ως ακουσαντες α ειρηκαμεν, απηλθομεν. Ἂν ουν εννοησωμεν
τουτο, ευθεως αυτην αναλαβωμεν, καν το αυτο παθωμεν παλιν, και τριτον, και
τεταρτον αυτην ειπωμεν, και μη προτερον αποστωμεν ευχομενοι, εως αν απασαν
αυτην μετα διανοιας νηφουσης και λογισμου προσεχοντος εκχεωμεν εμπροσθεν του
Θεου. Καν αισθηται ο διαβολος, οτι ου προτερον αφισταμεθα, εως αν μετα σπουδης
αυτην και διανοιας νηφουσης ειπωμεν, αποστησεται λοιπον εφεδρευων, ειδως, οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ουδεν πλεον εσται αυτωι της επιβουλης, η το πολλακις αναγκαζειν την αυτην ημας
αναλαμβανειν ευχην. Ει γαρ ανθρωπωι προσιοντες τοσαυτην επιδεικνυμεθα την
σπουδην, ως μηδε τους πλησιον παρεστωτας πολλακις οραιν, αλλα συντεινειν
εαυτων την διανοιαν, κακεινον μονον φανταζεσθαι ωι προσιεμεν· πολλωι μαλλον επι
του Θεου τουτο ποιειν ημας χρη, και ταις ευχαις προσκαρτερειν, μη ωδε κακεισε τον
λογισμον περιαγομενους. Ἂν γαρ η γλωττα μεν προφερηι τα ρηματα, η δε διανοια
εξω ρεμβηται, τα κατα την οικιαν περισκοπουσα, τα κατα την αγοραν φανταζομενη,
ουδεν ημιν οφελον εσται λοιπον, αλλα και πλειων η κατακρισις. Ει γαρ ανθρωποις
μεν τοσουτον προσεδρευομεν χρονον, στρατευομενοι και ταλαιπωρουμενοι,
διακονουντες δουλοπρεπως, και προς τωι τελει πολλακις και αυτης της ελπιδος
εκπιπτοντες· τωι ∆εσποτηι τωι ημετερωι, ενθα παντως εστιν απολαβειν την αμοιβην
πολλωι μειζω 63.582 των πονων, ου καρτερουμεν προσεδρευσαι μετα της
προσηκουσης σπουδης; και ποσης ταυτα κολασεως αξια; Ει γαρ και μηδεν λαβειν ην,
αυτο τουτο το συνεχως αυτωι διαλεγεσθαι, ουχι μυριων αιτιον εστιν αγαθων; Και γαρ
μεγα αγαθον ευχη και το δια ταυτης τωι Θεωι διαλεγεσθαι. Ει γαρ ανθρωπωι τις
διαλεγομενος εναρετωι ου μικραν εξ αυτου καρπουται την ωφελειαν, ο Θεωι
διαλεγεσθαι καταξιωθεις, ποσων απολαυσεται αγαθων; Πως ουν ουκ ατοπον, τους
μεν οικετας ημιν κελευειν απαντα δουλευειν τον χρονον, ημας δε μηδε την ελαττω
σχολην απονεμειν τωι Θεωι; Ουκ οιδας συ τα συμφεροντα, ανθρωπε· πολλακις αιτεις
επιβλαβη και σφαλερα. Ἀλλ' εκεινος ο μαλλον κηδομενος σου της σωτηριας, ου τηι
αιτησει σου προσεχει, αλλα προ της αιτησεως το συμφερον σοι προνοειται. Ει γαρ οι
πατερες οι σαρκικοι ου παντως α αιτουσιν οι παιδες διδοασιν, ουκ επειδη
καταφρονουσι των αιτουντων, αλλ' επειδη αυτων μαλλον κηδονται· πολλωι μαλλον
ο Θεος, ο και μαλλον φιλων, και πλεον απαντων ειδως το συμφερον ημιν ποιει.
Ὅταν ουν αποκαμηις ευχομενος, και μη λαμβανηις, εννοησον ποσακις ηκουσας
πενητος σε καλουντος, και ουχ υπηκουσας, και ουκ ηγανακτησεν εκεινος, ουδε
υβρισε σε· καιτοι συ μεν απο ωμοτητος τουτο ποιεις, ο δε Θεος απο φιλανθρωπιας. Ει
τοινυν αυτος του ομοδουλου δι' ωμοτητα μη ακουων, ουκ αξιοις εγκαλεισθαι, τωι
∆εσποτηι του δουλου δια φιλανθρωπιαν ουκ ακουοντι εγκαλεις; Ει ουν ο μακαριος
∆αυιδ βασιλευς ων, και μυριαις βαπτιζομενος φροντισι, και πανταχοθεν
περιελκομενος, επτακις της ημερας παρεκαλει τον Θεον, τινα αν εχοιμεν απολογιαν
και συγγνωμην ημεις, τοσαυτην σχολην αγοντες, και μη συνεχως αυτον ικετευοντες,
και ταυτα τοσουτον μελλοντες καρπουσθαι κερδος; Ἀμηχανον γαρ, αμηχανον,
ανθρωπον μετα της προσηκουσης προθυμιας ευχομενον, και παρακαλουντα τον
Θεον συνεχως, αμαρτειν ποτε. Ὁ γαρ διαθερμανας αυτου την διανοιαν, και την
ψυχην αναστησας, και προς τον ουρανον εαυτον μετοικισας, και ουτω τον ∆εσποτην
τον εαυτου καλεσας, και των αμαρτηματων αναμνησθεις, και περι της συγχωρησεως
τουτων αυτωι διαλεχθεις, και παρακαλεσας ιλεων γενεσθαι και ημερον, απο της εν
τοις λογοις τουτοις διατριβης, πασαν αποτιθεται βιωτικην φροντιδα, και πτερουται,
και των ανθρωπινων παθων υψηλοτερος γινεται. Ουδε γαρ ουτω τους κηπους αι
πηγαι των ναματων ευθαλεστερους ποιουσιν, ως το φυτον της ευχης αι πηγαι των
δακρυων ποτιζουσαι, προς υψος μεγιστον ανατρεχειν ποιουσι, και ενωπιον Κυριου
τον ευχομενον ιστασθαι παρασκευαζουσιν· εντευθεν γαρ μαλιστα και το ακουσθηναι
γινεται. Ἐπει, αν του σωματος επι γης κειμενου, και του στοματος εικη ληρουντος, η
διανοια πανταχου της οικιας και της αγορας περιερχηται, πως ο τοιουτος δυνησεται
ειπειν, οτι ενωπιον του Θεου ηυξατο; Ἐνωπιον γαρ Κυριου ευχεται ο παντοθεν
εαυτου την ψυχην συλλεγων, και μηδεν εχων κοινον προς την γην, αλλα προς
αυτον εαυτον μετοικισας τον ουρανον, και παντα ανθρωπινον λογισμον απο της
ψυχης εκβαλων. Ουτω γαρ δει τον ευχομενον ευχεσθαι, ως ολην εαυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

συναγαγοντα και συντεινοντα την διανοιαν, καλειν τον Θεον μετα οδυνωμενης
ψυχης, και μηδε μακρους 63.583 αποτεινοντα λογους, μηδε εις μηκος την ικετηριαν
εκτεινοντα, αλλ' ολιγα και ψιλα λεγοντα ρηματα· ου γαρ εν τωι πληθει των
ρηματων, αλλ' εν τηι νηψει της διανοιας κειται το ακουσθηναι. Και τουτο απο των
κατα την του Σαμουηλ μητερα, την Ἄνναν, εστιν ιδειν· φησι γουν εκεινη, Ἀδωναι
Κυριε, Ἐλωι Σαβαωθ, εαν επιβλεπων επιβλεψηις επι την ταπεινωσιν της δουλης σου,
και δωις τηι δουληι σου σπερμα ανδρος, δωσω αυτο ενωπιον σου δοτον, εως ημερας
θανατου αυτου, και οινον και σικερα ου μη πιηται, και σιδηρος ουκ αναβησεται επι
την κεφαλην αυτου. Ποιον τουτο πληθος ρηματων; αλλ' ομως επειδη μετα προσοχης
και νηψεως ταυτην εποιησατο την ευχην, παντα οσα ηθελησεν ηνυσε, και φυσιν
πεπηρωμενην διωρθωσε, και μητραν αποκεκλεισμενην ανεωιξε, και προς παῤρησιαν
εαυτην πολλην επανηγαγεν, εκ πετρας αγονου σταχυν κομωντα θερισασα. ∆ει
τοινυν τον ευχομενον και μη μακρους αποτεινειν λογους, και συνεχως ευχεσθαι·
βραχειας γαρ και πυκνας ποιεισθαι τας ευχας και ο Χριστος και ο Παυλος εκελευσαν,
εξ ολιγων διαλειμματων. Ἂν μεν γαρ εις μηκος εκτεινηις τον λογον, ολιγωρησας
πολλακις, πολλην εδωκας την αδειαν τωι διαβολωι προσελθειν και υποσκελισαι, και
την διανοιαν απαγαγειν των λεγομενων· αν δε συνεχεις και πυκνας ποιηι τας ευχας,
τον τε καιρον απαντα τηι πυκνοτητι διαλαμβανων, δυνησηι σωφρονειν ευκολως, και
αυτας τας ευχας μετα πολλης ποιησηι της νηψεως. Βουλει μαθειν αγρυπνιαν
προσευχης και νηψιν και προσεδρειαν; απιθι προς την Ἄνναν, μαθε τι εποιησεν
εκεινη. Ἀνεστησαν, φησι, παντες απο της τραπεζης, και εκεινη ευθεως, ου προς
υπνον ετρεπετο, ου προς αναπαυσιν· οθεν μοι δοκει και επι της τραπεζης καθημενη,
κουφη τις ειναι, και μη βεβαρημενη σιτιοις τισιν· ου γαρ αν τοσαυτα ηφιει δακρυα.
Ει γαρ ημεις νηστεις οντες και ασιτοι μολις ουτως ευχομεθα, μαλλον δε ουδεποτε
ουτως ευχομεθα, πολλωι μαλλον εκεινη μετα τραπεζαν ουκ αν ηυξατο ουτως, ει μη
και εν τηι τραπεζηι τοις ασιτοις ευκει. Αισχυνθωμεν οι ανδρες την γυναικα,
αισχυνθωμεν οι υπερ βασιλειας ικετευοντες και χασμωμενοι, την υπερ παιδιου
δεομενην και δακρυουσαν. Και θεα μοι καντευθεν την ευλαβειαν· Φωνη αυτης,
φησιν, ουκ ηκουετο, τα δε χειλη αυτης εκινειτο. Ουτως ο βουλομενος ανυσαι,
προσερχεται τωι Θεωι, ου μαλακιζομενος, ουδε χασμωμενος, ουδε εκλελυμενος, ουδε
κνωμενος, ουδε ακηδιων. Μη γαρ ουκ ηδυνατο ο Θεος και χωρις ευχης δουναι; μη
γαρ ουκ ᾔδει και προ της αιτησεως την επιθυμιαν της γυναικος; Ἀλλ' ει εδωκε προ
της αιτησεως, ουκ αν εφανη της γυναικος η προθυμια, ουκ αν γεγονεν η αρετη αυτης
δηλη, ουκ αν τοσουτον εντευθεν εκτησατο μισθον. Ἀλλ' ιδωμεν αυτης και την
φιλοσοφιαν. Ἐπειδη γαρ ελογισατο αυτην Ἠλει ο ιερευς εις μεθυουσαν, ορα και προς
αυτον τι φησι· Μη δωις την δουλην σου εις θυγατερα λοιμην, οτι εκ πληθους
αδολεσχιας μου εκτετακα και εως του νυν. Τουτο αληθως καρδιας συντετριμμενης,
οταν προς τους υβριζοντας μη χαλεπαινωμεν μηδε δυσχεραινωμεν, αλλα και
απολογωμεθα. Ουδεν γαρ ουτω ποιει καρδιαν φιλοσοφον ως θλιψις και πενθος το
κατα 63.584 Θεον. ∆εον ουν ημας και αρχομενους τραπεζης και ληγοντας
ευχαριστειν τωι Θεωι. Ὁ γαρ προς τουτο παρεσκευασμενος, ουδεποτε εις μεθην και
παροινιαν εκπεσειται, ουδεποτε υπο αδηφαγιας διαῤραγησεται, αλλα την
προσδοκιαν της ευχης αντι χαλινου τοις λογισμοις επικειμενην εχων, μετα του
προσηκοντος μετρου των παρακειμενων αψεται παντων, και πολλης μεν την ψυχην,
πολλης δε της ευλογιας εμπλησει το σωμα. Τραπεζα γαρ απο ευχης αρχομενη, και εις
ευχην καταληγουσα, ουδεποτε υστερηθησεται, αλλα πηγης δαψιλεστερον απαντα
ημιν οισει τα αγαθα. Μη δη τοσουτον παρωμεν κερδος. Και γαρ ατοπον τους μεν
οικετας τους ημετερους, ει ποτε τι των παρακειμενων λαβοιεν παρ' ημων μερος,
ευχαριστειν τε ημιν και μετ' ευφημιας αναχωρειν, ημας δε τοσουτων απολαυοντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αγαθων, μηδε τοσαυτην αποδιδοναι τωι Θεωι την τιμην. ∆ια γαρ τουτο πολλα και εν
τοις κοινοις, και εν τοις ιδιοις πραγμασι παρα γνωμην ημιν απανται, οτι ου περι τα
πνευματικα πρωτον, και τοτε περι τα βιωτικα σπουδαζομεν πραγματα. Ουκ οιδας, οτι
εαν ελθων προσκυνησηις τον Θεον, και μετασχηις της ενταυθα διατριβης, μαλλον σοι
τα εν χερσιν ευμαριζεται πραγματα; Ἀλλα βιωτικας εχεις φροντιδας; ∆ια ταυτας μεν
ουν ενταυθα απαντησον, ινα την ευνοιαν επισπασαμενος του Θεου, δια της ενταυθα
διατριβης, ουτω μετα ασφαλειας εξελθηις· ινα εχηις αυτον συμμαχον, ινα
ακαταγωνιστος γενηι τοις δαιμοσιν, υπο της ανωθεν χειρος βοηθουμενος. Ἂν γαρ
απολαυσηις ευχων πνευματικων, αν μετασχηις ευχης κοινης, αν επισπασηι του Θεου
την βοηθειαν, αν αυτου τοις οπλοις φραξαμενος ουτως εξελθηις, ουδε αυτος ο
διαβολος αντιβλεψαι δυνησεται σοι λοιπον, μητι γε ανθρωποι πονηροι
σπουδαζοντες επηρεαζειν και συκοφαντειν· αν δε απο της οικιας επι την αγοραν
ελθηις, και γυμνος των οπλων τουτων ευρεθηις, ευχειρωτος εσηι τοις επηρεαζουσιν
απασι. Και μη μοι λεγετω τις, ως αδυνατον, ανθρωπον βιωτικον, δικαστηριωι
προσηλωμενον, συνεχως ευχεσθαι της ημερας, και εις εκκλησιαν εκτρεχειν· δυνατον
γαρ, και σφοδρα ευκολον. Καν γαρ εις εκκλησιαν δραμειν μη ραιδιον, εστωτα εκει
προ των θυρων και τωι δικαστηριωι προσηλωμενον ευξασθαι δυνατον. Και τουτο
πολλοι εποιησαν πολλακις, και βοωντος του αρχοντος ενδοθεν, απειλουντος,
διατεινομενου, μαινομενου, προ των θυρων εστωτες σφραγισαμενοι, και ολιγα
ρηματα κατα διανοιαν ευξαμενοι, εισελθοντες μετεβαλον αυτον και επραυναν, και
ημερον εξ αγριου κατεστησαν· και ουδεν ουτε απο του τοπου, ουτε απο του καιρου,
ουτε απο της σιγης προς την ευχην ταυτην ενεποδισθησαν. Ουδε γαρ ουτω φωνης
χρεια, ως διανοιας, ουδε εκτασεως χειρων, ως συντεταμενης ψυχης, ουδε σχηματος,
αλλα φρονηματος. Ἐπει και η του Σαμουηλ μητηρ Ἄννα, ουκ επειδη λαμπραν και
μεγαλην αφηκε φωνην, δια τουτο ηκουετο, αλλ' επειδη μεγαλα ενδον μετα την
καρδιαν εβοα· Ἡ φωνη γαρ αυτης ουκ ηκουετο, φησι, και εισηκουσεν αυτης ο Θεος.
Μη δη ουν προφασιζωμεθα λεγοντες, ως ουκ εστιν ευκολον ευξασθαι τινα, τοις
βιωτικοις ενασχολουμενον πραγμασι, και μηδε 63.585 πλησιον ευκτηριον οικον
ευρισκοντα. Ὅπου γαρ αν ηις, δυνασαι στησαι σου το θυσιαστηριον· ουδεν γαρ
κωλυει τοπος, ουδε εμποδιζει καιρος· αλλα καν μη γονατα κλινηις, καν μη στηθος
τυψηις, και τας χειρας εις τον ουρανον ανατεινηις, διανοιαν δε μονον επιδειξηι
θερμην, το παν απηρτισας της ευχης. Ἔξεστι γαρ και εις αγοραν εμβαλλοντα, και
καθ' εαυτον βαδιζοντα, ευχας εκτενεις ποιεισθαι· εξεστι και επ' εργαστηριου
καθημενον και δερματα ραπτοντα, την ψυχην αναθειναι προς τον ∆εσποτην· εξεστι
και οικετηι και ωνουμενωι, και αναβαινοντι και καταβαινοντι, και μαγειρειωι
παρεστωτι, οταν μη δυνατον εις εκκλησιαν ελθειν, ευχην ποιεισθαι εκτενη και
διεγηγερμενην. Ου γαρ επαισχυνεται τοπον ο Θεος, αλλ' εν ζητει μονον, διανοιαν
θερμην και ψυχην σωφρονουσαν. Και γαρ ο Παυλος ουκ εν οικωι ευκτηριωι, αλλ'
υπτιος επι του δεσμωτηριου κειμενος, και ουκ ορθος εστως ουδε γονατα κλινων· ου
γαρ ηφιει το ξυλον ωι τους ποδας εδεδετο· επειδη μετα προθυμιας ηυξατο κειμενος,
το δεσμωτηριον εσεισε, και τα θεμελια διεσαλευσε, και τον δεσμοφυλακα εδησε, και
προς την ιεραν μετα ταυτα μυσταγωγιαν εχειραγωγησε. Και ο Ἐζεκιας ουκ ορθος
εστως, ουδε γονατα κλινων, αλλ' υπτιος επι της κλινης κειμενος δια την αῤρωστιαν,
στρεψας εαυτον επι τον τοιχον, επειδη τον Θεον θερμως εκαλεσε και μετα ψυχης
σωφρονουσης, και αποφασιν εξενεχθεισαν ανεκαλεσατο, και πολλην επεσπασατο
την ευνοιαν, και προς την προτεραν επανηλθεν υγιειαν. Και ο ληιστης επι του
σταυρου τεταμενος, απο ρηματων ολιγων της βασιλειας των ουρανων ετυχε· και ο
Ἱερεμιας εν βορβορωι και λακκωι, και ο ∆ανιηλ εν λακκωι και θηριοις, και ο Ἰωνας εν
αυτηι του κητους τηι νηδυι τον Θεον παρακαλεσαντες, τα επικειμενα δεινα διελυσαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

απαντα, και την ανωθεν ευνοιαν επεσπασαντο. Τι τοινυν λεγειν οφειλεις ευχομενος;
Ὅπερ η Χαναναια· ως γαρ εκεινη ελεγεν· Ἐλεησον με, η θυγατηρ μου κακως
δαιμονιζεται· ουτω λεγε και συ, Ἐλεησον με, η ψυχη μου κακως δαιμονιζεται. Μεγας
γαρ δαιμων η αμαρτια· ο δαιμονων ελεειται· ο αμαρτανων μισειται. Ἐλεησον με.
Βραχυ το ρημα, και πελαγος της φιλανθρωπιας· οπου γαρ ελεος, παντα τα αγαθα.
Καν εξω εκκλησιας ηις, κραζε και λεγε, Ἐλεησον με, ει και μη κινων τα χειλη, αλλα
τηι διανοιαι βοων· και σιωπωντων γαρ ακουει ο Θεος. Ου ζητειται τοπος, αλλ' αρχη
τροπου. Ὁ Ἱερεμιαςεν βορβορωι ην, και τον Θεον επεσπασατο· και ο Ἰωβ εν κοπριαι
ην, και τον Θεον ιλεων κατεσκευασεν· ο Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους, και τον
Θεον υπηκοον εσχε. Καν εν βαλανειωι ηις, ευχου· οπου εαν ηις, ευχου. Ναος ει, μη
ζητει τοπον. Θαλαττα ην εμπροσθεν, οπισθεν Αιγυπτιοι, και μεσος ο Μωυσης μηδεν
λαλων· πολλη γαρ εν τηι ευχηι η στενοχωρια· και λεγει αυτωι ο Θεος, Τι βοαις προς με;
Και συ τοινυν οταν πειρασμος επελθηι σοι, επι τον Θεον καταφυγε, τον ∆εσποτην
καλεσον. Μη γαρ ανθρωπος εστιν, ινα απελθηις εις τοπον; Θεος αει εγγυς εστιν. Ἔτι
γαρ λαλουντος σου, ερω· Ἰδου παρειμι. Ουδεπω τελεις την ευχην, και αυτος την
ιασιν διδωσιν. Ἂν γαρ την διανοιαν εχηις καθαρευουσαν των ατοπων παθων, καν εν
αγοραι ηις, καν εν οδωι, καν εν δικαστηριωι παρεστως, καν εν θαλασσηι, καν εν
πανδοχειωι, καν επ' εργαστη 63.586 ριωι εστηκως, καν οπουπερ αν ηις, δυνησηι τον
Θεον καλεσας επιτυχειν της αιτησεως. Τι γαρ βουλεται των χειρων η εκτασις εν τηι
ευχηι; Πολλαις πονηριαις διακονουσιν αυται· και δια τουτο κελευομεθα αυτας
ανατεινειν, ινα η της ευχης διακονια δεσμος αυταις γενηται της κακιας, και
απαγωγη της πονηριας· ιν', οταν μελληις αρπαζειν, η πλεονεκτειν, η τυπτειν ετερον,
αναμνησθηις οτι ταυτας μελλεις αντι συνηγορων προς τον Θεον πεμπειν, και δια
τουτων την θυσιαν αναφερειν εκεινην την πνευματικην, και μη καταισχυνηις αυτας,
μηδε απαῤρησιαστους εργασηι, τηι διακονιαι της πονηρας εργασιας. Καθαιρε τοινυν
αυτας ελεημοσυνηι, φιλανθρωπιαι, προστασιαι των δεομενων, και ουτως αυτας εις
ευχην αγε. Ει γαρ ανιπτοις αυταις ουκ επιτρεπεις εις ευχην, πολλωι μαλλον
αμαρτημασιν ουκ αν ειης δικαιος αυτας μιαινειν. Ει το ελαττον δεδοικας το ανιπτοις
χερσιν ευχεσθαι, πολλωι μαλλον το μειζον φριξον. Το γαρ μεν ανιπτοις χερσι
προσευχεσθαι ου τοσουτον ατοπον· το δε καταῤρυπανθεισας αυτας μυριοις
αμαρτημασι προσαγειν, τουτο πολλην φερει την οργην και τον ολεθρον. Βουλει
μαθειν ποση η δυναμις της ευχης της εν τηι εκκλησιαι γινομενης; Ἐδεδετο ποτε ο
Πετρος, και αλυσεις περιεκειτο πολλας. Προσευχη δε ην εκτενης υπο της Ἐκκλησιας
περι αυτου γινομενη· και ευθεως αυτον απηλλαξε του δεσμωτηριου. Τι τοινυν
δυνατωτερον ταυτης γενοιτ' αν της ευχης, η τον στυλον και πυργον της Ἐκκλησιας
ωφελησε; Και τοις μεν κατηχουμενοις ουδεπω τουτο επιτετραπται, επειδη ουδεπω
προς την παῤρησιαν εφθασαν ταυτην· υμιν δε και υπερ της οικουμενης και υπερ της
Ἐκκλησιας της μεχρι των περατων της γης εκτεταμενης, και υπερ των διοικουντων
ταυτην και επισκοπουντων, παρακελευεται ποιεισθαι τας δεησεις. Και υπακουετε
μετα προθυμιας, εργωι μαρτυρουντες, οτι μεγαλη της ευχης η δυναμις εστι της εν
Ἐκκλησιαι απο του δημου συμφωνως αναφερομενης. Ει γαρ επι ανθρωπων
καταδικους ανδρας απαγομενους εις θανατον, δημος προσελθων εξηιτησατο, και το
πληθος δυσωπηθεις ο βασιλευς την γνωμην ανεθετο, πολλωι μαλλον παρ' υμων ο
επουρανιος δυσωπηθεις βασιλευς παρεξει την αιτησιν. Ουκ ηκουσατε οτι Πετρος
ουτως εξηρπαγη του δεσμωτηριου, επειδη ην ευχη εκτενης υπερ αυτου γινομενη;
Ποσωι νομιζετε μειζον ειναι της ημετερας σμικροτητος το υπερ δημου τοσουτου
προσιεναι και παρακαλειν τον Θεον; Ει γαρ αυτος υπερ εαυτου δεηθηναι παῤρησιαν
ουκ εχω, πολλωι μαλλον υπερ ετερων· των γαρ ευδοκιμουντων εστι τουτο. Ὅταν ουν
και αυτος προσκεκρουκως ω, πως υπερ αλλου δεηθησομαι; Ἕνα μεν γαρ υπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

πολλων αξιουν, σφοδρα τολμηρον και πολλης δεομενον παῤρησιας· πολλους δε
ομου συνελθοντας, υπερ ενος ποιεισθαι την δεησιν, ουδεν φορτικον φανησεται.
Ευξασθαι μεν γαρ και επι της οικιας δυνατον· ουτω δε ευξασθαι, ως επι της
εκκλησιας, αδυνατον, οπου πατερων πληθος τοσουτον, οπου βοη προς τον Θεον
ομοθυμαδον αναπεμπεται. Ουχ ουτως ακουηι κατα σαυτον τον ∆εσποτην
παρακαλων, ως μετα των αδελφων των σων. Ἐνταυθα γαρ εστι το πλεον, οιον η
ομονοια και η συμφωνια, και της αγαπης ο συνδεσμος, και αι των ιερεων ευχαι. ∆ια
γαρ τουτο ιερεις παρεστηκασιν, ινα αι του πληθους ευχαι ασθενεστεραι ουσαι, των
δυνατωτερων του 63.587 των επιλαβομεναι, ομου συνελθωσιν αυταις εις τον
ουρανον. Ει γαρ Πετρον ωφελησε της Ἐκκλησιας η ευχη, και τον στυλον εκεινον
εξεβαλε του δεσμωτηριου· πως συ καταφρονεις της δυναμεως αυτης, ειπε μοι;
Ὥσπερ γαρ η της αγαπης δυναμις ου διειργεται διαστηματι τοπου, ουτως ουδε η της
ευχης ενεργεια· αλλ' ωσπερ εκεινη τους αλληλων αφεστηκοτας συνδει, ουτω και
αυτη τους ποῤρωθεν οντας τα μεγιστα ωφελειν δυνησεται. Και γαρ Μωυσης, ει και
μη παρην τωι σωματι τοις πολεμουσιν, ουδεν ελαττον των πολεμουντων, αλλα και
πολλωι πλεον εις την μαχην συνετελεσεν εκεινην τηι των χειρων εκτασει τα
πραγματα των οικειων επαιρων, και φοβερα τοις εναντιοις ποιων. Ουδεν γαρ
κατορθωμα σφοδρα μεγα ειναι δυναιτ' αν, οταν μη το κερδος και εις ετερους
διαδιδω. Καν γαρ ασιτος μενηις, καν χαμαι καθευδηις, καν τεφραν εσθιηις, καν θρηνηις
διαπαντος, και μηδενα ετερον ωφεληις, ουδεν μεγα εργαζηι. Και γαρ τωι Μωυσει
πολλα και μεγαλα ειργασθη θαυματα και σημεια· αλλ' ουδεν ουτως αυτον μεγαν
εποιησεν, ως η μακαρια εκεινη φωνη, ην προς τον Θεον αφηκε λεγων· Ει μεν αφηις
αυτοις την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, καμε εξαλειψον. Και ο ∆αυιδ δε το αυτο τουτο
ενδεικνυμενος, ελεγεν· Ἐγω ο ποιμην ημαρτον, και εγω εκακοποιησα· και ουτοι το
ποιμνιον τι εποιησαν; Γενεσθω η χειρ σου επ' εμε, και επι τον οικον του πατρος μου.
Μεγαλα μεν ουν και ταυτα, και αγγελικης αξια πολιτειας· το δε του Παυλου πολλην
εχει την υπερβολην προς ταυτα· της γαρ δοξης της μελλουσης ηυξατο εκπεσειν υπερ
της ετερων σωτηριας. Ὁ δε Ἰωνας επειδη το εαυτου συμφερον εζητησε, και
απολεσθαι εκινδυνευσε, και η μεν πολις ειστηκει, αυτος δε κατεποντιζετο. Μεγαλα
μεν ουν και τα αλλα της του Μωυσεως αρετης κατορθωματα· το δε κεφαλαιον και η
κορωνις της αγιας ψυχης εκεινης, οτι εξαλειφθηναι ειλετο της βιβλου υπερ της
σωτηριας των Ἰουδαιων. Το δε του Παυλου εκ πολλου του περιοντος υπερηκοντισεν.
Ὁ μεν γαρ συναπολεσθαι ετεροις ηιρειτο· ουτος δε ου συναπολεσθαι, αλλ' ετερων
σωζομενων αυτος εκπεσειν ηυχετο της δοξης της απεραντου. Καλον ουν ευχης
απολαυειν της των αγιων, αλλ' οταν και αυτοι ενεργοι ωμεν· ως, αν μη τουτο προσηι,
ουδε η ετερων ονινησι βοηθεια, αλλα και μετ' εκεινης απολλυμεθα. Τι γαρ
ωφελησεν Ἱερεμιας τους Ἰουδαιους; ουχι τριτον προσηλθε τωι Θεωι, και τριτον
ηκουσε, Μη προσευχου, και μη αξιου περι του λαου τουτου, οτι ουκ εισακουσομαι
σου; Τι ωφελησε τον Σαουλ ο Σαμουηλ, μεχρις εσχατης ημερας ευχομενος, και
πενθων περι αυτου; Τι δαι και τους Ἰσραηλιτας ωφελησεν; ουχι ελεγεν, Ἐμοι δε μη
γενοιτο αμαρτειν διαλειποντα ευχομενον υπερ υμων; ουχι παντες απωλοντο; Ἄκουε
γαρ του Θεου λεγοντος δια του προφητου· Ἐαν στηι Νωε και Ἰωβ και ∆ανιηλ, ουκ
εξελουνται τους υιους αυτων και τας θυγατερας, επειδη υπερισχυσεν η κακια αυτων.
Τι ουν; ουδεν ωφελουσιν αι ευχαι; Ὠφελουσι και μεγαλα, αλλ' οταν και ημεις
συμπραττωμεν. Και ει βουλει μαθειν οσα ωφελησαν, εννοει μοι τον Κορνηλιον, την
Ταβιθα· ακουε δε και του Θεου λεγοντος· Ὑπερασπιω της πολεως ταυτης δι' εμε και
δια ∆αυιδ τον παιδα μου. Ἀλλα ποτε; επι Ἐζεκιου του δικαιου. Ἐπει ει γε ισχυον
ευχαι και επι των σφοδρα πονηρων, δια τι μη και οτε ο Ναβουχοδονοσορ ηλθεν, ειπε
τουτο ο Θεος, αλλ' εξ 63.588 εδωκε την πολιν; Ἐπειδη μειζον ισχυσεν η πονηρια. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

αυτος παλιν ουτος ο Σαμουηλ ηυξατο υπερ των Ἰσραηλιτων, και ηνυσεν· αλλα ποτε;
Ὅτε και αυτοι ευηρεστουν, τοτε ετροπωσατο τους εχθρους. Και τι μοι δει της παρ'
ετερων ευχης, φησιν, οταν εγω ευαρεστω; Τι λεγεις, ανθρωπε; Παυλος ουκ ειπεν, Τι
μοι δει ευχης; Πετρος ουκ ειπε, Τι μοι δει ευχης· καιτοι γε των ευχομενων ουκ οντων
αξιων αυτου, μαλλον δε ουδε ισων· και συ λεγεις, Τι μοι δει ευχης· Πετρος ουκ ειπεν,
Τι μοι δει ευχης; Ευχη γαρ ην, φησιν, υπο της Ἐκκλησιας εκτενης γενομενη προς τον
Θεον υπερ αυτου· και ευθεως αυτον εξειλετο των δεσμων· και συ λεγεις, Τι μοι δει
ευχης, ∆ια τουτο σοι δει, επειδη νομιζεις μη δεισθαι. Ἐαν γαρ ο Θεος εξετασηι την
ραιθυμιαν ημων την εν ταις ευχαις και την ολιγωριαν, και οτε εμπροσθεν αυτου
εστωτες και παρακαλουντες αυτον, ουδε τοσαυτην αυτωι παρεχομεν τιμην, οσην τοις
δεσποταις οι δουλοι, οσην τοις αρχουσιν οι στρατιωται, οσην τοις φιλοις οι φιλοι·
φιλωι μεν γαρ διαλεγομενος, μετα του προσεχειν τουτο ποιεις· Θεωι δε εντυγχανων
υπερ αμαρτηματων, υπερ πλημμεληματων τοσουτων συγχωρησιν αιτων, και
συγγνωμην αξιων σοι γενεσθαι. ραιθυμεις, και των γονατων σου χαμαι κειμενων,
πολλακις περι την αγοραν και την οικιαν πλανασθαι την διανοιαν εαις, του στοματος
σου ληρουντος εικη και ματην; και τουτο ουχ απαξ ουδε δις, αλλα και πολλακις
πασχομεν. Ἐαν τουτο μονον θελησηι ο Θεος εξετασαι, αρα εξομεν συγγνωμην; αρα
δυνησομεθα απολογιας τυχειν; Ουκ εγωγε οιμαι. Ἐαν δε τας περιεργους ημων οψεις
ο Θεος εξετασηι, και τας πονηρας επιθυμιας ας εχομεν εν διανοιαι, αισχρους και
ακαθαρτους δεχομενοι λογισμους απο της ανεξεταστου των οφθαλμων πλανης, εαν
τας κακηγοριας ας καθ' εκαστην ημεραν αλληλοις λεγομεν κακως, εις μεσον
παραγαγηι, και τας κρισεις τας ακαιρους ας κατακρινομεν τον πλησιον μηδεν εχοντες
πραγμα, τους τε δολους ους κατ' αλληλων ραπτομεν, νυν μεν παροντα επαινουντες
τον αδελφον, και ως φιλωι διαλεγομενοι, αποντα δε κατηγορουντες· αρα ουχ
υποστησομεθα τας υπερ τουτων ευθυνας; Τι δε την βασκανιαν ην βασκαινομεν
πολλακις ευδοκιμουσιν, ου μονον εχθροις, αλλα και φιλοις; και ηδομεθα πασχοντων
ετερων κακως, και νομιζομεν παραμυθιαν ειναι της οικειας συμφορας τας αλλοτριας
δυσημεριας. Ει γαρ των βιωτικων και παροντων απεχεσθαι κελευομεθα, πως ουκ
εσμεν αθλιοι και ταλαιπωροι, ταυτα αιτουντες παρα του Θεου, α εκελευσε και
εχοντας εκβαλλειν; ει ουχι των πιστων μονον, αλλα και των απιστων υπερευχεσθαι
προσταττομεθα, εννοησον ποσον εστι κακον, κατευχεσθαι των αδελφων. Τι ποιεις,
ανθρωπε; προσερχηι τον Θεον ιλεων ποιησαι, και ετερου κατευχηι; Ἐαν μη αφηις, ουκ
αφεθησεται σοι· και ου μονον αυτος ουκ αφιης, αλλα και τον Θεον παρακαλεις μη
αφειναι; Ει τωι μη αφιεντι ουκ αφιεται, τωι και τον ∆εσποτην παρακαλουντι μη
αφιεναι, πως αφεθησεται; Ει γαρ το εχειν εχθρους ονειδος, το κατευχεσθαι αυτων
εννοησον ηλικον κακον. ∆εον γαρ σε απολογησασθαι δια τι εχθρους εχεις, συ δε
αυτων και κατηγορεις; και ποιας τευξηι συγγνωμης και κακηγορων, και εν καιρωι
τοιουτωι, οτε ελεους σοι δει πολλου; και γαρ υπερ οικειων προσηλθες αμαρτηματων
δεομενος. 63.589 Μη τοινυν μνημονευσηις των αλλοτριων, ινα μη των ιδιων
αναμνησηις. Ἂν γαρ ειπηις, Παταξον τον εχθρον, ενεφραξας σου το στομα, ουκετι
παῤρησιαν εδωκας τηι γλωττηι· πρωτον μεν, οτι παρωργισας τον δικαστην εκ
προοιμιων ευθεως· δευτερον, οτι εναντια αιτεις τωι σχηματι της ευχης. Ει γαρ υπερ
αφεσεως αμαρτηματων προσερχηι, πως υπερ κολασεως διαλεγηι; Τουναντιον μεν ουν
εδει ποιειν, και δεισθαι υπερ αυτων, ινα και υπερ εαυτων μετα παῤρησιας
παρακαλεσωμεν. Ἂν γαρ υπερ αυτων ευξηι, καν μηδεν υπερ των σων ειπηις, το παν
ηνυσας. Ει τοινυν ουδεν ψυχης αρωμενης μιαρωτερον, ουδε γλωσσης τοιαυτα
φθεγγομενης ακαθαρτοτερον, τινος ενεκεν ου παντα ποιεις, ωστε μηδεν ειπειν
ευχομενος των παροξυνοντων σου τον ∆εσποτην; Ἄνθρωπος ει, μη ασπιδων ιον
εμεσηις· ανθρωπος ει, μη γενηι θηριον. ∆ια τουτο σοι στομα γεγονεν, ουχ ινα δακνηις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αλλ' ινα θεραπευηις. Ἀναμνησθητι τι σοι παρηινεσα, φησιν ο Θεος· συγχωρειν και
αφιεναι· συ δε και εμε παρακαλεις κοινωνον γενεσθαι της ανατροπης των εμων
προσταγματων, και εσθιεις τον αδελφον, και φοινιττεις την γλωτταν, καθαπερ οι
μαινομενοι απο των οικειων μελων τους οδοντας. Πως οιει τον διαβολον ηδεσθαι
και γελαιν, οταν τοιαυτης ευχης ακουσηι; πως τον Θεον παροξυνεσθαι και
αποστρεφεσθαι και μισειν, οταν τοιαυτα παρακαληις; Ἐννοησον τινι προσερχηι κατα
των 63.590 εχθρων, ανθρωπε. Μη γαρ αλλωι προσερχηι Θεωι; εκεινωι προσερχηι τωι
ειποντι, Ευχεσθε υπερ των εχθρων υμων. Πως ουν αυτων καταβοαις; πως παρακαλεις
τον Θεον, τον οικειον λυσαι νομον; Ουκ εστι τουτο ικετου σχημα· ουδεις ικετευει,
ινα αλλος αποληται, αλλ' ινα αυτος σωθηι. Τι τοινυν σχημα μεν ικετου περικεισαι,
ρηματα δε εχεις κατηγορου; Και οταν μεν υπερ εαυτων ευχωμεθα, και κνωμεθα και
χασμωμεθα, και εις μυριους εμπιπτομεν λογισμους· οταν δε κατ' εχθρων, νηφοντες
τουτο ποιουμεν. Ἐπειδη γαρ οιδεν ο διαβολος, οτι καθ' εαυτων το ξιφος ωθουμεν, ου
περιελκει ουδε περισπαι τοτε, ινα μειζονως ημας λυμηνηται. Ἀλλα ηδικημαι, φῂς, και
θλιβομαι. Ουκουν κατα του διαβολου ευξαι, του παντων μαλιστα αδικουντος ημας·
ουτος γαρ τικτει και τους εχθρους· αν δε κατ' εχθρων ευξηι, την ευχην ην εκεινος
βουλεται, ευχηι, ωσπερουν, αν υπερ εχθρων, κατα τουτου. Ουτος γαρ εστιν ο
ακαταλλακτος εχθρος· ανθρωπος δε οσα αν ποιηι, φιλος εστι και αδελφος. Τι τοινυν
τον οντως εχθρον αφεις, τα μελη δακνεις τα σα; Ταυτα ουν ειδοτες, αγαπητοι,
σπουδασωμεν κατα τας εντολας του Κυριου και τα θεληματα αυτου πολιτευεσθαι,
ινα και της βασιλειας των ουρανων επιτυχωμεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων,
ωι η δοξα και το κρατος, συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Γʹ. Περι μετανοιας.
∆ια τουτο συνεχως τον περι μετανοιας κινω λογον, ινα μητε ο αμαρτανων
απογινωσκηι, μητε ο κατορθων μεγα φρονηι. ∆ικαιος ει; μη εκπεσηις· αμαρτωλος ει;
μη απογνωις· καν καθ' ημεραν αμαρτανηις, καθ' ημεραν μετανοει· οπερ εν ταις
οικιαις ποιουμεν ταις παλαιαις, οταν σαθρωθωσιν, υπεξαιρουμεθα τα σεσαθρωμενα,
και καινα επισκευαζομεν, και ουδεποτε συνεχους επιμελειας απολειπομεν. Ἐαν
παλαιωθηις απο της αμαρτιας, ανακαινισον σαυτον υπο της μετανοιας. Και ενι, φησι,
μετανοησαντα σωθηναι; Και πανυ ενι. Παντα τον βιον εν αμαρτιαις διετριψα, και
εαν μετανοησω, σωζομαι; Και πανυ. Ποθεν δηλον; Ἀπο της του ∆εσποτου
φιλανθρωπιας. Μη τηι μετανοιαι σου θαῤρει· μη γαρ η μετανοια σου ισχυει τοσαυτα
κακα αποσμηξασθαι; Ει η μετανοια μονη ην, εικοτως εφοβου· επει δε τηι μετανοιαι
κεραννυται Θεου φιλανθρωπια, θαῤρει, οτι περιγινεται σου της κακιας. Πολυ γαρ
φιλανθρωπος εστιν ο Θεος, και τοσουτον φιλανθρωπος, ως ουδε του Μονογενους
εφεισατο, ινα αγορασηι δουλους αγνωμονας. Και μη μοι λεγε, Ἥμαρτον πολλα και
μεγαλα, και πως δυναμαι σωθηναι; Συ ου δυνασαι, ο ∆εσποτης σου δυναται, και
ουτως εξαλειφει τα αμαρτηματα, ως μητε ιχνος αυτων μειναι. Ἐπι μεν γαρ των
σωματων ουκ ενι τουτο· αλλα καν μυριακις σπουδασηι ο ιατρος, καν φαρμακα
επιθησηι τωι τραυματι, το μεν τραυμα ηφανισεν, η δε ουλη εναπεμεινεν, ελεγχον του
τραυματος 63.590 περιφερουσα την αμορφιαν της οψεως· και φιλονεικει μυρια ο
ιατρος, και την ουλην εξαλειψαι ου δυναται· αντιπιπτει γαρ αυτωι η ασθενεια της
φυσεως, και το ανισχυρον της τεχνης, και το ευτελες των φαρμακων. Ὁ δε Θεος
οταν εξαλειφηι τα αμαρτηματα, ουδε ουλην αφιησιν ουδε ιχνος συγχωρει μειναι,
αλλα μετα της υγειας και την ευμορφιαν χαριζεται, μετα της απαλλαγης της
κολασεως, και δικαιοσυνην διδωσι, και ποιει τον ημαρτηκοτα ισον ειναι τωι μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ημαρτηκοτι. Καν γαρ μυρια τραυματα τις εχων ανθρωπος, μετανοησηι και ποιησηι τι
χρηστον, ουτως αυτα εξαλειφει ο Θεος, ως μηδε ουλην μηδε ιχνος μηδε δειγμα
φαινεσθαι των αμαρτηματων. Ὡσπερουν εν τωι σωματι τραυματα και φαρμακα,
ουτω και εν τηι ψυχηι αμαρτηματα και μετανοια. Και προσεχε ωι λεγω· τραυμα και
φαρμακον, αμαρτια και μετανοια· το τραυμα μεν η αμαρτια, το φαρμακον η
μετανοια· το τραυμα μεν την σηπεδονα εχει, το φαρμακον τον καθαρισμον της
σηπεδονος κεκτηται. Μη εν τωι φαρμακωι σηπεδων; μη εν τωι τραυματι ιασις; ουκ εχει
ταυτα την οικειαν ταξιν, κακεινα την οικειαν; μη δυναται μεταβληθηναι τουτο προς
εκεινο, η εκεινο προς τουτο; Ουδαμως. Ἔλθωμεν και επι της ψυχης των
αμαρτηματων· η αμαρτια την αισχυνην εχει, η μετανοια την παῤρησιαν κεκτηται.
Ειδως ουν ο Σατανας, οτι η μεν αμαρτια εχει την αισχυνην, πραγμα ικανως
αποκρουσαι τον αμαρτανοντα δυναμενον· η δε μετανοια εχει την παῤρησιαν,
πραγμα ικανον επισπασασθαι τον μετανοουντα, ενηλλαξε την ταξιν, και εδωκε την
αισχυνην τηι μετανοιαι, και την παῤρησιαν τηι αμαρτιαι· και εν μεν τηι αμαρτιαι ουκ
αφιησιν αυτον 63.591 αισχυνεσθαι· οιδε γαρ, οτι εαν αισχυνθηι, φευγει την αμαρτιαν·
εν δε τηι μετανοιαι ποιει αυτον αισχυνεσθαι· οιδε γαρ οτι αισχυνομενος ου μετανοει.
Ὁ γαρ μετανοησας εφ' οις επραξε δεινοις, καν μη των αμαρτηματων αξιαν
επιδειξηται την μετανοιαν, και αυτης ταυτης ομως εξει την αντιδοσιν. Τοις μεν ουν
ουδεπω κατασχεθεισιν υπο του παθους παραινω μη αλωναι· ευκολωτερον γαρ
φυλαξασθαι μη εμπεσειν, η εμπεσοντας αποστηναι· τοις δη κατασχεθεισι και
κατεῤραγμενοις, εαν θελωσιν επιδουναι εαυτους ταχεως τηι μετανοιαι, πολλην
επαγγελλομαι σωτηριας ελπιδα. Και γαρ και τα καλα και τα κακα, οταν επι πλειον
ημιν ενδιατριψηι, δυνατωτερα γινεται. Και φυτον αρτι μεν φυτευθεν επι γης,
ευκολως ανασπαται· χρονωι δε πολλωι ριζωθεν, ουκετι. Και οικοδομη νεοπαγης μεν
ουσα, περιτρεπεται ευκολως υπο των ενοχλουντων· παγεισα δε καλως, πολλα
παρεχει τοις καθαιρειν επιχειρουσι τα πραγματα. Και θηριον τοποις εμφιλοχωρησαν
πολλωι χρονωι, δυσκολως ελαυνεται. Και καθαπερ πυρετος παρα μεν την αρχην
προσβαλων, ου σφοδρα φλεγει τηι διψηι τους καμνοντας· επιδους δε και την φλογα
επαρας, ανιατα διψαιν παρασκευαζει λοιπον· καν παρασχηι τις αυτοις εμφορηθηναι
του ποματος, ου σβεννυσιν, αλλ' εκκαιει την καμινον· ουτω και επι του παθους
συμβαινει, αν παρα την αρχην εισελαυνον εις την ψυχην την ημετεραν μη
κωλυσωμεν, μηδε αποκλεισωμεν τας θυρας, επελθον λοιπον, ανιατον εργαζεται τοις
δεξαμενοις το νοσημα. Ὡσπερουν ο νωθρος την ψυχην και ολιγωρος, καν πολυν
λαβηι προς μετανοιαν χρονον, ουδεν μεγα εργασεται, ουδε καταλλαξει τον Θεον
εαυτωι δια την ραιθυμιαν· ουτω και ο διεγηγερμενος, και τηι προθυμιαι ζεων, και μετα
πολλης σπουδης την μετανοιαν επιδεικνυμενος, και εν βραχειαι καιρου ροπηι, πολλου
χρονου αμαρτηματα αφανισαι δυνησεται· και οπως, ακουσον. Ουχι τριτον ο Πετρος
ηρνησατο; ουχι μεθ' ορκου τριτον; ουχι θεραπαινιδος ευτελους ρηματα δεισας; Τι
ουν; πολλου χρονου εδεησεν αυτωι προς μετανοιαν; Ουδαμως· αλλ' αυτηι τηι νυκτι
και ωλισθησε και ανεστη. Μετα γαρ το χαλεπον εκεινο πτωμα (αρνησεως γαρ ουδεν
ισον κακον), παλιν αυτον προς την προτεραν επανηγαγε τιμην η μετανοια, και την
επιστασιαν της Ἐκκλησιας την ανα πασαν την οικουμενην ενεχειρισε· και ο παντων
μειζον, απεδειξεν ημιν αυτον πλειονα των αποστολων απαντων εχοντα την εις τον
∆εσποτην αγαπην. Τι δε οι Νινευιται; ηλθε προς αυτους ο προφητης, ανεγνω την
αποφασιν καθαπερ επιστολην βασιλικην, κολασιν εχουσαν, και εβοα λεγων· Ἔτι
τρεις ημεραι, και Νινευι καταστραφησεται. Ἤκουσαν ταυτα εκεινοι, και ου
διηπιστησαν, ου κατεφρονησαν, αλλ' ευθεως δρομος απαντων επι την νηστειαν,
ανδρων, γυναικων, παιδιων, και ουδε η των αλογων φυσις ταυτης ατελης της
λειτουργιας ην· πανταχου σακκος, πανταχου σποδος, πανταχου θρηνος και οιμωγαι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

Και γαρ και αυτος ο το διαδημα περικειμενος, απο του 63.592 θρονου καταβας του
βασιλικου, σακκον υπεστρωσατο και σποδον κατεπασσατο· και ην ιδειν πραγμα
φοβερον και παραδοξον, υπο σακκου πορφυριδα παρευδοκιμηθεισαν. Ὅπερ γαρ ουκ
ισχυσεν η αλουργις, τουτο ισχυσεν ο σακκος· οπερ ουκ ηνυσε το διαδημα, τουτο
κατωρθωσεν η σποδος. Ἐννοησωμεν τοινυν εκαστος ημων οσα αμαρτηματων εχει
φορτια, και αντιῤροπους ποιησωμεν τας φιλανθρωπιας· μαλλον δε και πολλωι
πλειους, ινα μη μονον σβεσθωσιν αι αμαρτιαι, αλλ' ινα και εις δικαιοσυνην ημιν
λογισθωσιν αι ελεημοσυναι. Ἂν γαρ μη τοσαυτα ηι τα αγαθα, ως και τα εγκληματα
αποδυσασθαι, και εκ των υπολειφθεντων εις δικαιοσυνην ημιν λογισθηναι, ουδεις
ημας εξαιρησεται της κολασεως. Ἄνθρωπον μεν γαρ παροξυνων, και φιλους και
γειτονας και θυρωρους παρακαλεις, και χρηματα δαπαναις, και πολλας αναλισκεις
ημερας προσιων και δεομενος, καν απαξ, καν δις, καν μυριακις σε διακρουσηται
παροξυνθεις, καθαπαξ ουκ αναπιπτεις, αλλ' εναγωνιος μαλλον γενομενος πλειονα
την ικετηριαν τιθης· του δε των ολων Θεου παροξυνομενου, χασμωμεθα και
αναπιπτομεν και τρυφωμεν· και ποτε αυτον εξιλεωσασθαι δυνησομεθα; πως δε ουκ
αυτωι τουτωι μειζονως παροξυνουμεν μαλλον αυτον; του γαρ αμαρτανειν το μηδε
αλγειν αμαρτανοντας, μαλλον αγανακτειν αυτον ποιει και οργιζεσθαι. Και μη ειπηις,
οτι Πολλα ημαρτον, και ου δυναμαι παρακαλεσαι τον Θεον οργιζομενον. Ει γαρ τον
αρχοντα εκεινον, τον μητε Θεον φοβουμενον, μητε ανθρωπους αισχυνομενον
επεκαμψεν η χηρα, πολλωι μαλλον τον αγαθον επισπασεται η συνεχης εντευξις.
Ὥστε καν μη φιλος ηις, καν μη τα οφειλομενα απαιτηις, καν τα πατρωια κατεδηδοκως
ηις και καταναλωκως, και πολυν χρονον εξ οψεως γενομενος· καν οργιζομενωι, καν
αγανακτουντι προσελθηις, θελησον μονον επανελθειν, και παντα αποληψηι, και την
οργην και την καταδικην σβεσεις ευθεως. Σκοπος γαρ τωι Θεωι, αδελφοι,
μακροθυμειν τοις αμαρτανουσι. ∆ιπλους εστιν εις σωτηριαν ιλεως, μνηστευομενος
αυτοις την εκ μετανοιας σωτηριαν, και τοις εξ αυτων απογονοις τοις εις την αρετην
επιδιδοναι μελλουσι ταμιευομενος την ευεργεσιαν. Και ινα παλιν αναλαβω τον
λογον, ο Θεος μακροθυμει, ινα και ο αμαρτανων μετανοησηι, και τοις εξ αυτου
τικτομενοις μη αποκλεισηι την σωτηριαν. Καν γαρ αυτος ο αμαρτανων αμετανοητα
πταιηι, φειδεται της ριζης πολλακις, ινα φυλαξηι τους καρπους· πολλακις μεν ουν,
και αυτων αναμενων την σωτηριαν· και οπως, ακουε. Θαῤρα, ο πατηρ Ἀβρααμ,
ειδωλων ην και προσκυνητης και ποιητης· αλλ' ουκ εδωκεν ενταυθα της ασεβειας
την δικην, και εικοτως. Ει γαρ προλαβων ο Θεος απετεμε την ριζαν, ποθεν ο
τοσουτος καρπος της πιστεως ανεδιδοτο; Τι του Ἡσαυ μοχθηροτερον· τι της κακιας
εκεινης αναιδεστερον; ου πορνος και βεβηλος, ως φησιν ο Παυλος; ου μητρολυας
και πατρολυας; ουκ αδελφου φονευς, οσον εις 63.593 προθεσιν; ουχ υπο του Θεου
μισουμενος, ως η Γραφη μαρτυρει, λεγουσα; Τον Ἰακωβ ηγαπησα, τον δε Ἡσαυ
εμισησα; Ει τοινυν πορνος και αδελφοκτονος και βεβηλος και μισουμενος, δια τι μη
αφανιζηται; δια τι μη εκκοπτεται; δια τι παραχρημα την προσηκουσαν τιμωριαν ου
δεχεται; ∆ια τι; καλον ως αληθως, αδελφοι, την αιτιαν ειπειν. Ει εξεκοπη, μεγιστον
καρπον δικαιοσυνης ο κοσμος απωλλυε· και οποιον ακουε. Ἡσαυ εγεννησε τον
Ῥαγουηλ, Ῥαγουηλ τον Ζαρα, Ζαρα τον Ἰωβ. Ὁραις πηλικον υπομονης ανθος
ηφανιζετο, ει προλαβων ο Θεος δικην απηιτησε την ριζαν; Μηδεις τοινυν εν κακιαι
ων, απογινωσκετω· μηδεις εν αρετηι ων, νυσταζετω. Μητε ουτος θαῤρειτω· πολλακις
γαρ αυτον και η πορνη παρελευσεται, μητε εκεινος απογινωσκετω· δυνατον γαρ
αυτωι και τους πρωτους παρελθειν. Ὅταν γαρ επανελθωμεν εις την σφοδραν αγαπην
του Θεου, ου μεμνηται των προτερων. Ουκ εστιν ως ανθρωπος ο Θεος· ου γαρ
ονειδιζει τα παρελθοντα, ουδε λεγει, ∆ια τι τοσουτον απελειφθης χρονον; αν
μετανοησωμεν· αλλα αγαπαι, οτε, αν προσελθωμεν, μονον ως χρη προσελθωμεν. Τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

γαρ του Μανασση χειρον; τι δε του Σολομωντος μακαριωτερον; Ἀλλ' ο μεν ηδυνηθη
τον Θεον εξιλεωσασθαι, ο δε απονυσταξας επεσε. ∆ια τουτο και Ἡσαυ ουκ ετυχε
συγγνωμης, οτι ου μετενοησεν ως εχρην· τα γαρ δακρυα ουκ ην μετανοιας, αλλα
επηρειας και θυμου. Μετενοησε και Ἰουδας, απηγξατο γαρ. Ει δε μετανοιαν ακριβη
θελεις ιδειν, ακουσον την του Πετρου μετανοιαν μετα την αρνησιν. Ἐπειδη γαρ εικος
ην αυτον μεγα φρονειν, συνειδοτα εαυτωι, οτι μαλλον των αλλων αγαπαι τον
Χριστον, δια τουτο εξελθων εξω εκλαυσε πικρως· και ου τουτο μονον, αλλα και
μυριοις εαυτον παρενελαβε μετα ταυτα κινδυνοις. Μετενοησε και ο μακαριος ∆αυιδ,
ουτω λεγων· Λουσω καθ' εκαστην νυκτα την κλινην μου, εν δακρυσι μου την
στρωμνην μου βρεξω· και την παλαι γεγενημενην αμαρτιαν, μετα τοσαυτα ετη, μετα
τοσαυτας γενεας, ως νεωστι συμβασαν επενθει. Τον γαρ μετανοουντα ουκ
οργιζεσθαι χρη ουδε αγριαινειν, αλλα συντριβεσθαι ως κατεγνωσμενον, ως ουκ
εχοντα παῤρησιαν, ως καταδεδικασμενον, ως απο ελεους σωθηναι οφειλοντα μονον,
ως αγνωμονα περι τον ευεργετην φανεντα και αδοκιμον και μυριων κολασεων
αξιον Μητε ουν ο επι της σκηνης απογινωσκετω, μητε ο εν τηι εκκλησιαι θαῤρειτω·
προς μεν γαρ τουτον φησιν ο Θεος, Ὁ δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· προς δε
εκεινον, Μη ο πιπτων ουκ ανισταται; Ουτος μεν γαρ φυλαξαι δειται, οπερ εχει,
εκεινος δε, γενεσθαι οπερ ουκ εστιν· ουτος διατηρησαι την υγιειαν, εκεινος της
αῤρωστιας απαλλαγηναι· καμνει γαρ. Προς μεν ουν εκεινον φησιν, Ἴδε, υγιης
γεγονας, μηκετι αμαρτανε, ινα μη χειρον τι σοι γενηται· προς δε τουτον, Θελεις
υγιης γενεσθαι· εγερθεις αρον τον κραββατον σου, και υπαγε εις τον οικον σου. Καν
γαρ τριακονταοκτω ετη εχηις, ως ο παραλυτος εκεινος, σπουδασηις δε γενεσθαι υγιης,
ουδεις ο κωλυων· μονον θελησον διαναστηναι· αψαι μονον της εκει φερουσης οδου,
και προβησηι ταχεως· μη τας θυρας αποκλεισηις, μη την εισοδον φραξηις. Βραχυς ο
παρων καιρος, ολιγος ο πονος· ει δε και πολυς 63.594 ην, ουδε ουτως απαγορευειν
εδει. Καν γαρ μη καμηις τον καλλιστον τουτον καματον τον εν τηι μετανοιαι, εν τωι
κοσμωι εκεινωι παντως καμηι, και ταλαιπωρησεις ετερως. Ει δε και ενταυθα κακει
καματος, δια τι μη τουτον αιρουμεθα, τον πολυν εχοντα τον καρπον και μεγαλην
την αμοιβην; Ει γαρ αναξιους οντας ημας ευεργετει ο Θεος, και ημαρτηκοτας
φιλανθρωπευεται, ει της κακιας αποσταντες την αρετην μεταδιωξομεν, τινων ουκ
επιτευξομεθα, τινων ουκ απολαυσομεθα των αγαθων; Τους γαρ νουν εχοντας αι
ευεργεσιαι μαλλον, η αι τιμωριαι εφελκονται προς την υπακοην των επιταγματων.
Ει τοινυν και πριν η τι αγαθον ημας επιδειξασθαι, μαλλον δε και κολασεως αξια
εργασαμενους, τοσαυτης ηξιωσε της ευεργεσιας ο Θεος, ει ευγνωμονες γενοιμεθα,
και την επι τοις προλαβουσιν ευχαριστιαν επιδειξοιμεθα, και την επι το βελτιον
μεταβολην ποιησοιμεθα, ποσης ουκ αν παλιν αξιωσειε της παρ' αυτου φιλοτιμιας; Ει
γαρ ημεις τους προσκεκρουκοτας των οικετων, εαν απαγγειλωνται γενεσθαι
βελτιους, και προσιεμεθα και παλιν επι της προτερας αγομεν τιμης, πολλακις δε και
πλειονος αυτοις της παῤρησιας μεταδιδοαμεν· πολλωι μαλλον ο Θεος επι ημων τουτο
ποιησει, ει αντιῤροπον των αμαρτηματων επιδειξομεθα την μετανοιαν. Και τουτο
απο των κατα τον μακαριον ∆αυιδ δηλον. Ἐπειδη γαρ υποσκελισθεις κατεπεσε,
μοιχειας και φονου αλους εγκληματι, ειτα ουκ εμεινε κειμενος εν τωι πτωματι, αλλα
και διανεστη παλιν, και προς τον εχθρον μετα του Θεου παρεταξατο· ουτως αυτον
γενναιως κατεπαλαισεν, ως και τελευτησας προστηναι των εκγονων των αυτου. Τωι
γαρ Σολομωντι την μεγαλην εκεινην παρανομιαν τετολμηκοτι, και μυριων αξιωι
γενομενωι θανατων, δια τον ∆αυιδ ο Θεος φησιν αφειναι την βασιλειαν ολοκληρον,
ουτωσι λεγων· ∆ιαῤρησσων διαῤρηξω την βασιλειαν εκ χειρος σου, και δωσω αυτην
τωι δουλωι σου· πλην εν ταις ημεραις σου ου ποιησω ταυτα, δια ∆αυιδ τον πατερα
σου· εκ χειρος του υιου σου ληψομαι αυτην. Και τωι Ἐζεκιαι δε μελλοντι κινδυνευειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

υπερ των εσχατων, καιτοι γε οντι δικαιωι, παλιν δια τον μακαριον εκεινον ελεγε
βοηθειν· Ὑπερασπιω γαρ, φησι, της πολεως ταυτης δι' εμε, και δια ∆αυιδ τον παιδα
μου. Ὡσπερουν επι των την οικειαν ευγνωμοσυνην επιδεικνυμενων, δια την
προσουσαν αυτωι αγαθοτητα ανακαλειται τας παρ' αυτου αποφασεις ο Θεος, και
μεταβαλλομενους προσιεται, και της επικειμενης απαλλαττει τιμωριας· ουτω παλιν
επειδαν επαγγελληται η αγαθα τινα παρεξειν, η προθεσμιαν μετανοιας, ιδηι δε
αναξιους γεγονοτας, και τοτε παλιν ανακαλειται αυτου τας υποσχεσεις. Ου γαρ
ουτως το αμαρτανειν χαλεπον, ως το τοις αμαρτημασιν επιμενειν. ∆ια τουτο και
προλαμβανων τας ευεργεσιας εις ημας κατατιθεται ο Θεος, και ημαρτηκοτας παλιν
συγγνωμης αξιοι, και τας τιμωριας παρα ποδας ουκ επαγει, ινα δια παντων προς
μετανοιαν ημας εφελκυσηται, και δι' ων ευεργετει και δι' ων μακροθυμει· πολλακις
δε και δι' ων ενιους κολαζει, ετερους εναγειν βουλεται, ινα τωι εκεινων φοβωι
σωφρονισθεντες, της τιμωριας την πειραν διαφυγωσι. Ἥμαρτες πολλα; στηθι
λοιπον, υποστρεψον την εναντιαν, ομολογησον τωι Θεωι χαριν, οτι σε ουκ εν μεσοις
ανηρπασε τοις αμαρτημασι, μη και ετεραν ζητει προθεσμιαν εις το κακως
εργαζεσθαι· μη λεγε, Ἔσται καιρος 63.595 οταν επιστρεψαι δεηι· πολλοι μεταξυ
πλεονεκτουντες ανηρπαγησαν, και απηλθον επι φανεραν δικην· φοβηθητι μη και συ
τουτο παθηις αναπολογητως. Ἀλλα πολλοις εδωκε προθεσμιαν ο Θεος
εξομολογησασθαι εν εσχατωι γηραι. Τι ουν, και σοι δωσει; Ἴσως δωσει, φησι. Τι
λεγεις, Ἴσως, και Ἐνιοτε και Πολλακις; εννοησον οτι περι ψυχης βουλευηι, και τιθει
και το εναντιον, και λογιζου και λεγε· Τι δαι, εαν μη δωι; Τι δαι, εαν δωι; φησιν.
Ἔδωκε μεν αυτος· πλην τουτο εκεινου ασφαλεστερον και κερδαλεωτερον. Ἐαν μεν
γαρ ηδη αρξηι, το παν εκερδανας, αν τε λαβηις, αν τε μη λαβηις, προθεσμιαν· εαν δε
αει μενηις, δι' αυτο τουτο πολλακις ου ληψηι. Συ δε ες μεν πολεμον εξιων, ου λεγεις,
Ουκ αναγκη διαθεσθαι, ισως επανηξω· ουδε περι γαμου βουλευομενος λεγεις, Λαβω
γυναικα πενιχραν, πολλοι παρα δοξαν και ουτως επλουτησαν· ουδε οικιαν
οικοδομουμενος, Καταβαλω θεμελιους σαθρους, πολλαι και ουτως εστησαν οικιαι·
υπερ δε ψυχης βουλευομενος, τοις σαθροτεροις εγχειρεις, το ισως και ενιοτε και
πολλακις τιθεις, και τοις αδηλοις επιτρεπεις σαυτον; Ου τωι αδηλωι, φῂς, αλλα τηι του
Θεου φιλανθρωπιαι· φιλανθρωπος γαρ ο Θεος. Οιδα καγω· αλλ' ο φιλανθρωπος ουτος
κακεινους, ωσπερ ειπον, ανηρπασε. Βουλει μαθειν πως εστιν ημων αγαθος ο
∆εσποτης; ανηλθεν ο τελωνης μυριων γεμων κακων, και ειπων, Ἱλασθητι μοι,
μονον, κατηλθε δεδικαιωμενος. Και δια του προφητου δε φησιν ο Θεος· ∆ι' αμαρτιαν
βραχυ τι ελυπησα αυτον· και ειδον οτι ελυπηθη, και επορευθη στυγνος, και ιασαμην
τας οδους αυτου. Τι της φιλανθρωπιας ταυτης ισον; Ἵνα στυγνασηι μονον, αφηκε τα
αμαρτηματα. Ἡμεις δε ουδε αυτο τουτο ποιουμεν· διο μαλιστα αυτον παροργιζομεν.
Ὁ γαρ και δια μικρων ιλεως γενομενος, οταν μηδε τουτων τυχηι, εικοτως αγανακτει,
και την εσχατην απαιτει τιμωριαν ημας· υπερβαλλουσης γαρ εστι τουτο
καταφρονησεως. Τις γουν ελυπηθη ποτε δι' αμαρτιας; τις εστεναξε; τις το στηθος
επληξεν; Ουδενα εγωγε οιμαι· αλλα μυριας μεν ημερας θρηνουσιν ανθρωποι, υπερ
οικετων αποθανοντων, υπερ ζημιας χρηματων, την δε ψυχην απολλυντες καθ'
εκαστην ημεραν, ουδε εις νουν βαλλομεθα. Πως ουν δυνησηι τον Θεον εξιλεωσασθαι,
οταν μηδε οτι ημαρτες ειδηις; Ναι, φησιν, ημαρτον. Ναι μοι λεγεις τηι γλωττηι· ειπε τηι
διανοιαι, και μετα του ρηματος στεναξον, ινα διηνεκως ευθυ 63.596 μηις· και γαρ ει
ηλγουμεν επι τοις αμαρτημασιν, ει εστεναζομεν επι τοις πλημμελημασιν, ουδεν αν
αλλο ημας ελυπησεν, της οδυνης ταυτης πασαν αθυμιαν παρωθουμενης. Ὡσπερουν
τωι στρουθωι των πτερων οφελος ουδεν υπο της παγιδος αλοντι, αλλ' εικη και ματην
πτερυσσεται· ουτω σοι και των λογισμων ουδεν οφελος, εαν κατα κρατος υπο της
πονηρας επιθυμιας αλωις. Ει γαρ επι ενος ου θελομεν ασχημονησαι ενταυθα, επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

μυριαδων εκει τοσουτων τι ποιησομεν; Ουδε γαρ το των προτερων αποστηναι κακων
μονον, αλλα και το αμεινονα επιδειξασθαι καλα, λεγεται μετανοια· Ἔκκλινον γαρ,
φησιν, απο κακου, και ποιησον αγαθον. Ουδε γαρ αρκει εις υγιειαν ημιν το βελος
εξελειν μονον, αλλα και το φαρμακα επιθειναι τωι τραυματι. Συμβαινει δε τινα
μεταγνοντα κατορθωσαι πολλα και μεγαλα, μεταξυ δε αμαρτειν παλιν των
κατορθωματων εκεινων αμαρτιαν αντιῤροπον· και τουτο μαλιστα ικανον εις
απογνωσιν εμβαλειν, ως των οικοδομηθεντων καθαιρεθεντων, και παντων εκεινων
ματην και εις κενον πονηθεντων αυτωι. ∆ει δε εκεινο λογιζεσθαι, και τουτον
εκκρουειν τον λογισμον, οτι ει μη φθασαντες κατορθωματων μετρον αντιῤροπον
τοις μετα ταυτα γενομενοις αμαρτημασιν απεθεμεθα, ουδεν αν ημας σφοδρα και
ολοσχερως καταδυναι εκωλυσε. Νυνι δε καθαπερ τις θωραξ ισχυρος βελος οξυ και
πικρον δεχομενος, ουκ αφηκεν εργασασθαι το αυτου, αλλ' αυτος διατμηθεις τον
πολυν ημυνε τωι σωματι κινδυνον ... Ου δεινον τοινυν τον πολεμουντα τρωθηναι,
αλλα το μετα την πληγην απογνωναι και αμελησαι του τραυματος. Ουδεις εμπορος
απαξ ναυαγιωι περιπεσων και τον φορτον απολεσας, απεστη του πλειν, αλλα παλιν
την θαλασσαν και τα μακρα διαβαινει πελαγη, και τον προτερον ανακταται πλουτον.
Πολλακις αθλητας θεωρουμεν μετα πολλα πτωματα στεφανιτας γενομενους. Ἤδη
δε και στρατιωτης πολλακις φυγων, εσχατον αριστευς ανεδειχθη, και των πολεμιων
εκρατησε. Πολλοι δε και των τον Χριστον αρνησαμενων δια τον των βασανων
φοβον, ανεμαχεσαντο παλιν, και τον του μαρτυριου στεφανον απηλθον
αναδησαμενοι. Ει δε τουτων εκαστος εκ της προτερας πληγης απεγνω, ουκ αν των
δευτερων απελαυσεν αγαθων. Ὧν γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ∆ʹ. Περι νηστειας και σωφροσυνης.
Βουλει μαθειν οσος κοσμος ανθρωποις η νηστεια; οση ασφαλεια και φυλακη;
εννοησον μοι το μακαριον και θαυμαστον γενος των μοναζοντων. Ουτοι γαρ τους εν
μεσωι θορυβους φυγοντες, και προς τας κορυφας των ορεων αναδραμοντες, και τας
καλυβας εν τηι της ερημιας ησυχιαι καθαπερ εν ευδιεινωι τινι λιμενι πηξαμενοι,
ταυτην συνεμπορον και συγκοινωνον του βιου 63.596 παντος ελαβον. ∆ια τουτο
αγγελους αυτους εξ ανθρωπων εποιησεν· ουκ εκεινους δε μονον, αλλα και εν ταις
πολεσιν οσους αν ευρηι προσιεμενους αυτην, προς το αυτο της φιλοσοφιας υψος
αναγει. Ἐκεινη και νυν ημας προς τον πατρωιον συνηγαγεν οικον· εκεινη και τους
προ τουτου ραιθυμοτερους σημερον προς τας μητρικας επανηγαγε χειρας. Ει δε
προσδοκωμενη μονον τοσαυτην υμιν ενεποιησε την σπουδην, φανεισα και 63.597
παραγενομενη ποσην υμιν εργασεται την ευλαβειαν; Ει ταυτης ηκουσε της φωνης ο
Ἀδαμ, ουκ αν ηκουσε της δευτερας της λεγουσης, Γη ει, και εις γην απελευσηι· αλλ'
επειδη ταυτης παρηκουσε, δια τουτο θανατος και αθυμια και φροντιδες, και ζωη
θανατου παντος χαλεπωτερα. Και ωσπερ υβρισθεισα θανατον επηγαγε τωι υβρισαντι,
ουτω παλιν τιμηθεισα θανατον ανεκαλεσατο. Την γαρ των Νινευιτων πολιν την
μεγαλην και θαυμαστην επι γονυ κειμενην, παρα αυτο το βαραθρον την κεφαλην
κλινασαν, και μελλουσαν την ανωθεν φερομενην δεχεσθαι πληγην, καθαπερ τις
ανωθεν επιστασα δυναμις, εξ αυτων ηρπασε των του δημιου χειρων, και προς την
ζωην επανηγαγεν. Ἴδωμεν τοινυν πως ενηστευσαν οι Νινευιται, και πως της οργης
απηλλαγησαν εκεινης. Οι ανθρωποι και τα κτηνη και τα προβατα και οι βοες μη
νεμεσθωσαν, φησι. Τι λεγεις, ειπε μοι; και τα αλογα νηστευει, και ιπποι και ημιονοι
σακκωι περιβαλλονται; Ναι, φησι· καθαπερ γαρ ευπορου τινος τελευτησαντος, ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

οικετας μονον, ουδε θεραπαινιδας, αλλα και ιππους οι προσηκοντες σακκωι
περιβαλοντες, ακολουθειν επι το μνημα κελευουσι, το μεγεθος της συμφορας
επιδεικνυμενοι, και προς ελεον απαντας επισπωμενοι, ουτω δη και της πολεως
εκεινης απολλυσθαι μελλουσης, και την αλογον φυσιν σακκωι περιεβαλον και ζυγωι
νηστειας. Ουκ εστι τα αλογα λογωι μαθειν, φησι, του Θεου την οργην.
Μανθανετωσαν δια του λιμου· και γαρ τα μελλοντα κοινωνειν της κολασεως,
κοινωνειτω και της νηστειας. Ει δε τινες των ενταυθα συνοντων υπο ασθενειας
σωματικης κωλυομενοι, ου δυνανται ασιτοι διαμενειν, τουτοις παραινω, και την
ασθενειαν την σωματικην παραμυθεισθαι, και της διδασκαλιας ταυτης της
πνευματικης μη αποστερειν εαυτους, αλλα ταυτηι μαλλον πλειονα την σπουδην
επιδεικνυσθαι. ∆ια γαρ τουτο την αποχην των βρωματων κελευει γινεσθαι ο Θεος,
ινα χαλινουντες τα σκιρτηματα της σαρκος, ευηνιον αυτην απεργαζωμεθα προς την
των εντολων εκπληρωσιν. Ει δε μελλοιμεν μηδε την απο νηστειας βοηθειαν εαυτοις
προσαγειν δια την του σωματος ασθενειαν, και πλειονα την ραιθυμιαν επιδεικνυσθαι,
τα μεγιστα ζημιουμεθα. Ει γαρ μετα νηστειας η των κατορθωματων ελλειψις ουδεν
ημας ονινησι, πολλωι μαλλον, ει μηδε τωι φαρμακωι της νηστειας χρησασθαι
δυναμεθα, πλειονα την ραιθυμιαν επιδειξομεθα, προς την των εντολων εκπληρωσιν.
Ει γαρ οι των βιωτικων μετεχοντες πραγματων, ουκ αν ποτε ανασχοιντο
επιτηδευματος αψασθαι, μη προτερον το εκειθεν κερδος περισκοπησαντες, πολλωι
μαλλον ημας δικαιον τουτο ποιειν, και μη απλως τας εβδομαδας των νηστειων
παρατρεχειν, αλλα διερευνασθαι την εαυτων συνειδησιν, και τον λογισμον
βασανιζειν, και σκοπειν, τι μεν εν ταυτηι τηι εβδομαδι κατωρθωται, τι δε εν τηι ετεραι,
και τινα προσθηκην εδεξαμεθα εις την επιουσαν, και ποιον των εν ημιν παθων
διωρθωσαμεν. Ει γαρ μη μελλοιμεν ουτω τα καθ' εαυτους οικονομειν, και τοσαυτην
επιμελειαν ποιεισθαι της εαυτων ψυχης, ουδεν ημιν οφελος εσται της νηστειας και
της ασιτιας ης υπομενομεν. Ει τοινυν δι' ασθενειαν σωματικην ου δυνασαι ασιτος
παρατεινειν την ημεραν, ουδεις ευφρονων υπερ τουτου σε εγκαλεσαι δυνησεται.
∆εσποτην γαρ εχομεν ημερον και 63.598 φιλανθρωπον, και ουδεν των υπερ δυναμιν
παρ' ημων επιζητουντα. Ουδε γαρ την αποχην των βρωματων και την νηστειαν
απλως απαιτει παρ' ημων γινεσθαι, ουδε δια τουτο, ινα ασιτοι διαμενωμεν μονον,
αλλ' ινα αφιστωντες εαυτους απο των βιωτικων πραγματων, πασαν την σχολην εν
τοις πνευματικοις αναλισκωμεν. Ὡς ει μετα νηφουσης διανοιας τον εαυτων βιον
ωικονομουμεν, και περι τα πνευματικα πασαν την σπουδην επεδεικνυμεθα, και τηι
τροφηι ουτω προσιεμεν, ως την χρειαν μονον πληρουν, και εν ταις αγαθαις πραξεσιν
απαντα τον βιον καταναλισκειν, ουδε χρεια ην ημιν της βοηθειας της απο της
νηστειας. Ἀλλ' επειδη ραιθυμος εστιν η φυσις η ανθρωπινη, και τηι τρυφηι και τηι
ανεσει μαλλον εαυτην επιδιδωσι, δια τουτο καθαπερ πατηρ φιλοστοργος, την απο
της νηστειας ημιν ιατρειαν επενοησεν ο φιλανθρωπος ∆εσποτης, ινα και τα της
τρυφης ημιν εκκοπτηται, και την περι τα βιωτικα φροντιδα μεταγαγωμεν επι την
των πνευματικων εργασιαν. Ἀλλ' εισι πολλοι των ανθρωπων, οι καθαπερ θηριωι τηι
νηστειαι πυκτευειν μελλοντες, ουτω τηι γαστριμαργιαι καθοπλιζονται, και
διαῤρηξαντες εαυτους και σκοτωσαντες, μετα πολλης της παραφροσυνης
υποδεχονται το γαληνον και ημερον της νηστειας ομμα. Και εαν ερωτησω, τινος
ενεκεν εις βαλανειον τρεχεις σημερον, λεγεις, Ἵνα καθαρωι τωι σωματι την νηστειαν
υποδεξωμαι· εαν δε ερωτησω, τινος ενεκεν μεθυεις, παλαι ερεις, Ἐπειδη τηι νηστειαι
εισιεναι μελλω. Πως ουν ουκ ατοπον, σωματι μεν καθαρωι, ψυχηι δε ακαθαρτωι και
μεθυουσηι την καλλιστην νηστειαν ταυτην υποδεχεσθαι; Τοσουτον τοινυν εαυτους
εθισωμεν εσθιειν, οσον προς το ζηιν μονον, ουχ οσον διασπασθαι και βαρυνεσθαι. Ου
γαρ δια τουτο εγενομεθα και ζωμεν, ινα φαγωμεν και πιωμεν, αλλα δια τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

εσθιομεν, ινα ζωμεν· ου γαρ το ζηιν δια το φαγειν, αλλα δια το ζηιν το φαγειν γεγονεν
εξ αρχης. Προς χρειαν, αδελφοι, ου προς ηδονην η ζωη συμμεμετρηται. Το ουν
περιττον της φυσεως αποθεμενοι, το αναγκαιον μονον ασπασωμεθα. Τι γαρ της
τραπεζης εκεινης αγιωτερον γενοιτ' αν, ενθα μεθη μεν και αδηφαγια και πασα
ασωτια απεληλαται, θαυμαστη δε τις αντεισενηνεκται περι της φυλακης των του
Θεου νομων αμιλλα· και παρατηρει μεν ανηρ την γυναικα, και οπως εις τα της
επιορκιας μηδεποτε εμπεσηι βαραθρα· φυλαττει δε γυνη τον ανδρα, και καταδικη τωι
παραβαντι κειται μεγιστη· ουκ επαισχυνεται δε ουδε υπο των δουλων ο δεσποτης
ελεγχεσθαι, ουδε τους οικετας αυτου επι τουτοις διορθουν; Ουκ αν τις αμαρτοι την
τοιαυτην οικιαν εκκλησιαν προσειπων. Ὅπου γαρ σωφροσυνη τοσαυτη, ως εν καιρωι
τρυφης μεριμναιν υπερ των θειων νομων, και τους παροντας απαντας υπερ τουτου
προς αλληλους αγωνιζεσθαι και φιλονεικειν, ευδηλον οτι δαιμονων μεν απασα
πονηρα δυναμις απεληλαται, ο Χριστος δε παρεστιν επι τηι καληι των δουλων
φιλονεικιαι. Ἀλλα πολλη μεν η ηδονη τηι κακιαι, φησι, πολυς δε τηι αρετηι συνεζευκται
ο πονος και ο ιδρως. Και ποια 63.599 σοι χαρις ην, τινος δ' αν ελαβες μισθον, ει μη
επιπονον το πραγμα ην; Και γαρ πολλους εχω δειξαι φυσει το μιγνυσθαι γυναιξι
μισουντας· τουτους ουν σωφρονας καλεσομεν η στεφανωσομεν; Ουδαμως·
σωφροσυνη γαρ εστιν εγκρατεια, και το μαχομενων περιγενεσθαι των ηδονων.
Πολλακις γαρ ημων την διανοιαν κυματα καταλαμβανει παθων, των θαλαττιων
αγριωτερα, και πολλην αυτηι εμποιουντα την συγχυσιν· αλλ' ο μεν ραιθυμος και
κατημελημενος, αρχομενου του χειμωνος, ευθεως θορυβειται, ταραττεται,
κλονειται, περιοραι γινομενην υποβρυχιον την ψυχην υπο των παθων, και ναυαγιον
υπομενουσαν· ο δε καρτερος και νεανικος, καθαπερ κυβερνητην επι των οιακων,
ουτω τον λογισμον επανω των παθων καθισας, ου προτερον αφισταται παντα
ποιων, εως αν κατευθυνηι το σκαφος προς τον ευδιον της φιλοσοφιας λιμενα. Μη δη
καταμαλαττωμεν ημων την ισχυν μηδε εκκοπτωμεν τα νευρα ταις των γυναικων
ομιλιαις. Και γαρ αφατος και πολλη ταις ψυχαις ημων εντευθεν εισρει κακια. Τι γαρ,
ει και μη αισθανομεθα τηι φιλιαι μεθυοντες; Τουτο γαρ αυτο παντων εστι δεινοτατον,
οτι ουδε ισμεν οπως εκνευριζομεθα, και κηρου παντος γινομεθα μαλακωτεροι.
Καθαπερ γαρ τις λεοντα γαυρον και βλοσυρον λαβων, ειτα αποκειρας μεν την
κομην, ανελων δε τους οδοντας, και περιελων τους ονυχας, αισχρον ποιει και
καταγελαστον, και παιδιοις ευκαταγωνιστον, τον φοβερον και αφορητον και απο
μονου του βρυχηματος παντα σειοντα· ουτω δη και αυται παντας οσους αν λαβωσι,
ευχειρωτους τωι διαβολωι ποιουσι, μαλακωτερους, θερμοτερους, αναισχυντους,
ανοητους, ακροχολους, θρασεις, ακαιρους, αγεννεις, απηνεις, δουλοπρεπεις,
ανελευθερους, ιταμους, φλυαρους, και απλως παντα τα γυναικεια παθη τα
διεφθαρμενα φερουσαι εις την τουτων εναποματτονται ψυχην. Ἀμηχανον ουν τον
γυναιξι συνοικουντα μετα συμπαθειας τοσαυτης και ταις εκεινων εντρεφομενον
ομιλιαις, μη αγυρτην τινα ειναι και αγοραιον και συρφετωδη· καν γαρ φθεγγηται τι,
παντα απο των ιστων και των εριων φθεγξεται, της γλωσσης αυτου τηι ποιοτητι των
γυναικειων αναχρωσθεισης ρηματων· καν ποιηι τι, μετα πολλης τουτο εργαζεται
δουλοπρεπειας, ποῤρω της Χριστιανοις πρεπουσης ελευθεριας εαυτον αποικισας, και
προς ουδεν των μεγαλων κατορθωματων γενομενος χρησιμος. Ει τοινυν βουλει
δειξαι σαφως ημιν, οτι ου χαιρεις αισχρα φθεγγομενος, μηδε ακουειν ανεχου. Νυν δε
ποτε δυνησηι τους υπερ της σωφροσυνης ιδρωτας ενεγκειν, κατα μικρον υποῤρεων
υπο του γελωτος και των αισχρων τουτων ρηματων; Και γαρ αγαπητον, απαντων
τουτων καθαρευουσαν ψυχην, δυνηθηναι γενεσθαι σεμνην και σωφρονα. Και μη μοι
λεγετω τις, 63.600 οτι Ου δυναμαι σωθηναι, εαν μη αποταξωμαι γυναικι, εαν μη
αποταξωμαι παιδιοις, εαν μη αποταξωμαι πραγμασι μη γαρ κωλυμα ο γαμος; βοηθος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

σοι δεδοται η γυνη· μη γαρ επιβουλος; Ουχι φαυλος ο γαμος, αλλα κακον η πορνεια.
Ἐγω τωι εμωι κινδυνωι εγγυωμαι σοι την σωτηριαν. Ει δε φαυλη εστι, μη προφασιζου·
και γαρ η γυνη του Ἰωβ πονηρα ην και φαυλη, και βλασφημειν αυτωι συνεβουλευε.
Τι ουν; εσεισε τον πυργον; κατηνεγκε τον αδαμαντα; περιεγενετο της πετρας;
Ουδαμως· αλλ' εκεινη προσεκρουσε, και ο πυργος ασφαλεστερος εγενετο· ο καρπος
ετρυγηθη, και το δενδρον ουκ εσαλευθη· τα φυλλα επεσε, και η ριζα εμεινεν
ασαλευτος. Ὥσπερ ουν κυβερνητης εν λιμενι ναυαγιον εργαζομενος ουκ αν τυχοι
συγγνωμης τινος, ουτως ουδε ανθρωπος μετα την ασφαλειαν την απο του γαμου
τους ετερων διορυττων γαμους, η γυναικα ηντιναουν περιεργως ορων, ουκ αν τυχοι
τινος απολογιας, ουτε παρα ανθρωποις, ουτε παρα Θεωι, καν μυριακις την της
φυσεως επιθυμιαν προβαλληται. Ποια γαρ εκ της τοιαυτης επιθυμιας γενοιτο αν
ηδονη, οταν φοβος παρηι και αγωνια και κινδυνος και δικαστηριων φοβος και
ευθυνων, και δικαστου θυμος λογιζεται και ξιφος και δημιος και βαραθρον και
απαγωγη; Ὁ γαρ τοιουτος και τας σκιας και τους τοιχους και αυτους τους λιθους
καθαπερ φωνην αφιεντας, ουτως υφοραται και υποπτευει, και παντα τρεμει και
δεδοικε, και τηι προσδοκιαι των τοσουτων δεινων την ψυχην καταδακνεται. Ὥστε
ουχι κωλυμα ο γαμος, αλλα ασφαλεια μαλλον της σωφροσυνης εστι. Τοσουτον γαρ
εστιν η παρθενια πραγμα, και τοσουτου δειται πονου, οτι κατελθων εξ ουρανου ο
Χριστος, ινα τους ανθρωπους αγγελους ποιησηι, και την ανω πολιτειαν ενταυθα
καταφυτευσηι, ουδε τοτε εθαῤρησεν επιταξαι τουτο ουδε εις νομου ταξιν αγαγειν·
αλλ' αποθνησκειν μεν δι' αυτον ενομοθετησεν, ου τι βαρυτερον γενοιτ' αν; και
σταυρουσθαι διηνεκως, και τους εχθρους ευεργετειν· παρθενευειν δε ουκ
ενομοθετησεν, αλλ' αφηκεν εν τηι των ακουοντων κεισθαι προαιρεσει, ειπων, Ὁ
δυναμενος χωρειν, χωρειτω. Και γαρ μεγας ο ογκος του πραγματος, και σφοδρα
αποκεκρυμμενον τουτο της αρετης το χωριον. Και τουτο δηλουσι και οι εν τηι
Παλαιαι πολλα κατορθωσαντες. Και γαρ Μωυσης εκεινος ο μεγας, των προφητων το
κεφαλαιον, ο γνησιος τωι Θεωι φιλος, ο τοσαυτης απολαυσας παῤρησιας, ως
εξακοσιας χιλιαδας γενομενας υπευθυνους κολασει εξαρπασαι θεηλατου πληγης, ο
τοσουτος και τηλικουτος ανηρ, θαλαττηι μεν επεταξε, και πελαγος εσχισε, και πετρας
διεῤρηξε, και αερα μετεβαλε, και το Νειλωιον υδωρ ες αιμα μετεστησε, και πασαν την
κτισιν μετεστοιχειωσε, και μυρια ετερα επεδειξατο θαυματα, και αρετης πολλα
κατορθωματα· προς δε τους αγωνας τουτους ουδε αντιβλεψαι ισχυσε, αλλ' εδεηθη
γαμου και της εντευθεν ασφαλειας· και ουκ ετολμησεν εις το της παρθε 63.601 νιας
πελαγος εαυτον εκδουναι, τα εκειθεν κυματα δεδοικως. Και ο πατριαρχης δε, ο του
παιδος ιερευς, το μεν τυραννικωτατον της φυσεως ισχυσε καταπαλαισαι παθος, και
παιδα ανελειν εδυνηθη, και παιδα τον Ἰσαακ εν αυτωι της ηλικιας τωι ανθει, εν αυτηι
της νεοτητος τηι ακμηι, μονογενη, γνησιον, και παρ' ελπιδα πασαν αυτωι δεδομενον,
και αναγαγειν αυτον επι το ορος ισχυσε, και μαχαιραν ηρπασε, και δια του λαιμου
του παιδος το ξιφος ωθησε· και γαρ ωθησε και ᾕμαξεν· αλλ' ομως ο τοσουτον και
τηλικουτον ισχυσας διανυσαι αθλον, αυτης εξελθων της φυσεως, προς τους αγωνας
της παρθενιας αποδυσασθαι ουκ ετολμησεν, αλλ' εδεισε και αυτος τα σκαμματα
ταυτα, 63.602 και την εκ του γαμου παραμυθιαν επεσπασατο. Και ο δικαιος δε Ἰωβ,
ος την του διαβολου συνεκοψεν οψιν, παιομενος, ου παιων, και απαν υπεμεινε
πειρασμων ειδος, και εκαστον μεθ' υπερβολης απασης· τα γαρ δοκουντα ειναι
λυπηρα και οντα, ταυτα παντα εις εν εξεχυθη σωμα, και μιας κατεσκεδασθη ψυχης
της εκεινου· ο τοσουτος ουν και τηλικουτος ανηρ, ο τοσαυτας αναγκας φυσεως
καταπατησας, ουκ ετολμησεν ουδε αυτος εις τον αγωνα τουτον καθειναι, αλλα και
γυναικος απελαυσε, και πατηρ εγενετο παιδων τοσουτων. Ουδαμου γαρ αγαμιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

ενομοθετησεν ο Θεος· ωι πρεπει δοξα και τιμη και προσκυνησις, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ. Περι ευτυχιας και δυστυχιας.
Οι πολλοι των ανθρωπων οταν πλουτωσιν, οταν ευδοκιμωσιν, οταν αυτοις
κατα ρουν απαντα φερηται, οταν των εχθρων κρατωσι, τοτε μεμνησθαι νομιζουσιν
αυτων τον Θεον· δια τουτο ουτε, οταν αυτων επιλανθανηται, ισασιν. Οι γαρ της
μνημης το σημειον ουκ ειδοτες, ουδε το της ληθης επιστανται. Μνημην γαρ ουδεν
ουτω ποιει παρα τωι Θεωι, ως το της αρετης επιμελεισθαι· ωσπερ ουν ληθην ουδεν
ετερον, η το εν αμαρτιαις ειναι. Και συ τοινυν οταν εν συμφοραις ηις, ανθρωπε, μη
λεγε, οτι Ἐπελαθετο μου ο Θεος, αλλ' οταν εν αμαρτιαις ηις, καν παντα σοι κατα ρουν
φερηται, τοτε μαλλον. Ἡ γαρ νηφουσα και εγρηγορυια ψυχη, ου μονον επειδαν κατα
ρουν φερηται τα πραγματα, την οικειαν ευγνωμοσυνην επιδεικνυται, αλλα καν
εναντια τις πραγματων περιστασις παρακολουθησηι, και τοτε την ισην ευχαριστιαν
αναφερει, ουδεν απο της των πραγματων μεταβολης χαυνουμενη. Ὥσπερ γαρ η των
πλουσιων υδατων φορα δεξαμενη το επιῤρεον, πομφολυγας διανιστησι, και αι μεν
αυτων αμα τωι γενεσθαι εῤραγησαν, αι δε πλειον ογκωθεισαι μετεπειτα και αυται
εῤραγησαν· τον αυτον τροπον η θαλασσα του βιου τουτου τους μεν ολιγον φανεντας
εκαλυψε, τους δε επι πλειον διαρκεσαντας και αυτους κατεποντισε. Και τι ταραττηι,
φησιν, ει ο δεινα εκβεβληται, και ο δεινα εισενηνεκται; ο Χριστος εσταυρουτο, και
Βαραββας ο ληιστης εξηιτειτο, προκριθεις του Σωτηρος ο ανδροφονος. Ὅταν γαρ
μεταβολη τις γενηται προς το χειρον, τοτε των κολακων αφαιρειται τα προσωπεια·
τοτε ο χορος ελεγχεται των υποκριτων και η σκηψις του πραγματος· ανοιγεται
παντων τα στοματα, Ὁ μιαρος, λεγοντες, ο πονηρος, ο παμπονηρος, ου χθες αυτον
εκολακευες; ου τας χειρας αυτου κατεφιλεις; Προσωπειον ην εκεινα· ηλθεν ο καιρος,
και εῤριψα το προσωπειον, και απεφηναμην τηι διανοιαι. Πολλοι δε κακοπραγουσι
μεν συναλγουσι τοις φιλοις, ευδοκιμουσι δε ουκ ετι συνηδονται. Το γαρ, Μετα
χαιροντων χαιρειν, ου μικρον εστι κατορθωμα, αλλα και του, Κλαιειν μετα
κλαιοντων, και του προΐστασθαι των εν κινδυνοις, κατα πολυ μειζον. Πολλοι γαρ
κινδυνευουσι μεν συνεκινδυνευσαν, ευδοκιμουσι δε ου συνησθησαν, αλλα και
εδηχθησαν, και το χαλεπωτερον υπομειναντες, προς το ευκολωτερον ητονησαν. Και
γαρ ουδεν ουτω παρανομους ποιει και ανοητους, ως το προς την των 63.602 πολλων
κεχηνεναι δοξαν· και ουδεν ευδοκιμους και αδαμαντινους ποιει, ως το αυτης
υπεροραιν. ∆ιο και σφοδρα νεανικης δει ψυχης τωι μελλοντι προς τοσαυτην αντεχειν
ρυμην και βιαν πνευματος. Και γαρ οταν μεν ευημερηι, παντων εαυτον των αλλων
προτιθησιν· οταν δε ταναντια υπομενηι, κατορυξαι εαυτον βουλεται, υποβρυχιος υπο
του παθους γινομενος. Ἀλλ' οι τρεις παιδες εις καμινον ενεβληθησαν, και ουδε
ουτως επελαθοντο της ευλαβειας. ∆ια τουτο τειχος αυτοις εγενετο το πυρ, και στολη
η φλοξ, και πηγη η καμινος, και δεδεμενους λαβουσα, λελυμενους παρεδωκεν· ελαβε
θνητα σωματα, και ως αθανατων απεσχετο· ουκ εγνω την φυσιν, αλλ' ηιδεσθη την
ευλαβειαν· εδησε τους ποδας ο τυραννος, και εδησαν οι ποδες του πυρος την
ενεργειαν. Ὢ παραδοξου θαυματος· τους δεδεμενους ελυσεν η φλοξ, και αυτη
λοιπον υπο των δεδεμενων εδεδετο. Μετεβαλε γαρ των πραγματων την φυσιν η των
νεανισκων ευλαβεια· μαλλον δε ου την φυσιν μετεβαλεν, αλλ', ο πολλωι
θαυμαστοτερον ην, μενουσης της φυσεως, την ενεργειαν εστησεν· ου γαρ εσβεσε το
πυρ, αλλα καιομενον αργον εποιησε. Και το δη θαυμαστον και παραδοξον, ουκ επι
των σωματων τουτο των αγιων μονον εγενετο, αλλα και επι των ιματιων αυτων·
και καθαπερ επι των αποστολων τα ιματια Παυλου νοσηματα και δαιμονας ηλαυνε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

και αι σκιαι Πετρου θανατον εφυγαδευον· ουτω δη και ενταυθα των παιδων τουτων
τα υποδηματα την του πυρος δυναμιν εσβεσαν. Ουκ οιδα πως ειπω· το γαρ θαυμα
πασαν υπερβαινει λογου διηγησιν· και γαρ εσβεστο η ενεργεια, και ουκ εσβεστο. Ὅτε
μεν γαρ τοις σωμασιν ωμιλει των αγιων εκεινων, εσβεστο· οτε δε διαῤρηξαι τα
δεσμα εδει, ουκ εσβεστο· τα γουν δεσμα διεῤρηξε, και των αστραγαλων ουχ ηψατο.
Ειδες ποση η εγγυτης, και ουκ ηπατηθη το πυρ, ουδε ενδοτερω των δεσμων
προελθειν ετολμησε; Τινος δε ενεκεν εδησεν εμβαλειν μελλων; Ἵνα μειζον το θαυμα
γενηται· ινα παραδοξοτερον το σημειον δειχθηι· ινα μη νομισηις οφθαλμων απατην
ειναι τα ορωμενα. Ει γαρ μη πυρ ην εκεινο το πυρ, ουκ αν τα δεσμα κατεφαγεν, ουκ
αν αυτους εξω καθημενους ηρπασε· νυν δε εν μεν τοις εξω την δυναμιν επεδειξατο,
εν δε τοις ενδον την υπακοην εδειξε. Και επειδη ειδεν ο τυραννος τους παιδας μηδεν
παθοντας δεινον, ακουσον πως μετεβαλετο· Οι δουλοι του Θεου του υψιστου,
εξελθετε, και δευτε, 63.603 φησιν. Ου προ βραχεος ελεγε, Και τις εστι Θεος, ος
δυνησεται εξελεσθαι υμας εκ των χειρων μου; Τι γεγονε; ποθεν η μεταβολη αυτη;
τους εξω διαφθαρεντας ειδες, και τους ενδον καλεις; ποθεν επηλθε σοι τοιαυτα
φιλοσοφειν; ειδες ποση μεταβολη τωι βασιλει γεγονε; δια τουτο και ο Θεος
συνεχωρησεν απαντα γενεσθαι, οσα ο τυραννος ηθελησεν, ινα δειξηι, οτι τους υπ'
αυτου φυλαττομενους ουδεις παραβλαψαι δυνησεται. Και γαρ και επι του Ἰωβ τουτο
εποιησεν· αφηκε τον διαβολον πασαν αυτου την δυναμιν επιδειξασθαι, και οτε
εκενωσε τα βελη παντα, και ουδεις επιβουλης ελειπετο τροπος, τοτε ανεβιβασε τον
αθλητην απο του σκαμματος, ινα λαμπρα και αναμφισβητητος η νικη γενηται. Ἀλλα
και ο μακαριος Παυλος, ο την οικουμενην φωτισας πασαν, εν τωι καιρωι της κλησεως
ετυφλωθη ποτε· αλλ' η πηρωσις εκεινου φωτισμος της οικουμενης εγενετο. Ἐπειδη
γαρ εβλεπε κακως, επηρωσεν αυτον, καλως ο Θεος, ωστε αναβλεψαι χρησιμως· και
επειδη καθ' υπερβολην εδιωκε την Ἐκκλησιαν, και ουτω σφοδρος ην και απροσιτος,
σφοδροτερον δεχεται τον χαλινον, ινα μη τηι ρυμηι της προθυμιας εκεινης αγομενος,
παρακουσηι των λεγομενων· και ινα μαθηι τινα πολεμει, ον ου μονον κολαζοντα,
αλλ' ουδε ευεργετουντα ενεγκειν δυναται. Ου γαρ σκοτος αυτον επηρωσεν, αλλ'
υπερβολη φωτος αυτον εσκοτισε. Τι δε ο Πετρος; Ἐμβας, φησιν, ο Ἰησους εις εν των
πλοιων του Σιμωνος, ηρωτησεν αυτον απο της γης επαναγαγειν ολιγον. Ὁραις πως
επεμβαινει τωι πλοιωι ο μη χρηιζων πλοιου, ινα τον του πλοιου ∆εσποτην κερδανηι;
∆ια τι γαρ και παρακαλει τον Σιμονα ο Κυριος; δια τι ο Σιμων δια πασης της νυκτος
κοπιασας, και μηδεν ανυσας, απρακτος εμεινεν; Ἐδυσφορει δε σφοδρα κεναις χερσιν
αποπλυνων τα δικτυα, και κοπον κοπωι συναπτων, και μηδεν πορισασθαι εχων,
ηθυμει. Τουτου χαριν ο Κυριος θεωρησας αυτον καταστυγνασαντα, φησι προς αυτον·
Μικρον μοι δανεισον το πλοιαριον σου, ναυτα, οπως εισελθων, διδαξω οπερ βλεπεις
κατακολουθουν μοι πληθος. Ὁ δε Σιμων ετι βεβαπτισμενος τηι λυπηι της αποτυχιας,
φησι προς τον Κυριον· Ποθεν παραγεγονας, ανθρωπε; τι μοι δι' οχλου γινηι; αλλην
περιβλεψαι σκαφην, ει γε βουλει την λιμνην περιαυλιζεσθαι. Ὁραις με πενθουντα, ως
αρτου μη ευπορουντα, και λογον Θεου χορηγειν επαγγελληι; ου περιβλεψομαι ποθεν
αργυρια δανεισομαι, ινα την πενθεραν μου, και την γυναικα μου θρεψω; Ἀλλα σοι το
πλοιαριον υποστρωσω, ινα και την ημεραν, ως την νυκτα, ματαιοπονησω; Ει
επιφερηι ναυλον, επιβηθι μου τωι πλοιωι· ει δε μη βασταζεις, απελθε, παρακαλω· εμε
γαρ δοσις, ου λογος τρεφει. Ὁ δε Κυριος προς αυτον· Μη δυσχεραινε, Σιμων· οντως
ως ναυτης λαλεις· μη μου ζημιαν την παρουσιαν ηγησηι, αλλ' ευποριαν μαλλον, η
αποριαν. Ταυτα ακουσας ο Σιμων, και τηι ελπιδι της μισθαποληψιας μικρον
ιλαρυνθεις τωι προσωπωι, εν τωι πλοιωι τον Κυριον υποδεχεται. Ὁ δε Ἰησους, Καθισας,
φησιν, εδιδασκεν εκ του πλοιου τους οχλους· ο δε Σιμων ακουων ηρξατο γογγυζειν,
και λεγειν εν εαυτωι· Παρα τουτου μισθον προσδοκω λαβειν; επι ζημιαι νυχθημερινηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

περιεπεσον· αρα τις μοι συνηντησε σημερον; Ουτος περι ακτημοσυνης διαλεγεται,
μηδενα μηδεν εχειν διδασκει· ταχα με θελει και το πλοιον μου πωλησαι, ινα πτωχοις
διανειμω. Παρα τουτου μισθον προσδοκω λαβειν; Ειτα προσελθων τωι Κυριωι, φησι·
Τα μεν ρηματα σου καλα, και η φωνη 63.604 σου ηδεια, και η διδασκαλια σου τιμια·
αλλ' ομως εμοι το της συνταξεως πληρωσον. Και ο Κυριος προς τον Σιμωνα· Μισθον
λαβειν επιζητεις παρ' εμου· επαναγαγε εις το βαθος, και χαλασατε τα δικτυα υμων
εις αγραν. Ὁ δε Σιμων προς τον Κυριον· Παλιν αλιευσω, και δικτυα χαλασω, και
κοπον υπομεινω; ειθε μη την νυκτα κεναις ταις χερσιν εψηλαφησα. Μη γαρ
τεχνικωτερος ει της εμης ναυτιλιας· η κεκτησαι τι εν τωι αφανει βυθωι; δυνηι
διδασκαλος ειναι· μη γαρ και ιχθυων θηρευτης; εξελθε απ' εμου· βλεπω γαρ σε μηδεν
βασταζοντα. Τι τον καιρον απολλυω; ου ταυτα παρα την αρχην εμαρτυραμην σοι; Ὁ
δε Κυριος προς τον Σιμωνα εφη· Μη ως απορον με προσεχε, Σιμων· μη τας χειρας και
τον κολπον μου κατανοει· ουκ εν ταις χερσιν, αλλα εν τωι στοματι μου τον μισθον
σου βασταζω. Ἐπαναγαγε εις το βαθος, και χαλασατε τα δικτυα υμων εις αγραν. Ὁ δε
προς αυτον· Ἐπιστατα, δι' ολης της νυκτος κοπιασαντες ουδεν ελαβομεν· επι δε τωι
ρηματι σου χαλασω τα δικτυα. Και τουτο ποιησαντες συνεκλεισαν πληθος ιχθυων
πολυ· διεῤρηγνυτο δε τα δικτυα αυτων. Ὢ των παραδοξων πραγματων! ου λειπει τωι
Πετρωι φροντις. ∆ιεῤρηγνυτο το δικτυον, και τον Χριστον περιεβλεπετο, και τους
ιχθυας κατενοει, και το θαυμα ενενοει. Ουκ ισχυε τον φορτον ελκυσαι, και βοηθους
επεσπατο. Συνδραμοντες γαρ, φησι, και οι του ετερου πλοιου, ενθα ην Ἰακωβος, και
Ἰωαννης, ηρξαντο τους ιχθυας συλλεγειν, και οσον συνηγον, τοσουτον
επληθυνοντο. Ἔσπευδον γαρ οι ιχθυες τις πρωτος υπουργησει τωι δεσποτικωι
προσταγματι· οι μικροι τους μεγαλους παρετρεχον, οι μεσοι τους μειζονας
υπερεπλευριζον, οι μεγαλοι τους μικρους υπερηλαντο· τας χειρας των αλιεων ου
περιεμενον, αλλ' εαυτους εις το πλοιον εκυβιστευον. Ὁ πυθμην της λιμνης
εκεκενωτο· ουδεις των ιχθυων κατω μενειν ηνειχετο, αλλα των δικτυων
διαῤρηγνυμενων, οι μεν εις το πλοιον εαυτους εκυβιστευον, οι δε εξωθεν των
δικτυων περιεστηκασι προς το θηραθηναι κεχηνοτες, και ποῤρω τουτων μενειν ουκ
ανεχομενοι. Τι ουν ο Σιμων; Ὁ δυσι πραγμασι περιπεσων, ο την νυκτα κοπιασας, και
μηδεν πιασας, και τηι ημεραι επι τωι ρηματι του Ἰησου παντα θηρευσας, ως ειδε ταυτα,
προσεπεσε τωι Κυριωι λεγων, Ἔξελθε απ' εμου, Κυριε, οτι ανηρ αμαρτωλος ειμι·
εγνων λοιπον οστις ει. Ουκ ειδον ιχθυων αγραν ποτε τοιαυτην. Ἔθος γαρ, ∆εσποτα,
τους ιχθυας της σαγηνης ενδον αποκλειεσθαι· τουναντιον δε βλεπω γενομενον
θαυμα· εξωθεν οι ιχθυες την σαγηνην κρατουσιν. Ἔπεχε λοιπον το θεικον σου το
προσταγμα, καταλιπε τηι λιμνηι καν δυο προς γονην ιχθυας. Ἔξελθε απ' εμου,
∆εσποτα· ου σε απωθουμαι, αλλ' εμαυτον ταλανιζω· Ἔξελθε απ' εμου, οτι ανηρ
αμαρτωλος ειμι. Τι ουν ο Ἰησους; Μη φοβου, Πετρε· απο του νυν ανθρωπους εσηι
ζωγρων. Ὢ της του Κυριου δυναμεως! ω της του Πετρου συνεσεως! μονον ηκουσε,
και ευθεως υπηκουσεν. Ου τους ιχθυας επωλησεν, ου τηι γυναικι συνεταξατο, αλλα
καταγαγων το πλοιον επι την γην, αφεις απαντα ηκολουθησεν αυτωι. ∆ια τουτο δε
και τον Λαζαρον εν τοις κολποις οντα του Ἀβρααμ εωρα ο πλουσιος, ινα ωσπερ
εκεινωι χαλεπωτεραν εποιειτο την βασανον το εν τωι πυλωνι του 63.605 πλουσιου
κεισθαι, και οραιν τα αλλοτρια αγαθα, ουτω δη και τουτωι χαλεπωτεραν ποιηται νυν
την τιμωριαν του εν τηι γεεννηι κεισθαι το οραιν του Λαζαρου την τρυφην· ινα μη τηι
φυσει των βασανων μονον, αλλα και τηι παραθεσει της εκεινου τιμης, αφορητοτεραν
εχηι την κολασιν. Και καθαπερ τον Ἀδαμ εκβαλων του παραδεισου, κατεναντι του
παραδεισου κατυκισεν ο Θεος, ινα η συνεχης οψις ανανεουσα το παθος
ακριβεστερον αυτωι παρασχηι της εκπτωσεως των αγαθων την αισθησιν· ουτω δη και
τουτον κατεναντι του Λαζαρου κατυκισεν, ινα ειδηι τινων αγαθων εαυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

απεστερησε. Και τινος ενεκεν ουχι προς τον Λαζαρον την ικεσιαν, αλλα προς τον
Ἀβρααμ ο πλουσιος εποιησατο; Ἠσχυνθη και ηρυθριασε, και εκ των καθ' εαυτον
πραγματων ενομισεν αυτον μνησικακησειν παντως. Ει γαρ εγω, φησι, τοσαυτης
απολαυων ευποριας, και ουδεν ηδικημενος, εν τοσουτοις οντα κακοις υπερειδον τον
ανθρωπον, και ουδε ψιχιων μετεδωκα, πολλωι μαλλον αυτος ο ουτως υπεροφθεις,
ουκ επινευσει τηι χαριτι. Και τον Ἀβρααμ εκαλεσεν, ον ενομιζεν αγνοειν τα
γεγενημενα, ουκ ειδως, ως ουκ οικοθεν ελεγεν ο πατριαρχης, απερ ελεγεν, αλλα
θειους ανεγινωσκε νομους αυτωι· και τον δακτυλον επεζητησεν εκεινον, ον ταις
γλωσσαις των κυνων αφηκε προδοθηναι πολλακις. Ἀλλ' ορα φιλοστοργιαν δικαιου·
ουκ ειπεν, Ἀπανθρωπε και ωμε και παμπονηρε, τοσαυτα κακα διαθεις τον ανθρωπον,
φιλανθρωπιας μεμνησαι νυν και ελεους και συγγνωμης; ουκ αισχυνη, ουδε
ερυθριαις; Ουδεν τουτων ειπεν, αλλα τι; Τεκνον, απελαβες τα αγαθα σου· 63.606
ψυχην γαρ τεταπεινωμενην μη προσταραξηις, φησιν· αρκει τα της τιμωριας αυτωι, μη
προσεπεμβαινωμεν αυτου ταις συμφοραις. Ου κυριος ειμι, φησι, μεταδιδωμι σοι· το
δε εντευθεν απελθειν εκει, ουκ εστιν ημετερον. Ἀκουσωμεν τι φησιν ο πλουσιος
προς τον Ἀβρααμ· Πατερ Ἀβρααμ, ελεησον με, και πεμψον Λαζαρον, ινα βαψηι το
ακρον του δακτυλου αυτου υδατος, και καταψυξηι την γλωσσαν μου, οτι οδυνωμαι
εν τηι φλογι ταυτηι. ∆ια τι ουν ου ποιειται προς τον Λαζαρον την ικετηριαν, αλλα
προς τον πατριαρχην; και εικοτως· ουδε γαρ αντιβλεψαι ετολμα τωι πενητι. Ἐνενοει
γαρ την οικειαν απανθρωπιαν, και το ανηλεες λογιζομενος, οπερ εις αυτον
επεδειξατο, υπωπτευεν αυτον ισως μηδε αποκρισεως αξιωσαι. ∆ιο ουδε προς αυτον
ποιειται την παρακλησιν, αλλα προς τον πατριαρχην ικετευει. Ἀλλ' ομως ουδε
ουτως εκερδανε τι πλεον. Ὁραις ποσης απολαυει της τιμης και της προεδριας ο παρα
τον πυλωνα κειμενος, ο ευκαταφρονητος, ο πενης, ο τωι λιμωι διηνεκως παλαιων, ο
τοις ελκεσι πολιορκουμενος, ο τοις κυσι προκειμενος; Ἡδεως γαρ ταυτα στρεφω
συνεχως, ινα μηδεις των εν πενιαι, η των εν νοσοις οντων και λιμωι, καταφρονησηι
εαυτον ταλανιζων· αλλα μεθ' υπομονης και ευχαριστιας απαντα φερων, ηδη ταις
χρησταις ελπισι τρεφηται, τας αποῤρητους εκεινας αναμενων αμοιβας, και των
πονων τας αντιδοσεις· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι πρεπει δοξα, κρατος, τιμη και προσκυνησις, συν
τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΣΤʹ. Περι διδαχης και νουθεσιας.
Πρυην μεν ενεκαλουμεν τοις καταλιμπανουσι την ευχην, και κατα τον
καιρον εκεινον εξω της εκκλησιας διατριβουσι· νυνι δε τοις ενδον ουσιν εγκαλεσαι
βουλομαι, ουχ οτι μενουσιν ενδον, αλλ' οτι μενοντες, των εξω διατριβοντων ουδεν
αμεινον διακεινται, κατα τον φρικωδεστατον εκεινον καιρον αλληλοις
διαλεγομενοι, και των θειων υπερορωντες λογιων. Τι ποιεις, ανθρωπε; οραις
τοσουτους δεσμωτας απο των αδελφων των σων εστηκοτας πλησιον; Και γαρ αλυσις
πονηρα και χαλεπη των δαιμονων εστιν η ενεργεια, και παντος σιδηρου
χαλεπωτερα, και συ περι των ουδεν προσηκοντων διαλεγηι πραγματων; η γαρ οψις
μονη ουχ ικανη σε καταπληξαι, και εις συμπαθειαν αγαγειν; ο αδελφος σου εν
δεσμοις, και συ εν ραιθυμιαι; ποιαν εξεις συγγνωμην, ειπε μοι, ουτως ασυμπαθης ων,
ουτως απανθρωπος, ουτως ωμος; Ου θελεις συναλγησαι τωι αδελφωι; καν υπερ
σαυτου δεισον και αναστηθι. Ου δεδοικας μηποτε σου διαλεγομενου, ραιθυμουντος,
ολιγωρουντος, δαιμων τις εκειθεν εκπηδησας, σχολαζουσαν και σεσαρωμενην
ευρων την ψυχην, επεισελθοι μετα αδειας πολλης, αθυρωτον την οικιαν ευρων; Ου
γαρ δει παντας κοινηι πηγας δακρυων αφειναι κατα την ωραν εκεινην, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

διαβροχους ορασθαι παντων τους οφθαλμους, και θρηνους και οιμωγας γινεσθαι
περι της Ἐκκλησιας απασης; Μετα την κοινωνιαν των μυστηριων, μετα 63.606 την
απολαυσιν του λουτρου, μετα το συνταξασθαι 63.606 τωι Χριστωι, ισχυσεν ο λυκος
εκεινος αρπασαι εκ της ποιμνης τους αρνας, και κατεχειν μεθ' εαυτου, και συ ορων
την συμφοραν, ου δακρυεις; και που ταυτα απολογιας αξια; Ει την του γειτονος
οικιαν ειδες εμπυριζομενην, ειπε μοι, ει και παντων πολεμιωτατος ην ο γειτων, ουκ
αν εδραμες επι το σβεσαι την πυραν, δεδοικως μη το πυρ οδωι βαδιζον και των σων
αψηται προθυρων; Τουτο και των υπο των πονηρων δαιμονων επηρεαζομενων
αδελφων ποιει. Και γαρ πυρα τις εστι και εμπρησμος χαλεπος των δαιμονων η
ενεργεια. Σκοπει δη και την σην ψυχην μη προκαταλαβηι οδωι βαδιζων ο δαιμων· και
οταν ιδηις παροντα, μετα πολλης της σπουδης προσφυγε τωι ∆εσποτηι, ιν' ιδων σου
την θερμην και διεγηγερμενην ψυχην ο δαιμων, αβατον αυτωι νομισηι λοιπον ειναι
την διανοιαν την σην. Ἂν μεν γαρ ιδηι χασμωμενον και ραιθυμουντα, ως εις ερημον
καταγωγιον, ταχεως επεισελευσεται· αν δε και συντεταμενον και διεγηγερμενον, και
των ουρανων αυτων εκκρεμαμενον ουδε αντιβλεψαι τολμησει λοιπον. Ὥστε ει και
των αδελφων καταφρονεις, αλλα σαυτου φεισαι, και την κατα της σης ψυχης
εισοδον αποφραξον τωι πονηρωι δαιμονι. Ουδεν γαρ ουτως αυτου την καθ' ημας
εφοδον αποτειχιζειν ειωθεν, ως ευχη και δεησις εκτενης. 63.607 Ει δε βουλει μαθειν
οσον εστιν αγαθον το δυνηθηναι μετα της οικειας σωτηριας και ετερον κερδαναι,
ακουσον εκ προσωπου του Θεου λεγοντος του προφητου· Ὁ εξαγων τιμιον εξ
αναξιου, ως στομα μου εστιν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ὁ εκ της πλανης, φησι,
προς την αληθειαν χειραγωγων, η απο της κακιας προς την αρετην οδηγων τον
πλησιον κατα δυναμιν την ανθρωπινην, εμε μιμειται. Ει γαρ αυτος Θεος ων, και της
ουσιας εκεινης της αποῤρητου τυγχανων, και σταυρον κατεδεξατο, και τα αλλα
παντα τα ανθρωπινα υπεμεινε δι' ημας και την σωτηριαν την ημετεραν, τι ουκ αν
ειημεν αυτοι δικαιοι περι τους ομογενεις επιδειξασθαι και τα μελη τα ημετερα, ωστε
και της φαρυγγος αυτους εξαρπασαι του διαβολου, και προς την της αρετης
χειραγωγησαι οδον; Ει γαρ επι των αισθητων εδεσματων οι τα της τραπεζης τοις
αυτων γνωριμοις διαφυλαττοντες, μεγιστον αγαπης τεκμηριον εκφαινουσι, πολλωι
μαλλον επι των πνευματικων τουτο γινομενον πολυν ημιν παρεξει τον επαινον. Ὁ
γαρ τον πλησιον διδασκειν σπουδαζων, ου τοσουτον εκεινον ευεργετει, οσον εαυτωι
μειζονα προξενει τον μισθον, και διπλουν καρπουται το κερδος, της τε παρα του
Θεου αμοιβης πλειονος απολαυων, και αυτος, οτε τον αδελφον διδασκειν επιχειρει,
εις υπομνησιν ερχομενος, και ανανεων την μνημην των παρ' εαυτωι ειρημενων. Ει
γαρ εικονα τις αψυχον αναθεις παιδος η φιλου η συγγενους, νομιζει παρειναι
εκεινον τον απελθοντα, και δια της εικονος αυτον φανταζεται της αψυχου, πολλωι
μαλλον ημεις δια των θειων Γραφων της των αγιων παρουσιας απολαυομεν, ουχι
των σωματων αυτων, αλλα των ψυχων τας εικονας εχοντες. Τα γαρ παρ' αυτων
ειρημενα, των ψυχων αυτων εικονες εισιν. Ὥσπερ ουν οι ιατροι ουκ αναγκαζουσι
τους αῤρωστους επι των κλινιδιων κατακειμενους εις τας οικιας αυτων φερεσθαι,
αλλ' αυτοι τρεχουσι προς εκεινους τας αῤρωστιας θεραπευσοντες· ουτω και συ
ποιησον κατα δυναμιν την σην, και πασαν σπουδην επιδειξαι και προνοιαν εις την
των αῤρωστουντων κατα ψυχην αδελφων αναῤρωσιν, ειδως οτι βραχυς ο παρων
βιος. Καν μη ταυτα κερδανωμεν τα κερδη, ουδεμιαν εξομεν εκει σωτηριαν· δυναται
γαρ πολλακις μια κερδηθεισα ψυχη μυριων ογκον αμαρτηματων αφανισαι, και
γενεσθαι ημιν κατ' εκεινην την ημεραν αντιψυχον. Ει γαρ χηρας ενδυσασα και
πενιαν διορθωσαμενη η Ταβιθα εκεινη, απο θανατου παλιν εις ζωην επανηλθε, και
τα δακρυα των ελεηθεντων ψυχην απελθουσαν επανηγαγεν εις σωμα παλιν, ουπω
της αναστασεως φανεισης· τι ουκ αν εργασεται των ανθρωπων τα δακρυα, οσοι υπο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

σου διασωθωσιν; Ὥσπερ γαρ ταυτην περιστασαι αι χηραι ζωσαν απο νεκρας εδειξαν·
ουτω και σε τοτε περισταντες οι διασωθεντες νυν, ποιησουσι πολλης απολαυσαι
φιλανθρωπιας, και της γεεννης του πυρος εξαρπασουσιν. Ει γαρ οπου χρηματων
δαπανη, τοσουτοι οι στεφανοι, τοσουτος ο μισθος, τοσαυτη η αμοιβη· οπου ψυχης
ωφελεια, πως ου πολλα ημιν εσται τα αγαθα; Ουδεις το εαυτου κατορθωσαι δυναται,
χωρις της του πλησιον σωτηριας. Και γαρ και ο Παυλος φησι· Μηδεις το εαυτου
ζητειτω, αλλα 63.608 το του ετερου εκαστος· ειδως οτι το εαυτου εν τωι του πλησιον
κειται συμφεροντι. Καθαπερ γαρ οι αδικουντες και πλεονεκτουντες, απελθοντες
εκει, και τους ταυτα παθοντας ιδοντες (οψονται γαρ παντως, και δηλον εκ του
πλουσιου και του Λαζαρου τουτο), ουδε ανοιξαι το στομα δυνησονται, ουδε ειπειν τι
και απολογησασθαι, αλλ' αισχυνης πολλης εμπλησθεντες και καταγνωσεως, απο της
οψεως της εκεινων επι την κολασιν απελευσονται· ουτω και οι διδασκοντες και
νουθετουντες, ιδοντες τους υπ' αυτων διασωθεντας συνηγορουντας αυτοις εκει,
πολλης εμπλησθησονται της παῤρησιας. Και μη μοι λεγετω τις· Τι γαρ εχω κοινον
προς εκεινον; αλλοτριος εστι και αγνωστος. Ἕως αν ηι πιστος, και των αυτων σοι
μετεχηι μυστηριων, και εις την αυτην εκκλησιαν απανται, και αδελφων και συγγενων
απαντων εστιν οικειοτερος. Ὥσπερ γαρ ουχ οι κλεπτοντες μονον, αλλα και οι κυριοι
μεν οντες κωλυσαι, μη ποιουντες δε, την αυτην εκεινοις διδουσι δικην· ουτως ουχ οι
ασεβουντες μονον, αλλα και οι δυναμενοι μεν απαγαγειν της ασεβειας, μη
βουλομενοι δε, την αυτην εκεινοις υποστησονται τιμωριαν. Ἕκαστος υμων ενα των
αδελφων ανασωσατω, περιεργασασθω, πολυπραγμονησατω, ινα εις την επιουσαν
συναξιν μετα πολλης παῤρησιας απαντησωμεν, δωρα τωι Θεωι κομιζοντες, δωρα
παντων τιμιωτερα, τας ψυχας των πεπλανημενων επαναγαγοντες· καν υβρισθηναι
δεηι, καν πληγας λαβειν, καν οτιουν ετερον υπομειναι, παντα ποιησωμεν, ωστε
αυτους ανακτησασθαι. Και γαρ και οι νοσουντες πολλακις λακτιζουσι και
υβριζουσιν· αλλ' ομως ανεχομεθα, και ταις υβρεσιν ου δακνομεθα, αλλ' εν μονον
επιθυμουμεν, του ταυτα ασχημονουντος την υγιειαν ιδειν. Πως ουν ουκ ατοπον,
τους μεν των σωματων προνοουντας τοσαυτην ποιεισθαι την επιμελειαν, ψυχων δε
τοσουτων απολλυμενων ραιθυμειν, και μηδεν ηγεισθαι πασχειν δεινον των μελων
ημων σηπομενων; Τι ποιεις, ανθρωπε; οραις τον αδελφον, ειπε μοι, κατα κρημνου
φερομενον, ημελημενον εχοντα βιον, ου συνορωντα το δεον, και ουκ ορεγεις χειρα,
ουκ εγκαλεις και ελεγχεις; αλλα το μη προσκρουσαι αυτωι και φανηναι επαχθης
προτιμαις της εκεινου σωτηριας; και ποιαν εξεις συγγνωμην παρα τωι Θεωι, και τινα
απολογιαν; Ουκ ηκουσας τι τοις Ἰουδαιοις εκελευσεν ο Θεος; τα υποζυγια των
εχθρων μη περιοραιν πλανωμενα, μηδε παρατρεχειν πεπτωκοτα. Ειτα Ἰουδαιοι μεν
τα αλογα κελευονται μη περιοραιν των εχθρων, ημεις δε τας ψυχας των αδελφων
καθ' εκαστην υποσκελιζομενας περιοψομεθα; και πως ουκ εσχατης τουτο ωμοτητος
και θηριωδιας, μηδε τοσαυτην απονεμειν ανθρωποις προνοιαν, οσην τοις αλογοις
εκεινοι; Τουτο παντα ανεστρεψε, τουτο τον βιον ημων συνεχεεν, οτι ουτε
ελεγχομενοι φερομεν γενναιως, ουτε ετερους ελεγχειν βουλομεθα. ∆ια γαρ τουτο
και επαχθεις εσμεν ελεγχοντες, επειδη εκθηριουμεθα ελεγχομενοι. Ει γαρ ᾔδει ο
αδελφος οτι ελεγξας σε επηινειτο παρα σου, και αυτος ελεγχομενος την αυτην
αμοιβην απεδωκεν αν. Βουλει διορθωσαι τον αδελφον; δακρυσον, ευξαι τωι Θεωι,
κατ' ιδιαν λαβων παραινεσον, συμβουλευσον, παρακαλεσον, δειξον αγαπην περι τον
ημαρτηκοτα, πεισον αυτον οτι κηδομενος και φροντιζων, ουκ εκπομπευσαι
βουλομενος, περι της αμαρτιας 63.609 αυτον υπομιμνησκεις· κατασχε ποδας,
καταφιλησον χειρας, μη επαισχυνθηις, ει γε αληθως ιατρευσαι βουλει. Ταυτα γαρ και
ιατροι ποιουσι πολλακις, δυσαρεστως εχοντας τους καμνοντας καταφιλουντες,
παρακαλουντες, αναπειθουσι σωτηριον δεξασθαι φαρμακον. Καν αποθανειν δεηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

υπερ του σωφρονισαι τον αδελφον, μη αποκνησηις· μαρτυριον σοι τουτο εστιν· επει
και Ἰωαννης μαρτυς ην· καιτοι γε ουχι θυσαι εκελευσθη, ουδε ειδωλον προσκυνησαι,
αλλ' υπερ των ιερων νομων υβριζομενων την κεφαλην απεθετο. Και συ τοινυν
αγωνισαι μεχρι θανατου υπερ της αληθειας, και Κυριος πολεμησει υπερ σου. Ἀρκει
εις ανθρωπος ζηλωι πεπυρωμενος ολοκληρον διορθωσασθαι δημον. Και μη μοι τις
λεγετω, Ουδεν εχω κοινον προς τον αδελφον. Προς τον διαβολον ουδεν εχομεν
κοινον μονον, προς δε τους ανθρωπους πολλα εχομεν κοινα· της φυσεως ημιν της
αυτης μετεχουσι, την αυτην γην οικουσι, και ταις αυταις τρεφονται τροφαις, τον
αυτον εχουσι ∆εσποτην, τους αυτους εδεξαντο νομους. Μη τοινυν ταυτα λεγωμεν,
αλλα την πρεπουσαν αδελφοις κηδεμονιαν επιδειξωμεθα. Πως γαρ ουκ ατοπον, ει
μεν μαχην ιδοιμεν επι της αγορας, προσιεναι και καταλλαττειν τους μαχομενους·
και τι λεγω μαχην; ει καταπεσοντα ιδοιμεν ονον, παντες χειρα ορεγομεν και
αναστησαι σπευδομεν· των δε αδελφων απολλυμενων αμελειν και πως ου δεινον;
Μη τοινυν παυσηι παραινων τον αδελφον ορων απολλυμενον, καν λοιδορηι, καν
υβριζηι, καν απειληι εχθρος γενεσθαι, καν οτιουν ετερον επανατεινηται, παντα φερε
γενναιως, οπως αυτου κερδανηις την σωτηριαν. Ἐαν ουτος εχθρος σου γενηται, ο
Θεος εσται σοι φιλος, και μεγαλοις σε κατα την ημεραν εκεινην αμειψεται τοις
αγαθοις. Μεγα μεν γαρ αγαθον και το ελεειν τους πενομενους· αλλ' ουδεν τοιουτον
οιον το πλανης απαλλαττειν· ουδεν γαρ ψυχης ανταξιον, ουδε ο κοσμος απας. Ὥστε
καν μυρια δωις χρηματα πενησιν, ουδεν τοσουτον εργασηι οιον ο μιαν επιστρεφων
ψυχην. Ὁ γαρ τουτο ποιων, κατα Παυλον γινεται και Πετρον, ουχι κινδυνευων
καθαπερ εκεινοι, και λιμους και λοιμους και τα αλλα υποφερων κακα· ειρηνης γαρ ο
παρων καιρος· αλλα τα απο της προθυμιας επιδεικνυμενος. Και τι λεγω Πετρον και
Παυλον; στομα εσται του Χριστου· Ὁ γαρ εξαγων τιμιον εξ αναξιου, ως στομα μου
εσται, φησιν. Ἔξεστι τοινυν και οικοι καθημενοις, ταυτην την αλειαν εργαζεσθαι· ει
τις εχει φιλον και συγγενη και οικειον, ταυτα ποιειτω, και εσται κατα Πετρον και
Παυλον. Καν μη σημερον πεισηις, αυριον πεισεις· καν μηδεποτε πεισηις, συ τον μισθον
εξεις απηρτισμενον· καν μη παντας πεισηις, ολιγους απο των πολλων δυνησηι. Και
γαρ και οι αποστολοι, ει και μη παντας επεισαν, επει πασι διελεχθησαν, τον επι πασι
μισθον εκαρπωσαντο. Μη τοινυν, επειδη πολλους ου δυνασαι διδαξαι, και των
ολιγων καταφρονει, μηδε τηι των μεγαλων επιθυμιαι, και των μικρων σεαυτον
αφελκυσηις. Καν εκατον μη δυνηθηις, των 63.610 δεκα επιμεληθητι· καν δεκα μη
δυνηθηις, μηδε των πεντε καταφρονησηις· καν πεντε μη δυνηθηις, του ενος μη
υπεριδηις. Ου γαρ προς το τελος των κατορθουμενων, αλλα προς την γνωμην των
κατορθουντων ο Θεος τους στεφανους οριζειν ειωθε. Και γαρ του μη πεισαι τους
ακουοντας ουκ εσμεν υπευθυνοι οι διδασκοντες, αλλα του μη συμβουλευσαι μονον·
το μεν γαρ παραινεσαι μονον ημετερον, το δε πεισθηναι εκεινων. Και καθαπερ ημων
μη παραινεσαντων, καν μυρια κατορθωσωσιν εκεινοι, μονοις αυτοις απας ο μισθος
κεισεται, ημιν δε ουδεν εσται κερδος· ουτως εαν, ημων παραινεσαντων, εκεινοι μη
προσεχωσιν, απασα αυτους η τιμωρια καταληψεται, ημιν δε ουδεν εσται εγκλημα,
αλλα και πολυς ο μισθος απαντησεται παρα του Θεου· το γαρ ημων απαν
επληρωσαμεν. Ὁ μεν γαρ τοις προσεχουσι λεγων, εχει παραμυθιαν του λεγειν την
πειθω των ακροωμενων· ο δε συνεχως λεγων, και μη ακουομενος, ειτα ου
παυομενος του λεγειν, πλειονος αν ειη τιμης αξιος, δια το τωι Θεωι δοκουν και
μηδενος προσεχοντος, το αυτου πληρων παν. Ἀλλ' ει και ημιν ο μισθος μειζων εκ
της υμετερας παρακοης, ομως επιθυμουμεν τουτον ελαττωθηναι μαλλον, και την
υμετεραν αυξηθηναι σωτηριαν, μισθον μεγαν την υμετεραν ευδοκιμησιν ειναι
νομιζοντες. Ἂν τοινυν ιδηις τινα δεομενον ψυχικης η σωματικης θεραπειας, μη λεγε
προς εαυτον, Τινος ενεκεν ο δεινα και ο δεινα αυτον ουκ εθεραπευσεν; η, οτι Ἐγω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

κοσμικος ειμι, γυναικα εχω και παιδια· ταυτα των ιερεων εστι, ταυτα των μοναχων.
Ειπε δη μοι, εαν ευρηις χρυσιον κειμενον, μη λεγεις προς εαυτον, Τινος ενεκεν ο
δεινα και δεινα αυτο ουκ ανειλοντο; ουδαμως· αλλα σπουδαζεις προ των αλλων
διαρπασαι. Ουτω και επι των πεπτωκοτων αδελφων λογιζου, και νομιζε θησαυρον
ευρηκεναι την επιμελειαν την εκεινων. Ὁ γαρ εξαγων τιμιον εξ αναξιου, φησιν, ως
στομα μου εσται. Και τι τουτου γενοιτ' αν ισον; ο γαρ ουτε νηστεια, ουτε χαμευνια,
ουκ αλλο τι δυναται εργασασθαι, τουτο η του αδελφου σωτηρια ποιει. Μη γαρ εγω
ταυτα επαγγελλομαι· αυτος ο Θεος τουτο ειπεν· Ὅτι καν ενα τινα εξαγαγηις, φησιν,
ως στομα μου εσται το στομα σου. Μη τοινυν παριοντες λεγωμεν, Τινες ημαρτον;
αλλα σπουδασωμεν, οπως αυτους διορθωσωμεν· και μη τουτο σκοπωμεν μονον, ει
πολλοι οι παρασυρομενοι, αλλ' εκεινο σκοπησωμεν, οπως αυτους απαγαγωμεν. Το
μεν γαρ προ της αμαρτιας ασφαλιζεσθαι τους αδελφους μη πεσειν, ουκ ολιγην ημιν
προξενει σωτηριαν· το δε και μετα την αμαρτιαν πολλην την περι αυτους
επιδεικνυσθαι επιμελειαν, ου μικρον και τουτο παρεχει τον επαινον. Και γαρ και
ιατροι λεγουσι μεν και υγιαινουσι τοις ανθρωποις α δυναται την υγιειαν διατηρησαι
αυτοις, και πασαν αποκρουσασθαι νοσον· αμελησαντας δε των επιταγματων και
αῤρωστιαι περιπεσοντας ου παρορωσιν, αλλα και πολλην τοτε μαλιστα επιδεικνυνται
προνοιαν, οπως αυτους απαλλαξωσι των νοσηματων. Και συ τοινυν, οταν αδελφον
δεηι διορθωσαι, καν την ψυχην επιδουναι δεηι, μη παραιτησηι. Ὁ ∆εσποτης ημων δι'
ημας απεθανε· συ δε ουδε λογον προΐεσαι; και ποιαν εξεις 63.611 συγγνωμην, ποιας
απολογιας τευξηι; πως επι του βηματος στησηι του Χριστου μετα παῤρησιας, ειπε μοι,
τοσουτων ψυχων απωλειαν παρορων; Ειθε μοι δυνατον ην τουτους ειδεναι, και ουκ
αν εδεηθην υμων, αλλα την ταχιστην εποιησαμην διορθωσιν. Ειπε δη μοι, ει τινα
ειδες απαγομενον δικαιαι ψηφωι καταδικασθεντα, ειτα κυριος ηις εξαρπασαι των του
δημιου χειρων· ουκ αν απαντα επραξας, ωστε αυτον απαλλαξαι της απαγωγης; Τον
δε αδελφον ορων ουχ υπο δημιου, αλλ' υπο του διαβολου προς το βαραθρον της
απωλειας ελκομενον, ουδε συμβουλην προεσθαι υπομενεις, ωστε αυτον εξελεσθαι
του χαλεπου τουτου θηριου; και ποιας αν τυχοις συγγνωμης; Ἀλλ' ισχυροτερος σου
και δυνατωτερος εστιν; Ἐμοι δηλον αυτον καταστησον, αιρησομαι την κεφαλην
αποθεσθαι μαλλον, η των ιερων αυτον αφειναι επιβηναι προθυρων. Πως γαρ ουκ
ατοπον, τους μεν παιδας μετα ταλαιπωριας αγειν την αρχην επι πραγματα προοιμια
μεν εχοντα επιμοχθα, το δε τελος χρηστον, ημας δε αυτους απ' εναντιας περι των
πνευματικων διακεισθαι πραγματων; Και γαρ ει τις εξωθεν ποθεν ημιν επιστας, και
του Χριστου τα προσταγματα, και της πολιτειας της ημετερας καταμαθοι την
συγχυσιν καλως, ουκ οιδα τινας ετερους μαλλον ημων εχθρους υποληψεται ειναι
του Χριστου. Καθαπερ γαρ εσπουδακοτες την εναντιαν αυτου ελθειν τοις
επιταγμασιν, ουτω ταυτην ωδευσαμεν την οδον. Ὅταν γαρ α μεν επιταττηι ποιειν,
ευκολα και ραιστα τοις βουλομενοις, α δε απαγορευηι, χαλεπα και επιπονα· ημεις δε
τα προστεταγμενα αφεντες, τα κεκωλυμενα πραττωμεν· αρα ουχι φιλονεικουντας
αυτωι ταυτα αμαρτανειν φησουσιν ημας ως εχθρους; Ἀλλ' ωσπερ τοις αγαθοις εθος
ταυτα τοις πλησιον παραινειν, δι' ων αυτοι γεγονασιν αγαθοι· ουτω και τοις
πονηροις εθος ταυτα εισηγεισθαι τοις πλησιον, δι' ων αυτοι γεγονασι φαυλοι (εν γαρ
αυτο και τουτο της πονηριας αυτων ειδος εστι)· και παραμυθιαν ηγουνται της
οικειας κολασεως την ετερων απωλειαν. Τις υμων, ειπε μοι, εν οικιαι γενομενος
πυκτιον ελαβε Χριστιανικον μετα χειρας, και τα εγκειμενα επηλθε, και ηρευνησε την
Γραφην; Ουδεις αν εχοι ταυτα ειπειν· αλλα πεττους μεν και κυβους παρα τοις
πλησιον ευρησομεν, βιβλια δε ουδαμου, αλλα παρ' ολιγοις· και ουτοι δε τοις ουκ
εχουσιν ομοιως διακεινται, δησαντες αυτα και αποθεμενοι εν κιβωτιοις διαπαντος·
και η πασα αυτοις σπουδη, περι την των υμενων λεπτοτητα, και το των γραμματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

καλλος, ου περι την αναγνωσιν. Ου γαρ υπερ ωφελειας η κερδους την κτησιν αυτων
πεποιηνται, αλλα πλουτου και φιλοτιμιας επιδειξιν ποιουμενοι, περι ταυτα
εσπουδακασι. Τοσαυτη της κενοδοξιας η υπερβολη. Ουδενος γαρ ακουω
φιλοτιμουμενου, οτι οιδε τα εγκειμενα, αλλ' οτι χρυσοις εχει γραμμασιν
εγγεγραμμενα. Ὁ ευνουχος εκεινος βαρβαρος ων, και μυριαις συνεχομενος
φροντισιν, ουκ ειδως απερ ανεγινωσκεν, ομως ανεγινωσκεν επι του οχηματος
καθημενος. Ει δε εν οδωι τοσαυτην σπουδην επεδεικνυτο, 63.612 εννοησον ποσην εν
οικωι διατριβων· ει τον καιρον της οδοιποριας ουκ ηνειχετο χωρις αναγνωσεως
μενειν, πολλωι μαλλον εν τηι οικιαι καθημενος· ει μηδεν ειδως ων ανεγινωσκεν ουκ
αφιστατο της αναγνωσεως. πολλωι μαλλον μετα το μαθειν. Ὥσπερ γαρ το πεινηιν
σωματικης ευεξιας εστι σημειον, ουτω και το περι την ακροασιν των θειων λογιων
εσπουδακεναι, της κατα ψυχην υγειας τεκμηριον αν τις μεγιστον ποιησαιτο. Τινος
γαρ ενεκεν πολλακις υμιν ζητηματα κινουντες τινα, την λυσιν αυτων ουκ επαγομεν;
Ἐθιζοντες υμας μη διαπαντος μεμασημενην δεχεσθαι την τροφην, αλλα πολλαχου
και αυτους επαγειν την λυσιν του νοηματος· οπερ ποιουσιν αι περιστεραι. Και γαρ
εκειναι τους νεοττους, εως μεν αν εν τηι καλιαι μενωσι, τωι οικειωι τρεφουσι στοματι·
επειδαν δε αυτους δυνηθωσιν εξαγαγειν της νοσσιας, και ιδωσιν αυτοις παγεντα τα
πτερα, ουκετι τουτο λοιπον ποιουσιν, αλλα φερουσι μεν τον κοκκον επι του
στοματος, και επιδεικνυουσιν· επειδαν δε οι νεοττοι προσδοκησαντες πλησιον
ελθωσιν, αι μητερες αφεισαι την τροφην επι του εδαφους, δι' εαυτων κελευουσιν
αναλεγεσθαι. Ουτω και ημεις ποιουμεν, λαμβανοντες την πνευματικην τροφην επι
του στοματος, καλουμεν υμας, ως δηλωσοντες υμιν συνηθως την λυσιν· επειδαν δε
προσελθητε και προσδοκησητε δεξασθαι, αφιεμεν ρηματα, ωστε υμας δι' υμων
αυτων αναδεξασθαι τα νοηματα. Και καθαπερ οι κιθαρωιδοι τους δακτυλους των
μαθητων αυτων λαμβανοντες, ηρεμα τοις φθογγοις προσαγουσι, και διαψηλαφαιν
μετ' εμπειριας παιδευουσι, διδασκοντες εκ των αφωνων δακτυλων τε και νευρων
πασης φωνης ηδειαν τε και γλυκυτεραν κατασκευαζειν φωνην· ουτω δη και ημεις
ποιουμεν. Ὥσπερ γαρ επι της κιθαρας απτεται μεν ο τεχνιτης των νευρων, απτεται
δε και ο ατεχνος· και ο μεν λυπει τον ακροατην, ο δε ψυχαγωγει και τερπει· καιτοι γε
οι αυτοι δακτυλοι και αι αυται νευραι, αλλ' ουχ η αυτη εμπειρια· ουτω δη και επι
των θειων Γραφων· επερχονται μεν πολλοι τα θεια λογια, αλλ' ου παντες
κερδαινουσιν, ουδε καρπουνται παντες· το δε αιτιον, επειδη ουτε τοις ειρημενοις
εμβαθυνουσιν, ουτε μετα τεχνης της κιθαρας απτονται. Ὃ γαρ επι της κιθαρωδιας η
τεχνη, τουτο επι των του Θεου νομων η δια των εργων επιδειξις. Και καθαπερ επι
των αῤρωστουντων ουκ αναγκαιον συντομον και εσχεδιασμενην παραθειναι
τραπεζαν, αλλα δει παρασκευασαι τα σιτια, ινα, αν τουτο ο καμνων μη βουληθηι, το
ετερον λαβηι, καν εκεινο μη προσιηται, το αλλο δεξηται, καν τουτο διακρουσηται,
επιλαβηται θατερου, και τηι ποικιλιαι την δυσκολιαν νικησωμεν, και τωι πολυτροπωι
της τραπεζης το δυσαρεστον της γνωμης θεραπευσωμεν· ουτω και επι της
πνευματικης εστιασεως χρη ποιειν, οταν ασθενεις ωμεν· ινα εκ ποικιλων και
πολλων παραδειγματων ραιδια γενηται υμιν των συμφεροντων η αιρεσις. Μη δη
βαρυνεσθε την παραινεσιν· ει γαρ βαρυνεσθαι εδει, εμε εδει τον πολλακις λεγοντα
και ουκ ακουομενον, ουχι δε υμας τους αει μεν ακουοντας, αει δε παρακουοντας. Ἢ
ουκ οιδατε, οτι οι θειας ακροασεως υπερορωντες, και το ειναι ανθρωποι δια της
υπεροψιας ταυτης απωλεσαν, και της 63.613 ευγενειας αυτης εξεπεσον; Ὁ
μεγαλοφωνοτατος Ἡσαΐας, εις την πολιν των Ἰουδαιων την μητροπολιν εισελθων
την πολυανθρωπον, τα Ἱεροσολυμα λεγω, εν μεσαις ταις αγοραις εστως, του δημου
παντος αυτον περιεστωτος, βουλομενος δειξαι, οτι ο μη τοις θειοις προσεχων
λογιοις, ουκ εστιν ανθρωπος, εβοα λεγων· Ἦλθον, και ουκ ην ανθρωπος· εκαλεσα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

και ουκ ην ο υπακουσομενος. ∆ια τουτο, επειδη ηλθε και ουκ ην ο ανθρωπος·
εκαλεσε και ουκ ην ο υπακουσομενος, προς τα στοιχεια τρεπει τον λογον, και φησιν·
Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, γη. Ἐγω μεν γαρ, φησι, προς ανθρωπους απεσταλην,
προς ανθρωπους νουν εχοντας· επειδη δε ουτε λογον, ουτε αισθησιν εχουσι, δια
τουτο τοις ουκ εχουσιν αισθησιν στοιχειοις διαλεγομαι, εις κατηγοριαν των αισθησει
τετιμημενων μεν, ου χρωμενων δε τηι τιμηι. Και ο Ἱερεμιας εν μεσωι τωι πληθει των
Ἰουδαιων εστως εν αυτηι τηι πολει, ωσπερ ουδενος παροντος, ουτως εβοα· Προς τινα
λαλησω και διαμαρτυρουμαι; Τι λεγεις; τοσουτον πληθος ορων ερωταις, προς τινα
λαλησεις; Ναι, φησι· το πληθος γαρ τουτο σωματων εστι πληθος ουκ εχοντων ακοας·
Ἀπεριτμητα γαρ τα ωτα αυτων, και ου δυνανται ακουειν. Ει δε τους παροντας,
επειδη μη προσειχον μετα σπουδης τοις λεγομενοις, ουδε ανθρωπους ειναι φασιν οι
προφηται· τι αν ειποιμεν ημεις περι των ου μονον ουκ ακροωμενων, αλλ' ουδε
επιβηναι των ιερων τουτων προθυρων ανεχομενων; Ουδε γαρ, ει τις σωμα
ανθρωπου και φωνην εχοι, ουτος ανθρωπος· αλλ', ει τις ψυχην ανθρωπου και
διαθεσιν εχοι. Οιδα οτι πολλοι αηδως των περι νουθεσιας ακουουσι λογων· αλλα τι
το κερδος της σιγης; καν γαρ σιγησω και μηδεν ενοχλησω δια ρηματων, αδυνατον
δια της σιγης ταυτης της κολασεως απαλλαξαι υμας· αλλα και τουναντιον απαν
εντευθεν γινεται· επιτεινεται τα της τιμωριας, και ουχ υμιν μονον, αλλα και εμοι
προξενει την κολασιν η τοιαυτη σιγη. Τις ουν η των ρηματων χαρις, οταν εις τα εργα
μη βοηθηι, αλλα και καταβλαπτηι; τι το κερδος ευφραναι λογωι, και λυπησαι
πραγματι; τερψαι την ακοην, και κολασαι την ψυχην; ∆ιοπερ αναγκαιον ενταυθα
λυπειν, ινα μη την εσχατην αποδωμεν εκει τιμωριαν, και την ανυποιστον
υποστησωμεθα κολασιν. Ου τοινυν δυσχεραινειν υπερ των ειρημενων χρη, αλλ'
αποδεχεσθαι και επαινειν. Ει δε τινες ασθενεστερον διακεινται, και ουκ ανεχονται
ταυτης ημων της απολογιας, εκεινο αν ειποιμι προς αυτους, οτι Ουκ εμαυτου νομους
υμιν εξηγουμαι, αλλ' εκ των ουρανων καταβαντα αναγινωσκω γραμματα· και
αναγκη τον ταυτην εμπιστευθεντα την διακονιαν, η παντα μετα παῤρησιας ειπειν τα
εγκειμενα, το συμφερον, αλλα μη το ηδυ πανταχου τοις ακροαταις εκζητουντα, η
την των ακουοντων υπιδομενον απεχθειαν, και την εαυτου και την εκεινων
προεσθαι σωτηριαν δια της ακαιρου ταυτης χαριτος. Ὅτι γαρ και τωι λεγοντι και τοις
ακουουσι σφοδρα επικινδυνον το των θειων αποκρυπτεσθαι τι νομων, και οτι
φονων υπευθυνοι οι διδασκαλοι κρινονται, οταν μη παντα χωρις υποστολης
εξηγωνται του Θεου τα δικαιωματα, Παυλον υμιν και τουτων παλιν παρεξομαι
μαρτυρα. ∆ια γαρ τουτο συνεχως υπερ απαντων επι την αγιαν εκει 63.614 νην
καταφευγω ψυχην, οτι χρησμοι τινες εισι θειοι νομοι τα Παυλου ρηματα· ου γαρ
Παυλος εστιν ο λαλων, αλλα Χριστος ο την εκεινου ψυχην κινων· δι' εκεινου γαρ
φθεγγεται παντα, απερ εκεινος ειπεν. Τι τοινυν φησι; Καθαρος ειμι εγω απο του
αιματος παντων. ∆ια τι; Ου γαρ υπεστειλαμην του μη αναγγειλαι υμιν πασαν την
βουλην του Θεου. Ὡς, ει υπεστειλατο του μη αναγγειλαι, ουκ ην καθαρος εκ του
αιματος, αλλ' ως ανδροφονος εκρινετο· και μαλα εικοτως. Ὁ μεν γαρ ανδροφονος το
σωμα αναιρει μονον, και τωι παροντι παραδιδωσι θανατωι· ο δε προς χαριν
δημηγορων, και ραιθυμοτερους ποιων τους ακροατας, την ψυχην απολλυσι, και προς
αθανατους παραπεμπει κολασεις και τιμωριας. Τις ουν ουτως ωμος και απανθρωπος
και ασυμπαθης, ως εγκαλειν τωι λεγοντι και διαλεγομενωι περι της του Θεου
συνεχως οργης. τοσαυτην κολασιν υφιστασθαι μελλοντι, ει σιγησειεν; Ει μεν γαρ
εγω σιγησας απεκρυπτον τηι σιγηι τα αμαρτηματα, καλως εδυσχερανεν εκαστος, και
ηγανακτει δικαιως, μη σιγωντος εμου· ει δε και ημων σιγωντων νυν, αναγκη
παντως εκει φανηναι τα πλημμεληματα, τι το οφελος απο της σιγης γενοιτ' αν; Ὁ
προς το συμφερον των ακουοντων ορων, καν εγκωμιαζηι αυτον, ου μονον ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

εγκαλεισθαι αξιος, αλλα και στεφανουσθαι· καν σιγαι, τοτε εγκαλεισθαι. Ἐπει και ο
∆αυιδ, ει εσιγησεν επι του Γολιαθ, ουκ αν ειασαν αυτον εξελθειν εις την παραταξιν,
ουδε το λαμπρον εκεινο στησαι τροπαιον. ∆ια τουτο και ηδη διελεχθην υμιν
πολλακις, και νυν προλεγω, ουκετι παραινων, αλλ' επιταττων και παραγγελλων· ο
βουλομενος ακουετω, ο δε μη βουλομενος, απειθειτω· οτι αν επιμεινητε τοις παρ'
υμων γινομενοις κακοις, ουκ ανεξομαι, ουδε δεξομαι υμας, ουδε αφησω των ουδων
επιβηναι τουτων. Τι γαρ μοι δει πληθους νοσουντων; ∆ωδεκα ησαν οι μαθηται, και
ακουσον τι φησιν ο Χριστος προς αυτους· Μη και υμεις θελετε υπαγειν; Ἂν γαρ δι'
ολου κολακευωμεν, ποτε ανακτησομεθα, ποτε ωφελησομεν; Ἀλλ' εισι, φησιν,
αιρεσεις πολλαι, και μετατιθενται. Ψυχρος ουτος ο λογος· Κρεισσων εις ποιων το
θελημα Κυριου, η μυριοι παρανομοι. Ἐπει και συ τι βουλει, ειπε μοι, μυριους
δραπετας εχειν και κλεπτας οικετας, η ενα ευνουν; Ὁ βουλομενος αποπηδατω, ουκ
ανεχομαι ουδενος. Ταυτα τα ρηματα τα παντα διεφθειρεν· ινα απελθηι, φησι, και
μετατεθηι προς ετεραν αιρεσιν Ἀσθενης εστι, συγκαταβηθι. Μεχρι τινος; μεχρι ποτε;
απαξ και δις και τρις; μη διαπαντος; Ἰδου παρεγγυω παλιν και διαμαρτυρομαι κατα
τον μακαριον Παυλον, οτι, Ἂν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι. Και οταν μελλω
κρινεσθαι επι του βηματος του Χριστου, μακραν και υμεις στησεσθε και η παρ' υμων
χαρις, εμου τας ευθυνας παρεχοντος. Ὥστε συμφερει δακνεσθαι δια της των
ρηματων αλγηδονος τους αμαρτανοντας, ινα της δια των πραγματων αισχυνης
απαλλαγωσιν. Οιδα οτι παντες εσμεν εν επιτιμιοις, και οτι ουδεις καυχησεται αγνην
εχειν την καρδιαν· αλλ' ου τουτο εστι το δεινον, οτι αγνην καρδιαν ουκ εχομεν, αλλ'
οτι τοιαυτην μη εχοντες, ουδε τωι δυναμενωι ποιησαι ταυ 63.615 την αγνην
προσερχομεθα. Οιδα οτι δακνει τα ρηματα· αλλα τι παθω; ει μη πικρα επιθωμεν τα
φαρμακα, τα τραυματα ουκ αφαιρεθησεται· αν πικρα επιθωμεν, υμεις την οδυνην ου
φερετε. Στενα μοι παντοθεν. Πλην αλλα αναγκαιον ανασχειν την χειρα λοιπον· και
γαρ ικανα τα ειρημενα προς διορθωσιν των προσεχοντων. Ἂν δε αδιορθωτοι
μεινωμεν, εις αυτας τας του κριτου παραδοθησομεθα χειρας· ιστε δε παντως, ως
φοβερον το εμπεσειν εις χειρας Θεου ζωντος. Και γαρ ο μηδεν κατωρθωκως ολως
ραιθυμει και αναπιπτει ταχεως· ο δε συνειδως εαυτωι, οτι μιαν γουν εντολην
επληρωσε τινα, ευελπις απο ταυτης γενομενος, μετα πλειονος σπουδης επι τας
λοιπας βαδιειται παλιν· ειτα ετεραν προσλαβων εφ' ετεραν αποστησεται. Ει γαρ επι
των χρηματων οσωιπερ αν τις πλειονα περιβαληται, τοσουτωι πλειονων εφιεται·
πολλωι μαλλον επι των πνευματικων κατορθωματων τουτο συμβαινον ιδοι τις αν.
∆ια τουτο δεομαι και αντιβολω, τουτων μου των ρηματων μη κατα την παρουσαν
ημεραν μεμνησθε μονον, αλλα και επι της οικιας και επι της αγορας, και οπουπερ αν
διατριβητε. Ειθε μοι δυνατον ην υμιν αει συγγινεσθαι, και ουκ αν μοι της μακρας
ταυτης εδεησε κατηγοριας· νυν δε, επειδη τουτο ουκ ενι, αντ' εμου των εμων
μεμνησθε ρηματων· και επι τραπεζης καθημενοι, επεισιεναι με νομιζετε και
παρεσταναι, και ταυτα ενηχειν, απερ ενταυθα λεγω νυν. Και οπουπερ αν περι εμου
λογος γενηται υμιν, αντι παντων ταυτης μεμνησθε της εντολης· και ταυτην μοι της
περι υμας αγαπης αποδοτε την αμοιβην. Και τουτο δε παραινουμεν, ου τοις κακως
μονον λεγουσιν, αλλα και τοις ακουουσι διαλεγομενων ετερων, τας ακοας
αποφραττειν, και τον προφητην μιμεισθαι τον λεγοντα· Τον καταλαλουντα λαθρα
τον πλησιον αυτου, τουτον εξεδιωκον. Και ειπε προς τον κατηγορουντα. Ει ειχες
επαινεσαι τινα και εγκωμιασαι, ηνοιξα αν τας ακοας, και εδεξαμην τον λογον· αν δε
κακως θεληις ειπειν, αποφραττω την εισοδον τοις ρημασιν· ου γαρ ανεχομαι κοπρον
και βορβορον δεχεσθαι. Τι γαρ μοι κερδος μαθειν οτι πονηρος ο δεινα; Μεγιστον μεν
ουν 63.616 απο τουτου βλαβος και εσχατη ζημια. Ποιαν γαρ εξομεν απολογιαν η
συγγνωμην, οταν τα ημετερα μηδε εις νουν λαμβανοντες, ουτω τα αλλοτρια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

πολυπραγμονωμεν και περιεργαζωμεθα; Βελτιον γαρ αγνοειν καλως, η μανθανειν
κακως. Ὁ μεν γαρ ουκ ειδως την αιτιαν, ταχεως επι την ευλογον ηξει· ο δε, επειδη
την ουσαν ουκ οιδε, την ουκ ουσαν πλαττων, ου δυνησεται την ουσαν ραιδιως
δεξασθαι· αλλα δει πλειονος αυτωι και πονου και ιδρωτος, ωστε το προτερον
ανελειν. Και ει τινα ιδηις σκευη κατασκευασαντα ιερα, η αλλον τινα εκκλησιας
κοσμον περι τοιχους και εδαφος, μη κελευε πραθηναι η ανατραπηναι το γινομενον,
ινα μη πηρωσηις αυτου την προθυμιαν· αν δε πριν η κατασκευασαι τις ερηται, κελευε
δοθηναι πτωχοις. Καταφρονει δε και των του βιου τερπνων ως ου μενοντων, και
των λυπηρων ως ου βλαπτοντων. Ὡς γαρ οι επ' αλλοτριαι διατριβοντες παντα
ποιουσι και πραγματευονται προς την επι την πατριδα καταστασιν, και καθ' εκαστην
επειγονται την ημεραν, την ενεγκουσαν ιδειν· ουτω και ο των μελλοντων ερων,
ουτε τοις λυπηροις παρουσι ταπεινωθησεται, ουτε τοις χρηστοις επαρθησεται, αλλ'
εκατερα παραδραμειται, καθαπερ οδον βαδιζων. Ουτω τοινυν και ημας διακεισθαι
χρη, καν ολιγα ετη ζησωμεν ενταυθα, πολλα νομιζειν αυτα τηι επιθυμιαι των
μελλοντων. Ταυτα δε λεγω, ου της παρουσης ζωης κατηγορων· μη γενοιτο· και γαρ
και τουτο εργον Θεου· αλλα προς τον ερωτα των μελλοντων υμας αλειφων, ωστε μη
εμφιλοχωρειν τοις παρουσι, μηδε προσηλωσθαι τωι σωματι, μηδε κατα τους
μικροψυχους των πολλων διακεισθαι, οι καν μυρια ζησωσιν ετη, ολιγα ταυτα ειναι
φασιν· ων τι γενοιτ' αν αλογωτερον; ει ουρανου προκειμενου, και των εν τοις
ουρανοις αγαθων, α μητε οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, προς τας σκιας κεχηνασι·
και τον ευριπον του παροντος διαπεραιν ου βουλονται βιου, κυμασι διηνεκεσι και
χειμωνι και ναυαγιοις εγκαλινδουμενοι. Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως, αλλ' εσπευδε και
ηπειγετο· και εν αυτον κατειχε μονον, η των ανθρωπων σωτηρια, και το μη της
βασιλειας του Θεου αυτους εκπεσειν. Ἧς γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Ζʹ. Περι ταπεινοφροσυνης.
Ὅταν αμαρτια συμβεβλημενη ηι τηι ταπεινοφροσυνηι, ουτω τρεχει μετ'
ευκολιας, ως δικαιοσυνην μετα απονοιας ουσαν υπερβηναι και προλαβειν· αν δε
μετα δικαιοσυνης αυτην συναψηις, που ουκ αν αφιξεται; ποσους ου διαβησεται
ουρανους; παρ' αυτον παντως στησεται του Θεου τον θρονον ανα μεσον των
αγγελων μετα παῤρησιας πολλης. Ει γαρ οι τα οικεια ομολογουντες αμαρτηματα,
τοσαυτην εαυτοις προξενουσι την παῤρησιαν, οι τα πολλα μεν εαυτοις συν 63.616
ειδοτες αγαθα, ταπεινουντες δε εαυτων την ψυχην, ποσων ουκ επιτευξονται
στεφανων; Ὥστε, καν μυρια ανωθεν οικοδομησηις, καν ελεημοσυνην, καν ευχας, καν
νηστειας, καν πασαν αρετην, ταυτης μη προκαταβληθεισης, παντα εικηι και ματην
εποικοδομηθησεται. Ουδεν γαρ εστιν, ουδεν των ημετερων κατορθωματων, ο χωρις
αυτης στηναι δυνησεται· αλλα καν σωφροσυνην ειπηις, καν παρθενιαν, καν
χρηματων υπεροψιαν, καν οτιουν, παντα ακαθαρτα και εναγη και βδελυρα,
ταπεινοφροσυνης απουσης. ∆ια γαρ 63.617 τουτο εκ δυο ουσιων κατεσκευασεν ημας
ο Θεος, ιν', οταν μεν εις απονοιαν επαρθηις, καταστειληι σε το ευτελες της σαρκος·
οταν δε αναξιον τι και αγεννες της δοθεισης σοι παρα Θεου τιμης εννοησηις, αναγαγηι
προς τον των ουρανιων δυναμεων ζηλον η της ψυχης ευγενεια. Μεγα γαρ αγαθον
την οικειαν επισκεπτεσθαι συγγενειαν, και ειδεναι ποθεν συνεστηκαμεν. Και γαρ
αυτη αρκουσα διδασκαλια, η της φυσεως επισκεψις, παντα τα παθη καταστειλαι
δυναμενη, και ποιησαι γαληνην εν διανοιαι. Ἀναλογισαι την φυσιν σου και την
κατασκευην, και αρκει σοι τουτο προς το κατεσταλθαι διηνεκως. Ἐπλασθη ο Ἀδαμ
απο της γης, αλλ' ουκ ειδεν οπως επλασθη· ου γαρ εχρην αυτον μαρτυρα παρειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

των γινομενων, ινα μη επαιρηται κατα του Θεου. Ει γαρ τοσαυτηι ταπεινωσει
περιβεβλημενος επαιρεται, και αγνοει τον κτισαντα, και αθετει τον πλασαντα· ει
ελαβε το υπερ την φυσιν, τις αν εχωρησεν αυτου της υπερηφανιας την αμετριαν; ∆ια
τουτο ο Θεος πλασας τον ανθρωπον, και δυναμεις μεγαλας ενεθηκε τωι πλασματι και
ταπεινωσεις πολλας, ινα δια μεν της εγκειμενης δυναμεως η χαρις του τεχνιτου
θαυμαζηται, δια δε της ταπεινωσεως το φρονημα το ανθρωπινον καταστελληται.
Ἔδωκεν αυτωι γλωσσαν φθεγγομενην, Θεον υμνουσαν, τα θεια αιδουσαν,
ερμηνευουσαν τα καλλη της κτισεως. ∆ιαλεγεται περι ουρανου και γης μικρον
σαρκιον η γλωττα, ουδε δυο δακτυλων εχουσα μετρον· και τι λεγω δακτυλων; ουδε
ακρου ονυχος· αλλα το ακρον εκεινο το μικρον φθεγγεται περι ουρανου και γης. Και
ινα μη νομισηι οτι μεγαλη τις εστι, και υπερ την εαυτης φυσιν επαιρηται, πολλακις
και φυματα και τραυματα αυτηι περιπλεκεται, ινα μαθηι οτι θνητη ουσα περι
αθανατων λαλει, και οφειλει γνωριζειν, τις μεν η του κηρυττομενου δυναμις, και τις
η ασθενεια του κηρυττοντος. Ἔδωκεν αυτωι οφθαλμον, την μικραν εκεινην κεγχρον,
και δι' αυτης καθοραι πασαν την κτισιν. Και ινα μη περιλαμβανων πασαν τηι οψει την
κτισιν επαιρηται, πολλακις και οφθαλμιαι και λημαι και δακρυα και οσα θολοι την
οψιν επιγενναται· ινα απο μεν της ασθενειας εαυτον γνωριζηι, απο δε της
δημιουργιας τον τεχνιτην εκθειαζηι. Ει ουν τοιαυτην ασθενειαν περιφερων ο
ανθρωπος, ουτω της ιδιας ευτελειας επιλανθανεται, ως και κατα ∆ημιουργου
θρασυνεσθαι· ει ταυτης παντελως απηλλακτο της ασθενειας, τις αν αυτον ηνεγκεν
επαιρομενον; Ἐννοησον τινι κοινωνεις, ανθρωπε, φυσωμενος και προς αλαζονειαν
επαιρομενος, και του ξενου την θεραπειαν επαισχυνομενος. Και πως τουτο γενοιτ'
αν, φησι; Ει γαρ ευγενης τις ειη και περιφανης και λαμπρος και επισημος, αυτος του
ξενου νιψει τους ποδας; και πως ουκ αισχρον; Αισχρον μεν ουν το μη νιπτειν μαλλον
εστι. Καν γαρ μυριακις αυτου την ευγενειαν επαρηις και την περιφανειαν και την
λαμπροτητα, της αυτης μετεχει τωι νιπτομενωι φυσεως, και συνδουλος εστι του
θεραπευομενου και ομοτιμος. Ἐννοησον τις των μαθητων τους ποδας ενιψε, και
παυσαι περι ευγενειας διαλεγομενος. Το γαρ μη μεγα φρονειν επι τοις ουσιν, ου προς
τα μελλοντα μονον, αλλα και προς τα παροντα επιτηδειον. Ουδεν γαρ ουτως
επιφθονον, ως ανθρωπος πλουτων· οταν δε και απονοια προσηι τουτωι, διπλους ο
κρημνος γινεται. Ὁ δε μετριαζειν ειδως υποτεμνει τηι ταπει 63.618 νοφροσυνηι της
βασκανιας την τυραννιδα, και μετα ασφαλειας εχει απερ εχει· τοιουτον το μεγεθος
τουτου. Ου γαρ προς τα μελλοντα ημας ωφελει μονον, αλλα και εντευθεν ηδη
διδωσι τας αμοιβας. Μη τοινυν μεγα φρονωμεν επι πλουτωι, αλλα μηδε εφ' ετερωι
μηδενι. Ει γαρ ο επι τοις πνευματικοις μεγα φρονων οιχεται και απολωλε, πολλωι
μαλλον ο επι τοις σαρκικοις. Ἐννοησωμεν ημων την φυσιν, αναλογισωμεθα τα
αμαρτηματα, μαθωμεν τινες εσμεν, και αρκει τουτο εις πασης ταπεινοφροσυνης ημιν
υποθεσιν. Ουτος γαρ μαλιστα εστιν ο εαυτον ειδως, ο μηδεν εαυτον ειναι νομιζων.
Ουδεν γαρ ουτως τωι Θεωι φιλον, ως το μετα των εσχατων εαυτον αριθμησαι. ∆ευτε
γαρ, φησι, μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι, και ταπεινος τηι καρδιαι. Ει γαρ μη ημην
πραος, του βασιλεως ων υιος, δουλην επελεγομην μητερα; ει μη ημην πραος, ο της
αφανους και φαινομενης ουσιας δημιουργος προς υμας επεδημουν; ει μη ημην
πραος, φατνης εδεχομην πενιαν, ο της κτισεως ολης κεκτημενος τον πλουτον; ει μη
ημην πραος, τον νωτον μου παρειχον υπερ αιχμαλωτων εις μαστιγας; Τι δε; το
μειζον ου λεγω· ει μη πραος ημην, αλλων το παθειν χρεωστουντων, ο μηδεν
οφειλων εγω, το του θανατου χρεος υπερ εκεινων κατεβαλον, Ουτως ειμι πραος, οτι
ημαρτες συ, και εμαστιγωθην εγω· ουτως ειμι ταπεινος, οτι ικετευειν τους εμους ουκ
αισχυνομαι δουλους, αλλ' αιρουμαι παρακαλειν, ινα μη κολαζειν αναγκασθω. Ὅταν
ουν εις εννοιαν ελθηις θαυμασαι σαυτον επι ταπεινοφροσυνηι, εννοησον τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

∆εσποτην σου που κατηλθεν, και ουκετι θαυμασεις σαυτον ουδε επαινεσεις, αλλα
και καταγελασεις σαυτου, ως ουδεν πεποιηκοτος. Ταπεινος ει, και παντων
ανθρωπων ταπεινοτερος, μη δια τουτο μεγα φρονει, μηδε ετεροις ονειδιζε, και
απολεσεις το καυχημα. ∆ια τουτο ταπεινοφρονεις, ινα απονοιας απαλλαγηις· αν
τοινυν δι' αυτης εις απονοιαν εμπεσηις, κρειττον μη ταπεινοφρονειν. Ει δε τις λεγοι
βελτιον ειναι κατορθουντας επαιρεσθαι, η ταπεινωθηναι πεσοντας, πολυ και της
αλαζονειας αγνοει την ζημιαν, και της ταπεινοφροσυνης το κερδος. Ευ γαρ ισθι
σαφως, οτι ανθρωπος μετα απονοιας κατορθων, ει γε ολως τουτο εστι κατορθουν,
ταχεως εμπεσειται εις την εσχατην απωλειαν. Και ο μεν ολισθησαι συγχωρηθεις, και
μετριαζειν μαθων απο του πτωματος, και αναστησεται και ανακτησεται εαυτον
θαττον, ει γε βουλοιτο· ο δε δοκων μεν ευ πραττειν μετα αλαζονειας, μηδεν δε
πασχων δεινον, ουτε αισθησιν της οικειας παρανομιας ληψεται ποτε, αλλα και
αυξησει το δεινον, και λησεται των ενθενδε κενος απερχομενος. Και τι δηποτε,
φησιν, οι τα ορθα βαδιζοντες προ των πειρασμων, μετα τους πειρασμους πολλακις
κατεπεσον; Τις ουν ο καλως τους τα ορθα βαδιζοντας επισταμενος, πλην του
πλασαντος καταμονας τας καρδιας ημων, και συνιεντος εις παντα τα εργα ημων;
Πολλοι γαρ πολλακις των δοκουντων ημιν ειναι χρηστων, παντων εισι πονηροτεροι.
Ἵνα δε τους τοιουτους αφεντες, επι τους οντως βιουντας ορθως ελθωμεν τωι λογωι,
τις οιδεν ει τα μεν αλλα αυτοις κατωρθωται, το δε κεφαλαιον ημεληται των
αγαθων, η ταπεινοφροσυνη; Και δια τουτο αυτους αφηκεν ο Θεος, ινα μαθωσιν, οτι
ου τηι οικειαι δυναμει 63.619 κατωρθουν εκεινα, αλλα τηι χαριτι του Θεου. Ἐπιεικεια
γαρ λεγεται, ουχ οταν τις παρα των εν δυναστειαι αδικουμενος φερηι πραως, αλλ'
οταν και υπο των νομιζομενων υποδεεστερων ειναι επηρεαζομενος παραχωρηι. Ὅρα
γαρ την του Θεου φιλανθρωπιαν, και οιαν εις τους οικειους αυτου δουλους
επιδεικνυται θεραπειαν. Ἡνικα γαρ Ἰσαακ παρα του βασιλεως Γεραρων και των
εγχωριων αδικως απηλαυνετο των ιδιων πονων, ουκ εδυσχεραινεν, ουδε
μικροψυχον επεδειξατο, ουδε ανεβοησε προς εαυτον, ουδε ειπεν, οτι Ουδε απολαυειν
φρεατων ειμι κυριος; αρα μη ερημος γεγονα της ανωθεν ροπης; αρα μη της προνοιας
απεστερημαι της παρα του ∆εσποτου; Ουδεν τοιουτον ουκ ενενοησεν, ουκ ελογισατο,
αλλα μετ' επιεικειας παντα εφερε. ∆ια τουτο και πλειονος απελαυσε της τιμης, και
της ανωθεν συμμαχιας. Ὤφθη γαρ αυτωι Κυριος εν τηι νυκτι εκεινηι, και ειπεν· Ἐγω
ειμι ο Θεος Ἀβρααμ του πατρος σου· μη φοβου, μετα σου γαρ ειμι και ευλογησω σε.
Θελων γαρ τον δικαιον ανακτησασθαι και θαῤρειν παρασκευασαι, επιφαινεται αυτωι,
και φησιν· Ἐγω ειμι ο Θεος ο τον πατερα τον σον επιδοξον ποιησας, και εν τοσαυτηι
περιφανειαι καταστησας, και ξενον οντα των εγχωριων λαμπροτερον
απεργασαμενος· εγω ειμι εκεινος, ο εκεινον ουτως αυξηθηναι παρασκευασας. Μη
τοινυν φοβου, μετα σου γαρ ειμι, και πληθυνω το σπερμα σου δι' Ἀβρααμ τον πατερα
σου· πολλας γαρ οφειλω τας αμοιβας εκεινωι της εις εμε υπακοης. Ταυτα ακουσας ο
δικαιος, εν αδειαι λοιπον γινεται· ο γαρ ειπων, Μετα σου ειμι, και, Ευλογησω σε και
πληθυνω το σπερμα σου· ουτος και την περιφανειαν εχαρισατο. Ὅρα ποση της
ταπεινωσεως η ισχυς· οι γαρ πρυην ελασαντες, νυν παραγενομενοι προς τον
δικαιον, ου μονον απολογουνται υπερ των ηδη γεγενημενων και συγγνωμην
αιτουσιν, αλλα και ανακηρυττουσι. Τις γαρ αν ειη τουτου ισχυροτερος, του μεθ'
εαυτου τον Θεον εχοντος; Ἰδοντες γαρ, φασιν, εωρακαμεν οτι Κυριος μετα σου.
Ἴδωμεν δε πως και ο τουτου υιος Ἰακωβ την αποδημιαν ποιειται διωκομενος· ου
μικραν γαρ καντευθεν καρπωσομεθα την ωφελειαν. Πορευομενος γαρ εις Χαῤραν,
εδυ ο ηλιος, και ελαβεν απο των λιθων του τοπου, και εθηκε προς κεφαλης αυτου,
και εκοιμηθη. Ειδες αφατον φιλοσοφιαν; ειδες πως οι παλαιοι τας οδοιποριας
εποιουντο; Ἀνηρ εν οικιαι τραφεις, πολλης απολαυσας θεραπειας, λαβων λιθον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

εθηκε προς κεφαλης αυτου. Ὅρα του παιδος την ανδρειαν, τωι λιθωι αντι
προσκεφαλαιου εχρησατο, και επι του εδαφους εκαθευδε· δια τουτο και της του
∆εσποτου οψεως καταξιουται. Και φησιν· Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ
του πατρος σου· εγω και τον πατριαρχην, και τον πατερα τον σον εις τοσαυτην
περιφανειαν αυξηθηναι πεποιηκα. Μη τοινυν φοβου, αλλα πιστευε οτι εγω ο
κακεινοις τας υποσχεσεις πληρωσας, και σε της εμης αξιωσω προνοιας. Ἀλλα και
νυν μετα σου ειμι, διαφυλαττων σε εν τηι οδωι, ου εαν πορευθηις. Μη νομισηις, φησι,
μονος την οδοιποριαν ποιεισθαι· εμε εξεις συνοδοιπορον, εμε εξεις φυλακα εν πασηι
οδωι· μετα σου γαρ ειμι. Ει τοινυν βουλει μεγαλα σου ποιησαι τα κατορθωματα, μη
νομιζε αυτα ειναι μεγαλα, αλλα χαριτι ομολογει σωζεσθαι, ινα οφειλετην εαυτωι τον
Θεον καταστησηις, ουχι των κατορθωματων μονον, αλλα 63.620 και της τοιαυτης
ευγνωμοσυνης. Ὅταν μεν γαρ κατορθωμεν, των κατορθωματων οφειλετην εχομεν
μονον· οταν δε μηδε ηγωμεθα τι κατωρθωκεναι, και αυτου του ουτω διακεισθαι, και
μειζονως η εκεινων. Ει ουν ταπεινοφρονειν βουλει, μη εν ρημασι μηδε εν σχημασι
μονον, αλλα και εν πραγμασι και εν φθεγμασι την αρετην επιδεικνυσο· και μη προς
τουτον μεν ταπεινος, προς δε εκεινον θρασυς, αλλα προς παντας εσο ταπεινος, καν
φιλος ηι καν εχθρος, καν μεγας καν μικρος· τουτο γαρ ταπεινοφροσυνη. Ἔστι γαρ
ταπεινον μεν ειναι, οξυν δε και οργιλον, αλλ' ουδεν οφελος· πολλακις γαρ υπο της
οργης κατεχομενος παντα απωλεσε. Την γαρ αληθη ταπεινοφροσυνην εντευθεν
μαλιστα εστι διδασκεσθαι τους προσεχοντας. Ἐλθοντος του Ἰησου εις Καπερναουμ,
προσηλθον οι τα διδραχμα λαμβανοντες τωι Πετρωι, και ειπον, Ὁ διδασκαλος υμων
ου τελει τα διδραχμα; Και ορα, αυτωι μεν τωι Χριστωι ουκ ετολμησαν προσελθειν, τωι
Πετρωι δε· και ουδε τουτωι μετα πολλης της σφοδροτητος, αλλ' επιεικεστερον. Ουδε
γαρ εγκαλουντες, αλλ' ερωτωντες ελεγον, Ὁ διδασκαλος υμων ου τελει τα
διδραχμα; Την μεν γαρ προσηκουσαν περι αυτου δοξαν ουδεπω ειχον, αλλ' ως περι
ανθρωπου ουτω διεκειντο· πλην απενεμον τινα αιδω και τιμην δια τα προλαβοντα
σημεια. Τι ουν ο Πετρος; Ναι, φησι. Και τουτοις μεν ειπεν οτι τελει, αυτωι δε ουκ
ειπεν, ισως ερυθριων υπερ τουτων αυτωι διαλεχθηναι. Τι ουν ο τα παντα σαφως
ειδως Θεος; Προλαβων αυτον φησι· Τι σοι δοκει, Σιμων; οι βασιλεις της γης απο
τινων λαμβανουσι τελη η κηνσον; απο των υιων αυτων, η απο των αλλοτριων;
Ἔφη, Ἀπο των αλλοτριων. Λεγει αυτωι ο Ἰησους· Ἄρα γε ελευθεροι εισιν οιυιοι. Ἵνα
γαρ μη νομισηι ο Πετρος, οτι παρ' εκεινων ακηκοως λεγηι, προλαμβανει αυτον, τουτο
τε αυτο δηλων, και παῤρησιαν αυτωι παρεχων οκνουντι προτερωι περι τουτων ειπειν.
Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἐλευθερος μεν ειμι του δουναι κηνσον· ει γαρ οι της γης
βασιλεις παρα των υιων αυτων ου λαμβανουσιν, αλλα παρα των αρχομενων, πολλωι
μαλλον εμε απηλλαχθαι δει της απαιτησεως ταυτης, ουκ επιγειου βασιλεως, αλλα
του των ουρανων οντα με υιον και βασιλεα. Και ταυτα ειπων φησιν· Ἵνα δε μη
σκανδαλισωμεν αυτους, πορευθεις εις την θαλασσαν βαλε αγκιστρον, και τον
αναβαντα πρωτον ιχθυν αρον, και ευρησεις εν αυτωι στατηρα· εκεινον λαβων, δος
αυτοις αντι εμου και σου. Ὅρα πως ου παραιτειται τον φορον, ουτε απλως κελευει
δουναι, αλλα προτερον δειξας ουκ οντα υπευθυνον, τοτε διδωσι· το μεν, ινα εκεινοι
μη σκανδαλισθωσι· το δε, ινα μη ουτοι. Ουδε γαρ ως οφειλων διδωσιν, αλλ' ως την
εκεινων ασθενειαν διορθουμενος. Και τινος ενεκεν ουκ εξ αποκειμενων κελευει
δουναι; Ἵνα και εν τουτωι δειξηι Θεον εαυτον οντα των ολων, και οτι της θαλασσης
κρατει. Ουδε γαρ μικρον ην απο των βυθων εκεινων προειπειν, οτι πρωτος
εμπεσειται ο τον φορον τελων ιχθυς, και ωσπερ αμφιβληστρον εις την αβυσσον
εκεινην αφεντα αυτου το προσταγμα, αναγαγειν τον κομιζοντα τον στατηρα, και την
θαλατταν ουτω ποιησαι δωροφορειν, και παντοθεν την υποταγην αυτης
επιδεικνυσθαι. Ει τοινυν βουλει μεγα δειξαι σου το κατορθωμα, μη μεγα φρονει, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

τοτε τουτο μειζον απεφηνας. Ει γαρ, οταν αμαρτωλοι ωμεν, αν νομισωμεν, τουτο
ειναι οπερ εσμεν, δικαιοι γινομεθα, 63.621 ωσπερουν και ο τελωνης· οταν δικαιοι
οντες αμαρτωλους εαυτους ειναι νομιζωμεν, ποσωι μαλλον; Ἂν μεν γαρ ειπηις
σαυτον ευδοκιμον, γεγονας αχρηστος, καν ευδοκιμος ηις· αν δε αχρειον ονομασηις,
γεγονας 63.622 ευχρηστος, καν αδοκιμος ηις. Ὡς γαρ υπερηφανοις οιδεν ο Θεος
αντιτασσεσθαι, ουτω διδοναι χαριν τοις ταπεινοις· οτι αυτωι πρεπει δοξα και κρατος,
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ηʹ. Περι ψυχης.
Ἐοικασιν οι εργοις κομωντες αγαθοις, και την προς τον Θεον πιστιν
αγνοησαντες, λειψανοις νεκρων, καλα μεν ενδεδυμενοις, αισθησιν δε των καλων
ουκ εχουσι. Τι γαρ οφελος ανθρωπωι ψυχην μεν εχειν νεκραν, τοις δε αγαθοις εργοις
περιβεβλημενην; Τα εργα επ' ελπιδι γινεται αμοιβης και στεφανων· ει δε τον
αγωνοθετην αγνοεις, υπερ τινος αθλεις; Ὥσπερ γαρ τοις ανθρωποις προηγειται το
ζηιν, και ουτω το τρεφεσθαι· ουτω δει προηγεισθαι ημων της ζωης την εις Χριστον
ελπιδα, τρεφεσθαι δε και τοις εργοις τοις αγαθοις. Τον γαρ μη τρεφομενον εγχωρει
ζηιν πολλακις· τον δε μη ζωντα ουκ εγχωρει τρεφεσθαι. Και ανευ μεν πιστεως τον
εργαζομενον εργα δικαιοσυνης, ου δυνησηι παραστησαι ζησαντα· ανευ δε εργων τον
πιστον δυναμαι δειξαι και ζησαντα και βασιλειας αξιωθεντα. Ουδεις ανευ πιστεως
εζησεν· ο δε ληιστης πιστευσας μονον εδικαιωθη. Μη γαρ μοι λεγε, Ουκ εσχε καιρον
πολιτευσασθαι· ει γαρ επεζησε τηι πιστει και εργων ημελησεν, εξεπιπτε της σωτηριας.
Μεμαρτυρητο και Κορνηλιος επι ελεημοσυναις και προσευχαις, αλλα Χριστον
ηγνοει· και επει ειδεν ο της αληθειας οφθαλμος, ο μεγας κριτης, οτι καλα μεν τα
εργα, νεκρα δε εστιν ουκ εχοντα πιστιν, αποστελλει βραβευοντα τοις εργοις αγγελον,
ωστε τον καλως αθλουντα στεφανωσαι τηι πιστει, ος φησι προς αυτον· Κορνηλιε, αι
προσευχαι σου και αι ελεημοσυναι σου ανεβησαν εις μνημοσυνην ενωπιον του Θεου.
Ει τοινυν εισηκουσθη η δεησις, και αι ελεημοσυναι εδεχθησαν, τι μοι το λειπον εις
δικαιοσυνην; Ἀλλα πεμψον, φησι, εις Ἰοππην, και μετακαλεσαι Σιμωνα τον
επικαλουμενον Πετρον, ος ελθων λαλησει σοι τα ρηματα, εν οις σωθησηι συ και ολος
ο οικος σου. Ει ουν εξ ων λεγει Πετρος, σωζεται και ο οικος αυτου, ουκ ειχεν ουδεπω
εκ των εργων την σωτηριαν, εως αυτην τοις εργοις εβραβευσεν η πιστις. Λεγεται τις
και των εξωθεν φιλοσοφων εις οικιαν λαμπραν εισελθων, πολλωι μεν
καταλαμπομενην χρυσιωι, πολλωι δε αστραπτουσαν τωι των μαρμαρων και των
κιονων καλλει· επειδη δε το εδαφος ειδε πανταχου ταπητας εχον εστρωμενους, εις
την οψιν εμπτυσαι του της οικιας δεσποτου· ειτα εγκαλουμενος ειπειν, δια το
μηδαμου της οικιας ετερωθι τουτο εξειναι ποιησαι, εις την οψιν αναγκασθηναι
υβρισαι την εκεινου. Ὁραις ως καταγελαστος ο τα εξωθεν καλλωπιζων εστι, και παρα
πασιν ευκαταφρονητος τοις νουν εχουσι; και μαλα εικοτως. Ὅταν γαρ τους μεν
τοιχους και το εδαφος και τα αλλα παντα καλλωπιζηις, την δε ψυχην περιοραις
ρακοδυτουσαν, αυχμωσαν, πεινωσαν, τραυματων γεμουσαν, υπο μυριων
σπασσομενην κυνων, ποιαν ουκ αν, ειπε μοι, υποστησηι τιμωριαν; Χρηματα μεν γαρ
αν απολεσηις, δυνησηι δουναι 63.622 χρηματα, καν οικιαν, καν ανδραποδα, καν
οτιουν ετερον των κτηματων· ψυχην δε αν απολεσηις, ετεραν επιδουναι ψυχην ου
δυνησηι, αλλα καν τον κοσμον εχηις απαντα, καν βασιλευς της οικουμενης ηις, ουχ
οιος τε εσηι τα της οικουμενης απαντα καταβαλων μετα της οικουμενης αυτης ψυχην
αγορασαι μιαν. Ει γαρ επι σωματος, καν μυρια διαδηματα περικειμενος ηις, σωμα δε
εχηις επινοσον φυσει και ανιατως εχον, ου δυνησηι καν την βασιλειαν απασαν
επιδωις, το σωμα διορθωσαι τουτο, καν μυρια σωματα προσθηις και πολεις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

χρηματα· επι της ψυχης ποσωι μαλλον; Παντα διπλα δεδωκεν ημων ο Θεος τηι φυσει·
δυο οφθαλμους, δυο ωτα, δυο χειρας, δυο ποδας· ινα εαν το ετερον τουτων βλαβηι,
δια του ετερου την χρειαν παραμυθωμεθα· ψυχην δε μιαν δεδωκεν ημιν· αν ταυτην
απολεσωμεν, μετα τινος εμβιοτευσομεν; Ψυχη γαρ καθαπαξ υπο φιλοχρηματιας
αλουσα, ου ραιδιως ουδε ευκολως παραιτησεται και πραξαι και ειπειν τι των
παροξυνοντων Θεον, ατε και ετερου γενομενη δεσποτου δουλη, και παντα
απεναντιας επιταττοντος τωι Θεωι. Ψυχη καθαπαξ της οικειας απογνουσα σωτηριας,
ουδαμου της μανιας αφισταται, αλλα τας ηνιας της σωτηριας αυτης ενδουσα ταις
αλογοις επιθυμιαις, πανταχου φερεται, και τοις απαντωσιν εστιν αφορητος,
υποφευγοντων μεν απαντων, κατασχειν δε τολμωντος ουδενος, αλλα παντα της
κακιας κατατρεχει τα χωρια, εως αν εις αυτα της απωλειας τα βαραθρα φερουσα,
κατακρημνισηι την εαυτης σωτηριαν. Ψυχη καθαπαξ αμαρτιαι σπεισαμενη, και
αναλγητως διατεθεισα, πολλην παρεχει τωι νοσηματι την προσθηκην. Ὥσπερ γαρ υς
εγκυλινδουμενος βορβορωι ηδεται, ουτω και ψυχη υπο κακης συνηθειας
καταχωσθεισα, ουδε αισθησιν λαμβανει της των αμαρτηματων δυσωδιας· και ωσπερ
γην μη βρεχομενην ουκ εστι, καν μυρια τις βαληι σπερματα, σταχυας εξενεγκειν,
ουτω ψυχην ουκ εστι μη ταις θειαις Γραφαις φωτισθεισαν προτερον, καν μυρια τις
εκχεηι ρηματα, καρπον τινα επιδειξασθαι. Και καθαπερ η γη, οταν μη σπειρηται μηδε
φυτευηται, βοτανην αναδιδωσιν απλως· ουτω και η ψυχη, οταν μη εχηι τι πραξαι
των αναγκαιων, επειδη αργειν ου δυναται, παντως του πραττειν επιθυμουσα,
πονηροις εαυτην εκδιδωσι πραγμασιν. Ὥσπερ γαρ επι των σωματων φλεγμονη,
ουτω και επι της ψυχης απονοια· ειτα εξ απονοιας επιθυμια των ου προσηκοντων
επακολουθειν ειωθεν. Και ωσπερ εν τοις σωμασιν οι των τραυματων
καταφρονησαντες, πυρετους ετεκον και σηπεδονας και θανατον· ουτω και επι των
ψυχων οι των μικρων υπερορωντες αμαρτηματων, τα μειζονα επεισαγουσι. ∆ια
τουτο το σωμα ημιν εδωκεν απο της γης ο Θεος, ινα και αυτο εις ουρανον
αναγαγωμεν, ουχ ινα δι' αυτου και την ψυχην εις την γην κατασπασωμεν. Ὢ του
θαυματος! πως παντες εις τα παροντα κεχηνασι πραγματα, και των μελλοντων
ουδεποτε λαμβανουσιν εννοιαν· αλλ' 63.623 εις μεν τας σωματικας απολαυσεις
αδιαλειπτως επειγονται, τας δε ψυχας εωσιν εν λιμωι τηκεσθαι· και μυρια καθ'
εκαστην ημεραν λαμβανοντες τραυματα, ουδεποτε αισθησιν λαμβανουσι των εν οις
εισι κακων, αλλα την μεν του σωματος θεραπειαν εαυτοις περιποιουνται, της δε
ψυχης υπερορωσιν αυχμωσης τε και ρυπωσης και υπο μυριων ενοχλουμενης κακων.
Και το δη χαλεπωτερον, οτι μετα τους πολλους ιδρωτας τε και πονους ουδε το
θνητον σωμα θανατου κρειττον εργαζονται, αλλα και την αθανατον μετα του
θνητου ταις αθανατοις υποβαλλουσι τιμωριαις. ∆ια τουτο λιαν ολοφυρομενος την
περικεχυμενην ανοιαν ταις των ανθρωπων ψυχαις, και της επικειμενης αυτοις
αχλυος την παχυτητα, εβουλομην ευρειν σκοπιαν τινα υψηλην, υποδεικνυουσαν μοι
παντα τα των ανθρωπων γενη· ηβουλομην δε και φωνης τυχειν παντα περιηχουσης
τα περατα, και πασιν αρκουσης τοις επι γης, και στηναι και βοησαι, και ∆αυιδικην
εκεινην ανακηρυξαι φωνην· Υιοι ανθρωπων, εως ποτε βαρυκαρδιοι; Πως γαρ ουκ
ατοπον, επι μεν του σωματος, καν το τυχον καταλαβηι παθος, και ιατρους καλειν, και
χρηματα αναλισκειν, και καρτεριαν επιδεικνυσθαι, και ου προτερον αφιστασθαι
απαντα πραττοντας, εως αν αποθωμεθα το λυπουν· της δε ψυχης καθ' εκαστην
ημεραν κεντουμενης, κρημνιζομενης, και παντα τροπον απολλυουσης εαυτην, ουδε
βραχυν εχειν λογον; Ου γαρ τον εχοντα σηπεδονα θρηνειν απλως δει, αλλα τον
εχοντα και εικηι κειμενον, και μη τυγχανοντα ιατρικων χειρων· τον δε τεμνομενον
και καιομενον, τουτον μαλιστα φαιημεν αν προς υγιειαν οδευειν, ου την απο της
τομης οδυνην βλεποντες, αλλα την απο της οδυνης υγιειαν. Ουτω και επι της ψυχης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

διακεισθαι χρη, ουχι τους κολαζομενους, ουτοι γαρ προς υγιειαν ελκονται, αλλα
τους αμαρτανοντας ατιμωρητι πενθειν και οδυρεσθαι. Ὁ γαρ χρησταις
συστρεφομενος ελπισι και περι των μελλοντων θαῤρων, απεντευθεν ηδη της
βασιλειας εγευσατο· ουδεν γαρ ουτω ψυχην ειωθεν ανακτασθαι και αμεινω ποιειν,
ως η χρηστη των μελλοντων ελπις. Οι μεν γαρ απασαν την σπουδην εις τον
καλλωπισμον κενουντες της εαυτων οικιας, εν τοις εξω πλουτουντες, αμελουσι των
ενδον, και ερημον και αυχμωσαν και αραχνιων γεμουσαν περιορωσι την εαυτων
ψυχην· 63.624 αν δε των εξωθεν αμελησαντες εις την εαυτων διανοιαν την
προθυμιαν καταναλωσωσιν απασαν, πανταχοθεν αυτην καλλωπιζοντες,
καταγωγιον εσται τωι Χριστωι των τοιουτων ανθρωπων η ψυχη· του δε τον Χριστον
εχοντος ενοικον, τι γενοιτ' αν μακαριωτερον; Τινα ουν εξομεν απολογιαν, ποιαν
συγγνωμην, οταν μεν του σωματος νοσουντος, ενθα και αργυριον εστι καταβαλειν,
και ιατρους παρακαλεσαι, και οδυνην υπομειναι πολλην, τοσαυτην ποιωμεθα
προνοιαν· ψυχης δε καταφρονωμεν; και ταυτα μητε αργυριον καταβαλειν
μελλοντες, μητε ετερους διενοχλειν, μητι οδυνας υφιστασθαι· αλλα, χωρις τουτων
παντων, δια του προελεσθαι και βουληθηναι μονον πασιν αυτοις δυναμενοι
ποιησασθαι την διορθωσιν, και ακριβως ειδοτες, ως, ει μη τουτο ποιησαιμεν, την
εσχατην υποστησομεθα δικην, και τας απαραιτητους κολασεις και τιμωριας; Και
καθαπερ οι το δεσμωτηριον οικουντες αει μεν εν κατηφειαι και οδυναις εισι, μαλιστα
δε κατα την ημεραν εκεινην, καθ' ην αν μελλωσιν εξαγεσθαι, και παρ' αυτας τας του
δικαζοντος αγεσθαι θυρας, και προ των κιγκλιδων εστωτες, και της του κρινοντος
φωνης ενδοθεν ακουοντες, αποπηγνυνται τωι φοβωι, και των νεκρων ουδεν αμεινον
διακεινται· ουτω και η ψυχη μαλιστα μεν εν αυτωι της αμαρτιας καιρωι οδυναται και
στενοχωρειται, πολλωι δε πλεον, οταν εντευθεν αποσπασθεισα προς τας ευθυνας τας
εκει και το φοβερον απαγεσθαι μελληι δικαστηριον. ∆ια τουτο πολλακις αναδυεται
και προς το βαθος κατω χωρει, και δεδοικε και φριττει, μελλουσα της σαρκος
αφιπτασθαι. Τοτε γαρ, ειτε ηρπασε τις, ειτε επλεονεκτησεν, ειτε τινα επηρεασεν, ειτε
τινος εχθρος γεγονεν αδικως, ειτε αλλο οτιουν ειργασατο δεινον, απας ο των
αμαρτηματων χορος ανανεουται, και προ των οφθαλμων φαινεται πικρος εστηκως
του συνειδοτος κατηγορος. ∆ια τουτο και αθανατος ημιν γεγονεν η ψυχη, και το
σωμα δε εσται αθανατον, ινα των ατελευτητων απολαυσωμεν αγαθων. Ἂν δε τηι γηι
προσηλωμενος ηις, των ουρανιων προκειμενων, εννοησον οση γινεται εις τον
δωρουμενον υβρις, οταν εκεινος μεν τα ανω σοι προτεινηι, συ δε ου πολυν αυτων
ποιουμενος λογον, την γην ανταλλασσηι των ουρανιων. Ὧν γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 63.623 ΛΟΓΟΣ Θʹ. Περι του μη
καταφρονειν της του Θεου Ἐκκλησιας και των αγιων μυστηριων. Ὀλιγοι ημιν
σημερον οι παραγενομενοι. Ἄρα τι το αιτιον; μνημην μαρτυρων επιτελουμεν, και
ουδεις ημιν απηντησεν. Ἀλλα το διαστημα της οδου εις ραιθυμιαν αυτους ενεβαλε·
μαλλον δε ου το διαστημα της οδου, αλλ' η ραιθυμια αυτοις ενεποδισεν. Ὥσπερ γαρ
τον σπουδαιον και διεγηγερμενον τηι προαιρεσει ουδεν δυναται κωλυσαι· ουτω τον
ραιθυμον και αναπεπτωκοτα παντα δυναται κωλυσαι. Οι μαρτυρες το ιδιον αιμα
εξεχεον υπερ της αληθειας· και συ ουτε βραχειας οδου διαστημα καταφρονησαι
δυνασαι; εκεινοι την κεφαλην απεθεντο δια τον Χριστον· συ δε ουτε μικρον
απαντησαι θελεις δια τον ∆εσποτην; ο ∆εσποτης δια σε απεθανε, και συ δι' αυτον
οκνεις; μνημη μαρτυρων, 63.624 και συ ραιθυμεις και αναπεπτωκας; ∆εον εστι σε
παραγενεσθαι, και ιδειν τον διαβολον ηττωμενον, και μαρτυρα νικωντα, και Θεον
δοξαζομενον, και Ἐκκλησιαν στεφανουμενην. Ἀλλα αμαρτωλος ειμι, φησι, και ου
δυναμαι απαντησαι. Ἐπειδη αμαρτωλος ει, απαντησον, ινα γενηι δικαιος. Τις δε των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

ανθρωπων ανευ αμαρτιας, ειπε μοι; Ἢ ουκ οιδας οτι και αυτοι οι τωι θυσιαστηριωι
προσεδρευοντες αμαρτιαις εισι προσηλωμενοι; σαρκα γαρ εισιν ενδεδυμενοι, και
σωματι συμπεπλεγμενοι· και ημεις αυτοι οι επι θρονου καθημενοι και διδασκοντες,
αμαρτιαις συμπεπλεγμεθα· αλλ' ουκ απογινωσκομεν της του Θεου φιλανθρωπιας,
ουδε απανθρωπιαν αυτωι περιαπτομεν. ∆ια γαρ τουτο και αυτους τους ιερεις παθει
δουλευειν παρεσκευασεν ο Θεος εξ ων αυτοι πασχωσι, 63.625 και τοις αλλοις
συγγνωμην διδωσι. Ποσης ουκ αν ειη ταυτα παραπληξιας και αλογιας, οτι, αν μεν
κιθαρωιδος η ορχηστης η αλλος τις των τοιουτων ημας καλεσηι, μετα σπουδης
απαντες τρεχομεν, και χαριν αυτωι της κλησεως ισμεν, και ημερας ολοκληρου το
ημισυ μερος αναλισκομεν εκεινωι προσεχοντες μονωι· του δε Θεου δια προφητων και
αποστολων ημιν διαλεγομενου χασμωμεθα, κνωμεθα, και ιλιγγιωμεν· και εν μεν
ιπποδρομιαις, ουκ οροφου επικειμενου του τον υετον στεγοντος, οι πλειους πολλων
ομβρων καταφερομενων, και ανεμου το υδωρ εις τας οψεις ριπιζοντος, εστηκασι
μαινομενοι, και ψυχους και υετου και μηκους οδου καταφρονουσι, και ουδεν αυτους
ουτε οικοι κατεχει, ουτε εκει κωλυει διαβηναι· εις δε την εκκλησιαν απελθειν ο
υετος ημιν και ο πηλος κωλυμα γινεται. Καν μεν ερωτηθωσι, τις εστιν ο Ἀμως η ο
Ἀβδιας, η ποιος των προφητων ο αριθμος η των αποστολων, ουδε χαναι δυνανται·
υπερ δε ιππων και ηνιοχων, και σοφιστων και ρητορων δεινοτερον τας απολογιας
συντιθεισι. Και πως ταυτα ανεκτα, ειπε μοι; Παρηινεσα πολλακις εις θεατρα μη
αναβαινειν. Ἤκουσας, ουκ επεισθης· ανεβης εις το θεατρον, παρηκουσας μου του
λογου· μη αισχυνθηις παλιν εισελθειν και ακουσαι. Ἤκουσα, και ουκ ετηρησα, φησι·
πως δυναμαι εισελθειν και ακουσαι; Τεως αυτο τουτο οιδας, οτι ουκ ετηρησας, τεως
αισχυνηι, τεως ερυθριαις, τεως μηδενος ελεγχοντος τον χαλινον επιφερεις, τεως τον
λογον μου εχεις εῤριζωμενον, τεως μη φαινομενου μου, η διδασκαλια μου καθαιρει
σε. Ουκ ετηρησας; μαλλον εισελθε, ινα παλιν ακουσας τηρησηις. Φαρμακον εαν
επιτεθηι σοι, και μη καθαρισηι σε, τηι αλληι ημεραι ουκ επιτιθης αυτο παλιν; Ἔστω τις
δρυτομος, ω ανθρωπε, και θελετω τεμειν δρυν· λαμβανει αξινην, ειτα κοπτει την
ριζαν· εαν δωι μιαν πληγην, και μη πεσηι το δενδρον, ου διδωσιν αλλην πληγην, ου
τεταρτην, ου πεμπτην, ου δεκατην; Ουτω και συ ποιει. Ταυτα λεγω, ουχ ινα υμας
ραιθυμοτερους εργασωμαι, αλλ' ινα σπουδαιοτερους καταστησω. Εισηλθες εις την
εκκλησιαν, ανθρωπε, ηξιωθης της του Χριστου συντυχιας· εαν μη απολυθηις, μη
εξελθηις. Ἐαν γαρ προ της απολυσεως εξελθηις, ως δραπετης ευθυνηι. Την ολην
ημεραν εν τοις σωματικοις αναλισκεις, και δυο ωρας εν τοις πνευματικοις ουκ
ασχοληι; Εις θεατρον πολλακις απερχηι, και εως της απολυσεως ου κατερχηι· και εις
την εκκλησιαν εισερχηι, και προ των θειων μυστηριων εξερχηι; Φοβηθητι τον
ειρηκοτα, Ὁ καταφρονων πραγματος, καταφρονηθησεται υπ' αυτου. Και βασιλει μεν
παρεστως, ουδε απλως μειδιασαι ανεχηι· τωι δε των απαντων ∆εσποτηι παρεστηκως,
ουχ ιστασαι μετα φοβου και τρομου, αλλα γελαις αυτου πολλακις οργιζομενου; ουκ
εννοεις οτι των αμαρτηματων ταυτηι μειζονως παροξυνεις αυτον; Ου γαρ ουτω τους
εξαμαρτανοντας, ως τους μη μετα την αμαρτιαν συστελλομενους αποστρεφεσθαι
ειωθεν ο Θεος. Τι ποιεις, ανθρωπε; εν εκκλησιαι εστως, καλλη γυναικων περιεργαζηι,
και ου φριττεις ουτως ενυβριζων εις τον ναον του Θεου; Πορνειον σοι δοκει ειναι η
εκκλησια και της αγορας ατιμοτερα; εν αγοραι μεν γαρ δεδοικας και αισχυνηι
φανηναι γυναικα περιεργαζομενος· εν δε τωι ναωι του Θεου, αυτου διαλεγομενου σοι
και απειλουντος υπερ τουτων, τοιουτων κατατολμαις κατ' αυτον τον καιρον, καθ' ον
ακουεις μη ταυτα ποιειν, και ου φριττεις ουδε εξεστηκας, εργαστηριον παρανομιας
την καρδιαν αποτελων και τους οφθαλμους; Βελτιον τους τοιουτους 63.626 πηρους
ειναι, η εις ταυτα κεχρησθαι τοις οφθαλμοις. Ἐννοησον τινος πλησιον εστηκας, εν
τηι ιεραι και φρικωδει μυσταγωγιαι, ανθρωπε, μετα τινων μελλεις καλειν τον Θεον·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

μετα των Χερουβιμ, μετα των Σεραφιμ, και των αλλων ουρανιων δυναμεων·
αναλογισαι σου τους συγχορευτας· αρκει σοι τουτο εις νηψιν, οταν ενθυμηθηις, οτι
σωμα περικειμενος, και σαρκι συμπεπλεγμενος, μετα των ασωματων δυναμεων
κατηξιωθης ανυμνειν τον κοινον ∆εσποτην απαντων. Μη τοινυν διαλελυμενος την
προθυμιαν των ιερων κοινωνει και μυστικων υμνων εκεινων, μη βιωτικους κατ'
εκεινον τον καιρον εχε λογισμους· αλλα παντα τα γηινα της διανοιας εξορισας, και
προς τον ουρανον ολον εαυτον μεταθεις, ως αυτου πλησιον εστως του θρονου της
δοξης, και μετα των Σεραφιμ ιπταμενος, ουτως τωι Θεωι τον παναγιον υμνον
αναφερε. ∆ια γαρ τουτο εσταναι καλως κατα τον της θειας μυσταγωγιας καιρον
κελευομεθα, ινα τους χαμαι συρομενους λογισμους ανορθωσωμεν, ινα την εκλυσιν
την εκ των βιωτικων γινομενην ημιν πραγματων εκβαλοντες, ορθην εμπροσθεν του
Θεου αναστησαι δυνηθωμεν ημων την ψυχην. Ου γαρ περι χειρων και γονατων
λεγει των του σωματος· ουδε γαρ δρομευσιν ανθρωποις, ουδε παγκρατιασταις
διαλεγεται· αλλα την ισχυν των ενδον λογισμων προκαταβεβλημενην υπο των
πειρασμων, αναστησαι δια των ρηματων τουτων παρακελευεται. Κατα γαρ τον της
θειας συναξεως καιρον, αδελφοι, ουκ ανθρωποι μονον βοωσι την φρικωδεστατην
εκεινην βοην, αλλα και αγγελοι προσπιπτουσι τωι ∆εσποτηι, και αρχαγγελοι δεονται·
εχουσι γαρ και τον καιρον αυτοις συμμαχουντα, και την προσφοραν βοηθουσαν. Και
καθαπερ ανθρωποι κλαδους ελαιων εκκοψαντες επισειουσι τοις βασιλευσι, δια του
φυτου ελεου και φιλανθρωπιας αυτους αναμιμνησκοντες· ουτω δη και οι αγγελοι
τοτε αντι κλαδων ελαιων, αυτο το σωμα το δεσποτικον προτεινομενοι, τον
∆εσποτην παρακαλουσιν υπερ της ανθρωπινης φυσεως, μονονουχι λεγοντες, οτι
Ὑπερ τουτων δεομεθα, ους αυτους φθασας ουτως αγαπησαι κατηξιωσας, ως την
ψυχην επιδουναι την εαυτου· υπερ τουτων εκχεομεν τας ικετηριας, υπερ ων αυτος
το αιμα εξεχεας· υπερ τουτων παρακαλουμεν, υπερ ων το σωμα τουτο κατεθυσας.
Ἕκαστος τοινυν αναλογιζεσθω παρ' εαυτωι, ποιον ελαττωμα διωρθωσε, ποιον
κατορθωμα προσεκτησατο, ποιαν αμαρτιαν απενιψατο, κατα τι βελτιων εγενετο· καν
μεν ευρηι πλεον τι γενομενον απο της νηστειας αυτωι προς την καλην ταυτην
εμποριαν, και συνιδηι εαυτωι πολλην πεποιημενωι των τραυματων επιμελειαν,
προσερχεσθω· ει δε ημελημενος εμεινε, νηστειαν μεν εχων επιδειξασθαι μονην, των
δε αλλων ουδεν κατωρθωκως, εξω μενετω, και τοτε εισιετω, οταν απαντα εκκαθαρηι
τα αμαρτηματα. Τον μεν γαρ μη νηστευοντα εικος και συγγνωμης τυχειν, σωματος
ασθενειαν προβαλλομενον· τον δε μη διορθωσαντα εαυτου τα πλημμεληματα,
αδυνατον απολογιας τυχειν. Της γαρ εν ταις συναξεσι ραιθυμιας εαν απαιτησηι τας
ευθυνας ο Θεος, τι ποιησομεν; Ἴστε γαρ δηπου τουτο, οτι πολλακις αυτου
διαλεγομενου προς παντας ημας δια του προφητου, πολλους και μακρους ποιουμεθα
προς τους πλησιον λογους περι των ουδεν ημιν προσηκοντων πραγματων. Ἂν
τοινυν παντα παρεις τα αλλα, ταυτης της αμαρτιας θελησηι δικην απαιτησαι ημας,
ποια σωτηριας εσται ημιν ελπις; Μη γαρ δη μικρον 63.627 ειναι νομισηις το
πλημμελημα, αλλ' ει βουλει το με63.627 γεθος αυτου κατιδειν, επ' ανθρωπων τουτο
αυτο εξετασον, και τοτε οψει της ατοπιας το μεγεθος. Τολμησον αρχοντος προς σε
φθεγγομενου, μαλλον δε φιλου τινος των ολιγον σεμνοτερων, αφεις αυτον προς
οικετην διαλεγεσθαι τον σαυτου, και τοτε οψει ηλικον τολμαις επι Θεου τουτο ποιων.
Ἐαν γαρ ηι τις των επιφανεστερων εκεινος, και δικην σε εχει απαιτησαι της υβρεως·
αλλ' ο Θεος τοσαυτα και πλειονα τουτων καθ' εκαστην υβριζομενος την ημεραν, ου
παρ' ενος και δυο και τριων ανθρωπων, αλλα παρα παντων ημων σχεδον, ανεχεται
και μακροθυμει. Και βασιλεως μεν οργην επιγειου καταλυσαι βουλομενοι, μετα των
παιδων και γυναικων συντρεχετε παντες, και της βασιλικης οργης πολλακις τον
καταδικον εξαρπαζετε· τον δε ουρανιον βασιλεα μελλοντες ιλεων ποιησαι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

εξαρπασειν της οργης αυτου, ουχ ενα ουδε δυο και τρεις και εκατον, αλλα παντας
τους κατα την οικουμενην αμαρτωλους, εξω καθεζεσθε, και ου συντρεχετε κοινηι
παντες, ινα ο Θεος την συμφωνιαν υμων αιδεσθεις, κακεινοις αφηι την κολασιν, και
υμιν συγχωρησηι τα αμαρτηματα; Ει γαρ επ' αγορας τυχηις ων κατα τον καιρον
εκεινον, ει γαρ επι της οικιας, ει γαρ εν απαραιτητοις πραγμασιν, ουχι παντος
λεοντος σφοδροτερον απαντα διαῤρηξας τα δεσμα προς την κοινην ικετηριαν
αυτομολησεις; και ποιαν εξεις σωτηριας ελπιδα; Τι γαρ της του Θεου Ἐκκλησιας
δυνατωτερον γενοιτ' αν; Μη μοι λεγε τειχη και οπλα· τειχη τωι χρονωι παλαιουνται,
Ἐκκλησια δε ουδεποτε γηραι· τειχη βαρβαροι καταλυουσιν, εκκλησιας δε ουδε
δαιμονες περιγινονται. Και οτι ου κομπος τα ρηματα, μαρτυρει τα πραγματα. Ποσοι
επολεμησαν την Ἐκκλησιαν, και οι πολεμησαντες απωλοντο, αυτη δε υπερ τον
ουρανον αναβεβηκε; Τοιουτον εχει μεγεθος η Ἐκκλησια· πολεμουμενη νικαι,
επιβουλευομενη περιγινεται, υβριζομενη λαμπροτερα καθισταται. Συνηκατε την
ημεραν εκεινην, οσα εκινειτο καθ' ημων οπλα, και θυμος στρατιωτικος πυρος
σφοδροτερος, και ημεις προς τας βασιλικας αυλας απηγομεθα, και θεατρον
εγινομεθα τηι οικουμενηι; αλλα δια την του Θεου χαριν ουδεν ημας εκεινων
κατεπληξε. ∆ια τι; Ὅτι ουδεν των παροντων δεινον. Τι γαρ εστι δεινον; θανατος;
αλλ' ουκ εστι δεινον· ταχεως γαρ επι τον λιμενα απερχομεθα. Ἀλλα δημευσις;
Γυμνος εξηλθον, γυμνος και απελευσομαι. Ἀλλ' εξορια; Του Κυριου η γη και το
πληρωμα αυτης. Ἀλλα συκοφαντια; Χαιρετε, οταν ειπωσι παν πονηρον καθ' υμων
ρημα, οτι μισθος υμων πολυς εν τοις ουρανοις. Ει γαρ και απηγομην, αλλ' ουκ ην
υβρις μοι το γινομενον· υβρις γαρ εν μονον, αμαρτια· καν η οικουμενη σε υβρισηι, συ
δε σαυτον μη υβρισηις, ουχ υβρισθης. Προδοσια μονη η του συνειδοτος· μη προδωι σε
το συνειδος, και ουδεις σε προδιδωσιν. Ἀπηγομην, και εωρων τα πραγματα, μαλλον
δε τα ρηματα μου πραγματα γινομενα, και την προσομιλιαν μου την δια των
ρηματων επι της αγορας δια πραγματων κηρυττομενην. Ἐβουλομην τοινυν ειδεναι,
που διατριβουσιν οι της συναξεως καταφρονησαντες, και της ιερας ταυτης
απολειφθεντες τραπεζης. Μαλλον δε οιδα σαφως· η γαρ περι ατοπων και
καταγελαστων πραγματων διαλεγονται, η βιωτικαις εισι προσηλωμενοι φροντισιν·
αμφοτερων δε η διατριβη συγγνωμης απεστερηται, και κολασιν εχει την εσχατην.
Και περι μεν της προτερας ουδε λογων δει, ουδε αποδειξεως· οτι δε και οι 63.628 τα
της οικιας ημιν προβαλλομενοι πραγματα, και την αφορητον εκειθεν αναγκην
λεγοντες, ουδε ουτοι δυνανται συγγνωμης τυχειν, μη τα πνευματικα των γηΐνων
προτιμωντες πραγματων, παντι που δηλον. Τις γαρ οικετης, ειπε μοι, πριν η
δεσποτικην πληρωσει διακονιαν, των κατα την ιδιαν οικιαν επιμελησεται ποτε; Πως
ουν ουκ ατοπον, επ' ανθρωπων μεν ενθα ψιλον ονομα η δεσποτεια, τοσαυτην τοις
κυριοις παρεχειν την αιδω και την υπακοην· τον δε αληθως ∆εσποτην ουχ ημων
μονον, αλλα και των ανω δυναμεων, μηδε της αυτης τοις ημετεροις συνδουλοις
αξιουν θεραπειας; Ειθε ην μοι δυνατον δειξαι τοις υμετεροις οφθαλμοις την εκεινων
ψυχην, και ειδετε αν ρυπωσαν, αυχμωσαν, κατηισχυμμενην, τεταπεινωμενην και
απαῤρησιαστον. Ὥσπερ γαρ τα βαλανειων ουκ απολαυοντα σωματα, αυχμου, και
ρυπου γεμει πολλου· ουτω και ψυχη μη διδασκαλιας απολαυουσα πνευματικης,
πολλην των αμαρτηματων εχει περικειμενην αυτηι την κηλιδα. Ειθε ην δυνατον
αναπτυξαι τας καρδιας των απολιμπανομενων της θειας συναξεως· ειθε ην δυνατον
υμιν εις το συνειδος αυτων εισεληλυθεναι· και τοτε ειδετε αν καλως, ποσων
τραυματων γεμουσιν, οσας ακανθας εχουσι. Καθαπερ γαρ γη γεωργικων ουκ
απολαυουσα χειρων χερσουται και υλομανει· ουτω και ψυχη πνευματικης ουκ
απολαυουσα διδασκαλιας, ακανθας και τριβολους εκπεμπει. Ει γαρ ημεις οι καθ'
εκαστην ημεραν της των προφητων και αποστολων μετεχοντες ακροασεως, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

συνεχεις επωιδας τας απο των θειων Γραφων επαιδοντες τοις ημετεροις παθεσι, μολις
κατεχομεν θυμον, μολις χαλινουμεν οργην, μολις εκβαλλομεν τηκεδονα φθονου,
μολις καταπαυομεν επιθυμιαν, μολις καταστελλομεν τα αναισχυντα θηρια· εκεινοι
οι μηδεποτε ταυτης απολαυοντες της ιατρειας, μηδε της θειας υπακουοντες
διδασκαλιας, ποιαν ελπιδα σωτηριας εξουσιν; Ὥσπερ γαρ ο του λιμενος εξελθων,
πανταχου πλαναται, και ο του φωτος αποστερηθεις πολλοις προσπιπτει· ουτω και ο
εις ληθην εμπεσων του φοβου του Θεου, φροντισι και μεριμναις και οδυναις
εκδιδοται διηνεκως. Και καθαπερ αντεχομενου του Θεου και μεθ' ημων οντος, τα
λυπουντα εκποδων γινεται· ουτως αφισταμενου και επιλανθανομενου και ψυχη
διακοπτεται και καρδια οδυναται, και οι λυπουντες επεμβαινουσιν, ωστε δια παντων
δακνομενους τους ραιθυμοτερους, σπουδαιοτερον επανελθειν, οθεν εξεπεσον.
Παιδευσει γαρ σε η αποστασια σου, φησι, και η κακια σου ελεγξει σε. Ὥστε και η
εγκαταλειψις του Θεου προνοιας ειδος εστιν. Ὅταν γαρ προνοων και κηδομενος
καταφρονηται, αφιησι μικρον και εγκαταλιμπανει, ινα τοτε της ραιθυμιας
εκβληθεισης, σπουδαιοτεροι οι ολιγωροι γενωνται. Πολλους οιμαι των πρωην
καταλιποντων ημας, και προς τα θεατρα της παρανομιας αυτομολησαντων, παρειναι
σημερον· και εβουλομην τουτους ειδεναι σαφως, ωστε αυτους των ιερων εκβαλειν
προθυρων, ουχ ινα μενωσιν εξω διηνεκως, αλλ' ινα διορθωθεντες επανελθωσι
παλιν. Ἐπει και πατερες παιδας σφαλλομενους της οικιας εκβαλλουσι, και της
τραπεζης απειργουσιν, ουχ ινα διαπαντος τουτων εκπεσωσιν, αλλ' ινα και βελτιους
τηι νουθεσιαι ταυτηι γενομενοι, μετα 63.629 της προσηκουσης δοξης προς τον
πατρωιον επανελθωσι κληρον. Τουτο δη και ποιμενες ποιουσι· τα ψωρας
εμπεπλησμενα προβατα των υγιαινοντων ειργουσιν, ινα αποθεμενα την αῤρωστιαν,
μετα ασφαλειας προς τα υγιαινοντα επανελθηι παλιν, και μη νοσουντα την αγελην
απασαν εμπλησηι της αῤρωστιας εκεινης. ∆ια τουτο και ημεις εβουλομεθα τουτους
ειδεναι· αλλ' ει και μη τοις οφθαλμοις αυτους διακριναι δυναμεθα, ο λογος αυτους
επιγνωσεται παντως, και του συνειδοτος αυτων επιλαβομενος πεισει ραιδιως
εκοντας αυτους υπεξελθειν· διδασκων, οτι εκεινος ενδον εστι μονος, ο της ενταυθα
διατριβης αξιαν παρεχων την γνωμην· ως ο μετα πολιτειας διεφθαρμενης του ιερου
τουτου μετεχων συλλογου, καν το σωμα ενταυθα εισαγηι, εκβεβληται, και των
αποκεκλεισμενων εξω και μη δυναμενων της ιερας μετασχειν τραπεζης, μαλλον
απεληλαται. Ἐκεινοι μεν γαρ κατα τους του Θεου νομους εκβληθεντες και μενοντες
εξω, τεως χρηστας εχουσιν ελπιδας, καν εθελωσι τα παραπτωματα διορθωσαι, δια
της Ἐκκλησιας ης εξεπεσον δυνησονται μετα καθαρου του συνειδοτος παλιν
επανελθειν· οι δε μολυναντες εαυτους, και κελευσθεντες μη προτερον επιβηναι, εως
αν αποκαθαρωνται την κηλιδα την εκ των αμαρτηματων· ειτα αναισχυντουντες,
χαλεπωτερον το τραυμα εργαζονται· ου γαρ ουτω το αμαρτανειν χαλεπον, ως η μετα
την αμαρτιαν αναισχυντια. Πολλοι των μυστηριων απαξ μεταλαμβανουσι του
ενιαυτου, ετεροι δε δις, αλλοι δε πολλακις. Τινας ουν τουτων αποδεξομεθα, τους
απαξ, η τους πολλακις, η τους ολιγακις; Ουτε τους απαξ, ουτε τους πολλακις, ουτε
τους ολιγακις, αλλα τους μετα καθαρου συνειδοτος, τους μετα καθαρας καρδιας,
τους μετα βιου ανεπιληπτου. Οι τοιουτοι αει προσιετωσαν· οι δε μη τοιουτοι, μηδε
απαξ· κριμα γαρ εαυτοις λαμβανουσι και κατακριμα. Ὥσπερ γαρ η τροφη φυσει ουσα
θρεπτικη, εαν εις κακοσιτον εμπεσηι, παντα απολλυσι και διαφθειρει, και γινεται
νοσου αφορμη, ουτω δη και τα των φρικτων μυστηριων. Τραπεζης απολαυεις
πνευματικης, τραπεζης βασιλικης, και παλιν φυρεις βορβορωι το σωμα; μυρωι χριεις,
και παλιν δυσωδιας πληροις; Μετα ενιαυτον της μεταληψεως μετεχων οιει αρκειν
σοι προς καθαρισμον των αμαρτηματων του παντος χρονου, και παλιν εβδομαδος
παρελθουσης εκδιδως σαυτον τοις προτεροις; Ειπε δη μοι· εαν υγιανας εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

τεσσαρακοντα ημερας απο νοσου μακρας, παλιν σαυτον εκδωις τοις νοσοποιοις
εκεινοις, ουχι και τον προτερον κοπον απωλεσας; Ει τοινυν τα φυσικα μεθισταται,
πολλωι μαλλον τα της προαιρεσεως. Καν μεν οζηι το στομα, ουδε των κοινων
μετεχεις σιτιων· τοσαυτης δε δυσωδιας ουσης εν τηι ψυχηι, μυστηριων τολμαις
κοινωνειν, ειπε μοι; και ποιας τευξηι συγγνωμης; φησι γαρ ο θειος Ἀποστολος· Ὁ
εσθιων και πινων το ποτηριον του Κυριου αναξιως, κριμα εαυτωι εσθιει και πινει·
τουτεστι, την αυτην δωσει δικην, οσην υποστησονται τιμωριαν οι σταυρωσαντες τον
Χριστον. Καθαπερ και εκεινοι οι σφαγεις ενοχοι εγενοντο του αιματος· ουτω και
ουτοι οι αναξιως κοινωνουντες των μυστηριων. Ὥσπερ γαρ αν τε διαῤρηξηι τις την
πορφυριδα την βασιλικην, αν τε μολυνηι βορβορωι, παραπλησιως εις τον ενδυντα
αυτην ενυβρισε βασι 63.630 λεα· ουτω δη και ενταυθα, οι τε ανελοντες το σωμα το
∆εσποτικον, οι τε ακαθαρτωι δεχομενοι τηι διανοιαι, ομοιως εμπαροινουσι τωι
ενδυματι τωι βασιλικωι. ∆ιεῤρηξαν μεν ουν αυτο οι Ἰουδαιοι τωι σταυρωι, μολυνει δε
και ο ακαθαρτωι δεχομενος αυτο τηι ψυχηι. Ὥστε ει και διαφορα τα της παρανομιας,
αλλα τα της υβρεως ισα. Τουτο πολλων καθηψατο, τουτο πολλους εθορυβησεν,
εδακε το συνειδος των ακουοντων, μαλλον δε ουχι των ακουοντων μονον, αλλα και
εμου του λεγοντος, προ υμων. Κοινη γαρ η διδασκαλια, κοινα τα τραυματα· διο και
κοινα τα φαρμακα επιτιθημι. Τουτο της του Θεου φιλανθρωπιας εγενετο εργον, ωστε
και τον λεγοντα και τους ακουοντας τοις αυτοις υποκεισθαι νομοις, της αυτης
κοινωνειν φυσεως, ομοιως εκαστον υπευθυνον ειναι παραβαινοντα. ∆ια τι; Ἵνα
μετα συμμετριας ποιηται την επιτιμησιν· ινα συγγνωμονικος γινηται τοις
αμαρτανουσιν· ινα αναμιμνησκομενος της οικειας ασθενειας, μη αφορητον ποιηται
τον ελεγχον. Ἂν τοινυν ιδηις τινα των μετα σου συναγελαζομενων πορνευοντα, και
μυστηριοις προσερχομενον, ειπε τωι διακονουμενωι την τουτων διανομην· Ὁ δεινα
αναξιος μυστηριων, κωλυσον τον βεβηλον των αγιων. Ει γαρ μηδε διηγεισθαι τα
δικαιωματα του Θεου ο τοιουτος αξιος, εννοησον οι προβησεται τα της κολασεως
αυτωι, οταν και της ιερας απτηται τραπεζης· ουκ αυτωι δε μονωι, αλλα και σοι τωι
συσκιαζοντι. Ου γαρ ειπεν, Και εμοιχευες, αλλα, Μετα μοιχου την μεριδα σου ετιθεις.
Βαβαι, ηλικον εστι κακον περιστελλειν των αλλων τας σηπεδονας! κοινωνον γαρ σε
φησιν ειναι της επι τωι πλημμεληματι τιμωριας· και εικοτως. Ὁ μεν γαρ εχει το
παθος ειπειν, ει και ασυγγνωστος η προφασις· συ δε ουδε τουτο. Τινος ουν ενεκεν
της ηδονης ουκ απολαυων, της κολασεως κοινωνος και μεριστης γινηι; Μη γαρ μοι
εκεινο το ρημα λεγε, της πολλης γεμον αναλγησιας· Τι δε μοι μελει; τα εμαυτου
μεριμνω. Τοτε γαρ μαλιστα μεριμνησεις τα σα, οταν τα σα ζητηις εν τωι του πλησιον
συμφεροντι· καθα και Παυλος ελεγε, Μηδεις το εαυτου ζητειτω, ινα ευρηι το εαυτου.
Ὅταν γαρ ο ημαρτηκως παντας αποστρεφομενους αυτον ιδηι, μεγα τι και πονηρον
ηγησεται ειργασθαι αν δε μη μονον μη αγανακτουντας μηδε δυσχεραινοντας
θεασηται, αλλα και πραως φεροντας και συνεφαπτομενους, και το εκ του συνειδοτος
διαφθειρει δικαστηριον, της των πολλων ψηφου συμπραττουσης αυτου τηι
διεφθαρμενηι γνωμηι. Πολλοι το βαρος των προς υμας ειρημενων ελεγχων ουκ
ενεγκοντες, μετα την αναχωρησιν προσελθοντες, εδυσχεραινον, ηγανακτουν,
Ἀπαγεις ημας, λεγοντες, της ιερας τραπεζης, και της κοινωνιας αποσοβεις; ∆ια τουτο
δε ταυτα ηναγκασθην ειπειν, ινα μαθητε, οτι ουκ απαγω, αλλα συναγω μαλλον· ουδε
αποσοβω, ουδε απειργω, αλλ' επισπωμαι δια των ελεγχων πλεον. Ὁ γαρ φοβος της
τιμωριας, καθαπερ πυρ εις κηρον, ουτως εις το συνειδος των αμαρτανοντων
εμπιπτων, λυει μεν ημων και τηκει τα πλημμεληματα διηνεκως εγκαθημενος,
καθαραν δε και αποστιλβουσαν εργαζομενος την διανοιαν, πλειονα την παῤρησιαν
ημιν εντιθησι. Και καθαπερ ο πικρα φαρμακα τοις κακοσιτοις διδους, και τους
πονηρους εκκαθαιρων χυμους, διεγειρει την καταβεβλημενην ορεξιν, και μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

πλειονος παρασκευαζει της προθυμιας της συνηθους απτεσθαι τροφης· ουτω δη και ο
πικρα λεγων ρηματα, και καθαιρων τους πονηρους λογισμους της διανοιας, και το
βαρυ των 63.631 αμαρτηματων αποσκευαζομενος φορτιον, διδωσιν αναπνευσαι τωι
συνειδοτι, και μετα πολλης ηδονης απογευσασθαι του σωματος παρασκευαζει του
∆εσποτικου. Εικοτως αρα ο μακαριος Παυλος ελεγε· Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων,
και υπεικετε· αυτοι γαρ αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον
αποδωσοντες. Συ μεν γαρ τα εαυτου μεριμναις· καν ταυτα διαθηι καλως, ουδεις σοι
των αλλων εσται λογος λοιπον· ο δε ιερευς, καν τον οικειον οικονομησηι βιον
καλως, τον δε σον μη μετα ακριβειας επιμελησηται, μετα των πονηρων εις την
γεενναν απεισι· και πολλακις απο των οικειων ου προδοθεις, απο των αλλοτριων
απολλυται. Ἀλλ' επειδη σφοδροτερον των αναξιως των θειων μεταλαμβανοντων
μυστηριων καθηψαμεθα, αναγκαιον και προς υμας τους διακονουμενους
διαλεχθηναι λοιπον, ωστε μετα πολλης της σπουδης διανεμειν ταυτι τα δωρα· ου
μικρα γαρ κολασις υμιν εστιν. Ει γαρ συνειδοτες τινι πονηριαν, συγχωρησετε ταυτης
μετασχειν της τραπεζης, το αιμα αυτων εκ των χειρων εκζητηθησεται των
υμετερων. Καν στρα 63.632 τηγος ηι, καν υπαρχος, καν αυτος ο το διαδημα
περικειμενος, αναξιως δε προσιηι, κωλυσον· μειζονα εκεινου την εξουσιαν εχεις· μη
παροξυνηις τον ∆εσποτην, ουκ εκκαθαιρων το σωμα τουτου. Μη ξιφος δωις αντι της
τροφης· αλλα καν υπο ασθενειας εκεινος ερχηται μεθεξων, κωλυσειν μη φοβηθηις.
Φοβηθητι τον ∆εσποτην Θεον, μη τον ανθρωπον· αν τον ανθρωπον φοβηθηις, και υπ'
αυτου καταγελασθησηι, και τον ∆εσποτην παροξυνεις· αν δε τον Θεον, και ανθρωποις
αιδεσιμος εσηι, και αυτωι φιλητος. Ει δε αυτος ου τολμαις, εμοι προσαγε, ου
συγχωρησω ταυτα τολμασθαι· της ψυχης αποστησομαι προτερον, η του αιματος
μεταδωσω του ∆εσποτικου παρ' αξιαν, και το αιμα το εμαυτου προησομαι προτερον,
η μεταδωσω αιματος ουτω φρικωδους παρα το προσηκον. Κρειττον γαρ στερηθηναι
του βιου μαλλον δια τον Θεον, η δια τον βιον αυτου του Θεου. Ὧ πρεπει δοξα,
κρατος, νυν και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Ιʹ. Περι Προνοιας.
Τινος ενεκεν ου τον εξ αρχης απατησαντα εχθρον ηφανισεν ο Θεος; Ει προς
βιαν εκρατει, φησιν, ειχεν αν τινα λογον το ζητουμενον· ει δε ταυτης μεν αφηιρηται
της δυναμεως, πειθει δε μονον, το μη πεισθηναι δε εφ' ημιν, τινος ενεκα της
ευδοκιμησεως την προφασιν περιαιρεις, και την των στεφανων εκκοπτεις υποθεσιν;
Και αλλως, ει μεν ειδως αυτον παντων περιεσομενον αφηκεν, ουδ' ουτως αξιον
απορειν· παρ' ημων γαρ το κρατειν εκεινον, εκοντων υποκλινομενων, ου
βιαζομενων· ει δε πολλοι μεν οι ηδη περιγενομενοι, πολλοι δε και αυθις εσονται, τι
τους μελλοντας ευδοκιμειν τοσαυτης αποστερεις τιμης; Ἀλλ' ου παντες αυτου
περιεσονται. Ἀλλα πολλωι δικαιοτερον τους μεν γενναιους λαμβανειν αφορμας, εν
αις επιδειξονται την προαιρεσιν· τους δε μη τοιουτους, απο της οικειας κολαζεσθαι
ραιθυμιας, η δια τουτους εκεινους επηρεαζεσθαι. Ὁ μεν γαρ φαυλος, καν ηδικηται, ου
παρα τον ανταγωνιστην, αλλα παρα την αυτου νωθριαν· και δηλοι το πληθος των
νικωντων. Τοτε δε αν οι σπουδαιοι δια τους φαυλους επεβουλευθησαν, ουκ εχοντες
οπου χρησονται τηι ανδρειαι. Ουτω δ' αν και της του στοματος και της των οφθαλμων
κατηγορησωσι διαπλασεως (δια τουτων γαρ επιθυμουσιν ων ου δει, και εις μοιχειαν
εμπιπτουσιν οι πολλοι· δι' εκεινου δε βλασφημουσι, και τα ολεθρια των δογματων
εκφερουσιν ετεροι), αρ' ουν δια τουτο χωρις γλωττης και οφθαλμων τους
ανθρωπους γενεσθαι εχρην; Ουκουν και τας χειρας· και τους ποδας αποτεμουμεν· αι
μεν γαρ αιματων πληρεις, οι δε εις κακιαν τρεχουσι. Προς τουτοις δε και τα ωτα, οτι
και ματαιαν παραδεχεται ακοην, και την των δογματων φθοραν τηι ψυχηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

παραπεμπει· ει δε ταυτα, και σιτα και ποτα, και ουρανον και γην και θαλασσαν, και
σεληνην και τον των αστρων χορον. Που γαρ εσται ταυτα χρησιμα, του δι' ον
εγενετο κατακοπεντος ουτως ελεεινως; Ὁραις τον γελωτα και την ατοπιαν εις ην ο
λογος καταστρεφειν αναγκαζεται; Ὁ διαβολος εαυτωι κακος, ουχ ημιν· ημεις γαρ ει
βουλοιμεθα, και πολλα καρπωσομεθα δι' αυτου καλα, ακοντος 63.632 μεν και μη
βουλομενου· το δε θαυμα και εν τουτωι μειζον, και της του Θεου φιλανθρωπιας η
υπερβολη. Το γαρ βελτιους γινεσθαι τους ανθρωπους, δακνει μεν αυτον και καθ'
εαυτο και λυπει· οταν δε και δι' αυτου τουτο προξενηται ημιν, ουδ' ενεγκειν
δυνησεται την επηρειαν. Φασι τινες, ως, ει μη συνεχωρησεν ο Θεος, ουκ αν
προσηλθεν ο διαβολος, ουκ αν ηπατησε την αρχην τον ανθρωπον. Τι ουν ερουμεν
προς ταυτα; Ὅτι, ει μη τουτο εγεγονει, ουδ' αν εμαθεν ο Ἀδαμ οσον ειχεν αγαθον,
ουδ' αν εκ της απονοιας εκεινης κατεβη ποτε. Ὁ γαρ τοσουτου εαυτον καταξιων, ως
και θεος γενεσθαι προσδοκαιν, τι ουκ αν ετολμησεν ουτος μη σωφρονισθεις; Θωμεν
δε μηδε συμβεβουλευκεναι τι τον διαβολον· αρα αν απταιστος διετελεσε μη
γενομενου τουτου; Ουκ εστιν ειπειν. Ὁ γαρ υπο γυναικος ουτως ευκολως
αναπεισθεις, ουτος και διαβολου ουκ οντος ταχεως αν αφ' εαυτου προς την
αμαρτιαν κατεπεσεν. Ὁ γαρ την παρ' ετερου δεξαμενος ουτως απατην ευκολως,
ουτος και προ της απατης ραιθυμως και χαυνως διεκειτο· ουδε γαρ αν ισχυσε
τοσουτον εκεινος, ει νηφουσηι και εγρηγορυιαι διελεγετο ψυχηι. Και τινος ενεκεν
τοιουτον εδιδου προσταγμα τωι Ἀδαμ ο Θεος, αμαρτησοντα ειδως; Ὅτι και το δουναι
την εντολην μειζονος κηδεμονιας εστιν, η το μη δουναι. Ἔστω γαρ ο Ἀδαμ την μεν
προαιρεσιν εχων ουτω ραιθυμον, ως το τελος απεδειξε, δεχεσθω δε μηδεμιαν
εντολην, αλλα μενετω τρυφων· αρα η ασθενεια και η ραιθυμια απο της ανεσεως
ταυτης επι το χειρον, η επι το κρειττον επεδωκεν αν; Ἀλλα παντι που δηλον, οτι
προς εσχατην αν κατεπεσε κακιαν αφροντις ων. Ὁ γαρ μηδεπω θαῤρειν υπερ της
αθανασιας εχων, αλλ' ετι μετεωρον την ελπιδα ταυτην ουσαν ειδως, και προς
τοσουτον αλαζονειας και ανοιας αρθεις, ως ελπισαι γενεσθαι θεος, και ταυτα,
ουδαμοθεν τον ταυτα επαγγειλαμενον πιστον ορων· ει βεβαιαν ειχε την αθανασιαν,
που ουκ αν εφθασεν απονοιας; τι δε ουκ αν εξημαρτε; ποτε δε αν υπηκουσε του Θεου;
Ὁ γαρ μετα την του προσταγματος δοσιν ουτω καταφρονησας του δεδωκοτος αυτωι
63.633 το προσταγμα, ει μηδεν ολως ηκηκοει παρ' αυτου, ταχεως αν, οτι και υπο
δεσποτειαν εστιν, ηγνοησεν. Ει μηδεις ολως ενταυθα εκολαζετο των πονηρων, μηδε
ετιματο των χρηστων, πολλοι των διαπιστουντων τωι της αναστασεως λογωι, την
μεν αρετην ως κακων αιτιαν εφευγον, την δε πονηριαν ως αγαθων προξενον
εδιωκον. Ει δε παλιν ενταυθα το κατ' αξιαν απαντες απελαμβανον, περιττον αν
ηγησαντο ειναι και ψευδη τον της κρισεως λογον. Ἵν' ουν μητε ουτος διαπιστηται,
μητε ο πολυς και χυδαιος λαος φαυλοτερος γινηται καταφρονων, επεξερχεται και
ενταυθα των αμαρτανοντων πολλους, και αμειβεται των κατορθουντων ενιους· τωι
μεν μη εις παντας τουτο ποιειν τον της κρισεως πιστουμενος λογον, τωι δε και προ
της κρισεως κολαζειν τινας τους πολυν υπνον καθευδοντας διεγειρων. Ἀπο μεν γαρ
του τιμωρεισθαι τους πονηρους διανιστανται πολλοι τωι φοβωι του μη τα αυτα
παθειν· απο δε του μη παντας ενταυθα το κατ' αξιαν απολαβειν, αναγκαζονται
λογιζεσθαι, οτι εις ετερον τινα τουτο ταμιευεται καιρον. ∆ια τουτο Καιν
αμαρτησαντα ουκ ανειλεν ευθυς ο Θεος, ωστε δι' αυτου τους εξης απαντας
σωφρονιζεσθαι, και γινεσθαι βελτιους δια της εις εκεινον επιτιμησεως. Ουδε γαρ ην
ισον ακουειν, οτι Καιν τις ανελων αδελφον απεθανε, και οραιν τον ανελοντα δικην
τινοντα. Τοτε μεν γαρ καν ηπιστηθη τουτο λεγομενον δια την του μισους
υπερβολην, νυνι δε φαινομενος και παρων, και πολλους δε επι πολυν χρονον
μαρτυρας της τιμωριας ποιουμενος, καταδηλον και πιστον και τοις τοτε και τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

εφεξης καθιστη το γεγονος. Ἄλλως τε, ει μεν αυτον απεκτεινεν ευθεως ο Θεος, ουκ
αν τινα προθεσμιαν αυτωι μετανοιας και βελτιωσεως εδωκε· τοτε δε τρομωι και δεει
συζων, ει μη λιαν αναισθητος ην, και θηριον μαλλον η ανθρωπος, πολλα αν απο
ταυτης εκερδανε της ζωης. Χωρις δε τουτων, ελαττονα αυτωι την μελλουσαν
κολασιν δια ταυτης αυτωι της τιμωριας ειργαζετο. Τα γαρ εν τωι παροντι βιωι
επαγομενα ημιν παρα του Θεου λυπηρα η κολαστηρια, ου μικρον των εκει βασανων
υποτεμνεται μερος. ∆ια τουτο τους των αυτων αξιους τιμωριων, ουχ ομου παντας
κολαζειν ειωθεν ο Θεος, ινα οι λειπομενοι βελτιους ταις εκεινων γενωνται
συμφοραις· κολαζει δε και παντας ομου πολλακις, ως επι του κατακλυσμου, ινα
εκεινοι μεν περαιτερω προελθειν της κακιας κωλυθωσιν, οι δε μετ' εκεινους
εκεινων μειζονως κερδανωσι, της ζυμης, ως αν τις ειποι, και της υποθεσεως των
κακων αφανισθεισης εκ μεσου μετα των τολμησαντων αυτων, και μη τοσουτους
διδασκαλους φαυλοτητος εχωσιν. Ει γαρ και χωρις παραδειγματος ευκολως δυναιντ'
αν ευρειν οι ανθρωποι τα κακα, τι αν επραξαν πολλων οντων των παρακαλουντων
αυτους επι τας πραξεις τας πονηρας; Τουτο ουν μονον πεπεισθαι χρη, οτι
συμφεροντως ημιν απαντα οικονομειται παρα του Θεου· τον δε τροπον μηκετι
ζητειν, μηδε αγνοουντας ασχαλλειν η αθυμειν. Ουτε γαρ δυνατον ταυτα ειδεναι,
ουτε συμφερον, το μεν δια το θνητους ειναι, το δε δια το ταχεως εις απονοιαν
αιρεσθαι. Βουλεται μεν γαρ και τους μη πιστευοντας αυτωι σωθηναι
μεταβαλλομενους ο Θεος· καθως και αυτος φησι, Ουκ ηλθον καλεσαι δικαιους, αλλα
αμαρτωλους εις μετανοιαν. Ὅταν δε μη τοσαυτης επιμελειας απολαυσαντες
εθελησωσι γενεσθαι βελτιους, και επιγνωναι την αληθειαν, ουδε ουτως αυτους
αφιησιν· αλλ' επειδη της ουρανιου ζωης εαυτους εκοντες απεστερησαν, τα γουν εις
τον παρ 63.634 οντα βιον απαντα αυτοις χορηγει, τον ηλιον ανατελλων επι
πονηρους και αγαθους, και βρεχων επι δικαιους και αδικους, και τα αλλα παντα τα
προς την συστασιν της παρουσης παρεχων ζωης. Ει δε εχθρων τοσαυτην ποιειται
προνοιαν, τους πιστευοντας αυτωι και θεραπευοντας αυτον κατα δυναμιν την αυτων,
πως περιοψεται; Και τινος ενεκεν ουκ εκ του μεσου γεγονεν ο διαβολος; Ἔστω
ανταγωνιστης εις, εστωσαν και αθληται δυο προς εκεινον παλαιειν μελλοντες· και
τουτων των δυο αθλητων, ο μεν υπο γαστριμαργιας εστω διεφθαρμενος,
ημελημενος, εξησθενημενος, εκνενευρισμενος· ο δε σπουδαζων, ευεκτων, εν
παλαιστραις διατριβων, εν γυμνασιοις πολλοις, πασαν σπουδην περι την αθλησιν
επιδεικνυμενος. Ἂν τοινυν ανεληις τον ανταγωνιστην, τινι επηρεασας τουτων; αρα
τωι ραιθυμωι και αμελει, η τωι σπουδαιωι και τοσαυτα πεπονηκοτι; Ευδηλον οτι τωι
σπουδαιωι. Ὁ μεν γαρ δια τον ραιθυμον ηδικηται, αναιρεθεντος του ανταγωνιστου· ο
δε ραιθυμος μενοντος τουτου, ουκετι δια τον σπουδαιον επηρεασται· απο γαρ της
οικειας ραιθυμιας κατεπεσεν. Ὁ τοινυν ασθενης την προαιρεσιν και ημελημενος και
ραιθυμος, και διαβολου ουκ οντος, καταπιπτει ταχεως, και εις βαραθρα πολλα κακιας
εαυτον καταβαλλει. Καν γαρ επι τα ημετερα μελη ελθωμεν, και ταυτα ευρησομεν
απωλειας αιτια, εαν μη προσεχωμεν, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την
ημετεραν ραιθυμιαν. Σκοπει δε· Ὀφθαλμος εδοθη, ινα βλεπων την κτισιν δοξασηις
τον Κτιστην και ∆εσποτην· αλλ', εαν μη καλως χρησηι τωι οφθαλμωι, μοιχειας σοι
γινεται προξενος. Γλωττα εδοθη, ινα υμνηις και τον Ποιητην ευφημηις· αλλ', εαν μη
καλως προσεχηις, βλασφημιας και αισχρολογιας σοι γινεται αιτια. Χειρες εδοθησαν,
ινα ανατεινηις αυτας εις ευχας· αλλ', εαν μη νηφηις, εις πλεονεξιαν ταυτας εκτεινεις.
Ποδες εδοθησαν, ινα τρεχηις εις καλα εργα· αλλ', εαν αμεληις, τας πονηρας δι' αυτων
εξεις πραξεις. Ὁραις οτι τον ασθενη παντα βλαπτει, και αυτα τα σωτηρια φαρμακα εις
θανατον εμβαλλει, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την ασθενειαν την
εκεινου. Ἀρκει μονον η θεοπτια απολεσαι τους πονηρους· ει γαρ αγιων παρουσια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ασθενη των δαιμονων ποιει την ισχυν, πολλωι μαλλον του Θεου. Ὅταν ιδωμεν
πραγματων αταξιαν και ταραχην, μη τον Θεον αιτιωμεθα, μηδε απρονοητα ειναι
νομιζωμεν τα παροντα· η γαρ οντως αταξια και ταραχη, ουχ η των πραγματων εστι
φορα, αλλ' ο ουτω διακειμενος λογισμος, ος καν μυριας ευταξιας απολαυηι, εως αν
μη την αταξιαν την εν αυτωι και την ταραχην διορθωσηται, ουδεν αυτωι της εν τοις
πραγμασιν ευταξιας εσται το πλεον· αλλ' ωσπερ οφθαλμος νοσων μεν και εν
μεσημβριαι φανοτατηι σκοτος οψεται, και ετερα ανθ' ετερων, και ουδεν αυτωι της
ακτινος εσται πλεον· υγιαινων δε και εῤρωμενος, και εν εσπεραι δυνησεται το σωμα
χειραγωγειν μετα ασφαλειας· ουτω και της διανοιας της ημετερας ο οφθαλμος, εως
μεν αν εῤρωμενος ηι, καν ατακτα ειναι δοκουντα ιδηι, καλα οψεται· οταν δε
διεφθαρμενος, καν εις αυτον αναγαγηις αυτον τον ουρανον, και των εκει πολλην
αταξιαν καταγνωσεται και ταραχην. ∆ια τουτο ουτε παντας ενταυθα απαιτει δικην ο
Θεος, ινα μη απογνωις την αναστασιν, και απελπισηις την κρισιν, ως παντων ενταυθα
διδοντων λογον· ουτε παντας αφιησιν ατιμωρητι απελθειν, ινα μη παλιν απρονοητα
τα παντα ειναι νομισηις. Ει τις απιστει τηι αναστασει, εννοειτω ποσα εξ ουκ οντων
εποιησεν ο Θεος, και δεχεσθω και 63.635 περι εκεινης αποδειξιν. Και γαρ γην λαβων,
εφυρε και εποιησεν ανθρωπον, γην ουκ ουσαν προ τουτου. Πως ουν η γη γεγονεν
ανθρωπος; πως δε αυτη, ουκ ουσα, παρηγετο; ποιαν δε υποβαθραν εχει; και τι μετα
την γην; και μετ' εκεινο παλιν το μετα την γην; πως δε εξ αυτης παρηχθησαν απαντα
τα των αλογων απειρα γενη, τα των σπερματων, τα των φυτων; τουτο γαρ της
αναστασεως απορωτερον Ου γαρ εστιν ισον σβεσθεντα αναψαι λυχνον, και μηδαμως
φαινομενον δειξαι πυρ· ουδε κατενεχθεισαν οικιαν αναστησαι, και μηδε ολως
υφεστωσαν παραγαγειν. Ἐνταυθα μεν γαρ ει μηδεν αλλο, αλλ' η υλη υπεκειτο· εκει
δε ουδε η ουσια εφαινετο. ∆ια τουτο το δυσκολωτερον ημιν ειναι δοκουν εποιησε
προτερον, ινα εκ τουτου το ευκολωτερον παραδειξηι. Και επι της γεννησεως δε της
ημετερας ου σπερμα βραχυ, πρωτον αμορφον και ατυπωτον, ενιεται εις την
υποδεχομενην μητραν αυτο; ποθεν ουν η τοσαυτη του ζωου διαπλασις; Τι δε ο σιτος;
ου κοκκος γυμνος εις την γην καταβαλλεται; ου μετα το καταβληθηναι σηπεται;
ποθεν ασταχυς και ανθερικες και καλαμη και τα αλλα παντα; ου κεγχρις συκου
μικρα πολλακις εμπεσουσα εις γην, και ριζαν και κλαδους και καρπον ηνεγκεν; Ειτα
τουτων μεν εκαστον δεχηι και ου περιεργαζηι, τον δε Θεον μονον απαιτεις ευθυνας,
μετασκευαζοντα ημων το σωμα; και που ταυτα συγγνωμης αξια; Και τινος ενεκεν
αφηκε τον διαβολον ο Θεος, τοιουτον πονηρον οντα, ωστε υποσκελιζειν ημας; Ἵνα
τωι φοβωι συνωθουμενοι, και του πολεμιου την εφοδον προσδοκωντες, πολλην την
αγρυπνιαν και διηνεκη την νηψιν επιδεικνυμεθα. Και τι θαυμαζεις, ει τον διαβολον
δια τουτο κατελιπε; Κηδομενος γαρ ημων της σωτηριας, και διεγειρων ημων την
ραιθυμιαν, και υποθεσιν στεφανων κατασκευαζων, αυτην την γεενναν δια τουτο
κατεσκευασεν, ινα ο της τιμωριας φοβος και της κολασεως το αφορητον προς την
βασιλειαν ημας συνωθησηι. Ἂν ουν ποιησηις τι χρηστον, και μη λαβηις αυτου την
αντιδοσιν ενταυθα, μη ταραττου· μετα προσθηκης εν τωι μελλοντι καιρωι αναμενει σε
τουτων η αμοιβη. Καν ποιησηις τι πονηρον, και μη δωις δικην, μη θαῤρει· εκει γαρ σε
εκδεξεται η τιμωρια, αν μη μεταβαληι και γενηι βελτιων. Θορυβηι και αλυεις και
παντα ταραχης πληροις, ορων πολλους εν πονηριαι ζωντας και ευθηνουμενους, και
των παροντων απολαυοντας, και αλγεις επι τηι του Θεου μακροθυμιαι. Τι ποιεις; ειπε
μοι· ποσοι ταις οδοις εφεδρευουσι; ποσοι τοιχους διορυττουσι; ποσοι δηλητηριοις
φαρμακοις πολλους απωλεσαν; αρ' ουν υπερ τουτων εγκαλουμεν τωι δικαστηι;
Ουδαμως. Ἂν μεν γαρ λαβων αυτους υπο την ψηφον αφηι, και τον μεν παθοντα
κακως κολασηι, τον δε ποιησαντα τιμησηι, και στεφανωσας εκπεμψηι, κατηγοριας
οντως αξιος, και εγκληματων εσχατων· οταν δε μηδεπω ωσι παραδοθεντες, αυτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

τας ευθυνας απαιτεις, και προλαβων καταγινωσκεις; Ἐννοησον τα σαυτωι
βεβιωμενα, ανθρωπε, εις το σον εισελθε συνειδος· και ου μονον ουκ επαινεσεις σου
την ψηφον, αλλα και μεταθησηι την γνωμην, και της μακροθυμιας αποδεξηι τον
φιλανθρωπον, και χαριν εισηι της 63.636 ανοχης, θαυμασας της ανεξικακιας αυτον.
Ει γαρ εμελλεν εκαστος παρ' αυτα τα αμαρτηματα δικην απαιτεισθαι των
πεπλημμελημενων, ουκ αν ημων εφθασε το γενος παλαι αναρπαστον γενομενον.
Μη τοινυν, αδελφοι, καταπεσωμεν· ου γαρ ουτω φροντιζομεν της ημετερας
σωτηριας, ως ο ποιησας ημας, και ουχ ουτως ημιν μελει του μηδεν παθειν δεινον, ως
τωι την ψυχην ημιν χαρισαμενωι Θεωι. Ουτε γαρ εν συμφοραις αφιησιν αει τους
ανθρωπους ο Θεος, ινα μη αποκαμωσιν, ουτε εν ανεσει, ινα μη ραιθυμοτεροι
γενωνται· αλλα ταις εναλλαγαις ποικιλλει την σωτηριαν αυτων. Ει γαρ πλοιον ανευ
κυβερνητου ου συνισταται, αλλα καταποντιζεται ευκολως· ο κοσμος πως αν συνεστη
επι τοσουτον χρονον, μηδενος αυτον κυβερνωντος; Και ινα μηδεν πλεον ειπω,
νομισον πλοιον ειναι τον κοσμον, τροπιν υποκεισθαι την γην, ιστιον τον ουρανον,
επιβατας τους ανθρωπους, πελαγος την υποκειμενην αβυσσον· πως ουν επι
τοσουτους χρονους ναυαγιον ουκ εγενετο; Ἔασον γουν πλοιον μιαν ημεραν χωρις
κυβερνητου και ναυτων, και οψει καταποντιζομενον ευθεως. Ἀλλ' ο κοσμος ουδεν
τοιουτον επαθε, πεντακισχιλια και πολλωι πλειονα λοιπον εχων ετη. Και τι λεγω
πλοιον; καλυβην μικραν επηξατο τις εν ταις αμπελοις, και του καρπου
συνερανισθεντος αφηκεν ερημον, και ουδε δυο πολλακις διαμενει ημερας, αλλα και
διαλυεται και καταπιπτει ταχεως. Ειτα καλυβη μεν ουκ αν στηι χωρις του
προνοουντος αυτην· δημιουργημα δε τοσουτον ουτω καλον και θαυμαστον, πως αν
διεμεινεν επι τοσουτον αδιαπτωτον χρονον, χωρις προνοιας τινος; Ἐννοησον μοι το
καλλος του ουρανου, ποσον εχει χρονον και ουκ ημαυρωσθη· εννοησον μοι της γης
την δυναμιν, πως ουκ ητονησεν αυτης η γαστηρ, τοσουτον τικτουσα χρονον·
εννοησον μοι τας πηγας, πως αναβλυζουσι, και ουκ απελιπον εξ ου γεγονασιν·
εννοησον μοι την θαλασσαν, ποσους δεχομενη ποταμους ουχ υπερεβη το μετρον.
Ἄξιον εφ' εκαστου των ειρημενων λεγειν· Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε! παντα
εν σοφιαι εποιησας. Πως γαρ ουκ ατοπον, τεκτονι μεν παρακαθημενοι, και
διακλωντα ξυλα και διαπριζοντα θεωμενοι, μη απαιτειν λογον μηδε ευθυνας· και
ιατρον καιοντα και τεμνοντα σαρκας, και εν οικισκωι κατακλειοντα, και λιμωι
αγχοντα τον καμνοντα, μη περιεργαζεσθαι, αλλ' ησυχαζειν και σιωπαιν, την δε
αφατον σοφιαν, την αφατον φιλανθρωπιαν περιεργαζεσθαι και πολυπραγμονειν;
Και βοηθησαι μεν προεσθαι χρηματα υπερ αδικουμενων πενομενων ουκ αν ραιδιως
ελοιντο· εξεταζουσι δε διολου, δια τι ο δεινα πενης, δια τι ο δεινα πτωχος, δια τι ο
δεινα πλουσιος. Ου κυπτεις κατω και καταγινωσκεις σαυτου, και επιτιθεις χαλινον
τηι γλωσσηι, και καταστελλεις την διανοιαν, και αφεις το ταυτα πολυπραγμονειν, την
περιεργιαν ταυτην επι τον βιον στρεφεις τον σον; ∆ιακυψον εις τα πεπραγμενα σοι,
εις το πελαγος των αμαρτηματων σου· και ει περιεργος ει και πολυπραγμων,
απαιτησον σαυτον ευθυνας των ρηματων, των πραγματων, ων κακως ειπας, ων
κακως εποιησας. Νυν δε σαυτον μεν ανεξεταστον αφιης, τωι Θεωι 63.637 δε καθηι
δικαζων, και προστιθης σου τοις αμαρτημασιν αμαρτηματα. Και πως ταυτα ουκ αξια
κολασεως; Ἣν γενοιτο παντας ημας αποφυγειν, χαριτι 63.638 και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΑʹ. Περι πλουτου και πενιας.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

Ὅταν ιδηις πλουτουντα τινα παρ' αξιαν, μη μακαρισηις, μη ζηλωτον νομισηις,
μη καταγνωις της του Θεου προνοιας, μη ματην φερεσθαι και εικη τα παροντα
νομιζε· αναμνησθητι του Λαζαρου και του πλουσιου, πως ο μεν προς ακρον εληλακει
ευποριας και τρυφης, ωμος ων και απηνης και απανθρωπος και κυνων αγριωτερος
απαντων· καιτοι οι μεν τον πενητα ηλεουν και εθεραπευον, ουκ οκνουντες τηι
γλωττηι απτεσθαι των ελκων των κατα παντος του σωματος· ο δε ουδε ψιχιων αυτωι
μετεδιδου. Ὁ δε πενης εκεινος, ο οντως πλουσιος, ο οντως ευπορος, εις αυτο το της
πενιας εσχατον κατεπεσε, και αυτης της αναγκαιας ηπορει τροφης, και νοσωι και
λιμωι διηνεκει προσεπαλαιε. Και ο μεν πλειω της χρειας ειχεν· ο δε ουδε της
συμμετριας απελαυεν· αλλ' ομως ουκ εδυσχερανεν, ου κατηγορησε του Θεου, ουκ
εμεμψατο την Προνοιαν. Πως ουν ουκ ατοπον, οταν αυτοι μεν οι πασχοντες κακως,
ουτω τον ∆εσποτην ευλογωσιν εν πασι, συ δε ο των παλαισματων εστηκως εξω,
υπερ τουτων βλασφημεις τον Θεον, υπερ ων ευχαριστως ετεροι φερουσιν; Ὁ μεν γαρ
πασχων δεινως, καν ειπηι τι ρημα φορτικον και επαχθες, ει και μη τοσαυτης οσης
ετερος, αλλ' ομως γε και ελαττονος μετεχει συγγνωμης· ο δε εξω των δεινων εστως,
και υπερ ετερων την εαυτου ψυχην απολλυς, ποιας αν ειη συγγνωμης αξιος, υπερ
τουτων βλασφημων τον Θεον, υπερ ων ο παθων κακως ευχαριστει, και διαπαντος
αυτον ανυμνων ουκ αφισταται; ∆ια τι γαρ ο πλουτος, ανθρωπε, περισπουδαστος
ειναι σοι δοκει; ∆ια την ηδονην παντως την απο των τραπεζων, δια την τιμην και
δορυφοριαν την απο των δια τουτον σε θεραπευοντων, δια το δυνασθαι τους
λυπουντας αμυνασθαι και πασιν ειναι φοβερον· ουδε γαρ ετερας αιτιας εχοις ειπειν,
αλλ' ηδονην και κολακειαν, και φοβον και τιμωριαν. Ουτε γαρ σοφωτερον ουτε
σωφρονεστερον ο πλουτος ποιειν ειωθεν, ου χρηστον, ου φιλανθρωπον, ουκ αλλο τι
μερος της αρετης εις την ψυχην εισαγειν και καταφυτευειν. Ουδ' αν ισχυηις ειπειν,
οτι δια τι τουτων περισπουδαστος εστι σοι και ποθεινος ουτος· ου γαρ δη μονον
ουδεν οιδε τουτων καταφυτευειν η γεωργειν των αγαθων, αλλα καν αποκειμενα
ευρηι, λυμαινεται και κωλυει, ενια δε και ανασπαι και τα εναντια τουτων επεισαγει.
Ἀλλα μη ειπω περι τουτων· οι γαρ τηι νοσωι ταυτηι εαλωκοτες, ουκ αν ανασχοιντο
ακουειν, της ηδονης οντες ολοι, και δια τουτο αυτο γενομενοι δουλοι,
κατηγορουμενων αυτων ομου και ελεγχομενων. ∆ια τουτο ουν, ειπε μοι, ποθεινος
υμιν ο πλουτος και περιμαχητος ειναι δοκει, οτι τα χαλεπωτατα εν υμιν τρεφει
παθη, οργην τε εις εργον διεξαγων, και της δοξομανιας τας πομφολυγας εις μειζονα
ογκον επαιρων, και προς απονοιαν διεγειρων; 63.638 ∆ια ταυτα μεν ουν μαλιστα
αμεταστρεπτι φευγειν αυ63.638 τον χρη, οτι θηρια τινα αγρια και χαλεπα εις την
διανοιαν εισοικιζει την ημετεραν, δι' αυτων της μεν παρα παντων αποστερων τιμης,
την δε εναντιαν εκεινης τοις εκεινης χρωμασιν αναχρωννυς, και ουτω προσαγων
τοις ηπατημενοις και πειθων ταυτην εκεινης ειναι μειζω, ουκ ουσαν μεν τηι φυσει,
αλλα τηι οψει μαλλον δοκουσαν ειναι. Καθαπερ γαρ τα καλλη των εταιριζομενων
γυναικων, επιτριμμασι και υπογραφαις συγκειμενα, καλλους μεν απεστερηνται, την
δε αισχραν οψιν και δυσειδη καλην τε και ευειδη παρα τοις ηπατημενοις ειναι δοκει·
ουτω δη και ο πλουτος ατιμιαν την τιμην μαλλον δεικνυσιν ειναι. Μη γαρ μοι τας εν
τωι φανερωι δια φοβον και θωπειαν γενομενας ευφημιας ιδηις, αλλα το εκαστου
συνειδος των τα τοιαυτα σε κολακευοντων αναπτυξον, και οψει μυριους ενδον
καταβοωντας σου κατηγορους, και των μαλιστα εχθρων και πολεμιων μαλλον
αποστρεφομενους σε και μισουντας. Και ειποτε το εκ του φοβου τουτου συγκειμενον
προσωπειον μεταβολη πραγματων επελθουσα αφανισειε τε και διελεγξειε, καθαπερ
τας οψεις εκεινας ηλιος θερμοτεραν ακτινα αφεις, τοτε οψει καλως, οτι παρα τον
εμπροσθεν χρονον εν εσχατηι μεν ης ατιμιαι παρα τοις θεραπευουσι· τιμης δε ενομιζες
απολαυειν υπο των μαλιστα σε μισουντων, και εν εσχαταις συμφοραις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

επιθυμουντων ιδειν. Ὅπερ γαρ εστιν ανθρωπος ζωον ευτελες, επικηρον,
ολιγοχρονιον, τοιουτον και ο πλουτος· μαλλον δε ου τοιουτον, αλλα και
ασθενεστερον. Ου γαρ μετα του ανθρωπου, αλλα και προ του ανθρωπου τελευται
πολλακις· και ιστε παντες ως μυρια ενταυθα υποδειγματα του αωρου πλουτου
μεμαθηκατε. Και ο μεν κεκτημενος ζηι, το δε κτημα απωλετο· και ειθε απωλετο
μονον, και μη και τον κεκτημενον συναπωλλυεν. Ουκουν ουκ αν αμαρτοι τις, τον
πλουτον αγνωμονα οικετην καλεσας, οικετην αιμοβορον και ανδροφονον, οικετην
αμοιβας αποδιδοντα τωι δεσποτηι την σφαγην· και το δη χαλεπωτερον, ουχ οταν
αυτον καταλιπηι, περιβαλλει κινδυνοις, αλλα και πριν η καταλιπηι, θορυβει αυτον
και ταραττει. Τις αρα Ευτροπιου γεγονεν υψηλοτερος; ου πασαν την οικουμενην
παρηλθε τωι πλουτωι; ου προς αυτας των αξιωματων ανεβη τας κορυφας; ουχι παντες
αυτον ετρεμον και εδεδοικεισαν; Ἀλλ' ιδου γεγονε και δεσμωτων αθλιωτερος, και
οικετων ελεεινοτερος, και των λιμωι τηκομενων πτωχων ενδεεστερος, καθ' εκαστην
ημεραν ξιφη βλεπων ηκονημενα, και βαραθρον και δημιους και την επι θανατον
απαγωγην· και ουδε ειποτε γεγονεν επι της ηδονης εκεινης οιδεν, ουδε αυτης
αισθανεται της ακτινος· αλλ' εν μεσημβριαι μεσηι, καθαπερ εν πυκνοτατηι νυκτι
περιεστοιχισμενος, ουτω τας οψεις πεπηρωται· μαλλον δε, οσα αν φιλονεικη 63.639
σωμεν, ου δυνησομεθα λογωι παραστησαι το παθος, οπερ υπομενειν αυτον εικος,
καθ' εκαστην ωραν αποτεμνεσθαι προσδοκωντα. Πυξινον γαρ αυτου βλεπω το
προσωπον, και του νυν νεκρωθεντος απαξ ουδεν αμεινον διακειμενον· κτυπος δε
των οδοντων και παταγος και τρομος αυτωι του παντος σωματος προσεστι, και φωνη
διακοπτομενη, και γλωττα διαλυομενη, και σχημα τοιουτον, οιον εικος την λιθινην
εχειν ψυχην. Ουκ ελεγον σοι συνεχως οτι δραπετης εστιν ο πλουτος; συ δε ημων ουκ
ηνειχου· ουκ ελεγον οτι αγνωμων εστιν οικετης; συ δε ουκ εβουλου πειθεσθαι. Ἰδου
εκ των πραγματων εδειξεν η πειρα, οτι ου δραπετης μονον ουδε αγνωμων, αλλα και
ανδροφονος· ουτος γαρ σε νυν τρεμειν και δεδοικεναι παρεσκευασεν. Ουκ ελεγον
σοι, ηνικα συνεχως επετιμας μοι λεγοντι ταληθη, οτι εγω σε φιλω μαλλον των
κολακευοντων; εγω ο ελεγχων, πλεον κηδομαι των χαριζομενων; ου προσετιθην
τοις ρημασι τουτοις, οτι Ἀξιοπιστοτερα τραυματα φιλων υπερ ακουσια φιληματα
εχθρων; Ει των εμων ηνειχου τραυματων, ουκ αν σοι τα φιληματα εκεινων τον
θανατον τουτον ετεκον· τα γαρ εμα τραυματα υγιειαν εργαζεται, τα δε εκεινων
φιληματα νοσον ανιατον κατεσκευασε. Ποθεν δη τουτο; Ἐκ του μη τας μεταβολας
των ανθρωπινων εννοειν σε πραγματων· ει γαρ εδεδοικεις μεταβολην, ουκ αν
υπεμεινας μεταβολην· αλλ' επειπερ ουτε οικοθεν, ουτε παρ' ετερων εγενου βελτιων,
δια τουτο την πειραν την δια των ρηματων δια των πραγματων υπεμεινας. Ἀει
λεγω, οτι ο πλουτος τους κακως αυτωι χρωμενους προδιδωσι, και ηλθεν ο καιρος
δεικνυς των πραγματων την αληθειαν. Τι κατεχεις αυτον εν πειρασμωι σε μη
ωφελουντα; Ει εχει ισχυν, οταν εμπεσηις εις αναγκην, παρεστω σοι· ει δε τοτε φευγει,
τι χρειαν αυτου εχεις; Ταυτα λεγω, και λεγων ου παυσομαι· καιτοι πολλοι
εγκαλουσιν ημιν· Ἀει λεγει, κεκολληται τοις πλουσιοις. Και γαρ κακεινοι αει
κεκολληνται τοις πενησιν. Ἐγω δε κεκολλημαι τοις πλουσιοις, μαλλον δε ου τοις
πλουσιοις, αλλα τοις κακως τωι πλουτωι κεχρημενοις. Ἀει λεγω, ου τον πλουσιον
διαβαλλων, αλλα τον αρπαγα. Ἄλλο πλουσιος, αλλο αρπαξ· διαιρει τα πραγματα, μη
συγχεε τα αμικτα. Πλουσιος ει; ου κωλυω· αρπαζεις; κατηγορω. Ἔχεις τα σα;
απολαυε· λαμβανεις τα αλλοτρια; ου σιωπω. Θελεις με λιθασαι; ετοιμος ειμι και το
αιμα μου εκχεειν, μονον αν την αμαρτιαν σου κωλυσω· εμοι ου μελει μισος, ου μελει
πολεμος· ενος μοι μελει, της προκοπης των ακουοντων. Και οι πενητες εμα τεκνα,
και οι πλουσιοι εμα τεκνα· η αυτη γαστηρ αμφοτερους ωδινεν, αι αυται ωδινες
αμφοτερους ετεκον. Ὁ βουλομενος λιθαζετω, ο βουλομενος μισειτω, ο βουλομενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

επιβουλευετω· υποθηκαι μοι στεφανων αι επιβουλαι, και αριθμος βραβειων τα
τραυματα. Ου δεδοικα επιβουλην· εν δεδοικα μονον, αμαρτιαν. Μη με τις ελεγξηι
αμαρτανοντα, και η οικουμενη πολεμειτω μοι. Ειδετε των ανθρωπινων πραγματων
την ευτελειαν; ειδετε της δυναστειας το επικηρον; ειδετε τον πλουτον, ον αει
δραπετην εκαλουν, ου δραπετην δε μονον, αλλα και ανδροφονον; ου γαρ
καταλιμπανει τους εχοντας, αλλα και σφα 63.640 ζει τους εχοντας· οταν τις αυτον
θεραπευσηι, τοτε μαλιστα αυτον προδιδωσι. Τι θεραπευεις πλουτον τον μηδεποτε
κατασχεθηναι δυναμενον; Βουλει αυτον κατασχειν; μη κατορυξηις αυτον, αλλα δος
εις τας χειρας των πενητων. Θηριον εστιν ο πλουτος· εαν κατεχηται, φευγει· εαν
σκορπιζηται, μενει. Σκορπισον, ινα μεινηι· μη κατορυξηις, ινα μη φυγηι. Που ο
πλουτος; ηδεως αν εροιμην τους απελθοντας, που ο πλουτος; Ταυτα δε λεγω ουκ
ονειδιζων, μη γενοιτο, ουδε αναξαινων τα ελκη, αλλα τα ετερων ναυαγια υμιν
λιμενα κατασκευαζων. Και γαρ ο σημερον πλουσιος αυριον πενης. ∆ιο και πολλακις
εγελασα διαθηκας αναγινωσκων λεγουσας· Ὁ δεινα μεν εχετω την δεσποτειαν των
αγρων η της οικιας, την δε χρησιν αλλος· παντες γαρ την χρησιν εχομεν, δεσποτειαν
δε ουδεις. Καν γαρ παρα πασαν ημων την ζωην παραμενηι μηδεμιαν μεταβολην ο
πλουτος δεχομενος, και εκοντες και ακοντες εν τηι τελευτηι παραχωρησομεν αυτον
ετεροις· την χρησιν μεν καρπωσαμενοι και μονον, την δεσποτειαν δε ου, αλλα
γυμνοι και ερημοι προς εκεινην αποδημουντες την ζωην. Ὅθεν δηλον, οτι εκεινοι
δεσποτειαν εχουσιν, οι και της χρησεως αυτου καταφρονησαντες, και της
απολαυσεως καταγελασαντες. Ὁ γαρ τα οντα ριψας και τοις πενησιν αυτα διαδους,
εχρησατο εις δεον τοις ουσι, και την δεσποτειαν αυτων εχων απηλθεν. Ὥστε ει τις
θελοι και την κτησιν αυτων και την χρησιν και την δεσποτειαν εχειν, απαλλαττεσθω
των οντων απαντων· ως ο γε μη τουτο ποιων, τηι τελευτηι μεν αυτων αποστησεται
παντων, πολλακις δε και προ της τελευτης μετα μυριων αυτα δεινων αποβαλειται
και κινδυνων. Και ου τουτο μονον εστι το δεινον, οτι μεταβολη γινεται και αθροως,
αλλ' οτι και αμελετητως ο πλουσιος προς την της πενιας υπομονην ερχεται. Τινος
ουν ενεκεν τον πλουτον ζηλωτον ειναι νομιζεις, και τους αυτον κεκτημενους
μακαριζεις και ζηλοις; Τινι γαρ διαφερει ο πλουσιος του πενητος; ουχ εν σωμα
περιβαλλει; ου μιαν τρεφει γαστερα; ∆ια τι δε και πολλους εχεις οικετας; Ὥσπερ γαρ
εν ιματιοις την χρειαν διωκειν δει μονον και εν τραπεζηι, ουτω και εν οικεταις. Και
γαρ ενι τον ενα χρησθαι δεσποτην οικετηι μονωι εχρην· μαλλον δε και δυο και τρεις
δεσποτας ενι οικετηι. Ει δε βαρυ τουτο, εννοησον τους ουδενα εχοντας, και
ευκολωτερας απολαυοντας θεραπειας. ∆ια γαρ τουτο και χειρας ημιν εδωκεν ο Θεος
και ποδας, ινα μη δεωμεθα οικετων. Ουδε γαρ χρειας ενεκεν το των οικετων
επεισηχθη γενος, επει μετα του Ἀδαμ επλασθη αν και δουλος· αλλα της αμαρτιας και
της παρακοης εστι το επιτιμιον και η κολασις· ει δε και αναγκαιον το δουλον εχειν,
ενα που μονον εχειν, η το πολυ, δευτερον. Τι γαρ σοι βουλεται τα πληθη των
οικετων, και το σοβειν επι της αγορας; μη γαρ μεταξυ θηριων περιπατεις, οτι
απελαυνεις τους εντυγχανοντας; Μη φοβηθηις· ουδεις δακνει των προσιοντων και
πλησιον σοι βαδιζοντων. Ἀλλα γαρ υβριν ηγηι το μετα παντων συμβαδιζειν; Και
ποσης τουτο μανιας, τον μεν ιππον πλησιον επομενον μη νομιζειν φερειν υβριν,
ανθρωπον δε, ει μη απο μυριων ελαυνοιτο σταδιων, καταισχυνειν ηγεισθαι; Τι δε
ταυτης χειρον της αλογιας, ανθρωπους ελαυνειν και διω 63.641 κειν, ινα το κτηνος
μετ' ευρυχωριας παρελθηι; Τοσαυτη γαρ της προς αλληλους ημων χρειας αναγκη
οικονομικως παρα του Θεου κατεσκευασται, οτι, καν παντων ανθρωπων
πλουσιωτερος ηι τις, ουδε ουτω ταυτης απηλλακται της συναφειας και του δεισθαι
του καταδεεστερου. Ου γαρ δη των πλουσιων οι πενητες δεονται μονον, αλλα και οι
πλουσιοι των πενητων, και ουτοι μαλλον εκεινων, η εκεινοι τουτων. Και ινα τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

σαφεστερον ιδηις, ποιησωμεν, ει δοκει, δυο πολεις, την μεν πλουσιων μονων, την δε
πενητων· και μητε εν τηι των πλουτουντων εστω τις πενης, μητε εν τηι των πενητων
εστω τις πλουσιος ανηρ· και ιδωμεν ποια μαλλον αρκεσαι εαυτηι δυνησεται. Ουκουν
εν μεν εκεινηι, τηι των ευπορων, ουδεις εσται δημιουργος, ουκ οικοδομος, ου τεκτων,
ουχ υποδηματοῤραφος, ουκ αρτοποιος, ου γεωργος, ου χαλκοτυπος, ου
σχοινοστροφος, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Τις γαρ αν ελοιτο των πλουτουντων
ταυτα μετιεναι ποτε, οπου γε και αυτοι οι ταυτα μεταχειριζοντες, οταν ευπορησωσιν,
ουκ ανεχονται της απο των εργων τουτων ταλαιπωριας; Πως ουν η πολις στησεται
ημιν αυτη; ∆οντες, φησιν, αργυριον οι πλουτουντες, ταυτα ωνησονται παρα των
πενητων. Πως δε οικιας οικοδομησονται, η και τουτο ωνησονται; Ἀλλ' ουκ αν εχοι
τουτο φυσιν. Ουκουν αναγκη τους τεχνιτας εκει καλειν, και διαφθειρειν τον νομον
ον εθηκαμεν εξ αρχης, την πολιν οικιζοντες. Ἴδωμεν ουν και την των πενητων
πολιν, ει και αυτη ομοιως ενδεως διακεισεται των πλουτουντων εστερημενη·
προτερον διακαθαραντες τωι λογωι τον πλουτον, οιον χρυσον, αργυρον, λιθους
τιμιους, και ιματια σηρικα και αλουργα και διαχρυσα, και τουτο εκειθεν
απελασαντες. Τι ουν; παρα τουτο ενδεως σχησει τα της πολεως ταυτης, ειπε μοι;
Ουδαμως. Ἄν τε γαρ οικοδομειν δεηι, αν τε σιδηρον χαλκευειν, αν τε ιματιον
υφαινειν, ου χρυσου και αργυρου δει και μαργαριτων, αλλα τεχνης και χειρων. Τι δε;
αν γεωργειν δεηι και σκαπτειν την γην, πλουτουντων η πενομενων χρεια; Παντι που
δηλον οτι πενητων. Που ουν δεησομεθα των πλουτουντων λοιπον, πλην ει μη
καθελειν δεοι την πολιν ταυτην; Ὅταν ουν ιδηις τινα λαμποντα εξωθεν απο των
ιματιων και της πολλης δορυφοριας, αναπτυξον αυτου το συνειδος, και πολλην
ευρησεις την κονιν. Ἐννοησον τον Παυλον, τον Πετρον· εννοησον τον Ἰωαννην, τον
Ἠλιαν, μαλλον δε αυτον τον του Θεου Υιον, τον ουκ εχοντα που την κεφαλην
κλιναι· εκεινου γενου ζηλωτης και των εκεινου δουλων, και τον αφατον τουτων
φανταζου πλουτον. Ει δε μικρον διαβλεψας, εκ τουτου σκοτισθειης παλιν, καθαπερ
εν τινι ναυαγιωι καταιγιδος επελθουσης, ακουσον της αποφασεως του Χριστου
λεγουσης, οτι αδυνατον πλουσιον εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων· και
προς την αποφασιν ταυτην θες τα ορη και την γην και την θαλασσαν, και παντα, ει
βουλει, τωι λογωι ποιησον ειναι χρυσον, και ουδεν οψει ισον της ζημιας της εκειθεν
σοι γινομενης. Ει γαρ των πλουτουντων υμων εκαστος ολοκληρον εκεκτητο κοσμον,
και εκαστος αυτων τοσουτους ειχεν ανθρωπους, οσοι νυν εισι πανταχου γης και
θαλασσης και οικουμενης, και εκαστος γην και θαλατταν και τα πανταχου
οικοδομηματα και πολεις και εθνη εκεκτητο, και πανταχοθεν αντι υδατος, αντι
πηγων αυτωι το χρυσιον επεῤρει, τριων οβολων ουκ αν εφην αξιους ειναι τους ουτω
πλουτουντας, 63.642 και της βασιλειας εκπεσοντας. Ει γαρ νυν χρηματων των
απολλυμενων εφιεμενοι, οταν μη επιτυχωσι, βασανιζονται· ει λαβοιεν αισθησιν των
αγαθων εκεινων, τι λοιπον αρκεσει εις παραμυθιαν αυτοις; Ειπε δη μοι, ει τις σε εις
βασιλεια εισηγαγε, και παροντων παντων διαλεχθηναι σοι τον βασιλεα
παρεσκευασε, και ομοτραπεζον αυτωι και ομοδιαιτον εποιησεν, ου παντων αν εφης
σαυτον ειναι μακαριωτερον; Εις δε τον ουρανον αναβηναι μελλων, και παρ' αυτον
εσταναι τον Βασιλεα των ολων, και τοις αγγελοις αντιλαμπειν, και της απροσιτου
δοξης απολαυειν εκεινης, αμφιβαλλεις ει δεοι προεσθαι χρηματα, δεον ει και την
ζωην αυτην αποδυσασθαι εδει, σκιρταιν και αγαλλεσθαι και πτερουσθαι υπο της
ηδονης; Συ δε ινα μεν αρχην λαβηις την παρεχουσαν σοι κλοπων αφορμας (ου γαρ
κερδος εγω το τοιουτο καλω), και τα οντα εκβαλλεις, και τα ετερων δανεισαμενος, ει
δεοι, και την γυναικα και τα τεκνα υποθεσθαι ου κατοκνεις· της δε βασιλειας των
ουρανων προκειμενης της ουδενα διαδοχον εχουσης αρχης, οκνεις και αναδυηι και
προς χρηματα κεχηνας; Ἀλλ' οιμοι της πολλης αναισθησιας! οτι τοιουτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

προσδοκωμενων αγαθων, ετι προς τα παροντα κεχηναμεν, και ουκ εννοουμεν του
διαβολου την κακουργιαν, ος δια των μικρων τα μεγαλα ημας αφαιρειται· και διδωσι
πηλον, ινα αρπασηι ουρανον, και δεικνυσι σκιαν, ινα εκβαληι της αληθειας, και εν
ονειροις φανταζει (τουτο γαρ ο παρων πλουτος), ινα, ημερας γενομενης, δειξηι
παντων πενεστερους. Τις γαρ ουτω πολεμιος διηνεκης και ακορεστος καθεστηκεν ως
ο πλουτος, ζωντων μεν ημων και την ψυχην απολλυς, τελευτωντων δε και το σωμα
ενυβριζων, ως ουδε τηι γηι κρυπτεσθαι συγχωρων, ο κοινον και των καταδικων εστιν;
Ἐκεινους μεν γαρ του θανατου την δικην απαιτησαντες οι νομοθεται, ουδεν
περαιτερω περιεργαζονται· τους δε κεκτημενους αυτον ο πλουτος και μετα θανατον
πικροτατην απαιτει δικην, γυμνους προτιθεις και αταφους, θεαμα δεινον και
ελεεινον. Και γαρ των απο ψηφου τουτο πασχοντων και θυμου δικαστικου
χαλεπωτερα ουτοι πασχουσιν. Ἐκεινοι μεν γαρ την πρωτην ημεραν και δευτεραν
μειναντες αταφοι, τηι γηι παραδιδονται· ουτοι δε, οταν παραδοθωσι τηι γηι, τοτε παρα
των τυμβωρυχων γυμνουνται και καθυβριζονται. Ει δε μη και την θηκην λαβοντες
απερχονται, ουκ ετι τωι πλουτωι χαρις, αλλα τηι πενιαι κανταυθα· ως ει γε και ταυτην
ενεχειρισαμεν τωι πλουτωι, και αφεντες απο λιθου κατασκευαζειν αυτην,
εχαλκευσαμεν απο χρυσου, και ταυτην αν απωλεσαμεν. Τι τοινυν αθλιωτερον του
πλουτουντος γενοιτ' αν, οταν μηδε θανατος αυτωι παρεχηι την αδειαν, αλλα το
δειλαιον σωμα εκεινου ουδε της ζωης αποστερηθεν, απηλλακται των εν τηι ζωηι
κακων, ληιστευομενον και συλουμενον δια τον της φιλοχρηματιας ερωτα υπο
κακουργων και τυμβωρυχων, των προς την κονιν και τεφραν επειγομενων
πολεμειν, και πολλωι χαλεπωτερον, η ηνικα εζη; Τοτε μεν γαρ εις ταμιειον εισιοντες,
τα κιβωτια μεν εκενουν, του σωματος δε απειχοντο, και ουκ αν τοσαυτα ελαβον, ως
και αυτο γυμνωσαι το σωμα νυνι δε ουδε τουτου απεχονται, αλλα κινουσιν αυτο και
περιστρεφουσι, και μετα πολλης ωμοτητος ενυβριζουσι. Μετα γαρ το παραδοθηναι
τηι γηι, γυμνον και της εκειθεν περιβολης και της απο των ιματιων ποιησαντες,
ουτως αφιασιν εῤριφθαι εν ερημιαι πολληι. Και η μεν φυσις και τους εχθρους αυτωι
καταλλαττει τοτε· ο δε πλουτος και τους ουδεν 63.643 εχοντας εγκαλειν εκπολεμει,
και ουτως εκθηριοι και κατεξανιστησι την κατα του νεκρου και ακινητου των
απανθρωπων μανιαν, ως ουδ' αν αυτων των σαρκων απεσχοντο, ει γε που χρησιμα
ην αυτοις και τα μελη. Μη τοινυν μεγα νομιζωμεν αγαθον ειναι τον πλουτον· μεγα
γαρ αγαθον, ου το κεκτησθαι χρηματα, αλλα το κεκτησθαι φοβον Θεου. Ἰδου νυν, ει
τις ην δικαιος, και πολλην παῤρησιαν εχων προς τον Θεον, ει και παντων
πενεστερος ην, ηρκει λυσαι τα παροντα δεινα· ηρκει γαρ μονον τας χειρας εκτειναι
εις τον ουρανον, και καλεσαι τον Θεον, και το νεφος τουτο παρηλθεν αν· χρυσιον δε
τοσουτον αποκειται, και πηλου παντος εστιν αχρηστοτερον προς την λυσιν των
επικειμενων κακων. Ουκ εν τουτωι δε μονωι τωι κινδυνωι, αλλα καν νοσος καταλαβηι,
καν θανατος, καν αλλο τι των τοιουτων, ελεγχεται των χρηματων η δυναμις,
μηδεμιαν εχουσα παραμυθιαν τοις συμβαινουσιν οικοθεν επιδειξασθαι. Που νυν οι
πλουτουντες, οι τοκους αριθμουντες και τοκους τοκων, οι τα παντων λαμβανοντες
και ουδεποτε κορεννυμενοι; Ἠκουσατε της Πετρου φωνης της επιδεικνυμενης
πενιαν πλουτου μητερα; της ουδεν εχουσης και των τα διαδηματα περικειμενων
ευπορωτερας; Αυτη μεν γαρ η μηδεν εχουσα και νεκρους ανιστα, και χωλους
διωρθου, και δαιμονας ηλαυνε, και τοιαυτα εχαριζετο, απερ οι την αλουργιδα
περιβεβλημενοι, και τα μεγαλα και φοβερα στρατοπεδα αγοντες, ουδεποτε ισχυσαν.
Τι τοινυν φησιν; Ἀργυριον και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι. Τι ταυτης σεμνοτερον της
φωνης; τι μακαριωτερον και ευπορωτερον; Ἕτεροι μεν επι τοις εναντιοις
εναβρυνονται λεγοντες· Ἔχω τοσα και τοσα χρυσιου ταλαντα, και πλεθρα γης
απειρα, και οικιας και ανδραποδα· ουτος δε επι τωι παντων ειναι γυμνος, και ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

καταδυεται τηι πενιαι ουδε εγκαλυπτεται, αλλα και εγκαλλωπιζεται· ουτως εστι
μηδεν εχοντα τα παντων κατεχειν, ουτως εστι τα παντων κεκτησθαι· αν δε
κτησωμεθα τα παντων, των παντων απεστερημεθα. Ὁ κοινα τοινυν τα υπαρχοντα,
και ουκ ιδια λογιζομενος, ου τοις αυτου μονον, αλλα και τοις ετερων χρησεται ως
ιδιοις· ο δε αποσχιζων και ποιων εαυτον κυριον των εαυτου μονων, ουδε τουτων
εσται κυριος. Ὁ γαρ μηδεν ολως κεκτημενος, μητε οικιαν, μητε τραπεζαν, μητε
περιττον ιματιον, αλλα δια τον Θεον παντων απεστερημενος, ως ιδιοις κεχρηται τοις
κοινοις, και παρα παντων, απερ αν θεληι ληψεται, και ουτω τα παντων ο μηδεν εχων
κατεχει. Ὁ δε εχων τινα ουδε τουτων εσται κυριος· ουτε γαρ δωσει τις τωι
κεκτημενωι· και ληιστων και κλεπτων και συκοφαντων και μεταβολης πραγματων,
και παντων μαλλον εσται, η εκεινου τα εκεινου. Και, ει βουλει, αυτον τον ταυτα
ειρηκοτα και πεπραχοτα, τον σκηνοποιον, τον Κιλικα, τον ουδε τινος ην πατριδος
δηλον, παραγαγω εις μεσον. Ουτος γουν την απασαν διεδραμεν οικουμενην εν λιμωι
και διψει και γυμνοτητι, ουδεν ολως επιφερομενος, ου προς φιλον απιων, ου προς
συνηθεις· και γαρ κοινος εν αρχηι πολεμιος πασιν ην· αλλ' ομως τα παντα ειχε μετα
το εισελθειν. Ὁ δε Ἀνανιας και η Σαπφειρα, ινα μικρον τι των ιδιων κτησωνται,
παντων εξεπεσον μετα και αυτης της ζωης. Μεταστηθι τοινυν των σων, ινα ως ιδιοις
χρησηι τοις αλλοτριοις. Ὥσπερ γαρ ο πονηρα συνειδως εαυτωι, καν τα παντων περιβε
63.644 βληται χρηματα, παντων εστιν αθλιωτερος· ουτω και ο το συνειδος
κεκαθαρμενον εχων, καν ρακια περιβεβλημενος ηι, και λιμωι παλαιων, των σφοδρα
τρυφωντων εστιν ευθυμοτερος. ∆ια τουτο χρηματα εχεις, ινα λυσηις πενιαν, ουχ ινα
πραγματευσηι πενιαν· συ δε εν προσχηματι παραμυθιας μειζονα εργαζηι την
συμφοραν, και πωλεις φιλανθρωπιαν χρηματων. Πωλησον, ου κωλυω, αλλα
βασιλειας ουρανων. Μη μικραν λαβηις τιμην του τοσουτου κατορθωματος τοκον
εκατοστιαιον, αλλα την αθανατον ζωην εκεινην. Τι πτωχος ει και πενης και
μικρολογος, ολιγου τα μεγαλα πωλων, χρηματων απολλυμενων; τι τον Θεον αφεις
ανθρωπινα κερδαινεις κερδη; τι τον πλουτουντα παραδραμων, τον ουκ εχοντα
ενοχλεις, και τον αποδιδοντα καταλιπων, τωι αγνωμονουντι συμβαλλεις; Ἐκεινος
αποδουναι επιθυμει, ουτος δε και δυσχεραινει αποδιδους· ουτος μολις την
εκατοστην αποδιδωσιν, εκεινος δε εκατονταπλασιονα, και ζωην αιωνιον· ουτος μετα
υβρεων και λοιδοριων, εκεινος μετα επαινων και ευφημιας· ουτος σοι βασκανιαν
εγειρει, εκεινος δε και στεφανους σοι πλεκει· ουτος μολις ενταυθα, εκεινος δε και
εκει και ενταυθα. Ἆρ' ουν ουκ εσχατης τουτο ανοιας, το μηδε ειδεναι κερδαινειν; Τα
χρηματα δει κεκτησθαι εν ταξει δεσποτων και μη δουλων, ωστε κρατειν αυτα, και μη
κρατεισθαι παρ' αυτων. Χρηματα γαρ δια τουτο ειρηται, ιν' εις τας αναγκαιας αυτοις
χρωμεθα διακονιας, ουχ ινα εις φυλακην αποθωμεθα· δουλου γαρ το τηρειν, το δε
αναλισκειν του κυριου, και πολλην εχοντος την εξουσιαν. Ὥστε ουδεν
αφρονεστερον του χρηματων δουλου· δοκει κρατειν, κρατουμενος· δοκει κυριος
ειναι, δουλος ων· και δεσμα περιτιθεις εαυτωι, ως παντων κρατων αγαλλεται· και
χαλεπωτερον το θηριον καθ' εαυτου εργαζομενος, ευφραινεται και πηδαι
αιχμαλωτος γινομενος· και ορων κυνα λυττωντα και εφαλλομενον αυτου τηι ψυχηι,
ανθ' ων δησαι και λιμωι τηξαι, αφθονον αυτωι παρεχει τροφην, ινα μειζονως
εφαλληται, και φοβερωτερος ηι. Μη τοινυν απο του πολλα περιβαλλεσθαι νομιζε σοι
προσγινεσθαι τινα ηδονην, αλλ' απο του μη θελειν πλουτειν. Ἂν γαρ επιθυμηις
πλουτειν, ουδεποτε μαστιζομενος παυσηι· ερως γαρ εστιν ουτος ατελεστος, και
οσωιπερ αν προελθηις πλειονα οδον, τοσουτωι μαλλον του τελους αφεστηκας, και οσωι
αν πλειονων ετερων επιθυμηις, τοσουτωι μαλλον επιτεινεται τα της βασανου· επει
και διψωντες τοτε ανακτωμεθα εαυτους, οταν οσον βουλομεθα πινωμεν· εως δ' αν
διψωμεν, καν πασας εξαντλησωμεν τας πηγας, μειζων ημιν η βασανος γινεται. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

καθαπερ τον δεσμωτην, οταν ιδηις και επι του νωτου, και επι των χειρων, πολλακις
δε και επι των ποδων σεσιδηρωμενον, δια τουτο μαλιστα ταλανιζεις· ουτω και τον
πλουσιον, οταν θεασηι μυρια περιβεβλημενον πραγματα, μη δια ταυτα πλουσιον,
αλλα δια ταυτα μεν ουν αυτα αθλιον ειναι νομιζε· μετα γαρ των δεσμων τουτων και
δεσμοφυλακα εχει χαλεπον, τον πονηρον ερωτα των χρηματων, ος ουκ αφιησιν
υπερβηναι τουτο το δεσμωτηριον, αλλα μυριας αυτωι κατασκευαζει και πεδας και
φυλακας και θυρας και μοχλους, και εις την ενδοτεραν αυτον εμβαλων φυλακην,
πειθει και ηδεσθαι τοις δεσμοις τουτοις, ινα μηδε ελπιδα τινα απαλλαγης ευρηι των
επικειμενων κακων. Ου τοσουτον γαρ πενης εφιεται των αναγκαιων, ως των
περιττων ο πλουτων· ουδ' αυ το 63.645 σαυτην ισχυν εχει προς το χρησασθαι τηι
πονηριαι, οσην δυναμιν ουτος. Ει τοινυν και βουλεται μαλλον και δυναται, ευδηλον
οτι μαλλον και πλειονα εργασεται. Πλουσιον σε εποιησεν ο Θεος, ινα τοις δεομενοις
βοηθηις, ινα τα αμαρτηματα λυσηις τα σαυτου δια της ετερων σωτηριας· εδωκε σοι
χρηματα, ουχ ινα κατακλεισηις επ' ολεθρωι τωι σωι, αλλ' ινα εκχεηις επι σωτηριαι τηι σηι.
∆ια τουτο και την κτησιν αυτων αδηλον εποιησε και ου μονιμον, ινα και εν τουτωι
της περι αυτα μανιας καταλυσηι τον τονον. Ει γαρ νυν ουκ εχοντες θαῤρειν οι
κεκτημενοι περι αυτων, αλλα και πολλας ορωντες εκ του πραγματος τικτομενας
επιβουλας, ουτως εκκαιονται περι τον εκεινων ποθον· ει και τουτο τωι πλουτωι
προσην, το βεβαιον και αδιαπτωτον, τινος αν εφεισαντο, τινος αν απεσχοντο; Τις
γαρ, ειπε μοι, του Ἠλια πενεστερος ην; αλλα δια τουτο παντας ενικα τους
πλουτουντας, επειδη πενης ην, και αυτην δε την πενιαν απο πλουσιας ειλετο
διανοιας, και απαντα των χρηματων τον πλουτον ελαττονα της εαυτου
μεγαλοψυχιας ενομιζεν ειναι, και ουκ αξιον αυτου της φιλοσοφιας. Ει γαρ μεγαλα
αυτωι τα παροντα ενομιζεν ειναι, ουκ αν μηλωτην εκτησατο μονην. Ουτω γαρ της
παρουσης κατεγνω ματαιοτητος, ως και πηλον εῤριμμενον το χρυσιον εωρα. ∆ια γαρ
τουτο και ο βασιλευς του πενητος εδειτο, και προς το στομα δε εκεχηνει του μηδεν
πλεον μηλωτης εχοντος, ο τοσουτον χρυσιον εχων· ουτω λαμπροτερα της
πορφυριδος η μηλωτη ην, και των βασιλικων αυλων το σπηλαιον του δικαιου. ∆ια
τουτο και εις τον ουρανον ανιων, ουδεν ετερον, αλλ' η την μηλωτην τωι μαθητηι
κατελιπε· Μετα ταυτης, φησι, τωι διαβολωι επαλαισα, ταυτην λαβων οπλιζου και συ
κατ' εκεινου. Ἰσχυρον γαρ οπλον ακτημοσυνη και ακαταγωνιστον καταγωγιον. Και
εδεξατο καθαπερ μεγιστην κληρονομιαν την μηλωτην ο Ἐλισσαιος· και γαρ ην
αληθως μεγιστη κληρονομια, και παντος χρυσου τιμιωτερα. Και ην διπλους Ἠλιας
εκεινος, και ην ανω Ἠλιας,και κατω Ἠλιας. Οιδα οτι μακαριζετε τον δικαιον
εκεινον, και εβουλεσθε εκαστος αυτος ειναι. Τι ουν, αν υμιν επιδειξω, οτι ετερον τι
πολλωι μειζον εκεινου παντες ελαβομεν; Ὁ μεν γαρ Ἠλιας μηλωτην αφηκε 63.646
τωι μαθητηι· ο δε Υιος του ανθρωπου αναβαινων, την σαρκα ημιν κατελιπε την
εαυτου. Ὅταν τοινυν χρηματων απωλειαν ακουσαντες, μη ταραχθωμεν, αλλ'
ειπωμεν, Ευλογητος ο Θεος, και πολλωι πλειονα τον πλουτον ευρησομεν. Ου γαρ δη
τοσαυτα καρπωσηι τον πλουτον αναλισκων εις δεομενους, και περιιων και πενητας
επιζητων, και σκορπιζων τα οντα τοις πεινωσιν, οσα δια τουτου του ρηματος
κερδανεις. Ἐπει και τον Ἰωβ ουχ ουτω θαυμαζω την οικιαν ανοιγοντα τοις
δεομενοις, ως εκπληττομαι και ανακηρυττω την αρπαγην των χρηματων
ευχαριστως φεροντα. Ὁ γαρ τοιουτος αν δυνηθηι της φυσεως τα κυματα κατευνασας
ειπειν το του Ἰωβ αδακρυτι, Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο, μετα του Ἀβρααμ
αυτου στησεται, μετα του Ἰωβ ανακηρυχθησεται απο μονου τουτου του ρηματος.
Ὅταν ουν αφεληται σοι χρυσιον η δια ληιστων, η δι' ετερας τινος προφασεως ο
διαβολος, δοξασον τον ∆εσποτην, και πλεον εσηι κεκερδηκως, και διπλην δωσεις τωι
εχθρωι την πληγην, οτι τε ουκ εδυσχερανας, και οτι ηυχαριστησας. Ἂν μεν γαρ ιδηι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

οτι σε ταπεινοι η των χρηματων ζημια, και πειθει κατα του. ∆εσποτου δυσχεραναι,
ουδεποτε αποστησεται τουτο εργαζομενος· αν δε θεασηται, οτι ου μονον ου
βλασφημεις τον πεποιηκοτα Θεον, αλλα και ευχαριστεις μαλλον αυτωι, εφ' εκαστωι
των συμβαινοντων δεινων, αποστησεται επαγων τους πειρασμους, ειδως, οτι
ευχαριστιας υποθεσις σοι γινεται των δεινων η πειρα, και λαμπροτερους σοι τους
στεφανους εργαζεται· οπερ και επι του Ἰωβ γεγονεν. Ἀφελομενος γαρ αυτου τα
χρηματα, και το σωμα παταξας, επειδη ειδεν ευχαριστον μαλλον γινομενον, ουκ ετι
προσελθειν ετολμησεν, αλλ' αισχραν και ασυγγνωστον υπομεινας ητταν απηιει,
λαμπροτερον εργασαμενος του Θεου τον αθλητην. Και ο μεν Ἰωβ μετα το τους
στεφανους της υπομονης και της ανδριας απαντας αναδησασθαι, διπλα τα
απολωλοτα απειληφεν απαντα· συ δε ουχι διπλα και τριπλα, αλλ' εκατονταπλασιονα
αποληψηι παντα, αν φερηις γενναιως, και ζωην αιωνιον κληρονομησεις· ης γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι
η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 63.645 ΛΟΓΟΣ ΙΒʹ. Περι
γαστριμαργιας και μεθης. Βουλεσθε ιδωμεν τινα ηδονην ο πλουτος εχει και τινα
τιμην; τας τραπεζας των πλουτουντων εξετασωμεν και των πενομενων, και
ερωμεθα τους εστιωμενους, τινες μαλιστα εισιν οι καθαραν και γνησιαν
καρπουμενοι ηδονην, οι προς διαμεμετρημενην την ημεραν επι των στιβαδων
κατακειμενοι, και τα δειπνα τοις αριστοις συναπτοντες, και την γαστερα
διαῤρηγνυντες, και τας αισθησεις πληρουντες, και τωι υπερογκωι των εδεσματων
φορτιωι το πλοιον καταποντιζοντες, και υπεραντλον ποιουντες την ναυν, καθαπερ
εν ναυαγιωι του σωματος καταποντιζοντες αυτην, και πεδας και χειροπεδας και
γλωσσοπεδας 63.646 επινοουντες, και απαν καταδεσμουντες το σωμα αλυσεως
σιδηρας χαλεπωτερωι δεσμωι, τωι της μεθης και τρυφης, και μητε υπνον αιρουμενοι
γνησιον και ειλικρινη, μητε ονειρατων απηλλαγμενοι φοβερων, των τε μαινομενων
οντες αθλιωτεροι, και αυθαιρετον τον δαιμονα επεισαγοντες τηι ψυχηι. και γελως
προκειμενοι τωι θεατρωι των οικετων, και μηδενα ειδοτες των παροντων, μητε ειπειν
μητε ακουσαι δυναμενοι, αλλα φοραδην απο των στιβαδων επι την κλινην
αγομενοι· η οι νηφοντες και εγρηγοροτες και τηι χρειαι το μετρον οριζοντες, και
μεγιστον ηδυσμα το πεινηιν και το διψηιν εχοντες. Ουδεν γαρ ουτως ηδονην και
υγειαν εργαζεται, ως το πεινωντα και διψωντα ουτω των προκειμενων απτεσθαι,
και κορον ειδεναι την 63.647 χρειαν μονην, και μη μειζον της δυναμεως επιτιθεναι
το αχθος τωι σωματι. Ει δε απιστεις μου τωι λογωι, καταμαθε τα εκατερων σωματα,
και την εκαστου ψυχην· ουχι των μεν συμμετρως εστιωμενων ευρωστα τα σωματα,
και αι αισθησεις την οικειαν χρειαν πληρουσαι μετα πολλης της ευκολιας; εκεινων
δε πλαδαρα και κηρου παντος μαλακωτερα, και εσμωι νοσηματων πολιορκουμενα;
Και γαρ ποδαλγιαι ταχεως αυτοις εφιπτανται, και τρομος ακαιρος, και γηρας αωρον,
και κεφαλαλγιαι και διατασεις και στομαχων πληρωσεις και ορεξεων αναιρεσεις, και
διηνεκων δεονται ιατρων, και συνεχων των φαρμακων, και καθημερινης της
θεραπειας. Ταυτα ουν ηδονης, ειπε μοι; και τις αν ειποι των ειδοτων ο τι ποτε εστιν
ηδονη; Ἡδονη γαρ γινεται τοτε, οταν επιθυμιας ηγουμενης απολαυσις ηι· επει, εαν
απολαυσις μεν ηι, επιθυμια δε μηδαμου φαινηται, τα της ηδονης παντως οιχεται και
ηφανισται. Και καθαπερ πλοιον μειζον της οικειας συμμετριας το πληθος των
αγωγιμων δεξαμενον, τωι μεγεθει του φορτου βαρυνομενον υποβρυχιον γινεται·
ουτω και η ψυχη και του σωματος ημων η φυσις πλειονα δεξαμενη της οικειας
δυναμεως τα σιτια, υπεραντλος γινεται, και το βαρος ου στεγουσα των
επιβληθεντων, εις το της απωλειας καταποντιζεται πελαγος, και ναυτας και
κυβερνητην και πρωρεα και επιβατας και αυτον τον φορτον μετα παντων
προσαπολλυει. Ὥσπερ ουν επι των ουτω διακειμενων πλοιων, ου γαληνη θαλασσης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ουκ επιστημη κυβερνητου, ου ναυτων πληθος, ου κατασκευης επιτηδειοτης, ουχ ωρα
ετους ευκαιρος, ουκ αλλο ουδεν την ουτω χειμαζομενην ονινησι ναυν· ουτω δη και
επι των τρυφωντων γινεται· ου διδασκαλια και παραινεσις, ου νουθεσια και
συμβουλια, ου φοβος των μελλοντων, ουκ αιδως, ου κατηγορια των παροντων, και
αλλο ουδεν διασωσαι δυναται την ουτω χειμαζομενην ψυχην. Ἀλλα και προς την
παρουσαν ζωην ο τοιουτος αχρηστος γινεται, και προς παν εργον αγαθον αδοκιμος·
εντευθεν, ουκ αλλοθεν, χαλεποις και ανιατοις αλισκονται νοσημασιν οι τρυφηι
συζωντες διηνεκει, και δια τουτο νομιζοντες εις τονδε παρηχθαι τον βιον, ινα
τρυφησαντες, και την γαστερα διαῤρηξαντες, και το σωμα πιαναντες, ουτως
απελθωσι, δαψιλεστεραν τωι σκωληκι παρασκευαζοντες τραπεζαν την εξ οικειων
σαρκων. Και γαρ τρομοις και παρεσει και φθοηι και κορυζαις και ποδαλγιαις και
ετεροις πλειοσιν, απερ ιατρων λεγουσι παιδες, αλωσιμοι γιγνονται. ∆ηλητηριων γαρ
φαρμακων ουδεν αμεινον αι τοιαυται διακεισονται τραπεζαι· μαλλον δε ει δει
ταληθες ειπειν, και πολλωι χειρον. Τα μεν γαρ ευθεως απηνεγκε τον λαβοντα, και
την τελευτην αναισθητως επηγαγεν, ως μηδε αυτωι τουτωι λυπησαι τον αποθανοντα·
αυται δε ζωην μυριων θανατων χαλεπωτεραν επαγουσι τοις αυτας περι πολλου
ποιουμενοις. Και τα μεν αλλα παθη πολλους εχει τους συναλγουντας· οσα δε απο
τρυφης και μεθης γεγονεν, ουδε βουλομενους τους ορωντας αφιησι συναλγησαι τοις
υπ' αυτων χειρωθεισιν· αλλ' η μεν υπερβολη του κακου προς ελεον επικαμπτει, η δε
υποθεσις του νοσηματος παροξυνει τον ειδοτα. Ουδε γαρ υπο της φυσεως
επηρεασθησαν καθαπερ εκεινοι, ουδε υπο των ανθρωπων επεβουλευθησαν, αλλ'
αυτοι δημιουργοι των νοσηματων εαυτοις τουτων εγενοντο, εκοντες εαυτους
εκριπτουντες εις το των κακων βαραθρον. Ουχ ουτω σκορπιος η οφις τοις
σπλαγχνοις ημιν 63.648 εγκαθημενος λυμαινεται πανταχοσε, ως η της τρυφης
επιθυμια παντα ανατρεπει και απολλυσι. Τοις μεν γαρ θηριοις εκεινοις μεχρι του
σωματος η επιβουλη· αυτη δε οταν εγκαθεσθηι, μετα του σωματος και την ψυχην
προσαπολλυσιν. Ει ουν λυμη παντων εστι το πραγμα και καταγελως εσχατος, υμων
αυτων φεισασθε της του σωματος υγειας. Ου λεγω προς σκληραγωγιαν εαυτους
αγαγειν, αν μη βουλησθε· το περιττον ανελωμεν, το της χρειας εξω περικοψωμεν.
Ποιαν γαρ συγγνωμην εχομεν, οταν ετεροι μεν μηδε της χρειας απολαυωσι κυριοι
οντες, ημεις δε υπερ την χρειαν τρυφωντες ωμεν; Τινα γαρ αν ειποιμεν τρυφαιν
μαλλον, τον λαχανοις τρεφομενον και υγιαινοντα, και μηδεν εχοντα αηδες, η τον
Συβαριτικην παρατιθεμενον τραπεζαν, και μυριων γεμοντα νοσηματων; Ευδηλον οτι
εκεινον. Ουκουν μηδεν πλεον ζητωμεν της χρειας, αλλ' ο μεν οσπριοις δυναμενος
αρκεισθαι και υγιαινειν, μηδεν πλεον επιζητειτω· ο δε ασθενεστερος, και της δια των
λαχανων δεομενος θεραπειας, μη κωλυεσθω. Ει δε και τουτου τις ασθενεστερος ειη,
και της συμμετρου της απο των κρεων δεοιτο βοηθειας, ουδε τουτον απειρξομεν.
Ουδε γαρ ινα ανελωμεν τους ανθρωπους και διαφθειρωμεν, ταυτα συμβουλευομεν,
αλλ' ινα τα περιττα περικοψωμεν· περιττον δε εστιν, ο της χρειας πλεον εστιν. Ὅταν
γαρ και χωρις τουτου δυναμεθα διαγειν υγιεινως και ευσχημονως, περιττον παντως
εκεινο εστι προστεθεν. Ουχ ορατε προς τινας ημιν η παλη; προς τας ασωματους
δυναμεις. Πως ουν σαρκες οντες τουτων περιεσομεθα; Ει γαρ προς ανθρωπους τις
παλαιων δειται σωφρονως εστιασθαι, πολλωι μαλλον προς δαιμονας· οταν δε μετα
της πολυσαρκιας και τωι πλουτωι ωμεν προσδεδεμενοι, ποθεν κρατησαιμεν των
αντιπαλων; Ὥσπερ γαρ επι της κιθαρας, οταν ωσι φθογγοι απαλοι και μαλθακοι και
μη διατεταμενοι καλως, και η της τεχνης αρετη υποτεμνεται, αναγκαζομενη
δουλευειν τηι κακιαι των νευρων· ουτω και επι του σωματος, οταν πολλης απολαυηι
παρ' ημων της θεραπειας, πικραν υπομενει την δουλειαν η ψυχη. Μη τοινυν
λιπαινωμεν το σωμα, μηδε εξιτηλον αυτο και χαυνον τηι τρυφηι καθιστωμεν. Ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

λεγω κατατρυχειν εαυτους, ουδε σκληραγωγειν, αλλα τοσουτον σιτεισθαι, ο και
ηδονην εχει την οντως ηδονην, και θρεψαι δυναται το σωμα, και ευτακτον ημιν και
ευαρμοστον προς τας ενεργειας παρασχειν της ψυχης, πεπηγος καλως και
συνηρμοσμενον. Ὅταν γαρ υπεραντλον γενηται τηι τρυφηι, τους γομφους αυτους, ως
αν τις ειποι, και τας αρμονιας, τηι πλημμυραι κατεχειν ου δυναται συμπεπηγυιας·
επεισελθουσα γαρ η πλημμυρα το παν διαλυει και διαχει. Το μεν γαρ αυταρκες, και
τροφη και ηδονη και υγιεια· το δε πλεον, λυμη και αηδια και νοσος. Και το δη
χαλεπωτερον, οτι και αυτην την ψυχην μετα του σωματος προσαπολλυει. Και
καθαπερ η σφοδρα διυγρος γη τικτει τους σκωληκας, ουτω και η εμφυτος του
σωματος επιθυμια, τηι τροφηι διαβρεχομενη, τικτει τας ηδονας· και του σωματος
γενομενου μαλακωτερου, αναγκη και την ψυχην συναπολαυειν της λυμης. Ει γαρ οι
τον διυλισμενον οινον πινοντες, εν μεμψει, τι αν ειποιμεν προς τους αποδημιας
διαποντιους στελλομενους υπερ οινου, και παντα κινουντας, ωστε μηδεν γενος
λαθειν αμπελου, καθαπερ μελλοντας ευθυνας διδοναι, η επι τοις εσχατοις
καταγινωσκεσθαι, ει μη παντος γενους εμφορηθειεν οινου; Ὄντως ουδεν ουτω τωι
δαιμονι φιλον, ως τρυφη και γαστριμαργια. Τι γαρ ουκ εργα 63.649 ζεται κακον η
τρυφη; χοιρους εξ ανθρωπων ποιει, και χοιρων χειρους. Ὁ μεν γαρ χοιρος βορβορωι
εγκαλινδειται, και κοπρωι τρεφεται· ουτος δε εκεινης βδελυκτοτεραν σιτειται
τραπεζαν, μιξεις επινοων αθεσμους, και παρανομους ερωτας. Ὁ τοιουτος ουδεν
δαιμονωντος διενηνοχε. Και τον μεν δαιμονωντα καν ελεωμεν, τουτον δε
αποστρεφομεθα και μισουμεν. Τι δηποτε; Ὅτι αυθαιρετον επισπαται μανιαν, και το
στομα και τους οφθαλμους και ρινας, και παντα απλως τα μελη, οχετους αμαρτιας
εργαζεται. Ει δε και τα ενδον ιδηις, οψει και την ψυχην καθαπερ εν τινι χειμωνι και
κρυμωι πεπηγυιαν και ναρκωσαν, και ουδε το σκαφος ωφελησαι δυναμενην δια την
του χειμωνος υπερβολην. Οι γαρ μεθηι και αδηφαγιαι δεδουλωμενοι, ουτε υπνον
αιρουνται γνησιον και ειλικρινη, ουτε ονειρατων απαλλαττονται φοβερων. Πως ουν
ουκ ατοπον, τα μεν αλογα ζωα μηδεν πλεον της χρειας επιζητειν, ανθρωπους δε
λογικους και εικονι Θεου τετιμημενους, κακεινων αλογωτερους γινεσθαι, τους της
συμμετριας υπερβαινοντας ορους; ποσωι γαρ των ουτω διακειμενων ανθρωπων
βελτιων ο ονος! ποσωι αμεινων ο κυων! Τα μεν γαρ αν τε φαγειν, αν τε πιειν δεηι,
ορον την αυταρκειαν οιδε, και περα της χρειας ου προεισι· καν μυριοι οι
καταναγκαζοντες ωσι πολλακις, ουκ ανεξεται εξελθειν εις αμετριαν· ουτοι δε και
τουτων εαυτους ατιμοτερους ειναι κεκρικασι. Και τα μεν αλογα περα του μετρου
τροφης απολαυειν ουκ αναγκαζουσι· καν ερηται τις, ∆ια τι; Ἵνα μη καταβλαψωσιν,
ερουσιν· εαυτοις δε ουδε ταυτην παρεχουσι την προνοιαν· ουτω κακεινων εαυτους
ευτελεστερους ειναι νομιζουσι, και περιορωσι χειμαζομενους διηνεκως. Ουδε γαρ εν
τηι ημεραι της μεθης μονον την εκ της μεθης βλαβην υπομενουσιν, αλλα και μετα την
ημεραν εκεινην· και καθαπερ πυρετου παρελθοντος, η εκ του πυρετου μενει λυμη·
ουτω και μεθης απελθουσης, η της μεθης ζαλη και εν τηι ψυχηι και εν τωι σωματι
στρεφεται· και το μεν αθλιον σωμα κειται παραλυθεν, καθαπερ υπο ναυαγιου
σκαφος· η δε τουτου ταλαιπωροτερα ψυχη, και τουτου διαλυθεντος, τον χειμωνα
διεγειρει, και την επιθυμιαν αναπτει σφοδροτερον. Ὅσα μεν ουν απο μεθης
προσγινεται τοις ανθρωποις κακα, ειπειν αισχυνομαι, τωι δε αυτων καταλειπω
συνειδοτι τωι ταυτα ακριβεστερον ειδοτι. Τι γαρ αισχροτερον του μεθυοντος και
απλως περιφερομενου, και το χαλεπον εκεινο ναυαγιον υπομενοντος, και τα του
Θεου δωρα παρα των ανοητων βλασφημεισθαι παρασκευαζοντος; Πολλων γαρ
ακουω λεγοντων, οταν ταυτα συμβαινηι τα παθη· Μη εστω οινος. Ὢ της ανοιας! ω
της παραπληξιας! αλλων αμαρτανοντων, ταις του Θεου δωρεαις εγκαλεις; Μη γαρ
οινος εποιησεν, ανθρωπε, τουτο το κακον; ουχ ο οινος, αλλ' η ακολασια των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

απολαυοντων κακως. Ειπε τοινυν· Μη εστω μεθη, μη εστω τρυφη. Ει δε λεγεις, Μη
εστω οινος, ερεις κατα μικρον προβαινων, Μη εστω σιδηρος, δια τους ανδροφονους·
Μη εστω νυξ, δια τους κλεπτας· Μη εστω φως, δια τους συκοφαντας Μη εστω γυνη,
δια τας πορνειας· και παντα απλως αναιρησεις τα πραγματα. Μη τοινυν τον οινον
διαβαλλε, αλλα την μεθην, και τον κακως τωι καλωι χρησαμενον· και λαβων τουτον
αυτον νηφοντα, υπογραψον αυτου την ασχημοσυνην, και ειπε προς αυτον· Οινος
εδοθη, ινα ευφραινωμεθα, ουχ ινα ασχημονωμεν· ινα γελωμεν, ουχ ινα γελωμεθα·
ινα υγιαινωμεν, ουχ ινα νοσωμεν· ινα ασθενειαν σωματος 63.650 διορθωμεθα, ουχ
ινα ψυχης ισχυν καταβαλλωμεν. Ἐτιμησε σε ο Θεος τωι δωρωι· τι σαυτον υβριζεις τηι
αμετριαι; Ει γαρ ο αγιος εκεινος Τιμοθεος και νοσωι κατεχομενος, και επαλληλους
αῤρωστιας υπομενων ου μετελαβεν οινου, εως αν επετρεψεν ο διδασκαλος, τινα αν
σχοιημεν συγγνωμην ημεις, εν υγειαι μεθυοντες; Ἐκεινωι μεν γαρ ελεγεν, Οινωι
ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας· ημων δε εκαστωι
ερει· Οινωι ολιγωι χρω δια τας πορνειας, δια τας πυκνας σου αισχρολογιας, και τας
ετερας επιθυμιας τας πονηρας, ας η μεθη τικτειν ειωθεν. Οινος εις ευφροσυνην
εδοθη· Οινος, γαρ, φησιν, ευφραινει καρδιαν ανθρωπου· υμεις δε και ταυτην αυτου
λυμαινεσθε την αρετην. Ποια γαρ ευφροσυνη το μη ειναι εν εαυτοις, και αλγηδονας
μυριας εχειν, και παντα οραιν περιφερομενα, και σκοτωι δεινωι κατεχεσθαι, και κατα
τους πυρεττοντας δεισθαι των ελαιωι καταβρεχοντων τας κεφαλας, και τας ημερας
νυκτας εργαζεσθαι, και το φως σκοτος, και των οφθαλμων ανεωιγμενων μηδε τα εν
ποσι βλεπειν, και τοις τοσουτοις και τοιουτοις εαυτους περιπειρειν κακοις; Τοις γαρ
εν μεθηι και ακολασιαι βιουσιν η ημερα προς το της νυκτος μεταστρεφεται σκοτος, ου
του ηλιου σβεννυμενου, αλλα της εκεινων διανοιας σκοτιζομενης τηι μεθηι. Οι τηι
μεθηι εαυτους εκδιδοντες, οσωι αν εκχεωσιν εαυτοις τον ακρατον, τοσουτωι μαλλον
προς το διψος εκκαιονται, και η μεταληψις αει υπεκκαυμα της διψης γινεται· και τα
μεν της ηδονης ημαυρωται λοιπον, το δε διψος ακαταπαυστον γεγονος, εις αυτον
τον κρημνον της μεθης καταγει τους υπ' αυτης αιχμαλωτους γεγενημενους.
Ἐντευθεν μαλιστα αν τις εκπλαγειη της ανοιας τους τηι μεθηι προσηλωμενους, οτι
ουδε οσην επι των ασκων εχουσιν ετεροι την φειδω, τοσαυτην εφ' εαυτων
επιδεικνυσθαι θελουσιν ουτοι. Ἐκεινους μεν γαρ οι των οινων πραται ουκ εωσι
πλεον του δεοντος λαβειν, ωστε μη διαῤραγηναι· την δε αθλιαν ουτοι γαστερα ουδε
ταυτης αξιουσι της προνοιας, αλλ' επειδαν αυτην εμπλησωσι και διαῤρηξωσι, μεχρι
των ωτων, μεχρι της ρινος, μεχρι της φαρυγγος αυτης πληρουσιν απαντα, πολλην
εντευθεν τωι πνευματι, τηι το ζωον οικονομουσηι δυναμει, κατασκευαζοντες την
στενοχωριαν. Μη γαρ δια τουτο σοι γεγονε φαρυγξ, ινα μεχρι του στοματος ανω
σεσηποτος οινου και της αλλης αυτον αποπληρωσηις διαφθορας; Ου δια τουτο, αλλ'
ινα τας ιερας αναπεμπηις ευχας τωι Θεωι, και τους θειους αναγινωσκηις νομους, και
τοις πλησιον τα συμφεροντα συμβουλευηις. Ουδε γαρ ουτω τα σφοδρα των ποταμιων
ρευματων τας οχθας ειωθεν διατρωγειν και ποιειν υφιζανειν, ως τρυφη και σπαταλη
τα της υγειας ημων ερεισματα παντα υποσυρει ραιδιως. Το γαρ παριεναι μετα ρυμης
τα βρωματα το τε ισχυρον αποξεει του σωματος, και το της ψυχης ανδρειον
κατασυρει και χαυνοι. Και ου τουτο μονον εστι τωι τρυφωντι το δεινον, οτι
διασπαται, και την γαστερα την εαυτου διαῤρηγνυσι, και την του σωματος και της
ψυχης υγιειαν υποτεμνεται· αλλ' οτι ταχιον παραῤρει και παρατρεχει, και μεχρι μιας
ημερας την εκ τουτων εγγινομενην αυτωι χορηγιαν κατασχειν ου δυναται, αλλα
διαπνευσθεισης εκεινης, ετερα επεμβαλλειν αναγκαζεται παλιν. Ου τοινυν το φαγειν
κακον, μη γενοιτο, αλλ' η αδηφαγια, και το υπερ την χρειαν εμπιμπλασθαι και
διαῤρηγνυσθαι την γαστερα· ωσπερ ουν ουδε το οινου συμμετρου μετασχειν
πονηρον, αλλα το μεθηι εαυτον εκδουναι, και 63.651 των λογισμων το κριτηριον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

παρατρεψαι δια της αμετριας. Σωματι γαρ τοιουτωι συνεπλεξεν ημας ο ∆εσποτης, ο
μη δυνατον ετερως συνεσταναι, ει μη ταυτης μεταλαβοι· μονον τα της αμετριας
εκκοπτεσθω· τουτο γαρ ημιν και προς την υγιειαν τουτου και ευεξιαν τα μεγιστα
συμβαλλεται. Ἢ ουχ ορατε καθ' εκαστην ημεραν απο των πολυτελων τραπεζων, και
της αμετρου αδηφαγιας μυρια επαγομενα νοσηματα; Ποθεν ποδαλγιαι; ποθεν
καρηβαριαι; ποθεν ο των χυμων των διεφθαρμενων πλεονασμος; ποθεν τα αλλα
μυρια νοσηματα; ουκ απο της αμετριας και του πλεον του δεοντος εκχεειν εαυτοις
τον ακρατον; Καθαπερ γαρ πλοιον υπεραντλον γεγονος, ταχεως καταβαπτιζεται και
υποβρυχιον γινεται· ουτω και ανθρωπος, οταν τηι αδηφαγιαι και μεθηι εαυτον εκδωι,
κατα κρημνων απεισι, και υποβρυχιον εργαζεται τον λογισμον, και κειται λοιπον
καθαπερ νεκρος εμψυχος, προς μεν τα κακα πολλακις ενεργειν δυναμενος, προς δε
τα αγαθα απαντα ουδεν αμεινον των νεκρων διακειμενος. Τοσουτον εστιν η μεθη
δεινον, ως και τας αισθησεις πηρωσαι δυνασθαι, και τον λογικον ανθρω 63.652 πον,
και την κατα παντων αρχην αναδεδεγμενον καθαπερ νεκρον ανενεργητον δεσμοις
τισιν αλυτοις πεδησασα κεισθαι παρασκευαζει· μαλλον δε και νεκρου χειρον· ο μεν
γαρ και προς τα καλα και προς τα κακα ανενεργητος, ουτος δε κοινος απασι γελως
προκειται. Οι μεν γαρ φιλοι, οικειαν την αισχυνην λογιζομενοι, εγκαλυπτονται, και
αισχυνονται· οι δε εχθροι εφηδονται και κωμωιδουσι και επαρωνται, μονονουχι
ταυτα λεγοντες τα ρηματα· Τουτον δει ολως ζηιν; τουτον δει αναπνειν τον αερα; το
βοσκημα, τον χοιρον; και τα εκ φ. ετι τουτων χαλεπωτερα φθεγγομενοι. Ἅπερ
φυγοντες, αγαπητοι, οση δυναμις, τοσουτον σιτεισθαι σπουδασωμεν, ο και ηδονην
εχει την οντως ηδονην, και θρεψαι δυναται το σωμα, και ευτακτον ημιν και
ευαρμοστον προς τας ενεργειας παρασχειν των εντολων του Χριστου· ινα και τον
παροντα βιον ευμαρως διανυσωμεν, και των μελλοντων επιτευξωμεθα αγαθων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΙΓʹ. Περι αῤρωστιας και ιατρων.
Ὅταν αῤρωστιαι περιπεσηις, ανθρωπε, αναμνησθητι του σωματος του Ἰωβ,
και της αγιας εκεινης σαρκος· αγια γαρ ην και καθαρα, και τοιαυτα εχουσα
τραυματα. Τις γαρ ουτως ηῤρωστησε ποτε; τις τοσαυτην πληγην εδεξατο, η ετερον
δεξαμενον ειδεν; ουκ εστιν ουδεις, ουκ εστι. Κατα μικρον αυτωι το σωμα εδαπανατο,
και πηγη σκωληκων αυτωι παντοθεν εβρυεν απο των μελων, και διηνεκης ην αυτη η
επιῤροη, και πολλη πανταχοθεν η δυσωδια, και το σωμα κατα μικρον διαιρουμενον,
και τοιαυτηι σηπεδονι τηκομενον, αηδη τα σιτια εποιει. Και λιμος ην αυτωι ξενος και
παραδοξος· ου γαρ διδομενης ηδυνατο της τροφης απολαυειν· Βρομον γαρ, φησιν,
ορω τα σιτια μου. Ἀλλ' ικανην ειχεν ουτος παρακλησιν και παραμυθιαν, φησι, τωι
ειδεναι τον Θεον αυτωι ταυτα επαγοντα. Τουτο μεν ουν αυτον μαλιστα εταραττε και
εθορυβει, οτι τον δικαιον Θεον, και παντι τροπωι παρ' αυτου θεραπευθεντα, τουτον
ενομιζεν αυτωι πολεμειν, και προφασιν τινα ευλογον ευρειν των γινομενων ουκ
ειχεν. Ει δε αρκειν τουτο εις παρακλησιν νομιζεις, δυνησηι δη και αυτος ταυτην την
παραμυθιαν σχειν. Καν γαρ μη δια τον Θεον παθηις τι των δεινων, αλλ' εξ ανθρωπων
επηρειας, ευχαριστησηις δε, και μη βλασφημησηις τον δυναμενον κωλυσαι μεν,
αφεντα δε της σης ενεκεν δοκιμης· ωσπερ οι δια τον Θεον παθοντες στεφανουνται,
ουτω και συ των αυτων επιτευξηι μισθων, οτι τας παρα ανθρωπων επαχθεισας σοι
συμφορας γενναιως ηνεγκας, και τωι δυναμενωι αυτας κωλυσαι, μη βουληθεντι δε,
ηυχαριστησας. Ουτε γαρ αγαθος τις εστι χωρις αμαρτιας, ουτε κακος τις εστι χωρις
δικαιοσυνης· αμφοτεροις δε αμοιβη και αντιδοσις. Ἐαν ηι τις δικαιος και φαυλον
εργασηται τι, και νοσησηι, και τιμωριαι παραδοθηι, μη θορυβηθηις, αλλ' ειπε, οτι Ουτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

ο δικαιος μικρον πωποτε κακον εποιησε, και απολαμβανει ωδε, ινα εκει μη κολασθηι.
Παλιν εαν ιδηις αμαρτωλον αρπαζοντα, πλεονεκτουντα, ευθηνουμενον, μυρια
ποιουντα κακα, μηδε ουτως θο 63.652 ρυβηθηις, αλλ' ειπε· Ουτος ο αμαρτωλος ο
μυρια κακα ποιων, ποτε τι αγαθον εποιησε, και απολαμβανει ωδε τα αγαθα, ινα μη
μισθον εκει απαιτησηι. Τουτο δε και επι του Λαζαρου εστιν ιδειν. Ἐπειδη συνεβαινε
και αυτον εχειν τινα αμαρτηματα, και τον πλουσιον παλιν τι εχειν αγαθον, ακουσον
τι φησιν ο Ἀβρααμ· Ἀπελαβες τα αγαθα σου εκει, και Λαζαρος τα κακα αυτου. Ὁποια;
εποιησας τι αγαθον; απελαβες αντ' εκεινου τον πλουτον, την υγιειαν, την τρυφην,
την δυναστειαν, την τιμην, και ουδεν σοι κεχρεωστηται. Τι ουν ο Λαζαρος; ουδεν
ημαρτε; Ναι· δια τουτο λεγει, Και Λαζαρος τα κακα αυτου· οτε γαρ συ τα αγαθα σου
απελαμβανες, τοτε και ο Λαζαρος τα κακα. Ὥστε οταν ιδηις δικαιον κολαζομενον,
μακαριζε αυτον και λεγε· Ουτος ο δικαιος αμαρτιαν τινα εχει, και απολαμβανει
αυτην, και απερχεται εκει καθαρος· ει δε πλεον των αμαρτηματων κολαζεται,
προσθηκη δικαιοσυνης αυτωι λογιζεται. Και προσεχε ωι λεγω· Ὁ Ἰωβ δικαιος ην,
αμεμπτος, αληθινος, θεοσεβης· και εκολασθη αυτωι το σωμα ωδε, ινα εκει μισθον
απαιτησηι. Φησι γαρ ο Θεος προς αυτον· Ουκ αλλως σοι οιει με κεχρηματικεναι, η ινα
αναφανηις δικαιος; Ἆρα ουν μητι παρετρεψε τον αγιον εκεινον Ἰωβ η της γυναικος
συμβουλη; τουναντιον μεν ουν μαλλον εποιησε, και επτερωσε μειζονως αυτον, ως
και επιτιμησαι τηι γυναικι. Ἡρειτο γαρ μαλλον οδυνασθαι και ταλαιπωρεισθαι, και
μυρια πασχειν δεινα, η μετα βλασφημιας απαλλαγην τινα των τοσουτων ευρεσθαι
κακων. Ἀλλ' οι πολλοι των ανθρωπων επειδαν αῤρωστιαι τινι περιπεσωσι,
βλασφημουσιν ευθεως, και τον μεν πονον υφιστανται του νοσηματος· του κερδους
δε του εξ αυτου δια της υπομονης αποστερουνται. Τι ποιεις, ανθρωπε; τον ευεργετην
και σωτηρα και προστατην και κηδεμονα βλασφημεις; ουκ αισθανηι κατα κρημνου
φερομενος, και εις βαραθρον σαυτον εμβαλλων απωλειας εσχατης; ∆ια γαρ τουτο ο
διαβολος μυρια επαγει δεινα, ινα εις εκεινο σε κατ 63.653 αγαγηι το βαραθρον· καν
μεν ιδηι βλασφημουντα, ραιδιως αυξει την αλγηδονα και μειζονα ποιει, ινα
κεντουμενος αποδυσπετησηις παλιν· αν δε ιδηι γενναιως φεροντα, και οσωι το παθος
επιτεινεται, τοσουτωι μαλλον ευχαριστουντα τωι Θεωι, αφισταται ευθεως, ως εικη και
ματην παρεδρευων λοιπον. Τινος γαρ ενεκεν δυσχεραινεις, ανθρωπε, και
βλασφημεις, και ει τινι των αδοκητων περιπεσοις ποτε; Μη γαρ εαν βλασφημησηις,
κουφοτερον το παθος ποιεις; επιτεινεις μεν ουν αυτο, και χαλεπωτεραν εργαζηι
μαλιστα την οδυνην. Ἀλλ' ου δυνασαι σιγαιν, υπο της οδυνης κεντουμενος; Ἀλλ' αντι
της βλασφημιας ευχαριστησον, ευφημησον, δοξασον τον Θεον. Ἂν μεν γαρ
βλασφημησηις, και την του Θεου συμμαχιαν απεκρουσω, και σφοδροτερον ειργασω
κατα σου τον διαβολον· αν δε ευχαριστησηις, τας τε επιβουλας απεκρουσω τας του
πονηρου δαιμονος, και την του κηδεμονος Θεου θεραπειαν προς εαυτον επεσπασω.
Ἀλλ' υπο της συνηθειας ορμαι πολλακις η γλωσσα το πονηρον εκεινο φθεγξασθαι
ρημα; Ἀλλ' επειδαν ορμησηι, πριν η το ρημα εξενεγκειν, καταδακε τοις οδουσιν
αυτην παντοθεν σφοδρως. Βελτιον αυτην αιμα ρεειν νυν, η κατ' εκεινην την ημεραν
σταγονος επιθυμουσαν, μη δυνηθηναι της παραμυθιας τυχειν, ως επι του πλουσιου·
βελτιον αυτην προσκαιρον υπομειναι πονον, η διηνεκη και αθανατα τηγανιζεσθαι
τοτε. Ὅταν ουν νοσωι περιπεσηις χαλεπηι, και πολλοι παραγινωνται αναγκαζοντες, οι
μεν επωιδαις, οι δε περιαμμασιν, οι δε ετεροις τισι παραμυθησασθαι το κακον, συ δε
δια τον του Θεου φοβον ενεγκηις γενναιως τον εκ της νοσου πονον και ακλινως, και
παντα αν εληι παθειν η υποστηναι τι των τοιουτων πραξαι· τουτο σοι μαρτυριου
στεφανον φερει. Και μη αμφιβαλλε· καθαπερ γαρ εκεινος τας απο των βασανων
οδυνας φερει γενναιως, ωστε μη προσκυνησαι το ειδωλον· ουτω και συ τας απο της
νοσου φερεις αλγηδονας, ωστε μηδενος δεηθηναι των παρ' εκεινου, μηδε πραξαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

απερ επιταττει. Ἀλλα σφοδροτεραι εκειναι; αλλ' αυται μακροτεραι· ωστε εις ισον
καταληγει, πολλακις δε και σφοδροτερον. Ὅταν γαρ καυσων ενδον ενοχληι και
φλεγηι, και των αλλων παραινουντων αποσεισηι την επωιδην, ουχι μαρτυριου
στεφανον ανεδησω; Ὅταν γαρ εκβαλληις τους επωιδους μετα πολλης της υβρεως εκ
της οικιας, παντες ακουσαντες επαινεσονται και θαυμασονται, και προς αλληλους
ερουσιν· Ὁ δεινα αῤρωστων, μυρια παρακαλουντων τινων και παραινουντων και
συμβουλευοντων επωιδαις χρησασθαι μαγικαις τισιν, ου προσηκατο, αλλ' ειπεν·
Βελτιον αποθανειν ουτως, η προδουναι την ευσεβειαν. Ει δε ενταυθα τοσουτοι οι
επαινοι, εννοησον πηλικους εκει ληψηι στεφανους, οταν των αγγελων παροντων,
των αρχαγγελων, παρελθων ο Χριστος και της χειρος σου λαβομενος, εις μεσον
περιαγαγηι το θεατρον εκεινο, και παντων ακουοντων, ειπηι· Ουτος ο ανθρωπος
πυρετωι ποτε ληφθεις, μυριων αυτωι παραινουντων απαλλαγηναι του πυρετου, δια
το ονομα το εμον και τον φοβον τον εις εμε, ινα εν μηδενι προσκρουσηι, διωσατο και
ητιμωσε τους υπισχνουμενους αυτον θεραπευειν τουτωι τωι τροπωι, και ειλετο
μαλλον εναποθανειν τωι νοσηματι, η προδουναι την εις εμε ευνοιαν. Ει γαρ τους
ποτισαντας αυτον και θρεψαντας και ενδυσαντας εις μεσον παραγει, πολλωι μαλλον
τους δι' αυτον ελομενους ανεχεσθαι πυρετον. Ου γαρ εστιν 63.654 ισον δουναι αρτον
και ιματιον, και νοσον μακραν υπομενειν, αλλα πολλωι μειζον τουτο εκεινου· ουτω
και ο στεφανος εσται λαμπροτερος. Ταυτα και υγιαινοντες μελετωμεν, και προς
αλληλους λεγωμεν. Ἀναμνησθητι του μακαριου Τιμοθεου, οτι ουδεποτε εκ της
αῤρωστιας ανεπνευσεν, αλλα συντροφος ην διηνεκει τωι σωματι. Ει δε ο δικαιος και
αγιος εκεινος, και την της οικουμενης προστασιαν εγκεχειρισμενος, και νεκρους
εγειρων, και δαιμονας ελαυνων, και μυρια νοσηματα διορθωσαμενος εν ετεροις,
τοσαυτα επασχε δεινα, τινα εξεις απολογιαν συ θορυβουμενος και ασχαλλων επι
προσκαιροις νοσημασι; Και υιοι μεν πολλακις πατερων ουδε δεοντως κολαζοντων
αυτους, υπομενειν κελευονται· συ δε ουκ ανεξηι του Θεου παιδευοντος σε, του και
πατερων μαλλον σε φιλουντος, και παντα προς το συμφερον πραγματευομενου·
αλλα καν μικρα τις γενηται νοσος, ευθεως αποπηδαις αυτου της δεσποτειας, και προς
τους δαιμονας τρεχεις; Και ποιας τευξηι συγγνωμης; πως δε απολογησηι τωι Χριστωι;
πως αυτον καλεσηις εν ταις ευχαις; ποιωι συνειδοτι λοιπον επιβησηι της εκκλησιας;
ποιοις οφθαλμοις οψει τον ιερεα; ποιαι χειρι της ιερας αψηι τραπεζης; ποιαις ακοαις
ακουσηι των αναγινωσκομενων εκει Γραφων, τοιαυτα κατα σαυτου πραττων
παρανομηματα; πως δε δυνησηι τον Θεον παρακαλεσαι παλιν; μαλλον δε ουδε
ετερος, καν την Μωυσεως σχηι παῤρησιαν, δυνησεται περι σου δεηθηναι. Ἢ ουκ
ακουεις τι περι των Ἰουδαιων φησι προς τον Ἱερεμιαν; Μη προσευχου περι του λαου
τουτου· οτι αν στηι Μωυσης και Σαμουηλ, ουκ εισακουσομαι αυτων. Και καθαπερ οι
ανδραποδισται πλακουντας και τρωγαλια και ετερα τινα τοιαυτα πολλακις τοις
μικροις προτεινομενοι παιδιοις, και δελεαζοντες της ελευθεριας αυτα και της ζωης
αποστερουσιν αυτης· ουτω δη και οι γοητες, μελους υπισχνουμενοι θεραπειαν, ολην
της ψυχης καταποντιζουσι την σωτηριαν. Πολλοι δε των εις εσχατην αλογιαν
εκπεπτωκοτων, ου μονον πλουτον και δυναστειαν και οσα τοιαυτα παρα του Θεου
των ολων αιτουσιν, αλλα και τοις εχθροις επαρωνται, και τινα τιμωριαν
επενεχθηναι αυτοις ικετευουσι· και ον εαυτοις ημερον ειναι και φιλανθρωπον
ευχονται, τουτον τοις εχθροις ανημερον γενεσθαι και απανθρωπον βουλονται. Και
τον μεν κυβερνητην οι πλεοντες ου κελευουσι τοιωσδε κατεχειν τους οιακας και το
σκαφος ιθυνειν, αλλ' επι των καταστρωματων καθημενοι της εκεινου επιστημης
ανεχονται, ου μονον εξ ουριας φερομενης της νηος, αλλα και τον εσχατον κινδυνον
απειλουσης· τωι Θεωι δε μονωι τωι τα συμφεροντα ημιν ακριβως οικονομουντι
παραχωρειν ουκ ανεχονται, αῤρωστωι εοικοτες τωι τον ιατρον δουναι αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

παρακαλουντι, ουχ οσα λυει την νοσον, αλλ' οσα τρεφει την υλην την της νοσου
μητερα. Ἀλλ' ουκ ανεξεται ο ιατρος της του καμνοντος ικεσιας, αλλα καν δακρυοντα
ιδηι και ολοφυρομενον, τωι νομωι της τεχνης ακολουθει μαλλον, η τοις τουτου
δακρυσιν επικαμπτεται· και την απειθειαν ουκ απανθρωπιαν, αλλα φιλανθρωπιαν
ονομαζομεν· πειθομενος γαρ τωι νοσουντι, και τα προς ηδονην χαριζομενος, τα
πολεμιων εις αυτον εργαζεται· αντιτεινων δε και τηι επιθυμιαι μαχομενος τηι εκεινου,
ελεωι κεχρηται ται φιλανθρωπιαι. Ἀλλα και οι φιλοστοργοι πατερες τοις κομιδηι
νηπιοις μαχαιρας επιζητουσιν, η πυρος ανθρακας, ουδαμως ορεγειν ανεχονται· ισασι
γαρ σαφως βλαβεραν ουσαν αυτοις 63.655 την τουτων επιδοσιν. Ουτω και ο Θεος
τοις αιτουσιν ως ωφελιμα τα ολεθρια ουκ ανεχεται δουναι, ως εις βλαβην αυτοις
γινωσκων εσομενα. Οιμαι και τους αρχαιους των ιατρων ουχ απλως ουδε αλογως
νομοθετησαι, δημοσιευεσθαι την των ποικιλων εργαλειων επιδειξιν, αλλ' ινα τους
υγιαινοντας ασφαλιζωνται, προδεικνυντες αυτοις, οποσων ατακτουντες δεησονται.
Τον Χριστον τοινυν και γεεννης φοβερωτερον ημιν ειναι δει, και βασιλειας
ποθεινοτερον· καν νοσησωμεν, βελτιον εν ταις αῤρωστιαις μειναι η δια την
απαλλαγην της ασθενειας εις ασεβειαν καταπεσειν. Καν γαρ θεραπευσηι γοης, μειζον
κατεβλαψεν η ωφελησεν· ωφελησε μεν γαρ πολλακις το σωμα, το παντως
αποθανουμενον μικρον υστερον και σηπεσθαι μελλον, κατεβλαψε δε την ψυχην την
αθανατον. Τον γαρ ουκ ιατρον βελτιον μηδε εχειν φαρμακα· ο μεν ουν μη εχων ουτε
σωζει, ουτε απολλυσιν, ο δε εχων απολλυσιν, ουκ ειδως οπως χρησεται· επειδη ουκ
εν τηι φυσει των φαρμακων εστιν η σωτηρια μονον, αλλα και εν τηι τεχνηι του
προσαγοντος. Ουκ αρα το ονομα εχειν ιατρου, ιατρον εστιν ειναι. Ἤκουσας τα περι
του Λαζαρου, πως λιμωι και νοσωι και ερημιαι παντα τον αυτου χρονον επαλαισεν, ως
και αυτην την ζωην καταλυσαι εν τωι του πλουσιου πυλωνι, καταφρονουμενος,
λιμωττων, τοις κυσι βορα προκειμενος; Ουτω γαρ αυτου το σωμα παρειτο, ως μηδε
τους κυνας αποσοβειν δυνασθαι επιοντας, και τα τραυματα λιχμωμενους· αλλ' ομως
ουκ επωιδον εζητησεν, ου πεταλα περιηψεν, ου μαγγανειας εκινησεν, ου γοητας προς
εαυτον εκαλεσεν, ουκ αλλο τι των κεκωλυμενων εποιησεν· αλλ' ειλετο μαλλον
εναποθανειν τοις κακοις εκεινοις, η της ευσεβειας μικρον τι προδουναι μερος. Τινα
ουν εξομεν συγγνωμην ημεις, τοσαυτα πασχοντος εκεινου δεινα και καρτερουντος,
ει δια πυρετον η τραυματα φαρμακους και γοητας εις τας οικιας καλουμεν τας
εαυτων; Πολλοι μεν γαρ πολλακις αῤρωστουσιν, αλλα της αναγκαιας ευπορουσι
τροφης· αλλοι πενιαι συζωσιν εσχατηι, αλλ' υγειας απολαυουσιν· ο δε Λαζαρος ουτως
ην εξησθενηκως, ως μηδε τους κυνας αποσοβησαι δυνασθαι, αλλα νεκρος εμψυχος
εκειτο, επιοντας μεν αυτους θεωρων, αμυνασθαι δε ουκ ισχυων· ουτως αυτωι τα
μελη παρειτο, ουτω τεταριχευτο τηι αῤρωστιαι, ουτω δεδαπανητο τωι πειρασμωι. Ει δε
καθ' εαυτο τουτων εκαστον αφορητον και δεινον, οταν ομου συμπεπλεγμενα ηι, πως
ουκ αδαμας τις ην ο ταυτα υπομενων; Ει μεν γαρ επι της ερημου και της αοικητου
κειμενος ταυτα επασχε, και παρεωρατο, ουκ αν ουτως ηλγησε· το γαρ μηδενα
παρειναι και ακοντα φερειν επειθε τα συμβαινοντα· το δε εν μεσωι τοσουτων
κειμενον και ευημερουντων παρα μηδενος μηδε της τυχουσης επιμελειας τυγχανειν,
δριμυτεραν εποιει των οδυνων γινεσθαι την αισθησιν. Ἐννοησον οιον εικος αυτον
ειναι ορωντα παρασιτους, κολακας, καταβαινοντας, αναβαινοντας, εξιοντας,
εισιοντας, θορυβουντας, μεθυοντας. Ἡμεις μεν γαρ, καν μυρια παθωμεν δεινα, αλλ'
εχομεν προς εκεινον ιδοντες, ικανην 63.656 δεχεσθαι παρακλησιν· το γαρ κοινωνους
ευρισκειν των οικειων κακων, πολλην φερει τοις οδυνωμενοις παρακλησιν· εκεινος
δε ουδενα ετερον ειχεν ιδειν τον τα αυτα αυτωι παθοντα, αλλα και μεχρι του
παροντος βιου τα παροντα ενομιζε συγκεκλεισθαι πραγματα· των γαρ προ της
χαριτος ην. Ει δε νυν εφ' ημων μετα τοσαυτην θεογνωσιαν, και τας χρηστας της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

αναστασεως ελπιδας, και τα ητοιμασμενα τοις κατορθουσιν αγαθα, ουτω
μικροψυχως τινες διακεινται, ως μηδε ταυταις διορθουσθαι ταις προσδοκιαις· τι
πασχειν εκεινον εικος ην; Ζηλωσωμεν τον Λαζαρον και πλουσιοι και πενητες. Ου
γαρ ενα και δυο και τρεις μονον, αλλα και πολλωι πλειους αθλους αρετης υπεμεινε,
την πενιαν, την ερημιαν των προστησομενων, την αῤρωστιαν, το μη μεχρι δυο και
τριων ημερων, αλλα δια παντος του βιου, και εαυτον εν τουτοις, και τον πλουσιον
εν τοις εναντιοις οραιν· το μη προς Λαζαρον ετερον εχειν ιδειν, το μηδεν περι
αναστασεως δυνασθαι φιλοσοφειν, το μετα των ειρημενων κακων και πονηραν
παρα τοις πολλοις εχειν υποληψιν απο των συμφορων εκεινων. Τινα ουν εξομεν
απολογιαν, ει τουτου παντα ομου τα δεινα μετα τοσαυτης φεροντος ανδρειας, ημεις
μηδε τα ημιση τουτου οισομεν; Ου γαρ εχεις, ουκ εχεις δειξαι ουδε ειπειν αλλον τινα
τοσαυτα και τοιαυτα πεπονθοτα κακα. ∆ια γαρ τουτο αυτον και εις μεσον προυθηκεν
ο Χριστος, ινα, οπουπερ αν εμπεσωμεν των δεινων, ορωντες παρα τουτωι την
υπερβολην ουσαν, ικανην εκ της εκεινου φιλοσοφιας αναλαβωμεν παρακλησιν και
παραμυθιαν. Κοινος γαρ της οικουμενης διδασκαλος προκειται, τοις οτιουν πασχουσι
δεινον προς αυτον παρεχων πασιν οραιν, και παντας νικων τηι των οικειων κακων
υπερβοληι. Και γαρ οι σοφοι των ιατρων, οταν σεσηποτα μελλωσι τεμνειν μελη, η
λιθους τοις ποροις εναπεσφηνωμενους εξελκειν, η αλλο τι της φυσεως αμαρτημα
διορθουν, ουκ εις γωνιαν λαβοντες τον καμνοντα τουτο ποιουσιν, αλλ' εν μεσαις
αυτον προθεντες ταις αγοραις, και θεατρον εκ των παριοντων περιστησαντες, ουτως
επαγουσι την τομην. Ποιουσι δε τουτο, ουχι τας ανθρωπινας εκπομπευειν
βουλομενοι συμφορας, αλλα τους ορωντας εν αλλοτριοις παιδευοντες σωμασι,
πολλην της οικειας υγειας ποιεισθαι την προνοιαν. Ὅταν ουν ιδηις δικαιον
στενοχωρουμενον, κακουχουμενον, εν αῤρωστιαι και μυριοις ετεροις δεινοις τον
παροντα βιον καταλυσαντα, ειπε προς εαυτον, οτι ει μη αναστασις ην και κρισις, ουκ
αν ο Θεος τοσαυτα δι' αυτον πεπονθοτα κακα αφηκε, μηδενος απολαυσαντα αγαθου,
απελθειν εντευθεν. Ὅθεν δηλον, οτι ετεραν αυτοις ητοιμασε ζωην, ηδιω της
παρουσης και ανεκτοτεραν πολλωι. Ἐπει πως αν εχοι λογον, οτι των μεν πονηρων
ειασε πολλους τρυφαιν κατα τον παροντα βιον, των δε δικαιων πολλους εν μυριοις
αφιησι κακοις, δικαιος ων και ονομαζομενος, και δικαιως εκαστωι κατα την αξιαν
αποδιδοναι ειδως; Ὧ πρεπει δοξα, κρατος, τιμη και προσκυνησις, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ι∆ʹ. Περι γυναικων και καλλους.
Οι γυναικας αγεσθαι μελλοντες, τους παρα τωι Παυλωι περι γαμων κειμενους
αναγινωσκετωσαν προτερον νομους, κακειθεν μανθανετωσαν τι δει ποιειν, οταν
πονηρα και λοιδορος και μανιας γεμουσα, και οτιουν αλλο των τοιουτων εχουσα
τυχοι γυνη. Ἂν τοινυν ιδηις οτι σοι διδωσιν εξουσιαν εν τουτων των ελαττωματων
ευροντα εκβαλλειν μεν εκεινην, εισαγειν δε ετεραν, ως παντος απηλλαγμενος
κινδυνου θαῤρει· αν δε τουτο μεν μη επιτρεπηι, κελευηι δε πλην πορνειας παντα τα
αλλα ελαττωματα εχουσαν στεργειν, ουτως ασφαλισον σεαυτον, ως μελλων απασι
φερειν αυτης την πονηριαν. Ει δε βαρυ τουτο και φορτικον, παντα ποιει και
πραγματευου, ωστε χρηστην και επιεικη και πειθηνιον γυναικα λαβειν. Ει γαρ οικιας
ωνεισθαι μελλοντες και οικετας, περιεργαζομεθα και πολυπραγμονουμεν, τους τε
πωλουντας τους τε εμπροσθεν κτησαμενους, των μεν την κατασκευην, των δε και
την του σωματος εξιν και την της ψυχης προαιρεσιν· πολλωι μαλλον γυναικας
αγεσθαι μελλοντας προνοιαν τοσαυτην και πολλωι πλειονα επιδεικνυσθαι χρη.
Οικιαν μεν γαρ φαυλην ουσαν αποδοσθαι παλιν εξεστι, και οικετην σκαιον φανεντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

αποδουναι τωι πεπρακοτι παλιν ενι· γυναικα δε λαμβανοντα αποδουναι τοις
δεδωκοσι παλιν ουκ ενι. ∆εινον ουν πενιχροτεραν λαβειν γυναικα, δεινον
ευπορωτεραν· το μεν γαρ εις την ουσιαν εβλαψε, το δε εις αυθεντιαν και
ανελευθεριαν τον ανδρα και πολλοι των πορναις προσεχοντων, ου τον αιωνιον και
αθανατον θανατον μονον εκειθεν υπεστησαν, αλλα και ενταυθα κακοι κακως
απωλοντο, περιεργιας υπομειναντες υπο των πορνευομενων γυναικων.
Φιλονεικουσαι γαρ εκειναι τωι αυτων ερωτι προσδησαι τελεον τον ταυταις
προσεχοντα, μαγγανειας εκινησαν, και φιλτρα κατεσκευασαν, και πολλας γοητειας
εῤραψαν. Ειτα ουτως αυτον εις αῤρωστιαν εμβαλουσαι χαλεπην, και φθοραι
παραδουσαι και τηκεδονι μακραι, και μυριοις περιβαλουσαι κακοις απηνεγκαν της
παρουσης ζωης. Ει τοινυν μη φοβηι την γεενναν, ανθρωπε, καν τας γοητειας αυτων
φοβηθητι. Ὅταν γαρ σαυτον δια της ασελγειας ταυτης ερημον ποιησηις της του Θεου
συμμαχιας, και γυμνωσηις σαυτον της ανωθεν βοηθειας, λαβουσα σε μετα αδειας η
πορνη, και τους αυτης καλεσασα δαιμονας, και τα πεταλα γραψασα, και τας
επιβουλας εργασαμενη μετα πολλης της ευκολιας περιγινεται σου της σωτηριας,
ονειδος σε και γελωτα των την πολιν οικουντων απαντων καταστησασα. Ει τοινυν
βουλει ψυχαγωγεισθαι, μη εις θεατρα βαδιζε, αλλ' εις παραδεισους, επι παραῤρεοντα
ποταμον και λιμνας, καταμανθανε κηπους, ακουε τεττιγων ᾀδοντων, επιχωριαζε
σηκοις μαρτυρων, οπου σωματος υγιεια και ψυχης ωφελεια, και βλαβος ουδεν.
Ἔχεις γυναικα; εχεις παιδια; τι ταυτης της ηδονης ισον; Ἔχεις οικιαν; εχεις φιλους;
ταυτα πολυ τερπνα, μετα της σωφροσυνης και το κερδος παρεχοντα Τι γαρ παιδων
γλυκυτερον, ειπε μοι; τι δε γυναικος τωι σωφρονειν βουλομενωι; Λεγονται γουν
βαρβαροι ποτε ειπειν ρημα φιλοσοφιας γεμον. Περι γαρ των θεατρων τουτων
ακουσαντες των παρανομων και της αναιρου τερψεως, Ῥωμαιοι, φασιν, ως ουκ
εχοντες παιδια και γυναικας, ουτω τοιαυτας επενοησαν ηδο 63.658 νας. Ὅταν ουν
ιδηις γυναικα ευμορφον, λαμποντα εχουσαν οφθαλμον, φαιδρον στιλβουσαν απο της
οψεως, αμηχανον τινα ωραν επι της οψεως φερουσαν, φλεγουσαν σου τον λογισμον,
και την επιθυμιαν αυξουσαν· εννοησον οτι γη το θαυμαζομενον, οτι σποδος το
εκκαιον, και παυσεται λυττωσα η ψυχη· ανακαλυψον αυτης το δερμα της οψεως, και
τοτε πασαν οψει της ευμορφιας την ευτελειαν. Μη στηις μεχρι της επιφανειας, αλλ'
ενδοτερω διαβηθι τωι λογισμωι, και ουδεν ετερον ευρησεις, αλλ' η οστα και νευρα και
φλεβας. Ἀλλ' ουκ αρκει ταυτα; λογισαι μοι ταυτην αλλοιουμενην, γηρασκουσαν,
αῤρωστουσαν, υφιζανοντας οφθαλμους, και κοιλαινομενας παρειας, απαν
καταῤρεον το ανθος εκεινο· εννοησον τι θαυμαζεις, και αισχυνθητι σου την κρισιν·
πηλον θαυμαζεις και σποδον, και κονις σε εκκαιει και τεφρα. Ἡ γαρ του βλεπομενου
καλλους υποστασις ουδεν ετερον εστιν, η φλεγμα και ρευμα και αιμα και τροφης
διαμασηθεισης χυλος. Τουτοις γαρ και οφθαλμοι και παρειαι και τα λοιπα παντα
αρδεται· καν μη καθ' εκαστην ημεραν δεξηται την αρδειαν εκεινην απο της γαστρος
και του ηπατος ανιουσαν, του δερματος παρα το προσηκον υφιζανοντος, των τε
οφθαλμων κοιλαινομενων, ευθεως απασα αφιπταται η της οψεως ωρα. Ὥστε αν
εννοησηις τι μεν των καλων ενδον αποκειται των οφθαλμων, τι δε της ευθειας ρινος,
τι δε του στοματος και των παρειων, ουδεν ετερον η ταφον κεκονιαμενον ειναι
φησεις του σωματος την ευμορφιαν· τοσαυτης ενδον ακαθαρσιας εστι μεστα. Ειτα
ρακος μεν ιδων εχον τι τοιουτον, οιον η φλεγμα, η σιελον, ουδε ακροις ψαυσαι τοις
δακτυλοις υπομενεις, αλλ' ουδε ιδειν ανεχηι· προς δε τα ταμιεια τουτων και τας
αποθηκας επτοησαι; Ὁ τοινυν φιλοσωματος και προς κορην επτοημενος ευμορφον,
ει βουλοιτο μαθειν τωι λογωι το ειδεχθες της ουσιας, δι' αυτης αυτο της οψεως
εισεται. Και γαρ πολλαι της ερωμενης ομηλικες, πολλακις δε και λαμπροτεραι
αποθανουσαι, μετα μιαν και δευτεραν ημεραν δυσωδιαν παρεσχον και ιχωρα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

σηπεδονα σκωληκων. Ἐννοησον τοινυν οιον καλλος φιλεις, ανθρωπε, και προς
ποιαν ευμορφιαν επτοησαι. Τις γαρ αρετη οφθαλμων; αρα το υγρους ειναι και
ευστροφους και στρογγυλους και κυανους, η το οξεις και διορατικους; Και τις αρετη
λυχνου; το λαμπρως φαινειν και πασαν καταυγαζειν την οικιαν, η το καλως
πεπλασθαι; Ου γαρ απο της διαπλασεως, αλλ' απο των τροπων και της κοσμιοτητος
το καλλος χαρακτηριζεται. ∆ια γαρ τουτο τον ακολαστως εις γυναικα ορωντα
εκολασεν ο Χριστος, ινα του πλειονος ημας απαλλαξειε πονου. Ου γαρ τοσουτος
πονος το μη οραιν γυναικας ωραιας, οσος ορωντας κατεχειν. Ὁ μεν γαρ μη ιδων την
ευμορφον οψιν, και της επιθυμιας εσται της εντευθεν καθαρος· ο δε επιθυμησας
ιδειν, προτερον καταβαλων τον λογισμον, και μολυνας αυτον μυριακις, τοτε την
απο της επιθυμιας εκβαλλει κηλιδα, εαν εκβαλληι αρα. Ὅταν ουν και ο πονος εκεινος
τοις ακολαστοις ελαττων ηι, και το κερδος μειζον, τι σπουδαζομεν εις το πελαγος
των μυριων εκεινων κακων εμπεσειν; Ὅταν ουν ιδηις γυναικα καλην, και παθηις τι
προς αυτην, μηκετι ιδηις, και απηλλαγης. Και πως δυνησομαι μηκετι ιδειν υπο της
επιθυμιας ελκομενος, φησιν; Ἂν εννοησηις, 63.659 οτι ουδεν ετερον εστι το
ορωμενον, η φλεγμα και αιμα και τροφης διασεσηπυιας χυλος. Ἀλλα φαιδρον το
ανθος της οψεως, φησιν. Ἀλλ' ουδεν των ανθεων των επι της γης φαιδροτερον,
αλλα και ταυτα σηπεται και μαραινεται. Μη τοινυν μηδε ενταυθα τωι ανθει προσεχε,
αλλ' ενδοτερω διαβηθι τηι διανοιαι, και το δερμα το καλον εκεινο περιελων τωι
λογισμωι, περιεργαζου τα υπο τουτο κειμενα. Ἐπει και το των υδεριωντων σωμα
αποστιλβει λαμπρον, και ουδεν η επιφανεια φαυλον εχει, αλλα τηι εννοιαι του ενδον
αποκειμενου χυμου πληττομενοι φιλειν τους τοιουτους ου δυναμεθα. Ὅταν δε ανηρ
εκβαλειν βουληται γυναικα, η η γυνη τον ανδρα αφειναι, ταυτης αναμιμνησκεσθω
της ρησεως, και τον Παυλον νομιζετω παρειναι, και καταδιωκειν αυτην βοωντα και
λεγοντα· Γυνη δεδεται νομωι, εφ' οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης. Τουτο γουν δηλων,
ου προσεθηκεν, οτι Ἐαν δε τελευτησηι ο ανηρ αυτης, ελευθερα εστιν, αλλ', Ἐαν δε
κοιμηθηι, μονονουχι παραμυθουμενος την εν χηρειαι, και πειθων μενειν επι τωι
προτερωι, και μη δευτερον εισαγαγειν νυμφιον. Ουκ ετελευτησε σου, φησιν, ο ανηρ,
αλλα καθευδει· τις δε τον καθευδοντα ουκ αναμενει; Ἐλευθεραν δε αυτην μετα την
του ανδρος τελευτην γεγενησθαι λεγων, εδειξεν οτι προ τουτου δουλη ην ζωντος
εκεινου· δουλη δε ουσα και υποκειμενη τωι νομωι, καν μυριακις βιβλιον αποστασιου
λαβηι κατα τους παρα τους εξωθεν κειμενους νομους, τωι της μοιχειας αλισκεται
νομωι. Ου γαρ δη κατα τουτους σε μελλει κρινειν τους νομους ο Θεος εν τηι ημεραι
εκεινηι, αλλα καθ' ους αυτος εθηκε. Και οι των εξωθεν δε νομοι ουχ απλως τουτο
τεθεικασιν, αλλα και αυτοι κολαζουσι το πραγμα, και αηδως προς ταυτην εχουσι την
αμαρτιαν. Ὅθεν γαρ αν γενηται της διαλυσεως η προφασις, τηι ζημιαι της ουσιας
κολαζουσι, γυμνον και χρηματων ερημον εκειθεν τουτον εκβαλλοντες. Λεγεται τις
των εξωθεν φιλοσοφων, μοχθηραν εχων γυναικα και φλυαρον και παροινον, προς
τους ερωτωντας, τινος ενεκεν τοιαυτην εχων ανεχεται, ειπειν, Ὥστε γυμνασιον και
παλαιστραν επι της οικιας· εσομαι γαρ τοις λοιποις πραοτερος, φησιν, εν ταυτηι
παιδευομενος καθ' εκαστην την ημεραν. Ὁ μεν ουν φιλοσοφος λεγεται δια τουτο
πονηραν εχων γυναικα μη εκβαλειν· τινες δε και δια τουτο αγαγεσθαι αυτον αυτην
λεγουσιν. Ὅταν ουν Ἕλληνες ημων ωσι φιλοσοφωτεροι, ποιαν εξομεν απολογιαν,
ταυτην υβριζοντες, δι' ην και τους γεγεννηκοτας ο Θεος αφειναι εκελευσε; Ποιος δε
λογος τοιαυτην αισχυνην παραστησαι δυνησεται, οταν ολολυγαι και κωκυτοι κατα
τους στενωπους φερωνται, και δρομος επι την οικιαν του ταυτα ασχημονουντος και
των γειτονων και των παριοντων, καθαπερ θηριου τινος τα ενδον λυμαινομενου;
Βελτιον διαστηναι την γην τωι τα τοιαυτα παροινουντι, η επ' αγορας αυτον οφθηναι
λοιπον. Πειθωμεθα δη τωι του Θεου νομωι, και μητε τας εαυτων γυναικας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

εκβαλλωμεν, μητε τας υπο ετερων εκβληθεισας δεχωμεθα. Ποιωι γαρ οψει προσωπωι
τον ανδρα της γυναικος; ποιοις οφθαλμοις τους φιλους τους εκεινου, τους οικετας;
Ει γαρ τελευτησαντος τινος, την γυναικα τις την εκεινου λαβων, ειτα την εικονα
μονην ανακειμενην ιδων, επαθε τι και εδυσχερανεν· ο ζωντα τον ανδρα ορων της
αυτωι συνοικουσης, ποιον βιωσεται βιον, πως οικαδε εισελευσεται, μετα ποιας 63.660
γνωμης, μετα ποιων οφθαλμων οψεται την εκεινου γυναικα την αυτου; Μαλλον δε
ουτε εκεινου, ουτε αυτου δικαιως αν τις την τοιαυτην προσειποι· η γαρ μοιχαλις
ουδενος εστι γυνη· και γαρ τας προς εκεινον συνθηκας επατησε, και προς σε μετα
των προσηκοντων νομων ουκ ηλθε. Ποσης ουκ αν ειη παρανοιας, πραγμα τοσουτον
γεμον κακων εις την οικιαν εισαγειν; Μη γαρ σπανις εστι γυναικων, οτι τοσουτον
ολεθρον ελκεις επι την σαυτου κεφαλην; Ἡ γαρ τωι προτερωι ανδρι αρκεσθεισα γυνη,
εδειξεν οτι ουδ' αν τουτον ειλετο την αρχην, ει του πραγματος ᾔδει την πειραν
καλως· η δε δευτερον επεισαγαγουσα νυμφιον τηι του προτερου ευνηι, της πολλης
περι τον κοσμον φιλιας, και προς τα γηινα πραγματα συμπαθειας τεκμηριον
εξηνεγκεν ου μικρον. Κακεινη μεν, ουτε ζωντος του ανδρος, προς ετερον τινα
επτοητο· αυτη δε, ει και μη ημαρτεν εις ετερους ζωντος εκεινου, αλλ' εκεινου
μαλλον πολλους ετερους εθαυμασε, και ουτε τον πρωτον, ουτε τον δευτερον εσχεν
εν ταξει της οικειας σαρκος. Ὁ μεν γαρ πρωτος εκβεβληται παρα του δευτερου, ο
δευτερος δε υπ' εκεινου, και ουτε του προτερου μεμνησθαι δυναιτ' αν καλως τωι
ετερωι μετ' εκεινον προσεχουσα, ουτε τουτον μετα της προσηκουσης φιλοστοργιας
οψεται, σχηματιζομενης εις τον απελθοντα της διανοιας αυτης. Ὥσπερ γαρ τοις
πραγμασι τοτε μαλιστα επιμενειν ειωθαμεν, οταν προοιμιων πειραθωμεν καλων·
οταν δε εξ αρχης, και απ' αυτης, ως αν ειποι τις, της γραμμης, χαλεπων και
δυσκολων αισθωμεθα, ταχεως ανακρουομεθα, της προαιρεσεως σβεννυμενης ημιν·
ουτω δη και αι τας αωρους υπομενουσαι χηρειας γυναικες εικοτως αν του δευτερου
γαμου αποσχοιντο. Ἡ μεν γαρ πολυν τοις πραγμασι συγγινομενη χρονον και
εμπλησθεισα καλως, ως των αυτων τευξομενη, των ισων αψεται πολιν· η δε
προοιμιων ουτε χαλεπων πειρασθεισα, ποιαι προαιρεσει και ελπιδι προς την πειραν
ηξει των χαλεπων; Ει γαρ τας ετι περιοντων απεχομενας των ανδρων γυναικας
θαυμαζομεν απαντες και αποδεχομεθα· τας και απελθοντων την αυτην περι αυτους
επιδεικνυμενας ευνοιαν, πως ουκ εκπληττεσθαι δει και επαινειν; Ου τοινυν
εκβαλλομεν δευτερον γαμον, αλλα παραινουμεν, ει τις δυναται σωφρονειν, επι τωι
προτερωι μενειν. Μαχης γαρ πολλακις και πολεμων καθημερινων ο δευτερος γαμος
αρχη και προφασις γεγονε. Πολλακις γαρ ανηρ επι της τραπεζης καθημενος, της
προτερας γυναικος αναμηνσθεις, επι της δευτερας εδακρυσεν ηρεμα· η δε ευθεως
ηγριανε, και καθαπερ θηριον επεπηδησε, της φιλοστοργιας αυτον της προς εκεινην
απαιτουσα δικην· καν επαινεσαι την απελθουσαν εθελησηι, γινεται πολεμου και
μαχης προφασις η των εγκωμιων υποθεσις. Και προς μεν τους εχθρους απελθοντας
σπενδομεν, και μετα την ζωην αυτην την προς αυτους καταλυομεν εχθραν· επι δε
των γυναικων τουναντιον απαν· ην γαρ ουκ ειδεν, ης ουκ ηκουσε, παρ' ης ουδεν
επαθε δεινον, ταυτην μισει και αποστρεφεται, και ουδε ο θανατος το μισος σβεννυσι.
Τις ειδε, τις ηκουσε ζηλοτυπουμενην κονιν, και πολεμουμενην τεφραν; Ἀλλ' ου
μεχρι τουτου το δεινον, αλλα καν γεννωνται παιδες εκ της δευτερας, καν μη
γεννωνται, πολεμος παλιν και μαχη· μη γεννωμενων μεν γαρ οδυναται μειζονως,
και καθαπερ πολεμιους και τα μεγιστα ηδικηκοτας τους της προτερας οραι, δια της
εκεινων ζωης της οικειας απαιδιας σαφεστεραν λαμβανουσα αισθησιν· αν δε
γεννωνται, παλιν ουκ ελαττον το δεινον. Ὁ μεν γαρ 63.661 ανηρ πολλακις
φιλοστοργως προς την απελθουσαν διακειμενος αντεχεται τουτων, φιλων τε ομου
και ελεων της ορφανιας αυτους· εκεινη δε πανταχου τους αυτης προτιμασθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

βουλεται. Ἀκουσατε, ανδρες, ακουσατε, γυναικες, φιλοστοργιαν συζυγων, ην προς
αλληλους μεχρι κινδυνων αυτων επεδειξαντο. Μετα γαρ το κατοικησαι τον Ἀβρααμ
εν Γεραροις, ειπε περι Σαῤρας της γυναικος αυτου, Ἀδελφη μου εστιν· εφοβηθη γαρ
ειπειν, οτι Γυνη μου εστι, μηποτε αποκτεινωσιν αυτον οι ανδρες της πολεως δι'
αυτην. Και απεστειλεν Ἀβιμελεκ ο βασιλευς Γεραρων, και ελαβε την Σαῤραν.
Ἐννοησον μοι τον χειμωνα των λογισμων, ον υπεμενεν ο δικαιος, ορων αυτου την
γυναικα απαγομενην, και ουδεν δυναμενος επαμυναι. Σιγηι γαρ απαντα εφερεν,
ειδως οτι ου περιοψεται αυτον ο ∆εσποτης, αλλα ταχειαν παρεξει την συμμαχιαν.
Και της Σαῤρας δε θαυμασαι εστι την πολλην φιλοστοργιαν, ην, ινα του κινδυνου
τον δικαιον εξαρπασηι, επεδειξατο. Ἐξην γαρ αυτην εκκαλυψασαν το δραμα,
διαφυγειν την ωμολογημενην υβριν· αλλ' υπεμεινεν απαντα γενναιως, ινα την
σωτηριαν τωι δικαιωι πραγματευσηται· και επληρουτο εκεινο το ειρημενον, οτι
Ἔσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. Ὥσπερ γαρ μια σαρξ οντες, ουτω της αλληλων
σωτηριας εκηδοντο, και τοσαυτην επεδεικνυντο την ομονοιαν, ως εν σωμα
τυγχανοντες και μια ψυχη. Ταυτα ακουετωσαν ανδρες, ακουετωσαν γυναικες, ινα
και αυται τοσαυτην περι τους ανδρας φιλοστοργιαν επιδεικνυνται, και ουτοι ουτω
πολλην την περι αυτας ευνοιαν εχωσι, και ως μιαν ψυχην κεκτημενοι, και εν σωμα
οντες, ουτω παντα διαπραττωνται. Και εισηλθεν ο Θεος προς Ἀβιμελεκ την νυκτα,
και ειπεν· Ἰδουαποθνησκεις περι της γυναικος ης ελαβες· αυτη δε εστι συνωικηκυια
ανδρι. Ὅρα Θεου φιλανθρωπιαν· επειδη ειδε τον δικαιον δια τον του θανατου φοβον
γενναιως της Σαῤρας ενεγκοντα την αφαιρεσιν, και τον βασιλεα ως αδελφην του
δικαιου ουτως αυτην αγομενον, λοιπον την οικειαν προνοιαν επιδεικνυται, ομου και
τον δικαιον περιφανεστερον αποδεικνυς, και την Σαῤραν της υβρεως ελευθερων, και
μετα βασιλεα απαλλαττων της παρανομιας. Ἀβιμελεκ δε, φησιν, ουχ ηψατο αυτης,
αλλα και απολογειται υπερ του τολμηματος, και φησι· Κυριε, εθνος δικαιον και
αγνοουν απολεις; Μη γαρ ειδως γυναικα αυτου τουτο πεποιηκα; μη γαρ αδικησαι
βουλομενος τον ξενον; μη γαρ ως γυναικα αφαιρουμενος; ως αδελφην μελλων
λαμβανειν τουτο διεπραξαμην, νομιζων και ταυτηι τιμησειν αυτον. Ουκ αυτος μοι
ειπεν, οτι Ἀδελφη μου εστι; και αυτη μοι ειπεν, οτι Ἀδελφος μου εστι; Τι ουν ο
φιλανθρωπος ∆εσποτης; Καγω εγνων, οτι εν καθαραι καρδιαι εποιησας τουτο, οτι
αυτοι τουτο το δραμα κατεσκευασαν, και οτι απατηθεις τοις παρ' αυτων λεγομενοις,
τουτο πεποιηκας· και δια τουτο, ινα μη δια την απατην εκεινων αμαρτηις, εφεισαμην
του μη αμαρτειν σε εις εμε. Μη δη απλως, ως ενι των τυχοντων, προσεχε τωι ανδρι,
αλλα μανθανε οτι των εμοι περισπουδαστων εστι, και των πολλην εχοντων προς εμε
την οικειωσιν. Ἀποδος τοινυν την γυναικα τωι ανθρωπωι, οτι προφητης εστι, και
προσευξεται περι σου, και ζησηι. Ἐκεινος μεν γαρ δεδοικως τον παρα σου θανατον, το
δραμα τουτο παρεσκευασε, και μονονουχι συνεπραξε προς την της Σαῤρας υβριν·
γινωσκε δε, οτι αι παρ' εκεινου προσευχαι την ζωην 63.662 σοι παρεξουσιν. Ει δε μη
αποδωις, γνωθι οτι αποθανηι συ, και παντα τα σα. Ου μονον γαρ αυτος της παρακοης
υφεξεις την τιμωριαν, αλλα και παντα τα σα. Ἐγερθεις δε Ἀβιμελεκ εκαλεσε τους
παιδας αυτου, και ελαλησε παντα τα ρηματα εις τα ωτα αυτων· ειτα εκαλεσε και τον
Ἀβρααμ. Ἐννοει μοι μεθ' οσης λοιπον της περιφανειας εισαγεται ο δικαιος προς τον
βασιλεα, ο προ μικρου ευκαταφρονητος νομιζομενος, και ουδεν τουτων ειδως.
Ἐμανθανε λοιπον παρ' αυτου του βασιλεως τα παρα του Θεου δι' αυτον εις εκεινον
γεγενημενα· ειπε γαρ αυτωι, Τι τουτο εποιησας ημιν; τι ημαρτομεν εις σε, οτι
επηγαγες επ' εμε και επι την βασιλειαν μου αμαρτιαν μεγαλην; Μη γαρ μεχρις εμου,
φησιν, ειχε στηναι τα της τιμωριας; πασα μου η βασιλεια αρδην εμελλεν
αφανιζεσθαι εκ της απατης της παρα σου γεγενημενης. Τι ουν ενιδων εποιησας
τουτο; τινος ενεκεν; τι εννοησας; Τι ουν ο Ἀβρααμ; Ἐναγωνιος, φησι, γεγονα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

μηποτε δια το ετι τηι πλανηι υμας κατεχεσθαι, ουδεμιαν του δικαιου προνοιαν
ποιησθε, και μαθοντες αυτην γυναικα μου γεγενησθαι, δια την περι ταυτην
επιθυμιαν εμε ανελειν επιχειρησητε. Μη ουν νομισητε με και ουτως εψευσθαι. Και
γαρ αδελφη μου εστιν εκ του πατρος, αλλ' ουκ εκ μητρος· εγενηθη δε μοι εις
γυναικα. Μη τοινυν καταγνωτε μου. Ει γαρ και ο φοβος του θανατου εις την
αναγκην με ταυτην κατεστησε, και το δεδοικεναι μηποτε δια ταυτην εμε μεν
αποκτεινητε, ταυτην δε περιποιησησθε, αλλ' ομως ουδε ουτως εστι ψευδος το παρ'
εμου ειρημενον. Ταυτα ειπων ο δικαιος, και τον θυμον του βασιλεως κατεμαλαξε,
και την οικειαν αρετην εξεκαλυψε, και αρκουσαν αυτοις διδασκαλιαν θεοσεβειας
ενεθηκεν. Αιδεσθεις τοινυν ο βασιλευς του δικαιου την πολλην επιεικειαν, τηι οικειαι
φιλοτιμιαι αμειβεται τον πατριαρχην. Ἔλαβε γαρ, φησιν, Ἀβιμελεκ χιλια διδραχμα,
και προβατα, και μοσχους, και παιδας και παιδισκας, και απεδωκεν αυτωι Σαῤραν την
γυναικα αυτου. Ειδες την ευμηχανον του Θεου σοφιαν; Ὁ γαρ περι του θανατου
δεδοικως, και παντα ποιων ωστε δυνηθηναι τουτον διαφυγειν, ου μονον τον
θανατον διεφυγεν, αλλα και τοσαυτης ηξιωται παῤρησιας, και περιφανης αθροον
γινεται. Τοιαυτα γαρ τα παρα του Θεου· ου μονον των λυπηρων ελευθεροι τους
γενναιως αντεχειν προς τους επιοντας πειρασμους σπουδαζοντας, αλλα και
τοσαυτην εν αυτοις τοις λυπηροις παρεχει την ευφροσυνην, ως και ληθην αυτων
ημας εχειν παντελη, και εν πολληι γινεσθαι τηι των αγαθων περιουσιαι· οιον και επι
του δικαιου τουτου γεγονεν. Ου μονον γαρ τοις τοσουτοις δωροις αυτον τιμαι, αλλα
και την εξουσιαν αυτωι διδωσι της εν τηι γηι αυτου κατοικησεως. Ἰδου γαρ, φησιν, η
γη μου εναντιον σου εστιν, ου εαν σοι αρεσκηι, κατοικει. Ἐπειδη γαρ εμαθεν οτι δι'
εκεινον και τας εκεινου προσευχας η ζωη αυτωι κεχαρισται, ως ευεργετην λοιπον και
κηδεμονα τον ξενον, τον αλητην, τον ουδαμοθεν γνωριμον, ουτω θεραπευειν
επειγεται. Και εγενετο, ηνικα προς εσχατον γηρας ηλασεν Ἀβρααμ, βουλομενος τον
Ἰσαακ της των Χαναναιων συγγενειας απαλλαξαι, ινα μη εκειθεν αγαγηται γυναικα,
καλεσας των οικετων τον ευνουστερον, εντελλεται αυτωι περι τουτου, και φησι· Θες
την χειρα σου επι τον μηρον μου, και εξορκιω σε Κυριον τον Θεον του ουρανου και
της γης, ινα μη λαβηις γυναικα τωι υιωι μου Ἰσαακ απο των θυγατερων Χαναναιων,
μεθ' ων εγω κατοικω εν 63.663 αυτοις, αλλ' εις την γην μου, ου εγεννηθην, πορευσηι
και εις την φυλην μου, και ληψηι γυναικα τωι υιωι μου εκειθεν. Ειδες την εντολην του
πατριαρχου την προς τον οικετην γενομενην; Ἐννοησον οπως το παλαιον εποιουντο
σπουδην, ου χρηματων ζητουντες περιουσιαν, ου πολυν πλουτον και ανδραποδα και
πλεθρα γης τοσα και τοσα, ου του εξωθεν καλλους την ευμορφιαν, αλλα της ψυχης
το καλλος επεζητουν και τροπων ευγενειαν. Ἀλλ' ο μεν πατριαρχης της κατα ψυχην
αρετης επιμελουμενος, και φευγων των εγχωριων την πονηριαν, τουτο ποιει· οι δε
νυν απαντες ουκ αν ποτε ανασχοιντο τοιουτον τι εννοησαι, αλλα καν μυριων ηι
κακων αναμεστος, εν μονον επιζητουσι, των χρηματων την περιουσιαν, και τα αλλα
παντα δευτερα αυτοις νενομισται· ουκ ειδοτες, οτι γνωμης διεφθαρμενης ουσης, καν
αφατος επιῤρεηι πλουτος, θαττον τις εις εσχατην πενιαν επανηξει, και ουδεν οφελος
εσται της περιουσιας, ουκ ουσης της οικονομειν ταυτα δυναμενης δεοντως ψυχης.
Λαβων τοινυν ο παις τας καμηλους, και απο παντων των αγαθων του κυριου αυτου,
αναστας επορευθη εις την Μεσοποταμιαν, εις την πολιν Ναχωρ του αδελφου
Ἀβρααμ, και ανεπαυσε τας καμηλους εξω της πολεως παρα το φρεαρ του υδατος· και
ειπε, Κυριε ο Θεος του κυριου μου Ἀβρααμ, ευοδωσον εναντιον μου σημερον, και
ποιησον ελεος μετα του κυριου μου Ἀβρααμ· και ιδου εγω εστηκα επι της πηγης του
υδατος, αι δε θυγατερες των οικουντων εκπορευονται αντλησαι υδωρ· και εσται, η
παρθενος, ηι αν εγω ειπω, Ἐπικλινον την υδριαν σου ινα πιω, και ειπηι μοι, Πιε, και
τας καμηλους σου ποτιω, εως αν παυσωνται πασαι πινουσαι· ταυτην ητοιμασας τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

παιδι σου Ἰσαακ, και εν τουτωι γνωσομαι, οτι εποιησας ελεος μετα του κυριου μου
Ἀβρααμ. Ὅρα του οικετου την συνεσιν. Ἐπειδη γαρᾔδει του πατριαρχου το
φιλοξενον, και οτι την κορην την εκει μελλουσαν απαγεσθαι, ομοτροπον προσηκει
ειναι τωι δικαιωι, ουδεν ετερον τεκμηριον επιζητει, αλλ' απο της γνωμης την
φιλοξενιαν χαρακτηρισαι βουλεται της κορης· και φησιν· Ἐαν εμου αιτησαντος παρ'
αυτης το υδωρ, επικλινηι μοι την υδριαν, και μη μονον το αιτηθεν ποιησηι, αλλα και
την δουλειαν της οικειας γνωμης επιδειξηται, και ειπηι. Και ταις καμηλοις σου
εφυδρευσομαι· αρκουσαν αποδειξιν παρεσχε δια της του υδατος παροχης της των
τροπων επιεικειας. Ειτα, επειδη ειδε δια των εργων την ενεργειαν των ευχων του
πατριαρχου; και επετυχε, καθαπερ επεθυμει, της κορης, και ειδεν αυτης την
υπερβαλλουσαν φιλοξενιαν (Ἔσπευσε γαρ και εξεκενωσε την υδριαν εις το
ποτηριον, και εδραμεν ετι επι το φρεαρ αντλησαι, και υδρευσασα πασαις ταις
καμηλοις αυτου, και ουτε ως ξενον απεφυγεν, ουτε προφασει της σωφροσυνης
ανενευσε προς την αιτησιν), κατεμανθανε λοιπον και περιειργαζετο μετα ακριβειας
τα κατ' αυτην, και ηρωτα· Τινος ει θυγατηρ; και, Ει εστι παρα τωι πατρι σου τοπος
ημιν καταλυσαι; Και σκοπει της κορης την αποκρισιν· πυθομενου γαρ του παιδος,
τινος ην θυγατηρ, ου 63.664 μονον τον πατερα καταμηνυει, αλλα και του πατρος τον
πατερα, και φησι· Θυγατηρ μεν ειμι Βαθουηλ του Μελχας, ον ετεκεν αυτωι Ναχωρ.
Και παλιν περι του τοπου, ει εστι μονον καταλυσαι αυτους, πυθομενου του παιδος,
φησιν· Ου μονον τοπος, αλλα και αχυρα και χορτασματα πολλα παρ' ημιν. Ειδες εν
ηλικιαι τοιαυτηι ποση και της σωφροσυνης η ακριβεια, και της ταπεινοφροσυνης η
υπερβολη, και της φιλοξενιας η επιτασις; Ποσου πλουτου ουκ αν ειη τιμιωτερα;
ποσων θησαυρων προτιμοτερα τις ταυτα ηγησεται; Τουτο η μεγιστη προιξ, τουτο τα
μυρια αγαθα, τουτο ο θησαυρος ο μηδεποτε δαπανωμενος. Ταυτα ακουσας ο οικετης
και θαυμασας της δαψιλους φιλοξενιας, και μαθων ως ου προς αγνωτας τινας
παραγεγονεν, αλλ' εις την οικιαν του Ναχωρ, ος ην αδελφος Ἀβρααμ του κυριου
αυτου, ησθεις επι τοις ειρημενοις παρα της παιδος, προσεκυνησε τωι Κυριωι τωι δια
την εις τον πατριαρχην ευνοιαν τοσαυτην και περι αυτον επιδειξαμενωι την
κηδεμονιαν, ουτω παντα μετ' ευκολιας αυτωι κατευοδωσαντι· και φησιν, Ευλογητος
Κυριος ο Θεος του κυριου μου Ἀβρααμ, ος ουκ εγκατελιπε την δικαιοσυνην και την
αληθειαν αυτου απο του κυριου μου Ἀβρααμ. Και λοιπον και αυτος γνωριζει τηι κορηι
οστις εστι, και δια της ευχαριστιας της εις τον Θεον καταδηλον αυτηι ποιει, οτι ουκ εξ
αλλοτριας οικιας παραγεγονεν, αλλα και αδελφος του Ναχωρ εστιν ο τουτον
διαπεμψαμενος. Ταυτα πυθομενη η παις, μετα πολλης της περιχαρειας δραμουσα,
απηγγειλε τοις γονευσιν αυτης απερ ηκουσε παρα του παιδος. Και εδραμε Λαβαν εξω
προς τον ανθρωπον επι την πηγην, και ιδων αυτον εστωτα μετα των καμηλων, ειπεν
αυτωι· Τι εστηκας εξω; δευρο εισελθε· προλαβων γαρ ητοιμασα την οικιαν, και τοπον
ταις καμηλοις. Ειτα εισελθοντος αυτου, Ἀπεσαξε τας καμηλους· και εδωκεν αχυρα
και χορτασματα, και υδωρ νιψασθαι τοις ποσιν αυτου, και τοις ποσι των ανδρων των
μετ' αυτου, και παρεθηκεν αυτοις αρτον φαγειν. Ἀλλ' ενταυθα σκοπει μοι την
πολλην του οικετου συνεσιν. Τι γαρ φησιν; Ου μη φαγω μεχρις αν την αιτιαν υμας
διδαξω, δι' ην εστειλαμην την τοσαυτην οδον, και τινος ενεκεν απο της Χαναναιας
ενταυθα παραγεγονα, και πως εις τον οικον τον υμετερον ωδηγηθην, ινα παντα
μαθοντες, ουτω και υμεις την οικειαν ευγνωμοσυνην επιδειξησθε προς τον εμον
δεσποτην. Και αρξαμενος διηγεισθαι, φησι· Παις Ἀβρααμ εγω ειμι· Κυριος δε
ευλογησε τον κυριον μου σφοδρα, και εδωκεν αυτωι προβατα και μοσχους, χρυσιον
και αργυριον, παιδας και παιδισκας, καμηλους και ονους. Και ετεκε Σαῤρα η γυνη
του κυριου μου υιον ενα τωι κυριωι μου μετα το γηρασαι αυτον, και εδωκεν αυτωι
παντα, οσα ην αυτωι. Και ωρκωσε με ο κυριος μου λεγων· Ου ληψηι γυναικα τωι υιωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

μου Ἰσαακ απο των θυγατερων των Χαναναιων, εν οις εγω παροικω· αλλ' εις τον
οικον του πατρος μου πορευσηι, και εις την φυλην μου, και ληψηι γυναικα τωι υιωι
μου εκειθεν. Και αυτος μεν ταυτα ενετειλατο· εγω δε τας δυσκολιας εννοων, και του
πραγματος το δυσχερες λογιζομενος, επυθομην του κυριου μου, Ει μη βουλοιτο η
γυνη πορευ 63.665 θηναι μετ' εμου; Και ειπε μοι· Κυριος, ωι ευηρεστησα εναντιον
αυτου, αυτος αποστελει τον αγγελον αυτου μετα σου, και ευοδωσει την οδον σου,
και ληψηι γυναικα τωι υιωι μου εκ της φυλης μου, και εκ του οικου του πατρος μου.
Ταυτα εντειλαμενος, και ταυταις με ταις ευχαις εφοδιασας εξεπεμψεν. Ἐπει δε αι
παρ' αυτου γενομεναι προσευχαι εληλυθασι, και ουτως απαντα εναργως ωικονομηθη
παρα του Θεου, ωστε φθασαι με προς υμας, λοιπον και υμεις τα παρ' εαυτων
επιδεικνυσθε, και ει ποιειτε ελεος προς τον κυριον μου, απαγγειλατε μοι, ινα ειδεναι
εχω ο τι δει με διαπραξασθαι· ει δε μη γε, ινα ετερωθι την οδον ποιησωμαι. Και φησι
προς αυτον ο πατηρ της κορης, και ο αδελφος· Παρα Κυριου εξηλθε το ρημα τουτο·
ου δυνησομεθα σοι αντειπειν καλον, η κακον· ουδε οιον τε τουτο παρ' ημων
γενεσθαι. Ἰδου εχεις την κορην· λαβων αποτρεχε, και εσται γυνη τωι υιωι του κυριου
σου, καθα ελαλησε Κυριος. Ταυτα ακουσας ο παις παρα του πατρος και του αδελφου,
Προσεκυνησε τωι Κυριωι επι την γην· και εξενεγκας σκευη χρυσα και αργυρα και
ιματισμον, εδωκε τηι Ῥεβεκκαι· και λοιπον μετα παῤρησιας αυτην θεραπευει, ως ηδη
δια των ρηματων εγγυηθεισαν τωι Ἰσαακ· τιμαι δε δωροις και τον αδελφον και την
μητερα. Και οτε εις εργον ειδεν εκβασαν την παρα του δεσποτου εντολην, τοτε
λοιπον της οικειας αναπαυσεως γινεται. Ἔφαγον γαρ, φησι, και επιον αυτος, και οι
ανδρες οι μετ' αυτου, και εκοιμηθησαν. Και αναστας πρωι ειπεν· Ἐκπεμψατε με, ινα
απελθω προς τον κυριον μου. Ειπαν δε, φησιν, οι αδελφοι και η μητηρ· Μεινατω η
παρθενος μεθ' ημων ωσει ημερας δεκα, και μετα ταυτα απελευσεσθε. Ὁ δε ειπε προς
αυτους. Τινος ενεκεν υπερτιθεσθε και αναβαλλεσθε, του Θεου τοσαυτην ευκολιαν εν
πασι μοι παρεσχηκοτος; Οι δε ειπαν· Καλεσωμεν την παιδα, και ερωτησωμεν αυτην.
Και εκαλεσαν και ειπον αυτηι· Πορευσηι μετα του ανθρωπου; Ἡ δε ειπε, Πορευσομαι.
Και εξεπεμψαν Ῥεβεκκαν και τα υπαρχοντα αυτης, και τον παιδα του Ἀβρααμ, και
τους μετ' αυτου. Και ευλογησαν Ῥεβεκκαν, και ειπον αυτηι· Γενου εις χιλιαδας
μυριαδων, και κληρονομησατω το σπερμα σου τας πυλας των υπεναντιων. Και
αναστασα Ῥεβεκκα, και αι αβραι αυτης, επεβησαν επι τας καμηλους, και
επορευθησαν μετα του ανθρωπου. Ειδες οιαν αγεται νυμφην ο πατριαρχης,
υδρευομενην, και την υδριαν επι των ωμων φερουσαν, και επι τας καμηλους
επιβαινουσαν; Μηπου ημιονοι αργυρωι περιλαμπομενοι τους τραχηλους; μηπου
οικετων εσμος, η η πολλη βλακεια η νυν γινομενη; Ουδαμου· αλλα τοσαυτη ην των
παλαιων γυναικων η ανδρεια, ως και επι τας καμηλους αυτας επιβαινειν, και ουτως
οδοιπορειν. Ειδετε εκ των παρα του Ἀβρααμ εις τον υιον γεγενημενων, οπως το
παλαιον εσπουδαζον γυναικας αγεσθαι τοις εαυτων παισιν οι γονεις; οπως 63.666
προ των χρηματων ψυχης ευγενειαν επεζητουν; Μηπου γραμματεια; μηπου
συνθηκαι, και τα αλλα τα καταγελαστα, α νυν γινεται; Ουδεν γαρ εκεινοις τοιουτον,
αλλα το μεγιστον και ασφαλες γραμματειον της κορης ο τροπος. Και τουτο εισεσθε,
επειδαν προς τον νυμφιον ειδητε την κορην επαναχθεισαν. Ἐξηιει γαρ, φησιν, Ἰσαακ
αδολεσχησαι εις το πεδιον· και αναβλεψας τοις οφθαλμοις, ειδε τας καμηλους
ερχομενας, εν αις επεκαθητο Ῥεβεκκα. Ἡ δε Ῥεβεκκα ιδουσα τον Ἰσαακ,
κατεπηδησεν απο της καμηλου, και ειπε τωι παιδι· Τις εστιν ο ανθρωπος εκεινος ο
πορευομενος εν τωι πεδιωι εις συναντησιν ημων; Και μαθουσα, οτι αυτος εστιν ο
μελλων ταυτην αγαγεσθαι, Περιεβαλετο, φησι, το θεριστρον. Και παραγενομενος ο
παις διηγησατο παντα μετα ακριβειας τωι Ἰσαακ. Σκοπει πως ουδαμου τα περιττα
ταυτα και ανονητα· ουδαμου πομπη διαβολικη, ουδαμου κυμβαλα και αυλοι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

χορειαι, και τα σατανικα εκεινα συμποσια, αλλα πασα σεμνοτης, πασα σοφια, πασα
επιεικεια. Εισηλθε γαρ, φησιν, Ἰσαακ εις τον οικον της μητρος αυτου, και ελαβε την
Ῥεβεκκαν· και εγενετο αυτωι γυνη, και ηγαπησεν αυτην. Ταυτην μιμεισθωσαν
γυναικες, τουτον ζηλουτωσαν ανδρες, και ουτω τας νυμφας αγεσθαι
σπουδαζετωσαν, ινα και ο ποθος του νυμφιου αυξηται, και της κορης η σωφροσυνη
επιτεινηται, και μεθ' ηδονης τον βιον διαξωσιν, υπο της του Θεου ροπης
συγκροτουμενοι. Ει δε γε βουλει φιλοτιμιαν επι γαμου επιδειξασθαι κερδος εχουσαν,
καλεσον χορους πενητων. Ἀλλα αισχυνηι και ερυθριαις; και τι ταυτης της αλογιας
χειρον γενοιτ' αν; Τον μεν διαβολον ελκων εις την οικιαν, μηδεν νομιζεις αισχρον
ποιειν· τον δε Χριστον μελλων εισαγειν, ερυθριαις; Ἀλλ' ουδεις επι της πολεως τουτο
ειργασατο, φησιν. Ἀλλα συ καταρξαι σπουδασον, και αρχηγος γενεσθαι της καλης
ταυτης συνηθειας, ινα και οι μετα ταυτα εις σε αναφερωσι. Καν ζηλωσηι τις και
μιμησηται τουτο το εργον, προς τους εξεταζοντας εχουσι λεγειν οι εγγονοι, και οι εξ
εγγονων, οτι Ὁ δεινα τον καλον τουτον νομον πρωτος εισηγαγε, και το υφ' ετερων
κατορθουμενον, σοι τωι πρωτωι φυτευσαμενωι των καρπων εκεινων οισει την
αμοιβην. Και ωσπερ μαλακων και μιμων εκει χορευοντων, ο διαβολος εν τωι μεσωι
κωμαζει· ουτω και πενητων εισιοντων, ο Χριστος παραγινεται. Και απο μεν της
δαπανης εκεινης κερδος ουδεν, αλλα και πολλη γενοιτ' αν η βλαβη· απο δε των εις
τουτους αναλωματων πολυν τινα ληψηι τον καρπον ταχεως. Και οτι τουτο εστιν
αληθες, απο της κορης μανθανε της εν Ἰοππηι· και γαρ ταυτην ποτε νεκραν κειμενην,
περισταντες οι παρ' αυτης τρεφομενοι πενητες και δακρυσαντες ανεστησαν, και προς
ζωην επανηγαγον· εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος, συν τωι
Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΙΕʹ. Περι πλεονεξιας.
Τινος ενεκεν απο πλεονεξιας πλουτειν επιθυμεις, ανθρωπε, ινα ετεροις μεν
το χρυσιον αποκεηται και το αργυριον, σοι δε αραι και κατηγοριαι; και ιν' ο
αποστερηθεις υπερ της των αναγκαιων δακνηται τροφης και ολοφυρηται, και
μυριους εφελκη 63.666 ται σοι κατηγορους; Και, ο τουτου πολυ φρικωδεστερον, οταν
κατα την ημεραν εκεινην προ του βηματος του φοβερου ο κακως παθων και τα
αυτου παντα απολωλεκως παραγηται εις μεσον, σου μηδενα εχοντος συνηγορον, τι
προς τον δικαζοντα ερεις; Νυν μεν γαρ και διαφθειραι το δικαστηριον δυνησηι τουτο,
το 63.667 των ανθρωπων, εκεινο δε τοτε ουκετι· μαλλον δε ουδε τουτο· και γαρ ο
Θεος οραι τα γινομενα, και εγγυθεν εστι τοις αδικουμενοις και μη καλουμενος. Ὁ γαρ
κακως παθων, καν αυτος αναξιος ηι του τυχειν τινος εκδικησεως, αλλ' ομως, επειδη
τωι Θεωι τα γινομενα ουκ αρεσκει, εχει τον αμυνοντα παντως. Και μη μοι λεγε· Πως ο
δεινα ευπραγει πονηρος ων; ει γαρ και ευπραγει, αλλ' ουκ εις τελος. Μη παραζηλου
γαρ, φησιν, εν πονηρευομενοις, οτι ωσει χορτος ταχυ αποξηρανθησονται, και ωσει
λαχανα χλοης ταχυ αποπεσουνται. Ἡ πλεονεξια ζυμη τις εστι παλαια, και οπουπερ
αν εμπεσηι και εις οιαν οικιαν εισελθηι, ακαθαρτον αυτην εργαζεται· καν μικρα εξ
αδικιας κερδανηις, ολοκληρον σου την ουσιαν εζυμωσε. ∆ια τουτο πολλακις τα
εισενεχθεντα κακως ολιγα, τα καλως κειμενα εξεβαλε πολλα οντα. Τι ουν, φησιν,
οταν πολλοι πλεονεκτουντες, μη τα αυτα πασχωσι· Μαλιστα μεν πεισονται, καν μη
παραυτα παθωσιν· αν δε νυν εκφυγωσι, τοτε φοβηθητι μαλλον· επι μειζονι γαρ
κολασει τηρουνται. Μαλλον δε καν αυτοι διαφυγωσιν, αλλ' οι κληρονομησαντες τα
αυτων τα αυτα πεισονται. Και που τουτο δικαιον, φησι; Και σφοδρα δικαιον. Και γαρ
ο διαδεξαμενος κληρον αδικιας γεμοντα, ει και αυτος μη ηρπασεν, αλλ' ομως οιδεν
ακριβως, οτι τα ετερων εχει, και δια τουτο δικαιος ην παθειν. Ταυτα δε και οι των
εξωθεν ισασι νομοι, οι τους αρπασαντας και υφελομενους αφεντες, εκεινους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

κελευουσιν απαιτειν παρ' οις αν ευροι τις τα αυτου κειμενα απαντα. Ει μεν ουν οιδας
τους ηδικημενους, αποδος μετα πολλης της προσθηκης κατα τον Ζακχαιον· ει δε
αγνοεις, εις τους δεομενους ταυτα διανειμαι, και παραμυθησηι και ουτω το δεινον.
Ἐαν γαρ παντα τα παρ' ετερων δωμεν, ουδεν κερδος ημιν. Και δεικνυσιν ο Ζακχαιος,
ος τοτε εφησεν εξιλεουσθαι τον Θεον, δους των αφαιρεθεντων τετραπλασιονα.
Ἡμεις δε μυρια αρπαζοντες, και ολιγα διδοντες, νομιζομεν ιλεων ποιειν τον Θεον. Ει
γαρ τα δευτερα προσενεγκων ο Καιν, και ταυτα ουδε ηδικηκως ετερον, εδωκε δικην
εσχατην· οταν εξ αρπαγης και πλεονεξιας προσφερωμεν, πως ου πεισομεθα
χαλεπωτερα; Τι τον ∆εσποτην υβριζεις ακαθαρτα δωρα προσαγων αυτωι; Ου
βουλεται Χριστος πλεονεξιαι τρεφεσθαι, ουδε δεχεται τοιαυτην τροφην. Βελτιον
λιμωι τηκομενον περιοραιν, η τρεφειν απο τοιουτων αυτον· βελτιον ουδεν δουναι, η
τα αλλων ετεροις. Ειπε γαρ μοι, ει τινας ειδες δυο, τον μεν γυμνον, τον δε ιματιον
εχοντα· ειτα τον εχοντα το ιματιον αποδυσας περιεβαλες τον γυμνον, αρ' ουκ
ηδικησας; Παντι που δηλον. Ει δε οπερ ελαβες ετερωι δους απαν, ηδικησας, ουκ
ηλεησας· οταν μηδε το πολλοστον μερος δωις ων αρπαζεις, και ελεημοσυνην το
πραγμα καληις, ποιαν ουχ υποστησηι τιμωριαν; Ει ο Λαζαρος αδικηθεις μεν ουδεν
παρα του πλουσιου, μη απολαυσας δε των εκεινου, πικρος εστηκε κατηγορος, τινος
απολογιας τευξονται οι προς τωι μη ελεειν οικοθεν και τα αλλοτρια λαμβανοντες; Ει
οι μη θρεψαντες πεινωντα τον Χριστον, μετα του διαβολου καταδικαζονται τωι πυρι
τωι ασβεστωι· οι και λιμωι αυτον παραδιδοντες, δι' ων αρπαζουσι, και ενδεδυμενον
γυμνουντες, και ξενον οντα ου μονον ου συναγαγοντες, αλλα και ελασαντες, και
αῤρωστουντα ου μονον ουκ επισκεψαμενοι, αλλα και επι πλεον συντριψαντες, και
ου μονον δεδεμενον ουκ ιδοντες, αλλα και λελυμενον εις δεσμωτηριον
παρασκευασαντες εμβαλεσθαι, ποσην υποστησονται τιμωριαν; Ει ο τους φιλουντας
αγαπων, ουδεν αμει 63.668 νον των εθνικων διακεισεται· ο τοις μηδεν ηδικηκοσιν
επηρεαζων, ποιαν εξει συγγνωμην; Ει ο των εαυτου μη μεταδιδους κατηγορον εχει
τον ουκ ελεηθεντα· ο και τα αλλοτρια αρπαζων ποιας τευξεται συγγνωμης, Ου γαρ
το τα αλλοτρια αρπαζειν μονον, αλλα και το των εαυτου μη μεταδιδοναι ετεροις, και
τουτο αρπαγη και πλεονεξια και αποστερησις εστιν. Ει οι μη θρεψαντες πεινωντα
τον Χριστον, τοσουτον επι την κεφαλην αυτων ειλκυσαν πυρ· οι και τα μηδεν αυτοις
προσηκοντα αρπαζοντες, και τα ετερων αδικως περιβαλλομενοι, και τας των
ορφανων και χηρων ανατρεποντες οικιας, ποιας απολαυσονται παραμυθιας;
Φριξωμεν τοινυν το πραγμα· φυγωμεν την αμαρτιαν· φευξομεν δε, αν εννοησωμεν
τους προ ημων αδικησαντας, τους πλεονεκτησαντας και απελθοντας· ουχι των μεν
χρηματων αυτων και πονων απολαυουσιν ετεροι, αυτοι δε εν κολασει και τιμωριαι
και τοις ανηκεστοις κακοις; Πως ουν ουκ εσχατης ταυτα ανοιας, κοπτεσθαι και
ταλαιπωρειν, ινα και ζωντες τοις πονοις κατατεινωμεθα, και απελθοντες τας
αφορητους υπομενωμεν κολασεις και τιμωριας; Τι τοινυν του αρπαγος ελεεινοτερον
γενοιτ' αν, οταν τα με συλλεγεντα απαντα πολλακις εχθροι και πολεμιοι προς
αλληλους διενειμαντο· τα δε εκ τουτων επισωρευθεντα αυτωι αμαρτηματα λαβων
απεισι, τας υπερ τουτων παρανομιας μετα πολλης απαιτουμενος της ακριβειας; Ἄρα
τι των πλεονεκτων γενοιτ' αν χαλεπωτερον, οτι και την ζωην αυτων θανατου
παντος χαλεπωτεραν εργαζονται, της φροντιδος και της αθυμιας και της διηνεκους
αγρυπνιας κατεσθιουσης αυτην και κατα μικρον δαπανωσης, και πασαν ηδονην και
αρετης και κακιας εντευθεν ελαυνοντες; Και εν μεν τωι κερδαινειν καν τα παντα
περιβαλωνται, ουδεμιας αισθανονται ηδονης, τωι των πλειονων εφιεσθαι· εν δε τωι
ζημιουσθαι, καν οβολον απολεσωσι, παντων ηγουνται χαλεπωτερα πεπονθεναι, και
αυτης εκπεπτωκεναι νομιζουσι της ζωης. Καν γυναικα ο τοιουτος εχηι, καν παιδια,
καν φιλους, αν μη παντοθεν εξηι κερδαινειν αυτωι, των φυσει πολεμιων αυτωι ουτοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

πολεμιωτεροι καταφαινονται. ∆ικαιως γαρ τις φησι ειναι φιλαργυρου μηδεν
ωμοτερον. Ὁ γαρ τοιουτος και εαυτον αποδιδοται, και κοινος περιερχεται της
οικουμενης εχθρος, αλγων οτι μη χρυσιον φερει αντι των ασταχυων η γη, και αντι
των ναματων αι κρηναι, και αντι των λιθων τα ορη· δυσχεραινων προς την αλλων
ευετηριαν, εν τοις κοινοις αγαθοις συνεσταλμενος, πασαν αποστρεφομενος
προφασιν, οθεν ουκ εστιν αργυριον λαβειν· παντα υπομενων οθεν και δυο συλλεξαι
μονον οβολους ενι· απαντας μισων, τους πενητας, τους πλουτουντας· τους μεν,
μηποτε προσελθοντες αιτησωσι, τους δε, οτι μη τα εκεινων εχηι· απαντας τα αυτου
νομιζει κεκτησθαι, και ως παρα παντων ηδικημενος, ουτω προς απαντας διακειται.
Και οπερ εστι μαινομενωι ξιφος. τουτο και φιλαργυρωι πλουτος, μαλλον δε και
πολλωι χαλεπωτερον. Ὁ μεν γαρ μαινομενος το ξιφος λαβων και ωθησας δι' εαυτου,
της τε μανιας απηλλαγη, και ουκετι δευτεραν λαμβανει πληγην· ο δε φιλαργυρος
μυρια χαλεπωτερα εκεινου τραυματα καθ' εκαστην δεχεται την ημεραν, ουκ
απαλλαττων της μανιας εαυτον, αλλ' επιτεινων μειζονως· και οσωιπερ αν λαβηι
πλειονα τραυματα, τοσουτωι μαλλον υποθεσιν ετερας παρεχει πληγης χαλεπωτερας.
Τι τοινυν του πλεονεκτου γενοιτ' αν χαλεπωτερον; οτι μετα το την ψυχην απολεσαι
την εαυτου και το σωμα μυριαις κα 63.669 τατειναι φροντισι, και τρυφης και ηδονης
και τιμης και δοξης απασης εστερηται, δι' ην μαλιστα πολλα αμαρτανουσιν
ανθρωποι. Και το δη χαλεπωτερον, οτι μηδεν ηδικημενος κατα των ουδεν
ηδικηκοτων εκθηριουται και οπλιζεται, και παντα απο της ψυχης ριψας τα καλα,
προς παντας εκπεπολεμωται. Οι μεν γαρ αδικουμενοι μισουσιν αυτον, ατε και κακως
παθοντες· οι δε μηδεπω παθοντες, δεδοικοτες μη παθωσι, και συναλγουντες τοις
πεπονθοσι, τον αυτον επιδεικνυνται πολεμον· οι δε μειζους και δυνατωτεροι
δακνομενοι και αγανακτουντες υπερ των ταπεινοτερων, ετι δε και βασκαινοντες,
ομοιως εισιν εχθροι και μισουσι. Και τι λεγω τους ανθρωπους; οταν γαρ και τον Θεον
εκπεπολεμωμενον εχηι, τις αυτωι λοιπον ελπις εσται η παραψυχη; Τουτο πλουτος, το
αδικειν, ειπε μοι; τουτο ου χαλεπωτερον καταδικου; ο καταδικος δεδεται το σωμα,
ουτος δεδεται την ψυχην. Ὁραις αυτον δεσμωτην, και ουκ ελεεις αυτον; ∆ια τουτο
αυτον, φησι, μισω, οτι δεδεται ουκ αναγκηι, αλλα προαιρεσει την αλυσιν
επισπασαμενος. Παλιν συ προς τους πλουτουντας· παλιν υμεις κατα των
αρπαζομενων. Ὑμεις ου κορεννυσθε εσθιοντες και καταδακνοντες τους πενητας· και
εγω ου κορεννυμαι διορθουμενος υμας. Ἀει συ τοις πλουσιοις κεκολλησαι· αει και συ
τωι πενητι κεκολλησαι. Ἀποστηθι του προβατου μου, αποστηθι της ποιμνης μου· ει δε
λυμαινηι μου την ποιμνην, εγκαλεις, οτι διωκω σε; Ου διωκω σε· λυκον διωκω. Ει μη
ει λυκος, ου διωκω σε· ει δε διωκω σε, σαυτον αιτιω οτι λυκος εγενου. Ἐαν μεν
βασιλευς κελευσηι απεχεσθαι των ετερου χρηματων, μαλλον δε και τα αυτων δουναι,
παντες ετοιμως εισφερομεν· του δε Θεου κελευοντος μη αρπαζειν, ουκ ανεχομεθα,
αλλα προτιμωμεν του Θεου τους ανθρωπους· και πως ου δεινον; Ει γαρ και εξ ισου
τιμωντες ανθρωπον του Θεου, υβριζομεν τον Θεον· ποσωι μαλλον, οταν προτιμωμεν
ανθρωπους; Βαρυ το ρημα και επαχθες· οιδα καγω· αλλα δειξατε οτι φορτικον,
φυγοντες το εργον· ει δε το εργον ου δεδοικατε, πως υμιν πιστευσαι δυναμαι
λεγουσιν, οτι Τα ρηματα δεδοικαμεν, και βαρεις ημας; Ὑμεις εαυτους τωι εργωι
βαρειτε, και ουδεις λογος· εγω δε αν τα ρηματα ειπω, ων υμεις τα πραγματα
πραττετε, αγανακτειτε; και πως ουκ ατοπον; Γενοιτο ψευδος ειναι τα παρ' εμου
λεγομενα. Βουλομαι αυτος λοιδοριας δοξαν λαβειν κατ' εκεινην την ημεραν, ως εικη
και ματην λοιδορησαμενος υμιν, η υμας ιδειν υπερ τοιουτων εγκαλουμενους. Ὁ γαρ
ορυσσων βοθρον τωι πλησιον, εις αυτον εμπεσειται. Και καθαπερ αι ωδινουσαι
γυναικες υπο των οδυνων διακοπτονται· ουτω και ο δολον εργαζομενος, πριν η τον
πλησιον αδικησαι, αυτος διακοπτεται και οδυναται, και ουχ ως ετυχεν, αλλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

μετα πολλης της δριμυτητος. Καν γαρ μυριακις πονηρος τις ηι, το κριτηριον του
συνειδοτος ου διαφθειρεται· φυσικον γαρ εστι και παρα του Θεου ημιν παρα την
αρχην εντεθεν· καν μυρια φιλονεικησωμεν, εφεστηκεν εκεινο καταβοων, κολαζον,
καταδικαζον· και ουκ εστιν ουδεις των εν κακιαι ζωντων, ος ου μυριαν οδυνην
υπομενει, και βουλευομενος τα κακα, και εις εργον εκφερων την βουλην. Τι γαρ του
Ἀχααβ πονηροτερον; αλλ' ομως εκεινος επιθυμησας του αμπελωνος, εννοησον
ποσην οδυνην εσχε. Βασιλευς γουν ων και παντων κρατων, και ουδενα εχων τον
αντιλεγοντα, επειδη του συνειδοτος την ψηφον ουκ ηνεγκεν, εισηλθε
σκυθρωπαζων, κατω κυπτων, συγκεχυμενος, πολλην αχλυν επι της οψεως φερων,
63.670 της απο του συνειδοτος καταδικης τον ελεγχον επι του προσωπου κηρυττων,
και ου δυναμενος συσκιασαι την απο της αθυμιας εγγενομενην αυτωι οδυνην.
Βουλεσθε γνωναι σαφως, πως ουκ αφιησιν ανθρωπους ειναι τους ανθρωπους ο
πλουτος, αλλα θηρια και δαιμονας; Αυχμος κατελαβε ποτε την πολιν την ημετεραν,
και ην ιδειν χαλκουν τον ουρανον γεγενημενον, και τον θανατον των απαντων
θανατων χαλεπωτερον καθ' εκαστην προσδοκωμενον την ημεραν, και Θεον
παρακαλουμενον λυσαι τουτο το δεος· ου τηι φιλανθρωπιαι παρ' ελπιδα απασαν
πολυς και απειρος υετος ανωθεν κατεφερετο. Παντων ουν εν πανηγυρει και εορτηι
καθεστωτων, ατε εξ αυτων αναβαντων των του θανατου πυλων, των πλουτουντων
τις, στυγνος, κατηφης, αποτεθνηκως υπο αθυμιας περιηιει· και πολλων την αιτιαν
πυνθανομενων, ουδε κατασχειν ενδον ισχυσεν, αλλ' υπο της τυραννιδος του
χαλεπου τουτου παθους κεντουμενος, εις μεσον την αιτιαν εξηνεγκε· Μυρια γαρ
σιτου μετρα κεκτημενος, φησιν, ουκ εχω πως διαθωμαι ταυτα λοιπον. Τι λεγεις;
αλγεις οτι μη παντες απωλοντο, ινα συ συναγαγηις χρυσιον; ουκ ηκουσας τι φησιν ο
Σολομων· Ὁ τιμιουλκων σιτον, δημοκαταρατος; αλλα περιερχηι κοινος εχθρος των
της οικουμενης αγαθων, και της του ∆εσποτου φιλοτιμιας πολεμιος, και του μαμωνα
φιλος, μαλλον δε δουλος; Ου γαρ εκκοπηναι την γλωτταν εκεινην εδει; ου γαρ
σβεσθηναι την καρδιαν την ταυτα τεκουσαν τα ρηματα; Τι γαρ αυτου ελεεινοτερον
γενοιτ' αν του πλουσιου, του δι' αυτο τουτο αλγουντος, οτι απειρα κεκτηται, και
δυσχεραινοντος ως απολωλεκεναι νομιζοντος, και καθ' εκαστην ημεραν ευχομενου
γενεσθαι λιμον, ινα αυτωι χρυσιον προσγενηται; Πως υμιν υπογραψω βουλεσθε τα
του πλεονεκτου παθη και αρπαγος; τι γαρ των χειρων εκεινων μιαρωτερον; τι των
οφθαλμων εκεινων αναισχυντοτερον, η αναιδεστερον και κυνικωτερον; Ου βλεπει
τους ανθρωπους ανθρωπους, ουδε τον ουρανον ουρανον, αλλα παντα χρηματα ειναι
νομιζει. Οι γαρ ανθρωπων οφθαλμοι πενητας ειωθασιν οραιν καταπεπονημενους, και
επικλασθαι· οι δε αρπαγες ορωσι πενητας, και μαλλον εκθηριουνται. Οι ανθρωπων
οφθαλμοι ου των αλλοις δεδομενων εφιενται, αλλα και τα αυτων εις ετερους
κενουσιν· ουτοι δε ουκ ανεχονται, ει μη τα παντων λαβοντες ιδιοποιησαιντο. Οι
ανθρωπων οφθαλμοι γυμνον ιδειν το σωμα του πλησιον ουκ ανεχονται· ουτοι δε, ει
μη παντας γυμνωσαιεν, και τα παντων οικοι καταθοιντο, ουδεποτε κορον
λαμβανουσι· μαλλον δε ουδε τοτε εμπιπλανται. ∆ιοπερ ουδε θηριων τας χειρας τας
τουτων αν τις ειναι φαιη μονον, αλλα και τουτων αγριωτερας πολλωι και
χαλεπωτερας. Ἄρκοι μεν γαρ και λυκοι, επειδαν λαβωσι κορον της τοιαυτης τροφης,
αφιστανται· ουτοι δε κορον ουκ εχουσι. Καιτοι δια τουτο χειρας ημιν εποιησεν ο
Θεος, ινα ετεροις βοηθωμεν, ουχ ινα επιβουλευωμεν· επει ει μελλοιμεν εις τουτο
αυταις κεχρησθαι, βελτιον αυτας εκκοπηναι και χωρις τουτων ειναι. Ὅταν γαρ
προβατον μεν σπαραττομενον υπο θηριου τις ιδων αλγηι, και την ψυχην δακνηται,
εις δε τον ομοφυλον τουτο αυτο εργαζομενος, ου νομιζηι τι ποιειν δεινον· πως αν ειη
ανθρωπος ο τοιουτος, αλλ' ου θηριον, και του θηριου χειρων; Τα μεν γαρ θηρια τηι
φυσει εστι τοιαυτα· οι δε πλεονεκται κατα φυσιν το ημερον εχοντες, παρα φυσιν εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

το θηριωδες εαυτους εξαγειν βιαζονται. Των τοιουτων και τα στο 63.671 ματα
θηριων εστι στοματα· μαλλον δε και τουτων αγριωτερα· και γαρ ρηματα φθεγγονται
μαλλον εκεινων των οδοντων ιον αφιεντα, φονον εργαζομενα. Ει δε και την
διανοιαν τις εξετασειε των τοιουτων, ουκ ετι θηρια μονον, αλλα και δαιμονας
αυτους προσερει· και γαρ πολλης γεμουσι της απηνειας και της προς τον ομοδουλον
εχθρας. Οι μεν γαρ δαιμονες τους επιβουλευομενους ανθρωπους συμπραττοντας
εαυτοις εχουσιν· ως ει μη συνεπραττον, το πλεον των επιβουλων των καθ' ημων
εκεινοις ανηιρητο· ουτοι δε και φιλονεικουντων αυτοις των επηρεαζομενων κρατειν
επιχειρουσι. Και ουτε βασιλειας ερως εκει, ουτε γεεννης φοβος, ουκ αιδως των
ανθρωπων, ουκ ελεος, ου συμπαθεια, αλλ' αναισχυντια και ιταμοτης και υπεροψια
των μελλοντων απαντων, και μυθος αυτοις ειναι δοκει τα του Θεου ρηματα. Ὄντως
θηριων χαλεπωτατων, το μη υπο τινος αδικουμενους αυτους αρχειν αδικιας· μαλλον
δε ουδε θηριων. Ἐκεινα γαρ αν αφηις επι της ερημου νεμεσθαι, και μη στενοχωρησας
εις αναγκην καταστησηις, ουδεποτε λυμανειται, ουτε προσελευσεται, ουτε δηξεται,
αλλ' απελευσεται την οικειαν οδον· συ δε ανθρωπος ων λογικος, τετιμημενος αρχηι
τοσαυτηι και τιμηι και δοξηι, ουδε τα θηρια μιμηι περι τους ομοφυλους, αλλα τον
αδελφον αδικεις και κατεσθιεις; και ποθεν απολογησεσθαι δυνησηι; Ουχ οραις την
μελισσαν, ης την εργασιαν βασιλεις και ιδιωται προς υγειαν προσφερονται, πως
ουδεν αυτης προΐσταται το μη αποθανειν ποιουσαν κακως, αλλ' εναποθνησκει τωι
κεντρωι; ∆ια ταυτης παιδευθητι μη λυπειν τους πλησιον· αυτοι γαρ τον θανατον
δεχομεθα προτερον. Ἐκεινους μεν γαρ προς μικρον ισως ελυπησαμεν, αυτοι δε
ουκετι ζησομεθα, ως ουδε εκεινη. ∆ια τουτο χρηματα λεγεται, ινα χρωμεθα εις δεον,
ουχ ινα φυλαττωμεν· τουτο γαρ ουκετι κτησασθαι, αλλα κτηθηναι. Ει γαρ τουτο
μελλοιμεν σκοπειν, οπως αυτα πολλα ποιησωμεν, ουχ οπως εις δεον απολαυσωμεν,
ανατετραπται η ταξις, και εκεινα μαλλον ημας κεκτηται, ουχ ημεις εκεινα. Ὁ γαρ
χρηματων ερων, ου μονον τους εχθρους ουκ αγαπησει, αλλα και τους φιλους
μισησει. Ουδε γαρ συγγενειαν οιδεν ο τοιουτος, ου συνηθειας μεμνηται, ουχ ηλικιαν
αιδειται, ου φιλον εχει τινα· αλλα προς παντας απεχθως διακεισεται, και, προ των
αλλων παντων, προς εαυτον, ου τωι μονον απολλυναι την ψυχην την εαυτου, αλλα
και τωι μυριαις εαυτον κατατεινειν φροντισι. Και ο μεν χρηματων καταφρονων,
εστησε την επιθυμιαν· ο δε πλουτειν βουλομενος και περιβαλλεσθαι, πλειον ανηψε
μαλλον, και ουδεποτε ισταται, αλλα καν μυρια λαβηι ταλαντα, ετερων τοσουτων
επιθυμει· καν τουτων επιτυχηι, παλιν δις τοσουτων αλλων εφιεται· και προιων, και
τα ορη και την γην και την θαλατταν, και παντα ευχεται αυτωι γενεσθαι χρυσιον,
καινην· τινα μανιαν μαινομενος και φοβεραν, και ουδεποτε σβεσθηναι δυναμενην.
Ὅταν γαρ ετεροις τα εαυτων δουναι προσταττομενοι, τα ετερων αρπαζωμεν, τις αρα
ημιν εστι σωτηριας ελπις; Ει μη πεινωντα εθρεψας, κολαζηι· ει και απεδυσας
ενδεδυμενον, ποιας τευξηι 63.672 συγγνωμης; Ειπε δη μοι, ει τις σε εις Περσικην
ηγαγε γην οψομενον τα εκει και επανηξοντα, ειτα εκελευσεν οικιαν δειμασθαι· αρα
ουκ αν αυτου κατεγνως ανοιαν την εσχατην, ως ακαιρως δαπαναιν κελευοντος; Πως
ουν επι της γης το αυτο τουτο ποιεις, ην μικρον υστερον απολειψεις; Ἀλλα τοις
παιδιοις καταλειψω, φησιν. Ἀλλα και εκεινοι μικρον υστερον καταλειπουσι μετα σε,
πολλακις δε και προ σου. ∆ια τουτο ουν πλεονεκτεις, και τα των αλλων αρπαζεις,
ινα σοι ο του ιππου χαλινος αλειφηται πολλωι τωι χρυσωι, και ο της οικιας οροφος και
αι των κιονων κεφαλαι; και ποσης ουκ αν ειη ταυτα γεεννης αξια, οταν τον αδελφον
τον ουτω παρα του ∆εσποτου σου τιμηθεντα, ινα λιθους καλλωπισηις και εδαφος, και
σωματα ζωων αλογων ουδε αισθανομενων του κοσμου, εις μυριας εμβαλληις
συμφορας; Και ο μεν κιων εν επιμελειαι πολληι, ο δε ανθρωπος, μαλλον δε ο Χριστος,
δια τον κιονα και τα ειρημενα απαντα εις εσχατον κατακλειεται λιμον. Καν μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

θρονον κατασκευασαι δεηι, καν υποποδιον, παντα απο χρυσου και αργυρου
κατασκευαζεται· το δε του Χριστου μελος, και δι' ον εξ ουρανου παραγεγονεν, ουδε
της αναγκαιας απολαυει τροφης, αλλα παντων σοι γεγονεν ο Χριστος ατιμοτερος.
Και τι της τοιαυτης παρανομιας χαλεπωτερον; Ποσοι ποταμοι πυρος αρκεσουσι τηι
τοιαυτηι ψυχηι, οταν τα μεν αλογα αγαπαι τα συγγενη, και αρκηται τηι συγγενειαι της
φυσεως εις την προς αλληλα φιλοστοργιαν· συ δε μετα της φυσεως και μυριας εχων
υποθεσεις φιλιας, εκεινων αγριωτερος δεικνυσαι; Μη δη αμφοτερωθεν
παροξυνωμεν τον Θεον, και συναγοντες οθεν ου χρη, και σκορπιζοντες εις απερ ου
δει. Ποσης γαρ ουκ αν αξιον ειη οργης, οταν τηι πορνηι διδως, παρατρεχων τον
πενητα; Ει γαρ και εκ δικαιων πονων παρειχες, ουχι εγκλημα ην το πραγμα, μισθον
κακιας παρεχειν, και υπερ ων κολαζειν εχρην, υπερ τουτων τιμαιν; οταν δε και
ορφανους αποδυων, και χηρας αδικων τρεφηις ασελγειαν, εννοησον ηλικον τοις
τοιαυτα τολμωσιν εσται το πυρ. Φοβηθητε οσοι τους πενητας αδικειτε· εχετε
δυναμιν υμεις και πλουτον και χρηματα και δικαστων ευνοιαν, αλλ' εχουσιν εκεινοι
παντων ισχυροτερον οπλον, τους στεναγμους και τους θρηνους και αυτο το
αδικεισθαι, απερ την εκ των ουρανων επισπαται συμμαχιαν. Ταυτα τα οπλα οικιας
ορυττει, θεμελιους κατασκαπτει, πολεις ανειλεν, ολοκληρα εθνη κατεποντισε.
Τοσαυτη των επηρεαζομενων παρα τωι Θεωι η προνοια. Μεγα γαρ και ισχυρον οπλον
στεναγμος αδικουμενων ανθρωπων. Αιδειται την ευγνωμοσυνην αυτων ο Θεος,
οταν κακως πασχοντες μηδεν μεν πονηρον εκφερωσι ρημα, στεναζωσι δε μονον η
αποδυρωνται τα οικεια κακα· και τοις μεν ιλεως γινεται, τιμωρειται δε τους
επηρεαζοντας. Φυγωμεν τοινυν το αδικειν, ιν' ιλεων εξωμεν τον Θεον, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ι ʹ. Περι αλαζονειας και κενοδοξιας.
Βουλομενος τον πεφυσιωμενον ανθρωπον καταστειλαι, μη μακρους κινει
λογους, αλλ' αναμιμνησκε αυτον της φυσεως μονον, και επιτιμα σφοδρως, ου 63.672
τωσι λεγων· Τι υπερηφανευεται γη και σποδος; Ει δε μετα τον θανατον ειναι ταυτα
λεγει, καταστειλον αυτον ζωντα, και διδαξον οτι γη και σποδος εστι· νυν γαρ ουκ
οιδεν οτι ταυτα εστιν. Ὁραι την ευπρε 63.673 πειαν του σωματος, οραι την
δυναστειαν, την θεραπειαν των κολακων, τους παρασιτους ακολουθουντας· ιματια
περικειται πολυτελη, ογκον αρχης περιβεβληται μεγαν· η φαντασια αυτον απαται,
και επιλανθανεσθαι ποιει της φυσεως· αυτην αναμενει μονην την απο του τελους
αποδειξιν· ουκ ερχεται προς τας σορους και τας θηκας των προγονων· προς τα
παροντα βλεπει μονον, και ουδεν των μελλοντων εννοει. ∆ιδαξον τοινυν αυτον
εντευθεν ηδη, οτι γη και σποδος εστιν, ινα ζων λαβηι το φαρμακον. Ειπων γαρ, Τι
υπερηφανευεται γη και σποδος; επηγαγεν, Ὅτι και εν τηι ζωηι αυτου εξουδενωται τα
ενδοσθια αυτου· ενδοσθια εγκατα λεγων, την γαστερα την γεμουσαν σκυβαλων και
πολλης ακαθαρσιας και δυσωδιας. Ἴδε το ευτελες και επικηρον της ουσιας. Μη
αναμεινηις σου την ημεραν της τελευτης, ινα μαθηις σου την ασθενειαν· ετι μοι
ζωντα τον ανθρωπον διερευνησον, και εις τα εγκατα αυτου διαβηθι τωι λογωι, και
πασαν ημων την ουθενειαν οψει. Ἀλλα μη καταπεσηις· ουδε γαρ μισων ημας, αλλα
φειδομενος ουτως εποιησεν ο Θεος, προφασεις ημιν ταπεινοφροσυνης παρεχων
μεγαλας. Ει γαρ ανθρωπος γη ων και σποδος ετολμησεν ειπειν, οτι Εις τον ουρανον
αναβησομαι· ει μη τον της φυσεως χαλινον ειχε, που ουκ αν εξεπεσε τηι διανοιαι;
Ὅταν ουν ιδηις τινα πεφυσιωμενον, τον αυχενα ανατεινοντα, τας οφρυς ανασπωντα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

επι οχηματος φερομενον, απειλουντα, εις δεσμωτηριον εμβαλλοντα, επηρεαζοντα,
θανατωι παραδιδοντα, ειπε προς αυτον, Τι υπερηφανευεται γη και σποδος; οτι και εν
τηι ζωηι αυτου εξουδενωται τα ενδοσθια αυτου. Ταυτα ου περι ανθρωπου μονον
ιδιωτου ειρηται, αλλα και περι αυτου του καθημενου επι του θρονου του βασιλικου.
Μη γαρ την αλουργιδα ιδηις, μηδε το διαδημα, μηδε τα ιματια τα χρυσα· αλλ' αυτην
την φυσιν ερευνησον, και τουτων οψει την γην την ουσαν υποθεσιν. Πασα γαρ δοξα
ανθρωπου ως ανθος χορτου. Τινος ενεκα μεγα φρονεις, ανθρωπε, και δια τι;
καταβηθι απο του φυσηματος του κενου, διασκεψαι της φυσεως το ευτελες· γη και
σποδος ει, τεφρα και κονις, καπνος και σκια, χορτος και ανθος χορτου. Τοιαυτηι δε
φυσει συζων μεγα φρονεις, ειπε μοι; και τι τουτου γενοιτ' αν καταγελαστοτερον;
Ἀλλα πολλων αρχεις ανθρωπων; και τι τουτου το οφελος, οταν ανθρωπων μεν
αρχηις, των δε παθων αιχμαλωτος ηις και δουλος; ωσπερ αν ει τις οικοι μεν υπο των
οικετων τυπτοιτο και τραυματα λαμβανοι, εξω δε εις την αγοραν εμβαλων μεγα
φρονηι επι τηι των αλλων αρχηι. Παντων παθων δουλος ει, και μεγα φρονεις οτι των
ομοφυλων αρχεις; Ειθε εκεινων ηρχες, και τουτων ης ισοτιμος. Ει γαρ επι τοις οντως
καλοις ο αλαζονευομενος κατηγοριας αξιος, και παντων εκεινων τον μισθον
απολλυσιν· ο εν τοις μηδεν ουσιν επαιρομενος, και δια την παρουσαν δοξαν φυσων
εαυτον, πως ουκ αν ειη παντων καταγελαστοτερος; Ἄθλιε και ταλαιπωρε, της ψυχης
σου διαφθειρομενης χαλεπωτατηι νοσωι, και την εσχατην πενομενος πενιαν, μεγα
φρονεις, οτι χρυσου ταλαντα εχεις τοσα και τοσα; οτι πληθος ανδραποδων; Ἀλλα
ταυτα ου σα· και ει μη πειθηι τοις εμοις ρημασιν, απο της πειρας των προλαβοντων
μανθανε. Ἐαν δε ουτω μεθυηις, ως μητε εκ των ετεροις συμβαινοντων ταυτα
παιδευεσθαι, μικρον αναμεινον, και εισηι δια των εις σε, οτι σοι τουτων οφελος
ουδεν, οτι ψυχοῤραγων και ουδεμιας ωρας ουδε ροπης βραχειας κυριος ων, ακων,
εις τους 63.674 παροντας αυτα παραπεμπεις, και τουτους πολλακις, οις ουκ εθελεις,
αλλα μετα βιας παραχωρων, οις ουδε καθοραιν αυτα εβουλου το προτερον. Ἡ γαρ
των ανθρωπινων πραγματων υποστασις ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η τεφρα και κονις
και καπνος και σκια και το ετι τουτων ουδαμινωτερον. Τι γαρ, ειπε μοι, μεγα
νομιζεις; ποιον ηγηι μεγα αξιωμα ειναι; το του υπατου; ουδεν γαρ τουτου του
αξιωματος μειζον ειναι νομιζουσιν οι πολλοι. Του εν τοσαυτηι τοινυν λαμπροτητι
γεγενημενου, του μεγαλως θαυμασθεντος, ο μη υπατος ελαττον εχει ουδεν· εν τωι
αυτωι κακεινος και ουτος εστιν αξιωματι· ομοιως γαρ εκατεροι μετ' ολιγον ουκ εισι.
Ποτε εγενετο, ποσον χρονον, ειπε μοι; ημερων δυο; τουτο και εν ονειροις γινεται.
Ἀλλ' οναρ, φησιν, εστι. Και τι τουτο; τα γαρ εν ημεραι ουκ οναρ, ειπε μοι; δια τι μη
ταυτα μαλλον λεγομεν οναρ; Ὥσπερ γαρ τα ονειρατα της ημερας καταλαβουσης
ελεγχεται ουδεν οντα, ουτω της νυκτος καταλαμβανουσης και ταυτα ουδεν οντα
ελεγχεται· και ωσπερ εν ημεραι τοις εν νυκτι γενομενοις ου γαννυται τις, ουτως ουδε
εν νυκτι των μεθ' ημεραν απολαυσαι δυνατον. Γεγονας υπατος; καγω εν νυκτι. Ἀλλ'
εγω εν ημεραι, και συ εν νυκτι. Και τι τουτο; ουδε ουτω μου πλεον τι εχεις, ει μη αρα
το λεγεσθαι, Ὁ δεινα υπατος, τεως, και το την απο των ρηματων ηδονην εχειν,
πλεον εχειν ποιει. Πως ποιει; Ἐαν ειπω, Ὁ δεινα υπατος εστι, και χαρισωμαι τωι
ρηματι, ουχ αμα ελεχθη και απηλθεν; Ουτω και τα πραγματα εστιν· αμα εφανη
υπατος, και ουκ εστι. Θωμεν δε και ενιαυτον και τρεις και τεσσαρας· που εισιν οι
δεκα ετη υπατοι γενομενοι; ουδαμου. Ἀλλ' ο Παυλος ουχ ουτως· ην μεν γαρ και ζων
διαπαντος λαμπρος, ου μιαν ημεραν, ουδε δυο, ουδε δεκα και εικοσιν, ουδε
ενιαυτους δεκα και εικοσιν, αλλα και ετελευτησε, και τετρακοσιοστον λοιπον ετος
παρεληλυθε, και ετι και νυν εστι λαμπρος, και πολλωι λαμπροτερος η οτε εζη. Και
ταυτα μεν εν τηι γηι· την δε εν τοις ουρανοις λαμπροτητα τις αν και παραστησειε
λογος; Και καθαπερ εστιν ιδειν τα της θαλαττης κυματα, νυν μεν εις υψος αφατον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

αιρομενα, αθροον δε παλιν ταπεινουμενα· τον αυτον δη τροπον και τους την
αλαζονειαν μετιοντας ορωμεν, νυν μεν μεγα φρονουντας, και τας οφρυς
ανασπωντας, και περι τα του παροντος βιου πραγματα επτοημενους· αθροον δε
ταπεινουμενους, και εις εσχατην ελαυνοντας πενιαν. Τουτους και ο μακαριος ∆αυιδ
αινιττομενος ελεγε· Μη φοβου οταν πλουτησηι ανθρωπος, η οταν πληθυνθηι η δοξα
του οικου αυτου. Καλως ειπε, Μη φοβου. Μη σε θορυβειτω, φησιν, η του πλουτου
περιουσια, και η της δοξης περιφανεια· οψει γαρ μετ' ου πολυ χαμαι κειμενον,
ανενεργητον, νεκρον, εῤριμμενον, σκωληκων γενομενον τροφην, γυμνον τουτων
απαντων καθισταμενον, και ουδεν ολως μεθ' εαυτου απενεγκειν δυνηθεντα (ουδε
γαρ συναποδημουσι τοις εντευθεν μεθισταμενοις), αλλ' ενταυθα απαντα
καταλιποντα, και μονην την κακιαν περιβεβλημενον, και τα εκ ταυτης αυτωι των
αμαρτηματων συλλεγεντα φορτια. Εικοτως αρα ειρηται παρα των παλαιων
κενοδοξια· διακενος γαρ εστιν ενδον, ουδεν εχουσα τι χρησιμον· αλλ' ωσπερ τα
προσωπεια δοκει μεν ειναι λαμπρα και επεραστα, κενα δε ενδοθεν εστι, διο και των
σωματικων οψεων ευπρεπεστερα οντα, ουδενα ουδεποτε προς τον ερωτα ιδειν
επεισε τον εαυτων· ουτω, μαλλον δε αθλιωτερον, και η παρα των πολλων δοξα.
Ουδεν γαρ ουτω 63.675 της του Θεου φιλανθρωπιας αλλοτριοι, και τωι της γεεννης
παραδιδωσι πυρι, ως η της υπερηφανιας τυραννις. Ταυτης γαρ ημιν παρουσης, καν
σωφροσυνην, καν παρθενιαν, καν νηστειαν, καν ευχας, καν ελεημοσυνην, καν
οτιουν επιτελωμεν, απας ημων ο βιος ακαθαρτος γινεται· Ἀκαθαρτος γαρ, φησιν,
παρα Κυριωι πας υψηλοκαρδιος. Τοσουτον εστιν η κενοδοξια κακον, οτι ου μονον
προς κακιαν ωθει τους αλοντας, αλλα και ταις αρεταις παρυφεστηκε· και οταν ημας
εκειθεν εκβαλειν μη δυνηθηι, εν αυτηι τηι αρετηι πολλην την ζημιαν εργαζεται, τους
μεν πονους υποστηναι αναγκαζουσα, των δε καρπων αποστερουσα. Ου γαρ εστιν
αμφοτερων εφιεμενον, αμφοτερων τυχειν· τυχειν μεν γαρ εστιν αμφοτερων, οταν
μη αμφοτερων, αλλα της μιας επιθυμωμεν, της εκ των ουρανων· αμφοτερων δε
ερωντα ουκ εστιν αμφοτερων τυχειν. Ὁ γαρ δια το θηρασθαι την παρα των
ανθρωπων δοξαν εργαζομενος τι των αγαθων, καν τε ταυτης απολαυσαι δυνηθηι,
καν τε μη, αρκουσαν ενταυθα ειληφε την αμοιβην, και ουδεμιαν ληψεται εκει υπερ
τουτου την αντιδοσιν. ∆ια τι; Ἐπειδη προλαβων εαυτον απεστερησε της παρα του
κριτου φιλοτιμιας, προτιμησας την παρα των ανθρωπων δοξαν της ψηφου του
δικαιου κριτου. Ὁ δε δι' αυτο τουτο μονον εργαζομενος τι των πνευματικων, ωστε
μονωι εκεινωι αρεσαι τωι ακοιμητωι οφθαλμωι, και ο θησαυρος αυτωι αναλωτος μενει,
και τα της αρετης ακεραια, και η χρηστη προσδοκια εντευθεν ηδη πολλην αυτωι
παρεχει την παραμυθιαν· και μετα του εν ασυλωι ταμιειωι εκεινην αυτωι
διαφυλαττεσθαι την αμοιβην και η παρα των ανθρωπων ακολουθησει δοξα. Τοτε
γαρ αυτης μαλλον μετα δαψιλειας απολαυομεν, οταν αυτης υπερορωμεν, οταν
αυτην μη ζητωμεν, οταν αυτην μη διωκωμεν. Και γαρ εν ταις ιπποδρομιαις οι τους
ιππους ελαυνοντες, παντος του δημου κροτουντος, και μυριας ευφημιας
καταχεοντος, ουκ επιστρεφονται, ουτε ηδονην τινα εκ της εκεινων ευφημιας
καρπουνται, αλλα προς ενα μονον ορωσι, τον βασιλεα τον εν μεσωι καθημενον, και
τωι νευματι εκεινου προσεχοντες παντος υπερορωσι του πληθους, και τοτε μεγα
φρονουσιν, επειδαν εκεινος αυτους στεφανωσας δοξασηι. Τι ουν γενοιτ' αν εκεινων
αθλιωτερον, των προς επιδειξιν ανθρωπων την αρετην μετιοντων, και ταις
νηστειαις αφανιζοντων τα προσωπα, και τας ευχας εν ταις αμφοδοις ποιουμενων,
οταν τους μεν πονους υπομενωσι, της δε αμοιβης αποστερωνται πασης; Τι ποιεις,
ανθρωπε; ετερωι μελλεις ευθυνας διδοναι των πεπραγμενων, και ετερον μαρτυρα
καλεις των γινομενων; ετερον εχεις δικαστην, και ετερον καθιζεις θεατην; Ουχ οραις
τους ηνιοχους, οι της πολεως απασης ανω καθημενης, εν ταις των ιππων αμιλλαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

απαν του σταδιου περιτρεχοντες το μερος, εκει φιλονεικουσι τα των αντιτεχνων
αρματα καταστρεφειν, ενθα αν ιδωσι τον βασιλεα καθημενον; και τοσουτων οψεων
ενα νομιζουσιν αξιοπιστοτερον οφθαλμον. Συ δε αυτον τον των αγγελων βασιλεα
τοις σοις δρομοις αγωνοθετουντα ορων, εκεινον αφεις επι τας των ομοδουλων
καταφευγεις οψεις; ∆ια τοι τουτο μετα μυριας παλας, μετα τους πολλους ιδρωτας
αστεφανωτος αναχωρεις, και χωρις βραβειων προς τον αγωνοθετην απερχηι. Πως
γαρ ουκ ατοπον, τον μεν οικετην παντα οσαπερ αν ποιηι, εις αρεσκειαν του δεσποτου
ποιειν, και μηδεν πλεον επιζητειν της θεωριας της τουτου, μηδε ετερων οφθαλμους
εφελκεσθαι προς 63.676 την πραξιν, καν μεγαλοι οι θεωρουντες ωσιν, αλλ' εν μονον
σκοπειν οπως ο δεσποτης θεασηται· ημας δε τοιουτον εχοντας κυριον, ετερους
επιζητειν θεατας, τους ωφελησαι μεν ουδεν, βλαψαι δε εκ της θεωριας δυναμενους,
και κενωσαι παντα τον πονον ημιν; Ει δε επι τωι κατορθωματι φυσωμενος τις το παν
απωλεσεν· ο μετα αμαρτηματων τουτο ποιων, ποσης ουκ αν ειη τιμωριας αξιος; του
γαρ αμαρτανειν το και αμαρτανοντα μεγα φρονειν πολυ χαλεπωτερον. Ει το επι τοις
οντως αγαθοις καυχασθαι αφροσυνη, το επι τοις μηδεν ουσι, ποσωι μαλλον; Και γαρ
ουδεν ουτω παρανομους ποιει και ανοητους, ως το προς την των πολλων κεχηνεναι
δοξαν· και ουδεν ευδοκιμους και αδαμαντινους ποιει, ως το αυτης υπεροραιν. ∆ιο και
σφοδρα νεανικης δει ψυχης τωι μελλοντι προς τοσαυτην αντεχειν ρυμην και βιαν
πνευματος. Και γαρ οταν μεν ευημερηι, παντων εαυτον των αλλων προτιθησιν· οταν
δε ταναντια υπομενηι, κατορυξαι εαυτον βουλεται, υποβρυχιος υπο του παθους
γινομενος. Και προσεχε ωι λεγω. Ὁ βασιλευς Ὀζιας ποτε τα ιδια σκαμματα υπερβας,
και το μετρον διαπηδησας της βασιλειας, εισηλθεν εις το ιερον μετα αυθεντιας
θυμιασαι θελων. Τι ουν ο ιερευς; Ουκ εξεστι σοι, βασιλευ, θυμιασαι· υπερβαινεις τα
σκαμματα· τα μη δεδομενα ζητεις· δια τουτο και α ελαβες, απολεις· ουκ εστι σον
τουτο, αλλ' εμον. Μη ηρπασα σου την πορφυριδα; μη αρπασηις μου την ιερωσυνην. Ὁ
δε ουκ ηνεσχετο, αλλα τηι απονοιαι φυσιουμενος επεισηλθεν εις το ιερον, ανεπετασε
τα Ἅγια των αγιων θελων θυμιασαι. Ἐπει ουν ο ιερευς κατεφρονηθη, και λογος
ιερωσυνης επατειτο, και ουδεν ηδυνατο ουκετι λοιπον, η μονον ελεγχειν, και
παῤρησιαν επιδεικνυσθαι, ο δε και οπλα εκινει, και περιουσιαι εκεχρητο τηι εαυτου, ο
ιερευς φησιν· Ἐγω το εμαυτου εποιησα, ουδεν πλεον δυναμαι· βοηθησον ιερωσυνηι,
Κυριε, πατουμενηι, ης νυν οι νομοι αδικουνται και θεσμοι ανατρεπονται. Και ορα τι
γινεται· Ευθεως εξηνθησε λεπρα εις το μετωπον αυτου. Ὅπου η αναισχυντια, εκει
και η τιμωρια. Ειδες φιλανθρωπιαν της του Θεου τιμωριας; ου κεραυνον αφηκεν, ου
γην εσεισεν, ου συνεταραξε τον ουρανον, αλλ' εξηνθησεν η λεπρα· και ουκ εν αλλωι
τοπωι, αλλ' επι του μετωπου, ινα ως εν στηληι τα γραμματα ηι κειμενα, καθαπερ
νομος εν υψηλωι τινι τοπωι, λεγοντα· Μη ποιειτε τοιαυτα, ινα μη παθητε τοιαυτα. Τι
τοινυν τον αυχενα ανατεινεις, ειπε μοι; τι δε βαδιζεις επ' ακρων ονυχων; τι τας
οφρυς ανασπαις; τι το στηθος φυσαις; τριχα ου δυνασαι ποιησαι λευκην η μελαιναν,
και ως παντων κρατων ουτως αεροβατεις; ταχα εβουλου σοι πτερα φυναι, ινα μη
βαδιζηις επι της γης. Τι σε καλεσω και καθελω σου την απονοιαν; ειπω σε τεφραν και
κονιν και καπνον και κονιορτον; αλλ' ουδεπω ακριβως της εικονος επελαβομην.
Ἐμοι δοκεις στυππειωι καταφλεγεντι προσεοικεναι· και γαρ εκεινο δοκουν οιδειν
μετα τον εμπρησμον, και διανεστηκεναι, μικραν χειρος αφην αν υπομενηι,
κατηνεχθη τε απαν και τεφρας απασης ευτελεστερον εφανη. Και ωσπερ αι
πομφολυγες εις υψος αιρομεναι μεγα ευκολως ρηγνυνται, ουτω και οι τηι κενοδοξιαι
φυσωμενοι ραιδιως απολλυνται. Ουδεν γαρ απονοιας ισον κακον. Ὅ τε γαρ διαβολος
ουκ ων προ τουτου τοιουτος, ουτω διαβολος γεγονεν· ο τε πρωτος ανθρωπος ταυταις
παρα του διαβολου φυσηθεις ταις ελπισιν, εξετραχηλισθη και θνητος εγενετο·
προσδοκησας γαρ εσεσθαι θεος, και οπερ 63.677 ειχεν απωλεσεν. Ὅπερ ουν και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

Θεος ονειδιζων αυτωι, και την ανοιαν αυτου κωμωιδων, ελεγεν· Ἰδου Ἀδαμ γεγονεν
ως εις εξ ημων. Και επι του μακαριου δε Ἰωβ, ει μικραν τινα λαβων επιτροπην ο
διαβολος, προῤριζον αυτου τον οικον ανεσπασε, το σωμα διεμασησατο, τοσαυτην
τραγωιδιαν ειργασατο, την ουσιαν διεφθειρε, τους παιδας κατεχωσε, την σαρκα
διετρησε, την γυναικα επεστησε, τους φιλους, 63.678 τους εχθρους, τους οικετας
τοιαυτα ειπειν παρεσκευασεν· ει μη μυριοις κατειχετο δεσμοις, πως ουκ αν παντας
ελυμηνατο; Πονηρον γαρ το θηριον τουτο και ακορεστον· και ει μη συνεχως
εχαλινουτο, παντα αν ανετρεψε και συνεχεε. ∆ια τουτο χωραν αυτωι κατα παντων ο
∆εσποτης ου διδωσιν, ως φιλανθρωπος· ωι πρεπει δοξα και κρατος, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ. Περι φθονου.
Ουδεν ουτω μεριζειν και διασπαιν ημας απ' αλληλων ειωθεν, ως φθονος και
βασκανια, το χαλεπον τουτο νοσημα και πασης απεστερημενον συγγνωμης, και της
των κακων ριζης, της φιλαργυριας, κατα πολυ χαλεπωτερον. Ὁ μεν γαρ φιλαργυρος
τοτε ηδεται, οταν αυτος λαβηι· ο δε βασκανος τοτε ηδεται, οταν ετερος μη λαβηι,
ευεργεσιαν οικειαν νομιζων την ετερων κακοπραγιαν· ου τι γενοιτ' αν μανικωτερον;
Των γαρ οικειων κακων αμελων, επι τοις αλλοτριοις τηκεται καλοις, αβατον εαυτωι
κατασκευαζων τον ουρανον, και προ του ουρανου δε και τον παροντα βιον αβιωτον.
Ουδε γαρ ουτω ξυλον και εριον σης εγκαθημενος και σκωληξ διατρωγειν ειωθεν, ως
ο της βασκανιας πυρετος αυτα κατεσθιει τα οστα των βασκαινοντων, και της ψυχης
την σωφροσυνην λυμαινεται. Ουκ αν τις αμαρτοι, και θηριων και δαιμονων χειρους
τους βασκαινοντας προσειπων. Τα μεν γαρ η τροφης δεομενα, η προτερον υφ' ημων
παροξυνθεντα, τοτε καθ' ημων καθοπλιζεται· ουτοι δε και ευεργετηθεντες πολλακις
τα των αδικουντων τους ευεργετας διεθηκαν. Και οι μεν δαιμονες προς μεν ημας
ασπονδον εχουσιν εχθραν, τοις δε ομογενεσιν ουκ επιβουλευουσιν· ουτοι δε ουδε
την κοινωνιαν αιδουνται της φυσεως, ουδε της οικειας φειδονται σωτηριας, αλλα
προ των φθονουμενων τας εαυτων ψυχας κολαζουσι, θορυβου παντος και αθυμιας
πληρουντες αυτας εικη και ματην. Τοιουτον η βασκανια, ης ουκ αν γενοιτο κακια
χειρων. Ὁ μεν γαρ μοιχος και ηδονην καρπουται τινα, και εν βραχει χρονωι την
αμαρτιαν απαρτιζει την εαυτου· ο δε βασκανος προ του φθονουμενου εαυτον
κολαζει και τιμωρειται, και ουδεποτε παυσεται της αμαρτιας, αλλ' εν τωι πραττειν
αυτην εστι διηνεκης. Καθαπερ γαρ χοιρος βορβορωι, και δαιμων βλαβηι χαιρει τηι
ημετεραι, ουτω και ουτος τοις του πλησιον χαιρει κακοις· καν γενηται τι αηδες, τοτε
αναπαυεται και αναπνει, τας αλλοτριας συμφορας οικειας ευθυμιας ηγουμενος, και
οικεια κακα τα των αλλων αγαθα. Και καθαπερ οι κανθαροι τρεφονται κοπρωι, ουτω
και ουτοι ταις ετεραις δυσημεριαις, κοινοι τινες εχθροι και πολεμιοι της φυσεως
οντες. Και οι μεν αλλοι αλογον σφαττομενον ελεουσιν· ουτοι δε ανθρωπον ορωντες
ευεργετουμενον, εκθηριουνται και τρεμουσι και ωχριωσι. Και τι ταυτης της μανιας
χειρον γενοιτ' αν; Τι ωχριαις, ειπε μοι, και τρεμεις, και περιδεης εστηκας; τι γεγονε
δεινον; οτι λαμπρος ο αδελφος και περιφανης και ευδοκιμος; Ουκουν στεφανουσθαι
σε εδει και χαιρειν και τον Θεον δοξαζειν, οτι το μελος το σον οραις λαμπρον και
περιφανες. Ἀλλα αλγεις οτι ο Θεος δοξαζεται; Ὅρα που ο πολεμος τεινει. Ουχι τουτο
με 63.678 λυπει, φησιν, αλλα δι' εμου τον Θεον εβουλομην δοξαζεσθαι. Ουκουν
χαιρε ευδοκιμουντος του αδελφου, και δοξαζεται δια σου παλιν ο Θεος. Ει γαρ και
πολεμοις ην και εχθρος, ο δε Θεος δι' αυτου εδοξαζετο, φιλον εδει ποιησασθαι δια
τουτο· συ δε τον φιλον εχθρον ποιεις, επειδη ο Θεος δοξαζεται δι' αυτης
ευδοκιμησεως εκεινου. Και πως αν ετερως τον προς Χριστον επεδειξω πολεμον; ∆ια
τουτο, καν σημεια τις ποιηι, καν παρθενιαν, καν νηστειαν, καν χαμευνιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

επιδειξηται, και προς τους αγγελους δια ταυτης φθασηι της αρετης, τωι δε της
βασκανιας υποκειμενος ηι παθει, παντων εστιν εναγεστερος. Ει γαρ το φιλειν τους
φιλουντας ουδεν ημας πλεον εχειν αφιησι των εθνικων· ο τοις φιλουσι βασκαινων,
που στησεται; Και γαρ του πολεμειν χειρον εστι το βασκαινειν. Ὁ μεν γαρ πολεμων,
της αιτιας λυθεισης, δι' ην ο πολεμος, και την εχθραν κατελυσεν· ο δε βασκανος
ουδεποτε αν γενοιτο φιλος. Και ο μεν φανεραν την μαχην επιδεικνυται, ο δε
συνεσκιασμενην· και ο μεν αιτιαν εχει πολλακις ειπειν ευλογον του πολεμου, ο δε
ουδεν ετερον η μανιαν και γνωμην σατανικην. Και ωσπερ ο αδικων ουκ αδικει, αλλ'
αδικειται· ουτω και ο τωι πλησιον επιβουλευων, εαυτον αναιρει. Και ωσπερ, ει
αδικουμεν τους πλησιον, εαυτους αδικουμεν, ουτως ευ ποιουντες αυτοις, εαυτοις ευ
ποιουμεν. Ὁ γαρ κακως ακουων ψευδη, ου μονον ουκ ηδικηται, αλλα και μισθον
εχει μεγιστον. Ου γαρ ο πασχων, αλλ' ο δρων κακως, ουτος εστιν ο της τιμωριας
αξιος, αν μη παρασχηι λαβας της κακηγοριας ευλογους εκεινος. Και ωσπερ αμηχανον
παρα παντων ακουειν καλως τον εναρετον, ουτως αμηχανον παρα παντων ακουειν
κακως, αν μη πολλας πολλαχοθεν αυτος εαυτωι παρασχηι τας αφορμας. Αι δημοσιαι δε
γινομεναι κακηγοριαι πολλακις ιταμους και αναισχυντοτερους τους ανθρωπους
ποιουσιν. Ἕως μεν γαρ αν ιδωσιν οι πολλοι των αμαρτανοντων, οτι δυνατον αυτους
λαθειν, επανελθειν ραιδιως αιρουνται· οταν δε την παρα των πολλων απολεσωσι
δοξαν, εις απογνωσιν τε εμπιπτουσι, και εις αναισχυντιαν εξολισθαινουσιν. Ἀλλ'
ηδικηθης τι παρ' αυτου· τι τοινυν και σαυτον αδικεις; Ὁ γαρ αμυνομενος καθ'
εαυτου το ξιφος ωθει. Ει τοινυν βουλει και σαυτον ευεργετησαι κακεινον
αμυνασθαι, ειπε καλως τον ηδικηκοτα· αν δε κακως ειπηις, ου πιστευθησηι, της
εχθρας την υποψιαν δεχομενος. Ἡ γαρ εχθρα προσαπαντωσα ταις των ακουοντων
διανοιαις, ουκ αφιησιν αυτων εντεθηναι ταις ακοαις τα λεγομενα. Μη τοινυν λεγε
κακως, ινα μη και σαυτον μολυνηις· μηδε βορβορον υφαινε 63.679 μετα πηλου και
πλινθειας, αλλα στεφανους απο ροδων πλεκε και ιων και των λοιπων ανθεων· μηδε
κοπρον απο του στοματος φερε, καθαπερ οι κανθαροι· τουτο γαρ οι κακηγορουντες·
αυτοι της δυσωδιας απολαυουσι πρωτον. Τον μεν γαρ λοιδορον παντες
αποστρεφονται, ως σαπρον οζοντα, καθαπερ τινα βδελλαν η κανθαρον κοπρωι
τρεφομενον, τοις ετερων κακοις· τον δε ευφημον εχοντα στομα, ως κοινον
προσιενται μελος και ως αδελφον γνησιον. Τι γαρ τον Ἄβελ ηδικησεν ο Καιν; ουκ
εκεινον μεν ταχυτερον ακων εις βασιλειαν παρεπεμψεν, εαυτον δε μυριοις
περιεπειρε κακοις; Τι τον Ἰακωβ εβλαψεν Ἡσαυ; ουχ ο μεν επλουτει, και μυριων
απελαυεν αγαθων· αυτος δε και της πατρυας οικιας εξεπιπτεν, και εις τα αλλοτρια
επλανατο μετα την επιβουλην εκεινην; Οι δε αδελφοι τι τον Ἰωσηφ εποιησαν
χειρον, και ταυτα μεχρις αιματος ελθοντες; ουχι ουτοι μεν και λιμον υπεμειναν, και
περι των εσχατων εκινδυνευσαν, εκεινος δε βασιλευς της Αιγυπτου γεγονε πασης;
Ὅσωι γαρ αν φθονηις, τοσουτωι μειζονων γιγνηι προξενος αγαθων τωι φθονουμενωι.
Θεος γαρ εστιν ο παντα εφορων· και οταν ιδηι τον ουδεν αδικουντα αδικουμενον,
μαλλον επαιρει και ποιει λαμπρον, και ταυτηι σε κολαζει. Ει γαρ τους εφηδομενους
τοις εχθροις ουκ αφιησιν ατιμωρητους παρελθειν, πολλωι μαλλον τους
βασκαινοντας τοις ουδεν ηδικηκοσιν. Ει γαρ ο τον φιλουντα αγαπων, ουδεν πλεον
εχει τελωνων· ο τον ουδεν αδικουντα μισων, ποιας τευξεται φιλανθρωπιας; Τινος
ουν ενεκεν αλγεις, ανθρωπε, τοις του πλησιον καλοις; Ει γαρ αλγειν δει, εφ' οις
αυτοι πασχομεν κακοις αλγειν εχρην, ουκ εφ' οις ετερους ευδοκιμουντας ορωμεν. Ἢ
ουκ οιδας, οτι πασης απεστερηται συγγνωμης τουτι το αμαρτημα; και εικοτως. Ὁ μεν
γαρ πορνος εχει την επιθυμιαν ειπειν, και ο κλεπτης την πενιαν, και ο ανδροφονος
τον θυμον, ψυχρας μεν και αλογους, ομως δε εχουσι τινας προφασεις ειπειν· συ δε
ποιαν αιτιαν ερεις, ειπε μοι; ουδεμιαν, αλλ' η πονηριαν επιτεταμενην μονον. Ει γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

εχθρους αγαπαιν κελευομεθα, οταν και τους φιλουντας μισωμεν, ποιαν τισομεν
δικην; Ει γαρ ο τους φιλουντας αγαπων, ουδεν αμεινον των εθνικων διακεισεται· ο
τοις μηδεν ηδικηκοσιν επηρεαζων, ποιαν εξει συγγνωμην; Ὁ δαιμων φθονει μεν,
ανθρωποις δε, δαιμονι δε ουδενι· συ δε ανθρωπος ων, ανθρωποις φθονεις; και ποιας
τευξηι συγγνωμης; ∆εινον η βασκανια, δεινον, και της οικειας αναπειθει
καταφρονειν σωτηριας· ουτω γαρ ο Σαουλ δαιμονα πονηρον εκαλεσε κατα της
εαυτου ψυχης· και καλεσας τωι ιατρωι παλιν εβασκαινε. Τοιουτον γαρ ο φθονος· ᾔδει
οτι εσωθη, και απολεσθαι μαλλον ηθελεν, η τον σωσαντα ευδοκιμουντα ιδειν. Και, ει
βουλεσθε, διηγησομαι υμιν τινας ευεργεσιας ευεργετησεν ο ∆αυιδ τον Σαουλ, και
τισιν αυτον μετα ταυτα εκεινος ημειψατο. Πολεμου ποτε τους Ἰουδαιους
καταλαβοντος χαλεπωτατου, και παντων κατεπτηχοτων και δεδοικοτων, και
ουδενος προκυψαι τολμωντος, αλλ' εν εσχατοις της πολεως ουσης απασης, και τον
θανατον προ οφθαλμων εκαστου βλεποντος, και καθ' εκαστην αποθανεισθαι την
ημεραν προσδοκωντων απαντων, εισελθων ουτος απο των προβατων επι την
παραταξιν, τον απαντων ανεδεξατο πολεμον, και ουδεμιαν ορων αναγκην επικει
63.680 μενην αυτωι, αλλα και πολλους τους κωλυοντας εχων (και γαρ και ο αδελφος
επετιμα, και ο βασιλευς προς το της ηλικιας αωρον αφορων κατειχε και μενειν
εκελευε), διαθερμανθεις οικοθεν επι τους βαρβαρους ετρεχε, και τοσαυτην
κηδεμονιαν περι τον βασιλεα επεδειξατο, ως και προ του πολεμου και της νικης επ'
οψιν αυτον κειμενον αναστησας ειπειν· Μη συμπεσετω η καρδια του κυριου μου δι'
αυτον· οτι ο δουλος σου προελευσεται και πολεμησει μετα του αλλοφυλου τουτου.
Ἆρα μικρον τουτο, ειπε μοι, το μηδεμιαν αναγκην εχοντα την ψυχην επιδουναι την
εαυτου, και υπερ της εκεινων ωφελειας εις μεσους πηδησαι τους πολεμιους, μηδεν
μηδεποτε παρ' αυτων ευ παθοντα; αρα ουκ εδει αυτον μετα ταυτα δεσποτην αυτον
επιγραφεσθαι, και σωτηρα κοινον της πολεως αναγορευειν, τον και την απαντων
ζωην μετα την του Θεου χαριν διατηρησαντα; Ποια γαρ ταυτης ευεργεσιας μειζων
ετερα ην; Ου γαρ εις χρηματα, ουδε εις δοξαν και δυναστειαν, αλλ' εις αυτην αυτου
την ψυχην την ευεργεσιαν κατεθετο, και εξ αυτων αυτον ανεκαλεσατο των του
θανατου πυλων, και δι' εκεινου εζη λοιπον ο βασιλευς, και απελαυε της αρχης. Τισιν
ουν αυτον μετα ταυτα ημειψατο; Ει μεν γαρ αυτο τις των κατορθωματων το μεγεθος
ιδοι, ουδ' ει τον στεφανον απο της αυτου λαβων κεφαλης επι την του ∆αυιδ εθηκεν,
ουδεπω την αξιαν ην αποδεδωκως αμοιβην, αλλα το πλεον οφειλων· εκεινος μεν
γαρ και ζωην και βασιλειαν αυτωι εχαρισατο· ουτος δε βασιλειας αυτωι παραχωρειν
εμελλε μονης. Πλην αλλ' ιδωμεν αυτου τας αμοιβας. Ἐπειδη του βαρβαρου την
κεφαλην ελαβε, και τα λαφυρα εχων επανηιει, εξηλθον αι χορευουσαι, φησιν,
αιδουσαι και λεγουσαι, Ἐπαταξε Σαουλ εν χιλιασι, και ∆αυιδ εν μυριασι. Και ωργισθη
Σαουλ, και ην υποβλεπομενος τον ∆αυιδ απο της ημερας εκεινης. Τινος ενεκεν, ειπε
μοι; ει γαρ χρη τι θαυμαστον ειπειν, τωι Σαουλ εχαρισαντο μαλλον η τωι ∆αυιδ ταυτα
λεγουσαι· και αγαπαιν αυτον εχρην, οτι τας χιλιαδας γουν εδωκαν αυτωι. Τι ουν
αγανακτει, οτι εδωκαν τας μυριαδας εκεινωι; Ει μεν γαρ ην τι συντελεσας εις τον
πολεμον, και μικραν γουν τινα μοιραν εισενεγκων, καλως ταυτα ελεγετο, οτι Σαουλ
εν χιλιασι, και ∆αυιδ εν μυριασιν· ει δε αυτος μεν δεδοικως και τρεμων εσω εκαθητο,
καθ' εκαστην ημεραν αποθανεισθαι προσδοκων, ουτος δε το παν ειργασατο· πως ουκ
ατοπον ην, τον μηδεν εις τους κινδυνους συμβαλομενον αγανακτειν, οτι μη το
πλεον της ευφημιας ελαβεν; Ει γαρ αγανακτειν εχρην, τον ∆αυιδ αγανακτειν εδει,
οτι το παν αυτος κατορθωσας μεριστην ετερον εσχε της ευφημιας. Ἀλλα τοιουτον η
βασκανια· ουκ ανεχεται πραως οραιν την ετερων ευπραγιαν, αλλα την του πλησιον
ευημεριαν οικειαν δυσπραγιαν ειναι νομιζει, και τηκεται τοις του πλησιον αγαθοις·
καθαπερ και ο βασιλευς Γεραρων υπεμεινεν· ορων γαρ του Ἰσαακ καθ' εκαστην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

ημεραν αυξανομενην την ευποριαν εδεδοικει, και μεταναστηναι εκειθεν
καταναγκαζει τον δικαιον. Ἄξιον δε ακουσαι και αυτων των ρηματων της θειας
Γραφης, ινα δι' αυτων θεασωμεθα του Θεου την ευνοιαν, ην περι τους αυτου οικετας
επιδεικνυται. Ἔσπειρε δε, φησιν, Ἰσαακ εν τηι γηι εκεινηι, και ευρεν εκατοστευουσαν
κριθην εν τωι ενιαυτωι εκεινωι. Ειδες φιλοτιμιαν ∆εσποτου; ειδες επιτασιν ευεργεσιας;
Ἀλλ' ιδωμεν και του βασιλεως τον ζηλον, οιος εγινετο δια την του δικαιου ευποριαν·
Ἄπελθε, φησιν, αφ' ημων, οτι δυνατωτερος ημων 63.681 εγενου. Και αληθως
δυνατωτερος ην, την ανωθεν συμμαχιαν εχων εν απασι, και υπο της του Θεου δεξιας
φρουρουμενος. Που τοινυν απελαυνεις τον δικαιον; ουκ οισθα οτι οπου αν αυτον
συμβαιη απελθειν, εν τοις του ∆εσποτου του εαυτου ειναι αυτον αναγκη; Καν γαρ εις
αυτην την ερημον απελθειν καταναγκα 63.682 σηις, ουτως ευμηχανον ∆εσποτην εχει,
ως κακει γενομενον πολλωι πλεον περιφανεστερον αποδειξαι. ∆ια γαρ των εναντιων
μαλιστα τα εναντια πολλακις οικονομει. Αυτωι πρεπει δοξα, κρατος, τιμη και
προσκυνησις, συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΙΗʹ. Περι μισους και εχθρας.
Ει τις παρα του πλησιον ηδικηται, εις μνημην τον ∆αυιδ λαμβανετω και εις
νουν βαλλεσθω, ινα, ως ετι ζηι η καρδια, τηι μνημηι του πραοτατου και ανεξικακου
τουτου δυνηθηι το πελαγος της μηνιδος διαλυσαι. ∆ια τι γαρ σου εχθρος εστιν ο
αδελφος; Ὕβρισε σε; αλλ' ουδεν ηδικησεν. Ἀλλα χρηματων ενεκεν τουτον περιοραις
εχθραινοντα; μη, παρακαλω. μη αναβαληι τα της μηνιδος διακοψαι σχοινια· αι γαρ
αναβολαι μελλησεις τικτουσιν· αν σημερον υπερθηι, μαλλον ερυθριαις· καν αυριον
προσθηις, μειζων η αισχυνη· καν την τριτην, επι πλεον αισχυνθησηι την αναβολην
μηκυνομενος. ∆οτε μοι, παρακαλω, μετα προθυμιας ταυτα λεγειν· ποιησατε με
ακουσαι οτι απο της συνεχους ταυτης διδασκαλιας ηνυσαμεν τι· οτι εχθρον τις
απελθων ευθεως περιεβαλεν αμφω τω χειρε, περιεχυθη, περιεπλακη, κατεφιλησεν,
εδακρυσε· καν γαρ θηριον εκεινος ηι, καν λιθος, καν οτιουν, υπο της τοιαυτης
καταμαλαχθεις φιλοφροσυνης ημερωθησεται· και σαυτον μεν απαλλαξεις των
εγκληματων, εκεινον δε προς ευνοιαν επισπασαμενος κερδανεις. Και μη μοι λεγε, οτι
Μιαρον εχθρον εχω, πονηρον, διεφθαρμενον, αδιορθωτον, και καταλλαξαι αυτον ου
δυναμαι. Οιον γαρ αν ειπηις, ουκ εστι του Σαουλ χειρων· ος και απαξ και δις και
πολλακις διασωθεις υπο του ∆αυιδ, αυτος μυριακις επεβουλευσατο· ειτα αντι
τουτων ευεργετηθεις, εμενε την εαυτου πονηριαν διατηρων. Τι γαρ εχεις ειπειν; οτι
γην απετεμετο, και εν αγρωι ηδικησε, και οικιας ορια υπερεβη, και ανδραποδα
ηρπασε, και υβρισε, και επλεονεκτησε, και εις πενιαν ηγαγεν; Ἀλλ' ουπω την ψυχην
αφελεσθαι εσπουδασεν, ουχι δις και τρις και πολλακις, αλλ' ουδε τοσαυτα
ευεργετηθεις, ουδε εις τας χειρας τας σας πολλακις εμπεσων και διασωθεις. Ει δε και
τουτο, και ουτω πλεονεκτει παλιν ο ∆αυιδ, οτι ατελεστεροις εντρεφομενος νομοις,
και ουδεν απαιτουσι τοιουτον, προς αυτην την κορυφην την εν τηι χαριτι εφθασε.
Και συ μεν πολλακις υπερ των παρελθοντων οργιζομενος μνησικακεις· ουτος δε και
υπερ των μελλοντων δεδοικως, και ειδως ακριβως οτι αοικητος αυτωι εσται η πολις,
και αβιωτος ο βιος σωσαντι τον εχθρον, ουκ αφιστατο της εκεινου κηδεμονιας, αλλα
παντα επραττε καθ' εαυτου τον πολεμιον τρεφων. Τι δηποτε εστιν, ειπε μοι, οπερ
εγκαλων τωι εχθρωι ου βουλει καταλλαγηναι; τι γαρ σε τοσουτον ηδικησε; Χρηματα
σε αφειλετο; αλλ' εαν ενεγκηις γενναιως την αρπαγην, τοσουτον ληψηι μισθον, οσον
αν ει ταις των πενητων χερσιν εναπεθηκας. Και γαρ ο πενησι δεδωκως, και ο τωι
πλεονεκτησαντι μη επιβουλευσαμενος η και καταρα 63.682 σαμενος δια τον Θεον, τα
αυτα πεποιηκασιν. Ὅταν ουν η υποθεσις της δαπανης ηι μια, ευδηλον οτι και ο
στεφανος εις. Ἀλλ' εις ψυχην επεβουλευσε και ανελειν επεχειρησε; μαρτυριον σοι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

πραγμα λογιζεται, αν τον επιβουλον και μεχρι τοσουτου την εχθραν εξαγαγοντα, εν
τοις ευεργεταις αριθμηις, και διατεληις ευχομενος υπερ αυτου, και τον Θεον ιλεων
γενεσθαι παρακαλων. Μη δη τουτο ιδωμεν, οτι διεκωλυσεν ο Θεος σφαγηναι τον
∆αυιδ υπο του Σαουλ διωκομενον, αλλ' οτι διπλουν και τριπλουν και τετραπλουν
στεφανον μαρτυριου εδυσατο απο της εκεινου επιβουλης. Ὁ γαρ δια τον Θεον τον
πολεμιον σωσας, τον απαξ και δις και πολλακις το δορυ κατα της αυτου κεφαλης
ακοντισαντα, και γενομενος κυριος ανελειν, ειτα φεισαμενος, και ταυτα ειδως οτι
μετα την φειδω ταυτην παλιν επιθησεται· ευδηλον οτι μυριακις εσφαγη τηι προθεσει,
μυριακις δε σφαγεις δια τον Θεον, πολλους εχει μαρτυριου στεφανους. Και οπερ ο
Παυλος ελεγεν, τουτο και αυτος ελογιζετο, και καθ' ημεραν απεθνησκε δια τον Θεον.
∆υναμενος γαρ ανελειν τον επιβουλευοντα, δια τον Θεον ουκ ηθελησεν, αλλ' ειλετο
κινδυνευειν καθ' εκαστην ημεραν μαλλον, η δικαιαν εργασαμενος σφαγην, απο
τοσουτων απαλλαγηναι θανατων. Ει δε τον μεχρι ζωης αυτης επιβουλευοντα ουτε
αμυνεσθαι ουτε μισειν χρη, πολλωι μαλλον τον εις οτιουν αλλο αδικουντα των εξω.
Βουλει μαθειν οτι δυνατον, αν εθελωμεν, παντα ανθρωπον προς ημας απεχθως
εχοντα καταλλαξαι, καν πονηρος τις και διεφθαρμενος και αδιορθωτος ηι; Τι λεοντος
αγριωτερον; αλλ' ομως τουτον ημερουσιν ανθρωποι, και η τεχνη την φυσιν βιαζεται,
και γινεται προβατου παντος ημερωτερος και επιεικεστερος, ο παντων θηριων
αγριωτερος και βασιλικωτερος, και δια της αγορας βαδιζει μηδενα φοβων
ημεροτητι. Τινα ουν εξομεν απολογιαν, τινα συγγνωμην, θηρια μεν ημερουντες,
ανθρωπους δε λεγοντες μη δυνασθαι καταπραΰνειν ποτε, μηδε προς ημας εχειν
ηδεως; καιτοι γε τωι θηριωι μεν παρα φυσιν το ημερον, τωι ανθρωπωι δε παρα φυσιν
το αγριον; Ὅταν ουν της φυσεως περιγινωμεθα, τινα εξομεν απολογιαν, προαιρεσιν
λεγοντες μη δυνασθαι διορθουν; Ει δε και ανιατα νοσει, οσος σοι μειζων ο πονος,
τοσουτος σοι και ο μισθος παραμενοντι και θεραπευοντι τον νοσουντα ανιατα. Τι δε
τοσουτον ημαρτηται τωι εχθρωι, οτι αναδυηι προς την εκεινου καταλλαγην; Ειπε σε
κακως, και μοιχον και πορνον εκαλεσε; και τι τουτο; ει μεν αληθη λεγει, διορθωσαι·
ει δε ψευδη, καταγελασον. Ει συνοιδας σαυτωι τα ειρημενα, σωφρονησον· ει μη
συνοιδας, καταφρονησον· μαλλον δε μη κατα 63.683 γελασηις, μηδε καταφρονησηις
μονον, αλλα χαιρε και σκιρτα κατα τον του Κυριου λογον· Ὅταν γαρ, φησιν,
ονειδισωσιν υμας και εκβαλωσι το ονομα υμων ως πονηρον, ενεκεν του Υιου του
ανθρωπου ψευδομενοι, χαρητε εν εκεινηι τηι ημεραι και σκιρτησατε, οτι ο μισθος
υμων πολυς εν τοις ουρανοις. Ει δε αληθευων ειπηι, συ δε μετ' επιεικειας ενεγκηις τα
ρηματα, και μη ανθυβρισηις μηδε λοιδορησηις, αλλα στεναξηις πικρως και καταγνωις
των πεπλημμελημενων, ουκ ελαττονα του προτερου καρπωσηι μισθον. Πολλακις γαρ
α ουκ εποιησαν φιλοι επαινουντες και χαριζομενοι, εποιησαν εχθροι κακως
λεγοντες, καν αληθευωσι. Οι μεν γαρ ως εικος χαριζομενοι, ειτε και κολακευοντες,
προς μειζονα ογκον την νοσον επαιρουσιν· οι δε υπο της εχθρας κινουμενοι, και τα
αμαρτηματα ονειδιζοντες, εις αναγκην ενεβαλον διορθωσεως, και γεγονεν ημιν η
εχθρα μεγιστης ωφελειας υποθεσις. Μη τοινυν λεγωμεν, οτι Ὁ δεινα με παρωξυνε,
και ο δεινα με προηγαγεν ειπειν ρηματα αισχρα· ημεις τουτων αιτιοι πανταχου· αν
γαρ θελωμεν φιλοσοφειν, ου μονον εχθρος, αλλ' ουδε αυτος ο διαβολος ημας
δυνησεται προς οργην κινησαι. Και τουτο απο της περι τον ∆αυιδ ιστοριας δηλον.
Αυτου γαρ ειποντος, Ἰδου το πτερυγιον της διπλοΐδος εν τηι χειρι μου, και τα αλλα
παντα, α μετα τουτων απελογησατο τωι Σαουλ· εκεινος φησιν, Ἡ φωνη σου αυτη,
τεκνον ∆αυΐδ; Ὢ ποση δια της των εκεινου ρηματων επιεικειας τωι τεθηριωμενωι
τουτωι αθροον γεγονεν η μεταβολη! ο γαρ μηδε απο ψιλου του ονοματος ανεχομενος
αυτον καλεσαι ποτε, αλλα και αυτην αυτου μισων την προσηγοριαν, και εις
συγγενειαν αυτον ηγαγε, τεκνον αυτον προσειπων, και προς αυτον τον φθογγον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

διεθερμαινετο της φωνης. Και καθαπερ πατηρ χρονιας ακουσας φωνης παιδος
επανελθοντος ποθεν, ουχι προς την οψιν μονον, αλλα και προς την φωνην αυτην
διεγειρεται· ουτω και ο Σαουλ, επειδη τα ρηματα του ∆αυιδ εισελθοντα την εχθραν
εξεβαλεν, επεγνω λοιπον τον αγιον, και παθος αποθεμενος, παθος εδεξατο· εκβαλων
γαρ θυμον, ευθυμιαν εδεξατο και συμπαθειαν. Τι του ∆αυιδ μακαριωτερον τε και
υψηλοτερον; οτι τον ανδροφονον πατερα εποιησε, και τον λυκον προβατον, και την
καμινον της οργης δροσου πολλης ενεπλησε, και τα κυματα εις γαληνην μετεβαλε,
και την φλεγμονην του θυμου κατεσβεσεν απασαν. Μη τουτο τοινυν μονον
σκοπωμεν, αγαπητοι, οπως μηδεν παθωμεν παρα των εχθρων κακον, αλλ' οπως
μηδεν αυτους ημεις εργασωμεθα δεινον· και ουδεν πεισομεθα κακον, καν μυρια
πασχωμεν δεινα· ωσπερ ουν ουδε ο ∆αυιδ φυγαδευομενος, ελαυνομενος, μεχρι της
ψυχης αυτης επιβουλευομενος, επαθε τι δεινον, αλλα του πολεμιου λαμπροτερος ην
και σεμνοτερος, και ποθεινοτερος απασιν, ουκ ανθρωποις μονον, αλλα και αυτωι τωι
Θεωι. Τι γαρ ηδικηθη ο αγιος εκεινος τοτε, τοσαυτα παθων παρα του Σαουλ; ουχι
μεχρι της σημερον ημερας αιδεται, και λαμπρος μεν εν γηι, λαμπρος δε εν ουρανωι;
ουχι τα αποῤρητα αυτον αγαθα μενει, και η των ουρανων βασιλεια; 63.684 Τι δε
ωφελησεν ο ταλαιπωρος εκεινος και αθλιος, τοσαυτα επιβουλευσας; ουχι και της
βασιλειας εξεπεσε, και ελεεινον υπεστη θανατον μετα του παιδος, και παρα παντων
κατηγορειται; και το δη χαλεπωτερον, τας αθανατους εκδεχεται νυν τιμωριας. Ὅταν
ουν τον εχθρον ιδηις τον σον, η και εις νουν λαβηις, μη τουτο λεγε, οτι Τα και τα
επαθον, τα και τα ηκουσα, και τον θυμον δια τουτων αναψηις, και την φλεγμονην εις
ογκον επαρηις μειζονα· αλλ' οσα μεν ηκουσας και επαθες λυπηρα, παντα
επιλανθανου· ει δε και αναμνησθηις, τωι διαβολωι ταυτα λογιζου· συλλεγε δε ει τι σοι
χρηστον ειπε πωποτε και εποιησε, και ταχεως καταλυσεις την εχθραν. Καν εγκαλειν
και διαλεγεσθαι μελληις, προτερον το παθος εκβαλων, και τον θυμον σβεσας, ουτως
ελεγχε και ευθυνας απαιτει, και δυνησηι περιγενεσθαι ραιδιως. Θυμουμενοι γαρ ουτε
ειπειν ουτε ακουσαι τι δυνησομεθα υγιες· απαλλαγεντες δε του παθους, ουτε αυτοι
ρημα ποτε εξοισομεν τραχυ, ουτε ετερων λεγοντων ουτως ακουσομεθα. Ου γαρ
ουτως η των λεγομενων φυσις, ως η της εχθρας προληψις ημας αγριουν ειωθε.
Καθαπερ γαρ νυκτος παρουσης, ουδε παροντα πολλακις επιγινωσκομεν φιλον,
ημερας δε γενομενης και ποῤρωθεν αυτον ορωντες γνωριζομεν· ουτω και επι της
εχθρας συμβαινειν ειωθεν· εως μεν αν ωμεν αηδως προς αλληλους εχοντες, και
φωνης ετερων ακουομεν, και οψιν μετα διεφθαρμενης βλεπομεν γνωμης· επειδαν δε
αποθωμεθα την οργην, η προ τουτου πολεμια οψις και αηδης, ποθεινη και επιχαρις
φαινεται. Ὅταν δε ονειδισηι σε ο εχθρος αμαρτημα ο σαυτωι συνοιδας, συ δε ακουσας
εκεινον μεν μη υβρισηις, στεναξηις δε πικρον, και τον Θεον παρακαλεσηις, ευθεως
απεθου την αμαρτιαν απασαν. Και ινα μη νομισηις ημας απλως σε ψυχαγωγειν, απο
των θειων Γραφων την μαρτυριαν παρεξομεν. Φαρισαιος τις ην και τελωνης, ο μεν
εις εσχατην κακιαν εληλακως, ο δε δικαιοσυνης επιμελομενος· και ανηλθον
αμφοτερος εις το ιερον προσευξασθαι. Ειτα εκεινος στας ελεγεν, Ὁ Θεος, ευχαριστω
σοι, οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρωπων, αρπαγες, πλεονεκται, η και ως ουτος ο
τελωνης. Ὁ δε τελωνης ποῤρωθεν εστως, ουκ ανθυβρισεν, ουκ αντελοιδορησεν, ουκ
ειπε τι των ψυχρων ρηματων, α καθ' εκαστην ημεραν αλληλους πλυνοντες λεγομεν,
αλλα πικρον στεναξας, και παταξας το στηθος, τουτο μονον ειπεν· Ὁ Θεος, Ἱλασθητι.
μοι τωι αμαρτωλωι· και κατηλθε δεδικαιωμενος. Ειδες ταχος; κατεδεξατο ονειδος, και
απενιψατο ονειδος· επεγνω τα αμαρτηματα, και απεθετο τα αμαρτηματα, και η
κατηγορια της αμαρτιας γεγονεν αναιρεσις της αμαρτιας, και ο εχθρος ακων
ευεργετης καθισταται. Ἆρα τι τουτου γενοιτ' αν μακαριωτερον; τι δε ευκολωτερον
προς αμαρτηματων απαλλαγην; ποσα γαρ εδει καμειν τον τελωνην, νηστευοντα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

αγρυπνουντα, χαμευνουντα, τα οντα τοις δεομενοις παρεχοντα, εν σποδωι και σακκωι
καθημενον εν πολλωι τωι χρονωι, ωστε δυνηθηναι τα αμαρτηματα 63.685 αποθεσθαι
εκεινα; Και νυν ουδεν τουτων ποιησας, δια ψιλου ρηματος πασαν απεθετο κακιαν
και τα ονειδη, και αι λοιδοριαι του δοξαντος αυτον υβριζειν χωρις ιδρωτων και
πονων και χρονου μακρου στεφανον αυτωι δικαιοσυνης εκομισαν. ∆ια τουτο και
υπερευχεσθαι των εχθρων προσεταξεν ο Θεος, ως μη μονον αφιεναι αυτοις τα
οφειληματα, αλλα και εις τους πρωτους των φιλων αυτους αριθμειν. Ἐαν δε αδικηις
μεν μηδεν, αποστρεφηι δε και ουχ ηδεως οραις, και το τραυμα εχηις ενακμαζον σου τηι
ψυχηι, ουπω την εντολην εποιησας, ην προσεταξεν ο Χριστος. Πως ουν αυτος ιλεων
γενεσθαι τον Θεον παρακαλεις, τοις εις σε πεπλημμεληκοσιν ουπω γεγονως ιλεως
αυτος; Ει δε βουλει γνωναι οτι, καν ημεις παρακαλεσωμεν υπερ των εχθρων ημων
και ηδικηκοτων, ο Θεος ουκ αφιησιν, εαν μελλωσι γενεσθαι χειρους δια της
ημετερας ανεξικακιας, ιστοριαν υμιν ερω παλαιαν. Κατελαλησε ποτε του Μωυσεως
η Μαριαμ· τι ουν ο Θεος; λεπραν επαφηκεν αυτηι, και ακαθαρτον εποιησε, καιτοι γε
τα αλλα ουσαν επιεικη τε και σωφρονα. Ειτα του Μωυσεως αυτου υβρισμενου
παρακαλουντος, ικετευοντος αφειναι την οργην, ουκ ηνεσχετο ο Θεος, αλλα τι εφη;
Ει πατερα ειχε, και εξ οψεως αυτην εποιησεν, ουκ αν ηνεγκε την επιτιμησιν; Σε μεν
ουν αποδεχομαι της πραοτητος και της ανεξικακιας, εμε δε ουδεπω αυτην αφειναι
δει της κολασεως. Ἀναμνησθητι τοινυν της φοβερας κρισεως, καθ' ην απαντα γυμνα
και τετραχηλισμενα· εννοησον οτι τα κρυπτομενα νυν ανακαλυπτονται τοτε. Ἂν
τοινυν αφηις τωι πλησιον τα αμαρτηματα απερ αποκαλυπτεσθαι μελλει τοτε, ταυτα
ενταυθα αφανιζεται παντα, και απελευσηι μηδεν επισυρομενος ων επλημμελησας.
Ὥστε μειζονα λαμβανεις, η διδως. Και γαρ πολλακις ημαρτηκαμεν τοιαυτα, α μηδεις
ετερος ειδεν. Ειτα εννοουντες οτι κατα την ημεραν εκεινην προ των οφθαλμων
απαντα κεισεται ημων τα αμαρτηματα εν τωι κοινωι της οικουμενης θεατρωι, ου της
κολασεως χαλεπωτερον αλγησομεν πνιγομενοι και αγχομενοι τωι συνειδοτι; Ἀλλα
την τοσαυτην σου αισχυνην, τα τοσαυτα αμαρτηματα εστιν απονιψασθαι δια της εις
τον πλησιον συγχωρησεως. Και, ει βουλεσθε, ακουσατε ταυτης της εντολης την
δυναμιν· Ἐαν στηι Μωυσης και Σαμουηλ, φησιν, ουκ εστιν η ψυχη μου προς αυτους.
Ἀλλ' ομως, ους ουκ ηδυνατο Μωυσης και Σαμουηλ εξαρπασαι της οργης του Θεου,
αυτη δυναται εξαρπασαι η εντολη. ∆ια τουτο εκεινοις, οις ταυτα ειπε, συνεχως
παρεκελευε λεγων· Κακιαν εκαστος τωι αδελφωι αυτου μη μνησικακειτω εν ταις
καρδιαις υμων· και, Την κακιαν του πλησιον υμων μη λογιζεσθε. Ει δε τους εχθρους
αγαπαιν κελευομεθα, οταν και τους φιλουντας μισωμεν, ποιαν τισομεν δικην; Ει ο
τον φιλουντα αγαπων, ουδεν πλεον εχει των τελωνων· ο τον ουδεν αδικουντα
μισων, 63.686 που στησεται; πως δε εκφευξεται γεενναν, των εθνικων χειρων
γενομενος; Ει ο μη φιλων τον αδελφον, καν χρηματα κενωσηι, καν εν μαρτυριωι
διαλαμψηι, ουδεν ανυει πλεον· ο πολεμων τωι μηδεν ηδικηκοτι, εννοησον ποσης αν
ειη τιμωριας αξιος. Ει τοις τα εις αυτους μη συγχωρουσιν αμαρτηματα, ουκ αφιησιν
ο Θεος· τοις τους ουδεν ηδικηκοτας αδικειν επιχειρουσι, ποιαν αφεσιν δωσει; Τι
τοινυν μαχομεθα προς αλληλους εικη, τι πολεμουμεν αλληλοις, προστεταγμενοι και
τους μισουντας φιλειν; τι λεγεις, ανθρωπε· εχθρον εχεις και ου καταισχυνηι; ου γαρ
αρκει ημιν ο διαβολος, οτι και ομογενεις επισπωμεθα; Ειθε μητε εκεινος ηθελησεν
ημιν πολεμειν, ειθε μηδε εκεινος διαβολος ην. Ουκ οισθα ποση ηδονη μετα τας
καταλλαγας; Τι γαρ, ει και εν εχθραι ου σφοδρα φαινεται, Ει δε λεγεις οτι
φλεγμαινεις της υβρεως μεμνημενος, αναμνησθητι ει γεγονε σοι καλον παρα του
λελυπηκοτος, και οσα ετεροις συ διεθηκας κακα, και ταχεως καταλυσεις την εχθραν.
Ουδεν γαρ τοσουτον κακως επαθες, οσον σαυτον εργασηι μνησικακων κακον. Πως
γαρ επιτευξηι συγγνωμης, ης ετεροις ου μεταδιδως; Ἑλληνων παιδες ουδεν μεγα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

προσδοκωντες, πολλακις επι ανεξικακιαι εφιλοσοφησαν· και συ υπερ ου την ψυχην ο
Χριστος εδωκε, και ουδε σφαγηναι παρηιτησατο, εχθρου οντος, και επι τοιαυταις
ελπισι μελλων αποδημειν, αναδυηι και οκνεις προς το καταλυσαι την εχθραν; Και
οπερ ο χρονος ποιει, τουτο ουκ ανεχηι προ του χρονου ποιησαι δια τον του Θεου
νομον, αλλ' αμισθι μαλλον η επι μισθωι βουλει σβεσθηναι το παθος; Ουδε γαρ, αν
απο του χρονου γενηται τουτο, εσται σοι τι πλεον, αλλα και πολλη η κολασις, οτι
οπερ ο χρονος ειργασατο, τουτο ο του Θεου νομος ουκ επεισε σε ποιησαι· ∆ια γαρ
τουτο μαλιστα σοι μισθον αφατον ποριζει, ινα φθασηις εκεινον· ως, εαν παρακληθεις
καταλλαγηις, ουκ ετι της του Θεου προσταγης γεγονεν η φιλια, αλλα της εκεινου
σπουδης· διο και αστεφανωτος αναχωρεις, εκεινου τα βραβεια λαμβανοντος. Ληισται
κοινωνουντες τισιν, ουκετι εισι ληισται προς ους αν κοινωνησωσιν, αλλα μεταβαλλει
τον τροπον η τραπεζα, και τους των θηριων αγριωτερους προβατων ημερωτερους
ποιει· ημεις δε τοιαυτης τραπεζης μετεχοντες, τοιαυτης κοινωνουντες τροφης,
οπλιζομεθα κατ' αλληλων; και πως ουκ αν ειημεν και των θηριων χειρους; ∆ια τοι
τουτο ημεις μεν ασθενεστεροι, ο δε παντων ημων πολεμιος ισχυροτερος καθ'
εκαστην γινεται την ημεραν. Ου γαρ μετ' αλληλων κατ' εκεινου φραττομεθα, αλλα
μετ' εκεινου κατ' αλληλων ισταμεθα, και αυτωι στρατηγωι προς τας τοιαυτας
παραταξεις κεχρημεθα. Ου την στρατηγιαν εκφυγοιμεν, χαριτι του Χριστου, ωι πρεπει
δοξα, κρατος, τιμη και προσκυνησις, συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, εις τους
αιωνας. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΙΘʹ. Περι λυπης και αθυμιας.
Την αθυμιαν ενεθηκεν ημων ο Θεος τηι φυσει, ουχ ινα απλως και ακαιρως και
εν τοις εναντιοις αυτηι χρωμεθα πραγμασιν, ουδ' ινα φθειρωμεν εαυτους, 63.686 αλλ'
ινα τα μεγιστα κερδανωμεν εξ αυτης. Καιρος γαρ αθυμιας, ουχ οταν πασχωμεν
κακως, αλλ' οταν δρωμεν κακως. Ἡμεις δε την ταξιν αντεστρεψαμεν, και τους
καιρους αντηλλαξαμεθα· και ποιουντες μεν 63.687 μυρια κακα, ουδε προς το βραχυ
συστελλομεθα· αν δε μικρον τι παρα τινος παθωμεν, καταπιπτομεν, και ιλιγγιωμεν,
και απαλλαγηναι του παροντος βιου ευχομεθα, ουκ ειδοτες, οτι αι θλιψεις και οι
πειρασμοι και τα συμβαινοντα ημιν ανιαρα των χρηστων ουχ ηττον την του Θεου
ημιν κηδεμονιαν ενδεικνυνται. Και τι λεγω τας θλιψεις τας ενθαδε; της γαρ
βασιλειας της των ουρανων ουκ ελαττον η της γεεννης απειλη παριστησι την
φιλανθρωπιαν αυτου· ει γαρ μη γεεννα ηπειλητο, ουκ αν τις ταχεως επετυχε των εν
τοις ουρανοις αγαθων. Ουδε γαρ αρκει μονη η των χρηστων επαγγελια προτρεψαι
προς αρετην, μη και του φοβου των δεινων ωθουντος τους ραιθυμοτερον προς
εκεινην διακειμενους. Ἄλλως τε και δια τουτο λυπη και αθυμια γεγενηται, ουχ ινα
επι θανατωι, ουδ' ινα επι ζημιαι χρηματων, ουδε ινα επ' αλλωι τινι των τοιουτων
αλγωμεν, αλλ' ινα εις την των αμαρτηματων αναιρεσιν αυτηι καταχρωμεθα. Και γαρ
στρατιωτης θανατον δεδοικως ουδεν ουδεποτε γενναιον εργασεται. Τον τοινυν
αλγουντα ουχ υπερ ων κολαζεται, αλλ' υπερ ων αμαρτανων παροξυνει τον Θεον,
αλγειν δει. Τουτο μεν γαρ αφιστησιν ημων τον Θεον και εχθρον ποιει· εκεινο δε
καταλλαττει τε αυτον ημιν μαλιστα, και εγγυς ημων ειναι παρασκευαζει. ∆ια γαρ
τουτο εις τον παροντα βιον εξηνεχθης, ανθρωπε, ουχ ινα αργων τρεφηι, ουδ' ινα μη
πασχηις μηδεν δεινον, αλλ' ινα παθων λαμπροτερος ηις. Ου γαρ ανδρος γενναιου το
την ανεσιν ζητειν και τρυφης απολαυειν, αλλα σκωληκος αλογου μαλλον η
επιθυμια, η λογον εχοντος. Και ευχου μεν μη εμπεσειν εις πειρασμον· ει δε ποτε
εμβαιης, μη δυσχεραινε, μηδε θορυβου, μηδε ταραττου, αλλ' οπως γενηι
λαμπροτερος, παντα ποιει. Ἢ ουχ οραις των στρατιωτων τους ανδρειοτατους, πως
της σαλπιγγος καλουσης προς τα τροπαια βλεπουσι, προς τας νικας, προς τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

κατωρθωκοτας των προγονων; Και συ τοινυν της σαλπιγγος ηχουσης της
πνευματικης, στηθι λεοντος σφοδροτερος· εμβηθι, καν πυρ ηι, καν σιδηρος· οιδε και
τα στοιχεια τους ουτως ανδρειους αιδεισθαι· οιδε και τα θηρια τους ουτω γενναιους
δεδοικεναι· καν υπο λιμου, καν υπο της φυσεως αυτης αγριαινηται, παντων
επιλανθανεται και κρατει του παθους. Τον Χριστιανον ουν, ειποτε λυποιτο, δυο
μονον υποθεσεις αθυμιας εχειν δει· η οταν αυτος, η οταν ο πλησιον προσκρουσηι
Θεωι. Τους ουν κακηγορουμενους ουκ αγωνιαιν δει και τρεμειν, αλλα τους
κακηγορουντας· ου γαρ εκεινοι αναγκαζονται απολογεισθαι υπερ ων κακως
ηκουσαν, αλλ' ουτοι υπερ ων κακως ειπον· τουτοις γαρ αποκρεμαται ο κινδυνος
απας. Ὥστε τους μεν κακως ακηκοοτας αμεριμνους δει ειναι· ου γαρ παρεξουσιν
ευθυνας υπερ ων ετερος ειπε κακως· τους δε ειρηκοτας αγωνιαιν και τρεμειν, ατε
αυτους μελλοντας εις το φοβερον δικαστηριον υπερ τουτων ελκεσθαι. ∆ια τουτο μη
τωι κακως ακουειν αλγωμεν, αλλα τωι δικαιως ακουειν κακως· αν μεν γαρ εν
πονηριαι ζωμεν, καν μηδεις ο κακηγορων ηι, παντων εσμεν αθλιωτεροι· αν δε αρετης
επιμελωμεθα, καν η οικουμενη λεγηι κακως, τοτε παντων εσομεθα ζηλωτοτεροι. Ἐαν
γαρ η διανοια καλως ημιν ηι κατεσκευασμενη, καν μυριοι πανταχοθεν εγειρωνται
χειμωνες, εν γαληνηι και λιμενι καθεδουμεθα διαπαντος. Ὥσπερ ουν ουκ ευ εχουσης
αυτης, καν εξ ουριων ημιν απαντα φερηται, των εν ναυαγιοις οντων ουδεν αμεινον
διακεισομεθα. Τουτο και επι των σιτιων εστιν ιδειν. Ὅταν μεν γαρ 63.688 ισχυρον
και εῤρωμενον ημιν το σωμα της γαστρος ηι, παν οπερ αν δεχηται, καν σκληρον ηι,
καν αυτοακατεργαστον, προς καθαρον αυτο μετασχηματιζει χυμον, της φυσικης
κρασεως περιγινομενης της εν τωι σιτιωι κακιας· οταν δε ο τονος αυτου
καταλελυμενος ηι και χαυνος, καν το παντων ευχυμοτερον αυτηι προσενεγκηις
εδεσμα, εις το χειριστον αυτο μετεῤρυθμισε και διεφθειρε, της ασθενειας την αρετην
αυτου λυμαινομενης. Ου γαρ εστι ψυχην οδυνωμενην και νεφει κατεχομενην
αθυμιας δυνηθηναι μετα προθυμιας η ακουσαι τι των λεγομενων χρησιμως, η ειπειν.
Των γαρ οδυνωμενων αι ψυχαι ου θελουσι μακρους αποτεινειν λογους, αλλ' ωσπερ
νεφελη τις πυκνη γενομενη, και την ηλιακην ακτινα υποδραμουσα, αποστρεφει την
αυτην απασαν εις τα οπισω· ουτω δη και αθυμιας νεφος, επειδαν στηι προ της ψυχης
της ημετερας, ουκ αφιησιν αυτηι ευκολον γενεσθαι την του λογου διαβασιν, αλλ'
αποπνιγει και συνεχει μετα πολλης αναγκης ενδον αυτον. Και τουτο ουκ επι των
λεγοντων μονον, αλλα και επι των ακουοντων γινεται. Ὥσπερ γαρ απο της του
λεγοντος ψυχης ουκ αφιησιν εκπηδησαι μετ' ευκολιας, ουτως ουδε εις την των
ακουοντων διανοιαν εμπεσειν συγχωρει, μετα της οικειας δυναμεως. Και γαρ και οι
του Ἰωβ φιλοι προς τουτον παραγενομενοι, και την τραγωιδιαν της οικιας εκεινης
ιδοντες, και τον δικαιον επι της κοπριας εκεινης καθημενον και ηλκωμενον,
διεῤρηξαν τε τα ιματια και ανυμωξαν, και σιγηι παρεκαθηντο, δηλουντες, οτι ουδεν
ουτως επιτηδειον παρα την αρχην τοις οδυνωμενοις, ως ησυχια και σιγη. Μαθε
τοινυν ως ο συγχωρησας τον πειρασμον γενεσθαι, αυτος οιδε και τον καιρον της
λυσεως του πειρασμου. ∆υνατος γαρ ο Θεος απαντα λυσαι τα δεινα, αλλα εως αν ιδηι
γενομενην επιστροφην, ου καταλυει την θλιψιν. Και θαυμαζε τους πειραζομενους,
και γενναιως τους πειρασμους υπομενοντας, καθαπερ τους παιδας τους τρεις, ους
ουδεις αν εθαυμασε μη κατακαεντας, ει ποῤρω της Βαβυλωνιας ησαν καμινου. Το
γαρ εκπληξαν απαντας τουτο εστιν, οτι τωι πυρι τοσουτον ομιλησαντες χρονον, των
ουχ ομιλησαντων εξεβησαν αλυποτεροι. Ουτω και επι των αγιων εστιν ειπειν, οτι ει
μηδεις αυτοις επηγετο πειρασμος, ουκ αν αυτους εθαυμασαμεν διηνεκως χαιροντας.
Καιτοι γαρ μυριοις κυκλουμενοι κυμασι παντοθεν, των γαληνης καθαρας
απολαυοντων ραιον διεκειντο. Ει μεν γαρ μηδεν ην το λυπουν, ουκ ην αυτοις μεγα το
δυνασθαι διηνεκως χαιρειν· το δε πολλων επικειμενων των εις αθυμιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

εμβαλλοντων ανωτερους απαντων ειναι, και εν μεσοις τοις λυπηροις ευφραινεσθαι,
τουτο εστι το παραδοξον. Και γαρ ο θανατος ου παντων αφορητοτερος ειναι δοκει;
αλλ' η τουτου προσδοκια ου μονον αυτους ου λυπει, αλλα και μειζονως ευφραινει.
Οιδασι γαρ οτι η του θανατου παρουσια πονων εστιν απαλλαγη, και οτι εθος τωι
φιλανθρωπωι Θεωι τιμαιν τους αυτου δουλους, και χαριζεσθαι αυτοις πολλακις και
την ετερων σωτηριαν· ωσπερ και επι του αγιου Παυλου πεποιηκε, του διδασκαλου
της οικουμενης, του πανταχου τας ακτινας της οικειας διδασκαλιας αφιεντος. Ἡνικα
γαρ ουτος επι την Ῥωμην ανηγετο. χειμωνος κατα την θαλασσαν πολλου
γενομενου, και παντων των εν πλοιωι περι αυτης της σωτηριας δεδοικοτων, και
ουδεμιαν ελπιδα χρηστην εχοντων 63.689 δια το του κλυδωνιου μεγεθος, καλεσας
απαντας φησιν· Ευθυμειτε, ανδρες· αποβολη γαρ ψυχης ουδεμια εσται εξ υμων, πλην
του πλοιου. Παρεστη γαρ μοι ταυτηι τηι νυκτι του Θεου, ου ειμι και λατρευω, αγγελος
λεγων· Μη φοβου, Παυλε· κεχαρισται γαρ σοι ο Θεος παντας τους πλεοντας μετα
σου. Τουτου συνεχως μνημονευωμεν. Ουδεν γαρ ουτως ημας ωφελει, ως το συνεχως
μεμνησθαι των ευεργεσιων του Θεου, και των κοινηι και των ιδιαι. Ει γαρ φιλου
ευεργεσιων αναμνησθεντες, η ρημα προσηνες ακουσαντες η πραγμα,
διαθερμαινομεθα· πολλωι μαλλον οταν ιδωμεν ποσοις κινδυνοις περιεπεσομεν, και
απο παντων ημας εξειλετο ο Θεος, προθυμοτεροι περι την αρετην εσομεθα·
ωσπερουν και ο Παυλος· ου τον μεν λιμον και το διψος, και την γυμνωσιν, και τα
ναυαγια, και τους φοβους, και τας επιβουλας, και τα δεσμωτηρια, και τας πληγας,
και τα αλλα παντα οσα του κηρυγματος ενεκεν ο μακαριος Παυλος υπεμεινεν, ουδεν
οιμαι δειν λεγειν. Ἱκανον γαρ και τουτων εκαστον συνταραξαι σφοδρως και
κατακλασαι την αγιαν εκεινην ψυχην· οταν δε λεγηι, Τις ασθενει και ουκ ασθενω; τις
σκανδαλιζεται και ουκ εγω πυρουμαι; τουτο εστιν ο μαλιστα παντων αυτωι διηνεκη
και αφορητον παρειχε την αθυμιαν. Ει γαρ καθ' εκαστον των σκανδαλιζομενων
επυρουτο αυτος, ουκ ενην σβεσθηναι την πυρωσιν ταυτην απο της εκεινου ψυχης·
ου γαρ διελιμπανον οι σκανδαλιζομενοι, και την υποθεσιν παρεχοντες τωι πυρι. Το
δε και τους Ἰουδαιους απιστουντας οραιν, τινα αν αθυμιας και οδυνης μικραν γουν
ανακωχην εχειν ηδυνατο; Ηυχομην γαρ, φησιν, αναθεμα ειναι απο του Χριστου υπερ
των αδελφων μου των συγγενων μου κατα σαρκα, οιτινες εισιν Ἰσραηλιται. Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστι· Ποθεινοτερον ην μοι εις γεενναν εμπεσειν, η τους Ἰσραηλιτας
απιστουντας οραιν. Ὁ δε την εν γεεννηι κολασιν ελομενος υπερ του δυνηθηναι
προσαγαγεσθαι τους Ἰουδαιους απαντας, ευδηλον οτι τουτου μη τυχων, των εν τηι
γεεννηι κολαζομενων διηγε βαρυτερον. Προς ον ειρηται και το, Ἀρκει σοι η χαρις
μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται· τουτεστιν, Ἀρκει σοι οτι νεκρους
εγειρεις, οτι τυφλους θεραπευεις, οτι λεπρους καθαι 63.690 ρεις, οτι τα αλλα
θαυματουργεις· μη ζητει και το ακινδυνον και αδεες και το χωρις πραγματων
κηρυττειν. Ἀλλα αλγεις και αθυμεις; μη δοξηις τουτο ασθενειας ειναι εμης, το
πολλους ειναι τους επιβουλευοντας και δεροντας σε και ελαυνοντας και
μαστιζοντας· τουτο μεν ουν αυτο δεικνυσι μου την δυναμιν (Ἡ γαρ δυναμις μου,
φησιν, εν ασθενειαι τελειουται), οταν διωκομενοι των διωκοντων περιγενησθε, οταν
ελαυνομενοι των ελαυνοντων κρατητε, οταν δεσμουμενοι τους δεσμουντας τρεπητε.
Ἀλλα δεινον μεν και το υφ' οτουουν ακουειν κακως· οταν δε και των
ευεργετηθεντων τις ο τουτο ποιων ηι, και τας εις αυτον ευεργεσιας ονειδιζηι και
προφερηι, τοτε δη, τοτε η υβρις αφορητος γινεται, και τοσουτον μετα της αθυμιας
επαγει και τον θυμον, ως και αποπνιξαι τον υβριζομενον δυνασθαι. Ἦ ο μεν υπο
τινος μεγαλου παθων κακως, εχει φιλοτιμιαν ου μικραν, την του ποιουντος
υπεροχην· ο δε υπο ευτελους και απεῤριμμενου, μειζονα εχει την ανιαν, και
ανυπομονητον την θλιψιν λογιζεται. Ἀλλα μη τουτο σκοπει, ει σκωπτουσιν ημας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

τινες, αλλ' ει καλως και δικαιως· καν μεν δικαιως, και μη γελωντων εκεινων, ημεις
δακρυωμεν· αν δε αδικως, καν απαντες γελωσιν, ημεις εαυτους μεν μακαριζωμεν,
εκεινους δε θρηνωμεν, ατε παντων αθλιωτερους οντας, και των μαινομενων ουδεν
διαφεροντας· ει και μηδεν αφορητοτερον τοις οδυνωμενοις εστι λογου δυναμενου
δακειν ψυχην. Ταυτα και υμιν αυτοις και αλληλοις λεγετε καθ' εκαστην, καιρου
τυγχανοντες. Ει γαρ ο μελλων δεισθαι τινος, καν ευλογα μελληι παρακαλειν,
επιτηδειοτητα αναμενει καιρου, οπως ημερωι και ευ διακειμενωι προσελθοι τωι
μελλοντι διδοναι την αιτησιν, και την απο του καιρου λαβων συμμαχιαν επιτυχοι
της χαριτος· πολλωι μαλλον τον λεγοντα καιρον επιτηδειον ζητειν δει. Ουτω γαρ
υπερ αλληλων οφειλομεν, ωσπερ υπερ εαυτων μεριμναιν, και φειδεσθαι των
πλησιον, καθα δη τοι και ημων ο Θεος. Ουδεις γαρ ουτως εαυτου φειδεται, ως
παντων ημων ο Θεος, ος πολλωι μαλλον ημων αυτων βουλεται μηδεν πασχειν ημας
δεινον· ωι πρεπει δοξα, κρατος, τιμη και προσκυνησις, νυν και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Κʹ. Περι οργης και θυμου.
Βουλει μαθειν ποσον το οργιζεσθαι κακον; παραστηθι μαχομενοις εν αγοραι·
εν γαρ σαυτωι την ασχημοσυνην ου δυνασαι ραιδιως ιδειν, εσκοτωμενωι και μεθυοντι,
αλλ' οταν καθαρευσηις του παθους, τοτε αν μαλλον θεωρησηις τα σα. Ὅταν γαρ περι
το στηθος ο θυμος ζεσας διανισταται και αγριαινηι, πυρ πνεει το στομα, πυρ αφιασιν
οι οφθαλμοι, οιδει παντοθεν η οψις, ατακτως αι χειρες εκτεινονται, και
καταγελαστως οι ποδες πηδωσι και εναλλονται τοις κατεχουσι, και μαινομενων
ουδεν διεστηκασιν, αλλ' ουδε των αγριων ονων, λακτιζοντες, δακνοντες· ουτως
ανηρ θυμωδης ουκ ευσχημων. Ἀλλ' οιδαινει, φησιν, η καρ 63.690 δια, και ταις υβρεσι
δακνεται. Οιδα καγω· δια γαρ τουτο τους κρατουντας θαυμαζω. Ἂν γαρ θελωμεν,
δυνατον διακρουσασθαι το παθος. ∆ια τι γαρ αρχοντων ημας υβριζοντων, τουτο μη
πασχομεν; Ὅτι φοβος αντιῤροπος εστηκε του παθους ημιν. ∆ια τι και οικεται παρ'
υμων υβριζομενοι μυρια, σιγηι παντα φερουσιν; Ὅτι και αυτοι τον αυτον επικειμενον
εχουσι δεσμον. Νυν δε ανθρωπων μεν ενεκα και τα αφορητα φερομεν, και προς τους
υβριζοντας λεγομεν· Ὁ δεινα με υβρισεν, ου συ· επι δε του Θεου ουδε ταυτην εξομεν
την ευλαβειαν; Ειπωμεν και προς την ημετεραν ψυχην· Ὁ Θεος ημας υβριζει νυν, ο
κελευων σιγαιν· μη σκιρτωμεν, μηδε εστω Θεος, ατιμοτερος 63.691 ανθρωπων. Ὅταν
ουν σε λυπησηι τις, εννοησον τα ημαρτημενα σοι προς τον Θεον, και οτι τηι προς
εκεινον επιεικειαι πραοτερον σοι καταστησεις το δικαστηριον των μελλουσων
ευθυνων. Ἄφετε γαρ, φησι, και αφεθησεται υμιν. Προς τουτοις δε κακεινο σκοπησον,
ειποτε εις αγριοτητα εξενεχθεις εκρατησας σεαυτου, και ειποτε παρεσυρης υπο του
παθους, και αμφοτερους παραβαλε τους καιρους. Ποτε σαυτον επηινεσας; ηνικα
ηττηθης, η οτε σαυτου εκρατησας; ουχι τοτε μεν καταρωμεθα εαυτοις πολλακις, και
πολυ το της μεταμελειας ημιν επεισερχεται, και ρηματων ενεκα και πραγματων;
οταν δε περιγενωμεθα, τρυφωμεν, γαυριωμεν ως νενικηκοτες. Νικη γαρ επι της
οργης, ου το τοις ισοις αμυνεσθαι· εσχατη γαρ αυτη ηττα εστιν· αλλα το πραως
ενεγκειν παθοντα κακως και ακουσαντα. Μηδε προς τους παραινουντας σιγαιν
αντιτεινε λεγων· Ουκ ανεξομαι ινα μου καταγελασας ο δεινα απελθηι· ου γαρ δη τοτε
καταγελασεται, αλλ' οταν επεξελθηις· ει δε και τοτε καταγελασεται, ως ανοητος και
τουτο πεισεται. Συ δε μη ζητει νικων την παρα των ανοητων μαρτυριαν, αλλ'
αποχρωσαν νομιζε την παρα των συνετων· μαλλον δε προς τον Θεον αναβλεψον,
κακεινος σε επαινεσει· τον δε παρ' εκεινου θαυμαζομενον ου δει την παρα των
ανθρωπων τιμην επιζητειν. Καν χρηματα τις εχηι πολλα και κτηματα, ουτως αυτοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

κεχρησθω, ως παροικος και μικρον υστερον αυτων αποστησομενος και εκων και
ακων. Καν ηδικημενος τις ηι παρα τινος, μη αθανατα οργιζεσθω, μαλλον δε μηδε
προσκαιρα· Μη επιδυετω γαρ, φησιν, ο ηλιος επι τωι παροργισμωι υμων. Και γαρ
οικιας ολοκληρους ανετρεψε, και συνηθειας αρχαιας διελυσε, και τραγωιδιας
απαραμυθητους ειργασατο τουτο το παθος. Ὅταν ουν επηρεαζηι σε τις, μη προς
αυτον ιδηις, αλλα προς τον κινουντα τουτον δαιμονα, και την οργην απασαν κατ'
εκεινου κενωσον· αυτον δε και ελεει τον υπ' εκεινου κινουμενον. Ει γαρ το
ψευδεσθαι απο του διαβολου, το οργιζεσθαι εικη πολλωι μαλλον εκειθεν. Ὀργιζεσθαι
μεν ουν ουκ ενι, μηδενος οντος του παροξυνοντος· επιθυμειν δε αναγκη, και της
οψεως της εις τουτο κινουσης μη φαινομενης. Ὅταν σε υβρισηι τις, εννοησον την
κολασιν ην κολαζεται· και ου μονον ουχ εξεις οργην, αλλα και δακρυα αφησεις.
Ουδε γαρ προς τον πυρεττοντα τις παροξυνεται, ουδε προς τον φλεγμαινοντα, αλλ'
ελεει παντας τους τοιουτους και δακρυει. Ει δε και αμυνασθαι βουλει, σιγησον, και
καιριαν εδωκας αυτωι την πληγην· αν δε δηχθεις υβρισηις, αναγκαζεις αληθη
νομιζεσθαι τα λεγομενα. ∆ια τι γαρ ο πλουσιος ακουων οτι πενης εστι, γελαι; οτι μη
συνοιδεν εαυτωι πενιαν. Ἂν τοινυν μελλοιμεν γελαιν επι ταις υβρεσι, μεγιστην
αποδειξιν παρεξομεθα του μη συνειδεναι τοις λεγομενοις. Ὕβρισε σε τις;
παρακαλεσον τον Θεον, ωστε ιλεων αυτωι γενεσθαι ταχεως· αδελφος εστι σος· μελος
εστι σον. Ἀλλα πλεον επεμβαινει μοι, φησιν. Ουκουν δια ταυτα σοι μειζων ο μισθος.
∆ια ταυτα μαλιστα τον θυμον αφειναι 63.692 δικαιον, επειδη ετρωσεν αυτον ο
διαβολος. Μη τοινυν επιπληξηις και συ, μηδε καταβαληις σαυτον μετ' εκεινου. Ἕως
μεν γαρ αν εστηκας, δυνασαι κακεινον διασωσαι· αν δε και σαυτον καταῤριψηις δια
του ανθυβρισαι, τις υμας αναστησει λοιπον; εκεινος ο τρωθεις; αλλ' ου δυνησεται
κειμενος. Ἀλλα συ ο πεσων μετ' εκεινου; και πως, ο ουκ αρκεσας σεαυτωι, χειρα
ορεξεις ετερωι; Ἔτρωσεν αυτον ο διαβολος· μη τρωσηις και συ, αλλα και το προτερον
εκβαλε βελος. Ἂν γαρ ουτως αλληλοις ομιλωμεν, ταχεως υγιεις παντες εσομεθα· αν
δε κατ' αλληλων καθοπλιζωμεθα, ουδε του διαβολου χρεια προς την ημετεραν
απωλειαν. Ἀλλ' επαθες πρωτος κακως; αλλ' ου το κακως παθειν εστιν αθλιον, αλλα
το ποιησαι κακως. Μη γαρ ειπηις· Ουδεν εστι κακον, αν τον δεινα υβρισω. ∆ια τουτο
μεγα εστι κακον, επειδη ουδεν ειναι δοκει· τα γαρ μηδεν ειναι δοκουντα ευκολως
και καταφρονειται, τα δε καταφρονουμενα και αυξεται, τα δε αυξανομενα και
ανιατα γινεται. Ουδεν τοινυν ηγηι ποιειν δεινον, του αδελφου κατηγορων; πως ουν
καλεις αδελφον; Ει δε ουκ εστι αδελφος, πως λεγεις, Πατερ ημων; το γαρ, ημων,
πολλων εστι προσωπων σημαντικον. Ου γαρ δυναται πατερα καλειν τον
φιλανθρωπον Θεον ο την γνωμην εχων θηριωδη και απανθρωπον· ουδε γαρ σωζει
τους χαρακτηρας της εν τωι επουρανιωι Πατρι αγαθοτητος, αλλ' εις το θηριωδες ειδος
εαυτον μετεμορφωσε, και της θεικης ευγενειας εξεπεσεν. Ὅταν γαρ τις σκιρται μεν
ως ταυρος, λακτιζηι δε ως ονος, μνησικακηι δε ως καμηλος, και γαστριμαργηι μεν ως
αρκτος, αρπαζηι δε ως λυκος, πληττηι δε ως σκορπιος, υπουλος δε ηι ως αλωπηξ,
χρεμετιζει δε επι γυναιξιν ως ιππος θηλυμανης, πως δυναται ο τοιουτος την υιωι
πρεπουσαν αναπεμψαι φωνην, και πατερα εαυτου καλειν τον Θεον; Τι ουν
ονομαζεσθαι χρη τον τοιουτον; θηριον; Ἀλλα τα θηρια ενι τουτων των
ελαττωματων κατεχεται· ουτος δε παντα συναγαγων εν εαυτωι, και της εκεινων
αλογιας γεγονεν αλογωτερος. Τα μεν γαρ θηρια καιτοι κατα φυσιν οντα αγρια,
ανθρωπινης απολαυσαντα τεχνης, ημερα πολλακις γινεται· ουτος δε ανθρωπος ων,
και την αγριοτητα εκεινων την κατα φυσιν εις την ημεροτητα μεταβαλλων την
παρα φυσιν, ποιαν εξει απολογιαν, την εαυτου πραοτητα την κατα φυσιν εις
αγριοτητα εξαγων την παρα φυσιν, και το μεν αγριον φυσει ποιων ημερον, εαυτον
δε τον ημερον φυσει ποιων αγριον, και λεοντα μεν τιθασσευων και χειροηθη ποιων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

τον δε θυμον τον ιδιον λεοντος κατασκευαζων αγριωτερον; Και γαρ τον μεν λεοντα
ημεροι και ποιει ανθρωπον, εαυτον δε περιοραι εξ ανθρωπου γινομενον λεοντα· και
εκεινωι μεν τα υπερ φυσιν χαριζεται, εαυτωι δε ουδε τα κατα φυσιν ποριζεται. Ει
ουδεν ουτως ομοιοι τωι Θεωι, ως το τοις αδικουσιν ειναι συγγνωμονικον τον
αδικουμενον· ποσης ουκ αν ειεν κολασεως αξιοι οι μετα ταυτα παντα μη μονον
αυτοις ουκ αφιεντες, αλλα και τον Θεον επι την αμυναν των εχθρων
παρακαλουντες, και κατ' αυτων εντυγχανοντες; Τινα δε λοιπον εξουσι σωτηριας
ελπιδα, οταν και ηνικα εξιλεουσθαι αυτον δεηι, και τοτε αυτον παροξυνωσιν, 63.693
ικετου μεν σχημα περικειμενοι, θηριου δε φωνας αφιεντες, και καθ' εαυτων τα του
πονηρου βελη εξακοντιζοντες; Ει γαρ οτε ελεου χρειαν εχεις, ουδε τοτε αφιης την
οργην, αλλα και σφοδρα αυτης μεμνησαι, και ταυτα ειδως οτι κατα σαυτου το ξιφος
ωθεις· ποτε δυνησηι γενεσθαι φιλανθρωπος; Ἔπαθες κακως, και αμυνασθαι βουλει
τον κακως σοι ποιησαντα; ποιησον αυτωι καλως, και ημυνω. Ἂν μεν γαρ επεξελθηις,
ομοιως και σε κακεινον απαντες μεμψονται· αν δε ενεγκηις, σε μεν κροτησουσι και
θαυμασονται, εκεινον δε κακηγορησουσι. Τι δε εχθρωι γενοιτ' αν μειζον κακον και
πικροτερον του τον εχθρον ιδειν παρα παντων θαυμαζομενον και κροτουμενον,
εαυτον δε παρα παντων υβριζομενον επ' οψεσι του εχθρου; Θηριον εστιν ευκολως
εκπηδων ο θυμος· και δια τουτο μυριων θριγκιων και διαφραγματων ημιν δει προς
το περιγενεσθαι αυτου και κατασχειν. ∆ια γαρ τουτο ημιν μαλιστα τουτο το μερος
ωσπερ εκ τινων λιθων των οστων ωικοδομησεν ο Θεος, ερεισμα αυτωι θεις, ωστε μη
διαῤρηξαντα ποτε μηδε διατεμοντα, ευκολως το παν λυμηνασθαι ζωον. Πυρ γαρ
εστι, φησι, και ζαλη μεγαλη· και ουκ αν ετερον μερος του ολου σωματος ταυτην αν
την βιαν ανασχοιτο. Ουχ ουτω λεων τα σπλαγχνα διασπαραξαι δυναται τα ημετερα,
ως θυμος τοις σιδηροις ονυξι διαπαντος εγκαθημενος απολλυσιν απαντα. Ου γαρ δη
τωι σωματι λυμαινεται μονον, αλλα και αυτην της ψυχης διαφθειρει την υγιειαν.
Ὅταν ουν ελθων τις ειπηι σοι, οτι ο δεινα σε υβρισε, και κακως σε προς απαντας
λεγων διατελει, επαινεσον προς τους παροντας τον υβρικοτα· και, καν σφοδρα ωσιν
ανοητοι, σε μεν επαινεσονται και θαυμασονται, εκεινον δε μισησουσιν ως θηριου
παντος χαλεπωτερον, οτι ο μεν ουδεν ηδικημενος ελυπησε, συ δε και κακως παθων,
τοις εναντιοις ημειψω. Προς τουτοις δε και τα ειρημενα παντα δυνησηι δειξαι εωλα
οντα. Ὁ μεν γαρ δακνομενος, του συνειδεναι τοις λεγομενοις αποδειξιν παρεχεται το
αλγειν· ο δε καταγελασας, αυτωι τουτωι παρα τοις παρουσι πασης απηλλαξεν εαυτον
υποψιας. Ει δε και εκεινον αμυνασθαι επιθυμεις, και τουτο εκ περιουσιας εψεται, και
του Θεου κολαζοντος αυτον ανθ' ων ειρηκε, και προ της κολασεως εκεινης της σης
φιλοσοφιας αντι καιριας αυτωι γινομενης πληγης. Ουδεν γαρ ουτω τους υβριζοντας
ημας κολαζειν ειωθεν, ως το τους υβριζομενους ημας καταγελαιν των υβρεων. Ὅταν
δε υβρισθεις ανθυβρισηις, ηττηθης, ουχ υπο ανθρωπου, αλλ', οπερ εστιν αισχροτερον,
υπο παθους ανελευθερου του θυμου κινηθεις· αν δε σιγησηις, και ενικησας, και
απονητι το τροπαιον εστησας, και μυριους εξεις τους στεφανουντας, και του της
λοιδοριας ψευδους καταγινωσκοντας. Ὁ μεν γαρ αντιλεγων, ως δακνομενος
αντερειν δοκει· ο δε δακνομενος, υπονοιαν παρεχει του συνειδεναι τοις λεγομενοις·
αν δε καταγελασηις, τωι τε γελωτι την κατα σαυτου ψηφον εξελυσας, και τον
υβρισαντα μαλλον αλγειν εντευθεν εποιησας. Ουδε γαρ ουτως ηδεται τωι μη
υβριζεσθαι, ως δακνεται τωι μη δυνασθαι σου καθαψασθαι. Ὅταν ουν ου μαλιστα
επιθυμει, τουτου μαλιστα αποστερησηις αυτον, του παντος απεστερησας, εξευτελισας
και δειξας ευκαταφρονητον. Ου γαρ ουτω το κρατησαι πολεμιων λαμπρους ποιει
τους βασιλευοντας, ως το 63.694 κρατησαι θυμου και οργης· εκει μεν γαρ των οπλων
και των στρατιωτων το κατορθωμα γεγονεν, ενταυθα δε γυμνον σον εστι το
τροπαιον· και εκει μεν και ετερους εχεις τους συμμεριζοντας την νικην, ενταυθα δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

μονος το τροπαιον εστησας. Ὅταν ουν σε υβρισηι τις, φερε γενναιως· εαυτον γαρ, ου
σε υβρισεν. Ἂν πληξηι την δεξιαν, μη αντιτεινηις· εκεινος γαρ εστιν ο πληττομενος,
σε μεν τηι χειρι, εαυτον δε τωι θυμωι παιων, και πονηραν παρα παντων λαμβανων
δοξαν. Ει δε δοκει σοι δυσκολα ταυτα ειναι, εννοησον οτι, ει μαινομενος τις το
ιματιον σου περιεῤρηξε, τινα αν εφης πασχειν κακως, σε τον παθοντα, η εκεινον τον
ποιησαντα; Ευδηλον οτι εκεινον. Ειτα ενθα μεν σοι ιματιον διαῤρηγνυται, ο ποιησας
του παθοντος χαλεπωτερα πεπονθεν· ενθα δε καρδια διαῤρηγνυται (ο γαρ θυμος
τουτο ποιει), ουκ εκεινον ηγησηι μειζονα πεπονθεναι δεινα σου του μηδ' οτιουν
υπομειναντος; Ει κακον αντι κακου ου χρη αποδιδοναι, πολλωι μαλλον κακον αντι
αγαθου, και μη προυπαρξαντος κακου, αποδουναι κακον. Ἀλλα ο δεινα, φησι,
πονηρος εστι, και ελυπησε και πολλα με ηδικησε. Βουλει αυτον αμυνασθαι; μη
ανταποδωις, εασον ατιμωρητον, ευχαριστησον. Αυτη γαρ οντως αμυνα, κακεινωι
βλαβην φερουσα, και ωφελειαν σοι· απο ταυτης γαρ χαρα τικτεται. Ὅταν γαρ
τοιαυτην εχωμεν ψυχην, ωστε μηδενα αμυνεσθαι, αλλα παντας ευεργετειν, ποθεν,
ειπε μοι, το της λυπης κεντρον παρεισελθειν δυνησεται; Ὁ γαρ ουτω χαιρων τωι
παθειν κακως, ως και ευεργεσιαις αμειβεσθαι τον πεποιηκοτα κακως, πως δυνησεται
ανιαθηναι λοιπον; Τι γαρ, ειπε μοι, κακον πεπονθας; νοσος επεπεσεν; αλλ' ουδεν
ξενον· θνητον γαρ ημιν το σωμα και παθητον. Ἀλλα πενια χρηματων; αλλα και
ταυτα κτητα και αποκτητα και ενταυθα μενοντα. Ἀλλ' επιβουλαι και συκοφαντιαι;
αλλ' ουχ ημεις αδικουμεθα εν τουτοις, αλλ' εκεινοι οι πεποιηκοτες. Ψυχη γαρ,
φησιν, η αμαρτανουσα, αυτη και αποθανειται· ημαρτε δε ουχ ο παθων κακως· αλλ' ο
ποιησας κακως. Μηδεν τοινυν ουτω σπουδαζωμεν, αγαπητοι, ως οργης καθαρευειν,
και τους προς ημας αηδως εχοντας καταλλαττειν, ειδοτες, οτι ουτε ευχη, ουτε
ελεημοσυνη, ουτε νηστεια, ουτε κοινωνια μυστηριων, ουτε αλλο των τοιουτων
ουδεν, εαν μνησικακωμεν, δυνησεται ημων προστηναι κατα την ημεραν εκεινην.
Ὥστε ουκ αν τις αμαρτοι, πασης αμαρτιας χαλεπωτεραν ταυτην αποφηναμενος.
Ουδεν γαρ ουτως ο Θεος μισει και αποστρεφεται, ως ανθρωπον μνησικακον και
διατηρουντα οργην. Πως γαρ βουλει τον ∆εσποτην ημερον σοι γενεσθαι και πραον,
τωι συνδουλωι γινομενος αυτος χαλεπος και ασυγγνωστος; Ἀλλ' υβρισε σε ο
συνδουλος σου; και συ τον Θεον υβριζεις πολλακις· που δε ισον συνδουλος και
δεσποτης; Και ουτος μεν εκ παθους και ηδικημενος ισως υβρισε, και παροξυνθεις· συ
δε τον Θεον υβριζεις ουκ ηδικημενος ουδε επηρεασμενος, αλλ' ευεργετουμενος υπ'
αυτου καθ' εκαστην ημεραν· και τινα εξομεν απολογιαν η συγγνωμην; Ἐννοησον
τοινυν, οτι, ει βουληθειη μετα ακριβειας τα εις αυτον γινομενα ο Θεος εξεταζειν,
ουδεμιαν βιωσομεθα ημεραν. Ἀνομιας γαρ, φησιν, εαν παρατηρησηις, Κυριε, Κυριε,
τις υποστησεται; Ὅτι σου εστιν η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΚΑʹ. Περι αρχης και εξουσιας και δοξης.
Ὁ μακαριος λεγεται Κωνσταντινος, της εικονος αυτου καταλευσθεισης ποτε,
παροξυναντων αυτον πολλων, επεξελθειν τοις υβρικοσι και δικην απαιτησαι,
λεγοντων, οτι πασαν αυτου την οψιν ετρωσαν τοις λιθοις εξακοντιζοντες,
ψηλαφησας εαυτου τηι χειρι το προσωπον, και ηρεμα μειδιασας ειπειν, οτι Ουδαμου
πληγην επι του μετωπου ορω γεγενημενην· αλλ' υγιης μεν η κεφαλη, υγιης δε η
οψις απασα· κακεινους ερυθριασαντας και αισχυνθεντας αποστηναι της αδικου
ταυτης συμβουλης εποιησεν. Ει δε παρα ανθρωποις τοσαυτης απελαυσε δοξης δι'
εκεινο το ρημα, ποσων αγαθων απολαυσεται παρα τωι φιλανθρωπωι Θεωι; Και γαρ
ουτος εστιν αληθως βασιλευς, ο θυμου και φθονου και ηδονης κρατων, και παντα
υπο τους νομους αγων του Θεου, και τον νουν ελευθερον τηρων, και ουκ εων
ενδυναστευσαι τηι ψυχηι την δεσποτειαν των ηδονων· τον τοιουτον ηδεως αν ειδον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

και γης και θαλαττης αρχοντα, και πολεων και δημων και στρατοπεδων. Ὁ γαρ τοις
παθεσι της ψυχης τον λογισμον επιστησας, ραιδιως αν επισταιη και ανθρωποις μετα
των θειων νομων, ωστε αυτον εν πατρος ταξει τοις αρχομενοις ειναι, μετα πασης
ημεροτητος ομιλουντα ταις πολεσιν. Ὁ δε ανθρωπων μεν αρχειν δοκων, θυμωι δε και
φιλαρχιαι και ηδοναις δουλευων, πρωτον μεν καταγελαστος ειναι δοξειεν αν τοις
αρχομενοις, οτι στεφανον μεν φορει λιθοκολλητον και χρυσουν, σωφροσυνηι δε ουκ
εστεφανωται· και αλουργιδι μεν ολον το σωμα λαμπεται, την δε ψυχην ακοσμητον
εχει· επειτα δε ουδε οπως μεταχειρισεται την αρχην επιστησεται ο γαρ εαυτου μη
δυνηθεις αρχειν, πως αν ετερους δυνηθειη κατευθυνειν τοις νομοις; Μηδε τουτο
σκοπωμεν οπως εν τιμαις ωμεν και εξουσιαις, αλλ' οπως ωμεν εν αρετηι και
φιλοσοφιαι. Αι γαρ εξουσιαι πολλα των τωι Θεωι μη δοκουντων ποιειν πειθουσι, και
σφοδρα νεανικης δει ψυχης, ωστε εις δεον χρησασθαι τηι δεδομενηι τιμηι και δοξηι και
εξουσιαι. Ὁ μεν απεστερημενος δοξης, και ακων φιλοσοφει· ο δε απολαυων αυτης
τοιουτον τι πασχει, οιον αν ει τις κορηι συνοικων ευειδει και καληι, νομους δεξηται
το μηδεποτε εις αυτην ακολαστως ιδειν. Τοιουτον γαρ η εξουσια. ∆ιο πολλους και
ακοντας εις το υβριζειν ενεβαλε και θυμον ηγειρε, και χαλινον γλωττης αφειλε, και
θυραν ανεπετασε στοματος, ωσπερ υπο πνευματος την ψυχην αναῤριπιζουσα, και εις
τον εσχατον των κακων βυθον το σκαφος καταποντιζουσα. Τιμης γαρ μεγεθος τοις
ουκ αξιως της τιμης ζηιν προαιρουμενοις προσθηκη τιμωριας εστι. Το γαρ ευδοκιμειν
και προκοπτειν εν δημωι, οσον λαμπροτερον ποιει, τοσουτον μειζους τους κινδυνους
εχει και τας φροντιδας· αναπνευσαι γαρ και στηναι ο τοιουτος ολως ου δυναται,
ουτω πικρον εχων και βαρυν τον δεσποτην. Και τι λεγω στηναι και αναπνευσαι; καν
μυρια εχηι κατορθωματα ο τοιουτος, δυσκολως εις βασιλειαν εισερχεται. Ουδεν γαρ
ουτως εκτραχηλιζειν ειωθεν, ως η παρα των πολλων δοξα. Το μεν γαρ ατιμιαν
ενεγκειν, μεγα και γενναιον· το δε δοξης μετασχειν, νεανικης δειται ψυχης και
σφοδρα μεγαλης, ωστε δοξης απολαυοντα μη εκτραχηλισθη 63.696 ναι. Ἀλλ' ει
βουλει δοξαν λαβειν, διακρουσαι δοξαν· ει δε διωκεις δοξαν, εκπεσηις δοξης. Σκια
γαρ εστι δοξης αυτη η δοξα. Ουδεις αρτον ιδων εζωγραφημενον, καν μυριακις υπο
λιμου κατεχηται, της γραφης αψεται. Οι ουν κατα το παρον λεγοντες απειληφεναι
το παν, εις το μελλον ερημους εαυτους παντελως καθιστωσιν. Ουτω και ο Ἀδαμ,
ελπιδι πλειονος τιμης και της ουσης εξεπεσε. Και πολλοι πολλακις μειζονων
επιθυμουντες, και τα παροντα απωλεσαν, και οι προσδοκωντες των ενταυθα το παν
εχειν, και του μερους εξεπεσον. Τα γαρ ανθρωπινα πραγματα οσον αν επαρθηι και
λαμψηι, τοσουτον μειζονα την πτωσιν εργαζεται, ου τα των αρχομενων μονον, αλλα
και τα των βασιλευοντων αυτων. Ουδε γαρ αν ευροι τις οικιαν ιδιωτικην τοσουτων
εμπεπλησμενην συμφορων, οσων τα βασιλεια γεμει των κακων. ∆ια τουτο ουν, ειπε
μοι, βασκαινεις τωι πλησιον, οτι τιμης απολαυοντα βλεπεις και δοξης πολλης; Ειτα
ουκ εννοεις το τουτων ευμαραντον, και οσον εντευθεν τικτεται το κακον; Το γαρ δη
χαλεπωτατον τουτων, οτι τα μεν εξ αυτων κακα αθανατα μενει· η δε ηδονη ουπω
εφανη και απεπτη. Ἀλλ' εξουσιαν εχει παρα τωι κρατουντι πολλην, και αγει και
φερει παντα οπου θελει, και τους εχθρους λυπει, και τους κολακευοντας ευεργετει,
και πολλην εχει δυναμιν; Τι ουν εργασασθαι δυναται δεινον; αποχειροτονησει της
αξιας; και τι τουτο; αν μεν γαρ δικαιως, και ωφελει· ουδεν γαρ ουτω παροξυνει Θεον
ως το παρ' αξιαν τιμασθαι· αν δε αδικως, το εγκλημα παλιν επ' εκεινον, ουκ επι
τουτον χωρει· ο γαρ αδικως τι παθων, και γενναιως ενεγκων, πλειονα ταυτην προς
τον Θεον κεκτηται την παῤρησιαν. Ὁ γαρ τοις αρχουσιν υποτασσομενος, ου τοις
αρχουσιν υποτασσεται, αλλα τωι Θεωι τωι ταυτα νομοθετησαντι πειθεται· και ο μεν
ουχ υπακουων εκεινοις, τωι Θεωι πολεμει· Ου γαρ εστιν εξουσια, φησιν, ει μη απο
Θεου. Το γαρ αρχας ειναι, και τους μεν αρχειν, τους δε αρχεσθαι, και μη απλως
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανεδην απαντα φερεσθαι, ωσπερ κυματων τηιδε κακεισε των δημων περιαγομενων,
της του Θεου σοφιας εργον εστι. ∆ιο και σφοδρος εστι τιμωρος καταφρονουμενων
τουτων. Ου γαρ την τυχουσαν σε δικην απαιτησει παρακουσαντα, αλλα και σφοδρα
μεγιστην· και ουδεν σε εξαιρησεται αντιλεγοντα, αλλα και παρα ανθρωπων
υποστησηι τιμωριαν χαλεπωτατην, και τον Θεον παροξυνεις μειζονως. Ὥσπερ γαρ
νηος τον κυβερνητην εαν αποστησηις, κατεποντισας το σκαφος· και στρατηγον αν
απαγαγηις του στρατοπεδου, δεδεμενους τοις πολεμιοις παρεδωκας τους στρατιωτας·
ουτω των πολεων αν τους αρχοντας ανεληις, θηριων αλογων αλογωτερον
βιωσομεθα βιον. Ὅπερ γαρ εισιν εν ταις οικιαις των ξυλων αι ιμαντωσεις, τουτο οι
αρχοντες εν ταις πολεσιν. Ὅταν ουν αρχων ανεπιληπτος ηι πασι, τοτε δυνησεται μεθ'
οσης βουλεται εξουσιας και κολαζειν και συγχωρειν τους υπο 63.697 αυτον
ταττομενους απαντας. Το μεν γαρ μη κολασαι τους υπευθυνους, και συγγνωμην
δουναι τοις ασυγγνωστα ημαρτηκοσιν, ενος που η δευτερου μολις εστιν ανθρωπου,
και μαλιστα οταν βασιλευς υβριζομενος ηι· και τωι φοβωι δε υποταξαι πολιν ευκολον·
το δε παντας εραστας καταστησαι, και μετ' ευνοιας πεισαι διακεισθαι περι την
βασιλειαν, δυσκατορθωτον, καν μυρια τις αναλωσηι χρηματα, καν μυρια κινησηι
στρατοπεδα, καν οτιουν εργασηται, ουκ ευκολως τοσουτων ανδρων διαθεσιν προς
εαυτον επισπασασθαι δυνησεται. Ουδεν γαρ ουτω δεικνυσι τον την αρχην εχοντα, ως
η φιλοστοργια η περι τους αρχομενους. Και γαρ πατερα ου το γεννησαι μονον ποιει,
αλλα και το φιλειν μετα το γεννησαι. Ει δε ενθα φυσις, αγαπης χρεια, πολλωι μαλλον
ενθα η χαρις. Μειζων οντως η της ιερωσυνης αρχη της αρχης της βασιλικης, και
τοσουτον μειζων, οσον ο μεν βασιλευς σωματα εμπεπιστευται, ο δε ιερευς ψυχας. Και
ο μεν λοιπαδας χρηματων αφιησιν, ο δε λοιπαδας αμαρτηματων· κακεινος
αναγκαζει, ουτος παρακαλει· εκεινος οπλα αισθητα, ουτος οπλα πνευματικα· εκεινος
πολεμει προς βαρβαρους, ουτος προς δαιμονας. ∆ια τουτο και εν τηι Παλαιαι ιερεις
τους βασιλεις εχριον, και νυν την κεφαλην υπο τας του ιερεως χειρας φερων τιθησιν
ο Θεος, παιδευων ημας, οτι ουτος εκεινου μειζων αρχων· Το γαρ ελαττον υπο του
κρειττονος ευλογειται. Εισηλθε γαρ ποτε ο βασιλευς Ὀζιας εις τον ναον του Κυριου
θυμιασαι θελων, και εισηλθεν Ἀζαριας ο ιερευς οπισω αυτου· ου γαρ ως βασιλεα
μελλων εξελαυνειν, αλλ' ως δραπετην και οικετην αγνωμονα, ουτως επεισηλθε
μετα σφοδροτητος, ωσπερ τις σκυλαξ γενναιος επεισδραμων τωι ακαθαρτωι θηριωι,
ωστε αυτο της ∆εσποτικης εξαγαγειν οικιας. Ουκ ειδεν εις τον της αρχης ογκον, ουκ
ηκουσε του Σολομωντος λεγοντος, Ἀπειλη βασιλεως ομοια θυμωι λεοντος· αλλα
προς τον αληθινον βασιλεα των ουρανων ιδων, και τουτου τωι φοβωι εαυτον
οχυρωσας, ουτως επεπηδησε τωι τυραννωι. Ἀλλ' εισελθωμεν και ημεις, ει δοκει, ινα
ιδωμεν τι προς τον βασιλεα διαλεγεται. Ουκ εξεστι σοι, φησιν, Ὀζια, θυμιασαι τωι
Κυριωι· ουκ ωνομασεν αυτον βασιλεα, επειδη αυτος εαυτον προλαβων εξεβαλε της
τιμης· ο μεν γαρ την αμαρτιαν ποιων, δουλος εστι, καν μυριους επι της κεφαλης εχηι
στεφανους· ο δε την δικαιοσυνην εργαζομενος, καν απαντων εσχατος ηι, και αυτου
του βασιλεως βασιλικωτερος εστι. Και προσεχε ωι λεγω· Ἐδεησε ποτε βασιλεα
γενεσθαι τοις Ἰουδαιοις, επειδη ο προτερον γενομενος αναξιος ην. Πεμπεται ουν ο
Σαμουηλ προς τον Ἰεσσαι, και φησιν· Ἔπεμψε με ο Θεος ποιησαι βασιλεα εκ των
υιων σου. Ὁ Ἰεσσαιακουσας βασιλεα, νομισας επιτηδειον ειναι προς το ποιησαι
αξιωμα, αγει τον πρωτον υιον. Ἄπαγε αυτον, φησιν, ουκ ευδοκησεν ο Θεος εν αυτωι.
Ἄγει τον δευτερον· ουδε ουτος· αγει τον τριτον· ουδε ουτος· τον τεταρτον, τον
πεμπτον, τον εκτον· ουδε ουτος. Και ανηλωθη ο χορος των παιδων, και ο
ζητουμενος ουχ ευρισκετο. Λεγει αυτωι· Ἔχεις αλλον υιον; Ἠσχυνθη ο πατηρ· Ἔχω
ενα, φησι, μικρον, ευτελη, ποιμενα. Τι ουν; βασιλεα ποιησαι ζητεις, και τον ελαττω
κρειττονα ηγηι του κρειττονος; ανθρωπος ανθρωπον εξουθενει, ο δε Θεος στεφανοι·
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ου γαρ ως οψεται ανθρωπος, οψεται Θεος· Ἄνθρωπος εις προσωπον, Θεος δε εις
καρδιαν. Μη γαρ πολυσαρκιαν ζητουμεν; ψυχης ευγενειαν επιθυμουμεν. Και δια τι
μη εξ ονοματος ειπεν ο Θεος· Ἄπελθε, χρισον μοι τον 63.698 ∆αυιδ εις βασιλεα, αλλ'
ενα των υιων Ἰεσσαι; Ἵνα μη παθηι ο ∆αυιδ, οπερ επαθεν Ἰωσηφ. Ὥσπερ γαρ
μαθοντες εκεινοι τον ζητουμενον αυτων βασιλεα, επεβουλευσαν· ουτω δεος ην μη
και ουτοι τουτο εργασωνται. Ὥστε η αγνοια ασφαλειας μητηρ εγενετο τωι ∆αυΐδ.
Ἦλθε τοινυν ο ∆αυιδ, και χριεται τωι ελαιωι, και απηλθεν εχων την βασιλειαν, ου
θωρακα, ουκ ασπιδα περιβεβλημενος ουδε δορατα, αλλα την του Θεου ψηφον την
παντων δυνατωτεραν. Και πολεμου καλουντος, απηλθεν ιδειν την παραταξιν, και
ευρε τον βαρβαρον προσκαλουμενον εις μονομαχιαν, και ουδεις ετολμα προπηδησαι
ουδε εξελθειν κατ' αυτου. Ειστηκει και λεγει· Τις εστιν ο απεριτμητος ουτος, ος
ωνειδισε παραταξιν Θεου ζωντος; Και λεγουσιν αυτωι· Ποθεν σοι η απονοια αυτη; Ὁ
δε, Ουκ απονοιαν, αλλα πιστιν, ου θωρακα, αλλα θεοσεβειαν καθοπλιζομαι· ου
σκοπω αυτου το μεγεθος, αλλα την ερημιαν της διανοιας αυτου· ου βλεπω οτι μεγα
το πλοιον, αλλ' οτι κυβερνητην ουκ εχει. Τι ουν οι αδελφοι; Παλιν φθονος, παλιν
βασκανια. Ἐπι τινα αφηκας τα μικρα προβατα εκεινα; ημεις οιδαμεν την
υπερηφανιαν της καρδιας σου και την κακιαν, οτι ενεκεν του ιδειν τον πολεμον
κατεβης. Ὁ δε υποτεμνομενος του ελκους απεστη απ' αυτων, και παραγενομενος εις
το ετερον μερος του πολεμου, λεγει· Τι εσται τωι ανθρωπωι τωι αιροντι την κεφαλην
αυτου; Οι δε εισαγουσιν αυτον προς τον βασιλεα. Ειδε τοινυν τον βασιλεα
καταπεπτωκοτα, δεδοικοτα και τρεμοντα, και λεγει προς αυτον· Ἵνα τι συνεπεσε το
προσωπον του κυριου μου; και εν τηι ευημεριαι την δουλειαν ομολογει. Τις εστιν
ουτος; ουχι πορευσομαι και αφελω την κεφαλην αυτου; Τι ουν ο βασιλευς; Και πως
δυνασαι συ παιδαριον ον μικρον, αυτος δε πολεμιστης εκ νεοτητος αυτου; Ἀπιστει ο
βασιλευς· αναγκαζεται ο ∆αυιδ τα κατορθωματα ειπειν· Ἐγω, φησι, παιδιον ημην
μικρον, ποιμαινων τα προβατα του πατρος μου· και οτε ηρχετο λεων η αρκτος, και
ελαμβανε προβατον εκ της ποιμνης μου, εξεπορευομην οπισω αυτων, και εξεσπων
εκ του στοματος αυτων, και επατασσον τον λεοντα και την αρκτον· και εσται ουτος
ως εν των θηριων εκεινων, διοτι ωνειδισε παραταξιν Θεου ζωντος. Και ειπε Σαουλ
προς τον ∆αυΐδ· Πορευου, και Κυριος μετα σου. Ἔδωκε δε αυτωι ο βασιλευς τα εαυτου
οπλα, και ουκ εδυνατο βασταξαι. ∆ια τι; Ου συνεχωρει τουτο ο Θεος, ινα μη τα οπλα
συμμερισωνται την νικην των κατορθωματων· ινα μη ειπηι ο βασιλευς, οτι Τα οπλα
μου ενικησαν, ριπτει τα οπλα, και ενδυεται την πιστιν· αφιησι βωλον· επεσεν ο
αλλοφυλος. Ου γαρ τηι φυσει του σωματος, αλλα τηι δυναμει του πνευματος, την
νικην απηνεγκατο. Ἔδραμε και ελαβεν αυτου το ξιφος, και απετεμεν αυτου την
κεφαλην· και επληρωθη το γεγραμμενον· Ἐν τοις εργοις των χειρων αυτου
συνεληφθη ο αμαρτωλος. Ει τοινυν δοξης εραις και τιμης, μη την οικιαν μηδε τον
ιππον, αλλα την ψυχην καλλωπιζε και θεραπευε· ως νυν γε ουδεν σου γενοιτ' αν
ευτελεστερον ερημην εχοντος ψυχην, και το της οικιας και του ιππου
προβαλλομενου καλλος. Ἀλλα κακεινα και ταυτα γινεται, φησι. Τι φηις; ου δεδοικας
ταυτα φθεγγομενος, και μετα των ιππων και των λιθων τον Χριστον αριθμων; ουκ
οισθα οτι και σωμα αυτος διεπλασε, και ψυχην εχαρισατο, και τον κοσμον απενειμεν
απαντα; συ δε ουδε μικραν τουτωι αντιδιδως αμοι 63.699 βην; Καν μεν οικισκον
μικρον εκμισθωσηις, μετα πολλης ακριβειας τον μισθον απαιτεις· την δε κτισιν αυτου
πασαν καρπουμενος, και κοσμον τοσουτον οικων, ουδε ολιγον ανεχηι τον μισθον
καταβαλειν; και ποιας αν ειης απολογιας αξιος; Καθαπερ γαρ ο λιθον προς το υψος
ακοντιζων, του ουρανου μεν το σωμα διατεμειν ου δυνησεται, ουδε προς το υψος
φθασαι εκεινο, την δε πληγην τηι οικειαι δεχεται κορυφηι, προς τον ακοντιζοντα
επανιοντος του λιθου· ουτω δη και ο την μακαριαν εκεινην ουσιαν του Θεου
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βλασφημων, εκεινην μεν ουδεν παραβλαψει ποτε, πολλωι μειζονα ουσαν και
υψηλοτεραν ωστε δεξασθαι τινα βλαβην, κατα δε της εαυτου κεφαλης το ξιφος
ακοναι, αγνωμων περι τον ευεργετην γενομενος. Ἀκουετωσαν οι την μακαριαν της
θεοτητος ουσιαν περιεργαζομενοι, και την ακαταληπτον εκεινην φυσιν καταληπτην
ειναι λεγοντες, ινα γνωσιν, ως ουδε αγγελου ουσιαν δυνατον ανθρωπωι μετα αδειας
ιδειν. Ὁ αγιος προφητης ∆ανιηλ, ο του Θεου φιλος, ο εχων παῤρησιαν πολλην προς
αυτον, τρεις εβδομαδας ενηστευσεν ημερων, και αρτον επιθυμιων ουκ εφαγεν, ουδε
οινος και κρεας ουκ εισηλθεν εις το στομα αυτου, ουδε αλειμμα ηλειψατο· και οτε
επιτηδειοτερα αυτωι ην η ψυχη προς την της τοιαυτης θεωριας υποδοχην, υπο της
νηστειας κουφοτερα και πνευματικωτερα γενομενη, τοτε τον αγγελον ειδεν, και
φησιν· Ἐστραφη τα εντος μου εν τηι ορασει μου, και πνοη ουχ υπελειφθη εν εμοι
ουτε ισχυς· και η δοξα μου μετεστραφη εις διαφθοραν. Ἐπειδη γαρ ευπρεπης ην ο
νεανιας, ο δε φοβος της παρουσιας του αγγελου, καθαπερ τους εκπνεοντας, ουτως
αυτον διεθηκε, πολλην κατασκεδασας την ωχριαν, και αναλωσας το ανθος της ωρας,
και δαπανησας την ευχροιαν της επιφανειας απασαν, δια τουτο φησι· Μετεστραφη η
δοξα μου εις διαφθοραν. Ἀνεστησε τοινυν αυτον ο αγγελος, ο δε ανεστη εντρομος·
και αρχομενου του αγγελου διαλεγεσθαι προς αυτον, παλιν κατεπεσεν επι την γην·
και καθαπερ οι απο του φοβου εκλελυμενοι, διεγερθεντες και εις εαυτους
επανελθοντες και διαβλεψαντες, κατεχοντων ημων αυτους και ραινοντων το
προσωπον ψυχροις ναμασιν, εν αυταις ημων πολλακις εκλυονται μεταξυ ταις
χερσιν· ουτω και ο προφητης επασχεν. Ἡ γαρ ψυχη φοβηθεισα, και την οψιν της
παρουσιας ου φερουσα του συνδουλου, ουδε το φως εκεινο δυναμενη βασταζειν,
εθορυβειτο καθαπερ τινος αλυσεως του δεσμου της σαρκος εαυτην αποῤρηξαι
επειγομενη· αλλ' εκεινος κατειχεν. Ει δε ο ∆ανιηλ, ον ηιδεσθησαν οφθαλμοι
λεοντων, ∆ανιηλ ο τα υπερ ανθρωπον εν ανθρωπινωι σωματι δυνηθεις, ο επι σοφιαι
και δικαιοσυνηι και επι πολλοις ετεροις μαρτυρηθεις κατορθωμασι. συνδουλου
παρουσιαν ουκ ηνεγκεν, αλλ' απνους εκειτο· οι τοσουτον της αρετης αφεστηκοτες
του δικαιου, και τον των αγγελων ∆εσποτην περιεργαζομενοι, και αυτην
υπισχνουμενοι την ουσιαν ειδεναι μετα ακριβειας απασης, την ανωτατω και πρωτην
και τας μυριαδας των αγγελων τουτων παραγαγουσαν, ων ενα ο ∆ανιηλ ιδειν ουκ
ισχυσε, τι πεισονται; Καθαπερ γαρ το των ακτινων των ηλιακων απροσιτον ουχ
ουτως οιδεν ο τυφλος, ως ο βλεπων· ουτω και το του Θεου ακαταληπτον ουχ ουτως
ημεις ισμεν, ως αι των αγγε 63.700 λων δυναμεις, οσωι καθαρωτεραι και σοφωτεραι
και διορατικωτεραι της ανθρωπινης εισι φυσεως· οσον γαρ τυφλου και βλεποντος το
μεσον, τοσουτον ημων κακεινων το διαφορον· ωστε καν του προφητου λεγοντος
ακουσηις, Ειδον τον Κυριον, μη τουτο υποπτευσηις οτι την ουσιαν ειδεν εκεινην, αλλα
την συγκαταβασιν, και ταυτην δε αμυδροτερον ηπερ αι ανω δυναμεις. Τουτο δε και
απο των αποστολων φανερον. Ἀνεβη γαρ, φησιν, εις το ορος ο Ἰησους, και
μετεμορφωθη εμπροσθεν αυτων. Τι εστι, Μετεμορφωθη; Παρηνοιξεν ολιγον της
θεοτητος, και εδειξεν αυτοις τον ενοικουντα Θεον. Και ελαμψε το προσωπον αυτου
ως ο ηλιος, και τα ιματια αυτου εγενετο λευκα ως το φως. Ἠθελησε δειξαι την
λαμπηδονα αυτου ο ευαγγελιστης, και λεγει, Ἔλαμψεν. Ἔλαμψε, πως; Ἔλαμψε
σφοδρως. Ειπε μοι, και πως; Ὡς ο ηλιος· Ὡς ο ηλιος λεγεις; Ναι; ∆ια τι; Ουκ εχω αλλο
αστρον φαιδρον και λευκον. Λευκος ην ως χιων· ουκ εχω αλλην υλην λευκοτεραν·
οτι γαρ ουχ ουτως ελαμψεν, απο του εξης δεικνυται. Και επεσον χαμαι οι μαθηται. Ει
δε ως ο ηλιος ελαμψεν, ουκ επιπτον οι μαθηται· ηλιον μεν γαρ εβλεπον καθ' ημεραν,
και ουκ επιπτον· αλλ' επειδη υπερ τον ηλιον ελαμψε, και υπερ την χιονα, δια τουτο
μη φεροντες την λαμπηδονα, κατεπεσον. Ἀλλα τι παθω; ανθρωπος ειμι και
ανθρωποις διαλεγομαι· πηλινην κεκτημαι γλωτταν· συγγνωμην αιτω παρα του
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆εσποτου· ου γαρ εξ απονοιας ταις λεξεσι ταυταις κεχρημαι, αλλα δι' αποριαν της
ασθενειας και της φυσεως της γλωττης της ημετερας. Ἵλεως εσο, ∆εσποτα· ου γαρ
απονοιαι κεχρημενος ταυτας λεγω τας λεξεις, αλλ' ουκ εχω αλλας· ου μην ισταμαι εν
τηι ευτελειαι της λεξεως, αλλ' αναβαινω τωι πτερωι του νοηματος. ∆ια τουτο δε και
ταυτα ειρηκαμεν, και την κατα τον μακαριον ∆ανιηλ ιστοριαν υμιν ανεγνωμεν, και
συνεχως εδεικνυμεν αυτον ωχριωντα, τρεμοντα, ψυχοῤραγουντα, της ψυχης
επειγομενης αποῤρηξαι τον της σαρκος δεσμον· ινα εκ πολλης της περιουσιας ειδητε
οι τον Θεον καταληπτον ειναι λεγοντες, οτι ουχι Θεου επιφανειαν μονον, αλλ' ουδε
αγγελου φορητον κατιδειν. Καθαπερ γαρ περιστερα χειροηθης και ημερος εν οικισκωι
τινι διατριβουσα, οταν ποτε αισθηται τινος φοβου, πτοηθεισα προς την οροφην
ιπταται, και δια των θυριδων εξοδον τινα επιζητει, της αγωνιας απαλλαγηναι
επιθυμουσα· ουτω δη και η ψυχη του μακαριου τοτε εκεινου, εκ του σωματος
αναβηναι εσπευδε, και προς τα εξωθεν ηπειγετο. Και εξηλθεν αν και απεπτη και το
σωμα κατελιπεν ερημον, ει μη ταχεως ο αγγελος προκαταλαβων αυτην απηλλαξε
της αγωνιας, και προς το οικειον παλιν επανηγαγε καταγωγιον. Ει δε ο δικαιος
εκεινος, ο παῤρησιαν τοσαυτην εχων, αγγελον ιδων ουκ ηνεγκεν· οι τοσουτον
αφεστηκοτες αυτου, και ουχι αγγελον, αλλ' αυτον τον των αγγελων
περιεργαζομενοι ∆εσποτην, τι πεισονται; Ἐκεινος λεοντων θυμον εδαμασεν· ημεις δε
ουδε αλωπεκων περιγενεσθαι δυναμεθα· εκεινος δρακοντα μεσον εῤρηξεν· ημεις δε
και τα ψιλα ερπετα δεδοικαμεν. Και ει ο τοιουτος και τηλικουτος αγγελον ελθοντα
προς αυτον ιδων, σκοτοδινιαι κατειχετο χαλεπηι, τινα εξουσιν απολογιαν, οι την
μακαριαν εκεινην φυσιν εμβατευειν επιχειρουντες; ∆ια 63.701 τουτο Παυλος
εκπληττομενος ελεγεν, Ὢ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου! ως
ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! Ουκ ειπεν,
ακαταληπτα, αλλ', Ἀνεξερευνητα. Ει δε εξερευνηθηναι ου δυναται, πολλωι μαλλον
καταληφθηναι αδυνατον. Και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου. Αι οδοι αυτου
ανεξιχνιαστοι, και αυτος καταληπτος, ειπε μοι; Τι λεγεις; τα κριματα αυτου
ανεξερευνητα, αι οδοι αυτου ανεξιχνιαστοι, α ητοιμασε τοις αγαπωσιν αυτον, ουκ
ανεβη επι καρδιαν ανθρωπου, η μεγαλωσυνη αυτου περας ουκ εχει, η συνεσις 63.702
αριθμον ουκ εχει, παντα ακαταληπτα· και αυτος μονος καταληπτος· και ποιαν ουκ
αν εχοι τουτο μανιας υπερβολην; τις δε ουκ αν θρηνησειεν υμας της παραπληξιας
και της εσχατης ταυτης ανοιας; Ἣν αποβαλεσθαι σπουδασωμεν, αγαπητοι, οση
δυναμις, τον Παυλον αει προ των οφθαλμων εσταναι δοκουντες των ημετερων, μετ'
εκπληξεως βοωντα και λεγοντα· Ὡς ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και
ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! Αυτωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. 63.701 ΛΟΓΟΣ ΚΒʹ.
Περι υπομονης και μακροθυμιας. Ει βουλεσθε, προθωμεν υμιν εις υπομονης
παρακλησιν, αγαπητοι, τα του δικαιου Ἰωβ ανδραγαθηματα. Ουτος γαρ, ουτος ο
τοσαυτης απολαυσας δοξης, και παρα παντων δορυφορουμενος, και πανταχου μετα
πολλης ανακηρυττομενος της περιφανειας, εις ατιμιαν και ευτελειαν αθροον
κατενεχθεις, πενιαι και νοσωι και παιδων αποβοληι και εχθρων επαναστασει και
φιλων αγνωμοσυνηι και λιμωι και σαρκος οδυναις και λοιδοριαις και συκοφαντιαις
προσεπαλαιε· και το δη χαλεπωτερον, οτι και αμελετητωι οντι ταυτα επεθεντο. Ὁ γαρ
εκ πενητων τεχθεις, και εν οικιαι τοιαυτηι τραφεις, ατε γυμνασαμενος και μελετησας
ραιδιως αν ενεγκοι της πενιας το βαρος· ο δε τοσουτοις περιῤρεομενος χρημασι και
τοσουτωι πλουτωι κομων, ειτα αθροον εις το εναντιον μεταπεσων, ουκ αν ευκολως
υπομειναι την τοιαυτην μεταβολην. Και ο παιδας αποβαλων παλιν, καν απαντας
αποβαληι, μη εν ενι δε καιρωι, τους λειπομενους των απελθοντων εχει παραμυθιαν·
και της των προτερων τελευτης του παθους ληξαντος, αν η του δευτερου
προσγενηται μετα χρονον, τουτωι αυτωι προσηνεστερον γινεται το παθος. Ου γαρ
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νεαρωι οντι επεισι τωι ελκει, αλλα κοιμισθεντι ηδη και αφανισθεντι· οπερ ουκ ολιγον
υποτεμνεται της οδυνης. Ουτος δε ολοκληρον αυτωι τον χορον ειδεν εν μιαι
αναρπασθεντα καιρου ροπηι, και τροπωι πικροτατωι τελευτης, και εν ωραι συμποσιου,
και εν οικιαι τηι τοις ξενοις ανεωιγμενηι, και ταφος αυτοις ο οικος εγενετο. Τις δ' αν
ειποι τον λιμον εκεινον τον καινοτερον και ερμηνευθηναι μη δυναμενον, τον
εκουσιον, τον ακουσιον; ου γαρ οιδα πως αυτον καλεσω· εκουσιον; αλλ' εβουλετο
απογευσασθαι των προκειμενων· αλλ' ακουσιον; αλλα παρην τα σιτα, και ουδεις ο
κωλυων ην, αλλα και παρακειμενης απειχετο της τραπεζης, και ορωμενων ουχ
ηπτετο των σιτιων. Των γαρ περι το σωμα τραυματων η δυσωδια προαπαντωσα
κατελυε την επιθυμιαν, και αυτην ενεπιμπλα την τραπεζαν της αηδιας· Βρομον γαρ,
φησιν, ορω τα σιτια μου. Και η μεν αναγκη του λιμου των προκειμενων απτεσθαι,
εβιαζετο, η δε υπερβολη της δυσωδιας της εκ των σαρκων γινομενης ενικα του
λιμου την βιαν. Πως αν διηγησαιμην τας οδυνας. τας πηγας των σκωληκων, τον
ιχωρα τον καταῤρεοντα, τα ονειδη των φιλων, την καταφρονησιν των οικετων; Ου
γαρ εφεισαντο μου, φησιν, οι οικεται μου, απο προσωπου εμπτυσματων· και ους ουχ
ηγησαμην αξιους ειναι κυνων των εμων νομαδων, ουτοι νυν επιπεπτωκασι 63.702
μοι, και νουθετουσι μοι ελαχιστοι. Ἆρα ουχι χαλεπα ταυτα απαντα ειναι δοκει; και
γαρ εστι χαλεπα και αφορητα· αλλ' ομως, οτε κατηξιωσεν ο φιλανθρωπος Θεος
ειπειν αυτωι των αγωνων τουτων την αιτιαν, οτι Ἵνα δικαιος αναφανηις, ταυτα
συνεχωρηθη, ουτως ανεπνευσεν, ως μηδεν δοξαι πεπονθεναι των λυπηρων εκεινων.
Ὡς γαρ εν τωι σκαμματι τον αθλητην και ιδρωτι και κονει και θερμηι πολληι και
πονοις και ταλαιπωριαις μαχεσθαι δει· ουτω και τον δικαιον ενταυθα πολλα
υπομενειν χρη, και φερειν απαντα γενναιως, ει γε μελλοι λαμπρους αποληψεσθαι
τους στεφανους εκει. Ει γαρ δη σωμα μακαριζομεν το δυναμενον ψυχος και καυμα
αλυπως φερειν, και λιμον και ενδειαν και οδοιποριαν και ταλαιπωριας ετερας·
πολλωι μαλλον ψυχην μακαριζειν δει την δυναμενην καρτερως και γενναιως
απασας των δεινων φερειν τας προσβολας, και διατηρειν αδουλωτον αυτης
διαπαντος το φρονημα. Ὥσπερ ουν η αργιας και αδειας απολαυουσα ψυχη, ευκολως
υπο των παθων αλισκεται, ουτω και η διηνεκως τοις υπερ ευσεβειας αγωσιν
εσχολακυια, ουδε σχολην αγει ταυτα εννοησαι ποτε, της περι τα παλαισματα
μεριμνης παντων αυτην απαγουσης εκεινων. Ου γαρ το ποιησαι τι χρηστον μονον,
αλλα και το παθειν κακον, πολλας εχει τας αμοιβας· και δεικνυσιν ο Ἰωβ απο των
παθηματων μαλλον η απο των κατορθωματων ευδοκιμησας. Ουδε γαρ ουτω
λαμπρος ην, ηνικα τα χρηματα εκεκτητο, και την οικιαν ανευγει τοις πενησι, και τα
οντα εξεδιδου, ως οτε ακουσας αυτην καταπεσουσαν ουκ απεδυσπετησεν· ουκ ην
ουτω λαμπρος, οτε απο της κουρας των προβατων τους γυμνους περιεβαλλεν, ως ην
λαμπρος και ευδοκιμος, οτε, ακουσας οτι πυρ κατεπεσε και παντα αναλωσεν,
ευχαριστησε. Τοτε φιλανθρωπος ην, νυν εγενετο φιλοσοφος· τοτε ηλεει τους
πενητας, νυν δε ευχαριστει τωι ∆εσποτηι. Και ουκ ειπε προς εαυτον· Τι ποτε τουτο
εστι; τα ποιμνια αναλωται, αφ' ων ετρεφοντο μυριοι πενητες· και, ει αναξιος ημην
εγω απολαυειν ευποριας, δια γουν τους μη εχοντας εδει φεισασθαι. Ἀλλ' ουδεν
τοιουτον ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν, αλλ' ᾔδει τον Θεον προς το συμφερον παντα
οικονομουντα. Και ινα μαθηις οτι μειζονα υστερον εδωκε την πληγην τωι διαβολωι,
οτε αφαιρεθεις ηυχαριστησεν, η οτε κεκτημενος ηλεει, ακουσον· Ὅτε εκεκτητο, καν
υποψιαν τινα εσχεν ειπειν ο διαβολος, οτι Μη δωρεαν σεβεται σε Ἰωβ; 63.703 επει δε
παντα ελαβε και παντων αυτον εγυμνωσεν, ο δε την αυτην ευνοιαν προς τον Θεον
διετηρησε, τοτε λοιπον ενεφραγη το αναισχυτον αυτου στομα, και ουκετι ουδεν
εσχεν ειπειν· λαμπροτερος γαρ η απο των προτερων ο δικαιος ην. Του γαρ εν πλουτωι
ζωντα ποιειν ελεημοσυνην το παντα αφαρπαγεντα γενναιως ενεγκειν και μετ'
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευχαριστιας, πολλωι μειζον εστι. Το μεν γαρ εξ ουριας φερομενων των πραγματων
ευχαριστειν τωι Θεωι, θαυμαστον ουδεν· οταν δε πολυ το κλυδωνιον ηι, και το σκαφος
περιτρεπηται και κινδυνευηι, τοτε εστιν η πολλη της υπομονης και της
ευγνωμοσυνης επιδειξις. Ει γαρ οι μυρια συνειδοτες εαυτοις κακα, αν ολιγον
χρυσιον απολεσωσι, και τουτο πολλακις εξ αρπαγης εχοντες, αβιωτον τον βιον ειναι
νομιζουσι· ποσων ουκ αν ειη στεφανων αξιος ο Ἰωβ, τα εκ δικαιων συλλεγεντα
ορων απλως και ως ετυχεν αρπαζομενα, και μετα παντα εκεινα μυριας υπομενων
πειρασμων νιφαδας, και δια παντων ακινητος μενων, και την προσηκουσαν περι
τουτων αναφερων τωι ∆εσποτηι ευχαριστιαν; Ἂν μεν γαρ μηδεν των αλλων μηδεις
ειπηι, τα της γυναικος μονον ρηματα και πετραν ην ικανα διασαλευσαι. Ει γαρ εν
ευθυμιαι οντας και μηδεν πασχοντας αηδες πολλους πολλακις επεισαν αι γυναικες·
εννοησον πως ην νεανικη ψυχη η μετα τοσουτων οπλων αυτην αποκρουσαμενη.
Ὅταν γαρ γυνη ηι, και ελεεινα λεγηι και τον καιρον εχηι συμπραττοντα, και τα
τραυματα και τους μωλωπας και μυρια κυματα των λογισμων· πως ουκ αν τις
δικαιως αδαμαντος παντος στεῤροτεραν την ουδεν υπο τοσουτου χειμωνος
παθουσαν ψυχην αποφηνηται; ∆οτε μοι μετα παῤρησιας ειπειν οτι και των
αποστολων, ει μη μειζων, αλλ' ουκ ελαττων ο μακαριος εκεινος ην. Τους μεν γαρ το
δια τον Χριστον ταυτα πασχειν παρεμυθειτο· εκεινος δε και ταυτης ερημος ην της
παραμυθιας· και το δη μειζον, οτι εν πολληι τρυφηι τραφεις, ουκ εξ αλιεων και
τελωνων και των ευτελως βεβιωκοτων, αλλα τοσαυτης απολελαυκως της τιμης
επασχεν απαντα. Και ο φορτικωτατον επι των αποστολων ειναι εδοκει, αυτος
υπεμεινε, παρα φιλων και οικετων και των ευ πεπονθοτων, ου παρα των εχθρων
ονειδιζομενος και μισουμενος. Και οτι ταυτα τουτον εχει τον τροπον, φερε λοιπον
κατορθωματων και παθηματων ποιησωμεθα συγκρισιν, ινα μαθητε σαφως, οτι ου
κατορθωμασι μονον, αλλα και παθημασιν αμοιβαι κεινται, και αμοιβαι σφοδρα
μεγαλαι, και κατορθωμασιν ουκ ελαττους. Και εισαγαγωμεν, ει δοκει, αυτον τουτον
τον μεγαν υπομονης αθλητην Ἰωβ, τον εκατερωθεν λαμψαντα τουτοις, και ιδωμεν
συγκριναντες ποτε λαμπροτερος ην, οτε την οικιαν αυτου πασι τοις παρουσιν
ανεωιξεν, η οτε κατενεχθεισης αυτης ουδεν εφθεγξατο ρημα πικρον, αλλ' ευφημησε
τον Θεον; Ποτε φαιδροτερος ην, ειπε μοι, οτε εθυεν υπερ των παιδων και προς
ομονοιαν αυτους ηγεν, η οτε καταχωσθεντων και τωι πικροτατωι τροπωι της τελευτης
καταλυσαντων τον βιον, μετα πολλης της φιλοσοφιας ηνεγκε το συμβαν; Ποτε
μαλλον εξελαμψεν, οτε απο της κουρας των αρνων αυτου εθερμανθησαν των
γυμνων οι ωμοι, η οτε ακουσας, οτι πυρ εξ ουρανου επεσε και κατεφαγε την αγελην
μετα των ποιμενων, ου διεθορυβηθη ουδε εταραχθη, αλλα πραως ηνεγκε την
συμφοραν; Ποτε μειζων ην 63.704 οτε τηι υγειαι του σωματος προς την των
αδικουμενων εκεχρητο προστασιαν, συντριβων τας μυλας των αδικων, και εκ μεσου
οδοντων αυτων εξαρπαζων αρπαγματα· η οτε το σωμα τουτο αυτο το των
αδικουμενων οπλον εωρα κατεσθιομενον υπο σκωληκων, και καθημενος επι της
κοπριας αυτος αυτο κατεξαινε λαβων οστρακον; Τηκω γαρ βωλακας γης απο ιχωρος
ξεων, φησι. Καιτοι εκεινα μεν παντα κατορθωματα, ταυτα δε παθηματα ην· αλλ'
ομως ταυτα αυτον λαμπροτερον εκεινων απεφηνεν. Ἐκεινων μεν γαρ γινομενων, ει
και αναισχυντως σφοδρα και ιταμως, αλλ' ομως αντειπεν ο διαβολος λεγων· Μη
δωρεαν σεβεται Ἰωβ τον Θεον; τουτων δε συμβαινοντων εγκαλυψαμενος
ανεχωρησε νωτα δους, και ουδε αναισχυντου τινος αντιλογιας σκιαν γουν εχων
προβαλεσθαι. Τοιγαρουν, οταν ιδηις ανδρα δικαιον μεγαλα κατορθουντα και μυρια
πασχοντα δεινα, μη θαυμασηις· τουναντιον γαρ εδει θαυμαζειν, ει πολλας λαμβανων
ο διαβολος πληγας εμελλεν ησυχαζειν, και πραως φερειν τα τραυματα. Ουδε γαρ, ει
οφις κεντουμενος συνεχως αγριαινοι, και εφαλλοιτο τωι κεντουντι, θαυμαζειν χρη·
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τον εκ πολεμου δε και νικης και σφαγης επανιοντα αναγκη και ηιμαχθαι,
πολλακις δε και τραυματα εχειν. Ὅταν τοινυν ιδηις τινα ελεημοσυνας ποιουντα, και
αλλα μυρια εργαζομενον αγαθα, και ταυτηι συγκοπτοντα του διαβολου την δυναμιν,
ειτα πειρασμοις περιπεσοντα και κινδυνοις, μη δια τουτο θορυβηθηις· δια γαρ τουτο
περιεπεσε πειρασμοις, επειδη σφοδρα επληξε τον διαβολον. Και πως ο Θεος
συνεχωρησε, φησιν; Ἵνα μαλλον στεφανωθηι· ινα πλειονα την πληγην λαβηι εκεινος.
Μεγα μεν γαρ και εξ ουριας φερομενων των πραγματων, και ελεειν και αρετης
αντεχεσθαι· πολλωι δε μειζον, το δεινα πασχοντα αμεταστρεπτι και μετα πλειονος
εχεσθαι της προθυμιας των υπερ αρετης πονων. Ὥσπερ γαρ επι των αμαρτανοντων
οι μηδεν παθοντες δεινον ενταυθα, μειζονα υφιστανται την τιμωριαν εκει· ουτως επι
των κατορθουντων οι πολλα παθοντες ενταυθα δεινα, πολλης απολαυσονται εκει
τιμης. Και καθαπερ αμαρτωλων οντων δυο, αν ο μεν ενταυθα κολασθηι, ο δε μη
κολασθηι, μακαριωτερος ο κολασθεις του μη κολασθεντος εστιν· ουτω δη και
δικαιων ενταυθα οντων δυο, αν ο μεν πλειους, ο δε ελαττους υπομενηι τας θλιψεις,
μακαριωτερος ο τας πλειους υπομενων εστιν. Οι δε την του Θεου παιδειαν
ευχαριστως μη φεροντες, αλλα δυσανασχετουντες, προς τωι μηδεν εξ αυτης
καρπωσασθαι και ταις εσχαταις εαυτους περιβαλλουσι συμφοραις. Ἀλλ' εν πενιαι
διαγεις και λιμωι και μυριοις κινδυνοις; Ουκουν απο των πενητων μαθε ευχαριστειν
τωι ∆εσποτηι· ουτοι γαρ παντα τον βιον εαυτων εν τωι επαιτειν καταναλισκοντες ου
βλασφημουσιν, ουκ αγανακτουσιν, ουδε δυσχεραινουσιν, αλλ' ευχαριστως φερουσι.
Τι γαρ τοιουτον επαθες οιον εκεινος; Ἐξεκοπης τον οφθαλμον; αλλ' εκεινος τους
δυο. Ἐνοσησας νοσον μακραν; ουτος δε και ανιατον. Ἀπεβαλες τους παιδας; αλλ'
εκεινος και την υγειαν του οικειου σωματος. Ἐζημιωθης ζημιαν μεγαλην; αλλ'
ουδεπω προς το ετερων δεισθαι κατεστης. Ἀλλ' ουκ αρκει ταυτα; εννοησον μοι τον
Ἰωβ τον της υπομονης απε 63.705 ριτρεπτον πυργον. Τις γαρ τουτου πενεστερος
γεγονεν, ος και των εν βαλανειοις εῤριμμενων, και των εν τηι καμινιαιαι τεφραι
καθευδοντων, και παντων απλως ανθρωπων πενεστερος ην; Ουτοι μεν γαρ καν
ιματιον εχουσι διεῤρωγος· εκεινος δε γυμνος εκαθητο, και ο μονον ιματιον ειχε παρα
της φυσεως, της σαρκος την περιβολην, χαλεπηι σηπεδονι και τουτο διεφθειρεν ο
διαβολος. Και οι μεν πενητες καν υπο στεγην εισι προπυλαιων των εν τοις
βαλανειοις, καν καλαμηι καλυπτονται· εκεινος δε αιθριος διανυκτερευων αει
διετελει, ουδε την απο ψιλης στεγης παραμυθιαν εχων· και το δη μειζον, οτι ουτοι
μεν πολλα εαυτοις συνισασι τα δεινα (και ου μικρον τουτο εις παραμυθιαν
συμφορας, το συνειδεναι εαυτωι δικαιως τιμωρουμενωι)· εκεινος δε και ταυτης
απεστερητο της παραμυθιας, και πολιτειαν επιδειξαμενος αρετης γεμουσαν, τα των
εσχατα τετολμηκοτων υπεμεινε. Και ουτοι μεν ανωθεν και εξ αρχης ενεμελετησαν
τηι συμφοραι· εκεινος δε αμελετητον υπεμεινε πενιαν, αθροον δεξαμενος την εκ του
πλουτου μεταβολην. Ειδες αυτον προς εσχατην ελθοντα πενιαν, και μεθ' ην ετεραν
ουκ εστιν ευρειν; Τι γαρ αν του γυμνου και μηδε στεγην εχοντος πενεστερον γενοιτ'
αν, μηδε εδαφους αυτου απολαυοντος; ου γαρ επι της γης, αλλ' επι της κοπριας
εκαθητο. Ουκουν οταν ιδηις σαυτον εν πενιαι γενομενον, εννοησον του δικαιου το
παθος, και ευθεως διαναστησηι, και παντα αποκρουσηι λογισμον της αθυμιας. Ει δε
βουλει και τον παρα της φυσεως πολεμον τον μετα πολλης της υπερβολης τωι
γενναιωι τουτωι επιτεθειμενον ακουειν, προσεχε ωι λεγω· ∆εκα παιδια απωλεσε, τα
δεκα αθροον, εν αυτωι τωι ανθει της ηλικιας, τα δεκα πολλην αρετην επιδεδειγμενα,
και ουδε τωι κοινωι της φυσεως νομωι, αλλα βιαιωι θανατωι και ελεεινωι. Τις αν εχοι
τοιαυτην συμφοραν ειπειν; ποιος σιδηρους ανθρωπος, ποιος αδαμας τοσαυτα αν
υπεμεινε δεινα; ουκ εστιν ουδεις, ουκ εστιν. Ει γαρ και καθ' εαυτο τουτων εκαστον
αφορητον, εννοησον ως ομου παντα συνελθοντα, ποσον ηγειρε και τον θορυβον.
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅταν τοινυν αποβαληις υιον και θυγατερα ομου, αναδραμε προς τον δικαιον εκεινον
και παντως ευρησεις πολλην σεαυτωι την παραμυθιαν· αναμνησθητι των ρηματων
αυτου των επι τηι συμφοραι των παιδων, α μυριων στεφανων μαλλον ανεδησε την
αγιαν κεφαλην εκεινην· λογισαι το μεγεθος της συμφορας και το καινον εκεινο
ναυαγιον, και την ξενην και παραδοξον εκεινην τραγωιδιαν. Συ μεν γαρ ισως ενα
απωλεσας η δευτερον η τριτον, εκεινος δε τοσουτους και τοσαυτας, και ο πολυπαις
εξαιφνης απαις εγινετο· και ουδε κατα μικρον αυτωι τα σπλαγχνα ανηλισκετο, αλλ'
αθροον απας ο καρπος ανηρπαζετο, και ουδε παροντος, ουδε παρακαθημενου, ινα
καν εσχατων ακουσας ρηματων εχηι τινα παραμυθιαν της ουτω πικρας τελευτης,
αλλα παρ' ελπιδα πασαν, και θατερον υπερεβαλλε θατερου των λυπηρων. Ου γαρ
αωρος θανατος μονον, αλλα και το εν ακμηι παντας ειναι, το εναρετους ειναι και
φιλικους, το παντας ομου, το φυσεως ειναι εκατερας, το μη κοινωι νομωι της φυ
63.706 σεως, το μετα τοσαυτην ζημιαν, το μηδεν εαυτωι συνειδοτα πονηρον μηδε
εκεινοις ταυτα παθειν. Τουτων γαρ εκαστον ικανον μεν και καθ' εαυτο θορυβησαι·
οταν δε και ομου φαινηται συντρεχοντα, εννοησον των κυματων οσον το υψος, οση
του χειμωνος η υπερβολη και της ζαλης. Θαυμαστα μεν ουν ταυτα και απλως
ακουομενα· αν δε μετα ακριβειας εξετασηις αυτα, τοτε μειζονως οψει το θαυμα.
Ἐννοησον γαρ οτι ουχι τους ημισεις ελαβεν ο διαβολος, και τους ημισεις αφηκεν,
ουδε τους πλειονας ελαβε, και τους ελαττους αφηκεν, αλλ' ολοκληρον ετρυγησε τον
καρπον, και το δενδρον ου κατεβαλε· πασαν επηγαγε την θαλασσαν μετα των
κυματων, και το σκαφος ου κατεποντισεν· ολην την δυναμιν εκενωσεν, και τον
πυργον ουκ εσεισεν, αλλ' ειστηκει παντοθεν βαλλομενος και ακλινης μενων· και
νιφαδες εφεροντο βελων, και ουκ επληττετο, μαλλον δε επεμποντο μεν, ουκ
ετιτρωσκον δε. Ἐννοησον οσον εστι το τοσουτους παιδας απολωλεναι· τι γαρ ουκ ην
ικανον δακνειν; ουχι το παντας αναρπασθηναι; ουχι το παντας αθροον και εν μιαι
ημεραι; ουχι το εν αυτωι της ηλικιας τωι ανθει; ουχι το πολλην αρετην
επιδεικνυμενους, και το τροπωι της τιμωριας τοιουτωι καταλυσαι τον βιον; ουχι το
μετα τοσαυτας πληγας εσχατην επενεχθηναι ταυτην; ουχι το φιλοστοργον ειναι τον
γεγεννηκοτα; ου το ποθεινους ειναι τους απελθοντας; Ὅταν γαρ πονηρους τις
αποβαληται παιδας, δακνεται μεν τωι παθει, πλην ου μετα τοσαυτης της
σφοδροτητος· η γαρ πονηρια των απελθοντων δριμυτεραν ουκ αφιησι γενεσθαι την
λυπην· οταν δε και εναρετοι ωσι, μονιμον το τραυμα γινεται, ουχι τον απο της
φυσεως μονον επιδεικνυμενωι ποθον, αλλα και τον απο της ευλαβειας. Παλιν οταν
κατα μερος αρπαζωνται, εχει τινα παραμυθιαν το παθος· οι γαρ επιλειπομενοι την
επι τοις απελθουσι συσκιαζουσιν αθυμιαν· οταν δε ολοκληρος ο χορος απελθηι, προς
τινα δυνησεται ιδειν ο πολυπαις αθροον απαις γενομενος; Ει γαρ εν τρισιν η πεντε
ημεραις απελθοντων τινων, αι γυναικες και οι προσηκοντες απαντες τουτο μαλιστα
παντων ολοφυρονται, οτι ταχεως και εξαιφνης ανηρπαγη της εκεινων οψεως ο
τετελευτηκως· πολλωι μαλλον ουτος αν ηλγησεν, ουκ εν ημεραις τρισι και δυο και
μιαι, αλλ' εν ωραι μιαι απαντας ουτως αφαιρεθεις. Το γαρ μελετηθεν τωι χρονωι δεινον,
καν σφοδρα αφορητον ηι, τηι προσδοκιαι κουφον αν γενοιτο ραιδιως· το δε παρ' ελπιδα
συμβαν και εξαιφνης, καν φυσει κουφον ηι, τωι παρ' ελπιδα συμβηναι και εξαιφνης,
αφορητον γινεται. Ὅταν ουν τι και καθ' εαυτο χαλεπον ηι, και την εκ του παρ'
ελπιδα συμβηναι λαβηι προσθηκην, εννοησον πως αφορητον γινεται και παντα
υπερβαινει λογον. Ουδε γαρ επι κλινης ειδεν αυτους αποπνεοντας και
ψυχοῤραγουντας, αλλα τηι οικιαι καταχωσθεντας απαντας. Ἐννοησον τοινυν, τις αρα
ην ανορυττων εκεινο το χωμα, και νυν μεν λιθον, νυν δε μελος ανελκων παιδιου,
και χειρα ιδων ετι φιαλην κατεχουσαν, και δεξιαν ετεραν ανακλινομενην τωι πινακι,
και αυτον του σωματος διεφθαρμενον τον τυπον, ρι 63.707 νος συντριβεισης,
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεφαλης διακλασθεισης, οφθαλμων αφανισθεντων, εγκεφαλου διεσπαρμενου,
πασης απλως της μορφης διεφθαρμενης, και της των τραυματων ποικιλιας ουκ
αφιεισης τον πατερα των ποθουμενων οψεων επιγνωναι τον τυπον. Συνεχυθητε
ταυτα ακουοντες και δακρυετε; εννοησατε τοινυν τις ην εκεινος ταυτα ορων. Ει γαρ
ημεις μετα τοσουτον χρονον ου δυναμεθα αδακρυτι της τραγωιδιας εκεινης την
ακοην ενεγκειν, και ταυτα αλλοτριας ακουοντες συμφορας, τις ην ο αδαμας εκεινος,
θεαι ταυτα παραλαμβανων, ουκ εν αλλοτριοις, αλλ' εν οικειοις φιλοσοφων κακοις;
ουδε γαρ απεδυσπετησεν, ουδε ειπε, Τι ποτε τουτο εστιν; αυτη μοι της φιλοφροσυνης
η αμοιβη; δια τουτο τοις ξενοις ηνεωιξα μου την οικιαν, ινα ταφον των παιδων
γινομενην αυτην επιδω; δια τουτο πασαν περι αυτους αρετην επεδειξαμην, ινα
τοιουτον υπομεινωσι θανατον; Ουκ ειπε τουτων ουδεν, ουκ ενενοησεν, αλλ' εφερε
παντα γενναιως, και μετα τοσαυτην επιμελειαν αυτων αφαιρεθεις. Ἆρ' ουν ταυτα
μονα αυτωι συνεβη τα δεινα; η δε των φιλων εγκαταλειψις και προδοσια, τα δε
σκωμματα και αι λοιδοριαι, η δε χλευασια και ο γελως, το δε υπο παντων
διασυρεσθαι· αρα φορητα ταυτα και παραμυθιας αξια; Ταυτα γε ουδε ακουσαι
φορητα, μητι γε δια των πραγματων αυτων υπομειναι. Ουδε γαρ ουτως η των
συμφορων φυσις, ως οι παρα τας συμφορας ημιν ονειδιζοντες, δακνειν ειωθασιν
ημων την ψυχην. Θεα δε μοι καντευθεν λοιπον το επιεικες και φιλοθεον της
γενναιας εκεινης και αδαμαντινης ψυχης. Ἐπειδη γαρ εαυτον μεν εν τοις εσχατοις
οντα εωρα, τον πασαν επελθοντα αρετην, πονηρους δε ανθρωπους και γοητας
ευημερουντας, ουκ ειπεν ουδεν τοιουτον, οιον εικος τινας των ασθενεστερων ειπειν·
Ἐπι τουτοις εθρεψα τους παιδας, και μετα ακριβειας ησκησα πασης; επι τουτοις
ανεωιξα μου την οικιαν τοις παριουσιν, ινα μετα τους πολλους δρομους εκεινους
τους υπερ των δεομενων, τους υπερ των γυμνων, τους υπερ των ορφανων, ταυτας
απολαβω τας αμοιβας; αλλ' αντι τουτων τα πασης θυσιας κρειττονα ρηματα
ανηνεγκεν εκεινα ειπων· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο. Ει δε διεῤρηξε τα
ιματια, και την κομην απεκειρατο, μη θαυμασηις· πατηρ γαρ ην, και πατηρ
φιλοστοργος, και εδει δειχθηναι και την της φυσεως συμπαθειαν και την της γνωμης
φιλοσοφιαν· ει γαρ μηδε τουτο εποιησε, ταχα αν τις και αναισθησιας ενομισε την
φιλοσοφιαν ταυτην. Και συ τοινυν οταν χρηματα απολεσηις τα σα, και μη
δυσχερανηις, αλλα γενναιως ενεγκων ευχαριστησηις τωι Θεωι, και τα του Ἰωβ
αποφθεγξηι ρηματα, Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο, κερδος την ζημιαν δια
τουτων εποιησας. Τι λεγεις· Ὁ Κυριος αφειλετο; ο κλεπτης αφειλετο, και πως
δυνησομαι ειπειν, Ὁ Κυριος αφειλετο; Μη θαυμασηις· και γαρ ο Ἰωβ, α ο διαβολος
ελαβε, ταυτα εφησεν οτι Ὁ Κυριος αφειλετο· και πως α ο κλεπτης ελαβε, συ ουκ ερεις
οτι Ὁ Κυριος αφειλετο; Μη γαρ ειπηις· Ουκ εχω χαριν· ουκ εμης γνωμης το πραγμα
ην, ουκ ειδοτος ουδε βουλομενου ο ληιστης ελαβε· ποιος εσται μοι μισθος; ουδε γαρ
του Ἰωβ ειδοτος ουδε βουλομενου ταυτα εγενετο· πως γαρ; αλλ' ομως ουκ ελαττον
εχει των ελεημοσυνην 63.708 δοντων εκεινος, ο μη δους τοτε. Ἂν δε και προς μαντιν
σε παραινεσωσι τινες απελθειν, συ δε δια τον του Θεου φοβον, επειδη κεκωλυται,
εληι μαλλον μη λαβειν τα χρηματα η παρακουσαι του Θεου, ισον εχεις τον μισθον
των εις πενητας αυτα δεδωκοτων, οτι απολεσας ηυχαριστησας, και δυναμενος προς
μαντεις απελθειν, ηνεσχου μη λαβειν αυτα μαλλον, η ουτω λαβειν. Καθαπερ γαρ
εκεινος δια τον του Θεου φοβον εις τους δεομενους εκενωσεν, ουτω και συ δια τον
του Θεου φοβον, αρπασαντων εκεινων, ουκ ανελαβες. Ἀπεστερησε σε χρηματων
εκεινος; συ σαυτον μη αποστερησηις της σωτηριας· αλγων γαρ εφ' οις παρ' ετερων
κακως επαθες, αυτος πλειοσι σαυτον περιβαλλεις κακοις. Ἐκεινος σε ισως πενιαι
περιεβαλε, συ δε σαυτον εν τοις καιριοις καταβλαπτεις κακουργως· εκεινος
απεστερησε σε τα εκτος σου οντα, και υστερον και ακοντος σου αποπηδησοντα· συ δε
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον αιωνιον πλουτον σαυτον αφαιρηι. Ἐλυπησε σε ο διαβολος αφελομενος τα
χρηματα; λυπησον αυτον και συ ευχαριστησας, και μη ευφρανηις. Ἂν προς μαντεις
απελθηις, ευφρανας· αν ευχαριστησηις τωι Θεωι, καιριαν εδωκας αυτωι την πληγην. Και
ορα τι γινεται· Ουτε αυτα ευρησεις, απελθων προς τους μαντεις· ου γαρ εστιν
εκεινων ειδεναι· ει δε που και ειποιεν επιτυχοντες, και την ψυχην προσαπολλυεις,
και υπο των αδελφων καταγελασθησηι των σων, και παλιν αυτα κακως απολεις. Ὁ
γαρ δαιμων ειδως οτι ζημιαν ου φερεις, αλλα υπερ τουτων και τον Θεον σου αρνηι,
παλιν χρηματα διδωσιν, ινα αφορμην σχηι του παλιν σε απατησαι και αποστησαι. Και
καθαπερ ημεις εκεινα τους εχθρους διατιθεμεν, οις λυπουμεν αυτους· αν δε ιδωμεν
οτι ουκ αλγουσιν, αφισταμεθα λοιπον, ως ουκ εχοντες αυτους δακειν· ουτω και ο
διαβολος, αν ιδηι καταγελωντα και καταφρονουντα σε της αυτου εγχειρησεως,
αποστησεται της τοιαυτης οδου, προσεγγιζων ουκετι. Ἔξεστιν ουν σοι ταυτα
υπομενοντα τοσουτον λαβειν μισθον, οσον αν ει εκων εῤριψας αυτα. Και εικοτως
τουτον μαλλον θαυμαζομεν, τον επηρειας ευχαριστως φεροντα, η τον εκοντα
διδοντα. Τι δηποτε; Ὅτι εκεινος μεν τοις επαινοις τρεφεται και τωι συνειδοτι, και
χρηστας εχει τας ελπιδας, και προτερον γενναιως ενεγκων την στερησιν των
χρηματων, τοτε αυτα εῤριψεν· ουτος δε ετι προσδεδεμενος αφηιρεθη βια. Ουκ εστι δε
ισον, προτερον πεισθεντα αποστηναι χρηματων, ουτως αυτα κενωσαι, και ετι αυτων
ποθουντα αποστερηθηναι· ουδε παλιν εν πολλωι χρονωι μελετησαι καταφρονησαι
χρηματων, και αθροον ζημιαν συμβασαν υπενεγκειν. Ὁ μεν γαρ ετι
παρεσκευασμενος προς τα δεινα, ραιον αν ενεγκοι την τουτων επαγωγην· ο δε
αναπεσων και των φροντιδων απολυσας τους λογισμους, αν συμβηι τι τοιουτον
παλιν οιον και προτερον, διπληι ταραττεται και ευχειρωτος γινεται, τωι τε
απροσδοκητωι και τωι διαλελυσθαι την σπουδην απασαν αυτωι, και την προς εκεινα
παρασκευην. Ου μικρον δε εις οδυνης λογον, αλλα και παντων αφορητοτερον, οταν
τις απηλλαχθαι νομισας, και προς το τελος ηκειν αυτο, και φροντιδα και μεριμναν
απασαν αποθεμενος, παλιν ανωθεν αρχην ετεραν ευρηι των δυσχερων. ∆ια τι γαρ την
γυναικα του Ἰωβ μετα των τεκνων ουκ ηφανισεν ο διαβολος; Ἐπειδη ᾔδει μεγαλα
αυτωι συντελειν προς την επιβουλην εκεινου. Ει γαρ παραδεισου, φησι, δι' αυτης
63.709 εξεβαλον τον Ἀδαμ, πολλωι μαλλον επι κοπριας υποσκελισαι δυνησομαι τον
Ἰωβ. Και θεα την κακουργιαν· ουδε γαρ των βοων απολλυμενων προσηγαγε το
μηχανημα τουτο, ουδε των ονων, ουδε των καμηλων, ουδε της οικιας
κατενεχθεισης, ουδε των παιδων καταχωσθεντων, αλλα σιγαι τεως, και ησυχαζειν
εαι, τον αθλητην ορων· οτε δε των σκωληκων ανεβλυσεν η πηγη, και σηπομενον το
δερμα κατεῤρει, και δαπανωμεναι αι σαρκες, ιχωρα πολλης γεμοντα δυσωδιας
εποιουν, και τηγανων και καμινων και πασης φλογος οδυνηροτερον αυτον η
διαβολου κατανηλισκε χειρ, θηριου παντος χαλεπωτερον διατρωγουσα παντοθεν
και κατεσθιουσα το σωμα, και πολυς εν τηι τοιαυτηι συμφοραι προηλθεν ο χρονος, και
δια ταυτα αυτον ειδε διψωντα απαλλαγης, και αποθανειν επιθυμουντα, ως ουδε
αναπνειν εχοντα (Ει γαρ δυναιμην, φησιν, εμαυτον χειρωσασθαι, η δεηθηναι ετερου,
και ποιησει μοι τουτο)· τοτε αυτην προσαγει, και φησιν· Μεχρι τινος καρτερεις
λεγων, Ἰδου αναμενω χρονον τινα ετι μικρον, προσδεχομενος την ελπιδα της
σωτηριας μου; Και γαρ εκεινος ενοχλουσαν αει παραμυθουμενος και διακρουομενος,
τοιαυτα εφθεγγετο· Ἀναμεινον ετι μικρον, και ταχεως εσται τουτων το τελος.
Ὀνειδιζουσα τοινυν αυτωι φησι· Μη και νυν το αυτο ερεις; πολυς γαρ ηδη χρονος
παρεδραμε, και τελος τουτων ουκ εφανη· Ἀπωλετο δε σου το μνημοσυνον απο της
γης, οι υιοι σου και αι θυγατερες σου, της εμης κοιλιας ωδινες και πονοι, ους εις το
κενον εκοπιασα μετα μοχθων, καγω πλανητις και λατρις τοπον εκ τοπου, και οικιαν
εξ οικιας περιερχομενη. Ουδε γαρ προσαιτω μονον, αλλα και πλανωμαι, και
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δουλευω δουλειαν ξενην και καινην, πανταχου περιιουσα, και τα συμβολα της
συμφορας περιφερουσα, και παντας διδασκουσα τα εμα κακα. Και ο παντων εστιν
ελεεινοτερον, Προσδεχομενη τον ηλιον ποτε δυσει, και αναπαυσομαι των μοχθων
μου και των περιεχουσων με οδυνων, αι με νυν συνεχουσιν. Ἀλλ' ειπον τι ρημα προς
Κυριον, και τελευτα. Τι ουν ο μακαριος ουτος και αδαμαντος στεῤροτερος; Βλεψας
εις αυτην πικρως· ω διανοιας σωφρονος και μετριας! και προ της φωνης απο της
οψεως διεκρουσατο τα μηχανηματα. Ἐκεινη μεν γαρ προσεδοκησε δακρυων κινησαι
πηγας· ουτος δε λεοντος σφοδροτερος γεγονε, θυμου πληρωθεις και αγανακτησεως,
και φησιν· Ἱνατι ως μια των αφρονων γυναικων ελαλησας; Ει τα αγαθα εδεξαμεθα
παρα Κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; Ἀντι τινων γαρ εκεινα ημιν εδωκεν ο Θεος;
ποιαν εκτιννυς αμοιβην; ουδεμιαν· αλλ' εξ αγαθοτητος μονης και φιλανθρωπιας.
Γυμνος γαρ εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου, γυμνος και απελευσομαι, φησιν.
Ὑπογραψατε τοινυν τον αθλητην και υμεις εαυτοις, και νομισατε βλεπειν την
κοπριαν εκεινην, και αυτον εν μεσηι τηι κοπριαι καθημενον, τον ανδριαντα τον
χρυσουν, τον διαλιθον, τον πως ειπω ουκ οιδα. Ουδε γαρ εχω τιμιαν ουτως υλην
ευρειν, ως δυνηθηναι παραβαλειν το ηιμαγμενον εκεινο σωμα· ουτω πασης υλης
τιμιας εκ πολλου του περιοντος της σαρκος εκεινης η φυσις εδεικνυτο λαμπροτερα,
και τα τραυματα των ηλιακων ακτινων φαιδροτερα. Αυται μεν γαρ τας του σωματος
καταυγαζουσιν οψεις· εκειναι δε της διανοιας ημων φωτιζουσι τα ομματα. Τις ειδε,
τις ηκουσε τοιαυτα 63.710 θαυμαστα παλαισματα; οι γαρ των εξωθεν αγωνων
πυκται, επειδαν κατακοψωσι τας κεφαλας των αντιπαλων, τοτε νικωσι και
στεφανουνται· ουτος δε οτε κατεκοψε το σωμα του δικαιου, τοτε ενικηθη και
ανεχωρησε. Τι γεγονε, ω διαβολε; τινος ενεκεν αναχωρεις; ουκ εγενετο παντα οσα
ηθελησας; ουκ ανειλες αυτου τα ποιμνια, τα βουκολια, τας αγελας των ιππων, των
ημιονων; ουχι και τον χορον των παιδων απωλεσας, και την σαρκα απασαν
κατεκοψας; τινος ενεκεν ανεχωρησας; Ὅτι εγενετο μεν οσα ηθελησα, φησιν· ο δε
γενεσθαι μαλιστα εβουλομην, και δι' ο παντα εποιησα, τουτο ουκ εγενετο· ουδε γαρ
εβλασφημησε. ∆ια γαρ τουτο παντα εκεινα εποιουν, φησιν, ινα τουτο εξελθηι· τουτου
δε μη γενομενου, ουδεν μοι πλεον απο της ζημιας των χρηματων εγενετο, και της
των παιδων απωλειας, και της του σωματος πληγης· αλλα τουναντιον οπερ αν
εβουλομην εξεβη, λαμπροτερον εποιησα τον εχθρον, φαιδροτερον ειργασαμην τον
αντιδικον. Ἔγνως οσον της θλιψεως το κερδος εγενετο; Καλον μεν γαρ το σωμα και
υγιαινον ην· πολλωι δε σεμνοτερον γεγονε κατατμηθεν υπο των τραυματων
εκεινων. Ἐπει και ερια καλα μεν και προ της βαφης, επειδαν δε αλουργα γενηται,
αφατον προσλαμβανει το καλλος και πολλην την ευπρεπειαν. Ει γαρ μη απεδυσεν
αυτον, ουκ αν Ἔγνω του στεφανιτου την ευεξιαν· ει μη διετρησεν αυτου το σωμα
ωτειλαις, ουκ αν αντελαμψαν ενδοθεν αι ακτινες· ει μη εκαθισεν αυτον επι της
κοπριας, ουκ αν εγνωμεν αυτου τον πλουτον. Ουδε γαρ ουτω λαμπρος βασιλευς επι
θρονου καθημενος, ως εκεινος τοτε επι της κοπριας καθημενος επισημος ην και
περιφανης. Μετα μεν γαρ τον βασιλικον θρονον θανατος· μετα δε την κοπριαν
εκεινην ουρανων βασιλεια. ∆ια γαρ τουτο την ουσιαν αυτου εσυλα ο διαβολος, ουχ
ινα πενητα ποιησηι, αλλ' ινα βλασφημον τι ρημα εκβαλειν βιασηται· και το σωμα
κατετεμνεν, ουχ ινα αῤρωστιαι περιβαληι, αλλ' ινα υποσκελισηι την κατα ψυχην
αρετην. Ἀλλ' ομως παντα αυτου κινησας τα μηχανηματα, και πενητα αντι
πλουτουντος ποιησας, τουτο δη το πασιν ημιν φρικωδεστατον ειναι δοκουν, και αντι
πολυπαιδος απαιδα, και καταξανας αυτου το σωμα απαν των εν δικαστηριοις
δημιων χαλεπωτερον (ου γαρ ουτω διορυττουσιν οι εκεινων ονυχες τας πλευρας
των εμπιπτοντων αυτοις, ως κατεξαναν αυτου το σωμα των σκωληκων τα στοματα),
και ουχι της πολεως εκβαλων μονον, ουδε της οικιας, και εις αλλην μεταστησας
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολιν, αλλα την κοπριαν αυτωι και οικιαν και πολιν καταστησας, ου μονον ουδεν
αυτον ελυμηνατο, αλλα και λαμπροτερον δι' ων επεβουλευσεν απεφηνε. Και συ
τοινυν, αν αφεληται σου τις χρηματα, και γενναιως ενεγκηις, τοις εις τους πενητας
παντα δεδαπανηκοσι τον αυτον ληψηι μισθον. Ὥσπερ γαρ σπουδαζοντες, και απο
των λυπουντων κερδαινομεν, ουτω ραιθυμουντες ουδε απο των ωφελουντων
αμεινους γινομεθα. Ει γαρ ο Ἰωβ τοσαυτα παθων ουδεν ηδικηται, και παθων ου παρα
ανθρωπου, αλλα παρα του παντων ανθρωπων πονηρων πονηροτερου δαιμονος, τις
εξει λοιπον απολογιαν των λεγοντων, οτι Ὁ δεινα με ηδικησε και παρεβλαψεν; Ει
γαρ ο διαβολος ο τοσαυτης γεμων κακιας παντα αυτου κινησας τα οργανα, και παντα
αφεις τα βελη, και οσα ην εν ανθρωποις κακα, μετα πολλης της υπερβολης και εις
την οικιαν του δικαιου και 63.711 εις το σωμα κενωσας, ουδεν τον ανδρα ηδικησεν,
αλλα και μαλλον ωφελησε· πως δυνησονται τινες τον δεινα και τον δεινα αιτιασθαι,
ως παρ' αυτων, αλλ' ουχ ως οικοθεν ηδικημενοι; Θαυμαζεις τους τρεις παιδας; και
γαρ καγω, οτι κατετολμησαν καμινου, οτι κατεξανεστησαν του τυραννου, Τοις θεοις
σου, λεγοντες, ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι ηι εστησας ου προσκυνουμεν.
Ἀλλα μεγιστη τουτο παραμυθια ην αυτοις το σαφως ειδεναι, οτι δια τον Θεον παντα
πασχουσιν, απερ αν παθωσιν. Ὁ δε μακαριος εκεινος ουκ ᾔδει οτι αγωνισματα και
παλη ην απερ επαθεν· ει γαρ ᾔδει, ουδ' ολως αν ᾔσθετο των γινομενων. Ὅτε γουν
ηκουσεν, Ἄλλως με οιει κεχρηματικεναι σοι, η ινα αναφανηις δικαιος; εννοησον πως
ευθεως απο ψιλου ρηματος ανεπνευσε, πως εαυτον εξευτελισε, πως ουδε πεπονθεναι
ενομισεν απερ επαθεν, ουτω λεγων· Τι ετι κρινομαι νουθετουμενος υπο Κυριου και
ελεγχομενος, ακουων τοιαυτα, ουδεν ων εγω; Ζηλωσωμεν τοινυν την του αγιου
τουτου ευλαβειαν εκαστος, μαθοντες οσα απο της υπομονης βλαστανει καλα.
Καθαπερ γαρ εν κοινωι θεατρωι της οικουμενης εστως ο μακαριος και γενναιος
εκεινος ανηρ, απασι δια των συμβεβηκοτων αυτωι παθων διαλεγεται, παντα φερειν
τα συμπιπτοντα γενναιως, και προς μηδεν ενδιδοναι των επιοντων δεινων. Ου γαρ
εστιν, ουκ εστιν ουδεν ανθρωπινον παθος, ο μη δυναται παραμυθιαν εκειθεν
δεξασθαι. α μεν γαρ εν πασηι οικουμενηι διεσπαρται παθη, ταυτα ομου συνελθοντα
εις εν σωμα κατεσκηψε το εκεινου. Τις ουν εσται συγγνωμη τωι μη δυναμενωι το
μερος των επαχθεντων εκεινωι δεινων μετ' ευχαριστιας ενεγκειν, ος μη μερος μονον,
αλλ' ολοκληρα φαινεται τα παντων ανθρωπων φερων κακα; Ἀλλ' ο δεινα τοσαυτας
ελεημοσυνας ποιων, φησι, παντων εγυμνωθη· ετερος γενομενου τινος εμπρησμου,
παντα απωλεσεν· αλλοι ναυαγιοις περιεπεσον, και εις πενιαν κατηνεχθησαν· ετεροι
παλιν αῤρωστιαι και νοσωι, και παρ' ουδενος ουδεμιας απελαυσαν βοηθειας. Και τι
τουτο; αναμνησθητι των τωι Ἰωβ συμβεβηκοτων, και ευχαριστησον τωι ∆εσποτηι, τωι
δυναμενωι κωλυσαι και μη κωλυσαντι. Ἀλλ' εν πενιαι διαγεις και λιμωι και μυριοις
κινδυνοις; αναμνησθητι του Λαζαρου του πενιαι και ερημιαι και μυριοις ετεροις
τοιουτοις πυκτευοντος, και ταυτα μετα πολλην αρετην· αναμνησθητι των
αποστολων, οι εν λιμωι και διψηι και γυμνοτητι διηγον· των προφητων, των δικαιων·
και παντας αυτους ευρησεις, ου των πλουτουντων ουδε των τρυφωντων, αλλα των
πενομενων, των θλιβομενων, των στενοχωρουμενων. Ταυτα παρ' εαυτωι συλλεγων
ευχαριστησον τωι ∆εσποτηι, οτι σε της μοιρας ταυτης εποιησεν, ουχι μισων, αλλα και
σφοδρα φιλων· επει κακεινοις ουχι μισων ηφιει τοσαυτα πασχειν δεινα, αλλ' επειδη
σφοδρα εφιλει, λαμπροτερους αυτους δια των δεινων τουτων ειργαζετο. Ει γαρ
ανθρωποι τους υπερ αυτων καμνοντας ουκ αφιασι χωρις μισθων και αμοιβων
απελθειν, πολλωι μαλλον ο Θεος τους τοσαυτα πεπονηκοτας ουκ αν ελοιτο της των
πονων αυτων αμοιβης αποστερησαι ποτε· αλλ' αναγκη καιρον ετερον τινα ειναι
μετα την τελευτην, καθ' ον αποληψονται τας αμοιβας των ενταυθα πονων. Και γαρ
πολλους ηκουσα λεγοντας· Ὁ δεινα μετριος και επιεικης ανθρωπος υφ' ετερου
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρανομου τινος και πονηρου καθ' εκαστην εις δικαστηριον ελκεται· ετερος
συκοφαντηθεις αδικως απεθανεν· αλλος κατεποντισθη, φησιν, ετερος 63.712
κατεκρημνισθη· και ο Θεος γενεσθαι ταυτα συνεχωρησε. ∆ια τι; ∆ια το μη ταχεως
αιρεσθαι εις απονοιαν τωι μεγεθει των θαυματων και των κατορθωματων, αφιησιν
αυτους ο Θεος κακουσθαι· και ινα μη μειζονα της ανθρωπινης φυσεως περι αυτων
υπονοιαν εχωσιν ετεροι, και θεους, αλλ' ουκ ανθρωπους αυτους ειναι νομισωσι· και
ινα η του Θεου φανηι δυναμις δια των εξασθενουντων, δια των δεσμουμενων
κρατουσα και περιγινομενη και το κηρυγμα αυξουσα· και ινα αυτων εκεινων η
υπομονη φανερωτερα γενηται, ουκ επι μισθωι τωι Θεωι δουλευοντων, αλλα και
τοσαυτην επιδεικνυμενων ευγνωμοσυνην, ως και μετα τοσαυτα κακα την οικειαν
περι αυτον επιδεικνυσθαι ευνοιαν· και ινα παντες οι περιπιπτοντες τοις δεινοις,
ικανην εχωσι παρακλησιν και παραμυθιαν, εις εκεινους αφορωντες, και των
συμβεβηκοτων αυτοις μεμνημενοι κακων· και ινα μη, οταν παρακαλωμεν υμας προς
την εκεινων αρετην, και προς εκαστον υμων λεγωμεν, Μιμησαι Παυλον, ζηλωσον
Πετρον, νομιζοντες δια την των κατορθωματων υπερβολην ετερας αυτους
μετεσχηκεναι φυσεως, αποκνησητε προς την μιμησιν· και ινα, οταν δεηι μακαριζειν
και ταλανιζειν, μαθωμεν, τινας μεν χρη μακαριους ηγεισθαι, τινας δε αθλιους και
ταλαιπωρους. Ει δε βουλει μαθειν, οτι ου το ποιειν κακως τουτο ποιει
δυνατωτερους, αλλα το κακως πασχοντας φερειν, θεα μοι τον Ἰακωβ ποσα παρα του
Λαβαν ηδικηται. Τις ουν ισχυροτερος γεγονεν, ο λαβων αυτον εις χειρας, και μη
τολμων αψασθαι, αλλα δεδοικως και τρεμων· η ουτος ο χωρις οπλων και
στρατοπεδων, μυριων αυτωι βασιλεων γενομενος φοβερωτερος; ουχ ουτος; Καθαπερ
γαρ ο πυρ πατων εαυτον κατακαιει, και ο αδαμαντα παιων εαυτωι επηρεαζει, και ο
προς κεντρα λακτιζων εαυτον αιματτει· ουτως ο αδικειν μεμελετηκως εαυτον
αδικει, και πηλου παντος ασθενεστερος γινεται. Ἐξεπεσε ποτε και ο μακαριος ∆αυιδ
της πατριδος, και περι της ελευθεριας και της ψυχης αυτης εκινδυνευε, και του
στρατοπεδου προς τον ακολαστον νεανισκον τον τυραννον εκεινον και πατραλοιαν
μεταταξαμενου, επλανατο κατα την ερημον, και ουκ εδυσχερανεν, ουδε
απεδυσπετησε προς τον Θεον, ουδε ειπεν· Τι ποτε τουτο εστι; συνεχωρησε τωι παιδι
κατεξαναστηναι του γεγεννηκοτος; καιτοι και ει δικαια εγκαλειν ειχεν, ουδε ουτως
τουτο γενεσθαι εδει· νυνι δε ου μικρον, ου μεγα ηδικημενος παρ' ημων, περιερχεται
την δεξιαν επιθυμων αιματι μολυναι πατρικωι· και ο Θεος ταυτα ανεχεται ορων;
Ἀλλ' ουδεν τουτων ειπεν. Και το δη μειζον και θαυμαστον, οτι πλανωμενωι και
παντων εκπεπτωκοτι Σεμεει τις ανθρωπος πονηρος και μιαρος επεθετο, μιαιφονον
αποκαλων και ασεβη και τα μυρια κακα· και ουδε ουτως ηγριανεν, αλλα και του
στρατηγου αξιουντος επιτραπηναι διαβηναι και την κεφαλην αποτεμειν εκεινου, ου
μονον ουκ επετρεψεν, αλλα και εδυσχερανε λεγων· Τι εμοι και σοι, υιε Σαρουΐα;
αφετε αυτον καταρασθαι, οπως ιδηι την ταπεινωσιν μου Κυριος, και ανταποδωσει μοι
αγαθα αντι της καταρας αυτου. Ὁραις πως οιδεν ο δικαιος, οτι το φερειν γενναιως
τας λοιδοριας αφορμη πλειονος ευδοκιμησεως γινεται; Και γαρ ουτως εχει· επειδαν
λοιδορηθεντες και μυρια παθοντες δεινα, τους ονειδιζοντας φερωμεν γενναιως,
μειζονα παρα του Θεου την ευνοιαν κατα πολυ επισπωμεθα. Ἠθελησε και ο Μωυσης
αδικουμενωι βοηθησαι τινι, και περι των 63.713 εσχατων εκινδυνευσε, και της
πατριδος εξεπεσε· και ο Θεος συνεχωρησεν, ινα συ μαθηις των αγιων την υπομονην.
Ει γαρ προειδοτες, ως ουδεν πεισομεθα δεινον, ουτως ηπτομεθα των πνευματικων
πραγματων, ουδεν μεγα αν εδοξαμεν ποιειν. Τουτο και οι τρεις παιδες ελεγον· Ἔστι
Θεος εν ουρανωι δυνατος εξελεσθαι ημας εκ των χειρων σου· και εαν μη, γνωστον
εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι ηι
εστησας ου προσκυνουμεν. Και συ τοινυν, οταν μελληις τι εργαζεσθαι των κατα Θεον,
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλους προορα τους κινδυνους, πολλας τας ζημιας, πολλους τους θανατους, και μη
ξενιζου μηδε θορυβου συμβαινοντων τουτων. Τεκνον γαρ, φησιν, ει προσερχηι
δουλευειν τωι Κυριωι, ετοιμασον την ψυχην σου εις πειρασμον. Ουδεις πυκτευειν
αιρουμενος χωρις τραυματων, προσδοκαι στεφανον αναδησασθαι. Ὅταν ουν αυτος τι
ποιησας αγαθον, τα εναντια απολαβηις, η ετερον παθοντα τουτο ιδηις, ευφραινου και
χαιρε· μειζονος γαρ απολαυσεως το πραγμα γινεται. Μη δη καταπεσηις τηι προθυμιαι,
μη δη οκνηροτερος γενηι, αλλα μαλλον επιτιθεσο μετα πλειονος της προθυμιας· καν
μυριακις ιδηις διακοπτοντα σε τον διαβολον, μηδεποτε αποστηις· επει και οι
αποστολοι, ηνικα εκηρυττον μαστιζομενοι, δεσμωτηρια συνεχως οικουντες, ου
μονον μετα την των κινδυνων απαλλαγην, αλλα και εν αυτοις τοις κινδυνοις μετα
μειζονος της προθυμιας το της αληθειας κατηγγελλον κηρυγμα. Και εστιν ιδειν
Παυλον εν αυτωι τωι δεσμωτηριωι, εν αυταις ταις αλυσεσι κατηχουντα,
μυσταγωγουντα, και εν δικαστηριωι παλιν το αυτο τουτο ποιουντα. Και θεα μοι την
μακαριαν εκεινην ψυχην, εν τισι καυχαται· εν δεσμοις, εν θλιψεσιν, εν αλυσει, εν
στιγμασι. Πορευομαι γαρ, φησιν, εις Ἱεροσολυμα δεδεμενος τωι πνευματι, τα εν αυτηι
συναντησοντα μοι μη ειδως· πλην οτι το Πνευμα μοι κατα πολιν διαμαρτυρεται
λεγον, οτι δεσμα με και θλιψεις μενουσι. Τι ουν απερχηι, ει δεσμα σε και θλιψεις
μενουσι; ∆ι' αυτο τουτο, ινα δεσμευθω δια Χριστον, ινα αποθανω δι' αυτον. Ου γαρ
μονον δεθηναι, αλλα και αποθανειν ετοιμως εχω υπερ του ονοματος του Κυριου
μου. Τι ουν εστι τουτο; ουκ αισχυνηι, ου δεδοικας την οικουμενην δεσμωτης περιιων;
ου φοβηι μη τις ασθενειαν του Θεου σου καταγνωι; μη τις δια τουτο ου μη προσελθηι;
Ου τοιαυτα μου, φησι, τα δεσμα· οιδα και εν βασιλειοις λαμπειν. Ὥστε τους δεσμους
μου, φησι, φανερους γενεσθαι εν ολωι τωι πραιτωριωι, και τους πλειονας των
αδελφων εν Κυριωι πεποιθοτας τοις δεσμοις μου περισσοτερως τολμαιν αφοβως τον
λογον λαλειν. Ὁραις δεσμων ισχυν μαλλον, η νεκρων αναστασεως; Ἐδεσμευθη εν
Ῥωμηι, και τους πλειονας επεσπασατο· εδεσμευθη εν Ἱεροσολυμοις, και δεδεμενος
δημηγορων τον βασιλεα κατεπληξε, και τον αρχοντα εις φοβον ηγαγεν· Ἔμφοβος
γαρ γενομενος απελυσεν αυτον. ∆εδεμενος επλει, και το ναυαγιον ελυσε, και τον
χειμωνα επεδησεν· εν δεσμοις οντος αυτου το θηριον εκεινο καθηψατο, και μηδεν
λυμηναμενον εξεπεσε. Και θεα πανταχου τουτο γινομενον. Μεμαστιγωτο, και
μεμαστιγωτο ισχυρως· Πολλας γαρ αυτωι, φησιν, επιθεντες πληγας· και εδεδετο, και
τουτο παλιν ισχυρως· Εις γαρ την εσωτεραν φυλακην ενεβαλον αυτον, και μετα
πλειονος ασφαλειας· και εν τοσουτοις ων, κατα το μεσονυκτιον, οτε και οι σφοδρα
ανειμενοι καθευδουσιν, ηιδε και υμνει τον Θεον. Τι ταυτης γενοιτ' αν της ψυχης
αδαμαντι 63.714 νωτερον; Ἐνενοει οτι και οι παιδες εν πυρι ηιδον και εν καμινωι.
Ἴσως ελογιζετο, οτι Ουδεν τοιουτον εγω πεπονθα. Ἀλλα καλως ποιων ο λογος, εις
ετερους παλιν εξηνεγκε δεσμους και δεσμωτηριον ετερον. Τι παθω; βουλομαι
σιγησαι, αλλ' ου δυναμαι· ετερον δεσμωτηριον ευρον εκεινου πολλωι
θαυμασιωτερον και εκπληκτικωτερον. Βουλομαι διακοψαι τον λογον, και ουκ
ανεχεται· ου δυναμαι παυσασθαι, ου δυναμαι σιγησαι Πολλα με περιῤρει· ουκ οιδα
ποιον πρωτον ειπω, ποιον δευτερον. ∆ιο παρακαλω, μη με ταξιν τις απαιτειτω·
πολλη γαρ η των πραγματων συγγενεια. Μακρα η του Παυλου γεγονεν αλυσις, και
δια τουτο κατεσχεν ημας· αλλ' ου δια τουτο σιγησομαι· ει γαρ αυτος εν δεσμωτηριωι
ουκ εσιγησεν ουδε εν μαστιξιν, εγω σιωπησομαι καθημενος ημερας ουσης, και μετα
πολλης ανεσεως φθεγγομενος; και πως αν εχοι τουτο λογον; Πολλα μεν ουν
πολλαχου των του Παυλου θαυματων τα σημεια τυγχανει, αλλ' ουχ ουτως εστι
ποθεινα, ως τα στιγματα· και ουχ ουτω μεν εν ταις Γραφαις ευφραινει θαυματα
εργαζομενος, ωσπερ κακως πασχων, μαστιζομενος, συρομενος, λιθαζομενος·
Λιθασαντες γαρ αυτον, φησιν, εσυραν εξω της πολεως· και παλιν· ∆ειραντες αυτον
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και επιθεντες πληγας πολλας εβαλον εις φυλακην. Ποσον καυχημα, ποση ηδονη,
ποση τιμη, ποση λαμπροτης ειδεναι, οτι δια Χριστον εδεθη; Ἀλλ' ορα το θαυμαστον·
Και εσεισθη, φησι, το δεσμωτηριον δεδεμενου Παυλου, και παντων τα δεσμα ανεθη.
Ειδες δεσμων φυσιν τα δεσμα αναλυουσαν; Ἔξυπνος δε γενομενος ο δεσμοφυλαξ,
και ιδων ανεωιγμενας τας θυρας της φυλακης, σπασαμενος μαχαιραν εμελλεν
εαυτον αναιρειν. Τι ουν ο Παυλος; Ἐφωνησε φωνηι μεγαληι λεγων· Μηδεν πραξηις
σεαυτωι κακον, παντες γαρ εσμεν ενθαδε. Ὁραις αυτου το ακενοδοξον και το ατυφον
και το φιλοστοργον; ουκ ειπεν οτι ∆ι' ημας ταυτα γεγονεν, αλλ' ωσανει των
δεσμωτων εις, φησι· Παντες γαρ εσμεν ενθαδε. Ει γαρ εσιγησε, και μη δια της
μεγαλης φωνης κατεσχεν εκεινου τας χειρας, ωθησεν αν δια του λαιμου το ξιφος·
εβοησε δε, επειδη εις την ενδοτεραν φυλακην ην βεβλημενος· Κατα σαυτου τουτο
πεποιηκας. φησιν, ενδοτερω βαλων τους μελλοντας σε ελευθερουν του κινδυνου.
Ειδες το φιλανθρωπον και κηδεμονικον του Παυλου; ειλετο δεδεσθαι μαλλον και
κινδυνευειν αυτος, η εκεινον περιιδειν απολλυμενον. Τινα ουκ αν εκπληξειεν η των
περικειμενων αυτωι δεσμων δυναμις; οτι τους δησαντας εις τους ποδας ηγε του
δεδεμενου, και υποχειριους εκεινους τουτου εποιει· Προσεπεσε γαρ, φησιν, ο
δεσμοφυλαξ τωι Παυλωι· και ο λελυμενος υπο τους ποδας ην του δεδεμενου, και ο
δησας ηξιου τον δεθεντα λυθηναι του φοβου. Ουχι συ εδησας, ειπε μοι; ουχι εις την
εσωτεραν εβαλες φυλακην; ουχι εις το ξυλον ησφαλισω τους ποδας; τι τρεμεις; τι
θορυβηι; τι δακρυεις; τι το ξιφος απεσπασω; Ουκ ᾔδειν, φησιν, οτι τοσαυτη των του
Χριστου δεσμιων η δυναμις. Τι λεγεις; ουρανους ελαβεν εξουσιαν ανοιγειν, και
δεσμωτηριον ουκ εμελλεν ανοιγειν; τους υπο δαιμονων δεδεμενους ελυε, και
σιδηριον εμελλεν αυτου περιεσεσθαι; ο ψυχας δεδεμενας λυων, το σωμα το αυτου
ουκ αν ισχυσε λυσαι; ο δια των ιματιων αυτου ετερους των δεσμων εκεινων λυων,
και των δαιμονων απαλλαττων, αυτος δι' εαυτου εαυτον ουκ αν ελυσεν; ∆ια τουτο
πρωτον εδεθη, και τοτε τους δεδεμενους ελυσεν, ινα μαθηις οτι οι του Χριστου
δουλοι δεδεμενοι πολλωι των λελυ 63.715 μενων μειζονα εχουσι την ισχυν. Ουτω
γαρ λαμπροτερα η ισχυς του αγιου δεικνυται, οταν και δεδεμενος των λελυμενων
κρατηι. Ὅταν ουν ο δεδεμενος μη μονον εαυτον, αλλα και τους δεδεμενους λυηι, τι
των τοιχων το οφελος, τι το πλεον απο του εις την εσωτεραν αυτον φυλακην
εμβαλειν, οπου γε και την εξωτεραν ανεωιξεν; Ἀλλ' ακουσωμεν αυτου το αυτο τουτο
εγκαυχωμενου και λεγοντος· Παρακαλω ουν υμας εγω ο δεσμιος εν Κυριωι. Και γαρ
μεγα αξιωμα και σφοδρον, και βασιλειας και υπατειας και παντων μειζον, το δια
Χριστον δεδεσθαι· ουδεν γαρ ουτω λαμπρον ως δεσμιος δια Χριστον, ως αι αλυσεις αι
περικειμεναι ταις αγιαις χερσιν εκειναις. Τουτο του αποστολον ειναι, του
διδασκαλον ειναι, του ευαγγελιστην ειναι, κατα πολυ λαμπροτερον και σεμνοτερον.
Ει τις φιλει τον Χριστον, εγνω το λεγομενον· ει τις μαινεται και περικαιεται του
∆εσποτου, οιδε την δυναμιν των δεσμων· ελοιτο αν δεσμιος ειναι δια Χριστον, η
τους ουρανους οικειν. Ταχα γαρ και του καθισαι εκ δεξιων αυτου τουτο
λαμπροτερον, και του καθισαι επι δωδεκα θρονων τουτο σεμνοτερον και
μακαριστοτερον. Ει τις εμοι τον ουρανον εχαριζετο παντα, η την αλυσιν εκεινην, ηι
τας χειρας ο Παυλος εδεδετο, εκεινην αν εγω προετιμησα· ει τις με μετα των
αγγελων ιστη ανω, η μετα Παυλου δεδεμενου, το δεσμωτηριον αν ειλομην· ει τις με
μετ' εκεινων εποιει των δυναμεων, των περι τον θρονον, η δεσμωτην τοιουτον,
τοιουτος αν μαλλον ειλομην γενεσθαι δεσμωτης· και γαρ ουδεν βελτιον του κακως
παθειν τι δια τον Χριστον, Ει τις μοι νεκρους εδωκεν αναστησαι νυν, ουκ αν τουτο
ειλομην, αλλα την αλυσιν· και γαρ ουδεν της αλυσεως εκεινης μακαριωτερον.
Ἐβουλομην εν τοις τοποις γενεσθαι νυν εκεινοις, εν οις εκεινα τα δεσμα μενει, και
ιδειν τας αλυσεις, ας δεδοικασι μεν δαιμονες και φριττουσιν, αιδουνται δε αγγελοι.
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ει των εκκλησιαστικων φροντιδων εκτος ημην, και το σωμα ευρωστον ειχον, ουκ αν
παρηιτησαμην αποδημιαν τοσαυτην ποιησασθαι, υπερ του τας αλυσεις μονον ιδειν,
και το δεσμωτηριον, ενθα ο Παυλος εδεδετο. Ὢ μακαριων δεσμων! ω μακαριων
χειρων, ας εκοσμησεν η αλυσις εκεινη η περιτεθεισα τωι Παυλωι! Ουκ ησαν ουτω
τιμιαι αι χειρες αυτου, τον χωλον τον εν Λυστροις εγειρουσαι, ως τα δεσμα
περικειμεναι. Ει κατ' εκεινους τους χρονους ημην εγω, τοτε αν μαλιστα αυτας
περιεπτυξαμην, και επι τας κορας εθηκα τας εμας· ουκ επαυσαμην καταφιλων χειρας
καταξιωθεισας υπερ του ∆εσποτου δεθηναι του εμου. Ουχ ουτως αυτον μακαριζω,
οτι εις τριτον ουρανον ηρπαγη και εις τον παραδεισον, ως οτι εις το δεσμωτηριον
ενεβληθη· ουχ ουτως αυτον μακαριζω, οτι 63.716 ηκουσεν αῤρητα ρηματα, ως οτι
υπεμεινε τα δεσμα· και γαρ ταυτα εκεινων κατα πολυ μειζονα. Αιρετωτερον γαρ εμοι
παθειν κακως υπερ του Χριστου, η τιμασθαι παρα του Χριστου. Τουτο και Παυλος
ενθυμουμενος ελεγεν ως εικος· Ει αυτος δι' εμε γενομενος δουλος, και την δοξαν
κενωσας, ουχ ουτως εν δοξηι ειναι ηγειτο, ως οτε εσταυρουτο υπερ εμου, τι εμε
παθειν ου δει; Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος· ∆οξασον με, Πατερ. Τι λεγεις; επι τον
σταυρον αγηι μετα ληιστων και τυμβωρυχων, τον των επαρατων υφιστασθαι
θανατον, εμπτυεσθαι μελλεις και ραπιζεσθαι, και ταυτα δοξαν καλεις; Ναι, φησιν·
υπερ των φιλουμενων εγω πασχω ταυτα, και εικοτως αυτα δοξαν ηγουμαι. Ει ουν ο
∆εσποτης ο εμος τους οικτρους και ταλαιπωρους φιλησας, δοξαν το πραγμα καλει,
και τουτο της εν τωι πατρικωι θρονωι δοξης μαλλον προτιθησι, πολλωι μαλλον
οφειλω εγω ταυτα ηγεισθαι. Ἐκπληττονται τον Ἰωβ απαντες ανθρωποι δια την
υπομονην αυτου, δια την του βιου καθαροτητα, δια την του Θεου μαρτυριαν, δια την
καρτεραν μαχην εκεινην, δια την θαυμαστην νικην την μετα την μαχην· αλλα την
Παυλου υπομονην ποια αν αδαμαντινη ψυχη δυναιτ' αν επιδειξασθαι; Ουδε γαρ
μηνας πολλους αγωνιζομενος ουτω διηγεν, αλλ' ετη πολλα· ουχι τηκων βωλακας
γης απο ιχωρος ξεων, αλλ' εις αυτο του λεοντος το νοητον στομα συνεχως
εμπιπτων, και μυριοις παλαιων πειρασμοις, και ουδε παρα φιλων τριων η τεσσαρων,
αλλα παρα παντων των απιστουντων ονειδιζομενος, εμπτυομενος, λοιδορουμενος,
και μυριας νιφαδας πειρασμων υπομενων, και νυν μεν μαστιξι, νυν δε λιθοις το
σωμα κατατεινομενος, και λιμωι διηνεκει και κρυμωι τηκομενος. Ἀλλ' η φιλοξενια
του Ἰωβ μεγαλη; ουδε ημεις αντερουμεν, αλλα της Παυλου τοσουτον καταδεεστεραν
ευρησομεν, οσωι ψυχης σωμα αφεστηκεν. α γαρ εκεινος προς τους την σαρκα
πεπηρωμενους εποιει, ταυτα ουτος περι τους την ψυχην λελωβημενους επεδεικνυτο·
και ο μεν προβατων αυτωι και βοων οντων απειρων, ταυτα επραττεν· ουτος δε ουδεν
πλεον κεκτημενος του σωματος, απ' αυτου τουτου τοις δεομενοις επηρκει, και βοαι
λεγων· Ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται. Τουτους
ζηλωσωμεν, τουτους μιμησωμεθα απαντες, ινα και των ομοιων αυτοις επαινων και
μισθων επιτυχωμεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΓʹ. Περι ελεημοσυνης και φιλοξενιας.
Ὁ της ελεημοσυνης λογος, αγαπητοι, ου προς τους πλουσιους αρμοζει μονον,
αλλα και προς τους πενητας· καν ηι τις εκ του προσαιτειν τρεφομενος, και προς
αυτον εστιν ο λογος ουτος· ου γαρ εστιν ουτως ουδεις πενης, καν σφοδρα πενης ηι,
ως δυο λεπτων μονον μη ευπορειν. Ἔνεστιν ουν και εξ ολιγων ολιγα δοντα τους
πολλα κεκτημενους υπερβαλεσθαι πλειονα διδοντας· καθαπερ κακεινη η χηρα. Ου
γαρ τωι μετρωι των διδομενων, αλλα τηι δυναμει και τηι προαιρεσει των διδοντων
κρινεται της ελεημοσυνης το μεγεθος. Ου γαρ τουτο χρη σκοπειν, οτι 63.716 δυο
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατεβαλεν οβολους η χηρα, αλλ' οτι μονους εχουσα τουτους ουκ εφεισατο, αλλ'
ολοκληρον την ουσιαν εισηνεγκεν. Ου τοινυν περιουσιας, αλλα προθυμιας ημιν δει.
Ὥσπερ γαρ ταυτης παρουσης, ουδεν βλαβος γενοιτ' αν απο πενιας· ουτως απουσης
ουδεν οφελος γενοιτ' αν εξ ευποριας. ∆ια γαρ τουτο οι πλουτουντες των πενητων
μαλλον κολασθησονται κακοι οντες, οτι μηδε εν ευθηνιαι γεγονασιν ημεροι. Μη γαρ
μοι λεγε, οτι εδωκαν ελεημοσυνην· ει γαρ μη κατ' αξιαν εδωκαν της ουσιας, ουδ'
ουτω την κολασιν διαφευξονται. Ου γαρ τωι μετρωι των διδομενων η ελεημοσυνη
κρινεται, αλλα τηι δαψιλειαι της γνωμης. Και εστι δυνα 63.717 τον, φησι, πλουσιον
σωθηναι; Και πανυ. Ὁ Ἀβρααμ πλουσιος ην. Ειδες αυτου τον πλουτον; βλεπε αυτου
και την φιλοξενιαν· Κατα δε το μεσημβρινον ωφθη αυτωι Κυριος προς τηι δρυι τηι
Μαμβρηι καθημενωι, και τρεις ανδρες. Και αναστας (ου γαρ ενομιζεν οτι Θεος ην ο
παρων· πως γαρ;) προσεκυνησε και λεγει, Ει κεκρικατε με αξιον, ινα εισελθητε εις
την σκηνην των δοκων μου. Ειδες τι εποιει εν μεσημβριαι ο γερων; ουχ υπο στεγην
καθημενος, αλλ' ως ξενος και οδοιπορος, ο πλουσιος και ευγενης, καταλιπων οικιαν,
γυναικα, παιδας, οικετας, εξηλθεν αλιευσαι, σαγηνην απλωσας φιλοξενιας, μηπου
ξενος, μηπου οδοιπορος, και παραδραμηι την οικιαν. Και βλεπε τι ποιει. Ουκ
επιτρεπει οικετηι, καιτοι τριακοσιους δεκα και οκτω εχων (ᾔδει γαρ οτι ραιθυμον εστι
το γενος των οικετων), μηπου απονυσταξηι ο οικετης, και παραδραμηι ο ξενος, και
απολεσωμεν την αγραν· αλλ' αυτος εκαθητο, την θερμην ακτινα ως δροσον εν
καυματι δεχομενος· και σκια ην αυτωι η επιθυμια της φιλοξενιας. Ἴδε ο Ἀβρααμ· ιδε
ο πλουσιος. Καταξιοις συ ολως καν ιδειν πενητα; καν αποκριθηναι; καν διαλεχθηναι;
Θελεις μιμεισθαι τον Ἀβρααμ; ου κωλυω, αλλα και βουλομαι· καιτοι μειζονα του
Ἀβρααμ απαιτουμεθα. Και τι, φησιν, ειχεν ο Ἀβρααμ; Φιλοξενος ην. Και ανεστη,
φησιν, Ἀβρααμ, και προσεκυνησεν, ουδε ειδως τινες ησαν οι παροντες. Ει γαρ ᾔδει,
ουδεν θαυμαστον εποιει, οτι Θεον εθεραπευεν· αλλ' η αγνοια των παραγενομενων
μειζονα αυτου δεικνυσι της φιλοξενιας την προθυμιαν. Και καλει και την Σαῤραν,
κοινωνον ποιων της φιλοξενιας· Κοινα, φησι, τα του γαμου εστω, και τα της αρετης·
σπευσον και φυρασον τρια μετρα σεμιδαλεως. Και ουκ ειπε τι τοιουτο· Ἐπι ταυταις
ταις ελπισιν ελαχον, ινα με μυλωθριδα και αρτοποιον ποιησηις, την πλουτον
εχουσαν τοσουτον; τριακοσιους δεκα και οκτω δουλους εχεις, και ουκ ηλθες εκεινοις
επιταξαι, αλλ' εμε εις διακονιαν ταυτην εμβαλλεις; αλλ' ακουει, Σπευσον, και
αρπαζει το επιταγμα. Που αι νυν γυναικες; αρα τοιαυτα επιταγματα δεχονται;
Ἔκβαλε μοι αυτης την χειρα, και οραις αυτην κατακεχρυσωμενην εξωθεν, εσωθεν δε
πολιορκιαν κεκτημενην. Ποσων πενητων πλεονεξιαν η χειρ σου βασταζει; εκβαλε
μοι την χειρα σου, δειξον αυτην τι ενδεδυται· πλεονεξιαν. Ἔκβαλε την χειρα της
Σαῤρας, τι ενδεδυται; φιλοξενιαν, ελεημοσυνην, αγαπην, φιλοπτωχιαν. Σπευσον και
φυρασον τρια μετρα σεμιδαλεως. Και αυτος εδραμεν επι την αγελην των βοων.
Μεριζονται τον πονον, ινα μερισωνται τον στεφανον. Ειτα εθυσε τον μοσχον. Ὁμου
δρομευς εγενετο ο γερων· ουδε γαρ εχαυνουτο αυτωι της σαρκος ο τονος, αλλ'
επενευρωτο της φιλοσοφιας η διανοια· ενικησε την φυσιν η προθυμια. Ὁ δεσποτης
τριακοσιων δεκα και οκτω οικετων, μοσχον βασταζων ουκ εβαρυνετο τωι αχθει, αλλ'
εκουφιζετο τηι διανοιαι και τηι προθυμιαι. Ὁ δρομος τωι γεροντι προυκειτο. Ποσος ο
πονος; αλλ' ουκ ηισθανετο του πονου, δια την ελπιδα του κερδους. Τι ουν ο
παραγενομενος; Κατα τον καιρον τουτον ελευσομαι, και εσται τηι Σαῤραι υιος. Ειδες
οιον καρπον εβλαστησεν η τραπεζα; πως καλον; πως ταχυν; πως ωριμον; πως ο
βοτρυς περκαζων και απηρτισμενος; Τοιουτοι της φιλοξενιας οι καρ 63.718 ποι. Μη
τοινυν νομιζωμεν ημιν ελαττουσθαι την ουσιαν, οταν ελεημοσυνην παρεχωμεν· ου
γαρ ελαττουται, αλλ' αυξεται· ου δαπαναται, αλλα πλεοναζει, και πραγματεια τις
εστι και σπορος το γινομενον· μαλλον δε αμφοτερων τουτων κερδαλεωτερον και
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασφαλεστερον. Ἡ μεν γαρ εμπορια και πνευμασι και κυμασι θαλασσης υποκειται και
ναυαγιοις πολλοις· και τα σπερματα και αυχμοις και επομβριαις και ετεραις αερων
ανωμαλιαις· τα δε εις την χειρα του Κυριου καταβαλλομενα χρηματα ανωτερα πασης
εστιν επιβουλης, και ουδεις δυναται αρπαζειν εκ της χειρος του λαβοντος τα
δοθεντα απαξ, αλλα μενει πολυν ημιν και αφατον εργαζομενα τον καρπον, και τον
αμητον εν καιρωι φεροντα πλουσιον. Ει γαρ ανθρωπος ου περιοψεται λαβων, αλλ'
αποδωσει την χαριν, πολλωι μαλλον ο Χριστος. Ὁ γαρ και χωρις του λαβειν διδους,
πως μετα του λαβειν ου δωσει; Ἄκουε Σολομωντος· Ὁ ελεων πτωχον, φησι, δανειζει
Θεωι. Ειδες δανειου φυσιν ξενην και παραδοξον; Ἕτερος εστιν ο λαμβανων, και
ετερος ο τωι δανειωι υπευθυνον εαυτον καθιστων. ∆ια τι ουκ ειπεν, Ὁ ελεων πτωχον
διδωσι Θεωι, αλλα, ∆ανειζει; Ἵνα μη απλην την αντιμισθιαν νομισηις. Οιδεν η Γραφη
την ημετεραν πλεονεξιαν· προσεσχεν οτι η απληστια ημων προς πλεονεξιαν
βλεπουσα τον πλεονασμον ζητει, και μηδαμου τον χρηματα εχοντα δανειζειν
θελοντα τωι πτωχωι ανευ ασφαλειας, η υποθηκης, η ενεχυρων, η εγγυης. Και επειδη
οιδεν ο Θεος, οτι εκτος τουτων ουδεις δανειζει, ουδε εις φιλανθρωπιαν βλεπει, αλλ'
εις μονον το κερδος οραι, παντων δε τουτων ερημος ο πτωχος, ουχ υποθηκην εχων,
κεκτηται γαρ ουδεν, ουκ ενεχυρα φερων, γεγυμνωται γαρ, ου τον αντιφωνουντα
παρεχων, απιστειται γαρ δια την αποριαν· ως ειδεν αυτον μεν διακινδυνευοντα τηι
αποριαι, τον δε εχοντα χρηματα κινδυνευοντα δια την απανθρωπιαν, μεσον εαυτον
παρενεθηκεν, εγγυον μεν τωι πενητι, ενεχυρον δε τωι δανειζοντι Ὁ ελεων πτωχον,
φησι, δανειζει Θεωι. Και μην αν δανειζειν δεηι, τους πολυ διδοντας περιεργαζομεθα,
και τους ευγνωμονας περισκοπουμεν· ενταυθα δε τουναντιον ποιουμεν, τον μεν
ευγνωμονουντα Θεον, και εκατονταπλασιονα παρεχοντα αφιεμεν, τους δε
αποδωσοντας ημιν ουδε το κεφαλαιον, τουτους επιζητουμεν. Τι γαρ ημιν η γαστηρ
αποδωσει, τα πλειονα καταναλισκουσα; κοπρον και φθοραν. Τι δε η κενοδοξια;
φθονον και βασκανιαν. Τι δε η φειδωλια; φροντιδα και μεριμναν. Τι δε η ασελγεια;
γεενναν και σκωληκα ιοβολον. Ουτοι γαρ των πλουτουντων οι χρεωσται, τουτους
του κεφαλαιου τους τοκους καταβαλλοντες, τα ενταυθα κακα και τα προσδοκωμενα
δεινα. Τινος ουν ενεκεν ου διδως τωι και δωσοντι παντως, και πλειονα δωσοντι;
Ταχα οτι δια πολλου διδωσι χρονου. Καιτοι γε και ενταυθα διδωσιν· αψευδης γαρ ο
λεγων· Ζητειτε την βασιλειαν των ουρανων, και ταυτα παντα προστεθησεται υμιν.
Χωρις δε τουτων, και το δια μακρου λαβειν του χρονου πλεοναζει σοι τον πλουτον·
ο γαρ τοκος γινεται πλειων. Και γαρ και επι των δανειζομενων τουτο ορωμεν τους
δανειστας ποιουντας, προθυμοτερον τοις μετα πολυν καταβαλλουσι χρονον
δανειζοντας. Ὁ μεν γαρ το παν ευθεως αποδους, ενεκοψε του τοκου τον δρομον· ο δε
επι πλειονα κατασχων χρονον, και την εργασιαν 63.719 πλειω πεποιηκεν. Ειτα επι
ανθρωπων μεν ου δυσχεραινομεν την αναβολην, αλλα και σοφιζομεθα αυτην πλειω
γενεσθαι· επι Θεου δε ουτω μικροψυχως διακεισομεθα; Ὁ ελεων πτωχον, δανειζει
Θεωι. Και δανειζηι παρ' εμου, Κυριε, την εις τον πτωχον ελεημοσυνην; Ἵνα ποτε μοι
ταυτα αποδωις, δος μοι της αντιδοσεως τον καιρον· ορισον της αποληψεως την
προθεσμιαν. Ποτε και που σοι την οφειλην αποδιδωμι; Ὅταν καθισηι ο Υιος του
ανθρωπου επι θρονου δοξης αυτου, και στησηι τα μεν προβατα εκ δεξιων, τα δε
εριφια εξ ευωνυμων· και ερει τοις εκ δεξιων αυτου· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του
Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης
κοσμου. Ὑπερ τινων; Ὅτι επεινασα, και εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε
με· γυμνος ημην, και ενεδυσατε με. Και δια τι, ω Κυριε, ουκ αλλων οδων φερεις
μνημην, αλλ' η της ελεημοσυνης; Ου κρινω, φησι, την αμαρτιαν, αλλα την
απανθρωπιαν· ου κρινω τους αμαρτησαντας, αλλα τους μη μετανοησαντας· υπερ
απανθρωπιας υμας καταδικαζω, οτι εχοντες τοσουτον και τηλικουτον φαρμακον
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωτηριας την ελεημοσυνην, εν ηι εξαλειφεται παντα τα αμαρτηματα, παρηκατε
τοσαυτην ευεργεσιαν. Ου γαρ δια τουτο τα χρηματα ελαβες, ινα εις τρυφην
δαπανησηις, αλλ' ινα εις ελεημοσυνην αναλωσηις. Μη γαρ τα σαυτου εχεις; τα των
πενητων ενεπιστευθης, καν εκ πονων δικαιων, καν απο κληρου πατρυου
κεκτημενος τυχηις. Μη γαρ, επειδη απο πολλης φιλανθρωπιας εκ των σων
εκελευσθης διδοναι, δια τουτο και σαυτου νομιζηις ειναι ταυτα, μηδε την υπερβολην
της φιλανθρωπιας υποθεσιν ποιου αγνωμοσυνης. Μη γαρ ουκ ηδυνατο αυτα ο Θεος
αφελεσθαι σου; αλλ' ου ποιει τουτο, σε κυριον ποιων της εις τους δεομενους
φιλοτιμιας. Τινος ουν ενεκεν ουκ εδωκας; απιστεις οτι ληψηι παλιν; και πως αν εχοι
τουτο λογον; ο γαρ τωι μη δεδωκοτι δους πως αν ου πολλωι μαλλον μετα το λαβειν
δωσει; ∆ια γαρ τουτο σοι πλειονα των αλλων εχειν συνεχωρησεν ο Θεος, ουχ ινα εις
πορνειας και μεθην και αδηφαγιαν και ιματιων πολυτελειαν και την αλλην
βλακειαν αναλωσηις, αλλ' ινα τοις δεομενοις αυτα διανεμηις. Ἂν γαρ πλεον τι της
χρειας εις σαυτον αναλωσηις της αναγκαιας, χαλεπωτατας εκει τας ευθυνας
παρεξεις. Ἀλλ' οιδα πολλους εις τουτο θηριωδιας ελθοντας, ως δι' οκνον μικρον
λιμωττοντας περιοραιν τους πενητας, και ταυτα προς αυτους λεγοντας· Ου παρεστιν
οικετης εμοι νυν· ποῤρω της οικιας ειμι· ουδεις των ενταυθα εστι μοι γνωριμος. Ὢ
της ωμοτητος! ω της υβρεως! ει και δεκα σταδια βαδισαι εχρην, ουδ' ουτως οκνησαι
εδει, οτι μειζων ο μισθος. Ὅταν μεν γαρ δωις, υπερ του διδομενου λαμβανεις μισθον
μονον· οταν δε και αυτος βαδισηις, και τουτου σοι παλιν κειται η αμοιβη. Ἐπει και
τον πατριαρχην Ἀβρααμ δια τουτο μαλιστα θαυμαζομεν, οτι τριακοσιους δεκα και
οκτω οικογενεις εχων, ουδενι τουτων επεταξεν, αλλ' αυτος επι τας βους εδραμε και
το μοσχαριον ηρπασε. Μη ουν επαισχυνθηις δια της σαυ 63.720 του χειρος θεραπευσαι
τον πενητα. Ὁ Χριστος ουκ επαισχυνεται χειρα εκτειναι και λαβειν δια του πενητος,
και συ χειρα εκτειναι και δουναι αργυριον επαισχυνηι; και πως τουτο ουκ αισχυνης
αξιον; Ει γαρ ποτηριον ψυχρον μονον βασιλειαν ουρανων προξενει, το και
ομοῤροφιον ποιησαι και τραπεζης κοινωνον και αναπαυσαι πενητα, ποσον οισει τον
καρπον, ειπε μοι; Μη τοινυν επαισχυνωμεθα ταις των πενητων θεραπειαις, μηδε
παραιτωμεθα δι' εαυτων θεραπευειν αυτους· αγιαζονται γαρ ημων αι χειρες δια της
τοιαυτης διακονιας· καν εις ευχας αυτας ανατεινωμεν απο της θεραπειας εκεινης,
ορων αυτας ο Θεος, δυσωπειται μαλλον, και την αιτησιν διδωσι. Το μεν γαρ χρηματα
δουναι πολλων αν ειη· το δε δι' εαυτων θεραπευσαι τους δεομενους, και μετα
προθυμιας ποιησαι τουτο, μεγαλης ψυχης δειται και φιλοσοφου. Ει τινα ιδοις εν τοις
βιωτικοις σοι βοηθουντα πραγμασιν, η εν δικαστηριωι συμπραττοντα, η εν αλλωι τινι
τοιουτωι, και απανταις, και μετα πολλης δεχηι της ευνοιας, και χειρας καταφιλεις, και
αργυρια καταβαλλεις, και τα των θεραποντων ποιεις· αν δε τον Χριστον εισελθοντα
ιδηις, οκνεις και αναδυηι προς την αυτου θεραπειαν; Ει μη ως τον Χριστον δεχηι τον
ξενον, μη δεξηι· ει δε ως τον Χριστον δεχηι, μη επαισχυνθηις του Χριστου νιψαι τους
ποδας. Ἀλλ' εν οσωι προκειται η πανηγυρις, αγορασωμεν ελεημοσυνην, μαλλον δε
δια της ελεημοσυνης αγορασωμεν την σωτηριαν. Χριστον ενδυεις πτωχον ενδυων.
Ει γαρ ποτηριον ψυχρον εμμισθον, ιματια και χρηματα διδομενα δι' ευεργεσιαν ουκ
εμμισθα; Τουναντιον μεν ουν και πολυμισθα. Ει γαρ οπου αδαπανος η δοσις, τοσαυτη
της ευεργεσιας η χαρις· οπου ιματιων αφθονια, χρηματων χορηγια, των αλλων
αγαθων η περιουσια, ποσον απεκδεχεσθαι χρη μισθον παρα του δικαιου κριτου; Οιδα
οτι ταυτα και τα τοιαυτα πολλακις μεμαθηκατε· αλλ' ειθε πολλακις μαθοντες, καν
ολιγακις το καλον ειργαζομεθα· Και γαρ πολλης αλογιας, αγρον μεν βουλομενον
ωνησασθαι, την ευφορον ουσαν γην επιζητειν· ουρανου δε αντι γης προκειμενου,
παρον εκει κτησασθαι χωριον, μενειν επι της γης, και των εκ ταυτης ανεχεσθαι
πονων. Ειπε δη μοι, ει τις σοι ελεγεν, οτι μετα ενιαυτον πεσειται αυτη η πολις, η
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεινα δε ου· αρα αν ωικοδομησας οικιας εν τηι μελλουσηι καταπιπτειν; Μη τοινυν
οικοδομωμεν εν τωι κοσμωι τουτωι· πεσειται γαρ μικρον υστερον και απολειται· τι δε
λεγω, πεσειται; προ της πτωσεως ημεις απολλυμεθα, και δεινα πεισομεθα.
Οικοδομησωμεν δε μαλλον ημων εν ουρανοις την οικοδομην, ενθα ου χρεια
τεκτονων ημιν ουδε οικοδομων, αλλ' αι των πενητων χειρες τας τοιαυτας
οικοδομουσιν οικοδομας· και ου τουτο μονον, αλλα και βασιλειαν ουρανων
προξενουσι, και παῤρησιαν διδουσι προς τον Θεον· τοιουτον το της ελεημοσυνης
υψος. Και καθαπερ βασιλιδος εισιουσης ουδεις τολμαι των φυλασσοντων τας θυρας
εξετασαι, τις ειη και ποθεν, αλλα παντες μετα χαρας υποδεχονται· ουτω δη και τους
ταυτην εργαζομενους ακωλυτως παρα τον θρονον ιστησι τον βασιλικον· φιλει γαρ
αυτην ο Θεος, και αει πλησιον αυτου εστηκε, και υπερ ων δ' αν αιτησηι χαριν, ευ
63.721 θεως λαμβανει. Τοσαυτη της ελεημοσυνης η περιουσια, ως μη μονον
αμαρτηματα εκκαθαιρειν, αλλα και αυτον τον θανατον φυγαδευειν. Και τις, φησιν,
ελεημοσυνην επιδειξαμενος του θανατου κρειττων γεγονε; και μην απαντας ορωμεν
υπο την τυραννιδα του θανατου γινομενους. Μη θορυβηθηις, αλλα δι' αυτων των
πραγματων μανθανε, οπως η της ελεημοσυνης δυναμις ενικησε τουτου την
τυραννιδα. Και γαρ Ταβιθα τις εγενετο γυνη, ητις εργον εποιειτο καθ' εκαστην την
απο της ελεημοσυνης ευποριαν συλλεγειν· Και ενεδιδυσκε, φησι, τας χηρας, και την
αλλην απασαν ευποριαν αυταις παρειχεν. Ἐγενετο δε ασθενησασαν αυτην
αποθανειν. Τι ουν αι της θεραπειας απολαυουσαι, και τα σωματα σκεπομεναι απ'
αυτης; Ἐν καιρωι την ευεργετιν την αυτων αμειβονται· περιεστωσαι γαρ τον
Ἀποστολον εδεικνυον τα ιματια, και οσα εποιει μετ' αυτων, και δακρυα επεχεον, και
εις οικτον τουτον εφερον. Τι ουν ο Πετρος; Τα γονατα θεις, φησι, προσηυξατο, και
επιστρεψας προς το σωμα ειπεν· Ταβιθα, αναστηθι. Ἡ δε ηνοιξε τους οφθαλμους
αυτης, και ιδουσα τον Πετρον ανεκαθισε· δους δε αυτηι χειρα ανεστησε· και φωνησας
τας χηρας και τους παρεστωτας, παρεδωκεν αυτην ζωσαν. Ειδες οση της ευποιιας η
περι τας χηρας αμοιβη; τι γαρ τοσουτον, ειπε μοι, παρεσχεν αυτη ταις χηραις, οσον
αυται αυτην ημειψαντο; Το γαρ της ελεημοσυνης μεγεθος ουκ εν τωι πληθει των
διδομενων κρινεται, αλλ' εν τηι προθυμιαι των διδοντων. Ὄντως μεγαλα δυνανται
ποδες αγιων εις οικιαν εισιοντες· αυτο το εδαφος αγιαζουσι, θησαυρους μυριων
εισαγουσι αγαθων, φυσιν πεπηρωμενην διορθουνται, λιμον λυουσι και πολλην
εισαγουσι την ευποριαν. Και γαρ οι του Ἠλια ποδες εις την οικιαν της χηρας
εισελθοντες καινον τινα και παραδοξον ευεργεσιας επεδειξαντο τροπον· αρουραν
την οικιαν της χηρας εποιησαν, και την υδριαν αλωνα. Καινος τις τροπος σπορου και
αμητου εγενετο τοτε. Πως; Ἔσπειρεν εις το του δικαιου στομα, και τα καταβληθεντα
μετα πολλης της αφθονιας εκ της υδριας εθεριζεν· εσπειρεν αλευρον, και εθερισεν
αλευρον. Ουκ εδεηθη βοων και ζευγους και αροτρου και αυλακος, ουδε υετου και
αερος και δρεπανης, ουδε αλωνος και δραγματων, ουδε ανεμων διακρινοντων απο
του καρπου τα αχυρα, ουδε μυλης τριβουσης, αλλ' εν μιαι καιρου ροπηι τουτων
απαντων το τελος ευρεν επι της υδριας. Τοιαυτα των αγιων τα δωρα· τοιαυτα
χαριζονται ποδες αγιων, μαλλον δε και πολλωι πλειονα τουτων. Και ει μη μακρον
εποιουν τον λογον, πολλας αν απηριθμησαμην τοιαυτας δωρεας. Ἀλλ' ωσπερ
τιμωμενοι τοιαυτα φερουσι δωρα, ουτως ατιμαζομενοι μεγαλην επαγουσι κολασιν
και πυρ απαραιτητον. Ἀλλ' εκεινος Πετρος ην, φησι, και εκεινος Ἠλιας ην. Τι λεγεις,
ειπε μοι; ει και Πετρος και Ἠλιας ην, ου της αυτης μετειχον φυσεως; ου δια της
αυτης οδου παρηχθησαν εις τον βιον ημιν; ου ταις αυταις τροφαις ετραφησαν; ου
τοις αυτοις εχρησαντο πραγμασιν; ου τινες αυτων και γυναικας εσχον και παιδας, οι
δε και τεχνας βιω 63.722 τικας, ετεροι δε και εις αυτο της κακιας το βαραθρον
κατηνεχθησαν; Ἀλλα πολλης απηλαυσαν, φησι, της χαριτος. Ἀλλ' ει μεν νεκρους
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναστησαι εκελευομεθα, και οφθαλμους ανοιξαι τυφλων, και καθαραι λεπρους και
χωλους ορθωσαι, και δαιμονας εκβαλειν, και τας αλλας τας τοιαυτας ιασθαι νοσους,
καιρον αν ειχε τα της απολογιας της τοιαυτης ημιν· ει δε πολιτειας εξετασις
προκειται νυν, και υπακοης επιδειξις, και των κακων αλλοτριωσις, ποιον ταυτα προς
εκεινο αν εχοι λογον; Και γαρ ο Χριστος ου τοις τα σημεια εργασαμενοις απλως τα
επαθλα διδωσιν, αλλα τοις τα προσταγματα πεποιηκοσι τα αυτου· ∆ευτε γαρ, φησιν,
οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν
απο καταβολης κοσμου· ουχ οτι εθαυματουργησατε, αλλ' οτι Ἐπεινασα, και εδωκατε
μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε με· ξενος ημην, και συνηγαγετε με. Ὥστε ει και
εκεινα συνεστειλε νυν η χαρις, ουδεν ημας τουτο παραβλαψαι δυνησεται, αλλ' ουδε
απολογησασθαι υπερ ημων, οταν τας ευθυνας των πεπραγμενων υπεχωμεν.
Πολιτεια μεν γαρ ορθη και χωρις σημειων αποληψεται τους στεφανους· βιος δε
παρανομος ουδε μετα σημειων δυνησεται την κολασιν εκφυγειν. Τοιαυτας τοινυν
μετιωμεν αρετας, αι μετα της ημετερας σωτηριας και τους πλησιον ωφελησαι
δυναιντ' αν. Τοιουτον η ελεημοσυνη· εντευθεν και ευχη και νηστεια και πασα αλλη
αρετη τα νευρα εχει. Καν γαρ νηστευηις, χωρις ελεημοσυνης ουδε νηστεια το πραγμα
λογιζεται, αλλα γαστριζομενου και μεθυοντος χειρον, οσωι τρυφης ωμοτης
χαλεπωτερα. Και τι λεγω νηστειαν; καν γαρ σωφρονηις, καν παρθενευηις, εκτος
εστηκας του νυμφωνος ελεημοσυνην ουκ εχων. Καιτοι τι παρθενιας ισον; ο μηδε εν
τηι Καινηι υπο νομον ηλθεν εξ αναγκης δια το υπερεχον. Ει δε παρθενοι εκβαλλονται,
επειδη ταυτην μετα δαψιλειας της προσηκουσης ουκ εχουσι, τις δυνησεται, ταυτης
ανευ, συγγνωμης τυχειν; Ουκ εστιν ουδεις, ουκ εστιν, αλλ' απολεσθαι παντως
αναγκη τον ταυτην ουκ εχοντα. Ει γαρ εν τοις βιωτικοις ουδεις εαυτωι ζηι, αλλα και
χειροτεχνης και στρατιωτης και γεωργος και εμπορος προς το κοινηι συμφερον και
το του πλησιον ωφελιμον συντελουσιν απαντες, πολλωι μαλλον επι των
πνευματικων τουτο δει ποιειν· τουτο γαρ μαλιστα εστι ζηιν· ως ο γε εαυτωι ζων μονωι
και παντων υπερορων περιττος εστι, και ουδε ανθρωπος, ουδε του γενους του
ημετερου. Ὁ τοινυν βουλομενος γενεσθαι πλουσιος, γενεσθω πενης, ινα γενηται
πλουσιος· αναλισκετω, ινα συλλεξηι· σκορπιζετω, ινα συναγαγηι. Ει δε καινα ταυτα
και παραδοξα, τον σπειροντα σκοπει και λογιζου, οτι ουδε εκεινος δυνησεται ετερως
πλειω συναγαγειν, αν μη τα οντα σκορπισηι, και τα ετοιμα προηται. ∆ια τι γαρ μη τοις
δεομενοις παρεχηις; Παιδων μοι χορος περιεστηκε, φησι, και επιθυμω πλουτουντας
αυτους καταλιπειν. Τινος ουν ενεκεν πενητας αυτους ποιεις; Ἂν μεν γαρ αυτοις τα
παντα αφηις, παλιν επισφαλει φυλακηι τα σα παντα επετρεψας· αν δε τον Θεον αυτοις
καταλιπηις συγκληρονομον και επιτροπον, θησαυρον μυριον κατελιπες. Ει τοινυν
βουλει τοις παιδιοις καταλιπειν 63.723 πλουτον πολυν, καταλιπε του Θεου την
προνοιαν. Ὁ γαρ, μηδεν σου ποιησαντος, και ψυχην δους και σωμα διαπλασας και
ζωην χαρισαμενος, οταν ιδηι τοσαυτην επιδεικνυμενον φιλοτιμιαν, πως ου παντα
αυτοις ανοιξει πλουτον; Ει γαρ Ἠλιας ολιγωι τραφεις αλευρωι, επειδη ειδε την
γυναικα εκεινην των παιδων αυτον προτιμησασαν, αλωνας και ληνους επι του
δωματιου της χηρας εδειξεν· εννοησον ο του Ἠλια ∆εσποτης ποσην επιδειξεται
φιλοφροσυνην. Ει βουλει πλουσιους τους παιδας καταλιπειν, τον Θεον καταλιπε
οφειλετην αυτοις· αυτοι μεν γαρ τα χρηματα αν λαβωσιν, ουδε οπου δωσουσιν
ισασιν· αν δε συ προλαβων αυτα τωι Θεωι δανεισηις, ασυλος μενει λοιπον ο θησαυρος,
και μετα πολλης εσται ευκολιας η ανταποδοσις. Και γαρ χαριν εχει και οφειλων και
καταβαλλων ημιν ο Θεος, και τους δανειστας αυτου των ου δεδανεικοτων ηδιον
οραι· και οις μαλιστα οφειλει, τουτους μαλιστα φιλει. Ὥστε ει βουλει φιλον αυτον
εχειν, καταστησον χρεωστην. Ου γαρ ουτω χαιρει δανειστης οφειλετας εχων, ως ο
Θεος ευφραινεται δανειστας εχων· και οις μεν ουδεν οφειλει, τουτους και
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποφευγει· οις δε οφειλει, τουτοις και επιτρεχει. Τι τοινυν τοις ανθρωποις τας
παρακαταθηκας παρεχεις; εστηκεν ο Χριστος ετοιμος υποδεξασθαι και τηρησαι, ουχι
τηρησαι δε μονον, αλλα και πλεονασαι, και μετα πολλης αποδουναι σοι της
προσθηκης. Ἐκ της εκεινου χειρος ουδεις αρπαζει. Ου τηρει δε ταυτας μονον, αλλα
και υπερ αυτου τουτου λυει σου τους κινδυνους. Ἐπι μεν γαρ των ανθρωπων οι
δεξαμενοι τας παρακαταθηκας, χαριν ημιν δεδωκεναι νομιζουσι, φυλαττοντες απερ
ελαβον· επι δε του Χριστου τουναντιον· ου γαρ δεδωκεναι χαριν, αλλ' ειληφεναι
ομολογει, οταν παρα σου ταυτας δεξηται. Και ο μεν τας παρακαταθηκας λαβων, και
μισθους απαιτει παρα σου· ο δε Χριστος μαλλον και μισθον υπερ τουτου σοι διδωσι.
∆ια γαρ τουτο σοι τα χρηματα εκελευσεν ο Θεος δουναι ετερωι, ινα συ αυτα εχηις· εως
μεν γαρ αν μονος κατεχηις, ουδε αυτος εχεις· οταν δε ετερωι δωις, τοτε και αυτος
ελαβες. Ὥσπερ γαρ ει παιδιωι τις αργυριον μικρωι δυη και κελευει κατεχειν σφοδρως,
η και τωι οικετηι δυη φυλαττειν σφοδρως, ωστε μη εξειναι αρπασαι τωι βουλομενωι,
ουτω και ο Θεος ποιει· ∆ος τωι δεομενωι, φησιν, ινα μη αρπασηι τις αυτα απο σου, οιον
η συκοφαντης, η διαβολος, η κλεπτης, η μετα παντας ο θανατος. Ἕως μεν γαρ αυτος
ταυτα κατεχεις, ουκ ασφαλως κατεχεις· εαν δε εμοι ταυτα δωις δια των πενητων, εγω
σοι φυλαττω μετα ακριβειας απαντα. Ου γαρ ινα αφελωμαι, λαμβανω, αλλ' ινα
πλειονα ποιησω, ινα ακριβεστερον φυλαξω· ινα κατ' εκεινον σοι αυτα τηρησω τον
χρονον, καθ' ον ουδεις ο δανειζων, ουδε ο ελεων εστι. Τι ματαιοπονεις, ω πλουσιε,
τα των πενητων εν τοις σοις θησαυροις αποκρυπτων; τι αιτουμενος παρ' αυτων
αγανακτεις, ως οικοθεν αναλισκων; τα πατρωια θελουσιν, ου τα σα· τα εγχειρισθεντα
σοι δι' αυτους, ου μετα σου γεννηθεντα. α ελαβες δος, και την χρησιν κερδανον·
αρκει σοι οτι διδοναι, ου λαμβανειν εταχθης. Τι τηι γηι παραδιδως τον θησαυρον; δος
τηι εμηι χειρι, φησι. Ου δοκει σοι της γης αξιοπιστοτερος ειναι ο της γης ∆εσποτης;
63.724 Ἔδωκα, φησιν. Ἀλλ' ου χρη διαλιμπανειν ταυτα ποιουντα· τοτε γαρ μονον
απολογησηι, οταν μη εχηις, οταν μηδεν κεκτημενος ηις· εως δ' αν εχηις, καν μυριοις ηις
δεδωκως, ωσι δε και ετεροι πεινωντες, ουδεμια σοι απολογια εστι. Μητε γουν ο
πλουσιος μεγα φρονειτω πολλα διδους, μητε ο πενης καταπιπτετω, ως ολιγα
παρεχων· πολλακις γαρ ουτος εκεινου πλειονα δεδωκε. Το γαρ πολυ και το ελαττον
ου τωι μετρωι των διδομενων κρινεται, αλλα τηι δυναμει της ουσιας των παρεχοντων.
Συ δε παρασιτους μεν τρεφων και κολακας ως απο πηγων δαπανων, ουτω χαιρεις· ει
δε πτωχον ιδοις, τοτε σοι ο της πενιας επιτιθεται φοβος. ∆ος τωι δεομενωι και μη δος
τωι ορχουμενωι, ινα μη μετα των σων χρηματων και την ψυχην απολεσηις την
εκεινου· συ γαρ αιτιος ει της εκεινου απωλειας δια της ακαιρου φιλοτιμιας. Ει γαρ οι
επι της ορχηστρας ᾔδεσαν, οτι το επιτηδευμα αυτοις ακερδες εμελλεν εσεσθαι, παλαι
αν επαυσαντο ταυτα επιτηδευοντες. Τυφλος οιδεν ελεουμενος εις ουρανων
βασιλειαν χειραγωγειν, και τοιχοις προσκρουων και βοθροις ενολισθαινων, ουτος
οδοποιος γινεται της εις ουρανον αναβασεως. Ὅταν γαρ μη προς επιδειξιν
ανθρωπων ποιηις, καν η οικουμενη οιδεν, ουδεις οιδεν, επειδη ουχ ουτως εποιησας.
Ου γαρ ειπεν, Μη ποιειτε, απλως, εμπροσθεν των ανθρωπων, αλλα προσεθηκε, Προς
το θεαθηναι αυτοις. Ὢ πηλικον αξιωμα της πενιας! του Θεου γινεται προσωπειον·
κρυπτεται εν πενιαι Θεος, και πενης μεν ο την χειρα προτεινων, Θεος δε ο δεχομενος.
Ὅταν σοι λυπηρον τι συμβηι, δος ελεημοσυνην ευθεως· ευχαριστησον οτι συνεβη, και
οψει ποση χαρα επεισερχεται. Το γαρ κερδος το πνευματικον καν ολιγον ηι, τοσουτον
εστιν, ως πασαν αποκρυψαι ζημιαν σωματικην. Και ει απιστειτε, πειρασατε, και
οψεσθε την δοξαν του Θεου. Ἀλλ' ω της ραιθυμιας! ω της αγνωμοσυνης! οτι
διαπαντος μεν εν αμαρτιαις και πονηριαις ζωμεν· αν δε ποτε τι και ποιησωμεν
μικρον αγαθον, κατα τους αγνωμονας των οικετων, μετα πολλης της καπηλειας
εξεταζομεν και ακριβολογουμεθα περι της αντιδοσεως, ει γε εχει μισθον τινα το
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινομενον. Καιτοι μειζων ο μισθος, εαν μη επ' ελπιδι μισθων ποιηις· δει γαρ παντα
δια τον Χριστον, και μη δια την ελπιδα ποιειν του μισθου. Ει γαρ ποιησας ημας ο
Θεος εξ αρχης, ουδενος παρ' ημων προυπηργμενου καλου, τοσαυτα ημιν ευθεως
εχαρισατο, τοις τοσαυτα πεπονηκοσι και ηθληκοσι και υπερ αυτου υπομεινασι τι ου
χαρισεται; και ημεις μεν υπερ ημων αυτων μολις ολιγου χρυσιου καταφρονουμεν,
αυτος δε υπερ ημων και τον Υιον αυτου δεδωκε. Και υπερ μεν φιλιας ανθρωπων και
κινδυνευειν πολλακις αιρουμεθα· υπερ δε της του Θεου φιλανθρωπιας ουδε χρηματα
προιεμεθα; Και πως ου δεινον, οτι ο μεν Χριστος και την ψυχην εθηκεν υπερ ημων,
και το αιμα το τιμιον εξεχεε δι' ημας, τους ουκ ευνους ουδε αγαθους γεγενημενους·
ημεις δε ουδε χρηματα προχεομεν δι' αυτον, αλλα περιορωμεν γυμνον και ξενον τον
υπερ ημων αποθανοντα; και τις ημας της μελλουσης εξαιρησεται κολασεως; Ει γαρ
μη ο Θεος, αλλ' ημεις εαυτους εκολαζομεν, αρα ουκ αν καθ' εαυτων την ψηφον
εξηνεγκαμεν; αρα ουκ αν τωι της γεεννης εαυτους κατ 63.725 εδικασαμεν πυρι, τον
υπερ ημων την ψυχην θεντα λιμωι τηκομενον περιορωντες; Και τι λεγω χρηματα; ει
γαρ μυριας ειχομεν ψυχας, ουχι απασας υπερ αυτου θειναι εχρην; Ει τις ημων επι
θανατον ηγετο, ειτα προυκειτο παντα τα οντα προεμενον απαλλαγηναι, και χαριν αν
το πραγμα ενομισε· νυν δε την επι γεεννης αγομενους οδον, παρον τα ημιση
διδοντας ελευθερωθηναι, αιρουμεθα και κολαζεσθαι και κατεχειν εικη τα ημετερα,
ωστε τα ημετερα προεσθαι; και ποιαν εξομεν απολογιαν, τινα συγγνωμην, και των
ενταυθα και των εκει εαυτους αποστερουντες, παρον αμφοτερα μετα αδειας
καρπωσασθαι; Ει υπερ αξιωματος τις βιωτικου ολην πολλακις την ουσιαν επεδωκεν,
αξιωματος του μελλοντος ενταυθα μενειν, και ουδε ενταυθα πολυν παραμενοντος
χρονον· πολλοι γαρ και προ πολλου της τελευτης ταυτην απεδυσαντο την αρχην,
ετεροι δε δια ταυτην και την ζωην αυτην πολλακις· αλλ' ομως και ταυτα ειδοτες
παντα κινουσιν υπερ αυτης· ει τοινυν υπερ ταυτης τοσαυτα ποιουσι, υπερ της
μενουσης εκεινης και αναφαιρετου τι γενοιτ' αν ημων αθλιωτερον, μηδε ολιγα
προιεμενων, μηδε ταυτα παρεχοντων, α και μικρον υστερον ακοντες ενταυθα
αφησομεν; Ποιας ουν ταυτα ουκ αν ειη μανιας, απερ ακοντες αφαιρουμεθα, ταυτα
παρον εκοντας δουναι, και μεθ' εαυτων λαβειν, μη βουληθηναι; Ἀλλα οικεταις μεν
και ημιονοις και ιπποις περιδεῤραια χρυσα περιτιθεμεν· τον ∆εσποτην δε γυμνον
περιιοντα και θυραυλουντα και χειρα εκτεινοντα περιορωμεν, και πολλακις απηνει
βλεπομεν οφθαλμωι. Τι ταυτης της μανιας χειρον γενοιτ' αν; Ὅταν γαρ ο Θεος προς
ημας αποστελληι τους πενητας, εκ των εκεινου δουναι κελευων αυτοις, ημεις δε προς
τωι μη δουναι και υβρισθεντας εκπεμπωμεν, εννοησον ποσων σκηπτων, ποσων
κεραυνων αξιον πραγμα ποιουμεν. Ει γαρ σος οικετης, παρα σου κελευσθεις εις
ετερον απελθειν οικετην αργυριον εχοντα σον λαβειν, ου μονον κεναις επανηλθε
χερσιν, αλλα και υβρισθεις· τι ουκ αν ειργασω τον υβρικοτα; ποσην ουκ αν δικην
απηιτησας, ατε λοιπον αυτος ων ο υβρισμενος; Ει δε επι ανθρωπων τουτο, επι του και
των ανθρωπων και των απαντων ∆εσποτου ποσωι μαλλον; Ει μηδεν βουλει δουναι
αιτουντι τωι πενητι, τι και ονειδιζων πληττεις την εκεινου ψυχην; μη γαρ, ει
προσεδοκησε τοιαυτα ακουσεσθαι, προσηλθε σοι αν; Ἀλλ' αναισχυντος εστι, φησι,
και επιτρεχων βοαι. Τι λεγεις; ποσακις τραπεζης παρακειμενης τον υπηρετουντα
οικετην καλεσας, ινα σχολαιοτερον βαδισηι, παντα ανετρεψας υπερ αναβολης μονον
μικρας· καιτοι γε σφοδρα ειδως, οτι καν μη ευθεως, αλλα μικρον υστερον απολαυσηι
της ηδονης· και σαυτον μεν υπερ του μηδενος εκθηριουμενον, ου καλεις
αναισχυντον· τον δε πενητα τον υπερ των μειζονων δεδοικοτα και τρεμοντα (ουδε
γαρ περι μελλησεως, αλλα περι λιμου απας ο φοβος αυτωι), τουτον ιταμον καλεις και
αναισχυντον; και πως ουκ εσχατης τουτο αναισχυντιας; Ει συ μικραν τινα σταγονα
κατενεχθεισαν ορων απο της στεγης, και οικετας καλεις και τεχνιτας, και παντα
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανατρεπεις τον οικον· πως τον πενητα εν ρακιοις και χορτοις και πηλωι κειμε 63.726
νον, και απαντα κρυμον υπομενοντα περιοραις; ποιον θηριον τουτοις ου
κατακλασθειη τοις πραγμασι; τις ουτως ωμος και απανθρωπος, ως μη γενεσθαι
τουτοις ημερος; Ἀλλα γαρ εισι τινες οι προς τοσουτον απηνειας ηκασιν, ως ου μονον
ουκ ελεειν και δακρυειν και συνδιαλυειν τας συμφορας, αλλα και υβριζειν πολλακις
και λεγειν, αξια πασχειν αυτους. Τινος ενεκεν αξια πασχουσιν, ειπε μοι, οτι
τρεφεσθαι βουλονται και μη λιμωττειν; Ουχι, φησιν, αλλ' οτι αργουντες. Συ δε ουκ
αργων σπαταλαις; ουχι και εργασιαν πολλακις πασης αργιας χαλεπωτεραν εργαζηι,
αρπαζων και βιαζομενος και πλεονεκτων; Κρειττον ην, ει και συ τοιαυτην ηργεις
αργιαν· του γαρ πλεονεκτειν και αρπαζειν το ουτως αργειν κατα πολυ βελτιον.
Ὅταν ουν ιδηις πενητα και ειπηις, οτι Ἀποπνιγομαι οτι νεος ων, ουτως υγιης, μηδεν
εχων βουλεται τρεφεσθαι αργος ων· ταυτα απερ ειπας ειπε προς εαυτον· μαλλον δε
εκεινωι δος αυτα μετα παῤρησιας ειπειν προς σε, οτι Ἀποπνιγομαι οτι υγιης ων
αργεις, και ουδεν πραττεις ων προσεταξεν ο Θεος. Και συ μεν υπερ αργιας εγκαλεις,
αυτος δε σοι και υπερ εργων πονηρων, οτι αρπαζεις και πλεονεκτεις και τας ετερων
ανατρεπεις οικιας. Ἀλλα ψευδεται πολλα και πλαττεται; Ἀλλα και εντευθεν αξιος
ελεεισθαι, οτι εις τοιαυτην ενεπεσεν αναγκην, ως και τοιαυτα αναισχυντειν. Ἡμεις
δε ου μονον ουκ ελεουμεν, αλλα και τα ωμα εκεινα προστιθεμεν ρηματα, Ουκ
ελαβεν απαξ και δις; λεγοντες. Τι ουν; ου δει τραφηναι παλιν, επειδη απαξ ετραφη;
δια τι μη και τηι σαυτου γαστρι τουτους τιθης τους νομους, και λεγεις προς αυτην,
Ἐνεπλησθης χθες, μη ζητει νυν· αλλ' εκεινην μεν και υπερ το μετρον διαῤρηγνυεις,
τουτον δε και τα συμμετρα αιτουντα αποστρεφηι; και πως αυτος εισακουσθηναι
βουλει παρακαλων; Ὁ γαρ περιιδων τον θλιβομενον, και μη δους εκ των αυτου, πως
ζητησει λαβειν εκ των ουκ αυτου; Ἆρα ουχι κατηγοριας αξια ταυτα, οτι παρασιτους
μεν τρεφων και κολακας, ζημιαν το πραγμα ουχ ηγουμεθα ειναι· ει δε πενητα
προσιοντα λιμωι και κρυμωι κατατεινομενον ιδωμεν, ου μονον περιορωμεν αυτον,
αλλα και κατεπεμβαινομεν ευθεως; Τι γαρ ουκ εργαζεται, φησι· τι δε αργων
τρεφεται; Συ δε εργαζομενος εχεις α εχεις; ουχι κληρον πατρωιον λαβων; ει δε και
εργαζηι, δια τουτο ονειδιζεις ετερωι; Ἀλλ' επιθετης εστι. Τι λεγεις; αρτου τινος ενεκεν
και ιματιου επιθετην καλεις; Ἀλλ' ευθεως πωλει αυτο, φησι. Συ δε παντα τα σαυτου
καλως διοικεις; Τι δε, παντες απο αργιας πενονται; ουδεις απο ναυαγιου; ουδεις απο
δικαστηριων; ουδεις απο κλοπης; ουδεις απο νοσου; ουδεις απο κινδυνων; ουδεις
απο αλλης περιστασεως; Ἀλλ' αν ακουσωμεν τινος τοιαυτα αποδυρομενου, και
μεγαλα βοωντος, και γυμνου αναβλεποντος εις τον ουρανον, ευθεως τον επιθετην,
τον απατεωνα, τον ειρωνα καλουμεν. Ουκ αισχυνηι τινα επιθετην καλειν; Μηδεν
δωις, και μη κατηγορησηις του πενητος. Ἀλλ' εχει, φησι, και σχηματιζεται. Τουτο σου
κατηγορια, ουκ εκεινου· οιδε προς ωμους εχων, προς θηρια μαλλον η προς
ανθρωπους, και οτι καν ελεεινον φθεγξηται ρημα, ουδενα εφελκεται· και δια τουτο
αναγκαζεται 63.727 και σχημα περιθειναι εαυτωι ελεεινοτερον, ινα σου την ψυχην
επικλασηι. Ὢ της ωμοτητος! ω της απηνειας! ω της απανθρωπιας! εαν ιδωμεν
πενητα εν ελευθεριωι σχηματι προσιοντα, Ουτος επιθετης εστι, φησι, και ινα απο
ευγενων ειναι δοξηι, ουτω προσεισιν· εαν ιδωμεν γυμνον η ρακοδυτουντα, και
τουτον κακιζομεν. Ὢ της αναισχυντου ταυτης θηριωδιας! Ἂν μεν βουληι, δος· αν δε
μη βουληι, αποπεμψον. ∆ια τι αθλιος ει και ταλαιπωρος; δια τι ουδε αυτος ελεεις, και
τους θελοντας αποτρεπεις; οταν γαρ ο δεινα ακουσηι παρα σου, οτι ουτος απατεων,
εκεινος υποκριτης, ουδε τουτοις διδωσιν, ουτε εκεινοις· παντας γαρ υποπτευσει
τοιουτους ειναι. Και τινος ενεκεν, φησι, τα ηκρωτηριασμενα μελη γυμνουσι; ∆ια σε·
ει ελεημονες ημεν, ουκ εδει τουτων αυτοις των τεχνων· ει εκ πρωτης προσοδου
επειθον, ουκ αν τοσαυτα εμηχανησαντο. Τις γαρ εστιν ουτως αθλιος, ως θελειν
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδυρεσθαι δημοσιαι μετα της γυναικος γεγυμνωμενης και των παιδων; ποσης
ταυτα πενιας ου χειρονα; Και ου μονον ουκ ελεουνται, αλλα και κατηγορουνται παρ'
ημων ως αναισχυντοι. Και συ μεν αρπαζων ουκ αναισχυντος, εκεινος δε υπερ αρτου
δεομενος αναισχυντος; Παντι τωι αιτουντι σε διδου, και τον θελοντα απο σου
δανεισασθαι μη αποστραφηις. Πως γαρ ουκ ατοπον, οτι συ μεν γαστριζομενος και
πιαινομενος, και εις εσπεραν βαθειαν τον ποτον παρασυρων, και μαλακοις
ενθαπτομενος στρωμασι τον βιον διατελεις· τον δε πενητα γυμνον και τρεμοντα και
λιμωττοντα περιοραις; Και τι λεγω γυμνωσιν και τρομον, οπου γε και παιδας
ηναγκασθησαν πηρωσαι τινες αωρον αγοντας ηλικιαν, ινα της ημετερας
αναισθησιας καθικωνται; Ἐπειδη γαρ βλεποντες και γυμνοι περιιοντες, ουτε απο της
ηλικιας, ουτε απο της συμφορας τους ανηλεεις επεσπασαντο, προσεθηκαν τοις
τοσουτοις κακοις ετεραν χαλεπωτεραν τραγωιδιαν, ινα λυσωσι τον λιμον·
κουφοτερον ειναι νομιζοντες αποστερεισθαι του κοινου τουτου φωτος και της πασι
δεδομενης ακτινος, η λιμωι παλαιειν διηνεκει, και τον οικτιστον υπομενειν θανατον.
Ὄντως μεγα ανθρωπος, και τιμιον ανηρ ελεημων. Ἐλεημοσυνη γαρ εστιν, οταν μετα
προθυμιας γινηται, οταν μετα δαψιλειας, οταν μη νομισηις διδοναι, αλλα λαμβανειν,
οταν ως ευεργετουμενος, οταν ως κερδαινων και μη απολλυς, επει τουτο ουδε χαρις·
τον γαρ ετερον ελεουντα χαιρειν, ου δυσχεραινειν χρη. Πως γαρ ουκ ατοπον, ει την
ετερου λυων αθυμιαν αυτος αθυμεις; Ει γαρ αθυμεις, οτι ετερον απηλλαξας αθυμιας,
εσχατης ωμοτητος και απανθρωπιας δειγμα εκφερεις· βελτιον γαρ μη απαλλαττειν,
η ουτως απαλλαττειν. Τι δε και ολως αθυμεις, ανθρωπε; μη ελαττον σοι γινηται το
χρυσιον; Ὅλως, ει τοιαυτην εχεις προαιρεσιν, μηδε δωις· ει μη θαῤρεις, οτι
πολυπλασιαζεται σοι εν ουρανοις, μη παρασχηις. Ἀλλ' ενταυθα ζητεις την αντιδοσιν;
∆ια τι; αφες την ελεημοσυνην ελεημοσυνην ειναι, και μη εμποριαν. Πολλοι μεν ουν
και ενταυθα απελαβον, αλλ' ουχ ουτως ελαβον, ως ταυτηι πλεον εξοντες των ου
λαβοντων· οι δε ενταυθα επιζητουντες και λαμβανοντες, τον μισθον ελαττουσι τον
εκει. Μη τοινυν λεγωμεν οτι Ὁ δεινα πονηρος και ουκ αξιος ευ παθειν, ο δεινα
ευτελης, ο δεινα απεῤριμμενος. Μη προς την αξιαν ιδηις 63.728 του δεομενου της
θεραπειας, αλλα προς την χρειαν μονον· καν γαρ ευτελης ηι και απεῤριμμενος, καν
ευκαταφρονητος, ουτω σοι ο Χριστος λογιζεται τον μισθον, ως αυτος ευ παθων δι'
εκεινου. Πετρος και Ἰωαννης ανεβαινον ποτε εις το ιερον προσευξασθαι, και ιδου
χωλος εκ κοιλιας μητρος αυτου βασταζομενος, εκειτο προς την θυραν του ιερου· και
ιδων αυτους εισιοντας προσειχεν αυτοις, ζητων ελεημοσυνην λαβειν παρ' αυτων. Τι
ουν ο Πετρος; Βλεψον εις ημας, φησιν, ικανη απο της οψεως η αποδειξις της
ακτημοσυνης· ου χρεια λογων ουδε αποκρισεως· ο στολισμος δεικνυσι σοι τον
ακτημονα. Τι ουν; τουτο ολον το κατορθωμα της αποστολης προς τον πενητα ινα μη
διορθωσηι την πενιαν, ινα ειπηις αυτωι, Ουκ εχω χρυσιον και αργυριον; Ἀναμεινον
μικρον, και οψει μειζονα πλουτον· Ἀργυριον, φησι, και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι· ο
δε εχω, τουτο σοι διδωμι· εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου εγειραι και περιπατει. Ειδες
πενιαν χρηματων, και πλουτον χαρισματων; Ὅρα λοιπον αυτου και την επιεικειαν·
Βλεψον εις ημας, φησιν. Ουχ υβρισεν, ουκ ελοιδορησεν, ουκ απεκρουσατο, ο
πολλακις ποιουμεν ημεις προς τους εντυγχανοντας ημιν, ευθυνας αυτους
απαιτουντες, προς εργασιαν αυτους παραπεμποντες, εγκαλουντες αυτοις οτι
καθευδουσι. Μη γαρ τουτο επαιδευθης, ανθρωπε; ουκ εκελευσθης αργιαν εγκαλειν,
ουδε κακιαν κατηγορειν, ουδε νωθρειαν ονειδιζειν, αλλα πενιαν διορθουσθαι, και
συμφοραν ιασθαι, και χειρα τοις κειμενοις ορεγειν. Μη τοινυν βιους και πραξεις
πολυπραγμονει, μελλων ελεημοσυνην ποιειν· και γαρ εσχατης τουτο απειροκαλιας
εστιν, υπερ ενος αρτου ζωην ολοκληρον περιεργαζεσθαι. Ει γαρ ανδροφονος, ει γαρ
ληιστης, ει γαρ οτιουν ο προσαιτων εστιν, αρτου και αργυριων ολιγων ου δοκει σοι
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αξιος ειναι; αλλ' ο μεν ∆εσποτης σου και ηλιον αυτωι ανατελλει· συ δε και της
εφημερου τροφης αναξιον κρινεις; Ουκ οισθα οτι και ο Ἀβρααμ εντευθεν μαλιστα
μειζονως θαυμαζεται, οτι μηδε ειδως τινες ησαν οι παραγεγονοτες, ιδων ανεπηδησε,
και εις απαντησιν εδραμε, και προσεκυνησεν επι την γην, και ειπε· Κυριε, ει ευρον
χαριν ενωπιον σου, μη παρελθηις τον παιδα σου. Μη τοινυν μηδε συ πολυπραγμονει·
δια γαρ τον Χριστον δεχηι· αν γαρ αει περιεργαζεσθαι μελληις, πολλακις και δοκιμον
ανδρα παραδραμηι, και τον εκ τουτου μισθον απολεις. Μηδε των οικειων μονων της
πιστεως φροντιζωμεν, των δε αλλων αμελωμεν, αλλ' εαν τινα ιδωμεν πασχοντα
κακως, μηδεν ετερον περιεργαζωμεθα· εχει γαρ το δικαιωμα της βοηθειας το κακως
πασχειν αυτον. Ἀλλ' ουκ οιδα ποθεν αυτη κεκρατηκεν η συνηθεια· καν μεν κοσμικον
ιδωμεν εν περιστασει, ουκ ορεγομεν χειρα· προς δε τους εν ορεσι μονον καθημενους
εσμεν σπουδαιοι. Καν Ἕλληνα, καν Ἰουδαιον, καν ετερον τινα ιδηις εν περιστασει, ευ
ποιειν δει. Και γαρ τους μοναζοντας μονους επιζητων, κακεινους μονους ευ ποιειν
εθελων, κακεινους δε παλιν περιεργαζομενος, εαν μη ηι αξιος, εαν μη ηι δικαιος, εαν
μη ηι σημεια ποιων, και ουκ ορεγων χειρα, το πλεον της ελεημοσυνης εξειλες· και
τουτο δε αυτο τωι χρονωι παλιν αναιρησεις. Ει γαρ ονον εαν ιδηις αγχομενον εγειρεις,
και ου περιεργαζηι τινος εστι, πολλωι μαλλον ανθρωπον ου δει περιεργαζεσθαι τινος
εστι; Του Θεου εστι, καν Ἕλλην ηι, καν Ἰουδαιος, 63.729 αλλα βοηθειας δειται. Ει μεν
γαρ ευθηνουντα αυτον η ευδοκιμουντα ειδες, καλως ταυτα ελεγες· ει δε κακως
πασχοντα οραις, μη λεγε οτι πονηρος εστι και φαυλος· ωμοτητος γαρ τουτο και
απανθρωπιας και μεγιστης αλαζονειας τεκμηριον. Ἐλεημοσυνη δια τουτο λεγεται,
ινα και τοις αξιοις και τοις αναξιοις παρεχωμεν. Ἂν γαρ τους αναξιους
περιεργαζωμεθα και πολυπραγμονωμεν, ουδε αξιοι ποτε ραιδιως εμπεσουνται ημιν·
αν δε και αναξιοις παρεχωμεν, παντως και οι αξιοι και παντων εκεινων ανταξιοι εις
τας ημετερας ηξουσι χειρας. Ει γαρ μελλοιμεν την αξιαν επιζητειν επι των
συνδουλων των ημετερων και ακριβολογεισθαι, τουτο και ο Θεος εφ' ημων
εργασεται· και ζητουντες τοις ομοδουλοις απαιτησαι ευθυνας, αυτοι της ανωθεν
εκπεσουμεθα φιλανθρωπιας. Τον γαρ φιλοφροσυνην επιδεικνυμενον ουκ ευθυνας
απαιτησαι δει βιου, αλλα πενιαν διορθουν και την χρειαν πληρουν. Τοιγαρουν, οταν
ιδηις πενητα, μη παραδραμηις, αλλ' ευθεως εννοησον τις αν ηις, ει συ ης εκεινος·
εννοησον οτι ομοιος σοι ελευθερος εστι, και της αυτης σοι κοινωνιας, και παντα σοι
κοινα κεκτηται, και ουδε των κυνων των σων πολλακις ισον ποιεις αυτον· αλλ' οι
μεν κορεννυνται, ουτος δε πολλακις εκοιμηθη πεινων, και των δουλων των σων ο
ελευθερος ατιμοτερος γεγονεν. Ἀλλ' εκεινοι σοι χρειαν πληρουσι και δουλευουσι σοι
καλως; Ἐγω ουν δειξω και τουτον χρειαν σοι πληρουντα πολλωι μειζονα εκεινων·
παραστησεται γαρ εν τηι ημεραι της κρισεως, και εξαιρησεται σε του πυρος. Τι
τοιουτον οι δουλοι σου ποιησαι δυνανται; Ὅτε η Ταβιθα ετελευτησε, τις ανεστησεν
αυτην; δουλοι περισταντες, η πτωχοι; Συ δε ουδε των δουλων τον ελευθερον εν ισωι
ποιειν εθελεις, τον και απο μονου του σχηματος και της οψεως ικανον οντα σε προς
ελεον επικαμψαι; και πως αξιοις τον Θεον εν συμφοραι σε οντα εξελεσθαι, ει συ τον
ουδεν αμαρτοντα εις σε, αλγουντα και κοπτομενον και βασανιζομενον υπο λιμου και
κρυμου περιοραις; πως σε τον αμαρτοντα εις αυτον ατιμωρητον αφησει; Ὃς γαρ
αποφρασσει, φησι, τα ωτα αυτου του μη ακουσαι πτωχου, της δεησεως αυτου ουκ
εισακουσεται ο Θεος. Τοιουτοι τοινυν περι τους συνδουλους γινωμεθα, οιον
βουλομεθα περι ημας τον ∆εσποτην γενεσθαι. Ἐλεημοσυνη και ευχης και νηστειας
και πολλων ετερων μειζων εστι θυσια, μονον αν εκ δικαιου γινηται κερδους και
πονων τοιουτων, και πασης ηι καθαρα πλεονεξιας και αρπαγης και βιας. Τοιαυτας
γαρ προσιεται προσφορας ο Θεος· τας δε ετερας αποστρεφεται και μισει. Ουδε γαρ
βουλεται εξ αλλοτριων τιμασθαι συμφορων· ακαθαρτος γαρ και βεβηλος η τοιαυτη
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θυσια, και παροξυνειεν αν μαλλον η εξιλεωσαιτο τον Θεον. Ἐλεημοσυνη γαρ δια
τουτο ειρηται ινα ελεωμεν, ουχ ινα κολαζωμεν τους ομοδουλους. Ὁ δε τα ετερων
λαμβανων και ετερωι διδους, ουκ ηλεησεν, αλλ' ετιμωρησατο μαλλον, και αδικιαν ου
την τυχουσαν ηδικησεν. Ὁ βουλομενος πλουτειν, χρειαν εχει χρηματων· ο μη
βουλομενος πλουτειν, αει εστιν εν ευποριαι. Ου γαρ το πλουτειν, αλλα το μη
βουλεσθαι πλουτειν, τουτο εστι πλουτος. Οιον τι λεγω· εστι πλουσιος τα παντων
αρπαζων· και εστι πλουσιος τα εαυτου τοις πενησι παρεχων· ο μεν εν τωι συναγειν, ο
δε εν τωι αναλισκειν πλουτων· και ο μεν σπειρει την γην, ο δε γεωργει τον ουρανον.
Ἀλλ' οσον ο ουρανος της γης βελτιων, τοσουτον τουτου η ευφορια 63.730 εκεινης
ασθενεστερα. Και το δη θαυμαστον, οτι επι μεν του αρπαγος ου μονον οι ηδικημενοι,
αλλα και οι μηδεν παθοντες κακον, μισουσιν εκεινον, συναλγουντες τοις κακως
πεπονθοσιν. Ει δε και πεσηι, βοαι μυριαι παρα παντων, Ὁ μιαρος, ο πονηρος, ο
παμπονηρος· και παντες επεμβαινουσιν αυτωι. Ἐπι δε του ελεημονος ου μονον οι
ελεηθεντες, αλλα και οι μη ελεηθεντες φιλουσιν αυτον, την εις εκεινους γενομενην
ευποιιαν εις εαυτους λογιζομενοι. Ει δε τι και αηδες παθηι, ευχονται παντες, Ὁ Θεος
αυτον ελεησει· ποιησει αυτωι καλως, παραμεινειν αυτωι τα αγαθα. Ειδες πως η κακια
και τους μη αδικηθεντας πολεμιους εχει, η δε ελεημοσυνη και τους μη ελεηθεντας
εραστας κεκτηται; Πρωτον τοινυν απαλλαγηθι του αρπαζειν, και τοτε την
ελεημοσυνην επιδειξαι· στησον τας χειρας απο πλεονεξιας, και ουτως αυτας επι την
ελεημοσυνην αγε. Ἂν δε ταις αυταις και τους πτωχους αποδυωμεν, ει και τοις εξ
εκεινων διδομενοις ενδυωμεν, αλλ' ουδε ουτω την κολασιν διαφυγωμεν· η γαρ
υποθεσις του ιλασμου πασης πλημμελειας υποθεσις γινεται· του γαρ ουτως ελεειν το
μη ελεειν κρειττον. Ει γαρ τα ελαττω κομισας ο Καιν τον Θεον παρωξυνεν, ο και τα
αλλοτρια διδους πως ου παροξυνει; Ἡ ελεημοσυνη τεχνη τις εστιν αριστη και
προστατις των εργαζομενων αυτην· φιλη γαρ τωι Θεωι εστιν, ει μη αδικειται παρ'
ημων· αδικειται δε, οταν εξ αρπαγης αυτην εργαζωμεθα· ως εαν ηι καθαρα, πολλην
τοις αναπεμπουσιν αυτην διδωσι παῤρησιαν, και υπερ προσκεκρουκοτων δειται.
Τοσαυτη γαρ αυτης η ισχυς· αυτη διαῤρηγνυσι τα δεσμα, λυει το σκοτος, σβεννυσι το
πυρ, και ομοιους Θεωι καθισται τους εργαζομενους αυτην. Γινεσθε γαρ, φησιν,
οικτιρμονες, καθως και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος οικτιρμων εστι. Μη δη προδωμεν
την ευκαιριαν του παροντος βιου, αλλ' εχωμεθα σφοδρως της σωτηριας της
ημετερας. Ἔστι γαρ, εστι και εις εσχατας αναπνοας ευαρεστησαι τωι Θεωι· εστι και
απο διαθηκης ευδοκιμησαι, ουχ ουτως μεν ως ζωντας, εστι δε ομως. Πως και τινι
τροπωι; Ἂν τον Θεον εγγραψηις μετα των σων κληρονομων, και μοιραν και αυτωι του
παντος απονειμηις κληρου. Ουκ εθρεψας αυτον ζων; καν απελθων, οτε ουκετι κυριος
ει, μεταδος αυτωι των σων. Μειζονος μεν γαρ ποθου και πλειονος μισθου το ζωντα σε
τρεφειν αυτον· ει δε τουτο αυτωι μη πεποιηκας, καν επι το δευτερον ελθε· ει δε και
τουτο οκνεις, εννοησον οτι ο Πατηρ αυτου συγκληρονομον αυτου σε πεποιηκε, και
καταλυσον την απανθρωπιαν. Ποιας γαρ τευξηι συγγνωμης, οταν προς τωι μη θρεψαι
αυτον ζων, μηδε μελλων απιεναι προς αυτον, απο των χρηματων τουτων, ων ουκ ει
κυριος λοιπον, βουληθηις αυτωι μικρον τι χαρισασθαι, αλλ' ουτως εχθρως διακεισαι
και πολεμιως, ως μηδε των αχρηστων σοι γενομενων αυτωι μεταδουναι; Ουχ οραις
οσοι των ανθρωπων ουδε τουτου κατηξιωθησαν του τελους, αλλα αρπαγεντες
απηλθον; σε δε ο Θεος και επισκηψαι τοις προσηκουσι, και ειπειν περι των οντων,
και τα κατα την οικιαν απαντα διαθειναι εποιησε κυριον. Ποιαν ουν απολογιαν
εξεις, οταν και ταυτην παρ' αυτου λαβων την χαριν, προδωις την ευεργεσιαν, και
μηδε υπο της αναγκης εληι γενεσθαι φιλανθρωπος; Το μεν γαρ αμεινον και πολλην
παρεχον την παῤρησιαν, ζωντα διορθουν πενιαν· ει δε εκεινο μη βουληθηις, καν
τελευτων ποιησον τι γενναιον· ου πολλης μεν γαρ εστιν αγαπης, εστι δ' ουν ομως. Ει
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ μη την προεδριαν εξεις την 63.731 μετα των αρνων, αλλ' ου μικρον το καν μετ'
εκεινους γενεσθαι, και μη στηναι μετα των εριφων. Ἂν δε μηδε τουτο ποιηις, τις σε
λοιπον εξαιρησεται λογος; Ὅταν γαρ εζης, ως αθανατος, ουτως αντειχου των οντων·
νυνι δε, επειδη εμαθες οτι θνητος γεγονας, καν νυν το δογμα καταλυσον, και ως
θνητος περι των σαυτου βουλευσαι. Ει γαρ και φορτικον το μελλον ρηθησεσθαι και
φρικης γεμον, αλλ' ομως αναγκαιον ειπειν· αριθμησον μετα των δουλων σου τον
∆εσποτην. Ἐλευθεροις τους δουλους; ελευθερωσον τον Χριστον λιμου και αναγκης
και δεσμωτηριων και γυμνοτητος. Ἔφριξας ακουσας; Ουκουν φρικωδεστερον, οταν
μηδε τουτο αυτο ποιηις; Και ενταυθα μεν το ρημα σε ναρκαιν εποιησεν· οταν δε
απελθηις εκει, και τα πολλωι χαλεπωτερα τουτων ακουηις, και τα ανηκεστα βλεπηις
βασανιστηρια, τι ερεις; προς τινα καταφευξηι; τινα καλεσεις συμμαχον και βοηθον;
τον Ἀβρααμ; αλλ' ουκ ακουσεται· αλλα τον πατερα; αλλα τον παππον; αλλ' ουδε
τουτων ουδεις εσται κυριος, καν σφοδρα αγιος ηι, λυσαι την ψηφον εκεινην. Ἀλλ'
απανθρωπος ει και ωμος και ανηλεης; αιδεσθητι το αξιωμα του αιτουντος. Ἀλλ' ου
δυσωπει σε το αξιωμα; προς την συμφοραν επικαμφθητι. Ἀλλ' ουτε τα της συμφορας
εις ελεον σε επικαμπτει; δια το της αιτησεως ευκολον δος. Ει δε ουτε το αξιωμα, ουτε
το αναγκαιον της χρειας, ουτε το ευκολον της δοσεως δυναται σε πεισαι· ουκουν δια
το μεγεθος των επηγγελμενων αγαθων παρασχε τωι δεομενωι. Τις γαρ εσται
συγγνωμη τοις μετα τοσαυτην παραινεσιν των δεομενων υπερορωσιν; Ἀκουετωσαν
οι μεμυημενοι· αυτος, οταν δεηι σε θρεψαι, ουδε της σαρκος φειδεται της εαυτου·
οταν δεηι ποτισαι, ουδε του αιματος φειδεται· συ δε ουδε αρτου μεταδιδως ουδε
ποτηριου; και ποιαν εξεις συγγνωμην τοιαυτα λαμβανων, και των ευτελων
φειδομενος; Ουδε γαρ, αν δια τον Χριστον μη δωις τα χρηματα, εχων αυτα απελευσηι·
ουδε γαρ, αν δια τον Χριστον μη αποθανηις, αθανατος εσηι. Ταυτα απαιτει παρα σου, α
και μη απαιτουντος δωσεις, δια το θνητος ειναι· ταυτα σε βουλεται ποιειν σηι γνωμηι,
α και αναγκηι σε δει ποιησαι. α παντως αναγκη σε παθειν, ελου παθειν δι' εμε· τουτο
προκεισθω μονον, και αρκουσαν εχω την υπακοην. Ἆρα γε φορητα ταυτα, οτι ο μεν
Θεος και τον Υιον εξεδωκεν υπερ σου, συ δε ουδ' αρτου μεταδιδως αυτωι τωι δια σε
εκδοθεντι, τωι δια σε σφαγεντι; Ὁ Πατηρ δια σε αυτου ουκ εφεισατο, και ταυτα
γνησιου οντος· συ δε και λιμωι τηκομενον περιοραις, και ταυτα απο των αυτου μελ
63.732 λων αναλισκειν, και δια σαυτον αναλισκειν; και τι ταυτης της παρανομιας
χειρον γενοιτ' αν; Ἐξεδοθη δια σε, εσφαγη δια σε, περιερχεται πεινων δια σε, εκ των
αυτου διδως, ινα αυτος ωφεληθηις, και ουδε ουτω διδως; Και ποιων ουκ αν ειης
αναισθητοτερος λιθων, τοσουτων σε ελκοντων πραγματων, επι της διαβολικης
ταυτης μενων ωμοτητος; Ει γαρ μη αμειβηι με, φησιν, ως υπερ σου τι παθοντα, δια
την πενιαν ελεησον, ει δε μη βουλει δια την πενιαν ελεησαι, δια την νοσον
επικαμφθητι, δια το δεσμωτηριον επικλασθητι· ει δε μηδε ταυτα σε ποιει
φιλανθρωπον, δια το κουφον της αιτησεως επινευσον· ουδεν γαρ αιτει πολυτελες,
αλλ' αρτον και στεγην και ρηματων παρακλησιν. Ει δε και μετα ταυτα επιμενεις
αγριος ων, καν δια την βασιλειαν γενου βελτιων. Ἀλλ' ουδε εκεινης σοι εστι τις
λογος; καν προς την φυσιν αυτην επικλασθητι γυμνον ορων, και της γυμνοτητος
αναμνησθητι εκεινης, ην εγυμνωθην επι του σταυρου δια σε. Ει δε εκεινης ου
βουλει, καν ταυτης, ην δια των πενητων γυμνουμαι. Ου λεγω, Λυσον μου την
πενιαν, ουδε, Χαρισαι μοι πλουτον, αλλ' αρτον αιτω και ιματιον και λιμου
παραμυθιαν μικραν· καν εις δεσμωτηριον εμπεσω, ουκ αναγκαζω τα δεσμα λυσαι και
εκβαλειν, αλλ' εν επιζητω μονον, ινα ιδηις δεδεμενον δια σε, και αρκουσαν ελαβον
χαριν. ∆υναμαι μεν γαρ και χωρις τουτων σε στεφανουν, βουλομαι δε σοι και
οφειλετης ειναι, ινα φερηι σοι τινα καρπον και παῤρησιαν ο στεφανος. ∆ια τουτο και
δυναμενος εμαυτον θρεψαι, περιερχομαι προσαιτων, και ταις θυραις σου
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρισταμενος προτεινω χειρα, παρα σου τραφηναι επιθυμων· και εγκαλλωπιζομαι
τουτωι, ινα του θεατρου παροντος της οικουμενης ανακηρυττω σε τοτε, και παντων
ακουοντων ενδεικνυμαι τον τροφεα τον εμον. Καιτοι γε υμεις οταν παρα τινος
τραφητε αισχυνεσθε τουτο και συσκιαζετε· εγω δε επειδη σφοδρα υμας φιλω, καν
υμεις σιγατε, αναγορευω το γεγενημενον μετα πολλων των εγκωμιων, και ουκ
αισχυνομαι ειπειν, οτι γυμνον οντα με περιεβαλετε, και πεινωντα εθρεψατε, αλλα
και μαλλον εγκαλλωπιζομαι τουτοις, ιν' υμεις κληρονομοι της βασιλειας
αναδειχθητε των ουρανων. Ταυτα τοινυν εννοουντες, αγαπητοι, εχωμεθα σφοδρως
της σωτηριας, ινα και των αιωνιων αγαθων επιτυχωμεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι
ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Κ∆ʹ. Περι αμαρτιας και εξαγορευσεως.
Ἐπεδημησε τις εξ υμων, αγαπητοι, τηι Παλαιστινηι ποτε; Ἔγωγε οιμαι. Τι ουν;
μαρτυρησατε υμεις οι τους τοπους εωρακοτες. Ἔστιν εκει χωρα πολλη τις και
ευφορος· μαλλον δε ην, νυν γαρ ουκ εστιν· αυτη ουν η ουτως ευθαλης, και προς
πασας τας χωρας αμιλλωμενη, η φθανουσα τηι ευθηνιαι τον παραδεισον του Θεου,
πασων των ερημων εστιν ερημοτερα. Και εστηκασι μεν δενδρα και νυν, και καρπον
εχει, ο δε καρπος της του Θεου οργης εστιν υπομνησις· εστηκασι μεν γαρ ροιαι, και το
ξυλον λεγω, και ο καρπος λαμπραν την επιφανειαν εχων, και τωι αγνωτι παρ 63.732
εχων πολλας τας ελπιδας· ει δε ληφθειεν εις χειρας, διακλασθεντα καρπον μεν
ουδενα, κονιν δε και τεφραν πολλην επιδεικνυουσιν εις τα εναποκειμενα ενδον.
Τοιαυτη πασα η γη εκεινη· και τα ξυλα και οι λιθοι και ο αηρ και τα υδατα της
τοιαυτης μετεσχηκε συμφορας. Και γαρ γην εστιν ιδειν, αλλ' ουδεν γης εχουσαν·
δενδρα και καρπους, αλλ' ουδεν δενδρων και καρπων, αλλα παντα τεφραν· αερα και
υδωρ, αλλ' ουδεν αερος και υδατος· και γαρ και ταυτα τετεφρωνται τηι δυναμει του
ταυτα ποιησαντος. Καθαπερ γαρ σωματος εμπρησθεντος, το μεν σχημα μενει και ο
τυπος εν τηι του πυρος οψει, η δε δυ 63.733 ναμις ουκετι, ουτω δη κακεινα. Μη και
ταυτα απειλαι ρηματων; μη και ταυτα ψοφοι ρηματων; Ἀλλα φορτικα ταυτα, εκεινα
μεν ου φορτικα, οταν λεγηις, οτι ουκ εστι γεεννα; Συ με ταυτα αναγκαζεις λεγειν, ο
διαπιστων, συ με εις τουτους εξηγαγες τους λογους· ει γαρ τοις ρημασιν επιστευσας
του Χριστου, ουκ αν ηναγκαζομην την απο των πραγματων επιστημην παραγαγειν.
Ὁ δε υπερ ενος αμαρτηματος τοσαυτην εκχεων οργην, και μητε του Ἀβρααμ την
ικετηριαν δυσωπηθεις, μητε του Λωτ, τοσουτων οντων των παρ' ημων γενομενων
αμαρτηματων, φεισεται; Γελως οντως ταυτα και ληρος και πλανη διαβολικη και
απατη. Ει δε βουλει και εκ των πιστευοντων και προσεχοντων τωι Θεωι, βιου δε ουκ
οντος ορθου, ιδειν τιμωρουμενους, ακουσον Παυλου λεγοντος· Μηδε πορνευωμεν,
καθως τινες επορνευσαν, και επεσον εν μιαι ημεραι εικοσιτρεις χιλιαδες. Ει δε εις
τοσουτον πορνεια ισχυσε, τι ουκ εργασεται τα ημετερα; Ει δε και μη δωις δικην νυν,
μη θαυμασηις. Ἐκεινοι μεν γαρ ουκ ᾔδεισαν την γεενναν, διο ταις παρα ποδας
εκολαζοντο τιμωριαις, συ δε οσα αν αμαρτηις, καν μηδεμιαν ωδε δικην δωις, παντα
αποτισεις εκει. Καν γαρ τα αυτα αμαρτωμεν εκεινοις, μειζονος εσμεν εκεινων
κολασεως αξιοι. ∆ια τι; οτι πλειονος απελαυσαμεν χαριτος. Ὅταν δε πλειω και
μειζονα εκεινων πταιωμεν, τινα ουχ υποστησομεθα τιμωριαν; Ει μεν γαρ
αμαρτανοντες και μενοντες ατιμωρητοι, μη εγενομεθα χειρους, καν αφηκεν ημιν
την κολασιν ο Θεος· αλλ' οιδε τουτο σαφως, οτι των αμαρτηματων αυτων ουκ
ελαττον ημας το μη κολαζεσθαι αμαρτανοντας βλαπτει. ∆ια τουτο επιτιθησι την
τιμωριαν, ου μονον των απελθοντων απαιτων δικην, αλλα και προς τα μελλοντα
διορθουμενος. Και οτι τουτο εστιν αληθες, ακουσον τι φησι προς τον Μωσεα· Ἄφες
με, και θυμωθεις εκτριψω αυτους. Ἄφες με, ελεγεν, ουχ οτι Μωσης αυτον κατειχεν·
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεν γαρ εφθεγξατο προς αυτον, αλλα σιγηι παρειστηκει· αλλα προφασιν αυτωι
δουναι βουλομενος της υπερ αυτων ικετηριας. Τουτο και ημεις πολλακις ποιουμεν,
και οικετας αξια κολασεως πλημμελησαντας ουτε κολασαι βουλομενοι, ουτε του εκ
της κολασεως απαλλαξαι φοβου, φιλοις κελευομεν των ημετερων αυτους εξαρπασαι
χειρων, ωστε και τον φοβον αυτοις ενακμαζοντα μενειν, και τας παρ' ημων πληγας
διαφυγειν. Τοιουτον και επι του Ἰωνα γενομενον εστιν ιδειν. Ἐγενετο γαρ, φησι,
λογος Κυριου προς Ἰωναν τον προφητην, λεγων· Ἀναστηθι και πορευθητι εις Νινευι
την πολιν την μεγαλην, και κηρυξον εν αυτηι· Ἔτι τρεις ημεραι, και Νινευι
καταστραφησεται. Ἀκουσας δε Ἰωνας κατεβη εις Ἰοππην του φυγειν εις Θαρσεις απο
προσωπου Κυριου. Που φευγεις, ανθρωπε; τον ∆εσποτην φευγεις, ειπε μοι; ουκουν
μικρον αναμεινον, και δι' αυτων των πραγματων μαθησηι, οτι ουδε της δουλης
θαλασσης τας χειρας δυνησηι διαφυγειν. Ουδε γαρ επεβη της νηος ουτος, κακεινη τα
κυματα διανεστησε, και προς υψος ηγειρετο μεγα. Και καθαπερ θεραπαινα τις
ευγνωμων συνδουλον ευρουσα φυγαδα, των δεσποτικων υφελομενον τι κτηματων,
ου προτερον αφισταται μυρια τοις υποδεξαμενοις αυτον παρ 63.734 εχουσα
πραγματα, εως αν λαβουσα αυτον απελθηι· ουτω δη και η θαλασσα τον συνδουλον
ευρουσα τον εαυτης και επιγνουσα, μυρια τοις ναυταις παρεχει πραγματα,
ταραττουσα, βοωσα, ουκ εις δικαστηριον ελκουσα, αλλ' αυτανδρον απειλουσα
καταδυειν το σκαφος, ει μη τον ομοδουλον αποδοιεν αυτηι. Τουτων γινομενων,
εποιησαντο, φησιν, εκβολην των σκευων· το δε πλοιον ουκ εκουφιζετο· ο γαρ
φορτος απας ενδον εμεινεν ετι, του προφητου το σωμα, το βαρυ φορτιον, ου παρα
την του σωματος φυσιν, αλλα παρα το της αμαρτιας αχθος. Ουδεν γαρ ουτω βαρυ και
δυσβαστακτον ως αμαρτια και παρακοη. Και καθαπερ εν δικαστηριωι και κατηγορων
παροντων, και μαρτυρων εφεστηκοτων, και ελεγχων γινομενων, ου προτερον οι
καταδικαζοντες την ψηφον εκφερουσιν, εως αν αυτος ο καταδικος κατηγορος της
οικειας αμαρτιας γενηται· ουτω δη και επι των ναυτων και του προφητου εστιν
ιδειν. Ἔβαλον γαρ, φησι, κληρον· και παρεδωκεν ο κληρος λοιπον τηι ψηφωι τον
υπευθυνον. Οι δε ουδε ουτως αυτον λαβοντες κατεποντισαν, αλλα θορυβου
τοσουτου και ταραχης επικειμενης, και της θαλασσης ουδε αναπνειν επιτρεπουσης,
αλλα και μαινομενης και καταβοωσης και συνεχη τα κυματα επεγειρουσης, ωσπερ
ησυχιας πολλης απολαυοντες, ουτω δη και δικαστηριον εν τωι πλοιωι καθισαντες, και
λογου μετεδωκαν αυτωι, και απολογιας ηξιωσαν, και παντα μετα ακριβειας
εξηταζον, ωσπερ τινι μελλοντες ευθυνας παρασχειν ων αν ψηφισοιντο· και ουδε της
θαλασσης καταβοωσης, ουδε του κληρου καταμαρτυρησαντος, ουδε εαυτου
καθομολογησαντος το αμαρτημα, την ψηφον επαγουσι. Ποθεν ουν η τοσαυτη γεγονε
προνοια; Ἀπο της του Θεου οικονομιας. Ὁ γαρ Θεος συνεχωρει ταυτα γενεσθαι, τον
προφητην δια τουτων παιδευων φιλανθρωπον ειναι και ημερον, και μονονουχι
βοων προς αυτον και λεγων, Μιμησαι τους ναυτας, ανθρωπους βαρβαρους και
ανοητους· αυτοι μεν γαρ ουδε μιας καταφρονουσι ψυχης, ουδε ενος αφειδουσι
σωματος του σου· συ δε ολοκληρον πολιν, τοσαυτας εχουσαν μυριαδας, εκδεδωκας,
το γε σον μερος· και ουτοι μεν τον αιτιον των γεγενημενων αυτοις κακων ευροντες,
ουδε ουτως ορμωσιν επι την καταδικαζουσαν ψηφον· συ δε ουδεν εχων εγκαλειν
τοις Νινευιταις, κατεδυσας αυτους και απωλεσας. Ἀλλ' οι πολλοι των ανθρωπων
των μεν ιδιων αμαρτηματων συνηγοροι γινονται, των δε αλλοτριων κατηγοροι. Και
πολλοι πολλακις κακως τα των πραγματων και της πολιτειας διακεισθαι φασι, και
την αιτιαν εκ της των κρατουντων αβουλιας γινεσθαι λεγουσιν· εγω δε φημι, ως ουχ
η των κρατουντων αβουλια, αλλ' η ημων αμαρτια, εκεινη τα ανω κατω πεποιηκεν,
εκεινη παντα τα δεινα εισηγαγεν· ουκ αλλοθεν ημιν ο των ανιαρων εσμος
υπερεχυθη. Ὥστε καν Ἀβρααμ τις ηι ο κρατων, καν Μωυσης, καν ∆αυιδ, καν
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σολομων ο σοφωτατος, καν απαντων αμαρτωλοτερος ανθρωπων, ημων κακως
διακειμενων, αδιαφορον εχει την προς τα κακα αιτιαν. Το γαρ κατα τας καρδιας
ημων λαμβανειν αρχοντας, ουδεν ετερον εστιν, η οτι προημαρτηκοτες ημεν, και δια
τουτο τοιουτου του προεστηκοτος ετυχομεν. Ει δε και λιαν δικαιος ηι, και ουτω
δικαιος, ως μεχρι της Μωσεως αρετης εληλακεναι, ουχ η αυτου μονη δικαιοσυνη τα
αμετρα των 63.735 υπηκοων συγκαλυψαι δυνησεται πταισματα. Μαλλον δε, ει
βουλεσθε, δειξω υμιν, πως και η του ενος πολλακις αμαρτια την των καλως
πολιτευομενων υπερακοντιζει παῤρησιαν. Ἰησους ο του Ναυη προσεβαλε ποτε τηι
Ἱεριχω, και την ξενην εκεινην πολιορκιαν ενεργων, ηδη των τειχων καταπιπτειν
μελλοντων, φησι προς τον λαον· Ἔστιν αναθεμα η πολις αυτη, και παντα οσα εστιν
εν αυτηι, Κυριωι Σαβαωθ. Φυλαξασθε ουν απο του αναθεματος, μηποτε ενθυμηθεντες
υμεις λαβετε απ' αυτου, και εκτριψεται ημας ο Θεος. Τι ουν μετα ταυτα; Κατεπεσον
τα τειχη, και εν χερσι των πολιορκουντων τα της πολεως εγενετο. Παντος τοινυν
του λαου την εντολην ταυτην διατηρουντος, η του ενος παραβασις εις απαν το
πληθος την του Θεου ανηψεν οργην. Ἐπλημμελησαν γαρ, φησιν, οι υιοι Ἰσραηλ
πλημμελειαν μεγαλην. Και μην εις ην ο πλημμελησας ο Ἄχαρ· πως ουν
επλημμελησαν οι υιοι Ἰσραηλ; Και εθυμωθη, φησι, Κυριος τοις υιοις Ἰσραηλ.
Ἀπεστειλε δε Ἰησουςανδρας απο Ἰεριχω εις Γαι. Και ανεβησαν ωσει τρισχιλιοι
ανδρες, και εφυγον απο προσωπου των ανδρων Γαι, και απεκτειναν απ' αυτων
τριακοντα και εξ ανδρας. Ὅρα μιας αμαρτιας εισπραξιν, ορα πληγην απαραμυθητον·
εις επλημμελησε, και εις απαντα τον δημον ο θανατος και η δειλια επεπεσε. Τι ουν
τουτο, ω φιλαγαθε ∆εσποτα; συ ει μονος δικαιος, και ευθεις αι κρισεις σου· συ
εκαστωι κατα τα οικεια εργα απονεμεις την κρισιν· συ εφης, φιλανθρωπε, εν τηι
οικειαι εκαστον αποθανεισθαι αμαρτιαι, και μη αλλον αντιτιμωρηθησεσθαι ετερου·
τις ουν αυτη η δικαια σου ψηφος; Καλα σου τα παντα, Κυριε, και λιαν καλα, και προς
το συμφερον ημιν οικονομουμενα· δια τι δη υπερ της ετερου αμαρτιας ετεροις την
τιμωριαν επηγαγες; Λυμη τις εστι, φησιν, η αμαρτια· εκπομπευεσθω δια της τιμωριας
εις παντας, ινα μη τους παντας καταλυμηνηται. Ὁραις πως η του ενος αμαρτια παντι
τωι λαωι την τιμωριαν προεξενησεν; Ὅρα λοιπον και τον επονειδιστον αυτου και
ολεθριον θανατον. Και ανηνεγκεν αυτον, φησιν, Ἰησους εις φαραγγα Ἀχωρ, και τους
υιους αυτου, και τας θυγατερας αυτου, και τους μοσχους αυτου, και τα υποζυγια
αυτου, και τα προβατα αυτου, και την σκηνην αυτου, και παντα οσα υπηρχεν αυτωι,
και ελιθοβολησαν αυτα πας Ἰσραηλ εν λιθοις. Μη τοινυν, επειδη μακροθυμως φερει
υβριζομενος ο Θεος, δια τουτο θαῤρωμεν, αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο μαλλον
δακνωμεθα. Ει γαρ επ' ανθρωπων, οταν τις πληγεις την δεξιαν σιαγονα, δωι και την
αριστεραν, μειζονως αμυνεται, η ει μυριας εδωκε πληγας· και οταν λοιδορηθεις μη
μονον αντιλοιδορησηι, αλλα και ευλογησηι, χαλεπωτερον επληξεν η ει μυριοις
ονειδεσιν επλυνε· πολλωι μαλλον επι Θεου δεδοικεναι χρη τους αμαρτανοντας
διηνεκως και ουδεν πασχοντας δεινον· και γαρ επι κακωι της εαυτων κεφαλης η
αφατος αυτοις θησαυριζεται τιμωρια. Ου γαρ το κολαζεσθαι κακον τωι
πλημμελουντι, αλλα το ουτως εχοντα μη κολαζεσθαι· ωσπερουν το τον
αῤρωστουντα μη θεραπευεσθαι. Ὅταν μεν γαρ μικρα και ευτελη κατορθωματα ημων
ηι, και πολυς ο των αμαρτηματων ογκος, ειτα ενταυθα ευπραγιας απολαυσωμεν, και
μηδεν πασχωμεν δεινον, και αυτης της των αγαθων αμοιβης ερημοι και γυμνοι
παντες 63.736 απελευσομεθα, παντα ενταυθα απολαβοντες· ωσπερ ουν, οταν μεγαλα
μεν ηι τα κατορθωματα και πολλα, μικρα δε και ευτελη τα αμαρτηματα, ειτα
παθωμεν τι δεινον, και αυτα τα μικρα ενταυθα αποθεμενοι, καθαραν και
απηρτισμενην εκει των αγαθων απολαμβανομεν την αντιδοσιν. Μη δη το
κολαζεσθαι, αλλα το αμαρτανοντας μη κολαζεσθαι μαλλον χαλεπον ειναι
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομισωμεν. Ει γαρ και ο Θεος μη εκολαζεν ημας, αυτους εχρην απαιτησαι δικην
εαυτους, ουτως αγνωμονας περι τον ευεργετην γεγενημενους. Ειπω τι παραδοξον
και θαυμαστον; μειζων εστι παραμυθια τωι κολαζομενωι μετα το παροξυναι τον ουτω
φιλανθρωπον, εαν νουν εχηι και φιληι τον ∆εσποτην ως φιλειν δει, η τωι μη
κολαζομενωι. Ὁ γαρ εις τον φιλτατον ηδικηκως, τοτε μαλιστα αναπαυεται, οταν
εαυτον απαιτησηι δικην και παθηι κακως. Ουχ ορατε τους αποβαλοντας παιδας
γνησιους, οτι δι' αυτο και κοπτονται και τριχας τιλλουσιν, επειδη παραμυθιαν εχει
το κολαζειν εαυτους υπερ των φιλουμενων; Ει δε, οτε μηδεν ειργασαμεθα ημεις τους
φιλτατους δεινον, φερει παραμυθιαν ημιν το κακως παθειν υπερ ων εκεινοι
πεπονθασιν, οταν αυτοι ωμεν οι παροξυναντες και υβρικοτες, ου πολλωι μαλλον
ημας αναπαυσει το δικην διδοναι, και το μη κολαζεσθαι κολασει; Παντι που δηλον.
Τοις γαρ οτιουν ερωσιν ου το κακον τι παθειν αηδες υπερ ων παρωξυναν τον
ερωμενον, αλλ' αυτο προ παντων το παροξυναι τον αγαπωμενον. Καν οργισθεις
ουτος μη κολασηι, μειζονως εβασανιζε τον εραστην· αν δε δικην απαιτησηι μαλλον
παρεμυθησατο. Ει τις φιλει τον Χριστον ως φιλειν χρη, ουδε αυτου συγχωρουντος
ανεξεται μη κολαζεσθαι· την γαρ μεγιστην κολασιν υπομενει ο παροξυνας αυτον.
Και γαρ ουκ εστιν ουδεις, ουκ εστι, καν πατηρ, καν μητηρ, καν φιλος, καν οστισουν,
ος ουτως ημας ηγαπησεν, ως ο ποιησας ημας Θεος. Ει δε τας λυπας μοι λεγηις και τας
οδυνας και τα του βιου κακα, εννοησον οσα αυτωι προσκρουεις καθ' εκαστην ημεραν,
και ουκετι θαυμασηι, καν πλειονα τουτων επελθηι κακα· αλλ', αν αγαθου τινος
απολαυσηις, τοτε και θαυμασηι και εκπλαγησηι. Νυν δε τας μεν συμφορας ορωμεν τας
επιουσας, τα δε προσκρουσματα ουχ ορωμεν, α καθ' εκαστην προσκρουομεν την
ημεραν· και δια τουτο αλυομεν· ως ει γε μιας ημερας μονον μετα ακριβειας τα
αμαρτηματα ημων ελογισαμεθα, τοτε αν εγνωμεν καλως, ποσων αν ειημεν
υπευθυνοι κακων. Ἀλλα δια τουτο τα μειζονα των αμαρτηματων επεισερχεται, οτι
τα ελαττονα της προσηκουσης ου τυγχανει διορθωσεως· δια τουτο αι ταχισται
μεταβολαι και μεταπτωσεις· δια τουτο οι συνεχεις και αωροι θανατοι, επειδη ως
προς αυτον φθανοντες τον ουρανον, ουτω διακειμεθα τωι φρονηματι· και ως
ουδεποτε τεθνηξομενοι, ουτως αρπαζομεν· και ως ουδεποτε λογον δωσοντες, ουτω
πλεονεκτουμεν· και ουδε ο του Θεου λογος, ουδε αυτα παιδευει τα πραγματα, αλλα
παντα ματην, και της σκληροτητος ημων ουδεν καθικνειται. Ουδεις καταφρονει των
εν τηι γηι, ουδεις προς τον ουρανον οραι· αλλ' ωσπερ οι χοιροι κατω νευουσι προς την
γαστερα κυπτοντες, τωι βορβορωι εγκαλινδουμενοι, ουτω και οι πολλοι των
ανθρωπων βορβορωι χαλεπωτατωι εαυτους μολυνοντες ουκ αισθανονται. Βελτιον
γαρ πηλωι μολυνεσθαι ακαθαρτωι, η 63.737 αμαρτημασιν. Ὁ μεν γαρ εκειθεν
μολυνθεις απενιψατο εν βραχει χρονωι, και γεγονεν ομοιος τωι μηδε εμπεσοντι παρα
την αρχην εις εκεινο το τελμα· ο δε εις το βαραθρον της αμαρτιας εμπεσων, εδεξατο
μολυσμον ουχ υδατι καθαιρομενον, αλλα πολλου δεομενον χρονου και μετανοιας
ακριβους, και δακρυων και κοπετων, και πλειονος θρηνου και θερμοτερου, η επι τοις
φιλτατοις ημων θανουσιν επιδεικνυμεθα. Ὥσπερ γαρ ουδεν οφελος βασιλεως
αλουργιδα μεν περικειμενου και οπλα εχοντος, ουδενα δε υπηκοον κεκτημενου,
αλλα προκειμενου πασι τοις βουλομενοις εναλλεσθαι και υβριζειν αυτον· ουτω και
Χριστιανου ουδεν εσται κερδος, πιστιν μεν εχοντος και την απο του βαπτισματος
δωρεαν, πασι δε τοις παθεσι παιγνιον προκειμενου· αλλ' ωσπερ εκεινος ου μονον
ουδεν απο της στολης κερδανει ταυτης εις την οικειαν τιμην, αλλα και εκεινην
καθυβρισει δια της οικειας αισχυνης· ουτω και ο πιστος βιον διεφθαρμενον βιων, ου
μονον ουκ αιδεσιμος εντευθεν, αλλα και μειζονως καταγελαστος εσται. Μη τοινυν
καταισχυνωμεν ημων τον βιον, μηδε καταγελαστον ζωμεν ζωην· μηδε μολυνωμεν
το σωμα τηι πορνειαι. Πως γαρ εις εκκλησιαν εισελθειν δυνησηι μετα την προς τας
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πορνας ομιλιαν; πως τας χειρας εις τον ουρανον ανατειναι, αις την πορνην
περιελαμβανες; πως κινησαι γλωτταν, και τωι στοματι ευξασθαι τουτωι, ωι την
πορνην εφιλησας; ποιοις οφθαλμοις οψει των εις τουτο βλεποντων σε φιλων τους
σεμνοτερους; Και τι λεγω τους φιλους; καν γαρ μηδεις ο συνειδως ηι, συ σαυτον
αναγκασθησηι προ παντων ερυθριαιν και αισχυνεσθαι, και παντων μαλλον το εαυτου
βδελυττεσθαι σωμα. Ει γαρ μη τουτο ην, τινος ενεκεν επι βαλανειον μετα την
αμαρτιαν τρεχεις εκεινην; ουκ επειδη βορβορου παντος ακαθαρτοτερον σαυτον ειναι
νομιζεις; Τινα ουν τον Θεον προσδοκαις ψηφον οισειν, οταν ο πεπλημμεληκως συ
τοιαυτην περι των γεγενημενων γνωμην εχηις; Ει μεν ουν σωματικος ο ρυπος εστιν,
εικοτως τοις των βαλανειων καθαρσιοις εαυτον αποσμηχεις· επει δε την ψυχην
καταῤρυπανας ακαθαρτον ολην εποιησας, τοιουτον ζητει καθαρσιον, ο την εκεινης
κηλιδα αποσμηξαι δυνησεται· ως εαν μη τουτο ποιωμεν, καν απασας των ποταμων
διελθωμεν τας πηγας, ουδε μικρον της αμαρτιας ταυτης υφελεσθαι δυνησομεθα
μερος. Ει τις οικετης εις κιβωτιον, ενθα τα δεσποτικα ιματια απεκειντο, ιματιον
δουλικον ρυπου γεμον και πολλων φθειρων εναπεθετο, αρα αν πραως ηνεγκας την
υβριν, ειπε μοι; Τι δε, ει τις εις αγγειον χρυσουν μυρα διηνεκως εχειν ειωθος, κοπρον
και βορβορον ενεχεεν, ουκ αν και πληγας επεθηκας τωι πλημμελησαντι τουτο; Ειτα
κιβωτιων μεν και σκευων και ιματιων τοσαυτην ποιουμεθα την προνοιαν, την δε
ψυχην την ημετεραν προ παντων τουτων ευτελεστεραν ειναι νομιουμεν; και ενθα το
μυρον το πνευματικον εξεχυθη, διαβολικας πομπας εμβαλουμεν, και ακουσματα
σατανικα και αισματα πορνειας γεμοντα; και πως ταυτα οισει ο Θεος, ειπε μοι; Ὅταν
γαρ υπο της εκει θεωριας διαχυθηις, και σωφροσυνης απασης εχθρος γενομενος,
επανελθων ιδηις την γυναικα, αηδεστερον οψει παντως οια αν ηι· υπο γαρ της
ακολαστου θεωριας αλους, την μεν σωφρονα και κοσμιαν και του βιου παντος
κοινωνον ατιμαζεις, υβρι 63.738 ζεις, μυριοις περιβαλλεις ονειδεσι προς δε την
μιαραν και ακαθαρτον κεχηνως εκεινην επιθυμιαν, παρ' ης το τραυμα εδεξω, και την
ηχην της φωνης εχων εγκαθημενην τηι ψυχηι εναυλον, και το σχημα και το βλεμμα
και τα κινηματα, και παντα της πορνειας τα ειδωλα, ουδεν μεθ' ηδονης λοιπον των
επι της οικιας οραις. Καθαπερ γαρ οι καρηβαριαι και μεθηι κατεχομενοι απλως και εικη
περιφερονται, καν βαραθρον και κρημνος, καν οτιουν υποκειμενον ηι,
καταπιπτουσιν αφυλακτως· ουτω και οι προς την αμαρτιαν ορμησαντες, καθαπερ
μεθηι δεινηι τηι της αμαρτιας επιθυμιαι κατεχομενοι, ουκ ισασιν οπερ πραττουσιν, ου
των παροντων, ου των μελλοντων τι προορωσιν. Και γαρ τοιουτον η αμαρτια· μετα
το πραχθηναι και τελειως απαρτισθηναι, τοτε τας ωδινας εγειρει τηι τεκουσηι ψυχηι,
απεναντιας των νομων της ημετερας γεννησεως. Ἡμεις μεν γαρ ομου τεχθεντες τας
ωδινας λυομεν, εκεινη δε ομου τεχθεισα διασπαι ταις οδυναις τους τεκοντας αυτην
λογισμους. Ἐν γαρ τωι πραττειν την αμαρτιαν υπο της ηδονης μεθυοντες ουχ ουτως
αισθανομεθα· επειδαν δε γενηται και λαβηι τελος, τοτε δη μαλιστα της ηδονης
σβεσθεισης απασης, το πικρον της μετανοιας επεισερχεται κεντρον· και εν τωι
γινεσθαι την αμαρτιαν, και πριν γενεσθαι και μετα το γενεσθαι σφοδρος εφεστηκε το
συνειδος ημων κατηγορος. Τοιουτον το των αμαρτανοντων εθος εστι· παντα
υποπτευουσι, τας σκιας τρεμουσι, παντα ψοφον δεδοικασι, και εκαστον επ' αυτους
βαδιζειν νομιζουσι· πολλους γαρ πολλακις ειδον εφ' ετεραν τρεχοντας διακονιαν,
και ενομισαν επ' αυτους ηκειν. Και αλλα αλλων προς αλληλους διαλεγομενων, οι
συνειδοτες εαυτοις αμαρτιαν, περι αυτων εκεινους διαλεγεσθαι νομιζουσι. Τοιουτον
γαρ η αμαρτια· ουδενος ελεγχοντος προδιδωσιν, ουδενος κατηγορουντος
καταδικαζει, και ψοφοδεη ποιει και δειλον τον ημαρτηκοτα· ωσπερ ουν η
δικαιοσυνη τουναντιον. Ἄκουσον και τουτου την δειλιαν, και του δικαιου την
παῤρησιαν· Φευγει ο ασεβης, φησι, μηδενος διωκοντος. Πως ουδενος διωκοντος
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φευγει; Ἔνδον εχει τον ελαυνοντα, τον του συνειδοτος κατηγορον, και τουτον
πανταχου περιφερει· και καθαπερ εαυτον ουκ αν δυνηθειη φευγειν, ουτως ουδε τον
ενδον αυτον ελαυνοντα. Ἀλλ' ουχ ο δικαιος ουτως, αλλα πως; ∆ικαιος ως λεων
πεποιθε. Τοιουτος ην ο Ἠλιας· ειδεν ουν τον βασιλεα προς αυτον ερχομενον, και
ειποντος εκεινου, Ἵνα τι διαστρεφεις τον Ἰσραηλ; Ουκ εγω, φησι, διαστρεφω, αλλα
συ και ο οικος του πατρος σου. Ἀληθως δικαιος ως λεων πεποιθε. Καθαπερ γαρ λεων
κυνιδιου τινος ευτελους, ουτω κατεξανεστη του βασιλεως. Καιτοι πορφυριδα ειχεν
εκεινος· αλλ' ειχε μηλωτην ουτος της πορφυριδος εκεινης σεμνοτεραν. Ἡ μεν γαρ
πορφυρις εκεινη τον λιμον ετεκε τον χαλεπον· η μηλωτη δε αυτη τα δεινα ελυσεν,
αυτη τον Ἰορδανην εσχισεν, αυτη τον Ἑλισσαιον διπλουν Ἠλιαν εποιησεν. Ὅτι μεν
ουνακαθαρτους εαυτους ειναι νομιζουσιν οι τηι πορνειαι εγκυλινδουμενοι, σφοδρα
επαινω και αποδεχομαι· οτι δε ουκ επι τον προσηκοντα των καθαρσιων ερχονται
τροπον, εγκαλω δια τουτο και μεμφομαι. Το μεν ουν αμεινον, μηδε πειραν λαβειν
της μυσαρας ταυτης αμαρτιας· ει δ' αρα τις υποσκελισθηι ποτε, τοιαυτα 63.739
επιτιθετω τα φαρμακα προτερον, υποσχομενος, μηκετι τοις αυτοις περιπεσειν, οια
την της αμαρτιας φυσιν εναποσμηχειν δυνανται· ως, εαν αμαρτανοντες
καταγινωσκωμεν των ηδη γεγενημενων, παλιν δε τοις αυτοις επιχειρωμεν, ουδεν
οφελος ημιν εσται των καθαρσιων. Ὁ γαρ απολουομενος, και τωι αυτωι παλιν
εγκυλινδουμενος βορβορωι, και ο καθαιρων παλιν οπερ ωικοδομησε, και οικοδομων
παλιν ινα καθεληι, ουδεν κερδαινει πλεον, αλλ' η το περιττα πονεισθαι και
ταλαιπωρειν. Ἐαν γαρ καθ' εκαστην ημεραν αμαρτανωμεν και παιωμεν την ψυχην
την ημετεραν, μηδεποτε δε αισθανωμεθα, καθαπερ οι συνεχη τραυματα
λαμβανοντες, ειτα καταφρονουντες, πυρετους και θανατους εαυτοις επισπωνται,
ουτω δη και ημεις εκ της συνεχους ταυτης αναισθησιας απαραιτητον επισπασωμεθα
την τιμωριαν. Ουδεν γαρ ουτως απολλυσιν ανθρωπον, ως το του φοβου εκπεσειν
του Θεου ωσπερ ουδε σωζει, ως το διηνεκως βλεπειν εκει. Ει γαρ ανθρωπον εχοντες
προ οφθαλμων οκνηροτεροι γινομεθα περι τα αμαρτηματα πολλακις, και οικετας
ερυθριασαντες επιεικεστερους, ουδεν πραττομεν ατοπον, εννοησον ποσης
απολαυσομεθα ασφαλειας τον Θεον προ οφθαλμων εχοντες. Το μεν ουν αμεινον το
μηδε ολως αμαρτανειν· το δε μετ' εκεινο, αμαρτανοντας αισθανεσθαι και
διορθουσθαι. Ει δε μη τουτο εχοιμεν, πως δεησομεθα του Θεου, και αφεσιν
αιτησομεν αμαρτηματων, οι μηδενα λογον τουτων ποιουμενοι; Ὅταν γαρ αυτος ο
πεπλημμεληκως, μηδε αυτο τουτο, οτι ημαρτες, ειδεναι θεληις, υπερ ποιων
παρακαλεσεις τον Θεον πλημμεληματων; υπερ ων ουκ οιδας; και πως εισηι της
ευεργεσιας το μεγεθος; ∆εινον μεν γαρ το αισχρα πραττειν, το δε πραττοντα
αισχυνεσθαι, εξ ημισειας εστι δεινον· οταν δε τις και εγκαλλωπιζηται τουτο,
υπερβολη αναισθησιας εστιν. Ὁ μεν γαρ μετα το πλημμελειν καταγινωσκων της
αμαρτιας, χρονωι ποτε δυνησεται ανακτησασθαι· ο δε επαινων την πονηριαν, της εκ
του μετανοησαι θεραπειας εαυτον απεστερησεν. Ὥσπερ ουν ουχ οι τα φαυλα
πραττοντες μονον, αλλα και οι τουτους εγκωμιαζοντες, της αυτης η και
χαλεπωτερας εκεινοις κοινωνουσι κολασεως· ουτως οι τους αγαθους επαινουντες
και θαυμαζοντες, συμμερισται των εκεινοις αποκειμενων στεφανων εισι. Μη ουν,
διοτι ουκ αλγεις αμαρτανων, καταφρονει της αμαρτιας, αλλα δια μεν τουτο αυτο
μαλιστα στεναξον, επειδη ουκ αισθανηι της των πλημμεληματων οδυνης. Ου γαρ
παρα το μη δακνειν την αμαρτιαν τουτο γινεται, αλλα παρα το αναισθητον ειναι την
πλημμελουσαν ψυχην. Ει γαρ επι τοις ετερων αμαρτημασιν ο μη αλγων κατηγοριας
αξιος εστιν, ο επι τοις εαυτου αναλγητως διακειμενος και αμελων, ποιας αν ειη
συγγνωμης αξιος. Ει ο Παυλος το οικειον παροραι συμφερον, ινα το των αλλων ευρηι,
ποσης ουκ αν ειημεν αξιοι κολασεως, μηδε της οικειας αποστηναι βλαβης
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιρουμενοι υπερ του το ετερων συμφερον ευρειν, αλλ' ηδεως μεθ' εαυτων και
ετερους προσαπολλυντες, παρον και ετερους και εαυτους διασωσαι. ∆ια τουτο πτερα
τοις στρουθιοις, ινα φυγηι παγιδα· δια τουτο 63.740 λογισμοι τοις ανθρωποις, ινα
εκφυγωσιν αμαρτηματα. Ἀλλ' αγνοειν λεγεις συ τα αμαρτηματα; Και πως αν εχοι
τουτο λογον; Ει γαρ επι τοις ετερων αμαρτημασι και νομους γραφεις και τιμωριας
οριζεις και ακριβης ει δικαστης, ποιαν αν σχοιης απολογιαν εν οις αυτος αμαρτανεις,
λεγων αγνοειν τα πρακτεα; Ἐμοιχευσας και συ κακεινος· τινος ουν ενεκεν εκεινον
μεν κολαζεις, σαυτον δε συγγνωμης αξιοις; Ει μεν γαρ ᾔδεις κακον την μοιχειαν,
ουδε ετερον τιμωρεισθαι εδει· ει δε ετερον μεν κολαζεις, συ δε νομιζεις διαφευγειν
την κολασιν, πως αν εχοι λογον, των αυτων αμαρτηματων μη τας αυτας διδοναι
δικας; Ἀπο γαρ της ψηφου, φησιν, ης ενεγκηις καθ' ετερου, απο ταυτης σε κρινει ο
Θεος. Και ακουε Παυλου λεγοντος· Λογιζηι τουτο, ανθρωπε, ο κρινων τους κακως
πρασσοντας, και ποιων αυτα, οτι συ εκφευξηι το κριμα του Θεου; Το σον ουκ
εξεφυγες κριμα, και το του Θεου διαφευξηι; και πως αν εχοι τουτο λογον; Ου γαρ εστι
ταυτον αμαρτανειν απλως, και ετερον αμαρτοντα και κολασαντα, τοις αυτοις
περιπεσειν παλιν. Ει γαρ συ τον ελαττονα αμαρτοντα κολαζεις, καιτοι γε μελλων
αισχυνειν σαυτον, πως ο Θεος τον μειζονα πλημμελησαντα σε, και ταυτα ου μελλων
εαυτον αισχυνειν, ου καταδικασει και κατακρινει μειζονως, ηδη κατακεκριμενον
απο των οικειων λογισμων; Ει δε λεγεις οτι Οιδα μεν οτι αξιος ειμι κολασεως, δια δε
την μακροθυμιαν καταφρονεις, και δια το μη δουναι παρα ποδας δικην θαῤρεις·
δεδοικεναι μεν ουν και τρεμειν δια τουτο αν ειης δικαιος. Ου γαρ εις το μη δουναι
δικην, αλλ' εις το δουναι χαλεπωτεραν, ει μενοις αδιορθωτος ων, το μηπου δουναι,
συμβησεται σοι. Και γαρ, αν μεγα τις αμαρτηι, λαθων δε τουτο εργασηται, και μηδενα
σκανδαλισηι, ελαττονα δωσει δικην του καταδεεστερα μεν ημαρτηκοτος, μετα
παῤρησιας δε και τους πολλους σκανδαλισαντος. Ὁ μεν γαρ ευτελης και
απεῤριμμενος, καν υποσκελισθηι και καταπεσηι, ου τοσαυτην τωι κοινωι φερει βλαβην·
ο δε ωσπερ υψει τινι τηι της αρετης κορυφηι μετα πολλης της περιφανειας εστως, και
πασι γνωριμος και δηλος ων, και παρα παντων θαυμαζομενος, οταν επηρεασθεις
καταπεσηι, μεγαλην την πτωσιν και ζημιαν εργαζεται, ουχ οτι μονον εξ υψους
κατεπεσεν, αλλ' οτι και πολλους ραιθυμοτερους εποιησε των εις αυτον βλεποντων.
Και καθαπερ εν σωματι, μελους μεν ετερου διαφθαρεντος, ου πολλη η βλαβη· των δε
οφθαλμων πηρωθεντων, η της κεφαλης βλαβεισης, ολον το σωμα αχρηστον γινεται·
ουτω δη και επι των πολλα κατορθωκοτων εστιν ειπειν, οταν εκεινοι σβεσθωσιν,
οταν κηλιδα τινα προστριψωνται, ολοκληρον και αφορητον τωι λοιπωι σωματι την
βλαβην φερουσι. Μη τοινυν φοβηθηις επιβουλην δικαστου, αλλα φοβηθητι αμαρτιας
δυναμιν. Ἅνθρωπος σε ου βλαπτει, εαν μη συ σεαυτον βλαψηις. Καν μη εχηις
αμαρτιαν, καν μυρια ξιφη επικεινται, εξελειται σε ο Θεος· εαν εχηις αμαρτιαν, καν εν
παραδεισωι ηις, εκπιπτεις. Ἐν παραδεισωι ην ο Ἀδαμ, και επεσεν· εν κοπριαι ην ο Ἰωβ,
και εστεφανωθη. Τι ωφελησεν εκεινον ο παραδεισος τι εβλαψε τουτον η κοπρια;
Ἐκεινωι ουδεις επεβουλευσε, και υπεσκελισθη· τουτωι ο διαβολος, και εστεφανωθη.
Ου τα χρηματα αυτου ελαβεν; αλλα την ευσεβειαν αυτου ουκ εσυλησεν. Ου τους
παιδας αυτου ηρ 63.741 πασεν; αλλα την πιστιν ουκ εσαλευσεν. Ου το σωμα αυτου
διεῤρηξεν; αλλα τον θησαυρον ουκ ευρε. Τουτον μοι τον νομον τηρησατε, παρακαλω
και γονατων υμων απτομαι, ει μη και τηι χειρι, αλλα τηι γνωμηι, και δακρυα εκχεω·
τουτον μοι τον νομον τηρησατε, και ουδεις υμας ουδεπω αδικησαι δυνησεται. Ειδετε
τον προφητην και βασιλεα, τον ∆αυιδ λεγω, πολεμουντα, πιπτοντα, εγειρομενον και
νικωντα; ειδετε την αμαρτιαν επικειμενην, και σφαζομενην δια της μετανοιας;
Βλεπετε αυτον και μετα την του Πνευματος χαριν, μετα την προς Θεον παῤρησιαν,
μετα κατορθωματων πληθος, μετα τροπαια τοσαυτα ανακηρυττοντα και λεγοντα·
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐλεησον με, ο Θεος, κατα το μεγα ελεος σου. Ειπες μεγα, ειπε ποσον· οτι μεγα οιδα,
μετρησαι δε η καταλαβειν ου δυναμαι· επι το πελαγος εμαυτον ηπλωσα της του
∆εσποτου μου φιλανθρωπιας. Και τι λεγεις; ειπε μοι. Ἤκουσας του προφητου
λεγοντος, Και Κυριος αφειλε το αμαρτημα σου. Τι πλεον ζητεις; Ου τουτο ζητω
μονον, φησιν, αλλα το καλλος μου ζητω, την παῤρησιαν μου ζητω· Ἐπι πλειον
πλυνον με απο της ανομιας μου. Ὁραις τι ζητει; και ετι πλειονα ζητει λαμπηδονα και
μειζονα καθαροτητα. Και τι διδως, ω ∆αυιδ, οτι ταυτα ζητεις; Τι διδωμι; οτι την
ανομιαν μου εγω γινωσκω. Τουτο διδως; και τις εστιν ανθρωπος μη επιγινωσκων
αυτου την αμαρτιαν; Ναι, φησι, ποσοι εισιν αμαρτανοντες και παῤρησιαζομενοι;
ποσοι θλιβουσι τους πλησιον και ου πενθουσιν; αλλ' εγω την ανομιαν μου γινωσκω,
και η αμαρτια μου ενωπιον μου εστι διαπαντος. Ὢ ευγενεια ψυχης· ου παρεδωκε τηι
ληθηι την μνημην της αμαρτιας, αλλα και συγχωρηθεισαν αυτην εγραψε καθαπερ εν
εικονι τωι συνειδοτι· και βλεπε τι γινεται. Ἐαν συ αυτης μνημονευσηις, ο Θεος αυτης
ου μνημονευει· εαν δε συ επιλαθηις, ο Θεος αυτης μεμνηται. Ἐποιησας τι κακον;
μνησθητι, ινα ο ∆εσποτης σου αυτου επιλαθηται. Ἐποιησας αγαθον τι; λανθανε, ινα
ο ∆εσποτης σου αυτο ειπηι· ου γαρ ουτω συ λεγεις τα κατορθωματα σου, ως εκεινος·
και πως, ακουε, Ἐαν δωις πτωχωι, ερωτωμενος λεγεις, Ειδον πτωχον πεινωντα, και
εθρεψα αυτον· ο δε ∆εσποτης σου ουχ ουτως, αλλα πως; Πεινωντα με ειδετε και
εθρεψατε. Ἐπειδαν ουν αμαρτηις, μη την παρ' ετερου κατηγοριαν αναμενε, αλλα πριν
η κατηγορηθηις συ, καταγινωσκε των δρωμενων· ως εαν ετερος ελεγξηι, λοιπον
ουκετι της σης εξομολογησεως το κατορθωμα γινεται, αλλα της εκεινου κατηγοριας
η διορθωσις. Ου γαρ τουτο εστιν εξομολογεισθαι, το κατηγορειν εαυτου μετα τους
ελεγχους, αλλα το πρωτον εαυτου κατηγορειν, και το μη αναμενειν τους παρ'
ετερων ελεγχους. Και γαρ και ο Πετρος μετα την αρνησιν εκεινην την χαλεπην,
επειδη ταχεως εαυτον ανεμνησε της αμαρτιας, και μηδενος κατηγορουντος, και την
πλημμελειαν ελεγε, και πικρως εκλαυσεν, ουτω την αρνησιν απενιψατο, ως και
πρωτος γενεσθαι των αποστολων, και την οικουμενην εγχειρισθηναι απασαν. Ει γαρ
τας εις τον Θεον αμαρτιας λυειν ελαβεν εξουσιαν ο ιερευς, πολλωι μαλλον τας εις
ανθρωπον γινομενας ανελειν και αφανισαι δυνησεται. Ἄρχων εστι και ουτος, και
αρχων του βασιλεως σεμνοτερος. Και γαρ αυτην την βασιλικην κεφαλην οι ιεροι
νομοι ταις 63.742 τουτου χερσι φεροντες υπεταξαν· και οταν τι δεοι χρηστον
γενεσθαι ανωθεν, ο βασιλευς προς τον ιερεα, ουχ ο ιερευς προς τον βασιλεα
καταφευγειν ειωθε. ∆ια τουτο ουκ αγγελους εκ των ουρανων καταγαγων ο Θεος της
των ανθρωπων φυσεως διδασκαλους εποιησεν, ινα μη δια το της φυσεως υπερεχον
και της ανθρωπινης ασθενειας την αγνοιαν αφειδεστερον ποιωνται τας καθ' ημων
επιτιμησεις· αλλ' ανθρωπους θνητους εδωκε διδασκαλους και ιερεας, ανθρωπους
ασθενειαν περικειμενους, ινα αυτο τουτο τοις αυτοις υπευθυνον ειναι και τον
λεγοντα και τους ακουοντας, χαλινος γενηται τηι του λεγοντος γλωττηι μη
συγχωρων περα του μετρου ποιεισθαι τας κατηγοριας. Τινος δε ενεκεν ταυτα ειπον;
Ἵνα μη λεγητε. οτι Συ καθαρος ων αμαρτηματων, απηλλαγμενος της οδυνης της
κατα την επιτιμησιν, μετα πολλης της εξουσιας επιφερεις ημιν βαρυτεραν την
τομην. Ἐγω γαρ προτερος αισθανομαι της οδυνης, επειδη και αυτος υπευθυνος ειμι
τοις αμαρτημασι· Παντες γαρ εσμεν εν επιτιμιοις, και ουδεις καυχησεται αγνην εχειν
την καρδιαν. Ὥστε ουκ εν αλλοτριοις φιλοσοφων κακοις, ουδε εξ απανθρωπιας
τινος, αλλ' απο κηδεμονιας πολλης τους ελεγχους ποιουμαι. Ἐπι μεν γαρ των τα
σωματα ιατρευοντων, ο μεν επαγων την πληγην ουδεμιαν λαμβανει της πληγης
αισθησιν, ο δε τεμνομενος ουτος εστιν ο διασπωμενος ταις αλγηδοσι μονος· επι δε
των ψυχας θεραπευοντων ουχ ουτως· ει μητι γε σφαλλομαι απ' εμαυτου τα των
λοιπων δοκιμαζων· αλλ' αυτος προτερος οδυναται ο λεγων, ηνικα αν ετεροις
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτιμαι. Ουδε γαρ ουτως ελεγχομενοι παρ' ετερων αλγουμεν, ως ελεγχοντες ετερους
υπερ αμαρτηματων ων εσμεν υπευθυνοι. Βουλεσθε μαθειν οσον κατορθωμα το των
οικειων μεμνησθαι αμαρτηματων; επι της των χρηματων δαπανης ευθεως
ανασταντες απο της κλινης, πριν εις αγοραν εμβαλειν, η μεταχειρισαι τι των
ιδιωτικων η δημοσιων πραγματων, τον οικετην καλεσαντες απαιτουμεν τον λογον
των δαπανηθεντων, ινα ιδωμεν, τι μεν κακως, τι δε εις δεον ανηλωται, ποσον δε
υπολελειπται· καν ιδωμεν ολιγον το υπολελειμμενον, παντι τροπωι προσοδων
αφορμας επινοουμεν, ινα μη λαθωμεν διαφθαρεντες λιμωι. Τουτο τοινυν και επι των
πραξεων των ημετερων ποιωμεν, το συνειδος το ημετερον κολασαντες, ποιησωμεν
αυτωι λογον των ρηματων, των πραγματων, των ενθυμησεων, εξετασωμεν τι μεν εις
δεον ηνηλωται, τι δε επι βλαβηι τηι ημετεραι· ποιος λογος εδαπανηθη κακως, εις
λοιδοριας, εις αισχρολογιας, εις υβρεις· ποιον ενθυμημα τον οφθαλμον εις
ακολασιαν εκινησε· τις λογος επι βλαβηι τηι ημετεραι εις εργον εξηνεχθη, η δια
χειρων, η δια γλωττης, η δια των ομματων αυτων· και σπουδασωμεν της μεν
ακαιρου δαπανης αποστηναι, αντι δε των απαξ αναλωθεντων κακως, ετεραν
αποθεσθαι προσοδον, αντι των ρηματων των εικη προσενεχθεντων ευχας, αντι των
οψεων των ακολαστως γενομενων ελεημοσυνας, νηστειας. Ει γαρ μελλοιμεν
δαπαναιν μεν ακαιρως, μηδεν δε αποτιθεσθαι μηδε θησαυριζειν εαυτοις αγαθον, εις
εσχατην κατενεχθεντες πενιαν, λησομεν προς την αθανατον του πυρος εαυτους
παραπεμποντες κολασιν. Ποσον τοινυν βελτιον, προσκαιρον κατανυξιν και οδυρμον
αθανατων αλλαξασθαι καλων και ηδονης τελος ουκ εχουσης, η τον βραχυν τουτον
και προσκαιρον βιον ενταυθα γελασαντας απελθειν εκει κολασθησομενους αθανατα;
Ει γαρ Παυλος, ο τοσουτος και τηλικουτος, ο καθαπερ υπο 63.743 πτερος την
οικουμενην διαδραμων απασαν, και των σωματικων αναγκων ανωτερος γεγονως,
και των αῤρητων εκεινων ρηματων ακουσαι καταξιωθεις, ων μεχρι της σημερον
ουδεις αλλος ηκουσε, γραφων ελεγεν· Ὑπωπιαζω μου το σωμα και δουλαγωγω, μη
πως αλλοις κηρυξας αυτος αδοκιμος γενωμαι· τι 63.744 αν ειποιμεν ημεις οι
φορτιοις αμαρτηματων βεβαρημενοι, και προς τουτοις πολλην την ραιθυμιαν
επιδεικνυμενοι; Μη γαρ ανακωχην εχει ο πολεμος ουτος; Παντοτε νηφειν και
εγρηγορεναι δει, και μηδεποτε εν αδειαι ειναι, επει μηδε εστι καιρος ωρισμενος της
του πολεμουντος ημιν επιθεσεως.
ΛΟΓΟΣ ΚΕʹ. Περι της μελλουσης κρισεως.
Πολλοι των παρ' ημιν ανθρωπων τηι σαρκι προσηλωμενοι και τοις παρουσι
δουλευοντες πραγμασιν, ουδεν ειναι τα μετα ταυτα νομιζουσι, και το του Θεου
προβαλλομενοι φιλανθρωπον, μη ειναι κολασιν μηδε τιμωριαν λεγουσιν. Ει ουν
φιλανθρωπος εστιν ο Θεος, ωσπερ ουν και εστι, και δικαιος παντως αν ειη· ει δε
δικαιος, πως ουκ αν ειη δικαιον τον μυρια παθοντα εξ αρχης αγαθα, ειτα κολασεως
αξια πραξαντα, και μητε απειληι μητε ευεργεσιαι γενομενον βελτιω, κολαζεσθαι, Ει
γαρ το δικαιον εξεταζοις, εξ αρχης ημας και ευθεως απολεσθαι εδει κατα τον του
δικαιου λογον μαλλον· και γαρ και φιλανθρωπιαν ειχεν, ει και τουτο επαθομεν το
μη γενομενον. Ὅταν μεν γαρ τις τον ουδεν ηδικηκοτα υβριζηι, κατα τον του δικαιου
λογον παντως διδωσι δικην· οταν δε τις τον ευεργετην, τον ουδεν προπαθοντα μεν
ευ, ποιησαντα δε μυρια και μονον του ειναι γενομενον αιτιον, ουχ υβριζηι μονον,
αλλα και καθ' εκαστην ημεραν λυπηι δι' ων ποιει, ποιας ο τοιουτος συγγνωμης εσται
αξιος; Πως ου δεδοικας, ειπε μοι, τολμηρα φθεγγομενος, οταν λεγηις, Φιλανθρωπος
εστιν ο Θεος και ου κολαζει. Ει δε κολασει, ευρεθησεται κατα σε ουκετι
φιλανθρωπος; ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, ουκ αξιοις κολαζεσθαι αμαρτανων; ουχι προειπεν
σοι απαντα; ουχι ηπειλησεν; ουχι εβοηθησεν; ουχι μυρια ειργασατο υπερ της
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωτηριας της σης; Ει ουν οι πονηροι μη κολαζονται, ερει παλιν αλλος ισως, οτι ουτε
οι αγαθοι στεφανουνται· και που η φιλανθρωπια και η δικαιοκρισια του Θεου; Μη
τοινυν φενακιζετε εαυτους, ανθρωποι, τωι διαβολωι πειθομενοι· εκεινου γαρ εισι
ταυτα τα νοηματα. Ει γαρ δικασται και δεσποται και διδασκαλοι τους μεν αγαθους
τιμωσι, τους δε πονηρους κολαζουσι, πως αν εχοι λογον παρα τωι Θεωι τα εναντια
γινεσθαι, και των αυτων αξιουσθαι τους αγαθους και τους πονηρους; ποτε δε και
απαλλαγησονται της κακιας οι πονηροι; Ει γαρ και κολασιν προσδοκωντες ουκ
αφιστανται της πονηριας, αν και τον φοβον τουτον αποθωνται, και μη μονον εις
γεενναν μη εμπεσωσιν, αλλα και βασιλειας επιτυχωσι, ποτε πονηρευομενοι
στησονται; Ἀκηκοα τινων φιλαμαρτημονων λεγοντων, οτι προς φοβον των
ανθρωπων ηπειλησε την γεενναν ο Θεος· μη γενοιτο γαρ, οτι ελεημων ων κολασει
τινα, και μαλιστα των επεγνωκοτων αυτον. Λεγετε ουν μοι, οι ψευστην τον Θεον
αποφαινοντες, τις την οικουμενην επεκλυσεν απασαν επι του Νωε, και το χαλεπον
εκεινο ναυαγιον ειργασατο, και την παντος του γενους ημων πανωλεθριαν εποιησε;
τις τους κεραυνους εκεινους και τους πρηστηρας αφηκεν επι την Σοδομων γην; τις
την Αιγυπτον απασαν κατεποντισε; τις τας εξακοσιας χιλιαδας επι της ερημου
κατηναλωσε; τις την συναγωγην Ἀβει 63.744 ρων κατεφλεξε; τις τοις περι Κορε και
∆αθαν ανοιξαι τηι γηι το στομα και καταπιειν εκελευσε; τις τας εβδομηκοντα χιλιαδας
εν μιαι καιρου ροπηι κατηνεγκεν επι του ∆αυΐδ; τις ο τας εκατον ογδοηκοντα πεντε
χιλιαδας εν μιαι νυκτι θανατωσας επι της προφητειας Ἡσαΐου; Τας δε καθημερινας
συμφορας ουχ οραις οσας φερομεν αμαρτανοντες; Πως αν εχοι λογον, τους μεν
κολαζεσθαι, τους δε μη κολαζεσθαι; Ει γαρ ουκ αδικος ο Θεος, ωσπερουν ουδε
αδικος, παντως και συ δικην δωσεις αμαρτανων· ει δε, επειδη φιλανθρωπος εστιν ο
Θεος, ου κολαζει, ουδε τουτους εδει κολασθηναι. Νυνι δε δια ταυτα ημων τα ρηματα
πολλους και ενταυθα κολαζει ο Θεος, ινα, οταν τοις ρημασι μη πιστευσητε της
απειλης, καν τοις πραγμασι πιστευσητε της τιμωριας. Ἆρα πειθομεν τους
αντιλεγοντας, οτι ουκ εστι μυθος ο περι της γεεννης λογος; Ουτω γαρ εστιν αληθης,
οτι ουχ ημεις μονον, αλλα και ποιηται και φιλοσοφοι και λογοποιοι περι της
μελλουσης ανταποδοσεως εφιλοσοφησαν, και εν ᾅδου κολαζεσθαι τους πονηρους
ειρηκασιν. Ει γαρ και μετα αληθειας, ως εχει ταυτα, ειπειν ουκ ηδυνηθησαν, ατε απο
λογισμων κινηθεντες και παρ' ακουσματων των παρ' ημιν, αλλ' ομως εικονα τινα
κρισεως ελαβον. Κωκυτους γαρ φασι τινας και Πυριφλεγεθοντας ποταμους και
Στυγος υδωρ και Ταρταρον, τοσουτον απεχοντα της γης, οσον αυτη του ουρανου, και
πολλους κολασεως τροπους· και παλιν Ἠλυσιον πεδιον, και μακαρων νησους, και
λειμωνας ευανθεις, και ευωδιαν πολλην, και αυραν λεπτην· και χορους εκει
διατριβοντας, και λευκην περιβεβλημενους στολην, και αιδοντας υμνους τινας· και
ολως και αγαθοις και πονηροις αποκειμενην αντιδοσιν μετα την εντευθεν εξοδον.
Μη τοινυν απιστωμεν γεενναν, ινα μη εμπεσωμεν εις αυτην· ο γαρ απιστων
ραιθυμοτερος γινεται· ο δε ραιθυμων εις αυτην απελευσεται παντως· αλλα και
πιστευωμεν ανενδοιαστως, και διαλεγωμεθα συνεχως περι αυτης, και ου ταχεως
αμαρτησομεθα. Των γαρ τοιουτων λογων η μνημη καθαπερ τι φαρμακον πικρον
πασαν κακιαν αποσμηξαι δυνησεται, συνεχως ημων ενιζανουσα τηι ψυχηι. Ἂν ωμος
και ανελεημων ηις, αναμνησθητι των παρθενων εκεινων, αι των λαμπαδων αυτων
σβεσθεισων, δια το μη εχειν ελαιον, του νυμφωνος εξεπεσον, και ταχεως εσηι
φιλανθρωπος. Ἂν αρπασαι βουληθηις, ακουσον του δικαστου λεγοντος, ∆ησατε
αυτου χειρας και ποδας, και βαλετε αυτον εις το σκοτος το εξωτερον· και ταυτην
εκβαλεις την επιθυμιαν. Ἂν μεθυειν και τρυφαιν επιθυμηις, ακουσον του πλουσιου
λεγοντος, Πεμψον Λαζαρον, ινα ακρωι τωι δακτυλωι καταψυξηι την τηγανιζομενην
γλωσσαν· και ου τυγχανοντος της αιτησεως· και ταχεως αποστησηι του παθους. Ἂν
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πυρ εχηις επιθυμιας πονηρας, εννοησον της κολασεως εκεινης το πυρ, και τουτο
κατασβεσθεν 63.745 οιχησεται. Σκοπει δε, ει και πυρ μη ην, το εκ του Θεου
αποστηναι και ατιμον αναχωρησαι, ποση κολασις· ουκ εστι, πιστευσατε, παραστησαι
λογωι το παθος, ουκ εστιν. Ει γαρ οι το φως το ηλιακον μη θεωμενοι παντος
πικροτεραν θανατου υπομενουσι ζωην, τι παθειν εικος ημας αποστερηθεντας του
φωτος εκεινου; Τι δε και ζωμεν και αναπνεομεν και εσμεν, αν της θεωριας
αποτυχωμεν εκεινης; αν τον ∆εσποτην τον ημετερον μηδεις ημιν τοτε συγχωρησηι
θεασασθαι; Ει εις δεσμωτηριον τις εμβληθεις ενταυθα των ευγενως τεθραμμενων,
την δυσωδιαν μονον, και το εν σκοτωι κεισθαι, και το μετα ανδροφονων δεδεσθαι,
παντος θανατου χαλεπωτερον ειναι δοκει· εννοησον τι εσται, οταν μετα των της
οικουμενης ανδροφονων εκει κατακαιωμεθα, μητε ορωντες, μητε ορωμενοι, αλλ' εν
πληθει τοσουτωι νομιζοντες ειναι μονοι. Το γαρ σκοτος και το αλαμπες ουκ αφιησιν
ουδε τους πλησιον ημας διαγινωσκειν, αλλ' ως μονος τουτο πασχων εκαστος, ουτω
διακεισεται. Ει γαρ και πυρ ειρηται, αλλα σκοτεινον εστι και φως ουκ εχον. Και
τουτο εστι το μαλιστα θορυβουν ημας και ταραττον, οτι και σφοδρως εκκαιον ουτε
σβεννυται, και φως ουκ εχει. Ει δε σκοτος μονον ουτω θλιβει καθ' εαυτο τας
ημετερας ψυχας και θορυβει, τι εσται αρα, οταν μετα του σκοτους και οδυναι
τοσαυται ωσι και εμπρησμοι; Μη γαρ, επειδη πυρ η γεεννα λεγεται, τοιουτον ειναι
νομισηις το πυρ· τουτο μεν γαρ, οπερ αν λαβηι, κατεκαυσε και απηλλαξεν· εκεινο δε
τους απαξ κατασχεθεντας καιει διαπαντος και ουδεποτε παυεται. ∆ια τοι τουτο και
ασβεστον ειρηται· και γαρ τους ημαρτηκοτας αφθαρσιαν ενδυσαι θελει. ου προς
τιμην, αλλ' ωστε διηνεκες εφοδιον της τιμωριας εχειν εκεινης. Ἀλλα ταυτα μεν εν
τηι γεεννηι, και τα τουτων πικροτερα· η δε των αγαθων αποπτωσις τοσαυτην εχει την
οδυνην, τοσαυτην την θλιψιν και την στενοχωριαν, ως ει και μηδεμια τιμωρια τοις
ενταυθα αμαρτανουσιν απεκειτο, αυτην καθ' εαυτην αρκεσαι των εν τηι γεεννηι
βασανιστηριων πικροτερον δακνειν και συνταρασσειν τας ημετερας ψυχας. Ει δε εις
δεσμωτηριον εισιοντες και τους μεν αυχμωντας ορωντες, τους δε σιδηραις αλυσεσι
δεδεμενους, τους δε σκοτωι κατακεκλεισμενους, κατακλωμεθα, φριττομεν, παντα
πραττομεν υπερ του μη εμπεσειν εις τοιαυτην αναγκην και θλιψιν, οταν ημεις αυτοι
απαγωμεθα εις αυτα τα της γεεννης βασανιστηρια δεδεμενοι, τινες εσομεθα; τι δε
πραξομεν; Ου γαρ εκ σιδηρου τα δεσμα εκεινα, αλλ' απο πυρος εισιν ουδεποτε
σβεννυμενου· ουδε ομοτιμοι τινες οι εφεστωτες ημιν, ους και εκμειλιξασθαι
πολλακις ενι, αλλ' αγγελοι φοβεροι και ασυμπαθεις, οις ουδε αντιβλεψαι δυνατον,
σφοδρως υπερ ων τον ∆εσποτην υβρισαμεν οργιζομενοις. Ουκ εστι, καθαπερ
ενταυθα, τους μεν αργυριον, τους δε τροφας, τους δε λογους εισαγοντας
παρακλητικους ιδειν και παραμυθιας τυχειν, αλλα παντα εκει ασυγγνωστα· καν Νωε
ηι, καν Ἰωβ, καν ∆ανιηλ, και τους οικειους ιδωσι κολαζομενους, ου τολμωσι
παραστηναι και χειρα ορεξαι· και γαρ την εκ φυσεως συμπαθειαν αναιρεισθαι τοτε
συμβαινει. 63.746 Ἐπειδη γαρ ευρισκονται δικαιοι τεκνων αμαρτωλων πατερες, και
παιδες αγαθοι γονεων πονηρων, δει δε καθαραν αυτοις ειναι ευφροσυνην, και μη τηι
της συμπαθειας αναγκηι κατακλασθαι τουτους απολαυοντας των αγαθων εκεινων,
και ταυτην σβεννυσθαι φημι, και αυτους συναγανακτειν τωι ∆εσποτηι κατα των
οικειων σπλαγχνων. Τοιγαρουν μηδεις ελπιζετω χρηστα, μη εργασαμενος τι
χρηστον, καν μυριους εχηι προγονους δικαιους. Ὅταν γαρ τον δοθεντα ημιν χρονον
αναλωσωμεν εις ουδεν δεον, απελευσομεθα παντες εκει, της ακαιρου δαπανης δικην
δωσοντες την εσχατην. Ει γαρ ο χρηματα εμπορευσασθαι λαβων, ειτα καταφαγων,
απαιτηθησεται παρα του πιστευσαντος και δωσει δικην· ο ζωην ταυτην δαπανησας
ματην, ποσωι μαλλον; Και καθαπερ ημεις τους οικετας τους ημετερους, ουχι της
εξοδου μονον των χρηματων, αλλα και της εισοδου ποιουμενους τον λογον
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξεταζομεν, ποθεν και ποσα και παρα τινων, και πως υπεδεξαντο τα χρηματα· ουτω
δη και ο Θεος και της δαπανης και της κτησεως απαιτει τας ευθυνας, και πλουσιωι
και πενητι· τωι μεν πλουσιωι, ποτερον εκ δικαιων πορων, η εξ αρπαγης και
πλεονεξιας τον πλουτον συνελεξε· ποτερον εις πορνειας, η εις πενητας τα χρηματα
κατηναλωσε· ποτερον εις τρυφην και ασωτιαν και μεθην, η εις την των
επηρεαζομενων βοηθειαν· τωι δε πενητι, ει γενναιως και ευχαριστως την πενιαν
ηνεγκεν, ει μη απεδυσπετησεν, ει μη εδυσχερανεν, ει μη κατηγορησε της του Θεου
προνοιας, εαυτον μεν εν ενδειαι υπαρχοντα ορων, ετερον δε τρυφωντα, και μη κατα
την ουσιαν σπανιζοντα. Ου πλουσιοι δε και πενητες μονον, αλλα και αρχοντες και
δικασται μετα πολλης εξεταζονται της ακριβειας, ει διεφθειραν το δικαιον, ει προς
χαριν η προς απεχθειαν εψηφισαντο τοις δικαζομενοις, ει κολακευθεντες εδωκαν
παρα το δεον την ψηφον. Ὅσωι γαρ εκαστος προς μειζονα ογκον αρχης αναβεβηκε,
τοσουτωι και πλειονα απαιτηθησεται λογον. Και αι μεν ατοποι του βιου ηδοναι των
σκιων και ονειρατων διαφερουσιν ουδεν· πριν η γαρ τελεσθηναι τα της αμαρτιας,
σβεννυται τα της ηδονης· αι δε υπερ τουτων κολασεις περας ουκ εχουσι· και το μεν
ηδυ προς ολιγον, το δε ανιαρον αιωνιον. ∆ια δη τουτο περι γεεννης συνεχως ημιν ο
Θεος διαλεγεται, ινα πολυ τι καρπωσωμεθα απο της απειλης και του φοβου. Ει γαρ
μελλων εμβαλλειν εις αυτην τους αμαρτανοντας, μη προσειπε, ταυτης την απειλην,
πολλοι ενεπεσον αν εις αυτην. Ει γαρ νυν του φοβου κατασειοντος ημων τας ψυχας,
εισι τινες οι ουτω ραιδιως αμαρτανοντες, ως ουδε ουσης αυτης· ει μηδεν τουτων
ειρητο μηδε ηπειλητο, τι ουκ αν ειργασαμεθα δεινον; Ὥστε ουκ απηνειας το πραγμα,
αλλ' ελεου μαλλον και φιλανθρωπιας εστι. Και γαρ, ει μη ηπειληθη καταστροφη επι
Ἰωνα, ουκ αν εκωλυθη η καταστροφη· ει μη ειπεν οτι καταστραφησεται Νινευι, ουκ
αν εστη Νινευι· και ει μη ηπειληθη γεεννα, απαντες αν εις γεενναν ενεπεσομεν. Ει
γαρ μηδεν μελει τωι Θεωι μητε αμαρτανοντων ημων μητε κατορθουντων, ισως εχει
τινα λογον το λεγειν μη ειναι κολασιν· ει δε τοσαυτην σπουδην ποιειται, ωστε μη
αμαρτανειν ημας, και τοσαυτα πραγματευεται, ωστε κατορθουν 63.747 ημας τας
εντολας, ευδηλον οτι και αμαρτανοντας κολαζει, και κατορθουντας στεφανοι. Ἀλλα
σκοπει μοι των πολλων την ανωμαλιαν. Ἐνταυθα μεν γαρ εγκαλουσι τωι Θεωι, οτι
μακροθυμει πολλακις και περιοραι πολλους μιαρους, ασελγεις, πλεονεκτας, μη
διδοντας δικην· εκει παλιν εαν απειλησηι κολαζειν αυτους, σφοδροι και βαρεις εισιν
αιτιωμενοι. Καιτοι γε ει τουτο λυπει, εκεινο αποδεχεσθαι και θαυμαζειν εχρην· αλλ',
ω της ανοιας, ω της φιλαμαρτημονος και φιληδονου ψυχης, οτι της απο των
ρηματων καταφρονουντες απειλης, την απο των πραγματων υποστησονται κολασιν.
Ουδεις γαρ των ενταυθα μη διαλυσαμενων τα αμαρτηματα, απελθων εκει δυνησεται
τας επι τουτοις ευθυνας διαφυγειν· αλλ' ωσπερ οι απο των δεσμωτηριων τουτων
μετα των αλυσεων προσαγονται εις το δικαστηριον, ουτω και οι εντευθεν
απερχομενοι τας ποικιλας περικειμενοι σειρας των αμαρτηματων, επι το βημα
αγονται το φρικτον. Ει ποτε ουν εν βαλανειωι γενοιο, σφοδροτερον κατεσκευασμενωι
του δεοντος, τοτε μοι το της γεεννης εννοησον πυρ· και ει ποτε παλιν υπο πυρετου
καταφλεχθειης χαλεπου, προς εκεινην τον νουν την φλογα μεταστησον, και τοτε
δυνησηι διαναστηναι καλως. Ει γαρ βαλανειον και πυρετος ουτως ημας θορυβει και
θλιβει, οταν εις τον ποταμον του πυρος εμπεσωμεν εκεινον, τον ελκομενον προ του
βηματος του φοβερου, πως διακεισομεθα αρα; Και ο μεν μετα πολλων εργων και
αγαθων και πονηρων απερχομενος εκει, εξει τινα παραμυθιαν επι τηι κολασει και
τοις βασανιστηριοις εκεινοις· ο δε τουτων μεν ερημος, εκεινα δε μονα επαγων, ουδε
εστιν ειπειν οσα πεισεται προς την αθανατον παραπεμπομενος κολασιν. Και γαρ
αντιστασις εσται εκει των πονηρων πραξεων και των ου τοιουτων· καν μεν αυται
καθελκυσωσι τον ζυγον, εσωσαν ου μικρως τον εργατην τον εαυτων· και τοσουτον
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισχυσεν η της των πονηρων πραξεων εργασιας βλαβη, οσον κατασπασαι της πρωτης
χωρας αυτον· αν δε εκειναι περιγενωνται, εις το της γεεννης απαγουσι πυρ, δια το
μη τοσουτον ειναι το πληθος των κατορθωματων, ωστε δυνηθηναι στηναι προς τον
βιαιον εκεινον ωθισμον. Ουδεν γαρ ολως των αγαθων, καν μικρον ειη,
παροφθησεται εκει παρα του κριτου. Ει γαρ αμαρτηματων και ρηματων και
ενθυμηματων τιννυειν μελλομεν τιμωριας, πολλωι μαλλον τα κατορθωματα, καν
μεγαλα ηι καν μικρα, λογισθησονται. Ου τοινυν αρκει κακιας απαλλαγηναι, αλλα δει
και πολλης της των αγαθων εργασιας. Ἵνα μεν γαρ γεεννης απαλλαγωμεν,
απεχεσθαι δει πονηριας· ινα δε βασιλειας επιτυχωμεν, αντεχεσθαι της αρετης. Και
γαρ επι των εξωθεν εθος, ου τον μηδεν κακον εργασαμενον στεφανουν· τουτο γαρ
αυτωι προς το μη δουναι δικην αποχρη μονον· αλλα τον μεγαλας ευεργεσιας
επιδειξαμενον. Ἀλλα γαρ μεταξυ με λογιζομενον, οτι προς το μη περιπεσειν γεεννηι η
των κακων ημιν αναχωρησις αρκει, υπεισηλθε τις απειλη φοβερα, ου τοις κακον τι
τολμησασι την τιμωριαν επαγουσα, αλλα τους εκλελοιποτας τι των αγαθων
κολαζουσα. Τις ουν εστιν αυτη; Πορευεσθε απ' εμου, οι κατηραμενοι, εις το πυρ το
αιωνιον· επεινασα γαρ, και ουκ εδωκατε μοι φαγειν. Τους γαρ μη μεταδοντας τοις
δεομενοις, εξ ων ειχον αυτοι, πιστευομεν 63.748 μη μεχρι της των αγαθων
στερησεως κολαζεσθαι, αλλα και τωι της γεεννης παραπεμπεσθαι πυρι. Παιδευομεθα
τοινυν, οτι οι μεν τα αγαθα πραξαντες, των εν τοις ουρανοις απολαυσονται καλων·
οι δε εγκληθηναι μεν ουδεν εχοντες κακον, εκλελοιποτες δε τι των αγαθων, μετα
των τα κακα εργασαμενων εις το της γεεννης απαχθησονται πυρ. Ει γαρ των επι γης
αρχοντων ο παραβαινων τους νομους απαραιτητον υφισταται κολασιν, πολλωι
μαλλον αφορητοις εκδοθησεται βασανοις ο του επουρανιου ∆εσποτου αθετων τα
προσταγματα. Οιδα οτι φορτικον υμιν το περι γεεννης διαλεγεσθαι καταφαινεται,
και πολλην εμποιει την οδυνην· αλλ' οσον δακνει το συνειδος, τοσουτον και ωφελει
την διανοιαν των δακνομενων. Ει μεν γαρ εκει ταυτα ελεγετο ημιν καθαπερ τωι επι
του Λαζαρου πλουσιωι, οντως θρηνειν εδει και οδυρεσθαι και πενθειν, οτι μετανοιας
καιρος ουκετι ημιν υπολελειπτο· επειδη δε ενταυθα οντες ταυτα ακουομεν, οπου και
ανανηψαι δυνατον, και τα ημαρτημενα απονιψασθαι, και πολλην κτησασθαι την
παῤρησιαν, και εκ των ετεροις συμβαντων κακων φοβηθεντας μεταβαλεσθαι,
ευχαριστωμεν τωι φιλανθρωπωι Θεωι, τωι δια της ετερων κολασεως την ημετεραν
εγειραντι νωθειαν, και αφυπνιζοντι καθευδοντας ημας. Και τινος ενεκεν οι μεν
ενταυθα κολαζονται, οι δε εκει, και ουκ ενταυθα παντες; Ὅτι, ει τουτο ην, παντες αν
απωλομεθα· παντες γαρ εσμεν εν επιτιμιοις. Παλιν, ει μηδεις ενταυθα εκολαζετο,
ραιθυμοτεροι αν οι πλειους εγενοντο, και πολλοι αν ειπον, μη ειναι προνοιαν. Ει γαρ
νυν ορωντες των πονηρων πολλους κολαζομενους, πολλα τοιαυτα βλασφημουσιν·
ει μηδεν τοιουτον ην, τι ουκ αν ειπον; που δε ουκ αν ηλθον μανιας; ∆ια τουτο ο Θεος
τους μεν ενταυθα κολαζει, τους δε ου κολαζει. Κολαζει μεν γαρ τινας, την κακιαν
αυτων εκκοπτων, και κουφοτεραν εκει ποιων την τιμωριαν, η και τελεον
απαλλαττων αυτους, και τους εν πονηριαι ζωντας σωφρονεστερους ποιων τηι τουτων
τιμωριαι· τους δε ου κολαζει παλιν, ινα, αν μεν προσεχωσιν εαυτοις μετανοησαντες,
και την του Θεου μακροθυμιαν αιδεσθεντες και της ενταυθα κολασεως απαλλαγωσι,
και της εκει τιμωριας, αν δε επιμεινωσι μηδεν απο της ανεξικακιας ωφελουμενοι
του Θεου, μειζονα υποστωσι τιμωριαν, δια την αγαν αυτων καταφρονησιν. Ὅταν
γαρ αμαρτανοντες τιμωμεθα παρα του Θεου, ανθ' ων τιμωρεισθαι ωφειλομεν, αυτο
τουτο ημας μαλιστα εις το πυρ μειζονως εμβαλειν δυνησεται. Ει γαρ μακροθυμιας τις
απολαυων μονον, αν εις δεον αυτηι μη χρησηται, χαλεπωτεραν εχει την τιμωριαν·
οταν μετα της μακροθυμιας και τιμας μεγιστας εχηι, ειτα επιμενηι τηι πονηριαι, τις
αυτον εξαιρησεται της κολασεως; Ὥσπερ δε το μη δουναι δικην ενταυθα των
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτηματων, χαλεπωτεραν εκει ποιει την τιμωριαν· ουτω το πολλης ανεσεως
απολαυειν αμαρτανοντας και ευποριας, εφοδιον τοις αμαρτανουσι και υποθεσις
κολασεως μειζονος γινεται. Ει ο μωρον λεγων τον αδελφον αυτου, της εσχατης
κολασεως εστιν αξιος· ο κακουργον, και βασκανον, και μυρια αλλα τοιαυτα
κατηγορων, ποσον εαυτωι το της γεεννης συναξει πυρ; το γαρ, Μωρε, των ειρημενων
πολλωι κουφοτερον εις υβρεως λογον εστι. ∆ιοπερ εκεινα παρεις, τουτο εθηκεν ο
Χριστος, ινα μαθηις, οτι ει το 63.749 φορητοτερον λεχθεν την γεενναν επισπαται
κατα του λεγοντος, πολλωι μαλλον τα βαρυτατα και αφορητοτερα τουτο εργασεται.
Ει δε τινες υπερβολην του λογου καταγινωσκοντες, υπερ του φοβησαι μονον ταυτην
ειρησθαι την απειλην νομιζουσιν, ωρα αυτους και τους μοιχους και ειδωλολατρας
της ειρημενης απαλλαττειν κολασεως. Ει γαρ φοβου ενεκεν τοις λοιδοροις ηπειλησε,
δηλον οτι κακεινοις· ομου γαρ απαντας συναγαγων, ουτως επηγαγε της βασιλειας
την εκπτωσιν. Τι ουν, φησιν, ο λοιδορος μετα του μοιχου και μαλακου κεισεται; Ει
μεν την αυτην αυτοις δωσει δικην, ετερου τουτο ζητησαι καιρου· οτι δε της
βασιλειας ομοιως εκπεσειται εκεινος, τωι Παυλωι πειθομαι λεγοντι, μαλλον δε τωι
ενεργουντι εν αυτωι Χριστωι, οτι ουτε ουτοι, ουτε εκεινοι βασιλειαν Θεου
κληρονομησουσιν. Ει τινος ημων πραγμα κρυπτον εις μεσον ηνεχθη τημερον επι της
εκκλησιας μονης, ουκ αν απωλετο και την γην ευξατο αυτωι διαστηναι μαλλον αν, η
τοσουτους μαρτυρας κακιας εχειν; Τι ουν τοτε πεισομεθα, οταν επι της οικουμενης
εις μεσον απαντα φερηται εν ουτω θεατρωι λαμπρωι και περιφανει, και των
γνωριμων και των αγνωστων ημιν απαντα κατοπτευοντων; τινος εσομεθα, οταν
δεθεντες εις το εξωτερον απαγωμεθα σκοτος; μαλλον δε τι ποιησομεν (ο παντων
εστι φοβερωτερον) οταν τωι Θεωι προσκρουσωμεν; Ει γαρ τις αισθησιν εχει και νουν,
ηδη και την γεενναν υπεμεινεν, οταν εξ οψεως γενηται του Θεου. Και γαρ εχρην,
ουχ οταν κολαζωμεθα, αλγειν, αλλ' οταν αμαρτανωμεν· το γαρ προσκρουσαι τωι Θεωι
του κολασθηναι χαλεπωτερον. Νυν δ' ουτως αθλιως διακειμεθα, ως, ει μη γεεννης
φοβος ην, μηδε αν ελεσθαι ταχεως ποιησαι τι καλον. ∆ιοπερ ει και μηδενος ενεκεν
ετερου, τουτου γε ενεκεν γεεννης αν ειημεν αξιοι, την γεενναν μαλλον του Θεου
φοβουμενοι. Οι γαρ πολλα πταιοντες και μη κολαζομενοι, φοβεισθαι και δεδοικεναι
οφειλουσιν· αυξεται γαρ αυτοις τα της τιμωριας, δια της ατιμωρησιας και της
μακροθυμιας του Θεου. Ὅταν ουν ιδηις αδικως πλουτουντα και ευημερουντα τινα,
μη μακαρισηις, αλλα δακρυσον τον τοιουτον· και γαρ προσθηκη κολασεως ο πλουτος
ουτος αυτωι. Ὥσπερ γαρ οι πολλα αμαρτοντες, και μη βουλομενοι μετανοειν,
θησαυριζουσιν εαυτοις θησαυρον οργης· ουτως οι μετα του μηδε κολαζεσθαι και
ευπραγιας απολαυοντες, μειζονα υποστησονται την τιμωριαν. Ου γαρ παντων των
αμαρτηματων αι αυται κολασεις, αλλα πολλαι και διαφοροι, και απο χρονων, και
απο προσωπων και απο αξιωματων, και απο συνεσεως. Και γαρ εαν ωσι πονηροι δυο,
ου των αυτων ενταυθα απολαυσαντες, αλλ' ο μεν εν πλουτωι, ο δε εν πενιαι, ουχ
ομοιως εκει τιμωρηθησονται, αλλ' ο ευπορωτερος χαλεπωτερα. ∆ια γαρ τουτο ουδε
παντας ενταυθα απαιτει δικην ο Θεος, ινα μη απογνωις την αναστασιν, και απελπισηις
την κρισιν, ως παντων ενταυθα διδοντων λογων· ουτε παντας αφιησιν ατιμωρητι
απελθειν, ινα μη παλιν απρονοητα ειναι τα παντων νομισηις. Ἆρα γε ουχι τα ομοια
τοις πριν δι' αμαρτηματα τιμωρηθεισι πραττουσι και νυν πολλοι; Και πανυ· οταν γαρ
μη σαρκικον, αλλα πνευματικον ανεληις αδελφον, ως ο Καιν, ου ταυτα ειργασω; Τι
γαρ, ει και μη ξιφει, αλλ' ετερωι τροπωι; ουδεις ουν εφθονησε νυν τωι αυτου αδελφωι;
ουδεις περιεβαλε 63.750 κινδυνοις; Ἀλλ' ενταυθα ουκ εδοσαν δικην. Ἀλλα δωσουσιν.
Ει γαρ ο μητε νομων ακουσας γραπτων μητε προφητων, μητε σημεια θεασαμενος
μεγαλα, τοσαυτην διδωσι τιμωριαν, ο υστερως ταυτα δεδρακως, και μηδε τοσουτοις
παραδειγμασι σωφρονιζομενος, ατιμωρητος εσται; και που του Θεου το δικαιον;
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλα και του Ἠλει οι υιοι επειδη προ του θυμιαματος ησθιον, δικην εδοσαν
χαλεπωτατην μετα του πατρος. Ουδεις ουν γεγονε πατηρ ραιθυμος περι παιδας, ουτε
μοχθηροι παιδες; αλλ' ουδεις εδωκε δικην· ποτε ουν δωσουσιν εαν μη γεεννα ηι; Τι δε
ο Ἀνανιας και η Σαπφειρα, επειδη εκλεψαν εξ ων ανεθηκαν, και παραχρημα
ετιμωρηθησαν; ουδεις εξ εκεινου τουτο εποιησε; πως ουν ουκ εδωκαν την αυτην
δικην; Ἆρα σε πειθομεν γεενναν ειναι, η πλειονων δεηθησομεθα παραδειγματων;
Ἐβουλομην και αυτος εγω μη ειναι κολασιν, και μαλιστα παντων εγω. Τι δηποτε;
Ὅτι υμων μεν εκαστος υπερ της εαυτου δεδοικε ψυχης, εγω δε και της προστασιας
ταυτης ευθυνας υπεχω. Ὥστε μαλιστα παντων εμε ταυτην διαφυγειν αδυνατον. Ου
τοινυν ευεργετων μονον, αλλα και κολαζων αγαθος εστι και φιλανθρωπος ο Θεος.
Και γαρ και αι κολασεις αυτου και αι τιμωριαι μεγιστον ευεργεσιας μερος εισιν· επει
και ιατρος ουχ οταν εις παραδεισους και λειμωνας εξαγηι τον καμνοντα μονον, ουδ'
οταν εις βαλανεια και κολυμβηθρας υδατων, αλλα και οταν ασιτον κελευηι
διαμενειν, οταν τεμνηι, οταν πικρα προσαγηι φαρμακα, και τοτε ιατρος εστιν ομοιως,
και την αυτου φιλανθρωπιαν επιδεικνυσι πλεον. Ὅταν ουν ιδηις τινα αρετης
επιμελουμενον, και μυριους υπομενοντα πειρασμους, μακαρισον, ζηλωσον, ως και
των αμαρτηματων αυτωι ενταυθα διαλυομενων παντων, και πολλων της υπομονης
ετοιμαζομενων εκει των μισθων. Των γαρ ανθρωπων οι μεν ενταυθα τιμωρουνται
μονον· οι δε ενταυθα μεν ουδεν πασχουσι τοιουτον, πασαν δε εκει την τιμωριαν
απολαμβανουσιν· οι δε και ενταυθα και εκει κολαζονται. Τινας ουν εκ των τριων
μακαριζετε τουτων; Πρωτους μεν ευ οιδ' οτι τους ενταυθα κολαζομενους και
αποτιθεμενους τα αμαρτηματα· δευτερους δε μετ' εκεινους, τινας; Ὑμεις μεν ισως
τους ουδεν ενταυθα πασχοντας, αλλ' εκει πασαν υπομενοντας την τιμωριαν· εγω δε
ου τουτους, αλλα τους και ενταυθα και εκει κολαζομενους. Ὁ μεν γαρ ενταυθα
τιμωριαν δους, κουφοτερας αισθησεται εκει της κολασεως· ο δε πασαν
αναγκαζομενος εκει την κολασιν υπομειναι, απαραιτητον εξει την δικην. Τινος γαρ
ενεκεν ο Θεος α μελλει δεινα ποιειν προλεγει; ινα μη ποιησηι α προλεγει. ∆ια τουτο
και γεενναν ηπειλησεν, ινα μη απαγηι εις γεενναν. Φοβειτω γαρ, φησιν, υμας τα
ρηματα, και μη λυπειτω τα πραγματα. Καλαι σου, ∆εσποτα, και αι επαγγελιαι· καλη
σου και η προσδοκωμενη βασιλεια, και γεεννα παλιν απειλουμενη· προτρεπεται γαρ
καλως η βασιλεια, φοβει δε χρησιμως η γεεννα. Ἀπειλει γαρ γεενναν ο Θεος, ουχ ινα
εις γεενναν εμβαληι, αλλ' ινα γεεννης απαλλαξηι· ει γαρ εβουλετο κολασαι, ουκ αν
προηπειλησεν, ινα ασφαλισαμενοι διαφυγωμεν τα απειλουμενα. Ἀπειλει την
τιμωριαν ινα φυγωμεν την πειραν της τιμωριας· φοβει, τωι 63.751 λογωι, ινα μη
κολασηι τωι εργωι. Ὁ μεν γαρ μη προσδοκων αναστησεσθαι, μηδε ευθυνας δωσειν των
ενταυθα πεπραγμενων αυτωι, αλλα μεχρι του παροντος βιου τα ημετερα στησεσθαι
νομιζων, και περαιτερω μηδεν ειναι πλεον, ουτε αρετης επιμελησεται, ουτε κακιας
αφεξεται, αλλ' επιδους εαυτον ταις ατοποις επιθυμιαις, παν ειδος επελευσεται
πονηριας· ο δε περι της μελλουσης εαυτον πεπεικως κρισεως, και το φοβερον
δικαστηριον εκεινο προ των οφθαλμων εχων, και τας απαραιτητους ευθυνας, και
την απαραλογιστον ψηφον, παντι τροπωι πειρασεται σωφροσυνης μεν και επιεικειας
αντεχεσθαι και της αλλης αρετης, ακολασιαν δε και θρασυτητα και την αλλην
απασαν πονηριαν εκφυγειν. Ου γαρ τοσουτον εργασασθαι δυνησεται λογος, οσον
εργαζεται φοβος· ο γαρ της γεεννης φοβος τον της βασιλειας ημιν κομιειται
στεφανον. Οιδα οτι πολλοι την γεενναν μονον πεφρικασιν· εγω δε την εκπτωσιν της
δοξης των ουρανων πολυ της γεεννης κολασιν πικροτεραν ειναι φημι. Ει δε μη
δυνατον παραστησαι τωι λογωι, θαυμαστον ουδεν· ουδε γαρ ισμεν εκεινων των
αγαθων την μακαριοτητα. ινα και την αθλιοτητα την απο της στερησεως αυτων
σαφως ιδωμεν· επει Παυλος ο ταυτα σαφως ειδως, οιδεν οτι το εκπεσειν της δοξης
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Χριστου, παντων εστι χαλεπωτερον. Και τουτο εισομεθα τοτε, οταν εις αυτην
την πειραν εμπεσωμεν. Ἀλλα μηποτε τουτο παθοιμεν, ω μονογενες του Θεου Παι,
μηδε λαβοιμεν ποτε τινα πειραν της ανηκεστου ταυτης κολασεως· αφορητος μεν γαρ
και η γεεννα και η κολασις εκεινη· πλην καν μυριας τιθηις γεεννας, ουδεν τοιουτον
ερεις, οιον το της μακαριας εκπεσειν δοξης εκεινης, το μισηθηναι παρα του Χριστου,
το ακουσαι οτι Ουκ οιδα υμας, το εγκληθηναι, οτι πεινωντα αυτον ιδοντες ουκ
εθρεψαμεν. Και γαρ βελτιον μυριους υπομειναι κεραυνους, η το προσωπον εκεινο το
ημερον ιδειν αποστρεφομενον ημας, και τον γλυκυν οφθαλμον ουκ ανεχομενον εις
ημας βλεπειν. Ει γαρ αυτος εχθρον οντα με και μισουντα αυτον και αποστρεφομενον
ουτως εδιωξεν, ως μηδε εαυτου φεισασθαι, αλλα εκδουναι εαυτον εις θανατον· οταν
μετα παντα εκεινα μητε αρτου αξιωσω αυτον λιμωττοντα, ποιοις λοιπον αυτον
οφθαλμοις οψομαι; Ειπε δη μοι, ει τις σε γεγηρακοτα και εν πενιαι ζωντα
επηγγελλετο ποιησειν εξαιφνης νεον, και εις αυτην αξειν της ηλικιας την ακμην,
και σφοδρα ισχυρον και ωραιον υπερ παντας κατασκευασειν, και βασιλειαν δωσειν
της γης απασης επι ετεσι χιλιοις, τι ουκ αν υπερ ταυτης ειλου της υποθεσεως και
ποιησαι και παθειν; του δε Χριστου ουχι ταυτα, αλλα τα πολλωι μειζονα τουτων
επαγγελομενου, α ητοιμασε τοις αγαπωσιν αυτον, ποσα ουκ αξιον προεσθαι
χρηματα; μαλλον δε ποσας ουκ αξιον προεσθαι ψυχας; Ἀλλ' επειδη σωματικοις
οφθαλμοις ταυτα ιδειν ουκ εστιν, αναβηθι τωι λογισμωι, και υπερ τον ουρανον
τουτον στας, αναβλεψον εις εκεινον τον ανωτερω τουτου ουρανον, εις το υψος το
απειρον, εις το φως το απροσιτον, εις τους δημους των αγγελων, και παλιν επιλαβου
της παρ' ημιν εικονος, καταβας ανωθεν, και υπογραψον μοι τα περι τον βασιλεα τον
επι γης, οιον ανδρας χρυσοφορουντας, και ζευγος λευκων ημιονων χρυσωι
καλλωπιζομενων, 63.752 και οχημα χρυσοκολλητον και πεταλα τουτωι
περισειομενα, και δρακοντας εν ιματιοις σχηματιζομενους σηρικοις, και ασπιδας
χρυσους εχουσας οφθαλμους, και ιππους χρυσοφορουντας, και χαλινους χρυσους·
και ταυτα συναγαγων ακριβως, απο τουτων μεταθες παλιν επι τα ανω τον λογισμον,
και την ημεραν εννοησον την φοβεραν καθ' ην ο Χριστος παραγινεται. Ου γαρ
ζευγος ημιονων οψει τοτε, ουδε οχηματα χρυσα, ουδε δρακοντας και ασπιδας, αλλα
τον ουρανον ανοιγομενον μεν απαντα, κατερχομενον δε τον μονογενη του Θεου
Υιον, ουκ εικοσιν ουδε εκατον δορυφορουντων αυτον, αλλα χιλιαδων και μυριαδων
αγγελων τε και αρχαγγελων· και παντα εσται φοβου και τρομου μεστα, των πωποτε
γενομενων ανθρωπων, εξ ου γεγονεν ο Ἀδαμ μεχρι της ημερας εκεινης, απο γης
ανισταμενων και αρπαζομενων· και αυτου μετα τοσαυτης φαινομενου δοξης, ωστε
τον ηλιον και την σεληνην απαν κρυψαι το φως της αυγης εκεινην
υπερλαμπομενον, και αποδιδοντος εκαστωι κατα τα εργα αυτου. Ἀλλ' οι πολλοι των
αλογωτερον διακειμενων παραμυθιαν τινα φερειν νομιζουσι το μετα παντων εν τηι
γεεννηι κολαζεσθαι· και γαρ σφοδρα ψυχρος ουτος ο λογος, το λεγειν, Ὡς παντες
καγω. Ἐννοησον μοι τους υπο ποδαλγιας κατεχομενους, οι, οταν υπο δριμειας
οδυνης κατατεινωνται, καν μυριους δειξηις χαλεπωτερα πασχοντας, ουδε εις νουν
λαμβανουσι. Το γαρ επιτεταμενον της αλγηδονος ου συγχωρει τωι λογισμωι σχολην
τινα σχειν εις το λογισασθαι ετερους και παραμυθιαν ευρειν. Μη τοινυν ταις
ψυχραις ταυταις ελπισι τρεφωμεθα. Το γαρ δεξασθαι παραμυθιαν εκ των του πελας
κακων, εν τοις συμμετροις γινεται των παθων· οταν δε υπερεχηι η βασανος και ζαλης
ηι μεστα παντα τα ενδον, και μηδε εαυτην ειδεναι η ψυχη λοιπον εχηι, ποθεν
παραμυθιαν καρπωσεται; Ει τις σε εις θεατρον ηγαγεν, ενθα παντες εκαθηντο χρυσας
περιβεβλημενοι στολας, και εν μεσωι τωι πληθει ετερον τινα απεδειξεν απο λιθων και
μαργαριτων μονων και τα ιματια και τον στεφανον τον επι της κεφαλης εχοντα,
ειτα σε επηγγειλατο εις εκεινον καταταξειν τον δημον, αρα ουκ αν απαντα επραξας
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωστε της επαγγελιας ταυτης τυχειν; Νυν δε ουκ απο τοιουτων, αλλ' απο των ουδε
ερμηνευθηναι δυνατων του εν ουρανοις ημιν συγκειμενου θεατρου (περι γαρ του
βασιλεως ουδε ειπειν ενι), ινα μη μικρον πονησωμεν χρονον, τοσουτων εαυτους
αποστερησομεν αγαθων; Ει γαρ μυριους θανατους καθ' εκαστην ημεραν υπομενειν
εχρην· ει και την γεενναν αυτην υπερ του τον Χριστον ιδειν ερχομενον εν τηι δοξηι
αυτου, και εις τον των αγιων καταλεγηναι χορον, ουκ εχρην απαντα υπομενειν
εκεινα; Ἀλλ' οι πολλοι των αλογωτερον διακειμενων το της γεεννης απαλλαγηναι
μονον αγαπητον τιθενται· εγω δε της γεεννης πολλωι χαλεπωτεραν κολασιν ειναι
φημι το μη γενεσθαι εν τηι του Χριστου δοξηι, και τον εκπεσοντα εκειθεν ουχ ουτως
οιμαι δειν πενθειν τα εν τηι γεεννηι κακα, ως την αποπτωσιν την εκ του ∆εσποτου·
τουτο γαρ μονον παντων χαλεπωτερον εις κολασεως λογον εστιν. Ει τον Χριστον
εφιλουμεν, ως φιλειν εχρην, εγνωμεν αν τι γεεννης χαλεπωτερον το προσκρουσαι
τωι φιλουμενωι· επειδη δε ου φιλουμεν, ουκ ισμεν της κολασεως ταυτης το μεγεθος·
και τουτο εστιν ο μαλιστα οδυρομαι 63.753 και θρηνω. Ει γαρ ανθρωπος ην ο ουτω
φιλων, βασιλευς δε ο ουτω φιλουμενος, ουκ αν ηιδεσθη το του ερωτος μεγεθος;
σφοδρα μεν ουν· οταν δε τουναντιον ηι, και αφατον μεν εκεινου το καλλος και η
δοξα και ο πλουτος του φιλουντος ημας, ημων δε πολλη η ευτελεια, πως ουχι μυριας
εσμεν αξιοι κολασεως οι ουτως ευτελεις και απεῤριμμενοι, παρα τοιουτου μεγαλου
και θαυμαστου φιλουμενοι μεθ' υπερβολης απασης, και καταφρονουντες αυτου της
αγαπης, του μηδεν ημων προτιμωντος; Ἕνα γαρ ειχεν Υιον μονογενη και γνησιον,
και ουδε τουτου εφεισατο δι' ημας· ημεις δε αυτου τα του Σατανα επιταγματα
προτιμωμεν. Ἆρ' ουν ουκ εικοτως γεεννα και κολασις, ει και διπλη και τριπλη ην και
μυριακις τοσαυτη; Μη δη μου καταγνωτε της θρηνωιδιας· ου γαρ το θρηνειν,
αγαπητοι, χαλεπον, αλλα το θρηνων αξια ποιειν, ουδε το οδυρεσθαι αποτροπαιον,
αλλα το οδυρμων παραιτια πραττειν. Μη κολασθηις, και ου πενθω· μη εμβληθηις εις
γεενναν, και ουκ οδυρομαι. Βελτιον γαρ εν τουτοις ημας δακνεσθαι νυν, η κατ'
εκεινον τον καιρον τιμωρουμενους. Συ δε, αν μεν το σωμα σου ασθενηι, παντας
παρακαλεις συναλγειν σοι, και ασυμπαθεις ηγηι τους μη συναλγουντας σοι· της δε
ψυχης απολλυμενης, λεγεις μοι μη πενθειν; Ἀλλ' ου δυναμαι· πατηρ γαρ ειμι, και
πατηρ φιλοστοργος. Ειθε ην ιδειν υμας της διανοιας μου την πυραν, και εγνωτε αν,
οτι πασης γυναικος χηρειαν αωρον υποστασης πλεον καιομαι. Ουχ ουτω γυνη πενθει
τον ανδρα τον εαυτης, ουδε πατηρ υιον, ως εγω το πληθος τουτο το παρ' ημιν, οτε
ουδεμιαν ορω προκοπην εν υμιν. Ἀλλα παντες εις διαβολας και κατηγοριας, και
απας ημιν ο καιρος εις το κατηγορειν αναλισκεται. Ειδετε ποτε τους απαγομενους
επι θανατον; ποιαν νομιζετε αυτοις ειναι την ψυχην, την μεχρι της πυλης οδον
βαδιζουσι; ποσων θανατων ου χειρονα; τι ουκ αν ελοιντο και πραξαι και παθειν,
ωστε 63.754 απαλλαγηναι της αχλυος εκεινης και του νεφους; Ἐγω πολλων ηκουσα
λεγοντων, φιλανθρωπιαι βασιλικηι μετα την απαγωγην εις τουπισω κληθεντων, οτι
ουδε ανθρωπους εωρωμεν τους ανθρωπους, τεθορυβημενης της ψυχης και
εκπληττομενης και εξεστηκυιας. Ει τοινυν σωματικος υμας θανατος ουτω φοβει,
οταν ο αιωνιος παραγενηται, τι ποιησομεν; οταν την γην αποῤρηγνυμενην ιδωμεν,
οταν τον ουρανον συνελκομενον, οταν αυτον παραγενομενον τον των απαντων
βασιλεα, τις αρα ημιν εσται τοτε η ψυχη; Ει ετερων αναιρουμενων τον θανατον
τουτον τον υπνου ουδεν διαφεροντα, οι μηδεν κοινωνουντες ουτω διατιθενται, ως
καταπεπτωκυιαν και παρειμενην την ψυχην εχειν απο του φοβου και της αθυμιας·
οταν ημεις αυτοι τοις μειζοσι περιπιπτωμεν αθανατα κολαζομενοι, τις αρα εσται
καταστασις; Ουκ εστι, πιστευσατε, παραστησαι τωι λογωι το παθος, ουκ εστι. Ναι,
φησιν, αλλα φιλανθρωπος ο Θεος, και ουδεν τουτων εσται. Ουκουν εικη γεγραπται;
Ου, φησιν, αλλα προς απειλην μονον, ινα σωφρονωμεν. Ἂν ουν ου σωφρονωμεν,
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα μεινωμεν κακοι, ουκ επαξει την κολασιν; Ουκουν ουδε τοις αγαθοις αποδωσει
τας αμοιβας. Ναι, φησι· τουτο γαρ πρεπον εστι, και υπερ την αξιαν ευεργετειν. Ὥστε
εκεινα μεν αληθη και παντως εσται, τα δε των κολασεων ου παντως, αλλ' απειλης
ενεκεν και φοβου; Τι ουν; ηκουσας περι κατακλυσμου; μη και εκεινα ενεκεν απειλης
ειρηται; ουχι εξεβη και γεγονε; Τοιαυτα και εκεινοι πολλα ελεγον, και εν εκατον
ετεσι της κιβωτου τεκταινομενης, και του δικαιου βοωντος, ουδεις ο πιστευων ην·
αλλ' επειδη ουκ επιστευσαν τηι δια των ρηματων απειληι, υπεστησαν την δια των
πραγματων τιμωριαν· ης την πειραν εκφυγειν σπουδασωμεν, οση δυναμις, ινα και
τον ενταυθα βιον ευμαρως διανυσωμεν, και των μελλοντων αγαθων επιτυχωμεν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα
τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Κς ʹ. Περι αρετης και κακιας.
Εισι τινες των ενταυθα της αρετης επιμελουμενοι, οι την απο της πολεως
αναχωρησιν προτιμωμενοι, τα ορη καταλαμβανουσι· καν ερηται τις της
αναχωρησεως την αιτιαν, ευρισκει προφασιν συγγνωμην ουκ εχουσαν· ινα γαρ μη
παραπολωμαι, φησι, μηδε αμβλυτερος γενωμαι την αρετην, αποπηδω. Και ποσωι
βελτιον αμβλυτερον σε γενεσθαι, και τους αλλους κερδαναι, η μενοντα εν υψει
περιιδειν απολλυμενους τους αδελφους; Ὅταν ουν οι μεν αρετης αμελωσιν, οι δε
επιμελουμενοι ποῤρω της παραταξεως γινωνται, πως αιρησομεν τους εχθρους; Ει
γαρ και σημεια ην νυν, τις αν επεισθη, η τις προσεσχεν ημιν των εξωθεν, της κακιας
ουτως επιπολαζουσης; Και γαρ ο ορθος βιος ημων αξιοπιστοτερος τοις πολλοις ειναι
δοκει. Σημεια μεν γαρ παρα των αναισχυντων και πονηρων ανθρωπων και υπονοιαν
δεξεται πονηραν· βιος δε καθαρος και αυτου του διαβολου το στομα μετα πολλης της
περιουσιας εμφραξαι δυνησεται. Ει τοινυν το ειναι εν τηι γηι και μη ειναι, τροπωι και
προαιρεσει γινεται, εξεστι δε μη ειναι εν τηι γηι τον βουλομενον, ως τους περι τον
Παυλον, αποστησωμεν εαυτους της γης, και προς τον ουρανον ανελθωμεν. Ουδεν
γαρ εστι το κωλυον ημας παντας υπερβαλεσθαι, 63.754.40 ει γε βουλοιμεθα. Ει γαρ
τεχνας ουτω κατορθουμεν υπερβαινουσας τους πολλους, πολλωι μαλλον ο μη
τοσουτου δειται πονου; Τι γαρ, ειπε μοι, χαλεπωτερον του δια σχοινου τεταμενης
βαδιζειν καθαπερ επι ισοπεδου, και ανω περιπατουντα υποδυεσθαι και αποδυεσθαι,
καθαπερ επι κλινης καθημενον; Τι δε, ειπε μοι, χαλεπωτερον του κοντον επι του
μετωπου λαβειν, ειτα επιθεντα ανω παιδιον, μυρια ποιειν και τερπειν τους θεατας;
ουχι ουτω φρικτον ημιν ειναι το πραγμα δοκει, ως μηδε θελειν θεασασθαι, αλλα
δεδοικεναι και τρεμειν και προς την οψιν αυτην; Ἀλλα παντων τουτων ευκολωτερα
η αρετη, εαν βουλωμεθα και εις αυτον τον ουρανον αναβηναι. Και μη μοι λεγε,
Θελω, αλλ' ου δυναμαι. Ει γαρ πραγματος τινος εντος γενεσθαι βουλομενοι, ουχι τωι
θελησαι μονον αρκουμεθα, αλλα και του πραγματος απτομεθα, πολλωι μαλλον εις
τον ουρανον ανελθειν βουλομενοι της πρακτικης αρετης δεησομεθα. Ει δε βουλει
μαθειν, ως ουκ εστιν επιπονος η αρετη, ουδε δυσκατορθωτος, εννοησον μοι τους εν
τοις ορεσιν ησυχαζοντας· οι και οικιας αφιασι και γυναικας και παιδας και
προστασιαν απασαν, και εκτος εαυτους του κοσμου ποιησαντες, σακκον περιθεμενοι,
σποδον υποστρωσαμενοι, κλοιωι τον τραχηλον εξαρτησαντες, 63.755 εν οικισκωι
μικρωι κατακλεισαντες εαυτους, ουδε μεχρι τουτου ιστανται, αλλα νηστειαις και
λιμωι διηνεκει κατατεινουσιν εαυτους. Και μη μοι ειπηις, οτι εκεινοι ηδυνηθησαν·
πολλοι γαρ πολλωι ασθενεστεροι σου και πλουσιωτεροι και τρυφερωτεροι τον
σκληρον εκεινον και τραχυν ανεδεξαντο βιον. Ἀλλα μεγας εκεινος ο αγων και
υψηλος ο σκοπελος και εγγυς του ουρανου η κορυφη, και ου δυνασαι φθασαι προς το
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγα; Ουκουν καν των ελαττονων εχου, και των κατωτερων εφιεσο. Ου δυνασαι
κενωσαι τα χρηματα; καν τα των αλλων μη αρπαζε· ου δυνασαι νηστευσαι; καν μη
εις τρυφην σαυτον εξαγαγηις. Τοσαυτα γαρ παθοντος του Χριστου δι' ημας εχθρους
οντας, τι δυναμεθα επιδειξαι ημεις ων δι' αυτον πεπονθαμεν ουδεν. Ποθεν ουν ημιν
η παῤρησια εσται κατ' εκεινην την ημεραν; Ουκ ιστε οτι και ο στρατιωτης, οταν
τραυματα και ωτειλας επιδεικνυται, τοτε δυνησεται λαμπρος ειναι παρα τωι βασιλει·
αν δε μη εχηι δειξαι κατορθωμα, καν μηδεν ηι προσκεκρουκως, εν τοις εσχατοις
ταχθησεται; Ἀλλ' ουκ εστι πολεμου καιρος, φησι. Ει γαρ ην, ειπε μοι, τις αν
ηγωνισατο; τις αν επεπηδησε; τις αν την φαλαγγα διεξεσε; ταχα ουδεις. Ὅταν γαρ
ιδω, οτι ουδε χρηματων καταφρονεις ενεκεν του Χριστου, πως σοι πιστευσω οτι
πληγων καταφρονησεις; Ειπε, Φερετε τους υβριζοντας γενναιως, και ευλογειτε· και
τουτο ου ποιεις, αλλα παρακουεις· ο κινδυνον ουκ εχει, ου ποιεις, και πληγας οισεις,
ειπε μοι, ενθα πολυ το της οδυνης και της αλγηδονος; Μη τοινυν εαυτους απατωμεν,
λεγοντες, οτι Τεως μεν απολαυσωμεν των ηδονων του βιου, υστερον δε ολιγον
χρονον πονεσαντες, του παντος χρονου ληψομεθα τον μισθον. Ει γαρ τον επι γης
βασιλεα μετα το πολλους μεν υπομειναι κινδυνους, πολλους δε ανυσαι πολεμους,
μολις τις οψεται μετα παῤρησιας, πως τον ουρανιον ιδειν δυνησεται τις τον απαντα
χρονον ετερωι ζησας και στρατευσαμενος; Ἔλαβες ευγενειαν παρα του Θεου· τι
προδιδως την αρετην της φυσεως; Τι ποιεις, ειπε μοι; Ἕτεροι τεχνας εχουσι τα αλογα
κατα το εγχωρουν εις ανθρωπων ευγενειαν μετατιθεναι, ψιττακους και κισσας
παιδευοντες φωνην ανθρωπινην φθεγγεσθαι· και τηι τεχνηι την φυσιν βιαζονται·
λεοντας ημερους εργαζονται δια της αγορας ελκοντες. Τον λεοντα ημερον ποιεις,
και σαυτον λυκων αγριωτερον καθισταις; Και το δη χαλεπωτερον, οτι των μεν
αλογων εκαστον εν ελαττωμα εχει, επι δε ανθρωπου πονηρου ουκ ενι τουτο· ουδε
γαρ εν ελαττωμα πολλακις κεκτηται ανθρωπος, αλλα και τας των πολλων αλογων
κακιας εις την εαυτου συναγει ψυχην. Μη μοι ουν δειξηις οτι ψυχην ανθρωπου εχεις,
αλλ' ει ει το φρονημα ανθρωπος. Ἄρχων ει των αλογων, και γεγονας των εν σοι
αλογων παθων δουλος; πως ουν σε καλεσω ανθρωπον, ος ουκ εχεις της βασιλειας το
συνθημα; Ἐννοησον κατα τινος εικονα εγενου, και μη κατενεχθηις εις την των
αλογων ευτελειαν. Καθαπερ γαρ εν τοις θεατροις οι την σχοινον την κατωθεν ανω
τεταμενην αναβαινειν και καταβαινειν μελετωντες, αν μικρον παραβλεψωσι
παρατραπεντες, κατενεχθησονται κατω και απολουνται· ουτω και οι την
πνευματικην οδευοντες οδον, αν μικρον ραιθυμησωσι, κατακρημνιζονται. Και γαρ
εκεινης της σχοινου η οδος αυτη και στενοτερα, και ορθιος και προσαντης μαλλον
εστι, και υψηλοτερα πολλωι· προς γαρ αυτον ανω τελευται τον ουρανον· και τοτε
ημιν σφαλερωτερα εσται τα βηματα, οταν ανω και προς αυτηι γενωμεθα τηι κορυφηι.
Τοις γαρ εφ' 63.756 υψους εστωσι πολυς ο τρομος, και μια μονον ασφαλεια λειπεται,
το μη κατακυψαι κατω μηδε εις την γην ιδειν· και γαρ πολυς εντευθεν και χαλεπος ο
σκοτοδινος γινεται. Και ωσπερ επι της κιθαρας ουκ αρκει μονον απο μιας νευρας την
μελωιδιαν εργασασθαι, αλλα πασας επιεναι δει μετα ρυθμου του προσηκοντος, ουτω
και επι της κατα ψυχην αρετης ουκ αρκει ημιν νομος εις εις σωτηριαν, αλλα δει
παντας μετα ακριβειας φυλαττειν. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, οταν τις ευχηται μεν
εκτενως, μη ελεηι δε δαψιλως; η οταν ελεηι μεν δαψιλως, πλεονεκτων δε και
βιαζομενος; η οταν μεν μη πλεονεκτων μηδε βιαζομενος, προς επιδειξιν δε
ανθρωπων και φιλοτιμιαν των ορωντων; η οταν ελεηι μεν μετα πασης ακριβειας, και
προς το τωι Θεωι δοκουν, επερειδεται δε αυτωι τουτωι και μεγα φρονηι; η οταν
ταπεινος μεν ηι και νηστειαις προσεχων, φιλαργυρος δε και εμπορικος και τηι γηι
προσηλωμενος, και την μητερα των κακων επεισαγων τηι ψυχηι, την φιλαργυριαν;
Ουκ ενι γαρ, φησι, Θεωι δουλευειν και μαμωναι. ∆ια τουτο και ο φιλανθρωπος Θεος
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτως ωικονομησε κατα ταυτον απαντας ειναι, και τους πονηρους και τους αγαθους
αναμεμιχθαι, ινα και των πονηρων η κακια εκκοπτηται, και των αγαθων η αρετη
λαμπροτερα δεικνυται, και τα μεγιστα κερδανωσιν οι ραιθυμοι, ει βουλονται, απο της
των σπουδαιων συνουσιας. Ὥσπερ γαρ οι καλοι και αγαθοι διπλης αξιοι τιμης, οτι
και χρηστοι γεγονασι και ουδεν παρα των πονηρων εβλαβησαν· ουτω και οι φαυλοι
διπλης αξιοι κολασεως, οτι τε πονηροι γεγονασι δυναμενοι γενεσθαι καλοι, και οτι
ουδεν απο των αγαθων εκερδανον. Και ωσπερ τους αγαθους ουχ οι αγαθοι μονον,
αλλα και οι πονηροι θαυμαζουσιν, ουτω και τους κακους ουχ οι χρηστοι μονον, αλλα
και οι φαυλοι μισουσιν. Ἀλλ' οι πολλοι τους πονηρους θαυμαζουσιν, ως ικανους
οντας αδικειν και βλαπτειν, ουκ ειδοτες οτι μαλιστα παντων αυτους ταλανιζειν
εχρην, οτι νομιζοντες ετερους βλαπτειν καθ' εαυτων το ξιφος ωθουσιν· οπερ ανοιας
εστιν εσχατης, εαυτον πληττοντα, μηδε αυτο τουτο ειδεναι, αλλα ετερον δοκειν
αδικειν εν τωι κατασφαττειν εαυτον. Ου γαρ το αδικεισθαι κακον, αλλα το αδικειν
και μη ειδεναι φερειν αδικουμενον. Ποσα γαρ ηδικειτο ο ∆αυΐδ; ποσα δε ηδικει ο
Σαουλ; τις ουν γεγονεν αθλιωτερος και ελεεινοτερος; τις δε λαμπροτερος και
μακαριωτερος; ουχ ο μεν απεπνιγετο υπο της αθυμιας και του πονηρου δαιμονος· ο
δε υπερ τον ηλιον ελαμπε τοις τροπαιοις και τηι προς Θεον ευνοιαι; ουχ ο μεν
απηγχονιζετο τωι φθονωι, ο δε σιγηι παντα φερων, απαντας ειλε και εαυτωι
προσεδησεν, επειδη ο μεν ανελειν επεχειρει πολλακις, ο δε διωκομενος τον
πολεμιον εις χειρας ελαμβανε, και λαμβανων εφειδετο; Τις ασθενεστερος, τις δε
αδυνατωτερος δεικνυται; ουχ ουτος ο μηδε δικαιως επεξελθων; Και μαλα εικοτως. Ὁ
μεν γαρ στρατιωτας ωπλισμενους, ο δε την δικαιοσυνην, την μυριων στρατοπεδων
ισχυροτεραν, ειχε συμμαχον και βοηθον. Ὅτε δε αυτος αυτος ο αδικηθεις και ισχυσας
ηδικησεν υστερον, ορα πως ασθενεστερος γινεται. Ἠδικησε τον Ουριαν, και μετεστη
παλιν η ταξις· και η μεν ασθενεια προς τον αδικησαντα, η δε δυναμις προς τον
αδικηθεντα διεβη, και νεκρος ων επορθει την οικιαν την εκεινου· και αυτος μεν
βασιλευς ων και ζων ουδεν ισχυσεν· εκεινος δε στρατιωτης ων και σφαγεις, παντα
τα εκεινου ανω και κατω πεποιηκεν. Ὅταν ουν ιδηις τινα ορθως ζωντα και αει προς
ευσε 63.757 βειαν βλεποντα, καν μυριας αλυσεις περικεηται, και δεσμωτηριον οικηι
διαπαντος, καν αναξιοις δουλευηι, καν πενηται, καν εξορυττηται, καν καιηται, καν
κατα μικρον δαπαναται το σωμα, καν οτιουν αλλο πασχηι δεινον, μακαριζε τον
τοιουτον και ζηλωτον ειναι νομιζε· οταν δε ιδηις ετερον εν ασελγειαι και πονηριαι και
τοις εσχατοις ζωντα κακοις, και πολλης απολαυοντα τιμης, επι τον θρονον αυτον
αναβαινοντα τον βασιλικον, και διαδημα περικειμενον και αλουργιδα εχοντα, και
της οικουμενης απασης κρατουντα, δακρυσον δια τουτο τον τοιουτον και ταλανιζε.
Ουδεν γαρ οντως αθλιωτερον της ουτω διακειμενης ψυχης, καν απασαν
υποτεταγμενην εχηι την οικουμενην. Τι γαρ οφελος εν χρημασι πλουτειν, οταν κατα
την αρετην παντων πενεστερος ηι; τι δε κερδος τοσουτων κρατειν, οταν εαυτου και
των εαυτου παθων περιγενεσθαι μη δυνηται; Ει γαρ ουκ αρκει εις σωτηριαν ημιν η
καθ' ημας αυτους αρετη, αλλα δει και ετερους εχοντας απελθειν, οταν μητε εαυτους
μητε ετερους διασωσωμεν, τι πεισομεθα; ποθεν λοιπον ελπιδα σωτηριας εξομεν; Ει
το ευαρεστειν τωι Θεωι, τουτο εστιν ανθρωπον ειναι· ο μηδε οπως τουτο
κατορθωσειεν ακουσαι θελων, τι αν ετερον η θηριον ειη; Ἐννοησον ουν οσον αν ειη
κακον, του Χριστου θελοντος ημας εξ ανθρωπων ισαγγελους ποιειν, αυτους εξ
ανθρωπων εις θηρια μεταπεσειν. Το γαρ τηι γαστρι δουλευειν, και τηι των χρηματων
επιθυμιαι κατεχεσθαι, και οργιζεσθαι και δακνειν και λακτιζειν, ουκ ανθρωπων,
αλλα θηριων εστιν. Ὥσπερ ουν εις ραιθυμιαν αποκλινοντες και υπο των τυχοντων
βλαπτομεθα· ουτως, εαν βουλωμεθα νηφειν, καν μυριοι ωσιν οι προς την κακιαν
ελκοντες, ουδεν ημων την σπουδην λυμηνασθαι δυνησεται. Ει δε θελεις μαθειν, οτι
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τηι φυσει επηξεν ο Θεος τους νομους, τους διακρινοντας τι καλον και τι πονηρον,
αυτην την ημων αναστροφην ερωτησον· πως απαντες οι ποιουντες τα κακα,
φευγουσι των κακων την προσηγοριαν; ο μοιχος μοιχευει· μοιχος δε ακουων
αισχυνεται. Ειπε τωι ομολογουμενωι μοιχωι, Μοιχε, και ο ποιων ηδεται, ακουων
αισχυνεται· ειπε τωι επιορκωι, Ἐπιορκε, και εις υβριν λαμβανει την προσηγοριαν των
ιδιων εργων. Ει ουν καλον ηγηι την αμαρτιαν, τι φευγεις την προσηγοριαν; Ἀλλ' ειπε
τωι σωφρονι, Σωφρον, και ου τωι εργωι ηδεται, ουδε την προσηγοριαν αισχυνεται·
καλεσον τον δικαιον δικαιον, και τωι εργωι στεφανουται, και τηι προσηγοριαι
σεμνυνεται· καν γαρ δι' ευλαβειαν παραιτησηται το ονομα, αλλ' εν τηι ψυχηι δεχεται
την ευφημιαν. Και ουδεμιαν δε παλιν ευρησει τις κακιαν εξ οικειου προσωπου
φαινομενην, εαν μη δανεισηται προσωπον αρετης· και πως ακουε. Ὁ ψευδομενος
ουχ ομολογων το ψευδος ψευδεται, αλλ' αληθειαν υποκρινομενος απαται· ο δολιος
ου δεικνυσι τον δολον, αλλα σχηματιζεται την φιλιαν και πραγματευεται την
πονηριαν· ο συκοφαντης, οταν εισελθηι εις δικαστηριον, ου τουτο ομολογησας οπερ
εστιν, εισερχεται, αλλα μαρτυρα αληθειας προστησαμενος τωι σχηματι, δια του
ψευδους τον μαρτυρα της κακιας ενδεικνυται. Ἀλλα και η ψυχη η ημετερα, καν εν
κακιαις εμφυρηται, το ονομα το αγαθον ασπαζεται. Πολλοι γαρ πολλακις δυνασται
πλεονεξιαν πνεοντες, και μηδεν ετερον εννοουντες η αρπαγην και αδικιαν,
δυσωπουνται παρα τινων, η ανιεναι τωι πενητι την επικειμε 63.758 νην αναγκην, η
συγχωρησαι τι του χρεους, η μη αμυνασθαι τους λυπησαντας, η λυπειν νομισθεντας.
Και ο ελθων καλως πρεσβευσαι παρα ανδρι δυναστηι και πονηρωι, ουκ ευθεως απο
της αληθειας αρχεται, και λεγει αυτωι ο εστιν, αλλα προστιθησιν αυτωι ονομα αρετης·
Ἀνηρ ει, φησιν, αγαθος· διαβεβοηται σου το ονομα· παντες σου τας ευπραγιας
αιδουσι· και πολλα τοιαυτα συναπτει, ινα καμφθηι τηι ευφημιαι, και φυγηι την
πονηριαν. Ὅρα πως η κακια νικαται ταις ευφημιαις της αρετης· ουδεις κακος, κακως
ακουειν βουλεται· η γαρ φυσις το ιδιον ασπαζεται, ει και η προαιρεσις τουναντιον
αιρειται. Μη τοινυν λεγωμεν, οτι Ὁ δεινα φυσει καλος, και ο δεινα φυσει κακος· ει
γαρ φυσει αγαθος, ουδεποτε δυνησεται γενεσθαι κακος· και ει φυσει κακος, ουκ αν
ποτε γενησεται αγαθος. Ει γαρ μη εν τηι προαιρεσει ημων εκειτο το πονηρους ειναι
και αγαθους, μηδε αυτεξουσιον ημων την φυσιν ο φιλανθρωπος κατεσκευασεν,
εχρην απαντας ειναι κακους τους της φυσεως κοινωνουντας, και τοις αυτοις
παθεσιν υποκειμενους, η παντας ειναι εναρετους· οταν δε ιδωμεν τους ομογενεις
ημων, και υπο των αυτων παθων ενοχλουμενους, ου τα αυτα ημιν υπομενοντας,
αλλα και εῤρωμενωι τωι λογισμωι ηνιοχουντας την φυσιν, και περιγενομενους των
ατακτων σκιρτηματων, και πασης της του παροντος βιου ευημεριας καταγελωντας,
και προς την αληθη δοξαν επτοημενους, ουκ ευδηλον οτι τηι οικειαι σπουδηι ταυτα
κατορθουν δυνανται μετα την ανωθεν χαριν· και ημεις τηι οικειαι ραιθυμια
κεχρημενοι προδιδοαμεν ημων την σωτηριαν, ερημους εαυτους καθιστωντες της
εκειθεν ευνοιας; Μηδεις τοινυν ετερον τινα αιτιασθω, ως προς τους της αρετης
πονους αυτον εμποδιζοντα, αλλα τηι οικειαι αθυμιαι το παν επιγραφετω· και τι λεγω
ετερον; μηδε αυτον τον διαβολον νομιζετω τις ικανον ειναι κωλυσαι την επι την
αρετην φερουσαν οδον δυνασθαι· αλλ' απαται μεν και υποσκελιζει τους
ραιθυμοτερους, ου μην κωλυει και βιαζεται. Και τουτο αυτη των πραγματων η πειρα
δεικνυσιν, οτι ηνικα αν βουλωμεθα νηφειν, τοσουτον τον τονον επιδεικνυμεθα, ως
μηδε πολλων οντων των προτρεποντων επι την της κακιας οδον ανεχεσθαι της
συμβουλης, αλλα παντος αδαμαντος στεῤροτερους ημας γινεσθαι, και αποφραττειν
τοις τα φαυλα συμβουλευουσι τας ακοας. Ὅταν δε ραιθυμωμεν, και μηδενος οντος
του συμβουλευοντος η υποσκελιζοντος, οικοθεν κινουμενοι επι την κακιαν
ορμωμεν. Ἔστι μεν ουν και καθ' εαυτην η αρετη θαυμαστη· οταν δε εν μεσωι των
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κωλυοντων τυγχανων τις ταυτην μετιηι, πολλωι μαλλον θαυμαστοτεραν ταυτην
αποφαινει. Ου γαρ ο τοπος την αρετην, αλλ' η αρετη πεφυκε τον τοπον σεμνυνειν.
Και της μεν ενος αρετης πολλοι συναπολαυουσι και των πονηρων· τηι δε πολλων
κακιαι, καν εις ο κατορθων η μεταξυ δημου πολλου, ου συγκαταφερεται. Και εις μεν
ανθρωπος ορθως ζων, δημον ολοκληρον εξαρπασαι δυνησεται της οργης του Θεου·
πολις δε ολοκληρος διεφθαρμενη προς την οικειαν κολασιν και τιμωριαν
επισπασασθαι τον ευ βιουντα και καθελειν ου δυνησεται. Και τουτο απο του Νωε
δηλον· παντων γουν απολλυμενων διεσωζετο μονος· και απο του Μωυσεως
φανερον· μονος γουν ισχυσε δημον τοσουτον παραιτησασθαι. Ἐγω δε και ετερον εχω
της φιλ 63.759 ανθρωπιας του Θεου δειγμα ειπειν. Ὅταν γαρ ζωντας ανθρωπους και
παῤρησιαν εχοντας μη ευρηι δυναμενους εξαιτησασθαι τους ημαρτηκοτας, επι τους
τελευτησαντας καταφευγει, και δι' εκεινους φησιν αφιεναι τα αμαρτηματα.
Ὡσπερουν τωι Ἐζεκιαι φησιν· Ὑπερασπιω της πολεως ταυτης δι' εμε και δια ∆αυιδ
τον παιδα μου, τον ηδη τετελευτηκοτα. Ειδες ποση των αγιων η αρετη; ου γαρ τα
ρηματα αυτων μονα, αλλα και αυτα τα ιματια τηι κτισει πασηι παντοτε εστιν αιδεσιμα.
Ἡ του Ἠλιου μηλωτη τον Ἰορδανηνεσχισε· τα υποδηματα των τριων παιδων το πυρ
κατεπατησαν· το ξυλον του Ἑλισσαιου τα υδατα μετεβαλε, και σιδηρον υπερ της
εμφανειας βασταζειν εποιησεν· η ραβδος Μωυσεως την Ἐρυθραν εσχισε θαλατταν,
την πετραν εῤρηξε· τα ιματια Παυλου δαιμονας ηλασαν· αι σκιαι Πετρου θανατον
εφυγαδευσαν· η τεφρα των αγιων μαρτυρων πονηρους απελαυνει δαιμονας. ∆ια
τουτο μετ' εξουσιας απαντα πραττουσι καθαπερ ο Ἠλιας. Ου γαρ δη μονον εωρα το
διαδημα και την εξωθεν φαντασιαν του βασιλεως, αλλ' εωρα και την ψυχην ρακια
περιβεβλημενην, αυχμωσαν, ρυπωσαν, και καταδικου παντος αθλιωτερον
διακειμενην· και ιδων αυτον αιχμαλωτον, και δουλον οντα των παθων,
κατεφρονησεν αυτου της αρχης· καθαπερ γαρ επι της σκηνης, αλλ' ουκ επι της
αληθειας εδοκει βασιλεα βλεπειν. Τι γαρ οφελος της εξωθεν ευποριας, οταν τα ενδον
εν πενιαι τοσαυτηι ηι; τι δε βλαβος της εξωθεν πενιας, οταν ενδον τοσουτος αποκεηται
θησαυρος; Τοιουτος λεων ην και ο μακαριος Παυλος· εισελθων γαρ εις το
δεσμωτηριον, και βοησας μονον, τα θεμελια εσεισε, τα δεσμα κατεφαγεν, ουκ οδουσι
χρησαμενος, αλλα ρημασι. ∆ιοπερ ουχι λεοντας αυτους μονον, αλλα και ετερον τι
πλεον λεοντων χρη καλειν. Ὁ μεν γαρ λεων εις δικτυον πολλακις εμπεσων
αλισκεται· οι δε αγιοι δεθεντες, τοτε ισχυροτεροι γινονται· ο λεων φθεγγεται, και τα
θηρια φυγαδευει παντα· ο αγιος φθεγγεται, και τους δαιμονας φυγαδευει παντοθεν.
Ἀλλα τις λογος αρκει τοις Παυλου κατορθωμασιν, η ποια δυνησεται γλωσσα
εφικεσθαι των εγκωμιων των τουτου; Ειτε γαρ προφηται επεδειξαντο τι γενναιον,
ειτε πατριαρχαι, ειτε δικαιοι, ειτε αποστολοι, ειτε μαρτυρες, παντα ταυτα ομου
συλλαβων εχει μετα τοσαυτης υπερβολης, μεθ' οσης ουδεις εκεινων οπερ εκαστος
ειχε καλον εκεκτητο. Ὅταν ουν απαντα τα εν ανθρωποις καλα συλλαβουσα εχηι
ψυχη μια, και παντα μεθ' υπερβολης, ου μονον δε τα των ανθρωπων, αλλα και τα
των αγγελων, πως περιεσομεθα εκ του μεγεθους των εγκωμιων; ποσης ουκ αν
ειημεν καταγνωσεως αξιοι, οταν ενος ανθρωπου παντα συνειλοχοτος εν εαυτωι τα
καλα, ημεις ουδε το πολλοστον μερος αυτου μιμεισθαι σπουδαζωμεν; Ἐκ πολλων
μεν γαρ και αλλων κατορθωματων ο πατριαρχης θαυμαζεται Ἀβρααμ, μαλιστα δε εκ
του τον υιον καταθυσαι τον εαυτου. Ὁ δε Ἰσαακ επι τηι ανεξικακιαι, οτι των οικειων
ελαυνομενος ορων, ουκ επεξηιει, αλλα παρεχωρει πανταχου των οικειων κτηματων,
εως των λυπουντων την αδικον εκορεσεν επιθυμιαν. Και ο Ἰακωβ δε επι τηι καρτεριαι
και τηι υπομονηι, και ο ∆αυιδ επι τηι πραοτητι, και ο Ἠλιας, οτι υπερ του ∆εσποτου
εζηλωσεν. Ἀλλα τι Παυλου γενοιτ' αν ισον, ος παντα 63.760 ταυτα ομου συλλαβων
εχει μεθ' υπερβολης; Ουδε γαρ υιον κατεθυσεν ουτος, αλλ' εαυτον μυριακις
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατελυσε· και ουδε των οικειων ορων ηλαυνετο μονον, αλλα και γην και θαλατταν,
και Ἑλλαδα και βαρβαρον, και πασαν απαξαπλως οσην ηλιος εφοραι γην, ωσπερ τις
υποπτερος περιηλθε, συρομενος, τυπτομενος. λιθαζομενος, και καθ' εκαστην ημεραν
αποθνησκων· ουδε δις επτα ετη εδουλευσε συγκαιομενος τωι καυματι της ημερας και
τωι παγετωι της νυκτος, αλλα τον απαντα βιον εν λιμωι και γυμνοτητι και αλυσεσι και
δεσμωτηριοις και επιβουλαις και κινδυνοις διατελων. Ἐπιεικειαν δε και πραοτητα
τις μεν μαλλον, τις δε ισον· της Παυλου ψυχης αμφοτερα ταυτα κατωρθωσεν; Ει δε
τον ζηλον ιδοις αυτου, τοσουτον οψει κρατουντα του Ἠλιου, οσον εκεινος των
αλλων προφητων περιην. Ἀλλ' ο Ἰωαννης ακριδας ησθιε και μελι αγριον· αλλ'
ουτος εν μεσηι τηι οικουμενηι καθαπερ εκεινος εν τηι ερημωι διετριβεν, ακριδας μεν και
μελι αγριον ου σιτουμενος, πολυ δε ευτελεστεραν ταυτης παρατιθεμενος τραπεζαν,
και ουδε της αναγκαιας ευπορων τροφης δια την υπερ του κηρυγματος σπουδην.
Λειπεται προς τους αγγελους αυτον εξισωσαι λοιπον. Και μηδεις τολμαν
καταγινωσκετω του λογου· ει γαρ τον Ἰωαννην αγγελον εκαλεσεν η Γραφη, τι
θαυμαστον ει τον απαντων αμεινω ταις δυναμεσι παραβαλωμεν εκειναις; Και γαρ τι
ποτε εστιν ανθρωπος, και οση της φυσεως της ημετερας η ευγενεια, και οσης εστι
δεκτικον αρετης τουτι το ζωον, εδειξε μαλιστα παντων ανθρωπων Παυλος· και νυν
εστηκεν εξ ου γεγονε, λαμπραι τηι φωνηι προς απαντας τους εγκαλουντας ημων τηι
κατασκευηι απολογουμενος υπερ του ∆εσποτου, και δεικνυς οτι αγγελων και
ανθρωπων ου πολυ το μεσον, εαν εαυτοις προσεχειν εθελωμεν. Ου γαρ αλλην φυσιν
λαχων, ουδε ετερας κοινωνησας ψυχης, ουδε αλλον οικησας κοσμον, αλλ' εν τηι
αυτηι γηι και χωραι και νομοις και εθεσι τραφεις, παντας ανθρωπους υπερηκοντισε
τους εξ ου γεγονασιν ανθρωποι γενομενους· και ως αν νεκρος προς νεκρον ακινητος
γενοιτο, ουτω μετα ακριβειας της φυσεως τα σκιρτηματα κατευναζων, ουδεν
ουδεποτε προς ουδεν ανθρωπινον επαθε. Καθαπερ γαρ επι των χρηματων ο δυο
κερδανας χρυσινους, πλειονα λαμβανει προθυμιαν προς το δεκα και εικοσι συλλεξαι
και συναγαγειν, ουτω και επι της αρετης γινεται· ο ποιησας τι καλον εργον και
κατορθωσας, της εργασιας παρακλησιν τινα λαμβανει και παραινεσιν, ωστε και
ετερων πλειονων ομοιως αψασθαι. Και μη μοι λεγετω τις, οτι πολλοι κατωρθωσαν·
ου γαρ τουτο εστι το ζητουμενον, αλλ' ινα παντες. Ουχ οραις και επι του σωματος
τουτο γινομενον; εαν γαρ τον ονυχα μονον προσπταισαντες ανατρεψωμεν, ολον τωι
μελει συναλγει το σωμα. Μη τοινυν τουτο ειπηις, οτι ολιγοι τινες υπελειφθησαν οι
μη κατορθωσαντες· αλλ' εκεινο σκοπει, οτι ουτοι οι ολιγοι οι μη διορθωσαντες
πολλους διαφθερουσιν ετερους. Και γαρ εις ην ο πεπορνευκως παρα Κορινθιοις, και
ομως ουτως εστενεν ο Παυλος, ως ολης της πολεως απολωλυιας· και μαλα εικοτως·
ᾔδει γαρ οτι μη σωφρονισθεντος εκεινου, ταχεως το νοσημα οδωι βαδιζον και τους
αλλους επιδραμειται παντας. Ει γαρ εν τοις μελεσι το σεσηπος και ανιατως εχον
εκκοπτομεν, φοβουμενοι 63.761 μη και το λοιπον την αυτην λυμην υποδεξηται
σωμα, και ποιουμεν τουτο, ουκ εκεινου καταφρονουντες, αλλα το λοιπον
διαφυλαξαι μαλλον βουλομενοι· ποσωι μαλλον επι των συνοντων ημιν επι κακιαι
τουτο πραττειν αναγκαιον; Ει μεν γαρ δυναμεθα κακεινους διορθωσαι, και αυτοι μη
παραβλαβηναι, παντα ποιειν χρη· ει δε κακεινοι μενοιεν αδιορθωτοι, και ημας
παραβλαπτοιεν, εκκοπτειν αυτους και ριπτειν αναγκαιον. Ει γαρ υιους φαυλους
εχοντες εκκηρυττομεν, και ουδε την φυσιν αιδουμεθα, πολλωι μαλλον τους συνηθεις
και γνωριμους φευγειν δει πονηρους οντας. Ἀλλα σκανδαλιζονται, φησι, και κακως
υποπτευουσι. Και τι τουτο; συ σαυτον τιμησον, και ουδεις σε υβρισαι δυνησεται· αν
δε συ σαυτον ατιμαζηις, καν απαντες σε τιμησωσιν, ου τιμηθησηι ποτε. Ὁ μεν γαρ
πονηρου δοξαν λαβων αγαθος ων, ουδεν εντευθεν βλαπτεται εις το ειναι τοιουτος
οιος εστιν· αλλ' ο υποπτευσας εικη και ματην, την εσχατην διδωσι δικην· ο δε
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πονηρος αν επι τοις εναντιοις υποπτευηται, ουδεν εντευθεν κερδανει, αλλα και
κριμα εξει μειζον, και εις πλειονα ηξει ραιθυμιαν. Ὁ μεν γαρ ων τοιουτος και
υποπτευομενος, καν ταπεινωθειη και επιγνοιη τα αμαρτηματα εαυτου· οταν δε
λανθανηι, και εις αναλγησιαν εκπιπτει. Ει γαρ παντων κατηγορουντων μολις
διανιστανται οι πλημμελουντες εις το κατανυττεσθαι· οταν μη μονον κατηγορωσιν,
αλλα και επαινωσι τινες αυτους, ποτε αναβλεψαι δυνησονται; Ὥστε ου δυνατον
τους εν αρετηι οντας παρα παντων ακουειν καλως, ουδε εστι τον αρετης
επιμελουμενον μη πολλους εχειν εχθρους· η γαρ παρα παντων ευφημια τεκμηριον
αν ειη μεγιστον του μη πολυν της αρετης ποιεισθαι λογον. Πως γαρ παρα παντων
επαινεθειη ο τοιουτος, ει βουλοιτο τους αδικουμενους εξαρπαζειν των αδικουντων;
Παλιν, ει βουλοιτο διορθουν τους αμαρτανοντας, και επαινειν τους κατορθουντας,
ουκ εικος τους μεν επαινειν, τους δε ψεγειν; Ὥστε τον μετα ακριβειας την αρετην
μετιοντα, και τον παρα του Θεου μονον δεχομενον επαινον, αδυνατον αν ειη παρα
παντων ανθρωπων επαινεισθαι και καλως ακουειν. Πολλην γαρ αει την μανιαν
επιδεικνυται η κακια κατα της αρετης· αλλ' ου μονον ουδεν αυτην βλαπτει, αλλα και
τωι πολεμειν ισχυροτεραν ταυτην απεργαζεται. Τοσαυτη γαρ της αρετης η ισχυς, οτι
και εν τωι πασχειν των τοιουτων περιγινεται, και εν τωι πολεμεισθαι των
πολεμουντων ανωτερα καθισταται. Ἐννοησον γαρ μοι τον Ἄβελ· ουχι ανηιρεθη υπο
του Καιν; αλλ' ο μεν αναιρεθεις εξ εκεινου μεχρι του νυν ανακηρυττεται και
στεφανουται, και ο τοσουτος χρονος την μνημην ουκ εμαρανεν· ο δε ανελων και
περιγενομενος και τοτε ζωην βαρυτεραν θανατου υπεμεινε, και εξ εκεινου μεχρι του
νυν στηλιτευεται, και τας παρα παντων κατηγοριας δεχεται. Και ταυτα μεν εν τωι
παροντι βιωι· τα δε εν τωι μελλοντι αιωνι ποιος λογος, ποια διανοια παραστησαι
δυνησεται; Ἄκουσον δε και του Χριστου λεγοντος· Ὡμοιωθη η βασιλεια των
ουρανων ζυμηι, ην λαβουσα γυνη εκρυψεν εις αλευρου σατα τρια. Ὥστε ζυμης
δυναμιν εχουσιν οι δικαιοι, ινα προς την εαυτων ποιοτητα τους πονηρους
μεταστησωσιν. Ἀλλ' ολιγοι οι δικαιοι· και γαρ και η ζυμη μικρα· αλλ' η μικροτης
εκεινη απαν το φυραμα προς εαυτην μεθιστησι δια της ενουσης αυτηι δυναμεως.
Ουτω και η 63.762 δυναμις των δικαιων ουκ εν τηι ποσοτητι του αριθμου, αλλ' εν τηι
του Πνευματος χαριτι την ισχυν εχει· και οπως, ακουε. ∆ωδεκα ησαν οι αποστολοι·
ειδες πως μικρα η ζυμη; ολη η οικουμενη εν απιστιαι ην· ειδες ποσον το φυραμα; αλλ'
εκεινοι οι δωδεκα πασαν την οικουμενην εις εαυτους επεστρεψαν. Και γαρ και η
ζυμη και το φυραμα της αυτης φυσεως, αλλ' ου της αυτης ποιοτητος. Ει δε βουλει
και ετερωθεν γνωναι οσον δυναται πλεον παῤρησια δικαιου δυναστειας τυραννικης,
του Ἰωαννου ακουσον λεγοντος τωι Ἡρωδηι· Ουκ εξεστι σοι εχειν την του αδελφου
σου γυναικα. Ὁ Ἡρωδης, βασιλευς, δορυφορους εχων, πλουτον περιβεβλημενος,
δυναστευων δυναστειαν βασιλικην· ο Ἰωαννης, πτωχος, ανεστιος, απολις, ακτημων,
ασιτος, ακριδας εκ βοτανων εσθιων και μελι αγριον. Ἀλλ' ουτος ο πτωχος, ο εν ταις
ερημοις πορευομενος, τωι των πολυανδρων αρχοντι πολεων εξ αυθεντιας
προσταττει, Ουκ εξεστι σοι. Βλεπεις πως κατα φυσιν τηι αρετηι το αρχειν της κακιας;
Ἀλλ' υπερ τουτων εμβαλλεται εις δεσμωτηριον ο δικαιος· γινεται το πικρον εκεινο
συμποσιον, και εισεισιν ορχουμενον το κορασιον εν μεσωι του συμποσιου, και
αρεσκει τωι Ἡρωδηι και τοις συνανακειμενοις, ωστε τον Ἡρωδην ομοσαι, Αιτησαι ο
θελεις, και δωσω σοι, εως ημισους της βασιλειας μου. Βλεπεις που την βασιλειαν
απεῤριψεν; Ὃ εαν αιτησηις, δωσω σοι, και εως ημισους της βασιλειας μου. Ἄθλιε και
ταλαιπωρε, ουτω προδιεφθαρης της διανοιας τους οφθαλμους; τοσουτου κρινεις την
βασιλειαν αξιαν; απαξ ωρχησατο το κορασιον, και απεδιδοσο το ημισυ· εαν δε
δευτερον ορχησηται, τι ποιησεις; Ευξαι μη παλιν αυτην ορχησασθαι, η μη παλιν
ορχησαμενην ευδοκιμειν· ει δε μη, λειπεται σοι το προσαιτειν. Οι γαρ προς τα
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παροντα κεχηνοτες, καν μυριακις πλουτωσι, καν δυναστειαν ωσι περιβεβλημενοι
πολλην, εν ταξει δουλων και ανδραποδων τοις την αρετην μετιουσιν εισιν. Ἔστω
γαρ τις βασιλευς πονηρος, και ιδιωτης χρηστος· ιδωμεν τις τινος κυριος εστι, και που
τα της δεσποτειας διαλαμπει· και τις ο κρατων, και τις ο κρατουμενος. Πως ουν
εισομεθα τουτο; Ἐπιταττει τωι ιδιωτηι ο βασιλευς πονηρον τι πραγμα, και
πλημμελειας γεμον· τι ουν ο χρηστος ιδιωτης και υπηκοος; Ου μονον ουκ ειξει ουδε
υπακουσεται, αλλα πειρασεται και τον επιταττοντα απαγαγειν του προκειμενου, καν
αποθανειν δεηι. Τις ουν ελευθερος; ο ποιων ο βουλεται, και μηδε τον βασιλεα
δεδοικως, η ο παρα του υπηκοου καταφρονουμενος; Ὥσπερ γαρ ο αιχμαλωτος, καν
μυριον εχηι πλουτον, δια τουτο αυτο μαλιστα πασιν ευαλωτος εστιν· ουτω και ο υπο
των παθων αλισκομενος, καν αυτο περικεηται το διαδημα, αραχνης πασης εστιν
ευτελεστερος. Τι τοινυν ελεεινοτερον γενοιτο των την κακιαν μετιοντων, οταν και
αυτης της προσηγοριας του καλεισθαι ανθρωποι αποστερωνται, και τιμωριαν
υπεχωσιν, οτι πολλας απο της φυσεως αφορμας δεξαμενοι, ταυτας προδεδωκασιν,
εκοντες υποσυρεντες, και προς την κακιαν αυτομολησαντες; Ει γαρ ο το δοθεν
αποδιδους πονηρος, επει μη εδιπλασιασεν, ο και τουτο διαφθειρας, τι ακουσεται; Ει
εκεινος δεθεις 63.763 εξηνεχθη, οπου ο βρυγμος των οδοντων, ημεις τι πεισομεθα
μυριων ημας ελκοντων επ' αρετην, αναδυομενοι και οκνουντες; ουχ οραις το ευτελες
του βιου και το αδηλον της ζωης, και τον εν τοις παρουσι πονον; Μη γαρ την μεν
αρετην μετα πονου, την δε κακιαν ανευ πονων εστι μετελθειν; Ει ουν και ενταυθα
και εκει πονος, δια τι μη ταυτην ειλου την πολυ κερδος εχουσαν; Μη ουν, εαν ιερεα
ιδηις αναξιον, την ιερωσυνην διαβαλλε· ου γαρ το πραγμα διαβαλλειν δει, αλλα τον
κακως τωι καλωι κεχρημενον· επει και Ἰουδας προδοτης εγενετο, αλλ' ου κατηγορια
τουτο της αποστολης, αλλα της εκεινου γνωμης· και ιατροι πολλοι δημιοι εγενοντο,
και δηλητηρια δεδωκασιν αντι φαρμακων· αλλ' ου την τεχνην διαβαλλω, αλλα τον
κακως τηι τεχνηι χρησαμενον· και ναυται πολλοι κατεποντισαν πλοια, αλλ' ουχ η
ναυτιλια, αλλ' η κακη γνωμη εκεινων. Ἀναγκη μεν ελθειν τα σκανδαλα, φησι· πλην
ουαι τωι ανθρωπωι εκεινωι δι' ου τα σκανδαλα ερχεται. Τι ουν; η προῤρησις αυτου τα
σκανδαλα αγει; Ουχ η προῤρησις αυτου, απαγε, ουδε επειδη προειπεν, δια τουτο
γινεται, αλλ' επειδη παντως εμελλεν εσεσθαι, δια τουτο προειπεν· ως ει γε μη
εβουλοντο οι φεροντες αυτα πονηρευεσθαι, ουδ' αν ηλθον· ει δε μη εμελλον
ερχεσθαι, ουδ' αν προεῤρηθη· επειδη δε εκακουργησαν εκεινοι, και ανιατα ενοσησαν,
ηλθον, και προλεγει το μελλον εσεσθαι. Και ει διωρθωθησαν εκεινοι, φησι, και
μηδεις ην ο τα σκανδαλα κομιζων, ουκ εμελλεν ο λογος ουτος ψευδης αναλισκεσθαι;
Ουδαμως· ου γαρ αν ελεχθη· ει γαρ εμελλον διορθουσθαι παντες, ουκ αν ειπεν, οτι
Ἀναγκη ελθειν· αλλ' επειδη προηιδει αδιορθωτους εσομενους οικοθεν, δια τουτο
ειπεν οτι παντως ηξουσι. Και τινος ενεκεν αυτους ουκ ανειλε, φησιν; Ὅτι ουκ
εκειθεν οι βλαπτομενοι απολλυνται, αλλ' εκ της εαυτων ραιθυμιας· ει δε παρα
σκανδαλα η απωλεια, παντας απολεσθαι εδει. Ὥστε αν νηφωμεν, ου μικρον
εντευθεν καρπουμεθα κερδος, το διηνεκως εγρηγορεναι. Ει γαρ και πολεμιων οντων
και τοσουτων πειρασμων επικειμενων καθευδομεν, τινες αν ειημεν εν αδειαι ζωντες;
Και, ει βουλει, τον πρωτον ανθρωπον σκοπει. Ει γαρ ολιγον χρονον, ταχα δε ουδε
ημεραν ολην εν τωι παραδεισωι ζησας, και τρυφης απολαυσας, εις τοσουτον ηλασε
κακιας, ως και ισοθεΐαν φαντασθηναι, και τον απατεωνα ευεργετην νομισαι, και
μηδεμιας κατασχειν εντολης· ει και τον εφεξης βιον εζη, τι ουκ αν ειργασατο; Ὅταν
γαρ απαξ τις ελευθερωθεις των κακων μη σωφρονισθηι, πολλωι χαλεπωτερα πεισεται
των προτερων. Και γαρ απο πολλων τουτον σωφρονισθηναι εδει, απο τε του παθειν
προτερον, απο τε του απαλλαγηναι, απο τε του προσδοκαιν χειρονα πεισεσθαι, ει μη
μεταβαλλοιτο· οταν δε μηδενι τουτων γενηται βελτιων, πως ου πολλωι χαλεπωτερα
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεισεται των προτερων κακων; Και γαρ ο Φαραω εκ πρωτης της πληγης ει επαιδευ
63.764 θη, ουκ αν ελαβε πειραν των υστερων, ουκ αν μετα ταυτα αμα αυτωι τωι
στρατευματι κατεποντισθη παντι. Ἀλλ' ο υπο του δεσμου γινομενος καλος, ουκ εσται
ποτε καλος, αλλα της αναγκης απαλλαγεις επανηξει παλιν. Μη ουν τουτο
ερωτωντες λεγωμεν, Ὁ μηδεν πεποιηκως κακον μηδε αγαθον, ποιον δεξεται τοπον;
το γαρ μη ποιησαι αγαθον, τουτο ποιησαι εστι κακον. Ει γαρ τινα οικετην εχεις, μηδε
κλεπτοντα, μητε υβριζοντα, μητε αντιλεγοντα, αλλα και μεθης κρατουντα και των
αλλων απαντων, καθημενον δε διαπαντος αργον, και ουδεν των οφειλοντων παρ'
οικετου δεσποτηι πληρουσθαι ποιουντα, ου μαστιγωσεις, ου στρεβλωσεις αυτον, ειπε
μοι; και μην ουδεν ειργασατο κακον· αυτο μεν ουν εστι κακον τουτο το μη ποιειν
αγαθον. Ἔστω και γεωργος τις ημιν, και μηδεν λυμαινεσθω των ημετερων, μητε
επιβουλευετω, μητε κλεπτετω, μονον δε τας αυτου χειρας δησας οικοι καθεζεσθω,
μητε σπειρων, μητε αυλακα τεμνων, μητε αμπελον θεραπευων, μητε αλλο τι των
περι την γην πονων· αρα ου κολασομεν τον τοιουτον; καιτοι γε ουδεν ηδικησεν,
ουδε εχομεν εγκαλειν τι αυτωι· αλλ' αυτο μεν ουν τουτο ηδικησε. Και επι του
σωματος δε του ημετερου, εστω η χειρ μη πληττουσα την κεφαλην, μηδε
εκκοπτουσα την γλωτταν, μηδε εξορυττουσα τον οφθαλμον, μηδε αλλο τι τοιουτον
εργαζομενη κακον, μονον δε αργη μενετω, και την παρ' εαυτης λειτουργιαν μη
πληρουτω τωι παντι σωματι· αρα ουκ αξιον εκκοπηναι αυτην, η περιφερειν
αργουσαν και παντι λυμαινομενην τωι σωματι; Τι δε, αν το στομα μη κατεσθιηι την
χειρα, μηδε δακνηι το στηθος, τα δε παρ' εαυτου ελλειπηι παντα, ου βελτιον
εμπεφραχθαι μαλλον; Ει τοινυν επι τουτων ου μονον το κακον τι μη πραξαι, αλλα
και η των αγαθων ελλειψις αδικια μεγαλη, πολλωι μαλλον επι των πνευματικων.
Ειθε μεν γαρ δυνατον ην υπερ υμων εμε κατορθουν, και τα επαθλα υμας λαμβανειν
των κατορθωματων, και ουκ αν τοσουτον ηνωχλησα. Ὥσπερ γαρ μητηρ ορωσα
παιδιον πυρεττον, παρεστωσα αχθομενωι και καιομενωι, θρηνουσα πολλακις ειπεν·
Ειθε μοι δυνατον ην, τεκνον, τον πυρετον αναδεξασθαι τον σον, και επ' εμαυτην
ελκυσαι την φλογα· ουτω καγω λεγω, Ειθε δυνατον ην εμε πονεσαντα υπερ υμων
κατορθωσαι παντων. Ἀλλ' ουκ εστι τουτο, ουκ εστιν. Ὁ τοινυν δυναμενος και
ετερους διορθωσαι, μιγνυσθω τοις μελλουσι δεχεσθαι την θεραπειαν, και ποιειτω
βελτιους· ο δε ατονωτερος ων, φευγετω τους πονηρους, ωστε μη την παρ' εκεινων
δεχεσθαι λυμην· ουτω γαρ και τον παροντα βιωσεται βιον μετα ασφαλειας, και των
μελλοντων επιτευξεται αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι
αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΚΖʹ. Περι παιδων ανατροφης.
∆εομαι και αντιβολω, πολλην των οικειων παιδων, αγαπητοι, ποιωμεθα
προνοιαν, και πανταχου την 63.764 σωτηριαν ζητωμεν αυτων της ψυχης. Μιμησαι
τον μακαριον Ἰωβ, ος και υπερ των κατα διανοιαν αυτοις πλημμεληματων δεδοικως
προσεφερε θυσιας 63.765 υπερ αυτων, και πολλην την υπερ αυτων προνοιαν
εποιειτο· μιμησαι τον Ἀβρααμ· και γαρ και εκεινος ουχ υπερ χρηματων και
κτηματων εσπουδαζεν, αλλ' υπερ των θειων νομων, οπως αυτων την φυλακην τοις
εγγονοις μετα ακριβειας παρακαταθοιτο. Και ο ∆αυιδ ηνικα ετελευτα, αντι μεγαλης
κληρονομιας καλεσας τον υιον τον εαυτου, ταυτα παρηγγυα, και συνεχως ελεγεν,
οτι Ει βουληθειης, παιδιον, κατα τους του Θεου νομους ζηιν, ουδεν σοι προσπεσειται
των αδοκητων, αλλα παντα σοι κατα ρουν ηξει τα πραγματα, και πολλης απολαυσεις
της ασφαλειας· αν δε εκεινης εκπεσηις της βοηθειας, ουδεν οφελος σοι της βασιλειας,
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και της πολλης ταυτης δυναμεως. Ευσεβειας μεν γαρ ουκ ουσης, και τα οντα
απολλυνται χρηματα μετα κινδυνου και της εσχατης αισχυνης· ταυτης δε παρουσης,
και τα ουκ οντα προσγινεται. ∆ει τοινυν σκοπειν τους γονεις, ουχ οπως τους παιδας
εν αργυριωι και χρυσιωι πλουσιους ποιησωσιν, αλλ' οπως εν ευλαβειαι και φιλοσοφιαι
και τηι κτησει της αρετης παντων γενοιντ' αν ευπορωτεροι· οπως μη πολλων
δεοιντο, οπως μη περι τα βιωτικα και τας νεωτερικας επιθυμιας ωσιν επτοημενοι.
Και τας εισοδους αυτων και τας εξοδους μετα ακριβειας περιεργαζεσθαι χρη, τας
διατριβας, τας συνουσιας, ειδοτες, οτι τουτων αμελουμενων ουδεμιαν εξουσι παρα
τωι Θεωι συγγνωμην. Ει γαρ της των αλλων προνοιας απαιτουμεθα τας ευθυνας·
Ἕκαστος γαρ μη το εαυτου ζητειτω, φησιν, αλλα το του ετερου· ποσωι μαλλον της
των παιδων; Συ δε οπως μεν ιππος γενοιτο καλος αυτοις, και οικια λαμπρα, και
πολυτελης αγρος, παντα ποιεις και πραγματευηι· οπως δε ψυχη καλη και προαιρεσις
ευσεβης, ουδενα εχεις λογον. Καιτοι τα μεν κτηματα καν πολλα ηι και πολυτελη, του
δυναμενου μετα αρετης αυτα οικονομειν ουκ οντος σπουδαιου, παντα απολειται και
οιχησεται μετ' αυτου· αν δε η ψυχη γενναια γενηται και φιλοσοφος, καν μηδεν
ενδον αποκειμενον ηι, τα παντων δυνησεται μετα αδειας σχειν. Ἀλλα τοιουτον τι
πολλοι των πατερων περι τα τεκνα πασχουσιν· ου βουλομενοι μαστιξαι ουδε
επιτιμησαι ρημασιν, ουδε λυπησαι τους εαυτων υιους ατακτως ζωντας και
παρανομως, πολλακις ειδον επι τοις αισχιστοις αλοντας, εις δικαστηριον
αρπαγεντας, υπο δημιων αποτμηθεντας. Ὅταν γαρ συ μη παιδευσηις, οταν συ μη
σωφρονισηις, μιαροις ανθρωποις και διεφθαρμενοις εαυτον αναμιξας, και
κοινωνησας της πονηριας αυτοις, υπο τους κοινους αγεται νομους, και κολαζεται
παντων ορωντων· και μετα της συμφορας μειζων η αισχυνη γινεται,
δακτυλοδεικτουντων απαντων τον πατερα μετα την εκεινου τελευτην, και αβατον
αυτωι ποιουντων την αγοραν. Ποιοις γαρ οφθαλμοις αντιβλεψαι δυνησεται τοις
απαντωσιν αυτωι μετα την τοιαυτην του παιδος ασχημοσυνην και συμφοραν; Τι
ταυτης της ανοιας χειρον γενοιτ' αν; ουκ αισχυνηι και ερυθριαις, ειπε μοι, οταν τον
υιον τον σον ο δικαστης κολασηι, και σωφρονεστερον ποιησηι, και της εξωθεν εκεινος
δεηθηι διορθωσεως, τοσουτον εξ αρχης σοι συνοικησας χρονον; ουκ εγκαλυπτηι και
καταδυηι; τολμαις ολως, ειπε μοι, πατηρ ετι καλεισθαι, ουτω προδους τον υιον, και
την αναγκαιαν αυτωι φοραν ουκ εισενεγκων, αλλα περιιδων υπο πασης διαφθαρηναι
κακιας; Καν μεν δραπετην τινα ιδηις ραπιζοντα το παιδιον, αγανακτεις και οργιζηι και
δυσχεραινεις, και θηριου χαλεπωτερον επιπηδαις τηι του τυπτησαντος οψει· τον δε
διαβολον καθ' εκαστην ημεραν ορων αυτον ραπιζοντα, δαιμονας εις αμαρτηματα
εναγοντας, και καθευδεις, και ουκ αγανακ 63.766 τεις ουδε δυσχεραινεις, ουδε
εξαρπαζεις του χαλεπωτατου θηριου τον υιον; και ποιας τευξηι φιλανθρωπιας; Πως
γαρ ουκ ατοπον, οταν μεν υπο δαιμονος ενεργηται σου ο υιος, προς παντας τους
αγιους τρεχεις, και τους εν ταις κορυφαις των ορεων ενοχλεις, ωστε αυτον της
μανιας απαλλαξαι εκεινης· αμαρτιας δε, η παντος δαιμονος εστι χαλεπωτερα,
συνεχως ενοχλουσης, ουδεν πλεον ποιεις; Καιτοι το μεν παρα δαιμονος ενοχλεισθαι
χαλεπον ουδεν· ου γαρ εις γεενναν εμβαλειν το δαιμονιον δυναται παντως· αλλ' εαν
νηφωμεν, και στεφανους ημιν ο πειρασμος ουτος οισει λαμπρους και περιφανεις,
οταν ευχαριστως φερωμεν τας τοιαυτας επηρειας· τον δε αμαρτιαι συζωντα
αμηχανον σωθηναι ποτε, αλλ' αναγκη παντως και ενταυθα επονειδιστον ειναι, και
απελθοντα εκει αθανατα παλιν κολαζεσθαι. Τι δε και απολογησηι λοιπον; Ου
κατυκησα σοι, φησιν, εξ αρχης τον παιδα; επεστησα δε σε αυτωι διδασκαλον και
προστατην και κηδεμονα και αρχοντα· ου την εξουσιαν αυτου πασαν φερων εις τας
σας ενεθηκα χειρας; ουχ απαλον οντα διαπλαττειν εκελευσα και ρυθμιζειν; ποιαν
ουν εχοις συγγνωμην, ει περιιδοις αυτον αποσκιρτησαντα; Τι γαρ αν ειποις; οτι
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυσηνιος εστι και τραχυς; αλλ' εξ αρχης εδει σε ταυτα παντα ορωντα, οτε ευηνιος ην
και κομιδηι νεος, χαλινουν, μετα ακριβειας εθιζειν, προς τα δεοντα ρυθμιζειν,
κολαζειν αυτου τα κινηματα της ψυχης, οτε ευκολωτερα η εργασια· τοτε τας
ακανθας εκτεμειν εδει, οτε απαλωτερας ουσης της ηλικιας ευκολωτερον ανεσπωντο·
και ουκ αν αμελουμενα τα παθη και αυξανομενα δυσκατεργαστα γεγονε. Τινα ουν
απολογιαν εχοιμεν αν ειπειν, οταν ο Θεος μεν, επειδαν παρ' αυτων ημεις
υβριζωμεθα, μηδε της ζωης αυτων φειδηται· Ὁ μεν γαρ κακολογων πατερα η
μητερα, φησι, θανατωι τελευτατω· ημεις δε υβριζομενου αυτου παρ' αυτων, μηδε
αγανακτειν αυτοις υπομενωμεν; Ἐγω, φησιν, ουδε αποκτειναι παραιτουμαι τον
υβριζοντα σε· συ δε ουδε ρηματι λυπειν ανεχηι τον τους εμους καταπατουντα νομους;
και που ταυτα συγγνωμης αξια; Μη τοινυν των παιδων αμελωμεν, ειδοτες οτι των
κατα Θεον αυτοις ευ διακειμενων, και κατα τον παροντα βιον εσονται ευδοκιμοι και
λαμπροι. Τον γαρ αρετηι συζωντα και επιεικειαι, παντες αιδουνται και τιμωσι, καν
απαντων πενεστερος ηι· ωσπερουν τον πονηρον αποστρεφονται και μισουσι, καν
ευποριαν ηι κεκτημενος πολλην· οι γαρ των παιδων αμελουντες, καν τα αλλα ωσιν
επιεικεις και μετριοι, δια ταυτην την αμαρτιαν την εσχατην υποστησονται δικην. Ει
δε βουλεσθε γνωναι σαφως, οτι καν τα ημετερα ημιν απαντα καλως ηι διωικημενα,
της δε των παιδων αμελωμεν σωτηριας, την εσχατην τισομεν δικην, προσεχετε μετα
ακριβειας τοις λεγομενοις· Ἱερευς τις ην παρα τοις Ἰουδαιοις, μετριος ανθρωπος και
επιεικης· Ἠλει τουτωι ονομα ην· ουτος γινεται δυο παιδων πατηρ· και ορων αυτους
επι κακιαν βαδιζοντας, ου κατειχεν ουδε εκωλυεν, μαλλον δε κατειχε μεν και
εκωλυεν, ου μετα πασης δε εποιει τουτο σπουδης· τιμωριαν μεν ουκ επετιθει, λογοις
δε και παραινεσεσιν επειρατο της πονηριας ταυτης απαγειν αυτους· και τοιαυτα προς
αυτους συνεχως ελεγε ρηματα· Μη, τεκνα, μη ποιειτε ουτως, οτι ουκ αγαθη η ακοη,
ην εγω ακουω περι υμων. Καιτοι ικανα μεν και ταυτα αυτους ανακτησασθαι τα
ρηματα· αλλ' ομως, επειδη μη το παν ως εχρην επεδειξατο, εαυτωι τε κακεινοις
εξεπολεμωσε τον Θεον· και φεισαμενος αυτου των παιδων ακαιρως, μετα των
παιδων και την εαυτου προσαπωλεσε σωτηριαν. Και 63.767 τοι πλην της εις τους
παιδας ραιθυμιας ουδεν ετερον ειχεν εγκαλειν ο Θεος τωι πρεσβυτηι. Ει δε τον
ελαττονα αμαρτοντα, ουτω πανεστιον ανετρεψεν ο Θεος, τους χαλεπωτερα
πεπλημμεληκοτας, ατιμωρητους αφησει; Ει γαρ τον ιερεα, τον πρεσβυτην, τον
ενδοξον, τον εικοσιν ετη προσταντα αληπτως του των Ἑβραιων εθνους, ουδεν
τουτων ισχυσε παραιτησασθαι, αλλ' επειδη των παιδων ουκ επεμεληθη μετα
ακριβειας, σφοδρα ελεεινως απωλετο, και της ολιγωριας ταυτης η αμαρτια, καθαπερ
κυμα αγριον και μεγα, παντα υπερεσχεν εκεινα, και τα κατορθωματα απεκρυψεν
απαντα· τις ημας ληψεται δικη τους και της αρετης αποδεοντας πολυ της εκεινου,
και των παιδων ου μονον ου προισταμενους, αλλα και βαρβαρου παντος
χαλεπωτερον περι τουτους διακειμενους; Ὥσπερ γαρ τις επι των οικειων
αμαρτηματων ουκ εχει καταφυγειν εις απολογιαν και συγγνωμην· ουτως ουδε υπερ
των τοις παισιν αμαρτανομενων οι γεννητορες· και μαλα εικοτως. Ει μεν γαρ εκ
φυσεως η κακια τοις ανθρωποις προσην, εικοτως αν τις εις απολογιαν κατεφυγεν·
επειδη δε εκ προαιρεσεως και φαυλοι γινομεθα και σπουδαιοι, τινα αν εχοι λογον
ευπροσωπον ειπειν ο τον μαλιστα παντων ποθουμενον διαστραφηναι και γενεσθαι
πονηρον αφιεις; Μη δη πλουτον τοις παισι καταλιπηις, ινα καταλιπηις αρετην. Και
γαρ εσχατης αλογιας, ζωντας μεν μη ποιειν αυτους κυριους παντων των οντων,
τελευτησαντας δε πολλην τηι της νεοτητος ευκολιαι παρεχειν την αδειαν. Καιτοι γε
ζωντες μεν δυνησομεθα και ευθυνας απαιτειν, και κακως τοις ουσι κεχρημενους
σωφρονιζειν και χαλινουν· τελευτησαντες δε, αν μετα της ημετερας ερημιας και της
νεοτητος και την απο του πλουτου παρασχωμεν εξουσιαν, εις μυριους ωθησομεν
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρημνους τους αθλιους και ταλαιπωρους εκεινους. Μη τοινυν τουτο σκοπωμεν,
οπως πλουσιους αυτους καταλιπωμεν, αλλ' οπως εναρετους. Ἂν μεν γαρ τωι πλουτωι
θαῤρωσιν, ουδενος επιμελησονται αλλου, ως εχοντες συσκιασαι την των τροπων
κακιαν, απο της των χρηματων περιουσιας· αν δε ιδωσιν εαυτους της εκειθεν
παραμυθιας οντας ερημους, παντα εργασονται ωστε δια της αρετης πολλην τηι πενιαι
την παραμυθιαν ευρεσθαι. Μη ουν προτερον ιδιωτικων η δημοσιων αψωμεθα
πραγματων, εως αν την ψυχην διορθωσωμεθα την εαυτων. Ἐαν υμεις τους εαυτων
υιους παιδευσητε, κακεινοι τους εαυτων παιδευσουσι, και παλιν εκεινοι τους
εαυτων διδαξουσι· και ουτω μεχρι της παρουσιας του Χριστου το πραγμα προβαινον
τοις την ριζαν παρασχουσιν απαντα οισει τουτου τον μισθον. Ἐαν γαρ αναθρεψηις συ
καλως το παιδιον, ουτω κακεινος τον υιον τον εαυτου, και ουτος τον υιον· και
καθαπερ σειρα τις και ακολουθια πολιτειας αριστης μεχρι παντος βαδιειται, παρα
σου λαβουσα την αρχην και την ριζαν, και της των εγγονων επιμελειας σοι φερουσα
τους καρπους. Οι γαρ της των παιδων κοσμιοτητος τε και σωφροσυνης αμελουντες
πατερες παιδοκτονοι τυγχανουσι, και χαλεπωτερον η εκεινοι, οσωι και προς ψυχην η
απωλεια και ο θανατος. Ὥσπερ ουν, αν ιππον ιδηις κατα κρημνου φερομενον,
χαλινον εμβαλλεις τωι στοματι, και αναχαιτιζεις μετα σφοδροτητος, και μαστιζεις
πολλακις, καιτοι γε τουτο κολασις εστιν, αλλ' η κολασις αυτη σωτηριας μητηρ εστιν·
ουτω και επι των παιδων ποιει των σων, αμαρτανοντων αυτων· δησον τον
πλημμελησαντα, εως αν εξιλεωσηι τον Θεον· μη αφηις λελυμενον, ινα μη πλεον
63.768 δεθηι τηι του Θεου οργηι. Ἂν γαρ συ δησηις, ο Θεος ουκ ετι δεσμει· αν δε μη
δησηις, τα αῤρηκτα αυτον περιμενει δεσμα. Ἀλλ' ικανον εδωκε χρονον τιμωριαν,
φησι. Ποσον, ειπε μοι; ενιαυτον και ετη δυο και τρια; Ἀλλ' ου χρονου πληθος ζητω,
αλλα ψυχης διορθωσιν· τουτο τοινυν δειξον, ει κατενυγη, ει μετεβαλετο, και το παν
γεγονεν· ως αν μη τουτο ηι, ουδεν οφελος του χρονου λοιπον. Ουδε γαρ ει πολλακις
επεδεθη το τραυμα ζητουμεν, αλλ' ει ωνησε τι ο δεσμος. Ει μεν ουν ωφελησε και εν
χρονωι βραχει, μηκετι προσκεισθω· ει δε μηδεν ωνησε, και μετα δεκα ενιαυτους ετι
προσκεισθω· και ορος ουτος εστω λυσεως του δεδεμενου, το κερδος. Ουδεν γαρ ουτω
δεικνυσι τον την αρχην εχοντα, ως η φιλοστοργια η περι τους αρχομενους. Και γαρ
πατερα ου το γεννησαι μονον ποιει, αλλα και το φιλειν μετα το γεννησαι. Ει δε ενθα
φυσις, αγαπης χρεια, πολλωι μαλλον ενθα η χαρις. Και συ δε, ω παι, ως οικετης
δουλευσον τοις γεννησασι σε. Τι γαρ ανταποδωσεις αυτοις, οια αυτοι σοι;
αντιγεννησαι γαρ αυτοις ουκ ενι. Ἀλλα και οταν ο πατηρ τον αδελφον επιτιμησηι τον
σον, συνοργισθητι και συ, ειτε ως αδελφου κηδομενος, ειτε ως πατρι συναγανακτων.
Ἂν γαρ ιδηι ο ημαρτηκως, οτι επετιμηθη μεν παρα του πατρος, εκολακευθη δε παρα
σου, ραιθυμοτερος γινεται. Και ουδε μεχρι τουτου τα της ζημιας, αλλα και κολασιν
αγεις επι σαυτον. Ὁ γαρ κωλυων το τραυμα θεραπευθηναι, του πεποιηκοτος αυτο
ουκ ελαττονα εχει κολασιν, αλλα και μειζονα· ου γαρ εστιν ισον πληξαι, και το
πληγεν κωλυσαι θεραπευθηναι· τουτο μεν γαρ θανατον τικτει παντως, εκεινο δε ου
παντως. Μη δη των γεγεννηκοτων καταφρονωμεν· καν γαρ αυτων
καταφρονησωμεν, τους αρχοντας δεδοικοτες επιεικεστεροι παντως εσομεθα· καν
εκεινων διαπτυσωμεν αμαρτανοντες, την του συνειδοτος ουδεποτε δυνησομεθα
διαφυγειν επιτιμησιν· καν ταυτην ατιμασωμεν και διακρουσωμεθα, την παρα των
πολλων υποληψιν δεδοικοτες αμεινους εσομεθα· καν προς ταυτην
αναισχυντησωμεν, ο των νομων επικειμενος φοβος και ακοντας ημας σωφρονισαι
δυνησεται. Ὥσπερ γαρ κολαζομενων των πονηρων, ετεροι βελτιους γινονται, ουτω
και τινων κατορθουντων πολλοι προς τον ισον εναγονται ζηλον. Και γαρ το παιδιον,
εως μεν αν υπο παιδαγωγου τινος αγηται φοβερου, καν σωφρονηι, καν μετ'
επιεικειας ζηι, θαυμαστον ουδεν, αλλα τωι του παιδαγωγου φοβωι την σωφροσυνην
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του νεου λογιζονται παντες· οταν δε αποθεμενος την εκειθεν αναγκην, επι της αυτης
μενηι σεμνοτητος, τοτε και την επι της προτερας ηλικιας σωφροσυνην αυτωι παντες
λογιζονται. ∆ια τουτο διδασκαλους μαλλον των πατερων επιζητειν δει και ποθειν·
δια τουτων μεν γαρ το ζηιν, δι' εκεινων δε το καλως ζηιν γινεται. Μηδε, οτι πατερα
αγιον εχεις, εγκαλλωπιζου· αυτο μεν ουν τουτο καταδικασεται σε πλεον, οταν
οικοθεν εχων το παραδειγμα της ευγενειας, αναξιον σαυτον της προγονικης
παρασχηις αρετης. Μεγα αγαθον εν τοις κατορθωμασι τοις οικειοις τας ελπιδας της
σωτηριας εχειν· ουδε γαρ φιλος ουδεις ουδεπω παραστησεται εκει. Ει γαρ ενταυθα
φησι τωι Ἱερεμιαι, Μη αξιου περι του λαου τουτου, ενταυθα, οπου κυριοι εσμεν του
μεταβαλεσθαι· πολλωι μαλλον εκει. Τα γουν των προγονων εγκωμια, οταν μεν
αυτοις κοινωνωμεν, και ημων εστιν· οταν δε μη, ουδεν ισχυει, αλλα και μαλλον
κατακρινει· και οπως, ακουε. Ἀβεσσαλωμ υιος εγενετο τωι ∆αυιδ, νεος, ακο 63.769
λαστος, διεφθαρμενος. Ουτος επανεστη ποτε τωι πατρι, και της βασιλειας αυτον και
της οικιας και της πατριδος εκβαλων, αντ' εκεινου κατεσχεν απαντα· ος ουτε την
φυσιν, ουτε την ανατροφην, ουτε την ηλικιαν, ουτε τα προλαβοντα ηιδειτο, αλλ'
ουτως ην καθαπαξ ωμος και απηνης, και θηριον μαλλον η ανθρωπος, ως απαντα
ταυτα διαῤρηξας τα κωλυματα, αυτοις μετα αναισχυντιας επιπηδησαι τοις της
φυσεως νομοις, και ταραχης εμπλησαι απαντα και θορυβου. Ει γαρ ως πατερα
αιδεσθηναι μη εβουλετο, ως γεγηρακοτα εχρην· ει δε της πολιας κατημελει, ως
ευεργετην αισχυνεσθαι εδει· ει δε μηδε ουτως, ως ουδεν ηδικηκοτα. Ἀλλ' ο της
φιλαρχιας ερως πασαν ταυτην εξεβαλε την αιδω, και θηριον τον ανθρωπον εποιησε.
Και ο μεν μακαριος ουτος ο γεννησαμενος και αναθρεψαμενος, αλητης και φυγας
κατα την ερημον επλανατο, καθαπερ τις μεταναστης τηι υπεροριαι, και τοις εντευθεν
κολαζομενος κακοις· εκεινος δε ενετρυφα τοις του πατρος αγαθοις. Των τοινυν
πραγματων εν τουτοις οντων, και των στρατοπεδων μετ' εκεινου τεταγμενων, και
των πολεων υπο τον τυραννον ουσων, Χουσι τις ανθρωπος επιεικης, φιλος ων τωι
∆αυιδ, εμενε την προς αυτον φιλιαν διατηρων εν τηι των καιρων τουτων μεταβοληι,
και ιδων αυτον αθροον κατα την ερημον πλανωμενον, διεῤρηξε τον χιτωνισκον,
κατεπασσατο τεφραν, εστεναξεν, ανεκραξε πικρον και ελεεινον· και επειδη μηδεν
ηδυνατο, την απο των δακρυων εισφερει παραμυθιαν, Ου γαρ ην των καιρων φιλος
ουδε της δυναστειας, αλλα της αρετης· δια τουτο της αρχης μεταπεσουσης, αυτος την
φιλιαν ου μετεβαλεν. Ἰδων τοινυν αυτον ο ∆αυιδ ταυτα ποιουντα, φησι προς αυτον·
Φιλου μεν και ταυτα και γνησιως προς ημας διακειμενου, ονινησι δε ουδεν ημας·
αλλα τι δει βουλευσασθαι και σκοπησαι, οπως αν λυθειη τα δεινα, και διεξοδον τινα
ευρω των συμφορων; Ταυτα ειπων εισηγειται γνωμην εκεινωι τοιαυτην· Ἀπελθων,
φησι, προς τον υιον τον εμον, και φιλου προσωπειον υποδυς, διασκεδασον μοι τας
εκεινου βουλας, και του Ἀχιτοφελ την βουλην ακυρον ποιησον. Ὁ γαρ Ἀχιτοφελ
ουτος και του τυραννου τοτε εκρατησεν, οικειωθεις αυτωι, και δεινος μεν ην τα
πολεμικα, δεινος δε και στρατηγησαι πολεμωι και μαχηι· διο και του τυραννου
μαλλον αυτον εδεδοικει ο ∆αυΐδ· ουτως ην δεινος ο ανηρ εν ταις γνωμαις. Ταυτα
ακουσας ο Χουσι επεισθη, και ουδεν μικροψυχον ελογισατο, ουδε ανανδρον, ουδε
ειπεν, Τι δε, εαν αλω; τι δε, εαν γυμνωθηι και ελεγχθηι μου το προσωπειον; τι δε, εαν
φωραθηι το δραμα της υποκρισεως; δεινος ο Ἀχιτοφελ, ισως και τουτο ελεγξει και
ποιησει καταφωρον, και απολουμαι εικη και ματην. Ουδεν των τοιουτων εννοησας,
εις το στρατοπεδον ενεπηδησε, το παν επι τον Θεον ριψας, και εις μεσους εαυτον
αφηκε τους κινδυνους. Ὡς δε επεστη τηι πολει, ιδων προσελαυνοντα τον τυραννον,
προσηλθεν· ο δε ιδων αυτον αθροον και τηι φιλαρχιαι μεθυων, ουκ εξητασεν ακριβως
τα κατ' αυτον, αλλ' επισκωπτων αυτον και ονειδιζων, Ἄπιθι, φησι, μετα του εταιρου
σου· ουδε το ονομα υπομεινας ειπειν του πατρος υπο μισους και απεχθειας πολλης.
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὁ δε Χουσι ουδεν διαταραχθεις ουδε θορυβηθεις, τι φησιν; Ὅτε ην ο Θεος μετ'
αυτου, τα εκεινου εφρονουν, επειδη δε μετα σου νυν εστηκεν, ακολουθον
θεραπευειν τα σα. Ἐπηρε τουτο τον τυραννον και εφυσησε, και ουδεν εξετασας
ακριβως (κουφος γαρ ανηρ πιστευει παντι λογωι, τοις εναντιοις εκτραχηλισθεις),
ευθεως 63.770 αυτον εις τους γνησιους εισαγει, και εις τους πρωτους 63.770
εγγραφει των φιλων. Το δε παν ο Θεος ωικονομει παρων και στρατηγων τοις
γινομενοις. Και λοιπον βουλης προκειμενης περι πολεμου, και ετερων ετερα
εισηγουμενων περι του ποτερον ευθεως επιθεσθαι χρη, η μικρον αναβαλομενους,
παρελθων ο Ἀχιτοφελ ο δεινος εκεινος συμβουλευσαι και γνωμην εισενεγκειν,
ταυτην εισηγειτο την συμβουλην· Τεταλαιπωρημενωι, φησι, νυν και τεθορυβημενωι
επιθωμεθα τωι πατρι τωι σωι, και μη συγχωρησαντες αυτον μηδε μικρον, ουτως
ανελωμεν· αν γαρ απαρασκευαστωι οντι νυν επιθωμεθα, ουδεις εσται πονος ημιν.
Ταυτα ακουσας ο τυραννος καλει και τον Χουσι, τον αυτομολησαντα τηι υποκρισει
προς αυτον, και φησι· Μεταδωμεν και τουτωι του λογου· οπερ ουκ ην κατα
ακολουθιαν ανθρωπινην, το αθροον ελθοντα τουτον ουτω τιμησαι και νομισαι
αξιοπιστον ειναι· ως και συμβουλης αξιουν πραγματων ενεκεν τοιουτων· αλλ' οπερ
εφθην ειπων, οταν ο Θεος στρατηγηι, και τα δυσκολα ευκολα γινεται. Και εισαγεται ο
Χουσι, και μεταδιδωσι παῤρησιας αυτωι ο τυραννος, και αξιοι λεγειν τα παρισταμενα.
Τι ουν ο Χουσι; Ουδεποτε, φησιν, ουτω διημαρτεν Ἀχιτοφελ. Ειδες συνεσιν ανδρος;
ουκ ευθεως αυτωι την γνωμην εκβαλλει, αλλα μετ' εγκωμιου. Θαυμασας γαρ αυτον
πρωτον ως εν τοις εμπροσθεν χρονοις καιριως συμβουλευοντα, ουτω την παρουσαν
κακιζει γνωμην· μονονουχι λεγων, Θαυμαζω, πως νυν διημαρτεν· ου γαρ μοι δοκει
συμφερειν ουτος ο λογισμος. Ἂν μεν γαρ νυν επιθωμεθα, καθαπερ αρκτος τις
παροιστρωσα, θυμου γεμων ο πατηρ ο σος, και απεγνωκως της εαυτου ζωης, εν
ακμαζουσηι τηι οργηι πολεμων, ουδενα της εαυτου σωτηριας ποιησεται λογον, και
μετα πολλης εμπεσειται της σφοδροτητος ημιν· ει δε μικρον ενδοιημεν, μετα
πλειονος επιθησομεθα της παρασκευης, και μετα μειζονος της ασφαλειας, και
απονητι, και μετα ευκολιας απασης, ωσπερ εν σαγηνηι λαβοντες αυτον, ουτως
επανηξομεν. Ἐπαινει την γνωμην ο Ἀβεσσαλωμ ταυτην, και λυσιτελεστεραν ειναι
εφησεν αυτωι. Ταυτα δε ελεγεν ο Χουσι, βουλομενος δουναι καιρον τωι ∆αυιδ, ωστε
στηναι μικρον και αναπνευσαι και στρατευματα συναγαγειν. Ουτω τοινυν εκβαλων
του Ἀχιτοφελ την γνωμην δια τινων κεκρυμμενων πεμψας ανδρων, απηγγειλεν
απαντα τωι ∆αυιδ, και οτι την αυτου γνωμην εκυρωσεν ο τυραννος, την φερουσαν
τωι ∆αυιδ την νικην. Ουτω γουν και εγενετο. Ἐπειδη γαρ μικρον εδοσαν οι περι τον
τυραννον, παρασκευασαμενος ο ∆αυιδ επεθετο, και το τροπαιον εστησεν. Ὅπερ ο
Ἀχιτοφελ απο πολλης συνεσεως και δεινοτητος συνορων, και εντευθεν ηδη το τελος
καταμαθων, οτι ολεθρος ην τωι Ἀβεσσαλωμ αυτη η γνωμη, ουκ ενεγκων την
εντευθεν επηρειαν, απελθων, βροχον ανηψε και απηγξατο, και ουτω τον βιον
κατελυσε. Περι του Ἀχιτοφελ ουν και του Ἀβεσσαλωμ ειρηται το, Ἐπιστρεψει ο
πονος αυτου εις κεφαλην αυτου· αμφοτερων γαρ εις κεφαλην η τιμωρια κατεβη. Ὁ
μεν γαρ αγχονηι χρησαμενος, ουτω τον βιον κατελυσεν· ο Ἀβεσσαλωμ δε ουκ
απηγξατο, αλλ' ακων εκρεματο, και ουκ ευθεως ανηιρητο, αλλ' ωσπερ εν δικαστηριωι
προτερον ανηρτηθη και τωι ξυλωι προσηλωθη, και του Θεου την ψηφον ανωθεν
φεροντος, επι πολυν εκρεματο χρονον, υπο του συνειδοτος λοιπον μαστιζομε 63.771
νος. Και ινα μαθηις, οτι ουκ ανθρωπινης ην σπουδης το γινομενον, αλλ' ολον θειον
ην το δικαστηριον, τριχες αυτον και ξυλον εδησαν, και ζωον αλογον παρεδωκε· και
αντι μεν σχοινων η κομη, αντι δε ξυλου το δενδρον γεγονεν, αντι δε στρατιωτου η
ημιονος. Και σκοπει του Θεου την μακροθυμιαν· και γαρ αφηκεν αυτον χρονον
πολυν, εις μετανοιαν εφελκομενος, και πειραν λαβειν εποιησε της του πατρος
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γλυκυτητος. Ει γαρ μη θηριον ην, και λιθινην ειχε ψυχην, ικανα ην εκεινα παντα
αυτον απαγαγειν της ακαιρου μανιας· η τραπεζα, καθ' ην εκοινωνει τωι πατρι των
αλων, ο οικος, τα συνεδρια, ενθα οι λογοι προς αυτον εγινοντο· τα αλλα παντα, ενθα
αυτωι κατηλλαγη φονον τοιουτον πεποιηκοτι. Μετα τουτων και ετερα ην ικανα
αυτον μαλαξαι. Και γαρ ηκουσεν, οτι φυγας και αλητης περιηρχετο, οτι τα εσχατα
επασχε δεινα. Πως δε ουκ ενενοησεν, οτι και νικησας, παντων αθλιωτερον αν εζη
βιον, εναγης ων και ακαθαρτος απο του τροπαιου; και ταυτα λοιπον, γεροντος οντος
του πατρος, και επι θυραις της προσδοκιας ουσης, ουκ ανεμενε χρονον ετι μικρον.
Που νυν εισιν οι πενιαν οδυρομενοι; ποσης ταυτα πενιας χαλεπωτερα, ποσης νοσου,
ποσης οδυνης; Ουκ ειπεν ουδεν τοιουτον προς εαυτον ο δικαιος ουτος, ουδε 63.772
απεδυσπετησε ουδε εθρηνησε λεγων· Καλας γε απολαμβανω τας αμοιβας· ο εν τωι
νομωι αυτου μελετων ημερας και νυκτος, ο εν αξιωματι τοιουτωι παντων γενομενος
ταπεινοτερος, ο των εχθρων φεισαμενος, εις χειρας ακολαστου παιδος εκδιδομαι.
Ουδεν τοιουτον ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν· αλλ' εφερεν απαντα μετα φιλοσοφιας,
μιαν μονον εχων παραμυθιαν εν τοις γινομενοις, το πεπεισθαι, οτι του Θεου ταυτα
ειδοτος γινεται. Και καθαπερ οι τρεις παιδες εν τηι καμινωι οντες ελεγον· Και εαν μη,
γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι
ηι εστησας ου προσκυνουμεν. Ει δε τις ειπε προς αυτους, Και ποιαι ελπιδι
αποθνησκετε; τι προσδοκωντες, τι δε ελπιζοντες μετα τον θανατον, μετα το πυρ;
ουδεπω γαρ της αναστασεως ην προσδοκια· ηκουσεν αν παρ' αυτων· οτι Αυτη
μεγιστη εστιν ημιν αντιδοσις, το δια τον Θεον αποθανειν. Ουτω και ουτος μεγιστην
ταυτην ηγειτο αυτωι ειναι παραμυθιαν, το τον Θεον ειδοτα ταυτα μη κωλυειν. Ει γαρ
εραστης μυριακις αν ελοιτο υπερ ερωμενης κατασφαγηναι, καιτοι ουδεν μετα
θανατον προσδοκων παρ' εκεινης· πολλωι μαλλον ημας δει μη βασιλειας προσδοκιαι,
μη αλληι τινι των μελλοντων αγαθων ελπιδι, αλλα δι' αυτον τον Θεον ταυτα
πασχειν· οτι αυτωι πρεπει δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΗʹ. Περι ορκων.
Μη της κατα ψυχην αρετης αμελωμεν, αγαπητοι. Ποια γαρ οδυνη, ειπε μοι,
οργην αφειναι τωι λελυπηκοτι; οδυνη μεν ουν εστι το μνησικακειν και μη
καταλλαττεσθαι. Ποιος πονος μη κακως ειπειν μηδενα; ποια δυσκολια απαλλαγηναι
φθονου και εριδος και βασκανιας; ποιος μοχθος αγαπαιν τον πλησιον; ποιος καματος
μη ομνυναι; Πολλακις γαρ υπο θυμου και οργης κατεχομενοι διωμοσαμεθα μηδεποτε
διαλλαττεσθαι τοις λελυπηκοσιν, ειτα της οργης σβεσθεισης βουληθεντες
καταλλαγηναι, υπο της αναγκης των ορκων ωσπερ τινι παγιδι κατεχομενοι, τουτο
ποιησαι ου βουλομεθα· ως δυοιν θατερον παθοιμεν, η καταλλαγεντες επιορκησομεν,
η μη καταλλαγεντες τοις της μνησικακιας επιτιμιοις υπευθυνους εαυτους
καταστησομεν. Πως γαρ ουκ ατοπον, ιματιον μεν εχοντες των λοιπων βελτιον, μη
ανεχεσθαι συνεχως αυτωι καταχρασθαι, το δε του Θεου ονομα πανταχου περισυρειν
απλως και ως ετυχεν; Ου γαρ δη παν αμαρτημα την αυτην φερει κολασιν, αλλα τα
ευκατορθωτα μειζονα ημιν επαγει την τιμωριαν· ουδε γαρ οι ομνυοντες εχουσι τινα
προφασιν προβαλεσθαι. αλλα καταφρονησιν μονον. Και οιδα μεν οτι επαχθης ειναι
δοκω λοιπον και φορτικος τηι συνεχειαι της παραινεσεως δοκων ενοχλειν· αλλ' ομως
ουκ αφισταμαι, ινα καν την αναισχυντιαν αιδεσθεντες την εμην, αποστητε της
πονηρας των ορκων συνηθειας. Ει γαρ ο δικαστης εκεινος ο απηνης και ωμος, χηρας
ενοχλησιν αιδεσθεις, τον τροπον μετεβαλε, πολλωι μαλλον υμεις τουτο εργασεσθε·
και μαλιστα, οταν ο παρακαλων υμας μη υπερ εαυτου, αλλ' υπερ της υμετερας
σωτηριας τουτο ποιοιτο Μαλλον δε και υπερ εμαυ 63.772 του ουκ αν αρνησαιμην
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο ποιειν· τα γαρ υμετερα αγαθα εμαυτου νομιζω ειναι κατορθωματα. Ει γαρ
μηδε γεεννα ην μηδε κολασις, εγω δε προσελθων υμιν τουτο εν χαριτος ηιτησαμην
μερει, αρα ουκ αν επενευσατε; ουκ αν εδωκατε την αιτησιν ουτω κουφην ουτως
αιτουντι χαριν; οταν δε ο Θεος αυτην αιτων ηι δι' υμας τους διδοντας, ου δι' εαυτον
λαμβανοντα, τις ουτως αγνωμων, τις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως Θεωι χαριν
αιτουντι μη δουναι; Παρακαλω ουν υμας, την κεφαλην Ἰωαννου λαβοντας
αποτετμημενην, και θερμου του αιματος ετι αποσταζουσαν, ουτως απελθειν οικαδε
εκαστον, και νομιζειν προ των οφθαλμων οραιν αυτην, φωνην αφιεισαν και
λεγουσαν, Μισησατε τον εμου σφαγεα, τον ορκον. Πολλακις γαρ τεχνιτης διωμοσατο
τωι μαθητηι, μη προτερον αυτον αφησειν φαγειν και πιειν, εως το δοθεν εργον απαν
ανυσει. Τουτο δε και παιδαγωγος πολλακις προς νεον, και προς θεραπαιναν εποιησε
δεσποινα· και αναγκη της εσπερας καταλαβουσης, και του εργου μη πληρωθεντος η
λιμωι διαφθαρηναι τους ουκ ανυσαντας, η επιορκησαι παντως τους ομοσαντας.
Πολλακις και επι της οικιας αριστοποιουμενων ημων, και των οικετων τινος
διαμαρτανοντος, ωμοσε μαστιγωσειν η γυνη· αντωμοσεν ο ανηρ τα εναντια, και
ανεστη φιλονεικων και ουκ επιτρεπων. Ἐνταυθα καν οτιουν ποιησωσιν, αναγκη
παντως επιορκιαν συστηναι· οπερ γαρ αν γενηται, θατερος αυτων επιορκιαι
αλωσεται, μαλλον δε αμφοτεροι παντως· και πως, εγω λεγω· τουτο γαρ εστι το
παραδοξον. Ὁ ομοσας μαστιγωσειν τον οικετην η την θεραπαινιδα, ειτα κωλυθεις,
αυτος τε επιωρκησε μη ποιησας οπερ 63.773 ωμοσε, και τωι κωλυσαντι παλαι και
διακοψαντι την ευορκιαν, το εγκλημα της επιορκιας περιεστησεν. Ου γαρ οι
επιορκουντες μονον, αλλα και οι ετεροις την αναγκην ταυτην εφιστωντες,
υπευθυνοι των αυτων εγκληματων εισι. Πως γαρ ουκ ατοπον, οικετην μεν μη
τολμαιν εξ ονοματος τον δεσποτην τον εαυτου καλειν, μηδε απλως και ως ετυχε, τον
δε των αγγελων ∆εσποτην απλως και μετα πολλης της καταφρονησεως πανταχου
περιφερειν; Βουλει μαθειν πως δυνατον απαλλαγηναι της πονηρας συνηθειας του
ορκου; εγω σε διδαξω τροπον τινα, ον αν ποιησηις, περιεσηι παντως. Ὅταν γαρ ιδηις
σαυτον η και ετερους τινας αλοντας τωι κακωι τουτωι παθει, και συνεχως
υπομνησθεντας, και ου διορθωσαντας, κελευσον μη δειπνησαντας καθευδησαι· και
ταυτην και σαυτωι κακεινοις την καταδικην επιθες· καταδικην ου ζημιαν, αλλα
κερδος φερουσαν. Ἡ γαρ γλωσσα ουτω βασανιζομενη διηνεκως, και μηδενος
υπομιμνησκοντος, ικανην λαμβανει παρακλησιν· και καν απαντων ωμεν
αναισθητοτεροι, δια πασης ημερας τωι μεγεθει της βασανου ταυτης
υπομιμνησκομενοι, ου δεηθησομεθα συμβουλης ετερας και παραινεσεως. Ὥσπερ
γαρ, φησιν, οικετης ενδελεχως εξεταζομενος, απο μωλωπος ου καθαρισθησεται·
ουτως ο ομνυων και ονομαζων διαπαντος το ονομα του Θεου, απο αμαρτιας ου
καθαρισθησεται. Πεισωμεν τοινυν εαυτους την των ορκων φυγειν συνηθειαν, και
την επι το βελτιον ποιησασθαι μεταβολην. Ει γαρ και χθες και προ εκεινης περι
ταυτης υμιν διελεχθην της υποθεσεως, αλλ' ουδε σημερον αποστησομαι, ουδε την
επιουσαν, ουδε την μετ' εκεινην, ταυτα συμβουλευων. Και τι λεγω την αυριον και
την μετ' εκεινην; εως αν υμας ιδω κατορθωσαντας, ουκ αφεξομαι. Το γαρ συνεχως
περι των αυτων υπομιμνησκειν, ου του λεγοντος, αλλα των ακουοντων εστιν
εγκλημα διηνεκους δεομενων διδασκαλιας. Τι γαρ ευκολωτερον του μη ομνυναι;
Συνηθεια εστι το κατορθωμα μονον, ουκ εστι πονος σωματος. Ὁ προλαβων και
κατορθωσας ονειδιζετω τωι λειπομενωι, ινα αυτον τοις σκωμμασι διεγειρηι πλεον· ο
υστερησας και μηδεπω κατωρθωκως βλεπετω τον προλαβοντα, και φιλονεικειτω
φθασαι προς εκεινον ταχεως. Και μη μοι λεγετω τις· Τι δε, εαν αναγκην ορκων τις
ημιν επιθηι; τι δε, εαν μη πιστευηι; Μαλιστα μεν ουν, οπου παραβαινεται νομος,
αναγκης μεμνησθαι ου χρη· μια γαρ εστιν αναγκη απαραιτητος, το μη προσκρουσαι
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεωι· πλην εκεινα λεγω τεως, τους περιττους περικοψωμεν ορκους, τους απλως και
χωρις αναγκης, τους επι της οικιας, τους επι των φιλων, τους επι των οικετων· καν
τουτους ανεληις, εν εκεινοις ουδεν εμου δεησηι λοιπον· αυτο γαρ το στομα μελετησαν
δεδοικεναι και φευγειν τους ορκους, ουδ' αν μυριακις αναγκασηι τις, καταδεξεται
λοιπον εις εκεινην εμπεσειν την συνηθειαν. Λεγεται τις των εξωθεν ρητορων υπο
τινος συνηθειας αλογου τον δεξιον συνεχως ωμον κινειν βαδιζων· αλλ' ομως
περιεγενετο της συνηθειας, και μαχαιρας ακονησας εκατερωθεν επεθηκε τοις ωμοις,
ωστε τωι φοβωι της τομης σωφρονισαι το μελος κινουμενον. Τουτο και συ ποιησον
επι της γλωττης, και αντι μαχαιρας επιθες αυτηι τον φοβον της κολασεως· και
περιεσηι παντως. Ἀμηχανον γαρ, αμηχανον μεριμνωντας και σπουδαζοντας, και
εργον τουτο ποιουμενους ηττηθηναι 63.774 ποτε. Ποια γαρ ημιν απολογια λοιπον
εσται, τις δε συγγνωμη, οταν μετα τοσαυτην παραινεσιν, τοις επι των ορκων κακοις
επιμενωμεν; πως ουν αιτησομεθα απαλλαγην των κατεχοντων ημας δεινων, μιαν
εντολην ανυσαι μη δυνηθεντες; Πως δε προσδοκησομεν την χρηστην μεταβολην;
πως δε ευξομεθα; ποιαι γλωττηι τον Θεον καλεσομεν; Πως γαρ ουκ ατοπον, βασιλεως
μεν επιταττοντος, και τα χαλεπωτατα φερειν· Θεου δε νομοθετουντος ουδεν
χαλεπον ουδε δυσκολον, καταφρονειν, και συνηθειαν πονηραν προβαλλεσθαι; Μη,
παρακαλω, μη μεχρι τοσουτου της εαυτων καταφρονωμεν σωτηριας· φοβηθωμεν
τον Θεον ως φοβουμεθα ανθρωπον. Ἄτοπον γαρ τους βασιλικους νομους μετα
ακριβειας φυλαττειν, τους δε θειους και εκ των ουρανων καταβαντας αλογως
καταφρονειν. Τινος γαρ ενεκεν ο Θεος ου τον ομοσαντα μονον, αλλα και την οικιαν
αυτου τηι δρεπανηι καταλυει; Ὅτι των χαλεπωτατων αμαρτηματων τας τιμωριας
βουλεται μενειν ο Θεος διηνεκεις, ωστε τους μετα ταυτα σωφρονιζεσθαι παντας. Και
γαρ τον επιορκον αποθανοντα αναγκη ταφηναι, και τοις κολποις παραδοθηναι της
γης. Ὥστε ουν μη τωι σωματι και την πονηριαν αυτωι συνταφηναι, την οικιαν
εποιησε χωμα, υπερ του τους παριοντας απαντας ορωντας αυτων, και την αιτιαν
μανθανοντας της καταστροφης, φευγειν την της αμαρτιας μιμησιν. Τουτο και επι
των Σοδομων εγενετο· επειδη γαρ εξεκαυθησαν εν τηι ορεξει αυτων εις αλληλους,
εξεκαυθη και η της γης φυσις, και φωνης απασης λαμπροτερον πασαις ταις μετα
ταυτα παραινει γενεαις η της γης οψις, μονονουχι βοωσα και λεγουσα· Μη ποιειτε
τοιαυτα, ινα μη παθητε τοιαυτα. Τι ποιεις, ανθρωπε; επι τραπεζης ορκιζεις ιερας, και
ενθα ο Χριστος κειται τεθυμενος, εκει τον αδελφον καταθυεις τον σον; Και οι μεν
ληισται επι των οδων θυουσι· συ δε εμπροσθεν της μητρος τον υιον καταθυεις,
εναγεστερον του Καιν εργαζομενος φονον; εκεινος μεν γαρ εθυσε τον αδελφον επι
της ερημιας κατα τον παροντα θανατον· συ δε θυεις τον αδελφον εν μεσωι της
εκκλησιας κατα τον μελλοντα θανατον; Μη γαρ εκκλησια δια τουτο γεγονεν, ινα
ομνυωμεν; δια τουτο γεγονεν, ινα ευχωμεθα. Μη γαρ τραπεζα δια τουτο εστηκεν
ιερα, ινα ορκιζωμεν; δια τουτο εστηκεν, ινα τα αμαρτηματα ημων λυωμεν, ουχ ινα
δεσμωμεν. Συ δε, ει μηδεν ετερον, αυτο γουν το βιβλιον αιδεσθητι, ο προτεινεις εις
ορκον, και το Ευαγγελιον, ο μετα χειρας λαμβανων κελευεις ομνυναι, αναπτυξας και
ακουσας τι περι ορκων ο Χριστος εκει διακελευεται, φριξον και αποστηθι. Τι ουν εκει
περι ορκων φησιν; Ἐγω δε λεγω υμιν μη ομοσαι ολως· συ δε τον νομον τον
κωλυοντα ομνυναι, τουτον ορκον ποιεις; Ὢ της υβρεως! ω της παρανομιας! ταυτον
γαρ ποιεις, ωσπερ αν ει τις τον νομοθετην τον κωλυοντα φονευειν, αυτον συμμαχον
λαβων κελευει σφαγεα γενεσθαι. Καθαπερ ουν μαχης γενομενης, πολλακις
υβριζομενοι φερομεν γενναιως, και προς τον υβριζοντα λεγομεν· Τι σοι ποιησω; ο
δεινα με ελυπησεν ο προστατης ο σος· εκεινος μου κατεχει τας χειρας· και αρκει
τουτο εις παραμυθιαν· ουτω και, επειδαν μελληις τινα ορκιζειν, επεχε σαυτον και
κωλυσον, και ειπε προς τον μελλοντα ομνυναι· Τι σοι ποιησω; οτι ο Θεος εκελευσε
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη ομνυειν, μητε ορκιζειν· εκεινος με κατεχει νυν. Ἀρκει τουτο και εις τιμην του
νομοθετησαντος, και εις ασφαλειαν την σην, και εις φοβον του μελλοντος ομνυναι.
∆οτε μοι 63.775 τοινυν τους εντευθεν αφικνουμενους λεγειν, οτι οπερ εστιν εν
Ἀντιοχειαι, τουτο ουδαμου των πολεων εστιν ιδειν. Ἕλοιντο γαρ αν ανθρωποι οι την
πολιν οικουντες εκεινην την γλωτταν αποκοπηναι προτερον, η ορκον απο του
στοματος προεσθαι. Ει γαρ ενα τις η δυο κερδανας, τοσουτον ληψεται παρα του Θεου
τον μισθον, οι την οικουμενην απασαν παιδευοντες, ποσας ου ληψονται τας
αμοιβας; Ἀλλ' υπο της συνηθειας ορμαι πολλακις η γλωττα το πονηρον εκεινο
φθεγξασθαι ρημα. Ἀλλ' επειδαν ορμησηι, πριν η το ρημα εξενεγκειν, καταδακε τοις
οδουσιν αυτην παντοθεν σφοδρως· βελτιον γαρ αυτην αιμα ρεειν νυν, η τοτε
σταγονος υδατος επιθυμουσαν μη δυνηθηναι της παραμυθιας τυχειν. Τι ποιεις,
ανθρωπε, τον ευεργετην και σωτηρα και προστατην και κηδεμονα βλασφημων; Ἢ
ουκ αισθανηι κατα κρημνου φερομενος, και εις βαραθρον σαυτον εμβαλλων
απωλειας εσχατης; Μη γαρ, εαν βλασφημησηις, κουφοτερον το πραγμα ποιεις;
επιτεινεις μεν ουν αυτο, και χαλεπωτεραν εργαζηι την οδυνην. ∆ια γαρ τουτο ο
διαβολος μυρια επαγει δεινα, ινα εις εκεινο σε καταγαγηι το βαραθρον· καν μεν ιδηι
βλασφημουντα ο διαβολος, ραιδιως αυξει την αλγηδονα και μειζω ποιει, ινα
κεντουμενος αποδυσπετησηις παλιν· ει δε ιδηι γενναιως φεροντα, και οσωι το παθος
επιτεινεται, τοσουτωι μαλλον ευχαριστουντα τωι Θεωι, ευθεως αφισταται, ως εικη και
ματην εφεδρευων λοιπον. Και καθαπερ κυων τραπεζηι παρεστηκως, αν μεν ιδηι τον
εσθιοντα ανθρωπον συνεχως αυτωι ριπτοντα των επι της τραπεζης τι παρακειμενων,
μενει διηνεκως· αν δε απαξ και δευτερον παραστας μηδεν απελθηι λαβων, αφισταται
λοιπον, ατε εικη προσεδρευων και ματην· ουτω και ο διαβολος συνεχως κεχηνε προς
ημας· αν ριψηις αυτωι καθαπερ κυνι ρημα βλασφημον, δεξαμενος παλιν επιθησεται·
εαν δε μεινηις ευχαριστων, απεπνιξας αυτον τωι λιμωι, και ταχεως αυτον απηγαγες
και αποπηδησαι εποιησας. Και οτι ταυτα τουτον εχει τον τροπον, ιστοριαν υμιν ερω
παλαιαν. Ἐπελθοντων ποτε πολεμιων τοις Ἰουδαιοις, και του Ἰωναθαν (υιος δε ην
του Σαουλ ουτος) τους μεν κατακοψαντος, τους δε εις φυγην εμβαλοντος,
βουλομενος ο Σαουλ ο τουτου πατηρ μειζονως κατα των υπολειφθεντων το
στρατοπεδον διεγειραι, και ποιησαι μη προτερον αποστηναι, εως αν παντας
χειρωσωνται, τουναντιον ηπερ ηθελησεν επραξεν, ομοσας μηδενα φαγειν αρτον,
εως εκδικησεως των εχθρων αυτου. Ἄρα τι τουτου γενοιτ' αν ανοητοτερον;
πεπονηκοτας γαρ και κατακοπεντας στρατιωτας οφειλων διαναπαυσαι, και
νεαρωτερους επαφειναι τοις πολεμιοις, των πολεμιων αυτων χαλεπωτερον
απειργασατο, δια της αναγκης του ορκου λιμωι παραδους αυτους χαλεπωτατωι.
Σφαλερον μεν ουν και το περι εαυτου τινα ομνυναι· πολλα γαρ υπο της των
πραγματων περιστασεως εμποδιζομεθα· το δε και την ετερων γνωμην τηι των
οικειων ορκων αναγκηι καταδησαι, πολλωι σφαλερωτερον· οπερ ο Σαουλ τοτε
απερισκεπτως εποιησε. ∆ρυμωνα παρηιει το στρατοπεδον, μελισσωνα εχοντα, και ο
μελισσων κατα προσωπον του λαου· και εισηλθεν ο λαος εις τον μελισσωνα, και
διεπορευετο λαλων. Ειδες οιον το βαραθρον; τραπεζα εσχεδιασμενη, ινα και το
ευκολον της επιχειρησεως, και το ηδυ της τροφης, και η του λησεσθαι ελπις εις την
παραβασιν αυτους προσκαλεσηται των ορκων. Και γαρ ο Ἰωναθαν ουκ ακουσας εν
τωι ορκιζειν τον πατερα αυτου, εξετεινε το ακρον του σκη 63.776 πτρου του εν τηι
χειρι αυτου, και εβαπτισεν εις το κηριον του μελιτος, και επεστρεψε την χειρα αυτου
εν τωι στοματι αυτου, και ανεβλεψαν οι οφθαλμοι αυτου. Ὅρα τινα ο πονηρος προς
την επιορκιαν ωθησεν· ουχ ενα των στρατιωτων, αλλ' αυτον τον υιον του
ομωμοκοτος βασιλεως. Ουδε γαρ επιορκιαν εργασασθαι εβουλετο μονον, αλλα και
παιδοκτονιαν κατεσκευαζε, και την φυσιν αυτην καθ' εαυτης σχισαι ηπειγετο· και
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπερ επι του Ἰεφθαε ποτε εποιησε, τουτο και μετα ταυτα ποιησειν ηλπιζε. Και γαρ
εκεινος υποσχομενος τωι Θεωι τον πρωτον απαντησοντα αυτωι μετα την του πολεμου
νικην κατασφαξειν, εις παιδοκτονιαν ενεπεσε· το γαρ θυγατριον πρωτον απαντησαν
αυτωι κατεθυσε. Και τι λεγω παιδοκτονιαν; επενοησε γαρ ο πονηρος και τουτου
παλιν εναγεστερον φονον ευρειν. Ει μεν γαρ ειδως ημαρτε και εσφαγη, παιδοκτονια
μονον το γινομενον ην· νυνι δε εξ αγνοιας αμαρτων (ουδε γαρ ηκουσε των ορκων),
ειτα αναιρεθεις, διπλουν αν εποιησε τωι πατρι το αλγος. Ειτα ιδων, φησι, τις των
στρατιωτων, λεγει· Ὁρκωσας ωρκωσεν ο πατηρ σου τον λαον, ος φαγεται αρτον
σημερον· και εξελυθη ο λαος. Και ειπεν Ἰωναθαν, Ἀπωλεσε και διεφθειρεν ο πατηρ
μου απαντας. Παραβαθεντος τοινυν του ορκου παντες εσιγων, και ουδεις τον
υπευθυνον εις μεσον αγαγειν ετολμα. Ου μικρον δε και τουτο εγκλημα λοιπον
εγινετο· ου γαρ οι επιορκουντες μονον, αλλα και οι συνειδοτες και περιστελλοντες
κοινωνουσι των εγκληματων. Και ειπεν ο ιερευς, Προσελθωμεν προς τον Θεον. Και
επηρωτησε Σαουλ τον Θεον, Ει καταβω οπισω των αλλοφυλων, και ει παραδωσεις
αυτους εις χειρας μου; και ουκ απεκριθη αυτωι εν τηι ημεραι εκεινηι ο Κυριος. Ὅρα
πραοτητα και επιεικειαν του φιλανθρωπου Θεου· ου γαρ σκηπτον αφηκεν, ουδε την
γην εσεισεν, αλλ' οπερ φιλοι προς φιλους ποιουσιν, επειδαν υβρισθωσι, τουτο προς
τον δουλον ο ∆εσποτης εποιησε. Και ειπε Σαουλ· Προσαγαγετε τας φυλας του λαου,
και ιδετε εν τινι γεγονεν η αμαρτια αυτη σημερον· οτι ζηι Κυριος ο σωσας τον
Ἰσραηλ, οτι εαν αποκριθηι κατα Ἰωναθαν του υιου μου, θανατωι αποθανειται. Και
ουπω του ημαρτηκοτος φανεντος, την κρισιν πεποιηται, και τον αλοντα ουκ ειδως
απεφηνατο, και ο πατηρ εγενετο δημιος, και προ της εξετασεως την καταδικαζουσαν
ψηφον εξηνεγκε. Και τι δει τα πολλα λεγειν; κληρωι το πραγμα επετρεψε. Και ειπε
Σαουλ, Βαλετε κληρον ανα μεσον εμου και Ἰωναθαν. Και ειπε Σαουλ προς Ἰωναθαν,
Ἀπαγγειλον δη μοι τι εποιησας, Και ειπεν Ἰωναθαν, Γευσαμενος εγευσαμην εν ακρωι
τωι σκηπτρωι τωι εν τηι χειρι μου μικρου μελιτος, και ιδου εγω αποθνησκω. Τινα ουκ
αν εκαμψε, τινα ουκ αν εις οικτον ηνεγκε ταυτα τα ρηματα· Ἐννοησον οσον χειμωνα
λοιπον ο Σαουλ υπεμεινε, των σπλαγχνων αυτωι διακοπτομενων, και εκατερωθεν
βαθυτατου κρημνου φερομενου. Και ουδε ουτως εσωφρονιζετο, αλλα τι φησι; Ταδε
ποιησαι μοι ο Θεος, και ταδε προσθειη, οτι θανατωι αποθανηι σημερον. Και ειπεν ο
λαος προς Σαουλ· Ταδε ποιησαι ημιν ο Θεος, και ταδε προσθειη, ει θανατωι
θανατωθησεται ο ποιησας την σωτηριαν την μεγαλην τωι Ἰσραηλ· ζηι Κυριος, ει
πεσειται της τριχος της κεφαλης αυτου επι την γην, οτι ελεον Θεου εποιησεν εν τηι
ημεραι ταυτηι. Ἰδου και ο δημος δευτερον ωμοσε, και αντωμοσε τωι βα 63.777 σιλει.
Ἀναγκη λοιπον διαῤραγηναι τον ορκον· παντας γαρ ευορκησαι τουτους αδυνατον. Ει
γαρ ηθελησεν ο βασιλευς αντιστηναι και επεξελθειν τωι ορκωι, πας ο δημος αντεστη,
και τυραννις αν εγενετο χαλεπωτατη· παλιν ει ηθελησεν ο παις της οικειας
φειδομενος σωτηριας δουναι εαυτον τωι στρατοπεδωι, πατροκτονος ευθεως αν
εγενετο. Ὁραις και τυραννιδα και παιδοκτονιαν και πατροκτονιαν και πολεμον
εμφυλιον και μαχην και σφαγας και αιματα και μυριους νεκρους αφ' ενος ορκου
κειμενους; ειδες οποιον ορ 63.778 κος της απωλειας το βαραθρον κατεσκευασεν; Ἵν'
ουν μη και ημεις τα παραπλησια εκεινοις πεισωμεθα, αποστωμεν της πονηρας των
ορκων συνηθειας, ως αν του Θεου την ευνοιαν εντευθεν επισπασαμενοι, και τον
παροντα βιον ασφαλως διανυσωμεν, και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος,
συν τωι Πατρι και τωι παναγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΘʹ. Περι ακακιας και ανεξικακιας και μνησικακιας.
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τινα αν ετερον εις μεσον αγαγειν χρη περι επιεικειας ημας διαλεγεσθαι
βουλομενους, αγαπητοι, η τον μαρτυριαν ανωθεν δεξαμενον, και επι τουτωι μαλιστα
θαυμαστωθεντα; Ευρον γαρ, φησι, ∆αυιδ τον του Ἰεσσαι, ανδρα κατα την καρδιαν
μου· ος ου μονον εψωμιζε και εποτιζε τους εχθρους, αλλα και κινδυνευοντας
πολλακις εξηρπαζε του θανατου. Ὁ μεν γαρ Σαουλ ουτως αυτον εμισει και
απεστρεφετο, μετα τας μυριας ευεργεσιας, μετα τα λαμπρα τροπαια, και την επι του
Γολιαθ σωτηριαν, ως μηδε της προσηγοριας ανεχεσθαι της εκεινου μεμνησθαι.
Ἑορτης γαρ ποτε επιστασης, επειδη δολον αυτωι πλεξας τινα και χαλεπην επιβουλην
ραψας, ουκ ειδε παραγενομενον, Που εστι, φησιν, ο υιος Ἰεσσαι; και πονηριαν
ουδεμιαν εχων ειπειν, την του γενους δυσγενειαν εις μεσον εφερε, ταυτηι
προσδοκων επισκοτησειν αυτου την λαμπροτητα. Ὁ δε ευρων αυτον ενδον εν τωι
σπηλαιωι καθευδοντα, ουκ εκαλεσεν αυτον υιον Κις, αλλα τωι τιμης ονοματι· Ου γαρ
μη επαγαγω την χειρα μου, φησιν, επι τον χριστον του Κυριου· ουτω καθαρος ην
οργης και μνησικακιας απασης. Χριστον Κυριου καλει τον τοσαυτα ηδικηκοτα, τον
του αιματος αυτου διψωντα, τον μετα μυριας ευεργεσιας πολλακις αυτον
επιχειρησαντα ανελειν. Ου γαρ εσκοπει τι παθειν εκεινος αξιος ην, αλλ' εσκοπει τι
και ποιησαι και ειπειν αυτωι πρεπον ην. Τι τουτο; ωσπερ εν δεσμωτηριωι λαβων τον
εχθρον, τριπλωι κατεχομενον δεσμωι, και τηι του τοπου στενοχωριαι, και τηι των
βοηθησοντων ερημιαι, και τηι του υπνου αναγκηι, ουκ απαιτεις δικην ουδε τιμωριαν
αυτον; αλλ', Ου μη επαγαγω την χειρα μου, λεγεις, επι τον χριστον Κυριου; Ναι,
φησιν· ου γαρ τι παθειν δικαιος εστιν ουτος, ορω νυν, αλλα τι ποιησαι μοι προσηκεν.
Ὑμεις μεν ουν αυτον ισως θαυμαζετε, οτι ουδενος εμνησθη των παρελθοντων
κακων· εγω δε δι' ετερον πολλωι μειζον αυτον εκπληττομαι. Ποιον δη τουτο; Ὅτι
ουδε ο φοβος αυτον των μελλοντων ωθησε προς το διαχειρισασθαι τον εχθρον.
Ἤδει γαρ σαφως, οτι διαφυγων αυτου τας χειρας, παλιν κατ' αυτου στησεται· αλλ'
ειλετο μαλλον αυτος κινδυνευειν απολυσας τον ηδικηκοτα, η της καθ' εαυτον
ασφαλειας προνοων διαχειρισασθαι τον πολεμιον· και ουτε η μνημη των
παρελθοντων, ουχ ο φοβος των μελλοντων, ουχ η προτροπη του στρατηγου, ουχ η
ερημια του τοπου, ου το της σφαγης ευκολον, ουκ αλλο ουδεν διηγειρεν αυτον προς
τον φονον, αλλ' ωσπερ ευεργετου τινος και τα μεγαλα αυτον πεποιηκοτος αγαθα,
ουτω του εχθρου και 63.778 λελυπηκοτος εφεισατο, και το κρασπεδον αποκοψας του
ιματιου, και τον φακον του υδατος αφελομενος, απελθων ποῤρωθεν, και στας
εβοησε, και τωι διασωθεντι ταυτα υπεδειξεν· ουχι προς επιδειξιν και φιλοτιμιαν
ποιων, αλλα δια των εργων αυτον πεισαι βουλομενος, οτι εικη και ματην υπωπτευεν
αυτον ως εχθρον, και δια τουτου αυτον προς φιλιαν επισπασασθαι σπευδων. Το μεν
γαρ απλως εχθρον λυπησαντα μη αμυνασθαι, θαυμαστον ουδεν· το δε ανθρωπον
ευεργετηθεντα πολλας και μεγαλας ευεργεσιας, ειτα αντι των ευεργεσιων εκεινων
και απαξ και δις και πολλακις ανελειν επιχειρησαντα τον ευεργετην, λαβοντα εις
χειρας και κυριον γενομενον ανελειν, και αυτον αφειναι και της ετερων επιβουλης
εξαρπασαι, και ταυτα παλιν τοις αυτοις επιθησεσθαι μελλοντα, τινα αν καταλιποι
λοιπον φιλοσοφιας υπερβολην; Τινα δε εχοιεν αν πονηριας υπερβολην τα παρα του
Σαουλ εις τον ∆αυιδ ενδεικνυμενα; οτι αρτι των πολεμιων απελαθεντων παρ' αυτου,
και της πολεως εαυτην ανακτησαμενης, και παντων επινικια θυοντων, αυτος τον
ευεργετην και σωτηρα και των αγαθων εκεινων απαντων αιτιον ανελειν
επεχειρησε. Και ουδε της ευεργεσιας η υποθεσις τον μεμηνοτα και παραπαιοντα
κατεστειλεν εκεινον, αλλα και απαξ και δις και πολλακις ηκοντισε βουλομενος
αυτον ανελειν, και τοιαυτας αντι των κινδυνων εκεινων εδιδου τας αμοιβας. ∆αυιδ
γαρ εψαλλε τηι χειρι αυτου, φησι, και το δορυ εν τηι χειρι του Σαουλ, και ηρε Σαουλ
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το δορυ, και ειπεν· Ει παταξω εν ∆αυΐδ. Και εξεκλινε ∆αυιδ απο προσωπου αυτου, και
επαταξε το δορυ εν τωι τοιχωι. Τινα ουκ αν και των σφοδρα φιλοσοφειν επισταμενων
εις θυμον ταυτα εξηνεγκεν; Ἀλλ' ουτος ηιρειτο φυγειν μαλλον, και της πατρυας
οικιας εκπεσειν, και πλανητης ειναι και δραπετευειν, και ταλαιπωρουμενος την
αναγκαιαν ποριζειν τροφην, η τωι βασιλει γενεσθαι σφαγης αιτιος. Ου γαρ οπως
εαυτον εκδικησειεν, αλλ' οπως εκεινον απαλλαξηι του παθους εσκοπει. ∆ια τουτο
των οφθαλμων εαυτον υπεξηγαγε του εχθρου, ωστε υποσυραι τον ογκον, και
καταστειλαι την φλεγμονην, και παραμυθησασθαι την βασκανιαν. Βελτιον γαρ με,
φησι, ταλαιπωρεισθαι και μυρια πασχειν δεινα, η τουτον αδικου σφαγης παρα τωι
Θεωι κρινεσθαι. Τι τοινυν γενοιτ' αν ισον της γενναιας εκεινης και αδαμαντινης
ψυχης, οτι πενιαν αντι πλουτου, και ερημιαν αντι πατριδος, και πονους και
κινδυνους αντι 63.779 τρυφης και αδειας ειλετο, ινα τον εχθρον απαλλαξηι της προς
αυτον απεχθειας; Τινα ουκ αν επεισε ταυτα εκτεθηριωμενον και αγριον καταθεσθαι
την εχθραν και απαλλαγηναι της βασκανιας; Ἀλλα τον ωμον εκεινον και
απανθρωπον ουδεν τουτων επεισε προς φιλανθρωπιαν επικαμφθηναι, αλλ' εδιωκε,
και πανταχου περιηιει ζητων τον ηδικηκοτα μεν ουδεν, αδικηθεντα δε τα εσχατα, και
μυρια αυτον αντι τουτων ποιησαντα αγαθα. Και ουκ ειδως εις αυτα λοιπον του
∆αυιδ εμπιπτει τα δικτυα· Ἦν γαρ εκει σπηλαιον, φησι, και εισηλθε Σαουλ
παρασκευασασθαι· ∆αυιδ δε και οι ανδρες αυτου εν τωι ενδοτερωι σπηλαιωι εκαθηντο.
Και ειπον οι ανδρες ∆αυιδ προς αυτον· Ἰδου η ημερα καθως ειπεν ο Κυριος, ∆ιδωμι
τον εχθρον σου εις τας χειρας σου, και ποιησεις αυτωι το αρεστον εν οφθαλμοις σου.
Και ανεστη ∆αυιδ, και αφειλετο το πτερυγιον της διπλοΐδος Σαουλ λαθραιως. Και
μετα ταυτα επαταξε τον ∆αυιδ η καρδια αυτου, οτι αφειλετο το πτερυγιον της
διπλοΐδος· και ειπε προς τους ανδρας αυτου· Μηδαμως μοι παρα Κυριου ποιησαι το
ρημα τουτο τωι κυριωι μου, του επενεγκειν την χειρα μου επ' αυτον, οτι χριστος
Κυριου εστιν· ως αν ει ελεγεν, Ἵλεως μοι Κυριος· ει γαρ και αυτος βουληθειην, μη
συγχωρησαι μοι τουτο ποτε εργασασθαι, μηδε επιτρεψειεν εις ταυτην ελθειν την
αμαρτιαν. Τι ταυτης γενοιτ' αν της ψυχης ημερωτερον; αρα ανθρωπον τουτον
ερουμεν τον εν ανθρωπειαι φυσει αγγελικην πολιτειαν επιδειξαμενον; αλλ' ουκ αν
ανασχοιντο οι θειοι νομοι. Τις γαρ αν, ειπε μοι, ταχεως ελοιτο τοιαυτην ευχην
ευξασθαι τωι Θεωι· και τι λεγω, ευξασθαι; μη κατευξασθαι μεν ουν του λελυπηκοτος,
τις αν ραιδιως υπεμεινεν; Ειδες του ∆αυιδ τα δικτυα τεταμενα, και το θηραμα
εναπειλημμενον, και τον κυνηγετην εστωτα, και παντας εγκελευομενους βαπτισαι
το ξιφος εις το του πολεμιου στηθος; Θεα μοι λοιπον και την φιλοσοφιαν, θεα μοι
την παλην, την νικην, τον στεφανον. Και γαρ σταδιον ην το σπηλαιον εκεινο, και
παλη θαυμαστη τις εγενετο και παραδοξος. Ἐπαλαιε μεν γαρ ο ∆αυιδ, επυκτευε δε ο
θυμος, και επαθλον ο Σαουλ εκειτο, και αγωνοθετης ην ο Θεος. Ου γαρ προς εαυτον
μονον και την επιθυμιαν την εαυτου ην αυτωι ο πολεμος, αλλα και προς τους
παροντας στρατιωτας. Ει γαρ και φιλοσοφειν ηθελε, και φειδεσθαι του λελυπηκοτος,
εικος ην και δεδοικεναι αυτον εκεινους, μηποτε και συγκοψωσιν αυτον εν τωι
σπηλαιωι, ατε λυμεωνα και προδοτην αυτον οντα της αυτων σωτηριας, και τον
κοινον εχθρον αυτων διασωζοντα. Και γαρ εικος ην ταυτα αυτους δυσχεραινοντας
λεγειν· Πλανηται και φυγαδες εγενομεθα ημεις, και οικιας και πατριδος και των
αλλων απαντων εξεπεσομεν, και των δυσχερων σοι παντων εκοινωνησαμεν· και συ
των κακων τουτων τον αιτιον εις χειρας λαβων αφειναι διανοηι, ινα μηδεποτε των
κακων τουτων ημεις αναπνευσωμεν; και σπουδαζων τον εχθρον διασωσαι, προδιδως
τους φιλους; και που ταυτα δικαια; Ει γαρ της εαυτου καταφρονεις σωτηριας, αλλα
της ημετερας φεισαι ψυχης. Ου λυπει σε τα παρελθοντα, ουδε μεμνησαι των κακων
ων επαθες παρ' αυτου; καν δια τα μελλοντα ανελε, ινα μη μειζονα και χαλεπωτερα
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποστωμεν κακα. Ἀλλ' ουδεν τουτων ο δικαιος εκεινος υπελογιζετο, αλλ' εις εν
εβλεπε μονον, οπως τον της ανεξικακιας αναδησασθαι δυνησηται στεφανον. 63.780
Ουδε γαρ ην ουτω θαυμαστον, ει μονος ων και καθ' εαυτον εφεισατο του
λελυπηκοτος, ως νυν παραδοξον εστιν, οτι παροντων ετερων αυτο τουτο εποιησε·
και εταιρων ουκ επιεικων ανθρωπων και μετριων, αλλα στρατιωτων και πολεμειν
μεμαθηκοτων, και τοις πολλοις απεγνωκοτων πονοις, και μικρον αναπνευσαι
επιθυμουντων, και ειδοτων οτι των κακων η λυσις πασα εν τηι του πολεμιου σφαγηι
τοτε εκειτο· ου μονον δε λυσις κακων, αλλα και μυριων κτησις αγαθων· ουδεν γαρ
εκωλυεν, εκεινου σφαγεντος, επι τουτον ευθυς διαβηναι την βασιλειαν. Ἀλλ' ομως
τοσουτων οντων των παροξυνοντων, ισχυσεν ο γενναιος εκεινος παντων
περιγενεσθαι τουτων, και πεισαι φεισασθαι του πολεμιου. Μεγα μεν ουν το και
αυτον τινα των οικειων περιγενεσθαι παθων· πολυ δε μειζον το και ετερους
δυνηθηναι πεισαι, την αυτην αυτωι κτησασθαι γνωμην. Καιτοι πολλοι των εχθρων
και οι δοκουντες φιλοσοφειν, καν αυτοι μη καταδεξωνται τους εχθρους ανελειν, υφ'
ετερων αναιρεισθαι μελλοντας, ουκ αν ελοιντο κωλυσαι. Ὁ δε ∆αυιδ ουχ ουτως·
αλλ' ωσπερ τινα παρακαταθηκην λαβων, και μελλων αυτης ευθυνας διδοναι, ουτως
ου μονον αυτος ουχ ηψατο του πολεμιου, αλλα και τους εταιρους αυτου
βουλομενους ανελειν εκωλυσε, σωματοφυλαξ αντι πολεμιου γενομενος και
δορυφορος αριστος. Ὥστε ουκ αν τις αμαρτοι τον ∆αυιδ μαλλον κινδυνωι τοτε
περιπεπτωκεναι ειπων, η τον Σαουλ. Ου γαρ τον τυχοντα αγωνα υπεμεινε, παντι
τροπωι σπουδαζων αυτον εξελεσθαι της επιβουλης της παρ' εκεινων· ουδε ουτως
εδεδοικει μελλων αυτος αποσφαττεσθαι, ως εδεδοικει μηποτε των στρατιωτων τις
ενδους τωι θυμωι διαφθειρηι τον ανθρωπον. ∆ια τουτο και δικαιολογιαν τοιαυτην
συνεθηκε, και κατηγορουν μεν εκεινοι, κατηγορειτο δε ο καθευδων, απελογειτο δε ο
πολεμιος, εδικαζε δε ο Θεος, και την του ∆αυιδ ψηφον εκυρωσεν. Ου γαρ ανευ της
του Θεου ροπης ισχυσεν αν των μαινομενων εκεινων περιγενεσθαι· αλλ' η του Θεου
χαρις ην, η τοις χειλεσιν εγκαθημενη τουτου, και πειθω τινα διδουσα τοις ρημασιν
εκεινοις. Ἆρα ουχι και εντευθεν μαλιστα αν τις αυτον θαυμασειεν της
μεγαλοψυχιας, οτι τον εχθρον εις χειρας λαβων καθευδοντα, και ακινητον μενοντα,
και ουδεν δυναμενον εργασασθαι, ου μονον αυτος ουκ ανειλεν, αλλα και τους
εταιρους βουλομενους εκωλυσεν; Ἄρα πως ην εικος αυτους προσεχειν εκεινωι
λοιπον, μεθ' οσης ευνοιας διακεισθαι προς αυτον; Ει γαρ μυριας ψυχας ειχον λοιπον,
ουκ αν ετοιμως απασας επεδωκαν υπερ του στρατηγου, εργωι μαθοντες εν τηι
πολεμιου κηδεμονιαι την περι τους οικειους ευνοιαν; Ὁ γαρ περι τους λελυπηκοτας
πραος και ημερος ων, ου πολλωι μαλλον περι τους ευνοικως διακειμενους ουτως
εμελλε διακεισθαι; Ἆρ' ουκ αν τις ευκαιρως εντευθεν αποδειξειεν, οτι μειζον εστησε
τροπαιον φεισαμενος του Σαουλ ο ∆αυιδ, η οτε τον Γολιαθ κατηνεγκε, και την του
βαρβαρου κεφαλην εναπετεμε; και γαρ αυτη λαμπροτερα εκεινης η νικη, και το
τροπαιον ενδοξοτερον. Ἐκει μεν γαρ και σφενδονης εδεηθη και λιθων και
παραταξεως· ενταυθα δε παντα ο λογισμος εγινετο, και χωρις οπλων η νικη
κατωρθωτο, και αναιμωτι το τροπαιον ιστατο. Ἐπει ουν την καλην ταυτην και
θαυμαστην νικην ενικησεν, ανεστη λοιπον των υπνων η των αγωνων υποθεσις ο
Σαουλ, και εξηλθεν απο του σπηλαιου, των εις αυτον γεγε 63.781 νημενων ειδως
ουδεν. Ἐξηιει δε και ο ∆αυιδ οπισθεν, ελευθεροις λοιπον οφθαλμοις προς τον
ουρανον βλεπων· εξηιει, ου κεφαλην βασταζων βαρβαρου, αλλα θυμον
νενεκρωμενον, και οργην εκνενευρισμενην, και τωι πολεμιωι μυρια τραυματα δους,
και τον μεν Σαουλ διασωσας, τον δε αληθως εχθρον τον διαβολον πολλαις
κατακεντησας πληγαις· εξηιει την δεξιαν μετα της κεφαλης εστεφανωμενην εχων·
δεξιαν εκεινην, η το ξιφος ισχυσε καθαρον εξενεγκειν, και αναιμακτον τωι Θεωι
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειξαι την μαχαιραν, και προς τοσαυτην αντιστηναι θυμου ρυμην· εξηιει μετα
τοσαυτης περιφανειας, μεθ' οσης οι τρεις παιδες απο της καμινου. Καθαπερ γαρ
εκεινους ου κατεκαυσε το πυρ, ουτω και τουτον η πυρα της οργης ουκ ενεπρησε·
κακεινοις μεν το πυρ εξωθεν ομιλουν, ουδεν εποιησεν· ουτος δε ενδοθεν εχων τους
ανθρακας καιομενους, και τον διαβολον εξωθεν την καμινον υποκαιοντα, απο της
οψεως του εχθρου, απο της παραινεσεως των στρατιωτων, απο της ευκολιας της
κατα την σφαγην, απο της ερημιας των βοηθουντων, απο της μνημης των
παρελθοντων κακων, απο της των μελλοντων αγωνιας (και γαρ τουτο κληματιδος
και πισσης και στυππιου, και παντων των την Βαβυλωνιαν αναπτοντων καμινον
λαμπροτεραν ανηπτε την φλογα) ουκ ενεπρησθη, ουδε επαθε τι τοιουτον οιον εικος
ην, αλλ' εξηλθε καθαρος και ανεπαφος. Ἐξελθων τοινυν ο ∆αυιδ οπισθεν του Σαουλ,
εβοησε λεγων, Κυριε μου βασιλευ. Και ανεβλεψε Σαουλ οπισω αυτου και εκυψε
∆αυιδ επι προσωπον αυτου και προσεκυνησεν αυτωι. Ἆρα γε ταυτα του σωσαι τον
εχθρον ελαττονα φερει τον επαινον; οτι αυτος σωσας αυτος προσκυνει τον σωθεντα,
και βασιλεα καλει, και δουλον εαυτον ονομαζει, και παντα ποιει ωστε εκεινου
καταστειλαι το φρονημα τε και φυσημα, και τον θυμον παραμυθησασθαι, και την
βασκανιαν ανελειν. Ἀλλ' ακουσωμεν και της απολογιας αυτης. Ἱνατι ακουεις των
λογων του λαου λεγοντος, Ἰδου ∆αυιδ ζητει την ψυχην σου; Ἰδου εωρακασιν οι
οφθαλμοι σου σημερον, ως παρεδωκε σε Κυριος εις τας χειρας μου εν τωι σπηλαιωι,
και ουκ ηβουληθην αποκτειναι σε, και εφεισαμην σου, και ειπον, Ουκ εποισω την
χειρα μου επι τον κυριον μου, οτι χριστος Κυριου εστι· και ιδου το πτερυγιον της
διπλοΐδος σου εν τηι χειρι μου, ο εγω αφειλον, και ουκ απεκτεινα σε. Ου γαρ αν, ει μη
πλησιον εγενομην, φησι, και του σωματος εγγυς εστηκα του σου, το μερος αν εκοψα
του ιματιου. Και γαρ, ει μη εκοψεν, ουδαμοθεν ετερωθεν ειχε πιστωσασθαι τον
εχθρον. Πως γαρ ο μετα τοσαυτας ευεργεσιας πολεμων τωι μηδεν ηδικηκοτι εδυνατο
υποπτευσαι, οτι αδικηθεις ετερος τον αδικησαντα λαβων εις χειρας εφεισατο; νυνι
δε αναμφισβητητον αποδειξιν της αυτου προνοιας παρεσχετο, και αυτον τον εχθρον
και δικαστην και μαρτυρα καλει της οικειας κηδεμονιας, ουτωσι λεγων· Γνωθι και
ιδε σημερον, οτι ουκ εστιν εν τηι χειρι μου αθετησις· και συ δεσμευεις την ψυχην μου
του λαβειν αυτην. Ουτως ην ατυφος και κενοδοξιας καθαρος απασης, και προς εν
εβλεπε μονον, την του Θεου ψηφον· φησι γαρ, Κριναι ο Θεος ανα μεσον εμου και
σου· τουτο δε ειπεν, ουχι κολασθηναι βουλομενος τον ανδρα, ουδε τιμωριαν παρ'
αυτου λαβειν, αλλα φοβησαι τηι μνημηι της μελλουσης κρισεως· οτι ουκ αν ετολμησε
καλεσαι τον απαραλογιστον δικαστην, και επ' αυτου την δικην εισαγαγειν, ει μη
σφοδρα ην πεπει 63.782 κως εαυτον, οτι πασης επιβουλης ην καθαρος και αμετοχος.
Τις ουκ αν εκπλαγειη, τις ουκ αν θαυμασειε την γενναιαν εκεινην και αδαμαντινην
ψυχην, οτι πολλας και μεγαλας ευεργεσιας εχων αριθμειν τωι Σαουλ· και γαρ
εδυνατο, ειπερ εβουλετο, ειπειν, οτι Του βαρβαρικου πολεμου καθαπερ
κατακλυσμου τινος απασαν μελλοντος παρασυρειν την πολιν, κατεπτηχοτων υμων
και δεδοικοτων, και καθ' εκαστην ημεραν αποθανεισθαι προσδοκωντων, εγω
παρελθων, ουδενος αναγκασαντος, αλλα και σου κωλυοντος και κατεχοντος, ουκ
ηνεσχομην, αλλα προ των αλλων απαντων επηδησα, και τον πολεμιον εδεξαμην,
και την κεφαλην απετεμον· και ωσπερ τινα χειμαῤρου ρυμην ανεστειλα την εφοδον
των βαρβαρων εκεινων, και την πολιν σειομενην εστησα· και δι' εμε συ μεν την
βασιλειαν και την ψυχην, οι δε λοιποι παντες μετα της ψυχης την πολιν και τας
οικιας και τα παιδια και τα γυναια εχουσι· και μετ' εκεινο δε παλιν ετερους ους
κατωρθωσε πολεμους ουκ ελαττους εκεινου· και οτι απαξ και δις και πολλακις
επιχειρησαντος ανελειν, και το δορυ κατα της αυτου κεφαλης αφεντος, ουκ
εμνησικακησε· και ετερα πολλωι πλειονα τουτων και μειζονα. Ἀλλ' ουδεν τουτων
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπεν, αλλ' απο των κατ' εκεινην την ημεραν συμβαντων την απολογιαν ποιειται,
μονον ουτως ειπων· Γνωθι και ιδε σημερον, οτι ουκ εστιν εν τηι χειρι μου κακια ουδε
αθετησις· και συ δεσμευεις την ψυχην μου του λαβειν αυτην. Τινα ουκ αν τα τοιαυτα
κατακλασειε ρηματα; οτι ουχι ονειδισαι αυτωι τας ευεργεσιας εβουλετο, αλλα πεισαι
μονον, οτι των φιλουντων και κηδομενων, ουχι των επιβουλευοντων και
πολεμουντων εστι. Και συ τοινυν, οταν εις χειρας τον εχθρον λαβηις τον σον, μη
τουτο σκοπει οπως αυτον αμυνομενος και μυριαις πλυνων λοιδοριαις εκπεμψηις,
αλλ' οπως αυτον θεραπευσηις, οπως αυτον επαναγαγηις προς επιεικειαν, και μη
προτερον αποστηις παντα ποιων και λεγων, εως αν περιγενηι τηι πραοτητι της εκεινου
ωμοτητος. Ὅπερ ουν και ο ∆αυιδ εποιησεν· ορων τον πολεμιον κατα της αυτου
σωτηριας οπλιζομενον, και παντα δια τουτο κινουντα, ου μονον ουκ ηγριανεν, αλλα
και εις πλειονα ηλθε συμπαθειαν· και οσωι μειζονα επεβουλευσε, τοσουτωι μαλλον
αυτον εδακρυε, και ου προτερον απεστη παντα ποιων, εως και αυτον απολογησασθαι
παρεσκευασε μετα δακρυων και θρηνων. Ἐπειδη γαρ ηκουσεν ειποντος αυτου, Κυριε
μου βασιλευ, ουκ ηνεγκεν αδακρυτι ταυτην ακουειν την φωνην ο Σαουλ, αλλ'
ανυμωξε, και πικραν αφηκε φωνην, και μεγα ανωλολυξε, και ειπεν· ∆ικαιος συ υπερ
εμε· οτι συ μεν ανταπεδωκας εμοι αγαθα, αντι της επιβουλης, αντι της σφαγης, αντι
των μυριων κακων εκεινων· εγω δε ανταπεδωκα σοι κακα· και ουδε ουτως εγενομην
βελτιων, αλλα μετα τας ευεργεσιας εκεινας επεμεινα τηι πονηριαι. Και ουδε ουτω
μετεβαλου, αλλα διεμεινας τον σαυτου τηρων τροπον, και παλιν ημας
επιβουλευοντας ευεργετων. Και απηγγειλας μοι σημερον, α εποιησας μοι αγαθα· ως
απεκλεισε με Κυριος εις τας χειρας σου, και ουκ απεκτεινας με. Τι του ∆αυιδ γενοιτ'
αν μακαριωτερον, ος εν βραχειαι καιρου ροπηι ουτω τον εχθρον μετεῤρυθμισε, και
ψυχην αιματος και σφαγης διψωσαν λαβων, εις θρηνους ενεβαλεν αθροον και
ολολυγμους; Ουχ ουτω τον Μωυσεα θαυμαζω, οτι απο πετρας ακροτομου υδατων
πηγας εξηγαγεν, ως θαυμαζω τουτον, οτι εξ 63.783 οφθαλμων τοιουτων πηγας
δακρυων κατηγαγεν. Ἐκεινος μεν γαρ την φυσιν ενικησεν, ουτος δε της
προαιρεσεως περιεγενετο· εκεινος επαταξεν εν τηι ραβδωι τον λιθον, ουτος εκρουσε
τωι λογωι την καρδιαν, ουχ ινα λυπησηι, αλλ' ινα καθαραν εργασηται και προσηνη.
Ὅσον ουν αυτον επαινω δια την οικειαν πραοτητα, μειζονως αυτον θαυμαζω δια
την του Σαουλ μεταβολην. Του γαρ των οικειων κρατησαι παθων πολυ πλεον εστι το
και της ετερων περιγενεσθαι μανιας, και φλεγμαινουσαν καταστειλαι καρδιαν, και
τοσαυτην γαληνην απο τοσαυτης εργασασθαι ζαλης, και οφθαλμους φονον
βλεποντας, δακρυων εμπλησαι θερμων. Και τουτο εστιν, ο πολλης εκπληξεως γεμει
και θαυματος. Και γαρ, ει μεν των επιεικων και μετριων ανθρωπων ην ο Σαουλ, ου
μεγα ην σφοδρα επαναγαγειν αυτον προς την οικειαν αρετην· το δε εκτεθηριωμενον
και προς εσχατην κακιαν εξοκειλαντα, και προς σφαγην επειγομενον, εν βραχειαι
καιρου ροπηι παρασκευασαι πασαν την πικριαν εμεσαι εκεινην, τινα ουκ αν
αποκρυψειε των πωποτε επι διδασκαλιαι φιλοσοφιας βεβοημενων; Ἐπαινου μεν γαρ
αξιον και μεγιστου θαυματος και το μη βαπτισαι το ξιφος, μηδε αποτεμειν την
πολεμιαν εκεινην κεφαλην· το δε και αυτην αυτου μεταβαλειν την προαιρεσιν, και
βελτιω ποιησαι, και προς την οικειαν αυτον επιεικειαν μεταγαγειν, τινα αν σχοιη
λοιπον φιλοσοφιας υπερβολην; Ἀλλ' οι πολλοι των ανθρωπων ου μονον της προς
τους εχθρους ομιλιας απειργουσιν εαυτους, αλλ' ουδε την οψιν ιδειν ανεχονται την
εκεινων, ουδε της φωνης ακουσαι· ο δε ∆αυιδ ουχ ουτως, αλλα και τον εχθρον
εσωσε, και προτερος ετιμησε προσειπων, Κυριε μου βασιλευ. Και ου τουτο μονον,
αλλα και πεσων επι προσωπον αυτου, προσεκυνησεν αυτον· και τιμηθεις εν τωι
ειπειν εκεινον, Τεκνον ∆αυιδ, παλιν μειζονως αντετιμησεν ειπων· ∆ουλος σου, κυριε
μου βασιλευ. Τις αν σχοιη μειζονα ταυτης ανεξικακιαν ειπειν; Ἐκεινος μεχρι της
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψυχης αυτης ευεργετηθεις εις συγγενειαν τον ευεργετην ηγαγεν· ουτος ευεργετησας
δεσποτην τον ευεργετηθεντα ωνομασε. Τεκνον με, φησιν, εκαλεσεν, εγω δε αγαπω
και στεργω, εαν δουλον με εχηις, μονον μετα του αποθεσθαι την οργην, μονον μετα
του μηδεν υποπτευειν περι εμε πονηρον και μη νομιζειν επιβουλον ειναι και
πολεμιον. Και ορα οσον το κερδος ειργασατο. Ἐπειδη γαρ ειπε τουτο, ουκ ηνεγκεν
εκεινος αδακρυτι λοιπον ταυτην ακουειν την φωνην, αλλ' ωλολυξε πικρον, την
υγιειαν την εν τηι ψυχηι και την φιλοσοφιαν, ην ο ∆αυιδ ενεθηκε, δια των δακρυων
δηλων. Ποσων ουκ αν ειη στεφανων αξιος ο ∆αυιδ, οτι ουτω τηι εαυτου πραοτητι και
επιεικειαι του Σαουλ περιεγενετο, ως και της οικειας αυτον πεισαι καταγνωναι
ωμοτητος, και την εκεινου ανυμνειν αρετην; Ει γαρ τις ευροι τον εχθρον αυτου,
φησιν, εν θλιψει, και εκπεμψει αυτον εν οδωι αγαθηι, και Κυριος ανταποδωι αυτωι
αγαθα, καθως πεποιηκας συ μετ' εμου σημερον. Και ιδου εγω γινωσκω, οτι
βασιλευων βασιλευσεις, και στησεται η βασιλεια Ἰσραηλ εν τηι χειρι σου. Και νυν
ομοσον μοι κατα του Κυριου, ινα μη εξολοθρευσηις το σπερμα μου οπισω μου, και μη
αφανισηις το ονομα μου εκ του οικου του πατρος μου. Και ποθεν εγνως, ειπε μοι,
τουτο; παρα σοι τα στρατοπεδα, παρα σοι τα χρηματα, τα οπλα, αι πολεις, οι ιπποι, οι
στρατιωται, απασα της βασιλικης παρασκευης η δυναμις· ουτος δε ερημος και
γυμνος, απολις, αοικος, ανεστιος. Ποθεν ουν ταυτα 63.784 λεγεις, ειπε μοι; Ἀπ' αυτου
μεν του τροπου. Ου γαρ αν ο γυμνος και απολις και ερημος εμου του καθωπλισμενου
και τοσαυτην περιβεβλημενου δυναμιν περιεγενετο, ει μη τον Θεον ειχε μεθ' εαυτου·
ο δε τον Θεον εχων μεθ' εαυτου παντων εστιν ισχυροτερος. Ειδες οια φιλοσοφει
μετα την επιβουλην ο Σαουλ; ειδες πως δυνατον απασαν αποπτυσαι πονηριαν και
μεταβαλεσθαι, και προς το βελτιον επανελθειν; Ἄρα ποσων αν ειη στεφανων αξιος
καθ' εκαστον των ρηματων τουτων ο ∆αυΐδ; Ει γαρ και το στομα αυτου εφθεγγετο
του Σαουλ, αλλ' η του ∆αυιδ σοφια εις την εκεινου ταυτα ψυχην κατεφυτευσεν· φησι
γουν εκεινος, Ὄμοσον μοι κατα του Κυριου, ινα μη εξολοθρευσηις το σπερμα μου
οπισω μου, και μη αφανισηις το ονομα μου εκ του οικου του πατρος μου. ∆εησιν ο
βασιλευς τωι ιδιωτηι προσαγει λοιπον, και ικετηριαν τιθησιν ο το διαδημα
περικειμενος, υπερ των παιδων των εαυτου παρακαλων τον φυγαδα· και ορκον
απαιτει, ουκ απιστων τωι τροπωι, αλλα εννοων οσα εις αυτον ειργασατο κακα.
Ὄμοσον μοι, μη αφανισηις το σπερμα μου οπισω μου. Ἐπιτροπον τον πολεμιον
καταλιμπανει των εαυτου παιδων, και ταις εκεινου χερσιν εντιθησι τα εγγονα·
μονονουχι της δεξιας αυτων λαβομενος δια των ρηματων αυτων, και τον Θεον
μεσιτην εισαγων. Τι ουν ο ∆αυΐδ; αρα καν μικρον ειρωνευσατο προς ταυτα;
Ουδαμως, αλλ' ευθεως επενευσε, και την χαριν εδωκε, και τελευτησαντος του
Σαουλ, ου μονον ουκ απεκτεινεν, αλλα και πλεον ων ωμολογησε, τοτε παρεσχεν.
Τον γαρ εγγονον τον τουτου, χωλον οντα και πεπηρωμενον το σκελος, εις την
οικιαν εισηγαγε την εαυτου, και ομοτραπεζον εποιησε, και της μεγιστης ηξιωσε
τιμης· και ουκ ηρυθρια ουδε ενεκαλυπτετο, ουδε την τραπεζαν ενομιζε καταισχυνειν
την βασιλικην τηι πηρωσει του παιδος, αλλ' εκαλλωπιζετο και ενηβρυνετο μαλλον.
Τις γαρ των συνδειπνουντων αυτωι ορων τον εκγονον του Σαουλ του τοσαυτα κακα
εργασαμενου τον ∆αυιδ, τοσαυτης απολαυοντα παρ' αυτωι τιμης, ει και παντων
θηριων αγριωτερος ην, ουχι προς παντας εσπενδετο τους εχθρους αισχυνομενος και
ερυθριων; Ει γαρ και ετερωθι αυτωι τροφην επεταξε, και σιτηρεσιον ωρισε
τεταγμενον, πολυ μεγα ην· το δε και εις αυτην αυτον αγαγειν την τραπεζαν,
υπερβολην εχει φιλοσοφιας. Και γαρ οι πολλοι των ανθρωπων ου μονον ζωντας
ημυναντο τους εχθρους, αλλα και τελευτησαντων εις τους εκεινων παιδας την προς
εκεινους αφηκαν οργην. Ἀλλ' ουχ ο ∆αυιδ ουτως, αλλα και ζωντα τον πολεμιον
διετηρησε, και απελθοντος εκεινου την περι εκεινον ευνοιαν εις τους παιδας
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεδειξατο. Τι τουτου μακαριωτερον γενοιτ' αν; οτι ου μονον τον εχθρον υπο τους
ποδας ιδων τους εαυτου κειμενον αιχμαλωτου χειρον εφεισατο, αλλα και παλιν
μετα την σωτηριαν ταυτην επιθεμενον αυτωι και ανελειν βουλομενον εις χειρας
λαβων, και δυναμενος αυτον μετα του στρατοπεδου κατακοψαι παντος, αφηκε τε
υγιη και σωον, και συνιδων ως ανηκεστα νοσει, και της προς αυτον εχθρας ουδαμως
ληξει ποτε, εξηγαγεν εαυτον των οφθαλμων των εκεινου, και παρα τοις βαρβαροις
εζη δουλευων, ητιμωμενος, αισχυνομενος, εκ πονου και ταλαιπωριας την
αναγκαιαν εαυτωι ποριζων τροφην. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, αλλ' οτι
και πεσοντα ακουσα επι της παραταξεως, διεῤρηξε τε τον χιτωνισκον. 63.785 και
σποδον κατεπασατο, και θρηνον εθρηνησεν, ον αν τις θρηνησειε παιδα μονογενη και
γνησιον αποβαλων, συνεχως αυτου το ονομα ανακαλων μετα του παιδιου, και
εγκωμια συντιθεις, και πικραν αφιεις φωνην, και μεχρις εσπερας ασιτος μενων, και
τα χωρια καταρωμενος τα δεξαμενα το αιμα Σαουλ· Ὄρη, φησι, τα Γελβουε, μη πεσοι
εφ' υμας μητε δροσος μητε υετος· ορη θανατου· οτι εκει εξηρθη σκεπη δυναστων.
Μισω και τον τοπον αυτον δια τους εκει πεσοντας νεκρους, φησι· μηκετι τοινυν
βραχειητε τοις ανωθεν υετοις· εβραχητε γαρ απαξ κακως τωι των φιλων μου αιματι.
Και συνεχως δε αυτων περιστρεφει τα ονοματα, ουτωσι λεγων· Σαουλ, Σαουλ, και
Ἰωναθαν, οι ηγαπημενοι και ωραιοι, ου κεχωρισμενοι εν τηι ζωηι αυτων, και εν τωι
θανατωι αυτων ουκ εχωρισθησαν. Ἐπειδη γαρ τα σωματα παροντα περιπτυξασθαι
ουκ ειχε, περιπλεκεται αυτων ταις προσηγοριαις, την οικειαν οδυνην, ως οιον τε,
τουτοις καταπραΰνων, και το της συμφορας παραμυθουμενος μεγεθος. Ου γαρ εστι,
φησιν, ειπειν, οτι ορφανιαν ο παις εθρηνησεν, ουδε απαιδιαν ο πατηρ ωδυρατο· αλλ'
ο μηδενι συνεβη, συνεβη, φησιν, εκεινοις· ομου και κατα μιαν ημεραν της ζωης
απεῤραγησαν, και ου καταλειφθεις θατερος αβιωτον εαυτωι ειναι τον βιον τηι
διαστασει θατερου ενομισε. Νυν εκαστος αναμιμνησκεσθω μοι του εχθρου και του
λελυπηκοτος, ετι ζεουσης τωι πενθει της διανοιας, και τουτον και ζωντα φυλαττετω,
και απελθοντα πενθειτω· καν δεηι τι παθειν, ωστε μη λυπησαι τον ηδικηκοτα, παντα
ποιειτω και πασχετω, παρα του Θεου μεγαλας αναμενων τας αμοιβας. Ὄντως γαρ
ουδεν ουτως ασφαλεστερον του φειδεσθαι των εχθρων, ουδε σφαλερωτερον του
βουλεσθαι εκδικειν εαυτον και αμυνεσθαι. Ὁ μεν γαρ διαφθειρας και καταγνωσεται
πολλακις εαυτου, και πονηρον εξει συνειδος, καθ' εκαστην ημεραν και ωραν υπο της
αμαρτιας εκεινης κεντουμενος· ο δε φεισαμενος και μικρον καρτερησας χρονον,
γαννυται μετα ταυτα και τρυφαι, χρηστας αναμενων ελπιδας, και τας αμοιβας της
ανεξικακιας παρα του Θεου προσδοκων· καν ειποτε περιπεσοι τινι δεινωι, μετα
πολλης παῤρησιας απαιτησει τον Θεον την αντιδοσιν. Και τουτο απο των κατα τον
∆αυιδ και τον Σαουλ γενομενων εστιν ιδειν. Ὁ μεν γαρ βουληθεις ανελειν, γυμνος
και ανοπλος και παντων ερημος, και καθαπερ αιχμαλωτος παραδοθεις, ουτως εις το
σπηλαιον εκειτο· ο δε εικων και παραχωρων πανταχου, και μηδε δικαιως επεξελθειν
βουλομενος, χωρις μηχανηματων και οπλων και ιππων και στρατιωτων, τον
πολεμιον εις χειρας ελαμβανε· και, ο δη μειζον απαντων ην, τον Θεον εις πλειονα
ευνοιαν επεσπασατο, και μεγαλας και θαυμαστας της περι τον εχθρον κηδεμονιας
τας αμοιβας απελαβεν υστερον. Ποιαν ουν εξομεν ημεις συγγνωμην αμαρτηματων
παρελθοντων μνημονευοντες, και τους λελυπηκοτας αμυνομενοι, οταν ο αναιτιος
εκεινος τοσαυτα μεν πεπονθως, πλειονα δε και χαλεπωτερα προσδοκων αυτωι
συμβησεσθαι κακα, απο της του εχθρου σωτηριας φαινηται φειδομενος ουτως, ως
ελεσθαι κινδυνευσαι μαλλον αυτος, και μετα φοβου και τρομου ζηιν, η τον μελλοντα
μυρια πραγματα αυτωι παρεχειν αποσφαξαι δικαιως; Καλον μεν γαρ το μη αδικειν,
πολλωι δε μαλλον φιλοσοφου ψυχης το αδικηθεντα μη αμυνασθαι. Τοιουτος ουν ο
∆αυΐδ. Καιτοι γε ο νομος τουτο παρειχε τοτε το μετρον, οφθαλμον αντι οφθαλμου
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κελευων, και 63.786 οδοντα αντι οδοντος εκκοπτειν, και ουκ ην παραβασις το
γινομενον· αλλ' ουτω φιλοσοφος ην ο ∆αυιδ, ως μη μονον μη παραβαινειν τον
νομον, αλλα και εκ πολλου του περιοντος υπερβαινειν και υπερ τα σκαμματα πηδαιν.
Ου γαρ ενομιζεν αυτωι αρκειν εις αρετην, ει μη και υπερακοντισειεν τα προσταγματα.
Ἡμεις δε ου τουτο απαιτουμεθα μονον, το μη ανταποδιδοναι, αλλα και το
ευεργετειν· Ευχεσθε γαρ, φησιν, υπερ των επηρεαζοντων υμας· καλως ποιειτε τοις
μισουσιν υμας. Ποιαν ουν σχοιημεν συγγνωμην λοιπον, τινα δε απολογιαν μετα την
του Χριστου παρουσιαν μη φθανοντες εις τα μετρα των εν τηι Παλαιαι
πολιτευσαμενων, και ταυτα πολλην περισσειαν απαιτουμενοι; Ἐαν γαρ μη
περισσευσηι, φησιν, η δικαιοσυνη υμων πλεον των γραμματεων και Φαρισαιων, ου
μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων. Ὥσπερ γαρ ουκ εστιν ισος ο εν τωι
νομωι τα αυτα κατορθων τωι προ του νομου· ουτως ουδε ο εν τηι χαριτι τωι προ του
νομου, μαλλον δε τωι εν τωι νομωι, αλλ' απο του καιρου πολλη η διαφορα γινεται.
Ὅταν εννοησω του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου την αγαθοτητα και το συμπαθες και
φιλοστοργον, ιλιγγιω και τρεμω και εκπληξει συνεχομαι, πως και εν αυτωι τωι
σταυρωι των σταυρουντων υπερηυχετο· ου τι γενοιτ' αν ισον; Και οι ληισται δε
αμφοτεροι παρα την αρχην ωνειδιζον αυτον, αλλ' ηνικα ο ευγνωμων εις
συναισθησιν ελθων ειρηκε, Μνησθητι μου, Κυριε, τον παραδεισον αυτωι προ παντων
ανεωιξε. Και δακρυει δε τους μελλοντας αυτον αναιρειν, και ταραττεται και
συγχειται ορων τον προδοτην, ουχ οτι σταυρουσθαι εμελλεν, αλλ' οτι απωλλυτο
εκεινος. Ἐταραττετο τοινυν προειδως την αγχονην, την κολασιν την μετα την
αγχονην, και ειδως αυτου την πονηριαν, μεχρις εσχατης ωρας αυτον εθεραπευσε και
διεκρουετο. Ἀλλα και εφιλησε τον προδοτην, τυπον ημιν και υπογραμμον
αγαθωσυνης και μακροθυμιας παρεχων ο αγαθος ∆εσποτης. Ἰουδα γαρ, φησι,
φιληματι τον Υιον του ανθρωπου παραδιδως; Τινα ουκ αν εμαλαξε, τινα ουκ αν
εκαμψεν αυτη η φωνη; ποιον θηριον, ποιαν λιθωδη ψυχην; αλλ' ου τον δειλαιον
εκεινον. Ουδε γαρ ειπεν· Ὦ μιαρε και παμπονηρε και προδοτα, ταυτας ημιν αποδιδως
τας αμοιβας της τοσαυτης ευεργεσιας; αλλα πως; Ἰουδα· το κυριον ονομα θεις, ο
μαλλον ταλανιζοντος ην, και ανακαλουντος, ουκ οργιζομενου. Και ουκ ειπε, τον
διδασκαλον σου, τον δεσποτην σου, τον ευεργετην· αλλα, Τον Υιον του ανθρωπου
φιληματι παραδιδως; Ει γαρ μη διδασκαλος ην, μηδε δεσποτης, τον ουτως ημερως,
τον ουτως απλαστως προς σε διακειμενον, ως και εν καιρωι της προδοσιας σε φιλειν,
τουτον παραδιδως; Και προς μεν τον προδοτην ουτως, ως προειρηται· προς δε τους
επελθοντας μετα μαχαιρων και ξυλων πως; Και τι γενοιτο ημερωτερον των
ρηματων των προς εκεινους ειρημενων; ∆υναμενος γαρ αυτους αθροον αφανισαι
παντας, τουτων μεν εποιησεν ουδεν, εντρεπτικως δε αυτοις διαλεγεται λεγων· Τι
εξηλθετε ως επι ληιστην μετα μαχαιρων και ξυλων; και ριψας αυτους υπτιους, επειδη
εμενον αναισθητουντες, εκων παλιν εαυτον εξεδιδου, και ηνειχετο δεσμα
περιβαλλοντας ταις αγιαις χερσιν ορων, δυναμενος παντας κλονησαι και ριψαι
κατω. Τις λαλησει τας δυναστειας του Κυριου, ακουστας ποιησει πασας τας αινεσεις
αυτου; Μιμησωμεθα 63.787 και ημεις, αδελφοι, την ανεξικακιαν αυτου, την
πραοτητα, την ταπεινοφροσυνην. Μαθετε γαρ, φησιν, απ' εμου, οτι πραος ειμι, και
ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων. ∆ια δη ταυτα και ο
Παυλος ταυτα τιθησι και φησιν· Ευλογειτε τους διωκοντας υμας, οιωιδηποτε τροπωι
επιβουλευοντας δηλονοτι. Και ουκ ειπε, Μη μνησικακειτε, μηδε αμυνεσθε, αλλα το
πολλωι πλεον τουτου εζητησεν ειπων, Ευλογειτε. Ἐκεινο μεν γαρ, το μη
μνησικακειν, μηδε αμυνεσθαι, ανδρος φιλοσοφου, τουτο δε αγγελου. Λοιπον και
ειπων, Ευλογειτε, επηγαγε, Και μη καταρασθε, ινα μη τουτο κακεινο ποιωμεν, αλλ'
εκεινο μονον· και γαρ μισθων ημιν εισι προξενοι οι διωκοντες. Ἂν δε νηφηις, και
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερον συ σαυτωι μετ' εκεινων κατασκευασεις μισθον· εκεινος μεν γαρ σοι τον απο
του διωγμου παρεξει, συ δε σαυτωι τον απο της ευλογιας της εις εκεινον, σημειον
μεγιστον εκφερων της εις Χριστον αγαπης. ∆ια δη τουτο παντι τροπωι τους
υβριζοντας και διωκοντας, και δια των πραγματων επηρεαζοντας τοις εναντιοις
αμειβεσθαι εκελευσεν ο πνευματικος διδασκαλος, και ανω μεν αυτους ευλογειν
επεταξε, προιων δε και εργοις ευεργετειν παραινει· Χαιρειν μετα χαιροντων, και
κλαιειν μετα κλαιοντων. Ἐπειδη γαρ εστιν ευλογησαι μεν και μη καταρασασθαι, μη
μην εξ αγαπης τουτο ποιησαι, βουλεται και διαθερμαινεσθαι ημας τηι φιλιαι. ∆ιο και
ταυτα επηγαγεν, ωστε μη μονον ευλογειν, αλλα και συναλγειν και συμπασχειν,
ειποτε ιδοιμεν αυτους συμφοραι περιπεσοντας. Ουδεν γαρ ουτως αγαπην συναγει, ως
οταν και χαρας και λυπης κοινωνωμεν αλληλοις. Ἄκουσον τι φησιν ο Πετρος προς
τον Χριστον· Ποσακις, εαν αμαρτησηι εις εμε ο αδελφος μου, αφησω αυτωι; εως
επτακις; Ὁμου και επερωται και υπισχνειται, και πριν η μαθηι, φιλοτιμειται. Την γαρ
γνωμην του διδασκαλου σαφως ειδως, οτι προς φιλανθρωπιαν ρεπει πλεον,
βουλομενος αρεσαι τωι διδασκαλωι, φησιν· Ἕως επτακις; Ειτα ινα μαθηις, τι μεν
ανθρωπος, τι δε Θεος, και πως η του μαθητου φιλοτιμια, οπουπερ αν αφ 63.788
ικηται, προς την ευποριαν του διδασκαλου συγκρινομενη, πενιας εστι πασης
ευτελεστερα· και οσον σταγων προς πελαγος απειρον, τοσουτον η ημων αγαθοτης
προς την εκεινου αφατον φιλανθρωπιαν· ειποντος αυτου. επτακις, και νομισαντος
μεγαλα φιλοτιμεισθαι και δαψιλευεσθαι, φησιν ο Χριστος· Ου λεγω, εως επτακις,
αλλ' εως εβδομηκοντακις επτα· οπερ εστι τετρακοσια και ενενηκοντα. Και μη
νομισηις δυσκολον ειναι το επιταγμα· εαν γαρ ηις παρεσκευασμενος τοσαυτακις
καταφρονειν των εις σε αμαρτηματων, απο μιας και δευτερας και τριτης
συγχωρησεως γυμνασθεις, ουδε πονον εξεις λοιπον της τοιαυτης φιλοσοφιας,
καθαπαξ εμμελετησας τηι πυκνοτητι της συγχωρησεως, μηδε πληττεσθαι παρα των
του πελας αμαρτηματων. Ἀλλα και ει τις αρπαγην υποστας αδικον, υπερ της
τοιαυτης αδικιας ευχαριστησει τωι Θεωι, μυριους δια της ευχαριστιας εκεινης
καρπωσεται τους μισθους. Ουδεν γαρ ουτω τον Θεον ευφραινει, ως το μη αποδουναι
κακον αντι κακου. Ει δε λεγοι τις· Τι γαρ ηδυναμην αμυνασθαι τον αδικησαντα
ασθενεστερος ων; εκεινο αν ειποιμι, οτι ηδυνασο πραξαι, τωι δυσχεραναι, τωι
αποδυσπετησαι, τωι κατευξασθαι του λελυπηκοτος, τωι καταρασασθαι αυτωι μυρια, τωι
προς παντας διαβαλειν· ταυτα γαρ εν εξουσιαι κειται τηι ημετεραι. Ὁ τοινυν ταυτα μη
ποιησας, και του μη αμυνασθαι μισθον ληψεται· δηλον γαρ οτι και εκεινου κυριος
ων, ουκ αν εποιησεν. Ὅταν ουν ιδηις τον εχθρον εμπεσοντα εις τας χειρας τας σας, μη
νομιζε τιμωριας, αλλα σωτηριας εκεινον ειναι τον καιρον. Τοτε γαρ μαλιστα δει
φειδεσθαι των εχθρων, οταν αυτων γενωμεθα κυριοι· καν ουτω τα καθ' εαυτους
οικονομωμεν, και της των πλησιον αντιλαμβανωμεθα σωτηριας, ταχεως κακεινοις
αυτοις ποθεινοι εσομεθα και επεραστοι, και ο παντων μειζον, των αποκειμενων
απολαυσομεν αγαθων· χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι
η δοξα και το κρατος, συν τωι Πατρι και τωι αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει
και εις τους ατελευτητους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Λʹ. Ἐγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον, συντεθεν
παρα Θεοδωρου Μαγιστρου, απο διαφορων λογων του εν αγιοις Πατρος
ημων Ἰωαννου του Χρυσοστομου.
Της μεν επιγραφης των αποστολικων Πραξεων απαν υμιν ηδη το χρεος
καταβεβληκαμεν. Ἀκολουθον δε λοιπον ην, και της αρχης αψασθαι του βιβλιου, και
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπειν τι ποτε εστι, Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμην περι παντων, ω Θεοφιλε, ων
ηρξατο ο Ἰησους ποιειν τε και διδασκειν. Ἀλλα Παυλος ουκ αφιησιν ημας χρησασθαι
τηι ταξει ταυτηι της ακολουθιας, προς εαυτον και τα οικεια κατορθωματα την
ημετεραν γλωτταν καλων. Ἐπιθυμω γαρ αυτον ιδειν εις ∆αμασκον εισαγομενον,
δεδεμενον, ουκ εν αλυσει σιδηραι, αλλα φωνηι ∆εσποτικηι· επιθυμω δε ιδειν
αλιευθεντα τον ιχθυν τουτον τον μεγαν, τον 63.788.40 απασαν αναβρασαντα την
θαλασσαν, τον μυρια κυματα κατα της Ἐκκλησιας επεγειραντα· επιθυμω ιδειν αυτον
αλιευθεντα, ουχι αγκιστρωι, αλλα λογωι ∆εσποτικωι. Καθαπερ γαρ τις αλιευς επι
πετρας υψηλης καθημενος, και τον καλαμον μετεωριζων αφ' υψηλου το αγκιστρον
αφιησιν εις το πελαγος· ουτω δη και ο ∆εσποτης ο ημετερος, ο την αλειαν δειξας την
πνευματικην, καθαπερ εφ' υψηλης πετρας των ουρανων καθημενος, ωσπερ
αγκιστρον την φωνην εκεινην αφεις ανωθεν, και ειπων, Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις;
ουτω τον ιχθυν τουτον τον μεγαν ηλιευσε. Τις γαρ τον ωμον και απανθρωπον, και
διωκτην και βλασφημον, και ουτω την Ἐκκλησιαν λυμαινομενον, ως και κατα τους
οικους πορευομενον συρειν ανδρας 63.789 τε και γυναικας, και παντα συγχεειν και
ταραττειν, υπεμεινεν, ει μη εξαιφνης ο Βασιλευς ο ημετερος καλεσας μετεστησε, και
προς εαυτον επανηγαγε; Και γαρ και οι μαθηται, οπουπερ αν παραγενομενον ειδον,
δεδοικοτες εφριττον, και ουδε αντιβλεψαι ετολμων· και οτε παλιν των φιλων
εγενετο, τον αυτον φοβον εδεικνυον. Ει ουν καταλλαγεντα αυτον εδεδοικεισαν,
εχθρον οντα και πολεμιον, τι ουκ αν εποιουν; Ἐγω δε τι παθω; αναγκη φυγειν πολληι
τηι σφοδροτητι χρησαμενον, μη παλιν κατασχων απαγαγηι του προκειμενου. Και γαρ
ιστε πολλακις ετερωθι με βαδιζοντα και τετραμμενον, απαντησας εν μεσωι τωι λογωι
κατεσχε, και ουτως ειλεν, ως εν αυτωι πεισαι και καταλυσαι τον λογον. Ουτος τοινυν
ο μακαριος Παυλος, ο την οικουμενην φωτισας πασαν, εν καιρωι της κλησεως
ετυφλωθη ποτε· αλλ' η πηρωσις εκεινου φωτισμος της οικουμενης εγενετο. Ἐπειδη
γαρ εβλεπε κακως, επηρωσεν αυτον καλως ο Θεος, ωστε αναβλεψαι χρησιμως· και
επειδη καθ' υπερβολην εδιωκε την Ἐκκλησιαν, και ουτως σφοδρος ην και απροσιτος,
σφοδροτερον δεχεται τον χαλινον· ινα μη τηι ρυμηι της προθυμιας εκεινης αγομενος
παρακουσηι των λεγομενων, και ινα μαθηι τινα πολεμει, ον ου μονον κολαζοντα,
αλλα ουτε ευεργετουντα ενεγκειν δυναται. Ουδε γαρ σκοτος αυτον επηρωσεν, αλλ'
υπερβολη φωτος αυτον εσκοτισεν. Ει πολεμος ημιν περιεστηκει βαρβαρικος, και επι
της παραταξεως οι πολεμιοι μυρια παρειχον ημιν πραγματα· ειτα ο στρατηγος των
βαρβαρων ο μυρια προσαγων μηχανηματα, και παντα συγχεων τα ημετερα, και
πολλου θορυβου και ταραχης εμπιπλων, και την πολιν αυτην απειλων κατασκαψειν
και παραδωσειν πυρι, και δουλειαν ημιν επανατεινομενος, εξαιφνης υπο του
βασιλεως του ημετερου δεθεις, αιχμαλωτος εις την πολιν ηγετο· ουκ αν απαντες
μετα γυναικων και παιδιων προς την θεωριαν εκεινην εξεπηδησαμεν; Ἐπειδη δε και
νυν πολεμος συνεστηκεν Ἰουδαιων θορυβουντων και ταραττοντων απαντα, και
πολλα τηι της Ἐκκλησιας ασφαλειαι προσαγοντων μηχανηματα, το δε κεφαλαιον των
πολεμιων ο Παυλος, ο παντων μειζονα και ποιων και λεγων, ο παντα θορυβων και
ταραττων, εδησε δε αυτον ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος ο βασιλευς ο ημετερος,
εδησε και αιχμαλωτον ηγαγεν· ουκ εξελθωμεν απαντες επι την θεωριαν ταυτην,
ωστε ιδειν αυτον αιχμαλωτον αγομενον; Και γαρ οι αγγελοι εκ των ουρανων
ορωντες αυτον δεδεμενον και εισαγομενον, εσκιρτων· ουκ επειδη δεδεμενον αυτον
ειδον, αλλ' επειδη ενενοουν, οσους ανθρωπους απο των δεσμων λυειν εμελλεν· ουκ
επειδη χειραγωγουμενον εθεασαντο, αλλ' επειδη ελογιζοντο οσους εμελλεν απο της
γης χειραγωγειν εκεινος· ουκ επειδη πεπηρωμενον ειδον, αλλ' επειδη ενενοουν,
οσους εμελλεν απο σκοτους εξαγειν. ∆ια τουτο καγω παντας αφεις τους αλλους, εις
Παυλον αλλεσθαι σπευδω. Παυλος γαρ και Παυλου ποθος ηναγκασεν ημας πηδησαι
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο το πηδημα. Τις λαλησει τας δυναστειας σου, Κυριε, οτι Παυλον ουκ αφηκας
λαθειν, οτι εδειξας τηι οικουμενηι τοιουτον ανδρα; Ἤνεσαν σε παντες αγγελοι
ομοθυμαδον, οτε τα αστρα ειργασω, και οτε τον ηλιον, αλλ' ουχ ουτως, ως οτε
Παυλον εδειξας τηι οικουμενηι πασηι. ∆ια τουτο φαιδροτερα γεγονεν η γη 63.790 του
ουρανου, επειδη φαιδροτερος ουτος του ηλιακου φωτος. Και ουτος μεν ο ηλιος
παραχωρει τηι νυκτι, εκεινος δε του διαβολου περιεγενετο· και ο μεν αφ' υψους
φερομενος, κατω τας ακτινας αφιησιν· αυτος δε κατωθεν ανατελλων, ουχι το μεσον
ουρανου και της γης του φωτος ανεπληρωσεν, αλλ' αμα το τε στομα ηνεωιξε, και
τους αγγελους ενεπλησε πολλης της ηδονης. Ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι μετανοουντι
χαρα γινεται εν τοις ουρανοις, αυτος δε εκ πρωτης δημηγοριας μυριαδας πεντε
ανδρων εθηρευσε, ποσης ουκ εμπιπλησι χαρας τας ανω δυναμεις; Και τι λεγω; απλως
αρκει Παυλον φθεγγεσθαι, και τους ουρανους σκιρταιν και ευφραινεσθαι. Τι γαρ των
σπλαγχνων τουτου θερμοτερον, ος πανταχου της οικουμενης περιετρεχε συρομενος,
λιθαζομενος, ινα τους δεδεμενους λυσηι, και προς εαυτον μεταστησηι; Ουδε γαρ ως
μαχομενος, ουτω τα πραγματα ηνυεν, αλλ' ως επι ετοιμην και προχειρον νικην
ερχομενος, ουτως ιστη τα τροπαια, κατασκαπτων, καθαιρων, καταβαλλων του
διαβολου τα οχυρωματα, και των δαιμονων τα μηχανηματα, και ουδε μικρον
ανεπνει, αλλ' απο τουτων επ' εκεινους, και παλιν απ' εκεινων εφ' ετερους
μεταπηδων, και καθαπερ τις στρατηγος αριστος καθ' εκαστην ημεραν ιστων τροπαια,
μαλλον δε καθ' εκαστην ωραν. Ἀπο γαρ χιτωνισκου μονον εις την παραταξιν
εισελθων, αυτανδρους ᾕρει των εναντιων τας πολεις· και τοξα και δορατα και βελη
και παντα η γλωττα Παυλου. Και γαρ εφθεγγετο μονον, και παντος πυρος
σφοδροτερον τοις πολεμιοις αι ρησεις εμπιπτουσαι, τους μεν δαιμονας ηλαυνον,
τους δε υπ' αυτων κατεχομενους ανθρωπους προς αυτον επανηγαγον. Ὅτε γαρ τον
δαιμονα εκεινον τον πονηρον εξεβαλε, γοητων ανδρων μυριαδες πεντε συνελθοντες
τα βιβλια των μαγειων κατεκαιον, και προς την αληθειαν μεθισταντο. Και καθαπερ
εν πολεμωι πυργου πεσοντος, η τυραννου κατενεχθεντος, οι μετ' εκεινου παντες τα
οπλα ριψαντες τωι στρατηγωι προστρεχουσιν, ουτω δη και τοτε εγενετο· του γαρ
δαιμονος εκβληθεντος πολιορκηθεντες απαντες, και τα βιβλια ριψαντες, μαλλον δε
καταλυσαντες, τοις Παυλου ποσι προσετρεχον. Ὁ δε καθαπερ ενι στρατοπεδωι τηι
οικουμενηι παραταττομενος, ουδαμου ιστατο, αλλ' ωσπερ τις υποπτερος ων, παντα
εποιει· και νυν μεν χωλον διωρθου, νυν δε νεκρον ηγειρε, νυν δε ετερον επηρου, τον
μαγον λεγω· και ουδε εν δεσμωτηριωι κατακλειομενος ησυχαζεν, αλλα και εκει τον
δεσμοφυλακα μετηγε προς εαυτον, την καλην ταυτην αιχμαλωσιαν εργαζομενος.
Θαυμαζεται ∆αυιδ τον Γολιαθ καταφερων απο λιθου μονον ενος· αλλ' ει τα Παυλου
κατορθωματα τις εξετασειεν, παιδος εργον εκεινο· και οσον ποιμενος και στρατηγου
το μεσον, τοσουτον τουτου κακεινου το διαφορον· ουτος γαρ ου λιθον ριπτων τον
νοητον Γολιαθ κατεφερεν, αλλα φθεγγομενος μονον απασαν κατελυσε του διαβολου
την φαλαγγα. Και καθαπερ λεων βρυχωμενος και φλογα απο της γλωττης αφιεις,
ουτω πασιν αφορητος ην επιων· και πανταχου μετεπηδα συνεχως, εδραμεν επι
τουτους, ηλθεν επ' εκεινους, μετεστη προς τουτους, απεπηδησε προς ετερους,
ανεμου ταχυτερον επιων· και 63.791 καθαπερ μιαν οικιαν η πλοιον εν, την
οικουμενην απασαν κυβερνων, και τους μεν βαπτιζομενους ανελκων, τους δε
ιλιγγιωντας στηριζων, τοις ναυταις παρακελευομενος, επι των αυχενων καθημενος,
την πρωραν περισκοπων, σχοινια τεινων, κωπην ελαυνων, ιστιον ελκων, προς τον
ουρανον βλεπων, παντα αυτος ων, και ναυτης και κυβερνητης και πρωρευς και
ιστιον και πλοιον, και παντα πασχων ινα τα ετερων λυσηι κακα. Και καθαπερ τις
αθλητης, αυτος παλαιων, τρεχων, πυκτευων· η στρατιωτης τειχομαχων, πεζομαχων,
ναυμαχων· ουτω παν ειδος μετηιει μαχης· και πυρ ενεπνει, και πασιν απροσιτος ην,
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενι σωματι καταλαμβανων την οικουμενην, και μιαι γλωττηι παντας τροπουμενος.
Ουχ ουτως αι πολλαι σαλπιγγες ενεπιπτον τοις λιθοις της Ἱεριχουντειων πολεως,
και καθηιρουν αυτους, ως η Παυλου φωνη ηχουσα, τα οχυρωματα τα διαβολικα
χαμαι εῤριπτε, και προς εαυτον τους εναντιους μεθιστη. Και δια θυριδος απο του
τειχους εχαλασθη, ινα κατωθεν ανω διαπεμψηι τους εῤριμμενους χαμαι. Τον μεν ουν
λιμον, και το διψος, και την γυμνωσιν, και τα ναυαγια, και τους φοβους, και τας
επιβουλας, και τα δεσμωτηρια, και τας πληγας, και τα αλλα παντα οσα του
κηρυγματος ενεκεν ο μακαριος Παυλος υπεμεινεν, ουδεν οιμαι δειν λεγειν, ων
εκαστον ικανον συνταραξαι σφοδρως, και κατακλασαι την αγιαν εκεινην ψυχην·
οταν δε λεγηι, Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι;
τουτο εστιν ο παντων μαλιστα διηνεκη και αφορητον παρειχε την αθυμιαν αυτωι. Ει
γαρ καθ' εκαστον των σκανδαλιζομενων αυτος επυρουτο, ουκ ενην σβεσθηναι την
πυρωσιν ταυτην απο της εκεινου ψυχης· ου γαρ διελιμπανον οι σκανδαλιζομενοι,
και την υποθεσιν παρεχοντες τωι πυρι. Το δε και τους Ἰουδαιους απιστουντας οραιν,
τινα αν αθυμιας και οδυνης μικραν γουν ανακωχην εχειν ηδυνατο; Ηυχομην γαρ,
φησιν, αναθεμα ειναι απο Χριστου, υπερ των αδελφων μου των συγγενων μου των
κατα σαρκα, οιτινες εισιν Ἰσραηλιται. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ποθεινοτερον ην
μοι εις γεενναν εμπεσειν, η τους Ἰσραηλιτας απιστουντας οραιν. Ὁ δε την εν τηι
γεεννηι κολασιν ελομενος υπερ του δυνηθηναι προσαγαγεσθαι τους Ἰουδαιους
απαντας, ευδηλον οτι τουτου μη τυχων, των εν τηι γεεννηι κολαζομενων διηγε
βαρυτερον. Βαβαι του διαπυρου ερωτος της αγαπης· ο πυρος κατατολμων Παυλος, ο
αδαμαντινος, ο στεῤρος, ο ακλινης, ο ακαμπης, ο λεγων, Τις ημας χωρισει απο του
Χριστου; θλιψις, η στενοχωρια, η διωγμος, η λιμος, η γυμνοτης, η κινδυνος, η
μαχαιρα; ο γης και θαλαττης κατατολμων, ο των αδαμαντινων του θανατου πυλων
καταγελων· ουτος, επειδη τινων αγαπητων ειδε δακρυα, ουτω κατεκλασθη και
συνετριβη, ως μηδε κρυψαι το παθος, αλλ' ειπειν ευθεως· Τι ποιειτε κλαιοντες και
συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ὢ του θαυματος! αβυσσος αυτον ου συνετριψεν
υδατων, και μικρα δακρυα συνετριψε και κατεκλασε. Τι ποιειτε κλαιοντες και
συνθρυπτοντες μου την 63.792 καρδιαν; Τι λεγεις, ειπε μοι; εκεινην την
αδαμαντινην ψυχην συντριψαι δακρυον ισχυσε; Ναι, φησι· πολλη γαρ η της αγαπης
ισχυς· αυτη μου περιγινεται και κρατει· προς παντα γαρ αντεχω, πλην της αγαπης.
Ἀκουσατε οσοι μηδε χρηματων δια τον Χριστον καταφρονειτε, μαλλον δε δι'
εαυτους, και φριξατε το περι τον Χριστον του Παυλου φιλτρον εν διανοιαι
λαμβανοντες· ουδε γαρ τον Χριστον ουτος εφιλει δια τα του Χριστου, αλλα δι' αυτον
τα εκεινου, και εν εδεδοικει μονον, το μη της αγαπης εκπεσειν της προς εκεινον·
τουτο γαρ αυτωι και γεεννης φοβερωτερον ην, ωσπερ και το μενειν εν αυτηι
βασιλειας ποθεινοτερον. Ὅταν ουν εκεινος μεν δια τον του Χριστου ποθον και εις
γεενναν καταδεχεται εμπεσειν, και βασιλειας εκπεσειν, ει γε αμφοτερα ταυτα
προυκειτο, ημεις δε μηδε του παροντος καταφρονωμεν βιου· αρα αξιοι των γουν
υποδηματων αυτου εσμεν λοιπον, τοσουτον αφεστηκοτες αυτου τηι μεγαλονοιαι; Ει
γαρ οικιας τις μιας προνοουμενος, και οικετας εχων και επιτροπους και οικονομους,
ουδε αναπνει πολλακις υπο των φροντιδων, ουδενος οντος του ενοχλουντος· ο ουκ
οικιας μιας, αλλα και πολεων και δημων και εθνων και ολοκληρου της οικουμενης
την φροντιδα εχων, και υπερ τηλικουτων πραγματων, και τοσουτων οντων των
επηρεαζοντων, και μονος ων, και τοσαυτα πασχων, και ουτω κηδομενος, ως ουδε
πατηρ παιδων, εννοησον τι υπεμεινεν. Ει τις φιλειν εθελει γνησιως, και δυναμιν
αγαπης επιστασθαι, επι τον ταυτης τροφιμον τον μακαριον Παυλον δραμετω,
κακεινος αυτον διδαξει, ηλικος εστιν αθλος ενεγκειν χωρισμον φιλουμενου, και
ηλικης δεομενος ψυχης. Ουτος γαρ, ουτος ο την σαρκα αποδυσαμενος και το σωμα
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποθεμενος, και γυμνηι σχεδον την οικουμενην περιιων τηι ψυχηι, και παν παθος
εξορισας της διανοιας, και των ασωματων δυναμεων την απαθειαν μιμουμενος· τα
μεν αλλα παντα ραιδιως εφερεν ως εν αλλοτριωι πασχων σωματι, και δεσμωτηρια και
αλυσεις και απαγωγας και μαστιγας και απειλας και θανατον, και παν κολασεως
ειδος· μιας δε ψυχης αγαπωμενης παρ' αυτου χωρισθεις, ουτω συνεχυθη και
διεταραχθη, ως εν ηι τον αγαπωμενον προσδοκων ιδειν ουχ ευρεν, ευθεως και της
πολεως αποπηδησαι. Τι τουτο, ω μακαριε Παυλε; ξυλωι μεν δεδεμενος, και
δεσμωτηριον οικων, και μαστιγας εχων επικειμενας, και τα νωτα αιματι
περιῤρεομενος, και εμυσταγωγεις και εβαπτιζες, και θυσιαν προσηγες, και ενος ου
κατεφρονησας μελλοντος σωζεσθαι· εις δε την Τρωιαδα ελθων και την αρουραν
ευρων εκκεκαθαρμενην, και ετοιμην ουσαν τα σπερματα υποδεξασθαι, τοσουτον
εῤριψας απο των χειρων κερδος, και απεπηδησας ευθεως; Ναι, φησι· πολληι γαρ
κατεσχεθην αθυμιας τυραννιδι, και σφοδρα μου συνεσχε την διανοιαν η Τιτου
απουσια, και ουτω μου εκρατησε και περιεγενετο, ως αναγκασαι τουτο ποιησαι. Ειδες
πως μεγιστος αθλος το δυνηθηναι ενεγκειν πραως 63.793 αγαπωμενου χωρισμον;
πως οδυνηρον πραγμα και πικρον; πως υψηλης δεομενον και νεανικης ψυχης; Ουδε
γαρ αρκει τοις αγαπωσι μονον το τηι ψυχηι συνδεδεσθαι, ουδε αποχρωνται τουτωι εις
παραμυθιαν, αλλα και σωματικης δεονται παρουσιας· καν μη τουτο προσηι, ου
μικρον της ευφροσυνης υποτετμηται μερος. Βουλει μαθειν ηλικον οπλον εστιν εις το
τους αδελφους επισπασθαι, καν απιστοι τινες ειεν, το πραον ειναι και ημερον και
γλυκυν παρεχομενον τροπον; ακουσον τι φησιν ο Παυλος προς δικαστην εισιων
απιστον κριθησομενος· Μακαριον ηγημαι εμαυτον, μελλων επι σου κρινεσθαι. Ταυτα
δε ελεγεν, ου κολακευων αυτον· απαγε· αλλα δια της ημεροτητος κερδαναι
βουλομενος. ∆ιο και εκ μερους εκερδανε, και τον δικαστην ειλεν ο τεως καταδικος
ειναι νομιζομενος, και την νικην αυτος ο χειρωθεις ομολογει λαμπραι τηι φωνηι
παροντων απαντων, λεγων· Ἐν ολιγωι με πειθεις Χριστιανον γενεσθαι. Τι ουν ο
Παυλος; Ευξαιμην αν εγωγε, μη μονον σε, αλλα και τους παροντας απαντας τουτο
γενεσθαι, οπερ εγω. Πολλα μεν ουν πολλαχου των Παυλου θαυματων τα σημεια
τυγχανει, αλλ' ουχ ουτως εστι ποθεινα ως τα στιγματα· και ουχ ουτω με εν ταις
Γραφαις ευφραινει θαυματα εργαζομενος, ωσπερ πασχων κακως, μαστιζομενος,
συρομενος, λιθαζομενος· Λιθασαντες γαρ αυτον, φησιν, εσυρον εξω της πολεως· και
παλιν, ∆ειραντες αυτον, και επιθεντες πολλας πληγας, εβαλον εις φυλακην. Ποσον
καυχημα, ποση ηδονη, ποση τιμη, ποση λαμπροτης, ειδεναι, οτι δια τον Χριστον
εδεθη; Ἀλλ' ορα το θαυμαστον· Και εσεισθη, φησι, το δεσμωτηριον δεδεμενου
Παυλου, και παντων τα δεσμα ανεθη. Ειδες δεσμων φυσιν τα δεσμα αναλυουσαν;
Ἔξυπνος δε γενομενος ο δεσμοφυλαξ, και ιδων ανεωιγμενας τας θυρας της φυλακης,
σπασαμενος μαχαιραν, εμελλεν εαυτον αναιρειν. Τι ουν ο Παυλος; Ἐφωνησε φωνηι
μεγαληι, λεγων, Μηδεν πραξηις σαυτωι κακον· παντες γαρ εσμεν ενθαδε. Ὁραις αυτου
το ακενοδοξον, και το ατυφον και το φιλοστοργον; Ουκ ειπεν οτι ∆ι' ημας ταυτα
γεγονεν, αλλ' ωσανει των δεσμωτων εις, φησι· Παντες γαρ εσμεν ενθαδε. Ει γαρ
εσιγησε, και μη δια της μεγαλης φωνης κατεσχεν εκεινου τας χειρας, ωθησεν αν δια
του λαιμου το ξιφος. Ἐβοησε δε, επειδη εις την ενδοτεραν φυλακην ην βεβλημενος.
Κατα σαυτου τουτο πεποιηκας, φησιν, ενδοτερω βαλων τους μελλοντας σε
ελευθερουν του κινδυνου. Ειδες το φιλανθρωπον και κηδεμονικον του Παυλου;
ειλετο δεδεσθαι μαλλον και κινδυνευειν αυτος, η εκεινον ιδειν απολλυμενον. Και
καθαπερ τις στρατιωτης την οικουμενην πολεμουσαν εχων απασαν, και εν μεσοις
τοις ταγμασι των πολεμιων στρεφομενος, και μηδεν πασχων δεινον· ουτω και
Παυλος, μονος εν βαρβαροις, εν Ἕλλησι, πανταχου γης, πανταχου θαλαττης
φαινομενος. Και ωσπερ σπινθηρ εις καλαμην η χορτον εμπιπτων προς την αυτου
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσιν μετατιθησι τα καιομενα, ουτω και ουτος απασιν επιων, παντας μεθιστη προς
την αληθειαν. Τινα ουκ αν εκπληξειεν η των περικειμενων τωι μακαριωι Παυλωι
δεσμων δυναμις; οτι τους δησαντας εις τους ποδας ηγε του δεδεμενου, και
υποχειριους εκεινους τουτου εποιει. Προσεπεσε γαρ, φησιν, ο δεσμοφυλαξ τωι
Παυλωι· και ο λελυμενος υπο τους ποδας ην του 63.794 δεδεμενου, και ο δησας ηξιου
τον δεθεντα λυθηναι του φοβου. Ουχι συ εδησας, ειπε μοι; ουχι εις την εσωτεραν
εβαλες φυλακην; ουχι εις το ξυλον ησφαλισω τους ποδας; τι τρεμεις; τι θορυβηι· τι
δακρυεις; τι το ξιφος επεσπασω; Ουκ ᾔδειν, φησιν, οτι τοσαυτη των του Χριστου
δεσμιων η δυναμις. Τι λεγεις; ουρανους ελαβεν εξουσιαν ανοιγειν, και δεσμωτηριον
ουκ εμελλεν ανοιγειν; τους υπο δαιμονων δεδεμενους ελυε, και σιδηριον εμελλεν
αυτου περιεσεσθαι; Ὁ ψυχας τοινυν δεδεμενας λυων, το σωμα του αυτου ουκ αν
ισχυσε λυσαι; ο δια των ιματιων αυτου ετερους των δεσμων εκεινων λυων, και των
δαιμονων απαλλαττων, αυτος δι' εαυτου εαυτον ουκ αν ελυσεν; ∆ια τουτο πρωτον
εδεθη, και τοτε τους δεδεμενους ελυσεν, ινα μαθηις, οτι οι του Χριστου δουλοι
δεδεμενοι πολλωι των λελυμενων μειζονα εχουσι την ισχυν· ουτω γαρ λαμπροτερα η
ισχυς του αγιου δεικνυται, οταν και δεδεμενος των λελυμενων κρατηι. Ὅταν ουν ο
δεδεμενος μη μονον εαυτον, αλλα και τους δεδεμενους λυηι, τι των τοιχων το
οφελος; τι το πλεον απο του εις την εσωτεραν αυτον βαλειν φυλακην, οπου γε και
την εξωτεραν ανεωιξεν; Βουλεσθε μαθειν οσον εστιν αλυσις σιδηρα δια Χριστον
περικειμενη σωματι δουλικωι; ακουσατε του μακαριου Παυλου το αυτο τουτο
εγκαυχωμενου και λεγοντος· Παρακαλω ουν υμας εγω ο δεσμιος εν Κυριωι. Και γαρ
μεγα αξιωμα και σφοδρον και βασιλειας και υπατειας και παντων μειζον το δια τον
Χριστον δεδεσθαι. Ουδεν γαρ ουτω λαμπρον, ως δεσμιος δια Χριστον, ως αι αλυσεις
αι περικειμεναι ταις αγιαις χερσιν εκειναις· τουτο του αποστολον ειναι, του
διδασκαλον ειναι, του ευαγγελιστην ειναι, κατα πολυ λαμπροτερον και σεμνοτερον.
Ει τις φιλει τον Χριστον, εγνω το λεγομενον· ει τις μαινεται και περικαιεται του
∆εσποτου, οιδε την δυναμιν των δεσμων· ελοιτο αν δεσμιος ειναι δια Χριστον, η
τους ουρανους οικειν. Το γαρ και του καθισαι εκ δεξιων αυτου, τουτο λαμπροτερον,
και του καθισαι επι δωδεκα θρονων τουτο σεμνοτερον και μακαριστοτερον. Ει τις
εμοι τον ουρανον εχαριζετο παντα, η την αλυσιν εκεινην, ηι τας χειρας ο Παυλος
εδεδετο, εκεινην αν εγω προετιμησα· ει τις με μετα των αγγελων ιστη ανω η μετα
Παυλου δεδεμενου, το δεσμωτηριον αν ειλομην· ει τις με μετ' εκεινων εποιει των
δυναμεων των περι τον θρονον, η δεσμωτην τοιουτον, τοιουτος αν ειλομην
γενεσθαι δεσμωτης· και γαρ ουδεν βελτιον του κακως παθειν τι δια Χριστον. Ει τις
μοι νεκρους εδωκεν αναστησαι νυν, ουκ αν τουτο ειλομην, αλλα την αλυσιν· και γαρ
ουδεν της αλυσεως εκεινης μακαριωτερον. Ἐβουλομην εν τοις τοποις γενεσθαι νυν
εκεινοις, εν οις εκεινα τα δεσμα μενει, και ιδειν τας αλυσεις, ας δεδοικασι μεν
δαιμονες και φριττουσιν, αιδουνται δε αγγελοι. Ει των εκκλησιαστικων φροντιδων
εκτος ημην, και το σωμα ευρωστον ειχον, ουκ αν παρηιτησαμην αποδημιαν τοσαυτην
ποιησασθαι υπερ του τας αλυσεις μονον ιδειν, και το δεσμωτηριον ενθα ο Παυλος
εδεδετο. Ει τις μοι τον Παυλον εδιδου απο του ουρανου διακυπτοντα ιδειν, και
φωνην αφιεντα, η εκ του δεσμωτηριου· εκ του δεσμω 63.795 τηριου αν ειλομην· οι
γαρ εκ του ουρανου προς αυτον ερχονται, οταν εις το δεσμωτηριον ηι. Ὢ μακαριων
δεσμων, ω μακαριων χειρων, ας εκοσμησεν η αλυσις εκεινη η περιτεθεισα τωι
Παυλωι! Ουκ ησαν ουτω τιμιαι αι χειρες αυτου, τον χωλον τον εν Λυστροις εγειρασαι,
ως τα δεσμα περικειμεναι. Ει κατ' εκεινους τους χρονους ημην εγω, τοτε αν μαλιστα
αυτας περιεπτυξαμην, και επι τας κορας εθηκα τας εμας· ουκ αν επαυσαμην
καταφιλων χειρας καταξιωθεισας υπερ του ∆εσποτου δεθηναι του εμου. Ουχ ουτως
αυτον μακαριζω, οτι εις τριτον ουρανον ηρπαγη, και εις τον παραδεισον, ως οτι εις
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το δεσμωτηριον ενεβληθη· ουχ ουτως αυτον μακαριζω, οτι ηκουσεν αῤρητα ρηματα,
ως οτι υπεμεινε τα δεσμα· και γαρ ταυτα εκεινων κατα πολυ μειζονα. Αιρετωτερον
γαρ εμοι παθειν κακως υπερ του Χριστου, η τιμασθαι παρα του Χριστου. Τουτο και
Παυλος ενθυμουμενος ελεγεν ως εικος· Ει αυτος δι' εμε γενομενος δουλος, και την
δοξαν κενωσας, ουχ ουτως εν δοξηι ειναι ηγειτο, ως οτε εσταυρουτο υπερ εμου· τι
εμε παθειν ου δει; Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος· ∆οξασον με, Πατερ. Τι λεγεις; επι
σταυρον αγηι μετα ληιστων και τυμβωρυχων, τον των επαρατων υφιστασαι θανατον,
εμπτυεσθαι μελλεις και ραπιζεσθαι, και ταυτα δοξαν καλεις; Ναι, φησιν· υπερ γαρ
των φιλουμενων εγω πασχω ταυτα, και εικοτως αυτα δοξαν ηγουμαι. Ει ουν ο
∆εσποτης ο εμος τους οικτρους και ταλαιπωρους φιλησας, δοξαν το πραγμα καλει,
και τουτο της εν τωι πατρικωι θρονωι δοξης μαλλον προτιθησι, πολλωι μαλλον εγω
οφειλω ταυτα δοξαν ηγεισθαι. Ὡς ουδεν της Παυλου ψυχης μακαριωτερον. Ἐν τισι
καυχαται; εν δεσμοις, εν θλιψεσιν, εν αλυσει, εν στιγμασι. Πορευομαι γαρ, φησιν, εις
Ἱεροσολυμα, δεδεμενος τωι Πνευματι, τα εν αυτοις συναντησοντα μοι μη ειδως, πλην
οτι το Πνευμα μοι κατα πολιν διαμαρτυρεται λεγον, οτι δεσμα με και θλιψις μενουσι.
Τι ουν απερχηι, ει δεσμα και θλιψεις σε μενουσι; ∆ι' αυτο τουτο, ινα δεσμευθω δια
Χριστον, ινα αποθανω δι' αυτον· ου γαρ μονον δεθηναι, αλλα και αποθανειν ετοιμως
εχω υπερ του ονοματος του Κυριου μου. Τι ουν εστι τουτο; ουκ αισχυνηι, ου δεδοικας
την οικουμενην δεσμωτης περιιων; ου φοβηι, μη τις ασθενειαν του Θεου σου
καταγνωι; μη τις δια τουτο ου μη προσελθηι; Ου τοιαυτα μου, φησι, τα δεσμα· οιδε και
εν βασιλειοις λαμπειν· Ὥστε τους δεσμους μου, φησιν, φανερους γενεσθαι εν ολωι
τωι πραιτωριωι, και τους πλειονας των αδελφων εν Κυριωι, πεποιθοτας τοις δεσμοις
μου, περισσοτερως τολμαιν αφοβως τον λογον λαλειν. Ὁραις δεσμων ισχυν μαλλον η
νεκρων αναστασεως; εδεσμευθη εν Ῥωμηι, και τους πλειονας επεσπασατο· εδεσμευθη
εν Ἱεροσολυμοις, και δεδεμενος δημηγορων, τον βασιλεα κατεπληξε, και τον
αρχοντα εις φοβον ηγαγεν· Ἔμφοβος γαρ γενομενος απελυσεν αυτον. ∆εδεμενος
επλει και το ναυαγιον ελυσε, και τον χειμωνα επεδησεν· εν δεσμοις οντος αυτου το
θηριον εκεινο καθηψατο, και μηδεν λυμηναμενον εξεπεσε. Και θεα πανταχου τουτο
γινομενον. Μεμαστιγωτο, και μεμαστιγωτο ισχυρως· Πολλας γαρ αυτωι, φησιν,
επιθεντες πληγας· και εδεδετο, και τουτο παλιν ισχυρως· Εις γαρ την εσωτεραν
φυλακην ενεβαλον αυτον, και μετα πλειονος 63.796 ασφαλειας· και εν τοσουτοις ων,
κατα το μεσονυκτιον, οτε και οι σφοδρα ανειμενοι καθευδουσιν, ηιδε και υμνει τον
Κυριον. Τι ταυτης γενοιτ' αν της ψυχης αδαμαντινωτερον; Ἐνενοει οτι και οι παιδες
εν πυρι ηιδον και εν καμινωι. Ἴσως ελογιζετο, οτι Ουδεν τοιουτον εγω πεπονθα. Ἀλλα
καλως ποιων ο λογος, εις ετερους παλιν εξηνεγκε δεσμους και δεσμωτηριον ετερον.
Τι παθω; βουλομαι σιγησαι, αλλ' ου δυναμαι· ετερον δεσμωτηριον ευρον, εκεινου
πολλωι θαυμασιωτερον και εκπληκτικωτερον. Ἀλλα μοι διαναστητε ως νυν
αρχομενωι του λογου, και ακμαζουσαις προσελθετε ταις διανοιαις. Βουλομαι
διακοψαι τον λογον, και ουκ ανεχεται· ου δυναμαι παυσασθαι, ου δυναμαι σιγησαι,
πολλα με περιῤρεει· ουκ οιδα ποιον πρωτον ειπω, ποιον δευτερον. ∆ιο παρακαλω, μη
με ταξιν τις απαιτειτω· πολλη γαρ η των πραγματων συγγενεια. Μακρα η του
Παυλου γεγονεν αλυσις, και επι πολυ κατεσχεν ημας· αλλ' ου δια τουτο σιγησομαι.
Ει γαρ αυτος εν δεσμωτηριωι ουκ εσιγησεν, ουδε εν μαστιξιν, εγω σιγησομαι
καθημενος ημερας ουσης, και μετα πολλης ανεσεως φθεγγομενος; και πως αν εχοι
τουτο λογον; τις γαρ ουκ αν εκπλαγειη; τις ουκ αν θαυμασειεν; Μαλλον δε τις κατ'
αξιαν εκπλαγειη και θαυμασειεν αν την γενναιαν εκεινην και ουρανομηκη του
Παυλου ψυχην, οτι δεδεμενος και καθειργμενος απο τοσουτου διαστηματος,
Φιλιππησιοις επεστελλεν; Ἴστε γαρ οσον το μεσον Μακεδονιας και Ῥωμης· αλλ' ουτε
της οδου το μηκος, ουτε του χρονου το πληθος, ουτε ο των πραγματων οχλος, ουτε ο
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κινδυνος και τα επαλληλα δεινα, ουτε αλλο ουδεν την αγαπην και την μνημην
εξεβαλε των μαθητων, αλλ' ειχεν αυτους απαντας εν διανοιαι, και ουχ ουτως αυτου
ταις αλυσεσιν αι χειρες εδεδεντο, ως τωι ποθωι των μαθητων η ψυχη συνεδεδετο και
προσηλωτο. Και καθαπερ βασιλευς επι τον θρονον αναβας υπο την εω, και καθισας
εν ταις βασιλικαις αυλαις, μυριας ευθεως δεχεται πανταχοθεν επιστολας· ουτω δη
κακεινος, καθαπερ εν βασιλικαις αυλαις τωι δεσμωτηριωι καθημενος, πολλωι πλειω
και εδεχετο, και επεμπε συνεχως τα γραμματα, των πανταχοθεν εθνων, επι την
εκεινου σοφιαν υπερ των καθ' εαυτους πραγματων αναφεροντων απαντα· και
τοσουτον πλειονα πραγματα του βασιλεως οντος ωικονομει, οσον και μειζονα αρχην
εμπεπιστευτο. Ὢ της του Παυλου δυναμεως· αλυσιν περιεκειτο, και τον
αναδεδεμενον το διαδημα Νερωνα εβαλλε· ρακια περιεκειτο αυχμωντα, ατε το
δεσμωτηριον οικων, και μαλλον της αλουργιδος παντας επεστρεφε προς τα
περικειμενα αυτωι δεσμα· επι γης ειστηκει κατεχομενος και κατω νευων, και τον επ'
οχηματος χρυσου αφεντες, εκεινωι προσειχον· εικοτως. Το μεν γαρ εν συνηθειαι
θεαμα ην βασιλεα ιδειν επι ζευγους καθημενον λευκου· τουτο δε ξενον και
παραδοξον, δεσμωτην οραιν μετα τοσαυτης παῤρησιας βασιλει διαλεγομενον, μεθ'
οσης αν ο βασιλευς προς ανδραποδον οικτρον και ταλαιπωρον. Ὄχλος περιειστηκει
πολυς, και δουλοι παντες του βασιλεως ησαν· εθαυμαζον δε ου τον δεσποτην αυτων,
αλλα τον νικωντα τον δεσποτην τον αυτων. Ἀλλα γαρ ελαθον απο του ονυχος τον
λεοντα επαινων, δεον απο των αλλων αυτον επαινειν. Τινων τουτων; πως ηξει μετα
του 63.797 βασιλεως των ουρανων μετα λαμπρου του σχηματος· πως ο Νερων
στησεται κατηφης τοτε και στυγνος. Ει γαρ ουπω των στεφανων ο καιρος, και
τοσαυτης απελαυσε τιμης ο αθλητης· οταν ο αγωνοθετης ελθηι, ποσης απολαυσεται
τιμης; Ἐν τοις αλλοτριοις ην, ξενος ην και παρεπιδημος, και ουτω θαυμαζεται· οταν
εν τοις ιδιοις ηι, τινος ουκ απολαυσεται αγαθου; τινος ου μεθεξει; τινος ουκ
επιτευξεται; Ουδεις βασιλευς γενομενος της Ῥωμης τοσαυτης απελαυσε τιμης οσης ο
Παυλος· αλλ' ο μεν βασιλευς εξω που κειται εῤριμμενος, ο δε το μεσον κατεχει της
πολεως, καθαπερ βασιλευων και ζων. Ει δε ενταυθα, ενθα ηλαυνετο και ενθα
εδιωκετο, τοσαυτης απελαυσε τιμης· οταν ελθηι, τι εσται; ει οπου σκηνοποιος ην,
ουτως εγενετο λαμπρος· οταν ελθηι αντιλαμπων ταις ηλιακαις ακτισι, τι εσται; ει
μετα τοσαυτης ευτελειας, τοσαυτης μεγαλοπρεπειας περιεγενετο· οταν ελθηι, τι
εσται; Μη ενι φυγειν τα πραγματα; Βουλεσθε δειξω τον σκηνοποιον εντιμοτερον
γεγονοτα του παντων βασιλεων μαλλον θαυμασθεντος; Τι του Ἀλεξανδρου
ενδοξοτερον κατα την του κοσμου δοξαν; τι υψηλοτερον; ουχι πολλα και μεγαλα
κατωρθωσε ζων; ουχι εθνη και πολεις υπεταξε, και πολεμους πολλους και μαχας
ενικησε, και τροπαια εστησεν; ουχι τρισκαιδεκατος ενομισθη ειναι θεος παρα τηι
συγκλητωι Ῥωμαιων; Ἀλλα το μεν ζωντα κατορθουν πολεμους και νικας, βασιλεα
οντα και στρατοπεδα εχοντα, θαυμαστον ουδεν· το δε μετα θανατον και ταφον
τοσαυτα πανταχου γης και θαλασσης καθ' εκαστην ημεραν εργαζεσθαι, τουτο εστι το
μαλιστα πολλης εκπληξεως γεμον. Που γαρ, ειπε μοι, το σημα Ἀλεξανδρου; δειξον
μοι και ειπε την ημεραν, καθ' ην ετελευτησεν· αλλ' ουκ αν εχοις. Του δε Παυλου και
το σημα λαμπρον ιδοι τις αν την βασιλικωτατην Ῥωμην καταλαβων, και ημεραν
καταφανη, εορτην τηι οικουμενηι ποιουσαν. Και το μεν εκεινου και οι οικειοι
αγνοουσι, το δε τουτου και οι βαρβαροι επιστανται· και ο ταφος του δουλου του
Χριστου λαμπροτερος των βασιλικων εστιν αυλων. Και γαρ αυτος ο την αλουργιδα
περικειμενος απερχεται το σημα το εκεινου περιπτυξομενος, και τον τυφον
αποθεμενος, εστηκε δεομενος του νεκρου, ωστε αυτου προστηναι παρα τωι Θεωι, και
του σκηνοποιου και του αλιεως και τετελευτηκοτος, ως προστατου δειται ο το
διαδημα εχων. Και τουτο ουκ εν τηι Ῥωμηι μονον ιδοι τις αν, αλλα και εν
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κωνσταντινουπολει. Και γαρ και ενταυθα Κωνσταντινον τον μεγαν μεγαληι τιμηι
τιμαιν ενομισεν ο παις, ει προς τοις προθυροις αυτον του αλιεως καταθοιτο. Και οπερ
εισιν οι πυλωροι τοις βασιλευσιν εν τοις βασιλειοις, τουτο εν τωι σηματι οι βασιλεις
τοις αλιευσι· και οι μεν ωσπερ δεσποται του τοπου τα ενδον κατεχουσιν, οι δε ως
παροικοι και γειτονες ηγαπησαν την αυλειαν αυτοις αφορισθηναι θυραν. Και οι μεν
βασιλεις οικετων και υπηρετων, οι δε αρχομενοι βασιλεων την αξιαν περικεινται. Ει
δε ενταυθα τα υπερ φυσιν εγενετο, εν τωι μελλοντι ποσωι μαλλον; Τις μοι νυν εδωκε
περιχυθηναι τωι σωματι Παυλου, και προσηλωθηναι τωι ταφωι, και την κονιν ιδειν
του 63.798 σωματος εκεινου, δι' ου πανταχου της οικουμενης διεδραμε, του τα
υστερηματα αναπληρωσαντος του Χριστου, του τα στιγματα βασταξαντος, του
πανταχου το κηρυγμα κατασπειραντος; την κονιν του στοματος, δι' ου Χριστος
εφθεγγετο, και το φως εξελαμψε το πασης αστραπης υψηλοτερον, και φωνη
εξεπηδησε πασης βροντης φοβερωτερα τοις δαιμοσιν; Ουδε γαρ ουτως ημιν η βροντη
φοβερα, ως εκεινη τοις δαιμοσιν η φωνη· ει γαρ τα ιματια αυτου εφριττον, πολλωι
μαλλον την φωνην. Τουτου του στοματος εβουλομην την κονιν ιδειν, δι' ου τα
μεγαλα και αποῤρητα ο Χριστος ελαλησε, και μειζονα η δι' εαυτου· δι' ου το
μακαριον εκεινο εφθεγξατο ρημα λεγων, Ηυχομην αναθεμα ειναι υπερ των
αδελφων μου· δι' ου ελαλει εναντιον βασιλεων, και ουκ ηισχυνετο· δι' ου εφυγον
δαιμονες, ουχι φθεγγομενου μονον ακουοντες, αλλα και ποῤρωθεν οντος· δι' ου τα
εν τηι γηι μετεῤρυθμισεν απαντα, και τα εν ουρανοις δε ον εβουλετο διειπε τροπον,
δεσμων ους εβουλετο και λυων εκει, κατα την δεδομενην εξουσιαν αυτωι. Τις αν μοι
την κονιν της του Παυλου καρδιας υπεδειξε, της πυρουμενης καθ' εκαστον των
απολλυμενων, και ωδινουσης εκ δευτερου τα εξαμβλουμενα των παιδων; Ταυτην
και διαλελυμενην επεθυμουν ιδειν, την υψηλοτεραν των ουρανων, την ευρυτεραν
της οικουμενης, την της ακτινος φαιδροτεραν, την του πυρος θερμοτεραν, την του
αδαμαντος στεῤροτεραν, την καινην ζησασαν ζωην, η ταυτην την ημετεραν· Ζω γαρ
ουκ ετι εγω, ζηι δε εν εμοι, φησιν, ο Χριστος (αρα εκεινου καρδια ην η Παυλου
καρδια, και του Πνευματος του αγιου πλαξ, και βιβλιον της χαριτος)· την
καταξιωθεισαν Χριστον φιλησαι, ως ουδεις αλλος εφιλησε· την θανατου και γεεννης
καταφρονουσαν, και υπο δακρυων αδελφικων συντριβομενην· Τι γαρ ποιειτε
κλαιοντες, φησι, και συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ἐβουλομην την κονιν ιδειν
των χειρων Παυλου των εν αλυσει, δι' ων της επιθεσεως το Πνευμα εχορηγειτο, δι'
ων τα θεια γραμματα εγραφετο· Ἴδε γαρ πηλικοις υμιν γραμμασιν εγραψα τηι εμηι
χειρι· των χειρων εκεινων, ας ιδουσα η εχις εξεπεσεν εις την πυραν. Ἐβουλομην την
κονιν ιδειν των οφθαλμων πηρωθεντων καλως, των αναβλεψαντων επι σωτηριαι
της οικουμενης, των και εν σωματι Χριστον ιδειν καταξιωθεντων· εβουλομην και
των ποδων εκεινων ιδειν την κονιν, των περιδραμοντων την οικουμενην, και μη
καμοντων· των εν τωι ξυλωι δεδεμενων, ηνικα το δεσμωτηριον εσειε, των
οικουμενην και αοικητον περιελθοντων. Και τι δει κατα μερος λεγειν; εβουλομην
αυτον εκεινον ιδειν τον λεοντα τον πνευματικον. Ὥσπερ γαρ λεων πυρ απο των
οφθαλμων αφιεις εις αλωπεκων αγελας, ουτως εις την των δαιμονων και
φιλοσοφων ενεπεσε φατριαν, και καθαπερ σκηπτου τινος εμβολη, εις τας του
διαβολου κατηνεχθη φαλαγγας. Ουδε γαρ εκ παραταξεως ιστατο προς αυτον ο
διαβολος, αλλ' ουτως εδεδοικει και ετρεμεν, ως ει και σκιαν ιδοι και φωνης
ακουσειε ποῤρωθεν, δραπετευειν ευθεως. Ἐννοησατε και φριξατε, οιον οψεται
θεαμα Ῥωμη τον Παυλον εξαιφνης ανισταμενον απο 63.799 της θηκης μετα Πετρου,
και αιρομενον εις απαντησιν του Χριστου· οιον αποστελει τωι Χριστωι η Ῥωμη
δωρον, οιους στεφανους περικειται δυο, οιας χρυσας αλυσεις διεζωσται. Ουχ ουτως
εστιν ο ουρανος λαμπρος, οταν αφηι τας ακτινας ο ηλιος, ως η Ῥωμαιων πολις τας
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυο ταυτας λαμπαδας αφεισα πανταχου της οικουμενης. Τις αρα λογος αρκεσει τοις
Παυλου κατορθωμασιν, η ποια δυνησεται γλωσσα εφικεσθαι των εγκωμιων των
τουτου; Ειτε γαρ προφηται επεδειξαντο τι γενναιον, ειτε πατριαρχαι, ειτε δικαιοι,
ειτε αποστολοι, ειτε μαρτυρες, ταυτα ομου συλλαβων εχει, μετα τοσαυτης
υπερβολης, μεθ' οσης ουδεις εκεινων, οπερ εκαστος ειχε καλον, εκεκτητο. Ὅταν ουν
απαντα τα εν ανθρωποις καλα συλλαβουσα εχηι ψυχη μια, και παντα μεθ' υπερβολης,
ου μονον δε τα των ανθρωπων, αλλα και τα των αγγελων· πως περιεσομεθα εκ του
μεγεθους των εγκωμιων; Ποσης ουν ουκ αν ειημεν καταγνωσεως αξιοι, οταν ενος
ανθρωπου παντα συνειληχοτος εν εαυτωι τα καλα, ημεις ουδε το πολλοστον μερος
αυτου μιμεισθαι σπουδαζωμεν; Ἐκ πολλων μεν γαρ κατορθωματων ο πατριαρχης
θαυμαζεται Ἀβρααμ, μαλιστα δε εκ του τον υιον καταθυσαι τον εαυτου· ο δε Ἰσαακ
επι τηι ανεξικακιαι, οτι των οικειων ελαυνομενος ορων ουκ επεξηιει, αλλα παρεχωρει
πανταχου των οικειων κτηματων, εως των λυπουντων την αδικον εκορεσεν
επιθυμιαν· και ο Ἰακωβ δε επι τηι καρτεριαι και τηι υπομονηι· και ο ∆αυιδ επι τηι
πραοτητι· και ο Ἠλιας οτι υπερ του ∆εσποτου εζηλωσεν. Ἀλλα τι Παυλου γενοιτ' αν
ισον, ος παντα ταυτα ομου συλλαβων εχει, και μεθ' υπερβολης; Ουδε γαρ υιον
κατεθυσεν ουτος, αλλ' εαυτον μυριακις κατεθυσε· και ουδε των οικειων ορων
ηλαυνετο μονον, αλλα και γην και θαλατταν, και Ἑλλαδα και βαρβαρον, και πασαν
απαξαπλως οσην ηλιος εφοραι γην, ωσπερ τις υποπτερος περιηλθε, συρομενος,
τυπτομενος, λιθαζομενος, καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκων. Ουδε δις επτα ετη
εδουλευσε συγκαιομενος τωι καυματι της ημερας, και τωι παγετωι της νυκτος, αλλα
τον απαντα βιον εν λιμωι και γυμνοτητι, και αλυσεσι και δεσμωτηριωι, και
επιβουλαις και κινδυνοις διατελων. Ἐπιεικειαν δε και πραοτητα τις μεν μαλλον, τις
δε ισον της Παυλου ψυχης, αμφοτερα ταυτα κατωρθωσεν; Ει δε τον ζηλον ιδοις
αυτου, τοσουτον οψει κρατουντα του Ἠλιου, οσον εκεινος των αλλων προφητων
περιην. Ἀλλ' ο Ἰωαννης ακριδας ησθιε και μελι αγριον. Ἀλλ' ουτος εν μεσηι τηι
οικουμενηι, καθαπερ εκεινος εν τηι ερημωι, διετριβεν, ακριδας μεν και μελι αγριον ου
σιτουμενος, πολυ δε ευτελεστεραν ταυτης παρατιθεμενος τραπεζαν, και ουδε της
αναγκαιας ευπορων τροφης δια την υπερ του κηρυγματος σπουδην. Λειπεται προς
τους αγγελους αυτον εξισασαι λοιπον. Και μηδεις τολμαν καταγινωσκετω του
λογου. Ει γαρ τον Ἰωαννην αγγελον εκαλεσεν η Γραφη, τι θαυμαζεις ει τον απαντων
αμεινω ταις δυναμεσι παραβαλλομεν εκειναις; Και γαρ τι ποτε εστιν ανθρωπος, και
οση της φυσεως της ημετερας η ευγενεια, και οσης εστιν αρετης δεκτικον τουτι το
ζωον, εδειξε μαλιστα παντων ανθρωπων Παυλος. Και νυν 63.800 εστηκεν εξ ου
γεγονεν, λαμπραι τηι φωνηι προς απαντας τους εγκαλουντας ημων τηι κατασκευηι
απολογουμενος υπερ του ∆εσποτου, και δεικνυς, οτι και αγγελων και ανθρωπων ου
πολυ το μεσον, εαν αυτοις προσεχειν εθελωμεν. Ου γαρ αλλην φυσιν λαχων, ουδε
ετερας κοινωνησας ψυχης, ουδε αλλον οικησας κοσμον, αλλ' εν τηι αυτηι γηι και χωραι
και νομοις και εθεσι τραφεις, παντας ανθρωπους υπερηκοντισε τους εξ ου γεγονασιν
ανθρωποι γενομενους· και ως αν νεκρος προς νεκρον ακινητος γενοιτο, ουτω μετα
ακριβειας της φυσεως τα σκιρτηματα κατευναζων, ουδεν ουδεποτε προς ουδεν
ανθρωπινον επαθεν. Ει τοινυν Παυλος ο τοσουτοις κομων κατορθωμασι, και
καθαπερ αγγελος επι της γης φαινομενος, καθ' εκαστην εσπουδαζε κερδαινειν, και
προς τους υπερ της αληθειας κινδυνους παραταττεσθαι, και την εμποριαν την
πνευματικην εαυτωι συλλεγειν, και μηδεποτε ιστασθαι· ποιαν αν σχοιημεν ημεις
απολογιαν οι μη μονον παντων οντες ερημοι των κατορθωματων, αλλα και
τοσουτοις ελαττωμασιν υποκειμενοι, ων και εν μονον προσον ημιν, ικανον εις αυτο
της απωλειας το βαραθρον καταγαγειν, και μηδεμιαν ποιουμενοι σπουδην καν γουν
ταυτα διορθουν, μητι γε των της αρετης εργων εφαπτεσθαι; Ἢ ουχι της αυτης ημιν
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσεως ην ο μακαριος εκεινος; Ἐκκαιομαι γαρ εις τον του ανδρος ποθον, και δια
τουτο συνεχως αυτον περιστρεφων ου παυομαι· και ωσπερ εις αρχετυπον τινα
εικονα, εις την τουτου ψυχην ενορων, λογιζομαι των παθων την υπεροψιαν, της
ανδριας την υπερβολην, του φιλτρου του προς τον Θεον το διαπυρον, και
εκπληττομαι, πως πασαν μεν την των αρετων συναγωγην εις ανθρωπος βουληθεις
κατωρθωσεν, ημων δε εκαστος ουδε το τυχον κατορθουν βουλεται. Τις ουν ημας
εξαιρησεται της κολασεως της απαραιτητου, Παυλου τοσουτον μεγεθος αρετης
επιδειξαμενου, του της αυτης ημιν κοινωνουντος φυσεως, του τοις αυτοις παθεσιν
υποκειμενου, του εν τοσαυτηι καιρων δυσκολιαι γεγονοτος, και καθ' εκαστην ημεραν
ως ειπειν ελκομενου, σπαραττομενου, και δημοσιαι συρομενου υπο των τωι
κηρυγματι πολεμουντων; Και ινα μη παρα της ημετερας γλωττης ακουητε τα παρα
του μακαριου τουτου κατορθωματα, και την ανδριαν ην υπερ του της ευσεβειας
κηρυγματος καθ' εκαστην επεδεικνυτο, αναγκαιον αυτου ακουσαι λεγοντος· Ἐν ωι δ'
αν τις τολμαι, εν αφροσυνηι λεγω, τολμω καγω. Σκοπει ψυχην φιλοθεον· ου μονον
τολμαν, αλλα και αφροσυνην το πραγμα καλει· παιδευων ημας μη απλως ανευ
αναγκης, και μηδενος αναγκαζοντος, τα υφ' ημων γεγενημενα εκπομπευειν, ειγε
τινες εξ ημων ευρεθειεν αγαθον τι εργασαμενοι. Ἑβραιοι εισι; καγω· Ἰσραηλιται εισι;
καγω· σπερμα Ἀβρααμ εισι; καγω. Ἐπι τουτοις, φησι, μεγα φρονουσι; μη
νομιζετωσαν λειπεσθαι ημας· και γαρ και ημεις των αυτων μετεχομεν. Ειτα
επηγαγεν· ∆ιακονοι Χριστου εισι; παραφρονων λαλω, υπερ εγω. Θεα μοι ενταυθα
του μακαριου τουτου της ψυχης την αρετην· επειδη γαρ και τολμαν και αφροσυνην
εκαλεσε το γεγενημενον υπ' αυτου, καιτοι εις τοσαυτην αναγκην καταστας, ουδε
ουτως ηρκεσθη τοις ειρημενοις, αλλ' οτε εμελλεν εαυτον δεικνυναι πολλωι τωι
μετρωι εκει 63.801 νους υπερακοντιζοντα, ινα μη τις νομισηι απο φιλαυτιας αυτον
ταυτα φθεγγεσθαι, παλιν παραφροσυνην καλει το παρ' αυτου λεγομενον· μονονουχι
λεγων· Μη γαρ ουκ οιδα οτι πραγμα ποιω τοις πολλοις παρισταμενον, και ουκ εμοι
πρεπον· αλλ' η πολλη με αναγκη εις τουτο συνωθησασα εκβιαζεται· διο συγγνωτε
μοι, φησι, παραφροσυνης ρηματα φθεγγομενωι. Τουτου καν την σκιαν μιμησωμεθα
ημεις οι τοσαυτα φορτια αμαρτηματων εχοντες επικειμενα, και πολλακις εν τι βραχυ
κατορθουντες, και ουδε τουτο εις τα ταμιεια της διανοιας φυλαττειν ανεχομενοι,
αλλα δια το την παρα των ανθρωπων θηρασθαι δοξαν εκπομπευοντες, και εις μεσον
προτιθεντες, και δια της ακαιρου ταυτης φλυαριας της παρα του Θεου αμοιβης
εαυτους αποστερουντες; Ἀλλ' ουχ ο μακαριος ουτος τοιουτον τι πεπονθεν, αλλ'
ειπων, Ὑπερ εγω, απαριθμειται λοιπον τα της ανδριας αυτου κατορθωματα, και
φησιν· Ἐν κοποις περισσοτερως, εν πληγαις υπερβαλλοντως, εν θανατοις πολλακις.
Τι λεγεις; ξενον τι και παραδοξον εστι το παρα σου λεγομενον. Ἔστι γαρ πολλακις
θανατον υπομειναι; Ναι, φησιν· ει και μη τηι πειραι, αλλα τηι γνωμηι· διδασκων ημας,
οτι διηνεκως τοιουτοις εαυτον κινδυνοις εξεδιδου δια το κηρυγμα θανατον αυτωι
τικτουσιν· αλλ' η του Θεου χαρις εν αυτοις μεσοις τοις κινδυνοις τον αθλητην
διεφυλαττεν, ωστε τοις μαθητευομενοις πολλην γινεσθαι παρ' αυτου την ωφελειαν·
και το εξης δε επαγομενον παλιν απαντα ως ειπειν τα ειρημενα αποκρυπτει· Τις γαρ
ασθενει, φησι, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; Βαβαι,
ποση του ανδρος τουτου η φιλοστοργια, ποση 63.802 η αγρυπνια, ποση η μεριμνα;
ποια μητηρ ουτω διακοπτεται τα σπλαγχνα, του παιδος αυτης πυρεττοντος, και επι
της κλινης κειμενου, ως ο μακαριος ουτος; υπερ των εν εκαστωι τοπωι ασθενουντων
μαλλον ησθενει, και υπερ των σκανδαλιζομενων επυρουτο. Σκοπει γαρ μοι λεξεως
εμφασιν· ουκ ειπε, Τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω λυπουμαι, αλλα, Πυρουμαι, φησι,
την επιτασιν ημιν της οδυνης δηλων, και μονονουχι δεικνυς εμπυριζομενον αυτον
και καιομενον ενδοθεν υπερ των τα σκανδαλα υπομενοντων. Οιδα οτι εις πολυ
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηκος τον λογον εξετεινα· αλλ' ουκ οιδα πως, εμπεσων εις τον πλουτον των
κατορθωματων του αγιου τουτου, καθαπερ υπο ρυμης υδατων σφοδροτατης, ουτω
την γλωτταν παρεσυρην. ∆ιο μεχρι τουτου στησας τον λογον, παρακαλω την
υμετεραν αγαπην διηνεκως τουτον εν διανοιαι περιφερειν, και τουτο λογιζεσθαι
συνεχως, οτι της αυτης ημιν κοινωνων φυσεως και τοις αυτοις παθεσιν
υποκειμενος, και επιτηδευμα εχων ευτελες και ευκαταφρονητον, και δερματα
ραπτων, και επι εργαστηριου εστηκως, επειδη εβουληθη και ηθελησε προς τους της
αρετης πονους εαυτον εκδουναι, και αξιον εαυτον καταστησαι της υποδοχης του
αγιου Πνευματος, δαψιλεστερας απελαυσε της ανωθεν φιλοτιμιας· ης γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι
η δοξα και το κρατος, συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΛΑʹ. Περι θανατου.
Πολλα μεν επειγεται μανθανειν ηδη και καταλαμβανειν ημων η διανοια,
αγαπητοι· μαλιστα δε τον περι συντελειας καιρον. ∆ια τουτο τους ταυτην την
ακαιρον νοσουντας πολυπραγμοσυνην καταστελλων ο Παυλος φησι· Περι δε των
χρονων και των καιρων, αδελφοι, ου χρειαν εχετε γραφεσθαι υμιν. Ποιον γαρ, ειπε
μοι, το κερδος; Θωμεν ειναι την συντελειαν μετα εικοσιν ετη, μετα τριακοντα ετη,
μετα εκατον· τι τουτο προς ημας; ουχι εκαστου η συντελεια το της ζωης αυτου περας
εστι; τι πολυπραγμονεις και ωδινεις υπερ του κοινου τελους; Ἀλλ' ωσπερ εν τοις
αλλοις τα ιδια αφεντες, τα κοινα μεριμνωμεν, και παντων φροντιζομεν μαλλον η
των οικειων, ουτω και ενταυθα, αφεντες το οικειον εκαστος τελος μεριμναιν, την
κοινην καταλυσιν διδαχθηναι βουλομεθα. Ει δε μαθειν βουλεσθε δια τι ημιν η
τελευτη αποκεκρυπται, και δια τι ως κλεπτης εν νυκτι, ουτως ερχεται, εγω, ως
εμαυτωι δοκει καλως εχειν, ερω. Ουδεις αν αρετης επεμεληθη ποτε παρα τον απαντα
βιον, ει το τελος ᾔδει, αλλ' ειδως αυτου την τελευταιαν ημεραν, μυρια εργασαμενος
προτερον δεινα, και τηι μετανοιαι τοτε προσελθων, ουτως αν απηλθεν. Ει γαρ νυν του
της αδηλιας φοβου κατασειοντος τας απαντων ψυχας, παντες τον εμπροσθεν
63.802.30 βιον απαντα εν κακιαι καταναλωσαντες, εις εσχατας αναπνοας τηι μετανοιαι
διδοασιν εαυτους, ει σφοδρα ησαν υπερ τουτου πεπεικοτες εαυτους, τις αν ποτε
αρετης επεμεληθη; Ἄλλως τε, ει ᾔδει εκαστος οτι αυριον παντως τεθνηξεται, ουδεν
αν παρηιτησατο τολμησαι προ της ημερας εκεινης, αλλα και εσφαξεν ους αν ηθελησε,
και ανεκτησατο εαυτον τους εχθρους αμυνων, και προτερον αναπαυσας αυτου την
ψυχην, ουτως αν εδεξατο την τελευτην. Προς τουτωι, ουδε αυτοι οι γενναιοι ανδρες
μισθον αν εσχον κατατολμωντες των δεινων, το θαῤρειν εκ του μηπω παρειναι την
τελευτην εχοντες· και ο νωθροτατος εις πυρ ενεβη, ει τινα αξιοπιστον εγγυητην ευρε
της ασφαλειας. Ὁ γαρ εξ εκαστου κινδυνου προσδοκων τεθνηξεσθαι, και ειδως οτι
ζησεται μεν μη παραβουλευσαμενος, τεθνηξεται δε τοιαυτα κατατολμων, της αυτου
προθυμιας και του καταφρονειν της ενθαδε ζωης μεγιστον εξηνεγκε τεκμηριον. Ὁ
γαρ τωι οντι φιλοσοφων, και ταις των μελλοντων ελπισιν ορθουμενος, ουδε τον
θανατον ηγησεται θανατον, αλλ' ορων προ των οφθαλμων κειμενον τεθνηκοτα, ου
πεισεται τα των πολλων, τους στεφανους αναλογιζομενος. Και ωσπερ ο γηπονος τον
σιτον διαλυομενον ορων, ου καταπιπτει ουδε κατηφης γινεται· ουτω και ο δικαιος
κατορθωμασι κομων, και την βασιλειαν καθ' εκαστην προσδοκων την ημεραν, οταν
ιδηι τον θανατον προ των οφθαλμων κειμενον, ουκ αλυει καθαπερ οι 63.803 πολλοι,
ου θορυβειται και ταραττεται· οιδε γαρ, οτι θανατος τοις ορθως βεβιωκοσι
μεταστασις εστιν επι τα βελτιω, και αποδημια προς τα αμεινω, και δρομος προς τους
στεφανους. ∆ια τουτο ταφοι προ των πολεων, ταφοι προ των αγρων, και πανταχου
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το διδασκαλιον της ταπεινωσεως ημων προκειται, ινα συνεχως της εαυτων
υπομιμνησκωμεθα ασθενειας. Ἐπειγεται τις εισελθειν εις πολιν βασιλευουσαν, και
κομωσαν πλουτωι και δυναστειαις και τοις αλλοις αξιωμασι, και πριν ιδηι ο
φανταζεται, βλεπει πρωτον ο γινεται· και παιδευομεθα πρωτον εις τι καταληγομεν,
και τοτε οραιν τα εσω φαντασματα. Και ου τουτο μονον, αλλα και ανηρ πολλακις
επειδαν γυναικα θεληι λαβειν, υπαγορευει τωι νομωι, γραφει τα προικωια, και ουδεπω
συναφεια, και θανατος ευθυς αναγραφεται· ουδεπω ειδε την γυναικα, και θανατου
ψηφος καθ' εαυτου και κατ' εκεινης προυποτιθεται, και γραφει τοιαυτα· Ἐαν δε
αποθανηι ο ανηρ προ της γυναικος· εαν η γυνη προ του ανδρος, το και το
διατυπουται. Και ου μονον περι των οντων και ζωντων αι του θανατου τιθενται
ψηφοι, αλλα και κατα των ουδεπω γεγονοτων. Τι γαρ φησι; Ἐαν δε το τεχθεν
παιδιον αποθανηι. Ουπω ο καρπος, και η αποφασις εδραμεν. Ειτα εν μεν τοις
γραμματειοις επιγινωσκει την φυσιν· ει δε τι των κατα ανθρωπον παθηι, η το
γυναιον αποθανηι, επιλανθανεται ων εγραψε, και ετερα τραγωιδιας προφερει ρηματα.
Και ταυτα, φησιν, εδει με παθειν; ταυτα εγω προσεδοκησα πασχειν, και
αποστερεισθαι της συζυγιας; Τι λεγεις, ανθρωπε; εξω ης των πραγματων, και
επεγινωσκες τους ορους της φυσεως· οτε περιεπεσας τοις παθεσιν, επελαθου των
νομων της φυσεως; Ὅταν ουν ιδηις τινα των προσηκοντων απελθοντα εντευθεν, μη
δυσχερανηις, προς εαυτον επανελθε, και το συνειδος εξετασον· σκοπησον οτι μικρον
υστερον και σε μενει τουτο το τελος. Ἀλλ' ο τελευτησας σηπεται, φησι, και κονις
γινεται και τεφρα. ∆ια τουτο μεν ουν μαλιστα χαιρειν δει. Και γαρ οικιαν τις μελλων
οικοδομειν σαθρωθεισαν και παλαιαν γενομενην, εκβαλων πρωτον τους οικουντας,
ουτω καταλυει την οικιαν και ανοικοδομει λαμπροτεραν. Και τους εκβληθεντας ου
λυπει το γινομενον, αλλα και ευφραινει πλεον· ου γαρ τηι καθαιρεσει προσεχουσι τηι
βλεπομενηι αλλα την μελλουσαν οικοδομην φανταζονται την ου βλεπομενην. Ουτω
δη και ο Θεος ποιει· μελλων καταλυειν ημων το σωμα, την ενοικουσαν εν αυτωι
ψυχην εξαγει προτερον, καθαπερ εξ οικιας τινος, ινα λαμπροτεραν αυτην
οικοδομησας, μετα πλειονος ταυτην δοξης εισαγαγηι παλιν. Και γαρ ο Ἀδαμ οτε
επλαττετο, ουκ ειδεν οτι απο γης ανεστη· ου γαρ προγενεστεραν εποιησε την ψυχην
του σωματος ο Θεος, ινα μη βλεπηι την δημιουργιαν· δια τουτο και ηγνοησεν αυτου
την ευτελειαν· οτε μεντοι εγειρεται εν τηι αναστασει, οιδεν, οτι χουν αποδυσαμενος
εγειρεται. Ει γαρ και εαυτον μη βλεπει ο νεκρος, αλλα τον προ αυτου οραι εις χουν
αναλυθεντα, και δι' ων οραι παιδευεται. Ουκ ειδες θρασεις ανδρας και υπερηφανους,
πως κατεσταλμενοι εισιν εν τοις θανατοις; απαγγελλεται θανατος, και παντων η
καρδια πτησσει. Και φιλοσοφουμεν περι τα μνηματα, τι γινομεθα, και φλυαρουμεν·
εξηλθομεν των ταφων, και επελαθομεθα της ταπεινωσεως. Ἐν τωι ταφωι προς τον
πλησιον εκαστος ωδε πη φθεγγεται· Ὢ της ταλαιπωριας, ω της 63.804 οικτρας ημων
ζωης· αρα τι γινομεθα; και ολως φθεγγομεθα, και αρπαζομεν και μνησικακουμεν;
Και εκαστος απλως ουτω φιλοσοφει, ως μελλων παντηι τηι κακιαι ευθυς
αποταττεσθαι· και εσω μεν λογοις φιλοσοφει, εξω δε τοις εργοις θεομαχει. Ἀλλ' επι
το προκειμενον επανελθωμεν. Τινος ενεκεν, ειπε μοι, ουτω δακρυεις τον απελθοντα;
οτι πονηρος ην; ουκουν δια τουτο ευχαριστειν δει, οτι ενεκοπη τα της κακιας αυτωι.
Ἀλλα χρηστος ην και επιεικης; και δια τουτο χαιρειν δει, οτι ταχεως ηρπαγη, πριν η
κακια αλλαξηι την συνεσιν. Ἀλλα νεος ην; και δια τουτο ευχαριστησον, και τον
λαβοντα δοξασον παλιν. Καθαπερ γαρ τους επι αρχην καλουμενους πολλοι
προπεμπουσι μετ' ευφημιας, ουτω και των αγιων τους απιοντας, ατε επι μειζονα
κληθεντας τιμην, μετα πολλης δει προπεμπειν της ευφημιας. Ου γαρ λεγω μη
λυπεισθαι επι τοις απελθουσιν υμας, αλλα μη αμετρως τουτο ποιειν. Ἂν γαρ
εννοησωμεν οτι θνητος ο απελθων ην, και οτι ο Θεος αυτον αφειλετο, ου την
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυχουσαν παραμυθιαν ληψομεθα. Το γαρ εν τουτοις αγανακτειν, μειζον τι της
φυσεως επιζητουντων εστιν. Ἄνθρωπος εγεννηθης και θνητος· τι ουν αλγεις, οτι το
κατα φυσιν εγενετο; μη αλγεις, οτι εσθιων τρεφηι; μη ζητεις χωρις τροφης ζηιν; Ουτω
και επι του θανατου· μη ζητει τεως αθανασιαν θνητος γεγονως· απαξ γαρ τουτο
ωρισθη και νενομοθετηται. Ἀλλ' οταν ο Θεος καληι και βουληται τι λαβειν παρ'
ημων, μη κατα τους αγνωμονας των οικετων τα δεσποτικα νοσφιζωμεθα. Καν γαρ
χρηματα λαβηι, καν την τιμην και δοξαν, καν το σωμα, καν αυτην την ψυχην, τα
εαυτου ελαβε· καν τον υιον τον σον λαβηι, ου τον σον ελαβεν υιον, αλλα τον δουλον
τον εαυτου. Ει τοινυν ημεις ουκ εσμεν εαυτων, πως τα εκεινου ημων; Ει γαρ η ψυχη
σου ουκ εστι ση, πως τα χρηματα σα; ει δε ουκ εστι σα, πως εις ουδεν δεον αναλισκεις
τα μη σα; Μη τοινυν λεγε, οτι Τα εμαυτου αναλισκω, και εκ των εμαυτου τρυφω· ου
γαρ απο των σαυτου, αλλ' απο των αλλοτριων· αλλοτριων δε λεγω, επειδη συ
βουλει· επει σα βουλεται ο Θεος ειναι τα υπερ των πενητων εγχειρισθεντα σοι.
Γινεται δε σα τα αλλοτρια, εαν εις αυτους αναλωσηις· αν δε εις εαυτον αναλωσηις,
αλλοτρια γεγονε τα σα. Ουχ οραις οτι επι των σωματων των ημετερων χειρες
διακονουσι, και στομα λεαινει, και γαστηρ δεχεται; μη λεγει η γαστηρ· Ἐπειδη
εδεξαμην, οφειλω το παν κατεχειν; και οφθαλμος δε παλιν επειδη το παν δεχεται
φως, μη δια τουτο αυτο κατεχει μονος, αλλ' ουχι και ολοκληρον φωτιζει το σωμα;
και οι ποδες επειδη μονοι βαδιζουσιν, αρα εαυτους μετατιθεασι μονον, αλλ' ουχι και
ολον μετατιθεασι το σωμα; Και εκαστος δε των αναγκαιον επιτηδευμα μετιοντων, ει
βουληθειη μη μεταδουναι ετερωι την απο της τεχνης ωφελειαν, ουχι τους αλλους
μονον, αλλα και εαυτον προσαπολλυσι. Και γαρ οι πενητες ει την υμετεραν των
πλεονεκτουντων και πλουτουντων κακιαν μετηλθον, ταχεως αν υμας εποιησαν
πενητας, ει μη δεομενοις των εαυτων μεταδουναι εβουληθησαν. Ἀλλα παιδιον
απωλεσα, φησι, μονογενες, εν πλουτωι πολλωι τρεφομενον, ελπιδας υποφαινον
63.805 χρηστας, αυτο μοι μελλον διαδεχεσθαι την κληρονομιαν. Και τι τουτο; μη
στεναξηις, αλλ' ευχαριστησον τωι Θεωι, και δοξασον τον ειληφοτα, και ουδεν εσηι του
Ἀβρααμ κατα τουτο χειρων. Καθαπερ γαρ εκεινος εδωκε τωι Θεωι κελευσαντι, ουτω
και συ λαβοντος αυτου ουκ εστεναξας. Ει γαρ τελευτωντα ιδων τον υιον
ευχαριστησηις τωι φιλανθρωπωι Θεωι, ουκ ελαττον ληψηι μισθον τουτου του τον υιον
αγαγοντος και καταθυσαντος· καν τους κωκυτους και τους θρηνους διαλυσηις, και
εις δοξολογιαν απαντας διεγειρηις, μυρια ανωθεν και κατωθεν δεξηι τα βραβεια,
ανθρωπων σε θαυμαζοντων, αγγελων κροτουντων, και του Θεου στεφανουντος. Και
πως δυνατον μη πενθειν εκεινον, φησι, παρ' ου πατηρ ουκετι καλουμαι λοιπον; Τι
λεγεις; μη γαρ απεβαλες το παιδιον; μη γαρ απωλεσας τον υιον; μαλλον εκτησω και
ασφαλεστερον εσχες. Ου γαρ το πατηρ καλεισθαι απωλεσας, αλλα το μειζονως
καλεισθαι προσελαβες· ου γαρ θνητου παιδιου, αλλ' αθανατου λοιπον κληθησηι
πατηρ. Μη γαρ, επειδη μη παρεστι, και απολωλεναι αυτον νομιζε· ουδε γαρ, αν
αποδημων ετυγχανεν, απεστη αν σου και τουνομα της συγγενειας μετα του σωματος.
Ουχ ουτος εστι το παιδιον το κειμενον, αλλ' εκεινος ο αποπτας και αναδραμων εις
τον ουρανον. Ὅταν ουν ιδηις τους οφθαλμους καθηιρημενους, και το στομα
συνηιρημενον, και το σωμα ακινητον, μη τουτο εννοει, οτι Τουτο μεν το στομα
ουκετι φθεγγεται, ουτοι οι οφθαλμοι ουκετι βλεπουσιν, ουτοι οι ποδες ουκετι
βαδιζουσιν· αλλ' οτι Τουτο μεν το στομα αμεινον φθεγξεται, και οι οφθαλμοι
μειζονα οψονται, και οι ποδες επι νεφελων αρθησονται, και το διαφθειρομενον
τουτο σωμα αθανασιαν ενδυσεται, και λαμπροτερον τον υιον αποληψομαι.
Ἀναμνησθητι του πατριαρχου Ἀβρααμ, ος ουκ ειδε μεν τον Ἰσαακ αποθανοντα, αλλ'
ο πολλωι πικροτερον ην και οδυνηροτερον, αυτος αυτον κατασφαξαι επεταττετο· και
ουκ αντειπε προς το επιταγμα, ουδε εδυσχερανεν, ουδε εφθεγξατο τι τοιουτον· ∆ια
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο με πατερα εποιησας, ινα παιδοκτονον εργασηι; βελτιον ην μη δουναι την
αρχην, η δοντα, τοιουτωι τροπωι παλιν αυτον αφελεσθαι. Βουλει λαβειν; τινος ενεκεν
εμε κατασφαττειν κελευεις, και την δεξιαν μιαναι την εμαυτου; ουκ απο τουτου μοι
του παιδιου την οικουμενην εμπλησαι των απογονων υπεσχου; πως ουν τους
καρπους διδως, την ριζαν αναιρων; τις ταυτα ειδε, τις ταυτα ηκουσεν; ηπατημαι και
παρελογισθην. Ουδεν τουτων ειπεν, ουκ ενενοησεν, ουκ αντειπε τωι κελευοντι, ουκ
απηιτησεν ευθυνας· αλλ' ακουσας, Λαβε τον υιον σου τον αγαπητον, ον ηγαπησας,
τον Ἰσαακ, και ανενεγκε μοι αυτον εις ολοκαρπωσιν εφ' εν των ορεων ων αν σοι
ειπω, μετα τοσαυτης προθυμιας το επιταγμα επληρωσεν, ως και πλειονα των
επιταχθεντων ποιησαι. Και γαρ και το γυναιον απεκρυψε, και τους παιδας ελαθε,
κατω μενειν αφεις. Ἐννοησον τοινυν ηλικον ην μονον μονωι διαλεγεσθαι τωι παιδι
μηδενος παροντος, οτε μαλλον τα σπλαγχνα διεθερμαινετο, και σφοδροτερον το
φιλτρον εγινετο· ποιος λογος παραστησαι δυνησεται; Ἀνηγαγε το παιδιον,
συνεποδισε, τοις ξυλοις επεθηκε, και την μαχαιραν ηρπασεν, επαγειν την πληγην
εμελλε. Πως ειπω και τινι τροπωι ουκ εχω· μονος αυτος οιδεν ο ταυτα εργασαμενος·
λογος γαρ ουδεις παραστησαι δυνησεται. Πως ουκ εναρκησεν η χειρ; πως ουκ ελυθη
των νευρων ο τονος; πως ου συνεχεεν 63.806 αυτον η του ποθουμενου παιδιου οψις;
Και ην ομου πατερα οραιν και ιερεα γινομενον τουτον, και θυσιαν χωρις αιματος
αναφερομενην, ολοκαυτωμα χωρις πυρος. Και γαρ εσφαξε τον υιον και ουκ εσφαξεν·
ουκ εσφαξε τηι χειρι, αλλ' εσφαξε τηι προθυμιαι· ωστε παιδευσαι τους μετα ταυτα
παντας, οτι και παιδιων και φυσεως και των οντων απαντων, και αυτης της ψυχης
τα προσταγματα του Θεου προτιμαιν χρη. Ἐννοει γαρ μοι του ανδρος το γενναιον, οτε
τον υιον εκελευετο σφαγιασαι τον μονογενη, τον αγαπητον, τον παρ' ελπιδα πασαν
δεδομενον αυτωι, ποσους επανισταμενους αυτωι ειχε τους λογισμους· αλλ' ομως
παντας υπεταξε, και παντες αυτον ετρεμον μαλλον, η βασιλεα οι δορυφοροι· και
βλεμματι μονωι παντας κατεστελλε, και ουδε γρυξαι ετολμα τουτων ουδεις, αλλ'
ουτως ευτακτως ειστηκεισαν, ως και κοσμειν αυτον μαλλον ηπερ φοβειν. Και θεα
την καρτεριαν· η φυσις εῤριπτο χαμαι μετα των οπλων αυτης, και αυτος ειστηκει την
χειρα ανατεινας, ουχι στεφανον εχουσαν, αλλα μαχαιραν στεφανου παντος
λαμπροτεραν· και ο των αγγελων επεκροτει δημος, και ο Θεος εκ των ουρανων
ανεκηρυττεν. Ἄρα τι τουτου γενοιτ' αν ισον του τροπαιου; Ει γαρ αθλητου
νικησαντος, μη κηρυξ κατωθεν, αλλ' ανωθεν αυτον ο βασιλευς ανηγορευσε τον
ολυμπιονικην, αρ' ουχι τουτο των στεφανων αυτωι λαμπροτερον εδοξεν ειναι, και το
θεατρον απαν επεστρεψεν αν; Ὅταν ουν μη ανθρωπος βασιλευς, αλλ' αυτος ο Θεος,
ουκ εν θεατρωι τοιουτωι, αλλ' εν θεατρωι τωι της οικουμενης, εν τωι δημωι των
αγγελων, των αρχαγγελων, αυτον ανακηρυττηι λαμπραι τηι φωνηι βοων ανωθεν· που
θησομεν τον αγιον τουτον, ειπε μοι; Ει γαρ φαυλων παιδων ουκ αν ευκολως
καταφρονησειαν πατερες, αλλα και τουτους πενθουσιν· οταν και υιος ηι και γνησιος
και μονογενης και αγαπητος, και υπ' αυτου μελληι σφαττεσθαι του πατρος, τις αν
ειποι την υπερβολην της φιλοσοφιας; Ὢ δεξιας μακαριας, οιας κατηξιωθη μαχαιρας!
ω μαχαιρας θαυμαστης, οιας κατηξιωθη δεξιας! ω μαχαιρας θαυμαστης! εις ποιαν
κατεσκευασθη χρειαν, και εις ποιαν ηνυσε διακονιαν, και ποιωι υπηρετησατο τυπωι,
πως ηιμαχθη, πως ουχ ηιμαχθη; ου γαρ οιδα τι ειπω, ουτω φρικτον το μυστηριον ην.
Ουχ ηψατο της του παιδος δερης, ουδε διηλθε δια του λαιμου του αγιου εκεινου,
ουδε εφοινιχθη αιματι δικαιου· μαλλον δε και ηψατο και διηλθε και εφοινιχθη και
εβαπτισθη, και ουκ εβαπτισθη. Ταχα εξεστηκεναι υμιν δοκω ουτως εναντιολογων.
Και γαρ εξεστηκα το θαυμα εννοων του δικαιου, αλλ' ουκ εναντιολογω. Ἡ μεν γαρ
του δικαιου χειρ ενεπηξεν αυτην τηι φαρυγγι του παιδος, η δε του Θεου χειρ και
εμπαγεισαν ουκ αφηκεν αιματι μολυνθηναι του παιδος. Και γαρ ουχ ο Ἀβρααμ αυτην
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατειχε μονον, αλλα και ο Θεος· και ο μεν ωθει δια της γνωμης, ο δε ανεστελλε δια
της φωνης. Σκοπει δε· ειπε, Σφαξον, και ευθεως ωπλιζετο· ειπε, Μη σφαξηις, και
ευθεως αφωπλιζετο· ειλετο γαρ μη κληθηναι πατηρ, ωστε δουλος ευγνωμων
φανηναι· και επειδη απεστη των εαυτου δια τον Θεον, δια τουτο και ο Θεος μετα
τουτων εχαρισατο αυτωι και τα αυτου· και μεχρι της προθυμιας ιστησι το επιταγμα.
Και μη μοι τουτο ειπηις μονον, οτι θυσιαστηριον ωικοδομησε, και ξυλα επεθηκεν,
αλλ' αναμνησθητι και της φωνης του 63.807 παιδιου, και λογισαι οσαι νιφαδες
επηλθον αυτωι λογισμων, φλογινοις δορασιν ωπλισμενοι, και παντοθεν
κατακεντουντες αυτον και διατεμνοντες, οτε ηκουσε του παιδιου λεγοντος· Πατερ,
που το προβατον; Ει γαρ και νυν κατακλωνται πολλοι, και μη πατερες οντες, τι
πασχειν εκεινον εικος ην, τον αυτον γεννησαντα, τον θρεψαντα, τον εν γηραι, τον
μονον εχοντα τουτον, τον ορωντα, τον ακουοντα, τον ευθεως μελλοντα αυτον
αναιρειν; Ἀλλ' ουδεν τουτων τον αδαμαντα εκεινον περιετρεψεν, ουδε διεσεισεν,
ουδε ειπε· Τι πατερα καλεις τον μικρον υστερον ουκ εσομενον σου πατερα; τον ηδη
ταυτην απολεσαντα την τιμην; αλλα τι; Ὁ Θεος οψεται εαυτωι προβατον εις
ολοκαρπωσιν, τεκνον. Ἑκατεροι τα ονοματα της φυσεως καλουσιν· εκεινος, πατερα,
και τεκνον, ουτος, και χαλεπος εκατερωθεν ο πολεμος διηγειρετο, και πολλη η ζαλη,
και ναυαγιον ουδαμου. Ὁ δε Ἰσαακ επειδη ηκουσε τον Θεον, ουκετι ειπεν ουδεν,
ουδε περιειργασατο· ουτω συνετον ην το παιδιον, και εν αυτωι της ηλικιας τωι ανθει.
Ἆρα ου διεθερμανθητε παντες; ουχι εκαστος υμων περιπτυσσεται τηι διανοιαι και
καταφιλει το παιδιον, και θαυμαζει την συνεσιν, και αιδειται την ευλαβειαν; Και γαρ
συμποδιζομενος και τοις ξυλοις επιτιθεμενος ουκ εξεπληττετο, ουκ απεσκιρτα, ου
κατεγινωσκε του πατρος ως μαινομενου, αλλα και εδεσμειτο και ανεβιβαζετο και
επετιθετο, και παντα εφερε σιγηι καθαπερ τις αρνειος· μαλλον δε καθαπερ ο κοινος
παντων ∆εσποτης, ου και την επιεικειαν εμιμειτο, και τον τυπον εφυλαττεν. Ὡς
προβατον γαρ επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειροντος αυτον
αφωνος. Και μη μοι λεγετω τις, οτι ουκ ηλγει ο Ἀβρααμ, ουδε τα των πατερων
υπεμεινε, μηδε περα του μετρου δειξαι βουλομενος φιλοσοφουντα, το κεφαλαιον
αποστερειτω των εγκωμιων αυτον. Ει γαρ τους επι τοις αισχιστοις αλοντας και
πολυν χρονον ταυτης απολαυσαντας της ζωης, και αγνωτας οντας, και ουδε
οφθεντας ημιν ποτε, τουτους εξαιφνης ορωντες επι της αγορας την επι θανατον
απαγομενους, συστελλομεθα και αλγουμεν, πολλακις δε και δακρυομεν· ο τον υιον
τον αυτου, τον γνησιον, τον μονογενη, τον παρ' ελπιδα τεχθεντα, τον μετα χρονον
τοσουτον, τον προς εσχατωι τωι γηραι, τουτον ετι νεον οντα ταις εαυτου χερσι
καταθυσαι και κατακαυσαι κελευομενος· πως ου πασης τιμωριας χαλεπωτεραν
θλιψιν και αλγηδονα υπεμεινεν; Ει γαρ λιθος ην, ει γαρ σιδηρος, ει γαρ αυτοαδαμας,
ουκ αν εκαμφθη και κατεκλασθη προς την ωραν του παιδος, προς την συνεσιν των
ρηματων, προς την ευλαβειαν της ψυχης; Και γαρ ηκουσεν οτι Ὁ Θεος οψεται εαυτωι
προβατον εις ολοκαρπωσιν, ω τεκνον, και ουδεν περιειργασατο πλεον· εωρα τον
πατερα δεσμευοντα αυτον, και ουκ αντετεινεν· επετεθη τοις ξυλοις, και ουκ
απεπηδησεν· ειδε την μαχαιραν κατ' αυτου φερομενην, και ουκ εταραχθη. Τι ταυτης
ευλαβεστερον γενοιτ' αν της ψυχης; Ἔτι ουν τολμησει τις ειπειν, ως ουδεν υπο
τουτων απαντων επαθεν ο Ἀβρααμ; Ει γαρ εχθρον και πολεμιον καταθυειν εμελλεν,
ει γαρ θηριον ην, αρα αναλγητι ταυτα εποιησεν; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι. ∆ια τουτο
δεομαι και αντιβολω, οταν υιον η θυγατερα αποβαληις, ανθρωπε, μη ουτως
ασχημονως θρηνει και κοπτε σεαυτον, αλλ' εννοησον οτι ο Ἀβρααμ κατεσφαξε τον
υιον τον εαυτου, και ουτε εδακρυσεν, ουτε πικρον ρημα εξεβαλε. Και ο Ἰωβ ηλγησε
μεν, τοσουτον δε, οσον εικος πα 63.808 τερα φιλοπαιδα· ως α γε νυν ποιουμεν ημεις,
εχθρων και πολεμιων εστιν. Ουδε γαρ ει τινος εις βασιλεια απενεχθεντος και
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στεφανωθεντος εκοπτες σαυτον και εθρηνεις, φιλον αν σε του στεφανωθεντος εφην
ειναι, αλλ' εχθρον και πολεμιον. Ἀλλ' ουκ οιδα που κεχωρηκε, φησι. ∆ια τι γαρ ουκ
οιδας, ειπε μοι; ειτε γαρ ορθως εβιου, ειτε ετερως, δηλον που χωρησει. ∆ια γαρ τουτο
κοπτομαι, φησιν, οτι αμαρτωλος απηλθε. ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο δει χαιρειν, οτι
ενεκοπη τα αμαρτηματα, και ου προσεθηκε τηι κακιαι, και βοηθειν ως αν οιον τε ηι, ου
δακρυσιν, αλλ' ευχαις και ικετηριαις και ελεημοσυναις και προσφοραις. Ου γαρ
απλως τουτο επινενοηται, ουδε ματην ο παρεστως τωι θυσιαστηριωι των φρικτων
τελουμενων μυστηριων βοαι, Ὑπερ παντων των εν Χριστωι κεκοιμημενων, και των
τας μνειας αυτων επιτελουντων, αλλα Πνευματος αγιου διαταξει ταυτα γινεται. Ει
γαρ τους παιδας του Ἰωβ εκαθαιρεν η του πατρος θυσια, τι αμφιβαλλεις, ει και ημων
υπερ των απελθοντων προσφεροντων, γινεται τις αυτοις παραμυθια; Μη τοινυν
τους αποθνησκοντας κλαιωμεν απλως, αλλα τους εν πλουτωι τετελευτηκοτας, και
μηδεμιαν απο του πλουτου παραμυθιαν ταις εαυτων ψυχαις επινοησαντας· τους
λαβοντας εξουσιαν απολουσασθαι αυτων τα αμαρτηματα, και μη βουληθεντας·
τουτους κλαιωμεν, και ιδιαι και κοινηι παντες, μη μιαν ημεραν μηδε δευτεραν, αλλα
τον απαντα βιον ημων, και βοηθωμεν αυτοις κατα δυναμιν· επινοησωμεν αυτοις
τινα βοηθειαν, μικραν μεν, βοηθωμεν δε ομως. Πως και τινι τροπωι; Ευχομενοι και
ετερους παρακαλουντες ευχας υπερ αυτων ποιεισθαι, πενησιν υπερ αυτων διδοντες
συνεχως. Ἔχει τινα το πραγμα παραμυθιαν· ακουε γαρ του Θεου λεγοντος,
Ὑπερασπιω της πολεως ταυτης δι' εμε και δια ∆αυιδ τον δουλον μου. Ει δε μνημη
μονον δικαιου τοσουτον ισχυσεν, οταν και εργα γενηται υπερ αυτου, ποσον ουκ
ισχυσει; Ουκ εικη ταυτα ενομοθετηθη υπο των αποστολων, το επι των φρικτων
μυστηριων μνημην γινεσθαι των απελθοντων· ισασιν αυτοις κερδος πολυ
γινομενον, πολλην την ωφελειαν. Ὅταν γαρ ολοκληρος εστηκηι λαος, χειρας
ανατεινοντες, πληρωμα ιερατικον, και προκεηται η φρικτη θυσια, πως ου
δυσωπησομεν τον Θεον, υπερ τουτων παρακαλουντες; Ἀλλα τουτο μεν περι των εν
πιστει παρελθοντων· οι δε κατηχουμενοι ουδε ταυτης καταξιουνται της παραμυθιας,
αλλ' απεστερηνται πασης τοιαυτης βοηθειας, πλην μιας τινος. Ποιας δη ταυτης;
Ἔνεστι πενησιν υπερ αυτων διδοναι συνεχως, και ποιει τινα αυτοις το πραγμα
παραψυχην. Ὥστε ου το αποθανειν κακον, αλλα το αποθανειν κακως. Βουλεσθε δε
ειπω προς την υμετεραν αγαπην, ποθεν δεδοικαμεν θανατον; Ουκ ετρωσεν ημας ο
της βασιλειας ερως, ουδε ανηψεν ημας ο των μελλοντων ποθος· επει παντων αν
υπερειδομεν των παροντων. Ὁ γαρ διαπαντος γεενναν δεδοικως, ουδεποτε θανατον
φοβηθησεται. ∆οτε μοι προς υμας ευκαιρως ειπειν νυν, αδελφοι, Μη παιδια γινεσθε
ταις φρεσιν, αλλα τηι κακιαι νηπιαζετε. Και γαρ τα παιδια τα μικρα προσωπεια μεν
δεδοικε, πυρ δε ου δεδοικεν, αλλ' εαν βασταζομενα τυχηι παρα λυχνιαν λυχνον
εχουσαν, απερισκεπτως την χειρα επαφιησι τηι λυχνιαι και τηι φλογι· και το μεν
ευκαταφρονητον προσωπειον φριττει, το δε αληθως ου δεδοικε φοβερον πυρ. Βουλει
ειπω και ετεραν αιτιαν δι' ην τον θανατον δεδοικαμεν; Ου ζωμεν μετα ακριβειας,
ουδε εχομεν συνειδος αγαθον· 63.809 ως, ει τουτο ην, ουδεν ημας αν εφοβησεν, ου
θανατος, ου ζημια χρηματων, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. ∆ος μοι τοινυν
θαῤρησαι περι της βασιλειας των ουρανων, και, ει βουλει, σημερον με κατασφαξον,
και χαριν εισομαι σοι της σφαγης, οτι με ταχεως προς εκεινα πεμπεις τα αγαθα. Ἀλλα
το αδικως αποθανειν δεδοικα, φησι. Τι λεγεις, ειπε μοι; το αδικως αποθανειν
δεδοικας; αλλα δικαιως εβουλου; και τις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως παρον
αδικως αποθανειν, δικαιως αν μαλλον ελοιτο; Ει γαρ δεδοικεναι χρη θανατον, τον
δικαιως ημιν επιοντα δεδοικεναι χρη· ως ο γε αδικως αποθανων, κατ' αυτο τουτο
κοινωνει τοις αγιοις απασιν. Οι γαρ πλειους των ευαρεστησαντων τωι Θεωι, αδικον
υπεστησαν τελευτην· και πρωτος Ἄβελ. Ου γαρ δη πλημμελησας εις τον αδελφον,
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδε λυπησας τον Καιν, αλλ' επειδη τον Θεον ετιμησε, δια τουτο εσφαγη. Ὁ δε Θεος
συνεχωρησεν· αρα φιλων αυτον η μισων; ευδηλον οτι φιλων, και λαμπροτερον
αυτωι τον στεφανον ποιησαι βουλομενος απο αδικωτατης ταυτης σφαγης. Ὁραις οτι
ου το αδικως αποθανειν χρη δεδοικεναι, αλλα το εν ταις αμαρτιαις αποθανειν; Ὁ
Ἄβελ απεθανεν αδικως· ο Καιν εζη στενων και τρεμων. Τις ουν, ειπε μοι,
μακαριωτερος ην; ο μετα δικαιοσυνης παυσαμενος, η ο εν αμαρτιαις ζων; ο αδικως
αποθανων, η ο δικαιως κολαζομενος; Τι δε φονου χαλεπωτερον, ειπε μοι; αλλ'
εδυνηθη ποτε δικαιοσυνην τεκειν τωι τουτον ποιησαντι· και οπως ακουε. Οι
Μαδιηναιοι ποτε βουλομενοι τον Θεον εκπολεμωσαι τοις Ἰουδαιοις, και ταυτηι
προσδοκωντες αυτων περιεσεσθαι, ει της ευνοιας αυτους αποστερησειαν του
∆εσποτου, κορας καλλωπισαντες, και τωι στρατοπεδωι προστησαντες, εδελεασαν
αυτους, και εις την πορνειαν ηγαγον. Τουτο ιδων ο Φινεες, μεταχειρισαμενος ξιφος
και πορνευοντας δυο καταλαβων, εν αυτηι τηι αμαρτιαι αμφοτερους εξεκεντησεν, ου
τους αναιρεθεντας μισων, αλλα των λοιπων φειδομενος. Και το μεν γενομενον
φονος ην, το δε κατορθουμενον εξ εκεινου σωτηρια των απολλυμενων απαντων
εγινετο· απεκτεινε δυο και εσωσε μυριαδας απειρους. Και καθαπερ ιατροι τα
σεσηποτα των μελων εκτεμνοντες, ολοκληρον σωζουσι το σωμα· ουτω κακεινος
εποιησεν, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην. Μη τοινυν τους αποθνησκοντας
απλως κλαιωμεν, αλλα τους εν αμαρτιαις αποθνησκοντας· ουτοι θρηνων αξιοι,
ουτοι κοπετων και δακρυων. Ποια γαρ ελπις, ειπε μοι, μετα αμαρτηματων απελθειν,
ενθα ουκ εστιν αμαρτηματα αποδυσασθαι; Ἕως μεν γαρ ησαν ενταυθα, ισως ην
προσδοκια πολλη, οτι μεταμελουνται, οτι βελτιους εσονται· αν δε απελθωσιν εις τον
ᾅδην, ενθα ουκ εστιν απο μετανοιας κερδαναι τι, (Ἐν τωι γαρ ᾅδηι, φησι, τις
εξομολογησεται σοι;) πως ουν ου θρηνων αξιοι; Κλαιωμεν ουν τους ουτως
απερχομενους, ου κωλυω· κλαιωμεν, αλλα μη ασχημονως, μη τριχας τιλλοντες, μη
βραχιονας γυμνουντες, μη οψιν σπαραττοντες, αλλα μαλλον κατα ψυχην ηρεμα
δακρυον αφεντες μικρον· τουτο δε ημας ωφελει. Ὁ γαρ εκεινον πενθων ουτω,
πολλωι μαλλον αυτος σπουδασει μηδεποτε τοις αυτοις περιπεσειν. Παλιν δε οταν
ιδηις νεκρον επ' αγορας φερομενον, παιδας ορφανους ακολουθουντας, χηραν
γυναικα κατακοπτομενην, οικετας οδυρομενους, φιλους κατηφιωντας, λογισαι το
ουδα 63.810 μινον των παροντων πραγματων, και οτι σκιας και ονειρατων ουδεν
διενηνοχε. Σκοπει μοι τας των μεγαλων και περιφανων οικιας, και νυν εις εδαφος
κατενεχθεισας· εννοησον ποσα ισχυσαν, και νυν ουδε μνημη αυτων υπολελειπται.
Πολλοι γαρ τυραννοι εκαθισαν επ' εδαφους, ο δε ανυπονοητος εφορεσε διαδημα.
Ἀλλ' ουκ αρκει ταυτα; εννοησον και προ θανατου οταν καθευδηις, τινος αξιος ει·
ουχι και το μικρον σε θηριον ανελειν δυνησεται; Πολλοις γαρ πολλακις απο του
οροφου κατενεχθεν μικρον ζωΰφιον, η τον οφθαλμον εξειλεν, η ετερου τινος
κινδυνου παραιτιον γεγονε. Ταυτα εννοει· και μη το της ανθρωπινης οψεως ανθος
θαυμαζε, μηδε τον ανατεταμενον αυχενα, μηδε την χλανιδα και τον ιππον και τους
ακολουθους· αλλα που τελευται ταυτα παντα, λογιζου. Ἐαν δε τα φαινομενα
θαυμαζηις, και εγω σοι τα εν ταις Γραφαις ερω τα πολλωι τουτων λαμπροτερα. Ἀλλ'
ωσπερ εκεινα δια την οψιν ου θαυμαζομεν, την ουσιαν αυτων ορωντες, οτι πηλος
εστι το παν, ουτω δη μηδε ταυτα· και γαρ και ταυτα πηλος, μαλλον δε και πριν
διαλυθηναι και γενεσθαι κονιν. ∆ειξον μοι τουτον τον ανατεταμενον, πυρεττοντα,
ψυχοῤραγουντα, και τοτε σοι διαλεξομαι και ερησομαι· Που νυν εισιν οι μετα
πολλου μεν του τυφου, πολλων δε των ακολουθουντων σοβουντες επι της αγορας;
οι τα σηρικα ενδεδυμενοι, και μυρων πνεοντες, και παρασιτους τρεφοντες, και τηι
σκηνηι προσηλωμενοι διαπαντος; που η των δειπνων εκεινων πολυτελεια, το των
μουσικων πληθος, η των κολακων θεραπεια, ο γελως ο πολυς, η της ψυχης ανεσις, η
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της διανοιας διαχυσις, ο βιος ο υγρος και ανειμενος και περιττος; Παντα οιχεται και
απεπτη. Τι γεγονε το τοσαυτης απολαυον θεραπειας και καθαροτητος σωμα; απιθι
προς την σορον, θεασαι την κονιν, την τεφραν, τους σκωληκας, του τοπου το
ειδεχθες· θεασαι και στεναξον πικρον. Και ειθε μεχρι της τεφρας η ζημια ην· νυν δε
απο της σορου και των σκωληκων τουτων μεταγαγε τον λογισμον επι τον
ατελευτητον εκεινον σκωληκα, επι τον βρυγμον των οδοντων, επι το σκοτος το
εξωτερον, επι το πυρ το ασβεστον, και τας κολασεις τας πικρας και αφορητους
εκεινας, τας εις ατελευτητους αιωνας. Ἐνταυθα μεν γαρ και τα αγαθα και τα χαλεπα
τελος εχει, και τουτο ταχιστον· εκει δε αθανατοις αμφοτερα παρεκτεινεται αιωσι· και
τηι ποιοτητι δε τοσουτον των νυν διενηνοχεν, οσον ουδε εστιν ειπειν. Τι τοινυν
γεγονε ο πολυς κοσμος εκεινος; που δε οιχεται η πολλη κολακεια και η θεραπεια
των δουλων, και η περιουσια των χρηματων και των κτηματων; ποιος ανεμος
επεισελθων εξεφυσησε παντα; Τι δε βουλεται η περιττη αυτη και ανονητος περι την
κηδειαν δαπανη, πολλην μεν φερουσα τοις κηδευουσι ζημιαν, τωι δε απελθοντι
κερδος ουδεν; Ὅταν ακουσηις, οτι γυμνος ο ∆εσποτης ανεστη, παυσαι της περι την
κηδειαν μανιας. Ουδε γαρ ειπων ο Χριστος οτι Πεινωντα με ειδετε, και εθρεψατε,
διψωντα, και εποτισατε, γυμνον, και περιεβαλετε, προσεθετο οτι και Τεθνεωτα, και
εθαψατε· ει γαρ ζωντας κελευει μηδεν πλεον εχειν, αλλ' η σκεπασμα, πολλωι μαλλον
τελευτησαντας. Ποιαν ουν εξομεν απολογιαν, οταν το μεν 63.811 σωμα εις ιχωρας
και σκωληκας δαπανωμενον καλλωπιζωμεν· τον δε Χριστον πεινωντα, διψωντα,
γυμνον περιιοντα και ξενον περιορωμεν; Ἀλλα και επι της κλινης κειμενος, φησιν, ο
τεθνηκως, φερει του τυφου και του πλουτου τα συμβολα· εσθητος λαμπρας
επικειμενης, πενητων και πλουσιων προπεμποντων, δημων ευφημουντων. Μαλιστα
μεν και ταυτα καταγελως· πλην αλλα και ταυτα ευθεως ωσπερ ανθος διαῤρεον
ελεγχεται. Ὅταν γαρ τον ουδον υπερβωμεν των της πολεως πυλων, και τοις
σκωληξι παραδοντες το σωμα υποστρεφωμεν, παλιν σε ερησομαι, Που πορευεται ο
πολυς οχλος εκεινος; τι γεγονεν η κραυγη και ο θορυβος; που δε αι λαμπαδες, που δε
οι χοροι των γυναικων; αρα μη οναρ ταυτα εστι; Τι δε και εγενοντο αι βοαι; που τα
στοματα τα πολλα εκεινα; τα κραυγαζοντα και παρακελευομενα θαῤρειν, οτι ουδεις
αθανατος; Ου νυν ταυτα εδει λεγεσθαι τωι μη ακουοντι, αλλ' οτε ηρπαζεν, οτε
επλεονεκτει, τοτε μικρον παραλλαξαντας εδει λεγειν· Ου δει θαῤρειν· ουδεις
αθανατος. Ει μεν τις σοι κατεσκευασεν οικιας, 63.812 ενθα μη εμελλες μενειν, ζημιαν
το πραγμα ενομισας αν· νυν δε ενταυθα βουλει πλουτειν, οθεν και προ της εσπερας
πολλακις μελλεις αποδημειν. Ἐπισχες της μανιας, σβεσον την επιθυμιαν. Το δε,
Θαρσει, τωι αδικουμενωι. Ἀλλ' ει και εκεινωι ταυτα ανονητα λοιπον εξελθοντι το
σταδιον, καν οι τα αυτα εκεινωι νοσουντες, και επι το σημα ακολουθουντες,
ακουετωσαν. Ἐπειδη γαρ εμπροσθεν υπο της μεθης των χρηματων ουδεν τοιουτον
εννοουσιν, αλλ' εν τωι καιρωι εκεινωι, οτε και η οψις του κειμενου πιστουται το
λεγομενον, σωφρονιζεσθωσαν, παιδευεσθωσαν, εννοουντες οτι μικρον υστερον και
αυτους αξουσιν οι απαγοντες επι τας φοβερας εκεινας ευθυνας, και το δουναι δικην
ων ενταυθα κακως επλημμελησαν. Ἵνα ουν μη και ημεις τα αυτα εκεινοις
πεισωμεθα, μεταβαλεσθαι και γενεσθαι βελτιους σπουδασωμεν, οση δυναμις, οπως
και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η
δοξα και το κρατος συν τωι Πατρι και τωι ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΛΒ. Περι ανδρειας και ισχυος.
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆ειλην και ανανδρον την ψυχην αμαθια ποιει, ου κατα φυσιν, αλλα κατα
προαιρεσιν. Ὅταν γαρ ιδω τον ανδρειον ποτε νυν δειλον, ουκετι φυσεως ειναι φημι
το παθος· τα γαρ της φυσεως αμεταθετα. Παλιν οταν ιδω τους νυν δειλους αθροον
τολμητας γενομενους, το αυτο παλιν ψηφιζομαι· επει και οι μαθηται σφοδρα ησαν
δειλοι, πριν η μαθειν απερ εχρην, και της του Πνευματος αξιωθηναι δωρεας,
υστερον μεντοι λεοντων εγενοντο θρασυτεροι. Και Πετρος, κορασιου μη ενεγκων
απειλην, κατα κεφαλης εκρεματο και εμαστιγουτο, και μυρια κινδυνευων ουκ εσιγα.
Ουτε τοινυν παραιτεισθαι δει τους αγωνας, ουτε προς τουτους επιπηδαιν· ουτω γαρ
και ημιν η νικη λαμπροτερα εσται, και η ηττα τωι διαβολωι καταγελαστοτερα.
Ἑλκυσθεντας μεν γαρ δει γενναιως εσταναι, μη καλουμενους δε ησυχαζειν, και τον
καιρον αναμενειν των αγωνων, ινα και το ακενοδοξον και το γενναιον
επιδειξωμεθα. Το μεν γαρ απλως παῤρησιαζεσθαι και των τυχοντων πολλακις εστι·
το δε εις το δεον και εν καιρωι τωι προσηκοντι και μετα της αρμοττουσης συμμετριας
και συνεσεως τωι πραγματι χρησασθαι, μεγαλης λιαν και θαυμαστης δειται ψυχης.
Ἀνδρειος γαρ εκεινος μονος εστι, καν επι κλινης ηι βεβλημενος, ο την ισχυν οικοθεν
εχων· ως ταυτης ανευ, καν ορος τις ανασπαι τηι του σωματος ρωμηι, ουδε αυτον
κορασιου και γραιδιου ταλαιπωρου φαιην αν ισχυροτερον ειναι. Ὁ μεν γαρ
ασωματοις παλαιει κακοις, ουτος δε ουδε αντιβλεψαι τολμαι. Βουλει τοινυν μαθειν,
ως ουδεν ισχυροτερον του πεφραγμενου τηι ανωθεν συμμαχιαι, και ουδεν
ασθενεστερον του ταυτης ερημου τυγχανοντος, καν υπο μυριων στρατοπεδων
κυκλουμενος ηι; Ὁ ∆αυιδ νεος ων κομιδηι, και δια το της ηλικιας αωρον εν τηι οικιαι
τηι πατρικηι διαγων, υπο του πατρος αποστελλεται επισκεψασθαι τους αδελφους.
Παραγενομενος ουν εις την τουτων επισκεψιν, επειδη ειδε τον πολεμον συνεστωτα,
τον του αλλοφυλου Γολιαθ, και παντα τον λαον κατεπτηχοτα μετα του βασιλεως,
τεως θεατης εβουλετο γε 63.812 νεσθαι, και απηιει ιδειν το καινον και παραδοξον, οτι
εις ανθρωπος τοσουτων μυριαδων κατεξανιστατο, και φησι, Τις εστιν ο αλλοφυλος
ουτος, ο ονειδιζων παραταξιν Θεου ζωντος; και τι εσται τωι ανθρωπωι τωι την τουτου
κεφαλην εκτεμοντι; Ταυτα γνους ο Σαουλ μεταπεμπεται τον νεον, τον της
ποιμαντικης πλεον ειδοτα ουδεν, και ιδων αυτου την ηλικιαν, εξευτελισεν. Ειτα
μαθων παρ' αυτου οπως τοις αρκτοις εκεχρητο, ηνικα επηιεσαν τοις ποιμνιοις, τα
οικεια οπλα ενδυειν αυτον εβουλετο· ο δε ταυτα περιθεμενος, ουδε ταυτα ενεγκειν
ισχυσε. Τουτο δε εγινετο, ινα δειχθηι γυμνη η του Θεου δυναμις η δι' αυτου
ενεργουσα, και μη τοις οπλοις λογισωνται τα γινομενα. Ἐπειδη γαρ μετα το
ενδυσασθαι ταυτα εχωλευεν, απεθετο τα οπλα, και την καδον την ποιμαντικην
λαβων και τας βωλους, ουτως επι τον σαρκικον πυργον εξηιει. Ἀλλ' ορα παλιν και
τον αλλοφυλον προς το ευτελες της ηλικιας ορωντα, και εντευθεν εξευτελιζοντα
τον δικαιον. Ἐπειδη γαρ ειδεν αυτον μετα της καδου της ποιμαντικης προς αυτον
ορμησαντα, και τας βωλους μονας επιφερομενον, μονονουχι προς αυτον ελεγεν·
Ἐνομισας συ παλαι προβατοις εφισταναι και κυνας τινας εκδιωκειν, και δια τουτο,
καθαπερ κυνα τινα ελαυνων, ουτω μετα των οργανων αυτων επι την προς εμε
μαχην ωρμησας; αρτι σε η πειρα διδαξει, ως ου προς τον τυχοντα σοι ο πολεμος. Και
πολληι τηι μεγαλοῤρημοσυνηι χρησαμενος, εσπευδε και ηπειγετο, και την παντευχιαν
εκινει, και τα οπλα εξετεινεν. Ἀλλ' ο μεν τηι δυναμει των οπλων πεποιθως, ηπτετο
της μαχης· ο δε τηι πιστει και τηι ανωθεν συμμαχιαι συμφραξας εαυτον, προτερον δια
των ρηματων του αλλοφυλου το φρυαγμα κατηνεγκεν, ειπων προς αυτον· Συ ερχηι
προς με εν οπλωι και δορατι, και τηι οικειαι δυναμει νομιζεις περιγενεσθαι, εγω δε εν
ονοματι Κυριου του Θεου. Και ταυτα ειπων, ανελομενος εκ της καδου της
ποιμαντικης μιαν βωλον, καθαπερ οντως κυνα τινα μελλων απελαυνειν επιοντα τηι
ποιμνηι. 63.813 ουτω τηι σφενδονηι εξακοντισας, και παραχρημα κατα του μετωπου
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληξας, τον αλλοφυλον κατεβαλε, και σπευσας και αφελομενος αυτου το ξιφος, δι'
εκεινου την κεφαλην αυτου τεμων, ουτως ηνεγκε τωι βασιλει, και τελος τωι πολεμωι
δεδωκε. Και δι' εκεινου και ο βασιλευς την σωτηριαν ευρετο, και πας ο τουτου
στρατος ανεπνευσε. Και ην ιδειν θαυμαστα και παραδοξα πραγματα· τον ωπλισμενον
υπο του αοπλου κατενηνεγμενον, και τον τα πολεμικα εμπειρον υπο του της
ποιμαντικης πλεον ειδοτος ουδεν. Τινος ενεκεν και δια τι; Ὅτι ο μεν την ανωθεν
συμμαχιαν ειχε συνεφαπτομενην αυτωι, ο δε ταυτης ερημος ων υπο ταις τουτου
χερσιν εγινετο. Ὑψηλον μεν ουν εστι και παραδοξον το μηδε δεχεσθαι την
επιθυμιαν εγγινομενην ημιν, αλλ' αποσοβουντας σβεννυναι· ει δε τουτο ου δυνατον,
καν παλαιωμεν, και διαπαντος κατεχομεν· αν γαρ παλαιοντες εξελθωμεν,
νενικηκαμεν. Ου γαρ ως επι των αθλητων, ουτω και ενταυθα· εκει μεν γαρ αν μη
καταβαληις, ουκ ενικησας· ενταυθα δε αν μη καταβληθηις, νενικηκας και κατεβαλες·
και εικοτως. Ἐκει μεν γαρ αμφοτεροι υπερ νικης σπουδαζουσι, καν ο ετερος
καταβληθηι, ο ετερος στεφανουται· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλ' ο διαβολος υπερ της
ημετερας ηττης σπουδαζει· οταν ουν αυτον αφελωμαι τουτο, υπερ ου σπουδαζει,
ενικησα. Ου γαρ ωστε καταβαλειν, αλλ' ωστε συγκαταβαλειν επειγεται· και η νικη
αυτου ουκ εν τωι στεφανωθηναι, αλλ' εν τωι συναπολεσθαι εστιν. Ει δε και βληθειης
πολλακις, μηδε ουτως αποστηις· των γαρ μη μαχομενων εστι το μη τιτρωσκεσθαι·
τους δε πολλωι τωι θυμωι κατα των πολεμιων χωρουντας, εστι και βληθηναι ποτε. Και
ουκ αν τις στρατιωτην ιδων επανηκοντα μετα τραυματος απο πολεμου ονειδισειεν·
ονειδος γαρ οπλα ριψαι και των πολεμιων εξω γενεσθαι. Ἕως αν εστηκηι τις
μαχομενος, καν βαλληται, καν υποχωρηι προς βραχυ, ουδεις ουτως αγνωμων, ουδε
των πολεμικων απειρος, ως εγκαλεσαι τουτωι ποτε. Ὅταν γαρ τις εαυτον αδικησαι
μη βουληθηι, ετερος τουτον ουκ ισχυσει ποτε. Και γαρ τας ισχυρας των πολεων οπλα
μεν πολλακις και μηχανηματα των εξωθεν ουκ ισχυσε καθελειν, προδοσια δε ενος η
δυο των ενδον οικουντων απονητι παρεδωκε τοις εχθροις. Ἂν τοινυν μηδεις σε των
ενδον προδοιη λογισμων, καν μυρια προσαγηι μηχανηματα ο πονηρος, προσαξει
ματην. Τι γαρ αν περι της των Μακκαβαιων μητρος ειποιμεν της γενναιας εκεινης;
ουχι γυνη ην; ουχι επτα δεδωκε παιδας τωι χορωι των αγιων; ουκ ειδεν αυτους
μαρτυρησαντας; ουχ ειστηκει καθ' εκαστον αυτων μαρτυρουσα; βασανιζομενων γαρ
εκεινων, αυτη την πληγην εδεχετο· μητηρ γαρ ην. Ἐννοησον πως αυτους ηλειψε,
πως επτα ναους τωι Θεωι παρεστησεν. Ειστηκει ο τυραννος, και υπο μιας γυναικος
ηττωμενος ανεχωρει. Ἐκεινος οπλοις επολιορκει, και αυτη τηι προθυμιαι περιεγενετο·
εκεινος καμινον ανηψε, και αυτη την του πνευματος επι πλειον εξεκαιεν· εκεινος
στρατοπεδον εκινει, και αυτη προς αγγελους μεθωρμιζετο. Ἑωρα κατω τον
τυραννον, και ενενοει τον ανω βασιλευοντα· εωρα τας κατω βασανους, και ηριθμει
τα ανω βραβεια· εωρα την παρουσαν κολασιν, και την μελλουσαν ενενοει
αθανασιαν. Τι δε ο Ἡσαυ; ουχι μειζων ην του Ἰακωβ; ουχι πρωτοτοκος; ουχι
αγαπητος τωι πατρι; αλλα προδους εαυτον δια της αμαρτιας, και των πρωτοτοκιων
εκπιπτει, και τωι ελασσονι δουλευειν 63.814 καταδικαζεται. Ειπε γαρ, φησι, Κυριος τηι
Ῥεβεκκα δια του ιερεως· ∆υο εθνη εν τηι γαστρι σου εστι, και δυο λαοι εν τηι κοιλιαι
σου διασταλησονται, και λαος λαον υπερεξει, και ο μειζων δουλευσει τωι ελασσονι.
Ὅρα προῤρησιν απαντα σαφως αυτηι μηνυουσαν τα μελλοντα γενεσθαι. Ἁλλομενοι
γαρ οι παιδες εν τηι γαστρι και σκιρτωντες, ηδη προεφωνουν απαντα μετα ακριβειας.
Και λοιπον εμανθανεν η γυνη ουχ οτι μονον δυο τεξεται παιδας, αλλ' οτι και εις
εθνη ουτοι εκταθησονται, και οτι ο ελασσων κυριευσει του μειζονος. Και οτε λοιπον
ηγγισεν ο καιρος του τοκου, εξηλθε, φησιν, ο πρωτοτοκος πυῤρακης, ωσει δορα
δασυς· και μετα ταυτα εξηλθεν ο αδελφος αυτου, και η χειρ αυτου επειλημμενη της
πτερνης αυτου, και εκαλεσε το ονομα αυτου Ἰακωβ· μονονουχι ηδη και εκ
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προοιμιων δεικνυντος του Θεου, οτι περιεσται κατα τα ρηθεντα ο ελαττων του
μειζονος. Κατειχε γαρ, φησι, τηι χειρι την πτερναν Ἡσαυ, οπερ ην σημειον
καταγωνιζομενου τον ισχυρον ειναι δοκουντα. Ἀλλα καιρου καλουντος, επι τον
μακαριωτατον Παυλον ηδη τρεψω τον λογον. Ἐκκαιομαι γαρ εις τον του ανδρος
ποθον, και δια τουτο συνεχως αυτον περιστρεφων ου παυομαι. Μηδεις ουν
αποκνησηι προς την εγχειρησιν. Ει γαρ πολεμος ημιν περιειστηκει βαρβαρικος, και
επι της παραταξεως οι πολεμιοι μυρια παρειχον ημιν πραγματα, ειτα ο στρατηγος
των βαρβαρων, ο μυρια προσαγων μηχανηματα, και παντα συγχεων τα ημετερα, και
πολλου θορυβου και ταραχης εμπιπλων, και την πολιν αυτην απειλων κατασκαψειν
και παραδωσειν πυρι, και δουλειαν ημιν επανατεινομενος, εξαιφνης υπο του
βασιλεως του ημετερου δεθεις αιχμαλωτος εις την πολιν ηγετο· ουκ αν απαντες μετα
γυναικων και παιδιων προς την θεωριαν εκεινην εξεπηδησαμεν; Ἐπει δε και νυν
πολεμος συνεστηκεν, Ἰουδαιων θορυβουντων και ταραττοντων απαντα, και πολλα
τηι της Ἐκκλησιας ασφαλειαι προσαγοντων μηχανηματα, το δε κεφαλαιον των
πολεμιων ο Παυλος, ο παντων μειζονα και ποιων και λεγων, ο παντα θορυβων και
ταραττων· εδησε δε αυτον ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, ο βασιλευς ο ημετερος,
εδησε και αιχμαλωτον ηγαγεν· ουκ εξελθωμεν απαντες επι την θεωριαν ταυτην,
ωστε ιδειν αυτον αιχμαλωτον αγομενον; Και γαρ οι αγγελοι εκ των ουρανων
ορωντες αυτον δεδεμενον και εισαγομενον εσκιρτων, ουκ επειδη δεδεμενον ειδον,
αλλ' επειδη ενενοουν, οσους ανθρωπους απο των δεσμων λυειν εμελλεν· ουκ επειδη
χειραγωγουμενον εθεασαντο, αλλ' επειδη ελογιζοντο, οσους εμελλεν απο της γης εις
τον ουρανον χειραγωγειν εκεινος· ουκ επειδη πεπηρωμενον ειδον, αλλ' επειδη
ενενοουν, οσους εμελλεν απο σκοτους εξαγειν. ∆ια τουτο καγω παντας αφεις τους
αλλους, εις Παυλον αλλεσθαι σπευδω· Παυλος γαρ και Παυλου ποθος ηναγκασεν
ημας πηδησαι τουτο το πηδημα. Τι γαρ των σπλαγχνων τουτου θερμοτερον, ος
πανταχου της οικουμενης περιετρεχε συρομενος, λιθαζομενος, δεσμουμενος, ινα
τους δεδεμενους λυσηι, και προς εαυτον μεταστησηι; Ουδε γαρ ως μαχομενος, ουτω τα
πραγματα ηνυεν, αλλ' ως επι ετοιμην και προχειρον νικην ερχομενος, ουτως ιστη τα
τροπαια κατασκαπτων, καθαιρων, καταβαλλων του διαβολου τα οχυρωματα, και
των δαιμονων τα μηχανηματα, και ουδε μικρον ανεπνει, απο τουτων προς εκεινους,
και παλιν απ' εκεινων εις ετερους μεταπηδων, και καθαπερ τις στρατηγος αριστος,
καθ' εκαστην ημεραν ιστων τροπαια, μαλλον 63.815 δε καθ' εκαστην ωραν. Ἀπο γαρ
χιτωνισκου μονου εις την παραταξιν εισελθων, αυτανδρους ᾕρει των εναντιων τας
πολεις· και τοξα και δορατα και βελη και παντα η γλωττα Παυλου. Και γαρ
εφθεγγετο μονον, και παντος πυρος σφοδροτερον τοις πολεμιοις αι ρησεις
εμπιπτουσαι τους μεν δαιμονας ηλαυνον, τους δε υπ' αυτων κατεχομενους
ανθρωπους προς εαυτον επανηγον. Ὅτε γαρ τον δαιμονα εκεινον τον πονηρον
εξεβαλε, γοητων ανδρων μυριαδες πεντε συνελθουσαι, τα βιβλια των μαγειων
κατεκαιον, και προς την αληθειαν μεθισταντο. Και καθαπερ εν πολεμωι, πυργου
πεσοντος, η τυραννου κατενεχθεντος, οι μετ' εκεινου παντες τα οπλα ριψαντες, τωι
στρατηγωι προστρεχουσιν· ουτω δη και τοτε εγινετο· του γαρ δαιμονος εκβληθεντος,
πολιορκηθεντες απαντες, και τα βιβλια ριψαντες, μαλλον δε καταλυσαντες, τοις
Παυλου ποσι προσετρεχον. Ὁ δε καθαπερ ενι στρατοπεδωι τηι οικουμενηι
παραταττομενος, ουδαμου ιστατο, αλλ' ωσπερ τις υποπτερος ων παντα εποιει· και
νυν μεν χωλον διωρθου, νυν δε νεκρον ηγειρε, νυν δε ετερον επηρου, τον μαγον
λεγω· και ουδε εν δεσμωτηριωι κατακλειομενος ησυχαζεν, αλλα και εκει τον
δεσμοφυλακα μετηγε προς εαυτον, την καλην ταυτην αιχμαλωσιαν εργαζομενος.
Θαυμαζεται ∆αυιδ τον Γολιαθ καταφερων απο λιθου μονον ενος· αλλ' ει τα Παυλου
κατορθωματα τις εξετασειε, παιδος εργον εκεινο, και οσον ποιμενος και στρατηγου
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το μεσον, τοσουτον τουτου κακεινου το διαφορον. Ουτος γαρ ου λιθον ριπτων, τον
νοητον Γολιαθ κατεφερεν, αλλα φθεγγομενος μονον απασαν κατελυε του διαβολου
την φαλαγγα. Και καθαπερ λεων βρυχωμενος, και φλογα απο της γλωττης αφιεις,
ουτω πασιν αφορητος ην επιων, και πανταχου μετεπηδα συνεχως· εδραμεν επι
τουτους, ηλθεν επ' εκεινους, μετεστη προς τουτους, απεπηδησε προς ετερους·
ανεμου ταχυτερον επιων, και καθαπερ μιαν οικιαν, η πλοιον εν την οικουμενην
απασαν κυβερνων· και τους μεν βαπτιζομενους ανελκων, τους δε ιλιγγιωντας
στηριζων, τοις ναυταις παρακελευομενος, επι των αυχενων καθημενος, την πρωραν
περισκοπων, σχοινια τεινων, κωπην μεταχειριζων, ιστιον ελκων, προς τον ουρανον
βλεπων, παντα αυτος ων, και ναυτης, και κυβερνητης, και πρωρευς, και ιστιον, και
πλοιον, και παντα πασχων, ινα τα ετερων λυσηι κακα. Και καθαπερ τις αθλητης
αυτος παλαιων, τρεχων, πυκτευων, η στρατιωτης τειχομαχων, πεζομαχων,
ναυμαχων· ουτω παν ειδος μετηιει μαχης, και πυρ ενεπνει, και πασιν απροσιτος ην,
ενι σωματι καταλαμβανων την οικουμενην, και μιαι γλωττηι παντας τροπουμενος.
Ουχ ουτως αι πολλαι σαλπιγγες ενεπιπτον τοις λιθοις της Ἱεριχουντιων πολεως, και
καθηιρουν αυτους, ως η Παυλου φωνη ηχουσα τα οχυρωματα τα διαβολικα χαμαι
εῤριπτε, και προς εαυτον τους εναντιους μεθιστη. Και δια θυριδος απο του τειχους
εχαλασθη, ινα κατωθεν ανω διαπεμψηι τους εῤριμμενους χαμαι. Και καθαπερ
στρατιωτης εις την οικουμενην πολεμουσαν εχων απασαν, εν μεσοις στρεφοιτο τοις
ταγμασι των πολεμιων, και μηδεν πασχοι δεινον· ουτω και Παυλος μονος εν
βαρβαροις, εν Ἕλλησι, πανταχου γης, πανταχου θαλαττης φαινομενος, αχειρωτος
εμενε· και ωσπερ σπινθηρ εις καλαμην και χορτον εμπιπτων, προς την εαυτου φυσιν
μετατιθησι τα καιομενα· ουτω και ουτος 63.816 απασιν επιων, παντας μεθισται προς
την αληθειαν. Τι γαρ του Νερωνος ενδοξοτερον, ειπε μοι, κατα την του κοσμου
δοξαν, η τι υψηλοτερον; τι δε Παυλου ευτελεστερον, η ατιμοτερον; Ὁ μεν γαρ
τυραννος ην πολλα κατωρθωκως, πλειστα τροπαια στησας, πλουτον εχων
επιῤρεοντα πανταχοθεν, στρατοπεδα απειρα, το πλεον της οικουμενης μερος
υποτεταγμενον εχων, την βασιλιδα πολιν υποκειμενην εχων, την συγκλητον
απασαν υποκυπτουσαν, ος και εν τοις βασιλειοις αυτοις μετα λαμπρου προηιει του
σχηματος· και, ειτε οπλιζεσθαι εδει, εν χρυσοις και λιθοις τιμιοις οπλιζομενος εξηιει,
ειτε εν ειρηνηι προιεναι, αλουργιδα περικειμενος· και πολλους αει τους δορυφορους,
πολλους τους υπασπιστας ειχε· γης και θαλαττης δεσποτης ηκουεν, αυτοκρατωρ,
Αυγουστος, Καισαρ, βασιλευς, και ουδεν ενελιπεν ολως των εις δοξαν, αλλα και
σοφοι και δυνασται και βασιλεις αυτον ετρεμον και εδεδοικεσαν. Και αλλως γαρ
ωμος τις και ιταμος ειναι ελεγετο ουτος, και θεος ειναι εβουλετο, και παντων
κατεφρονει των ειδωλων, και αυτου του παντων Θεου, και ως θεος εθεραπευετο.
Ἀλλ' αντεξετασωμεν αυτωι τον Παυλον, ει δοκει. Κιλιξ ο ανθρωπος ην, σκυτοτομος,
πενης, της εξωθεν παιδειας απειρος, Ἑβραιστι μονον ειδως, γλωσσαν διασυρομενην
παρα πολλων· ανθρωπος πολλακις εν λιμωι ζησας και κοιμηθεις πεινων· ανθρωπος
γυμνος ουδεν εχων περιβαλεσθαι· και ου ταυτα μονον, αλλα και εν δεσμοις μετα
ληιστων, μετα γοητων, μετα τυμβωρυχων, μετα ανδροφονων βαλλομενος, αυτου
εκεινου κελευσει του Νερωνος, και ως κακουργος μαστιζομενος. Τις ουν αρτιως
λαμπροτερος; ουχι εκεινου μεν ουδ' ονομα ισασιν οι πολλοι, τουτον δε και Ἕλληνες
και βαρβαροι και Σκυθαι και οι προς αυτα της οικουμενης τα τερματα καθ' εκαστην
αιδουσι την ημεραν; τις δε και σεμνοτερος, ο εν δεσμοις νικων, η ο εν αλουργιδι
νικωμενος, ο κατω εστως και βαλλων, η ο ανω καθημενος και βαλλομενος; ο
επιταττων και καταφρονουμενος, η ο επιταττομενος και ουδενα λογον εχων των
επιταγματων; ο μονος ων και περιγενομενος, η ο μετα μυριων στρατοπεδων
ηττωμενος; Ει γαρ το νικαιν του νικασθαι λαμπροτερον, παντως ο Παυλος εστιν
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδοξοτερος. Και ουπω τουτο μεγα, οτι ενικησεν, αλλ' οτι εν τοιουτωι σχηματι τον εν
τοιουτωι ενικησε. Τις λαλησει τας δυναστειας σου, Κυριε, οτι Παυλον ουκ αφηκας
λαθειν; οτι εδειξας τηι οικουμενηι τοιουτον ανδρα; Ἤνεσαν σε παντες αγγελοι
ομοθυμαδον, οτε τα αστρα ειργασω και οτε τον ηλιον, αλλ' ουχ ουτως, ως οτε
Παυλον εδειξας τηι οικουμενηι πασηι. ∆ια τουτο φαιδροτερα γεγονεν η γη του
ουρανου, επειδη φαιδροτερος ουτος του ηλιακου φωτος. Και ουτος μεν ο ηλιος
παραχωρει τηι νυκτι, εκεινος δε του διαβολου περιεγενετο· και ο μεν αφ' υψους
φερομενος κατω τας ακτινας αφιησιν, αυτος δε κατωθεν ανατελλων, ουχι το μεσον
ουρανου και της γης του φωτος επληρωσεν, αλλ' αμα το στομα ανεωιξε, και τους
αγγελους ενεπλησε πολλης της ηδονης. Ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι μετανοουντι χαρα
γινεται εν τοις ουρανοις, αυτος δε εκ πρωτης δημηγοριας μυριαδας πεντε ανδρων
εθηρευσε, ποσης ουκ εμπιπλησι χαρας τας ανω δυναμεις; Και τι λεγω; απλως αρκει
Παυλον φθεγγεσθαι, και τους ουρανους σκιρταιν και ευφραινεσθαι. Ει τοινυν
Παυλος, ο τοσουτοις κομων κατορθωμασι, και καθαπερ αγγελος επι της γης
φαινομενος, καθ' εκαστην 63.817 εσπουδαζε την ημεραν κερδαινειν, και προς τους
υπερ της αληθειας κινδυνους παραταττεσθαι, και την εμποριαν την πνευματικην
εαυτωι συλλεγειν, και μηδεποτε ιστασθαι· ποιαν αν σχοιημεν ημεις απολογιαν, οι μη
μονον παντων οντες ερημοι των κατορθωματων, αλλα και τοσουτοις ελαττωμασιν
υποκειμενοι, ων και εν μονον προσον ημιν, ικανον εις αυτο της απωλειας το
βαραθρον καταγαγειν, και μηδεμιαν ποιουμενοι σπουδην καν γουν ταυτα διορθουν,
μητι γε των της αρετης εργων εφαπτεσθαι; Ἢ ουχι της αυτης ημιν φυσεως ην ο
μακαριος εκεινος; Ἐκκαιομαι γαρ εις τον του ανδρος ποθον, και δια τουτο συνεχως
αυτον περιστρεφων ου παυομαι· καιωσπερ εις αρχετυπον τινα εικονα, εις την τουτου
63.816 νες και βαρβαροι και Σκυθαι και οι προς αυτα της οικουμενης τα τερματα καθ'
εκαστην αιδουσι την ημεραν; τις δε και σεμνοτερος, ο εν δεσμοις νικων, η ο εν
αλουργιδι νικωμενος, ο κατω εστως και βαλλων, η ο ανω καθημενος και
βαλλομενος; ο επιταττων και καταφρονουμενος, η ο επιταττομενος και ουδενα
λογον εχων των επιταγματων; ο μονος ων και περιγενομενος, η ο μετα μυριων
στρατοπεδων ηττωμενος; Ει γαρ το νικαιν του νικασθαι λαμπροτερον, παντως ο
Παυλος εστιν ενδοξοτερος. Και ουπω τουτο μεγα, οτι ενικησεν, αλλ' οτι εν τοιουτωι
σχηματι τον εν τοιουτωι ενικησε. Τις λαλησει τας δυναστειας σου, Κυριε, οτι Παυλον
ουκ αφηκας λαθειν; οτι εδειξας τηι οικουμενηι τοιουτον ανδρα; Ἤνεσαν σε παντες
αγγελοι ομοθυμαδον, οτε τα αστρα ειργασω και οτε τον ηλιον, αλλ' ουχ ουτως, ως
οτε Παυλον εδειξας τηι οικουμενηι πασηι. ∆ια τουτο φαιδροτερα γεγονεν η γη του
ουρανου, επειδη φαιδροτερος ουτος του ηλιακου φωτος. Και ουτος μεν ο ηλιος
παραχωρει τηι νυκτι, εκεινος δε του διαβολου περιεγενετο· και ο μεν αφ' υψους
φερομενος κατω τας ακτινας αφιησιν, αυτος δε κατωθεν ανατελλων, ουχι το μεσον
ουρανου και της γης του φωτος επληρωσεν, αλλ' αμα το στομα ανεωιξε, και τους
αγγελους ενεπλησε πολλης της ηδονης. Ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι μετανοουντι χαρα
γινεται εν τοις ουρανοις, αυτος δε εκ πρωτης δημηγοριας μυριαδας πεντε ανδρων
εθηρευσε, ποσης ουκ εμπιπλησι χαρας τας ανω δυναμεις; Και τι λεγω; απλως αρκει
Παυλον φθεγγεσθαι, και τους ουρανους σκιρταιν και ευφραινεσθαι. Ει τοινυν
Παυλος, ο τοσουτοις κομων κατορθωμασι, και καθαπερ αγγελος επι της γης
φαινομενος, καθ' εκαστην 63.817 εσπουδαζε την ημεραν κερδαινειν, και προς τους
υπερ της αληθειας κινδυνους παραταττεσθαι, και την εμποριαν την πνευματικην
εαυτωι συλλεγειν, και μηδεποτε ιστασθαι· ποιαν αν σχοιημεν ημεις απολογιαν, οι μη
μονον παντων οντες ερημοι των κατορθωματων, αλλα και τοσουτοις ελαττωμασιν
υποκειμενοι, ων και εν μονον προσον ημιν, ικανον εις αυτο της απωλειας το
βαραθρον καταγαγειν, και μηδεμιαν ποιουμενοι σπουδην καν γουν ταυτα διορθουν,
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μητι γε των της αρετης εργων εφαπτεσθαι; Ἢ ουχι της αυτης ημιν φυσεως ην ο
μακαριος εκεινος; Ἐκκαιομαι γαρ εις τον του ανδρος ποθον, και δια τουτο συνεχως
αυτον περιστρεφων ου παυομαι· και ωσπερ εις αρχετυπον τινα εικονα, εις την
τουτου ψυχην αφορων, λογιζομαι των παθων την υπεροψιαν, της ανδρειας την
υπερβολην, του φιλτρου του προς τον Θεον το διαπυρον· και εκπληττομαι, πως
πασαν μεν των αρετων την συναγωγην εις ανθρωπος βουληθεις κατωρθωσεν, ημων
δε εκαστος ουδε το τυχον κατορθουν βουλεται. Τις ουν ημας εξαιρησεται της
κολασεως της απαραιτητου, Παυλου τοσουτον μεγεθος αρετης επιδειξαμενου, του
της αυτης ημιν κοινωνουντος φυσεως, του τοις αυτοις παθεσιν υποκειμενου, του εν
τοσαυτηι καιρων δυσκολιαι γεγονοτος, και καθ' εκαστην ημεραν, ως ειπειν,
ελκομενου, σπαραττομενου, και δημοσιαι συρομενου υπο των τωι κηρυγματι
πολεμουντων; Και ινα μη παρα της ημετερας γλωττης ακουητε τα παρα του
μακαριου τουτου κατορθωματα και την ανδρειαν, ην υπερ του της ευσεβειας
κηρυγματος καθ' εκαστην επεδεικνυτο, αναγκαιον αυτου ακουσαι λεγοντος· Ἐν ωι δ'
αν τις τολμαι, εν αφροσυνηι λεγω, τολμω καγω. Σκοπει ψυχην φιλοθεον. Ου μονον
τολμαν, αλλα και αφροσυνην το πραγμα καλει, παιδευων ημας μη απλως ανευ
αναγκης, μηδενος καταναγκαζοντος, τα υφ' ημων γεγενημενα εκπομπευειν, ειγε
τινες εξ ημων ευρεθειεν αγαθον τι εργασαμενοι. Ἑβραιοι εισι; καγω· Ἰσραηλιται εισι;
καγω; σπερμα Ἀβρααμ εισι; καγω. Ἐπι τουτοις, φησι, μεγα φρονουσι; μη
νομιζετωσαν λειπεσθαι ημας· και γαρ και ημεις των αυτων μετεχομεν. Ειτα επηγαγε·
∆ιακονοι Χριστου εισι; παραφρονων λαλω, υπερ εγω. Θεα μοι ενταυθα του μακαριου
τουτου της ψυχης την αρετην. Ἐπειδη γαρ και τολμαν και αφροσυνην εκαλεσε το
γεγενημενον υπ' αυτου, καιτοι εις τοσαυτην αναγκην καταστας, ουδε ουτως
ηρκεσθη τοις ειρημενοις· αλλ' οτε εμελλεν εαυτον δεικνυναι πολλωι τωι μετρωι
εκεινοις υπερακοντιζοντα, ινα μη τις νομισηι απο φιλαυτιας αυτον ταυτα
φθεγγεσθαι, παλιν παραφροσυνην καλει το παρ' αυτου λεγομενον· μονονουχι
λεγων· Μη γαρ ουκ οιδα οτι πραγμα ποιω τοις πολλοις παρισταμενον και ουκ εμοι
πρεπον; αλλ' η πολλη με αναγκη εις τουτο συνωθησασα εκβιαζεται· διο συγγνωτε
μοι, φησι, παραφροσυνης ρηματα φθεγγομενωι. Τουτου καν την σκιαν μιμησωμεθα
ημεις, οι τοσαυτα φορτια αμαρτηματων εχοντες επικειμενα, και πολλακις εν τι
βραχυ κατορθουντες, και ουδε τουτο εις τα ταμιεια της διανοιας φυλαττειν
ανεχομενοι, αλλα δια το την παρα των ανθρωπων θηρασθαι δοξαν εκπομ 63.818
πευοντες, και εις μεσον προτιθεντες, και δια της ακαιρου ταυτης φλυαριας της παρα
του Θεου αμοιβης εαυτους αποστερουντες. Ἀλλ' ουχ ο μακαριος ουτος τοιουτον τι
πεπονθεν, αλλ' ειπων, Ὑπερ εγω, απαριθμειται λοιπον τα της ανδρειας αυτου
κατορθωματα, και φησιν· Ἐν κοπωι και μοχθωι, εν αγρυπνιαις πολλακις, εν λιμωι και
διψει, εν νηστειαις πολλακις, εν ψυχει και γυμνοτητι, χωρις των παρεκτος. Ὅρα
παλιν αλλο πελαγος ημιν πειρασμων παρανοιγομενον· ειπων γαρ, Χωρις των
παρεκτος, ηινιξατο, οτι τα παραλειφθεντα πλειονα εικος ειναι των ειρημενων. Και
ουδε μεχρι τουτου εστη, αλλα παλιν ημας διδασκει τας επισυστασεις και τας
συστροφας, ας υπεμεινεν, ουτω λεγων· Ἡ επισυστασις μου η καθ' ημεραν, η μεριμνα
πασων των Ἐκκλησιων. Ἰδου παλιν και τουτο ικανον κατορθωμα, ει και μονον
τυγχανει, εις αυτην αυτον αναγων την κορυφην της αρετης. Ἡ μεριμνα, φησι,
πασων των Ἐκκλησιων· ουχι μιας και δυο και τριων, αλλα πασων των Ἐκκλησιων
των κατα την οικουμενην οσην ο ηλιος διατρεχει γην τας οικειας ακτινας αφιεις·
τοσαυτην ο μακαριος ουτος ειχε την μεριμναν και την φροντιδα. Ειδες πλατος
ψυχης; ειδες διανοιας μεγεθος; Και το εξης δε επαγομενον παλιν απαντα, ως ειπειν,
τα ειρημενα αποκρυπτει· Τις γαρ ασθενει, φησι, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται,
και ουκ εγω πυρουμαι; Βαβαι, ποση του ανδρος τουτου η φιλοστοργια; ποση η
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγρυπνια; ποση η μεριμνα; ποια μητηρ ουτω διακοπτεται τα σπλαγχνα, του παιδος
αυτης πυρεττοντος και επι της κλινης κειμενου, ως ο μακαριος ουτος υπερ των εν
εκαστωι τοπωι ασθενουντων μαλλον ησθενει, και υπερ των σκανδαλιζομενων
επυρουτο; Σκοπει γαρ μοι λεξεως εμφασιν. Ουκ ειπε, Τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω
λυπουμαι· αλλα, Τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι, φησι· την επιτασιν ημιν
της οδυνης δηλων, και μονονουχι δεικνυς εμπυριζομενον αυτον και καιομενον
ενδοθεν υπερ των τα σκανδαλα υπομενοντων. Οιδα οτι εις πολυ μηκος τον λογον
εξετεινα, αλλ' ουκ οιδ' οπως εμπεσων εις τον πλουτον των κατορθωματων του
αγιου τουτου, καθαπερ υπο ρυμης τινος υδατων σφοδροτατων, ουτω την γλωτταν
παρεσυρην. ∆ιο μεχρι τουτου στησας τον λογον παρακαλω την υμετεραν αγαπην
διηνεκως τουτον εν διανοιαι περιφερειν, και τουτο λογιζεσθαι συνεχως, οτι της
αυτης ημιν κοινωνων φυσεως, και τοις αυτοις παθεσιν υποκειμενος, και επιτηδευμα
εχων ευτελες και ευκαταφρονητον και δερματα ραπτων, και επι εργαστηριου
εστηκως, επειδη εβουληθη και ηθελησε προς τους της αρετης πονους εαυτον
εκδουναι, και αξιον εαυτον καταστησαι της υποδοχης του αγιου Πνευματος,
δαψιλεστερας απελαυσε της ανωθεν φιλοτιμιας· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος,
συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΛΓʹ. Εις την αγιαν εορτην των βαΐων.
Προ εξ ημερων του πασχα ηλθεν ο Ἰησους εις Βηθανιαν, οπου ην Λαζαρος, εις
τον οικον Μαριας 63.818 και Μαρθας, και ειστιατο παρ' αυτοις· η δε Μαρθα διηκονει,
και Λαζαρος ησθιε. Τουτο δε της ειλικρινους αναστασεως σημειον ην, το μεθ' ημερας
πολλας 63.819 και ζηιν και εσθιειν. Ὅθεν δηλον οτι εν τηι οικιαι της Μαρθας το
αριστον ην· ατε γαρ φιλοι και φιλουμενοι δεχονται τον Ἰησουν. Τινες δε φασιν, οτι
εν αλλοτριαι οικιαι τουτο εγινετο. Ἡ δε Μαρια διηκονει· μαθητρια γαρ ην. Παλιν
ενταυθα αυτη πνευματικωτεραι διακονιαι υπηρετει· ου διηκονει γαρ ως κεκλημενωι,
ουδε κοινην ποιειται την υπηρεσιαν, αλλ' εις αυτον μονον περιιστησι την τιμην, και
ουχ ως ανθρωπωι προσεισιν, αλλ' ως Θεωι. Το γαρ μυρον δια τουτο εξεχεε, και ταις
θριξι της κεφαλης απεμαξεν· ατινα ουκ ην υποληψιν εχουσης περι αυτου τοιαυτην,
οιαν οι πολλοι. Ἀλλ' επετιμησεν Ἰουδας προσχηματι δηθεν ευλαβειας. Τι ουν ο
Χριστος; Ἄφες αυτην· εις την ημεραν του ενταφιασμου μου τετηρηκεν αυτο. Τι
δηποτε δε ουκ ηλεγξε τον μαθητην επι της γυναικος, ουδε ειπε τουτο, οπερ ο
ευαγγελιστης ειπεν, οτι δια την οικειαν κλοπην επετιμα τηι γυναικι; Τηι πολληι
μακροθυμιαι εντρεψαι αυτον ηβουλετο. Ὅτι γαρ ᾔδει οτι προδοτης ην, ανωθεν αυτον
ηλεγξε, πολλακις λεγων· Ου παντες πιστευουσι· και, Εις εξ υμων διαβολος εστιν.
Ἐδηλωσε μεν ουν, οτι οιδεν αυτον προδοτην, ουκ ηλεγξε δε φανερως, αλλα
συνεχωρησεν, ανακαλεσασθαι αυτον θελων. Πως ουν αλλος φησιν, οτι παντες οι
μαθηται τουτο εφθεγξαντο; Και παντες κακεινος· αλλ' οι λοιποι ου τηι αυτηι
προαιρεσει. Ει δε τις εξεταζοιτο τι δηποτε κλεπτηι οντι το γλωσσοκομον ενεχειρισε
των πτωχων, και οικονομον εποιησε φιλαργυρον οντα· εκεινο αν ειποιμεν, οτι τον
αποῤρητον λογον ο Ἰησους οιδεν· ει δε χρη τι και ημας στοχαζομενους ειπειν, ινα
πασαν εκκοψηι προφασιν. Ου γαρ ειχεν ειπειν, οτι δια χρηματων ερωτα τουτο
εποιησε· και γαρ ικανην ειχεν εκ του γλωσσοκομου της επιθυμιας παραμυθιαν· αλλα
δια πονηριαν πολλην, ην ει εβουλετο κατεχειν, τον ευεργετην ουκ αν παρεδωκεν. Ὁ
δε Χριστος πολληι συγκαταβασει προς αυτον κεχρημενος, ηνειχετο αυτου
μακροθυμων. ∆ι' ο ουδε ενεκαλει αυτωι κλεπτοντι, καιτοι γε ειδως, εμφραττων
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου την πονηραν επιθυμιαν και πασαν εξαιρων απολογιαν. ∆ιο και ελεγεν, Ἄφες
αυτην· εις την ημεραν του ενταφιασμου μου τετηρηκεν αυτο. Παλιν τον προδοτην
ανεμνησεν, ενταφιασμον ειπων. Ἀλλ' ου καθικνειτο αυτου ο ελεγχος, ουδε
εμαλασσε το ρημα, καιτοι ικανον ην αυτον εις οικτον εμβαλειν· ωσπερ αν ει ελεγεν,
Ἐπαχθης ειμι και φορτικος, αλλα αναμεινον μικρον και απελευσομαι. Και γαρ και
τουτο κατεσκευαζεν εν τωι λεγειν, Ἐμε δε ου παντοτε εχετε. Ἀλλ' ουδεν τουτων τον
θηριωδη και μαινομενον εκεινον απεκαμψε· καιτοι πολλωι πλειονα και ειπε και
εποιησε, και τους ποδας αυτου ενιψε κατ' αυτην την νυκτα, και τραπεζης αυτωι
μετεδωκεν. Ἔγνω ουν οχλος πολυς εκ των Ἰουδαιων, οτι εις Βηθανιαν εστιν ο
Ἰησους, και ηλθον, ου δι' αυτον μονον, αλλ' ινα και τον Λαζαρον ιδωσιν, ον ηγειρεν
εκ νεκρων. Και ενταυθα το θαυμα θεασαμενοι επιστευον οι πολλοι. Οι δε αρχοντες
ουκ ηρκουντο μονον τοις οικειοις κακοις, αλλα και τον Λαζαρον ανελειν
επεχειρουν. Ἐβουλευσαντο γαρ οι αρχιερεις, ινα και τον Λαζαρον αποκτεινωσιν, οτι
πολλοι δι' αυτον υπηγον των Ἰουδαιων, και επιστευον εις τον Ἰησουν. Ἔστω, τον
Χριστον 63.820 ανελειν ηβουλοντο, οτι το σαββατον ελυεν, οτι ισον εαυτον εποιει
τωι Πατρι, και δια τους Ῥωμαιους, ως φασιν, ινα μη αρωσιν αυτων και τον τοπον και
το εθνος· τωι Λαζαρωι τι εχοντες εγκαλειν επεχειρουν αυτον ανελειν, ει μη αρα το
καλως παθειν εγκλημα; Ὁραις πως αυτων φονικη ην η προαιρεσις; Καιτοι πολλα
σημεια ειργασατο, αλλ' ουδεν αυτους ουτως εξεθηριωσεν, ουχ ο παραλυτος ουχ ο
τυφλος. Τουτο γαρ και τηι φυσει θαυμαστοτερον ην, και μετα πολλα εγεγονει, και ην
παραδοξον, νεκρον τετραημερον ιδειν περιπατουντα και φθεγγομενον. Ὢ ανοιας
των δηθεν αρχιερεων! και γαρ της εορτης αυτων ην κατορθωμα φονοις αναμιγνυναι
την πανηγυριν. Ἄλλως δε, εκει μεν εδοκουν εγκαλειν το σαββατον, και ταυτηι τηι
πλανηι απαγειν τους οχλους· ενταυθα δε, επειδη μηδεν ειχον ψευσασθαι, κατα του
τεθεραπευμενου ποιουνται την επιχειρησιν. Ἐνταυθα γαρ ουδε οτι Ἐναντιουται τωι
Πατρι, ειχον ειπειν· η γαρ ευχη αυτους επεστομιζεν. Ἐπει ουν και ο αει ενεκαλουν
ανηιρητο, και το σημειον λαμπρον ην, επι τον φονον ορμωσιν. Ὥστε και επι του
τυφλου τουτο αν εποιησαν, ει μη ειχον εγκαλειν το σαββατον. Ἄλλως δε, εκεινος
ασημος ην, και εξεβαλον αυτον εκ του ιερου· ουτος δε επισημοτερος· και δηλον εκ
του πολλους ελθειν εις παραμυθιαν των αδελφων· και παντων ορωντων το θαυμα
εγενετο, και μετα πολλης της παραδοξοποιιας· δια τουτο παντες ετρεχον οψομενοι.
Τουτο ουν αυτους εδακνε, το της εορτης ενεστωσης παντας αφεντας επι την
Βηθανιαν ερχεσθαι. Ἐπεχειρησαν ουν αυτον ανελειν, και ουδε φαυλον εδοκουν
τολμαιν· ουτως ησαν φονικοι. ∆ια τουτο δε αρχομενος ο νομος απο τουτου αρχεται,
Ου φονευσεις, λεγων. Και ο προφητης τουτο εγκαλει λεγων· Αι χειρες αυτων
αιματος πληρεις. Τηι επαυριον οχλος πολυς ελθων εις την εορτην ακουσαντες οτι
Ἰησους ερχεται εις Ἱεροσολυμα, ελαβον τα βαΐα των φοινικων, και εξηλθον εις
απαντησιν αυτου, και εκραζον· Ὡσαννα, ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι
Κυριου, βασιλευς του Ἰσραηλ. Πως ουν παῤρησιαι μη περιπατων εν τηι Ἰουδαιαι, και
εις την ερημον αναχωρων, παλιν εισερχεται μετα παῤρησιας; Σβεσας τον θυμον
αυτων τηι αναχωρησει, πεπαυμενοις αυτοις εφισταται· αλλως δε, το πληθος το
προαγον και το επομενον ικανον ην εις αγωνιαν αυτους εμβαλειν. Ουδεν γαρ ουτως
επεσπασατο αυτους σημειον, ως το του Λαζαρου. Και αλλος δε ευαγγελιστης φησιν,
οτι Ὑπεστρωσαν τοις ποσιν αυτου τα ιματια, και οτι Πασα η πολις εσεισθη· μετα
τοσαυτης εισηιει τιμης. Ευρων δε ο Ἰησους οναριον, εκαθισεν επ' αυτωι, καθως εστι
γεγραμμενον, Μη φοβου, θυγατερ Σιων· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται καθημενος επι
πωλον ονου. Ἐποιει δε τουτο, προφητειαν την μεν πληρων, την δε τυπων· και το
αυτο της μεν εγινετο αρχη, της δε τελος. Το μεν γαρ, Μη φοβου, θυγατερ Σιων, χαιρε
οτι ο βασιλευς σου ερχεται σοι πραος, προφητεια πεπληρωμενη ην· το δε επι ονον
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθισαι, μελλον πραγμα προανατυπουντος, οτι το ακαθαρτον των εθνων γενος
εμελλεν υποχειριον εχειν. Πως δε οι ευαγγελισται φασιν, οτι μαθητας επεμψε και
ειπε, Λυσατε την ονον και τον πωλον· ουτος δε ουδεν τοιουτον φησιν, αλλ' οτι
Ὀναριον ευρων εκαθισεν επ' αυτωι; Ὅτι αμφοτερα εικος ην γενεσθαι, και μετα το
λυθηναι τον ονον, ελθοντων των μαθητων, 63.821 ευροντων αυτων τον πωλον,
επικαθισαι. Τα δε βαΐα των φοινικων και των ελαιων και τα ιματια υπεστρωσαν,
δεικνυντες, οτι λοιπον μειζονα η περι προφητου δοξαν ειχον περι αυτου, και ελεγον·
Ὡσαννα, ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου. Ὁραις οτι τουτο μαλιστα τους
αρχιερεις και γραμματεις απεπνιγε το πεισθηναι παντας, οτι ουκ εστιν αντιθεος; Και
τουτο μαλιστα διηιρει τον δημον, το λεγειν αυτον παρα του Πατρος ηκειν. Το δε, Μη
φοβου, χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων, φησιν ο προφητης, επειδη παντες αυτων οι
βασιλεις ως επι το πολυ αδικοι τινες ησαν και πλεονεκται, και παρεδωκαν αυτους
τοις εχθροις, και το πληθος διεστρεφον, και υπευθυνους εποιουν τοις πολεμιοις.
Θαρσει, φησιν· ουτος ου τοιουτος, αλλα πραος και επιεικης· και δεικνυται απο της
ονου· ου γαρ στρατοπεδα επισυρομενος εισηλθεν· αλλ' ονον εχων μονον. Ταυτα δε,
φησιν, ουκ εγνωσαν οι μαθηται αυτου τα γεγενημενα, οτι ταυτα ην επ' αυτωι
γεγραμμενα, και ταυτα εποιησαν αυτωι. Ὁραις οτι το πλειον αγνοουντες εποιουν;
Ἀλλ' οτε ανεστη εκ νεκρων, τοτε εμνησθησαν, οτι ταυτα ην επ' αυτωι γεγραμμενα,
και ταυτα εποιησαν αυτωι, και αυτος ουκ απεκαλυψε. Και γαρ οτε ειπε, Λυσατε τον
ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον, ουδε τουτο ᾔδεισαν οι μαθηται. Και
αλλος δε ευαγγελιστης λεγει, οτι κεκρυμμενος ο λογος ην απ' αυτων, και ουκ
ᾔδεισαν, οτι δει αυτον εκ νεκρων αναστηναι. Ἀλλα τουτο μεν εικοτως εκρυπτετο·
διο και αλλος λεγει ευαγγελιστης, οτι καθ' εκαστην ακουοντες περι του παθους,
ηλγουν, και ησαν εν κατηφειαι· τουτο δε εκ του μη ειδεναι τον της αναστασεως
λογον. Τουτο μεν ουν εικοτως εκρυπτετο, ατε μειζον η κατ' αυτους· 63.822 το μεντοι
της ονου δια τι αυτοις ουκ απεκαλυφθη; οτι και τουτο μεγα ην. Ὅρα δε φιλοσοφιαν
ευαγγελιστου, πως ουκ επαισχυνεται την προτεραν αγνοιαν αυτων εκπομπευων· οτι
μεν γαρ γεγραπται, ᾔδεισαν· οτι δε επ' αυτωι, ουκ ᾔδεισαν· και γαρ αν εσκανδαλισεν
αυτους, ει βασιλευς τοιαυτα μελλει πασχειν. Και αλλως δε, ουκ αν ευθεως εχωρησαν
την γνωσιν της βασιλειας, ην ελεγον. Και γαρ αλλος ευαγγελιστης φησιν, οτι περι
της βασιλειας εδοκουν ταυτης λεγεσθαι. Ἐμαρτυρει ουν ο οχλος ο ων μετ' αυτου, οτε
τον Λαζαρον εφωνησεν εκ του μνημειου, και ηγειρεν αυτον εκ νεκρων. ∆ια τουτο
υπηντησεν αυτωι ο οχλος, οτι ηκουσαν τουτο αυτον πεποιηκεναι το σημειον. Ου γαρ
αν τοσουτοι μετεθεντο, φησιν, εξαιφνης, ει μη επιστευσαν τωι σημειωι. Οι δε
Φαρισαιοι ειπον προς εαυτους· Θεωρειτε, οτι ουκ ωφελειτε ουδεν; Ἴδε ο κοσμος
οπισω αυτου απηλθε. ∆οκει μοι τουτο ειναι των υγιαινοντων μεν, ου τολμωντων δε
παῤρησιαζεσθαι. Και περι της αναστασεως δε διαλεγομενος ο Παυλος, τουτον τον
λογον εκινησε. Ποιαν ουν εξουσιν απολογιαν οι τηι αναστασει διαπιστουντες; ∆ιοπερ,
αγαπητοι, ινα μη ματαιως υμας απασχολησωμεν, και λαβυρινθον λογον
αναδειξωμεν, ταυτα αφεντες, εκεινο ερουμεν· Της ακροασεως των θειων Γραφων
εχεσθε, και μη λογομαχειτε εις ουδεν χρησιμον επι καταστροφηι των ακουοντων. Και
Παυλος γαρ παρηινει Τιμοθεωι, καιτοι γε πολλης σοφιας εμπεπλησμενωι, και την απο
των σημειων εχοντι δυναμιν. Πειθωμεθα τοινυν εκεινωι, και τας φλυαριας αφεντες,
των εργων εχωμεθα, φιλαδελφιας λεγω και φιλοξενιας, και πολυν ποιησωμεθα της
ελεημοσυνης λογον, ινα των επηγγελμενων αγαθων επιτυχωμεν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, αμα
τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Λ∆ʹ. Εις την αγιαν του Χριστου γεννησιν.
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἡ πασων των εορτων επεδημησεν εορτη, και την οικουμενην ευφροσυνης
επληρωσεν· εορτη η των καλων απαντων ακροπολις, η πηγη και ριζα των παρ' ημιν
αγαθων, δι' ης ο ουρανος ανευχθη, πνευμα κατεπεμφθη, το μεσοτοιχον ανηιρεθη, ο
φραγμος ελυθη, τα διεστωτα ηνωθη, το σκοτος εσβεσθη, το φως ελαμψεν, ουρανος
εδεξατο την φυσιν την απο γης, γη τον επι των Χερουβιμ καθημενον· οι δουλοι
γεγονασιν ελευθεροι, οι εχθροι υιοι, οι αλλοτριοι κληρονομοι. ∆ι' αυτης η χρονια
εχθρα κατελυθη και ο μακρος πολεμος, και η παλαι ποθουμενη και αγγελοις και
δικαιοις παραγεγονεν ειρηνη. Και βοαι Παυλος λεγων· Χριστος εστιν η ειρηνη ημων,
ο ποιησας τα αμφοτερα εν, και το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, την εχθραν εν τηι
σαρκι αυτου. ∆ι' αυτης το τροπαιον εστη του σταυρου το λαμπρον και περιφανες, τα
λαφυρα του Χριστου, τα ακροθινια της φυσεως της ημετερας, τα σκυλα του βασιλεως
ημων. Τι ποτ' ουν της εορτης ταυτης ισον γενοιτ' αν; Θεος επι γης, ανθρωπος εν
ουρανωι, αγγελοι συγχορευουσιν ανθρωποις, ανθρωποι τοις αγγελοις κοινωνουσι
και ταις αλλαις ταις ανω δυναμεσι· δαιμονες δραπετευουσι, θανατος λελυται,
παραδεισος ανεωικται, καταρα ηφανισται, αμαρτια εκποδων εγεγονει, πλανη
απεληλαται, αληθεια επανηλθε· και η φυσις, 63.822 δι' ην εφυλαττε τον παραδεισον
τα Χερουβιμ, τωι Θεωι ηνωται σημερον. Μη ουν αποριαι συνεχου ταυτα ακουων· το
γαρ εκπληξεως γεμον, και υπερ ελπιδα και προσδοκιαν απασαν, ανθρωπον γενεσθαι
Θεον· τουτου δε γενομενου, τα μετα ταυτα απαντα κατα λογον και ακολουθιαν
επεται. Ουδε γαρ εικη και ματην τοσουτον εαυτον εταπεινωσεν, ει μη εμελλεν ημας
ανυψουν. Ἐγεννηθη τοινυν κατα σαρκα, ινα γεννηθηις κατα πνευμα· εγεννηθη εκ
γυναικος, ινα παυσηι γυναικος ων υιος· ηνεσχετο πατερα αυτου γενεσθαι δουλον, ινα
σοι τωι δουλωι πατερα ποιησηι τον ∆εσποτην. Ουκουν αγαλλιασωμεθα και
σκιρτησωμεν απαντες, εν τοις ημετεροις αγαθοις ευφραινομενοι. Ει γαρ ο
πατριαρχης Ἀβρααμ ηγαλλιασατο ιδειν την ημεραν Κυριου, και ειδε, και εχαρη·
πολλωι μαλλον ημας Θεον εν σπαργανοις ορωντας, το φρικτον εκεινο και παραδοξον
θεαμα, χαιρειν και αγαλλεσθαι χρη και θαυμαζειν και εκπληττεσθαι της τοσαυτης
αυτου ευεργεσιας το μεγεθος. Ἀλλα πως τουτο γεγονε το θαυμαστον και μεγα; πως
ημεις οι προσκεκρουκοτες, οι της γης αναξιοι φανεντες, και της αρχης της κατωθεν
εκπεσοντες, προς τοσουτον υψος ανηχθημεν; πως ο πολεμος κατελυθη; πως η οργη
ανηιρεθη; Πως; τουτο γαρ εστι το θαυμαστον και εκπληξεως γεμον, οτι ουχ ημων των
προσκεκρουκοτων προσδραμοντων, ου των εχθρων και πολεμιων καταβληθεν
63.823 των, αλλ' αυτου του δικαιως αγανακτουντος παρακαλεσαντος ημας, ουτως
ειρηνη γεγονεν. Ὑπερ Χριστου γαρ πρεσβευομεν, ως του Θεου παρακαλουντος δι'
ημων. Τι τουτο; αυτος υβρισται, και αυτος παρακαλει; Ναι, φησιν· αγαθος γαρ εστι,
και δια τουτο παρακαλει· και, ει βουλεσθε, ανωτερω τον λογον αγαγοντες
πειρασομεθα δειξαι, οτι και μηδενος προυπηργμενου τωι ανθρωπωι κατορθωματος,
δι' αγαθοτητα μονην και τα παροντα και τα μελλοντα αυτωι εδωρησατο. Ἀλλα
προσεχετε μετα ακριβειας. Πριν τους αγγελους γενεσθαι και τας αλλας δυναμεις τας
εν τοις ουρανοις, ην ο Θεος, αρχην ουδεποτε του ειναι λαβων, ανενδεης δε ων αει·
τοιουτον γαρ το Θειον. Ἐποιησεν αγγελους, αρχαγγελους, και αλλας των ασωματων
ουσιας· εποιησε δε δι' ετερον μεν ουδεν, δι' αγαθοτητα δε μονην· ων γαρ της
θεραπειας ουκ εχρηιζε, τουτων ουδε αν δημιουργος εγενετο, μη σφοδρα ων αγαθος.
Μετα δε την τουτων δημιουργιαν ποιει και τον ανθρωπον, δια την αυτην ταυτην
παλιν αιτιαν, και τον κοσμον απαντα τουτον· και μυριων αυτον εμπλησας αγαθων,
τον μικρον εκεινον και ευτελη τοις τοσουτοις εργοις επεστησε, τουτο αυτον
αποφηνας επι της γης, οπερ εστιν αυτος εν τοις ουρανοις. Ποιησας δε αυτον, και εν
τοσαυτηι καταστησας τιμηι, καθαπερ βασιλεια βασιλει, το καλλιστον των επι της γης
απεταξε τον παραδεισον. Ου τουτωι δε μονον αυτον απεσεμνυνεν, αλλα και λογον
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονωι των παντων εχαρισατο, και της αυτου γνωσεως κατηξιωσε, και της προς αυτον
ομιλιας απολαυειν εδωκεν, ως απολαυειν εκεινωι δυνατον ην, και αθανασιαν
παρεξειν υπεσχετο, και πολλης της σοφιας ενεπλησε, και πνευματικην χαριν
ενεθηκεν, ως και προφητευσαι τινα. Τι ουν μετα τοσαυτα και τηλικαυτα αγαθα;
Πιστοτερον του ταυτα δωρησαμενου τον Ἐχθρον ενομισε, και της εντολης του
ποιησαντος αλογησας, προετιμησε την απατην του παντελως αυτον αφανισαι
σπουδασαντος. Ἆρ' ουν εξηλειψεν αυτον ο Θεος, τοσαυτην αγνωμοσυνην εξ αρχης
και απ' αυτης ειπειν γραμμης επιδειξαμενον, οπερ κατα τον του δικαιου λογον
ακολουθον ην; Ουδαμως, αλλα μαλλον του παραπεπτωκοτος εφροντισεν, η
προτερον. Μετα ταυτα του γενους ημων κακως πραττοντος, ως κινδυνευσαι και της
γης αυτης εκπεσειν, ουκ απεβαλετο, αλλα τοσουτον των προσκεκρουκοτων εκηδετο,
ως και απολογεισθαι τωι δουλωι τον Κυριον, και ως ομοτιμωι φιλωι διαλεγεσθαι και
λεγειν τας αιτιας της μελλουσης απωλειας εσεσθαι. Ειτα νομον εδωκεν εις βοηθειαν,
προφητας επεμψε, περι των πρακτεων εισηγουμενους· υστερον αυτον απεστειλε τον
Υιον αυτου τον Μονογενη, γενομενον εκ γυναικος, γενομενον υπο νομον, ινα τους
υπο νομον εξαγορασηι, ινα την υιοθεσιαν απολαβωμεν. Ὅθεν και ο προφητης την
πολλην αυτου υπερ της οικουμενης κηδεμονιαν εκπληττομενος, ανεβοησε μεγα και
λαμπρον ουτω λεγων· Ὁ Θεος ημων επι της γης ωφθη, και τοις ανθρωποις
συνανεστραφη. Και γαρ σφοδρα παραδοξον ακουσαι, οτι Θεος ο αποῤρητος και
ανεκφραστος, και απερινοητος, και τωι Πατρι ισος, και γνησιος Υιος του αναρχου
Θεου, δια μητρας ηλθε παρθενικης, και γεννηθηναι εκ γυναικος κατεδεξατο· ος ου
προτερον απεστη παντα ποιων και πραγματευομενος, εως τους πολεμιους ημας και
εχθρους ανηγαγεν αυτωι τωι Θεωι και φιλους εποιησε. Και καθαπερ τις εν μεταιχμιωι
στας δυο τινων αλληλων διεστηκοτων, αμφοτερας απλωσας τας χειρας εκατερωθεν
λαβων συναψειεν· 63.824 ουτω και αυτος εποιησε, την θειαν φυσιν τηι ανθρωπινηι,
τα αυτου τοις ημετεροις. Ειδες αγαθοτητος υπερβολην; αυτος ο υβρισμενος και
παρεκαλεσε, καθαπερ εφθην ειπων, και την καταλλαγην ειργασατο. Ὅρα λοιπον
πως και τον τυραννον οια βασιλευς την αλουργιδα αφεις και το διαδημα,
στρατιωτου σχημα υπεδυετο πολλακις, ινα μη γνωριμος γενομενος, εφ' εαυτον
ελκυσηι τους πολεμιους. Ἐνταυθα δε τουναντιον· εν τωι ημετερωι σχηματι ηλθεν ο
Χριστος, ινα μη γνωριμος γενομενος, φυγειν παρασκευασηι την προς αυτον
συμπλοκην τον πολεμιον, και τους οικειους διαταραξηι παντας· σωσαι γαρ, ουκ
εκπληξαι εσπουδασε. Και τινος ενεκεν η τοιαυτη καταλλαγη, φησιν, ουχι δια τινος
των ασωματων δυναμεων, η δι' ανθρωπου ψιλου, αλλα δια της του Λογου κενωσεως
γεγονεν; Ἐπειδη, ει δι' ετερου τινος εδικαιου την κοινην του γενους σωτηριαν ημας
δεξασθαι, ουκ αν της περι ημας αυτου προνοιας το μεγεθος εγνωριζομεν, αλλα και
το παρα παντα τον αιωνα θαυμαζομενον, εις ευτελη και ουδεν αληθως θαυμα
παρεχομενην πραξιν εξεπιπτεν αν. Κτισεως γαρ κτισει συνουσης και
προσλαμβανουσης το ομοδουλον, ουδεν ουτε των αποῤρητων παρεπεται, ουτε των
παραδοξων εχει την εκπληξιν. Ἄλλως δε, Θεου και θειον εργον πως αν ην ανθρωπωι
δυνατον διαπραξασθαι; ει δε και εγενετο, οπερ ουχ οιον τε, θαττον αν το πτωμα και
ραιδιως η προς εαυτον επανεστρεφεν, η προς το χειρον ηυξανετο. Ει γαρ Μωυσεα,
καθ' ου πολλακις εγογγυζον, και την ανωθεν δι' αυτου κατιουσαν σωτηριαν των εν
Αιγυπτωι κακων εποιουντο χειρονα, ομως θεον ανειπειν μετα θανατον εμελετησαν,
ως δια ταυτην αυτην την αιτιαν, καθως φασι τινες, και ο τουτου ταφος οφθαλμοις
Ἰουδαιων μεχρι νυν αθεατος τε και ανεπιγνωστος εμεινε· πως ουκ αν τον μειζονος
απαλλαξαντα τυραννιδος, ει και της αυτης φυσεως ᾔδεισαν, ου θεον ανηγορευσαν;
Τουτο δε δηλον, ως ουκ ην του πτωματος εγερσις, αλλα χαλεπωτερα και αδιορθωτος
εκπτωσις. Μετα δε ταυτα και ετεραν αιτιαν εστιν ειπειν, δι' ην μαλιστα, ειπερ
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγγελος η ψιλος ανθρωπος ανασωσασθαι ημας του πτωματος προεβεβλητο, ουχι
σωτηριας μαλλον απηλαυομεν, αλλα του καλλιστου και τιμιωτατου της
ανεκφραστου δοξης το γενος κατεπιπτε. Ποιαν δη ταυτην; Ὅπερ ουκ ην ημιν
δυνατον ουδε εγγυς τυχειν, οις νυν, του Λογου σαρκωθεντος, εντρυφωμεν και
απολαυομεν. Πως γαρ αν τωι ημετερωι γενει εκεχαριστο, ανθρωπινης φυσεως η
αγγελικης την περι ημας οικονομιαν υπερχομενης, εν δεξιαι του Πατρος ιδρυνθηναι,
και πασης αγγελικης και αρχαγγελων χοροστασιας υπερανω γενεσθαι, και τιμης και
δοξης απολαυσαι τοσαυτης και τηλικαυτης, ως και αυτων των ανω δυναμεων και
εγγυτατω Θεου εστηκοτων, επιθυμουντων μεν εις την ημετεραν δοξαν, ης δια του
φυραματος απολαυομεν, παρακυψαι, μειζονα δε την επιτυχιαν της επιθυμιας
ευρισκοντων, ταυτης δε της μακαριας ληξεως του ανθρωπινου γενους την στερησιν
υπομενοντος, ατε δη μηδε του φυραματος ημων δι' ανθρωπινης η αγγελικης
ενωσεως, της δοξης, εν ηι νυν εκλαμπει, την απολαυσιν προεσχηκοτος, μηδε προς
την τοιαυτην ημων αναδραμοντων ισχυν και ρωμην και της τιμης το εξαιρετον; τινα
αν παρηκεν ο εχθρος καθ' ημων τολμαν; τινας δε ουκ αν εκινει μηχανας, δι' ων
παλιν ελπιδας ετρε 63.825 φεν υποχειριον λαβειν το γενος, και υπο την αρχαιαν
αυτου καθελκυσαι τυραννιδα; κατα τινων δε το κρατος αναλαβειν ουκ επηρθη, και
το φρυαγμα του προτερου μειζον ουκ αν επεδεικνυ, και τον ουρανον αυτον
πολυπραγμονειν ουχ ηγειτο τολμαν; ∆ια γουν ταυτα και πολλα τοιαυτα ο του Θεου
Λογος και Υιος και Θεος αληθινος, και ουχ ετερος τις, την ημετεραν αναλαβομενος
σαρκα, την κοινην του γενους σωτηριαν απειργασατο. Και μηδεις εγκαλοιτο ημιν
αναξια του Θεου λεγειν, οτι επι σωτηριαι της οικουμενης απασης ναον εαυτωι
κατασκευασας ο Θεος ζωντα εν τηι παρθενικηι μητραι, δι' εκεινου την των ουρανων
πολιτειαν εις τον βιον εισηγαγε τον ημετερον· ποια γαρ αν και βλαβη γενοιτο τωι
Θεωι απο της οικονομιας ταυτης; Ουχ οραις τουτονι τον ηλιον τον τωι σωματι
αισθητον και φθαρτον και επικηρον καν Ἕλληνες αποπνιγωνται, βορβοροις
προσομιλουντα, και πολλοις αλλοις τοιουτοις πραγμασι, και μηδε το τυχον της
κακιας προσλαμβανομενον; τουναντιον δε, και την δυσωδη καταξηραινει οσμην τηι
της ακτινος προσβοληι. Ἢ ουδε τωι φθαρτωι στοιχειωι ισον διδως ενεργησαι τον
Μονογενη του Θεου Παιδα επι της ημετερας σαρκος, ως μη μονον εξ αυτης μη
μολυνθηναι, αλλ' αυτην ταυτην και καθαρωτεραν και αγιωτεραν εργασασθαι; Και συ
μεν εις ξυλα και λιθους και εις ετι τουτων ατιμοτερα του Θεου καταγειν τολμων την
ουσιαν, ου φριττεις· ημιν δε εγκαλεις και λεγεις, οτι απρεπες Θεωι σωμα οικησαι
καθαρον και αμωμον, και δι' αυτου την οικουμενην διορθωσασθαι; Ει γαρ αισχρον
Θεωι ενανθρωπησαι, ως συ φῂς, πολλωι μαλλον εν λιθωι και ξυλωι, οσον λιθος και
ξυλον ατιμοτερον ανθρωπου· ει μη αρα και των αισθητων τουτων υλων
ευτελεστερον το γενος ημων ειναι σοι δοκει. Ἀλλ' ο μεν περι των τοιουτων λογος εις
ετερον ημιν υπερκεισθω καιρον· αναγκαιον δε επ' αυτων των του Ευαγγελιου
ρηματων τον λογον αγαγειν· φησι γαρ· Του δε Ἰησου Χριστου η γεννησις ουτως ην.
Ποιαν μοι γεννησιν λεγεις; Την ενσαρκον δηλονοτι. Περι γαρ της αναρχου
γεννησεως ουδεις οιδεν, ει μη αυτος ο μονογενης του Θεου Παις, ο ων εις τον
κολπον του Πατρος. Πως ουν εστιν η κατα σαρκα του Χριστου γεννησις;
Μνηστευθεισης γαρ της μητρος αυτου Μαριας τωι Ἰωσηφ, πριν η συνελθειν αυτους,
ευρεθη εν γαστρι εχουσα εκ Πνευματος αγιου. Παρατηρητεον δε, οτι ουκ ειπε,
Μνηστευθεισης της παρθενου, αλλα απλως, Μνηστευθεισης της μητρος αυτου.
Τουτο δε εποιει, ωστε ευπαραδεκτον γενεσθαι τον λογον, και μη καταπληξαι τηι του
παραδοξου πραγματος επαγωγηι λεγων, οτι Πριν η συνελθειν αυτους, ευρεθη εν
γαστρι εχουσα εκ Πνευματος αγιου. Τινος δε χαριν ου προ της μνηστειας ουν ελαβε
και εκυησεν; Ἵνα συσκιασηι το γινομενον τεως, και ινα πασαν πονηραν διαφυγηι η
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παρθενος υπονοιαν. Του γαρ οφειλοντος ζηλοτυπειν μνηστηρος, ου μονον ου
θριαμβευοντος αυτην, αλλα και δεχομενου και θεραπευοντος μετα κυησιν, ευδηλον
τουτο πασι ποιει, ως οτιπερ πεισθεντος αυτου εκ Πνευματος αγιου την ενεργειαν
ειναι του γεγεννημενου, κατεσχε και εξυπηρετησεν. Ὅπερ δε επι των παραδοξων
πραγματων ειωθε λεγεσθαι, τουτο και ενταυθα δηλων φησιν, οτι Ευρεθη εν γαστρι
εχουσα εκ Πνευματος αγιου. Ἀκουσας δε, οτι εκ Πνευματος αγιου, μηδεν ετερον
περιεργαζου. οιον, πως ο απειρος εν μητραι εστι; πως ο παντα συνεχων κυοφορειται
υπο γυναικος; πως τικτει η Παρθενος, και μενει παρθενος; πως επλασε το Πνευμα το
63.826 αγιον τον ναον εκεινον; και οσα τοιαυτα. Και γαρ δυναμις Ὑψιστου ην η
επισκιασασα τηι Παρθενωι, και Υιος Θεου το γεννωμενον. Ἰωσηφ δε ο ανηρ αυτης
δικαιος ων, και μη θελων αυτην παραδειγματισαι, εβουληθη λαθρα απολυσαι αυτην.
Τοσουτον γαρ ην θαυμαστος ο ανηρ, οτι ου μονον ουκ εκολασεν, αλλ' ουδε ειπε τινι,
ουδε αυτηι τηι υποπτευομενηι, αλλα καθ' εαυτον ελογιζετο, ουχι εκβαλειν, αλλα
απολυσαι. ∆ιο και οτε εις αποριαν των τοιουτων λογισμων κατεστη, τοτε επεστη ο
αγγελος λυων την εριν των λογισμων. Ὅτι γαρ διηπορειτο, εξ ων διενοειτο δηλον·
Ἐβουληθη γαρ, φησιν, απολυσαι αυτην λαθρα· ουκ αν ουτε λαθρα, ουτε ολως
εκπεμψαι βουληθεις, ει νοθου γονης τον ογκον επεπειστο γαστρος, αλλα και νομωι
και τιμωριαι, δικαιος ων, μαλιστα αν. Ἀλλα τουτο μεν ουκ επεπειστο, ουδε εκεινο
παλιν, θειας ενεργειας ειναι την κυησιν· υπερ εννοιαν γαρ ανθρωπινην το εργον ην.
∆ιο και τοις λογισμοις εκυμαινετο. Ὅτε ουν εν τουτοις εκλονειτο τοις διαλογισμοις,
τοτε επεστη ο αγγελος, και φησι· Μη φοβηθηις παραλαβειν Μαριαμ την γυναικα σου·
το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ Πνευματος εστιν αγιου. Ἔδειξεν αυτον δεδοικοτα και
τρεμοντα μη προσκρουσηι τωι Θεωι δια του ειπειν, Μη φοβηθηις, ενδον δε κατεχειν·
τουτο γαρ εστι, το παραλαβειν, και μη, ως ενεθυμηθη, απολυσαι αυτην. Ου μονον
γαρ, φησι, παρανομου απηλλακται μιξεως, αλλα και υπερ φυσιν συνελαβε. Τουτο
γαρ δηλοι οπερ επηγαγε, λεγων· Το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ Πνευματος εστιν αγιου.
Τεξεται δε υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν. Μη νομισηις, φησιν, επειδηπερ
ειπον, οτι Ἐκ Πνευματος εστιν αγιου, αλλοτριον σε της διακονιας ειναι της κατα την
οικονομιαν· σοι διδωμι το ονομα επιθειναι τωι τικτομενωι. Ει γαρ και εις την
γεννησιν ουδεν συντελεις, αλλ' ομως συ αυτου καλεσεις το ονομα. Ει γαρ και μη σος
ο τοκος, αλλα τα πατρος επιδειξηι περι αυτον, και απο της του ονοματος θεσεως
οικειωσαι τωι τικτομενωι. Ουκ ειπε δε, Τεξεται σοι υιον, αλλα, Τεξεται· ου γαρ αυτωι
ετικτεν, αλλα τηι οικουμενηι πασηι· διο και επηγαγεν, Αυτος γαρ σωσει τον λαον
αυτου απο των αμαρτιων αυτων. Ειπων δε, Τον λαον αυτου, ου περι των Ἰουδαιων
ειπε μονον, αλλα και περι των εθνων· λαος γαρ αυτου παντες οι δεχομενοι την παρ'
αυτου γνωσιν. και οτι εν τουτωι δεικνυται Υιος Θεου ο τικτομενος, εν τωι αφιεναι
αμαρτιας· ουδε γαρ αφιεναι αμαρτιας, ετερας εστι δυναμεως, ει μη της ουσιας της
θεικης μονης. Τουτο δε ολον γεγονεν, ινα πληρωθηι το ρηθεν υπο του Κυριου δια του
προφητου λεγοντος· Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον, και καλεσουσι
το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο Θεος.
Ἐβουλομην ενταυθα παρειναι Ἰουδαιους και Ἕλληνας απαντας, και το βιβλιον
τουτο παρα Ἰουδαιων λαβων, ουτως αναγνωναι την προφητειαν. Ἴστε γαρ δηπου
τουτο, οτι και εν τοις δικαστηριοις και πανταχου τοτε μαλιστα ανυποπτος η
μαρτυρια γινεται, οταν παρα των εχθρων αυτη φερηται. Ου γαρ δηπου πεπλασθαι
παρ' ημων αυτα δυνησονται λεγειν, ουχ ημων, αλλα των τον Χριστον
σταυρωσαντων τα βιβλια παρεχομενων ημιν τα περι της αυτου οικονομιας
διαλεγομενα. Ἀλλ' ει τε παρεισιν, ειτε μη παρεισιν ουτοι, ημεις το ημετερον
ποιησομεν, 63.827 και της ερμηνειας αψομεθα. Ἀλλ', ει δοκει, μικρον ανωθεν την
προφητειαν αναλαβωμεθα, ιν' ευσυνοπτα υμιν τα ειρημενα γενηται. Και προσεθετο
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριος λαλησαι, φησι, τωι Ἄχαζ λεγων· Αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα Κυριου του
Θεου σου εις βαθος η εις υψος. Και ειπεν Ἄχαζ· Ου μη αιτησω, ουδε μη πειρασω
Κυριον. Και ειπεν Ἠσαΐας· Ἀκουσατε δη, οικος Ἰσραηλ, μη μικρον υμιν αγωνα
παρεχειν ανθρωποις; και πως Κυριωι παρεχετε αγωνα; ∆ια τουτο δωσει Κυριος αυτος
υμιν σημειον. Ἰδου η παρθενος εν γαστρι ληψεται, και τεξεται υιον, και καλεσουσι
το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Ἐπειδη γαρ ο μεν προφητης ειπεν, Αιτησαι σεαυτωι
σημειον, εκεινος δε το σφοδρα πιστον υποκρινομενος ελεγεν, Ου μη αιτησω, ουδε μη
πειρασω τον Κυριον, ορα πως μετα πολλης της σφοδροτητος επαγει την τομην ο
προφητης, εικοτως μετα την αποδειξιν της υποκρισεως βαρυτεραν ποιουμενος την
κατηγοριαν. ∆ια δη τουτο εκεινον μεν ουδε αποκρισεως αξιοι· προς δε τον δημον
αποστρεφεται λεγων· Ἀκουσατε, οικος ∆αυιδ, μη μικρον υμιν αγωνα παρεχειν
ανθρωποις; και πως Κυριωι παρεχετε αγωνα; Ἀσαφες το ειρημενον· διο δει την ρησιν
αναπτυξαι μετα ακριβειας. Ὃ γαρ λεγει, τοιουτον εστι· Μη γαρ εμα εστι τα ρηματα;
μη γαρ εμη η αποφασις; Ει δε ανθρωποις απιστειν απλως και ανευ λογου, βαρυ και
εγκληματων αξιον, πολλωι μαλλον Θεωι. Το ουν αγωνα παρεχειν ουδεν ετερον εστιν,
η απιστειν. Τουτο ουν, φησι, μικρον εστιν εγκλημα; μη η τυχουσα κατηγορια το
ανθρωποις απιστειν; Ει δε τουτο βαρυ, πολλωι μαλλον τωι Θεωι. Και τουτο δε ελεγεν,
ινα μαθωσι παντες, οτι ανεξαπατητος εμεινεν ο προφητης, ουκ απο των ρηματων
παραλογιζομενος των ειρημενων, αλλα απο των εν τηι διανοιαι του Ἄχαζ φερων την
ψηφον. Ἐπειδη γαρ μετα πολλης της επιεικειας διελεχθη αυτωι και των δεινων
απηλλαξε και θαῤρειν εκελευσεν υπερ των παροντων, και τεκμηρια τουτου παρεσχε
το την βουλην εξαγγειλαι των επιστρατευσαντων, και την προδοσιαν ελεγξαι, και
την αλωσιν του Ἰσραηλ προειπειν την παντελη και ολοκληρον, και τον χρονον
προσθειναι, ουκ ηρκεσθη τουτοις, αλλα και περαιτερω προεισι, και ουκ αναμενει
σημειον αυτον αιτησαι, αλλα και μη βουλομενον δι' υπερβολην απιστιας
προτρεπεται· και ουδε απλως, αλλα και κυριον της αιρεσεως ποιει· ουδε γαρ το και
το σημειον, αλλ', Ὅπου βουλει, φησι. Πλουσιος ο ∆εσποτης, παναλκης η δυναμις,
αφατος η εξουσια· αν εκ των ουρανων βουληθηις, ουδεν το κωλυον· αν εκ της γης,
ουδεν το εμποδιζον. Τουτο γαρ εστι το, Εις βαθος, η εις υψος. Ἐπειδη δε ουδε ουτως
αυτον επεσπασατο, ουδε ενταυθα εσιγησεν, αλλ' ελεγχον επαγαγων, και τουτον υπερ
διορθωσεως του ακουοντος, και του δειξαι ως ουκ ηπατησεν, ουδε παρελογισατο,
ανακαλυπτει προφητειαν αποῤρητον, την επι σωτηριαι της οικουμενης εσομενην, επι
διορθωσει των πραγματων απαντων· και φησι, το σημειον ουχι τωι Ἄχαζ διδοσθαι
λοιπον, αλλα τωι κοινωι των Ἰουδαιων δημωι. Παρα μεν γαρ την αρχην προς αυτον
τον λογον απετεινεν, επειδη δε αναξιον εαυτον εκεινος απεφηνε, τωι κοινωι του
λαου διαλεγεται. ∆ια τουτο γαρ, φησι, δωσει, ουχι σοι, αλλ' υμιν σημειον. Ὑμιν· τισι;
Τοις εν τωι οικωι ∆αυΐδ· και γαρ εκειθεν εβλαστησε το σημειον. Τι ουν το σημειον
εστιν; Ἰδου, η παρθενος εν γαστρι ληψεται, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα
αυτου Ἐμμανουηλ. Παρατηρητεον, οπερ και εμπροσθεν ειπον, οτι ου τωι Ἄχαζ
διδοται 63.828 λοιπον το σημειον. Και οτι ου στοχασμος, αυτος ο προφητης και
ενεκαλεσε και κατηγορησε λεγων· Μη μικρον υμιν αγωνα παρεχειν ανθρωποις; και
προσεθηκε· ∆ια τουτο δωσει Κυριος υμιν σημειον· ιδου η παρθενος εν γαστρι εξει. Ει
δε λεγοιεν οι Ἰουδαιοι, οτι Ουκ ειπε παρθενον ο προφητης, αλλα νεανιν, και ουτω τα
νικητηρια παρ' ημιν. Και γαρ και το της νεανιδος ονομα επι της παρθενιας ειωθεν η
Γραφη τιθεναι, ως εν τοις Ψαλμοις αναγεγραπται· Νεανισκοι γαρ, φησι, και
παρθενοι, πρεσβυτεροι μετα νεωτερων, αινεσατωσαν το ονομα Κυριου. Και περι
κορης δε επιβουλευομενης λεγει Μωυσης· Ἐβοησεν η νεανις, τουτεστιν, η παρθενος.
Ὥστε ει μη παρθενος ην, ουδε σημειον ην, το γαρ σημειον εκβαινειν δει την κοινην
ακολουθιαν, και την της φυσεως υπερβαινειν συνηθειαν, και ξενον ειναι και
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδοξον, ωστε εκαστον επισημαινεσθαι των ορωντων και ακουοντων. ∆ια γαρ
τουτο και σημειον λεγεται, δια το επισημον· επισημον δε ουκ αν γενοιτο, ει μελλοι
κρυπτεσθαι τηι κοινωνιαι των αλλων πραγματων. Ὥστε ει περι γυναικος ο λογος ην
νομωι φυσεως τικτουσης, τινος ενεκεν σημειον καλει το καθ' εκαστην γινομενον την
ημεραν; ∆ια δε τουτο και αρχομενος ουχ απλως ειπεν, Ἰδου παρθενος, αλλα, Ἰδου η
παρθενος, τηι προσθηκηι του αρθρου επισημον τινα και μονην τοιαυτην γεγενημενην
ημιν αινιττομενος. Ὅτι γαρ η προσθηκη αυτη τουτο ενδεικνυται, δυνατον και απο
των Ευαγγελιων μαθειν. Ἐπειδη γαρ επεμψαν προς τον Ἰωαννην οι Ἰουδαιοι
ερωτωντες, Τις ει; ουκ ελεγον, Συ ει Χριστος; αλλα, Συ ει ο Χριστος; ουδε ελεγον, Ει
συ ει προφητης; αλλα, Συ ει ο προφητης; ων εκαστον εξαιρετον ην. ∆ια τουτο και
αρχομενος ο Ἰωαννης ουκ ελεγεν, Ἐν αρχηι ην Λογος, αλλ', Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και
ο Λογος ην προς τον Θεον. Ουτω δη και ενταυθα ουκ ειπεν, Ἰδου παρθενος, αλλ',
Ἰδου η παρθενος· και μετα αξιωματος προφητηι πρεποντος, το Ἰδου· μονονουχι γαρ
ορωντος ην τα γινομενα και φανταζομενου, και πολλην εχοντος υπερ των
ειρημενων πληροφοριαν. Των γαρ ημετερων οφθαλμων εκεινοι σαφεστερον τα μη
ορωμενα εβλεπον. Την μεν γαρ αισθησιν εικος και απατηθηναι· η δε του Πνευματος
χαρις ανεξαπατητον παρειχετο την αποφασιν. Και τινος ενεκεν ου προσεθηκε,
φησιν, οτι Ἐκ Πνευματος εσται; Προφητεια ην το λεγομενον, και συνεσκιασμενως
απαγγειλαι εδει, ο πολλακις ειπον, δια την των ακουοντων αγνωμοσυνην, ινα μη
σαφως ταυτα μαθοντες, και τα βιβλια παντα κατακαυσωσιν. Ει γαρ των προφητων
ουκ εφεισαντο, πολλωι μαλλον των γραμματων ουκ αν απεσχοντο. Και οτι ου
στοχασμος το ειρημενον, ετερος τις βασιλευς επι του Ἱερεμιου αυτα τα βιβλια λαβων
κατετεμε, και πυρι παρεδιδου. Ειδες μανιαν αφορητον; ειδες οργην αλογιστον; Ουκ
ηρκεσεν αυτωι το αφανισαι τα γραμματα, αλλα και ενεπρησε, το αλογιστον αυτου
παθος πληρωσαι βουλομενος. Ἀλλ' ομως και ασαφως ειπων ο θαυμασιος ουτος
προφητης, το παν ενεδειξατο. Παρθενος γαρ, εως αν μενηι παρθενος, ποθεν αν
αλλοθεν κυησειεν, ει μη απο Πνευματος αγιου; το γαρ νομον λυσαι φυσεως, ουδενος
ετερου ην, αλλ' η του δημιουργου της φυσεως. Ὥστε ειπων, Τεξεται η παρθενος, το
παν ενεφηνεν. Ειπων τοινυν τον τοκον, λεγει και το ονομα του τικτομενου, και
φησι, Τεξεται δε υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Και πως, φησιν,
ουκ εκληθη 63.829 το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ως ο προφητης ειπεν, αλλα Ἰησους
Χριστος; Ὅτι ουκ ειπε, Καλεσαις, αλλα, Καλεσουσιν οι οχλοι, τουτεστιν, η των
πραγματων εκβασις. Ὥσπερ γαρ την Ἰερουσαλημ καλει πολιν δικαιοσυνης, καιτοι γε
ουδαμου δικαιοσυνη εκληθη η πολις, αλλα απο των πραγματων ταυτην ειχε την
προσηγοριαν, δια το πολλην γεγενησθαι την επι το βελτιον αυτης μεταβολην και
την του δικαιου προστασιαν (και γαρ οταν πορνην καληι, ουχ ως της πολεως ουτω
ποτε κληθεισης, αλλ' απο της κακιας το ονομα τιθησιν· ουτω δη και μετα ταυτα απο
της αρετης)· το αυτο τοινυν και επι του Χριστου λεκτεον, οτι το απο των πραγματων
αυτωι ονομα τεθεικε. Τοτε γαρ μαλιστα μεθ' ημων ο Θεος γεγονεν, επι της γης οφθεις
και τοις ανθρωποις συναναστρεφομενος, και την πολλην επιδεικνυμενος περι ημας
κηδεμονιαν. Ουκετι γαρ αγγελος, ουδε αρχαγγελος μεθ' ημων, αλλ' αυτος καταβας ο
∆εσποτης την πασαν ανεδεξατο διορθωσιν, πορναις διαλεγομενος, τελωναις
συνανακειμενος, εις αμαρτωλων οικιας εισιων, ληισταις παῤρησιαν διδους, μαγους
εφελκομενος, παντα περιιων και διορθουμενος, και αυτην την φυσιν ενων προς
εαυτον. Ταυτα ουν παντα ο προφητης προαναφωνει, ομου και τον τοκον λεγων, και
το κερδος των ωδινων το αφατον εκεινο και απειρον. Ὅταν γαρ ο Θεος μετα
ανθρωπων ηι, ουδεν δει λοιπον δεδοικεναι ουδε τρεμειν, αλλ' υπερ απαντων
θαῤρειν· οπερ ουν και εγενετο. Και γαρ τα αρχαια εκεινα και ακινητα ελυθη κακα,
και η κατα του κοινου γενους αποφασις ανηιρητο, και της αμαρτιας τα νευρα
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκκεκοπτο, και διαβολου τυραννις κατελυετο, και ο πασιν αβατος παραδεισος,
ανδροφονωι και ληιστηι πρωτον ηνοιγετο, και ουρανου αψιδες ανεπεταννυντο, και
αγγελοις ανθρωποι ανεμιγνυντο, και προς τον βασιλικον θρονον η φυσις η ημετερα
ανηγετο, και του ᾅδου το δεσμωτηριον αχρηστον ην, και ο θανατος ονομα λοιπον
εμενεν ον, πραγματος απεστερημενον, και μαρτυρων χοροι, και γυναικες
κατακλωσαι του ᾅδου τα κεντρα. Ταυτα ουν παντα προορων ο προφητης, εσκιρτα
και εχορευε, και δι' ενος ρηματος ημιν ταυτα ενεδεικνυτο, προφητευων ημιν τον
Ἐμμανουηλ. Βουτυρον και μελι φαγεται· πριν η γνωναι αυτον η προελεσθαι πονηρα,
εκλεξεται το αγαθον. ∆ιοτι πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει
πονηριαι του εκλεξασθαι το αγαθον. Ἐπειδη το τικτομενον παιδιον ουτε ανθρωπος
ην ψιλος, ουτε Θεος μονον, αλλα Θεος εν ανθρωπωι, εικοτως και ο προφητης
ποικιλλει τον λογον, νυν μεν τουτο, νυν δε εκεινο λεγων, και τα παραδοξα τιθεις,
και ουκ αφιεις απιστηθηναι την οικονομιαν δια την του θαυματος υπερβολην. Ειπων
γαρ, οτι Τεξεται η παρθενος, οπερ ην ανωτερον φυσεως, και οτι κληθησεται
Ἐμμανουηλ, ο και αυτο μειζον προσδοκιας ην· ινα μη τις τον Ἐμμανουηλ ακουσας,
τα Μαρκιωνος παθηι, και νοσησηι τα Ουαλεντινου, δια την οικονομιαν, διαῤρηδην
επηγαγε και της οικονομιας την σαφεστατην αποδειξιν, απο της τραπεζης αυτην
πιστουμενος. Τι γαρ φησι; Βουτυρον και μελι φαγεται. Τουτο δε ουκ αν ειη θεοτητος,
αλλα της φυσεως της ημετερας. ∆ια γαρ τοι τουτο ουδε ανθρωπον απλως πλασας
ενυκησεν εν αυτωι, αλλα και κυησεως ηνεσχετο, και ταυτης εννεαμηνιαιου, και
ωδινων και σπαργανων, και της εκ πρωτης ηλικιας τροφης, ινα δια παντων εμφραξηι
τα στοματα των αρνεισθαι την οικονομιαν επιχειρουντων. Ταυτα ουν ανωθεν
προορων ο 63.830 προφητης, ουχι τας ωδινας λεγει και τον θαυμαστον τοκον μονον,
αλλα και την εν πρωτηι ηλικιαι τροφην, την εν αυτοις τοις σπαργανοις, ουδεν των
λοιπων εξαλλαττουσαν ανθρωπων, ουδε τι ξενον κατα τουτο εχουσαν. Ουτε γαρ
απαντα εξηλλαγμενα ην αυτωι, ουτε παντα κοινα· το μεν γαρ εκ γυναικος τεχθηναι,
κοινον· το δε απο παρθενου, μειζον η καθ' ημας. Το δε τραφηναι παλιν τωι κοινωι της
φυσεως νομωι, και τωι αυτωι τοις πολλοις, κοινον· το δε αβατον γενεσθαι πονηριαι τον
ναον εκεινον, και μηδε εις πειραν ελθειν πονηριας, τουτο ξενον και παραδοξον και
αυτου μονου. ∆ιο δη κακεινο και τουτο τεθεικεν· ειπων γαρ, Βουτυρον και μελι
φαγεται, επηγαγε· ∆ιοτι πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι
του εκλεξασθαι το αγαθον. Παλιν ταις αυταις λεξεσι το αυτο νοημα αινιττεται, και
ενδιατριβει τωι λογωι. Ἐπειδη γαρ σφοδρα ην υψηλον το ειρημενον, τηι συνεχειαι της
διηγησεως αυτο πιστουται. Ὅπερ γαρ ανωτερω εδηλωσεν ειπων, Πριν η γνωναι
αυτον η προελεσθαι πονηρα, τουτο προιων ηινιξατο, τωι ειπειν· Πριν η γνωναι το
παιδιον, και επεξηγησει κεχρηται παλιν λεγων, Ἀγαθον η κακον, απειθει πονηριαι,
του εκλεξασθαι το αγαθον. Τουτου γαρ αυτου μονον ην το εξαιρετον. ∆ιο και ο
Παυλος αυτο στρεφει συνεχως. Ἐπειδη γαρ εμελλεν αποθνησκειν, ινα μη τις νομισηι
των απιστων, οτι οικειας αμαρτιας τινει δικην, συνεχως αυτου το αναμαρτητον εις
μεσον αγει, ινα τον θανατον αυτου της ημετερας αμαρτιας λυτηριον οντα δειξηι. ∆ιο
και ελεγε· Χριστος εγερθεις εκ νεκρων, ουκετι αποθνησκει. Και γαρ ο απεθανε, τηι
αμαρτιαι απεθανεν. Ουδε εκεινον τον θανατον ως υπευθυνος ων, φησι, κατα τον της
αμαρτιας λογον απεθανεν, αλλ' υπερ της κοινης απαντων πλημμελειας. Ει τοινυν τωι
προτερωι κατα τουτο υπευθυνος ουκ ην, εκ περιουσιας αποδεδεικται, οτι ουκετι
αποθανειται. Ἀλλα ταυτα μεν ως εν παροδωι ειρηται· ωρα δε παλιν, των του
Ευαγγελιου αψασθαι ρηματων· Και εγερθεις, φησιν, ο Ἰωσηφ απο του υπνου,
εποιησεν ως προσεταξεν αυτωι ο αγγελος Κυριου, και παρελαβε την γυναικα αυτου.
Ὅρα και ενταυθα το φιλοσοφον του ανδρος και εν πασιν αδεκαστον. Ουτε γαρ, ηνικα
υπωπτευεν αηδες τι και ατοπον, κατασχειν ηνεσχετο την Παρθενον, ουτε επειδη
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτης απηλλαγη της υποψιας, εκβαλειν υπεμεινεν, αλλα και κατεχει και
διακονειται τηι οικονομιαι πασηι. Το της γυναικος δε ονομα συνεχως τιθησιν ο
ευαγγελιστης, ου βουλομενος εκκαλυφθηναι το μυστηριον εκεινο τεως, και την
πονηραν αναιρων υποψιαν. Παραλαβων δε αυτην, ουκ εγινωσκεν αυτην, εως ου
ετεκε τον υιον αυτης τον πρωτοτοκον. Το, εως, ενταυθα ειρηκεν, ουχ ινα
υποπτευσηις, οτι μετα ταυτα αυτην εγνω, αλλ' ινα μαθηις οτι προ των ωδινων
παντως ανεπαφος ην η παρθενος. Τινος ουν ενεκεν, φησι, το, εως, τεθεικεν; Ὅτι
εθος τηι Γραφηι πολλακις τουτο ποιειν, και την ρησιν ταυτην μη επι διωρισμενον
τιθεναι χρονον· οιον, οτε ουκ ανεστρεψε προς τον Νωε ο κοραξ, εως ου εξηρανθη η
γη· καιτοι γε ουδε μετα ταυτα ανεστρεψε. Λεγει δε και εν τοις Ψαλμοις· Ειπεν ο
Κυριος τωι Κυριωι μου, Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον
των ποδων σου. Και ο Παυλος δε φησι· ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν αχρις ου αν θηι
παντας τους εχθρους αυτου υπο τους ποδας αυτου. Ἀλλ' 63.831 ουτε εκει το, εως,
ουτε ενταυθα το, μεχρις, χρονων εισιν οροι· επει πως εστηκε το προφητικον εκεινο
το λεγον· Ἡ εξουσια αυτου εξουσια αιωνιος, και η βασιλεια αυτου βασιλεια, ητις ου
διαφθαρησεται, και της βασιλειας αυτου ουκ εσται τελος, ει γε μεχρι τουτων μελλει
βασιλευειν; Ουτω δη και ενταυθα το, εως, ειπε, τα προ ωδινων ασφαλιζομενος· τα δε
μετα ταυτα σοι κατελιπε συλλογιζεσθαι. Ὃ μεν γαρ αναγκαιον ην μαθειν σε παρ'
αυτου, τουτο αυτος ειρηκεν, οτι ανεπαφος ην η παρθενος εως του τοκου· ο δε εκ των
ειρημενων ακολουθον τε εφαινετο και ωμολογημενον, τουτο σοι λοιπον αφιησι
συνιδειν· οιον, οτι ουκ αν ουδε μετα ταυτα την ουτω γενομενην μητερα, και καινων
ωδινων και ξενων καταξιωθεισαν λοχευματων, δικαιος ων εκεινος υπεμεινε γνωναι
λοιπον. Του δε Ἰησου γεννηθεντος εν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας, εν ταις ημεραις
Ἡρωδου του βασιλεως, ιδου μαγοι απο ανατολων παρεγενοντο εις Ἱεροσολυμα
λεγοντες· Που εστιν ο τεχθεις βασιλευς των Ἰουδαιων; Ειδομεν γαρ αυτου τον
αστερα εν τηι ανατοληι, και ηλθομεν προσκυνησαι αυτον. Ἐνταυθα τινες των της
αληθειας εχθρων επιλαβομενοι του ρητου, φασιν· Ἰδου, φησι, και του Χριστου
γεννηθεντος, αστηρ εφανη, οπερ εστι σημειον του την αστρολογιαν ειναι βεβαιαν. Τι
ουν προς ταυτα ερουμεν; Ἀπ' αυτου του αστερος της λυσεως την αρχην ποιησωμεθα.
Ουδε γαρ των πολλων εις ην ο αστηρ ουτος, μαλλον δε ουδε αστηρ ην, αλλα δυναμις
τις αορατος εις ταυτην σχηματισθεισα την οψιν. ∆ηλον δε τουτο, οτι πρωτον μεν και
ηλιον και σεληνην και αστερας εξ ανατολων ορωμεν επι δυσιν χωρουντας· ουτος δε
απο αρκτου εις μεσημβριαν εφερετο· ουτω γαρ η Παλαιστινη προς την Περσιδα
κειται. ∆ευτερον δε, οτι ουκ εν νυκτι εφαινετο, αλλ' εν ημεραι μεσηι, ηλιου
λαμποντος. Τριτον, απο του φαινεσθαι, και κρυπτεσθαι. Ἕως μεν γαρ της
Παλαιστινης εφαινετο χειραγωγων τους μαγους· επειδη δε επεβησαν των
Ἱεροσολυμων, εκρυψεν εαυτον· ειτα παλιν δεικνυσιν εαυτον, μετα το εξελθειν
αυτους εκ του Ἡρωδου· οπερ ουκ εστιν ιδιον αστερος, αλλα δυναμεως τινος
λογικωτατης. Τεταρτον, απο του τοπου της δειξεως· κατω γαρ καταβας τον τοπον
εδεικνυ. Ἀδυνατον γαρ ην ανω μενοντα τουτο ποιειν, επειδη απειρον το υψος, και
ουκ ηρκει ουτω στενον τοπον χαρακτηρισαι και γνωρισαι τοις βουλομενοις ιδειν.
Ὁραις δι' οσων δεικνυται ου των πολλων εις ων ουτος ο αστηρ, ουδε κατα την
ακολουθιαν της εξω γεννησεως δεικνυς εαυτον; Και τινος ενεκεν εφανη, φησιν;
Ὥστε καθικεσθαι της Ἰουδαιων αναισθησιας. Ἐπειδηγαρ των προφητων συνεχως
ακουοντες λεγοντων περι της αυτου παρουσιας, ου σφοδρα προσειχον, εποιησε και
βαρβαρους ελθειν απο γης μακρας, τον παρ' αυτοις τοις Ἰουδαιοις βασιλεα
επιζητουντας, και παρα Περσικης φωνης μανθανουσιν, α ουκ ηνεσχοντο μαθειν
παρα των προφητων· ινα, αν μεν ευγνωμονωσι, μεγιστην εχωσι του πειθεσθαι
προφασιν· αν δε φιλονεικωσιν, απεστερημενοι λοιπον ωσι πασης απολογιας. Ἑλκυει
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε τους μαγους δι' αστερος ο Θεος, δια των συνηθων αυτους καλων, και δεικνυσιν
αστρον μεγα και εξηλλαγμενον, ωστε και τωι μεγεθει και τωι καλλει της οψεως
αυτους εκπληξαι, και τωι τροπωι της πορειας. Ἐπει ουν ηγαγε και εχειραγωγησε και
προς την φατνην εστησεν, ουκετι δι' αστερος, αλλα δι' αγγελου λοιπον αυτοις
διαλεγεται. Και τουτους μεν δι' αστερος και δι' αγγελου, ημας δε δι' αυτου του
Μονογενους τα υψηλα και αποῤρητα και τον νουν ημων υπερβαινοντα μαθειν
κατηξιωσεν. Ἐννοουντες τοινυν της τοσαυτης συγκαταβασεως το 63.832 μεγεθος,
αξιαν αποδωμεν αυτωι και την τιμην και την αμοιβην· Θεωι δε αμοιβη παρ' ημων
ουδεμια γενοιτ' αν, αλλ' η μονον η σωτηρια ημων και των ημετερων ψυχων, και η
περι την αρετην επιμελεια, και η προς τους αδελφους τους ημετερους προνοια. Και
γαρ ουδεν ουτω γνωρισμα και χαρακτηρ γενοιτ' αν του πιστου και τον Χριστον
φιλουντος, ως το των αδελφων κηδεσθαι, και το της σωτηριας επιμελεισθαι της
εκεινων· επει και ο Χριστος ουχ εαυτωι ηρεσεν, αλλα τοις πολλοις. Ουτω και ο
Παυλος φησιν· Ου ζητω το εμαυτου συμφερον, αλλα το των πολλων, ινα σωθωσι.
Ταυτ' ουν ειδοτες, αγαπητοι, τον εαυτων βιον ρυθμιζωμεν, και πολλην την
φροντιδα των αδελφων ημων ποιωμεθα, και την ενοτητα την προς αυτους
διατηρωμεν. Εις τουτο γαρ ημας η θυσια εναγει η φοβερα εκεινη και φρικωδης,
κελευουσα ημιν μεθ' ομονοιας αυτηι μαλιστα προσιεναι και θερμης αγαπης, και
αετους γενομενους εντευθεν, ουτω προς αυτον ιπτασθαι τον ουρανον. Ὅπου γαρ το
πτωμα, φησιν, εκει και οι αετοι· πτωμα καλων το σωμα δια τον θανατον. Ει μη γαρ
εκεινος επεσεν, ημεις ουκ αν ανεστημεν. Ἀετους δε καλει, δεικνυς, οτι και υψηλον
ειναι δει τον προσιοντα τωι σωματι τουτωι, και μηδεν προς την γην κοινον εχειν,
μηδε κατω συρεσθαι και ερπειν, αλλ' ανω πετεσθαι διηνεκως, και προς τον ηλιον της
δικαιοσυνης ενοραιν, και οξυδερκες το ομμα της διανοιας εχειν Ἀετων γαρ, ου
κολοιων αυτη η τραπεζα. Ουτοι και τοτε απαντησονται εκ των ουρανων
καταβαινοντι, οι νυν αξιως απολαυοντες, ωσπερ οι αναξιως τα εσχατα πεισονται. Ει
γαρ βασιλεα τις ουκ αν απλως δεξαιτο· τι λεγω βασιλεα; ιματιου μεν ουν βασιλικου
ουκ αν τις απλως αψαιτο χερσιν ακαθαρτοις, καν επ' ερημιας ηι, καν μονος ηι, καν
μηδεις ο παρων. Καιτοι γε ουδεν εστιν ετερον το ιματιον, η σκωληκων νηματα και
σητων· ει δε την βαφην θαυμαζεις, και αυτη νεκρωθεντος ιχθυος εστιν αιμα· αλλ'
ομως ουκ αν τις ελοιτο ρυπαραις αυτου κατατολμησαι χερσιν. Ει δε ανθρωπινου
ιματιου ουκ αν τις τολμησειεν απλως θιγειν, πως το σωμα του επι παντων Θεου, το
αμωμον, το καθαρον, το τηι θειαι εκεινηι φυσει ομιλησαν, δι' ου εσμεν και ζωμεν, δι'
ου πυλαι θανατου κατεκλασθησαν, και ουρανου αψιδες ανευχθησαν, τουτο μετα
τοσαυτης υβρεως ληψομεθα; Μη, παρακαλω, μη κατασφαξωμεν εαυτους δια της
αναισχυντιας, αλλα μετα φρικης και καθαροτητος απασης αυτωι προσιωμεν, ινα μη
χαλεπωτεραν υπομεινωμεν τιμωριαν. Ὅσωι γαρ αν ωμεν ευηργετημενοι μεγαλα,
τοσουτωι μαλλον κολαζομεθα μειζονως, οταν αναξιοι της ευεργεσιας φανωμεν. Και
γαρ τουτο δη το σωμα και επι φατνης κειμενον ηιδεσθησαν μαγοι, και ανδρες ασεβεις
και βαρβαροι την πατριδα και την οικιαν αφεντες, και οδον εστειλαντο μακραν, και
ελθοντες μετα φοβου και τρομου πολλου προσεκυνησαν. Μιμησωμεθα τοινυν καν
τους βαρβαρους ημεις οι των ουρανων πολιται. Ἐκεινοι μεν γαρ και επι φατνης
ιδοντες και εν καλυβηι, και ουδεν τοιουτον ιδοντες, οιον συ νυν, μετα πολλης της
φρικης προσηιεσαν· συ δε ουκ εν φατνηι οραις, αλλ' εν θυσιαστηριωι, ου γυναικα
κατεχουσαν, αλλ' ιερεα παρεστωτα, και πνευμα μετα πολλης της δαψιλειας τοις
προκειμενοις εφιπταμενον. Ουχ απλως αυτο τουτο το σωμα οραις, ωσπερ εκεινοι,
αλλ' οισθα αυτου και την δυναμιν και την οικονομιαν απασαν, και ουδεν αγνοεις
των δι' αυτου τελεσθεντων, μετα ακριβειας μυσταγωγηθεις απαντα. ∆ιαναστησωμεν
τοινυν εαυτους και φριξωμεν, και πολλωι των 63.833 βαρβαρων εκεινων πλειονα
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιδειξωμεθα την ευλαβειαν· ινα μη απλως, μηδε ως ετυχε προσελθοντες, πυρ επι
την εαυτων σωρευσωμεν κεφαλην. Ταυτα δε λεγω, ουχ ινα μη προσιωμεν, αλλ' ινα
μη απλως προσιωμεν. Ὥσπερ γαρ το ως ετυχε προσιεναι, κινδυνος· ουτω το μη
κοινωνειν των μυστικων δειπνων εκεινων, λιμος και θανατος. Αυτη γαρ η τραπεζα
της ψυχης ημων τα νευρα, της διανοιας ο συνδεσμος, της παῤρησιας η υποθεσις, η
ελπις, η σωτηρια, το φως, η ζωη· μετα ταυτης απελθοντες εκει της θυσιας, εν
παῤρησιαι πολληι των ιερων επιβησομεθα προθυρων, ωσπερ τισιν οπλοις χρυσοις
πεφραγμενοι παντοθεν. Και τι λεγω τα μελλοντα; ενταυθα γαρ σοι την γην ουρανον
ποιει τουτι το μυστηριον. Ἀναπετασον γουν του ουρανου τας πυλας, και διακυψον,
μαλλον δε ουχι του ουρανου, αλλα του ουρανου των ουρανων, και τοτε οψει το
ειρημενον. Το γαρ παντων εκει τιμιωτερον, τουτο σοι επι της γης δειξω κειμενον.
Ὥσπερ γαρ εν τοις βασιλειοις το παντων σεμνοτερον ου τοιχοι, ουκ οροφος χρυσους,
αλλα το βασιλικον σωμα το καθημενον επι του θρονου· ουτω και εν τοις ουρανοις το
του βασιλεως σωμα. Ἀλλα τουτο σοι εξεστιν επι γης ιδειν. Ου γαρ αγγελους, ουδε
αρχαγγελους, ουδε ουρανους και ουρανους ουρανων, αλλ' αυτον τουτων σοι
δεικνυμι ∆εσποτην. Ειδες πως το παντων τιμιωτερον οραις επι γης; και ουχ οραις
μονον, αλλα και απτηι; και ουχ απτηι μονον, αλλα και εσθιεις, και λαβων οικαδε
αναχωρεις; Ἀποσμηχε τοινυν την ψυχην, παρασκευαζε την διανοιαν προς την
τουτων υποδοχην των μυστηριων. Και γαρ ει παιδιον βασιλικον μετα του κοσμου
και της αλουργιδος και 63.834 του διαδηματος ενεχειρισθης φερειν, παντα αν
εῤριψας τα εν τηι γηι· νυνι δε ου παιδιον ανθρωπου βασιλικον, αλλ' αυτον τον
Μονογενη λαμβανων του Θεου Παιδα, ου φριττεις, ειπε μοι, και παντα τον των
βιωτικων εκβαλλεις ερωτα, και τωι κοσμωι καλλωπιζηι μονον εκεινωι, αλλ' ετι προς
την γην οραις, και χρηματων εραις, και προς χρυσον επτοησαι; και τινα αν σχοιης
συγγνωμην; ποιαν απολογιαν; Ουκ οισθα πως απασαν την βιωτικην πολυτελειαν
αποστρεφεται σου ο ∆εσποτης; ου δια τουτο εν φατνηι ετεθη τεχθεις, και μητερα
ελαβεν ευτελη; ου δια τουτο εκεινωι τωι προς καπηλειαν βλεποντι ελεγεν· Ὁ δε Υιος
του ανθρωπου ουκ εχει που την κεφαλην κλινηι; Τι δαι οι μαθηται; ου τον αυτον
διετηρουν νομον εις τας των πενητων οικιας καταγομενοι; και ο μεν προς βυρσεα, ο
δε προς σκηνοῤραφον κατελυον; Ου γαρ οικιας περιφανειαν, αλλα ψυχων αρετας
επεζητουν. Τουτους τοινυν και ημεις ζηλωσωμεν, τα μεν καλλη των κιονων και των
μαρμαρων παρατρεχοντες, ζητουντες δε τας ανω μονας, και παντα τυφον τον
ενταυθα πατησωμεν μετα της των χρηματων επιθυμιας, και υψηλον λαβωμεν
φρονημα. Ἂν γαρ νηφωμεν, ουδε ο κοσμος ημων ουτος αξιος, μητι γε στοαι και
περιπατοι. ∆ιο, παρακαλω, την ψυχην την εαυτων καλλωπιζωμεν, ην και λαβοντες
απελευσομεθα, ινα και των αιωνιων επιτυχωμεν σκηνων, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι,
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΛΕʹ. Περι μετανοιας.
Ἡ μετανοια δεινη και φοβερα τωι αμαρτωλωι, φαρμακον των
πλημμεληματων, δαπανημα των δακρυων, αναλωμα των παρανομιων, παῤρησια
προς τον Θεον, οπλον κατα του διαβολου, μαχαιρα αποτεμνουσα αυτου την
κεφαλην, σωτηριας ελπις, απογνωσεως αναιρεσις· αυτη τον ουρανον ανοιγει, αυτη
εις τον παραδεισον εισαγει, αυτη του διαβολου περιγινεται. ∆ια δη τουτο συνεχως
τον περι ταυτης κινω λογον, ινα μητε ο αμαρτανων απογινωσκηι, μητε ο κατορθων
μεγα φρονηι· Ὁ δοκων γαρ εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· ωσπερ και το θαῤρειν ποιει
υποσκελιζεσθαι. ∆ικαιος ει; μη πεσηις· αμαρτωλος ει; μη απογνωις. Ου παυομαι
συνεχως ταυτα επαλειφων υμας τα φαρμακα· και γαρ οιδα ηλικον οπλον εστι κατα
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του διαβολου, το μη απογινωσκειν υμας. Ἂν εχηις αμαρτηματα, μη απογνωις. Ου
παυσομαι συνεχως ταυτα λεγων· καν καθ' ημεραν αμαρτανηις, καθ' ημεραν μετανοει.
Ὅπερ εν ταις παλαιαις ποιουμεν οικιαις· οταν σαθρωθωσιν, υπεξαιρουμεθα τα
σεσαθρωμενα, και καινα επισκευαζομεν, και ουδεποτε συνεχους επιμελειας
απολυομεν. Ἐαν παλαιωθηις σημερον απο της αμαρτιας, ανακαινισον σεαυτον
αυριον απο της μετανοιας. Και ενι, φησι, μετανοησαντα σωθηναι; Ἔνι, και πανυ ενι.
Παντα τον βιον εν αμαρτιαι διετριψα, και εαν μετανοησω, σωζομαι; Πανυ. Ποθεν
δηλον; Ἀπο της του ∆εσποτου σου φιλανθρωπιας. Μη γαρ τηι μετανοιαι σου θαῤρω;
μη γαρ η μετανοια σου ισχυει τοσαυτα κακα αποσμηξασθαι; Ει μετανοια μονη ην,
εικοτως εφοβου· επειδη δε τηι μετανοιαι κεραννυται Θεου φιλανθρωπια, θαῤρει· Θεου
γαρ φιλανθρωπιας μετρον ουκ εστιν, ουδε λογωι ερμηνευθηναι δυναται αυτου η
αγαθοτης. Ἡ μεν 63.834 γαρ ση κακια μετρον εχει, το δε φαρμακον μετρον ουκ εχει·
η ση κακια, οια εαν ηι, ανθρωπινη εστι κακια· η δε του Θεου φιλανθρωπια αφατος.
Θαῤρει, οτι περιγινεται σου της κακιας. Ἐννοησον σπινθηρα εις πελαγος εμπεσοντα,
μη δυναται στηναι η φανηναι; Ὅσον σπινθηρ προς πελαγος, τοσουτον κακια προς
την του Θεου φιλανθρωπιαν· μαλλον δε ου τοσουτον, αλλα πολλωι πλεον. Το μεν
γαρ πελαγος, καν μεγα ηι, μετρον εχει· η δε του Θεου φιλανθρωπια απεριοριστος.
Ταυτα λεγω, ουχ ινα υμας ραιθυμοτερους εργασωμαι, αλλ' ινα σπουδαιοτερους
απεργασωμαι. Παρηινεσα πολλακις εις θεατρον μη αναβαινειν· ηκουσας, ουκ
επεισθης; ανεβης εις το θεατρον; παρηκουσας μου του λογου; μη αισχυνθηις παλιν
εισελθειν και ακουσαι. Ἤκουσα, και ουκ ετηρησα, φησι· πως δυναμαι εισελθειν και
ακουσαι; Τεως αυτο τουτο οιδας, οτι ουκ ετηρησας· τεως αισχυνηι, τεως ερυθριαις,
τεως μηδενος ελεγχοντος τον χαλινον περιφερεις, τεως τον λογον μου εχεις
εῤριζωμενον, τεως μη φαινομενου μου, η διδασκαλια μου καθαιρει σε. Ουκ
ετηρησας; κατεγνως σαυτου; εις το ημισυ ετηρησας, καν μη τηρησηις, ειπηις δε, Ουκ
ετηρησα. Ὁ γαρ καταγνους εαυτου επι του μη τηρησαι, επι το τηρησαι σπουδαζει.
Ἐθεωρησας; ειργασω παρανομιαν; αιχμαλωτος εγενου τηι πορνηι; κατεβης απο του
θεατρου; παλιν εμνησθης; ηισχυνθης; προσελθε. Ἐλυπηθης; παρακαλεσον τον Θεον.
Ἀλλα μη στηθι μεχρι τουτου. Ουαι μοι, ηκουσα, και ουκ ετηρησα· πως εισελθω εις
την εκκλησιαν; πως παλιν ακουσω; Μαλλον εισελθε, επειδη ουκ ετηρησας, ινα παλιν
ακουσας τηρησηις. Φαρμακον εαν επιθηι σοι, και μη καθαρισηι σε, τηι αλληι ημεραι ουκ
επιτιθης αυτο παλιν; Ἔστω τις δρυ 63.835 τομος· θελετω τεμνειν δρυν· λαμβανει
αξινην, κοπτει την ριζαν· εαν δωι μιαν πληγην, και μη πεσηι το δενδρον, ου διδωσιν
αλλην πληγην; ου την τριτην; ου την τεταρτην; ου την πεμπτην; ου την δεκατην;
Ουτω και συ ποιει. ∆ρυς εστιν η πορνη, ακαρπον δενδρον, βαλανους εκφερουσα,
χοιρων αλογων τροφην. Ἐν πολλωι χρονωι εῤριζωθη εν τηι διανοιαι σου, εν τηι
περιβοληι των κλαδων κατεβαλε σου το συνειδος. Ὁ λογος μου αξινη εστιν· ηκουσας
μιαν ημεραν. Προς μιαν ημεραν πιπτει η τοσουτωι χρονωι εῤριζωμενη; Ἐαν γαρ δις,
εαν γαρ τρις, εαν γαρ εκατοντακις, ουκ εστι θαυμαστον· μονον εκκοψον πραγμα
πονηρον και ισχυρον και συνηθειαν πονηραν. Μαννα ησθιον οι Ἰουδαιοι, και
κρομμυα εζητουν τα εν Αιγυπτωι· Καλως ην ημιν εν Αιγυπτωι. Ουτως ισχυρον πραγμα
η συνηθεια και κακιστον. Καν γαρ εις δεκα ημερας κατορθωσηις, εαν γαρ εις εικοσιν,
εαν γαρ εις τριακοντα, ουκ αγαπω; ου χαριν εχω; ου περιπτυσσομαι σε; μονον μη
αποκαμηις, αλλ' αισχυνου και καταγινωσκε. Παλιν διελεχθην περι αγαπης· ηκουσας,
απηλθες και ηρπασας, ουκ επεδειξω δια των εργων τον λογον; μη αισχυνθηις παλιν
εισελθειν εις την εκκλησιαν· αισχυνου αμαρτανων, μη αισχυνου μετανοων, αλλα
αμαρτανων. Προσεχε τι εποιησε σοι ο διαβολος. ∆υο ταυτα εστιν, αμαρτια και
μετανοια· αμαρτια τραυμα, μετανοια φαρμακον· εν τηι αμαρτιαι ονειδος, εν τηι
αμαρτιαι γελως· εν τηι μετανοιαι παῤρησια, εν τηι μετανοιαι ελευθερια, εν τηι μετανοιαι
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαρισμος του αμαρτηματος. Προσεχετε μετα ακριβειας. Τηι αμαρτιαι αισχυνη
επεται, τηι μετανοιαι παῤρησια ακολουθει. Ἀλλ' ο Σατανας την ταξιν αντεστρεψε, και
εδωκε την παῤρησιαν τηι αμαρτιαι, την δε αισχυνην τηι μετανοιαι. Ουκ αφισταμαι εως
εσπερας, εως ου αυτο λυσω. Ἔστι τραυμα, και φαρμακον· το τραυμα την σηπεδονα
εχει, το φαρμακον τον καθαρισμον της σηπεδονος κεκτηται. Μη εν τωι φαρμακωι η
σηπεδων; μη εν τωι τραυματι ιασις; ουκ εχει ταυτα την οικειαν ταξιν, κακεινα την
οικειαν; μη δυναται μεταβηναι τουτο προς εκεινο, η εκεινο προς τουτο; Ἔλθωμεν
και επι των της ψυχης αμαρτηματων· η αμαρτια την αισχυνην εχει, η αμαρτια το
ονειδος εχει και την ατιμιαν συγκεκληρωμενην· η μετανοια την παῤρησιαν εχει, η
μετανοια την νηστειαν, την δικαιοσυνην. Λεγε γαρ τας ανομιας σου πρωτος, ινα
δικαιωθηις. ∆ικαιος εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι. Ειδως ουν ο διαβολος, οτι η
μεν αμαρτια εχει την αισχυνην, πραγμα ικανως αποκρουσαι τον αμαρτανοντα
δυναμενον· η δε μετανοια εχει την παῤρησιαν, πραγμα ικανον επισπασασθαι τον
μετανοουντα· ενηλλαξε την ταξιν, και εδωκε την αισχυνην τηι μετανοιαι, και την
παῤρησιαν τηι αμαρτιαι. Ποθεν, εγω λεγω. Ἁλισκεται τις υπο επιθυμιας χαλεπης προς
πανδημον πορνην· ακολουθει τηι πορνηι αιχμαλωτος· εισερχεται εις το καταγωγιον·
ουκ αισχυνομενος, ουκ ερυθριων συμπλεκεται τηι πορνηι, πραττει την αμαρτιαν.
Ουδαμου αισχυνη αυτωι, ουδαμου επιτιμια. Ἐξερχεται εκειθεν μετα το τελος της
αμαρτιας· και ινα μετανοησηι, αισχυνεται; Ἄθλιε, οτε περιεπλεκου τηι πορνηι, ουκ
ηισχυνου, αλλ' οτε ηλθες μετανοησαι, τοτε αισχυνηι; Αισχυνεται ειπειν οτι επορνευσε,
και ερυθριαι· το πραγμα πραττει, και ουκ ερυθριαι, και το ρημα ερυθριαι; ∆ιαβολου δε
εστιν η κακουργια αυτη. Ἐν τηι αμαρτιαι ουκ αφιη 63.836 σιν αυτον αισχυνεσθαι,
αλλα δημοσιευεσθαι· οιδε γαρ οτι, εαν αισχυνθηι, φευγει την αμαρτιαν· και εν τηι
μετανοιαι ποιει αυτον αισχυνεσθαι· οιδε γαρ οτι αισχυνομενος ου μετανοει. ∆υο ποιει
κακα, και την μετανοιαν επεχει, και εις την αμαρτιαν ελκει. Τι αισχυνηι λοιπον; οτε
επορνευες, ουκ ηισχυνου· και οτε το φαρμακον επιτιθησιν, αισχυνηι; οτε απαλλαττεις
σαυτον αμαρτιας, αισχυνηι; Τοτε ωφειλες αισχυνεσθαι, τοτε εδει σε αισχυνεσθαι, οτε
ημαρτανες· οτε εγινου αμαρτωλος, ουκ ηισχυνου, και οτε γινηι δικαιος, αισχυνηι; Λεγε
γαρ τας ανομιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις. Ὢ φιλανθρωπια ∆εσποτου! ουκ ειπεν,
Ἵνα μη κολασθηις, αλλ', Ἵνα δικαιωθηις. Ουκ ηρκει αυτωι, Ἵνα μη κολασθηις, αλλα
και δικαιον ποιεις· και πανυ. Ἀλλα προσεχε μετα ακριβειας τωι λογωι· ∆ικαιον αυτον
ποιει. Και που τουτο εποιησεν; Ἐπι του ληιστου· ινα ειποι μονον εκεινος· Ουδε φοβηι
συ τον Θεον; τωι εταιρωι εαυτου· και ημεις μεν δικαιως· αξια γαρ ων επραξαμεν
απολαμβανομεν· λεγει· Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι. Ουκ ειπεν,
Ἀπαλλαττω σε κολασεως και τιμωριας, αλλ' εις τον παραδεισον εισαγει τον δικαιον.
Ειδες απο εξομολογησεως δικαιον γενομενον; Πολυ φιλανθρωπος εστιν ο Θεος· Υιου
ουκ εφεισατο, ινα δουλου φεισηται· παρεδωκε τον Μονογενη, ινα αγορασηι δουλους
αγνωμονας· το αιμα του Υιου αυτου τιμην κατεβαλεν. Ὢ φιλανθρωπιας ∆εσποτου!
Και μη μοι λεγε παλιν· Ἥμαρτον πολλα, και πως δυναμαι σωθηναι; Συ ου δυνασαι,
αλλ' ο ∆εσποτης σου δυναται· και ουτως εξαλειψει σου τα αμαρτηματα, ως μητε
ιχνος αυτων μειναι. Ἐπι μεν γαρ των σωματων ουκ ενι τουτο· αλλα καν μυριακις
σπουδασηι ο ιατρος, καν φαρμακα επιθηι τωι τραυματι, το μεν τραυμα ηφανισε, την δε
ουλην ουκ εξηλειψεν· αντιπιπτει γαρ αυτωι η ασθενεια της φυσεως, και το ανισχυρον
της τεχνης, και το ευτελες των φαρμακων. Ὁ δε Θεος, οταν εξαλειφηι αμαρτηματα,
ουδε ουλην αφιησιν, ουδε ιχνος συγχωρει μειναι· αλλα μετα της υγειας και την
ευμορφιαν χαριζεται, μετα της απαλλαγης της κολασεως και δικαιοσυνην επιδιδωσι,
και ποιει τον ημαρτηκοτα ισον ειναι τωι μη ημαρτηκοτι. Μη εστιν αμαρτια εχουσα
απογνωσιν, η νικωσα την φιλανθρωπιαν του Θεου; Και πως ο Ἰουδας απωλετο; Πως;
οτι ουκ εστιν αναγκαστικη η μετανοια. Και μην ακουσον τι φησι προς αυτον ο
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλος· Τι σοι ποιησω, Ἰουδα; Ουκ οιδας τι ποιησεις; Οιδα, αλλ' ου βουλομαι·
απαιτει των αμαρτηματων η φυσις, και κατεχει της φιλανθρωπιας το μεγεθος. Τι σοι
ποιησω; Φεισομαι σου; αλλα γινηι ραιθυμοτερος. Ἀλλ' επεξελθω σοι; αλλ' ουκ
ανεχεται μου η φιλανθρωπια. Τι σοι ποιησω; Ὡς Σοδομα θησομαι σε, και ως Γομοῤρα
καταστρεψω σε; αλλα πατηρ ειμι, και πατηρ φιλοστοργος. Ταυτην ουν και ημεις την
φιλανθρωπιαν ειδοτες, μη απογινωσκωμεν, αλλα μηδε ραιθυμωμεν απλως· εκατερα
γαρ ταυτα ολεθρια. Ἡ μεν γαρ απογνωσις τον κειμενον ουκ αφιησιν αναστηναι· η δε
ραιθυμια και τον εστωτα ποιει καταπεσειν. Ἐκεινη των πορισθεντων αγαθων
αποστερειν ειωθεν, αυτη των επικειμενων ουκ αφιησιν απαλλαγηναι κακων· και η
μεν καταφρονησις εξ αυτων καταφερει των ουρανων, η δε απογνωσις εις αυτην
καταγει της κακιας την αβυσσον, ωσπερ ουν το μη απογνωναι κακειθεν ταχεως
αναδραμειν ποιει. Σκοπει δε αμφοτερων την ισχυν· Ὁ διαβολος αγαθος 63.837 ην
προ τουτου· ραιθυμησας δε και απογνους επεσεν εις τοσαυτην κακιαν, ως μηδε
αναστηναι λοιπον. Ὅτι γαρ αγαθος ην, ακουσον τι φησιν· Ειδον τον Σαταναν, ως
αστραπην, εκ του ουρανου πεσοντα· η δε της αστραπης παραβολη και το φαιδρον της
προτερας δεικνυσιν αναστροφης, και την της πτωσεως οξυτητα. Ὁ Παυλος
βλασφημος ην και διωκτης και υβριστης· επειδη δε εσπουδασε και ουκ απεγνω, και
ανεστη και των αγγελων γεγονεν ισος. Ὁ Ἰουδας αποστολος ην, αλλα ραιθυμησας
γεγονε προδοτης. Ὁ ληιστης παλιν μετα τοσαυτην κακιαν επειδη μη απεγνω, προ των
αλλων απαντων εις τον παραδεισον εισηλθεν. Ὁ Φαρισαιος θαῤρησας, εξ αυτου του
υψους της αρετης κατεπεσεν· ο τελωνης μη απογνους ουτως ωρθωθη, ως κακεινον
παραδραμειν. Βουλει σοι δειξω και πολιν ολοκληρον τουτο ποιησασαν; Ἡ των
Νινευιτων πολις ουτως εσωθη πασα· καιτοι γε η αποφασις εις απογνωσιν αυτους
ενεβαλλεν. Ου γαρ ειπεν, οτι εαν μετανοησωσι, σωθησονται, αλλ' απλως, Ἔτι τρεις
ημεραι, και Νινευι καταστραφησεται. Ἀλλ' ομως απειλουντος του Θεου, και του
προφητου βοωντος, και της αποφασεως ουκ εχουσης μελλησιν ουδε διορισμον, ουκ
ανεπεσον, ουδε τας χρηστας προεδωκαν ελπιδας. ∆ια γαρ τουτο ου προσεθηκε
διορισμον, ουδε ειπεν, Ἐαν δε μετανοησωσι, σωθησονται, ινα και ημεις οταν
ακουσωμεν αποφασεως του Θεου φερομενης χωρις διορισμου, μηδε ουτως
απογνωμεν, εις εκεινο το υποδειγμα βλεποντες. Ουδεν γαρ ουτως ισχυρον οπλον τωι
διαβολωι, ως απογνωσις. ∆ια τουτο ουχ ουτως αυτον ευφραινομεν αμαρτανοντες, ως
απογινωσκοντες. Ἄκουσον γουν επι του πεπορνευκοτος, πως της αμαρτιας μαλλον
την απογνωσιν δεδοικεν ο Παυλος. Γραφων γαρ Κορινθιοις, ουτως ελεγεν· Ὅλως
ακουεται εν υμιν πορνεια, και τοιαυτη πορνεια, ητις ουδε εν τοις εθνεσι τολμαται,
αλλ' ουδε ονομαζεται. Ὃ γαρ μεχρι προσηγοριας εκεινοις αφορητον, τουτο υμιν
εργωι τετολμηται. Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε. Και ουκ ειπε, Και εκεινος
πεφυσιωται, αλλ' αφεις τον ημαρτηκοτα, τοις υγιαινουσι διαλεγεται καθαπερ οι
ιατροι ποιουσιν, αφεντες τους καμνοντας, προς τους προσηκοντας αυτοις πλειονι
κεχρηνται λογωι. Ἄλλως δε, και ουτοι της απονοιας αιτιοι ησαν αυτωι, μη
επιτιμωντες, μηδε επιπληττοντες. Ἐκοινωσε τοινυν το εγκλημα, ινα ραιδια γενηται
του τραυματος η θεραπεια. ∆εινον μεν γαρ το αμαρτανειν, πολλωι δε χαλεπωτερον
το και μεγα φρονειν επι τοις αμαρτημασιν. Ει γαρ επι δικαιοσυνηι το φυσασθαι
κενωσις δικαιοσυνης εστι, πολλωι μαλλον επι τοις αμαρτημασι τουτο συμβαινον
εσχατην οισει βλαβην ημιν, και των αμαρτηματων αυτων μειζον το εγκλημα εστι.
∆ια τουτο φησιν· Ὅταν παντα ποιησητε, λεγετε, οτι Ἀχρειοι δουλοι εσμεν. Ει δε οι
παντα ποιουντες οφειλουσι συνεσταλθαι, πολλωι μαλλον τον ημαρτηκοτα και
θρηνειν και εν τοις εσχατοις εαυτον αριθμειν αξιον. Ὅπερ ουν και τοτε δηλων
ελεγε· Και ουχι μαλλον επενθησατε; Τι λεγεις; ετερος ημαρτε, και εγω πενθησω; Ναι,
φησι· σωματος γαρ και μελων δικην αλληλοις εσμεν συνδεδεμενοι· επι δε του
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματος, καν ο πους δεξηται τραυμα, την κεφαλην επικυπτουσαν ορωμεν· καιτοι τι
ταυτης σεμνοτερον; αλλ' ουχ οραι την αξιαν εν τωι καιρωι της συμφορας· ουτω και συ
ποιησον. ∆ια τουτο και Παυλος παραινει χαιρειν μετα χαιροντων, και κλαιειν μετα
κλαιοντων. Ἀλλ' οπερ ελεγον, σκοπει πως δεδοικε την απογνωσιν ο Παυλος, ως
μεγα οπλον του διαβολου. 63.838 Ειπων γαρ, Κυρωσατε εις αυτον αγαπην, και την
αιτιαν προστιθησι· Μη πως τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι ο τοιουτος. Ἐν τηι
φαρυγγι του λυκου, φησιν, εστι το προβατον· φθασωμεν τοινυν, προεξαρπασωμεν,
πριν η καταπιηι και διαφθειρηι το μελος ημων. Ἐν κλυδωνιωι νυν εστιν η ναυς· προ
του ναυαγιου διασωσαι αυτην σπουδασωμεν. Καθαπερ γαρ θαλαττης αιρομενης, και
κυματων παντοθεν κορυφουμενων, υποβρυχιον γινεται το σκαφος· ουτω και ψυχη,
της αθυμιας αυτην παντοθεν περιστοιχιζομενης, αποπνιγεται ταχεως, ει μη τινα εχηι
τον χειρα ορεγοντα· και η σωτηριος επι τοις αμαρτημασι λυπη, ολεθριος επι της
αμετριας γινεται. Ειδως τοινυν ο Παυλος οπερ εποιησεν ο διαβολος επι του Ἰουδα,
εδεισε μη και ενταυθα γενηται τουτο. Τι δε εποιησεν επι του Ἰουδα; Μετενοησεν ο
Ἰουδας· Ἥμαρτον γαρ, φησι, παραδους αιμα αθωον. Ἤκουσε των ρηματων τουτων ο
διαβολος· εγνω της επι το βελτιον αρχομενον οδου, και προς σωτηριαν βαδιζοντα,
και εφοβηθη την μεταβολην. Φιλανθρωπον, φησιν, εχει ∆εσποτην· οτε εμελλεν
αυτον προδιδοναι, εδακρυσεν αυτον, και μυρια παρεκαλεσεν· ου πολλωι μαλλον
μετανοουντα δεξεται; αδιορθωτον οντα εφειλκυσατο και εκαλεσεν· ου πολλωι
μαλλον διορθωθεντα και την αμαρτιαν επιγνοντα επισπασεται; ∆ια γαρ τουτο και
σταυρωθηναι ηλθε. Τι ουν εποιησεν; εθορυβησεν αυτωι, εσκοτωσε τηι της αθυμιας
υπερβοληι, εδιωξεν, ηλασεν, εως επι τον βροχον ηγαγε, και της παρουσης υπεξηγαγε
ζωης, και της προθυμιας της κατα την μετανοιαν απεστερησεν. Ὅτι γαρ, ει εζη, και
αυτος εσωθη αν, δηλον εκ των σταυρωσαντων. Ει γαρ τους επι τον σταυρον αυτον
αναβιβασαντας εσωσε, και εν αυτωι τωι σταυρωι ων παρεκαλει τον πατερα, και
συγγνωμην αυτοις ᾔτει του τολμηματος· ευδηλον οτι και τον προδοτην, ει νομωι τωι
προσηκοντι την μετανοιαν επεδειξατο, μετα πασης αν ευμενειας εδεξατο. Ἀλλ'
εκεινος ουκ ηνεσχετο εμμειναι τωι φαρμακωι, τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθεις.
Τουτο τοινυν ο Παυλος φοβουμενος, επειγει τους Κορινθιους εξαρπασαι της
φαρυγγος του διαβολου τον ανθρωπον. Και τι χρη λεγειν τα Κορινθιων; Πετρος μετα
την των μυστηριων κοινωνιαν ηρνησατο τρις, και δακρυσας απηλειψεν απαντα· η
πορνη δακρυσι τον ∆εσποτην εξευμενισατο· Παυλος ομολογων το αμαρτημα,
διδασκαλος των μετανοουντων εγενετο. Ταυτας τας εμπλαστρους λαβοντες, τα
τραυματα εαυτων θεραπευσωμεν, λεγοντες· Ἴασαι με, Κυριε, και ιαθησομαι· ιασαι
την ψυχην μου, οτι ημαρτον σοι. Ἀποδεξαμενος γαρ ημας ο ιατρος λεξει· Ἐγω ειμι ο
εξαλειφων τας ανομιας σου, και ου μη μνησθησομαι ετι. Ἴδε ποσα φαρμακα
κατεσκευασε σοι ο ιατρος· οιον θελεις αυτος επιλεξον. Ποικιλιαν σοι βοηθηματων
επεδειξε προς την των τραυματων διαφοραν. Ει μη δυνασαι νηστευσαι, ως οι
Νινευιται, καν, ως η πορνη, δακρυσι τας αμαρτιας αποπλυνον· ει μη δυνασαι
ελεησαι, εξαγορευσον σου τας αμαρτιας· επι το ελεος του Θεου καταφυγε μετα του
∆αυιδ λεγων· Ἐλεησον με, ο Θεος, κατα το μεγα ελεος σου. Ου γαρ εστι δηγμα
εχιδνης, ινα προς αυτο επιθω φαρμακον, ουδε σπιλος απο βορβορου γενομενος, ινα
υδατι αυτον αποπλυνω· αλλα απο δηγματος διαβολου εστι το τραυμα, του ελεους
της σης φιλανθρωπιας δεομενον. Μονον προσελθε αιτων· επισταξει γαρ το ελαιον ο
φιλανθρωπος, 63.839 ο ειπων, οτι Ἐαν επιστρεψηι ο ανομος εκ της οδου αυτου της
πονηρας, ου μνησθησομαι των ανομιων αυτου ων εποιησεν. Ἐπιστρεψωμεν τοινυν,
παρακαλεσωμεν, αποπλυνωμεν δια των δακρυων τον ρυπον της αμαρτιας,
κρουσωμεν το στηθος, τυψωμεν 63.840 μετωπον, εις αισθησιν ελθωμεν ων
ημαρτομεν ινα και ημεις παρα του Κυριου ακουσωμεν το, Σημερον μετ' εμου εσεσθε
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι παραδεισωι. Ὧ πρεπει πασα δοξα, τιμη και προσκυνησις, νυν και εις τους
ατελευτητους αιωνας. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Λς ʹ. Ἐγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον.
Τους των αγιων βιους και την πολιτειαν δια τουτο αναγραπτους ημιν
καταλελοιπεν η του Πνευματος χαρις, ινα μαθοντες, ως της αυτης οντες ημιν
φυσεως απαντα τα της αρετης κατωρθωσαν, διαναστωμεν περι την ταυτης εργασιαν,
και σφοδρον τον ερωτα της προς αυτους αγαπης αναψωμεν. Πως ουν τουτο
γενησεται; Ἂν συνεχως εχωμεθα των ανδρων εκεινων, και εν διανοιαι αυτους
περιφεροντες, της αυτης εκεινοις εχωμεθα πολιτειας. Ἐν τουτωι γαρ πλεον η πασιν
ομου τοις αλλοις ο Θεος δοξασθησεται. Ει γαρ οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου, ου
φωνην αφιεντες, αλλ' ετερους δια της οψεως εις τουτο παρασκευαζοντες, πολλωι
μαλλον οι παρεχομενοι βιον θαυμαστον, καν σιγωσι, τον Θεον δοξαζουσιν, ετερων
δι' αυτους τον Θεον δοξαζοντων. Ουρανος μεν γαρ επι τοσουτον ορωμενος, ου
σφοδρα επεισε θαυμασαι τον τουτου δημιουργον· οι μακαριοι δε αποστολοι, ολιγον
κηρυξαντες χρονον, την οικουμενην εφειλκυσαντο πασαν. Και ουτος μεν εστηκε τον
οικειον φυλασσων ορον τε και κανονα. Της δε εκεινων ψυχης το υψος παντας
υπερεβη τους ουρανους, και το καλλος δε αυτης τοιουτον ην, ως και τον Θεον
ανακηρυττειν αυτο. Τα μεν γαρ αστρα οι αγγελοι εθαυμασαν, οτε εγενοντο· της δε
των αποστολων ψυχης το καλλος αυτος επηινεσεν, ειπων· Ὑμεις εστε το φως του
κοσμου. Και τουτον μεν τον ουρανον νεφελη πολλακις εκαλυψε· την δε τουτων
ψυχην ουδεις εκαλυψε πειρασμος, αλλα και τοτε μαλιστα εξελαμπε. ∆ιο και Παυλος
ελεγεν· Ευδοκω εν ασθενειαις, εν διωγμοις, εν θλιψεσι· και Φιλιππησιοις παλιν· ∆ια
το εχειν με εν τηι καρδιαι υμας εν τοις δεσμοις μου· και αλλαχου· Ἵνα υμεις, φησιν,
ακουσητε, εγω δεδεμαι· πανταχου τον δεσμον προτιθεις· ου σφοδρα ερω, ος
διανιστησι μου την καρδιαν και εις επιθυμιαν αγει τον Παυλον εις μεσον αγαγειν,
τον μαλλον των αλλων κοπιασαντα, περι ου ο Χριστος φησι· Σκευος ουτος εκλογης
μοι εστιν. Ουτος γουν εν τωι καιρωι του κηρυγματος ελυμαινετο την Ἐκκλησιαν,
κατα τους οικους εισπορευομενος, συρων τε ανδρας και γυναικας· εν δε τωι εγγιζειν
αυτον τωι ∆αμασκωι, αφνω περιηστραψεν αυτον φως, και επηρωσεν. Ἀλλ' η πηρωσις
εκεινου φωτισμος γεγονε της οικουμενης. Ἐπειδη γαρ εβλεπε κακως, επηρωσεν
αυτον καλως ο Θεος, ως αναβλεψαι χρησιμως, ομου μεν της εαυτου δυναμεως
αποδειξιν αυτωι παρεχομενος, ομου δε εν τωι παθει τα μελλοντα προδιατυπων, και
του κηρυγματος τον τροπον διδασκων, οτι ταυτα παντα οικοθεν αποβαλοντα, και
μυσαντα τους οφθαλμους, αυτωι πανταχου επεσθαι χρη. ∆ιο και αυτος εβοα, τουτο
αυτο δηλων· Ει τις δοκει σοφος ειναι εν υμιν, γενεσθω μωρος, ινα γενηται σοφος· ως
ουκ ενον αναβλεψαι καλως, μη προτερον πηρωθεντα καλως, και τους οικοθεν
ταραττοντας αυτον εκβαλοντα λογισμους, και τηι πιστει το παν επιτρεψαντα. Ἀλλα
μηδεις ταυτα ακουων, ηναγκασμενην νομιζετω ειναι ταυτην την κλησιν· και γαρ
ηδυνατο παλιν επανελθειν, οθεν εξεβη. Πολλοι γουν 63.840 ετερα μειζονα θαυματα
ιδοντες, υπεστρεψαν παλιν, και εν τηι Καινηι και εν τηι Παλαιαι, οιον ο Ἰουδας, ο
Ναβουχοδονοσορ, ο Ἐλυμας ο μαγος, ο Σιμων, ο Ἀνανιας, η Σαπφειρα, ολος των
Ἰουδαιωνο δημος. Ἀλλ' ουχ ο Παυλος· αλλα διαβλεψας, προς το ακηρατον φως τον
δρομον επετεινε, και προς τον ουρανον ιπτατο. Ει δε εξεταζεις, τινος ενεκεν
επηρωθη, ακουσον αυτου λεγοντος· Ἠκουσατε γαρ την εμην αναστροφην ποτε εν τωι
Ἰουδαισμωι, οτι καθ' υπερβολην εδιωκον την Ἐκκλησιαν του Θεου, και επορθουν
αυτην, και προεκοπτον εν τωι Ἰουδαισμωι υπερ πολλους συνηλικιωτας εν τωι γενει
μου, περισσοτερως ζηλωτης υπαρχων των πατρικων μου παραδοσεων. Ἐπει ουν
ουτω σφοδρος ην και απροσιτος, σφοδροτερου εδειτο χαλινου, ινα μη τηι ρυμηι της
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προθυμιας αγομενος παρακουσηι των λεγομενων. ∆ια δη τουτο καταστελλων αυτου
την μανιαν, πρωτον κατευναζει τα κυματα της ραγδαιας οργης εκεινης δια της
πηρωσεως, και τοτε αυτωι διαλεγεται, δεικνυς της σοφιας αυτου το απροσιτον, και το
της γνωσεως υπερεχον· και ινα μαθηι τινα πολεμει, ον ου μονον κολαζοντα, αλλ'
ουδε ευεργετουντα δυναται ενεγκειν. Ου γαρ σκοτος αυτον επηρωσεν, αλλ'
υπερβολη φωτος αυτον εσκοτισε· και ομως τοσουτον ηρεν, ωστε τα ιματια αυτου
δεδοικεναι τους δαιμονας. Ἀλλ' ου θαυμαζω τουτο, ωσπερ ουδ' οτι την σκιαν Πετρου
τα νοσηματα εφυγε. Το δε θαυμαστον τουτο, οτι και προ της χαριτος μεγαλα απο
βαλβιδος αυτης και προοιμιων αυτων εφανη ποιων. Ουδε γαρ δυναμιν τοσαυτην
εχων, ουδε χειροτονιαν δεξαμενος, ουτω τωι προς Χριστον εξηφθη ζηλωι, ως παντα
των Ἰουδαιων τον δημον διεγειραι καθ' εαυτου· και ιδων εαυτον εν τοσουτοις οντα
κινδυνοις, ως και την πολιν πολιορκεισθαι, δια θυριδος εχαλασθη δια του τειχους·
και διαφυγων ουδε ουτως εις οκνον ενεπεσεν, ουδε εις δειλιαν και φοβον, αλλα
πλειονα προθυμιαν εδεχετο, παραχωρων μεν τοις κινδυνοις δι' οικονομιαν, ου
παραχωρων δε της διδασκαλιας ουδενι, αλλα τον σταυρον παλιν αρπασας
ηκολουθει· καιτοι γε παρα ποδας εχων ετι το παραδειγμα το κατα τον Στεφανον, και
ορων κατ' αυτου μαλιστα παντων φονου πνεοντας Ἰουδαιους, και αυτων
επιθυμουντας αυτου των σαρκων απογευσασθαι. Ποθεν ουν ουτε αφειδως ενεπιπτε
τοις κινδυνοις, ουδε διαφευγων μαλακωτερος εγινετο παλιν; Σφοδρα της παρουσης
ηρα ζωης δια το κερδος το εξ αυτης· και σφοδρα αυτης υπερεωρα δια την
φιλοσοφιαν την υπερ της υπεροψιας γινομενην αυτωι, η δια το επειγεσθαι προς τον
Ἰησουν απελθειν. Ὅπερ γαρ αει λεγω περι αυτου, και ουδεποτε παυσομαι λεγων,
ουδεις ουτως εις εναντια πραγματα εμπεσων, εκατερα προς ακριβειαν ησκησεν·
ουδεις γουν ουτω της παρουσης επεθυμησε ζωης, ουδε των σφοδρα φιλοψυχουντων·
ουδεις ουτως αυτην υπερειδεν ουδε των μεθ' υπερβολης θανατωντων· ουτω πασης
επιθυμιας καθαρος ην εκεινος, και ουδενι προσεπασχε των παροντων, αλλα
πανταχου τηι βουληι του Θεου την επιθυμιαν εκιρνα την εαυτου. 63.841 Και νυν μεν
αυτην και της μετα Χριστου συνουσιας και ομιλιας αναγκαιοτεραν ειναι φησι, νυν δε
ουτω βαρειαν και επαχθη, ως και στεναζειν και επειγεσθαι προς την αναλυσιν.
Ἐκεινων γαρ επεθυμει μονον των κατα Θεον κερδος αυτωι φεροντων, ει και εναντια
ταυτα ειναι συνεβαινε τοις προτεροις. Και γαρ ποικιλος τις ην και παντοδαπος, ουχ
υποκρινομενος, μη γενοιτο, αλλα παντα γινομενος, απερ η του κηρυγματος και της
σωτηριας των ανθρωπων απηιτει χρεια, καν τουτωι τον ∆εσποτην μιμουμενος τον
εαυτου. Και γαρ και ο Θεος ανθρωπος εφαινετο, οτε εδει φανηναι τουτο, και εν πυρι
παλαι, οτε ο καιρος τουτο απηιτει, και νυν μεν εν οπλιτου σχηματι και στρατιωτου,
νυν δε εν εικονι πρεσβυτου, νυν δε εν αυραι λεπτηι, νυν δε ως οδοιπορος, νυν δε
αυτοανθρωπος, και ουδε αποθανειν ουτω παρηιτησατο. Το δε, Ἔδει τουτο, οταν ειπω,
μηδεις αναγκην ειναι νομιζετω των λογων, αλλα της αυτου φιλανθρωπιας μονον.
Και ποτε μεν εν θρονωι, ποτε δε επι των Χερουβιμ καθηται. Παντα δε ταυτα προς τας
υποκειμενας οικονομιας επραττε· διο και δια του προφητου ελεγεν· Ἐγω ορασεις
επληθυνα, και εν χερσι προφητων ωμοιωθην. Ουτω και Παυλος τον εαυτου
μιμουμενος ∆εσποτην, ουκ αν κατεγνωσθη, νυν μεν Ἰουδαιος γενομενος, νυν δε ως
ανομος· και νυν μεν νομον εφυλαττε, νυν δε υπερεωρα νομου· και ποτε μεν
αντειχετο της παρουσης ζωης, ποτε δε αυτης κατεφρονει· και νυν μεν ᾔτει χρηματα,
νυν δε και διδομενα διεκρουετο, και εθυε και εξυρατο, και παλιν ανεθεματιζε τους
ποιουντας· και νυν μεν περιετεμε, νυν δε περιτομην εξεβαλε. Και τα μεν γινομενα
εναντια ην, η δε γνωμη και η διανοια, αφ' ης ταυτα εγινετο, σφοδρα ακολουθος και
εαυτηι συνημμενη· εν γαρ εζητει, των ταυτα ακουοντων και ορωντων την σωτηριαν.
∆ια δη τουτο νυν μεν επαιρει νομον, νυν δε αυτον καθαιρει. Ου γαρ δη μονον εν οις
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επραττεν, αλλα και εν οις ελεγε, ποικιλος τις ην και παντοδαπος· ουχι
μεταβαλλομενος την γνωμην, ουδε ετερος εξ ετερου γινομενος, αλλα μενων οπερ
ην, και των ειρημενων εκαστον προς την παρουσαν μεταχειριζων χρειαν. ∆ια τοι
τουτο ουκ αν τις αμαρτοι λειμωνα αρετων και παραδεισον πνευματικον καλεσας την
Παυλου ψυχην· ουτω πολληι μεν ηνθει τηι χαριτι, αξιαν δε της χαριτος επεδεικνυτο
την φιλοσοφιαν της ψυχης. Ἐπειδη γαρ σκευος εκλογης γεγονε, και καλως εαυτον
εξεκαθηρε, δαψιλης η του Πνευματος εξεχυθη εις αυτον δωρεα· οθεν ημιν και τους
θαυμαστους ετεκε ποταμους, ου κατα την του παραδεισου πηγην, τεσσαρας μονους,
αλλα πολλωι πλειους καθ' εκαστην ρεοντας την ημεραν, ου την γην αρδοντας, αλλα
τας των ανθρωπων ψυχας εις καρπογονιαν αρετης διεγειροντας. Ἀλλ' ινα μη παρα
της ημετερας γλωττης ακουητε τα παρα του μακαριου τουτου κατορθωματα, και την
ανδρειαν, ην υπερ του κηρυγματος της ευσεβειας καθ' εκαστην επεδεικνυτο,
αναγκαιον αυτου ακουσαι λεγοντος. Ἡνικα γαρ εις αναγκην κατεστη δια την των
ψευδαποστολων απατην τα εαυτου διηγεισθαι, ουτω πως ηρξατο μετα το πολλα
ετερα ειπειν· ∆ιακονοι Χριστου εισι; παραφρονων λαλω, υπερ εγω· εν κοποις
περισσοτερως, εν πληγαις υπερβαλλοντως, εν φυλακαις περισσοτερως, εν θανατοις
πολλακις· υπο Ἰουδαιων πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ελα 63.842 βον, τρις
εῤραβδισθην, απαξ ελιθασθην, τρις εναυαγησα, νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκα·
οδοιποριαις πολλακις, κινδυνοις ποταμων, κινδυνοις ληιστων, κινδυνοις εκ γενους,
κινδυνοις εξ εθνων, κινδυνοις εν ψευδαδελφοις, κινδυνοις εν πολεσι, κινδυνοις εν
ερημιαι, κινδυνοις εν θαλασσηι· εν κοπωι και μοχθωι, εν αγρυπνιαις πολλακις, εν λιμωι
και διψηι, εν νηστειαις πολλακις, εν ψυχει και γυμνοτητι, χωρις των παρεκτος.
Ειπων δε, Χωρις των παρεκτος, ηινιξατο, οτι τα παραλειφθεντα πλειονα εικος ειναι
των ειρημενων. Ειτα παλιν φησιν· Ἡ επισυστασις μου η καθ' ημεραν, η μεριμνα
πασων των Ἐκκλησιων. Ειδες πλατος ψυχης; ειδες διανοιας μεγεθος; Ὅσην γαρ ο
ηλιος διατρεχει γην τας οικειας ακτινας αφιεις, τοσαυτην και ο μακαριος ουτος ειχε
την μεριμναν και την φροντιδα. ∆ιο και ελεγε· Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις
σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; Βαβαι! ποση του ανδρος τουτου η
φιλοστοργια! ποση η αγρυπνια! ποση η μεριμνα! ποια μητηρ ουτω διακοπτεται τα
σπλαγχνα, του παιδος αυτης πυρεττοντος και επι της κλινης κειμενου, ως ο
μακαριος ουτος υπερ των εν εκαστωι τοπωι ασθενουντων μαλλον ησθενει, και υπερ
των σκανδαλιζομενων επυρουτο; Τις ουν αρκεσει λογος τοις τουτου κατορθωμασιν;
η ποια δυνησεται γλωσσα εφικεσθαι των εγκωμιων των εκεινου; Ὅταν γαρ απαντα
τα εν ανθρωποις καλα συλλαβουσα εχηι ψυχη μια, και παντα μεθ' υπερβολης, ου
μονον δε τα των ανθρωπων, αλλα και τα των αγγελων, πως περιεσομεθα του
μεγεθους των εγκωμιων; Ου μην δια τουτο σιγησομεν, αλλα και δι' αυτο μεν ουν
τουτο μαλιστα ερουμεν. Και γαρ και τουτο εγκωμιου μεγιστον ειδος, το νικαιν των
κατορθωματων το μεγεθος μετα πασης περιουσιας του λογου την ευκολιαν, και η
ηττα μυριων ημιν εστι λαμπροτερα τροπαιων. Ποθεν ουν ευκαιρον αψασθαι των
εγκωμιων; ποθεν δε αλλοθεν, η απ' αυτου πρωτου δειξαι τα παντων εχοντα αγαθα;
Ειτε γαρ προφηται επεδειξαντο τι γενναιον, ειτε πατριαρχαι, ειτε δικαιοι, ειτε
αποστολοι, ειτε μαρτυρες, παντα ταυτα ομου συλλαβων εχει μετα τοσαυτης
υπερβολης, μεθ' οσης ουδεις εκεινων, οπερ εκαστος ειχε καλον, εκεκτητο. Σκοπει δε·
Προσηνεγκεν Ἄβελ θυσιαν, και εντευθεν ανακηρυττεται· αλλ' εαν την Παυλου
θυσιαν εις μεσον αγαγηις, τοσουτον δεικνυται βελτιων εκεινης, οσον της γης ο
ουρανος. Ποιαν ουν βουλεσθε ειπω; ουδε γαρ μια μονον εστι. Και γαρ εαυτον καθ'
εκαστην κατεθυε την ημεραν· και ταυτην παλιν διπλην εποιει την προσφοραν, τουτο
μεν, καθ' εκαστην αποθνησκων, τουτο δε, την νεκρωσιν εν τωι σωματι αυτου
περιφερων. Και γαρ προς κινδυνους διηνεκως παρεταττετο, και εσφαττετο τηι
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προαιρεσει, και της σαρκος την φυσιν ουτως ενεκρωσεν, ως των σφαγιαζομενων
ιερειων μηδεν ελαττον διακεισθαι, αλλα και πολλωι πλεον. Ουδε γαρ βους και
προβατα προσεφερεν, αλλα εαυτον διπληι καθ' εκαστην εσφαγιαζε την ημεραν. ∆ιο
και εθαῤρησεν ειπειν· Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι, σπονδην εαυτου το αιμα καλεσας. Ου
μην ηρκεσθη ταις θυσιαις ταυταις, αλλ' επειδη καλως εαυτον καθιερωσε, και την
οικουμενην πασαν προσηνεγκε, και γην και θαλατταν, και Ἑλλαδα και βαρβαρον,
και πασαν απαξαπλως την κτισιν ταυτην, καθαπερ τις υποπτερος αετος γενομενος
επηλθεν, ουχ απλως οδοιπορων, αλλα τας ακανθας των αμαρ 63.843 τηματων
ανασπων, και τον λογον της ευσεβειας κατασπειρων, την πλανην απελαυνων, την
αληθειαν επαναγων, εξ ανθρωπων αγγελους ποιων, μαλλον δε απο δαιμονων
αγγελους τους ανθρωπους. ∆ιο και μελλων απιεναι μετα τους πολλους ιδρωτας και
τα πυκνα ταυτα τροπαια, παραμυθουμενος τους μαθητας, ελεγεν· Ει και σπενδομαι
επι τηι θυσιαι και λειτουργιαι της πιστεως υμων, χαιρω και συγχαιρω πασιν υμιν. Και
υμεις ουν χαιρετε και συγχαιρετε μοι. Τι τοινυν γενοιτ' αν της θυσιας ταυτης ισον,
ην την μαχαιραν του πνευματος σπασαμενος εθυσεν; ην εν τωι θυσιαστηριωι
προσηγαγε τωι υπερανω των ουρανων; Ἀλλ' ανηιρεθη δολοφονηθεις υπο του Καιν ο
Ἄβελ, και ταυτηι λαμπροτερος γεγονεν; Ἀλλ'εγω σοι μυριους ηριθμησα θανατους,
και τοσουτους, οσας ημερας κηρυττων ο μακαριος εζησεν ουτος. Ει δε και την μεχρι
της πειρας αυτης προελθουσαν βουλει μαθειν σφαγην, εκεινος μεν υπο του αδελφου
μητε αδικηθεντος, μητε ευεργετηθεντος; κατεπεσεν· ουτος δε υπο τουτων ανηιρητο,
ους εξαρπασαι των μυριων ηπειγετο κακων, και δι' ους παντα επασχεν, απερ επαθεν.
Ἀλλα Νωε δικαιος τελειος εν τηι γενεαι αυτου, και μονος εν απασι τοιουτος ην; Και
γαρ και Παυλος μονος εν απασι τοιουτος. Κακεινος μεν εαυτον μετα των παιδων
διεσωσε μονον· ουτος δε, πολυ χαλεπωτερου την οικουμενην κατακλυσμου
καταλαβοντος, ου σανιδας πηξαμενος, και κιβωτον ποιησας, αλλα αντι σανιδων τας
επιστολας συνθεις, ου δυο και τρεις και πεντε συγγενεις, αλλα την οικουμενην
απασαν καταποντιζεσθαι μελλουσαν εκ μεσων ηρπασε των κυματων. Ουδε γαρ
τοιαυτη ην η κιβωτος, ως εν ενι περιφερεσθαι τοπωι, αλλα τα τερματα της
οικουμενης κατελαβε, και παντας εισαγει μεχρι του νυν εις την λαρνακα ταυτην,
συμμετρον τωι πληθει των σωζομενων αυτην κατασκευαζων, και δεχομενος αλογων
ανοητοτερους, ταις ανω δυναμεσιν εφαμιλλους εργαζεται, και ταυτηι νικων την
κιβωτον εκεινην. Ἐκεινη μεν κορακα λαβουσα, κορακα παλιν εξεπεμψε, και λυκον
υποδεξαμενη, την θηριωδιαν ου μετεβαλεν· ουτος δε ουχ ουτως, αλλα λαβων
λυκους, προβατα ειργασατο, και λαβων κορακας και κολοιους, περιστερας τουτους
απετελεσε, και πασαν αλογιαν και θηριωδιαν της των ανθρωπων φυσεως εκβαλων,
την του πνευματος επεισηγαγεν ημεροτητα. Και μεχρι νυν μενει πλεουσα η κιβωτος
αυτη, και ου διαλυεται, ουδε ισχυσεν αυτης τας σανιδας χαυνωσαι της κακιας ο
χειμων, αλλ' αυτη πλεουσα του χειμωνος την ζαλην κατελυσε· και μαλα εικοτως· ου
γαρ ασφαλτωι και πισσηι, αλλα Πνευματι αγιωι κεχρισμεναι αι σανιδες αυται εισιν.
Ἀλλα τον Ἀβρααμ θαυμαζομεν, οτι ακουσας, Ἔξελθε εκ της γης σου, και εκ της
συγγενειας σου, αφηκε πατριδα και οικιαν, και φιλους και συγγενεις, και παντα ην
αυτωι το επιταγμα του Χριστου; Και γαρ και ημεις τουτο θαυμαζομεν. Ἀλλα τι
Παυλου γενοιτ' αν ισον, ος ου πατριδα και οικιαν και συγγενεις αφηκεν, αλλ' αυτον
τον κοσμον και τα εν αυτωι παντα δια τον Ἰησουν, και αυτον τον ουρανον, και τον
ουρανον του ουρανου, και εν μονον εζητει, του Ἰησου την αγαπην; Ουτε γαρ
ενεστωτα, φησιν, ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα, ουτε βαθος δυνησεται ημας χωρισαι
απο της αγαπης του Θεου. Ἀλλ' εκεινος εις κινδυνους ριψας εαυτον, τον αδελφιδουν
εξηρπασε των βαρβαρων; Ἀλλ' ουτος ου τον αδελφιδουν, ουδε τρεις και πεντε
πολεις, αλλα την οικουμενην απασαν, ουκ απο βαρβαρων, αλλ' απ' αυτης των
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαιμονων ηρπα 63.844 σε της χειρος, μυριους καθ' εκαστην υπομενων κινδυνους,
και τοις οικειοις θανατοις ετεροις πολλην ασφαλειαν κτωμενος. Το δε κεφαλαιον
αυτου των αγαθων εστι και η κορωνις της φιλοσοφιας, το τον υιον καταθυσαι; Ἀλλα
και ενταυθα τα πρωτεια παρα τωι Παυλωι οντα ευρησομεν, ος ουχι υιον, αλλ' εαυτον
μυριακις κατεθυσεν, οπερ εφθην ειπων. Τι αν τις θαυμασειε του Ἰσαακ; πολλα μεν
και αλλα, μαλιστα δε αυτου την ανεξικακιαν, οτι φρεατα ορυττων, και των οικειων
ελαυνομενος ορων, ουκ επεξηιει, αλλα καταχωννυμενα ορων ηνειχετο, και προς
ετερον αει μεθιστατο τοπον, ουχ ομοσε αει τοις λυπουσι χωρων, αλλ' εξισταμενος
και παραχωρων πανταχου των οικειων κτηματων, εως αυτων την αδικον εκορεσεν
επιθυμιαν. Ἀλλ' ο Παυλος ου φρεατα λιθοις καταχωννυμενα ορων, αλλα το εαυτου
σωμα, ου παρεχωρει, καθαπερ εκεινος, μονον, αλλ' εισιων, τοις λιθοις τους
βαλλοντας αυτον εις τον ουρανον εισαγειν εφιλονεικει. Ὅσωι γαρ κατεχωννυτο η
πηγη, τοσουτωι μαλλον εξεῤρηγνυτο, και πλειους εξεχεε ποταμους εις υπομονην.
Τον παιδα θαυμαζει τουτου της καρτεριας η Γραφη; Και ποια αδαμαντινη ψυχη την
Παυλου δυναιτ' αν επιδειξασθαι υπομονην; Ουδε γαρ δις επτα ετη εδουλευσεν, αλλα
τον παντα βιον υπερ της του Χριστου νυμφης, ου συγκαιομενος μονον τωι καυματι
της ημερας και τωι παγετωι της νυκτος, αλλα μυριας νιφαδας πειρασμων υπομενων,
και νυν μεν μαστιξι, νυν δε λιθοις το σωμα κατατεμνομενος, και νυν μεν θηριοις
μαχομενος, νυν δε πελαγει πυκτευων, και λιμωι διηνεκει ημερας και νυκτος και
κρυμωι, και πανταχου υπερ τα σκαμματα πηδων, και τα προβατα απο της του
διαβολου φαρυγγος αφαρπαζων. Ἀλλα σωφρων ο Ἰωσηφ; Ἀλλα δεδοικαμη γελως ηι
τον Παυλον εντευθεν εγκωμιαζειν, ος εσταυρωσεν εαυτον τωι κοσμωι, και ου τα
λαμπρα εν τοις σωμασι μονον, αλλα παντα τα πραγματα ουτως εωρα, ως ημεις την
κονιν και την τεφραν· και ως αν νεκρος προς νεκρον ακινητος γενοιτο, ουτω μετα
ακριβειας της φυσεως τα σκιρτηματα κατευναζων, ουδεν ουδεποτε προς ανθρωπινον
παθος επαθεν. Ἐκπληττονται τον Ἰωβ παντες ανθρωποι, και μαλα εικοτως· και γαρ
μεγας αθλητης, και προς αυτον τον Παυλον αντιβλεψαι δυναμενος δια την
υπομονην, δια την του βιου καθαροτητα, δια την του Θεου μαρτυριαν, δια την
καρτεραν μαχην εκεινην, δια την θαυμαστην νικην την μετα την μαχην. Ἀλλα
Παυλος ουχι μηνας πολλους αγωνιζομενος ουτω διηγεν, αλλ' ετη πολλα, ουχι
τηκων βωλακας γης απο ιχωρος ξεων, αλλ' εις αυτο του λεοντος το νοητον στομα
συνεχως εμπιπτων, και μυριοις παλαιων πειρασμοις, πασης πετρας στεῤροτερος ην·
ουχι παρα τριων φιλων η τεσσαρων, αλλα παρα παντων ονειδιζομενος των
απιστουντων ψευδαδελφων, εμπτυομενος, λοιδορουμενος. Ἀλλ' η φιλοξενια του
Ἰωβ μεγαλη, και η προς τους δεομενους φιλανθρωπια; Ουδε ημεις αντερουμεν· αλλα
της Παυλου τοσουτον καταδεεστεραν ευρησομεν, οσον ψυχης σωμα αφεστηκεν. α
γαρ εκεινος περι τους την σαρκα πεπηρωμενους επεδεικνυτο. ταυτα ουτος περι τους
την ψυχην λελωβημενους επραττε, παντας τους χωλους και αναπηρους τον
λογισμον διορθουμενος, και τους γυμνους και ασχημονουντας περιβαλλων τηι της
φιλοσοφιας στοληι. Και εν τοις σωματικοις δε τοσουτον αυτου περιην, οσωι πολλωι
μειζον το τον πενιαι συζωντα και λιμωι βοηθειν τοις δεομενοις, του εκ περιουσιας
τουτο ποιειν. Του 63.845 μεν γαρ η οικια παντι ελθοντι ανεωικτο, αυτου δε η ψυχη
πασηι τηι οικουμενηι ηπλωτο, και ολοκληρους δημους υπεδεχετο λεγων· Ου
στενοχωρεισθε εν ημιν, στενοχωρεισθε δε εν τοις σπλαγχνοις υμων. Και ο μεν
προβατων αυτωι και βοων οντων απειρων, φιλοτιμος περι τους δεομενους ην· ουτος
δε ουδεν πλεον κεκτημενος του σωματος, απ' αυτου τοις δεομενοις επηρκει, και βοαι
λεγων· Ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται, την απο
του σωματος εργασιαν προσοδον τοις πεινωσι και λιμωττουσι κεκτημενος. Ἀλλ' οι
σκωληκες και τα τραυματα χαλεπας και ακαρτερητους παρειχον τωι Ἰωβ τας οδυνας;
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὁμολογω καγω. Ἀλλ' εαν τας εντοσουτοις ετεσι του Παυλου μαστιγας, και τον λιμον
τον διηνεκη, και την γυμνοτητα, και τας αλυσεις, και το δεσμωτηριον, και τους
κινδυνους, και τας επιβουλας τας παρα των οικειων, τας παρα των αλλοτριων, τας
παρα των τυραννων, τας παρα της οικουμενης απασης αντιτιθηις, και μετα τουτων
τα παντων πικροτερα, λεγω δη τας υπερ των πιπτοντων οδυνας, την φροντιδα των
Ἐκκλησιων πασων, την πυρωσιν, ην υπερ εκαστου των σκανδαλιζομενων υπεμενεν,
οψει πως πετρας στεῤροτερα ην η ταυτα φερουσα ψυχη, και σιδηρον και αδαμαντα
ενικα· και απερ εκεινος επασχεν εν τωι σωματι, ταυτα ουτος εν τηι ψυχηι, και
σκωληκος παντος χαλεπωτερον η καθ' εκαστον των σκανδαλιζομενων αθυμια
διετρωγε την ψυχην. Ὅθεν και πηγας δακρυων ηφιει διηνεκως, ου τας ημερας
μονον, αλλα και τας νυκτας· και πασης γυναικος ωδινουσης δριμυτερον διεσπατο
καθ' εκαστον αυτων. ∆ιο και ελεγε· Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω. Τινα αν τις μετα
τον Ἰωβ εκπλαγειη; τον Μωυσεα παντως. Ἀλλα και τουτον εκ πολλου περιοντος
υπερηκοντισε. Μεγαλα μεν γαρ αυτου και τα αλλα, το δε κεφαλαιον και η κορωνις
της αγιας ψυχης εκεινης, οτι εξαλειφθηναι ειλετο της βιβλου υπερ της σωτηριας
των Ἰουδαιων. Ἀλλ' ουτος μεν συναπολεσθαι ετεροις ηιρειτο· ο δε Παυλος ου
συναπολεσθαι, αλλ' ετερων σωζομενων αυτος εκπεσειν της δοξης της απεραντου.
Και ο μεν τωι Φαραω, ο δε τωι διαβολωι καθ' ημεραν επυκτευε· και ο μεν υπερ ενος
εθνους, ο δε υπερ της οικουμενης απασης εκαμνεν, ουχ ιδρωτι, αλλα και αιματι αντι
ιδρωτος παντοθεν περιῤρεομενος, ουχι την οικουμενην μονον, αλλα και την
αοικητον διορθουμενος, ουχι την Ἑλλαδα μονον, αλλα και την βαρβαρον. Ἐνην και
τον Ἰησουν εις μεσον παραγαγειν, και τον Σαμουηλ, και τους αλλους προφητας· αλλ'
ινα μη μακροτερον ποιωμεν τον λογον, επι τους κορυφαιους αυτων βαδισωμεν·
οταν γαρ τουτων φανηι κρειττων, ουδεμια περι των αλλων αμφισβητησις λειπεται.
Τινες δε οι κορυφαιοι; Τινες δε αλλοι μετα τουτους, η ο ∆αυιδ και ο Ἠλιας και ο
Ἰωαννης; ων ο μεν της προτερας παρουσιας, ο δε της δευτερας του Χριστου
προδρομος· διο και της προσηγοριας αλληλοις εκοινωνησαν. Τι ουν το εξαιρετον του
∆αυΐδ; Ἡ ταπεινοφροσυνη και ο προς Θεον ερως. Και τις μεν μαλλον, τις δε ουχ
ηττον της Παυλου ψυχης αμφοτερα ταυτα κατωρθωσε; Τι δε το θαυμαστον του
Ἠλιου; οτι τον ουρανον εκλεισε, και λιμον επηγαγε, και πυρ κατηγαγεν; Ουκ εγωγε
οιμαι· αλλ' οτι εζηλωσεν υπερ του ∆εσποτου, και πυρος σφοδροτερος ην. Ἀλλ' ει τον
Παυλου ζηλον ιδοις, τοσουτον οψει κρατουντα, οσον εκεινος των αλλων περιην. Τι
γαρ αν γενοιτο των ρηματων εκεινων ισον, απερ υπερ της του ∆εσποτου δοξης
ζηλων ελεγεν, οτι Ηυχομην αναθεμα ειναι υπερ των αδελφων 63.846 των συγγενων
μου κατα σαρκα; ∆ια τουτο των ουρανων αυτωι προκειμενων, και των στεφανων, και
των επαθλων, εμελλε και εβραδυνε λεγων· Το επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι'
υμας. ∆ια τουτο ουδε την κτισιν αυτωι την ορωμενην, αλλ' ουδε την νοητην
ενομισεν αρκειν εις παραστασιν της αγαπης και του ζηλου, αλλα και ετεραν ουκ
ουσαν επλασε τωι λογωι, ωστε ενδειξασθαι οπερ ηθελησε και επεθυμει. Ἀλλ' ο
Ἰωαννης ακριδας ησθιε και μελι αγριον; Ἀλλ'ουτος εν μεσηι τηι οικουμενηι, καθαπερ
εκεινος εν τηι ερημωι, διετριβεν, ακριδας μεν και μελι αγριον μη σιτουμενος, πολυ δε
ευτελεστεραν ταυτης παρατιθεμενος τραπεζαν, και ουδε της αναγκαιας ευπορων
τροφης δια την υπερ του κηρυγματος σπουδην. Ἀλλα πολλην προς τον Ἡρωδην
ουτος παῤρησιαν επεδειξατο; Ἀλλ' ουτος ουχ ενα και δυο και τρεις, αλλα μυριους
κατ' εκεινον επεστομισε, μαλλον δε και πολλωι χαλεπωτερους εκεινου του
τυραννου. Λειπεται προς τους αγγελους αυτον εξετασαι λοιπον· διοπερ αφεντες την
γην, προς τας των ουρανων αναβησομεθα αψιδας. Ἀλλα μηδεις τολμαν
καταγινωσκετω του λογου. Ει γαρ τους ιερεας αγγελους εκαλεσεν η Γραφη, τι
θαυμαστον, ει τον απαντων αμεινω ταις δυναμεσι παραβαλλομεν εκειναις; Τι ουν
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν εκεινων το μεγα; οτι μετα πασης ακριβειας υπακουουσι τωι Θεωι. Ὅπερ και ο
∆αυιδ εκπληττομενος ελεγε· ∆υνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον αυτου. Τουτου γαρ
ισον ουδεν, καν μυριακις ωσιν ασωματοι· το γαρ μαλιστα ποιουν τουτους μακαριους,
τουτο εστιν, οτι πειθονται τοις προσταγμασιν, οτι ουδαμου παρακουουσι. Τουτο
τοινυν και υπο του Παυλου μετα ακριβειας εστιν ιδειν φυλαττομενον. Ου γαρ δη τον
λογον αυτου εποιησε μονον, αλλα και τα προσταγματα. Και τουτο δηλων ελεγε· Τις
ουν μοι εστιν ο μισθος; ινα ευαγγελιζομενος, αδαπανον θησω το Ευαγγελιον του
Χριστου. Τι ετερον θαυμαζων αυτους ο προφητης ελεγεν· Ὁ ποιων τους αγγελους
αυτου πνευματα, και τους λειτουργους αυτου πυρ φλεγον; Ἀλλα και τουτο επι
Παυλου εστιν ιδειν. Καθαπερ γαρ πνευμα και πυρ, ουτω την οικουμενην διεδραμεν
απασαν, και την γην εξεκαθηρεν. Ἀλλ' ουπω τον ουρανον ελαχε; Το γαρ θαυμαστον
τουτο, οτι εν τηι γηι τοιουτος ην, και σωμα θνητον περικειμενος, προς τας ασωματους
ημιλλατο δυναμεις. ∆ια τουτο και εκει απελθων, εγγυς ισταται του θρονου του
βασιλικου, ενθα τα Χερουβιμ δοξαζει, ενθα τα Σεραφιμ πεταται. Ἐκει ουν και ημεις
απελθοντες, Παυλον οψομεθα, ει και μη πλησιον εστωτες, αλλ' οψομεθα παντως
μετα Πετρου και του των αγιων χορου κορυφαιον οντα και προστατην, και της
αγαπης απολαυσομεθα της γνησιας. Ει γαρ ενταυθα ων, ουτως ηγαπα τους
ανθρωπους, ως αιρεσεως ουσης αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι, ελεσθαι ενταυθα
ειναι, πολλωι μαλλον εκει θερμοτερον επιδειξεται το φιλτρον. Ἐγω και την Ῥωμην
δια τουτο φιλω, οτι και ζων αυτοις εγραφε, και ουτως αυτους εφιλει, και παρων
αυτοις διελεχθη, και τον βιον εκει κατελυσε και το αγιον σωμα κατεχουσι. ∆ιο και
επισημος η πολις εντευθεν μαλλον, η απο των αλλων απαντων· και καθαπερ σωμα
μεγα και ισχυρον, οφθαλμους εχει δυο λαμποντας, των αγιων τουτων τα σωματα.
Ουχ ουτως εστιν ο ουρανος λαμπρος, οταν αφηι τας ακτινας ο ηλιος, ως η Ῥωμαιων
πολις τας δυο ταυτας λαμπαδας πανταχου της οικουμενης αφιεισα. Ἐκειθεν
αρπαγησεται Παυλος, εκειθεν Πετρος. Ἐννοησατε και φριξατε, οιον οψεται θεαμα
Ῥωμη, τον Παυλον εξαιφνης ανισταμενον απο 63.847 της θηκης εκεινης μετα
Πετρου, και αιρομενον εις απαντησιν του Χριστου· οιον αποστελλει τωι Χριστωι
δωρον η Ῥωμη, οιους στεφανους η πολις περικειται δυο, οιας χρυσας αλυσεις
διεζωσται, οιας πηγας. ∆ια ταυτα θαυμαζω την πολιν, ου δια τον χρυσον τον πολυν,
ου δια τους κιονας, ου δια την αλλην φαντασιαν, αλλα δια τους στυλους της
Ἐκκλησιας τουτους. Τις μοι νυν εδωκε περιχυθηναι τωι σωματι Παυλου, και
προσηλωθηναι τωι ταφωι, και την κονιν ιδειν του σωματος εκεινου, του τα
υστερηματα αναπληρωσαντος του Χριστου, του τα στιγματα βαστασαντος, του
πανταχου το κηρυγμα κατασπειραντος; την κονιν του στοματος, δι' ου Χριστος
εφθεγγετο, δι' ου ελαλει εναντιον βασιλεων, και ουκ ηισχυνετο, δι' ου Παυλον
εμαθομεν, δι' ου τον Παυλου ∆εσποτην; Ουχ ουτως ημιν η βροντη φοβερα, ως εκεινη
τοις δαιμοσιν η φωνη. Ὥσπερ ουν αστραπη εξ ουρανου φανεισα καταπληττει τους
ορωντας, ουτως η Παυλου φωνη κατεπληττε τον διαβολον, και καθαπερ σκηπτου τις
εμβολη, εις τας τουτου κατηνεχθη φαλαγγας. Ουδε γαρ εκ παραταξεως ιστατο προς
αυτον, αλλ' ουτως εδεδοικει και ετρεμεν, ως ει και σκιαν ιδοι και φωνης ακουσειε,
ποῤρωθεν δραπετευειν. Ει γαρ τα ιματια αυτου εφριττε, πολλωι μαλλον την φωνην.
Αυτη δεδεμενον αυτον ηγεν, αυτη την οικουμενην εξεκαθηρεν, αυτη νοσηματα
ελυσε, κακιαν εξεβαλεν, αληθειαν επανηγαγε, τον Χριστον ειχεν εγκαθημενον, και
μετ' αυτου πανταχου προηιει· και οπερ τα Χερουβιμ, τουτο η Παυλου φωνη. Καθαπερ
γαρ επι των δυναμεων εκεινων εκαθητο, ουτω και επι της του Παυλου γλωττης. Και
γαρ αξια του δεξασθαι τον Χριστον εγενετο εκεινα φθεγγομενη, α τωι Χριστωι φιλα
ην, και προς υψος αφατον ιπταμενη, καθαπερ τα Σεραφιμ. Ου του στοματος δε
μονον, αλλα και της καρδιας εκεινης εβουλομην την κονιν ιδειν, ην ουκ αν τις
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτοι καρδιαν της οικουμενης ειπων, και των μυριων πηγην αγαθων, και αρχην
και στοιχειον της ημετερας ζωης. Το γαρ πνευμα της ζωης εκειθεν εις απαντας
εχορηγειτο, και τοις μελεσι του Χριστου διεδιδοτο. Ταυτην και διαλελυμενην
επεθυμουν ιδειν, την υψηλοτεραν των ουρανων, την ευρυτεραν της οικουμενης, την
της ακτινος φαιδροτεραν, την του πυρος θερμοτεραν, την του αδαμαντος
στεῤροτεραν, την καταξιωθεισαν φιλησαι Χριστον, ως ουδεις αλλος εφιλησεν.
Ἐβουλομην την κονιν ιδειν των χειρων των εν 63.848 αλυσει, δι' ων της επιθεσεως
το Πνευμα το αγιον εχορηγειτο, δι' ων τα θεια γραμματα εγραφετο· των χειρων
εκεινων, ας ιδουσα η εχις εξεπεσεν εις την πυραν. Ἐβουλομην την κονιν ιδειν των
οφθαλμων των πηρωθεντων καλως, των αναβλεψαντων επι σωτηριαι της
οικουμενης, των και εν σωματι Χριστον ιδειν αξιωθεντων, των ορωντων τα γηινα
και ουχ ορωντων, των βλεποντων τα μη βλεπομενα, των μη ειδοτων υπνον, των εν
μεσαις νυξιν αγρυπνουντων, των ου πασχοντων τα των οφθαλμων. Ἐβουλομην και
των ποδων εκεινων ιδειν την κονιν, των περιδραμοντων την οικουμενην και μη
καμοντων, των εν τωι ξυλωι δεδεμενων, ηνικα το δεσμωτηριον εσεισε, των
οικουμενην και αοικητον περιελθοντων, των οδοιπορουντων πολλακις. Και τι δει
κατα μερος λεγειν; εβουλομην τον ταφον ιδειν, ενθα τα οπλα της δικαιοσυνης
αποκειται, τα οπλα τα του φωτος, τα μελη τα νυν ζωντα, νενεκρωμενα δε οτε εζη, τα
του Χριστου μελη, τα ενδεδυμενα τον Χριστον, τον ναον του Πνευματος, την
οικοδομην την αγιαν, τα δεδεμενα τωι Πνευματι, τα καθηλωμενα τωι φοβωι του
Χριστου, τα εχοντα τα στιγματα Χριστου. Τουτο το σωμα τειχιζει την πολιν εκεινην,
ο παντος πυργου και μυριων περιβολων εστιν ασφαλεστερον· και μετα τουτου το
Πετρου· και γαρ ζωντα ετιμα· Ἀνεβην γαρ εις Ἱεροσολυμα ιστορησαι Πετρον. ∆ια
τουτο και απελθοντα κατηξιωσεν ομοσκηνον αυτωι ποιησαι η χαρις. Τουτον ουν και
ημεις μιμωμεθα· και γαρ και αυτος ανθρωπος ην, της αυτης φυσεως ημιν μετεχων,
και τα αλλα απαντα εχων κοινα· αλλ' επειδη πολλην την περι τον Χριστον αγαπην
επεδειξατο, τους ουρανους υπερεβη, και μετα των αγγελων εστη. Ὥστε, αν
βουληθωμεν και ημεις διαναστηναι μικρον, και το πυρ εκεινο αναψαι εν ημιν,
δυνησομεθα ζηλωσαι τον αγιον εκεινον. Ουδε γαρ, ειπερ αδυνατον ην τουτο, εβοα
λεγων· Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου. Μη τοινυν θαυμαζωμεν αυτον
μηδε εκπληττωμεθα μονον, αλλα και μιμωμεθα, ινα καταξιωθωμεν και εντευθεν
απελθοντες αυτον ιδειν, και της αποῤρητου δοξης μετασχειν· ης γενοιτο παντας
ημας αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου
τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΛΖʹ. Περι σιωπης και αποῤρητων.
Λογος απλως προσενεχθεις ολοκληρους ανετρεψεν οικιας, και ψυχας
απωλεσε και κατεδυσε. Και των μεν χρηματων την ζημιαν διορθουσθαι παλιν ενι·
λογον δε εκπηδησαντα απαξ, ανακτησαι παλιν ουκ ενι. Ἤκουσας λογον, φησι,
συναποθανετω σοι. Σβεσον αυτον, καταχωσον, μη συγχωρησηις εξελθειν, μηδε
κινηθηναι παραπαν. Ἀποκτεινον το λεχθεν, ληθηι παραδος, ινα τοις μη ακουσασιν
ομοιος γενηι. Οι πολλοι των ανθρωπων επειδαν ειπωσι τι των αποῤρητων,
παρακαλουσι τον ακουοντα, και ορκουσι μηδενι λοιπον ειπειν ετερωι· αυτοθεν
δηλουντες, οτι πραγμα αξιον κατηγοριας εποιησαν. Ει γαρ εκεινον μηδενι ειπειν
ετερωι παρακαλεις, πολλωι μαλλον σε προτερον τουτων ταυτα ειπειν ουκ εχρην. Ει
γαρ βουλει μη εξενεχθηναι τον λογον εις ετερον, μηδε αυτος ειπηις· οτε δε
προεδωκας ετερωι του λογου την φυλακην, περιττα ποιεις και ανονητα
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραγγελλων και ορκων υπερ της των ειρημενων φυλακης. Ἀλλ' ηδυ το κακη
63.848 γορειν; Ἡδυ μεν ουν το μη λεγειν κακως. Ὁ μεν γαρ λεγων κακως εναγωνιος
λοιπον εστι, υποπτευει και δεδοικε, μετανοει και κατεσθιει την εαυτου γλωτταν,
δεδοικως και τρεμων, μηποτε εις ετερους εξενεχθεν το ρημα, μεγαν επαγαγηι τον
κινδυνον· ο δε παρ' εαυτωι κατεχων εν ασφαλειαι πολληι, μετα πολλης βιωσεται της
ηδονης. Ου γαρ εστιν ανθρωπον τους αλλοτριους πολυπραγμονουντα βιους, της
οικειας επιμεληθηναι ποτε ζωης. Της γαρ σπουδης αυτωι πασης εις την των ετερων
πολυπραγμοσυνην αναλισκομενης, αναγκη τα αυτου απλως κεισθαι και
ημελημενως. Ὁ δε και πικρως τα αλλοτρια εξεταζων πραγματα, εν τοις καθ' εαυτον
πλημμελημασιν ουδεμιας απολαυσεται συγγνωμης ποτε. Ουδε γαρ απο της φυσεως
των πεπλημμελημενων ημιν μονον, αλλα και απο της κρισεως της περι ετερων οισει
την ψηφον ο Θεος. Αυτωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΛΗʹ. Περι του μη επαισχυνεσθαι ομολογειν τον τιμιον σταυρον, και
ως δι' αυτου εσωσεν ημας ο Χριστος, και ως δει εν αυτωι καυχασθαι, και περι αρετης,
και οπως εφιεται της σωτηριας της ημετερας, και περι ελεημοσυνης.
Τουτο εστιν, αδελφοι μου, το σημειον, οπερ ο ∆εσποτης πασιν υπεσχετο
δωσειν, λεγων· Γενεα πονηρα και μοιχαλις σημειον επιζητει, και σημειον ου
δοθησεται αυτηι, ει μη το σημειον Ἰωνα του προφητου· τον σταυρον λεγων και τον
θανατον και την ταφην και την αναστασιν. Και παλιν ετερως δηλων του σταυρου
την ισχυν, ελεγεν· Ὅταν υψωσητε τον Υιον του ανθρωπου, τοτε γνωσεσθε οτι εγω
ειμι· τουτεστιν, Ὅταν σταυρωσητε με, φησι, και νομισητε περιγενεσθαι μου, τοτε
μαλιστα εισεσθε μου την ισχυν. Και καλως ειπεν ο Χριστος. Μετα γαρ το
σταυρωθηναι Χριστον, τα Ἰουδαικα εθη επαυσαντο, το κηρυγμα ηνθησε, προς τα
περατα της οικουμενης εξεταθη ο λογος, και γη και θαλαττα, και οικουμενη και
αοικητος την δυναμιν αυτου διαπαντος ανακηρυττουσι· μηδεις τοινυν αισχυνεσθω
τα σεμνα της σωτηριας ημων συμβολα, και το κεφαλαιον των αγαθων, δι' ο και
ζωμεν και δι' ο εσμεν· αλλ' ως στεφανον, ουτω περιφερωμεν τον σταυρον του
Χριστου. Και γαρ παντα δι' αυτου τελειται τα καθ' ημας· καν αναγεννηθηναι δεηι,
σταυρος παραγινεται· καν τραφηναι την μυστικην εκεινην τροφην, καν
χειροτονηθηναι, καν οτιουν ετερον ποιησαι, πανταχου το της νικης ημιν παρισταται
συμβολον. ∆ια τουτο και εν οικιαις, και επι των τοιχων, και επι των θυρων, και επι
του μετωπου, και επι της διανοιας μετα πολλης επιγραφομεν αυτον της σπουδης.
Της γαρ υπερ ημων σωτηριας και της ελευθεριας της κοινης, και της επιεικειας ημων
του ∆εσποτου τουτο εστι το σημειον· Ὡς προβατον γαρ επι σφαγην ηχθη. Ὅταν
τοινυν σφραγιζηι, εννοει πασαν του σταυρου την υποθεσιν, και σβεσον τον θυμον,
και τα λοιπα παντα παθη· οταν σφραγιζηι, πολλης εμπλησον το μετωπον παῤρησιας,
ελευθεραν την ψυχην ποιησον. Ἴστε δε παντως ποια εστι τα ελευθεριαν ημιν
παρεχοντα. ∆ιο και Παυλος εις τουτο εναγων ημας, εις την ελευθεριαν λεγω την
προσηκουσαν ημιν, ουτως ανηγαγε, του σταυρου και του αιματος αναμνησας του
∆εσποτικου· Τιμης γαρ, φησιν, ηγορασθητε· μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων.
Ἐννοησον, φησι, την υπερ σου καταβληθεισαν τιμην, και ουδενος ανθρωπων εσηι
δουλος· τιμην το αιμα λεγων το δια σταυρου. Ου γαρ απλως τωι δακτυλωι
εγχαραττειν αυτον δει, αλλα προτερον τηι προαιρεσει μετα πολλης της πιστεως, και
ουτως εντυπουν αυτον τηι οψει. Ουδεις εγγυς σου στηναι δυνησεται των ακαθαρτων
δαιμονων, ορων την μαχαιραν, εν ηι την πληγην ελαβεν· ορων το ξιφος, εν ωι την
καιριαν εδεξατο. Ει γαρ ημεις τοπους ορωντες, εν οις τεμνονται οι καταδικοι,
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φριττομεν, εννοησον τι πεισεται ο διαβολος το οπλον ορων, δι' ου πασαν αυτου την
δυναμιν ελυσεν ο Χριστος, και την του δρακοντος απεταμε κεφαλην. Μη τοινυν
επαισχυνθηις τοσουτον αγαθον, ινα μη σε επαισχυνθηι ο Χριστος, οταν ερχηται μετα
της δοξης αυτου, και το σημειον εμπροσθεν φαινηται λαμπον υπερ την ακτινα του
ηλιου. Και γαρ φανησεται ο σταυρος τοτε φωνην αφιεις δια της οψεως, και προς την
οικουμενην απασαν απολογουμενος υπερ του ∆εσποτου, και δεικνυς, οτι ουδεν
ενελιπε των εις αυτους ηκοντων. 63.850 Τουτο το σημειον και επι των προγονων
ημων θυρας ανεωιξε κεκλεισμενας· τουτο δηλητηρια εσβεσε φαρμακα, τουτο
κωνειου δυναμιν εξελυσε, τουτο θηριων δηγματα ιοβολων ιασατο. Ει γαρ ᾅδου
πυλας ανεωιξε, και ουρανων αψιδας ανεπετασε και παραδεισου εισοδον ανεκαινισε,
και του διαβολου τα νευρα εξεκοψε, τι θαυμαστον ει φαρμακων δηλητηριων και
θηριων και των αλλων των τοιουτων περιγινεται; Τουτον τοινυν εγκολαψον τηι
διανοιαι τηι σηι, και την σωτηριαν περιπτυξαι των ημετερων ψυχων. Ουτος γαρ ο
σταυρος την οικουμενην επεστρεψε, την πλανην εξηλασε, την αληθειαν επανηγαγε,
την γην ουρανον εποιησε, τους ανθρωπους αγγελους ειργασατο. ∆ια τουτον οι
δαιμονες ουκετι φοβεροι, αλλ' ευκαταφρονητοι, ουδε ο θανατος θανατος, αλλ'
υπνος· δια τουτον παντα εῤριπται χαμαι, και πεπατηται τα πολεμουντα ημιν. Ἂν
τοινυν ειπηι σοι τις, Τον εσταυρωμενον προσκυνεις; ειπε φαιδραι τηι φωνηι και
γεγηθοτι προσωπωι· Και προσκυνω, και ου παυσομαι ποτε προσκυνων· καν
γελασηται, δακρυσαι αυτον, οτι μαινεται. Ευχαριστησον τωι ∆εσποτηι, οτι τοιαυτα
ημας ευηργετησεν, α μηδε μαθειν δυναται τις χωρις της ανωθεν αποκαλυψεως. ∆ια
γαρ τουτο και ουτος γελαι, οτι Ὁ ψυχικος αυτου ανθρωπος ου δεχεται τα του
Πνευματος. Ἐπει και τα παιδια τουτο πασχει, οταν τι των μεγαλων ιδηι και
θαυμαστων· καν εις μυστηρια παιδιον αγαγηις, γελασεται. Τουτοις δη και οι Ἕλληνες
εοικασι τοις παιδιοις, μαλλον δε και τουτων εισιν ατελεστεροι· διο και αθλιωτεροι,
οτι ουκ εν αωρωι ηλικιαι, αλλ' εν τελειαι τα των παιδιων πασχουσιν· οθεν ουδε
συγγνωμης αξιοι εισιν. Ἀλλ' ημεις λαμπραι τηι φωνηι μεγα βοωντες και υψηλον,
κραζωμεν και λεγωμεν, καν παντες παρωσιν Ἕλληνες, μετα πλειονος της παῤρησιας
ειπωμεν, οτι Το καυχημα ημων ο σταυρος, και το κεφαλαιον των αγαθων απαντων,
και η παῤρησια και ο στεφανος απας. Ἐβουλομην δυνασθαι και μετα Παυλου λεγειν,
οτι Ἐμοι κοσμος εσταυρωται, καγω τωι κοσμωι, αλλ' ου δυναμαι, ποικιλοις παθεσι
κατεχομενος. ∆ιο παραινω και υμιν και προ γε υμων εμαυτωι σταυρωθηναι τωι
κοσμωι, και μηδεν κοινον εχειν προς την γην, αλλα της ανω πατριδος εραιν, και της
εκειθεν δοξης, και των αιωνιων αγαθων. Και γαρ στρατιωται βασιλεως εσμεν
ουρανιου και οπλα ενδεδυμεθα πνευματικα. Τι τοινυν καπηλων και αγυρτων,
μαλλον δε σκωληκων βιον μεταχειριζομεν; οπου γαρ βασιλευς, εκει και τον
στρατιωτην ειναι δει. Και γαρ στρατιωται γεγοναμεν, ου των μακραν, αλλα των
εγγυς. Ὁ μεν γαρ επι γης βασιλευς ουκ αν ανασχοιτο παντας ειναι εν τοις βασιλειοις,
ουδε παρα τας αυτου πλευρας· ο δε των ουρανων απαντας εγγυς ειναι βουλεται του
θρονου του βασιλικου. Και πως δυνατον ενταυθα οντας, φησι, παρ' εκεινον εσταναι
τον θρονον; Ὅτι και Παυλος επι γης ων, οπου τα Σεραφιμ ην, οπου τα Χερουβιμ, και
εγγυτερω ουτος του Χριστου, η ουτοι οι ασπιδηφοροι του βασιλεως. Ουτοι μεν γαρ
πολλαχου τας οψεις πολλακις περιφερουσιν, εκεινον δε ουδεν εφανταζεν, ουδε
περιειλκεν, αλλα πασαν την διανοιαν προς τον βασιλεα και Κυριον τεταμενην ειχεν.
Ὥστε εαν βουληθωμεν, δυνατον και ημιν τουτο. Ει μεν γαρ τοπωι διειστηκει, καλως
αν ηπορεις· ει δε πανταχου παρεστι, τωι σπουδαζοντι και συντεταμενωι πλησιον εστι.
∆ια τουτο και ο προφητης ελεγεν, Ου φοβηθη 63.851 σομαι κακα, οτι συ μετ' εμου ει.
Και αυτος παλιν ο Θεος· Θεος εγγιζων εγω ειμι, και ου ποῤρωθεν. Ὥσπερ ουν αι
αμαρτιαι διιστωσιν ημας αυτου, ουτω και αι δικαιοσυναι συναγουσιν ημας προς
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον. Ἔτι γαρ λαλουντος σου, φησιν, ερω· Ἰδου παρειμι. Ποιος πατηρ ουτως αν
υπακουσειε ποτε τοις εγγονοις; ποια μητηρ ουτως εστι παρεσκευασμενη και
διηνεκως εστηκυια, μηποτε καλεσειεν αυτην τα παιδια; Ουκ εστιν ουδεις, ου πατηρ,
ου μητηρ, αλλ' ο Θεος εστηκε διηνεκως αναμενων, ει τις ποτε καλεσειεν αυτον των
οικετων, και ουδεποτε, καλεσαντων ημων ως δει, παρηκουσε. ∆ια τουτο φησιν, Ἔτι
λαλουντος σου. Ουκ αναμενω σε πληρωσαι, και ευθεως υπακουσω. Καλεσωμεν
τοινυν αυτον, ως κληθηναι βουλεται. Πως δε βουλεται; Λυε, φησι, παντα συνδεσμον
αδικιας, διαλυε στραγγαλιας βιαιων συναλλαγματων, πασαν συγγραφην αδικον
διασπα· διαθρυπτε πεινωντι τον αρτον σου, και πτωχους αστεγους εισαγαγε εις τον
οικον σου. Ἐαν ιδηις γυμνον, περιβαλε, και απο των οικειων του σπερματος σου ουχ
υπεροψει. Τοτε ραγησεται πρωιμον το φως σου, και τα ιαματα σου ταχυ ανατελει,
και προπορευσεται εμπροσθεν σου η δικαιοσυνη σου, και η δοξα του Θεου περιστελει
σε. Τοτε επικαλεσαι με, και εισακουσομαι σου· ετι λαλουντος σου, ερω, Ἰδου παρειμι.
Και τις ταυτα παντα δυναται ποιησαι, φησι; Τις δε ου δυναται, ειπε μοι; τι γαρ
δυσχερες των ειρημενων; τι δε εργωδες; τι δε ου ραιδιον; Ουτω γαρ εστιν ουχι δυνατα
μονον, αλλα και ευκολα, οτι πολλοι και το μετρον των ειρημενων υπερηκοντισαν,
ουκ αδικα γραμματεια διασπασαντες μονον, αλλα και τα οντα αποδυσαμενοι παντα·
ου στεγηι και τραπεζηι τους πτωχους υποδεχομενοι, αλλα και τωι του σωματος ιδρωτι
καμνοντες, ωστε αυτους διαθρεψαι· ου συγγενεις μονον, αλλα και εχθρους
ευεργετουντες. Τι δε ολως και δυσκολον των ειρημενων· Ουδε γαρ ειπεν, Ὑπερβηθι
το ορος, διαβηθι το πελαγος, διασκαψον γης πλεθρα τοσα και τοσα, ασιτος διαμενε,
σακκον περιβαλου· αλλα μεταδος της οικιας, μεταδος του αρτου, τα αδικως κειμενα
γραμματεια διαῤρηξον. Τι τουτων ευκολωτερον, ειπε μοι; Ει δε και δυσκολα ειναι
νομιζεις, σκοπει μοι και τα επαθλα, και εσται σοι ραιδια παντα. Καθαπερ γαρ οι
βασιλεις εν ταις ιπποδρομιαις προ των αγωνιζομενων στεφανους και ιματια και
βραβεια τιθεασιν· ουτω δη και ο Χριστος εν μεσωι τιθησι τωι σταδιωι τα επαθλα,
καθαπερ δια πολλων χειρων των του προφητου ρηματων εκτεινων αυτα. Και οι μεν
βασιλεις, καν μυριακις ωσι βασιλεις, ατε ανθρωποι οντες, και ευποριαν
δαπανωμενην εχοντες, και φιλοτιμιαν αναλισκομενην, τα ολιγα πολλα
φιλοτιμουνται δειξαι· διο και εν εκαστον εκαστωι των διακονων εγχειριζοντες,
ουτως εισαγουσιν εις το μεσον· ο δε βασιλευς ο ημετερος τουναντιον παντα ομου
συμφορησας, επειδη σφοδρα εστιν ευπορος και ουδεν προς επιδειξιν ποιει, ουτως εις
μεσον προτιθησιν, απερ εκταθεντα, απειρα εσται, και πολλων δεησεται των
κατεχουσων χειρων. Και ινα μαθηις τουτο, εκαστον αυτων περισκοπησον μετα
ακριβειας. Τοτε ραγησεται, φησι, πρωιμον το φως σου. Ἆρα ου δοκει σοι εν τι ειναι
δωρον; αλλ' ουκ εστιν εν· και γαρ πολλα ενδον εχει, και στεφανους και βραβεια και
ετερα επαθλα. Και, ει βουλεσθε, λυσαντες δειξομεν τον πλουτον απαντα, καθως ημιν
οιον τε επιδειξαι· μονον μη αποκαμητε· και πρωτον μαθωμεν, τι εστι, Ῥαγησεται. Το
ταχυ και δαψιλος ημιν εμφαινει, και 63.852 πως σφοδρα εφιεται της ημετερας
σωτηριας, και πως ωδινει τα αγαθα αυτα προελθειν και επειγεται, και ουδεν εσται το
κωλυον την αφατον ρυμην· δι' ων απαντων την δαψιλειαν αυτων ενδεικνυται και
το απειρον της περιουσιας. Τι δε εστι Πρωιμον; Τουτεστιν, ου μετα το εν τοις
πειρασμοις γενεσθαι, ουδε μετα την των κακων εφοδον, αλλα προφθανει. Καθαπερ
γαρ επι των καρπων λεγομεν πρωιμον το προ του καιρου φανεν, ουτω και ενταυθα
το ταχυ παλιν εμφαινων, ουτως ειπεν· ωσπερ ανω ελεγεν, Ἔτι λαλουντος σου, ερω,
Ἰδου παρειμι. Ποιον δε λεγει φως, και τι ποτε εστι τουτο το φως; Ου τουτο το
αισθητον, αλλ' ετερον πολλωι βελτιον, ο τον ουρανον ημιν δεικνυσι, τους αγγελους,
τους αρχαγγελους, τα Χερουβιμ, τα Σεραφιμ, τους θρονους, τας κυριοτητας, τας
αρχας, τας εξουσιας, το στρατοπεδον απαν, τας πολεις τας βασιλικας, τας σκηνας. Ἂν
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ του φωτος εκεινου καταξιωθηις, και ταυτα οψει και απαλλαγησηι γεεννης και
του σκωληκος του ιοβολου, και των βρυγμων των οδοντων, και των δεσμων των
οδυνηρων, και της στενοχωριας και της θλιψεως και του σκοτους του αφεγγους, και
του διχοτομηθηναι, και των ποταμων του πυρος, και της καταρας, και των της
οδυνης χωριων, και απελευσηι ενθα απεδρα οδυνη και λυπη, ενθα πολλη η χαρα και
ειρηνη και αγαπη και τρυφη και ευφροσυνη· ενθα ζωη αιωνιος, και δοξα αῤρητος,
και καλλος αφραστον· ενθα αιωνιοι σκηναι, και η δοξα του βασιλεως η αποῤρητος,
και τα αγαθα εκεινα, α οφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν
ανθρωπου ουκ ανεβη· ενθα ο νυμφων ο πνευματικος, και αι πασταδες των ουρανων,
και αι παρθενοι αι τας φαιδρας εχουσαι λαμπαδας, και οι το ενδυμα του γαμου
εχοντες· ενθα τα παλατια υπαρχει του ∆εσποτου, και τα ταμιεια τα βασιλικα. Ειδες
ηλικα τα επαθλα, και οσα δια μιας ρησεως επεδειξατο, και πως παντα συνεφορησεν;
Ουτω και των εξης ρησεων εκαστην αναπτυξαντες, πολλην ευρησομεν την
περιουσιαν και πελαγος αχανες. Μη ουν αναβαλλωμεθα, μηδε οκνωμεν ελεειν τους
δεομενους· μη, παρακαλω· αλλα καν παντα ριψαι δεηι, καν εις πυρ εμβληθηναι, καν
ξιφους κατατολμησαι, καν κατα μαχαιρων αλλεσθαι, καν οτιουν παθειν, παντα
φερωμεν ευκολως, ωστε δυνασθαι το Πνευμα το αγιον εχειν παρ' εαυτοις. Ἀλλα και
τον εγκεχειρισμενον την ενεργειαν των θειων μυστηριων μετα πολλης
θεραπευωμεν της τιμης· μεγαλη γαρ η των ιερεων αξια. Ὧν αν αφητε, φησιν,
αφεωνται αι αμαρτιαι. ∆ιο και Παυλος ελεγε· Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων και
υπεικετε, και υπερεκπερισσου ηγεισθε αυτους εν τιμηι. Συ μεν γαρ τα σαυτου
μεριμναις· καν ταυτα διαθηι καλως, ουδεις σοι των αλλων εσται λογος· ο δε ιερευς
καν τον οικειον οικονομησηι βιον καλως, τον δε σον μη μετα ακριβειας
επιμελησηται, μετα των πονηρων εις την γεενναν απεισι, και πολλακις απο των
οικειων ου προδοθεις, απο των υμετερων απολλυται, καν μη παντα τα ηκοντα εις
αυτον απαρτισηι καλως. Ειδοτες ουν του κινδυνου το μεγεθος, πολλην απονεμετε
αυτωι ευνοιαν· ο και Παυλος ηινιξατο λεγων, οτι Ἀγρυπνουσιν υπερ των ψυχων
υμων, ως λογον αποδωσοντες. ∆ιο πολλης δει θεραπειας απολαυειν αυτους. Ἐαν δε
επιβαινητε μετα των αλλων αυτοις και υμεις, ουδε τα υμετερα καλως διακεισεται.
Ἕως μεν γαρ αν εν ευθυμιαι διαγηι ο κυβερνητης, εν ασφαλειαι εσται και τα των
επιβατων· αν δε λοιδορουμενων εκεινων και απεχθως εχοντων προς αυτον, ου
ταλαιπω 63.853 ρησαι ουδε αγρυπνειν ομοιως δυναται, ουτε την τεχνην διασωζειν,
και ακων μυριοις αυτους περιβαλει κακοις. Ουτω και ο ιερευς, αν μεν απολαυηι της
παρ' υμων θεραπειας, και τα υμετερα διαθειναι καλως δυνησεται· αν δε αθυμιαι
αυτους περιβαλητε, τας χειρας εκλυσαντες, ευχειρωτους μεθ' υμων αυτους ποιησετε
τοις κυμασι, καν σφοδρα γενναιοι ωσιν. Ἐννοησον τι περι των Ἰουδαιων φησιν ο
Χριστος· Ἐπι της Μωυσεως καθεδρας εκαθισαν οι γραμματεις και οι Φαρισαιοι·
παντα ουν, οσα λεγουσιν υμιν ποιειν, ποιειτε. Νυν δε ουκ εστιν ειπειν, Ἐπι της
Μωυσεως καθεδρας εκαθισαν οι ιερεις, αλλ', Ἐπι της του Χριστου· την γαρ εκεινου
διεδεξαντο διδασκαλιαν. ∆ιο και Παυλος φησιν· Ὑπερ Χριστου πρεσβευομεν, ως του
Θεου παρακαλουντος δι' ημων. Ουχ οραις επι των εξωθεν αρχοντων απαντας
υποκυπτοντας, και γενει βελτιους οντας πολλακις και βιωι και συνεσει των
δικαζοντων αυτους; αλλ' ομως δια τον δεδωκοτα ουδεν τουτων εννοουσιν, αλλ'
αιδουνται την ψηφον του βασιλεως, καν οστισουν ο λαβων την αρχην ηι. Ειτα αν μεν
ανθρωπος χειροτονησηι, τοσουτος ο φοβος· του Χριστου δε χειροτονουντος, και
υπερορωμεν τον χειροτονουμενον και λοιδορουμεθα και μυριοις ονειδεσι πλυνομεν;
και τους αδελφους ημων κωλυθεντες κρινειν, κατα των ιερεων την γλωσσαν
ακονωμεν; Και που ταυτα απολογιας αξια, οταν την μεν εν τωι οφθαλμωι τωι ημετερωι
δοκον ου κατανοωμεν, το δε καρφος του ετερου πικρως περιεργαζωμεθα; ουκ οισθα,
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι χαλεπωτερον σαυτωι ποιεις το δικαστηριον ουτω δικαζων; Και ταυτα λεγω, ουκ
αποδεχομενος τους αναξιως την ιερωσυνην διοικουντας, αλλ' ελεων και δακρυων.
Ου μην δια τουτο φημι παρα των αρχομενων κρινεσθαι, καν ο βιος αυτων σφοδρα
διαβεβλημενος ηι. Συ δε αν 63.854 σαυτωι προσεχηις, ουδεν παραβλαβησηι εις τα
εγκεχειρισμενα αυτωι παρα του Θεου. Ει γαρ δι' ονου φωνην αφεθηναι εποιησε, και
δια μαντεως ευλογιας πνευματικας εχαρισατο, και εν αλογωι στοματι και εν
ακαθαρτωι γλωττηι του Βαλααμ ενεργησας δια τους προσκεκρουκοτας Ἰουδαιους,
πολλωι μαλλον δι' υμας τους ευγνωμονας, και ει σφοδρα φαυλοι εισιν οι ιερεις, τα
αυτου παντα εργασεται, και πεμψει το Πνευμα το αγιον. Ουδε γαρ ο καθαρος απο της
οικειας επισπαται αυτο καθαροτητος, αλλα χαρις εστιν η το παν εργαζομενη. Παντα
γαρ, φησι, δι' υμας, ειτε Παυλος, ειτε Ἀπολλως, ειτε Κηφας. α γαρ εγκεχειρισται ο
ιερευς, Θεου μονον εστι δωρεισθαι· και οπουπερ αν η ανθρωπινη φθασηι φιλοσοφια,
ελαττων της χαριτος εκεινης φανειται. Και ταυτα λεγω, ουχ ινα ραιθυμως τον
εαυτων βιον οικονομωμεν, αλλ' ινα μη, ραιθυμουντων τινων των προεστωτων,
υμεις οι αρχομενοι εαυτοις πολλακις επισωρευητε τα κακα. Και τι λεγω τους ιερεις;
ουτε αγγελος, ουτε αρχαγγελος εργασασθαι τι δυναται εις τα δεδομενα παρα Θεου,
αλλα Πατηρ και Υιος και αγιον Πνευμα παντα οικονομει· ο δε ιερευς την εαυτου
δανειζει γλωτταν, και την εαυτου παρεχει χειρα. Και γαρ ουδε δικαιον ην δια την
ετερου κακιαν, εις τα συμβολα της σωτηριας ημων τους πιστει προσιοντας
παραβλαπτεσθαι. Ταυτ' ουν απαντα ειδοτες, και τον Θεον φοβωμεθα, και τους ιερεας
αυτου εντιμως εχωμεν, πασαν αυτοις απονεμοντες τιμην, ινα και υπερ των οικειων
κατορθωματων, και υπερ της εις εκεινους θεραπειας πολλην λαβωμεν παρα Θεου
την αμοιβην, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΛΘʹ. Περι του, οτι πολλας οδους ημιν ο Θεος εδωκε προς το μη
αμαρτανειν, εαν θελωμεν· και οτι τον μελλοντα επιτυχειν της βασιλειας των
ουρανων πασας δει φυλαττειν τας εντολας· τον δε τινα μεν κατορθουντα, τινα δε
παραβαινοντα, εν τηι γεεννηι γνωναι εστι την διαφοραν προς τους αλλους.
Παλιν αναγκαζομαι, αγαπητοι, κατηγορησαι των παροντων πραγματων. Και
τι παθω; ουκ εβουλομην, αλλ' αναγκαζομαι. Ει μεν γαρ ην σιγησαντα και μηδεν
ειποντα των γενομενων αφανισαι δια της σιγης τα γινομενα, εδει σιγαιν· ει δε
τουναντιον γινεται (ου γαρ μονον ουκ αφανιζεται, ημων σιγωντων, αλλα και
χαλεπωτερα γινεται), αναγκαιον ειπειν. Ὁ γαρ κατηγορων των αμαρτανοντων, ει
και μηδεν ετερον, ουκ αφιησι περαιτερω προελθειν. Ουδεμια γαρ εστιν ουτως
αναισχυντος ψυχη και ιταμη, ως συνεχως ακουουσα κακιζοντων αυτην τινων, μη
εντρεπεσθαι, μηδε καθυφειναι της κακιας της πολλης. Ἔνι γαρ, ενι και τοις
αναισχυντοις μικρον τι αιδους· ο Θεος γαρ ενεσπειρε την αιδω τηι φυσει τηι ημετεραι.
Ἐπειδη γαρ ο φοβος ουκ ηρκει ρυθμισαι ημας, και πολλας ετερας κατεσκευασεν
οδους του μη αμαρτανειν· οιον, το κατηγορεισθαι ανθρωπον, το δεδοικεναι νομους
τους κειμενους, το δοξης εραιν, το φιλιας αντιποιεισθαι· πασαι γαρ αυται αι οδοι του
μη αμαρτανειν εισι. Πολλακις γαρ α δια τον Θεον ουκ εγενετο, δια φοβον ανθρωπων
εγενετο. Το γαρ ζητουμενον τουτο εστι· προτερον μη αμαρτανειν μαθειν, ειτα το δια
τον Θεον τουτο ποιειν υστερον κατορθωσομεν. 63.854 Ἐπει δια τι Παυλος τους
μελλοντας κρατειν των εχθρων ουκ απο του φοβου προτρεπει του Θεου, αλλα απο
του την εκδικιαν αναμενειν; Τουτο γαρ ποιων, φησιν, ανθρακας πυρος σωρευσεις επι
την κεφαλην αυτου. Τεως γαρ τουτο βουλεται, κατορθωθηναι την αρετην. Ὅπερ ουν
ελεγον, ενεστι τι αισχυντηρον εν ημιν. Πολλα φυσικα εχομεν αγαθα προς την
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρετην· οιον, προς το ελεειν απο φυσεως κινουμεθα παντες ανθρωποι, και ουδεν
ουτως αγαθον εν τηι φυσει ημων εστιν αλλο, ως τουτο. Ὅθεν αν τις εικοτως
εξετασειε, δια τι τουτο μαλιστα τηι φυσει ημων ενεσπαρται, το κατακλασθαι δακρυσι,
το επικαμπτεσθαι, το ετοιμους ειναι. Ουδεις φυσει εστιν αργος, ουδεις φυσει εστιν
ακενοδοξος, ουδεις φυσει εστι ζηλου κρειττων, αλλα το ελεειν πασιν εγκειται φυσει,
καν ωμος τις ηι, καν απηνης. Και τι θαυμαστον· θηρια ελεουμεν· ουτως εκ περιουσιας
ημιν ο ελεος εγκειται. Καν σκυμνον ιδωμεν λεοντος, πασχομεν τι· επι δε ομοφυλου
πολλωι πλεον. Ὅρα ποσοι αναπηροι· και τουτο ικανον εις ελεον ημας αγαγειν. Ουδεν
ουτως ευφραινει τον Θεον, ως ελεημοσυνη. ∆ιο οι ιερεις τουτωι εχριοντο, και οι
βασιλεις και οι προφηται· της γαρ του Θεου φιλανθρωπιας ειχον συμβολον το
ελαιον. Παλιν εμανθανον, οτι τον αρχοντα πλεον ελεου δει εχειν· εδηλου, οτι και το
Πνευμα εις ανθρωπον δι' ελεον μελλει ερχεσθαι. Ἐπειδη ο Θεος ελεει τους
ανθρωπους και φιλανθρωπευεται, δια τουτο ελαιωι εχριοντο. Και γαρ την ιερωσυνην
απο ελεους εποιησε· και βασιλεις ελαιωι εχριοντο. Ἐλεεις γαρ, φησι, παντας, οτι
παντα δυνασαι. Καν αρχοντα τις επαινηι, 63.855 ουδεν ουτως αυτωι πρεπον ερει, ως
ελεος· τουτο γαρ αρχης ιδιον, το ελεειν. Ἐννοησον οτι δι' ελεον ο κοσμος συνεσταθη,
και μιμησαι τον ∆εσποτην. Ἔλεος ανθρωπου επι τον πλησιον αυτου, ελεος δε Κυριου
επι πασαν σαρκα. Καν αμαρτωλους ειπηις, καν δικαιους ειπηις, παντες του ελεους του
Θεου δεομεθα, παντες απολαυομεν αυτου, καν αυτος ηι Παυλος, καν Πετρος, καν
Ἰωαννης. Και ακουσον αυτων λεγοντων· ουδεν δει λογων των ημετερων. Τι γαρ
φησιν ο μακαριος ουτος; Ἀλλ' ηλεηθην, οτι αγνοων ποιησα. Τι ουν; μετα ταυτα ουκ
εδειτο ελεους; ακουσον τι φησι· Περισσοτερον αυτων παντων εκοπιασα· ουκ εγω δε,
αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι. Και περι Ἐπαφροδιτου φησι· Και γαρ ησθενησε
παραπλησιον θανατου· αλλ' ο Θεος αυτον ηλεησεν, ουκ αυτον δε μονον, αλλα και
εμε, ινα μη λυπην επι λυπηι σχω· και παλιν, Ἐβαρηθημεν, φησιν, υπερ δυναμιν, ωστε
εξαπορηθηναι ημας και του ζηιν. Ἀλλ' αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του θανατου
εσχηκαμεν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι, ος εκ τηλικουτων
θανατων εῤρυσατο ημας, και ρυσεται· και παλιν, Ἐῤρυσθην εκ στοματος λεοντος· και
ρυσεται με ο Κυριος. Και πανταχου ευρησομεν τουτο αυτον καυχωμενον, οτι ελεωι
εσωθη. Και Πετρος δε απο του ελεηθηναι τοιουτος ην· ακουε γαρ του Χριστου προς
αυτον λεγοντος, οτι Ἠθελησεν ο σατανας σινιασαι υμας, ως τον σιτον, και εδεηθην
περι σου, ινα μη εκλιπηι η πιστις σου. Και Ἰωαννης εν ελεωι τοιουτος ην· και παντες
δε απλως· ακουε γαρ του Χριστου λεγοντος· Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω
εξελεξαμην υμας. Παντες γαρ δεομεθα του ελεους του Θεου· Ἔλεος γαρ Θεου, φησιν,
επι πασαν σαρκα. Ει δε ουτοι εδεοντο του ελεους του Θεου, τι αν τις ειποι περι των
λοιπων; Ποθεν γαρ, ειπε μοι, τον ηλιον ανατελλει επι πονηρους και αγαθους; Τι δε,
ει μονον ενιαυτον τον υετον επεσχεν, ουκ αν απαντα απωλεσε; τι δε, ει επομβριαν
ειργασατο; τι δε, ει υπερεβρεξε; τι δε, ει μυιας επεμψεν; Ἀλλα τι λεγω; ει ουτως
εποιησεν, οιον ποτε, ουκ αν απαντες απωλοντο; Τι εστιν ανθρωπος, οτι μιμνησκηι
αυτου; Ευκαιρον ειπειν νυν· Ἂν απειλησηι τηι γηι μονον, παντες εις εγενοντο ταφος.
Ὡς σταγων υδατος απο καδου, φησιν, ουτω τα εθνη ενωπιον αυτου· ως σιελος
λογισθησονται, ως ροπη ζυγου. Ὡς ευκολον ημιν την τρυτανην κινησαι, ουτως αυτωι
παντα απολεσαι, και ποιησαι παλιν. Ὁ τοινυν τοσαυτην εχων εξουσιαν ημων, και
ορων ημας καθ' εκαστην αμαρτανοντας, και μη κολαζων, ουχι ελεωι διαβασταζει;
Ἐπει και τα κτηνη, ελεωι εστιν· Ἀνθρωπους γαρ και κτηνη σωσεις, Κυριε. Ειδεν επι
την γην, και επλησεν αυτην ζωων. ∆ια τι; δια σε. Σε δε δια τι εποιησε; δι' αγαθοτητα.
Ουδεν ελαιου κρειττον· φωτος εστιν αιτιον, και εκει φωτος αιτιον. Και ανατελει,
φησιν ο προφητης, πρωιμον το φως σου, εαν ποιησηις ελεον εις τον πλησιον. Και
ωσπερ το ελαιον τουτο το φως κατεχει· ουτως η ελεημοσυνη εκει φως μεγα ημιν
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαριζεται και θαυμασιον. Πολυς του ελεου τουτου ο λογος τωι Παυλωι ην· ακουε γαρ
αυτου λεγοντος· Μονον των πτωχων ινα μνημονευωμεν· αλλοτε δε, Ἐαν ηι αξιον
του καμε πορευεσθαι. Και πανταχου 63.856 ανω και κατω περι τουτου οραις αυτον
μεριμνωντα. Και παλιν· Μανθανετωσαν δε και οι ημετεροι καλων εργων
προΐστασθαι· και παλιν, Ταυτα γαρ εστι καλα και ωφελιμα τοις ανθρωποις. Ἄκουε δε
και αλλου τινος λεγοντος· Ἐλεημοσυνη εκ θανατου ρυεται. Ἐαν δε τον ελεον
ανεληις, Κυριε, τις στησεται; και εαν εισελθηις, φησιν, εις κρισιν μετα του δουλου σου.
Μεγα τι ανθρωπος, και τιμιον ανηρ ελεημων. Τουτο γαρ ανθρωπος ελεημων·
μαλλον δε τουτο ο Θεος, το ελεειν. Ὁραις οση του ελεους του Θεου η ισχυς; τουτο
παντα εποιησε, τουτο τον κοσμον ειργασατο δι' αγαθοτητα μονον· δια τουτο και
γεενναν ηπειλησεν, ινα βασιλειας τυχωμεν· βασιλειας δε τυγχανομεν δι' ελεον. ∆ια
τι γαρ μονος ων τοσουτους εποιησεν; ου δι' αγαθοτητα; ου δια φιλανθρωπιαν; Ἂν
ερωτησηις, ∆ια τι τοδε και τοδε; πανταχου την αγαθοτητα ευρησεις. Ἐλεησωμεν τους
πλησιον, ινα ελεηθωμεν αυτοι· ουκ εκεινοις μαλλον, η ημιν αυτοις συναγομεν τον
ελεον τουτον εν εκεινηι τηι ημεραι, οταν σφοδρα ηι του πυρος η φλοξ· το ελεον τουτο
του πυρος εστι σβεστικον, ημιν δε φωτος αιτιον· ουτω του πυρος της γεεννης δια
τουτου απαλλαγησομεθα· επει ποθεν σπλαγχνισθησεται και ελεησει; Ἀπο της αγαπης
ο ελεος γινεται. Ουδεν ουτω παροξυνει τον Θεον, ως το ανελεημονα ειναι. Ὥσπερ δε
αισθησεις ημιν πεντε εισι, και πασαις εις δεον κεχρησθαι δει, ουτω και πασαις ταις
αρεταις. Ει δε τις σωφρονοιη μεν, ανελεημων δε ειη· η ελεημων μεν ηι, πλεονεκτοιη
δε· η απεχοιτο μεν των αλλοτριων, των δε αυτου μη μεταδοιη· παντα εικη γεγονεν.
Ου γαρ αρκει μια μονον αρετη παραστησαι τωι βηματι του Χριστου μετα παῤρησιας
ημας, αλλα πολλης δει και ποικιλης και παντοδαπης και πασης αυτης. Ἄκουε γαρ
αυτου λεγοντος τοις αυτου μαθηταις· Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη,
διδασκοντες αυτους τηρειν παντα οσα ενετειλαμην υμιν· και παλιν, Ὃς εαν λυσηι
μιαν των εντολων τουτων των ελαχιστων, ελαχιστος κληθησεται εν τηι βασιλειαι
των ουρανων· τουτεστιν, εν τηι αναστασει. Ου γαρ δη εις βασιλειαν εισελευσεται·
οιδε γαρ και αυτον τον καιρον της αναστασεως βασιλειαν καλειν. Μιαν εαν λυσηι,
φησιν, ελαχιστος κληθησεται· ωστε πασων ημιν δει. Και ορα πως ουκ ενι χωρις
ελεημοσυνης εισελθειν, αλλα καν αυτη μονη ελλειπηι, εις το πυρ απελευσομεθα·
Ἀπελθετε γαρ, φησιν, οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον, το ητοιμασμενον τωι
διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου. Τινος ενεκεν και δια τι; Ὅτι επεινασα, και ουκ
εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και ουκ εποτισατε με. Ειδες πως ουδεν ετερον
εγκληθεντες, δια τουτο μονον απωλοντο; Και αι παρθενοι δια τουτο μονον
εξεβληθησαν του νυμφωνος· καιτοι γε σωφροσυνην ειχον. Ειρηνην, φησι, μετα
παντων διωκετε, και τον αγιασμον, ου χωρις ουδεις οψεται τον Κυριον. Ἐννοησον
τοινυν, οτι χωρις μεν σωφροσυνης ουκ εστιν ιδειν τον Κυριον· ου παντως δε μετα
σωφροσυνης δυνατον ιδειν· πολλακις γαρ ετερον ενεποδισε. Παλιν, αν παντα
κατορθωσωμεν, τον δε πλησιον ουδεν ωφελησωμεν, ουδε ουτως εισελευσομεθα εις
την βασιλειαν. Ποθεν δηλον· 63.857 Ἀπο των τα ταλαντα πιστευθεντων οικετων·
εκει γαρ η αρετη πασα ακεραιος ην, και ουδεν ελελειπτο, αλλ' επειδη περι την
εργασιαν οκνηρος γεγονεν, εικοτως εξεβαλλετο. Ἔστι και απο λοιδοριας μονης εις
γεενναν εμπεσειν· Ὁ γαρ λεγων, φησι, τωι αδελφωι αυτου, Μωρε, ενοχος εσται εις
την γεενναν του πυρος. Καν απαντα τις κατορθωσηι, υβριστης δε ηι, ουκ εισελευσεται.
Και μη τις ωμοτητα καταγινωσκετω του Θεου, ει τους τουτο επταικοτας εκβαλλει
της βασιλειας των ουρανων. Ει γαρ επ' ανθρωπων, καν οτιουν των παρανομων
εργασηται τις, εξεπεσε της του βασιλεως οψεως, καν ενα νομον των κειμενων
παραβηι· καν συκοφαντησηι κατηγορων, απωλεσε την αρχην· καν μοιχευσηι και αλωι,
αναξιος γεγονε· καν μυρια ηι κατορθωκως, απολλυται· καν φονον εργασηται και
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειχθηι, και τουτο ικανον αυτον διαφθειραι· ει οι των ανθρωπων νομοι τοσαυτης
απολαυουσι της φυλακης. πολλωι μαλλον οι του Θεου. Ἀλλ' αγαθος εστι, φησι.
Μεχρι τινος τον μωρον τουτον λογον φθεγγομεθα; Μωρον δε ειπον, ουχ οτι ουκ
αγαθος εστιν, αλλ' οτι την αγαθοτητα αυτου νομιζομεν εις ταυτα χρησιμην ημιν
ειναι, καιτοι μυρια πολλακις διαλεχθεντων ημων περι τουτου. Ἄκουε γαρ της
Γραφης λεγουσης· Μη ειπηις, Ὁ οικτιρμος αυτου ο πολυς το πληθος των αμαρτιων
μου εξιλασεται. Ουχι κωλυει λεγειν ημας, Ὁ οικτιρμος αυτου πολυς· ου τουτο
παραινει, αλλα βουλεται ημας και συνεχως λεγειν τουτο, και δια τουτο παντα κινει
Παυλος· αλλα δια τα εξης· μη επι τουτωι, φησι, θαυμαζε του Θεου την φιλανθρωπιαν,
επι τωι αμαρτανειν και λεγειν, Το πληθος των αμαρτιων μου εξιλασεται. ∆ια γαρ
τουτο τοσαυτα περι αγαθοτητος διαλεγομεθα, ουχ ινα ταυτηι θαῤρουντες παντα
πραττωμεν, επει η αγαθοτης επι λυμηι εσται της ημετερας σωτηριας, αλλ' ινα μη
απογινωσκωμεν εν τοις αμαρτημασιν, αλλα μετανοωμεν. Το γαρ χρηστον του Θεου
εις μετανοιαν σε αγει, ουκ εις πλειονα κακιαν· ει δε μοχθηρος γενηι δια την
χρηστοτητα, συ διαβαλλεις μαλλον αυτην παρα τοις ανθρωποις (πολλους γαρ ορω
κατηγορουντας της μακροθυμιας του Θεου), ωστε δικην δωσεις, ουκ εις δεον αυτηι
χρησαμενος. Φιλανθρωπος ο Θεος, αλλα και δικαιος κριτης· συγχωρων αμαρτιας,
αλλ' αποδιδωσιν εκαστωι κατα τα εργα αυτου· υπερβαινει αδικιας, εξαιρει ανομιας,
αλλα και εξετασιν ποιειται. Πως ουν ουκ εναντια; Ουκ εναντια, αν τοις χρονοις αυτα
διελωμεν. Ἐξαιρει ανομιας ενταυθα και δια λουτρου και δια μετανοιας· εξετασιν
ποιειται των πεπραγμενων εκει δια πυρος και βασανων. Ἂν τοινυν, καν ω μυρια,
φησιν, εργασαμενος κακα, και δι' εν εξ αυτων εκβαλωμαι, και της βασιλειας
εκπιπτω, τινος ενεκεν ουκ εργαζομαι παντα τα κακα; Ἀγνωμονος οικετου ο λογος,
αλλ' ομως και τουτον επιλυσομεθα τον λογον. Μη εργαζου τα κακα, ινα σαυτον
ωφελησηις. Βασιλειας μεν γαρ παντες ομοιως εκπεσουμεθα, εν δε γεεννηι ου την
αυτην δωσομεν δικην παντες, αλλ' ο μεν μειζονα, ο δε ημερωτεραν. Ει μεν γαρ συ
κακεινος κατεφρονησατε, και ο τα πολλα, και ο τα ολιγα, ομοιως εκπεσεισθε της
βασιλειας· ει δε ουχ ομοιως κατεφρονησατε, αλλ' ο μεν μειζον, ο δε ελαττον, εν τηι
γεεννηι της διαφορας αισθησεσθε. Τι ουν, φησιν, απειλει τοις ελεημοσυνην μη
δεδωκοσιν 63.858 εις το πυρ απελευσεσθαι, και ουχ απλως εις το πυρ, αλλ' εις το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου; τινος ενεκεν και δια τι; Ουδεν
ουτω τον Θεον παροξυνει, αλλα παντων αυτο προτιθησι των δεινων. Ει γαρ τους
εχθρους φιλειν δει· ο και τους φιλους διαφθειρων, και των Ἑλληνων κατα τουτο
χειρων ων, τινος ουκ εσται κολασεως αξιος; Ὥστε ενταυθα το μεγεθος του
αμαρτηματος μετα του διαβολου εποιησεν αυτον απελθειν. Ουαι γαρ τωι
ελεημοσυνην μη ποιουντι. Ει δε επι της Παλαιας τουτο ην, πολλωι μαλλον επι της
Καινης· ει ενθα συγκεχωρητο χρηματων κτησις και απολαυσις και επιμελεια,
τοσαυτη προνοια εγενετο της εις τους πενητας βοηθειας· ποσωι μαλλον ενθα
κελευομεθα παντα ριψαι; Τι γαρ ουκ εποιουν εκεινοι; δεκατας, και παλιν δεκατας
παρειχον, ορφανοις, χηραις, προσηλυτοις επηρκουν. Ἀλλα μοι τις θαυμαζων τινα,
ελεγε, ∆εκατας διδωσιν ο δεινα. Ποσης αισχυνης τουτο γεμει, ει ο επι των Ἰουδαιων
ουκ ην θαυμασμου, τουτο επι των Χριστιανων θαυμαστον γεγονεν; Ει τοτε κινδυνος
ην, το δεκατας απολιπειν, εννοησον οσον εστι νυν. Ἡ μεθη παλιν ου κληρονομει την
βασιλειαν. Ἀλλα τις ο των πολλων λογος; Ουκουν, ει καγω κακεινος εν τοις αυτοις,
ου μικρα παραμυθια. Τι ουν; Μαλιστα μεν ου της αυτης συ κακεινος απολαυσετε
τιμωριας· αλλως δε, ουδε παραμυθια τουτο εστι. Τοτε γαρ η κοινωνια των παθων
εχει παραμυθιαν, οταν συμμετρα ηι τα δεινα· οταν δε υπερβαινηι και εν εκστασει ημας
ποιηι, ουκετι αφιησι λαβειν παραμυθιαν. Ειπε γαρ τωι καταικιζομενωι, και εις την
πυραν εμβεβηκοτι, οτι Και ο δεινα τουτο πασχει· αλλ' ουδε αισθησεται της
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραμυθιας. Ουχι παντες ομου απωλοντο οι Ἰσραηλιται; ποιαν τουτο αυτοις
παραμυθιαν εφερεν; ουχι μαλλον αυτο τουτο αυτους ελυπει; διο και ελεγον,
Ἀπολωλαμεν, εξολωλαμεν, παρανηλωμεθα. Ποια τοινυν αυτη παραμυθια; Ματην
εαυτους παραμυθουμεθα ταυταις ταις ελπισι· μια μονη παραμυθια εστι, το μη
εμπεσειν εις το πυρ εκεινο το ασβεστον· εμπεσοντας δε ουκ ενι παραμυθιας τυχειν,
ενθα ο βρυγμος των οδοντων, ενθα κλαυθμος, ενθα σκωληξ ατελευτητος, ενθα πυρ
ασβεστον. Ἐννοησεις γαρ ολως τινα, ειπε μοι, παραμυθιαν, εν θλιψει και στενοχωριαι
ων; εν σαυτωι γαρ εσηι λοιπον. Μη, δεομαι και παρακαλω, μη εαυτους εικη
απατωμεν, και τουτοις τοις λογοις παραμυθωμεθα, αλλα ταυτα πραττωμεν, απερ
ημας σωσαι δυνησεται. Συγκαθισαι τωι Χριστωι προκειται, και συ περι τουτων
ακριβολογηι; Ει γαρ μηδεν ετερον ην αμαρτημα, υπερ των ρηματων τουτων ποσην
κολασιν υποστηναι υμας εχρην, οτι ουτω νωθεις, οτι ουτω ταλαιπωροι και ραιθυμοι
εσμεν, ως, προκειμενης τοσαυτης τιμης, ταυτα λεγειν; Ὅταν δε εννοησηις τοτε τους
κατωρθωκοτας, ου τηκηι πλεον; οταν ιδηις απο δουλων και απο δυσγενων ολιγα
καμοντας ενταυθα, και του θρονου μετεχοντας εκει του βασιλικου, ουχι της
κολασεως σοι ταυτα χειρονα εσται; Ει γαρ νυν ορων ευδοκιμουντας, καιτοι ουδεν
πασχων κακον, πασης τιμωριας χειρον υπο τουτου μονου διαφθειρηι, και πενθεις
σαυτον και δακρυεις, και μυριων ειναι θανατων κρινεις αξιον, τι τοτε υποστησηι; Ει
γαρ μη γεεννα ην, αυτη η εννοια της βασιλειας ουκ ην ικανη απολεσαι και
διαφθειραι; 63.859 Και οτι τουτο ουτως εξει, ικανον απο της πειρας των πραγματων
μαθειν. Μη τοινυν εικη ψυχαγωγωμεν εαυτους τοις τοιουτοις ρημασιν· αλλα
προσεχωμεν και φροντιζωμεν της εαυτων σωτηριας, και αρετης επιμελωμεθα, και
προς την των καλων εργασιαν 63.860 εαυτους διεγειρωμεν, ινα καταξιωθωμεν
τυχειν της τοσαυτης δοξης, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. μεθ' ου τωι Πατρι αμα
τωι αγιωι Πνευματι κρατος, δοξα, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Μʹ. Περι του, οτι δει παντα ποιειν και πραγματευεσθαι υπερ της
σωτηριας των αδελφων ημων· και οτι μεγα αγαθον, το συγχωρειν τοις εις ημας
πλημμελουσι τα αμαρτηματα· τουτο δε μειζον ελεημοσυνης εστιν.
Ουδεν των επιτυγχανοντων της βασιλειας των ουρανων μακαριωτερον,
αδελφοι, ωσπερ ουδε των αποτυγχανοντων αθλιωτερον. Ει γαρ πατριδος τις
εκβεβλημενος υπο παντων ελεειται, και κληρονομιαν απολεσας δοκει παρα πασιν
ελεεινος ειναι· ο του ουρανου εκπιπτων και των αποκειμενων αγαθων εκει, ποσοις
οφειλει δακρυσι δακρυεσθαι; μαλλον δε ουδε δακρυεσθαι; δακρυεται γαρ τις, οταν τι
παθηι ων ουκ αυτος εστιν αιτιος. Ὅταν δε εξ οικειας γνωμης εαυτον περιπειρηι τηι
κακιαι, ουδε δακρυων, αλλα θρηνων εσται αξιος· μαλλον δε και τοτε πενθους. Ἐπει
και ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος την Ἱερουσαλημ, καιτοι ασεβουσαν, επενθησε και
εδακρυσεν. Ὄντως μυριων οδυρμων αξιοι εσμεν, μυριων θρηνων, εαν πασα η
οικουμενη λαβουσα φωνην, και λιθοι και ξυλα και δενδρα και θηρια και ορνεις και
ιχθυες, και απλως πασα η οικουμενη, εαν λαβουσα φωνην, ημας οδυρηται τους
εκπεπτωκοτας των αγαθων εκεινων, ουδεν κατ' αξιαν οδυρειται, ουδε θρηνησει.
Ποιος γαρ λογος παραστησαι δυνησεται, ποιος νους εκεινην την μακαριοτητα, και
την αρετην εκεινην, την ηδονην, την δοξαν, την ευφροσυνην, την λαμπροτητα; α
οφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη; Ουκ
ειπεν, οτι υπερβαινει απλως, αλλ' ουδε ενενοησε ποτε τις, α ητοιμασεν ο Θεος τοις
αγαπωσιν αυτον. Ὧν γαρ ετοιμαστης και παρασκευαστης ο Θεος αγαθων, ποια εικος
ειναι ταυτα; Ει γαρ ποιησας ημας ευθεως, ουδενος παρ' ημων προυπηργμενου,
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσαυτα εχαρισατο, παραδεισον, ομιλιαν την μετ' αυτου, αθανασιαν υπεσχετο, βιον
μακαριον και φροντιδων απηλλαγμενον· τοις τοσαυτα πεπονηκοσι και ηθληκοσι και
υπερ αυτου υπομεινασι τι ου χαριειται; Του Μονογενους ουκ εφεισατο δι' ημας, τον
Υιον τον γνησιον εις θανατον εδωκε δι' ημας εχθρους οντας τινος ου καταξιωσει
γενομενους φιλους; τινος ου μεταδωσει, καταλλαξας εαυτωι; Και πλουσιος εστι
σφοδρα και απειρος, και επιθυμει και σπουδαζει της ημετερας φιλιας τυχειν· ημεις δε
ου σπουδαζομεν ουτως, αγαπητοι, επιτυχειν. Και τι λεγω, ου σπουδαζομεν; ου
θελομεν ουτω τυχειν αυτου των αγαθων, ως αυτος θελει. Και οτι πλεον θελει, δι' ου
εποιησεν εδειξεν. Ἡμεις μεν γαρ υπερ ημων αυτων μολις ολιγου καταφρονουμεν
χρυσιου· αυτος δε υπερ ημων και τον Υιον εδωκε τον αυτου. Χρησωμεθα εις δεον τηι
αγαπηι του Θεου· απολαυσωμεν αυτου της φιλιας· Ὑμεις γαρ φιλοι μου εστε, φησιν,
εαν ποιητε α λεγω υμιν. Βαβαι· τους εχθρους, τους απειρως αυτωι διεστηκοτας, ων
ασυγκριτωι τηι υπερβοληι κατα παντα διενηνοχε, τουτους φιλους αυτου καλει. Τι ουν
ουχ αιρετον παθειν υπερ ταυτης της φιλιας; Ὑπερ ανθρωπων φιλιας πολλακις
κινδυνευομεν· υπερ δε της του Θεου ουδε χρηματα προιεμεθα; Πενθους ον 63.860
τως αξια τα ημετερα, πενθους και δακρυων και οδυρμων και ολοφυρμου μεγαλου
και κοπετων. Της ελπιδος ημων εξεπεσαμεν, εταπεινωθημεν απο του υψους ημων,
αναξιοι της τιμης εφανημεν του Θεου. αγνωμονες και μετα τας ευεργεσιας
γεγοναμεν και αχαριστοι· εγυμνωσεν ημας παντων ο διαβολος των αγαθων. Οι
καταξιωθεντες ειναι υιοι και αδελφοι και συγκληρονομοι, των εχθρων αυτου ουδεν
διενηνοχαμεν των υβριζοντων αυτον. Τις ημιν εσται παραμυθια λοιπον; Αυτος ημας
εκαλεσε προς τον ουρανον· ημεις δε εαυτους προς την γεενναν ωθησαμεν. Ἄρα και
ψευδος και κλοπη και μοιχεια κεχυται επι της γης· οι μεν αιματα εφ' αιμασι
μιγνυουσιν, οι δε πραγματα πραττουσιν αιματων χειρονα· πολλοι των αδικουμενων,
πολλοι των πλεονεκτουμενων μυριους ευχονται θανατους η ταυτα παθειν· και, ει μη
τον του Θεου φοβον εδεδοικεσαν, και διεχειρισαντο αν εαυτους, ουτω φονωντες
καθ' εαυτων. Ταυτα ουν ουχ αιματων χειρω; Οιμοι ψυχη, οτι απολωλεν ευλαβης απο
της γης, και ο κατορθων εν ανθρωποις ουχ υπαρχει. Νυν και ημεις βοησωμεν υπερ
ημων αυτων πρωτον. Ἀλλα μοι του θρηνου συλλαβεσθε. Ταχα τινες και οιωνιζονται
και γελωσι. ∆ια γαρ τουτο επιτεινειν χρη τον θρηνον, οτι ουτω μαινομεθα και
παραπαιομεν, οτι ουδε ει μαινομεθα ισμεν, αλλ' εφ' οις εχρην στενειν γελωμεν.
Ἀποκαλυπτεται, ανθρωπε, οργη απ' ουρανου επι πασαν ασεβειαν και αδικιαν
ανθρωπων. Ὁ Θεος εμφανως ηξει. Πυρ ενωπιον αυτου προπορευσεται, και κυκλωι
αυτου καταιγις σφοδρα· πυρ εναντιον αυτου καυθησεται, και φλογιει κυκλωι τους
εχθρους αυτου. Ἡμερα Κυριου ως κλιβανος καιομενος. Και ουδεις ταυτα εις νουν
βαλλεται, αλλα μυθων μαλλον καταπεφρονηται τα φρικωδη ταυτα δογματα και
φοβερα, και πεπατηται, και ο ακουων ουδεις, οι δε γελωντες και χλευαζοντες
παντες. Τις εσται πορος ημιν; ποθεν σωτηριαν ευρησομεν; Ἀπολωλαμεν,
παρανηλωμεθα, γεγοναμεν των εχθρων ημων καταγελως, και χλευασμος των
Ἑλληνων και των δαιμονων. Μεγα φρονει νυν ο διαβολος, γαυρουται και χαιρει· εν
αισχυνηι οι πιστευθεντες ημας αγγελοι παντες και κατηφειαι· ουδεις ο επιστρεφων,
εικη παντα ημιν αναλωται, και ημεις υμιν δοκουμεν ληρειν; Ευκαιρον και νυν
καλεσαι τον ουρανον, οτι ουδεις ο ακουων, διαμαρτυρασθαι τα στοιχεια· Ἄκουε,
ουρανε, και ενωτιζου, γη, οτι Κυριος ελαλησε· δοτε χειρα, ορεξατε οι μηδεπω
καταβαπτισθεντες τοις υπο της μεθης απολωλοσιν, οι υγιαινοντες τοις καμνουσιν, οι
νηφοντες τοις μαινομενοις και τοις περιφερομενοις. Μηδεις τοινυν χαριν της
σωτηριας του φιλου προτιματω· και η υβρις και η επιτιμησις εις εν ορατω μονον,
αυτου την ωφελειαν. Ὅταν πυρετος καταλαβηι, και δουλοι κρατουσι δεσποτων.
Ὅταν γαρ εκεινος μεν επικαιηται, την ψυχην συγχεων, ανδραποδων δε εσμος
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεστηκει, ουδενι εικει, ουδε επιγινωσκει τον νομον τον δεσποτικον εν τηι βλαβηι
του δεσποτου. Συστρεψωμεν εαυτους, παρακαλω. 63.861 Πολεμοι καθημερινοι,
καταποντισμοι, απωλειαι μυριαι κυκλωι, και παντοθεν η οργη του Θεου
περιστοιχιζεται· ημεις δε, ως ευαρεστουντες, ουτως εσμεν εν αδειαι· παντες τας
χειρας εις πλεονεξιαν ευτρεπιζομεν, ουδεις εις βοηθειαν· παντες εις αρπαγην, ουδεις
εις προστασιαν. Ἕκαστος οπως πλειονα ποιησηι τα οντα εσπουδακεν, ουδεις οπως
βοηθησηι τωι δεομενωι· εκαστος πως προσθηι τοις χρημασι πολλην εχει την μεριμναν,
ουδεις οπως την ψυχην την εαυτου διασωσηι. Φοβος εις εχει παντας, μη πενιχροι,
φησι, γενωμεθα· μη εις γεενναν εμπεσωμεν, ουδεις αγωνιαι και τρεμει. Ταυτα
θρηνων, ταυτα κατηγοριας, ταυτα διαβολης αξια. Ἀλλ' ου ταυτα εβουλομην· λεγειν,
αλλ' υπο της οδυνης βιαζομαι. Συγγνωτε, υπο πενθους αναγκαζομαι· πολλα και ων
ου βουλομαι φθεγγομαι. Χαλεπην ορω την πληγην, απαραμυθητον την συμφοραν,
παρακλησεως μειζονα τα καταλαβοντα ημας δεινα· απολωλαμεν. Τις δωσει τηι
κεφαληι μου υδωρ, και τοις οφθαλμοις μου πηγας δακρυων, ινα θρηνησω;
Κλαυσωμεν, αγαπητοι, κλαυσωμεν. στεναξωμεν. Ταχα τινες εισιν ενταυθα λεγοντες,
Παντα θρηνους ημιν λεγει, παντα δακρυα. Ουκ εβουλομην, πιστευσατε, ουκ
εβουλομην, αλλ' εγκωμια και επαινους διεξιεναι· νυνι δε ου τουτων καιρος. Ου το
θρηνειν, αγαπητοι, χαλεπον, αλλα το θρηνων αξια ποιειν· ου το οδυρεσθαι
αποτροπαιον, αλλα το τα οδυρμων αξια πραττειν. Μη κολασθηις, και ου πενθω· μη
αποθανηις, και ου κλαιω. Ἀλλ' εαν μεν το σωμα κεηται νεκρον, παντας παρακαλεις
συναλγειν, και ασυμπαθεις ηγηι τους μη πενθουντας· της δε ψυχης απολλυμενης,
λεγεις μη πενθειν; Ἀλλ' ου δυναμαι· πατηρ ειμι, και δακρυω· πατηρ ειμι
φιλοστοργος. Ἀκουετε οια βοαι ο Παυλος· Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω. Ποια μητηρ
κυουσα ουτω πικρας αφιησι φωνας, ως εκεινος; Ειθε ενην αυτην της διανοιας την
πυραν ιδειν, και ειδες αν, οτι πασης γυναικος και κορης χηρειαν αωρον υποστασης
πλεον καιομαι· ουχ ουτως εκεινη τον ανδρα πενθει τον εαυτης, ουδε πατηρ υιον, ως
εγω το πληθος τουτο το παρ' ημιν. Ουδεμιαν ορω προκοπην· παντα εις διαβολας και
κατηγοριας· ουδεις εργον τιθεται αρεσκειν Θεωι· Ἀλλα τον δεινα, φησιν, ειπωμεν
κακως και τον δεινα· ο δεινα αναξιος του κληρου, ο δεινα ασεμνως βιοι. Ὀφειλοντες
τα ημετερα πενθειν, κακα κρινομεν ετερους; Ουδε οτε καθαροι εσμεν αμαρτηματων,
οφειλομεν τουτο ποιειν. Τις γαρ σε διακρινει, φησι, τι δε εχεις, ο ουκ ελαβες; ει δε
και ελαβες, τι καυχασαι ως μη λαβων; Συ δε τι κρινεις τον αδελφον σου, μυριων
αυτος γεμων κακων; Ὅταν ειπηις, Ὁδεινα πονηρος εστι και λυμεων, και μοχθηρος,
εννοησον σαυτον, και εξετασον ακριβως τα σαυτου, και μεταμελετησηι επι τοις
λεχθεισιν. Ει τι ουν εν εκκλησιαι, ωσπερ εν δικαιοις σταθμοις, τους λογους ημων
στησαι επιχειρησει, εν μυριοις ταλαντοις λογων βιωτικων μολις ευρησει δηναρια
εκατον ρηματων πνευματικων, η μαλλον ουδε οβολους δεκα. Ει ουν ο Θεος ταυτα
παρατηρησει, τις υποστησεται; Ταυτα εννοουντες, οικτιρμονες ωμεν, συγγνωμονικοι
περι τους αμαρτανοντας εις ημας. Ἑκατον δηναρια εστιν ενταυθα, τα εις ημας
αμαρτηματα· τα δε εις τον Θεον παρ' ημων, μυρια ταλαντα. Ἴστε γαρ οτι και τηι
ποιοτητι των προσωπων τα αμαρτηματα κρινονται· οιον τι λεγω· ο τον ιδιωτην
υβρισας ημαρτεν, αλλ' ουχ ομοιως, ως ο τον αρχοντα, και μειζονως τουτου ο τον
μειζονα αρχοντα, αλλ' ουχ ομοιως ως ο τον ελαττονα· ο δε τον βασιλεα, πολλωι
πλεον· 63.862 και η μεν υβρις εστιν η αυτη· τηι δε υπεροχηι του προσωπου μειζων
γινεται. Ει δε ο βασιλεα υβριζων, αφορητον εχει την τιμωριαν δια την του προσωπου
αξιοπιστιαν· ο τον Θεον υβριζων ποσων εσται υπευθυνος ταλαντων; Ὥστε καν τα
αυτα εις τον Θεον αμαρτανωμεν, απερ εις τους ανθρωπους, ουδε ουτω το ισον εστιν·
αλλ' οσον μεσον Θεου και ανθρωπων, τοσουτον των αμαρτηματων εκεινων και
τουτων. Νυν δε και πλειονα ευρισκω τα αμαρτηματα ου τηι υπεροχηι του προσωπου
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλα γινομενα, αλλα και αυτηι τηι φυσει. Και φρικτος μεν ο λογος και φοβερος
οντως, πλην αναγκη λεχθηναι, ινα ημων την διανοιαν κατασεισηι και παρασαλευσηι·
δεικνυς οτι πολλωι πλεον ανθρωπους φοβουμεθα, η τον Θεον, και τιμωμεν
ανθρωπους, η τον Θεον. Ἐννοησον· ο μοιχευων οιδεν, οτι Θεος αυτον οραι, και
τουτου μεν καταφρονει· αν δε ανθρωπος ιδηι, κατεχει την επιθυμιαν. Ουχι προτιμαι
ανθρωπους μονον, ουχι υβριζει τον Θεον, αλλα και το πολλωι χαλεπωτερον,
εκεινους δεδοικως, τουτου καταφρονει. Ἂν μεν γαρ εκεινους ιδηι, κατεχει την φλογα
της επιθυμιας. Μαλλον δε ποιαν φλογα; ουκετι φλοξ, αλλα υβρις. Ει μεν γαρ μη εξην
γυναικι κεχρησθαι, εικοτως φλοξ το πραγμα ην· νυνι δε υβρις και στρηνος. Ἂν μεν
γαρ ανθρωπους ιδηι, ισταται της μανιας· της δε του Θεου μακροθυμιας ελαττον
φροντιζει. Παλιν, ετερος ο κλεπτων συνοιδεν οτι αρπαζει, και ανθρωπους μεν
πειραται απατησαι, και απολογειται προς τους εγκαλουντας, και σχημα περιτιθησι τηι
απολογιαι· τον δε Θεον μη δυναμενος πεισαι, ου φροντιζει, ουδε αιδειται, ουδε τιμαι.
Καν μεν ο βασιλευς κελευσηι απεχεσθαι των ετερου χρηματων, μαλλον δε και τα
αυτου δουναι, παντες ετοιμως εισφερομεν· του δε Θεου κελευοντος μη αρπαζειν,
μηδε τα ετερων λαμβανειν, ουκ ανεχομεθα. Ὁραις οτι προτιμωμεν ανθρωπους του
Θεου; Φορτικον το ρημα και επαχθες· αλλα δειξατε οτι φορτικον, φυγετε το εργον· ει
δε το εργον ου δεδοικατε, πως υμιν πιστευσαι δυναμαι λεγουσιν, οτι Τα ρηματα
δεδοικαμεν, και βαρεις ημας; Ὑμεις εαυτους τωι εργωι βαρειτε, και ουδεις λογος· εγω
δε, αν τα ρηματα ειπω, ων υμεις τα πραγματα πραττετε, αγανακτειτε; και πως ουκ
ατοπον; Γενοιτο ψευδος ειναι τα παρ' εμου· βουλομαι αυτος λοιδοριας δοξαν λαβειν
κατ' εκεινην την ημεραν, ως εικη και ματην λοιδορησαμενος υμας, η ιδειν υπερ
τοιουτων εγκαλουμενους. Ου μονον δε αυτοι ανθρωπους προτιματε του Θεου, αλλα
και ετερους αναγκαζετε. Πολλοι πολλους οικετας ηναγκασαν και παιδας· οι μεν εις
γαμον ειλκυσαν μη βουλομενους, οι δε υπηρετησασθαι διακονιαις ατοποις και ερωτι
μιαρωι και αρπαγαις και πλεονεξιαις και βιαις· ωστε διπλουν ειναι το εγκλημα, και
μηδε απο της αναγκης συγγνωμην αυτους ευρεσθαι. Ει γαρ αυτος ακων πραττεις τα
πονηρα, και δια το επιταγμα του αρχοντος· μαλιστα μεν ουδε ουτως ικανη η
απολογια, πλην χαλεπωτερα γινεται η αμαρτια, οταν και εκεινους αναγκαζηις τοις
αυτοις περιπιπτειν. Ποια γαρ αν ειη τωι τοιουτωι συγγνωμη λοιπον; Ταυτα ειπον, ουχι
κατακριναι βουλομενος υμας, αλλα δειξαι ποσων εσμεν οφειλεται τωι Θεωι. Ει γαρ
και εξ ισου τιμωντες ανθρωπον του Θεου, υβριζομεν τον Θεον· πολλωι μαλλον, οταν
προτιμωμεν ανθρωπους. Ει και ταυτα τα αμαρτηματα τα εις ανθρωπους γινομενα,
εις Θεον πολλωι μειζονα δεικνυται· ποσωι μαλλον, οτε και αυτη η αμαρτια τηι
ποιοτητι μειζων ηι και χαλεπωτερα; Ἐξεταζετω τις εαυτον, και οψεται παντα δι'
ανθρωπους ποιων. Σφοδρα ημεν μα 63.863 καριοι, ει τοσαυτα δια τον Θεον
επραττομεν, οσα δι' ανθρωπους, και την παρα των ανθρωπων δοξαν και τον φοβον,
και την τιμην. Ει τοινυν τοσουτων εσμεν υπευθυνοι, οφειλομεν μετα πασης
προθυμιας αφιεναι τοις αδικουσιν ημας και πλεονεκτουσι, και μη μνησικακειν. Ὁδος
γαρ εστι λυσεως αμαρτηματων ουδε πονων δεομενη, ουδε δαπανης χρηματων, ουδε
αλλου ουδενος, αλλ' απλως προαιρεσεως. Ουκ αποδημιαν χρη στειλασθαι, ουκ εις
την υπεροριαν ελθειν, ου κινδυνους υποστηναι και πονους, αλλα θελησαι μονον.
Ποιαν, ειπε μοι, συγγνωμην εξομεν εν τοις δοκουσιν ειναι δυσκολοις, οταν και
πραγμα τοσουτον εχον κερδος, και τοσαυτην την ωφελειαν, και ουδενα πονον, μη
πραττωμεν; Ου δυνασαι χρηματων καταφρονησαι, ου δυνασαι τα οντα δαπανησαι εις
τους δεομενους; θελησαι ου δυνασαι τι αγαθον; αφειναι τωι ηδικηκοτι ου δυνασαι; Ει
γαρ μη τοσουτων υπευθυνος ης, εκελευσε δε μονον ο Θεος αφειναι, ουκ εδει; νυν δε
τοσουτων υπευθυνος ων ουκ αφιης; και ταυτα δε, αφ' ων εχεις αυτου απαιτει. Ἂν
μεν ουν ημεις παρ' οφειλετην ελθωμεν ημετερον, εκεινος ειδως τουτο, θεραπευει
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και υποδεχεται και τιμαι, και πασαν επιδεικνυται φιλοφροσυνην μετα δαψιλειας, και
ταυτα, ουκ απο του δανεισματος διαλυομενος, αλλ' ημερους ημας θελων καταστησαι
περι την απαιτησιν· συ δε τωι Θεωι οφειλων τοσαυτα, και κελευομενος αφειναι, παλιν
ινα συ λαβηις, ουκ αφιης; τι δηποτε, παρακαλω; Οιμοι, ποσης μεν απολαυομεν
φιλανθρωιπιας; ποσην δε επιδεικνυμεθα κακιαν; ποσον πονον; ποσην νωθειαν; πως
ευκολον η αρετη; Ἐνταυθα ου σωματος ισχυος χρεια, ου πλουτου χρηματων, ου
δυναστειας, ου φιλιας, ουκ αλλου ουδενος· αλλ' αρκει θελησαι μονον, και το παν
ηνυσται πραγμα, πολλην εχον ωφελειαν. Ἐλυπησεν ο δεινα, και υβρισε και
εσκωψεν; εννοησον, οτι και συ πολλα τοιαυτα εις ετερους ποιεις, και εις αυτον τον
∆εσποτην· ανες και συγχωρησον· εννοησον, οτι λεγεις· Ἄφες ημιν τα οφειληματα
ημων, καθως και ημεις αφιεμεν· εννοησον, οτι ει μη αφηις, ου δυνησηι μετα
παῤρησιας τουτο ειπειν· αν δε αφηις, οφειλην το πραγμα απαιτεις, ου δια την του
63.864 πραγματος φυσιν, αλλα δια την του δεδωκοτος φιλανθρωπιαν. Και που ισον,
τα εις τους ομοδουλους αφιεντα των εις τον ∆εσποτην ημαρτηκοτων την αφεσιν
λαβειν, αλλ' ομως τυγχανομεν της τοσαυτης φιλανθρωπιας, επειδη πλουσιος εστιν
εν ελεει και οικτιρμοις. Ἵνα δε σοι δειξω, οτι και χωρις τουτων και χωρις της
αφεσεως, απο του αφειναι μονον συ καρπουσαι το κερδος· εννοησον ποσους ο
τοιουτος εχει φιλους, πως πανταχου εγκωμια του τοιουτου απαντες διεξερχονται.
Ἀγαθος ανηρ ευμεταλλακτος, ουκ οιδε μνησικακησαι, αμα επληγη και αμα ιαθη. Τον
τοιουτον περιστασει τινι περιπεσοντα τις ουκ αν ελεησηι; τις ου συγγνωσεται
αμαρτανοντι; τις ου δωσει χαριν υπερ ετερων αξιουντι; τις ου θελησει φιλος ειναι
και δουλος ψυχης ουτως αγαθης; Ναι, παρακαλω, παντα υπερ τουτου πραττωμεν, μη
προς φιλους, μη προς συγγενεις μονον, αλλα και προς τους οικετας. Ἀνιεντες γαρ,
φησι, την απειλην, ειδοτες, οτι και ο Κυριος υμων εστιν εν ουρανοις. Ἂν αφιωμεν
τοις πλησιον τα αμαρτηματα, αν ελεημοσυνας παρεχωμεν, αν ταπεινοι ωμεν (και
γαρ και τουτο αφαιρει αμαρτιας· ει γαρ ο τελωνης, ινα μονον ειπηι, Ἱλασθητι μοι τωι
αμαρτωλωι, κατηλθε δεδικαιωμενος, πολλωι μαλλον και ημεις, εαν ταπεινοι ωμεν
και συντετριμμενοι, δυνησομεθα πολλης φιλανθρωπιας τυχειν)· αν ομολογωμεν τα
εαυτων αμαρτηματα και καταγινωσκωμεν εαυτων, το πλεον αποσμηξομεθα του
ρυπου. Πολλαι γαρ αι οδοι αι καθαρευουσαι. Παντοθεν τοινυν πολεμωμεν τωι
διαβολωι. Ουδεν ειπον δυσκολον, ουδεν δυσχερες. Ἄφες τωι λελυπηκοτι, ελεησον τον
δεομενον, ταπεινωσον σου την ψυχην· καν σφοδρα ηις αμαρτωλος, δυνησηι και της
βασιλειας επιτυχειν, δια τουτων αυτα εκκαθαιρων τα αμαρτηματα, και αποσμηχων
την κηλιδα. Γενοιτο δε παντας ημας ενταυθα αποκαθηραμενους απαντα των
αμαρτηματων τον ρυπον δια της εξομολογησεως, εκει τυχειν των επηγγελμενων
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΜΑʹ. Περι του, οτι δει μιμεισθαι ημας καν τους οικετας
ημων, οποσα εκεινοι δια τον ημετερον φοβον πραττουσιν, ινα και ημεις
δια τον του Θεου φοβον τα αυτα πραττωμεν· και περι των ανεκδιηγητων
αγαθων των τοις αγιοις ηυτρεπισμενων.
Ει τοις οικεταις ο Παυλος, αγαπητοι, πολληι κεχρησθαι τηι υπακοηι τοις
κυριοις, Τιμοθεωι γραφων, επεταττεν· εννοησατε πως ημας προς τον ∆εσποτην
διακεισθαι χρη, τον εκ του μη οντος εις το ειναι παραγαγοντα ημας, τον τρεφοντα,
τον ενδιδυσκοντα. Ει και μηδαμως ουν ετερως, καν ως οι οικεται οι ημετεροι,
δουλευσωμεν αυτωι. Ουχι πασαν την ζωην εις τουτο κατεστησαντο εκεινοι, εις το
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναπαυεσθαι τους δεσποτας αυτων, και τουτο εργον αυτοις εστι, και ουτος βιος, το
τα δεσποτικα μεριμναιν; ουχι τα του 63.864 δεσποτου πασαν την ημεραν μεριμνωσι,
τα δε αυτων πολλακις μικρον εσπερας μερος; Ἡμεις δε τουναντιον, τα μεν ημετερα
διαπαντος, τα δε του ∆εσποτου ουδε μικρον μερος, και ταυτα, ου δεομενου των
ημετερων, καθαπερ οι δεσποται των δουλων, αλλα και τουτων αυτων παλιν εις
ημετερον προχωρουντων κερδος. Ἐκει μεν γαρ η διακονια του οικετου τον δεσποτην
ωφελει· ενταυθα δε η διακονια του δουλου τον μεν ∆εσποτην ουδεν, παλιν δε αυτον
τον οικετην ονινησι. Των αγαθων γαρ μου, φησιν, ου χρειαν εχεις. Ειπε γαρ μοι, τι
τωι Θεω κερδος, εαν εγω δικαιος ω; ποια δε βλαβη, εαν αδικος; ουχι ακηρατος η
φυσις εκεινη; ουχι αβλαβης; ουχι παντος ανωτερα παθους; οι οικεται ουδεν ιδιον
εχουσιν, αλλα παντα δεσποτικα, καν μυριακις πλουτωσιν· ημεις δε πολλα ιδια
εχομεν. Ουχ απλως τοσαυτης τιμης απολαυομεν 63.865 παρα του των ολων Θεου.
Ποιος δεσποτης υπερ οικετου τον υιον εδωκε τον εαυτου; ουδεις· αλλα παντες αν
ελοιντο τους οικετας υπερ των παιδων δουναι. Ἐνταυθα δε τουναντιον· του ιδιου
υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυτον, υπερ παντων των
εχθρων των μισουντων αυτον. Οι οικεται, καν βαρεα τινα επιταττωνται, ουδε ουτω
δυσχεραινουσι, και μαλιστα, αν ωσιν ευγνωμονες· ημεις δε αποδυσπετουμεν μυρια.
Τοις οικεταις ουδεις επαγγελλεται τοιουτον, οιον ημιν ο Θεος· αλλα τι; Ἐλευθεριαν,
φησι, την ενταυθα, την πολλακις της δουλειας χαλεπωτεραν· πολλακις γαρ
κατελαβε λιμος, και πικροτερα δουλειας αυτη η ελευθερια γεγονε· και το δωρον
τουτο το μεγιστον. Παρα δε τωι Θεωι ουδεν επικηρον, ουδεν φθαρτον· αλλα τι; Ου
λεγω υμας δουλους, φησιν· υμεις φιλοι μου εστε· Αισχυνθωμεν, αγαπητοι,
φοβηθωμεν· καν ως οι οικεται ημιν δουλευουσι, δουλευσωμεν ημεις τωι ∆εσποτηι·
μαλλον δε ουδε προς το πολλοστον μερος την δουλειαν ημεις επιδεικνυμεθα.
Ἐκεινοι δια την αναγκην φιλοσοφουσι, σκεπασματα μονον εχουσι και τροφας· ημεις
δε υβριζομεν εις την τρυφην. Ει μηδαμοθεν αλλοθεν, καν παρ' εκεινων δεχωμεθα
της φιλοσοφιας τους κανονας. Οιδε γαρ η Γραφη ουχι προς οικετας, αλλα και προς
αλογα πεμπειν τους ανθρωπους· οιον, οταν την μελιτταν, οταν τους μυρμηκας
κελευηι μιμεισθαι. Ἐγω δε καν τους οικετας μιμησασθαι παραινω· οσα εκεινοι δια τον
φοβον τον ημετερον πραττουσι, καν τοσαυτα δια τον του Θεου φοβον ημεις
πραττωμεν· ου γαρ ευρησομεν πραττοντας υμας. Ἐκεινοι δια τον φοβον τον
ημετερον υβριζονται μυριακις, και παντος φιλοσοφου μαλλον εστηκασι σιγωντες·
υβριζονται και δικαιως και αδικως, και ουκ αντιλεγουσιν, αλλα παρακαλουσιν,
αδικουντες ουδεν πολλακις· ουδεν πλεον της χρειας λαμβανοντες, πολλακις δε και
ελαττον, στεργουσι· και επι στιβαδος καθευδοντες, και αρτου μονον πληρουμενοι,
και την αλλην πασαν διαιταν εχοντες ευτελη, ουκ εγκαλουσιν ουδε δυσχεραινουσιν.
Ἐκεινοι δια τον παρ' ημων φοβον εμπιστευομενοι χρηματα παντα αποδιδοασι (μη
γαρ μοι τους μοχθηρους ειπηις των οικετων, αλλα τους μη λιαν κακους)· αν
απειλησωμεν, ευθεως συστελλονται. Ἆρα ου φιλοσοφιας ταυτα; Μη γαρ οτι αναγκηι
γινεται ειπηις, οτι και επι σοι αναγκη της γεεννης επικειται, και ουδε ουτω
σωφρονεις, ουδε τοσαυτην παρεχεις τιμην τωι Θεωι, οσης απολαυεις παρα των
οικετων. Ἔχει εκαστος των οικετων οικημα το νενομοθετημενον, και ουκ
επεμβαινει τωι του πλησιον, ουδε λυμαινεται τηι επιθυμιαι του πλειονος. Και ταυτα
ιδοι τις αν εν οικεταις δια τον των δεσποτων φοβον φυλαττομενα· και σπανιως αν
ιδοις οικετην τα του οικετου αρπαζοντα, η λυμαινομενον. Παρα δε ανθρωποις
ελευθεροις τα εναντια τουτων γινεται· αλληλους δακνομεν και κατεσθιομεν, ου
δεδοικαμεν τον ∆εσποτην· τα των συνδουλων αρπαζομεν, κλεπτομεν, τυπτομεν,
ορωντος αυτου. Τουτο δε ουκ αν ποιησειεν οικετης, αλλα καν τυπτηι, μη ορωντος
του δεσποτου· καν υβριζηι μη ακουοντος· ημεις δε του Θεου παντα και ορωντος και
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουοντος τολμωμεν. Φοβος ο του δεσποτου προ των οφθαλμων εκεινων
διαπαντος· ημων δε ουτος ουδεποτε. ∆ια τουτο παντα ανω και κατω γεγονε, παντα
συγκεχυται και διεφθαρται, και αυτοι μεν ουδεποτε εις νουν λαμβανομεν τα
ημαρτημενα· τους δε οικετας τους ημετερους αμαρτανοντας απαντα εξεταζομεν
μετα ακριβειας και τα μικροτατα. Ταυτα 63.866 λεγω, ουχι τους οικετας υπτιους
ποιησαι βουλομενος, αλλα το ημετερον υπτιον επιστρεψαι, το ραιθυμον διεγειραι· ινα
καν ουτω δουλευωμεν τωι Θεωι, ως ημιν οι οικεται· ουτω τωι πεποιηκοτι ημας, ως
ημιν οι ομοουσιοι, και μηδεν τοιουτον εχοντες παρ' ημων. Ἐλευθεροι τηι φυσει και
ουτοι εισιν· Ἀρχετωσαν των ιχθυων, και τουτοις ειρηται. Ουκ εστιν αυτη φυσεως η
δουλεια, αλλ' αξιας εστι και περιστασεως· αλλ' ομως πολλην ημιν παρεχουσι την
τιμην. Ἡμεις δε τουτοις μεν μετα πασης ακριβειας επιτιθεμεθα της ημετερας ενεκεν
διακονιας· τωι δε Θεωι ουδε πολλοστον παρεχομεν μερος, και ταυτα παλιν εις ημας
στρεφομενης της ωφελειας. Ὅσωι γαρ αν σπουδαιοτερον δουλευσωμεν τωι Θεωι,
τοσουτωι μαλλον εαυτους ονησομεν, και αυτοι μαλλον κερδανουμεν. Μη δη
τοσαυτης αποστερησωμεν ωφελειας ημας αυτους. Ὁ μεν γαρ Θεος αυταρκης εστι και
ανενδεης· η δε αμοιβη και το κερδος παλιν εις ημας ανατρεχει. Ει δε δει
φιλοσοφησαι και περι των αποκειμενων τοις αγιοις αγαθων, αληθως εκεινη εστιν η
οντως αναπαυσις, ενθα απεδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος· ενθα ουδε φροντιδες,
ουδε πονοι, ουτε αγωνια, ουτε φοβος καταπληττων και σειων την ψυχην, αλλα
μονος ο του Θεου φοβος ηδονης πληρης ων. Ουκ εστιν εκει, Ἐν ιδρωτι του
προσωπου σου φαγηι τον αρτον σου, ουδε ακανθαι και τριβολοι· ουκ εστιν, Ἐν λυπαις
τεξηι τεκνα, και προς τον ανδρα σου η αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει·
παντα χαρα, ειρηνη, ευφροσυνη, ηδονη, αγαθοσυνη, πραοτης, αγαπη. Ουκ εστιν εκει
ζηλοτυπια ουδε βασκανια, ου θανατος ουτος ο του σωματος, ουκ εκεινος ο της
ψυχης, ουκ εστι σκοτος, ουτε νυξ· παντα ημερα, παντα φως, παντα λαμπρα. Ουκ εστι
καμειν, ουκ εστι κορον λαβειν· αει εν επιθυμιαι των αγαθων διατελεσομεν. Βουλεσθε
δω τινα και εικονα υμιν της εκει καταστασεως; Ουκ εστι δυνατον· πλην αλλ' ομως,
ως δυνατον, πειρασομαι δουναι υμιν τινα εικονα. Ἀναβλεψωμεν εις τον ουρανον,
οταν, μηδενος ενοχλουντος νεφους, φαινηι τον εαυτου στεφανον· ειτα προς το
καλλος της οψεως αυτου πολυν διατριψαντες χρονον εννοησωμεν, οτι και εδαφος
εξομεν ου τοιουτον μεν ον, αλλα τοσουτωι γινομενον καλλιον, οσωι των πηλινων
οροφων ο χρυσους· και τον μετ' εκεινον παλιν, τον ανωτερον οροφον, ειτα τους
αγγελους, τους αρχαγγελους, τους απειρους δημους των ασωματων δυναμεων, αυτα
του Θεου τα βασιλεια, τον θρονον τον πατρικον. Ἀλλ' ουκ ισχυει, οπερ εφην, ο λογος
παραστησαι το παν· πειρας χρεια και της δια πειρας γνωσεως. Πως οιεσθε, ειπε μοι,
τον Ἀδαμ ειναι εν τωι παραδεισωι; Πολυ βελτιων εστιν εκεινης αυτη η διαγωγη, οσωι
της γης ο ουρανος. Πλην αλλα και ετεραν εικονα επιζητησωμεν. Ει συμβαιη τον
βασιλευοντα νυν πασης της οικουμενης κρατησαι, ειτα μητε υπο πολεμων, μητε υπο
φροντιδων ενοχλεισθαι, αλλα τιμασθαι μονον και τρυφαιν, και πολλους μεν εχειν
δορυφορους, παντοθεν δε το χρυσιον αυτωι επιῤρειν, και αποβλεπτον ειναι· ποιαν
οιεσθε εχειν ψυχην αυτον, ει τους πολεμους τους πανταχου της γης πεπαυμενους
εωρα; Τοιουτον τι εσται· μαλλον δε ουπω και της εικονος εφικομην εκεινης· διο χρη
και ετεραν επιζητησαι. Ἐννοησον δη μοι. Ὥσπερ γαρ παιδιον βασιλικον, εως μεν αν
εν τηι μητραι ηι, ουδενος επαισθανεται· ει δε συμβαιη αφνω εξελθον εκειθεν επι τον
θρονον ανελθειν τον βασιλικον, μη ηρεμα, αλλ' αθροον παντα προσλαβειν· ουτως
εστιν 63.867 η καταστασις αυτη κακεινη· η ει τις δεσμωτης μυρια παθων κακα,
αθροον επι τον βασιλικον αρπαγειη θρονον. Ἀλλ' ουδε ουτως εφικομην ακριβως της
εικονος. Ἐνταυθα μεν γαρ ων αν τις επιτυχηι καλων, καν αυτην ειπηις την βασιλειαν,
παρα μεν την πρωτην ημεραν ακμαζοντα εχει τον ποθον, και παρα την δευτεραν και
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τριτην, χρονου δε προιοντος, μενει μεν εν ηδονηι, ου τοσαυτηι δε· ληγει γαρ υπο της
συνηθειας αει, οια αν ηι· εκει δε ου μονον ου μειουται, αλλα και επιδιδωσιν.
Ἐννοησον οσον εστι ψυχην απελθουσαν εκει μηκετι τελος προσδοκαιν των αγαθων
εκεινων, μηδε μεταβολην, αλλ' επιδοσιν, και ζωην τελος ουκ εχουσαν, και ζωην
παντος μεν κινδυνου, πασης δε αθυμιας και φροντιδος απηλλαγμενην, μεστην
ευθυμιας και μυριων αγαθων. Ει γαρ εις πεδιον εξιοντες, ενθα σκηνας ορωμεν
στρατιωτων εκ παραπετασματων πηγνυμενας, και δορατα και κρανη και ομφαλους
ασπιδων λαμποντας, μετεωροι γινομεθα τωι θαυματι· ει δε και τον βασιλεα συμβαιη
μεσον ιδειν τρεχοντα, η και ιππον ελαυνοντα μετα οπλων χρυσων, το παν εχειν
νομιζομεν· τι οιει, οταν 63.868 των αγιων ιδηις τας σκηνας τας αιωνιους τωι ουρανωι
πεπηγυιας; ∆εξονται γαρ υμας, φησιν, εις τας αιωνιους αυτων σκηνας· οταν αυτων
εκαστον υπερ τας ακτινας τας ηλιακας ιδηις απολαμποντα, ουκ απο χαλκου και
σιδηρου, αλλ' απο της δοξης εκεινης, ης τας μαρμαρυγας ανθρωπινος οφθαλμος ου
δυναται ιδειν; Και ταυτα μεν επι των ανθρωπων. Τι δ' αν τις ειποι τας χιλιαδας των
αγγελων, των αρχαγγελων, των Χερουβιμ, των Σεραφιμ, των Θρονων, των
Κυριοτητων, των Ἀρχων, των Ἐξουσιων, ων το καλλος αμηχανον, παντα νουν
υπερβαινον; Ἀλλα γαρ μεχρι τινος ου στησομαι διωκων ακιχητα; Ουτε γαρ οφθαλμος
ειδε, φησιν, ουτε ους ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη, α ητοιμασεν ο
Θεος τοις αγαπωσιν αυτον. Ουκουν ουδεν ουτε ελεεινοτερον των αποτυγχανοντων,
ουτε μακαριωτερον των επιτυγχανοντων. Γενωμεθα δε των μακαριων και ημεις, ινα
επιτυχωμεν των αιωνιων αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΜΒʹ. Περι του, οτι ου χρη θορυβεισθαι ορωντας ημας τους μεν
αγαθους δυσπραγουντας, τους δε πονηρους εν αφθονιαι τυγχανοντας· και οτι ουδεν
διαφερει οδωδοτος νεκρου ο εν αμαρτιαις ζων.
Μηδεις ορων πονηρους ευπραγουντας, αγαπητοι, θορυβεισθω· ουκ εστι γαρ
ενταυθα η ανταποδοσις, ουτε της πονηριας, ουτε της αρετης· ει δε που γινεται και
της πονηριας και της αρετης, αλλ' ουχι κατ' αξιαν, αλλ' απλως, ωσανει γευμα της
κρισεως, ινα οι τηι αναστασει διαπιστουντες, καν τοις ενταυθα σωφρονιζωνται.
Ὅταν ουν ιδωμεν πονηρον πλουτουντα, μη καταπιπτωμεν· οταν ιδωμεν αγαθον
κακως πασχοντα, μη θορυβωμεθα· εκει γαρ οι στεφανοι, εκει αι κολασεις. Και αλλως
δε, ουκ εστιν ουτε κακον παντη ειναι κακον, αλλ' εστι τινα εχειν αυτον και αγαθα·
ουτε αγαθον παντη ειναι αγαθον, αλλ' εχειν τινα και αμαρτηματα. Ὅταν ουν
ευπραγηι ο πονηρος, επι κακωι της αυτου κεφαλης· ινα γαρ εκεινων των ολιγων
αγαθων την αντιδοσιν ενταυθα λαβων, εκει λοιπον τελεον κολαζηται, τουτου χαριν
ενταυθα απολαμβανει. Και μακαριος εκεινος μαλιστα εστιν, ο ενταυθα κολαζομενος,
ινα παντα αποθεμενος τα αμαρτηματα, ευδοκιμος και καθαρος απιηι και ανευθυνος.
Και τουτο διδασκων ο Παυλος ημας, φησι· ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι αῤρωστοι και
ασθενεις, και κοιμωνται ικανοι· και παλιν, Παρεδωκα τον τοιουτον τωι σαταναι. Και ο
προφητης φησιν, οτι Ἐδεξατο εκ χειρος Κυριου διπλα τα αμαρτηματα· και παλιν ο
∆αυιδ, Ἴδε τους εχθρους μου, οτι επληθυνθησαν υπερ τας τριχας της κεφαλης μου,
και μισος αδικον εμισησαν με· και, Ἄφες πασας τας αμαρτιας μου· και παλιν ετερος,
Κυριε, ειρηνην δος ημιν· παντα γαρ απεδωκας ημιν. Ἀλλα ταυτα μεν δεικνυντος εστι
τους καλους τας υπερ των αμαρτηματων δικας ενταυθα απολαμβανοντας· που δε τα
αγαθα πονηροι απολαμβανοντες ενταυθα, εκει τελεον κολαζονται; Ἄκουε του
Ἀβρααμ λεγοντος προς τον πλουσιον· Ἀπελαβες τα αγαθα σου, και Λαζαρος τα κακα.
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ποια αγαθα; Ἐνταυθα γαρ το, Ἀπελαβες, αλλα μη,ελαβες, ειπων, δεικνυσι κατα
οφειλην εκατερους παθοντας, και τον μεν εν ευπραγιαι, τον δε εν δυσπραγιαι
γενομενον· και φησι, ∆ια τουτο ουτος ενταυθα 63.868 παρακαλειται· οραις γαρ αυτον
καθαρον αμαρτηματων· και συ οδυνασαι. Μη τοινυν αλυωμεν, οταν ευπαθουντας
ορωμεν ενταυθα τους αμαρτωλους, αλλ' οταν κακως πασχωμεν, αυτοι χαιρωμεν·
αμαρτιων γαρ εστι το πραγμα εκτισις. Μη ζητωμεν ανεσιν· θλιψιν γαρ επηγγειλατο
τοις αυτου μαθηταις ο Χριστος. Και φησιν ο Παυλος· Παντες οι θελοντες ευσεβως
ζηιν εν Χριστωι, διωχθησονται. Ουδεις γενναιος αθλητης εν τωι σκαμματι λουτρα
επιζητει, και τραπεζαν πληθουσαν σιτιοις και οινωι· τουτο ουκ εστιν αθλητου, αλλα
βλακος. Ὁ γαρ αθλητης μαχεται κονει, ελαιωι, ακτινος θερμοτητι, ιδρωτι πολλωι,
θλιψει και στενοχωριαι. Ἀγωνος ουτος εστι και του πυκτευειν ο καιρος· ουκουν και
του τραυματα λαμβανειν και αιματτεσθαι και αλγειν. Ἄκουσον τι φησιν ο μακαριος
Παυλος· Ουτω πυκτευω, ως ουκ αερα δερων. Παντα τον βιον εναγωνιον ειναι
νομισωμεν, και ουδεποτε ανεσιν ζητησομεν, ουδεποτε θλιβομενοι ξενοπαθησομεν·
ειπερ μηδε πυκτης, οτε εν αγωνι εστι, ξενοπαθει. Ἕτερος εστιν ο της ανεσεως καιρος.
∆ια θλιψεως ημας τελειωθηναι δει. Ει και μη διωγμος εστι, μηδε θλιψις, αλλ' εισιν
ετεραι θλιψεις, αι καθ' εκαστην ημεραν συμπιπτουσαι· ει δε ταυτας ου φερομεν,
σχοληι γε εκεινας ενεγκαιμεν αν. Πειρασμος υμας ουκ ειληφε, φησιν, ει μη
ανθρωπινος. Ευχωμεθα μεν ουν τωι Θεωι μη εισελθειν εις πειρασμον· εισελθοντες δε
φερωμεν γενναιως. Ἐκεινο μεν γαρ σωφρονων ανδρων, το μη κινδυνοις επιῤριπτειν
εαυτους, τουτο δε γενναιων και φιλοσοφων. Μητε ουν επιῤριπτωμεν εαυτους
απλως, θρασυτητος γαρ· μητε αγομενοι και των πραγματων καλουντων ενδιδωμεν,
δειλιας γαρ· αλλ' εαν μεν το κηρυγμα καληι, μη παραιτωμεθα· απλως δε, αιτιας μη
ουσης μητε χρειας, μητε αναγκης της κατα θεοσεβειαν καλουσης, μη επιτρεχωμεν·
επιδειξις γαρ εστι το πραγμα, και φιλοτιμια περιττη· εαν δε τι των την ευσεβειαν
παραβλαπτοντων γινηται, καν μυριους υποστηναι θανατους δεηι, μη παραιτωμεθα
μηδεν. Μη προσκαλου τους πειρασμους, οταν σοι τα κατα την ευσεβειαν προχωρηι,
ως ποθεις. Τι περιττους επισπασαι κινδυνους ουδεν κερδος εχοντας; Ταυτα λεγω,
βουλομενος 63.869 υμας φυλαττειν τους νομους του Χριστου κελευοντος ευχεσθαι
μη εισελθειν εις πειρασμον, και κελευοντος τον σταυρον λαβοντας ακολουθειν
αυτωι. Ταυτα γαρ ουκ εστιν εναντια, αλλα και σφοδρα συναιδοντα. Συ μεν γαρ ουτω
παρεσκευασο, ως στρατιωτης γενναιος εν τοις οπλοις, εσο διηνεκως νηφων,
εγρηγορως, αει τον πολεμιον προσδοκων. Πολεμους μεντοι μη τικτε· τουτο γαρ ουκ
εστι στρατιωτου, αλλα στασιαστου. Ἐαν δε η της ευσεβειας σαλπιγξ καληι, ευθεως
εξιθι, και καταφρονησον της ψυχης, και εμβηθι μετα πολλης της προθυμιας εις τους
αγωνας· ρηξον την φαλαγγα των εναντιων, συγκοψον το προσωπον του διαβολου,
στησον το τροπαιον. Ἐαν δε μηδεν η ευσεβεια παραβλαπτηται, μητε πορθηι τις τα
ημετερα δογματα, κατα την ψυχην λεγω, μηδε αναγκαζηι τι ποιειν των μη
δοκουντων τωι Θεωι, μη περιττος εσο. Αιματων δει γεμειν τον του Χριστιανου βιον·
αιματων, ουκ εν τωι τα αλλοτρια εκχειν, αλλ' εν τωι ετοιμον ειναι το εαυτου εκχειν.
Μετα τοσαυτης τοινυν προθυμιας το αιμα εκχεωμεν το ιδιον, οταν υπερ Χριστου
τουτο ηι, μεθ' οσης αν υδωρ τις εκχεοι· και γαρ υδωρ εστι το αιμα περιῤρεον το σωμα·
και μετα τοσαυτης ευκολιας το σωμα αποδυωμεθα, μεθ' οσης αν και το ιματιον.
Τουτο δε εσται, εαν μη χρημασιν ωμεν προσδεδεμενοι, εαν μη οικιαις, εαν μη
προσπαθειαι, αν μη παντων ωμεν απηρτημενοι. Ει γαρ οι τον στρατιωτικον τουτον
βιον ζωντες πασιν αποτασσονται, και ενθα αν ο πολεμος καληι, εκει παραγινονται
και οδοιπορουσι, και παντα μετα προθυμιας υπομενουσι· πολλωι μαλλον ημας τους
του Χριστου στρατιωτας ουτω παρασκευαζεσθαι χρη και παραταττεσθαι προς τον
πολεμον των παθων. Ουκ εστι διωγμος νυν, μηδε γενοιτο γενεσθαι ποτε· αλλ' ετερος
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμος εστιν, ο της των χρηματων επιθυμιας, ο της βασκανιας, ο των παθων.
Τουτον τον πολεμον διηγουμενος ο Παυλος φησιν· Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα
και σαρκα. Ἀει ουτος ο πολεμος ενεστηκε· δια τουτο αει ωπλισμενους ημας εσταναι
βουλεται. Στητε ουν, φησι, περιζωσαμενοι· οπερ και αυτο ενεστωτος εστι καιρου· και
ενεφηνεν, οτι αει δει οπλιζεσθαι. Πολυς γαρ ο πολεμος δια γλωσσης, πολυς δι'
οφθαλμων· τουτον τοινυν κατεχωμεν· πολυς ο των επιθυμιων. ∆ια τουτο εκειθεν
αρχεται καθοπλιζειν τον στρατιωτην του Χριστου· Στητε γαρ περιζωσαμενοι, φησι,
την οσφυν υμων, και επηγαγεν, Ἐν αληθειαι. ∆ια τι, Ἐν αληθειαι; Ἐμπαιγμος γαρ εστι
και ψευδος η επιθυμια· διο φησιν ο προφητης· Αι ψοαι μου επλησθησαν
εμπαιγματων. Ουκ εστιν ηδονη το πραγμα, αλλα σκια ηδονης. Περιζωσαμενοι, φησι,
την οσφυν υμων εν αληθειαι. Τουτεστι, τηι αληθινηι ηδονηι, τηι σωφροσυνηι, τηι
κοσμιοτητι. ∆ια τουτο ταυτα παραινει, ειδως της αμαρτιας την ατοπιαν, και
βουλομενος ημων παντα τα μελη περιπεφραχθαι· Θυμος γαρ, φησιν, αδικος ουκ
αθωωθησεται· και θωρακα ημας περικεισθαι βουλεται, και ασπιδα. Θηριον γαρ εστιν
ευκολως εμπηδων ο θυμος, και μυριων θριγκιων και διαφραγματων ημιν δεησει
προς το περιγενεσθαι και κατασχειν. Και δια τουτο ημιν τουτο μαλιστα το μερος,
ωσπερ εκ τινων λιθων, των οστεων ωικοδομησεν ο Θεος, ερεισμα αυτωι περιθεις,
ωστε μη διαῤρηξαν ποτε, μητε διατεμον, ευκολως το παν λυμηνασθαι ζωον. Πυρ γαρ
εστι, φησι, και ζαλη μεγαλη· και ουκ αν ετερον μελος ταυτην την βιαν ανασχοιτο.
Λεγουσι δε και ιατρων παιδες τουτου χαριν υπεστορησθαι τον πνευμονα τηι καρδιαι,
63.870 ωστε εις απαλον αυτην ουσαν καθαπερ εις τινα σπογγον εναλλομενην
διαναπαυεσθαι την καρδιαν, αλλα μη εις το αντιτυπον και σκληρον το στερνον
καταβλαπτεσθαι τηι ρυμηι των αλματων. ∆ει τοινυν ημιν θωρακος ισχυρου, ωστε
διαπαντος εν ησυχιαι τουτο το θηριον διατηρειν· δει δε ημιν και περικεφαλαιας.
Ἐπειδη γαρ εκει το λογιστικον τυγχανει, και απο τουτου η σωθηναι δυνατον, οταν
τα δεοντα γιγνωνται, η απολεσθαι ενι, δια τουτο φησι, Και περικεφαλαιαν σωτηριου.
Ὁ γαρ εγκεφαλος φυσει μεν εστιν απαλος· διο και αυτος, καθαπερ τινι οστρακωι, τωι
βρεγματι καλυπτεται ανωθεν· παντων δε ημιν αιτιος γινεται των αγαθων και των
κακων, ειτε τα δεοντα γνους, ειτε τα μη τοιαυτα. Και οι ποδες δε και αι χειρες οπλων
ημιν δεονται· ουχ αυται αι χειρες, ουδε ουτοι οι ποδες, αλλα παλιν οι της ψυχης, αι
μεν μελετωσαι τα δεοντα, οι δε, ινα πορευωνται ενθα χρη. Παντα τοινυν, αγαπητοι,
υπερ εκεινης πραττωμεν της μελλουσης ζωης· παντα προς εκεινην ορωντες
εργαζωμεθα. Σκοτος εστιν η κακια, αγαπητε, θανατος εστι, νυξ εστιν· ουδεν ορωμεν
των δεοντων, ουδεν πραττομεν των προσηκοντων. Καθαπερ οι νεκροι δυσειδεις εισι
και οδωδοτες· ουτω και αι ψυχαι των εν κακιαι πολλης εισιν ακαθαρσιας μεσται·
μεμυκεν αυτων τα ομματα, το στομα συνειληπται, ακινητοι μενουσιν εν τηι κλινηι
της κακιας· μαλλον δε των ταυτα παθοντων ελεεινοτεροι. Ουτοι μεν γαρ προς
εκατερα νεκροι· εκεινοι δε προς μεν αρετην αναισθητοι, ζωντες δε προς κακιαν.
Νεκρον καν πληξηι τις, ουκ αισθανεται, ουδε αμυνεται, αλλ' εστιν ωσπερ ξυλον
αυον· ουτω και η ψυχη αυον οντως εστιν αποβαλουσα την ζωην· μυρια καθ' εκαστην
ημεραν λαμβανει τα τραυματα, και ουκ αισθανεται, αλλ' αναλγητος προς παντα
διακειται. Ουκ αν τις αμαρτοι τοις μεμηνοσιν αυτους παραβαλλων, τοις μεθυουσι,
τοις παραπαιουσι. Παντα δε ταυτα εχει η κακια, και παντων εστι χαλεπωτερα. Ὁ
μαινομενος εχει πολλην συγγνωμην παρα των ορωντων· ου γαρ εστι προαιρεσεως
το νοσημα, αλλα φυσεως μονης· ο δε εν κακιαι διαγων, ποθεν συγγνωσθησεται;
Ποθεν ουν η κακια; ποθεν οι πλειους κακοι; Ειπε μοι, ποθεν η κακια των νοσηματων,
ποθεν φρενιτις; ποθεν υπνος βαρυς; ουχι εξ απροσεξιας; Ει τα φυσικα νοσηματα απο
προαιρεσεως εχει την αρχην, τα προαιρετικα πολλωι μαλλον. Ἡ μεθη ποθεν; ουχι εξ
ακρασιας ψυχης; η φρενιτις ουχι απο υπερβολης πυρετου; ο δε πυρετος ουχι απο των
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλεοναζοντων εν ημιν στοιχειων; η πλεονεξια δε των εν ημιν στοιχειων ουχι εξ
απροσεξιας; Ὅταν γαρ η ενδειαν, η πλεονεξιαν εις αμετριαν τι των εν ημιν
εξαγαγωμεν, αναπτομεν εκεινο το πυρ. Παλιν, αν της φλογος αναφθεισης
επιμενωμεν καταφρονουντες, καθ' εαυτων εργαζομεθα πυραν, ην ουδε σβεσαι
δυναμεθα. Ουτω και επι της κακιας γινεται, οταν αρξαμενην αυτην μη κωλυωμεν,
μηδε εγκοπτωμεν, ουδε εφικεσθαι δυναμεθα του τελους λοιπον, αλλα μειζων
γινεται της ημετερας ισχυος. ∆ιο, παρακαλω, παντα πραττωμεν, ωστε μηδεποτε
απονυσταξαι. Ουχ ορατε τους φυλακας, οτι πολλακις μικρον εαυτους δοντες τωι
υπνωι, ουδεν απωναντο της πολλης φυλακης; δι' εκεινου γαρ του μικρου το παν
διεφθειραν, τωι βουλομενωι κλεψαι πολλην δοντες την αδειαν. Καθαπερ γαρ ουχ
ουτως ημεις τους κλεπτας ορωμεν, ως εκεινοι ημας ορωσιν· ουτω και ο διαβολος
μαλιστα παντων εφεστηκε και εφεδρευει και τριζει τους οδοντας. Μη νυσταξωμεν
τοινυν· μη ειπωμεν 63.871 Παρα τουτο ουδεν, παρ' εκεινο ουδεν· οθεν ου
προσεδοκησαμεν, πολλακις εσυληθημεν. Ουτω και επι της κακιας· οθεν ου
προσεδοκησαμεν, απωλομεθα. Παντα περισκοπωμεν ακριβως. Μη μεθυσκωμεθα, και
ουχ υπνωσομεν· μη τρυφωμεν, και ου καθευδησομεν, μη μαινωμεθα προς τα εξω,
και εν νηψει διατελεσομεν· ρυθμιζωμεν εαυτους παντοθεν. Και καθαπερ τους επι
σχοινου τεταμενης βαδιζοντας ουκ ενι ραιθυμησαι μικρον· το γαρ μικρον μεγα
εργαζεται κακον· περιτραπεις γαρ ευθεως κατηνεχθη και απωλετο· ουτως ουδε ημας
ραιθυμειν δυνατον. Στενην βαδιζομεν οδον, υπο κρημνων εκατερωθεν
απειλημμενην, ομου δυο ποδας ου δεχομενην. Ὁραις ποσης ημιν ακριβειας δει; Ουχ
οραις τους τας τοιαυτας οδοιπορουντας οδους, πως ου τους ποδας ασφαλιζονται
μονον, αλλα και τους οφθαλμους; Ἂν γαρ δοξηι ετερωθι προσεχειν αυτον, καν ο
πους βεβαιως εστηκηι, ιλιγγιασας απο του βαθους ο οφθαλμος, το παν κατηνεγκεν.
Ἀλλ' εαυτωι δει προσεχειν και τηι βαδισει· δια τουτο φησι, μητε δεξια, μητε αριστερα.
Πολυς ο βυθος της κακιας εστι, μεγαλοι οι κρημνοι, πολυ κατω σκοτος. Τηι στενηι
προσχωμεν μετα φοβου, μετα τρομου περιπατωμεν. Ουδεις τοιαυτην οδευων οδον
επιφερεται τι των περιττων· αγαπητον γαρ ευζωνον οντα δυνηθηναι διαδραμειν.
Ουδεις συμποδιζει τους ποδας τους εαυτου, αλλ' ευλυτους αφιησιν· ημεις δε μυριαις
φροντισιν εαυτους καταδεσμουντες, και μυρια φορτια βιωτικα επιφερομενοι
κεχηνοτες και εκκεχυμενοι, πως την στενην προσδοκωμεν βαδιζειν οδον; Ουχ
απλως ειπεν, οτι στενη εστιν, αλλα μετα θαυμασμου, Τι στενη η οδος; Τουτεστι
σφοδρα στενη. Τουτο και ημεις ποιουμεν επι των πανυ θαυμαζομενων. Και
τεθλιμμενη, φησιν, η οδος, η απαγουσα εις την ζωην. Και καλως ειπε, Στενη· οταν
γαρ και ρηματων και εννοιων και πραξεων και παντων οφειλωμεν ευθυνας υπεχειν,
στενη οντως εστι. Στενοτεραν δε αυτην ποιουμεν ημεις, πλατυνοντες εαυτους και
ευρυνοντες, και τους ποδας εκχεοντες. Ἡ γαρ στενη παντι μεν δυσχερης, μαλιστα δε
τωι λιπαινομενωι· ως ο γε κατατηκων εαυτον, ουδε αισθησεται της στενοχωριας·
ωστε ο μεμελετηκως θλιβεσθαι, ουδε αποδυσπετησει προς το πιεζεσθαι. Μη τοινυν
μετα ανεσεως προσδοκατω τις τον ουρανον οψεσθαι· ου γαρ ενι· μηδεις μετα τρυφης
ελπιζετω την στενην οδευειν οδον· ου γαρ δυνατον· μηδεις την ευρυχωρον βαδιζων,
την ζωην ελπιζετω. Ὅταν ουν ιδηις λουτροις, τραπεζηι πολυτελει, η δορυφοριαις
ετεραις εντρυφωντα τον δεινα, μη ταλανισηις σαυτον, ως ου μετεχων τουτων, αλλα
στεναξον εκεινον, οτι την απολλυμενην οδον οδευει. Τι γαρ οφελος ταυτης της
οδου, οταν εις θλιψιν τελευται; ποιον δε βλαβος απ' εκεινης της στενοχωριας, οταν
εις ανεσιν ερχηται; Ειπε μοι, ει τις εις τα βασιλεια καλουμενος, και δια στενωπων
θλιβερων και αποκρημνων βαδιζοι, ετερος δε τις την επι θανατον αγομενος, δια
μεσης της αγορας ελκοιτο· τινα, ειπε μοι, μακαριουμεν; τινα στεναξομεν; ουχι τον
δια της ευρυχωρου βαδιζοντα; Ουτω και νυν μη τους τρυφωντας μακαριζωμεν, αλλα
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους μη τρυφωντας· ουτοι προς τον ουρανον σπευδουσιν, εκεινοι 63.872 προς την
γεενναν. Και ισως μεν αυτων πολλοι γελασονται τα παρ' ημων λεγομενα· εγω δε
αυτους μαλιστα δια τουτο οδυρομαι και θρηνω, οτι ουδε ισασιν εφ' οις χρη γελαιν,
υπερ ων χρη μαλιστα πενθειν, αλλα παντα συγχεουσι και ταραττουσι και θορυβουσι.
∆ια ταυτα αυτους εγω θρηνω. Τι λεγεις, ανθρωπε; μελλων αναστησεσθαι, και λογον
υφεξειν των σοι πεπραγμενων, και την εσχατην υποστησεσθαι δικην, τουτων μεν
ουδενα λογον ποιηι, γαστριζεσθαι δε μελεταις και μεθυειν, και προς τουτοις γελαις;
Ἀλλ' εγω σε θρηνω, τα μενοντα σε κακα επισταμενος, την διαδεξομενην σε
τιμωριαν· και δια τουτο θρηνω μαλιστα, οτι γελαις. Πενθησον συν εμοι, θρηνησον
μετ' εμου τα σα κακα. Ειπε μοι, εαν τις σοι των οικειων αποδημησηι εν Χριστωι, ουχι
τους μεν γελωντας επι τηι τελευτηι και αποστρεφηι και εχθρους ηγηι, τους δε
δακρυοντας και συμπενθουντας φιλεις· Ειτα της μεν γυναικος προκειμενης νεκρας,
τον γελωτα αποτρεψηι· της δε ψυχης σοι τεθανατωμενης, τον δακρυοντα αποστρεφηι·
γελαις δε αυτος; Ὁραις πως ημας διεθηκεν ο διαβολος εχθρους εαυτοις ειναι και
πολεμιους; Ἀνανηψωμεν ποτε, διαβλεψωμεν, γρηγορησωμεν, επιλαβωμεθα της
αιωνιου ζωης, τον πολυν υπνον αποτιναξωμεθα. Κρισις εστιν, αναστασις εστιν,
εξετασις των πεπραγμενων· ο Κυριος ερχεται εν νεφελαις· Πυρ εναντιον αυτου
καυθησεται και κυκλωι αυτου καταιγις σφοδρα· ποταμος πυρος συρεται εμπροσθεν
αυτου, σκωληξ ατελευτητος, πυρ ασβεστον, σκοτος εξωτερον, βρυγμος των
οδοντων. Καν μυριακις επι τουτοις δυσχεραινητε, εγω λεγων ου παυσομαι. Ει γαρ
λιθαζομενοι οι προφηται ουκ εσιγων, πολλωι μαλλον ημας απεχθειας δει φερειν, και
μη προς χαριν υμιν ομιλειν, ινα μη απατησαντες υμας αυτοι διχοτομηθωμεν. Ἐκει
κολασις εστιν αθανατος, απαραμυθητος, ο προστησομενος ουδεις. Τις ελεησει,
φησιν, επαοιδον οφιοδηκτον; Ὅταν ημεις εαυτους μη ελεησωμεν, τις ημας ελεησει,
ειπε μοι; Ἐαν ιδηις τινα ξιφος ελαυνοντα δι' εαυτου, τουτου δυνησηι φειδεσθαι ποτε;
ουδαμως. Πολλωι μαλλον, οταν παρον ηι κατορθωσαι, και μη κατορθωσωμεν, τις
ημων φεισεται; ουδεις. Ἐλεησωμεν εαυτους. Ὅταν ευχωμεθα τωι Θεωι λεγοντες,
Ἐλεησον με, Κυριε, τουτο λεγοντες προς εαυτους, και εαυτους ελεησωμεν. Ἡμεις
εσμεν κυριοι του τον Θεον ημας ελεησαι· αυτος ημιν τουτο εχαρισατο· εαν αξια
ελεους πραττωμεν, εαν αξια φιλανθρωπιας της παρ' αυτου πραττωμεν, ελεησει ημας
ο Θεος, εαν δε εαυτους μη ελεωμεν, τις ημων φεισεται; Ἐλεησον τον πλησιον, και
ελεηθησηι παρα του Θεου. Ποσοι καθ' εκαστην ημεραν προσερχονται λεγοντες,
ελεησον με, και ουδε επιστρεφηι; ποσοι γυμνοι, ποσοι αναπηροι, και ουκ
επικαμπτομεθα, αλλα παραπεμπομεθα αυτων τας ικετηριας; Πως ουν αξιοις
ελεηθηναι, αυτος ουδεν αξιον ελεους ποιων; Γενωμεθα οικτιρμονες, γενωμεθα
ελεημονες, ιν' ουτως ευαρεστησωμεν τωι Θεωι, και επιτυχωμεν των επηγγελμενων
αγαθων τοις αγαπωσιν 63.873 αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι 63.874 Πνευματι δοξα, τιμη, κρατος,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΜΓʹ. Περι του, οτι ο των παροντων καταφρονων, αμφοτερων
εξουσιαζει· και οτι παντος βορβορου και ακαθαρσιας η πλεονεξια χειρων.
Ἐπειδη μεγαλη τις εξ αρχης εμελλε διδοσθαι χαρις, αγαπητε, τοις ανθρωποις,
βουλομενος ο Θεος μη χαριτι τουτο ποιησαι, αλλ' ως οφειλην παρασχειν,
παρασκευαζει πρωτον ανθρωπον τον υιον τον εαυτου επιδουναι υπερ του
προσταγματος του Θεου, ινα μηδεν δοξηι μεγα ποιειν τον εαυτου επιδιδους Υιον, ει
γε ανθρωπος προ αυτου τουτο εποιησεν· ινα μη χαριτι μονον νομισθηι τουτο ποιειν,
αλλα και οφειληι. Ους γαρ αν φιλωμεν, και τουτο αυτοις χαριζεσθαι βουλομεθα, το
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοκειν παρ' αυτων τι προτερον λαβοντας μικρον, ουτως αυτοις το παν διδοναι, και
καυχωμεθα επι τηι ληψει μαλλον, η επι τηι δοσει, και ου λεγομεν, Τοδε εδωκαμεν
αυτωι, αλλα, Τοδε ελαβομεν παρ' αυτου. Ὅθεν αυτον, φησι, και εν παραβοληι
εκομισατο, τουτεστιν, ως εν αινιγματι (ωσπερ γαρ παραβολη ην ο κριος του Ἰσαακ),
η ως εν τυπωι. Ἐπειδη γαρ απηρτιστο η θυσια, και εσφακτο ο Ἰσαακ τηι προαιρεσει,
δια τουτο αυτον χαριζεται τωι πατριαρχηι. Ὁραις οτι ο αει λεγω, τουτο και νυν
δεικνυται; οταν παραστησωμεν ημων την διανοιαν απηρτισμενην, και δειξωμεν οτι
υπερορωμεν των γηΐνων πραγματων, τοτε ημιν και τα γηινα χαριζεται, προτερον δε
ου, ινα μη το λαβειν ημας προσδεδεμενους ετι προσδησηι. Λυε, φησι, σαυτον της
δουλειας, και τοτε λαβε, ινα μηκετι ως δουλος λαβηις, αλλ' ως δεσποτης.
Καταφρονησον πλουτου, και εσηι πλουσιος· καταφρονησον δοξης, και εσηι ενδοξος·
καταφρονησον της τιμωριας των εχθρων, και τοτε αυτης επιτευξηι· καταφρονησον
ανεσεως, και τοτε αυτην ληψηι· ινα λαβων μη ως δεσμιος λαβηις, μηδε ως δουλος,
αλλ' ως ελευθερος. Καθαπερ γαρ επι των παιδων των μικρων, οταν μεν επιθυμηι το
παιδιον παιδικων αθυρματων, μετα πολλης σπουδης εκεινα κρυπτομεν, οιον,
σφαιραν, και οσα τοιαυτα, ινα μη εμποδιζηται των αναγκαιων· οταν δε αυτων
καταφρονησηι και μηκετι επιθυμηι, αδεως αυτα μεταδιδοαμεν, ειδοτες ως ουδεμια
βλαβη λοιπον αυτωι εντευθεν γινεται, της επιθυμιας εκεινης ουκετι ισχυουσης
απαγειν αυτον των αναγκαιων· ουτω και ο Θεος, οταν ιδηι μηκετι επιθυμουντας των
ενταυθα λοιπον, αφιησιν αυτοις κεχρησθαι· ως γαρ ελευθεροι και ανδρες αυτα
εχομεν, ουχ ως παιδες. Ὅτι γαρ εαν καταφρονησηις της τιμωριας των εχθρων, τοτε
επιτευξηι, ακουε τι φησιν· Ἐαν πειναι ο εχθρος σου, ψωμιζε αυτον, και εαν διψαι,
ποτιζε αυτον· και επηγαγε· Τουτο γαρ ποιων ανθρακα πυρος σωρευσεις επι την
κεφαλην αυτου. Και παλιν οτι, εαν καταφρονησηις του πλουτου, τοτε αυτου
επιτευξηι, ακουε του Χριστου λεγοντος· Ουκ εστιν ος αφηκε πατερα, η μητερα, η
οικιας, η αδελφους, ος ουχι εκατονταπλασιονα ληψεται, και ζωην αιωνιον
κληρονομησει. Και οτι, εαν καταφρονησηις δοξης, τοτε αυτης επιτευξηι, ακουε παλιν
αυτου του Χριστου λεγοντος· Ὁ θελων εν υμιν ειναι πρωτος, εστω υμων διακονος·
και παλιν, Ὃς γαρ αν ταπεινωσηι εαυτον, ουτος 63.874 υψωθησεται. Τι λεγεις; εαν
ποτισω τον εχθρον, τοτε αυτον κολαζω; εαν αφω τα υπαρχοντα, τοτε αυτα εχω; εαν
ταπεινωσω εαυτον, τοτε υψηλος εσομαι; Ναι, φησι· τοιαυτη γαρ η εμη δυναμις, δια
των εναντιων τα εναντια παρεχειν. Ευπορος ειμι και ευμηχανος· μη δεισηις· τωι εμωι
θεληματι η των πραγματων ακολουθει φυσις, ουκ εγω τηι φυσει επομαι· εγω παντα
εργαζομαι, ουκ εγω υπ' εκεινων αγομαι· διο και μεταπλαττειν και μεταῤρυθμιζειν
αυτα βουλομαι. Και τι θαυμαζεις εν τουτοις; το αυτο γαρ και εν τοις αλλοις απασιν
ευρησεις. Ἐαν αδικησηις, ηδικηθης· εαν αδικηθηις, τοτε ουκ ηδικηθης. Ἐαν αμυνηι,
τοτε ουκ ημυνω, αλλα σαυτον ημυνω· Ὁ γαρ αγαπων την αδικιαν, φησι, μισει την
εαυτου ψυχην. Ὁραις οτι ουκ ηδικηθης, αλλ' αδικεις; ∆ια τουτο και Παυλος φησι· ∆ια
τι ουχι μαλλον αδικεισθε; Ειδες οτι ουκ εστι τουτο αδικεισθαι; Ὅταν υβρισηις, τοτε
υβρισθης· και τουτο εκ μερους ισασιν οι πολλοι, ως οταν λεγωσι προς αλληλους,
αγωμεν εντευθεν, μη υβρισηις σαυτον. ∆ια τι; Ὅτι πολυ το μεσον σου κακεινου· οσα
γαρ αν υβρισηις, εκεινος δοξαν ηγειται. Τουτο επι παντων εννοωμεν, και γενωμεθα
υψηλοτεροι των υβρεων. Πως, εγω λεγω. Ἂν προς αυτον τον την αλουργιδα εχοντα
μαχην εχωμεν, τωι υβριζειν αυτον ημας αυτους υβριζειν ηγουμεθα· του γαρ
πλυνεσθαι αξιοι ηγουμεθα. Τι λεγεις, ειπε μοι; των ουρανων πολιτης ων, και την
ανω φιλοσοφιαν εχων, μετα του γηινα φρονουντος πλυνεις σαυτον; Καν γαρ μυρια
χρηματα κεκτηται, καν εν δυναστειαι ηι, ουπω οιδε το καλον το σον. Μη υβρισηις
σαυτον, εκεινον υβριζων· σαυτου φεισαι, μη εκεινου· σαυτον τιμησον, μη εκεινον.
Ουχι παροιμια τοιαυτη εστιν, ο τιμων, εαυτον τιμαι; Εικοτως· ου γαρ εκεινον τιμαι,
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' εαυτον. Ἄκουε σοφου τινος λεγοντος· Ποιησον τηι ψυχηι σου τιμην κατα την
αξιαν αυτης. Κατα την αξιαν αυτης, τι εστιν; Ει επλεονεκτησε, φησι, μη
πλεονεκτησηις, ει υβρισε, μη υβρισηις. Ειπε μοι, παρακαλω, ει τις πενης πηλον
εῤριμμενον απο της αυλης ελαβε της σης, αρα αν υπερ τουτου δικαστηριον
συνεκροτησας; ουδαμως. ∆ια τι; Ἵνα μη υβρισηις σαυτον, ινα μη παντες σου
καταγνωσι. Τουτο και νυν γινεται. Πενης γαρ εστιν ο πλουσιος, και οσωι πλουτει,
τοσουτωι πενης γινεται την οντως πενιαν. Πηλος εστιν ο χρυσος εν αυληι εῤριμμενος,
ουκ εν τηι οικιαι σου κειμενος· η γαρ οικια σου ουρανος εστιν. Ὑπερ τουτου ουν
συγκροτησεις δικαστηριον; και ου καταγνωσονται σου οι ανω πολιται; ουκ
εκβαλουσι σε της εαυτων πατριδος τον ουτω ταπεινον, τον ουτως ευτελη, ως υπερ
ολιγου πηλου μαχεσθαι αιρεισθαι; Ει γαρ ο κοσμος ην σος, ειτα αυτον τις ελαβεν,
επιστραφηναι εχρην; Ουκ οιδας οτι δεκακις την οικουμενην εαν θηις, και
εκατοντακις, και μυριακις, και δις τοσουτον, ουδε προς το πολλοστον των εν τοις
ουρανοις εστιν αγαθων; Ὁ τοινυν τα ενταυθα θαυμαζων, εκεινα υβρισεν, ει γε οσον
αυτα αξια σπουδης ηγειται, τοσουτον εκεινων απολιμπανεται, μαλλον δε 63.875
ουδε θαυμασαι εκεινα δυνησεται· πως γαρ, προς ταυτα επτοημενος; ∆ιατεμνωμεν τα
σχοινια και τας πλεκτανας· τουτο γαρ τα γηινα πραγματα. Μεχρι ποτε κατω
κυπτομεν; μεχρι τινος αλληλοις επιβουλευομεν, καθαπερ τα θηρια, καθαπερ οι
ιχθυες; Μαλλον δε τα θηρια ουκ επιβουλευει αλληλοις, αλλα τοις αλλοφυλοις· οιον
αρκος αρκον ου ταχεως αναιρει, ουδε οφις οφιν ουκ αναιρει, το ομοφυλον
αιδουμενος· συ δε μετα του ομοφυλου και μυρια εχων δικαιωματα, το συγγενες, το
λογικον, το τον Θεον ειδεναι, μυρια αλλα ετερα, της φυσεως την ισχυν, τον συγγενη
και της φυσεως κεκοινωνηκοτα, τουτον αναιρεις και μυριοις περιβαλλεις κακοις; Τι
γαρ, ει μη το ξιφος ωθεις, και βαπτιζεις εις την δερην την δεξιαν; ετερα χαλεπωτερα
τουτου ποιεις, λυπαις διηνεκεσι περιβαλλων. Ἐκεινο γαρ ει ειργασω, απηλλαξας αν
αυτον φροντιδος· νυν δε λιμωι δουλειας περιβαλλεις, αποδυσπετησεσιν, αμαρτιαις
πολλαις. Ταυτα λεγω, και λεγων ου παυσομαι, ουχι φοναιν υμας παρασκευαζων,
ουδε ως επι ελαττον εκεινου κακον ερχεσθαι προτρεπομενος, αλλα μη θαῤρειν ως μη
μελλοντας δωσειν δικην. Φονευων γαρ, φησι, τον πλησιον ο αφαιρουμενος
συμβιωσιν. Κατασχωμεν εαυτοις τας χειρας ποτε· μαλλον δε μη κατασχωμεν, αλλα
εκτεινωμεν αυτας καλως, μη προς πλεονεξιαν, αλλα προς ελεημοσυνην. Μη
ακαρπον εχωμεν την χειρα, μηδε ξηραν· η μεν γαρ μη ποιουσα ελεημοσυνην, ξηρα· η
δε και πλεονεκτουσα, μιαρα και ακαθαρτος. Μηδεις μετα τοιουτων εσθιετω χειρων·
υβρις γαρ των κεκλημενων τουτο. Ειπε γαρ μοι, ει τις επι ταπητων και στρωμνης
απαλης και χρυσοπαστων σινδονων κατακλινας ημας εν οικωι λαμπρωι και μεγαλωι,
και πολυ πληθος διακονων παραστησαμενος, ειτα πινακα εξ αργυρου
παρασκευασαμενος και χρυσου, και πολλων εμπλησας εδεσματων και πολυτελων
και παντοδαπων, ηναγκαζεν εσθιειν, ει μονον ανεξομεθα αυτου τας χειρας εις
βορβορον χριοντος η και κοπρον ανθρωπινην, και ουτω συγκατακλινομενου; αρα αν
τις ταυτην ηνεσχετο την κολασιν, αλλ' ουχ υβριν το πραγμα ενομισεν αν; Ἔγωγε
οιμαι, και ευθεως αν απεπηδησε. Νυν δε βορβορου του οντως ουχι τας χειρας οραις
εμπεπλησμενας, αλλα και αυτα τα εδεσματα, και ουκ αποπηδαις; ουκ αποφευγεις; ουκ
επιτιμαις; αλλ' εαν εν δυναστειαι ηι, μεγα το πραγμα τιθεσαι, και την ψυχην απολλυεις
την σαυτου τοιαυτα σιτουμενος; Παντος γαρ βορβορου πλεονεξια χειρων· ψυχην
γαρ, ου σωμα μολυνει και ποιει δυσεκπλυτον. Συ τοινυν ορων του βορβορου τουτου
ανακεχρωσμενον μεν τον κατακλινομενον και τας χειρας και την οψιν,
εμπεπλησμενην δε και την οικιαν και την τραπεζαν (βολβιτων γαρ και ετι τουτων
ακαθαρτοτερα εκεινα και μιαρωτερα τα εδεσματα)· ως δη τιμηθεις διακεισαι, και ως
μελλων τρυφαιν; Και ουδε τον Παυλον δεδοικας, εις μεν Ἑλληνων τραπεζαν, ει
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλοιμεθα, ακωλυτως συγχωρουντα απελθειν, εις δε τας των πλεονεκτων ουδε
βουλομενους εωντα; Ἐαν γαρ τις αδελφος ονομαζομενος ηι, φησι, πορνος· αδελφον
ενταυθα λεγων παντα τον πιστον απλως, ου τον μοναζοντα. Τι γαρ εστι το ποιουν
την αδελφοτητα; το λουτρον της παλιγγενεσιας, το δυνηθηναι καλεσαι πατερα τον
Θεον. Ὥστε ο μεν μοναχος ων, αν κατηχουμενος ηι, ουκ αδελφος· ο δε πιστος, καν
κοσμικος ειη, αδελ 63.876 φος εστιν. Ει τις, φησιν, αδελφος ονομαζομενος. Ουδε γαρ
ιχνος μοναζοντος τοτε ην, αλλα παντα προς κοσμικους διελεγετο ο μακαριος ουτος.
Ἐαν τις, φησιν, αδελφος ονομαζομενος ηι πορνος, η πλεονεκτης, η μεθυσος, τωι
τοιουτωι μηδε συνεσθιειν. Ἀλλ' ουκ επι των Ἑλληνων ουτως, αλλ', Ἐαν τιςυμας
καλεσηι των απιστων, τους Ἕλληνας λεγων, και θελετε πορευεσθαι, παν το
παρατιθεμενον υμιν εσθιετε. Ἐαν δε τις αδελφος ονομαζομενος, φησι, μεθυσος.
Βαβαι, ποση η ακριβεια! Ἡμεις δε ου μονον ου φευγομεν τους μεθυσους, αλλα και
απερχομεθα προς αυτους, μεθεξοντες των παρ' αυτων. ∆ια τουτο παντα ανω και
κατω γεγενηται, παντα συγκεχυται και ανατετραπται και απολωλεν. Ειπε γαρ μοι, ει
καλεσει σε τις των τοιουτων επι εστιασιν, σε τον πενητα και ευτελη νομιζομενον,
ειτα ακουσειε παρα σου, οτι, επειδη απο πλεονεξιας εστι τα παρατιθεμενα, ουκ
ανεξομαι μολυνειν την εμαυτου ψυχην, ουκ αν ηιδεσθη; ουκ αν ενετραπη; ουκ αν
κατηισχυνθη; Τουτο μονον ικανον ην διορθωσαι, και ποιησαι ταλανισαι μεν επι τωι
πλουτωι εαυτον, θαυμασαι δε επι τηι πενιαι σε, ει γε εωρα εαυτον μετα τοσαυτης
σπουδης καταφρονουμενον παρα σου. Ἀλλα γεγοναμεν δουλοι ανθρωπων, ουκ οιδα
ποθεν, του Παυλου ανω και κατω βοωντος, Μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων. Ποθεν
ουν γεγοναμεν δουλοι, ειπε μοι; Ἐπειδη προτερον γαστρος γεγοναμεν δουλοι και
χρηματων και δοξης και των αλλων απαντων· προεδωκαμεν την ελευθεριαν, ην
εχαρισατο ημιν ο Χριστος. Τι ουν μενει τον γενομενον δουλον, ειπε μοι; Ἄκουε του
Χριστου λεγοντος· Ὁ δουλος ου μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα. Ἔχεις αποφασιν
αυτοτελη, οτι ουδεποτε εις βασιλειαν εισερχεται. Ἡ γαρ οικια τουτο εστιν. Ἐν τηι
οικιαι του Πατρος μου, φησι, μοναι πολλαι εισιν. Ὁ τοινυν δουλος ου μενει εν τηι
οικιαι εις τον αιωνα· δουλον εκεινον λεγει, τον της αμαρτιας δουλον. Ὁ δε μη μενων
εν τηι οικιαι εις τον αιωνα, εν τηι γεεννηι μενει εις τον αιωνα, ουδαμοθεν εχων
παραμυθιαν. Ἀλλα γαρ εις τοσουτον κακιας τα πραγματα ηλθεν, ως και ελεημοσυνας
αυτους απο τουτων ποιειν, και πολλους δεχεσθαι. ∆ια τουτο η παῤρησια ημων
εκκεκοπται και ουδε επιτιμησαι τινι δυναμεθα. Ἀλλ' ομως καν απο του νυν
φευγωμεν την εντευθεν βλαβην, υμεις τε οι τον βορβορον τουτον ανελιττοντες,
παυσασθε της τοιαυτης λυμης. Ὥσπερ δε το νεκρον σωμα προς ουδεμιαν αισθησιν
εστι χρησιμον, αλλα και λυπει τους πλησιαζοντας· ουτω και η αμαρτια ευθεως το
λογιστικον πληττει, και ουκ αφιησιν ουδε αυτην την διανοιαν ηρεμειν, αλλα
θορυβει και ταραττει. Λεγεται δε και λοιμος τικτομενος διαφθειρειν τα σωματα.
Τοιαυτη εστι και η αμαρτια· λοιμου ουδεν διενηνοχεν, ου τον αερα διαφθειρουσα
πρωτον, ειτα τα σωματα, αλλ' ευθεως εις την ψυχην εισπηδωσα. Ουχ οραις τους
λοιμωττοντας, πως φλεγμαινουσι, πως περιστρεφονται, πως δυσωδιας εισιν
εμπεπλησμενοι, πως αυτων αισχρα η οψις, πως ολοι ακαθαρτοι; Τοιουτοι εισι και οι
αμαρτανοντες, καν μη βλεπωσιν. Ειπε γαρ μοι· παντος πυρεττοντος ουκ εστι χειρων
ο τηι επιθυμιαι των χρηματων, η των σωματων αλους; ουχι ακαθαρτοτερος τουτων
παντων εστι, παντα τα αναισχυντα και ποιων και πασχων; Τι γαρ αισχροτερον
ανδρος χρηματων ερωντος; οσα αι εταιριζομεναι γυναικες, οσα αι επι της σκηνης ου
παραιτουνται ποιειν, τοσαυτα ουδε ουτος· μαλλον δε εκεινας εικος εστι
παραιτησασθαι, η τουτον· και δουλοπρεπη πραγματα υπομενει κολα 63.877 κευων
ους ου δει, πανταχου ανωμαλος· πονηρους ανδρας και γεροντας πολλακις
διεφθαρμενους, πολλωι και πενεστερους αυτου και ευτελεστερους, παρακαθηται
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολακευων, και ετερους αγαθους και παντοθεν εναρετους υβριζων και
θρασυνομενος. Ειδες εκατερωθεν την ασχημοσυνην; την αναισχυντιαν; και ταπεινος
εστι περα του μετρου, και αλαζων. Ἀλλ' εστηκασιν επι οικηματος αι πορναι· και
τουτο εστι το εγκλημα, οτι το σωμα πωλουσι χρηματων ενεκεν. Ἀλλα πενια, φησι,
και λιμος καταναγκαζει. Ει και τα μαλιστα, ουδε τουτο ικανον εις απολογιαν· εξην
γαρ εργαζομενας διατρεφεσθαι. Ἐνταυθα δε εστηκεν ο πλεονεκτης, ουκ επι
οικηματος, αλλ' επι της πολεως μεσης· ου σωμα, αλλα την ψυχην προδιδους τωι
διαβολωι, ωστε και συγγινεσθαι και εισερχεσθαι προς αυτον, ωσπερ οντως προς
πορνην, και την επιθυμιαν αυτου πασαν πληρωσας, εξερχεται· και ορωσι πασα η
πολις, ου δυο ανδρες και τρεις. Και τουτο δε των πορνων ιδιον εστιν, οτι του το
χρυσιον διδοντος εισι· καν δουλος ηι, καν μοναχος, καν οστισουν, προτεινηι δε τον
μισθον, καταδεχονται· τους δε ελευθερους, καν παντων ωσιν ευγενεστεροι, χωρις
του αργυριου ου προσιενται. Τουτο και ενταυθα ουτοι ποιουσι· τους μεν ορθους
λογισμους, οταν αργυριον μη εχωσιν, αποστρεφονται· τοις δε μιαροις και οντως
θεομαχοις συγγινονται δια το χρυσιον, και ασχημονως συγγινονται, και το καλλος
απολλυουσι της ψυχης. Καθαπερ γαρ εκειναι φυσει μεν ειδεχθεις και μελαιναι και
αγροικιδες και αμορφοι και κακοπλαστοι, και παντοθεν αισχραι· ουτως αι τουτων
γινονται ψυχαι, ουδε τοις εξωθεν επιτριμμασι την αμορφιαν συγκαλυψαι δυναμεναι.
Ὅταν γαρ εσχατη ηι δυσειδεια, οσα αν επινοησωσιν, ουδε υποκρινασθαι δυνανται.
Ὅτι γαρ αναισχυντια πορνας ποιει, ακουσον του προφητου λεγοντος.
Ἀπηνηισχυντησας προς παντας, οψις πορνης εγενετο σοι. Τουτο και προς τους
πλεονεκτας εστιν ειπειν· απηνηισχυντησας προς παντας· ου προς τουσδε, και τουσδε,
αλλα προς παντας. Πως; Ου πατερα, ουχ υιον, ου γυναικα, ου φιλον, ουκ αδελφον,
ουκ ευεργετην, ουδενα απλως αιδειται ο τοιουτος. Και τι λεγω φιλον και αδελφον
και πατερα; αυτον ουκ αιδειται τον Θεον, αλλα παντα μυθος ειναι αυτωι δοκει, και
γελαι υπο της πολλης επιθυμιας μεθυων, και ουδε τηι ακοηι παραδεχομενος τι των
ωφελειν αυτον δυναμενων. Ἀλλ' ω της ατοπιας, και οσα φθεγγονται· ουαι σοι,
μαμωνα, και τωι μη εχοντι σε. Ἐνταυθα διακριομαι υπο του θυμου· ουαι γαρ τοις
ταυτα λεγουσι, καν εν γελωτι λεγωσιν. Ειπε γαρ μοι, ου τοιαυτην απειλην ηπειλησεν
ο Θεος, λεγων· Ου δυνασθε δυσι κυριοις δουλευειν; συ δε εκλυεις την απειλην; Ουχι
ειδωλολατρειαν αυτην ειναι φησιν ο Παυλος, και τον πλεονεκτην ειδωλολατρην
καλει; συ δε εστηκας γελων κατα τας βιωτικας γυναικας, γελωτοποιων κατα τας εν
τηι σκηνηι; Τουτο παντα ανετρεψε και κατεβαλε· γελως γεγονε τα ημετερα και
πολιτισμος και αστειοτης· ουδεν ευσταθες, ουδεν βαρυ. Ου προς τους βιωτικους
ανδρας λεγω μονον ταυτα, αλλ' οιδα ους αινιττομαι· γελωτος γαρ εμπεπλησται η
εκκλησια· αν ο δεινα αστειον ειπηι, γελως ευθεως εν τοις καθημενοις γινεται. Και το
θαυμαστον, εν αυτωι τωι καιρωι της ευχης ου παυονται πολλοι του γελωτος.
Πανταχου χορευει ο διαβολος, παν 63.878 τας ενεδυσατο, παντων κρατει· ητιμασται
ο Χριστος παρεωσται, εν ουδενος εστι μερει η Ἐκκλησια. Ουκ ακουετε Παυλου
λεγοντος. Αισχροτης και μωρολογια και ευτραπελια αρθητω αφ' υμων; Μετα της
αισχροτητος την ευτραπελιαν τιθησι, συ δε γελαις; Τι εστι μωρολογια; Τα μηδεν
εχοντα χρησιμον. Γελαις δε ολως και διαχεις το προσωπον ο μοναζων, ο
εσταυρωμενος, ο πενθων; γελαις, ειπε μοι; Που του Χριστου τουτο ποιουντος
ηκουσας; ουδαμου· αλλα κατηφουντος μεν πολλακις· και γαρ οτε την Ἱερουσαλημ
ειδεν, εδακρυσε, και οτε τον προδοτην ενενοησεν, εταραχθη, και οτε τον Λαζαρον
εγειρειν εμελλεν, εκλαυσε· συ δε γελαις; Ει επι τοις ετερων αμαρτημασιν ο μη αλγων
κατηγοριας αξιος, ο επι τοις αυτου αναλγητως διακειμενος και γελων, ποιας εσται
συγγνωμης αξιος; Πενθους ο καιρος και θλιψεως, υπωπιασμου και δουλαγωγιας,
αγωνων και ιδρωτων· συ δε γελαις; Ουχ οραις πως επετιμηθη Σαῤρα; ουκ ακουεις του
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου λεγοντος, Ουαι οι γελωντες, οτι κλαυσετε; Ταυτα ψαλλεις καθ' εκαστην
ημεραν. Τι γαρ λεγεις, ειπε μοι; οτι εγελασα; ουδαμως· αλλα τι; Ἐκοπιασα εν τωι
στεναγμωι μου. Ἀλλα ταχα τινες εισιν ουτω διακεχυμενοι και χαυνοι, ως και εν τηι
επιτιμησει ταυτηι γελαιν, οτι δη περι γελωτος ταυτα διαλεγομεθα. Και γαρ τοιουτον
εστιν η παραφορα, τοιαυτη η παραπληξια· ουδε αισθανεται της επιτιμησεως.
Ἕστηκεν ο ιερευς του Θεου την παντων ευχην αναφερων, συ δε γελαις ουδεν
δεδοικως; και εκεινος μεν υπερ σου τας ευχας αναφερει, συ δε καταφρονεις; Ουκ
ακουεις της Γραφης λεγουσης· Ουαι οι καταφρονηται; ου φριττεις; ου συστελλεις
σαυτον; Και εις μεν βασιλεια εισιων, και σχηματι και βλεμματι και βαδισματι και
πασι τοις αλλοις κοσμεις σαυτον· ενταυθα δε, ενθα τα οντως εισι βασιλεια, και
τοιαυτα οια τα ουρανια, γελαις; Συ μεν ουν οιδα οτι ουχ οραις· ακουε δε οτι αγγελοι
παρεισι πανταχου, και μαλιστα εν τωι οικωι του Θεου παρεστηκασι τωι βασιλει, και
παντα εμπεπλησται των ασωματων εκεινων δυναμεων. Ουτος εμοι και προς
γυναικας ο λογος, αι επι μεν των ανδρων ου τολμωσι τουτο ποιειν ταχεως· καν
ποιωσι δε, ουκ αει, αλλα παρα τον καιρον της ανεσεως· ενταυθα δε αει.
Κατακαλυπτεις, ειπε μοι, την κεφαλην, και γελαις, ω γυναι, εν εκκλησιαι καθημενη;
εισηλθες εξομολογησασθαι τα αμαρτηματα, προσπεσειν τωι Θεωι, δεηθηναι και
ικετευσαι υπερ των κακως σοι πεπλημμελημενων, και μετα γελωτος τουτο ποιεις;
πως ουν αυτον εξιλεωσασθαι δυνησηι; Και τι κακον ο γελως, φησιν; Ου κακον ο
γελως, αλλα κακον το παρα μετρον, το ακαιρον. Ὁ γελως εγκειται εν ημιν, ινα, οταν
φιλους ιδωμεν δια μακρου χρονου, τουτο ποιωμεν· οταν τινας καταπεπληγμενους
και δεδοικοτας, ανωμεν αυτους τωι μειδιαματι, ουχ ινα ανακαγχαζωμεν και αει
γελωμεν· γελως εγκειται τηι ψυχηι τηι ημετεραι, ινα ανηται ποτε η ψυχη, ουχ ινα
διαχεηται· επει και επιθυμια ημιν εγκειται σωματων, και ου παντως αναγκη δια το
εγκεισθαι και αυτηι χρησθαι η μη χρησθαι αμετρως· αλλα και κρατουμεν αυτης, και
ου λεγομεν, Ἐπειδη εγκειται, χρησωμεθα. Μετα δακρυων δουλευε τωι Θεωι, ινα
δυνηθηις απονιψασθαι τα ημαρτημενα. Οιδα οτι πολλοι διαμωκωνται ημας λεγοντες,
Ευθεως δακρυα. ∆ια τουτο δακρυων καιρος. Οιδα οτι και οιωνιζονται οι λεγοντες·
Φαγωμεν και πιωμεν, αυριον γαρ αποθνησκομεν. Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα
ματαιοτης. Ουκ εγω λεγω, αλλ' αυτος ο την πειραν των πραγματων παντων 63.879
λαβων ταυτα φησιν. Ὠκοδομησα μοι οικιας, εφυτευσα αμπελωνας, κολυμβηθρας
υδατων, εποιησα μοι οινοχοους και οινοχοουσας· και τι δη μετα ταυτα παντα;
Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης. Πενθησωμεν τοινυν, αγαπητοι,
πενθησωμεν, ινα οντως γελασωμεν, ινα οντως ησθωμεν εν τωι καιρωι της χαρας της
ειλικρινους. Ταυτηι μεν γαρ τηι χαραι παντως λυπη αναμεμικται, και ουδεποτε
καθαραν αυτην εστιν ευρειν· εκεινη δε ειλικρινης τις εστι και αδολος, και ουδεν
υπουλον εχουσα, ουδε ανα 63.880 μεμιγμενον· εκεινην ησθωμεν την χαραν, εκεινην
μεταδιωξωμεν. Ἄλλως δε, ουκ εστι ταυτης επιτυχειν, η δια του ενταυθα μη τα ηδεα,
αλλα τα ωφελουντα αιρεισθαι, και μικρον θλιβεσθαι εκοντας, και μετα ευχαριστιας
απαντα φεροντας. Ουτω γαρ δυνησομεθα και της βασιλειας των ουρανων επιτυχειν·
ης γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Μ∆ʹ. Περι κατανυξεως και υπομονης και επιθυμιας των μελλοντων
αγαθων· και περι της δευτερας παρουσιας του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου.
Παρακαλω υμας, αδελφοι, μη μονον απο των παροντων περι της του Θεου
ψηφιζεσθαι προνοιας, αλλα και απο των μελλοντων. Τα μεν γαρ παροντα αγων εστι
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και σκαμματα και σταδιον· τα δε μελλοντα, επαθλα και στεφανοι και βραβεια.
Ὥσπερ γουν τον αθλητην εν τωι σκαμματι και ιδρωτι και κονει και θερμηι πολληι και
πονοις και ταλαιπωριαις μαχεσθαι δει· ουτω και τον δικαιον ενταυθα πολλα
υπομενειν χρη, και φερειν απαντα γενναιως, ει μελλει λαμπρους αποληψεσθαι τους
στεφανους εκει. ∆ια τουτο και ο Παυλος συνεχως ημιν τον περι της αναστασεως
κινει λογον; καθαπερ ηκουσατε αυτου βοωντος και λεγοντος· Πιστευομεν γαρ οτι ο
εγειρας τον Κυριον, και ημας δια Ἰησου εγερει και παραστησει συν υμιν. ∆ιο ουκ
εκκακουμεν, φησι, μεγιστην παρακλησιν εχοντες εν τοις αγωσι, την των μελλοντων
ελπιδα. Και ουκ ειπε προς αυτους, ∆ιο μη εκκακειτε, αλλα τι; ∆ιο ουκ εκκακουμεν·
δεικνυς και εαυτον εν τοις αγωσιν οντα διηνεκως. Ἀλλ' ει και ο εξω ημων ανθρωπος
διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι. Πως ανακαινουται; Τηι
πιστει, τηι ελπιδι, τηι προθυμιαι, τωι κατατολμαιν των δεινων. Ὅσωι γαρ αν μυρια
πασχηι το σωμα, τοσουτωι χρηστοτερας εχει τας ελπιδας η ψυχη, και λαμπροτερα
γινεται, καθαπερ χρυσιον πυρουμενον επι πλεον. Και ορα πως καθαιρει τα λυπηρα
του παροντος βιου. Το γαρ παραυτικα ελαφρον της θλιψεως, φησι, καθ' υπερβολην
εις υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται, μη σκοπουντων ημων τα
βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα, εις την ελπιδα το πραγμα κατακλεισας. Και οπερ
αλλαχου ελεγεν, οτι Τηι ελπιδι εσωθημεν· και, Ἐλπις δε βλεπομενη, ουκ εστιν ελπις·
τουτο και ενταυθα κατασκευαζων, τιθησι παραλληλα τα παροντα τοις μελλουσι, το
παραυτικα προς το αιωνιον, το ελαφρον προς το βαρυ, την θλιψιν προς την δοξαν.
Και ουδε τουτοις αρκειται, αλλα και ετεραν τιθησι λεξιν, διπλασιαζων ταυτην, και
λεγων· Καθ' υπερβολην εις υπερβολην. Ειτα και τον τροπον δεικνυσιν, ειπων πως
ελαφρον το των τοιουτων θλιψεων. Πως ουν ελαφρον; Μη σκοπουντων ημων τα
βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Ουτω και τουτο κουφον το παρον, κακεινο μεγα
το μελλον, αν των ορωμενων απαγωμεν εαυτους. Τα γαρ βλεπομενα προσκαιρα·
ουκουν και αι θλιψεις τοιαυται· τα δε μη βλεπομενα αιωνια· ουκουν και οι στεφανοι
τοιουτοι. Και ουκ ειπε μονον, 63.880 αι θλιψεις τοιαυται, αλλα, και τα βλεπομενα
απαντα, καν κολασις ηι, καν αναπαυσις, ωστε μηδε εκειθεν χαυνουσθαι, μηδε
εντευθεν βαπτιζεσθαι. ∆ια τουτο ουδε περι των μελλοντων ειπε, βασιλεια αιωνιος,
αλλα, Τα μη βλεπομενα αιωνια, καν βασιλεια, καν κολασις ηι παλιν, ωστε και εκειθεν
φοβησαι, και εντευθεν προτρεψασθαι. Ἐπει ουν τα βλεπομενα προσκαιρα, τα δε μη
βλεπομενα αιωνια, προς εκεινα βλεπωμεν, τα αιωνια. Ποιαν γαρ και σχοιημεν
απολογιαν, τα προσκαιρα αντι των αιωνιων αιρουμενοι; Ει γαρ και το παρον ηδυ,
αλλ' ου διηνεκες· το μεντοι οδυνηρον αυτου, διηνεκες και ασυγγνωστον. Ποιαν γαρ
εχουσιν απολογιαν οι Πνευματος αγιου καταξιωθεντες, και τοσαυτης απολαυσαντες
δωρεας, χαμαιζηλοι γινομενοι, και καταπιπτοντες εις την γην; Και γαρ πολλων
ακουω λεγοντων τα καταγελαστα ταυτα ρηματα· δος μοι την σημερον, και λαβε την
αυριον. Ει μεν γαρ τοιαυτα ηι, φησιν, οια και φατε, τα εκει, εν ανθ' ενος γεγονεν· αν
δε μηδεν ολωις ηι, δυο αντ' ουδενος. Τι των ρηματων τουτων παρανομωτερον; τι
ληρωδεστερον; Ἡμεις περι ουρανων διαλεγομεθα και των αποῤρητων αγαθων
εκεινων, και συ τα των ιπποδρομιων ημιν αγεις εις μεσον, και ουκ αισχυνηι ουδε
εγκαλυπτηι τοιαυτα φθεγγομενος, α των παραπαιοντων εστιν; ουκ ερυθιαις ουτω
προσηλωμενος τοις παρουσιν; ου παυσηι παραφρονων, και εξεστηκως, και εν νεοτητι
ληρων; Και το μεν Ἕλληνας τοιαυτα λεγειν, ουδεν θαυμαστον· το δε πιστους
ανθρωπους τοιαυτα ληρειν, ποιαν αν εχοι συγγνωμην; ολως γαρ υποπτευεις τας
αθανατους εκεινας ελπιδας; ολως νομιζεις αμφιβολα ταυτα; και που ταυτα αξια
συγγνωμης; Ἀλλ' ουχ οραις τα εκει; Ουδε γαρ τον Θεον βλεπεις· αρα ουν ουχ ηγησηι
ειναι Θεον, επειδη μη οραις Θεον; Και σφοδρα ηγουμαι, φησιν. Ἂν ουν ερηται τις σε
παλιν, και τις ηλθεν απο του ουρανου, και ταυτα απηγγειλε; τι ερεις; ποθεν οισθα οτι
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι Θεος; Ἀπο των ορωμενων, φησιν, απο της ευταξιας της εν πασηι τηι κτισει, απο
του πασιν ειναι τουτο καταδηλον. Ουτως ουν και τον περι κρισεως δεχου λογον.
Πως, φησιν· Ἐρησομαι σε, συ δε μοι αποκριναι. ∆ικαιος εστιν αυτος ο Θεος, και τα
κατ' αξιαν απονεμει εκαστωι, η τουναντιον, τους μεν αδικους βουλεται ευημερειν
και τρυφαιν, τους δε αγαθους εν τοις εναντιοις ειναι; Ουδαμως, φησιν· ουδε γαρ
ανθρωπος τουτο παθοι. Που ουν οι καλως ενταυθα πραξαντες των αγαθων
απολαυσονται; που δε οι πονηροι των εναντιων, ει μη μελλει τις μετα ταυτα ζωη και
αντιδοσις ειναι; Ὁραις, οτι εν ανθ' ενος, και ουχι δυο ανθ' ενος; μαλλον δε δυο αντ'
ουδενος εσται τοις δικαιοις, τοις δε αμαρτωλοις και ενταυθα τρυ 63.881 φωσι
τουναντιον απαν; Οι μεν γαρ ενταυθα τρυφησαντες, ειτα εκει κολασθεντες, ουδε εν
ανθ' ενος ελαβον· οι δε εν αρετηι διαγοντες δυο αντ' ουδενος. Τινες γαρ εν ανεσει; οι
τωι παροντι αποχρησαμενοι βιωι, η οι φιλοσοφησαντες; Συ μεν ισως εκεινους ερεις,
εγω δε τουτους δεικνυμι, μαρτυρας αυτους εκεινους καλων τους απολελαυκοτας
των παροντων, και ουκ αναισχυντησουσι προς α μελλω λεγειν. Και γαρ
προμνηστριαις τινες επηρασαντο πολλακις, και τηι ημεραι, καθ' ην επλακησαν αι
πασταδες, και τους μη γεγαμηκοτας εμακαρισαν· πολλοι δε δι' ουδεν ετερον
παρηιτησαντο, αλλ' η δια το φορτικον του πραγματος. Και ταυτα λεγω, ου τον γαμον
διαβαλλων, τιμιος γαρ, αλλα δια τους κακως αυτωι χρωμενους. Ει δε οι γαμωι
ωμιληκοτες αβιωτον πολλακις τον βιον ενομισαν, τι αν ειποιμεν περι των εις
πορνικα βαραθρα κατενεχθεντων, και παντος αιχμαλωτου δουλικωτερον και
αθλιωτερον διακειμενων; περι των εν τρυφηι κατασαπεντων, και μυρια τωι σωματι
νοσηματα περιβεβληκοτων; Ἀλλα το εν δοξηι ειναι ηδυ. Ουδεν μεν ουν ταυτης της
δουλειας πικροτερον. Και γαρ απαντων ανδραποδων μαλλον εστι δουλικωτερος ο
κενοδοξος, και τοις τυχουσιν αρεσαι βουλομενος· ο δε ταυτην καταπατησας, παντων
εστιν ανωτερος, και μονος ελευθερος, ο μη φροντιζων της παρ' ετερων δοξης. Ἀλλα
το χρηματα εχειν επεραστον; Ἀλλα πολλακις απεδειξαμεν, οτι εν πλειονι πλουτωι
και ανεσει οι τουτων απηλλαγμενοι και μηδεν εχοντες μαλλον εισιν. Ἀλλα το
μεθυειν ηδυ; Και τις αν ειποι τουτο; Ουκουν το μη πλουτειν του πλουτειν ηδιον, και
το μη γημαι του γημαι, και το μη κενοδοξειν του κενοδοξειν, και το μη τρυφαιν του
τρυφαιν· και ενταυθα το πλεον εχουσιν οι τοις παρουσι μη προσηλωμενοι. Και ουπω
λεγω, Ἐκεινος μεν καν μυριοις βασανοις κατατεινηται, εχει την χρηστην ελπιδα
διαβασταζουσαν αυτον· ουτος δε καν μυριας απολαυηι τρυφης, εχει τον φοβον του
μελλοντος εκταραττοντα αυτου την ηδονην και συγχεοντα· και γαρ και ουτος ου
μικρος τροπος κολασεως, ωσπερ ουν ο εναντιος τρυφης και ανεσεως. Και τριτος δε
μετα τουτον εστι τροπος. Ποιος δη ουτος; Ὅτι τα μεν της τρυφης της βιωτικης ουδε
ηνικα εστι φαινεται, τηι τε φυσει και τωι χρονωι ελεγχομενα· εκεινα δε ου μονον
εστιν, αλλα και ακινητα μενει. Ὅρα οτι ου δυο αντ' ουδενος μονον, αλλα και τρια,
και πεντε, και δεκα, και μυρια αντ' ουδενος δυνησομεθα ειναι. Ἵνα δε και επι
υποδειγματος αυτο τουτο μαθηις, προσεχε· Ὁ πλουσιος και ο Λαζαρος, ο μεν των
παροντων, ο δε των μελλοντων απηλαυσεν· αρα ουν σοι δοκει εν ειναι και το εν
παντι χρονωι κολαζεσθαι και το εν βραχειαι ωραι πονειν; το νοσειν εν φθαρτωι
σωματι, και το αθανατα αποτηγανιζεσθαι χαλεπως; το στεφανουσθαι και το τρυφαιν
αθανατα μετα την μικραν αῤρωστιαν εκεινην, και βασανιζεσθαι απεραντα μετα την
βραχειαν των παροντων απολαυσιν; Και τις αν ταυτα ειποι; Τι γαρ βουλει ειπωμεν,
την ποσοτητα; την ποιοτητα; την κατ' αξιαν του Θεου περι εκατερων ψηφον; Μεχρι
τινος τα κανθαρων φθεγγεσθε ρηματα των βορβορωι διηνεκως εγκαλινδουμενων;
ουδε γαρ ανθρωτων ταυτα λογικων ψυχην ουτω τιμιαν αντ' ουδενος προεσθαι, δεον
ολιγου πονου τους ουρανους λαβειν. Βουλει σε και ετερωθεν διδαξω, οτι εστιν εκει
κριτηριον φοβερον; Ἄνοιξον σου τας θυρας του συνειδοτος, και βλεπε τον εν τηι
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διανοιαι σου εγκαθημενον 63.882 δικαστην· ει δε συ σαυτον κατακρινεις, καιτοι
φιλαυτος ων, και ουκ αν ανασχοιο μη δικαιαν την κρισιν ενεγκειν, ου πολλωι
μαλλον ο Θεος πολλην ποιησεται του δικαιου την προνοιαν, και την αδεκαστον περι
παντων οισει ψηφον, αλλ' απλως και εικη παντα φερεσθαι εασει; και τις αν ταυτα
ειποι; Ουκ εστιν ουδεις· αλλα και Ἕλληνες και βαρβαροι, και ποιηται και φιλοσοφοι,
και παν γενος ανθρωπων συμφωνουσιν εν τουτοις ημιν, ει και μη ομοιως, και φασιν
ειναι τινα δικαστηρια εν ᾅδου· ουτω φανερον και ωμολογημενον το πραγμα εστι.
Και τινος ενεκεν ενταυθα ουκ ευθεως κολαζομεθα, φησιν; Ἵνα την μακροθυμιαν
επιδειξηται την εαυτου, και την εκ μετανοιας ημιν παρασχηι σωτηριαν, και μητε το
γενος ημων αναρπαστον εργαζηται, τους τε εκ μεταβολης αριστης δυναμενους
σωθηναι μη προεξαρπασηι της σωτηριας. Ει γαρ ευθεως εκολαζε παρ' αυτα τα
αμαρτηματα και ανηιρει, πως αν εσωθη Παυλος; πως δε Πετρος, οι κορυφαιοι της
οικουμενης διδασκαλοι; πως αν ο ∆αυιδ την απο της μετανοιας εκαρπωσατο
σωτηριαν; πως οι Γαλαται; πως ετεροι πλειους; ∆ια δη ταυτα ουδε παντας ενταυθα
απαιτει δικην, αλλ' εκ παντων ενιους· ουτε εκει παντας, αλλα τον μεν ενταυθα, τον
δε εκει, ινα και τους σφοδρα αναισθητους διεγειρηι δι' ων κολαζει, και τα μελλοντα
προσδοκαιν ποιησηι δι' ων ου κολαζει. Ἢ ουχ οραις πολλους ενταυθα κολαζομενους,
ως τους τωι πυργωι καταχωσθεντας· ως εκεινους, ων το αιμα ταις θυσιαις εμιξεν ο
Πιλατος· ως τους αωρωι θανατωι παρα Κορινθιοις τελευτησαντας δια το των
μυστηριων αναξιως μετασχειν· ως τον δημον των Ἰουδαιων υπο των βαρβαρων
κατασφαγεντα· ως ετερους πολλους και τοτε και νυν διηνεκως; Και ετεροι δε πολλα
αμαρτοντες απηλθον μη δοντες ενταυθα δικην, ως ο πλουσιος επι του Λαζαρου, ως
ετεροι πολλοι. Ταυτα δε ποιει, και τους απιστουντας τοις μελλουσι διεγειρων, και
τους πιστευοντας εργαζομενος προθυμοτερους, και τους ραιθυμουντας
σπουδαιοτερους ποιων. Ὁ γαρ Θεος δικαιος κριτης και ισχυρος και μακροθυμος, και
μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν. Ἂν δε τηι μακροθυμιαι εις ραιθυμιαν
χρησωμεθα, εσται καιρος, οτε ουδε βραχυ μακροθυμησει λοιπον, αλλ' ευθεως επαξει
την δικην. Μη τοινυν, ινα μιαν ροπην τρυφησωμεν (τουτο γαρ ο παρων βιος),
απειρων αιωνων επισπασωμεθα κολασιν, αλλα ροπην πονεσωμεν, ινα διηνεκως
στεφανωθωμεν. Ουχ ορατε οτι και εν τοις βιωτικοις ουτως οι πλειους των
ανθρωπων ποιουσι, και τον ολιγον πονον αιρουνται υπερ της μακρας αναπαυσεως,
ει και τουναντιον αυτοις εκβαινει; Ἐνταυθα μεν γαρ ισομοιρια και πονων και
κερδους, πολλακις δε το εμπαλιν· η δε της βασιλειας αντιστροφως· ολιγον μεν το
επιπονον, πολυ δε το ηδυ και απειρον. Σκοπει δε· Ὁ γεωργος δι' ολου πονειται του
ετους, και προς αυτωι τωι τελει της ελπιδος εκπιπτει πολλακις του καρπου των
πολλων πονων· ο κυβερνητης παλιν και ο στρατιωτης μεχρις ηλικιας εσχατης εν
πολεμοις και πονοις, και πολλακις εκατερος αυτων απηλθε κενος, ο μεν του
πλουτου των φορτιων, ο δε προ της νικης και της ζωης αυτης εκπεσων. Τινα ουν
εξομεν απολογιαν, ειπε μοι, εν μεν τοις βιωτικοις τα επιπονα προτιμωντες, ινα
μικρον αναπαυσωμεθα, η ουδε μικρον, και γαρ αδηλος η ελπις· εν δε τοις
πνευματικοις αντιστροφως ποιουντες, και αφατον κολασιν επισπωμενοι δια μικραν
ραιθυμιαν; ∆ιο παρακαλω παντας υμας, οψε γουν ποτε εκ της παραπληξιας ταυτης
ανενεγκειν. Ουδεις γαρ ημας εξαιρησεται 63.883 εν εκεινωι τωι καιρωι, ουκ αδελφος,
ου πατηρ, ου παιδες, ου φιλοι, ου γειτων, ουκ αλλος ουδεις· αλλ' εαν απο των εργων
προδοθωμεν, παντα οιχησεται και απολουμεθα παντως. Ποσα ο πλουσιος εθρηνησεν
εκεινος, και τον πατριαρχην παρεκαλεσε, και πεμφθηναι τον Λαζαρον ᾔτησεν; αλλ'
ακουσον τι προς αυτον ελεγεν ο Ἀβρααμ· Χαος μεγα μεταξυ ημων και υμων, ωστε
μηδε βουλομενοις εξειναι διαβηναι. Ποσα παρεκαλεσαν αι παρθενοι εκειναι τας
ομηλικας υπερ ολιγου ελαιου, αλλ' ακουσον και εκειναι τι λεγουσι· Μηποτε ουκ
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρκεσηι ημιν και υμιν· και ουδεις αυτας ισχυσεν εις τον νυμφωνα εισαγαγειν. Ταυτα
δη λογιζομενοι και ημεις επιμελωμεθα της ημετερας ζωης. Ὅσους γαρ αν ειπηις
πονους, και οσας αν προσενεγκηις τιμωριας, ουδεν απαντα ταυτα εσται προς τα
μελλοντα αγαθα. Τιθει γουν, ει βουλει, πυρ και σιδηρον και θηρια, και ει τι τουτων
χαλεπωτερον· αλλ' ομως ουδε σκια ταυτα προς εκεινα τα βασανιστηρια. Ταυτα μεν
γαρ οταν επιτεθηι σφοδροτερον, τοτε μαλιστα κουφα, ταχειαν ποιουντα την
απαλλαγην, του σωματος ουκ αρκουντος και εις σφοδροτητα και εις μηκος
κολασεως· εκει δε ουχ ουτως, αλλ' αμφοτερα συνερχεται, και παρατασις και
υπερβολη και εν τοις χρηστοις και εν τοις λυπηροις. Ἕως ουν εστι καιρος,
προφθασωμεν το προσωπον αυτου εν εξομολογησει, ινα ημερον αυτο ιδωμεν τοτε
και γαληνον, ινα τας απειληφορους δυναμεις εκεινας διαφυγωμεν. Ουχ οραις τους
ενταυθα στρατιωτας, τους τοις αρχουσι διακονουμενους, πως ελκουσι, πως
δεσμουσι, πως μαστιγουσι, πως τας πλευρας διορυττουσι, πως τας λαμπαδας ταις
βασανοις προσαγουσιν; Ἀλλα ταυτα παντα παιγνια και γελως προς εκεινας τας
τιμωριας· και γαρ προσκαιροι αυται αι κολασεις, εκεινων δε ουτε ο σκωληξ τελευται,
ουτε το πυρ σβεννυται· και γαρ το σωμα παντως αφθαρτον εσται το ανισταμενον
τοτε. Ἀλλα μη γενοιτο ποτε πειραι ταυτα ημας μαθειν, αλλα μεχρι ρηματος στηναι
ημιν τα φοβερα, μηδε παραδοθηναι τοις βασανισταις εκεινοις, αλλ' εντευθεν
σωφρονισθηναι. Ποσα τοτε ερουμεν εαυτων κατηγορουντες, ποσα ολοφυρουμεθα;
ποσα οιμωξομεν; αλλ' ουδεν οφελος λοιπον. Ἐπει ουδε ναυται, του πλοιου
διαλυθεντος και καταδυντος, ωφελησαι δυνησονται λοιπον, ουτε ιατροι, του
καμνοντος απελθοντος· αλλ' ερουσι μεν πολλακις, οτι το και το εχρην ποιησαι,
παντα δε εικη και ματην. Ἕως μεν γαρ εκ της διορθωσεως ελπιδες μενουσι, και
λεγειν απαντα και ποιειν χρη· επειδαν δε μηκετι κυριοι μηδενος ωμεν, του παντος
διαφθαρεντος, εικη και λεγεται παντα και γινεται. Και γαρ και Ἰουδαιοι ερουσι τοτε,
Ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου, αλλ' ουδεν απο ταυτης απονασθαι
δυνανται της φωνης εις το την κολασιν διαφυγειν· οτε γαρ εδει ειπειν, ουκ ειπον.
Ἵν' ουν μη και ημεις τουτο παθωμεν, εντευθεν ηδη μεταβαλωμεθα, και
σπουδασωμεν εις εκεινην εισελθειν την καταπαυσιν, καθως ειπεν ο Ἀποστολος.
Ὄντως γαρ εκεινη εστιν αναπαυσις, ενθα απεδρα οδυνη, λυπη και στεναγμος, ενθα
ουτε φροντιδες, ουτε πονοι, ουτε αγωνια, ουτε φοβος καταπληττων και σειων την
ψυχην, αλλα μονος ο του Θεου φοβος, ηδονης πληρης ων. Ουκ εστιν εν ιδρωσι του
προσωπου φαγειν τον αρτον εκει, ουδε ακανθαι και τριβολοι· ουκ εστιν εν λυπαις
τεκειν τεκνα, ουδε Προς τον ανδρα η αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει·
παντα ειρηνη, χαρα, ευφροσυνη, ηδονη, αγαθωσυνη, πραοτης. Ουκ εστιν εκει
ζηλοτυπια, ουδε βασκανια, ου νοσος, ου θανατος, ουχ ουτος ο του 63.884 σωματος,
ουκ εκεινος ο της ψυχης· ουκ εστιν εκει σκοτος, ουδε νυξ· παντα ημερα, παντα φως,
παντα λαμπρα. Ουκ εστι καμειν, ουκ εστι κορον λαβειν, αει εν επιθυμιαι των αγαθων
διατελεσομεν. Βουλεσθε δωσω τινα εικονα υμιν της εκει καταπαυσεως; Ουκ εστι
δυνατον· πλην αλλ' ομως, ως δυνατον, πειρασομαι δουναι υμιν τινα εικονα.
Ἀναβλεψωμεν εις τον ουρανον, οταν, μηδενος ενοχλουντος νεφους, φαινηι τον
εαυτου στεφανον· ειτα προς το καλλος της οψεως αυτου πολλην διατριψαντες
χρονον, εννοησωμεν οτι και εδαφος εξομεν, και ου τοιουτον μονον, αλλα τοσουτον
γινομενον καλλιον ιδωμεν, οσον των πηλινων οροφων εστιν ο χρυσους· και μετ'
εκεινον παλιν τον ανωτερον οροφον, ειτα τους αγγελους, τους αρχαγγελους, τους
απειρους δημους των ασωματων δυναμεων, αυτα τα του Θεου βασιλεια, τον θρονον
τον πατρικον. Ἀλλ' ουκ ισχυει, οπερ εφθην, ο λογος δηλωσαι το παν· πειρας γαρ
χρεια και της δια πειρας γνωσεως. Πως οιεσθε, ειπε μοι, τον Ἀδαμ εν τωι παραδεισωι
ειναι; Πολυ εκεινης βελτιων εστιν η διαγωγη αυτη, οσωι της γης ουρανος. Πλην και
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετεραν εικονα επιζητησωμεν. Ει συμβηι τον βασιλευοντα νυν πασης κρατησαι της
γης, ειτα μητε υπο πολεμων, μητε υπο φροντιδων ενοχλεισθαι, αλλα τιμασθαι μονον
και τρυφαιν και πολλους εχειν φορους, παντοθεν δε το χρυσιον αυτωι επιῤρειν, και
αποβλεπτον ειναι· ποιαν οιεσθε εχειν αυτον ψυχην, ει τους πολεμους τους πανταχου
της γης πεπαυμενους εωρα; Τοιουτον τι εστι· μαλλον δε ουπω της εικονος εφικομην
εκεινης· διο χρη ετεραν επιζητησαι. Ἐννοησον δη μοι. Ὥσπερ γαρ παιδιον βασιλικον,
εως μεν αν εν τηι μητραι ηι, ουδενος επαισθανεται· ει δε συμβηι αφνω εξελθειν
εκειθεν, και επι τον θρονον ανελθειν τον βασιλικον, μη ηρεμα, αλλ' αθροον παντα
προσλαβειν· ουτως εστιν η καταπαυσις αυτη κακεινη. Ἢ ει τις δεσμωτης μυρια
παθων κακα, αθροον επι τον βασιλικον αρπαγηι θρονον. Ἀλλ' ουδε ουτως εφικομην
ακριβως της εικονος. Ἐνταυθα μεν γαρ ων αν τις επιτυχηι καλων, καν αυτην ειπηις
την βασιλειαν, παρα μεν την πρωτην ημεραν ακμαζοντα εχει τον ποθον, και παρα
την δευτεραν και την τριτην, χρονου δε προιοντος, μενει μεν εν ηδονηι, ου τοσαυτηι
δε· ληγει γαρ απο της συνηθειας, οια αν ηι. Ἐκει δε ου μονον ου μειουται, αλλα και
επιδιδωσιν. Ἐννοησον γαρ οσον εστι ψυχην απελθουσαν εκει, μηκετι τελος
προσδοκαιν των αγαθων εκεινων, μηδε μεταβολην, αλλ' επιδοσιν και ζωην τελος
ουκ εχουσαν, και ζωην παντος μεν κινδυνου, πασης δε αθυμιας και φροντιδος
απηλλαγμενην, μεστην ευθυμιας και μυριων αγαθων. Ει γαρ εις πεδιον εξιοντες
ενταυθα, ενθα σκηνας ορωμεν στρατιωτων εκ παραπετασματων πηγνυμενας, και
δορατα και κρανη και ομφαλους ασπιδων λαμποντας, μετεωροι γινομεθα τωι
θαυματι· ει δε και τον βασιλεα συμβηι εις μεσον ιδειν τρεχοντα μετα οπλων χρυσων,
το παν εχειν νομιζομεν· τι οιει, οταν των αγιων ιδηις τας σκηνας τας αιωνιους εν τωι
ουρανωι πεπηγυιας; ∆εξονται γαρ υμας εις τας αιωνιους, φησι, σκηνας· οταν αυτων
εκαστον υπερ τας ακτινας τας ηλιακας ιδηις απολαμποντα, ουκ απο χαλκου και
σιδηρου, αλλ' απο της δοξης εκεινης, ης τας μαρμαρυγας ανθρωπινος ου δυναται
οφθαλμος ιδειν; Και ταυτα μεν επι των ανθρωπων. Τι δ' αν τις ειποι τας χιλιαδας
των αγγελων, των αρχαγγελων, των Χερουβιμ, των Σεραφιμ, των αρχων, των
εξουσιων, ων το καλλος αμηχανον, 63.885 παντα νουν υπερβαινον; Ἀλλα γαρ μεχρι
τινος ου στησομα. διωκων ακιχητα; Ουτε γαρ οφθαλμος ειδε, φησιν, ουδε ους
ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν
αυτον. Τι τοινυν μακαριωτερον των επιτυγχανοντων της δοξης εκεινης; τι των
αποτυγχανοντων αθλιωτερον; Ει γαρ πατριδος τις εκβεβλημενος υπο παντων
ελεειται, και ο κληρονομιαν απολεσας, δοκει παρα πασιν ελεεινος ειναι· ο και του
ουρανου εκπιπτων και των αποκειμενων αγαθων, ποσοις οφειλει δακρυσι
καταῤραινεσθαι; ∆ακρυει γαρ τις, οταν τι παθηι των αβουλητων, ων ουκ αυτος εστιν
αιτιος· οταν δε εξ οικειας γνωμης εαυτον περιπειρηι τηι κακιαι, ουδε δακρυων, αλλα
θρηνων εστιν αξιος, μαλλον δε και τοτε πενθους· επει και ο Κυριος ημων Ἰησους
Χριστος την Ἱερουσαλημ,καιτοι ασεβουσαν, επενθησε και εδακρυσεν. Ὄντως μυριων
οδυρμων αξιοι εσμεν και μυριων θρηνων. Ἐαν πασα η οικουμενη λαβουσα φωνην,
και λιθοι και ξυλα και δενδρα και θηρια και ορνιθες και ιχθυες οδυρηται ημας τους
εκπεπτωκοτας των αγαθων εκεινων, ουδεν κατ' αξιαν οδυρειται, ουδε θρηνησει.
Ποιος γαρ λογος παραστησαι δυνησεται, ποιος νους εκεινην την μακαριοτητα, και
την αρετην εκεινην, την δοξαν, την ευφροσυνην, την λαμπροτητα, α οφθαλμος ουκ
ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη; Ουκ ειπεν, οτι
υπερβαινει απλως, αλλ', ουδε ενενοησε ποτε τις, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν
αυτον. Ὧν γαρ ετοιμαστης και παρασκευαστης ο Θεος αγαθων, οποια εικος ειναι
ταυτα; Ει γαρ ποιησας ημας ευθεως, ουδενος παρ' ημων προυπηργμενου, τοσαυτα
εχαρισατο, παραδεισον, ομιλιαν την μετ' αυτου, αθανασιαν, βιον μακαριον και
φροντιδων απηλλαγμενον· τοις τοσαυτα πεπονηκοσι και ηθληκοσι και υπερ αυτου
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπομεινασι τι ου χαρισεται; Του Μονογενους ουκ εφεισατο δι' ημας, τον Υιον τον
γνησιον εις θανατον εδωκε δι' ημας τους εχθρους οντας· τινος ουκ αξιωσει
γενομενους φιλους; τινος ου μεταδωσει καταλλαξας εαυτωι; Και πλουσιος εστι
σφοδρα απειρως, και επιθυμει και σπουδαζει της ημετερας φιλιας τυχειν, ημεις δε ου
σπουδαζομεν ουτως, αγαπητοι. Και τι λεγω, ου σπουδαζομεν; ου θελομεν ουτω
τυχειν αυτου των αγαθων, ως αυτος θελει. Και οτι πλεον ημων θελει, ο εποιησεν
εδειξεν. Ἡμεις μεν γαρ υπερ ημων αυτων μολις καταφρονουμεν ολιγου χρυσιου,
αυτος δε υπερ ημων και τον Υιον εδωκε τον αυτου. Χρησωμεθα εις δεον τηι αγαπηι
του Χριστου· απολαυσωμεν αυτου της φιλιας. Ὑμεις γαρ φιλοι μου εστε, φησιν, εαν
ποιητε α λεγω υμιν. Βαβαι· τους εχθρους, τους απειρως αυτου διεστηκοτας, ων
ασυγκριτωι τηι υπερβοληι κατα παντα διενηνοχε, τουτους φιλους εποιησε, και καλει
φιλους. Τι ουν ουχ αιρετον παθειν υπερ ταυτης της φιλιας; Ὑπερ ανθρωπων φιλιας
πολλακις κινδυνευομεν· υπερ δε της του Χριστου αγαπης ου χρηματα προησομεθα;
Πενθους οντως αξια τα ημετερα, πενθους και οδυρμων και ολοφυρμων μεγαλων και
κοπετων· της ελπιδος ημων εξεπεσαμεν, εταπεινωθημεν απο του υψους ημων,
αναξιοι της τιμης εφανημεν του Θεου, αγνωμονες μετα τας ευεργεσιας γεγοναμεν
και αχαριστοι· εγυμνωσεν ημας παντων ο διαβολος των αγαθων· οι καταξιωθεντες
ειναι υιοι, αδελφοι, και κληρονομοι, των εχθρων αυτου ουδεν διενηνοχαμεν των
υβριζοντων. Τις ημιν εσται παραμυθια λοιπον; 63.886 Αυτος ημας εκαλεσε προς τον
ουρανον, ημεις δε εαυτους εις την γεενναν ωθησαμεν. Ἀρα και ψευδος και κλοπη
και μοιχεια κεχυται επι της γης· οι μεν αιματα εφ' αιμασι μισγουσιν, οι δε πραγματα
πραττουσιν αιματων χειρω. Πολλοι γαρ των πλεονεκτουμενων μυριους ευχονται
θανατους, η ταυτα παθειν· και ει μη τον του Θεου φοβον εδεδοικεσαν, και
διεχειρισαντο εαυτους, ουτω φονωντες καθ' εαυτων. Ταυτα ουν ουχ αιματων χειρω;
Οιμοι ψυχη, οτι απολωλεν ευλαβης απο της γης, και ο κατορθων εν ανθρωποις ουχ
υπαρχει. Νυν και ημεις βοησωμεν περι ημων πρωτον. Ἀλλα μοι του θρηνου
συλλαβεσθε. Ταχα τινες και ονειδιζουσι και γελωσι. ∆ια γαρ τουτο επιτεινειν χρη
τον θρηνον, οτι ουτω μαινομεθα και παραπαιομεν, και ουδ' οτι μαινομεθα ισμεν,
αλλ' εφ' οις εχρην στενειν, γελωμεν. Ἀποκαλυπτεται, ανθρωπε, οργη απο Θεου, επι
πασαν ασεβειαν και αδικιαν ανθρωπων. Ὁ Θεος εμφανως ηξει, πυρ ενωπιον αυτου
προπορευσεται, και φλογιει κυκλωι τους εχθρους αυτου· πυρ ενωπιον αυτου
καυθησεται, και κυκλωι αυτου καταιγις σφοδρα. Ἡμερα Κυριου, ως κλιβανος
καιομενος. Και ουδεις ταυτα εις νουν βαλλεται, αλλα μυθων μαλλον
καταπεφρονηται τα φρικωδη και φοβερα πραγματα ταυτα· και ο ακουων ουδεις, οι
δε γελωντες και χλευαζοντες παντες. Τις εστιν ημιν πορος; ποθεν σωτηριαν
ευρωμεν; Ἀπολωλαμεν, παρανηλωμεθα, γεγοναμεν των εχθρων ημων καταγελως,
και χλευασμος των Ἑλληνων και των δαιμονων. Μεγα φρονει νυν ο διαβολος και
γαυρουται και χαιρει εν τηι αισχυνηι ημων· οι πιστευθεντες ημας αγγελοι παντες εν
κατηφειαι, ουδεις ο επιστρεφων, εικη παντα ημιν αναλωται, και ημεις υμιν δοκουμεν
ληρειν. Ευκαιρον και νυν καλεσαι τον ουρανον, οτι ουδεις ο ακουων,
διαμαρτυρασθαι τα στοιχεια· Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, η γη, οτι Κυριος ελαλησε.
Χειρα ορεξατε, οι μηδεποτε καταβαπτισθεντες, τοις υπο της μεθης απολωλοσιν, οι
υγιαινοντες τοις καμνουσιν, οι νηφοντες τοις μαινομενοις, οι σπουδαιοι τε και
εδραιοι τοις περιφερομενοις. Μηδεις, παρακαλω, χαριν της σωτηριας του φιλου
προτιματω· και η υβρις και η επιτιμησις εις εν ορατω μονον, αυτου την ωφελειαν.
Ὅταν πυρετος καταλαβηι, και δουλοι κρατουσι δεσποτων. Ὅταν γαρ εκεινος
επικαιηται την ψυχην συγχεων, ανδραποδων δε εσμος παρεστηκηι, ουκ επιγινωσκει
τον νομον τον δεσποτικον εν τηι βλαβηι του δεσποτου. Συστρεφωμεν εαυτους,
παρακαλω. Πολεμοι καθημερινοι, καταποντισμοι, απωλειαι μυριαι κυκλωι, και
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντοθεν η οργη του Θεου ημας περιστοιχιζεται. Ἡμεις δε ως ευαρεστουντες, ουτως
εσμεν εν αδειαι· παντες τας χειρας εις πλεονεξιαν ευτρεπιζομεν, ουδεις εις βοηθειαν·
παντες εις αρπαγην, ουδεις εις προστασιαν· εκαστος πλειονα τα οντα σπουδαζει
ποιησαι, ουδεις δε προς το βοηθησαι τωι δεομενωι· εκαστος πως προσθησει τοις
χρημασι, πολλην εχει την μεριμναν ουδεις δε οπως την ψυχην αυτου διασωσηι.
Φοβος εις εχει παντας, μη πενητες, φησι, γενωμεθα· μη εις γεενναν δε εμπεσωμεν,
ουδεις αγωνιαι και τρεμει. Ταυτα θρηνων, ταυτα διαβολης αξια. Ἀλλα ταυτα ουκ
εβουλομην λεγειν, αλλα υπο της οδυνης βιαζομαι. ∆ιο συγγνωτε· υπο γαρ του
πενθους αναγκαζομαι πολλα και α ου βουλομαι φθεγγεσθαι. Χαλεπην ορω την
πληγην, απαραμυθητον την συμφοραν, παρακλησεως μειζονα τα καταλαβοντα ημας
δεινα· απολωλαμεν· Τις δωσει τηι κεφαληι 63.887 μου υδωρ, και τοις οφθαλμοις μου
πηγας δακρυων; Κλαυσωμεν, αγαπητοι, κλαυσωμεν, στεναξωμεν. Ταχα τινες εισιν
ενταυθα λεγοντες, Παντοτε θρηνους ημιν λεγεις, παντοτε δακρυα. Ουκ εβουλομην,
πιστευσατε, ουκ εβουλομην, αλλ' εγκωμια και επαινους διεξιεναι· νυνι δε τουτων ο
καιρος. Ου το θρηνειν, αγαπητοι, χαλεπον, αλλα το θρηνων αξια ποιειν· ου το
οδυρεσθαι αποτροπαιον, αλλα το τα οδυρμων αξια πραττειν. Μη κολασθηις, και ου
πενθω· μη αποθανηις, και ου κλαιω. Συ δε αν μεν το σωμα σου αλγηι, παντας
παρακαλεις συναλγειν, και ασυμπαθεις ηγηι τους μη συναλγουντας σοι· της δε ψυχης
απολλυμενης, λεγεις μη πενθειν; Ἀλλ' ου δυναμαι· πατηρ γαρ ειμι, και πατηρ
φιλοστοργος. Ἀκουετε οια βοαι ο Παυλος, Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω. Ποια γαρ
μητηρ κυουσα ουτω δεινας αφιησι φωνας, ως εκεινος; Ειθε ενην νυν αυτης της
διανοιας την πυραν ιδειν, και ειδες αν, οτι πασης γυναικος και κορης χηρειαν αωρον
υποστασης πλεον καιομαι. Ουχ ουτως εκεινη τον ανδρα πενθει τον εαυτης, ουδε
πατηρ υιον, ως εγω το πληθος τουτο το παρ' ημιν. Ουδεμιαν γαρ ορω προκοπην·
παντας εις διαβολας και κατηγοριας, ουδεις εις εργον τιθεται αρεσκειν Θεωι, αλλα,
Τον δεινα, φησι, λεγωμεν κακως, και τον 63.888 δεινα· ο δεινα αναξιος του κληρου,
ο δεινα ασομνως βιοι. Ὀφειλοντες τα ημετερα πενθειν, κατακρινομεν ετερους· ουδε,
ει καθαροι ωμεν αμαρτηματων, οφειλομεν τουτο ποιειν. Τις γαρ σε διακρινει, φησι;
Τι δε εχεις, ο ουκ ελαβες; ει δε και ελαβες, τι καυχασαι ως μη λαβων; Τι δε κρινεις
τον αδελφον σου μυριων γεμων κακων; Ὅταν ειπηις, ο δεινα μοχθηρος εστι και
λυμεων και πονηρος, εννοησον σαυτον, και εξετασον τα σαυτου ακριβως, και
μεταμεληθησηι επι τοις λεχθεισιν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι προς αρετην προτροπη τις
τοιαυτη, οιον αμαρτηματων αναμνησις Ἐαν ταυτα τα δυο στρεφωμεν παρ' εαυτοις,
δυνησομεθα τυχειν των επηγγελμενων αγαθων, δυνησομεθα καθαιρειν εαυτους και
αποσμηχειν· μονον λαβωμεν εννοιαν ποτε, μεριμνησωμεν το πραγμα, αγαπητοι·
αλγησωμεν ενταυθα τωι λογισμωι, ινα μη αλγησωμεν εκει τηι κολασει, αλλ' ινα
απολαυσωμεν των αιωνιων αγαθων, ενθα απεδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος·
ινα τυχωμεν των υπερβαινοντων τον ανθρωπινον νουν αγαθων, εν Χριστωι Ἰησου
τωι Κυριωι ημων· οτι αυτωι η δοξα και το κρατος, αμα τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 63.887 ΛΟΓΟΣ ΜΕʹ. Περι του μη
πενθειν σφοδρως τους τελευτωντας. Μη πενθωμεν πικρως, αγαπητοι, τους
τελευτωντας και τους ενθενδε απιοντας, αλλα μαλλον θρηνησωμεν και κλαυσωμεν
τους κακως τον εαυτων βιον καταλυσαντας. Ἐπει και γεωργος, οταν ιδηι τον σιτον
διαλυομενον, ου θρηνει, αλλ' εως μεν αν βλεπηι στερεον εν τηι γηι μενοντα, δεδοικε
και τρεμει· επαν δε ιδηι διαλυθεντα, χαιρει· αρχη γαρ της μελλουσης σπορας η
διαλυσις. Ουτω και ημεις τοτε χαιρωμεν, οταν πεσηι η οικια η φθαρτη, οταν σπαρηι ο
ανθρωπος. Και μη θαυμασηις, ει σποραν την ταφην εκαλεσε· και γαρ αυτη βελτιων η
σπορα. Ἐκεινην μεν γαρ διαδεχονται θανατοι και πονοι και κινδυνοι και φροντιδες,
ταυτην δε, αν ορθως βιωμεν, στεφανοι και βραβεια· και την μεν φθορα και θανατος,
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την δε αφθαρσια και αθανασια και τα μυρια αγαθα. Ἐπ' εκεινης της σπορας
συμπλοκαι και ηδοναι και υπνος, επι ταυτης δε φωνη μονον εκ των ουρανων
καταβαινουσα, και παντα αθροως τελεσφορειται· και ο ανισταμενος ουκετι λοιπον
επι βιον αγεται πολυμοχθον, αλλ' ενθα απεδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος. Ει δε
και προστασιαν επιζητεις, και δια τουτο θρηνεις τον ανδρα, επι τον κοινον παντων
προστατην και σωτηρα και ευεργετην κατεφυγε τον Θεον, επι την αμαχον
συμμαχιαν, επι την ευκολον βοηθειαν, επι την διαρκη σκεπην, την πανταχου
παρουσαν και πανταχοθεν ημας τειχιζουσαν. Ἀλλ' η συνηθεια ποθεινον και
επεραστον. Οιδα καγω· αλλ' εαν επιτρεψηις τωι λογισμωι το παθος, και λογισηι προς
εαυτον, τις ο λαβων, και οτι γενναιως ενεγκων θυσιαν την γνωμην αναφερεις τωι
Θεωι, και τουτο το κυμα δυνησηι διαδραμειν· και οπερ ο χρονος ουκ εργαζεται, τουτο
η φιλοσοφια ποιησει· αν δε καταμαλακισθηις, ληξει μεν τωι χρονωι το παθος, σοι δε
ουδενα τον μισθον οισει. Μετα δε των λογισμων τουτων και παραδειγματα συλλεγε,
τα εν τωι παροντι βιωι, τα εν ταις θειαις Γραφαις· εννοησον οτι ο Ἀβρααμ κατεσφαξε
τον υιον τον εαυτου, και ουτε εδακρυσεν, 63.888 ουτε πικρον ρημα εξεβαλεν. Ἀλλ'
εκεινος Ἀβρααμ, φησιν, ην. Και μην συ επι μειζονα εκληθης σκαμματα. Ὁ δε Ἰωβ
ηλγησε μεν, τοσουτον δε, οσον εικος πατερα φιλοπαιδα και σφοδρα κηδομενον των
απελθοντων· ως α γε νυν ποιουμεν ημεις, εχθρων και πολεμιων εστιν. Ουδε γαρ, ει
τινος εις βασιλεια απενεχθεντος και στεφανωθεντος, εκοπτες σεαυτον και εθρηνεις,
φιλον αν σε του στεφανωθεντος εφην ειναι, αλλ' εχθρον σφοδρα και πολεμιον. Ἀλλ'
ουδε νυν εκεινον θρηνω, φησιν, αλλ' εμαυτον. Ἀλλ' ουδε τουτο φιλουντος, το
θελειν ετι εναγωνιον ειναι εκεινον δια σαυτον, και υποκεισθαι τηι αδηλιαι του
μελλοντος, παρον στεφανουσθαι και προσορμειν, η πελαγιον σαλευειν, εξον εν
λιμενι ειναι. Ἀλλ' ουκ οιδα που κεχωρηκε, φησι. ∆ια τι ουκ οιδας, ειπε μοι; ειτε γαρ
ορθως εβιου, ειτε ετερως, δηλον που χωρησει. ∆ι' αυτο γαρ τουτο κοπτομαι, φησιν,
οτι αμαρτωλος απηλθε. Σκηψις ταυτα και προφασις. Ει γαρ δια τουτο τον απελθοντα
εθρηνεις, ζωντα διαπλασαι εχρην και ρυθμισαι· αλλα τα σαυτου συ πανταχου
σκοπεις, ου τα εκεινου. Ει δε και αμαρτωλος απηλθε, και δια τουτο δει χαιρειν, οτι
ενεκοπη τα αμαρτηματα, και ου προσεθηκε τηι κακιαι, και βοηθειν, ως αν οιον τε ηι, ου
τωι δακρυειν, αλλ' ευχαις και ικετηριαις και ελεημοσυναις και προσφοραις. Ου γαρ
απλως ταυτα επινενοηται, ουδε εικη μνημην ποιουμεθα των απελθοντων επι των
θειων μυστηριων, και υπερ αυτων προσιεμεν δεομενοι του αμνου του κειμενου, του
λαβοντος την αμαρτιαν του κοσμου, αλλ' ινα τις αυτοις εντευθεν γενηται
παραμυθια· ουδε ματην ο παρεστως τωι θυσιαστηριωι των φρικτων μυστηριων
τελουμενων βοαι, υπερ παντων των εν Χριστωι κεκοιμημενων, και των τας μνειας
υπερ αυτων επιτελουντων. Ει γαρ μη υπερ αυτων αι μνειαι εγενοντο, ουδ' αν ταυτα
ελεχθη. Ου γαρ εστι σκηνη τα ημετερα, μη γενοιτο· Πνευματος γαρ διαταξει ταυτα
γινεται. Βοηθωμεν τοινυν αυτοις, και μνειαν υπερ αυτων επιτελωμεν. Ει γαρ τους
παιδας του Ἰωβ εκαθαιρεν η του πατρος 63.889 θυσια, τι αμφιβαλλεις, ει και ημων
υπερ των απελθοντων προσφεροντων, γινεται τις αυτοις παραμυθια; Ειωθε γαρ ο
Θεος και ετεροις υπερ ετερων χαριζεσθαι· και τουτο εδεικνυτο ο Παυλος λεγων· Ἵνα
εν πολλωι προσωπωι το εις ημας χαρισμα δια πολλων ευχαριστηθηι υπερ ημων. Μη δη
αποκαμωμεν τοις απελθουσι βοηθουντες, και προσφεροντες υπερ αυτων ευχας
τελειας. Και γαρ το κοινον της οικουμενης κειται καθαρσιον. ∆ια τουτο θαῤρουντες
υπερ της οικουμενης δεομεθα τοτε και μετα μαρτυρων αυτους καλουμεν, μετα
ομολογητων, μετα ιερεων. Και γαρ εν σωμα εσμεν απαντες, καν λαμπροτερα μελη
μελων· και δυνατον παντοθεν συγγνωμην αυτοις συναγαγειν απο των ευχων, απο
των υπερ αυτων δωρων, απο των μετ' αυτων καλουμενων. Τι τοινυν αλγεις, τι δε
θρηνεις, οποτε τοσαυτην δυνατον συγγνωμην συναγαγειν τωι απελθοντι; Ἀλλ' οτι συ
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεγονας ερημος, και προστατην απωλεσας; Ἀλλα μηδεποτε τουτο ειπηις· ουδε γαρ
τον Θεον απωλεσας· ωστε, εως αν τουτον εχηις, και αυτος εσται σοι μειζων και
πατρος, και παιδος, και κηδεστου. Και γαρ και ζωντων εκεινων, ουτος ην ο τα παντα
ποιων. Ταυτα τοινυν εννοει, και λεγε κατα τον ∆αυΐδ· Κυριος φωτισμος μου, και
σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι; Ειπε, Συ ει ο Πατηρ των ορφανων, και κριτης των
χηρων, και επισπασαι αυτου την βοηθειαν, και μαλλον αυτον εξεις νυν προνοουντα,
η προτερον, οσον εν μειζονι κατεστης αποριαι. Ἀλλα παιδιον απωλεσας; Ουκ
απωλεσας, μη λεγε· υπνος το πραγμα εστιν, ου θανατος, μεταστασις, ουκ απωλεια,
αποδημια απο των ελαττονων επι τα βελτιω. Μη δη παροξυνε τον Θεον, αλλ' ιλεων
ποιει. Ἂν γαρ ενεγκηις γενναιως, εσται τις καντευθεν τωι απελθοντι και σοι
παραμυθια· αν δε τουναντιον ποιηις, μαλλον εξαπτεις την οργην του Θεου. Και γαρ
ει, παιδος μαστιχθεντος υπο του δεσποτου, συ παρεστως εδυσχερανας, μειζονως αν
παρωξυνας κατα σαυτου τον δεσποτην. Μη δη ποιει τουτο, αλλ' ευχαριστει, ινα σοι
και ταυτηι σκεδασθηι το νεφος της αθυμιας· ειπε κατα τον μακαριον εκεινον· Ὁ
Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο· εννοησον οσοι μαλλον σου ευχαριστουντες, ουδε
ελαβον την αρχην παιδας, ουδε πατερες εκληθησαν. Ουδε γαρ εγω, φησιν,
εβουλομην· και γαρ βελτιον ην μηδε πειραν σχειν, η μετα το γευσασθαι της ηδονης
εκπεσειν. Μη, παρακαλω, μη λεγε ταυτα, μη παροργισηις και ταυτηι τον ∆εσποτην,
αλλα υπερ μεν ων ελαβες ευχαριστησον, υπερ δε ων ουκ εις τελος εχεις δοξαζε. Ουκ
ειπεν ο Ἰωβ, οτι βελτιον ην μη λαβειν, τουτο ο συ λεγεις αγνωμονως· αλλα και υπερ
εκεινων ηυχαριστει λεγων· Ὁ Κυριος εδωκε· και υπερ τουτων ηυλογει, λεγων· Ὁ
Κυριος αφειλετο· ειη το ονομα Κυριου ευλογημενον εις τους αιωνας. Και την
γυναικα ουτως επεστομιζε δικαιολογουμενος προς αυτην, και τα θαυμαστα εκεινα
φθεγγομενος ρηματα· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα εκ χειρος Κυριου, τα κακα ουχ
υποισομεν; Καιτοι γε μετα ταυτα χαλεπωτερος γεγονεν ο πειρασμος· αλλ' εκεινος
ουδε ουτως εξελυετο, αλλ' ομοιως εφερε γενναιως, και εδοξαζε. Τουτο και συ ποιει
και λογιζου προς εαυτον, οτι ουκ ανθρωπος ελαβεν, αλλ' ο Θεος ο ποιησας, ο μαλλον
σου κηδομενος, και το συμφερον ειδως, ου πολεμιος τις ουδε επιβουλος. Ὅρα ποσοι
ζωντες αβιωτον τον βιον τοις γονευσιν εποιησαν. Τους δε γενναιους ουχ οραις,
φησιν; 63.890 Ὁρω και τουτους, αλλα και τουτων ασφαλεστερα τα κατα τον παιδα
τον σον. Ει γαρ και ευδοκιμουσιν, αλλ' εν αδηλωι τα του τελους αυτων· υπερ δε
εκεινου λοιπον ου δεδοικας ουδε τρεμεις, μη τι παθηι, η μεταβολην τινα δεξηται.
Ταυτα και επι γυναικος λογιζου καλης και οικουρου, και υπερ παντων ευχαριστει τωι
Θεωι· καν απολεσηις γυναικα, δοξαζε· ισως σε εις εγκρατειαν αναγαγειν βουλεται ο
Θεος, και επι μειζονα καλει σκαμματα, ελευθερωσαι σε του δεσμου ηθελησεν. Ειπε δη
μοι, ει καθημενων ημων επεμψεν ο βασιλευς τινα καλων εις τα βασιλεια, κλαιειν
εδει και θρηνειν, ειπε μοι; Ἄγγελοι παρεισιν εξ ουρανων απεσταλμενοι, κακειθεν
ηκοντες, παρ' αυτου πεμφθεντες του βασιλεως τον συνδουλον καλεσαι τον αυτων,
και συ κλαιεις, ειπε μοι; ουκ οιδας οιον μυστηριον εστι το γινομενον; πως φρικτον
και φοβερον και υμνων αξιον οντως και αινων; Βουλει μαθειν, ινα ειδηις οτι ουχι
δακρυων ο καιρος; της γαρ του Θεου σοφιας μεγιστον εστι μυστηριον. Ὥσπερ τινα
οικιαν αφιεισα προεισιν η ψυχη προς τον εαυτης επειγομενη ∆εσποτην· συ δε
πενθεις; Ουκουν και τικτομενου του παιδιου τουτο ποιειν εχρην· και γαρ τουτο
τοκος εστιν εκεινου πολλωι βελτιων· προεισι γαρ εφ' ετερον φως, απολυεται ωσπερ
απο δεσμωτηριου τινος, ως απο αγωνος εξεισι. Ναι, φησιν· επι μεν των ευδοκιμων
καλως ταυτα λεγεις. Τι ουν προς σε, ανθρωπε, οτι ουδε επι ευδοκιμων τουτο ποιεις;
Ειπε γαρ μοι, τι του παιδιου καταγνωναι εχοις αν του μικρου; τινος ενεκεν πενθεις
αυτο; τι του νεοφωτιστου; και γαρ και εκεινος εις το αυτο περιεστη. Τινος ενεκεν
πενθεις, ειπε μοι; Καθαπερ γαρ ηλιος καθαρος ανεισιν, ουτω και ψυχη σωμα
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολειπουσα μετα καθαρου συνειδοτος λαμπει φαιδρον. Ουχ ουτω βασιλεα
επιβαινοντα πολεως μετα τοσαυτης σιγης εστιν ιδειν, ως ψυχην αφεισαν σωμα, και
μετ' αγγελων απιουσαν. Ἐννοησον τις εστιν η ψυχη, εν οιαι τοτε εκπληξει γινεται, εν
οιωι θαυματι, εν οιαι ηδονηι. Τι πενθεις, ειπε μοι; Ἀλλ' επι αμαρτωλων τουτο μονον
ποιεις; Ειθε τουτο ην, και ουκ αν εκωλυσα τα πενθη· ειθε τοιουτος ο σκοπος ην·
ουτος ο θρηνος αποστολικος, ουτος ο θρηνος δεσποτικος· εκλαυσε γαρ και Ἰησους
την Ἱερουσαλημ. Ἐβουλομην τουτωι διηιρησθαι τωι νομωι τα πενθη· οταν δε
ανακαλουμενου ρηματα λεγηις, και συνηθειαν, και προστασιαν, ουχι δια τουτο
πενθεις, αλλα σκεπτηι. Πενθησον, στεναξον τον αμαρτωλον· και εγω καταξω δακρυα,
και εγω σου μαλλον, οσωι και μειζονι τιμωριαι υπευθυνος ο τοιουτος· εγω θρηνησω
μετα τοιουτου σκοπου. Ου σε δε μονον τον τοιουτον δει θρηνειν, αλλα και την πολιν
απασαν και τους απαντωντας, καθαπερ τους επι θανατον απαγομενους. Ὄντως γαρ
θανατος ουτος εστι πονηρος, ο των αμαρτωλων. Ἀλλα τα ανω κατω γεγενηται.
Ουτος ο θρηνος και φιλοσοφιας εστι, και διδασκαλιαν εχει πολλην, εκεινος δε
μικροψυχιαν. Ει εθρηνουμεν τον θρηνον τουτον απαντες, ζωντας αν αυτους
διωρθωσαμεν. Ὥσπερ γαρ, ει κυριος ης φαρμακα επενεγκειν κωλυοντα τον θανατον
εκεινον τον σωματικον, εποιησας αν· ουτω και νυν, ει τουτον εθρηνεις τον θανατον,
εκωλυσας αν και επι σου και επ' εκεινου τουτο γενεσθαι. Νυν δε αινιγμα εστι το
γινομενον, κυριους μεν οντας μη συγχωρησαι τουτο επελθειν, αφειναι γενεσθαι,
γενομενον δε πενθειν. Ὄντως θρηνων αξιοι, οταν παραστωσι τωι βηματι του
Χριστου, οια ακουσονται ρηματα; οια πεισονται πραγματα; Εικη εζησαν ουτοι·
μαλλον δε ουκ εικη, αλλα και επι κακωι. Και επι τουτων ευκαιρον ειπειν· συμφερον
ην αυτοις, ει ουκ εγεννηθησαν. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, 63.891 τοσουτον αναλωσαι
χρονον επι καλωι της εαυτων κεφαλης; ει γαρ εικη μονον ανηλωτο, ουκ αν ηρκεσεν
η ζημια; Ειπε μοι, ει τις μισθωτος γενομενος εικοσιν ετη κατακοπτοιτο εικη, ου
κλαυσεται και θρηνησει, και δοξει παντων ελεεινοτερος ειναι; Ουτος πασαν την
ζωην εικη κατεκοπη, ουδεμιαν ημεραν εζησεν εαυτωι, αλλα τηι τρυφηι, τηι ασελγειαι,
τηι πλεονεξιαι, τηι αμαρτιαι, τωι διαβολωι· τουτον ουν ου θρηνησομεν, ειπε μοι; ου
πειρασομεθα των κινδυνων εξαρπασαι; Ἔστι γαρ, εστιν, εαν μονον θελωμεν, ημερον
αυτωι γενεσθαι την κολασιν. Ευχας υπερ αυτου ποιωμεν συνεχεις, ελεημοσυνην
διδωμεν, καν εκεινος αναξιος ηι, ημας ο Θεος δυσωπηθησεται. Ει γαρ Παυλος ετερον
ηλεησε, και δι' αλλους αλλου εφεισατο, πολλωι μαλλον ημας τουτο δει ποιειν. Ἐκ
των εκεινου χρηματων, εκ των σων, οθεν αν θεληις, βοηθησον, επισταξον ελαιον,
μαλλον δε υδωρ. Ουκ εχει ελεημοσυνας οικειας επιδειξασθαι; καν συγγενικας. Ουκ
εχει τας υπ' αυτου γεγενημενας; καν τας υπερ αυτου, ινα μετα παῤρησιας αυτον
εξαιτηται τοτε η γυνη, λυτρον υπερ αυτου καταθεμενη. Ὅσωι πλειονων γεγονεν
αμαρτηματων υπευθυνος, τοσουτωι μειζονος αυτωι δει της ελεημοσυνης· ου δια
τουτο μονον, αλλ' οτι ουδε ισην εχει την ισχυν νυν, αλλ' ελαττω πολλωι. Ου γαρ
εστιν ισον αυτον τινα ποιησαι, και ετερον υπερ αυτου. Ὡς ουν ελαττονος ουσης,
ουτω και τωι πληθει μεγιστην ποιωμεν αυτην. Μη περι σηματα, μη περι ενταφια
ασχολωμεθα· τουτο ενταφιον μεγιστον· περιστησον χηρας, ειπε τουνομα, πασας
κελευσον υπερ αυτου ποιεισθαι τας δεησεις και τας ικετηριας· δυσωπησει τουτο τον
Θεον. Ει και μη υπ' αυτου γεγενηται, αλλα δι' αυτον ετερος γινεται αιτιος της
ελεημοσυνης· και τουτο της του Θεου φιλανθρωπιας εστι. Χηραι περιεστωσαι και
δακρυουσαι, ουχι του παροντος, αλλα και του μελλοντος ισασιν εξαρπασαι θανατου.
Πολλοι και των υφ' ετερων δι' αυτους γεγενημενων ελεημοσυνων απωναντο· ει γαρ
και μη τελεον, αλλ' ομως παραμυθιαν ευρον τινα. Ει μη τουτο εστι, πως τα παιδια
σωζεται; καιτοι γε εκει ουδεν αυτα εισφερει, αλλ' οι γονεις το παν. Και γυναιξιν
ευχαρισθη παιδια πολλακις, ουδεν αυτα εισενεγκοντα. Πολλας ημιν ο Θεος του
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωζεσθαι διδωσιν οδους, μονον μη αμελωμεν. Τι ουν, αν πενης ηι, φησι; Παλιν ερω,
το πολυ της ελεημοσυνης ουκ εν τωι διδομενωι κρινεται μονον, αλλα και εν τηι
προαιρεσει· μονον μη δωις ελαττω της δυναμεως, και το παν εξετισας. Τι ουν, φησιν,
αν ερημος ηι και ξενος, και μηδενα εχηι; ∆ια τι γαρ μηδενα εχει, ειπε μοι; τουτωι αυτωι
διδως δικην, οτι μηδενα εχεις σαυτωι φιλον ουτως εναρετον. Τουτο ουν γινεται, ινα,
καν αυτοι μη ωμεν εναρετοι, σπουδαζωμεν εταιρους και φιλους εναρετους εχειν, και
γυναικα, και υιον, και φιλον, ως καρπουμενοι τι και δι' αυτων, μικρον μεν,
καρπουμενοι δε ομως. Ἂν σπουδασηις μη πλουτουσαν, αλλ' ευλαβη γυναικα
αγαγεσθαι, ταυτης απολαυσηι της παραμυθιας· αν σπουδασηις μη πλουτουντα υιον
καταλιπειν, αλλ' ευλαβη, και θυγατριον 63.892 σεμνον, και ταυτης απολαυσηι της
παραμυθιας. Ἂν ταυτα σπουδασηις, και αυτος εσηι τοιουτος. Και τουτο μερος αρετης,
τοιουτους αιρεισθαι και φιλους και γυναικα και παιδια. Ουκ εικη προσφοραι υπερ
των απελθοντων γινονται, ουκ εικη ικετηριαι, ουκ εικη ελεημοσυναι· ταυτα παντα
το Πνευμα διεταξε, δι' αλληλων ημας ωφελεισθαι βουλομενον. Ὅρα· ωφελειται
εκεινος δια σου, ωφεληι συ δι' εκεινον. Κατεφρονησας χρηματων προαχθεις
εργασασθαι τι γενναιον; και συ αυτωι της σωτηριας, και αυτος σοι της ελεημοσυνης
γεγονεν αιτιος. Μη αμφιβαλλε, οτι καρπωσεται τι χρηστον· ουχ απλως ο διακονος
βοαι, υπερ των εν Χριστωι κεκοιμημενων, και των τας μνειας υπερ αυτων
επιτελουντων. Ουχ ο διακονος εστιν ο ταυτην αφιεις την φωνην, αλλα το Πνευμα το
αγιον, το χαρισμα λεγω. Τι λεγεις; εν χερσιν η θυσια, και παντα προκειται
ηυτρεπισμενα, παρεισιν αγγελοι, αρχαγγελοι, παρεστιν ο Υιος του Θεου, μετα
τοσαυτης φρικης εστηκασιν απαντες, παρεστηκασιν εκεινοι βοωντες παντων
σιγωντων, και ηγηι απλως γινεσθαι τα λεγομενα; Ουκουν και τα αλλα απλως, και τα
υπερ της Ἐκκλησιας, και τα υπερ των ιερεων προσφερομενα, και τα υπερ του
πληρωματος; Μη γενοιτο, αλλα παντα μετα πιστεως γινεται. Τι οιει το υπερ
μαρτυρων προσφερεσθαι; το κληθηναι εν εκεινηι τηι ωραι; Καν μαρτυρες ωσι, καν
υπερ μαρτυρων, μεγαλη τιμη το ονομασθηναι, του ∆εσποτου παροντος, της μνειας
επιτελουμενης εκεινης, της φρικτης θυσιας, των αφατων μυστηριων. Καθαπερ γαρ,
καθημενου του βασιλεως, οσα αν τις βουληται, ανυει, εγερθεντος δε, οσα αν λεγηι,
εικη ερει· ουτω και τοτε, εως αν προκεηται τα των μυστηριων, πασι τιμη μεγιστη, το
μνημης αξιουσθαι. Ὅρα γαρ· καταγγελλεται τοτε το μυστηριον το φρικτον, οτι υπερ
της οικουμενης εδωκεν εαυτον ο Θεος· μετα του θαυματος εκεινου ευκαιρως
υπομιμνησκει αυτον των ημαρτηκοτων. Καθαπερ γαρ οταν επινικια των βασιλεων
αγηται, τοτε ευφημουνται μεν και οσοι της νικης εκοινωνησαν, αφιενται δε και οσοι
εν δεσμοις εισι δια τον καιρον· παρελθοντος δε του καιρου, ο μη τυχων, ουκετι τινος
απολαυει· ουτω δη και ενταυθα· των επινικιων ουτος ο καιρος. Ὁσακις γαρ αν,
φησιν, εσθιητε τον αρτον τουτον, τον θανατον του Κυριου καταγγελλετε. Μηδε
απλως προσιωμεν, μηδε ως ετυχε ταυτα γινεσθαι νομιζωμεν. Ἄλλως δε, μαρτυρων
μεμνημεθα, και τουτο εις πιστιν, οτι τεθνηκεν ο Κυριος· και τουτο του τεθανατωσθαι
τον θανατον σημειον, του νεκρον αυτον γεγενησθαι. Ταυτα ειδοτες, επινοωμεν οσας
δυναμεθα παραμυθιας τοις απελθουσιν, αντι δακρυων, αντι θρηνων, αντι μνημειων
τας ελεημοσυνας, τας ευχας, τας προσφορας· ινα κακεινοι και ημεις τυχωμεν των
επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του μονογενους Υιου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ Μς ʹ. Ὅτι, ει και παντων αμαρτηματων εσμεν υπευθυνοι, δυναμεθα
και δι' εξαγορευσεως σωθηναι· και οτι εκαστος ημων των πιστων αγγελον εχει
φυλακα· και περι των ιερεων.
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Των ανθρωπων, αγαπητοι, οι μεν και ενταυθα κολαζονται και εκει, οι δε
ενταυθα μονον, οι δε εκει μονον, οι δε ουδε ενταυθα ουδε εκει. Ἐνταυθα μεν και
εκει, ως σταυρωται του Χριστου· και γαρ και ενταυθα εδοσαν δικην, ηνικα επαθον τα
ανηκεστα εκεινα, της πολεως αλουσης, και εκει χαλεπωτατην υπομενουσιν· ως οι
Σοδομων πολιται, ως ετεροι πολλοι· εκει δε μονον, ως ο πλουσιος ο
αποτηγανιζομενος, και ουδε σταγονος κυριος ων· ενταυθα δε, ως ο πεπορνευκως
παρα Κορινθιοις· ουτε δε ενταυθα, ουτε εκει, ως οι αποστολοι, ως οι προφηται, ως ο
μακαριος Ἰωβ· ου γαρ δη κολασεως ην απερ επαθον, αλλ' αγωνων και παλαισματων.
Σπουδασωμεν τοινυν της τουτων ειναι μεριδος· ει δε μη τουτων, καν των ενταυθα
αποδυομενων τα αμαρτηματα. Και γαρ φοβερον εκεινο το κριτηριον, και
απαραιτητος η τιμωρια, και ανηκεστος η κολασις. Ει δε βουλει μηδε ενταυθα δουναι
δικην, σαυτωι δικασον, απαιτησον σου τας ευθυνας· ακουσον Παυλου λεγοντος, οτι
Ει εκρινομεν εαυτους, ουκ αν εκρινομεθα. Ἂν τουτο ποιηις, οδωι προβαινων και επι
στεφανον ηξεις. Και πως απαιτησομεν δικην, φησιν, εαυτους; Πενθησον, στεναξον
πικρον, ταπεινωσον σαυτον, κακωσον, αναμνησον των αμαρτηματων κατ' ειδος· ου
μικρα τουτο βασανος ψυχης. Ει τις γεγονεν εν κατανυξει, οιδεν οτι μαλιστα παντων
η ψυχη τουτωι κολαζεται· ει τις γεγονεν εν αμαρτιας μνημηι, οιδε την εντευθεν
οδυνην. ∆ια τουτο δικαιοσυνην επαθλον τιθησιν ο Θεος τηι τοιαυτηι μετανοιαι, λεγων·
Λεγε συ πρωτον τας αμαρτιας σου, ινα δικαιωθηις. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι μικρον εις
διορθωσιν το παντα συναγαγοντας τα αμαρτηματα, κατ' ειδος αυτα στρεφειν
συνεχως και αναλογιζεσθαι. Ὁ γαρ τουτο ποιων ουτω κατανυγησεται, ως μητε του
ζηιν εαυτον αξιον ειναι νομιζειν· ο δε τουτο νομιζων, κηρου παντος απαλωτερος
εσται. Μη γαρ μοι πορνειας ειπηις μονον, μηδε ταυτα τα δηλα, αλλα και τας
λαθραιους επιβουλας, και τας συκοφαντιας, και τας κακηγοριας, και τας κενοδοξιας,
και τον φθονον, και παντα τα τοιαυτα συναγειν χρη· ουδε γαρ ταυτα μικραν οισει
κολασιν. Και γαρ και ο λοιδορος εις γεενναν εμπεσειται, και ο μεθυων ουδεν κοινον
εχει προς την βασιλειαν, και ο μη αγαπων τον πλησιον ουτω προσκρουει τωι Θεωι, ως
μηδε μαρτυρουντος αυτου ωφελεισθαι, και ο των οικειων αμελων την πιστιν
ηρνηται, και ο πενητας περιορων εις το πυρ πεμπεται. Μη τοινυν μικρα ταυτα ειναι
νομιζε, αλλα συναγαγε παντα, και ως εν βιβλιωι γραφε. Ἂν γαρ συ γραψηις, ο Θεος
εξαλειφει, ωσπερ ουν, εαν μη συ γραψηις, ο Θεος και εγγραφει και δικην απαιτει.
Πολυ τοινυν βελτιον παρ' ημων αυτα γραφηναι, και ανωθεν εξαλειφθηναι, η
τουναντιον, ημων επιλανθανομενων, τον Θεον αυτα προ των οφθαλμων ενεγκειν
των ημετερων κατα την ημεραν εκεινην. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται, παντα μετα
ακριβειας αναλογιζωμεθα, και ευρησομεν πολλων εαυτους υπευθυνους οντας. Τις
γαρ πλεονεξιας καθαρος; Μη γαρ μοι το μετρον ειπηις, αλλα καν τωι μικρωι την 63.894
αυτην δωσομεν δικην. Τουτο εννοει, και μετανοει. Τις υβρεως απηλλακται; τουτο δε
εις γεενναν εμβαλλει. Τις λαθρα τον πλησιον ου κακηγορησε; τις ουκ απενοηθη;
ουτος δε παντων ακαθαρτοτερος. Τις δε ουκ ειδεν ακολαστοις οφθαλμοις γυναικα;
ουτος δε μοιχος απηρτισμενος. Τις ουκ ωργισθη τωι αδελφωι εικη; ουτος δε ενοχος τωι
συνεδριωι. Τις ουκ ωμοσεν; ουτος δε του πονηρου. Τις ουκ επιωρκησεν; ουτος δε του
πονηρου πλεον. Τις ουκ εδουλευσε τωι μαμωναι; ουτος δε της γνησιας εξεπεσε του
Χριστου δουλειας. Ἔχω και ετερα πλειονα τουτων ειπειν· αρκει δε ταυτα, και ικανα
τον μη λιθον οντα μηδε σφοδρα αναισθητον εις κατανυξιν αγαγειν. Ει γαρ εκαστον
αυτων εις γεενναν εμβαλλει, παντα ομου συνελθοντα τι ουκ εργασεται; Ὁρατε, φησι,
μη καταφρονησητε ενος των μικρων τουτων· οι γαρ αγγελοι αυτων διαπαντος
βλεπουσι το προσωπον του Πατρος μου του εν ουρανοις. Ἕκαστος γαρ πιστος
αγγελον εχει. Ἐπει και εξ αρχης εκαστος ανηρ των ευδοκιμων αγγελον ειχε, καθως
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν ο Ἰακωβ· Ὁ αγγελος ο τρεφων με, και ο ρυομενος με εκ νεοτητος μου. Ει
τοινυν αγγελους εχομεν, νηφωμεν, καθαπερ παιδαγωγων τινων ημιν παροντων.
Παρεστι γαρ και δαιμων· δια τουτο ευχομεθα και λεγομεν, τον αγγελον αιτουντες
της ειρηνης, και πανταχου ειρηνην αιτουμεν (ουδεν γαρ ταυτης ισον), εν ταις
εκκλησιαις ειρηνην, εν ταις ευχαις, εν ταις λιταις, εν ταις προῤρησεσι· και απαξ και
δις και τρις και πολλακις αυτην διδωσιν ο της Ἐκκλησιας προεστως, Ειρηνη υμιν.
∆ια τι; οτι αυτη μητηρ παντων των αγαθων εστιν, αυτη της χαρας υποθεσις. ∆ια
τουτο και ο Χριστος εισιουσιν εις τας οικιας τοις αποστολοις τουτο λεγειν
προσεταξεν ευθεως, καθαπερ τι συμβολον των αγαθων. Εισερχομενοι γαρ, φησιν, εις
τας οικιας λεγετε, Ειρηνη υμιν. Ταυτης γαρ ουκ ουσης, παντα περιττα. Και ο Χριστος
τοις μαθηταις ελεγεν· Ειρηνην αφιημι υμιν· ειρηνην την εμην διδωμι υμιν. Αυτη τηι
αγαπηι προοδοποιει. Και ου λεγει ο της Ἐκκλησιας προεστως, Ειρηνη υμιν, απλως,
αλλ', Ειρηνη πασι. Τι γαρ, αν μετα τουδε μεν ειρηνην εχωμεν, μεθ' ετερου δε
πολεμον και μαχην; τι το κερδος; Ουδε γαρ εν τωι σωματι, αν τα μεν ησυχαζηι των
στοιχειων, τα δε διαστασιαζηι, δυνατον υγιειαν συνεσταναι ποτε, αλλα δια της
απαντων ευταξιας και συμφωνιας και ειρηνης· καν μη παντα ησυχαζηι, και επι των
οικειων ορων μενηι, παντα ανατραπησεται. Και εν τηι διανοιαι δε τηι ημετεραι, αν μη
παντες ησυχαζωσιν οι λογισμοι, ειρηνη ουκ εσται. Τοσουτον εστιν αγαθον η ειρηνη,
ως υιους Θεου καλεισθαι τους αυτης ποιητας και δημιουργους. Εικοτως· επει και ο
Υιος του Θεου επι τουτωι ηλθεν εις την γην, ειρηνοποιησων τα εν τηι γηι και τα εν
τοις ουρανοις. Ει δε οι ειρηνοποιοι υιοι Θεου, οι νεωτεροποιοι υιοι διαβολου. Τι
λεγεις; ερεις και μαχας εμβαλλεις; Και τις ουτως αθλιος, φησιν; Εισι γαρ πολλοι
χαιροντες επι τοις κακοις, και το σωμα του Χριστου διασπωντες μαλλον, η οι
στρατιωται τηι λογχηι διετεμνον, η Ἰουδαιοι τοις ηλοις διεκοψαν. Ἐκεινο τουτου
ελαττον το κακον· εκεινα διατμηθεντα τα μελη παλιν συνηφθη· ταυτα δε
αποσπασθεντα, αν ενθαδε μη συναφθηι, ουκετι συναφθησεται, αλλα μενει του
πληρωματος εξω. Ὅταν βουληι τωι αδελφωι πολεμησαι, 63.895 εννοησον οτι τοις
μελεσι του Χριστου πολεμεις, και παυσαι της μανιας. Τι γαρ, ει απεῤριμμενος εστι; τι
γαρ, ει ευτελης; τι γαρ, ει ευκαταφρονητος; Ουτως ουκ εστι θελημα, φησιν,
εμπροσθεν του Πατρος μου του εν ουρανοις, ινα αποληται εις των μικρων τουτων·
και παλιν, Οι αγγελοι αυτων διαπαντος βλεπουσι το προσωπον του Πατρος μου του
εν τοις ουρανοις. Ὁ Θεος δι' αυτον και σε και δουλος εγενετο, και εσφαγη· συ δε
ουδεν αυτον ειναι νομιζεις; Ουκουν μαχηι και κατα τουτο τωι Θεωι, τας εναντιας αυτωι
φερων ψηφους; Ὅταν εισελθηι ο της Ἐκκλησιας προεστως, ευθεως λεγει, Ειρηνη
υμιν· οταν ομιληι, Ειρηνη πασιν· οταν η θυσια τελεσθηι, Ειρηνη πασι· και μεταξυ
παλιν, Χαρις υμιν και ειρηνη. Πως ουν ουκ ατοπον, ει τοσαυτακις ακουοντες
ειρηνην εχειν, εκπεπολεμωμεθα προς αλληλους; λαμβανοντες και αντιδιδοντες, τωι
διδοντι την ειρηνην πολεμουμεν; Λεγεις, Και τωι πνευματι σου. και διαβαλλεις αυτον
εξω; Οιμοι, οτι τα σεμνα της Ἐκκλησιας σχηματα γεγονε πραγματων μονον, ουκ
αληθεια τις· οιμοι, οτι μεχρι ρηματων τα συμβολα μενει του στρατοπεδου τουτου·
οθεν και αγνοειτε δια τι λεγεται, Ειρηνη πασιν. Ἀλλ' ακουετε τα εξης. Τι φησιν ο
Χριστος; Εις ην δ' αν πολιν η κωμην εισελθητε, εισερχομενοι εις την οικιαν
ασπασασθε αυτην· και εαν μεν ηι η οικια αξια, ελθετω η ειρηνη υμων επ' αυτην· εαν
δε μη ηι αξια, η ειρηνη υμων προς υμας αποστραφητω. ∆ια τουτο ουκ ισμεν, οτι
τυπον ρηματων νομιζομεν ταυτα ειναι, και ου συντιθεμεθα τωι νωι. Μη γαρ εγω
διδωμι την ειρηνην; ο Χριστος δι' ημων φθεγγεσθαι καταξιων. Ει και τον αλλον
απαντα χρονον κενοι της χαριτος εσμεν, αλλ' ου νυν δι' υμας. Ει γαρ εις ονον
ενηργησε και εις μαντιν η του Θεου χαρις δι' οικονομιαν, και την των Ἰσραηλιτων
ωφελειαν· ευδηλον οτι ουδε εις ημας παραιτησεται ενεργειν, αλλ' ανεξεται και
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο δι' υμας. Μηδεις τοινυν ειπηι, οτι Ευτελης εγω και ταπεινος και ουδενος αξιος
λογου, και ουτω μοι προσεχετω· ειμι γαρ τοιουτος· αλλ' αει εθος τωι Θεωι δια τους
πολλους και τοις τοιουτοις εφιστασθαι. Και ινα μαθητε, τωι Καιν κατηξιωσε λαλησαι
δια τον Ἄβελ, τωι διαβολωι δια τον Ἰωβ, τωι Φαραω δια τον Ἰωσηφ, τωι
Ναβουχοδονοσορ δια τον ∆ανιηλ, τωι Βαλτασαρ δια τον αυτον. Και μαγοι δε
αποκαλυψεως ετυχον, και Καιαφας προεφητευσε, Χριστοκτονος ων και αναξιος, δια
το της ιερωσυνης αξιωμα. Λεγεται και Ἀαρων δια τουτο μη λεπρωθηναι. ∆ια τι γαρ,
ειπε μοι, αμφοτερων καταλαλησαντων, εκεινη μονη την δικην υπεμεινε; Μη
θαυμασηις. Ει γαρ εν τοις εξωθεν αξιωμασι, καν μυρια τις κατηγορηται, ου προτερον
εις δικαστηριον αγεται, εως αν αποθηται την αρχην, ινα μη εκεινη μετ' αυτου
υβριζηται· πολλωι μαλλον επι της αρχης της πνευματικης, καν οστισουν ηι, ενεργει η
του Θεου χαρις· επει παντα απολωλεν· οταν δε αυτην αποθηται, ειτε απελθων ειτε
και ενταυθα. τοτε δη, τοτε χαλεπωτεραν δωσει την δικην. Μη δη νομιζετε παρ' ημων
ταυτα λεγεσθαι· η του Θεου χαρις 63.896 εστιν η και εις αναξιον ενεργουσα, ου δι'
ημας, αλλα δι' υμας. Ἀκουσατε ουν τι φησιν ο Χριστος· Ἐαν ηι η οικια αξια, ελθετω η
ειρηνη υμων επ' αυτην. Πως δε αξια γινεται; Ἐαν δεξωνται υμας, φησιν· Ἐαν δε μη
δεξωνται υμας, μηδε ακουσωσι των λογων υμων, αμην λεγω υμιν, ανεκτοτερον
εσται γηι Σοδομων και Γομοῤρας εν ημεραι κρισεως. η τηι πολει εκεινηι. Τι ουν οφελος,
οτι δεχεσθε ημας, και ουκ ακουετε των παρ' ημων λεγομενων; τι το κερδος, οτι
θεραπευετε, και ου προσεχετε τοις λεγομενοις υμιν; Ἐκεινη εστι τιμη ημιν, εκεινη
θεραπεια η θαυμαστη και υμας ωφελουσα και ημας, εαν ημων ακουητε. Ἀκουετε και
του Παυλου λεγοντος· Ουκ ᾔδειν, αδελφοι, οτι αρχιερευς εστιν. Ἄκουε και του
Χριστου λεγοντος· Παντα οσα αν λεγωσιν υμιν τηρειν, τηρειτε και ποιειτε. Ουκ εμου
καταφρονεις, αλλα της ιερωσυνης· αν ιδηις ταυτης γυμνον, τοτε καταφρονει· τοτε
ουδε εγω ανεχομαι επιταττειν· εως δ' αν επι του θρονου τουτου καθημεθα, εως αν
την προεδριαν εχωμεν, εχομεν και την αξιαν και την ισχυν, ει και αναξιοι εσμεν. Ει ο
Μωυσεως θρονος ουτως ην αιδεσιμος, ως δι' εκεινον ακουεσθαι, πολλωι μαλλον ο
του Χριστου θρονος. Ἐκεινον ημεις διεδεξαμεθα, απο τουτου φθεγγομεθα, αφ' ου και
ο Χριστος εθετο ημιν την διακονιαν της καταλλαγης. Οι πρεσβεις, οιοι περ αν ωσι,
δια το της πρεσβειας αξιωμα πολλης απολαυουσι της τιμης. Ὅρα γαρ· εις μεσην
βαρβαρων ερχονται την γην μονοι μεταξυ τοσουτων πολεμιων, και επειδη μεγαλα ο
της πρεσβειας ισχυει νομος, παντες αυτους τιμωσι, παντες εις αυτους αποβλεπουσι,
παντες μετα ασφαλειας εκπεμπουσι. Και ημεις τοινυν πρεσβειας ανεδεξαμεθα λογον,
και ηκομεν παρα του Θεου· τουτο γαρ εστι το της επισκοπης αξιωμα. Ἥκομεν προς
υμας πρεσβευοντες, αξιουντες καταλυσαι τον πολεμον· και λεγομεν επι τισιν· ου
πολεις επαγγελλομενοι δωσειν, ουδε σιτου μετρα τοσα και τοσα, ουδε ανδραποδα,
ουδε χρυσιον, αλλα βασιλειαν ουρανων, ζωην αιωνιον, συνουσιαν την μετα
Χριστου, τα αλλα αγαθα, α μητε ειπειν ημιν δυνατον, εως αν εν τηι σαρκι ταυτηι ωμεν
και τωι παροντι βιωι. Πρεσβευομεν τοινυν, απολαυειν δε βουλομεθα τιμης, ου δι'
ημας, μη γενοιτο· ισμεν γαρ ημων το ευτελες· αλλα δι' υμας, ινα υμεις μετα σπουδης
τα παρ' ημων ακουητε, ινα υμεις ωφελησθε, ινα μη μετα ραιθυμιας η απροσεξιας
κατεχητε τα λεγομενα. Ουχ ορατε τους πρεσβεις, πως παντες αυτους περιεπουσιν;
ημεις Θεου πρεσβεις εσμεν προς ανθρωπους. Ει δε προσαντες υμιν τουτο, ουχ ημεις,
αλλ' αυτη η επισκοπη, ουχι ο δεινα, αλλ' ο επισκοπος. Μηδεις εμου ακουετω, αλλα
του αξιωματος. Παντα τοινυν ποιωμεν κατα το Θεωι δοκουν, ινα εις δοξαν Θεου
ζησωμεν, και καταξιωθωμεν των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΛΟΓΟΣ ΜΖʹ. Εις το μη αναξιως προσερχεσθαι τοις θειοις μυστηριοις.
Ἐπειδη εμνησθημεν της θυσιας ταυτης, βουλο 63.896 μαι προς υμας μικρα
ειπειν τους μεμυημενους, μικρα μεν τωι μετρωι, μεγαλην δ' εχοντα την ισχυν και την
ωφελειαν ου γαρ ημετερα εισι τα λεγο 63.897 μενα, αλλα του θειου Πνευματος. Τι
ουν εστι; Πολλοι της θυσιας ταυτης απαξ μεταλαμβανουσι του παροντος ενιαυτου,
ετεροι δε δις, αλλοι πολλακις. Προς απαντας ουν ο λογος ημιν εστι χρησιμος, και
προς αυτους τους εν τηι ερημωι καθεζομενους· εκεινοι γαρ απαξ του ενιαυτου
μετεχουσι, πολλακις δε και δια δυο ετων. Τι ουν; τινας αποδεξομεθα; Ουτε τους
απαξ, ουτε τους πολλακις, αλλα τους και μετα καθαρου συνειδοτος, μετα καθαρας
καρδιας, τους μετα βιου αμολυντου· οι τοιουτοι αει προσιετωσαν· οι δε μη τοιουτοι,
μηδε απαξ. Ὁ γαρ εσθιων και πινων αναξιως, κριμα εαυτωι εσθιει και πινει, ως φησιν
ο Ἀποστολος. Ταυτα δεδοται τοις αγιοις· τουτο και ο διακονος επιφωνει, τους αγιους
καλων δια της φρικτης εκεινης φωνης. Ἐπειδη γαρ ουκ εστι δυνατο ανθρωπωι
ειδεναι τα του πλησιον, ει μη το πνευμα το εν αυτωι, αυτην αφιησι την φωνην, Τα
αγια τοις αγιοις. Ει τις ουκ εστιν αγιος, μη προσιετω. Ουχ απλως φησιν,
αμαρτηματων καθαρος, αλλα, αγιος· τον γαρ αγιον ουχι των αμαρτηματων
απαλλαγη ποιει μονον, αλλα και η του Πνευματος παρουσια, και των αγαθων εργων
ο πλουτος. Τι δε εστι το αμαρτημα; Το μη μετα φρικης προσιεναι, αλλα τυπτοντας τα
στηθη, και αλαλαζοντας, και τα λοιπα. Ταυτα πολλακις ειπον, και λεγων ου
παυσομαι. Ουχ ορατε επι των Ὀλυμπιων, οταν ο αγωνοθετης επι της κεφαλης εχων,
πως η ευταξια του κηρυκος βοωντος ησυχιαν ειναι; Πως ουκ ατοπον, ενθα μεν ο
διαβολος πομπευει, πολλην ειναι την ησυχιαν· ενθα δε ο Χριστος προς εαυτον
συγκαλει, πολυν ειναι τον θορυβον; μαλλον εν πελαγει γαληνη, και εν λιμενι
κυματα. Τι θορυβηι, ειπε μοι; Πραγματων αναγκη καλει παντως. Ὅλως γαρ οιδας, οτι
πραγματα εχεις εν τηι ωραι εκεινηι; μεμνησαι δε ολως, οτι επι γης ει; Και πως ουχι
τουτο λιθινης διανοιας, το νομιζειν κατα τον καιρον εκεινον επι γης ειναι, και ουχι
μετα των αγγελων χορευειν, μεθ' ων και το μυστικον εκεινο μελος ανεπεμψας τωι
Θεωι, επινικιον ωιδην, Ἅγιος, αγιος, αγιος; ∆ια τουτο αετους ημας εκαλεσεν ο Χριστος
ειπων, Ὅπου το πτωμα, εκει και οι αετοι, ινα ουρανοβατωμεν, ινα υψηλα πετωμεθα,
τοις πτεροις του πνευματος κουφιζομενοι· ημεις δε κατα τους οφεις χαμαι συρομεθα,
και γην εσθιομεν. Βουλεσθε ειπω, ποθεν ο θορυβος γινεται; Ὅτι ου διαπαντος τας
θυρας υμιν αποκλειομεν, αλλα συγχωρουμεν προ της εσχατης ευχαριστιας
αναχωρειν· τουτο πολλης καταφρονησεως εστι. Τι ποιεις, ανθρωπε; του Χριστου
παροντος, των αγγελων παρεστωτων, της τραπεζης προκειμενης, αυτος καταλειπεις
και αναχωρεις; και επι δειπνωι μεν κληθεις, ου τολμαις αναχωρησαι προ των φιλων;
Βουλεσθε ειπω τινος εργον ποιουσιν οι προ της ευχαριστιας αναχωρουντες; Ὅτε
εκοινωνησε το εσχατον δειπνον Ἰουδας την τελευταιαν νυκτα εκεινην, των αλλων
παντων ανακειμενων, αυτος προπηδησας εξεβη. Ἐκεινον μιμουνται οι τοιουτοι. Ει
μη γαρ εξηλθεν, ουκ αν εγενετο προδοτης, ουκ αν απωλετο· ει μη του ποιμενος
εαυτον εχωρισεν, ουκ αν θηριαλωτος γεγονεν. Ὁραις οτι η εσχατη μετα την θυσιαν
ευχη κατ' εκεινον γινεται τον τυπον; Ἐκεινος γαρ μετα Ἰουδαιων, ουτοι μετα του
∆εσποτου υμνησαντες εξηλθον. Ταυτα λεγω, ουχ ινα θορυβητε και κραζητε, αλλα
μετα πολλης σιγης και ευκοσμιας της ιερας ταυτης 63.898 αψωμεθα θυσιας, ινα και
την ψυχην εκκαθαρωμεν, και των αιωνιων αγαθων επιτυχωμεν. Μη προσεχε, οτι
αρτος ψιλος και οινος εστι· σωμα γαρ και αιμα κατα την ∆εσποτικην τυγχανει
αποφασιν· μη απο της γευσεως κρινηις το πραγμα, αλλ' απο της πιστεως πληροφορου
ανενδοιαστως. Προσιων δε, μη τεταμεναις χερσιν, αλλα την αριστεραν θρονον
ποιησον της δεξιας, και κοιλανας την παλαμην, ως μελλων βασιλεα υποδεχεσθαι,
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα πολλου φοβου το σωμα του Χριστου υποδεξαι, ινα μη τις μαργαριτης εκπεσηι εκ
της χειρος σου, και ζημιωθηις εν των μελων σου. Ὁμοιως προσερχου και τωι αγιωι
αιματι, μη ανατεινων τας χειρας λεγων το αμην. Ἔτι δε της νοτιδος ουσης εν τοις
χειλεσι, ταις χερσιν επαφωμεν τους οφθαλμους, και το μετωπον· και τα λοιπα
αισθητηρια αγιαζεται· και ευχαριστει τωι Θεωι αξιωσαντι σε τηλικουτου μυστηριου.
Και πως, φησιν, εν μεσωι του κοσμου εστι σωθηναι; Τι λεγεις; βουληι συντομως δειξω
μη τον τοπον ειναι τον σωζοντα, αλλα τον τροπον και την προς Θεον προαιρεσιν;
Ἀδαμ εν τωι παραδεισωι ων, ως εν λιμενι, υπεστη το ναυαγιον· ο δε Λωτ εν τοις
Σοδομοις, ωσπερ εν πελαγει, διεσωζετο. Ὁ Ἰωβ επι της κοπριας εδικαιωθη· ο δε
Σαουλ εν τοις ταμειοις ων της βασιλειας, της εντευθεν και της εκειθεν εξεπεσε δοξης
και τιμης. Ουκ εστι τουτο απολογια, αλλα ταυτα πασχομεν εκ του μη εν ταις ευχαις
και θειαις συναξεσι σχολαζειν ημας. Ἢ ουχ οραις τους βουλομενους αξιωματα
λαβειν εκ του επιγειου βασιλεως, πως παρεδρευουσι, και ετερους εις παρακλησιν
κινουντες, οπως μη εκπεσωσι του ζητουμενου; Ταυτα μοι προς τους
απολιμπανομενους των αγιων συναξεων ειρηται, και προς τους εν τηι φοβεραι της
μυστικης ωραι εις συντυχιαν και ματαιολογιας ασχολουμενους. Τι ποιεις, ανθρωπε;
ουχ υπεσχου τωι ιερει ειποντι, Ἄνω τον νουν και τας καρδιας, και ειπες, Ἔχομεν
προς τον Κυριον; ουκ αιδεσαι και ερυθριαις εις ταυτα τα ρηματα και την ωραν
ψευστης ευρισκομενος; Βαβαι, της βασιλικης τραπεζης εξηρτυμενης, του αμνου του
Θεου υπερ σου σφαγιαζομενου, του ιερεως υπερ σου αγωνιζομενου, των Σεραφειμ
παρεστωτων, των εξαπτερυγων τα προσωπα καλυπτοντων, πασων των ασωματων
δυναμεων μετα του ιερεως πρεσβευοντων υπερ σου, του πυρος του πνευματικου
κατερχομενου, του αιματος εν τωι κρατηρι της αχραντου πλευρας κενουμενου, ουδε
το συνειδος σου κατακρινει σε, ανθρωπε; Ἑκατον εξηκοντα οκτω ωρων εχουσης της
εβδομαδος, μιαν και μονην ωραν αφωρισεν ο Θεος· και αυτην εαν εις πραγματα
βιωτικα και συντυχιας και γελοια αναλισκηις, μετα ποιας λοιπον παῤρησιας τοις
θειοις μυστηριοις προσερχηι, μετα ποιου συνειδοτος; Ἆρα, ει κοπρον εσχες εν ταις
χερσιν, ετολμας προσεγγισαι τωι κρασπεδωι του βασιλεως; ουδαμως. Μηδ' οτι αρτος
εστιν ιδηις, μηδ' οτι οινος· ου γαρ ως αι λοιπαι κοιναι βρωσεις εις αφεδρωνα χωρει·
απαγε, μηδεν νομισηις τοιουτον. ∆ιο και προσερχομενοι, μη ως εξ ανθρωπων, αλλ'
ως εξ αυτων Σεραφειμ τηι λαβιδι του πυρος, ην Ἡσαΐας ειδε, μεταλαμβανειν του
θειου σωματος νοησωμεν. ∆εομαι και παρακαλω μη απολειπωμεθα των εκκλησιων·
συναγομενοι δε, μη εις συντυχιας εν τηι εκκλησιαι ασχολωμεθα, αλλα στωμεν
εμφοβοι και εντρομοι, κατω το ομμα νευοντες, ανω την ψυχην εχοντες, στεναξωμεν
τηι καρδιαι. Ἢ ουχ οραις τωι φθαρτωι 63.899 και προσκαιρωι βασιλει παρισταμενους,
πως εισιν αμετακινητοι, μηδεν φθεγγομενοι, μηδε τους οφθαλμους ωδε κακεισε
περιστρεφοντες, αλλα στυγνοι και κατηφεις, εμφοβοι; Ἐξ εαυτου, ανθρωπε, τον
ελεγχον λαβε, και καν ως τωι επιγειωι βασιλει, προσελθε και τωι επουρανιωι Θεωι.
Ταυτα πολλακις λεγω, και λεγων ου παυσομαι. Εισερχομενοι δε εν ταις εκκλησιαις,
ως Θεωι πρεπει, εισελθωμεν, μη μνησικακιαν εν τηι ψυχηι εχοντες, ινα μη, λεγοντες,
Ἄφες ημιν, ως και ημεις αφιεμεν, κατακριθωμεν. Φοβερον γαρ εστι το λεγομενον,
και σχεδον προς τον Θεον βοαι ο τουτο λεγων· Ἀφηκα, δεσποτα, αφες· συνεχωρησα,
συγχωρησον. Ταυτα ουν ειδοτες, και το πυρ εκεινο, και το φοβερον δικαστηριον,
επιστρεψωμεν λοιπον εκ της πλανης της οδου ημων. Ἐλευσεται γαρ ημερα, οτε το
θεατρον του βιου διαλυεται, και ουδεις λοιπον ουκετι αγωνιζεται. Ουτος ο καιρος
της μετανοιας, εκεινος της κρισεως· ουτος των αγωνων, εκεινος των στεφανων.
∆ιεγερθητε, παρακαλω, και των λεγομενων προθυμως ακουσατε. Ἐζησαμεν τηι
σαρκι, ζησωμεν λοι 63.900 πον και τωι πνευματι· εζησαμεν τηι αμελειαι, ζησωμεν
λοιπον τηι μετανοιαι. Τι φυσασαι, γη και σποδος, ω ανθρωπε; τι υπερηφανεις; τι
 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλαυχεις; τι ελπιζεις εκ της του κοσμου δοξης και πλουτου; Ἐξελθωμεν επι τους
ταφους, παρακαλω· ιδωμεν τα μυστηρια, ιδωμεν την φυσιν διεσπαρμενην, οστα
βεβρωμενα, σωματα σεσηποτα· επισκεψαι, καν σοφος ει, καν φρονιμος, ειπε μοι, εκει
τις ο βασιλευς και τις ο ιδιωτης, τις ο ευγενης και τις ο δουλος, τις ο σοφος και τις ο
ιδιωτης. Που το καλλος εκει της νεοτητος, που η περιχαρης οψις, που οι οφθαλμοι οι
ευειδεις, που το αποστιλβον προσωπον; ου παντα κονις; ου παντα τεφρα; ου παντα
σποδος; ου παντα σκοτος; ου παντα βρωμος και δυσωδια; Ταυτα εννοουντες, και της
εσχατης ημερας ενθυμηθεντες, ως καιρον εχομεν, εργασωμεθα το αγαθον, ινα της
μελλουσης ατελευτητου γεεννης απαλλαγωμεν, και της των ουρανων βασιλειας
αξιωθωμεν, χαριτι, και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΜΗʹ. Ἀπανθισμα εν ειδει λογου εκ Χρυσοστομου συλλεγεν παρα
Θεοδωρου· τι πραττων ο Χριστιανος κληρονομησει ζωην αιωνιον.
Ἀγαπαιν τον Θεον εξ ολης της ψυχης αυτου και της δυναμεως, και φυλασσειν
τας εντολας αυτου, και τον πλησιον αγαπαιν, ως εαυτον, κατα την του Κυριου φωνην
ειποντος· Ἐαν τας εντολας τας εμας τηρησητε, μενειτε εν τηι αγαπηι μου· και παλιν,
Ἐν τουτωι γνωσονται παντες, οτι εμοι μαθηται εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Ὁ
ταπεινων την ψυχην αυτου εναντιον του Θεου, και μηδεποτε κατεπαιρομενος του
πλησιον αυτου· Καρδιαν γαρ συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο Θεος ουκ
εξουδενωσει· ο συνθλιβομενος επι τηι του πλησιον αμαρτιαι, και πενθων τας ιδιας
αμαρτιας, και χαιρων επι τηι του πλησιον ευφροσυνηι, και μη φθονωι τηκομενος επι
τηι τουτου ευδαιμονιαι· ο εν πραοτητι δεχομενος και παιδευων τους
αντιδιατιθεμενους, και επιποθων αει και διψων την δικαιοσυνην του Θεου
εργαζεσθαι· ουτος γαρ τηρησει και το καθαρον της εαυτου ψυχης· ο επικαμπτομενος
ελεωι εις τους χρηιζοντας τον ελεον, και υπερ της κατα Θεον ειρηνης ολον διδους
εαυτον, και αγωνιζομενος κληθηναι υιος Θεου και δια ταυτην την εργασιαν, ετι δε
και υβριζομενος και κατηγορουμενος και διωκομενος, και αποθνησκων ενεκεν της
δικαιοσυνης του Θεου και της ομολογιας της εις Χριστον, οτι τουτο εστιν η αιωνιος
ζωη· ο πασαν εκτρεπομενος αιρετικην βλασφημιαν, και ορθως ομολογων την της
αγιας Τριαδος ομολογιαν· ο αληθειαν μελετων εν τηι καρδιαι αυτου, και μη δολων
την εαυτου γλωτταν εν ψευδει, και μη ποιων κακον τωι πλησιον, κατα το
γεγραμμενον· ο μη κατηγορων, μη λοιδορων, μηδε αλλο τι των απηγορευμενων
εργαζομενος, αλλα τηρων επιμελως πασας τας εντολας του Χριστου και ποιων
αυτας· εκτεινων τας χειρας εις ελεημοσυνην, αποστερουμενος, και μη αντιτεινων,
μεταδιδους τωι μη εχοντι χιτωνα, λοιδορουμενος και ευλογων, αγγαρευομενος και
προστιθεις, μηδεν αισχρον η βλασφημον εν τωι στοματι περιφερων ρημα, η ορκον
προιεμενος, αλλα ενα ορον γινωσκων, την αληθειαν, και μελετων παντοτε ταυτην,
νυκτα και ημεραν, και πλειω του ναι, και του ου, κατα την του 63.900 Κυριου
διαταξιν μη λεγων τινι εν ταις απολογιαις αυτου· κινων τε την γλωσσαν προς
υμνωιδιαν, τα γονατα και τας χειρας συν τωι νοι προς δεησιν, δακρυον προς
κατανυξιν εκχεων ενωπιον του Θεου· μεριμνων δια παντος τον θανατον αυτου, και
την μελλουσαν κρισιν, και την απολογιαν των εργων αυτου, παντοτε
αναλογιζομενος α ημαρτεν, υπερ αυτων προσφερων τας αινεσεις τωι Θεωι· τας δε
αγαθας πραξεις επιμελως εργαζομενος, και μη επιφερων αυτας, η επιδεικνυμενος
τισιν, η μεγαλαυχουμενος εν αυταις ωσπερ ο Φαρισαιος, αλλα τωι ειδοτι Θεωι
καταλιμπανων την γνωσιν αυτων, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου· φευγων
μεθην, φευγων επιορκιαν, γαστριμαργιαν, ακαιρολογιαν, φθονον, εριν, κακιαν,
 
 

264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλεονεξιαν την δευτεραν ειδωλολατρειαν, θυμον, οργην, πορνειαν, μοιχειαν, και
πασαν ρυπαριαν σωματος· μη ποιων φαρμακειαν, η μαντειαν, η επωιδην τινα, αλλα
αγνιζων εαυτον νυκτος και ημερας προς το αμεμπτως μεταλαμβανειν του τιμιου
σωματος και αιματος του Χριστου· προισταμενος ορφανων, ετι δε και χηρων ομοιως
και προσηλυτων· μη αποστρεφομενος εκ του αιτουντος, η του θελοντος
δανεισασθαι, αλλα και διασπων πασαν αδικον συγγραφην· ει δε και δικαιαν
κεκτηται, μη επιφερων η επιδεικνυμενος τισιν, απας του Θεου ων, και του Θεου
εχων, ειπερ τι εχει δικαιως εξ αυτου, και αυτωι παρεχων τα ιδια, και εκ του Θεου
ζητων το ελλειπον, και δοξαζων τους δοξαζοντας τον Θεον, και τιμων τους δουλους
αυτου· τους εχθρους της πιστεως ελεων δια την τυφλωσιν, και πασηι δυναμει
πειρωμενος επιστρεφειν, τους δε επιμενοντας αποστρεφομενος, και τελειον μισος
μισων τους μισουντας τον Κυριον· εν πασηι αγαθοσυνηι, εν πασηι ευσεβειαι, εν πασηι
αγνειαι αναστρεφομενος, ως ολον εχων εν εαυτωι τον Θεον, και ολος υπαρχων του
Θεου, εκ της μνημης αυτου και των εντολων αυτου αει και κινουμενος, και
σαλευομενος, και κοιταζομενος, και ανισταμενος, και εσθιων και πινων και
διημερευων, κατα το γεγραμμενον· Προωρωμην τον Κυριον ενωπιον μου
παραπαντος, οτι εκ δεξιων μου εστιν, ινα μη σαλευθω· και, Φοβηθητω πασα η γη, απ'
αυτου δε σαλευθητωσαν παντες οι κατοικουντες την οικουμενην· μη μνησικακων,
οτι οδοι μνησικακων εις θανατον, 63.901 και ο αφεις τωι πλησιον το αμαρτημα,
αφιεται υπο του Θεου τα αμαρτηματα αυτου. Ἐαν γαρ μη μνησθωμεν των
αμαρτηματων ων εις ημας ημαρτον ετεροι, ουδε ο Θεος των ημετερων μεμνηται, ων
εις αυτον ημαρτομεν. Κρινειν δε δικαιως εν φοβωι Θεου. Ἡ γαρ κρισις του Θεου εστι·
μη κατακρινειν ετερους εν αμαρτημασιν, ηγουν εξουδενουν και βδελυσσεσθαι, και
επιτηρειν τα του πλησιον κακα, και εαυτους δικαιουν, και μη βλεποντας τας ιδιας
δοκους, αλλα τα καρφη του πλησιον, ηγουν τα μικρα των αδελφων ημων
ελαττωματα προφερειν· οπερ μεγαλως παροργιζει τον Θεον· ου γαρ δικαιον κρινειν
αλλοτριον οικετην· του γαρ Θεου πας ανθρωπος. Το δε κρινειν και διορθουσθαι εν
αγαπηι, και εξελεσθαι αδικουμενον εκ χειρος του αδικουντος αυτον, και γενεσθαι
αδυνατων πατερα, και οφθαλμον ενα των τυφλων, και ποδα των χωλων, κατα το
ειρημενον, ευσεβες και δικαιον μετα της προσηκουσης νουθεσιας και παραινεσεως
γενομενον· καθως ο μακαριος Ἀποστολος φησι· Τριετιαν νυκτα και ημεραν ουκ
επαυσαμην μετα δακρυων νουθετων ενα εκαστον υμων· φευγειν δε τον Χριστιανον
τα αισχρα κερδη, και ειναι μαλλον ευλαβη και οσιον, και προσεχειν τηι αναγνωσει
και τηι 63.902 παρακλησει και τηι νουθεσιαι και τηι διδασκαλιαι κατα το ειρημενον·
∆ιδασκων και νουθετων (sic) εαυτους ψαλμοις και υμνοις και ωιδαις πνευματικαις,
εν χαριτι αιδοντες εν τηι καρδιαι υμων τωι Κυριωι· τιμωντες και τους γεγεννηκοτας
ημας, ινα γενωμεθα μακροχρονιοι επι της γης, και μη κακολογειν πατερα η μητερα,
αλλα προνοεισθαι και των ιδιων, και μαλιστα των οικειων της πιστεως. Και ο μη
απολιμπανομενος των εκκλησιαστικων συλλογων, ηγουν των κοινων συναξεων και
ευχων, αλλα και δημοσιως εναντιον παντος του λαου διδους τωι Θεωι τας ευχας, και
μη εξουδενων παραινεσεις σοφας, η θεοσεβη διδαγματα· η απιστα κρινων η αδυνατα
τα του Θεου θαυματα και εργα, κατα γενεαν ενεργουμενα, μη λογιζομενος τουτο.
Ουτως ανθρωπος πραττων, και ουτως εχων τον Θεον εν τηι καρδιαι αυτου, εν
φρονησει, την ητοιμασμενην κληρονομησει τοις αγιοις βασιλειαν απο καταβολης
κοσμου, την μηδεποτε τελος εχουσαν· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους
αιωνας των αιωνων Ἀμην.

 
 

265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


