Expositiones in Psalmos
ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ∆ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐν τωι επικαλεισθαι με εισηκουσε με ο Θεος της δικαιοσυνης μου. αʹ. Ουχ ινα
απλως μαθωμεν, οτι ηκουσθη, ταυτα φθεγγεται ο Προφητης· αλλ' ινα παιδευθωμεν πως
και αυτοι καλουντες τον Θεον ακουσθηναι δυνησομεθα ταχεως, και προ του τελους της
ευχης την αιτησιν λαβειν. Ου γαρ ειπε, Μετα το επικαλεσασθαι με εισηκουσε μου, αλλ',
Ἐν τωι επικαλεισθαι με. Και γαρ 55.40 και αυτου του Θεου τοιαυτη τις εστιν υποσχεσις
λεγοντος που προς τον επικαλουμενον· Ἔτι λαλουντος σου ερω· Ἰδου παρειμι. Ου γαρ
δη ρηματων πληθος πειθειν τον Θεον ειωθεν, αλλα καθαρα ψυχη και εργων αγαθων
επιδειξις. Προς γουν τους εν πονηριαι μεν ζωντας, προσδοκωντας δε τωι μηκει των
ρηματων δυσωπειν αυτον, ορα τι φησιν. Ὅταν πληθυνητε την δεησιν, ουκ εισακουσομαι
υμων. Ἐαν εκτεινητε τας χειρας, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων. Ἄρα προ
των αλλων απαντων παῤρησιαν δει τον ευχομενον εχειν, και παντως εψεται τα της
αιτησεως. ∆ια τοι τουτο και ο Προφητης ουκ ειπεν, Εισηκουσεν εμου, αλλα, Της
δικαιοσυνης μου, την προς τον Θεον αυτου παῤρησιαν δεικνυς, και ως μετα ταυτης
αυτωι προσηιει δια παντος. Μηδεις δε αυτον μεγαληγορειν ηγεισθω ταυτα λεγοντα. Ου
γαρ εαυτον επαραι βουλομενος ταυτα φησιν, αλλα διδασκαλιαν τινα και παραινεσιν
κοινην πολυ κερδος εχουσαν εισαγων. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι, οτι Ἐκεινος ηκουσθη,
επειδη ∆αυιδ ην, εγω δε ουκ εισακουσθησομαι, επειδη μικρος και ευτελης ειμι·
δεικνυσιν οτι ουτε εκεινου απλως ακουει, ουτε σου παρακουει εικη και ως ετυχεν, αλλα
πανταχου των πραγματων εστιν ακριβης θεωρος. Καν ταυτα εχηις τα δυναμενα σοι
συνηγορησαι, ακουσθησηι παντως. Ὥσπερ αν μη εχηις, ουδ' αν ∆αυιδ ηις, πεισαι δυνησηι
τον Θεον. Και καθαπερ οι φιλοχρηματοι ουτε προς αξιαν, ουτε προς ετερον ουδεν
βλεπουσιν, αλλ' η τους αργυριον εχοντας μονον, και ως παντα ανυσοντες απιασι προς
αυτους· ουτω και ο Θεος επειδη δικαιοσυνης εστιν εραστης, ος αν μετα ταυτης ελθηι
προς αυτον, ουκ απελευσεται κενος, ωσπερ ουν ο ταυτης χωρις, και τοις εναντιοις
εμφυρομενος, καν μυρια παρακαληι, πλεον ουδεν εργασεται, το πειθειν ουκ εχων μεθ'
εαυτου. Ὥστε ει βουλει τι παρα Θεωι ανυειν, ταυτην προσλαβων απιθι. ∆ικαιοσυνην δε
ενταυθα μη μερος αρετης ειναι νομιζε, αλλ' ολοκληρον και καθολικην. Ουτω και ο Ἰωβ
δικαιος ην, πασαν αρετην εχων ανθρωπινην· ου τουτου μεν απεχομενος του πονηρου,
ετερου δε αντεχομενος. Ουτω και ημεις δικαιον σταθμιον τουτο λεγομεν το πανταχου
ισον· ουκ εαν χρυσον μεν εξισου ισταιν δυνηται, μολυβδον δε εναντιως, αλλα το εν
απασαις υλαις την ισοτητα παρεχομενον· και μετρον παλιν, το πανταχου ισον. Ουτω και
ο Ἰωβ δικαιος ην, πανταχου ισος ων. Ουδε γαρ εν χρημασι την ισοτητα ταυτην εφυλαττε
μονον, αλλα και εν τοις αλλοις απασιν, ουδαμου το μετρον υπερβαινων. Ουδ' αν εχοι τις
ειπειν, οτι εν χρημασι μεν την ισοτιμιαν εστεργεν, εν δε τηι προς τους πλησιον ομιλιαι το
μετρον υπερεβαινεν, αλαζων τις και υπεροπτικος ων. Και γαρ και τουτο εκ πολλης της
επιμελειας εφευγε. ∆ιο και ελεγεν· Ει δε και εφαυλισα κριμα θεραποντος μου η
θεραπαινης κρινομενων προς με· η ουχ ως εγω εγενομην, και αυτοι εγενοντο. Ἄρα και
τουτο αδικια μεγιστη, το αλαζονα ειναι και υπερηφανον. βʹ. Ὥσπερ γαρ πλεονεκτην
λεγομεν τον τα των 55.41 αλλων βουλομενον λαβειν, και τοις οικειοις ουκ αρκουμενον·
ουτω και αλαζονικον λεγομεν, οταν πλεον απαιτηι των οφειλομενων αυτωι παρα του
πλησιον· οταν τις εαυτον μεν εν πασηι καθισται τιμηι, ετερον δε ατιμαζηι. Τουτο δε
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμοθεν ετερωθεν γινεται η εξ αδικιας. Ὅτι γαρ αδικια τουτο, σκοπει εντευθεν. Και
σε ο Θεος κακεινον εποιησε, και παντα σοι κοινα και ισα δεδωκε προς αυτον. Πως ουν
αυτον εκβαλλεις και αποστερεις της τιμης, ησπερ εδωκεν ο Θεος, και ουκ αφιης ειναι
κοινωνον, αλλα το παν σον ποιων, ουκ εν χρημασι μονον, αλλα και εν δοξηι ποιεις
αυτον πενητα; Μιαν εκατεροις ο Θεος ουσιαν εχαρισατο· της αυτης ηξιωσε προεδριας,
της ισης πλασεως. Το γαρ, Ποιησωμεν ανθρωπον, κοινον του γενους παντος. Πως ουν
αυτον της πατρυας εκβαλλεις ουσιας, εις εσχατην ευτελειαν καταγων, και το κοινον
ιδιοποιουμενος; Ἀλλ' ουχ ο μακαριος Προφητης τοιουτος· διο και μετα παῤρησιας
ελεγεν· Εισηκουσε της δικαιοσυνης μου. Ουτω και Παυλος παραγει πολλακις εαυτον εις
το μεσον, ουκ επαιρων, ουδε φυσων, αλλα τοις αλλοις υποδειγμα γινομενος; ως οταν
λεγηι, Θελω παντας ανθρωπους ειναι ως και εμαυτον εν εγκρατειαι. Ουτω και ο ∆αυιδ εν
καιρωι καλουντι, την ανδρειαν την εαυτου, την εκ της του Θεου γινομενην ροπης εις
μεσον αγει λεγων, οτι και αρκτους επνιγε, και λεοντας ηγκαλιζετο, ουκ επαιρων εαυτον
ουδε ουτος, μη γενοιτο, αλλ' οικονομων εαυτωι εντευθεν το αξιοπιστον. Και ει εχω
δικαιοσυνην, φησιν, ισως ερει τις, τις χρεια ευχης, αρκουντος του πραγματος απαντα
κατορθουν, και του μελλοντος διδοναι ειδοτος ων δεομεθα; Ὅτι ου μικρος συνδεσμος
της προς Θεον αγαπης η ευχη, συνηθειαν ημιν εμποιουσα της προς αυτον ομιλιας, και
εις φιλοσοφιαν αγουσα. Ει γαρ ανθρωπωι τις συγγινομενος θαυμαστωι, πολλα καρπουται
εκ της συνουσιας, πολλωι μαλλον ο Θεωι διηνεκως ομιλων. Ἀλλ' ουκ ισμεν της ευχης το
κερδος ως χρη, επειδη μηδε προσεχομεν αυτηι μετα ακριβειας, μηδε χρωμεθα κατα τους
του Θεου νομους. Ἀλλ' ανθρωποις μεν μελλοντες διαλεγεσθαι τισι των υπερ ημας, και
σχημα, και βαδισμα, και στολην, και παντα ρυθμισαντες εις το δεον, ουτω διαλεγομεθα·
Θεωι δε προσιοντες χασμωμεθα, κνωμεθα, περιστρεφομεθα, ραιθυμουμεν· των γονατων
χαμαι κειμενων, επι της αγορας πλανωμεθα. Ει δε μετα της προσηκουσης ευλαβειας, και
ως Θεωι διαλεξεσθαι μελλοντες, ουτω προσηιειμεν, τοτε αν εγνωμεν, και προ του λαβειν
απερ ηιτουμεν, ηλικον κερδος καρπουμεθα. Ἄνθρωπος γαρ Θεωι παιδευθεις διαλεγεσθαι,
ως εικος τον 55.42 τωι Θεωι διαλεγομενον, αγγελος εσται λοιπον· ουτως απολυεται των
δεσμων του σωματος η ψυχη· ουτω μεταρσιος αυτωι γινεται ο λογισμος· ουτω
μετοικιζεται προς τον ουρανον· ουτως υπεροραι των βιωτικων· ουτω παρ' αυτον ισταται
τον θρονον βασιλικον, καν πενης ηι, καν οικετης, καν ιδιωτης, καν αμαθης. Ου γαρ
γλωττης ζητει καλλος ο Θεος, ουδε ρηματων συνθηκην, αλλα ψυχης ωραν· καν εκεινη
φθεγγηται τα αυτωι δοκουντα, το παν ανυσας απεισιν. Ὁραις ποση ευκολια; Ἐπι μεν γαρ
των ανθρωπων τον προσιοντα τινι και ρητορικον ειναι χρη, και κολακευσαι τους περι
τον αρχοντα παντας ικανον, και πολλα ετερα επινοησαι, ωστε γενεσθαι ευπαραδεκτον.
Ἐνταυθα δε ουδενος δειται, αλλα γνωμης μονης νηφουσης, και ουδεν το κωλυον ειναι
εγγυς του Θεου. Θεος γαρ εγγιζων εγω ειμι, και ου Θεος ποῤρωθεν. Ὥστε το μακραν
γενεσθαι, αφ' ημων γινεται· αυτος γαρ αει πλησιον εστι. Και τι λεγω οτι ρητορειας ου
δεομεθα; Πολλακις ουδε φωνης δεομεθα. Καν γαρ εν τηι καρδιαι φθεγξηι, και καλεσηις
αυτον ως χρη, ραιδιως επινευσει και τοτε. Ουτω και Μωυσεως ηκουσεν· ουτω και
Ἄννης. Ου παρεστηκε στρατιωτης αποσοβων, ου δορυφορος τον καιρον διακοπτων· ουκ
εστιν ειπων, Νυν ου δυνατον προσελθειν, μετα ταυτα παραγενου· αλλ' οταν ελθηις,
εστηκεν ακουων, καν εν καιρωι αριστου, καν εν καιρωι δειπνου, καν εν αυτηι τηι αωριαι,
καν εν αγοραι, καν εν οδωι, καν εν θαλαμωι, καν ενδον εν δικαστηριωι αρχοντι παραστηις,
και καλεσηις αυτον, το κωλυον ουδεν επινευσαι τηι αιτησει, αν ως χρη καλεσηις. Ουκ
εστιν ειπειν ∆εδοικα προσελθειν, και δεηθηναι· ο εχθρος μου παρεστηκεν· αλλα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τουτο ανηιρηται το κωλυμα· ουτε γαρ εχθρωι προσεχει, και διακοπτει σου την αιτησιν·
αλλ' αει και διηνεκως εντυγχανειν δυνασαι, και δυσκολια ουδεμια προσεστιν· ουτε γαρ
χρεια των προσαγαγοντων θυρωρων, οικονομων, επιτροπων, φυλακων, η φιλων, αλλ'
οταν αυτος δι' εαυτου προσελθηις, τοτε μαλιστα ακουσεται σου, τοτε, οταν μηδενος
δεηθηις. γʹ. Ουχ ουτως ουν αυτον δυσωπουμεν δι' ετερων αξιουντες, ως δι' ημων αυτων.
Ἐπειδη γαρ της ημετερας εραι φιλιας, και παντα ποιει, ωστε ημας αυτωι θαῤρειν· οταν ιδηι
δι' εαυτων τουτο ποιουντας, τοτε μαλιστα επινευει. Ουτω και επι της Χαναναιας
εποιησε· και Πετρου μεν και Ἰακωβου προσιοντων υπερ αυτης, ουκ επενευσεν·
επιμενουσης δε ταυτης, το αιτηθεν ταχεως εδωκεν. Ει γαρ και μικρον εδοξεν
αναβαλλεσθαι, ουχ ινα υπερθηται το γυναιον, αλλ' ινα μειζονως στεφανωσηι, και
μαλλον αυτης οικειωσηται την προσεδριαν, τουτο πεποιηκε. Μελετησωμεν τοινυν και
ημεις εντυγχανειν Θεωι· 55.43 μαθωμεν πως δει ταυτην ποιεισθαι την εντυχιαν. Ουκ εις
μουσειον απιεναι δει, ουδε χρηματα αναλισκειν, ουδε παιδαγωγους μισθουσθαι, και
ρητορας, και σοφιστας, ουδε χρονον πολυν δαπαναιν, ωστε μαθειν την ρητορειαν
ταυτην· αλλ' αρκει θελησαι μονον, και τα της τεχνης απηρτισται. Και ουχ υπερ σεαυτου
δυνησηι μονον εν τωι δικαστηριωι τουτωι λεγειν, αλλα και υπερ ετερων πολλων. Και τις ο
της δικανικης ταυτης σκοπος; Ὁ της ευχης τροπος. Το νηφουσηι διανοιαι, το
συντετριμμενηι ψυχηι, το μετα πηγων δακρυων αυτωι προσιεναι, το μηδεν αιτειν
βιωτικον, το των μελλοντων εραιν, το υπερ των πνευματικων ποιεισθαι την εντευξιν, το
μη κατευχεσθαι των εχθρων, το μηδενι μνησικακειν, το παντα εκβαλλειν απο της
ψυχης τα παθη, το συντριβοντα την καρδιαν ουτω προσιεναι, το συνεσταλθαι, το
πολλην την επιεικειαν μελεταιν, και την γλωτταν προς ευφημιαν τρεπειν, το μηδενι των
πονηρων συνιστασθαι πραγματων, το μηδεν κοινον εχειν προς τον κοινον της
οικουμενης εχθρον, λεγω δη τον διαβολον. Τον γαρ υπερ ετερων λεγοντα βασιλει, και
τοις εχθροις εκεινου κοινολογουμενον, και οι εξωθεν νομοι τιμωρουσι. Και συ τοινυν,
ει βουλει και υπερ σεαυτου και υπερ ετερων λεγειν, τουτο δη μαλιστα κατορθωσον, το
μηδεν κοινον εχειν προς τον κοινον της οικουμενης εχθρον. Ουτω γαρ εσηι δικαιος· και
δικαιος ων, ακουσθησηι, τοιαυτην εχων συνηγορον. Ἐν θλιψει επλατυνας μοι. Ουκ ειπε,
Παρηγαγες τας θλιψεις, ουδε, Ἀνειλες τους πειρασμους, αλλ', Ἀφηκας εσταναι, και
Ἐπλατυνας μοι. Το γαρ ευμηχανον του Θεου και το ευπορον καντευθεν μαλιστα
δεικνυται, ουκ εν τωι παρενεγκειν τας θλιψεις μονον, αλλα και εν τωι μενουσων αυτων
πολλην παρεχειν την ραιστωνην. Τουτο και του Θεου δεικνυσι την ισχυν, και τους
εμπιπτοντας φιλοσοφωτερους εργαζεται, οταν και ευρυχωρια ηι παραμυθουμενη την
θλιβομενην ψυχην, και η θλιψις μη καταλυηται σφιγγουσα ταυτην ραιθυμουσαν, και
πασης απαλλαττουσα ολιγωριας. Και πως, φησιν, εν θλιψει γενοιτ' αν πλατυσμος; Ὡς εν
τηι καμινωι των τριων παιδων, ως εν τωι λακκωι των λεοντων. Ου γαρ εσβεσε την φλογα,
και τοτε εποιησεν αυτους εν ευρυχωριαι ειναι· ουδε απεκτεινε τους λεοντας, και το
τηνικαυτα αυτον κατεστησεν εν αδειαι· αλλα κακει της καμινου σφοδρως αναπτομενης,
και ενταυθα των θηριων παραμενοντων, οι δικαιοι πολλης απελαυον της ραιστωνης.
Ἔστι δε και ετερως ευρυχωριαν ειπειν· οιον οταν υπο των πειρασμων η ψυχη
θλιβομενη των παθων απαλλαττηται, και των νοσηματων των πολλων· τοτε γαρ
μαλιστα της ευρυχωριας απολαυει. Πολλοι γαρ εν ευημεριαι μενοντες ερωτας εχουσιν
ατοπωτατους, θλιβοντας αυτων την ψυχην, και χρηματων, και σωματων, και ετερων
τοιουτων ατοπων· εις θλιψιν δε εμπεσοντες παντων ελευθερουνται εκεινων, και
γινονται εν ευρυχωριαι. Και καθαπερ οι εν πυρετοις οντες, εως μεν απολαυουσι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επιθυμιων των ακαιρων, τραπεζης λεγω πληθουσης, και ακρατου, και τοιουτων ετερων,
μειζονως στενοχωρουνται· ει δε βουληθειεν εαυτους ολιγον θλι 55.44 ψαντες
καρτερησαι, πολλης απολαυουσι της ευρυχωριας, και το πνιγον αποθεμενοι καθαραι
λοιπον εντρυφωσιν υγειαι· ουτω και επι των πραγματων συμβαινει. Ουδεν γαρ ουτω
ποιειν ανεσιν ειωθεν, ως θλιψις των βιωτικων απαγουσα παντων. Πως οιει τους
Ἰουδαιους γεγενησθαι εν θλιψει, και οτε ησαν εν ευημεριαι; Ἢ ουχι πυρεττουσης ταυτα
ψυχης και αλυουσης και ριπταζομενης, το λεγειν· Ποιησον ημιν θεους, οι
προπορευσονται ημων· ο γαρ Μωυσης ουτος, ος εξηγαγεν ημας εκ της Αιγυπτου, ουκ
οιδαμεν τι γεγονεν αυτωι; Ἢ ουχι εκεινα φιλοσοφουσης ψυχης και αναπνεουσης εκ των
βιωτικων παθων τα ρηματα, οτε τοσαυτην επεδειξαντο την ευχην θλιβομενοι, ως αυτην
επισπασασθαι του Θεου την ροπην; Αυτος δε ο προφητης ουτος, οτε ην εν ανεσει, πως
εθλιβη υπο της πονηρας επιθυμιας στενοχωρουμενος και σπαρασσομενος; οτε δε εν
θλιψει γεγονεν, ιστε πως γεγονεν εν ανεσει. Ουτε γαρ ηπτετο αυτου το πυρ, αλλα και η
φλοξ απασα κατεσβεσθη. Ουδεν γαρ ουτω ποιει θλιψιν, ως το πολιορκεισθαι την ψυχην
υπο των παθων. Αι μεν γαρ αλλαι εξωθεν προσπιπτουσιν, αι δε ενδοθεν φυονται, και
αυτη μαλιστα εστιν η πολλη θλιψις. Καν ο κοσμος ημας λυπηι, ημεις δε εαυτους μη
λυπωμεν, ουδεν εσται ημιν δεινον. Ἄρα εν ημιν το θλιβεσθαι, και μη θλιβεσθαι. δʹ. Ἵνα
δε μαθηις και απο της αποστολικης φωνης, ποση απο της θλιψεως ευρυχωρια γινεται,
ακουσον αυτου του Παυλου τον καρπον λεγοντος της θλιψεως· Ἡ δε θλιψις υπομονην
κατεργαζεται· η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα· η δε ελπις ου καταισχυνει.
Ειδες ευρυχωριαν αφατον, ειδες λιμενα ευφροσυνης; Ὑπομονην, φησιν, η θλιψις
κατεργαζεται. Τι γαρ ανδρος καρτερικωτατου, και παντα δυναμενου ραιδιως φερειν,
ανεκτοτερον; τι δε δοκιμου γενοιτ' αν ισχυροτερον; τι δε της εντευθεν τρυφης ισον;
Τρεις γαρ ημιν ηδονας εντευθεν λεγει τικτομενας, την υπομονην, την δοκιμην, και την
ελπιδα των μελλοντων αγαθων. Περι τουτων νυν φιλοσοφων ο Προφητης ελεγεν· Ἐν
θλιψει επλατυνας μοι. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Εισηκουσε μου ο Θεος, λεγει εν ποιωι τροπωι
εισηκουσεν. Ουκ εν χρημασιν· ουδεν γαρ εζητει τοιουτον· ουχ ινα εχθρων κρατησηι· ουδε
γαρ ταυτα ᾔτει· αλλ' εν ανεσει τηι εν μεσωι της θλιψεως γενομενηι. Οικτειρησον με, και
εισακουσον της προσευχης μου. Τι λεγεις; Ἄνω δικαιοσυνης μεμνησαι, ενταυθα
οικτιρμου και ελεου· και που ταυτα ακολουθιαν σχοιη; Πολλην μεν ουν, και σφοδρα
τοις προτεροις συνημμενην. Καν γαρ μυρια κατορθωσωμεν, απο οικτιρμων ακουομεθα
και φιλανθρωπιας. Καν προς αυτην ανελθωμεν της αρετης την κορυφην, απο ελεους
σωζομεθα. Ἐντευθεν μανθανομεν, οτι μετα της δικαιοσυνης χρεια και γνωμης
συντετριμμενης. Καν γαρ αμαρτωλος τις ων μετα ταπεινοφροσυνης ευξηται, οπερ εστι
μερος αρετης, μεγαλα ανυσαι δυνησεται· καν δικαιος ων μετα αλαζονειας προσιηι,
παντων εκπεσειται των αγαθων. Ἀμφοτερα τα υποδειγματα ο τελωνης και ο Φαρισαιος
εδιδαξαν.
55.45 ∆ει τοινυν και τροπον ευχης ειδεναι. Τις δε ο τροπος της ευχης; Μαθε απο
του τελωνου, και μη αισχυνθηις τουτον λαβειν διδασκαλον, τον ουτω τουτο
κατορθωσαντα, ως απο ψιλων ρηματων το παν ανυσαι. Ἐπειδη γαρ η διανοια αυτωι
καλως παρεσκευασμενη ην, ηρκεσε και ρημα εν ανοιξαι αυτωι τον ουρανον. Πως δε ην
παρεσκευασμενη; Ἐταλανιζεν εαυτον, το στηθος ετυπτεν, ουδε αναβλεψαι εις τον
ουρανον ηνειχετο. Ἂν ουτω και συ μελληις ευχεσθαι, πτερου κουφοτεραν εργασηι την
ευχην. Ει γαρ ο αμαρτωλος δικαιος γεγονεν απο της ευχης, εννοησον ο δικαιος ηλικος
εσται, ει τοιαυτην προσαγειν μαθοι δεησιν. ∆ια δη τουτο ουδε ενταυθα απλως εαυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τιθησιν, αλλα την προσευχην αυτου· ανω την δικαιοσυνην, ενταυθα την προσευχην
λεγων· Οικτειρησον με, και εισακουσον της προσευχης μου. Ουτω και ο Κορνηλιος
ηκουσθη, επειδη ταυτην ειχε συνηγορον. Αι προσευχαι σου, και αι ελεημοσυναι σου,
φησιν, ανεβησαν ενωπιον του Θεου. Εικοτως· τα γαρ εργα εστι τα ακουομενα, και τα
κατορθωματα· ουχ απλως δε αι ευχαι, αλλ' αι κατα νομον του Θεου γινομεναι ευχαι. Και
τινες εισιν αυται; Αι ταυτα αιτουσαι, α τωι Θεωι πρεπει διδοναι, αι μη ταναντια τοις
αυτου νομοις αυτον παρακαλουσαι. Και τις ουτω τολμηρος, φησιν, ως τον Θεον αξιουν
ταναντια τοις αυτου νομοις ποιειν; Ὁ κατα των εχθρων αυτον παρακαλων· τουτο γαρ
παρα τον νομον τον υπ' αυτου κειμενον. Αυτος γαρ φησιν, Ἄφετε τοις οφειλεταις υμων.
Συ δε αυτον τον κελευοντα σοι συγχωρησαι κατα των εχθρων καλεις; Και τι γενοιτ' αν
της ανοιας ταυτης χειρον; Ἱκετου σχημα και γνωμην και φρονημα τον ευχομενον εχειν
δει· τι τοινυν ετερον προσωπειον σεαυτωι περιτιθης, το της κατηγοριας; Πως γαρ δυνησηι
των οικειων αμαρτηματων λαβειν συγγνωμην, οταν των τοις ετεροις
πεπλημμελημενων τιμωρον τον Θεον αξιοις ειναι; Ἔστω τοινυν η ευχη ημερος, γαληνη,
χαριεν εχουσα προσωπον, και απαλον. Τοιαυτη γαρ η μετα πραοτητος, και μη κατ'
εχθρων γινομενη· ως η γε εναντια μεθυουσηι τινι και παραπαιουσηι εοικε γυναικι,
συωδει τινι και αγριαι. ∆ιο και αβατος αυτηι ο ουρανος. Ἀλλ' ουχ η μετα πραοτητος
τοιαυτη· αλλ' εχει τι λιγυρον, και προσηνες, και βασιλικων αξιον ακοων, ηδυ και
παναρμονιον και εμμελες. ∆ιο δη ουκ εκβαλλεται του θεατρου, αλλ' εστεφανωμενη
απεισι· και γαρ χρυσην εχει κιθαραν, χρυσην την στολην. ∆ιο και τερπει τον δικαστην,
και τωι σχηματι, και τωι βλεμματι, και τηι φωνηι.
∆ια ταυτα ουδεις αυτην απελαυνει των ουρανιων αψιδων. Ἅπαν γαρ εκεινο το
θεατρον ανιστησι τηι ευφροσυνηι. Αυτη των ουρανων αξια η ευχη· αυτη των αγγελων η
γλωττα, οταν μηδεν πικρον, παν δε προσηνες φθεγγηται· οταν υπερ των αδικουντων
και επηρεαζοντων προσερχηται την ικετηριαν ποιουμενη, τοτε και οι αγγελοι
παρεστηκασι μετα πολλης ακουοντες της σιγης, και μετα το παυσασθαι, κροτουντες
αυτην, επαινουντες, θαυμαζοντες ου διαλιμπανουσι. Τοιαυτην και ημεις προσαγαγωμεν
ευχην, και παντως ακουσθησομεθα. Και οταν προσιωμεν τωι Θεωι, μη νομισωμεν ειναι
θεατρον τοιουτον, αλλ' εκ της οικουμενης απασης, μαλλον δε και εκ των ανω δημων
των ουρανιων συνειλεγμενον, και εν μεσωι τον Βασιλεα 55.46 καθησθαι, βουλομενον
ημων επακουσαι της ευχης. Και επιδειξιν το πραγμα ποιησωμεν. Μηδεις εστω
κιθαριστης, μηδε λυρωιδος ουτως εναγωνιος, μελλων εν σκηναις εισιεναι, και δεδοικως
μη τι απηχες ανακρουσηται, ως ημεις μελλοντες εισιεναι εις το των αγγελων θεατρον.
Πληκτρον δε ημιν εστω η γλωττα, μηδεν αηδες φθεγγομενη, αλλ' εμμελες και
παναρμονιον μετα διανοιας της προσηκουσης· και προσιοντες τωι Θεωι, και
παρακαλουντες και δεομενοι, υπερ των εχθρων ανακρουωμεθα την νευραν· ουτω γαρ
και υπερ ημων αυτων ακουσθησομεθα.
εʹ. Αυτη η φωνη καταισχυνει δαιμονας, αυτη παῤρησιαν ημιν διδωσιν· αυτη
καταισχυνει τον διαβολον και αναχωρειν ποιει. Ου γαρ ουτως ανθρωπον φριττει ο
δαιμων τον εκβαλλοντα αυτον και ελαυνοντα εξ ετερου ανθρωπου, ως ανθρωπον οργης
κρατουντα, και θυμου περιγενομενον· επει και τουτο δαιμων εστι χαλεπος, και τουτους
μαλλον η τους δαιμονωντας ταλανιζειν χρη. Το μεν γαρ δαιμοναιν εις γεενναν ουκ
εμβαλλει· το δε οργιζεσθαι και μνησικακειν, αυτης εκβαλλει της βασιλειας των
ουρανων. Ἂν ουτω ρυθμισωμεν την ευχην, δυνησομεθα μετα παῤρησιας λεγειν και
ημεις τωι Θεωι, Εισακουσον της προσευχης μου. Ὥστε ουχ εαυτον ωφελησεις μονον, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προοδοποιησεις σου τηι ικετηριαι, αλλα και τον ακουοντα Θεον ευφρανεις, αξιον τι των
αυτου επιταγματων αιτων· διο και ραιδιως επινευσει. Τουτο αξιον της υιοθεσιας εκεινης·
τουτο μαλιστα τον χαρακτηρα εκεινον δεικνυσι. Γινεσθε, φησιν, οικτιρμονες, ως ο
Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις, και παλιν, Ευχεσθε υπερ των επηρεαζοντων υμας, οπως
γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων του εν ουρανοις. Τι τοινυν ταυτης της ευχης ισον;
Αυτη ουκ αγγελοις, ουτε αρχαγγελοις, αλλ' αυτωι τωι Βασιλει ομοιον ποιει. Ὁ δε τωι
Βασιλει ομοιος γενομενος κατα το εγχωρουν, εννοησον οσης απολαυσεται της
παῤρησιας εν ταις ευχαις. Υιοι ανθρωπων, εως ποτε βαρυκαρδιοι; Ἵνα τι αγαπατε
ματαιοτητα, και ζητειτε ψευδος; Προς τινας αποτεινει τον λογον, και ποιειται την
επιτιμησιν, και επαγει την συμβουλην; τινας υιους ανθρωπων καλει; Τους εν πονηριαι
ζωντας, τους προς κακιαν επιῤρεπεις. Τι δη ποτε; ημεις γαρ ουχ υιοι ανθρωπων; τηι
φυσει μεν ανθρωπων υιοι, τηι χαριτι δε ουκ ετι, αλλ' υιοι Θεου. Ει γουν και την εικονα
την κατ' αρετην την προς αυτον διατηρησαιμεν, ακεραιον ημιν εσται το δωρον· τους
γαρ γενομενους υιους Θεου δια της χαριτος, και δια της πολιτειας ταυτην δει
χαρακτηριζειν την εικονα. Ὅτι δε τους βιωτικωτερους, και προς κακιαν ρεποντας, υιους
ανθρωπων καλει, ακουσον· Ἰδοντες δε οι υιοι του Θεου τας θυγατερας των ανθρωπων.
Και μην το εναντιον, φησιν, ειρηκας. Ουδαμως· υιους γαρ Θεου ενταυθα εκαλεσε τους
προ τουτου εξ εναρετων οντας ανδρων, και της του Θεου τιμης απολελαυκοτας, ειτα
μεταβαλλομενους, και γεγονοτας χειρους, και προδεδωκοτας αυτων την τιμην. Ὥστε
γαρ αυξησαι αυτων την κατηγοριαν, ανεμνησθη αυτων της τιμης, μεγιστον εις
εγκληματος υποθεσιν δεικνυς ον, το τοιουτους οντας, και εκ τοιουτων, προς τοιαυτην
κατενεχθηναι κακιαν. Και παλιν ο Θεος· Ἐγω ειπα, Θεοι εστε, 55.47 και υιοι Ὑψιστου
παντες. Ὑμεις δε ως ανθρωποι αποθνησκετε. Και θεα του Προφητου την συνεσιν. ∆ειξας
προτερον του Θεου την ισχυν, και το ευπορον, και το ευμηχανον, και το χρηστον, και το
φιλανθρωπον, οτι εν θλιψει πλατυνει, οτι ελεων επινευει· ειτα εννοων την κεχυμενην
εν ανθρωποις κακιαν, και της ασεβειας την τυραννιδα, καθαπερ αποπνιγομενος απο της
αθυμιας, τρεπει τον λογον προς τους εν πονηριαι ζωντας, μονονουχι λεγων, οτι
Τοιουτον εχοντες Θεον, ουτω χρηστον, ουτω φιλανθρωπον, ουτω δυνατον, πως εις
ασεβειαν εξεκλινατε; Και ορα την παραινεσιν, ποσης μετα του θυμου γεμει και της
προσηνειας, ποσης της φιλοσοφιας. Τι γαρ φησιν; Υιοι ανθρωπων, εως ποτε
βαρυκαρδιοι; Ἐνταυθα σφοδρα εστι καθαπτομενου και απο του χρονου. Ει γαρ το εξ
αρχης μη συνιδειν του Θεου την ευεργεσιαν εγκλημα, ποιαν εξει συγγνωμην το μεχρι
τοσουτου προς την αληθειαν τυφλωττειν; Τι δε εστι, Βαρυκαρδιοι; Παχυκαρδιοι,
σαρκικοι, τηι γηι προσηλωμενοι, κακιαν διωκοντες, πονηριαν μετιοντες, ταις
ηδυπαθειαις κατασηπομενοι· τοιουτος γαρ ο σαρκικος ανθρωπος. Και διαβαλλων αυτων
τον βιον, δεικνυσι την πηγην της ασεβειας, δηλων οτι τουτο μαλιστα εστι το προς τα
δογματα αυτοις εμποδιζον τα υψηλα. Ουδεν γαρ ουτω βαρειαν καρδιαν ποιει, ως
επιθυμια πονηρα, και η προς τα βιωτικα συμπαθεια, και το προσηλωσθαι τηι γηι. Την
τοιαυτην ουκ αν τις αμαρτοι πηλινην καρδιαν προσειπων· διο και βαρειαν αυτην
εκαλεσε· και των κακων αιτιον τουτο εφησεν ειναι, οτι ηνιοχου ταξιν επεχουσα, ου
μονον ου κατεχει τον ιππον ταις ηνιαις, αλλα και αυτη καταφερεται συρομενη· και δεον
πτερουν την σαρκα, και μεταρσιον εργαζεσθαι, και προς τον ουρανον αναγειν, η δε
συγκαθελκεται τωι βαρυτατωι των νοσηματων φορτιωι. Ὅταν ουν ο ηνιοχος τοιουτος ηι,
η ο κυβερνητης, ποια σωτηριας ελπις; Ὥσπερ οταν λεγηι, Ει το φως το εν σοι σκοτος εστι,

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

το σκοτος ποσον; Ὅταν ο κυβερνητης μεθυηι και των κυματων και των πνευματων το
ατακτον μιμηται, πως σωθησεται η ναυς;
ʹ. Τι ουν δυναται κουφην την ψυχην ποιειν; Βιος θαυμαστος, το προς μηδεν των
ενταυθα κεχηνεναι, μηδε τοις ποσιν αυτου προσδεσμειν τα κατω φερομενα τε και
φεροντα. Των γαρ σωματων τα μεν κατω φερεσθαι ειωθεν, οιον λιθοι, και ξυλα, και
παντα τα τοιαυτα· τα δε ανω, οιον πυρ, και πνευμα, και πτερων φυσις κουφων. Ἂν ουν
τι των κατω φεροντων τωι κουφωι προσδησηις, ουδεν των πτερων οφελος, ουδε του
πνευματος, του βαρους υπερβαινοντος την συμμετριαν, και νικωντος και
περιγινομενου. Ουτω και ποδας αν εχηι τις βεβαρημενους, η χυμου πονηρου
επεισρεοντος, η ετερου τινος νοσηματος, ουδεν οφελος αυτωι του λοιπου σωματος οντος
κουφου. Ει δε επι σωματων τουτο, πολλωι μαλλον επι καρδιας. Μη τοινυν ποιωμεν
αυτην βαρειαν, ινα μη κατα τα πλοια τα πολλην εχοντα την ψαμμον καταποντιζηται.
Ἐν ημιν γαρ τουτο. Ου γαρ τηι φυσει τοιαυτη εστιν, αλλα 55.48 τηι φυσει γεγονε κουφη
και ανωφερης, ημεις δε αυτην παρα φυσιν βαρειαν ποιουμεν· διο και ο Προφητης
εγκαλει· ει δε φυσικον ην, ουκ αν ενεκαλεσεν. Ὥσπερ ουν κατα φυσιν ημιν το βαδιζειν,
αν δε βαρωμεν τα γονατα, παρα φυσιν γινεται το πραγμα, πεπεδημενων ημων· ουτω και
επι των ποδων της διανοιας, λεγω δη των λογισμων, συμβαινειν ειωθεν. Ἵνα τι
αγαπατε ματαιοτητα, και ζητειτε ψευδος; Ἐνταυθα και τα ειδωλικα μοι δοκει λεγειν, και
τον εν πονηριαι βιον. Ματαιον γαρ εκεινο λεγεται το κενον, οταν ονομα μεν ηι, πραγμα
δε μη ηι. Ουτω παρα τοις Ἕλλησιν ονοματα μεν θεων πολλα, πραγματα δε ουδαμου· και
επι των αλλων ομοιως· ονομα πλουτου, πραγμα δε ουδαμου· και ονομα δοξης, πραγμα
δε ουδαμου· ονομα δυναστειας, και μενει ψιλον το ονομα. Τις ουν ουτως ανοητος, ως
ονοματα ζητειν πραγματων ερημα, και τα διακενα διωκειν, α φευγειν δει; Ἢ ου
τοιαυται και αι ηδοναι του βιου, και αι ευπραγιαι; ου παντα ψευδεται και απαται; Καν
δοξαν ειπηις, καν πλουτον, καν δυναστειαν, παντα ματαιοτης. ∆ιο και ο Ἐκκλησιαστης
ελεγε· Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης. ∆ια δη ταυτα οδυναται ο
Προφητης, τοσαυτην αλογιαν ορων εν τωι βιωι. Ὥσπερ γαρ αν ει τις ιδων τινα φευγοντα
φως, διωκοντα δε σκοτος, λεγηι· Ἵνα τι τουτο ποιεις το παραλογον; ουτω και αυτος· Ἵνα
τι αγαπατε ματαιοτητα, και ζητειτε ψευδος; Και γνωτε οτι εθαυμαστωσε Κυριος τον
οσιον αυτου. Ἕτερος ερμηνευτης φησιν, Ἀλλα γνωτε οτι εθαυμαστωσεν. Ειδες σοφιαν
Προφητου; Ποθεν αυτους αναγει προς την θεογνωσιαν; Ἀπο σαφεστατου μερους τινος
και τροπου γνωριμωτερου, εαυτον εις μεσον παρατιθεις. Ἐγω δουλος ειμι, φησι, του
Θεου του αληθους· απ' εμου τοινυν μαθετε αυτου την δυναμιν, την ισχυν, την
κηδεμονιαν. Ου μικρον γαρ τουτο το κεφαλαιον εις θεογνωσιαν αγον. Ποιει μεν γαρ
τουτο φανερον και απο των κτισματων ο Προφητης, οταν περι της προνοιας αυτου
διαλεγηται, επι τον ηλιον, και τον ουρανον, και την γην, και τον αερα φερομενος, και
απο της εν τοις ορωμενοις ευταξιας τον ∆ημιουργον ανακηρυττων· κινει δε και τον απο
των δουλων αυτου λογον, και των απ' αυτου συμβαινοντων· ο δη και επι του Ἀβρααμ
γεγονεν. Ἔλεγον γαρ αυτωι, Οιδαμεν, φησιν, οτι απο του Θεου ημιν ηκεις βασιλευς.
Ποθεν οιδατε; Ἀπο της νικης, απο των τροπαιων, απο των πολεμων. Τουτο και επι των
Ἰουδαιων συνεβη. Τα γαρ θαυματα τα υπερ αυτων γινομενα, πασαν την γην εις φοβον
ενεβαλεν· οπερ και η πορνη τοτε η Ἱεριχουντια ελεγεν, οτι Ἐπεπεσεν εφ' ημας ο φοβος
υμων και ο τρομος. Μια τοινυν οδος η δια των κτισματων· ετερα και σαφεστερα η δια
των δουλων· και ταυτην ανωθεν ο Θεος κατεσπειρε καθ' εκαστην γενεαν την
διδασκαλιαν. Τους γουν Αιγυπτιους επαιδευσεν απο του Ἀβρααμ, τους Περσας απο του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αυτου παλιν, τους Ἰσραηλιτας απο των εκγονων, και ετερους μυριους, και δια του
Ἰακωβ ετερους, τους εν τηι Μεσηι των ποταμων.
55.49 Ειδες απασαν την οικουμενην παιδευομενην, ειγε ηθελον, απο των αγιων;
Και προ τουτων δε ο κατακλυσμος, η των γλωσσων διαχυσις, ικανα διαναστησαι αυτων
την διανοιαν. Ἵνα γαρ μη δια τον χρονον εις ληθην εμπεσηι το συμβαν, ο τοπος
λαμβανει την προσηγοριαν, και Βαβυλων εντευθεν λεγεται, απο της συγχυσεως των
γλωττων, ινα ο ακροατης απο της προσηγοριας οδηγουμενος, επι την αρχην ελθηι των
συμβαντων, και μαθηι του Θεου την ισχυν. Ουτω και οι την δυσιν οικουντες παντες
παντα εμανθανον, κατ' εμποριαν Αιγυπτιοις συγγινομενοι. Ἄλλως δε εν αρχαις και εν
προοιμιοις ουδε πολλα εθνη κατα το μερος της οικουμενης εκεινο ην· αλλ' η
πολυανθρωπια και η πολυοχλια εν τοις μερεσι τοις κατα την ανατολην συνειστηκει. Και
γαρ και ο Ἀδαμ εκειθεν εξηλθε, και τα γενη του Νωε εκει διετριβε, και μετα τον πυργον
εκει ησαν, και ανεστρεφοντο επι πλειον κατα ανατολας. Ἀλλ' ομως καθ' εκαστην
γενεαν διδασκαλους αυτοις κατεστησεν ο Θεος, τον Νωε, τον Ἀβρααμ, τον Ἰσαακ, τον
Ἰακωβ, το Μελχισεδεκ. ∆ιο και ο προφητης ουτος απο των εις τους αγιους γενομενων
αναγει τους εν πονηριαι ζωντας, λεγων· Γνωτε οτι εθαυμαστωσε Κυριος τον οσιον
αυτου. Τι εστιν, Ἐθαυμαστωσε; Θαυμαστον εποιησεν, επισημον, λαμπρον, περιφανη τον
ανακειμενον αυτωι. Ἀπο του δουλου τοινυν και των εις αυτον συμβαινοντων μαθετε
του ∆εσποτου την δυναμιν. Ουκ ειπε, ∆εδωκεν αγαθον, μονον, αλλ', Ἐθαυμαστωσε,
δηλων οτι δεδωκε μετα πολλου του θαυματος, μετα πολλης της παραδοξοποιιας. Ουτω
και επι του Ἀβρααμ γεγονεν. Ου γαρ μονον την γυναικα εδωκεν ανεπαφον, αλλα και
θαυμαστον αυτον παρεσκευασεν· ως μη μονον εν τωι μη παθειν τι δεινον ειναι αυτωι την
δωρεαν, αλλα και εν τωι λαμπρον γενεσθαι κατα την Αιγυπτον. Το μεν γαρ δια την
αυτου δικαιοσυνην εγενετο, το μηδεν αηδες παθειν· το δε δια την εκεινων ωφελειαν, το
μετα παραδοξοποιιας εκειθεν επανελθειν. Τουτο επι των τριων παιδων, τουτο επι των
λεοντων συνεβη, τουτο επι του κητους και του Ἰωνα, και πανταχου μετα θαυματος
σωζει, ουχ απλως παντας, αλλα τον οσιον.
ζʹ. Ειδες πως μετα της θεογνωσιας, και βιου ακριβους παραινεσιν ποιειται,
παιδευων μη μονον εν τηι χρηστοτητι του Θεου, αλλα και εν τηι των οικειων εργων
αρετηι τας ελπιδας εχειν της σωτηριας; Κυριος εισακουσεται μου εν τωι κεκραγεναι με
προς αυτον, Ειπων οτι εθαυμαστωσεν, ουχ ισταται μεχρι τουτων, αλλα και ετερον
ευημεριας ειδος λεγει. Ποιον δη τουτο; Το διηνεκως εχειν τον Θεον συμμαχον και
βοηθον, και πανταχου παρισταμενον. Ου γαρ απαξ τουτο ποιει και δις και τρις, αλλα
διηνεκως, φησιν, εαν αυτον καλωμεν· και ορα παλιν κανταυθα το ταχος. Ὥσπερ γαρ
ανω ελεγεν, Ἐν τωι επικαλεισθαι με, εισηκουσε μου ο Θεος της δικαιοσυνης μου· ουτω
και ενταυθα, Ἐν τωι κεκραγεναι με προς αυτον. Πως ουν ουκ ακουονται πολλοι, φησι;
∆ια το ασυμφορα αιτειν. Ἐνταυθα γαρ το μη ακουσθηναι του ακουσθηναι βελτιον. Ὥστε
καν ακουωμεθα, μη δια τουτο χαιρωμεν· αλλα και οταν μη ακουωμεθα, και δια τουτο
δοξαζωμεν. Ἢ γαρ ασυμφορα αιτουντες ουκ ακουομεθα, και τωι μη λαβειν κερδαινομεν·
55.50 η ραιθυμως αιτουμεν, και τηι μελλησει της δοσεως την προσεδριαν ημιν ο Θεος
σοφιζεται· και τουτο δε ου μικρον κερδος. Ει γαρ υμεις, φησιν, οιδατε δοματα αγαθα
διδοναι τοις τεκνοις υμων, πολλωι μαλλον ο Θεος ημων, επισταμενος το δουναι, και το
ποτε δουναι, και το τι δουναι. Ἐπει και Παυλος ᾔτησε, και ουκ ελαβεν· ασυμφορον γαρ
ᾔτει· και Μωυσης, και ουδε εκεινωι επενευσεν ο Θεος. Μη τοινυν αποστωμεν, οταν μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ακουωμεθα, μηδε αλυωμεν και ναρκωμεν, αλλ' επιμενωμεν τηι προσεδριαι και τηι
αιτησει. Παντα γαρ συμφεροντως ο Θεος εργαζεται. Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε· α
λεγετε εν ταις καρδιαις υμων, επι ταις κοιταις υμων κατανυγητε. Ὅπερ εμπροσθεν
ειπον, τουτο και νυν λεγω. Ἐπειδη γαρ προς θεογνωσιαν αυτους μελλει χειραγωγειν,
απαλλαττει την ψυχην των νοσηματων. Οιδε γαρ, οτι βιος διεφθαρμενος κωλυμα της
των υψηλων δογματων ακριβειας γινεται. Ὅπερ ουν και Παυλος αινιττομενος ελεγεν·
Ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις, αλλ' ως σαρκικοις. Και παλιν· Ὡς νηπιοις
εν Χριστωι, γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα. Και παλιν· Περι ου πολυς ημιν ο λογος και
δυσερμηνευτος, επει νωθροι εστε την ακοην.
Και ο Ἡσαΐας παλιν· Ζητει με ο λαος ουτος, και γνωναι μου τας οδους
επιθυμουσιν, ως λαος δικαιοσυνην πεποιηκως, και κρισιν Θεου μη εγκαταλελοιπως. Και
Ὠσηε· Σπειρατε εαυτοις εις δικαιοσυνην, φωτισατε φως γνωσεως. Και ο Χριστος
διδασκων ελεγε· Πας ο φαυλα πρασσων, μισει το φως, και ουκ ερχεται προς το φως. Και
παλιν· Πως δυνασθε πιστευειν, δοξαν παρ' αλληλων λαμβανοντες, και την δοξαν την
παρα του μονου Θεου ου ζητουντες; Και παλιν· Ταυτα ειπον οι γονεις αυτου, οτι
εφοβουντο τους Ἰουδαιους, ινα μη αποσυναγωγοι γενωνται. Και παλιν· Πολλοι δε
επιστευσαν εις αυτον, και δια τους Φαρισαιους ουχ ωμολογουν. Και πανταχου ιδοι τις
αν τον διεφθαρμενον βιον προς δογματων ακριβειαν εμποδιον γινομενον. Ὥσπερ γαρ
λημη τηι των οφθαλμων διειδει κορηι προσιζανουσα επισκοτει και θολοι το φωτιζον,
ουτω δη και λογισμος υπο πονηριας κατειλημμενος σκοτοι και πηροι την διανοιαν. ∆ιο
και ο Προφητης τουτο ειδως λεγει· Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε. Ου γαρ την οργην
αναιρει, χρησιμη γαρ· ουδε τον θυμον εκκοπτει, και γαρ ωφελιμος κατα των
αδικουντων γινομενος και κατα των ραιθυμων· αλλα την αδικον οργην, τον αλογον
θυμον. Και καθαπερ ο Μωυσης εις τον ηθικον εμπεσων λογον, απο τουτου πρωτον της
νομοθεσιας την αρχην ποιειται, λεγων, Ου φονευσεις, ουτω δη και ουτος· αλλα και
πλειον ουτος, οσωι και μαλλον τα της ευσεβειας γνωριμωτερα ην. Ὁ μεν γαρ τον φονον
εκκοπτει· ουτος δε και την μητερα του φονου, την οργην, και την ριζαν, και την πηγην
ουσαν του κακου αναστελλει. ∆ιο και ο Χριστος καταστελλων την οργην, ελεγεν· Ὁ
οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου εικη, ενοχος εσται εις την γεενναν του πυρος. Ειδες
πανταχου μετρα. Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε. Ὁ οργι 55.51 ζομενος εικη· εστι γαρ και
δικαιως οργιζεσθαι· επει και Παυλος ωργισθη τωι Ἐλυμαι, και Πετρος τηι Σαπφειραι. Ἀλλ'
ουκ αν ειποιμι τουτο οργην απλως, αλλα φιλοσοφιαν, και κηδεμονιαν, και οικονομιαν.
Ὀργιζεται και πατηρ υιωι, αλλα κηδομενος. Ἐκεινος εστιν ο οργιζομενος εικη, ο εαυτον
εκδικων· ο δε τα ετερων διορθων, ουτος παντων εστιν ημερωτερος. Ἐπειδη και ο Θεος,
επαν λεγηται οργιζεσθαι, ουχ εαυτωι αμυνων οργιζεται, αλλ' ημας διορθουμενος.
Τουτον τοινυν και ημεις μιμωμεθα. Το μεν γαρ ουτως επεξιεναι, θειον· το δε ετερως,
ανθρωπινον. Ἀλλ' ο Θεος ου ταυτηι ημων διεστηκε μονον, ηι δικαιως οργιζεται, αλλ' οτι
ουδε παθος περι Θεον εστιν η οργη. Μη τοινυν μηδε ημεις οργιζωμεθα εικη. Και γαρ δια
τουτο ενετεθη ημιν η οργη, ουχ ινα αμαρτανωμεν, αλλ' ινα ετερους αμαρτανοντας
κωλυωμεν· ουχ ινα παθος και νοσημα γενηται, αλλ' ινα παθων φαρμακον.
ηʹ. Ἐννοησον τοινυν κακιας υπερβολην, οταν το φαρμακον δηλητηριον γινηται,
οταν δι' ου τα ετερων τραυματα διορθουν χρη, δια τουτου τραυματα εργαζωμεθα· ωσπερ
αν ει τις σιδηρον λαβων, ινα τας ετερων σηπεδονας εκκοπτηι, εαυτον εικη κατακοπτηι,
πανταχηι του σωματος ελκη ποιων· η κυβερνητης ων δια των οιακων καταδυηι το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

σκαφος, δι' ων των ατακτων πνευματων την ρυμην εκκοπτειν εδει. Τοιουτον τι και η
οργη εστιν, οργανον χρησιμον, ινα το υπνηλον ημων διεγειρηι, ινα τονον εντιθηι τηι
ψυχηι, ινα σφοδροτερους εργαζηται προς τας υπερ των αδικουμενων αγανακτησεις, ινα
τιμωρους ποιηι τοις επιβουλοις. ∆ια δη τουτο φησιν, Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε. Ει δε
μη ην δυνατον τουτο, ουκ αν επεταξε. Τα γαρ αδυνατα ουδεις επιταττει. Εισαγων τοινυν
νομον αποστολικον, και φιλοσοφιαν ευαγγελικην, και τα αυτα ειπων απερ και ο
Χριστος, ετεραν προστιθησι παραινεσιν ουτω λεγων· α λεγετε εν ταις καρδιαις υμων,
επι ταις κοιταις υμων κατανυγητε. Τι εστι το ειρημενον; ∆οκει γαρ ασαφες ειναι. Ἐν τωι
καιρωι τωι μετα τα δειπνα, φησιν, ηνικα αν προς υπνον απιητε, ηνικα αν μελλητε
κατακλινεσθαι, και μηδενος παροντος πολλη η ησυχια, βαθεια η γαληνη μηδενος
διενοχλουντος, το δικαστηριον εγειρον του συνειδοτος, ευθυνας απαιτησον αυτο, και α
μεθ' ημεραν εβουλευσω πονηρα, η δολους ραπτων, η τον πλησιον υποσκελιζων, η
επιθυμιας δεχομενος διεφθαρμενας, ταυτα εν τωι καιρωι της ησυχιας εκεινης εις μεσον
αγαγων, και το συνειδος επιστησας τοις ατοποις τουτοις λογισμοις, καταξαινε αυτους,
και δικην απαιτει, κατατεινε την αμαρτουσαν διανοιαν. Τουτο γαρ εστι, το, Κατανυγητε
αντι του, Νυξατε, κεντησατε απερ ειπατε εν ταις καρδιαις υμων μεθ' ημεραν· τουτεστιν,
α ελογισασθε πονηρα βουλευματα, ταυτα εν ταις κοιταις υμων, εν τωι καιρωι της
ησυχιας εκεινης κολαζετε, τιμωρησασθε· οταν μητε φιλος ενοχληι, μητε οικετης
παροξυνηι, μητε πραγματων οχλος επειγηι, τοτε των μεθ' ημεραν βεβιωμενων ποιεισθε
λογον.
Και δια τι μη ειπε ρηματων και εργων, αλλ' ενθυμηματων πονηρων; Ἐκ
περιουσιας τουτο παιδευων. Ει γαρ τα πονηρα βουλευματα δει κολαζειν, ωστε μη εις
εργον εξιεναι· πολλωι μαλλον υπερ των εργων και των ρηματων επιστυφειν δει την
ψυχην. Τουτο καθ' εκαστην γενεσθω την ημεραν, και μη προτερον καθυπνωσηις,
ανθρωπε, εως αν αναλο 55.52 γισηι τα μεθ' ημεραν σοι πεπλημμελημενα· και παντως
οκνηροτερος εσηι τηι επιουσηι προς το τοις αυτοις επιχειρησαι. Και οπερ επι των
αργυριων ποιεις, και ουκ ανεχηι δυο παρελθειν ημερας, και μη θειναι προς τον οικετην
λογον, ωστε μη συγχυσιν γενεσθαι τηι ληθηι, τουτο και επι των πραξεων ποιει καθ'
εκαστην ημεραν· εν εσπεραι λογοθεσιον απαιτει την ψυχην, και καταδικαζε τον
ημαρτηκοτα λογισμον, αναρτησον ως επι ξυλου, και βασανισον, και παραγγελλε μηκετι
τοις αυτοις επιχειρειν. Ειδες ιατρειαν αριστην, πως και προφυλακτικοις και
διορθωτικοις κεχρηται φαρμακοις; Το μεν γαρ παραγγελλειν μη περιπιπτειν εις
αμαρτηματα, προφυλακτικου φαρμακου χωραν επεχει· οιον, Ὀργιζεσθε, και μη
αμαρτανετε· το δε, α λεγετε εν ταις καρδιαις υμων, επι ταις κοιταις υμων κατανυγητε,
διορθωτικου. Μετα γαρ το αμαρτειν, παλιν επαγει φαρμακα, παρ' αυτου του αμαρτοντος
την ιατρειαν εισαγων. Ποιωμεθα τοινυν την ιατρειαν ταυτην, ουδεμιαν δυσκολιαν
εχουσαν. Ει δε ουκ ανεχεται η ψυχη μεμνησθαι των πλημμεληματων, αισχυνομενη και
ερυθριωσα, ειπε προς αυτην· Ουδεν σοι κερδος απο του μη μνημονευειν, αλλα και πολλη
η βλαβη. Ἐαν γαρ μη μνημονευσηι κατα σαυτην νυν, τοτε προ των απαντων οφθαλμων
κεισεται σοι τα αμαρτηματα. Ἂν δε νυν αναλογισηι ταυτα, κακεινων απαλλαγησηι
ταχεως, και ετεροις ου περιπεσηι ραιδιως. Ἡ γαρ ψυχη δεδοικυια την εσπερινην δικην, μη
παλιν υπο την αυτην αλωι ψηφον, και κατατεινηται και μαστιχθηι, οκνηροτερα γινεται
περι την αμαρτιαν· και τοσουτον το κερδος του πραγματος εστιν, οτι μηνα μονον αν
συνεχως αυτο ποιησωμεν, εν εξει λοιπον αρετης εαυτους καταστησομεν. Μη δη
περιιδωμεν τοσουτον καλον. Ὁ γαρ τουτο ενταυθα καθισας το δικαστηριον, ου δωσει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

πικρας ευθυνας εκει. Ει γαρ εαυτους εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα· κρινομενοι δε υπο
Κυριου παιδευομεθα, φησιν, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν. Ἵν' ουν μη
κατακριθωμεν, τουτο εργαζωμεθα. Θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης, και ελπισατε επι
Κυριον. Ειδες ακολουθιαν συμβουλης αριστης; ειδες παραινεσιν απηρτισμενην;
Κατανυξας γαρ επι τοις αμαρτημασι, και ποιησας οκνηροτερους προς το τοις αυτοις
επιχειρησαι παλιν, και το δικαστηριον αναστησας το αδεκαστον, και των βεβιωμενων
ευθυνας απαιτησας, ουτως επι την της αρετης εργασιαν αγει. Ουδε γαρ αρκει μονον η
αποχη των κακων, αλλα δει προσειναι και την εργασιαν των αγαθων. ∆ιο και προιων
παραινει λεγων· Ἔκκλινον απο κακου, και ποιησον αγαθον. Και γαρ η αργια της αρετης
κολασιν οιδε προξενειν, ουχ η εργασια της πονηριας μονον. Ἐπει κακεινοι οι πεινωντα
μη θρεψαντες, μηδε διψωντα ποτισαντες, μηδε γυμνον περιβαλοντες, ουχ ηρπασαν, ουκ
επλεονεκτησαν, ου τα αλλοτρια ελαβον· αλλ' επειδη ελεημοσυνην ουκ ειργασαντο, δια
τουτο τηι αθανατωι παραδιδονται κολασει, και τιμωριαι περας ουκ εχουσηι. Ὅθεν
μανθανομεν, οτι ου το απεχεσθαι κακων αρχη σωτηριας ημιν, εαν μη προσηι και των
αγαθων η κτησις, και της αρετης η εργασια.
θʹ. ∆ια τοι τουτο και ο Προφητης απαγαγων της πονηριας δια της κατανυξεως,
και ποιησας επιτηδειοτερον προς την της αρετης εργασιαν, και το σκληρον της διανοιας
καταμαλαξας, απαλην τε αυτην απο της κατανυξεως εργασαμενος, τον περι
δικαιοσυνης εισαγει λογον, και φησι· Θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης, και ελπισατε επι
Κυριον. Τι εστι, Θυσατε θυσιαν δικαιοσυνης; ∆ικαιοσυνην μετερχεσθε, δικαιοσυνην
προσφερετε· τουτο μεγιστον τωι Θεωι δωρον, αυτη θυσια δεκτη, αυτη προσφορα πολλην
εχουσα την αρεσκειαν, ου το προβατα θυειν και μοσχους, αλλα το δικαια πραττειν. Ὁραις
της Ἐκκλησιας την πολιτειαν ανωθεν προδιαγραφομενην, και αντι των αισθητων
εκεινων τα νοητα ζητουμενα. ∆ικαιοσυνην δε ενταυθα, καθαπερ εμπροσθεν ειπον, ου
την μερικην αρετην φησιν, αλλα την καθολου· καθο και δικαιον ανθρωπον καλουμεν
τον απασαν εν εαυτωι εχοντα την αρετην. Αυτη η θυσια ου χρηματων δειται, ου
μαχαιρας, ου θυσιαστηριου, ου πυρος· ουκ εις καπνον διαλυεται και τεφραν και κνισσαν,
αλλ' αρκειται τηι γνωμηι του προσαγοντος αυτην.
Ταυτηι ουτε πενια κωλυμα γινεται, ουτε πτωχεια εμποδιον, ου τοπος, ουκ αλλο
των τοιουτων ουδεν· αλλ' οπου περ αν ηις, θυειν αυτην δυνησηι, αυτος και ιερευς, και
θυσιαστηριον, και μαχαιρα, και ιερειον γινομενος. Τοιαυτα γαρ τα νοερα και
πνευματικα· πλειονα εχει την ευκολιαν, ουδεμιας δεομενα της εξωθεν εργωδιας. Και
ελπισατε επι Κυριον. Ἕτερος φησι· Και πεποιθετε τωι Κυριωι. Ὁ γαρ δια της δικαιας
πολιτειας ιλεων αυτον κτησαμενος και ευμενη, μεγιστην εχει συμμαχιαν, αχειρωτον
την βοηθειαν, πολλην εκειθεν την ροπην. Ειδες της θυσιας τον καρπον παρα θυραις
οντα; ειδες ευθεως βλαστανοντο αθροον των αγαθων τον θησαυρον; Ὁ γαρ τον Θεον
εχων συμμαχον, τινα φοβηθησεται λοιπον; Ουδενα. Και τουτο δε ου μικρα αρετη, το επ'
αυτωι θαῤρειν, και επ' αυτωι πεποιθεναι. Μετα δε της δικαιοσυνης και ταυτην ημας
απαιτει την αρετην, το επ' αυτωι πεποιθεναι, το επ' αυτωι ελπιζειν, το μηδενι των
βιωτικων θαῤρειν, αλλα παντων εαυτον αποστησαντα, εκει προσηλουν την διανοιαν.
Τα μεν γαρ του παροντος βιου πραγματα ονειρασιν εοικε και σκιαις, και τουτων εστιν
αδρανεστερα, ομου τε φαινομενα και αφιπταμενα, και εν αυτωι τωι παρειναι πολλους
εμποιουντα τους θυρυβους τοις εχουσιν· η δε επι Θεον ελπις αθανατος, ατρεπτος,
ακινητος, μεταβολην ου δεχομενη, εν ασφαλειαι πασηι καθιστωσα, και αμαχον ποιουσα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τον αυτηι μετα ακριβειας και της προσηκουσης διαθεσεως χρωμενον. Πολλοι λεγουσι,
Τις δειξει ημιν τα αγαθα; Ἐσημειωθη εφ' ημας το φως του προσωπου σου, Κυριε.
Ἀπαρτισας την περι των ηθων παραινεσιν, και τηι θεογνωσιαι προσαγαγων, και παντα
κινησας τροπον τον δυναμενον διαναστησαι των πεπλανημενων την διανοιαν, και
μαλιστα απο των ανακειμενων αυτωι και της εις αυτους προνοιας δειξας αυτου την
κηδεμονιαν, αντιθεσιν τινα παρα των ασθενεστερων και παχυτερων εισαγομενην τιθησι
και λεγει· Πολλοι λεγουσι, Τις δειξει ημιν τα αγαθα; Ουχ οι ολιγοι, οι γνησιοι και
δοκιμοι και φιλοσοφειν ειδοτες ταυτα λεγουσιν, αλλα το κεχυμενον πληθος, το
αδιακριτον, το 55.54 ανοιαι προσηλωμενον. Τι δε εστιν ο φησι; Τις δειξει ημιν τα αγαθα;
Εισι τινες οι λεγοντες, οι μεν του Θεου διαβαλλοντες την προνοιαν, οι δε ηδονης οντες
ερασται, ανεσεως και πλουτου, δοξης και δυναστειας, οι και ερωντες αυτων τοιαυτα
φασι· Που τα αγαθα του Θεου; Ἐγω εν πτωχειαι, και νοσωι, και ταλαιπωριαι, και τοις
εσχατοις δεινοις, και επηρειαις, και συκοφαντιαις· ετερος δε εν ευημεριαι, και τρυφηι, και
δυναστειαι, και δοξηι, και πλουτωι. Και οι μεν ταυτα μονον ζητουσι τα αγαθα, τα οντως
αγαθα παρατρεχοντες, αρετην λεγω και φιλοσοφιαν· οι δε, οπερ εφθην ειπων, και την
του Θεου προνοιαν εντευθεν διαβαλλουσι, λεγοντες· Που η του Θεου προνοια, τοσαυτης
συγχυσεως εν τωι βιωι γινομενης, και των πλειονων εν πτωχειαι και πενιαι και τοις
εσχατοις οντων κακοις; τι τεκμηριον αυτου της κηδεμονιας; Ταυτον γαρ ποιουσιν οι
ταυτα λεγοντες, ωσπερ αν ει τις εν σταθεραι μεσημβριαι και καθαραι τον ηλιον ιδειν
επιζητοιη, και αμφιβαλλοι περι του φωτος. Ὅπερ δεικνυς ο Προφητης, και ταχιστην
επαγων την λυσιν, ελεγεν· Ἐσημειωθη εφ' ημας το φως του προσωπου σου, Κυριε. Ουκ
ειπεν, εφανη· ουκ ειπεν, ελαμψεν, αλλ', Ἐσημειωθη, δηλων οτι ωσπερ το εν μετωπωι
σεσημειωμενον πασι καταδηλον εστι, και ουκ εστιν ουδενα αυτο λαθειν, ουδε οψιν
φωτος γεμουσαν και αφιεισαν ακτινας δυναται τις αγνοησαι· ουτω, φησιν, ουδε την
προνοιαν την σην. Ὥσπερ γαρ φως σεσημειωμενον, τουτεστιν, εντετυπωμενον και
εγκεχαραγμενον εν προσωπωι, πασιν εστι καταδηλον· ουτω και η προνοια της
φιλανθρωπιας της σης. Φως γαρ ενταυθα την αντιληψιν φησι, την κηδεμονιαν, την
συμμαχιαν, την προνοιαν. Ειτα αποφηναμενος τουτο, και αποδειξιν επαγει. Ποιαν δη
ταυτην; Ἔδωκας ευφροσυνην εις την καρδιαν μου. ∆ιαβαλων το αλογιστον πληθος, απο
των νουν εχοντων και υγιαινοντων την αποδειξιν ποιειται της του Θεου προνοιας, και
φησιν, Ἔδωκας ευφροσυνην εις την καρδιαν μου· τουτεστι, Φιλοσοφειν με επαιδευσας,
υπεροραιν των βιωτικων πραγματων, ειδεναι τα αληθη και μενοντα· χρησταις
εμετεωρησας ελπισι, προς την μελλουσαν ζωην εχειραγωγησας· προ της απολαυσεως
των αγαθων τηι προσδοκιαι των αγαθων ανεπτερωσας. Καλως ουτως ειπεν.
ιʹ. Ει γαρ κληρονομειν τις μελλων χρηματα, η και εις αρχην ιεναι μεγιστην, ου
κατα τον καιρον της απολαυσεως μονον, αλλα και προ της πειρας ορθουται τηι
προσδοκιαι, παντα τον χρονον τρυφων υπο της ελπιδος· εννοησον οιον εικος ειναι τον
την βασιλειαν προσδοκωντα ζωσαν και αθανατον, και τα αγαθα εκεινα, α ουτε
οφθαλμος ειδεν, ουτε ους ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη. ∆ια τουτο φησιν·
Ἔδωκας ευφροσυνην εις την καρδιαν μου. Ὅπερ μεγιστης προνοιας ην, τοτε ετοιμασαι
εκεινα και ευτρεπισαι. Ει δε οι παχυτεροι, και σαρξ οντες, και τηι γηι προσηλωμενοι,
τουτοις ου προσεχουσιν, ου παρα τον υποσχομενον, αλλα παρα την εκεινων
αγνωμοσυνην η ταραχη και ο θορυβος γινεται. Και ουκ ειπεν απλως, Ἔδωκας
ευφροσυνην, αλλ', Εις την καρδιαν μου, 55.55 δεικνυς οτι ουκ εν τοις εξωθεν η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ευφροσυνη, ουτε εν ανδραποδοις, ουτε εν χρυσωι και αργυρωι, ουκ εν ιματιοις. ουκ εν
τραπεζηι πληθουσηι, ουτε εν δυναστειας μεγεθει, ουτε εν οικιας μετρωι. Αυτη γαρ η
ευφροσυνη ου καρδιας, αλλ' οφθαλμων μονων.
Πολλοι γουν των ταυτα κεκτημενων αβιωτον τον βιον ειναι νομιζουσι, και
καμινον αθυμιας εν τηι ψυχηι περιφερουσιν, υπο του πληθους των φροντιδων
περιαντλουμενοι, και τοις συνεχεσι πιεζομενοι φοβοις. Ἀλλ' εμοι, φησιν, ουκ εν τουτοις
η ευφροσυνη, αλλ' εν τηι καρδιαι τηι νοεραι, εν τηι διανοιαι τηι ασωματωι, και τα ασωματα
φανταζομενηι. Ὥστε ει τα παροντα σε ευφραινει, και απο τουτων την προνοιαν
μανθανεις του Θεου· πολλωι μαλλον απο των μελλοντων καταμανθανε, οσωι και αμεινω
εκεινα, και μονιμωτερα, και αναφαιρετα. Ει γαρ το εν πλουτωι σε ειναι και ευημεριαι
πειθει ειναι του Θεου την προνοιαν· πολλωι μαλλον το εν ουρανωι πλουτειν εις ταυτην
σε εναγετω την πειθω. Ει δε λεγοις, Και τινος ενεκεν εν ελπισι ταυτα αποκειται και
εστιν αφανη; εκεινο αν ειποιμι, οτι μαλιστα μεν ημεις οι πιστοι των φανερων τουτων
φανερωτερα ειναι νομιζομεν τα εν ελπισι· τοιαυτη γαρ της πιστεως η πληροφορια. Ει δε
λεγοις παλιν, Τινος ενεκεν ενταυθα ουκ απολαμβανομεν τας αμοιβας; εκεινο αν ειποιμι,
οτι ουτος μεν ο των σκαμματων καιρος και των αγωνων, εκεινος δε των στεφανων και
των βραβειων. Και τουτο δε της του Θεου κηδεμονιας εργον εγενετο, το τους μεν
πονους και τους ιδρωτας τωι βραχει τουτωι και επικηρωι συγκληρωσαι βιωι, τα δε βραβεια
και τους στεφανους τωι αθανατωι και αγηρωι παρεκτειναι αιωνι. Ἄλλως δε και ηνικα μεν
ασθενεστερον οι πολλοι διεκειντο, και τα αισθητα ταυτα εδωκεν αυτοις αγαθα. Των
γουν Ἰουδαιων τον δημον δια τοιαυτης ηγε πολιτειας. Και γαρ πλουτος αυτοις επεῤρει,
και προς γηρας εξετεινετο η ζωη, και παν νοσημα εκποδων ην· και πολεμιων αναιρεσις,
και ειρηνη βαθεια, και τροπαια και νικαι, και ευπαιδια και πολυπαιδια πειθομενοις τωι
Θεωι, και παντα τα τοιαυτα προσην. Ἐπειδη δε παρεγενετο ο Κυριος ημων Ἰησους
Χριστος, εις τον ουρανον ημας καλων, και των ενταυθα πειθων καταφρονειν, και τον
εκεινων ερωτα εναποτιθεμενος, και αποσχιζων ημας των βιωτικων· εικοτως ταυτα
συνεσταλται, εν δε εκεινοις απας ο πλουτος, ατε τελειων ημων γενομενων. Ἐπει και επι
των παιδιων, τοις μεν μικροτεροις ετι τοιαυτα οι πατερες παρεχουσιν, υποδηματα και
ιματια, και χρυσια, και ψελλια· επειδαν δε αυξηθωσι, ταυτα αφελοντες αυτων, ετερα
μειζονα διδοασι, την επι του βηματος ευδοκιμησιν, την εν τηι πολει λαμπροτητα, την εν
ταις βασιλικαις αυλαις παῤρησιαν, αρχας και δυναστειας, πασης αυτους απαγοντες της
παιδικης φιλοτιμιας. Ουτω δη και ο Θεος εποιησε· των μικρων εκεινων και παιδικων
ημας απαγων, τα απο των ουρανων επηγγειλατο. Ουκουν μη προς ταυτα επτοησο τα
ρεοντα και παρατρεχοντα, μηδε μικροψυχει. Ουδε τουτων αμοιρον σε αφηκεν. Ἐπειδη
γαρ τους σαρκα περικειμενους, και σωματι συστρεφομενους, ουδε τουτων εκτος ειναι
εδει, και ταυτα πλουσιως ημιν χορηγει. ∆ια δη τουτο και ο Προφητης κινησας της
προνοιας εκεινο το ειδος 55.56 το υψηλον και φιλοσοφον, και ειπων, Ἔδωκας
ευφροσυνην εις την καρδιαν μου, επαγει και τουτο, λεγων· Ἀπο καρπου σιτου, και
οινου, και ελαιου αυτων επληθυνθησαν. Τουτο δε ειπων ου μικρον μερος αυτου της
προνοιας εντευθεν κινει, της και εν τοις ορωμενοις φαινομενης. Ὅταν γαρ ειπηι, σιτον,
και οινον, και ελαιον, και την εν τουτοις αφθονιαν, και υετους λεγει, και ωρων
ευκρασιαν, και γης λαγονας, και ωδινας, και τοκον, και αερος χυσιν, και ηλιου δρομον,
και σεληνης περιοδους, και αστρων χορειαν, και θερος, και χειμωνα, και μετοπωρον,
και εαρ, και γεωργικην τεχνην, και οργανων επιτηδειοτητα, και ετερων τεχνων εσμον.
Ἂν μη γαρ ταυτα απαντα συνδραμηι, ουχ οιον τε τους καρπους τελεσφορηθηναι, ουτε εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ακμην ελθειν. Ὅταν ουν ειπηι σιτον, και οινον, και ελαιον, διδωσι τωι σοφωι αφορμην
και απο μερους το παν νοειν, πελαγος αναπετασας της εν τοις αισθητοις φαινομενης
του Θεου προνοιας
ιαʹ. ∆ια δη τουτο και ο Παυλος δημηγορων που, και περι της προνοιας αυτου
διαλεγομενος, εντευθεν εκινει τον λογον, λεγων· ∆ιδους υετους και καιρους
καρποφορους, εμπιπλων τροφης και ευφροσυνης τας καρδιας ημων. Ἐπειδη δε
απεριττος εστιν ο Προφητης, παρεις απαντα τα αλλα ειπειν, οπωρας, ακροδρυα, γενη
φυτων, γενη σπερματων, γενη βοτανων, λειμωνων, ανθων, παραδεισων, και οσα αλλα
εστι, τα συνεκτικα τιθησι, τα και προς την ζωην ημιν αναγκαια, απο τουτων κακεινα
ποιων καταδηλα. Ἅπερ ουδε απλως ημιν διδωσιν, αλλα μετα πληθους, και καθ' εκαστον
ενιαυτον. Ει δε ποτε και συστελλει, και εν τουτωι παλιν την προνοιαν εαυτου δεικνυσιν,
αφυπνιζων την ραιθυμιαν των πολλων, και διεγειρων αυτους προς το επιζητησαι παρ'
αυτου ταυτα τα αγαθα. Ει δε τινες λεγοιεν, οτι ου του Θεου το διδοναι υετον, αλλα των
ειδωλων· ερωμεθα αυτους, ποθεν τουτο δηλον; Ὅτι οι ποιηται, φησιν, ειρηκασιν, οτι
Ζευς εστιν ο υων. Ἀλλ' ουτοι αυτοι ειρηκασιν, οτι και μοιχος εστι, και παιδων φθορευς,
και πατραλοιας, και ετερα τουτων ουκ ελαττονα εγκληματα. Ἀλλ' ουκ εστι, φησιν,
αληθη. Ουκουν ουδε το υειν. Ει γαρ τουτο δεχηι, κακεινα σε αναγκη δεξασθαι· ει δε
εκεινα εκβαλλεις, και τουτο μετ' εκεινων. Ἡμεις γαρ, επειδαν παρεχωμεθα μαρτυρας
της του Θεου δυναμεως, παντα τα υπ' αυτων λεγομενα περι αυτου δεχομεθα. Ουκουν
αναγκη σε και μοιχον αυτον καταδεξασθαι, και τα αλλα παντα υπ' αυτων λεγομενα περι
αυτου, και εκ τουτου μανθανειν, οτι ποῤρω θειας δυναμεως τα τοιαυτα εγκληματα, και
ουκ αν ειη θεος ο τοιουτος. Ἀλλ' ο μυθος αυτος εαυτωι περιπιπτει, και το ψευδος υφ'
εαυτου ελεγχεται, και μη βουλομενων υμων τουτο καταδεξασθαι, και καθολου τους
ποιητας εκβαλλει. Ὅτι δε εκβληθεντων εκεινων, παντα οιχησεται τα υμετερα, δηλον.
Και γαρ τα ονοματα αυτων εκεινοι ευρηκασι, και επεθηκαν· ο και τις των παρ' υμιν
φιλοσοφων ειρηκεν. Ει δε αφεις εκει 55.57 νους, επι τας αλληγοριας δραμοις, εκεινο σε
ερησομαι· τι ποτε εστιν ο Ζευς; Ἡ ζεουσα, φησιν, ουσια και το υπερ τον αερα μερος, και ο
αιθερα καλουσι, παρα το ζεον και καιον. Ουκουν ουκ εστι λογικη τις ουσια και
διακριτικη, αλλ' αλογος. Ὅτι γαρ η του αερος φυσις ουτε λογον εχει, ουτε λογισμον,
παντι που δηλον εστι, και πας τουτο οιδε, καν λιθων αναισθητοτερος τις ηι. Ὥστε
ανηιρηται τεως ο Ζευς, και η ουσια αυτου ηφανισται. Ει γαρ αηρ εστιν ο Ζευς, ο δε αηρ
τουτο εστιν, οπερ ειρηκαμεν, καντευθεν ο μυθος οιχησεται. Ει δε αηρ, ουτε πατηρ
εγενετο τινος, ουτε ετεκε τινα ουσιαν, οιαν αναπλαττουσι τον ηλιον, ον και Ἀπολλωνα
καλουσι, και υιον αυτου λεγουσιν ειναι· ουτε γαρ ηλιος λογισμον τινα εχει, ουτε
διανοιαν και νουν, αλλα και αυτο φυσικον εστιν εργον, αγομενον και περιφερομενον
τωι νομωι, ωι παρα την αρχην αυτωι εταξεν ο Θεος. Ἄλλως δε ουδε το υειν του αιθερος
εστιν, αλλα των νεφελων δεχομενων το υδωρ η απο της θαλασσης, η των υδατων των
υπερ τον ουρανον ανωθεν φερομενων, καθαπερ οι προφηται φασιν. Ει δε απιστεις τοις
προφηταις, σημεια φανερα και δηλα παρεχομεθα, α μαλιστα δεικνυσιν αυτους
θεοπνευστους γενομενους, και ουδεν οικοθεν διαλεχθεντας ημιν, αλλ' απο της θειας
εκεινης και υπερουρανιου χαριτος εμπνευσθεντας. Παντα γαρ τα υπ' αυτων ειρημενα
τελος εχει, και παντα προς την των πραγματων αληθειαν εξεβη, αν τε τα παλαια, αν τε
τα καινα βουλει μεταχειριζειν. Τα τε γαρ περι Ἰουδαιων ειρημενα τοις προφηταις
απαντα τελος ελαβεν, ων και η εκβασις απασι. δηλη γεγονε· τα τε περι του Χριστου εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

τηι Καινηι, α μαλιστα δεικνυσι θειαν εκατεραν ουσαν την Γραφην. Ει δε θεια, και τα εν
αυτηι περι Θεου ειρημενα αληθη παντα. Μη τοινυν αμφιβαλλε περι της του Θεου
προνοιας, αλλα θαυμαζε αυτου την κηδεμονιαν, οτι καιτοι πονηρων οντων και αγαθων,
την οικουμενην και τον ηλιον πασιν ανηκε, και τους υετους διδωσιν. Ει δε τινας
αφιησιν ειναι εν πτωχειαι και πενιαι, διορθων αυτων την ψυχην αφιησι, φιλοσοφωτεραν
την γνωμην εργαζομενος. Ἴστε γαρ, ιστε σαφως, οτι ο μεν πλουτος τοις μη προσεχουσι
πονηριας εστιν υπηρετης· η δε πενια φιλοσοφιας εστι μητηρ· και ταυτα δεικνυσι καθ'
εκαστην ημεραν τα πραγματα. Ποσοι των πενητων των πλουτουντων εισι συνετωτεροι
τε και φιλοσοφωτεροι, και τα σωματα υγιεινοτεροι, πενιας αυτοις και την σαρκα και την
ψυχην διορθουμενης; Ἐν ειρηνηι επι το αυτο κοιμηθησομαι, και υπνωσω. Ὅτι συ, Κυριε,
κατα μονας επ' ελπιδι κατυκισας με. Ἰδου και αλλο προνοιας ειδος ου μικρον, το
ειρηνης απολαυειν τους ανακειμενους Θεωι. Ειρηνη γαρ τοις αγαπωσι τον νομον σου,
και ουκ εστιν αυτοις σκανδαλον. Ουδεν γαρ ουτως ειρηνην ποιειν ειωθεν, ως η του
Θεου γνωσις, και η της αρετης κτησις, τον ενδοθεν των παθων εξοικιζουσα πολεμον,
και ουκ αφιεισα αυτον προς εαυτον διαστασιαζειν τον ανθρωπον. Ὡς ειγε μη ταυτης
απολαυοι της ειρηνης, καν εν βαθυτατηι ειρηνηι ηι εξωθεν, καν μηδεις πολεμιος 55.58
αυτον βαλληι, των υπο της οικουμενης πολεμουμενων παντων εστιν αθλιωτερος.
ιβʹ. Ου γαρ ουτω Σκυθαι, ουδε Θραικες, ου Σαυρομαται, και Ἰνδοι, και Μαυροι,
και οσα αγρια εθνη πολεμειν ειωθασιν, ως λογισμος ατοπωτατος ενδομυχων τηι ψυχηι,
και επιθυμια ακολαστος, και χρηματων ερως, και δυναστειας ποθος, και των βιωτικων
πραγματων η προσπαθεια. Και εικοτως· εκεινος μεν γαρ εξωθεν ο πολεμος, αυτη δε
ενδον εστιν η μαχη. Ὅτι δε τα ενδοθεν τικτομενα των εξωθεν προσβαλλοντων εστι
χαλεπωτερα, και μαλλον διαφθειρειν ειωθε, τουτο επι παντων εστιν ιδειν. Και γαρ και
ξυλου φυσιν σκωληξ ενδον τικτομενος μαλλον διαφθειρει, και σωματος δυναμιν και
υγειαν των εξωθεν φυομενων τα ενδοθεν βλαστανοντα νοσηματα μειζονως
λυμαινεται· και πολεις ουχ ουτως οι εξωθεν πολεμιοι, ως οι εμφυλιοι καταλυουσιν·
ουτω δη και ψυχην ουχ ουτω τα εξωθεν προσιοντα μηχανηματα, ως τα ενδοθεν
τικτομενα νοσηματα λυμαινεσθαι πεφυκεν. Ἀλλ' εαν τις τον φοβον του Θεου εχων,
μετα ακριβειας τουτον καταλυσηι τον πολεμον, και κοιμησηι τα παθη, και τα θηρια τα
ποικιλα εκεινα των ατοπων λογισμων αποπνιξας, μη εμφωλευειν παρασκευασηι, ουτος
καθαρωτατης και βαθυτατης απολαυσεται ειρηνης. Ταυτην την ειρηνην ελθων ο
Χριστος εχαρισατο· ταυτην και ο Παυλος τοις πιστοις επηυχετο, καθ' εκαστην επιστολην
λεγων· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων· ο γαρ την ειρηνην ταυτην εχων,
ου μονον βαρβαρον και πολεμιον, αλλ' ουδε αυτον τον διαβολον δεδοικεν· αλλα πασης
της των δαιμονων φαλαγγος καταγελαι, και παντων ανθρωπων εστιν ευθυμοτερος, ου
πενιαι πιεζομενος, ου νοσωι και αῤρωστιαι βαρουμενος, ουκ αλλωι τινι των ανθρωπινων
των αδοκητως προσπιπτοντων θορυβουμενος, δια το την ψυχην, την δυναμενην ταυτα
μετα ακριβειας διαθειναι και ευκολιας απασης, εῤῤωμενην και υγιαινουσαν εχειν. Και
ινα μαθητε οτι τουτο εστιν αληθες· εστω τις βασκανος, και μηδεις αυτωι πολεμειτω· τι το
οφελος; Αυτος γαρ εαυτωι πολεμει, παντος ξιφους οξυτερους καθ' εαυτου θηγων
λογισμους, πασι τοις ορωμενοις προσπταιων, και καθ' εκαστον των εντυγχανοντων
ανθρωπων τιτρωσκων εαυτον, και προς ουδενα ηδεως εχων, αλλα κοινους πολεμιους
παντας ορων. Τι ουν οφελος της εξωθεν ειρηνης τουτωι, οταν αυτος λυσσων και
μαινομενος, και κοινος της φυσεως ων εχθρος, περιερχηται τοσουτον ενδοθεν φερων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

πολεμον, και μυρια τοξα και βελη, μαλλον δε μυριους θανατους ευχομενος, η ιδειν τινα
των ομογενων ευδοκιμουντα και ευημεριας απολαυοντα; Παλιν ετερος υπο χρηματων
επιθυμιας κατεχομενος, μυριους πολεμους και μαχας και στασεις εις την εαυτου συναγει
ψυχην, και εν θορυβωι και ταραχηι ων, ουδε μικρον αναπνευσαι δυναται. Ἀλλ' ουχ ο
τουτων απηλλαγμενος των παθων ουτω διακειται, αλλ' εν γαληνωι καθηται λιμενι,
εντρυφων τηι φιλοσοφιαι, και 55.59 ουδεμιαν υπομενων αηδιαν τοιαυτην. ∆ιο δη και
ταυτης απολαυων της προνοιας ο Προφητης ελεγεν· Ἐν ειρηνηι επι το αυτο
κοιμηθησομαι, και υπνωσω· δηλων, οτι τωι μη ταυτην εχοντι την ειρηνην ουδε ο κοινος
λιμην απας ανεωικται, αλλα και ουτος προσκεχωσται, ο του υπνου και της νυκτος. Τα
γαρ παθη ταυτα και την απο της φυσεως αδειαν διδομενην διαφθειρει, ετεραι τυραννιδι
χαλεπωτεραι του υπνου την τυραννιδα παντελως παρωθουμενα. Οι γαρ φθονεροι, και
βασκανοι, και πλεονεκται, και αρπαγες τουτον τον πολεμον πανταχου περιφεροντες,
και τους πολεμιους ενδον εχοντες εγκαθημενους, οπουπερ αν απελθωσι, φυγειν ου
δυνανται την μαχην· αλλα καν οικοι μενωσι, καν επι κλινης κεωνται, νεφη βελων, και
θορυβους κυματων βιαιοτερους, και σφαγας, και κραυγας, και οιμωγας, και ετερα
πολλωι των εν τοις πολεμιοις συμβαινοντων χαλεπωτερα υπομενουσιν. Ἀλλ' ουχ ο
δικαιος ουτως· αλλα και εγρηγορως τρυφαι, και εν καιρωι της νυκτος μετα πολλης της
ηδονης τον υπνον δεχεται. Τι δε εστιν, Ἐπι το αυτο; Συνηγμενος προς εμαυτον, φησι,
συνεστραμμενος, ου σχιζομενος εις μυριας φροντιδας, ουδε τα του δεινος και του δεινος
μεριμνων, ουδε εις την οικουμενην διατεμνομενος ταις φροντισιν· αλλα τα εμαυτου
λογιζομενος, και τα εμοι διαφεροντα, και α μαλιστα εστιν ανθρωπωι προσηκοντα. Ὅτι
συ, Κυριε, κατα μονας επ' ελπιδι κατυκισας με. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Τηι των
μελλοντων ελπιδι και τηι προσδοκιαι τηι εις σε παντα μου τα παθη κατεστειλα. Καθαπερ
και Παυλος φησι· Το γαρ παραυτικα ελαφρον της θλιψεως, καθ' υπερβολην εις
υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν, μη σκοπουντων ημων τα
βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Ου γαρ εστιν ουδεν φορτικον πραγμα, ο μη γινεται
ραιστον τηι ελπιδι της ευδοκιμησεως της κατα Θεον. ∆ια τουτο φησιν· Ἐπ' ελπιδι
κατυκισας με. Και το Κατα μονας δε ου μικρα διδασκαλιας αρετη.
ιγʹ. Τι δε εστι, Κατα μονας; Των πονηρων χωρις. Την γαρ ειρηνην ταυτην
κατωρθωσα, φησι, προς σε, και κατα μονας οικω φευγων τους διεφθαρμενους. Και μαλα
εικοτως. Καθαπερ γαρ σωματα πολλακις απο της των αερων των διεφθαρμενων λυμης
απολλυνται· ουτω δη και ψυχη πολλακις εδεξατο βλαβην απο της των πονηρων
συνουσιας· και καθαπερ οφθαλμος υγιαινων, οταν νοσουντα ιδηι, πληττεται, και ο
ψωρας εμπεπλησμενος, μεταδιδωσι και τοις υγιαινουσιν· ουτω δη συμβαινει πολλακις
και επι της συνουσιας των πονηρων ανθρωπων. ∆ια τουτο και ο Χριστος παρηινει ου
μονον φευγειν τους τοιουτους, αλλα και εκτεμνειν, ουτω λεγων· Ει δε ο οφθαλμος σου
ο δεξιος σκανδαλιζει σε, εξελε αυτον, και βαλε απο σου· ου δη περι οφθαλμου λεγων· τι
γαρ αν αδικησειεν οφθαλμος, διανοιας υγιαινουσης; αλλα περι φιλων αναγκαιων και εν
ταξει των μελων τουτων ημιν οντων, και βλαπτοντων ημας, ταυτα ενομοθετησε,
κελευων και την φιλιαν των τοιουτων ατιμαζειν, ωστε την σωτηριαν την εαυτων
ασφαλεστεραν ποιειν. ∆ιο και αυτος παλιν προιων λεγει· Ουκ εκαθισα μετα συνεδριου
ματαιοτητος, και μετα παρανομουντων ου μη εισελθω. Και ο Ἱερεμιας δε μακαριζει τον
κατα μονας καθεζομενον, και αιροντα τον ζυγον εκ νεοτητος. Και αι Παροιμιαι πολυν
υπερ 55.60 τουτου ποιουνται λογον, πασι παραινουσαι και λεγουσαι μη μονον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

εκκλινειν, αλλα και αποπηδαιν απο των πονηρα συμβουλευοντων, και μηδε εγχρονιζειν
αυτοις. Ει γαρ τα φυσικα μεταβαλλεται πολλακις ημιν απο κακης ομιλιας· ποσωι μαλλον
τα της προαιρεσεως; Το τε γαρ χρωμα κατα φυσιν ημιν προσεστι, και το υγιαινειν· αλλ'
εστιν οτε διαφθειρεται ταυτα εξ ετερας εξεως εναντιας· και το ορεγεσθαι παλιν σιτιων·
και τουτο πολλακις απωλεσαμεν απο κακιας νοσηματων· και αλλα πολλα τοιαυτα εστιν
ιδειν συμβαινοντα. Ει δε τα της φυσεως κινειται, πολλωι μαλλον τα της προαιρεσεως,
οσωι και ευκολωτεραν εχει την επι θατερα μεταβολην. Μη δη μικρον ειναι νομιζωμεν
την των κακων συνουσιαν εις βλαβην, αλλα προ των αλλων απαντων φευγωμεν τους
τοιουτους, καν γυναικες ωσι, καν φιλοι, καν οστισουν. Ἐπει και τους μεγαλους εκεινους
τουτο απωλεσε, Σολομωντα λεγω και Σαμψων· και εθνος δε ολοκληρον το Ἰουδαικον
ουτω διεφθαρτο. Ου γαρ ουτω θηρια πληττειν ειωθεν, ως πονηρια ανθρωπων. Ἐκεινα
μεν γαρ φανερον εχει τον ιον· ουτοι δε ανεπαισθητως και αψοφητι καθ' εκαστην
ημεραν ενιασι την λυμην, κατα μικρον υποσυροντες το ευτονον της αρετης. ∆ια τουτο
και την ακολαστον οψιν ο Θεος αποτειχιζει, λεγων· Ὁ εμβλεψας γυναικι προς το
επιθυμησαι, ηδη εμοιχευσεν αυτην εν τηι καρδιαι αυτου· δια το ευκολον και
ευπεριστατον της απωλειας Συ δε, ει μεν πολιν μελλεις οικειν, πολλα περι αερων
πολυπραγμονεις, ει μη νοσωδεις, ει μη δυσκρατοι, ει μη αυχμηροι· ψυχης δε μελλων
ποιεισθαι λογον, ου περιεργαζηι την συνουσιαν των μελλοντων ομιλειν αυτηι· αλλ'
απλως και ως ετυχε πασιν αυτην επιτρεπεις; Και ποιας τευξηι συγγνωμης, ειπε μοι,
ουτως αυτης υπερορων; Ποθεν γαρ οιει τους τας ερημους κατειληφοτας θαυμαστους
τινας και λαμπρους γινεσθαι; ουκ επειδη θορυβους και αγορας φευγουσι, και του
καπνου των εν τωι μεσωι πραγματων μακραν εαυτους εσκηνωσαν; Τουτους και αυτος
ζηλωσον, επι μεσης πολεως ερημιας διωκων. Πως δε εσται τουτο; Ἐαν τους πονηρους
φευγηις, εαν τους αγαθους διωκηις. Ουτω γαρ πλειονα καρπωσηι των εν ταις ερημοις
ασφαλειαν, ουκ εν τηι των βλαπτοντων φυγηι μονον, αλλα και εν τηι των ωφελουντων
κοινωνιαι. Ἂν γαρ φευγηις μεν τους πονηρους, διωκηις δε τους αγαθους, εκατερωθεν σοι
τα της αρετης αυξηθησεται, και τα της κακιας οιχησεται. Ἵν' ουν τουτο γενηται, ταυτα
ποιωμεν, πειθομενοι τωι ψαλμωιδωι λεγοντι· Ὅτι συ, Κυριε, κατα μονας επ' ελπιδι
κατυκισας με. Ἐνταυθα δε καταπαυσω τον λογον, ικανως, οιμαι, την λυσιν αποδους
των ζητουμενων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ Εʹ ΨΑΛΜΟΝ. Εις το τελος, υπερ κληρονομουσης, ψαλμος τωι ∆αυΐδ.
αʹ. Προτερον ιδωμεν τις η κληρονομια, και ει αυτη 55.61 και ημιν επιβαλλει·
επειτα τον χρονον καθ' ον διδοται. Και δη ατοπον, διαθηκης μεν χρηματων υμιν
απαγγελθεισης, ως προσηκοντος ημιν του κληρου, περιεργαζεσθαι και πολυπραγμονειν,
και τα γραμματα επιζητειν, και αργυριον καταβαλλειν, και χαρτιοις προσιεναι, και
αντιγραφειν τα εγγεγραμμενα, και πασαν επιδεικνυσθαι σπουδην· ενταυθα δε των
διαθηκων πνευματικων εις μεσον προκειμενων, και των βιβλων πασων ανεωιγμενων,
ραιθυμειν και αναπεπτωκεναι, και ταυτα της κληρονομιας ουκ ουσης αισθητης.
Προσιωμεν τοινυν, και ανοιγωμεν τα γραμματεια, και εγκυπτωμεν τοις εγγεγραμμενοις,
και ιδωμεν επι τισιν ημιν ο κληρος ουτος καταλελειπται, και τις η του κληρου φυσις. Ου
γαρ απλως κατελιπεν ημιν τον κληρον, αλλ' εφ' αιρεσει τινι. Ποιαι δη ταυτηι; Ὁ αγαπων
με, φησι, τας εντολας μου τηρησει. Και παλιν, Ὃς ουκ αρηι τον σταυρον αυτου, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ακολουθηι οπισω μου· και ετερα πλειονα, απερ τηι ∆ιαθηκηι εγγεγραπται. Μαθωμεν δε
και τον χρονον, καθ' ον μελλομεν ταυτα απολαμβανειν. Ου γαρ ο παρων εστιν, αλλ' ο
μελλων· μαλλον δε και ο παρων και ο μελλων. Ζητειτε γαρ την βασιλειαν του Θεου, και
ταυτα παντα προστεθησεται υμιν· το δε ολοκληρον τοτε. Ἐπειδη γαρ ο παρων βιος
επικηρος, και ατελεστερον ετι διακειμεθα, οπερ ποιουσιν οι εξωθεν νομοθεται, και
τελειοις γενομενοις εγχειριζουσι την πατρυαν ουσιαν, τουτο και ο Θεος εργαζεται.
Ἐπειδαν εις ανδρα τελειον και μετρον ηλικιας καταντησωμεν, και προς τον ακηρατον
μεταστωμεν βιον, τοτε ημιν εγχειριζει τον κληρον εκεινον. Τεως δε διεθετο, και τα
γραμματα ημιν κατελιπε, και τινα πραττοντες επιτευξομεθα της κληρονομιας ειπεν,
ωστε μη εκπεσειν, μηδε αποκληρονομους γενεσθαι. Ει δε τινα θορυβει το μηδεπω
τελειους ημας ειναι, και υποπτευει τα ειρημενα, ακουετωσαν Παυλου λεγοντος· Ὅτε
ημην νηπιος, ως νηπιος ελαλουν, ως νηπιος εφρονουν, ως νηπιος ελογιζομην· οτε δε
γεγονα ανηρ, κατηργηκα τα του νηπιου· περι του παροντος και του μελλοντος αιωνος
διαλεγομενου. Και παλιν· Μεχρις ου καταντησωμεν οι παντες εις ανδρα τελειον, εις
μετρον ηλικιας. Ἐν μεν γαρ τωι παροντι βιωι, φησι, καθαπερ παρα τροφωι τινι, τηι κτισει
ταυτηι ανατρεφομεθα· επειδαν δε μελλωμεν εις την δεσποτικην αγεσθαι οικιαν, τα
ιματια απαμφιεννυμενοι της φθορας, και αφθαρσιαν αναλαμβανοντες, προς ετεραν
μεθισταμεθα ληξιν. Αυτη η διαθηκη και αποκληρους πολλους ηπειλησε ποιειν, εαν
αναξιοι γενωνται των αιρεσεων των εγγεγραμμενων. Ἀλλ' ιδωμεν τις εστιν ο κληρος
λοιπον. α μητε οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, μητε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη.
Πως τοινυν εμελλομεν την χρησιν τουτων λαμβανειν εν τωι παροντι βιωι, ων και η
γνωσις υπερβαινει την διανοιαν την ημετεραν; ∆ια τουτο ημιν εκει τεταμιευται. Και ορα
την κηδεμονιαν την πολλην. Τους μεν πονους τηι παρουσηι συνεκληρωσε ζωηι, ωστε τηι
βραχυτητι του χρονου συγκαταλυ 55.62 θηναι το επιμοχθον· τα δε αγαθα εν τωι
μελλοντι εταμιευσατο αιωνι, ωστε τωι αγηρωι συμπαρεκτεινεσθαι τας αμοιβας. Ἐκεινην
την ληξιν και βασιλειαν καλει. Ει γαρ και υπερβαινει λογον, αλλ' ομως κατα το
εγχωρουν ημιν ακουσαι, παρηινιξατο τα μελλοντα, νυν μεν, οπερ εφθην ειπων,
βασιλειαν καλων, νυν δε γαμον, νυν αρχην, απο των φαιδρων των παρ' ημιν ονοματων
παρανοιγων ημιν την περι εκεινων εννοιαν, την αιωνιον δοξαν, την ακηρατον
μακαριοτητα, την μετα Χριστου διαγωγην, ης ουδεν αν γενοιτο ισον. Τινες δε και αι
αιρεσεις της Ἐκκλησιας, μαλλον δε της κληρονομιας; Ουδεν φορτικον εχουσαι. α
θελετε ινα, φησι, ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι, ταυτα και υμεις ποιειτε αυτοις. Ὁραις πως
ουδεν ξενον επεισηγαγεν, αλλ' α προλαβουσα η φυσις ενομοθετησεν; Ἅπερ αυτος, φησι,
γενεσθαι θελεις παρα των πλησιον εις σε, ταυτα και αυτος εργασαι. Θελεις επαινεισθαι;
Ἐπαινει. Θελεις μη αρπαζεσθαι; Μη αρπαζε. Θελεις τιμασθαι; Τιμα. Θελεις ελεεισθαι;
Ἐλεει. Θελεις φιλεισθαι; Φιλει. Θελεις μη ακουειν κακως; Μηδε συ ειπηις. Και ορα την
ακριβειαν. Ουκ ειπεν, Ὅσα ου θελετε ινα ποιωσι, μηδε υμεις ποιειτε, αλλ', α θελετε.
Ἐπειδη γαρ δυο εισιν οδοι προς αρετην αγουσαι, μια μεν η απαλλαγη της κακιας, ετερα
δε η εργασια των αρετων, ταυτην προτιθησι, δια ταυτης κακεινην δηλην ποιων· και την
μεν ηινιξατο τωι λεγειν, Ὃ μισεις, αλλωι μη ποιησηις· την δε σαφως εδηλωσεν ειπων, Ὅσα
θελετε ινα ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι, και υμεις ποιειτε αυτοις.
βʹ. Ἔστι και αλλη αιρεσις. Ποια δε αυτη; Το αγαπαιν τον πλησιον, ως εαυτον. Τι
τουτου γενοιτ' αν ευκολωτερον; Το γαρ μισειν επαχθες και θορυβους εμποιουν· το δε
φιλειν ευκολον και ραιδιον. Και γαρ ει μεν ειπεν, Ἄνθρωποι οντες φιλειτε θηρια,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

δυσκολον ην το επιταγμα· ει δε ανθρωπους οντας ανθρωπους φιλειν εκελευσεν, ενθα
και το ομοιουσιον και συγγενες πολλην εισφερει ροπην, και παρα της φυσεως η
παραινεσις, ποιαν αν εχοι δυσκολιαν; Ὅπερ και επι λεοντων και λυκων γινεται· και γαρ
και εκει το συγγενες της φυσεως αγωγον εις φιλιαν εστι. Ποιαν ουν σχοιημεν
απολογιαν, λεοντας μεν ημερουντες και εαυτοις συνοικιζοντες, το δε ομογενες μη
επισπωμενοι; Ουχ ορατε, οτι πολλοι δια κληρονομιαν γεροντας περιιασιν αγρευοντες,
και παντων των του γηρως ανεχονται κακων, νεοι οντες και σφριγωντες, ποδαλγιας και
των αλλων των εν τωι γηραι νοσηματων, και κορυζης, δια του προσεδρευειν διηνεκως;
Καιτοι χρηματα εστιν εκει, και αδηλος ελπις· ενταυθα δε ουρανος, και προ του ουρανου
το ευαρεστησαι Θεωι. Τις δε η κληρονομουσα; Ὑπερ της κληρονομουσης γαρ φησιν η
προγραφη. Ἡ Ἐκκλησια, και το πληρωμα αυτης· περι ης λεγει ο Παυλος· Ἡρμοσαμην
υμας ενι ανδρι, παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι. Και ο Ἰωαννης· Ὁ εχων την
νυμφην,νυμφιος εστιν. Ἀλλ' ο μεν νυμφιος μετα τας πρωτας ημερας καταλυει το
σφοδρον του ερωτος· ο δε ημετερος νυμφιος μενει διηνεκως ημας αγαπων, και
επιτεινων τον ποθον· οπερ δηλων ο Ἰωαννης νυμφιον καλει, οτε ακμαζοντες οι ποθοι.
Ου δια τουτο δε μο 55.63 νον νυμφην εκαλεσεν, αλλ' οτι και παντας εν σωμα ειναι
βουλεται και μιαν ψυχην, κατα τον της αρετης και τον της αγαπης λογον· και οτι
καθαπερ η νυμφη παντα ποιει προς αρεσκειαν του ανδρος, ουτω και ημας δια παντος
του βιου τοιουτους ειναι χρη. Οια η νυμφη κατα την ημεραν εκεινην επι των πασταδων
καθεζεται, εν μεριμνωσα μονον οπως αρεσηι τωι νυμφιωι· ουτω δη και ημεις επι του βιου
τουτου προκαθημενοι εν σκοπωμεν, του νυμφιου την αρεσκειαν, και την της νυμφης
ευταξιαν διατηρωμεν. Ταυτης της νυμφης και ο ∆αυιδ μεμνηται λεγων· Παρεστη η
βασιλισσα εκ δεξιων σου, εν ιματισμωι διαχρυσωι περιβεβλημενη, πεποικιλμενη εν
κροσσωτοις χρυσοις. Θελεις αυτης και τα υποδηματα ιδειν; Ἄκουσον Παυλου του
νυμφαγωγου λεγοντος· Ὑποδησαμενοι τους ποδας εν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της
ειρηνης. Θελεις αυτης ιδειν και την ζωνην, και ως υπο αληθειας συγκειται; Ὁ αυτος σε
διδαξει. Περιζωσαμενοι την οσφυν υμων εν αληθειαι. Θελεις ιδειν αυτης και το καλλος;
Και τουτο μαθησηι παρ' αυτου. Μη εχουσα σπιλον η ρυτιδα. Ἄκουε και ο Ἐκκλησιαστης
τι περι ταυτης λεγει· Ὅλη καλη ει, η πλησιον μου, και μωμος ουκ εστιν εν σοι. Θελεις
ιδειν και τους ποδας; Ὡς ωραιοι οι ποδες των ευαγγελιζομενων την ειρηνην, και
ευαγγελιζομενων τα αγαθα. Και το δη θαυμαστον και εκπληξεως γεμον, οτι και
κοσμησας τουτον τον τροπον αυτην, ουκ ηλθε την δοξαν αυτου επιδεικνυμενος, ινα μη
τηι υπερβοληι του καλλους εκπληξηι αυτην, και παραφρονα εργασηται, αλλ' ερχεται
ιματιον περιβεβλημενος, οιον η νυμφη· μετεχεται γαρ αιματος και σαρκος παραπλησιως
αυτηι· και ουκ αυτην ανω καλει, αλλ' αυτος προς αυτην παραγινεται· τηρων κανταυθα
του νυμφιου τον νομον τον προς την νυμφην αυτον αγοντα. Ὅπερ και Μωυσης ελεγεν·
Ἀντι τουτου καταλειψει ανθρωπος τον πατερα αυτου και την μητερα, και
προσκολληθησεται προς την γυναικα αυτου. Και ο Παυλος· Το μυστηριον τουτο μεγα
εστιν· εγω δε λεγω εις Χριστον και εις την Ἐκκλησιαν. Ἐλθων τοινυν εις το καταγωγιον
αυτης, και ευρων ρυπωσαν, αυχμωσαν, γυμνην, πεφυρμενην αιματι, ελουσεν, ηλειψεν,
εθρεψεν, ενεδυσεν ιματιον, οιον ευρεθηναι ετερον ουκ ενι. Αυτος αυτηι γενομενος
περιβολη, και λαβων αυτην, ουτως αναγει. Ταυτηι η κληρονομια ητοιμασται. Τι ουν
υπερ αυτης φησιν ο Προφητης; Πολλα· συνηγορος γαρ εστιν αυτης, και τα πλειονα των
αυτηι συμβησομενων προειπε και προανεφωνησεν· οιον περι του νυμφιου, περι της
νυμφαγωγιας, περι των αγαθων των διαδεξομενων αυτην. ∆ια δη τουτο και ενταυθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

υπερ αυτης ποιειται τον λογον, και αρχομενος, καθαπερ οι συνηγοροι ουτοι οι ρητορες,
οι εν τοις δικαστηριοις, λεγει υπερ τινος ποιειται την δικαιολογιαν, οτι Ὑπερ της
κληρονομουσης. Και τι αιτει η κληρονομουσα, ακουσωμεν. Τα ρηματα μου ενωτισαι,
Κυριε. Τον νυμφιον Κυριον καλει· και γαρ τουτο νυμφης ευγνωμονος εργον. Ει γαρ επι
των ομοουσιων τουτο συμβαινει, και κυριον τον ανδρα καλει η γυνη· πολλωι μαλλον επι
της Ἐκκλησιας και του Χριστου, οπου και φυσει Κυριος εστιν. Ουτω γουν αυτον ουχ ως
νυμφιον καλει Κυριον μονον, αλλα και ως ∆εσποτην, και επισπαται αυτον προς την
δεησιν. Ἐπειδη γαρ κληρονομια αυτηι προ 55.64 κειται, η κληρονομια δε αυτη, ει
κατορθωσειε τα επιταχθεντα, εις εργον εκβαινει· παρακαλει και δειται συμμαχον αυτηι
γενεσθαι, ωστε ανυσαι τα προκειμενα, και μη εκπεσειν του κληρου. ∆ιο και φησι· Τα
ρηματα μου ενωτισαι, Κυριε· και μετα παῤρησιας λεγει τουτο, επειδη τοιαυτα αιτει, απερ
και αυτος διδοναι βουλεται· ως εαν τις τοιαυτα αιτηι αναξια του παρεχοντος, ου δυναται
ταυτην αιτειν την χαριν. Ὅταν κατ' εχθρων ευχηται, οταν κατα των λελυπηκοτων,
ταυτα ουκ εστιν ανθρωπου, αλλα διαβολου τα ρηματα. Ει γαρ το ομνυναι εκ του
διαβολου εστι και γαρ Το περιττον τουτων εκ του πονηρου εστιν, ευδηλον οτι και το
κατ' εχθρων ευχεσθαι. Ἐαν τοινυν λεγηις, Τα ρηματα μου ενωτισαι, εκεινα φθεγγου, α
ανθρωπου ρηματα εστιν ημερου και φιλανθρωπου, και ουδεν εχοντος διαβολικον.
γʹ. Συνες τηι κραυγηι μου. Κραυγην ενταυθα ου τον τονον φησι της φωνης, αλλα
της διανοιας την διαθεσιν. Ἐπει και τωι Μωυσει σιγωντι ελεγε· Τι βοαις προς με; Ουκ
ειπε, Τι ευχηι προς με; αλλα, Τι βοαις προς με; επειδη μετα σφοδρας διαθεσεως αυτωι
προσηιει. Ἵνα· γουν μαθηις οτι και ενταυθα ου την κραυγην λεγει, αλλα την διαθεσιν της
διανοιας, και την σπουδην την συντεταμενην, ουκ ειπεν, Ἄκουσον της κραυγης μου,
αλλα τι; Συνες, τουτεστι, καταμαθε. Ει γαρ και ανθρωπινοις κεχρηται ρημασιν, αλλα και
εν αυτοις τοις ανθρωπινοις το ευ παρισταμενον δηλοι. Προσχες τηι φωνηι της δεησεως
μου. Παλιν την ενδον λεγει φωνην. Ουτω και Ἄννα εβοα. Και ουχ απλως ειπε, Προσχες
τηι φωνηι της ευχης μου, αλλα, Της δεησεως μου. Τον γαρ ευχομενον ικετου δει
περικεισθαι σχημα και γνωμην. Ὁ γαρ ικετης ου κατηγορου ρηματα αναλαμβανει· ο δε
εχθρου κατευχομενος, κατηγορος μαλλον εστιν, η ικετης. Ειδες πως παρεστησε την
ευχην, επειδη αξιαν αυτην εποιειτο του ακουσθηναι; Ουτω και ημεις, οταν ευχωμεθα
και βουλωμεθα ακουεσθαι, πρωτον αυτην καθιστωμεν, ινα ηι ευχη, και μη κατηγορια
γενηται, και κατα τους νομους τους εκεινου, ουτως αυτην εισαγωμεν. Ὁ βασιλευς μου
και ο Θεος μου. Ὅπερ ο Προφητης συνεχως λεγει, μαλλον δε οπερ εξαιρετον τωι Ἀβρααμ
ην, καθως ο Παυλος φησι· ∆ι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται ο Θεος Θεος καλεισθαι αυτων·
τουτο αυτη διειληφε, και τωι ποθωι κατωρθωσεν. Ου γαρ ειπεν απλως, Ὁ βασιλευς, αλλ',
Ὁ βασιλευς μου και ο Θεος μου, τον ερωτα ενδεικνυμενη τον αυτης. Ειτα και τας αιτιας
τιθησι, δι' ας αξιοι αυτην ακουσθηναι. Ποιαι δε εισιν αυται; Ὅτι προς σε προσευξομαι,
Κυριε. Τις, φησιν, ουχι τωι Θεωι προσευχεται; Πολλοι δοκουσι μεν τωι Θεωι προσευχεσθαι·
προς δε ανθρωπων επιδειξιν τουτο ποιουσιν. Ἀλλ' ουχ αυτη· αλλα προς Θεον αυτον
ανετεινετο, τα ανθρωπινα παντα αφεισα. Το πρωι εισακουσηι της φωνης μου. Ὁραις
σπουδην, και κατανενυγμενην ψυχην; Ἐκ προοιμιων της ημερας, φησι, τουτο εργον
ποιουμαι. Ἀκουετωσαν οι μετα μυρια εργα τοτε επι την ευχην ερχομενοι. Ἀλλ' ουχ 55.65
αυτη· αλλ' εκ προοιμιων της ημερας τας απαρχας εδιδου τωι Θεωι. ∆ει γαρ, φησι, φθανειν
τον ηλιον επ' ευχαριστιαν σου, και προ ανατολης φωτος εντυγχανειν σοι. Συ δε επι μεν
βασιλεως ουκ αν ανασχοιο τον ελαττονα προ σου προλαβοντα προσκυνησαι· νυνι δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ηλιου προσκυνουντος καθευδεις αυτος, και αναχωρεις τηι κτισει της προεδριας, και ου
φθανεις απασαν την κτισιν την δια σε γενομενην, ουδε αποδιδως αυτωι τα ευχαριστηρια,
αλλ' ανισταμενος και οψιν περικλυζεις και χειρας, την δε ψυχην περιοραις ακαθαρτον;
Ουκ οισθα, οτι καθαπερ υδατι σωμα, ουτω δι' ευχης η ψυχη καθαιρεται; Νιψον τοινυν
προ του σωματος την ψυχην. Πολλαι λημαι προσιστανται αυτηι κακιας· ταυτας
αποθωμεθα δια της δεησεως. Ἂν γαρ ουτω το στομα τειχισωμεν, καλον θεμελιον της
καθημερινης πραξεως καταβαλουμεν. Το πρωι παραστησομαι σοι, και εποψομαι.
Παραστησομαι σοι, ου τοπωι, φησιν, αλλ' εργοις. Ὁ γαρ τοιουτος εγγυς γενεσθαι δυναται
του Θεου. Το γαρ εγγυς και το μακραν εντευθεν συμβαινει· ο γαρ Θεος πανταχου εστι.
Παραστησομαι σοι, και εποψομαι, οτι ουχι Θεος θελων ανομιαν συ ει. Ἕτερος
ερμηνευτης φησι· Και σκοπησω, οτι ουχι Θεος θελων ανομιαν συ ει. Ουδε παροικησει σοι
πονηρευομενος. Ἐνταυθα τα ειδωλα αινιττεται· οτι τουτοις εχαιρον, και παρανομιαι
πασηι, και τοις αλλοις τοις εν πονηριαι πραγμασιν. Ουδε παροικησει σοι πονηρευομενος.
Ουκ εσται σοι, φησι, φιλος, ουκ εσται σοι πλησιον. Ουδε διαμενουσι παρανομοι
κατεναντι των οφθαλμων σου. Το μισοπονηρον του Θεου ενταυθα δεικνυσι, διδασκων
τους εγγυς αυτου γινομενους τοιουτους εαυτους κατασκευαζειν, ως ουκ ενον αλλως
γενεσθαι εγγυς. Ει γαρ ανθρωπωι χρηστωι ουκ αν τις δυναιτο γενεσθαι πλησιον, τοις
τροποις διεστηκως αυτου, πολλωι μαλλον τουτωι. Ὅτι γαρ δυνανται εναρετων ανδρων
εγγυς γενεσθαι οι πονηροι, ακουσον τι φασι περι του δικαιου· Βαρυς εστιν ημιν και
βλεπομενος. Ουτω και Ἰωαννης το δεσμωτηριον οικων και μη ορωμενος ελυπει την
Ἡρωδιαδα· καιτοι τοσουτον αυτου αφειστηκει το γυναιον· μετα δε την τελευτην, και
του τυραννου τοτε εκεινου το συνειδος κατεσειε. Μηδεις τοινυν των εν αρετηι ζωντων
ηγεισθω τι πασχειν δεινον, καν επιβουλευηται παρα των πονηρων. Οι γαρ πασχοντες
κακως οι ποιουντες εισιν. Ἐμισησας παντας τους εργαζομενους την ανομιαν, απολεις
παντας τους λαλουντας το ψευδος. Ἄνδρα αιματων και δολιον βδελυσσεται Κυριος.
Ταυτα λεγεται, ουχ ινα ακουσωμεν μονον, αλλ' ινα και παιδευωμεθα ταυτα συνεχως
ακουοντες, και τωι τροπωι του νυμφιου αρμοζεσθαι, και πλησιον αυτου γινεσθαι. Ὡς αν
μη ταυτα ηι, ερημουμεθα της ανωθεν ροπης, ου ουδεν αν γενοιτο χειρον.
δʹ. Ἐμισησας παντας τους εργαζομενους την ανομιαν· καν δουλος ηι, φησι, καν
ελευθερος, καν βασιλευς, καν οστισουν. Ου γαρ απο των αξιωματων, αλλ' απο της
αρετης τους φιλους εγκρινειν ο Θεος ειωθεν. Ἀλλ' επειδη πολλοι των παχυτερων ουδεν
ηγουνται το μισος ειναι, ακουσον πως επηγαγε και κολασεως φοβον, ειπων· Ἀπολεις
παντας τους λαλουντας το ψευδος· επι το παχυτερον των αμαρτανομενων τον λογον
μετατιθεις. Ου γαρ μεχρι 55.66 του μισους στησεται τα της τιμωριας, καιτοι και τουτο
αφατος κολασις· αλλα και παντας απολει τους λαλουντας το ψευδος. Καιτοι και το
προτερον χαλεπον, και γεεννης χειρον, το μισηθηναι παρα Θεου· αλλα προς μεν τους
συνιεναι δυναμενους εκεινο εθηκε· προς δε τους παχυτερους και τουτο προσεθηκε. Μη
τοινυν θορυβηθηις, ανθρωπε, μηδε ταραττου, επειδαν ιδηις τινας ψευδομενους,
αρπαζοντας, πλεονεκτουντας, και μηδεν πασχοντας δεινον· εσται γαρ παντως τουτο.
Τοιαυτη γαρ η του Θεου φυσις· αποστρεφεται πονηριαν, μισει τε αυτην αει, και
απεχθανεται. Τους δε λαλουντας το ψευδος ενταυθα λεγει τους εν πονηριαι βιουντας,
τους τα ψευδη πραγματα διωκοντας, τους περι ηδονας, τους περι γαστριμαργιαν, τους
περι πλεονεξιαν επτοημενους. Οιδε γαρ παντα ταυτα ψευδη καλειν. Ἄνδρα αιματων και
δολιον βδελυσσεται Κυριος. Τον φονικον ενταυθα φησι, τον επιβουλευοντα, τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

υπουλον, τον αλλα μεν επι στοματος φεροντα, ετερα δε επι της διανοιας, τον
περικειμενον προσωπειον επιεικειας, τα δε λυκων επιδεικνυμενον, ου χειρον ουκ αν
γενοιτο ουδεν. Ὁ μεν γαρ δηλος εχθρος και ευφυλακτος γενοιτ' αν· ο δε συγκαλυπτων
την πονηριαν και χρωμενος τηι κακιαι, δυσφωρατος ων, πολλα εργαζεται τα δεινα. ∆ια
τουτο και ο Χριστος, ηνικα αν παραγινοιντο, νηφειν εκελευσεν. Ἔρχονται γαρ προς
υμας εν ενδυμασι προβατων, εσωθεν δε εισι λυκοι αρπαγες. Ἐγω δε εν τωι πληθει του
ελεους σου εισελευσομαι εις τον οικον σου. Ἐπειδη γαρ απο τοιουτων η Ἐκκλησια
συνειλεκτο, Ἑλληνων, μαγων, ανδροφονων, γοητων, ψευστων, υπουλων, ειπε δε, οτι
μισεις και αποστρεφηι, δεικνυσα, οτι ουχ αυτη κατα δικαιοσυνην και κατορθωματα,
αλλα κατα φιλανθρωπιαν απαλλαγεισα εκεινων εις τα ενδοτατα εισηγετο, επηγαγεν·
Ἐγω δε εν τωι πληθει του ελεους σου εισελευσομαι εις τον οικον σου. Ἵνα γαρ μη τις
λεγηι· Πως ουν συ η τα και τα εργασαμενη εσωθης; ειπε τον τροπον της σωτηριας, οτι
∆ια την πολλην φιλανθρωπιαν, δια την αφατον αγαθοτητα εσωθην. Ἀλλ' εισι τινες, οι
ουδε ελεον προσιενται, ανιατα νοσουντες, οιοι ησαν οι Ἰουδαιοι· η γαρ χαρις και ο
ελεος, καν χαρις ηι και ελεος, αλλα τους βουλομενους και χαριν εχοντας σωζει, ου τους
αφηνιωντας και μη βουλομενους δεξασθαι την δωρεαν, οιοι γεγονασιν οι Ἰουδαιοι, περι
ων και Παυλος ελεγεν, οτι Ἀγνοουντες την του Θεου δικαιοσυνην, και την ιδιαν
δικαιοσυνην ζητουντες στησαι, τηι δικαιοσυνηι του Θεου ουχ υπεταγησαν. Ειτα επειδη
ειπε τα του Θεου, λεγει και τα παρ' εαυτης· Προσκυνησω προς ναον αγιον σου εν φοβωι
σου. Ὅταν γαρ χαριτος απολαυσω, και τα παρ' εμαυτης εισενεγκω, ταυτην εισοισω σοι
την θυσιαν, φησι· Προσκυνησω προς ναον αγιον σου εν φοβωι σου. Ου καθαπερ οι
πολλοι των ευχομενων, κνωμενοι, χασμωμενοι, ναρκωντες, αλλα μετα φοβου και
τρομου, φησιν. Ὁ γαρ ουτως ευχομενος, πασαν κακιαν αποτιθεται, προς πασαν αρετην
χειραγωγειται, τον Θεον ιλεων καθιστησιν εαυτωι. Κυριε, οδηγησον με εν τηι δικαιοσυνηι
σου ενεκα των εχθρων μου. Ειπε τους υμνους του Θεου, το μισοπονηρον, το
φιλανθρωπον, το κηδεμονικον, ειπε την εαυτης σωτηριαν, ειπε τον τροπον καθ' ον
εσωθη, ειπε τινα μετα το 55.67 σωθηναι αυτη εισηγαγεν· απεστρεψε κακιας,
εχειραγωγησε προς αρετην· χρηστας υπεφηνεν ελπιδας και τοις εν πονηριαι ζωσιν, ει γε
βουληθωσι μεταβληθηναι, ως ελεου δυναμενοις τυχειν· τρεπει τον λογον εις αιτησιν
λοιπον λεγουσαν· Κυριε, οδηγησον με εν τηι δικαιοσυνηι σου· δια τουτων παιδευουσα τον
ακροατην προτερον υμνους αναφερειν εις τον Θεον, και ευχαριστειν εφ' οις ευ πεπονθε·
και τοτε απερ βουλεται αιτειν, και παλιν ευχαριστειν, εφ' οις αν λαβοι. Ἀλλ' ιδωμεν και
τινα εστιν α αιτει. Μη γαρ τι βιωτικον; μη τι επικηρον· μη τι των παραῤρεοντων; Μη
περι πλουτου διαλεγεται; μη περι δοξης; μη περι δυναστειας; μη περι τιμωριας εχθρων;
Ουδεν τουτων. Ἀλλα τι; Κυριε, οδηγησον με εν τηι δικαιοσυνηι σου ενεκα των εχθρων
μου. Ὁραις πως ουδεν επικηρον αιτει, και πως δειται της ανωθεν συμμαχιας; Οι γαρ
ταυτην οδευοντες την οδον, εκεινης μαλιστα δεονται της ροπης. ∆ικαιοσυνην δε
ενταυθα την καθολικην φησιν αρετην. Και καλως ειπεν, Ἐν τηι δικαιοσυνηι σου. Ἔστι
γαρ και ανθρωπων δικαιοσυνη, η απο των νομων των εξωθεν, αλλ' ευτελης, και ουκ
εχουσα το τελειον και απηρτισμενον, και εξ ανθρωπινων συγκειμενη λογισμων. Ἐγω δε
την σην αιτω δικαιοσυνην, την απο σου κατενηνεγμενην την εις τον ουρανον
χειραγωγουσαν, και την συμμαχιαν, ωστε ταυτην επισπασθαι την δικαιοσυνην.
εʹ. Καλως δε ειπε και το, Ὁδηγησον. Ὁδος γαρ ο παρων βιος, δεομενος της
ανωθεν χειραγωγιας. Ει γαρ εις πολιν μελλοντες εισιεναι, δεομεθα του γνωριζοντος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ημιν την οδον· πολλωι μαλλον εις τον ουρανον αποδημειν μελλοντες, χρειαν εχομεν της
ανωθεν ροπης, ινα και δειξηι και στηριξηι και χειραγωγησηι· πολλαι γαρ ατραποι αι
εκτρεπουσαι. ∆ια τουτο εχωμεθα της δεξιας του Θεου. Ἕνεκα των εχθρων μου. Πολλοι
επανεστησαν, φησι, πολεμιοι βουλομενοι μου παρεκκλιναι τα διαβηματα, και πλανησαι,
και προς ετεραν οδον αγαγειν. Ἐπει ουν τοιαυται αι επιβουλαι, τοιαυται αι εφοδοι,
οδηγησον με αυτος. Της γαρ παρα σου χρειαν εχω συμμαχιας. Ἀλλα το μεν οδηγηθηναι,
αυτου γινεται· το δε αξιον ειναι του κρατηθηναι υπο της χειρος εκεινης, της ημετερας
γενεσθω σπουδης. Ἂν γαρ ηις ακαθαρτος, ου κατεχει σε η χειρ εκεινη· αν ηις πλεονεκτης,
αν ετεραν τινα κηλιδα εχων. Κατευθυνον ενωπιον σου την οδον μου· τουτεστι, δηλην
μοι ποιησον, σαφη, γνωριμην· ορθοτομησον αυτην παρ' εμοι. Ἕτερος δε ερμηνευτης
ειπεν· Ὁμαλισον εμπροσθεν μου την οδον σου· τουτεστι, ραιδιαν ποιησον, ευκολον. Ὅτι
ουκ εστιν εν τωι στοματι αυτων αληθεια, η καρδια αυτων ματαια. Ἐμοι δοκει και περι
των εν πλανηι διαγοντων ταυτα λεγειν, το τε στομα διαβαλλουσα, και την διανοιαν ως
ερημην παντος αγαθου· και περι των εν πονηριαι ζωντων. Ταφος ανεωιγμενος ο λαρυγξ
αυτων. Ἤτοι το φονικον ενταυθα λεγει, η το νεκρα προσφερειν δογματα, και δυσωδη.
Ουκ αν τις αμαρτοι, και των αισχρα φθεγγομενων ρηματα τα στοματα ουτω καλεσας,
ταφον ανεωιγμενον. Πολυ γαρ 55.68 της αισθητης δυσωδιας εκεινη χαλεπωτερα, απο
σηπεδονος τικτομενη ψυχης· και των πλεονεκτων τα στοματα τοιαυτα, οταν μηδεν
υγιες προφερωσιν, αλλα φονους και αρπαγας. Μη τοινυν εστω ταφος το στομα σου,
αλλα θησαυρος. Πολυ γαρ οι θησαυροι διενηνοχασι των ταφων, οτι εκεινοι μεν
φθειρουσιν οπερ αν λαβωσιν, ουτοι δε διατηρουσιν. Ἔχε τοινυν και συ πλουτον
φιλοσοφιας αει μενοντα, αλλα μη δυσωδιαν τινα και σηπεδονα. Και ουχ απλως ειπε,
ταφον, αλλ', ανεωιγμενον, ωστε και πλειονα δηλωσαι την βδελυγμιαν γινεσθαι. ∆εον
γαρ κρυπτειν τα τοιαυτα ρηματα, οι δε και εκφερουσιν, ωστε μαλλον αυτων την νοσον
ενδεικνυσθαι. Και επι μεν των νεκρων σωματων το εναντιον ποιουντες, τηι γηι
παραδιδομεν· ουτοι δε επι των ρηματων τουτων το εναντιον εργαζονται, και ο δεον
κατακρυπτειν κατω εν τωι βαθει της καρδιας και αποπνιγειν, εκφεροντες, και πολλους
παραβλαπτοντες, και προτιθεντες πασιν οραιν. Ἀλλ' ελαυνωμεν τους τοιουτους,
παρακαλω. Ει γαρ τα νεκρα σωματα εξω της πολεως καταθαπτομεν, πολλωι μαλλον
τους τα νεκρα ρηματα, και τους τα τοιαυτα εκφεροντας, και ουδε συσκιασαι
βουλομενους ποῤρω που κατοικιζειν χρη· επειδη κοινη της πολεως λυμη τα τοιαυτα
στοματα εστιν. Ταις γλωσσαις αυτων εδολιουσαν. Ειδες ετερον κακιας ειδος. Οι μεν εν
τηι διανοιαι κατακρυπτουσι τον δολον, ρηματα προσηνη προσφεροντες· οι δε τοσαυτηι
κεχρηνται τηι δεινοτητι, ως εν αυτοις τοις ρημασι συσκιαζειν την πονηριαν, και ραπτειν
δολους και επιβουλας. Κρινον αυτους, ο Θεος· αποπεσατωσαν απο των διαβουλιων
αυτων. Ὅρα κανταυθα την ημεροτητα της ευχης. Ου γαρ ειπε, Κολασον, αλλα, Κρινον
αυτους, και παυσον της πονηριας· ανηνυτα αυτων ποιησον τα μηχανηματα· οπερ και
υπερ αυτων ευχεσθαι εστι, του μηκετι προιεναι τα της κακιας αυτοις. Κατα το πληθος
των ασεβειων αυτων εξωσον αυτους, οτι παρεπικραναν σε, Κυριε. Τουτεστιν, Ουδεν μοι
μελει των εις εμε γενομενων, αλλ' υπερ των σων αλγω. Τουτο γαρ μαλιστα φιλοσοφου
ψυχης, υπερ μεν των οικειων μη αμυνεσθαι, υπερ δε των εις Θεον γινομενων σφοδρα
επεξιεναι. Τουτων ταναντια πολλοι ποιουσι, τα μεν του Θεου παρορωντες, τα δε εαυτων
μετα πολλης εκδικουντες της σφοδροτητος, αλλ' ουχ οι αγιοι ουτως, αλλα σφοδροι
τιμωροι των εις Θεον γινομενων ησαν, τα δε εαυτων παρεωρων. Και ευφρανθητωσαν
παντες οι ελπιζοντες επι σε. Ὅρα της ευχης το κερδος. Κακεινοι βελτιους εσονται, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

στησονται της πονηριας· και ετεροι πολλης απολαυσονται της ηδονης, την τε εκεινων
μεταβολην ορωντες, και την εις το βελτιον μεταθεσιν, και ετερους σπουδαιοτερους
ταυτηι γινομενους. Εις αιωνα αγαλλιασονται, και κατασκηνωσεις εν αυτοις. Αυτη γαρ
μαλιστα η χαρα διηνεκης· ως αι γε αλλαι των ποταμιων ρευματων ουδεν αμεινον
διακεινται, ομου τε φαινομεναι και παραῤρεουσαι· η δε κατα Θεον ευφροσυνη μενει και
πεπηγε, διαρκης τε εστι και μονιμος, ουδεμιαι των αδοκητων περιστασεων
διακοπτομενη, αλλ' υψηλοτερα γινομενη δι' αυτων των κωλυοντων. Ἐπει και οι
αποστολοι εμαστιγουντο, και εχαιρον· και ο Παυλος εθλιβετο, και εσκιρτα· τελευταιν
εμελλε, και κοινωνους εκαλει της ηδονης, λεγων· Ἀλλ' ει και σπενδομαι επι τηι θυσιαι
και λειτουργιαι της πιστεως υμων, χαιρω και συγχαιρω πασιν υμιν. Το δε αυτο και υμεις
55.69 χαιρετε και συγχαιρετε μοι. Τοις ουτως ηδομενοις ο Θεος συνοικει. ∆ιο και αυτη
ουτω φησιν· Εις αιωνα αγαλλιασονται, και κατασκηνωσεις εν αυτοις. Τουτο αυτο και ο
Χριστος δηλων ελεγε, το ακαταλυτον της ηδονης εμφαινων· Παλιν οψομαι υμας, και
την χαραν υμων ουδεις λαμβανει. Και Παυλος παλιν· Παντοτε χαιρετε, αδιαλειπτως
προσευχεσθε. Και καυχησονται εν σοι οι αγαπωντες το ονομα σου. Τουτοις γαρ μαλιστα
εστι καυχασθαι μονοις, τουτοις χαιρειν, τουτοις ευφραινεσθαι· ως ογε επι τοις βιωτικοις
καλλωπιζομενος, ουδεν διενηνοχε των εν ονειρωι τρυφωντων. ʹ. Τι γαρ, ειπε μοι, των
ανθρωπινων τοιουτον εστιν, οιον παρεχειν καυχασθαι; Ῥωμη σωματος; Ἀλλ' ουκ εστι
προαιρεσεως το κατορθωμα, διο και του καυχασθαι εστερηται· αλλως δε και μαραινεται
και διαπιπτει ταχεως, πολλακις δε και τον εχοντα εβλαψεν, ουκ εις δεον ταυτηι
χρησαμενον. Τουτο και επι ωρας και επι ευμορφιας εστιν ειπειν, και επι πλουτου, και
επι δυναστειας, και επι τρυφης, και επι παντων των βιωτικων. Το δε επι τωι Θεωι
καυχασθαι, και τηι αγαπηι τηι εις αυτον, κοσμος απαντων μειζων, και λαμπροτης
υπερβαινουσα μυρια διαδηματα, καν δεσμωτης ο καυχωμενος ηι. Ουτος ο κοσμος ου
νοσωι, ου γηραι, ου πραγματων περιστασει, ουκ ανωμαλιαι καιρων, ουκ αυτωι διατεμνεται
τωι θανατωι, αλλα και τοτε διαλαμπει μειζονως. Ὅτι συ ευλογησεις δικαιον. Ἐπειδη
πολλοι των ουτω διακειμενων παρα ανθρωπων κακιζονται και καταγελωνται, και
μαλιστα οι αρετην μετιοντες· ινα μηδεις των παχυτερων εκ τουτων καταπιπτηι, ορα πως
ανεχει την διανοιαν αυτου λεγων· Ὅτι συ ευλογησεις δικαιον. Τι γαρ βλαβος ανθρωπων
καταφρονουντων και της οικουμενης απασης, οταν ο των αγγελων ∆εσποτης επαινηι
και ανακηρυττηι; Ὥσπερ ουν αυτου μη ευλογουντος, καν απαντες επαινωσιν οι γην
οικουντες και θαλασσαν, ουδεν οφελος. Τουτο τοινυν πανταχου σκοπωμεν, οπως αυτος
ημας ανακηρυξηι, οπως αυτος στεφανωσηι. Καν τουτο ηι, παντων εσμεν υψηλοτεροι, καν
εν πενιαι, καν εν νοσωι, καν εν τοις εσχατοις ωμεν κακοις. Ἐπει και ο μακαριος Ἰωβ και
εν κοπριαι καθημενος και τωι ιχωρι των τραυματων ηλκωμενος, και μυριας βρυων πηγας
σκωληκων, και τα ανηκεστα πασχων εκεινα, και παρα οικετων εμπτυομενος, και παρα
φιλων, και παρα εχθρων, και παρα γυναικος επιβουλευομενος, και εις πενιαν, και εις
λιμον, και εις αῤρωστιαν την ανηκεστον εκεινην κατενεχθεις, παντων μακαριστοτερος
ην. Πως; Ἐπειδη ο Θεος αυτον ηυλογει λεγων· Ἄνθρωπος αμεμπτος, δικαιος, αληθινος,
θεοσεβης, απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος. Κυριε, ως οπλωι ευδοκιας
εστεφανωσας ημας. Παλιν εις ευχαριστιαν κατεληξεν, ευχαριστηριους αναφερων
υμνους τωι Θεωι. Τι δε εστιν οπλον ευδοκιας; Ὅπλον αριστον, οπλον κατα γνωμην Θεου,
οπλον καλλιστον. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Συμ 55.70 μαχιαι καλλιστηι ημας ετειχισας.
Ἕτερος δε λεγων ερμηνευτης, Στεφανωσεις αυτον, περι του δικαιου ειρησθαι τουτο
διδασκει· οτι Στεφανωσεις αυτον τον δικαιον, τουτεστιν, η ση ευαρεστησις αντι οπλου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

γινεται, και οπλου καλλιστου· η εκεινο· οτι Συμμαχιαι καλλιστηι τειχιζεις τον δικαιον,
και ουτε το καλλος αυτου ασφαλειας εστερηται, ουτε η ασφαλεια αυτου δοξης εστιν
ερημος. Τι γαρ ισχυροτερον ανδρος, τι δε ωραιοτερον του υπο της ανω δεξιας
τειχιζομενου; Ουτος ο στεφανος και απο ελεους πλεκεται, καθαπερ ο αυτος ∆αυιδ
αλλαχου φησι· Τον στεφανουντα σε εν ελεει και οικτιρμοις. Ουτος και απο δικαιοσυνης,
καθαπερ ο Παυλος· Λοιπον αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος. Ἔστι και χαριτος
στεφανος, ωσπερ ετερος λεγει· Στεφανωι δε χαριτων υπερασπισει σου. Ἔστι δε και
στεφανος δοξης, καθαπερ Ἡσαΐας, Ἔσται, λεγων, ο στεφανος της ελπιδος, ο πλακεις της
δοξης. Παντα γαρ ταυτα ο στεφανος εχει, φιλανθρωπιαν, δικαιοσυνην, χαριν, δοξαν,
ευπρεπειαν. Θεου γαρ εστι το δωρον, ποικιλην προφερον την χαριν. Ἔστι και αφθαρσιας
στεφανος, καθαπερ φησι Παυλος· Ἐκεινοι μεν ινα φθαρτον στεφανον λαβωσιν, ημεις δε
αφθαρτον. Ὃ τοινυν ενταυθα λεγει, τουτο εστιν· Ἀσφαλειαι και δοξηι ημας περιεβαλες.
Τοιαυτα γαρ τα του Θεου δωρα, ισχυρα, και ευπρεπειας γεμοντα· τοιουτοι οι στεφανοι.
Ἐπι μεν γαρ των ανθρωπων ουκ ενι τουτο· αλλ' ο μεν εν δοξηι, ουκ ασφαλης παντως· ο
δε εν ασφαλειαι, ουκ εν δοξηι παντως, ουδε ραιδιως αν συμβαιη ταυτα· ει δε και συμβαιη,
ταχεως αποσυρεται. Οιον τι λεγω· οι εν δυναστειαις οντες, λαμπροι μεν και περιφανεις,
ουκ εν ασφαλειαι δε· αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα εν επισφαλει χωριωι
καθεστηκασι, δια το μεγεθος της δοξης. Οι απεῤριμενοι και ευκαταφρονητοι, εν
ασφαλειαι μεν δια το μη γνωριζεσθαι, ουκ εν τιμηι δε· αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο
μαλιστα εν ατιμιαι, δια το εν ασφαλειαι ειναι. Ἐπι δε του Θεου ουκ εστι τουτο· αλλ'
αμφοτερα μετα πολλης συντρεχει της υπερβολης, και δοξα και ασφαλεια. Ἐννοησαντες
τοινυν των αγαθων το μεγεθος, και προ γε παντων οσον εστιν αγαθον αρεσκειν Θεωι,
οπερ και οπλον, και δοξα, και ασφαλεια, και τα μυρια αγαθα, μεθ' υπομονης τρεχωμεν
τον προκειμενον ημιν αγωνα, και μη αναπεσωμεν ποτε, μηδε γυμνοι των οπλων
φανωμεν. Τουτο γαρ του πολεμου τουτου το ειδος ουκ ανεχεται αοπλον στρατιωτην
ιδειν· αλλα τοτε λυεται η παρασκευη, οταν λυθηι το θεατρον· λυεται δε το θεατρον, οταν
απολυηται του σωματος η ψυχη. Ὥστε εως αν ενταυθα ωμεν, πυκτευειν αναγκη και
οικοι καθημενους, και εις αγοραν εμβαλλοντας, και αριστοποιουμενους, και νοσουντας,
και υγιαινοντας. Και γαρ εν τωι καιρωι της νοσου μαλιστα της μαχης ταυτης ο καιρος,
οταν οδυναι παντοθεν θορυβωσι την ψυχην, οταν αλγηδονες πολιορκωσιν, οταν ο
διαβολος εφεστηκηι παροξυνων ειπειν τι ρημα πικρον. Τοτε δη μαλιστα ασφαλιζεσθαι
δει, φραττεσθαι τωι θωρακι, τηι ασπιδι, τωι κρανει, τοις αλλοις οπλοις, και διηνεκως
ευχαριστειν τωι Θεωι. Ταυτα χαλεπα κατα του διαβολου βελη, αυτη καιρια κατα του
δαιμονος πληγη, τοτε μαλιστα λαμ 55.71 προι οι στεφανοι. Ἐπει και τον μακαριον Ἰωβ
ουδεν γαρ κωλυει παλιν εις αυτον καταφυγειν τουτο μαλιστα λαμπρον απεφηνε, τουτο
ανεκηρυξε, τουτο εστεφανωσε, το εν καιρωι πειρασμου και νοσου και πενιας
απεριτρεπτον φανηναι την γνωμην, ασειστον την διανοιαν, το ευχαριστηρια τωι Θεωι
ανενεγκειν ρηματα, και την πνευματικην εκεινην θυσιαν. Θυσια γαρ ην τα ρηματα
αυτου, απερ ελεγεν· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο· ως τωι Κυριωι εδοξεν, ουτω
και εγενετο· ειη το ονομα Κυριου ευλογημενον εις τους αιωνας. Ὃ δη και ημεις αει
ποιωμεν, εν πειρασμοις, εν περιστασεσιν, εν επιβουλαις δοξαζοντες τον Θεον, και
ευλογουντες διηνεκως· οτι αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου παιδευσηις με.
αʹ. Ὅταν ακουσηις θυμον και οργην επι Θεου, μηδεν ανθρωπινον υποπτευσηις·
συγκαταβασεως γαρ εστι τα ρηματα. Και γαρ το Θειον απαντων τουτων απηλλακται.
∆ιαλεγεται δε ουτως, ωστε καθαψασθαι της των παχυτερων διανοιας. Ἐπει και ημεις
οταν βαρβαροις διαλεγωμεθα, τηι εκεινων χρωμεθα γλωττηι· καν προς παιδιον
φθεγγωμεθα, συμψελλιζομεν, καν μυριακις ωμεν σοφοι, προς την εκεινου
συγκαταβαινομεν ταπεινοτητα. Και τι θαυμαστον ει ρημασι τουτο ποιουμεν, οπου γε και
εν πραγμασι, και χειρας δακνοντες, και θυμον υποκρινομενοι, ωστε διορθωσαι το
παιδιον; Ουτω δη και ο Θεος καθαψασθαι των παχυτερων βουλομενος, τοιουτοις
κεχρηται ρημασιν. Ου γαρ προς την αξιαν την εαυτου φθεγγεσθαι εσπουδαζεν, αλλα
προς την ωφελειαν των ακουοντων. Ἐπει και το αοργητον αυτου αλλαχου παλιν
δεικνυς, ελεγε· Μη εμε αυτοι παροργιζουσι, ουχι δε εαυτους; Συ δε πως εβουλου αυτον
διαλεγεσθαι τοις Ἰουδαιοις, οτι ουκ οργιζεται, ουδε μισει τους πονηρους; και γαρ το
μισος παθος εστιν· ουδε εφοραι τα ανθρωπινα; και γαρ το οραιν απο των σωματων
ειληπται· ουδε ακουει; και γαρ και τουτο απο της σαρκος. Ἀλλ' απο τουτου πονηρον αν
δογμα επηχθη ετερον, το απρονοητα ειναι τα παντα· και φευγοντες τα τοιαυτα ακουειν
περι Θεου, και το ολως ειναι Θεον πολλοι αν των τοτε ηγνοησαν· τουτου δε
αγνοηθεντος, παντα αν απολωλει· εκεινου δε του δογματος εισαχθεντος, ταχεως και η
διορθωσις επεγινετο. Ὁ μεν γαρ πεισθεις οτι εστι Θεος, καν μη την αξιαν εχηι περι αυτου
υπονοιαν, αλλα παχυτερον τι υποπτευηι, τωι χρονωι πεισθησεται, οτι ουδεν τοιουτον περι
Θεον· ο δε πεισθεις οτι ου προνοει, ουδε μελει αυτωι των οντων, ουδ' οτι εστι, τι
κερδανει απο του της απαθειας λογου; ∆ια δη τουτο εκεινο αυτοις διαλεχθεις προτερον,
επειδη εναπεθετο αυτοις την περι του ειναι αυτον δοξαν, διακαθαιρει παλιν κατα
μικρον αυτους, αναγων επι τουτο το δογμα, τα υψηλοτερα περι αυτου φθεγγομενος, και
τον περι της απαθειας αυτου κινων λογον. Και γαρ φησιν ετερος προφητης· Ου 55.72
πεινασει, ουδε κοπιασει. Και ο ειπων ουν, οτι οργιζεται, ο αυτος παλιν δεικνυς, οτι
απαθες το Θειον, επαγει· Μη εμε αυτοι παροργιζουσιν, ουχι δε εαυτους; Και ο ειπων, οτι
εν τωι ναωι εστιν, ο αυτος παλιν φησιν, οτι Ουκ ανθρωπος εν σοι αγιος. και ουκ
εισελευσομαι εις πολιν· τουτεστιν, Ου περιεχομαι τοπωι. Ει δε μη πασιν επεξηλθε, τωι
συνετωτερωι εδωκε νοησαι απο των ειρημενων, οτι ο των τυραννικων παθων
απηλλαγμενος και ων ανευ ζηιν ουκ εστι, πολλωι μαλλον των αλλων ηλευθερωται. ∆ιο
και φησι· Μη εσηι ως ανθρωπος υπνων; Και πανταχου τον περι απαθειας ανακινει λογον.
Ὥστε κανταυθα, οταν ακουσηις θυμον, μη παθος νομιζε. Ει γαρ ανθρωποι φιλοσοφειν
μελετωντες, κατα το εγχωρουν αοργητοι διαμενουσι, πολλωι μαλλον η ανωλεθρος
ουσια εκεινη και αφθαρτος και αῤρητος και ακαταληπτος. Ουχ οραις, οτι και ιατροι
τεμνοντες, η καιοντες, ου θυμωι τουτο ποιουσιν, αλλα σκοπωι της διορθωσεως, ουκ
οργιζομενοι τοις καμνουσιν, αλλ' ελεουντες αυτους, και των νοσηματων
απαλλαττοντες; Ὅταν ουν ειπηι· Μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, τουτο λεγει· Μη
απαιτησηις με δικην των ημαρτημενων, μηδε επεξελθηις τοις πεπλημμελημενοις.
Ἐλεησον με, Κυριε, οτι ασθενης ειμι. Ταυτης παντες δεομεθα της φωνης, καν μυριακις
ωμεν μυρια κατωρθωκοτες, καν προς ακραν ηκοντες δικαιοσυνην. ∆ιο και αυτος
προιων παλιν φησιν· Ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων· και το, Ἐαν ανομιας
παρατηρησηι, τις υποστησεται; και ο Παυλος· Ουδεν εμαυτωι συνοιδα, αλλ' ουκ εν τουτωι
δεδικαιωμαι· και ετερος· Τις καυχησεται αγνην εχειν την καρδιαν; η τις παῤρησιασεται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

καθαρος ειναι απο ρυπου; Παντες τοινυν ελεους δεομεθα, αλλ' ου παντες αξιοι εσμεν
του ελεεισθαι. Και γαρ ει και ελεος εστιν, ομως τον αξιον επιζητει· καθαπερ αυτος προς
Μωυσην εφη· Ἐλεησω ον αν ελεω, και οικτειρησω ον αν οικτειρω. Ὁ μεν ουν αξιον τι
του ελεηθηναι ποιησας, ερει· Ἐλεησον με· ο δε εκβαλων εαυτον του ταυτης τυχειν της
συγγνωμης, ματην ερει το· Ἐλεησον. Ει γαρ εφ' απαντας εμελλεν ο ελεος ερχεσθαι,
ουδεις αν εκολασθη. Ἀλλα και ουτος εχει τινα κρισιν, και τον αξιον επιζητει και τον
επιτηδειον, ωστε αυτου απολαυσαι.
βʹ. Πολλοι γουν πολλακις τοις αυτοις αμαρτημασιν υπευθυνοι γεγονασι, και ου
την αυτην εδοσαν δικην, ετερας εχοντες αιτιας προισταμενας αυτων· και, ει βουλεσθε,
τουτωι νυν ενδιατριψωμεν τωι λογωι. Ἥμαρτον Ἰουδαιοι παντες, και ειδωλολατρησαν·
αλλ' ου παντες την αυτην εδοσαν δικην· αλλ' οι μεν επεσον, οι δε συγγνωμης
απελαυσαν. Ἐν γαρ τοις αμαρτημασιν ουχ η φυσις ζητειται μονον του γεγενημενου,
αλλα και η γνωμη, και ο καιρος, και η αιτια, και τα μετα την αμαρτιαν· ει οι μεν
ενεμειναν, οι δε μετενοησαν, και ει εκ περιστασεως, και ει κατα απατην, και κατα
μελετην. Και πολλα εστι τα ζητουμενα, και καιρου διαφορα, και πολιτειας καταστασις.
Οιον τι λεγω· ημαρτον οι εν τηι Παλαιαι, αμαρτανουσι και οι εν τηι Καινηι· ου την 55.73
αυτην δε διδοασιν αμφοτεροι δικην, αλλ' ουτοι χαλεπωτεραν. Και τουτο δηλων ο
Παυλος ελεγεν· Ἀθετησας τις νομον Μωυσεως, χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τοισι
μαρτυσιν αποθνησκει. Ποσωι, δοκειτε, χειρονος αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του
Θεου καταπατησας, και το αιμα της διαθηκης κοινον ηγησαμενος; Ὅταν δε ειπηι, Ποσωι.
δοκειτε, χειρονος αξιωθησεται τιμωριας, επιτεταμενην δεικνυσι την κολασιν. Ἥμαρτον
οι προ του νομου, και οι εν τωι νομωι. Παλιν οι προτεροι ημερωτεραν διδοασι δικην. Και
τουτο δηλων ελεγεν· Ὅσοι γαρ ανομως ημαρτον, ανομως και απολουνται. Το, Ἀνομως,
ουχι χαλεπωτερον, αλλ' ημερωτερον. Και οσοι εν νομωι ημαρτον, δια νομου
κριθησονται. Τι δη ποτε; Ὅτι οι μεν την φυσιν εχουσι κατηγορον· οι δε μετα της φυσεως
και τον νομον· και οσωι πλειονος απελαυσαν της διδασκαλιας, τοσουτωι μειζονα
υποστησονται κολασιν. Παλιν και απο των αξιωματων το αυτο εστιν ιδειν συμβαινον,
και δηλον απο της θυσιας. Ὑπερ παντος γουν του λαου τοσαυτη προσεφερετο θυσια
αμαρτοντος, οση υπερ του ιερεως μονου· δηλουντος του λογου, οτι οσωι μειζον το
αξιωμα, τοσουτωι χαλεπωτερα και η κολασις εν οις αμαρτανουσι. ∆ια δη τουτο η μεν
απλως πορνευσασα ανηιρειτο· η δε του ιερεως θυγατηρ κατεκαιετο. Ἔστι και ετερωθεν
ιδειν συγγνωμην και επιτασιν τιμωριας γινομενην· οιον, οταν τις αμαρτων, ενταυθα δωι
δικην, ετερος δε τρυφης απολαυσηι. Ὁ μεν γαρ μειζονα εκει, ο δε ελαττονα υποστησεται
τιμωριαν, εαν μη ενταυθα παντα απολυσηται. Και τουτο δηλων ο Χριστος εισαγει τον
Ἀβρααμ λεγοντα τωι πλουσιωι· Ἀπελαβες τα αγαθα σου, ουτος δε τα κακα· και νυν ουτος
παρακαλειται, συ δε οδυνασαι. Ἀλλ' ουτος μεν ολοκληρον απεθετο την τιμωριαν, δι' α
επαθε κακως· ετεροι δε ουχ ολοκληρον, αλλ' εκ μερους· διο και ημερωτερον
κολαζονται. Ἴδοι δ' αν τις και απο συνεσεως επιτεταμενης και απο αφελειας διαφοραν
γινομενην κολασεως, οταν λεγηι· Ὁ δουλος ο ειδως το θελημα του κυριου αυτου, και μη
ποιησας, δαρησεται πολλας· ο δε μη ειδως, μηδε ποιησας, δαρησεται ολιγας. Και πολλα
ετερα ευροι τις αν τα ποιουντα διαφοραν κολασεως, και διαφοραν ελεους και
φιλανθρωπιας. Σκοπει δε και επι του πρωτοπλαστου. Ἥμαρτεν η Ευα, ημαρτε και ο
Ἀδαμ, και το αμαρτημα εν. Ἀμφοτεροι γαρ εφαγον απο του ξυλου, ουκ αμφοτεροι δε την
αυτην εδοσαν δικην. Ἔσφαξεν ο Καιν, και εσφαξεν ο Λαμεχ· και ο μεν ηλεειτο, ο δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

εκολαζετο. Συνελεξε τις εν σαββατωι ξυλα, και ουδεμιας ετυχε συγγνωμης· ο ∆αυιδ
εφονευσε και εμοιχευσε, και απελαυσε φιλανθρωπιας. Ἐνδιατριβωμεν τοινυν τωι
ζητηματι· πολλωι γαρ βελτιον ταυτα αναζητειν, η φλυαριαις και συλλογοις τοις εν
αγοραις προσηλωσθαι. Οι γαρ το ευρειν μονον τα τοιαυτα, αλλα και το ζητειν μεγα
κερδος εστι, καν μη ευρωμεν. Ἀναγκασθησομεθα γαρ εν τουτοις απασχολεισθαι, και τον
καιρον παντα εν αυτοις δαπαναιν. Τινος ουν ενεκεν δει γαρ επι τον προτερον
αναδραμειν λογον, μοσχοποιησαντων απαντων των Ἰουδαιων, οι μεν εκολαζοντο, οι δε
ουκ 55.74 εκολαζοντο; Ὅτι οι μεν μετενοησαν, και την φυσιν αυτην ηγνοησαν, δια την
ευλαβειαν τους οικειους κατασφαξαντες· οι δε ενεμενον. Ὥστε το μεν αμαρτημα ισον·
τα δε μετα ταυτα ουκ ισα. Τινος δε ενεκεν και επι του Ἀδαμ και της Ευας ουχ η αυτη
τιμωρια, ει και αυτη η αμαρτια; Ὅτι ουκ ην ισον το υπο γυναικος απατηθηναι, και υπο
οφεως. ∆ιοπερ εκεινο απατην ο Παυλος εκαλεσε, λεγων· Ὁ Ἀδαμ ουκ ηπατηθη, η δε
γυνη απατηθεισα εν παραβασει γεγονε. Τινος δε ενεκεν και ο τα ξυλα συλλεξας ουκ
ετυχε φιλανθρωπιας; Ὅτι πολλης παρανομιας ην, το εκ προοιμιων ευθεως παραβηναι
το προσταγμα, και εδει και τοις αλλοις φοβον εντεθηναι πολυν. Τουτο και επι της
Σαπφειρας και Ἀνανιου γεγονε. Και ημεις τοινυν οταν αμαρτανωμεν, σκοπωμεν ει αξιοι
ελεους εσμεν, ει εποιησαμεν τι ωστε ελεηθηναι, ει μετενοησαμεν, ει βελτιους
εγενομεθα, ει απεστημεν. Και γαρ το τον μετανοησαντα σωθηναι, εξ ελεους εστι
σωθηναι. Ουτω γουν και ουτος αξιοι εντευθεν σωθηναι, απο των δακρυων, απο των
θρηνων. Λουσω γαρ, φησι, καθ' εκαστην νυκτα την κλινην μου· εν δακρυσι μου την
στρωμνην μου βρεξω. Τουτεστιν, απο της κατανυξεως. Ἐταραχθη τα οστα μου, και η
ψυχη μου εταραχθη σφοδρα. Ουκ ευθεως αυτα λεγει, αλλ' επι το ευολισθον της φυσεως
καταφευγει, λεγων· Ἐλεησον με, Κυριε, οτι ασθενης ειμι. Ουτως ειπε, δεικνυς οτι ουκ
αρκει μονον τουτο· ει γαρ ηρκει, παντες αν εντευθεν εσωθημεν· παντες γαρ εσμεν
ανθρωποι.
γʹ. Ἐμοι δε, ει δει ακριβεστερον τι περι τουτου ειπειν, ταχα ουδε τουτο λεγειν
δοκει. Ἀλλα την ασθενειαν την εκ των πειρασμων εγγινομενην αινιττεται, ου μικρον
και τουτο δικαιωμα εις το τυχειν ελεους και φιλανθρωπιας προβαλλομενος. Τουτο γουν
και προιων ηινιξατο, λεγων· Ἐπαλαιωθην εν πασι τοις εχθροις μου. Οιδε γαρ και θλιψις
μετ' ευχαριστιας φερομενη, πολλης φιλανθρωπιας υποθεσιν παρεχειν, και ιλεω τον
Θεον ποιειν. Ταυτην τοινυν μοι δοκει και ενταυθα αινιττεσθαι, λεγων· Ἴασαι με, Κυριε,
οτι εταραχθη τα οστα μου, και η ψυχη μου εταραχθη σφοδρα. Ουκ ειπεν, Ἄνες μοι, ουδε,
Ἔνδος μοι, αλλ' Ἴασαι. Τα γαρ προτερα αξιοι τραυματα αφανισθηναι. Ὀστα δε ενταυθα
την ισχυν απασαν λεγει· ταραχην δε, την πληγην, την κολασιν, την τιμωριαν. Ἴασαι με,
Κυριε, οτι εταραχθη τα οστα μου, και η ψυχη μου εταραχθη σφοδρα. Ὥσπερ ουν επι των
ιατρων τρια ταυτα εστι, μαλλον δε τεσσαρα, η και πεντε, ο ιατρος, η τεχνη, ο καμνων, το
νοσημα, των φαρμακων η δυναμις, και παραταξις τις γινεται και μαχη· αν μεν γαρ μετα
του ιατρου, και της τεχνης, και των φαρμακων, και η προαιρεσις ηι του καμνοντος,
εκρατησαν του νοσηματος· αν δε αφηι το μετ' εκεινων παραταξασθαι ο καμνων, προς
την αῤρωστιαν εαυτον εξαγει· η καν μετ' εκεινης παραταξηται προς τον ιατρον και τα
φαρμακα και προς την τεχνην, απηνεγκεν εαυτον· ουτω δη και εφ' ημων συμβαινει·
μαλλον δε ουχ ουτως, αλλα πολλωι παραδοξοτερον. Ἐπι μεν γαρ των ιατρων πολλακις
και μετα του νοσηματος, και μετα της τεχνης, και μετα των φαρμακων ο καμνων
ισταται, και ουδεν ωνησε, της φυσεως ασθενησασης, και της τεχνης απορησασης, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

της δυναμεως δραπετευσασης εκ τινος επηρειας· επι δε του Θεου ουκ ενι 55.75 τουτο,
αλλ' εαν στηις μετα του ιατρου, παντως δει θεραπευθηναι το ελκος. Ου γαρ εστιν
ανθρωπινη τεχνη, ινα απορησηι, αλλα θεια δυναμις, η και φυσεων και νοσηματων, και
πονηριας, και πασης περιγινομενη κακιας. ∆ια δη τουτο και ουτος ωσπερ ιατρωι τωι Θεωι
προσελθων και αποδυρομενος, ελεγεν· Ἴασαι με, Κυριε, οτι εταραχθη τα οστα μου. Τινες
δε φασιν ενταυθα ταραχην εκεινην λεγειν, την εκ της αμαρτιας γινομενην. Καθαπερ
γαρ οταν πνευματα ραγδαια εις πελαγος εμπεσηι, παντα ταραττει, και η βυθια ανω
φερεται ψαμμος, και οι πλεοντες εν κινδυνωι γινονται· ουτω δη και εφ' ημων
ταραττεται η ψυχη, κινειται το σωμα, παντα πληρουται του χειμωνος, και μεστον ημιν
το σκαφος λοιπον ταραχης, και σκοτος πολυ και παντα οιχεται απολιμπανοντα τον
οικειον τοπον, και πολλη η συγχυσις. Τουτο μαλιστα και εν επιθυμιαις ασελγειας
συμβαινειν ειωθε· τουτο και εν θυμωι και εν συμφοραις. Παντα γαρ ταυτα ταραττει και
ψυχην και οστα, και αι κοραι διαστρεφονται, και ουδε οι οφθαλμοι κατα ταξιν
βλεπουσιν· αλλ' ωσπερ ηνιοχου θορυβηθεντος, ατακτως οι ιπποι φερονται· ουτω του
λογισμου διαταραχθεντος, παντα συγχειται, παντα διαστρεφεται και την ιδιαν οδον
απολλυσι. Πως δε αυτη γινεται η ταραχη, αναγκαιον και τουτο ειπειν. Ου γαρ ωσπερ εν
θαλαττηι παρα την των πνευματων εμβολην, ουτω και εν τηι ψυχηι παρα τινα αδοκητον
περιστασιν, αλλα παρα την ημετεραν ραιθυμιαν συμβαινει. Και γαρ του γενεσθαι και του
μη γενεσθαι ημεις αιτιοι. Οιον τι λεγω· της επιθυμιας εγειρομενης, αν μη συ την φλογα
αναψηις, ου καιεται η καμινος, αν μη τροφην παρασχηις τηι υληι. Ουκ αναπτεται δε η
καμινος, αν μη τας ευμορφους οψεις περιεργασηι, αν μη τα αλλα καλλη
πολυπραγμονησηις, αν μη εις θεατρα παρανομιας αναβαινηις. Ἂν γαρ μη πιανηις τρυφηι
την σαρκα, αν μη καταποντισηις οινωι τον λογισμον, ουκ αιρεται η φλοξ, ουκ αναπτεται
η καμινος, ου γινεται χαλεπωτερον το θηριον, ου διατεμνεται καθαπερ υπο πνευματων
αγριων της διανοιας το καθαρον. Ἀρκει ουν ταυτα, φησι, προς το διαφυγειν την φλογα
της αμαρτιας; Ουκ αρκει ταυτα και μονα, αλλα και ετερα δει προστεθηναι, ευχας
διηνεκεις, αγιων συνουσιαν, νηστειαν συμμετρον, διαιταν λιτην, ασχολιας αναγκαιας,
προ των αλλων απαντων του Θεου τον φοβον, την μελλουσαν κρισιν, τας αφορητους
κολασεις, τας επαγγελιας των αγαθων. ∆ια τουτων απαντων δυνασαι χαλινωσαι την
λυττωσαν επιθυμιαν, και στησαι την κυμαινομενην θαλατταν. Και συ, Κυριε, εως ποτε;
Ἐπιστρεψον, Κυριε, ρυσαι την ψυχην μου, σωσον με ενεκεν του ελεους σου. Συνεχως το,
Κυριε, τιθησιν, ωσπερ τι δικαιωμα προβαλλομενος συγχωρησεως και χαριτος· και γαρ η
μεγιστη ημων ελπις αυτη, η αφατος αυτου φιλανθρωπια, και το τοιουτον ειναι αυτον
προχειρον εις συγχωρησιν. Το δε, Ἕως ποτε, ουκ αποδυσπετουντος, ουδε
δυσχεραινοντος, αλλ' οδυνωμενου και αλγουντος, και ου φεροντος τον απο των
πειρασμων ογκον.
δʹ. Ἐπιστρεψον, Κυριε, ρυσαι την ψυχην μου. ∆υο ενταυθα τιθησι, το τε
επιστρεψαι αυτον, και το ρυσασθαι την ψυχην μου. Τουτο γαρ μαλιστα τοις δικαιοις
περισπουδαστον, το κατηλλαχθαι αυτον, και ιλεων ειναι και ευμενη, και μη
αποστρεφεσθαι. Τουτωι γαρ και ετερον επεται, το σωθηναι την ψυχην· ουχ ως πολλοι
των ανθρωπων, και μαλιστα των παχυτερων, εν μονον επιζητουσιν, οπως της παρουσης
απολαυοιεν ευημεριας. Ἀλλ' ουκ εκεινοι ουτως· αλλ' οπως της σωτηριας της κατα
ψυχην απολαυσαιεν, ης ουδεν προτιμοτερον αυτοις ην. Ὅτι ουκ εστιν εν τωι θανατωι ο
μνημονευων σου· εν δε τωι ᾅδηι τις εξομολογησεται σοι; Ὅρα ποσας τιθησιν αιτιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

σωτηριας. Ὅτι ασθενης ειμι, φησιν, Ὅτι εταραχθη τα οστα μου, οτι παρα του Κυριου
ταυτα αιτω, Ὅτι ουκ εστιν εν τωι θανατωι ο μνημονευων σου· ου τουτο λεγων, οτι μεχρι
του παροντος τα ημετερα· απαγε· οιδε γαρ τον περι της αναστασεως λογον· αλλ' οτι
μετα την εντευθεν αποδημιαν η μετανοια καιρον ουκ αν εχοι. Ἐπει και ο πλουσιος
εξωμολογειτο και μετενοει, αλλ' ουδεν ωφελειτο δια την ακαιριαν. Και αι παρθενοι δε
ηβουληθησαν λαβειν ελαιον, αλλ' ουδεις αυταις εδωκε. Τουτο τοινυν αξιοι και ουτος,
ενταυθα απονιψασθαι τα αμαρτηματα, ωστε επι του φοβερου βηματος παῤρησιας
απολαυσαι. Ειτα παιδευων τον ακροατην, οτι μετα της του Θεου φιλανθρωπιας δει και
τα ημετερα επεσθαι αν τε γαρ την ασθενειαν προβαλλωμεθα, αν τε την ταραχην, αν τε
του Θεου την αγαθοτητα, αν τε αυτο δη τουτο, ο ελεγε, τα δε παρ' ημων μη προσκεηται,
ουδεν ημιν οφελος, ορα τι επηγαγεν· Ἐκοπιασα εν τωι στεναγμωι μου, λουσω καθ'
εκαστην νυκτα την κλινην μου· εν δακρυσι μου την στρωμνην μου βρεξω. Ἀκουετωσαν
οι εν ευτελειαι ζωντες, οιαν ο βασιλευς και πορφυριδα περικειμενος μετανοιαν
επεδεικνυτο· ακουσωμεν, κατανυγωμεν. Ουχ απλως εκαμεν, αλλα και εκοπιασε
στεναζων· ουχ απλως εδακρυσεν, αλλα και ελουσε την κλινην, ου μιαν και δευτεραν και
τριτην ημεραν, αλλα και καθ' εκαστην νυκτα· και ου το παρελθον μονον λεγει, αλλα και
το μελλον. Μη γαρ δη νομισητε, οτι ταυτα ποιησας απαξ, προς ανεσιν εαυτον λοιπον
αφηκεν, αλλα διηνεκως τουτο πραττων διετελει δια πασης της ζωης. Ου καθαπερ ημεις,
οι μιαν εργαζομενοι τουτο πολλακις ημεραν, η ουδε μιαν, εις γελωτα και τρυφην και
ανεσιν εαυτους εκδιδομεν. Ἀλλ' ουκ εκεινος· αλλ' εν δακρυσι διηνεκεσι διετελει.
Ταυτην δη και ημεις μιμωμεθα την εξομολογησιν. Ει γαρ μη βουληθειημεν κλαυσαι
ενταυθα, αναγκη παντως εκει οδυρεσθαι και κλαιειν· εκει μεν ανονητα, ενταυθα δε
μετα κερδους· και εκει μεν μετ' αισχυνης, ενταυθα δε μετ' ευκοσμιας πολλης. Ὅτι γαρ
αναγκη τουτο γενεσθαι, ακουσον τι φησιν ο Χριστος· Ἐκει εσται ο κλαυθμος και ο
βρυγμος των οδοντων. Ἀλλ' ουχ οι ενταυθα κλαιοντες ουτως· αλλα πολλης
απολαυσονται της παρακλησεως Μακαριοι γαρ οι πενθουντες, οτι αυτοι
παρακληθησονται. Ουαι υμιν τοις πλουσιοις, 55.77 οτι απεχετε την παρακλησιν υμων.
Ἀκουετωσαν οι τας αργυρας κλινας εχοντες, οια του βασιλεως ην η κλινη· ου
λιθοκολλητος, ου χρυσοπαστος, αλλα δακρυσι λελουμενη. Τουτωι αι νυκτες ουκ
αναπαυσεως, αλλα θρηνων και οδυρμων νυκτες ησαν. Ἐπειδη εν ημεραι πολλαι
περιεσπων αυτον φροντιδες, ον απαντες ανεσεως ποιουνται καιρον, τουτον εκεινος
εξομολογησεως εποιειτο, θερμοτερον θρηνων τοτε. Καλον μεν γαρ αει το κλαιειν,
μαλιστα δε εν καιρωι της νυκτος, οτε ουδεις εκκρουων της θαυμαστης ταυτης ηδονης,
αλλ' ενεστιν εμφορηθηναι τωι βουλομενωι μετα πασης αδειας. Ἴσασιν οι πειραν
λαβοντες ο λεγω, οσην ευφροσυνην εχουσιν αυται των δακρυων αι πηγαι. Ταυτα τα
δακρυα το ασβεστον πυρ σβεσαι δυνανται, τον ποταμον εκεινον τον προ του βηματος
ελκομενον. ∆ια τουτο και ο Παυλος εδακρυε τριετιαν νυκτα και ημεραν, τα αλλοτρια
διορθουμενος παθη· ημεις δε ουδε τα οικεια, αλλα γελωτι και τρυφηι εαυτους
εκδιδοντες, την νυκτα καρωι βαθει καταχωννυμεθα. Και οι μεν υπνωι θανατωι
προσεοικοτι προσηλωνται· οι δε αγρυπνιαν θανατου χαλεπωτεραν αγρυπνουσι, τοκους
και δανεισματα και τας ετερων αναλογιζομενοι κατ' εκεινον τον καιρον επιβουλας.
Ἀλλ' ουχ οι νηφοντες, αλλα τας εαυτων γεωργουσι ψυχας, ωσπερ υετωι τοις δακρυσι
κεχρημενοι τουτοις, και τα σπερματα της αρετης αυξοντες. Πασηι κακιαι και ασελγειαι
αβατος εστιν ευνη τοιαυτα δακρυα δεχομενη. Ὁ τα τοιαυτα δακρυα σταλαζων, ουδεν
ηγειται τα επι της γης, αλλα πασης πολιορκιας απαλλαττει την ψυχην, του ηλιου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

λαμπροτεραν καθιστησι την διανοιαν. Και μη με νομισητε προς μοναχους ταυτα λεγειν
μονον· και γαρ προς βιωτικους η παραινεσις, και προς τουτους μαλλον, η εκεινους·
ουτοι γαρ μαλιστα οι δεομενοι των της μετανοιας φαρμακων. Ὁ τοιαυτα θρηνων,
αναστησεται λιμενος γαληνου την ψυχην αμεινον εχων, παντα εκβαλλων τα παθη·
πολλης πεπληρωμενος της ευφροσυνης εις οικον Θεου μετα παῤρησιας απαντησεται ο
τοιουτος· τωι πλησιον μεθ' ηδονης διαλεξεται· ου θυμος γαρ ενδομυχει, ουκ επιθυμια
φλεγει, ουκ ερως χρηματων, ου φθονος, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Παντα γαρ
ταυτα, καθαπερ θηρια εμφωλευοντα, καταδυναι δια της νυκτος ο στεναγμος εκεινος και
τα δακρυα παρεσκευασεν. Ἐταραχθη απο θυμου ο οφθαλμος μου. Ειδες ψυχην
συντετριμμενην; Ειπων την μετανοιαν, λεγει παλιν τα παθη, τον θορυβον τον εν τηι
διανοιαι, τον φοβον τον απο της οργης του Θεου εγγινομενον.
εʹ. Ὀφθαλμον γαρ ενταυθα τον της ψυχης φησι, το διορατικον εκεινο και
λογικον, οπερ η εννοια των οικειων αμαρτηματων ταραττειν ειωθεν. Ἐπειδη γαρ δια
παντος προ των οφθαλμων ειχε τα πλημμεληματα, και του Θεου την οργην
ανελογιζετο, εν φοβωι ων, ουκ αναλγητως ζων, καθαπερ οι πολλοι, αλλα αγωνιων και
τρεμων. Ἡ τοιαυτη ταραχη γαληνης μητηρ εστιν· ο τοιουτος φοβος αδειας υποθεσις. Ὁ
ουτω τεταραγμενος παντα χειμωνα εκβαλλει· τοιαυτην ουκ εχων την ψυχην χαλεπον
κλυδωνιον υποστησεται. Και ωσπερ πλοιον ανερματιστον τηι των αγριων πνευματων
εκδοθεν ρυμηι, ταχεως καταποντιζεται· ουτω και ψυχη αναλγητως ζωσα, μυριοις 55.78
προκειται παθεσι. ∆ιο και ο μακαριος Παυλος τουτο 55.78 το παθος ενδεικνυμενος,
ελεγεν· Οιτινες απηλγηκοτες εαυτους παρεδωκαν τηι ασελγειαι εις εργασιαν ακαθαρσιας
πασης εν πλεονεξιαι. Και καθαπερ κυβερνητης, εως αν ταις φροντισι ταις υπερ των
πλεοντων ταραττηται, παντας εν γαληνηι καθιστησιν, αν δε ταυτης απαλλαγεις
καθευδηι, ταραχην επαγει μεγαλην· ουτω δη και ο ανθρωπος· ο μεν αγωνιων και τρεμων
και ταραττομενος, εν ησυχιαι την εαυτου καθιστησι διανοιαν· ο δε υπνωι της ραιθυμιας
εαυτον παραδους, υποβρυχιον το σκαφος εργαζεται. Ἐπαλαιωθην εν πασι τοις εχθροις
μου. Τι εστιν, Ἐπαλαιωθην; Ἠσθενησα, φησιν, υπο των εχθρων μου. Και γαρ εναγωνιος
ημων ο βιος, και μυριων εχθρων η ζωη ημιν εμπεπλησται, οιτινες και ισχυροτεροι
γινονται, επειδαν αμαρτημασι περιπεσωμεν. ∆ιο παντα χρη ποιειν, ωστε διαφυγειν
αυτων τας λαβας, και μηδεποτε προς αυτους καταλλαττεσθαι· αυτη γαρ ημιν μεγιστης
ασφαλειας υποθεσις. Τουτων των εχθρων την φαλαγγα δηλων ο Παυλος, ελεγεν· Ουκ
εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς
τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου. Ἐπει ουν τοιαυτη η των πολεμιων
φαλαγξ, αει και διηνεκως οπλιζεσθαι χρη, και φευγειν των αμαρτηματων τας εφοδους.
Ουδεν γαρ ουτω παλαιουν ειωθεν, ως αμαρτιας φυσις. ∆ιοπερ και ο Παυλος την
εντευθεν παλαιωσιν γινομενην αποτριβεσθαι κελευων, ελεγε· Μη συσχηματιζεσθε τωι
αιωνι τουτωι, αλλα μεταμορφουσθε τηι ανακαινωσει του νοος υμων. Ὅταν ουν υπο της
αμαρτιας παλαιωθηις, υπο της μετανοιας ανακαινισον σαυτον. Ἀποστητε απ' εμου,
παντες οι εργαζομενοι την ανομιαν, οτι εισηκουσε Κυριος της φωνης του κλαυθμου
μου. Ἤκουσε Κυριος της δεησεως μου, Κυριος την προσευχην μου προσεδεξατο. Ου
μικρα και αυτη οδος εις αρετην αγουσα, το φευγειν τους πονηρους. Ὅπερ μετα τοσαυτης
υπερβολης και ο Χριστος απαιτει παρ' ημων, ως τους εν ταξει μελων ημιν
αναγκαιοτατων οντας φιλους κελευειν εκκοπτειν, οταν ημας σκανδαλιζωσι, και βλαβην
τινα ημιν αυτων η συνουσια φερηι. Ἐαν γαρ, φησιν, ο οφθαλμος σου σκανδαλιζηι σε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

εξελε αυτον· και εαν η χειρ σου σκανδαλιζηι σε, εκκοψον αυτην, και βαλε απο σου· ου
περι μελων λεγων, απαγε· αλλα περι φιλων γνησιων, ων δει τας φιλιας ατιμαζειν, οταν
μητε αυτοις κερδος, μητε ημιν γινεται, αλλα βλαβη. Ταυτην δη την αρετην κατορθωσας
και ουτος ου μονον ουκ εδιωκε τας τοιαυτας συνουσιας, αλλα και παρεκελευετο τουτοις
αποπηδαιν εαυτου.
ʹ. Ουτος της μετανοιας ο καρπος, τουτο των δακρυων το κερδος. Ἡ γαρ ουτω
συντριβεισα διανοια, ουδεμιαι λοιπον προσπαθειαι κατεχεται. Τουτο δη και ημεις
ποιωμεν· καν αυτο διαδημα ηι τις περικειμενος, βλαπτηι δε ημας, ατιμαζωμεν αυτου την
φιλιαν. Ουδεν γαρ ευτελεστερον ανδρος, και βασιλευοντος, οταν κακιαι συζηι· ωσπερ
ουδεν βασιλικωτερον και δεσμωτου, οταν αρετην ηι κεκτημενος. Ὅτι ειση 55.79 κουσε
Κυριος της φωνης του κλαυθμου μου. Ουκ ειπεν, Ὅτι εισηκουσε της φωνης μου, απλως,
αλλα, Της φωνης του κλαυθμου μου. Ὁραις πως και τα παρ' εαυτου μετα πολλης εισαγει
της δαψιλειας, και φωνην, και κλαυθμον, φωνην ενταυθα ου τον τονον λεγων της
κραυγης, αλλα την διαθεσιν της διανοιας, και κλαυθμον ου τον απο των οφθαλμων
μονον, αλλα και τον απο της ψυχης; Ὁ γαρ μετανοιαν εισαγων, και παρα του Θεου
ακουομενος, ευκολως και τουτο δυναται κατορθωσαι το αγαθον, το διακρουεσθαι των
πονηρων τας συνουσιας. Αισχυνθητωσαν και εντραπητωσαν παντες οι εχθροι μου.
Ἀποστραφητωσαν εις τα οπισω, και καταισχυνθητωσαν σφοδρα δια ταχους. Αυτη η ευχη
μεγιστην εχει ωφελειαν, το τε αισχυνθηναι λεγω, και το εις τουπισω απελθειν. Οι γαρ
κακως τρεχοντες, ει καταισχυνθειεν, και εις τα οπισω απελθοιεν, στησονται της
πονηριας. Ὥσπερ γαρ ει ανθρωπον ιδωμεν κατα κρημνου φερομενον, αναχαιτιζομεν
αυτον της προσωτερω φορας, λεγοντες· Ἄνθρωπε, που φερηι; κρημνος εμπροσθεν
απαντησεται· ουτω δη και ουτος αξιοι τους κακους παλιν εις τουπισω αναδραμειν. Ουτω
και ιππον μαινομενον αν μη ταχεως τις ανακρουσηται, ταχεως απολειται. Ουτω και
ιατροι ιον ερπετου τινος πολλακις επινεμομενον απαν το σωμα μετα πολλου του ταχους
της προσωτερω φορας ιστωσιν, εγκοπτοντες αυτου την κακιαν. Τουτο δη και ημεις
ποιωμεν, και την εν ημιν κακιαν αναστελλωμεν μετα πολλου του ταχους, ινα μη
προιουσα αυξηι την νοσον. Και γαρ αμελουμενα, μειζονα γινεται των αμαρτηματων τα
τραυματα, και ου μεχρι τραυματων ισταται τα της νοσου και της αῤρωστιας, αλλα και
θανατον τικτει τον αθανατον, ωσπερ αν εξ αρχης και τα μικρα ανελωμεν, ουδε τα
μεγαλα εψεται. Σκοπει δε. Ὁ μελετησας μη υβριζειν, ουδε μαχεσθαι εισεται· ο μη ειδως
μαχεσθαι, και το φιλειν κατορθωσει· ο κατορθωσας το φιλειν, εχθρον ουχ εξει· ο δε
εχθρον ουκ εχων, αλλα την αγαπην επιδεικνυμενος, απασαν κατορθωσει την αρετην.
Μη δη των προτερων αμελωμεν, ινα μη προς το μειζον αιρηται τα κακα. Ὁ Ἰουδας, ει το
χρηματων εραιν εκολασεν, ουκ αν εις ιεροσυλιαν ηλθε· ταυτην ει κατεσχεν, ουκ αν εις
τον κολοφωνα των κακων εξεπηδησε. ∆ια τουτο και ο Χριστος ου την πορνειαν μονον,
ουδε την μοιχειαν, αλλα και την ακολαστον οψιν αναστελλει, την ριζαν κατωθεν
ανασπων, ωστε και ευκολωτερον ειναι περιγενεσθαι της πονηριας. Τουτο και επι των
Ἰουδαιων εποιει, παχυτερον μεν και ως δι' αινιγματων, επειδη προς σαρκωδεστερους ο
λογος ην, εποιει γουν ομως. Πως, και τινι τροπωι; Ουκ ηφιει εν κτηνεσι γινεσθαι τινα
μιξιν εκ διαφορων γενεων, ουκ ηφιει αιμα εσθιειν αλογων, ουκ ηφιει ενεχυρα κατεχειν
μετα την εσπεραν, μεγαλα εκ τουτων αναστελλων κακα· δια μεν του προτερου την
αῤρενομιξιαν, δια δε του δευτερου τους φονους, δια δε του τριτου την ωμοτητα και την
απανθρωπιαν. Ἀλλα νυν παντα ανεδην και μετα πολλης πραττεται της αναισχυντιας·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

δια τουτο παντα ανω και κατω γεγονεν. Ὅταν τοινυν μικρον καταδεξηι παθος, μη τουτο
ιδηις οτι μικρον, αλλ' εννοησον, οτι το εξ αυτου τρεφομενον τα μεγιστα τικτει δεινα. Και
γαρ επειδαν ιδωμεν εν οικιαι στυππιον αναφθεν μικρον, θορυβουμεθα και ταραττομεθα·
ου γαρ τωι προοιμιωι προσ 55.80 εχομεν, αλλ' απο του προοιμιου το τελος λογιζομενοι
θορυβουμεθα και περιτρεχομεν, ωστε ολοκληρον σβεσαι την καμινον. Τουτου του πυρος
σφοδροτερον επινεμεται ψυχην η κακια. ∆ιο δει προκαταλαβειν. Ἐαν γαρ
ραιθυμησωμεν, δυσκολωτερα γινεται η διορθωσις. Τουτο και επι πλοιου συμβαινον ιδοι
τις αν, και τους ναυτας θορυβουμενους, ουχ οταν ιδωσι την θαλατταν υπερεχουσαν,
αλλα και οταν μελλουσαν τουτο ποιειν. Μη τοινυν ωμεν ραιθυμοι τοις μικροις
αμαρτημασιν, αλλα μετα πολλης αυτα αναστελλωμεν της σφοδροτητος, ινα των
μειζονων απαλλαγωμεν, και των μελλοντων επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ Ζʹ ΨΑΛΜΟΝ. Ψαλμος τωι ∆αυιδ, ον ηισε τωι Κυριωι υπερ των λογων
Χουσι υιου Ἰεμενει.
Κυριε ο Θεος μου, επι σοι ηλπισα· σωσον με εκ παντων των διωκοντων με,
και ρυσαι με.
αʹ. Ἔδει μεν ουτως ακριβως των Γραφων και των ιστοριων ειδεναι την γνωσιν,
ως μη δεισθαι ημας μακροτερου λογου προς την τουτων διδασκαλιαν· επειδη δε οι μεν
υπερ βιωτικων πραγματων ασχολουμενοι, οι δε ραιθυμιαι εαυτους εκδιδοντες, ανηκοοι
τουτων εισιν, αναγκη προς το μηκος τον λογον εξαγαγειν, την υποθεσιν του ψαλμου
λεγοντας. Ἀλλα προσεχετε μετα ακριβειας. Τις ουν εστιν η υποθεσις; Ψαλμος τωι ∆αυιδ,
ον ηισε τωι Κυριωι. Ἄλλος· Ψαλμος υπερ αγνοιας τωι ∆αυΐδ. Ἄλλος· Ἀγνοημα τωι ∆αυΐδ·
και αντι του «Χουσι,» Αιθιοπος φησιν Ἀλλα και ουτως ασαφη τα ειρημενα, τωι την
ιστοριαν υμας αγνοειν. Ἐπειδη δε ουκ εγκαλειν δει μονον, αλλα και διδασκειν,
αναγκαιον αψασθαι του διηγηματος. Τις ουν ο Χουσι ουτος ο υιος Ἰεμενει, και τινες οι
λογοι αυτου, υπερ ων ηισε τωι Θεωι την ωιδην ταυτην ο ∆αυιδ, εντευθεν ηδη λεκτεον, εις
αρχην αναγοντα τον λογον. Ἀβεσσαλωμ υιος εγενετο τωι ∆αυιδ, νεος ακολαστος και
διεφθαρμενος· ουτος επανεστη ποτε τωι πατρι· και της βασιλειας αυτον, και της οικιας,
και της πατριδος εκβαλων, αυτος αντ' εκεινου κατεσχεν απαντα, και ουτε την φυσιν,
ουτε την ανατροφην, ου την ηλικιαν, ου τα προλαβοντα ηιδειτο· αλλ' ουτως ην καθαπαξ
ωμος και απηνης, και θηριον μαλλον η ανθρωπος, ως απαντα ταυτα διαῤρηξας τα
κωλυματα, αυτοις επιπηδησαι τοις της φυσεως νομοις, και ταραχης εμπλησαι απαντα
και θορυβου. Και γαρ παντα ανετρεπετο τοτε, φυσεως οροι, ανθρωπων αιδως, η προς
Θεον ευλαβεια, φιλανθρωπια και ελεος, τροφειων αμοιβαι, και η προς το γηρας αιδως.
Ει γαρ και μη ως πατερα αιδεσθηναι ηβουλετο, ως 55.81 γεγηρακοτα εχρην· ει δε και της
πολιας ημελει, ως ευεργετην αισχυνεσθαι· ει δε μηδ' ουτως, ως μηδεν ηδικηκοτα· αλλ' ο
της φιλαρχιας ερως πασαν ταυτην εξεβαλε την αιδω, και θηριον τον ανθρωπον εποιησε.
Και ο μεν μακαριος ουτος, και γεννησαμενος, και αναθρεψαμενος. αλητης και φυγας
κατα την ερημον επλανατο, καθαπερ μεταναστης, εν υπεροριαι, και τοις εντευθεν
πιεζομενος κακοις· εκεινος δε ενετρυφα τοις του πατρος αγαθοις. Των τοινυν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

πραγματων εν τουτοις οντων, και των στρατοπεδων μετ' εκεινου τεταγμενων, και των
πολεων υπο τον τυραννον ουσων, Χουσι τις ανθρωπος επιεικης, φιλος ων του ∆αυιδ,
εμενε την προς αυτον φιλιαν διατηρων εν τηι των καιρων τουτων μεταβοληι· και ιδων
αυτον αθροον κατα την ερημον πλανωμενον, διεῤρηξε τον χιτωνισκον, κατεπασατο
τεφραν, ανυμωξε πικρον και ελεεινον· και επειδη μηδεν ηδυνατο, την απο των
δακρυων εισφερει παραμυθιαν. Ου γαρ ην των καιρων φιλος, ουδε της δυναστειας,
αλλα της αρετης· δια τουτο, της αρχης μεταπεσουσης, την φιλιαν ου μετεβαλεν. Ἰδων
τοινυν αυτον ο ∆αυιδ ταυτα ποιουντα, φησι προς αυτον· Φιλου μεν και ταυτα και
γνησιως προς ημας διακειμενου· ονησει δε ουδεν ημας, αλλα δει τι βουλευσασθαι και
σκοπησαι, οπως αν λυθηι τα καταλαβοντα δεινα, και απαλλαγην τινα ευροιμεν των
συμφορων. Ταυτα ειπων, εισηγειται γνωμην εκεινωι τοιαυτην· Ἀπελθων προς τον υιον
τον εμον, και φιλου προσωπειον υποδυς, διασκεδασον μοι τας εκεινου βουλας, και του
Ἀχιτοφελ την βουλην ακυρον ποιησον. Ὁ δε Ἀχιτοφελ ουτος του τυραννου τοτε
εκρατει, δεινος μεν ων τα πολεμικα, δεινος δε και στρατηγησαι εν πολεμωι και μαχηι· διο
και του τυραννου μαλλον αυτον ο ∆αυιδ εδεδοικει· ουτως ην δεινος εν ταις γνωμαις ο
ανηρ. Ταυτα ακουσας εκεινος επεισθη, και ουδεν μικροψυχον ελογισατο, ουδε
ανανδρον, ουδε ειπε· Τι δε αν αλω; τι δε αν αποκαλυφθηι μοι το προσωπειον; τι δε αν
φωραθηι το δραμα της υποκρισεως; δεινος ο Ἀχιτοφελ· ισως και τουτο ελεγξει, και
ποιησει καταφωρον, και απολουμαι εικη και ματην. Ουδεν των τοιουτων εννοησας, εις
το στρατοπεδον επεπηδησε του τυραννου, το παν επι τον Θεον ριψας, και εις μεσους
εαυτον αφηκε τους κινδυνους. Ταυτα μοι ειρηται, ουχ ινα επαινεσωμεν μονον, αλλ' ινα
και τα αλγεινα, και οσα πεπονθεν ο ∆αυιδ καταμαθωμεν, και οσα ετερα απο της ιστοριας
δυνατον καρπωσασθαι κερδη, και ταυτα εις μεσον αγαγωμεν. Ἰδου γαρ, ο συνεχως
επιζητειται παρα των πολλων, δια τι δικαιοι θλιβονται, πονηροι δε εισιν εν ανεσει,
τουτο ενταυθα εστιν ευρειν. Ὁ μεν γαρ δικαιος εν συμφοραις ην· ο δε μιαρος, και
πατραλοιας, και της φυσεως αυτης εχθρος και πολεμιος, εν ευπραγιαι και βασιλικαις
αυλαις· αλλ' ουτε εκεινος εντευθεν εκερδαινε τι, ουτε ο αγιος ουτος εβλαπτετο· αλλ' ο
μεν εγινετο μειζοσι θλιψεσιν υπευθυνος· ο δε λαμπροτερον διελαμπε, καθαπερ χρυσος
εν καμινωι, τηι θλιψει καθαρωτερος γινομενος.
βʹ. Τουτο δη πρωτον εντευθεν μανθανε, μη ταραττεσθαι εν ταις τοιαυταις
δυσημεριαις, οταν ιδηις επι 55.82 των δικαιων συμβαινουσας· ετερον μετα τουτο, μη
μεθιστασθαι προς τους καιρους, αλλ' ειδεναι φιλιας νομους· τριτον, το και κινδυνων
κατατολμαιν υπερ της αρετης· τεταρτον, το και εν τοις αποροις ευελπιν ειναι, την παρα
του Θεου συμμαχιαν αναμενοντα. Ἐπει και ο Χουσι τοτε εκεινος ου το στρατοπεδον
ειδεν, ου του τυραννου τον φοβον, ου των ιππων το πληθος, ου τας φαλαγγας των
οπλιτων, ου το προκατειληφθαι τας πολεις, ου την ερημιαν του ∆αυιδ, ου την μονωσιν
και την ασθενειαν· αλλ' εις εν μονον ιδων, την αμαχον του Θεου συμμαχιαν, και την
ευνοιαν την εκεινου, ουτω τα μερη εκατερα εκρινε, και ευρε το μεν σαθρον, το δε
ισχυρον. Ὁ μεν γαρ αδικως εποιει, ο δε μετα του δικαιου εαυτον εφυλαττε. Στας τοινυν,
ουκ ενθα πληθος ανθρωπων, αλλ' ενθα αρετης συμμαχια, ουτως επεσπασατο τον Θεον.
Ταυτα λεγω, ινα και ημεις, καν ασθενεις ωσιν οι τα δικαια εχοντες, τα εκεινων
θεραπευωμεν· καν ισχυροι οι αδικουντες, φυγωμεν αυτων την συμμαχιαν. Ἡ μεν γαρ
κακια, καν την οικουμενην εχηι μεθ' εαυτης, παντων εστιν ασθενεστερα· η δε αρετη, καν
μεμονωμενη τυχηι, παντων εστι δυνατωτερα· τον γαρ Θεον εχει μεθ' εαυτης ισταμενον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

Τις ουν σωσαι δυναται τον υπο Θεου πολεμουμενον; τις δε απολεσαι τον υπ' εκεινου
βοηθουμενον; Ταυτα δη παντα φιλοσοφων ο Χουσι, και γενομενος ευελπις, απηλθεν
ενθα επεμπετο· και ως επεστη, ιδων εισελαυνοντα τον τυραννον, προσηλθεν. Ὁ δε ιδων
αυτον αθροον, και τηι φιλαρχιαι μεθυων, ουκ εξητασεν ακριβως, αλλ' επισκωπτων αυτον
και ονειδιζων, Ἄπιθι, φησι, μετα του εταιρου σου, ουδε το ονομα υπομεινας ειπειν, υπο
μισους και απεχθειας πολλης. Προς ον ο Χουσι ουδεν διαταραχθεις, ουδε διαθορυβηθεις,
φησι· Ὅτε ην ο Θεος μετ' αυτου, τα εκεινου εφρονουν· επειδη δε μετα σου νυν εστιν,
ακολουθον θεραπευειν τα σα. Ἐπηρε τουτο τον τυραννον, και εφυσησε, και ουδεν
εξετασας ακριβες κουφος γαρ ανηρ πιστευει παντι λογωι· ο δη κακεινος επαθε, και τοις
εναντιοις εκτραχηλισθεις, ευθεως αυτον εις τους γνησιους εισαγει, και εις τους πρωτους
εγγραφει των φιλων. Το δε παν ο Θεος ωικονομει, παρων και στρατηγων τοις
γινομενοις. Και λοιπον βουλης προκειμενης περι πολεμου, και ετερων ετερα
εισηγουμενων περι του, ποτερον ευθεως επιθεσθαι χρη, η μικρον αναβαλλομενους·
παρελθων ο Ἀχιτοφελ, ο δεινος εκεινος συμβουλευσαι, και γνωμην εισενεγκων, ταυτην
εισηγειται την συμβουλην λεγων· Τεταλαιπωρημενωι νυν και τεταραγμενωι επιθωμεθα
τωι πατρι τωι σωι. Και γαρ μη συγχωρησαντες μηδε μικρον αυτον στηναι, ουτως αν
ελωμεν· αν γαρ απαρασκευαστωι οντι νυν επιθωμεθα, ουδε εις ημιν εσται πονος. Ταυτα
ακουσας ο τυραννος, καλει και τον Χουσι, τον αυτομολησαντα εν υποκρισει προς αυτον,
και μεταδιδωσι και αυτωι του της βουλης λογου· οπερ ουκ ην κατα ακολουθιαν
ανθρωπινην, τον αθροον ελθοντα, τουτον ουτω τιμησαι, και νομισαι αξιοπιστον ειναι,
ως και συμβουλης αξιουν πραγματων ενεκεν τοιουτων· αλλ', οπερ εφθην ειπων, οταν ο
Θεος στρατηγηι, και τα δυσκολα ευκολα γινεται. Και εισαγεται ο Χουσι, και μεταδιδωσιν
αυτωι παῤρησιας, και αξιοι λεγειν το παρισταμενον. Τι ουν ο Χουσι; 55.83 Ουδεποτε,
φησι, διημαρτεν ο Ἀχιτοφελ. Ειδες συνεσιν ανδρος; Ουκ ευθεως αυτου την γνωμην
εκβαλλει, αλλα μετ' εγκωμιου. Θαυμασας γαρ αυτον πρωτον, ως εν τοις εμπροσθεν
χρονοις καιριως συμβουλευοντα, ουτω την παρουσαν κακιζει γνωμην Ὃ δε λεγει
τοιουτον εστι· Θαυμαζω πως νυν διημαρτεν· ου γαρ μοι δοκει συμφερειν ουτος ο
λογισμος. Ἂν μεν γαρ νυν επιθωμεθα, καθαπερ αρκτος παροιστρωσα, θυμου γεμων ο
πατηρ σου, και απεγνωκως της εαυτου ζωης, και ενακμαζουσηι τηι οργηι πολεμων,
ουδενα της εαυτου σωτηριας ποιησεται λογον, και μετα πολλης εμπεσειται της
σφοδροτητος ημιν. Ει δε μικρον ενδοιημεν, μετα πλειονος επιθησομεθα της
προπαρασκευης, και μειζονος της ασφαλειας, και απονητι και μετ' ευκολιας πασης,
ωσπερ εν σαγηνηι λαβοντες αυτον, ουτως επαναξομεν. Ἐπαινει την γνωμην ο
Ἀβεσσαλωμ, και λυσιτελεστεραν ειναι εφησεν αυτωι. Ταυτα δε ελεγεν ο Χουσι,
βουλομενος δουναι καιρον τωι ∆αυιδ, ωστε στηναι μικρον, και αναπνευσαι, και
στρατευμα συναγαγειν. Ουτω τοινυν εκβαλων του Ἀχιτοφελ την γνωμην, δια τινων
κεκρυμμενων ανδρων πεμψας απηγγειλεν απαντα τωι ∆αυιδ, και οτι την αυτου γνωμην
εκυρωσεν ο τυραννος την φερουσαν τωι ∆αυιδ την νικην. Ουτω γουν και εγενετο.
Ἐπειδη γαρ μικρον ενεδωκε, παρασκευασαμενος ο ∆αυιδ επεθετο, και το τροπαιον
εστησεν. Ὅπερ ο Ἀχιτοφελ απο πολλης συνεσεως και δεινοτητος συνορων, και εντευθεν
ηδη το τελος καταμαθων, οτι ολεθρος ην τωι Ἀβεσσαλωμ αυτη η γνωμη, ουκ ενεγκων
την εντευθεν επηρειαν, απελθων βροχον ανηψε και απηγξατο, και ουτω τον βιον
κατελυσε.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

γʹ. Ταυτα τοινυν απαντα μαθων ο ∆αυΐδ, γραφει τον ψαλμον, ευχαριστηριους
υμνους τωι Θεωι αναφερων, και το παν αυτωι ανατιθεις στρατηγημα. ∆ιο και αρχομενος
ουτω πως φησι· Κυριε ο Θεος μου, επι σοι ηλπισα, σωσον με. Ουκ επι τωι Χουσι, ουδε επι
τηι ανθρωπινηι σοφιαι, ουδε τηι συνεσει τηι εκεινου, ουδε επι τηι εμηι γνωμηι, αλλ', Ἐπι σοι.
Τουτο τοινυν και ημεις ποιωμεν, καν δι' ανθρωπων ημιν κατορθωμα τι γενηται, υπερ
τουτων ευχαριστωμεν τωι Θεωι, και των δι' ημων και των δι' ετερων ημιν
ευεργετηματων γινομενων. Ἂν γαρ ουτω ποιωμεν, ουδεν εσται δυσκολον ουδε σκολιον·
ο δη και ο ∆αυιδ εποιει, μονονουχι λεγων· Ουκ εν τοις ρημασι του Χουσι την ελπιδα της
σωτηριας ειχον, αλλ' εν τηι συμμαχιαι τηι σηι. Και ορα μεθ' οσης διαθεσεως φθεγγεται·
οπερ αυτωι συνηθες ποιειν. Ου γαρ ειπε, Κυριε ο Θεος· αλλα, Κυριε ο Θεος μου· και
αλλαχου· Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς σε ορθριζω. Και γαρ και μετα παντων αυτου χρειαν
ειχεν· ιδιαζοντως δε, δια την υπερβολην του ποθου. Ουτω και ο Θεος επι των δικαιων
τουτο ποιει, και κοινος απαντων ων Θεος, ιδιαζοντως εαυτον των δικαιων ειναι λεγει.
Ἐγω ο Θεος Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ,και ο Θεος Ἰακωβ. Και ορα φιλοσοφον γνωμην.
Ειπων, Κυριε ο Θεος μου, επι σοι ηλπισα, ουκ ειπε, Κολαζε τον πολεμιον, ανελε τον
εχθρον· αλλα τι; Το εαυτου ζητει μονον, και λεγει, Σωσον με, τουτεστι, Μη αφηις με
κακως παθειν, εκ παντων των διωκοντων με, και ρυσαι με. Ὅρα πως ουδε πασχων
κακως, ονομαστι μεμνηται του πατραλοιου, και εν τηι συμφοραι την φυσιν επιγινωσκων,
και εν τωι πολεμωι τον υιον ορων, και εν τοις κινδυνοις των σπλαγχνων ουκ
επιλανθανομενος. Ουτω φιλοπαις ην και φιλοστοργος· μαλλον δε 55.84 ουτω
φιλοσοφος. Ου γαρ η της φυσεως τυραννις, αλλ' η της γνωμης ημεροτης τοιουτον αυτον
εποιει ειναι μαλλον, και τωι στρατοπεδωι το πλεον ελογιζετο, η τωι τυραννωι· δια τουτο
φησι· Σωσον με εκ παντων των διωκοντων με, και ρυσαι με. Ὁραις πως ουδε εκεινων
σφοδρως μεμνηται; Ου γαρ ειπεν, Ἐκτων πολεμουντων, των τα εμα διαρπαζοντων, των
εντρυφωντων τοις βασιλειοις τοις εμοις, αλλα, Των διωκοντων με. Μηποτε αρπασηι ως
λεων την ψυχην μου, μη οντος λυτρουμενου, μηδε σωζοντος. Και μην στρατοπεδα
συνελεξε, και πολλους ειχε μεθ' εαυτου· πως ουν λεγει, Μη οντος λυτρουμενου, μηδε
σωζοντος; Ὅτι ουδε εν συμμαχιας ηγειται μερει την οικουμενην απασαν, ει μη της
ανωθεν απολαυσειεν ροπης, ουδε εν ερημιαι ειναι, ει και μονος ην, της εκεινου μετεχων
συμμαχιας. ∆ιο και ελεγεν· Ου σωζεται βασιλευς δια πολλην δυναμιν, και γιγας ου
σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου. Τινες δε κατα αναγωγην την ρησιν ταυτην
εκλαμβανοντες, λεοντα και διωκοντας διαβολον και δαιμονας ειναι φασιν. Ἐπειδη γαρ
ειδε τον υιον αρπαγεντα υπ' αυτου και καταποθεντα αξιοι μηδεποτε τουτο παθειν
αυτος, και λεγει και την αιτιαν, δι' ην εκεινος τουτο επαθε. Τις δε η αιτια; ∆ια της
κακιας, φησι, την συμμαχιαν του Θεου απεστησεν αφ' εαυτου. ∆ια τουτο λεγει, Μη
οντος λυτρουμενου, μηδε σωζοντος. Ὅτι δε λεων ο διαβολος λεγεται παρα της Γραφης,
ακουσον λεγουσης αυτης· Ὁ εχθρος υμων διαβολος περιερχεται ως λεων ωρυομενος και
ζητων τινα καταπιηι. Και αυτος ουτος ο προφητης αλλαχου· Και καταπατησεις λεοντα
και δρακοντα. Πολυτροπον γαρ το θηριον· αλλ' εαν νηφωμεν, ο λεων ουτος και δρακων
πηλου παντος ευτελεστερος εσται, και ουδε εξ ευθειας προς ημας παραταξεται, αλλα
καν παραταξηται, καταπατηθησεται. Πατειτε γαρ, φησιν, επανω οφεων και σκορπιων.
Περιεισι μεν γαρ μετα πολλου του θυμου, καθαπερ λεων· αν δε προσβαλληι τοις τον
Χριστον εχουσι, και τον σταυρον επι του μετωπου, και το πυρ του Πνευματος, και την
λαμπαδα την ουδεποτε σβεννυμενην, ουδε αντιβλεψαι δυνησεται, αλλα νωτα δους
οιχησεται, ουδε μεταστραφηναι τολμων. Και ινα μαθηις οτι ου κομπος τα ειρημενα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

σκοπει μοι τον Παυλον. Ἄνθρωπος μεν γαρ ην και αυτος, αλλ' ουτως αυτον εδεδοικει ο
λεων ουτος, ως και τα ιματια αυτου και τας σκιας φευγειν. Εικοτως· την γαρ Χριστου
ευωδιαν εξ αυτου πνεουσαν και ανιουσαν ουκ εφερε, και προς την λαμπαδα αντιβλεψαι
ουκ ισχυσε της αρετης. Κυριε ο Θεος μου, ει εποιησα τουτο, ει εστιν αδικια εν χερσι μου.
Πανταχου δει τουτο παρατηρειν, οτι ουχ απλως ευχεσθαι δει μονον, αλλα ουτως
ευχεσθαι, ωστε και ακουεσθαι. Ου γαρ αρκει ευχη το προκειμενον ανυσαι, εαν μη ουτως
αυτην στειλωμεν ως τωι Θεωι δοκει. Ἐπει και ο Φαρισαιος ηυξατο, και ουδεν ωνησε, και
Ἰουδαιοι παλιν ηυχοντο, αλλ' απεστρεφετο ο Θεος ευχομενων αυτων· ου γαρ ηυχοντο,
ως ευχεσθαι εδει. ∆ια τουτο και ευχην εκελευσθημεν ευχεσθαι την μα 55.85 λιστα
ακουεσθαι δυναμενην. Τουτο και εν τηι προ ταυτης ευχηι εδηλωσεν, ουχ απλως αξιων
ακουσθηναι, αλλα μετα του τα εαυτου εισενεγκειν. Τινα δε ταυτα ην; Το, Λουσω καθ'
εκαστην νυκτα την κλινην μου, εν δακρυσι μου την στρωμνην μου βρεξω· το, Ἐκοπιασα
εν τωι στεναγμωι μου· το, Ἀποστητε απ' εμου, παντες οι εργαζομενοι την ανομιαν· το,
Ἐταραχθη απο θυμου ο οφθαλμος μου.
δʹ. Ταυτα γαρ παντα ικανα τον Θεον επισπασασθαι· θρηνοι, δακρυα, στεναγμοι,
και το των πονηρων αποπηδαιν, και το δεδοικεναι και τρεμειν αυτου την ψηφον. Και
αλλαχου ελεγεν, Εισηκουσεν ο Θεος της δικαιοσυνης μου· εν θλιψει επλατυνας μοι. Το
γαρ ακουεσθαι ουτω γινεται· πρωτον μεν ουν, εκ του αξιους ειναι λαβειν· επειτα, εκ του
κατα τους νομους του Θεου ευχεσθαι· τριτον, εκ του συνεχως· τεταρτον, εκ του μηδεν
βιωτικον αιτειν· πεμπτον, εκ του τα συμφεροντα ζητειν· εκτον, εκ του τα παρ' εαυτων
εισφερειν απαντα. Ὅρα γουν πολλους ουτως ακουομενους· τον Κορνηλιον απο του
βιου· την Συροφοινικισσαν απο της προσεδρειας· τον Σολομωνα απο του τροπου της
αιτησεως· Ἀνθ' ων γαρ ουκ ᾔτησας χρηματα, ουδε ψυχας, φησιν, εχθρων σου· τον
τελωνην απο της ταπεινοφροσυνης· ετερους ετερωθεν. Ὥσπερ ουν εκ τουτων το
ακουεσθαι γινεται, ουτως ετερωθεν το μη ακουεσθαι, καν δικαιοι ωσιν οι αιτουντες. Τι
γαρ Παυλου δικαιοτερον γεγονεν; Ἀλλ' επειδη ασυμφορα ᾔτησεν, ουκ ηκουσθη. Ὑπερ
τουτου, φησι, τρις τον Κυριον παρεκαλεσα, και ειπε μοι· Ἀρκει σοι η χαρις μου. Τι δε
Μωυσεως παλιν δικαιοτερον; Ἀλλ' ουδε εκεινος ηκουετο, λεγοντος του Θεου·
Ἱκανουσθω σοι. Ἐπειδη γαρ ᾔτει εις την γην της επαγγελιας εισελθειν, ασυμφορον δε
τουτο ην, ουκ επετρεψεν ο Θεος. Μετα τουτων και ετερον εστι το ποιουν μη ακουεσθαι,
οταν τοις αμαρτημασιν επιμενοντες ευχωμεθα. Ὃ και περι Ἰουδαιων ελεγεν ο Θεος τωι
Ἱερεμιαι· Μη προσευχου περι του λαου τουτου. Ἢ ουχ οραις τι ουτοι ποιουσιν; Ουκ
απεστησαν, φησι, της ασεβειας, και συ υπερ αυτων δεησιν αναφερεις; Ἀλλ' ουκ
εισακουσομαι σου. Παλιν οταν κατ' εχθρων αιτωμεν, ου μονον ουκ ακουομεθα, αλλα
και παροξυνομεν. Φαρμακον γαρ εστιν η ευχη· αλλ' εαν μη ειδωμεν, το φαρμακον πως
επιτιθεναι χρη, ουδε την ονησιν αυτου καρπουμεθα. Ἴδωμεν τοινυν τι και ουτος
ευχομενος φησι· Κυριε ο Θεος μου, ει εποιησα τουτο. Τι εστιν, Ει εποιησα τουτο; Ὃ
πασχω, φησιν, ει επανεστην πατρι, ει παρηνομησα ουτως. Ἀλλ' ουδε ενταυθα ονομαστι
παλιν ανεχεται τον αδικησαντα ειπειν, αλλ' υπερ του παιδος αισχυνεται και ερυθριαι.
Οιον αν ει τις ευγενης ανθρωπος την εαυτου γυναικα μοιχευομενην ορων, μηδε
ονομαστι το αμαρτημα εις το μεσον αγαγειν καταδεχοιτο· ουτω δη και ουτος· ουκ ειπεν·
Ει κατεξανεστην του γεγεννηκοτος, ει πατραλοιας εγενομην· αλλα, Ει εποιησα τουτο.
Και τι λεγω τουτο; φησι. 55.86 Ποια γαρ αρετη το μη γενεσθαι πατραλοιαν, οπερ ουδε εν
τοις θηριοις ιδοι τις αν; Ει εστιν αδικια εν χερσι μου. Ου λεγω περι της αδικιας ταυτης·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

αλλ' ουδε ετερα αν ευρεθειη, φησιν, ουσα εν χερσι μου αδικια. Ταυτα δε λεγει, ου
μεγαληγορων, αλλ' εις αναγκην εμπεσων του τα εαυτου κατορθωματα ειπειν. Ἀλλ' ουδε
ουτω που μεγα τουτο προς το μελλον ρηθησεσθαι. Τι δε τουτο εστιν; Ει ανταπεδωκα τοις
ανταποδιδουσι μοι κακα, φησι. Προσεχετε μετα ακριβειας. Ου γαρ το τυχον εστι το
ειρημενον. Καλον μεν γαρ το μη αδικειν· πολλωι δε μειζον, και φιλοσοφου ψυχης, το
τον αδικουντα μη αμυνεσθαι. Καιτοι γε ο νομος τουτο παρειχεν, οφθαλμον αντι
οφθαλμου κελευων, και οδοντα αντι οδοντος εκκοπτειν· και ουκ ην παραβασις νομου
το γινομενον· αλλ' ουτω φιλοσοφος ην ουτος, ως μη μονον μη παραβαινειν τον νομον,
αλλα και εκ πολλου του περιοντος υπερβαινειν, και υπερ τα σκαμματα πηδαιν. Ου γαρ
ενομιζεν αρκειν εις αρετην, ει μη και υπερακοντισειε τα προσταγματα. Ὥσπερ ουν και
Παυλος εποιει, κελευομενος εκ του Ευαγγελιου ζηιν, και μη ζων, αλλ' αδαπανον τιθεις
το Ευαγγελιον· ουτω τοινυν και ο μακαριος ∆αυιδ, του νομου διδοντος αμυνεσθαι τον
αδικουντα, ουκ εμεινεν εν τωι μετρωι τουτωι, αλλα και υπερηκοντισεν. Ἡμεις δε ου τουτο
απαιτουμεθα μονον το μη ανταποδιδοναι, αλλα και το ευεργετειν. Ευχεσθε γαρ, φησιν,
υπερ των επηρεαζοντων υμας, καλως ποιειτε τοις μισουσιν υμας. Ἐπι δε του ∆αυιδ ου
μικρον το μη αμυνεσθαι, αλλα και πολλωι μειζον του νομικου παραγγελματος. ∆ιο
φησιν, Ει εποιησα τουτο, ει εστιν αδικια εν χερσι μου· ει ανταπεδωκα τοις
ανταποδιδουσι μοι κακα. Ἐπι μεν γαρ του παιδος και η φυσις εκωλυεν· αλλ' ει ετερους,
φησιν, ηδικησα, η και ημυναμην. Ποιαν ουν σχοιημεν συγγνωμην ημεις, ποιαν δε
απολογιαν, μετα την του Χριστου παρουσιαν μη φθανοντες εις τα μετρα των εν τηι
Παλαιαι πολιτευομενων, και ταυτα πολλην περισσειαν απαιτουμενοι; Ἐαν γαρ μη
περισσευσηι, φησιν, η δικαιοσυνη υμων πλεον των Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την
βασιλειαν των ουρανων. Ὥσπερ γαρ ουκ εστιν ισος ο εν τωι νομωι τα αυτα κατορθων τωι
προ του νομου· ουτως ουτε ο εν τηι χαριτι τωι εν τωι νομωι, αλλα και απο του καιρου
πολλη γινεται η διαφορα. Τουτο δεικνυς ο Παυλος και επι της κακιας, και επι της
αρετης, ορα κακεινους πως μειζονως θαυμαζει, και τουτους μειζονος τιμωριας αξιους
αποφαινει ειναι, ουτω λεγων· Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα, φυσει τα του νομου
ποιηι, ουτοι νομον μη εχοντες, εαυτοις εισι νομος.
εʹ. Ειδες πως τους χωρις νομου κατορθουντας επαινει και ανακηρυττει; Ὅρα
παλιν και τους εν τηι χαριτι αμαρτανοντας πως μειζονος κολασεως αξιους ειναι 55.87
δεικνυσι των εν τωι νομωι διαμαρτοντων, ουτω λεγων· Ἀθετησας τις νομον Μωυσεως,
χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισι μαρτυσιν αποθνησκει· ποσωι, δοκειτε, χειρονος
αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του Θεου καταπατησας, και το αιμα της διαθηκης
κοινον ηγησαμενος; Και παλιν τους προ του νομου ελαττονος δεικνυς τιμωριας αξιους
οντας των εν τωι νομωι παραβαντων, Ὅσοι, φησιν, ανομως ημαρτον, ανομως και
απολουνται· τουτεστιν, ημερωτερον, ουκ εχοντες τον νομον κατηγορον, αλλα την
φυσιν μονον· Ὅσοι δε εν νομωι ημαρτον, δια νομου κριθησονται· τουτεστι, βαρυτερον,
εχοντες μετα της φυσεως και τον νομον κατηγορον. Ἀποπεσοιμι αρα απο των εχθρων
μου κενος. Καταδιωξαι αρα ο εχθρος την ψυχην μου, και καταλαβοι, και καταπατησαι
εις γην την ζωην μου, και την δοξαν μου εις χουν κατασκηνωσαι. Ειδες παῤρησιαν
δικαιου, και αριστον συνειδος; Ει γαρ μη σφοδρα εαυτωι εθαῤρει, ουκ αν τοιαυτα
επηρατο. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ει ηδικησα, ει ημυναμην, τα και τα παθοιμι· και
καθ' εαυτου την ψηφον εκφερει, και ουκ αξιοι κατα το μετρον κριθηναι, αλλα πολλωι
μαλλον υπερ την αξιαν διδοναι την δικην· και υπευθυνον εαυτον ποιει κολασει, ης ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

νομος αυτον ειργει. Και ορα ποια αυτη· Ἀποπεσοιμι, φησιν, απο των εχθρων μου κενος.
Καταδιωξαι αρα ο εχθρος την ψυχην μου, και καταλαβοι, και καταπατησαι εις γην την
ζωην μου, και την δοξαν μου εις χουν κατασκηνωσαι. Τουτεστιν, ατιμον, ανωνυμον
απολεσειε, μετα της ζωης μου και την δοξαν μου διαφθειρειε. Τι εστι, Και την δοξαν μου
εις χουν κατασκηνωσαι; Ταπεινωσαι, πατησαι· γενοιμην ετοιμος τοις εχθροις, φησι. Τι
γενοιτ' αν μιαρωτερον του Ἀβεσσαλωμ, οστις πατερα, και πατερα τοιουτον, ουτως
ημερον και επιεικη, εδιωκεν, ασελγης ων και ακολαστος και υβριστης; Τι ουν; ουκ
απεδωκε τοις ανταποδιδουσιν αυτωι κακα, ουδε εμνησικακησεν; Ουδαμως. Καν εξετασηις
του Σαουλ την ιστοριαν, τοτε μαλιστα οψει ταυτην την φωνην διαλαμπουσαν. Τον γαρ
μετα μυριας ευεργεσιας, και τα τροπαια, και τας νικας αδικουντα, και επιβουλευοντα,
και ανελειν καθ' εκαστην επιθυμουντα την ημεραν, λαβων εις χειρας και απαξ, και δις,
και πολλακις καθευδοντα, και καθαπερ εν δεσμωτηριωι συγκεκλεισμενον, και
δορυφορων ερημον, πολλων εγκελευομενων σφαξαι και ανελειν, εφεισατο, και της
οργης εκρατησε, και ταυτα ειδως, οτι αφεις αυτον διαφυγειν, πολεμιον αφησει εαυτωι
και εχθρον ακαταλλακτον. Ἀλλ' ομως ουτε η μνημη των παρελθοντων, ουτε ο φοβος
των μελλοντων, ουτε αλλο των τοιουτων ουδεν εις την σφαγην αυτον εξηγαγεν
εκεινην· αλλ' εφιλοσοφει, και της χειρος εκρατει, και τον θυμον εχαλινου, και ηιρειτο
κινδυνευειν και επιβουλευεσθαι μαλλον, και της πατριδος αυτης εκπεσειν και της
ελευθεριας, η τον εχθρον τον εικη και ματην αυτωι επι 55.88 βουλευοντα, τον μετα
μυριας ευεργεσιας φονωντα, σφαξαι και ανελειν. Και εξ ετερων δε πλειονων εστιν ιδειν
την φιλοσοφον αυτου διανοιαν· διο και επαραται αυτωι πολλα και χαλεπα, οιον το
απρακτον επανελθειν, το τους εχθρους κρατησαι μετα πολλης της παρουσιας αυτου, το
ανωνυμον αποθανειν, το παρα πολεμιων τουτο παθειν, ο πολυ του θανειν χαλεπωτερον
ειναι δοκει· διο και μυρια μηχανηματα ποιει, προς το μετα την τελευτην μνημονευεσθαι.
Ὅρα τοινυν οσα εαυτωι επαραται· το ανηνυτα πονειν, το υπο των εχθρων ηττηθηναι, το
αποθανειν, το μηδε κοινηι τηι τελευτηι, το και την μνημην αυτου εξαλειφθηναι, το μετα
ατιμιας· ουκ αν τοσαυτα εαυτωι επαρασαμενος, ει μη σφοδρα εθαῤρει τωι συνειδοτι. Ει δε
εχθρον ειχεν, ουδεν τουτο εκεινωι εγκλημα· ου γαρ αυτος παρειχε λαβας. Ποιαν γαρ
λαβην εδωκε τωι παιδι; ποιαν τωι Σαουλ; Ουχι τον μεν αξια τιμωριας πραξαντα, προς
καιρον σωφρονισας, επανηγαγε και ανεκτησατο· τον δε φονωντα κατ' αυτου, πολλακις
εις χειρας λαβων διεσωσε; Μη τοινυν τουτο σκοπει, ει εχθρους ειχεν, αλλ' ει αυτος
αυτους κατεσκευασεν. Ουτε γαρ ο Χριστος τουτο εκελευσε, το μη εχθρους εχειν· τουτου
γαρ ουκ εσμεν κυριοι· αλλα το μη μισειν· τουτου γαρ ημεις κυριοι, εκεινου δε ου
παντως. Του δε μισεισθαι εικη, ουκ εν ημιν η εξουσια κειται, αλλ' εν τοις μισουσι. Και
γαρ οι πονηροι τους αγαθους μισειν ειωθασιν εικη και ματην. Και γαρ και τον Χριστον
εμισουν εικη, καθως λεγει· Ἐμισησαν με δωρεαν. Και οι αποστολοι τους
ψευδαποστολους ειχον εχθρους, και οι προφηται τους ψευδοπροφητας. Ου γαρ τουτο
δει σκοπειν, οπως μη σχοιημεν εχθρους, αλλ' οπως μη δικαιως, μηδε ευλογως· και οπως,
καν μυριακις μισωμεθα, μη μισωμεν, μηδε αποστρεφωμεθα· εχθρα γαρ τουτο εστι, το
μισειν και αποστρεφεσθαι. Ὅταν ουν μισωμαι και μη μισω, εκεινος με εχθρον, ουκ εγω
τουτον εχω. Ὅταν ευχωμαι, οταν ευεργετειν βουλωμαι, πως τον τοιουτον εχθρον εχω;
∆ια τουτο ο Παυλος ελεγεν· Ει δυνατον, το εξ υμων, μετα παντων ανθρωπων
ειρηνευοντες.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ʹ. Τα ημετερα τοινυν εισφερωμεν, και αυτωι τουτωι αρκουντα τον επαινον
εξομεν. Τινα δε εστι τα ημετερα; Οιον τι λεγω· μισει ο δεινα και εκπολεμει; Συ φιλει και
ευεργετει. Ὑβριζει και λοιδορειται; Συ ευλογει και επαινει. Ἀλλ' ου λυει την εχθραν
ουδε ουτως; Ουκουν πλειονα σοι διδωσι τον μισθον. Οι γαρ κακοι, οσωι αν
θεραπευομενοι μη καταλυωσι τον πολεμον, λαμπροτερας ημιν προξενουσι τας αμοιβας,
και εαυτους ασθενεστερους ποιουσιν. Ὁ μεν γαρ μισων, και μη διαλυων την εχθραν,
τηκεται, διαφθειρεται, διηνεκει συζηι πολεμωι· ο δε τουτων ανωτερος των βελων, εξω
των τρικυμιων εστηκε, και εαυτον προ εκεινου τα μεγιστα ωφελει, εν τωι σπουδαζειν
εκεινωι καταλλαττεσθαι, και μη πολεμειν, εαυτον απαλλαττων πολεμου και μαχης.
Φευγωμεν τοινυν πολεμειν ετεροις, και την ριζαν τουτων ανελωμεν, κενοδοξιαν,
φιλαργυριαν. Ἢ γαρ δια χρηματα τις εχθρος εστιν, η δια δοξαν κενην. Ἐαν δε 55.89
τουτων ωμεν ανωτεροι, και του αλισκεσθαι εχθραι εσομεθα ανωτεροι. Καν υβρισηι
τοινυν, φερε γενναιως· εαυτον γαρ, ου σε υβρισε. Καν πληξηι, μη αντιτεινηις την δεξιαν·
αυτος γαρ εστιν ο πληττομενος, σε μεν τηι χειρι, εαυτον δε τωι θυμωι παιων, και πονηραν
παρα παντων λαμβανων δοξαν. Ει δε δοκει σοι ταυτα δυσκολα ειναι, εννοησον, οτι ει
μαινομενος σου τις το ιματιον περιεῤρηξε, τινα αν εφης πασχειν κακως, σε τον παθοντα,
η εκεινον τον ποιησαντα; Ευδηλον οτι εκεινον. Ειτα, ενθα μεν το ιματιον διαῤρηγνυται,
ο ποιησας του παθοντος χαλεπωτερα πεπονθεν· ενθα δε η καρδια διαῤρηγνυται, ο γαρ
θυμος τουτο ποιει, ουκ εκεινον ηγησηι μειζονα πεπονθεναι δεινα σου, του μηδ' οτιουν
υπομειναντος; Μη γαρ δη τουτο ειπηις, οτι το ιματιον το σον, αλλ' οτι προτερον την
εαυτου καρδιαν διεῤρηξεν. Ὥσπερ γαρ ικτερος ουκ αν γενοιτο, μη της χολης
διαῤραγεισης, και τους οικειους ορους υπερβασης· ουτως ουκ αν θυμος αμετρος γενοιτο,
μη της καρδιας διαῤραγεισης. Ὥσπερ ουν, αν ιδηις τινα ικτερωι κατεχομενον, καν μυρια
εργασηται δεινα, ουκ αν ελοιο προς σεαυτον επισπασασθαι το νοσημα· ουτω και επι του
θυμου. Μη ζηλου, μηδε μιμου την κακιαν, αλλ' ελεει κακεινον τον ου χαλινουντα το εν
αυτωι θηριον, αλλα προτερον εαυτον λυμαινομενον και διαφθειροντα. Ὅτι γαρ εαυτους
οι τοιουτοι λυμαινονται, ακουειν εστι πολλων των τας τοιαυτας διαλυοντων μαχας,
τουτο παραινουντων αυτοις· Σαυτου φεισαι· σαυτον αδικεις. Τοιουτον γαρ η κακια· τον
τικτοντα αυτην λυμαινεται μονον, παντα ανω και κατω ποιουσα. Μη τοινυν
βουλομενοι αμυνεσθαι ετερους, αυτοι του λιμενος εκπεσωμεν. Ουδε γαρ ει τις μελλων
ναυαγειν, και υποβρυχιος γινεσθαι, υβρισε σε επι της γης καθημενον, ηλγησας αν, ουδε
εξελθων της γης εκοινωνησας αυτωι του ναυαγιου. Τουτο τοινυν αναλογιζου, οτι ο μεν
υβριζων σε και παροινων, ωσπερ ιλιγγωι τινι, η καταιγιδι καταποντιζομενος,
υποβρυχιος γινεται, τωι του θυμου ναυαγιωι περιπεσων· συ δε ο φερων γενναιως, εν
λιμενι και παρ' αιγιαλον τρυφαις. Ἐαν δε προς τον αυτον εξενεχθηις αυτωι ζηλον, ουκ
εκεινον, αλλα σαυτον κατεποντισας. Ἀναστηθι, Κυριε, εν οργηι σου, υψωθητι εν τοις
περασι των εχθρων σου. Τουτο ουτως ειπε, δεικνυς οτι εστι και ουκ εν οργηι αναστηναι·
ως οταν λεγηι· Ἀναστα, Κυριε, σωσον με, ο Θεος μου. Ἀκουων δε το, Ἀναστα, μηδεν
σωματικον υποπτευσηις. Ὥσπερ γαρ το καθησθαι επι Θεου ου σωματικως ειρηται, ουτως
ουδε τουτο. Συ γαρ, φησι, καθημενος εις τον αιωνα. Τι ουν εστιν, ο δια της καθεδρας
αινιττεται; Το εδραιον, το πεπηγος, το βεβαιον της φυσεως, το μονιμον, οπερ ουν και
δια της αντιδιαστολης εδηλωσεν. Ειπων γαρ, Συ καθημενος εις τον αιωνα, επηγαγεν,
Ὑμεις δε απολλυμενοι εις τον αιωνα. Ὥσπερ ουν το καθησθαι ου σωματικον, ουτως
ουδε το αναστηναι· αλλ' εκει μεν το εδραιον, ενταυθα δε το τιμωρητικον, το
αναλωτικον. Ἔστι δε οπου δηλοι το καθησθαι και το δι 55.90 καστικον· ως οταν λεγηι·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην· και ο ∆ανιηλ· Θρονοι ετεθησαν, και το
κριτηριον εκαθισεν. Ἔστι και το βασιλικον· ως οταν λεγηι· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον
αιωνα του αιωνος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου. Ὅθεν και το, Καθου
εκ δεξιων μου, το ισοτιμον ενδεικνυται. Τι δε εστι το, Ἐν οργηι σου; Και τουτο παλιν
θεοπρεπως εκληπτεον. Ὀργη γαρ του Θεου ου παθος, αλλα τιμωρια και κολασις.
Ὑψωθητι εν τοις περασι των εχθρων σου. Ἄλλος φησιν, Ἐν θυμωι επι τους εχθρους σου.
Ἕτερος, Ἐν χολωι των θλιβοντων με. Ἕτερος, Ἐν ανυπερθεσιαις ενδεσμουντων. Ὁ
δεἙβραιος το, Ἐν τοις περασι, Βεβαρωθ φησιν. Ὅραπαλιν πως ενταυθα ουχ εαυτωι
αμυνει, αλλ' υπερ της του Θεου δοξης ταυτα λεγει. Ου γαρ απλως ειπε, Κολασον τους
εχθρους μου, η τους εχθρους σου· αλλ', Ὑψωθητι. Και πως υψουται ο υψηλος, και αει
ων υψιστος; Το γαρ υψος αυτου της φυσεως ουτε ελαττουται, ουτε προσλαμβανει τι·
τελειος γαρ εστι και ανενδεης, και αει ωσαυτως εχων. Πως ουν, και τινι τροπωι υψουται;
Ὑψουται εν ταις διανοιαις των πολλων. Οιον εμακροθυμησε πολλακις· οι δε εχθροι ου
μακροθυμιας ενομισαν ειναι, αλλα ταπεινωσεως τουτο και ασθενειας. Ὥστε και
ταπεινουται, αλλ' ουκ εν τωι πραγματι, αλλ' εν τηι διανοιαι εκεινων.
ζʹ. Καθαπερ γαρ ο ηλιος αμυδρος φαινεται τοις ασθενουσι τας οψεις, ουτω δη
και ο Θεος ασθενης και ταπεινος εν ταις διανοιαις εκεινων. Ἀλλ' ωσπερ ο ηλιος ουτω
νομιζεται, ουκ εστι δε αμυδρος, αλλα της ασθενειας εκεινων το παθος· ουτω και ο Θεος,
καν τουτο υποπτευηται, ουκ εστιν ασθενης, αλλα της εκεινων ανοιας το συμπτωμα. Τι
ουν φησιν ο δικαιος; Ὑψωθητι και παρα τοις εχθροις ημων, επεξελθε και δειξον σου την
ισχυν, ινα οι νομιζοντες ειναι σε ταπεινον, αφ' ων πασχουσιν, ιδωσι σου την δοξαν.
Ειδες αυτου τον σκοπον, ου το εαυτου ζητουντος, αλλα το του Θεου. Το δε, Ἐν τοις
περασιν, οι μεν φασιν, Ἐν ταις κεφαλαις, οι δε, Μηδεις διαφυγοι των εχθρων. Μεγαλη
δε αρετη του δικαιου, οταν τους αυτους εχθρους εχηι τωι Θεωι και τους αυτους φιλους·
ωσπερ κακια μεγαλη, οταν τους του Θεου φιλους εχθρους εχηι, και τους εχθρους φιλους.
Ὥσπερ ουν ο Θεος εχθρους εχειν λεγεται, ου μισων, ουδε αποστρεφομενος αυτους, αλλα
τας πραξεις αυτων τας πονηρας βδελυττομενος· ουτω και ο δικαιος εχθρους εχει, ουκ
αμυνομενος αυτους, αλλα την πονηριαν αποστρεφομενος. Και εξεγερθητι, Κυριε ο Θεος
μου, εν προσταγματι ωι ενετειλω. Ἄλλος φησιν, Ἐν κριματι. Και συναγωγη λαων
κυκλωσει σε. Ἄλλος φησι, Κυκλωσατω σε. Και υπερ ταυτης εις υψος επιστρεψον, Κυριε.
Ἄλλος φησι, Και επανω αυτης εις το υψος υποστρεψον. Ἄλλος, Και επι ταυτηι εις υψος
επιστρεψον. Ὁ δε Ἑβραιος το, Ὑπερ ταυτης, φησιν, Ουαλεα. Τι εστιν, Ἐν προσταγματι ωι
ενετειλω; Ὥστε βοηθειν τοις αδικουμενοις, και μη περιοραιν, φησι, τους
επιβουλευομενους. Ὅπερ ουν ημιν ενομοθετησας, τουτο και αυτος δια των εργων ημιν
αποδος. Τινες δε και 55.91 ετερον φασιν, οτι επηγγειλατο εχθραινειν τοις εχθροις αυτου.
Και συναγωγη λαων κυκλωσει σε. Μηδεν ανθρωπινον μηδε ενταυθα υποπτευε. Καν γαρ
αι λεξεις τοιαυται, αλλα τα νοηματα θεοπρεπη. Τι ουν εστι το, Κυκλωσει σε; Ἀντι του,
αισεται σοι, υμνησει σε, ευφημιαν οισει σοι πολλην. Ἐπειδη γαρ δια χορων τουτο
εποιουν, κυκλωι περιισταμενοι εν τωι ναωι και εν τωι θυσιαστηριωι, και ουτω τας
ευχαριστιας ανεφερον, απο του σχηματος της στασεως αυτων την ευφημιαν ηινιξατο. Ὃ
δε λεγει τοιουτον εστιν· Ἐπεξελθε, βοηθησον. Τουτο γαρ σε και παρα τοις εχθροις
υψηλον ποιησει, και παρα του λαου σου πολλας οισει τας ευφημιας. Ὅρα πως ου το
αυτου ζητει, αλλα το του Θεου. Πανταχου γαρ βουλεται και παρα τοις εχθροις, και παρα
τοις οικειοις αυτον δοξαζεσθαι. Και υπερ ταυτης εις υψος επιστρεψον. Ὑπερ ταυτης,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

τινος; Της συναγωγης, φησι· τουτεστι, δια ταυτην Εις υψος επιστρεψον· υψωσον ημας,
αναγαγε ημας, υψηλα ποιησον πραγματα, λαμπροτεραν αυτην και περιφανη ποιησον,
επι την προτεραν αυτην ευπραγιαν επαναγαγε. Ὅρα δε πανταχου ταις ικετηριαις
αναμιγνυντα και διδασκαλιαν. Και γαρ προ τουτου ειπων, Οικτειρησον με, και
εισακουσον μου, τρεπει τον λογον εις συμβουλην, ουτω λεγων· Υιοι ανθρωπων εως
ποτε βαρυκαρδιοι; Και ενταυθα ειπων, Εις υψος επιστρεψον, Κυριε, επαγει· Κυριος
κρινει λαους. Ἄλλος δε φησι, Κυριος δικασει. ∆ιδασκει τους νομιζοντας απλως και ως
ετυχεν απαντα φερεσθαι, οτι προνοια τις εφεστηκε τοις πραγμασιν, απαιτουσα ευθυνας
των γινομενων. Κρισιν δε ενταυθα την τε μελλουσαν λεγει, την τε παρουσαν. Ἐκει μεν
γαρ καθολου και η σαφης εκεινη· εκ μερους δε και ενταυθα απαιτει δικας, τους τε
ραιθυμοτερους διεγειρων, και τους απιστοτερους εφελκομενος εις την εννοιαν της περι
του παντος προνοιας. Κρινον με, Κυριε, κατα την δικαιοσυνην μου. Ἄλλος, Κατα το
δικαιον μου. Και κατα την ακακιαν μου επ' εμοι. Συντελεσθητω δη πονηρια
αμαρτωλων. Ἄλλος φησιν, Ἀπαρτισθητω κακωσις κατα των ασεβων. Και κατευθυνεις
δικαιον. Ἄλλος, Και εδρασεις δικαιον. Πως ο λεγων αλλαχου, Μη εισελθηις εις κρισιν
μετα του δουλου σου, ενταυθα φησι, Κρινον με κατα την δικαιοσυνην μου; Ὅτι ετερον
τουτο, και ετερον εκεινο. Ἐκει μεν γαρ λεγων, Μη εισελθηις εις κρισιν μετα του δουλου
σου, μη κριθηις συ προς εμε, δηλοι, μηδε προς αντιπαραθεσιν των ευεργεσιων των παρα
σου τον εμον βιον εξετασηις. ∆ιο και επηγαγεν, Ὅτι ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας
ζων, τουτεστι, προς σε κρινομενος. Ἐνταυθα δε ου τουτο φησιν· ου γαρ προς αυτον
κρινεσθαι βουλεται, αλλα προς εαυτον. ∆ιο και, Κατα την δικαιοσυνην μου, ειπε,
τουτεστι, κατα την δικαιοσυνην την εμην. ∆ικαιοσυνην δε ενταυθα λεγει, το μη αρξαι
χειρων αδικων· οπερ ελεγεν ανωτερω, Ει εποιησα τουτο, και τα εξης. Το αυτο δε τουτο
δηλοι το, Κατα την ακακιαν μου· κατα τουτο βουλομαι κριθηναι, φησι. 55.92 Πολλη και
ενταυθα η παῤρησια του δικαιου. Ταυτα
δε λεγει εις αναγκην εμπεσων. Ποιαν δη ταυτην; Ὅτι πονηραν παρα πολλοις ανοητοις,
αφ' ων επασχεν, εκτατο δοξαν. Οι γαρ πολλοι των ανοητων, απο των συμφορων και τον
βιον διαβαλλειν ειωθασιν· οπερ και επι του Ἰωβ γεγονε. ∆ιο και ελεγον, μηδεν αυτωι
συνειδοτες πονηρον· Ουκ αξια ων ημαρτηκας μεμαστιγωσαι. Και τον Παυλον δε
πονηρον τινα και κακουργον ᾤοντο ειναι οι βαρβαροι, επειδη η εχις ειχετο αυτου της
χειρος. ∆ιο και ελεγον, Σωθεντα τον ανθρωπον τουτον εκ της θαλασσης η δικη ζηιν ουκ
ειασε. Και ο Σεμεει δε ανδροφονον εκαλει τον ∆αυιδ, απο της συμφορας ταυτην την
πονηραν περι αυτου φερων ψηφον.
ηʹ. Ἵν' ουν και υμεις μη τουτο παθητε, φερε μικρον περι τουτων διαλεχθωμεν.
Και γαρ πολλων ακουω λεγοντων· Ει εφιλει ο Θεος τους πενητας, ουκ αν ειασεν ειναι
πενητας· ετερων παλιν, οταν ιδωσι τινα αῤρωστιαι και νοσωι μακραι παλαιοντα· Που αι
ελεημοσυναι του δεινος; που δε αι ευπραγιαι; Ἵν' ουν μη τοιαυτα αμαρτανητε, τον περι
τουτων διευκρινησωμεν λογον. Ει γαρ ανθρωπος νουν εχων, ουτε μισαγαθος, ουτε
φιλοπονηρος γενοιτ' αν, πως συ τολμαις τοιαυτα λεγειν περι Κυριου, οτι τους εν πενιαι,
καν εν αρετηι ωσι, μισει ο Θεος, τους δε εν πλουτωι, καν εν κακιαι, φιλει, βλασφημον
στομα ανοιγνυς, και ουκ εννοων της ατοπιας το μεγεθος; Ἵν' ουν μη τοιαυτα
αμαρτανηις, μαθε τι φιλει ο Θεος και μισει. Τινα τοινυν φιλει; Τον τας εντολας αυτου
τηρουντα. Τουτον γαρ αγαπησω, φησι, και ελευσομαι προς αυτον· ου τον πλουτουντα,
ου τον υγιαινοντα, αλλα τον υπακουοντα τοις εμοις προσταγμασι. Τινα δε μισει και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

αποστρεφεται; Τον μη ποιουντα τας εντολας αυτου. Ὅταν τοινυν ιδηις τινα τας εντολας
αυτου μη ποιουντα, καν υγιαινηι, καν πλουτωι περιῤρεηται, εν τοις μισουμενοις αυτον
τιθει· τον δε εναρετον, καν νοσουντα ιδηις, καν πενομενον, εν τοις φιλουμενοις αριθμει.
Ου γαρ εν τουτοις τα της φιλιας, αλλ' εν εκεινοις. Ἢ ουχ οραις και επι των βιωτικων,
τους των βασιλεων φιλους, μαλιστα τουτους προκινδυνευοντας εν πολεμοις, και
τραυματα εχοντας, και αποδημιαν στελλομενους; Ουκ ηκουσας, οτι Ὃν αγαπαι Κυριος,
παιδευει· μαστιγοι δε παντα υιον, ον παραδεχεται; Ἀλλα πολλοι σκανδαλιζονται, φησι,
ταυτα ορωντες. Ου δι' αυτους, αλλα δια την οικειαν ανοιαν. Ου γαρ ενταυθα η αντιδοσις
ημιν των πονων· αλλα τα μεν ενταυθα σκαμματα· τα δε μετα ταυτα επαθλα και
στεφανοι. Μη ζητει τοινυν εν καιρωι των παλαισματων και εν ημεραι παγκρατιου την
ανεσιν και την αδειαν· μηδε συγχεε τους καιρους. Ἀλλ' ασθενεστεροι πολλοι, φησιν,
εισιν. Ἀλλα και τουτων προενοησεν ο Θεος· και ειασε πολλους και των δικαιων εν
ευπραγιαι και ενταυθα, ου δι' εκεινους, αλλα δια τους ασθενεστερους. Ὥστε ει και
σκανδαλιζουσι σε οι εν θλιψει, οικοδομειτωσαν σε οι εν ανεσει· και ει υποσκελιζουσι σε
οι εν ευπραγιαι των πονηρων, ανορθου 55.93 τωσαν σε οι εν κολασει και τιμωριαι. Ουκ
ηκουσας του Χριστου λεγοντος, Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν εξετε; Τι τοινυν ζητεις ανεσιν,
εκεινου ταυτα ειποντος; Ουκ ηκουσας αυτου λεγοντος, Ὁ κοσμος χαρησεται, υμεις αει
λυπηθησεσθε; Ὥστε εικος ην σκανδαλιζεσθαι τους ανοητοτερους, ει τα εναντια εγενετο
ων ειπεν· ει δε κατα ακολουθιαν παντα προβαινει, τινος ενεκεν σκανδαλιζηι; Και τινος
ενεκεν, φησιν, ουτω διετυπωσεν ο Θεος; Μη εξεταζε, μηδε πολυπραγμονει. Ουδε γαρ
ερει το πλασμα τωι πλασαντι· Τι με εποιησας ουτω; ∆ια τουτο και ο προφητης επετιμα
τοις Ἰουδαιοις, οτι μυριων γεμοντες κακων, του Θεου τας οδους περιεργαζοντο, λεγων·
Γνωναι τας οδους μου επιθυμουσιν, ως λαος δικαιοσυνην πεποιηκως, και κρισιν Θεου
αυτου μη εγκαταλελοιπως· ομοιον ποιουντες, ωσπερ αν ει τις οικετης προσκεκρουκως,
και μυριων υπευθυνος ων εγκληματων, παρεις το λυσαι την οργην του δεσποτου,
ευθυνας αυτον απαιτοιη, τι δηποτε τουτο πεποιηκε. Μη δη ταυτα ζητει, αφεις το κλαιειν
και θρηνειν, και τα οικεια απονιπτεσθαι κακα. Ταυτα λεγω, ουχ ως απορων τον λογον
ειπειν, αλλα βουλομενος σε απο της πολυπραγμοσυνης ταυτης εις την περι οικειας
σωτηριας μεριμναν εμβαλειν. Τινος ουν ενεκεν ουτως επεταξε; Του γενους φειδομενος
του των ανθρωπων. Τον μεν γαρ πονον ενταυθα συνεκληρωσεν, ενθα βραχυς ο βιος·
τους δε στεφανους εις το μελλον εταμιευσατο, ενθα αγηρως και ατελευτητος ο αιων.
Και ο μεν πονος ουτος ταχεως παραλυεται και παρατρεχει· εκεινα δε αθανατα μενει,
ουδεποτε περας εχοντα. Ἄλλως δε και γυμναζει τας ψυχας εις το της αρετης φιλτρον.
Ὅταν μεν γαρ και μετα πονων αυτην αιρηται, μηδεποτε επαθλον λαμβανουσα, μελεται
διακεισθαι προς αυτην μετα πολλης της ακριβειας· οταν δε και μεθ' ηδονης την κακιαν
φευγηι, μηδεποτε κολασιν υπομενουσα, γυμναζεται μισειν αυτην και αποστρεφεσθαι.
Ὥστε απο τουτου και εξιν ληψεται της απεχθειας της προς την πονηριαν, και της
αγαπης της προς την αρετην. Ἔστι και ετερος λογος. Ποιος δε ουτος; Ὅτι μαλιστα προς
φιλοσοφιαν η θλιψις αλειφει, και ισχυροτερους ποιει. Και μετα τουτου παλιν αλλος.
Ποιος δε ουτος; Βουλεται παιδευσαι των παροντων υπεροραιν, και μη προσηλωσθαι,
μηδε συνδεδεσθαι αυτοις. ∆ια δη τουτο και θλιψιν συνεκληρωσε και πονον, και τα
χρηστα αυτα και φαιδρα ευκαταλυτα πεποιηκε. Συντελεσθητω δη πονηρια αμαρτωλων,
και κατευθυνεις δικαιον. Τι εστι, Συντελεσθητω; Ἐπαγαγε, φησι, τιμωριαν, και στησεις
αυτους της κακιας. Καθαπερ γαρ αι σηπεδονες πικροις εικουσι φαρμακοις, και καυσεσι
και τομαις· ουτω και η πονηρια υπο τιμωριας κωλυεται. θʹ. Ταυτ' ουν ειδοτας, ου τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

τιμωρουμενους, ουδε τους κολαζομενους δακρυειν χρη, αλλα τους αμαρτανοντας
ατιμωρητι. Πρωτον μεν γαρ κακον, το αμαρτανειν· δευτερον δε, το αμαρτανοντας
μηδεμιας τυγχανειν θεραπειας. Μαλλον δε και τουτο πρωτον ειποι τις αν δικαιως, και
πολλωι χαλεπωτατον. Ὥσπερ γαρ ου το νοσειν χαλεπον, αλλα τον νοσουντα μη
θεραπευεσθαι· ουδε τον εχοντα σηπεδονα θρηνουμεν απλως, αλλα τον εχοντα και εικη
κειμενον, και μη τυγχανοντα ιατρικων χειρων· τον δε τεμνομενον και καιομενον,
τουτον φαιημεν αν προς υγιειαν οδευειν, ου την απο της τομης οδυνην βλεποντες, αλλα
την απο 55.94 της τομης υγιειαν· ουτω και επι της ψυχης διακεισθαι χρη, ουχι τους
κολαζομενους και γαρ προς υγιειαν ελκονται, αλλα τους αμαρτανοντας ατιμωρητι
θρηνειν και πενθειν. Και ει αι τιμωριαι της πονηριας εισι κωλυτικαι, φησι, τινος ενεκεν
ου καθ' εκαστην ημεραν διδοαμεν δικην των ημαρτημενων; Ὅτι ει τουτο εγεγονει,
προανηρπασθη αν το γενος των ανθρωπων, και ο της μετανοιας καιρος ανηιρητο. Σκοπει
γουν επι του Παυλου. Ει γαρ εκεινος εδωκε δικην της διωξεως, και ανηιρεθη, πως αν
εσχε καιρον μετανοησαι, και μετα την μετανοιαν τα μυρια εργασασθαι αγαθα, και
πασαν, ως ειπειν, την οικουμενην απο της πλανης επι την αληθειαν χειραγωγησαι; Ουχ
οραις και τους ιατρους, οταν τις πολλα περικεηται τραυματα, ου τοσαυτην επαγοντας
θεραπειαν, οσην απαιτει των τραυματων η φυσις, αλλ' οσην φερει της δυναμεως η
υποστασις, ινα μη, τα τραυματα θεραπευσαντες, τον καμνοντα απενεγκωσι; ∆ια δη
τουτο ο Θεος ουτε παντας ομου κολαζει, ουτε παντας κατ' αξιαν, αλλ' ηρεμα, και
ενδιδους· και πολλακις ενα τιμωρουμενος, δι' εκεινου πολλους εσωφρονισε. Τουτο και
επι του σωματος γινεται πολλακις· ενος εκκοπη μελους ετεροις πλειοσιν υγειαν
παρεσχεν. Ὅρα δε του δικαιου την φιλοστοργον ψυχην, πως πανταχου το κοινηι
συμφερον ζητει, και της κακιας την αναιρεσιν, ουχ ινα αυτος δικην λαβηι παρα των
εχθρων, αλλ' ινα οι εχθροι παυσωνται της πονηριας. Τουτο τοινυν πανταχου σκοπωμεν,
οπως σταιη τα της κακιας, και θρηνωμεν τους εν ταυτηι οντας, καν σηρικα ωσι
περικειμενοι ιματια· και μακαριζωμεν τους εν αρετηι, καν πενιαι εσχατηι παλαιωσιν, απο
των εξωθεν εις την διανοιαν εκατερων εισιοντες. Τοτε γαρ οψομεθα του μεν τον
πλουτον, του δε την πενιαν. Τι γαρ, ει λαμπραν στολην εξωθεν περιβεβληται; τι των
εργαστηριων διενηνοχε, και των ξυλων των ανεχοντων αυτα; τι των λαμβανοντων
αυτα πωλειν ουτος ευπορωτερος; Ἀλλ' ουχ ο του δικαιου πλουτος τοιουτος, αλλα
μονιμος και πεπηγως. Ει δε ουκ αισθανονται οι πλουτουντες εν πενιαι οντες, ουδεν
θαυμαστον. Ουδε οι φρενιτιδι κατεχομενοι αισθησιν της νοσου λαμβανουσι, και δια
τουτο μαλιστα εισιν ελεεινοι, ου μακαρισται. Ει γαρ ᾔσθοντο, καν προς τον ιατρον
ετρεχον· νυν δε της κακιας τουτο το χαλεπωτατον, οτι εν αυτηι οντες, ουδ' οτι εισιν εν
αυτηι συνορωσι. Μη δη τουτο ιδηις, οτι χαιρει πλουτων ο πλουσιος· αλλα δι' αυτο τουτο
μαλιστα αυτον δακρυσον, οτι ουδε αισθανεται, εν οσωι κειται κακωι. Ου γαρ ανθρωπινον
το επι τουτοις αγαλλεσθαι, αλλ' αλογιας εσχατης. Και κατευθυνεις δικαιον. Τι εστι
τουτο; Των γαρ πονηρων κολασθεντων, φησι, προσεκτικωτεροι οι δικαιοι γινονται.
Ὥστε δυο εντευθεν τα αγαθα· εκεινοι τε γαρ της πονηριας αφιστανται, και ουτοι τηι
αρετηι μαλλον προσερχονται. Ὥσπερ γαρ υγιαινων ανθρωπος ιδων τινα καιομενον, η
τεμνομενον, προσεκτικωτερος περι την υγειαν γινεται· ουτω δη και ενταυθα. Και γαρ
πολλοι των τοτε εσκανδαλιζοντο, και των δοκουντων εαυτοις προσεχειν, επι τηι των
πονηρων ευημεριαι ατελεστερον ετι διακειμενοι. ∆ιο και ουτος αλλαχου ελεγε· Παρ'
ολιγον εξεχυθη 55.95 τα διαβηματα μου, οτι εζηλωσα επι τοις ανομοις. Ἄλλος δε παλιν·
Τι οτι οδος ασεβων ευοδουται; Και ο Ἰωβ δε πολλα τοιαυτα εζητει. Ἀλλα τοτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

μενατελεστερον διακειμενοι, ταυτα εφασκον οι φασκοντες, και εζητουν οι ζητουντες·
νυν δε ουδεμιας συγγνωμης αξιος ο τουτοις θορυβουμενος, ο τοσαυτα φιλοσοφειν
μαθων, και περι των μελλοντων τοιαυτα δογματα δεξαμενος, και τον περι γεεννης και
τον περι βασιλειας σαφεστερον διδαχθεις λογον, και οτι τα κατ' αξιαν εκαστος εκει
αποληψεται. Ἐταζων καρδιας και νεφρους ο Θεος δικαιος. Ἡ βοηθεια μου παρα του
Θεου του σωζοντος τους ευθεις τηι καρδιαι. Ἄλλος, Ὁ εταστης καρδιων και νεφρων ο
Θεος δικαιος, ο υπερασπιστης μου. Και ετερος, Ὁ Θεος δικαιος. Οι Ἑβδομηκοντα δε
ουτως ειπον, Ἐταζων καρδιας και νεφρους ο Θεος. ∆ικαια η βοηθεια μου παρα του Θεου.
Ειπεν οτι κρινει την οικουμενην, λεγει λοιπον και πως κρινει. Ειπεν οτι ου μαρτυρων
δεομενος, ουκ ελεγχων, ουκ αποδειξεων, ου γραμματειων, ουκ αλλου των τοιουτων
ουδενος· αυτος γαρ εστιν ο τα αποῤρητα επισταμενος. Μη τοινυν λεγετω τις των
ανοητων· Και πως κρινει τον κοσμον τοσουτον οντα; Ὁ γαρ ποιησας ουκ οντα, και
γενομενον κρινει. Νεφρους δε ενταυθα τα αποῤρητα της διανοιας λεγει, τα ενδοτατα, τα
βαθυτατα, απο της θεσεως του μοριου αινιξαμενος.
ιʹ. Τι εστιν, Ἐταζων; Ὅπερ ο αλλος ειπε, ∆οκιμαζων. Ει δε και ανθρωπιναι αι
λεξεις, αλλα θεοπρεπη τα νοηματα. Ὥσπερ γαρ ο Παυλος λεγων, Ὁ δε ερευνων τας
καρδιας, το ερευναιν, αντι του σαφως ειδεναι, τιθησιν· ουτω και ουτος, το Ἐταζων, αντι
του ακριβως επιστασθαι. Και το βασανισαι δε το γυμνωσαι εστιν, οπερ ακριβους εστιν
επιστημης και γνωσεως· ως και Παυλος φησι· Παντα δε γυμνα και τετραχηλισμενα τοις
οφθαλμοις αυτου. ∆ικαια η βοηθεια μου. Ἄλλος, ∆ικαιος ο υπερασπιστης μου. Τι εστι,
∆ικαια η βοηθεια μου παρα του Θεου; ∆ικαιως αν γενοιτο μοι, φησι, παρα του Θεου·
ουδεν γαρ αδικον αιτω. Ὥστε ει μελλοιμεν απολαυειν συμμαχιας της ανωθεν, τοιαυτα
αιτειν δει, α και τον του δικαιου λογον εχει· ινα τηι φυσει της αιτησεως την ροπην
επισπασωμεθα Του σωζοντος τους ευθεις τηι καρδιαι. Τουτο εργον αυτωι, τουτο εθος
αυτωι. Ἐπειδη τοινυν και εγω ουκ ηρξα χειρων αδικων, ουδε αμυνασθαι επιθυμω, δια
τουτο δικαια αν γενοιτο η βοηθεια μου παρα του Θεου. Ταυτα ουν ειδοτες, μηδεν
τοιουτον αιτωμεν, ο κωλυει την δοσιν. Ὅταν γαρ κατα εχθρων αιτηις, ουκ εστι δικαια η
βοηθεια σου· εναντια γαρ εστι τωι νομωι του παρεχοντος· καν πλουτον αιτηις, καν καλλος
αιτηις, καν οτιουν τοιουτον αιτηις βιωτικον, παραῤρεον, και εναντιον τηι της ψυχης
φιλοσοφιαι. Αιτωμεν τοινυν ωστε και επιτυχειν. Ὁ Θεος κριτης δικαιος, και ισχυρος, και
μακροθυμος, και μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν. Ἄλλος φησιν, Ἐμβριμωμενος
κατα πασαν ημεραν. Ὁ δε 55.96 Ἑβραιος, Κατα πασαν ζωην. Και αλλος, Ἀπειλουμενος,
εμβριμωμενος, ου κολαζων. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ει δικαιος, παντως βουλησεται
τους αδικους κολασαι· ει ισχυρος, παντως δυνησεται. Και που, φησι, τα της
φιλανθρωπιας, ει κατα το δικαιον κρινει; Πρωτον μεν, εν τωι μη κατα ποδας επαγειν την
δικην, μαλλον δε προ τουτου, εν τωι παντα αφειναι τα αμαρτηματα δια λουτρου
παλιγγενεσιας· δευτερον δε εν τωι και μετανοιαν δουναι. Ἂν γαρ εννοησηις, οτι καθ'
εκαστην αμαρτανομεν ημεραν, τοτε μαλιστα οψει αυτου το αφατον μεγεθος της
φιλανθρωπιας. Ὃ δη και εμφαινων επηγαγε, λεγων· Ὁ Θεος κριτης δικαιος, και
ισχυρος, και μακροθυμος. Ἀπορεις, επει και δυναται και βουλεται, τινος ενεκεν ου
κολαζει; Μανθανε, φησιν, οτι μακροθυμος, και μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν.
Ἵνα γαρ μη τις των ανοητων νομισηι, οτι δι' ασθενειαν ουκ επεξερχεται, δεικνυσι της
μελλησεως την αιτιαν· οτι μεγαλα και η μακροθυμια μετρα εχει. Ἐπειδη γαρ δια τουτο
μακροθυμει, εις μετανοιαν σε αγων, οταν απο του φαρμακου τουτου μηδεν κερδανηις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

και επεξερχεται. Ἄρα καθ' εκαστην ημεραν του κολαζεσθαι εσμεν αξιοι. Ουδε γαρ αν, ει
μη τουτο ην, ως μεγα τι τεθεικε το, Μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν. Ἀλλ' ως
των πραγματων μεν τουτο απαιτουντων, της δε του Θεου φιλανθρωπιας επεχουσης την
αξιαν κολασιν, τουτο φησιν. Ειδες και ενταυθα πως το ανεπαχθες του Θεου δεικνυσι,
και την κολασιν οργην λεγει; Ουδεις γαρ οργην επαγει αλλωι, αλλα την μεν οργην αυτος
εχει, την δε κολασιν επαγει ετερωι. Ουδεν ουν αλλο, η την κολασιν δηλοι τωι ειπειν, Και
μη οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν. Και πως φησι, Καθ' εκαστην ημεραν; Εισελθετω
εκαστος εις το εαυτου συνειδος, και τοτε οψεται. Ἵνα γαρ παρω τα αποῤρητα εκαστου
αμαρτηματα, ταυτα δη τα κοινα τις διαφευξεται; Ποια δη ταυτα; Ποια εστιν ημερα, ηι μη
ραιθυμως ευχομεθα και μετα πολλης ολιγωριας; Ὅτι δε τουτο οργης αξιον, δηλον
εντευθεν. Ειπε γαρ μοι· ει δικαστηι χασμωμενος προσηλθες, και διηλεγχθης, ουκ αν σε
ευθεως δικην απηιτησε, και εις την υπεροριαν μετεστησε; Ναι, φησιν· ανθρωπος γαρ
εστι. Και τι τουτο; Ἄνθρωπος μεν γαρ υβρισθεις, ουκ αν ειη δικαιος αγανακτειν· παρα
γαρ του ομοτιμου υβρισθη· ο δε Θεος υβριζομενος. δικαιως αν επαγαγοι την δικην.
Μειζων γαρ αυτη η αμαρτια της εις ανθρωπον. Και ο μεν ανθρωπος το εαυτου ζητων
τουτο ποιει· ο δε Θεος το σον. Ὥστε κατα τουτο, αξιον τουτο μαλλον αγανακτησεως. Ου
γαρ εστιν ισον καταφρονειν των τα εαυτων ζητουντων, και του τα σα. Τουτο γαρ
μειζονος οργης αξιον, οταν μηδε αιτειν μελλων τα σοι συμφεροντα, νηφηις, Τις δε εστιν,
ος ουχ υβρισε τον αδελφον εικη; Μη γαρ μοι ειπηις, οτι οικετην υβρισεν· Ἐν γαρ Χριστωι
ουκ αρσεν, ου θηλυ, ου δουλος, ουκ ελευθερος εστι. Τις παλιν ος ου κατηγορησεν, ουδε
εψευσατο; ος ουκ 55.97 ειδεν ακολαστοις οφθαλμοις γυναικα; ος ουκ εβασκηνεν; ος ουκ
εκενοδοξησεν; ος ουκ εφθεγξατο ρημα αργον; Παντα δε ταυτα υπο κολασιν κειται. Και
ει μεν περι τα βιωτικα μη οντες σπουδαιοι, μηδε εν τοις πνευματικοις ημεν, συγγνωμης
αν ημεν αξιοι· νυν δε και ταυτης απεστερημεθα της απολογιας. Και γαρ εν εκεινοις μεν
εγρηγοροτες εσμεν, εν τουτοις δε αναπεπτωκοτες. Ὥστε δε μη ακουοντας, οτι
μακροθυμος, ραιθυμοτερους γενεσθαι, επηγαγεν· Ἐαν μη επιστραφητε, την ρομφαιαν
αυτου στιλβωσει. Ἕτερος δε φησι, Την μαχαιραν αυτου ακονησει. Το τοξον αυτου
ενετεινε, και ητοιμασεν αυτο. Ἄλλος φησιν, Ἐκτενει. Και εν αυτωι ητοιμασε σκευη
θανατου. Τα βελη αυτου τοις καιομενοις εξειργασατο. Ἄλλος φησιν, Εις το καιειν.
ιαʹ. Τι ενταυθα ερουσιν οι ανθρωπομορφον τον Θεον λεγοντες, εκ του λεγεσθαι
χειρας και ποδας και οφθαλμους εχειν; Ἆρα τοξα ανω, και βελη, και ακονη, και μαχαιρα,
και φαρετρα; Και μην αλλος φησιν· Ἐν τωι επιβλεψαι σε, ταραχθησονται επι σου ορη. Και
αυτος ουτος· Ὁ επιβλεπων επι την γην, και ποιων αυτην τρεμειν. Ει δε ορων μονον την
γην, και λιθων τηκει φυσιν, πολλωι μαλλον επ' ανθρωπων τουτο δυνησεται. Τινος ουν
ενεκεν απο του μονον ιδειν καταστρεψαι δυναμενος την οικουμενην, μαλλον δε απο
του εθελησαι μονον ο γαρ θεληματι μονον ποιησας αυτην, ευδηλον οτι και θεληματι
μονωι ανελειν δυναται, λεγεται ρομφαιαν εχειν και τοξον; Ει γαρ Ἐν τηι χειρι αυτου τα
περατα της γης, Και οι ενοικουντες εν αυτηι, ως ακριδες· και Παντα τα εθνη ως σταγων
απο καδου, και ως ροπη ζυγου λογισθησεται· και ο αγγελος δε αυτου εξελθων, εν
βραχειαι καιρου ροπηι εκατον ογδοηκοντα πεντε χιλιαδας ανειλε· τι λεγω αγγελος; μυιαι
και καμπαι και σκωληκες το των Αιγυπτιων στρατοπεδον απωλεσαν· που τοξου αυτοθι
χρεια; που δε μαχαιρας; Τινος ουν ενεκεν ταυτα ειρηται; ∆ια την των ακουοντων
παχυτητα, και ωστε τοις ονομασι τοις συντροφοις των οπλων κατασεισαι αυτων την
διανοιαν. Ου γαρ εν τηι χειρι η πνοη παντων ημων, και ου κατα προσωπον ψυχους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

αυτου ουδαμως τις υποστησεται, πως οπλων δει τουτωι; Ἀλλ' οπερ εφθην ειπων, δια την
παχυτητα και την αναισθησιαν των ακουοντων ουτω ταυτα ειρηται. Τι δε εστι, Και
στιλβωσει; Ἀκονησει. Ἆρα ουν και ακονης χρεια; και ιος περι την μαχαιραν; Και τις αν
ταυτα, νουν εχων, ανεξεται ουτως εκλαβειν ως ειρηται; Ἀλλ' οπερ εφθην ειπων, την
τιμωριαν δια παντων σχηματιζει, και επι τα παχυτερα προεισιν, ωστε και τους σφοδρα
ανοητους συνιδειν, οτι ου δει ταις λεξεσι παρακαθησθαι, αλλα θεοπρεπεις εννοιας εκ
τουτων λαμβανειν. Ὥστε ει τις απορει τινος ενεκεν θυμος ειρηται περι Θεου και οργη,
πολλωι μαλλον τουτων ενεκεν απορησει. Ει δε ταυτα ουχ ως ειρηται εκληπτεον, αλλα
55.98 θεοπρεπως, ευδηλον οτι και τα περι θυμου και οργης· η δε παχυτης των λεξεων,
ωστε καθικεσθαι της των ακροατων παχυτητος. ∆ια τοι τουτο ουδε τοις ειρημενοις
ηρκεσθη, αλλ' ετι προεισιν επι το ανθρωπινωτερον, τον φοβον αυξων. Ου γαρ ρομφαιαν
αυτον εχοντα εισαγει μονον, αλλα και οπλιζομενον. Ἐπειδη γαρ ουχ ομοιως τις
φοβειται ακουων, οτι ακοναται η μαχαιρα, και οτι το τοξον μετα χειρας, απο των
ανθρωπινων σχηματων κατασειει την διανοιαν των ακουοντων, λεγων· Το τοξον αυτου
ενετεινε, και ητοιμασεν αυτο· φοβων τον ακουοντα, ομου και την μακροθυμιαν και την
οργην ενδεικνυμενος. Ου γαρ ειπεν, αφηκεν, ουδε, ελαβεν, αλλ', Ἐνετεινε και ητοιμασε·
τουτεστιν, Ἕτοιμος εστι προς την αφεσιν. Και τι θαυμαζεις, ει εν τηι Παλαιαι ουτως
ειρηται, οπουγε και εν τηι Καινηι Ἰουδαιοις διαλεγομενος ο Ἰωαννης τοιουτον τι λεγει;
Ἤδη δε και η αξινη προς την ριζαν των δενδρων κειται. Τι ουν; δρυτομον ο Θεος
μιμειται αξινηι κοπτοντα ξυλα; και αξινην εκληπτεον και ξυλα; Ἄπαγε· ωσπερ ουδε
αχυρα και σιτον, οταν λεγηι· Ου το πτυον εν τηι χειρι αυτου, και διακαθαριει την αλωνα
αυτου, και τον μεν σιτον συναξει εις την αποθηκην αυτου, το δε αχυρον κατακαυσει
πυρι ασβεστωι. Τις ουν εστιν η αξινη; Ἡ τιμωρια και η κολασις. Τινα δε τα δενδρα; Οι
ανθρωποι. Τινα δε τα αχυρα; Οι φαυλοι. Τις ο σιτος; Οι χρηστοι. Τι το πτυον; Ἡ
διακρισις. Ουτω και ενταυθα ρομφαια, και τοξον, και βελη, η κολασις και η τιμωρια
εστιν. Ειτα την μελλησιν, και το αφεστηκεναι μεν την τιμωριαν, μη πολυ δε
αφεστηκεναι, αλλ' επι θυραις ειναι, τωι τειναι και ετοιμασαι παρεστησε. Σκευη δε
θανατου τα βελη φησιν. Ὥσπερ σκευη γεωργιας, τα γεωργιαν ποιουντα· και ναυτιλιας,
τα πλειν ημας παρασκευαζοντα· και υφαντικης, τα υφαινειν ποιουντα· ουτω και
θανατου σκευη, τα θανατον εργαζομενα. Ειτα ερμηνευων τινα εστι τα σκευη του
θανατου επαγει, Τα βελη αυτου, δεικνυς το ταχος της τιμωριας, οταν βουληθηι. Τι δε
εστι, Τοις καιομενοις; Τοις τιμωρουμενοις, τοις κολαζομενοις. Ειτα ουκ αρκει το πυρ,
αλλα βελων χρεια; Ὁραις οτι παντα μεταφορικως ειρηται και εμφαντικως, και ωστε δια
παντων αυξηθηναι τον φοβον; Ὃ γαρ λεγει τοιουτον εστι· Ἡτοιμασε τας τιμωριας τοις
μελλουσι τιμωρεισθαι. Ἀλλ' ει μη ουτως ειπεν, ουκ αν ουτως επληξε· νυν δε βελων, και
ρομφαιας, και τοξου, και αφεσεως, και τασεως, και σκευων θανατου και εμπρησμου
μνημονευσας, τηι ποικιλιαι των ονοματων επετεινε την αγωνιαν. Ειτα παραμυθουμενος
παλιν τον φοβον, επηγαγε, Τοις καιομενοις. Ἵνα γαρ μη νομισηι τις των ανοητοτερων,
επι παντας αυτον αγειν την χειρα, και κατα παντων ωπλισθαι, επηγαγε, Τοις
καιομενοις. Ὅπερ και ο Παυλος αινιττεται περι αρχοντος λεγων· Ου γαρ εικη την
μαχαιραν φορει. Ει δε επι των αρχοντων η μαχαιρα τουτο ποιει και φοβει, πολλωι
μαλλον επι του Θεου. Και τουτο δε ου της τυχουσης φιλανθρωπιας, το δια των ρηματων
φοβειν και εξογκουν την τιμωριαν, ωστε 55.99 μη γενεσθαι εν πειραι των πραγματων.
∆ια γαρ τουτο ενετεινε, δια τουτο ητοιμασε, δια τουτο ενεθηκε τα βελη, δια τουτο προς
την τιμωριαν ευτρεπιζεται, ινα μη ελθηι προς την τιμωριαν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ιβʹ. Και εξογκοι τον λογον, τωι μεν Στιλβωσει την σφοδροτητα και την οξυτητα
της τιμωριας εμφαινων· τωι δε Ἐνετεινε, την εγγυτητα· τωι δε Ἡτοιμασε, το παντως
εσομενον, ει μη μεταβαλοιντο· τωι δε Τοις καιομενοις, τους υπευθυνους ενδεικνυμενος,
ινα δια παντων παιδευθεντες, αναστειλωσι την πονηριαν. Ει δε θυμου ταυτα ην και
οργης, ουκ αν, οις εμελλεν επιθησεσθαι, προειπεν. Ὁ γαρ θυμος ουκ ανεχεται τουτο·
αλλα και τουναντιον ποιει, και μαλιστα οταν εν αυτηι λοιπον ηι τηι ακμηι, και τηι κολασει,
και τηι κατασκευηι της τιμωριας. Οι γουν πολεμιοι, και βουλομενοι την τιμωριαν
επαγαγειν, ου μονον ου λεγουσιν, αλλα και κρυπτομενοι επιτιθενται, ωστε μη μαθοντας
τους κολαζεσθαι μελλοντας φυλαξασθαι. Ἀλλ' ουχ ο Θεος ουτως, αλλα τουναντιον
απαν· και προλεγει, και αναβαλλεται, και φοβει δια ρηματων, και παντα ποιει, ωστε μη
επαγαγειν απερ απειλει. Τουτο και επι Νινευιτων εποιησε. Και γαρ και εκει τοξον
ενετεινε, και την ρομφαιαν εστιλβωσε, και τα βελη ητοιμασε, και την πληγην ουκ
επηγαγεν. Ἢ ου δοκει σοι τα ρηματα του προφητου τοξον ειναι και βελος και ρομφαιαν
ηκονημενην, οταν λεγηι· Ἔτι τρεις ημεραι, και Νινευη καταστραφησεται; Ἀλλ' ουκ
αφηκε το βελος· ουδε γαρ δια τουτο ηυτρεπιστο ινα αφεθηι, αλλ' ινα εναποτεθηι. Οι μεν
γαρ στρατιωται δια τουτο οπλιζονται, ινα κολασωσιν· ο δε Θεος ουχ ουτως, αλλ' ινα τωι
φοβωι σωφρονεστερους ποιησας, ανασχηι της τιμωριας την χειρα. Μη τοινυν
θορυβωμεθα· φιλανθρωπιας γαρ πολλης ο των ρηματων φοβος, και οσωι αν
απορητοτερα λεγηι, τοσουτωι απο πολλης ημεροτητος ταυτα φθεγγεται. Ἐπει και
πατερες, οταν μη βουλωνται κολαζειν τους παιδας, δια των ρηματων την οργην
αιρουσιν· ουτω και αυτος, επει μη βουλεται κολαζειν, εξογκοι δια των ρηματων τον
φοβον. Λεγει και γεενναν ετοιμασαι, ινα μη βαληι εις γεενναν· δια τοι τουτο και πολλοι
λογοι περι τιμωριας τοις Ευαγγελιοις εναποκεινται, και πλειους, η οι περι βασιλειας.
Ἐπειδη γαρ επι των αναισθητοτερων ουχ ουτως η των αγαθων επαγγελια, ως ο των
λυπηρων φοβος εφελκεται προς αρετην, και απαγει της κακιας· δια δη τουτο τουτοις
πλεον εμφιλοχωρει, και συνεχως αυτα τιθησι. Μη τοινυν αλγωμεν ακουοντες φορτικων
ρηματων· πολυ γαρ κερδος εχουσιν· αλλ' εννοουντες αυτου και την μακροθυμιαν και
την δικαιοκρισιαν, μητε απογινωσκωμεν της σωτηριας· μακροθυμος γαρ εστι· μητε
αθυμωμεν· δικαιος γαρ εστιν· ενταυθα μεν πολλην την μακροθυμιαν ενδεικνυμενος,
εκει δε τους μη κερδαναντας εντευθεν τηι πειραι της κολασεως παραδιδους· οπερ ινα μη
γενηται, αποκρουσωμεθα εντευθεν ηδη την τιμωριαν. Ἰδου ωδινησεν αδικιαν. Ὁ δε
Ἑβραιος, αντι του Ὠδινησεν, Ἰεβαλ, Συνελαβε πονον. Ἄλλος, Και κυησας. Και ετεκεν
ανομιαν. Ἄλλος, Ψευδος. ∆ακκον ωρυξε, και ανεσκαψεν αυτον, και εμπεσειται εις
βοθρον ον ειργασατο. Ἄλλος, Εις διαφθοραν 55.100 ην ειργασατο. Ειπεν οτι
παρεσκευασται προς τιμωριαν ο Θεος· ειπεν οτι επαφιησι τας κολασεις. Ἐσωφρονισε
τουτωι τον ακροατην, την ανωθεν οργην επικρεμασας. Παιδευει λοιπον και απο των
πραγματων αυτων, δεικνυς, οτι και προ της τιμωριας αυτη η κακια κολασις. Ὅπερ ουν
και ο Παυλος ενδεικνυμενος ελεγε· Και την αντιμισθιαν, ην εδει, της πλανης εν εαυτοις
απολαμβανοντες· και αγει εις μεσον τους τα εσχατα παθοντας υπο της κακιας Ἐπειδη
γαρ ειωθασιν οι πολλοι των παχυτερων τοτε μαλιστα σωφρονιζεσθαι, οταν τους
πεπονθοτας ιδωσι· δια τουτο και αυτους εις μεσον αγει. Ουτω και ο Χριστος ποιει, πολλα
περι γεεννης διαλεχθεις και τους εκει βαλλομενους εις μεσον αγει· οιον, τον πλουσιον
τον επι Λαζαρου, τας παρθενους τας μωρας, τον το ταλαντον το εν κατακρυψαντα· και
εν τωι παροντι βιωι, τους εν τωι πυργωι καταχωσθεντας, και ων το αιμα Πιλατος ανεμιξε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

ταις θυσιαις. Ουτω και Πετρος πολλα περι γεεννης διαλεχθεις, τοτε μαλιστα αυτους
επληξεν, οτε τους κολασθεντας εις μεσον ηγαγε, και προ των οφθαλμων την τιμωριαν
εδειξε του Ἀνανιου και της Σαπφειρας· οπερ ουν και Παυλος εποιει επι του μαγου. Και
ετερωι δε τροπωι κατασκευαζει το τοιουτον, οτε των εν τηι ερημωι μεμνηται, λεγων
ουτως· Ου θελω υμας αγνοειν, αδελφοι, οτι οι πατερες ημων παντες υπο την νεφελην
ησαν, και παντες εις τον Μωυσην εβαπτισθησαν, και βρωμα πνευματικον εφαγον, και
πομα πνευματικον επιον· αλλ' ουκ εν τοις πλειοσιν αυτων ηυδοκησεν ο Θεος, αλλ'
απωλοντο και κατεπεσον. Ἐπειδη γαρ περι μελλοντων διελεγετο, γεεννης λεγω, και
κολασεως, και τιμωριας, απο των παρελθοντων και την περι εκεινων αποδειξιν φερει,
αυτους τους κολασθεντας εις μεσον αγων, τους υπο των οφεων, τους υπο του
ολοθρευτου. Ὃ δη και ενταυθα ποιει ο ∆αυιδ, ειτε περι του Ἀχιτοφελ, ειτε περι του
Ἀβεσσαλωμ λεγων. Τινες μεν ουν περι του Ἀχιτοφελ φασιν ειρησθαι. Ου γαρ ην του
αυτου λεγειν, Φεισασθε μοι του παιδαριου Ἀβεσσαλωμ· και μετα το παθος, Τις δυη μοι
θανατον αντι σου; και ταυτα νυν λεγειν· αλλ' εκεινα μεν υπο της φυσεως κατεχομενος
ελεγε· νυν δε υπο του Πνευματος ενθους γενομενος. Πλην ειτε περι του Ἀβεσσαλωμ,
ειτε περι του Ἀχιτοφελ ειρηται, σκοπητεον τα ειρημενα· ου γαρ πολυς μοι περι των
προσωπων ο λογος.
ιγʹ. Τι ουν εντευθεν μανθανομεν; ∆εικνυσιν, οτι ο ορυσσων βοθρον τωι πλησιον,
εις αυτον εμπεσειται· και καθαπερ αι ωδινουσαι γυναικες υπο των ωδινων
διακοπτονται, ουτω και ο δολον εργαζομενος, πριν η τον πλησιον αδικησαι, αυτος
διακοπτεται και οδυναται, και ουχ ως ετυχεν, αλλα μετα πολλης της δριμυτητος. ∆ιο
και το πικρον της οδυνης παραστησαι βουλομενος, ωδινα το πραγμα εκαλεσεν. Ὅπου
γαρ εαν βουληται η Γραφη αφορητον τινα ημιν οδυνην ενδειξασθαι, τωι ονοματι της
ωδινος αυτην υπογραφει. ∆ιο και αλλαχου φησιν, Ὠδινες ελαθον κατοικουντας
Φυλιστιειμ, τουτεστι, φοβος, τρομος, πονος, οδυνη. Και παλιν ο Παυλος· Ὅταν δε
λεγωσιν, Ειρηνη και ασφαλεια, τοτε αυτοις αιφνιδιος εφισταται ολεθρος, ωσπερ η ωδιν
τηι εν γαστρι εχου 55.101 σηι. Ἐνταυθα δυο αινιττεται, και το αφορητον, και το
απροσδοκητον. Και ο Ἐζεκιας· Ὅτι ηκει η ωδιν τηι τικτουσηι, ισχυν δε ουκ εχει του
τεκειν, τον αφορητον αυτου φοβον και πονον δια της ωδινος ενδεικνυμενος. Ουτω δη
και ενταυθα ο προφητης. Καν γαρ μυριακις πονηρος τις ηι, το κριτηριον του συνειδοτος
ου διαφθειρεται· φυσικον γαρ εστι, και παρα του Θεου ημιν την αρχην εντεθεν. Καν
μυρια φιλονεικησωμεν, εφεστηκεν εκεινο καταβοων, κολαζον, καταδικαζον, και ουδεις
εστι των εν κακιαι ζωντων, ος ου μυριαν οδυνην υπομενει, και βουλευομενος τα κακα,
και εις εργον εκφερων την βουλην. Τι γαρ του Ἀχααβ πονηροτερον; Ἀλλ' ομως εκεινος
επιθυμησας του αμπελωνος, εννοησον ποσην οδυνην εσχε. Βασιλευς γουν ων και
παντων κρατων, και ουδενα εχων αντιλεγοντα, επειδη του συνειδοτος την ψηφον ουκ
ηνεγκεν, εισηλθε σκυθρωπαζων, κατω κυπτων, συγκεχυμενος, πολλην αχλυν επι της
οψεως φερων, της απο του συνειδοτος καταδικης τον ελεγχον επι του προσωπου
κηρυττων, και ου δυναμενος συσκιασαι την απο της αθυμιας εγγενομενην αυτωι
οδυνην. Ουτω γουν και απο της γυναικος εγενετο καταφωρος. Ὁ μεντοι προδοτης, ο
προς τοσαυτην εξοκειλας πονηριαν, επειδη την οδυνην ουκ ηνεγκε την απο του
κριτηριου του συνειδοτος, και βροχον ανηψε, και ουτω τον βιον κατελυσεν. Ὥσπερ ουν
ο εν πονηριαι τοσαυτα πασχει, ουτως ο εν αρετηι γαληνης απολαυει και αταραχου
διανοιας. Σκοπει δε. Ει βουληθηι τις τινα αμυνασθαι, η αρξαι χειρων αδικων, ορα ποσα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

πασχει δεινα. Πληρουται θυμου, διακοπτεται υπο οργης, μυρια κυματα κινει λογισμων,
οδους ερχεται μυριας, φοβος επεισι και αγωνια και τρομος, του θυμου διακοπτοντος,
του φοβου κατασειοντος, πως επιτυχηι, πως επεξελθηι· και προ του μελλοντος
αδικεισθαι, εαυτον απολλυσιν. Ὁ δε εκβαλων την οργην, απαντων απηλλακται τουτων·
και μαλα εικοτως. Τουτου γαρ αυτος κυριος εστι, και το παν απηρτισεν· εκεινου δε ουκ
ετι, αλλα και καιρου χρεια, και τοπου, και δολου, και κακουργιας, και οπλων, και
μηχανηματων, και προσκρουσμων, και κολακειας, και δουλειας, και υποκρισεως. Ὁραις
πως ευκολον η αρετη, δυσκολον δε η κακια; πως το μεν αταραχον, το δε θορυβων
γεμον; Ταυτην τοινυν υπογραφων ο Προφητης ελεγεν· Ἰδου ωδινησεν αδικιαν,
συνελαβε πονον, και ετεκεν ανομιαν. Ἐντευθεν δεικνυται, οτι ου κατα φυσιν ημιν η
αδικια, αλλα και αλλοτριον τι. ∆ιο και βαρυνει, και εως αν απαλλαγωμεν, ωδισι
περιβαλλει. Ἐπει και το εμβρυον εως αν απαρτιζηται, κατα φυσιν εγκειται τηι γαστρι· δια
τουτο και μενει, και πονον ουκ εχει. Μετα δε το τελεσθηναι, εαν ενδον μενηι, παρα
φυσιν εστιν η διατριβη· οθεν και ωδινες γιγνονται. ∆ιοπερ η φυσις ενοχλουμενη
βιαζεται εξωθησασθαι, ατε εργασαμενη το παν και απαρτισασα, και ουκ ετι δυναμενη
φερειν. Ἀλλ' εκει μεν πρωτον συλληψις γινεται, και τοτε ωδις· ενταυθα δε πρωτον
ωδινησε, και τοτε συνελαβε και ετεκε. Τι ουν ουν εστιν ειπειν; Ὅτι εκει μεν εν καιρωι
του τοκου η ωδις, ενταυθα δε εξ αρχης η ωδις. Ὁμου τε γαρ εβουλευσατο τις τι πονηρον,
και πριν η πηξαι τηι διανοιαι, θορυβος και ταραχη κατα την διανοιαν. Ἐπι 55.102 μεν γαρ
της γυναικος το καταβληθεν απαξ σπερμα αυτο και διαπλαττεται προς την συστασιν του
τικτομενου· επι δε των δολους ραπτοντων σημερον ουτος κατεβληθη ο λογισμος, και
παλιν αυριον ετερος· και μυριαι καταβολαι των πονηρων τουτων πραγματων, και καθ'
εκαστην ημεραν συλληψεις και ωδινες διαφθειρουσαι την ταυτα τικτουσαν διανοιαν.
Ου γαρ τοιουτος ο τοκος, οιος επι των γυναικων· αλλ' ωσπερ επι των εχιδνων, την
μητραν διασπωσι, και τα πλευρα διακοπτοντα τα παιδια προεισιν· ουτω και επι των
δολων και επι της αδικιας. Ἀλλα καν μυρια φιλονεικησωμεν, ου δυνησομεθα
παραστησαι τωι λογωι την αλγηδονα, ην υπομενουσιν οι κακοι. ∆ιο και τις φησιν· Ὁ δε
κακος μονος αντλησει τα κακα. Τι γαρ χαλεπωτερον και αλγεινοτερον του
βασκαινοντος, του επιβουλευοντος, του των αλλοτριων εφιεμενου; ∆ημιου παντος
χαλεπωτερον τα παθη ταυτα την ψυχην καταξαινει. ιδʹ. Ὥστε εικοτως ωδινας εκαλεσε
τους τοιουτους λογισμους. Ἀλλ' ωσπερ αι γυναικες απο συνουσιας τικτουσι, καν μεν
υγιεινα τα σωματα ηι, τοιαυτα εικοτως και τα τικτομενα· αν δε διεφθαρμενα, μιμειται
των γονεων την φυσιν· ουτω και επι των λογισμων. Καν μεν αγαθοις συγγενηι, τοιαυτα
εσται και τα εκγονα· αν δε πονηροις, και μη προσεχηις, πολλην εκειθεν ληψηι την λυμην.
Ἄκουσον γουν ο προφητης τι φησιν· Ἀπο του φοβου σου εν γαστρι ελαβομεν, και
ωδινησαμεν, και ετεκομεν πνευμα σωτηριας. Ἐπι δε των εκ του διαβολου· Ὠα ασπιδων
εῤρηξαν, και ιστον αραχνης υφαινουσι. Φευγωμεν τοινυν τους πονηρους. Πως γαρ ουκ
ατοπον, εξον απο των του Θεου προσταγματων και συλλαβειν και τεκειν, μη βουλεσθαι,
αλλα τας των πονηρων συνουσιας διωκειν, ταυτον ποιουντας, ωσπερ αν γυναικα,
εχουσαν εξουσιαν βασιλει συναφθηναι, μη ανεχεσθαι, αλλ' αντ' εκεινου ληιστην και
τοιχωρυχον αιρεισθαι λαβειν συνοικον; Λακκον ωρυξε, και ανεσκαψεν αυτον, και
εμπεσειται εις βοθρον, ον ειργασατο. Παλιν ταις μεταφοραις κεχρηται, ωσπερ δια της
ωδινος τον πονον δηλων, ουτω δια του λακκου το δυσαπαλλακτον ενδεικνυμενος. Και
εμπεσειται εις βοθρον, ον ειργασατο. Ὅπερ ετερος φησιν· Ὁ ορυσσων βοθρον τωι
πλησιον αυτου, εμπεσειται εις αυτον. Και τουτο δε της του Θεου φιλανθρωπιας, το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τοιαυτην συγκληρωσαι τηι επιβουληι την φυσιν, ωστε εις τους επιβουλευοντας
περιτρεπεσθαι τα δικτυα, ινα και εντευθεν αποστωσι της κατα του πλησιον μαχης και
μηχανης. Τουτο και επι του Μωυσεως γεγονεν. Ὁ μεν γαρ μελλων αναιρεισθαι διεσωθη·
ο δε Φαραω δια της οδου, ης κατα των παιδων εμηχανησατο, δι' αυτης απωλετο.
Κελευσας γαρ αναιρεισθαι τα παιδια, ηναγκασε την μητερα Μωυσεως εκθετον δια το
δεος 55.103 ποιησαι το βρεφος· και απο του ποταμου ανελομενη την θηγην η θυγατηρ
του Φαραω, και ευρουσα το βρεφος ανεθρεψε, και αυξηθεις εκεινος παντας απωλεσεν.
Ἐντευθεν και η ευμηχανια του Θεου μαλιστα διαλαμπει, και τοις, πονηροις πολυς ο
σωφρονισμος, και τοις διαφευγουσιν η ηδονη. Ουτω και επι του παγκαλου Ἰωσηφ
γεγονεν. Ἐμβαλοντες γαρ αυτον εις δουλειαν οι αδελφοι, επαθον απερ επαθον, και τον
μεν εβλαψαν ουδεν, αλλα και ωνησαν· αυτοι δε την τραγωδιαν εκεινην υπεμειναν. Και
πολλα τοιαυτα λεγειν εξον, σκοπει και επι των αλλων. Ἐπλεονεκτησε τις; Ἑαυτον
απωλεσε. Τον μεν γαρ πλεονεκτηθεντα πολλακις και ωνησε, την δε εαυτου ψυχην
προυδωκεν. Ἠδικησε τις; Ἑαυτωι το ξιφος περιεπειρεν. Ου γαρ το παθειν κακως, αλλα το
ποιησαι κακως, τουτο μαλιστα εστι το πασχειν κακως. ∆ια τουτο και Παυλος παρηινει
μαλλον αδικεισθαι, και μη αδικειν· και ο Χριστος, ραπιζεσθαι και μη αντιῤραπιζειν,
αλλα και παρεχειν εαυτον εις το πασχειν. Τουτο μεγιστης ισχυος, τουτο υπομονην
εργαζεται, τουτο ισχυραν την ψυχην κατασκευαζει, τουτο των παθων ανωτερον ποιει.
Ὁ γαρ αδικων ετερον, η τυπτων η υβριζων, προτερον αυτος υπο του παθους χειρωθεις,
και αιχμαλωτος γενομενος, τοτε δοκει τον πλησιον αδικειν· αυτος δε χαλεπωτερα
πεπονθε, την εσχατην δουλειαν δουλευσας. Ἐπιστρεψει ο πονος αυτου εις κεφαλην
αυτου, και επι κορυφην αυτου η αδικια αυτου καταβησεται. Και περι του Ἀχιτοφελ και
περι του Ἀβεσσαλωμ ταυτα ειρησθαι φασιν· αμφοτερων γαρ η κεφαλη εις τιμωριαν
κατεβη. Ὁ μεν γαρ αγχονηι χρησαμενος, ουτω τον βιον κατελυσεν· εκεινος δε υπο το
δενδρον ελθων, και εξαρτηθεις υπο της κομης, πολυν εκρεματο χρονον. Ουτω και
Ἰουδας αγχονηι τον βιον κατελυσεν, ειδως οτι επι κακωι της αυτου κεφαλης παντα
ειργασατο. Και ο Ἀχιτοφελ νοησας οτι παντως περιεσται ο ∆αυιδ, απελθων απηγξατο·
και ο Ἀβεσσαλωμ ακων εκρεματο, και ουκ ευθεως ανηιρειτο, αλλ' ωσπερ εν δικαστηριωι
προτερον ανηρτηθη, και τωι ξυλωι προσηλωθη· και του Θεου την ψηφον ανωθεν
φεροντος, επι πολυν εκρεματο χρονον, υπο του συνειδοτος λοιπον μαστιζομενος. Αυτος
μεν γαρ επεθυμει την δεξιαν τωι λαιμωι βαπτισαι τωι πατρικωι· ο δε πατηρ και ουτω
φεισασθαι αυτου παρηινει τοις στρατιωταις. Και ουτως ουκ ην κενοδοξιας το λεγομενον,
οτι και μετα θανατον αποδυρεται. Και ινα μαθηις οτι ουκ ανθρωπινης ην σπουδης το
γινομενον, αλλ' ολον θειον ην το δικαστηριον, τριχες και ξυλον αυτον εδησαν, και
ζωον αλογον παρεδωκε, και αντι μεν σχοινιου η κομη, αντι δε ξυλου το δενδρον
γεγονεν, αντι δε στρατιωτου προσηγαγεν αυτον η ημιονος. Και σκοπει το παραδοξον.
Ταυτα παθοντος, ουδεις ετολμησε προσελθειν των αυτου, και καθελειν αυτον, τοσαυτης
γενομενης σχολης. Και τουτο δε ο Θεος ωικονομει, ωστε μητε καθαιρεθηναι, μητε
δεδεμενον απενεχθηναι τωι πατρι, επειδη τα πατρικα σπλαγχνα περα του μετρου την
φειδω επεδεικνυτο· και το δη θαυμαστοτερον, οτι ο καταλλαξας αυτωι τον πατερα,
ουτος αυτον ανηιρει, 55.104 μονονουχι κατηγορος σφοδρος επιστας· αλλ' ανηιρει μεν
ουτος, εψηφιζετο δε ο Θεος.
ιεʹ. Ὅτι γαρ ανωθεν η ψηφος κατεφερετο, ακουσον αυτου τουτο πως παρεστησε·
ειπων γαρ, Ἐπι κορυφην η αδικια αυτου καταβησεται, φησιν· Ἐξομολογησομαι τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

Κυριωι κατα την δικαιοσυνην αυτου, και ψαλω τωι ονοματι Κυριου του υψιστου.
Ευχαριστησωμεν, φησιν, ου ταις ετερων χαιρων σφαγαις, αλλα του Θεου την ψηφον
αποδεχομενος. Και τις δυναται αυτωι ευχαριστησαι κατα την δικαιοσυνην αυτου; τις δε
αυτον αινεσει, ως εστιν; Ουδεις. Τι εστι, Κατα την δικαιοσυνην αυτου; Ἀντι του, επι τηι
δικαιοσυνηι αυτου. Και αισω τωι Κυριωι τωι υψιστωι. Αυτου γαρ εστι τα νικητηρια, αυτου
τα τροπαια, ουκ εμα. Καθαπερ γαρ επι των πολεμων, βασιλεως νικησαντος, χορους
στησαντες αιδουσιν, εις εκεινον τας ευφημιας αναφεροντες· ουτω καγω ποιησω, φησι.
∆ια τουτο ουκ ειπεν, Ἐξομολογουμαι, αλλ' Ἐξομολογησομαι, δηλων, οτι ουδε μετα το
τυχειν των αγαθων επιλανθανεται, ουδε γινεται ραιθυμοτερος, αλλα νηφει και
εγρηγορεν· ουκ επειδη ο Θεος τουτου δειται, αλλ' επειδη ημιν τουτο χρησιμον και
κερδαλεον. Ὥσπερ γαρ θυσιας ελαβεν, ουχι δεομενος θυσιων Ἐαν γαρ πεινασω, φησιν,
ου μη σοι ειπω, αλλ' εναγων τους ανθρωπους εις την αυτου τιμην, ουτω και υμνους
δεχεται, ου δεομενος της παρ' ημων ευφημιας, αλλ' επιθυμων της ημων σωτηριας. Θεωι
γαρ περισπουδαστον ημων επιδοσις η κατ' αρετην. Ουδεν δε ουτως επιδιδοναι ποιει εις
αρετην, ως το συνεχως ομιλειν Θεωι, και διηνεκως ευχαριστειν και ψαλλειν τωι Θεωι·
ψαλλει δε τωι Θεωι, εκπληττομενος αυτου την δικαιοκρισιαν, την μακροθυμιαν. Και που,
φησιν, η μακροθυμια, αναιρεθεντος του τυραννου; Πολλη μεν ουν και μεγαλη. Και γαρ
αφηκεν αυτον πολυν χρονον, ωστε εις μετανοιαν ελθειν· και τα βασιλεια κατασχειν
εδωκεν, ινα την οικιαν ιδων, εις ην ηυξηθη και ετραφη, και τα του πατρος συμβολα, εις
μετανοιαν ελθηι. Ει γαρ μη θηριον ην, και λιθινην ειχε ψυχην, ικανα παντα εκεινα
αυτον επαγαγειν· η τραπεζα, καθ' ην εκοινωνει τωι πατρι, ο οικος, τα συνεδρια, ενθα οι
λογοι αυτον κατηλλαξαν φονον τοιουτον πεποιηκοτα· μετα τουτων και ετερα ην ικανα
αυτον μαλαξαι. Και γαρ ηκουσεν οτι φυγας και αλητης περιηρχετο, οτι τα εσχατα
επασχε δεινα. Ει δε μη ταυτα εμαλαττεν, εδει αυτον τα του Ἀχιτοφελ σωφρονισαι, την
αγχονην, τον θανατον, ωστε δια παντων ελθειν εις μετανοιαν. Ουδε γαρ ηγνοησε τα του
φιλου. Τι δε και εχων εγκαλειν τωι πατρι, ταυτα εποιει; Ὅτι εξ οψεως αυτον πεποιηκεν;
Ἀλλ' εδει δια τουτο και θαυμασαι και αποδεξασθαι, οτι αδελφοκτονον γενομενον
ημερως ηνεγκεν. Ἀλλ' ουδεν εχων εγκαλειν, αλλ' επιθυμιαι αλους ακαιρωι, και ταυτα
λοιπον γεροντος οντος του πατρος, και επι θυραις της προσδοκιας ουσης, ουκ ανεμεινεν
ουδε σμικρον. 55.105 Πως δε ουκ ενενοησεν, οτι και νικησας παντων αθλιωτερον εξει
βιον, εναγης ων και ακαθαρτος, και απο του τροπαιου;
ι ʹ. Που νυν εισιν οι πενιαν οδυρομενοι; Ποσης ταυτα πενιας ου χαλεπωτερα;
ποσης νοσου; ποσης οδυνης; Ουκ ειπεν ουδεν τοιουτον προς εαυτον, αλλ' ουδε
απεδυσπετησεν, ουδε εθρηνησε λεγων· Καλας γε απολαμβανω τας αμοιβας, ο εν τωι
νομωι αυτου μελετων ημερας και νυκτος, ο εν αξιωματι τοιουτωι, παντων γενομενος
ταπεινοτερος· ο των εχθρων φεισαμενος, εις χειρας ακολαστου παιδος εξεδοθην. Ουδεν
τοιουτον ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν, αλλ' εφερεν απαντα μετα φιλοσοφιας, μιαν εχων
παραμυθιαν εν τοις γινομενοις, το του Θεου ταυτα ειδοτος γινεσθαι. Καθαπερ και οι
τρεις παιδες ελεγον· Και εαν μη, γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου
λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι, ηι εστησας, ου προσκυνουμεν· ει δε τις ειπε προς
αυτους· Και ποιαι ελπιδι αποθνησκετε; τι προσδοκωντες, τι δε ελπιζοντες μετα τον
θανατον, μετα το πυρ ουδεπω γαρ της αναστασεως ην η προσδοκια; ηκουσεν αν, οτι
Αυτη μεγιστη ημιν αντιδοσις, το δια Θεον αποθανειν· ουτω και αυτος μεγιστην ταυτην
ηγειτο παραμυθιαν, το τον Θεον ειδοτα ταυτα μη κωλυειν. Και γαρ εραστης μυριακις αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ελοιτο υπερ ερωμενης κατασφαγηναι, καιτοι ουδεν μετα θανατον προσδοκων παρ'
εκεινης. Ουτω δη και ημας δει, μη βασιλειας προσδοκιαι, μηδε αλληι τινι των μελλοντων
αγαθων ελπιδι, αλλα δι' αυτον τον Θεον παντα πασχειν. Ἀλλ' ουτως εισι πολλοι και ετι
αναπεπτωκοτες, και νωθροι, οτι ουδε μετα μισθου της αρετης εφιενται. Και ο μεν Θεος
και βασιλειαν επαγγελλομενος, ουκ ακουεται· ο δε διαβολος γεενναν προξενων,
φιλειται. Τι ταυτης της μανιας χαλεπωτερον; Και τι λεγω γεενναν; Και προ της γεεννης
ενταυθα οδυνην, και αισχυνην, και γελωτα επαγων και μυριας κολασεις, πολλους εχει
τους προστρεχοντας. Ἐννοησον γουν τον μοιχον, πως αθλιωτερον παντων ζηι, και προ
της γεεννης παντα υποπτευων, και τας σκιας τρεμων, και προς ουδενα ελευθεροις
αντιβλεπων οφθαλμοις, αλλα παντας δεδοικως, τους ειδοτας, τους ουκ ειδοτας, ξιφη
βλεπων ηκονημενα, θανατους επηρτημενους, δημιους, δικαστηρια. Τι τοιουτον η
σωφροσυνη εχει, καν μυριους πονους εχηι; Ουκ αει εν ηδονηι ο σωφρων, αει δε εν οδυνηι
ο μοιχος και εν σκοτωι; Ουτω και επι των αλλων εστιν ιδειν, των ηττωμενων οργης, και
των κρατουντων οργης· των αρπαζοντων, και των τα εαυτων διδοντων δια τον Θεον, η
μαλλον ειπειν προιεντων. Οι μεν γαρ εν λιμενι καθηνται· οι δε εις τον ευριπον των
παροντων εξενεχθεντες κακων, καθ' εκαστην περιερχονται την ημεραν. Χωρις δε
τουτων οταν ηλικιαν προβαινουσαν ο πλεονεξιαι συζων και ακολασιαν ουκ αρκουσαν
αυτωι προς απολαυσιν εχηι, 55.106 και του θανατου τον φοβον επικειμενον, εννοησον
οια πασχει δεινα. Ἀλλ' ουχ ο εν αρετηι· αλλα τοτε μαλλον χαιρει και ευφραινεται, οταν
εις γηρας ελασηι, ου καταμαραινομενης αυτωι της απολαυσεως, αλλα μαλλον ανθουσης.
Τοις μεν ουν μοιχοις, και ακολαστοις, και πλεονεκταις, και γαστριμαργοις εκπτωσις της
απολαυσεως εκεινων το γηρας· τοις δε αρετην μετιουσιν επιτασις της απολαυσεως τοτε
γινεται. Ὥστε και προ της γεεννης, και προ των εντευθεν ανιαρων, ικανον και τουτο
κατασεισαι την διανοιαν. Ταυτα ουν εννοουντες, φευγωμεν κακιαν, ελωμεθα αρετην,
φιλωμεν τον Θεον, μη δια τα αυτου, αλλα δι' αυτον. Ουτω κατα τον παροντα βιον και
την κατ' αρετην οδευσομεν οδον, στενην μεν ουσαν τηι φυσει, ευρειαν δε τηι προαιρεσει
των οδοιπορων γινομενην· ης γενοιτο παντας ημας εις το ακρον ελθειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ Ηʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος υπερ των ληνων. Ἄλλος, Ἐπινικιον υπερ των ληνων. Ἄλλος,
Τωι νικοποιωι, υπερ της Γετθιτιδος. Ὁ δε Ἑβραιος, Λαμανασση, αλ αγεθθιθ.
Κυριε, ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι τηι γηι! Ἄλλος,
Τι μεγα το ονομα σου!
αʹ. Ἐν τωι προ τουτου ψαλμωι ελεγεν· Ἐξομολογησομαι τωι Κυριωι κατα την
δικαιοσυνην αυτου, και ψαλω τωι ονοματι Κυριου του υψιστου· ενταυθα την υποσχεσιν
πληροι, υμνον αναφερων αυτωι. Και εν εκεινωι μεν, ως εξ ενος εστι προσωπου τα
λεγομενα· Κυριε γαρ ο Θεος μου, φησιν, επι σοι ηλπισα, σωσον με. Ἐνταυθα δε, ως εκ
πολλων. Κυριε γαρ, φησιν, ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου. Ἀλλα παρεχετε
σιγην, και μετα ακριβειας ακουετε. Ει γαρ εν θεατρωι χορων ᾀδοντων σατανικων, πολλη
γινεται ησυχια, ωστε τα ολεθρια εκεινα δεξασθαι μελη· και ταυτα του μεν χορου εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

μιμων και ορχηστων συνισταμενου ανδρων, χοροστατουντος δε παρ' αυτοις βεβηλου
τινος και κιθαρωιδου, του δε μελους σατανικου και ολεθριου τυγχανοντος, ᾀδομενου δε
μιαρου και πονηρου δαιμονος· ενταυθα, ενθα ο μεν χορος εξ αγιων ανδρων, ο δε
χοροστατης εστιν ο Προφητης, το δε μελος ουχι εκ σατανικης ενεργειας, αλλ' εκ
πνευματικης χαριτος. ο δε ᾀδομενος, ουχι δαιμων, αλλα Θεος· πως ου πολλην δει
παρεχειν την ησυχιαν, και μετα φρικης ακουειν; Και γαρ συγχορευται γεγοναμεν των
ανω δυναμεων. Και γαρ και οι ανω χοροι, και τα Χερουβιμ και τα Σεραφιμ τουτο εργον
εχουσι, το διηνεκως υμνειν τον Θεον. Ἐκ τουτων των χορων και επι της γης εφανησαν
μετα των αγραυλουντων ποιμενων αιδοντες. Ἀκουσωμεν τοινυν και ταυτης της ωιδης.
Οι μεν ουν βασιλεα υμνουντες τον επι γης, περι αρχης αυτωι διαλεγονται, περι των
τροπαιων, περι της νικης, 55.107 και τα εθνη λεγουσι τα ηττηθεντα, πορθητας
καλουντες αυτους, και βαρβαρων νικητας, και οσα τοιαυτα. Τοιαυτην τινα ωιδην και ο
μακαριος ουτος αιδει. Νικην γαρ διηγειται και τροπαιον, και πολεμων καταλυσιν, ουχι
τοιουτων, αλλα πολλωι χαλεπωτερων. Και ορα πως αρχεται· Κυριε, ο Κυριος ημων. Των
μεν γαρ αλλων των ου πιστευοντων εις αυτον, ενι τροπωι Κυριος εστιν, ημων δε διπλωι·
τωι τε εξ ουκ οντων ποιησαι, τωι τε γνωσθηναι παρ' ημων. Και ορα πως εκ προοιμιων
τιθησι το κεφαλαιον της ευεργεσιας. Ἂν γαρ μαθηις πως σου Κυριος γεγονεν, οτι
απηλλοτριωμενους και νεκρους τινας και νεκρωθεντας ωικειωσατο και εζωοποιησεν,
οψει καλως οτι το κεφαλαιον της ευεργεσιας τουτο. Τουτο τοινυν εκπληττομενος ο
Προφητης, φησιν· Ὡς θαυμαστον το ονομα σου! τουτεστι, σφοδρα θαυμαστον. Ποσον δε
θαυμαστον, ουκ ειπεν· ουδε γαρ μετρησαι ισχυσεν, αλλα την επιτασιν παρεστησε και την
υπερβολην. Που οι την ουσιαν περιεργαζομενοι του Θεου; Ει γαρ το ονομα αυτου ειπων,
ουτως εθαυμασεν, ως εκπλαγηναι· τινα αν σχοιεν εκεινοι συγγνωμην, οι την ουσιαν
αυτου λεγοντες ειδεναι, του Προφητου μηδε ποσον εστι θαυμαστον το ονομα
δυναμενου μαθειν; Ὡς θαυμαστον το ονομα σου! Ἐν γαρ τωι ονοματι τουτωι θανατος
ελυθη, δαιμονες εδεθησαν, ουρανος ανευχθη, παραδεισου θυραι ανεπετασθησαν,
Πνευμα κατεπεμφθη, οι δουλοι γεγονασιν ελευθεροι, οι εχθροι, υιοι, οι αλλοτριοι,
κληρονομοι, οι ανθρωποι, αγγελοι. Τι λεγω, αγγελοι; Θεος ανθρωπος γεγονε, και
ανθρωπος Θεος· ο ουρανος εδεξατο την φυσιν την απο της γης· η γη εδεξατο τον επι των
Χερουβειμ καθημενον μετα της στρατιας αγγελικης. Το μεσοτοιχον ανηιρεθη, ο φραγμος
ελυθη, τα διεστωτα ηνωθη, το σκοτος εσβεσθη, το φως ελαμψεν, ο θανατος κατεποθη.
Ταυτα παντα εννοων και τα τουτων πλειονα ο Προφητης ανεβοα, λεγων· Ὡς θαυμαστον
το ονομα σου εν πασηι τηι γηι! Που νυν οι Ἰουδαιων παιδες, οι προς την αληθειαν
αναισχυντουντες; Ἡδεως γαρ αυτους αν εροιμην, περι τινος ταυτα λεγονται. Περι του
παντοκρατορος, φησουσιν. Ἀλλ' ουκ ην αυτου θαυμαστον το ονομα εν πασηι τηι γηι. Και
μαρτυρει Ἡσαΐας λεγων· ∆ι' υμας το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσιν. Ει δε οι
θεραπευοντες αυτον αιτιοι του βλασφημεισθαι αυτον εγινοντο, που ην θαυμαστον; Ὅτι
μεν γαρ τηι φυσει θαυμαστον, δηλον· παρα δε ανθρωποις τοτε ου θαυμαστον τοις
πλειοσιν, αλλα και ευκαταφρονητον. Ἀλλ' ουχι νυν ουτως· αλλ' οτε ο μονογενης Υιος
παρεγενετο, πανταχου το ονομα αυτου θαυμαστον μετα του Χριστου. Ἀπο ανατολων
ηλιου, φησι, 55.108 μεχρι δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσι. Και παλιν·
Ἐν παντι τοπωι θυμιαμα προσαγεται τωι ονοματι μου, και θυσια καθαρα. Ὑμεις δε
βεβηλουτε αυτο. Και αλλος· Ἐπληρωθη η συμπασα γη του γνωναι τον Κυριον. Και
παλιν· Ἥξουσι λεγοντες· Ψευδη οι πατερες ημων εκτησαντο ειδωλα.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

βʹ. Ὁραις οτι περι του Υιου τα ειρημενα παντα εστιν; Αυτου γαρ θαυμαστον το
ονομα εν πασηι τηι γηι εγενετο. Ὅτι επηρθη η μεγαλοπρεπεια σου υπερανω των ουρανων.
Ἄλλος, Ὃς εταξας τον επαινον σου υπερανω των ουρανων. Ἐπειδη γαρ της γης
εμνημονευσε, μεταγει τον λογον και επι τον ουρανον· οπερ ειωθεν αει ποιειν, πασαν
την οικουμενην δεικνυς ευφημουσαν τον εαυτης ∆εσποτην. Τουτο δη και ενταυθα
δεικνυς λεγει, Θαυμαστον κατω, θαυμαστον ανω. Ου γαρ ανθρωποι μονον, αλλα και
αγγελοι υμνουσι τα γεγενημενα, και υπερ των εις ανθρωπους ευεργεσιων χαριτας
ομολογουσιν· ο δη και εποιησαν εκ προοιμιων, χορον στησαντες επι της γης. Ἢ τοινυν
τουτο λεγει, οτι και αγγελοι αιδουσιν, η το μεγεθος αυτου παραστησαι βουλεται. Ὅταν
γαρ τι μεγα λεγειν εθεληι η Γραφη, τα διαστηματα των στοιχειων τουτων εις μεσον αγει·
ως οταν λεγηι· Κατα το υψος του ουρανου απο της γης. Και παλιν· Καθ' οσον απεχουσιν
ανατολαι απο δυσμων, εμακρυνεν αφ' ημων τας ανομιας ημων. Ἐνταυθα τοινυν
εκπληττεται τα γεγενημενα, πως μεγαλα. πως υπερογκα· την γαρ ουσιαν την παντων
κατωτεραν ανωτερω παντων εταξεν. Ἐκ στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω
αινον. Ἄλλος, Ἐκ στοματος βρεφων εθεμελιωσας κρατος. Ἄλλος· Συνεστησω ισχυν. Ὃ
δε λεγει τοιουτον εστιν, οτι Την ισχυν σου εντευθεν μαλιστα εδειξας, την δυναμιν την
αμαχον κινησας, και την ψελλιζουσαν γλωτταν προς την δοξολογιαν εκεινην
τρανωσας. Των γαρ παιδιων την υμνολογιαν την εν τωι ιερωι γενομενην, ταυτην
προαναφωνει νυν. Και τι δηποτε τα αλλα παραδραμων θαυματα, νεκρων αναστασιν,
λεπρων καθαρσιν, δαιμονων διωξιν, του των παιδων μεμνηται θαυματος; Ὅτι εκεινα
μεν και προ τουτου γεγονε, καν μη ουτως, αλλ' ομως γεγονε, και ειχε τινα κοινωνιαν, ει
και μη τροπον. Και γαρ νεκρος ηγερθη επι του Ἐλισσαιου, και λεπρος εκαθαρισθη και
δαιμων ηλαθη επι του ∆αυιδ, οτε ο Σαουλ εδαιμονα· χορος δε παιδιων θηλαζοντων τοτε
πρωτον εφθεγξατο. Ἵν' ουν μη αναισχυντηι ο Ἰουδαιος, λεγων περι των εν τηι Παλαιαι
ταυτα ειρησθαι, επελεξατο σημειον τοτε πρωτον και μονον γινομενον. Ἄλλως δε και
τυπος ην των αποστολων τα γινομενα· και γαρ ουτοι νηπιοι σφοδρα οντες, και των
ιχθυων αυτων αφωνοτεροι, την οικουμενην απασαν εσαγηνευσαν. Ὅτι δε τουτο
δυναμις Θεου μαλιστα εστιν, ορα και εν τηι Παλαιαι τουτο περι του Πατρος αυτου
λεγοντα τον προφητην. Τωι γαρ Μωυσει διαλεγομενος, φησι· Τις εποιησε δυσκωφον
55.109 και κωφον, βλεποντα και τυφλον; Και παλιν· ∆ιδους γλωσσας τρανας
μογιλαλοις. Και παλιν· Κυριος διδωσι μοι γλωσσαν παιδειας, του γνωναι ηνικα δει
ειπειν λογον. Και εν αρχηι δε φησιν· ∆ευτε, καταβαντες συγχεωμεν αυτων τας γλωσσας.
Μεγαλη τοινυν και ισχυρα η αποδειξις. Ἐπι μεν γαρ των αλλων, ει και παραλογως,
ομως υπωπτευον τινα ειναι αναισχυντουντες· ενταυθα δε ουδεν ειχον ειπειν, αυτης
καθ' εαυτην της φυσεως γυμνης αγωνιζομενης. ∆ια δη τουτο ουδε απλως ειπε, Νηπιων,
ινα μη τις τους ακακους αυτον και τους απλουστερους λεγειν νομισηι· αλλ' επηγαγε, Και
θηλαζοντων, τηι προσθηκηι της τραπεζης την ηλικιαν χαρακτηριζων. Ουχ απλως γαρ
φησι, Νηπιων, αλλα, των υπομαζιων, των μηδεποτε στερεας τροφης μεταλαβοντων. Ου
τοινυν τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι φωνην αφηκαν, και φωνην τετρανωμενην,
αλλ' οτι και μυριων γεμουσαν αγαθων. Ἅπερ γαρ οι αποστολοι ουδεπω ᾔδεσαν, ταυτα
τα παιδια υμνουν. Ἀπο τουτου και ετερον τι αινιττεται, το δειν τοις δογμασι προσιοντας
παιδια γινεσθαι τηι διανοιαι. Ἂν γαρ μη τις δεξηται την βασιλειαν των ουρανων ως
παιδιον, φησιν, ου δυναται εισελθειν εις αυτην. Ἕνεκεν των εχθρων σου. Λεγει και την
αιτιαν δι' ην τουτο γεγονε το θαυμα· τα μεν γαρ αλλα ου των εχθρων ενεκεν εγινετο,
αλλ' ωστε προσιοντας απολαυειν ευεργεσιας, και ετερους παιδευεσθαι. Τουτο δε ου δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τουτο γεγονε μονον, αλλ' ωστε και επιστομισθηναι τους εχθρους· ους και ετερος,
ακριβεστερον αυτους δηλων, φησι· ∆ια τους ενδεσμουντας σε. Αυτοι γαρ ησαν δησαντες
αυτον επι τον σταυρον αγομενον. Του καταλυσαι εχθρον και εκδικητην. Ἄλλος· Ὥστε
παυσαι εχθρον, και τιμωρουντα εαυτωι, τον λαον τον Ἰουδαικον ενταυθα λεγων.
Ἤλαυνον μεν γαρ ως εχθρον τον Χριστον, προσεποιουντο δε τον πατερα εκδικουντες
τουτο ποιειν. ∆ια τουτο ταυτης αυτους αποστερων της απολογιας, ελεγεν· Ὁ εμε μισων,
και τον Πατερα μου μισει· και παλιν· Ὁ πιστευων εις εμε, πιστευει εις τον πεμψαντα με·
ανω και κατω συναπτων τηι προς εαυτον τιμηι και υβρει τον Πατερα. Και ορα την
ακριβειαν του Προφητου. Ουκ ειπε, Του κολασαι, αλλα, Του καταλυσαι· οπερ ο ετερος
σαφεστερον δηλοι, λεγων, Του παυσαι, τουτεστι, την αναισχυντιαν αυτων ανελειν, ου
του διδαξαι· αδιορθωτα γαρ ενοσουν. Ὁρωντες γουν τοιουτον θαυμα, και μηδεν εχοντες
αντειπειν, προς αυτον επεστρεφοντο λεγοντες· Ουκ ακουεις τι ουτοι λεγουσι; ∆εον
λοιπον προσκυνησαι και θαυμασαι, οι δε εν αμηχανιαι ησαν πολληι, και οφειλοντες
αλληλοις λεγειν εκαστος τωι πλησιον, Ουκ ακουεις τι ουτοι λεγουσιν; αφεντες εαυτους
τωι Χριστωι ελεγον. Και τινος ενεκεν ουκ αγγελων ηνεχθη φωνη; Ὅτι εκεινο μεν φαν
55.110 τασμα αυτοις εδοξεν αν ειναι· προς τουτο δε ουδεν ειχον αντειπειν. Τι δε ελεγον
τα παιδια; Ουδεν φορτικον, ουδε επαχθες, ουδε ικανον αυτους πληξαι, αλλα μαλιστα
την συμφωνιαν την προς τον Πατερα δηλουν. Ευλογημενος, ελεγον, ο ερχομενος εν
ονοματι Κυριου.
γʹ. Τοτε μεν ουν κατελυσεν αυτων την αναισχυντιαν, υστερον δε πολιν, και
μερος ουδεν εστι της οικουμενης των Ἰουδαικων απειρον συμφορων· αλλ' ωσπερ σωμα
αναπηρον, πανταχου διαδεδοται, τα τραυματα επιδεικνυμενον· και καθαπερ οι δικασται
πολλους των ανδροφονων επειδαν ανελωσιν, ενα ανασκολοπιζουσιν, ινα και
τελευτησαντων αυτων, ωσπερ νεωστι γεγενημενον το παθος σωφρονιζηι τους ζωντας·
ουτω δη και ενταυθα ου τελευτησαντας, αλλα ζωντας παραδειγμα πασιν εποιησε,
διασπειρας αυτους· και οι μιαν οικουντες χωραν, νυν πανταχου της γης εισι
διεσπαρμενοι. Καν ερωτησηις την αιτιαν, ουδεμιαν αλλην ευρησεις, αλλ' η το σταυρωσαι
τον Χριστον. ∆ια τι γαρ ουτως, ειπε μοι, τουτο μη γεγονεν; Ἀλλ' ει και γεγονε ποτε, εις
εθνος εν αφωρισθησαν, και επι ετεσιν ολιγοις· νυνι δε ουχ ουτως, αλλ' απεραντα
κολαζονται. Καν ερωτησηις αυτους, ∆ια τι εσταυρωσατε τον Χριστον; λεγουσιν, Ὡς
πλανον και γοητα οντα. Ουκουν υπερ τουτου τιμηθηναι εδει, και πλειονα χωραν
προσλαβειν, ως αρεσαντας τωι Θεωι. Ὁ γαρ πλανον και γοητα και αντιθεον ανελων,
εχθρον του Θεου ανειλε· ο δε εχθρον ανελων, ευδοκιμειν αν ειη δικαιος. Νυν δε ο μεν
Φινεες, ινα μιαν ανεληι πορνην, ουτως ευδοκιμησε παρα τωι Θεωι, ως και ιερωσυνης
αξιωθηναι, και τοσαυτης τιμης· υμεις δε, οι μαλλον εκεινου οφειλοντες ευδοκιμειν
πολλωι, ειγε πλανον ανειλετε, αληται και απολιδες περιαγετε πανταχου. Ὥστε ου δι'
αλλο τι ταυτα πεπονθατε, αλλ' η οτι προστατην και ευεργετην και αληθειας διδασκαλον
εσταυρωσατε. Ει γαρ πλανος ην και αντιθεος, και, μη ων Θεος, Θεος ειναι εβουλετο, και
το του Πατρος σεβας εις εαυτον επεσπατο, και του Φινεες, και του Σαμουηλ, και παντων
εκεινων μαλλον υμας ευδοκιμησαι εδει, τοσουτον υπερ του νομου ζηλωσαντας. Νυνι δε,
α μηδεποτε πεπονθατε ειδωλολατρουντες, ασεβουντες, παιδας σφαζοντες, ταυτα
πεπονθατε νυν, και λυσις ουδεμια των δεινων, και αληται και φυγαδες και πλανοι και
νομοις Ῥωμαιων δουλευοντες, μετερχεσθε γην και θαλατταν, μετανασται και απολιδες,
αοικοι και εξηνδραποδισμενοι, ελευθεριας και πατριδος και ιερωσυνης και παντων των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

πρωην εκβεβλημενοι, εν μεσοις βαρβαροις και μυριοις εθνεσι διεσπαρμενοι, μισουμενοι
παρα παντων ανθρωπων, βδελυροι, και πασιν εις το κακως παθειν προκειμενοι. Πανυ
γε· ου γαρ ελαβετε τα επαθλα, οτι του Θεου τον εχθρον εσφαξατε· μανια ταυτα και
ληρος. α γαρ πασχετε νυν, ου των εχθρους του Θεου αναιρουντων εστιν, αλλα των
φιλους διαχρωμενων. Ἀλλ', ω 'ταν, ταυτα ου λεγομεν, φασι· δια τας αμαρτιας ταυτα
πασχομεν. Νυν εξομολογεισθε οι απειθεις; και ποιας αμαρτιας; ει 55.111 πε μοι. Μη γαρ
νυν πρωτον ημαρτηκατε; Νυν μεν ουν και επιεικεστεροι γεγονατε. Ἀλλα μηπω τουτο·
αλλ' εκεινο αν υμας εροιμην· Τινος ενεκεν αει αμαρτανοντες προτερον ετυγχανετε
φιλανθρωπιας παρα Θεου, νυν δε ουκετι, και το δη παραδοξοτερον, οτι ελαττονα νυν
αμαρτανοντες; Τοτε μεν γαρ και τωι Βεελφεγωρ ετελεισθε, και μοσχον προσεκυνησατε,
και τους υιους εσφαξατε, και τας θυγατερας υμων ανειλετε, και ταυτα σημειων
απολαυοντες· νυν δε ου θαλατταν ορωντες σχιζομενην, ου πετραν ρηγνυμενην, ου
προφητας παραγινομενους, ου της συνηθους απολαυοντες προνοιας, ομως μειζονα
επιδεικνυσθε την επιεικειαν· τι δηποτε ουν, οτε και τα αμαρτηματα ελαττονα, και η
σωφροσυνη πλειων, μειζων η κολασις και η τιμωρια; Ουκ ευδηλον και τοις σφοδρα
ανοητοις, οτι επειδη μειζον το νυν αμαρτημα; Ἕως μεν γαρ εις τους δουλους
ημαρτανετε, ετυγχανετε συγγνωμης, προφητας αναιρουντες και λιθαζοντες· επειδη δε
εις τον ∆εσποτην τας χειρας εξετεινατε, ανιατον γεγονεν υμιν το ελκος λοιπον. ∆ιο
τετρακοσια λοιπον ετη παρηλθον, αφ' ου και αυτο της πολεως το εδαφος ηφανισται, η
ιερωσυνη ανηιρηται, η βασιλεια λελυται, τα των φυλων συγκεχυται, παντα τα σεμνα
εκεινα και λαμπρα ηφανισται, και ουδε ιχνος παρ' υμιν· οπερ ουδεποτε γεγονεν. Ἀλλ' εν
αρχηι μεν, και του ναου καθηιρημενου, οι προφηται παρεμενον, και Πνευματος χορηγιαι,
και θαυματα· νυνι δε, ινα σαφως μαθητε οτι ο Θεος υμας απεστραπται διηνεκως, και
ταυτα ανηιρηται· και δουλεια, και αιχμαλωσια, και παντων εκπτωσις κατελαβε, και το
παντων χαλεπωτερον, Θεου εγκαταλειψις.
δʹ. Και ταυτον πεποιηκεν ο Θεος, οιον αν ει τις δουλον αγνωμονα πολλακις
μαστιχθεντα και μη διορθωθεντα αποδυσας των ιματιων, γυμνον, ερημον, αλητην αφηι
πλανασθαι, προσαιτουντα και ελαυνομενον πανταχου. Προτερον δε ου τοιαυτα τα
υμετερα, αλλα και προφηται παρ' υμιν, και εν Αιγυπτωι, και εν Βαβυλωνι, και εν ερημωι·
Μωυσης εν Αιγυπτωι, εν Βαβυλωνι ∆ανιηλ και Ἰεζεκιηλ, εν Αιγυπτωι παλιν Ἱερεμιας· και
θαυματα επι θαυμασι, και λαμπροτερον το εθνος εγινετο, των παρ' υμιν αιχμαλωτων
βασιλεων υψηλοτερων γενομενων. Ἀλλα νυν παντα εκεινα οιχεται, και η τιμωρια
χαλεπωτερα των προτερων, ου μονον τωι μηκει του χρονου, αλλα και τηι πολληι
εγκαταλειψει. Τινος ουν ενεκεν, ειπε μοι, οτε μειζονα ημαρτανετε, τοσαυτης απελαυετε
προνοιας· οτε δε, ως φατε, και εζηλωσατε υπερ του νομου, χειρονα επαθετε; Ἀπο γαρ
τουτου αδικιαν καταγινωσκετε του Θεου, οτι αμαρτανοντας μεν ετιμα, κατορθουντας δε
ητιμασεν. Ει γαρ πλανον ανειλετε, ως φατε, και κατωρθωσατε· η, ει δικαιος ο Θεος,
ωσπερ ουν και δικαιος, τιμαιν υμας εδει, ουχι κολαζειν· ει δε κολαζει, ευδηλον οτι τα
νυν αμαρτηματα υμων χαλεπωτερα. Ει δε ουτε ασεβειτε νυν, ουτε τεκνα θυετε, ως προ
τουτου, ποιον αλλο αμαρ 55.112 τημα εστι δι' ο χαλεπωτερα επαθετε; Ἢ ευδηλον, οτι το
του σταυρου τολμημα ο κολοφων των κακων; Τουτο και ειδωλολατρειας, και
μοσχοποιιας, και παιδοκτονιας μαλλον υμας απωλεσεν. Ου γαρ εστιν ισον, υιον σφαξαι
τον εαυτου, και ∆εσποτην τον εαυτου σταυρωσαι. ∆ια τουτο, οτε μεν τους υιους
εσφαττες, φιλανθρωπιας απελαυες· οτε δε του Θεου τον Υιον και σον ∆εσποτην,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

ασυγγνωστα λοιπον κολαζηι. Ποσα ετη απο της εξοδου της κατ' Αιγυπτον εως της του
Χριστου παρουσιας; Οιμαι χιλια πεντακοσια ειναι και πλειονα. Πως ουν εν τουτοις
απασιν αμαρτανοντας υμας εφερε, νυν δε υμας εῤριψεν, οτε μαλιστα στεφανωσαι εδει,
καν πολλα ημαρτηκοτες ητε; Το γαρ κατορθωμα υμων πολυ μεγιστον ην, ειγε πλανον
εσφαξατε. Μετα δε τουτου και σαββατα δοκειτε φυλαττειν νυν, και ειδωλα ου
προσκυνειτε, και τα αλλα φιλονεικειτε διατηρειν. Ὅτε τοινυν και ο βιος υμων βελτιων,
και το κατορθωμα, ως φατε, τοσουτον, τοτε τα εσχατα πασχετε. Τι ταυτης της μανιας
γενοιτ' αν χειρον; τι της ανοιας, οτι υπερ υμων αυτων απολογησασθαι βουλομενοι, εις
τον Θεον βλασφημειτε; Ει γαρ ου μειζον το αμαρτημα το κατα Χριστου παντων εκεινων,
αλλα και δικαιωμα, ως φατε, και κατορθωμα, τι δηποτε κατορθουντας μεν κολαζει,
αμαρτανοντων δε εφειδετο; Τουτο γαρ ουχ ο Θεος, αλλ' ουδε ανθρωπος οστις δηποτε
νουν εχων ανασχοιτο αν ποιησαι. Ἀλλα τι φασι προς ταυτα; Ἐῤριφημεν, ινα και
διδασκαλοι γενωμεθα της οικουμενης. Ληρος ταυτα, και φλυαριαι. Τους γαρ μελλοντας
ειναι διδασκαλους προτερον αυτους κατωρθωκεναι δει, και τοτε πεμπεσθαι εις τουτο·
οιοι ησαν οι προφηται, οι αποστολοι. Ὅταν δε αυτοι διεστραμμενοι ωσι, και πασης
γεμοντες κακιας, πως αν εις το διδασκειν εξηνεχθησαν; Ἴδωμεν τοινυν οιος αυτων και
ο προ τουτου βιος. Ευρησομεν γαρ θηριων οντας χαλεπωτερους. Και γαρ πατραλοιαι, και
παιδοκτονοι, και ειδωλολατραι, και πλεονεκται γεγονασι· και τουτων εισιν αι
προφητειαι πληρεις. Και το μεν λαγνον υμων Ἱερεμιας δηλων, ελεγεν· Ἵπποι
θηλυμανεις εγενηθησαν· εκαστος επι την γυναικα του πλησιον εχρεμετιζε. Τι ταυτης
της ακαθαρσιας χειρον; Ου γαρ ως ανθρωποι συνεγινοντο ταις αλληλων γυναιξι· διο και
την μανιαν αυτων χρεμετισμον εκαλεσε. Και ουχι πορνειαν μονον, αλλα και μοιχειαν
αυτοις εγκαλει, και ταυτην ανεδην γινομενην, καθαπερ επι των αλογων. Ἕτερος δε
προφητης φησιν· Εισηλθον προς την γυναικα ποιουντες παραπετασματα, υιος και πατηρ
προς την αυτην παιδισκην. ∆ια τουτο ουν διδασκαλους, ειπε μοι, επεμψεν υμας, ινα
μαθωμεν πορνειας, και μοιχειας, και οτι δει την αυτην ευνην εχειν πατερα και υιον; Τι
δε ο Ἰεζεκιηλ; Ουδε κατα τα νομιμα των εθνων 55.113 εποιησατε, φησι. Τους ουν εθνων
χειρους, τουτους επεμψε διδασκαλους; ειπε μοι. Τας δε μιαιφονιας αυτων τις αν
ενεγκοι; Υιους γαρ και θυγατερας κατεσφαξαν τοις δαιμονιοις, και κατεκαιον αυτους.
∆εικνυσι και τουτο ο ∆αυιδ λεγων· Και εσφαξαν τους υιους αυτων και τας θυγατερας
αυτων τοις δαιμονιοις. ∆ια ταυτα ουν απεστειλεν, ινα μαθηι τουτο των ανθρωπων η
φυσις, οτι υιους δει κατασφαττειν, και θυγατερας; Ουκ αισχυνεσθε, ουδε εγκαλυπτεσθε
τοιαυτας ληρωιδιας συντιθεντες; Και γαρ ετερος φησιν· Αιματα εφ' αιματι μισγουσι· και
αρα, και ψευδος, και κλοπη, και φονος, και μοιχεια κεχυται επι της γης. Ἄλλος δε, οτι
Ὄψις πορνης εγενετο σοι, απηναισχυντησας προς παντας Ἕτερος παλιν· Οι αρχοντες
υμων ως λυκοι της Ἀραβιας. Ἄλλος παλιν· Ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο εκζητων τον
Θεον. Παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν.
εʹ. Ταυτα ουν εξηλθετε διδασκοντες, αναισχυντιαν, ανοιαν, πορνειαν, μοιχειας,
φονους, πασαν κακιας οδον; Ου παυεσθε αναγκαζοντες ημας τα κακα υμων
εκπομπευειν; Ὑμεις Οι αιρομενοι εκ κοιλιας, και παιδευομενοι εως γηρως· υμεις οι
τυφλοι, και εις βοθυνον αλληλους εμβαλλοντες. Τυφλος γαρ τυφλον, φησιν, εαν οδηγηι,
αμφοτεροι εις βοθυνον εμπεσουνται. Οι καθ' εκαστην προφητων απολαυοντες, και
μηδεποτε βελτιους γινομενοι, ετερων εμελλετε διδασκαλοι ειναι; Ου παυεσθε τοιαυτα
ληρουντες, και επιγνωσεσθε υμων την κακιαν; Τουτο γαρ υμας απωλεσεν αει, το μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

βουλεσθαι ειδεναι μηδε των αμαρτηματων υμων την υποθεσιν. ∆ια δη τουτο, οπερ
ποιουσιν οι δικασται, κελευοντες επεσθαι τοις μαστιγουμενοις τους επιβοωντας και
λεγοντας των μαστιγων τας αιτιας, μη κλεπται, μη αρπαγες· ουτω δη και ο Θεος
πανταχου πομπευων υμας, εκελευσεν υμιν επεσθαι τους προφητας λεγοντας την αιτιαν
της τιμωριας. Πανταχου γαρ της οικουμενης υμιν εισι συνδεδεμενοι, ετι δε νυν
επιβοωντες υμιν. Καν εισελθηις εις τας συναγωγας, ακουσηι αυτων ταυτα τα ρηματα
συνεχως λεγοντων. Και ο μεν ∆αυιδ φησι, το δικαστηριον εκεινο το ληιστρικον
υπογραφων του Καιαφα. οτι δια τουτο απολωλατε. Ειπων γαρ, ∆ιαῤρηξωμεν τους
δεσμους αυτων, και αποῤριψωμεν αφ' ημων τον ζυγον αυτων, επηγαγε· Τοτε λαλησει
προς αυτους εν οργηι αυτου, και εν τωι θυμωι αυτου ταραξει αυτους. Ὁ δε Ἡσαΐας ειπων,
οτι Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, επηγαγε· Και δωσω τους πονηρους αντι της ταφης
αυτου, και τους πλουσιους αντι του θανατου αυτου· και παλιν αλλαχου περι του
αμπελωνος διαλεγομενος· Ἔμεινα, ινα ποιησηι δικαιοσυνην, εποιησε δε ανομιαν, και ου
δικαιοσυνην, αλλα κραυγην. Ποιαν δε κραυγην; Σταυρωσον, σταυρωσον. Και επαγει· ∆ια
τουτο καθελω τον φραγμον αυτου, και εσται εις καταπατημα· και εντελουμαι ταις
νεφελαις, του μη βρεξαι εις αυτον υετον. Ου δια τουτο τοινυν διεσπαρητε, αλλα δια τα
τολμηθεντα εν τωι σταυρωι· και τουτο απο των προφητων δηλον. Και ινα μαθητε του
Χριστου την 55.114 δυναμιν, και ινα διδαχθητε δι' εαυτων, απερ ουκ επαιδευθητε δια
των προφητων, ορα γουν και τα πραγματα μαρτυρουντα. Ὅπερ γαρ ο νομος υμας
επαιδευσε, τουτο εκ περιουσιας η του Χριστου δυναμις εποιησεν. Ἕως μεν γαρ ειχετε
τον νομον, και εφονευετε, και επαιδοκτονειτε, και εμοιχευετε· επειδη δε ο της
δικαιοσυνης ηλιος ελαμψε, και των υμετερων πολλα ηλαττωθη κακων, και
επιεικεστερον μετηλθετε βιον, ζηλωι τωι προς ημας διορθωθεντες. ∆ια τουτο υμας
διεσπειρεν, ινα ειδητε ηλικην πολιτειαν εφυτευσεν επι της γης· και τον ναον ελυσεν,
απαγων υμας και ακοντας της κακιας. Και ενθα ο ναος κατελυθη, εκει και ο Χριστος
εταφη, ινα δια τον εκεινου ταφον απιοντες και το τροπαιον ιδωσι της αυτου δυναμεως,
και τον λογον εστωτα τον λεγοντα· Ου μη μεινηι λιθος επι λιθον ωδε. Πανταχου γαρ
αυτου τα τροπαια, και τα υπομνηματα της δυναμεως. Ει δε, ως φατε, ασεβης ην και
αντιθεος, ει και μυρια ημαρτηκατε, ουδε ουτω κολασθηναι εδει· ει δε και εδει, ου τοτε·
ινα μη τις νομισηι, οτι υπερ εκεινου τινετε δικην. Ἢ ουκ ηκουσατε του Θεου λεγοντος,
οταν εν τηι αιχμαλωσιαι ητε, οτι Ου δι' υμας εγω ποιω, αλλα δι' εμε, ινα μη το ονομα μου
βεβηλωθηι; Καιτοι τοτε επετετατο υμων η κακια. Ἀλλ' ομως, φησιν, ινα μη νομισωσιν οι
βαρβαροι ασθενη με ειναι, παριημι τα αμαρτηματα υμων, και σωζω υμας. Ειτα τοτε μεν
παρανομουντας εσωσεν, ινα μη το ονομα αυτου βεβηλωθηι· νυνι δε ουκ αν τουτο
εποιησεν; Ει γαρ και μυρια ημαρτηκατε, ουδεν τοιουτο εδει παθειν, ειγε πλανος ην ο
Χριστος, ινα μη τις νομισηι δι' εκεινον ταυτα πεπονθεναι, αλλα και σωθηναι εχρην· ει δε
και εδει, οπερ εφθην ειπων, ου τοτε. Νυνι δε ομου ταυτα γεγονεν. Ὅτε γαρ ο σταυρος
προεχωρησε, μετα μικρον εξηλθον οι αποστολοι, και ευθεως χαλεπος ανεῤριπισθη
πολεμος κατα της πολεως εκεινης· και το εν τοις Ευαγγελιοις, το, Ουαι ταις θηλαζουσαις
και εν γαστρι εχουσαις, και παντα εκεινα επι των εργων εξηιει· και το, Τοτε εσται θλιψις,
οια ουδεποτε γεγονεν, επληρουτο. Και γαρ γυναικες τεκνα ησθιον, και γαστερας
ανεῤρηγνυσαν νεκρων οι πολεμιοι, και πυρ πανταχου βαρβαρικον διενεμετο, και
αιματος παντα ην μεστα, και τραγωιδιαι καιναι, και η οικουμενη πασα των Ἰουδαικων
κακων εμπεπληστο. Ταυτ' ουν εννοουντες, επιγνωτε τον υμετερον ∆εσποτην. Ουχι
προφητας εσφαξατε; μη επαθετε τι τοιουτον; Ου θυσιαστηρια κατεσκαψατε; μη συνεβη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

τις υμιν τοιαυτη συμφορα; Ουχι μοσχον προσεκυνησατε, και τωι Βεελφεγωρ ετελεσθητε,
και την φυσιν ηγνοησατε; μη ελαβετε πειραν τοιουτων πολεμιων; Ουκ εν μεσαις ταις
ευεργεσιαις αγνωμονουντες εσωζεσθε; Ποθεν ουν υμιν τα κακα απεραντα; Ἆρ' ουχι
προδηλον, οτι επειδη το αμαρτημα εις τον ∆εσποτην ετολμηθη, ουκ εις τους δουλους;
Ὅθεν υμιν ουδε λυσις εστι των κατεχοντων υμας κακων, ουδε εσται. Ει γαρ ην,
προειπον αν οι προφηται. Νυνι δε την αιχμαλωσιαν ειπον, την δε επανοδον ουδαμου,
καιτοι συνεχως ταις κολασεσι τα χρηστα αναμιγνυν 55.115 τες, και χρονους οριζοντες.
Και γαρ ο Ἱερεμιας εβδομηκοντα ετη ωρισε, και ο ∆ανιηλ ομοιως τρεις εβδομαδας και
ημισυ· και εν Αιγυπτωι τετρακοσια τριακοντα ετη εῤρηθη οτι δουλευσουσι. Περι δε της
αιχμαλωσιας ταυτης ουδαμου κειται χρονος, ουδε περας, αλλ' αφειται ο οικος υμων
ερημος, και καθ' εκαστην ημεραν επι το χειρον τα υμετερα προεισι.
ʹ. Ταυτα παντα μετα ακριβειας αναλογιζομενοι παρ' εαυτοις, και τον λογον εκ
τουτων πλατυνοντες ∆ιδου γαρ σοφωι αφορμην, και σοφωτερος εσται, την αναισχυντιαν
αυτων και την αγνωμοσυνην ελεγχειν δυνησεσθε. Ὅτι οψομαι τους ουρανους εργα των
δακτυλων σου. Ἄλλος, Ὁρω γαρ τους ουρανους. Σεληνην και αστερας α συ
εθεμελιωσας. Ἄλλος, Ἡτοιμασας. Ἄλλος, Ἥδρασας. Ειπων, οτι Κατελυσας τους
εχθρους, και την αποδειξιν παρεχει της λαμπρας ταυτης νικης. Συ γαρ, φησιν, ο
σταυρωθεις, ο αναιρεθεις, ανεφανης της οικουμενης δημιουργος. ∆ια τουτο φησι·
Ὄψομαι τους ουρανους· δηλων, οτι εμπροσθεν ου πολλοι τουτο ᾔδεισαν, υστερον
μεντοι παντες εισονται. Και τινος ενεκεν ουκ επηλθεν απαντα της οικουμενης τα μερη;
Ὅτι τα καιριωτερα των ορωμενων επελθων, ουδεν εδει της περι των αλλων
διδασκαλιας. Εις τοσουτον τοινυν κατελυθησαν οι εχθροι, ως τον παρ' αυτων
ελαυνομενον και αναιρεθεντα αναφανηναι των ορωμενων απαντων δημιουργον. Και
τινος ενεκεν ουκ ειπε, Των χειρων σου, αλλα, Των δακτυλων σου; Της ελαχιστης
ενεργειας εργον δεικνυς τα ορωμενα, και το παραδοξον της δημιουργιας, οτι
κρεμασθεντες ουκ εκπιπτουσιν οι αστερες· καιτοι γε ουκ αυτη των θεμελιων η φυσις,
ανω κρεμασθαι, αλλα κατω κεισθαι πεφυκεν· αλλ' ο αριστοτεχνης δημιουργος και
παραδοξα ποιων, εν τοις φαινομενοις τα πλειονα υπερ φυσεως ακολουθιαν εποιησε. Και
δια τι μηδεν περι ασωματων δυναμεων διαλεγεται, και εκειθεν δεικνυσιν αυτου την
δημιουργιαν; Ὅτι τεως το σπουδαζομενον τουτο ην, περι των φαινομενων αυτους
μαθειν. ∆ια τουτο και ο Πατηρ αυτου ανω και κατω Ἰουδαιοις διαλεγομενος, ου λεγει·
Ἐγω τους αγγελους εποιησα, και τα Χερουβιμ· αλλ', Ἐγω τον ουρανον εξετεινα· η χειρ
μου εθεμελιωσε την γην, η δεξια μου εστερεωσε· και παντα αει τον λογον εν τοις
φαινομενοις αναλισκει, προς την σωτηριαν των ακουοντων απαντα πραγματευομενος.
Παχυτεροι γαρ οντες, απο των φαινομενων μαλλον ενηγοντο, η απο των αορατων. ∆ια
τουτο και Παυλος εισιων αει και δημηγορων, απο της φαινομενης κτισεως
προοιμιαζεται λεγων· Ὁ Θεος ο ποιησας τον ουρανον, και την γην και την θαλασσαν,
και παντα τα εν αυτοις· και απο των ομβρων των ετησιων, και απο του γενους του των
ανθρωπων αει ποιειται τον λογον. Ἂν γαρ ειπω οτι τα Χερουβιμ εποιησε, διπλης μοι
χρεια κατασκευης, οτι τε εστι Χερουβιμ, και οτι εποιησεν· επι δε των ορωμενων μονον
οτι εποιησεν αναγκαζομαι αποδειξαι. ∆ιο και ευκολωτερος ο λογος· την γαρ οψιν εχει
μαρτυριαν των λεγομενων. Και γαρ το μεγεθος, και το καλλος, την χρησιν, και την
θεσιν, και την ευρυθμιαν οραι ο ακροατης. Ὥστε εν μοι το σπουδαζομενον, δειξαι οτι ο
Θεος αυτο ειργασατο. Και τινος ενεκεν ουχι του ηλιου εμνησθη, αλλα της σεληνης και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

των αστερων; Μαλιστα μεν ουν τουτο ειπων, 55.116 κακεινο ηινιξατο. Ἐπειδη γαρ τινες
αποσχιζουσι της δημιουργιας του Θεου την νυκτα, δια της σεληνης αυτην ενεφηνε,
δεικνυς οτι και ταυτης δημιουργος εστιν. Ου μικρα δε και η των αστερων ποικιλια, και η
των σεληναιων δρομων αποδειξις. Τι εστιν ανθρωπος, οτι μιμνησκηι αυτου, η υιος
ανθρωπου, οτι επισκεπτηι αυτον, Ἄλλος, Τι ο κατ' ανδρα, οτι μνημονευεις αυτου; Ἄλλος
αντι του, Ἐπισκεπτηι αυτον, Ἐπισκεψηι αυτον, φησιν. Ειπων περι της δημιουργιας, και εκ
μερους την πασαν αινιξαμενος, εμβαλλει λοιπον εις τον περι της προνοιας των
ανθρωπων λογον. Κακεινα μεν γαρ τα ειρημενα, δια το γενος το ημετερον, αλλα και τα
της κηδεμονιας, ης εχεται· η γαρ κτισις απασα δια τον ανθρωπον. Πλην αλλα και ετερον
ειδος ανακινει προνοιας, και ουχ απλως εις τουτον εμβαλλει τον λογον, αλλα μετα
πολλης της ευγνωμοσυνης, υπερ της οικουμενης ευχαριστων, και την καθολου λεγων
ευεργεσιαν, και της οικονομιας της εις αυτον γεγενημενης το μεγεθος παριστων. Ει γαρ
προ τουτου ουδεν ην, πολλωι μαλλον οτε ο Χριστος παρεγενετο, μετα τοσαυτα και
τηλικαυτα αμαρτηματα. Και δεικνυσιν οτι ουκ εξω φειδους η παρουσια του Χριστου,
αλλ' εκ πολλης φιλανθρωπιας. Και γαρ καθαπερ τις αριστος ιατρος, τους υγιαινοντας
αφεις, ηλθε προς ημας τους καμνοντας. ουδεν οντας. Τουτο γουν παριστων, ελεγε· Τι
εστιν ανθρωπος; αντι του, Ουδεν εστιν, ευτελες τι εστι. Προς γαρ την τοσαυτην
προνοιαν αφορων, και την τοσαυτην του Θεου κηδεμονιαν, και τας πραγματειας, ας
επραγματευσατο δια την σωτηριαν του των ανθρωπων γενους, σφοδρα εκπληττεται και
θαυμαζει, τι δηποτε τοσαυτης ηξιωσεν αυτον προνοιας. Ἐννοησον γαρ, οτι δι' αυτον τα
ορωμενα παντα. ∆ι' αυτον τα απο Ἀδαμ εως της παρουσιας αυτου οικονομηθεντα· δι'
αυτον παραδεισος, και εντολαι, και κολασεις, και θαυματα, και τιμωριαι, και ευεργεσιαι,
μετα τον νομον· δι' αυτον ο Υιος του Θεου ανθρωπος εγενετο. Τι αν τις ειποι τα
μελλοντα, ων απολαυειν μελλει; Ταυτα τοινυν απαντα αναλογιζομενος λεγει· Τι
τοσουτον εστιν ανθρωπος, οτι τοσουτων ηξιωθη;
ζʹ. Ἂν γαρ τις εννοησηι ποσα δι' αυτον γεγονε και γινεται, και ποσων
απολαυσεται μετα ταυτα, φρικης εμπλησθησεται πολλης, και τοτε οψεται καλως, πως
τωι Θεωι τουτι περισπουδαστον το ζωον. Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι παρ' αγγελους.
Ἕτερος, Βραχυ τι παρα Θεον. Ἄλλος, Ὀλιγον παρα Θεον. Ὁ δεἙβραιος, Ουθασρηου ματ
μη ελωειμ. Ἐνταυθα της καταδικης ανεμνησε, και της αμαρτιας της παλαιας, τον
θανατον εις μεσον αγαγων. Ἀλλα και τουτον ο Μονογενης ελθων ελυσε. ∆οξηι και τιμηι
εστεφανωσας αυτον. Ἄλλος, ∆οξηι και αξιωματι στεψεις αυτον. Ἔστι μεν και κατα
ιστοριαν, εστι δε και κατα αναγωγην ταυτα εκλαβειν. Λεγει γαρ αυτου και την αρχην,
ην ενεχειρισθη γενομενος· λεγει και τα μετα ταυτα αγαθα, ων μετα την παρουσιαν του
Χριστου απελαυσε. Παρα μεν γαρ την αρχην ηκουσεν· Ὁ 55.117 τροπος υμων και ο
φοβος υμων επι παντα τα θηρια της γης. Και, Ἀρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης.
Μετα δε ταυτα· Πατειτε επανω οφεων και σκορπιων. Ἀλλα ταυτα αφεις, απο των
ταπεινοτερων υφαινει τον λογον, εκεινα συνιδειν καταλιμπανων τοις οξυτερον
δυναμενοις οραιν. Ἡ γαρ δοξα η μειζων και η τιμη, τα επι της Καινης ∆ιαθηκης
γενομενα, οταν κεφαλην εχηι τον Χριστον, οταν εις το σωμα αυτου τεληι, οταν αδελφος
και συγκληρονομος γενηται και συμμορφος του σωματος αυτου, οταν μειζονα Μωυσεως
λαμβανηι δοξαν, ωσπερ ο Παυλος εδηλωσε, δεικνυς οτι ου καθαπερ Μωυσης ετιθει
καλυμμα, αλλα παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν του Θεου
κατοπτριζομεθα. ∆ιο και λεγει· Ου γαρ δεδοξασται το δεδοξασμενον εν τουτωι τωι μερει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης. Ταυτην ουν φησιν ο Προφητης την δοξαν κατα
αναγωγην. Τι γαρ ταυτης ισον, οταν συγχορευωμεν αγγελοις, οταν εις υιοθεσιαν
αγωμεθα, οταν μηδε του Μονογενους υπερ ημων φειδηται; Ποιας αλουργιδος, ποιου
διαδηματος ταυτα ου λαμπροτερα, οταν θανατου καταγελωμεν, οταν προς την των
ασωματων δυναμεων απαθειαν μεθορμιζωμεθα, οι ητιμωμενοι προ τουτου, και αδοξοι,
και βδελυροι; Ὁ Ἀδαμ ουτε κακον τι, ουτε αγαθον εργασαμενος, ετιμηθη ευθεως
γενομενος. Πως γαρ αν ειργασατο ο μη ων; Ἡμεις δε μυρια εργασαμενοι δεινα, πολλωι
πλειονος απελαυσαμεν τιμης. Ουκετι, φησι, λεγω υμας δουλους· υμεις γαρ φιλοι μου
εστε. Ουκετι ημας επαισχυνονται αγγελοι, αλλα και διακονουσι προς την ημετεραν
σωτηριαν. Και γαρ προς Φιλιππον ηλθεν αγγελος, και προς ετερους πολλους· και
ευηγγελιζοντο ανθρωποις. Ουκ επι γης δε κληρονομοι, αλλα κοινωνοι των ουρανιων
αγαθων εσμεν, και μετοχοι του Χριστου, και εις κοινωνιαν καλουμεθα του Μονογενους.
Ταυτα παντα δια της δοξης και της τιμης αινιττεται. ∆ιο και ελεγε, ∆οξηι και τιμηι
στεψεις αυτον, το μελλον προαναφωνων. Και κατεστησας αυτον επι τα εργα των χειρων
σου. Ἄλλος, Ἐξουσιαζειν εποιησας αυτον των εργων των χειρων σου. Παντα υπεταξας
υποκατω των ποδων αυτου. Προβατα και βοας απασας, ετι δε και τα κτηνη του πεδιου.
Ἄλλος, Τα αγρια. Τα πετεινα του ουρανου, και τους ιχθυας της θαλασσης, τα
διαπορευομενα τριβους θαλασσων. Κυριε ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου
εν πασηι τηι γηι. Ὥσπερ περι δημιουργιας διαλεγομενος, ου των ανω δυναμεων απτεται
μονον, αλλα και επι τα αισθητα καταγει τον λογον· ουτω και περι τιμης της εις
ανθρωπους γεγενημενης διδασκων, αινιξαμενος εκεινα τα αποῤρητα και ασωματα, απερ
απηριθμησε, νυν τοις αισθητοις ενδιατριβει πλεον, απερ σαφεστερα εκεινων ην τοις
παχυτεροις. Τινα δε ταυτα ην; Ἡ αρχη η επιγειος αυτωι δοθεισα. Και το δη θαυμαστον,
και ο μαλιστα ηινιξατο, οτι τιμηθεντα αυτον προ της παραβασεως, ουδε μετα την
αμαρτιαν εξεβαλε της τιμης. Ἠλαττωσας γαρ, φησιν, αυτον βραχυ τι παρ' αγγελους,
τουτεστι, Θανατωι κατεδικασας αμαρτοντα· ου μην επειδη θανατωι κατεδικασας,
εγυμνωσας αυτον της δωρεας. ∆ια τοι 55.118 τουτο, εκεινο ειπων, τοτε τουτο τιθησι,
δεικνυς αφατον του Θεου την φιλανθρωπιαν, οτι και ελαττωθεντα αυτον δια την
οικειαν παραβασιν αφηκεν εστεφανωσθαι τηι τιμηι της δοξης, και της αρχης ου
παρελυσεν. Ει δε μικρον τι υφειλε, και τουτο της κηδεμονιας αυτου. Προ μεν γαρ της
παρακοης, και θηριων εκρατει· μετα δε την παρακοην ολιγον δη της εξουσιας ταυτης
υπετεμνετο. Κρατει μεν γαρ αυτων και νυν τεχναις τισι, μετα φοβου δε και τρομου. Ουτε
γαρ πασαν αφειλετο την αρχην, ουτε πασαν ειασεν, αλλ' οσα μεν αυτωι προς τροφην και
εργασιαν ην επιτηδεια, ειασεν υποκεισθαι· τα δε θηριωδεστερα ουκετι, ινα
υπομιμνησκηται εκ της τουτων αγωνιας της παλαιας αμαρτιας της του προπατορος
Ἀδαμ. Ὥστε και απο του μη σφοδρα ημιν υποταττεσθαι μεγα κερδος εγινετο. Τι γαρ
οφελος εκ του λεοντα εχειν υποχειριον και χειροηθη; τι δε πλεον απο του παρδαλιν
εχειν τιθασσον; Ουδεν, αλλ' η αλαζονεια μονον και απονοια. ∆ια δη τουτο ταυτα μεν
ειασεν εξω μενειν της αρχης, τα δε χρησιμα ημιν χειροηθη πεποιηκε, βουν αρουντα, και
προβατον περιβαλλον την του σωματος γυμνωσιν, και κτηνη προς την των αγωγιμων
μετακομιδην επιτηδεια, ορνιθας και ιχθυας, ωστε και τραπεζαν ημιν ειναι
δαψιλεστεραν.
ηʹ. Καθαπερ γαρ τις υιον αποκληρονομον ποιων, ου παντων εκβαλλει, αλλα
μερους τινος, ινα σωφρονισηι, ουτω δη και ο Θεος· μαλλον δε ουχ ουτως, αλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

απεναντιας. Ὁ μεν γαρ ανθρωπος αποκληρονομον ποιων, του πλειονος εκβαλλει
μερους, το δε ελαττον αφιησιν· ο δε Θεος το πλεον αφεις, ολιγου τινος εξεβαλε, και
τουτο προς ωφελειαν, ινα μη παντων ευκολως περιγιγνηται των αλλων. Ἀλλα και
τουτο της του Θεου κηδεμονιας· την γαρ σοφιαν αυτου θηγων, και το φρονημα
καθαιρων, και την ακαιρον σχολην εκκοπτων επειδη παντα μετ' ευκολιας εχων
εξετραχηλισθη, ανεμιξε τινα και δυσκολιαν τηι χρησει του βιου, και ουτε παντα μετα
καματου, ουτε παντα ανευ καματου καρπουσθαι αυτον ειασεν· αλλα τα μεν προς χρειαν
πονου χωρις και ιδρωτων αφηκεν αυτον εχειν, τα δε προς τρυφην μετα πονου και
ιδρωτος, βουλομενος και ταυτην ημιν υποτεμνεσθαι την πολλην αδειαν. Ει δε λεγοι τις·
Τι δε των αγριων οφελος ζωων; ερουμεν· Πρωτον μεν ψυχης ταπεινοφροσυνην
εργαζεται, και εναγωνιον ποιει τον ανθρωπον, και τον σφοδρα αλαζονα της οικειας
αναμιμνησκει φυσεως, οταν το αλογον αυτωι φοβερον ηι. Πολλα δε και σωμασι
καμνουσιν εκ τουτων φαρμακα γινεται. Ὁ δε ταυτα ερωτων, τι δηποτε γεγονε τα αγρια
θηρια. ερωτησει και τι ποτε φλεγμα και χολη εν ημιν; Και γαρ και ταυτα, αν παροξυνθηι,
θηριου χαλεπωτερον εξεισι, και τωι σωματι παντι λυμαινεται. Και θυμος δε ημιν
εγκειται, και επιθυμια παλιν· και ταυτα θηριων χαλεπωτερον λυμαινομενα μη
κατειργοντας αυτα και χαλινουντας. Και τι λεγω θυμον και οργην, 55.119 οπου γε και
οφθαλμος ο ημετερος θηριων χειρον περιεβαλε παθεσιν, εις ερωτα πικρον περιπειρας;
Ἀλλ' ου δια τουτο ερουμεν· ∆ια τι ταυτα γεγονεν; Ἀλλα και χαριν εισομεθα παντων
ενεκεν τωι ∆εσποτηι. Ὅπερ γαρ εστιν ιμας τωι παιδι, τουτο θηριον ανθρωποις. Ει γαρ
τοσουτοις συνεχομενοι δεινοις εις τοσαυτην απονοιαν οι πλειους αιρονται, αν και
τουτον περιεληις τον χαλινον, εννοησον που τα της κακιας προβησεται. ∆ια τουτο και το
σωμα ημιν ουτω κατεσκευασται, επινοσον, παθητον, υπο μυριων πολιορκουμενον
κακων· και η γη μετα πονων τα αυτης διδωσι· και ο βιος απας ιδρωτων γεμει. Ἐπειδη
παιδευτηριον ο παρων βιος εστι, και ανεσις και σχολη τους πλειονας των ανθρωπων
απολλυσι, δια τουτο και ασχολιαν και πονον ημιν ανεμιξεν, ινα ωσπερ υπο τινων
χαλινων το εγηγερμενον της διανοιας κολαζηται. Συ δε σκοπει και τα νηχομενα δια του
βαθους των υδατων, και τα εις υψος αιρομενα υπεταξε σοι δια της τεχνης ο ∆εσποτης.
Και τι δηποτε ου παντα επηλθε τα ορωμενα, και φυτα και σπερματα και δενδρα; Ἀπο
μερους το παν ηινιξατο, και τοις φιλομαθεσι τον περι τουτων αφηκε λογον. Και παλιν
εις το αυτο καταλυει τελος, οθεν και ηρξατο· Κυριε ο Κυριος ημων· και προ της
αποδειξεως, και μετα την αποδειξιν τα αυτα τιθεις ρηματα. Μενωμεν τοινυν διηνεκως
και ημεις τα αυτα λεγοντες, θαυμαζοντες αυτου την κηδεμονιαν, εκπληττομενοι την
σοφιαν, την φιλανθρωπιαν, την υπερ ημων προνοιαν. Και ταυτα μεν ημιν εις ερμηνειαν
ειρηται. Ει δε βουλεσθε, και αγωνιστικωτερον τον λογον μεταχειρισωμεν, και ερωμεθα
Ἰουδαιους, που παιδια φωνην ηισε; που δε κατελυσεν εχθρον η τοιαυτη φωνη; ποτε δε
θαυμαστον γεγονεν αυτου το ονομα; Ἀλλ' ουκ αν εχοιεν ετερον καιρον ειπειν, η τουτον,
ος ηλιου φανοτερον δεικνυσι της αληθειας την δυναμιν. ∆ια τουτο φησιν· Ὄψομαι τους
ουρανους εργα των δακτυλων σου· καιτοι γε Μωυσης ηδη ειπεν, οτι Ἐν αρχηι εποιησεν ο
Θεος τον ουρανον και την γην. Ἀλλα προς μεν Ἰουδαιους αρκει και ταυτα, και τα
εμπροσθεν ειρημενα· επειδη δε οι χωρις περιτομης τα εκεινων μιμουμενοι και
ζηλουντες, οι Παυλου του Σαμοσατεως, εκ τοτε φασιν ειναι τον Χριστον, εξ ου απο
Μαριας προηλθεν, ερωμεθα κακεινους, πως, ει εκ τοτε ην ο Χριστος, τους ουρανους
εδημιουργησε; Τον γαρ αυτον φησιν ειναι ενταυθα, τον εκ στοματος νηπιων και
θηλαζοντων καταρτισαντα αινον, και τον εργασαμενον τους ουρανους. Ει δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

δημιουργος των ουρανων, προτερος αν ειη των ουρανων λοιπον· και ουκ απο Μαριας
εσχε την αρχην, αλλα και προ της Μαριας ην. Και σκοπει του Προφητου την σοφιαν. Ου
γαρ απλως δημιουργον αυτον εισαγει, αλλα και μετα πολλης της ευκολιας
δημιουργουντα. ∆ιο φησιν· Ὄψομαι τους ουρανους εργα των δακτυλων σου· ουχ οτι
δακτυλους εχει ο Θεος, αλλα της ελαχιστης ενεργειας τα ορωμενα 55.120 δεικνυς, τοις
συντροφοις ημιν ονομασι τα υπερ ημας διδασκων. Ἐπει και οταν λεγηι, Ὁ μετρων τον
ουρανον σπιθαμηι, και την γην δρακι· ου δρακα και σπιθαμην δηλων ταυτα λεγει, αλλα
το απεραντον της του Θεου δυναμεως παραστησαι βουλομενος. Πως ουν τολμωσι τινες
υπουργον λεγειν τον Υιον; Ὁ γαρ μηδε ολην αυτου την ενεργειαν κινησας, οτε τον
ουρανον εδει ποιησαι· τι λεγω ολην; αλλ' ουδε την ελαχιστην, αλλα το μικροτατον· πως
αν ειη υπουργος ουτος; πως υπουργος, ει Ἅπερ ο Πατηρ ποιει, ταυτα και ο Υιος ομοιως
ποιει; Που γαρ το, Ὁμοιως, ει ο μεν υπουργος, ο δε δημιουργος; πως δε αυτου τα εργα
ειναι φησι, ποτε μεν λεγων, Κατ' αρχας συ, Κυριε, την γην εθεμελιωσας, και εργα των
χειρων σου εισιν οι ουρανοι· ενταυθα δε, οτι Ὄψομαι τους ουρανους εργα των
δακτυλων σου; Ου γαρ των υπουργων, αλλα των δημιουργων τα εργα· καν υπουργος ηι
τις, ουκ εκεινωι λογιζεται το εργον, αλλα τωι δημιουργουντι. Ἄρα και τα εμπροσθεν
ειρημενα τωι Μωυσει, περι του Υιου ειρηται, το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον
και την γην· και το, Ἀρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης. Ουτος γαρ, ο καταρτισας εκ
στοματος νηπιων και θηλαζοντων αινον, αυτος τον ανθρωπον επεσκεψατο.
θʹ. α μεν ουν περι του Πατρος ο Μωυσης λεγει, Παυλος εις τον Υιον εκλαμβανει,
πολλην την ισοτητα δεικνυς. Ὅταν ουν αδιαφορον ηι τοις αγιοις τα περι του Πατρος
λεγομενα τωι Υιωι λογιζεσθαι, και τα περι του Υιου τωι Πατρι Παντα γαρ δι' αυτου
εγενετο, που ολως το ονομα του υπουργου κειται; Ουδαμου τουτο ιδοι τις αν. Ναι,
φησιν, ειρηται, ∆ι' αυτου. Τι ουν, οτι και περι του Πατρος το αυτο ειρηται; Και ακουσον
πως. Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν του Υιου αυτου. Και παλιν· Παυλος
αποστολος Ἰησου Χριστου δια θεληματος Θεου. Και παλιν· Ὅτι δι' αυτου, και εξ αυτου,
και εις αυτον τα παντα. Τινος δε ενεκεν αυτον υπουργον φατε; Ἵνα τιμησωμεν τον
Πατερα. Και μην ο Υιος φησιν· Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα.
Ὁ δε μη τιμων τον Υιον, ευδηλον οτι ουδε τον Πατερα. Τι ουν, φησι, Πατερα τον Υιον
ερω; Ουχι. Ου γαρ ειπεν· Ἵνα Πατερα με λεγητε· αλλα τι; Ἵνα Υιον μενοντα ως τον
Πατερα τιματε. Ἂν δε Πατερα ειπηις τον Υιον, παντα συνεχεας. Μενουσης τοινυν ταυτης
της ιδιοτητος, τα της τιμης κοινα εστι. ∆ια γαρ τουτο Υιον ειπε και Πατερα, ινα μη
συγχεητε τας υποστασεις. Ει δε μη ην η αυτη ουσια, πως αν ισην την τιμην απηιτησε;
Τινος ουν ενεκεν, φησι, πολλα ταπεινα φθεγγεται ο Χριστος; Και ταπεινοφροσυνην
παιδευων, και δια την της σαρκος περιβολην, και δια την των Ἰουδαιων αναισθησιαν,
και δια το δειν κατα μικρον εναγειν εις γνωσιν το των ανθρωπων γενος, και δια το
ατελες των ακουοντων· αλλως τε και προς την υπονοιαν πολλακις των ακροωμενων
φθεγγεται. Τα γαρ υψηλοτερα, της αξιας μονης εστι· μαλλον δε, οπερ αν λεγηις περι
Θεου, πολλωι σφοδρα καταδεεστερον της ουσιας εκεινης, και συγκαταβασεως 55.121
εστι. Τι γαρ βουλει ειπειν; Μεγας ο Θεος; Ἀλλα τουτο μικρον περι Θεου λεγομενον· το
γαρ μεγα, οιον αν ηι μεγα, πεπερασμενον εστιν· αλλ' απειρος ο Θεος. Και τουτο μικρον,
περι Θεου λεγομενον. Ὅτι μεν γαρ περας ουκ εχει, οιδα· αλλ' ουδ' ο τι εστιν, ουδε που,
επισταμαι. Καν σοφον ειπηις, καν αγαθον ειπηις, και ταυτα απειρα, ουδεν περι της ουσιας
εκεινης αξιον ειρηκας, αλλα δει θεοπρεπη τωι ρηματι προσειναι εννοιαν. Ει τοινυν τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

ουτω μεγαλα την αξιαν ου παριστησι, τινος αν ειεν συγγνωμης αξιοι οι και ταυτα
κολοβουν πειρωμενοι; Φευγωμεν τοινυν αυτων τους συλλογους, και μαθοντες του
Μονογενους την προαιωνιον υπαρξιν, την δημιουργικην δυναμιν, την εξουσιαν την
αυθεντικην, το απαραλλακτον αυτου το προς τον Πατερα, της οικονομιας την
συγκαταβασιν, της περι ημας κηδεμονιας την πολυειδη προνοιαν ταυτα γαρ απαντα και
τουτων πλειονα ο θησαυρος ο εν τωι ψαλμωι κειμενος διδασκει τους μετα ακριβειας
προσεχοντας, διατηρωμεν των δογματων την ακριβειαν, και πολιτειαν αξιαν
επιδειξωμεθα, ινα και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι, τιμη και δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ Θʹ ΨΑΛΜΟΝ.
«Εις το τελος υπερ των κρυφιων του υιου, ψαλ μος τωι ∆αυΐδ.» Ἄλλος, «Ἐπινικιον υπερ
του θανατου του υιου, ᾆσμα τωι ∆αυΐδ.» Ἄλλος, «Νεανιοτητος του υιου.»
Ἐξομολογησομαι σοι, Κυριε, εν οληι καρδιαι μου, διηγησομαι παντα τα θαυμασια σου.
αʹ. Μακρος ουτος ο ψαλμος. Και τουτο δε της σοφιας του Πνευματος. Ουτε γαρ
παντας βραχεις εποιησεν, ουτε παντας εις μηκος εξηγαγεν, αλλ' εποικιλε και τωι μετρωι
το βιβλιον, τωι μεν μηκει διεγειρων την ραιθυμιαν, τηι δε βραχυτητι διαναπαυων τον
καματον. Ἐξομολογησομαι σοι, Κυριε, εν οληι καρδιαι μου, διηγησομαι παντα τα
θαυμασια σου. ∆ιπλουν το της εξομολογησεως ειδος εστιν. Ἢ γαρ των οικειων
αμαρτηματων εστι καταγνωσις, η ευχαριστια εις τον Θεον. Ἐνταυθα μεντοι την
ευχαριστιαν δηλοι. Τι δε εστιν, Ἐν οληι καρδιαι μου; Μετα προθυμιας απασης, μετα
σπουδης, φησιν. Ουχ υπερ ευημεριας, αλλα και επι τοις εναντιοις. Τουτο γαρ μαλιστα
ευχαριστου, τουτο φιλοσοφου ψυχης, το και εν τοις λυπηροις ευχαριστειν, το υπερ
απαντων δοξαζειν, μη μονον υπερ των ευεργεσιων, αλλα και υπερ των τιμωριων. Τουτο
γαρ πλειονος μισθου προξενον. Ἐπι μεν γαρ των αγαθων ευχαριστων, χρεος
αποδεδωκας· επι δε των κακων, τον Θεον οφειλετην κατεστησας. Ὁ μεν γαρ ευ παθων,
και χαριν ειδως, απεδωκε την οφειλην. Ὁ δε κακως παθων, και δοξαζων, οφλημα
κατεσκευασεν. Ἀντι της ευχαριστιας ουν ταυτης πολλα ετερα αγαθα αποδιδωσιν ο
55.122 Θεος και τοτε και νυν· ωστε ουδε αισθησιν ληψομεθα των δεινων. Ουδεις γαρ
υπερ ων χαριν οιδε τωι Θεωι, υπερ τουτων αλγει· ωστε και ετερον καρπωσομεθα κερδος,
το διακρουεσθαι την αθυμιαν. Ὅταν γαρ αποστερηθηις χρηματων και ευχαριστησηις, ου
τοσουτον σε η ζημια δυναται δακνειν, οσον η ευχαριστια ευφραινει. Τουτο τωι διαβολωι
καιρια πληγη· τουτο ποιει την διανοιαν φιλοσοφον· τουτο την αληθινην περι των
παροντων πραγματων εγκατασκευαζει κρισιν. Πολλοι γαρ των ανθρωπων ου την ουσαν
ψηφον εχουσι περι των ενταυθα· διο και αθυμουσιν. Ουτω και οι μαινομενοι φοβουνται
τα ου φοβερα, και τα ουχ υφεστωτα πολλακις δεδοικασι, και τας σκιας φευγουσι.
Τουτοις εοικασι και οι χρηματων ζημιαν δεδοικοτες. Ου γαρ της φυσεως ο φοβος, αλλα
της προαιρεσεως. Ει γαρ το πραγμα ην λυπηρον, παντας εδει αλγειν τους
απεστερημενους· ει δε μη παντες αλγουμεν αποτυγχανοντες, ουκ ετι της του πραγματος
φυσεως, αλλα της ατελους διανοιας. Καθαπερ γαρ εν σκοτωι πολλακις και σχοινιον τις
εδεισεν, οφιν νομισας, και παντα υποπτευει, και τους φιλους πολεμιους ηγειται· ουτω
και οι αλογιαι κατεχομενοι, ωσπερ τινι σκοτωι βαθει αλοντες, ουκ επιγινωσκουσι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

πραγματων την φυσιν, αλλ' εγκυλινδουνται τωι βορβορωι, και τον χορτον ουχ ηγουνται
χορτον ειναι· και της φιλαργυριας εμπεπλησμενοι, ουκ αισθανονται της δυσωδιας· αν δε
αποστωσι, τοτε εισονται. Και καθαπερ οι γυναικος αμορφου ερωντες, οταν παυσωσι το
νοσημα, τοτε επιστανται το ειδεχθες· ουτω και οι της φιλαργυριας ερασται. Και πως
δυνησομαι, φησι, παυσαι τον ερωτα; Παλιν τωι αυτωι υποδειγματι χρησομαι. Ὥσπερ ο της
αμορφου γυναικος ερων, εαν μεν διηνεκως συγγινηται αυτηι, αναπτει την καμινον, εαν
δε μικρον εαυτον αποστησηι, κατα μικρον υποῤρεει το παθος· ουτω και συ μικρον
αποστηθι, ολιγον ενδος, και το μικρον εσται πολυ διαστημα. Μονον αρξαι του
κατορθωματος. Ἔχεις οικιαν περιττην; Ἀποδου, και δος τοις δεομενοις, μη εκεινο
λογιζομενος, οτι αλλοτριοις σου αυτην, αλλ' οτι μαλλον οικειοις. Μη το αναλωμα, αλλα
την προσοδον σκοπει· μη οτι αποστερηι αυτης ενταυθα, αλλ' οτι κυριος αυτης εκει γινηι.
Ουτω και διηγεισθαι τα θαυμασια του Θεου δυνησηι δια παντος. Τουτο γαρ εξ αρχης ο
ψαλμος λεγει. Ὡς ογε φιλοχρηματος ου σφοδρα τουτωι ενδιατριβειν δυναται· δια παντος
γαρ τοκους μεριμναι, συναλλαγματα, συγγραφας, ωνια, διαθηκας, τιμας αγρων, τιμας
οικων, κερδη, καπηλειας, και διηγουμενος και φροντιζων ου παυεται. Ὅπου δε ο
θησαυρος του ανθρωπου, εκει και η καρδια αυτου. Ταυτα φθεγγεται, ταυτα μεριμναι· και
καθαπερ οι οικεται τα των δεσποτων μεριμνωσιν, ουτω και ουτος τα του ∆εσποτου
μεριμναι· τι επεταξε; τι ηνυσται; τι ουδεπω ηνυσται, μελλει δε; ∆ια δη τουτο παραινω,
της πολιορκιας εκεινης απαλλαγεντα τουτοις ενδιατριβειν τοις διηγημασι, τα 55.123
καθ' εκαστην ημεραν γινομενα θαυμασια του Θεου διηγουμενον, τα ιδιαι και τα κοινηι,
τα εις παντας και τα εις ενα εκαστον. Γεμει γαρ τα εν τωι βιωι τουτων των διηγηματων·
και οθεν αν αρξηι, λαμπροτερον οψει το προοιμιον αναβρυον, αν τε απο του ουρανου, αν
τε απο της γης, αν τε απο του αερος, αν τε απο των αλογων, αν απο σπερματων, αν απο
φυτων· αν τας παλαιας θεληις διηγησασθαι δωρεας, αν τας προ του νομου, αν τας εν τωι
νομωι, αν τα εν τηι χαριτι, αν τα μετα την εντευθεν αποδημιαν, αν τα εν αυτωι τωι
θανατωι, μυρια ευρηις πελαγη ταυτα διηγηματων. Ποσης ουν ουκ αν ειη ανοιας, τοσαυτα
εχοντας διηγεισθαι, δι' ων και ηδονη και κερδος και ωφελεια της ψυχης εγγινεται, τωι
βορβορωι τον λογισμον αναφυρειν, περι πλεονεξιας και αρπαγης διηγουμενον;
βʹ. Και ει βουλει, τα ανω αφεντες, περι της γης διαλεχθωμεν, του μεγεθους
αυτης, της θεσεως, της χρησεως, της φυσεως, των ωδινων των διηνεκων, των
γεννηματων των εξ αυτης των ποικιλων και διαφορων, των σπερματων, των βοτανων,
των φυτων, των ανθεων, των λειμωνων, των παραδεισων. Ἀπο τουτων παλιν τεμωμεν
τωι λογωι εκαστου δενδρου το σχημα, την θεσιν, το υψος, την ευωδιαν, τον καρπον, τον
καιρον, την διακονιαν, τα αλλα παντα αναλογιζομενοι, αυτης της γης την καρπιμον,
την ακαρπον· ουδεν γαρ αυτης αχρηστον. Και γαρ η μεν σιδηρον, η δε χαλκον, η δε
χρυσιον, η δε αργυρον ηνεγκεν· η δε αρωματα, η δε φαρμακα και ποικιλα και
παντοδαπα. Τι αν τις ειποι των υδατων την χρειαν, των ποτιμων, των αλμυρων, των
ορων την χρησιν, των ποικιλων μαρμαρων τα μεταλλα, τας πηγας τας εν αυτοις, τα
δενδρα τα προς οροφους επιτηδεια και οικοδομην; Ταυτα παντα της ερημου καρπος·
αυτη και ζωα και θηρια παντα τρεφει. Τι αν τις ειποι τας λιμνας, τας πηγας, τους
ποταμους; Καθαπερ γαρ αι τεκουσαι γυναικες, πηγην γαλακτος προχεουσαι, τοις
εκγονοις παρεχουσι τροφην· ουτω δη και η γη, κηποις και παραδεισοις ωσπερ μαστους
εκτεινουσα τους ποταμους και τας πηγας, πολλην παρεχει την αρδειαν. Ἀλλ' επι μεν
των γυναικων, το παιδιον δει προς την θηλην ελθειν· ενταυθα δε αυτη τους μαστους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

εκτεινει πανταχου απο υψηλου καταφερουσα. Ἔχει και ετεραν χρησιν η ερημος. Και γαρ
προς την του σωματος υγιειαν επιτηδειοτερα, καθαρωτερον παρεχουσα αναπνειν τον
αερα, και την οικουμενην αφ' υψηλου πασαν περισκοπειν, και τηι ερημιαι εμφιλοσοφειν,
και των εν τωι βιωι φροντιδων ολιγον αναπνειν. Τι αν τις ειποι τους ορνιθας τους
ωιδικους, των αλωσιμων ζωων την διαγωγην; Ἔχει και ετεραν χρειαν η ερημος.
Πολλακις γαρ αντι τειχων ταις χωραις γεγονε, προς υψος εχουσα ανατεταμενα ορη, και
φαραγγας, και κρημνους. Τι αν τις ειποι τας βοτανας τας εν αυταις τικτομενας, σωμασι
καμνουσι πολλην εισφερουσας την λειτουργιαν; Ει δε ερημων και ορων τοσαυτη η
χρεια, τοσαυτη των αγαθων η χορηγια· ει προς την αροσιμον ελθοις, και τα υπτια πεδια,
εννοησον ποσας οψει τας πηγας των διηγηματων. Καθαπερ γαρ εν τωι σωματι τωι
ημετερωι τα μεν 55.124 εστιν οστα, τα δε νευρα, τα δε σαρκες· ουτω και εν τηι γηι, τα μεν
ορη, τα δε φαραγγες, τα δε λιπαρα χωρια· παντα δε ταυτα χρησιμα. Τι λεγω την γην,
τοσουτον στοιχειον; Ἑνος δενδρου μονου ει βουληθειης ειπειν το σχημα, την χρειαν,
τον καρπον, τα φυλλα, τον καιρον, τα αλλα παντα, πολυ οψει το διηγημα· ει των ορων
την θεσιν, ει τα αλλα απαντα, ει τον ανθρωπον αυτον επελθοις τωι λογωι, και την
διαπλασιν αυτου του σωματος, μυρια παλιν κανταυθα πελαγη ευροις διηγηματων.
Τουτοις τοινυν ενδιατριβωμεν, εντευθεν ημιν εσται ηδονη μεγιστη, εντευθεν κερδος,
εντευθεν φιλοσοφια αφατος. ∆ιο και τουτο δηλων επηγαγεν· Ευφρανθησομαι και
αγαλλιασομαι εν σοι. Ἄλλος, Και γαυριασω. Ψαλω τωι ονοματι σου, Ὕψιστε. Ἄλλος,
Ἄσω το ονομα σου. Ου μικρον τουτο φιλοσοφιας ειδος, το ευφραινεσθαι επι τωι Θεωι. Ὁ
γαρ επι τωι Θεωι ευφραινομενος, ως χρη, πασαν εκβαλλει βιωτικην ηδονην. Τι δε εστιν,
Ευφρανθησομαι εν σοι; Τοιουτον, φησιν, εχων ∆εσποτην, τουτο μοι ηδονη, τουτο μοι
αγαλλιασις. Ει τις οιδε ταυτην την ηδονην ως ειδεναι χρη, ετερας ηδονης ουκ
αισθανεται. Τουτο γαρ ηδονη κυριως· ως ταγε αλλα παντα, ονοματα μονον εστιν
ηδονης, πραγματος ερημα. Αυτη τον ανθρωπον μεταρσιον εργαζεται· αυτη του σωματος
απαλλαττει την ψυχην· αυτη προς ουρανον πτεροι· αυτη των βιωτικων υψηλοτερον
ποιει· αυτη κακιας απαλλαττει· και μαλα εικοτως. Ει γαρ οι σωματα λαμπρα φιλουντες,
ουδεν επαισθανονται των εν τωι βιωι, αλλ' ενος μονου εισι, της ερωμενης οψεως· ο Θεον
φιλων, καθως φιλειν δει, τινος αισθησεται λοιπον η χρηστου των εν τωι βιωι τουτωι, η
λυπηρου; Ουδενος· αλλ' εσται παντων ανωτερος, αθανατα τρυφων, επει και ο
φιλουμενος τοιουτος. Οι μεν γαρ τα αλλα φιλουντες, ταχεως και ακοντες εις ληθην
μεταβαλλονται, απολλυμενων των φιλουμενων και μαραινομενων· ουτος δε ο ερως
απειρος, ατελευτητος, και την ηδονην μειζονα εχων, και το κερδος πλεον· και τουτωι
παλιν ψυχαγωγων τον φιλουντα, τωι μηδεποτε καταλυεσθαι. Ψαλω τωι ονοματι σου,
Ὕψιστε. Τουτο μαλιστα φιλουντος εθος. Και γαρ οι ερωντες εις τους φιλουμενους
αισματα αιδουσι· καν μη ορωσιν εκεινους, δια της ωιδης εαυτους παραμυθουνται. Ουτω δη
και ο Προφητης ποιει· επει τον Θεον ιδειν ου δυνατον, αισματα ποιει εις αυτον, δια των
ωιδων αυτωι συγγινομενος, και τον ποθον αναπτων, και αυτον δοκων οραιν· μαλλον δε
δια του αιδειν και υμνειν εις ποθον αναπτει πολλους. Ὥσπερ γαρ οι φιλουντες εγκωμια
των φιλουμενων λεγουσι, και τα ονοματα αυτων περιφερουσιν· ουτω δη και ουτος,
Ψαλω τωι ονοματι σου, Ὕψιστε.
γʹ. Ὅρα πως εαυτον της γης διηρτησε, και προς εκεινην ανεκρεμασεν ολην
εαυτου την ουσιαν, αναθεις εαυτον τωι Θεωι. ∆ια τουτο συνεχως αυτου το ονομα
περιστρεφει· και γαρ και τουτο του φιλουντος εθος. Ἐν τωι αποστραφηναι τον εχθρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

μου εις τα 55.125 οπισω, ασθενησουσι, και απολουνται απο προσωπου σου. Ἄλλος,
Ἀνατραπεντων των εχθρων μου οπισω, προσκοψαντων και απολομενων εκ προσωπου
σου. Και τουτο μαλιστα φιλουντος εστι, το τας ευεργεσιας λεγειν δια παντος, και
εγκαλλωπιζεσθαι ταυταις· απο τε γαρ φιλτρου τουτο γινεται, και αυτο παλιν αναπτει το
φιλτρον. Ουκ αν δε τις αμαρτοι ειπων και νοητους εχθρους ενταυθα αυτον λεγειν.
Ἀποστρεφονται γαρ και ουτοι, οταν ψυχην γενναιαν ευρωσι. Καθαπερ γαρ εις ασπιδα
εμπεσον δορυ, μαλακην μεν ουσαν διατεμνει, σκληραν δε και αντιτυπον ουδεν
εργαζεται, αλλα της αιχμης ανακαμφθεισης εκπιπτει· ουτω δη και επι της ψυχης
συμβαινει. Ἂν μεν γαρ μαλακην ευρηι και χαυνον τα παρα του διαβολου πεμπομενα
βελη, διαδυεται εις το βαθος· εαν δε σκληραν και ισχυροτεραν, αυτος τε απρακτος
απεισι, και εις ταυτην ουδεν ειργασατο δεινον· και δυο γινεται κερδη, μαλλον δε και
τρια· αυτην τε γαρ ουδεν εβλαψεν, αλλα και ισχυροτεραν εποιησεν, αυτος τε
ασθενεστερος εντευθεν γεγονε. Σκοπει δε πως ανακηρυττει του Θεου την ισχυν.
Ἀσθενησουσι, φησι, και απολουνται απο προσωπου σου. Παλιν προσωπον ακουων,
μηδεν σωματικον υποπτευσηις. Ἐνταυθα γαρ την ενεργειαν, την επιφανειαν αυτου
δηλοι, την ευκολιαν αυτου της ισχυος. Ὡς αλλαχου φησιν· Ὁ επιβλεπων επι την γην,
και ποιων αυτην τρεμειν· ουτω δη και ενταυθα το αυτο φησιν. Ἀρκει γαρ μονη η
εποπτεια απολεσαι τους πονηρους. Ει γαρ αγιων παρουσια ασθενη δαιμονων ποιει την
ισχυν, πολλωι μαλλον Θεου. Ει η αστραπη αυτου φαινομενη καταπληττει παντας,
εννοησον την δυναμιν την ανωλεθρον εκεινην, πως καταπληττει, πως απολλυσι τους
πονηρους. Ειδες υμνων ειδος; ειδες δοξολογιας τροπον, και πως περι της δυναμεως
αυτου διηγειται; Ου μικρον καντευθεν παιδευει φιλοσοφιας δογμα, τωι ειπειν, Ψαλω τωι
ονοματι σου, Ὕψιστε. Ἐν τωι αποστραφηναι τον εχθρον μου εις τα οπισω. Ποιον δη
τουτο; Ὅτι ου μονον εν ταις θλιψεσιν, αλλα και εν ταις ανεσεσιν ενηφε. Πολλοι μεν γαρ
υπο των κακων ταπεινουμενοι, σπουδαιοτεροι γινονται· υπο δε των αγαθων,
ραιθυμοτεροι και χαυνοτεροι· ο περι των Ἰουδαιων προιων λεγει· Ὅταν απεκτεινεν
αυτους, τοτε εξεζητουν αυτον. Ἀλλ' ουχ ουτος τοιουτος· αλλα και εν ευημεριαις νηφει,
και διεγηγερται. Ου μικρον εις φιλοσοφιαν δε τουτο. Ὅτι εποιησας την κρισιν μου και
την δικην μου. Ἄλλος, Ὑπερεδικασας μου. Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην.
Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης. Ἄλλος, Ἀπωλεσας. Το ονομα αυτου
εξηλειψας εις τον αιωνα του αιωνος. Ὅρα παλιν την φιλοσοφιαν του ανδρος, πως ουκ
αυτος αμυνεται τους εχθρους, αλλα τωι Θεωι παραχωρει της δικης, το αποστολικον
τηρων παραγγελμα· Μη εαυτους εκδικουντες. Ου τουτο δε μονον εστιν ιδειν, αλλ' οτι
και αδικως ταυτα επασχεν. Ει μη γαρ αδικως επασχεν, ουκ αν ο Θεος επεξηλθεν.
Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην. Ἀνθρωπινωτερον φθεγγεται, θρονον και
καθεδραν λεγων. Το δε, Ὁ κρινων δικαιοσυνην, το συνηθες του Θεου, και εξαιρετον
αυτου της ουσιας φησιν. Ἐπι μεν γαρ των ανθρωπων τουτο ουκ εστιν ειπειν. Ου γαρ
παντως κρινουσι δικαιοσυνην, καν μυριακις ωσι δικαιοι, ποτε μεν αγνοιαι, ποτε δε
ραιθυμιαι αγνοουντες το δικαιον· ο δε Θεος τουτων απαντων απηλλαγμενος, και ειδως
55.126 και βουλομενος δικαιαν εκφερει την ψηφον. Το ουν, Ἐκαθισας επι θρονου,
εδικασας εστιν, επεξηλθες, ημυνας. Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης. Ὁραις
πως ουχ οπλων αυτωι δει, ου μαχαιρας, ου τοξων και βελων, αλλ' ανθρωπινωτερον
εκεινα ειρηται· αρκει γαρ επιτιμησαι τωι Θεωι, και απολεσθαι τους κολαζεσθαι
μελλοντας. Ἵνα δε μαθηις αυτου την ισχυν, ακουε και των εξης· Το ονομα αυτων
εξηλειψας εις τον αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος. Προῤριζους απωλεσας,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

ανεσπασας, ουτως ηφανισας, ως και την μνημην αυτων παραπολεσθαι. Του εχθρου
εξελιπον αι ρομφαιαι εις τελος. Ἄλλος, Τα ερειπια. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἀρβωθ. Και πολεις
καθειλες. Τι εστι τουτο; Ὅτι τας μηχανας αυτου και τας βουλας αναλωσας, φησιν,
ερημον αυτον των οικειων οπλων εποιησας. Τοιουτον γαρ η οργη του Θεου· παντα
αφανιζει και απολλυσιν. Ἢ οπερ ετερος ερμηνευτης διδασκει, Ἔρημα, ειπων· οτι ου τας
πολεις αυτων μονον, αλλα και τας ερημους ηφανισας, και πολεις καθειλες. Ουτω γαρ ο
δικαιος επολεμει, ουτω κατεβαλλε τους εναντιους, ουχ οπλοις και δορασι κεχρημενος,
αλλα την παρα του Θεου ροπην εχων. ∆ια τουτο και ο πολεμος αυτωι λαμπρος και
περιφανης, και κατα κρατος η νικη. Ἀπωλετο το μνημοσυνον αυτου μετ' ηχου. Ἄλλος,
Συν αυτοις. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἔμ. Τι εστι, Μετ' ηχου;Ἢ την πανωλεθριαν φησιν, η το
διωλυγιον των κακων. Και τουτο δε της του Θεου κηδεμονιας, το μη λανθανοντως
ταυτα ποιειν, ινα ταις ετερων συμφοραις και ετεροι γενωνται βελτιους. Το περιφανες
ουν δηλοι της απωλειας.
δʹ. Και ο Κυριος εις τον αιωνα μενει. Ἄλλος, Καθεδειται. Το γαρ καθησθαι
πολλαχου επι του μονιμου της ουσιας κειται· ως και Ἱερεμιας δηλοι λεγων, Συ
καθημενος εις τον αιωνα. Και ο Ἑβραιος ενταυθα Ἰησηβ φησι. Συνεχως τουτο λεγει ο
προφητης επι της απωλειας των ανθρωπων, δεικνυς αυτου το ατελευτητον της ουσιας,
και οτι το μεν των ανθρωπων γενος επικηρον. Ἡ δε εκεινου ουσια και η μεγαλωσυνη
ατελευτητος. Τουτο δε ποιει τον φοβον επαρτων, ινα εκατερωθεν ωσιν αυτον
τρεμοντες, και δια το μεγεθος αυτου της δοξης, και δια το ατελες της οικειας ουσιας, και
ως αει μενοντα, και ως αει μεθ' υπερβολης κολαζοντα. Ει δε χρη τι και κατα αναγωγην
ειπειν, ου παραιτητεον. Τα μεν γαρ εστι και θεωρησαι· τα δε ουτω δει νοειν, ως ειρηται
μονον· ως το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην· τα δε απεναντιας ταις
λεξεσιν· ως το, Ἔλαφος φιλιας, και πωλος σων χαριτων, ομιλειτω σοι. Και παλιν· Ἔστω
σοι μονωι υπαρχοντα, και μηδεις αλλοτριος μετασχετω σοι. Ἡ πηγη σου του υδατος σοι
εστω μονωι. Τουτο γαρ, αν το κειμενον νοησηις, και μη φυγηις μεν το ρημα, διωκηις δε το
νοημα, και πολλης απανθρωπιας εστι, το μηδε υδατος τινι μεταδουναι· αλλ' ενταυθα
περι γυναικος ο λογος, ωστε αυτης απολαυειν μετα σωφροσυνης, πηγην καλων αυτην,
και ελαφον, δια το καθαρον της του γαμου συνουσιας. Και ενταυθα μεν ουτως· αλλα
55.127 χου δε δει και το κειμενον δεχεσθαι, και το εξ αυτου δηλουμενον· ως εχει το,
Καθως τον οφιν υψωσε Μωυσης. Και γαρ τουτο δει πιστευειν οτι εγενετο εγενετο γαρ,
και το εξ αυτου, εις τυπον του Χριστου. Ουτω και ενταυθα ουκ αν τις αμαρτοι εις τα
Ἰουδαικα εκλαμβανων τα ειρημενα. Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην.
Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης· το ονομα αυτου εξηλειψας εις τον αιωνα, και
εις τον αιωνα του αιωνος. Του εχθρου εξελιπον αι ρομφαιαι εις τελος, και πολεις
καθειλες. Ἀπωλετο το μνημοσυνον αυτου μετ' ηχου. Ἥ τε γαρ συμφορα αυτων των τον
Χριστον σταυρωσαντων πανταχου της οικουμενης καταδηλος, αι τε πολεις αυτων
καθηιρεθησαν, του τε διαβολου εξελιπε τα μηχανηματα, της του Χριστου κηδεμονιας τα
παντα καταλαβουσης. Ἀλλα ταυτα τοις φιλομαθεσι καταλιποντες αρμοζειν, των
προκειμενων εχωμεθα. Ἡτοιμασεν εν κρισει τον θρονον αυτου. Ἄλλος, Ἥδρασεν εις
κρισιν. Και αυτος κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, κρινει λαους εν ευθυτητι. Ειδες
πως κατα μικρον αναγει τον λογον; Ἐπειδη γαρ θρονου εμνημονευσε, δεικνυσι του
θρονου την φυσιν, ουκ απο ξυλων συγκειμενην, ουδε τινος υλης, αλλ' απο δικαιοσυνης.
Ἐν γαρ τηι δικαιοσυνηι, φησιν, ιδρυται. Κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Και τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

παροντα και τα μελλοντα προαναφωνει. Ἡ μεν γαρ καθολου κρισις εκει τεταμιευται· η
δε εκ μερους και ενταυθα· πολλα γαρ και νυν εργαζεται, ωστε μη τους αναισθητους
απρονοητα ειναι νομιζειν τα οντα. Ει δε μη παντες ενταυθα τους στεφανους
απολαμβανουσι, μη θαυμασηις. Ἡτοιμασε γαρ ημεραν, εν ηι μελλει κρινειν την
οικουμενην· το δε παρον, σταδιον, και αγων, και παλαισματα. ∆ια δη τουτο ου παντες τα
κατ' αξιαν απολαμβανουσιν, αλλα τοις τε κατορθουσιν εκει τεταμιευται τα δωρα, τοις τε
καταπιπτουσιν αι κολασεις· ενταυθα δε ανοχη και μακροθυμια ωστε δια μετανοιας
απονιψασθαι τα ημαρτημενα· αλλ' ουκ εκει τουτο. Ἐπει και ανδροφονος, εως μεν αν ηι
εν ταις οδοις, κυριος εστι μεταβαλεσθαι, και απαλλαγηναι κολασεως· επειδαν δε υπο
την ψηφον ελθοι του δικαστου, ξιφος λοιπον, και δημιος, και βαραθρα. Ουτω και
ενταυθα. Ἕως μεν αν εν τωι βιωι τουτωι ωμεν τωι παροντι, δυνατον διαφυγειν την
τιμωριαν μεταβαλομενους· εκει δε απελθοντες, ανηνυτα οιμωξομεν· Ἡτοιμασε γαρ εν
κρισει τον θρονον αυτου. Ει δε τις και το, Ἡτοιμασεν, ουτως εκλαβοι, ως ειρηται, ουχ
αμαρτησεται· παντα γαρ παρεσκευασμενα, και τα των κολασεων, και τα των στεφανων,
και τα της ψηφου. Ουκ εστι μελλησις, ουδε χρονος, ουδε βραδυτης παρα τωι Θεωι, οταν οι
ζωντες ου μη φθανωσι τους κοιμηθεντας, ωσπερ ο Παυλος λεγει, οτι Ἡμεις οι ζωντες, οι
περιλειπομενοι εις την παρουσιαν του Κυριου, ου μη φθασωμεν τους κοιμηθεντας.
Κρινει λαους εν ευθυτητι. Ὅρα σοφιαν Προφητου, πως λεγει τα παροντα, πως τα
μελλοντα. Τα παροντα· Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης· τα μελλοντα·
Ἡτοιμασεν εν κρισει τον θρονον αυτου. Και αυτος κρινει την οικουμενην εν
δικαιοσυνηι. Τουτο δε ποιει, ινα οι εκεινοις απιστουντες απο των παροντων λαβωσι την
αποδειξιν. Και εγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι. Ἄλλος, Τωι 55.128 επιτριπτωι.
Ἄλλος, Τωι τεθλασμενωι. Συνεχως εαυτον και πενητα και πτωχον καλει, καιτοι γε εν
βασιλειοις ων. Ουτω και αλλαχου· Ἐγω δε πτωχος ειμι και πενης· ᾔδει γαρ, ᾔδει σαφως,
οτι τα ανθρωπινα παντα σκιας αδρανεστερα, και οτι ουδεν ημιν ουτως οικειον ως αρετη,
τα δε αλλα παντα φυλλοις εοικεν εξωθεν προσκειμενοις. Ὅτι γαρ αρετη οικειον, δηλον
εντευθεν. Ὅπου εαν απελθωμεν, ταυτην περιφερομεν· εκεινα δε ουκ ετι. Ουκουν τουτο
ημιν οικειοτερον, τα δε αλλα ποῤρωθεν. Ὥσπερ ουν οικειον λεγομεν τον πλησιον ημιν
οντα· ουτω δη και ταυτην των χρηματων οικειοτεραν καλουμεν, επειδη πλησιον ημιν
αει.
εʹ. Θεα δε μοι αυτου και την ευγνωμοσυνην, και την φιλοσοφον ψυχην. Και γαρ
ιππους εχων, και στρατοπεδα, και μυρια οσα, παντα εκεινα αφεις, την ανωθεν επισπαται
ροπην, και αυτωι την σωτηριαν ανατιθησιν. Ου γαρ ειπεν, Ἐγενετο μοι στρατοπεδα
καταφυγη σου, ουδε χρηματα, ουδε τειχη· αλλ', Ἐγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι.
Αυτος με, φησιν, εν ασφαλειαι κατεστησεν· ουδεν γαρ ταυτης ισον της καταφυγης, και
εις ευκολιας και ασφαλειας λογον. Τας μεν γαρ αλλας καταφυγας και επιβουλευεσθαι
ενι, και ταχεως ευρειν ουκ ενι και εξ ετοιμου, αλλα και χρονωι και τοπωι και μυριαις
κωλυονται περιστασεσι· ταυτην δε πλησιον ουσαν ευρισκεις, μονον εαν μετα ακριβειας
επιζητησηις. Ἔτι γαρ λαλουντος σου ερω, Ἰδου παρειμι. Και, Θεος εγγιζων εγω ειμι, και
ου Θεος ποῤρωθεν. Ου τοινυν δει δρομου ημιν, ουδε αποδημιας, αλλα και οικοι
καθημενους ταυτην επισπασθαι την καταφυγην ενι. Και ποτε μεν εξαιρει των κινδυνων·
ποτε δε και αυτους ποιει λαμπροτερους και των εχθρων δυνατωτερους, και αμφοτερα
εν καιρωι τωι προσηκοντι. Ὅταν γαρ μετριαζωσιν οι απολαυοντες, αμφοτερα διδωσιν. Ει
δε μη σφοδρα τουτο εχοιεν το κατορθωμα, μεχρι του ενος ισταται, ωστε μη τηι προσθηκηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

του δευτερου εις απονοιαν αυτους ελθειν. Ἵνα δε μαθηις οτι πολλακις τουτο εις
απονοιαν αιρει, ο Ἐζεκιας εντευθεν επηρθη· αλλ' ομως ουδε ουτως αυτον παρειδεν,
αλλ' επειδη η της νικης ευημερια επηρεν αυτου την διανοιαν, την απο της αῤρωστιας
αυτωι διορθωσιν επηγαγε· Βοηθος εν ευκαιριαις, εν θλιψεσι. Τι εστιν, Ἐν ευκαιριαις; Εις
καιρον, φησιν, επικαιρως. ∆ιπλην λεγει την ευκαιριαν, οτι και βοηθει, και οτι εις
καιρον. Ευκαιριαν γαρ ενταυθα την θλιψιν λεγει. Τι δηποτε; Ὅτι φιλοσοφιας μητηρ
εστι, και του θανατου εξελειται τον ανθρωπον, και του Θεου μαλιστα επισπαται την
ροπην. Τοτε ραιθυμια ανηιρηται, και διαχυσις· τοτε σπουδαιοτεροι περι τας ικετηριας
γινομεθα. Και καθαπερ ο χειμων επιτηδειος καιρος προς γεωργιαν εστι της γης· ουτως η
θλιψις προς επιμελειαν της ψυχης. Ἀει μεν γαρ δεομεθα αυτου της βοηθειας, και εν
ευημεριαις οντες· τοτε δε μαλιστα, οταν εν θλιψεσιν ωμεν. Βοηθος. Ἐνταυθα και ετερον
τι ηινιξατο· οτι δει και ημας ενεργους 55.129 ειναι. Ὁ γαρ βοηθων τωι εργαζομενωι
βοηθει. Ου τοι νυν ημας αναπεπτωκεναι δει, αλλα και ικετηριαν εισφερειν, και
ελεημοσυνας, και τα παρ' εαυτων απαντα. Ἐπει και συμμαχοι τοις πολεμουσι
βοηθουσιν, ουχι τοις αναπεπτωκοσι και αργουσιν. Ει τοινυν βουλει της του Θεου
συμμαχιας απολαυειν, μηδεποτε τα παρα σεαυτου προδωις. Ουτω και ο Ἰωβ εβοηθειτο,
εστως και παγκρατιαζων. Ουτω και οι αποστολοι, ενεργοι οντες. Και ελπισατωσαν επι σε
οι γινωσκοντες το ονομα σου. Ἄλλος, Και πεποιθησουσιν. Συνεχως τουτο ποιει ο
Προφητης, απο ευχης εις παραινεσιν τρεπων τον λογον, κοινος διδασκαλος ων της
οικουμενης, και τον θησαυρον εις το μεσον προτιθεις της φιλοσοφιας. Καλως ειπεν,
Ἐλπισατωσαν οι γινωσκοντες το ονομα σου. Οι γαρ ειδοτες σε, φησι, και την αντιληψιν
σου, και την συμμαχιαν, ικανην αγκυραν εχουσι την ελπιδα την επι σε, ικανην
συμμαχιαν, και πυργον αῤραγη, ου την λυσιν μονον επαγγελλομενον των δεινων, αλλ'
ουδε παρουσι τοις δεινοις θορυβεισθαι συγχωρουντα. Ὁ γαρ των ανθρωπινων
απηλλαγμενος, και της ανωθεν ελπιδος εαυτον απαρτων, ου μονον ταχιστην επαγεται
την απαλλαγην των δεινων, αλλ' ουδ' εν αυτοις τοις δεινοις θορυβειται και ταραττεται,
τηι ελπιδι της αγκυρας εκεινης βοηθουμενος. Ουτω γουν και οι τρεις παιδες ου μονον
απηλλαττοντο της καμινου, αλλ' ουδε εν τηι καμινωι διατριβοντες εθορυβουντο.
Ἤδεισαν γαρ την παρα του Θεου συμμαχιαν. ∆ια τοι τουτο και ετερος φησι· Και
πεποιθησουσι, αντι του, θαῤρησουσι. Πολλωι γαρ μειζων της αρχης της απο των
θορυβων η ασφαλεια η απο της ελπιδος της εις τον Θεον. Τα μεν γαρ ανθρωπινα, η δε
θεια και αμαχος. Ἐπειδη ειπεν, οτι εγενετο βοηθος, οτι εγενετο καταφυγη, δεικνυσι και
πως γινεται. Πως ουν γινεται; Ὅταν μενωμεν διηνεκως εις αυτον ελπιζοντες. Ει δε μη
ευθεως λυει τα δεινα, και τουτο υπερ της σης γινεται δοκιμης. Ὥσπερ γαρ δυναμενος μη
αφειναι επελθειν, αφιησιν, ινα στεῤροτερον εργαζηται· ουτω και δυναμενος εκ
προοιμιων λυσαι, μελλει και αναβαλλεται παλιν, επιτεινων σου την ευτονιαν, και την
ελπιδα γυμναζων, και την προς αυτον διαθεσιν σπουδαιοτεραν ποιων, και ουτε αει
θλιβεσθαι συγχωρει, ινα μη αποκαμωμεν, ουτε αει ανιεσθαι, ινα μη αναπεσωμεν. Ὅτι
ουκ εγκατελιπες τους εκζητουντας σε, Κυριε. Ἄλλος, Ου γαρ εγκατελιπες. Ουτω και
ετερος φησιν, Ἐμβλεψατε εις αρχαιας γενεας και ιδετε, τις ηλπισεν επι Κυριον, και
κατηισχυνθη; η τις επεκαλεσατο αυτον, και εγκατελιπεν αυτον; Και πως ζητειται ο Θεος,
φησιν, ο πανταχου ων; Σπουδηι και προθυμιαι, και απαλλαγηι των βιωτικων απαντων.
Πολλα γαρ προ οφθαλμων και εν χερσιν εχοντες ουκ ισμεν, αλλα περιερχομεθα
ζητουντες πολλακις α κατεχομεν, οταν προς ετερον η διανοια τετραμμενη ηι.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

ʹ. Πως ουν εστι ζητειν τον Θεον; Ὅταν εκει την διανοιαν συντεινωμεν, οταν
των βιωτικων απαλλαγωμεν. Και γαρ ο ζητων, παντα εκβαλων της ψυχης, 55.130 προς
εκεινο το ζητουμενον ερχεται. Και ουχ απλως ζητειν χρη, αλλα και εκζητειν. Ὁ εκζητων
ουκ αυτος ζητει μονον, αλλα και ετερους λαμβανει βοηθους, ωστε ευρειν το
ζητουμενον. Ἀλλ' επι μεν των βιωτικων πολλακις ζητησαντες, ουχ ευρομεν· επι δε των
πνευματικων ουκ ενι τουτο, αλλα αναγκη πασα τον ζητουντα ευρειν. Ἂν γαρ
εξελθωμεν μονον επι το ζητησαι, ουκ αφιησιν ημας πολλα κοπτεσθαι ο Θεος· δια τουτο
λεγει· Πας ο ζητων ευρισκει. Ψαλατε τωι Κυριωι τωι κατοικουντι εν Σιων. Ἄλλος, Τωι
καθημενωι. Ἀναγγειλατε εν τοις εθνεσι τα επιτηδευματα αυτου. Ἄλλος φησιν, Ἐν τοις
λαοις τα μηχανηματα αυτου. Τι λεγεις; Ου ο ουρανος θρονος και η γη υποποδιον, ου εν
τηι χειρι τα περατα της γης, ουτος εν Σιων οικει; Ναι· οικησιν γαρ ενταυθα ου το
περικλειεσθαι λεγει απεραντος γαρ αυτου η μεγαλωσυνη, αλλα την οικειοτητα την προς
τον τοπον, και το οικειως εχειν προς αυτον, δια το τους Ἰουδαιους δια της
συγκαταβασεως ταυτης προς αυτον επισπασθαι· επει και οικια δια τουτο λεγεται εφ'
ημων, δια το οικειως ημας εχειν προς αυτην. Και εν ημιν δε οικειν λεγεται, ου
περιεχομενος υφ' ημων, αλλ' οικειως προς ημας εχων. Σιων δε κατα αναγωγην η
Ἐκκλησια λεγεται. Προσεληλυθατε γαρ ορει Σιων, και Ἐκκλησιαι πρωτοτοκων. Και
εικοτως ορος η Ἐκκλησια, δια το βεβαιον, και παγιον, και ασειστον. Καθαπερ γαρ ορος
σαλευσαι ου δυνατον, ουτως ουδε του Θεου την Ἐκκλησιαν. Ἀναγγειλατε εν τοις εθνεσι
τα επιτηδευματα αυτου. Κηρυκας ειναι βουλεται των ευεργεσιων του Θεου, και
μηδεποτε αυτου κατακρυπτειν τας ευεργεσιας. Και τουτο πανταχου ζητει, δια τε τους
λεγοντας, δια τε τους ακουοντας. Και γαρ και τουτοις κερδος, κακεινοις, εαν
προσεχωσιν. Ὅτι ο εκζητων τα αιματα αυτων εμνησθη. Ειδες τα επιτηδευματα ποια
λεγει; Τας ευεργεσιας. Ἐνταυθα και μεγα τι αινιττεται δογμα· οτι ουκ εστι φονος
ατιμωρητι τολμωμενος, αλλ' εκδικειται παντως· ο και εν τηι Γενεσει Μωυσης δεικνυσι,
λεγων· Το αιμα υμων εκζητησω. Τουτο της απειρου προνοιας δειγμα, της εκτεταμενης
αυτου κηδεμονιας. Ει δε μη κατα ποδας εκζητει, μη θαυμαζηις· διδωσι γαρ τοις
αμαρτανουσι μετανοιας αφορμην. Ουκ επελαθετο της κραυγης των πενητων. Ὅρα
παλιν τους πενητας ευδοκιμουντας. Ουχ απλως δε λεγει τους πενητας, αλλ' εκεινους
τους πτωχους τωι πνευματι, καθως ο Χριστος φησιν. Ουτοι γαρ μαλιστα ακουονται
ευχομενοι, οι ταπεινοι τηι καρδιαι, και συντετριμμενοι. ∆υο δε ενταυθα τιθησι, και ευχην,
και ταπεινοφροσυνην. Ἐπι τινα γαρ επιβλεψω, φησιν, αλλ' η επι τον ταπεινον, και
ησυχιον, και τρεμοντα μου τους λογους; Και πανταχου οχημα ευχης ευρισκεται
ταπεινοφροσυνη. Ἐγγυς γαρ Κυριος τοις συντετριμμενοις τηι καρδιαι. Ὥστε φλεγμονης
δει μαλιστα απηλλαχθαι τον ευχομενον, ο και Παυλος ζητει, λεγων· Χωρις οργης και
διαλογισμου. Καλως ειπε, Της κραυγης των πενητων, κραυγην λεγων την διαθεσιν της
διανοιας, ου τον τονον της φωνης· τωι δε ειπειν, Ουκ επελαθετο, εδηλωσεν οτι συνεχως
εκα 55.131 λουν εκεινοι, και ουκ εκ προοιμιων ετυγχανον. Τι τοινυν εστιν ο λεγει; Μη
νομισητε οτι επελαθετο ο Θεος, και δια τουτο ουκ επεξηλθε· και γαρ αυτου ιδιον το τα
τοιαυτα ζητειν, και μηδενος παρακαλουντος· οταν δε παρακαλωσι, και ταπεινοι οι
παρακαλουντες ωσι, πολλωι πλεον. Ἐλεησον με, Κυριε, ιδε την ταπεινωσιν μου εκ των
εχθρων μου. Ὁ υψων με εκ των πυλων του θανατου, οπως αν εξαγγειλω πασας τας
αινεσεις σου εν ταις πυλαις της θυγατρος Σιων. Ἄλλος, Τας υμνησεις σου. Ἄλλος, Τους
επαινους σου. Ὅρα αυτον διηνεκως τηι ευχηι προσηλωμενον. Και γαρ απαλλαγεις των
δεινων, και εν ασφαλειαι γενομενος, ουκ αφισταται του παλιν ευχεσθαι, λεγων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

Ἐλεησον με, και υπερ των μελλοντων αυτον παρακαλων. Ἀει μεν γαρ δεομεθα της του
Θεου προνοιας, μαλιστα δε εν τηι των κακων απαλλαγηι. Ἕτερος γαρ διαδεχεται πολεμος
του προτερου χαλεπωτερος, ο της ραιθυμιας, ο της απονοιας· και σφοδροτερον τοτε ο
διαβολος πνει. Ὥστε μαλιστα μετα το απαλλαγηναι των κακων, δεομεθα της ροπης
εκεινης, ινα ευκολως τας ευημεριας ενεγκωμεν. Ἐπει και Ἰουδαιοι των Αιγυπτιων
απαλλαγεντες, εν χαλεπωι ησαν πολεμωι, τηι απονοιαι και τηι ραιθυμιαι. Τοτε γουν μαλιστα
και απεθανον, μη δυνηθεντες στρατηγησαι καλως. Ἐπειδη γαρ ουτε προς λαιμαργιαν,
ουτε προς μικροψυχιαν εστησαν γενναιως, αλλα των Αιγυπτιων τα παθη εζηλωσαν,
ταυτα αυτους απωλεσε. Και ο ∆αυιδ επι του Σαουλ απαλλαγεις των δεινων και των
αλλων πολεμιων, επειδη ανεσεως απελαυσε, χαλεπωτερον υπεστη πολεμον, τον της
ακολαστου επιθυμιας, ος δη και μειζονως αυτον εκολασε. ∆ιο δη μαλιστα τοτε χρη
φοβεισθαι, οταν των δεινων απαλλαγωμεν.
ζʹ. Καθαπερ γαρ θηριον δεδεμενον ουχ ουτω φοβουμεθα, ως αφεθεν· ουτω δη και
την κακιαν ουχ ουτως εν θλιψει δεδοικεναι χρη· τοτε γαρ δεδεται τηι αθυμιαι και τοις
αλλοις δεσμοις· αλλα μετα την ανεσιν, τοτε χρη δεδοικεναι. ∆ια δη τουτο οψει πολλακις
τας ευπραγιας μειζονα των κακων εργαζομενας δεινα. Ουτω και Ἐζεκιας μετα το
τροπαιον εμελλεν απολλυσθαι. ∆ιο και ουτος αλλαχου φησιν· Ἀγαθον μοι, οτι
εταπεινωσας με. Και τον ελεον ζητει παλιν μετα την απαλλαγην, και τιθησι δικαιωμα
του ελεους, το παθειν κακως. Ἴδε γαρ την ταπεινωσιν μου εκ των εχθρων μου· και
ετερον παλιν· Ὁ υψων με εκ των πυλων του θανατου. Και γαρ προς τον προστατην και
κηδεμονα καταφευγω, και αει μοι χειρα παρεχοντα. Ειδες αυτον εν τηι αιτησει των
μελλοντων ευχαριστον υπερ των παρελθοντων γινομενον, και διπλην λεγοντα
ευεργεσιαν; Ου γαρ ειπεν, Ὁ απαλλαττων με των πυλων του θανατου, αλλ', Ὁ υψων με.
Ου γαρ μεχρι του λυσαι τα δεινα ιστατο η ευεργεσια του Θεου, αλλα και θαυμαστους
εποιει, και επιδοξους, και λαμπροτερους, και υψηλους. Και ουκ ειπεν, Ἐκ της πυλης,
αλλ', Ἐκ των πυλων, το πολυ των κινδυνων δηλων. Ὅπως αν εξαγγειλω πασας τας
αινεσεις σου εν ταις πυ 55.132 λαις της θυγατρος Σιων. Ὃ ποιειν τοις αλλοις παρηινεσε,
τουτο και αυτος ποιει· Ἀναγγειλατε γαρ, φησιν, εν τοις εθνεσι τα επιτηδευματα αυτου.
Τουτο και εγω νυν εργασομαι· και ουκ εργασομαι απλως, ενος παροντος, και δυο, και
τριων, αλλ' εν μεσωι θεατρωι. Ἀγαλλιασομαι επι τωι σωτηριωι σου. Τουτο μοι στεφανος,
τουτο μοι διαδημα, το δια σου στησαι τροπαιον, το δια σου σωτηριας απολαυσαι. Ουτω
δη και ημεις μη παντως σωθηναι ζητησωμεν, μη παντως απαλλαγηναι των δεινων
παντι τροπωι, αλλα κατα Θεον. Τουτο δε λεγω, δια τους επαοιδαις χρωμενους εν ταις
νοσοις, και ετερας μαγγανειας επιζητουντας εις παραμυθιαν της αῤρωστιας. Τουτο γαρ
ουχι σωθηναι εστιν, αλλ' απολεσθαι. Ἡ γαρ μεγιστη σωτηρια το δια του Θεου σωθηναι.
Ἐνεπαγησαν εθνη εν διαφθοραι, ηι εποιησαν. Ἄλλος, Ἐβαπτισθησαν. ∆ιαφθοραν την
κακιαν λεγει· ουδεν γαρ ουτω διαφθειρει, ως κακια. Ουδεν γαρ ασθενεστερον του
πονηρου. Τοις οικειοις οπλοις αλισκεται, ωσπερ ο σιδηρος υπο του ιου, και το εριον υπο
του σητος· ουτω και ο πονηρος υπο της κακιας. Ὥστε και προ της παρα του Θεου
τιμωριας, αυτη η κακια τον εργατην απαιτει δικην. Ἐπειδη γαρ πολλα περι της ανω
δικης διελεχθη και περι της του Θεου ροπης, αυτη δε ου κατα ποδας επεισιν, αλλα
μελλει πολλακις και αναβαλλεται, και τουτο τους πολλους ραιθυμοτερους ποιει,
δεικνυσιν επι θυραις την τιμωριαν ουσαν, και ταυτην τους πονηρους υπομενειν,
καθαπερ και ο Παυλος φησι· Και την αντιμισθιαν ην εδει της πλανης αυτων εν εαυτοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

απολαμβανοντες. Και ορα πως κυριως κεχρηται ταις λεξεσιν. Ἐνεπαγη, φησι· τουτεστι,
κατα κρατος κατεσχεθη, αφευκτος αυτωι γεγονεν η επιβουλη. Και παλιν· Ἐν παγιδι
ταυτηι, ηι εκρυψαν, συνεληφθη ο πους αυτων. ∆εσμοις αλυτοις, φησιν, οι πονηροι
περιπειρονται. Ταυτα επι των αποστολων και επι των Ἰουδαιων γεγονεν. Ὅτε γαρ τοις
αποστολοις επολεμουν, εκεινους μεν ουδεν εβλαπτον, εαυτους δε μυριοις περιεβαλλον
κακοις, πολεως, και ελευθεριας, και των αλλων απαντων εκπιπτοντες, και το μεν
κηρυγμα ηυξανετο, οι δε επιβουλευοντες κατελυοντο. Και οι τους τρεις παιδας
εμβαλοντες εις την Βαβυλωνιαν καμινον, υπ' αυτης παλιν εαλωσαν· ο δη και επι του
∆ανιηλ γεγονεν. Ἀλλ' επι μεν του ∆ανιηλ τουτο εικοτως γεγονεν, αυτοι γαρ αυτον
ενεβαλον· επι δε των τριων παιδων τι δηποτε, του βασιλεως αμαρτοντος, οι προ της
καμινου εστωτες ουτοι κολαζονται; Ὅτι και οι καταφλεχθεντες ουτοι ησαν τωι
επιταγματι του τυραννου υπηρετησαντες, και τηι εικονι τηι χρυσηι προσκυνησαντες. Ἐν
παγιδι, ηι εκρυψαν. Ὅρα πως εδειξεν αφατον ουσαν αυτων την κατηγοριαν. Ἐπειδη γαρ
αισχυνης γεμον ην το γινομενον, δια τουτο κρυπτουσι, και λανθανειν πειρωνται.
Γινωσκεται Κυριος κριματα ποιων. Ἄλλος, Ἐγνωσθη κριμα ποιησας· τουτεστι, κολαζων,
εκδικων, επεξιων. Ειδες ετερον ειδος ευεργεσιας απο κολασεως; Ου γαρ δη μονον,
55.133 φησι, τους κολαζομενους σπουδαιοτερους ποιει, αλλα και της αυτου θεογνωσιας
εκλαμπειν παρασκευαζει τον λογον· και ιδοι τις αν μαλλον αυτον εντευθεν
επιστρεφοντα τους ανθρωπους. Ὅτε γουν κατα των κρημνων ειασεν ενεχθηναι την
αγελην των χοιρων, και καταποντισθηναι εις την θαλασσαν, τοτε μαλιστα
εξεπλαγησαν. Και εν τηι Παλαιαι οι Ἰουδαιοι, Ὅτε απεκτεινεν αυτους, τοτε εξεζητουν
αυτον, καθως φησιν ο Προφητης. Και τι δηποτε τουτο ου συνεχως ποιει μαλλον; Ὅτι ου
βουλεται βιαιοτερον, αλλα και προαιρετικωτερον τα της αρετης κατορθουσθαι, και
μαλλον ευεργετουμενους η κολαζομενους. Και ποσωι, φησι, βελτιον αναγκηι ειναι
αγαθον η προαιρεσει κακον; Ουκ εστιν αγαθον ειναι αναγκηι. Ὁ μεν γαρ τωι δεσμωι
γινομενος καλος, ουκ εσται αει ποτε καλος, αλλα της αναγκης απαλλαγεις, επανηξει
προς την κακιαν· ο δε παιδαγωγουμενος ωστε προαιρεσει γενεσθαι καλος, γενομενος,
παγιος μενει. Ἐν τοις εργοις των χειρων αυτου συνεληφθη ο αμαρτωλος. Ου των
χειρων του Θεου ειπεν, αλλα των χειρων του αμαρτωλου.
ηʹ. Ειδες πως ποικιλλει τον λογον, και την ανωθεν φερων τιμωριαν, και την απο
της κακιας επαγων δικην; Πως την ανωθεν τιμωριαν; Γινωσκεται Κυριος, φησι, κριματα
ποιων. Πως την απο της κακιας δικην; Ἐνεπαγησαν εθνη εν διαφθοραι, ηι εποιησαν. Και
παλιν την απο της πονηριας· Ἐν τοις εργοις των χειρων αυτου συνεληφθη ο
αμαρτωλος. Ουτε γαρ μονην την παρα του Θεου λεγει τιμωριαν, επειδη μελλει πολλακις
και βραδυνει· ουτε μονην την απο της κακιας, επειδη πολλοι ταυτηι και
εμφιλοχωρουσιν· αλλ' εκατερωθεν ασφαλιζεται τον λογον. ∆ιο φησιν· Ἐν τοις εργοις
των χειρων αυτου συνεληφθη. Ἄλλος, Ταρσων αυτου. Μη τοινυν νομιζε ετερωι
κατασκευαζειν τα μηχανηματα, οταν επιβουλευηις· σεαυτωι γαρ πλεκεις τα δικτυα. Ὠδη
διαψαλμα. Ἄλλος, Φθογγη αει. Ἄλλος, Μελυδημα αει. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἐγγαων σελ.
Ἀπστραφητωσαν οι αμαρτωλοι εις τον ᾅδην, παντα τα εθνη τα επιλανθανομενα του
Θεου. Ἄλλος, Ἀναστρεψουσι. Παλιν τοις αυτοις επιμενει, δεικνυς οτι η κακια την
κολασιν εχει συγκεκληρωμενην, και η ασεβεια θανατον τικτει, και η αμαρτια
κινδυνους. Ὅτι ουκ εις τελος επιλησθησεται ο πτωχος, η υπομονη των πενητων ουκ
απολειται εις τελος. Ἄλλος ερμηνευτης φησιν· Ου γαρ εις τελος η προσδοκια των πραων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

επιλησθησεται. Καλως ειπεν, Εις τελος, δεικνυς οτι ουκ αει ανεσιν τις επιζητει. Που γαρ
δειχθησεται τα της υπομονης, ει αει ανεσις μελλοι ειναι; Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι·
∆ικην δωσουσιν οι πονηροι, και τα εσχατα πεισονται. Ου γαρ ανεξεται ο Θεος δια παντος
τους αδικουμενους εν επιβουλαις ειναι. Ἐντευθεν και τουτους παραμυθειται, κακεινους
φοβει, και του Θεου δεικνυσι την φιλανθρωπιαν, οτι και η μελλησις τους μεν
δοκιμωτερους εργαζεται, τους δε εις μετανοιαν ελκει. Ὅρα παλιν τους πενητας
ευδοκιμουντας· πενητας ουχ απλως, αλλα τους συντετριμμενους τηι καρδιαι. Ουτοι
55.134 γαρ μαλιστα εισι και προς υπομονην επιτηδειοι· μαλλον δε αλληλα
συγκατασκευαζει ταυτα, η ταπεινοφροσυνη την υπομονην, η υπομονη την
ταπεινοφροσυνην. Ει δε τις ειποι· Και πως πενια η ταπεινοφροσυνη; εκεινο ερουμεν, οτι
αυτη επιτηδειοτερα προς αρετην. Ὁ μεν γαρ πλουτων αλυει, και θορυβειται· ο δε πενης
παντα ραιδιως φερει, καθαπερ εν παλαιστραι τηι πενιαι πολλακις γυμναζομενος. ∆ια τουτο
και ο Χριστος ελεγεν, οτι δυσκολον μετα πλουτου εις την βασιλειαν εισελθειν. Τι εστιν,
Ἡ υπομονη των πενητων ουκ απολειται εις τελος; Ουδεποτε, φησιν, αλλα παντως
αποληψεται τον οικειον καρπον. Ὅπερ επι των βιωτικων ουκ ενι, αλλ' εκπιπτει του
τελους πολλακις, των πονων απολωλοτων. Και γαρ και γεωργος αναμενει, και εμπορος·
πολλακις δε υπο της των αερων ανωμαλιας αμφοτεροι του καρπου των πονων
εκπιπτουσιν. Ἐπι δε του Θεου ουκ ενι τουτο, αλλα αναγκη παντως απολαυσαι του
τελους. Ου μικρον δε τουτο εις παραμυθιας λογον, το θαῤρειν αει περι του τελους.
Ἀναστηθι, Κυριε, μη κραταιουσθω ανθρωπος. Ἄλλος, Μη θρασυνεσθω. Κριθητωσαν
εθνη ενωπιον σου. Ἄλλος, Και κατα προσωπον σου. Ειπων την κακιαν την κατεχουσαν
τους πλειους των ανθρωπων, και διηγησαμενος την πονηριαν, τας αρπαγας, τας
πλεονεξιας, τας ανδροφονιας, παρακαλει τον Θεον υπερ της των αδικουμενων
βοηθειας. Τοιαυτα γαρ των αγιων τα σπλαγχνα, μη τα εαυτων μεριμναιν μονον, αλλ'
ωσπερ περι μιας οικιας, της οικουμενης, η σωματος ενος, του των ανθρωπων πληθους,
ουτω παρακαλειν τον Θεον. Ἀναστηθι, Κυριε, μη κραταιουσθω ανθρωπος. Τι δε εστιν,
Ἀναστηθι, Κυριε; Ἐπεξελθε, φησι, βοηθησον, κολασον τους αδικουντας. Και καλως τοις
ονομασι γυμνοις εχρησατο, ειπων, Ἀναστηθι, και, Μη κραταιουσθω ανθρωπος· ωστε
δηλωσαι, οτι ο ευτελης, ο απο γης, ο τεφρα και, σποδος. Κριθητωσαν εθνη ενωπιον σου.
Τι εστι τουτο; ∆οτωσαν δικην, φησι, των αμαρτηματων. Ου γεγονασι τηι μακροθυμιαι
βελτιους· απαιτησον ευθυνας των τετολμημενων. Καταστησον, Κυριε, νομοθετην επ'
αυτοις. Γνωτωσαν εθνη, οτι ανθρωποι εισι. ∆ιαψαλμα. Ἄλλος, Ἀει. Τι εστι, Καταστησον
νομοθετην αυτοις; Ἐπει, φησι, καθαπερ εν αυτονομιαι παντα πραττουσι, μη θελοντες
διδοναι δικην, επεξελθε, και γενεσθω αυτοις η τιμωρια αντι νουθεσιας. Τουτο και
ετερος δηλων ειπε, Καταστησον, Κυριε, φοβημα αυτοις. Ὅρα πως ου κολασιν αυτων
επιζητει, αλλα νουθεσιαν και διορθωσιν, και το μη παρανομως ζηιν. Ἔσται γαρ η
τιμωρια αυτοις, φησιν, αντι νουθεσιας· ουκ αυτοις δε μονον, αλλα και ετεροις. Και ινα
μαθηις οσον το κερδος, και πως καταστελλει νοσημα, ακουε του εξης. Γνωτωσαν εθνη,
φησιν, οτι ανθρωποι εισιν. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Πολλοι και τουτο απολωλεκασιν,
επελαθοντο της φυσεως, εις μανιαν εξωκειλαν, ηγνοησαν εαυτους. Και καλως
προσεθηκε το, Ἀει, ινα δηλωσηι, οτι ουκ εν ταις δυσπραγιαις μονον, αλλα και 55.135 εν
ταις ευημεριαις. Ἀλλα γαρ, αν κολασηις αυτους νυν, εχοντες τον φοβον ακμαζοντα, και
την μνημην των συμβεβηκοτων δεινων, καν εις ευημεριαν ελθωσιν, εισονται την
εαυτων φυσιν. θʹ. Ὁραις πως υπερ αυτων ποιειται την δεησιν, και την μανιαν αξιοι
διορθωθηναι; Το γαρ εαυτους αγνοειν, εσχατης μανιας και φρενιτιδος χαλεπωτερον. Το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

μεν γαρ αναγκης νοσημα, το δε διεφθαρμενης προαιρεσεως. Ἵνα τι, Κυριε, αφεστηκας
μακροθεν, υπεροραις εν ευκαιριαις, εν θλιψεσι; Ταυτα φησιν ο Προφητης, εκ προσωπου
των θλιβομενων παρακαλων και δεομενος, ουκ εγκαλων· μη γενοιτο. Ἐπει και πολλοι
των θλιβομενων υπο της οδυνης προ του προσηκοντος καιρου αξιουσι γενεσθαι την
κρισιν· καθαπερ οι τεμνομενοι, μηδεπω τελειας γενομενης της τομης, παρακαλουσι τον
ιατρον αποστησαι την χειρα· επιβλαβη μεν χαριν αιτουντες, τωι δε μη φερειν τας οδυνας
τουτο πασχοντες. Και πολλακις προς τους ιατρους βοωσιν, Ἐβασανισας με, απωλεσας
με, ανειλες με· αλλ' ουκ εστι ταυτα της διανοιας ρηματα, αλλα της οδυνης. Ουτω δη
πολλοι και των μικροψυχων εν ταις θλιψεσι λεγουσι, τους πονους ου φεροντες. Και ο
Σοφονιας δε τοιουτον τινα μεταχειριζει λογον. Ἀλλα ταυτα εν τηι Παλαιαι, οτε συμμετρα
ην τα σκαμματα· της δε εν τηι Καινηι ποῤρω ταυτα φιλοσοφιας. Ἐν τωι υπερηφανευεσθαι
τον ασεβη, εμπυριζεται ο πτωχος· συλλαμβανονται εν διαβουλιοις, οις διαλογιζονται.
Ἄλλος, Συλληφθητωσαν. Ὅτι επαινειται ο αμαρτωλος εν ταις επιθυμιαις της ψυχης
αυτου, και ο αδικων ευλογειται. Παρωξυνε τον Κυριον ο αμαρτωλος. Ἱκετου σχημα
περιθεις εαυτωι ο Προφητης, και υπερ των αδικουμενων παρακαλων, λεγει και τα παθη
τα συμβαντα, απερ ασθενειας εστιν ανθρωπινης· οτι προ της κολασεως και της τιμωριας
οδυναται ο αδικουμενος, ου φερων την ευημεριαν του πονηρου. Ου μικρα δε και τουτο
τιμωρια. Ειτα αξιοι δουναι αυτους δικην, και αυτοις περιτραπηναι τας επιβουλας αυτων·
και λεγει κακιας ειδος αφορητον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι επαινειται ο αμαρτωλος εν ταις
επιθυμιαις της ψυχης αυτου. Ἐφ' οις εγκαλυπτεσθαι εδει, εφ' οις, φησιν, αισχυνεσθαι,
υπερ τουτων θαυμαζεται, επαινειται. Πως δ' αν γενοιτο τουτου ιασις λοιπον, οταν
επαινηται η κακια; Και γαρ και νυν τουτο γινεται. Ὁ δεινα θαυμαζεται ως δυναστης· ο
δεινα ως εχθρους αμυνομενος· ο δεινα ως φρονιμος, επειδη τα παντων συνηγαγε· και
οτε απολεσηι εαυτον, λεγουσιν· Ευρεν εαυτον· και ετεροι αλλα φασι· και ουδεις περι
πνευματικων λογος αυτοις. Ουδαμου απραγμων επαινειται ταχεως, ουδε ο πενιας
εραστης· αλλ' ο χρηματιστης, ο καπηλος, ο κολαξ, ο δουλοπρεπεις υπομενων διακονιας
υπερ ουδενος χρησιμου. Ταυτα θρηνει ο Προφητης, οτι ουτως εκρατησεν η κακια, ως και
εγκαλλωπιζεσθαι, και παῤρησιαζεσθαι, και το δη χαλεπωτερον, οτι ουκ αισχυνεται, ουδε
μονον αυτος εαυτον επαινει επι τοις γινομενοις, αλλα και ετερους εχει τους επαινετας.
Τι ταυτης γενοιτ' αν χειρον της μανιας; Παρωξυνε τον Κυριον ο αμαρτωλος. Ἄλλος δε
φησιν, Ὅτι αινεσας ο παρανομος κατα την επιθυμιαν της ψυχης αυτου, και πλεονεκτης
ευλογη 55.136 σας, παρωξυνε τον Κυριον. Ὅταν υψωθηι ο θυμος αυτου, ουκ εκζητει.
Ἄλλος, Ὅτι υμνησεν επι ποθωι ψυχης αυτου, και πλεονεκτης ευλογησας, διεσυρε
Κυριον. Ἀσεβης κατα μετεωρισμον θυμου αυτου ου μη εκζητησηι. Οι δε Ἑβδομηκοντα,
Παρωξυνε τον Κυριον ο αμαρτωλος· κατα το πληθος της οργης αυτου ουκ εκζητησει.
Ειδες που προηλθε τα της κακιας; Τι λεγω, φησιν, οτι τους πτωχους λυπει; Αυτον τον
Θεον παροξυνει. Και κατα το πληθος της οργης αυτου ουκ εκζητησει, λεγει, τον Θεον.
Ἄλλος δε περι του ασεβους τουτο δεικνυσιν ον, λεγων, Του μετεωρισμου αυτου,
τουτεστι, της απονοιας, της αλαζονειας. Ειδες μανιας επιτασιν, και διαφθοραν; Προς
τους ομοφυλους εστιν εχθρος και πολεμιος, της αρετης ηλλοτριωμενος, της κακιας
εραστης και επαινετης. Και καλως ετερος ειπεν Ουκ εστι Θεος πασαις εννοιαις αυτου·
δηλων, οτι ουκ εκζητει τον Θεον, οτι σκοτους εμπεπλησται, οτι ουκ εχει τον φοβον
εκεινου προ οφθαλμων. Ἀλλ' ωσπερ η λημη σκοτοι την κορην, ουτως η πονηρια την
διανοιαν, και κατα κρημνων φερει. Ουκ εστι Θεος ενωπιον αυτου. Ἄλλος, ∆ι' ολων των
ενθυμηματων αυτου. Βεβηλουνται αι οδοι αυτου εν παντι καιρωι, ανταναιρειται τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

κριματα σου απο προσωπου αυτου. Ἄλλος, Ἦρται η κρισις σου. Ειδες της κακιας τον
καρπον; Σβεννυται αυτου το φως, πηρουνται οι διαλογισμοι, αιχμαλωτος διδοται τηι
πονηριαι. Ὥσπερ γαρ ο πεπηρωμενος εις βαραθρα πιπτει συνεχως, ουτω δη και αυτος,
επειδη του Θεου τον φοβον ουκ εχει προ των οφθαλμων, δια παντος εν κακιαι διατριβει·
ουχι νυν μεν εν αρετηι, νυν δε εν κακιαι, αλλ' αει εν κακιαι, και ουδε της γεεννης
μεμνηται, ουδε της μελλουσης κρισεως, ουδε των ευθυνων· αλλ' ωσπερ χαλινον απαντα
ταυτα τα βοηθηματα εκβαλων, καθαπερ πλοιον ανερματιστον πονηροις εκδιδοται
πνευμασι και κυμασιν αγριοις, ουδενος οντος του παιδαγωγουντος αυτου την διανοιαν.
Ειδες τον πονηρον εν αυτηι τηι κακιαι την δικην υπεχοντα; Τι γαρ ιππου αχαλινωτου, τι
δε πλοιου ανερματιστου, τι δε ανθρωπου πεπηρωμενου χαλεπωτερον;
ιʹ. Ἀλλα τουτων απαντων αθλιωτερος ο εν κακιαι ζων, το απο του φοβου του
Θεου φως σβεσας, και αιχμαλωτος εκδοθεις. Παντων των εχθρων αυτου κατακυριευσει.
Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου· Ου μη σαλευθω απο γενεας εις γενεαν ανευ κακου. Ἄλλος,
Παντας τους εχθρους αυτου εκφυσαι, λεγων εν καρδιαι αυτου· Ου περιτραπησομαι εις
γενεαν και γενεαν. Ου γαρ εσομαι εν κακωσει. Ειδες την απονοιαν; ειδες την αφατον
απωλειαν; ειδες τον κατα μικρον αυξανομενον ολεθρον; ειδες τα παρα τοις ανοητοις
μακαρια, τα πολλης αθλιοτητος γεμοντα, και πως καταδυεται; Ἐπαινειται εν τοις
αμαρτημασιν, ευλογειται εν ταις αδικιαις. Πρωτον βαραθρον τουτο, και ικανον
εκτραχηλισαι τον μη προσεχοντα. ∆ιο δη μαλλον τους αιτιωμενους και διορθουμενους
αποδεχεσθαι χρη, η τους επαινουντας και επ' ολεθρωι κολακευοντας. Τους γαρ βλακας
ουτοι διαφθειρουσι, και προς μειζονα ωθουσι κακιαν· καθαπερ και τουτον τον
αμαρτωλον εμφυσησαντες, επαιδοτριβησαν εις ανοιαν. ∆ιο και Παυλος Κορινθιοις
τουτο 55.137 αυτο λεγει επι τωι πορνουσαντι· Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε, και ουχι
μαλλον επενθησατε. Πολλα τον αμαρτανοντα πενθειν, ουκ επαινειν δει. Ειδες
διεστραμμενην κακιαν, οτι μη μονον ουκ εγκαλειται, αλλα και ευφημειται; Ἐντευθεν
απο της οικειας ανοιας και των επαινων επετεινε την πονηριαν, επελαθετο του φοβου
του Θεου, και των κριματων αυτου· εντευθεν επελαθετο και της οικειας φυσεως. Ὁ γαρ
των κριματων επιλανθανομενος του Θεου, και εαυτον λοιπον αγνοει τωι χρονωι. Ὅρα
γουν οια λογιζεται· Ου μη σαλευθω εις γενεαν και γενεαν, αλλ' εσομαι ανευ κακου. Τι
ταυτης ανοητοτερον της διανοιας, ανθρωπον οντα, και επικηρον, και τοις προσκαιροις
συμπεπλεγμενον πραγμασι, και μυριαις μεταβολαις υποκειμενον, τοιαυτα φανταζεσθαι;
Ποθεν δε τουτο γινεται; Ἐκ της ανοιας. Ὅταν γαρ ανοητος ανηρ πολλης απολαυηι της
ευημεριας, και των εχθρων κρατηι, και επαινηται και θαυμαζηται, παντων αθλιωτερος
γινεται. Τωι γαρ μη προσδοκαιν μεταβολην, ουτε τας ευημεριας σωφρονως φερει, εις τε
δυσημεριαν εμπεσων, αγυμναστος και αμελετητος ων, ταραττεται και θορυβειται. Ἀλλ'
ουχ ο Ἰωβ ουτως· αλλα και εν τηι ευημεριαι καθ' εκαστην ημεραν δυσημεριαν ηλπιζε· διο
και ελεγε· Φοβος γαρ, ον εφοβουμην, ηλθε μοι, και ον εδεδοικειν, συνηντησε μοι. Ουτε
ειρηνευσα, ουτε ησυχασα, ουτε ανεπαυσαμην· ηλθε δε μοι οργη. ∆ιο και ετερος ελεγε·
Μνησθητι καιρου λιμου εν καιρωι πλησμονης, πτωχειας και ενδειας εν ημεραι πλουτου.
Ἀλλ' ουτος καθαπαξ διαφθαρεις, ου τα ανθρωπινα επισκεπτεται, αλλ' ακινητα αυτωι
ειναι νομιζει δια της ευπραγιας· οπερ εσχατης ανοιας και διαφθορας υποθεσις, και
εξωλειας εστιν αφορμη. Μη δη μακαριζε τους πλουτουντας, τους των εχθρων
περιγινομενους, τους επαινουμενους επι τουτοις. Μεγαλα γαρ ταυτα βαραθρα και
κρημνοι τοις ου προσεχουσι, προς αυτον καταῤριπτοντα της ασεβειας τον πυθμενα. Ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

αρας το στομα αυτου γεμει, και πικριας, και δολου. Ὑπο την γλωσσαν αυτου κοπος και
πονος. Ἄλλος, Ἀνωφελες. Ἐγκαθηται ενεδρα μετα πλουσιων εν αποκρυφοις, του
αποκτειναι αθωον. Ἄλλος, Ἐνεδρευων παρα τας αυλας. Οι οφθαλμοι αυτου εις τον
πενητα αποβλεπουσιν. Ἐνεδρευει εν αποκρυφωι ως λεων εν τηι μανδραι αυτου. Ἄλλος,
Ὡς εν τωι περιφραγματι αυτου. Ἐνεδρευει του αρπασαι πτωχον, αρπασαι πτωχον εν τωι
ελκυσαι αυτον. Ἄλλος, Ἐν ελκυσμωι αυτου. Ἐν τηι παγιδι αυτου ταπεινωσει αυτον.
Ἄλλος, Ἐν τηι σαγηνηι. Κυψει και πεσειται εν τωι αυτον κατακυριευσαι των πενητων.
Ἄλλος, Ὁ δε θλασθεις καμφθησεται, επιπεσοντος αυτου μετα των ισχυρων αυτου τοις
ασθενεσιν. Ειδες και θηριον αυτον γενομενον; Καθαπερ γαρ θηριον υπογραφων ο
Προφητης, ουτω περι αυτου διαλεγεται, τους δολους, τας ενεδρας, τας επιβουλας
εκπομπευων. Τι τουτου γενοιτ' αν αθλιωτερον, τι δε πενεστερον, οταν των του πενητος
δεηται χρηματων; Τουτον ουν, ειπε μοι, πλουσιον φησομεν; Ουκουν και τον κλεπτην,
και τον τοιχωρυχον. Ἄπαγε, φησι. Τι γαρ ει και μη διορυττει δικαστηρια; τι γαρ ει και μη
νυκτος επεισιν, αλλα μετα δολου κατασβεννυς το φως του δικαζοντος; Τι γαρ ει μη
καθευδοντων 55.138 επερχεται, αλλ' εγρηγοροτων απαντων; Ουτος γαρ ιταμωτερος.
Ἐπει και των ληιστων τους μεθ' ημεραν κλεπτοντας μαλλον κολαζουσιν οι νομοι. Ειδες
πενιαν; ειδες ωμοτητα; Πενιαν, οτι των του πενητος επιθυμει· ωμοτητα, οτι ουδε τηι
συμφοραι επικλαται, αλλ' ην ελεειν δει και διορθουσθαι πενιαν, ταυτην επιτριβει. Ἀλλ'
ομως ουκ ατιμωρητα ταυτα εργαζεται· αλλ' οταν κρατησηι, οταν δοξηι περιγενεσθαι,
οταν αχειρωτος ειναι νομισηι, τοτε απολειται· ινα και του Θεου το ευμηχανον φαινηται,
και των πενητων η υπομονη, και τουτου το αδιορθωτον, και της του Θεου μακροθυμιας
η ανεξικακια. ∆ια τουτο ου παρα ποδας η δικη επεται, του Θεου δια της μακροθυμιας
καλουντος αυτον εις μετανοιαν· αλλ' οταν μηδεν απο της μακροθυμιας κερδανηι, τοτε
αυτον απο της τιμωριας νουθετει. Ουτοι μεν γαρ αδικηθεντες, ουδεν εβλαβησαν· αλλα
και βελτιους εγενοντο και λαμπροτεροι απο της θλιψεως· ο δε Θεος την μακροθυμιαν
την εαυτου επεδειξατο, ανασχομενος και ανεξικακησας, μετα δε της μακροθυμιας και
την ισχυν, και το ευπορον· οτι οταν εαυτου ηι δυνατωτερος, τοτε αυτου περιγινεται·
ουτος δε αδιορθωτος μεινας, την εσχατην διδωσι δικην. Ου μικρος δε ουτος
σωφρονισμος τοις ευημερουσι.
ιαʹ. Μη τοινυν, οταν κρατησηις των εχθρων, και παντα σοι εξ ουριας φερηται,
θαῤρει ζων εν πονηριαι, αλλα τοτε μαλλον δεδιθι. Και γαρ αυξεται τα της πονηριας,
αναιρειται σοι τα της απολογιας, εκκοπτεται σοι τα της συγγνωμης μενοντι πονηρωι.
Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου· Ἐπιλελησται ο Θεος· απεστρεψε το προσωπον αυτου, του μη
βλεπειν εις τελος. Ἴδε προς οσον βαραθρον απωλειας κατεισιν, οια δογματα συναγει, α
δια το αναισχυντον εξενεγκειν μεν ου τολμαι, παρ' εαυτωι δε στρεφει, προς την αληθειαν
μαχομενος, και τα ηλιου φανερωτερα συσκιαζων δια την πηρωσιν της εαυτου διανοιας.
Ἀναστηθι, Κυριε ο Θεος μου, υψωθητω η χειρ σου. Μη επιλαθηι των πενητων. Ἄλλος,
Ἔπαρον την χειρα σου. Ἕνεκεν τινος παρωργισεν ο ασεβης τον Θεον; ειπε γαρ εν καρδιαι
αυτου· Ουκ εκζητησει. Βλεπεις, οτι συ πονον και θυμον κατανοεις, του παραδουναι
αυτον εις χειρας σου. Ἄλλος, Ειδες οτι συ πονον και παροργισμον επιβλεψεις, του
δουναι εν χειρι σου. Ἄλλος, Ἵνα δοθωσιν εις χειρας σου. Ὁ μεν παρανομος ταυτα φησιν,
ο αρπαζων, ο πλεονεκτων, ως μη διδους δικην· ο δε Προφητης αναιρων αυτου τα
δογματα, τον περι της μακροθυμιας αναπληροι λογον. Ἐκεινος μεν γαρ φησιν·
Ἀπεστρεψε το προσωπον αυτου, του μη βλεπειν εις τελος· αυτος δε απεναντιας· Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

βλεπεις, και κατανοεις, και μακροθυμεις, εως αν αυτοι εμπεσωσιν εις χειρας σου. Τι
εστιν, Ἕως αν αυτοι δοθωσιν εις χειρας σου; Ἀνθρωπινωτερον ειρηκεν· ο δε λεγει τουτο
εστιν· Ἀναμενεις, ανεξικακεις, ωστε τηι υπερβοληι της πονηριας αυτους παραδοθηναι.
∆υνατος μεν γαρ ει και εξ αρχης ελειν, και χειρωσασθαι· αλλ' αφατον σου της
ανεξικακιας το πελαγος, ορωντος, και ουκ επεξιοντος, αλλ' αναμενοντος αυτους εις
μετανοιαν. Ει δε μη βουλονται, τοτε κολαζεις, οταν μηδεν εκ της μακροθυμιας
κερδαινωσιν. Ὅτι γαρ πολυς αυτωι των αδικουμενων ο λογος, ακουσον πως αυτο δια
των εξης κατασκευαζει· Σοι εγκατα 55.139 λελειπται ο πτωχος, ορφανωι συ ησθα βοηθος.
Ἄλλος, Συ εγενου. Ἄλλος, Συ εσηι. Ὃ δε λεγειτοιουτον εστιν· Τουτο εργον σον, τουτο
εξαιρετον σον. Ουκ αν δε το εαυτου ειασε, και προυδωκεν. Ὡς γαρ τεχνιτου το
οικοδομειν, και κυβερνητου το ευθυνειν το σκαφος, και ηλιου το φωτιζειν· ουτω δη και
σον το ορφανων προΐστασθαι, το πτωχοις χειρα ορεγειν. Ουδεις ουτω προστατης
τουτων, αλλα συ μονος. Το γαρ, Ἐγκαταλελειπται, τουτο παριστησιν. Ουδεις, φησιν,
αλλος, αλλα συ μονος ορφανων και πτωχων προστατης. Συντριψον τον βραχιονα του
αμαρτωλου και πονηρου. Ζητηθησεται η αμαρτια αυτου, και ου μη ευρεθηι δι' αυτην.
Ἄλλος, Ἐκζητηθητω η ασεβεια αυτου, ινα μη ευρεθηι αυτος. Ουχ απλως τον αμαρτωλον
αξιοι συντριβηναι, αλλα την ισχυν, την δυναστειαν, το υπεκκαυμα αυτου της πονηριας·
ειτα αξιοι ευθυνας αυτον υποσχειν, και λογον δουναι των πεπραγμενων, και δεικνυς το
μεγεθος της αδικιας φησιν· Ἂν τουτο γενηται, ουδε στηναι δυνησεται, ουδε φανειται,
αλλ' απολειται, οιχησεται, προῤριζος αφανισθησεται, των πεπραγμενων αυτωι
εξεταζομενων. Μηδεις ουν ορφανιαν θρηνειτω, μηδεις πτωχειαν. Ὅσωι γαρ αν
επιτεινηται ταυτα, τοσουτωι τα της βοηθειας αυξηθησεται του Θεου. Μηδεις επι
δυναστειαι μεγαλοφρονειτω, μηδε φυσασθω. Ἐπισφαλες γαρ τουτο το χωριον και
κατακρημνον, και τους μη προσεχοντας περιτρεπει μετ' ευκολιας πολλης. Βασιλευσει
Κυριος εις τον αιωνα και εις τον αιωνα του αιωνος. Ἐνταυθα προς τους θορυβουμενους
και ταραττομενους, δια το μη δουναι δικην ευθεως τους αμαρτανοντας, αποκρινεται. Τι,
φησι, φοβηι; τι δεδοικας; Μη γαρ προσκαιρος ο δικαστης; μη γαρ τελος εχει τα της
βασιλειας αυτου; Καν μη νυν δωι, δωσει παντως. Μενει γαρ ο απαιτων, και βασιλευει
διηνεκως. Ἀπολεισθε, εθνη, εκ της γης αυτου. Την επιθυμιαν των πενητων εισηκουσας,
Κυριε· την ετοιμασιαν της καρδιας αυτων προσεσχε το ους σου. Ἄλλος, Την προθεσιν
της καρδιας αυτων ηκροασατο το ους σου. Ἄλλος, Ἑτοιμασεις καρδιας αυτων προσεχειν
ους σου. Κριναι ορφανωι και ταπεινωι, ινα μη προσθηι ετι του μεγαλαυχειν ανθρωπος επι
της γης. Ἄλλος, Κριναι ορφανωι και τεθλασμενωι. Ὁραις τον προφητην τον πλειονα
λογον υπερ της των πονηρων επιμελειας ποιουμενον; Τουτων γαρ μαλιστα το κακως
πασχειν. Τωι μεν γαρ αδικουμενωι χρηματων η ζημια, τωι δε περι των εσχατων ο
κινδυνος. Τι γαρ, ει και μη αισθανονται της αῤρωστιας ενθα εισιν; Ἐπιτασις τουτο
αναισθησιας και δια τουτο μαλιστα αυτους χρη ελεειν· τουτο ατελους διανοιας. Ἐπει και
τα παιδια των μεν φοβερων ουδενα ποιουνται λογον, αλλα και πυρι πολλακις επαφιασι
τας χειρας, προσωπεια δε διακενα δεδιττονται και τρεμουσιν ορωντα. Τουτοις εοικασιν
οι πλεονεκται, πενιαν μεν δεδιοτες, οπερ ουκ εστι φοβερον, αλλα και ασφαλειας
υποθεσις· πλουτον δε αδικον και πλεονεξιαν περι πολλου ποιουμενοι, ο πυρος εστι
παντος φοβερωτερον. Πανταχου γαρ η πλεονεξια κακον. Ταυτην τοινυν δια παντος
εκκοπηναι παρακαλει ο Προφητης, απειλων, φοβων, τον Θεον παρακαλων επι την
κολασιν αναστηναι της τοιαυτης αναλγησιας. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἀπολεισθε, εθνη,
εκ της γης αυτου, πανωλεθριαν αυτοις 55.140 απειλων, και αξιων γενεσθαι βοηθον και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

εκδικον των αδικουμενων, ωστε και τουτους αναπνευσαι, κακεινους σωφρονισθηναι.
Μηδεις τοινυν διωκετω χρηματων περιουσιαν. Πολλα εντευθεν τοις μη προσεχουσι
τικτεται κακα· απονοια, ραιθυμια, φθονος, κενοδοξια, και ετερα πολλωι πλειονα τουτων.
Ἀλλ' ινα απαλλαγητε τουτων απαντων, την ριζαν εκκοψατε· μη μενουσης γαρ αυτης, ου
βλαστανει τα πονηρα βλαστηματα. ∆ια τουτο και ταυτα ειρηται, ουχ ινα ακουωμεν
μονον, αλλ' ινα και διορθωμεθα, και πολλην την αρετην εν Χριστωι Ἰησου
επιδειξωμεθα· ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ Ιʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος τωι ∆αυΐδ. Ἄλλος, Ἐπινικιος τωι ∆αυΐδ. Ἄλλος, Τωι νικοποιωι.
αʹ. Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου· Μεταναστευου επι τα ορη ως
στρουθιον; Ἄλλος, Ἀναστατου εις τα ορη ως στρουθιον Ἄλλος, Μετακινου. Ὅτι ιδου οι
αμαρτωλοι ενετειναν τοξον, ητοιμασαν βελη εις φαρετραν, του κατατοξευσαι εν
σκοτομηνηι τους ευθεις τηι καρδιαι. Ἄλλος, Ὡς εν ζοφωι. Ὅτι α συ κατηρτισω,αυτοι
καθειλον. Ἄλλος, Ὅτι οι θεσμοι κατελυθησαν. Ἄλλος, Ὅτι αι διδασκαλιαι
συντριβησονται. Μεγαλη της επι τον Κυριον ελπιδος η δυναμις, φρουριον αχειρωτον,
τειχος αμαχον, συμμαχια ακαταγωνιστος, λιμην ευδιος, πυργος ακαταμαχητος, οπλον
αηττητον, δυναμις αμαχος και εκ των απορων ευρισκουσα πορον. ∆ια ταυτης αοπλοι
των ωπλισμενων, και γυναικες ανδρων περιεγενοντο, και παιδες των τα πολεμικα
μεμελετηκοτων ισχυροτεροι μετα πολλης της ευκολιας ανεφανησαν. Και τι θαυμαστον
ει πολεμιων εκρατησαν, οπου γε και αυτου του κοσμου περιεγενοντο; Τα γαρ στοιχεια
την οικειαν αγνοησαντα φυσιν προς το χρησιμον εκεινοις μετεβαλλοντο, και τα θηρια
ουκ ετι θηρια ην, ουδε η καμινος, καμινος. Ἡ γαρ εις τον Θεον ελπις παντα
μεταῤρυθμιζει. Ὀδοντες τεθηγμενοι, και δεσμωτηριον στενον, φυσεως αγριοτης, και
λιμος οπλιζων την φυσιν, διαφραγμα ουδαμου, και στοματα του σωματος πλησιον του
Προφητου· αλλ' η εις τον Θεον ελπις χαλινου παντος ισχυροτερα, εις τα στοματα
εμπεσουσα, εις τουπισω ταυτα ανειλκε. Ταυτα δη και ουτος φιλοσοφων, ελεγε προς τους
κελευοντας αυτωι φευγειν και δραπετευειν, και απο της των τοπων ασφαλειας την
σωτηριαν εαυτωι ποριζεσθαι· Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου; Τι λεγεις;
Τον της οικουμενης ∆εσποτην εχω συμμαχον· τον πανταχου ευκολως εργαζομενον
παντα, εκεινον στρατηγουντα εχω και παρισταμενον· και προς την αοικητον με πεμπεις,
και απο της ερημιας μοι συναγεις την ασφαλειαν; Μη γαρ μειζων η της ερημιας βοηθεια
του παντα δυναμενου μετ' ευκολιας απασης; Τι με τον ωπλισμενον ισχυρως, καθαπερ
γυμνον και αοπλον, δραπετευειν παρασκευαζεις, και μεταναστην ειναι κελευεις; Ειτα
τον μεν στρατοπεδον εχοντα, και τειχεσι πεφραγμενον και οπλοις, ουκ αν εκελευσας
καταφυγειν επι την ερημον, αλλα καταγελαστος αν εφανης ταυτα συμβουλευων· τον δε
εχοντα τον της οικουμενης ∆εσποτην μεθ' εαυτου εξοριζεις, και φυγαδευεις, και
μεταναστην 55.141 ποιεις, δια τον παρα των αμαρτωλων πολεμον; Μετα γαρ των
ειρημενων, και τουτο ετερον δικαιωμα εχω του μη φευγειν. Ὅταν γαρ και ο Θεος
βοηθηι, και αμαρτωλοι οι πολεμουντες, πως ου την εσχατην οφλισκανει αισχυνην ο
συμβουλευων των ορνιθων μιμεισθαι το ψοφοδεες; Ουκ εννοεις το
αντιπαραταττομενον μοι στρατοπεδον, πως αραχνης ευτελεστερον; Ει γαρ ο του
βασιλεως εχθρος του επιγειου, οπου αν παραγενηται, επισφαλως ζηι και δεδοικε, και
80
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τρεμει· πολλωι μαλλον ο του των ολων Θεου. Ὅπου γαρ αν αφικηται, παντας εχει
πολεμιους, και αυτην την κτισιν. Καθαπερ γαρ τους φιλους αυτου και τα στοιχεια και τα
θηρια δεδοικε, και πασα η κτισις αιδειται· ουτω τον εχθρον και πολεμιον και τα
αναισθητα πολεμει και διαπτυει. ∆ια τοι τουτο τους μεν, πριν η του εδαφους αψασθαι,
διειργασαντο τοτε οι θηρες, τους δε το πυρ κατηναλωσεν. Ἀλλα τοξα και φαρετραν
εχουσι, και παρεσκευασμενα αυτοις απαντα· Ἡτοιμασαν γαρ αυτα, φησιν, εις φαρετραν·
αλλ' ουδεμια τουτων ισχυς, ουδεν εντευθεν δεδιττομεθα. Ουδε γαρ ει τινα εκλελυμενον
ειδον τοξον εχοντα, εδεισα αν. Τι γαρ οφελος οπλων, ισχυος ουκ ουσης; Ου τοινυν ουδε
ενταυθα, της παρα του Θεου ευνοιας απουσης. Ἀλλα δολους ραπτουσι, και ουκ εξ
ευθειας προσερχονται. ∆ια τουτο μαλιστα αυτων καταγελω, οτι εν σκοτομηνηι
βαλλουσιν. Ουδεν γαρ ασθενεστερον ανδρος επιβουλευοντος. Ου δειται τοις ετερων
οπλοις αλωναι, αλλ' υπο της οικειας πιπτει χειρος, και τωι εαυτου περιτρεπεται δολωι. Τι
ουν γενοιτ' αν ασθενεστερον, οταν υπο των οικειων μηχανηματων αιρηται; Μετα δε
τουτων εστι και ετερον ειπειν· οτι ουχ αμαρτωλοι μονον τους υπο Θεου βοηθουμενους
και μετα δολου πολεμουσιν, αλλ' οτι και προς τους ανευθυνους και ουδεν αυτους
ηδικηκοτας. Ουχ ως ετυχε δε και τουτο αυτους ασθενεις εργαζεται. Καθαπερ γαρ οι προς
κεντρα λακτιζοντες, εκεινα μεν ουδεν εβλαψαν, τους δε εαυτων ποδας ᾕμαξαν· ουτω δη
και ουτοι. Μετα δε τουτων, και ετερα τις αιτια καταλυουσα αυτων την ισχυν του
πολεμου εστι. Ποια δη αυτη; Ὅτι α συ κατηρτισω, αυτοι, φησι, καθειλον. Ὃ δε λεγει
τοιουτον εστι· Σοι πολεμουσι και μαχονται, τον νομον σου και τα προσταγματα σου
καθαιρουντες. Και γαρ τα σα προσταγματα καθελειν επιχειρουσι, και ταυτα
κατηρτισμενα. Ἢ τουτο φησιν, η οτι και παραβαται του νομου εισι. Και αυτη δε ου
μικρα ασθενειας υποθεσις, το τα σα μη φυλαξαντας, ουτως εις πολεμον ιεναι. ∆ια γαρ
τουτο και ευθεσι πολεμουσι, και δολους ραπτουσι, επειδη των σων ουκ ακουουσι
προσταγματων.
βʹ. ∆ιηγησαμενος τοινυν περι της ασθενειας των πολεμιων, και ταυτην δειξας
ουκ απο τουτων, αφ' ων ετεροι, αλλ' αφ' ων αυτωι πρεπον ην ου γαρ ειπε, Χρηματα ουκ
εχουσιν, ουδε φρουρια, ουδε συμμαχους, ουδε πολεις, ουδ' οτι πολεμων εισιν απειροι,
αλλα παντα ταυτα παραδραμων και διαπτυσας ως ουδεν οντα, και ειπων οτι παρανομοι
εισιν, οτι πολεμουσι τοις ουδεν ηδικηκοσιν, οτι τα του Θεου καθαιρουσι, λεγει λοιπον
και την των δικαιων παραταξιν, καντευθεν δεικνυς το εκεινων ευχειρωτον. Ουτω και
ημεις τον ισχυρον και τον ασθενη δοκιμαζωμεν, αλλα μη αφ' ων οι καταγελαστοι των
ανθρω 55.142 πων φοβουνται, εκ τουτων μαλλον φοβωμεθα. Τι γαρ φασι; ∆εινος εστι,
πονηρος εστι, χρηματων ογκον περιβεβληται και δυναστειαν. ∆ια τουτο μαλιστα αυτου
καταγελω. Ταυτα γαρ ειδη ασθενειας εστιν. Ἀλλ' οιδεν επιβουλευειν, φησι. Παλιν
ετερον ειδος μοι λεγεις ασθενειας. Τι ουν οτι πολλοι περιγινονται τοιουτοι οντες;
Ἐπειδη συ καλως πυκτευειν ουκ οιδας· επειδη και συ υπερ των αυτων παγκρατιαζεις,
αφ' ων εκεινοι γινονται ασθενεστεροι, περι δοξης και δυναστειας. Φευγε του αγωνος
την υποθεσιν, και ετερωθεν βαλλε τους επιοντας, επιεικειαι τον αλαζονα, πενιαι τον
πλεονεκτην, εγκρατειαι τον ακολαστον, φιλοφροσυνηι τον φθονερον· και ουτως αυτων
περιεσηι ραιδιως. Ἀλλ', οπερ εφθην ειπων, διηγησαμενος την ασθενειαν των αντιδικων,
ορα πως και του δικαιου λεγει την πανοπλιαν. Ἐπαγει γαρ· Ὁ δε δικαιος τι εποιησε;
τουτεστιν· Ἐκεινων ουτω παραταττομενων, ζητεις ποθεν ωπλισατο ο δικαιος; Ἄκουε·
Κυριος εν ναωι αγιωι αυτου· Κυριος εν ουρανωι ο θρονος αυτου. Ειδες πως συντομως την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

συμμαχιαν αυτου διηγησατο; Τι εποιησεν, ερωταις; Ἐπι τον Θεον κατεφυγε τον εν τωι
ουρανωι, τον πανταχου παροντα. Ου τοξα ετεινεν, ουδε φαρετραν ητοιμαζε, καθαπερ
εκεινος, ουδε εν σκοτομηνηι παρεταξατο· αλλα παντα ταυτα αφεις, την εις τον Θεον
ελπιδα πασιν επετειχισε, και τουτον αυτοις αντεστησε τον ουδενος τουτων δεομενον, ου
καιρων, ου τοπων, ουχ οπλων, ου χρηματων, αλλα νευματι παντα ανυοντα. Ειδες
συμμαχιαν αμαχον τε και ευκολον, και ραιδιαν; Οι οφθαλμοι αυτου εις τον πενητα
επιβλεπουσι, τα βλεφαρα αυτου εξεταζει τους υιους των ανθρωπων. Κυριος εξεταζει τον
δικαιον και τον ασεβη, ο δε αγαπων την αδικιαν, μισει την εαυτου ψυχην. Ἄλλος, Τα
βλεφαρα αυτου δοκιμαζει. Ἄλλος, Κυριος δικαιος εξεταστης. Ἄλλος, ∆ικαιον δοκιμαζει
και ασεβη, και αγαπωντα αδικα εμισησεν η ψυχη αυτου. Ἄλλος, Ὁ αγαπων αδικιαν,
μισει την εαυτου ψυχην. Ειδες συμμαχον παρεσκευασμενον, βοηθον ευτρεπισμενον,
πανταχου παροντα, παντα ορωντα, παντα βλεποντα, τουτο εργον εχοντα μαλιστα, καν
μηδεις ο παρακαλων ηι, προνοειν, κηδεσθαι, κωλυειν αδικουντας, βοηθειν
αδικουμενοις, τοις μεν αποδιδοναι τας αμοιβας των κατορθωματων, τοις δε τιθεναι τας
τιμωριας των αμαρτηματων; Ουδεν ουν αγνοει· οι γαρ οφθαλμοι αυτου επιβλεπουσι την
οικουμενην. Ουκ επισταται δε μονον, αλλα και βουλεται αυτα διορθουν. ∆ιο και ετερος
τουτο αυτο δηλων ειπε, ∆ικαιος. Ει γαρ δικαιος, ουκ ανεξεται ταυτα απλως περιοραιν
γινομενα. Ἀποστρεφεται τους πονηρους, επαινει τους δικαιους. Ειτα οπερ εν τωι
προτερωι ψαλμωι ελεγε, δεικνυς οτι και αυτη η κακια ικανη αυτους αναλωσαι, τουτο και
ενταυθα δηλων επηγαγεν· Ὁ δε αγαπων την αδικιαν, μισει την εαυτου ψυχην. Πολεμιον
γαρ τηι ψυχηι πονηρια, εχθρον και ολεθριον, ωστε και προ της κολασεως δικην διδωσιν ο
πονηρος. Ειδες πως ευαλωτους παντοθεν δεικνυσι τους εναντιουμενους, οταν και
τοιουτον εχηι συμμαχον, και εκεινοι υπο των οικειων οπλων αλισκωνται, δι' ων
φραττονται, δια τουτων δαπανωμενοι, και εαυ 55.143 τους βλαπτοντες; ειδες της
συμμαχιας την ευκολιαν; Ου γαρ δει βαδισαι που, και δραμειν, ουδε χρηματα αναλωσαι,
του Θεου πανταχου παροντος, και παντα ορωντος. Ἐπιβρεξει επι αμαρτωλους παγιδας,
πυρ, και θειον, και πνευμα καταιγιδος, η μερις του ποτηριου αυτων. Ὅτι δικαιος Κυριος,
και δικαιοσυνας ηγαπησεν, ευθυτητας ειδε το προσωπον αυτου. Ἄλλος, Ὕσει επι
παρανομους ανθρακας. Ἄλλος, Ευθυτητας οψεται το προσωπον αυτων, τουτεστι, των
δικαιων, η αυτου του Θεου. Ειπων την απο της κακιας δικην, επειδη ταυτης πολλοι
καταφρονουσι, λοιπον κατασειει την των πονηρων διανοιαν απο της ανωθεν
φερομενης πληγης, εμφαντικως τωι λογωι χρωμενος, και δια φοβερων ονοματων
προιων. Πυρ γαρ, και θειον, και πνευμα καταιγιδος, και ανθρακας αυτοις ανωθεν λεγει
υεσθαι, τηι μεταφοραι των λεξεων το αφυκτον της τιμωριας, το δαψιλες της κολασεως,
το ευκολον της πληγης, το δαπανητικον παραστησαι βουλομενος.
γʹ. Τι εστιν, Ἡ μερις του ποτηριου αυτων; Τουτο αυτοις κληρος, φησι, τουτο
κτημα, τουτωι ενδιατριψουσιν, εν τουτοις δαπανηθησονται. Ειτα και η αιτια· οτι ο παντα
εφορων ουκ ανεξεται ταυτα ατιμωρητι παραδραμειν. Ὅπερ και ετερος προφητης φησι·
Καθαρος ο οφθαλμος σου, του μη οραιν πονηρα, και επιβλεπειν επι πονους ου δυνησηι·
τουτο και ουτος παριστησι λεγων· Ὅτι δικαιος Κυριος, και δικαιοσυνας ηγαπησε. Τουτο
του Θεου μαλιστα εξαιρετον, αποδεξασθαι τα δικαια, την ορθοτητα· και ουκ αν
ανασχοιτο εις τελος των ετερως γινομενων. ∆ια δη τουτο αρχομενος του ψαλμου
ελεγεν· Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου· Μεταναστευου επι τα ορη ως
στρουθιον; Οι μεν γαρ εν τοις βιωτικοις πεποιθοτες, ουδεν αμεινον του στρουθιου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

διακεινται, ο τηι ερημιαι θαῤρουν, ευχειρωτον απασι γινεται. Τοιουτος ο επι χρημασιν
ελπιζων. Καθαπερ ο στρουθος και υπο παιδιων αλισκεται, και ιξου, και παγιδος, και
μυριοις ετεροις· ουτω και ο πλουτων, και υπο οικειων, και υπο πολεμιων· και εκεινου
μαλλον επισφαλεστερον ζηι, πολλους εχων τους ιξευοντας, και προ εκεινων, πονηρας
επιθυμιας· και μεταναστης εστιν, αει μετα των καιρων ισταμενος, και δημιων οργας
δεδοικως, και βασιλεως θυμον, και κολακων επιβουλας, και φιλων δολους· και
πολεμιων επισταντων, μαλλον παντων τρεμει, και ειρηνης ουσης, υφοραται τους
επιβουλους· ου γαρ εχει πλουτον μονιμον και αναφαιρετον. ∆ια τουτο αει πετεται και
μετανισταται, τας ερημους διωκων και τα ορη, εν σκοτομηνηι διαγων, και παχυ σκοτος
εν μεσημβριαι μεσηι εχων, και δολους ραπτων. Ἀλλ' ουχ ο δικαιος τοιουτος. Αι γαρ των
δικαιων οδοι ομοιως φωτι λαμπουσιν. Ουτε γαρ επιβουλευειν αιρουνται, ουτε αδικειν,
αλλ' ανειμενην ψυχην εχουσιν. Ουτοι δε αει δολους ραπτοντες, αει εν σκοτωι και φοβωι
εισι, καθαπερ οι ληισται, και οι τοιχωρυχοι, και οι μοιχοι· και εν ημεραι σκοτος ορωσι, της
ψυχης αυτων υπο δεους βαλλομενης. Πως ουν αν διασκεδασθειη το σκοτος τουτο; Ει
παντων τουτων εαυτον αποστησας, εκκρεμασθειης της ελπιδος του Θεου, καν μυριακις
55.144 αμαρτωλος ηις. Ἐμβλεψατε γαρ, φησιν, εις αρχαιας γενεας, και ιδετε, τις ηλπισεν
επι Κυριον, και κατηισχυνθη; Ουκ ειπε, ∆ικαιος, αλλα, Τις; Καν αμαρτωλος, φησι. Το γαρ
θαυμαστον τουτο εστιν, οτι και αμαρτωλοι ταυτης εχομενοι της αγκυρας, πασιν εισιν
αχειρωτοι. Τουτο γαρ μαλιστα διαθεσεως της προς τον Θεον, οταν τοσουτοις κακοις
βεβαρημενος θαῤρησηις αυτου τηι φιλανθρωπιαι. Ὥσπερ γαρ επικαταρατος ο ελπιζων επι
ανθρωπον, ουτω μακαριος ο ελπιζων επι Θεον. Παντων τοινυν αποστησας σαυτον,
ταυτης εχου της αγκυρας. Και γαρ εφοραι παντα ο Θεος, και κρινει τα δικαια, και ου
κρινει μονον, αλλα και εις εργον εξαγει. ∆ια τουτο ειπων αυτου περι της δικαιοσυνης,
εδειξε και την τιμωριαν, δια του πυρος, δια της καταιγιδος· και τουτο δε ποιει,
κηδομενος εκεινων, και δια της κολασεως σωφρονεστερους ποιων. Παντων ουν ενεκεν
προσιωμεν αυτωι, και διηνεκως μενωμεν προς αυτον ορωντες. Ουτω γαρ και παντων
επιτευξομεθα των αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΙΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος υπερ της ογδοης. Ἄλλος, Τωι νι κοποιωι υπερ της ογδοης Ὁ δε Ἑβραιος, Ἀσε
μινιθ, φησι. Σωσον με, Κυριε, οτι εκλελοιπεν οσιος, οτι ωλιγω θησαν αι αληθειαι απο
των υιων των ανθρωπων. Ἄλλος, Ὅτι επερανθησαν πιστοι απο υιων αν θρωπων.
αʹ. ∆υσκολον μεν αρετη, και δυσκατορθωτον και καθ' εαυτο, μαλιστα δε, οταν εν
σπανει των αγαθων ανδρων ο εργαζομενος ηι. Καθαπερ γαρ φερει μεν οδοιπορια πονον,
πολλωι δε πλεον οταν μονος ο οδοιπορος ηι, και μηδενα τον κοινωνουντα της
οδοιποριας εχηι· ουτω δη και ενταυθα. Ουδε γαρ μικρον αδελφων κοινωνια και
παρακλησις. ∆ιο και Παυλος φησι· Κατανοουντες εαυτους εις παροξυσμον αγαπης και
καλων εργων. ∆ια δη τουτο μαλιστα τους παλαιους μακαριζειν αξιον, ουχ οτι
κατωρθωσαν αρετην, αλλ' οτι και αυχμου πολλου της αρετης οντος, και των
κατορθουντων ουδαμου φαινομενων. Τουτο γουν και η Γραφη αινιττομενη ελεγε· Νωε
δικαιος, τελειος εν τηι γενεαι αυτου. ∆ια τουτο τον Ἀβρααμ θαυμαζομεν, δια τουτο τον
Λωτ, δια τουτο τον Μωυσεα, οτι καθαπερ εν βαθειαι νυκτι αστερες εφαινοντο, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

μεταξυ των ακανθων ροδα, και εν μυριοις λυκοις προβατα, την εναντιαν πασιν
οδευοντες οδον, και μη διακοπτομενοι. Ει γαρ επι πληθους αυτο τουτο δυσκολιαν φερει,
και πολλων την εναντιαν ποιουμενων, ο μονος απεναντιας του πληθους βαδιζων
πολλα υπομενει πραγματα, και ει εν ναυτιλιαι δε χαλεπον, του ροθιου την εναντιαν
φερομενου, προς την εναντιαν το πλοιον ιθυνειν· πολλωι μαλλον επι της αρετης. ∆ια δη
τουτο και ο δικαιος ουτος, ατε δη μονος αυτης επειλημμενος, παντων την εναντιαν
βαδιζον 55.145 των, επι την του Θεου προνοιαν καταφευγει, λεγων· Σωσον με, Κυριε.
Ουδεν ουν αλλο, η τουτο εντευθεν δηλοι· Της ανωθεν μοι χρεια χειρος, της ροπης της εκ
των ουρανων, της συμμαχιας εκεινης. Την γαρ εναντιαν πασιν οδευων οδον, πολλης
δεομαι της προνοιας. Και ουκ ειπε, Σωσον με, οτι ου γεγονεν οσιος, αλλ', Ὅτι
εκλελοιπεν οσιος, δεικνυς οτι και οι οντες απωλοντο, επειδη επεκρατησεν η κακια, και
περιεγενετο η νοσος. Τουτο και Παυλος φοβειται λεγων· Ουκ οιδατε οτι μικρα ζυμη
ολον το φυραμα ζυμοι; Και παλιν· Φθειρουσιν ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι. Τι εστιν,
Ὠλιγωθησαν αι αληθειαι; Πολλαι εισιν αι αληθειαι. Καθαπερ επι των χρωματων, και
των αλλων ειδων, τα μεν εστιν αληθη, τα δε ψευδη, και εστι πορφυρα αληθης, και
πορφυρα ψευδης, και επι κροκου, και επι των λιθων, και επι αρωματων, και επι ετερων
τοιουτων· ουτω δη και επι των αρετων. Ἀληθεια γαρ το οντως ον, ψευδος δε το μη ον.
Ἐπει ουν ταυτα διεστραπτο και ημαυρωτο, ου την υποστασιν απολεσαντα εξ εαυτων,
αλλ' υπο των ανθρωπων φυγαδευθεντα· δια τουτο ουκ ειπε μονον, οτι Ὠλιγωθησαν αι
αληθειαι, αλλ', Ἀπο των υιων των ανθρωπων, προσεθηκε, τουτο αυτο δηλωσαι
βουλομενος. Σκοπει δε· Ἔστι κοσμος αληθης· εστι και ψευδης. Τις ουν ο αληθης κοσμος;
Ὁ περι ψυχην. Τις δε ψευδης; Ὁ περι σωμα. Ἔστιπλουτος αληθης· εστι και ψευδης.
Ψευδης ο των χρηματων, αληθης ο των κατορθωματων. Ἔστιν ευφροσυνη, η μεν
ψευδης, η δε αληθης, και καλλη, και δυναστειαι, και δοξαι. Ἀλλ' οι πλειους των
ανθρωπων, την αληθειαν τουτων αφεντες, τα ψευδη διωκουσιν. Ὥσπερ γαρ εστιν
ανθρωπος αληθης, και ψευδης· αληθης μεν ο ζων και ενεργων, ψευδης δε ο
γεγραμμενος· ουτω δη και επι των αρετων εστιν ιδειν.
βʹ. Ματαια ελαλησεν εκαστος προς τον πλησιον αυτου. Χειλη δολια εν καρδιαι
και εν καρδιαι ελαλησαν κακα. Ἄλλος φησιν, Ἐν καρδιαι αλληι και αλληι λαλει. ∆υο
κακιας λεγει ενταυθα, και οτι ματαια ελαλησαν, και οτι προς τον πλησιον· η τα ψευδη
ματαια φησιν, η τα περιττα και ανονητα. Τοιουτον τι και ο Παυλος φησι λεγων· Μη
ψευδεσθε εις αλληλους. Και το δη χαλεπωτερον, οτι παντες ησαν διεφθαρμενοι. ∆ιο ουκ
ειπεν, Ὁ δεινα, και ο δεινα, αλλ', Ἕκαστος. Ουδε γαρ ην απλως επιπολαιος η κακια,
αλλα κατωθεν, και απο καρδιας. Ἐν καρδιαι και εν καρδιαι, οπερ ετερος ερμηνευτης, Ἐν
καρδιαι αλληι και αλληι, ειπε, διδασκων οτι πολλη διπλοη αυτων εν καρδιαι. Τουτο
πολεμιων παντων πικροτερον. Οι μεν γαρ εισι φανεροι και δηλοι, οθεν και ευφυλακτοι
γινονται· ουτοι δε ετερον προσωπειον προβαλλομενοι, και ετερον οντες, δυσφωρατοι
τοις επιβουλευομενοις καθιστανται, των τα ξιφη κρυπτοντων οντες πολλωι
χαλεπωτεροι. Ἐξολοθρευσει Κυριος παντα τα χειλη τα δολια, και γλωσσαν
μεγαλοῤρημονα, τους ειποντας· Την γλωσσαν ημων μεγαλυνουμεν. Ἄλλος,
∆υναστευσομεν. Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστιν. Ἄλλος, Συν ημιν παρεστι. Τις ημων
κυριος εστιν; Ἄλλος, Τις κυριευσει ημων; Ειδες κηδεμονιαν Προφητου, πως υπερ αυτων
ευχεται; Ου γαρ δη κατ' αυτων εστι το 55.146 ειρημενον, αλλ' υπερ αυτων. Ου γαρ ειπεν

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

αυτους απολεσθαι, αλλα την κακιαν αφανισθηναι. Ου γαρ ειπεν, Ἐξολοθρευσει Κυριος
αυτους, αλλα, Τα χειλη τα δολια.
γʹ. Και παλιν ουχι την ουσιαν, αλλα την γλωτταν, την απονοιαν, τον δολον
αναιρεθηναι αξιοι, την υπερηφανιαν εκκοπηναι. Κωμωιδων δε αυτων την ανοιαν, φησι·
Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστι. Τις ημων κυριος εστι; Μαινομενων και παραφρονων τα
ρηματα. ∆ια δη τουτο ο Παυλος απεναντιας αυτοις φθεγγομενος παραινει· Ουκ εστε
εαυτων, τιμης ηγορασθητε· και κελευει μηδε εαυτοις ζηιν. Ου σα εστι τα χειλη, φησιν,
αλλα του ∆εσποτου. Αυτος γαρ εποιησεν αυτα, αυτος κατεσκευασεν, αυτος ζωην
ενεπνευσεν. Ἀλλα συ εχεις; Ἀλλ' ου πανθ' οσα εχομεν, ταυτα ημετερα· επει και χρηματα
εχομεν, ετερων παρακαταθεμενων· και γην μισθουμεθα, ετερων ημιν δεδωκοτων. Ουτω
δη και σοι ταυτα εμισθωσεν ο Θεος, ουχ ινα ακανθας φερηις, αλλ' ινα σπερματα εις το
χρησιμον μεταβαληις· ουχ ινα απονοιαν, ουχ ινα δολον, αλλ' ινα ταπεινοφροσυνην, αλλ'
ινα ευφημιαν, αλλ' ινα αγαπην ποιησηις δι' αυτων βλαστανειν. Και οφθαλμους εδωκεν,
ουχ ινα ακολαστα βλεπηις, αλλ' ινα σωφροσυνηι αυτους καλλωπιζηις· και χειρας, ουχ ινα
πληττηις, αλλ' ινα ελεηις. Πως δε και λεγεις, οτι Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστιν, οταν της
αμαρτιας αυτα ποιηις δουλα, οταν της πορνειας, οταν της ακαθαρσιας; Τις ημων κυριος
εστιν; Ὢ διαβολικου ρηματος! ω ψυχης δαιμονωδους! Ὁραις, ανθρωπε, την φυσιν
απασαν ανακηρυττουσαν του ∆εσποτου σου την ισχυν, την σοφιαν, την κηδεμονιαν, την
προνοιαν· το σωμα σου, την ψυχην, την ζωην, τα ορωμενα, τα αορατα, απαντα σχεδον
ειπειν, φωνην αφιεντα και ανακηρυττοντα του ∆ημιουργου την δυναμιν, και λεγεις· Τις
ημων κυριος εστι; Τουτο μανιας, τουτο παραπληξιας, τουτο διεφθαρμενης ψυχης. ∆ια
τουτο τα μυρια κακα. Ἀλλ' ουτοι μεν λεγουσι· Τις ημων κυριος εστιν, Ἄλλοι δε τον μεν
∆εσποτην ομολογουσι, τον δε περι της κρισεως αναιρουσι λογον και της κολασεως,
βραχειας χαριτος μεγαλην ωνουμενοι κολασιν, και βουλομενοι τωι μη μεμνησθαι
γεεννης παραμυθεισθαι εαυτους, λανθανουσι δια της αφοβιας ταυτης εις το βαραθρον
εαυτους της απωλειας εμβαλλοντες. ∆ιο παρακαλω και μεμνησθαι γεεννης, και
διαλεγεσθαι περι γεεννης· ουτω διαπλαττε ευμορφιαι την ψυχην. Πολυ γαρ το χρησιμον
των λογων τουτων. Ουδε γαρ απλως ηπειλησεν αυτην ο Θεος, και εντευθεν ηδη δηλην
εποιησεν, αλλ' ινα τωι φοβωι ποιησηι βελτιους. ∆ια τουτο και ο διαβολος παντα ποιει και
πραγματευεται, εξαιρειν αυτης την μνημην βουλομενος. Μη τοινυν εκβαλλε την
μνημην, μηδε λεγε· Τι λυπω εμαυτον παρα καιρον; Παρα καιρον λυπηι; Ἐκεινο εστι παρα
καιρον αλγειν, οταν εν τηι γεεννηι αλγηις. Του λυπεισθαι καιρος ουτος, ουκ εκεινος. Και
τουτο δεικνυσιν ο πλουσιος ο επι Λαζαρου, ος μυρια λυπηθεις ουδεν ωνησεν. Ει δε
ευκαιρως ηλγησεν, ουκ αν επαθεν απερ επαθεν. Ἕνεκεν της ταλαιπωριας των πτωχων,
και του στεναγμου των πενητων, νυν αναστησομαι, λεγει Κυριος. Θησομαι εν σω 55.147
τηριωι, παῤρησιασομαι εν αυτωι. Ἄλλος, Ταξω σωτηριον εμφανες. Μαθε ποση της
ταπεινοφροσυνης η ισχυς. Των πενητων η δυναμις πενητων λεγω, των την διανοιαν
συντετριμμενων, του κακως πασχειν εστιν η αντιληψις. Ουδε γαρ βιον ενταυθα φησιν,
ουδε αρετην, αλλα το πασχειν κακως, φησι, τουτο ανιστησι τον Θεον, και εκκαλειται
προς τιμωριαν και αμυναν. Τοσουτον εστι το αδικουμενον φερειν γενναιως, τοσαυτη
των επηρεαζομενων παρα του Θεου η προνοια, αντι μεγιστης συνηγοριας η συμφορα και
τωι πασχειν κακως γινομενη. Μεγαλη του στεναγμου η ισχυς, την ανωθεν καλουσα
ροπην. Φοβηθητε οσοι τους πενητας αδικειτε. Ἔχετε δυναμιν υμεις, και πλουτον, και
χρηματα, και δικαστων ευνοιαν· αλλ' εχουσιν εκεινοι παντων ισχυροτερον οπλον, τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

στεναγμους και τους θρηνους, και αυτο το αδικεισθαι, απερ την εκ των ουρανων
επισπαται συμμαχιαν. Τουτο το οπλον οικιας ανορυττει, τουτο θεμελιους κατεσκαψε,
τουτο πολεις ανειλε, τουτο ολοκληρα εθνη κατεποντισε· στεναγμους αδικουμενων
ανθρωπων λεγω. Αιδειται την ευγνωμοσυνην αυτων ο Θεος, οταν κακως πασχοντες
μηδεν πονηρον εκφερωσι ρημα, στεναζωσι δε μονον, και αποδυρωνται τα οικεια κακα.
Τι δε εστι, Θησομαι εν σωτηριωι, παῤρησιασομαι εν αυτωι; Μετα παῤρησιας, φησιν,
αυτων προστησομαι φανερως και δηλως, ωστε παντας μαθειν. Και ποτε ου φανερως
σωζει; Ἔστιν οτε ου φανερως, αλλα λαθρα· ουδε γαρ δειται της παρα ανθρωπων δοξης.
Νυνι δε, επειδη εικος ην τους εχθρους τους αυτων επεμβαινειν, εναλλεσθαι, ονειδιζειν
αυτοις, ως ουκ εχουσι Θεον βοηθον, ωστε κακεινους σωφρονισθηναι, και γενεσθαι
βελτιους, τηι πειραι μαθοντας του ∆εσποτου την συμμαχιαν, Φανερως ποιησομαι την
υπερ αυτων σωτηριαν, φησι. Τα λογια Κυριου, λογια αγνα· αργυριον πεπυρωμενον,
δοκιμιον τηι γηι. Και ποια αυτη ακολουθια προς τα ειρημενα; Πολλη και συνεχης. Μη γαρ
δη νομισητε ταυτα, φησιν, απλως ειρησθαι, μηδε απειλην ειναι περιττην· καθαρα αυτου
εστι τα ρηματα, απηλλαγμενα ψευδους. Ὥσπερ γαρ ο αργυρος ο πεπυρωμενος ουδεν
αλλοτριον εχει και νοθον, ουτω και του Θεου τα ρηματα, απερ αν ειπηι, παντως εκβηναι
δει. ∆ιο φησιν· Ἀργυριον πεπυρωμενον, δοκιμιον τηι γηι. Ἄλλος, Πεπυρωμενον, χωρουν
τηι γηι. Ὁ δε Ἑβραιος αντι του, Χωρουν τηι γηι, Βααλιλ λααρες ειπε, τουτεστι, το
χωνευομενον, το ρεον εν τηι γηι. Κεκαθαρισμενον επταπλασιως.
δʹ. Ειδες πως δεικνυσι το αψευδες, το αληθευον, τηι εικονι της υλης; ωσπερ γαρ
εκεινο το χωνευθεν, το πυρωθεν, το πολλακις τουτο παθον, αλλοτριον εστιν αλλοτριας
υλης, εκκεκαθαρμενον μετα ακριβειας· ουτως η αποφασις του Θεου. Συ, Κυριε, φυλαξεις
ημας, και διατηρησεις ημας απο της γενεας ταυτης, και εις τον αιωνα. Ἄλλος, Φυλαξεις
αυτους. Ἄλλος, Φυλαξεις αυτα, και διατηρησεις ημας απο της γενεας ταυτης, και εις τον
αιωνα. Ἄλλος, Ἅμα τηι γενεαι τηι αιωνιαι. Κυκλωι οι ασεβεις περι 55.148 πατουσιν. Ἄλλος,
Περιπατησουσιν. Ἄλλος, Κυκλωι ασεβων εμπεριπατησουσι. Κατα το υψος σου
επολυωρησας τους υιους των ανθρωπων. Ἄλλος, Ὅταν υψωθωσιν οι ευτελεις των υιων
των ανθρωπων. Ἕτερος, Κατα το υψος ευωνισμενοι τοις υιοις των ανθρωπων. Ὁ δε
Ἑβραιος, Χαρμ ζολλω, φησι, λεβνη Ἀδαμ. Συ, Κυριε, φυλαξεις ημας, και διατηρησεις
ημας. Ὅρα συνεχως, μαλλον δε διηνεκως επι τον Θεον καταφευγοντα, κακειθεν
ζητουντα την συμμαχιαν· και γαρ παναλκης η βοηθεια, ουδενι διακοπτομενη χρονωι.
Ουδενος των ανθρωπινων δεομεθα, φησι· συ γαρ ο φυλαττων ει διηνεκως. Τι εστι,
Κυκλωι οι ασεβεις περιπατουσι; Κατα μεν τους Ἑβδομηκοντα ουτω λεκτεον, οτι Καν
κυκλωσωσιν οι ασεβεις, ουδεν πεισομεθα· και γαρ φυλαττεις ημας, και μετεωριζεις, και
ενδοξους ποιεις. Κατα δε τον ετερον ερμηνευτην τουτο ρητεον· Οι ασεβεις
εξωσθησονται, οταν τους ευτελεις τους υιους των ανθρωπων υψωσηις· τουτεστιν, οταν
ημας τους νομιζομενους ειναι ευκαταφρονητους, τους τεταπεινωμενους δοξασηις,
αποστησεις αυτους και διακρουσηι. Τι δε εστι, Κατα το υψος σου; Ἀντι του, Ὁμοιουςσου
εποιησας, ως ανθρωπωι δυνατον ειναι ομοιον· Ποιησωμεν γαρ ανθρωπον κατ' εικονα,
φησιν, ημετεραν, και καθ' ομοιωσιν. Ὅπερ γαρ εστιν αυτος εν ουρανωι, τουτο ημεις επι
της γης· και ωσπερ ουδεις αυτου ανωτερος ανω, ουτως ουδεις επι της γης του ζωου
τουτου κατα αρετην ομοιος. Γινεσθε, φησιν, ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις
ουρανοις. Και του ονοματος δε ημιν μετεδωκεν· Ἐγω ειπα, Θεοι εστε, φησι, και υιοι
Ὑψιστου παντες. Και παλιν· Τεθεικα σε θεον Φαραω. Και δημιουργον ειναι εποιησε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

σωματικων και ασωματων. Και νυν μεν την κτισιν ο Μωυσης μεταβαλλει, νυν δε ετεροι
ετερα στοιχεια· ημιν δε επεταξε ναον αυτωι κτιζειν ημας αυτους. Καν τοινυν ου
δημιουργηις ουρανον, αλλα δημιουργεις ναον Θεου. Ἐπει και ουρανος δια τουτο
λαμπρος, επειδη Θεον εχει κατοικουντα εν αυτωι· μαλλον δε δια Χριστου και ημας.
Συνηγειρε γαρ, φησι, και συνεκαθισεν ημας εν δεξιαι εν τοις ουρανοις· και μειζονα
εδωκε ποιειν ων αυτος εποιησε. Τα γαρ σημεια, φησιν, α εγω ποιω, κακεινος ποιησει,
και μειζονα τουτων ποιησει. Και επι της Παλαιας ο μεν την θαλασσαν μετεβαλεν, ο δε
τον ηλιον εχαλινου, ο δε την σεληνην μενειν εκελευσεν, ο δε παλιν εις εαυτον τας
ακτινας απεστρεφεν· οι δε παιδες εν τηι καμινωι του στοιχειου την ενεργειαν επεδησαν,
και μαινομενη η φλοξ εσιγα, και δεδεμενη εσυριζεν. Οιδε και θηρια αιδεισθαι Θεου
φιλους· καν λιμος αναγκαζηι, φιλοσοφωτερα γινεται. Αιδεισθωσαν οι γαστριμαργοι την
εγκρατειαν των θηριων. Λεοντες ειδον τον ∆ανιηλ, και εφιλοσοφησαν· ημεις τον Υιον
του Θεου βλεποντες ερχομενον προς ημας, ου φιλοσοφουμεν. Ειλοντο εκεινοι
διαφθαρηναι λιμωι, και μη αψασθαι του σωματος του αγιου· ημεις ορωντες γυμνον τον
Χριστον περιερχομενον και λιμωι τηκομε 55.149 νον, ουδε τα περιττα προιεμεθα, αλλ' εν
περιουσιαι ζωντες, περιορωμεν τους αγιους. Ἡ γη παλιν ετερωι Θεου φιλωι τοσαυτα
προσηνεγκε δωρα εκ των οικειων κολπων, τοσαυτην φοραν, οσην ουδεποτε εμπροσθεν.
Και τι θαυμαζεις, ει αυτοι αιδεσιμοι ησαν, οπου γε και τα ιματια αυτων, και αι σκιαι
δαιμοσιν ησαν φοβεραι, και θανατωι, και νοσηματι; Και αγγελοι ηιδεσθησαν ανθρωπους,
και ετιμησαν μεθ' υπερβολης. Πως γαρ ουκ εμελλον, ους ο ∆εσποτης αυτων ετιμα; Και
εν τηι Παλαιαι και εν τηι Καινηι τουτο εστιν ιδειν. ∆ια τουτο λεγει· Κατα το υψος σου
επολυωρησας τους υιους των ανθρωπων. Ἐννοησαντες τοινυν το μεγεθος της τιμης,
αξιαν παρασχωμεν την υπερ ταυτης αμοιβην, ινα μη της τιμης η υπερβολη εφοδιον ημιν
τιμωριας γενηται· ης ρυσθειημεν απαντες οι τε διδασκοντες ταυτα και οι μανθανοντες,
εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι πρεπει πασα δοξα, τιμη και προσκυνησις εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ Ηʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος υπερ των ληνων. Ἄλλος, Ἐπινικιον υπερ των ληνων. Ἄλλος, Τωι νικοποιωι,
υπερ της Γετθιτιδος. Ὁ δε Ἑβραιος, Λαμανασση, αλ αγεθθιθ. Κυριε, ο Κυριος ημων, ως
θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι τηι γηι! Ἄλλος, Τι μεγα το ονομα σου!
αʹ. Ἐν τωι προ τουτου ψαλμωι ελεγεν· Ἐξομολογησομαι τωι Κυριωι κατα την
δικαιοσυνην αυτου, και ψαλω τωι ονοματι Κυριου του υψιστου· ενταυθα την υποσχεσιν
πληροι, υμνον αναφερων αυτωι. Και εν εκεινωι μεν, ως εξ ενος εστι προσωπου τα
λεγομενα· Κυριε γαρ ο Θεος μου, φησιν, επι σοι ηλπισα, σωσον με. Ἐνταυθα δε, ως εκ
πολλων. Κυριε γαρ, φησιν, ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου. Ἀλλα παρεχετε
σιγην, και μετα ακριβειας ακουετε. Ει γαρ εν θεατρωι χορων ᾀδοντων σατανικων, πολλη
γινεται ησυχια, ωστε τα ολεθρια εκεινα δεξασθαι μελη· και ταυτα του μεν χορου εκ
μιμων και ορχηστων συνισταμενου ανδρων, χοροστατουντος δε παρ' αυτοις βεβηλου
τινος και κιθαρωιδου, του δε μελους σατανικου και ολεθριου τυγχανοντος, ᾀδομενου δε
μιαρου και πονηρου δαιμονος· ενταυθα, ενθα ο μεν χορος εξ αγιων ανδρων, ο δε
χοροστατης εστιν ο Προφητης, το δε μελος ουχι εκ σατανικης ενεργειας, αλλ' εκ
πνευματικης χαριτος. ο δε ᾀδομενος, ουχι δαιμων, αλλα Θεος· πως ου πολλην δει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

παρεχειν την ησυχιαν, και μετα φρικης ακουειν; Και γαρ συγχορευται γεγοναμεν των
ανω δυναμεων. Και γαρ και οι ανω χοροι, και τα Χερουβιμ και τα Σεραφιμ τουτο εργον
εχουσι, το διηνεκως υμνειν τον Θεον. Ἐκ τουτων των χορων και επι της γης εφανησαν
μετα των αγραυλουντων ποιμενων αιδοντες. Ἀκουσωμεν τοινυν και ταυτης της ωιδης.
Οι μεν ουν βασιλεα υμνουντες τον επι γης, περι αρχης αυτωι διαλεγονται, περι των
τροπαιων, περι της νικης, 55.107 και τα εθνη λεγουσι τα ηττηθεντα, πορθητας
καλουντες αυτους, και βαρβαρων νικητας, και οσα τοιαυτα. Τοιαυτην τινα ωιδην και ο
μακαριος ουτος αιδει. Νικην γαρ διηγειται και τροπαιον, και πολεμων καταλυσιν, ουχι
τοιουτων, αλλα πολλωι χαλεπωτερων. Και ορα πως αρχεται· Κυριε, ο Κυριος ημων. Των
μεν γαρ αλλων των ου πιστευοντων εις αυτον, ενι τροπωι Κυριος εστιν, ημων δε διπλωι·
τωι τε εξ ουκ οντων ποιησαι, τωι τε γνωσθηναι παρ' ημων. Και ορα πως εκ προοιμιων
τιθησι το κεφαλαιον της ευεργεσιας. Ἂν γαρ μαθηις πως σου Κυριος γεγονεν, οτι
απηλλοτριωμενους και νεκρους τινας και νεκρωθεντας ωικειωσατο και εζωοποιησεν,
οψει καλως οτι το κεφαλαιον της ευεργεσιας τουτο. Τουτο τοινυν εκπληττομενος ο
Προφητης, φησιν· Ὡς θαυμαστον το ονομα σου! τουτεστι, σφοδρα θαυμαστον. Ποσον δε
θαυμαστον, ουκ ειπεν· ουδε γαρ μετρησαι ισχυσεν, αλλα την επιτασιν παρεστησε και την
υπερβολην. Που οι την ουσιαν περιεργαζομενοι του Θεου; Ει γαρ το ονομα αυτου ειπων,
ουτως εθαυμασεν, ως εκπλαγηναι· τινα αν σχοιεν εκεινοι συγγνωμην, οι την ουσιαν
αυτου λεγοντες ειδεναι, του Προφητου μηδε ποσον εστι θαυμαστον το ονομα
δυναμενου μαθειν; Ὡς θαυμαστον το ονομα σου! Ἐν γαρ τωι ονοματι τουτωι θανατος
ελυθη, δαιμονες εδεθησαν, ουρανος ανευχθη, παραδεισου θυραι ανεπετασθησαν,
Πνευμα κατεπεμφθη, οι δουλοι γεγονασιν ελευθεροι, οι εχθροι, υιοι, οι αλλοτριοι,
κληρονομοι, οι ανθρωποι, αγγελοι. Τι λεγω, αγγελοι; Θεος ανθρωπος γεγονε, και
ανθρωπος Θεος· ο ουρανος εδεξατο την φυσιν την απο της γης· η γη εδεξατο τον επι των
Χερουβειμ καθημενον μετα της στρατιας αγγελικης. Το μεσοτοιχον ανηιρεθη, ο φραγμος
ελυθη, τα διεστωτα ηνωθη, το σκοτος εσβεσθη, το φως ελαμψεν, ο θανατος κατεποθη.
Ταυτα παντα εννοων και τα τουτων πλειονα ο Προφητης ανεβοα, λεγων· Ὡς θαυμαστον
το ονομα σου εν πασηι τηι γηι! Που νυν οι Ἰουδαιων παιδες, οι προς την αληθειαν
αναισχυντουντες; Ἡδεως γαρ αυτους αν εροιμην, περι τινος ταυτα λεγονται. Περι του
παντοκρατορος, φησουσιν. Ἀλλ' ουκ ην αυτου θαυμαστον το ονομα εν πασηι τηι γηι. Και
μαρτυρει Ἡσαΐας λεγων· ∆ι' υμας το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσιν. Ει δε οι
θεραπευοντες αυτον αιτιοι του βλασφημεισθαι αυτον εγινοντο, που ην θαυμαστον; Ὅτι
μεν γαρ τηι φυσει θαυμαστον, δηλον· παρα δε ανθρωποις τοτε ου θαυμαστον τοις
πλειοσιν, αλλα και ευκαταφρονητον. Ἀλλ' ουχι νυν ουτως· αλλ' οτε ο μονογενης Υιος
παρεγενετο, πανταχου το ονομα αυτου θαυμαστον μετα του Χριστου. Ἀπο ανατολων
ηλιου, φησι, 55.108 μεχρι δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσι. Και παλιν·
Ἐν παντι τοπωι θυμιαμα προσαγεται τωι ονοματι μου, και θυσια καθαρα. Ὑμεις δε
βεβηλουτε αυτο. Και αλλος· Ἐπληρωθη η συμπασα γη του γνωναι τον Κυριον. Και
παλιν· Ἥξουσι λεγοντες· Ψευδη οι πατερες ημων εκτησαντο ειδωλα.
βʹ. Ὁραις οτι περι του Υιου τα ειρημενα παντα εστιν; Αυτου γαρ θαυμαστον το
ονομα εν πασηι τηι γηι εγενετο. Ὅτι επηρθη η μεγαλοπρεπεια σου υπερανω των ουρανων.
Ἄλλος, Ὃς εταξας τον επαινον σου υπερανω των ουρανων. Ἐπειδη γαρ της γης
εμνημονευσε, μεταγει τον λογον και επι τον ουρανον· οπερ ειωθεν αει ποιειν, πασαν
την οικουμενην δεικνυς ευφημουσαν τον εαυτης ∆εσποτην. Τουτο δη και ενταυθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

δεικνυς λεγει, Θαυμαστον κατω, θαυμαστον ανω. Ου γαρ ανθρωποι μονον, αλλα και
αγγελοι υμνουσι τα γεγενημενα, και υπερ των εις ανθρωπους ευεργεσιων χαριτας
ομολογουσιν· ο δη και εποιησαν εκ προοιμιων, χορον στησαντες επι της γης. Ἢ τοινυν
τουτο λεγει, οτι και αγγελοι αιδουσιν, η το μεγεθος αυτου παραστησαι βουλεται. Ὅταν
γαρ τι μεγα λεγειν εθεληι η Γραφη, τα διαστηματα των στοιχειων τουτων εις μεσον αγει·
ως οταν λεγηι· Κατα το υψος του ουρανου απο της γης. Και παλιν· Καθ' οσον απεχουσιν
ανατολαι απο δυσμων, εμακρυνεν αφ' ημων τας ανομιας ημων. Ἐνταυθα τοινυν
εκπληττεται τα γεγενημενα, πως μεγαλα. πως υπερογκα· την γαρ ουσιαν την παντων
κατωτεραν ανωτερω παντων εταξεν. Ἐκ στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω
αινον. Ἄλλος, Ἐκ στοματος βρεφων εθεμελιωσας κρατος. Ἄλλος· Συνεστησω ισχυν. Ὃ
δε λεγει τοιουτον εστιν, οτι Την ισχυν σου εντευθεν μαλιστα εδειξας, την δυναμιν την
αμαχον κινησας, και την ψελλιζουσαν γλωτταν προς την δοξολογιαν εκεινην
τρανωσας. Των γαρ παιδιων την υμνολογιαν την εν τωι ιερωι γενομενην, ταυτην
προαναφωνει νυν. Και τι δηποτε τα αλλα παραδραμων θαυματα, νεκρων αναστασιν,
λεπρων καθαρσιν, δαιμονων διωξιν, του των παιδων μεμνηται θαυματος; Ὅτι εκεινα
μεν και προ τουτου γεγονε, καν μη ουτως, αλλ' ομως γεγονε, και ειχε τινα κοινωνιαν, ει
και μη τροπον. Και γαρ νεκρος ηγερθη επι του Ἐλισσαιου, και λεπρος εκαθαρισθη και
δαιμων ηλαθη επι του ∆αυιδ, οτε ο Σαουλ εδαιμονα· χορος δε παιδιων θηλαζοντων τοτε
πρωτον εφθεγξατο. Ἵν' ουν μη αναισχυντηι ο Ἰουδαιος, λεγων περι των εν τηι Παλαιαι
ταυτα ειρησθαι, επελεξατο σημειον τοτε πρωτον και μονον γινομενον. Ἄλλως δε και
τυπος ην των αποστολων τα γινομενα· και γαρ ουτοι νηπιοι σφοδρα οντες, και των
ιχθυων αυτων αφωνοτεροι, την οικουμενην απασαν εσαγηνευσαν. Ὅτι δε τουτο
δυναμις Θεου μαλιστα εστιν, ορα και εν τηι Παλαιαι τουτο περι του Πατρος αυτου
λεγοντα τον προφητην. Τωι γαρ Μωυσει διαλεγομενος, φησι· Τις εποιησε δυσκωφον
55.109 και κωφον, βλεποντα και τυφλον; Και παλιν· ∆ιδους γλωσσας τρανας
μογιλαλοις. Και παλιν· Κυριος διδωσι μοι γλωσσαν παιδειας, του γνωναι ηνικα δει
ειπειν λογον. Και εν αρχηι δε φησιν· ∆ευτε, καταβαντες συγχεωμεν αυτων τας γλωσσας.
Μεγαλη τοινυν και ισχυρα η αποδειξις. Ἐπι μεν γαρ των αλλων, ει και παραλογως,
ομως υπωπτευον τινα ειναι αναισχυντουντες· ενταυθα δε ουδεν ειχον ειπειν, αυτης
καθ' εαυτην της φυσεως γυμνης αγωνιζομενης. ∆ια δη τουτο ουδε απλως ειπε, Νηπιων,
ινα μη τις τους ακακους αυτον και τους απλουστερους λεγειν νομισηι· αλλ' επηγαγε, Και
θηλαζοντων, τηι προσθηκηι της τραπεζης την ηλικιαν χαρακτηριζων. Ουχ απλως γαρ
φησι, Νηπιων, αλλα, των υπομαζιων, των μηδεποτε στερεας τροφης μεταλαβοντων. Ου
τοινυν τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι φωνην αφηκαν, και φωνην τετρανωμενην,
αλλ' οτι και μυριων γεμουσαν αγαθων. Ἅπερ γαρ οι αποστολοι ουδεπω ᾔδεσαν, ταυτα
τα παιδια υμνουν. Ἀπο τουτου και ετερον τι αινιττεται, το δειν τοις δογμασι προσιοντας
παιδια γινεσθαι τηι διανοιαι. Ἂν γαρ μη τις δεξηται την βασιλειαν των ουρανων ως
παιδιον, φησιν, ου δυναται εισελθειν εις αυτην. Ἕνεκεν των εχθρων σου. Λεγει και την
αιτιαν δι' ην τουτο γεγονε το θαυμα· τα μεν γαρ αλλα ου των εχθρων ενεκεν εγινετο,
αλλ' ωστε προσιοντας απολαυειν ευεργεσιας, και ετερους παιδευεσθαι. Τουτο δε ου δια
τουτο γεγονε μονον, αλλ' ωστε και επιστομισθηναι τους εχθρους· ους και ετερος,
ακριβεστερον αυτους δηλων, φησι· ∆ια τους ενδεσμουντας σε. Αυτοι γαρ ησαν δησαντες
αυτον επι τον σταυρον αγομενον. Του καταλυσαι εχθρον και εκδικητην. Ἄλλος· Ὥστε
παυσαι εχθρον, και τιμωρουντα εαυτωι, τον λαον τον Ἰουδαικον ενταυθα λεγων.
Ἤλαυνον μεν γαρ ως εχθρον τον Χριστον, προσεποιουντο δε τον πατερα εκδικουντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

τουτο ποιειν. ∆ια τουτο ταυτης αυτους αποστερων της απολογιας, ελεγεν· Ὁ εμε μισων,
και τον Πατερα μου μισει· και παλιν· Ὁ πιστευων εις εμε, πιστευει εις τον πεμψαντα με·
ανω και κατω συναπτων τηι προς εαυτον τιμηι και υβρει τον Πατερα. Και ορα την
ακριβειαν του Προφητου. Ουκ ειπε, Του κολασαι, αλλα, Του καταλυσαι· οπερ ο ετερος
σαφεστερον δηλοι, λεγων, Του παυσαι, τουτεστι, την αναισχυντιαν αυτων ανελειν, ου
του διδαξαι· αδιορθωτα γαρ ενοσουν. Ὁρωντες γουν τοιουτον θαυμα, και μηδεν εχοντες
αντειπειν, προς αυτον επεστρεφοντο λεγοντες· Ουκ ακουεις τι ουτοι λεγουσι; ∆εον
λοιπον προσκυνησαι και θαυμασαι, οι δε εν αμηχανιαι ησαν πολληι, και οφειλοντες
αλληλοις λεγειν εκαστος τωι πλησιον, Ουκ ακουεις τι ουτοι λεγουσιν; αφεντες εαυτους
τωι Χριστωι ελεγον. Και τινος ενεκεν ουκ αγγελων ηνεχθη φωνη; Ὅτι εκεινο μεν φαν
55.110 τασμα αυτοις εδοξεν αν ειναι· προς τουτο δε ουδεν ειχον αντειπειν. Τι δε ελεγον
τα παιδια; Ουδεν φορτικον, ουδε επαχθες, ουδε ικανον αυτους πληξαι, αλλα μαλιστα
την συμφωνιαν την προς τον Πατερα δηλουν. Ευλογημενος, ελεγον, ο ερχομενος εν
ονοματι Κυριου.
γʹ. Τοτε μεν ουν κατελυσεν αυτων την αναισχυντιαν, υστερον δε πολιν, και
μερος ουδεν εστι της οικουμενης των Ἰουδαικων απειρον συμφορων· αλλ' ωσπερ σωμα
αναπηρον, πανταχου διαδεδοται, τα τραυματα επιδεικνυμενον· και καθαπερ οι δικασται
πολλους των ανδροφονων επειδαν ανελωσιν, ενα ανασκολοπιζουσιν, ινα και
τελευτησαντων αυτων, ωσπερ νεωστι γεγενημενον το παθος σωφρονιζηι τους ζωντας·
ουτω δη και ενταυθα ου τελευτησαντας, αλλα ζωντας παραδειγμα πασιν εποιησε,
διασπειρας αυτους· και οι μιαν οικουντες χωραν, νυν πανταχου της γης εισι
διεσπαρμενοι. Καν ερωτησηις την αιτιαν, ουδεμιαν αλλην ευρησεις, αλλ' η το σταυρωσαι
τον Χριστον. ∆ια τι γαρ ουτως, ειπε μοι, τουτο μη γεγονεν; Ἀλλ' ει και γεγονε ποτε, εις
εθνος εν αφωρισθησαν, και επι ετεσιν ολιγοις· νυνι δε ουχ ουτως, αλλ' απεραντα
κολαζονται. Καν ερωτησηις αυτους, ∆ια τι εσταυρωσατε τον Χριστον; λεγουσιν, Ὡς
πλανον και γοητα οντα. Ουκουν υπερ τουτου τιμηθηναι εδει, και πλειονα χωραν
προσλαβειν, ως αρεσαντας τωι Θεωι. Ὁ γαρ πλανον και γοητα και αντιθεον ανελων,
εχθρον του Θεου ανειλε· ο δε εχθρον ανελων, ευδοκιμειν αν ειη δικαιος. Νυν δε ο μεν
Φινεες, ινα μιαν ανεληι πορνην, ουτως ευδοκιμησε παρα τωι Θεωι, ως και ιερωσυνης
αξιωθηναι, και τοσαυτης τιμης· υμεις δε, οι μαλλον εκεινου οφειλοντες ευδοκιμειν
πολλωι, ειγε πλανον ανειλετε, αληται και απολιδες περιαγετε πανταχου. Ὥστε ου δι'
αλλο τι ταυτα πεπονθατε, αλλ' η οτι προστατην και ευεργετην και αληθειας διδασκαλον
εσταυρωσατε. Ει γαρ πλανος ην και αντιθεος, και, μη ων Θεος, Θεος ειναι εβουλετο, και
το του Πατρος σεβας εις εαυτον επεσπατο, και του Φινεες, και του Σαμουηλ, και παντων
εκεινων μαλλον υμας ευδοκιμησαι εδει, τοσουτον υπερ του νομου ζηλωσαντας. Νυνι δε,
α μηδεποτε πεπονθατε ειδωλολατρουντες, ασεβουντες, παιδας σφαζοντες, ταυτα
πεπονθατε νυν, και λυσις ουδεμια των δεινων, και αληται και φυγαδες και πλανοι και
νομοις Ῥωμαιων δουλευοντες, μετερχεσθε γην και θαλατταν, μετανασται και απολιδες,
αοικοι και εξηνδραποδισμενοι, ελευθεριας και πατριδος και ιερωσυνης και παντων των
πρωην εκβεβλημενοι, εν μεσοις βαρβαροις και μυριοις εθνεσι διεσπαρμενοι, μισουμενοι
παρα παντων ανθρωπων, βδελυροι, και πασιν εις το κακως παθειν προκειμενοι. Πανυ
γε· ου γαρ ελαβετε τα επαθλα, οτι του Θεου τον εχθρον εσφαξατε· μανια ταυτα και
ληρος. α γαρ πασχετε νυν, ου των εχθρους του Θεου αναιρουντων εστιν, αλλα των
φιλους διαχρωμενων. Ἀλλ', ω 'ταν, ταυτα ου λεγομεν, φασι· δια τας αμαρτιας ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

πασχομεν. Νυν εξομολογεισθε οι απειθεις; και ποιας αμαρτιας; ει 55.111 πε μοι. Μη γαρ
νυν πρωτον ημαρτηκατε; Νυν μεν ουν και επιεικεστεροι γεγονατε. Ἀλλα μηπω τουτο·
αλλ' εκεινο αν υμας εροιμην· Τινος ενεκεν αει αμαρτανοντες προτερον ετυγχανετε
φιλανθρωπιας παρα Θεου, νυν δε ουκετι, και το δη παραδοξοτερον, οτι ελαττονα νυν
αμαρτανοντες; Τοτε μεν γαρ και τωι Βεελφεγωρ ετελεισθε, και μοσχον προσεκυνησατε,
και τους υιους εσφαξατε, και τας θυγατερας υμων ανειλετε, και ταυτα σημειων
απολαυοντες· νυν δε ου θαλατταν ορωντες σχιζομενην, ου πετραν ρηγνυμενην, ου
προφητας παραγινομενους, ου της συνηθους απολαυοντες προνοιας, ομως μειζονα
επιδεικνυσθε την επιεικειαν· τι δηποτε ουν, οτε και τα αμαρτηματα ελαττονα, και η
σωφροσυνη πλειων, μειζων η κολασις και η τιμωρια; Ουκ ευδηλον και τοις σφοδρα
ανοητοις, οτι επειδη μειζον το νυν αμαρτημα; Ἕως μεν γαρ εις τους δουλους
ημαρτανετε, ετυγχανετε συγγνωμης, προφητας αναιρουντες και λιθαζοντες· επειδη δε
εις τον ∆εσποτην τας χειρας εξετεινατε, ανιατον γεγονεν υμιν το ελκος λοιπον. ∆ιο
τετρακοσια λοιπον ετη παρηλθον, αφ' ου και αυτο της πολεως το εδαφος ηφανισται, η
ιερωσυνη ανηιρηται, η βασιλεια λελυται, τα των φυλων συγκεχυται, παντα τα σεμνα
εκεινα και λαμπρα ηφανισται, και ουδε ιχνος παρ' υμιν· οπερ ουδεποτε γεγονεν. Ἀλλ' εν
αρχηι μεν, και του ναου καθηιρημενου, οι προφηται παρεμενον, και Πνευματος χορηγιαι,
και θαυματα· νυνι δε, ινα σαφως μαθητε οτι ο Θεος υμας απεστραπται διηνεκως, και
ταυτα ανηιρηται· και δουλεια, και αιχμαλωσια, και παντων εκπτωσις κατελαβε, και το
παντων χαλεπωτερον, Θεου εγκαταλειψις.
δʹ. Και ταυτον πεποιηκεν ο Θεος, οιον αν ει τις δουλον αγνωμονα πολλακις
μαστιχθεντα και μη διορθωθεντα αποδυσας των ιματιων, γυμνον, ερημον, αλητην αφηι
πλανασθαι, προσαιτουντα και ελαυνομενον πανταχου. Προτερον δε ου τοιαυτα τα
υμετερα, αλλα και προφηται παρ' υμιν, και εν Αιγυπτωι, και εν Βαβυλωνι, και εν ερημωι·
Μωυσης εν Αιγυπτωι, εν Βαβυλωνι ∆ανιηλ και Ἰεζεκιηλ, εν Αιγυπτωι παλιν Ἱερεμιας· και
θαυματα επι θαυμασι, και λαμπροτερον το εθνος εγινετο, των παρ' υμιν αιχμαλωτων
βασιλεων υψηλοτερων γενομενων. Ἀλλα νυν παντα εκεινα οιχεται, και η τιμωρια
χαλεπωτερα των προτερων, ου μονον τωι μηκει του χρονου, αλλα και τηι πολληι
εγκαταλειψει. Τινος ουν ενεκεν, ειπε μοι, οτε μειζονα ημαρτανετε, τοσαυτης απελαυετε
προνοιας· οτε δε, ως φατε, και εζηλωσατε υπερ του νομου, χειρονα επαθετε; Ἀπο γαρ
τουτου αδικιαν καταγινωσκετε του Θεου, οτι αμαρτανοντας μεν ετιμα, κατορθουντας δε
ητιμασεν. Ει γαρ πλανον ανειλετε, ως φατε, και κατωρθωσατε· η, ει δικαιος ο Θεος,
ωσπερ ουν και δικαιος, τιμαιν υμας εδει, ουχι κολαζειν· ει δε κολαζει, ευδηλον οτι τα
νυν αμαρτηματα υμων χαλεπωτερα. Ει δε ουτε ασεβειτε νυν, ουτε τεκνα θυετε, ως προ
τουτου, ποιον αλλο αμαρ 55.112 τημα εστι δι' ο χαλεπωτερα επαθετε; Ἢ ευδηλον, οτι το
του σταυρου τολμημα ο κολοφων των κακων; Τουτο και ειδωλολατρειας, και
μοσχοποιιας, και παιδοκτονιας μαλλον υμας απωλεσεν. Ου γαρ εστιν ισον, υιον σφαξαι
τον εαυτου, και ∆εσποτην τον εαυτου σταυρωσαι. ∆ια τουτο, οτε μεν τους υιους
εσφαττες, φιλανθρωπιας απελαυες· οτε δε του Θεου τον Υιον και σον ∆εσποτην,
ασυγγνωστα λοιπον κολαζηι. Ποσα ετη απο της εξοδου της κατ' Αιγυπτον εως της του
Χριστου παρουσιας; Οιμαι χιλια πεντακοσια ειναι και πλειονα. Πως ουν εν τουτοις
απασιν αμαρτανοντας υμας εφερε, νυν δε υμας εῤριψεν, οτε μαλιστα στεφανωσαι εδει,
καν πολλα ημαρτηκοτες ητε; Το γαρ κατορθωμα υμων πολυ μεγιστον ην, ειγε πλανον
εσφαξατε. Μετα δε τουτου και σαββατα δοκειτε φυλαττειν νυν, και ειδωλα ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

προσκυνειτε, και τα αλλα φιλονεικειτε διατηρειν. Ὅτε τοινυν και ο βιος υμων βελτιων,
και το κατορθωμα, ως φατε, τοσουτον, τοτε τα εσχατα πασχετε. Τι ταυτης της μανιας
γενοιτ' αν χειρον; τι της ανοιας, οτι υπερ υμων αυτων απολογησασθαι βουλομενοι, εις
τον Θεον βλασφημειτε; Ει γαρ ου μειζον το αμαρτημα το κατα Χριστου παντων εκεινων,
αλλα και δικαιωμα, ως φατε, και κατορθωμα, τι δηποτε κατορθουντας μεν κολαζει,
αμαρτανοντων δε εφειδετο; Τουτο γαρ ουχ ο Θεος, αλλ' ουδε ανθρωπος οστις δηποτε
νουν εχων ανασχοιτο αν ποιησαι. Ἀλλα τι φασι προς ταυτα; Ἐῤριφημεν, ινα και
διδασκαλοι γενωμεθα της οικουμενης. Ληρος ταυτα, και φλυαριαι. Τους γαρ μελλοντας
ειναι διδασκαλους προτερον αυτους κατωρθωκεναι δει, και τοτε πεμπεσθαι εις τουτο·
οιοι ησαν οι προφηται, οι αποστολοι. Ὅταν δε αυτοι διεστραμμενοι ωσι, και πασης
γεμοντες κακιας, πως αν εις το διδασκειν εξηνεχθησαν; Ἴδωμεν τοινυν οιος αυτων και
ο προ τουτου βιος. Ευρησομεν γαρ θηριων οντας χαλεπωτερους. Και γαρ πατραλοιαι, και
παιδοκτονοι, και ειδωλολατραι, και πλεονεκται γεγονασι· και τουτων εισιν αι
προφητειαι πληρεις. Και το μεν λαγνον υμων Ἱερεμιας δηλων, ελεγεν· Ἵπποι
θηλυμανεις εγενηθησαν· εκαστος επι την γυναικα του πλησιον εχρεμετιζε. Τι ταυτης
της ακαθαρσιας χειρον; Ου γαρ ως ανθρωποι συνεγινοντο ταις αλληλων γυναιξι· διο και
την μανιαν αυτων χρεμετισμον εκαλεσε. Και ουχι πορνειαν μονον, αλλα και μοιχειαν
αυτοις εγκαλει, και ταυτην ανεδην γινομενην, καθαπερ επι των αλογων. Ἕτερος δε
προφητης φησιν· Εισηλθον προς την γυναικα ποιουντες παραπετασματα, υιος και πατηρ
προς την αυτην παιδισκην. ∆ια τουτο ουν διδασκαλους, ειπε μοι, επεμψεν υμας, ινα
μαθωμεν πορνειας, και μοιχειας, και οτι δει την αυτην ευνην εχειν πατερα και υιον; Τι
δε ο Ἰεζεκιηλ; Ουδε κατα τα νομιμα των εθνων 55.113 εποιησατε, φησι. Τους ουν εθνων
χειρους, τουτους επεμψε διδασκαλους; ειπε μοι. Τας δε μιαιφονιας αυτων τις αν
ενεγκοι; Υιους γαρ και θυγατερας κατεσφαξαν τοις δαιμονιοις, και κατεκαιον αυτους.
∆εικνυσι και τουτο ο ∆αυιδ λεγων· Και εσφαξαν τους υιους αυτων και τας θυγατερας
αυτων τοις δαιμονιοις. ∆ια ταυτα ουν απεστειλεν, ινα μαθηι τουτο των ανθρωπων η
φυσις, οτι υιους δει κατασφαττειν, και θυγατερας; Ουκ αισχυνεσθε, ουδε εγκαλυπτεσθε
τοιαυτας ληρωιδιας συντιθεντες; Και γαρ ετερος φησιν· Αιματα εφ' αιματι μισγουσι· και
αρα, και ψευδος, και κλοπη, και φονος, και μοιχεια κεχυται επι της γης. Ἄλλος δε, οτι
Ὄψις πορνης εγενετο σοι, απηναισχυντησας προς παντας Ἕτερος παλιν· Οι αρχοντες
υμων ως λυκοι της Ἀραβιας. Ἄλλος παλιν· Ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο εκζητων τον
Θεον. Παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν.
εʹ. Ταυτα ουν εξηλθετε διδασκοντες, αναισχυντιαν, ανοιαν, πορνειαν, μοιχειας,
φονους, πασαν κακιας οδον; Ου παυεσθε αναγκαζοντες ημας τα κακα υμων
εκπομπευειν; Ὑμεις Οι αιρομενοι εκ κοιλιας, και παιδευομενοι εως γηρως· υμεις οι
τυφλοι, και εις βοθυνον αλληλους εμβαλλοντες. Τυφλος γαρ τυφλον, φησιν, εαν οδηγηι,
αμφοτεροι εις βοθυνον εμπεσουνται. Οι καθ' εκαστην προφητων απολαυοντες, και
μηδεποτε βελτιους γινομενοι, ετερων εμελλετε διδασκαλοι ειναι; Ου παυεσθε τοιαυτα
ληρουντες, και επιγνωσεσθε υμων την κακιαν; Τουτο γαρ υμας απωλεσεν αει, το μη
βουλεσθαι ειδεναι μηδε των αμαρτηματων υμων την υποθεσιν. ∆ια δη τουτο, οπερ
ποιουσιν οι δικασται, κελευοντες επεσθαι τοις μαστιγουμενοις τους επιβοωντας και
λεγοντας των μαστιγων τας αιτιας, μη κλεπται, μη αρπαγες· ουτω δη και ο Θεος
πανταχου πομπευων υμας, εκελευσεν υμιν επεσθαι τους προφητας λεγοντας την αιτιαν
της τιμωριας. Πανταχου γαρ της οικουμενης υμιν εισι συνδεδεμενοι, ετι δε νυν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

επιβοωντες υμιν. Καν εισελθηις εις τας συναγωγας, ακουσηι αυτων ταυτα τα ρηματα
συνεχως λεγοντων. Και ο μεν ∆αυιδ φησι, το δικαστηριον εκεινο το ληιστρικον
υπογραφων του Καιαφα. οτι δια τουτο απολωλατε. Ειπων γαρ, ∆ιαῤρηξωμεν τους
δεσμους αυτων, και αποῤριψωμεν αφ' ημων τον ζυγον αυτων, επηγαγε· Τοτε λαλησει
προς αυτους εν οργηι αυτου, και εν τωι θυμωι αυτου ταραξει αυτους. Ὁ δε Ἡσαΐας ειπων,
οτι Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, επηγαγε· Και δωσω τους πονηρους αντι της ταφης
αυτου, και τους πλουσιους αντι του θανατου αυτου· και παλιν αλλαχου περι του
αμπελωνος διαλεγομενος· Ἔμεινα, ινα ποιησηι δικαιοσυνην, εποιησε δε ανομιαν, και ου
δικαιοσυνην, αλλα κραυγην. Ποιαν δε κραυγην; Σταυρωσον, σταυρωσον. Και επαγει· ∆ια
τουτο καθελω τον φραγμον αυτου, και εσται εις καταπατημα· και εντελουμαι ταις
νεφελαις, του μη βρεξαι εις αυτον υετον. Ου δια τουτο τοινυν διεσπαρητε, αλλα δια τα
τολμηθεντα εν τωι σταυρωι· και τουτο απο των προφητων δηλον. Και ινα μαθητε του
Χριστου την 55.114 δυναμιν, και ινα διδαχθητε δι' εαυτων, απερ ουκ επαιδευθητε δια
των προφητων, ορα γουν και τα πραγματα μαρτυρουντα. Ὅπερ γαρ ο νομος υμας
επαιδευσε, τουτο εκ περιουσιας η του Χριστου δυναμις εποιησεν. Ἕως μεν γαρ ειχετε
τον νομον, και εφονευετε, και επαιδοκτονειτε, και εμοιχευετε· επειδη δε ο της
δικαιοσυνης ηλιος ελαμψε, και των υμετερων πολλα ηλαττωθη κακων, και
επιεικεστερον μετηλθετε βιον, ζηλωι τωι προς ημας διορθωθεντες. ∆ια τουτο υμας
διεσπειρεν, ινα ειδητε ηλικην πολιτειαν εφυτευσεν επι της γης· και τον ναον ελυσεν,
απαγων υμας και ακοντας της κακιας. Και ενθα ο ναος κατελυθη, εκει και ο Χριστος
εταφη, ινα δια τον εκεινου ταφον απιοντες και το τροπαιον ιδωσι της αυτου δυναμεως,
και τον λογον εστωτα τον λεγοντα· Ου μη μεινηι λιθος επι λιθον ωδε. Πανταχου γαρ
αυτου τα τροπαια, και τα υπομνηματα της δυναμεως. Ει δε, ως φατε, ασεβης ην και
αντιθεος, ει και μυρια ημαρτηκατε, ουδε ουτω κολασθηναι εδει· ει δε και εδει, ου τοτε·
ινα μη τις νομισηι, οτι υπερ εκεινου τινετε δικην. Ἢ ουκ ηκουσατε του Θεου λεγοντος,
οταν εν τηι αιχμαλωσιαι ητε, οτι Ου δι' υμας εγω ποιω, αλλα δι' εμε, ινα μη το ονομα μου
βεβηλωθηι; Καιτοι τοτε επετετατο υμων η κακια. Ἀλλ' ομως, φησιν, ινα μη νομισωσιν οι
βαρβαροι ασθενη με ειναι, παριημι τα αμαρτηματα υμων, και σωζω υμας. Ειτα τοτε μεν
παρανομουντας εσωσεν, ινα μη το ονομα αυτου βεβηλωθηι· νυνι δε ουκ αν τουτο
εποιησεν; Ει γαρ και μυρια ημαρτηκατε, ουδεν τοιουτο εδει παθειν, ειγε πλανος ην ο
Χριστος, ινα μη τις νομισηι δι' εκεινον ταυτα πεπονθεναι, αλλα και σωθηναι εχρην· ει δε
και εδει, οπερ εφθην ειπων, ου τοτε. Νυνι δε ομου ταυτα γεγονεν. Ὅτε γαρ ο σταυρος
προεχωρησε, μετα μικρον εξηλθον οι αποστολοι, και ευθεως χαλεπος ανεῤριπισθη
πολεμος κατα της πολεως εκεινης· και το εν τοις Ευαγγελιοις, το, Ουαι ταις θηλαζουσαις
και εν γαστρι εχουσαις, και παντα εκεινα επι των εργων εξηιει· και το, Τοτε εσται θλιψις,
οια ουδεποτε γεγονεν, επληρουτο. Και γαρ γυναικες τεκνα ησθιον, και γαστερας
ανεῤρηγνυσαν νεκρων οι πολεμιοι, και πυρ πανταχου βαρβαρικον διενεμετο, και
αιματος παντα ην μεστα, και τραγωιδιαι καιναι, και η οικουμενη πασα των Ἰουδαικων
κακων εμπεπληστο. Ταυτ' ουν εννοουντες, επιγνωτε τον υμετερον ∆εσποτην. Ουχι
προφητας εσφαξατε; μη επαθετε τι τοιουτον; Ου θυσιαστηρια κατεσκαψατε; μη συνεβη
τις υμιν τοιαυτη συμφορα; Ουχι μοσχον προσεκυνησατε, και τωι Βεελφεγωρ ετελεσθητε,
και την φυσιν ηγνοησατε; μη ελαβετε πειραν τοιουτων πολεμιων; Ουκ εν μεσαις ταις
ευεργεσιαις αγνωμονουντες εσωζεσθε; Ποθεν ουν υμιν τα κακα απεραντα; Ἆρ' ουχι
προδηλον, οτι επειδη το αμαρτημα εις τον ∆εσποτην ετολμηθη, ουκ εις τους δουλους;
Ὅθεν υμιν ουδε λυσις εστι των κατεχοντων υμας κακων, ουδε εσται. Ει γαρ ην,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

προειπον αν οι προφηται. Νυνι δε την αιχμαλωσιαν ειπον, την δε επανοδον ουδαμου,
καιτοι συνεχως ταις κολασεσι τα χρηστα αναμιγνυν 55.115 τες, και χρονους οριζοντες.
Και γαρ ο Ἱερεμιας εβδομηκοντα ετη ωρισε, και ο ∆ανιηλ ομοιως τρεις εβδομαδας και
ημισυ· και εν Αιγυπτωι τετρακοσια τριακοντα ετη εῤρηθη οτι δουλευσουσι. Περι δε της
αιχμαλωσιας ταυτης ουδαμου κειται χρονος, ουδε περας, αλλ' αφειται ο οικος υμων
ερημος, και καθ' εκαστην ημεραν επι το χειρον τα υμετερα προεισι.
ʹ. Ταυτα παντα μετα ακριβειας αναλογιζομενοι παρ' εαυτοις, και τον λογον εκ
τουτων πλατυνοντες ∆ιδου γαρ σοφωι αφορμην, και σοφωτερος εσται, την αναισχυντιαν
αυτων και την αγνωμοσυνην ελεγχειν δυνησεσθε. Ὅτι οψομαι τους ουρανους εργα των
δακτυλων σου. Ἄλλος, Ὁρω γαρ τους ουρανους. Σεληνην και αστερας α συ
εθεμελιωσας. Ἄλλος, Ἡτοιμασας. Ἄλλος, Ἥδρασας. Ειπων, οτι Κατελυσας τους
εχθρους, και την αποδειξιν παρεχει της λαμπρας ταυτης νικης. Συ γαρ, φησιν, ο
σταυρωθεις, ο αναιρεθεις, ανεφανης της οικουμενης δημιουργος. ∆ια τουτο φησι·
Ὄψομαι τους ουρανους· δηλων, οτι εμπροσθεν ου πολλοι τουτο ᾔδεισαν, υστερον
μεντοι παντες εισονται. Και τινος ενεκεν ουκ επηλθεν απαντα της οικουμενης τα μερη;
Ὅτι τα καιριωτερα των ορωμενων επελθων, ουδεν εδει της περι των αλλων
διδασκαλιας. Εις τοσουτον τοινυν κατελυθησαν οι εχθροι, ως τον παρ' αυτων
ελαυνομενον και αναιρεθεντα αναφανηναι των ορωμενων απαντων δημιουργον. Και
τινος ενεκεν ουκ ειπε, Των χειρων σου, αλλα, Των δακτυλων σου; Της ελαχιστης
ενεργειας εργον δεικνυς τα ορωμενα, και το παραδοξον της δημιουργιας, οτι
κρεμασθεντες ουκ εκπιπτουσιν οι αστερες· καιτοι γε ουκ αυτη των θεμελιων η φυσις,
ανω κρεμασθαι, αλλα κατω κεισθαι πεφυκεν· αλλ' ο αριστοτεχνης δημιουργος και
παραδοξα ποιων, εν τοις φαινομενοις τα πλειονα υπερ φυσεως ακολουθιαν εποιησε. Και
δια τι μηδεν περι ασωματων δυναμεων διαλεγεται, και εκειθεν δεικνυσιν αυτου την
δημιουργιαν; Ὅτι τεως το σπουδαζομενον τουτο ην, περι των φαινομενων αυτους
μαθειν. ∆ια τουτο και ο Πατηρ αυτου ανω και κατω Ἰουδαιοις διαλεγομενος, ου λεγει·
Ἐγω τους αγγελους εποιησα, και τα Χερουβιμ· αλλ', Ἐγω τον ουρανον εξετεινα· η χειρ
μου εθεμελιωσε την γην, η δεξια μου εστερεωσε· και παντα αει τον λογον εν τοις
φαινομενοις αναλισκει, προς την σωτηριαν των ακουοντων απαντα πραγματευομενος.
Παχυτεροι γαρ οντες, απο των φαινομενων μαλλον ενηγοντο, η απο των αορατων. ∆ια
τουτο και Παυλος εισιων αει και δημηγορων, απο της φαινομενης κτισεως
προοιμιαζεται λεγων· Ὁ Θεος ο ποιησας τον ουρανον, και την γην και την θαλασσαν,
και παντα τα εν αυτοις· και απο των ομβρων των ετησιων, και απο του γενους του των
ανθρωπων αει ποιειται τον λογον. Ἂν γαρ ειπω οτι τα Χερουβιμ εποιησε, διπλης μοι
χρεια κατασκευης, οτι τε εστι Χερουβιμ, και οτι εποιησεν· επι δε των ορωμενων μονον
οτι εποιησεν αναγκαζομαι αποδειξαι. ∆ιο και ευκολωτερος ο λογος· την γαρ οψιν εχει
μαρτυριαν των λεγομενων. Και γαρ το μεγεθος, και το καλλος, την χρησιν, και την
θεσιν, και την ευρυθμιαν οραι ο ακροατης. Ὥστε εν μοι το σπουδαζομενον, δειξαι οτι ο
Θεος αυτο ειργασατο. Και τινος ενεκεν ουχι του ηλιου εμνησθη, αλλα της σεληνης και
των αστερων; Μαλιστα μεν ουν τουτο ειπων, 55.116 κακεινο ηινιξατο. Ἐπειδη γαρ τινες
αποσχιζουσι της δημιουργιας του Θεου την νυκτα, δια της σεληνης αυτην ενεφηνε,
δεικνυς οτι και ταυτης δημιουργος εστιν. Ου μικρα δε και η των αστερων ποικιλια, και η
των σεληναιων δρομων αποδειξις. Τι εστιν ανθρωπος, οτι μιμνησκηι αυτου, η υιος
ανθρωπου, οτι επισκεπτηι αυτον, Ἄλλος, Τι ο κατ' ανδρα, οτι μνημονευεις αυτου; Ἄλλος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

αντι του, Ἐπισκεπτηι αυτον, Ἐπισκεψηι αυτον, φησιν. Ειπων περι της δημιουργιας, και εκ
μερους την πασαν αινιξαμενος, εμβαλλει λοιπον εις τον περι της προνοιας των
ανθρωπων λογον. Κακεινα μεν γαρ τα ειρημενα, δια το γενος το ημετερον, αλλα και τα
της κηδεμονιας, ης εχεται· η γαρ κτισις απασα δια τον ανθρωπον. Πλην αλλα και ετερον
ειδος ανακινει προνοιας, και ουχ απλως εις τουτον εμβαλλει τον λογον, αλλα μετα
πολλης της ευγνωμοσυνης, υπερ της οικουμενης ευχαριστων, και την καθολου λεγων
ευεργεσιαν, και της οικονομιας της εις αυτον γεγενημενης το μεγεθος παριστων. Ει γαρ
προ τουτου ουδεν ην, πολλωι μαλλον οτε ο Χριστος παρεγενετο, μετα τοσαυτα και
τηλικαυτα αμαρτηματα. Και δεικνυσιν οτι ουκ εξω φειδους η παρουσια του Χριστου,
αλλ' εκ πολλης φιλανθρωπιας. Και γαρ καθαπερ τις αριστος ιατρος, τους υγιαινοντας
αφεις, ηλθε προς ημας τους καμνοντας. ουδεν οντας. Τουτο γουν παριστων, ελεγε· Τι
εστιν ανθρωπος; αντι του, Ουδεν εστιν, ευτελες τι εστι. Προς γαρ την τοσαυτην
προνοιαν αφορων, και την τοσαυτην του Θεου κηδεμονιαν, και τας πραγματειας, ας
επραγματευσατο δια την σωτηριαν του των ανθρωπων γενους, σφοδρα εκπληττεται και
θαυμαζει, τι δηποτε τοσαυτης ηξιωσεν αυτον προνοιας. Ἐννοησον γαρ, οτι δι' αυτον τα
ορωμενα παντα. ∆ι' αυτον τα απο Ἀδαμ εως της παρουσιας αυτου οικονομηθεντα· δι'
αυτον παραδεισος, και εντολαι, και κολασεις, και θαυματα, και τιμωριαι, και ευεργεσιαι,
μετα τον νομον· δι' αυτον ο Υιος του Θεου ανθρωπος εγενετο. Τι αν τις ειποι τα
μελλοντα, ων απολαυειν μελλει; Ταυτα τοινυν απαντα αναλογιζομενος λεγει· Τι
τοσουτον εστιν ανθρωπος, οτι τοσουτων ηξιωθη;
ζʹ. Ἂν γαρ τις εννοησηι ποσα δι' αυτον γεγονε και γινεται, και ποσων
απολαυσεται μετα ταυτα, φρικης εμπλησθησεται πολλης, και τοτε οψεται καλως, πως
τωι Θεωι τουτι περισπουδαστον το ζωον. Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι παρ' αγγελους.
Ἕτερος, Βραχυ τι παρα Θεον. Ἄλλος, Ὀλιγον παρα Θεον. Ὁ δεἙβραιος, Ουθασρηου ματ
μη ελωειμ. Ἐνταυθα της καταδικης ανεμνησε, και της αμαρτιας της παλαιας, τον
θανατον εις μεσον αγαγων. Ἀλλα και τουτον ο Μονογενης ελθων ελυσε. ∆οξηι και τιμηι
εστεφανωσας αυτον. Ἄλλος, ∆οξηι και αξιωματι στεψεις αυτον. Ἔστι μεν και κατα
ιστοριαν, εστι δε και κατα αναγωγην ταυτα εκλαβειν. Λεγει γαρ αυτου και την αρχην,
ην ενεχειρισθη γενομενος· λεγει και τα μετα ταυτα αγαθα, ων μετα την παρουσιαν του
Χριστου απελαυσε. Παρα μεν γαρ την αρχην ηκουσεν· Ὁ 55.117 τροπος υμων και ο
φοβος υμων επι παντα τα θηρια της γης. Και, Ἀρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης.
Μετα δε ταυτα· Πατειτε επανω οφεων και σκορπιων. Ἀλλα ταυτα αφεις, απο των
ταπεινοτερων υφαινει τον λογον, εκεινα συνιδειν καταλιμπανων τοις οξυτερον
δυναμενοις οραιν. Ἡ γαρ δοξα η μειζων και η τιμη, τα επι της Καινης ∆ιαθηκης
γενομενα, οταν κεφαλην εχηι τον Χριστον, οταν εις το σωμα αυτου τεληι, οταν αδελφος
και συγκληρονομος γενηται και συμμορφος του σωματος αυτου, οταν μειζονα Μωυσεως
λαμβανηι δοξαν, ωσπερ ο Παυλος εδηλωσε, δεικνυς οτι ου καθαπερ Μωυσης ετιθει
καλυμμα, αλλα παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν του Θεου
κατοπτριζομεθα. ∆ιο και λεγει· Ου γαρ δεδοξασται το δεδοξασμενον εν τουτωι τωι μερει,
ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης. Ταυτην ουν φησιν ο Προφητης την δοξαν κατα
αναγωγην. Τι γαρ ταυτης ισον, οταν συγχορευωμεν αγγελοις, οταν εις υιοθεσιαν
αγωμεθα, οταν μηδε του Μονογενους υπερ ημων φειδηται; Ποιας αλουργιδος, ποιου
διαδηματος ταυτα ου λαμπροτερα, οταν θανατου καταγελωμεν, οταν προς την των
ασωματων δυναμεων απαθειαν μεθορμιζωμεθα, οι ητιμωμενοι προ τουτου, και αδοξοι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

και βδελυροι; Ὁ Ἀδαμ ουτε κακον τι, ουτε αγαθον εργασαμενος, ετιμηθη ευθεως
γενομενος. Πως γαρ αν ειργασατο ο μη ων; Ἡμεις δε μυρια εργασαμενοι δεινα, πολλωι
πλειονος απελαυσαμεν τιμης. Ουκετι, φησι, λεγω υμας δουλους· υμεις γαρ φιλοι μου
εστε. Ουκετι ημας επαισχυνονται αγγελοι, αλλα και διακονουσι προς την ημετεραν
σωτηριαν. Και γαρ προς Φιλιππον ηλθεν αγγελος, και προς ετερους πολλους· και
ευηγγελιζοντο ανθρωποις. Ουκ επι γης δε κληρονομοι, αλλα κοινωνοι των ουρανιων
αγαθων εσμεν, και μετοχοι του Χριστου, και εις κοινωνιαν καλουμεθα του Μονογενους.
Ταυτα παντα δια της δοξης και της τιμης αινιττεται. ∆ιο και ελεγε, ∆οξηι και τιμηι
στεψεις αυτον, το μελλον προαναφωνων. Και κατεστησας αυτον επι τα εργα των χειρων
σου. Ἄλλος, Ἐξουσιαζειν εποιησας αυτον των εργων των χειρων σου. Παντα υπεταξας
υποκατω των ποδων αυτου. Προβατα και βοας απασας, ετι δε και τα κτηνη του πεδιου.
Ἄλλος, Τα αγρια. Τα πετεινα του ουρανου, και τους ιχθυας της θαλασσης, τα
διαπορευομενα τριβους θαλασσων. Κυριε ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου
εν πασηι τηι γηι. Ὥσπερ περι δημιουργιας διαλεγομενος, ου των ανω δυναμεων απτεται
μονον, αλλα και επι τα αισθητα καταγει τον λογον· ουτω και περι τιμης της εις
ανθρωπους γεγενημενης διδασκων, αινιξαμενος εκεινα τα αποῤρητα και ασωματα, απερ
απηριθμησε, νυν τοις αισθητοις ενδιατριβει πλεον, απερ σαφεστερα εκεινων ην τοις
παχυτεροις. Τινα δε ταυτα ην; Ἡ αρχη η επιγειος αυτωι δοθεισα. Και το δη θαυμαστον,
και ο μαλιστα ηινιξατο, οτι τιμηθεντα αυτον προ της παραβασεως, ουδε μετα την
αμαρτιαν εξεβαλε της τιμης. Ἠλαττωσας γαρ, φησιν, αυτον βραχυ τι παρ' αγγελους,
τουτεστι, Θανατωι κατεδικασας αμαρτοντα· ου μην επειδη θανατωι κατεδικασας,
εγυμνωσας αυτον της δωρεας. ∆ια τοι 55.118 τουτο, εκεινο ειπων, τοτε τουτο τιθησι,
δεικνυς αφατον του Θεου την φιλανθρωπιαν, οτι και ελαττωθεντα αυτον δια την
οικειαν παραβασιν αφηκεν εστεφανωσθαι τηι τιμηι της δοξης, και της αρχης ου
παρελυσεν. Ει δε μικρον τι υφειλε, και τουτο της κηδεμονιας αυτου. Προ μεν γαρ της
παρακοης, και θηριων εκρατει· μετα δε την παρακοην ολιγον δη της εξουσιας ταυτης
υπετεμνετο. Κρατει μεν γαρ αυτων και νυν τεχναις τισι, μετα φοβου δε και τρομου. Ουτε
γαρ πασαν αφειλετο την αρχην, ουτε πασαν ειασεν, αλλ' οσα μεν αυτωι προς τροφην και
εργασιαν ην επιτηδεια, ειασεν υποκεισθαι· τα δε θηριωδεστερα ουκετι, ινα
υπομιμνησκηται εκ της τουτων αγωνιας της παλαιας αμαρτιας της του προπατορος
Ἀδαμ. Ὥστε και απο του μη σφοδρα ημιν υποταττεσθαι μεγα κερδος εγινετο. Τι γαρ
οφελος εκ του λεοντα εχειν υποχειριον και χειροηθη; τι δε πλεον απο του παρδαλιν
εχειν τιθασσον; Ουδεν, αλλ' η αλαζονεια μονον και απονοια. ∆ια δη τουτο ταυτα μεν
ειασεν εξω μενειν της αρχης, τα δε χρησιμα ημιν χειροηθη πεποιηκε, βουν αρουντα, και
προβατον περιβαλλον την του σωματος γυμνωσιν, και κτηνη προς την των αγωγιμων
μετακομιδην επιτηδεια, ορνιθας και ιχθυας, ωστε και τραπεζαν ημιν ειναι
δαψιλεστεραν.
ηʹ. Καθαπερ γαρ τις υιον αποκληρονομον ποιων, ου παντων εκβαλλει, αλλα
μερους τινος, ινα σωφρονισηι, ουτω δη και ο Θεος· μαλλον δε ουχ ουτως, αλλ'
απεναντιας. Ὁ μεν γαρ ανθρωπος αποκληρονομον ποιων, του πλειονος εκβαλλει
μερους, το δε ελαττον αφιησιν· ο δε Θεος το πλεον αφεις, ολιγου τινος εξεβαλε, και
τουτο προς ωφελειαν, ινα μη παντων ευκολως περιγιγνηται των αλλων. Ἀλλα και
τουτο της του Θεου κηδεμονιας· την γαρ σοφιαν αυτου θηγων, και το φρονημα
καθαιρων, και την ακαιρον σχολην εκκοπτων επειδη παντα μετ' ευκολιας εχων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

εξετραχηλισθη, ανεμιξε τινα και δυσκολιαν τηι χρησει του βιου, και ουτε παντα μετα
καματου, ουτε παντα ανευ καματου καρπουσθαι αυτον ειασεν· αλλα τα μεν προς χρειαν
πονου χωρις και ιδρωτων αφηκεν αυτον εχειν, τα δε προς τρυφην μετα πονου και
ιδρωτος, βουλομενος και ταυτην ημιν υποτεμνεσθαι την πολλην αδειαν. Ει δε λεγοι τις·
Τι δε των αγριων οφελος ζωων; ερουμεν· Πρωτον μεν ψυχης ταπεινοφροσυνην
εργαζεται, και εναγωνιον ποιει τον ανθρωπον, και τον σφοδρα αλαζονα της οικειας
αναμιμνησκει φυσεως, οταν το αλογον αυτωι φοβερον ηι. Πολλα δε και σωμασι
καμνουσιν εκ τουτων φαρμακα γινεται. Ὁ δε ταυτα ερωτων, τι δηποτε γεγονε τα αγρια
θηρια. ερωτησει και τι ποτε φλεγμα και χολη εν ημιν; Και γαρ και ταυτα, αν παροξυνθηι,
θηριου χαλεπωτερον εξεισι, και τωι σωματι παντι λυμαινεται. Και θυμος δε ημιν
εγκειται, και επιθυμια παλιν· και ταυτα θηριων χαλεπωτερον λυμαινομενα μη
κατειργοντας αυτα και χαλινουντας. Και τι λεγω θυμον και οργην, 55.119 οπου γε και
οφθαλμος ο ημετερος θηριων χειρον περιεβαλε παθεσιν, εις ερωτα πικρον περιπειρας;
Ἀλλ' ου δια τουτο ερουμεν· ∆ια τι ταυτα γεγονεν; Ἀλλα και χαριν εισομεθα παντων
ενεκεν τωι ∆εσποτηι. Ὅπερ γαρ εστιν ιμας τωι παιδι, τουτο θηριον ανθρωποις. Ει γαρ
τοσουτοις συνεχομενοι δεινοις εις τοσαυτην απονοιαν οι πλειους αιρονται, αν και
τουτον περιεληις τον χαλινον, εννοησον που τα της κακιας προβησεται. ∆ια τουτο και το
σωμα ημιν ουτω κατεσκευασται, επινοσον, παθητον, υπο μυριων πολιορκουμενον
κακων· και η γη μετα πονων τα αυτης διδωσι· και ο βιος απας ιδρωτων γεμει. Ἐπειδη
παιδευτηριον ο παρων βιος εστι, και ανεσις και σχολη τους πλειονας των ανθρωπων
απολλυσι, δια τουτο και ασχολιαν και πονον ημιν ανεμιξεν, ινα ωσπερ υπο τινων
χαλινων το εγηγερμενον της διανοιας κολαζηται. Συ δε σκοπει και τα νηχομενα δια του
βαθους των υδατων, και τα εις υψος αιρομενα υπεταξε σοι δια της τεχνης ο ∆εσποτης.
Και τι δηποτε ου παντα επηλθε τα ορωμενα, και φυτα και σπερματα και δενδρα; Ἀπο
μερους το παν ηινιξατο, και τοις φιλομαθεσι τον περι τουτων αφηκε λογον. Και παλιν
εις το αυτο καταλυει τελος, οθεν και ηρξατο· Κυριε ο Κυριος ημων· και προ της
αποδειξεως, και μετα την αποδειξιν τα αυτα τιθεις ρηματα. Μενωμεν τοινυν διηνεκως
και ημεις τα αυτα λεγοντες, θαυμαζοντες αυτου την κηδεμονιαν, εκπληττομενοι την
σοφιαν, την φιλανθρωπιαν, την υπερ ημων προνοιαν. Και ταυτα μεν ημιν εις ερμηνειαν
ειρηται. Ει δε βουλεσθε, και αγωνιστικωτερον τον λογον μεταχειρισωμεν, και ερωμεθα
Ἰουδαιους, που παιδια φωνην ηισε; που δε κατελυσεν εχθρον η τοιαυτη φωνη; ποτε δε
θαυμαστον γεγονεν αυτου το ονομα; Ἀλλ' ουκ αν εχοιεν ετερον καιρον ειπειν, η τουτον,
ος ηλιου φανοτερον δεικνυσι της αληθειας την δυναμιν. ∆ια τουτο φησιν· Ὄψομαι τους
ουρανους εργα των δακτυλων σου· καιτοι γε Μωυσης ηδη ειπεν, οτι Ἐν αρχηι εποιησεν ο
Θεος τον ουρανον και την γην. Ἀλλα προς μεν Ἰουδαιους αρκει και ταυτα, και τα
εμπροσθεν ειρημενα· επειδη δε οι χωρις περιτομης τα εκεινων μιμουμενοι και
ζηλουντες, οι Παυλου του Σαμοσατεως, εκ τοτε φασιν ειναι τον Χριστον, εξ ου απο
Μαριας προηλθεν, ερωμεθα κακεινους, πως, ει εκ τοτε ην ο Χριστος, τους ουρανους
εδημιουργησε; Τον γαρ αυτον φησιν ειναι ενταυθα, τον εκ στοματος νηπιων και
θηλαζοντων καταρτισαντα αινον, και τον εργασαμενον τους ουρανους. Ει δε
δημιουργος των ουρανων, προτερος αν ειη των ουρανων λοιπον· και ουκ απο Μαριας
εσχε την αρχην, αλλα και προ της Μαριας ην. Και σκοπει του Προφητου την σοφιαν. Ου
γαρ απλως δημιουργον αυτον εισαγει, αλλα και μετα πολλης της ευκολιας
δημιουργουντα. ∆ιο φησιν· Ὄψομαι τους ουρανους εργα των δακτυλων σου· ουχ οτι
δακτυλους εχει ο Θεος, αλλα της ελαχιστης ενεργειας τα ορωμενα 55.120 δεικνυς, τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

συντροφοις ημιν ονομασι τα υπερ ημας διδασκων. Ἐπει και οταν λεγηι, Ὁ μετρων τον
ουρανον σπιθαμηι, και την γην δρακι· ου δρακα και σπιθαμην δηλων ταυτα λεγει, αλλα
το απεραντον της του Θεου δυναμεως παραστησαι βουλομενος. Πως ουν τολμωσι τινες
υπουργον λεγειν τον Υιον; Ὁ γαρ μηδε ολην αυτου την ενεργειαν κινησας, οτε τον
ουρανον εδει ποιησαι· τι λεγω ολην; αλλ' ουδε την ελαχιστην, αλλα το μικροτατον· πως
αν ειη υπουργος ουτος; πως υπουργος, ει Ἅπερ ο Πατηρ ποιει, ταυτα και ο Υιος ομοιως
ποιει; Που γαρ το, Ὁμοιως, ει ο μεν υπουργος, ο δε δημιουργος; πως δε αυτου τα εργα
ειναι φησι, ποτε μεν λεγων, Κατ' αρχας συ, Κυριε, την γην εθεμελιωσας, και εργα των
χειρων σου εισιν οι ουρανοι· ενταυθα δε, οτι Ὄψομαι τους ουρανους εργα των
δακτυλων σου; Ου γαρ των υπουργων, αλλα των δημιουργων τα εργα· καν υπουργος ηι
τις, ουκ εκεινωι λογιζεται το εργον, αλλα τωι δημιουργουντι. Ἄρα και τα εμπροσθεν
ειρημενα τωι Μωυσει, περι του Υιου ειρηται, το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον
και την γην· και το, Ἀρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης. Ουτος γαρ, ο καταρτισας εκ
στοματος νηπιων και θηλαζοντων αινον, αυτος τον ανθρωπον επεσκεψατο.
θʹ. α μεν ουν περι του Πατρος ο Μωυσης λεγει, Παυλος εις τον Υιον εκλαμβανει,
πολλην την ισοτητα δεικνυς. Ὅταν ουν αδιαφορον ηι τοις αγιοις τα περι του Πατρος
λεγομενα τωι Υιωι λογιζεσθαι, και τα περι του Υιου τωι Πατρι Παντα γαρ δι' αυτου
εγενετο, που ολως το ονομα του υπουργου κειται; Ουδαμου τουτο ιδοι τις αν. Ναι,
φησιν, ειρηται, ∆ι' αυτου. Τι ουν, οτι και περι του Πατρος το αυτο ειρηται; Και ακουσον
πως. Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν του Υιου αυτου. Και παλιν· Παυλος
αποστολος Ἰησου Χριστου δια θεληματος Θεου. Και παλιν· Ὅτι δι' αυτου, και εξ αυτου,
και εις αυτον τα παντα. Τινος δε ενεκεν αυτον υπουργον φατε; Ἵνα τιμησωμεν τον
Πατερα. Και μην ο Υιος φησιν· Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα.
Ὁ δε μη τιμων τον Υιον, ευδηλον οτι ουδε τον Πατερα. Τι ουν, φησι, Πατερα τον Υιον
ερω; Ουχι. Ου γαρ ειπεν· Ἵνα Πατερα με λεγητε· αλλα τι; Ἵνα Υιον μενοντα ως τον
Πατερα τιματε. Ἂν δε Πατερα ειπηις τον Υιον, παντα συνεχεας. Μενουσης τοινυν ταυτης
της ιδιοτητος, τα της τιμης κοινα εστι. ∆ια γαρ τουτο Υιον ειπε και Πατερα, ινα μη
συγχεητε τας υποστασεις. Ει δε μη ην η αυτη ουσια, πως αν ισην την τιμην απηιτησε;
Τινος ουν ενεκεν, φησι, πολλα ταπεινα φθεγγεται ο Χριστος; Και ταπεινοφροσυνην
παιδευων, και δια την της σαρκος περιβολην, και δια την των Ἰουδαιων αναισθησιαν,
και δια το δειν κατα μικρον εναγειν εις γνωσιν το των ανθρωπων γενος, και δια το
ατελες των ακουοντων· αλλως τε και προς την υπονοιαν πολλακις των ακροωμενων
φθεγγεται. Τα γαρ υψηλοτερα, της αξιας μονης εστι· μαλλον δε, οπερ αν λεγηις περι
Θεου, πολλωι σφοδρα καταδεεστερον της ουσιας εκεινης, και συγκαταβασεως 55.121
εστι. Τι γαρ βουλει ειπειν; Μεγας ο Θεος; Ἀλλα τουτο μικρον περι Θεου λεγομενον· το
γαρ μεγα, οιον αν ηι μεγα, πεπερασμενον εστιν· αλλ' απειρος ο Θεος. Και τουτο μικρον,
περι Θεου λεγομενον. Ὅτι μεν γαρ περας ουκ εχει, οιδα· αλλ' ουδ' ο τι εστιν, ουδε που,
επισταμαι. Καν σοφον ειπηις, καν αγαθον ειπηις, και ταυτα απειρα, ουδεν περι της ουσιας
εκεινης αξιον ειρηκας, αλλα δει θεοπρεπη τωι ρηματι προσειναι εννοιαν. Ει τοινυν τα
ουτω μεγαλα την αξιαν ου παριστησι, τινος αν ειεν συγγνωμης αξιοι οι και ταυτα
κολοβουν πειρωμενοι; Φευγωμεν τοινυν αυτων τους συλλογους, και μαθοντες του
Μονογενους την προαιωνιον υπαρξιν, την δημιουργικην δυναμιν, την εξουσιαν την
αυθεντικην, το απαραλλακτον αυτου το προς τον Πατερα, της οικονομιας την
συγκαταβασιν, της περι ημας κηδεμονιας την πολυειδη προνοιαν ταυτα γαρ απαντα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

τουτων πλειονα ο θησαυρος ο εν τωι ψαλμωι κειμενος διδασκει τους μετα ακριβειας
προσεχοντας, διατηρωμεν των δογματων την ακριβειαν, και πολιτειαν αξιαν
επιδειξωμεθα, ινα και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι, τιμη και δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ Θʹ ΨΑΛΜΟΝ.
«Εις το τελος υπερ των κρυφιων του υιου, ψαλ μος τωι ∆αυΐδ.» Ἄλλος, «Ἐπινικιον υπερ
του θανατου του υιου, ᾆσμα τωι ∆αυΐδ.» Ἄλλος, «Νεανιοτητος του υιου.»
Ἐξομολογησομαι σοι, Κυριε, εν οληι καρδιαι μου, διηγησομαι παντα τα θαυμασια σου.
αʹ. Μακρος ουτος ο ψαλμος. Και τουτο δε της σοφιας του Πνευματος. Ουτε γαρ
παντας βραχεις εποιησεν, ουτε παντας εις μηκος εξηγαγεν, αλλ' εποικιλε και τωι μετρωι
το βιβλιον, τωι μεν μηκει διεγειρων την ραιθυμιαν, τηι δε βραχυτητι διαναπαυων τον
καματον. Ἐξομολογησομαι σοι, Κυριε, εν οληι καρδιαι μου, διηγησομαι παντα τα
θαυμασια σου. ∆ιπλουν το της εξομολογησεως ειδος εστιν. Ἢ γαρ των οικειων
αμαρτηματων εστι καταγνωσις, η ευχαριστια εις τον Θεον. Ἐνταυθα μεντοι την
ευχαριστιαν δηλοι. Τι δε εστιν, Ἐν οληι καρδιαι μου; Μετα προθυμιας απασης, μετα
σπουδης, φησιν. Ουχ υπερ ευημεριας, αλλα και επι τοις εναντιοις. Τουτο γαρ μαλιστα
ευχαριστου, τουτο φιλοσοφου ψυχης, το και εν τοις λυπηροις ευχαριστειν, το υπερ
απαντων δοξαζειν, μη μονον υπερ των ευεργεσιων, αλλα και υπερ των τιμωριων. Τουτο
γαρ πλειονος μισθου προξενον. Ἐπι μεν γαρ των αγαθων ευχαριστων, χρεος
αποδεδωκας· επι δε των κακων, τον Θεον οφειλετην κατεστησας. Ὁ μεν γαρ ευ παθων,
και χαριν ειδως, απεδωκε την οφειλην. Ὁ δε κακως παθων, και δοξαζων, οφλημα
κατεσκευασεν. Ἀντι της ευχαριστιας ουν ταυτης πολλα ετερα αγαθα αποδιδωσιν ο
55.122 Θεος και τοτε και νυν· ωστε ουδε αισθησιν ληψομεθα των δεινων. Ουδεις γαρ
υπερ ων χαριν οιδε τωι Θεωι, υπερ τουτων αλγει· ωστε και ετερον καρπωσομεθα κερδος,
το διακρουεσθαι την αθυμιαν. Ὅταν γαρ αποστερηθηις χρηματων και ευχαριστησηις, ου
τοσουτον σε η ζημια δυναται δακνειν, οσον η ευχαριστια ευφραινει. Τουτο τωι διαβολωι
καιρια πληγη· τουτο ποιει την διανοιαν φιλοσοφον· τουτο την αληθινην περι των
παροντων πραγματων εγκατασκευαζει κρισιν. Πολλοι γαρ των ανθρωπων ου την ουσαν
ψηφον εχουσι περι των ενταυθα· διο και αθυμουσιν. Ουτω και οι μαινομενοι φοβουνται
τα ου φοβερα, και τα ουχ υφεστωτα πολλακις δεδοικασι, και τας σκιας φευγουσι.
Τουτοις εοικασι και οι χρηματων ζημιαν δεδοικοτες. Ου γαρ της φυσεως ο φοβος, αλλα
της προαιρεσεως. Ει γαρ το πραγμα ην λυπηρον, παντας εδει αλγειν τους
απεστερημενους· ει δε μη παντες αλγουμεν αποτυγχανοντες, ουκ ετι της του πραγματος
φυσεως, αλλα της ατελους διανοιας. Καθαπερ γαρ εν σκοτωι πολλακις και σχοινιον τις
εδεισεν, οφιν νομισας, και παντα υποπτευει, και τους φιλους πολεμιους ηγειται· ουτω
και οι αλογιαι κατεχομενοι, ωσπερ τινι σκοτωι βαθει αλοντες, ουκ επιγινωσκουσι των
πραγματων την φυσιν, αλλ' εγκυλινδουνται τωι βορβορωι, και τον χορτον ουχ ηγουνται
χορτον ειναι· και της φιλαργυριας εμπεπλησμενοι, ουκ αισθανονται της δυσωδιας· αν δε
αποστωσι, τοτε εισονται. Και καθαπερ οι γυναικος αμορφου ερωντες, οταν παυσωσι το
νοσημα, τοτε επιστανται το ειδεχθες· ουτω και οι της φιλαργυριας ερασται. Και πως
δυνησομαι, φησι, παυσαι τον ερωτα; Παλιν τωι αυτωι υποδειγματι χρησομαι. Ὥσπερ ο της
αμορφου γυναικος ερων, εαν μεν διηνεκως συγγινηται αυτηι, αναπτει την καμινον, εαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

δε μικρον εαυτον αποστησηι, κατα μικρον υποῤρεει το παθος· ουτω και συ μικρον
αποστηθι, ολιγον ενδος, και το μικρον εσται πολυ διαστημα. Μονον αρξαι του
κατορθωματος. Ἔχεις οικιαν περιττην; Ἀποδου, και δος τοις δεομενοις, μη εκεινο
λογιζομενος, οτι αλλοτριοις σου αυτην, αλλ' οτι μαλλον οικειοις. Μη το αναλωμα, αλλα
την προσοδον σκοπει· μη οτι αποστερηι αυτης ενταυθα, αλλ' οτι κυριος αυτης εκει γινηι.
Ουτω και διηγεισθαι τα θαυμασια του Θεου δυνησηι δια παντος. Τουτο γαρ εξ αρχης ο
ψαλμος λεγει. Ὡς ογε φιλοχρηματος ου σφοδρα τουτωι ενδιατριβειν δυναται· δια παντος
γαρ τοκους μεριμναι, συναλλαγματα, συγγραφας, ωνια, διαθηκας, τιμας αγρων, τιμας
οικων, κερδη, καπηλειας, και διηγουμενος και φροντιζων ου παυεται. Ὅπου δε ο
θησαυρος του ανθρωπου, εκει και η καρδια αυτου. Ταυτα φθεγγεται, ταυτα μεριμναι· και
καθαπερ οι οικεται τα των δεσποτων μεριμνωσιν, ουτω και ουτος τα του ∆εσποτου
μεριμναι· τι επεταξε; τι ηνυσται; τι ουδεπω ηνυσται, μελλει δε; ∆ια δη τουτο παραινω,
της πολιορκιας εκεινης απαλλαγεντα τουτοις ενδιατριβειν τοις διηγημασι, τα 55.123
καθ' εκαστην ημεραν γινομενα θαυμασια του Θεου διηγουμενον, τα ιδιαι και τα κοινηι,
τα εις παντας και τα εις ενα εκαστον. Γεμει γαρ τα εν τωι βιωι τουτων των διηγηματων·
και οθεν αν αρξηι, λαμπροτερον οψει το προοιμιον αναβρυον, αν τε απο του ουρανου, αν
τε απο της γης, αν τε απο του αερος, αν τε απο των αλογων, αν απο σπερματων, αν απο
φυτων· αν τας παλαιας θεληις διηγησασθαι δωρεας, αν τας προ του νομου, αν τας εν τωι
νομωι, αν τα εν τηι χαριτι, αν τα μετα την εντευθεν αποδημιαν, αν τα εν αυτωι τωι
θανατωι, μυρια ευρηις πελαγη ταυτα διηγηματων. Ποσης ουν ουκ αν ειη ανοιας, τοσαυτα
εχοντας διηγεισθαι, δι' ων και ηδονη και κερδος και ωφελεια της ψυχης εγγινεται, τωι
βορβορωι τον λογισμον αναφυρειν, περι πλεονεξιας και αρπαγης διηγουμενον;
βʹ. Και ει βουλει, τα ανω αφεντες, περι της γης διαλεχθωμεν, του μεγεθους
αυτης, της θεσεως, της χρησεως, της φυσεως, των ωδινων των διηνεκων, των
γεννηματων των εξ αυτης των ποικιλων και διαφορων, των σπερματων, των βοτανων,
των φυτων, των ανθεων, των λειμωνων, των παραδεισων. Ἀπο τουτων παλιν τεμωμεν
τωι λογωι εκαστου δενδρου το σχημα, την θεσιν, το υψος, την ευωδιαν, τον καρπον, τον
καιρον, την διακονιαν, τα αλλα παντα αναλογιζομενοι, αυτης της γης την καρπιμον,
την ακαρπον· ουδεν γαρ αυτης αχρηστον. Και γαρ η μεν σιδηρον, η δε χαλκον, η δε
χρυσιον, η δε αργυρον ηνεγκεν· η δε αρωματα, η δε φαρμακα και ποικιλα και
παντοδαπα. Τι αν τις ειποι των υδατων την χρειαν, των ποτιμων, των αλμυρων, των
ορων την χρησιν, των ποικιλων μαρμαρων τα μεταλλα, τας πηγας τας εν αυτοις, τα
δενδρα τα προς οροφους επιτηδεια και οικοδομην; Ταυτα παντα της ερημου καρπος·
αυτη και ζωα και θηρια παντα τρεφει. Τι αν τις ειποι τας λιμνας, τας πηγας, τους
ποταμους; Καθαπερ γαρ αι τεκουσαι γυναικες, πηγην γαλακτος προχεουσαι, τοις
εκγονοις παρεχουσι τροφην· ουτω δη και η γη, κηποις και παραδεισοις ωσπερ μαστους
εκτεινουσα τους ποταμους και τας πηγας, πολλην παρεχει την αρδειαν. Ἀλλ' επι μεν
των γυναικων, το παιδιον δει προς την θηλην ελθειν· ενταυθα δε αυτη τους μαστους
εκτεινει πανταχου απο υψηλου καταφερουσα. Ἔχει και ετεραν χρησιν η ερημος. Και γαρ
προς την του σωματος υγιειαν επιτηδειοτερα, καθαρωτερον παρεχουσα αναπνειν τον
αερα, και την οικουμενην αφ' υψηλου πασαν περισκοπειν, και τηι ερημιαι εμφιλοσοφειν,
και των εν τωι βιωι φροντιδων ολιγον αναπνειν. Τι αν τις ειποι τους ορνιθας τους
ωιδικους, των αλωσιμων ζωων την διαγωγην; Ἔχει και ετεραν χρειαν η ερημος.
Πολλακις γαρ αντι τειχων ταις χωραις γεγονε, προς υψος εχουσα ανατεταμενα ορη, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

100

φαραγγας, και κρημνους. Τι αν τις ειποι τας βοτανας τας εν αυταις τικτομενας, σωμασι
καμνουσι πολλην εισφερουσας την λειτουργιαν; Ει δε ερημων και ορων τοσαυτη η
χρεια, τοσαυτη των αγαθων η χορηγια· ει προς την αροσιμον ελθοις, και τα υπτια πεδια,
εννοησον ποσας οψει τας πηγας των διηγηματων. Καθαπερ γαρ εν τωι σωματι τωι
ημετερωι τα μεν 55.124 εστιν οστα, τα δε νευρα, τα δε σαρκες· ουτω και εν τηι γηι, τα μεν
ορη, τα δε φαραγγες, τα δε λιπαρα χωρια· παντα δε ταυτα χρησιμα. Τι λεγω την γην,
τοσουτον στοιχειον; Ἑνος δενδρου μονου ει βουληθειης ειπειν το σχημα, την χρειαν,
τον καρπον, τα φυλλα, τον καιρον, τα αλλα παντα, πολυ οψει το διηγημα· ει των ορων
την θεσιν, ει τα αλλα απαντα, ει τον ανθρωπον αυτον επελθοις τωι λογωι, και την
διαπλασιν αυτου του σωματος, μυρια παλιν κανταυθα πελαγη ευροις διηγηματων.
Τουτοις τοινυν ενδιατριβωμεν, εντευθεν ημιν εσται ηδονη μεγιστη, εντευθεν κερδος,
εντευθεν φιλοσοφια αφατος. ∆ιο και τουτο δηλων επηγαγεν· Ευφρανθησομαι και
αγαλλιασομαι εν σοι. Ἄλλος, Και γαυριασω. Ψαλω τωι ονοματι σου, Ὕψιστε. Ἄλλος,
Ἄσω το ονομα σου. Ου μικρον τουτο φιλοσοφιας ειδος, το ευφραινεσθαι επι τωι Θεωι. Ὁ
γαρ επι τωι Θεωι ευφραινομενος, ως χρη, πασαν εκβαλλει βιωτικην ηδονην. Τι δε εστιν,
Ευφρανθησομαι εν σοι; Τοιουτον, φησιν, εχων ∆εσποτην, τουτο μοι ηδονη, τουτο μοι
αγαλλιασις. Ει τις οιδε ταυτην την ηδονην ως ειδεναι χρη, ετερας ηδονης ουκ
αισθανεται. Τουτο γαρ ηδονη κυριως· ως ταγε αλλα παντα, ονοματα μονον εστιν
ηδονης, πραγματος ερημα. Αυτη τον ανθρωπον μεταρσιον εργαζεται· αυτη του σωματος
απαλλαττει την ψυχην· αυτη προς ουρανον πτεροι· αυτη των βιωτικων υψηλοτερον
ποιει· αυτη κακιας απαλλαττει· και μαλα εικοτως. Ει γαρ οι σωματα λαμπρα φιλουντες,
ουδεν επαισθανονται των εν τωι βιωι, αλλ' ενος μονου εισι, της ερωμενης οψεως· ο Θεον
φιλων, καθως φιλειν δει, τινος αισθησεται λοιπον η χρηστου των εν τωι βιωι τουτωι, η
λυπηρου; Ουδενος· αλλ' εσται παντων ανωτερος, αθανατα τρυφων, επει και ο
φιλουμενος τοιουτος. Οι μεν γαρ τα αλλα φιλουντες, ταχεως και ακοντες εις ληθην
μεταβαλλονται, απολλυμενων των φιλουμενων και μαραινομενων· ουτος δε ο ερως
απειρος, ατελευτητος, και την ηδονην μειζονα εχων, και το κερδος πλεον· και τουτωι
παλιν ψυχαγωγων τον φιλουντα, τωι μηδεποτε καταλυεσθαι. Ψαλω τωι ονοματι σου,
Ὕψιστε. Τουτο μαλιστα φιλουντος εθος. Και γαρ οι ερωντες εις τους φιλουμενους
αισματα αιδουσι· καν μη ορωσιν εκεινους, δια της ωιδης εαυτους παραμυθουνται. Ουτω δη
και ο Προφητης ποιει· επει τον Θεον ιδειν ου δυνατον, αισματα ποιει εις αυτον, δια των
ωιδων αυτωι συγγινομενος, και τον ποθον αναπτων, και αυτον δοκων οραιν· μαλλον δε
δια του αιδειν και υμνειν εις ποθον αναπτει πολλους. Ὥσπερ γαρ οι φιλουντες εγκωμια
των φιλουμενων λεγουσι, και τα ονοματα αυτων περιφερουσιν· ουτω δη και ουτος,
Ψαλω τωι ονοματι σου, Ὕψιστε.
γʹ. Ὅρα πως εαυτον της γης διηρτησε, και προς εκεινην ανεκρεμασεν ολην
εαυτου την ουσιαν, αναθεις εαυτον τωι Θεωι. ∆ια τουτο συνεχως αυτου το ονομα
περιστρεφει· και γαρ και τουτο του φιλουντος εθος. Ἐν τωι αποστραφηναι τον εχθρον
μου εις τα 55.125 οπισω, ασθενησουσι, και απολουνται απο προσωπου σου. Ἄλλος,
Ἀνατραπεντων των εχθρων μου οπισω, προσκοψαντων και απολομενων εκ προσωπου
σου. Και τουτο μαλιστα φιλουντος εστι, το τας ευεργεσιας λεγειν δια παντος, και
εγκαλλωπιζεσθαι ταυταις· απο τε γαρ φιλτρου τουτο γινεται, και αυτο παλιν αναπτει το
φιλτρον. Ουκ αν δε τις αμαρτοι ειπων και νοητους εχθρους ενταυθα αυτον λεγειν.
Ἀποστρεφονται γαρ και ουτοι, οταν ψυχην γενναιαν ευρωσι. Καθαπερ γαρ εις ασπιδα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

101

εμπεσον δορυ, μαλακην μεν ουσαν διατεμνει, σκληραν δε και αντιτυπον ουδεν
εργαζεται, αλλα της αιχμης ανακαμφθεισης εκπιπτει· ουτω δη και επι της ψυχης
συμβαινει. Ἂν μεν γαρ μαλακην ευρηι και χαυνον τα παρα του διαβολου πεμπομενα
βελη, διαδυεται εις το βαθος· εαν δε σκληραν και ισχυροτεραν, αυτος τε απρακτος
απεισι, και εις ταυτην ουδεν ειργασατο δεινον· και δυο γινεται κερδη, μαλλον δε και
τρια· αυτην τε γαρ ουδεν εβλαψεν, αλλα και ισχυροτεραν εποιησεν, αυτος τε
ασθενεστερος εντευθεν γεγονε. Σκοπει δε πως ανακηρυττει του Θεου την ισχυν.
Ἀσθενησουσι, φησι, και απολουνται απο προσωπου σου. Παλιν προσωπον ακουων,
μηδεν σωματικον υποπτευσηις. Ἐνταυθα γαρ την ενεργειαν, την επιφανειαν αυτου
δηλοι, την ευκολιαν αυτου της ισχυος. Ὡς αλλαχου φησιν· Ὁ επιβλεπων επι την γην,
και ποιων αυτην τρεμειν· ουτω δη και ενταυθα το αυτο φησιν. Ἀρκει γαρ μονη η
εποπτεια απολεσαι τους πονηρους. Ει γαρ αγιων παρουσια ασθενη δαιμονων ποιει την
ισχυν, πολλωι μαλλον Θεου. Ει η αστραπη αυτου φαινομενη καταπληττει παντας,
εννοησον την δυναμιν την ανωλεθρον εκεινην, πως καταπληττει, πως απολλυσι τους
πονηρους. Ειδες υμνων ειδος; ειδες δοξολογιας τροπον, και πως περι της δυναμεως
αυτου διηγειται; Ου μικρον καντευθεν παιδευει φιλοσοφιας δογμα, τωι ειπειν, Ψαλω τωι
ονοματι σου, Ὕψιστε. Ἐν τωι αποστραφηναι τον εχθρον μου εις τα οπισω. Ποιον δη
τουτο; Ὅτι ου μονον εν ταις θλιψεσιν, αλλα και εν ταις ανεσεσιν ενηφε. Πολλοι μεν γαρ
υπο των κακων ταπεινουμενοι, σπουδαιοτεροι γινονται· υπο δε των αγαθων,
ραιθυμοτεροι και χαυνοτεροι· ο περι των Ἰουδαιων προιων λεγει· Ὅταν απεκτεινεν
αυτους, τοτε εξεζητουν αυτον. Ἀλλ' ουχ ουτος τοιουτος· αλλα και εν ευημεριαις νηφει,
και διεγηγερται. Ου μικρον εις φιλοσοφιαν δε τουτο. Ὅτι εποιησας την κρισιν μου και
την δικην μου. Ἄλλος, Ὑπερεδικασας μου. Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην.
Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης. Ἄλλος, Ἀπωλεσας. Το ονομα αυτου
εξηλειψας εις τον αιωνα του αιωνος. Ὅρα παλιν την φιλοσοφιαν του ανδρος, πως ουκ
αυτος αμυνεται τους εχθρους, αλλα τωι Θεωι παραχωρει της δικης, το αποστολικον
τηρων παραγγελμα· Μη εαυτους εκδικουντες. Ου τουτο δε μονον εστιν ιδειν, αλλ' οτι
και αδικως ταυτα επασχεν. Ει μη γαρ αδικως επασχεν, ουκ αν ο Θεος επεξηλθεν.
Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην. Ἀνθρωπινωτερον φθεγγεται, θρονον και
καθεδραν λεγων. Το δε, Ὁ κρινων δικαιοσυνην, το συνηθες του Θεου, και εξαιρετον
αυτου της ουσιας φησιν. Ἐπι μεν γαρ των ανθρωπων τουτο ουκ εστιν ειπειν. Ου γαρ
παντως κρινουσι δικαιοσυνην, καν μυριακις ωσι δικαιοι, ποτε μεν αγνοιαι, ποτε δε
ραιθυμιαι αγνοουντες το δικαιον· ο δε Θεος τουτων απαντων απηλλαγμενος, και ειδως
55.126 και βουλομενος δικαιαν εκφερει την ψηφον. Το ουν, Ἐκαθισας επι θρονου,
εδικασας εστιν, επεξηλθες, ημυνας. Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης. Ὁραις
πως ουχ οπλων αυτωι δει, ου μαχαιρας, ου τοξων και βελων, αλλ' ανθρωπινωτερον
εκεινα ειρηται· αρκει γαρ επιτιμησαι τωι Θεωι, και απολεσθαι τους κολαζεσθαι
μελλοντας. Ἵνα δε μαθηις αυτου την ισχυν, ακουε και των εξης· Το ονομα αυτων
εξηλειψας εις τον αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος. Προῤριζους απωλεσας,
ανεσπασας, ουτως ηφανισας, ως και την μνημην αυτων παραπολεσθαι. Του εχθρου
εξελιπον αι ρομφαιαι εις τελος. Ἄλλος, Τα ερειπια. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἀρβωθ. Και πολεις
καθειλες. Τι εστι τουτο; Ὅτι τας μηχανας αυτου και τας βουλας αναλωσας, φησιν,
ερημον αυτον των οικειων οπλων εποιησας. Τοιουτον γαρ η οργη του Θεου· παντα
αφανιζει και απολλυσιν. Ἢ οπερ ετερος ερμηνευτης διδασκει, Ἔρημα, ειπων· οτι ου τας
πολεις αυτων μονον, αλλα και τας ερημους ηφανισας, και πολεις καθειλες. Ουτω γαρ ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

102

δικαιος επολεμει, ουτω κατεβαλλε τους εναντιους, ουχ οπλοις και δορασι κεχρημενος,
αλλα την παρα του Θεου ροπην εχων. ∆ια τουτο και ο πολεμος αυτωι λαμπρος και
περιφανης, και κατα κρατος η νικη. Ἀπωλετο το μνημοσυνον αυτου μετ' ηχου. Ἄλλος,
Συν αυτοις. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἔμ. Τι εστι, Μετ' ηχου;Ἢ την πανωλεθριαν φησιν, η το
διωλυγιον των κακων. Και τουτο δε της του Θεου κηδεμονιας, το μη λανθανοντως
ταυτα ποιειν, ινα ταις ετερων συμφοραις και ετεροι γενωνται βελτιους. Το περιφανες
ουν δηλοι της απωλειας.
δʹ. Και ο Κυριος εις τον αιωνα μενει. Ἄλλος, Καθεδειται. Το γαρ καθησθαι
πολλαχου επι του μονιμου της ουσιας κειται· ως και Ἱερεμιας δηλοι λεγων, Συ
καθημενος εις τον αιωνα. Και ο Ἑβραιος ενταυθα Ἰησηβ φησι. Συνεχως τουτο λεγει ο
προφητης επι της απωλειας των ανθρωπων, δεικνυς αυτου το ατελευτητον της ουσιας,
και οτι το μεν των ανθρωπων γενος επικηρον. Ἡ δε εκεινου ουσια και η μεγαλωσυνη
ατελευτητος. Τουτο δε ποιει τον φοβον επαρτων, ινα εκατερωθεν ωσιν αυτον
τρεμοντες, και δια το μεγεθος αυτου της δοξης, και δια το ατελες της οικειας ουσιας, και
ως αει μενοντα, και ως αει μεθ' υπερβολης κολαζοντα. Ει δε χρη τι και κατα αναγωγην
ειπειν, ου παραιτητεον. Τα μεν γαρ εστι και θεωρησαι· τα δε ουτω δει νοειν, ως ειρηται
μονον· ως το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην· τα δε απεναντιας ταις
λεξεσιν· ως το, Ἔλαφος φιλιας, και πωλος σων χαριτων, ομιλειτω σοι. Και παλιν· Ἔστω
σοι μονωι υπαρχοντα, και μηδεις αλλοτριος μετασχετω σοι. Ἡ πηγη σου του υδατος σοι
εστω μονωι. Τουτο γαρ, αν το κειμενον νοησηις, και μη φυγηις μεν το ρημα, διωκηις δε το
νοημα, και πολλης απανθρωπιας εστι, το μηδε υδατος τινι μεταδουναι· αλλ' ενταυθα
περι γυναικος ο λογος, ωστε αυτης απολαυειν μετα σωφροσυνης, πηγην καλων αυτην,
και ελαφον, δια το καθαρον της του γαμου συνουσιας. Και ενταυθα μεν ουτως· αλλα
55.127 χου δε δει και το κειμενον δεχεσθαι, και το εξ αυτου δηλουμενον· ως εχει το,
Καθως τον οφιν υψωσε Μωυσης. Και γαρ τουτο δει πιστευειν οτι εγενετο εγενετο γαρ,
και το εξ αυτου, εις τυπον του Χριστου. Ουτω και ενταυθα ουκ αν τις αμαρτοι εις τα
Ἰουδαικα εκλαμβανων τα ειρημενα. Ἐκαθισας επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην.
Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης· το ονομα αυτου εξηλειψας εις τον αιωνα, και
εις τον αιωνα του αιωνος. Του εχθρου εξελιπον αι ρομφαιαι εις τελος, και πολεις
καθειλες. Ἀπωλετο το μνημοσυνον αυτου μετ' ηχου. Ἥ τε γαρ συμφορα αυτων των τον
Χριστον σταυρωσαντων πανταχου της οικουμενης καταδηλος, αι τε πολεις αυτων
καθηιρεθησαν, του τε διαβολου εξελιπε τα μηχανηματα, της του Χριστου κηδεμονιας τα
παντα καταλαβουσης. Ἀλλα ταυτα τοις φιλομαθεσι καταλιποντες αρμοζειν, των
προκειμενων εχωμεθα. Ἡτοιμασεν εν κρισει τον θρονον αυτου. Ἄλλος, Ἥδρασεν εις
κρισιν. Και αυτος κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, κρινει λαους εν ευθυτητι. Ειδες
πως κατα μικρον αναγει τον λογον; Ἐπειδη γαρ θρονου εμνημονευσε, δεικνυσι του
θρονου την φυσιν, ουκ απο ξυλων συγκειμενην, ουδε τινος υλης, αλλ' απο δικαιοσυνης.
Ἐν γαρ τηι δικαιοσυνηι, φησιν, ιδρυται. Κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Και τα
παροντα και τα μελλοντα προαναφωνει. Ἡ μεν γαρ καθολου κρισις εκει τεταμιευται· η
δε εκ μερους και ενταυθα· πολλα γαρ και νυν εργαζεται, ωστε μη τους αναισθητους
απρονοητα ειναι νομιζειν τα οντα. Ει δε μη παντες ενταυθα τους στεφανους
απολαμβανουσι, μη θαυμασηις. Ἡτοιμασε γαρ ημεραν, εν ηι μελλει κρινειν την
οικουμενην· το δε παρον, σταδιον, και αγων, και παλαισματα. ∆ια δη τουτο ου παντες τα
κατ' αξιαν απολαμβανουσιν, αλλα τοις τε κατορθουσιν εκει τεταμιευται τα δωρα, τοις τε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

103

καταπιπτουσιν αι κολασεις· ενταυθα δε ανοχη και μακροθυμια ωστε δια μετανοιας
απονιψασθαι τα ημαρτημενα· αλλ' ουκ εκει τουτο. Ἐπει και ανδροφονος, εως μεν αν ηι
εν ταις οδοις, κυριος εστι μεταβαλεσθαι, και απαλλαγηναι κολασεως· επειδαν δε υπο
την ψηφον ελθοι του δικαστου, ξιφος λοιπον, και δημιος, και βαραθρα. Ουτω και
ενταυθα. Ἕως μεν αν εν τωι βιωι τουτωι ωμεν τωι παροντι, δυνατον διαφυγειν την
τιμωριαν μεταβαλομενους· εκει δε απελθοντες, ανηνυτα οιμωξομεν· Ἡτοιμασε γαρ εν
κρισει τον θρονον αυτου. Ει δε τις και το, Ἡτοιμασεν, ουτως εκλαβοι, ως ειρηται, ουχ
αμαρτησεται· παντα γαρ παρεσκευασμενα, και τα των κολασεων, και τα των στεφανων,
και τα της ψηφου. Ουκ εστι μελλησις, ουδε χρονος, ουδε βραδυτης παρα τωι Θεωι, οταν οι
ζωντες ου μη φθανωσι τους κοιμηθεντας, ωσπερ ο Παυλος λεγει, οτι Ἡμεις οι ζωντες, οι
περιλειπομενοι εις την παρουσιαν του Κυριου, ου μη φθασωμεν τους κοιμηθεντας.
Κρινει λαους εν ευθυτητι. Ὅρα σοφιαν Προφητου, πως λεγει τα παροντα, πως τα
μελλοντα. Τα παροντα· Ἐπετιμησας εθνεσι, και απωλετο ο ασεβης· τα μελλοντα·
Ἡτοιμασεν εν κρισει τον θρονον αυτου. Και αυτος κρινει την οικουμενην εν
δικαιοσυνηι. Τουτο δε ποιει, ινα οι εκεινοις απιστουντες απο των παροντων λαβωσι την
αποδειξιν. Και εγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι. Ἄλλος, Τωι 55.128 επιτριπτωι.
Ἄλλος, Τωι τεθλασμενωι. Συνεχως εαυτον και πενητα και πτωχον καλει, καιτοι γε εν
βασιλειοις ων. Ουτω και αλλαχου· Ἐγω δε πτωχος ειμι και πενης· ᾔδει γαρ, ᾔδει σαφως,
οτι τα ανθρωπινα παντα σκιας αδρανεστερα, και οτι ουδεν ημιν ουτως οικειον ως αρετη,
τα δε αλλα παντα φυλλοις εοικεν εξωθεν προσκειμενοις. Ὅτι γαρ αρετη οικειον, δηλον
εντευθεν. Ὅπου εαν απελθωμεν, ταυτην περιφερομεν· εκεινα δε ουκ ετι. Ουκουν τουτο
ημιν οικειοτερον, τα δε αλλα ποῤρωθεν. Ὥσπερ ουν οικειον λεγομεν τον πλησιον ημιν
οντα· ουτω δη και ταυτην των χρηματων οικειοτεραν καλουμεν, επειδη πλησιον ημιν
αει.
εʹ. Θεα δε μοι αυτου και την ευγνωμοσυνην, και την φιλοσοφον ψυχην. Και γαρ
ιππους εχων, και στρατοπεδα, και μυρια οσα, παντα εκεινα αφεις, την ανωθεν επισπαται
ροπην, και αυτωι την σωτηριαν ανατιθησιν. Ου γαρ ειπεν, Ἐγενετο μοι στρατοπεδα
καταφυγη σου, ουδε χρηματα, ουδε τειχη· αλλ', Ἐγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι.
Αυτος με, φησιν, εν ασφαλειαι κατεστησεν· ουδεν γαρ ταυτης ισον της καταφυγης, και
εις ευκολιας και ασφαλειας λογον. Τας μεν γαρ αλλας καταφυγας και επιβουλευεσθαι
ενι, και ταχεως ευρειν ουκ ενι και εξ ετοιμου, αλλα και χρονωι και τοπωι και μυριαις
κωλυονται περιστασεσι· ταυτην δε πλησιον ουσαν ευρισκεις, μονον εαν μετα ακριβειας
επιζητησηις. Ἔτι γαρ λαλουντος σου ερω, Ἰδου παρειμι. Και, Θεος εγγιζων εγω ειμι, και
ου Θεος ποῤρωθεν. Ου τοινυν δει δρομου ημιν, ουδε αποδημιας, αλλα και οικοι
καθημενους ταυτην επισπασθαι την καταφυγην ενι. Και ποτε μεν εξαιρει των κινδυνων·
ποτε δε και αυτους ποιει λαμπροτερους και των εχθρων δυνατωτερους, και αμφοτερα
εν καιρωι τωι προσηκοντι. Ὅταν γαρ μετριαζωσιν οι απολαυοντες, αμφοτερα διδωσιν. Ει
δε μη σφοδρα τουτο εχοιεν το κατορθωμα, μεχρι του ενος ισταται, ωστε μη τηι προσθηκηι
του δευτερου εις απονοιαν αυτους ελθειν. Ἵνα δε μαθηις οτι πολλακις τουτο εις
απονοιαν αιρει, ο Ἐζεκιας εντευθεν επηρθη· αλλ' ομως ουδε ουτως αυτον παρειδεν,
αλλ' επειδη η της νικης ευημερια επηρεν αυτου την διανοιαν, την απο της αῤρωστιας
αυτωι διορθωσιν επηγαγε· Βοηθος εν ευκαιριαις, εν θλιψεσι. Τι εστιν, Ἐν ευκαιριαις; Εις
καιρον, φησιν, επικαιρως. ∆ιπλην λεγει την ευκαιριαν, οτι και βοηθει, και οτι εις
καιρον. Ευκαιριαν γαρ ενταυθα την θλιψιν λεγει. Τι δηποτε; Ὅτι φιλοσοφιας μητηρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

104

εστι, και του θανατου εξελειται τον ανθρωπον, και του Θεου μαλιστα επισπαται την
ροπην. Τοτε ραιθυμια ανηιρηται, και διαχυσις· τοτε σπουδαιοτεροι περι τας ικετηριας
γινομεθα. Και καθαπερ ο χειμων επιτηδειος καιρος προς γεωργιαν εστι της γης· ουτως η
θλιψις προς επιμελειαν της ψυχης. Ἀει μεν γαρ δεομεθα αυτου της βοηθειας, και εν
ευημεριαις οντες· τοτε δε μαλιστα, οταν εν θλιψεσιν ωμεν. Βοηθος. Ἐνταυθα και ετερον
τι ηινιξατο· οτι δει και ημας ενεργους 55.129 ειναι. Ὁ γαρ βοηθων τωι εργαζομενωι
βοηθει. Ου τοι νυν ημας αναπεπτωκεναι δει, αλλα και ικετηριαν εισφερειν, και
ελεημοσυνας, και τα παρ' εαυτων απαντα. Ἐπει και συμμαχοι τοις πολεμουσι
βοηθουσιν, ουχι τοις αναπεπτωκοσι και αργουσιν. Ει τοινυν βουλει της του Θεου
συμμαχιας απολαυειν, μηδεποτε τα παρα σεαυτου προδωις. Ουτω και ο Ἰωβ εβοηθειτο,
εστως και παγκρατιαζων. Ουτω και οι αποστολοι, ενεργοι οντες. Και ελπισατωσαν επι σε
οι γινωσκοντες το ονομα σου. Ἄλλος, Και πεποιθησουσιν. Συνεχως τουτο ποιει ο
Προφητης, απο ευχης εις παραινεσιν τρεπων τον λογον, κοινος διδασκαλος ων της
οικουμενης, και τον θησαυρον εις το μεσον προτιθεις της φιλοσοφιας. Καλως ειπεν,
Ἐλπισατωσαν οι γινωσκοντες το ονομα σου. Οι γαρ ειδοτες σε, φησι, και την αντιληψιν
σου, και την συμμαχιαν, ικανην αγκυραν εχουσι την ελπιδα την επι σε, ικανην
συμμαχιαν, και πυργον αῤραγη, ου την λυσιν μονον επαγγελλομενον των δεινων, αλλ'
ουδε παρουσι τοις δεινοις θορυβεισθαι συγχωρουντα. Ὁ γαρ των ανθρωπινων
απηλλαγμενος, και της ανωθεν ελπιδος εαυτον απαρτων, ου μονον ταχιστην επαγεται
την απαλλαγην των δεινων, αλλ' ουδ' εν αυτοις τοις δεινοις θορυβειται και ταραττεται,
τηι ελπιδι της αγκυρας εκεινης βοηθουμενος. Ουτω γουν και οι τρεις παιδες ου μονον
απηλλαττοντο της καμινου, αλλ' ουδε εν τηι καμινωι διατριβοντες εθορυβουντο.
Ἤδεισαν γαρ την παρα του Θεου συμμαχιαν. ∆ια τοι τουτο και ετερος φησι· Και
πεποιθησουσι, αντι του, θαῤρησουσι. Πολλωι γαρ μειζων της αρχης της απο των
θορυβων η ασφαλεια η απο της ελπιδος της εις τον Θεον. Τα μεν γαρ ανθρωπινα, η δε
θεια και αμαχος. Ἐπειδη ειπεν, οτι εγενετο βοηθος, οτι εγενετο καταφυγη, δεικνυσι και
πως γινεται. Πως ουν γινεται; Ὅταν μενωμεν διηνεκως εις αυτον ελπιζοντες. Ει δε μη
ευθεως λυει τα δεινα, και τουτο υπερ της σης γινεται δοκιμης. Ὥσπερ γαρ δυναμενος μη
αφειναι επελθειν, αφιησιν, ινα στεῤροτερον εργαζηται· ουτω και δυναμενος εκ
προοιμιων λυσαι, μελλει και αναβαλλεται παλιν, επιτεινων σου την ευτονιαν, και την
ελπιδα γυμναζων, και την προς αυτον διαθεσιν σπουδαιοτεραν ποιων, και ουτε αει
θλιβεσθαι συγχωρει, ινα μη αποκαμωμεν, ουτε αει ανιεσθαι, ινα μη αναπεσωμεν. Ὅτι
ουκ εγκατελιπες τους εκζητουντας σε, Κυριε. Ἄλλος, Ου γαρ εγκατελιπες. Ουτω και
ετερος φησιν, Ἐμβλεψατε εις αρχαιας γενεας και ιδετε, τις ηλπισεν επι Κυριον, και
κατηισχυνθη; η τις επεκαλεσατο αυτον, και εγκατελιπεν αυτον; Και πως ζητειται ο Θεος,
φησιν, ο πανταχου ων; Σπουδηι και προθυμιαι, και απαλλαγηι των βιωτικων απαντων.
Πολλα γαρ προ οφθαλμων και εν χερσιν εχοντες ουκ ισμεν, αλλα περιερχομεθα
ζητουντες πολλακις α κατεχομεν, οταν προς ετερον η διανοια τετραμμενη ηι.
ʹ. Πως ουν εστι ζητειν τον Θεον; Ὅταν εκει την διανοιαν συντεινωμεν, οταν
των βιωτικων απαλλαγωμεν. Και γαρ ο ζητων, παντα εκβαλων της ψυχης, 55.130 προς
εκεινο το ζητουμενον ερχεται. Και ουχ απλως ζητειν χρη, αλλα και εκζητειν. Ὁ εκζητων
ουκ αυτος ζητει μονον, αλλα και ετερους λαμβανει βοηθους, ωστε ευρειν το
ζητουμενον. Ἀλλ' επι μεν των βιωτικων πολλακις ζητησαντες, ουχ ευρομεν· επι δε των
πνευματικων ουκ ενι τουτο, αλλα αναγκη πασα τον ζητουντα ευρειν. Ἂν γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

105

εξελθωμεν μονον επι το ζητησαι, ουκ αφιησιν ημας πολλα κοπτεσθαι ο Θεος· δια τουτο
λεγει· Πας ο ζητων ευρισκει. Ψαλατε τωι Κυριωι τωι κατοικουντι εν Σιων. Ἄλλος, Τωι
καθημενωι. Ἀναγγειλατε εν τοις εθνεσι τα επιτηδευματα αυτου. Ἄλλος φησιν, Ἐν τοις
λαοις τα μηχανηματα αυτου. Τι λεγεις; Ου ο ουρανος θρονος και η γη υποποδιον, ου εν
τηι χειρι τα περατα της γης, ουτος εν Σιων οικει; Ναι· οικησιν γαρ ενταυθα ου το
περικλειεσθαι λεγει απεραντος γαρ αυτου η μεγαλωσυνη, αλλα την οικειοτητα την προς
τον τοπον, και το οικειως εχειν προς αυτον, δια το τους Ἰουδαιους δια της
συγκαταβασεως ταυτης προς αυτον επισπασθαι· επει και οικια δια τουτο λεγεται εφ'
ημων, δια το οικειως ημας εχειν προς αυτην. Και εν ημιν δε οικειν λεγεται, ου
περιεχομενος υφ' ημων, αλλ' οικειως προς ημας εχων. Σιων δε κατα αναγωγην η
Ἐκκλησια λεγεται. Προσεληλυθατε γαρ ορει Σιων, και Ἐκκλησιαι πρωτοτοκων. Και
εικοτως ορος η Ἐκκλησια, δια το βεβαιον, και παγιον, και ασειστον. Καθαπερ γαρ ορος
σαλευσαι ου δυνατον, ουτως ουδε του Θεου την Ἐκκλησιαν. Ἀναγγειλατε εν τοις εθνεσι
τα επιτηδευματα αυτου. Κηρυκας ειναι βουλεται των ευεργεσιων του Θεου, και
μηδεποτε αυτου κατακρυπτειν τας ευεργεσιας. Και τουτο πανταχου ζητει, δια τε τους
λεγοντας, δια τε τους ακουοντας. Και γαρ και τουτοις κερδος, κακεινοις, εαν
προσεχωσιν. Ὅτι ο εκζητων τα αιματα αυτων εμνησθη. Ειδες τα επιτηδευματα ποια
λεγει; Τας ευεργεσιας. Ἐνταυθα και μεγα τι αινιττεται δογμα· οτι ουκ εστι φονος
ατιμωρητι τολμωμενος, αλλ' εκδικειται παντως· ο και εν τηι Γενεσει Μωυσης δεικνυσι,
λεγων· Το αιμα υμων εκζητησω. Τουτο της απειρου προνοιας δειγμα, της εκτεταμενης
αυτου κηδεμονιας. Ει δε μη κατα ποδας εκζητει, μη θαυμαζηις· διδωσι γαρ τοις
αμαρτανουσι μετανοιας αφορμην. Ουκ επελαθετο της κραυγης των πενητων. Ὅρα
παλιν τους πενητας ευδοκιμουντας. Ουχ απλως δε λεγει τους πενητας, αλλ' εκεινους
τους πτωχους τωι πνευματι, καθως ο Χριστος φησιν. Ουτοι γαρ μαλιστα ακουονται
ευχομενοι, οι ταπεινοι τηι καρδιαι, και συντετριμμενοι. ∆υο δε ενταυθα τιθησι, και ευχην,
και ταπεινοφροσυνην. Ἐπι τινα γαρ επιβλεψω, φησιν, αλλ' η επι τον ταπεινον, και
ησυχιον, και τρεμοντα μου τους λογους; Και πανταχου οχημα ευχης ευρισκεται
ταπεινοφροσυνη. Ἐγγυς γαρ Κυριος τοις συντετριμμενοις τηι καρδιαι. Ὥστε φλεγμονης
δει μαλιστα απηλλαχθαι τον ευχομενον, ο και Παυλος ζητει, λεγων· Χωρις οργης και
διαλογισμου. Καλως ειπε, Της κραυγης των πενητων, κραυγην λεγων την διαθεσιν της
διανοιας, ου τον τονον της φωνης· τωι δε ειπειν, Ουκ επελαθετο, εδηλωσεν οτι συνεχως
εκα 55.131 λουν εκεινοι, και ουκ εκ προοιμιων ετυγχανον. Τι τοινυν εστιν ο λεγει; Μη
νομισητε οτι επελαθετο ο Θεος, και δια τουτο ουκ επεξηλθε· και γαρ αυτου ιδιον το τα
τοιαυτα ζητειν, και μηδενος παρακαλουντος· οταν δε παρακαλωσι, και ταπεινοι οι
παρακαλουντες ωσι, πολλωι πλεον. Ἐλεησον με, Κυριε, ιδε την ταπεινωσιν μου εκ των
εχθρων μου. Ὁ υψων με εκ των πυλων του θανατου, οπως αν εξαγγειλω πασας τας
αινεσεις σου εν ταις πυλαις της θυγατρος Σιων. Ἄλλος, Τας υμνησεις σου. Ἄλλος, Τους
επαινους σου. Ὅρα αυτον διηνεκως τηι ευχηι προσηλωμενον. Και γαρ απαλλαγεις των
δεινων, και εν ασφαλειαι γενομενος, ουκ αφισταται του παλιν ευχεσθαι, λεγων,
Ἐλεησον με, και υπερ των μελλοντων αυτον παρακαλων. Ἀει μεν γαρ δεομεθα της του
Θεου προνοιας, μαλιστα δε εν τηι των κακων απαλλαγηι. Ἕτερος γαρ διαδεχεται πολεμος
του προτερου χαλεπωτερος, ο της ραιθυμιας, ο της απονοιας· και σφοδροτερον τοτε ο
διαβολος πνει. Ὥστε μαλιστα μετα το απαλλαγηναι των κακων, δεομεθα της ροπης
εκεινης, ινα ευκολως τας ευημεριας ενεγκωμεν. Ἐπει και Ἰουδαιοι των Αιγυπτιων
απαλλαγεντες, εν χαλεπωι ησαν πολεμωι, τηι απονοιαι και τηι ραιθυμιαι. Τοτε γουν μαλιστα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

106

και απεθανον, μη δυνηθεντες στρατηγησαι καλως. Ἐπειδη γαρ ουτε προς λαιμαργιαν,
ουτε προς μικροψυχιαν εστησαν γενναιως, αλλα των Αιγυπτιων τα παθη εζηλωσαν,
ταυτα αυτους απωλεσε. Και ο ∆αυιδ επι του Σαουλ απαλλαγεις των δεινων και των
αλλων πολεμιων, επειδη ανεσεως απελαυσε, χαλεπωτερον υπεστη πολεμον, τον της
ακολαστου επιθυμιας, ος δη και μειζονως αυτον εκολασε. ∆ιο δη μαλιστα τοτε χρη
φοβεισθαι, οταν των δεινων απαλλαγωμεν.
ζʹ. Καθαπερ γαρ θηριον δεδεμενον ουχ ουτω φοβουμεθα, ως αφεθεν· ουτω δη και
την κακιαν ουχ ουτως εν θλιψει δεδοικεναι χρη· τοτε γαρ δεδεται τηι αθυμιαι και τοις
αλλοις δεσμοις· αλλα μετα την ανεσιν, τοτε χρη δεδοικεναι. ∆ια δη τουτο οψει πολλακις
τας ευπραγιας μειζονα των κακων εργαζομενας δεινα. Ουτω και Ἐζεκιας μετα το
τροπαιον εμελλεν απολλυσθαι. ∆ιο και ουτος αλλαχου φησιν· Ἀγαθον μοι, οτι
εταπεινωσας με. Και τον ελεον ζητει παλιν μετα την απαλλαγην, και τιθησι δικαιωμα
του ελεους, το παθειν κακως. Ἴδε γαρ την ταπεινωσιν μου εκ των εχθρων μου· και
ετερον παλιν· Ὁ υψων με εκ των πυλων του θανατου. Και γαρ προς τον προστατην και
κηδεμονα καταφευγω, και αει μοι χειρα παρεχοντα. Ειδες αυτον εν τηι αιτησει των
μελλοντων ευχαριστον υπερ των παρελθοντων γινομενον, και διπλην λεγοντα
ευεργεσιαν; Ου γαρ ειπεν, Ὁ απαλλαττων με των πυλων του θανατου, αλλ', Ὁ υψων με.
Ου γαρ μεχρι του λυσαι τα δεινα ιστατο η ευεργεσια του Θεου, αλλα και θαυμαστους
εποιει, και επιδοξους, και λαμπροτερους, και υψηλους. Και ουκ ειπεν, Ἐκ της πυλης,
αλλ', Ἐκ των πυλων, το πολυ των κινδυνων δηλων. Ὅπως αν εξαγγειλω πασας τας
αινεσεις σου εν ταις πυ 55.132 λαις της θυγατρος Σιων. Ὃ ποιειν τοις αλλοις παρηινεσε,
τουτο και αυτος ποιει· Ἀναγγειλατε γαρ, φησιν, εν τοις εθνεσι τα επιτηδευματα αυτου.
Τουτο και εγω νυν εργασομαι· και ουκ εργασομαι απλως, ενος παροντος, και δυο, και
τριων, αλλ' εν μεσωι θεατρωι. Ἀγαλλιασομαι επι τωι σωτηριωι σου. Τουτο μοι στεφανος,
τουτο μοι διαδημα, το δια σου στησαι τροπαιον, το δια σου σωτηριας απολαυσαι. Ουτω
δη και ημεις μη παντως σωθηναι ζητησωμεν, μη παντως απαλλαγηναι των δεινων
παντι τροπωι, αλλα κατα Θεον. Τουτο δε λεγω, δια τους επαοιδαις χρωμενους εν ταις
νοσοις, και ετερας μαγγανειας επιζητουντας εις παραμυθιαν της αῤρωστιας. Τουτο γαρ
ουχι σωθηναι εστιν, αλλ' απολεσθαι. Ἡ γαρ μεγιστη σωτηρια το δια του Θεου σωθηναι.
Ἐνεπαγησαν εθνη εν διαφθοραι, ηι εποιησαν. Ἄλλος, Ἐβαπτισθησαν. ∆ιαφθοραν την
κακιαν λεγει· ουδεν γαρ ουτω διαφθειρει, ως κακια. Ουδεν γαρ ασθενεστερον του
πονηρου. Τοις οικειοις οπλοις αλισκεται, ωσπερ ο σιδηρος υπο του ιου, και το εριον υπο
του σητος· ουτω και ο πονηρος υπο της κακιας. Ὥστε και προ της παρα του Θεου
τιμωριας, αυτη η κακια τον εργατην απαιτει δικην. Ἐπειδη γαρ πολλα περι της ανω
δικης διελεχθη και περι της του Θεου ροπης, αυτη δε ου κατα ποδας επεισιν, αλλα
μελλει πολλακις και αναβαλλεται, και τουτο τους πολλους ραιθυμοτερους ποιει,
δεικνυσιν επι θυραις την τιμωριαν ουσαν, και ταυτην τους πονηρους υπομενειν,
καθαπερ και ο Παυλος φησι· Και την αντιμισθιαν ην εδει της πλανης αυτων εν εαυτοις
απολαμβανοντες. Και ορα πως κυριως κεχρηται ταις λεξεσιν. Ἐνεπαγη, φησι· τουτεστι,
κατα κρατος κατεσχεθη, αφευκτος αυτωι γεγονεν η επιβουλη. Και παλιν· Ἐν παγιδι
ταυτηι, ηι εκρυψαν, συνεληφθη ο πους αυτων. ∆εσμοις αλυτοις, φησιν, οι πονηροι
περιπειρονται. Ταυτα επι των αποστολων και επι των Ἰουδαιων γεγονεν. Ὅτε γαρ τοις
αποστολοις επολεμουν, εκεινους μεν ουδεν εβλαπτον, εαυτους δε μυριοις περιεβαλλον
κακοις, πολεως, και ελευθεριας, και των αλλων απαντων εκπιπτοντες, και το μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

107

κηρυγμα ηυξανετο, οι δε επιβουλευοντες κατελυοντο. Και οι τους τρεις παιδας
εμβαλοντες εις την Βαβυλωνιαν καμινον, υπ' αυτης παλιν εαλωσαν· ο δη και επι του
∆ανιηλ γεγονεν. Ἀλλ' επι μεν του ∆ανιηλ τουτο εικοτως γεγονεν, αυτοι γαρ αυτον
ενεβαλον· επι δε των τριων παιδων τι δηποτε, του βασιλεως αμαρτοντος, οι προ της
καμινου εστωτες ουτοι κολαζονται; Ὅτι και οι καταφλεχθεντες ουτοι ησαν τωι
επιταγματι του τυραννου υπηρετησαντες, και τηι εικονι τηι χρυσηι προσκυνησαντες. Ἐν
παγιδι, ηι εκρυψαν. Ὅρα πως εδειξεν αφατον ουσαν αυτων την κατηγοριαν. Ἐπειδη γαρ
αισχυνης γεμον ην το γινομενον, δια τουτο κρυπτουσι, και λανθανειν πειρωνται.
Γινωσκεται Κυριος κριματα ποιων. Ἄλλος, Ἐγνωσθη κριμα ποιησας· τουτεστι, κολαζων,
εκδικων, επεξιων. Ειδες ετερον ειδος ευεργεσιας απο κολασεως; Ου γαρ δη μονον,
55.133 φησι, τους κολαζομενους σπουδαιοτερους ποιει, αλλα και της αυτου θεογνωσιας
εκλαμπειν παρασκευαζει τον λογον· και ιδοι τις αν μαλλον αυτον εντευθεν
επιστρεφοντα τους ανθρωπους. Ὅτε γουν κατα των κρημνων ειασεν ενεχθηναι την
αγελην των χοιρων, και καταποντισθηναι εις την θαλασσαν, τοτε μαλιστα
εξεπλαγησαν. Και εν τηι Παλαιαι οι Ἰουδαιοι, Ὅτε απεκτεινεν αυτους, τοτε εξεζητουν
αυτον, καθως φησιν ο Προφητης. Και τι δηποτε τουτο ου συνεχως ποιει μαλλον; Ὅτι ου
βουλεται βιαιοτερον, αλλα και προαιρετικωτερον τα της αρετης κατορθουσθαι, και
μαλλον ευεργετουμενους η κολαζομενους. Και ποσωι, φησι, βελτιον αναγκηι ειναι
αγαθον η προαιρεσει κακον; Ουκ εστιν αγαθον ειναι αναγκηι. Ὁ μεν γαρ τωι δεσμωι
γινομενος καλος, ουκ εσται αει ποτε καλος, αλλα της αναγκης απαλλαγεις, επανηξει
προς την κακιαν· ο δε παιδαγωγουμενος ωστε προαιρεσει γενεσθαι καλος, γενομενος,
παγιος μενει. Ἐν τοις εργοις των χειρων αυτου συνεληφθη ο αμαρτωλος. Ου των
χειρων του Θεου ειπεν, αλλα των χειρων του αμαρτωλου.
ηʹ. Ειδες πως ποικιλλει τον λογον, και την ανωθεν φερων τιμωριαν, και την απο
της κακιας επαγων δικην; Πως την ανωθεν τιμωριαν; Γινωσκεται Κυριος, φησι, κριματα
ποιων. Πως την απο της κακιας δικην; Ἐνεπαγησαν εθνη εν διαφθοραι, ηι εποιησαν. Και
παλιν την απο της πονηριας· Ἐν τοις εργοις των χειρων αυτου συνεληφθη ο
αμαρτωλος. Ουτε γαρ μονην την παρα του Θεου λεγει τιμωριαν, επειδη μελλει πολλακις
και βραδυνει· ουτε μονην την απο της κακιας, επειδη πολλοι ταυτηι και
εμφιλοχωρουσιν· αλλ' εκατερωθεν ασφαλιζεται τον λογον. ∆ιο φησιν· Ἐν τοις εργοις
των χειρων αυτου συνεληφθη. Ἄλλος, Ταρσων αυτου. Μη τοινυν νομιζε ετερωι
κατασκευαζειν τα μηχανηματα, οταν επιβουλευηις· σεαυτωι γαρ πλεκεις τα δικτυα. Ὠδη
διαψαλμα. Ἄλλος, Φθογγη αει. Ἄλλος, Μελυδημα αει. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἐγγαων σελ.
Ἀπστραφητωσαν οι αμαρτωλοι εις τον ᾅδην, παντα τα εθνη τα επιλανθανομενα του
Θεου. Ἄλλος, Ἀναστρεψουσι. Παλιν τοις αυτοις επιμενει, δεικνυς οτι η κακια την
κολασιν εχει συγκεκληρωμενην, και η ασεβεια θανατον τικτει, και η αμαρτια
κινδυνους. Ὅτι ουκ εις τελος επιλησθησεται ο πτωχος, η υπομονη των πενητων ουκ
απολειται εις τελος. Ἄλλος ερμηνευτης φησιν· Ου γαρ εις τελος η προσδοκια των πραων
επιλησθησεται. Καλως ειπεν, Εις τελος, δεικνυς οτι ουκ αει ανεσιν τις επιζητει. Που γαρ
δειχθησεται τα της υπομονης, ει αει ανεσις μελλοι ειναι; Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι·
∆ικην δωσουσιν οι πονηροι, και τα εσχατα πεισονται. Ου γαρ ανεξεται ο Θεος δια παντος
τους αδικουμενους εν επιβουλαις ειναι. Ἐντευθεν και τουτους παραμυθειται, κακεινους
φοβει, και του Θεου δεικνυσι την φιλανθρωπιαν, οτι και η μελλησις τους μεν
δοκιμωτερους εργαζεται, τους δε εις μετανοιαν ελκει. Ὅρα παλιν τους πενητας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

108

ευδοκιμουντας· πενητας ουχ απλως, αλλα τους συντετριμμενους τηι καρδιαι. Ουτοι
55.134 γαρ μαλιστα εισι και προς υπομονην επιτηδειοι· μαλλον δε αλληλα
συγκατασκευαζει ταυτα, η ταπεινοφροσυνη την υπομονην, η υπομονη την
ταπεινοφροσυνην. Ει δε τις ειποι· Και πως πενια η ταπεινοφροσυνη; εκεινο ερουμεν, οτι
αυτη επιτηδειοτερα προς αρετην. Ὁ μεν γαρ πλουτων αλυει, και θορυβειται· ο δε πενης
παντα ραιδιως φερει, καθαπερ εν παλαιστραι τηι πενιαι πολλακις γυμναζομενος. ∆ια τουτο
και ο Χριστος ελεγεν, οτι δυσκολον μετα πλουτου εις την βασιλειαν εισελθειν. Τι εστιν,
Ἡ υπομονη των πενητων ουκ απολειται εις τελος; Ουδεποτε, φησιν, αλλα παντως
αποληψεται τον οικειον καρπον. Ὅπερ επι των βιωτικων ουκ ενι, αλλ' εκπιπτει του
τελους πολλακις, των πονων απολωλοτων. Και γαρ και γεωργος αναμενει, και εμπορος·
πολλακις δε υπο της των αερων ανωμαλιας αμφοτεροι του καρπου των πονων
εκπιπτουσιν. Ἐπι δε του Θεου ουκ ενι τουτο, αλλα αναγκη παντως απολαυσαι του
τελους. Ου μικρον δε τουτο εις παραμυθιας λογον, το θαῤρειν αει περι του τελους.
Ἀναστηθι, Κυριε, μη κραταιουσθω ανθρωπος. Ἄλλος, Μη θρασυνεσθω. Κριθητωσαν
εθνη ενωπιον σου. Ἄλλος, Και κατα προσωπον σου. Ειπων την κακιαν την κατεχουσαν
τους πλειους των ανθρωπων, και διηγησαμενος την πονηριαν, τας αρπαγας, τας
πλεονεξιας, τας ανδροφονιας, παρακαλει τον Θεον υπερ της των αδικουμενων
βοηθειας. Τοιαυτα γαρ των αγιων τα σπλαγχνα, μη τα εαυτων μεριμναιν μονον, αλλ'
ωσπερ περι μιας οικιας, της οικουμενης, η σωματος ενος, του των ανθρωπων πληθους,
ουτω παρακαλειν τον Θεον. Ἀναστηθι, Κυριε, μη κραταιουσθω ανθρωπος. Τι δε εστιν,
Ἀναστηθι, Κυριε; Ἐπεξελθε, φησι, βοηθησον, κολασον τους αδικουντας. Και καλως τοις
ονομασι γυμνοις εχρησατο, ειπων, Ἀναστηθι, και, Μη κραταιουσθω ανθρωπος· ωστε
δηλωσαι, οτι ο ευτελης, ο απο γης, ο τεφρα και, σποδος. Κριθητωσαν εθνη ενωπιον σου.
Τι εστι τουτο; ∆οτωσαν δικην, φησι, των αμαρτηματων. Ου γεγονασι τηι μακροθυμιαι
βελτιους· απαιτησον ευθυνας των τετολμημενων. Καταστησον, Κυριε, νομοθετην επ'
αυτοις. Γνωτωσαν εθνη, οτι ανθρωποι εισι. ∆ιαψαλμα. Ἄλλος, Ἀει. Τι εστι, Καταστησον
νομοθετην αυτοις; Ἐπει, φησι, καθαπερ εν αυτονομιαι παντα πραττουσι, μη θελοντες
διδοναι δικην, επεξελθε, και γενεσθω αυτοις η τιμωρια αντι νουθεσιας. Τουτο και
ετερος δηλων ειπε, Καταστησον, Κυριε, φοβημα αυτοις. Ὅρα πως ου κολασιν αυτων
επιζητει, αλλα νουθεσιαν και διορθωσιν, και το μη παρανομως ζηιν. Ἔσται γαρ η
τιμωρια αυτοις, φησιν, αντι νουθεσιας· ουκ αυτοις δε μονον, αλλα και ετεροις. Και ινα
μαθηις οσον το κερδος, και πως καταστελλει νοσημα, ακουε του εξης. Γνωτωσαν εθνη,
φησιν, οτι ανθρωποι εισιν. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Πολλοι και τουτο απολωλεκασιν,
επελαθοντο της φυσεως, εις μανιαν εξωκειλαν, ηγνοησαν εαυτους. Και καλως
προσεθηκε το, Ἀει, ινα δηλωσηι, οτι ουκ εν ταις δυσπραγιαις μονον, αλλα και 55.135 εν
ταις ευημεριαις. Ἀλλα γαρ, αν κολασηις αυτους νυν, εχοντες τον φοβον ακμαζοντα, και
την μνημην των συμβεβηκοτων δεινων, καν εις ευημεριαν ελθωσιν, εισονται την
εαυτων φυσιν. θʹ. Ὁραις πως υπερ αυτων ποιειται την δεησιν, και την μανιαν αξιοι
διορθωθηναι; Το γαρ εαυτους αγνοειν, εσχατης μανιας και φρενιτιδος χαλεπωτερον. Το
μεν γαρ αναγκης νοσημα, το δε διεφθαρμενης προαιρεσεως. Ἵνα τι, Κυριε, αφεστηκας
μακροθεν, υπεροραις εν ευκαιριαις, εν θλιψεσι; Ταυτα φησιν ο Προφητης, εκ προσωπου
των θλιβομενων παρακαλων και δεομενος, ουκ εγκαλων· μη γενοιτο. Ἐπει και πολλοι
των θλιβομενων υπο της οδυνης προ του προσηκοντος καιρου αξιουσι γενεσθαι την
κρισιν· καθαπερ οι τεμνομενοι, μηδεπω τελειας γενομενης της τομης, παρακαλουσι τον
ιατρον αποστησαι την χειρα· επιβλαβη μεν χαριν αιτουντες, τωι δε μη φερειν τας οδυνας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

109

τουτο πασχοντες. Και πολλακις προς τους ιατρους βοωσιν, Ἐβασανισας με, απωλεσας
με, ανειλες με· αλλ' ουκ εστι ταυτα της διανοιας ρηματα, αλλα της οδυνης. Ουτω δη
πολλοι και των μικροψυχων εν ταις θλιψεσι λεγουσι, τους πονους ου φεροντες. Και ο
Σοφονιας δε τοιουτον τινα μεταχειριζει λογον. Ἀλλα ταυτα εν τηι Παλαιαι, οτε συμμετρα
ην τα σκαμματα· της δε εν τηι Καινηι ποῤρω ταυτα φιλοσοφιας. Ἐν τωι υπερηφανευεσθαι
τον ασεβη, εμπυριζεται ο πτωχος· συλλαμβανονται εν διαβουλιοις, οις διαλογιζονται.
Ἄλλος, Συλληφθητωσαν. Ὅτι επαινειται ο αμαρτωλος εν ταις επιθυμιαις της ψυχης
αυτου, και ο αδικων ευλογειται. Παρωξυνε τον Κυριον ο αμαρτωλος. Ἱκετου σχημα
περιθεις εαυτωι ο Προφητης, και υπερ των αδικουμενων παρακαλων, λεγει και τα παθη
τα συμβαντα, απερ ασθενειας εστιν ανθρωπινης· οτι προ της κολασεως και της τιμωριας
οδυναται ο αδικουμενος, ου φερων την ευημεριαν του πονηρου. Ου μικρα δε και τουτο
τιμωρια. Ειτα αξιοι δουναι αυτους δικην, και αυτοις περιτραπηναι τας επιβουλας αυτων·
και λεγει κακιας ειδος αφορητον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι επαινειται ο αμαρτωλος εν ταις
επιθυμιαις της ψυχης αυτου. Ἐφ' οις εγκαλυπτεσθαι εδει, εφ' οις, φησιν, αισχυνεσθαι,
υπερ τουτων θαυμαζεται, επαινειται. Πως δ' αν γενοιτο τουτου ιασις λοιπον, οταν
επαινηται η κακια; Και γαρ και νυν τουτο γινεται. Ὁ δεινα θαυμαζεται ως δυναστης· ο
δεινα ως εχθρους αμυνομενος· ο δεινα ως φρονιμος, επειδη τα παντων συνηγαγε· και
οτε απολεσηι εαυτον, λεγουσιν· Ευρεν εαυτον· και ετεροι αλλα φασι· και ουδεις περι
πνευματικων λογος αυτοις. Ουδαμου απραγμων επαινειται ταχεως, ουδε ο πενιας
εραστης· αλλ' ο χρηματιστης, ο καπηλος, ο κολαξ, ο δουλοπρεπεις υπομενων διακονιας
υπερ ουδενος χρησιμου. Ταυτα θρηνει ο Προφητης, οτι ουτως εκρατησεν η κακια, ως και
εγκαλλωπιζεσθαι, και παῤρησιαζεσθαι, και το δη χαλεπωτερον, οτι ουκ αισχυνεται, ουδε
μονον αυτος εαυτον επαινει επι τοις γινομενοις, αλλα και ετερους εχει τους επαινετας.
Τι ταυτης γενοιτ' αν χειρον της μανιας; Παρωξυνε τον Κυριον ο αμαρτωλος. Ἄλλος δε
φησιν, Ὅτι αινεσας ο παρανομος κατα την επιθυμιαν της ψυχης αυτου, και πλεονεκτης
ευλογη 55.136 σας, παρωξυνε τον Κυριον. Ὅταν υψωθηι ο θυμος αυτου, ουκ εκζητει.
Ἄλλος, Ὅτι υμνησεν επι ποθωι ψυχης αυτου, και πλεονεκτης ευλογησας, διεσυρε
Κυριον. Ἀσεβης κατα μετεωρισμον θυμου αυτου ου μη εκζητησηι. Οι δε Ἑβδομηκοντα,
Παρωξυνε τον Κυριον ο αμαρτωλος· κατα το πληθος της οργης αυτου ουκ εκζητησει.
Ειδες που προηλθε τα της κακιας; Τι λεγω, φησιν, οτι τους πτωχους λυπει; Αυτον τον
Θεον παροξυνει. Και κατα το πληθος της οργης αυτου ουκ εκζητησει, λεγει, τον Θεον.
Ἄλλος δε περι του ασεβους τουτο δεικνυσιν ον, λεγων, Του μετεωρισμου αυτου,
τουτεστι, της απονοιας, της αλαζονειας. Ειδες μανιας επιτασιν, και διαφθοραν; Προς
τους ομοφυλους εστιν εχθρος και πολεμιος, της αρετης ηλλοτριωμενος, της κακιας
εραστης και επαινετης. Και καλως ετερος ειπεν Ουκ εστι Θεος πασαις εννοιαις αυτου·
δηλων, οτι ουκ εκζητει τον Θεον, οτι σκοτους εμπεπλησται, οτι ουκ εχει τον φοβον
εκεινου προ οφθαλμων. Ἀλλ' ωσπερ η λημη σκοτοι την κορην, ουτως η πονηρια την
διανοιαν, και κατα κρημνων φερει. Ουκ εστι Θεος ενωπιον αυτου. Ἄλλος, ∆ι' ολων των
ενθυμηματων αυτου. Βεβηλουνται αι οδοι αυτου εν παντι καιρωι, ανταναιρειται τα
κριματα σου απο προσωπου αυτου. Ἄλλος, Ἦρται η κρισις σου. Ειδες της κακιας τον
καρπον; Σβεννυται αυτου το φως, πηρουνται οι διαλογισμοι, αιχμαλωτος διδοται τηι
πονηριαι. Ὥσπερ γαρ ο πεπηρωμενος εις βαραθρα πιπτει συνεχως, ουτω δη και αυτος,
επειδη του Θεου τον φοβον ουκ εχει προ των οφθαλμων, δια παντος εν κακιαι διατριβει·
ουχι νυν μεν εν αρετηι, νυν δε εν κακιαι, αλλ' αει εν κακιαι, και ουδε της γεεννης
μεμνηται, ουδε της μελλουσης κρισεως, ουδε των ευθυνων· αλλ' ωσπερ χαλινον απαντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

110

ταυτα τα βοηθηματα εκβαλων, καθαπερ πλοιον ανερματιστον πονηροις εκδιδοται
πνευμασι και κυμασιν αγριοις, ουδενος οντος του παιδαγωγουντος αυτου την διανοιαν.
Ειδες τον πονηρον εν αυτηι τηι κακιαι την δικην υπεχοντα; Τι γαρ ιππου αχαλινωτου, τι
δε πλοιου ανερματιστου, τι δε ανθρωπου πεπηρωμενου χαλεπωτερον;
ιʹ. Ἀλλα τουτων απαντων αθλιωτερος ο εν κακιαι ζων, το απο του φοβου του
Θεου φως σβεσας, και αιχμαλωτος εκδοθεις. Παντων των εχθρων αυτου κατακυριευσει.
Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου· Ου μη σαλευθω απο γενεας εις γενεαν ανευ κακου. Ἄλλος,
Παντας τους εχθρους αυτου εκφυσαι, λεγων εν καρδιαι αυτου· Ου περιτραπησομαι εις
γενεαν και γενεαν. Ου γαρ εσομαι εν κακωσει. Ειδες την απονοιαν; ειδες την αφατον
απωλειαν; ειδες τον κατα μικρον αυξανομενον ολεθρον; ειδες τα παρα τοις ανοητοις
μακαρια, τα πολλης αθλιοτητος γεμοντα, και πως καταδυεται; Ἐπαινειται εν τοις
αμαρτημασιν, ευλογειται εν ταις αδικιαις. Πρωτον βαραθρον τουτο, και ικανον
εκτραχηλισαι τον μη προσεχοντα. ∆ιο δη μαλλον τους αιτιωμενους και διορθουμενους
αποδεχεσθαι χρη, η τους επαινουντας και επ' ολεθρωι κολακευοντας. Τους γαρ βλακας
ουτοι διαφθειρουσι, και προς μειζονα ωθουσι κακιαν· καθαπερ και τουτον τον
αμαρτωλον εμφυσησαντες, επαιδοτριβησαν εις ανοιαν. ∆ιο και Παυλος Κορινθιοις
τουτο 55.137 αυτο λεγει επι τωι πορνουσαντι· Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε, και ουχι
μαλλον επενθησατε. Πολλα τον αμαρτανοντα πενθειν, ουκ επαινειν δει. Ειδες
διεστραμμενην κακιαν, οτι μη μονον ουκ εγκαλειται, αλλα και ευφημειται; Ἐντευθεν
απο της οικειας ανοιας και των επαινων επετεινε την πονηριαν, επελαθετο του φοβου
του Θεου, και των κριματων αυτου· εντευθεν επελαθετο και της οικειας φυσεως. Ὁ γαρ
των κριματων επιλανθανομενος του Θεου, και εαυτον λοιπον αγνοει τωι χρονωι. Ὅρα
γουν οια λογιζεται· Ου μη σαλευθω εις γενεαν και γενεαν, αλλ' εσομαι ανευ κακου. Τι
ταυτης ανοητοτερον της διανοιας, ανθρωπον οντα, και επικηρον, και τοις προσκαιροις
συμπεπλεγμενον πραγμασι, και μυριαις μεταβολαις υποκειμενον, τοιαυτα φανταζεσθαι;
Ποθεν δε τουτο γινεται; Ἐκ της ανοιας. Ὅταν γαρ ανοητος ανηρ πολλης απολαυηι της
ευημεριας, και των εχθρων κρατηι, και επαινηται και θαυμαζηται, παντων αθλιωτερος
γινεται. Τωι γαρ μη προσδοκαιν μεταβολην, ουτε τας ευημεριας σωφρονως φερει, εις τε
δυσημεριαν εμπεσων, αγυμναστος και αμελετητος ων, ταραττεται και θορυβειται. Ἀλλ'
ουχ ο Ἰωβ ουτως· αλλα και εν τηι ευημεριαι καθ' εκαστην ημεραν δυσημεριαν ηλπιζε· διο
και ελεγε· Φοβος γαρ, ον εφοβουμην, ηλθε μοι, και ον εδεδοικειν, συνηντησε μοι. Ουτε
ειρηνευσα, ουτε ησυχασα, ουτε ανεπαυσαμην· ηλθε δε μοι οργη. ∆ιο και ετερος ελεγε·
Μνησθητι καιρου λιμου εν καιρωι πλησμονης, πτωχειας και ενδειας εν ημεραι πλουτου.
Ἀλλ' ουτος καθαπαξ διαφθαρεις, ου τα ανθρωπινα επισκεπτεται, αλλ' ακινητα αυτωι
ειναι νομιζει δια της ευπραγιας· οπερ εσχατης ανοιας και διαφθορας υποθεσις, και
εξωλειας εστιν αφορμη. Μη δη μακαριζε τους πλουτουντας, τους των εχθρων
περιγινομενους, τους επαινουμενους επι τουτοις. Μεγαλα γαρ ταυτα βαραθρα και
κρημνοι τοις ου προσεχουσι, προς αυτον καταῤριπτοντα της ασεβειας τον πυθμενα. Ου
αρας το στομα αυτου γεμει, και πικριας, και δολου. Ὑπο την γλωσσαν αυτου κοπος και
πονος. Ἄλλος, Ἀνωφελες. Ἐγκαθηται ενεδρα μετα πλουσιων εν αποκρυφοις, του
αποκτειναι αθωον. Ἄλλος, Ἐνεδρευων παρα τας αυλας. Οι οφθαλμοι αυτου εις τον
πενητα αποβλεπουσιν. Ἐνεδρευει εν αποκρυφωι ως λεων εν τηι μανδραι αυτου. Ἄλλος,
Ὡς εν τωι περιφραγματι αυτου. Ἐνεδρευει του αρπασαι πτωχον, αρπασαι πτωχον εν τωι
ελκυσαι αυτον. Ἄλλος, Ἐν ελκυσμωι αυτου. Ἐν τηι παγιδι αυτου ταπεινωσει αυτον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

111

Ἄλλος, Ἐν τηι σαγηνηι. Κυψει και πεσειται εν τωι αυτον κατακυριευσαι των πενητων.
Ἄλλος, Ὁ δε θλασθεις καμφθησεται, επιπεσοντος αυτου μετα των ισχυρων αυτου τοις
ασθενεσιν. Ειδες και θηριον αυτον γενομενον; Καθαπερ γαρ θηριον υπογραφων ο
Προφητης, ουτω περι αυτου διαλεγεται, τους δολους, τας ενεδρας, τας επιβουλας
εκπομπευων. Τι τουτου γενοιτ' αν αθλιωτερον, τι δε πενεστερον, οταν των του πενητος
δεηται χρηματων; Τουτον ουν, ειπε μοι, πλουσιον φησομεν; Ουκουν και τον κλεπτην,
και τον τοιχωρυχον. Ἄπαγε, φησι. Τι γαρ ει και μη διορυττει δικαστηρια; τι γαρ ει και μη
νυκτος επεισιν, αλλα μετα δολου κατασβεννυς το φως του δικαζοντος; Τι γαρ ει μη
καθευδοντων 55.138 επερχεται, αλλ' εγρηγοροτων απαντων; Ουτος γαρ ιταμωτερος.
Ἐπει και των ληιστων τους μεθ' ημεραν κλεπτοντας μαλλον κολαζουσιν οι νομοι. Ειδες
πενιαν; ειδες ωμοτητα; Πενιαν, οτι των του πενητος επιθυμει· ωμοτητα, οτι ουδε τηι
συμφοραι επικλαται, αλλ' ην ελεειν δει και διορθουσθαι πενιαν, ταυτην επιτριβει. Ἀλλ'
ομως ουκ ατιμωρητα ταυτα εργαζεται· αλλ' οταν κρατησηι, οταν δοξηι περιγενεσθαι,
οταν αχειρωτος ειναι νομισηι, τοτε απολειται· ινα και του Θεου το ευμηχανον φαινηται,
και των πενητων η υπομονη, και τουτου το αδιορθωτον, και της του Θεου μακροθυμιας
η ανεξικακια. ∆ια τουτο ου παρα ποδας η δικη επεται, του Θεου δια της μακροθυμιας
καλουντος αυτον εις μετανοιαν· αλλ' οταν μηδεν απο της μακροθυμιας κερδανηι, τοτε
αυτον απο της τιμωριας νουθετει. Ουτοι μεν γαρ αδικηθεντες, ουδεν εβλαβησαν· αλλα
και βελτιους εγενοντο και λαμπροτεροι απο της θλιψεως· ο δε Θεος την μακροθυμιαν
την εαυτου επεδειξατο, ανασχομενος και ανεξικακησας, μετα δε της μακροθυμιας και
την ισχυν, και το ευπορον· οτι οταν εαυτου ηι δυνατωτερος, τοτε αυτου περιγινεται·
ουτος δε αδιορθωτος μεινας, την εσχατην διδωσι δικην. Ου μικρος δε ουτος
σωφρονισμος τοις ευημερουσι.
ιαʹ. Μη τοινυν, οταν κρατησηις των εχθρων, και παντα σοι εξ ουριας φερηται,
θαῤρει ζων εν πονηριαι, αλλα τοτε μαλλον δεδιθι. Και γαρ αυξεται τα της πονηριας,
αναιρειται σοι τα της απολογιας, εκκοπτεται σοι τα της συγγνωμης μενοντι πονηρωι.
Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου· Ἐπιλελησται ο Θεος· απεστρεψε το προσωπον αυτου, του μη
βλεπειν εις τελος. Ἴδε προς οσον βαραθρον απωλειας κατεισιν, οια δογματα συναγει, α
δια το αναισχυντον εξενεγκειν μεν ου τολμαι, παρ' εαυτωι δε στρεφει, προς την αληθειαν
μαχομενος, και τα ηλιου φανερωτερα συσκιαζων δια την πηρωσιν της εαυτου διανοιας.
Ἀναστηθι, Κυριε ο Θεος μου, υψωθητω η χειρ σου. Μη επιλαθηι των πενητων. Ἄλλος,
Ἔπαρον την χειρα σου. Ἕνεκεν τινος παρωργισεν ο ασεβης τον Θεον; ειπε γαρ εν καρδιαι
αυτου· Ουκ εκζητησει. Βλεπεις, οτι συ πονον και θυμον κατανοεις, του παραδουναι
αυτον εις χειρας σου. Ἄλλος, Ειδες οτι συ πονον και παροργισμον επιβλεψεις, του
δουναι εν χειρι σου. Ἄλλος, Ἵνα δοθωσιν εις χειρας σου. Ὁ μεν παρανομος ταυτα φησιν,
ο αρπαζων, ο πλεονεκτων, ως μη διδους δικην· ο δε Προφητης αναιρων αυτου τα
δογματα, τον περι της μακροθυμιας αναπληροι λογον. Ἐκεινος μεν γαρ φησιν·
Ἀπεστρεψε το προσωπον αυτου, του μη βλεπειν εις τελος· αυτος δε απεναντιας· Και
βλεπεις, και κατανοεις, και μακροθυμεις, εως αν αυτοι εμπεσωσιν εις χειρας σου. Τι
εστιν, Ἕως αν αυτοι δοθωσιν εις χειρας σου; Ἀνθρωπινωτερον ειρηκεν· ο δε λεγει τουτο
εστιν· Ἀναμενεις, ανεξικακεις, ωστε τηι υπερβοληι της πονηριας αυτους παραδοθηναι.
∆υνατος μεν γαρ ει και εξ αρχης ελειν, και χειρωσασθαι· αλλ' αφατον σου της
ανεξικακιας το πελαγος, ορωντος, και ουκ επεξιοντος, αλλ' αναμενοντος αυτους εις
μετανοιαν. Ει δε μη βουλονται, τοτε κολαζεις, οταν μηδεν εκ της μακροθυμιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

112

κερδαινωσιν. Ὅτι γαρ πολυς αυτωι των αδικουμενων ο λογος, ακουσον πως αυτο δια
των εξης κατασκευαζει· Σοι εγκατα 55.139 λελειπται ο πτωχος, ορφανωι συ ησθα βοηθος.
Ἄλλος, Συ εγενου. Ἄλλος, Συ εσηι. Ὃ δε λεγειτοιουτον εστιν· Τουτο εργον σον, τουτο
εξαιρετον σον. Ουκ αν δε το εαυτου ειασε, και προυδωκεν. Ὡς γαρ τεχνιτου το
οικοδομειν, και κυβερνητου το ευθυνειν το σκαφος, και ηλιου το φωτιζειν· ουτω δη και
σον το ορφανων προΐστασθαι, το πτωχοις χειρα ορεγειν. Ουδεις ουτω προστατης
τουτων, αλλα συ μονος. Το γαρ, Ἐγκαταλελειπται, τουτο παριστησιν. Ουδεις, φησιν,
αλλος, αλλα συ μονος ορφανων και πτωχων προστατης. Συντριψον τον βραχιονα του
αμαρτωλου και πονηρου. Ζητηθησεται η αμαρτια αυτου, και ου μη ευρεθηι δι' αυτην.
Ἄλλος, Ἐκζητηθητω η ασεβεια αυτου, ινα μη ευρεθηι αυτος. Ουχ απλως τον αμαρτωλον
αξιοι συντριβηναι, αλλα την ισχυν, την δυναστειαν, το υπεκκαυμα αυτου της πονηριας·
ειτα αξιοι ευθυνας αυτον υποσχειν, και λογον δουναι των πεπραγμενων, και δεικνυς το
μεγεθος της αδικιας φησιν· Ἂν τουτο γενηται, ουδε στηναι δυνησεται, ουδε φανειται,
αλλ' απολειται, οιχησεται, προῤριζος αφανισθησεται, των πεπραγμενων αυτωι
εξεταζομενων. Μηδεις ουν ορφανιαν θρηνειτω, μηδεις πτωχειαν. Ὅσωι γαρ αν
επιτεινηται ταυτα, τοσουτωι τα της βοηθειας αυξηθησεται του Θεου. Μηδεις επι
δυναστειαι μεγαλοφρονειτω, μηδε φυσασθω. Ἐπισφαλες γαρ τουτο το χωριον και
κατακρημνον, και τους μη προσεχοντας περιτρεπει μετ' ευκολιας πολλης. Βασιλευσει
Κυριος εις τον αιωνα και εις τον αιωνα του αιωνος. Ἐνταυθα προς τους θορυβουμενους
και ταραττομενους, δια το μη δουναι δικην ευθεως τους αμαρτανοντας, αποκρινεται. Τι,
φησι, φοβηι; τι δεδοικας; Μη γαρ προσκαιρος ο δικαστης; μη γαρ τελος εχει τα της
βασιλειας αυτου; Καν μη νυν δωι, δωσει παντως. Μενει γαρ ο απαιτων, και βασιλευει
διηνεκως. Ἀπολεισθε, εθνη, εκ της γης αυτου. Την επιθυμιαν των πενητων εισηκουσας,
Κυριε· την ετοιμασιαν της καρδιας αυτων προσεσχε το ους σου. Ἄλλος, Την προθεσιν
της καρδιας αυτων ηκροασατο το ους σου. Ἄλλος, Ἑτοιμασεις καρδιας αυτων προσεχειν
ους σου. Κριναι ορφανωι και ταπεινωι, ινα μη προσθηι ετι του μεγαλαυχειν ανθρωπος επι
της γης. Ἄλλος, Κριναι ορφανωι και τεθλασμενωι. Ὁραις τον προφητην τον πλειονα
λογον υπερ της των πονηρων επιμελειας ποιουμενον; Τουτων γαρ μαλιστα το κακως
πασχειν. Τωι μεν γαρ αδικουμενωι χρηματων η ζημια, τωι δε περι των εσχατων ο
κινδυνος. Τι γαρ, ει και μη αισθανονται της αῤρωστιας ενθα εισιν; Ἐπιτασις τουτο
αναισθησιας και δια τουτο μαλιστα αυτους χρη ελεειν· τουτο ατελους διανοιας. Ἐπει και
τα παιδια των μεν φοβερων ουδενα ποιουνται λογον, αλλα και πυρι πολλακις επαφιασι
τας χειρας, προσωπεια δε διακενα δεδιττονται και τρεμουσιν ορωντα. Τουτοις εοικασιν
οι πλεονεκται, πενιαν μεν δεδιοτες, οπερ ουκ εστι φοβερον, αλλα και ασφαλειας
υποθεσις· πλουτον δε αδικον και πλεονεξιαν περι πολλου ποιουμενοι, ο πυρος εστι
παντος φοβερωτερον. Πανταχου γαρ η πλεονεξια κακον. Ταυτην τοινυν δια παντος
εκκοπηναι παρακαλει ο Προφητης, απειλων, φοβων, τον Θεον παρακαλων επι την
κολασιν αναστηναι της τοιαυτης αναλγησιας. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἀπολεισθε, εθνη,
εκ της γης αυτου, πανωλεθριαν αυτοις 55.140 απειλων, και αξιων γενεσθαι βοηθον και
εκδικον των αδικουμενων, ωστε και τουτους αναπνευσαι, κακεινους σωφρονισθηναι.
Μηδεις τοινυν διωκετω χρηματων περιουσιαν. Πολλα εντευθεν τοις μη προσεχουσι
τικτεται κακα· απονοια, ραιθυμια, φθονος, κενοδοξια, και ετερα πολλωι πλειονα τουτων.
Ἀλλ' ινα απαλλαγητε τουτων απαντων, την ριζαν εκκοψατε· μη μενουσης γαρ αυτης, ου
βλαστανει τα πονηρα βλαστηματα. ∆ια τουτο και ταυτα ειρηται, ουχ ινα ακουωμεν

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

113

μονον, αλλ' ινα και διορθωμεθα, και πολλην την αρετην εν Χριστωι Ἰησου
επιδειξωμεθα· ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ Ιʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος τωι ∆αυΐδ. Ἄλλος, Ἐπινικιος τωι ∆αυΐδ. Ἄλλος, Τωι νικοποιωι.
αʹ. Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου· Μεταναστευου επι τα ορη ως
στρουθιον; Ἄλλος, Ἀναστατου εις τα ορη ως στρουθιον Ἄλλος, Μετακινου. Ὅτι ιδου οι
αμαρτωλοι ενετειναν τοξον, ητοιμασαν βελη εις φαρετραν, του κατατοξευσαι εν
σκοτομηνηι τους ευθεις τηι καρδιαι. Ἄλλος, Ὡς εν ζοφωι. Ὅτι α συ κατηρτισω,αυτοι
καθειλον. Ἄλλος, Ὅτι οι θεσμοι κατελυθησαν. Ἄλλος, Ὅτι αι διδασκαλιαι
συντριβησονται. Μεγαλη της επι τον Κυριον ελπιδος η δυναμις, φρουριον αχειρωτον,
τειχος αμαχον, συμμαχια ακαταγωνιστος, λιμην ευδιος, πυργος ακαταμαχητος, οπλον
αηττητον, δυναμις αμαχος και εκ των απορων ευρισκουσα πορον. ∆ια ταυτης αοπλοι
των ωπλισμενων, και γυναικες ανδρων περιεγενοντο, και παιδες των τα πολεμικα
μεμελετηκοτων ισχυροτεροι μετα πολλης της ευκολιας ανεφανησαν. Και τι θαυμαστον
ει πολεμιων εκρατησαν, οπου γε και αυτου του κοσμου περιεγενοντο; Τα γαρ στοιχεια
την οικειαν αγνοησαντα φυσιν προς το χρησιμον εκεινοις μετεβαλλοντο, και τα θηρια
ουκ ετι θηρια ην, ουδε η καμινος, καμινος. Ἡ γαρ εις τον Θεον ελπις παντα
μεταῤρυθμιζει. Ὀδοντες τεθηγμενοι, και δεσμωτηριον στενον, φυσεως αγριοτης, και
λιμος οπλιζων την φυσιν, διαφραγμα ουδαμου, και στοματα του σωματος πλησιον του
Προφητου· αλλ' η εις τον Θεον ελπις χαλινου παντος ισχυροτερα, εις τα στοματα
εμπεσουσα, εις τουπισω ταυτα ανειλκε. Ταυτα δη και ουτος φιλοσοφων, ελεγε προς τους
κελευοντας αυτωι φευγειν και δραπετευειν, και απο της των τοπων ασφαλειας την
σωτηριαν εαυτωι ποριζεσθαι· Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου; Τι λεγεις;
Τον της οικουμενης ∆εσποτην εχω συμμαχον· τον πανταχου ευκολως εργαζομενον
παντα, εκεινον στρατηγουντα εχω και παρισταμενον· και προς την αοικητον με πεμπεις,
και απο της ερημιας μοι συναγεις την ασφαλειαν; Μη γαρ μειζων η της ερημιας βοηθεια
του παντα δυναμενου μετ' ευκολιας απασης; Τι με τον ωπλισμενον ισχυρως, καθαπερ
γυμνον και αοπλον, δραπετευειν παρασκευαζεις, και μεταναστην ειναι κελευεις; Ειτα
τον μεν στρατοπεδον εχοντα, και τειχεσι πεφραγμενον και οπλοις, ουκ αν εκελευσας
καταφυγειν επι την ερημον, αλλα καταγελαστος αν εφανης ταυτα συμβουλευων· τον δε
εχοντα τον της οικουμενης ∆εσποτην μεθ' εαυτου εξοριζεις, και φυγαδευεις, και
μεταναστην 55.141 ποιεις, δια τον παρα των αμαρτωλων πολεμον; Μετα γαρ των
ειρημενων, και τουτο ετερον δικαιωμα εχω του μη φευγειν. Ὅταν γαρ και ο Θεος
βοηθηι, και αμαρτωλοι οι πολεμουντες, πως ου την εσχατην οφλισκανει αισχυνην ο
συμβουλευων των ορνιθων μιμεισθαι το ψοφοδεες; Ουκ εννοεις το
αντιπαραταττομενον μοι στρατοπεδον, πως αραχνης ευτελεστερον; Ει γαρ ο του
βασιλεως εχθρος του επιγειου, οπου αν παραγενηται, επισφαλως ζηι και δεδοικε, και
τρεμει· πολλωι μαλλον ο του των ολων Θεου. Ὅπου γαρ αν αφικηται, παντας εχει
πολεμιους, και αυτην την κτισιν. Καθαπερ γαρ τους φιλους αυτου και τα στοιχεια και τα
θηρια δεδοικε, και πασα η κτισις αιδειται· ουτω τον εχθρον και πολεμιον και τα
αναισθητα πολεμει και διαπτυει. ∆ια τοι τουτο τους μεν, πριν η του εδαφους αψασθαι,
διειργασαντο τοτε οι θηρες, τους δε το πυρ κατηναλωσεν. Ἀλλα τοξα και φαρετραν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

114

εχουσι, και παρεσκευασμενα αυτοις απαντα· Ἡτοιμασαν γαρ αυτα, φησιν, εις φαρετραν·
αλλ' ουδεμια τουτων ισχυς, ουδεν εντευθεν δεδιττομεθα. Ουδε γαρ ει τινα εκλελυμενον
ειδον τοξον εχοντα, εδεισα αν. Τι γαρ οφελος οπλων, ισχυος ουκ ουσης; Ου τοινυν ουδε
ενταυθα, της παρα του Θεου ευνοιας απουσης. Ἀλλα δολους ραπτουσι, και ουκ εξ
ευθειας προσερχονται. ∆ια τουτο μαλιστα αυτων καταγελω, οτι εν σκοτομηνηι
βαλλουσιν. Ουδεν γαρ ασθενεστερον ανδρος επιβουλευοντος. Ου δειται τοις ετερων
οπλοις αλωναι, αλλ' υπο της οικειας πιπτει χειρος, και τωι εαυτου περιτρεπεται δολωι. Τι
ουν γενοιτ' αν ασθενεστερον, οταν υπο των οικειων μηχανηματων αιρηται; Μετα δε
τουτων εστι και ετερον ειπειν· οτι ουχ αμαρτωλοι μονον τους υπο Θεου βοηθουμενους
και μετα δολου πολεμουσιν, αλλ' οτι και προς τους ανευθυνους και ουδεν αυτους
ηδικηκοτας. Ουχ ως ετυχε δε και τουτο αυτους ασθενεις εργαζεται. Καθαπερ γαρ οι προς
κεντρα λακτιζοντες, εκεινα μεν ουδεν εβλαψαν, τους δε εαυτων ποδας ᾕμαξαν· ουτω δη
και ουτοι. Μετα δε τουτων, και ετερα τις αιτια καταλυουσα αυτων την ισχυν του
πολεμου εστι. Ποια δη αυτη; Ὅτι α συ κατηρτισω, αυτοι, φησι, καθειλον. Ὃ δε λεγει
τοιουτον εστι· Σοι πολεμουσι και μαχονται, τον νομον σου και τα προσταγματα σου
καθαιρουντες. Και γαρ τα σα προσταγματα καθελειν επιχειρουσι, και ταυτα
κατηρτισμενα. Ἢ τουτο φησιν, η οτι και παραβαται του νομου εισι. Και αυτη δε ου
μικρα ασθενειας υποθεσις, το τα σα μη φυλαξαντας, ουτως εις πολεμον ιεναι. ∆ια γαρ
τουτο και ευθεσι πολεμουσι, και δολους ραπτουσι, επειδη των σων ουκ ακουουσι
προσταγματων.
βʹ. ∆ιηγησαμενος τοινυν περι της ασθενειας των πολεμιων, και ταυτην δειξας
ουκ απο τουτων, αφ' ων ετεροι, αλλ' αφ' ων αυτωι πρεπον ην ου γαρ ειπε, Χρηματα ουκ
εχουσιν, ουδε φρουρια, ουδε συμμαχους, ουδε πολεις, ουδ' οτι πολεμων εισιν απειροι,
αλλα παντα ταυτα παραδραμων και διαπτυσας ως ουδεν οντα, και ειπων οτι παρανομοι
εισιν, οτι πολεμουσι τοις ουδεν ηδικηκοσιν, οτι τα του Θεου καθαιρουσι, λεγει λοιπον
και την των δικαιων παραταξιν, καντευθεν δεικνυς το εκεινων ευχειρωτον. Ουτω και
ημεις τον ισχυρον και τον ασθενη δοκιμαζωμεν, αλλα μη αφ' ων οι καταγελαστοι των
ανθρω 55.142 πων φοβουνται, εκ τουτων μαλλον φοβωμεθα. Τι γαρ φασι; ∆εινος εστι,
πονηρος εστι, χρηματων ογκον περιβεβληται και δυναστειαν. ∆ια τουτο μαλιστα αυτου
καταγελω. Ταυτα γαρ ειδη ασθενειας εστιν. Ἀλλ' οιδεν επιβουλευειν, φησι. Παλιν
ετερον ειδος μοι λεγεις ασθενειας. Τι ουν οτι πολλοι περιγινονται τοιουτοι οντες;
Ἐπειδη συ καλως πυκτευειν ουκ οιδας· επειδη και συ υπερ των αυτων παγκρατιαζεις,
αφ' ων εκεινοι γινονται ασθενεστεροι, περι δοξης και δυναστειας. Φευγε του αγωνος
την υποθεσιν, και ετερωθεν βαλλε τους επιοντας, επιεικειαι τον αλαζονα, πενιαι τον
πλεονεκτην, εγκρατειαι τον ακολαστον, φιλοφροσυνηι τον φθονερον· και ουτως αυτων
περιεσηι ραιδιως. Ἀλλ', οπερ εφθην ειπων, διηγησαμενος την ασθενειαν των αντιδικων,
ορα πως και του δικαιου λεγει την πανοπλιαν. Ἐπαγει γαρ· Ὁ δε δικαιος τι εποιησε;
τουτεστιν· Ἐκεινων ουτω παραταττομενων, ζητεις ποθεν ωπλισατο ο δικαιος; Ἄκουε·
Κυριος εν ναωι αγιωι αυτου· Κυριος εν ουρανωι ο θρονος αυτου. Ειδες πως συντομως την
συμμαχιαν αυτου διηγησατο; Τι εποιησεν, ερωταις; Ἐπι τον Θεον κατεφυγε τον εν τωι
ουρανωι, τον πανταχου παροντα. Ου τοξα ετεινεν, ουδε φαρετραν ητοιμαζε, καθαπερ
εκεινος, ουδε εν σκοτομηνηι παρεταξατο· αλλα παντα ταυτα αφεις, την εις τον Θεον
ελπιδα πασιν επετειχισε, και τουτον αυτοις αντεστησε τον ουδενος τουτων δεομενον, ου
καιρων, ου τοπων, ουχ οπλων, ου χρηματων, αλλα νευματι παντα ανυοντα. Ειδες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

115

συμμαχιαν αμαχον τε και ευκολον, και ραιδιαν; Οι οφθαλμοι αυτου εις τον πενητα
επιβλεπουσι, τα βλεφαρα αυτου εξεταζει τους υιους των ανθρωπων. Κυριος εξεταζει τον
δικαιον και τον ασεβη, ο δε αγαπων την αδικιαν, μισει την εαυτου ψυχην. Ἄλλος, Τα
βλεφαρα αυτου δοκιμαζει. Ἄλλος, Κυριος δικαιος εξεταστης. Ἄλλος, ∆ικαιον δοκιμαζει
και ασεβη, και αγαπωντα αδικα εμισησεν η ψυχη αυτου. Ἄλλος, Ὁ αγαπων αδικιαν,
μισει την εαυτου ψυχην. Ειδες συμμαχον παρεσκευασμενον, βοηθον ευτρεπισμενον,
πανταχου παροντα, παντα ορωντα, παντα βλεποντα, τουτο εργον εχοντα μαλιστα, καν
μηδεις ο παρακαλων ηι, προνοειν, κηδεσθαι, κωλυειν αδικουντας, βοηθειν
αδικουμενοις, τοις μεν αποδιδοναι τας αμοιβας των κατορθωματων, τοις δε τιθεναι τας
τιμωριας των αμαρτηματων; Ουδεν ουν αγνοει· οι γαρ οφθαλμοι αυτου επιβλεπουσι την
οικουμενην. Ουκ επισταται δε μονον, αλλα και βουλεται αυτα διορθουν. ∆ιο και ετερος
τουτο αυτο δηλων ειπε, ∆ικαιος. Ει γαρ δικαιος, ουκ ανεξεται ταυτα απλως περιοραιν
γινομενα. Ἀποστρεφεται τους πονηρους, επαινει τους δικαιους. Ειτα οπερ εν τωι
προτερωι ψαλμωι ελεγε, δεικνυς οτι και αυτη η κακια ικανη αυτους αναλωσαι, τουτο και
ενταυθα δηλων επηγαγεν· Ὁ δε αγαπων την αδικιαν, μισει την εαυτου ψυχην. Πολεμιον
γαρ τηι ψυχηι πονηρια, εχθρον και ολεθριον, ωστε και προ της κολασεως δικην διδωσιν ο
πονηρος. Ειδες πως ευαλωτους παντοθεν δεικνυσι τους εναντιουμενους, οταν και
τοιουτον εχηι συμμαχον, και εκεινοι υπο των οικειων οπλων αλισκωνται, δι' ων
φραττονται, δια τουτων δαπανωμενοι, και εαυ 55.143 τους βλαπτοντες; ειδες της
συμμαχιας την ευκολιαν; Ου γαρ δει βαδισαι που, και δραμειν, ουδε χρηματα αναλωσαι,
του Θεου πανταχου παροντος, και παντα ορωντος. Ἐπιβρεξει επι αμαρτωλους παγιδας,
πυρ, και θειον, και πνευμα καταιγιδος, η μερις του ποτηριου αυτων. Ὅτι δικαιος Κυριος,
και δικαιοσυνας ηγαπησεν, ευθυτητας ειδε το προσωπον αυτου. Ἄλλος, Ὕσει επι
παρανομους ανθρακας. Ἄλλος, Ευθυτητας οψεται το προσωπον αυτων, τουτεστι, των
δικαιων, η αυτου του Θεου. Ειπων την απο της κακιας δικην, επειδη ταυτης πολλοι
καταφρονουσι, λοιπον κατασειει την των πονηρων διανοιαν απο της ανωθεν
φερομενης πληγης, εμφαντικως τωι λογωι χρωμενος, και δια φοβερων ονοματων
προιων. Πυρ γαρ, και θειον, και πνευμα καταιγιδος, και ανθρακας αυτοις ανωθεν λεγει
υεσθαι, τηι μεταφοραι των λεξεων το αφυκτον της τιμωριας, το δαψιλες της κολασεως,
το ευκολον της πληγης, το δαπανητικον παραστησαι βουλομενος.
γʹ. Τι εστιν, Ἡ μερις του ποτηριου αυτων; Τουτο αυτοις κληρος, φησι, τουτο
κτημα, τουτωι ενδιατριψουσιν, εν τουτοις δαπανηθησονται. Ειτα και η αιτια· οτι ο παντα
εφορων ουκ ανεξεται ταυτα ατιμωρητι παραδραμειν. Ὅπερ και ετερος προφητης φησι·
Καθαρος ο οφθαλμος σου, του μη οραιν πονηρα, και επιβλεπειν επι πονους ου δυνησηι·
τουτο και ουτος παριστησι λεγων· Ὅτι δικαιος Κυριος, και δικαιοσυνας ηγαπησε. Τουτο
του Θεου μαλιστα εξαιρετον, αποδεξασθαι τα δικαια, την ορθοτητα· και ουκ αν
ανασχοιτο εις τελος των ετερως γινομενων. ∆ια δη τουτο αρχομενος του ψαλμου
ελεγεν· Ἐπι τωι Κυριωι πεποιθα· πως ερειτε τηι ψυχηι μου· Μεταναστευου επι τα ορη ως
στρουθιον; Οι μεν γαρ εν τοις βιωτικοις πεποιθοτες, ουδεν αμεινον του στρουθιου
διακεινται, ο τηι ερημιαι θαῤρουν, ευχειρωτον απασι γινεται. Τοιουτος ο επι χρημασιν
ελπιζων. Καθαπερ ο στρουθος και υπο παιδιων αλισκεται, και ιξου, και παγιδος, και
μυριοις ετεροις· ουτω και ο πλουτων, και υπο οικειων, και υπο πολεμιων· και εκεινου
μαλλον επισφαλεστερον ζηι, πολλους εχων τους ιξευοντας, και προ εκεινων, πονηρας
επιθυμιας· και μεταναστης εστιν, αει μετα των καιρων ισταμενος, και δημιων οργας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

116

δεδοικως, και βασιλεως θυμον, και κολακων επιβουλας, και φιλων δολους· και
πολεμιων επισταντων, μαλλον παντων τρεμει, και ειρηνης ουσης, υφοραται τους
επιβουλους· ου γαρ εχει πλουτον μονιμον και αναφαιρετον. ∆ια τουτο αει πετεται και
μετανισταται, τας ερημους διωκων και τα ορη, εν σκοτομηνηι διαγων, και παχυ σκοτος
εν μεσημβριαι μεσηι εχων, και δολους ραπτων. Ἀλλ' ουχ ο δικαιος τοιουτος. Αι γαρ των
δικαιων οδοι ομοιως φωτι λαμπουσιν. Ουτε γαρ επιβουλευειν αιρουνται, ουτε αδικειν,
αλλ' ανειμενην ψυχην εχουσιν. Ουτοι δε αει δολους ραπτοντες, αει εν σκοτωι και φοβωι
εισι, καθαπερ οι ληισται, και οι τοιχωρυχοι, και οι μοιχοι· και εν ημεραι σκοτος ορωσι, της
ψυχης αυτων υπο δεους βαλλομενης. Πως ουν αν διασκεδασθειη το σκοτος τουτο; Ει
παντων τουτων εαυτον αποστησας, εκκρεμασθειης της ελπιδος του Θεου, καν μυριακις
55.144 αμαρτωλος ηις. Ἐμβλεψατε γαρ, φησιν, εις αρχαιας γενεας, και ιδετε, τις ηλπισεν
επι Κυριον, και κατηισχυνθη; Ουκ ειπε, ∆ικαιος, αλλα, Τις; Καν αμαρτωλος, φησι. Το γαρ
θαυμαστον τουτο εστιν, οτι και αμαρτωλοι ταυτης εχομενοι της αγκυρας, πασιν εισιν
αχειρωτοι. Τουτο γαρ μαλιστα διαθεσεως της προς τον Θεον, οταν τοσουτοις κακοις
βεβαρημενος θαῤρησηις αυτου τηι φιλανθρωπιαι. Ὥσπερ γαρ επικαταρατος ο ελπιζων επι
ανθρωπον, ουτω μακαριος ο ελπιζων επι Θεον. Παντων τοινυν αποστησας σαυτον,
ταυτης εχου της αγκυρας. Και γαρ εφοραι παντα ο Θεος, και κρινει τα δικαια, και ου
κρινει μονον, αλλα και εις εργον εξαγει. ∆ια τουτο ειπων αυτου περι της δικαιοσυνης,
εδειξε και την τιμωριαν, δια του πυρος, δια της καταιγιδος· και τουτο δε ποιει,
κηδομενος εκεινων, και δια της κολασεως σωφρονεστερους ποιων. Παντων ουν ενεκεν
προσιωμεν αυτωι, και διηνεκως μενωμεν προς αυτον ορωντες. Ουτω γαρ και παντων
επιτευξομεθα των αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΙΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος υπερ της ογδοης. Ἄλλος, Τωι νι κοποιωι υπερ της ογδοης Ὁ δε Ἑβραιος, Ἀσε
μινιθ, φησι. Σωσον με, Κυριε, οτι εκλελοιπεν οσιος, οτι ωλιγω θησαν αι αληθειαι απο
των υιων των ανθρωπων. Ἄλλος, Ὅτι επερανθησαν πιστοι απο υιων αν θρωπων.
αʹ. ∆υσκολον μεν αρετη, και δυσκατορθωτον και καθ' εαυτο, μαλιστα δε, οταν εν
σπανει των αγαθων ανδρων ο εργαζομενος ηι. Καθαπερ γαρ φερει μεν οδοιπορια πονον,
πολλωι δε πλεον οταν μονος ο οδοιπορος ηι, και μηδενα τον κοινωνουντα της
οδοιποριας εχηι· ουτω δη και ενταυθα. Ουδε γαρ μικρον αδελφων κοινωνια και
παρακλησις. ∆ιο και Παυλος φησι· Κατανοουντες εαυτους εις παροξυσμον αγαπης και
καλων εργων. ∆ια δη τουτο μαλιστα τους παλαιους μακαριζειν αξιον, ουχ οτι
κατωρθωσαν αρετην, αλλ' οτι και αυχμου πολλου της αρετης οντος, και των
κατορθουντων ουδαμου φαινομενων. Τουτο γουν και η Γραφη αινιττομενη ελεγε· Νωε
δικαιος, τελειος εν τηι γενεαι αυτου. ∆ια τουτο τον Ἀβρααμ θαυμαζομεν, δια τουτο τον
Λωτ, δια τουτο τον Μωυσεα, οτι καθαπερ εν βαθειαι νυκτι αστερες εφαινοντο, και
μεταξυ των ακανθων ροδα, και εν μυριοις λυκοις προβατα, την εναντιαν πασιν
οδευοντες οδον, και μη διακοπτομενοι. Ει γαρ επι πληθους αυτο τουτο δυσκολιαν φερει,
και πολλων την εναντιαν ποιουμενων, ο μονος απεναντιας του πληθους βαδιζων
πολλα υπομενει πραγματα, και ει εν ναυτιλιαι δε χαλεπον, του ροθιου την εναντιαν
φερομενου, προς την εναντιαν το πλοιον ιθυνειν· πολλωι μαλλον επι της αρετης. ∆ια δη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

117

τουτο και ο δικαιος ουτος, ατε δη μονος αυτης επειλημμενος, παντων την εναντιαν
βαδιζον 55.145 των, επι την του Θεου προνοιαν καταφευγει, λεγων· Σωσον με, Κυριε.
Ουδεν ουν αλλο, η τουτο εντευθεν δηλοι· Της ανωθεν μοι χρεια χειρος, της ροπης της εκ
των ουρανων, της συμμαχιας εκεινης. Την γαρ εναντιαν πασιν οδευων οδον, πολλης
δεομαι της προνοιας. Και ουκ ειπε, Σωσον με, οτι ου γεγονεν οσιος, αλλ', Ὅτι
εκλελοιπεν οσιος, δεικνυς οτι και οι οντες απωλοντο, επειδη επεκρατησεν η κακια, και
περιεγενετο η νοσος. Τουτο και Παυλος φοβειται λεγων· Ουκ οιδατε οτι μικρα ζυμη
ολον το φυραμα ζυμοι; Και παλιν· Φθειρουσιν ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι. Τι εστιν,
Ὠλιγωθησαν αι αληθειαι; Πολλαι εισιν αι αληθειαι. Καθαπερ επι των χρωματων, και
των αλλων ειδων, τα μεν εστιν αληθη, τα δε ψευδη, και εστι πορφυρα αληθης, και
πορφυρα ψευδης, και επι κροκου, και επι των λιθων, και επι αρωματων, και επι ετερων
τοιουτων· ουτω δη και επι των αρετων. Ἀληθεια γαρ το οντως ον, ψευδος δε το μη ον.
Ἐπει ουν ταυτα διεστραπτο και ημαυρωτο, ου την υποστασιν απολεσαντα εξ εαυτων,
αλλ' υπο των ανθρωπων φυγαδευθεντα· δια τουτο ουκ ειπε μονον, οτι Ὠλιγωθησαν αι
αληθειαι, αλλ', Ἀπο των υιων των ανθρωπων, προσεθηκε, τουτο αυτο δηλωσαι
βουλομενος. Σκοπει δε· Ἔστι κοσμος αληθης· εστι και ψευδης. Τις ουν ο αληθης κοσμος;
Ὁ περι ψυχην. Τις δε ψευδης; Ὁ περι σωμα. Ἔστιπλουτος αληθης· εστι και ψευδης.
Ψευδης ο των χρηματων, αληθης ο των κατορθωματων. Ἔστιν ευφροσυνη, η μεν
ψευδης, η δε αληθης, και καλλη, και δυναστειαι, και δοξαι. Ἀλλ' οι πλειους των
ανθρωπων, την αληθειαν τουτων αφεντες, τα ψευδη διωκουσιν. Ὥσπερ γαρ εστιν
ανθρωπος αληθης, και ψευδης· αληθης μεν ο ζων και ενεργων, ψευδης δε ο
γεγραμμενος· ουτω δη και επι των αρετων εστιν ιδειν.
βʹ. Ματαια ελαλησεν εκαστος προς τον πλησιον αυτου. Χειλη δολια εν καρδιαι
και εν καρδιαι ελαλησαν κακα. Ἄλλος φησιν, Ἐν καρδιαι αλληι και αλληι λαλει. ∆υο
κακιας λεγει ενταυθα, και οτι ματαια ελαλησαν, και οτι προς τον πλησιον· η τα ψευδη
ματαια φησιν, η τα περιττα και ανονητα. Τοιουτον τι και ο Παυλος φησι λεγων· Μη
ψευδεσθε εις αλληλους. Και το δη χαλεπωτερον, οτι παντες ησαν διεφθαρμενοι. ∆ιο ουκ
ειπεν, Ὁ δεινα, και ο δεινα, αλλ', Ἕκαστος. Ουδε γαρ ην απλως επιπολαιος η κακια,
αλλα κατωθεν, και απο καρδιας. Ἐν καρδιαι και εν καρδιαι, οπερ ετερος ερμηνευτης, Ἐν
καρδιαι αλληι και αλληι, ειπε, διδασκων οτι πολλη διπλοη αυτων εν καρδιαι. Τουτο
πολεμιων παντων πικροτερον. Οι μεν γαρ εισι φανεροι και δηλοι, οθεν και ευφυλακτοι
γινονται· ουτοι δε ετερον προσωπειον προβαλλομενοι, και ετερον οντες, δυσφωρατοι
τοις επιβουλευομενοις καθιστανται, των τα ξιφη κρυπτοντων οντες πολλωι
χαλεπωτεροι. Ἐξολοθρευσει Κυριος παντα τα χειλη τα δολια, και γλωσσαν
μεγαλοῤρημονα, τους ειποντας· Την γλωσσαν ημων μεγαλυνουμεν. Ἄλλος,
∆υναστευσομεν. Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστιν. Ἄλλος, Συν ημιν παρεστι. Τις ημων
κυριος εστιν; Ἄλλος, Τις κυριευσει ημων; Ειδες κηδεμονιαν Προφητου, πως υπερ αυτων
ευχεται; Ου γαρ δη κατ' αυτων εστι το 55.146 ειρημενον, αλλ' υπερ αυτων. Ου γαρ ειπεν
αυτους απολεσθαι, αλλα την κακιαν αφανισθηναι. Ου γαρ ειπεν, Ἐξολοθρευσει Κυριος
αυτους, αλλα, Τα χειλη τα δολια.
γʹ. Και παλιν ουχι την ουσιαν, αλλα την γλωτταν, την απονοιαν, τον δολον
αναιρεθηναι αξιοι, την υπερηφανιαν εκκοπηναι. Κωμωιδων δε αυτων την ανοιαν, φησι·
Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστι. Τις ημων κυριος εστι; Μαινομενων και παραφρονων τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

118

ρηματα. ∆ια δη τουτο ο Παυλος απεναντιας αυτοις φθεγγομενος παραινει· Ουκ εστε
εαυτων, τιμης ηγορασθητε· και κελευει μηδε εαυτοις ζηιν. Ου σα εστι τα χειλη, φησιν,
αλλα του ∆εσποτου. Αυτος γαρ εποιησεν αυτα, αυτος κατεσκευασεν, αυτος ζωην
ενεπνευσεν. Ἀλλα συ εχεις; Ἀλλ' ου πανθ' οσα εχομεν, ταυτα ημετερα· επει και χρηματα
εχομεν, ετερων παρακαταθεμενων· και γην μισθουμεθα, ετερων ημιν δεδωκοτων. Ουτω
δη και σοι ταυτα εμισθωσεν ο Θεος, ουχ ινα ακανθας φερηις, αλλ' ινα σπερματα εις το
χρησιμον μεταβαληις· ουχ ινα απονοιαν, ουχ ινα δολον, αλλ' ινα ταπεινοφροσυνην, αλλ'
ινα ευφημιαν, αλλ' ινα αγαπην ποιησηις δι' αυτων βλαστανειν. Και οφθαλμους εδωκεν,
ουχ ινα ακολαστα βλεπηις, αλλ' ινα σωφροσυνηι αυτους καλλωπιζηις· και χειρας, ουχ ινα
πληττηις, αλλ' ινα ελεηις. Πως δε και λεγεις, οτι Τα χειλη ημων παρ' ημιν εστιν, οταν της
αμαρτιας αυτα ποιηις δουλα, οταν της πορνειας, οταν της ακαθαρσιας; Τις ημων κυριος
εστιν; Ὢ διαβολικου ρηματος! ω ψυχης δαιμονωδους! Ὁραις, ανθρωπε, την φυσιν
απασαν ανακηρυττουσαν του ∆εσποτου σου την ισχυν, την σοφιαν, την κηδεμονιαν, την
προνοιαν· το σωμα σου, την ψυχην, την ζωην, τα ορωμενα, τα αορατα, απαντα σχεδον
ειπειν, φωνην αφιεντα και ανακηρυττοντα του ∆ημιουργου την δυναμιν, και λεγεις· Τις
ημων κυριος εστι; Τουτο μανιας, τουτο παραπληξιας, τουτο διεφθαρμενης ψυχης. ∆ια
τουτο τα μυρια κακα. Ἀλλ' ουτοι μεν λεγουσι· Τις ημων κυριος εστιν, Ἄλλοι δε τον μεν
∆εσποτην ομολογουσι, τον δε περι της κρισεως αναιρουσι λογον και της κολασεως,
βραχειας χαριτος μεγαλην ωνουμενοι κολασιν, και βουλομενοι τωι μη μεμνησθαι
γεεννης παραμυθεισθαι εαυτους, λανθανουσι δια της αφοβιας ταυτης εις το βαραθρον
εαυτους της απωλειας εμβαλλοντες. ∆ιο παρακαλω και μεμνησθαι γεεννης, και
διαλεγεσθαι περι γεεννης· ουτω διαπλαττε ευμορφιαι την ψυχην. Πολυ γαρ το χρησιμον
των λογων τουτων. Ουδε γαρ απλως ηπειλησεν αυτην ο Θεος, και εντευθεν ηδη δηλην
εποιησεν, αλλ' ινα τωι φοβωι ποιησηι βελτιους. ∆ια τουτο και ο διαβολος παντα ποιει και
πραγματευεται, εξαιρειν αυτης την μνημην βουλομενος. Μη τοινυν εκβαλλε την
μνημην, μηδε λεγε· Τι λυπω εμαυτον παρα καιρον; Παρα καιρον λυπηι; Ἐκεινο εστι παρα
καιρον αλγειν, οταν εν τηι γεεννηι αλγηις. Του λυπεισθαι καιρος ουτος, ουκ εκεινος. Και
τουτο δεικνυσιν ο πλουσιος ο επι Λαζαρου, ος μυρια λυπηθεις ουδεν ωνησεν. Ει δε
ευκαιρως ηλγησεν, ουκ αν επαθεν απερ επαθεν. Ἕνεκεν της ταλαιπωριας των πτωχων,
και του στεναγμου των πενητων, νυν αναστησομαι, λεγει Κυριος. Θησομαι εν σω 55.147
τηριωι, παῤρησιασομαι εν αυτωι. Ἄλλος, Ταξω σωτηριον εμφανες. Μαθε ποση της
ταπεινοφροσυνης η ισχυς. Των πενητων η δυναμις πενητων λεγω, των την διανοιαν
συντετριμμενων, του κακως πασχειν εστιν η αντιληψις. Ουδε γαρ βιον ενταυθα φησιν,
ουδε αρετην, αλλα το πασχειν κακως, φησι, τουτο ανιστησι τον Θεον, και εκκαλειται
προς τιμωριαν και αμυναν. Τοσουτον εστι το αδικουμενον φερειν γενναιως, τοσαυτη
των επηρεαζομενων παρα του Θεου η προνοια, αντι μεγιστης συνηγοριας η συμφορα και
τωι πασχειν κακως γινομενη. Μεγαλη του στεναγμου η ισχυς, την ανωθεν καλουσα
ροπην. Φοβηθητε οσοι τους πενητας αδικειτε. Ἔχετε δυναμιν υμεις, και πλουτον, και
χρηματα, και δικαστων ευνοιαν· αλλ' εχουσιν εκεινοι παντων ισχυροτερον οπλον, τους
στεναγμους και τους θρηνους, και αυτο το αδικεισθαι, απερ την εκ των ουρανων
επισπαται συμμαχιαν. Τουτο το οπλον οικιας ανορυττει, τουτο θεμελιους κατεσκαψε,
τουτο πολεις ανειλε, τουτο ολοκληρα εθνη κατεποντισε· στεναγμους αδικουμενων
ανθρωπων λεγω. Αιδειται την ευγνωμοσυνην αυτων ο Θεος, οταν κακως πασχοντες
μηδεν πονηρον εκφερωσι ρημα, στεναζωσι δε μονον, και αποδυρωνται τα οικεια κακα.
Τι δε εστι, Θησομαι εν σωτηριωι, παῤρησιασομαι εν αυτωι; Μετα παῤρησιας, φησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

119

αυτων προστησομαι φανερως και δηλως, ωστε παντας μαθειν. Και ποτε ου φανερως
σωζει; Ἔστιν οτε ου φανερως, αλλα λαθρα· ουδε γαρ δειται της παρα ανθρωπων δοξης.
Νυνι δε, επειδη εικος ην τους εχθρους τους αυτων επεμβαινειν, εναλλεσθαι, ονειδιζειν
αυτοις, ως ουκ εχουσι Θεον βοηθον, ωστε κακεινους σωφρονισθηναι, και γενεσθαι
βελτιους, τηι πειραι μαθοντας του ∆εσποτου την συμμαχιαν, Φανερως ποιησομαι την
υπερ αυτων σωτηριαν, φησι. Τα λογια Κυριου, λογια αγνα· αργυριον πεπυρωμενον,
δοκιμιον τηι γηι. Και ποια αυτη ακολουθια προς τα ειρημενα; Πολλη και συνεχης. Μη γαρ
δη νομισητε ταυτα, φησιν, απλως ειρησθαι, μηδε απειλην ειναι περιττην· καθαρα αυτου
εστι τα ρηματα, απηλλαγμενα ψευδους. Ὥσπερ γαρ ο αργυρος ο πεπυρωμενος ουδεν
αλλοτριον εχει και νοθον, ουτω και του Θεου τα ρηματα, απερ αν ειπηι, παντως εκβηναι
δει. ∆ιο φησιν· Ἀργυριον πεπυρωμενον, δοκιμιον τηι γηι. Ἄλλος, Πεπυρωμενον, χωρουν
τηι γηι. Ὁ δε Ἑβραιος αντι του, Χωρουν τηι γηι, Βααλιλ λααρες ειπε, τουτεστι, το
χωνευομενον, το ρεον εν τηι γηι. Κεκαθαρισμενον επταπλασιως.
δʹ. Ειδες πως δεικνυσι το αψευδες, το αληθευον, τηι εικονι της υλης; ωσπερ γαρ
εκεινο το χωνευθεν, το πυρωθεν, το πολλακις τουτο παθον, αλλοτριον εστιν αλλοτριας
υλης, εκκεκαθαρμενον μετα ακριβειας· ουτως η αποφασις του Θεου. Συ, Κυριε, φυλαξεις
ημας, και διατηρησεις ημας απο της γενεας ταυτης, και εις τον αιωνα. Ἄλλος, Φυλαξεις
αυτους. Ἄλλος, Φυλαξεις αυτα, και διατηρησεις ημας απο της γενεας ταυτης, και εις τον
αιωνα. Ἄλλος, Ἅμα τηι γενεαι τηι αιωνιαι. Κυκλωι οι ασεβεις περι 55.148 πατουσιν. Ἄλλος,
Περιπατησουσιν. Ἄλλος, Κυκλωι ασεβων εμπεριπατησουσι. Κατα το υψος σου
επολυωρησας τους υιους των ανθρωπων. Ἄλλος, Ὅταν υψωθωσιν οι ευτελεις των υιων
των ανθρωπων. Ἕτερος, Κατα το υψος ευωνισμενοι τοις υιοις των ανθρωπων. Ὁ δε
Ἑβραιος, Χαρμ ζολλω, φησι, λεβνη Ἀδαμ. Συ, Κυριε, φυλαξεις ημας, και διατηρησεις
ημας. Ὅρα συνεχως, μαλλον δε διηνεκως επι τον Θεον καταφευγοντα, κακειθεν
ζητουντα την συμμαχιαν· και γαρ παναλκης η βοηθεια, ουδενι διακοπτομενη χρονωι.
Ουδενος των ανθρωπινων δεομεθα, φησι· συ γαρ ο φυλαττων ει διηνεκως. Τι εστι,
Κυκλωι οι ασεβεις περιπατουσι; Κατα μεν τους Ἑβδομηκοντα ουτω λεκτεον, οτι Καν
κυκλωσωσιν οι ασεβεις, ουδεν πεισομεθα· και γαρ φυλαττεις ημας, και μετεωριζεις, και
ενδοξους ποιεις. Κατα δε τον ετερον ερμηνευτην τουτο ρητεον· Οι ασεβεις
εξωσθησονται, οταν τους ευτελεις τους υιους των ανθρωπων υψωσηις· τουτεστιν, οταν
ημας τους νομιζομενους ειναι ευκαταφρονητους, τους τεταπεινωμενους δοξασηις,
αποστησεις αυτους και διακρουσηι. Τι δε εστι, Κατα το υψος σου; Ἀντι του, Ὁμοιουςσου
εποιησας, ως ανθρωπωι δυνατον ειναι ομοιον· Ποιησωμεν γαρ ανθρωπον κατ' εικονα,
φησιν, ημετεραν, και καθ' ομοιωσιν. Ὅπερ γαρ εστιν αυτος εν ουρανωι, τουτο ημεις επι
της γης· και ωσπερ ουδεις αυτου ανωτερος ανω, ουτως ουδεις επι της γης του ζωου
τουτου κατα αρετην ομοιος. Γινεσθε, φησιν, ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις
ουρανοις. Και του ονοματος δε ημιν μετεδωκεν· Ἐγω ειπα, Θεοι εστε, φησι, και υιοι
Ὑψιστου παντες. Και παλιν· Τεθεικα σε θεον Φαραω. Και δημιουργον ειναι εποιησε και
σωματικων και ασωματων. Και νυν μεν την κτισιν ο Μωυσης μεταβαλλει, νυν δε ετεροι
ετερα στοιχεια· ημιν δε επεταξε ναον αυτωι κτιζειν ημας αυτους. Καν τοινυν ου
δημιουργηις ουρανον, αλλα δημιουργεις ναον Θεου. Ἐπει και ουρανος δια τουτο
λαμπρος, επειδη Θεον εχει κατοικουντα εν αυτωι· μαλλον δε δια Χριστου και ημας.
Συνηγειρε γαρ, φησι, και συνεκαθισεν ημας εν δεξιαι εν τοις ουρανοις· και μειζονα
εδωκε ποιειν ων αυτος εποιησε. Τα γαρ σημεια, φησιν, α εγω ποιω, κακεινος ποιησει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

120

και μειζονα τουτων ποιησει. Και επι της Παλαιας ο μεν την θαλασσαν μετεβαλεν, ο δε
τον ηλιον εχαλινου, ο δε την σεληνην μενειν εκελευσεν, ο δε παλιν εις εαυτον τας
ακτινας απεστρεφεν· οι δε παιδες εν τηι καμινωι του στοιχειου την ενεργειαν επεδησαν,
και μαινομενη η φλοξ εσιγα, και δεδεμενη εσυριζεν. Οιδε και θηρια αιδεισθαι Θεου
φιλους· καν λιμος αναγκαζηι, φιλοσοφωτερα γινεται. Αιδεισθωσαν οι γαστριμαργοι την
εγκρατειαν των θηριων. Λεοντες ειδον τον ∆ανιηλ, και εφιλοσοφησαν· ημεις τον Υιον
του Θεου βλεποντες ερχομενον προς ημας, ου φιλοσοφουμεν. Ειλοντο εκεινοι
διαφθαρηναι λιμωι, και μη αψασθαι του σωματος του αγιου· ημεις ορωντες γυμνον τον
Χριστον περιερχομενον και λιμωι τηκομε 55.149 νον, ουδε τα περιττα προιεμεθα, αλλ' εν
περιουσιαι ζωντες, περιορωμεν τους αγιους. Ἡ γη παλιν ετερωι Θεου φιλωι τοσαυτα
προσηνεγκε δωρα εκ των οικειων κολπων, τοσαυτην φοραν, οσην ουδεποτε εμπροσθεν.
Και τι θαυμαζεις, ει αυτοι αιδεσιμοι ησαν, οπου γε και τα ιματια αυτων, και αι σκιαι
δαιμοσιν ησαν φοβεραι, και θανατωι, και νοσηματι; Και αγγελοι ηιδεσθησαν ανθρωπους,
και ετιμησαν μεθ' υπερβολης. Πως γαρ ουκ εμελλον, ους ο ∆εσποτης αυτων ετιμα; Και
εν τηι Παλαιαι και εν τηι Καινηι τουτο εστιν ιδειν. ∆ια τουτο λεγει· Κατα το υψος σου
επολυωρησας τους υιους των ανθρωπων. Ἐννοησαντες τοινυν το μεγεθος της τιμης,
αξιαν παρασχωμεν την υπερ ταυτης αμοιβην, ινα μη της τιμης η υπερβολη εφοδιον ημιν
τιμωριας γενηται· ης ρυσθειημεν απαντες οι τε διδασκοντες ταυτα και οι μανθανοντες,
εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι πρεπει πασα δοξα, τιμη και προσκυνησις εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΙΒʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος ψαλμος τωι ∆αυΐδ. Ἄλλος, Ἐπινικιος ωιδη του ∆αυΐδ. Ἄλλος, Εις νικος. Ἕως
ποτε, Κυριε, επιλησηι μου εις τελος; Ἄλλος, Ἐκλανθανηι μου τελεον. Ἕως ποτε
αποστρεφεις το προσωπον σου απ' εμου; Ἄλλος, Κρυ πτεις. Ἕως τινος θησομαι βουλας
εν ψυχηι μου, Ἄλλος, Ταξω γνωμας. Ὀδυνας εν καρδιαι μου ημε ρας και νυκτος. Ἄλλος,
Μεριμναν εν τηι δια νοιαι μου καθ' ημεραν.
αʹ. Ου μικρον και τουτο αγαθον, το λαμβανειν αισθησιν της του Θεου ληθης.
Ληθην δε μη παθος ειναι νομιζε, αλλα την εγκαταλειψιν. Πολλοι γουν τουτο παθοντες,
ουδε αυτο τουτο ισασιν, ουδε οδυρονται· ουτος δε ο μακαριος ου μονον αυτο ᾔδει, αλλα
και τον χρονον ανελογιζετο. Το γαρ, Ἕως ποτε, δεικνυντος εστι μακρον οντα τον
χρονον· δια τουτο και οδυρεται και θρηνει. Συ δε μοι σκοπει πως ουδαμου βιωτικου
τινος ενεκεν αλγει, ουχ υπερ χρηματων, ουχ υπερ δοξης, αλλ' υπερ της ευνοιας
πανταχου. Και ποθεν, φησιν, εγνω οτι επελαθετο αυτου ο Θεος; Ἐπειδη ᾔδει και ποτε
εμεμνητο, και σαφως ηπιστατο τι μεν ληθη, τι δε μνημη· ου καθαπερ οι πολλοι των
ανθρωπων οταν πλουτωσιν, οταν ευδοκιμωσι παρα τοις ανθρωποις, οταν αυτοις κατα
ρουν απαντα φερηται, οταν των εχθρων κρατωσι, τοτε νομιζουσι μεμνησθαι αυτων τον
Θεον· δια τουτο ουτε ποτε αυτων επιλανθανεται ισασιν. Οι γαρ της μνημης το σημειον
ουκ ειδοτες, ουδε το της ληθης επιστανται. Ει γαρ τα της φιλιας συμβολα ουκ
επιστανται, ουδε τα της εχθρας γινωσκουσι. Πολλων γαρ των ταυτα εχοντων
επιλανθανεται ο Θεος, και μαλιστα τουτων· των δε 55.150 εν τοις εναντιοις οντων
μεμνηται πολλακις. Μνημην γαρ ουδεν ουτω ποιει παρα τωι Θεωι, ως το αγαθον τι
ποιειν, το νηφειν, το εγρηγορεναι, το αρετης επιμελεισθαι· ωσπερ ουν ληθην ουδεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

121

ετερον, ως το εν αμαρτιαις ειναι και πλεονεξιαις και αρπαγαις. Και συ τοινυν, αγαπητε,
οταν εν συμφοραις ηις, μη λεγε, οτι Ἐπελαθετο μου ο Θεος· αλλ' οταν εν αμαρτιαις ηις,
και παντα σοι κατα ρουν φερηται. Ἂν γαρ τουτο ηις ειδως, ταχεως αποστησηι των
πονηρων πραγματων. Ἕως ποτε αποστρεφεις το προσωπον σου απ' εμου; Τουτο
επιτεταμενη ληθη. Ἀπο γαρ των ανθρωπινων σχηματων του Θεου τας ενεργειας
δεικνυσι, και την οργην αυτου και την κολασιν χαρακτηριζει. Ἀποστρεφει δε παλιν ο
Θεος το προσωπον αυτου, οταν αναξια πραττωμεν των επιταγματων αυτου. Ὅταν γαρ
εκτεινητε, φησι, τας χειρας υμων, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων. Ειτα και η
αιτια. Αι γαρ χειρες υμων αιματος πληρεις. Ἀλλα και τουτο παλιν κηδεμονιας πολλης,
και η εγκαταλειψις, και η αποστροφη του προσωπου· ποιει δε τουτο, ινα σφοδροτερον
ημας επισπασηται. Ἐπει και εραστης μανικος τον ερωμενον υπερορωντα αφιησι και
εγκαταλιμπανει, ουκ εκβαλλων αυτον της διανοιας, αλλα επιστρεψαι αυτον
βουλομενος, και εαυτωι συναψαι. Ειπων δε την αποστροφην, λεγει και την ληθην, και τα
εξ αυτης αυτωι προσγενομενα. Τινα δη ταυτα εστιν; α επαγει λεγων· Ἕως τινος θησομαι
βουλας εν ψυχηι μου; Ὥσπερ γαρ ο του λιμενος εξελθων πανταχου πλαναται, και ο του
φωτος αποστερηθεις πολλοις προσπταιει· ουτω δη και ο εις ληθην εμπεσων του Θεου,
φροντισι, και μεριμναις, και οδυναις εκδιδοται διηνεκως. Ου μικρον δε και τουτο εις το
τον Θεον επιστρεψαι προς εαυτον, το μεριμναιν, το φροντιζειν, το τηκεσθαι, το
οδυνασθαι, το λογον ποιεισθαι αυτου της αποστροφης. Ὃ και Παυλος Κορινθιοις
γραφων περι εαυτου φησι· Και τις εστιν ο ευφραινων με, ει μη ο λυπουμενος εξ εμου; Ου
μικρον γαρ τουτο, αγαπητε, κερδος, το αισθανεσθαι της αποστροφης του Θεου, το
αλγειν, το οδυνασθαι. Ουτω γαρ αυτον ταχεως προς ημας επιστρεψομεν. Ἕως ποτε
υψωθησεται ο εχθρος μου επ' εμε; Ἐπιβλεψον, εισακουσον μου, Κυριε ο Θεος μου.
Φωτισον τους οφθαλμους μου, μη ποτε υπνωσω εις θανατον. Ὥσπερ γαρ αντεχομενου
του Θεου, και μεθ' ημων οντος, τα λυπουντα εκποδων απαντα γινεται· ουτως
αποσταντος και επιλαθομενου, και ψυχη διακοπτεται, και καρδια οδυναται, και οι
λυπουντες επεμβαινουσι, και παντα κρημνοι και σκοπελοι. Συγχωρειται δε ταυτα
συμφεροντως, ωστε δια παντων δακνομενους τους ραιθυμοτερους σπουδαιοτερον
επανελθειν, οθεν εξεπεσον. Παιδευσει γαρ σε, φησιν, η αποστασια σου, και η κακια σου
ελεγξει σε. Ὥστε και η εγκαταλειψις του Θεου προνοιας ειδος εστιν. Ὅταν γαρ προνοων
και κηδομενος καταφρονηται, αφιησι μικρον και εγκαταλιμπανει, ινα τοτε της ραιθυμιας
εκβληθεισης, σπουδαιοτεροι οι ολιγωροι γενωνται. Ἐπιβλεψον, φησιν, ιδε τον εχθρον
υψουμενον επ' εμε· και ει μη δια την εμην ταλαιπωριαν, αλλα δια την εκεινου
αλαζονειαν και απονοιαν εισ 55.151 ακουσον μου. Και τι αιτεις; Κρατησαι των εχθρων;
Ου τουτο φησιν, αλλα, φωτισθηναι τους της καρδιας οφθαλμους, αποδιωχθηναι το
σκοτος το επιχυθεν μου τωι διορατικωι της ψυχης, και σκοτισαν τον νοητον οφθαλμον.
Τουτο αιτω, Φωτισον τους οφθαλμους μου. Μη ποτε ειπηι ο εχθρος μου, ιδων με
κατενεχθεντα εις τον της αμαρτιας θανατον· Ουτως ισχυσα προς αυτον. Κατεκρατησα
αυτου, οπερ ηθελον ιδειν, γεγονε μοι. Τι εστιν, Ἴσχυσα προς αυτον; Ὅτι ει και μη απλως
ισχυρος εστιν, αλλα προς εμε ισχυρος γεγονεν. Ἡ ημων ηττα ισχυν αυτωι περιτιθησιν,
ισχυρον αποφαινει, και κραταιον, και ακαταμαχητον.
βʹ. Ὁραις, οτι οταν αμαρτανωμεν, ου μονον εαυτους καταισχυνομεν, απολλυμεν,
εις θανατον εμβαλλομεν, αλλα και τους εχθρους κραταιους και δυνατους, δι' ων
ηττημεθα, ανακηρυττομεν· και ου μονον τουτο, αλλα και εν αγαλλιασει και ευφροσυνηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

122

αυτους καθιστωμεν. Βαβαι, ποσης ανοιας, ποσης παραπληξιας το τοις πολεμιοις καθ'
εαυτων συμμαχειν, και τοις λυπουσι και θλιβουσιν ημων την ψυχην ευφραινεσθαι και
αγαλλιασθαι παρασκευαζειν! Ὅρα ποσα ατοπα. ∆εον νικαιν τον εχθρον Ἠσθενησαν γαρ
αι ρομφαιαι αυτου εις τελος, και απωλετο ο ασεβης, δεον νικαιν, ηττωμεθα· και ου
μονον τουτο, αλλα και κραταιον και ισχυρον αποφαινομεθα· και ουδε μεχρι τουτου
ισταται ημιν και τα της μανιας, και τα της εσχατης νοσου, αλλα και τα εις ευφροσυνην
αυτου και αγαλλιασιν παρασκευαζομεθα. Ὄντως εσχατη μεθη, και κακον εσχατον η
αμαρτια. Ἀγαλλιασονται εαν σαλευθω. Τρια δικαιωματα προσαγει εις το δυσωπησαι ο
Προφητης τον ∆εσποτην, οπως επιβλεψηι, και επιστρεψηι το προσωπον αυτου επ' αυτον,
και εισακουσηι της δεησεως αυτου· το κρατος και την ισχυν των εχθρων, και προ τουτου
το υψωμα και την επαρσιν αυτων, και τριτον, την ευφροσυνην και αγαλλιασιν αυτων,
μονονουχι λεγων, ως Ει μη δια την εμην δεησιν, δια την εμην ταλαιπωριαν επιστρεφεις
μοι το προσωπον σου, Κυριε, αλλ' ουν δια την αλαζονειαν των εχθρων, διοτι επι ισχυι
φρονουσι μεγα· διοτι επιχαιρουσι τοις κακοις μου, επιγελωσι μου τωι πτωματι.
Εισακουσον μου, φωτισον τους οφθαλμους μου. Ἄφελε τον βαθυν υπνον επι ταις εμαις
αμαρτιαις, ον υπνωσας παρα βραχυ προς τον της ψυχης απενυσταξα θανατον. Ει γαρ
μονον απο της σης ασφαλειας σαλευθω, χαρα αυτοις, και μεγαλαυχια, και ισχυς τουτο
νομιζεται· και τουτωι μεγα φρονουσι, και εισιν ανυποιστοι· αν δε εις θανατον
κατενεχθω, τι ουκ αν ουτοι ποιησειαν; Ὁραις τον Προφητην, πως ηγειται μεγιστην
ζημιαν, και ουδεν κολασεως και τιμωριας ελαττον, το ευφραναι τον κοινον εχθρον, το
ισχυρον αυτον οφθηναι, το υψηλον δοξαι. Ει γαρ μη και μεγιστα και αφορητα ηγειτο
ταυτα κακα, ουκ αν αυτα προυβαλλετο εις παρακλησιν του Θεου, και προς το
επισπασασθαι την ευμενειαν αυτου. Ουτω ποιωμεν και ημεις, και σκοπωμεν, και
αγωνιζωμεθα, οπως μη υψωσωμεν τον εχθρον, οπως μη ισχυρον δειξωμεν, οπως μη
ευφρανωμεν, αλλα τουναντιον, και ταπεινον, 55.152 και εξουθενημενον, και ασθενη,
και κατηφη, και σκυθρωπον εργασωμεθα. Ἂν γαρ κατορθουντας ιδοι τους
αμαρτανοντας, παντα αμα ταυτα γινεται. Ἐγω δε επι τωι ελεει σου ηλπισα. Τι ουν
κατορθωσας, ταυτα αιτεις, επιβλεψαι παλιν εις σε, εισακουσαι σου της δεησεως,
φωτισθηναι σου της διανοιας τους οφθαλμους; ποθεν δε σοι ταυτα; Οι μεν αλλοι, φησιν,
ει τι και ειπειν εχοιεν, λεγετωσαν· εγω δε εν οιδα, εν λεγω, εκει μου πασαν ηρτησα την
ελπιδα, εκεινο προβαλλομαι, το ελεος σου, την φιλανθρωπιαν σου. Ἐγω δε, φησιν, επι
τωι ελεει σου ηλπισα. Ειδες ταπεινοφροσυνην Προφητου; ειδες ευγνωμοσυνην ανδρος;
Καιτοι μυρια κατορθωματα εχων, και δι' αυτων δυναμενος δυσωπησαι τον Θεον, ουδεν
τουτων λεγει, αλλ' επι μονον το ελεος του Θεου καταφευγει. Ὥστε δηλον οτι και οτε
ταυτα λεγει, ως το, Ει εποιησα τουτο, Ει ανταπεδωκα, και τα τοιαυτα, εις πολλην
αναγκην του ειπειν εμπεσων, ταυτα λεγει· ης μη παρουσης ουδεν εκεινων φησιν, αλλα
το ελεος και την φιλανθρωπιαν του Θεου αντι πασης ικετηριας προβαλλεται. Ειτα
πεποιθως, οτι της ελπιδος ου ψευσθησεται, επαγει· Ἀγαλλιασεται η καρδια μου επι τωι
σωτηριωι σου. Ειδες ευελπιδα ψυχην; Ἤτησε, και πριν η λαβηι, ως λαβων ευχαριστει, και
αιδει τωι Θεωι, και παντα τα προειληφοτα διαπραττεται. Ποθεν δε ουτως ην ευελπις; Ἀπο
πολλης ευγνωμοσυνης, απο πολλης σπουδης της περι την αιτησιν· ᾔδει οτι ουτως
αιτουμενου Θεος εισακουει, απο πολλης της εν τηι καρδιαι θερμης και κινησεως. Ὥσπερ
ουν οι νωθρως και παρειμενως αιτουμενοι, και λαβοντες, μολις της δωρεας
επαισθανονται· ουτως οι συνεπιτεταμενηι προθυμιαι και σπουδηι την αιτησιν ποιουμενοι,
και προ του λαβειν, απο της κατ' αυτους σφοδρας και καθαρας διαθεσεως, ως λαβοντες,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

123

εχουσι του δωρου συναισθησιν, της θειας αυτοις χαριτος την ευφροσυνην
προεντιθεισης· και ευχαριστουσι δια τουτο, και του λαβειν εγγυς καθεστηκασιν.
Ἀγαλλιασεται η καρδια μου επι τωι σωτηριωι σου. Τουτο, φησι, την εμην ευφραινει
ψυχην, το παρα σου της σωτηριας τυχειν· την ψυχην ευφραινει, οτι ταυτης ει συ
σωτηρια.
γʹ. Ειδες αγαλλιασιν, και αγαλλιασιν; αγαλλιασιν εχθρων επι πτωματι, και
αγαλλιασιν ψυχης επι οικειαι σωτηριαι; Ἐκεινη του Πονηρου, αυτη των σωζομενων.
Ἐκεινη λυμη και του δοκουντος αγαλλιασθαι, και εφ' ωι ηγαλλιατο· αυτη σωτηρια και
ανακλησις του αγαλλιωμενου. Ταυτην την αγαλλιασιν και ευφροσυνην ευφρανθωμεν
και αγαλλιασωμεθα, εκεινην δε φυγωμεν, και βδελυξωμεθα. Ἄσω τωι Κυριωι τωι
ευεργετησαντι με, και ψαλω τωι ονοματι Κυριου του υψιστου. Μνημοσυνον, φησι, της
ευεργεσιας ταυτης ωιδην αναθησω τωι Κυριωι, οτι ευηργετησε με, εταπεινωσε τον εχθρον,
αισχυνης επληρωσεν, ασθενη επηλεγξεν, εισηκουσε της δεησεως μου, επεστρεψε το
προσωπον αυτου επ' εμε, την αχλυν και τον ζοφον, δι' ων προς τον θανατον εφερομην,
διασκεδασας· και επι τωι σωτηριωι αυτου αγαλλιωμενος, ωσπερ τι μνημειον
ανεξαλειπτον, την ωιδην 55.153 ταυτην των εις εμε ευεργετηματων ανατιθημι, ου νυν
μονον αιδων αυτην, και ανελισσων τοις λογισμοις τας ευεργεσιας, αλλα και εις τον εξης
χρονον αισω και ψαλω τωι ονοματι Κυριου, ανεπιληστον εν τηι ψυχηι περιφερων της
ευεργεσιας το μεγεθος. Ἡ τοιαυτη τοινυν ψυχη ου μονον κακοις εμπαρεισα ρυεται
ραιδιως των κακων, αλλα και ασφαλεστερα γινεται, εις το μηκετι τοις ομοιοις
περιπεσειν. Ὅταν γαρ επι μνημης αει φερηι την ευεργεσιαν, δηλον οτι και τα δυσχερη
επι μνημης εχει, ων απαλλαγεισα ετυχε της ευεργεσιας. Ἔχων δε και την μνημην των
κακων, αναλογιζεται επιμελως, ποθεν ταυτα συνεπεσεν αυτωι, και δια ποιαν αιτιαν εις
το τοιουτον συνηνεχθη κακον· και αναλογιζομενος λοιπον τειχιζει πανταχοθεν εαυτον,
ινα μη επι τας ομοιας περιενεχθηι συμφορας· ουτω τε λοιπον τον εαυτου βιον καλως
ρυθμιζων, και παιδαγωγων, και τωι ρυσαμενωι πολλην ανομολογει την χαριν· ωσπερ
ευρε ρυστην, ουτω και φυλακα δια παντος εχειν εν τοις μελλουσιν εξαιτουμενος.
Ταυτην ζηλωσωμεν και ημεις, καν τινι παρασυρωμεν αμαρτηματι, ταχεως
ανανηψωμεν, και ποιησωμεθα το πτωμα προφασιν ασφαλειας, και αφορμην του μηκετι
αμαρτανειν. Πως ουν ποιησεις; Ἔχεις διδασκαλον τον ∆αυΐδ. Ἥμαρτες; Μη νυσταξηις
επι τηι αμαρτιαι, αλλα διαναστηθι· εννοησον αυτικα, οτι απεστρεψεν ο Θεος το προσωπον
απο σου, οτι επελαθετο σου· ειτα κλαυσον, στεναξον, λουσον καθ' εκαστην νυκτα την
κλινην σου δακρυσι, αποπηδησον απο των εργαζομενων την ανομιαν. Και ταυτα γαρ
μαθηματα του ∆αυΐδ. Ειπε μετ' αυτου· Ἕως ποτε, Κυριε, επιλησηι 55.154 μου εις τελος;
εως ποτε αποστρεφεις το προσωπον σου απ' εμου; Ειπε μη τηι γλωσσηι, αλλα πολυ
προτερον τηι καρδιαι· ειπε και τα αλλα δικαιωματα του ∆αυΐδ. Ὅταν ειπηις παντα,
ελπισον επι το ελεος αυτου, ελπισον, μη διακριθηις. Ὁ γαρ διακρινομενος, φησιν, εοικε
κλυδωνι θαλασσης ανεμιζομενωι και ριπιζομενωι. Μη γαρ οιεσθω, φησιν, ο τοιουτος, οτι
ληψεται τι παρα Θεου. Ἀνηρ γαρ διψυχος, ακαταστατος εν πασαις ταις οδοις αυτου.
Ἔλπισον ουν επι το ελεος αυτου, μηδεν διακριθεις, και τευξηι παντως της αιτησεως·
τυχων δε μη γενηι αγνωμων περι τον ευεργετην, και αχαριστος, αλλα ποιησον μνημειον
της ευεργεσιας, και αναθες αυτο ευχαριστον τωι ∆εσποτηι ωιδην. Ἴσως αυτος ουκ οιδας
συνθειναι· συγκαλεσον τους πενητας, και χρησαι τας γλωσσας αυτων, και σοι
παρασκευασον. Ευ ισθι οτι ηδιω της ∆αυιδικης ωιδης ταυτην ακουσεται, ην υπερ σου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

124

εκεινοι μελωιδησουσιν. Ὥσπερ γαρ η απο διαφορων χορδων της μονηρους ηδιον μελος
αποτελει, ουτω και η των πενητων εκ διαφορων ουσα, τωι εισακουοντι της φωνης των
πενητων Θεωι ηδυ τι και ερασμιον ηχησει. Στησον σεαυτωι και Θεωι τοιουτον μνημειον,
αυτωι μεν υπομνημα της ευεργεσιας, σαυτωι δε αποδειξιν της ευχαριστιας, της
ευγνωμοσυνης, συμβολον της διηνεκους μνημης, ην εγκαρδιον εχων αει, κατευθυνε
σου τον βιον· μαλλον δε κατευθυνωμεν, ινα γενωμεθα και της εκειθεν αξιοι κληρουχιας
των αγαθων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΜΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
«Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων.» Και τινος
χαριν ο ψαλμος εις τον βιον εισενεχθεις μετ' ωιδης ψαλλεται. Και περι της
του Θεου μακροθυμιας.
αʹ. Ὑμεις μεν ημας εθαυμαζετε πρωην, οτε τον περι του Μελχισεδεκ εκινησαμεν
λογον, επι τωι μηκει των ειρημενων· εγω δε υμας εθαυμαζον επι τηι της ακροασεως
προθυμιαι τε και συνεσει, και οτι μακροτερου του λογου προελθοντος, μεχρι τελους
παρηκολουθησατε ημιν· καιτοι γε ου μακρος ην ο λογος μονον, αλλα και δυσχερειαν
ειχε πολλην. Ἀλλ' ουτε το μηκος, ουτε η δυσκολια την υμετεραν ηλεγξε προθυμιαν.
Φερε ουν υμιν αμοιβην αποδωμεν εκεινου του πονου, σαφεστεραν προς υμας τημερον
ποιησαμενοι την διαλεξιν. Ουδε γαρ επιτεινειν αει δει την διανοιαν των ακροατων
διαῤρηγνυται γαρ ταχεως, ουτε χαλαιν αει και ανιεναι· και γαρ εντευθεν αργοτερα
γινεται παλιν. ∆ιο ποικιλλειν χρη το της διδασκαλιας ειδος, και νυν μεν
πανηγυρικωτερων, νυν δε αγωνιστικωτερων απτεσθαι λογων. Ὥσπερ ουν τοτε ελεγον,
οτι οι ποιμενες, των λυκων επιοντων τηι ποιμνηι, την συριγγα αφεντες, την σφενδονην
μεταχειριζονται· ουτω νυν δη παρελθουσων των εορτων των Ἰουδαικων, οι λυκων
απαντων εισι χαλεπωτεροι, την σφενδονην παλιν αφεντες, επι την συριγγα επανιωμεν·
και τους αγωνιστικωτερους αναπαυσαντες λογους, ετερων τινων σαφεστερων
αψωμεθα, την κιθαραν αυτην του ∆αυιδ μεταχειριζομενοι, και την υπακοην εις μεσον
αγοντες, ην απαντες υπεψαλαμεν τημερον. Τις ουν εστιν η υπακοη; Ὃν τροπον επιποθει
η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο Θεος. 55.156
Μαλλον δε αναγκαιον ειπειν πρωτον, τινος ενεκεν ο ψαλμος εις τον βιον εισενηνεκται
τον ημετερον, και μετ' ωιδης μαλιστα αυτη η προφητεια λεγεται. Τινος ουν ενεκεν
λεγεται μετ' ωιδης, ακουσον· Πολλους των ανθρωπων κατιδων ο Θεος ραιθυμοτερους
οντας, και προς την των πνευματικων αναγνωσιν δυσχερως εχοντας, και τον εκειθεν
ουχ ηδεως υπομενοντας καματον, ποθεινοτερον ποιησαι τον πονον βουλομενος, και του
καματου την αισθησιν υποτεμεσθαι, μελωιδιαν ανεμιξε τηι προφητειαι, ινα τωι ρυθμωι του
μελους ψυχαγωγουμενοι παντες, μετα πολλης της προθυμιας τους ιερους αναπεμπωσιν
αυτωι υμνους. Ουδεν γαρ, ουδεν ουτως ανιστησι ψυχην, και πτεροι, και της γης
απαλλαττει, και των του σωματος απολυει δεσμων, και φιλοσοφειν ποιει, και παντων
καταγελαιν των βιωτικων, ως μελος συμφωνιας, και ρυθμωι συγκειμενον θειον ᾆσμα.
Ουτω γουν ημων η φυσις προς τα αισματα και τα μελη ηδεως εχει και οικειως, ως και τα
υπομαζια παιδια κλαυθμυριζομενα και δυσχεραινοντα, ουτω κατακοιμιζεσθαι. Αι γουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

125

τιτθαι εν ταις αγκαλαις αυτα βασταζουσαι, πολλακις απιουσαι τε και επανιουσαι, και
τινα αυτοις κατεπαιδουσαι αισματα παιδικα, ουτως αυτων τα βλεφαρα κατακοιμιζουσι.
∆ια τουτο και οδοιποροι πολλακις κατα μεσημβριαν ελαυνοντες υποζυγια, αιδοντες
τουτο ποιουσι, την εκ της οδοιποριας ταλαιπωριαν ταις ωιδαις εκειναις
παραμυθουμενοι. Ουχ οδοιποροι δε μονον, αλλα και γηπονοι ληνοβατουντες, και
τρυγωντες, και αμπελους θεραπευοντες, και αλλο οτιουν εργαζομενοι, πολλακις
αιδουσι. Και ναυται κωπηλατουντες τουτο ποιουσιν. Ἤδη δε και γυναικες ιστουργουσαι,
και τηι κερκιδι τους στημονας συγκεχυμενους διακρινουσαι, πολλακις μεν και καθ'
εαυτην εκαστη, πολλακις δε 55.157 και συμφωνως απασαι, μιαν τινα μελωιδιαν αιδουσι.
Ποιουσι δε τουτο και γυναικες, και οδοιποροι, και γηπονοι, και ναυται, τωι αισματι τον εκ
των εργων πονον παραμυθησασθαι σπευδοντες, ως της ψυχης, ει μελους ακουσειε και
ωιδης, ραιον απαντα ενεγκειν δυναμενης τα οχληρα και επιπονα. Ἐπει ουν οικειως ημιν
προς τουτο εχει το ειδος της τερψεως η ψυχη, ινα μη πορνικα αισματα οι δαιμονες
εισαγοντες, απαντα ανατρεπωσι, τους ψαλμους επετειχισεν ο Θεος, ωστε ομου και
ηδονην το πραγμα και ωφελειαν ειναι. Ἀπο μεν γαρ των εξωθεν ᾀσματων βλαβη, και
ολεθρος, και πολλα αν εισαχθειη δεινα· τα γαρ ασελγεστερα και παρανομωτερα των
ᾀσματων τουτων τοις της ψυχης μερεσιν εγγινομενα, ασθενεστεραν αυτην και
μαλακωτεραν ποιουσιν· απο δε των ψαλμων των πνευματικων πολυ μεν το κερδος,
πολλη δε η ωφελεια, πολυς δε ο αγιασμος, και πασης φιλοσοφιας υποθεσις γενοιτ' αν,
των τε ρηματων την ψυχην εκκαθαιροντων, του τε αγιου Πνευματος τηι τα τοιαυτα
ψαλλουσηι ταχεως εφιπταμενου ψυχηι. Ὅτι γαρ οι μετα συνεσεως ψαλλοντες την του
Πνευματος καλουσι χαριν, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· Μη μεθυσκεσθε οινωι, εν ωι εστιν
ασωτια, αλλα πληρουσθε εν Πνευματι. Ἐπηγαγε δε και τον τροπον της πληρωσεως.
Ἄδοντες και ψαλλοντες εν ταις καρδιαις υμων τωι Κυριωι. Τι εστιν, Ἐν ταις καρδιαις
υμων; Μετα συνεσεως, φησιν· ινα μη το στομα μεν λαληι τα ρηματα, η διανοια δε εξω
διατριβηι πανταχου πλανωμενη, αλλ' ινα ακουηι η ψυχη της γλωττης.
βʹ. Και καθαπερ ενθα μεν βορβορος, χοιροι τρεχουσιν· ενθα δε αρωματα και
θυμιαματα, μελιτται κατασκηνουσιν· ουτως ενθα μεν αισματα πορνικα, δαιμονες
επισωρευονται· ενθα δε μελη πνευματικα, η του Πνευματος εφιπταται χαρις, και το
στομα και την ψυχην αγιαζει. Ταυτα λεγω, ουχ ινα επαινητε μονον, αλλ' ινα και παιδας
και γυναικας τα τοιαυτα διδασκητε αισματα αιδειν, ουκ εν ιστοις μονον, ουδε εν τοις
αλλοις εργοις, αλλα μαλιστα εν τραπεζηι. Ἐπειδη γαρ ως τα πολλα εν συμποσιοις ο
διαβολος εφεδρευει μεθην και αδηφαγιαν εχων αυτωι συμμαχουσαν, και γελωτα
ατακτον, και ψυχην ανειμενην, μαλιστα τοτε δει και προ τραπεζης, και μετα τραπεζαν,
επιτειχιζειν αυτωι την απο των ψαλμων ασφαλειαν, και κοινηι μετα της γυναικος και
των παιδων ανασταντας απο του συμποσιου, τους ιερους αιδειν υμνους τωι Θεωι. Ει γαρ ο
Παυλος μαστιγας εχων αφορητους επικειμενας, και ξυλωι προσδεδεμενος, και
δεσμωτηριον οικων, εν μεσηι νυκτι, οτε μαλιστα γλυκυς ο υπνος εφισταται πασι, μετα
του Σιλα διετελει τον Θεον υμνων, και ουτε απο του τοπου, ουτε απο του καιρου, ουτε
απο της φροντιδος, ουτε απο της τυραννιδος του υπνου, ουτε απο της αλγηδονος των
πονων εκεινων, ουτε αλλοθεν ουδαμοθεν ηναγκασθη καθυφειναι της μελωιδιας· πολλωι
μαλλον ημας ευφραινομενους, και των αγαθων απολαυοντας του Θεου, ευχαριστηριους
υμνους αναπεμπειν αυτωι χρη, ινα καν τι γενηται παρα της μεθης και της αδηφαγιας
ατοπον εις την ψυχην την ημετεραν, της ψαλμωιδιας επεισελθουσης, αποπηδησηι παντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

126

εκεινα τα ατοπα και πονηρα βουλευματα. Και καθαπερ πολλοι των πλουτουντων την
σπογγιαν βαλσαμου πλησαντες ουτω τας τραπεζας απομασσουσιν, ινα ει τις απο των
εδεσμα 55.158 των γενηται κηλις, παρασυρεισα καθαραν δειξηι την τραπεζαν· ουτω δη
και ημεις ποιωμεν, αντι βαλσαμου το στομα εμπλησαντες μελωιδιας πνευματικης, ινα ει
τις εγενετο κηλις απο της αδηφαγιας εν τηι ψυχηι, δια της μελωιδιας αποσμηξωμεν
εκεινης, και λεγωμεν κοινηι σταντες· Ευφρανας ημας, Κυριε, εν τωι ποιηματι σου, και εν
τοις εργοις των χειρων σου αγαλλιασομεθα. Και ευχη μετα την ψαλμωιδιαν προσκεισθω,
ινα μετα της ψυχης και την οικιαν αυτην αγιαζωμεν. Ὥσπερ γαρ οι μιμους, και
ορχηστας, και πορνας γυναικας εις τα συμποσια εισαγοντες, δαιμονας και τον διαβολον
εκει καλουσι, και μυριων πολεμων τας αυτων εμπιπλωσιν οικιας εντευθεν γουν
ζηλοτυπιαι και μοιχειαι και πορνειαι και τα μυρια δεινα· ουτως οι τον ∆αυιδ καλουντες
μετα της κιθαρας, ενδον τον Χριστον δι' αυτου καλουσιν. Ὅπου δε ο Χριστος, δαιμων
μεν ουδεις επεισελθειν, μαλλον δε ουδε παρακυψαι τολμησειε ποτε· ειρηνη δε, και
αγαπη, και παντα ωσπερ εκ πηγων ηξει τα αγαθα. Ἐκεινοι ποιουσι θεατρον την οικιαν
αυτων· συ ποιησον εκκλησιαν το δωματιον σου. Ἔνθα γαρ ψαλμος, και ευχη, και
προφητων χορεια, και διανοια των ᾀδοντων θεοφιλης, ουκ αν τις αμαρτοι την συνοδον
ταυτην προσειπων εκκλησιαν. Καν μη ειδηις την δυναμιν των ρηματων, αυτο τεως το
στομα παιδευσον τα ρηματα λεγειν. Ἁγιαζεται γαρ και δια ρηματων η γλωττα, οταν
μετα προθυμιας ταυτα λεγηται. Ἐαν εις ταυτην εαυτους καταστησωμεν την συνηθειαν,
ουδε εκοντες, ουδε ραιθυμουντες ποτε προησομεθα την καλην ταυτην λειτουργιαν, του
εθους και ακοντας ημας αναγκαζοντος καθ' εκαστην ημεραν την καλην ταυτην
επιτελειν λατρειαν. Ἐπι της μελωδιας ταυτης, καν γεγηρακως τις ηι, καν νεος, καν
δασυφωνος, καν ρυθμου παντος απειρος, ουδεν εγκλημα γινεται. Το γαρ ζητουμενον
ενταυθα, ψυχη νηφουσα, διεγηγερμενη διανοια, καρδια κατανενυγμενη, λογισμος
εῤρωμενος, συνειδος εκκεκαθαρμενον. Ἐαν ταυτα εχων εισελθηις εις τον αγιον του Θεου
χορον, παρ' αυτον δυνησηι στηναι τον ∆αυΐδ. Ἐνταυθα ου χρεια κιθαρας, ουδε νευρων
τεταμενων, ουτε πληκτρου και τεχνης, ουδε οργανων τινων· αλλ' εαν θεληις, συ σαυτον
εργασηι κιθαραν, νεκρωσας τα μελη της σαρκος, και πολλην τωι σωματι προς την ψυχην
ποιησας την συμφωνιαν. Ὅταν γαρ μη επιθυμηι κατα του πνευματος η σαρξ, αλλ' εικηι
τοις επιταγμασι τοις εκεινου, και εις περας αγηι ταυτην επι την αριστην και θαυμαστην
οδον, ουτως εργασηι μελωιδιαν πνευματικην. Ου χρεια τεχνης ενταυθα χρονωι μακρωι
κατορθουμενης, αλλα προαιρεσεως δει γενναιας μονον, και δεξομεθα την εμπειριαν εν
βραχειαι καιρου ροπηι. Ου χρεια τοπου, ου χρεια χρονου, αλλα και εν παντι τοπωι, και εν
παντι καιρωι ψαλλειν εξεστι κατα διανοιαν. Καν γαρ εν αγοραι βαδιζηις, καν εν οδοις ηις,
καν φιλοις συνεδρευηις, εξεστι διεγειραι την ψυχην, εξεστι σιγωντα βοαιν. Ουτω και ο
Μωυσης εβοα, και ο Θεος ηκουσε. Καν χειροτεχνης ηις, εν εργαστηριωι καθημενος και
εργαζομενος, δυνησηι ψαλλειν. Καν στρατιωτης ηις, εν δικαστηριωι προσεδρευων,
δυνησηι το αυτο τουτο ποιειν.
γʹ. Ἔξεστι και χωρις φωνης ψαλλειν, της διανοιας ενδον ηχουσης. Ου γαρ
ανθρωποις ψαλλομεν, αλλα Θεωι τωι δυναμενωι και καρδιας ακουσαι, και εις τα
αποῤρητα της διανοιας ημων εισελθειν. Και ταυτα Παυλος ενδεικνυμενος βοαι, λεγων·
Αυτο το Πνευμα εντυγχανει υπερ ημων στεναγμοις αλαλητοις. Ὁ δε ερευνων τας
καρδιας, ειδε τι το φρονημα του Πνευματος, οτι κατα Θεον εντυγχανει υπερ αγιων.
Τουτο δε ελεγεν, ουκ επειδη το Πνευμα εστεναζεν, αλλ' επειδη οι πνευματικοι ανδρες,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

127

οι τα χαρισματα του Πνευματος εχοντες, υπερ των πλησιον ευχομενοι, και τας ικετηριας
αναφεροντες, μετα κατανυξεως και στεναγμων τουτο εποιουν. Τουτο και ημεις
ποιωμεν, και καθ' εκαστην ημεραν εντυγχανωμεν τωι Θεωι δια τε ψαλμων και ευχων.
Ἵνα δε μη τα ρηματα μονον προσφερωμεν, αλλα την δυναμιν αυτην ειδωμεν των
ρησεων, φερε, το προοιμιον αυτο του ψαλμου εις μεσον αγαγωμεν. Τι ουν εστι το
προοιμιον; Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η
ψυχη μου προς σε, ο Θεος. Τοιουτον των ερωντων το εθος, μη κατεχειν σιγηι τον ερωτα,
αλλ' εις τους πλησιον εκφερειν, και λεγειν οτι φιλουσι. Θερμον γαρ τι πραγμα της
αγαπης η φυσις, και σιγηι στεγειν αυτην ουκ αν ανεχοιτο η ψυχη. ∆ια τουτο και Παυλος
ελεγε Κορινθιοις φιλων· Το στομα ημων ανεωιγε προς υμας, Κορινθιοι· τουτεστι, Στεγειν
και σιγηι κατεχειν την αγαπην ου δυναμαι, αλλα δια παντος υμας, και πανταχου, και επι
της διανοιας, και επι της γλωττης περιφερω. Ουτω και ο μακαριος ουτος φιλων τον
Θεον, και καιομενος εν τωι φιλειν, ουκ ανεχεται σιγαιν, αλλα ποτε μεν φησιν· Ὃν
τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς
σε, ο Θεος· ποτε δε· Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς σε ορθριζω. Ἐδιψησε σε η ψυχη μου, ως γη
αβατος και ανυδρος και ερημος. Ουτω γαρ ετερος των ερμηνευτων ειπεν. Ἐπειδη γαρ
λογωι παραστησαι τον ερωτα ουκ ισχυει, περιερχεται ζητων υποδειγμα, ινα καν ουτω το
φιλτρον ημιν ενδειξηται, και κοινωνους ποιησηι του ερωτος. Πειθωμεθα τοινυν αυτωι,
και μαθωμεν ουτως εραιν. Και μη μοι λεγετω τις· Και πως δυναμαι φιλειν τον Θεον ον
ου βλεπω; Και γαρ πολλους ουχ ορωντες φιλουμεν, οιον τους εν αποδημιαι φιλους οντας
ημιν, η παιδας και πατερας, η συγγενεις και οικειους· και ουδεν γινεται κωλυμα εκ του
μη οραιν, αλλ' αυτο δη τουτο μαλιστα εκκαιει το φιλτρον, αυξει τον ποθον. ∆ια τουτο
και περι Μωυσεως λεγων ο Παυλος, οτι καταλιπων θησαυρους, και πλουτον, και
βασιλειας περιφανειαν, και την αλλην απασαν λαμπροτητα την εν Αιγυπτωι, ειλετο μετα
των Ἰουδαιων κακουχεισθαι· ειτα την αιτιαν ημας διδασκων, οτι δη ταυτα παντα εποιει
δια τον Θεον, προσεθηκε· Τον γαρ αορατον ως ορων εκαρτερει. Ουχ οραις τον Θεον, αλλ'
οραις τα δημιουργηματα, οραις αυτου τα εργα, ουρανον, και γην, και θαλατταν. Ὁ δε
φιλων, καν εργον ιδηι του φιλουμενου, καν υποδημα, καν ιματιον, καν οτιουν ετερον,
διαθερμαινεται. Ουχ οραις τον Θεον, αλλ' οραις αυτου τους οικετας, τους φιλους, τους
αγιους 55.160 ανδρας λεγω και παῤρησιαν εχοντας. Θεραπευσον εκεινους νυν, και εξεις
του ποθου παραμυθιαν ου την τυχουσαν. Και γαρ επ' ανθρωπων, ουχι τους φιλους ημων
μονον, αλλα και τους υπ' εκεινων φιλουμενους φιλειν ειωθαμεν. Καν ειπηι τις των
ερωμενων των ημετερων, οτι Τον δεινα φιλω, καν εκεινος τι παθηι χρηστον, εγω της
ευεργεσιας απολαυειν νομιζω· παντα ποιουμεν και πραγματευομεθα, ωσπερ αυτον τον
ερωμενον ορωντες, ουτω πασαν περι εκεινον επιδειξασθαι σπουδην. Ἔξεστι τουτο και
επι του Χριστου κατορθωσαι νυν. Ειπεν, οτι Τους πενητας φιλω· καν ουτοι τι παθωσιν
αγαθον, ως αυτος απολελαυκως, ουτως αποδιδωμι την αμοιβην. Παντα ποιησωμεν υπερ
της εις αυτους θεραπειας· μαλλον δε παντα τα οντα κενωσωμεν εις αυτους, πιστευοντες
δια τουτων τον Θεον τρεφειν. Ὅτι γαρ αυτος τρεφεται τουτων τρεφομενων, ακουσον
του Χριστου τι φησι· Πεινωντα με γαρ ειδετε, φησι, και εθρεψατε· διψωντα, και
εποτισατε· γυμνον, και περιεβαλετε· και πολλας ημιν εδωκεν αφορμας του
παραμυθεισθαι τον ποθον τον ημετερον. Ἄλλως δε τον ερωτα τον παρ' ημιν τρια ταυτα
ποιειν ειωθεν, η ευμορφια σωματος, η ευεργεσιας μεγεθος, η το φιλεισθαι παρ' αυτου.
Τουτων γαρ εκαστον αυτο καθ' εαυτο δυναται εμποιειν φιλτρον ημιν. Καν γαρ μηδεν
ωμεν ευ παθοντες παρα τινος, ακουωμεν δε, οτι φιλων ημας διατελει, επαινων ημας,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

128

και θαυμαζων, ευθεως αυτωι συγκολλωμεθα, και στεργομεν ως ευεργετην· επι του Θεου
δε ουχι ταυτα μονον, αλλα και τα τρια ταυτα εστιν ιδειν μεθ' υπερβολης τοσαυτης, οσην
ουδε λογος παραστησαι δυνησεται. Και πρωτον, το καλλος της μακαριας εκεινης και
ακηρατου φυσεως, οτι αμηχανον ουτω πως εστι και αμαχον, και παντα υπερβαινον
λογον, και πασαν εκφευγον διανοιαν. Καλλος δε οταν ακουσηις, μηδεν σωματικον
υποπτευσηις, αγαπητε, αλλα ασωματον τινα δοξαν και μεγαλοπρεπειαν αφραστον.
δʹ. Ταυτην ουν ο προφητης εκφαινων ελεγε· Και τα Σεραφειμ ειστηκεισαν κυκλωι
αυτου, και ταις μεν δυσι πτερυξι κατεκαλυπτον το προσωπον, ταις δε δυσι
κατεκαλυπτον τους ποδας, ταις δε δυσιν επετοντο, και εκραζον, Ἅγιος, αγιος, αγιος, απο
της εκπληξεως, απο του θαυματος, απο της ευπρεπειας εκεινης, απο της δοξης. Και
παλιν ο ∆αυιδ κατανοησας αυτο τουτο το καλλος, και την δοξαν εκπλαγεις της
μακαριας εκεινης φυσεως, ελεγε· Περιζωσαι την ρομφαιαν σου επι τον μηρον σου,
δυνατε, τηι ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου. ∆ια τουτο και Μωυσης επεθυμει πολλακις
αυτον ιδειν, τωι φιλτρωι τρωθεις τουτωι, και της δοξης εκεινης ερων. ∆ια τουτο και
Φιλιππος ελεγε· ∆ειξον ημιν τον Πατερα, και αρκει ημιν. Μαλλον δε οσα αν ειπωμεν,
ουδε μικρον, ουδε αμυδρον ιχνος τι της ευπρεπειας εκεινης παραστησαι δυνησομεθα.
Ἀλλα τας ευεργεσιας βουληι καταλεξωμεν; Ἀλλ' ουδε ταυτας λογος παραστησαι
δυνησεται. ∆ια τουτο ο Παυλος ελεγε· Χαρις δε τωι Κυριωι επι τηι ανεκδιηγητωι αυτου
δωρεαι. Και παλιν· α οφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, 55.161 και επι καρδιαν του
ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον. Και παλιν· Ὦ βαθος
πλουτου, και σοφιας, και γνωσεως Θεου! ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και
ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! Ἀλλα το φιλτρον ο περι ημας επεδειξατο ποιος παραστησει
λογος; Τουτο γουν εκπληττομενος ο Ἰωαννης ελεγεν· Ουτω γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον
κοσμον, οτι τον Υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν. Ει δε βουλει και ακουσαι αυτου των
ρηματων, και τον ποθον μαθειν, ακουσον τι φησι δια του προφητου· Μη επιλησεται
γυνη του ελεησαι τα εκγονα της κοιλιας αυτης; Ει δε και επιλαθοιτο ταυτα γυνη, αλλ'
εγω ουκ επιλησομαι σου. Και καθαπερ ουτος ελεγεν· Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι
τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο Θεος· ουτω και ο Χριστος
φησι· Ὃν τροπον επισυναγει ορνις τα εαυτης νεοσσια, ουτως εθελησα επισυναξαι τα
τεκνα υμων, και ουκ εθελησατε. Και παλιν, Καθως οικτειρει πατηρ υιους, ουτως
ωικτειρησε Κυριος τους φοβουμενους αυτον· και παλιν, Ὅτι κατα το υψος του ουρανου
απο της γης εκραταιωσε Κυριος το ελεος αυτου επι τους φοβουμενους αυτον. Και
καθαπερ ο προφητης υποδειγμα ζητει, ινα τον ποθον ενδειξηται τον εαυτου· ουτω και ο
Θεος υποδειγμασι τισι κεχρηται, ινα ημιν δηλωσηι τον ερωτα, ον περι της ημετερας
σωτηριας εχει. Και ο μεν προφητης ελαφον ειπε διψωσαν, και γην εκκεκαυμενην· ο δε
Θεος ορνιθων περι νεοττους φιλοστοργιαν, και πατερων κηδεμονιαν, και υψος ουρανου
απο γης, και ευσπλαγχνιαν μητερων, ουκ επειδη τοσουτον φιλει μονον, οσον μητηρ
παιδα, αλλ' επειδη τουτων των ορων, και των κανονων και υποδειγματων ουκ εστι παρ'
ημιν ετερα μειζονα φιλιας τεκμηρια. Ἐπει ου τοσουτον φιλει ημας μονον, οσον παιδια
μητηρ φιλοστοργος, αλλα πολλωι πλεον, ακουσον τι φησιν· Ει γαρ και επιλαθοιτο, φησι,
γυνη των εκγονων αυτης, αλλ' εγω ουκ επιλησομαι σου. Τουτο δε ελεγε δεικνυς, οτι
πασης φιλοστοργιας θερμοτερος ο περι ημας αυτου ποθος εστιν. Ταυτα δε παντα
συλλεγων αναλογιζου προς εαυτον, και θερμον εργασηι τον ερωτα, και λαμπραν
αναψεις την φλογα. Ἐπει ουν τας φιλιας και εφ' ημων των ανθρωπων ουδεν ουτως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

129

εκκαιειν ειωθεν, ως το μεμνησθαι των ευεργεσιων, ων απελαυσαμεν· και επι του Θεου
τουτο ποιωμεν. Ἀναλογισωμεθα ποσα δι' ημας εποιησεν, αυτον τον ουρανον, την γην,
την θαλατταν, τον αερα, τα εν τηι γηι φυτα, και ανθη τα ποικιλα, και κτηνη, και ερπετα,
τα εν τηι θαλαττηι, τα εν αερι μεσωι, τα αστρα τα εν ουρανωι, τον ηλιον, την σεληνην, τα
ορωμενα απλως απαντα, τας αστραπας, των ωρων την ευταξιαν, ημερας και νυκτος
διαδοχην, τας ετησιους τροπας. Ψυχην ενεπνευσε, λογον εχαρισατο, αρχηι τετιμηκε
μεγιστηι. Ἀγγελους απεστειλε, προφητας επεμψεν, υστερον τον Υιον αυτου τον
μονογενη. Και μετ' εκεινα παλιν και ουτος παρακαλει και δι' εαυτου και δια του
μονογενους Παιδος, ινα συ σωθηις· και ου παυεται Παυλος πρεσβευων, Ὡς του Θεου
παρακαλουντος δι' ημων, δεομεθα υπερ Χριστου, καταλ 55.162 λαγητε τωι Θεωι. Και ουδε
ενταυθα εστη, αλλα και απο της φυσεως της σης λαβων απαρχην, Ἐκαθισεν ανω πασης
αρχης και εξουσιας και δυναμεως, και παντος ονοματος ονομαζομενου ου μονον εν τωι
αιωνι τουτωι, αλλα και εν τωι μελλοντι. Ἀληθως ευκαιρον νυν ειπειν· Τις λαλησει τας
δυναστειας του Κυριου, ακουστας ποιησει πασας τας αινεσεις αυτου; Κακεινο παλιν· Τι
ανταποδωσω τωι Κυριωι περι παντων, ων ανταπεδωκε μοι; Τι γαρ ταυτης ισον γενοιτ' αν
της τιμης, αλλ' η οταν η απαρχη του γενους ημων του τοσαυτα προσκεκρουκοτος, του
ητιμωμενου, εν υψει τοσουτωι καθηται, και τοσαυτης απολαυηι τιμης; Μη τας κοινας δε
μονον ευεργεσιας, αλλα και τας ιδιας αναλεγε, οιον ει ποτε συκοφαντιαι περιπεσων
απηλλαγης της κατηγοριας· ει ποτε αωριαι και μεσονυκτιωι ληισταις περιτυχων, διεφυγες
εκεινων τας επιβουλας· ει ποτε ζημιαν επενεχθεισαν απεδυσω· ει νοσηματι περιπεσων
χαλεπωι παραμυθιας ετυχες.
εʹ. Παντα αναλεγε τα παρα πασαν σου την ζωην γινομενα ευεργετηματα του
Θεου, και πολλα παντως ευρησεις, ου παρα πασαν την ζωην μονον, αλλα και εν ημεραι
μιαι· και ει εβουλετο ο Θεος πασας τας καθ' εκαστην ημεραν ευεργεσιας, ας ημας
ευεργετει, αγνοουντων ημων και ουκ ειδοτων, εις μεσον τιθεναι, ουδ' αν αριθμησαι
αυτας δυνηθειημεν. Ποσοι δαιμονες εις τον αερα φερονται τουτον; ποσαι εναντιαι
δυναμεις; Ει μονον επετρεψεν αυτοις την οψιν την εαυτων δειξαι την φοβεραν εκεινην
και ατερπη, ουκ αν εξεστημεν; ουκ αν απωλομεθα; ουκ αν διεφθαρημεν; Ταυτα δη
παντα αναλογιζομενοι, και τα αμαρτηματα εαυτων, οσα εκοντες, οσα αγνοουντες
σφαλλομεθα και γαρ και τουτο ου μικρον εις ευεργεσιας λογον, μη καθ' εκαστην ημεραν
επεξιεναι τον Θεον τοις πλημμελημασι τοις ημετεροις, δυνησομεθα φιλειν τον Θεον.
Ὅταν γαρ εννοησηις, οσα καθ' εκαστην αμαρτανεις την ημεραν, οσα καθ' εκαστην
ευεργετηι την ημεραν, οσης απολαυεις μακροθυμιας, οσης ανεσεως, και οτι ει καθ'
εκαστην ο Θεος επεξηιει, ουδε βραχυν αν εζησας χρονον κατα τον Προφητην τον
λεγοντα· Ἐαν ανομιας παρατηρησηις, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται;· αυτωι χαριτας εισηι,
και επ' ουδενι δυσχερανεις των προσπιπτοντων· αλλ' οψει, οτι καν μυρια παθηις,
ουδεπω την αξιαν απεδωκας δικην, και ουτω διακειμενος πολυν τον ποθον αναψεις,
και δυνησηι κατα τον προφητην λεγειν· Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας
των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο Θεος. Ἄξιον δε εξετασαι, τι δηποτε
τουτο το ζωον εις μεσον παρηγαγε. ∆ιψαλεον πως εστιν η ελαφος, και δια τουτο
συνεχως τρεχει επι τας πηγας των υδατων. ∆ιψαλεον δε γινεται και απο της φυσεως και
απο του τους οφεις κατεσθιειν, και τοις εκεινων τρεφεσθαι σωμασι. Και συ τοινυν τουτο
ποιησον· τον νοητον οφιν καταφαγε· εδαφισον την αμαρτιαν, και δυνησηι διψαιν τον του
Θεου ποθον. Καθαπερ γαρ το πονηρον συνειδος ρυπαρους ημας εργαζεται, και εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

130

απογνωσιν ημας εμβαλλει· ουτως, αν εδαφισωμεν 55.163 ημων τας αμαρτιας, αν
εκκαθαρωμεν την πονηριαν δυνησομεθα διαβλεψαι εις τον πνευματικον ποθον, και
μετα πολλης της προθυμιας καλειν τον Θεον, και το φιλτρον σφοδροτερον αναπτειν,
και μη δια ρηματων μονον, αλλα και δι' αυτων των εργων ταυτην υποψαλλειν την
υπακοην. Και γαρ δια τουτο τους ψαλμους ημιν ηισεν ο μακαριος εκεινος, μαλλον δε η
του Πνευματος χαρις, ουχ ινα τα ρηματα λεγωμεν μονον, αλλ' ινα και δι' αυτων των
εργων αυτους μελετωμεν. Μη τοινυν οιηθηις δια τουτο ενταυθα εισιεναι, ινα τα ρηματα
ειπηις μονον, αλλ' ινα οταν υποψαλληις, συνθηκας ειναι νομισηις την υπακοην. Ὅταν
γαρ ειπηις Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η
ψυχη μου προς σε, ο Θεος· συνεθου τωι Θεωι, γραμματειον εγραψας ανευ χαρτου και
μελανος, δια της φωνης ωμολογησας παντων αυτον μαλλον φιλειν, και ουδεν αυτου
προκρινεσθαι, και καιεσθαι τωι περι αυτον ερωτι. Ἂν τοινυν εξελθων ιδηις γυναικα
ευμορφον τινα και ακολαστον δελεαζουσαν σε και προς τον ερωτα τον εαυτης
καλουσαν, ειπε προς αυτην· Ου δυναμαι σοι ακολουθησαι, συνθηκας εθεμην προς τον
Θεον, παροντων των αδελφων, των ιερεων, των διδασκαλων, ωμολογησα και
υπεσχομην δια της υπακοης ουτως αυτον φιλειν, Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας
πηγας των υδατων. ∆εδοικα παραβηναι τας συνθηκας, εκεινου λοιπον μελετω τον
ερωτα. Ἐαν ιδηις αργυριον επι της αγορας κειμενον, η ιματια χρυσα, ετερους σοβουντας,
οικετας εχοντας και ιππους χρυσοχαλινους, μηδεν παθηις υπο της φαντασιας εκεινης,
αλλα παλιν επαιδε σεαυτωι, και ειπε προς την ψυχην την σην· Προ μικρου υπεψαλαμεν,
Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου
προς σε, ο Θεος· και ωικειωσαμεθα το γραμμα, και ημων αυτο εποιησαμεν ειναι. Μηδεν
ουν φιλωμεν των βιωτικων τουτων, ινα ακρατος ημιν ο ερως εκεινος μεινηι, και μη
σχιζομενος ασθενεστερος γενηται. Ουτος ο πλουτος απαντα πλουτον, απαντα θησαυρον,
πασαν ευδοκιμησιν, πασαν δοξαν, πασαν περιφανειαν ημιν χαρισασθαι δυνησεται.
Τουτον κατεχωμεν, και ουδενος ετερου δεησομεθα. Ει γαρ οι τον αισχρον τουτον ερωτα
φιλουντες, και κορης περικαιομενοι πολλακις ευμορφου τινος, και πατερων
απειλουντων, και φιλων ονειδιζοντων, και ετερων πολλων διαβαλλοντων, ουδε
επιστρεφονται, αλλα προς εκεινην εισι τετραμμενοι, και οικιας καταφρονουσι, και
κληρου πατρυου, και δοξης, και ευδοκιμησεως, και φιλων παραινεσεως, μεγαλην
νομιζοντες εχειν παραμυθιαν τουτων απαντων, αν ευδοκιμωσι παρα τηι ερωμενηι μονηι,
καν ευτελης ηι, καν ατιμος, καν ητισουν εκεινη· οι τον Θεον φιλουντες, ως χρη, ποτε
αισθησονται των ανθρωπινων, η των λαμπρων, η των λυπηρων; Ουδε οψονται μεν ουν
τας φαντασιας του παροντος βιου, προς εκεινον τεταμενοι τον ερωτα, αλλα πασης μεν
καταγελασουσι της ευημεριας, πασης δε υπεροψονται δυσπραγιας, προσδεδεμενοι τωι
ποθωι του Θεου, και ουδεν αλλο ορωντες, αλλ' η εκεινον μονον, και πανταχου αυτον
φανταζομενοι, και παντων μακαριωτερους εαυτους ειναι νομιζοντες. Καν εν πενιαι, καν
εν ατιμιαι, καν εν δεσμοις, καν εν θλιψεσι, καν εν τοις εσχατοις ωσι κακοις, των
βασιλευοντων αυτων αμεινον ηγησονται διακεισθαι, εν πασιν οις αν πασχωσι
θαυμαστην τινα παραμυθιαν εχοντες, το δια τον ποθουμενον ταυτα πασχειν.
ʹ. ∆ια τουτο και Παυλος εν καθημερινοις θανατοις ων, εν δεσμωτηριοις, εν
ναυαγιοις, εν ερημιαις, εν μαστιξιν, εν μυριαις ετεραις κολασεσιν, εχαιρε και ηγαλλιατο,
και εσκιρτα και εκαυχατο· και νυν μεν ελεγεν, οτι Ου μονον δε επ' ελπιδι της δοξης του
Θεου, αλλα και εν ταις θλιψεσι καυχωμεθα· νυν δε παλιν, οτι Χαιρω εν τοις παθημασι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

131

και ανταναπληρω τα υστερηματα των θλιψεων του Χριστου εν τηι σαρκι μου· και χαριν
το πραγμα καλει, ομολογων ουτω και λεγων, οτι Ἡμιν ουτως εχαρισθη απο του
Χριστου, ου μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Τοιαυτην
ουν και ημεις σπουδασωμεν γνωμην εχειν, και μεθ' ηδονης παντα φερωμεν τα
προσπιπτοντα λυπηρα. ∆υνησομεθα δε φερειν, αν τον Θεον φιλησωμεν, ως ο προφητης
εφιλησεν. Ου γαρ δη μονον απο της υπακοης ταυτης εστιν ιδειν αυτου το φιλτρον, αλλα
και απο των εξης ρηματων. Ειπων γαρ, Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των
υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο Θεος μου, επηγαγε λεγων· Ἐδιψησεν η
ψυχη μου προς τον Θεον τον ισχυρον, τον ζωντα· ποτε ηξω και οφθησομαι τωι προσωπωι
του Θεου; Ουκ ειπεν, Ἐφιλησεν η ψυχη μου τον Θεον τον ζωντα, ουδ', Ἠγαπησεν η
ψυχη μου τον Θεον τον ζωντα, αλλ' ινα την διαθεσιν ενδειξηται, διψος εκαλεσε το
φιλτρον, αμφοτερα ημιν δηλων, το τε διακαες της αγαπης, και το διηνεκες του ερωτος.
Καθαπερ γαρ οι διψωντες ουκ εν μιαι τουτο πασχουσιν ημεραι και δυο και τρισιν, αλλα
και δια παντος του βιου, της φυσεως επι τουτο αυτους αγουσης· ουτω δη και ο μακαριος
εκεινος, και παντες οι αγιοι, ουκ εν μιαι μονον ημεραι εν κατανυξει εγενοντο, καθαπερ
πολλοι των ανθρωπων, ουδε εν δυσι και τρισι τουτο γαρ ουδεν θαυμαστον, αλλα και
διηνεκως και καθ' εκαστην ημεραν ερωντες διετελουν μετ' ευλαβειας, και την αγαπην
επετεινον. Ἅπερ ουν και αυτος εμφαινων ελεγεν· Ἐδιψησεν η ψυχη μου προς τον Θεον
τον ισχυρον, τον ζωντα, ομου και την αιτιαν θελων ειπειν, και δια σε βουλομενος
δειξαι, πως αν τις τον Θεον ουτως φιλησειε. ∆ια γαρ των εξης τουτο εδηλωσεν, ειπων,
οτι Ἐδιψησεν η ψυχη μου προς τον Θεον, και επαγαγων, Τον ζωντα· μονονουχι
παραινων και εμβοων πασι τοις προς τα βιωτικα πραγματα κεχηνοσι· Τι περι σωματα
μαινεσθε; τι δοξης επιθυμειτε; τι τρυφης εφιεσθε; Ουδεν τουτων μενει και ζηι διηνεκως,
αλλα διαῤρει και παρερχεται, και σκιας εισιν ουδαμινωτερα, και ονειρων απατηλοτερα,
και των εαρινων ανθων ευφθαρτοτερα, τα μεν μετα της παρουσης καταλιμπανοντα
ζωης, τα δε και προ των ενταυθα καταλυομενα. Ἄπιστος αυτων η κτησις, αβεβαιος η
απολαυσις, οξυῤροπος η μεταβολη· επι του Θεου δε ουδεν τοιουτον εστιν, αλλα ζηι και
μενει διηνεκως εκεινος, ουτε αλλοιωσιν, ουτε τροπην τινα δεχομενος. Ἀφεντες τοινυν
τα προσκαιρα και εφημερα, τον αιωνιον και διηνεκη φιλωμεν. Ου γαρ εστιν εκεινον
φιλουντα καταισχυνθηναι ποτε· ουκ εστιν εκπεσειν· ουκ εστιν ερημον γενεσθαι του
φιλουμενου. Χρηματα μεν ο φιλων, η τελευτης επελθουσης, η και προ της τελευτης
γυμνουται των ποθουμενων· και δοξης τις ερων της 55.165 παρουσης το αυτο πασχει·
πολλακις δε και το των σωματων καλλος πολυ των ειρημενων κατασβεννυται θαττον,
και παντα απλως τα βιωτικα, προσκαιρα και εφημερα, και πριν η παραγενεσθαι και
φανηναι, ευθεως αποπηδαι. Ὁ δε των πνευματικων ερως τουναντιον απαν, ακμαζει
διηνεκως και ανθει, και γηρας ουκ οιδεν, ουδε παλαιοτητα δεχεται, ουδε μεταβοληι τινι
και τροπηι και αδηλιαι του μελλοντος εστιν υπευθυνος· αλλα και ενταυθα τους
κεκτημενους ωφελει, και περιβαλλει παντοθεν, και απελθοντας εντευθεν ουκ αφιησιν,
αλλα και συναποδημει και συμμεθισταται τουτοις, και των φωστηρων αυτων
λαμπροτερους αυτους αποφαινει κατα την ημεραν εκεινην. Ἅπερ ουν ειδως και ο
μακαριος ∆αυΐδ, φιλων διετελει, και τον ερωτα ουκ ηνεσχετο κατεχειν ενδον, αλλα
παντι τροπωι δειξαι τοις ακουουσιν ηπειγετο το πυρ, οπερ ενδον αυτον συνειχεν. Ειπων
γαρ, Ἐδιψησεν η ψυχη μου προς τον Θεον τον ισχυρον, τον ζωντα, επηγαγε, Ποτε ηξω
και οφθησομαι τωι προσωπωι του Θεου; Ὅρα καιομενον τον ανθρωπον· ορα
εμπιπραμενον. Ειδως οτι εντευθεν απελθων αυτον οψεται, ουδε την αναβολην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

132

αναμενει· ου στεγει την υπερθεσιν, αλλα αποστολικον ημιν ενταυθα δεικνυσι φρονημα.
Και γαρ εκεινος εστενεν επι τηι μελλησει της εντευθεν αποδημιας· και ουτος το αυτο
τουτο επασχε. ∆ια τουτο ελεγε, Ποτε ηξω και οφθησομαι τωι προσωπωι του Θεου; Και ει
μεν ιδιωτης τις ην και ευτελης, και ταπεινος, και εν πενιαι ζων, μεγα μεν και ουτως το
της παρουσης καταφρονησαι ζωης· πλην ουχ ουτω μεγα καθαπερ νυν τον βασιλευοντα
και τοσαυτης απολαυοντα τρυφης, τοσαυτης μετεχοντα δοξης, νικας ανηιρημενον
μυριας, και πολλους νικησαντα πολεμους, και λαμπρον οντα και επιδοξον πανταχου,
παντων μεν καταγελαιν τουτων, και πλουτου και δοξης και τρυφης απασης, κεχηνεναι
δε προς τα μελλοντα· τουτο μεγαλοψυχου τινος εστι διανοιας, τουτο φιλοσοφου ψυχης
και προς τον ουρανιον επτερωμενης ερωτα.
ζʹ. Τουτον δη και ημεις μιμησωμεθα, και μη θαυμασωμεν τα παροντα, ινα
θαυμασωμεν τα μελλοντα· μαλλον δε θαυμασωμεν τα μελλοντα, ινα μη θαυμασωμεν τα
παροντα. Ἂν γαρ διηνεκως ταις περι εκεινων εννοιαις ενδιατριβωμεν, και την
βασιλειαν των ουρανων, την αθανασιαν, την ζωην την ατελευτητον, την μετα αγγελων
χορειαν, την μετα Χριστου διατριβην, την ακηρατον δοξαν εκεινην, την πασης
απηλλαγμενην οδυνης ζωην αναλογισωμεθα προς εαυτους, και ενορωμεν, οτι και
δακρυα, και ονειδη, και λοιδοριαι, και θανατος, και αθυμιαι, και πονος, και γηρας, και
νοσος, και αῤρωστια, και πενια, και συκοφαντια, και χηρεια, και αμαρτια, και
καταγνωσις, και κολασις, και τιμωρια, και ει τι ετερον κατα τον παροντα βιον εστι
λυπηρον και αηδες, ταυτα παντα απεληλαται, αντεισενηνεκται δε αντι τουτων ειρηνη,
πραοτης, επιεικεια, αγαπη, χαρα, δοξα, τιμη, λαμπροτης, τα αλλα, οσα ουδε λογος
παραστησαι δυνησεται, ουδεν ημας των παροντων αιρησεται, αλλα και ημεις
δυνησομεθα λεγειν κατα τον Προφητην· Ποτε ηξω και οφθησομαι τωι προσωπωι του
Θεου; και ουτω διακειμενοι, ουτε εις απονοιαν απο των του βιου λαμπρων, ουτε εις
αθυμιαν απο των λυπηρων εμπεσουμεθα, ου φθονος, ου 55.166 κενοδοξια, ουκ αλλο τι
των τοιουτων ημας αιρησεται ποτε. Μη τοινυν απλως ενταυθα εισιωμεν, μηδε τας
υπακοας αφωσιωμενοι υπακουωμεν, αλλα αντι βακτηριας αυτας λαβοντες εξελθωμεν.
Ἀρκει δε εκαστος στιχος πολλην ημιν ενθειναι φιλοσοφιαν, και εις το τα δογματα
διορθωσαι, και εις το βιον ωφελησαι τα μεγιστα· καν μετα ακριβειας εκαστην
διερευνησωμεν ρησιν, μεγαλα καρπωσομεθα αγαθα. Ουτε γαρ πενιαν, ουτε ασχολιαν,
ουτε οκνηριαν δει ενταυθα προβαλλεσθαι. Καν γαρ πενης ηις, και δια την πενιαν απορηις
βιβλιων, η βιβλια μεν εχηις, σχολης δε μη απολαυσηις, τας υπακοας μονον διατηρησον
μοι των ψαλμων, ας ενταυθα υποψαλλεις ουχ απαξ, ου δις, ου τρις, αλλα και πολλακις,
και μεγαλην απελθων ληψηι την παραμυθιαν. Ὅρα γουν, η υπακοη αυτη ποσον ημιν
ηνεωιξε θησαυρον. Και μη μοι λεγετω τις, οτι προ της ερμηνειας ουκ ειδεν αυτης την
δυναμιν. Και γαρ προ της ερμηνειας παντι τωι ακουοντι και οπωσουν βουλομενωι
προσεχειν ευσυνοπτος η υπακοη. Ει γαρ μονον επαιδευσας σαυτον λεγειν· Ὃν τροπον
επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο
Θεος· εδιψησεν η ψυχη μου προς τον Θεον τον ισχυρον, τον ζωντα· ποτε ηξω και
οφθησομαι τωι προσωπωι του Θεου; και προ της ερμηνειας δυνασαι πασαν φιλοσοφιαν
ενθειναι. Ουχ αυτη δε μονον, αλλα και εκαστη υπακοη τον αυτον ημιν παρεξεται
πλουτον. Καν ειπηις παλιν· Μακαριος ανηρ ο φοβουμενος τον Κυριον, και δυνηθηις ιδειν
τι εστιν ο λεγεις· ου τον πλουτουντα, ου τον αρχοντα, ου τον ευμορφον, ου τον ρωμηι
κεκοσμημενον, ου τον οικιας εχοντα λαμπρας, ου τον εν δυναστειαις οντα, ου τον εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

133

βασιλειοις τρεφομενον, ουκ αλλον ουδενα· αλλα τον εν ευλαβειαι, τον εν φιλοσοφιαι,
τον εν φοβωι Θεου ζωντα ζηλωσεις, ου μονον δια τα μελλοντα, αλλα και δι' αυτα τα
παροντα. Και γαρ και ενταυθα ουτος εκεινου δυνατωτερος. Ει γαρ δη ποτε νοσος επιστηι,
ο μεν την αλουργιδα εχων ουδεν απο των δορυφορων και της πολλης φαντασιας εις την
παραμυθιαν ωφελειται της αῤρωστιας, αλλα και οικειων, και πατερων, και παντων
παροντων, και χρυσων ιματιων επικειμενων και υποκειμενων, ωσπερ εν καμινωι κειται
καιομενος· ο δε εν ευλαβειαι ζων, και τον Θεον φοβουμενος, ου πατερος, ουκ οικετου,
ουκ αλλου τινος παροντος, αναβλεψας εις τον ουρανον ου πολλακις, αλλα και δις και
τρις, πασαν την καμινον εκεινην εσβεσε. Τουτο δε και εν ταις περιστασεσι και εν τοις
αδοκητοις πασι συμβαινον ιδοι τις αν, τους εν πλουτωι και περιφανειαι θορυβουμενους,
τους δε εν ευλαβειαι και φιλοσοφιαι αταραχως απαντα φεροντας. Και προ τουτων δε
παντων, καν μηδεν συμπεσηι δεινον, πλειονος το συνειδος του φοβουμενου τον Θεον
και καθαρωτερας ηδονης γεμει της του πλουτουντος ψυχης. Ἐκεινος μεν γαρ, ει και της
εξωθεν απολαυει τροφης, των εν λιμωι ζωντων απαντων χαλεπωτερον διακεισεται, τα
οικεια εαυτον αναμιμνησκων κακα και πονηρωι συζων συνειδοτι· ουτος δε, καν της
αναγκαιας απορηι τροφης, των πασης απολαυοντων τρυφης ευθυμοτερος εσται, ελπισι
χρησταις συντρεφομενος, και τας αμοιβας των οικειων κατορθωματων καθ' εκαστην
προσδοκαι την ημεραν. Ἵνα δε μη μακρυνων τον λογον δοξω ενοχλειν, τοις φιλο 55.167
πονωτεροις καταλιπων εκαστην εκλεγειν υπακοην, και την εναποκειμενην αυτηι
δυναμιν διερευνασθαι, ενταυθα καταλυσω τον λογον, εκεινα παραινεσας υμων τηι
αγαπηι, μη απλως ενταυθα εισιεναι, αλλ' ωσπερ μαργαριτας τας υπακοας λαμβανοντας
διατηρειν, και μελεταιν οικοι διηνεκως, και προς φιλους και προς γυναικας απαντα
ταυτα λεγειν· καν παθος διενοχληι, καν επιθυμια διαναστηι, καν θυμος, καν αλλο οτιουν
ετερον παθος αλογωτατον, αυτας επαιδειν συνεχως· ινα και κατα τον παροντα βιον
γαληνης πολλης απολαυσωμεν, και εις την μελλουσαν ζωην των αιωνιων αγαθων
επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου
τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΜΓʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Τωι νικοποιωι τοις υιοις Κορε. Ὁ Θεος ημων, εν τοις ωσιν ημων ηκουσαμεν, οι πατερες
ημων ανηγγειλαν ημιν εργον ο ειργασω εν ταις ημεραις αυτων, εν ημεραις αρχαιαις.
Ἄλλος ερμηνευτης φησιν, Ἐν ημεραις ταις πριν. Ἄλλος, Ταις αρχηθεν.
αʹ. Τον ψαλμον τουτον λεγει μεν ο Προφητης· λεγει δε ουκ εκ προσωπου οικειου,
αλλ' εκ προσωπου των Μακκαβαιων, τα εν εκεινωι τωι χρονωι εσομενα διηγουμενος και
προαναφωνων. Τοιουτοι γαρ οι προφηται· απαντας περιτρεχουσι τους χρονους, τους
παρελθοντας, τους παροντας, τους μελλοντας. Τινες δε ουτοι οι Μακκαβαιοι, και τι
πεπονθασι, και τι κατωρθωσαν, αναγκαιον πρωτον ειπειν, ωστε και της υποθεσεως τα
λεγομενα γενεσθαι σαφεστερα. Ουτοι γαρ, επελθοντος Ἀντιοχου του λεγομενου
Ἐπιφανους, και παντα διαφθειραντος, και πολλους των τοτε βιασαμενου την πολιτειαν
εξορχησασθαι την πατρυαν, διεμειναν ουδεν υπο των πειρασμων παραβλαβεντες
εκεινων· και οτε μεν βαρυς ο πολεμος επνει, και ουδεν πλεον εργασασθαι ηδυναντο,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

134

εκρυπτον εαυτους. Ἐπει και οι αποστολοι τουτο εποιουν. Ου γαρ αει φαινομενοι εν τωι
μεσωι επεπηδων τοις κινδυνοις, αλλ' εστιν οτε και φευγοντες και λανθανοντες
υπεχωρουν. Ἐπειδη δε μικρον ανεπνευσαν, καθαπερ τινες σκυλακες γενναιοι,
εκπηδησαντες εκ των σπηλαιων και προκυψαντες εκ των καταδυσεων, εγνωσαν μηκετι
μονους εαυτους διασωζειν, αλλα και ετερους, οσους οιοι τ' αν ωσι· και την πολιν και
την χωραν περιιοντες απασαν, ανελεγοντο παντας, οσους ηυρισκον υγιως διακειμενους·
πολλους δε και των κεκμηκοτων και διεφθαρμενων ανεκτωντο παλιν, πειθοντες επι
τον πατρωιον νομον επαναδραμειν. Τον γαρ Θεον φιλανθρωπον ειναι εφασκον, και
μηδεποτε την εκ της μετανοιας αναιρειν σωτηριαν. Ταυτα δε λεγοντες, στρατοπεδα
κατελεγον ανδρων γενναιων. Ουδε γαρ υπερ γυναικων, και παιδων, και παιδισκων, και
απαναστασεως και ανδραποδισμου της πατριδος, αλλ' υπερ νομου και πο 55.168 λιτειας
εμαχοντο πατρυας· εστρατηγει δε αυτοις ο Θεος. Παραταξαμενοι τοινυν, και τας ψυχας
αυτων επιδιδοντες, κατελυον τους εναντιους, ουχ οπλοις θαῤρουντες, αλλ' αντι πασης
παντευχιας αρκουσαν εχοντες την της μαχης υποθεσιν. Ἰοντες τοινυν εις τον πολεμον,
ουκ ετραγυδουν, ου παιανας ηιδον, καθαπερ τινες ποιουσιν, ουδε τους αυλουντας
προσκαθιεσαν, καθαπερ εν αλλοις στρατοπεδοις· αλλα τον Θεον ανωθεν εκαλουν
παρειναι και συμμαχειν, και χειρα ορεγειν, δι' ον επολεμουντο, υπερ ου της δοξης
ηγωνιζοντο. Ἴδωμεν τοινυν τι φθεγγεται το του Θεου τουτο στρατοπεδον, το τηι
πνευματικηι φραττομενον βοηθειαι, μελλον επιεναι τοις πολεμιοις. Ὁ Θεος, εν τοις ωσιν
ημων ηκουσαμεν. Ἐπειδη γαρ τινες των συντεταγμενων αυτοις, το τε πληθος και την
παραταξιν ορωντες την Ἀντιοχου, και την νικην, και οτι παντα εξ επιδρομης
ελαμβανον, την τε οικειαν ασθενειαν και ολιγοτητα λογιζομενοι, μαλακωτεροι ησαν
και ασθενεστεροι, διεγειρων αυτων το φρονημα, και δεικνυς, οτι το παν επι τηι
στρατηγιαι κειται του Θεου, και χωρις στρατοπεδων, συμμαχουντος αυτου, δυνατον
περιγενεσθαι, εν ευχης ταξει τινα παραινεσιν και συμβουλην ποιειται προς τους
στρατιωτας, και τωι Θεωι διαλεγομενος προθυμοτερους εκεινους εργαζεται. Ου μικρον δε
τουτο παρακλησεως μερος. Ουδε γαρ αν ισχυσεν ομοιως ο λογος προς εκεινους
τετραμμενος, και προς τον Θεον αποτεινομενος. ∆ιο δη και τουτο προιων ελεγεν· Ουκ
επι τηι ρομφαιαι αυτων εκληρονομησαν γην, και η δεξια αυτων ουκ εσωσεν αυτους.
Τουτο γαρ τους ασθενεστερον προς τους πονους διακειμενους ην ανακτωμενου, τους
κατα ανθρωπινην ακολουθιαν ζητουντας την νικην. Πασα τοινυν η ευχη αυτη
προτροπη τοις στρατοπεδοις εστι, το παν επι τον Θεον ριψαι κελευουσα, και εξαρτησαι
της εκειθεν ελπιδος την νικην. ∆ια τι δε ουκ ειπεν, Ἠκουσαμεν, απλως, αλλ', Ἐν τοις
ωσιν ημων ηκουσαμεν; Ποιωι γαρ ετερωι μερει τις ακουει του σωματος; Ἆρα μη
περιττολογια τα λεγομενα; Μη γενοιτο· αλλα κοινον εθος των ανθρωπων εστιν, οταν
τινα διηγωνται, υπερ ων εισι πεπληροφορημενοι, και περι μεγαλων τινων και
υπερογκων ποιωνται την διηγησιν, προς τους ουπω μη σφοδρα πεπληροφορημενους,
προστιθεασιν αει τα ωτα, φασκοντες τοις ωσιν ακηκοεναι. Ουκ επι ταυτησι δε της
ενεργειας μονον, αλλα και επι των αλλων το αυτο ποιειν ειωθαμεν, μαρτυρας
καλουντες αυτας τας αισθησεις. Πιστουμενων τοινυν εστι τον ακροατην, το των ωτων
την προσθηκην ποιειν. Ἐπει και επι οφθαλμων και χειρων το αυτο ποιουμεν, ως οταν
λεγωμεν. Ταις χερσιν ημων εψηλαφησαμεν. Και οι αποστολοι δε ελεγον, α εωρακασιν
οι οφθαλμοι ημων· α αι χειρες ημων εψηλαφησαν. Ὅρα δε αυτων εκ προοιμιων
καντευθεν την αρετην· τοσαυτα και τηλικαυτα παθοντες δεινα δια τον Θεον, πατριδος
εκπεσοντες, ελευθεριας, κινδυνοις περιπεπτωκοτες, αλλοι δε και φυγαδες γενομενοι, τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

135

ορη και τας ερημιας διωκοντες, ουδεν τουτων φασι τεως, οτι Το και το επαθομεν δια σε,
βοηθησον ημιν· αλλ' ως ερημοι των δικαιολογιων τουτων, και ουκ εχοντες εξ οικειων
κατορθωματων παῤρησιαν, ουτως εις τα τοις προγονοις υπηργμενα παρα του Θεου
καταφευγουσι. Το μεν γαρ τους ουκ εχοντας παῤρησιαν ταυτα ποιειν, θαυμαστον ουδεν,
της αναγκης αυτους εις τουτο ελκουσης· το δε εκεινους τους δυναμενους μεγαλα
φθεγξασθαι απο των εαυτων κατορθωματων, μη απο τουτων αξιουν σωζεσθαι, αλλ' απο
της του 55.169 Θεου φιλανθρωπιας, ης και οι πατερες απελαυσαν, τουτο εστι της πολλης
ταπεινοφροσυνης αυτων σημειον· ου μικραν δε καντευθεν εαυτοις προθυμιας
κατασκευαζουσιν υποθεσιν. Ἀρκει γαρ του Θεου και η προσηγορια μονη μυριους
καταλυσαι πολεμους.
βʹ. Οι πατερες ημων διηγησαντο ημιν. Ἀκουσατε οσοι των παιδων αμελειτε των
υμετερων, οσοι διαβολικα μελισματα αιδοντας περιορατε, των δε θειων διηγηματων
αμελειτε. Ἀλλ' ουχ ουτοι τοιουτοι, αλλα διηνεκως εν τοις διηγημασι των του Θεου
κατορθωματων τον βιον ανηλισκον· και διπλουν εποιουν το κερδος. Οι τε γαρ ευ
παθοντες, εν μνημηι των ευεργεσιων οντες, βελτιους εγινοντο· οι τε εκεινων εκγονοι ου
μικραν θεογνωσιας υποθεσιν εκ των διηγηματων ελαμβανον τουτων, και προς αρετης
ζηλον ενηγοντο. Βιβλια γαρ ην αυτοις τα στοματα των γεγεννηκοτων, και πασα σχολη,
και πασα διατριβη ταυτα ειχε τα διηγηματα, ων ουδεν τερπνοτερον, ουτε
κερδαλεωτερον ην. Ει γαρ απλως διηγηματα πραγματων, και μυθοι, και πλασματα
ψυχαγωγειν ειωθασι πολλακις τους ακροατας· πολλωι μαλλον ταυτα πολλην εδεικνυτο
την ευεργεσιαν, την δυναμιν, την σοφιαν, την κηδεμονιαν, και μετα της ηδονης ανιστα
τον ακροατην, και σπουδαιοτερον εποιει. Οι γαρ παροντες τοις γινομενοις, και οψει
παραλαβοντες, ακοηι παρεδωκαν, και ην η ακοη της οψεως ομοιως προς πιστιν ιση. Των
γαρ παροντων και θεωμενων ουχ ηττον επιστευον οι μη παροντες και θεωμενοι. Ου
μικρον δε αυτοις και τουτο εις πιστιν αλειμμα ην. Ἴδωμεν δε τι διηγησαντο, και ει
υποθεσεως ομοιας μεμνηνται. Και γαρ τον μελλοντα τινος δεισθαι, και της αιτησεως
επιτυγχανειν, εκ της ετεροις δοθεισης χαριτος ομοια αιτειν εκεινωι χρη. Ὃ δε λεγω,
τοιουτον εστιν· οιον, αιτει τις ημας οικετης δωρεαν· αν δειξηι και ετερον ειληφοτα την
αυτην, μεγιστον δικαιωμα την αυτην του λαβειν προβαλλεται, πλην εαν μη τηι διαφοραι
το παραδειγμα βλαπτηται. ∆ιαφοραν δε λεγω προσωπου η πραγματος. Ἐαν μεν γαρ ο
ειληφως ηι τοιουτος, οιος ο αιτων, και το αιτουμενον ομοιον, εστηκε το υποδειγμα· αν
δε εκεινος δικαιος μεν λαβειν, ουτος δε ουκ ετι, μειζονος χρεια της παρακλησεως.
Ἀναγκαιον δε και εκ των Γραφων ο λεγω ποιησαι σαφες· Ἡ Χαναναια, επειδη ηκουσεν,
Ουκ εστι καλον λαβειν τον αρτον των τεκνων, και δουναι τοις κυναριοις, φησι, Ναι,
Κυριε· και γαρ τα κυναρια εσθιει εκ των ψιχιων της τραπεζης των κυριων αυτων. Και
Παυλος παλιν γραφων ελεγεν· Ει αλλοι της εξουσιας υμων μετεχουσι, πολλωι μαλλον
ημεις· ενταυθα μειζον το δικαιωμα απο της του προσωπου διαφορας ποιων. Και παλιν
Φιλημονι γραφων ελεγεν· Ὅτι τα σπλαγχνα των αγιων αναπεπαυται δια σου, αδελφε·
δω πολλην εν Χριστωι παῤρησιαν εχων επιτασσειν σοι το ανηκον, δια την αγαπην
μαλλον παρακαλω. Ἐνταυθα εκ του ισου το παραδειγμα. Ὅταν γαρ πρωτος ηι τις
ειληφως, ωσπερ τινα τωι δευτερωι θυραν ανοιγνυσιν, αν ηι ομοιος ο μελλων αιτειν, η τα
αυτα αιτοιη. Ου μονον δε εκ των ετεροις δεδομενων, αλλα και εκ των ημιν αυτοις ηδη
υπαρξαντων η παρακλησις πολλακις ισχυρα γινεται· ο και Παυλος εποιει Φιλιππησιοις
γραφων και λεγων· Ὅτι και εν Θεσσαλονικηι και απαξ και δις τα εις την χρειαν μοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

136

επεμψατε. ∆ια τοι τουτο πολλοι πολλοις διδοντες τουτο παρεγγυωσι, μη εξειπειν
ετεροις, ινα 55.170 μη η εις τον ενα γενομενη χαρις πολλους επεγειρηι τωι δεδωκοτι τους
αιτουντας, ωσπερ ουν ουκ εχοντος καταφυγειν εις τινα αναχωρησιν του δοντος απαξ, ει
μη και ετεροις δοιη. Ἀλλ' ανθρωποι μεν εικοτως, ατε εκ του διδοναι γενομενοι
πενεστεροι, τουτο κελευουσιν· ο δε Θεος τουναντιον και ανακηρυττει και βοαι τα ετεροις
διδομενα, εις το και ετεροις παρασχειν προφασιν του παλιν αυτον αιτησαι. Τωι γαρ
διδοναι μειζων αυτου ο πλουτος δεικνυται. ∆ιο φησιν ο Παυλος· Ὁ πλουτων εις παντας,
και επι παντας τους επικαλουμενους αυτον. Ειδες καινην τινα φυσιν πλουτου; Ταυτην
και συ μιμου την φιλοτιμιαν. Ὅταν γαρ αναλωσηις τον αποκειμενον πλουτον, τοτε
μαλλον αυτον αυξησεις· αν δε κατορυξηις, τοτε μαλλον ηλαττωσας. Και τι θαυμαστον, ει
επι των πνευματικων τουτο συμβαινει, οπου γε και επι των σαρκικων ουτω γινεται; Και
γαρ αν φειδομενος τις τον σιτον οικοι κειμενον μη δαπανησηι, μηδε εις τας αρουρας
εκβαληι, τωι στοματι των σκωληκων αυτον παρεδωκεν· αν δε σκορπισηι, πλειονα τον
αμητον εργαζεται.
γʹ. Ἀκουσατε οσοι προς την ελεημοσυνην εστε οκνηροι. Ἀκουσατε οι τον
πλουτον υμιν ελαττουντες τηι φυλακηι. Ἀκουσατε οι των οναρ πλουτουντων ουδεν
διακειμενοι αμεινον. Ὀνειρατος γαρ ουδεν αμεινον τα παροντα· αλλ' ωσπερ οι καθ'
υπνους φανταζομενοι χρηματα εχειν, καν των ταμιειων γενωνται των βασιλικων
κυριοι, παντων εισι πενεστεροι, γενομενης ημερας· ουτω και επι του βιου του παροντος,
ο μηδεν αγαγειν εκει δυνηθεις, παντων εσται πενεστερος καν τα παντων ηι κεκτημενος·
οναρ γαρ επλουτησε μονον. Ει τοινυν βουλει μοι δειξαι τον ευπορον, τοτε μοι δειξον,
οταν ημερα γενηται, οταν εις την πατριδα απελθωμεν εκεινην· νυν δε ουκ ανεξομαι τον
πλουσιον διαγινωσκειν και τον πενητα. Ου γαρ εστιν αληθεια πραγματων, αλλ'
ονοματων χαρις και ευφημια μαλλον. Καθαπερ γαρ τους τυφλους καλουσιν οι πολλοι
πολυβλεποντας, αλλ' ουκ ακολουθει τωι ονοματι το πραγμα, αλλ' ουτοι μαλιστα εισιν οι
μη ορωντες· ουτω δη και το των πλουσιων ονομα περιφερεσθαι ενταυθα φημι των
ουδεν εκει κεκτημενων. Ὅταν γαρ ενταυθα πλουτηι, τοτε μαλιστα οιδα οτι πενης εστιν.
Ει γαρ μη σφοδρα πενης ην, ουκ αν σφοδρα επλουτει. Ὥσπερ γαρ τον πηρον, ει μη
καθολου τετυφλωται, ουκ αν αυτον πολυβλεποντα εκαλεσαν· ουτω δη και ενταυθα
λογιστεον. Ἀποθεμενοι ουν των ονοματων την απατην, αντιλαβωμεν των πραγματων
την αληθειαν. Ου γαρ εν ονομασι τα πραγματα εστηκεν, αλλ' αι των πραγματων φυσεις
τα ονοματα κατα την οικειαν υποστασιν πλαττουσιν. Ὁ δεινα πλουσιος καλειται, αλλ'
ουκ εστι. Και πως ουκ εστιν, οταν πολυς μεν αργυρος, πολυ δε χρυσιον, και λιθοι τιμιοι,
και ιματια χρυσα, και τα αλλα παντα αυτωι περιῤρεηι; Ὅτι ου χρυσιον, ουδε ιματια, ουδε
χρηματα, αλλ' ελεημοσυνη ποιει πλουσιον Ταυτα γαρ χορτος, ταυτα ξυλα και καλαμη.
Ἐπει ποιον ιματιον, ειπε μοι, τοτε τον γυμνον εστωτα επι του φοβερου βηματος εκεινου
περιβαλειν δυνησεται; 55.171 Ὅπερ και Παυλος δεδοικως ελεγεν· Ειπερ και
ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Ποια χρηματα τον κινδυνευοντα εξελεσθαι
δυνησεται; ποιοι οικεται μαστιζομενωι παραστησεσθαι τωι δεσποτηι; ποιαι οικιαι; ποιοι
λιθοι πολυτιμοι; ποια βαλανεια τον ρυπον αποσμηξαι δυνησεται τον εκ των
αμαρτηματων; Μεχρι τινος εαυτους απατατε; μεχρι τινος ου διαβλεπετε των πραγματων
την αληθειαν, αλλ' επι τα ονειρατα κεχηνατε, εγγυς και επι θυραις της κρισεως ουσης;
Ἀλλ' επι τα προκειμενα επανιωμεν. Οι πατερες ημων ανηγγειλαν ημιν εργον ο ειργασω
εν ταις ημεραις αυτων, εν ημεραις αρχαιαις. Ἔξεστι και ημιν τουτο ειπειν κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

137

αναγωγην το ρημα. Ει μεν και εκεινοις οι πατερες διηγησαντο, αλλα και ημιν η του
Θεου χαρις εδωκε δια της επιφοιτησεως του Πνευματος μαθειν τα εκεινων. Πως δε αν
τις κατα αναγωγην αυτα εκλαβοι; Εις τα της καινης χαριτος ελκων κατορθωματα, οτι
προς τον ουρανον ανενεχθημεν, οτι βασιλειας ηξιωθημεν, οτι Θεος ανθρωπος γεγονε,
το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας. Ἀλλ' ιωμεν επι την ιστοριαν λοιπον. Ἔργον ο
ειργασω εν ταις ημεραις αυτων, εν ημεραις αρχαιαις. Παλαιου τινος διηγηματος
μεμνηται, και αρχαια παραγει κατορθωματα. Και τινος ενεκεν ου νεου τινος μεμνηται
και προσφατου; Ὅτι παρα μεν ανθρωποις εικοτως των προσφατων ποιουμεθα την
διηγησιν, και απο τουτων αυτους επισπωμεθα, ατε της μνημης αυτοις εξασθενουσης·
παρα δε Θεωι παντα γνωστα, ομοιως και τα παλαια και τα νεα. Ἰδου γαρ, φησι, συ εγνως
παντα, τα εσχατα και τα αρχαια. Ουδεν διαφερει αν τε παλαιον τις, αν τε νεον ειπηι
διηγημα, μονον οικειον τωι υποκειμενωι εστω. Ποιον ουν, φησι, διηγημα αρχαιον λεγειν
βουλεται; Ἀκουσωμεν· Ἡ χειρ σου εθνη εξωλοθρευσε, φησι, και κατεφυτευσας αυτους·
εκακωσας λαους, και εξεβαλες αυτους. Ἆρα επεγνωτε ποιον λεγει πολεμον, ποιαν
νικην, ποιον τροπαιον, η της παρ' ημων ετι δεισθε σαφηνειας; Ἤδη μεν οιμαι πολλους
συνεωρακεναι το λεγομενον· δια δε τους αγνοουντας αναγκαιον και τα παρ' ημων
προσθειναι. Ποιων ουν τροπαιων μεμνηται; ποιων κατορθωματων; Των εν Αιγυπτωι,
των εν τηι ερημωι, των εν τηι γηι της επαγγελιας· μαλλον δε των εν τηι επαγγελιαι. Ου γαρ
οι εξ Αιγυπτου εξελθοντες, ουτοι και της Παλαιστινης επετυχον, αλλα παντες επεσον εν
τηι ερημωι. Ὅτε γουν οι εξ εκεινων τεχθεντες, και οι εν τηι ερημωι τραφεντες, εισηιεσαν
εις Παλαιστινην, φησιν, ουκ εδεησεν αυτοις οπλων· αλλ' αυτοβοει τας πολεις ειλον, και
διαβαντες τον Ἰορδανην, την πρωτην αυτοις απαντησασαν πολιν την Ἱεριχω, καθαπερ
χορευοντες μαλλον η πολεμουντες κατηνεγκαν. Κεκοσμημενοι γαρ οπλοις ουχ ως εν
μαχαις, αλλ' ως εν πανηγυρει και χορειαι εξηιεσαν, αντι καλλωπισμου μαλλον η
ασφαλειας τα οπλα περιθεμενοι, και τας ιερας στολας περικειμενοι, και προηγουμενους
εχοντες του στρα 55.172 τοπεδου τους Λευΐτας, εκυκλουν το τειχος. Και ην ιδειν θεαμα
θαυμαστον και παραδοξον, χιλιαδας τοσαυτας στρατοπεδων εν ταξει και ρυθμωι
βαινοντων, εν ησυχιαι και κοσμωι πολλωι, ως ουδενος παροντος, μετα της αρμονιας
εκεινης των σαλπιγγων το παν κατορθουντων. Αισχυνεσθωσαν οι θορυβουντες εν
εκκλησιαι. Ει γαρ ενθα σαλπιγγες ηχουν, τοσαυτη ην ευταξια, ενθα αυτος ο Θεος
φθεγγεται, τινος τευξονται συγγνωμης οι δια των οικειων θορυβων της εκεινων ακοης
την ακριβειαν εκκρουοντες; Ἀλλα τινος ενεκεν, φησιν, ουκ εμνημονευσε των εξ
Αιγυπτου; Ἐπειδη παντες επεσον, επειδη δικην εδοσαν. Τινος δε ενεκεν παντες
απωλοντο; Ἐπειδη τα μεγαλα ημαρτον. Ἐντευθεν δε και ετερον ωικονομει, το τους
μελλοντας την Παλαιστινην απολαμβανειν αθεατους ειναι των εν Αιγυπτωι κακων, της
δεισιδαιμονιας, της ασεβειας απασης, και μηδενα διδασκαλον εχειν της τοσαυτης
πονηριας. Ουτω γαρ προκατειχοντο τηι των Αιγυπτιων συνηθειαι, ουτως ησαν αλοντες,
ως μετα τοσαυτα θαυματα μηδε εν τηι ερημωι αποτριψασθαι καθαρως της πλανης τα
λειψανα. Ει δε και Χαναναιους ελαβον διδασκαλους των προτερων χαλεπωτερους, που
ουκ αν εξωκειλε τα της ασεβειας αυτοις; ∆ια δη τουτο κατειχεν αυτους επι της ερημου
τους τεχθεντας, εως εις ανδρων ηλικιαν ηλθε τα εγγονα τα εκεινων.
δʹ. Και ταυτα ουκ οικοθεν φθεγγομενοι λεγομεν, αλλ' απο των Γραφων
αποδεικνυοντες. ∆ια γαρ του Ἰεζεκιηλ τουτο αυτο ο Θεος ονειδιζει αυτοις, οτι εις την
ερημον αυτους αγαγων και πολλα διαλεχθεις ουκ ηκουετο. Ἀλλα τινος ενεκεν οπλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

138

αυτους περικεισθαι εκελευσε μελλοντας προσιεναι τηι Ἱεριχωι; Θαυμαστοτερον γαρ ην, ει
χωρις οπλων τουτο εποιουν. Μαλιστα μεν ουν καν κελευηι τι ποιειν ανθρωπινον, και
προσλαμβανειν τινα συμμαχιαν αισθητην, συγκατιων αυτων τηι ασθενειαι τουτο ποιει. Τι
γαρ ηδυνατο οπλων περιβολη προς τειχους καταβολην; τι δε σαλπιγγων ηχη; Ει μεν γαρ
προς ανθρωπους ο πολεμος ην, ειχε τις τινα ροπην και τοις οπλοις λογιζεσθαι· ει δε
τειχος εμελλε καταπιπτειν, τινος ενεκεν οπλα περικεινται; Και επι του Γεδεων δε παλιν
οι ειλημμενοι των μη ειλημμενων ησαν ισοι· παντες γαρ ησαν δηλοι. Τινος ουν ενεκεν
ταυτα γινεται; Ὥστε εις πιστιν αυτους αγεσθαι τους ταυτα κελευομενους. Ἡ γαρ ψυχη
συντραφεισα σωματι, και ουδεν ασωματον ιδουσα ποτε, και προς τα αισθητα κεχηνυια,
απο των ορωμενων επι τα νοητα χειραγωγηθηναι εδειτο. Ὅθεν και τοις προφηταις περι
Θεου διαλεγομενοις εγενετο χρεια ανθρωπινων μνησθηναι μελων, ουχ ινα την
ακηρατον εκεινην φυσιν εις μελων σχηματα συμπλασωσιν, αλλ' ινα την αισθητοις
συντραφεισαν ψυχην εκ των ανθρωπινων τα υπερ ανθρωπον παιδευσωσι δογματα. Ἐπει
ουν και η ενεργεια του Θεου νοητον τι εστιν, ινα μη απιστησωσιν οι τοτε, τιθησι τι
αισθητον. Ει γαρ ειπεν, οτι Ἐν επτα ημεραις καταστραφησεται η πολις, ησυχαζοντων
υμων, και μηδεν εργαζομενων, ισως αν πολλοι ηπιστησαν· νυνι δε καθαπερ υποβαθραν
τινα τηι διανοιαι τηι ανθρωπινηι τα επιταγματα ταυτα υποτιθησι. Και ινα μη νομισητε
στοχασμον τινα ειναι το λεγομενον, ιστοριαν τινα υμιν παλαιαν 55.173 πιστουμενην
τον λογον διηγησασθαι βουλομαι. Νεαιμαν τις ην Συρος. Ουτος υπο λεπρας αλους, και
αισχυνομενος τωι παθει, ως υπερ μεγιστων κινδυνευων, ερχεται εις την Παλαιστινην δει
γαρ επιτεμειν τον λογον, λυσιν βουλομενος ευρειν του κακου παρα του προφητου.
Ἐλθων τοινυν, και προς τηι θυραι του ανδρος στας, εκαλει τον ιατρον. Ὁ δε υπηκουσε
μεν, ου μην εξηλθεν, αλλ' απεστειλε προς αυτον κελευων βαπτιζεσθαι εν τωι Ἰορδανηι
ποταμωι. Ὁ δε επειδη το προσταγμα ην κουφον, πολυ το αισθητον εχον, και ουχ υψηλης
δεομενον διανοιας, ουκ επεισθη. Ἀλλα τι φησιν; Ἐγω ελεγον, οτι εξελευσεται και
επιθησει αυτου την χειρα, και επικαλεσεται τον Θεον αυτου, και αποσυναξει την
λεπραν. Ὁραις την ψυχην, πως αισθητου τινος εδεηθη σχηματος; Το γαρ μη νομισαι του
ιατρου το προσταγμα αρκειν, αλλα δεηθηναι χειρος, της ασθενειας ην του
θεραπευομενου. Πολλα δε και ετερα εντευθεν ημιν λυεται. ∆ια τουτο και ο Χριστος ου
πανταχου λογωι ιαται, αλλα και τηι χειρι· και γαρ εβαλε την χειρα εις το στομα και εις
την γλωτταν· και αλλαχου μεν λογωι μονωι, αλλαχου δε θεληματι παντα ποιων, τους
προσιοντας ιατο. Τινος ουν ενεκεν τουτο εποιει; ∆ια την ασθενειαν των προσιοντων.
Και ινα μαθηις, οτι δια την ασθενειαν αυτων τουτο εγινετο, τους μη δεομενους των
τοιουτων επηινει. Ἀμην γαρ λεγω υμιν, φησιν, οτι ουδε εν τωι Ἰσραηλ τοσαυτην πιστιν
ευρον· επειδηπερ αυτον ουχ ειλκυσεν εις την οικιαν ο εκατονταρχος, αλλ' εφησεν
αρκειν αυτου το προσταγμα. Ἐπι ουν Ἐζεκιου ουδεν τοιουτον γινεται, αλλα ποῤρησις
μονη, και ουδεν ανθρωπινον παρελαμβανετο· δια τοι τουτο και επι του την γυναικα
ζηλοτυπουντος παχυτερον τι πραγμα επεταττετο. Ει δε βουλει κατα αναγωγην εκλαβειν
τουτο Παντα γαρ ταυτα τυποι συνεβαινον εκεινοις, φησιν· εγραφη δε προς νουθεσιαν
ημων, εις ους τα τελη των αιωνων κατηντησεν, εννοει τους αριστους των διδασκαλων
της Ἐκκλησιας αντι σαλπιγγος τωι λογωι χρωμενους, και τα των εναντιων τειχη
καταβαλλοντας, και τους λαους ωπλισμενους τηι του Ἰησου παντευχιαι. Ὁ δε των επτα
ημερων αριθμος το σαββατον ημιν προδιαλυει. Ου γαρ προηγουμενως εδοθησαν αι
τοιαυται του νομου εντολαι. ∆ια τουτο περι μεν των θυσιων φησι· Τις γαρ εξεζητησε
ταυτα εκ των χειρων υμων; Και παλιν· Μη ευχαι και κρεα αγια αφαιρουσι τας αμαρτιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

139

σου; Και παλιν· Μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι εν τηι ερημωι ετη
τεσσαρακοντα; Και παλιν· Ἵνα τι μοι λιβανον εκ Σαβα φερεις, και κιναμωμον εκ γης
μακροθεν; Και παλιν· Θυσιαν και προσφοραν ουκ εθελησας. Και παλιν· Μη
ολοκαυτωματα και θυσιας θελει ο Θεος, η το υπακουειν αυτωι; Και, Ει ηθελησας θυσιαν,
εδωκα αν. Και παλιν· Ἀκοη αγαθη υπερ θυσιαν. Και τας εορτας εκβαλλων φησι·
Μεμισηκα, απωσμαι τας εορτας υμων. Ἀποστησον απ' εμου 55.174 ηχον ωιδων σου, και
ψαλμων οργανων σου ουκ ακουσομαι. Και, Ἡμεραν μεγαλην ουκ ανεχομαι, και
νηστειαν και αργιαν μισει η ψυχη μου. Και παλιν· Ουχ αυτη η νηστεια, ην εξελεξαμην.
Και ο Ἰεζεκιηλ παλιν ελεγε· ∆ωσω υμιν προσταγματα ου καλα, εν οις ου ζησεσθε εν
αυτοις. Ουτω και το σαββατον ενταυθα λυεται. Ἀλλα δια τι λεγει· Τις εξεζητησε ταυτα
εκ των χειρων υμων· Τουτο υμιν καταλιμπανω λυσαι δυνησεσθε δε τα τοιαυτα
ευρισκειν, αν βιον επιδειξησθε καθαρον.
εʹ. Ει γαρ τον Κορνηλιον δια βιον αριστον εκαλεσεν επι την των αποῤρητων
γνωσιν, και τον ευνουχον δια το αναγινωσκειν σπουδαιως εποιησε και γνωναι· πολλωι
μαλλον υμας τους ηδη της πιστεως απολαυσαντας, βιον ορθον επιδειξαμενους, διδαξει
τα σαφεστερα. Ὥσπερ γαρ ο ακαθαρτος βιος εμποδιζει την τουτων γνωσιν καθαπερ ο
Παυλος φησιν· Ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις, επειδη ερεις εν υμιν εισι
και ζηλοι· και ο Ἡσαΐας παλιν· Γνωναι μου τας οδους επιθυμησουσιν, ως λαος
δικαιοσυνην πεποιηκως, ουτως ο καθαρος βιος οδηγει και η σπουδη η περι το ζητειν.
Ζητειτε γαρ, φησι, και ευρησετε. Και η παραβολη δε η του τους αρτους αιτουντος παρα
του καθευδησαντος ηδη φιλου, τουτο δεικνυσι. ∆ια τουτο και ο Σολομων, επειδη
πνευματικα ᾔτησε, και απερ ουκ ᾔτησεν ελαβεν. Ὅταν δε και προσεδρια, και πνευματικη
αιτησις, και βιος καθαρος παρηι, εννοησον ποση εσται ευκολια προς το λαβειν· καιτοι γε
προσεδρια και καθ' εαυτην ισχυσε μονον· Λεγω γαρ υμιν, φησιν, ει και μη δια το ειναι
αυτου φιλον μη δωσει αυτωι, δια γε την αναιδειαν αυτου δωσει αυτωι. Ἀλλ' επανιωμεν
επι το προκειμενον. Ἔργον ο ειργασω εν ταις ημεραις αυτων, εν ημεραις αρχαιαις. Ἡ
χειρ σου εθνη εξωλοθρευσε και κατεφυτευσας αυτους. Ὅρα πως τηι λεξει κυριως
κεχρηται. Ου γαρ μεχρι νικης και ηττης τα πραγματα, φησιν, εστησας τοτε· αλλα
περαιτερω παντα προηιει· καιτοι γε προ τουτου ουκ ισα τα της παραταξεως ην. Οι μεν
γαρ κατειχον, οι δε επηλυδες ησαν· αλλ' ομως τοσαυτη γεγονεν η μεταβολη, ως τους
μεν προῤριζους ανασπασθηναι, τους δε γενεσθαι πολιτας και οικητορας. ∆ια τουτο επ'
εκεινων μεν φησιν· Ἡ χειρ σου εθνη εξωλοθρευσεν· επι δε των Ἰουδαιων, Κατεφυτευσε.
Χειρα δε την δυναμιν αυτου φησιν. Ει δε εκεινους εξωθεν επιοντας, και ου πολιν, ουκ
οικιαν εχοντας, ουχ οπου ορμησωσι και στωσιν, ουτω ταχεως απεδειξε των ενδον
οικουντων δυνατωτερους, πολλωι μαλλον ημας των πατρυων εκβεβλημενους ου
περιοψεται, φησι. Τι δε εστι το, Ἐφυτευσας; Ἔπηξας. 55.175 Το γαρ πεφυτευμενον
μονιμον και πεπηγος γινεται. Τι ουν; ου μετεστησαν, ειπε μοι; ουκ απηχθησαν εις
αλλοτριους τοπους; Ναι, απηχθησαν, αλλ' ου παρα την ασθενειαν του καταθεντος, αλλα
παρα την κακιαν των φυτευθεντων. Ει γαρ μη τα παρ' αυτων ενεποδισεν, ουδεν αν
εκωλυσε μειναι επι της οικιας, Ἐκακωσας λαους, και εξεβαλες αυτους. Τινες περι των
Αιγυπτιων τουτο φασι λεγεσθαι· εμοι δε δοκει και περι των εθνων τουτο ειρησθαι. Και
γαρ κακεινους τιμωριας απηιτησεν εν εκατερωι την εαυτου δυναμιν επιδεικνυμενος, και
εν τωι τους πολεμιους αναιρειν, και εν τωι τους οικειους συγκροτειν. Ου γαρ εν τηι
ρομφαιαι αυτων εκληρονομησαν γην. Ἄλλος φησιν, Ου γαρ εν τηι μαχαιραι αυτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

140

εκληρονομησαν την γην. Ουδε ο βραχιων αυτων εσωσεν αυτους· αλλ' η δεξια σου, και ο
βραχιων σου, και ο φωτισμος του προσωπου σου. Ἄλλος φησι· Το φως. Ὅτι ηυδοκησας
εν αυτοις. Και μην ωπλισμενοι παντες εκρατουν εν τοις πολεμοις· ωπλισμενοι μεν, αλλ'
ουκ ην οπλων το εργον, αλλα του στρατηγουντος Θεου. Ὁραις πως εν ταξει ευχης φαινει
την συμβουλην, παραινων το παν επι τον Θεον ριπτειν; Πως δε το πραγμα κληρονομιαν
καλει, των πατερων, και των παππων, και των επιπαππων ου κατεσχηκοτων την γην,
αλλ' εν ετερωι δαπανηθεντων καιρωι; Ὅτι προς τους πατερας ην η υποσχεσις. ∆ευρο γαρ,
φησιν, εις την γην, ην αν σοι δειξω· και, Σοι δωσω την γην, και τωι σπερματι σου. Ειπων
δε δεξιαν και βραχιονα, επειδη παχυτερων εμνησθη λεξεων, ορα πως αναγει τον λογον,
παλιν επαγων, και λεγων· Και ο φωτισμος του προσωπου σου, τουτεστιν, η αντιληψις, η
προνοια. Το γαρ βουληθηναι, το παρειναι ηρκεσε μονον αυτοις. Ειτα και η αιτια· Ὅτι
ηυδοκησας εν αυτοις· τουτεστιν, οτι ηγαπησας αυτους, οτι εβουληθης. Ὥστε χαριτος ην,
ου κατορθωματων τα πραγματα, ουδε εξ οικειας αρετης επετυχον, αλλ' εκ της του Θεου
φιλανθρωπιας. Συ ει αυτος ο βασιλευς μου και ο Θεος μου, ο εντελλομενος τας
σωτηριας Ἰακωβ. Ἄλλος, Ἔντειλαι περι της σωτηριας του Ἰακωβ. Και ποια αυτη η
ακολουθια; Πολλη μεν προς τα ειρημενα. Ὃ γαρ λεγει, τουτο εστιν· Ἡμεις εκεινων
εγγονοι, και συ ο Θεος ο αυτος, ο και τοτε και νυν εκεινα εργασαμενος. Ποθεν ουν η
τοσαυτη μεταβολη; Ου γαρ δη αλλος μεν εκεινος ο Θεος, αλλος δε συ, αλλα συ ει ο
αυτος.
ʹ. Ουδε αυ παλιν συ μεν ει ο αυτος, εγω δε αλλον επιγραφομαι Θεον· αλλα Συ ει
ο βασιλευς μου και ο Θεος μου. Ουκ απεπηδησαμεν σου της αρχης, ουκ επεγραψαμεθα
προστατην ετερον. Ὁ εντελλομενος τας σωτηριας Ἰακωβ· τουτεστι, και ο Θεος ο αυτος,
και η προνοια η αυτη. Ποθεν ουν η μεταβολη των πραγματων; Τι δε εστιν, Ὁ
εντελλομενος; Ὁ κελευων, ο παραγγελλων σωζεσθαι τον Ἰακωβ. Ἐνταυθα παλιν την
ευκολιαν της συμμαχιας παριστησι, και την εξουσιαν την πολλην, και ουδε απλως του
προγονου μεμνηται, αλλ' αντι δικαιωματος την αρετην αυτου προβαλλεται, δυσωπησαι
τον Θεον βουλομενος. Ἐν σοι τους εχθρους ημων κερατιουμεν. Και συ ο αυτος, φησι, και
η προνοια η αυτη, και ημεις σε επιγραφομεθα, και τοις αυτοις οπλοις κεχρημεθα. Τουτο
γαρ εστιν, Ἐν σοι τους εχθρους ημων κερατιουμεν. Ἄλλος δε φησι, Τους θλιβοντας ημας
κερατιουμεν. Και εν τωι ονοματι σου εξουδενωσο 55.176 μεν τους επανισταμενους ημιν.
Ἄλλος φησι, Συμπατησομεν. Τι λεγω, φησιν, Ἐν σοι; Ἀρκει το ονομα σου καλεσαι
μονον, και παντα ανυσαι μεθ' υπερβολης. Ουδε γαρ ειπε, Κρατησομεν, η, Περιεσομεθα,
αλλ', Ἐξουδενωσομεν, ουδε ηγησομεθα αυτους τι ειναι, φησιν, ουδε φοβηθησομεθα,
αλλ' ως ουδεν οντας διωξομεν. Ὅπερ δηλων ετερος ερμηνευτης ελεγε· Καταπατησομεν·
την κατα κρατος νικην, την χωρις αγωνιας παραταξιν, την χωρις φοβου μαχην δεικνυς.
Ου γαρ επι τωι τοξωι μου ελπιω. Ἄλλος φησι, Πεποιθα. Και η ρομφαια μου ου σωσει με.
Και τινος ενεκεν κεχρησαι τουτοις; τι δε καθοπλιζηι, και τοξον και μαχαιραν
μεταχειριζηι; Ὅτι ουτως εκελευσεν ο Θεος· δια δη τουτο κεχρημαι μεν αυτοις, το δε παν
επ' αυτον ριπτω. Ουτω πολεμειν τοις αισθητοις εχθροις επαιδευοντο απο της ανωθεν
ροπης φραττομενοι, ουτω τοις νοητοις Και συ τοινυν, οταν τωι διαβολωι πολεμηις, λεγε.
Ου τοις οπλοις μου θαῤρω· τουτεστιν, ου τηι εμηι ισχυι, ουδε ταις εμαις δικαιοσυναις,
αλλα τωι ελεει του Θεου. Ουτω και ∆ανιηλ ελεγεν· Ουκ εν ταις δικαιοσυναις ημων
επιῤριπτομεν ημεις τον ελεον ημων εμπροσθεν σου. Ἔσωσας γαρ ημας εκ των
θλιβοντων ημας, και τους μισουντας ημας κατηισχυνας. Ἄλλος, Ὅτι εσωσας ημας. Τι δει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

141

λεγειν τα παλαια, φησι, και τα των προγονων; Ἡμεις αυτοι πολλα της σης προνοιας
ενεχυρα εχομεν, και τροπαια λαμπρα απαριθμειν, και νικας επαλληλους και θαυμαστας
και παραδοξους δυναμεθα. ∆ια γαρ τουτο ειπε, Κατηισχυνας, εμφαινων οτι ουχ απλως
ημας εξειλου, ουδε απλως εξηρπασας, αλλα μετα της αισχυνης των επιοντων ημιν. Ἐν
τωι Θεωι επαινεθησομεθα ολην την ημεραν· και εν τωι ονοματι σου εξομολογησομεθα εις
τον αιωνα. Ἄλλος φησι· Τον Θεον υμνουμεν κατα πασαν ημεραν. Τα μεν γαρ της νικης,
φησι, παρεληλυθε, τα δε της ευχαριστιας ημιν μενει. Ὅλην γαρ την ημεραν, πασαν λεγει
την ζωην. Ου γαρ παυομεθα υμνουντες και εγκαλλωπιζομενοι σου ταις συμμαχιαις.
Τουτο γαρ ημων δοξα, τουτο καυχημα, εν τουτωι προς απαντας φιλοτιμουμεθα· ουχ οτι
πολιν εχομεν μεγαλην και θαυμαστην, ουδ' οτι πρωτοι νικωμεν, ουδ' οτι ρωμηι σωματος
περιγινομεθα· αλλ' οτι Θεον εχομεν αληθη, εν τουτωι καυχωμεθα· ουχ οταν βοηθηις ημιν
μονον, αλλα και οταν εγκαταλιμπανηις. Τουτο γαρ εστιν, Ὅλην την ημεραν· καθαπερ
και Παυλος φησιν· Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Χριστου. Ου
γαρ εστιν, ουκ εστιν ετερα δοξα τοιαυτη. ∆ιο και παλιν ελεγεν, Ου μονον δε, αλλα και
καυχωμενοι εν τωι Θεωι. Ουδεν γαρ ισον τουτου του καυχηματος. Μηδεις τοινυν επι
πλουτωι μεγαλοφρονειτω· μηδεις επι τινι των βιωτικων, αλλ' επι τουτωι μονον, επι τωι
τον Θεον εχειν ∆εσποτην. Τουτο πασης ελευθεριας αμεινον, τουτο των ουρανων αυτων
βελτιον. Ει γαρ το ακουειν του δεινος και του δεινος καυχημα πολλακις ηνεγκε παρ'
ανθρωποις, εννοησον το ακουειν του Θεου ηλικην φερει δοξαν. ∆ιο και ο Παυλος αντι
μεγαλου αξιωματος 55.177 τεθεικε τουτο λεγων· Οι δε του Χριστου, την σαρκα
εσταυρωσαν. ∆ιαψαλμα. Ἄλλος, Ἀει. Ὁ δεἙβραιος τουτο Σελ λεγει. Νυνι δε απωσω και
κατηισχυνας ημας. Ἄλλος φησι, Καιπερ απωσω. Ἄλλος, Και γε απωσω. Ἄλλος, Ἀλλα
προς τουτοιςαπεβαλου. Και ουκ εξελευσηι ο Θεος εν ταις δυναμεσιν ημων. Ἄλλος, Και ου
προερχηι εν ταις στρατευσεσιν ημων. Τωι γαρ απωσμωι αισχυνη ευθεως επεται, και το
πασι προκεισθαι προς το πασχειν κακως. ∆υναμεις δε ενταυθα τα στρατοπεδα αυτων
καλει, επειδη εν αυταις η του βασιλεως δυναμις, και τουτο καλως του Θεου
οικονομησαντος, ωστε συνδεσμον ειναι τωι αρχοντι και τοις αρχομενοις. Ὅ τε γαρ
βασιλευς δειται των υπηκοων, και ουτοι του προστατου, και αλληλων εν χρειαι
καθεστηκασι πολληι. Ὥστε γαρ μη ειναι τινα απονοιαν, τα μεγαλα πολλακις των μικρων
δεισθαι ο Θεος παρεσκευασεν. Τουτο και επι των αψυχων εποιησε. Πολλακις γουν κιονα
σαλευομενον ψηφις υποτεθεισα εστησε, και μυριαγωγον πλοιον μικρον πηδαλιον
ιθυνει, και κινδυνων απαλλαττει. Τι δε εστι, Καιπερ απωσω ημας; Ὅτι και τοιαυτα,
φησι, παθοντες, ουκ αφισταμεθα σου, δοξολογουντες, υμνουντες, εν σοι
καλλωπιζομενοι. Ἀπεστρεψας ημας εις τα οπισω παρα τους εχθρους ημων. Και οι
μισουντες ημας διηρπαζον εαυτοις. Ἄλλος φησιν, Ἔταξας ημας εσχατους παντος
εναντιου. Ὅρα πως επαιρει τα δεινα τωι λογωι, και εκτραγωιδει την συμφοραν, δεικνυς,
οτι ει και αμαρτωλοι σφοδρα ησαν, ομως δικην δεδωκασιν ικανην.
ζʹ. Τουτο και οι παιδες εκ περιουσιας ποιουσιν εν τηι καμινωι τοτε αιδοντες και
λεγοντες· Παρεδωκας ημας εις χειρας εχθρων ανομων, εχθιστων, αποστατων, και
βασιλει αδικωι και πονηροτατωι παρα πασαν την γην. Και παλιν· Ἐσμικρυνθημεν παρα
παντα τα εθνη, και εσμεν ταπεινοι εν πασηι τηι γηι. Τουτο και ενταυθα δηλοι, μονονουχι
λεγων· Παντων γεγοναμεν ατιμοτεροι, επειδη της σης εγυμνωθημεν προνοιας· και ουδε
μεχρι τουτων εστη τα δεινα, αλλα και νομη γεγοναμεν τοις πολεμιοις, κατ' εξουσιαν
ημας διανεμομενοις. Τουτο γαρ εστι· ∆ιηρπαζον εαυτοις, τουτεστιν, ουδενος οντος του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

142

κωλυοντος. Ἔδωκας ημας ως προβατα βρωσεως, και εν τοις εθνεσι διεσπειρας ημας.
Ἄλλος φησιν, Ἐλικμησας ημας. Τι εστιν, Ὡς προβατα βρωσεως; Ευεπιχειρητους ποιησας,
ευτελεις δειξας. Ἔστι γαρ και προβατα κτησεως, τα προς γονην επιτηδεια· τα δε, δια το
γηρας η το αγονον, εις βρωσιν μονον εστι χρησιμα. Και το δη χαλεπωτερον, το και εις τα
εθνη διαιρεθηναι, ο παντων αυτοις βαρυτερον ην, το μηδε τον νομον δυνασθαι μετα
ακριβειας φυλαττειν εκει, και της πατρυας εκπεπτωκεναι πολιτειας. Και ουδε εις εν
εθνος, αλλα πανταχου, φησι, και προς εν μονον εσμεν ετοιμοι, το πασχειν κακως,
αμυνεσθαι δε η ανταιρειν χειρας ουδε ισχυομεν. Τουτο γαρ η των προβατων εικων
δηλοι. Ἀπεδου τον λαον σου ανευ τιμης. Ἄλλος φησιν, Ἐν ουχ υπαρξει. Ἄλλος,Ουχ
υπαρξεως. Και ουκ ην πληθος εν τοις αλλαγμασιν ημων. Ἄλλος φησι· Και ου πολλην
εποιησας την τιμην αυτων. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· και γαρ σφοδρα ασαφες ειναι
δοκει το ρητον, αλλα προσεχετε, ινα μετα συνεσεως ψαλλητε. Τι ουν 55.178 εστι το
λεγομενον; Το ευτελες αυτων και ουδαμινον παριστησιν. Ὡς ουδενος οντας αξιους, ως
ευωνους και ευκαταφρονητους, ουτως ημας ειασας. Και τουτο απο της συνηθειας της
ανθρωπινης φησιν. Ἔθος γαρ ημιν τα ατιμα και τα ευτελη και ανευ τιμης διδοναι· ων δε
πολυς ημιν ο λογος, καν αποδωμεθα, πολλης αποδιδομεθα τιμης· ων δε ου πολυς λογος
ημιν, ταυτα και δωρεαν παρεχομεν. Των γουν οικετων τους αγνωμονας οι μεν τας
ημισειας της τιμης, οι δε τουτους απεδοντο μη λαβοντες μηδεν. Ει δε το ελαττονος
παραχωρησαι τιμης δεικνυσι την ευτελειαν του πιπρασκομενου· το μηδε τιμης λαβειν,
αλλ' ανευ τιμης, πολλωι μαλλον. Τουτο ουν φησιν· Ὥσπερ αν ει τις ανθρωπος ανευ
τιμης εκσταιη των αυτου, ουτω και αυτος ως ατιμους ημας ειασας, κατεφρονησας ημων
σφοδρα. Τουτο γουν και εν τηι επαγωγηι δηλοι ειπων· Και ουκ ην πληθος εν τοις
αλλαγμασιν ημων· τουτεστιν, εν τηι ωνηι ημων. ∆ιο και ετερος φησιν, Ἐν τηι τιμησει
ημων· τουτεστιν, εν τηι πρασει ημων. Ἡ γαρ τιμη αλλαγμα εστι· διδομεν γαρ οικετην
πολλακις, και λαμβανομεν αργυριον η χρυσιον. Ἔθου ημας ονειδισμον τοις γειτοσιν
ημων, μυκτηρισμον και χλευασμον τοις κυκλωι ημων. Ἄλλος λεγει, Πομπην τοις κυκλωι
ημων. Ἔθου ημας εις παραβολην εν τοις εθνεσι. Χαλεπη αυτη τιμωρια και αφορητος,
μαλιστα το παρα των ασεβων ονειδιζεσθαι, το παρ' εχθρων ταυτα πασχειν, και κυκλωι
περικεισθαι τους επεμβαινοντας αυτοις, και πανταχοθεν αυτους περιβεβλησθαι υπο των
ονειδιζοντων. Τι δε εστι παραβολη; ∆ιηγημα, ονειδος. Και γαρ μιαροι τινες και
αναισθητοι ησαν οι κυκλωι, ου μονον ουκ ελεουντες, αλλα και ονειδιζοντες, ο δη
μαλιστα αυτους εδακνεν. Ἐνταυθα δε μοι τους Ἄραβας λεγειν δοκει, τους εκ γειτονων
αυτοις οικουντας. Κινησιν κεφαλης εν τοις λαοις. Ἄλλος φησι, Μετακινημα. Ὁ δε
Ἑβραιος, Μανουδ. Ἢτουτο φησιν, οτι Μετεκινησας ημας, η δια του σχηματος της
κινησεως της κεφαλης του σφοδρα εφηδομενου την παροινιαν ενδεικνυται. Ὅλην την
ημεραν η εντροπη μου κατεναντιον μου εστι. Ἄλλος φησιν· Ἡ ασχημοσυνη μου. Και η
αισχυνη του προσωπου μου εκαλυψε με, απο φωνης ονειδιζοντος και καταλαλουντος.
Ἄλλος φησι, Και βλασφημουντος. Ἀπο προσωπου εχθρου και εκδιωκοντος. Ταυτα των
τιμωριων μαλλον αυτους εδακνεν. Ἐπειδη γαρ αει και συνεχως ευημεριας απηλαυον,
και των πολεμιων εκρατουν, τα παντων τοτε ηνοιχθη στοματα, πεσοντων αυτων και
υποσκελισθεντων, και ουδε ανακυψαι ειχον, αλλα διηνεκη τιμωριαν υπεμενον. Ταυτα
παντα ηλθεν εφ' ημας, και ουκ επελαθομεθα σου, και ουκ ηδικησαμεν εν διαθηκηι σου.
Ἄλλος, Ουδε παρελογισαμεθα την συνθηκην σου. Ἀπεναντιας τοις αλλοις, φησιν, ημεις
ηλθομεν. Ἐκεινοι μεν γαρ και προ των δεινων υπεσκελισθησαν· ημεις δε, φησι, και μετα
τα δεινα εστηκαμεν απεριτρεπτον την γνωμην εχοντες. Ταυτα δε λεγουσιν ευελπιδας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

143

ποιουντες τους οντας μετ' αυτων. ∆ιο δη του ∆ανιηλ και των τριων παιδων λεγοντων·
Ἡμαρτομεν, ηνομησαμεν· ουτοι λεγουσιν· 55.179 Ουκ ηδικησαμεν εν διαθηκηι σου·
επαιροντες τα φρονηματα των συστρατιωτων. Ει γαρ τα μεγιστα πεπονθαμεν, φησι, και
εγγονοι των τα μεγαλα ευηργετημενων εσμεν, και εν ταις συμφοραις ουκ εξεκλιναμεν,
πολλης σωτηριας ημιν εσται ελπις.
ηʹ. Ὅπερ ουν εξ αρχης ελεγον, τουτο και νυν φημι, οτι εν ευχης ταξει τα
φρονηματα αυτων αλειφουσιν, ωσανει προς αυτους ελεγον· Τινος ενεκεν απεγνωκατε
της σωτηριας; Θεον εχομεν τον προισταμενον ημων· ει και τι ημιν ημαρτηται, δικην
εδομεν ικανην· εν τοις πειρασμοις εστηκαμεν γενναιως· τον αει και αμαρτωλων
προισταμενον οδηγον εχομεν· διο παντοθεν δει το τελος προσδοκαιν χρηστον. Τι δε
εστιν, Ουκ ηδικησαμεν εν διαθηκηι σου; Τουτεστιν, Ουκ ηδικησαμεν περι ταυτα, α
επιστευθημεν, αλλ' εφυλαξαμεν μετα ακριβειας. Και γαρ μεγιστη αδικια εστιν, οταν τον
νομον τις παραβαινηι τον αμυνοντα, τον ουκ εωντα ουδε παρα των πλησιον αδικεισθαι,
και την κακιαν κωλυοντα· οταν περι τον τοσαυτα παρεχοντα αγαθα αγνωμονηι. Και ουκ
απεστη εις τα οπισω η καρδια ημων. Ἄλλος φησιν, Ουκ απεχωρησε. Και ουκ εξεκλινας
τας τριβους ημων απο της οδου σου. Ἄλλος φησιν, Ουδε μετεκλιθη τα υπορθουντα
ημας. Ἄλλος, Και ουκ απεστραφη εις τα οπισω η καρδια ημων, και ουκ εκλινε βηματα
ημων. Ὅπερ εμπροσθεν ειρηκε, τουτο και ενταυθα λεγει, οτι εν τοσουτωι κλυδωνι
κακων ουδε μικρον παρεσαλευθησαν. Καλως δε ουτως ειπεν. Ὥσπερ γαρ ο νομος εις τα
εμπροσθεν αγει, ουτως η παρανομια εις τα οπισω μεθιστησι· και ωσπερ ο νομος την
ορθην οδον βαδιζειν κελευει, ουτως η παρανομια προς την ερημον και αβατον τον
ανθρωπον μεθιστησιν. Ὁδον ουν τον νομον φησιν ενταυθα. Το δε, Ἐξεκλινας, οπερ οι
αλλοι λεγουσιν· Ουδε μετεκλιθη τα υπορθουντα ημας απο της οδου σου· ο Ἑβραιος
φησιν· Ουαθετ ασουρενου μενι οραχ· ει δε κατα τους Ἑβδομηκοντα βουληθειη τις
ερμηνευσαι, και ου κατα τους αλλους, το, Ἐξεκλινας τας τριβους ημων απο της οδου
σου, τουτο εστιν, οτι Ἀπυκισας του ναου σου, και εν αλλοτριαι ειναι πεποιηκας· οπερ
ουκ εια τας λατρειας επιτελεισθαι. Ὅτι εταπεινωσας ημας εν τοπωι κακωσεως. Ἄλλος
φησιν, Ἀοικητωι. Ἄλλος, Ἐν τοπωι Σειρηνων. Και επεκαλυψεν ημας σκια θανατου.
Ἄλλος λεγει, Ἐπωμασας ημας. Αυτη μοι δοκει η ανταποδοσις προς τα ανω ειναι, εν οις
τα κακα διηγουνται λεγοντες, Ἡ αισχυνη του προσωπου μου εκαλυψε με, απο φωνης
ονειδιζοντος και καταλαλουντος· Ὅτι εταπεινωσας ημας. Ει μεντοι προς το, Ἐξεκλινας
τας τριβους ημων απο της οδου σου, λαβοι τις αυτο, ενταυθα ακολουθιαν εχει κατα την
εννοιαν, ην ειρηκαμεν. ∆ηλοι γαρ πως εκ των τριβων αυτων απωσατο αυτους, της
πολιτειας λεγω και των νομιμων, το εις τοπους ερημους απαγαγειν, και μεταξυ
πολεμιων αφειναι. Τουτο γαρ εστι το, Ἐκαλυψεν ημας σκια θανατου· τους κινδυνους
λεγων τους θανατον τικτοντας, και ων πλησιον οι θανατοι, ωσπερ και ωδινας θανατου
και πυλας ᾅδου η Γραφη καλει. Και το αφυκτον των δεινων δια τε της σκιας και της
επικαλυψεως ενταυθα παριστησιν, ουδε ηντινα διαλυσιν ευρειν, ουδε ανα 55.180 πνοην
μικραν δυναμενα. Ει επελαθομεθα του ονοματος του Θεου ημων, και ει διεπετασαμεν
τας χειρας ημων προς Θεον αλλοτριον, ουχι ο Θεος εκζητησει ταυτα; Αυτος γαρ
γινωσκει τα κρυφια της καρδιας. Τουτο οικετων ευγνωμονων, το κακως πασχοντας
μενειν τον δεσποτην θεραπευοντας· ταυτα φιλοσοφιας διδαγματα. Ἐνταυθα και τους
ακουοντας παιδευουσι, μη υποκρινεσθαι, αλλ' εν οληι καρδιαι τον Θεον θεραπευειν. Οιδε
γαρ, φησι, τα αποῤρητα της διανοιας. Ταυτα δε λεγουσι φοβουντες αυτους, ωστε μηδεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

144

λογισασθαι αναξιον Θεου. Ὅρα και την επιδοσιν αρετης πολλην· επαγει γαρ λεγων· Ὅτι
ενεκεν σου θανατουμεθα ολην την ημεραν· ελογισθημεν ως προβατα σφαγης. Μεγα μεν
γαρ και το μενειν θεραπευοντας τον Θεον, και μη προς ετερον αποπηδησαι· το δε πολλωι
μειζον, το συνεχων θανατων και καθημερινων κινδυνων επικειμενων διατηρειν την
τοιαυτην αγαπην. Και εννοησον οσον φιλοσοφιας ειδος εστιν, οπου γε και ο Παυλος
αυτωι κεχρηται, τας νιφαδας των αποστολικων κινδυνων απαριθμουμενος εν τηι προς
Ῥωμαιους επιστοληι. Ποσων ουν αν ειεν αξιοι στεφανων ουτοι, οταν εν τηι Παλαιαι
φαινωνται προς το μετρον φθασαντες των εν τηι Καινηι αγωνισματων; Ὃ γαρ φησιν ο
Παυλος, Καθ' ημεραν αποθνησκω, τουτο και ουτοι, ουχι τηι πειραι, ουτε τωι τελει, αλλα
τηι γνωμηι. ∆ια τι δε φησιν, Ἕνεκεν σου; Ὅτι εξην ημιν, φησι, μεταταξασθαι, και αφειναι
την πατρυαν πολιτειαν, και ειναι εν ασφαλειαι· αλλ' αιρουμεθα πασχειν κακως μαλλον,
και τα πατρωια φυλαττειν, η ειρηνης απολαυειν μετα το των πατρυων εκπεσειν.
Ἐλογισθημεν ως προβατα σφαγης. Ουτως ημας ευκολως, φησιν, αναιρουσιν. Ἐνταυθα
δε και την επιεικειαν αυτων ενδεικνυται. Ἀλλ' ομως ουτως ευκολως προκειμενοι,
μενομεν απεριτρεπτον την γνωμην εχοντες. Ἐνταυθα και του Θεου την δυναμιν αξιον
εκπλαγηναι, οτι τους ουτω προκειμενους ως προβατα σφαγης διετηρησε, και καθ'
ημεραν αποθνησκοντας ουκ αφηκεν εμπεσειν εις θανατον. Ἐξεγερθητι, ινα τι υπνοις,
Κυριε; Ἄλλος φησιν, Ἵνα τι ως υπνων ει; Ἄλλος,Ἐξυπνισθητι. Ἄλλος, Ἐξυπνισον.
Ἀναστηθικαι μη απωσηι εις τελος. Ἵνα τι το προσωπον σου αποστρεφεις; Ἕτερος,
Κρυπτεις. Ἐπιλανθανηι της πτωχειας ημων και της θλιψεως ημων; Ἄλλος, Της κακιας
ημων; Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· ∆υνασαι λυσαι τα κακα· ουδε γαρ παρα ασθενειαν σην
ταυτα γινεται, αλλα παρα την συγχωρησιν. Ὕπνον γαρ ενταυθα την ησυχιαν φησι, και
αναστασιν την ανταποδοσιν, και προσωπον την αντιληψιν, την προνοιαν, την
κηδεμονιαν, την συμμαχιαν.
θʹ. Ἵνα τι επιλανθανηι της πτωχειας ημων; Ὅρα παλιν ευγνωμοσυνην. Ουκ ειπε,
Των κατορθωματων· ουκ ειπε, Της απεριτρεπτου γνωμης· ουκ ειπε, Της εν πειρασμοις
δοκιμασθεισης ψυχης· αλλ' οτε μεν υπερ εαυτων απολογουνται, εκεινα τιθεασιν· οταν
δε την συμμαχιαν ζητωσιν, αφ' ων οι καταδικοι, απο τουτων αξιουσι σωζεσθαι. Ἐπειδη
δικην εδοσαν, φησιν, επειδη τα εσχατα πεπονθασι. Τουτο και Παυλος ποιει πολλακις,
και ετεροι των προφητων. Και ταυτα 55.181 ελεγον ουτοι, ουδεπω περι γεεννης ειδοτες
ουδεν, ουδε περι βασιλειας, ουδε τοιαυτα διδαχθεντες φιλοσοφειν, και παντα εφερον
ραιδιως. Ὅτι εταπεινωθη εις χουν η ψυχη ημων· εκολληθη εις γην η γαστηρ ημων.
Ἐπειδη γαρ ειπεν· Ἐπιλανθανηι της πτωχειας ημων· τουτεστι, της κακωσεως, λεγει
λοιπον την κακωσιν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἀπολωλαμεν, κατωρυγημεν, των νεκρων
ουδεν αμεινον διακειμεθα. ∆ικαιως δ' αν τις ειποι και των τοις παρουσι προστετηκοτων
την ψυχην, εις χουν τεταπεινωσθαι, και των γαστριμαργων εις την γην την γαστερα
κεκολλησθαι. Και γαρ ο ερωτι προσδεδεμενος, και προς τον πηλον κεχηνως, και την
ασωματον δυναμιν την εν αυτωι καταδουλων τηι σποδωι, εικοτως αν ταυτα λεγοιτο
πασχειν. Τι γαρ εστιν αλλο καλλος σωματος, αλλ' η χους και πηλος, μαλλον δε και
τουτων ειδεχθεστερον; Ει δε απιστεις, περιεργαζου τους ταφους των ανθρωπων, και
οψει τον πηλον και την κονιν. Ὅταν γαρ αποθηται το προσωπον την παρουσαν ζωην,
τοτε φαινεται οπερ εστι· μαλλον δε και προ της τελευτης. Ὅταν γαρ το γηρας επελθηι,
οταν η νοσος επισκηψηι, τοτε οψει το φαινομενον· πηλος γαρ εστιν· αλλ' ως σοφος
δημιουργος, και εξ ευτελους υλης καλλος αμηχανον εποιησεν επιγενεσθαι, ουχ ινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

145

πορνευσηις, αλλ' ινα της οικειας σοφιας αποδειξιν σοι παρασχηται. Μη τοινυν υβρισηις
τον τεχνιτην, μηδε το εργον αυτου της σοφιας, ασελγειας και πορνειας υποθεσιν ποιου.
Μεχρι τοσουτου θαυμαζε την ωραν, μεχρι του δοξασαι τον τεχνιτην, περαιτερω δε μη
προελθηις, το παθος αλειφων. Καλον το εργον· ουκουν τον εργασαμενον προσκυνειν,
αλλ' ουχ υβριζειν χρη. Ει τις, ειπε μοι, χρυσουν ανδριαντα τινος και εικονα βασιλικην
λαβων, κατηισχυνε βορβορωι και ετεροις τοιουτοις, ουκ αν την εσχατην εδωκε δικην; Ει
δε ο εν τοις ανθρωπινοις αγνωμων τοσαυτης υπευθυνος εστι τιμωριας, ο το εργον του
Θεου τοσαυτηι περιβαλων ατιμιαι, τι πεισεται, και μαλιστα οταν και γυναικα εχων
φαινηται ο ταυτα ποιων; Μη γαρ μοι λεγε της φυσεως την επιθυμιαν. ∆ια τουτο γαρ
γαμος επετραπη, ινα μη περα των οικειων ορων προβαινηις. Θεα γαρ οσης αξιος εσηι
τιμωριας. Ὁ μεν γαρ Θεος και της αναπαυσεως σου και της δοξης προενοησεν, ινα και
εκλυσηις την λυτταν της φυσεως δια της γυναικος, και ακινδυνως τουτο ποιηις, και
πασης απαλλαγηις ασχημοσυνης. Συ δε τον ουτω σου προνοουντα εκ περιουσιας
υβριζεις; Ειπε γαρ μοι, ει μη εβουληθη νομοθετησαι γαμον, ποσην αν υπεστης βιαν;
ποσην κολασιν; ∆εον ουν σε ευχαριστειν και δοξαζειν, οτι το πλεον υπετεμετο σοι των
πονων, παραμυθιαν ου την τυχουσαν επινοησας, συ δε ενυβριζεις αγνωμονως, και
αναισχυντεις, και τους κειμενους υπερβαινεις ορους, και την εαυτου καταισχυνεις
55.182 δοξαν; Ουκ ακουεις Παυλου λεγοντος και νυν, και εν τωι μεσωι βοωντος, Φευγετε
την πορνειαν, μαλλον δε του Χριστου του την εκεινου ψυχην κινουντος; Τι
καταμανθανεις καλλος αλλοτριον; τι περιεργαζηι προσωπον ου σον; τι φερηι κατα
κρημνων; τι τοις δικτυοις εμβαλλεις σαυτον; Τειχισον σου τους οφθαλμους, περιφραξον
σου το ομμα, τιθει νομον τοις οφθαλμοις. Ἄκουσον απειλουντος του Χριστου, και την
ακολαστον οψιν εν ισωι μοιχειας κρινοντος. Τι της ηδονης οφελος, οταν σκωληκα τικτηι;
οταν διηνεκη φοβον; οταν αθανατον τωι δρασαντι τιμωριαν; Ποσωι βελτιον μικρον
ανασχομενον της βιας της απο των ημετερων λογισμων, διαπαντος εν ανεσει ειναι, η
ολιγα χαρισαμενον ταις ατοποις επιθυμιαις αθανατα τιμωρεισθαι; Μη τεκνα, μη ποιειτε
ουτως· ουκ αγαθη η ακοη, ην εγω ακουω περι υμων. Οιδα προς τινας ο λογος
αποτεινεται, ου προς απαντας· αλλ' ενθα αν ευρηι το τραυμα, εκει επαγει το φαρμακον.
Τι τον γαμον υβριζεις; τι την ευνην αδικεις; τι το μελος το σον επηρεαζεις; τι την δοξαν
σου καταισχυνεις; Ἔκκοψον το παθος, ανελε τας τρυφας. Τρυφη και μεθη πηγαι
πορνειας. Ἂν τηι ανεσει μη χρησηι εις δεον, επαγει σοι θλιψιν. Ἄκουσον τι επαθον οι
Ἰουδαιοι πορνευσαντες, οι μη μεταλαβοντες σωματος Χριστου, οι τραπεζης μη
απολαυσαντες πνευματικης, Μηδε πορνευωμεν, φησι, καθως τινες αυτων επορνευσαν,
και επεσον εν μιαι ημεραι εικοσι τρεις χιλιαδες. Ἀναστα, Κυριε, βοηθησον ημιν, και
λυτρωσαι ημας ενεκεν του ονοματος σου. Ἄλλος, Στηθι αντιλαμβανομενος ημων, και
ρυσαι ημας δια το ελεος σου. Ὅρα που τον λογον κατεκλεισαν· μετα μυρια αυτων
κατορθωματα, ποθεν αξιουσι σωζεσθαι; Ἀπο ελεους, απο φιλανθρωπιας, δια το ονομα
του Θεου. Τι εστιν, Ἕνεκεν του ονοματος σου; Ἵνα μη αυτο βεβηλωθηι, ο και αυτος
πολλακις λεγει, οτι Ποιω ενεκεν του ονοματος μου. Ειδες ταπεινοφροσυνην και
συντετριμμενην διανοιαν; Και ποθεν αξιουσι σωθηναι; Ἀπο φιλανθρωπιας, απο ελεους·
ως οι ερημοι κατορθωματων, ως οι μηδε τι εχοντες δικαιωμα σωτηριας, καιτοι
τοσουτοις κομωντες πονοις και κινδυνοις, εις τον Θεον το παν ανεφερον. Τουτους δη
και ημεις οι εν τηι χαριτι μιμησωμεθα, και δοξαν αναπεμψωμεν τωι Θεωι, ωι η δοξα εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

146

ΕΙΣ ΤΟΝ Μ∆ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐπινικιος υπερ των ανθων των υιων Κορε. Ἄλλος, Τωι νικοποιωι επι τοις κρινοις των
υιων Κορε. Ὁ δε Ἑβραιος αντι του, Κρινοις, Ἀλ σω σανειμ, λεγει· Συνεσεως ᾆσμα εις τον
αγαπητον. Ἄλλος, Ἐπιστημονος ᾆσμα προς φιλιας. Ἄλλος, Τοις ηγαπημενοις· ο δε
Ἑβραιος, Ἰδοθωθ, φησιν. Οι δε Ἑβδομηκοντα, Εις το τελος υπερ των αλλοιωθησομενων
τοις υιοις Κορε, εις συνεσιν, ωιδη υπερ του αγαπητου. 55.183 Ἐξηρευξατο η καρδια μου
λογον αγαθον. Ἄλλος, Ἐξειρπυσεν. Ἄλλος, Ἐκινηθη η καρδια μου λογωι αγαθωι.
αʹ. Ἐβουλομην παρειναι νυνι Ἰουδαιους απαντας και Ἕλληνας, και το βιβλιον
τουτο παρα Ἰουδαιων λαβων, ουτως αναγνωναι τον ψαλμον. Ἴστε γαρ δηπου τουτο, οτι
και εν τοις δικαστηριοις και πανταχου τοτε μαλιστα ανυποπτος η μαρτυρια των
πραγματων γινεται, οταν παρα των εχθρων αυτη φερηται. Ἵν' ουν και σημερον τουτο
συμβαιη, απο της Παλαιας παρεχομεθα την μαρτυριαν, ινα και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες
καταισχυνωνται· Ἰουδαιοι μεν, αναγινωσκοντες, και ου γινωσκοντες· Ἕλληνες δε,
ορωντες παρα των εχθρων τα βιβλια ημιν φερομενα. Ου γαρ δηπου πεπλασθαι παρ'
ημων αυτα δυνησονται λεγειν, ουχ ημων, αλλα των τον Χριστον σταυρωσαντων τα
βιβλια παρεχομενων ημιν τα περι της αυτου δυναμεως διαλεγομενα. Ἀλλ' ειτε παρεισιν,
ειτε μη παρεισιν ουτοι, ημεις το ημετερον ποιησωμεν, και της ερμηνειας αψωμεθα. Εις
γαρ τον Χριστον ο ψαλμος ουτος αναγεγραπται· διο και, Εις τον αγαπητον, και, Ὑπερ
των αλλοιωθησομενων, την προγραφην εχει. Ἀλλοιωσιν γαρ μεγαλην ημιν ουτος
ειργασατο, και πραγματων μεταβολην και μεταστασιν. Ταυτην την αλλοιωσιν δηλων
και ο Παυλος ελεγεν· Ὥστε ει τις εν Χριστωι καινη κτισις. ∆ιο και αρχομενος ουχ ουτω
φησιν· Ειπεν η καρδια μου. Ἐπειδη γαρ ουδεν ανθρωπινον ην των λεγομενων, αλλ'
ουρανια και πνευματικα διηγεισθαι εμελλε, και ουκ εξ οικειας ευρεσεως, αλλ' εκ θειας
ενεργειας, τωι ονοματι της ερυγης τουτο παριστησιν. Ἐρευγομεθα γαρ ουχ οτε
βουλομεθα· τον μεν γαρ λογον τουτον φθεγγομεθα οτε θελομεν, και λεγομεν, και
κατεχομεν· την δε ερυγην ουχ ομοιως. ∆εικνυς τοινυν οτι ουκ ανθρωπινης σπουδης εστι
τα λεγομενα, αλλα θειας επιπνοιας της κινουσης αυτον, ερυγην την προφητειαν
εκαλεσεν. Ὥσπερ γαρ επι της ερυγης, της των σιτιων ποιοτητος εστι το γινομενον, ουτω
και επι της πνευματικης διδασκαλιας. Τοιαυτα τοινυν ηρευγετο, οια και εσιτειτο. Ὅρα
δε και αλλαχου ετερον προφητην αισθητηι εικονι ταυτην παραβαλλοντα την ενεργειαν,
και εσθιοντα την κεφαλιδα του βιβλιου, και μεθ' ηδονης εσθιοντα. Ἐγενετο γαρ, φησιν,
εν τωι σωματι μου ως μελι γλυκαζον. Ἐπει ουν εδεχοντο την πνευματικην χαριν,
τοιαυτα και ηρευγοντο. Ὅτι γαρ ου περι ερυγης ο λογος της αισθητης ταυτης, ουδε περι
σιτιων, ακουσον τι ερευγεται, και τις εστιν ο ερευγομενος. Ουχ ο στομαχος ο τα σιτια
δεχομενος, αλλ' η καρδια. Ἐξηρευξατο γαρ, φησιν, η καρδια μου. Και τι ερευγεται; Ου
σιτον, ουδε ποτον, αλλα τα συγγενη τηι τραπεζηι, Λογον αγαθον, τον περι του
Μονογενους· ουτος γαρ μαλιστα αγαθος. Ἦλθον γαρ, φησιν, ουχ ινα κριων τον κοσμον,
αλλ' ινα σωσω τον κοσμον. Παντα προσηνη, παντα κολασεως απηλλαγμενα. Ἐρευγεται
δε τοιαυτα, επειδη την καρδιαν αυτου εξεκαθαρεν. Ὥσπερ γαρ η γαστηρ, οταν μεν
ρυπαρων γεμηι χυμων, συγγενη τουτοις ερευγεται, οταν δ' υγιεινη τις ουσα τυγχανηι,
καταλληλον ποιειται την ερυγην· ουτω και η καρδια του Προφητου, επειδη
αμαρτηματων ην απηλλαγμενη, Πνευματος εδεξατο χαριν, και λογον ερευγεται αγαθον.
55.184 Ἐντευθεν και ετερον τι μανθανομεν, οτι οι προφηται ουχ ως οι μαντεις ησαν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

147

Ἐκει μεν γαρ ο δαιμων, οταν εις την ψυχην εμπεσηι, πηροι την διανοιαν, και σκοτοι τον
λογισμον, και ουτως απαντα φθεγγονται, ουδεν των λεγομενων επισταμενης της
διανοιας αυτων, αλλ' οιον αυλου τινος αψυχου φθεγγομενου. Τουτο και τις των παρ'
αυτοις φιλοσοφων εφη, ουτως ειπων· Ὥσπερ οι χρησμωιδοι και οι θεομαντεις λεγουσι
μεν πολλα, ισασι δε μηδεν ων λεγουσιν. Ἀλλ' ου το Πνευμα το αγιον ουτω ποιει, αλλα
καρδιαν αφιησιν ειδεναι τα λεγομενα. Ει γαρ μη ᾔδει, πως ελεγεν, Λογον αγαθον; Ὁ μεν
γαρ δαιμων, καθαπερ εχθρος και πολεμιος, πολεμει τηι φυσει τηι ανθρωπινηι· το δε
Πνευμα αγιον, καθαπερ κηδομενον και ευεργετουν, κοινωνειν της γνωμης τους
δεχομενους ποιει, και μετα της εκεινων διανοιας αποκαλυπτει τα λεγομενα. Λεγω εγω
τα εργα μου τωι βασιλει. Ἄλλος, Τα ποιηματα μου. Ἔργα ποια φησι; Την προφητειαν.
Καθαπερ γαρ του χαλκεως εργον, το σκεπαρνον εργασασθαι, και του οικοδομου το
οικιαν ποιησαι, και του ναυπηγου το ναυν συγκολλησαι· ουτω και του προφητου το
προφητειαν υφαναι. Ὅτι γαρ και τουτο εργον εστιν, ακουσον του Χριστου λεγοντος περι
των αποστολων· Ἄξιος ο εργατης του μισθου αυτου. Και Παυλος· Μαλιστα οι κοπιωντες
εν λογωι και διδασκαλιαι. Ει δε μη εργον ην, πως κοπον ειχε; Τι γαρ του εργου τουτου
τιμιωτερον; τι δε χρησιμωτερον; Πασων των τεχνων εστιν ανωτερον. Τι ουν εστι το
εργον, ο λεγει τωι βασιλει; Τον υμνον τουτον, την προφητειαν ταυτην. Και ουκ ειπε
ποιωι βασιλει, δηλων οτι τωι Θεωι των ολων. Ὥσπερ γαρ οταν λεγωμεν τον Περσων
βασιλεα, ουχ απλως βασιλεα καλουμεν, αλλα τον των Περσων προστιθεμεν, και τον των
Ἀρμενιων ομοιως· οταν δε τον ημετερον λεγωμεν, ου δεομεθα προσθηκης, αλλ'
αρκουμεθα τωι ειπειν βασιλεα· ουτω και ο Προφητης, επειδη περι του οντως βασιλεως
ελεγεν, αρκειται τωι ειπειν, Βασιλει. Ὥσπερ γαρ παντοκρατορα ειποντες, ου δεομεθα
προσθηκης, δια το μη ειναι ετερον παντοκρατορα· ουτω βασιλεα λεγοντες, ου δεομεθα
ετερας προσθηκης, δια το μη ειναι ετερον βασιλεα Θεον. Ἄλλως δε και ο λεγων,
βασιλευς ην. Ὅθεν δηλον οτι ου περι ανθρωπου ελεγεν, αλλα περι του των ολων Θεου·
δια τουτο ουκ ειπε, Βασιλει, αλλα, Τωι βασιλει, τηι προσθηκηι του αρθρου την κυριοτητα
παριστας.
βʹ. Ειτα παλιν δεικνυς οτι ουκ ανθρωπινης ην εννοιας τα λεγομενα, και μελετης
και συνθηκης, αλλα θειας χαριτος και την γλωτταν μονην αυτος εδανεισεν, επηγαγεν·
Ἡ γλωσσα μου καλαμος γραμματεως οξυγραφου. Ὁ δε καλαμος ταυτα γραφει, απερ αν
η κατεχουσα αυτον κελευηι χειρ. Ἕτερος δε φησιν· Ἡ γλωσσα μου ως γραφειον γραφεως
ταχινου. Τι βουλεται το, Ταχινου; Ἵνα καντευθεν την χαριν δειξηι. Ὁ μεν γαρ οικοθεν
φθεγγομενος, μελλει και βραδυνει μελετων, συντιθεις, εμποδιζομενος και αγνοιαι και
αμαθιαι και μελλησει, και πολλα εστι τα λυμαινομενα τωι ταχει του λογου· οταν δε
Πνευμα κινηι την διανοιαν, ουδεν το κωλυον· αλλ' ωσπερ υδατος 55.185 ρυμη πολλωι τωι
ροιζωι φερομενη προερχεται, ουτω και η του Πνευματος χαρις μετα πολλης της
ταχυτητος προεισι, παντα λεια, παντα ευμαρη προφερουσα. Ειτα παλιν αυτο τουτο
διακαθαιρων, και δεικνυς ουδεν ανθρωπινον ον των λεγομενων, επηγαγεν Ὡραιος
καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων Τινες μεν ουν περι της γλωττης ειρησθαι τουτο
λεγουσιν, οτι καλαμος ωραιος καλλει· εμοι δε δοκει λοιπον περι του Χριστου λεγειν
αυτον. ∆ιο και ετερος φησιν ερμηνευτης· Καλλει εκαλλωπισθης απο υιων ανθρωπων.
Εις γαρ αυτον τρεπει τον λογον υπο πολλης θερμοτητος, και της περι αυτον διαθεσεως,
ως και Ἰακωβ ελεγεν· Ἐκ βλαστου, υιε μου, ανεβης· αναπεσων εκοιμηθης ως λεων.
Ἔνθους γαρ γενομενος, αυτωι λοιπον διαλεγεται, και προς αυτον αποτεινει τον λογον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

148

Τουτο δε ου κατα συγκρισιν φησιν· ου γαρ ειπεν, Ὡραιοτερος, αλλ', Ὡραιος καλλει παρα
τους υιους των ανθρωπων. Ἄλλο τουτο, φησι, το καλλος παρ' εκεινο. Και σκοπει πως
τον περι της οικονομιας πρωτον κινει λογον. Ὅτι δε περι της οικονομιας εστι τουτο,
δηλον εκ των εξης. Ειπων γαρ, Ὡραιος καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων,
επηγαγεν· Ἐξεχυθη χαρις εν χειλεσι σου. Χειλη δε ο Θεος ουκ εχει, αλλα της οικονομιας
εστιν ο λογος. Ἕτερος δε ερμηνευτης ειπων, Ἀνεχυθη χαρις τοις χειλεσι σου,
σαφεστερον τουτο εποιησε. Τι δε εστιν, Ἀνεχυθη, η ως αν ειποι τις, Ἡ ενδον ουσα
ανεβλυσεν, επηγασε; Πως ουν ετερος προφητης λεγει· Ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν
ειδος, ουδε καλλος, αλλα το ειδος αυτου ατιμον, εκλειπον παρα τους υιους των
ανθρωπων; Ου περι αμορφιας λεγων, μη γενοιτο, αλλα περι του ευκαταφρονητου.
Καταδεξαμενος γαρ απαξ γενεσθαι ανθρωπος, δια των ευτελων απαντων διηλθεν, ουτε
μητερα βασιλιδα επιγραψαμενος, ουτε εν καιρωι των σπαργανων επι κλινης τεθεις
χρυσης, αλλ' εν φατνηι, ουτε εν οικιαι τραφεις πολυτελει, αλλ' εν ευτελει τεκτονος
δωματιωι. Και λαβων μαθητας παλιν, ου ρητορας και φιλοσοφους και βασιλεας ελαβεν,
αλλ' αλιεας, και τελωνας· και τον βιον τον λιτον τουτον μετηιει, ουτε οικιαν εχων, ουτε
ιματια περιβεβλημενος πολυτελη, ουτε τραπεζης απολαυων τοιαυτης, αλλα παρ' ετερων
τρεφομενος, υβριζομενος, καταφρονουμενος, ελαυνομενος, διωκομενος. Ταυτα δε
εποιει, εκ πολλης της περιουσιας τον τυφον πατων τον ανθρωπινον. Ἐπει ουν ουτε
φαντασιαν τινα και κομπον περιεβεβλητο, ουτε ακολουθους ειχε και δορυφορους, αλλ'
εστιν οτε και μονος περιηιει, ως εις των πολλων, δια τουτο εκεινος μεν φησιν· Ειδομεν
αυτον και ουκ ειχεν ειδος, ουτε καλλος· ουτος δε φησιν, Ὡραιος καλλει παρα τους υιους
των ανθρωπων· την χαριν δηλων, την σοφιαν, την διδασκαλιαν, τα θαυματα. Ειτα
υπογραφων την ωραιοτητα, φησιν· Ἐξεχυθη χαρις εν χειλεσι σου. Ὁραις οτι περι της
οικονομιας ο λογος; Τις δε εστιν αυτη η χαρις; ∆ι' ης εδιδασκε, δι' ης 55.186
εθαυματοποιει. Την χαριν ενταυθα λεγει την ελθουσαν επι την σαρκα· Ἐφ' ον αν ιδηις το
Πνευμα, φησι, καταβαινον ωσει περιστεραν, και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο
βαπτιζων. Πασα γαρ η χαρις εξεχυθη εις τον ναον εκεινον. Ου γαρ εν μετρωι διδωσιν
εκεινωι το Πνευμα· Ἡμεις μεν γαρ εκ του πληρωματος αυτου ελαβομεν· ο δε ναος
εκεινος ολοκληρον την χαριν ελαβε. Τουτο και ο Ἡσαΐας δηλων ελεγεν· Ἀναπαυσεται
επ' αυτον Πνευμα σοφιας και συνεσεως, Πνευμα βουλης και ισχυος, Πνευμα γνωσεως
και ευσεβειας. Πνευμα φοβου Θεου εμπλησει αυτον. Ἀλλ' εκει μεν ολοκληρος η χαρις·
επι δε των ανθρωπων μικρον τι, και ρανις απο της χαριτος εκεινης. ∆ια τουτο ουκ ειπε,
∆ιδωμι το Πνευμα, αλλ', Ἐκχεω απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα.
γʹ. Τουτο γουν και εξεβη. Πασα γαρ η οικουμενη εκ του Πνευματος εδεξατο
εκεινου. Ἤρξατο μεν γαρ εκ Παλαιστινης το δωρον· προηλθε δε εις Αιγυπτον, εις
Φοινικην, την των Συρων, την Κιλικων, τον Ευφρατην, την Μεσην των ποταμων, την
Καππαδοκων, την Γαλατων, την Σκυθων, την Θραικων, την Ἑλλαδα, την Γαλλων, την
Ἰταλων, την Λιβυην απασαν, την Ευρωπην, την Ἀσιαν, εις αυτον τον Ὠκεανον. Καιτι δει
τα πολλα λεγειν; Ὅσην ηλιος εφοραι γην, τοσαυτην επηλθεν η χαρις αυτη· και η σταγων
αυτη, και η ρανις του Πνευματος την οικουμενην απασαν ενεπλησε της γνωσεως. ∆ια
ταυτης τα σημεια εγινετο, τα αμαρτηματα παντων ελυετο. Ἀλλ' ομως η εν τοσουτοις
κλιμασι διδομενη χαρις, μερος τι της δωρεας εστι και αῤραβων. ∆ους γαρ, φησι, τον
αῤραβωνα του Πνευματος εν ταις καρδιαις ημων· το μερος λεγει της ενεργειας· ου γαρ
δη ο Παρακλητος μεριζεται. Ὅρα δε την πηγην, οση τις εστιν· Ὧ μεν γαρ δια του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

149

Πνευματος διδοται λογος σοφιας, ετερωι δε λογος γνωσεως κατα το αυτο Πνευμα, ετερωι
δε πιστις, αλλωι δε χαρισματα ιαματων, αλλωι δε ενεργηματα δυναμεων εν τωι αυτωι
Πνευματι, αλλωι δε προφητειαι, ετερωι δε διακρισεις πνευματων, ετερωι δε γενη
γλωσσων. Και τοσαυτα χαρισματα εν τοσουτοις εθνεσιν η εν τωι βαπτισματι χαρις επι
την γην απασαν εξετεινε· και παντα ταυτα η ρανις του Πνευματος εργαζεται. Ὅτι γαρ
ρανις ην, εδηλωσε τωι ειπειν, Ἐκχεω απο του Πνευματος μου, και τωι αῤραβωνα καλεσαι.
∆ια γαρ τουτου δηλον, οτι μικρον τι του παντος εδοθη. ∆ια τουτο και Ἰωαννης τουτο
αυτο δηλων ελεγεν· Ἐκ του πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν· εκ του
υπερβλυζοντος, ως αν ειποι τις, εκ του περιττευοντος, εκ του υπερεκχεομενου παντες
ελαβομεν. Ἐννοησον τοινυν Πνευματος χαριν, πως εστι παναρκης, τοσαυτηι οικουμενηι
επι τοσουτοις αρκουσα χρονοις· και ουδε ουτω περιγραφεται, ουτε αναλισκεται, αλλα
παντας μεν εμπιπλησι πλουτου και χαριτος, αυτη δε ουδαμου δαπαναται. Ειτα επειδη
πολυωνυμον τι εστι το ονομα του πνευματος και γαρ και αγγελος, και ψυχη, και ανεμος
τουτο καλειται, και ετερα πλειονα, επηγαγεν, Ἀπο του Πνευματος μου. Ὥσπερ ουν
55.187 ανθρωπου πνευμα συγγενες εστι του ανθρωπου, ουτω και το του Θεου, αλλ' εν
ιδιαι υποστασει μενον. Και τουτο δηλων ο Παυλος ελεγε· Τις γαρ οιδεν ανθρωπων τα του
ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; Ουτω και τα του Θεου ουδεις
οιδεν, ει μη το Πνευμα του Θεου· ου συγχεων τας υποστασεις, μη γενοιτο, αλλα την
ευγενειαν του Πνευματος δηλων. Ὅση γουν ψυχης αυτης προς εαυτην η συμφωνια,
τοσαυτη του Πνευματος προς τον Πατερα η συγγενεια. Ὥσπερ ουν και ο Υιος Λογος
λεγεται, αλλ' ουκ ανυποστατος, αλλα δια τουτο το προς τον Πατερα συγγενες ινα
μαθωμεν· ουτω και το Πνευμα του Θεου, Πνευμα λεγεται, αλλ' ουκ ανυποστατον. Και
ωσπερ επειδη γνησιος εστιν Υιος του Πατρος, δια τουτο υιοθεσιαν ημιν χαριζεται· ουτω
και το Πνευμα, επειδη φυσει της ουσιας εστι του Θεου, τα χαρισματα ημιν παρεχει. Ἐπει
και ανθρωπος, επειδη φυσει ανθρωπος εστι, δια τουτο γραψαι δυναται εικονα
ανθρωπου. ∆ια τουτο ευλογησε σε ο Θεος εις τον αιωνα. Ἄλλος λεγει, Ἐπι τουτωι. Ὁραις
πως δι' ολου προς αυτον αποτεινεται εκ διαθεσεως; ∆ια τουτο και αλλαχου ουχ απλως
προφητευει, αλλ' εν σχηματι εγκληματος, ως οταν λεγηι· Ἵνα τι εφρυαξαν εθνη, και
λαοι εμελετησαν κενα; ουτω δη και ενταυθα λεγων, ∆ια τουτο ευλογησε σε ο Θεος εις
τον αιωνα. Ουδεν γαρ περι της γεννησεως αυτου διαλεχθεις, ουδε περι ανατροφης, ουδε
περι των αλλων, εντευθεν εμβαλλει τον περι αυτου λογον. Τι δηποτε; Ὅτι το μεν
απαντα κατα ακολουθιαν λεγειν, των ευαγγελιστων εστι· διο και εκεινοις αυτα ετηρησε·
και γαρ της εκεινων διηγησεως ην· προφητειας δε εστιν εργον, μερη τινα απολαμβανειν
και περι τουτων διαλεγεσθαι. ∆ια δη τουτο οι προφηται πανταχου τουτο ποιουσιν· ολιγα
τινα γαρ εις την ιστοριαν εμβαλλοντες και συσκιαζοντες αναχωρουσι. ∆ια τουτο και
ουτος, Ευλογησε σε, φησιν, ο Θεος εις τον αιωνα· ουτως ειπων, οτι τοσαυτης χαριτος
εγεμεν αυτου τα ρηματα. Σκοπει γουν την δυναμιν της χαριτος· Παρεπορευετο ποτε
παρα την θαλασσαν, και ευρισκει Ἰακωβον και Ἰωαννην, και λεγει αυτοις· ∆ευτε οπισω
μου, και ποιησω υμας αλιεις ανθρωπων. Οι δε και τον πατερα αφεντες και τα δικτυα,
ηκολουθησαν αυτωι. Ειτα αλλοτε πασι τοις μαθηταις λεγων· Μη και υμεις θελετε
υπαγειν; λεγει αυτωι Πετρος· Κυριε, ρηματα ζωης αιωνιου εχεις, και ημεις
πεπιστευκαμεν και εγνωκαμεν οτι συ ει ο Χριστος ο υιος του Θεου του ζωντος· και προς
τινα απελευσομεθα; Τι λεγω τους μαθητας; Αυτοι οι Φαρισαιοι αποστειλαντες υπηρετας,
ηκουον λεγοντων· Ουδεποτε ελαλησεν ουτως ανθρωπος, ως ουτος ο ανθρωπος. Και
ετεροι παλιν ελεγον, Ουδεποτε εφανη ουτως εν τωι Ἰσραηλ. Και εξεπλησσοντο, φησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

150

οτι εδιδασκεν αυτους ως εξουσιαν εχων, και ουχ ως οι γραμματεις αυτων και οι
Φαρισαιοι.
δʹ. Ει δε βουλει μαθειν και συ την χαριν, ακουε των επιταγματων αυτου τον
ογκον, και οψει ταυτης την δυναμιν. Ἐαν μη τις αποταξηται πασιν, ετι δε 55.188 μισησηι
και την εαυτου ψυχην, φησιν, ουκ εστι μου αξιος. Ἀλλ' ομως ισχυσεν ο λογος εργον
γενεσθαι· τοσαυτη ην αυτου η χαρις. Καιτοι τι ψυχης οικειοτερον; Ἀλλα και αυτη
καταπεφρονηται δια το προσταγμα το εκεινου. Συ δε ακουων, Ευλογησε σε ο Θεος, μη
καταπεσηις, μηδε ταπεινον τι εννοησηις. Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, περι της σαρκος ο λογος
εστι, της χειλη εχουσης, περι της δεχομενης την χαριν, περι της δεχομενης την
ευλογιαν. Ὁ γαρ Θεος ευλογιας ου δειται, ουδε χαριτος· ανενδεες γαρ το Θειον. Ὥσπερ
γαρ ο Πατηρ εγειρει, φησι, τους νεκρους και ζωοποιει· ουτω και ο Υιος ους θελει
ζωοποιει. Και παλιν· Τα εργα α εκεινος ποιει, ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει. Και παλιν·
Καθως γινωσκει με ο Πατηρ, καγω γινωσκω τον Πατερα. Το γαρ, Ουτω, και το, Ὁμοιως,
και το, Καθως, απαραλλαξιας εστιν. Ἀλλ' ενταυθα περι της οικονομιας ο λογος.
Ἀκουομεν δε και αυτου παλιν λεγοντος· ∆ια τουτο με ο Πατηρ αγαπαι, οτι εγω την
ψυχην μου τιθημι υπερ των προβατων. Ἆρα ουν προ τουτου αυτον ουκ ηγαπα; Πως ουν
ελεγεν· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος; Ἀλλα θελων δειξαι το μεγεθος του
κατορθωματος, τουτο τεθεικεν. Ὥσπερ ουν εκει η αιτιολογια εχει τινα αιτιαν, ουτω και
ενταυθα η αιτια δηλη. ∆ια γαρ τουτο προλαβων ειπεν· Ὡραιος καλλει παρα τους υιους
των ανθρωπων· και, Ἐξεχυθη χαρις εν χειλεσι σου· και, ∆ια τουτο ευλογησε σε ο Θεος
εις τον αιωνα· εις τον της οικονομιας ελκων λογον, ινα οταν μελληι τι παλιν λεγειν της
αυτου αξιας καταδεες, μη καταπεσηις, αλλ' ιδηις περι τινος ο λογος. Ουτω και ο Ἰακωβ
την οικονομιαν δηλων μετα το πολλα ειπειν ελεγε· Χαροποιοι οι οφθαλμοι αυτου ως
οινος, και λευκοι οι οδοντες αυτου η γαλα. Ὀδοντας δε η θεοτης ουκ εχει. Και αλλος
προφητης φησι· Παταξει την γην λογωι του στοματος αυτου, και πνευματι χειλεων
ανελει ασεβη· τα αυτα τωι Παυλωι φθεγγομενος λεγοντι· Ὃν ο Κυριος αναλωσει τωι
πνευματι του στοματος αυτου, και καταργησει τηι επιφανειαι της παρουσιας αυτου. Ἵν'
ουν μη ακουσας συ ταυτα καταφρονησηις, δεικνυσι σοι της θεοτητος την ισχυν. Ουδε γαρ
την σαρκα διαιρει της θεοτητος, ουτε την θεοτητα της σαρκος, ουχι τας ουσιας συγχεων
μη γενοιτο, αλλα την ενωσιν δεικνυς. ∆ια τουτο φησιν· Ευλογησε σε ο Θεος εις τον
αιωνα. Τις δε της ευλογιας ο τροπος; Ἄγγελοι, αρχαγγελοι παρεστηκασι, θρονοι,
κυριοτητες, αρχαι, εξουσιαι, αινον αναπεμποντες· πασα η γη απο περατων εις τα περατα
δοξολογει και υμνει και ευφημει τον σαρκωθεντα Θεον. Ὁ μεν γαρ πρωτος Ἀδαμ μυριας
ενεπλησθη καταρας· ουτος δε απεναντιας εκεινωι πολλης της ευλογιας. Ἐκεινος
ηκουσεν, Ἐπικαταρατος συ εν τοις εργοις σου· και ο μετ' εκεινον παλιν, και,
Ἐπικαταρατος ο ποιων τα εργα Κυριου αμελως· και, Ἐπικαταρατος, ος ουκ εμμενει πασι
τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι τουτωι· και, Ἐπικαταρατος ο κρεμαμενος επι ξυλου.
Ὁραις ποσαι καταραι; Τουτων ηλευθερωσε σε ο Χριστος, γενομενος καταρα. Ὥσπερ γαρ
εταπεινω 55.189 σεν εαυτον, ινα σε υψωσηι, και απεθανεν, ινα σε αθανατον εργασηται·
ουτω και καταρα εγενετο, ινα σε ευλογιας εμπλησηι. Τι της ευλογιας ταυτης ισον, οταν
δια καταρας ευλογιαν χαριζηται; Ου γαρ αυτος εδεηθη ευλογιας, αλλα σοι ταυτην
διδωσιν. Ὥσπερ γαρ οταν ειπω, οτι εταπεινωθη, ου μεταβολην λεγω, αλλα της
οικονομιας την συγκαταβασιν· ουτω και οταν ειπω οτι ηυλογηθη, ου τουτο λεγω, οτι
εδεηθη ευλογιας, αλλα παλιν της οικονομιας δεικνυμι την συγκαταβασιν. Ηυλογηθη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

151

τοινυν η ανθρωπινη φυσις. Χριστος γαρ εγερθεις εκ νεκρων, ουκ ετι αποθνησκει, ουδε
καταραι υποκειται· μαλλον δε ουδε προ τουτου υπεκειτο, αλλ' ανελαβε την καταραν, ινα
σε ταυτης απαλλαξηι. Περιζωσαι την ρομφαιαν σου επι τον μηρον σου, δυνατε. Ἄλλος,
Ζωσαι μαχαιραν σου επι μηρον. Ἄλλος, Περιθου ως μαχαιραν σου επι του μηρου. Τηι
ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου. Ἄλλος φησι, Τον επαινον σου και το αξιωμα σου.
Ἄλλος, Ἐπιδοξοτητι σου και διαπρεπειαι σου. Τις η μεταβολη, και τις η μεταστασις των
ρηματων; Περι γαρ διδασκαλου διαλεγομενος τουτο γαρ εστι το, Ἐξεχυθη χαρις εν
χειλεσι σου, εξαιφνης ημιν βασιλεα καθωπλισμενον υπογραφει, και ουκ εν ταξει
προφητειας, αλλ' εν ταξει ικετηριας. Ου γαρ ειπε· Περιζωσεται την ρομφαιαν αυτου·
αλλα αξιοι, και φησι, Περιζωσαι την ρομφαιαν σου. Ειτα και τηι οπλισει ταυτηι καλλος
αναμιγνυσι, νυν μεν οπλιτην δηλων, νυν δε ωραιζομενον· Τηι γαρ ωραιοτητι σου, φησι,
και τωι καλλει σου. Ειτα τοξοτην· Τα βελη γαρ σου, φησιν, ηκονημενα, δυνατε. Και
παλιν νικητην και τροπαιουχον· Λαοι υποκατω σου, φησι, πεσουνται εν καρδιαι των
εχθρων του βασιλεως. Και τουτον δε αυτον παλιν εισαγει μυροις χριομενον τον
οπλιτην, και βασιλεα, και τοξοτην, και νικητην· Σμυρνα γαρ, φησι, και στακτη, και
κασσια απο των ιματιων σου.
εʹ. Τις ουν κοινωνια οπλοις και μυροις, χρισματι και ρομφαιαι, διδασκαλιαι και
πολεμωι, τοξοις και ωραισμωι; Τα μεν γαρ εστιν ειρηνης συμβολα, τα δε μαχης και
παραταξεως. Τις ουν εστιν ο ειρηνικος ομου και πολεμικος; ο μυρον σταζων, και οπλοις
φραττομενος; ο προιων απο βαρεων ελεφαντινων, και μυριους βαλλων των εχθρων,
και τοσαυτας εργαζομενος σφαγας; Πως λυσομεν την αποριαν ταυτην; Ἂν γνωμεν
ακριβως οτι και περι του Πατρος αυτου ταυτα λεγεται. Και γαρ και αυτον εισαγει ο
Προφητης αλλαχου οπλιζομενον, ως οταν λεγηι· Ἐαν μη επιστραφητε, την ρομφαιαν
αυτου στιλβωσει· το τοξον αυτου ενετεινε, και ητοιμασεν αυτο, και εν αυτωι ητοιμασε
σκευη θανατου. Και παλιν αλλαχου· Ἐνδυσεται θωρακα δικαιοσυνην. Ὅρα δε και
αυθεντιαν την αυτην. Ὥσπερ γαρ εκει φησι, Την ρομφαιαν αυτου στιλβωσει, ου παρα
τινος κελευσθεις, αλλ' αυτος αφ' εαυτου· ουτω και ενταυθα, Τα βελη του δυνατου
ηκονημενα, λαοι υποκατω σου 55.190 πεσουνται εν καρδιαι των εχθρων του βασιλεως.
Ειτα δεικνυς, οτι οικοθεν παντα ποιει, λεγει· Ὁδηγησει σε θαυμαστως η δεξια σου. Ουχ
ετερωθεν, φησιν, ενεργειαν δεχηι, αλλ' αυτος εαυτωι αρκεις. Ἄκουε δε και αυτου
λεγοντος του της ειρηνης Θεου προς τους μαθητας· Ουκ ηλθον βαλειν ειρηνην επι την
γην, αλλα μαχαιραν. Και παλιν· Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, και τι ηθελον ει ηδη
ανηφθη; Ουτος δε περι αυτου λεγων, πως ηξει φησι· Καταβησεται ως υετος επι ποκον,
και ωσει σταγων η σταζουσα επι την γην. Ταυτα λεγω, ινα διεγηγερμενοι ητε, και τα
απο των λεξεων σημαινομενα μετα ακριβειας εκλαμβανοντες, λυητε παρ' εαυτοις και
αποριαν. Ταυτα γαρ τα ονοματα των ενεργειων αυτου εστι σημαντικα. Ουτω τοινυν και
ενταυθα οταν ακουσηις, Περιζωσαι την ρομφαιαν σου επι τον μηρον σου, δυνατε, της
ενεργειας αυτου ειναι ονομα νομιζε· και τα τοξα και τα βελη. Ὥσπερ γαρ οργιζεσθαι τον
Θεον η Γραφη λεγει, ου παθος αυτωι περιαπτουσα, αλλα δια της λεξεως ταυτης την
ενεργειαν αυτου την κολαστικην παριστωσα, και των παχυτερων καθαπτομενη· ουτω
και τα οπλα λεγουσα τουτο δηλοι. Ἐπειδη γαρ ημεις ου δι' εαυτων, αλλα δι' ετερων
οργανων τιμωρουμεθα, θελων δειξαι την τιμωρητικην αυτου δυναμιν, δια των
γνωριμων ημιν ονοματων εδηλωσεν, ουχ ινα οπλα περι Θεον νοησωμεν, αλλ' ινα
εμφαντικωτερον την κολασιν αυτου ακουσωμεν. Ἀλλα πολλοι, φησιν, εντευθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

152

εβλαβησαν. Ἀλλ' εικη και ματην και υπο της οικειας ανοιας· μαλιστα μεν γαρ ακουοντες
Θεον, ωφειλον συνιεναι, οτι τροπικωτερον ειρηται· νυνι δε ου δια ρηματων ετερων
αυτους παιδευσαι το απαθες του Θεου ημελησεν η Γραφη. Ἄκουσον γουν αλλαχου πως
αυτου δεικνυσι την ευκολιαν της τιμωριας, λεγων· Ἀναστητω ο Θεος,
διασκορπισθητωσαν οι εχθροι αυτου. Μη χρεια οπλων; μη χρεια ρομφαιας; Ἀρκει μονον,
φησιν, η αναστασις. Ἀλλα και τουτο παλιν παχυ· διο πολλαχου λεγει· Ὁ επιβλεπων επι
την γην, και ποιων αυτην τρεμειν. Και παλιν· Ἀπο προσωπου αυτου εσαλευθη η γη.
Ἀλλα και τουτο παχυ. Ἄκουσον το υψηλοτερον· Παντα, οσα ηθελησεν, εποιησεν· αρκει
γαρ αυτωι το θελησαι μονον. Σκοπει δε πως και εν αυτοις τοις παχυτεροις τουτοις
δεικνυσι το ανενδεες του Θεου. Ου γαρ προτερον οπλων εμνημονευσεν, εως οτε
δυνατον αυτον εκαλεσε· και παλιν καταλεξας τα οπλα, ολην την νικην τηι δεξιαι αυτου
ελογισατο, τουτεστι, τηι φυσει αυτου και τηι δυναμει αυτου. Ὅπερ και αλλος προφητης
δηλων ελεγεν· Ἡ αρχη αυτου επι του ωμου αυτου· ουχ ινα ωμον νοησηις μη γενοιτο,
αλλ' ινα ειδηις οτι ου δειται ετερων Θεος συμμαχιας. Περιζωσαι την ρομφαιαν σου επι
τον μηρον σου, δυνατε, τηι ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου. Τι ουν ενταυθα λεγει; ∆ια
των παχυτερων ονοματων τουτων την ενεργειαν αυτου δεικνυσι, δι' ης την οικουμενην
κατωρθωσε, δι' ης τον πολεμον ελυσε, και το τροπαιον εστησε. Και γαρ πολεμος ην
χαλεπος, πολεμων απαντων ο πικροτατος, ου βαρβαρων πολεμουντων, αλλα των
55.191 δαιμονων επιβουλευοντων, και την οικουμενην διαφθειροντων απασαν. ∆ια δη
τουτο και ο Ἡσαΐας ελεγε· Και των ισχυρων μεριειται σκυλα· και παλιν· Πνευμα Κυριου
επ' εμε· ου ενεκεν εχρισε με, ευαγγελισασθαι πτωχοις απεσταλκε με, κηρυξαι
αιχμαλωτοις αφεσιν. ∆ια δη τουτο και Παυλος πανταχου των επιστολων προγραφων
ελεγε· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων. Και παλιν· Αυτος γαρ εστιν η
ειρηνη ημων, ο ποιησας τα αμφοτερα εν. Ἵνα δε μη ακουων, Περιζωσαι την ρομφαιαν
σου, μαχαιραν νομισηις αισθητην, ακουε των εξης. Ειπων γαρ, Περιθου την μαχαιραν
σου, επηγαγε, Τηι ωραιοτητι σου, και τωι καλλει σου· τουτο εστιν η μαχαιρα, η ωραιοτης
αυτου, και το καλλος αυτου, και η δοξα, και το αξιωμα, και η μεγαλωσυνη. και η
μεγαλοπρεπεια. Ουδενος γαρ δειται η ουσια εκεινη εις το κατορθωσαι τα προκειμενα·
ανενδεης γαρ εστι. Παρακαλει τοινυν ο προφητης, υπερ της οικουμενης εις πολεμον
αυτον εξαγων. Ειτα απο των υψηλων παλιν επι τα παχυτερα καταγει τον λογον. Ειπων
γαρ μαχαιραν και μηρον, ανηλθεν εις την ωραιοτητα· και παλιν εκειθεν κατεισιν επι τα
σωματικωτερα, και φησιν· Και εντεινε, και κατευοδου, και βασιλευε. Ειπων δε, Ἔντεινε,
το τοξον ημιν εδηλωσε και το βελος. Ειτα δεικνυς παλιν, οτι ουχ οπλων αυτωι δει,
επηγαγε, Και κατευοδου, και βασιλευε. Ἕτερος δε ερμηνευτης φησι, Προκοπτε.
Βασιλειαν δε ενταυθα λεγει, ην ελθων κατωρθωσεν εν υστατοις καιροις, την κατ'
οικειωσιν και γνωσιν.
ʹ. Ταυτα δε τα ρηματα του ποθου μαλιστα εστι του προφητικου, ορωντος ηδη τα
κατορθωματα, και την οικουμενην προς αληθειαν χειραγωγουμενην. ∆ια τουτο τροπωι
παρακελευομενωι κεχρηται τωι σχηματι της λεξεως. Ἔθος γαρ και τοις ελαττοσιν, οταν
διαθερμαινομενοι προς τους μειζους ωσι, ταυταις κεχρησθαι ταις λεξεσιν. Ἕνεκεν
αληθειας και πραοτητος και δικαιοσυνης. Ἐπιῤρηματι αληθειας χρηται. Ὁραις πως
εαυτην ερμηνευει η Γραφη, και δεικνυσι νοεραν ουσαν την νικην και πνευματικην; Ὁ
γαρ οπλων μνημονευσας, και ρομφαιας, και τοξων, πως πραοτητος ενταυθα μεμνηται;
Ποια γαρ κοινωνια πραοτητι και πολεμωι, επιεικειαι και μαχηι; Πολλη μεν ουν, εαν τις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

153

ακριβως εξετασηι. Ἐπει και ∆αυιδ και Μωυσης πραοι ησαν. ∆ιο περι μεν εκεινου φησιν η
Γραφη· Μνησθητι, Κυριε, του ∆αυιδ και πασης της πραοτητος αυτου· περι δε Μωυσεως,
οτι Ἦν πραοτατος Μωυσης παντων ανθρωπων των επι της γης· αλλ' ομως φαινονται
ουτοι οι παντων πραοτατοι, μαλιστα παντων αμυνομενοι. Ἀλλ' ει βουλεσθε, προτερον
την πραοτητα αυτων ειπωμεν· Πολλακις λαβων ο μακαριος ουτος τον Σαουλ, και
γενομενος κυριος ανελειν, ουκ επηγαγε την χειρα· αλλα και ετερων εγκελευομενων,
εφεισατο, και τον θυμον εχαλασε. Και του Σεμεει δε τοιαυτα υβριζοντος, και τηι
συμφοραι τοτε επεμβαινοντος εκεινου, και των στρατηγων 55.192 αξιουντων διαβηναι
και αποτεμειν τον υβριστην τοιαυτα εμπαροινουντα, οια φθεγγεται ρηματα πασης
σοφιας γεμοντα! Τον δε πατραλοιαν εκεινον και ακολαστον νεανισκον, πως
παρακατατιθεται τοις εαυτου στρατηγοις λεγων· Φεισασθε μοι του παιδαριου
Ἀβεσσαλωμ; Ὅτε δε εν προοιμιοις προς τους αδελφους διελεγετο διαφθονουμενους και
βασκαινοντας δια την εσομενην νικην, εννοησον πως πραως διαλεγεται, Μη ουχι ρημα
εστι; λεγων. Τι δε Μωυσης; Ὑπερ των λιθασαντων αυτον, υπερ των ανελοντων, το γε
εις αυτους ηκον, ακουσον τι φησιν· Ει μεν αφηις αυτοις την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη,
καμε εξαλειψον εκ της βιβλου ης εγραψας. Ἑτερων δε παλιν αυτον εις ζηλον
κινουντων, και παροξυνοντων εις αγανακτησιν, τα φιλοσοφα εκεινα εφθεγξατο ρηματα
λεγων· Τις δωηι παντα τον λαον Κυριου προφητας ειναι; Ὑπερ δε της αδελφης παλιν
λοιδορησασης αυτον, οσην τιθεται την ικετηριαν! Και πολλαχοθεν ετερωθεν ιδοι τις αν
αυτου την πραοτητα, οτε και της γης εκπεσων, και εις την Παλαιστινην κωλυθεις
εισελθειν, μετα πασης επιεικειας διαλεγεται τοις Ἰουδαιοις. Ἀλλ' ομως ουτος ο πραος
τον ∆αθαν και Ἀβειρων και Κορε ηξιωσε καταποθηναι, ηνικα τηι ιερωσυνηι
επανεστησαν, υπο της γης, και τους αλλους εμπρησθηναι, οτε προσηνεγκαν πυρ
αλλοτριον. Και ο ∆αυιδ δε τον Γολιαθ κατηνεγκεν ο πραος, και το στρατοπεδον ηλασε,
και την νικην ηρατο. Τουτο γαρ μαλιστα εστι πραου, τα μεν εις εαυτον αφειναι, τοις δε
αδικουμενοις αμυνειν· καθαπερ και ο Χριστος εποιησεν. Εις γαρ τον σταυρον αναβας
ελεγε· Πατερ, αφες αυτοις· ου γαρ οιδασι τι ποιουσι. Και θρηνων παλιν την Ἱερουσαλημ
ελεγε· Ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα υμων, και ουκ ηθελησατε· ιδου αφιεται
ο οικος υμων ερημος. Και ραπιζομενος, ουκ αντεῤραπισεν, αλλ' απολογειται τωι
ραπιζοντι· και δαιμονων καλουμενος, δαιμονας εξεβαλε· και πλανος και αντιθεος
καλουμενος, εις βασιλειαν αυτους εχειραγωγει. Και τοις μαθηταις εκελευε πανταχου
μαστιγουσθαι, διωκεσθαι, ελαυνεσθαι, και την ελαττω καταδεχεσθαι ταξιν· Ὁ γαρ
θελων εν υμιν ειναι πρωτος, φησιν, εστω υμων διακονος. Και το υποδειγμα οικοθεν
επηγε λεγων· Καθαπερ ο Υιος του ανθρωπου ουκ ηλθε διακονηθηναι, αλλα διακονησαι
και δουναι την ψυχην αυτου λυτρον αντι πολλων. Ει δε ελαυνει δαιμονας, και πολεμει
τωι διαβολωι, και την πλανην αναιρει και τουτο μαλιστα πραοτητος εστι, το την κακιαν
μεν πασαν λυειν, τους δε κατεχομενους ελευθερουν, το τους επιβουλευοντας δαιμονας
αναστελλειν, τους δε επηρεασθεντας απαλλαττειν των δεινων. Τι δε εστιν, Ἕνεκεν
αληθειας, και πραοτητος, και δικαιοσυνης; Ειπε τον πολεμον, ειπε την παραταξιν, εδειξε
τον οπλιτην· λεγει λοιπον και της βασιλειας αυτου τα κατορθωματα, λεγει του τροπαιου
το ειδος, λεγει της νικης την φυσιν. Οι μεν γαρ αλλοι παντες ανθρωποι βασιλευοντες
πολεμουσιν, η πολεων ενεκεν, η χρηματων, η εχθρας, η κενοδοξιας· αυτος δε δι' ουδεν
τουτων, αλλ' ενεκεν 55.193 αληθειας, ινα αυτην εν τηι γηι φυτευσηι· και πραοτητος, ινα
θηριων οντας χαλεπωτερους, πραους εργασηται· και δικαιοσυνης, ινα υπο της ανομιας
τυραννουμενους, δικαιους ποιησηι, πρωτον μεν απο χαριτος, δευτερον δε και απο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

154

κατορθωματων. Και οδηγησει σε θαυμαστως η δεξια σου. Ἄλλος, Και φωτισει σε επι
φοβερα η δεξια σου. Ἄλλος, Και υποδειξει σοι φοβερα η δεξια σου.
ζʹ. Ειδες πως παλιν παρηνοιξεν ημιν του τα τοιαυτα κατορθουντος το αξιωμα;
Ὥσπερ γαρ ανωτερω ειπων οπλα και ρομφαιαν, επι την ωραιοτητα ανεβη, και προς τας
ασωματους εννοιας τον ακροατην ηγαγεν· ουτω παλιν επι το παχυτερον καταβας, τα
τοξα και το βελη, κατα μικρον αναγει παλιν τον ακροατην, λεγων του πολεμου τας
αιτιας, αληθειαν και πραοτητα και δικαιοσυνην· ειτα παλιν και τον τροπον της νικης.
Ποιον δε τουτον; Και οδηγησει σε, φησι, θαυμαστως η δεξια σου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον
εστιν· Αυτη εαυτηι αρκει η φυσις, αυτη εαυτηι αρκει η δυναμις εις το και ιδειν τα
πρακτεα, και τελος αυτοις επιθειναι. Και καλως ετερος ειπε, Φοβερα η δεξια σου· πολυ
γαρ φοβερα τα κατωρθωμενα και φρικης γεμοντα. Θανατος ελυθη, ᾅδης ανεῤραγη,
παραδεισος ανευχθη, ο ουρανος ανεπετασθη, δαιμονες επεστομισθησαν, ανεμιγη τα
κατω τοις ανω, Θεος ανθρωπος γεγονεν, ανθρωπος επι βασιλικου καθηται θρονου·
αναστασεως ελπιδες ηνοιγησαν, αθανατοι προσδοκιαι, αγαθων αποῤρητων απολαυσις,
τα αλλα οσα δια της αυτου παρουσιας κατωρθωσε. ∆ια δη τουτο ειπεν, Ὁδηγησει σε επι
τα φοβερα ταυτα η δεξια σου, δεικνυς οτι αρκει εαυτηι η φυσις, φησι, και η δυναμις εις
το και ευρειν και ανυσαι τα προκειμενα. Οι δε Ἑβδομηκοντα φασιν· Ὁδηγησει σε
θαυμαστως η δεξια σου· τουτεστιν, Ου μονον τα κατωρθωμενα δει θαυμαζειν, αλλ' οτι
και παραδοξως κατωρθωθη. ∆ια θανατου γαρ θανατος ελυθη, δια καταρας καταρα
ανηιρεθη, και ευλογια εδοθη· δια βρωσεως εξεβληθημεν πρωην, δια βρωσεως
εισηχθημεν παλιν. Παρθενος ημας εξεβαλε παραδεισου, δια παρθενου ζωην ευρομεν
αιωνιαν. ∆ι' ων κατεκριθημεν, δια τουτων εστεφανωθημεν. Ταυτα τοινυν εννοων ο
Προφητης ελεγεν· Ὁδηγησει σε θαυμαστως η δεξια σου. Μη τι οπλων χρεια; μη τι
ρομφαιας, μη τι τοξων και βελων; Ειδες πως αυταρκης αυτη εαυτηι η φυσις, η δυναμις;
Ἀλλ' ορα παλιν αυτον, καθαπερ αριστον χορευτην, παλιν απο των υψηλων επι τα
παχυτερα καταβαινοντα. Τα βελη σου ηκονημενα, δυνατε. Λαοι υποκατω σου
πεσουνται, εν καρδια των εχθρων του βασιλεως. Ἄλλος φησι, Κατα καρδιας οι εχθροι
του βασιλεως. Ὅρα παλιν, οτε βελων εμνημονευσε, πως το ρημα του δυνατου
προσελαβεν, ινα μαθηις, οτι ου βελων δειται, αλλ' αυτος εαυτωι αρκει. Ἡ δε ακολουθια
αυτη εστι· Τα βελη σου ηκονημενα, δυνατε, εν καρδιαι των εχθρων του βασιλεως. Το δε,
Λαοι υποκατω 55.194 σου πεσουνται, παρεγκειται μεσον. Ἐνταυθα τοινυν διπλη ειναι
μοι δοκει η εξηγησις· η γαρ την αλωσιν φησι την Ἰουδαικην, και τον της πολεως
ανδραποδισμον και την πανωλεθριαν, η κατα αναγωγην την του λογου δυναμιν βελη
καλει. Και γαρ βελων οξυτερον την οικουμενην περιηλθεν απασαν, και των προ τουτου
εχθρων του βασιλεως της καρδιας ηψατο, ουχ ινα ανεληι, αλλ' ινα επισπασηται· οπερ και
επι Παυλου γεγονεν. Ου γαρ αν τις αμαρτοι το ρημα εκεινο βελος ειπων, οπερ εξ
ουρανου ακοντισθεν ηψατο της καρδιας του προ τουτου εχθρου, και φιλον εποιησε.
Λαοι υποκατω σου πεσουνται. Ειδες του πολεμου το κατορθωμα; την προσαγωγην των
προ τουτου στασιαζοντων; την διδασκαλιαν; την κατηχησιν; Ἡ γαρ προσπτωσις αυτη,
και το υποκατω αυτου, πασιν υψους εστιν υποθεσις και ριζα. Ἀπαλλαξας γαρ αυτους
απονοιας και κενου τυφου, και της των δαιμονων πλανης, εαυτωι υπεταξεν. Ουτω και
ετερος προφητης δεικνυσιν αυτον ηιμαγμενον, ουτω λεγων· Τις ουτος ο παραγενομενος
εξ Ἐδωμ; ερυθημα ιματιων αυτου εκ Βοσορ; Ουδαμου οπλα εκει, και τοξα και βελη, αλλ'
ιματια. Παχυτερον μεν το ρημα, πλην τουτου λεπτοτερον· ομως και εν τηι παχυτητι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

155

κακει κατα μικρον προς τα ασωματα αναγει τον λογον. Ἐπειδη γαρ ερωται ο προφητης,
ποθεν ερυθρα τα ιματια, φησι· Ληνον επατησα μονωτατος, την ευκολιαν δεικνυς της
νικης, και το μηδενα σχειν τον συνεργουντα αυτωι, αλλ' οτι αυτος εαυτωι ηρκεσεν.
Ὥσπερ γαρ ενταυθα φησιν, Ὁδηγησει σε θαυμαστως η δεξια σου· ουτω και εκει, Ληνον
επατησα μονωτατος. Ὃν τροπον γαρ τωι ληνοβατηι ραιδιον καταπατειν τους βοτρυς·
ουτω τωι Θεωι, εργασασθαι απερ ηθελησε· μαλλον δε ουδε ουτως, αλλα και πολλωι
πλειον. Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος. Ῥαβδος ευθυτητος, η ραβδος
της βασιλειας σου. Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμισησας ανομιαν. ∆ια τουτο εχρισε σε ο
Θεος, ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. Ἄλλος, Ὁ θρονος σου, ο
Θεος, αιωνιος, και ετι. Ὁ δε Ἑβραιος φησι το, Ὁ Θεος, ο Θεος σου, Ἐλωειμ Ἐλωαχ. Τι
ενταυθα ειποι οἸουδαιος; Περι τινος γαρ τα λεγομενα; Τι δε ο αιρετικος; Ει γαρ δη λεγοι
περι του Πατρος λεγεσθαι, Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· πως αρμοσει
αυτωι το εξης· ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου; Ου γαρ δη ο Πατηρ εστιν ο
Χριστος, ουδε αυτος κεχρισται. Ὅθεν δηλον οτι περι του Μονογενους ο λογος, περι ου
και τα εμπροσθεν ειρηται· οπερ και ο Ἡσαΐας ελεγεν, οτι Της βασιλειας αυτου ουκ εσται
τελος.
ηʹ. Ἀλλ' ισως αν τις εκεινο ζητησειε, τι δηποτε νυν περι της θεοτητος
διαλεγεται, προτερον περι της οικονομιας ποιησαμενος τον λογον; Ὅτι και ο Ματθαιος
ουτω ποιει. Ἀπο γαρ της σαρκος αρχεται, και προοιμιαζεται ουτω· Βιβλος γενεσεως
Ἰησου Χριστου. Ὁμοιως και Λουκας και Μαρκος· ο Ἰωαννης δε μονος ετερως. Προτερον
γαρ περι της θεοτητος ειπων, Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και
Θεος ην ο Λογος, και πολλα περι αυτης διαλεχθεις, τοτε ειπε· Και ο Λογος σαρξ εγενετο,
και εσκηνωσεν εν ημιν. Ει δε και απεναντιας τοις αλλοις εχρησατο τηι γραφηι του
Ευαγγελιου, αλλα και ουτω μεγαλην προς αυτους την συμφωνιαν επεδειξε. Και πως αν
εχοι λογον, φησιν, εν τωι εναντιωι συμ 55.195 φωνιαν ειναι; Ουκ οισθα, οτι και το εσθιειν
τωι μη εσθιειν εναντιον εστι, και το πινειν τωι μη πινειν, το δουναι τωι μη δουναι;
Πολλακις δε και ιατρος πολλα τοιαυτα ποιει, ουχ εαυτωι μαχομενος, αλλα και σφοδρα
συμφωνων· προς γαρ εν οραι τελος, του καμνοντος την υγειαν. Τουτο δη και επι των
ευαγγελιστων γεγονεν. Ἐπει και το θερος απεναντιας του χειμωνος εστιν, αλλα προς εν
βλεπει τελος, την των καρπων ακμην, και ευθηνιαν. Και ο κοσμος απας εξ εναντιων
συνεστηκεν, αλλα πολλην εις την ζωην την ημετεραν επιδεικνυται την συμφωνιαν. Και
προς τον Ἰωαννην δε απεναντιας ο Χριστος ηλθεν. Ὁ μεν γαρ ησθιεν· ο δε ουκ ησθιεν.
Ἦλθε γαρ Ἰωαννης, φησι, μητε εσθιων, μητε πινων, και λεγουσι· ∆αιμονιον εχει. Ἦλθεν
ο Υιος του ανθρωπου εσθιων και πινων, και λεγουσιν, Ἰδου ανθρωπος φαγος, και
οινοποτης. Ἀλλ' ει και εναντια ην τα γινομενα, αλλ' ομως προς εν εβλεπε τελος, των
μελλοντων σαγηνευεσθαι την σωτηριαν. Ουτω δη και η ταξις αυτη η περι της θεοτητος
και περι της οικονομιας, ει και απεναντιας τοις αλλοις γεγονε παρα Ἰωαννου, αλλ'
ομως σφοδρα συμφωνως αυτοις. Και πως, εγω λεγω. Ὅτι παρα μεν την αρχην ουδεπω
του λογου σπαρεντος, ακολουθον ην τωι της οικονομιας ενδιατριβειν λογωι, και περι την
της σαρκος γυμναζειν διδασκαλιαν, απο των παχυτερων και αισθητων
προοιμιαζομενους· επειδη δε επαγη τα της γνωσεως, και εδεξαντο το κηρυγμα, λοιπον
ευκαιρον ην ανωθεν αρχεσθαι. ∆ια τουτο και οι προφηται, ει ποτε περι αυτου
διαλεγονται, απο της οικονομιας ποιουνται την αρχην, και τα προοιμια. Ὅρα γουν ο
Μιχαιας πως κατωθεν αρχεται· Και συ, Βηθλεεμ γη Ἰουδα, ουδαμως ελαχιστη ει εν τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

156

ηγεμοσιν Ἰουδα. Ἐκ σου γαρ μοι εξελευσεται ηγουμενος, οστις ποιμανει τον λαον μου
τον Ἰσραηλ. Καιτοι ουχ η θεοτης ην απο της Βηθλεεμ, αλλ' η σαρξ. Ἀλλ' ουκ εναπεμενε
τουτωι μονωι, αλλα και ανεβη προς την θεοτητα, λεγων· Και η εξοδος αυτου απ' αρχης εξ
ημερων αιωνος. Και ο Ἡσαΐας παλιν· Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον,
και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο
Θεος. Ὁραις πως και ουτος απο της σαρκος προς την θεοτητα ανεβη; Και παλιν αλλαχου
σκοπει τουτο αυτο γινομενον· φησι γαρ· Παιδιον εγεννηθη ημιν, υιος και εδοθη ημιν,
και καλειται το ονομα αυτου, μεγαλης βουλης αγγελος, θαυμαστος συμβουλος, Θεος
ισχυρος, εξουσιαστης, αρχων ειρηνης, πατηρ του μελλοντος αιωνος. Ὁραις πως παλιν
απο παιδιου, και της κατα σαρκα οικονομιας, ωσπερ δια τινων βαθμων αναβαινων
ισταται περι την θεοτητα; Ουτω και ο Πατηρ αυτου εγνωρισθη απο της κτισεως πρωτον.
Τα γαρ αορατα αυτου, φησιν ο Παυλος, απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα
καθοραται. ∆ια δη τουτο και αυτος σχηματιζει πολλακις εαυτον εις αισθητην οψιν, κατα
μικρον αναγων το γενος των ανθρωπων επι τας ασωματους εννοιας. Και τι θαυμαζεις,
ει επι των δογματων ουτως εχρησατο τηι οικονομιαι, οπου γε και επι των
παραγγελματων και επι των εντολων αυτο τουτο ποιει; ∆ια δη τουτο και 55.196 ο
προφητης ουτως ενταυθα κεχρηται τωι λογωι, απο της σαρκος επι την θεοτητα
αναβαινων τα γαρ χειλη της σαρκος εστι, και απο της θεοτητος παλιν επι την σαρκα
κατελθων, και τηι ποικιλιαι του λογου προς την των κατηχουμενων χρωμενος σωτηριαν.
Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· θρονον ενταυθα ου θρονον απλως
λεγων, αλλα την βασιλειαν. Ἐνταυθα μεν αιωνιον λεγει, αλλαχου δε υψηλον· Ειδον
γαρ, φησι, τον Κυριον καθημενον επι θρονου υψηλου. Και παλιν· Ὅτι υψηλος σου ο
θρονος. Και αλλος δε προφητης βλεπει καθημενον επι θρονου δοξης· ο δε ∆αυιδ και
φιλανθρωπιας τον θρονον δεικνυσιν· Ἔλεος γαρ, φησι, και κρισις κατορθωσις του
θρονου αυτου.
θʹ. Ταυτα δε παντα περι της βασιλειας αυτου ειρηται, οτι ατελευτητος τουτο γαρ
εστιν εις αιωνα αιωνος, οτι ενδοξος, οτι υψηλη, οτι κραταια και ισχυρα. Παλιν οτι
αναρχος, οταν λεγηι· Ἡ βασιλεια σου, βασιλεια παντων των αιωνων. Ὥσπερ ουν ο
θρονος της βασιλειας συμβολον, ουτω και η ραβδος και της βασιλειας, και της
δικαστικης εξουσιας. ∆ιο φησι· Ῥαβδος ευθυτητος, η ραβδος της βασιλειας σου. Καθαρον
γαρ εκει το δικαιον, καθαρον εκει το ορθον, ουδεν εκει επισκιαζομενον. Ἀκουετωσαν οι
μαινομενοι, και παραπληγες· μαλλον δε οι τουτων χειρους. Τινες δε εισιν ουτοι; Οι τηι
του Θεου προνοιαι εγκαλουντες, και λεγοντες· ∆ια τι το και το ουτω γεγονε; Πως γαρ
ουκ ατοπον τεκτονι μεν παρακαθημενον, και διακλωντα ξυλα, και διαπριζοντα
θεωμενον, μη απαιτειν λογον, μηδε ευθυνας· και ιατρον τεμνοντα και καιοντα σαρκα,
και εν οικισκωι κατακλειοντα, και λιμωι αγχοντα τον καμνοντα, μητε των παρεστωτων
τινα, μηδε αυτον τον πασχοντα περιεργαζεσθαι τα γινομενα· και κυβερνητην τεινοντα
σχοινιον, και χαλωντα ιστια, και παλιν ανιεντα και βαπτιζοντα τοιχον νηος, μη
πολυπραγμονειν, μηδε περιεργαζεσθαι καθ' εκαστον των δημιουργων τουτων, αλλ'
ησυχαζειν και σιγαιν, καιτοι γε πολλακις αυτων διαμαρτανοντων περι την τεχνην· την
δε αφατον σοφιαν, την αφατον φιλανθρωπιαν, την κηδεμονιαν την απεραντον ταυτην
περιεργαζεσθαι και πολυπραγμονειν; Και ποιας ταυτα ου μανιας; Και βοηθησαι μεν, και
προεσθαι χρηματα υπερ αδικουμενων, και πενομενων, ουκ αν ραιδιως ελοιντο·
εξεταζουσι δε δι' ολου, δια τι ο δεινα πενης, δια τι ο δεινα πτωχος, δια τι ο δεινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

157

πλουσιος. Πονηρε δουλε και ανοητε, ου κυπτεις κατω, ουδε καταγινωσκεις σαυτου, ουδε
επιτιθης χαλινον τηι γλωσσηι, ουδε καταστελλεις την διανοιαν, ουδε αφεις το ταυτα
πολυπραγμονειν, την περιεργιαν ταυτην επι τον βιον στρεφεις τον σον; ∆ιακυψον εις τα
πεπραγμενα σοι, εις το πελαγος των αμαρτηματων, και ει περιεργος ει και
πολυπραγμων, απαιτησον εαυτον ευθυνας των ρηματων, των πραγματων, ων κακως
ειπες, ων κακως εποιησας· νυν δε σαυτον μεν ανεξεταστον αφεις, καιτοι γε της
ραιθυμιας ταυτης κολασιν φερουσης, της δε πολυπραγμοσυνης σωτηριαν, τωι Θεωι καθηι
δικαζων, και προστιθεις σου τοις αμαρτημασιν. Ουκ ακουεις του Προφητου προς αυτον
λε 55.197 γοντος, Ῥαβδος ευθυτητος, η ραβδος βασιλειας σου; Και ετερου παλιν· Το
κριμα αυτου ως φως εξελευσεται. Ει δε ουκ οισθα ακριβως παντα τα του ∆εσποτου σου,
και δια τουτο αυτον δοξασον, δια τουτο μαλιστα αυτον προσκυνησον, δια το αφατον
αυτου της μεγαλωσυνης, δια το ακαταληπτον αυτου της προνοιας, δια το ποικιλον
αυτου και σοφον της κηδεμονιας. Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας ανομιαν. Ἐπειδη
γαρ ειπεν ανω τα κατορθωματα, τας νικας, τα τροπαια, της οικουμενης την σωτηριαν,
οτι αληθειας αυτην ενεπλησεν, οτι πραοτητος, οτι δικαιοσυνης, δεικνυς οτι ουδεν
απεικος ταυτα γενεσθαι, διαλεγεται λοιπον περι του αξιωματος του κατωρθωκοτος, οτι
Θεος, οτι βασιλευς, οτι ατελευτητος, οτι δικαστης αδεκαστος, οτι των δικαιων εραστης,
οτι μισοπονηρος. Ἐπειδη τοιουτος εστιν, φησι, δια τουτο τοιαυτα αυτωι κατωρθωται.
Μηδεις τοινυν απιστειτω, φησιν. Ὁ γαρ κατορθωσας τοσαυτα, και δυναμενος και
βουλομενος ταυτα κατωρθωσε. Τα της θεοτητος υψηλα γουν αυτου ειπων, παλιν επι
την σαρκα καταγει τον λογον, και φησι· ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου. Ἄλλος
φησιν, Ἐπι τουτωι ηλειψε σε. Ἐπι τωι κατορθωσαι τα ειρημενα, φησιν, ανομιαν εκβαλειν,
δικαιοσυνην φυτευσαι, ποιησαι απερ εποιησας. Συ δε μη θορυβηθηις ακουων, οτι ταυτα
τωι Πατρι λογιζεται. Ου γαρ αυτον αποστερων των κατορθωματων ταυτα φησιν, αλλα
τα του Παιδος τωι Πατρι ανατιθεις, ωσπερ και τα του Πατρος αυτου φησιν ειναι· Παντα
γαρ τα εμα σα εστιν, και τα σα εμα. Ἐπει και περι της αναστασεως ο μεν Παυλος
διαλεγομενος λεγει, οτι Ὁ Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων· ο δε Ἰωαννης φησι· Λυσατε
τον ναον τουτον και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον. Τι δε εστιν, Ἔλαιον αγαλλιασεως;
Και μην ελαιωι ο Χριστος ουδαμου εχρισθη, αλλα Πνευματι αγιωι. ∆ια τουτο προσεθηκε,
Παρα τους μετοχους σου· τουτο αυτο δηλων, οτι ουδεις ουτως ως αυτος. Πολλοι μεν γαρ
προ αυτου χριστοι, ουτως δε ουδε εις· ωσπερ πολλοι αμνοι, αυτος δε εξαιρετος· ουτω
πολλοι υιοι, αυτος δε ο Μονογενης. Παντα γαρ τα αυτου εξαιρετα, ου τα της θεοτητος
μονον, αλλα και τα της οικονομιας· πνευματι γαρ ουδεις εχρισθη τοιουτωι. Ει δε ελαιον
αυτο καλει, μη θαυμασηις· προφητης γαρ ων, αινιγματωδεστερον διαλεγεται. Και καλως
ειπεν, Ἀγαλλιασεως, ινα δειξηι, οτι ευφροσυνης. Ὁ γαρ καρπος του Πνευματος αγαπη,
χαρα, ειρηνη. Ἄλλος δε, Ἐλαιωι αγλαισμου, ειπεν. Ὁ δε ἙβραιοςΣασων, τουτεστι,
καλλωπισμου, δοξης, κοσμου. Ει δε και ευφροσυνης, και τουτο αληθες. Ὥσπερ ουν
ρομφαιαν ακουσας, ου ρομφαιαν νοεις, και βελη και τοξα, ου τοξα και βελη, αλλα την
ενεργειαν αυτου την τα τοιαυτα κατορθωσασαν, απερ προειπον· ουτω και ελαιον
ακουσας, μη απλως ελαιον νομιζε, αλλα την χρισιν νοει. Και γαρ το ελαιον συμβολον
του Πνευματος ην, και το προηγουμενον και αναγκαιον το Πνευμα ην. 55.198 Τουτου
τοινυν τοιουτου οντος μηδεν αμφιβαλλε Χριστον αυτον καλειν, επει και ο Ἀβρααμ
χριστος εκαλειτο, και οι προφηται, αλλ' ου παντες ελαιωι εχρισθησαν· ωσπερ οταν λεγηι·
Μη απτεσθε των χριστων μου, και εν τοις προφηταις μου μη πονηρευεσθε. Ποτε δε
εχρισθη ο Χριστος; Ὅτε ως εν ειδει περιστερας το Πνευμα ηλθεν επ' αυτον. Μετοχους δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

158

ενταυθα παντας καλει τους πνευματικους, καθαπερ Ἰωαννης φησιν· Ἡμεις παντες εκ
του πληρωματος αυτου ελαβομεν· περι δε αυτου, Ουκ εκ μετρου διδωσι το Πνευμα ο
Θεος. Και παλιν, Ἐκχεω απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα. Ἐκει δε ουκ απο του
Πνευματος, αλλ' ολοκληρον το Πνευμα ηλθε· διο και εφησεν· Ουκ εκ μετρου διδωσιν ο
Θεος το Πνευμα. Σμυρνα και στακτη και κασσια απο των ιματιων σου. Ἄλλος, Εις τον
ιματισμον σου. Ἄλλος, Παντα τα ιματια σου.
ιʹ. Τινες μεν ουν φασι, τον ταφον αινιττεσθαι δια τουτων τον προφητην, αλλοι
δε, το ενηλλαγμενον της χρισεως δηλουν. Ου γαρ εκ τουτων των μυρων το χρισμα
συνεκειτο το παλαιον, αλλ' εξ ετερων. Και ινα μαθηις, οτι ετερος χρισεως τροπος ουτος
εστι, τηι διαφοραι των υλων την διαφοραν της ενεργειας εδηλωσε. Το δε, Ἀπο των
ιματιων σου, δεικνυσιν, οτι και τα ιματια αυτου της χαριτος εγεμεν. Ουτω γουν η
αιμοῤρους τους των αιματων επτησε κρουνους, του κρασπεδου αψαμενη. Ειτε δε τουτο,
ειτε εκεινο εκληπτεον, ουδεις κωλυει λογος· αμφοτερα γαρ εμοι αποδεκτα. Ὥσπερ ουν
ουδεν γαρ κωλυει παλιν τα αυτα λεγειν τοξον και ρομφαιαν ακουων. και οσα τοιαυτα,
ουκ αισθητως ακουεις· ουτω μηδε σμυρναν, μηδε κασσιαν ακουσας, αισθητως νοησηις,
αλλα νοερως. Ἀπο βαρεων ελεφαντινων, εξ ων ευφραναν σε θυγατερες βασιλεων εν τηι
τιμηι σου. Ἄλλος φησιν, Ἀπο ναων ελεφαντινων, οθεν ευφραναν σε, εν τωι τιμαιν σε.
Ἄλλος, Ἐν τοις ενδοξοις σου. Ειπων α κατωρθωσε, λεγει και την απο των
κατορθωματων αυτου ακολουθησασαν τιμην· οτι εν ναοις μελλει προσκυνεισθαι
πολυτιμοις. Το γαρ παλαιον αυτη μαλιστα η υλη τιμια, και περισπουδαστος ην η απο
των ελεφαντινων. ∆ιο και αλλος προφητης ελεγεν· Ουαι οι καθευδοντες επι κλινων
ελεφαντινων. Και δεικνυσι παλιν οτι το κηρυγμα ουκ ιδιωτων αψεται μονον, αλλα και
βασιλειας υποταξει, και αναστησουσιν αυτωι οικους πολυτιμους. Ταυτα ηδη οραται επι
των πραγματων γινομενα. Βουλομενος γαρ ο προφητης δειξαι του κηρυγματος την
ισχυν, λεγει πως ειλε, πως εχειρωσατο γυναικας, ανδρας ιδιωτας, πλουσιους, αυτους
τους τα διαδηματα περικειμενους, και τας συνοικουσας αυτοις, ως πανταχου ναους
εγειρειν τωι Θεωι. Ειτα επειδη λοιπον εις τουτον εξεβη τον λογον, πλατυτερον αυτον
υφαινει, τους θεραπευτας αυτου και ικετας υπογραφων. Και πως λαοι υπεπεσον
δεικνυς, πως της καρδιας αυτων 55.199 ηψατο, πως των εχθρων περιεγενετο, πως η
δεξια αυτου κατευωδωσεν αυτωι, πως αληθειαν και πραοτητα και δικαιοσυνην
κατεφυτευσε· και παλιν μεταφορικως κεχρηται τωι λογωι, ωσπερ εν εικονι την
Ἐκκλησιαν υπογραφων, και απερ μετα ταυτα οι αποστολοι ειρηκασιν, ο μεν λεγων·
Ἡρμοσαμην υμας ενι ανδρι παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι· ο δε, Ὁ εχων την
νυμφην, νυμφιος εστιν· ο δε, Ὡμοιωθη η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βασιλει,
οστις εποιησε γαμον τωι υιωι αυτου· ταυτα και ουτος προαναφωνει, την νυμφην εισαγων
ομου και βασιλιδα· διο φησι, Παρεστη η βασιλισσα εκ δεξιων σου. Ἄλλος, Ἐστηλωθη,
τουτεστι, βεβαιως εστη, ακινητως εστη, οπερ ο Χριστος αλλαχου φησιν, οτι Πυλαι ᾅδου
ου κατισχυσουσιν αυτης. Ειδες τιμης υπερβολην; ειδες ογκον αξιωματος; την
πεπατημενην, την κατω συρομενην εις οσον υψος ανηγαγεν, ωστε αυτωι παρεσταναι;
εγνως, η αιχμαλωτος, η απηλλοτριωμενη, η πορνη, η εναγης, εις οσον ανεβη αξιωμα;
Μετα των λειτουργικων παρεστηκε δυναμεων. Ὁ μεν γαρ Υιος, ατε ομοτιμος ων, εκ
δεξιων καθηται, αυτη δε εστηκεν. Ει γαρ και βασιλισσα εστιν, αλλα κτιστης ουσιας εστι.
Πως ουν ο Παυλος φησι· Συνηγειρε και συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι
Ἰησου; Ἀλλα προσεχε τηι ακριβειαι. Ουχ απλως ειπε, Συνηγειρε και συνεκαθισεν· αλλ', Ἐν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

159

Χριστωι· τουτεστι, δια Χριστου. Ἐπειδη γαρ η κεφαλη ημων ανω, φησιν, εστιν, ημεις δε
σωμα, της κεφαλης ανω καθημενης, και ημεις της τιμης μετεχομεν, ει και εστηκαμεν.
Ἐν ιματισμωι διαχρυσωι περιβεβλημενη, πεποικιλμενη. Ἄλλος, Ἐν διαδηματι χρυσου εκ
Σουφειρ. Ὥσπερ επι του βασιλεως ου τοξα και βελη νοουμεν, ουτω μηδε επι της νυμφης
ιματια νοει· αλλα δια των αισθητων θεοπρεπη νοηματα εκλαμβανε. Ἵνα γαρ μηδεν τι
τοιουτον τις υποπτευσηι, επηγαγε λεγων· Πασα η δοξα της θυγατρος του βασιλεως
εσωθεν. Και μην τα ιματια μαλιστα παντων εξωθεν, και χαριν των ορωμενων εστιν,
αλλ' οταν ηι σωματικα· οταν δε περι πνευματικων ο λογος ηι, ενδον στρεφε το ομμα της
διανοιας. Τουτο το ιματιον ο βασιλευς υφηνε, και ενεδυσεν αυτην δια του βαπτισματος.
Ὅσοι γαρ, φησιν, εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε. Προ γαρ τουτου γυμνη
ην και ασχημονουσα, προκειμενη πασι τοις παραπορευομενοις οδον· αφ' ου δε το
ιματιον ενεδυσατο τουτο, προς το υψος ανηνεχθη εκεινο, και της εκ δεξιων στασεως
ηξιωθη. Καλως δε αυτο και ποικιλον φησιν. Ου γαρ μονοειδες το ιματιον. Ου γαρ εκ
χαριτος εστι σωθηναι μονον, αλλα χρεια και πιστεως, και μετα την πιστιν και αρετης.
Ἀλλα νυν ου περι ιματιων ο λογος. Ουδε γαρ τωι Πνευματι τοσαυτη σπουδη ην, ωστε
ιματια γυναικος διαγραφειν χρυσα. Ει γαρ ταις καλλωπιζομεναις γυναιξιν ο Ἡσαΐας
εγκαλει, και πανταχου τα της τρυφης εκβεβληται· πως αν ενταυθα επηινεσε γυναικα
καλλωπιζομενην; Ἄκουσον, θυγατερ; και ιδε, και κλινον το ους σου, και επιλαθου του
λαου σου, και του οικου του πατρος σου. Και επιθυμησει ο βασιλευς του καλ 55.200 λους
σου. Ἄλλος φησιν, Ἵνα επιθυμησηι. Ὅτι αυτος εστι Κυριος σου. Ἄλλος, Αυτος γαρ Κυριος
σου. Και προσκυνησουσιν αυτωι. Ἄλλος, Και προσκυνει αυτωι. Και θυγατηρ Τυρου εν
δωροις. Ἄλλος, Ἡ δε θυγατηρ κραταια δωρα οισει. Το προσωπον σου λιτανευσουσιν οι
πλουσιοι του λαου.
ιαʹ. Ὁραις πως ουδεν αισθητον; πως ουδεν σωματικον, αλλα παντα νοερα; Πως
γαρ η νυμφη θυγατηρ του αυτου εστι; πως δε η θυγατηρ νυμφη; Ἐπι μεν των
σωματικων ουκ ενι τουτο αλλ' ετερον τουτο, και ετερον εκεινο· επι δε του Θεου
αμφοτερα ενι. Αυτος γαρ αυτην ανεγεννησε δια του βαπτισματος, αυτος αυτην και
ηρμοσατο. Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε. ∆υο αυτηι παρεσχε, και διδασκαλιαν την δια των
ρηματων, και οψιν την δια των θαυματων, και την δια της πιστεως· και τα μεν εδωκεν,
τα δε επηγγειλατο. Ἄκουσον τοινυν των ρηματων των εμων, ιδε μου τα θαυματα και τα
εργα, και ανεχου των παραινεσεων. Και ορα ποιον παραγγελμα ποιειται προτερον.
Ἐπιλαθου του λαου σου και του οικου του πατρος σου. Ἐπειδη γαρ εξ εθνων αυτην
ηρμοσατο, τουτο αυτηι προτερον παραγγελλει, αποξυσαι την συνηθειαν εκεινην,
αποστησαι της μνημης, εκβαλειν αυτα της διανοιας, μη μονον αυτα φυγειν, αλλα μηδε
μεμνησθαι αυτων παραινων. Και επιλαθου του λαου σου, και του οικου του πατρος σου.
Ὅταν δε ειπηι και λαον και οικον, παντα τα εκει πραττομενα λεγει παρ' αυτων, και βιον
και δογματα. Και επιθυμησει ο βασιλευς του καλλους σου. Ὁραις οτι ου περι σωματικου
καλλους ο λογος· αν γαρ ταυτα ποιησηις, τοτε εσηι καλη, τοτε ο βασιλευς επιθυμησει του
καλλους. Και μην σωματικον καλλος ταυτα ουκ εργαζεται. Και γαρ εν απιστοις ορωμεν
καλλος σωματικον, και γυναικας ευμορφους Ἑλληνιδας ουσας. Ἀλλ' ινα μαθηις. οτι ου
περι σωματικου καλλους ο λογος, εκ της υπακοης αυτου συνιστασθαι τουτο φησιν· η
υπακοη δε ου το σωματικον καλλος συνιστησιν, αλλα το ψυχικον. Ἐαν γαρ ταυτα
ποιησηις, φησι, τοτε εσηι καλη, τοτε επεραστος τωι νυμφιωι. Ὅτι αυτος σου εστι Κυριος.
Ἰδου ο πατηρ και νυμφιος και δεσποτης ανεφανη. Ἐπειδη γαρ επεταξεν αποστηναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

160

πατρων, επιλαθεσθαι λαων, εκβαλειν την συνηθειαν, δεικνυσι των επιταγματων το
δικαιωμα μεγιστον ον, και πολλην ουσαν την ακολουθιαν του λογου, και οφειλον τουτο
γενεσθαι. Ει γαρ και πατηρ σου αυτος, και νυμφιος αυτος, και κυριος αυτος, δικαιον αν
ειη παντων εκεινων αποστασαν, τουτωι εαυτην αναθειναι. Και ουκ ειπεν, Ὅτι αυτος σου
εστι πατηρ· αλλ', Ὅτι αυτος σου εστι Κυριος, ινα τουτωι μαλιστα αυτης καθικηται· οτι
και ο κυριος και δεσποτης και πατηρ σου ειλετο γενεσθαι και νυμφιος· μαλλον δε και
αυτο το γενεσθαι κυριον πολλης κηδεμονιας εστι και φιλανθρωπιας, το την δαιμονων
δουλην, και υπο της πλανης πατουμενην, ταυτην ελεσθαι εαυτωι. Ου μονον δε δουλην,
αλλα και θυγατερα και νυμφην εποιησεν. Ἐπιλαθου του λαου σου, και του οικου του
πατρος σου. Ου γαρ προς αλλοτριον τινα ερχηι, αλλα προς τον ποιησαντα σε, και παντων
εκεινων οικειοτερον, και κηδομενον σου και φροντιζοντα. Αυτος γαρ σου κυριος και
πατηρ, και παντα αυτος σοι δεδωκε. Και προσκυνησουσιν αυτωι· και 55.201 θυγατηρ
Τυρου εν δωροις. Ποια αυτη ακολουθια; Και σφοδρα αριστη· προτροπης γαρ ειδος τουτο
μεγιστον. Προσελθε, φησι· και γαρ μεγαλη αυτου η ισχυς· και παντες αυτωι
υπακουσονται. Και αφεις την οικουμενην ειπειν ο Προφητης, την γειτονα λεγει πολιν
την εν ασεβειαι τοτε κατεχομενην, την ακροπολιν του διαβολου, την ονομα μεγα
εχουσαν επι πολυτελειαι, απο του μερους το ολον αινιττομενος. Ἐμοι δε δοκει και την
ασεβειαν πασαν ουτω καλεσαι και την ασωτιαν· οιδε γαρ απο πολεων τροπους
χαρακτηριζειν, ως οταν λεγηι· Ἀκουσατε λογον Κυριου, αρχοντες Σοδομων· ενωτισασθε
νομον Θεου υμων, λαος Γομοῤρας. Και μην προς Ἰουδαιους διελεγετο· αλλ' επειδη τα
Σοδομων επραττον, απο των ονοματων των Σοδομων καλει αυτους. Και τι θαυμαζεις, ει
απο πατριδος αυτους ουτω καλει, οπου γε και πατερας αυτοις τοιουτους διδωσι λεγων·
Ὁ πατηρ σου Ἀμοῤραιος, και η μητηρ σου Χετταια; Και ουδε ενταυθα ιστησι την
κατηγοριαν, αλλα και επι θηρια εξαγει τον λογον, εν μεν τηι καινηι ουτω λεγουσηι
Γραφηι· Ὄφεις γεννηματα εχιδνων· και παλιν εν τηι Παλαιαι, Ὠα ασπιδων εῤρηξαν, και
ιστον αραχνης υφαινουσι. Και αλλαχου· Ουχ ως υιοι Αιθιοπων υμεις εστε μοι; Ουτω δη
και ενταυθα τους εν ασεβειαι και ασελγειαι βεβιωκοτας Τυριους εκαλεσεν. Ἀλλα και
τουτων περιεσομαι, φησι, και κρατησω, και ουτω κρατησω, ως και προσκυνειν αυτους,
και ουχ απλως προσκυνειν, αλλα και δωρα προσφερειν και απαρχας, οπερ μεγιστον
ειδος λατρειας εστι, και της μεθ' υπερβολης υπακοης σημειον. Το προσωπον σου
λιτανευσουσιν οι πλουσιοι του λαου. Τι εστι, Λιτανευσουσι; Τιμησουσι, δοξασουσιν οι
μεγαλοι και υψηλοι νυν. Και γαρ εν τηι Ἐκκλησιαι τουτο γινεται, τους εν αρετηι ζωντας
τιμωσι, θεραπευουσιν απαντες, καν πλουτωι και αξιωμασιν ωσι κομωντες. Πασης γαρ
ευποριας μειζων αρετη.
ιβʹ. Και την Ἐκκλησιαν ορατε παρα παντων τιμωμενην. Και καλως ειπε, Το
προσωπον σου, τουτεστι, την δοξαν σου, το καλλος σου, την ευμορφιαν σου. Ειτα επειδη
του προσωπου εμνησθη, και ιματιων, και καλλους, ινα μη τις των παχυτερων αισθητον
τι νοησηι, επηγαγε λεγων, Πασα η δοξα της θυγατρος του βασιλεως εσωθεν. Προς την
διανοιαν εισελθε, φησι, το καλλος καταμανθανε της ψυχης· περι εκεινων διαλεγομαι
σοι, καν ιματισμον ειπω, καν καλλος ειπω, καν χρυσιον ειπω, καν κροσσους, καν
διαχρυσα ειπω, καν οτιουν τοιουτον ετερον, περι διανοιας ο λογος, περι ψυχης η
διδασκαλια, περι αρετης το λεγομενον, περι της ενδον δοξης. ∆ια δη τουτο παλιν
θαῤρουντως επι τας σωματικας εικονας αγει τον λογον, απαξ διορθωσαμενος τον παχυν
ακροατην τοις ειρημενοις. Ἐν κροσσωτοις χρυσοις περιβεβλημενη, πεποικιλμενη.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

161

Ἄλλος, ∆ια συσφιγκτηρων χρυσων ημφιεσμενη ποικιλα· παλιν τωι ονοματι του χρυσιου
την αρετην καλεσας. Ουτω και Παυλος φησι· Ει τις εποικοδομει επι τον θεμελιον
τουτον, χρυσον, αργυρον, λιθους τιμιους, ξυλα, χορτον, καλαμην· την αρετην και την
κακιαν ταις προσηγοριαις των υλων τουτων ημιν παριστας. Ἵνα γαρ 55.202 μη ταυτα
νομισηις το εσωθεν κειμενον, ουκ αφιησι σε τα εξω φανταζεσθαι, αλλ' ελκει την
διανοιαν ενδον. Ὥσπερ γαρ σωμα φαινεται καλον τουτοις περιβεβλημενον· ουτω ψυχη
καλλωπιζεται αρετην ενδεδυμενη. Ἀπενεχθησονται τωι βασιλει παρθενοι οπισω αυτης.
Ἄλλος, Ἀκολουθησουσιν. Ἄλλος, Ἀνενεχθησονται. Αι πλησιον αυτης απενεχθησονται
σοι. Ἀπενεχθησονται εν ευφροσυνηι και αγαλλιασει· αχθησονται εις ναον βασιλεως.
Ειδες τα ιματια τα κροσσωτα; ειδες την χρυσην στολην, της παρθενιας το ανθος; Τουτο
της Ἐκκλησιας το ιματιον. Και θεα μοι του Προφητου την ακριβειαν. Ἐπειδη γαρ ουκ
ευθεως, της Ἐκκλησιας συστασης, το της παρθενιας ηνθησε καλον, αλλ' υστερον και
μετα χρονον τινα, δια τουτο και αυτος μετα ταυτα τιθησιν αυτο, μετα το επιλαθεσθαι
αυτην του λαου και του οικου του πατρος, και ενδυσασθαι τον κοσμον εκεινον, και
λαμψαι τωι καλλει. ∆ιο φησιν· Ὀπισω αυτης αι πλησιον αυτης απενεχθησονται. Αι
πλησιον, ου τοπωι απλως, αλλα και τροπωι, και τοις δογμασιν αυτηι συναιδουσαι· ως τας
γε των αιρετικων ουκ αν τις ειποι παρθενους· ου γαρ εισι πλησιον της βασιλιδος.
Ἀπενεχθησονται εν ευφροσυνηι και αγαλλιασει. Ὅρα το αποστολικον ενταυθα
διαλαμπον, και την αποφασιν εκεινην διαδεικνυμενην και εν τωι Προφητηι. Ποιαν δη
ταυτην; Ὅτι Θλιψιν τηι σαρκι εξουσιν αι γαμουμεναι. Ὥσπερ δε εκειναι θλιψιν, ουτως
αυται αγαλλιασιν και ευφροσυνην. Ἡ μεν γαρ τεκνα, και ανδρα, και οικιαν, και οικετας,
και συγγενεις, και κηδεστας, και γαμβρους, και εγγονα, και πολυπαιδιαν, και απαιδιαν
μεριμναιν αναγκαζεται ουδε γαρ καιρος νυν τας νιφαδας υπογραφειν του γαμου· η δε
παρθενος εσταυρωμενη, και των παροντων απαλλαγεισα, και των βιωτικων φροντιδων
ανωτερα γενομενη, και τον ευριπον διαδυσα, και προς τον ουρανον καθ' εκαστην
βλεπουσα την ημεραν, απολαυει της χαρας του Πνευματος, εντρυφαι τηι αγαλλιασει. Ου
τα παροντα δε μονον ο προφητης, αλλα και τα μελλοντα αινιττεται, οταν φαιδρας και
λαμπρας εχουσαι λαμπαδας απαντωσι, τον νυμφιον υποδεχομεναι. Ναον δε ενταυθα
βασιλεως, τα βασιλεια, και νυμφωνα τας πασταδας λεγει. Ἀντι των πατρων σου
εγεννηθησαν υιοι σου. Ἄλλος, Ἔσονται σοι υιοι σου. Ἐπειδη ανω λαου και πατρων
εμνησθη, λεγων, Ἐπιλαθου του λαου σου, και του οικου του πατρος σου· δεικνυς οτι
πολλης απολαυσεται και κατ' αυτο το μερος ευημεριας, τουτο επηγαγεν. Ἔστι γαρ
μητηρ μυριων παιδων η στειρα. Ὥστε ει και γονεων απεσπασθης, αλλ' οι των παιδων
χοροι ουτως επιδοξοι, ουτω λαμπροι και περιφανεις εσονται, ως πασαν εμπλησαι την
οικουμενην. ιγʹ. Ἐμοι δε δοκει τους αποστολους λεγειν, τους διδασκαλους εν αυτηι
γενομενους. Ειτα υπογραφων αυτων την δυναμιν και την ισχυν, και την δοξαν, φησι·
Καταστησεις αυτους αρχοντας επι πασαν την γην. Ἆρα ταυτα ερμηνειας δειται; Ουκ
εγωγε οιμαι, ωσπερ ουν ουδε ο ηλιος, οτε φαιδρος εστι· τα δε ειρημενα τουτου
φανερωτερα· και γαρ την οικουμενην απασαν επεδραμον οι αποστολοι, και παντων
αρχοντων αρχοντες εγενοντο κυριωτεροι, βασιλεων δυνατωτεροι. Οι μεν γαρ βασιλεις
ζωντες κρατουσι, τελευτησαντες δε καταλυονται· ουτοι δε τελευτησαντες μαλλον κρα
55.203 τουσι. Και τα μεν των βασιλεων νομιμα εισω των οικειων ορων εχει την ισχυν,
τα δε των αλιεων προσταγματα πανταχου της οικουμενης εξεταθη. Ὁ Ῥωμαιων
βασιλευς ουκ αν δυναιτο νομοθετειν Περσαις, ουδε ο Περσων Ῥωμαιοις· οι δε
Παλαιστινοι ουτοι και Περσαις, και Ῥωμαιοις, και Θραιξι, και Σκυθαις, και Ἰνδοις, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

162

Μαυροις, και πασηι τηι οικουμενηι νομους εθηκαν· και ουχι ζωντων αυτων εκρατησαν
μονον, αλλα και τελευτησαντων· και μυριακις αν ελοιντο οι νομοθετηθεντες την ψυχην
αφειναι, η των νομων αποστηναι εκεινων. Μνησθησομαι του ονοματος σου εν πασηι
γενεαι και γενεαι. ∆ια τουτο λαοι εξομολογησονται σοι εις τον αιωνα και εις τον αιωνα
του αιωνος. Ἕτερος φησιν, Ἀναμνησω το ονομα σου καθ' εκαστην γενεαν. ∆ια τουτο
λαοι υμνησουσι σε διηνεκως. Ἄλλος, Ἐπι τουτωι λαοι εξομολογησονται σοι. Ειπε το
μεγεθος της αρχης απο του μηκους της γης, απο του πλατους της οικουμενης, απο του
πληθους των εθνων των υποταγεντων. Λεγει και ετερωθεν αυτης το αξιωμα, οτι ου
πανταχου της οικουμενης εκταθησεται μονον, αλλα και πανταχου του αιωνος.
Ἀθανατος γαρ εσται, φησιν, η μνημη σου, αναγραπτος εν ταις βιβλοις ταις ημετεραις,
αναγραπτος εν ταις πολιτειαις, αναγραπτος εν τοις προσταγμασιν. Ὅρα πως και της
οικειας προφητειας το διαρκες προφητευει. Ειπων γαρ, Μνησθησομαι του ονοματος σου
εν πασηι γενεαι και γενεαι, τουτο εδηλωσε. Καν εγω τελευτησω, φησιν, αλλ' αισομαι εις σε
και τελευτων. Το μεν γαρ σωμα διαλυθησεται· τα δε γραμματα μενει, και ο νομος
διαρκης. ∆ια τουτο λαοι εξομολογησονται σοι. Ὅθεν ηρξατο, ενταυθα κατελυσεν, εις
τον Χριστον. ∆ια τουτο. Ποιον; Ὅτι τοσαυτα κατωρθωσας, οτι τοιουτους αρχοντας
επεστησας, οτι κακιαν ηλασας, οτι αρετην εφυτευσας, οτι την φυσιν ηρμοσω την
ημετεραν, οτι τα αποῤρητα ταυτα ειργασω αγαθα· πασα σοι η οικουμενη υμνον ανοισει,
ουκ εν βραχει χρονωι, ουδε εν δεκα, και εικοσι, και εκατον ετεσιν, ουδε εν μερει της
οικουμενης, αλλα γη και θαλαττα, οικουμενη τε και αοικητος δια παντος του αιωνος
αισονται, χαριν ομολογουντες επι τοις αγαθοις τοις γεγενημενοις. Ὑπερ δη τουτων
απαντων και ημεις ευχαριστησωμεν τωι φιλανθρωπωι Χριστωι, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΜΕʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος υπερ των υιων Κορε, υπερ των κρυ φιων. Ἄλλος, Τωι νικοποιωι
των υιων Κορε. Ἄλλος, Ὑπερ νεοτητων ᾆσμα. Ὁ Θεος ημων καταφυγη και
δυναμις, βοηθος εν θλιψεσι, ταις ευρουσαις ημας σφοδρα. Ἄλλος, Ἐν
θλιψεσιν ευρισκομενος. ∆ια τουτο ου φο βηθησομεθα εν τωι ταρασσεσθαι
την γην, και μετατιθεσθαι ορη εν καρδιαις θαλασσων.
αʹ. Τηι συνηθει κεχρηται φιλοσοφιαι ο προφητης, των μεν βιωτικων απαγων
πραγματων, εις δε την ελπιδα την ανωθεν αναγων τον ακροατην. Μη γαρ μοι οπλα και
τειχη και ταφρους ειπηις, φησι, μηδε περιουσιαν 55.204 χρηματων, και πολεμικων
εμπειριαν, και πληθος ιππων, μηδε τοξα, και βελη, και θωρακας, μηδε συμμαχων πληθη,
και στρατιωτων φαλαγγας, μηδε σωματος ισχυν, και πολεμιων πειραν. Παντα ταυτα
αραχνης και σκιας αδρανεστερα. Ἀλλ' ει βουλει την αμαχον ιδειν δυναμιν, την
καταφυγην την αχειρωτον, το φρουριον το ασυλον, τον πυργον τον ασειστον, επι τον
Θεον καταφευγε, εκεινην επισπω την ισχυν. Και καλως ειπεν, Ὁ Θεος ημων καταφυγη
και δυναμις· δεικνυς οτι ποτε μεν φευγοντες νικωμεν, ποτε δε ισταμενοι και
πολεμουντες. Και γαρ αμφοτερα ταυτα δει ποιειν, και ομοσε χωρειν, και εκκλινειν.
Τουτο και Παυλος εποιει, ποτε μεν υποχωρων, ποτε δε επεμβαινων τοις εναντιουμενοις
τωι λογωι της αληθειας. Τουτο και ο Χριστος εποιει διδασκων ημας· τουτο και ημας δει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

163

ποιειν, και ειδεναι μετα ακριβειας καιρων επιτηδειοτητα, και ευχεσθαι μεν μη εισελθειν
εις πειρασμον κατα το λογιον εκεινο το ευαγγελικον· παραγενομενου δε, μη
μαλακιζεσθαι, αλλ' εσταναι γενναιως. Βοηθος εν θλιψεσι ταις ευρουσαις ημας σφοδρα.
Ὃ πολλακις ειπον, και νυν λεγω. Ου κωλυει τας θλιψεις επελθειν, αλλα
παραγενομενων παρισταται, χρησιμους ημας εργαζομενος και δοκιμους. Το δε Σφοδρα
τωι Βοηθος προσνεμητεον. Και γαρ ουχ ως ετυχε βοηθει, αλλα μετα της υπερβολης,
πλειονα παρεχων την απο της συμμαχιας παρακλησιν της απο των θλιψεων οδυνης. Ου
γαρ οσον απαιτει των δεινων η φυσις, τοσαυτην ημιν παρεχει την συμμαχιαν, αλλα
πολλωι πλειονα. ∆ια τουτο ου φοβηθησομεθα, φησιν, εν τωι ταρασσεσθαι την γην. Ὁραις
πως πλειονα παρεχει την βοηθειαν, και εκ πολλης της περιουσιας; Ου γαρ ειπεν, Ου
μονον ουχ αλωσομεθα, ουδε πεσουμεθα, αλλ' Ουδε ο κοινον της φυσεως εστι πεισομεθα,
το φοβηθηναι και δεισαι. Ποθεν δε τουτο γινεται; Ἐκ του την συμμαχιαν εκ περιουσιας
επιεναι. Γην δε ενταυθα, και ορη, και καρδιαν θαλασσων, ου τα στοιχεια φησιν, αλλα τωι
ονοματι τουτων τους αφορητους κινδυνους αινιττεται. Καν παντα ιδωμεν
συγκεχυμενα, φησι, καν ταραχην αφορητον, καν ταυτα συμβαινοντα, α μηδεποτε
γεγονε, καν αυτην, ως αν ειποι τις, την κτισιν συῤρηγνυμενην εαυτηι, και τους της
φυσεως κινουμενους ορους, και παντα εκ βαθρων ανασπωμενα, και τα πρωτα στοιχεια
συγχεομενα, και τοσαυτην γινομενην την ταραχην, ου μονον ουχ αλωσομεθα, αλλ' ουδε
δεισομεν. Το δε αιτιον, οτι ο παντων τουτων ∆εσποτης βοηθει, και χειρα ορεγει, και
παρισταται. Ει δε τουτων γινομενων ουκ αν ενδοιημεν, ουδε καταμαλακισθειημεν·
πολλωι μαλλον επιοντων των εχθρων, και των πολεμιων παραταττομενων. Ἤχησαν
και εταραχθησαν τα υδατα αυτων. Ἐταραχθησαν τα ορη εν τηι κραταιοτητι αυτου.
Ἄλλος φησιν· Ἠχουντων και θολουμενων των υδατων, και σειομενων ορεων εν τωι
ενδοξασμωι αυτου. Ειπων, οτι ου δεισομεν συῤρηγνυμενων απαντων, λοιπον περι της
δυναμεως αυτου διαλεγεται, οτι αμαχος αυτου η ισχυς. Και εικοτως φησιν, ου
δεδοικαμεν, και οπερ αει ποιει, νυν 55.205 μεν απο της κτισεως, νυν δε απο των τοις
ανθρωποις συμβαινοντων ανακηρυττει αυτου την ισχυν, τουτο και ενταυθα ποιει. Ὃ δε
λεγει τοιουτον εστι· Σειει παντα, σαλευει, μετατιθησιν, οταν βουληται· ουτως αυτωι
ραιδια και ευκολα παντα. Ἐμοι δε δοκει τα πληθη ενταυθα αινιττεσθαι των ανδρειων,
και τους υψηλους των πολεμιων, και τον απειρον λαον των εναντιων. Τοσαυτη γαρ
αυτου η δυναμις, φησιν, ως απλως νευσαι, και ταυτα παντα γινεσθαι. Πως ουν
δυναμεθα φοβεισθαι τοιουτον εχοντες ∆εσποτην; ∆ιαψαλμα. Ἄλλος, Ἀει. Του ποταμου
τα ορμηματα. Ἄλλος, ∆ιαιρεσεις. Ὁ δε Ἑβραιος, Φαλαγαυ. Ευφραινουσι την πολιν του
Θεου· ηγιασε το σκηνωμα αυτου ο Ὕψιστος. Ἄλλος φησι, Το αγιον της κατασκηνωσεως
του Ὑψιστου. Ὁ Θεος εν μεσωι αυτης, και ου σαλευθησεται. Βοηθησει αυτηι ο Θεος τωι
προς πρωι πρωΐ. Ἄλλος φησι, Περι τον ορθρον. Ἄλλος, Το νευσαι πρωΐαν. Ειπων περι
της δυναμεως αυτου και της ισχυος, και οτι ραιδια αυτωι παντα, εις την της Ἰουδαικης
προνοιας υποθεσιν μετατιθησι τον λογον, τα δεδομενα αυτοις αγαθα δια βραχεων
λεξεων παριστας. Ουτος γαρ, ο ουτω δυνατος, ο ουτως ισχυρος και φοβερος, και παντα
αγων και φερων, ο παντα σειων και κινων, και μετατιθεις και μεθιστας, μυριων την
πολιν ημων ενεπλησεν αγαθων. Ποταμος γαρ ενταυθα το δαψιλες της χορηγιας των
ανωθεν δωρεων, και το ακωλυτον και το εκκεχυμενον παριστησιν, ωσανει ελεγε·
Καθαπερ εκ πηγων ημιν απαντα επιῤρει τα αγαθα. Ὥσπερ γαρ ποταμος εις μυρια
σχιζομενος μερη, την υποκειμενην αρδει χωραν· ουτως η του Θεου προνοια πανταχοθεν
επιῤρει, δαψιλως φερομενη, και ροιζηδον επιουσα, και παντα πληρουσα. Ουκ ασφαλειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

164

δε παρεχει μονον ημιν, ουδε βοηθειαν αῤραγη, αλλα και πνευματικην χαραν· διο φησιν·
Ἡγιασε το σκηνωμα αυτου ο Ὕψιστος. Και τουτο δε ευεργεσιας αυτο μερος ου μικρον,
το σκηνωμα αυτου καλεσαι τον τοπον.
βʹ. Και ουχ απλως τεθεικε το, Ὁ Ὕψιστος. Ὁ ουνουτως υψηλος, ο μηδενι τοπωι
περιεχομενος, η αφραστος ουσια, κατηξιωσε σκηνωμα αυτου καλεσαι την πολιν την
ημετεραν, και παντοθεν αυτην συνεχει. Τουτο γαρ εστιν, Ἐν μεσωι αυτης, ως και
αλλαχου λεγει· Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι. Παντοθεν αυτην συγκροτει· δια τουτο ου
μονον ουδεν πεισεται δεινον, αλλ' ουδε σαλευθησεται. Και το αιτιον, οτι ταχιστης
απολαυει της συμμαχιας, ετοιμου και παρεσκευασμενης ουσης· τουτο γαρ εστι το Πρωΐ·
ου μελλουσης, ουδε βραδυνουσης, αλλα νεαρας αει και ακμαζουσης, και εν καιρωι τωι
προσηκοντι. Ἐταραχθησαν εθνη. Ἄλλος, Συνηχθησαν εθνη. Ἔκλιναν βασιλειαι. Ἔδωκε
φωνην αυτου ο Ὕψιστος, εσαλευθη η γη. ∆εικνυσιν αυτου της βοηθειας ενταυθα την
δυναμιν. Ου γαρ δη των τυχοντων επιοντων, αλλα βασιλεων, εθνων παντοθεν
συνιοντων, κυκλουντων, πολιορκουντων πολιν μιαν, ου μονον ουδεν επαθεν υπ'
αυτων δεινον, αλλα και περιεγενετο, και εκρατησε, και περιετρεψε τους επιοντας.
Τουτο γαρ εστι το, Ἔκλιναν βασιλειαι, εδωκε φωνην αυτου ο Ὕψιστος· ως αν ειποι τις,
Αυτοβοει 55.206 τας πολεις ειλε. Παχυ μεν το ρημα, και ανθρωπινωτερον το ειρημενον.
Ουδε γαρ φωνηι και βοηι ο Θεος νικαι, αλλα νευματι μονωι και βουληματι. Ἀλλ' ομως απο
των παχυτερων αυτον αναγων, των αλλων υψηλοτεραν επενοησε λεξιν. Ἐπειδη γαρ αει
οπλιζομενον αυτον εισαγει, δεικνυς οτι παντα εκεινα μεταφορικως ειρηται, και
τροπικωτερον, και συγκαταβατικωτερον ο γαρ Θεος ουδενος τουτων δειται, επηγαγεν,
Ἔδωκε φωνην αυτου, και εσαλευθη η γη· δεικνυς, οτι ου μονον πολεις, και εθνη, και
χωρας, αλλα και αυτο το στοιχειον διασειει. Οιδε δε και γην τα πληθη καλειν, ως οταν
λεγηι· Και ην πασα η γη χειλος εν. Κυριος των δυναμεων μεθ' ημων. Ἀντιληπτωρ ημων
ο Θεος Ἰακωβ. Ὁ δε Ἑβραιος αντιτου, Των δυναμεων, Σαβαωθ ειπεν. Ὅρα πως απο της
γης αναγει τον λογον επι τον ουρανον, εις τους απειρους των αγγελων δημους, εις τα
εθνη των αρχαγγελων, εις τας δυναμεις τας ανω. Τι γαρ μοι λεγεις στρατοπεδα, και
βαρβαρους, και ανθρωπους απολλυμενους; φησιν. Ἐννοησον αυτου την ισχυν, απο της
εν τοις ουρανοις βασιλειας, οσα στρατοπεδα των αορατων δυναμεων υφ' εαυτωι
τεταγμενα εχει. Και καλως δυναμεις εκαλεσε, την ισχυν αυτων ενδεικνυμενος· οπερ και
αλλαχου φησι· ∆υνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον αυτου. Και γαρ εις αγγελος ποτε
εξελθων, εκατον ογδοηκοντα πεντε χιλιαδας ανειλε. Τι ουν ει δυνατος μεν εστιν, ου
βουλεται δε ημιν χειρα ορεξαι; Ἀλλα μηδε τουτο δεισηις, φησι· δια τουτο επηγαγεν,
Ἀντιληπτωρ ημων. Ουκουν και βουλεται και δυναται· μη τοινυν φοβου. Τι ουν ει ημεις
αναξιοι; Ἀλλα πατρυαν προς αυτον εχομεν φιλανθρωπιαν. ∆ιο και τουτο προστιθεις
ελεγεν, Ὁ Θεος Ἰακωβ, ωσανει ελεγεν· Ἀει τουτο το εθοςαυτωι, φησιν, ανωθεν, και εξ
αρχης. ∆ιαψαλμα. Ἄλλος, Ἀει. ∆ευτε και ιδετε τα εργα του Θεου, α εθετο τερατα επι της
γης, ανταναιρων πολεμους μεχρι των περατων της γης. Τοξον συντριψει, και συνθλασει
οπλον αλλος λεγει, Συνεκλασε, και θυρεους κατακαυσει εν πυρι. Ἄλλος, Και αμαξας
εμπρησει εν πυρι. Ειπων περι της γης, περι της θαλασσης, περι των ορων, περι της
πνευματικης χορηγιας της εις αυτους γεγενημενης, περι της συμμαχιας, παλιν εκτεινει
την υποθεσιν προς τους θεατας, επι τα τροπαια αυτους καλων εξ ηδονης πολλης, και της
προς τον ∆εσποτην διαθεσεως, και τας νικας αναγορευων, ας υπερ αυτων ειργασατο.
Και καλως ειπε, Τερατα, ουκ ειπε, νικας και τροπαια. Ου γαρ κατα ακολουθιαν εγινετο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

165

τα γινομενα, ουδε οπλοις και δυναμει σωματων τα της μαχης εκρινετο, αλλα Θεου
νευματι, των πραγματων δηλουντων, οτι αυτος ην ο στρατηγων. Ἐπειδη γαρ οι
ασθενεις τους δυνατους ενικων, οι ολιγοι τους πολλους, οι κεκρατημενοι τους
κρατουντας, και παρ' ελπιδα τα πραγματα εγινετο, εικοτως αυτα τερατα καλει, ατε
παραδοξως συμβαινοντα, και πανταχου της γης εκτεταμενα.
γʹ. Τουτο δε ουκ αν τις αμαρτοι και κατα αναγωγην εκλαβων, και εις τον
παροντα καιρον. Και γαρ πολεμον χαλεπον κατελυσε τον των δαιμονων, και παντα
55.207 χου της οικουμενης την ειρηνην εξετεινε, και τον αισθητον δε αυτων πολεμον
συγκατεβαλεν. Ὅπερ και ο Ἡσαΐας δηλων ελεγε· Συντριψουσι τας μαχαιρας αυτων εις
αροτρα, και τας ζιβυνας αυτων εις δρεπανα, και ου ληψεται εθνος επ' εθνος μαχαιραν,
και ου μη μαθωσιν ετι πολεμειν. Προ μεν γαρ της του Χριστου παρουσιας παντες
ανθρωποι οπλα ετιθεντο, και ουδεις ατελης ταυτης της λειτουργιας ην, και πολεις προς
τας πολεις εμαχοντο, και διολου τα των πολεμων συνεκροτειτο· νυν δε το πλεον της
οικουμενης εν ειρηνηι, παντων εν αδειαι και τεχνας μετιοντων, και γην εργαζομενων,
και θαλατταν πλεοντων· ολιγον δε εστι το στρατιωτικον προ των αλλων απαντων
τεταγμενον. Και τουτου δε αν η χρεια κατελυθη, ει τα προσηκοντα επραττομεν, και μη
εδεομεθα της απο των θλιψεων υπομνησεως. Πυρ δε ενταυθα την οργην αυτου καλει,
και πραγμα συμβεβηκος λεγει, οτι τα οπλα αυτων κατεκαυσαν, κατα κρατος νικησαντες,
και τα αρματα, οπερ Ἰεζεκιηλ φησι· και οσοι φιλομαθεις, ισασι την ιστοριαν. Σχολασατε,
και γνωτε, οτι εγω ειμι ο Θεος. Ὑψωθησομαι εν τοις εθνεσι, υψωθησομαι εν τηι γηι.
Ἄλλος φησιν, Ἰαθητε και γνωτε. Ἄλλος,Ἐασατε, ινα γνωτε. Ὁ δε Ἑβραιος φησιν,
Ουαρφου ουαδου. Ἐνταυθα μοι δοκει προς τα εθνη διαλεγεσθαι, μονονουχι τουτο
λεγων· Ἔγνωτε μεν αυτου την ισχυν, φησι, και την δυναμιν την πανταχου της
οικουμενης εκτεταμενην· δει δε υμιν σχολης, δει δε υμιν υγιαινουσης ψυχης. Και το
Ἐασατε δε το αυτο δηλοι· αφετε την πλανην, απαλλαγητε της προτερας αναστροφης,
αναπνευσατε εκ της αχλυος των κατεχοντων υμας πονηρων πραγματων, ινα απο της
των θαυματων διδασκαλιας χειραγωγουμενοι και την ψυχην σχολαζουσαν εχοντες,
επιγνωτε τον των ολων Θεον. Ουδε γαρ αρκει τα θαυματα μονον, εαν μη και ψυχη
ευγνωμων ηι. Ἐπει και επι των Ἰουδαιων εγενετο θαυματα, και ουδεν πλεον εγενετο
προς την σωτηριαν εκεινων. Ὥσπερ γαρ ουκ αρκουσιν αι του ηλιου ακτινες, εαν μη και
ο οφθαλμος καθαρος ηι, και υγιαινων· ουτω δη ουδε ενταυθα τα θαυματα μονον αρκει.
∆ιο δη περι εκεινων διαλεχθεις, παραινει τοις μελλουσιν αυτων καρπουσθαι την
ωφελειαν, αναπνευσαι εκ των κατεχοντων αυτους κακων, ωστε μαθειν τον Θεον τον
επι των ολων. Σχολασατε, και γνωτε, οτι εγω ειμι ο Θεος, ου τα ειδωλα, ουδε τα ξοανα.
Σχολασατε τοινυν, και πολλας υμιν παρεξομαι τας αποδειξεις. Τουτο γαρ εστι το,
Ὑψωθησομαι εν τοις εθνεσιν, υψωθησομαι εν τηι γηι· τουτεστι, ∆ια των εργων υμιν
δειχθησομαι μεγας και υψηλος. Ἔχει μεν γαρ το οικειον η φυσις υψος, η ακηρατος
εκεινη και αφραστος. Ἐπειδη δε τουτο υμεις ου συνορατε, και δια των εργων υμιν αυτο
επιδειξω. Ου μονον δε εν τηι Παλαιστινηι, ουδε μονον εν Ἱεροσολυμοις, αλλα και παρ'
υμιν τοις εθνεσιν. Ουτω γουν υψουται, κρατων αυτων και περιγινομενος, θαυματα
εργαζομενος εν Βαβυλωνι, θαυματα εν Αιγυπτωι, θαυματα εν ερημωι, θαυματα πανταχου
της οικουμενης, ως πανταχοθεν αυτους διδασκαλιαν εχειν της αυτου γνωσεως. Κυριος
των δυναμεων μεθ' ημων, αντιληπτωρ ημων ο Θεος Ἰακωβ. Ουτος τοινυν ο 55.208 Θεος,
ο πανταχου μεγας, ο πανταχου υψηλος, ουτος αει μεθ' ημων εστηκε. Μηδεν ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

166

φοβεισθε, μηδε ταρασσεσθε, ουτως εχοντες αμαχον ∆εσποτην· ωι πρεπει πασα τιμη και
δοξα συν τωι αναρχωι Πατρι και ζωοποιωι αυτου Πνευματι, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ Μς ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος, υπερ των υιων Κορε. Ἄλλος δε, Τωι νικοποιωι των υιων Κορε.
Παντα τα εθνη, κροτησατε χειρας. Ἄλλος, Χειρι. Ἀλαλαξατε τωι Θεωι εν
φωνηι αγαλλιασεως. Ἕτερος φησι, Σημανατε εν φωνηι ευφημιας. Ὅτι
Κυριος υψιστος, φοβερος, βασιλευς με γας επι πασαν την γην.
αʹ. Της αυτης υποθεσεως και ουτος ο ψαλμος εχεται, νικας λεγων και τα τροπαια
τα κατα των πολεμιων συμβεβηκοτα, και την οικουμενην πασαν καλων εις την υπερ
των γεγενημενων ευφημιαν. Ἀλλ' ισως τισιν αναξιον ειναι δοκει της του θειου
Πνευματος παραινεσεως το προοιμιον, και η τοιαυτη παρακελευσις, κροτοι, και παταγοι,
και ολολυγαι. Ου γαρ τοις εν τωι σεμνωι τουτωι διδασκαλειωι συνιουσι προσηκει ισως
ταυτα, ερει τις, αλλα τοις μεν εν σκηνηι και συμποσιοις ησχολημενοις, το κροταλιζειν,
και ταις χερσι πατασσειν· ανδρασι δε υπο της του Πνευματος χαριτος παιδευομενοις
ησυχια και ευταξια πρεπει. Τι τοινυν βουλεται ο λογος εμφηναι, και τινα τον
αλαλαγμον, και τινα τον κροτον φησι; Και γαρ και συνηθες τουτο τοις εν παραταξει
πολεμου και μαχης ποιειν, αλαλαζειν λεγω, και μεγα κροτειν προς το καταπληττεσθαι
τους πολεμιους· γαληνιαιας δε ψυχης τουτο αλλοτριον. Ὁ δε ψαλμος αμφοτερα
διακελευεται, και κροτειν, και αλαλαζειν. Τι ποτ' ουν εστι το ειρημενον; Ουδεν ετερον,
αλλ' ηδονην ενδεικνυται και νικης συμβολον. Ἐπει και ετερωθι ο Προφητης τους
ποταμους εισαγει κροτουντας· Ποταμοι, φησι, κροτησουσι χειρι επι το αυτο· ο δε
Ἡσαΐας, και δενδρα τουτο ποιουντα εισαγει, αυτος δε ουτος παλιν, και ορη σκιρτωντα,
και βουνους, ουχ ινα τουτο νοησωμεν, οτι τα ορη σκιρται, και οι βουνοι, ουδ' ινα
ποταμους κροτουντας, η χειρας εχοντας τουτο γαρ εσχατης ανοιας, αλλ' ινα την
υπερβολην της ηδονης μαθωμεν. Ουτω δη και επι των ανθρωπων εστιν ιδειν. Και δια τι
μη ειπε, Χαρητε, και σκιρτησατε, αλλα Κροτησατε, και, Ἀλαλαξατε; Την μεθ' υπερβολης
ημιν ηδονην ενδεικνυμενος. Ὥσπερ γαρ Χριστος, οταν λεγηι, Συ δε οταν νηστευηις
αλειψον σου την κεφαλην, και το προσωπον σου νιψαι, ουκ αλοιφην κελευει γενεσθαι
ουδεις γαρ ημων τουτο ποιει, αλλα την ηδονην ενδεικνυσθαι, και το φαιδρον της
διανοιας κελευει γαρ γεγηθοτα νηστευειν, μη σκυθρωπαζοντα, ουτω δη και ενταυθα ου
τουτο επεταγημεν ωστε κροτειν τας χειρας, αλλ' ηδεσθαι, και ευφραινεσθαι ψαλλοντες.
∆ικαιως δ' αν τις τον ψαλμον κατα αναγωγην μαλλον εκλαβοι, της ιστοριας ανωτερος
γενομενος. Ει γαρ και την αρχην και το προοιμιον απο των αισθητων εχει, αλλ' ομως
επι τα νοητα χειραγωγει τον ακροατην. Ὅπερ γαρ και εμπροσθεν ειπον, τουτο και νυν
55.209 ερω· τα μεν ως ειρηται εκληπτεον, τα δε απεναντιας τοις κειμενοις, οιον ως εχει
επ' εκεινου· Λυκοι και αρνες αμα βοσκηθησονται. Ου γαρ δη λυκους και αρνας
εκληψομεθα, ουδε αχυρα, και βουν, και ταυρον, αλλα τα των ανθρωπων ηθη δια της
των αλογων εικονος χαρακτηριζομεν· τα δε κατα διπλην εκδοχην, τα τε αισθητα
νοουντες, και τα νοητα εκδεχομενοι· ωσπερ επι της αναγωγης του υιου του Ἀβρααμ.
Ὅτι γαρ ο υιος ανηνεχθη ισμεν, και ετερον τι εγκεκρυμμενον τωι νοηματι εκλεγομεν δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

167

του υιου, τον σταυρον. Και επι του προβατου δε του εν Αιγυπτωι, παλιν ομοιως του
παθους την εικονα χαρακτηριζομεν. Τουτο δη και ενταυθα ποιειν χρη. Ουδε γαρ περι
Ἀραβων απλως ο λογος, και των γειτονων, αλλα παντα τα εθνη καλει. Ὅτι Κυριος
υψιστος, φοβερος, βασιλευς μεγας επι πασαν την γην. Ἀνιστησι τοινυν εκ προοιμιων
τον ακροατην, προς τοσουτον ογκον Ευαγγελιων καλων, και προς την της οικουμενης
πανηγυριν, και θειαν τινα και πνευματικην εορτην, και την εκ των ουρανων
κατενεχθεισαν μυσταγωγιαν. ∆ια δη τουτο, Κροτησατε, φησι· τουτεστι, χαρητε,
σκιρτησατε. Και γαρ και ο ευαγγελικος λογος τουτο παρακελευεται λεγων, Σκιρτησατε·
ου παντως παρακελευομενος εξαλλεσθαι, και πηδαιν τουτο γαρ ανελευθερον, αλλα της
χαρας το επιτεταμενον δηλων. Και γαρ πολλης ηδονης αξιον το γινομενον. Ὅσην γαρ ο
ηλιος εφοραι γην, ο ευαγγελικος λογος επεδραμε, και πασα εσωθη η οικουμενη, και της
λατρειας της Ἰουδαικης οι προ τουτου τηι πλανηι κατεχομενοι μειζονα επεδειξαντο
φιλοσοφιαν. Παντα τα εθνη κροτησατε χειρας. Τας μιαρας εκεινας προ τουτου, φησιν,
τας εναγεις, τας αιματι μολυνομενας καθ' εκαστην ημεραν δια των ακαθαρτων θυσιων,
δι' ων παιδας εσφαξατε, και τα αισχρα ετολμησατε, και κατα της φυσεως αυτης
εχωρησατε, δια τουτων κροτησατε νυν. Ἀλαλαξατε τωι Θεωι εν φωνηι αγαλλιασεως. ∆ια
της γλωττης εκεινης, δι' ης εγευσασθε των εναγων, δι' ης τα βλασφημα εξηνεγκατε
ρηματα, δια ταυτης αλαλαξατε την επινικιον ωιδην. Και γαρ εθος τοις στρατοπεδοις,
οταν κλινηι των εναντιων το στρατοπεδον, μηκετι τηι συσταδην κεχρησθαι μαχηι, αλλ'
ομοφωνωι βοηι και αλαλαγμωι τας ηδη καταβληθεισας αυτων κατασειειν ψυχας· οπερ
εστι νικης λαμπρας και τροπαιου μεγιστον τεκμηριον, οταν μη χερσιν ο πολεμος
κρινηται, αλλ' η βοη και αντι χειρων, και αντι οπλων αρκηι.
βʹ. Το μεν ουν εργον απαν του Χριστου γεγονε· τον γαρ χαλεπον τουτον αυτος
κατελυσε πολεμον, δησας τον ισχυρον και τα σκευη αυτου διαρπασας. Φιλανθρωπος δε
ων, τους ουδεν πονησαντας, τουτους ποιει της νικης και των τροπαιων απολαυειν, και
την επινικιον παρασκευαζει αναφερειν φωνην, καθαπερ τους κατωρθωκοτας αυτους
και κρατησαντας. ∆ιο και βοωμεν απαντες, ουκ ασημον τινα φωνην, αλλα και σφοδρα
ευσημον· Που σου, θανατε, το κεντρον; που σου, ᾅδη, το νικος; Και παλιν, Ἀνεβη ο Θεος
εν αλαλαγμωι. Τουτο γαρ εν τωι ψαλμωι τουτωι ειρηται. Και παλιν αλλαχου· Ἀνεβης εις
υψος, ηιχμαλωτευσας αιχμαλωσιαν, ελαβες δοματα εν ανθρω 55.210 ποις. Ἀνηνεγκαν
ποτε και Ἰουδαιοι επινικιον φωνην, οτε των Αιγυπτιων το στρατοπεδον κατεποντιζετο,
λεγοντες· Ἄσωμεν τωι Κυριωι· ενδοξως γαρ δεδοξασται. Ἀλλ' η ημετερα πολλωι μειζων,
ουκ Αιγυπτιων, αλλα των δαιμονων καταποντισθεντων· ου του Φαραω αλλα του
διαβολου νικηθεντος· ου των οπλων ληφθεντων των αισθητων, αλλα της κακιας
αναιρεθεισης· ουκ εν Ἐρυθραι θαλασσηι, αλλ' εν τωι λουτρωι της παλιγγενεσιας· ουκ εις
την γην της επαγγελιας εξιοντων, αλλ' εις τον ουρανον μεθορμιζομενων· ου μαννα
εσθιοντων, αλλα σωμα σιτουμενων δεσποτικον· ουχ υδωρ πινοντων απο πετρας, αλλ'
αιμα απο πλευρας. ∆ια τουτο φησι· Κροτησατε χειρας, οτι λιθων απαλλαγεντες και
ξυλων, υπερεβητε τους ουρανους, και τους ουρανους των ουρανων, και προς αυτον
εστητε τον θρονον τον βασιλικον. Ἀλαλαξατε τοινυν τωι Θεωι, τουτεστιν, Ἐκεινωι την
ευχαριστιαν ανενεγκατε, εκεινωι την νικην, εκεινωι το τροπαιον. Ουκ ανθρωπινος ο
πολεμος ουδε αισθητη η μαχη, ουδε υπερ τινος των βιωτικων ο αγων, αλλ' υπερ των
ουρανων αυτων, και των εν ουρανοις. Αυτος τον πολεμον εστρατηγησε τουτον, και
ημιν της νικης μετεδωκεν. Ὅτι Κυριος υψιστος, φοβερος, βασιλευς μεγας επι πασαν την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

168

γην. Που νυν εισιν οι του Μονογενους την δοξαν καθαιρουντες; Ἰδου βασιλευς μεγας ο
Υιος λεγεται, ο περι του Πατρος ειρηται· Μη ομοσηις γαρ, φησι, μητε εν τωι ουρανωι, οτι
θρονος αυτου εστι· μητε εις τα Ἱεροσολυμα, οτι πολις εστι του βασιλεως. Και αλλαχου
παλιν· Θεος ισχυρος, εξουσιαστης· οπερ εστι βασιλευς. Ὅταν τοινυν ακουσηις οτι
ανεσκολοπισθη σου ο ∆εσποτης, οτι εκρεμασθη εν τωι σταυρωι, οτι εταφη, οτι κατηλθεν
εις τα κατωτερα μερη της γης, μη καταπεσηις, μηδε αδημονησηις· υψιστος γαρ εστι, και
υψιστος φυσει. Το δε υψηλον φυσει ουκ αν ποτε μετασταιη του υψους, ουδ' αν γενοιτο
ταπεινον· αλλα και εν τηι ταπεινωσει αυτου μενει το υψος και διαδεικνυται. Ἐπει και
αποθανων, τοτε μαλιστα την κατα του θανατου ισχυν εδειξε. Το φως εν τηι σκοτιαι
φαινει, φησι, και η σκοτια αυτο ου κατελαβεν· ουτω δη και το υψος αυτου εν τηι
ταπεινοτητι εφανη. Ὅρα γουν αυτον εν τωι ᾅδηι οντα, και τα υψηλα απαντα σειοντα. Ὁ
γαρ ηλιος τοτε τας ακτινας απεστρεψε, πετραι εσχιζοντο, το καταπετασμα εῤρηγνυτο,
εκλονειτο η γη, Ἰουδας απηγχετο, Πιλατος και η τουτου γυνη εδειματουτο, αυτος ο
δικαζων απελογειτο. Ὅταν τοινυν ακουσηις, οτι εδεθη και εμαστιγωθη, μη συγχυθηις·
αλλ' ορα αυτον και εν τωι δεσμωι την ισχυν επιδεικνυμενον. Ειπε, Τινα ζητειτε; και
παντας εῤριψεν υπτιους. Ειδες πως φοβερος, φωνηι μονηι και νευματι τοσαυτα
εργαζομενος; Ὅταν ουν ιδηις αυτον νεκρον, εννοησον τον λιθον αιρομενον, τους
αγγελους τους μετα φοβου παραμενοντας τωι ταφωι, τον ᾅδην λυομενον, τον θανατον
τηκομενον, τους δεσμωτας απολυοντα· και τοτε οψει αυτου το φοβερον. Ει δε εν τωι
καιρωι της ατιμιας τοσαυτα επεδειξατο, εν ουρανωι, εν γηι, εν ᾅδηι, τινα ουκ επιδειξηται
εν τωι καιρωι της μελλουσης παρουσιας; Ἄκουσον των δαιμονων εν τωι καιρωι της
ταπεινωσεως τι λεγουσι, των αφριζοντων, των δεσμα διαλυοντων, των αβατον
ποιουντων την οδον· Τι ημιν και σοι, Υιε του Θεου; 55.211 Ἦλθες ωδε προ καιρου,
βασανισαι ημας; Ει τοινυν ταυτα τοτε, οταν παραγενηται, και αι δυναμεις των ουρανων
σαλευωνται, και ο ηλιος μεταστραφηι εις σκοτος, και η σεληνη ου δωσει το φως αυτης,
τι ερουσι; ∆ια τουτο φησιν· Ὕψιστος, φοβερος. Μαλλον δε, τι αν τις αξιον ειποι, την
ημεραν εκεινην διηγουμενος, οταν πεμπηι τους αγγελους πανταχου της οικουμενης,
οταν παντα σειηται, οταν η γη κλονηται την παρακαταθηκην των νεκρων αποδιδουσα,
οταν τα μυρια σωματα εγειρηται, οταν ο ουρανος συστελληται, καθαπερ τι καταπετασμα
συστελλομενον· οταν το βημα τιθηται το φοβερον, οταν οι ποταμοι του πυρος ελκωνται,
οταν αι βιβλοι ανοιγωνται, οταν εκαστωι τα εν σκοτωι πεπραγμενα εις μεσον αγηι· οταν
αι αφορητοι κολασεις εκειναι και τιμωριαι, οταν αι απειληφοροι δυναμεις, οταν αι
ρομφαιαι εσπασμεναι, οταν αι προς την γεενναν απαγωγαι· οταν παντα τα αξιωματα
λυηται, και βασιλεων, και στρατηγων, και υπατων, και υπαρχων· οταν τοσουτος δημος
αγγελων παρηι, οταν ταγματα μαρτυρων, προφητων, αποστολων, ιερεων, μοναχων,
οταν τα επαθλα εκεινα τα αποῤρητα, οταν βραβεια, οταν οι στεφανοι, οταν τα αγαθα τα
υπερβαινοντα τον νουν;
γʹ. Τις παραστησει τουτο λογος; Ει γαρ την κτισιν επιων ο Προφητης, απεκαμε,
και απεπηδησε, λεγων· Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε· και εν ειδος ανερευνων
προνοιας ο Παυλος εβοησεν ειπων· Ὢ βαθος πλουτου· τι αν τις ειποι, την ημεραν
εκεινην υπογραφων; Ταυτα απαντα προιδων ο Προφητης, ελεγε· Κυριος υψιστος,
φοβερος, βασιλευς μεγας επι πασαν την γην, την οικουμενικην σωτηριαν εμφαινων. Ἦν
μεν ουν και προ τουτου βασιλευς μεγας, αλλ' ηγνοειτο. Ὁ γαρ κοσμος δι' αυτου εγενετο,
και ο κοσμος αυτον ουκ εγνω. Νυνι δε και τουτο κατωρθωσε, ως και κατα την οικειωσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

169

ημων γενεσθαι βασιλευς μεγας. Πως γαρ ου μεγας, ο πενητας αλιεις, αγραμματους,
ιδιωτας ενδεκα τον αριθμον, ασημους, απολιδας, ιχθυων αφωνοτερους, μονοχιτωνας,
ανυποδετους, γυμνους, πανταχου της οικουμενης αποστειλας, και ωσπερ εξ
επιταγματος παντας λαβων; Τουτο αληθως βασιλευς μεγας· ο την οικουμενην της
πλανης εκκαθαρας, και την αληθειαν επαναγαγων εν βραχειαι καιρου ροπηι, και του
διαβολου την τυραννιδα καθελων· ο και προ των υπηκοων μεγας βασιλευς, ουκ εν τοις
δουλοις εχων της αρχης την ισχυν, ουκ εν σχηματι και ιματιοις, αλλ' εν αυτηι τηι φυσει.
Ἐγω γαρ, φησιν, εις τουτο γεγενημαι. Τουτο βασιλευς μεγας· ο μη επεισακτον εχων την
τιμην, ο μηδενος δεομενος ινα ηι βασιλευς, ο παντα ποιων οσα βουλεται. Πορευθεντες
γαρ, φησι, μαθητευσατε παντα τα εθνη· και ο λογος εργον εγενετο. Θελω, καθαρισθητι.
Σοι λεγω, το δαιμονιον το κωφον, εξελθε απ' αυτου. Σιωπα, πεφιμωσο. Πορευεσθε εις το
πυρ το ητοιμασμενον τωι διαβολωι. ∆ευτε, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν
βασιλειαν προ καταβολης κοσμου. Ὁραις πανταχου την εξουσιαν; οραις την δυναμιν;
Ουτω γαρ ειλε τους υπακουσαντας, ως πεισαι την ψυχην προεσθαι μαλλον, η το
επιταχθεν παρελθειν. Ὁ μεν γαρ βασιλευς παρ' αυτων των υπηκοων 55.212 εχει τας
τιμας· ουτος δε τοις υπηκοοις παρεχει την τιμην. ∆ια δη τουτο, τουτο μεν ονομα μονον
εστιν, εκεινο δε πραγμα. Βασιλευς μεγας, ος την οικουμενην απασαν ουρανον εποιησε,
και βαρβαρους φιλοσοφειν παρεσκευασε, και αγγελους μιμεισθαι προυτρεψεν. Ὑπεταξε
λαους ημιν, και εθνη υπο τους ποδας ημων. Ὢ του θαυματος! Τους σταυρωσαντας,
τουτους επεισε προσκυνειν, τους υβριζοντας, τους βλασφημουντας, τους λιθοις
προσηλωμενους, τουτους εδιδαξε και ψυχας προεσθαι κατα το αυτωι δοκουν. Ου γαρ
των αποστολων ην το κατορθωμα, αλλα του προοδοποιουντος αυτοις, και την αυτων
κινουντος ψυχην. Πως γαρ ο αλιευς η ο σκηνοποιος τοσαυτην αν μετεθηκαν
οικουμενην, αλλ' η τα εκεινου ρηματα παντα ταυτα καθηιρει τα κωλυματα; Και γοητας,
και τυραννους, και ρητορας, και φιλοσοφους, και παντας τους ανθισταμενους καθαπερ
κονιν αποσοβουντες, και καπνον διαλυοντες, ουτως εσπειραν της αληθειας το φως, ουχ
οπλοις, ουδε χρηματων περιουσιαι, αλλα λογωι κεχρημενοι ψιλωι· μαλλον δε ουκ ην
ψιλος ο λογος, αλλ' εργου παντος δυνατωτερος. Πως ουν; Ἐκαλουν το ονομα του
σταυρωθεντος, και ο θανατος εδραπετευε, και δαιμονες εφυγαδευοντο, νοσηματα
ελυετο, λωβαι σωματων διωρθουντο, κακια απηλαυνετο, κινδυνοι ηφανιζοντο, και
στοιχεια μετεβαλλοντο. Ὅταν ουν λεγωσιν ημιν, ∆ια τι μη εβοηθησεν εαυτωι επι του
σταυρου; τουτο λεγωμεν, οτι τουτο θαυμαστοτερον ην. Ου γαρ ην ισον εκ του σταυρου
κατελθειν, και μετα το σταυρωθηναι επι τωι ονοματι αυτου τοσουτους αναστησαι
νεκρους. Ὅτι γαρ και τοτε εκων εμενεν, εκ των μετα ταυτα εδειξεν. Ὁ γαρ ετεροις
επελθοντα τον θανατον εκβαλων, πολλωι μαλλον εξ εαυτου, πριν η επελθειν,
διακρουσασθαι ηδυνατο· και ο ετεροις παρεχων ζωην, πολλωι μαλλον εαυτωι παρασχειν
ηδυνατο· οπερ και εποιησε μετα τρεις ημερας εγερθεις εκ πολλης της περιουσιας. Και
τουτο δια των μετα ταυτα εδειξεν. Ὅταν γαρ το ονομα αυτου επι σωματων αλλοτριων
φαινηται τοσαυτην εχον ισχυν, ως καλουμενον φυγαδευσαι τον θανατον, ουδεις
αμφιβαλλειν δυναιτ' αν, οτι και εν τωι οικειωι πολλην αν την ισχυν επεδειξατο, και τον
θανατον υπεταξεν. Ὑπεταξε λαους ημιν, και εθνη υπο τους ποδας ημων. Ὅρα του
Προφητου την σοφιαν, παντα μετα ακριβειας λεγοντος. Ὃ γαρ μετα ταυτα ελεγον οι
αποστολοι Τι ημιν προσεχετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του περιπατειν
αυτον; τουτο ανωθεν ο Προφητης λεγει. Το δε, Ὑπο τους ποδας, το υποτεταγμενον
δηλοι, μαλλον δε την πολλην υποταγην. Και ει βουλει μαθειν της υποταγης την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

170

επιτασιν, ακουσον· Ὅσοι κτητορες, φησι, χωριων η οικιων υπηρχον, πωλουντες εφερον
τας τιμας των πιπρασκομενων, και ετιθουν παρα τους ποδας των αποστολων. Ἕτεροι δε
μετα των χρηματων, και την ψυχην προΐεντο. Οιτινες γαρ, φησιν, υπερ της ψυχης μου
τον εαυτων τραχηλον υπεθηκαν. Και περι ετερων δε γραφων ελεγεν, Ὅτι, ει δυνατον,
τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε μοι. Και Κορινθιοις δε επιστελλων
ελεγεν 55.213 ο Παυλος· Ἰδου γαρ αυτο τουτο το κατα Θεον λυπηθηναι υμας, ποσην
κατειργασατο εν υμιν σπουδην· αλλα απολογιαν, αλλα αγανακτησιν, αλλα φοβον, αλλα
επιποθησιν, αλλα ζηλον, αλλ' εκδικησιν· ουτως αυτους ετρεμον και εδεδοικεισαν. Και ο
Λουκας παλιν γραφων ελεγε· Και των λοιπων ουδεις ετολμα κολλασθαι αυτοις, αλλ'
εμεγαλυνεν αυτους ο λαος. Και παλιν· Τι θελετε; εν ραβδωι ελθω προς υμας, η εν αγαπηι
πνευματι τε πραοτητος;
δʹ. Ειδες αυθεντιαν και εξουσιαν; Ταυτα δε παντα το ρημα εκεινο εποιει, οπερ
ειρηκε πεμπων αυτους, οτι Ἐγω μεθ' υμων ειμι. Αυτος τα κωλυματα καθηιρει εμπροσθεν
αυτων πορευομενος· αυτος απαντα εξευμαριζε, και τα δυσκολα εποιει ραιδια. Καιτοι
παντα πολεμων εγεμε, παντα κρημνων και σκοπελων, και ουδε οπου ερεισαι ποδα ενην,
ουδε στηναι· παντες οι λιμενες προσκεχωσμενοι ησαν, πασα οικια αποκεκλεισμενη,
παντων τα ωτα εμπεφραγμενα· αλλ' ομως ομου τε εισηιεσαν, και εφθεγγοντο, και παντα
κατελυον των πολεμιων τα οχυρωματα, ως και αυτας τας ψυχας προΐεσθαι, και μυριους
λοιπον ανεχεσθαι κινδυνους υπερ των ειρημενων. Ἐξελεξατο ημιν την κληρονομιαν
εαυτου, την καλλονην Ἰακωβ, ην ηγαπησεν. Ἄλλος, Τον ενδοξασμον Ἰακωβ. Ὅρα
προφητειας ακριβειαν. Ἀνωτερω μεν ουν ελεγεν· Ὑπεταξε λαους ημιν και εθνη. Και γαρ
Ἰουδαιοι πρωτον προσηλθον, πρωτον τρισχιλιοι, ειτα πεντακισχιλιοι, και μετα ταυτα τα
εθνη. Και γαρ αυτος παλιν ελεγε· Και αλλα εχω προβατα, κακεινα με δει αγαγειν, και
γενησεται μια ποιμνη, εις ποιμην. Ειτα ινα μη ακουσας το, Ἐξελεξατο ημιν την
κληρονομιαν εαυτωι, διαπορηι τις, και ταλαιπωρηται, και λεγηι· Πως ουν Ἰουδαιοι νυν
απιστουσι; τηι επιδιορθωσει την αποριαν ελυσε. Μαλιστα μεν γαρ, το αυτου μερος,
κακεινους εξελεξατο, και το εις αυτον ηκον, ουδενα αφηκεν. Ει δε και το τελος
επιζητοιης, ακουε των εξης· επαγει γαρ· Την καλλονην Ἰακωβ, ην ηγαπησεν. Ἐνταυθα
γαρ μοι τους πιστους δοκει λεγειν, οπερ ο Παυλος δηλων ελεγεν· Ουχ οιον δε οτι
εκπεπτωκεν ο λογος του Θεου· ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ, αλλ' εν Ἰσαακ
κληθησεται σοι σπερμα· τουτεστιν, οτι ου τα τεκνα της σαρκος, ταυτα τεκνα του Θεου,
αλλα τα τεκνα της επαγγελιας λογιζεται εις σπερμα. Καλλονη δε του λαου εικοτως αν οι
πιστοι λεγοιντο. Τι γαρ ωραιοτερον εκεινων των πιστευσαντων; Κληρονομιαν δε αυτου
καλει το εθνος, ουχ ως των αλλων αμελησας ποτε, αλλα την επιτασιν της περι αυτους
αγαπης και την οικειωσιν, και της προνοιας την προσθηκην επιδεικνυμενος. Και ινα
μαθηις την ακριβειαν την προφητικην, ορα πως τηι των πολλων κεχρηται λεξει, ηι επι
των ωνιων οι πολλοι χρωνται. Πολλοι γαρ πολλακις ωνουμενοι τι, καλλονην εκεινα
λεγουσι τα των αλλων υπερεχοντα. ∆εικνυς τοινυν οτι ου παντες σωθησονται, φησι,
Την καλλονην Ἰακωβ. Ταυτα και εν τοις Ευαγγελιοις δεικνυται δια μυριων παραβολων.
Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι. Ουκ ειπεν, ανεβιβασθη, αλλ', Ἀνεβη· δεικνυς οτι ουχ ετερου
τινος χειραγωγουντος ανεβη, αλλ' αυτος ταυ 55.214 την οδευων την οδον. Ὁ μεν γαρ
Ἠλιας ουδε τοσαυτην ελθων οσην ο Χριστος, υφ' ετερας ηγετο δυναμεως. Ου γαρ ην
ανθρωπινης φυσεως δυνασθαι ξενην οδευειν οδον. Ὁ δε Μονογενης ανεβη οικειαι
εξουσιαι. ∆ια δη τουτο και ο Λουκας ουτως ελεγε· Και ησαν ατενιζοντες πορευομενου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

171

αυτου εις τον ουρανον. Ουκ ειπεν, αναλαμβανομενου αυτου, ουδε βασταζομενου·
πορεια γαρ αυτου ιδια το γινομενον ην. Ει δε προ του σταυρου επι των υδατων εφερετο,
παθητον ετι και βαρυ περικειμενος σωμα, τι θαυμαστον, ει και μετα το αφθαρτον αυτο
λαβειν, τον αερα ετεμνε; Που δε Ἐν αλαλαγμωι; Τις ηλαλαξεν, οτε ανεβη; Καιτοι σιγηι
τουτο εγενετο, και ενδεκα παροντων μαθητων μονον. Ὁραις οτι ουχ απλως δει τας
λεξεις εκλαμβανειν, αλλ' ειδεναι το εξ αυτων σημαινομενον; Ὅπερ γαρ εν προοιμιωι του
ψαλμου ελεγον, οτι ετερον τι ο αλαλαγμος δηλοι, την νικην, το τροπαιον· ο τοινυν
ενταυθα φησιν, Ἐν αλαλαγμωι, τουτο εστιν, οτι εν νικηι ανεβη, περιγενομενος θανατου,
καταῤριψας την αμαρτιαν, τους δαιμονας τροπωσαμενος, την πλανην εκβαλων, παντα
μεταβαλων προς το βελτιον, προς την αρχαιαν πατριδα, μαλλον δε προς πολλωι
βελτιονα, την φυσιν αναγαγων την ημετεραν. Ουδεις γαρ αυτωι παραγενομενωι αντεστη,
ουχ αμαρτιας τυραννις, ου θανατου δυναμις, ου καταρας ισχυς, ου φθορας, ου κακιας
επιτασις, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν· αλλα παντα ταυτα ωσπερ αραχνην διαῤρηξας,
και δαιμονων φαλαγγας και διαβολου νευρα, και απαντα ταυτα διαλυσας, ανηλθε
κατορθωσας απερ εβουλετο. εʹ. ∆ιο και ο Παυλος αυτου το τροπαιον διηγουμενος,
ελεγεν· Ἀπεκδυσαμενος τας αρχας και τας εξουσιας, εδειγματισεν εν παῤρησιαι,
θριαμβευσας αυτους εν αυτωι. Και παλιν· Ἐξαλειψας το καθ' ημων χειρογραφον εν τοις
δογμασιν, ο ην υπεναντιον ημιν, και αυτο ηρεν εκ του μεσου, προσηλωσας αυτο τωι
σταυρωι. Κυριος εν φωνηι σαλπιγγος. Παλιν το αυτο δηλοι, τουτεστιν εν νικηι λαμπραι.
Ἐνταυθα. δε ετερον τι νοητεον, το περιφανες, το σαφες, το διωλυγιον. Καιτοι γε τοτε
ουδεις εγνω, τουτου γενομενου, αλλ' ουτως εγενετο σαφες, ως σαλπιγγος ηχουσης,
μαλλον δε και πολλωι πλεον. Ἐκεινο γαρ το λαθραι γενομενον τοτε ουδεις σχεδον των
οικουντων την οικουμενην ηγνοησεν, αλλ' ουτως αυτο εξεκαλυψε των πραγματων η
φυσις, ως σαλπιγγος ηχουσης, μαλλον δε και πολλωι πλεον. Ου γαρ δη ουτω σαλπιγξ
ηχουσα απαντας αν εκαλεσεν επι την θεαν εκεινην, ως μετα ταυτα η των πραγματων
φωνη την αναβασιν εδειξε, βροντης απασης ισχυροτερον καταδηλον το πραγμα
ποιησασα. Ουδε γαρ αν βροντη ουτω την οικουμενην εκαλεσεν, ως η των πραγματων
επιδειξις τους τε οντας τοτε, τους τε μετα ταυτα εσομενους. Ἡ μεν γαρ βροντη τοις
παρουσιν εστι καταδηλος· αυτη δε πασαις γενεαις σαλπιγγος λαμπροτερον, και βροντης
σαφεστερον επιδεικνυται το γεγενημενον. Ουκ αν δε τις αμαρτοι σαλπιγγας τα στοματα
των αποστολων ειπων, ουχι χαλκηλατους σαλπιγγας, αλλα χρυσιου τιμιωτερας, και
λιθων πολυτελεστερας. ∆ια τι ουν ουκ ειπε, σαλπιγγος, αλλ', Ἐν φωνηι σαλ 55.215
πιγγος; Το ομοψυχον αυτων δηλων, καθαπερ και ο Παυλος λεγει· Ειτε ουν εγω, ειτε
εκεινοι, ουτω κηρυσσομεν. Και παλιν· Του δε πληθους των πιστευσαντων ην η καρδια,
και η ψυχη μια· εσαλπιζον δε, ουκ εις πολεμον καλουντες, αλλα τα νικητηρια
ευαγγελιζομενοι. Καθαπερ γαρ επι των στρατοπεδων, οταν εις πολεμον εισιωσι, μετα
των σημειων προηγουνται αι σαλπιγγες, διανιστωσαι τους παροντας, ου τηι οψει, αλλα
και τηι ακοηι, ουτω και τοτε εγενετο· των αποστολων εισιοντων εις εκαστην πολιν,
ηχουν αι σαλπιγγες, και προς την ακροασιν απαντες ετρεχον. Ψαλατε τωι Θεωι ημων,
ψαλατε· ψαλατε τωι βασιλει ημων, ψαλατε. Ὅτι βασιλευς πασης της γης ο Θεος, ψαλατε
συνετως. Ἐβασιλευσεν ο Θεος επι τα εθνη. ∆ιηγησαμενος τοινυν το μεγεθος του
κατορθωματος, καλει την οικουμενην επι την ευφημιαν μετα πολλης της σπουδης· διο
και διπλασιασμωι κεχρηται· και ουχ απλως καλει ψαλλειν, αλλα μετα πολλης της
συνεσεως. Τι εστι, Ψαλατε συνετως; Καταμαθοντες, φησι, τα γεγενημενα, εννοησαντες
το μεγεθος των κατορθωματων. Ἐμοι δε δοκει και ετερον τι αινιττεσθαι δια του ειπειν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

172

Συνετως· το μη φωνηι μονον, αλλα και εργοις ψαλλειν· το μη γλωττηι μονον, αλλα και
βιωι. Ἐβασιλευσε γαρ, φησιν, ο Θεος επι τα εθνη. Ἄλλος φησιν, Ἐπανω των εθνων. Και
ποιαν βασιλειαν ενταυθα φησιν; Ουκ εκεινην την κατα τον της δημιουργιας λογον,
αλλα ταυτην την της οικειωσεως. Ἐβασιλευσε μεν γαρ και προ τουτου παντων, ατε
δημιουργος και ποιητης ων· νυνι δε και εκοντων και χαριν ειδοτων· οπερ μεγιστης
ευφημιας αξιον και πολλου του θαυματος, οτι ο προ τουτου υβριζομενος υπο Ἰουδαιων,
τοσαυτην παρεσκευασε γενεσθαι την μεταβολην, ως πανταχου της οικουμενης αιδεσθαι·
και οι μητε προφητας αναγνοντες, μητε νομωι συντραφεντες, αλλα και θηριωδεις τον
τροπον οντες, αθροον μετεβαλλοντο, και παντα εκεινα ριψαντες τα της πλανης,
υπεταγησαν, ουχι δυο και τρια και τεσσαρα εθνη και δεκα, αλλ' οι πανταχου της
οικουμενης οικουντες. Ὁ Θεος καθηται επι θρονου αγιου αυτου. Τι εστι, Καθηται επι
θρονου; Βασιλευει, κρατει. Και καλως ειπεν, Ἁγιου. Ου γαρ δη βασιλευει μονον, αλλα
και αγιως βασιλευει. Τι εστιν, Ἁγιως βασιλευει; Καθαρως. Ἄνθρωποι μεν γαρ επι την
αρχην ερχομενοι ταυτην, αυτηι τηι δυναμει προς αδικιαν κεχρηνται. Ἐκεινη δε ανεπαφος
η αρχη παντος τοιουτου, καθαρα και αγια. Ουδε γαρ απατη, ουδε αλλο τι των τοιουτων
το δικαστηριον εκεινο διαφθειρει και παραλογιζεται, αλλ' εστι καθαρον, ειλικρινες,
πασης επεκεινα καθαροτητος απαστραπτον, διαλαμπον αφατωι τηι δοξηι. Ἄρχοντες λαων
συνηχθησαν μετα του Θεου Ἀβρααμ· οτι του Θεου οι κραταιοι της γης σφοδρα
επηρθησαν.
ς ʹ. Ἐνταυθα δεικνυσι την επιτασιν του Ευαγγελιου, οτι ουκ ιδιωτων ηψατο
μονον, αλλα και αυτων των το διαδημα εχοντων, και των επι του θρονου καθημενων
του βασιλικου. Ειτα δεικνυς αυτον οντα Καινης και Παλαιας ενα Θεον, φησι· Μετα του
Θεου Ἀβρααμ, αντι του, αυτος ουτος ο και των προπατορων Θεος, ο και τον νομον
εκεινοις δεδωκως. ∆ιο και Ἱερεμιας ελεγε· ∆ιαθησομαι υμιν διαθηκην καινην, ου κατα
την διαθηκην, ην διεθεμην τοις πατρασιν υμων, εν ημεραι επιλαβομενου μου της 55.216
χειρος αυτων εξαγαγειν αυτους εκ γης Αιγυπτου, δεικνυς οτι και Καινης και Παλαιας εις
και ο αυτος εστι νομοθετης. Και ο Βαρουχ παλιν ελεγεν· Ουτος ο Θεος ημων, ου
λογισθησεται ετερος προς αυτον. Ἐξευρε πασαν οδον επιστημης, και εδωκεν αυτην
Ἰακωβ τωι παιδι αυτου, και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι υπ' αυτου· μετα δε ταυτα επι της γης
ωφθη, και τοις ανθρωποις συνανεστραφη, δεικνυς οτι ο τον νομον δεδωκως, αυτος
εστιν ο σαρκωθεις· και ο σαρκωθεις αυτος και τον νομον δεδωκε. Τουτο και ο προφητης
λεγει· Συνηχθησαν μετα του Θεου, φησιν, Ἀβρααμ. Ὁ δε Ἑβραιος, αντιτου, Μετα του
Θεου, Ἒμ Ἐλωι Ἀβρααμ. Και πωςτουτο γεγονεν; Ὅτι του Θεου οι κραταιοι της γης
σφοδρα επηρθησαν. Τινες δε οι κραταιοι του Θεου, αλλ' η οι αποστολοι, ει πιστοι
παντες; Ἐπειδη γαρ τοσουτον ελαμψεν η δυναμις αυτων, φησιν, εκρατησαν απαντων.
Και καλως αυτους κραταιους εκαλεσε. Πως γαρ ου κραταιοι, οι προς απασαν την
οικουμενην παραταξαμενοι, προς τους δαιμονας, προς τον διαβολον, προς δημους, προς
πολεις. προς εθνη, προς τυραννους, προς τιμωριας, προς κολασεις, προς τηγανα, προς
καμινους, προς συνηθειαν, προς φυσεως τυραννιδα, και παντα καθελοντες, και
υψηλοτεροι παντων γενομενοι, και μηδενι χειρωθεντες; πως ου κραταιοι, και μετα
τελευτην τοσαυτην επιδεικνυμενοι την ισχυν; πως ου κραταιοι, ων τα ρηματα
αδαμαντος εστι στεῤροτερα και ουδεις αυτα χρονος ηλεγξεν, αλλα και καθ' εκαστην
επιδιδωσι την ημεραν, του ευαγγελικου κηρυγματος παντηι και πανταχου διατρεχοντος
εις τα της οικουμενης πληρωματα; Ὑπερ δη τουτων απαντων ευχαριστησωμεν τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

173

φιλανθρωπωι Θεωι· οτι αυτωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΜΖʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ὠδη ψαλμου τοις υιοις Κορε. Μεγας Κυριος και αινετος σφοδρα, εν πολει του
Θεου ημων, εν ορει αγιωι αυτου, ευριζων αγαλλιαματι πασης της γης. Ἕτερος φησι,
Καλωι βλαστηματι, χαρματι πασης της γης. Ἄλλος, Ἀπ' αρχης αφωρισμενωι αγλαΐσματι
πασης της γης.
αʹ. Και ενταυθα απαλλαγην πολεμων, και μαχης ελευθεριαν δηλοι. Ἐπειδη γαρ
επανελθοντες απο της Βαβυλωνιων, και της μακρας απαλλαγεντες αιχμαλωσιας, την
πατρυαν απελαβον γην, και πολλους διεφυγον πολεμους, ευχαριστουντες υπερ παντων
τωι τουτων αιτιωι των αγαθων, τουτους αιδουσι τους υμνους, και φασι· Μεγας Κυριος και
αινετος σφοδρα. Το μεν Μεγας, λεγουσι, το δε ποσον, ουκετι· ουδεις γαρ τουτο
επισταται· διο και επηγαγε· Και αινετος σφοδρα. Της γαρ μεγαλωσυνης αυτου ουκ εστι
περας. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· ∆οξαζειν αυτον 55.217 δει, και αινειν μονον, και τουτο
μεθ' υπερβολης απασης· αινειν δε αυτον, και δια το μεγεθος της ουσιας το απειρον
τουτο και ακαταληπτον, και δια την υπερβολην των ευεργεσιων των εις ημας. Και γαρ
ηβουληθη, και ισχυσεν απερ ηβουληθη. Ἐν πολει του Θεου ημων, εν ορει αγιωι αυτου. Τι
λεγεις; Ἐκει συγκλειεις αυτου τον αινον, του μεγαλου, του αινετου, εν τηι πολει και εν
τωι ορει; Ου τουτο λεγω, φησιν, αλλ' οτι ημεις προ των αλλων τουτο επεγνωμεν. Ἢ δια
τουτο ουν ειπε το, Ἐν πολει του Θεου ημων, η θελων δηλωσαι οτι δια των εις αυτην
γινομενων θαυματων εδειχθη αυτου η μεγαλωσυνη και η δοξα, οτι δη τους
αιχμαλωτους, τους απεῤριμμενους, τους ευκαταφρονητους, τους καθαπερ εν ταφωι τηι
πολεμιαι κατεχομενους γηι, τουτους αθροον ουτως εκλαμψαι παρεσκευασεν, ως των
κρατησαντων περιγενεσθαι, και επανελθειν, και προς την προτεραν ευημεριαν
επαναγαγειν, και το παλαιον της πατριδος αποδουναι σχημα. ∆εικνυσι μεν γαρ αυτον,
φησι, και το μεγεθος των κτισματων των ορωμενων· αλλ' επειδη οι πλειους
ανοητοτερον διεκειντο το παλαιον, προστιθησι και την απο των πολεμιων, και την απο
της νικης γνωσιν, τα παραδοξα ταυτα τροπαια συνεχως ιστας, και την επι το βελτιον
μεταβολην εργαζομενος, και παρ' ελπιδα και προσδοκιαν απασαν τα τοιαυτα
θαυματουργων. Πολιν δε αυτου καλει ταυτην, ου τας αλλας αποστερων αυτου της
προνοιας, αλλα δεικνυς τουτους πλεον τι των αλλων εχοντας κατα τον της γνωσεως
λογον. Ἐκειναι μεν γαρ κατα τον της δημιουργιας μονον λογον αυτου αν λεγοιντο·
αυτη δε και κατα τον της οικειωσεως, και δια το παντα αυτοθι τα θαυματα γινεσθαι.
Τοτε μεν ουν η πολις ελεγετο του Θεου· νυν δε παντες ημεις του Θεου λεγομεθα. Οι γαρ
του Χριστου, φησι, την σαρκα εσταυρωσαν συν τοις παθημασι και ταις επιθυμιαις. Ειδες
αρετης επιτασιν; ∆ια τουτο και ορος ελεγετο του Θεου, επειδη ο Θεος εκει εθεραπευετο.
Ευριζων αγαλλιαματι πασης της γης. Πολλη η ασαφεια του ρητου, διο προσεχειν δει. Τωι
μεν γαρ απλως αναγινωσκοντι πολλην την αποριαν ποιει, ο δε μετα ακριβειας αυτα
επιων, οψεται την ακολουθιαν και την σειραν ακριβη των νοηματων. Ὃ γαρ λεγει,
τοιουτον εστι· Μεγας Κυριος εν πολει του Θεου ημων, εν ορει αγιωι αυτου ευριζων,
τουτεστι καλως ριζων, καλως πηγνυς, καλως βεβαιων αυτην εν χαραι και ευφροσυνηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

174

πασης της οικουμενης. Τουτο και αλλος αινιττομενος, Ἀφωρισμενωι αγλαΐσματι πασης
της γης, ειπεν. Ἀγλαισμα γαρ αυτην πασης της οικουμενης και ευφροσυνην εποιησεν.
Ἐκειθεν γαρ η πηγη της ευσεβειας, και της θεογνωσιας αι ριζαι και αι αρχαι. Τοιαυτην
τοινυν ουσαν αυτην εῤριζωσε, και καλως επηξεν επι κοσμωι της οικουμενης, επι
αγαλλιαματι, επι χαραι πασης της γης. Το γαρ διδασκαλειον της γης τα Ἱεροσολυμα τοτε
ην, και οι βουλομενοι χαρας απολαυειν, και καλλωπιζεσθαι, και κοσμεισθαι, εντευθεν
τα δεοντα εμανθανον. ∆ιο και τουτο δηλων ου ριζων ειπεν, αλλ', Ευριζων. Ει δε βουλει
αυτο και κατα αναγωγην λαβειν, οψει των πραγματων την αληθειαν. Ἐντευθεν γαρ το
αγαλλιαμα πανταχου της οικουμενης γεγονεν· εντευθεν η 55.218 ευφροσυνη και η
χαρα· εντευθεν αι πηγαι της φιλοσοφιας, ενθα Χριστος εσταυρωθη, οθεν οι αποστολοι
εξωρμησαν· Ἐκ γαρ Σιων εξελευσεται νομος, και λογος Κυριου εξ Ἱερουσαλημ· και ριζας
δε αθανατους η χαρα αυτη εχει. Ὄρη Σιων τα πλευρα του βοῤρα. Ἄλλος φησιν, Ὄρη
Σιων οι μηροι του βοῤρα. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἂρ Σιων ιερχθη σαφουν. Τινος ενεκεν, ειπε μοι,
του βοῤρα μνημονευει νυν, και του τοπου την θεσιν ημιν υπογραφει; Ἐπειδη εντευθεν
συνεχως ο πολεμος αυτοις ανεῤριπιζετο, των βαρβαρων επιοντων, και συνεχως οι
προφηται τουτο λεγουσι, τον απο βοῤρα καλουντες, και λεβητα εκειθεν καιομενον
υπογραφουσιν· ουτω γαρ η Περσων χωρα κειται προς την Παλαιστινην. Θαυμαζων
τοινυν το γεγενημενον, τουτο επηγαγε, δηλων, οτι ταυτην την συνεχως εκειθεν
ενοχλουμενην αχειρωτον εποιησας. Ὥσπερ γαρ αν ει τις λεγοι περι σωματος, οτι Το
μερος εκεινο το ασθενες ισχυροτερον ειργασω, τουτο δη και αυτος ενταυθα αινιττεται
λεγων· Ὅθεν οιμωγαι και δακρυα, οθεν υποθεσις των συμφορων, ταυτα ηδονης τα μερη
εμπεπλησται, ταυτα ευθυμιας. Ὅθεν απειλαι και φοβοι και κινδυνοι, εντευθεν χαρα και
ευφροσυνη, και ουδεις λοιπον εκεινο δεδοικε το μερος της κτισεως το βορειοτερον,
ουδεις καμνει, ουδεις υφοραται, αλλα παντες εν ευφροσυνηι, σου ριζωσαντος αυτην εν
ηδονηι. Ἡ πολις του βασιλεως του μεγαλου. Ὁ Θεος εν ταις βαρεσιν αυτης γινωσκεται,
οταν αντιλαμβανηται αυτης. Ἄλλος, Ἐγνωσθη. Ἄλλος, Ὁ Θεος εν τοις βασιλειοις αυτης
γνωσθησεται εις οχυρωμα. Ἄλλος, Ὁ Θεος εν ταις βαρεσιν αυτης εγνωσθη εις το
εξελεσθαι αυτην.
βʹ. Ἀνακηρυττει αυτης το αξιωμα, την ευφημιαν, τον στεφανον, λεγων, Ἡ πολις
του βασιλεως του μεγαλου. Ειτα δεικνυς πως εστι πολις του βασιλεως του μεγαλου,
επαγει, Ἐν ταις βαρεσιν αυτης γινωσκεται, την πολλην προνοιαν ενδεικνυμενος, οτι
ολην δι' ολου σωζει, ουχ ολοκληρου μονον αυτης κηδομενος, αλλα και καθ' εκαστην
οικιαν επιδεικνυμενος αυτου την προνοιαν. Ἡμιν μεν γαρ και χωρις τουτου γνωριμος,
τοις δε εχθροις και εντευθεν αυτου την ισχυν εδειξε. Και γαρ επι του Ἐζεκια νεφος
βαρβαρων επελθον, και πασαν αυτην καθαπερ εν σαγηνηι κυκλωσαντες, απηλθον το
πλεον αυτων καταλιποντες νεκρους. Και ετεροι δε πολλοι πολλακις εις αυτην
εισελθοντες, αισχυνθεντες ανεχωρησαν. Ταυτα δε παντα τηι του Θεου προνοιαι
κατωρθωθη, φησι, και λαμπραν αυτην εποιησεν. Ου τωι λαμπρα δε μονον, αλλα και τωι
ουτω λαμπρα γενεσθαι, μεγαλη γεγονεν. Ὅτι ιδου οι βασιλεις της γης συνηχθησαν,
διηλθοσαν επι το αυτο. Ἄλλος φησιν, Ἰδου οι βασιλεις συνεταξαντο. Αυτοι ιδοντες
ουτως, εθαυμασαν, εταραχθησαν, εσαλευθησαν, τρομος επελαβετο αυτων. Ἐκει ωδινες
ως τικτουσης, εν πνευματι βιαιωι. Ἄλλος φησι, ∆ι' ανεμου βιαιου. Ἄλλος, Καυσωνος.
Συντριψεις πλοια Θαρσεις. Ἄλλος, Κατεαξεις. Ὁ δε Ἑβραιος φησι, Θαρσεις.Ἐνταυθα
πολεμον διηγειται χαλεπον και συγκεκροτημενον παντοθεν, και νικην λαμπροτεραν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

175

Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι αντιλαμβανεται αυτης και πολλην επιδεικνυσι προνοιαν, δεικνυσι
λοιπον και πως αντελαμ 55.219 βανετο. Μυριων γαρ εθνων επελθοντων τουτο γαρ δια
του πληθους των βασιλεων δηλοι, και ουχ απλως επελθοντων, αλλα συγκεκροτημενων
και συντεταγμενων, τοιαυτα γεγονε πραγματα, ως αυτους θαυμαστας γενομενους των
παραδοξων αυτων απελθειν. Ουτω γαρ ο πολεμος ετροπουτο, ως ναρκης, και φρικης
εμπλησθεντας αυτους αναχωρειν· και μετα πολλης της αγωνιας απεπηδων οι πολλοι
τους ολιγους δεισαντες, οι συντεταγμενοι τους διηιρημενους, και ωδινουσης γυναικος
ουδεν αμεινον διεκειντο. Ὅθεν δηλον, ως ου κατα ακολουθιαν ανθρωπινην ο πολεμος
κατωρθουτο, αλλα Θεος ην ο την μαχην στρατηγων, ο και τα φρονηματα αυτων ου
μονον καταβαλλων, αλλα και την διανοιαν αυτων κατασειων, και ωδινας αυτοις
εντιθεις, και αῤρητον φοβον τινα αυτοις εργαζομενος. Και ταυτον γεγονεν, οιον αν ει
στολου πολλου ναυτικου συνελθοντος, πνευμα εμπεσον χαλεπον συντριψειε παντα τα
πλοια, και καταδυσειε τας τριηρεις, και πολλην αθροον εμβαλοι την ταραχην. Ἐνταυθα
γαρ μοι δια του υποδειγματος τουτου το τε ευκολον της νικης δοκει δηλουν, και της
ταραχης την υπερβολην. Και γαρ ναυτικωι χρησαμενοι στολωι, και ουτοι παραγενομενοι
εκ μακρας τινος και αλλοτριας χωρας, ωσπερ τινι πνευματι βιαιωι τηι οργηι του Θεου
παντες απωλοντο. ∆ιο και τον τοπον δηλων οθεν ηλθον, επηγαγε το, Θαρσεις. Ουτω γαρ
και ο Ἑβραιος εδηλωσε δια της λεξεως, ην και παρεθηκαμεν υμων χαριν εις την
αναγνωσιν του ρητου. Ἢ τουτο τοινυν εστιν ειπειν, η εκεινο ο εμπροσθεν ειπον, οτι
ωσπερ τα πλοια Θαρσεις ανεμος χαλεπος εμπεσων συνετριψε πολλακις, ουτω δη τα
πληθη εκεινα συνεταραξεν ο Θεος. Καθαπερ ηκουσαμεν, ουτω και ειδομεν εν πολει
Κυριου των δυναμεων, εν πολει του Θεου ημων. Ειδες πως το ανωτερον εξηγειται, το,
Ευριζων; Ου γαρ ειπεν, ευριζωσας, αλλ', Ευριζων, τουτεστι, διηνεκως προορων,
διηνεκως κηδομενος, διηνεκως τειχιζων. Ειπων γαρ τα συμβαντα τοτε, επι τα παλαια
διηγηματα αναγει τον λογον, δεικνυς οτι ταυτα εκεινων συγγενη. α γαρ ειδομεν,
φησιν, επι των ρηματων, ταυτα επι των εργων εωρακαμεν, τας νικας, τα τροπαια του
Θεου, την κηδεμονιαν, τα παραδοξα θαυματα. Ου γαρ διελιπεν ο Θεος αει ταυτα
εργαζομενος. Ὥστε αυτου εστι και κινδυνων απαλλαττειν, και προς θεογνωσιαν
χειραγωγειν. Και καλως ο προφητης εμνημονευσε των προ πολλου του χρονου
γενομενων. Ἐπει γαρ και απο των παλαιων διηγηματων, και απο των νεαρων
παιδευεσθαι εργων, ωστε τους παχυτερους αυτων απο των γινομενων και τοις ηδη
γεγενημενοις πιστευειν, και διπλουν καρπουσθαι το κερδος, και την ακοην αυτοις αντι
οψεως γινεσθαι. Ὁ Θεος εθεμελιωσεν αυτην εις τον αιωνα. Ὑπελαβομεν, ο Θεος, το
ελεος σου εν μεσωι του λαου σου. Ἕτερος, Εικασαμεν, ο Θεος, το ελεος σου εν μεσωι του
λαου σου. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἠχαλαχ δεμμηνου. Κατα το ονομα σου, ο Θεος, ουτω και η
αινεσις σου επι τα περατα της γης.
γʹ. Ἐπειδη ειπεν, α ηκουσαμεν, ταυτα και ειδομεν, λεγει και τι ηκουσε, και τι
ειδε. Τι ουν ηκουσε, και 55.220 τι ειδε; Ὅτι ισχυροτεραν και αῤραγη η του Θεου χαρις
την πολιν εργαζεται. Τουτο γαρ αυτηι θεμελιος, τουτο ισχυς, τουτο αχειρωτον αυτην
ποιει, ουκ ανθρωπινη συμμαχια και βοηθεια, ουτε οπλων ισχυς, ουδε πυργοι και τειχη·
αλλα τι; Ὁ Θεος αυτην διακρατει. Τουτο γαρ μαλιστα παιδευεσθαι αυτους εδει, και προς
τουτο αυτους ο Προφητης εναγει διηνεκως. Ὑπελαβομεν, ο Θεος, το ελεος σου εν μεσωι
του λαου σου. Τι εστιν, Ὑπελαβομεν; Ἠλπισαμεν, προσεδοκησαμεν, εγνωμεν την
φιλανθρωπιαν την σην. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἐθεμελιωσεν, εῤριζωσεν, ετειχισε, δεικνυς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

176

οτι η τοσαυτη προνοια ου κατα την αξιαν των απολαβοντων, αλλα κατα την αγαθοτητα
του ποιουντος γινεται, και αμα θελων τον τυφον αυτων καταστειλαι, ουτως ειπε,
μονονουχι τουτο λεγων· Σου του ελεους εστι ταυτα τα κατορθωματα, της δοξης της σης,
της αγαθωσυνης της σης. ∆ιο και επηγαγε· Κατα το ονομα σου, ο Θεος, ουτω και η
αινεσις σου επι τα περατα της γης. Ἡ αινεσις σου, φησι, κατορθωματα ουτω μεγαλα
ποιει και θαυμαστα, ουτως υψηλα και ενδοξα. Ου γαρ κατα το μετρον των
ευεργετουμενων την κηδεμονιαν επεδεικνυσο, ουδε κατα την αξιαν, αλλα κατα το
μεγεθος το σον. Ἡ αινεσις τοινυν, τουτεστιν, η ευφημια η απο των εργων, τα
κατορθωματα εποιησεν εξακουστα. Ἐγινετο μεν γαρ εν τηι Παλαιστινηι, δια δε το
μεγεθος και τον ογκον αυτας της οικουμενης κατελαμβανε τας εσχατιας, και οι
ποῤρωθεν οντες παντα εμανθανον. Τα γ' ουν εν Αιγυπτωι γενομενα, η Ἰεριχουντια
πορνη των παροντων ακριβεστερον ᾔδει. Παλιν τα εν Παλαιστινηι συμβαντα και οι την
των Περσων χωραν οικουντες ανεκηρυττον· τα εν αυτηι τηι Περσιδι παλιν οι προς τα
περατα της γης οντες εγινωσκον. ∆ια δη τουτο και ο βασιλευς δια γραμματων επεμπε
πανταχου της οικουμενης, ανακηρυττων τα εν τηι καμινωι. ∆ια τουτο και ουτος ειπων,
Και η αινεσις σου επι τα περατα της γης, επηγαγε· ∆ικαιοσυνης πληρης η δεξια σου.
Ὅπερ μεν εθος αυτωι ποιειν συνεχως, απο των εις ανθρωπους γινομενων αναβαινειν επι
τα προσοντα αυτου τηι φυσει, τουτο και επι του παροντος ποιει· ουχ ινα επιγινομενα και
απογινομενα νοησωμεν, μη γενοιτο· αλλ' επειδη ασθενει ο λογος και η γλωττα η
ανθρωπινη, δει θεοπρεπη τινα εννοιαν προστιθεναι τωι λογωι. Τα προσοντα ουν τηι φυσει
του Θεου ταυτα λεγει, τα συνουσιωμενα αυτωι. Τινα δε ταυτα εστι; ∆ικαιοσυνης πληρης,
φησιν, η δεξια σου. ∆εικνυσι γαρ, οτι ου της αξιας ην των ευεργετουμενων τα γινομενα,
αλλα της ουσιας της αυτου, επειδη αυτη αυτου η ουσια δικαιοσυνηι χαιρει, φιλανθρωπιαι
ευφραινεται. Τουτο εργον αυτου, τουτο εθος αυτωι, και δια τουτο τοσαυτης απηλαυον
ευεργεσιας. Ὥσπερ γαρ του πυρος το θερμαινειν, και ηλιου το φωτιζειν· ουτω δη και
αυτου το ευεργετειν, ουχ ουτω δε, αλλα και πολλωι μαλλον. ∆ιο και ουτως ειπε,
∆ικαιοσυνης πληρης η δεξια σου, το δαψιλες, το συνουσιωμενον αυτωι δηλων.
Ευφρανθητω ορος Σιων, και αγαλλιασθωσαν αι θυγατερες της Ἰουδαιας, ενεκεν των
κριματων σου, Κυριε. Ἄλλος φησι, ∆ια κρισεις σου. 55.221 Κυκλωσατε Σιων, και
περιλαβετε αυτην. Ἄλλος, και περιελθετε. ∆ιηγησασθε εν τοις πυργοις αυτης. Ἕτερος,
Ἀριθμησατε τους πυργους αυτης. Ἄλλος,Ἐπαινεσατε. Θεσθε τας καρδιας υμων εις την
δυναμιν αυτης. Ἕτερος, Εις τον περιβολον. Ἕτερος, Την ευποριαν. Και καταδιελεσθε τας
βαρεις αυτης. Ἕτερος, ∆ιαμετρησατε τα βασιλεια αυτης. Ὅπως αν διηγησησθε εις
γενεαν ετεραν. Ἄλλος, Γενεαι μεταγενεστεραι. Ὅτι ουτος ο Θεος ημων εις τον αιωνα του
αιωνος. Αυτος ποιμανει ημας εις τους αιωνας. Τι δηποτε ταυτα παρακελευεται,
περιιεναι την πολιν, αριθμειν τους πυργους, προσεχειν ταις οικοδομαις, την ευπρεπειαν
αυτης αναλογιζεσθαι, τους περιβολους αυτης και τα τειχη ψηφιζειν, τας οικιας και τα
βασιλεια μετρειν, ου χρεια της παρ' ημων ερμηνειας· αυτος εαυτον ο λογος σαφηνιζει.
Ειπων γαρ ταυτα, και την αιτιαν ευθεως προσεθηκε. Ποιαν δη ταυτην; Ὅπως αν
διηγησησθε, φησιν, εις γενεαν ετεραν. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ἐμπλησθητε ηδονης,
χαρητε, σκιρτησατε. Ἀλλα μη απλως, μηδε ως ετυχεν, αλλα μετα ακριβειας καταμαθετε
αυτης την ισχυν. Ἐπειδη γαρ ερειπιον γεγονεν, επειδη προῤριζος ανεσπασθη, και το
εδαφος αυτης σχεδον απωλετο, και απεγνωσαν την επι το βελτιον αυτης μεταβολην, ως
λεγειν, Ξηρα γεγονε τα οστα ημων, διαπεφωνηκαμεν, παρανηλωμεθα, και ου
προσεδοκων αυτην αποληψεσθαι· απελαβον δε αυτην, και ου τοιαυτην, οιαν απεβαλον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

177

αλλα πολλωι βελτιονα και λαμπροτεραν, και περιφανεστεραν, και μειζονα, και
ευπορωτεραν, και δυνατωτεραν, και ευρυτεραν εν ταις οικοδομαις, εν τοις ωνιοις, εν τηι
δυναμει, εν τηι της υποστασεως περιουσιαι. Ἔσται γαρ, φησιν, η εσχατη δοξα του οικου
τουτου, υπερ την εμπροσθεν. Παραινει τωι λαωι, και μονονουχι ταυτα λεγει· Ἰδου η πολις
αυτη, η απεγνωσμενη, η απηλπισμενη, η ερειπιον ουσα, πως επι λαμπροτερον επανηλθε
σχημα; Αυτα ουν ταυτα καταμαθετε, την οικοδομην αυτης, την λαμπροτητα, την
περιφανειαν, ινα καντευθεν μαθοντες του Θεου την ισχυν, πως την απεγνωσμενην
μειζονα εποιησε, διηγησθε τοις εγγονοις υμων την δυναμιν του Θεου, το διαρκες αυτου
της προνοιας· οτι διαπαντος εμενεν ημων κηδομενος, και προισταμενος και ποιμαινων.
Ταυτα γαρ τα διηγηματα και τοις μετα ταυτα πολλης εσται φιλοσοφιας υποθεσις, και
θεογνωσιας ακριβεστατης αφορμη, και αρετης επιμελεια. ∆ια ταυτα αυτην περιιεναι
κελευει, ινα ακριβεις διδασκαλοι των εγγονων γενωνται των εαυτων.
δʹ. ∆ιο δη και ημεις αει και διηνεκως αποσκοπουντες, εν νωι εχωμεν την πολιν
ημων Ἱερουσαλημ, αυτης τα καλλη διαπαντος φανταζομενοι, ητις εστι μητροπολις του
βασιλεως των αιωνων, εν ηι πνευματα δικαιων, χοροι πατριαρχων, αποστολων, και
παντων αγιων· ενθα παντα αστασιαστα, και μη παρερχομενα· ενθα 55.222 τα αφθαρτα
και αθεατα καλλη, α μονοις προσεστι κληρονομησαι τοις παντελως ληθην ποιησαμενοις
των φθαρτων τουτων και προσκαιρων βιωτικων μεληματων, πλουτου λεγω, και
τρυφης, και των επιβλαβων ηδονων του διαβολου. Την δε φιλαδελφιαν και την
φιλοξενιαν προς τους δεομενους καθ' εκαστην την ημεραν αυξουντες, αγαπην την προς
τον πλησιον, και την εκ της καρδιας συγχωρησιν του λελυπηκοτος, ιν' ουτω καλως και
θεαρεστως βιοτευοντες, κληρονομοι γενοιμεθα της των ουρανων βασιλειας, εν αυτωι
Χριστωι τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΜΗʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος τοις υιοις Κορε. Ἄλλος, Ἐπινικιος. Ἀκουσατε ταυτα, παντα τα εθνη. Ἄλλος,
Ἀκου σατε τουτο. Ἐνωτισασθε, παντες οι κατοικουν τες την οικουμενην. Ἄλλος, Την
εγκαταδυσιν. Ἄλλος φησι, Την καταδυσιν. Ὁ δε Ἑβραιος, Ὄλδ, Οι τε γηγενεις και οι υιοι
των ανθρωπων. Ἄλλος, Ἥ τε ανθρωποτης, προσετι δε και οι υιοι εκαστου ανδρος. Ἐπι
το αυτο πλουσιος και πε νης. Ἄλλος, Ὁμου.
αʹ. Μεγαλα τινα και αποῤρητα μελλει διαλεγεσθαι νυν ημιν ο Προφητης. Ουδε
γαρ αν τους πανταχου της γης εκαλεσεν εις ακροασιν, ουδ' αν το της οικουμενης
εκαθισε θεατρον, ει μη μεγα τι, και λαμπρον, και του μεγεθους του συλλογου αξιον
ερειν ημιν εμελλεν. Ουκετι γαρ ως Ἰουδαιοις προφητευων τοις την Παλαιστινην
οικουσι διαλεγεται, αλλ' ωσπερ τις αποστολος και ευαγγελιστης προς απασαν την των
ανθρωπων φυσιν αποτεινει τον λογον. Ὁ μεν γαρ νομος εν μιαι γωνιαι της οικουμενης
το εθνος επαιδευεν· ο λογος δε του κηρυγματος πανταχου της γης εξηχειτο, και εαυτον
εξετεινε, τοσαυτην επελθων χωραν, οσην και ο ηλιος επεισιν. Ἐκεινα μεν γαρ
παιδαγωγια τις ην και εισαγωγη, και διακονια κατακρισεως και θανατου· ταυτα δε χαρις
και ειρηνη. Ἐπει ουν απαν το γενος εις την ακροασιν συνεκαλεσε, δευρο δη και ημεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

178

παραγενωμεθα, και ιδωμεν τι βουλεται ημιν ο ψαλμωιδος ειπειν, ο κοινος του γενους
των ανθρωπων προστατης. Καν βαρβαροι τινες ωσι, καν σοφοι, καν ιδιωται, κελευεις
αυτους παραγενεσθαι; Ναι, φησι. ∆ια δη τουτο αρχομενος ειπεν, Παντα τα εθνη· και
παλιν επετεινε λεγων· Οι τε γηγενεις και οι υιοι των ανθρωπων, την ανθρωποτητα
πασαν καλων. Βαβαι της διδασκαλιας! πως εστι πασιν αρμοδιος, και κοινη. ∆ια γαρ τοι
τουτο ουδε απλως καλει μονον απαντας, αλλα και μετα πολλης της σπουδης, και
ακριβειας προσεχειν τοις λεγομενοις κελευει. Ου γαρ ειπεν, Ἀκουσατε μονον ταυτα,
παντα τα εθνη, αλλα και, Ἐνωτισασθε. Το δε ενωτισασθαι ουδεν ετερον εστιν, η το μετα
σπουδης ακουσαι, και συντεταμενηι τηι διανοιαι. Ἐνωτισασθαι γαρ 55.223 λεγεται κυριως,
οταν τις ους προς ους διαλεγηται, συντεινων τε εαυτον, και εκεινον κελευων προσεχειν
τοις λεγομενοις. Ἐνωτισασθε, παντες οι κατοικουντες την οικουμενην. Και ει τινες ουκ
εις εθνη καταλεγονται, αλλ' εισι μιγαδες, η νομαδες διεσπαρμενοι, και τουτους επι την
ακροασιν καλω. Και θεα συνεσιν δημηγορου. Πρωτον αυτων διανεστησε την διανοιαν,
και μετεωρους εποιησε προς την ακροασιν, τωι παντας αθροον καλεσαι. Ειτα καλεσας,
καταστελλει τον τυφον αυτων, ινα μη τωι πληθει προς απονοιαν αιρωνται. Τοιουτων
γαρ μαλιστα ακροατων χρεια, οταν φιλοσοφα τις μελληι φθεγγεσθαι ρηματα,
συντετριμμενων, και κατεσταλμενων, απονοιας και φυσηματος απηλλαγμενων. Πως
ουν αυτων κατεστειλε την διανοιαν; Ἀναμνησας της φυσεως. Ειπων γαρ, Ἔθνη,
επηγαγεν· Οι τε γηγενεις και οι υιοι των ανθρωπων. Ειπε την ουσιαν, εξ ης η αρχη της
γενεσεως ημων, ανεμνησε της κοινης απαντων ημων μητρος. Και τινος ενεκεν ειπεν, Οι
υιοι των ανθρωπων; Ἐπειδη ειπε, Γηγενεις, ινα μη τις νομισηι κατα τους εξω
μυθολογους, απο γης εξ αρχης βλαστησαι τους ανθρωπους, καθαπερ τινες
εμυθολογησαν, σπαρτους τινας επεισαγοντες, δια τουτο επηγαγεν· Οι υιοι των
ανθρωπων. Πατερες γαρ υμιν εισιν οι ανθρωποι, αρχη δε υμιν κακεινοις γενεσεως η γη.
Τι τοινυν υπερηφανευεται γη και σποδος; Ἐννοησον σου την μητερα, και καταστειλον
τον τυφον· καταπατησον το φρονημα· εννοησον, Ὅτι γη ει, και εις γην απελευσηι, και
πασαν απονοιαν εκβαλε. Τοιουτου γαρ ακροατου δεομαι. ∆ια τουτο σε περιστελλω, ινα
σε επιτηδειον λαβω προς την των λεγομενων υποδοχην. Ἐπι το αυτο πλουσιος και
πενης. Ειδες Ἐκκλησιας ευγενειαν. Πως γαρ ουκ ευγενειαν, οταν μη τοις αξιωμασι
διειργηι τον ακροατην, αλλ' εξ ισου της διδασκαλιας το παν προχεηται, και τωι πλουσιωι
και τωι πενητι κοινην παρεχηι την τραπεζαν; Ἐπειδη γαρ ειπε το παντας ενουν, το
γηγενεις ειναι, και υιους των ανθρωπων, και το κοινον της φυσεως εδειξε· τοτε και την
εκ των βιωτικων δοκουσαν διαφοραν ειναι και ανωμαλιαν εισαγων, και ταυτην
εκβαλλει τωι λογωι, κοινηι παντας καλων κοινη γαρ ημων η φυσις, κοινηι παντας καλω·
κοινη γαρ ημων πολις η οικουμενη. Ἀλλ' επενοησατε τινα διαφοραν απο πλουτου και
πενιας, και ανωμαλιαν εισηγαγετε. Ἀλλα και ταυτην εκβαλλω παλιν, ουχι πλουσιους
μεν προσιεμενος, πενητας δε ατιμαζων, ουδε πενητας μεν καλων, πλουσιους δε
εκβαλλων, αλλα και τουτους κακεινους, και ουχ απλως τουτους κακεινους, τους μεν
πρωτους, τους δε υστερους, η τους μεν υστερους, τους δε πρωτους· αλλ' επι το αυτο.
Κοινος ο συλλογος εστω, κοινος ο λογος, και κοινη η ακροασις. Καν πλουσιος ηις, εκ του
αυτου γεγονας πηλου, την αυτην εισοδον εσχες τωι πενητι, την αυτην γενεσιν. Και συ
ανθρωπου υιος, κακεινος.
βʹ. Ὅταν τοινυν τα καιρια και κυρια ισα υμιν ηι και ομοτιμα, τι δια τας σκιας και
ονειρατα σεαυτον φυσαις, εκ των ουδεν οντων τα κοινα διαιρων; Κοινα τα της φυσεως,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

179

κοινα τα της γενεσεως, τα της οικειωσεως. Τι τοινυν την εξωθεν περιβολην επεισαγεις
εις διαιρεσεως αφορμην; Ουκ ανεχομαι. ∆ια τουτο καλω σε μετα του πενητος, λεγων·
Ἐπι το αυτο πλουσιος και πενης. Ἐν μεν γαρ τοις αλλοις ουκ εστιν ιδειν επι το αυτο
πλουσιον και πενητα· ουκ εν δικαστηριοις, ουκ εν βασιλικαις αυλαις, ουκ εν αγοραις,
ουκ εν τραπεζαις· αλλα τον μεν εν τιμηι, τον δε εν καταφρονησει· τον μεν εν παῤρησιαι,
τον δε εν αισχυνηι· η γαρ σοφια του πενητος εξουθενημενη, και οι λογοι αυτου ουκ
εισακουομενοι. Ἐλαλησε πλουσιος, και εδικαιωσαν αυτον· πτωχος ελαλησε, και ουκ
εδοθη αυτωι τοπος. Ἀλλ' ουκ ενταυθα. Ουδε γαρ επι της Ἐκκλησιας ανεχομαι της
πλεονεξιας και της αλογιας, αλλα κοινην απασι προτιθημι την διδασκαλιαν. Ὅρα
συνεσιν διδασκαλου, πως και πριν η της δημηγοριας αρξασθαι, απο της κλησεως μονης
μεγιστον ορον διδασκαλιας εξηνεγκεν. Ὁμου γαρ παντας καλεσας, ουτε εκεινον αφηκε
φυσηθηναι, ουτε τουτον εξευτελιζεσθαι, αλλ' εδειξεν, οτι ουδε ο πλουτος καλον, ωσπερ
ουδε η πενια κακον, αλλα των περιττων εστι, και εξωθεν προσκειμενων. Ὥστε ουδεν
μοι διαφερει, καν τουτο ηις, καν εκεινο· ουτε γαρ πλουσιον ορω σε οντα πλεον εχειν,
ουτε πενητα ελαττον. Ἀλλ' ισως ειποι τις αν· Και τι δηποτε ανθρωπος ων, και της αυτης
μετεχων φυσεως, τοσουτου σαυτον αξιοις, ως νομιζειν της οικουμενης επιτηδειον ειναι
γενεσθαι διδασκαλον, και τους εκ των τερματων της γης συγκαλειν; τι του τηλικουτου
θεατρου αξιον εχων ειπειν; Ναι, φησιν. Ἐπειδη γαρ εκαλεσε την οικουμενην, ποιων
αξιοπιστον τον λογον, ακουσον τι λεγει· Το στομα μου λαλησει σοφιαν, και η μελετη
της καρδιας μου συνεσιν. Ἄλλος, Και μινυρισει η καρδια μου συνεσιν. Ὁ δε Ἑβραιος
Ουαγιθ τουτο ειπεν. Ειδες πως ευθεως ανηγαγε τον λογον; Ου περι χρηματων
διαλεξομαι, φησιν, ου περι αξιωματων, ου περι δυναστειας ου περι ρωμης σωματος, ου
περι αλλου τινος των επικηρων· σοφιαν μελλω λεγειν μετα ακριβειας, ουχ απλως εκ
του παραχρημα επελθουσαν μοι. Κλινω εις παραβολην το ους μου. Ἄλλος, Κλινω
παραβοληι το ους μου. Ὁ δε Ἑβραιος Λαμασαλ φησιν. Ἀνοιξω εν ψαλτηριωι το προβλημα
μου. Ἄλλος, Αινιγμα μου. Ὁ δε Ἑβραιος Ἰδαθει τουτο ειπε. Και ποια αυτη προς τα
ειρημενα ακολουθια; Ἀντι 55.225 γαρ διδασκαλου ακροατην ορω νυν. Ἐκαλεσας μεν
γαρ ως ακουσομενους τι χρησιμον· μετα δε το παραγενεσθαι και συναγαγειν απαντας,
και επαγγειλασθαι τι σοφον ερειν, ουδεν ουδεπω φθεγξαμενος, αφεις του διδασκαλου
την ταξιν, εις του ακροατου μεταβαινεις χωραν. Κλινω γαρ, φησιν, εις παραβολην το
ους μου. Τινος ενεκεν τουτο ποιει; Σφοδρα συνετως, και ακολουθως τοις ειρημενοις.
Ἐπειδη γαρ ειπε, Λαλησω σοφιαν, ινα μη τις ανθρωπινον το λεγομενον ειναι νομισηι,
και μελετην καρδιας, ινα μη αυτου ευρημα υποπτευσηι, δεικνυσι δια τουτων, οτι θεια τα
λεγομενα, και οτι ουδεν ιδιον φθεγγεται, αλλ' απερ ηκουσε, ταυτα λεγει. Ἔκλινα γαρ,
φησι, το ους μου τωι Θεωι, ηκουσα παρ' εκεινου, και τα ανωθεν κατενεχθεντα εις την
διανοιαν την εμην, ταυτα λεγω. ∆ιοπερ και ο Ἡσαΐας ελεγε· Κυριος διδωσι μοι γλωσσαν
παιδειας του γνωναι, ηνικα δει ειπειν λογον· προσεθηκε μοι ωτιον ακουειν. Και ο
Παυλος παλιν· Ἡ πιστις εξ ακοης, η δε ακοη δια ρηματος Θεου. Ὁραις και εκεινον
ακροατην γινομενον προτερον, και τοτε διδασκαλον; ∆ιο και ετερος ερμηνευτης ελεγε,
Και μινυρισει η καρδια μου. Τι εστι, Μινυρισει; Ἄσεται, ψαλμον τινα ερει πνευματικον.
Ει δε μελετην λεγει, μη θορυβηθηις· α γαρ ελαβεν απο του Πνευματος, ταυτα διηνεκως
εμελετα, και παρ' εαυτωι ανεκινει, και τοτε ανακινησας, εις τους αλλους εξεφερε. Τι δε
εστιν, Εις παραβολην; Πολυσημαντον τι εστι το ονομα. Ἔστι γαρ παραβολη λαλημα, και
υποδειγμα, και ονειδισμος, ως οταν λεγηι· Ἔθου ημας εις παραβολην εν τοις εθνεσι,
κινησιν κεφαλης εν τοις λαοις. Ἔστι παραβολη και αινιγματωδης λογος, ο πολλοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

180

λεγουσι ζητημα, εμφαινον μεν τι, ουκ αυτοθεν δε δηλον ον απο των ρηματων, αλλ'
εχον εντος κεκρυμμενην διανοιαν, οια τα του Σαμψων, α ελεγεν· Ἐξηλθεν απο
εσθιοντος βρωσις, και απο ισχυρου γλυκυ· και ο Σολομων, Νοησει τε παραβολην, και
σκοτεινον λογον. Λεγεται παραβολη και η ομοιωσις· Ἄλλην παραβολην παρεθηκεν
αυτοις λεγων· Ὁμοια εστιν η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι σπειροντι καλον σπερμα.
Παραβολη λεγεται και τροπολογια· Υιε ανθρωπου, ειπε την παραβολην ταυτην αυτοις.
Ὁ αετος ο μεγας, ο μεγαλοπτερυγος· αετον λεγων τον βασιλεα. Παραβολη λεγεται και
τυπος, και εικων, καθαπερ δεικνυσι και ο Παυλος λεγων· Πιστει προενηνοχε τον Ἰσαακ,
πειραζομενος, και τον μονογενη προσεφερεν ο τας επαγγελιας δεξαμενος· οθεν και εν
παραβοληι αυτον εκομισατο· τουτεστιν, εν τυπωι και εν εικονι.
γʹ. Τι ουν ενταυθα βουλεται αυτωι η παραβολη; Ἐμοι δοκει το διηγημα λεγειν. Ει
δε αινιγματωδη ποιει τον λογον και πολλην εχοντα την δυσκολιαν, μηδε ουτως
θορυβηθηις· ινα γαρ διεγειρηι τον ακροατην, τουτο ποιει, αλλως δε και επειδη πολλους η
ευκολια εις ραιθυμιαν αγει, δια τουτο εν παραβοληι φθεγγεται. Ἐπει και ο Χριστος πολλα
εν παραβολαις ελαλει, κατ' ιδιαν δε τοις μαθηταις επελυε ταυτας. Ἡ γαρ παραβολη τον
αξιον και ουκ αξιον διαιρει· ο μεν γαρ αξιος εκζητει τα λεγομενα ευρειν, ο δε αναξιος
παρατρεχει· οπερ και τοτε εγινετο. Οι μεν γαρ Ἰουδαιοι ουδε υπο της δυσκολιας
διεγειρομενοι προς την ερω 55.226 τησιν ειλκοντο· ουτω καθαπαξ ου προσειχον τοις
λεγομενοις. Ἱκανον δε τουτο προς ζητησιν διεγειραι, οταν ηι τι συνεσκιασμενον. ∆ιο και
ο Χριστος εποιει τοτε τουτο, και εν παραβολαις ελαλει, ερεθιζων και διεγειρων αυτους
προς επιθυμιαν ακροασεως αναπεπτωκοτας και καθευδοντας· αλλ' ουδε ουτω
προσειχον· οι δε μαθηται προσεκειντο, και αγνοουντες ενεμενον δι' αυτο τουτο
μαλιστα, οτι ηγνοουν. ∆ιο και κατ' ιδιαν ελυεν αυτοις τας παραβολας. ∆ια τουτο και
ουτος φησι· Κλινω εις παραβολην το ους μου, ανοιξω εν ψαλτηριωι το προβλημα μου.
Προβλημα δε εστι λογος συνεσκιασμενος και αινιγματωδης, διο και αλλαχου φησι·
Φθεγξομαι προβληματα απο καταβολης κοσμου. ∆ια τουτο και σοφιαν ετολμησε
καλεσαι, θαῤρων τηι θειαι αποκαλυψει· δια τουτο και Ἐν ψαλτηριωι φησι, το πνευματικον
εμφαινων της διδασκαλιας, την ανωθεν κατοχην αυτου γενομενην, και εν αισματος
ταξει ποιειται την συμβουλην, ηδυνων τον λογον. Ειδες οιον το προοιμιον
κατεσκευασεν; Ἐκαλεσε την οικουμενην, εξεβαλε την ανωμαλιαν την εν τωι βιωι,
ανεμνησε της φυσεως, κατεστειλε τα φρονηματα, υπεσχετο μεγα τι και γενναιον ερειν,
ειπε μηδεν οικοθεν φθεγγεσθαι, αλλ' α παρ' εκεινου ηκουσε, πολλην ηινιξατο εν τωι
λογωι την ασαφειαν ειναι, προσεκτικωτερους ποιων· πνευματικην υπεσχετο σοφιαν
ημας διδαξαι, ην δια παντος εμελετα. Προσεχωμεν τοινυν, και μη παρατρεχωμεν. Ει γαρ
σοφος ο λογος, και παραβολη, και προβλημα, διεγηγερμενης χρεια διανοιας. Τις ουν
εστιν η συμβουλη, και τι το προβλημα, και τις η παραβολη, και τις η σοφια, ην ανωθεν
ηκουσεν; Ἵνα τι φοβουμαι, φησιν, εν ημεραι πονηραι; Ἄλλος, Ἐν ημεραις πονηρου.
Ἄλλος,Κακου. Ὁ Συρος, Ῥα. Ἡ ανομια της πτερνης μουκυκλωσει με. Ἄλλος, Των
ιχνεων μου. Ὁ δε Ἑβραιος, Ἀων ακουββαει ισουββουνει. Ειδες πως προβλημα, και
αινιγμα, και σκοτεινος ο λογος, και πολλη η ασαφεια; Ἀλλ', ει δοκει, προτερον
μαθωμεν, ποιαν λεγει πονηραν ημεραν. Ποιαν τοινυν ειωθε καλειν η Γραφη ημεραν
πονηραν; Την των συμφορων, την των κολασεων, την των περιστασεων. Ὃ και
αλλαχου φησι· Μακαριος ο συνιων επι πτωχον και πενητα· εν ημεραι πονηραι ρυσεται
αυτον ο Κυριος. Τοιαυτη δε εστιν η μελλουσα τοις αμαρτωλοις, η φοβερα εκεινη, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

181

αφορητος. Ειδες πρωτον φιλοσοφιας ορον της ανωτατω, και πως διευκρινει σοι ο λογος,
ποια μεν αξια φοβου, ποια δε καταγνωσεως; Ἂν γαρ μη ταυτην τις την αριστην
ποιησηται διαιρεσιν, καθαπερ εν σκοτωι βαθει και συγχυσει πραγματων περιφερομενος,
απορειται. Ἂν μη διελωμεν τινα μεν φοβεισθαι δει, τινα δε διαπτυειν, πολλη κατα τον
βιον εσται η πλανη, πολυς ο κινδυνος. Και γαρ εσχατης ανοιας φοβεισθαι τα μη αξια
φοβου, καταγελαιν δε α φοβεισθαι δικαιον. Τουτωι και οι ανδρες των παιδων
διεστηκασιν, οτι εκεινοι μεν ατε εν ατελει διανοιαι οντες, προσωπεια δεδοικασι, και
ανθρωπους σακκον περικειμενους· το δε υβρισαι πατερα η μητερα, ουδεν ειναι
ηγουνται· και πυρι μεν επιπηδωσι, και λυχνοις καιομενοις, φορους δε τινας δεδιττονται,
ουδεν εχοντας δεινον· οι δε αν 55.227 δρες ουδενι τουτων επιστρεφονται. Ἐπει ουν
πολλοι παιδων εισιν ανοητοτεροι, διαιρεσιν ποιειται ταυτην, και λεγει τινα χρη
φοβεισθαι, ου τα πολλοις δοκουντα φοβερα, πενιαν λεγω, και αδοξιαν, και νοσον ταυτα
γαρ ου μονον τοις πολλοις φοβερα, αλλα και επαχθη, και φορτικα· αλλ' ουδεν τουτων
τιθησιν, αλλ' αμαρτιαν μονην· τουτο γαρ εστιν· Ἡ ανομια της πτερνης μου κυκλωσει με.
Τουτο ουν εστιν αινιγματωδης λογος, τουτο καινος και παραδοξος τροπος. Σφοδρα γαρ
καινον και παραδοξον τοις πολλοις ειναι δοκει το λεγειν, μη δειν τι φοβεισθαι των εν
τωι βιωι λυπηρων. Τι ουν φοβουμαι, φησιν, εν τηι ημεραι τηι πονηραι; Ἓν μονον, μηποτε η
ανομια της οδου μου και του βιου μου κυκλωσηι με. Οιδε δε και πτερναν καλειν την
απατην η Γραφη. Ὁ εσθιων γαρ μετ' εμου, φησιν, αρτον, επηρεν επ' εμε πτερνισμον. Και
παλιν ο Ἡσαυ ελεγεν περι του Ἰακωβ· ∆ευτερον τουτο επτερνικε με. Τοιουτον γαρ η
αμαρτια, απατηλον, και ικανον συναρπασαι. Ταυτην, φησι, δεδοικα την απατωσαν με
αμαρτιαν, την κυκλουσαν με.
δʹ. ∆ιο και ο Παυλος αυτην ευπεριστατον καλει, την συνεχως περιβαλλουσαν
δηλων, την ευκολως, την ραιδιως. Ἐν μεν ουν τουτοις τοις δικαστηριοις πολλα
δεδοικασιν οι ανθρωποι, και χρηματων περιουσιαν, και δυναστειαν, και επηρειαν, και
απατην· εκει δε ουδεν τοιουτον, αλλ' η αμαρτια μονον φοβερον, πανταχου κυκλουσα
τους αλισκομενους, και στρατοπεδων χαλεπωτερον. ∆ει μεν ουν παντα πραττειν, ωστε
μη κυκλουσθαι υπ' αυτης, αλλ' επειδαν ιδωμεν βουλομενην αυτην ημας περιβαλειν,
διαφευγειν αυτης τας λαβας, οπερ οι γενναιοι των στρατιωτων ποιουσιν· αν δε και
αλωμεν, διακοπτειν ταχεως αυτην, οπερ και ο ∆αυιδ εποιησε, διατεμων αυτης την ισχυν
δια της μετανοιας. Ἐκυκλωθη μεν γαρ υπ' αυτης, αλλα ταχεως αυτην διεφυγεν. Ὁ τουτο
δεδοικως, ουδεν αλλο φοβηθησεται ποτε, αλλα καταγελασει των εν τωι παροντι βιωι
χρηστων, υπεροψεται των λυπηρων, του φοβου μονον εκεινου κατασειοντος αυτου την
διανοιαν. Ουδεν γαρ, ουδεν των αλλων φοβερον τωι τουτον κεκτημενωι τον φοβον, ουδε
αυτο το κεφαλαιον των φοβερων, ο θανατος, αλλ' η τουτο μονον. Πως; Ὅτι γεεννηι
παραδιδωσιν, οτι προς τας αθανατους παραπεμπει τιμωριας. Τουτο παλιν κατορθωθεν
απασαν εισαγει την αρετην. Ἐννοησον γαρ ηλικον εστι, μη φυσασθαι τοις χρηστοις, μη
ταπεινουσθαι τοις λυπηροις, μηδενα των παροντων ποιεισθαι λογον, προς τα μελλοντα
οραιν, την ημεραν αναμενειν εκεινην, τοιουτωι φοβωι συζηιν. Ὁ τοιουτος αγγελος εσται
τουτο μονον δεδοικως, των δε αλλων μηδεν· ουδε γαρ φοβηθησεται τι των αλλων, αν
τουτο μονον ηι δεδοικως, ως δεδοικεναι χρη· ωσπερ ουν ο μη τουτο δεδοικως, πολλοις
υποκεισεται φοβεροις. Οι πεποιθοτες επι τηι δυναμει αυτων, και επι τωι πληθει του
πλουτου αυτων καυχωμενοι. Ἄλλος, Ἀλαζονευομενοι. Ἀδελφος ου λυτρουται,
λυτρωσεται ανθρωπος; 55.228 Ου δωσει τωι Θεωι εξιλασμα εαυτου, και την τιμην της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

182

λυτρωσεως της ψυχης αυτου. Και ποια αυτη η ακολουθια; ειποι τις αν. Πολλη μεν ουν,
και συνεχης, και σφοδρα των εμπροσθεν εκκρεμαμενη. Ἐπειδη γαρ περι δικαστηριου ο
λογος αυτωι, και των φοβερων εκεινων ευθυνων, και της αδεκαστου ψηφου· πολλοι δε
εν δικαστηριοις τοις ωδε το δικαιον διεφθειραν, και δικαστας ωνησαντο, και διεφυγον
την δικην· ανακηρυττων εκεινης της ψηφου το αδεκαστον, και τον φοβον αυξων, ον
προτερον ειρηκε, ταυτα επηγαγε δεικνυς, οτι καλως ειπεν ενα φοβον φοβεισθαι τον απο
της αμαρτιας, αλλον δε μηδενα. Ου γαρ εστιν εκει χρημασι φθειραι το δικαιον, ουδε
καταβαλοντα δωρα εξαρπασαι της γεεννης εαυτον· ουδε προστασια και συνηγορια
σωζει, ουδε αλλο των τοιουτων ουδεν. Καν γαρ πλουσιος ηις, καν δυναστης, καν τινι
γνωριμος, παντα ταυτα εικη και ματην· απο των εργων εκαστος εκει και κολαζεται και
στεφανουται. Ἐπει και ο επι του Λαζαρου σφοδρα πλουσιος ην, αλλ' ουδεν αυτον ο
πλουτος ωνησε· και αι παρθενοι γνωριμους ειχον τας παρθενους, αλλ' ουδεν αυτας η
οικειωσις ωφελησεν· εν γαρ εστι το ζητουμενον εκει μονον. Ὑμεις τοινυν, φησιν, οι τωι
πλουτωι θαῤρουντες, και δυναστειαν περιβεβλημενοι, εικη και ματην φυσασθε· ουδε γαρ
διαβησεται μεθ' υμων εις εκεινο το δικαστηριον η των χρηματων περιουσια, ουδε η της
δυναστειας ισχυς· αλλ' ουδε οικειοτης και συγγενεια ουδε αλλο των τοιουτων ουδεν
υμας εξαιρησεται. Ουκ εστιν εκει καταβαλοντα χρηματα, ουδε εξιλασμον, ουδε τιμην
ψυχης, σωθηναι ποτε. Τι ουν οτι φησιν η Γραφη, Ποιησατε υμιν φιλους εκ του αδικου
μαμωνα, οπως εισδεξωνται υμας εις τας αιωνιους σκηνας; Τι ποτ' ουν εστι το
ειρημενον; Ουδεν εναντιον, ουδε μαχομενον τοις προτεροις, αλλα και σφοδρα
συμφωνουν. Φιλους γαρ ενταυθα δει ποιειν εν τωι παροντι βιωι, χρηματα
καταβαλλοντας, τα οντα δαπανωντας εις τους δεομενους. Ουδεν ουν αλλο ενταυθα η
ελεημοσυνην δαψιλη αινιττεται. Ὡς εαν απελθηις εκει, μηδεν τουτων εργασαμενος,
ουδεις σου προστησεται. Ουδε γαρ η φιλια εκεινων ημιν προΐσταται, αλλα το εκ του
μαμωνα γενεσθαι φιλους· δια τουτο προσεθηκε, Φιλους εκ του μαμωνα, ινα μαθηις, οτι
αυτα σου τα εργα φεισεται, η ελεημοσυνη, η φιλανθρωπια, η εις τους δεομενους
φιλοτιμια. Ἐπει οτι γε ουτε συγγενεια, ουτε οικειοτης ωφελει τι χωρις εργων, ακουσον
τι φησιν ο προφητης· Ἐαν στηι Νωε, και Ἰωβ, και ∆ανιηλ, υιους αυτων και θυγατερας ου
μη ρυσονται. Και τι λεγω εν τωι μελλοντι, οπου γε και εν τωι παροντι βιωι ουδεν ωνησε
φιλια; Ποσα ουν απωδυρατο και εθρηνησεν ο Σαμουηλ, και τον Σαουλ ουκ εξηρπασε;
ποσα δε ο Ἱερεμιας ηυξατο, και τους Ἰουδαιους ουδεν ωνησεν, αλλα και επετιμηθη
ευχομενος; Και τι θαυμαζεις, ει Ἱερεμιας ουδεν ονινησιν, οπου γε ουδε τον Μωσεα λεγει,
ει κατ' εκεινο καιρου ην, δυνασθαι σωσαι τους τοτε Ἰουδαιους, επειδη τα της κακιας
εκρατησε, και ουδεν οικοθεν εισηνεγκαν;
εʹ. Ποσα περι Ἰουδαιων ο Παυλος εθρηνει, λεγων, 55.229 Ἀδελφοι, η μεν ευδοκια
της εμης καρδιας και η δεησις η προς τον Θεον υπερ αυτων εστιν εις σωτηριαν; Τι ουν
ισχυσεν αυτου η δεησις; Ουδεν. Και τι λεγω δεησις, οπου γε και αναθεμα ηυχετο ειναι
υπερ αυτων; Τι ουν; περιτται εισιν αι των αγιων ευχαι; Ουδαμως, αλλα και σφοδρα
ισχυν εχουσαι, οταν αυταις και συ βοηθηις. Ουτως ανεστησε την Ταβιθαν ο Πετρος, ουκ
ευχηι μονον, αλλα και τηι εκεινης ελεημοσυνηι· ουτως ετερων προεστησαν ευχομενοι οι
αγιοι. Και τουτο μεν ενταυθα, ενθα τα σκαμματα, και τα παλαισματα· εκει δε ουδεν
τουτων, αλλ' απο των εργων η σωτηρια μονον. Σφοδρα δε μοι και κωμωιδει τους
πλουτουντας ενταυθα, και τους πεφυσημενους. Ουδε γαρ ειπεν, Οι εχοντες χρηματα,
ουδε, Οι δυναμιν κεκτημενοι, αλλ', Οι πεποιθοτες επι τωι πληθει του πλουτου αυτων, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

183

επι τηι δυναμει αυτων καυχωμενοι, καταγελων αυτων και καθαπτομενος, οτι σκιαις
πεποιθασι, και επι καπνωι μεγα φρονουσι. Και καλως ειπε, Τιμην της λυτρωσεως της
ψυχης αυτου ου δωσει· τιμη γαρ ψυχης ουδε ο κοσμος ολος. ∆ιο και ελεγε· Τι ωφελειται
ανθρωπος, εαν τον κοσμον ολον κερδανηι, την δε ψυχην αυτου ζημιωθηι; Ἵνα δε μαθηις,
οτι ουδε ο κοσμος ολος ψυχης τιμη, ακουσον και περι ετερων αγιων τι φησιν ο Παυλος·
Περιηλθον εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενοι, θλιβομενοι,
κακουχουμενοι, ων ουκ ην αξιος ο κοσμος. Και γαρ δια την ψυχην ο κοσμος. Ὥσπερ ουν
ουκ αν ελοιτο πατηρ την οικιαν αντι του παιδος, ουτως ουδε ο Θεος τον κοσμον αντι της
ψυχης· αλλ' εργων χρεια, και κατορθωματων. Βουλει μαθειν, οση των ημετερων ψυχων
η τιμη; Μελλων αυτην ο Μονογενης λυτρουσθαι, ου κοσμον εδωκεν, ουκ ανθρωπον, ου
γην, ου θαλατταν, αλλα το αιμα αυτου το τιμιον. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε· Τιμης
ηγορασθητε, μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων. Ειδες τιμης μεγεθος; Ὅταν τοινυν την
τοσουτου αγορασθεισαν απολεσηις, πως λοιπον αυτην συ ωνησασθαι δυνησηι; Χριστος
γαρ εγερθεις εκ νεκρων, ουκετι αποθνησκει. Ειδες το πολυτελες της τιμης; ειδες το
αξιωμα της ψυχης; Μη τοινυν αυτης καταφρονει, μηδε αιχμαλωτον ποιει. Και
εκοπιασεν εις τον αιωνα, και ζησεται εις τελος. Ἕτερος ερμηνευτης φησι, Και επαυσατο
εις τον αιωνα. Ἄλλος, Ἀναπαυσαμενος τωι αιωνι τουτωι, ζων εις αιωνα διατελεσει.
Ἐπειδη γαρ ειπε περι των πλουτουντων, επειδη ειπε περι των δυναστων, και εδειξεν,
οτι ουδεν εκειθεν κερδος εστι, λεγει λοιπον περι των εν αρετηι βεβιωκοτων, περι των εν
πονωι και ταλαιπωριαι, αλειφων τους αθλητας της φιλοσοφιας. Μη γαρ μοι λεγε τουτο,
φησιν, οτι κοπον εσχε και μοχθον· αλλ' εννοησον τον καρπον, οτι ανθρωπος αθανατος
γινεται, οτι ζωη αθανατος διαδεξεται, ζωη τελος ουκ εχουσα. Ποσωι τοινυν βελτιον,
μικρον ενταυθα πονεσαντας, αιωνιον καρπουσθαι ανεσιν, η χαρισαμενον εαυτωι μικρον
διαπαντος εν οδυναις ειναι; Ειτα δεικνυς ως ουκ εκει μονον τα των βραβειων και τα
των στεφανων, αλλα και εντευθεν τα προοιμια των επαθλων, επαγει λεγων· Ουκ 55.230
οψεται καταφθοραν, οταν ιδηι σοφους αποθνησκοντας. Μη γαρ μοι λεγε· Τα μελλοντα
λεγεις μονον. Ἐνταυθα σοι διδωμι τα ενεχυρα των στεφανων, μαλλον δε αυτον τον
αῤραβωνα, και τα επαθλα. Πως, και τινι τροπωι; Ὅτι ο φιλοσοφων, και ταις των
μελλοντων ελπισιν ορθουμενος, ουδε τον θανατον ηγησεται θανατον· αλλ' ορων προ
των οφθαλμων κειμενον τον τεθνηκοτα, ου πεισεται τα των πολλων ο τοιουτος, τους
στεφανους αναλογιζομενος, τα βραβεια, τα αποῤρητα αγαθα, α οφθαλμος ουκ ειδε, και
ους ουκ ηκουσε, την ζωην εκεινην, την μετ' αγγελων χορειαν. Ὥσπερ ουν ο γηπονος
τον σιτον διαλυομενον ορων, ου καταπιπτει, ουδε κατηφης γινεται, αλλα τοτε μαλιστα
χαιρει και γεγηθεν, ειδως οτι η διαλυσις εκεινη βελτιονος γινεται γενεσεως αρχη, και
πλειονος υποθεσις φορας· ουτω και ο δικαιος κατορθωμασι κομων, και την βασιλειαν
καθ' εκαστην προσδοκων την ημεραν, οταν ιδηι τον θανατον προ των οφθαλμων
κειμενον, ουκ αλυει, καθαπερ οι πολλοι, ου θορυβειται, και ταραττεται· οιδε γαρ, οτι
θανατος τοις ορθως βεβιωκοσι μεταστασις εστιν επι τα βελτιω, και αποδημια προς τα
αμεινω, και δρομος επι τους στεφανους. Τινας δε λεγει σοφους; Ου τους οντως σοφους,
αλλα τους νομιζομενους σοφους. Ἐμοι δε δοκει τους των εξωθεν σοφους λεγειν,
κωμωιδων αυτους και εντευθεν, οτι δοκουντες ειναι σοφοι, εμωρανθησαν, ουδεν περι
αναστασεως φιλοσοφησαντες. Ὅταν ουν ιδηι τους φιλοσοφους εκεινους απολλυμενους,
θρηνουμενους, δακρυομενους, μετα οιμωγης εκπεμπομενους, τοτε αυτος ουδεν πεισεται
τοιουτον, αλλα ανωτερος εσται των τοιουτων βελων, ταις χρησταις ελπισιν
ορθουμενος, και ειδως οτι η διαφθορα αυτη ουκ εστι της ουσιας αναιρεσις, αλλα της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

184

θνητοτητος δαπανη, και της φθορας αναλωμα. Ὁ γαρ θανατος ουτος ου το σωμα
απολλυσιν, αλλα την φθοραν δαπαναι· ως η γε ουσια μενει μετα πλειονος ανισταμενη
της δοξης, αλλ' ουχι παντων. Ἡ μεν γαρ αναστασις κοινη παντων εσται, η δε μετα δοξης
αναστασις των ορθως βεβιωκοτων. Ἐπι το αυτο αφρων και ανους απολουνται, και
καταλειψουσιν αλλοτριοις τον πλουτον αυτων. Και οι ταφοι αυτων, οικιαι αυτων εις
τον αιωνα, σκηνωματα αυτων εις γενεαν και γενεαν· επεκαλεσαντο τα ονοματα αυτων
επι των γαιων αυτων. Ἄλλος φησι, Τα εντος των οικιων αυτων εις τον αιωνα. Ἄλλος,
Τας κατασκηνωσεις αυτων εις γενεαν, ονομασαντες επ' ονομασιν αυτων τας γαιας· ο δε
Ἑβραιος, Ἀληαδαμωθ, τουτο ειπεν.
ς ʹ. Ειδες πως ουκ απο των μελλοντων, αλλα και απο των ενταυθα
συμβαινοντων, απαγει κακιας και πλεονεξιας, και χειραγωγει προς αρετην, καταλυων
την περι τα χρηματα μανιαν, και τους προς τα παροντα επτοημενους ανοητους καλων,
και δια των πραγματων τουτο αποδεικνυς; Τι γαρ ανοητοτερον, ειπε μοι, ανθρωπου
πονουντος, και ταλαιπωρουμενου, και τοσαυτα συναγοντος, ωστε ετερους εντρυφαιν
τοις αυτου πονοις; τι δε της ματαιοπονιας ταυτης χειρον, οταν αυτος μεν απελθηι τους
ιδρωτας ανασχομενος, και τους καματους υπομεινας, ετεροις δε παρεχηι την 55.231
απολαυσιν, και ουδε οικειοις τισι και γνωριμοις, αλλα και πολλακις εχθροις και
πολεμιοις; ∆ια τουτο ουκ ειπεν, Ἑτεροις, αλλ', Ἀλλοτριοις καταλειψουσι τον πλουτον
αυτων. Τι δε εστιν, Ἐπι το αυτο αφρων και ανους απολουνται; Μετα των εμπροσθεν
ειρημενων, φησι. Ἐνταυθα μοι τον περι των ασεβων δοκει κινειν λογον, των προς τα
παροντα επτοημενων, και ουδεν περι των μελλοντων φιλοσοφουντων, ανοητους και
εντευθεν καλων. Ει γαρ μηδεν ηγηι μετα ταυτα ειναι, τινος ενεκεν σαυτον κοπτεις και
ταλαιπωρηι, μυρια συναγων πανταχοθεν χρηματα, και τους μεν πονους υπομενων, της
δε απολαυσεως ου μετεχων; Και οι ταφοι αυτων, οικια αυτων εις τον αιωνα. Τουτο κατα
την υπονοιαν εκεινων φησι. Σκηνωματα αυτων εις γενεαν και γενεαν· επεκαλεσαντο τα
ονοματα αυτων επι των γαιων αυτων. Τι ταυτης της ανοιας γενοιτ' αν χειρον, το τους
ταφους οικιαν νομιζειν διηνεκη, το φιλοτιμεισθαι περι ταυτα; Πολλοι γουν πολλακις
τους ταφους των οικιων λαμπροτερους ειργασαντο. Ἢ γαρ τοις πολεμιοις πονουσι και
ταλαιπωρουνται, η τωι σκωληκι και τηι κονει, εις ουδεν δεοντα ταυτα αναλισκοντες.
Τοιαυτη γαρ των ουδεν περι των μελλοντων ελπιζοντων η φρονησις. Ἀλλ' ενταυθα μοι
στεναξαι επεισιν, οτι πολλοι και των τα μελλοντα ελπιζοντων, κατα τουτο εκεινους
μιμουνται, τους ουδεμιαν περι των μελλοντων εχοντας ελπιδα, ταφους οικοδομουντες,
και λαμπρα σηματα ποιουντες, και χρυσιον κατορυττοντες, και εις ετερους τα οντα
παραπεμποντες, κατα τουτο εκεινων χειρους οντες. Ὁ μεν γαρ ουδεν προσδοκων μετα
ταυτα, ει και αυτος αλογως, αλλ' ομως δια το μηδεν προσδοκαιν, περι τα παροντα
φιλοπονειται· συ δε ο την μελλουσαν ζωην ειδως, ανθρωπε, και τα αγαθα εκεινα τα
αποῤρητα, κατα την ρησιν εκεινην την ευαγγελικην, οτι Τοτε οι δικαιοι εκλαμψουσιν
ως ο ηλιος, ποιαν αν σχοιης συγγνωμην; τινα απολογιαν; ποιαν δε ουκ αν υποσταιης
δικαιως κολασιν, παντα ενταυθα καταδαπανων εις την κονιν, εις την τεφραν, εις τα
σηματα, εις τους πολεμιους, εις τους εχθρους; Ἐπεκαλεσαντο τα ονοματα αυτων επι των
γαιων αυτων. Ἰδου και ετερας ανοιας ειδος, το περιτιθεναι τας προσηγοριας αυτων
οικοδομημασι, και αγροις, και λουτροις, και μεγιστην εντευθεν καρπουσθαι παραμυθιαν
νομιζειν, και την σκιαν διωκειν αντι της αληθειας. Ει γαρ μνημης εραις διηνεκους, μη
ονοματα περιθηις οικοδομημασιν, ανθρωπε, αλλ' αναστησον τροπαια κατορθωματων, α
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

185

και εν τωι παροντι σοι βιωι το ονομα διατηρει, και προς την μελλουσαν ζωην αθανατον
κατασκευαζει σοι την αναπαυσιν. Ει μνημης εραις και επιθυμεις, εγω σε διδασκω την
αληθη και σαφεστατην οδον· αρετης επιμελου. Ουδεν γαρ ουτως αθανατον ονομα ποιει,
ως αρετης φυσις. Και τουτο δηλουσιν οι μαρτυρες, δηλοι των αποστολων τα λειψανα,
δηλοι των εν αρετηι βεβιωκοτων η μνημη. Ποσοι βασιλεις πολεις ανεστησαν, λιμενας
κατεσκευασαν, και τα ονοματα επιθεντες απηλθον; αλλ' ουδεν απωναντο, αλλα
σεσιγηνται, και ληθηι παραδεδονται. Ὁ δε αλιευς Πετρος ουδεν τουτων εργασαμενος,
επειδη αρετην 55.232 μετηλθε, και την βασιλικωτατην κατελαβε πολιν, υπερ τον ηλιον
λαμπει και μετα τελευτην. Ὃ δε συ ποιεις, καταγελαστον και αισχυνης γεμον. Ου γαρ
μονον σε λαμπρον ταυτα ουκ εργασεται τα μνημεια, αλλα και καταγελαστον, και τα
παντων ανοιξει στοματα. Αι γαρ οικοδομαι τωι χρονωι δυναμενην σου την πλεονεξιαν
ληθηι παραδοθηναι, ωσπερ στηλαι, και τροπαια σου της πλεονεξιας εστηκασι πανταχου.
Και ανθρωπος εν τιμηι ων, ου συνηκε· παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις, και
ωμοιωθη αυτοις. Ἐνταυθα μοι λοιπον αποδυρεσθαι ο Προφητης δοκει, οτι το ζωον το
λογικον, το και την βασιλειαν την επι γης εγχειρισθεν, προς την των αλογων ευτελειαν
εξεκλινε, ματαιοπονουν, εναντια τηι σωτηριαι τηι εαυτου κατασκευαζον, κενοδοξιαν
διωκον, πλεονεξιαν μετιον, ανηνυτα πονουν. Τιμη γαρ ανθρωπου αρετη, και το περι
των μελλοντων φιλοσοφειν, και προς εκεινην την ζωην απαντα πραγματευεσθαι, και το
των παροντων υπεροραιν. Ἡ μεν γαρ των αλογων ζωη μεχρι του παροντος
συγκεκλεισται βιου· η δε ημετερα προς ετεραν οδευει βελτιω, και τελος ουκ εχουσαν.
Ἀλλ' ουτοι οι περι των μελλοντων ουδεν ειδοτες, των αλογων χειρους εισιν· ουχ ουτοι
δε μονον, αλλα και οι βιωι διεφθαρμενωι συζωντες, οφεις γινομενοι και σκορπιοι και
λυκοι δια της πονηριας, και βοες δια της ανοιας, και κυνες δια της αναισχυντιας.
ζʹ. Τι γαρ ανοητοτερον, ειπε μοι, των περι ταφους και μνηματα ασχολουμενων,
και προς ονοματων προσηγοριας ετερων κεχηνοτων; Ουδεν γαρ μνημην ποιει, αλλ'
αρετη μονη, ουκ οικια, ουκ ανδριας, ου παιδια, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Ἡ μεν
γαρ της του τεκτονος σοφιας εστιν εργον, ο δε της του ανδριαντοποιου, το δε της
φυσεως εργον· σου δε ουδαμου μνημη. ∆ια δη τουτο αλογον αυτον ο Προφητης καλει·
επειδη προς τον της ανοιας υποθεις ζυγον εαυτον, αγεται του αλογου χειρον. Ἐκεινο
μεν γαρ χρησιμον, και προς γεωργιαν επιτηδειον· ουτος δε τηι ανοιαι εαυτον υποβαλων,
και εκεινου χειρων γεγονε κατα τουτο. Ἐπειδη γαρ ειπεν ανωτερω το παχυ της διανοιας
αυτων, το γεωδες, το χαμαιζηλον, τον ανονητον περι τα χρηματα πονον, αυξησαι
βουλομενος και την κατηγοριαν των τοιουτων, και τας παρα του Θεου τιθησιν
ευεργεσιας, οπερ πολλαχου ποιειν ειωθασιν οι προφηται. Ἐπει και ο Ἡσαΐας μελλων
αυτων κατηγορειν, πρωτον λεγει την παρα του Θεου τιμην εις τους Ἰουδαιους
γεγενημενην, ουτω γραφων· Υιους εγεννησα, και υψωσα· αυτοι δε με ηθετησαν. Και
ενταυθα τοινυν δια μιας λεξεως τα υπηργμενα τωι γενει των ανθρωπων παρα του Θεου
δηλων, Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε, φησι. Και ποιαν λεγει τιμην; Ἄκουσον αυτου
εν ετερωι ψαλμωι λεγοντος· Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι παρ' αγγελους, δοξηι και τιμηι
εστεφανωσας αυτον. Ειτα εξηγουμενος την τιμην, επαγει· Παντα υπεταξας υποκατω
ποδων αυτου, προβατα, και βοας απασας· ετι δε και τα 55.233 κτηνη του πεδιου, τα
πετεινα του ουρανου, και τους ιχθυας της θαλασσης, τα διαπορευομενα τριβους
θαλασσων. Και γαρ μεγιστη τουτο τιμη, το παντων των ορωμενων αυτωι τα σκηπτρα
επιτρεψαι, και ταυτα μηδεπω κατωρθωκοτι μηδεν. Ουδεπω γαρ αυτον πλασας, ελεγε·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

186

Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα, και καθ' ομοιωσιν ημετεραν. Ειτα ερμηνευων το,
Κατ' εικονα, επηγαγε, Και αρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης, και των θηριων της
γης, και των πετεινων του ουρανου. Και τον βραχυν τουτον, και τριπηχυν, και τοσουτωι
των αλογων ελαττονα κατα την του σωματος ισχυν, τηι του λογου συγγενειαι
υψηλοτερον παντων εποιησε, λογικην ψυχην αυτωι χαρισαμενος, οπερ εστι μαλιστα
τιμης τεκμηριον. ∆ια γαρ τουτου και πολεις ωικοδομησε, και θαλασσαν ετεμε, και γην
εκαλλωπισε, και τεχνας μυριας εξευρε, και των αγριωτερων αλογων περιεγενετο, και το
δη παντων μεγιστον και πρωτον, τον ποιησαντα αυτον επεγνω Θεον, και προς αρετην
εχειραγωγηθη, και εγνω τι μεν καλον, τι δε ου τοιουτον. Θεωι προσευχεται των
ορωμενων μονος, αποκαλυψεων απελαυσε, και τουτο μονος παλιν· πολλα των
αποῤρητων εγνω, τα εν τοις ουρανοις επαιδευθη· δι' αυτον γη, δι' αυτον ουρανος, δι'
αυτον ηλιος, και αστερες· δι' αυτον σεληνης δρομοι, και ωρων και τροπων διαφοραι· δι'
αυτον καρπων γενεσεις, και φυτα, και αλογων γενη τοσαυτα· δι' αυτον ημερα και νυξ·
δι' αυτον αποστολοι και προφηται επεμφθησαν, δι' αυτον αγγελοι πολλακις
απεσταλησαν. Τι δει τα πολλα λεγειν; Ουδε γαρ δυνατον απαντα επελθειν. ∆ι' αυτον ο
μονογενης Υιος του Θεου ανθρωπος γεγονε, και εσταυρωθη, και εταφη, και τα φρικωδη
θαυματα εκεινα μετα την αναστασιν δι' αυτον γεγονε. ∆ι' αυτον νομος, δι' αυτον ο
παραδεισος, δι' αυτον ο κατακλυσμος. Και γαρ και τουτο μεγιστον τιμης ειδος, και δι'
ευεργεσιας και τιμωριας αυτον διορθουν. ∆ι' αυτον μυριαι κατα τον εμπροσθεν χρονον
απαντα οικονομιαι. Και αυτη δε η κρισις η μελλουσα εσεσθαι της εις αυτον τιμης ενεκα
γινεται. ∆ιο και ο Ἰωβ φησι, Τι εστιν ανθρωπος, οτι ηγαγες αυτον εις κρισιν; ωσπερ
αλλαχου ο αυτος ψαλμωιδος ουτος φησι· Τι εστιν ανθρωπος, οτι εμνησθης αυτου; ∆ι'
αυτον παλιν ο Μονογενης ηξει τα μυρια διδους αγαθα. Τα μεν γαρ εδωκεν ηδη δια του
βαπτισματος, και των μυστηριων, και της αλλης μυσταγωγιας παρασχεθεντα αγαθα, και
θαυματων ετερων την γην ενεπλησε· τα δε υπεσχετο δωσειν, την βασιλειαν των
ουρανων, και την ζωην την αιωνιον, και κληρονομους αυτου ποιησειν, και
παρασκευαζειν συμβασιλευειν αυτωι. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ει υπομενομεν, και
συμβασιλευσομεν. Ταυτ' ουν απαντα λογιζομενος ο Προφητης, εικοτως αλογοις
παραβαλλει τους την τοσαυτην ευγενειαν τηι κακιαι παραδεδωκοτας, και προς τα
εκεινων αυτομολησαντας παθη. Ποιουσι δε αυτα και ετεροι προφηται, τηι συγκρισει τον
αναισχυντον ακροατην εντρεψαι βουλομενοι. Και ο μεν φησιν, Ἵπποι θηλυμανεις
εγενοντο· ο δε, Ἔγνω βους τον κτησαμενον, και ονος την φατνην του κυριου αυτου,
χαλεπωτερον του ∆αυιδ ουτω λεγων. Ὁ μεν γαρ ∆αυΐδ φησι, Παρασυνεβληθη τοις κτη
55.234 νεσι τοις ανοητοις, και ωμοιωθη αυτοις· εκεινος δε, οτι και τουτων αλογωτεροι
γεγονασιν· εκεινα γαρ εγνω τον κτησαμενον, Ἰσραηλ δε με ουκ εγνω, φησι.
ηʹ. Και αλλαχου δε ετερος τις σοφος ανηρ χειρονα δεικνυς και μυρμηκων τον
νωθη, και αναπεπτωκοτα, και υπο αργιας διαφθειρομενον, εκει πεμπει μαθησομενον
φιλοπονειν, Ἴθι, λεγων, προς τον μυρμηκα, ω οκνηρε, και ζηλωσον τας οδους αυτου.
Ἐκεινος γαρ, γεωργιου μη υπαρχοντος αυτωι, μηδε τον αναγκαζοντα εχων, μηδε υπο
δεσποτην ων, ετοιμαζεται θερους την τροφην, και πολλην ποιειται εν τωι αμητωι την
παραθεσιν. Και προς την μελιτταν παλιν ιεναι κελευει· Πορευθητι προς την μελιτταν,
και μαθε ως εργατις εστιν· αρχη γαρ γλυκασματων ο καρπος αυτης, ης τους πονους
βασιλεις τε και ιδιωται προς υγειαν προσφερονται. Ἕτερος δε φησιν· Οι αρχοντες σου
ως λυκοι της Ἀραβιας. Και αλλος, Ἐκαθισας εν τηι ερημωι, ως κορωνη. Ὁ δε του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

187

Ζαχαριου, Ὄφεις, γεννηματα εχιδνων, λεγει, τις υπεδειξεν υμιν φυγειν απο της
μελλουσης οργης; Και αλλος δε παλιν· Ὠα ασπιδων εῤρηξαν, και ιστον αραχνης
υφαινουσιν. Ἀλλαχου δε ο αυτος ουτος προφητης φησι· Ἰος ασπιδων υπο τα χειλη
αυτων. Και παλιν, Θυμος αυτοις κατα την ομοιωσιν του οφεως. Τοιουτον γαρ η κακια·
τον τοσουτον, και τηλικουτον, και τοσαυτα διαδηματα εχοντα, προς την των αλογων
καταβαλλει δυσγενειαν. ∆ιο και εν τωι παροντι ψαλμωι δυο κακιας επιλεξαμενος ειδη,
και τα αλλα τους ακροατας αφεις συλλογιζεσθαι, ουτω στιζει τους αλοντας. Τι γαρ
ανθρωπου γενοιτ' αν αλογωτερον, εικη και ματην και επι κακωι της εαυτου κεφαλης
την οικουμενην περιτρεχοντος, και συναγοντος απειρα χρηματα, ουχ εαυτωι, αλλ'
ετεροις αγνοουμενοις, πολλακις δε και εχθροις και επιβουλοις; Και καλως ειπε·
Καταλειψουσιν αλλοτριοις τον πλουτον αυτων. Τι γαρ ανοητοτερον, οταν ουτοι μεν
τους πονους και τας αμαρτιας υπομενωσι τας εκ της συλλογης, ετεροις δε της
απολαυσεως παραχωρωσιν; Ειτα μετα της φιλοχρηματιας και την κενοδοξιαν εις μεσον
αγων, στιζει μετα πολλης της σφοδροτητος, λεγων· Ἐπεκαλεσαντο τα ονοματα αυτων
επι των γαιων αυτων. Τι τουτων αλογωτερον παλιν, οι λιθοις, και ξυλοις, και αψυχωι
υληι την εαυτων εγχειριζουσι μνημην, και την οικειαν εμπιστευουσι δοξαν; Και γαρ
ολοκληρους ουσιας ανετρεψαν, και χηρας απεδυσαν, και ορφανους ηρπασαν, ωστε τωι
σκωληκι λαμπραν ποιησαι την οικιαν, και τωι σητι και τηι φθοραι λαμπρους οικοδομησαι
περιβολους, τωι νομιζειν υπο τουτων αθανατον εσεσθαι αυτων την μνημην, των ουδε τα
σωματα μικραν καιρου ροπην κατασχειν δυνηθεντων. Αυτη η οδος αυτων σκανδαλον
αυτοις. Ποια αυτη οδος, ειπε μοι; Ἡ περι τα τοιαυτα σπουδη, η ματαιοπονια, η πολλη
των χρηματων μανια, η ακορεστος της δοξης μεθη· και προ της κολασεως, φησι, της
μελλουσης ενταυθα αυτοις σκανδαλον και εμποδιον γινεται. Ου μικρον ουν σκανδαλον,
ου μικρον εμποδιον, ου μικρον κωλυμα αυτη η οδος προς την της αρετης εργασιαν. ∆ιο
φησιν, Αυτη η οδος σκανδαλον αυτοις. Και καλως ειπε σκανδαλον αυτοις την 55.235
οδον. Ἑαυτους δεσμουσιν, εαυτους συμποδιζουσι. Και μετα ταυτα εν τωι στοματι αυτων
ευδοκησουσι. Το χαλεπωτατον, και των λοιπων αιτιον των κακων, τουτο εστιν, οπερ
ειρηκεν. Οι γαρ τοιαυτα αμαρτανοντες, και πλημμελουντες και ουτως ανοηταινοντες,
μακαριζουσιν εαυτους, και θαυμαζουσι, και ζηλωτους εαυτους ειναι φασι, και
αρεσκονται τοις πραττομενοις· κακια δε επαινουμενη και παρ' αυτων των εργαζομενων
εννοησον ηλικην λαμβανει της πονηρας επιθυμιας προσθηκην. Ει γαρ κακιζομενη, ει
γαρ υβριζομενη, ει γαρ ελεγχομενη, ει γαρ υπο του συνειδοτος των οπωσδηποτε
νηφοντων μαστιγουμενη, ξαινομενη, μισουμενη, ουτως αναισχυντως ανθει, και καθ'
εκαστην αυξεται την ημεραν· οταν μη μονον τα κωλυοντα αυτην μη ηι, οιον η
κατηγορια, του συνειδοτος ο ελεγχος, το επιλαμβανεσθαι των γινομενων, το μετανοειν
εν τοις πραττομενοις, το καταδυεσθαι, το εγκαλυπτεσθαι, το στενειν, το θρηνειν, αλλα
τουναντιον απαν, και επαινωσιν εαυτους οι εργαζομενοι, και εγκωμια εαυτων
υφαινωσι, και των αλλων βελτιους κατα τουτο αυτο ειναι νομιζωσι, και μετα το πραξαι
επαινωσι τα γεγενημενα τουτο γαρ εστι, Και μετα ταυτα εν τωι στοματι αυτων
ευδοκησουσι· που ουκ αν εκτραπειεν; Ουτω γαρ εισι παραπληγες, ουτω παραπαιουσιν,
ως και μετα την πληρωσιν της επιθυμιας, οτε μαλιστα ορωντας την παρανομιαν
αισχυνεσθαι εδει, γαυρουνται, κορυφουνται, αρεσκονται τωι γεγενημενωι. Τοιουτον γαρ
η αμαρτια· προ μεν του πραχθηναι, συσκιαζει εαυτης το ειδεχθες, τηι μεθηι της ηδονης
περιστελλουσα αυτης το βδελυρον· επειδαν δε πραχθηι, και η μεν ηδονη της επιθυμιας
κατα μικρον αναχωρησηι, η δε του συνειδοτος κατηγορια επελθηι, γυμνους μαστιζουσα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

188

τους λογισμους, τοτε μαλιστα φαινεται αυτης το βλαβερον. Ουτοι δε ουδε μετα το
πληρωσαι, αλλ' οταν ιδωσι τον πλουτον ογκωθεντα, τους ταφους εγηγερμενους, τας
ματαιας οικοδομας απηρτισμενας, δεον τοτε γουν κατανυγηναι και στεναξαι, οι δε και
μετα ταυτα, μετα το εργον, μετα την πληρωσιν, τοτε ετι μειζονως νοσουσιν. Ἐπει ουν τα
παρ' αυτων οιχεται, επεται λοιπον τα παρα του Θεου.
θʹ. Ὥσπερ γαρ οι κατακρινοντες εαυτους εφ' οις αμαρτανουσι, προλαμβανοντες
αποκρουονται την παρα του Θεου ψηφον, καθαπερ και Παυλος φησιν· Ει γαρ εαυτους
εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα· ουτως οι νοσουντες αμετανοητα, και αμαρτανοντες, μη
καταγινωσκοντες δε ων επλημμελησαν, μετα πολλης της σφοδροτητος επισπωνται την
παρα του Θεου τιμωριαν εαυτοις. Ἐπει ουν και ουτοι η τα αλλοτρια αρπαζοντες, η τα
οικεια ματην και εικη δαπανωντες, απερ εις πενητας αναλισκειν εχρην, εις ταφους, και
σκωληκας, και σητας δαπανωσι, και ου μετανοουσιν επι των γεγενημενων, αλλα ανιατα
μενουσι νοσουντες, ακουσον τι γινεται λοιπον. Τι δη ουν γινεται; Τιμωριαι τηι παρα του
Θεου διδονται· διο επηγαγεν· Ὡς προβατα εν ᾅδηι εθεντο· θανατος ποιμανει αυτους· ου
το ημερον ενταυθα δια ονοματος των προβατων δηλων τι γαρ εκεινων αγριωτερον
γενοιτ' αν, των παρορωντων μεν γυμνα σωματα πενητων, και γαστερας τηκομενας
λιμωι, καλλωπι 55.236 ζοντων δε οικους φθοραι, και σκωληκι, και σητι;, αλλα το
ευκολον αυτων της απωλειας, την εξ επιδρομης πανωλεθριαν, το ευχειρωτον τοις
επιβουλευουσιν. Ουδεν γαρ ασθενεστερον ανθρωπου κακιαι συζωντος. Ὅπερ και ουτοι
πεισονται· και ουτω κατακοπησονται, ουτως απολουνται αρδην, και εις τον ᾅδην
απελευσονται ραιδιως, ευκολως, συντομως, απονητι, ωσανει προβατα κατακοπτομενα.
Τουτο θανατος, μαλλον δε πραγμα θανατου πολυ χαλεπωτερον. Μετα γαρ την τοιαυτην
τελευτην αθανατος αυτους διαδεξεται θανατος, δια τουτο ουδαμου εις κολπους
Ἀβρααμ, ουδε εις αλλο χωριον φαινονται απιοντες, αλλ' εις τον ᾅδην, το της τιμωριας,
το της κολασεως, το της πανωλεθριας ονομα. Και η ενταυθα αυτων τελευτη ευτελης,
και ευκαταφρονητος, και η εκει διατριβη κολασεως γεμουσα. Ουτω και ημιν εθος λεγειν
περι των ευκολως απολλυμενων· Ὡς προβατον ο δεινα εσφαγη. Ἐπειδη γαρ ως αλογα
εζων, και ως αλογα απολλυνται, ουκ εχοντες περι των μελλοντων ελπιδα χρηστην· και
ου τουτο μονον, αλλ' οτι και επι κακωι· Θανατος ποιμανει αυτους. Ἐνταυθα μοι τον
θανατον δοκει λεγειν, την απωλειαν την εκει, την τιμωριαν, καθαπερ και αλλαχου
φησι· Ψυχη η αμαρτανουσα, αυτη απολειται· ου την του ειναι αναιρεσιν, αλλα την
τιμωριαν παραδηλων. Και επιμενει τηι μεταφοραι της λεξεως. Ἐπειδη γαρ ειπε προβατα,
εδειξεν αυτων και τον ποιμενα. Τις δε ουτος; Ὁ σκωληξ ο ιοβολος, το σκοτος το
ατελευτητον, τα δεσμα τα αλυτα, ο βρυγμος των οδοντων. Ὅρα τοινυν αυτους παντοθεν
κολαζομενους. Ἐν τηι ζωηι, οτι προς αρετην ενεποδισθησαν, οτι κακιας εγενοντο δουλοι,
και αιχμαλωτοι, και περιττον επονησαν πονον και καταγελαστον· εν τηι τελευτηι, οτι
απλως και ως ετυχεν απωλοντο· εν τωι καιρωι τωι μετα την τελευτην, οτι διαπαντος υπο
της απωλειας κατεχονται. Και κατακυριευσουσιν αυτων οι ευθεις το πρωΐ. Ἐπειδη
πολλοι των παχυτερων, και προς αναισθησιαν λιθων εκβεβηκοτων, ουκ εχουσι περι
των μελλοντων ελπιδα σαφη, ουτε τετρανωμενην, αλλα προς τα παροντα κεχηνασι και
προς τα ορωμενα, καταπληττει τους τοιουτους αινιγματωδως. Ειτα δια βραχεων τα
μελλοντα αινιξαμενος, παλιν επι την εν τωι παροντι βιωι γινομενην αυτων ευτελειαν
και τιμωριαν μετατιθησι τον λογον, δεικνυς αυτων το ασθενες, το ευτελες, το
ευκαταφρονητον, και οτι καν μυριακις πλουτωσι, καν δυναστειαν ωσι περιβεβλημενοι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

189

εν ταξει δουλων και ανδραποδων τοις αρετην μετιουσιν εισιν. ∆ιο φησι,
Κατακυριευσουσιν αυτων οι ευθεις το πρωΐ, τουτεστι, ταχεως, διηνεκως, και ουδε
χρονου δεησονται, ουδε πονου, ουδε μελλησεως τινος. Τοιαυτη γαρ η των πραγματων
φυσις, τηι αρετηι την κακιαν δουλευειν, και τρεμειν αυτην, και δεδοικεναι, καν μυρια
επιτριμματα αυτη εχηι, και πολλας τας υπογραφας, εκεινη δε γυμνη ηι, καθ' εαυτην
αγωνιζομενη. Και μην τουναντιον ορωμεν, φησι, τουτους εκεινων κρατουντας. Ἀλλα
μη το σφαλμα της των πολλων διανοιας ιδωμεν· τουτο γαρ πεπλανημενης υποληψεως
εστι ψηφος· αλλ' αυτην των πραγματων την ορθην κρισιν διευκρινησωμεν, και οψει
τουτον κρατουντα τον λογον. Ἔστω γαρ τις πονηρος δεσποτης, και οικετης 55.237
χρηστος· μαλλον δε, ει βουλει, εφ' ετερον μειζον υποδειγμα τον λογον αναγωμεν· Ἔστω
βασιλευς πονηρος, και ιδιωτης χρηστος, ιδωμεν τις τινος κυριος εστι, και που τα της
δεσποτειας διαλαμπει· τις ο κρατων, και τις ο κρατουμενος. Πως ουν εισομεθα τουτο;
Ἐπιταττετω τωι ιδιωτηι ο βασιλευς πονηρον τι πραγμα και πλημμελειας γεμον· τι ουν ο
χρηστος ιδιωτης και υπηκοος; Ου μονον ουκ ειξει, ουδε υπακουσεται, αλλα πειρασεται
και τον επιταττοντα απαγαγειν του προκειμενου, καν αποθανειν δεηι. Τις ουν
ελευθερος; ο ποιων ο βουλεται, και μηδε τον βασιλεα δεδοικως· η ο παρα του υπηκοου
καταφρονουμενος; Και ινα μη επι παραδειγματος αδιοριστου τον λογον προαγαγωμεν, η
του Πεντεφρη γυνη η Αιγυπτια ουχι βασιλις ην; ουχι πασης Αιγυπτου εκρατει; ουχι
συνοικον ειχε βασιλεα; ου πολλην περιεβαλλετο δυναστειαν; Τι δε ο Ἰωσηφ; ου δουλος;
ουκ αιχμαλωτος; ουκ αργυρωνητος οικετης; ου μετα πασης της παραταξεως αυτης
ωπλισατο κατα του νεανισκου, ουχ ετερωι τον πολεμον εγχειρισασα, αλλ' αυτη προς την
παραταξιν ελθουσα; Τις ουν εν δουλειαι τοτε ην, τις δε εν ελευθεριαι; η δεομενη, και
παρακαλουσα, και ικετευουσα, και ουδε ανθρωπου, αλλα πονηροτατου παθους
αιχμαλωτος γενομενη· η ο καταφρονων και διαδηματος, και σκηπτρου, και αλουργιδος,
και της φαντασιας εκεινης απασης, και ανακοπτων αυτης τα μηχανηματα; Ουχ η μεν
απηλθε παρακρουσθεισα, και ετερωι παλιν παθει γενομενη δουλη, τωι θυμωι τωι αλογωι,
τηι μιαιφονιαι· ο δε εξηλθε μυριους στεφανους επι της κεφαλης εχων, και εν αυτηι τηι
δουλειαι την ελευθεριαν μειζονως διαλαμπουσαν δεικνυς;
ιʹ. Ουδεν γαρ ουτως ελευθερον ως αρετη, ουδεν ουτω δουλον ως κακια. ∆ια
τουτο και αλλαχου φησι τις· Σοφος οικετης κρατησει δεσποτων αφρονων, Ὥσπερ γαρ
αιχμαλωτος, καν μυριον εχηι πλουτον, δι' αυτο τουτο μαλιστα πασιν εστιν ευαλωτος·
ουτω και ο υπο των παθων αλισκομενος, αραχνης εστιν ευτελεστερος. Τι δε εν πολεμωι;
ουχι τουτους ορωμεν κρατουντας; Τι δε εν πραγμασι και βουλαις; ου τα τουτων εστηκε,
καν μηδεις ο πειθομενος ηι; Τι δε εν τοις μετα ταυτα; ουχ ο μεν πλουσιος, καθαπερ
προσαιτης, σταγονα ᾔτει, και ουκ επετυγχανεν; ο δε πενης, επειδη σπουδαιος και
εναρετος ην, ουκ εν μεγιστηι ευπραγιαι ην, την αυτην τωι Ἀβρααμ ληξιν εχων; Τι δε επι
των αποστολων; ουχι δεσμουμενοι, μαστιγουμενοι, μυρια πασχοντες δεινα, των ταυτα
ποιουντων περιεγινοντο; Ἐννοησον γουν εις οσην αυτους αποριαν ενεβαλον, ως
εκεινους λεγειν· Τι ποιησομεν τοις ανθρωποις τουτοις; Καιτοι δεδεμενους ειχον, και εν
μεσωι δικαστηριων συνειλημμενους· και οι μεν εν ταξει δικαστων, και αρχοντων, οι δε
εν ταξει δικαζομενων ειστηκεισαν, αλλ' ομως ουτοι τουτων εκρατησαν. Και πανταχου,
ει τις μετα ακριβειας επεξιοι τωι λογωι, τον εναρετον οψεται του πονηρου κρατουντα,
την κυριως κρατησιν, ου ταυτην την των πολλων και ψευδη, την πεπλανημενην και
ραιδιως ελεγχομενην, αλλ' εκεινην την πεπηγυιαν και ακινητον. Και η βοηθεια αυτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

190

παλαιωθησεται εν 55.238 τωι ᾅδηι· τουτεστιν, ασθενησει. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ου
μονον ενταυθα ευχειρωτοι εσονται, μηδενος αμυνοντος, μηδενος χειρα ορεγοντος, πασι
προκειμενοι, αλλα και το χαλεπωτερον, ουδε εκει εξουσι τινα τον παρισταμενον, και
βοηθουντα, και χειρα ορεγοντα, και παραμυθουμενον αυτων την τιμωριαν. Ουτω γουν
ουτε αι παρθενοι αι φρονιμοι μωραις βοηθησαι ισχυσαν, ουχ ο Ἀβρααμ τωι πλουσιωι, ου
Νωε, και Ἰωβ, και ∆ανιηλ, υιοις και θυγατρασι. Το γαρ, Παλαιωθησεται, ασθενησει
εστιν, αφανισθησεται· Το γαρ παλαιουμενον και γηρασκον, εγγυς αφανισμου. Ἐκ της
δοξης αυτων εξωσθησαν. Ου μαλιστα επεθυμουν, δι' ο παντα εποιουν και
επραγματευοντο, ωστε και μετα τελευτην δοξης απολαυσαι πολλης, δια των χρηματων,
δια των οικοδομηματων, δια των ταφων, δια των ονοματων των επικειμενων τοις
ταφοις· και τουτου, φησιν, εκπεσουνται, ο μαλιστα αυτους ελυπει ζωντας και ταυτα
μανθανοντας. Αι γαρ τοιαυται οικοδομαι κατηγοριαι των απελθοντων εισι. Καν γαρ το
σωμα τηι γηι κρυπτηται, αλλ' ομως οι λιθοι φωνην αφιασι, καθ' εκαστην αυτων
κατηγορουντες ημεραν της ωμοτητος, της αναισχυντιας, τους κοινους εχθρους
ανακηρυττοντες, τους παριοντας αει εις αρας επισπωμενοι, και εγκληματα, και
διαβολας. Ποια ουν αυτη δοξα, καταλιμπανειν κατηγορον μη σιγωντα, αλλα δια της
οψεως τα παντων ανοιγοντα στοματα, και προς τους ορωντας απαντας και παριοντας
σφοδροτατην ποιουμενον την εντυχιαν κατα των οικοδομησαμενων; Τι ταυτης της
ανοιας γενοιτ' αν ισον, οταν ποιωσιν αφ' ων κολαζονται, αφ' ων καταισχυνονται, αφ'
ων κατηγορουνται, αφ' ων και μετα τελευτην παρα πολλων ανορυττονται· αφ' ων
αυτοις αραι, και διαβολαι, και εγκληματα μυρια, και παρα των ηδικημενων, και των ουκ
ηδικημενων; Πλην ο Θεος λυτρωσεται την ψυχην μου εκ χειρος ᾅδου, οταν λαμβανηι με.
Ειπων των πονηρων τα επιχειρα, της αμαρτιας τα οψωνια, λεγει και τα των χρηστων
επαθλα· ο και αυτωι και ετεροις προφηταις ποιειν εθος, ωστε εκατερωθεν ρυθμιζειν τον
ακροατην, και εκ της κολασεως των αμαρτηματων, και εκ των επαθλων της αρετης. Τα
μεν ουν εκεινων τοιαυτα, φησιν· ατιμια, ματαιοπονια, ανοια, γελως, αισχυνη,
πανωλεθρια, θανατος, τιμωρια, κολασις διηνεκης, το ευεπηρεαστον, το και δοξης και
ασφαλειας εκπεπτωκεναι, και ζωντας και τελευτωντας, το διαβαλλεσθαι, το
κατηγορεισθαι, το μηδεμιαν ευρισκειν παραμυθιαν κακων. Τα δε ημετερα τουναντιον
απαν, απαλλαγη κολασεως, ελευθερια ψυχης, ασφαλεια, δοξα, τιμη. Ταυτα γαρ παντα
ηινιξατο, ειπων· Πλην ο Θεος λυτρωσεται την ψυχην μου εκ χειρος ᾅδου, οταν λαμβανηι
με· ᾅδην ενταυθα την κολασιν λεγων, τας αφορητους εκεινας οδυνας. Ἐννοησον δε και
ηλικα τα της τιμης, ου ταυτηι μονον, αλλα και τωι επαγομενωι. Ὅταν γαρ λαμβανηι με,
φησι, τοτε αυτον ακριβεστερον οψομαι η νυν. Νυν γαρ δια πιστεως περιπατουμεν, ου
δια ειδους, τοτε δε προσωπον κατα προσωπον. Της δε ψυχης λυτρουμενης, και το σωμα
κοινωνησει των αγαθων. Μη φοβου, οταν πλουτησηι ανθρωπος, η 55.239 οταν
πληθυνθηι η δοξα του οικου αυτου. Τουτων ουτως εχοντων, φησι, τι δεδοικας τα
παροντα; τι σε λυπει πενια; τι φοβηι τον ευπορον; Ἤκουσας τα περι της αναστασεως, και
της των αγαθων ληξεως, και της των πονηρων τιμωριας; Τι τοινυν δεδοικας λοιπον τας
σκιας; Τα μεν γαρ μονιμα και πεπηγοτα, εκεινα· ταυτα δε, ανθεσι μαραινομενοις εοικε.
∆ιο και παντα τα αλλα αφεις, επι την ακροπολιν των κακων επηδησε, του πλουτου την
επιθυμιαν· ταυτης γαρ καταβληθεισης, και τα αλλα συγκαταλυεται. ιαʹ. Και πως μη
φοβηθω, φησι, τοσαυτα δυναμενους; Προσκαιρος η δυναστεια, μονοωρος η ισχυς,
παροδευεται η ευημερια, σκιας μιμειται και ονειρατα τα χρηματα, και ο πλουτος, και η
τοσαυτη τιμη· διο και επηγαγεν· Ὅτι ουκ εν τωι αποθνησκειν αυτον ληψεται τα παντα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

191

ουδε συγκαταβησεται αυτωι η δοξα αυτου· την αιτιαν τιθεις του μη δεδοικεναι τα
προσκαιρα. Ἦλθεν ο θανατος, φησι, την ριζαν ετεμε, και η κομη μετα των φυλλων
απασα κατηνεχθη, και πασιν ευχειρωτος η οικια. Καθαπερ ουν προβατα και αιγες
επιτιθενται δενδρωι κειμενωι μετα την τομην, ουτω δη και επι των ουτω πλουτουντων
πολλοι των εχθρων, πολλοι των φιλων, πολλοι των ευεργετηθεντων τα εκεινων
λυμαινομενοι ευρισκονται· και ο τοσαυτα περιβεβλημενος, και τοσουτους οινοχοους,
μαγειρους, κρατηρας αργυρους και χρυσους εχων, πλεθρα γης τοσα και τοσα, οικιας,
ανδραποδα, ιππους, ημιονους, καμηλους, στρατοπεδα οικετων, απεισι μονος, και ουδεις
αυτωι συναπερχεται, αλλ' ουδε αυτα λαμβανων απεισι τα ιματια. Και γαρ οσωιπερ αν
λαμπρα περικεηται, τοσουτωι δαψιλεστεραν απεισι παρασκευαζων τωι σκωληκι την
τραπεζαν, και πλειονα τοις τυμβωρυχοις επιθυμιαν, και μειζονα κατα του αθλιου
σωματος την επιβουλην. ∆ι' ων γαρ καλλωπιζει μειζονως, δια τουτων υβριζεσθαι
σφοδροτερον αυτον κατασκευαζων, τας χειρας των ανορυττοντων τας θηκας εφ'
εαυτον οπλιζων και καλων. Και τι τουτο; φησιν· αλλ' ενταυθα μεγαλα κομπαζει, και
φυσαι μεχρι της τελευτης. Μαλιστα μεν πολλοι ουδε μεχρι της τελευτης· αλλ' επιβουλων
τινων επιφυεντων αυτοις, μυριων καταδικων χαλεπωτερα επαθον, και τα χρηματα
αφαιρεθεντες, και ατιμιαι περιβληθεντες, και δεσμωτηριον οικησαντες. Και γαρ ο χθες
εν οχηματι, σημερον εν αλυσει· ο χθες υπο κολακων θεραπευομενος, υπο δημιων
κυκλουται νυν· ο μυρων οζων, αιματι περιῤρειται· ο κατακειμενος επι στρωμνης
απαλης, επ' εδαφους εῤριπται σκληρου· ο παρα παντων θεραπευομενος, παρα παντων
καταφρονειται. Ἀλλα και μεχρι τελευτης τα προς κηδειαν αυτωι λαμπρα και περιφανη.
Και τι προς εκεινον τον ουκ αισθανομενον; Πλειων η δυσωδια, μειζων η βδελυγμια,
σφοδροτερος ο φθονος· και γαρ τελευτησαντι διηνεκης τοις παιδιοις ο πολεμος απο της
πολυτελειας εκεινης. Και ορα την ακριβειαν του ρηματος, και την επιτασιν της
φιλοσοφιας. Ου γαρ μονον αυτον εκ του μη συναποδημειν πληττει, αλλα και ενταυθα
αυτον πασης γυμνοι της φαντασιας, και ουδε πλουτον οντα δεικνυσιν, ουδ' οταν
απολαυηι αυτου ο κεκτημενος. Ου γαρ ειπεν, Ὅταν πληθυνθηι η δοξα αυτου, αλλ', Ἡ
δοξα του οικου αυτου. Ταυτα 55.240 γαρ απαντα, απερ απηριθμησαμην, πηγαι, και
περιπατοι, και βαλανεια, χρυσιον και αργυριον, ιπποι και ημιονοι, και ταπητες και
ιματια, του οικου δοξα, ου του τον οικον οικουντος ανθρωπου. Ἀνθρωπου γαρ δοξα η
αρετη, οθεν και συναποδημει τωι κεκτημενωι. Αυτη δε οικου δοξα μενει· μαλλον δε ουδε
μενει, αλλα μετα του οικου και συγκαταλυεται, ουδεν τον εν αυτωι αναστραφεντα
ωφελησασα· ουδε γαρ ην αυτου. Ὅτι η ψυχη αυτου εν τηι ζωηι αυτου ευλογηθησεται.
Ειπων περι του πλουτου αυτου και της δοξης, επι τον των ευφημιων διαβαινει λογον.
Ἐπειδη γαρ και τουτο μαλιστα τοις πλουσιοις περισπουδαστον, αι εν αγοραι κολακειαι,
αι παρα του δημου θεραπειαι, αι δημοτελεις ευφημιαι, τα υποκρισεως γεμοντα εγκωμια,
και μεγα ειναι δοκει το και εν θεατροις, το και εν συμποσιοις, το και εν δικαστηριοις
κροτεισθαι, παρα παντων ανακηρυττεσθαι, ζηλωτους ειναι νομιζεσθαι, ορα και τουτο
πως καθαιρει παλιν απο του χρονου. Ἐν γαρ τηι ζωηι αυτου, φησι, τουτεστιν, αυται αι
θεραπειαι, και το ευ λεγεσθαι αυτον, μεχρι του παροντος βιου· μετα δε των αλλων και
τουτο συγκαταλυεται, ως προσκαιρον, και επικηρον. Ἀλλα και ηνικα αν γινηται εκ
παροχης των ευφημουντων, μετα τελευτην εις τουναντιον μεθισταται, οταν το του
φοβου προσωπειον περιαιρεθηι. Ἐξομολογησεται σοι, οταν αγαθυνηις αυτωι. Ὅρα πως και
τας ευεργεσιας αυτων διαβαλλει. Συ μεν γαρ κολακευεις και θεραπευεις, υποκρινομενος
προσκαιρον τινα θεραπειαν και υποκρισεως γεμουσαν· εκεινος δε καν χαριτας σοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

192

ομολογησηι, ωνουμενος παρα σου το τα αρεσκοντα αυτωι ποιειν, και πολλου τουτο
ωνουμενος, τοτε ευχαριστησει σοι, φησι. Το γαρ, Ἐξομολογησεται, τουτο εστιν, οταν
αγαθυνηις αυτωι. Ουκ ειπεν, Ὅταν τι χρησιμον εργασηι, οταν ευεργετησηις, αλλ', Ὅταν τα
αρεστα αυτωι, και κατα γνωμην ηι, και κατα νουν υπηρετησηις· δεικνυς, οτι εκατερωθεν η
βλαβη, απο τε της πεπλασμενης κολακειας, και απο της επιβλαβους διακονιας.
Εισελευσεται εως γενεας πατερων αυτου, εως αιωνος ουκ οψεται φως. Και ανθρωπος εν
τιμηι ων ου συνηκε· παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις, και ωμοιωθη αυτοις.
Εισελευσεται, ηγουν μιμησεται τον των πατερων ζηλον, και εκ πονηρων ων, πονηριαν
διαδεξεται· η αντι του, Ει μη πραξας τι αγαθον, ευρεθησεται εκ του πλουτου ουδεν
ωφελουμενος· καταλειψεται δε τους προ αυτου κειμενους εν κονει αχρι της κρισεως,
ουδε φως ιδειν δυναμενος κατα τον της φυσεως νομον. Ειτα παλιν επαναλαμβανει τα
προειρημενα λεγων· Και ανθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε· παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι
τοις ανοητοις, και ωμοιωθη αυτοις. Ὁ τοιουτος, φησιν, ο ουτως αποθανων, ο μη
διοικησας δεοντως τα χρηματα, ουδεν διοισει αλογου, ως μη επιγνους ην εδεξατο τιμην
εκ Θεου, αφομοιωθεις τοις κτηνεσιν, οις το περας εστι της ζωης θανατος μονον· ων
ρυσθειημεν οι τε μανθανοντες ταυτα και οι διδασκοντες, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι
ημων, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΜΘʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Θεος θεων Κυριος ελαλησε, και εκαλεσε την γην, απο ανατολων ηλιου
μεχρι δυσμων.
αʹ. Και αλλαχου φησιν ο αυτος· Ὁ Θεος εστη εν 55.241 συναγωγηι θεων. Και
παλιν· Ἐγω ειπα· Θεοι εστε. Και ο Παυλος· Και γαρ ειπερ εισι λεγομενοι θεοι, και κυριοι
πολλοι. Και ο Μωυσης· Θεους ου κακολογησεις. Και αλλαχου· Ἰδοντες οι υιοι του Θεου
τας θυγατερας των ανθρωπων. Και παλιν ο αυτος· Ὁ καταρωμενος Θεον, αμαρτιαν
ληψεται· ο δε ονομαζων το ονομα Κυριου, λιθοβοληθησεται. Και παλιν· Θεοι, οι τον
ουρανον και την γην ουκ εποιησαν, απολεσθωσαν υποκατω του ουρανου. Τινας ουν
δηλοι δια του ονοματος τουτου εν εκειναις ταις μαρτυριαις, και τινας ενταυθα λεγει
θεους; Τους αρχοντας. ∆ιο και επαγει· Θεους ου κακολογησεις, και αρχοντα του λαου
σου ουκ ερεις κακως. Λεγει και τους εκ προγονου τινος εναρετου γεγεννημενους.
Ἐπειδη γαρ ο Ἐνως πολλην αρετην επιδειξαμενος, εκληθη τωι ονοματι του Θεου· οι δε
εξ εκεινου παντες, και οι εκγονοι του αδελφου εκεινου αλληλοις εμιγνυντο, υιους του
Θεου καλει τους του εναρετου. Ἤρξαντο γαρ, φησιν, επικαλεισθαι τωι ονοματι του Θεου.
Λεγει και τον των Ἰουδαιων λαον, ταυτηι τιμηθεντα τηι προσηγοριαι εν τωι λεγειν· Ἐγω
ειπα· Θεοι εστε, και υιοι Ἰσραηλ. Και γαρ ουτως εκαλει αυτων τον δημον δι' οικειαν
φιλανθρωπιαν. Ουτω και εκεινο λυεται το, Ὁ καταρωμενος Θεον, αμαρτιαν ληψεται·
τουτεστιν, Ὁ τον αρχοντα κακως λεγων, αμαρτανει. Ὁ δε ονομαζων το ονομα Κυριου
λιθοβοληθησεται· τουτεστιν, ο τοις μη ουσι προσαπτων το του οντος Θεου ονομα. Ἐπει
γαρ ασυγγνωστον το αμαρτημα, και η επ' αυτωι τιμωρια χαλεπωτατη· λεγονται και οι
των Ἑλληνων θεοι, ου κατα τιμην, ουτε χαριτι προσηγοριας, αλλα δια την απατην των
πλανηθεντων, και ουτως αυτους καλεσαντων. ∆ια τουτο και ο Παυλος φησι· Και γαρ
ειπερ εισι λεγομενοι θεοι, δηλων οτι ουκ οντες ουδε μεχρι προσηγοριας της κατα τιμην.
Ἐνταυθα ουν περι τινων λεγει, Θεος θεων; Ἐμοι δοκει των Ἑλληνικων, ουχ ως οντων,
193
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ως παρα τοις πεπλανημενοις υποπτευομενων. Ἐπει γαρ ετι παχυτεροι ησαν οι
Ἰουδαιοι, και ου παντη ειδωλολατρειας απηλλαγμενοι, αλλα κεχηνοτες προς τα ειδωλα,
και λειψανα πολλα της παρανομιας εχοντες, και εντευθεν αυτων καθαιρει τα
φρονηματα, δεικνυς οτι κακεινων ∆εσποτης εστι. Και γαρ και των δαιμονων ∆εσποτης
εστιν, αυτων των ουσιων λεγω· αι γαρ γνωμαι παρ' αυτων εισιν εισενηνεγμεναι και η
πονηρια πασα. ∆οκει δε μοι και ουτος εχεσθαι του προτερου ψαλμου. Και γαρ και
ενταυθα ελεγχος και κατηγορια των πεπλημμεληκοτων γεγραπται· αλλ' εκει μεν την
οικουμενην εκαλει πασαν εις ακροασιν, ενταυθα δε αυτα τα στοιχεια τα καθ' ολης
εκτεταμενα της οικουμενης. Ἄλλο θεατρον ωδε και αλλο ακροατηριον· εκει τα εθνη, οι
γηγενεις, ο πλουσιος, ο πενης· ενταυθα ο ουρανος και η γη, και αυτον εισαγει τον Θεον
δικαζομενον, και τοιουτους κινει λογους παρ' αυτου δικαιολογουμενου προς τον δημον
των Ἰουδαιων. ∆ιο 55.242 και πλειονος ημιν δει της προσοχης. Ποιει δε τουτο και ετερος
προφητης, και εισαγει τον Θεον δικαζομενον, και εν ταξει δικαστων τιθησι τας
φαραγγας και τα θεμελια της γης. Ἀκουσατε γαρ, φησι, φαραγγες και θεμελια της γης·
οτι κρισις τωι Θεωι προς τον λαον αυτου, και μετα του λαου διαλεχθησεται. Και παλιν·
Κριθησεται προς υμας, και προς τους πατερας υμων. Και πολλαχου των Γραφων ιδοι τις
αν τουτο το σχημα, οπερ εστι μαλιστα πληκτικωτατον, και της φιλανθρωπιας του Θεου
αξιον. Και γαρ την αφατον αυτου δεικνυσιν αγαθοτητα, τοσουτον καταβαινοντος, ωστε
κρινεσθαι μετα ανθρωπων. Ἐκ Σιων η ευπρεπεια της ωραιοτητος αυτου. Ἔχει μεν τι και
προφητικον, εχει δε και ιστορικον, το ειρημενον· γεγονε μεν γαρ και επι της Παλαιας
εκειθεν αυτου η ευπρεπεια. Και γαρ ο ναος, τα Ἅγια των αγιων, η λατρεια πασα και η
πολιτεια της παλαιας νομοθεσιας, και ιερεων το πληθος, και θυσιαι, και ολοκαυτωσεις,
και υμνοι ιεροι και ψαλμωδιαι, και παντα εκειθεν, και των μελλοντων εκειθεν ο τυπος
προδιεγεγραπτο. Ἐπειδη δε και η αληθεια παραγεγονεν, εκειθεν παλιν την αρχην
ελαβεν. Ἐκειθεν ο σταυρος ελαμψεν· εκειθεν τα μυρια κατορθωματα. ∆ια δη τουτο και
περι του νομου φησιν ο Ἡσαΐας της Καινης ∆ιαθηκης γραφων· Ἐκ γαρ Σιων εξελευσεται
νομος, και λογος Κυριου εξ Ἱερουσαλημ, και κρινει ανα μεσον των εθνων. Σιων γαρ
ενταυθα ολοκληρον λεγει το χωριον, και την πολιν την παρακειμενην αυτωι, την
μητροπολιν των Ἰουδαιων. Ἐκειθεν γαρ καθαπερ εκ βαλβιδος τινος ευσκελεις ιπποι οι
αποστολοι εις την οικουμενην αφεθησαν απασαν· εκειθεν τα σημεια ηρξαντο ποιειν·
εκει γεγονεν η αναστασις, εκει η αναληψις, εκει τα προοιμια και η αρχη της σωτηριας
της ημετερας· εκει τα αποῤρητα δογματα κηρυττεσθαι αρχην ελαβεν. Ἐκει πρωτον
απεκαλυφθη ο Πατηρ, εγνωρισθη ο Μονογενης, και εδοθη τοσαυτη Πνευματος χαρις.
Και τον περι των ασωματων εκει λογον εγυμναζον οι αποστολοι, των δωρεων, και
δυναμεων, και των μελλοντων αγαθων της επαγγελιας. Ἅπερ απαντα εννοων ο
Προφητης, ωραιοτητα αυτου καλει. Καλλη γαρ Θεου και ωραιοτης η αγαθοτης και η
φιλανθρωπια, και η εις απαντας ευεργεσια. Ὁ Θεος εμφανως ηξει, ο Θεος ημων, και ου
παρασιωπησεται. Ὁραις πως προιων απογυμνοι τον λογον, και αποκαλυπτει τον
θησαυρον, και φαιδροτεραν αφιησι την ακτινα, λεγων· Ὁ Θεος εμφανως ηξει. Ποτε γαρ
ουκ εμφανως παραγεγονε; Ποτε; Τηι προτεραι παρουσιαι· αψοφητι γαρ ηλθε τους πολλους
κρυπτων, και μεχρι πολλου λανθανων. Τι λεγω τους πολλους, οπου γε ουδε αυτη η
κυοφορουσα Παρθενος ᾔδει του μυστηριου το αποῤρητον, ουδε οι αδελφοι αυτου
επιστευον εις αυτον, ουδε ο δοκων ειναι πατηρ μεγα τι εφανταζετο περι αυτου;

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

194

βʹ. Και τι λεγω ανθρωπους; Και αυτον τον διαβολον ελανθανεν· ουδε γαρ αν,
ειπερ ᾔδει, ηρωτα αυτον μετα τοσουτον χρονον επι του ορους, Ει Υιος ει του 55.243
Θεου, και απαξ, και δις, και τριτον τουτο εποιει. ∆ιο και τωι Ἰωαννηι ελεγεν αρξαμενωι
αυτον εκκαλυπτειν· Ἄφες αρτι· τουτεστι, Σιγα νυν· ουδεπω γαρ καιρος του
εκκαλυφθηναι το αποῤρητον της οικονομιας· ετι λανθανειν τον διαβολον βουλομαι·
σιγα τοινυν, φησιν· Ουτω γαρ πρεπον εστιν ημιν. Και κατελθων απο του ορους,
ενετειλατο ινα μηδενι ειπωσιν, οτι αυτος εστιν ο Χριστος. Τοτε γαρ ως ποιμην ηλθε
ζητων το πεπλανημενον προβατον, και την αφηνιωσαν αγραν θηρευσαι βουλομενος·
διο και συνεσκιαζεν εαυτον. Και γαρ ωσπερ ιατρος ουκ ευθεως φοβερος τωι καμνοντι
γινεται, ουτω δη και αυτος εκ προοιμιων ουκ ηβουληθη δηλον εαυτον ποιησαι, αλλ'
ηρεμα και κατα μικρον. ∆ιο την αψοφητι ταυτην αυτου γινομενην παρουσιαν δηλων ο
αυτος ουτος προφητης λεγει προιων· Καταβησεται ως υετος επι ποκον, και ωσει σταγων
σταζουσα επι την γην. Ουδε γαρ κτυπων ηλθεν, ου ταραττων, ου κλονων την γην, ουκ
αστραπας αφιεις, ου τινασσων τον ουρανον, ου δημους αγγελων επιφερομενος, ου
μεσον το στερεωμα διαῤρηγνυς, και ουτω καταβαινων επι των νεφελων· αλλ' αψοφητι
δια μητρας παρθενικης, εννεαμηνιαιωι κυοφορουμενος χρονωι, ως τεκτονος υιος εν
φατνηι τικτεται, εν σπαργανοις ευτελεσιν επιβουλευεται, φευγει μετα της μητρος εις
Αιγυπτον. Ειτα μετα τελευτην του τοιαυτα παρανομησαντος, τοτε επανεισι, και
περιπολων διετελει ως εις των πολλων κατα το σχημα, και ιματιον ευτελες ην αυτωι,
και τραπεζα ευτελεστερα, και βαδισις διηνεκης, και ουτω διηνεκης, ως και κοπον απο
της βαδισεως γινεσθαι. Ἀλλ' ου τοτε ουτως ηξει, αλλ' ουτω φανερως, ως μηδε χρειαν
εχειν του προαγγελλοντος αυτου την παρουσιαν. ∆ια τουτο και αυτος δηλων αυτου το
περιφανες ελεγεν· Ἐαν ακουσητε, οτι Ἰδου εν τοις ταμιειοις, μη εισελθητε· οτι Ἐν τηι
ερημωι, μη εξελθητε. Ὥσπερ γαρ η αστραπη εκπορευεται απο ανατολων ηλιου, και
φαινεται εως δυσμων· ουτως εσται η παρουσια του Υιου του ανθρωπου, αυτη εαυτην
δεικνυουσα και ανακηρυττουσα. Και γαρ επι της αστραπης τουτο συμβαινει, και ου
δεομεθα του απαγγελλοντος, αλλ' ομου τε εφανη, και γνωριμη πασι γεγονε, και κατα
ταυτον πασιν. Ουτω και ο Παυλος φησιν· Ὅτι αυτος ο Κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι
αρχαγγελου, εν τηι εσχατηι σαλπιγγι καταβησεται απ' ουρανου. Και ο προφητης δε ουτως
αυτον εωρα επι των νεφελων φερομενον, και ποταμον εμπροσθεν συρομενον, και το
βημα το φοβερον, και τας ευθυνας τας απαραιτητους. Τοτε γαρ, τοτε δικαστηριου καιρος
και κρισεως· διοπερ ουκετι ως ιατρος, αλλ' ως δικαστης φαινεται. Ὁ γουν ∆ανιηλ και
τον θρονον αυτου βλεπει, και τον ποταμον προ του βηματος ελκομενον, και παντα απο
πυρος αυτωι δεικνυται, το αρμα, οι τροχοι. Ἀλλ' ουχ οτε παρα την αρχην και εν τηι
πρωτηι παρουσιαι παρεγενετο, εδειξε τι τοιουτον, ου πυρ, ου ποταμον, ουκ αλλο των
τοιουτων ουδεν· αλλα φατνη και καταγωγιον, και καλυβη, και μητηρ πενιχρα. Ἄλλως
δε και το ατρεπτον αυτου δεικνυσιν εντευθεν και αναλλοιωτον. Ἐπειδη γαρ εφησε τον
επι του θρονου καθημενον τριχα εχειν λευκην ωσει εριον, και ιματιον ως χιονα, ινα μη
τριχας νομισηις, μητε ιματιον, αλλα το καθαρον και το διαυγες πυρ πανταχου ειναι,
λεγει· 55.244 Πυρ ενωπιον αυτου καυθησεται, και κυκλωι αυτου καταιγις σφοδρα. Ουτω
και ουτος ομου τε το αναλλοιωτον, και ατρεπτον, και φωτεινον, και απροσιτον δια
τουτων ενδεικνυται των εικονων. Και ουχ ισταται μεχρι του πυρος, αλλα το σφοδρον
της τιμωριας παραστησαι βουλομενος, επαγει λεγων· Καταιγις σφοδρα. Καταιγις δε
λεγεται η βωλος χιονος αφορητος το εμπιπτον απαν παρασυρουσα και καταστρεφουσα,
η ραγδαια πνευματων ρυμη το αυτο δη εργαζομενη, και αφορητος ουσα τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

195

εντυγχανουσι. ∆ειξαι τοινυν βουλομενος το αφορητον της κολασεως εκεινης, ταυτας
παρηγαγε τας εικονας. Προσκαλεσεται τον ουρανον ανω, και την γην, του διακριναι τον
λαον αυτου. Παλιν των στοιχειων μεμνηται, δι' ων τα μυρια γεγονεν αγαθα τωι γενει
των ανθρωπων, ου μονον προς την του σωματος ζωην και συγκροτησιν, αλλα και αυτης
της θεογνωσιας την υποθεσιν. Τα τε γαρ καλλη και τα μεγεθη, και οι τροποι των
θεσεων, και αι ουσιαι, εξ ων ταυτι συνεστηκε τα στοιχεια, και τα εξ αυτων γενομενα, τα
τε καθολικως δια παντος του χρονου, τα τε ιδικως πολλακις συμβαινοντα, απαντα
ταυτα και τα σωματα τρεφει και συγκροτει, και προς την γνωσιν του ποιησαντος
χειραγωγει. ∆ιο και Παυλος ελεγε· Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης. Και παλιν·
Ἐπειδη γαρ εν τηι σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον, τουτεστι,
δια της σοφιας της εν τοις κτισμασι φαινομενης, ως ου μικρας, αλλα και σφοδρα
μεγιστης και σαφεστατης ουσης διδασκαλιας. Και τα καθ' ημεραν δε δι' αυτων γινομενα,
ει και κατα φυσεως ακολουθιαν γινεσθαι δοκει, αλλ' ουν και αυτα τον ∆ημιουργον
ανακηρυττει. Και γαρ της φυσεως ∆εσποτης ο ∆ημιουργος.
γʹ. Μη θαυμασηις δε, ει προς Ἰουδαιους αποτεινει τον λογον, περι της καθολου
κρισεως διαλεγομενος. Ουτω γαρ και Παυλος φησι· Θυμος και οργη, θλιψις και
στενοχωρια επι πασαν ψυχην ανθρωπου του κατεργαζομενου το κακον, Ἰουδαιου τε
πρωτον και Ἕλληνος. Και παλιν· Ὅσοι γαρ ανομως ημαρτον, ανομως και απολουνται·
και οσοι εν νομωι ημαρτον, δια νομου κριθησονται. Συναγαγετε αυτωι τους οσιους αυτου,
τους διατιθεμενους την διαθηκην αυτου επι θυσιαις. Τι δηποτε, ων μελλει κατηγορειν,
και ους μελλει καταδικαζειν, οσιους ενταυθα καλει; Την κατηγοριαν αυξων, και
γνωρισμα μειζον τηι τιμωριαι τιθεις την τιμην. Ουτω και ημεις επειδαν ιδωμεν τινας
πεπλημμεληκοτας, και βουλωμεθα αυτων σφοδροτερον καθαψασθαι, μετα των
αξιωματων αυτους καλουμεν, ωστε βαρυτεραν εργασασθαι την κατηγοριαν, λεγοντες·
Καλεσον τον διακονον, η τον πρεσβυτερον. Ἐπει ουν και ουτοι βασιλειον ιερατευμα και
λαος περιουσιος εχρηματιζον, και μεγα επι τουτωι εφρονουν· και εντευθεν υφαινει των
εγκληματων το μεγεθος. Τους διατιθεμενους την διαθηκην αυτου επι θυσιαις. Ἐπειδη
μυρια τολμωντες κακα, και τοσαυτα κακιας μεταχειριζοντες ειδη, αρπαζοντες,
πλεονεκτουντες, φονευοντες, μοιχευοντες, αιματα εφ' αιμασι αναμιγνυντες, ενομιζον
μεγαλα κατορθουν, και τον νομον πληρουν και την διαθηκην, ει προβατα θυσαιεν και
μοσχους, ονειδιζων 55.245 αυτοις εντευθεν, και κωμωιδων αυτους φησι· Τους
διατιθεμενους την διαθηκην αυτου επι θυσιαις· τουτεστι, τους νομιζοντας αυτοις αρκειν
εις σωτηριαν το καταθυειν αλογων σωματα. Και αναγγελουσιν οι ουρανοι την
δικαιοσυνην αυτου. Παλιν ενταυθα το διαλαμπον αυτου της δικαιοσυνης, το φαιδρον,
το σαφες, το αναντιῤρητον, το ωμολογημενον δειξαι βουλομενος, εισαγει τα αναισθητα
στοιχεια, ανακηρυττοντα αυτην κατα το αυτο σχημα, οπερ εμπροσθεν ελεγεν· Ὅτι ο
Θεος κριτης εστι. Τα δικαια οριζων εκαστωι, φησιν. Ουδε γαρ απλως το κρινειν ενταυθα
τεθεικεν, αλλ' ινα δηλωσηι, οτι και δικαιος εστι, και ετεροις τουτο παρεχει. Ἐπι γαρ του
Θεου το, Κριτης, αντι του, δικαιος, ειληπται, καθα και Παυλος αυτο τεθεικε λεγων· Ἐπει
πως κρινει ο Θεος τον κοσμον; Τουτο γαρ μαλιστα κρισις, τουτο μαλιστα κριτης, ου το
ψηφισασθαι απλως, αλλα το δικαιως ψηφισασθαι. Κριθησονται δε Ἰουδαιοι, και οι τοτε,
και οι μετα ταυτα παρανομησαντες επι της Καινης· εκεινοι μεν την φυσιν και τον νομον
κατηγορον εχοντες, ουτοι δε μετα τουτων και τα παρα του Χριστου γεγενημενα εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

196

αυτους. Τι γαρ και εχοιεν αν ειπειν, η ποιαν προβαλεσθαι αιτιαν, δι' ην ουκ επιστευσαν;
Ἀλλα προσεχετε τοις λεγομενοις, παρακαλω, ινα δυνησθε τους αντιλεγοντας
επιστομιζειν. Βελτιον γαρ αυτους παρ' ημων ηττηθεντας νυν διορθωθηναι, η
νομιζοντας νικαιν απελθειν εκει, και κατακριθηναι παρα του κοινου της οικουμενης
δικαστου. Τι τοινυν αν εχοιεν ειπειν Ἰουδαιοι, τινος ενεκεν ανειλον τον Χριστον; τι
μικρον η μεγα εγκαλειν εχοντες; Ὅτι εποιει εαυτον Θεον, φησι. Και μην ου ταυτα ην τα
ρηματα εν τωι καιρωι του σταυρου, αλλ' ετερα τινα. Ου γαρ ελεγον, Ὁ ποιων εαυτον
Θεον, αλλ', Ὁ ποιων εαυτον βασιλεα, ουκ εστι φιλος του Καισαρος. Καιτοι γε πολλακις
ηθελησαν αυτον βασιλεα χειροτονησαι, και εφυγεν. Ἀλλα προ τουτου, φησιν,
ενεκαλουν, οτι εποιει εαυτον Θεον. Και τι τουτο; Ει μεν γαρ ψευδως και αδικως, και ουκ
ων, λογον το εγκλημα ειχε· ει δε δικαιως, προσκυνεισθαι αυτον εχρην, ου σταυρουσθαι.
Ἴδωμεν τοινυν ει μη Θεος ων οντως, εποιει εαυτον Θεον, τουτεστιν, εδεικνυ και
επεφαινε. Ποθεν ουν βουλει μαθειν; απο των τοτε; απο των νυν; απο των παρα τον
τοκον; Τις ουν υπο παρθενου ποτε ετεχθη; τις δε αστερα εδειξε τοιουτον; τις δε μαγους
τοσαυτην οδον ηγαγεν, ουκ αναγκηι και βιαι, αλλα πειθοι και αποκαλυψει; Ὁραις την
κτισιν απασαν επιγνουσαν τον ∆εσποτην; Ἡ φυσις πρωτη παραχωρει, και ουκ αντιλεγει,
ουδε ανθισταται λεγουσα· Ου λυω τας ωδινας· ουκ εμαθον εκ μητρας παρθενικης
παιδιον προφερειν· ουκ οιδα γαμου χωρις μητερα ποιειν· αλλ' εξεστη και παρεχωρησε
των οικειων ορων· τον γαρ αυτης επεγνω ∆εσποτην. Τεχθεντος παλιν, αγγελοι
παρεγενοντο, τον εν ουρανοις επι γης μηνυοντες, και ουρανος εγινετο η γη, ατε του
βασιλεως ενταυθα οντος, και Μαγοι προσεκυνουν, εκ τοσουτου διαστηματος
αφικομενοι· και το μεν παιδιον επι φατνης εκειτο εν Παλαιστινηι, οι δε απο της
βαρβαρου χωρας τοσαυτην τιμην και θεραπειαν προσηγον, οσην εικος Θεωι προσαγειν.
Ἀλλα ταυτα μεν ισως ου παραδεξονται, ετερα δε επιζητησουσι σημεια, τα κατα την
παρουσαν γενεαν. Ἀλλ' ουδε τουτων απορησομεν. Τοιουτον γαρ η αληθεια· 55.246
περιῤρειται τοις δικαιωμασι. Μαλιστα μεν γαρ ουδε ενταυθα εχουσι τινα αντιλογιας
σκιαν ειπειν. Ει γαρ και μη παρης, οτε εκ παρθενου ετικτετο, τωι προφητηι πιστευειν εδει
τωι λεγοντι· Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον· και καλεσουσι το ονομα
αυτου Ἐμμανουηλ. Ει μη παρης, οτε σαρκα περικειμενος περιεπολει την γην, και
συνανεστρεφετο τοις δουλοις ο ∆εσποτης, εντυχε τωι Ἱερεμιαι, κακεινος σοι διαλεξεται
ουτω λεγων· Ουτος ο Θεος ημων· ου λογισθησεται ετερος προς αυτον. Ἐξευρε πασαν
οδον επιστημης, και εδωκεν αυτην Ἰακωβ τωι παιδι αυτου, και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι
υπ' αυτου. Μετα ταυτα επι της γης ωφθη, και τοις ανθρωποις συνανεστραφη.
δʹ. Και επι των αλλων δε απαντων οψει τους προφητας, ων τα βιβλια εικη μεχρι
σημερον περιστρεφεις και ενοχλεις, ταυτης ενεκεν της υποθεσεως σαφως
ανακηρυττοντας απαντα. Ἀλλ' οι μεν προς τουτους αγωνες και ειρηνται πολλακις ημιν,
και ρηθησονται· τεως δε των προκειμενων εχωμεθα. Και αναγγελουσιν οι ουρανοι την
δικαιοσυνην αυτου, οτι ο Θεος κριτης εστιν. Ἐνταυθα μοι την δικαιοσυνην λεγειν δοκει,
την πολλην αυτου κηδεμονιαν, την φιλανθρωπιαν την εις αυτους εκεινους, την εις
παντας ανθρωπους πολυειδη τινα οικονομιαν και πολυτροπον, την δια της κτισεως, την
δια του νομου, την δια της χαριτος, την δια των ορωμενων, την δια των αορατων, την
δια των προφητων, την δια των αγγελων, την δια των αποστολων, την δια των
κολασεων, την δια των ευεργεσιων, την δια των απειλων, την δια των επαγγελιων, την
δια της ταξεως της κατα τον χρονον. Ἄκουσον, λαος μου, και λαλησω σοι, Ἰσραηλ, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

197

διαμαρτυρομαι σοι. Ὅρα παλιν επιεικειαν και πραοτητα εξ αυτου του προοιμιου. Ὡς γαρ
αν ει ανθρωπος προς ανθρωπον ειποι θορυβουντα και ταραττοντα, Ἐαν ακουηις, λαλω·
εαν προσεχηις, ερω· ουτω και προς τους δουλους ο ∆εσποτης, Ἐαν ακουηις μου, φησιν,
ερω. Και γαρ ησαν ραιθυμοι και αναπεπτωκοτες, και ουδε επι μικρον μετα ησυχιας
παρειχον τηι των νομων αναγνωσει την ακροασιν. Και τουτο δηλων τις προφητης
ελεγεν ο εν Περσιδι διατριβων· Ἔσομαι αυτοις ως φωνη ψαλτηριου ηδυφωνου· και
συνεχως ελεγον τοις προφηταις μη προφητευειν, μαλλον δε και διεκρουοντο αυτους,
και ενοχλεισθαι εδοκουν. Και βασιλευς τουτο φαινεται απειλων προφητηι τινι και
προστασσων, ωστε μη οχλαγωγειν. Ὁ Θεος ο Θεος σου ειμι εγω. Ουχ απλως ο
διπλασιασμος κειται, αλλα επει προς αναισθητους ελαλει, και πεπωρωμενους, και
κεκωφωμενους, τον περι της δεσποτειας αυτου κινει λογον, αρχην αριστην τηι μετα
ταυτα διηγησει διδους εντευθεν, και δεικνυς οτι οφειλουσιν αυτωι την ελευθεριαν, και
χρεος αν ειεν δικαιοι καταθειναι ως ∆εσποτηι δουλοι, ως ∆ημιουργωι εργα, ως τα μεγιστα
ευεργετηθεντες, και τοσαυτην τιμηθεντες τιμην. Ουκ επι ταις θυσιαις 55.247 σου ελεγξω
σε· τα δε ολοκαυτωματα σου ενωπιον μου εστι διαπαντος. Ουτω γαρ οι λοιποι
κατηγορουσιν αυτων προφηται, επειδη το πλεον της αρετης παρορωντες μερος, εν
τουτοις τας ελπιδας της σωτηριας ειχον. Και γαρ εις απολογιαν εμελλον αυτο
προβαλλεσθαι, οτι Θυσιας σπενδομεν, οτι Προσφερομεν ολοκαυτωσεις. Ἀλλ' ουκ επι
τουτοις εισηλθον δικασομενος, φησιν, ουδε υπερ τουτων εγκαλεσων, οτι παρωφθη
ταυτα. Ὁ δε Ἡσαΐας και ευτονωτερον αυτων καθικνειται λεγων· Τι μοι πληθος των
θυσιων υμων; Πληρης ειμι. Ὁλοκαυτωμα κριων, και στεαρ αρνων, και αιμα ταυρων και
τραγων ου βουλομαι. Τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των χειρων υμων; Καιτοι πολλοι περι
θυσιων εισιν ειρημενοι λογοι· αλλ' ου προηγουμενως αυτου βουλομενου ταυτα
νομοθετει, αλλα τηι ασθενειαι αυτων συγκαταβαινοντος. Και Ἱερεμιας δε φησιν· Ἵνα τι
μοι λιβανον εκ Σαβα φερεις, και κιναμωμον εκ γης μακροθεν; Και παντες δε, ως ειπειν,
οι προφηται ουδεν μεγα ειναι τουτο φασι. ∆ιο και αυτος αρχομενος ουτως εφη· Ὁ Θεος ο
Θεος σου ειμι εγω· καντευθεν δηλων, οτι αναξιος αυτου της τοιαυτης θεραπειας ο
τροπος. Και γαρ τον Θεον ου δια καπνου και κνισης, αλλα δια πολιτειας αριστης και
ασωματου και νοερας θεραπευεσθαι δει. Ἀλλ' ουχ οι δαιμονες των εξωθεν ουτως, αλλα
και επιζητουσι ταυτα. Τουτο και τις παρ' Ἕλλησι ποιητης φαινεται δεικνυς, λεγων· ... Το
γαρ λαχομεν γερας ημεις. Ἀλλ' ουχ ο Θεος ημων ουτως. Ἐκεινοι μεν γαρ αιματων
διψωντες ανθρωπινων, και κατα μικρον αυτους εις ταυτας τας μιαιφονιας εναγειν
βουλομενοι, ταυτα ᾔτουν συνεχως· αυτος δε και της των αλογων αποστησαι σφαγης
κατα μικρον εθελων, εχρησατο τηι συγκαταβασει ταυτηι, και συνεχωρησε θυσιας, ινα
ανεληι θυσιας. Ου δεξομαι εκ του οικου σου μοσχους, ουδε εκ των ποιμνιων σου
χιμαρους. Ὅτι εμα εστι παντα τα θηρια του δρυμου, κτηνη εν τοις ορεσι και βοες.
Ἔγνωκα παντα τα πετεινα του ουρανου, και ωραιοτης αγρου μετ' εμου εστιν. Ὅρα πως
κατα μικρον αναγει των χαμαιζηλων την διανοιαν, διανοιγων αυτων την
πεπωρωμενην γνωμην, και δεικνυς οτι ου δεομενος ταυτα επεταξεν, ουδε
αποδεχομενος ενομοθετησεν. Ει γαρ εβουλομην ουτω θεραπευεσθαι, φησι, την υφηλιον
πασαν εχων, και αυτος παντων γενομενος δημιουργος, δαψιλεις αν παρεσκευασα μοι
γενεσθαι θυσιας. Ειτα και κωμωδων αυτους και διασυρων, ωστε και πληκτικωτεραν
γενεσθαι την κατηγοριαν, επηγαγεν· Ἐαν πεινασω, ου μη σοι ειπω· εμη γαρ εστιν η
οικουμενη και το πληρωμα αυτης. Ἐπειδη γαρ αυτος μεν αυτα συνεχωρησεν, ινα κατα
μικρον αυτους απαγαγηι τουτων, αυτοι δε εναπεμειναν τηι ευτελειαι, ουδεν μεγα εκ της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

198

συγκαταβασεως ταυτης καρπωσαμενοι, δια τουτο παχυτερον πως και ανθρωπινωτερον
διαλεγομενος φησιν· Ἐαν πεινασω, ου μη σοι ειπω· τουτεστιν, Ουτε πεινω· Θεος γαρ ου
πεινασει, ου κοπιασει· ουτε ει τουτοις εβουλομην θεραπευεσθαι, ηπορουν απειρων
θυσιων και ολοκαυτωματων. Και 55.248 γαρ προκειται μοι παντα μετα πολλης της
αφθονιας, και Κυριος αυτων ων και ∆εσποτης, τα εμα βουλομαι παρα σου λαβειν, ινα
τουτωι σε της οδου τωι τροπωι προς την εμην επισπασωμαι φιλιαν, και της των ματαιων
αποστησω συνηθειας.
εʹ. Ειτα παλιν επι το υψηλοτερον αγαγων φησι· Μη φαγομαι κρεα ταυρων, η
αιμα τραγων πιομαι; Ταυτα γαρ ουτε ανθρωποις ποιειν επεταξα, φησιν, αλλα και
μεγιστην ωρισα κολασιν τοις το αιμα εσθιουσι. Πως ουν ημελλον αιματος δεησεσθαι ο
τους δουλους απαγων τους εμους της τοιαυτης θοινης; Ἐκβαλων τοινυν ταυτα απαντα,
και δειξας αναξια αυτου, και πολλην τηι κατηγοριαι την κωμωιδιαν αναμιξας, ουκ εστησε
τον λογον μεχρι τουτου, αλλα δεικνυσιν ετερας θυσιας τροπον, οπερ εστιν ιατρειας
αριστης ειδος, των ουδεν ωφελουντων απαγοντα, τα δυναμενα διορθουν επιτιθεναι
τοις τραυμασι. Μετα γαρ το ταυτα απαρτισαι, λεγει· Θυσον τωι Θεωι. Και πως θυσω,
φησιν; Αιματος χωρις. Τουτο γαρ μαλιστα θυσια Θεωι πρεπουσα. ∆ια τουτο ειπων, Θυσον
τωι Θεωι, επηγαγε, Θυσιαν αινεσεως· τουτεστιν, ευχαριστιας, υμνων ιερων, της δια των
εργων δοξολογιας. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ουτω ζηθι, ωστε δοξαζεσθαι σου τον
∆εσποτην. Ὅπερ και ο Χριστος εδιδαξε λεγων· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των
ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις
ουρανοις. Αινος γαρ ουδεν ετερον η επαινος εστι, δοξα και ευφημια. Ἔστω τοινυν ο βιος
σου τοιουτος, ωστε ευφημεισθαι σου τον ∆εσποτην, και απηρτισμενην εισηγαγες την
θυσιαν. Ταυτην και ο Παυλος επιζητει την θυσιαν, λεγων· Παραστησατε τα μελη υμων
θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι. Και αλλαχου παλιν ο αυτος προφητης· Αινεσω
το ονομα του Θεου μου μετ' ωιδης, μεγαλυνω αυτον εν αινεσει· και αρεσει τωι Θεωι υπερ
μοσχον νεον κερατα εκφεροντα και οπλας. Ουτως εθυε και Ἰωβ μετα τας πληγας
εκεινας τας υπερ φυσιν, ευχαριστων, και ταυτα φθεγγομενος τα ρηματα· Ὁ Κυριος
εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο, ως τωι Κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο· ειη το ονομα Κυριου
ευλογημενον εις τους αιωνας. Και αποδος τωι Ὑψιστωι τας ευχας σου. Τας ικετηριας
ενταυθα φησιν, ωστε διηνεκως τηι δεησει προσκαρτερειν, και απερ αν επαγγελλωμεθα
μετα ταχους αποδιδοναι. Και καλως ειπεν· Ἀποδος. Μετα γαρ την επαγγελιαν χρεος το
πραγμα γινεται. Ουτως Ἄννα απεδωκε τον υιον, ως οφλημα μεγιστον. Και συ τοινυν
καν ελεημοσυνην επαγγελληι, καν σωφρονα βιον, καν ετερον τι τοιουτον, σπευδε προς
την εκτισιν. Ει δε τις ακριβως εξετασειε, καν μη επαγγελληται, χρεωστει αυτωι τα της
αρετης. Και τουτο δηλων ο Χριστος ελεγεν· α γαρ ωφειλομεν ποιησαι, πεποιηκαμεν.
Καιτοι την παραβολην του δουλου ελεγε του ελαχιστην διακονιαν, ουχι κατακλιθηναι,
κελευομενου, αλλα παρελθειν και διακονειν. Και ετερος δε τις φησιν· Μη χρονισηις
αποδουναι ευχην σου. Ἐπηγγειλω; Ἀποδος, μη ποτε θανατος επελθων διακοψηι. Και τι
προς εμε; φησιν· ου γαρ κυριος ημην της ζωης. ∆ια τουτο γαρ εχρην μη χρονισαι, το
αδηλον εννοουντα της εξοδου, και οτι κυριος ουκ ει της ζωης και της εντευθεν
αποδημιας. Ὥστε η δοκουσα απολογια κατηγορια εστιν. Ουδε γαρ του θανατου λοιπον
το μη αποδουναι γεγονεν, αλλα της σης μελλησεως και αναβολης. Και επικαλεσαι με εν
ημεραι θλιψεως σου, 55.249 και εξελουμαι σε, και δοξασεις με. Ὁραις εκ πολλου του
περιοντος την αντιδοσιν διδομενην; Τι τοινυν της τοιαυτης φιλανθρωπιας ισον γενοιτ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

199

αν, οταν και αυτης της αρετης μισθους ημιν διδωι, και μισθους πολλωι μειζονας των
πονων, και σφοδρα εν καιρωι διδομενους; Και δια τι, φησιν, ειπεν· Ἐπικαλεσαι με; δια τι
αναμενει καλεισθαι παρ' ημων; Μειζονα την οικειωσιν ημιν ποιησαι βουλομενος, και
την προς αυτον φιλιαν θερμοτεραν, και τωι δουναι, και τωι καλεισθαι, και τωι λαμβανειν.
Και γαρ η αρετη προς Θεον οικειοι, και η αντιδοσις το αυτο εργαζεται· και η ευχη παλιν
ταυτην συγκροτει την οικειωσιν. ∆ια τουτο φησι· ∆ος μοι, και διδωμι σοι. Και εν τωι
διδοναι δε συ λαμβανεις· αυτος γαρ τουτων ανενδεης. Ὥστε καν επιεικης γενηι, καν
μετριος, καν σωφρων, ου τωι Θεωι τι προσεθηκας, αλλα σαυτον λαμπρον εποιησας και
αμεινω· αλλ' ομως και τουτων ως αυτον ωφελουντι μισθους σοι και στεφανους οριζει
μεγιστους. Και προ των στεφανων δε εκεινων ου μικρας απολαυεις ηδονης, αγαθωι
συντρεφομενος συνειδοτι, και χρησταις πτερουμενος ελπισιν. Ἡμεραν δε θλιψεως
ενταυθα φησιν, ου τας των συμφορων, ουτε τας των περιστασεων, αλλ' οτι καν αμαρτια
πολεμηι, καν διαβολος πολιορκηι, επιθυμιας εισαγων πονηρας, πολλης απολαυσηι της
συμμαχιας. Και εξελουμαι σε, και δοξασεις με. Παλιν ενταυθα ου της παρ' ημων δοξης
δεομενος φησι τουτο πως γαρ ο της δοξης Θεος;, αλλ' ωστε δια τον της ευχαριστιας
υμνον γινεσθαι της ευεργεσιας την μνημην, και θερμοτεραν την προς αυτον διαθεσιν,
και πρωτως ευζωΐαν μεγιστην λαμβανειν.
ς ʹ. Ουχ αμαρτησεται δε του πρεποντος ειπων τις ενταυθα ημεραν θλιψεως αυτον
λεγειν, και την μελλουσαν ημεραν· η γαρ θλιψις εκεινη απαυστος. Ἐνταυθα μεν γαρ και
θανατος επιων λυει τας συμφορας, και φιλοι παρακαλουντες, και τελος
προσδοκωμενον, πολλακις δε και πραγματων μεταβολη ελπιζομενη, και χρονου μηκος
εμαλαξε της ψυχης το παθος, και η των πλησιων δυσημερια. Το γαρ εχειν κοινωνους
των οδυνηρων, και πολλα τοιαυτα οραιν υποδειγματα, μεγα πολλοις εις παραμυθιαν
ειναι εδοξεν. Ἐκει δε ουδεν τοιουτον εστιν· ουτε γαρ τις παρακαλων παρεστιν, αλλ' εν
ερημιαι φιλων απαντες εισιν. Ου χρονου μηκος μαλασσει την οδυνην πως γαρ
επικειμενης της φλογος δι' ολου;· ουκ ελπις απαλλαγης· αιωνια γαρ η κολασις· ου
θανατου προσδοκια· αθανατος γαρ η τιμωρια, και τα σωματα δε τα κολαζομενα
αθανατα· αλλ' ουδε τουτο ο δοκει πολλοις παραμυθιαν φερειν, το ετερους οραιν εν
κολασει. Πρωτον μεν γαρ ουδε ιδειν εστι κολαζομενους, του σκοτους αντι παντος
διαφραγματος επισκιαζοντος τας οψεις· επειτα η υπερβολη της οδυνης ουτε ταυτης
αφιησιν αισθησιν λαβειν της παραμυθιας. Ὁ γουν πλουσιος ουδεν ενθεν εις παραμυθιας
εκαρπωσατο λογον, ουδε οι τους οδοντας βρυχοντες. Τωι δε αμαρτωλωι ειπεν ο Θεος·
Ἵνα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου; Ειδες την απηρτισμενην λυραν, την συμφωνον
κιθαραν, την εν διαφοροις φθογγοις μιαν αρμονιαν ηχουσαν; Τουτο γαρ το νοημα, και
παρα αποστολοις εστιν ιδειν, και παρα προφηταις ετεροις κειμενον· και Παυλος μεν
ουτω πως φησι, δεικνυς και 55.250 αυτος, οτι ουδεν οφελος του διδασκειν ετερους, οταν
τις εαυτον προτερον λαβων μη διδασκηι. Ἐπειδη γαρ μεγα εφρονουν ωσπερ επι ταις
θυσιαις, ουτω και επι τωι νομον εχειν, και διδασκαλοι των αλλων χρηματιζειν, δεικνυς,
οτι ουδεν μεγα καρπουνται, οταν αδιδακτοι μενωσιν αυτοι, καθαπτομενος σφοδροτερον
των τοιουτων, λεγει· Ὁ ουν διδασκων ετερον, σεαυτον ου διδασκεις; ο κηρυσσων μη
κλεπτειν, κλεπτεις; ο βδελυσσομενος τα ειδωλα, ιεροσυλεις; ος εν νομωι καυχασαι, δια
της παραβασεως του νομου τον Θεον ατιμαζεις; ∆ια τουτο και περι εαυτου ελεγε·
Φοβουμαι, μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι· καθαιρων το φυσημα των
επι τηι του λογου διδασκαλιαι μεγα φρονουντων, αυτων δε ερημων οντων της αρετης.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

200

Και ετερως δε τον λογον τουτον μεταχειριζει προς Ἰουδαιους αποτεινομενος, οταν λεγηι·
Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα, φυσει τα του νομου ποιηι, ουτοι νομον μη εχοντες
εαυτοις εισι νομος. Και παλιν· Ου γαρ οι ακροαται του νομου δικαιοι παρα τωι Θεωι, αλλ'
οι ποιηται του νομου δικαιωθησονται. Και ο προφητης· Οι αντεχομενοι του νομου, ουκ
ηπισταντο με. Και παλιν· Εις ματην εγενηθησαν σχοινος ψευδης γραμματευσι. Τινος
ενεκεν; Ὅτι τρυγων και χελιδων, και αγρου στρουθια εγνωσαν καιρους εισοδων αυτων,
ο δε λαος μου ουκ εγνω τα κριματα μου. Ουτος δε ου μονον ουδεν κερδαινειν φησιν εκ
του διδασκειν ετερους τον μη μετιοντα την αρετην, αλλα και εκβαλλειν ταυτης αυτον
της προεδριας. Ει γαρ επι των εξωθεν δικαστηριων ο πεπλημμεληκως τηι της σιγης
ατιμιαι κολαζεται, πως αν εν κοινωι διδασκαλειωι, φησι, φωνην εχοι ο της αμαρτιας
υπευθυνος; Μειζον δε τουτο το διδασκαλειον του δικαστηριου εκεινου. Ἐκει μεν γαρ οι
κολαζομενοι τινουσι τιμωριας· ενταυθα δε απαντα γινεται, ωστε μη κολασθηναι τους
πεπλημμεληκοτας, αλλα τηι μετανοιαι διορθωσασθαι το πλημμεληθεν. Και εν ταις
βασιλικαις δε αυλαις ουδεις αν γενοιτο ερμηνευς βασιλικης φωνης επι βιωι
διεφθαρμενωι αλους. Τινος γαρ ενεκα διηγηι δικαιωματα, και διδασκεις ετερους, και μην
τουναντιον ποιεις, του βιου σου τοις λεγομενοις αντιφθεγγομενου, και ενιους των
βουλομενων προσεχειν αποστρεφεις; Ου γαρ ουτω διδασκεις δια των λογων, ως απαγεις
δια των πραγματων. ∆ια τουτο και ο Χριστος εκεινον επαινει τον διδασκαλον, τον δια
των εργων και δια των ρηματων απηρτισμενην επιδεικνυντα την διδασκαλιαν. Ὃς γαρ
αν ποιησηι και διδαξηι, φησιν, ουτος μεγας κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων.
Ἐχετω τοινυν σου λαμπραν φωνην ο βιος, ταυτα διδασκουσαν· καν το στομα
αποφραξηις, σαλπιγγος λαμπροτερον ηχησεις, και εις τους παροντας, και εις τους
ποῤρωθεν οντας. Ουτως ο ουρανος διηγειται δοξαν Θεου. ου στομα εχων, ου γλωσσαν
κινων, ουδε πνευμα κατωθεν προιεμενος, αλλα τωι καλλει της οψεως τον θεατην εις
θαυμα του δημιουργου παραπεμπων. Ὅπερ ουν εστιν εκει επι του ουρανου το καλλος
της οψεως, τουτο εστω επι της ψυχης της σης η αρετη. Ἂν δε κατεῤρυπωμενος, και
μυριους κατηγορους εχων, και προ παντων το συνειδος, σπουδαζηις επιλαμβανεσθαι
θρονου διδασκαλικου, επειδαν κακιας κατηγορηις, ουχ ετερων μαλλον η σαυτου
κατηγορησεις. Και αναλαμβανεις την διαθηκην μου δια στοματος σου; Καλως ειπε· ∆ια
στοματος. Ἡ γαρ καρδια ερημος εστι των εντευθεν καρ 55.251 πων, και τα χειλη κινειται
ματην, και επι κατακρισει του λεγοντος. Ἂν δε την διανοιαν τις ερευνησηι, πολυν
ευρησει τον πολεμον οντα. Συ δε εμισησας παιδειαν, και εξεβαλες τους λογους μου εις
το οπισω. Παιδειαν ενταυθα φησι την του νομου διδασκαλιαν, την την ψυχην
ρυθμιζουσαν, την την κακιαν απελαυνουσαν, και την αρετην καταφυτευουσαν. Πως ουν
αυτην μεταχειριζεις, και εις ετερους σπειρεις, αυτος δια των εργων αυτην μη εχων;
Ἐξεβαλες γαρ, φησι, τους λογους μου εις τα οπισω.
ζʹ. Ου γαρ μονον ου προεθηκας τι παρα της του νομου διδασκαλιας, αλλα και ο
απο της φυσεως εχεις, επηρωσας. Των γαρ ου πρακτεων, και των μη τοιουτων φυσικως
εγκεινται ημιν οι λογοι. Συ δε αυτους απωσω, και ουκ ειχες εν μνημηι. Ει εθεωρεις
κλεπτην, συνετρεχες αυτωι, και μετα μοιχου την μεριδα σου ετιθεις. Ἐπειδη γαρ ουκ
εστιν ανθρωπον ευρειν αναμαρτητον καθολου· διο και τις ελεγε· Τις καυχησεται αγνην
εχειν την καρδιαν; η τις παῤρησιασεται καθαρος ειναι απο αμαρτιας; και Παυλος ειπων,
Ουδεν εμαυτωι συνοιδα, επηγαγεν· Ἀλλ' ουκ εν τουτωι δεδικαιωμαι· και, ∆ικαιος δε
εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι, ευδηλον οτι των ημαρτημενων αυτωι· ινα ουν μηδεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

201

εχηι λεγειν, οτι Ει παντες εν αμαρτιαις, τον δε αμαρτωλον εκελευσε μη διηγεισθαι τα
δικαιωματα, τις εσται ο διηγησομενος; ινα μη τις ουν ταυτα λεγηι, τιθησι και κατ' ειδος
αμαρτιων ειδη. Ἔστι γαρ αμαρτια προς θανατον, καθαπερ και ο Ἠλει ελεγεν· Ἐαν
αμαρτων αμαρτηι ανθρωπος, προσευξεται περι αυτου ο ιερευς· εαν δε τωι Κυριωι αμαρτηι,
τις προσευξεται περι αυτου; Και εν τωι νομωι δε τα μεν ην ανιατα, ως και θανατωι
κολαζεσθαι· τα δε ειχε τινα ταχιστην παραμυθιαν· ουτω και ο Χριστος εν τηι Καινηι· Ἐαν
αμαρτηι ο αδελφος σου, φησιν, ελεγξον αυτον μεταξυ σου και αυτου μονου. Ἐαν δε μη
ακουσηι, παραλαβε ετι μετα σαυτου δυο, φησιν. Ἐαν μηδε τουτων ακουσηι, εστω σοι ως ο
εθνικος και τελωνης. Καιτοι γε αλλαχου ειποντος του Πετρου· Ποσακις, εαν αμαρτηι ο
αδελφος μου εις εμε, αφησω αυτωι; και ακουσαντος· Ἕως εβδομηκοντακις επτα·
ενταυθα δε μετα δυο παραινεσεις μεγα δεικνυσι το πλημμελημα, και ουκ αναγκαζει
παραμειναι παλιν. Τι ουν; εναντια ταυτα εκεινων; Ἄπαγε· αλλα το, Ἑβδομηκοντακις
επτα, εαν μετανοηι, λεγει. Πως γαρ αν τις αφησει τωι μηδε ημαρτηκεναι ομολογουντι,
μηδε μετανοουντι; Και γαρ τον ιατρον φαρμακα απαιτουντες, και το ελκος δεικνυμεν.
Τις ουν εστιν ο αμαρτωλος, περι ου φησιν ενταυθα η Γραφη; Ἀκουσωμεν μετα
ακριβειας. Και γαρ υπογραφει αυτον, δια των εξης ουτω λεγων· Ει εθεωρεις κλεπτην,
συνετρεχες αυτωι, και μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθεις. Το στομα σου επλεονασε
κακιαν, και η γλωσσα σου περιεπλεκε δολιοτητας. Καθημενος κατα του αδελφου σου
κατελαλεις, και κατα του υιου της μητρος σου ετιθεις σκανδαλον. Ειδες καθαπερ εν
εικονι της κακιας τα χρωματα, και πως θηριον ο πονηρος γεγονε τηι κακιαι, της φυσεως
την ευγενειαν προδους; Μη τοινυν απλως επελθωμεν την εικονα, αλλ' ακριβως και καθ'
εκαστον εξεταζον 55.252 τες. Ει εθεωρεις κλεπτην, φησι, συνετρεχες αυτωι. Τουτο
παντων αιτιον των κακων· τουτο μαλιστα εστι το ανατρεπον αρετην, το εκλυον την
περι τα καλα των πολλων σπουδην, οταν μη μονον μη επιτιμωσι τινες, αλλα και
συνηδωνται τοις αμαρτανουσι. Τουτο του αμαρτανειν ουκ ελαττον. Ἄκουσον γουν
Παυλου λεγοντος· Ου μονον αυτα ποιουσιν, αλλα και συνευδοκουσι τοις πρασσουσιν. Ου
μικρον δε και τουτο αμαρτημα, καν μη πραττηι τις τα κακα, το συνηδεσθαι τοις κακοις.
Ὁ μεν γαρ εχει την αναγκην ειπειν, την πενιαν αιτιασασθαι, ει και μη ευλογοι αι
προφασεις· συ δε ποθεν επαινεις το γεγενημενον, ουδε την εξ αυτου καρπουμενος
ηδονην; Κακεινος μεν ισως και μεταγνωσεται· συ δε και ταυτας αποκλειεις τας θυρας,
και το φαρμακον αναιρεις, και ανατρεπεις την τοσαυτην παραμυθιαν, παντοθεν εαυτωι
προσχωννυς τον λιμενα της επι την μετανοιαν επανοδου. Ὅταν ουν ιδηι σε, τον εκτος
της αμαρτιας, και τον οφειλοντα επιτιμησαι, ου μονον μη επιτιμωντα, αλλα και
συσκιαζοντα, και μη συσκιαζοντα μονον, αλλα και συμπραττοντα, τι ηγησεται περι
εαυτου; τι δε περι του τολμηθεντος; Ὡς γαρ τα πολλα οι πολλοι των ανθρωπων ουκ εκ
διανοιας μονον ταυτας περι των πρακτεων φερουσι τας ψηφους, αλλα και εκ της
ετερων προαιρεσεως διαφθειρομενοι· καν μεν ιδηι παντας αποστρεφομενους αυτον ο
ημαρτηκως, μεγα τι και πονηρον ηγησεται ειργασθαι· οταν δε μη μονον μη
αγανακτουντας, μηδε δυσχεραινοντας, αλλα και πραως φεροντας, και
συνεφαπτομενους, το εκ του συνειδοτος διαφθειρας λοιπον δικαστηριον, της των
πολλων ψηφου συμπραττουσης αυτου τηι διεφθαρμενηι γνωμηι, τι ου τολμησει; ποτε δε
καταγνωσεται εαυτου, και παυσεται του αδεως αμαρτανειν; ∆ιο χρη, καν πραττηι τις το
πονηρον, καταγινωσκειν εαυτου· οδος γαρ τουτο επι το αποστηναι του πονηρου· καν μη
πραττηι τα καλα, επαινειν τα καλα. Ὁδος γαρ επι την εργασιαν η προθυμια. Ἐνταυθα
μεντοι, επειδη και συνεφαπτεται των γινομενων, εικοτως αυτον μεθ' υπερβολης στιζει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

202

πασης. Ει γαρ επιτιμωμενη η κακια τοσουτον ανθει, και επαινουμενη η αρετη μολις
εκκαλειται προς τους ιδρωτας τους εαυτης· τι εσται ει μη τουτο γενοιτο; Τουτο ιδοι τις
αν και εν χορωι ιερεων πολλακις γινομενον· ει δε επι των μαθητων χαλεπον τουτο,
πολλωι μαλλον επι των διδασκαλων.
ηʹ. Τι ποιεις, ανθρωπε; Παρεβαθη ο νομος, κατεφρονηθη σωφροσυνη,
πλημμεληματα τοσαυτα ετολμηθη παρα τινος των ιερωμενων, τα ανω κατω γεγονε, και
ου φριττεις; Ἀλλ' ο μεν προφητης και αυτα τα αναισθητα στοιχεια καλει προς εκτασιν
και κοινωνιαν του θρηνου των κοινηι πεπλημμελημενων κακων, Ἐξεστη ο ουρανος,
λεγων, και εφριξεν η γη επι πλειον σφοδρα. Και παλιν· Πενθησει ο Καρμηλος, πενθησει
οινος, πενθησει αμπελος. Και τα μεν αψυχα πενθει, και στενει, και συναγανακτει τωι
∆εσποτηι· συ δε ο λογικος ουκ αλγεις; ουκ επιτιμαις, ου γινηι χαλεπος τιμωρος των του
Θεου νομων, αλλα και κοινωνεις; Και ποιαν αν σχοιης συγγνωμην; Μη γαρ ο Θεος
εκδικου 55.253 δειται· μη γαρ βοηθουντων χρηιζει; αλλα βουλεται σε υπηρετην τουτου
γενεσθαι, ινα μη τοις αυτοις περιπεσηις, εν τηι καθ' ετερου αγανακτησει σωφρονεστερος
γινομενος, ινα καντευθεν το φιλοθεον σου δειξηις. Ὅταν γαρ αμαρτοντος ετερου
παραδραμηις, και μη επεξελθηις, μηδε αλγησηις, ραιθυμοτεραν σου την ψυχην ποιεις και
ευεμπτωτον, και μαλιστα πολλακις παρασκευαζεις τοις αυτοις περιπεσειν· κακεινον δε
ου τα τυχοντα παραβλαπτεις τηι ακαιρωι χαριτι ταυτηι, αυστηροτερας αυτωι ποιων τας εν
τωι μελλοντι ευθυνας, και προς τα παροντα ραιθυμοτερον κατασκευαζων. Ταυτα δε ου
περι κλεπτων μονον ειρηται, αλλα και περι παντος αμαρτηματος· το δε εσχατον τεθεικε
των πλημμεληματων, ιν' ειδηις οτι ο επι τωι τοιουτωι συγγνωμην ουκ εχων, πολλωι
μαλλον εφ' ετερου ουκ απολαυσεται ταυτης της παραμυθιας. Ἄκουσον γουν και εξης τι
φησι· Και μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθεις· επι το μειζον ελθων. Πολλωι γαρ εκεινο
τουτου ελαττον. Και τις των αμαρτηματων τουτων συγκρισιν ποιουμενος ουτως ελεγεν·
Ου θαυμαστον εαν αλωι τις κλεπτων· κλεπτει γαρ ινα την ψυχην αυτου εμπλησηι
πεινωσαν. Ει τοινυν τουτο ασυγγνωστον, πολλωι μαλλον μοιχεια. Ἐνταυθα δε μοιχειαν
την πορνειαν φησιν. Ἂν τοινυν ιδηις τινα των μετα σου αγελαζομενων πορνευοντα, και
μυστηριοις προσερχομενον, ειπε τωι διακονουμενωι τηι τουτων διανομηι· Ὁ δεινα αναξιος
των μυστηριων, κωλυσον τας βεβηλους χειρας. Ει γαρ μηδε διηγεισθαι τα δικαιωματα
αξιος, εννοησον, οι προβησεται τα της κολασεως αυτωι, οταν και της ιερας απτηται
τραπεζης, ουκ αυτωι δε μονον, αλλα και τωι συσκιαζοντι. Ου γαρ ειπε, Και εμοιχευες,
αλλα, Μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθεις. Βαβαι, ηλικον εστι κακον εκ του
περιστελλειν των αλλων τας σηπεδονας, οπου γε και κοινωνον αυτον φησιν ειναι της
επι τωι πλημμεληματι τιμωριας, και ουκ ελαττον η εκεινος. Ὁ μεν γαρ εχει το παθος
ειπειν, ει και ασυγγνωστος η προφασις, καθα ο κλεπτης τον λιμον· συ δε ουδε τουτο.
Τινος ουν ενεκεν, της ηδονης ουκ απολαυων, της κολασεως κοινωνεις και μεριστης
γινηι; ∆ια δη τουτο και οι εξωθεν δικασται ουχι τους τολμησαντας μονον, αλλα και των
οικετων αν ιδωσι συνειδοτας τωι πραγματι κολαζουσι, και οι παραδιδοντες δεσποται
ηδεως αν το αιμα αυτων εκπιοιεν, και των σαρκων απογευσαιντο, και αυτοις λογιζονται
την εξουσιαν του γεγενημενου ουκ ελαττον, η τηι μοιχευθεισηι. Οι γαρ τα
παραπετασματα μη αναστειλαντες, αυτοι πλειονα την εξουσιαν τοις κρυπτομενοις
δεδωκασιν· ουτοι και την μοιχευθεισαν και τον ηδικημενον υβρισαν ανδρα και αυτον
τον μοιχευσαντα. Ει γαρ προκατηγγειλαν, ει γαρ δηλον εποιησαν, πασαν αν την αγραν
εσοβησαν. Και καθαπερ εκεινοι μαλιστα εισιν οι εμβαλλοντες εις τας παγας, οι τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

203

παγας περιστελλοντες, και περικαθημενοι τοις μελλουσιν αλισκεσθαι, και παντοθεν
απαντα κρυπτοντες δολον, και μητε ψοφον, μητε αλλο τι συγχωρουντες γενεσθαι το
δυναμενον σοβη 55.254 σαι την θηραν· ουτω δη και ενταυθα, αν παρακαθισηις τηι
κειμενηι παρα του διαβολου παγιδι, και ειδως μελλοντα εμπιπτειν τον μοιχον μη
θορυβησηις, μηδε πτοησηις, τοτε μαλιστα αυτον απολεις. Μη γαρ μοι εκεινο το ρημα λεγε
το πολλης γεμον αναλγησιας· Τι δε μοι μελει; τα εμαυτου μεριμνω· τοτε γαρ μαλιστα
μεριμνησεις τα σα, οταν τα σα ζητηις εν τωι του πλησιον συμφεροντι. ∆ιο και ο Παυλος
ελεγε· Μηδεις το εαυτου ζητειτω, αλλα το του ετερου. Ἵνα, φησιν, ευρηις το σαυτου,
ζητει το του ετερου. Το στομα σου επλεονασε κακιαν, και η γλωσσα σου περιεπλεκε
δολιοτητας. Καθημενος κατα του αδελφου σου κατελαλεις, και κατα του υιου της
μητρος σου ετιθεις σκανδαλον. Ἵνα γαρ μη λεγηι· Ἀπο φιλανθρωπιας ταυτα ποιω·
μαλιστα μεν, ποια αν ειη τουτο φιλανθρωπια, τον μελλοντα εις βαραθρον εμπιπτειν μη
κωλυειν, μηδε αναστελλειν; το χαριζεσθαι ηδονηι αδικωι; το περιοραιν δηλητηριον
φαρμακον πινοντα; Πλην αλλ' ουδε τουτο δυνησηι λεγειν. Ὅτι γαρ ου φιλανθρωπιας
τουτο, αλλ' υπνου και νωθειας και ραιθυμιας, πως τον αδικουντα αφεις τον ουδεν
ηδικηκοτα αδελφον κακως λεγεις; πως επιβουλευεις τωι μηδεν ηδικηκοτι, μηδε
πεπλημμεληκοτι; Ὅρα κακιαν εκατερωθεν εις ακρον εκτεινομενην. Τον μεν υπο της
επιθυμιας μεθυοντα ου κωλυεις μεθυειν, ωστε σωφρονησαι, τον δε ουδεν ηδικηκοτα
κολαζεις. Καθημενος γαρ κατα του αδελφου σου κατελαλεις, και κατα του υιου της
μητρος σου ετιθεις σκανδαλον.
θʹ. Ὅρα πως τηι επεξηγησει την κατηγοριαν αυξει. Τον τας αυτας λυσαντα σοι,
φησιν, ωδινας, τον της αυτης σοι κεκοινωνηκοτα νηδυος, τον οικιας και τραπεζης και
τροφης μετασχοντα της αυτης, τον απο μιας βλαστησαντα ριζης, τον την αυτην εχοντα
της γενεσεως αρχην, τον εκ πρωτης ηλικιας συναναβαντα σοι, τουτον κακως λεγεις, και
ου κακως λεγεις μονον, αλλα και εις εργον την επιβουλην εξαγεις; Τουτο γαρ εστιν,
Ἐτιθεις σκανδαλον. Ει δε τον φυσικων κοινωνησαντα ωδινων ου δει λεγειν κακως,
πολλωι μαλλον τον πνευματικων. Μη τοινυν μητε τον μελλοντα αμαρτειν εα
καταπιπτειν, μητε τον ουδεν ηδικηκοτα διαβαλλε και λοιδορει. Το μεν γαρ φθονου, το
δε αναλγησιας· το γαρ μη αναχαιτιζειν τον μελλοντα πιπτειν, αναλγησιας· φθονου δε,
το τον εστωτα καταβαλλειν. Και ορα πως ουχ απλως τον κατηγορον αινιττεται, αλλα
τον μετα δολου και σπουδης το εργον τουτο ποιουμενον. Καθημενος γαρ, φησι, κατα
του αδελφου σου κατελαλεις. Και ο μεν Καιν τον αδελφον ανελων, ενα μονον της
παρουσης ζωης εξηλασεν· ουτοι δε μυριους, δι' ων κακως λεγουσι, καταβαλλουσι, και
εαυτους πρωτους. Ου γαρ τον κατηγορουμενον μονον, αλλα και ετερους βλαπτουσι·
μαλλον δε εκεινους μονον τους παραδεχομενους. Ὁ γαρ κακως ακουων ψευδως, ου
μονον ουκ ηδικηται, αλλα και μισθον εχει μεγιστον. Ου γαρ ο πασχων, αλλ' ο δρων
κακως, ουτος εστιν ο της τιμωριας αξιος· ουτω και ο λεγων, ουχι ο ακουων, μονον αν
μη παρασχηι λαβας της κακηγοριας ευλογους εκεινος. Μη δη ουν τουτο σπουδαζωμεν,
ωστε μη κακως ακουειν τουτο γαρ αμηχανον· και αποφασις εστι του Χριστου λεγουσα,
55.255 Ουαι υμιν, οταν καλως υμας ειπωσι παντες ανθρωποι, αλλ' οπως ημεις μη
παρασχοιμεν λαβας. Και γαρ ο βουλομενος παρα παντων ακουειν καλως, πολλαχου την
εαυτου ψυχην απολλυσι, δοξης ερων ανθρωπινης, διακονουμενος εν οις ου δει,
αρεσκων εν οις ου χρη, ωστε ωνησασθαι την παρ' αυτων χαριν. Παλιν ο καταφρονων
του παρα παντων ακουειν κακως, και εαυτον προσαπολλυσιν. Ὥσπερ γαρ αμηχανον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

204

παρα παντων ακουειν καλως τον εναρετον, ουτως αμηχανον μη παρα παντων ακουειν
κακως, τον πολλας πολλαχοθεν παρασχοντα του κακως ακουειν λαβας. Ἂν δε το
απροσκοπον σου παρεχοντος ωσιν οι κατηγορουντες, τοτε σοι και πλειων ο μισθος,
καθαπερ και επι των αποστολων εγινετο, και των γενναιων εκεινων ανδρων. Χρη δε
κακεινο ειδεναι, οτι καν λεγηι τις κακως επι πραγματι, ου το συνειδος ημων ου
καταγινωσκει, ου δια τουτο δει καταφρονειν του κατηγορου δια την εκεινου βλαβην,
αλλα παντα ποιειν μετα της πρεπουσης ασφαλειας, ωστε ανελειν και την αλογον
προφασιν. ∆ια τουτο και ο Παυλος επι των χρηματων πολλους επεμπε τους
διακομιζοντας των πενητων τας διατροφας· και την αιτιαν τιθησι λεγων· Ἵνα μη τις
ημας μωμησηται εν τηι αδροτητι ταυτηι τηι διακονουμενηι υφ' ημων. Ου γαρ δη τουτο
ιδων, οτι ημελλον κακως σκανδαλιζεσθαι, παρειδε και κατεφρονησεν· αλλ' επειδη
κυριος ην του λυσαι το σκανδαλον, και αυτων των σκανδαλιζομενων προενοησε. Και
παλιν αλλαχου φησιν· Ει βρωμα σκανδαλιζει τον αδελφον μου, ου μη φαγω κρεα εις τον
αιωνα, ινα μη τον αδελφον μου σκανδαλισω. Καιτοι ταυτα αδιαφορα ην· αλλ' ομως, ει
σκανδαλον φερει, φησι, καν εμε ου παραβλαπτηι, ου καταφρονω της σωτηριας των
σκανδαλιζομενων. Ει μεν γαρ γινοιτο βλαβη μειζων της σωτηριας, καταφρονει του
σκανδαλιζομενου· ει δε μη γενοιτο, μηκετι. Ὅρος γαρ ουτος αν ειη καθολου και κανων,
παιδευων ποτε δει καταφρονειν των σκανδαλιζομενων, ποτε δε μη· οιον τι λεγω·
Ἐσκανδαλιζοντο Ἰουδαιοι, οτι Παυλος ουκ ετηρει τον νομον, και δια τουτο μυριαδες
απεπηδων πολλαι, και περι την πιστιν εχωλευον. Τι ουν ποιει; Θεραπευσαι το
σκανδαλον βουλομενος μειζων γαρ ην η σωτηρια των τοσουτων μυριαδων, και
διορθωσαι την χωλειαν, τωι τεως επιδειξασθαι, οτι ου τηρει τον νομον, εκωλυσεν, οπερ
μειζον ην. Ἐσκανδαλιζοντο παλιν, οτι εσταυρωμενον εκηρυσσεν· ενταυθα κατεφρονησε
των σκανδαλιζομενων· μειζον γαρ ην του κηρυγματος το κερδος. Ουτω και ο Χριστος
ποιει. Ὅτε μεν γαρ περι βρωματων αυτοις διελεγετο, και εσκανδαλισθησαν λεγοντος
αυτου, οτι Ου το εισπορευομενον κοινοι τον ανθρωπον, αλλα το εκπορευομενον, λεγει·
Ἄφετε αυτους. Πασα φυτεια, ην ουκ εφυτευσεν ο Πατηρ μου, εκριζωθησεται. Ὅτε δε
φορους αυτον απηιτουν, καιπερ ειδως οτι τελειν ου δει, ομως επειδη ο καιρος ουδεπω
απηιτει το εκκαλυφθηναι αυτου την αξιαν, λεγει· Ἵνα δε μη σκανδαλισωμεν αυτους,
πορευθεις βαλε αγκιστρον εις την θαλασσαν, και τον 55.256 αναβαντα ιχθυν αρον, και
εν αυτωι ευρησεις στατηρα· τουτον δος αυτοις αντι εμου και σου. Ὅτε μεν γαρ νομον
ετιθει πολλης γεμοντα φιλοσοφιας, και ανιατως ειχον εκεινοι, εικοτως αυτων ουκ
εφροντισε, και τον νομον ελυσεν· οτε δε ουδεπω οιοι τε ησαν τον περι της αξιας αυτου
δεξασθαι λογον, εικοτως συγκαταβαινει παλιν, και συσκιαζει τηι του φορου δοσει τον
περι της θεοτητος αυτου λογον. Καθημενος κατα του αδελφου σου κατελαλεις. Ἀλλ' ινα
διορθωσωμαι, φησιν.
ιʹ. Ουκουν ου λαθρα διαβαλλειν εχρην, αλλ', ως εκελευσεν ο Χριστος, κατ' ιδιαν
λαβοντα διορθουν. Αι γαρ δημοσιαι γινομεναι κατηγοριαι, πολλακις και
αναισχυντοτερους ποιουσι· και εως μεν αν ιδωσιν οι πολλοι των αμαρτανοντων, οτι
δυνατον αυτους λαθειν, και επανελθειν ραιδιως αιρουνται· οταν δε την παρα των
πολλων απολεσωσι δοξαν, εις απογνωσιν τινες λοιπον εμπιπτουσι, και εις αναισχυντιαν
εξολισθαινουσιν. Ἀλλ' ηδικηθης τι παρ' αυτου. Τι τοινυν και σαυτον αδικεις; Ὁ γαρ
αμυνομενος, καθ' εαυτου το ξιφος ωθει. Ει γαρ βουλει και σαυτον ευεργετησαι,
κακεινον αμυνασθαι, ειπε καλως τον ηδικηκοτα· ουτω πολλους αυτου ποιησεις αντι σου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

205

τους κατηγορους, και αυτος πολυν ληψηι μισθον, αν δε κακως λεγηις, ουδε πιστευθησηι,
εχθρας υποψιαν δεχομενος. Ὥστε εις τουναντιον σοι περιτρεπεται τα της σπουδης. Συ
μεν γαρ τρωσαι αυτου την δοξαν βουλει, γινεται δε τουναντιον· δια γαρ ευφημιας, ου
δια κατηγοριας τουτο συμβαινει· αλλα τουναντιον απαν· και σαυτον μεν μειζονως
καταισχυνεις, εκεινου δε ουχ αψεται σου τα βελη. Ἡ γαρ εχθρα προσαπαντωσα ταις των
ακουοντων διανοιαις, ουκ αφιησιν αυτων εντεθηναι ταις ακοαις τα λεγομενα, και
ταυτον γινεται οιον επι των παραγραφων. Ὅταν γαρ αντικρουσηι τις εις δικαστηριον, το
παν διαλυεται τεως· ουτω δη και ενταυθα ουκ αφιησιν εισαγωγιμον γενεσθαι την δικην
η της εχθρας υπονοια. Μη τοινυν λεγε κακως, ινα μη και σαυτον μολυνηις, μηδε
βορβορον υφαινε μετα πηλου και πλινθειας, αλλα στεφανους απο ροδων πλεκε, και
ιων, και των λοιπων ανθεων· μηδε κοπρον επι του στοματος φερε, καθαπερ οι κανθαροι
τουτο γαρ οι κακηγορουντες· αυτοι της δυσωδιας απολαυουσι πρωτοι, αλλ' ανθη,
καθαπερ αι μελιτται, και υφαινε κηρια κατ' εκεινας, και γινου πασι προσηνης. Τον μεν
γαρ κακηγορον απαντες αποστρεφονται, ως σαπρον οζοντα, καθαπερ τινα βδελλαν
αιματι, και κανθαρον κοπρωι τρεφομενον τοις ετερων κακοις· τον δε ευφημον εχοντα
στομα, ως κοινον προσιενται μελος, ως αδελφον γνησιον, ως παιδα, ως πατερα. Και τι
λεγω τα παροντα και τας των ανθρωπων δοξας; Ἐννοησον μοι την φοβεραν εκεινην
ημεραν, το κριτηριον το αδεκαστον, οτι, αν μεν ψευδη λεγηις, προσθηκην αμαρτηματων
περιττων προσθησεις. Λεγω γαρ υμιν, οτι παν αργον ρημα, ο εαν λαλησωσιν οι
ανθρωποι, δωσουσιν υπερ αυτου λογον τωι Θεωι εν ημεραι κρισεως. Καν αληθη, φησιν, ηι,
ουδε ουτως απαλλαγησηι καταγνωσεως, εκπομπευων τας του πλησιον συμφορας και τα
ονειδη. Ἐννοησον γουν τον Φαρισαιον. Ουκ ην τελωνης, αλλα τελωνου γεγονεν
αμαρτωλοτερος, επειδη τον τελωνην εκακισεν. Ουκ ην 55.257 Φαρισαιος ο τελωνης,
αλλα του Φαρισαιου γεγονε δικαιοτερος, επειδη εαυτον εταλανισε. Ταυτα εποιησας, και
εσιγησα. Ὑπελαβες ανομιαν, οτι εσομαι σοι ομοιος. Ἐλεγξω σε, και παραστησω κατα
προσωπον σου τας αμαρτιας σου.
ιαʹ. Ειδες φιλανθρωπιαν αφατον; ειδες αγαθοτητος υπερβολην; ειδες
μακροθυμιας πλουτον απειρον; Σιγην γαρ ενταυθα την μακροθυμιαν λεγει. Τοσαυτα
ετολμησας, φησι, και ουκ επεξηιειν, αλλ' ηνειχομην, και εφερον, χωραν σοι διδους εις
μετανοιαν. Συ δε ου μονον ουδεν εκερδανας εντευθεν, αλλα και προς μειζονα
εξωκειλας κακιαν. Ου γαρ δη μονον ου μετεβαλου, ουδε μονον ου κατηισχυνθης, ουδε
κατεγνως επι τοις γεγενημενοις σαυτου· αλλ' ηδη και εμε τον μακροθυμησαντα σοι, τον
ανασχομενον, τον σιγησαντα, τον τοσαυτα ενεγκοντα, ενομισας ου δια μακροθυμιαν και
φιλανθρωπιαν φερειν, αλλα δια το μη βουλεσθαι ταυτα σωφρονιζειν, μηδε αγανακτειν
επι τοις γινομενοις. Συνετε δη ταυτα, οι επιλανθανομενοι του Θεου. Ποια; Τα ειρημενα,
φησι. Τι εστι, Συνετε; Νοησατε. Τι γαρ συνεσκιασμενον ειρηται; τι δε πολλης χρηιζον
ερευνης; Μαλιστα μεν και αυτος ο της διδασκαλιας τροπος ενηλλαγμενην παρεισαγει
πολιτειαν. Και γαρ των θυσιων ου πολυν ποιουμενος λογον, την ευαγγελικην εισαγει
νομοθεσιαν· αλλως δε επειδη πολλωι τωι φορυτωι των αμαρτηματων ησαν
καταχωσθεντες, καθαπερ απο τελματων τινων της κακιας ανασπασαι βουλομενος, και
ωσπερ των οφθαλμων λημην αποκαθαραι την προλαβουσαν της πονηρας συνηθειας
οδον, διεγειρει εις μνημην ελθειν των γεγενημενων, ινα μη ληθηι παραδοντες αυτα,
ακερδεις αναχωρησωσιν. Πολλην γαρ η εν αμαρτημασι συνηθεια πωρωσιν της ψυχης
εργαζεται, και ανοητους ποιει, και τυφλοι το οξυδερκες της διανοιας ομμα. Μηποτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

206

αρπασηι, και ου μη ηι ο ρυομενος. Ὢ φιλανθρωπιας αφατου! Μητρος φιλοστοργου τα
ρηματα, μαλλον δε απειρως την φιλοστοργιαν εκεινην νικωσης αγαθοτητος. Ὁ γαρ
τοσαυτην εμφηνας κατηγοριαν, ο τοσαυτην οργην επιδειξαμενος προασφαλιζεται. Ὁ
ειπων, Ἐλεγξω σε, και παραστησω κατα προσωπον σου τας αμαρτιας σου, και αποφασιν
εκβαλων καταδικαζουσαν, αναλυει την αποφασιν παλιν, ουχ ως καταδικους τηι τιμωριαι
παραδιδους, αλλ' ως οφειλοντας διορθωθηναι τηι παραινεσει και τηι συμβουληι
εγχειριζων, τωι φοβωι σωφρονιζων, και λεγων, Μηποτε αρπασηι ως λεων, και ου μη ηι ο
ρυομενος. Ουσια αινεσεως δοξασει με, και εκει οδος, ην δειξω αυτωι, το σωτηριον του
Θεου. ∆ειξας το φιλανθρωπον, παραινεσας, συμβουλευσας, απειλησας, φοβησας,
επιστησας την τιμωριαν ακρατον, και συμβουλην εισενεγκων, λεγει και τον τροπον, δι'
ου δυνατον διορθωσασθαι τα γεγενημενα, ειπων· Θυσια αινεσεως δοξασει με. Ὃ δε
λεγει τουτο εστιν· Ου μονον παυσει μου την οργην, ουδε λυσει την καταδικην, αλλα και
δοξασει με. Ὅρα του κατορθωματος το μεγεθος, οταν ο Θεος δι' αυτον δοξαζηται. Και
εκει οδος, ην δειξω αυτωι, το σωτηριον του Θεου. Ειδες μισθον αφατον; ειδες
φιλανθρωπιας υπερβολην; Την του Θεου γαρ οδον 55.258 δειξειν επαγγελλεται, και το
οντως σωτηριον του Θεου τοις κατορθουσι. Πειθωμεθα τοινυν τωι επαγγελλομενωι, και
δια βιου ορθου και θυσιας αινεσεως τουτον δοξαζωμεν. Αυτη γαρ η οδος επι σωτηριαν
φερει, δια της θυσιας ταυτης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι αυτωι η δοξα και το κρατος, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΗʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ὁ Θεος, την αινεσιν μου μη παρασιωπησηις· οτι στομα αμαρτωλου, και
στομα δολιον επ' εμε ηνοιχθη. Ἐλαλησαν κατ' εμου γλωσσηι δολιαι, και
λογοις μισους εκυκλωσαν με, και επολεμησαν με δωρεαν. Ἀντι του αγαπαιν
με, ενδιεβαλλον με, εγω δε προσηυχομην. Και εθεντο κατ' εμου κακα αντι
αγαθων, και μισος αντι της αγαπησεως μου. Καταστησον επ' αυτον
αμαρτωλον, και διαβολος στητω εκ δεξιων αυτου. Ἐν τωι κρινεσθαι αυτον,
εξελ θοι καταδεδικασμενος, και η προσευχη αυτου γενεσθω εις αμαρτιαν.
Γενηθητωσαν αι ημεραι αυτου ολιγαι, και την επισκοπην αυτου λαβοι
ετερος. Γενηθητωσαν οι υιοι αυτου ορφανοι, και η γυνη αυτου χηρα·
σαλευομενοι μετα ναστητωσαν οι υιοι αυτου, και επαιτησατω σαν,
εκβληθητωσαν εκ των οικοπεδων αυτων. Ἐξερευνησατω δανειστης παντα
οσα υπαρχει αυτωι, και διαρπασατωσαν αλλοτριοι τους πονους αυτου.
αʹ. Πολλης ενταυθα συνεσεως ημιν χρεια. Τα γαρ ρηματα κατα την ψιλην
προφοραν, και την προχειρον ακροασιν, πολλους των μη προσεχοντων θορυβει. Και γαρ
αρας απας ο ψαλμος εμπεπλησται, και δια τοιουτων απας διεξηλθεν ημιν ο λογος, και
εμφαινει τινα θυμον ζεοντα και διακαη του λεγοντος, και ου μεχρι του αδικουντος
ισταμενον, αλλα και επι παιδας, και πατερα, και μητερα προαγοντα την τιμωριαν, και
ουδε μιαι αρκουμενον συμφοραι, αλλα και κακα επι κακοις συναπτοντα. Ὅρα γαρ οσα
κατευχεται. Καταστησον επ' αυτον αμαρτωλον, και διαβολος στητω εκ δεξιων αυτου.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

207

Τουτεστιν, υπο κατηγοροις γενοιτο πονηροις ανθρωποις και επιβουλοις, και μη
περιγενοιτο αυτων. Τουτο γαρ εστιν, Ἐν τωι κρινεσθαι αυτον εξελθοι καταδεδικασμενος.
Και ουκ ηρκεσθη ταυτηι τηι τιμωριαι, αλλα μετα της καταδικης ταυτης ευχεται τινα
ετερον μετ' εκεινον την εκεινου λαβειν τιμην, λεγων, Την επισκοπην αυτου λαβοι
ετερος. Και ουδε ενταυθα ισταται, αλλα και τον μονον καταλελειμμενον λιμενα
προσχωννυσι, μηδε υπο του Θεου τινος φιλανθρωπιας τυχειν αξιων και λεγων· Και η
προσευχη αυτου γενεσθω εις αμαρτιαν. Και μεντοι και θανατον αωρον υπομειναι αξιοι.
Γενηθητωσαν γαρ, φησιν, αι ημεραι αυτου ολιγαι. Και ουδε ενταυθα ισταται, καιτοι και
το ταυτα μονα ειπειν ηρκει, ο δε και επιτιθησιν, οπερ σφοδρα εστιν εκκεκαυμενης
ψυχης, το μη μιαι μηδε δευτεραι αρκεσθηναι τιμωριαι, αλλα τοσαυτας επαχθηναι αιτειν.
Τα δε εντευθεν ετι πολλωι τουτων χαλεπωτερα. Και γαρ ορφανιαν, και χηρειαν των
55.259 λειπομενων κατευχεται. Καιτοι γε ταυτα απελθοντος εξ αναγκης γενεσθαι
συμβαινει· αλλ' ομως και ταυτα εν ταξει τιθησιν αρας, τωι θυμωι ζεων. Και ουδε μεχρι
της ορφανιας ισταται, αλλα και μετα τοιαυτας συμφορας προεισι περαιτερω, το δεινον
αυξων, πλανητας και μεταναστας αξιων γενεσθαι τους εκεινου. Σαλευομενοι γαρ
μεταναστητωσαν οι υιοι αυτου, φησι, και επαιτησατωσαν. Τουτεστι, μη στωσι
πλανωμενοι, μηδε της αναγκαιας ευπορησωσι τροφης, μηδε παυσωνται τοπον εκ τοπου
συνεχως αμειβοντες, ελαυνομενοι, διωκομενοι κατα πασαν την γην, και μηδαμου
χωραν του στηναι ευρισκοντες. Μετα δε τουτων και πενιαν αυτων κατευχεται, και
πενιαν εσχατην και αφορητον, ωστε μηδε της παρα των συγγενων επικουριας τυχειν,
αλλα περιιεναι, παρα ξενων και αγνωστων προσαιτουντας ταυτην. Και ακουε πως τουτο
δηλων παρατιθησι. Μετα γαρ το ειπειν· Μεταναστητωσαν οι υιοι αυτου, και
επαιτησατωσαν, επαγει· Ἐκβληθητωσαν εκ των οικοπεδων αυτων, και εξερευνησατω
δανειστης παντα οσα υπαρχει αυτωι, και διαρπασατωσαν αλλοτριοι τους πονους αυτου.
Τουτο ετερας συμφορας ειδος, το εις διαρπαγην δοθηναι τα αυτων, και δανειστων
φερειν επιβουλας, και παντι τροπωι επηρεαζεσθαι, και το δη χαλεπωτερον, εν τοσουτοις
κακοις ερημον ειναι προστατου· και τουτο κατευχεται λεγων· Μη υπαρξατω αυτωι
αντιληπτωρ. Τα γαρ κακα αυτα καθ' εαυτα αφορητα· οταν δε μηδε τον προισταμενον
εχηι, πολλωι χαλεπωτερα. Μηδε γενηθητω οικτιρμων τοις ορφανοις αυτου. Βαβαι! ποσον
θυμου μεγεθος, οταν μηδε το αωρον της ορφανιας ελεους τυγχανηι, και ου μονον
ελεους, αλλα και απωλειαι εσχατηι περιβαλληται! Γενηθητω γαρ, φησι, τα τεκνα αυτου
εις εξολοθρευσιν. Ἐν γενεαι μιαι εξαλειφθειη το ονομα αυτου. Ειδες λογον θυμου
γεμοντα, και ουδαμου ισταμενον; Και ζησαι μετα συμφορας αυτους ευχεται ποικιλης και
παντοδαπης, και πανωλεθριαι παραδοθηναι, και ανωνυμως απολεσθαι. Και ωσπερ ουκ
αρκουσης της συμφορας των παιδων, επαγει παλιν· Ἀναμνησθειη η ανομια των
πατερων αυτου, και η αμαρτια της μητρος αυτου μη εξαλειφθειη. Γενηθητωσαν
εναντιον Κυριου διαπαντος, και εξολοθρευθειη εκ γης το μνημοσυνον αυτων. Τουτο
γαρ μαλιστα θυμου, το κατακερματιζειν ας ειπε καθολου συμφορας, και συνεχως τα
αυτα περιστρεφειν. Ειπων γαρ, Ἀναμνησθειη η ανομια των πατερων αυτου, επηγαγε·
Και μη εξαλειφθειη. Καιτοι το αυτο εστιν· αλλ' ομως ο θυμος και αμφοτερα
παρεσκευασεν αυτον ειπειν· ο δε βουλεται ειπειν τουτο εστιν· Ἀποκτεινον αυτον,
σφαξον, ανελε. Ειδες αρας πληθος; Ἀλλ', ει βουλει, παλιν ανωθεν αυτα συλλογισομαι.
Περιπεσοι πονηροις ανθρωποις, φησι, κατηγορηθειη, κρατηθειη παρ' αυτων,
καταδικασθειη, αωρον υποσταιη θανατον, εκβληθειη της τιμης, και μηδε εις εκγονους,
αλλ' εις ετερους τινας ταυτην μεταφερομενην ιδοι· η γυνη αυτου απολοιτο, και τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

208

παιδια πενιαν, ορφανιαν, βιον προσαιτων υπομειναιεν, καταδικασθειεν, ελαθειεν
παντοθεν, μηδενα σχοιεν βοηθον, εκπεσοιεν και της ευνοιας του Θεου, μηδεις αυτοις
γενοιτο λιμην, μηδε καταφυγη· εξαλειφθειη το ονομα αυτου απο της γης, ανωνυμος
απολοιτο, και ο πατηρ και η μητηρ δικην δοιεν, ων ημαρτον· και μετ' αυτο εξωλεις και
προωλεις απολοιντο.
βʹ. Ἆρα ουκ εκπληττει τον ακροατην τα ειρημενα, 55.260 Ἆρα ουκ επιθυμεις
ακουσαι τις ουτος ο καταδικασθεις ουτως; Ει γαρ ανθρωπον ακουοντες λοιδορουμενον
τους παρεστωτας ερωτωμεν, φρασαι τις ο ταυτα ακουων· πολλωι μαλλον του προφητου
ταυτα καταρωμενου ακουοντες, αναγκαιον μαθειν, και μετα φοβου μαθειν, και
συνεσταλμενης της διανοιας, τις ο εις οργην ουτω χαλεπην εμπεσων, τις ο λυπησας το
Πνευμα το αγιον, ως τοσαυτα και τηλικαυτα ακουσαι παθων ειδη. Ουκουν, ει δοκει, τον
ψαλμον ανωθεν ειπωμεν μετα πολλης της προσοχης. Και μηδεις θορυβεισθω. Και γαρ
μετα ακριβειας απασης ποιησομαι την εξηγησιν, ως αν οιος τε ω. Ουδε γαρ μικρον εστι
το ζητουμενον· αλλ' εν μεν και πρωτον, τινος ενεκεν αυτου αμαρτοντος, τουτου δη του
καταβοωμενου, οι παιδες κολαζονται μετ' αυτου, και η γυνη, και οι γονεις. ∆ευτερον δε,
τις ο καταρωμενος. Τριτον δε, πως ο των αποστολων κορυφαιος περι του Ἰουδα τον
ψαλμον ειρησθαι δεικνυσι· μαλλον δε ου τον ψαλμον απαντα, αλλα του ψαλμου το
μερος. Γεγραπται γαρ, φησιν, εν τηι βιβλωι των Ψαλμων· Γενηθητω η επαυλις αυτου
ερημος, και εν τοις σκηνωμασιν αυτου μη εστω ο κατοικων. Ἀλλα παλιν τουτο ετερον
ημιν ζητημα παρεχει· ου γαρ εν τουτωι γεγραπται τωι ψαλμωι αμφοτερα· διοπερ ουκ ειπε
τονδε τον ψαλμον, αλλα το βιβλιον απαν. Και γαρ το, Γενηθητω η επαυλις αυτου
ερημος, εν ετερωι· και εν τουτωι· Την επισκοπην αυτου λαβοι ετερος. Ἀλλ' ομως ο Πετρος
αμφοτερα συνηγαγεν εις μαρτυριαν μιαν. Ὃ και ο Παυλος πανταχου ποιει, ως οταν
λεγηι· Ἥξει εκ Σιων ο ρυομενος, και αποστρεψει ασεβειας εξ Ἰακωβ. Και αυτη αυτοις η
παρ' εμου διαθηκη, οταν αφελωμαι τας αμαρτιας αυτων. Τι δε αν τις ειποι το ειρημενον;
προφητειαν, η αραν; Προφητειαν εν ειδει αρας. Και γαρ και αλλαχου τοιουτον τι
ευρησομεν· οπερ και ο Ἰακωβ εποιησεν. Ἐπειδη γαρ τους ακουοντας εκ των ετεροις
συμβαινοντων ωφελεισθαι χρη, πολλας των προφητειων τουτωι σχηματιζουσι τωι
τροπωι, ωστε και τωι ειδει της προφορας της κατα την πολιτειαν αυξηθηναι τον φοβον.
Ου γαρ εστιν ισον ειπειν, οτι ο δεινα το και το πεισεται, και εν ταξει χολωντος και
οργιζομενου το αυτο τουτο προσενεγκειν. Και οτι ουχ απλως ταυτα αποφαινομαι, απο
των προφητικων υμιν ρηματων τουτο ποιησω δηλον. Ὁ γαρ Ἰακωβ, οτε εμελλε
τελευταιν, ∆ευτε, φησι τοις υιοις αυτου, και ερω, τι απαντησεται υμιν επ' εσχατων των
ημερων· και μελλων προφητευειν, εκ προοιμιων ευθεως ωσπερ τινι θυμωι ζεων απο
αρας αρχεται της προφητειας, ουτω λεγων· Ῥουβιμ πρωτοτοκος μου, σκληρος φερεσθαι,
και σκληρος αυθαδης, εξυβρισας, ως υδωρ μη εκζεσηις· την μελλουσαν αυτου απωλειαν
εν ταξει αρας προφητευων. Ουτω παλιν οταν αγαθα λεγηι, εν ταξει ευχης διηγειται, ∆υη
σοι Κυριος, λεγων, εκ της δροσου του ουρανου, και εκ της πιοτητος της γης. Καιτοι και
τουτο προφητεια. Ἀλλ' οτι μεν ουκ εστιν ανθρωπινου παθους, δηλον. Και γαρ και επι
Χανααν ο πατηρ αυτου τουτο αυτο ποιει, λεγων· Ἔσται Χανααν παις αυτου· ινα μαθηις,
οτι ο Θεος, προλαμβανων τους αδικουμενους, επεξερχεται τοις 55.261 αδικουσι. Και ο
Χριστος δε τοιουτωι τινι κεχρηται τροπωι, προφητειας ειδει μαλλον ανακαλων και
θρηνουντα μιμουμενος, και λεγων· Ουαι σοι, Χωραζιν, ουαι σοι, Βηθσαιδα. Και παλιν,
ως οταν λεγηι· Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, η αποκτεινουσα τους προφητας. Περι τινος ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

209

ο ψαλμος ειρηται; Ἔνια περι του Ἰουδα, του Πνευματος προφητευοντος δια του ∆αυιδ,
τα δε λοιπα περι ετερων. Και γαρ ουτος προφητειας παλιν τροπος εστι. Και πολλαχου
αυτον ευρησομεν ουτω συγκειμενον, και τα μεν προοιμια εις ετερον, τα δε λειπομενα
εις αλλον λεγομενα. Ἵνα δε και ετερωθεν ιδηις τουτο αυτο, ηνικα εις την γην της
επαγγελιας εισηιεσαν Ἰουδαιοι, διαιρων τας δωδεκα φυλας εις δωδεκα μερη, τας μεν
ευλογειν, τας δε αρασθαι κελευεται υπο Θεου ο του Ναυη. Και η ευλογια δε και η αρα
προφητειαι των γενησομενων ησαν Και γαρ ελεγεν· Ἐπικαταρατος συ εν πολει,
επικαταρατος εν αγρωι· και μυριας τοιαυτας αρας συντιθεισαι αι φυλαι μακρον λογον
απηρτισαν. Τουτο δη και ενταυθα εστιν ειπειν, οτι εν ταξει αρας προφητεια συντεθειται,
τα τε τωι Ἰουδαι συμβησομενα απαγγελλουσα και προαναφωνουσα, ειτα και μετ' εκεινον
ετεραν τινα ανακινουσα υποθεσιν, και ισταμενη κατα τινων ιερωσυνηι επανασταντων·
ινα μαθωμεν ηλικον κακον εστι τοις ιερευσι του Θεου επανιστασθαι, και δολωι και
αδικιαι κατ' αυτων κεχρησθαι. Τα γαρ ειρημενα ουδεν ετερον εστιν, η διδασκαλια των
συμβησομενων τοις τους πλησιον αδικουσι, τοις κατεξανισταμενοις μετα δολου και
γνωμης διεφθαρμενης των ουδεν ηδικηκοτων. Ει δε τους παιδας αξιοι κολαζεσθαι, μη
θορυβηθηις, αγαπητε· παιδας γαρ ενταυθα φησι τους τηι πονηριαι των τοιουτων
κεκοινωνηκοτας. Οιδε γαρ η Γραφη παιδας καλειν και τους κατα συγγενειαν, και τους
πονηριαι συνεζηκοτας, καν μη τηι φυσει παιδες ωσιν, ως οταν λεγηι· Ὑμεις υιοι του
διαβολου εστε. Καιτοι γε κατα φυσιν υιοι του διαβολου οι Ἰουδαιοι ουκ ησαν. Πως γαρ
του ασωματου οι σαρκα περικειμενοι; Ἀλλα τηι κοινωνιαι της πονηριας την συγγενειαν
επεσπασαντο. Ουτως αυτους και του Ἀβρααμ εκβαλλει, λεγων· Ει του Ἀβρααμ ητε, τα
εργα του Ἀβρααμ αν εποιειτε. Ὅτι γαρ υιος ου κολαζεται δια τον πατερα, ουτε πατηρ
υπερ του υιου, παντι που δηλον. Και εν τωι νομωι τουτο δεικνυται ειρημενον, πλην ει μη
κακως αυτον αναγαγοι· και τοτε δε ουχ υπερ υιου, αλλ' υπερ της οικειας ραιθυμιας,
ωσπερ ο Ἠλει.
γʹ. Ει δε δοκει, και τον ψαλμον ανωθεν επελθωμεν. Ὁ Θεος, την αινεσιν μου μη
παρασιωπησηις. Ἕτερος δε ερμηνευτης φησι· Θεε, υμνησεως μου μη κωφευσηις. Ἄλλος,
Μη σιγησηις· τουτεστι, μη παραδραμηις την τιμωριαν, αλλ' επεξελθε τοις γεγενημενοις.
Συ γαρ ει ο ενδοξος, ο μεγας, και δυνατος τα τοιαυτα διορθουν. Ὅτι στομα αμαρτωλου,
και στομα δολιου επ' εμε ηνοιχθη. Ἐλαλησαν κατ' εμου γλωσσηι δολιαι και λογοις μισους
εκυκλωσαν με, και επολεμησαν με δωρεαν. Ἀντι του αγαπαιν με ενδιεβαλλον με· εγω δε
προσηυχομην. Ειδες πονηριαν εκτεταμενην; ειδες κοινωνιαν επι 55.262 βουλης; ειδες
μελετην; Και γαρ και τουτο μαλιστα παροξυνει τον Θεον, οταν τα φαυλα απο βουλης,
και σκεψεως, και πολλης της γυμνασιας εργαζωνται οι μετιοντες. Ἕτερον γαρ εστι,
συναρπαγεντα και απατηθεντα υποσκελισθηναι· ετερον, εργον ποιουμενον την
πονηριαν· και ετερον, εγκλημα μεγιστον, οταν και πονηρευωνται κατα του μη
πονηρευομενου. Το γαρ ειπειν, Ἀντι του αγαπαιν με ενδιεβαλλον με, ουδεν ετερον
δεικνυσιν, η οτι εις ευεργετην τινα, και αξιον του φιλεισθαι, και χρηστας αμοιβας
λαμβανειν, τα εναντια επεδεικνυντο. Ἐγω δε προσηυχομην. Ειδες φιλοσοφιαν; ειδες
επιεικειαν; ειδες πραοτητα; ειδες ψυχης ευλαβειαν; Ουχ ωπλιζομην, φησιν, ουδε
αντιπαρεταττομην, αλλ' επι σε κατεφευγον· την σην εκαλουν συμμαχιαν, την ροπην, το
μεγιστον οπλον, την βοηθειαν την αχειρωτον. Ειτα ειπων τα κατα τον Ἰουδαν, πως
εαυτον κατεδικασε, πως την επι θανατου εξηνεγκε ψηφον καθ' εαυτου, πως απηγξατο,
πως η αποστολη αυτου προς ετερον μετεστη, παλιν εχεται της προτερας υποθεσεως. Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

210

γαρ και τουτο προφητειας ειδος, μεταξυ διακοπτειν, και ιστοριαν τινα εμβαλλειν, και
μετα το ταυτην διεξελθειν παλιν επι τα προτερα επανιεναι. Συνεσκιασται γαρ δια την
αγνωμοσυνην των Ἰουδαιων η προφητεια. Αινιττεται γουν τινα, οπερ εφθην ειπων,
ιερωσυνηι επιβουλευσαντα μετα τους χρονους τους εκ της επανοδου της εκ Βαβυλωνος.
Και οι φιλοπονωτεροι ισασι τουτο, την ιστοριαν επελθοντες. Και προφητευει μεγαλα τωι
τοιουτωι κακα, ερημιαν προστατων· και παντα αξιοι προσχωννυσθαι αυτωι λιμενα, και
μηδεμιας τυχειν μακροθυμιας, μηδε φιλανθρωπιας, μηδε συγγνωμης. Ταυτα δε, οπερ
εφθην ειπων, και συνεχως λεγων ου παυσομαι, δοκει μεν ειναι αρας· προφητεια δε εστι,
δεικνυουσα πως παροξυνεται ο Θεος, οταν ιερωσυνη επιβουλευηται. Ειτα κατα λεξιν
τας συμφορας επεξερχεται, και φησιν· Ἀνθ' ων ουκ εμνησθη ποιησαι ελεον. Και
κατεδιωξεν ανθρωπον πενητα και πτωχον, και κατανενυγμενον τηι καρδιαι του
θανατωσαι. Τουτο εσχατης ωμοτητος, τουτο πολλης απανθρωπιας, οταν μη μονον τις
επιβουλευηι, αλλα και τον ικανον επικλασαι προς ελεον και προς συμπαθειαν
επικαμψαι. Ὁ γαρ τοιουτος προς την των θηριων αγριοτητα εξωκειλε, μαλλον δε και
εκεινων χαλεπωτερος γεγονε. Τοις μεν γαρ θηριοις κατα φυσιν το θηριωδες· ουτος δε
λογωι τιμηθεις, τηι πονηριαι την ευγενειαν προεδωκε. Κακεινα μεν προς το ομοφυλον και
συγγενες εχει τινα φιλιαν και ημεροτητα· ουτοι δε ουδε το κοινον της φυσεως
ηιδεσθησαν, αλλ' ον εδει ελεειν και ανεχειν και ανορθουν, τουτον ωθουν και ανετρεπον.
Και ηγαπησε καταραν, και ηξει αυτωι· και ουκ ηθελησεν ευλογιαν, και μακρυνθησεται
απ' αυτου. Ἐπειδη πολλας κατηυξατο αυτου συμφορας, δεικνυσιν ου παρ' αυτου, αλλα
παρ' εκεινου την αρχην τουτων γενομενην και την αιτιαν, 55.263 του δια των εργων
αποκρουσαμενου μεν την παρα 55.263 του Θεου ροπην, επισπασαμενου δε την θεηλατον
πληγην. Και ενεδυσατο καταραν ως ιματιον, και εισηλθεν ωσει υδωρ εις τα εγκατα
αυτου, και ωσει ελαιον εν τοις οστεοις αυτου. Ἐνταυθα και το σφοδρον της πληγης, και
το μονιμον της τιμωριας ενδεικνυται, δηλων οτι πασιν ανθρωποις τα κακα οικοθεν και
παρα της οικειας γνωμης, οι δια των εργων και των πραξεων τα μεν αγαθα
διακρουονται, ταις δε τιμωριαις εαυτους επεμβαλλουσι. Γενηθητω αυτωι ως ιματιον, ο
περιβαλλεται, και ωσει ζωνη, ην διαπαντος περιζωννυται. Τουτο δε φησι, δεικνυς την
αφατον του Θεου οργην, την μετελευσομενην τους τοιουτους. Ὃ δε λεγει τουτο εστιν·
Ουτως αυτους τα κακα καθεξει, ως μηδε μεταβολην τινα σχειν· αλλ'
εναποστηριχθησεται εν αυτοις, και μενει βεβαια. Ειτα δεικνυς, οτι πονηριαν κολαζει,
και κακιαν διορθουται, και οτι ου κατ' εκεινου μονου, αλλα κατα παντων των
υπευθυνων τοις λεγομενοις οντων η τοιαυτη κεισεται ψηφος; επηγαγε· Τουτο το εργον
των ενδιαβαλλοντων με παρα Κυριωι. Τουτεστιν, αυτη η τιμωρια, αυτη η δικη των
ανθισταμενων μοι, των επιβουλευοντων, των πολεμουντων, Και των λαλουντων
πονηρα κατα της ψυχης μου. Ἄρα και ρηματων εισιν ευθυναι, και ευθυναι πικροταται.
δʹ. Ἀπαρτισας τοινυν τον περι εκεινου λογον, επι τον Θεον καταφευγει παλιν
υπερ της εις αυτον αντιληψεως. Ουδε γαρ μεχρι της τιμωριας των επιβουλευοντων
ισταται, αλλα δεικνυς οτι οι κακως πασχοντες και τιμωρον εχουσιν υπερ ων αδικουνται,
και αυτοι πολλης τυγχανουσι της αντιληψεως, επαγει λεγων· Και συ, Κυριε, ποιησον
μετ' εμου, ενεκεν του ονοματος σου. Ὅρα ευγνωμοσυνην, ορα ταπεινοφροσυνην. Καιτοι
γε ικανην ειχεν εις συνηγοριαν αφορμην το κακως παθειν και γαρ και τουτο πολλαχου
των Γραφων εστιν ιδειν, οτι οι κακως πασχοντες αδικως παρα ανθρωπων, πλειονα
εχουσι παῤρησιας αφορμην προς το τυχειν της παρα του Θεου ροπης, αλλ' ουτος αφεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

211

τουτο ειπειν, επι την φιλανθρωπιαν μονην του Θεου καταφευγει και λεγει· Ποιησον
μετ' εμου ενεκεν του ονοματος σου· μονονουχι τουτο λεγων· Ουκ επειδη αξιος ειμι,
αλλα δια σεαυτον, οτι φιλανθρωπος ει και ελεημων. ∆ιο και επαγει· Ὅτι χρηστον το
ελεος σου. Και καλως ειπεν, Ὅτι χρηστον το ελεος σου. Το γαρ των ανθρωπων ου
τοιουτον πολλαχου· εστι γαρ οπου και επι βλαβηι τουτωι κεχρηνται, και επι διαφθοραι·
αλλ' ο Θεος πανταχου προς το συμφερον. Ῥυσαι με, οτι πτωχος και πενης ειμι εγω, και η
καρδια μου τεταρακται εντος μου. Ὁραις αυτον παλιν αξιουντα σωθηναι, ουχ ως αξιον,
ουδε ως δικαιον, αλλ' ως ανατραπεντα παντελως, ως κατειργασμενον, ως μυρια
παθοντα κακα; Και η καρδια μου τεταρακται εντος μου. Τοιαυτη γαρ των συμφορων η
δυναμις· ου σωμα λυμαινεται μονον, αλλα και ψυχην θορυβει. Ὡς σκια, εν τωι εκκλιναι
αυτην, αντανηιρεθην, εξετιναχθην ωσει ακριδες. Το σφοδρον της επιβουλης των
αδικησαντων λεγει, την κακουχιαν την αφατον, και την παρ' εαυτου παλιν γενομενην
εν τοις 55.264 τοιουτοις σπουδην. Τα γονατα μου ησθενησαν απο νηστειας, και η σαρξ
μου ηλλοιωθη δι' ελαιον. Ὁραις οια κατασκευαζει οπλα προς τας επιβουλας, και την
προς αυτον κακουχιαν; Και εγω εγενηθην αυτοις ονειδος· ειδοσαν με, εσαλευσαν
κεφαλας αυτων. Τοιαυται των πονηρων αι γνωμαι· ου μονον ουκ ενδιδοασιν, οταν
ιδωσι τον δικαιον επιτεινοντα την ευλαβειαν, αλλα και ονειδιζουσι και κωμωιδουσι, και
επεμβαινουσι. Τι ουν ουτος; Ἐπι την αμαχον συμμαχιαν, επι την αχειρωτον βοηθειαν
καταφευγει, λεγων· Βοηθησον μοι, Κυριε ο Θεος μου, και σωσον με κατα το ελεος σου.
Και γνωτωσαν, οτι η χειρ σου αυτη, και συ, Κυριε, εποιησας αυτην. Τι εστιν, Ὅτι η χειρ
σου αυτη; Ὅτι ση η συμμαχια. Ὅτι ση, φησιν, η βοηθεια. Ου γαρ δη σωθηναι βουλομαι
μονον, αλλα και εκεινους μαθειν παρα τινος εσωθην, ωστε διπλουν μοι γενεσθαι το
τροπαιον, διπλουν τον στεφανον, επιτεταμενην την δοξαν. Καταρασονται αυτοι, και συ
ευλογησεις. Οι επανισταμενοι μοι αισχυνθητωσαν, ο δε δουλος σου ευφρανθησεται.
Ἐντευθεν φιλοσοφιαν τινα παιδευει τον ακροατην. ∆εικνυσι γαρ οτι καν μυριαις
βαλλωσι ταις αραις, ευλογουντος του Θεου, ουδεν εσται βλαβος απ' εκεινων, αλλ' εις
αυτους περιτραπησεται τα της αισχυνης, τα των ονειδων. Ὁ δε δουλος σου
ευφρανθησεται επι σοι. Καλως ειπεν, Ἐπι σοι, δηλων οτι εκειθεν η ευφροσυνη, οθεν η
χορηγια των αγαθων. Λοιπον ουδεν με των μοχθηρων θορυβησαι δυνησεται, της
ευφροσυνης μοι της παρα σου μενουσης ακεραιου. Ἐνδυσασθωσαν οι ενδιαβαλλοντες
με εντροπην, και περιβαλλεσθωσαν ως διπλοΐδα αισχυνην αυτων. Ὅρα παλιν πως αξιοι
μη κολασει παραδοθηναι αυτους μονον, αλλ' αισχυνηι, αλλ' εντροπηι, ωστε διδασκαλιαν
αυτοις γενεσθαι διορθωσεως, και υποθεσιν της επι το βελτιον μεταβολης.
Ἐξομολογησομαι τωι Κυριωι σφοδρα εν τωι στοματι μου, και εν μεσωι πολλων αινεσω
αυτον. Ὅτι παρεστη εκ δεξιων πενητος, του σωσαι εκ των καταδιωκοντων την ψυχην
μου. Ἀντι δη τουτων παντων αμοιβας ανατιθησι τωι Θεωι την υμνολογιαν, την
ευχαριστιαν, τον αινον, το παρα πασιν απαγγελλειν αυτου τα κατορθωματα, το εν μεσωι
θεατρου κηρυκα γινεσθαι των αυτωι υπαρξαντων αγαθων. Τουτο γαρ θυσια, τουτο
προσφορα, το τας ευεργεσιας του Θεου διαπαντος επι μνημης φερειν, και εγκολαπτειν
τηι διανοιαι, και επι στοματος ανακηρυττειν, και πολλους ποιειν ακουστας των
ευεργεσιων αυτου. Ουτω γαρ ο τε απολελαυκως της ευεργεσιας, ευγνωμοσυνης ληψεται
αμοιβην, και πλειονα επισπασεται παρα του Θεου την ροπην· οι τε ακουοντες απο των
ετεροις γινομενων σπουδαιοτεροι κατασταθησονται, και προς αρετης ζηλον μεγιστην
ληψονται την ετερων ευεργεσιαν υποθεσιν.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

212

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΘʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου.
αʹ. ∆ιαναστωμεν, παρακαλω, και συντεινωμεν εαυτους. Και γαρ περι σφοδρα
μεγαλων ημιν ο ψαλμος διαλεγεται θεωρηματων, ου προς εν ειδος αιρεσεως, αλλα προς
ποικιλα και διαφορα εστηκως. Και γαρ προς Ἰουδαιους, και προς Παυλον τον
Σαμοσατεα, 55.265 και προς τους τα Ἀρειου φρονουντας, και προς τους τα Μαρκιωνος,
και προς τους Μανιχαιους, και προς απαντας τους τηι αναστασει διαπιστουντας
παραταττεται. Ἐπει ουν προς τοσουτους η παραταξις, πολλων και ημιν οφθαλμων δει,
ωστε μετα ακριβειας θεωρησαι τα παλαισματα. Ἐν μεν γαρ τοις εξωθεν αγωσι καν
παροφθηι τι των παλαισματων των εν αυτοις, ουδεν εβλαψε τον θεατην· ου γαρ
διδασκαλιας ενεκεν, αλλα τερψεως εκεινο το θεατρον συνειλεκται. Ἐνταυθα δε εαν μη
μετα ακριβειας ειδηις, ποθεν μεν εκεινος παραταττεται, ποθεν δε ημεις αυτον βαλλομεν,
ου την τυχουσαν υποστησηι ζημιαν. Ἵν' ουν μη τουτο παθηις, διαναστησον σου την
διανοιαν, μετεωρον ποιησον την ακοην. Ἰουδαιους βαλλομεν πρωτους, και προς
εκεινους παραταττομεθα, τον Προφητην απο των ρηματων λαβοντες συμμαχον τουτων.
Και γαρ λεγοντων ημων, οτι σαφως περι του Χριστου ταυτα ειρηται, ταυτα μεν ου
καταδεχονται, ετερα δε τινα πλαττουσιν. Ουκουν πρωτον αυτων τον λογον
απελεγξωμεν, και τοτε τον ημετερον αποδειξωμεν. Και τεως ερωμεθα νυν αυτους, τις ο
κυριος του δικαιου τουτου; Ειπε γαρ, φησιν, ο Κυριος τωι Κυριωι μου. Ου γαρ ενος
προσωπου μεμνηται ενταυθα, αλλ' ενος προς ενα ετερον διαλεγομενου. Τινα ουν φασι
τον λεγοντα; Τον Θεον. Τον δε ακουοντα; Τον Ἀβρααμ. Ἕτεροι δε τον Ζοροβαβελ, και
αλλοι ετερον· καθαπερ οι μεθυοντες, και μηδεν συμφωνον φθεγγομενοι, μαλλον δε
καθαπερ οι εν σκοτωι βαδιζοντες, και προσαρασσοντες αλληλους. Τι ουν, ειπε μοι,
Ζοροβαβελ κυριος του ∆αυΐδ; Και πως αν εχοι λογον, ος και αυτος αντι μεγαλης τιμης
∆αυιδ κεκληται; Και τα επιοντα δε δηλοι, οτι ουδεν περι του Ζοροβαβελ ενταυθα
ειρηται, ουδε περι του ∆αυΐδ· ουδεις γαρ αυτων ιερωσυνηι τετιμηται· ενταυθα δε περι
τινος ειρηται ιερωσυνην εχοντος ξενην τινα και παραδοξον. Συ γαρ, φησιν, ιερευς εις
τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. Ἀλλα τεως το παρον αναπτυξωμεν. Και γαρ και
ετερα τινα λεγουσι τουτων εωλοτερα, περι του λαου λεγοντες ταυτα ειρησθαι· αλλ' ουτε
ιερευς ο λαος γεγονεν, ουτε τα ετερα τα ειρημενα δυνηθειη ποτε αυτωι αρμοσαι. ∆ιοπερ
και τουτο ως εωλον παραδραμοντες, και ουτε κατασκευης δεομενον εις ανατροπην,
ετερον οπερ λεγουσιν εις μεσον αγαγωμεν. Τι γαρ φασιν αλλοι παλιν; Ὅτι ο παις του
Ἀβρααμ ταυτα λεγει περι του κυριου του εαυτου. Και τι τουτου γενοιτο αν παλιν
εωλοτερον; Τι γαρ ενταυθα βουλεται ο παις του Ἀβρααμ; Που δε ιερευς ο κυριος αυτου
γεγονεν, ος γε και αυτος ιερει τωι Μελχισεδεκ εκεχρητο, και τας παρ' αυτου ευλογιας
εζητει; Πως δε αν εχοι λογον περι του Ἀβρααμ ειρησθαι το, Ἐκ γαστρος προ εωσφορου
εγεννησα σε; πως δ' αν η τωι ∆αυιδ, η τωι Ζοροβαβελ, η τωι λαωι ταυτα αρμοσειεν; Ὑπερ
γαρ ανθρωπινην φυσιν το ειρημενον. Το δε, Καθου εκ δεξιων μου, ποιαν αν σχοιη
ερμηνειαν, εκεινων των προσωπων υποκειμενων; Ουδε μιαν. Πως δε τωι Ἀβρααμ ειπε,
Καθου εκ δεξιων μου, ος γε και το παρεσταναι τοις αγγελοις μεγιστης αξιον ηγειται
τιμης ειναι; Ἀλλα τις αυτων ο σοφος λογος; Και πως, φησι, Κυριον εισαγεις ετερον, οταν
η Γραφη διαῤρηδην λεγηι· Κυριος ο Θεος σου Κυριος εις εστι, και αυτωι μονωι λατρευσεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

213

και πλην αυτου ουκ εστι Θεος; 55.266 Προς τινα ουν, ειπε μοι, εστι το λεγομενον;
Μαλιστα μεν εκεινα προς την σην αγνωμοσυνην ειρηται, ω Ἰουδαιε. ∆ια τι γαρ τωι
Ἀβρααμ ουδεν ελεχθη τοιουτον, ουδε τωι Ἰσαακ, ουδε τωι Ἰακωβ, ουδε τωι Μωυσει, αλλα
σοι μονωι, οτε εξελθων εξ Αιγυπτου εμοσχοποιεις; τινος ενεκεν, ειπε μοι; Ει δε αυτος
απορεις, παρ' εμου την αιτιαν μανθανε. Ἐπειδη γαρ εξελθων εμοσχοποιησας, και τωι
Βεελφεγωρ ετελεσθης, και προς δημον θεων ης επτοημενος, την ανομον εκεινην
πολυθεΐαν εισαγων, αναστελλων σου το νοσημα, προς αντιδιαστολην των ουκ οντων
θεων το Εις εθηκεν, ου προς αθετησιν του Μονογενους. Ἐπει τινος ενεκεν εν προοιμιοις
ειρηται ευθεως· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν ημετεραν; Και
παλιν, ∆ευτε και καταβαντες συγχεωμεν τας γλωσσας αυτων. Και παλιν ο ∆αυιδ, ∆ια
τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. Ει δε ο
Μωυσης λεγει, Κυριος ο Θεος σου Κυριος εις εστιν· η υμετερα ασθενεια γεγονεν αιτια
τουτων. Και τι θαυμαζεις ει επι των δογματων τουτο γεγονεν, οπου γε και επι των
πραγματων απο των τελειοτερων επι τα ελαττονα τον λογον ηγεν ο Θεος, τηι ασθενειαι
τηι ημετεραι συγκαταβαινων; ∆ιο και γυναικα την μεν εκβαλλειν, την δε εισαγειν
επετρεπεν, απ' αρχης ουχ ουτω νομοθετησας. Και περι βρωματων πολλην εποιησατο
την διακρισιν, καιτοι γε εξ αρχης τα εναντια ειπων, οτι Ὡς λαχανα χορτου δεδωκα υμιν
παντα. Και περι τοπου πολλους τεθεικε νομους, ου συγχωρων πανταχου τας ευχας
επιτελειν, καιτοι γε ουδε τουτο εξ αρχης ενομοθετησεν. Ἀλλα και εν τηι Περσων γηι τωι
Ἀβρααμ ωφθη, και εν Παλαιστινηι, και πανταχου· και τωι Μωυσει μετα ταυτα επι της
ερημου.
βʹ. Τι ουν; εαυτηι, φησι, μαχεται η Γραφη; Ἄπαγε· αλλα κατα καιρον προς το
συμφερον εκαστα οικονομει, την ασθενειαν εκαστης γενεας διορθουμενος. ∆ια δη τουτο
προς σε μεν ειρηται· Κυριος ο Θεος σου Κυριος εις εστιν. Ὅτι δε και Υιον εχει,
προαπεθεντο οι προφηται ταις βιβλοις, και ουτε σαφως σφοδρα ειρηκασιν, ωστε μη
λυμηνασθαι σου την ασθενειαν· ουτε απεκρυψαν, ωστε μετα ταυτα σοι δουναι
ανανηψαι, και εκ των οικειων βιβλων αναλεξασθαι της αληθειας τα δογματα. Ουτω
μαλιστα και τους προφητας δυνησομεθα δειξαι προφητας οντας, οταν προς Ἕλληνας
διαλεγωμεθα, και αξιοπιστον σφοδρα την Παλαιαν αποδειξομεν. Ἐπει εαν τουτο
ανεληις, πως αποῤραψεις του Ἕλληνος το στομα; Τι γαρ ερεις; την εξοδον την εξ
Αιγυπτου, και τα εις σε προφητευθεντα; Ἀλλ' ου σφοδρα καταδεξεται. Ἂν δε τα περι του
Χριστου ειρημενα εν τηι Παλαιαι διηγησηι, και δειξηις των πραγματων την αληθειαν
μαρτυρουσαν τηι της προφητειας εκβασει, ουδε αντιστηναι δυνησεται. Ει δε επιλαβοιο
των ημετερων, ω Ἰουδαιε, πως υπερ της Παλαιας απολογησηι; Καν τις ειπηι σοι, ποθεν
αληθη τα Μωυσεως, τι ερεις; Ὅτι επιστευσαμεν αυτοις. Ουκουν πολλωι μαλλον και τα
ημετερα· και γαρ 55.267 και ημεις επιστευσαμεν· και υμεις μεν εν εθνος εστε, ημεις δε
πασα η οικουμενη, και υμας ουκ ουτως επεισε Μωυσης, ως ημας ο Χριστος· και τα μεν
υμετερα πεπαυται, τα δε ημετερα εστηκεν. Ἀλλ' απο των προῤρησεων; Ἀλλα πλειω τα
παρ' ημιν. Ουκουν τα ημετερα εαν ανεληις, και τα σα συσκιαζεις. Ἀλλ' απο των σημειων;
Ἀλλ' υμεις ουδεν εχετε δειξαι Μωυσεως σημειον· γεγονε γαρ και παρηλθεν· ημεις δε του
Χριστου πολλα και διαφορα ετι και νυν γινομενα, και τας προῤρησεις υπερ τον ηλιον
λαμπουσας. Ἀλλ' απο των νομων; Ἀλλα ταυτα φιλοσοφωτερα. Ἀλλα τι; των Αιγυπτιων
κωλυοντων εξηλθετε; Ἀλλ' ουκ εστιν ισον της οικουμενης πολεμουσης περιγενεσθαι,
και Αιγυπτιων μονων κρατησαι. Και ταυτα λεγω, ου μαχην εισαγων τηι Παλαιαι προς την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

214

Καινην· απαγε· αλλα την Ἰουδαιων αγνωμοσυνην επιστομισαι βουλομενος. Και γαρ
εκεινα και ταυτα υπο του Θεου του αυτου δεδοται και γεγενηται· αλλ' εκεινο
κατασκευασαι θελω, οτι ο Ἰουδαιος ανελων τας προφητειας τας περι Χριστου, το πλεον
των προφητειων λυμαινεται μερος, και ουκ αν εχοι δειξαι σαφως την ευγενειαν της
Παλαιας, ει μη την Καινην παραδεξαιτο. Ὅτι δε ου περι ανθρωπου τα ειρημενα, και εκ
του λεγεσθαι, Καθου εκ δεξιων μου, και εκ του Κυριον ονομαζεσθαι ομοιως τωι λεγοντι
Κυριωι, και εκ του εκ γαστρος προ εωσφορου γεγενησθαι αυτον, και εκ του ιερεα αυτον
ειναι κατα την ταξιν Μελχισεδεκ, και εκ του λεγεσθαι, Μετα σου η αρχη σου, τοις νουν
εχουσι καταδηλον εστι. Ει δε ετερος ημιν Ἰουδαιος ανακυπτει παλιν προσωπον
Χριστιανου περιφερων, Παυλος ο Σαμοσατευς, λεγω, δυνατον μεν και προς τουτον και
απο της Καινης λεγειν. Πλην αλλ' ινα μη δοξωμεν τα παροντα αφεντες εφ' ετερον μερος
παραταξεως ιεναι, και τουτον εντευθεν βαλλωμεν. Τι ουν και ουτος λεγει; Ὅτι
ανθρωπος ην, φησι, ψιλος, και εξ ου γεγονεν εκ Μαριας, εξ εκεινου την υπαρξιν μονον
εχει. Τι ουν, ειπε μοι, προς εκεινην την ρησιν ερεις την λεγουσαν· Ἐκ γαστρος προ
εωσφορου εγεννησα σε; ∆ει δε τα αλλα, απερ προς Ἰουδαιους ειρηται, και προς τους απο
τουτου ειπειν. Και τουτου ουχ ημεις αιτιοι, αλλ' αυτοι ουτοι οι πολλην την συγγενειαν
των δογματων προς αυτους εχοντες· οθεν και τοις αυτοις οπλοις κατα τουτων
χρησομεθα. Τους γαρ ομοιως πολεμουντας τοις αυτοις βελεσι βαλλειν δει. Τι ουν
βουλεται η κοινωνια του θρονου; Ἐνταυθα γαρ το ομοτιμον δεικνυται, ο και τους τα
Ἀρειου φρονουντας επιστομισαι ικανον. ∆ια τουτο και ο Χριστος προς τους Ἰουδαιους
λεγοντας, οτι υιος του ∆αυΐδ εστιν, επηγαγε λεγων· Πως ουν ∆αυιδ εν Πνευματι Κυριον
αυτον καλει, λεγων· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου; Προιων δε και
τον περι της οικονομιας κινει λογον σαφεστερον ερμηνευων ο Παυλος, και Μαρκιωνι
και Μανιχαιωι, και πασι τοις τα τοιαυτα νοσουσι καιριαν διδωσι πληγην, λεγων·
ερμηνευει γαρ μετα της αυτωι προσηκουσης συνεσεως, πως γεγονεν ιερευς κατα την
ταξιν Μελχισεδεκ. Ἡμεις δε παλιν επι το προκειμενον επανιωμεν. Ειπεν ο Κυριος τωι
Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου. Ειδες το ομοτιμον; Ὅπου γαρ θρονος, 55.268 βασιλειας
συμβολον· οπου θρονος εις, της αυτης βασιλειας ισοτιμια. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ὁ
ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα, και τους λειτουργους αυτου πυρος φλογα. Προς
δε τον Υιον· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος. Ουτω και ∆ανιηλ οραι την
μεν κτισιν απασαν παρεστωσαν, αγγελους τε και αρχαγγελους, τον δε Υιον του
ανθρωπου ερχομενον επι των νεφελων, και φθανοντα εως του Παλαιου των ημερων. Ει
δε το ουτως ειπειν σκανδαλιζει τινας, ακουετωσαν οτι εκ δεξιων καθηται, και
απαλλαττεσθωσαν του σκανδαλου. Ὥσπερ γαρ ημεις μειζονα αυτον του Πατρος ου
λεγομεν, επειδη την εκ δεξιων εχει καθεδραν την εντιμοτατην· ουτω μηδε συ ελαττω
λεγε και καταδεεστερον, αλλ' ομοτιμον και ισον. Τουτο γαρ η κοινωνια της καθεδρας
δηλοι. Ἕως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. Και τινες οι εχθροι;
Ἄκουσον Παυλου λεγοντος· Ἀπαρχη Χριστος· επειτα οι του Χριστου εν τηι παρουσιαι
αυτου, ειτα το τελος. ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν, αχρις ου αν θηι παντας τους εχθρους
αυτου υπο τους ποδας αυτου.
γʹ. Ειδες προφητικων και αποστολικων ρηματων συμφωνιαν; Και γαρ εκει μεν
φησιν, Ἕως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου· ενταυθα δε, Ἄχρις ου
αν θηι παντας τους εχθρους αυτου. Ἀλλ' ουτε εκει το Ἕως, ουτε ενταυθα το Μεχρις,
χρονων οροι εισιν. Ἐπει πως εστηκε το προφητικον εκεινο, το λεγον· Ἡ εξουσια αυτου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

215

εξουσια αιωνιος, και η βασιλεια αυτου, βασιλεια ητις ου διαφθαρησεται, και της
βασιλειας αυτου ουκ εσται τελος, ει γε μεχρι τουτων μελλει βασιλευειν; Ὁραις, οτι ου
ταις λεξεσι δει προσεχειν απλως, αλλα προς τα νοηματα ανιεναι; Συ δε ακουων του
Προφητου λεγοντος, οτι ο Πατηρ τιθησιν υπο τους ποδας, μηδεν ενταυθα θορυβηθηις.
Ουδε γαρ ως ατονουντος του Παιδος ταυτα ειρηται. Ὁ γαρ Παυλος αυτον τιθεναι τους
εχθρους υπο τους ποδας αυτου λεγει· ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν, αχρις ου αν θηι τους
εχθρους υπο τους ποδας αυτου. Και παλιν το παν αυτωι ανατιθησι λεγων· Ὅταν παραδωι
την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, οταν καταργησηι πασαν εξουσιαν και δυναμιν.
Τουτεστιν, οταν κατορθωσηι την βασιλειαν, παυσει πασαν εξουσιαν. Τουτο γαρ εστι το
Καταργησει. Το παν δε αυτου λεγων ειναι, ουκ αποχωριζει αυτου τον Πατερα, ωσπερ
ουδε του Πατρος διαιρει τον Υιον. Και γαρ τα εκεινου, τουτου· και τα τουτου, εκεινου.
∆ιο και φησι· Παντα τα εμα σα εστι, και τα σα εμα. Ὅταν τοινυν ακουσηις, οτι ο Πατηρ
υπεταξε, μη εξωθεν ειναι νομισηις τον Υιον του κατορθωματος· αν τε μανθανηις, οτι ο
Υιος υπεταξε, μη αλλοτριον ειναι λεγε τον Πατερα τουτων. Κοινα γαρ τα κατορθωματα,
ωσπερ και παντα τα εργα κοινα. Ῥαβδον δυναμεως σου εξαποστελει Κυριος εκ Σιων.
Ῥαβδον δυναμεως την δυναμιν αυτην φησι. Της δε Σιων μεμνηται, επειδη εκειθεν
αρχην ελαβε τα κατορθωματα. Ἐκει γαρ και τον νομον εδωκεν, εκει 55.269 τα θαυματα
ειργασατο· εκειθεν αρξαμενον το κηρυγμα πανταχου της οικουμενης εξεταθη. Ει δε
βουλει κατα αναγωγην το ειρημενον εκλαβειν, ακουσον Παυλου λεγοντος· Ἀλλα
προσεληλυθατε Σιων ορει, και πολει Θεου ζωντος, Ἱερουσαλημ επουρανιωι, και
Ἐκκλησιαι πρωτοτοκων. Ῥαβδον δυναμεως σου εξαποστελει Κυριος εκ Σιων. Ἡ ραβδος
ποτε μεν κολαστικη εστι και ευεργετικη, ποτε δε παρακλητικη, και βασιλειας συμβολον.
Και οτι εκατερα εστιν, ακουσον του Προφητου λεγοντος· Ἡ ραβδος σου, και η βακτηρια
σου, αυται με παρεκαλεσαν. Και παλιν· Ποιμανεις αυτους εν ραβδωι σιδηραι· ως σκευη
κεραμεως συντριψεις αυτους. Και ο Παυλος· Τι θελετε; εν ραβδωι ελθω προς υμας, η εν
αγαπηι πνευματι τε πραοτητος; Ειδες πως εστι παιδευσεως· βλεπε πως και βασιλειας.
Λεγει γαρ Ἡσαΐας· Ἐξελευσεται ραβδος εκ της ριζης Ἰεςσαι, και ανθος εκ της ριζης αυτης
αναβησεται· και ο ∆αυΐδ· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· ραβδος
ευθυτητος, η ραβδος της βασιλειας σου. Την μεν δυναμιν ενταυθα ραβδον εκαλεσε, μεθ'
ης οι μαθηται την οικουμενην περιετρεχον, ηθη διορθουντες, και εξ αλογου τινος
κακιας επι λογικην αγοντες την των ανθρωπων φυσιν. Πορευθεντες γαρ, φησι,
μαθητευσατε παντα τα εθνη. Ειχε και Μωυσης ραβδον, αλλ' ενεργειαν Θεου δεξαμενος,
δι' ης ενηργει εν απασι. Κακεινη μεν ποταμους διειλεν, αυτη δε της οικουμενης την
ασεβειαν εῤρηξεν. Ουκ αν τις δε αμαρτοι και τον σταυρον ραβδον δυναμεως ειπων.
Αυτη γαρ η ραβδος γην και θαλατταν επεστρεψε, και δυναμεως πολλης ενεπλησε. Μετα
ταυτης εξηλθον της ραβδου πανταχου της οικουμενης οι αποστολοι, και παντα εκεινα
ειργασαντο. Ταυτην επιφερομενοι παντα ηνυον, λαβοντες την αρχην απο Ἱερουσαλημ.
Και κατακυριευε εν μεσωι των εχθρων σου. Ὅρα προφητειαν υπερ τον ηλιον
διαλαμπουσαν. Τι δε εστι το, Κατακυριευε εν μεσωι των εχθρων σου; Ἀντι του, εν μεσοις
Ἕλλησιν, εν μεσοις Ἰουδαιοις. Ουτω γαρ αι Ἐκκλησιαι κατεφυτευθησαν εν μεσαις ταις
πολεσιν· ουτως εκρατησαν και περιεγενοντο. Τουτο τεκμηριον της λαμπρας νικης, το εν
μεσοις τοις πολεμιοις αναστησαι τα θυσιαστηρια, το καθαπερ προβατα εν μεσωι θηριων,
και αρνας μεταξυ λυκων ειναι. Τουτο γαρ και πεμπων αυτους ελεγεν· Ἰδου αποστελλω
υμας ως προβατα εν μεσωι λυκων· οπερ ουκ ελαττον του προτερου θαυματος. Του γαρ εν
μεσοις απειλημμενους κρατησαι ουκ ελαττον το εν ταξει προβατων οντας λυκων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

216

περιγενεσθαι· αλλα και πολλωι μειζον, και δωδεκα τον αριθμον οντας την οικουμενην
επισπασασθαι. Και κατακυριευε εν μεσωι των εχθρων σου. Ουκ ειπε, Νικα εν μεσωι των
εχθρων σου, αλλα, Κυριευε, ινα δειξηι ουκ εκ παραταξεως το τροπαιον γινομενον, αλλ'
εξ επιταγης την δεσποτειαν. Ουτω γαρ εκρατουν οι αποστολοι, τον Χριστον εχοντες εν
εαυτοις, ωσπερ εξ επιταγματος παντα ποιουντες. Ὅθεν και πασα αυτοις οικια ανεωικτο,
και δουλου παντος ευπειθεστερον οι πιστευοντες υπηκουον, τα τε οντα αποδιδομενοι,
και τας τιμας παρα τους ποδας τιθεντες των αποστολων, ουδε εις την χρειαν τολμωντες
τι λαβειν· ουτω 55.270 τε αυτους εμεγαλυνον, οτι ουτε ετολμων κολλασθαι αυτοις.
δʹ. Ου μονον δε επι των πιστων τοσαυτην ειχον ισχυν, αλλα και επι των
απιστων. Τι γαρ, ειπε μοι, δουλου τεκμηριον; αρ' ου το ποιειν οπερ ο δεσποτης αυτου
επιταττει; Τι δεσποτου δε σημειον; αρ' ου το ταυτα ανυειν εν τοις δουλοις, απερ αυτος
βουλεται; Τινες ουν οι ανυσαντες απερ ηθελον επι των τοτε βασιλεων και των
αρχοντων; αρ' ουχ οι αποστολοι; Ευδηλον οτι. Οι μεν γαρ βασιλεις και οι αρχοντες
εβουλοντο κατεχειν εν ασεβειαι την οικουμενην, και δαιμοσι λατρευειν επεταττον· οι δε
αποστολοι τουναντιον, και το θελημα τουτων εγινετο. Ει δε λεγεις μοι το δεσμωτηριον,
και τας μαστιγας, και τας βασανους, μειζονας μοι λεγεις τας δεσποτειας. Πως και τινι
τροπωι; Ὅτι και τουτων γινομενων το θελημα το τουτων εγινετο. Ου γαρ νομωι τωι των
πολλων δεσποτων, αλλ' αρετηι ταυτην ανεδησαντο την δεσποτειαν, την ουδενος των
εξωθεν δεομενην, αλλ' εν τωι παρα παντων επιβουλευεσθαι λαμπουσαν. Ἐκεινους μεν
γαρ τους δεσποτας επιβουλευσαντες δουλοι πολλακις ηφανισαν, επειδη ατελης ην τις
και ασθενεστατη· ταυτην δε σβεσαι ουκ ισχυσαν, αλλ' επιβουλευοντες μειζονως εδειξαν
διαλαμπουσαν. Τις ουν λαμπροτερος αν ειη δεσποτης, ο μυριων δεομενος βοηθηματων,
ινα κρατηι των οικετων, η ο παντων απηλλαγμενος εκεινων, και μετ' εξουσιας αγων και
φερων τους υποκειμενους; Ευδηλον οτι ουτος. Οι μεν γαρ δεσποται την δεσποτειαν
ταυτην την των πολλων, αν μη τους νομους εχωσι βοηθουντας, και το εν πολεσιν
οικειν, πολλακις μετα της δεσποτειας και την ζωην απωλεσαν· Παυλος δε και εν
ερημιαις και πανταχου την κυριοτητα επεδεικνυτο. Βουλει και βασιλεων ιδειν αυτον
λαμπροτερον; Εισηγαγε νομους πανταχου της οικουμενης, και τους των βασιλεων
αφεντες νομους οι ανθρωποι τοις εκεινου γραμμασιν επειθοντο. Ἄλλως δε και οι μεν
σωματων, οι δε ψυχων εκρατουν. Τις ουν ουτω δουλος δεσποτηι, αρχομενος βασιλει μετ'
ευνοιας υπηκουσεν, ως οι πιστοι τωι Παυλωι επιστελλοντι μονον; Τι αν τις ειποι τον
ποθον, τον ζηλον τον υπερ αυτου, οπου γε και τους οφθαλμους εξορυξαι ετοιμοι ησαν;
τις τοιουτους εκτησατο δουλους ποτε; Ἅπερ ταυτα παντα εννοων ο Προφητης, πως μεν
τους πιστους υπεταξαν, πως δε τοις απιστοις ησαν φοβεροι, κατα κρατος αυτους
ελαυνοντες, και πως δι' αυτων ο Χριστος επεκρατει, ουκ ειπεν απλως, Κυριευε εν μεσωι
των εχθρων σου, αλλα Κατακυριευε, την επιτεταμενην δεσποτειαν δηλων. Και ταυτα
ορωντες οι πολεμιοι ουδεν ισχυον ποιειν, καιτοι τους νομους μεθ' εαυτων εχοντες, και
δημιους, και εξουσιαν απασαν. Ἀλλ' ησαν ουτοι δυνατωτεροι δια τον ενοικουντα εν
αυτοις. Ουτος κατεκυριευσε δι' αυτων· ουχ απλως εκυριευσεν, αλλα κατεκυριευσε· και
γαρ σφοδρα εκρατει. ∆ια γουν τον εν αυτοις, και πυρος κατετολμων και σιδηρου, και
θηριων, και των αλλων απαντων. Και γαρ εις παντα ην μετ' αυτων ο Χριστος, οι
καθαπερ εν αλλοτριοις αγωνιζομενοι σωμασι, και παντων απαλλαγεντες των εν τωι βιωι
λυπηρων, ουτως εχαιρον, και 55.271 ουτως εσκιρτων, υπο της του Χριστου δεσποτειας
κατεχομενοι, μη χρηματων φειδομενοι, μη σωματων, μη της παρουσης ζωης. Και ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

217

μεν εποιουν οι ποτε εχθροι και πολεμιοι· αλλ' η αμαχος του Χριστου δυναμις ου μονον
της εχθρας αυτους απηλλαξεν, αλλα και εις δουλειαν και εις τοσαυτην οικειωσιν
ηγαγεν. Ὥστε καν λεγηται ο Πατηρ τους εχθρους τιθεναι υπο τους ποδας αυτου, ουχ
ουτω λεγεται, καθαπερ ειπον, ως μηδεν ενεργουντος του Παιδος· του γαρ Μονογενους
το κατορθωμα γεγονεν απαν· αλλ' ινα, οπερ εφθην ειπων, τον Πατερα και τον Υιον
Θεον ενα νοηις, φυλαττομενης εκαστωι της ιδιοτητος, και ινα μη δυο νοησηις
αγεννητους. Ὅτι γαρ αυτου παν εστι το κατορθωμα, απο των ηδη κατωρθωμενων
εννοει· και μη απλως ανθρωπινως εκλαμβανε τα ειρημενα· πολυ γαρ το ατοπον εψεται.
Ἵνα δε και συ μαθηις, ακουε ο μελλω λεγειν· Οι μεν εγενοντο φιλοι, εχθροι προτερον
οντες, οι δε μενουσιν ετι εχθροι. Ἀλλ' οτι μεν τους εχθρους φιλους αυτος εποιησε, και
Παυλος δηλοι τωι ειπειν· Ὅταν παραδωι την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι· δηλοι δε και ο
Σωτηρ, προς αυτον τον Πατερα λεγων· Ἐγω σε εδοξασα εν τωι κοσμωι, το εργον
ετελειωσα, ο δεδωκας μοι ινα ποιησω. Το δε τους εχθρους υποταξαι, του Πατρος γεγονε.
Καιτοι γε τουτο εκεινου μειζον. Ου γαρ ισον κολασαι εχθρους μενοντας, και ποιησαι
φιλους, εχθρους οντας. Ἀλλ' ουτε ο Υιος δια τουτο ελαττων του Πατρος, ουτε ο Πατηρ
ελαττων δια τουτο του Υιου. Ἵνα δε μαθηις, οτι και εκεινα του Υιου, ωσπερ και ταυτα
του Πατρος, ακουσον· Ἀπελθετε απ' εμου, οι κατηραμενοι, εις το πυρ το αιωνιον, το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου. Και ο τους αγγελους πεμπων, ωστε
συλλεξαι τα ζιζανια, ο Μονογενης εστι, και πανταχου ορωμεν αυτον κολαζοντα τον
διαβολον. Και τουτο οι δαιμονες αυτοι ομολογουσι λεγοντες· Ἦλθες ωδε προ καιρου
βασανισαι ημας; Ὥστε αυτος εστιν ο μελλων αυτους βασανιζειν. Ὁραις οτι καν υπο του
Πατρος λεγηται γινεσθαι τα γινομενα, του Παιδος εστι κατορθωματα; Ὅτι δε και τα του
Παιδος, του Πατρος, ακουσον παλιν αυτου λεγοντος· Ουδεις ερχεται προς με, εαν μη ο
Πατηρ ελκυσηι αυτον. Και παλιν· Ουδεις δυναται ελθειν προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου.
Ου τοινυν ανθρωπινως εκλαμβανειν τα τοιαυτα δει. Ἐπει και τους εχθρους σου ουτως
εκδεκτεον, ουχ ως αυτου μονου εχθρους. Ὁ γαρ μη τιμων τον Υιον, φησιν, ου τιμαι τον
Πατερα.
εʹ. Ὥστε Ἰουδαιοι ουκ αυτου μονον εχθροι, αλλα και του Πατρος. ∆ιο και την
πανωλεθριαν αυτοις επηγαγε, και την πολιν αυτων ριψας χαμαι, ερειπιον εποιησεν, ει
και μη ευθεως μετα τον σταυρον, και χρονον αυτοις πολυν εις μετανοιαν εδωκεν, ει γε
εβουλοντο, και τους αποστολους αφηκεν, ινα δι' αυτων μαθοντες αυτου την ισχυν, οψε
γουν ποτε επιστρεψωσιν. Ἐπειδη δε ανιατα ενοσουν, τον κολοφωνα επηγαγε των
κακων, και ταυτηι παλιν καλων αυτους εις μετανοιαν, ινα της πολιτειας εκπεσοντες της
παλαιας, υπ' αυτης γουν των πραγματων της αναγκης προς την αληθειαν
χειραγωγηθωσι, τον τε υβρισμενον ορωντες πανταχου προσκυνουμενον, και τα αυτων
55.272 λελυμενα απαντα. Ὅταν δε μηδε ουτω γενωνται βελτιους, τοτε λοιπον, ατε
πασης απηλλαγμενοι συγγνωμης, εις την αθανατον εμπεσουνται κολασιν. Ὑποποδιον
δε ακουων, μηδεν αισθητον νομιζε λεγειν, αλλα την υποταγην. Ὅτι δε αυτωι υποτασσει,
δηλον εκ της επαγωγης· επει γαρ ο θρονος εις, και το υποποδιον εν. Μετα σου η αρχη εν
ημεραι της δυναμεως σου. Ἐπειδη ειπεν ανω· Ἕως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον
των ποδων σου, ινα μη νομισηι τις ασθενη τον Υιον ειναι, και ενεργειας δεισθαι,
καθαπερ τινα των αποστολων, ακουσον πως και της υπονοιας αυτης επαγει την
διορθωσιν λεγων· Μετα σου η αρχη εν ημεραι της δυναμεως σου. Τι εστι, Μετα σου η
αρχη; Ἐν σοι, φησιν, η αρχη, ουχ υστερον επιγενομενη, αλλ' εν σοι ουσα διαπαντος·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

218

οπερ και ο Ἡσαΐας δηλων ομοιως ελεγεν· Ου η αρχη αυτου επι του ωμου αυτου·
τουτεστιν, εν αυτωι, εν τηι ουσιαι αυτου, εν τηι φυσει αυτου, οπερ επι των βασιλεων ουκ
ενι. Ἡ γαρ αρχη αυτων εν τωι πληθει των στρατοπεδων· οπερ επι των αποστολων ουκ
ην. Και γαρ και αυτων η αρχη ενεργειας εξωθεν εισαγομενης αυτοις εγινετο· αυτος δε εν
τηι φυσει την αρχην ειχεν, εν τηι ουσιαι, ου μετα το γεννηθηναι προσλαβων υστερον,
ουδε επεισακτον κτησαμενος, αλλ' ουτω γεννηθεις. ∆ιο και περι βασιλειας ερωτωμενος
ελεγεν· Ἐγω εις τουτο γεγεννημαι, και εις τουτο εληλυθα. Μετα σου η αρχη εν ημεραι
της δυναμεως σου. Ου ταυτα δε μονον τα ειρημενα δηλοι το, Μετα σου η αρχη, αλλα και
ετερα, οιον το μη εν αλλωι αυτου ειναι την αρχην, αλλα και διηνεκη και αθανατον.
Ἀνθρωπους μεν γαρ και ζωντας επιλιμπανει πολλακις· ει δε μη ζωντας, αλλ'
αποθανοντας παντως· μαλλον δε ηνικα ζωσιν, ουδε μετ' αυτων εστιν· αλλ' οπερ εφθην
ειπων, εν στρατοπεδοις και σωματοφυλαξι, και χρηματων περιουσιαι, και τειχων
περιβολαις, και τοις αλλοις απασιν· επι δε του Θεου ου μονον τουτο ουκ εστιν, αλλ' εν
αυτωι εστι και διηνεκως· και ωσπερ την ουσιαν αυτου αδυνατον μη ειναι, ουτω και την
βασιλειαν. Ἐν ημεραι της δυναμεως σου. Ἡμεραν δυναμεως ειποι τις αν την τε ηδη
γενομενην, την τε εσομενην ημεραν. Ἑκατερα γαρ μεγιστης δυναμεως αποδειξις. Ἢ ου
δοκει σοι δυναμεως μεγιστον ειναι τεκμηριον, οταν δια θανατου θανατος καταργηται,
οταν χαλκαι πυλαι συντριβωνται, οταν αμαρτια αφανιζηται, οταν καταρα λυηται, οταν
τα παλαια παντα ανατρεπηται κακα, και ετερα επεισαγηται νεα καλα; Τι γαρ της
δυναμεως ταυτης ισον, αν τε τα θαυματα εξετασηις, αν τε τα κατορθωματα; Νεκροι
ηγειροντο, λεπροι εκαθαιροντο, δαιμονες ηλαυνοντο, θαλαττα εχαλινουτο, αμαρτηματα
ελυετο, παραλυτικοι εσφιγγοντο, παραδεισος ηνοιγετο, πετραι εῤρηγνυντο, κα 55.273
ταπετασμα εσχιζετο, ακτινες ηλιου απεστρεφοντο, και σκοτος την οικουμενην
κατελαμβανε, σωματα των κεκοιμημενων αγιων ηγειρετο, ληιστης εις την αρχαιαν
επανηιει πατριδα, ουρανου αψιδες ανεπεταννυντο, η φυσις η καταπεπατημενη υπερ τον
ουρανον του ουρανου προς τα υψωματα ανηγετο, και το δη τουτου μειζον, επι θρονου
εκαθεζετο βασιλικου, παρεστωτων αγγελων αυτηι και των δυναμεων· κακια πασα
ηλαυνετο, αρετη επανηγετο, Πνευματος χαρις εδιδοτο, αλιεις, και τελωναι, και
σκηνοποιοι φιλοσοφων απεῤραπτον στοματα, ρητορων απεστρεφον γλωτταν, δαιμονων
κατελυον τυραννιδα· βωμοι, και ναοι, και εορται, και πανηγυρεις Ἑλληνικαι διελυοντο·
κνισα και καπνος, και τα εναγη θυματα παντα κατα κρατος ηλαυνετο, μαντεις και
μητραγυρται, και οιωνοσκοποι, και απαν του διαβολου το εργαστηριον εδραπετευον,
Ἐκκλησιαι πανταχου της οικουμενης εβλαστανον, παρθενων χοροι συνισταντο,
μοναζοντων ταγματα, μετα των πολεων και η ερημος ευσεβειας επληρουτο, και χοροι
δικαιων και αγιων ανδρων ισταμενοι ταις ανω δυναμεσι των αγγελων αντηχουν εν τηι
μελωιδιαι, και μαρτυρων δημοι, και ομολογητων πληθη πανταχου της οικουμενης
εφυτευετο, αρετη μετα πολλης κατωρθουτο της ευκολιας, βαρβαρων εθνη φιλοσοφειν
επαιδευετο, και οι θηριων αγριωτεροι προς την των αγγελων πολιτειαν την αμιλλαν
επεδεικνυντο, και οσην ηλιος εφοραι γην, τοσαυτην ο λογος επετρεχε μετα τον σταυρον
και την αναστασιν. Ἅπερ απαντα εννοων ο Προφητης ελεγε· Μετα σου η αρχη εν ημεραι
της δυναμεως σου.
ςʹ. Ει δε βουλει και την μελλουσαν ημεραν ιδειν, και μαθειν πως και εκεινη
ημερα δυναμεως αυτου εστιν, εννοησον ηλικον εστιν ιδειν τον ουρανον
συστελλομενον, και απασαν την φυσιν την καταφθαρεισαν ανισταμενην, και τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

219

νευματι παρισταμενους απαντας, διαβολον καταισχυνομενον, δαιμονας κατω
δικαιους
στεφανουμενους,
εκαστον
ευθυνας
διδοντα
των
κυπτοντας,
πεπλημμελημενων, τα βραβεια λαμβανοντα των κατορθωματων, ετερας ζωης
καταστασιν γινομενην. Ουκετι γαρ θανατος, και νοσος, και γηρας, ουκετι πενια, και
επηρειαι, και επιβουλαι, ουκετι οικηματα, και πολεις, και τεχναι, και ναυτιλιαι, ουκετι
ιματιων περιβολη, και σιτα, και ποτα, και οροφοι, και κλιναι, και τραπεζαι, και λυχνιαι,
ουκετι επιβουλαι, και μαχαι, και δικαστηρια, ουκετι γαμοι, και ωδινες, και τοκοι· αλλα
ταυτα παντα ωσπερ κονις αποσοβουμενη καταλυεται, και ετερα τις αμεινων ζωης
καταστασις διδοται, αφθαρσιας, αθανασιας, δυναμεως πολλης τωι σωματι χαριζομενης.
Ἅπερ και ο Παυλος δηλων, ελεγε· Παραγει γαρ το σχημα του κοσμου τουτου. Ει δε
απιστεις τοις ειρημενοις, επειδη μη οραις αυτα παροντα, απο των παροντων εις τα περι
των μελλοντων λαμβανε την αποδειξιν. Ἔπελθε τωι λογωι την οικουμενην απασαν, την
γην, την θαλασσαν, την Ἑλλαδα, την βαρβαρον, την οικουμενην, την αοικητον, τας εν
τηι γηι πολεις, τας εν τηι θαλασσηι νησους, τα ορη, και τας ναπας, και ιδων πανταχου την
δυναμιν του Χριστου διαλαμπουσαν, 55.274 και παντας το τιμιον ονομα
ανακηρυττοντας, αναλογιζου προς εαυτον, οτι ο τοσαυτα δυνηθεις, ουτος και τα
μελλοντα επηγγειλατο. Ει δε και απο μερους εθελοις λαμβανειν αποδειξιν, εννοησον
τινος ενεκεν η οικουμενη συντρεχει απασα ταφον ιδειν σωμα ουκ εχοντα· ποια δυναμις
ελκει τους απο των περατων της γης, ωστε ιδειν που μεν ετεχθη, που δε εταφη, που δε
εσταυρωθη· εννοησον αυτον τον σταυρον, οσης δυναμεως εστι σημειον. Ὁ γαρ σταυρος
ουτος προ τουτου θανατος ην επαρατος, θανατος επονειδιστος, θανατος ο παντων
αισχιστος. Ἀλλ' ιδου νυν της ζωης αυτης τιμιωτερος γεγονε, και διαδηματων
λαμπροτερος, και παντες επι μετωπου αυτον περιφερομεν, ου μονον ουκ αισχυνομενοι,
αλλα και εγκαλλωπιζομενοι τουτωι. Ου μεν ιδιωται μονον, αλλα και αυτοι οι τα
διαδηματα περικειμενοι επι του μετωπου υπερ τα διαδηματα αυτον βασταζουσι, και
μαλα εικοτως· μυριων γαρ διαδηματων αμεινων. Το μεν γαρ διαδημα καλλωπιζει
κεφαλην, ο δε σταυρος ασφαλιζεται διανοιαν. Τουτο δαιμονων αμυντηριον, τουτο το
διαδημα νοσηματων ψυχης αναιρετικον· τουτο οπλον αχειρωτον, τουτο τειχος αμαχον·
τουτο ασφαλεια ακαταγωνιστος· ου βαρβαρων εφοδους, ου πολεμιων μονον
καταδρομας, αλλα και αυτων των αγριων δαιμονων διαλυον τας φαλαγγας. Ἐν ταις
λαμπροτησι των αγιων. Ἕτερος. Ἐν αγιου ευπρεπειαι. Ἄλλος, Ἐν δοξηι αγιων. Ἔτι περι
της ημεραςδιαλεγεται της τε παρουσης της τε μελλουσης. Λαμπροτητα δε ενταυθα το
καλλος φησι των αγιων. Τι μεν λαμπροτερον Παυλου; τι δε περιφανεστερον Πετρου; οι
την οικουμενην περιετρεχον, υπερ τον ηλιον λαμποντες, τα σπερματα της ευσεβειας
καταβαλλοντες; Ὡς γαρ εξ ουρανων αγγελοι καταβαντες, ουτως ησαν πασιν απροσιτοι.
Τουτο δεικνυς ο το βιβλιον των Πραξεων συνθεις, ελεγεν, οτι Ουδεις ετολμα κολλασθαι
αυτοις. Και γαρ τα ιματια αυτων πολλης εγεμε χαριτος, και αι σκιαι των σωματων
πολλην επεδεικνυντο δυναμιν. Ει δε ενταυθα τοιουτοι, εννοησον μοι κατα την ημεραν
εκεινην, οταν αφθαρτα σωματα λαβωσιν, οταν αθανατα, οταν υπερ πασαν ορωμενην
λαμπροτητα αποστιλβοντα, τινες εσονται ουτοι τε και οι τουτοις εοικοτες προφηται και
αποστολοι, και δικαιοι, και μαρτυρες, και ομολογηται, και παντες οι κατα την αριστην
πολιτειαν διαπρεψαντες εν τηι πιστει τηι εις τον Χριστον. Ἐννοησον μοι τους δημους
εκεινους, τας λαμπαδας, τας ακτινας, την δοξαν, την ευπρεπειαν, την φαιδροτητα, την
πανηγυριν. Τις ταυτα παραστησει; Λογος μεν ουδεις· η δε πειρα μονη σαφως διδαξει
τους αξιους ταυτης γενεσθαι της θεωριας, την λαμπροτητα εκεινην. Ταυτον γαρ οιμαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

220

συμβαινειν, οιον ει πολλοι ηλιοι υπερ τον ουρανον ελαμψαν, η ει συνεχεις αστραπαι·
μαλλον δε οπερ αν ειπω, φιλονεικων παραστησαι το καλλος εκεινο, ου δυνησομαι κατ'
αξιαν ειπειν. Τα γαρ παραδειγματα απαντα ταυτα σωματικα· η δε λαμπροτης, και η
δοξα, η τοτε μελλουσα εκλαμπειν εκει, υπερ απαν τοιουτον καλλος διαλαμψει. Ου γαρ
αφθαρτα εσται τα σωματα μονον, ουδε αθανατα, αλλα 55.275 και δοξαν αῤρητον
ενδυσεται τοτε. Ἐν ταις λαμπροτησι των αγιων. Ἵνα μη φοβερον οντα δειξηι μονον,
δεικνυσιν αυτου και το ημερον και το ευεργετικον, λεγων· Ἐν ταις λαμπροτησι των
αγιων. Και τουτο της εκεινου δυναμεως εστι, το λαμπρους ουτως εκεινους ποιησαι· οπερ
και Παυλος δηλων ελεγεν· Ὃς μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων εις το
γενεσθαι συμμορφους τωι σωματι της δοξης αυτου.
ζʹ. Ειτα επειδη μεγα ειπε και αφατον, επηγαγε· Κατα την ενεργειαν του δυνασθαι
αυτον υποταξαι αυτωι τα παντα. Μη ζητει πως, φησι, και τινι τροπωι. ∆υνατα γαρ αυτωι
παντα, οσα βουλεται. Τινος δε ενεκεν ουκ ειπεν, Ἐν τηι λαμπροτητι των αγιων, αλλ', Ἐν
ταις λαμπροτησιν; Ὅτι πολλα και διαφορα τα βραβεια. Ἄλλη γαρ δοξα ηλιου, και αλλη
δοξα σεληνης, και αλλη δοξα αστερων. Ἀστηρ γαρ αστερος διαφερει εν δοξηι· ουτως
εσται, φησι, και η αναστασις των νεκρων. Και ο Χριστος· Ἐν τηι οικιαι του Πατρος μου
πολλαι μοναι εισι. ∆ια τουτο η λαμπροτης εκεινη τελος ουκ εχει. Ουδε γαρ εικει νυκτι,
ουδε παραχωρει σκοτωι, αλλ' αφατος ουσα και μεγαλη, και πολυ ταυτην την ορωμενην
υπερβαινουσα, ετι και τουτο εχει μεγιστον, το περας μη δεχεσθαι, οπερ αφατου
δυναμεως εστι του βασιλεως, το τα σωματα τα φθαρτα και επικηρα εις τοσαυτην αγειν
ισχυν και δυναμιν. Ειτα επειδη μεγαλα τινα ειπε, και ταις ελπισιν επτερωσε τον
ακροατην, δεικνυσιν οτι εικοτως ταυτα γινεται, επειδη τηλικουτος ο κατορθων. Τις δε ο
κατορθων; Ὁ ομοουσιος τωι Πατρι. Τουτο γαρ δηλων επηγαγεν· Ἐκ γαστρος προ
εωσφορου εγεννησα σε. Ἀλλ' οι προς την εαυτων γνωμην διαστρεφοντες τα ειρημενα,
περι της κατα σαρκα ταυτα γεννησεως ειρησθαι φασι. Πως ουν, Προ εωσφορου; ειπε μοι.
Την νυκτα ουτως ειπε, καθ' ην ετικτετο, οτι προ του ορθρου ετεχθη. Ἀλλ' ου τουτο ην το
ζητουμενον ειπειν, ουδε ιστοριας χαριν ελεγεν· αλλως δε ουδε εχουσι δειξαι, οτι οπερ οι
ευαγγελισται εδιδαξαν, τουτο ειπον αν οι προφηται οι συνεσκιασμενως τα πλειω
φθεγγομενοι. Ἐνταυθα τοινυν το, Προ εωσφορου, ου προ της ανατολης λεγει του
εωσφορου, αλλα προ της φυσεως, προ του γενεσθαι εωσφορον. Οιδε γαρ ταυτα η Γραφη
διαιρειν, οταν προ φυσεως λεγηι, και οταν προ ενεργειας· οιον οταν λεγηι· ∆ει φθανειν
τον ορθρον επ' ευχαριστιαν σου, και προ ανατολης φωτος εντυγχανειν σοι. Ἐνταυθα
γαρ τον ορθρον λεγει. Ου γαρ ειπε, Προ ηλιου, αλλα, Προ ανατολης· ου, Προ της φυσεως·
ουδεν γαρ προ της φυσεως του ηλιου γεγονεν· αλλα, Προ ανατολης του ηλιου, ινα τον
ορθρον εμφηνηι. Ἀλλαχου δε οτε προ της φυσεως αυτου λεγει, ου λεγει, Προ ανατολης,
αλλα, Προ του ηλιου· ως οταν λεγηι· Προ του ηλιου διαμενει το ονομα αυτου. Και προ
της σεληνης γενεας γενεων. Ὥσπερ ουν ετερον το, Προ ηλιου, και ετερον το, Προ
ανατολης ηλιου· το μεν γαρ την ενεργειαν του ηλιου, και τον ορθρον δηλοι, το δε την
φυσιν· ουτω δη και ενταυθα ει εβουλετο την νυκτα δηλωσαι, ουκ αν ειπε, Προ
εωσφορου, αλλα, Προ ανατολης εωσφορου. Ἄλλως δε και ο Χριστος τον ψαλμον τουτον
ουκ εις την κατα σαρκα οικονομιαν, αλλ' εις την 55.276 κατα Πνευμα γεννησιν ελαβεν.
Ειπων γαρ τοις Ἰουδαιοις, Τι υμιν δοκει περι του Χριστου, τινος υιος εστιν; επειδη ειπον,
Του ∆αυιδ, επηγαγε τον ψαλμον, λεγων· Πως ουν ∆αυΐδ φησιν, Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι
μου· Καθου εκ δεξιων μου; Ει ουν Κυριος αυτου εστι, πως υμεις λεγετε, οτι υιος αυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

221

εστι; Τι ουν εστι το λεγομενον; Το γνησιον της γεννησεως παρεστησεν ενταυθα. Τι ουν;
προ του εωσφορου μονον εστιν; Ουδαμως. Ἐπει και αλλαχου φησι· Προ της σεληνης ο
θρονος αυτου. Και ου προ της σεληνης μονον, επει και περι του Πατρος λεγει· Προ του
ορη γενηθηναι, και πλασθηναι την γην, και την οικουμενην, και απο του αιωνος, και
εως του αιωνος συ ει. Ουκ απο του αιωνος μονον, αλλα και προ του αιωνος· ουδε γαρ
εως του αιωνος, αλλ' απειρως εστι. Μη δη προσπταιε ταις λεξεσιν, αλλα θεοπρεπως
δεχου την εννοιαν. Και ορα Προφητου σοφιαν. Ἀρχομενος του ψαλμου, ουκ εντευθεν
ηρξατο· Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε· αλλα προτερον δειξας αυτου τα
κατορθωματα, και δια των εργων ανακηρυξας αυτον, υστερον απο κυριου δεικνυσιν
αυτου την αξιαν. Ουτω και αυτος ελεγεν· Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη
πιστευετε μοι. Ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις πιστευσατε· ινα μαθων, οτι
ο καθημενος εν δεξιαι του Πατρος, ο Κυριος καλουμενος ως ο Πατηρ, ο μεθ' εαυτου την
αρχην εχων, ο λαμπροτητα τοιαυτην εργαζομενος, ο μεταξυ των εθνων κατακυριευων,
μη θορυβηθηις, εαν ακουσηις, οτι ουτος Υιος εστι και προ της κτισεως απασης. Θαυμαζειν
δε αξιον τον Προφητην, πως τα μεν εκ προσωπου του Θεου, τα δε εκ προσωπου αυτου
φθεγγεται. Το μεν γαρ, Καθου εκ δεξιων μου, και το, Ἐκ γαστρος προ εωσφορου
εγεννησα σε, απερ εστιν υψηλοτερα αυτου, αυτον εισαγει τον Θεον λεγοντα· τα δε αλλα
αυτος διηγειται. Σκοπει δε και ποσηι κεχρηται οικειοτητι της λεξεως. Ἤρκει μεν γαρ και
το ειπειν, Ἐγεννησα σε· αλλα δια τους χαμαι βαδιζοντας, ινα το γνησιον παραστησηι, και
ταυτης εμνημονευσε της ρησεως. Και καθαπερ λεγων χειρα, ουχ ινα υποπτευσωμεν
χειρα, λεγει, αλλα την δημιουργικην δυναμιν· ουτω και γαστρος εμνημονευσεν, ινα το
γνησιον της γεννησεως παραστησηι.
ηʹ. Ειτα βουλομενος την προφητειαν εν σχηματι δικαστου συνθειναι, προς αυτον
την λαλιαν ποιειται, οπερ σφοδροτατης αγαπης ην και χαρας υπερβαλλουσης, και
ψυχης σφοδρα κατοχου θειωι Πνευματι γινομενης. Ὤμοσε Κυριος, και ου
μεταμεληθησεται. Συ ιερευς εις τον αιωνα, κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. Ὁραις πως παλιν
επι το ταπεινοτερον τον λογον αγει, ποτε μεν περι της θεοτητος, ποτε δε περι της
ανθρωποτητος διαλεγομενος; οπερ και οι ευαγγελισται ποιουσιν, ινα εκατερωθεν η
ακριβεια των δογματων διατηρηται. Και δια τι ειπε, Κατα την ταξιν Μελχισεδεκ; Και δια
τα μυστηρια, οτι κακεινος αρτον και οινον προσηνεγκε τωι Ἀβρααμ, και δια το
ελευθεραν ειναι του νομου ταυτην την ιερωσυ 55.277 νην, και δια το ατελευτητον,
καθαπερ και Παυλος φησι, και αναρχον. Ὅπερ γαρ εκεινος ειχεν εν ταις σκιαις, τουτο εν
τηι αληθειαι γεγονεν επι του Ἰησου· και καθαπερ τα ονοματα προετρεχεν, ως Ἰησους, ως
Χριστος, ουτω και τουτο. Ουτε αρχην ουν ημερων φαινεται εχων, ουτε ζωης τελος ο
Μελχισεδεκ, ου τωι μη εχειν, αλλα τωι μη γενεαλογηθηναι. Ὁ δε Ἰησους ουδε αρχην
ημερων εσχεν, ουτε ζωης τελος, ου κατα τουτον τον τροπον, αλλα τωι καθ' ολου μη
ειναι επ' αυτου αρχην χρονικην, μηδε τελος. Το μεν γαρ ην σκια, το δε αληθεια. Ὥσπερ
ουν, Ἰησους, ακουων, ου τον αληθως Ἰησουν υποπτευεις, αλλα του ονοματος τον τυπον
δεχηι μονον, και ουδεν πλεον επιζητεις· ουτω και ακουων τον Μελχισεδεκ αναρχον και
ατελευτητον, μη εν τηι των πραγματων αληθειαι αυτον ζητει, αλλ' αρκου τηι προσηγοριαι
μονηι, την δε αληθειαν επι του Χριστου καταμανθανε. Ὅρκον δε οταν ακουσηις, μη
ορκον νομιζε. Ὥσπερ γαρ θυμος, ου θυμος επι Θεου, αλλα το τιμωρητικον, και ου παθος
εστιν· ουτως ουδε ορκος. Ου γαρ ομνυσι Θεος, αλλα το παντως εσομενον λεγει Ειπων
τοινυν την λαμπροτητα των αγιων, το τεθηναι τους εχθρους υπο τους ποδας αυτου, την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

222

ημεραν της δυναμεως, λεγει και τα παροντα λοιπον. Και ορα οιαν ποιειται ταξιν τωι
λογωι, τον σκληρον ακροατην καταμαλασσων. Προτερον γαρ φοβησας τωι λογωι της
κρισεως, και το δυσενδοτον αυτου μαλαξας, ουτω και τον περι των παροντων εισαγει
λογον. ∆ια τουτο και τοιαυτην ποιειται την μιξιν. Σκοπει δε· Ἕως αν θω τους εχθρους
σου υποποδιον των ποδων σου. Τουτο των μελλοντων· ειτα τα παροντα· Ῥαβδον
δυναμεως σου εξαποστελει Κυριος εκ Σιων· και κατακυριευε εν μεσωι των εχθρων σου·
ειτα τα μελλοντα· Μετα σου η αρχη, εν ημεραι της δυναμεως σου εν ταις λαμπροτησι
των αγιων. Ειτα παλιν τα παροντα, ουκετι τιμωριαν εχοντα, αλλ' ευεργεσιαν· Συ ιερευς
εις τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. Τουτο γαρ αμαρτιας αναιρεσις, και
καταλλαγη προς Θεον. Ειτα επιμεινας αυτοις οσον ηβουλετο, παλιν της οικονομιας
απτεται, επι το ταπεινοτερον τον λογον μετασχηματιζων, και λεγων· Κυριος εκ δεξιων
σου. Καιτοι ανω ελεγεν, οτι αυτος καθηται εν δεξιαι του Πατρος. Ὁραις πως ουχ απλως
χρη ταις λεξεσι παρακαθησθαι; Τι εστι, Κυριος εκ δεξιων σου; Ἐπειδη της οικονομιας
ηψατο, επι την σαρκα τον λογον τρεπει την βοηθειαν δεχομενην. Ὁραται γαρ αγωνιων,
και ιδρων, και ουτως ιδρων, ως και θρομβους καταῤρειν, και ενισχυομενος. Τοιαυτη γαρ
της σαρκος η φυσις. Συνθλασει εν ημεραι οργης αυτου βασιλεις. Ουκ αν τις αμαρτοι
τουτο και περι των παροντων λεγων των επανισταμενων τηι Ἐκκλησιαι, και περι των
μελλοντων δωσειν ευθυνας, υπερ ων ημαρτον και ησεβησαν. Κρινει εν τοις εθνεσι,
πληρωσει πτωματα. Τι εστι, Κρινει εν τοις εθνεσι; ∆ικασει, φησι, κατακρινει τους
δαιμονας. Και οτι εκρινεν, ακουσον του Χριστου λεγοντος· Νυν κρισις εστι του κοσμου
τουτου· νυν ο αρχων του κοσμου εκβληθησεται εξω. Και αλλαχου· Καγω εαν υψωθω,
παντας ελκυσω προς εμαυτον. Ει δε αισθητικωτεραι τηι λεξει κεχρηται, μη προσπταισηις.
Ἔθος γαρ τηι Γραφηι τουτο. Συνθλασει κεφαλας επι 55.278 γης πολλων. Ει μεν κατα
αναγωγην βουλοιο τουτο δεχεσθαι, την απονοιαν ειποι τις αν οτι καθελει· ει δε και
αισθητως, την συμφοραν την Ἰουδαικην, ους απωλεσεν αρδην μετα πολλης της
σφοδροτητος. Ἐκ χειμαῤρου εν οδωι πιεται. Ἐνταυθα δεικνυσι το ταπεινον της διαιτης,
το ευτελες της διαγωγης, οτι δη ου σοβων, ουδε δορυφορους εχων, ουδε φαντασιαν τινα
περικειμενος αισθητην ταυτα επραττεν, αλλα λιτον βιον μετιων, και τοιουτον, ως εκ
χειμαῤρου πινειν. Οια γαρ ην αυτωι η τραπεζα, τοιουτον και το ποτον. Ἡ τραπεζα αρτοι
κριθινοι, το ποτον υδωρ απο του χειμαῤρου. Την γαρ φιλοσοφον ταυτην διαιταν ηλθε
διδαξων, γαστρος κρατειν, φαντασιαν πατειν, τυφον αποστρεφεσθαι. Ειτα δεικνυς της
ζωης το κερδος, τουτο επηγαγε· ∆ια τουτο υψωσει κεφαλην. Της γαρ ταπεινοφροσυνης
και του σκληρου βιου ουτος ο καρπος.
θʹ. Ταυτα δε ου περι της θεοτητος ειρηται, αλλα περι της σαρκος της πινουσης εκ
χειμαῤρου, της υψωθεισης. Ου μονον γαρ ουδεν αυτην παρεβλαψεν αυτη η ευτελεια,
αλλα και προς υψος ανηγαγεν αφατον. Και συ τοινυν, ω αγαπητε, εχων τα υποδειγματα,
τον μεν φλεγμαινοντα και φαντασιας γεμοντα βιον ατιμαζε· τον δε ευτελη και
εσχεδιασμενον διωκε, ει γε βουλει λαμπρος τις ειναι και μεγας. Και γαρ ο ∆εσποτης σου
δια τουτο ηλθεν, ινα ταυτην σε διδαξηι την οδον. ∆ια τοι τουτο και ο προφητης ειπων τα
κατορθωματα, επηγαγε τουτο αυτο, μονονουχι λεγων· Ἀκουσας νικην και τροπαια, μη
ελπιζε οπλα και στρατιωτας, και αρματα, και ιππους, και ιππεας, και οπλιτας, και
θορυβους, και ταραχας ιδειν. Ουτω ταπεινος εστιν ο ταυτα κατορθων, ουτω
συνεσταλμενος, ως εκ χειμαῤρου πινειν υδωρ· αλλ' ομως ουτος ο τοιουτος ταυτα
απαντα ανυσει. Ἀκουετωσαν οι τας Συβαριτικας εχοντες τραπεζας, και τα εδεσματα, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

223

παν ειδος καρυκειας επινοουντες, και ποικιλα μαγειρων γενη πανταχοθεν συλλεγοντες,
και ναυτας και κυβερνητας και κωπηλατας καταλεγοντες, ινα ξενα τινα γενη και οινου
και μυρων και της αλλης βλακειας κομισωσι, και προς αυτο εαυτους καταποντισωσι το
βαραθρον, και παντων γενωνται ταπεινοτεροι. Ουτε γαρ υψηλον ειωθε ποιειν το
πλειονων δεισθαι, ουτε ταπεινον το ολιγων ειναι εν χρειαι. Και ει βουλεσθε, εκατερων
την εικονα αναπλασωμεν, και εστω τις πολλους εχων τους πανταχοθεν χορηγουντας,
και ναυτας και κυβερνητας, και χειροτεχνας και οικετας, και υφαντας και ποικιλτας, και
βουκολους και ποιμενας, και ιπποκομους και ιπποφορβους, και πολλην εν απασιν εχετω
την θεραπειαν· ετερος δε μηδενος τουτων απολαυετω, αλλ' αρτου μονου και υδατος και
ιματιου ψιλου· τις εν τουτοις ο υψηλος; τις δε ο ταπεινος; Ουκ ευδηλον, οτι ο το ιματιον
μονον εχων; Ουτος μεν γαρ και αυτου του βασιλευοντος καταφρονησαι δυνησεται·
εκεινος δε παντων των ταυτα παρεχοντων δουλος εστιν, υποκυπτων, κολακευων,
θεραπευων απαντας, δεδοικως μη τις αυτον καταλιπων εις τα καιρια βλαψηι· ουδεν γαρ
ουτω ποιει δουλον, ως το πολλων δεισθαι· ωσπερ ουν ελευθερον, ως το της χρειας ειναι
μονης. Τουτο και επ' 55.279 αλογων ιδοι τις αν. Τι γαρ οφελος ονωι βαλλομενωι μεγεθει
φορτιων, καν μυριακις αυτων απολαυηι; τι δε βλαβος ετερωι τουτων απηλλαγμενωι
παντων, αν της αναγκαιας απολαυηι τροφης; ∆ια τουτο και ο Χριστος υψηλους τους
εαυτου κατασκευαζων μαθητας, ατε μελλοντας τηι οικουμενηι διαλεξεσθαι πασηι, πασων
αυτους απηλλαξε φροντιδων, πτερωτους εργαζομενος, και αδαμαντος ευτονωτερους.
Ουδεν γαρ ουτως ισχυν εντιθησι ψυχηι, ως το τουτων απηλλαχθαι· ουδεν ουτως ασθενη
ποιει, ως το τουτοις ενεχεσθαι. Ὥσπερ γαρ ουκ εστι λυπην ευρειν ενταυθα ταχεως,
ουτως εκει ηδονην. Ὁ μεν γαρ πολλους εχει δεσποτας και δεσποινας ανημερους τινας
και απανθρωπους· ο δε δουλευει μεν ουδενι, κρατει δε απαντων, μετα πολλης της
αδειας, και της ακτινος απολαυων, και τωι αερι εντρυφων, και τον διενοχλουντα ουκ
εχων. Ου θυμος σπαρασσει τουτον, ου φθονος, ου βασκανια, ου φροντιδες τηκουσιν, ου
ζηλοτυπιαι, ου κενοδοξια, ου τυφος, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν· αλλ' ωσπερ τις
λιμην ευδιεινος κυματων απηλλαγμενος, ουτως αυτωι τα της ψυχης διακειται, και προς
τον ουρανον ευκολως οδευει, ουδενι των παροντων κατεχομενος. Ἵν' ουν και ημεις
ταυτης απολαυωμεν της αδειας, και της κατα τον παροντα βιον ευθυμιας, και της
ευκολιας της κατα την αποδημιαν, τουτον διωκωμεν τον βιον, ωστε και των αιωνιων
αγαθων απολαυσαι, των υπερβαλλοντων απαντα λογον, και νουν, και διανοιαν, εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐξομολογησομαι σοι, Κυριε, εν οληι καρδιαι μου.
αʹ. Τι εστιν, Ἐν οληι; Μετα προθυμιας απασης, συντεταμενως, απαλλαγεις των
βιωτικων φροντιδων, και μεταρσιος γενομενος, και την ψυχην απολυσας των δεσμων
του σωματος. Ἐν καρδιαι. Ουχ απλως εν ρημασι, ουδε εν γλωττηι και στοματι μονον,
αλλα και μετα της διανοιας. Ουτω και Μωυσης νομοθετων ελεγεν· Ἀγαπησεις Κυριον
τον Θεον σου εξ ολης της καρδιας σου, και εξ ολης της διανοιας σου. Ἐνταυθα γαρ μοι
την εξομολογησιν την ευχαριστιαν δοκει λεγειν. Ὑμνησω, φησιν, ευχαριστησω. Και γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

224

απαντα τον βιον εις τουτο ανηλισκεν, και εντευθεν προοιμιαζεται, και εις τουτο
καταληγει· και τουτο ην εργον αυτου διαπαντος, το και υπερ των εις αυτον γενομενων,
και υπερ των εις αλλους ευεργεσιων την ευχαριστιαν αναφερειν. Ουδεν γαρ ουτως ο
Θεος ως τουτο επιζητει· τουτο θυσια, τουτο προσφορα, τουτο ψυχης ευγνωμονος
σημειον, τουτο πληγη κατα του διαβολου· εντευθεν ο μακαριος Ἰωβ εστεφανουτο και
ανεκηρυττετο, οτι μυριων πειρασμων επενεχθεντων αυτωι, και της γυναικος
υποσκελιζουσης, ου περιετραπη, αλλ' εμενεν ευχαριστων τωι ∆εσποτηι περι παντων, ουχ
ηνικα επλουτει, αλλα και ηνικα πενης εγενετο· ουχ ηνικα υγιαινεν, αλλα και ηνικα
επληγη την σαρκα· ουχ οτε κατα ρουν αυτωι τα πραγματα εφερετο, αλλα και οτε
χαλεπος εκεινος ο χειμων κατεσκηψεν εις πασαν αυτου την οικιαν, και εις αυτην του
σωματος την φυσιν. Τουτο γαρ μαλιστα ευχα 55.280 ριστου γνωμης εν ταις θλιψεσι και
ταις δυσημεριαις πολλην ειδεναι τωι Θεωι την χαριν, και διαπαντος μενειν
ευχαριστουντα· οπερ ουν και αυτος αινιττομενος δια των εξης εδηλωσεν. Ἐπειδη γαρ
πολλοι των ανθρωπων εν ευθυμιαι μεν οντες ευχαριστουσι, τα εναντια δε πασχοντες
δυσχεραινουσιν· εισι δε οι και των γινομενων επιλαμβανονται· δεικνυς οτι ου παρα την
φυσιν των συμβαινοντων, αλλα παρα την διεστραμμενην γνωμην τουτο γινεται,
επηγαγε λεγων· Ἐν βουληι ευθεων και συναγωγηι μεγαλα τα εργα Κυριου. Τουτο ειπε
δεικνυς, οτι δικαστου χρεια αδεκαστου και συλλογου μη διεφθαρμενου, και δηλα εσται
τα εργα του Θεου, οτι μεγαλα, οτι πολλου θαυματος αναμεστα. Ἔστι μεν γαρ και καθ'
εαυτα μεγαλα, ου δεικνυται δε μεγαλα, εαν μη κριτην ορθον εχηι. Ἐπει και ο ηλιος καθ'
εαυτον φαιδρος και διαυγης, και την οικουμενην διαλαμπει πασαν αλλα τοις κατα οψεις
νοσουσιν ουκ εστι τοιουτος. Ἀλλ' ου του ηλιου το εγκλημα, αλλα της εκεινων ασθενειας
το ελαττωμα. Ὅταν τοινυν ιδηις τινα κατηγορουντα των εργων Θεου, μη τα εργα
διαβαλλε δια την εκεινου κακιαν, αλλα της εκεινου ανοιας λαμβανε μεγιστον δειγμα
απο της του Θεου προνοιας. Ὥσπερ γαρ ο τον ηλιον λεγων σκοτεινον, ου το αστρον
διεβαλεν, αλλα της αυτου πηρωσεως εξηνεγκεν ελεγχον ακριβη· και ο το μελι πικρον
ονομαζων, ου την γλυκυτητα την εκεινου συνεσκιασεν, αλλα της νοσου της εαυτου
κατηγοριας συνεστησατο την ψηφον· ουτω δη και ο των εργων του Θεου
επιλαμβανομενος. Και ωσπερ ουτος εκεινα μεν ου λυμαινεται, ουδε την περι αυτων
υποληψιν, της δε ανοιας της εαυτου μεγιστην εκφερει κατηγοριαν· ουτω δη και περι
των εργων του Θεου οι μη κρισιν ορθην εχοντες, ουκ ισασιν ουδε τα θαυματα τα
γενομενα· ως ει τις αδεκαστον εχοι ψυχην και μη διεστραμμενην, εκαστον και των
δοκουντων ειναι δυσχερων εκπλαγησεται. Τι γαρ ου θαυμαστον, ειπε μοι, των
γινομενων; Και ει βουλει, παραδραμοντες τα αλλα παντα ελθωμεν επι τα δοκουντα
ειναι τοις πολλοις επαχθη και φορτικα, τον θανατον, την νοσον, την πενιαν, και οσα
τοιαυτα. Ει γαρ τις ευθειαν εχοι καρδιαν, και ταυτα σφοδρα αποδεξεται και θαυμασεται.
Ει γαρ και εξ αμαρτιας εισηλθεν ο θανατος, αλλ' ομως τοσαυτη του Θεου η περιουσια,
και η φιλανθρωπια, και της κηδεμονιας η υπερβολη, ως και τουτωι εις δεον χρησασθαι
τωι γενει τωι ημετερωι. Τι γαρ, ειπε μοι, βαρυ ο θανατος εχει; Ουκ απαλλαγη πονων εστιν;
ου λυσις φροντιδων; Ουκ ακουεις του Ἰωβ αυτον εγκωμιαζοντος, και λεγοντος·
Θανατος ανδρι αναπαυσις, ου η οδος απεκρυβη; Ουκ εκκοπη κακιας; Ἄν τε γαρ πονηρος
ηι τις, διεκοπη τα της κακιας αυτου τελευτησαντος· Ὁ γαρ αποθανων δεδικαιωται απο
της αμαρτιας, τουτεστιν, ουκετι προστιθησιν αμαρτιαν· αν τε αγαθος ων απελθηι, εν
ασφαλει κεισεται τα της αρετης αυτωι παντα, και εν ασυλωι θησαυρωι. Τους δε ζωντας,
ειπε μοι, ου ποιει σωφρονεστερους και επιεικεστερους; Ουχ οραις οτι πολλακις εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

225

εκφοραι παραγενομενοι οι πλουτουντες, και τετυφωμενοι και τας οφρυς ανασπωντες,
οταν ιδωσι το σωμα κειμενον κωφον και ακινητον, και παιδια εν ορφανιαι, και γυναικα
εν χηρειαι, και φιλους εν κατηφειαι, και οικετας μελανειμονουντας, και απαν της οικιας
σκυθρωπον το 55.281 σχημα, πως συστελλονται; πως ταπεινουνται; πως συντριβονται;
Και γαρ μυριας απολαυσαντες διδασκαλιας, και μηδεν κερδαναντες, απο της οψεως
εκεινης αθροον φιλοσοφουσι, το τε ευτελες και επικηρον της ανθρωπινης
καταμανθανοντες φυσεως, και το σαθρον και αστατον της αυτων δυναστειας, και εν
ταις αλλοτριαις συμφοραις τας εαυτων προορωντες μεταβολας.
βʹ. Ει γαρ θανατου οντος, τοσαυται αρπαγαι, τοσαυται πλεονεξιαι, και καθαπερ οι
ιχθυες καταπινουσι τους καταδεεστερους οι δυνατωτεροι· ει μη θανατος ην, ποτε αν
εστησαν πλεονεξιας; Ει γαρ ειδοτες, οτι ουκ απολαυσονται ων αρπασωσιν, αλλα εκοντες
και ακοντες εκστησονται ετεροις, ουτω μαινονται και λυττωσιν· ει τουτο ειχον εν
ασφαλειαι, ποτε αν αυτοις εσβεσθη τα της επιθυμιας της πονηρας; Τι δε; του μαρτυριου
οι στεφανοι ου δια θανατου πλεκονται; Τι δε ο Παυλος; ου μυρια εστησε τροπαια, λεγων·
Καθ' ημεραν αποθνησκω, νη την υμετεραν καυχησιν; Ου γαρ ο θανατος κακος, αλλ' ο
πονηρος θανατος κακος. ∆ια τουτο φησι· Τιμιος εναντιον Κυριου ο θανατος των οσιων
αυτου. Ἀλλαχου δε φησι· Θανατος αμαρτωλων πονηρος· τουτο λεγων πονηρον, το μετα
του πονηρου συνειδοτος απελθειν, και πολλαις πλημμεληματων φροντισι βεβαρημενον
και πιεζομενον. Ὡς ο γε καθαρον εχων συνειδος, επι τα βραβεια τρεχει, προς τον
στεφανον αναχωρει. Και ινα μαθηις οτι ουχ η των πραγματων φυσις, αλλ' η των
ανθρωπων γνωμη, αυτη τον θορυβον εστιν η ποιουσα, ακουσον ο Παυλος πως επιζητει
τουτο, νυν μεν λεγων· Και γαρ οι οντες εν τωι σκηνει τουτωι στεναζομεν, την υιοθεσιαν
απεκδεχομενοι, την απολυτρωσιν του σωματος ημων· νυν δε το αυτο δηλων αλλαχου·
Ἀλλ' ει και σπενδομαι επι τηι θυσιαι και λειτουργιαι της πιστεως υμων, χαιρω και
συγχαιρω πασιν υμιν. Το δε αυτο και υμεις χαιρετε και συγχαιρετε μοι. Ει δε θανατος ου
φορτικον, αλλα και ποθεινον τοις ορθως βιουσι, πολλωι μαλλον πενια και τα αλλα
απαντα. Ἐξεζητημενα εις παντα τα θεληματα αυτου. Ἄλλος, Ἐξηκριβωμενα. Ἐνταυθα
μοι περι των κτισματων δοκει διαλεγεσθαι, ανακηρυττων του Θεου την σοφιαν·
ανωτερω δε εργα ελεγεν ει και ημεις δια τους μικροψυχους και ετερας διανοιας εις
ταυτα ηψαμεθα, τα τεραστια, τα θαυματα, α πολλακις επετελεσε το των ανθρωπων
οικονομων γενος. Τι δε εστιν, Ἐξεζητημενα εις παντα τα θεληματα αυτου; Ἠκριβωμενα,
φησι, καθαπερ και ετερος ερμηνευτης ειπε, παρεσκευασμενα, απηρτισμενα, γεγενημενα,
πεπληρωμενα, αρκουντα τα θεληματα αυτου ποιειν, ικανα μαρτυρειν την δυναμιν
αυτου, ου χωλευοντα, ουδε ενδεως εχοντα εις το ανυσαι αυτου τα επιταγματα, οπερ και
αλλαχου φησι· Πυρ, χαλαζα, χιων, κρυσταλλος, πνευματα καταιγιδος τα ποιουντα τον
λογον αυτου· τουτεστι, τα προσταγματα αυτου. Ουτω και ο Προφητης ελεγεν· Ἐποιησε
σεληνην εις καιρους, ο ηλιος εγνω την δυσιν αυτου· εθου σκοτος, και εγενετο νυξ. Ου
μονον δε προς απερ εστι κατεσκευασμενα ταυτα ανυει· αλλα καν ταναντια επιταξηι, και
ενταυθα πολλη η υπακοη. Τηι γουν θαλαττηι επεταξε, και ου μονον ου κατεποντισεν,
οπερ αυτης εργον ην, αλλα στορεσασα αυτης τα κυματα, πετρας ασφαλεστερον τον
Ἰουδαιων δημον διεβιβασεν, Ἡ καμινος ου μονον ουκ εκαιεν, αλλα και 55.282 δροσον
παρειχε διασυριζουσαν. Τα θηρια ου μονον ου κατησθιεν, αλλα και σωματοφυλακων
επειχε χωραν επι του ∆ανιηλ. Το κητος ου μονον ου κατεπινεν, αλλα και σωαν την
παρακαταθηκην διετηρει. Ἡ γη ου μονον ουκ εβαστασεν, αλλα και θαλαττης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

226

χαλεπωτερον κατεποντισεν, οτε ηνοιχθη και κατεπιε ∆αθαν, και εκαλυψεν επι την
συναγωγην Ἀβειρων· και πολλην ετεραν ιδοι τις αν τερατουργιαν εν τοις ουσι
γενομενην· ινα μαθωσιν οι σφοδρα ανοηταινοντες, και φυσιν θεοποιουντες, οτι ου
τυραννιδι φυσεως τα πραγματα αγεται, αλλα βουληι Θεου παντα εικει και παραχωρει.
Αυτη γαρ εστιν η της φυσεως δημιουργος, και προς το αυτηι δοκουν παντα τα οντα
μεταῤρυθμιζουσα, και νυν μεν ακινητους αυτων διατηρουσα τους ορους, νυν δε,
επειδαν βουληθηι, ραιδιως αυτους ανασπωσα, και προς το εναντιον μεταβαλλουσα.
Ἐξεζητημενα εις παντα τα θεληματα αυτου. Εις τα προσταγματα αυτου, φησιν, εις τα
επιταγματα αυτου· ου μονον δε εις τα επιταγματα αυτου, αλλα και εις το γινωσκεσθαι
αυτον παρα των ανθρωπων, οπερ και προηγουμενον αυτου θελημα, και διο μαλιστα
ταυτα εποιησεν. Ὃ τοινυν ο Προφητης λεγει, τοιουτον εστιν· οτι ουτως εστιν
απηρτισμενα, ως τοις προσεχουσι και νουν εχουσιν ακριβεστατην και σαφη και
τρανοτατην την περι αυτου γνωσιν εντιθεναι τηι διανοιαι των ανθρωπων. Και γαρ και
προς τουτο μαλιστα το θελημα αυτου εξ αρχης αυτα κατεσκευασε, τωι μεγεθει, τωι
καλλει, τηι θεσει, τηι ενεργειαι, τηι διακονιαι, τοις αλλοις απασιν ανακινων την ψυχην του
θεατου, και την διανοιαν διεγειρων εις το ζητησαι τον δημιουργον και αριστοτεχνην
Θεον, και προσκυνησαι τον ποιησαντα αυτα, και αντι βιβλιων και γραμματων γενεσθαι
απαν το σωμα της κτισεως.
γʹ. Ουκ εις θεογνωσιαν δε μονον, αλλα και εις πολιτειαν ημιν μεγιστην εισαγει
διδασκαλιαν τα κτισματα. Ὅ τε γαρ πλεονεκτης, επειδαν ιδηι την ημεραν τηι νυκτι
παραχωρουσαν, και τον ηλιον τηι σεληνηι, αιδεσθησεται των στοιχειων την ευταξιαν,
καν δυνατωτερος ηι, των καταδεεστερων ουκ επιθυμησει πραγματων· ο τε μοιχος και
ακολαστος, επειδαν ιδηι την θαλατταν μαινομενην, ειτα χαλινουμενην υπο τον
αιγιαλον, παλιν των ατακτων υδατων αιδουμενος την ευταξιαν, ταχεως καταστειλαι
δυνησεται την εαυτου κορυφουμενην επιθυμιαν, και τωι φοβωι του Χριστου χαλινωσαι
την εις το προσω φοραν, και διαλυσαι τον αφρον απαντα της ακολαστου ταυτης ορμης,
και εις σωφροσυνην επαναγαγειν. Και περι αναστασεως δε εις την χερσον απιδων
ευκολως δυνησεται φιλοσοφειν, και τον περι αυτης δεξασθαι λογον. Ὅταν γαρ ιδηι την
γην δεχομενην κοκκον σιτου στερεον, ειτα προτερον διαλυουσαν και σηπουσαν, και
πολλωι βελτιονα τικτουσαν· οταν ιδηι την αμπελον εν χειμωνι γυμνην φυλλων, και
ελικων, και βοτρυων, και αυτο ξηρον ξυλον, ως τα οστα τα ξηρα, ειτα εαρος επισταντος
την ευμορφιαν απασαν απολαμβανουσαν· εν τοις σωμασι των φυτων και των
σπερματων των μετα το διαφθαρηναι ανισταμενων, δυνησεται και περι της εαυτου
σαρκος φιλοσοφειν. Το φιλοπονον δε παλιν απο του μυρμηκος εισεται, και το
φιλοκαλον απο της μελιττης, και το κοινωνικον, καθαπερ η Παροιμια 55.283 φησιν· Ἴθι
προς τον μυρμηκα, ω οκνηρε, και ζηλωσον τας οδους αυτου, και γενου εκεινου
σοφωτερος. Ἐκεινος γαρ γεωργιου μη υπαρχοντος, μηδε τον αναγκαζοντα εχων, μηδε
υπο δεσποτην ων, ετοιμαζεται θερους την τροφην, πολλην τε εν τωι αμητωι ποιειται την
παραθεσιν. Ἢ πορευθητι προς την μελισσαν, και μαθε ως εργατις εστιν· ης τους πονους
βασιλεις και ιδιωται προς υγιειαν προσφερονται. Καιτοι ουσα τηι ρωμηι ασθενης, την
σοφιαν τιμησασα προηχθη. Και γαρ αυτη σοι παλιν η μελιττα διαλεξεται, ωστε μη
θαυμαζειν απλως τα καλλη των σωματων, οταν ψυχης αρετη μη ηι, μηδε εξευτελιζειν
την αμορφιαν, οταν η ψυχη κεκαλλωπισμενη τυχηι. Ὅπερ ουν και αυτο δηλων ο
παροιμιαστης ελεγε· Μικρα εν πετεινοις η μελισσα, και αρχη γλυκασματων ο καρπος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

227

αυτης. Ἐννοησον μοι τους ορνιθας, και δεξηι εκειθεν φιλοσοφιαν. ∆ια τοι τουτο και ο
Χριστος ελεγεν· Ἐμβλεψατε εις τα πετεινα του ουρανου, οτι ου σπειρουσιν, ουδε
θεριζουσι, και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος τρεφει αυτα. Ει γαρ τα αλογα ου μεριμνωσι περι
τροφης, ποιαν εξεις απολογιαν μηδε τοσαυτην επιδεικνυμενος υπεροψιαν των
παροντων, οσην οι ορνιθες; Ει δε και καλλωπισμου βουλει καταφρονησαι, παιδευσει σε
τα ανθη του αγρου, μη ειναι σε φιλοκοσμον. Ὅπερ και αυτο δηλων ο Χριστος ελεγεν·
Ἐμβλεψατε εις τα κρινα του αγρου, οτι ου νηθουσιν, ουδε κοπιωσιν. Ἀμην λεγω υμιν,
ουδε Σολομων περιεβαλετο ως εν τουτων. Ὅταν τοινυν εθεληις σπουδαζειν περι καλλη
ιματιων, εννοησον οτι οσα αν φιλονεικησηις, παρα τωι χορτωι τα νικητηρια, και ου
δυνησηι προς εκεινον αμιλληθηναι· και καταλυσον την αλογον ταυτην μανιαν. Και
ετερα πολλα, και απο των αλογων, και απο των ανθων, και απο των σπερματων εστι
φιλοσοφειν. Ἐξομολογησις και μεγαλοπρεπεια το εργον αυτου. Τουτεστιν, εκαστον των
εργων αυτου· ου γαρ δη περι ενος εργου ταυτα φησιν. Ἕτερος δε ερμηνευτης ειπεν·
Ἔπαινος και αξιωμα η εργασια αυτου· ουτος δε, Ἐξομολογησις, τουτεστιν, ευχαριστια
και δοξα. Ἕκαστον γαρ των ορωμενων ικανον εις ευχαριστιαν τον θεατην παραπεμψαι,
εις υμνον, εις ευφημιαν, εις δοξολογιαν. Ουκ εστιν ειπειν· ∆ια τι τουτο; εις τι τουτο;
αλλα και το σκοτος και η ημερα, και ο λιμος και η ευθηνια, και η ερημος και η αοικητος,
και η λιπαρα και η βαθυγειος, και ζωη και θανατος, και παντα τα ορωμενα τοις μετα
ακριβειας αυτα καταμανθανουσιν ικανα και δυνατα προς ευχαριστιαν διεγειραι. Τουτο
γουν δηλων δια τινος προφητου ο Θεος ελεγεν, αντ' ευεργεσιας τας τιμωριας τιθεις·
Κατεστρεψα αυτους, ως κατεστρεψεν ο Θεος Σοδομα και Γομοῤρα· επαταξα αυτους εν
πυρωσει και εν ικτερωι. Και παλιν δι' αλλου· Ἀνηγαγον αυτους εκ γης Αιγυπτου, και εξ
οικου δουλειας ελυτρωσαμην αυτους· εις ευεργεσιας τας τιμωριας μεταλαμβανων.
Ουτω και ταυτα· και γαρ και ταυτα ευεργετουντα, διορθουντα, παιδευοντα,
παιδαγωγουντα, εκκοπτοντα την κακιαν εστιν. Ἄνθρωποι μεν γαρ τα μεν
ευεργετουντες ποιουσι, τα δε μισουντες και αποστρεφομενοι· ο δε Θεος φιλων ποιει
παντα, οιον ευεργετων εθετο εν τωι παραδεισωι, και ευεργετων παλιν εξεβαλε του
παραδεισου· ευεργετων τον κατακλυσμον ειργασατο, και ευεργετων 55.284 το πυρ
εκεινο το των Σοδομων κατηνεγκε. Και οπερ αν ειποι τις των γενομενων, εκαστον εις
ευεργεσιαν ποιει. Ευεργετων και την γεενναν ηπειλησε· και καθαπερ οι πατερες ου
θεραπευοντες μονον τα παιδια, αλλα και τυπτοντες πατερες εισι, και ουκ ελαττον
τυπτοντες, η θεραπευοντες· ουτω δη και ο Θεος. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε· Τις γαρ εστιν
υιος, ον ου παιδευει πατηρ; Και ο Σολομων· Ὃν γαρ αγαπαι Κυριος, παιδευει· μαστιγοι δε
παντα υιον, ον παραδεχεται. Ἡ δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα του αιωνος.
δʹ. Τουτο δοκει μοι ενταυθα ειπειν δια τους σκανδαλιζομενους προς τα
συμπιπτοντα δυσχερη τισι παρ' ελπιδας, μονονουχι παραινων αυτοις και λεγων· Μη
θορυβου συκοφαντουμενους ανθρωπους ορων, επηρεαζομενους, παρα την αξιαν κακως
πασχοντας· μενει γαρ δικαστηριον αδεκαστον, μενει ψηφος καθαρα, το κατ' αξιαν
εκαστωι παρεχουσα. Ει δε νυν αυτην επιζητοιης, ορα μη κατα σαυτου πρωτου την ψηφον
εξενεγκηις. Ει γαρ εμελλε καθ' εκαστον των αμαρτηματων ο Θεος επαγειν τιμωριαν, και
εφ' εκαστου των πλημμελουντων την δικαιαν επιφερειν ψηφον, παλαι αν
προανηρπασθη το των ανθρωπων γενος. Και τι λεγω τον δεινα και τον δεινα; Τον γαρ
κορυφαιον των εν ανθρωποις απαντων εις μεσον αγαγων, τουτο δειξαι πειρασομαι,
Παυλον εκεινον τον κηρυκα της οικουμενης, τον εις τριτον αρπαγεντα ουρανον, τον εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

228

παραδεισον απενεχθεντα, τον των φρικτων κοινωνησαντα μυστηριων, το σκευος της
εκλογης, τον νυμφαγωγον του Χριστου, τον αγγελικην επιδειξαμενον πολιτειαν, τον
τοσαυτην αρετην επελθοντα. Ει γαρ μη εβουληθη μακροθυμησαι αυτωι, μηδε
ανασχεσθαι αυτου, αλλ' ηνικα ημαρτανε και εβλασφημει και εδιωκε, κατα ποδας
επαγαγειν αυτωι την δικαιαν ψηφον, παλαι αν αυτον της μετανοιας προεξηρπασε. ∆ιο
και αυτος ταυτα ειδως, ελεγε· Χαριν εχω τωι ενδυναμωσαντι με Χριστωι, οτι πιστον με
ηγησατο, θεμενος εις διακονιαν, τον προτερον οντα βλασφημον και διωκτην, και
υβριστην· αλλ' ηλεηθην, ινα εν εμοι πρωτωι ενδειξηται την πασαν μακροθυμιαν, προς
υποτυπωσιν των μελλοντων αυτωι πιστευειν εις ζωην αιωνιον. Τι δε; την πορνην ει
εκολασε, ποτε αν μετεβληθη; Τι δε; τον τελωνην Ματθαιον ει εν τωι καιρωι της
τελωνειας προ της μεταβολης δικην απηιτησε, ουκ αν προεξηρπασεν αυτον της
μετανοιας; Ουτω και τον ληιστην, ουτω και τους μαγους, ουτω και εκαστον των
αμαρτανοντων. ∆ια τοι τουτο ανεχει την οργην, και την κατ' αξιαν αντιδοσιν, καλων
τους ανθρωπους εις μετανοιαν. Ει δε μενοιεν αδιορθωτοι, παντως υποστησονται την
δικαιαν ψηφον. ∆ιοπερ ο Προφητης τους τε αδικουμενους παραμυθουμενος, τους τε
αδικουντας σωφρονιζων, επηγαγε το, Ἡ δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα. Ὃ δε
βουλεται δια τουτου ειπειν, τοιουτον εστι· Μητε συ, ο αδικουμενος, εαν καταλυσηις τον
βιον ως ου των δικαιων τευξομενος, απελπισηις· μετα γαρ την εντευθεν αποδημιαν
παντως αποληψηι των πονων τας αμοιβας· μητε συ παλιν, ο παντα αρπαζων και
πλεονεκτων και συγχεων, αν εν ειρηνηι καταλυσηις τον βιον, θαῤρησηις· παντων γαρ
55.285 δωσεις λογον μετα την εντευθεν αποδημιαν, της πονηριας αποτισεις τας αμοιβας.
Θεος γαρ εστιν αει μενων, και δικαιοσυνην μενουσαν εχων αει, ουδεν απο του θανατου
διακοπτομενην, ουδε προς την αμοιβην των πονων των υπερ της αρετης, ουδε προς την
αντιδοσιν των κολασεων των δια την πονηριαν. Μνειαν εποιησατο των θαυμασιων
αυτου. Τι εστι, Μνειαν εποιησατο των θαυμασιων αυτου; Ου διελιπε θαυματουργων,
φησι, διηνεκως. Τουτο γαρ εστι το, Μνειαν εποιησατο· ουκ επαυσατο, ουκ απεστη δια
πασης γενεας θαυματα εργαζομενος, και τους παχυτερους διεγειρων δια των τεραστιων.
Ὁ μεν γαρ υψηλος και φιλοσοφος ουδεν δεησεται των σημειων· Μακαριοι γαρ οι μη
ειδοτες, και πιστευσαντες. Ἐπειδη δε αυτος ου τουτων κηδεται μονων, αλλα και των
παχυτερων, καθ' εκαστην σχεδον γενεαν θαυματουργων ου παυεται. Ἱκανη μεν γαρ
θαυματουργια πασα των ορωμενων η κτισις· αλλ' ομως διεγειρων των πολλων την
ραιθυμιαν εν μεσωι τωι θεατρωι τουτωι πολλα επεδεικνυτο τεραστια, και ιδιαι και κοινηι,
οιον το επι του κατακλυσμου, το επι της συγχυσεως των γλωσσων, τα επι των Σοδομων,
τα επι του Ἀβρααμ, τα επι του Ἰσαακ, τα επι του Ἰακωβ,τα εν Αιγυπτωι, τα εν τηι εξοδωι
των Ἰουδαιων, τα εν τηι ερημωι, τα εν τηι γηι της Παλαιστινης, τα εν Βαβυλωνι, τα μετα
την επανοδον, τα επι των Μακκαβαιων, τα μετα την Χριστου παρουσιαν, τα εν αυτηι τηι
παρουσιαι, τα μεχρι σημερον γινομενα, η καταπτωσις των Ἱεροσολυμων, η οικοδομη της
Ἐκκλησιας, ο λογος ο πανταχου τρεχων, ο δια κυματων αρθεις, ο δια πολεμων αυξηθεις,
οι των μαρτυρων δημοι, τα αλλα απαντα. Πολλα δε αν τις και ιδικα ιδοι και εν οικιαι
γενομενα θαυματα, και εν πολεσιν. Ἀλλα τεως τα καθολικα, και απασι δηλα και
γνωριμα, α καθ' εκαστην γινεται γενεαν, ιδωμεν. Ποσα επι Ἰουλιανου του παντας
ασεβειαι νικησαντος γεγονε, της Ἐκκλησιας πολεμουμενης; ποσα επι Μαξιμινου; ποσα
προ των εκεινων βασιλεων; Ει δε βουλεσθε και τα επι της γενεας συμβαντα της
ημετερας, οιον οι σταυροι οι κατα των ιματιων χαραγεντες αθροον, του Ἀπολλωνος το
ιερον το σκηπτωι κατενεχθεν, του αγιου μαρτυρος Βαβυλα του εν ∆αφνηι η μεταθεσις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

229

και η φανερα νικη η κατα του δαιμονος, του ταμιου των βασιλικων χρηματων ο
παραδοξος θανατος, αυτη η του βασιλεως αναιρεσις, αυτου του Ἰουλιανου του παντας
ασεβειαι νικησαντος, και η του θειου του εκεινου απωλεια, των σκωληκων αι πηγαι,
ετερα μυρια, ο λιμος, ο αυχμος, η των υδατων σπανις, η μετ' αυτου ταις πολεσιν
εμπεσουσα, και ετερα μυρια πανταχου.
εʹ. Και εν Παλαιστινηι τα τοτε συμβαντα εγνωτε. Και γαρ ηνικα τον ναον εκεινον
τον τηι ψηφωι του Θεου καθαιρεθεντα ανοικοδομειν εβουλοντο Ἰουδαιοι, πυρ εκ των
θεμελιων εκπηδησαν απαντας ηλασε, και μαρτυρει το εργον ατελεστον μειναν.
Οικτιρμων και 55.286 ελεημων ο Κυριος τροφην εδωκε τοις φοβουμενοις αυτον.
Ἀπαγγειλας αυτου τας ευεργεσιας, τας δια των θαυματων, τας δια των εργων, την
κηδεμονιαν την υπερ ημων γεγενημενην, και τουτωι παλιν αυξει τον λογον, δεικνυς οτι
τοσαυτα και τηλικαυτα ποιησας υπερ της σωτηριας της των ανθρωπων, και παντι
τροπωι παιδευσας αυτους, και παιδευων εις την θεογνωσιαν και την ακραν φιλοσοφιαν,
και διακρατων αυτων την ζωην, ου κατα οφειλην τουτο εργαζεται οπερ μεγιστη χαρις
εστιν, αλλα δι' ελεον και φιλανθρωπιαν, ουχ ως αυτος δεομενος αυτων, αλλα δι'
αγαθοτητα μονην. Τροφην εδωκε τοις φοβουμενοις αυτον. Τινος ενεκεν τους
φοβουμενους ενταυθα τεθεικεν; Ου γαρ δη μονους αυτους τρεφει. Και γαρ εν τωι
Ευαγγελιωι φησιν, Ὅτι ανατελλει τον ηλιον επι πονηρους και αγαθους, και βρεχει επι
δικαιους και αδικους. Πως ουν ειπε, Τοις φοβουμενοις αυτον; Τροφην ενταυθα δοκει
μοι λεγειν ου την σωματικην, αλλα την της ψυχης. ∆ια τουτο και περι των φοβουμενων
διαλεγεται μονον· αυτη γαρ τουτοις εστιν αφωρισμενη. Ὥσπερ γαρ τρεφεται σωμα,
ουτω τρεφεται και ψυχη. Και οτι τρεφεται ακουε· Ουκ επ' αρτωι μονωι ζησεται ανθρωπος,
αλλ' επι παντι ρηματι εκπορευομενωι δια στοματος Θεου. Ταυτην ουν λεγει την τροφην,
ην εξαιρετως εδωκε τοις φοβουμενοις αυτον, την δια του λογου διδασκαλιαν, την
παιδευσιν, την φιλοσοφιαν απασαν. Μνησθησεται εις τον αιωνα διαθηκης αυτου. Παλιν
καταστελλων των Ἰουδαιων την απονοιαν, και τον τυφον αυτων υποτεμνομενος,
μαλλον δε δεικνυς, οτι των αγαθων, ων απηλαυσαν, ου δια την αξιαν απηλαυσαν την
οικειαν, αλλα δια την φιλιαν αυτου την προς τους πατερας, και τας συνθηκας τας προς
εκεινους γεγενημενας, φησι· Μνησθησεται εις τον αιωνα διαθηκης αυτου· οπερ και
Μωυσης παρηγγειλεν αυτοις εισιουσιν εις την γην της επαγγελιας λεγειν και εννοειν.
Ἐαν γαρ οικοδομησηις, φησι, πολεις λαμπρας, και περιβαληι πλουτον χρηματων, μη
ειπηις, οτι ∆ια την δικαιοσυνην μου ταυτα γεγονεν, αλλα δια τας συνθηκας τας προς
τους πατερας σου. Ουδεν γαρ απονοιας χειρον· δια τουτο παντι τροπωι και διαπαντος ο
Θεος εκκοπτει αυτην συνεχως. Ἰσχυν εργων αυτου ανηγγειλε τωι λαωι αυτου, του δουναι
αυτοις κληρονομιαν εθνων. Ἀπο των καθολικων επι τα μερικα μεταγει τον λογον· απο
των κατα την οικουμενην γενομενων, επι τα Ἰουδαιοις συμβαντα. Μαλιστα δε, ει τις
ακριβως εξετασειε, και ταυτα καθολικων επεχει ταξιν. Τα γαρ εις αυτους γινομενα, τοις
αλλοις διδασκαλιαι εγινοντο, και οι πολεμοι, και τα τροπαια; και αι νικαι αντι
κηρυγματος ηρκουν τοις προσεχουσιν. Ου γαρ ακολουθιαι ανθρωπινηι, αλλα υπερ λογον
ταυτα συνεβαινε. Ποια γαρ ακολουθια εκεινη, σαλπιζοντων αυτων τα τειχη
καταβαλλεσθαι, και γυναικα στρατηγουσαν νικαιν και περιγινεσθαι, και παιδιον μικρον
βαρβαρικους πολεμους καταλυειν απο λιθου βολης μιας; Και ετερα δε αλλα παραδοξα
τοιαυτα συνεβαινεν. Ουτω των πολεμιων εκρατησαν, ουτω της Παλαιστινης εξεβαλον.
Ὅταν ουν λεγηι, Ἰσχυν εργων αυτου ανηγγειλε τωι λαωι αυτου, ουδεν αλλο λεγει, η οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

230

επεδειξεν αυτου την δυναμιν, ουχ απλως εκβαλλων τα εθνη, αλλα τροπωι τοιουτωι, δι'
ου μαλιστα ηδυνατο ειδεναι σαφως, ως ει και τα προτερα ηρκει, οτε θεηλατος ην η
πληγη κατ' εκεινων γινομενη, και αυτου στρατηγουντος τα των πολεμιων εκρινετο
πραγματα. Ου γαρ δη δια ρηματων, αλλα και δια πραγματων αυτους επαιδευε, δι'
υποδηματων, δια ιματιων, δια τροφης, δια φωτος νυκτερινου και ημερινου, δια
νεφελης, δια πολεμων, δια ειρηνης, δια τροπαιων, δια γεωργιας, δια υετων, και παντα
φωνην ηφιει τον ∆εσποτην ανακηρυττοντα, και την πεπωρωμενην αυτων διανοιαν
κατανυττοντα, και ουδεις χρονος ενελιπεν, εν ωι μη συνεχη σημεια αυτου επεδεικνυτο.
Ἔργα χειρων αυτου, αληθεια και κρισις. Ἐπειδη περι της δυναμεως αυτου διελεχθη,
διαλεγεται και περι της δικαιοκρισιας, οτι ου μονον δυναμιν εν οις εποιει τοτε
επεδεικνυτο, αλλα και πολλην την δικαιοσυνην. Ουδε γαρ απλως εξεβαλε τα εθνη,
επειδη Ἰουδαιους εισαγαγειν εβουλετο, αλλα μετα του δικαιου. ∆ια τουτο και αλλαχου
ελεγεν ο Μωυσης· Ουπω γαρ αναπεπληρωνται αι αμαρτιαι των Ἀμοῤραιων. Ταυτα δε
ουκ επι Ἰουδαιων εστιν ειπειν μονον, και των εκεινοις συμβαινοντων, αλλα παλιν
καθολικος ο λογος εστι. Παντα γαρ τα υπ' αυτου γενομενα αληθεια και κρισις· κρισις,
τουτεστι δικαιοσυνη. Οιδεν δε αληθειαν πολλακις η Γραφη και την φιλανθρωπιαν
λεγειν. Ὃ τοινυν λεγει, τοιουτον εστιν, οτι μετα της δικαιοσυνης και φιλανθρωπιας τα
παντα ανεμιξεν. Ει γαρ δη μονον τωι του δικαιου εκεχρητο λογωι, παντα αν απολωλει.
ς ʹ. ∆ιο και ουτος ο προφητης αλλαχου λεγει· Μη εισελθηις εις κρισιν μετα του
δουλου σου· οτι ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων. Και παλιν· Ἐαν ανομιας
παρατηρησηι, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται; Παντα τοινυν τα υπ' αυτου γινομενα
εκατερων γεμει τουτων. Ἄν τε γαρ το δικαιον απαιτηι μονον, παντα αν διεφθαρη· ει δε
φιλανθρωπιαι μονηι κεχρηται, οι πλειους αν εγινοντο ραιθυμοτεροι. ∆ια τουτο ποικιλλων
την σωτηριαν των ανθρωπων, εκατεροις τουτοις εις την διορθωσιν αυτων κεχρηται.
Πισται πασαι αι εντολαι αυτου. Ὅπερ πολλαχου ποιει, τουτο και ενταυθα εργαζεται, απο
της σοφιας της εν τηι ποικιληι δημιουργιαι και της κηδεμονιας επι την νομοθεσιαν
μεταβαινων, και τουτο παλιν κινων της προνοιας το μερος. Ου γαρ δη μονον τωι κτισαι
κτισιν τοσαυτην και τηλικαυτην, αλλα τωι τον νομον θειναι το των ανθρωπων
διωρθωσε γενος. ∆ιο και εν τωι οκτωκαιδεκατωι ψαλμωι αμφοτερα ταυτα τα μερη
διελων, αρχομενος μεν ελεγεν· Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου· προς δε το μεσον
ελθων, και τον περι της κτισεως απαρτισας λογον επηγαγεν· Ὁ νομος Κυριου αμωμος,
επιστρεφων ψυχας· η εντολη Κυριου τηλαυγης, φωτιζουσα οφθαλμους. Ουτω δη και
ενταυθα, ειπων περι των τεραστιων και των θαυματων αυτου, και των εργων, εις την
περι των εντολων υποθεσιν μεταχειριζει τον λογον ουτω λεγων· Πισται πασαι αι
εντολαι αυτου, εστηριγμεναι εις τον αιωνα του αιωνος, πεποιημεναι εν αληθειαι και
ευθυτητι. Ουχ απλως ειπε, Πασαι, αλλα πολυ γενος εντολων ανακινων, ταυτην τεθεικε
την λεξιν. Και γαρ εντολαι εισιν αι της κτι 55.288 σεως, ας διατηρει πασα η κτισις, ηλιος
και σεληνη, ημερα και νυξ, και αστερες, και γης και φυσεως δρομος. Ἐντολαι εισιν αι τηι
φυσει δοθεισαι εξ αρχης, οτε τον ανθρωπον επλαττε, περι ων φησιν ο Παυλος· Ὅταν γαρ
εθνη, τα μη νομον εχοντα, φυσει τα του νομου ποιηι, ουτοι νομον μη εχοντες, εαυτοις
εισι νομος. Και παλιν· Συνηδομαι γαρ τωι νομωι του Θεου κατα τον εσω ανθρωπον.
Ἐντολαι εισι και αι γραπται. Και αυται πασαι μεμενηκασιν. Ει δε τινες κατελυθησαν, ουκ
επι το χειρον, αλλ' επι το βελτιον μεταῤρυθμισθεισαι. Το γαρ, Ου φονευσεις, ου
κατελυθη, αλλ' επεταθη· και το, Ου μοιχευσεις, ουκ ηφανισθη, αλλα μειζον γεγονε. ∆ιο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

231

και ελεγεν, Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, η τους προφητας, αλλα πληρωσαι. Ὁ γαρ
μη οργιζομενος, πολλωι μαλλον του φονου αφεξεται· και ο μη βλεπων ακολαστοις
οφθαλμοις, μακροτερον της μοιχειας εσκηνωται. Ὁ τοινυν νομος τουτο μαλιστα εχει το
εξαιρετον, το αθανατον, το διηνεκες, και ο της κτισεως, και ο φυσικος, και ο της
φιλοσοφιας, και της Καινης ∆ιαθηκης. ∆ιο φησιν· Ὁ ουρανος και η γη παρελευσονται, οι
δε λογοι μου ου μη παρελευσονται· το ακινητον αυτων δηλων. Παντα γαρ οσα αν
βουληται μενειν ο Θεος, μενει διηνεκως, και ουδεν εστι το κινουν αυτα. Πεποιημεναι εν
αληθειαι και ευθυτητι. Τι εστιν, Ἐν αληθειαι και ευθυτητι; Ουδεν αυταις, φησι, σκολιον,
ουδεν στραγγαλιωδες, ουδεν ασαφες, ουδεν προς χαριν τινα, η απεχθειαν, αλλα παντα
προς το συμφερον και λυσιτελες· ου καθαπερ οι ανθρωπινοι νομοι, πολυ μεν εχοντες το
επικηρον, πολυ δε το ασαφες, πολυ δε το ανθρωπινον. Και γαρ απο ανθρωπινων παθων
πολλοι πολλακις ετεθησαν. Και γαρ τον εχθρον αμυνομενος, η φιλωι χαριζεσθαι
βουλομενος, ουτω τα γραμματα συνεθηκεν. Ἀλλ' ουχ οι θειοι τοιουτοι, αλλ' ηλιου
φαιδροτεροι μενουσι, το συμφερον των νομοθετουμενων επιζητουντες, και προς αρετην
αυτους επαναγοντες, και προς την των πραγματων αληθειαν, ου προς τα ψευδη ταυτα,
πλουτον λεγω και δυναστειαν ταυτα γαρ ψευδη· τα δε του Θεου αληθεια, ουχ οπως
γενοιντο ευπορωτεροι, ουδ' οπως των παροντων επιτυχοιεν, αλλ' οπως των μελλοντων
απολαυσαιεν, διδασκοντες. Περι των αληθων πραγματων και ορθων, και ουδεν
εχοντων διεστραμμενον, απαντα ειπον εκεινοι οι νομοι. Πισται πασαι αι εντολαι αυτου.
Τι εστι, Πισται; Βεβαιαι, μενουσαι. Καν γαρ παραβαθωσιν, αι τιμωριαι επονται, και αυται
ου σαλευονται· ει δε ανθρωποι παραβωσιν, αλλ' ο Θεος αυτας εκδικει. Μη τοινυν λεγε,
οτι προς απειλην ειρηται τα ειρημενα, η υπερβολικως. Ουδεις νομοθετων προς απειλην
λεγει μονον, αλλα και προς σωφρονισμον. Ει δε ου σφοδρα πιστευεις υπερ των
μελλοντων, απο των παρελθοντων λαμβανε την αποδειξιν. Ὁ γουν επι του Νωε
κατακλυσμος, και η επι των Σοδομων πυρπολησις, και η επι του Φαραω απωλεια, και η
των Ἰουδαιων πανωλεθρια, και αι αιχμαλωσιαι, και οι πολεμοι, αρα απειλης εισιν, η
πειρας πραγματων; Ει δε τα εν τωι τυπωι γεγονε, πολλωι μαλλον τα εν τηι αληθειαι, οσωι
και μειζων η πονηρια των αυτοις τετολμημενων μετα τοσαυτην θεραπειαν και διορ
55.289 θωσιν. Λυτρωσιν απεστειλε ο Κυριος τωι λαωι αυτου. Κατα μεν την ιστοριαν, την
των Ἰουδαιων ελευθεριαν φησι· κατα δε την αναγωγην, την της οικουμενης, ο και το
εξης δηλοι· Ἐνετειλατο εις τον αιωνα διαθηκην αυτου. Την Καινην ενταυθα λεγει·
επειδη γαρ εντολης εμνησθη και νομου, ουτος δε παρεβαθη, και ειργασατο οργην,
φησιν, οτι Λυτρωσιν απεστειλε τωι λαωι αυτου, καθαπερ και αυτος ελεγεν· Ουκ ηλθον,
ινα κρινω τον κοσμον, αλλ' ινα σωσω τον κοσμον. Ἐπειδη γαρ παραβαινομενος ο νομος
εκολαζεν· Ὁ γαρ νομος οργην, φησι, κατεργαζεται· ου γαρ ουκ εστι νομος, ουδε
παραβασις· και, Παντες ημαρτον και υστερουνται της δοξης του Θεου, δικαιουμενοι
δωρεαν τηι αυτου χαριτι· δια τουτο ουτως ειπε· Λυτρωσιν απεστειλε Κυριος τωι λαωι
αυτου.
ηʹ. Ἀλλ' ομως ουδε η λυτρωσις απλως, αλλα μετα την λυτρωσιν και νομος, ινα
της χαριτος αξιαν επιδειξωμεθα την πολιτειαν. Ἅγιον και φοβερον το ονομα αυτου.
Ἐπειδη γαρ ενενοησεν απαντα τα ανακηρυττοντα αυτου την κηδεμονιαν, την προνοιαν,
την εν τηι Παλαιαι, την εν τηι Καινηι, την εν τοις εργοις, την δια των εντολων, την δια
των θαυματων, την δια των τεραστιων, ενθους γενομενος, και εκπλαγεις αυτου την
μεγαλωσυνην, εις δοξολογιαν καταλυει τον λογον, υμνον αναφερων εις τον ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

232

πεποιηκοτα. Ἅγιον και φοβερον το ονομα αυτου· τουτεστιν, εκπληξεως γεμον,
θαυματος πολλου. Ει δε το ονομα αυτου, ποσωι μαλλον η ουσια; Πως δε το ονομα αυτου
αγιον και φοβερον; ∆αιμονες αυτο τρεμουσι, νοσηματα αυτο δεδοικε, τουτωι κεχρημενοι
τωι ονοματι οι αποστολοι την οικουμενην κατωρθωσαν απασαν. Τουτωι ο ∆αυιδ αντι
οπλου χρησαμενος, τον βαρβαρον εκεινον κατηνεγκε· τουτωι τα μυρια κατωρθωθη
πραγματα· τουτωι την ιεραν μυσταγωγουμεθα μυσταγωγιαν. Ἐννοων τοινυν οσα
εργαζεται θαυματα το ονομα αυτου, οσας ευεργεσιας, πως τους εναντιους διαλυει, πως
τους οικειους ασφαλιζεται, και πραγματα αναλογιζομενος υπερβαινοντα φυσεως
ακολουθιαν, και νικωντα λογισμον ανθρωπων, φησιν· Ἅγιον και φοβερον το ονομα
αυτου. Ει δε αγιον, αγιων δειται στοματων προς υμνολογιαν, αγιων και καθαρων. Ἀρχη
σοφιας φοβος Κυριου. Συνεσις δε αγαθη πασι τοις ποιουσιν αυτην. Τι εστιν, αρχη; Πηγη,
ριζα, υποθεσις. Ἐπειδη γαρ τοσαυτα και τηλικαυτα ειπε περι του της οικουμενης
∆εσποτου, και τοσαυτης εκπληξεως ενεπλησθη, επαγει τουτο ακολουθως, λοιπον
δεικνυς, οτι ο τουτον φοβουμενος πασης εμπιμπλαται σοφιας, και συνετος γινεται. Ειτα
ινα μη τις νομισηι μεχρι της γνωσεως ειναι τα της σοφιας, επηγαγε· Συνεσις δε αγαθη
πασι τοις ποιουσιν αυτην. Ου γαρ αρκει πιστις, αν μη προσηι και πολιτεια τηι πιστει
συμβαινουσα. Πως δε αρχη σοφιας φοβος Κυριου; Πασης απαλλαττει πονηριας, πασαν
αρετην κατορθοι. Σοφιαν δε ου την εν ρημασιν, αλλα την εν πραγμασι λεγει. Ἐπει και οι
εξωθεν σοφιαν τουτο ωρισαντο, θειων και ανθρωπινων πραγματων διαγνωσιν. Ταυτην
δε την τεχνην ο του Θεου φοβος διδασκει, πονηριαν ανελων, αρετην φυ 55.290 τευων,
των παροντων υπεροραιν παρασκευαζων, προς τον ουρανον μεθιστας. Τι δε της τοιαυτης
ψυχης σοφωτερον; Ου τον ακροατην δε ενταυθα ζητει μονον, αλλα και τον ποιητην.
Συνεσις δε αγαθη πασι τοις ποιουσιν αυτην· τουτεστι, τοις ποιουσι την σοφιαν, και δια
των εργων επιδεικνυμενοις, συνεσις αγαθη. Συνεσις, ειπεν, αγαθη, οτι εστι και συνεσις
πονηρα, ως οταν λεγηι· Σοφοι εισι του κακοποιησαι· το δε καλον ποιησαι ουκ εγνωσαν.
Ἀλλ' αυτος την επι της αρετης συνεσιν ζητει. Ἡ αινεσις αυτου μενει εις τον αιωνα του
αιωνος. Ποια αινεσις; ειπε μοι. Ἡ ευχαριστια, η δοξολογια, η δια των εργων γενομενη
αθανατος, και προ τουτων, αυτη η τηι ουσιαι αυτου συγκεκληρωμενη. Ἀθανατος μεν γαρ
ο Θεος, και καθ' εαυτον σφοδρα αινετος· αινετος δε και οταν εννοησηις την
μεγαλωσυνην αυτου και τα αλλα παντα· αινετος και δια των εργων, οταν ιδηις αυτου
την σοφιαν δια των ορωμενων. Ταυτα δε λεγει εις ευχαριστιαν προτρεπων, και δεικνυς
ουδεμιας συγγνωμης οντας αξιους, ουδε της τυχουσης, τους δυσχεραινοντας προς τα
γενομενα. Ὅταν γαρ η αινεσις αυτου, και η ευχαριστια, και η δοξολογια ουτως ηι
φανερα, και δηλη, και σαφης, και ακινητος, και πεπηγυια, και μονιμη, ως και αθανατος
ειναι, απεραντος και ατελευτητος, εκεινοι δε ταυτην αγνοουντες ταναντια φθεγγωνται·
ουδεν ετερον η προς τα ηλιου σφοδρα σαφεστερα αντιλεγουσι, και εκοντες
τυφλωττουσιν. Ουδε γαρ προσκαιρος εστιν, ινα αγνοησωσιν, ουτε αμαυρα τις και
ασαφης, αλλα και δηλη, και διηνεκης και αθανατος αει μενουσα, και τελος ουδεποτε
εχουσα.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Μακαριος ανηρ ο φοβουμενος τον Κυριον.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

233

αʹ. Σφοδρα μοι δοκει τωι τελει του προ τουτου ψαλμου επεσθαι το προοιμιον, και
ωσπερ εν σωμα ειναι συνεχες και συνημμενον Ἐκει μεν γαρ φησιν, Ἀρχη σοφιας φοβος
Κυριου· ενταυθα δε, Μακαριος ανηρ ο φοβουμενος τον Κυριον, ετεροις μεν ρημασι, τοις
δε αυτοις νοημασι παιδευων του Θεου τον φοβον. Ἐκει μεν γαρ αυτον σοφον εφησεν
ειναι· ενταυθα δε μακαριον· το δε οντως μακαριον τουτο, ως τα γε αλλα παντα
ματαιοτης και σκια, και ψιλα πραγματα· καν πλουτον ειπηις, καν δυναστειαν, καν
σωματος ωραν, καν χρηματων περιβολην. Φυλλοις γαρ εοικε καταπιπτουσι, και σκιαις
παρατρεχουσαις, και ονειρασιν αφιπταμενοις. Το δε οντως μακαριον τουτο. Ειτα, επειδη
και δαιμονες δεδοικασιν αυτον, και φριττουσιν, ινα μη νομισηις τουτο μονον αρκειν εις
σωτηριαν, οπερ ανω πεποιηκε, τουτο και ενταυθα ποιει. Καθαπερ γαρ εκει ειπων, Ἀρχη
σοφιας φοβος Κυριου, επηγαγε· Συνεσις αγαθη πασι τοις ποιουσιν αυτην, τοις δογμασι
την συμβαινουσαν πολιτειαν αναρτων· ουτω δη και ενταυθα, ειπων τον φοβον, ουκ
εκεινον μονον λεγει τον απο της γνωσεως, ον και δαιμονες εχουσιν· αλλα και τουτο
προστιθησιν λεγων Ἐν ταις εντολαις αυτου θελησει σφοδρα. Τουτο δε ειπε, βιον
απαιτων και πολιτειαν ηκριβωμενην, και ψυχην φιλοσοφον. Και ουκ ειπε, Τας εντολας
αυτου ποιησει, αλλα, Θελησει, ετερον τι πλεον επιζητων. Ποιον δη τουτο; Το μετα
προθυμιας αυτας ποιειν· το εραστας αυτων ειναι σφοδρους· το μεταδιωκειν αυτων τα
επιταγματα· το φιλειν αυτας, μη 55.291 δια τον μισθον τον υπερ αυτων κειμενον, αλλα
δια τον θεντα αυτας· το μεθ' ηδονης μετιεναι την αρετην· το μη φοβωι γεεννης, μηδε
απειληι κολασεως, μηδε επαγγελιαι βασιλειας, αλλα δια τον νομοθετησαντα. Και
αλλαχου τουτο ποιει, φησι, δεικνυς την ηδονην, ην εχει περι τα προσταγματα του Θεου.
Ὡς γλυκεια τωι λαρυγγι μου τα λογια σου· υπερ μελι τωι στοματι μου. Τουτο και Παυλος
επιζητει, αινιγματωδως ουτω λεγων· Ὥσπερ παρεστησατε μελη υμων δουλα τηι
ακαθαρσιαι και τηι ανομιαι εις την ανομιαν· ουτω παραστησατε τα μελη υμων δουλα τηι
δικαιοσυνηι εις αγιασμον. Τουτεστι, Μεθ' οσης σπουδης, μεθ' οσης επιθυμιας την κακιαν
εδιωκετε, καιτοι μηδεν επαθλον εχουσαν, αλλα κολασιν μαλλον, και τιμωριαν· μετα
τοσαυτης διωξατε την αρετην. Ἀλλ' ομως, και τουτο συμμετρον εφησεν απαιτειν
μετρον. Μελλων γαρ ταυτα λεγειν, ουτως εφη· Ἀνθρωπινον λεγω δια την ασθενειαν
της σαρκος υμων· δεικνυς οτι ου πολλωι ηττονα επιθυμιαν επιδεικνυσθαι χρη περι την
αρετην, η περι την κακιαν επεδειξαμεθα. Ὃ δε λεγει τουτο εστιν· Ει γαρ μη την αυτην
επιδειξωνται αρετην, τινα αν εχοιεν απολογιαν η συγγνωμην οι μηδε μετα της αυτης
επιθυμιας προς ταυτην ιοντες; ∆ια δη τουτο και ο προφητης ειπεν ουτος· Ἐν ταις
εντολαις αυτου θελησει σφοδρα· ο γαρ φοβουμενος αυτον ως χρη, τα επιταγματα αυτου
μετα πολλης δεχεται της επιθυμιας. ∆ιοπερ ο περι τον νομοθετην ερως προσηνη ποιει
τον νομον, καν δυσκολιαν δοκηι εχειν τινα. Και μηδεις καταγνωι του λογου, ει τοιουτωι
κεχρημαι παραδειγματι· και γαρ και Παυλος εχρησατο αυτωι ουτως ειπων· Ὥσπερ
παρεστησατε τα μελη υμων δουλα τηι ακαθαρσιαι, ουτω παραστησατε δουλα τηι
δικαιοσυνηι. Ὁ τοινυν πορνης ερων, καν υβριζηται, καν λοιδορηται, καν τυπτηται, καν
ασχημονηι, καν της πατριδος εκβαλληται, και της πατρυας ουσιας, καν της ευνοιας του
πατρος, καν ετερα χαλεπωτερα πασχηι, μεθ' ηδονης αυτα φερει δια τον ερωτα τον
ακολαστον. Ει δε εκεινα μεθ' ηδονης δεχονται, πως ου πολλωι μαλλον τα του Θεου
διαταγματα, τα σωτηριωδη και δοξης γεμοντα, και πολλην ημιν παρεχοντα φιλοσοφιαν,
και ψυχην βελτιονα εργαζομενα, μετα πολλης δει δεχεσθαι της ηδονης, και μηδεν
δυσκολον εν αυτοις ειναι νομιζειν; Την γαρ δυσκολιαν ουχ η των επιταγματων φυσις,
αλλ' η των πολλων ραιθυμια ποιειν ειωθεν. Ὡς ει τις μετα προθυμιας αυτα δεχοιτο,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

234

κουφα και ραιστα αυτα οψεται οντα. ∆ιο ο Χριστος ελεγεν· Ὁ ζυγος μου χρηστος, και το
φορτιον μου ελαφρον εστι. Και ινα μαθηις, οτι ταυτα τουτον εχει τον τροπον, και η
ραιθυμια των πολλων και τα ευκολα δυσκολα αποφαινει, η δε σπουδη και τα δυσκολα
ραιστα· οτε του μαννα απηλαυον οι Ἰουδαιοι, και εδυσχεραινον και θανατον ηυχοντο·
λιμωι δε παλαιων ο Παυλος εχαιρε, και εσκιρτα. Κακεινοι μεν ελεγον· Ἡ ψυχη ημων
κατακενος επι τωι μαννα. Ἐξηγαγες ημας απο 55.292 κτειναι παρα το μη ειναι μνηματα
εν Αιγυπτωι. Ὁ δε Παυλος ελεγε· Χαιρω εν τοις παθημασι μου, και ανταναπληρω τα
υστερηματα των θλιψεων του Χριστου, εν τηι σαρκι μου. Ποιοις παθημασι; Τωι λιμωι, τηι
διψηι, τηι γυμνοτητι, και τοις αλλοις απασιν. Ἐν ταις εντολαις αυτου θελησει σφοδρα.
Πως δ' αν τουτο γενοιτο; Ἂν μετα ακριβειας και φοβωμεθα και αγαπωμεν τον Θεον· αν
εννοωμεν αυτης της αρετης την φυσιν. Και γαρ προ των αλλων επαθλων εν εαυτηι τας
αμοιβας εχει. Ὅταν γαρ μη μοιχευηις, μηδε φονευηις, εννοησον οσης απολαυσηι της
ηδονης, μη καταγινωσκομενος υπο του συνειδοτος, μη τους οικειους αισχυνομενος,
καθαροις οφθαλμοις προς απαντας βλεπων. Ἀλλ' ουχ ο μοιχος τοιουτος, αλλα παντας
τρεμει και δεδοικε, και αυτας τας σκιας υφοραται,
βʹ. Παλιν ο πλεονεκτης και βασκανος τα αυτα πεισεται. Ὁ δε τουτων
απηλλαγμενος τα εναντια. ∆υνατον εν τηι γηι εσται το σπερμα αυτου. Σπερμα οιδε
πολλακις η Γραφη λεγειν ου το κατα φυσεως ακολουθιαν τικτομενον, αλλα το κατα
κοινωνιαν αρετης. ∆ιο και Παυλος ερμηνευων το, Σοι δωσω την γην ταυτην και τωι
σπερματι σου, ελεγεν· Ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ· ουδ' οτι σπερμα
Ἀβρααμ, παντες τεκνα· αλλ' εν Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα. Και παλιν, Ἐν τωι
σπερματι σου ευλογηθησονται παντα τα εθνη. Ὅτι γαρ ου περι Ἰουδαιων ειρηται, τα
πραγματα δηλοι· οι γαρ αυτοι καταρας γεμοντες, πως αν αλλοις ευλογιας γενοιντο
αιτιοι; αλλα περι της Ἐκκλησιας φησι, της κατα την κοινωνιαν της πιστεως σπερμα
χρηματιζουσης αυτωι. Τοιουτοι τοινυν οι εναρετοι, και τον Θεον φοβουμενων παιδες
∆υνατον εν τηι γηι το σπερμα αυτου. ∆ια τι ειπεν, Ἐν τηι γηι; Ἵνα δειξηι, οτι και προ της
εντευθεν αποδημιας, και προ της πειρας των αγαθων των εκει. Ὅπερ γαρ εφθην ειπων,
εν εαυτηι την αμοιβην η αρετη κεκτηται και προ των επαθλων. Ὅτι γαρ ο τοιουτος
σπερμα δυνατον εσχε, και ο αρετην περιβεβλημενος παντων εστι δυνατωτερος,
εδιδαξαν οι αποστολοι, εδειξαν οι προφηται. Ὁμοιως και ο Κυριος περι τουτων
εμφαινων, φησιν· Ὅστις ακουει μου τους λογους, και ποιει αυτους, ομοιωθησεται ανδρι
φρονιμωι, οστις ωικοδομησε την οικιαν αυτου επι την πετραν· και κατεβη η βροχη, και
ηλθον οι ποταμοι, και επνευσαν οι ανεμοι, και προσεπεσον τηι οικιαι εκεινηι, και ουκ
επεσε· τεθεμελιωτο γαρ επι την πετραν. Ποσαι δημων επαναστασεις, ποσοι τυραννων
θυμοι, ποσα ξιφη, ποσα δορατα, ποσα βελη, ποσαι καμινοι, ποσοι θηριων οδοντες, ποσοι
κρημνοι, ποσα πελαγη, ποσαι επιβουλαι, ποσαι συκοφαντιαι, ποσα μηχανηματα κατα
των αποστολων ᾔρετο! αλλ' ομως ουδεν αυτους υπεσκελισεν, αλλα παντων υψηλοτεροι
τουτων εγενοντο, υπερ τους καλαμους των επιβουλευοντων πετομενοι, και τους
επιβουλευοντας εις την εαυτων μετατιθεντες ταξιν. Ουδεν γαρ αρετης δυνατωτερον·
αυτη και πετρας στεῤροτερα, και αδαμαντος ισχυροτερα· ωσπερ ουν κακιας ουδεν
ευτελεστερον, ουδε ασθενεστερον, καν μυρια τις ηι περιβεβλημενος χρη 55.293 ματα, καν
πολλην εξωθεν εχων δυναστειαν. Ει δε εν τηι γηι τοσαυτη η ισχυς, εννοησον, εν τοις
ουρανοις ποσης απολαυσονται της δυναμεως οι τοιουτοι. Γενεα ευθεων ευλογηθησεται.
Ειδες αυτην διαλαμπουσαν, και μυριους κηρυκας και επαινετας εχουσαν και θαυμαστας;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

235

Ἀλλ' ουχ απλως τους τυχοντας, αλλα τους συνετους. Ουδε γαρ δυνησεται τις αυτην
συνιδειν των χαμαιζηλων ανθρωπων, αλλ' ουτοι μαλιστα αυτην επαινεσονται, ουτοι
θαυμασονται, και ανακηρυξουσιν, οι μη διεστραμμενην εχοντες την διανοιαν.
Ἐννοησον ουν ηλικον εστι το κτημα, ωστε μηδε των αγγελων αποδεειν, μηδε των
αποστολων, μηδε των μεγαλων και θαυμαστων· και γαρ ει τους εγκωμιαζοντας αυτην
τοιουτους ειναι χρη, σκοπει και λογιζου ηλικην αυτην ειναι εικος. ∆οξα και πλουτος εν
τωι οικωι αυτου. Παλιν απο των αισθητων επι τα νοητα διαβαινει. Οιδε γαρ και πλουτον
καλειν η Γραφη τον εν τοις εργοις τοις αγαθοις· ως οταν λεγηι· Ἀγαθοεργειν, πλουτειν
εν εργοις αγαθοις. Ουτος γαρ αληθης ο πλουτος, ως ο γε ετερος ονομα πλουτου ψιλον,
πραγματος ερημον. Ει δε και τουτον λεγει τις, ουδε ουτως αποστησομεθα του λογου. Τι
γαρ αν ην και εν χρημασι των αποστολων πλουσιωτερον, οις καθαπερ εκ πηγων απαντα
εῤρει; Ὅσοι γαρ κτητορες χωριων η οικιων υπηρχον, πωλουντες εφερον και ετιθουν τας
τιμας παρα τους ποδας των αποστολων. Ὁραις πλουτου φιλοτιμιαν; Τα παντων
εκεκτηντο, της φροντιδος αυτων απηλλαγμενοι, και ωσπερ οικονομοι μαλλον αυτων
οντες η δεσποται. Οι γαρ εχοντες, του εχειν αφισταμενοι, ουτως αυτα τοις αποστολοις
εκομιζον, αυτοι μεν αυτα εξαργυριζοντες και χρηματα ποιουντες, την δε διανομην
επιτρεποντες εν τηι εξουσιαι τηι εκεινων γινεσθαι. ∆ια τουτο ελεγεν ο Παυλος· Ὡς μηδεν
εχοντες, και παντα κατεχοντες. Το γαρ θαυμαστον τουτο εστιν, οτι εν τοσουτωι πλουτωι
οντες, υψηλοτεροι της περιουσιας ησαν· και γαρ το πληθος αυτους ου κατειχε των
χρηματων. Τουτο μαλιστα πλουτος, το μη δεισθαι πλουτου. ∆οξα και πλουτος εν τωι
οικωι αυτου. Ἐνταυθα λοιπον ουδε ερμηνειας δειται. Ειχον μεν γαρ την δοξαν την παρα
του Θεου. Ειπετο και αυτη κατα τον θειον λογον τον λεγοντα· Ζητειτε την βασιλειαν
του Θεου, και ταυτα παντα προστεθησεται υμιν. Τι γαρ εκεινων σεμνοτερον; Ὡς
αγγελους του Θεου εδεχοντο, τα χρηματα φεροντες, παρα τους ποδας αυτων ετιθεσαν·
λοιπον και αυτων των το διαδημα περικειμενων λαμπροτεροι υπηρχον. Ποιος μεν μετα
τοσαυτης εισηιει βασιλευς περιφανειας, μεθ' οσης ο Παυλος εθαυμαζετο πανταχου
φθεγγομενος, και λυων θανατους, και ελαυνων νοσηματα, δραπετευειν ποιων
δαιμονας, και δια των ιματιων των εαυτου τοιαυτα εργαζομενος; Ουτος την γην
ουρανον εποιει, και προς την αρετην απαντας εχειραγωγει.
γʹ. Ει δε εν τηι γηι τοιαυτα, εννοησον εν ουρανοις ηλικης δοξης απολαυσονται. Τι
δε εστιν, Ἐν τωι οικωι 55.294 αυτου; Μετ' αυτου, φησιν. Ὁ δε εξωθεν πλουτος ου μετα
του εχοντος, επειδη ουδε εν ασφαλειαι κειται, αλλα εν ταις των συκοφαντων χερσιν, εν
ταις των κολακων, εν ταις των αρχοντων, εν ταις των οικετων· δια τουτο πανταχου
αυτον διασπειρει, μη θαῤρων αυτον ολον εν τωι οικωι κατεχειν· δια τουτο φυλακαι, και
προφυλακαι, και πλεον ουδεν, παντα δυναμενου διαδιδρασκειν εκεινου. Και η
δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα του αιωνος. Ἕτερος φησιν· Ἡ ελεημοσυνη αυτου
μενει εις τον αιωνα του αιωνος. Ἤτοι την αρετην την καθολου φησιν ενταυθα, ητοι την
αντικειμενην τηι αδικιαι, η καθως ετερος ερμηνευτης εφη, την φιλανθρωπιαν τον ελεον
λεγει. Τοιουτον γαρ η της ελεημοσυνης δυναμις, αθανατον πραγμα και ακηρατον, και
ουδεποτε σβεσθηναι δυναμενον. Ἀλλα τα μεν ανθρωπινα απαντα διασυρεται, ο δε της
ελεημοσυνης καρπος αμαραντος διαμενει διηνεκως, μηδεμιαι δυσκολιαι καιρων
ελεγχομενος. Καν γαρ το σωμα διαλυθηι, εκεινη ου συγκαταλυεται τωι βιωι, αλλα
προαποδημει μονας αυτωι προευτρεπιζουσα, περι ων φησιν ο Χριστος, οτι Ἐν τωι οικωι
του Πατρος μου μοναι πολλαι εισιν. Ὥστε και τουτωι κρατει των ανθρωπινων, τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

236

διηνεκει και μονιμωι, οπερ ουδεν εχει των βιωτικων. Ἄν τε γαρ καλλος ειπηις, νοσωι
μαραινεται, και γηραι δαπαναται· αν τε δυναστειαν ειπηις, πολλακις μεταβαλλεται· αν τε
πλουτον, αν τε αλλο οτιουν των λαμπρων και περιφανων των κατα τον παροντα βιον,
η ζωντας απελιπεν, η τελευτησαντας γυμνους και ερημους ειασεν. Ἀλλ' ουχ ο της
δικαιοσυνης καρπος τοιουτος· ου χρονωι δαπαναται, ου θανατωι διακοπτεται, αλλα τοτε
μαλλον ασφαλεστερος γινεται, οταν προς εκεινον καταπλευσηι τον ακυμαντον λιμενα.
Ἐξανετειλεν εν σκοτει φως τοις ευθεσι. Τον μακαρισμον υπογραφων του φοβουμενου
τον Θεον, λεγει και τα εν τωι παροντι συμβαινοντα πραγματα, οιον οτι αθανατα αυτου
τα κτηματα, οτι δοξης απολαυσεται, και παντων ανωτερος εσται, οτι τους εοικοτας
αυτωι κατα την αρετην, και τεκνα αυτου γινομενους, αχειρωτους οψεται, οτι εν τηι των
πραγματων δυσκολιαι πολλης τευξεται της αδειας. Τουτο γαρ εστιν, Ἐξανετειλεν εν
σκοτει φως τοις ευθεσι. Τοις γαρ ουτω διακειμενοις, τοις ορθα βαδιζουσι, εν μεσωι
σκοτους φως ανατειλαι παρασκευασει. Τι εστιν, Ἐν σκοτει; Καν εν θλιψει και
στενοχωριαι και πειρασμωι και κινδυνοις γενωνται, φησι ταυτα γαρ σκοτος καλει,
πολλην αυτοις ευθεως ποιησει εσεσθαι την ηδονην. Ὅπερ και ο Παυλος δηλων ελεγεν·
Ου θελω δε αγνοειν υμας περι της θλιψεως της γενομενης ημιν εν τηι Ἀσιαι, οτι καθ'
υπερβολην εβαρυνθημεν, ωστε εξαπορηθηναι ημας και του ζην. Ειδες το σκοτος; Ἀλλ'
αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εν
εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι τωι εγειροντι τους νεκρους, ος εκ τηλικουτων θανατων
εῤρυσατο ημας. Ειδες το φως πως ανετειλε; Σκοπει δε αυτο και επι των τριων παιδων.
Προσδοκωντες γαρ εμπιπρασθαι, δροσου καθαρωτατης απηλαυσαν. Και επι του ∆ανιηλ
δε και των αλλων προφητων. Ει δε και κατα ετεραν τις αναγωγην ταυτα εκλαβειν θελει,
επι της οικουμενης οψεται τουτο γεγονος. Κατεχοντος γαρ του σκοτους γην και
θαλατταν, 55.295 και πλανης πανταχου κεχυμενης, κατωθεν ο της δικαιοσυνης
ανετειλεν ηλιος. Ἐπειδη γαρ ουρανον αφεντες οι τοτε ανθρωποι Θεον επι γης εζητουν,
εκειθεν αυτοις εφανη συγκαταβας τοις ασθενουσιν, ινα αναγαγηι προς υψος απειρον.
Ἐλεημων, και οικτιρμων, και δικαιος Κυριος ο Θεος. Ἐπειδη ειπεν, οτι Ἡ δικαιοσυνη
αυτου μενει, και παρεμυθησατο εκεινωι τωι τροπωι, πολλοι δε των ελεημονων, και των
τον ορθον βιουντων βιον, των εναντιων ενταυθα απολαυουσιν, ετεραν επεισαγει
παραμυθιαν λεγων· Ἐλεημων, και οικτιρμων, και δικαιος ο Κυριος· διπλην κατασκευην
εργαζομενος εντευθεν. Ει γαρ ελεημων εστι, και τους αμαρτανοντας πολλακις
συγγνωμης αξιοι, πολλωι μαλλον τους κατορθουντας ου περιοψεται αστεφανωτους
απελθοντας. Ἀλλα καν ενταυθα μη αποδωι, αποδωσει παντως εκει. Ειτα και, ∆ικαιος,
επαγει· ει δε δικαιος εστιν, ωσπερ ουν και εστι, το κατ' αξιαν εκαστωι αποδωσει, καν
ενταυθα μη αποδωι· οπερ μαλιστα και της αναστασεως εστιν αποδειξις μεγιστη. Ὅταν
γαρ πολλοι των εναρετων φαινωνται μυρια παθοντες δεινα, και των πονηρων πολλης
απολαυσαντες αδειας, που το κατ' αξιαν εκαστος αποληψεται, ει μη μελλοι αναστασις
ειναι και ετερα ζωη, και κρισις, και αντιδοσις; Ειτα επειδη δικαιοσυνης μνησθεις,
εφοβησε τον ακροατην ως μελλοντα ευθυνας υπεχειν των ημαρτημενων, ταχεως επαγει
το φαρμακον λεγων· Χρηστος ανηρ ο οικτειρων και κιχρων, οικονομησει τους λογους
αυτου εν κρισει.
δʹ. Ὅρα ποσα τιθησι τα επαθλα τωι φιλανθρωπωι· οτι μενει διηνεκως ο καρπος,
οτι πειρασμων απαλλαγησεται, οτι τον Θεον ζηλωσει· και γαρ ο Θεος οικτιρμων· οτι των
οικειων αμαρτηματων ληψεται συγγνωμην. Τουτο γαρ εστιν, Οικονομησει τους λογους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

237

αυτου εν κρισει· τουτεστι, τευξεται συνηγοριας, τευξεται απολογιας, ουκ εσται αυτωι
κατακρισις τοτε, της ελεημοσυνης διατιθεισης αυτωι την απολογιαν καλως. Ἕτερος δε
ερμηνευτης φησιν, Οικονομων τα πραγματα αυτου μετα κρισεως. Τουτεστι, πολλης
απολαυσεται ευημεριας, ουχ υποστησεται τι των ατοπων, ατε αριστος οικονομος
γενομενος. Ὡς ο γε ωμος και απανθρωπος, και μη ελεων, σφοδρα ανοικονομητος. Τι γαρ
αν γενοιτο τουτου χαλεπωτερον, η οταν περι ψυχης κινδυνευειν μελλων χρηματων
φειδηται, κακεινης αμεληι; ∆ια τοι τουτο και εκεινον τον οικονομον ο Χριστος επηινεσε
τον ηνικα εμελλε κινδυνευειν τα γραμματεια διαλυσαντα, και χρεωκοπιαν
εργασαμενον. Πως γαρ ουκ ατοπον εν μεν τωι παροντι κινδυνευοντας βιωι παντα τα
εαυτων προΐεσθαι, ωστε εξωνεισθαι τον κινδυνον, επικινδυνωι δε μελλοντας
παραδιδοσθαι κολασει, μη τοιαυτηι κεχρησθαι οικονομιαι; ∆ια δη τουτο φρονιμον
οικονομον φησι τον ελεημονα, ολιγου πολλα αγοραζοντα, χρηματων τον ουρανον
ωνουμενον, ιματιου την βασιλειαν, αρτου και ψυχρου ποτηριου τα μελλοντα αγαθα. Τι
γαρ ταυτης της οικονομιας γενοιτ' αν ισον, οταν τα απολ 55.296 λυμενα διδους τις και
ρεοντα και φθειρομενα, τα μελλοντα και ακινητα ταυτα λαμβανηι, και δι' εκεινων και
της κατα τον παροντα βιον ασφαλειας απολαυηι; ∆ια τουτο φησιν, Οικονομησει τους
λογους αυτου εν κρισει. Ἢ, ως ετερος φησιν, Οικονομων τα πραγματα τα αυτου μετα
κρισεως. Ποιαι εν κρισει, η εν τηι μελλουσηι ημεραι; Ἢ οτι ευ διαθησει τα κατ' αυτον
απαντα, και ουδεν εν αυτοις εσται συγκεχυμενον, αλλα παντα εν ταξει κειμενα, παντα
ακολουθιαι και οδωι βαδιζοντα, ουδεν τεταραγμενον εν αυτοις ουδε θορυβωδες, της
ελεημοσυνης απαντα εξευμαριζουσης αυτωι. Ὃ και σαφεστερον ποιων ετερος
ερμηνευτης, Οικονομων τα πραγματα αυτου μετα κρισεως, ειπεν. Ἐλεημων γαρ ουτος ο
μετα κρισεως οικονομων τα εαυτου· ως ο γε ετερος ακαρπος, ανοικονομητος. Ὅτι εις
τον αιωνα ου σαλευθησεται. Τι της οικονομιας ταυτης ισον, οταν τοιαυτην οδον ευρηι
την απαλλαττουσαν αυτον των αδοκητων περιστασεων, και των του βιου κλυδωνιων
εξω ποιουσαν ορμιζεσθαι, και ανθρωπος ων μηδεν ανθρωπινον υπομενηι, η υπομενηι
μεν, μη περιτρεπηται δε; Το γαρ δη θαυμαστον τουτο εστιν, οταν τηι των πειρασμων
επαγωγηι μη κλινηται, μηδε υποσκελιζηται. Τι ουν; ουκ εσαλευθησαν πολλοι των
ελεημονων; Ουδαμως. Ει γαρ και πενητες εγενοντο, και προς εσχατην πτωχειαν
μετηνεχθησαν, και συμφοραις περιεπεσον, αλλ' ομως ου περιετραπησαν εννοουντες τα
ειργασμενα αυτοις, και την ευνοιαν του Θεου, και την ανωθεν ροπην επισπασαμενοι,
και ισχυραν τινα και ασφαλη αγκυραν, το χρηστον λεγω συνειδος, εχοντες. ∆ια τοι
τουτο ουκ ειπεν, οτι ουκ επιβουλευθησονται, αλλ' οτι ου σαλευθησονται. Ὃ δη και επ'
εκεινου ελεγεν ο Χριστος, του την οικοδομην ποιουντος επι της πετρας, ουχ οτι ουχ
υποστησεται χειμωνα, αλλ' οτι και υπομενων χειμωνα ου περιτραπησεται. Το γαρ δη
θαυμαστον τουτο εστιν, οταν μη εν ερημιαι των πειρασμων το ασφαλες αυτωι ηι, αλλα
και πυκνοτητι των μηχανηματων απεριτρεπτος μενηι διηνεκως. Και γαρ αμηχανον
ψυχην πλουτουσαν ελεημοσυνηι υπο αηδιας παθων βαπτισθηναι ποτε. Εις μνημοσυνον
αιωνιον εσται δικαιος. Ὅρα αυτον ουκ εν τωι καιρωι της ζωης, αλλα και μετα την
τελευτην διδασκοντα πολλους και κατηχουντα. Πως ουν ουτος εν τωι ζηιν πεισεται τι
πονηρον, οταν και τελευτων ετεροις διδασκαλος γενηται ευθυμιας; Ἵνα γαρ μαθωσι και
οι σφοδρα απιστοι, οτι αθανατος αυτου ο καρπος εν ουρανοις μενει, ενταυθα διδωσι την
πειραν· και γαρ του σωματος αυτου καταχωσθεντος, και τηι γηι παραδοθεντος, η μνημη
πανταχου περιφερεται. Τοιαυτη της αρετης η δυναμις· ουκ εικει τωι χρονωι, ου
μαραινεται τωι πληθει των ημερων. Τουτο δε γινεται δια την των πονηρων σωτηριαν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

238

Ἐκεινοι μεν γαρ ου δεονται της παρα ανθρωπων ευφημιας· οι δε εν κακιαι ζωντες
δεονται των εκεινων εγκωμιων, ωστε απο της ευφημιας των ετεροις κατορθουμενων
55.297 σπουδαιοτεροι γενεσθαι, και της κακιας απαλλαγηναι ποτε. Που τοινυν εισιν οι
τους ταφους τους πολυτελεις οικοδομουντες, και τας λαμπρας οικιας εγειροντες;
Ἀκουετωσαν τι ποιει μνημοσυνον διηνεκες. Ου λιθων οικοδομη, ουδε περιβολη τοιχων
και πυργοι, αλλ' εργων αγαθων επιδειξις. Ταυτα δε τιθησι δια τους σφοδρα απιστους και
τοις μελλουσιν ου προσεχοντας, ινα απο των παροντων και φαινομενων επισπασαμενος
αυτους, και προς τα μελλοντα χειραγωγησηι· αλλως τε και δεικνυσιν οτι η αρετη, ο
πολλακις ειπον, και προ των επαθλων εκεινων εν εαυτηι την αμοιβην εχει. Ἀπο ακοης
πονηρας ου φοβηθησεται. Ἄλλος, Ἀγγελιαν κακην ου φοβηθησεται. Ὥσπερ ανω ουκ
ειπεν, οτι ουκ επιβουλει θησεται, αλλ' οτι επιβουλευομενος ου σαλευθησεται· ουτω και
ενταυθα ουκ ειπεν, οτι ουκ ακουσεται πονηραν αγγελιαν, αλλ' οτι ακουων ου
φοβηθησεται.
εʹ. Και πως ου φοβηθησεται; Καν πολεμον ιδηι προσιοντα, καν σεισμον τας πολεις
καταλυοντα, καν ληιστας και τοιχωρυχους τα παντα υφαιρουμενους, καν βαρβαρους
επιτρεχοντας, καν νοσον θανατον απειλουσαν, καν δικαστου θυμον, καν οτιουν ετερον,
ου δεδοικε. Προαπεθηκε γαρ αυτου τον πλουτον εν ασυλωι χωριωι, και ου μονον ου
τρεμει τελευτης επιουσης, αλλα και επειγεται ταχεως επιδημησαι, ενθα τα της εμποριας
αυτωι. Ὅπου γαρ ο θησαυρος του ανθρωπου, εκει και η καρδια αυτου. Ει γαρ εμποροι
χρηματων, πολλα προπεμψαντες οικαδε φορτια, καθ' εκαστην επειγονται την ημεραν
ιδειν τον αυτων πλουτον· πολλωι μαλλον ουτος, ο εν τοις ουρανοις την περιουσιαν
προαποθεμενος απασαν, θελησει των παροντων αποῤραγεις προς τα μελλοντα
κατεπειξεσθαι. Ουδεν τοινυν αυτον εις φοβον εμβαλειν δυναιτ' αν. Ἑτοιμη η καρδια
αυτου ελπιζειν επι Κυριον. Ἕτερος φησιν, Ἑδραια καρδια αυτου, ταυτο δηλων, και
ερμηνευων το ετοιμον. Ὃ ουν λεγει τουτο εστιν· Ουδεν εστι το παρασαλευον αυτον, και
τοις παρουσι προσηλουν, αλλ' ολος δι' ολου προς τον Θεον ανατεταται, και την ελπιδα
αναμενει εκεινην, και πεπηγε τηι προσδοκιαι ταυτηι διηνεκως ερηρεισμενος, και ουδενι
των παροντων μαλακιζομενος, η περισπωμενος. Τοιαυται γαρ αι των πραγματων
φροντιδες σχιζουσι την διανοιαν, και διατεμνουσι την γνωμην. Ἀναγκαιον τοινυν
παλιν ειπειν εκεινο το ευαγγελικον· Ὅπου ο θησαυρος του ανθρωπου, εκει και η καρδια
αυτου. Ἐστηρικται η καρδια αυτου, ου μη σαλευθηι. Ειδες τον οικοδομουντα την οικιαν
επι την πετραν; Τι γαρ δυναται δεδοικεναι ο γυμνος και ευζωνος, και μηδεμιαν μηδενι
παρεχων λαβην; τι δυναται δεδοικεναι ο τον Θεον ιλεω εχων και ευμενη; Ὥστε
εκατερωθεν αυτωι τα της ασφαλειας, εκ τε της ανωθεν ροπης και της κατωθεν ευκολιας·
και ουδεν αυτον παρασαλευσαι δυναται, ου ζημια χρηματων, ουκ επηρειαι, ου
συκοφαντιαι. Ου γαρ εχει ενθα βλαβηι, εντευθεν μεθορμισαμενος εις τον ουρανον, εις
χωριον πονηριαι πασηι και επιβουληι αβατον. Και γαρ ιστε σαφως, οτι πασαι αι επιβουλαι
περι χρηματα και χρηματων ενεκεν, και περι ταυτα των ανθρωπων η πασα σπουδη. Ἕως
ου επιδηι επι τους εχθρους αυτου, Τις δε του τοιουτου ο εχθρος, αλλ' η οι πονηροι 55.298
δαιμονες, και αυτος ο διαβολος; Ἐσκορπισεν, εδωκε τοις πενησιν· η δικαιοσυνη αυτου
μενει εις τον αιωνα. Ἐπειδη γαρ ελεημοσυνης εμνησθη και του κιχραιν και του
οικτειρειν· ελεημοσυνης δε μετρα πολλα· ο μεν γαρ ελαττον, ο δε πλειον διδωσιν·
ιδωμεν ποιον ελεημονα φησι, τον εκ του περισσευματος παρεχοντα, η τον τα οντα
κενουντα. Ευδηλον οτι τον τα οντα κενουντα, τον αφειδως κεχρημενον τωι πραγματι·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

239

οιον ο Παυλος ζητει λεγων· Ὁ σπειρων επ' ευλογιαις, επ' ευλογιαις και θερισει. Ὅρα δε
πως και ο Προφητης αριστα ταις λεξεσι κεχρηται. Ου γαρ ειπε, ∆ιεδωκε, διενειμεν, αλλ',
Ἐσκορπισεν, ομου και την δαψιλειαν του παρεχοντος δηλων, και σπορον το πραγμα
ονομαζων. Τοιουτον γαρ οι σπειροντες· σκορπιζουσι τα αποκειμενα, και τα δηλα
προδιδοασιν, ινα τα μελλοντα λαβωσι. Τουτο συλλογης κρειττον· και γαρ ουτω
σκορπιζειν πολλωι του συλλεγειν βελτιον. Σκορπιζεται χρηματα, και συλλεγεται
δικαιοσυνη· σκορπιζεται τα μη μενοντα, ινα πορισθηι τα μενοντα. Τουτο και γηπονοι
ποιουσιν. Ἀλλ' εκεινοι μεν επ' αδηλοις· γη γαρ εστιν η υποδεχομενη· συ δε εις την χειρα
του Θεου, οθεν ουδεν εστιν απολεσαι. Ὅταν ουν ιδηις, οτι το χρυσιον καλον, και
οκνησηις εκβαλειν, εννοησον τους σπειροντας, εννοησον τους δανειζοντας, εννοησον
τους εμπορους, οι απο δαπανης αρχονται και αναλωματων, και ταυτα εκαστος τουτων
αδηλοις εγχειριζων τοις πραγμασι· και γαρ και κυματα και κολποι γης, και γραμματεια
των οφειλοντων, παντα αδηλα. Και γαρ πολλακις εν τωι κεφαλαιωι την ζημιαν
υπεμειναν οι δανεισαντες· ο δε τον ουρανον γεωργων, ουδεν τουτων δεδοικεν, αλλα
και περι του κεφαλαιου και περι του τοκου θαῤρειν εχει, ει γε το τοιουτον τοκον δει
καλειν, αλλ' ουχι και του κεφαλαιου πολλωι πλεον. Το μεν γαρ κεφαλαιον χρηματα· ο
δε τοκος ουρανων βασιλεια. Ειδες δανεισματος φυσιν, του κεφαλαιου πολλωι μειζονα
εχουσαν τον τοκον; Και ταυτα μεν εν τωι μελλοντι· εν δε τωι παροντι ελευθεριας
απολαυσηι πολλης. Το ανεπιβουλευτον εξεις, των συκοφαντων και των επιβουλευτων
την επιθυμιαν σβεσεις· εν αδειαι βιωσηι τον απαντα βιον, ουτε ταις φροντισι των οντων
αποτεινομενος, αλλα ταις ελπισι των μελλοντων πτερουμενος. Το κερας αυτου
υψωθησεται εν δοξηι. Ὃ μαλιστα ποθεινον ανθρωποις, τουτο συνεχως τιθησι, το
λαμπρον και επισημον, ο και εκει αυτους διαδεξεται, και ενταυθα αυτοις μετα πολλης
εσται της περιουσιας. Ουδεις γαρ ουτω λαμπρος και επιδοξος, ως ο ελεημων.
ς ʹ. Και ει βουλει, λαβε τους εν ταις ιπποδρομιαις και εν τοις θεατροις εικη τα
αυτων δαπανωντας· αγε εις μεσον τον ελεημονα, και τοτε οψει οσος εκατεροις ο
καρπος· πως τουτον μεν απαντες κροτουσι διηνεκως, και θαυμαζουσι, κοινον πατερα
και λιμενα ηγουμενοι· εκεινον δε την ημεραν εκεινην κροτησαντες μονον ακαιρωι τινι
και αλογιστωι ορμηι, μετα ταυτα διαβαλλουσιν, ως απανθρωπον, ως ωμον, ως
κενοδοξον, ως ασελγειας διακονον και πονηριας υπηρετην. Ἀλλα και εν τοις συλλογοις,
ειποτε τοιουτοι γινονται λογοι, εκεινων μεν τα αναλωματα στιζεται, και διαβαλλονται
αι δαπαναι· τουτων δε ουδεις εστιν ουτως αναισχυντος και μιαρος, ος καν μυριακις
ωμοτατος ηι 55.299 και απανθρωπος, ουκ εσται επαινετης και θαυμαστης. Τοιουτον γαρ
η αρετη· και παρα τοις μη μετιουσιν αυτην επαινετη· ωσπερ ουν η κακια και παρα τοις
μετιουσι βδελυρα, και κατηγοριας αναμεστος. ∆ια τοι τουτο εκεινους μεν ουδε οι
λαμβανοντες επαινουσι, πορναι, και ηνιοχοι, και ορχησται, αλλα και κακως ερουσι·
τουτον δε ουχ οι λαβοντες πενητες μονον, αλλα και οι μη της φιλοτιμιας απολαυσαντες
θαυμασονται και φιλησουσιν απαντες. Ἁμαρτωλος οψεται, και οργισθησεται· τους
οδοντας αυτου βρυξει και τακησεται. Τοιουτον η αρετη· επαχθες και φορτικον τηι κακιαι.
Και γαρ καθαπερ το πυρ εκκαιει τας ακανθας, ουτω δη και η φιλανθρωπια τους
απανθρωπους και ωμους παροξυνει· ελεγχος γαρ αυτων εστι και κατηγορια της κακιας.
Ἀλλ' ορα αυτον ουδε εν τηι τηκεδονι τολμωντα κατηγορησαι και αντιβλεψαι τωι φαιδρωι
της αρετης ομματι, αλλα και την διανοιαν τηκομενον, και την οδυνην δια των οδοντων
επιδεικνυμενον, ρημα δε εξενεγκειν ου τολμωντα, αλλα τηκομενον και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

240

κατατεινομενον. Τοιουτον γαρ η κακια· καν εις αυτα αναβηι τα σκηπτρα, και εγγυς των
τα διαδηματα περικειμενων στηι, παντων ευτελεστερα και δειλοτερα, και θορυβωι τινι
και ταραχηι εοικε, και θαλαττηι μαινομενηι, καν μυριαν ηι περιβεβλημενη δυναστειαν·
ωσπερ ουν η αρετη τουναντιον. Καν γαρ εις εσχατην ηι πενιαν, καν παρ' αυτωι τωι
δεσμωτηριωι, των βασιλευοντων εστι λαμπροτερα, και πολλης απολαυει της αδειας, και
εν γαληνηι καθηται και ακυμαντωι λιμενι, ου μονον ουδεν πασχουσα παρα των
πονηρων, αλλα και εν τωι σιγαιν αμυνασθαι αυτους δυναμενη, και την εσχατην της
πονηριας απαιτουσα δικην. Τι γαρ αν γενοιτο ανθρωπου αθλιωτερον του εν πονηριαι
ζωντος, οταν προς τωι δουλευειν τοις χρημασι και τοις ετερων κατορθωμασι δακνηται,
και την ετερων ευδοκιμησιν οικειαν ηγηται τιμωριαν ειναι, και δικην αυτος εαυτον
απαιτηι, καταξαινων εαυτου το συνειδος, κατατεινων εαυτου την διανοιαν, δημιος
αυτος εαυτου γινομενος; Ειδες αρετης δυναμιν καθ' υπερβολην; ειδες κακιας ασθενειαν
και αθλιοτητα; Ἀλλ' ουκ εν τουτωι μονωι εστηκεν αυτου τα της συμφορας, αλλα και εν
ετεροις πλειοσιν· οπερ ουν και αυτος δηλων επηγαγε, λεγων· Ἐπιθυμια αμαρτωλων
απολειται. Τι εστιν, Ἐπιθυμια αμαρτωλων απολειται; Ουδαμου, φησιν, ισταται. Ἐπειδη
γαρ τα επιθυμηματα αυτου τοιαυτα ρευστα και παρατρεχοντα, και η επιθυμια μιμειται
τα πραγματα, σβεννυμενη και απολλυμενη, και ριζαν ουδεμιαν εχουσα. Ει δε ενταυθα
τοιαυτα τα του αμαρτωλου, εννοησον τα εν τωι μελλοντι αιωνι ηλικα. Ἵνα ουν μη ταυτα
παθωμεν, ταυτην φυγοντες την οδον, εκεινην ελωμεθα, και βαδιζωμεν διηνεκως την
ασφαλη, την αχειρωτον, την ηδονης γεμουσαν, την δοξης εμπεπλησμενην, την ουρανον
ημιν προξενουσαν, την προς παντα του Θεου την ευνοιαν ημιν παρεχομενην, την
φιλοσοφειν παρασκευαζουσαν, την τοσαυτα εχουσαν αγαθα, οσα ουδε λογος
παραστησαι δυνησεται· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι .....

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙΒʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινειτε, παιδες, Κυριον, αινειτε το ονομα Κυριου.
αʹ. Πολυς εν ταις Γραφαις των αινων τουτων ο λο 55.300 γος· ουδε γαρ το τυχον
πραγμα εστιν, αλλα θυσια τις και προσφορα αρεσκουσα τωι Θεωι· Θυσια γαρ, φησιν,
αινεσεως δοξασει με. Και παλιν· Αινεσω το ονομα του Θεου μου μετ' ωιδης, μεγαλυνω
αυτον εν αινεσει· και αρεσει τωι Θεωι υπερ μοσχον νεον, κερατα εκφεροντα και οπλας.
Και πολλαχου και αι ιεραι Βιβλοι παρακελευονται, και οι σωζομενοι αντι μεγαλων
ευχαριστηριων τουτο προσφερουσι. Και ποιαν τουτο δυσκολιαν εχει; φησι· τινι δε ου
ραιδιον και των τυχοντων αυτο ανυειν, και αινειν τον Θεον; Ἂν ακριβως καταμαθηις,
οψει και τον πονον τον εν τωι πραγματι, και το κερδος το εξ αυτου. Πρωτον μεν γαρ και
παρα δικαιων ο τοιουτος επιζητειται υμνος, και δει προτερον τον βιον κατορθουντα,
ουτως αιδειν υμνους τωι Θεωι. Ου γαρ ωραιος αινος εν στοματι αμαρτωλου. ∆ευτερον δε,
οτι ουχι δια ρηματων μονον εστιν αινειν, αλλα και δια των πραγματων, και τουτον
μαλιστα επιζητει ο Θεος τον αινον, ταυτην την δοξαν. Λαμψατω γαρ, φησι, το φως
υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον
Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Ουτως αινει τα Χερουβιμ. ∆ια τουτο και ο προφητης
ακουσας της μελωιδιας εκεινης της μυστικης, ταλανιζει εαυτον, λεγων· Οι μοι, οτι
ανθρωπος ων, και ακαθαρτα χειλη εχων, εν μεσωι λαου ακαθαρτα χειλη εχοντος εγω
οικω. ∆ια τουτο και παρακελευομενος αινους αναφερειν, απο των ανω δυναμεων
αρχεται λεγων ουτως· Αινειτε τον Κυριον εκ των ουρανων, αινειτε αυτον παντες οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

241

αγγελοι αυτου. Ὥστε αγγελον δει γενεσθαι, και ουτως αινειν. Μη τοινυν απλως τον
αινον τουτον ειναι νομισωμεν· αλλα προ του στοματος ημων ο βιος αυτον ηχειτω, και
προ της γλωττης η πολιτεια βοατω. Ουτω και σιωπωντες δυναμεθα τον Θεον υμνειν·
ουτω και φθεγγομενοι συμφωνον τωι βιωι την μελωιδιαν εργασομεθα. Ου τουτο δε μονον
εστιν ιδειν απο του ψαλμου, αλλ' οτι και εις συμφωνιαν παντας αγει, και ολοκληρον
τον χορον ιστησι. Ου γαρ ενι και δυο διαλεγεται, αλλ' ολοκληρωι δημωι. Και καθαπερ ο
Χριστος εναγων ημας εις ομονοιαν και αγαπην, εν ταις ευχαις κοινην επεταξε ποιεισθαι
την ευχην, και απο της Ἐκκλησιας πασης ως εξ ενος προσωπου λεγειν, Πατερ ημων· και,
Τον αρτον ημων, τον επιουσιον δος ημιν σημερον· και, Ἄφες ημιν τα οφειληματα ημων,
καθως και ημεις αφιεμεν· και μη εισενεγκηις ημας εις πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο
του Πονηρου· πανταχου τωι πληθυντικωι κεχρημενος ονοματι, και κελευων ενι εκαστωι,
καν καθ' εαυτον ευχηται, καν κοινηι, και υπερ των αδελφων ευχην αναφερειν· ουτω και
ο Προφητης κοινηι παντας εις την συμφωνιαν καλει της ευχης, και λεγει· Αινειτε το
ονομα Κυριου. Τι ουν βουλεται η προσθηκη του ονοματος; Μαλιστα μεν της διαθεσεως
παραστατικον εστι του λεγοντος· αινιττεται δε τι και ετερον. Ποιον δη τουτο; Ὥστε το
ονομα αυτου δοξαζεσθαι δι' ημων, ωστε αινετον φαινεσθαι και δια του βιου του
ημετερου· εστι γαρ φυσει τοιουτον· βουλεται δε και δια της πολιτειας ημων τον αινον
τουτον διαλαμπειν. Και ινα μαθηις οτι τουτο εστιν, ορα το 55.301 εξης· επαγει γαρ, Ειη,
φησι, το ονομα Κυριου ευλογημενον, απο του νυν, και εως του αιωνος. Τι λεγεις; ου γαρ
εστιν ευλογημενον, εαν μη συ ευξηι; Ὁραις οτι ου περι της ευλογιας λεγει της αυτωι
προσουσης, και τηι φυσει αυτου συγκεκληρωμενης, αλλα της δια των ανθρωπων
γινομενης; Περι ταυτης και ο Παυλος γραφων λεγει· ∆οξασατε δε τον Θεον εν τωι
σωματι υμων, και εν τωι πνευματι υμων. Αυτος τοινυν και υψηλος εστι, και μεγας, και
αινετος καθ' εαυτον· γινεται δε και παρα ανθρωποις τοιουτος, οταν οι δουλευοντες
αυτωι τοιουτον επιδεικνυωνται βιον, ως παντας τους ορωντας αυτους ευλογειν τον
∆εσποτην. Τουτο και εν τηι ευχηι εκελευσεν ημας ο Χριστος αει λεγειν ευχομενους·
Ἁγιασθητω το ονομα σου· τουτεστι, και δια του βιου του ημετερου δοξασθητω. Ὥσπερ
γαρ βλασφημειται, κακως πολιτευομενων ημων, ουτω δοξαζεται, και ευλογειται, και
αγιαζεται, αρετης επιμελουμενων. Ὃ τοινυν λεγει τουτο εστι· ∆ιαπαντος καταξιωσον
ημας εναρετον βιον ζηιν, ως ευλογητον ειναι το ονομα σου και δι' ημων. Ἀπο ανατολων
ηλιου και μεχρι δυσμων αινετον το ονομα Κυριου. Ὁραις την καινην ηδη
προανακρουομενον αυτον πολιτειαν, και παρανοιγοντα της Ἐκκλησιας την ευγενειαν;
Ουκ ετι γαρ εν Παλαιστινηι, ουτε εν Ἰουδαιαι, αλλα πανταχου της οικουμενης. Ποτε δε
τουτο γεγονεν, η οτε τα ημετερα ηνθησεν; Ὡς το γε παλαιον ου μονον ουκ ηυλογειτο εν
Παλαιστινηι, αλλα και εβλασφημειτο δια τους εν αυτηι κατοικουντας Ἰουδαιους. ∆ι' υμας
γαρ το ονομα μου βλασφημειται, φησιν, εν τοις εθνεσι. Νυνι δε πανταχου της
οικουμενης υμνειται. Ὅπερ ουν και αλλος προφητης δηλων ελεγεν· Ἐπιφανησεται
Κυριος, και εξολοθρευσει παντας τους θεους των εθνων, και προσκυνησουσιν αυτωι
εκαστος εκ του τοπου αυτου. Και ετερος παλιν· ∆ιοτι και εν ημιν συγκλεισθησονται
θυραι, και ουκ αναψεται το θυσιαστηριον μου δωρεαν· οτι απο ανατολων ηλιου και
μεχρι δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσι, και εν παντι τοπωι θυμιαμα
προσαγεται τωι ονοματι μου και θυσια καθαρα.
βʹ. Ὁραις πως κατεστειλε τα Ἰουδαικα, και επαυσε, και πανταχου της οικουμενης
της Ἐκκλησιας την πολιτειαν εξετεινε, και λατρειαν προανεκηρυξεν; Ὁ γαρ ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

242

λεγων προφητης μετα την επανοδον εστι την εκ Βαβυλωνος· και δια τουτο ταυτα
προεφητευσε τοτε, ινα μη λεγωσιν οι Ἰουδαιοι, οτι εκεινον λεγει τον συγκλεισμον και
εκεινην την ερημωσιν την εν Βαβυλωνι. Μετα γαρ το λυθηναι εκεινα, και επι την
προτεραν αυτους επανελθειν πολιτειαν, ταυτα ο αγγελος φησι, δηλων την επι
Ουεσπασιανου και Τιτου γενομενην ερημωσιν, μεθ' ην ουκ εσται λοιπον της ερημιας
εκεινης μεταβολη τις. ∆ιεδεξατο γαρ τα της Ἐκκλησιας πραγματα. ∆ιο φησιν, οτι Μεγα
το ονομα μου εν τοις εθνεσι, τουτεστιν, ευλογημενον, δια του βιου αυτων αινουμενον·
ωσπερ και ενταυθα ελεγεν, Ευλογημενον το ονομα Κυριου. Ὑψηλος επι παντα τα εθνη ο
Κυριος. Ὁραις παλιν τα εθνη δεχομενα αυτου την λατρειαν, και ουχ απλως 55.302 εν και
δυο και τρια, αλλα παντα τα κατα την οικουμενην; Τι ταυτης της προφητειας
σαφεστερον; Πως δε υψηλος επι παντα τα εθνη; Ὅτι μεγαλυνομεν αυτον, ου
προστιθεντες αυτωι υψος; Ἄπαγε· αλλα τοις δογμασι, τηι λατρειαι, τηι προσκυνησει, τοις
αλλοις απασιν, ουδεν ταπεινον εννοουντες, καθαπερ οι Ἰουδαιοι, αλλ' υψηλοτερα
πολλωι και μειζονα. Τοιαυτη γαρ αυτη η πολιτεια· οσον ουρανος της γης υψηλοτερος,
τοσουτον αυτη της παλαιας. ∆ιο φησιν· Ὑψηλος επι παντα τα εθνη ο Κυριος. Και γαρ
μετα του υψουν αυτον δια της λατρειας, κακεινο ισμεν, οτι και ταυτα συγκαταβασις
εστιν. Ὥστε καν των εν τηι παλαιαι υψηλοτερα, αλλα της αξιας αυτου καταδεεστερα. Και
ταυτα Παυλος δηλων, και εκατερας της γνωσεως της τε νυν κατεχουσης, της τε τοτε
εσομενης εν τωι μελλοντι το διαφορον παριστας ελεγεν· Ὅτε ημην νηπιος, ως νηπιος
εφρονουν, ως νηπιος ελογιζομην· οτε δε γεγονα ανηρ, κατηργηκα τα του νηπιου. Και
παλιν· Ἐκ μερους γινωσκομεν, και εκ μερους προφητευομεν. Και, Βλεπομεν αρτι δι'
εσοπτρου εν αινιγματι, τοτε δε προσωπον προς προσωπον. ∆εικνυσι γαρ δια τουτου, οτι
τοσουτον αφεστηκεν η γνωσις αυτη της τοτε, οσον το νηπιον του ελθοντος ανδρος εις
ηλικιαν τελειαν. Ἐπι τους ουρανους η δοξα αυτου. Ἐπειδη γαρ περι αινου και υψους
διελεχθη του δια της πολιτειας της ανθρωπινης γενομενου, και παρηινεσεν ουτως
υψουν τον Θεον, ουτως αινειν, ουτω μεγαλυνειν, εις μειζονα προτρεπομενος αρετην,
δεικνυσι που τουτο γινεται μαλιστα. Που τοινυν τουτο γινεται; Ἐν τοις ουρανοις. Ἐκει
γαρ εστιν η δοξα αυτου. Μαλιστα γαρ αγγελοι δοξαζουσιν αυτον, ουκ απο της οικειας
φυσεως μονον, αλλα και απο της υπακοης των διακονουμενων ανθρωπων δοξαζουσι,
μετα ακριβειας τα θεληματα αυτου και τα προσταγματα αυτου ανυοντες. ∆ιο φησι·
∆υνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον αυτου. ∆ιο και εν τοις Ευαγγελιοις εκελευεν ο
Χριστος ευχεσθαι, και λεγειν· Γενηθητω το θελημα σου, ως εν ουρανωι και επι της γης.
Τουτεστιν, ωσπερ αγγελοι αυτον αγιαζουσι, πονηριας μεν πασης απηλλαγμενοι, αρετην
δε μετιοντες μετα ακριβειας· ουτω δη καταξιωθειημεν και ημεις αυτον αγιαζειν. Τουτο
και ουτος δηλων, επηγαγεν· Ἐπι τους ουρανους η δοξα αυτου. Μη γαρ δη μονον εν τηι
γηι ιδηις τα κτισματα ταυτα τα ορωμενα, μηδε την κατα τον ουρανον ευταξιαν, αλλ'
αναβηθι τωι νωι απο των αισθητων επι τα νοερα, επι τα καλλη των ουσιων εκεινων, επι
την φαιδροτητα της πολιτειας εκεινης· και τοτε εισηι πως εν τοις ουρανοις η δοξα αυτου.
Τις ως Κυριος ο Θεος ημων, ο εν υψηλοις κατοικων, και τα ταπεινα εφορων; Ἆρα ου
δοκει μεγα ειναι το ειρημενον; Ἀλλ' οταν εννοησηις περι τινος ειρηται, σφοδρα εσται
καταδεες. Ουτως, οπερ ελεγον, ου χρη μεχρι των ρηματων ιστασθαι, αλλ' αναβαινειν τηι
διανοιαι. Πως γαρ εν ουρανοις κατοικει 55.303 ο τον ουρανον και την γην πληρων, ο
πανταχου παρων, ο λεγων· Θεος εγγιζων εγω ειμι, και ου Θεος ποῤρωθεν· Ὁ μετρησας
τον ουρανον σπιθαμηι, και την γην δρακι· ο κατεχων τον γυρον της γης; Ἀλλ' επειδη
προς Ἰουδαιους αυτωι ην ο λογος, δια τουτο τεως ουτω κεχρηται τωι λογωι, κατα μικρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

243

αναγων αυτων την διανοιαν, και πτερων την γνωμην, και αναβιβαζων ηρεμα. ∆ια δη
τουτο ουδε απλως ειπεν, Ὁ εν υψηλοις κατοικων, και τα ταπεινα εφορων· αλλα
προτερον ειπων, Τις ως Κυριος ο Θεος ημων; τοτε επηγαγεν, Ὁ εν υψηλοις κατοικων,
και τα ταπεινα εφορων· ειπε δε εκεινο δηλων, τινος ενεκεν το δευτερον ειπε. ∆ια γαρ
την ασθενειαν την Ἰουδαικην την προς τα ειδωλα επτοημενην, και θεους
προσκυνουσαν τους εν τοποις και ναοις συγκεκλεισμενους. ∆ια δη τουτο κατα μικρον
την συγκρισιν ποιειται, καιτοι ασυγκριτως απαντων ο Θεος υπερεχει· αλλα προς την
ασθενειαν των ακουοντων, οπερ εφθην ειπων ου γαρ παυσομαι συνεχως το αυτο λεγων,
ρυθμιζει τον λογον. Ου γαρ εζητει, οπως αξιον τι της δοξης ειποι του Θεου τεως, αλλ'
οπως εκεινοις χωρητον γενηται. ∆ια δη τουτο κατα μικρον αυτους αναγει, και ομως
ουδε ουτως εναπομενει τηι ταπεινοτητι, αλλα διανοιγνυσι παλιν υψηλοτερα νοηματα
ετερα. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ὁ εν υψηλοις κατοικων, και τα ταπεινα εφορων, παλιν επι το
υψηλοτερον αγων τον λογον, φησιν· Ἐν τωι ουρανωι και εν τηι γηι· δεικνυς οτι πανταχου
εστι, κακει και ενταυθα. Ου γαρ ως αν τις εν ουρανωι συγκεκλεισμενος, ποῤρωθεν βλεπει
τα εν τηι γηι, αλλα πανταχου παρων, και πασι παρισταμενος.
γʹ. Ειδες πως κατα μικρον πτεροι την διανοιαν των ακουοντων; Ειτα αναστησας
απο της γης τον ακροατην και τωι ουρανωι προσηλωσας, παλιν μειζον τι φανταζεσθαι
παρασκευασας, εφ' ετερον ερχεται της δυναμεως αυτου δειγμα, λεγων· Ὁ εγειρων απο
γης πτωχον, και απο κοπριας ανυψων πενητα. Μεγαλης γαρ δυναμεως και σφοδρα
αφατου, και τα μικρα επαιρειν. Ἀλλαχου μεντοι και το εναντιον τιθησιν· οτι και τα
μεγαλα ταπεινοι, λεγων ουτως· ∆ιαιρων συντριμμα επι ισχυν, και ταλαιπωριαν επι
οχυρωμα επαγων. Ἐνταυθα μεντοι γε ειρηται, οτι τους μικρους επαραι δυναται. Ἔστι
μεν ουν και καθολικος ο λογος. Ει δε τις και κατα αναγωγην αυτον εκλαβειν βουληθειη,
οψεται τουτο επι των εθνων γινομενον, οψεται τουτο επι των ανθρωπων ημων επι της
παρουσιας του Χριστου. Τι γαρ της ημετερας φυσεως πτωχοτερον; Ἀλλ' ομως αυτην
ηγειρε και ανηγαγε μετα της απαρχης ημων εις ουρανον, και συνεκαθισεν εις τον
πατρικον θρονον. Και απο κοπριας ανυψων πενητα· του καθισαι αυτον μετα αρχοντων,
μετα αρχοντων του λαου αυτου. Κοπριαν ενταυθα το ευτελες λεγει, και την εκειθεν
αθροον γινομενην μεταβολην, δεικνυς οτι παντα αυτωι ραιδια και ευκολα. Ειτα εφ'
ετερον ερχεται μειζον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι ου τα πραγματα μεταθειναι δυναται, ουδε
την ευτελειαν εις αξιωμα μεταστησαι μονον, αλλα και αυτης της φυσεως μεταθειναι
τους ορους, και στειραν ποιησαι μητερα. ∆ιοπερ επηγαγεν· Ὁ κατοικιζων στειραν εν
οικωι, μητερα επι τεκνοις ευφραινομενην. Ὅπερ γεγονεν επι της Ἄν 55.304 νης, οπερ
γεγονεν επι μυριων ετερων. Ειδες υμνον απηρτισμενον; ειδες υμνον πεπληρωμενον;
Ειπε τα μελλοντα κατορθουσθαι τηι οικουμενηι, πως ο Ἰουδαισμος παυεσθαι μελλει, πως
καινη της Ἐκκλησιας πολιτεια διαλαμπειν, πως θυσια πανταχου προσαγεσθαι. Ειτα
αξιοπιστον ποιων και τοις παχυτεροις τον λογον, απο των ηδη γινομενων και περι των
μελλοντων βεβαιουται. Ὃ δε λεγει τουτο εστι· Μη απιστησηις, ανθρωπε, οτι τοσαυτη
εσται μεταβολη, και τα απεῤριμμενα εθνη εις δοξαν ηξει μεγιστην. Ουχ οραις καθ'
εκαστην ημεραν ταυτα γινομενα; τους ταπεινους υψουμενους, και μετα αρχοντων
καθημενους; ουχ οραις την φυσιν πηρουμενην και διορθουμενην, στειρας μητερας
γινομενας; Τοιουτον τι και περι της Ἐκκλησιας συνεβη· στειρα ην, αλλ' εγενετο μητηρ
τεκνων πολλων. ∆ιο και λεγει ο Ἡσαΐας· Ευφρανθητι, στειρα, η ου τικτουσα· ρηξον και
βοησον, η ουκ ωδινουσα· οτι πολλα τα τεκνα της ερημου μαλλον η της εχουσης τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

244

ανδρα· τουτο και επι της Ἐκκλησιας εσομενον προαναφωνων. ∆ια δη τουτο και ουτος
ενταυθα τον λογον κατελυσε, την προφητειαν αξιοπιστον και εντευθεν αποφηνας, απο
των ηδη γενομενων, απο της μεγαλωσυνης αυτου. Παντα γαρ οσα αν δοξηι τωι Θεωι,
ραιδια ποιησαι. Και γαρ φυσιν μεταθειναι δυναται, και ταπεινοτητα μεταβαλειν εις υψος,
και διορθωσαι τροπους. Ταυτ' ουν ειδοτες απαντα, τα παρ' εαυτων εισφερωμεν, και
πασης απολαυσομεθα δοξης, και προς αφατον υψος αναβησομεθα, της ροπης
απολαυοντες του Θεου· ωι η δοξα και το κρατος, τωι Πατρι, και τωι Υιωι, και τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙΓʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐν εξοδωι Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου, οικου Ἰακωβ εκ λαου βαρβαρου, εγενηθη Ἰουδαια
αγιασμα αυ του, Ἰσραηλ εξουσια αυτου.
αʹ. Μεγαλην ενταυθα του Θεου την πραοτητα μαρτυρει και ημεροτητα. Ποιαν δη
ταυτην; Ὅτι πρωτον αποδειξεις παρεχομενος της οικειας δυναμεως, τοτε απαιτει την
προσκυνησιν. Τουτο γαρ δηλων ελεγεν· Ἐν εξοδωι Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου, εγενηθη
Ἰουδαιααγιασμα αυτου. Τοτε γαρ εδειξε την δυναμιν αυτου, φησι, δια των εν Αιγυπτωι
σημειων, δια των εν τηι ερημωι· τοτε και τον λαον ωικειωσατο. Τουτο και επι του Ἀδαμ
εποιησε. Προτερον γαρ τον κοσμον ποιησας, και δειξας αυτου και της σοφιας και της
δυναμεως την ισχυν, ουτω τον ανθρωπον επλασε, και την προσκυνησιν απηιτησεν. Ουτω
και ο μονογενης Υιος του Θεου σημεια πρωτον παρασχομενος πολλα και παντοδαπα,
τοτε την πιστιν απηιτει. ∆ια τοι τουτο τοις μεν εξ αρχης προσιουσιν, ατε ουκ εχουσιν
αυτου ενεχυρα, ουδε αποδειξιν της θεοτητος, ουκ ελεγε, Πιστευετε, οτι δυναμαι τουτο
ποιησαι; αλλα μονον τα σημεια επεδεικνυ. Ἐπειδη δε πανταχου της Παλαιστινης
υπομνηματα της εαυτου δυναμεως εναπεθετο, σωματα πεπηρωμενα διορθων, κακιαν
εξελαυνων, περι βασιλειας διαλεγομενος, τους σωτηριωδεις εισαγων νομους, τοτε και
την πιστιν απηιτει παρα των προσιοντων. Ἄνθρωποι μεν γαρ προτερον αρχειν εθελουσι,
και τοτε ευεργετειν επιχειρουσιν· ο Θεος δε απο των ευεργεσιων αρχεται. Και τι λεγω
τας αλλας ευεργεσιας, οπου γε και τον σταυρον αυτον υπεμεινε, και τοτε της
οικουμενης εκρατησε, δια των 55.305 εργων επιδειξαμενος την κηδεμονιαν; Τουτο γουν
και ο ψαλμος ενταυθα δηλων ελεγεν· Ἐν εξοδωι Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου, οικου Ἰακωβ εκ
λαου βαρβαρου, εγενηθη Ἰουδαια αγιασμα αυτου. Τουτεστιν, εν τηι εξοδωι, εν τηι
απαλλαγηι, εν τηι ελευθεριαι, της Αιγυπτου. και ουχ απλως ειπεν, Αιγυπτου, αλλα
προσεθηκε, Λαου βαρβαρου· τωι ονοματι των πολεμιων την κηδεμονιαν ενδειξαμενος
του Θεου. Των γαρ χαλεπων εκεινων, και ανημερων, και βαρβαρικωτερον διακειμενων
Αιγυπτιων ουκ αν ηδυνηθησαν απαλλαγηναι, ει μη της κραταιας απηλαυσαν χειρος και
της δεξιας της αμαχου. Και γαρ θηριων ησαν αγριωτεροι, και πετρας σκληροτεροι,
μυριαις παιομενοι πληγαις, και ουκ ενδιδοντες. Ειπων τοινυν τον λαον βαρβαρον,
εδειξε του Θεου της δυναμεως την υπερβολην, οτι τον ουτω βαρβαρον, τον ουτως ωμον
νυν μεν επεισε, νυν δε και ακοντα κατηναγκασεν αφειναι τους δουλους, και
φιλονεικουντας υστερον τηι θαλαττηι παρεδωκε, και ουτω τον λαον ηλευθερωσε τον
εαυτου. Τι δε εστιν, Ἐγενηθη Ἰουδαια αγιασμα αυτου; Ἀντι του, λαος αυτωι λατρευων,
λαος αυτωι ανακειμενος, λαος αυτωι ωικειωμενος. Ἁγιασμα δε κυριως ελεγετο ο ναος, τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

245

αδυτα, τα Ἅγια των αγιων, καθαπερ και Ζαχαριας εισαγει τινας ερωτωντας, και
λεγοντας· Εισηλθεν ωδε το αγιασμα· η νηστευσομεν; περι της επανοδου της κιβωτου και
των αλλων απαντων δηλων. Ἐγενηθη Ἰουδαια αγιασμα αυτου. Προ γαρ τουτου
ακαθαρτος τις ην και εναγης η χωρα· επειδη δε επανηλθεν ο λαος, εγενετο η πολις
αγιασμα αυτου· τουτεστιν, αγιασμα ηγετο δια της εποπτειας, δια των θυσιων, δια της
λατρειας, δια της αλλης αγιστιας. Ἰσραηλ εξουσια αυτου. Τι εστιν, Ἰσραηλ εξουσια
αυτου; Ὑπο την αρχην αυτου, φησι. Καιτοι πασα η οικουμενη υπο την αυτου αρχην ην,
αλλ' ουτοι και κατ' οικειωσιν ετεραν. Ἐπειδη και προφητειας εδεχοντο, και διελεγετο
αυτοις, και τα κατ' αυτους ωικονομει μειζονως. Ειτα καθ' ετερον δε τροπον και λαος
αυτου εχρηματιζε. Και γαρ τωι νευματι τωι εκεινου πολλακις και εις πολεμους εξηιεσαν,
και πολλα των αλλων επραττον. Βαρβαρικων γαρ αυτους απαλλαξας χειρων, και
τυραννιδος, και δουλειας, και κινδυνου εσχατου, και παρανομου γνωμης, γεγονεν
αυτων βασιλευς. Τουτο γουν και αλλαχου δικαιολογουμενος και δεικνυς, οτι προτερον
τα παρ' εαυτου επιδειξαμενος απηιτει τα παρ' εκεινων, ελεγε· Μη ερημος εγενομην τωι
οικωι Ἰσραηλ, η γη κεχερσωμενη; Ὃ δε λεγει τουτο εστι· Μη ακαρπος, φησιν, υμιν
εγενομην; ου μυρια αγαθα εις υμας επεδειξαμην; ου την φυσιν αυτην μετεβαλον; ου τα
στοιχεια προς την υπηρεσιαν υμων εῤρυθμισα; ου διαγωγην υμιν εχαρισαμην
ανθρωπινων απηλλαγμενην πονων; ∆ια τουτο φησι· Μη ερημος εγενομην τωι οικωι
Ἰσραηλ; Τουτεστιν, ου μυριους ηνεγκα καρπους; ελευθεριαν απ' Αιγυπτου, απαλλαγην
βαρβαρων, θαυματων επιδειξιν, την εν ερημωι διαγωγην, την της Παλαιστινης
κληρονομιαν, την των εθνων κρατησιν, τα συνεχη τροπαια, τας επαλληλους νικας, τα
θαυματα τα παραδοξα, τα τεραστια τα συνεχη, της γης την ευετηριαν, του γενους υμων
την επιδοσιν, την πανταχου της οικου 55.306 μενης δοξαν, ετερα μυρια; Ειδες καρπους
του Θεου; ∆ια τουτο επηγαγε· Μη γη εγενομην κεχερσωμενη; Τουτεστιν, Ου μυριους
εδρεψασθε παρ' εμου καρπους; ουκ ηυλογησα την εισοδον υμων και την εξοδον υμων,
τα ποιμνια υμων, και τα βουκολια υμων, τον αρτον υμων, και το υδωρ υμων; ουκ εν
ασφαλειαι κατεστησα; ου πασιν αχειρωτους ειργασαμην, ου φοβερους και αμαχους; ου
καθαπερ απο πηγων παντα ημιν επεῤρει τα απο της γης, τα απο του ουρανου; Τον γαρ
αρχοντα ταυτα μαλιστα δεικνυσι, το προνοειν των υπηκοων, το κηδεσθαι και
φροντιζειν.
βʹ. ∆ιο και ο Χριστος ελεγεν· Ὁ ποιμην ο καλος, ουκ ειπε, Τιμαται και
θεραπευεται, αλλα, την ψυχην αυτου τιθησιν υπερ των προβατων. Τουτο αρχη, τουτο
ποιμαντικη επιστημη, το τα αυτου παροραιν, και τα των αρχομενων μεριμναιν. Ὅπερ γαρ
εστιν ιατρος, τουτο εστιν αρχων· μαλλον δε και ιατρου πλεον. Ὁ μεν γαρ ιατρος τηι
τεχνηι την σωτηριαν περιποιειται· ο δε αρχων και εν τοις ιδιοις κινδυνοις. Ὅπερ και ο
Χριστος εποιησε, ραπισθεις, σταυρωθεις, τα μυρια παθων. ∆ιο και Παυλος ελεγε· Και γαρ
ο Χριστος ουχ εαυτωι ηρεσεν, αλλα καθως γεγραπται· Οι ονειδισμοι των ονειδιζοντων σε
επεπεσον επ' εμε. ∆υο τοινυν μαλλον δε και τρεις και μυριας τιθησιν ενταυθα
ευεργεσιας, οτι βαρβαρων απηλλαξεν, οτι της αλλοτριας ηλευθερωσεν, οτι δουλειας
εξεβαλεν, οτι πονους ελυσε και ταλαιπωριας, οτι μυρια θαυματα ειργασατο· ειτα οτι και
αγιασμα αυτου αυτους κατηξιωσε γενεσθαι και υπηκοους. Και γαρ και τουτο ου μικρον
ευεργεσιας ειδος, το εν ταξει των υπηκοων αυτους καταλεγειν. Ἡ θαλασσα ειδε, και
εφυγεν· ο Ἰορδανης εστραφη εις τα οπισω. Ὅρα τον λογον κορυφουμενον, και την
ευεργεσιαν αυξανομενην. Τι γαρ δει λεγειν, φησι, περι βαρβαρων και εθνων, οποτε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

246

η κτισις υπεξιστατο, και παρεχωρει, και προς τα εναντια μεθιστατο, τον στρατηγουντα
ορωσα, και τωι δημαγωγωι παραχωρουσα; Παντα γαρ τοτε τωι δημωι τωι των Ἑβραιων
υπεξιστατο και παρεχωρει, ινα μαθωσιν, οτι ουκ ανθρωπινης ακολουθιας ην τα
γινομενα, αλλα θειας και αποῤρητου δυναμεως τα θαυματουργουμενα απαντα. Και ορα
την εμφασιν της λεξεως, πως αριστως αυτην τεθεικεν. Ου γαρ ειπεν· Ἀνεχωρησεν, ουδε,
Ὑπεξεστη· αλλα τι· Ἡ θαλασσαειδε, και εφυγε· το ταχος της αναχωρησεως τηι φυγηι
παραστησαι βουλομενος, το μεγεθος της εκπληξεως, το ευκολον της ενεργειας του
Θεου. Και ινα μη τις νομισηι εκ περιοδου τινος και συντυχιας τουτο γινεσθαι, εξ εκεινου
ουκ ετι γεγονεν, αλλ' απαξ, οτε ο Θεος εκελευσε, και επι διαφορων προσωπων. Και γαρ
η ατακτος των υδατων ρυμη καθαπερ λογικη τις και εμψυχος, του Θεου κελευοντος,
ουτω τους μεν εσωσε, τους δε απωλλυε, τοις μεν ταφος, τοις δε οχημα γινομενη. Τουτο
και επι της Βαβυλωνιας καμινου ιδοι τις αν. Και γαρ το πυρ, το απλως και ως ετυχε
φερομενον, πολλην ευταξιαν επεδεικνυτο, οτε ο Θεος επεταξε, ους μεν ενδον ειχε
διασωζον, τους δε εξωθεν περικαθημενους 55.307 αρπαζον και αναλισκον. Ὁ Ἰορδανης
εστραφη εις τα οπισω. Ειδες και εν διαφοροις καιροις, και εν διαφοροις χωριοις τα
θαυματα γινομενα; Ἵνα γαρ μαθωσιν, οτι πανταχου η δυναμις εκτεταται του Θεου, και
ου περικλειεται τοπωι, και εν τηι ερημωι και εν τηι των βαρβαρων χωραι, και πανταχου
παρεγινετο θαυματουργων, και νυν μεν εν θαλαττηι, νυν δε εν ποταμοις, και τοτε μεν
επι Μωυσεως υστερον δε επι του Ἰησου· και πανταχου δια σημειων παρεπεμποντο, ινα
την αναισθητον αυτων γνωμην, και την σκληραν διανοιαν τοις θαυμασι μαλασσομενην,
ευηνιον και επιτηδειοτεραν καταστησωσι προς την της θεογνωσιας υποδοχην. Τα ορη
εσκιρτησαν ωσει κριοι, και οι βουνοι ως αρνια προβατων. Ἐνταυθα ζητημα ου μικρον
ημιν ανακυπτει. Και γαρ τινες διαπορουντες φασιν· Ὅτι μεν τα προτερα γεγονεν ισμεν·
και γαρ ιστορια παρεδωκεν, οτι και η Ἐρυθρα θαλασσα εσχισθη εν τηι εξοδωι, και οτι ο
Ἰορδανης εστραφη εις τα οπισω, ηνικα η κιβωτος παρηιει· οτι δε ορη εσκιρτησαν και
βουνοι, ουδαμου τουτο ορωμεν γεγραμμενον. Τι ουν εστιν ειπειν; Ὅτι την ηδονην
υπερβολικως παραστησαι βουλομενος και των θαυματων το μεγεθος ο Προφητης,
εισαγει και τα αψυχα αυτα μονονουχι χορευοντα και πηδωντα, απερ επι των
ευφραινομενων γινεται. ∆ια τουτο και η προσθηκη της εικονος το, Ὡς κριοι, και ως
αρνια προβατων. Και γαρ εκεινα τα αλογα ηνικα ευφραινηται, τοις πηδημασι την
ηδονην δηλοι. Ὥσπερ ουν εν ταις συμφοραις αλλος φησιν, οτι και αμπελος επενθησε,
και οινος· ουχ ως της αμπελου πενθουσης πως γαρ αν πενθησει αμπελος;, αλλα την
υπερβολην της κατηφειας ενδειξασθαι βουλομενος, και των αψυχων αυτων σχεδον
απτομενων υπερβολικως λεγει· ουτω δη και ενταυθα την κτισιν εισαγει κοινωνουσαν
της ηδονης, ινα το μεγεθος δειξηι της ευφροσυνης. Τουτο και ημιν εθος λεγειν, οτε το
ενταυθα φαιδρα γεγονεν, επειδαν τινα ιδωμεν εντιμον παραγενομενον· Ἐνεπλησας την
οικιαν χαρας· ου περι των τοιχων διαλεγομενοι, αλλα την υπερβολην της ευφροσυνης
παριστωντες. Τι σοι εστι, θαλασσα, οτι εφυγες, και συ, Ἰορδανη, οτι εστραφης εις τα
οπισω; Τα ορη, οτι εσκιρτησατε ωσει κριοι, και οι βουνοι, ως αρνια προβατων; Κατα
ερωτησιν τον λογον προαγει, και τοις στοιχειοις διαλεγεται, απο της αυτης γνωμης αφ'
ης εφησεν αυτα σκιρταιν. Ὥσπερ γαρ ουκ αισθησιν αυτοις διδους ταυτα ελεγεν, αλλ'
οπερ εφθην ειπων, την υπερβολην της ηδονης ενδεικνυμενος και των κατορθωματων
το μεγεθος· ουτω και την ερωτησιν αυτοις προσαγει· ουχ ως αποκρινασθαι δυναμενοις,
και αισθησιν εχουσιν, αλλ' ωστε σαφεστερον ποιησαι τον λογον και δειξαι το
παραδοξον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

247

γʹ. Ὡς γαρ καινου τινος γενομενου, και ου κατα ακολουθιαν συμβαντος, την
ερωτησιν επαγει, και προστιθησι τηι αποκρισει. Τις δε ην αυτη; Ἀπο προσωπου Κυριου
εσαλευθη η γη, απο προσωπου του Θεου Ἰακωβ. Ἐνταυθα παλιν σαλον την
εκπληξινλεγει, το θαυμα, την εκστασιν, ωστε δειξαι το μεγεθος των γεγενημενων. Ειτα
δεικνυς οσον εστιν ανδρος αρετη, απο του 55.308 δουλου τον ∆εσποτην εκαλεσεν. Ὃ και
Παυλος αντι μεγιστης τιμης εφη τοις αγιοις δεδοσθαι εκεινοις, οτι δη των βιωτικων
απηλλαγησαν απαντων. Ουδε γαρ την τιμην μονον τιθησιν, αλλα και την αιτιαν της
τιμης προστιθησιν, ινα τον ακροατην διδαξηι την οδον, δι' ης δυναται ταυτης απολαυσαι
της προεδριας. Τις δε εστιν αυτη; Το απο των δουλων καλεισθαι τον ∆εσποτην. ∆ιο και
ελεγε· ∆ι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται ο Θεος, Θεος καλεισθαι αυτων. Πως δε ο Θεος
αυτων εκαλειτο· Λεγων· Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ, και ο Θεος Ἰακωβ.
Ειτα και την αιτιαν της τοιαυτης κλησεως ανωτερω τιθεις, ειπε· Και ουτοι παντες
απεθανον, μη κομισαμενοι τας επαγγελιας, αλλα ποῤρωθεν αυτας ιδοντες, και
ασπασαμενοι, και ομολογησαντες, οτι ξενοι και παρεπιδημοι εισιν. Αυτη η αιτια, διο και
επηγαγε· ∆ι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται αυτους ο Θεος, Θεος καλεισθαι αυτων. Ποιαν
αιτιαν; ειπε μοι. Ὅτι ωμολογησαν ξενοι και παρεπιδημοι ειναι, και μηδεν κοινον εχειν
προς τα παροντα, αλλ' αποῤρηξαντες εαυτους των βιωτικων, ουτως εν αλλοτριαι
διετριβον. Του στρεψαντος την πετραν εις λιμνας υδατων, και την ακροτομον εις πηγας
υδατων. Ποιαν εχοιεν αν, ειπε μοι, συγγνωμην οι σκληροι και δυσενδοτοι, οταν η πετρα
και η ακροτομος και σκληρα και δυσενδοτος εικηι τωι προσταγματι του Θεου, ανθρωπος
δε, ο λογωι τετιμημενος, και παντων ημερωτερος, εκεινης αναισθητοτερος γινηται;
Ἀκροτομον γαρ ενταυθα φησι την σιδηρωι ου ραιδιως εικουσαν, αλλ' εκ των ακρων
μολις αποθραυομενην. Ἀλλ' ομως και εκεινη εις την εναντιαν διελυθη φυσιν, και πηγας
αφηκεν υδατων. Ὁ γαρ της φυσεως δημιουργος, και τους ορους αυτους μεταθειναι
δυναται, και τα εναντια επιδειξασθαι· ο πολλαχου πολλακις εποιησε, δεικνυς οτι αυτος
εστιν ο εξ ουκ οντων τα παντα ποιησας. Ειπων τοινυν τας παλαιας ευεργεσιας, τα
θαυματα, τα τεραστια, πως απηλλαξε βαρβαρικης δουλειας, πως εις ελευθεριαν
εχειραγωγησε, και τα στοιχεια μετεβαλε, και παντα ηδονης ενεπλησε, και υπερ των
παροντων δειται, επι τον αυτον καταφευγων λιμενα. Ειτα επειδη κακεινο γεγενηται, ου
δια την αξιαν των ευεργετουμενων, αλλα δια την του Θεου φιλανθρωπιαν, και δια το
ονομα αυτου· οπερ ελεγεν, Ἵνα μη βεβηλωθηι το ονομα μου, αλλα παντες μαθωσι δια
των γινομενων την ισχυν αυτου και την δυναμιν, και τουτο διδασκαλιας υποθεσις
γενηται· τουτο και νυν προβαλλεται το δικαιωμα, λεγων· Ει και υπο του βιου
προδεδομεθα, και απο των εργων εσμεν απαῤρησιαστοι, δια το ονομα σου ποιησον, ο και
Μωυσης τοτε ελεγεν. Ὃ και ουτος φησι, συνωιδα εκεινωι φθεγγομενος· Μη ημιν, Κυριε,
μη ημιν, αλλ' η τωι ονοματι σου δος δοξαν. Μη δι' ημας, φησιν, ινα ημας λαμπροτερους
ποιησηις και επισημους, αλλ' ινα αυτος πανταχου καταδηλον σου την δυναμιν εργασηι.
Ἀλλ' ωσπερ το ονομα αυτου δοξαζεται, αντιλαμβανομενου και βοηθουντος· ουτω παλιν
δοξαζεται εν αρετηι βιουντων ημων και λαμποντων κατα την πολιτειαν. Λαμψατω γαρ,
φησι, το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και
55.309 δοξασωσι τον Πατερα υμων, τον εν τοις ουρανοις. Ὥσπερ τοινυν δοξαζεται εν
αρετηι οντων ημων, ουτω παλιν βλασφημειται εν κακιαι διατριβοντων. Τουτο γουν και
δια του προφητου δηλων, ελεγε· Το ονομα μου δι' υμας βλασφημειται εν τοις εθνεσιν.
Ἀλλ' επειδη ουδαμοθεν ετερωθεν εχει την συνηγοριαν την υπερ αυτων ποιησασθαι, επι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

248

τουτο καταφευγει, καθαπερ και Μωυσης. Ἀλλ' ουκ αει αυτο ποιει ο Θεος, της σωτηριας
κηδομενος των ανθρωπων. Ει γαρ αει τουτο ποιειν εμελλε, πολλοι των ραιθυμων
χειρους αν εγενοντο, μεγιστον ενεχυρον εχοντες του μη πασχειν κακως, το δια την
δοξαν αυτου διηνεκως σωζεσθαι. Ἀλλ' ου γινεται τουτο. Ου γαρ ουτω μελει της δοξης
αυτου αυτωι, ως της σωτηριας της των ανθρωπων. Ει γαρ ανθρωποι καταφρονουσι
τουτου, πολλωι μαλλον ο Θεος, ο μη δεομενος τινος των παρ' ημων· αλλ' οπερ εφην, ο
Προφητης, επειδη συνηγορου ταξιν εχει, απο των ενοντων την συνηγοριαν ποιειται, και
διπλασιαζει τωι λογωι, λεγων· Μη ημιν, Κυριε, μη ημιν· σφοδρα το αναξιον των
σωζομενων δεικνυς· Ἀλλ' η τωι ονοματι σου δος δοξαν. Ἡμεις μεν γαρ μυριων αξιοι
κακων· αλλ' οπως το ονομα σου μη βεβηλωθηι. Ἐπι τωι ελεει σου και τηι αληθειαι σου.
Ἕτερος ερμηνευτης φησι, ∆ια το ελεος σου. Ὁραις πως αυτο και αυτος οιδε σαφως, οτι
πολλακις τουτου καταφρονων ο Θεος προς εν οραι μονον, την των αμαρτανοντων
διορθωσιν. ∆ια τουτο επηγαγεν· Ἐπι τωι ελεει σου, και τηι αληθειαι σου. Τουτεστι, δια το
ελεος σου βοηθησον ημιν, ει και της δοξης ου μελει σοι της παρα των ανθρωπων, αλλα
δια το ελεος σου και την αληθειαν σου. Ἔστι γαρ, εστι και κολαζοντα δοξαν λαβειν, ουκ
ελεουντα μονον. Ἀλλα μη ουτω, φησιν, αλλα δια το ελεος σου. Ἐχρην μεν γαρ παρ'
ημων τωι ονοματι σου διδοσθαι δοξαν δια του βιου και της πολιτειας· επειδη δε τουτο
προδεδωκαμεν, δια της αντιληψεως ποιησον, δια του ελεου και της φιλανθρωπιας.
Μηποτε ειπωσι τα εθνη, Που εστιν ο Θεος αυτων;
δʹ. Πολλων και νυν ευχομενων ακουω ταυτα λεγοντων· αλλα δεος, μηποτε
αλλως ειπωσι το, Που εστιν ο Θεος αυτων; οταν αρπαζωσι πολλοι, και αδικωσι, και
μυρια ποιωσι δεινα. Ὁ δε Θεος ημων εν τωι ουρανωι και εν τηι γηι παντα οσα ηθελησεν
εποιησεν. Ἐνταυθα την πλανην των ανοητων διορθουται. Ἐπειδη γαρ πολλοι
αγνοουσιν ειναι Θεον, το τοιουτον δογμα διορθουμενος, φησιν· Ὁ δε Θεος ημων εν τωι
ουρανωι παντα οσα ηθελησεν εποιησεν. Ει δε εν τωι ουρανωι, πολλωι μαλλον επι της γης.
Τι δε εστιν, Ἐν τωι ουρανωι παντα οσα ηθελησεν εποιησεν; Ἢ τας δυναμεις τας ανω
φησι, και τους δημους τους απειρους εκεινους, η τα επιταγματα, α μετα ευκολιας
ανυεται. Ει δε η γη πολλην εχει την συγχυσιν και την αταξιαν, μη θαυμασηις. Ἀπο της
των ανθρωπων κακιας, και της πονηριας των μετιοντων, αλλ' ου παρα την ατονιαν του
Θεου τουτο γινεται. Ὅτι γαρ ισχυρος και 55.310 δυνατος, τα εν τωι ουρανωι δηλοι
πραττομενα. Ει δε εν τηι γηι ουχ ουτως, οι αναξιους εαυτους καθιστωντες αιτιοι. Και
ετερως δ' αν τις τουτον μεταχειρισειε τον λογον, οτι πολλα και δια μακροθυμιαν
ουδεπω την κατ' αξιαν λαμβανει αντιδοσιν. ∆ια τουτο και πονηροι δικαιων
περιγινονται, ου βουλομενου του φιλανθρωπου Θεου παρα ποδας εκαστον τας ευθυνας
απαιτειν των πεπλημμελημενων· επει παλαι αν το γενος ανηρπασθη το ημετερον.
Τουτο τοινυν ενταυθα φησιν, οτι δυνατος μεν εστι και ισχυρος, και οιος τε επεξελθειν·
και δηλον εκ των εν τωι ουρανωι γενομενων· ου ποιει δε τουτο, πανταχου τηι
μακροθυμιαι χρωμενος, και εις μετανοιαν ελκων τους εν πονηριαι ζωντας. Τα ειδωλα
των εθνων αργυριον και χρυσιον, εργα χειρων ανθρωπων. Στομα εχουσι, και ου
λαλησουσιν· οφθαλμους εχουσι, και ουκ οψονται· ωτα εχουσι, και ουκ ακουσονται·
ρινας εχουσι, και ουκ οσφρανθησονται· χειρας εχουσι, και ου ψηλαφησουσι· ποδας
εχουσι, και ου περιπατησουσιν· ου φωνησουσιν εν τωι λαρυγγι αυτων. Ὅμοιοι αυτοις
γενοιντο οι ποιουντες αυτα. Ἐν μεν τωι εκατοστωι πεμπτωι ψαλμωι την μανιαν αυτων
διηγουμενος ελεγεν, οτι Τους υιους αυτων και τας θυγατερας εθυσαν τοις δαιμονιοις· εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

249

δε τωι παροντι την αναισθησιαν, οτι ταις αψυχοις υλαις προστετηκασι. Και παντα αυτων
επεισι τα μελη, πλατυτεραν την κωμωιδιαν εργαζομενος. Ειτα και επαγων φησιν· Ὅμοιοι
αυτοις γενοιντο οι ποιουντες αυτα, και παντες οι πεποιθοτες επ' αυτοις. Καιτοι γε τουτο
αρετη, το ειναι ισα Θεωι· αλλ' ενταυθα καταρα γεγονεν. Ἐννοησον ουν τινες αν ειεν,
οταν η προς αυτους ομοιωσις αντι αρας προφερηται της εσχατης. Και καλως ουτω τον
λογον εσχηματισε, κωμωιδων αυτους εις εσχατην ανοιαν, και καταγελαστους δεικνυς.
Πως γαρ ου καταγελαστον, ειπε μοι, το προσδεδεσθαι ξοανωι τυπον εχοντι της εσχατης
ασχημοσυνης; Τις γαρ αν ελοιτο γυμνην γυναικα ιδειν; Ὁ δε δαιμων και γυμνωι τυπωι
παρεδρευει. Και νυν μεν πορνειας εικονες τα ξοανα, νυν δε μανιας της κατα των
αῤρενων. Τι γαρ αν ο αετος βουλεται; τι δε ο Γανυμηδης; τι δε ο διωκων την παρθενον
Ἀπολλων; τι δε τα ετερα μυσαρα σχηματα; Πανταχου ασελγεια, πανταχου ακολασια,
πανταχου μιξεων αθεσμων και ερωτων λυσσωντων τυποι. Και γαρ τα ξοανα, και αι
εορται, και αι πανηγυρεις, και αι τελεται, ελεγχοι και υπομνηματα και διδασκαλιαι των
ατοπων εισιν. Ου μονον δε των αισχρων, αλλα και φονων των προς ανθρωπους. Ὅθεν
και αποτροπιαζονται τους δαιμονας. Ουδεν γαρ ετερον παρ' εκεινοις, η ασελγεια, και
μεθαι ακολαστοι, και ωμοτης, και απανθρωπια, και μιαιφονιαι, και τας εορτας ολας
εντευθεν συνισταμενας ιδοι τις αν. Κωμωιδησας τοινυν των ειδωλων την αναισθησιαν,
και την ανοιαν των πεποιθοτων αυτοις, μεταγει τον λογον επι τον του Θεου υμνον
λεγων· Οικος Ἰσραηλ ηλπισεν επι Κυριον· βοηθος και υπερασπιστης αυτων εστιν. Οικος
Ἀαρων ηλπισεν επι Κυριον· βοηθος και υπερασπιστης αυτων εστιν. Οι φοβουμενοι τον
Κυριον ηλπισαν επι Κυριον· βοηθος και υπερασπιστης αυτων εστι. ∆ια γαρ τουτων και
την δυναμιν του Θεου ανα 55.311 κηρυττει, και την ασυγκριτον αυτου και κατα παντων
υπεροχην. Τα γαρ εις τον δημον τον Ἰουδαικον γινομενα εις μεσον αγων, διπλην
δεικνυσιν αυτου την ευεργεσιαν, μαλλον δε και τριπλην. Πρωτον μεν, οτι δαιμονων
αυτους απηλλαξεν· επειτα, οτι εαυτον εγνωρισεν· και τριτον, οτι και βοηθειαν αυτοις
την παρ' εαυτου παρεσχε. ∆ιαιρει δε τον λογον εις τε τον Ἰσραηλ, και το ιερατικον
γενος, και τους εξ εθνων προσιοντας αυτωι. Ου γαρ εστιν ισον ιερευς και ιδιωτης, αλλ'
εχει τι πλεον ουτος· διο και την διαιρεσιν εικοτως ποιειται. Και γαρ μειζων εις αυτους η
τιμη εγενετο.
εʹ. Ειτα δεικνυς, οτι ουκ εις τα Ἰουδαικα αυτου κατεκεκλειστο η προνοια, και
των προσηλυτων εμνησθη, των εκ των εθνων προσιοντων, την τε βοηθειαν, και την
ευλογιαν εις απαντας γεγενησθαι λεγων. Κυριος μνησθεις ημων, ευλογησεν ημας.
Ευλογησε τον οικον Ἰσραηλ· ευλογησε τον οικον Ἀαρων· ευλογησε τους φοβουμενους
τον Κυριον. Τι εστιν, Ευλογησε; Μυριων, φησιν, ενεπλησεν αγαθων. Ευλογει μεν γαρ
ανθρωπος Θεον, ως οταν λεγηι, Ευλογει, η ψυχη μου, τον Κυριον. Ἀλλ' ο τον Θεον
ευλογων, αυτος κερδαινει, λαμπροτερον εαυτον καθιστας, ουκ εκεινωι τι χαριζομενος· ο
δε Θεος ευλογων, ημας λαμπροτερους ποιει, ουκ αυτος τι προσλαμβανει. Ἀνενδεες γαρ
το Θειον· ωστε εκατερωθεν ημετερον εστι το κερδος. Πως δε ευλογησεν αυτους; Ἄρτον
αυτοις εξ ουρανου εδωκεν, υδωρ ωμβρησεν εκ πετρας, τας εισοδους αυτων και τας
εξοδους εφυλαξε, τα βουκολια αυτων επληθυνε και τα ποιμνια αυτων, λαον περιουσιον
ωνομασε, και βασιλειον ιερατευμα, νομον εδωκε, προφητας επεμψε. Ταυτα και αλλαχου
κηρυττων, Ουκ εποιησε, φησιν, ουτω παντι εθνει, και τα κριματα αυτου ουκ εδηλωσεν
αυτοις. Και αλλος· Ποιον εθνος ουτω σοφον, ωι εγγιζει Κυριος ο Θεος; Τους μικρους μετα
των μεγαλων. Ουδε εν γενος, φησιν, ερημον ευλογιας ην, αλλ' εις παντας εκτετατο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

250

ταυτα. Προσθειη Κυριος εφ' υμας· εφ' υμας, και επι τους υιους υμων. Ειδες ετερον
ευλογιας ειδος, το επιδουναι το γενος; ∆ια δη τουτο εν ταξει κολασεως το εναντιον
ετερος προφερων φησι· Και εσμικρυνθημεν, και εσμεν ολιγοστοι παρα παντας τους
κατοικουντας την γην. Ταυτης της ευλογιας και εν Αιγυπτωι οντες απηλαυον, καιτοι
μυριων οντων των διακωλυοντων, των εργων, της ταλαιπωριας, της των ενεστηκοτων
ωμοτητος· αλλ' ουδεν του Θεου τον λογον διεκοπτεν, αλλ' ουτω προηιει τα της
ευλογιας, ως εν διακοσιοις ετεσιν εξακοσιας γενεσθαι χιλιαδας. Ἀλλα τοτε μεν εν
τουτοις τα της ευλογιας, νυνι δε εν πολλωι βελτιοσιν επι της Καινης. ∆ιο φησι Παυλος·
Ευλογητος ο Θεος, ο ευλογησας ημας εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοις επουρανιοις
εν Χριστωι. Και παλιν· Τωι δε δυναμενωι υπερ παντα ποιησαι υπερ εκπερισσου ων αιτου
55.312 μεθα η νοουμεν, αυτωι η δοξα εν τηι Ἐκκλησιαι. ∆ια δη τουτο και οι προφηται το
παλαιον ευεργεσιας ζητουντες, ταυτην την ευλογιαν παρειχον. Ὁ γαρ Ἐλισσαιος την
υποδεξαμενην τηι του παιδος δοσει αμειβεται. Ἐπι δε της Καινης ου ταυτα, αλλα πολλωι
μειζονα. Ἡ γουν πορφυροπωλις ου ταυτα ᾔτει παρα των αποστολων, αλλα τι; Ει ου
κεκρικατε με αναξιαν τωι Κυριωι, εισελθοντες μεινατε παρ' εμοι. Ειδες ποσον το μεσον,
και τινα μεν ᾔτουν οι εν τηι Παλαιαι, τινα δε οι εν τηι Καινηι; Και παλιν ο Χριστος·
Χαιρετε, οτι τα ονοματα υμων εγραφη εν τοις ουρανοις. Και ο Παυλος· Ὁ δε Θεος
πληρωσαι υμας πασης χαριτος και ελπιδος εν τωι πιστευειν, εις το περισσευειν εν τηι
ελπιδι, εν δυναμει Πνευματος αγιου. Ειδες ευλογιας δυναμιν τα αποῤρητα χαριζομενην
αγαθα, και ουδεν εχουσαν γηινον; Και παλιν ο Παυλος· Ὁ Θεος συντριψει τον Σαταναν
υπο τους ποδας υμων εν ταχει. Ἀλλ' εν τηι Παλαιαι, οτε παχυτερον τα των ανθρωπων
διεκειτο, απο των αισθητων τα της ευλογιας υφαινετο, και η πολυπαιδια μεγιστον
πραγμα ειναι ενομιζετο. Ἐπειδη γαρ εκ της αμαρτιας εισηλθεν ο θανατος,
παραμυθουμενος το γενος ο Θεος, και δεικνυς, οτι ου μονον ουκ αναλωσει, ουτε
πανωλεθριαι παραδωσει, αλλα και πολλωι πλειους εσονται του προτερου, φησιν·
Αυξανεσθε, και πληθυνεσθε. Ἐπειδη δε εγνωσθη υπνος ων ο θανατος, εισηγετο το της
παρθενιας καλον. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε· Θελω δε παντας ανθρωπους ειναι εν
εγκρατειαι, ως και εμαυτον. Και παλιν· Καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι. Και ο
Χριστος· Εισιν ευνουχοι, οιτινες ευνουχισαν εαυτους δια την βασιλειαν των ουρανων.
Ἄλλως δε και εν αρχηι τουτο ηινιξατο, οτι αρετης, ου πολυπαιδιας χρεια. Και ακουε πως.
Λεγει γαρ τις σοφος· Μη επιθυμει πληθος τεκνων αχρηστων, ει μη εστι μετ' αυτων
φοβος Θεου· και μη επεχε επι το πληθος αυτων· κρεισσον γαρ εις, η χιλιοι, και
αποθανειν ατεκνον, η εχειν τεκνα ασεβη· και κρεισσων εις ποιων το θελημα Κυριου, η
μυριοι παρανομοι. Ἀλλ' οι αναισθητοι Ἰουδαιοι, και προς την σαρκα κεχηνοτες αει, και
αρετης αμελουντες, ελεγον· Τι ζητει ο Θεος, αλλ' η σπερμα; ∆εικνυς τοινυν αυτοις, οτι
ου τουτο ζητει, μυριακις αυτους απωλεσεν, αρετης ερημους οντας. Ευλογημενοι υμεις
τωι Κυριωι. Καλως προσεθηκε, Τωι Κυριωι. Τουτο γαρ μαλιστα ευλογια, Εισι γαρ και παρα
ανθρωποις ευλογουμενοι, αλλ' ανθρωπινα τα εκεινων. Ἡ δε μεγιστη ευλογια αυτη.
Ἄνθρωποι μεν γαρ ευλογουσι, τουτεστι, εγκωμιαζουσιν, επαινουσι τους εν πλουτωι και
δυναστειαις και δοξαις οντας. Ἀλλ' αυτη η ευλογια προσκαιρος, και ηνικα αν παρηι,
ουδεν εχουσα κερδος· η δε του Θεου διηνεκης, και εν τοις μεγιστοις παρεχουσα την
ωφελειαν. Τωι ποιησαντι τον ουρανον και την γην.
ςʹ. Ειδες οση της ευλογιας η ισχυς; Τα γαρ ρηματα αυτου εργα γινεται. Τον γουν
ουρανον το ρημα αυτου πεποιηκε. Τωι λογωι γαρ, φησι, Κυριου οι ουρανοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

251

εστερεωθησαν. Ἐκεινωι τωι λογωι σε ευλογει, τωι τοσαυτα δυναμενωι. Ὁ ουρανος του
ουρανου τωι Κυριωι, την δε γην εδωκε τοις υιοις των ανθρωπων. Τι λεγεις; εξελεξατο
τον ουρανον οικημα εαυτωι, και τα υπερωια λαβων, ημιν αφωρισε τα ενταυθα; Ἄπαγε·
ουκ εστι τουτο, αλλα συγκαταβασεως ο λογος. Ει γαρ τουτο εστι, πως το ετερον εστηκε
το παρα του Θεου λεγομενον; Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει Κυριος.
Ἐκεινο γαρ εναντιον τουτωι, ει κατα την προχειρον αυτο προφοραν εκδεξωμεθα, και μη
την αποκειμενην αυτοις σκοπησωμεν θεωριαν. Τι ουν εστιν ο φησιν· Ὁ ουρανος του
ουρανου τωι Κυριωι, την δε γην εδωκε τοις υιοις των ανθρωπων; Συγκαταβατικωι
κεχρηται λογωι, ουκ αποκλειων εν τωι ουρανωι τον Θεον. Ουδε γαρ το, Ουρανος θρονος
αυτου, και η γη υποποδιον· ωσπερ ουδε το, Ουρανον και την γην εγω πληρω, αξιως
αυτου ειρηται· αλλα και αυτο συγκαταβασις. Παντα γαρ αυτος περιεχει, παντα φερει, ου
δεομενος τοπου, αλλ' αυτος απαντα συγκρατων· αλλα λεγεται ο ουρανος αυτου οικος,
δια το καθαρον ειναι χωριον πονηριας. Ὥσπερ ουν ενταυθα ουκ εκλογη ο ουρανος·
ουτως ουδε οταν λεγηι, Ἔστησεν ορια εθνων κατα αριθμον αγγελων Θεου, η οτι
Ἐξελεξατο τον οικον Ἰακωβ. Ουδε γαρ ενταυθα φησι τουτο, οτι οι μεν Ἰουδαιοι αυτου,
οι δε αλλοι ανθρωποι ουκ ετι· αλλ' ερημοι της προνοιας αυτου εισι, και της δημιουργιας
απεστερηνται. Κοινος γαρ απαντων Θεος εστι· κεχρηται δε τωι λογωι τουτωι, δεικνυς τον
ποθον τον περι αυτους, επειδη οπωσουν των αλλων εδοκουν ειναι αμεινους. Ὅτι γαρ
ουκ αυτους εξελεξατο μονους, αλλα παντων ην κηδεμων, δεικνυσι μεν και τα προ
Μωυσεως, ουκ ελαττον δε και τα επ' αυτου· και μετα τουτον τα καθεκαστον γινομενα.
Τον τε γαρ ηλιον, την γην, την θαλασσαν, τα αλλα παντα κοινηι πασιν εδωκε, τον τε
φυσικον νομον πασιν ενεσπειρε. Τον τε Ἀβρααμ, Περσην οντα, και εφιλει, και μετετιθει·
τους τε γαρ Αιγυπτιους, τους τε εν τηι Χανααν, τους τε απο Περσιδος ελθοντας δι' αυτου
διωρθωσε· παλιν δια τε του παιδος του εκεινου και του εκγονου πολλους των εκει
γειτονων βελτιους εποιει, το γουν εαυτου μερος. Ἐπειδη δε και Μωυσης ετεχθη, μετα
ταυτα δια των εις τους Ἰουδαιους γινομενων τους Αιγυπτιους προς θεογνωσιαν
εχειραγωγει, και τους εν Παλαιστινηι, και μετα ταυτα τους εν Βαβυλωνι. Ουτως οταν
λεγηι, Ὁ ουρανος του ουρανου τωι Κυριωι, τουτο λεγει, οτι δια τουτο επαναπαυεται τοις
εκει, επειδη πασης εισι πονηριας απηλλαγμενοι. Και συ δε, αν μη τηι γηι προσηλωμενος
ηις, αλλ' αγγελος γενηι, ταχεως εις τον ουρανον και τον πατρωιον οικον αναβησηι, και
55.314 προ της αναστασεως δε εντευθεν ηδη μετεστης, και το αξιωμα εχεις. Καθαπερ γαρ
πολλοι των εις την μεγαλην συγκλητον τελουντων, και εν αγρωι διατριβοντες αξιωμα
εχουσι· ουτω και συ εαν βουληθηις εν ουρανωι πολιτευεσθαι, και ενταυθα διατριβων,
απολαυσηι της αξιας εκεινης. Ουχι οι νεκροι αινεσουσι σε, Κυριε, ουδε παντες οι
καταβαινοντες εις ᾅδου. Ἀλλ' ημεις οι ζωντες ευλογησομεν τον Κυριον απο του νυν και
εως του αιωνος. Νεκρους ου τους τετελευτηκοτας φησιν, αλλα τους εν ασεβειαις
εναποθανοντας, η τους εν αμαρτημασι κατασαπεντας. Ἐπει και Ἀβρααμ τετελευτηκως
ην, και Ἰσαακ και Ἰακωβ,αλλ' ομως ουτως εζων, ως την εκεινων μνημην ποιεισθαι τους
ζωντας. Ὁ γουν Μωυσης υπερ του υπ' αυτου δημαγωγουμενου λαου προσευχομενος, δι'
αυτων δυσωπει τον Θεον, εις ικετηριαν αυτους προσλαβων. Και οι τρεις δε παιδες δια
τουτους αξιουσι σωζεσθαι· διο και λεγουσι· Μη αποστησηις το ελεος σου αφ' ημων, δι'
Ἀβρααμ τον ηγαπημενον υπο σου, και δια Ἰσαακ τον δουλον σου, και Ἰσραηλ τον αγιον
σου. Ει δε τοσαυτην ειχον ισχυν, πως ησαν νεκροι; Και παλιν ο Χριστος· Ἄφες τους
νεκρους θαψαι τους εαυτων νεκρους. ∆ια τουτο Παυλος τους αποθανοντας, ου νεκρους
καλει, αλλα τους κοιμηθεντας, γραφων· Ου θελω δε υμας αγνοειν, αδελφοι, περι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

252

κεκοιμημενων. Ὁ γαρ δικαιος καν τελευτησηι, ου τεθνηκεν, αλλα καθευδει. Ὁ γαρ
μελλων εις ζωην βελτιονα παραπεμπεσθαι, καθευδει· ο δε μελλων εις θανατον
αθανατον απαγεσθαι, και ζων τετελευτηκε, και νεκρος εστιν. Ἐκεινοι εις ᾅδην
καταβαινουσιν· ουτοι εις ουρανον αναβησονται, και μετα Χριστου εσονται. ∆ια δη τουτο
και ο Προφητης ουχ απλως ειπεν, Οι ζωντες, αλλ', Ἡμεις οι ζωντες, και το καθ' εαυτον
θεις. Και δια τι μη ειπεν, Οι ζωντες, αλλα προσεθηκεν, Ἡμεις; Ὅτι και Παυλος ουτως
ειπεν, οτι Ἡμεις οιζωντες, οι περιλειπομενοι, ου μη φθασομεν εις την παρουσιαν του
Κυριου. Καθαπερ εκει το, Ἡμεις, προσκειμενον, ουκ αφιησι το ειρημενον περι παντων
λεγεσθαι, αλλα περι των πιστων, και εκεινωι κατα την πολιτειαν εοικοτων· ουτω και
ενταυθα το, Ἡμεις οι ζωντες, τους κατα τον ∆αυιδ λεγει, και τους εν αρετηι ζωντας. Ἀπο
του νυν και εως του αιωνος. Ὁραις και την επαγωγην τουτο δηλουσαν; Τουτο, ποιον;
Ὅτι περι των κατ' αρετην ζωντων λεγει. Ουδεις γουν τον αιωνα ζηι την ζωην ταυτην,
αλλ' εκεινοι μονοι, οι και διαπαντος ζωσι την μετα δοξης ζωην. Και γαρ και οι
αμαρτωλοι ζωσιν· αλλ' εν κολασει και τιμωριαι, και τωι βρυχειν τους οδοντας· ουτοι δε
εν λαμπροτητι και περιφανειαι, εργον εχοντες το μετα των ασωματων δυναμεων τους
μυστικους αναφερειν τωι Θεωι υμνους. Ἵνα ουν και ημεις ταυτης απολαυσωμεν της
χαρας, ταυτην διωξωμεν την ζωην, ινα και επ' εκεινην ελθωμεν την ληξιν, ην ουτε
λογος, ουτε νους, ουτε ετερον ουδον παραστησαι δυνησεται, αλλ' αυτη 55.315 μονη η
πειρα δεικνυσιν αυτης την μακαριοτητα· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙ∆ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἠγαπησα, οτι εισακουσεται Κυριος της φωνης της δεησεως μου.
αʹ. Και τις ουκ αγαπαι ακουομενος; φησι. Πολλοι των βιωτικων ανθρωπων. Ου
γαρ δη βουλονται ταυτα ακουσαι, α αυτοις συμφερει, αλλ' αξιουσι μεν τα μη
συμφεροντα αυτοις γινεσθαι· ειτα επειδαν γενηται, αλυουσι, και δυσανασχετουσι. Τα
γαρ συμφεροντα εκεινα εισιν, α ο Θεος οιδε και επισταται ειναι συμφεροντα ημιν, καν
πενιαν ειπηις, καν λιμον, καν νοσον, καν οτιουν ετερον τοιουτον. α δε Θεος δοκιμασηι
συμφεροντα ειναι και δωι, ταυτα εστι τα λυσιτελη. Ἐπει και Παυλωι ακουσον τι φησιν·
Ἀρκει σοι η χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Τουτο γαρ ην αυτωι
συμφερον, διωγμοι, και θλιψεις, και στενοχωριαι. Ἀκουσας δε, οτι τουτο συνεφερεν,
ελεγε· ∆ιο ευδοκω εν ασθενειαις, εν υβρεσιν, εν διωγμοις. Ὥστε ου των τυχοντων εστι
χαιρειν, οταν ο Θεος αυτων επακουηι, τα συμφεροντα παρεχων. Πολλοι γουν τα
ασυμφορα βουλονται, και τουτοις ενευφραινονται· ο δε Προφητης ουχ ουτως, αλλα τι;
Ἠγαπησεν, οτι εισηκουσεν αυτου ο Θεος, τα συμφεροντα διδους. Ὅτι εκλινε το ους
αυτου εμοι. Παλιν ανθρωπινοις ρημασι του Θεου το νευμα παριστησι. Και ετερον δε τι
αινιττεται δια του ρηματος τουτου, λεγων, οτι Ουκ εγω αξιος ακουσθηναι, αλλ' αυτος
κατεβη προς με. Και εν ταις ημεραις μου επικαλεσομαι. Τι εστιν, Ἐν ταις ημεραις μου;
Ουκ επειδη, φησιν, ηκουσθην, αποπηδησω, και ραιθυμοτερος εσομαι, αλλα τας ημερας
μου πασας τουτο εργον ποιησομαι. Περιεσχον με ωδινες θανατου, κινδυνοι αιδου
ευροσαν με. Θλιψιν και οδυνην ευρον· και το ονομα Κυριου επεκαλεσαμην. Ειδες οπλον
ισχυρον; ειδες παραμυθιαν παντα λυουσαν τα δεινα; ειδες ψυχην διαθερμαινομενην τωι
253
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποθωι του ∆εσποτου; Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἤρκεσε μοι εις απαλλαγην των
περιεχοντων κακων το καλεσαι τον Θεον. Τι ουν ημεις καλουμεν πολλακις, και ουκ
απαλλαττομεθα των δεινων; Ὅτι ου καλουμεν ως καλειν δει. Ὅτι γαρ αυτος ετοιμος αει
παρεχειν, ακουσον τι φησιν εν τοις Ευαγγελιοις· Τις εστιν εξ υμων, ον εαν αιτησηι ο υιος
αυτου αρτον, μη λιθον επιδωσει αυτωι· η ιχθυν εαν αιτησηι, μη οφιν επιδωσει αυτωι; Ει δε
υμεις, πονηροι οντες, οιδατε δοματα αγαθα τοις τεκνοις υμων διδοναι· πολλωι μαλλον ο
Πατηρ υμων ο ουρανιος δωσει αγαθα τοις αιτουσιν αυτον. Ὁραις ποση αυτου η
αγαθοτης, οταν η ημετερα προς εκεινην συγκρινομενη πονηρια φαινηται; Ἐπει ουν
τοιουτος ο ημετερος ∆εσποτης, προς αυτον αει καταφευγωμεν, και βοηθον μονον
τουτον καλωμεν, και ετοιμον εις το σωζειν ευρησομεν. Ει γαρ οι ναυαγιωι περιπεσοντες,
και επι σανιδος φερομενοι, τους ποῤρωθεν εξ ευθειας καλουντες πειθουσι
φιλανθρωπευεσθαι, καιτοι γε ουδεν κοινον 55.316 προς αυτους εχοντας, αλλ' απο της
συμφορας γνωριζομενοι μονον· πολλωι μαλλον ο φιλανθρωπος, και φυσικην την
χρηστοτητα εχων, τους εν συμφοραις οντας εξελειται, ει μονον επ' αυτον καταφευγειν
βουληθωσι, και γνησιαι καλειν αυτον διανοιαι, τας ανθρωπινας αφεντες ελπιδας. Ὅταν
τοινυν αδοκητωι τινι περιπεσηις κακωι, μη καταπεσηις, αλλ' ευθεως αναστησον σου το
φρονημα, και προς τον ακυμαντον καταδραμε λιμενα, και τον αχειρωτον πυργον, την
του Θεου βοηθειαν. ∆ια τουτο γαρ σε ειασε περιπεσειν, ινα αυτον καλεσηις. Ἀλλ' οι
πολλοι τοτε μαλιστα αναπεσοντες και την ουσαν ευλαβειαν εκβαλλουσι, δεον
τουναντιον ποιειν. Ἐπειδη γαρ σφοδρα ημας φιλει, δια τουτο αφιησι θλιβεσθαι, ινα
ακριβεστερον αυτωι συναπτωμεθα. Ἐπει και μητερες τα αφηνιωντα παιδια προσωπειοις
διαφοροις εκδειματουσαι αναγκαζουσιν εις τους οικειους καταφευγειν κολπους, ου
λυπησαι αυτα βουλομεναι, αλλα την προσεδρειαν αυτων σοφιζομεναι· ουτω και ο Θεος
αει βουλομενος ημας εαυτωι συναπτειν, καθαπερ τις εραστης σφοδρος, μαλλον δε
παντος εραστου σφοδροτερος ων, εις χρειας αφιησι σε τοιαυτας καταστηναι, ινα
διηνεκως ευχηι σχολαζηις, και διηνεκως αυτον καληις, και των αλλων αφεμενος τα
αυτου μεριμναις. Ὦ Κυριε, ρυσαι την ψυχην μου. Ἕτερος ερμηνευτης· Ἀξιω δη, Κυριε,
εξελου την ψυχην μου. Ἄλλος· Ὦ δη Κυριε, περισωσον την ψυχην μου. Ειδες φιλοσοφον
ψυχην; πως τα βιωτικα παντα αφεις, εν μονον ζητει, το την ψυχην διαμειναι ασινη, και
μηδεν παθειν των παραβλαπτοντων αυτην; Ταυτης γαρ ευ διακειμενης, τα λοιπα παντα
εψεται, ωσπερ ουν ουκ ευ εχουσης, της λοιπης ημιν ουδεν οφελος ευημεριας. ∆ιο παντα
δει και ποιειν και λεγειν, ωστε ταυτην διασωζεσθαι. Τουτο γαρ εστιν ο αινιττεται
λεγων· Γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις. Καθαπερ γαρ εκεινος το λοιπον σωμα προΐεται,
ωστε την κεφαλην διασωσαι· ουτω και σε τα αλλα παντα εκδιδοναι χρη υπερ της
σωτηριας της ψυχης. Ουδε γαρ πενια, ου νοσος, ουκ αυτο το παντων κεφαλαιον δοκουν
ειναι των δεινων, ο θανατος, παραβλαψαι δυνησεται τον εμπεσοντα, σωζομενης
εκεινης· ωσπερ ουδε απο της ζωης πλεον τι εξεις, απολωλυιας και διεφθαρμενης. ∆ια δη
τουτο τον υπερ ταυτης ποιειται λογον, παντα τα αλλα αφεις, και αξιοι ημερους αυτηι
γενεσθαι τας ευθυνας, και των αφορητων απαλλαγηναι κολασεων. Ἐλεημων ο Κυριος
και δικαιος, και ο Θεος ημων ελεει. Ειδες πως παιδευει τον ακροατην μητε
απογινωσκειν, μητε αναπεπτωκεναι; Μονονουχι γαρ τουτο λεγει· Μητε απογνωις·
ελεημων γαρ ο Θεος· μητε αναπεσηις, και γαρ και δικαιος. Τουτου μεν ουν την ραιθυμιαν
εκκοπτει· εκεινου δε την απογνωσιν 55.317 αναιρει, εκατερωθεν την σωτηριαν ημων
πραγματευομενος.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

254

βʹ. Ειτα δεικνυς το προς την φιλανθρωπιαν επιῤρεπεστερον, επαγει παλιν λεγων·
Και ο Θεος ημων ελεει. Και καλως ειπεν· Ὁ Θεος ημων, προς αντιδιαστολην των θεων,
ων πρωην εμνησθη. Ἐκεινοις μεν γαρ το σφαζειν και αναιρειν, και ακηρυκτα πολεμειν
εργον· τουτωι δε το φιλανθρωπευεσθαι, και συγγινωσκειν, και κινδυνων εξαρπαζειν
διηνεκως· α δη μαλιστα μετα των αλλων δεικνυσι τους μεν δαιμονας οντας και
αλιτηριους, τον δε κηδεμονα και προστατην και Θεον αληθινον. Φυλασσων τα νηπια ο
Κυριος· εταπεινωθην, και εσωσε με. Ἐνταυθα μεγιστον ειδος προνοιας αυτου ανακινει.
Ἐπειδη γαρ ειπεν· Ἐλεημων και δικαιος, και ελεει, μεγιστης αυτου φιλανθρωπιας εργον
δεικνυσι. Ποιον δη τουτο; Το των νηπιων. Ἡμεις μεν γαρ και λογον εχομεν τα μεν
φυλαττεσθαι, τα δε ελεσθαι παιδευοντα, και τα επερχομενα διακρουεσθαι κακα, και τα
παροντα διαλυσαι, και ισχυν κεκτημεθα, και τεχνας επισταμεθα· τα δε παιδια τουτων
ερημα παντων, ως απροστατευτα· αλλα δια παντων εχει του Θεου την προνοιαν, ης ει
μη συνεχως απηλαυον, παντα αν απολωλει. Και γαρ και οφις αν ηφανισεν εν
σπαργανοις ετι ον το παιδιον, και κατοικιδιος ορνις, και πολλα των ερποντων ετερα
των κατα τας οικιας. Ουδε γαρ αρκει ουτε τροφος, ουτε μητηρ, ουτε ετερος ουδεις
απηρτισμενην επιδεικνυσθαι περι αυτα προνοιαν, αν μη της ανωθεν απολαυηι ροπης.
Τινες δε φασι και περι των εμβρυων και μηπω της γαστρος εξελθοντων τουτον ειρησθαι
τον λογον. Ἐταπεινωθην, και εσωσε με. Ουκ ειπεν· Ουκ ειασεν εις κινδυνους εμπεσειν·
αλλα, Μετα το εμπεσειν διεσωσεν. Ἐπειδη γαρ ειπε την καθολου αυτου προνοιαν, και
επι του οικειου προσωπου προαγει τον λογον, οπερ εθος αυτωι απο τε των καθολικων,
απο τε των μερικων ταυτα συνισταιν. Μη τοινυν μηδε συ ζητει τον αδειας γεμοντα βιον·
ου γαρ εστι σοι λυσιτελες. Ει γαρ τοις προφηταις ουκ ην συμφερον, πολλωι μαλλον σοι.
Ὅτι γαρ ουκ ην συμφερον, ακουσον τι φησιν· Ἀγαθον μοι, οτι εταπεινωσας με, οπως αν
μαθω τα δικαιωματα σου. ∆ιπλη η ευχαριστια ενταυθα, οτι ειασεν εμπεσειν εις
κινδυνους, και οτι εμπεσοντα ου κατελιπεν. Ἀμφοτερα δε πως ευεργεσιας ειδος, και του
δευτερου το προτερον ουκ ελαττον, αλλ', ει δει τι και θαυμαστον ειπειν, και μειζον. Το
μεν γαρ κινδυνους διελυσε, το δε την ψυχην φιλοσοφωτεραν ειργασατο. Ἐπιστρεψον,
ψυχη μου, εις την αναπαυσιν σου, οτι Κυριος ευηργετησε σε. Ὅτι εῤρυσατο την ψυχην
μου απο θανατου, τους οφθαλμους μου απο δακρυων, και τους ποδας μου απο
ολισθηματος. Ευαρεστησω ενωπιον Κυριου εν χωραι ζωντων. Ὁ μεν της ιστοριας λογος
δεινην απαλλαγην φησι, και ανεσιν τινα και ελευθεριαν. Ει δε τις κατα αναγωγην αυτον
εκλαβοι, δυνησεται την 55.318 εντευθεν αποδημιαν λυτρωσιν λεγειν, και αναπαυσιν
ταυτην καλειν. Ἀπαλλαγη γαρ εστι παντων των αδοκητων δεινων. και ουκ ετι τηι
αδηλιαι λοιπον υποκειται, εν ασφαλειαι γεγονως, ο μετα χρηστης καταλυσας ελπιδος. Ει
γαρ και εξ αμαρτιας ο θανατος εισενηνεκται, αλλ' ομως εις ευεργεσιαν ημων αυτωι ο
Θεος εχρησατο. ∆ια δη τουτο ουκ αυτωι μονον ηρκεσθη, αλλα και τον βιον επιμοχθον
εποιησεν, ινα μαθηις, οτι ουδε το προτερον συνεχωρησεν αν, ει μη σφοδρα χρησιμον ην
παρα την αυτου σοφιαν τουτο γενομενον. ∆ια δη τουτο ειπων· Ἧ αν ημεραι φαγηι,
θανατωι αποθανηι, ουκ ηρκεσθη τωι επιτιμιωι· το γαρ επιτιμιον τουτο ην· Γη ει, και εις γην
απελευσηι· νυν δε και ετερον δεικνυσι λεγων· Ἐν ιδρωτι του προσωπου σου φαγηι τον
αρτον σου. Ἀκανθας και τριβολους ανατελει σοι· εν λυπαις φαγηι αυτην. Και τηι γυναικι
ειπε· Πληθυνων πληθυνω τας λυπας σου, και τον στεναγμον σου. Ἐν λυπαις τεξηι τεκνα.
Ου γαρ ικανον ην εκεινο αυτους σωφρονισαι. Πολλους γουν ορωμεν ταυτηι μαλιστα
γινομενους βελτιους. Ὁ γαρ θανατος αναισθησιαι παραδιδωσιν, επειδαν επελθηι· ταυτα
δε ζωντας βελτιους εργαζεται. Ει δε φοβερον το πραγμα ειναι δοκει, παρα την ασθενειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

255

των ουτω διακειμενων. Ὅτι γαρ της ασθενειας ην ο φοβος, ακουσον Παυλου, και
ευχομενου τουτο, και χαιροντος, ως οταν λεγηι· Το αναλυσαι, και συν Χριστωι ειναι,
πολλωι μαλλον κρειττον· και παλιν· Χαιρω και συγχαιρω πασιν υμιν· το δ' αυτο και
υμεις χαιρετε και συγχαιρετε μοι· επι δε τοις εναντιοις αλγουντος· Ου μονον γαρ, φησιν,
αλλα και αυτοι εν εαυτοις στεναζομεν, υιοθεσιαν απεκδεχομενοι, την απολυτρωσιν του
σωματος ημων· και παλιν· Οι οντες εν τωι σκηνει τουτωι, στεναζομεν βαρουμενοι.
γʹ. Ειδες ποσον εστι φιλοσοφια καλον; α τοις αλλοις αξια δακρυων ειναι δοκει,
ταυτα τουτωι ευχης· και α τοις αλλοις αξια ευφροσυνης και ηδονης, ταυτα τουτωι
στεναγμων. Ἢ ουκ αξια στεναγμων το επ' αλλοτριας ειναι, και ποῤρωθεν της ημετερας
απωικισθαι πατριδος; Ἢ ουκ αξιον ευφροσυνης το ταχεως καταδραμειν επι τον ευδιον
λιμενα, και απολαβειν την ανω πολιν, ενθα απεδρα οδυνη, και λυπη, και στεναγμος; Και
τι προς εμε, φησι, τον αμαρτωλον; Ὁραις οτι ουχ ο θανατος εστιν ο ποιων την λυπην,
αλλα το πονηρον συνειδος; Παυσαι ουν του ειναι αμαρτωλος, και εσται σοι ποθεινος ο
θανατος. Τους οφθαλμους μου απο δακρυων. Εικοτως ουτως ειπεν· ου γαρ εστιν εκει
λυπη, ουδε αθυμια, ουδε θρηνος. Και τους ποδας μου απο ολισθηματος. Τουτο του
προτερου μειζον. Πως; Ὅτι ου μονον λυπης εσμεν απηλλαγμενοι, αλλα και του
υποσκελιζεσθαι και επιβουλευεσθαι. Ἐπι της πετρας εστηκε γαρ ο απελθων μετα
κατορθωματων· του λιμενος επειληπται· παντα ανηιρηται τα κωλυματα λοιπον·
ουδαμου θορυβος, ουδε ταραχη· αλλ' εν ευδοκιμησει διηνεκει μενει ο ουτως 55.319
εντευθεν αναχωρησας. Ευαρεστησω ενωπιον Κυριου εν χωραι ζωντων. Ἕτερος,
Ἔμπροσθεν Κυριου. Ἄλλος, Ἐμπεριπατησω. Τουτο και ο Παυλος δεικνυσι λεγων· Και
ημεις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις απαντησιν του Κυριου εις αερα, και ουτω παντοτε
συν Κυριωι εσομεθα. Και καλως ειπεν, Ἐν χωραι ζωντων. Ἐκεινη γαρ οντως ζωη,
απηλλαγμενη θανατου, αμιγη τα αγαθα εχουσα. Ὅταν καταργησηι, φησι, πασαν αρχην,
και πασαν εξουσιαν και δυναμιν, εσχατος εχθρος καταργειται ο θανατος. Τουτων δε
καταργηθεντων, ουδεν των λυπηρων μενει, ου φροντις, ου πονος· ωστε παντα χαρα,
παντα ειρηνη, παντα αγαπη, παντα ευθυμια, και παντα ευφροσυνη, παντα αληθη και
ειλικρινη και πεπηγοτα· ουδεν γαρ εστιν εκει των τοιουτων ολισθηματων, ου θυμος, ου
λυπη, ου χρηματων ερως, ου σωματων ποθος, ου πενια, ου πλουτος, ουκ ατιμια, ουκ
αλλο των τοιουτων ουδεν. Ταυτης τοινυν και ημεις επιθυμωμεν της ζωης, και παντα
προς τουτο πραττωμεν. ∆ια γαρ τουτο και εν τηι ευχηι κελευομεθα λεγειν, Ἐλθετω η
βασιλεια σου, ινα αει προς εκεινην βλεπωμεν την ημεραν. Ὁ γαρ εκεινωι τωι ερωτι
κατεχομενος, και ταις ελπισι των αγαθων τρεφομενος εκεινων, ουδενι των παροντων
βαπτιζεται δεινων, υπ' ουδενος των ενταυθα καθελκεται λυπηρων· αλλ' ωσπερ οι προς
πολιν βασιλικην οδευοντες ουδενι των παρα την οδον κατεχονται, ουτε λειμωσιν, ουτε
παραδεισοις, ουτε φαραγξιν, ουτε ερημιαις, αλλ' εκατερων αλογουντες προς εν μονον
ορωσι την εκδεξομενην αυτους πατριδα· ουτω και ο καθ' εκαστην την ημεραν εκεινην
αναπλαττων εαυτωι την πολιν, και τον ποθον αυτης τρεφων, ουδεν των δεινων
ηγησεται δεινον, ουδε των φαιδρων και περιφανων φαιδρον και περιφανες. Τι λεγω,
ουχ ηγησεται; Ἀλλ' ουδε οψεται ταυτα, ετερους κτωμενος οφθαλμους· τοιουτους, οιους
ο Παυλος εκελευε, λεγων· Μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα·
τα γαρ βλεπομενα, προσκαιρα· τα δε μη βλεπομενα, αιωνια. Ειδες την οδον πως ετεραι
λεξει παρεστησεν; Ἐκεινων τοινυν αντεχωμεθα, ινα αυτων επιτυχωμεν, και της
ακηρατου ζωης απολαυσωμεν· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

256

φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙΕʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐπιστευσα, διο ελαλησα· εγω δε εταπεινωθην σφοδρα.
αʹ. Ταυτης μνησθεις της ρησεως και ο μακαριος Παυλος, ουτω πως φησιν·
Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα·
και ημεις πιστευομεν, διο και λαλουμεν. Ἀναγκαιον τοινυν πρωτον ειπειν πως ο
Ἀποστολος αυτηι εχρησατο, και περι τινος ο λογος ην αυτωι. Ουτω γαρ απο τουτου και το
προφητικον εσται δηλον ημιν. Ἄλλως δε και διδασκαλια αυτη αριστη, μη την
συναφειαν περικοπτειν του λογου, μηδε μερος λαβον 55.320 τας προσκαθησθαι εκεινωι,
αλλ' ανωθεν του διηγηματος ποιεισθαι την αρχην. Περι τινος τοινυν διαλεγομενος ο
Παυλος ταυτης εμνησθη της προφητικης φωνης; Περι αναστασεως και της των
μελλοντων αγαθων απολαυσεως, α και λογον υπερβαινει παντα, και νουν και διανοιαν.
Ἐπει ουν λογον υπερεβαινε παντα, και ερμηνευθηναι ταυτα ουχ οιον τε ην, πιστεως δε
προς το παραδεχεσθαι χρεια, ινα μη ταραττηται ο Ἰουδαιος, μηδε απατασθαι νομιζηι, ως
ψυχραις φυσωμενος ελπισι, προφητικηι ρησει την αγνωμοσυνην αυτου διορθουται
μονονουχι λεγων, οτι Ου καινον τι πραγμα επιζητω, πιστιν, αλλα παλαιον αγαθον. Και
γαρ ο Παυλος ουτως· ο δε προφητης μελλων και αυτος περι τινων αγαθων εν τωι
παροντι προφητευειν τοις Ἰουδαιοις συμβησομενων, και την ανθρωπινην ακολουθιαν
υπερβαινοντων, ινα μηδεις απιστειν εχηι, ουτως απηρξατο του ψαλμου λεγων·
Ἐπιστευσα, διο ελαλησα. Ἐπειδη γαρ απολωλει τα Ἱεροσολυμα, και ερειπιον ο ναος
εγεγονει, και παντες αιχμαλωτοι γενομενοι και δεθεντες εις την αλλοτριαν απηχθησαν,
βαρβαροι δε την εκεινων γην αντ' εκεινων κατεσχον, εκελευσθησαν αμπελους
φυτευσαι, και οικιας οικοδομησαι, και γαμους επιτελεσαι, ταυτα εις απογνωσιν τους
Ἰουδαιους ενεβαλε, και λοιπον ελογιζοντο προς εαυτους, οτι Ει πολιν εχοντες, και οπλα,
και πυργους, και χρηματων περιουσιαν τοσαυτην και ναον, και βωμον, και αγιστειαν,
και λατρειαν, και την αλλην απασαν πολιτειαν, παρεδοθημεν, εγενομεθα αιχμαλωτοι,
εις δουλειαν απαγομεθα· νυν εν αλλοτριαι οντες και παντων ηρημωμενοι, γυμνοι τε και
δουλοι γενομενοι, πως δυνησομεθα την οικειαν απολαβειν; Ἐπει ουν πολλοι των
ασθενεστερων ταυτα αναλογιζομενοι εθορυβουντο, και εταραττοντο, και τοις
προφηταις ου προσειχον την επανοδον λεγουσι· δια τουτο ουτως ειπε, δεικνυς πασιν
εντευθεν, οτι πιστεως χρεια εις τα παρα του Θεου λεγομενα. ∆ιαλεγονται μεν ουν αυτοις
και ετερως ετεροι, οιον ο Ἡσαΐας ουτω λεγων· Ἐμβλεψατε εις την στερεαν πετραν, εξ ης
ελατομηθητε, και εις τον βοθυνον του λακκου, εξ ου ωρυχθητε. Και παλιν· Ἐμβλεψατε
εις Ἀβρααμ τον πατερα υμων, και εις Σαῤραν την ωδινουσαν υμας, οτι εις ην, και
εκαλεσα αυτον, και ηγιασα, και επληθυνα αυτον. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ουχι
βαρβαρος ην ο Ἀβρααμ; ουχι αγονος, και τηι ηλικιαι προβεβηκως; ουχι γυναικα ειχε και
δια την ηλικιαν και δια την φυσιν προς παιδογονιαν αχρηστον; ου πανταχοθεν
απεγνωστο τα κατ' αυτον; Τι ουν; ουχι απ' εκεινου του ενος, του αγονου, του
γεγηρακοτος την οικουμενην επληρωσα πασαν; Τι τοινυν θορυβεισθε; Ει γαρ εκ του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

257

ενος δυνατος εγενομην την οικουμενην πληρωσαι, πολλωι μαλλον εξ υμων των ολιγων
τα Ἱεροσολυμα πληρωσω. ∆ια τουτο φησιν· Ἐμβλεψατε εις την στερεαν πετραν, εξ ης
ελατομηθητε· τον Ἀβρααμ ουτω καλων· και τον βοθυνον του λακκου, εξ ου ωρυχθητε·
την Σαῤραν ουτως ονομαζων. Καθαπερ γαρ ο λακκος οικοθεν ουκ εχει βρυον υδωρ, αλλ'
εκ των ανωθεν υετων δεχεται· ουτω και εκεινη αυτη ερημος ουσα δυναμεως
γεννητικης, ανωθεν την επι 55.321 τηδειοτητα ταυτην ελαβε· και ωσπερ η πετρα καρπον
ουκ ηνεγκε ποτε, ουτως ουτε ο Ἀβρααμ οιος τε ην· αλλ' εγω υμας εκειθεν εξεκολαψα,
και απο του ενος τοσαυτας ενεπλησα χωρας. ∆ια τουτο και τον Ἰεζεκιηλ εις το πεδιον
εξαγει, και δεικνυσιν αυτωι σωρον οστων, και προφητευων ανιστησι, τα οστα δεικνυς
αυτοις, και λεγων, οτι Ει τους νεκρους εγειραι δυναμαι, πολλωι μαλλον υμας τους
ζωντας αναγαγειν. Ἐκεινοι μεν ουτως· ο δε προφητης ουτος πως; Ἐπιστευσα, διο
ελαλησα. Τουτεστι· Πιστεως χρεια προς τα επαγγελλομενα· και γαρ εγω ταυτα εννοων,
και αναλογιζομενος, και την πιστιν εισαγαγων, παντα θορυβον εξηγαγον. Ὁ τοινυν
Παυλος τουτο φησιν, οτι και εν τοις ημετεροις τοις αισθητοις και ορωμενοις αγαθοις
πιστεως χρεια. Ει δε εν τοις αισθητοις, πολλωι μαλλον εν τοις νοεροις. Ει γαρ ινα
καταδεξωνται, οτι την πολιν αποληψονται την αυτων, πιστεως αυτοις εδεησε· πολλωι
μαλλον ημιν τοις τον ουρανον αναμενουσιν. Ὅταν γαρ μεγα τι ηι, και την διανοιαν
υπερβαινον, και λογισμων ανωτερον, ταυτην δει παραλαμβανειν, αλλα μη τηι
ανθρωπινηι ακολουθιαι τα πραγματα εξεταζειν. Ἡ γαρ του Θεου θαυματουργια παντων
τουτων ανωτερα. Ὥστε και δια τουτο επιστομιζοντας τους λογισμους προς την πιστιν
ανατρεχειν δει, και δοξαζειν τον Θεον. Ὁ γαρ λογισμοις φιλονεικων τα εκεινου
ευρισκειν, ου δοξαζει αυτον, τηι των οικειων λογισμων ταπεινοτητι τας αφατους
οικονομιας αυτου υποβαλειν βουλομενος.
βʹ. ∆ιο περι του Ἀβρααμ διαλεγομενος ο Παυλος, επειδη μη τουτο εποιησεν, αλλ'
επιτιμησας τοις λογισμοις, προς την δυναμιν ειδε του επαγγειλαμενου, οτι τουτο
μαλιστα εδοξασε τον Θεον, λεγει· Εις γαρ την επαγγελιαν του Θεου ου διεκριθη τηι
απιστιαι, αλλ' ενεδυναμωθη τηι πιστει, δους δοξαν τωι Θεωι, και πληροφορηθεις, οτι ο
επηγγειλατο, δυνατος εστι και ποιησαι. Τι δε εστιν, Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της
πιστεως κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα· και ημεις πιστευομεν, διο και
λαλουμεν; Μεγα τι μυστηριον ημιν ενταυθα αποκαλυπτει. Ποιον δη τουτο; Ὅτι του
αυτου Πνευματος η Καινη και η Παλαια, και το αυτο Πνευμα, το εν εκεινηι φθεγξαμενον,
και ενταυθα ελαλησε, και οτι η πιστις παντων εστι διδασκαλος, και ταυτης ανευ ουδε
λαλησαι τι δυναμεθα. Και ημεις γαρ, φησι, πιστευομεν, διο και λαλουμεν. Ἂν γαρ
ταυτην ανεληις, ουδε διανοιξαι το στομα δυνατον. Και δια τι μη ειπεν, Ἔχοντες δε την
αυτην πιστιν, αλλ', Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως; Ταυτα τε τα ειρημενα
δηλων, και δεικνυς, οτι της του Πνευματος χρεια χορηγιας εις το αναβηναι προς το
υψος της πιστεως, και των λογισμων την ασθενειαν ατιμασαι. ∆ιο και αλλαχου ο αυτος
φησιν· Ἑκαστωι δε η φανερωσις διδοται του 55.322 Πνευματος προς το συμφερον. Ὧ μεν
γαρ δια του Πνευματος διδοται λογος σοφιας, ετερωι δε λογος γνωσεως, αλλωι δε πιστις,
αλλωι χαρισματα ιαματων. Ἀλλ' ισως ειποι τις αν, οπερ ουν και αληθες εστιν, οτι ετεραν
πιστιν φησι, δι' ης θαυματα εγινετο. Οιδα και εγω, οτι ετερα εκεινη, περι ης και οι
αποστολοι ελεγον· Προσθες ημιν πιστιν· ετερα δε αυτης καθ' ην παντες εσμεν πιστοι,
σημεια μεν ου ποιουντες, την δε γνωσιν εχοντες της ευσεβειας· αλλα και ενταυθα της
του Πνευματος χρεια βοηθειας. Και γαρ περι τινος ο Λουκας γραφει, οτι ∆ιηνοιξε την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

258

καρδιαν αυτης, του προσεχειν τοις λεγομενοις υπο του Παυλου. Και ο Χριστος· Ουδεις
ερχεται προς με, εαν μη ο Πατηρ ελκυσηι αυτον. Ουκουν ει του Θεου εστι τουτο, τι
αμαρτανουσιν οι απιστουντες, μητε του Πνευματος βοηθουντος, μητε του Πατρος
ελκοντος, μητε του Υιου οδηγουντος; Και γαρ περι εαυτου φησιν· Ἐγω ειμι η οδος.
Τουτο δε λεγει δεικνυς, οτι αυτου χρεια εις το προσαχθηναι τωι Πατρι. Ει τοινυν ο Πατηρ
ελκει, ο Υιος χειραγωγει, το Πνευμα φωτιζει, τι αμαρτανουσιν οι μητε ελκυσθεντες,
μητε χειραγωγηθεντες, μητε φωτισθεντες; Ὅτι μη παρεχουσιν αξιους εαυτους του
ταυτην δεξασθαι την ελλαμψιν. Ὅρα γουν επι του Κορνηλιου τουτο συμβαν· ου γαρ
οικοθεν εκεινος τουτο ευρεν, αλλ' ο Θεος αυτον εκαλεσεν, επειδη προλαβων, εαυτον
αξιον παρεσκευασε. ∆ια δη τουτο και ο Παυλος περι πιστεως διαλεγομενος ελεγε· Και
τουτο ουκ εξ υμων, Θεου το δωρον. Ου μεν ερημον σε καταλιμπανει κατορθωματων. Ει
γαρ αυτου εστι το ελκυσαι και επαγαγεσθαι· αλλ' ομως και ψυχην ευπειθη επιζητει, και
τοτε την παρ' εαυτου συμμαχιαν εισαγει. ∆ιο και αλλαχου φησι Παυλος· Τοις κατα
προθεσιν κλητοις ουσιν. Ου γαρ δη ηναγκασθη τα της αρετης και της σωτηριας ημων.
Ἀλλ' ει και το πλεον αυτου εστι, σχεδον δε και το παν, ομως αφηκε τι και ημιν μικρον,
ωστε και ευπροσωπον γενεσθαι των στεφανων την προφασιν. ∆ια δη τουτο Παυλος
ειπων· Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως, τουτεστι, το και εν τηι Παλαιαι λαλησαν,
επηγαγε· Και ημεις πιστευομεν, διο και λαλουμεν. Πολλωι γαρ μαλλον ενταυθα πιστεως
χρεια, η εκει, δια τε την φυσιν των επαγγελιων αορατον τε ουσαν και νοεραν, δια τε την
ταξιν των καιρων. Ου γαρ εν τωι παροντι βιωι, αλλ' εν τωι μελλοντι ην τα επαθλα.
Μαλλον δε και υπερ των παροντων πιστεως χρεια· και γαρ αυτα τα διδομενα πιστεως
εδειτο και εν τωι διδοσθαι, η τε των μυστηριων κοινωνια, του τε βαπτισματος η δωρεα.
Ουτω παντα λογον υπερεβαινε των αγαθων η δυναμις. Ει τοινυν εν τοις παχυτατοις
εκεινοις και αισθητοις πιστεως εδει, πολλωι μαλλον ενταυθα. Ἀλλ' η μεν αποστολικη
λεξις την προσηκουσαν ερμηνειαν ειληφεν· ωρα λοιπον παλιν και επι την προφητικην
ελθειν, και ειπειν τι φησιν ο μακα 55.323 ριος ουτος. Τι ουν φησιν; Ἐπιστευσα, διο
ελαλησα. Καιτοι ουδεν ελαλησεν ουδεπω, αλλα το ηδη λαληθεν λεγει κατα διανοιαν
αυτωι. Τι εστι το ηδη λαληθεν; Ἐννοησας, φησι, την συμφοραν, και την τραγωιδιαν την
Ἰουδαικην, και την πανωλεθριαν εκεινην, και την εις τελος ερημωσιν, ουκ απεγνων της
επι το βελτιον μεταβολης, αλλα και ηλπισα ταυτην, και απηγγειλα αυτην, και ελαλησα.
Και γαρ εν τοις εμπροσθεν ψαλμοις πολλα περι αυτης διελεχθην· ελαλησα δε και
απηγγειλα απο της πιστεως παιδευομενος.
γʹ. Ἕτερος γουν ου σφοδρα ταυτην πεπαιδευμενος ορα πως χωλευει και
θορυβειται. Ει γαρ ∆αυιδ λεγει τον ψαλμον εκεινον, αλλ' ουκ εξ οικειου προσωπου,
αλλα των χωλευοντων τα παθη διηγουμενος ουτως ελεγεν· Ὡς αγαθος ο Θεος τωι
Ἰσραηλ τοις ευθεσι τηι καρδιαι! Ἐμου δε παρα μικρον εσαλευθησαν οι ποδες, παρ' ολιγον
εξεχυθη τα διαβηματα μου· ου περι ποδων λεγων και διαβηματων, αλλα περι λογισμων
χωλευοντων. Και την αιτιαν επαγει, λεγων· Ὅτι εζηλωσα επι τοις ανομοις, τουτεστι,
τους βαρβαρους ευδοκιμουντας ορων, τα δε Ἰουδαιων τεταπεινωμενα. Και τι της
χωλειας λεγει το ειδος; Και ειπον· Ἄρα ματαιως εδικαιωσα την καρδιαν μου, και
ενιψαμην εν αθωοις τας χειρας μου. Και ποθεν τοιαυτα προηχθη ειπειν, λεγει· Ὅτι ιδου
ουτοι οι αμαρτωλοι και ευθηνουντες εις τον αιωνα κατεσχον πλουτου. Ειτα ορα πως
εαυτον ανακταται· Ει ελεγον, διηγησομαι Ουτω· Τουτο κοπος, φησιν εστιν ενωπιον μου,
εως ου εισελθω εις το αγιαστηριον του Θεου, και συνω εις τα εσχατα αυτων. Ὃ δε λεγει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

259

τοιουτον εστιν· Ἐκοπουμην, εταλαιπωρουμην εν τοις λογισμοις. Τοιουτον γαρ ο
λογισμος. Ειτα ελογιζομην, οτι πραγμα επιπονον ποιω. Ταυτα αναζητων, ουδεν
δυνησομαι σαφως ειδεναι, εως αν απολαβω πατριδα. Ὁραις οσον κακον εστι λογισμοις
επιτρεπειν τα πραγματα της πιστεως, και μη τηι πιστει; Ει γαρ εκεινος ην πεπηγως εν τηι
πιστει, ουκ αν ταυτα εφθεγξατο, ουκ αν εθορυβηθη, ουκ αν εταραχθη, ουκ αν
εσαλευθησαν οι ποδες αυτου, ουκ αν παρ' ολιγον εξεχυθη τα διαβηματα αυτου. Ἀλλ'
ουχ ο Προφητης ουτως, αλλ' επι της πετρας εστηκως ουκ εθορυβειτο, ουκ εταραττετο,
αλλ' ορων τα μεν των Ἰουδαιων ουτω διακειμενα, τα δε των βαρβαρων εναντιως, και
περι της επανοδου λαμπραι τηι φωνηι και πεπληροφορημενηι διανοιαι εκηρυττε συνεχως
και εν πολλοις τοις ψαλμοις, και σφοδρα εθαῤρει, ουτε τηι δυναμει των βαρβαρων
προσεχων, ουτε τηι ευτελειαι τηι Ἰουδαικηι, αλλα τηι δυναμει του ταυτα επαγγειλαμενου
Θεου. ∆ιο φησιν· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα· εγω δε εταπεινωθην σφοδρα. Ἕτερος φησιν,
Ἐγω μεντοι εκακωθην σφοδρα. Ἐγω δε ειπα εν τηι εκστασει μου, Πας ανθρωπος
ψευστης. Ἕτερος· Και ειπον αδημονων, Πας ανθρωπος διαψευδεται. Ἐντευθεν παλιν τα
της πιστεως λαμπρα δεικνυται, οτι ουδε το 55.324 μεγεθος της συμφορας εις απογνωσιν
αυτον ενεβαλε. Τοιουτον γαρ η πιστις· ιερα τις εστιν αγκυρα, παντοθεν ανεχουσα την
εχουσαν αυτην διανοιαν, και τοτε μαλιστα διαδεικνυται, οταν εκ των απορων αναπειθηι
τον εχοντα αυτην χρηστας αναμενειν ελπιδας, των λογισμων εκβαλλουσα τον θορυβον.
Ὅπερ και αυτος δηλων ελεγεν· Ἐγω δε εκακωθην σφοδρα, φησι· τουτεστιν, Ἐκακωθην,
αλλ' ουκ απεγνων, ουδε ανεπεσον. Ειτα δεικνυς, οτι ουχ απλως εκακωθη, και την
επιτασιν προστιθησι λεγων· Ἐγω δε ειπον εν τηι εκστασει μου, Πας ανθρωπος ψευστης.
Τι εστιν, Ἐν τηι εκστασει μου; Ἐν τηι υπερβοληι της συμφορας, φησιν, εν τωι μεγεθει των
κακων. Τοσουτος γαρ επηλθεν ημιν πειρασμος, ως και εκστασιν και καρον ενθειναι.
Ἔκστασιν γαρ ενταυθα την αναισθησιαν την εκ των κακων γινομενην λεγει. Ἐπει και
επι του Ἀδαμ, οταν λεγηι, οτι επεβαλεν επ' αυτον εκστασιν, αναισθησιαν τινα λεγει. Και
γαρ εκστασις λεγεται το εξω αυτου γενεσθαι. Ἐπεβεβλητο δε αυτωι τοτε, ωστε μη
αισθανεσθαι της πλευρας αφαιρουμενης, μηδε αλγησαι τωι γενομενωι. Ουτω κλεπτων ο
Θεος της οδυνης την αισθησιν, ινα μη μισησηι το εξ αυτου γινομενον, ατε αλγησας,
επεβαλεν επ' αυτον εκστασιν. Και αλλαχου παλιν, Ἔπεσεν επ' αυτους εκστασις, φησι.
Καρον τινα και εκει δηλοι, και το εξω αισθησεως γενεσθαι. Και πανταχου η εκστασις
τουτο εμφαινει. Γινεται δε η του Θεου εργαζομενου, η της υπερβολης των κακων καρον
εμποιουσης. Οιδε γαρ και συμφορα ποιειν εκστασιν και καρον. Ἐνταυθα ουν εκστασιν
λεγει, το μεγεθος των κακων των κατειληφοτων. Τι δε εστιν ο φησι, Πας ανθρωπος
ψευστης; Ουδεις ουν αληθης; Πως ουν ο Ἰωβ αναγεγραπται Ἄνθρωπος αληθινος,
δικαιος, θεοσεβης; Τι δε και περι των προφητων ερουμεν; Ει γαρ και εκεινοι ψευσται,
και εψευσαντο α ειρηκασι, παντα οιχεται. Τι δε ο Ἀβρααμ; τι δε οι δικαιοι παντες, Ὁραις
οσον εστι κακον την λεξιν απλως εκδεχεσθαι, και μη τα νοηματα περισκοπειν; Τι ουν
εστιν ο φησι, Πας ανθρωπος ψευστης; Ὃ αλλαχου φησιν, Ἄνθρωπος ματαιοτητι
ωμοιωθη. Ὃ και ετερος προφητης ειπε· Πασα σαρξ χορτος, και πασα δοξα ανθρωπου ως
ανθος χορτου· τουτεστιν, ευτελεστατον πραγμα, παραῤρεον, σκιαι εοικος, ονειρατι,
εικονι τινι. δʹ. Και ινα μαθηις, οτι ουχ απλως εικαζων ταυτα λεγω, ετερος ερμηνευτης
ειπε, ∆ιαψευσμα, και αλλος, ∆ιαψευδεται, και ετερος, Ἐκλειπει. Πολυ δε τουτο εκεινου
διεστηκε. Το μεν γαρ ψευδεσθαι κακιας εστι της κατα ψυχην· το δε εκλειπειν και
διαῤρειν, και παραῤρειν, και οναρ ειναι και ανθος και σκιαν, της κατα φυσιν ευτελειας.
Ταυτον γαρ λεγει, ως οταν ειπηι· Ἐγω δε ειμι γη και σποδος· και παλιν, Τι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

260

υπερηφανευεται γη και σποδος; και παλιν, ως οταν λεγηι ουτος ο προφητης, Τι εστιν
ανθρωπος, οτι εμνησθης αυτου; πανταχου της φυσεως το ευτελες δηλων, το ουδαμινον.
Και γαρ επι ληΐων λεγομεν· Τα ληια διεψευσατο, τουτεστιν, 55.325 ουδεν εκομισεν
αξιον της ελπιδος· και, Ὁ ενιαυτος διεψευσατο, ταυτο δη παλιν δηλουντες. Ἐπει ουν και
ο ανθρωπος πραγμα ουδαμινον και ευτελες, μαλιστα δε και επι της συμφορας τα
τοιαυτα φιλοσοφειν ειωθαμεν, και της φυσεως την ασθενειαν επισκεπτεσθαι· δια δη
τουτο και ουτος εν αθυμιαι γενομενος, και την φυσιν ορων ελεγχομενην, και την
ευτελειαν και ουδενειαν αυτης πανταχοθεν διαδεικνυμενην, Πας ανθρωπος ψευστης,
φησι· τουτεστιν, ουδεν ανθρωπος. ∆ιο και αλλαχου ελεγε· Μεντοι γε εν εικονι
διαπορευεται ανθρωπος. Τι ανταποδωσω τωι Κυριωι περι παντων ων ανταπεδωκε μοι;
Ὅρα πως δεικνυσι την ευεργεσιαν μεγαλην ουκ απο των γεγενημενων, αλλα και απο
του εις τοιουτον γεγενησθαι, ετεροις μεν ρημασι, τοις δε αυτοις νοημασι τα εν τωι
ψαλμωι διηγουμενος. Καθαπερ γαρ και εκει ελεγε· Τι εστιν ανθρωπος, οτι μιμνησκηι
αυτου, η υιος ανθρωπου, οτι επισκεπτηι αυτον; ουτω και ενταυθα. Τοτε διπλα τα της
ευεργεσιας δεικνυται, οταν και φυσει μεγαλα ηι, και εις ουδαμινον τινα γινηται· οπερ
ευεργεσιας και χαριτος επιτασις. Τουτο ουν αυτο βουλομενος παραστησαι, φησι· Τι
ανταποδωσω τωι Κυριωι· δηλων οτι τον ανθρωπον, τον οντα διαψευσμα, τον ουδαμινον,
τον ευτελη τοσαυτης ηξιωσε δωρεας. Περι παντων ων ανταπεδωκε μοι. Τουτο
ευχαριστου γνωμης, το περιερχεσθαι και ζητειν, ανθ' ων ευ επαθεν αποδουναι τι τωι
ευεργετηι, και το παντα καταβαλοντα μηδεν αξιον νομιζειν διδοναι. Ὅπερ εκ προοιμιων
της αντιδοσεως αινιξαμενος, καταθησειν προιων επαγγελλεται. ∆ιπλην γαρ την
ευχαριστιαν ενδεικνυται, τωι τε δουναι απερ οιος τε ην, και τωι ταυτα διδους μηδεν
αξιον νομιζειν διδοναι. Τι ουν εστιν, οπερ μελλει διδοναι; Ἄκουε αυτου λεγοντος·
επαγει γαρ· Ποτηριον σωτηριου ληψομαι, και το ονομα Κυριου επικαλεσομαι. Οι μεν ουν
κατα αναγωγην το ειρημενον εκλαμβανοντες, των μυστηριων την κοινωνιαν φασιν.
Ἡμεις δε της ιστοριας τεως εχομενοι, σπονδας αυτον λεγειν ενταυθα, και θυσιας, και
ευχαριστηριους υμνους λεγομεν. Και γαρ διαφοροι το παλαιον ησαν θυσιαι· θυσια γαρ
αινεσεως ην, υπερ αμαρτηματων, και ολοκαυτωματα, υπερ σωτηριας, και ειρηνικαι, και
ετεραι πλειους. Ὃ ουν λεγει τουτο εστιν· Ουκ εχω μεν αξιον τι καταθειναι, ο δε εχω
τιθημι. Θυσιαν γαρ ευχαριστηριον τωι Θεωι προσοισω, και υπερ της σωτηριας αυτον
αναμνησω. Τας ευχας μου τωι Κυριωι αποδωσω εναντιον παντος του λαου αυτου.
Ἐνταυθα τας επαγγελιας, ευχας λεγει, τας υποσχεσεις. Και γαρ εν τοις δεινοις τουτοις
επι τον Θεον κατεφευγε, και οφειλετην εαυτον καθιστη επαγγελλομενος, ει διαφυγοι τα
δεινα, ταυτας καταβαλειν τας θυσιας. Ἐπει ουν λελυται, φησιν, η συμφορα, Τας ευχας
μου τωι Κυριωι αποδωσω εναντιον παντος του λαου αυτου. Τιμιος εναντιον Κυριου ο
θανατος των οσιων αυτου. Ἕτερος, Ἔντιμος. Και ποια αυτη ακολουθια; τι δε τοις
εμπροσθεν εχει συνωιδον; Ει τις μετα ακριβειας εξετασειε, πολυ τουτο ευρησει. Ἐπειδη
γαρ ειπε· Τι ανταποδωσω τωι Κυριωι περι παντων ων ανταπεδωκε μοι; δεικνυς αυτου τας
ευεργεσιας, φησιν, οτι ουχ η ζωη μονον, αλλα και ο θανατος των οσιων τωι Θεωι περι
55.326 σπουδαστος, ουχ απλως νομωι φυσεως παραγινομενος, αλλα και κατα γνωμην
αυτου πολλαχου γινομενος. Ἢ ουκ ακουεις Παυλου λεγοντος· Το δε επιμειναι τηι σαρκι
αναγκαιοτερον δι' υμας, και τουτωι πεποιθως οιδα οτι μενω και συμπαραμενω πασιν
υμιν; Και τι θαυμαζεις, ει και ο θανατος, οπου ουτε η γεννησις ενιων νομωι φυσεως
γινεται, ως η του Ἰσαακ, ως η του Σαμουηλ; ∆ιοπερ ουδε τεκνα σαρκος αυτους καλει,
αλλα τεκνα επαγγελιας. Ουτω και Μωυσης ουχ απλως απεθνησκεν, αλλα του Θεου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

261

προσταξαντος· ουδε Ἰωαννης, αλλ' αυτου συγχωρησαντος. Καιτοι γε μισθος εγενετο
πορνης· αλλα και ουτω τιμιος γεγονε. Το γαρ δη θαυμαστον τουτο εστιν, οτι και ουτω
τελευτησας εντιμος ην· υπερ γαρ αληθειας κατελυσε τον βιον, και ουτως ην εντιμος, οτι
και αυτος ο φονευσας εδεδοικει αυτον. Ὅτι δε εδεδοικει αυτον, ακουε του ευαγγελιστου
τι φησι περι του Ἡρωδου· Ἔλεγε γαρ, οτι αυτος ανεστη εκ των νεκρων, και δια τουτο αι
δυναμεις ενεργουσιν εν αυτωι. Ὅρα πως και επι του Ἄβελ τιμιος ην ο θανατος. Που
Ἄβελ ο αδελφος σου; Φωνη αιματος του αδελφου σου βοαι προς με. εʹ. Σκοπει και επι του
Λαζαρου, πως μετα τελευτην αγγελοι αυτου προηγουντο. Σκοπει και προς των
μαρτυρων τους ταφους τας πολεις συντρεχουσας, τους δημους αναπτομενους τωι ποθωι.
Τουτο ουν εστιν, ο φησιν, οτι πολυς λογος, και πολλη σπουδη τωι Θεωι και επι τηι
τελευτηι των οσιων. Ουδε γαρ απλως, ουδε ως ετυχε τελευτωσιν, αλλ' οταν αυτος
συγχωρησηι οικονομικως. ∆ια τουτο ελεγεν, Ἐναντιον Κυριου, τουτο εμφηναι
βουλομενος· Ὦ Κυριε, εγω δουλος σος, εγω δουλος σος, και υιος της παιδισκης σου. Ου
την κοινην λεγει δουλειαν, αλλα την κατα πολλην διαθεσιν και στοργην,
διαθερμαινομενος τωι ποθωι, οπερ εστι μεγιστος στεφανος, και διαδηματος παντος
λαμπροτερον. ∆ιο και ο Θεος αντι μεγιστης ευφημιας τιθησι, λεγων· Μωυσης ο θεραπων
μου τετελευτηκε. Και υιος της παιδισκης σου. Τουτεστιν, ανωθεν και εκ προγονων
ανακειμεθα σου τηι δουλειαι. Ὅπερ αυτο αντι μεγιστου τεθεικε κοσμου και ο Παυλος επι
του Τιμοθεου λεγων· Ὑπομνησιν εχων της εν σοι ανυποκριτου πιστεως, ητις ενυκησε
πρωτον εν τηι μαμμηι σου Λωΐδι, και τηι μητερι σου Ευνεικηι. Πεπεισμαι δε οτι και εν σοι,
και οτι απο βρεφους τα ιερα γραμματα οιδας. Και παλιν περι εαυτου· Ἑβραιος εξ
Ἑβραιων. Και παλιν· Ἑβραιοιεισι, καγω. Ἰσραηλιται εισι, καγω. Ειχον γαρ τι πλεον των
προσηλυτων οι εκ προγονων και ανωθεν τουτο οντες. ∆ια τουτο και ουτος φησι· Και
υιος της παιδισκης σου. ∆ιεῤρηξας τους δεσμους μου. Ουκ ειπεν, Ἐσαλευσας, αλλ',
εῤρηξας, δηλων οτι ουτως, ως και αχρηστους γενεσθαι. Ἐνταυθα δεσμους τας θλιψεις
φησι, τους πειρασμους, τους κινδυνους. Ἔστι γαρ και δεσμος καλος, ον επισφιγγεσθαι
βελτιον, ως οταν 55.327 λεγηι· Ἐν τωι συνδεσμωι της αγαπης· και, Ἥτις εστι συνδεσμος
της τελειοτητος. Ἔστι και απεναντιας τουτου συνδεσμος, ως οταν λεγηι· Σειραις των
αμαρτιων αυτου εκαστος σφιγγεται. Τουτο και ο Χριστος αινιττομενος, Ἀβρααμ
θυγατερα ουσαν, ελεγε, ταυτην ουτως υπο του Σατανα δεδεμενην ουκ εδει λυθηναι; Και
ο Ἡσαΐας περι του Χριστου, ∆εδωκα σε εις διαθηκην εθνων, λεγοντα τοις εν δεσμοις,
Ἐξελθετε. Τουτους τοινυν διεῤρηξε τους δεσμους, ουκ ελυσε· πλεον γαρ τουτου εκεινο.
Ει δε τις και κατα αναγωγην βουλοιτο εκλαβειν, τους των αμαρτιων δεσμους τουτους
λεγων, ουχ αμαρτησεται του προσηκοντος, και παντα τον παλαιον ανθρωπον. Ἔστι και
ετερος δεσμος καλλιστος, ον αει ο Παυλος περιφερων ελεγε· Παυλος δεσμιος Ἰησου
Χριστου. Και παλιν, Ὑπερ ου και δεδεμαι εν αλυσει. Σοι θυσω θυσιαν αινεσεως. Ὅρα
πως ανω, και κατω, και πανταχου ταυτην τιθησι την αντιδοσιν τωι Θεωι· ανω λεγων,
Ποτηριον σωτηριου ληψομαι, και το ονομα Κυριου επικαλεσομαι· ενταυθα, Σοι θυσω
θυσιαν αινεσεως, τουτεστιν, Ευχαριστησω, υμνησω. Και εν ονοματι Κυριου
επικαλεσομαι. Ειδες πως εστι θυσια αινεσεως; Τας ευχας μου τωι Κυριωι αποδωσω
εναντιον παντος του λαου αυτου, εν αυλαις οικου Κυριου; εν μεσωι σου Ἱερουσαλημ.
Τουτο δε εποιει, ουκ επιδειξιν ποιουμενος, ουδε προς φιλοτιμιαν βλεπων, αλλα παντας
εις τον οικειον αγων ζηλον, και κοινωνους λαβειν της ευχαριστιας βουλομενος. Ὃ δη
παντες οι αγιοι ποιουσιν, ου τους ανθρωπους μονον, αλλα και την κτισιν αυτην απασαν,
ηνικα αν τι παθωσι χρηστον, προς την κοινωνιαν της ευφημιας καλουντες. Ουδεν γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

262

ουτω τωι Θεωι περισπουδαστον, ως το ευχαριστους ειναι, και μη μονον εν ταις
ευημεριαις, αλλα και των πραγματων εναντιως διακειμενων. Τουτο μαλιστα θυσια·
τουτο μεγιστη προσφορα. Ουτως ο Ἰωβ ανεκηρυττετο, ουτως ο Παυλος, ουτως ο Ἰακωβ·
ουτως εκαστος των δικαιων την ευγνωμοσυνην αυτου, και την εις Θεον ευχαριστιαν εν
τηι δυσκολιαι των καιρων μαλιστα επιδεικνυμενος. Τουτο δη και ημεις ποιωμεν, και
διαπαντος μενωμεν ευχαριστουντες, ινα και των αιωνιων επιτυχωμεν αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙ ςʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινειτε τον Κυριον, παντα τα εθνη· επαινεσατε αυτον, παντες οι λαοι. Ὅτι εκραταιωθη
το ελεος αυτου εφ' ημας, και η αληθεια του Κυριου με νει εις τον αιωνα.
αʹ. Παντι που δηλον, οτι προφητεια εστι της Ἐκκλησιας των πιστευοντων τα
ειρημενα, και του κηρυγματος προαναφωνησις του την οικουμενην κατειληφοτος
απασαν. Ου γαρ εν και δυο και τρια μονον εθνη, αλλα γην και θαλασσαν απασαν ο
ψαλμος καλει. οπερ δη γεγονεν, οτε η του Χριστου παρουσια επελαμψεν. Ειτα και την
αιτιαν φησι της σωτηριας, οτι ουκ εξ οικειων κατορθωματων, ουτε απο βιου και
παῤρησιας, αλλ' απο φιλανθρωπιας μονης εσωθησαν. Ἐκραταιωθη γαρ, φησι, το ελεος
αυτου εφ' ημας· 55.328 τουτεστιν, επαγη, ισχυρον γεγονε, πετρας στεῤροτερον. Και γαρ
καθ' εκαστην επιδιδωσι την ημεραν. Και η αληθεια αυτου μενει εις τον αιωνα. Τοτε γαρ
μαλιστα τα της αληθειας ελαμψε. ∆ιο και ουτως ειπεν, επειδη τα της Παλαιας τυπος ην
και σκια. Τουτο και ο ευαγγελιστης δηλων ελεγεν· Ὁ νομος δια Μωυσεως εδοθη, η χαρις
και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙΖʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου.
αʹ. Ἡ μεν ρησις του ψαλμου, ην υποψαλλειν ο λαος ειωθε, τοιαυτη τις
εστιν· Αυτη εστιν η ημερα, ην εποιησεν ο Κυριος· αγαλλιασωμεθα και ευφρανθωμεν εν
αυτηι· και πολλους διανιστησι, και κατα την πανηγυριν εκεινην την πνευματικην και
κατα την ουρανιον εορτην μαλιστα τουτο υπηχειν ο λαος ειωθεν. Ἡμεις δε, ει βουλεσθε,
ανωθεν και εξ αρχης απαντα επελθωμεν τον ψαλμον, ουκ απο του στιχου της
υπηχησεως, αλλ' απ' αυτου του προοιμιου την εξηγησιν ποιουμενοι. Τον μεν γαρ στιχον
οι Πατερες, ατε ηχον οντα και τι υψηλον εχοντα δογμα, το πληθος υπηχειν
ενομοθετησαν, επειδη τον απαντα ηγνοουν ψαλμον, ινα καν εντευθεν απηρτισμενην
λαβωσι διδασκαλιαν. Ἡμας δε απαντα αυτον επελθειν αναγκη, ει και τα μεσα αυτου
πολλην εχει την προφητειαν. Ἐνταυθα γαρ ειρηται· Λιθον, ον απεδοκιμασαν οι
οικοδομουντες, ουτος εγενηθη εις κεφαλην γωνιας. Ὅπερ και ο Χριστος ελεγε τοις
Ἰουδαιοις, αινιγματωδεστερον μεν ετι γαρ εζεον τωι θυμωι, και ουκ εβουλετο αυτον
αναψαι· Καλαμον γαρ συντετριμμενον ου κατεαξει, και λινον τυφομενον ου σβεσει, ειπε
δ' ουν ομως. Ἀλλ' απο των προοιμιων ημεις αψωμεθα του ψαλμου, καθαπερ εφθημεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

263

ειποντες. Τι τοινυν εστι το προοιμιον; Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι, οτι αγαθος, οτι εις τον
αιωνα το ελεος αυτου. Ἐννοησας γαρ την ευεργεσιαν της οικουμενης ο Προφητης, και
την φιλανθρωπιαν την διαρκη, ην δια παντων επεδειξατο, παντας εις την κοινωνιαν
της ευχαριστιας καλει, το μεγιστον κεφαλαιον των αγαθων αυτου προτιθεις εις μεσον.
Ειπατω δη οικος Ἰσραηλ, οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Τι λεγεις; Οικος
Ἰσραηλ, ο μυριας αιχμαλωσιας υπομεινας, ο εν Αιγυπτωι δουλευσας, ο προς τας εσχατιας
της οικουμενης απαχθεις, ο εν Παλαιστινηι μυρια ταλαιπωρησας; Ναι, φησιν. Ουτοι γαρ
μαλιστα μαρτυρες εισι των αγαθων αυτου, και πλειονων απηλαυσαν, η ετεροι. Και αυτο
δε τουτο, οπερ επαθον, πολλης ευεργεσιας τεκμηριον. Ει δε τις ακριβως εξετασειε, και
υπερ της παρουσιας αυτης του Χριστου μαλιστα αυτους ευχαριστειν δει. Ει γαρ και τα
εναντια υπεμειναν, αλλ' ου παρα τον παραγενομενον, αλλα παρα την οικειαν
αγνωμοσυνην. Αυτος μεν γαρ προς αυτους αφικνειτο, και συνεχως ελεγεν· Ουκ
απεσταλην, ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ· και τοις μαθηταις· Εις
οδον εθνων μη απελθητε· πορευεσθε δε μαλλον προς 55.329 τα προβατα τα απολωλοτα
οικου Ἰσραηλ· και προς την Χαναναιαν· Ουκ εστι καλον λαβειν τον αρτον των τεκνων,
και δουναι αυτον τοις κυναριοις. Και γαρ παντα εποιει και επραγματευετο υπερ της
εκεινων σωτηριας. Ει δε αναξιοι της ευεργεσιας εφανησαν, ταις εαυτων λογιζεσθωσαν
παρανομιαις, και τηι της αγνωμοσυνης υπερβοληι. Ειπατω δη οικος Ἀαρων, οτι αγαθος,
οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Ἐνταυθα κεχωρισμενως τους ιερεας εις υμνωιδιαν
καλει, δεικνυς οση τις εστιν υπερεχουσα η ιερωσυνη. Και γαρ οσωι μειζους ησαν ουτοι
των αλλων, τοσουτωι και πλειονος απηλαυον της τιμης παρα του Θεου, ου μονον κατα
τον της ιερωσυνης λογον, αλλα και κατα τα αλλα παντα. Και γαρ ηνικα πυρ κατηνεχθη,
δι' αυτους κατηνεχθη, και γη ηνοιχθη, και ραβδος εβλαστησε, και μυρια ετερα γεγονε δι'
αυτους, μαλλον δε υπερ αυτων θαυματα. Ειπατωσαν δη παντες οι φοβουμενοι τον Θεον,
οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Μαλιστα γαρ ουτοι εισιν οι δυναμενοι την
φιλανθρωπιαν ιδειν την αυτου, και δια παντων την αγαθοτητα καταμανθανειν. Τι δε
εστιν, Ὅτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου; ∆ιηνεκες, φησιν, ου διακοπτομενον, αλλα δια
παντων λαμπον και διαδεικνυμενον. Ει δε μη πολλοι βλεπουσι, δια την ασθενειαν των
οικειων ου βλεπουσι λογισμων. Ἐπει και τον ηλιον οι τας οψεις νοσουντες δια τουτο
μαλιστα ουχ ορωσιν· ωσπερ ουδε οι υγιαινοντες αει δυνανται προς αυτον ατενιζειν, δια
την υπερβολην της λαμπροτητος· ουτως ουδε του Θεου μαθειν δυνατον πασαν μετα
ακριβειας την προνοιαν, δια το σφοδρα υπερβαινειν των ανθρωπινων λογισμων το
μεγεθος της συνεσεως αυτου και της σοφιας. Ἔστι δε και παθη τα πολλα τοις ανοητοις
επισκοτουντα προς το μηδ' ολως αυτην ιδειν. Πρωτον μεν το φιληδονον· διοπερ και τα
πασι σαφη παρατρεχουσι. Μετα τουτων δευτερον η ανοια και το διεστραμμενον της
γνωμης. Πως γαρ ουκ ατοπον πατερα μεν ορωντα τυπτοντα παιδιον αποδεχεσθαι, και
επαινειν, και ταυτηι μαλιστα πατερα νομιζειν· προς δε τον Θεον, ει βουληθειη δικην
απαιτησαι των πεπραγμενων, δυσχεραινειν και αλυειν; Τι δε της διαστροφης ταυτης
χειρον γενοιτ' αν, οι και επι τοις εναντιοις δυσχεραινουσι, νυν μεν αλυοντες, οτι μη
επεξερχεται· νυν δε οτι επεξερχεται; Ὅταν μεν γαρ ιδωσιν αρπαζοντας, και
πλεονεκτουντας τινας, βουλονται δικας αυτους διδοναι· οταν δε εαυτους
αμαρτανοντας, ουδ' ολως· οπερ εστι διεφθαρμενης γνωμης. Τριτον προς τουτοις, το
μηδε ειδεναι αυτους, τι ποτε καλον, και τι ποτε κακον, αλλ' εσφαλθαι περι την των
πραγματων κρισιν, δια το φιλοπονηρον και προς κακιαν επιῤρεπες. Τεταρτον, το μηδε
λογιζεσθαι τα οικεια αμαρτηματα. Πεμπτον, το αφατον ειναι και πολυ το μεσον Θεου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

264

και ανθρωπων. Ἕκτον, το μη βουλεσθαι τον Θεον απαντα απανταχου επιδεικνυσθαι, ως
αρκουντων και των εκ μερους γινομενων.
βʹ. ∆ει τοινυν εν απασι μεν μη φιλονεικειν μανθανειν 55.330 του Θεου την
διοικησιν αμηχανοις γαρ φιλονεικουμεν πραγμασι, και σφοδρα υπερβαινουσι πασαν
φυσιν κτιστην· τους δε μελλοντας εκ μερους αυτην ειδεναι, των παθων απηλλαχθαι χρη
των προειρημενων, και ηλιου φανοτεραν αυτην οψονται, ει και μη πασαν, και μαθοντες
απο του μερους, και υπερ απασης ευχαριστησουσιν. Ἐκ θλιψεως επεκαλεσαμην τον
Κυριον, και επηκουσε μου εις πλατυσμον. Ειδες αγαθοτητα και φιλανθρωπιαν; Ουκ
ειπεν, οτι Ἄξιος ημην· ουκ ειπεν, οτι Κατορθωματα επεδειξαμην, αλλ', οτι
Ἐπεκαλεσαμην, μονον, και ηρκεσεν η ευχη λυσαι την συμφοραν, οπερ και επ'
Αιγυπτιων φησιν· Ἰδων ειδον την κακωσιν του λαου μου, και κατεβην του εξελεσθαι
αυτους. Ουκ ειπεν, οτι Ειδον την αρετην του λαου μου, ουτε την επι το βελτιον
μεταβολην· αλλα, Την θλιψιν, και της κραυγης αυτων ηκουσα. Ὁραις πατερα
ευσπλαγχνον απο των συμφορων βοηθουντα μονον; Και μην ουχ απας ο εν θλιψει και
σωζεσθαι αξιος, ουδε παρα ανθρωποις. Πολλους γουν των οικετων μαστιζομενους
ορωντες και οδυνωμενους, ουκ ανιεμεν, το των αμαρτηματων μεγεθος εννοουντες· ο δε
Θεος απο της θλιψεως μονης ανηκεν· ου της θλιψεως δε μονον ανηκεν, αλλα και αδειας
πολλης μετεδωκεν. Ἐπηκουσε γαρ μου, φησιν, εις πλατυσμον. Και η θλιψις δε δια τουτο
συνεχωρηθη, ωστε ακριβεστερους ποιησαι τους θλιβομενους και φιλοσοφωτερους. Ὁ
Κυριος εμοι βοηθος, και ου φοβηθησομαι τι ποιησει μοι ανθρωπος. Ειδες υψωμα
διανοιας; ειδες φρονημα ουτως υπερ την ανθρωπινην αναβαινον ασθενειαν, ως απασης
υπεριδειν της φυσεως; Ταυτα μη μονον υποψαλλωμεν, αλλα και δια των εργων
επιδειξωμεθα. Ουκ ειπεν, Ουδεν πεισομαι, αλλ', Ου φοβηθησομαι τι ποιησει μοι
ανθρωπος. Τουτεστι, Καν παθω, ου δεδοικα· οπερ και ο Παυλος φησιν· Ει ο Θεος υπερ
ημων, τις καθ' ημων; Και μην μυριοι ησαν οι κατ' αυτων· αλλ' ουδεν αυτους ηδικει. Πως
γαρ ουκ εσχατης αν ηι μικροψυχιας, τον ∆εσποτην εχοντας ευμενη δεδοικεναι τους
συνδουλους; Ἀλλ' ουχ ουτος τοιουτος, αλλ' ανωτερος και υψηλοτερος παντη των
τοιουτων φοβων. Τουτο δη και ημεις ποιωμεν, μηδε αποστερωμεν της του ∆εσποτου
συμμαχιας εαυτους τωι δεδοικεναι τα ανθρωπινα. Τουτο γαρ υβριζοντων εστιν εις την
του Θεου βοηθειαν. ∆ιο λεγεται και ο Ἐζεκιας παθειν απερ επαθεν, επειδη του ηλιου
αναποδισαντος, και παλιν αναβαντος ους κατεβη αναβαθμους, και σημειου γενομενου
ικανου παντας εκπληξαι ελθοντας τους ταυτα μαθειν βουλομενους, ουκ απο 55.331 των
παρα του Θεου συμβαντων, αλλ' απο των ανθρωπινων καταπληξαι εβουλετο, δεδοικως
αυτων την εφοδον· διο και τους θησαυρους αυτοις εδεικνυεν, εν τοις θησαυροις τας
ελπιδας εχων. ∆ιο δη και ο Θεος παροξυνθεις φησι, Ληψονται ταυτα παντα· τουτεστι,
Παρ' οις ηλπισας, οις θαῤρεις. Τουτο και ο Ἰσραηλ εγκαλειται, οτι δη χρημασι εθαῤρουν
και ιπποις. ∆ιο και παρηινει αυτοις ο προφητης, τοις εναντιοις εξιλεουσθαι τον Θεον, και
λεγειν· Ἐφ' ιπποις ουκ αναβησομεθα. Ὁ Θεος σε τιμαι, και συ σαυτον ατιμαζεις; ο Θεος σε
τιμαι, την παρ' αυτου συμμαχιαν υπισχνουμενος, και συ προς ανθρωπινας καταφευγεις
ελπιδας, και αψυχωι υληι τοις χρημασι την ελπιδα σου της σωτηριας πιστευεις; Ου γαρ δη
σωσαι ζητει μονον, αλλα και εντιμως τουτο ποιησαι. Σφοδρα σε φιλει, και δια τουτο σε
παντων απαγων, εαυτωι προσηλοι, και παντα περικοπτων, προς εαυτον αγει, μονονουχι
τουτο λεγων δι' ων ποιει· Ἐν εμοι τας ελπιδας εχε, και εμοι προσεχε διηνεκως. Κυριος
εμοι βοηθος, καγω εποψομαι τους εχθρους μου. Ὁραις ουκ αυτον αμυνομενον, ουδε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

265

επεξελθοντα, αλλα τωι Θεωι αμυνασθαι παραχωρουντα τους εχθρους; Ἀγαθον
πεποιθεναι επι Κυριον, η πεποιθεναι επ' ανθρωπον. Ἀγαθον ελπιζειν επι Κυριον, η
ελπιζειν επ' αρχουσιν. Ου κατα συγκρισιν ταυτα προαγει, αλλ' εθος τηι Γραφηι τουτωι
κεχρησθαι τωι τροπωι και επι των ασυγκριτων δια την ασθενειαν των τοτε ακουοντων.
Ουκ αρα συγκρινων τουτο φησιν, αλλα συγκαταβαινων εκεινοις. ∆ια δη τουτο και
ετερος προφητης ελεγεν· Ἐπικαταρατος πας ο ελπιζων επ' ανθρωπον· ουδεν γαρ ταυτης
ευτελεστερον της ελπιδος· και γαρ και αυτης της αραχνης ευτελεστερα εστι· μαλλον δε
ουκ ασθενης μονον, αλλα και επισφαλης. Και ισασιν οσοι πολλακις επ' ανθρωποις
θαῤρησαντες, αυτοις εκεινοις συγκατηνεχθησαν. Ἡ δε εις τον Θεον ελπις ουκ ισχυρα
μονον εστι, αλλα και ασφαλης, ουκ εχουσα τινα μεταβολην. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ἡ
δε ελπις ου καταισχυνει. Ἕτερος δε τις σοφος, Ἐμβλεψατε, φησιν, εις αρχαιας γενεας,
και ιδετε, τις ηλπισεν επι Κυριον, και κατηισχυνθη. Ἀλλ' εγω, φησιν, ηλπισα, και
κατησχυνθην. Ευφημει, ανθρωπε, μη αντιφθεγγου τηι θειαι Γραφηι· ει και κατηισχυνθης,
εκ του μη ως εχρην ελπισαι, εκ του ενδουναι, εκ του μη αναμειναι το τελος, εκ του
μικροψυχησαι. Ἀλλα μη τουτο ποιει· αλλ' οταν ιδηις τα δεινα επικειμενα, μη καταπεσηις.
Τουτο γαρ μαλιστα εστιν ελπισαι, το εν μεσωι εμβεβηκοτα τοις χαλεποις ορθουσθαι.
γʹ. Τι των βαρβαρων εκεινων, των Νινευιτων λεγω, αθλιωτερον ην; αλλ' ομως
εν αυτηι εστωτες τηι παγιδι, και προσδοκωντες, οτι πεσειται η πολις, ουδε ουτως
απεγνωσαν, αλλα μετανοιαν επεδειξαντο την ακριβη· διο και του Θεου την αποφασιν
εις το πα 55.332 λιν υποστρεψαι παρεσκευασαν. Ειδες ποση της ελπιδος η ισχυς; Τι δε
αυτος ο προφητης; ουκ εν τηι κοιλιαι του κητους ων, του ναου και της εις τα Ἱεροσολυμα
επανοδου εμεμνητο; Και συ τοινυν, καν εις αυτον εμβηις τον θανατον, και τοσουτων
επικρεμασθηι κινδυνων μεγεθος, μη απογνωις. ∆υνατον γαρ τωι Θεωι και εξ απορων
πορον ευρειν. ∆ιο και τις σοφος ελεγεν· Ἀπο πρωι εως οψε μεταβολαι πολλαι, και παντα
ταχινα ενωπιον αυτου. Ουκ ειδες τον περιστατην εν αφθονιαι λιμωττοντα; ουκ ειδες την
χηραν λιμωι ευθηνουμενην; Ὅταν εις αποριαν τα πραγματα εμπεσηι, τοτε μαλιστα
ελπιζε. Τοτε γαρ μαλιστα ο Θεος επιδεικνυται την εαυτου δυναμιν, ουκ εκ προοιμιων,
αλλ' οταν τα παρα των ανθρωπων απογνωσθηι. Ουτος γαρ της του Θεου βοηθειας ο
καιρος. ∆ια δη τουτο ουτε τους παιδας εκ προοιμιων ηρπασεν, αλλα μετα την καμινον·
ουτε τον ∆ανιηλ πριν η εμπεσειν, αλλα μετα τας επτα ημερας. Μη δη προσεχε τηι φυσει
των πραγματων εις απογνωσιν εμβαλλοντων, αλλα τηι δυναμει του Θεου τηι τα
απεγνωσμενα εις ελπιδας αγουσηι χρηστας. Τουτο δη και ο Ψαλμωιδος δεικνυς, και το
ευπορον της του Θεου δυναμεως παραστησαι θελων, οτι και εις αυτα τα δεινα
εμπεσοντας, και καταποθεντας ανιμησασθαι δυναται, ουκ εκ προοιμιων μονον, ακουσον
τι επηγαγε· Παντα τα εθνη εκυκλωσαν με. Ειδες αφευκτον κινδυνον; Ου γαρ εκ
παραταξεως ην η μαχη, ουδε εξ ευθειας εστωτων, αλλ' ενδον απειληπτο, και ως σαγηνηι
τινι περιεβεβλητο, και ωσπερ υπο δικτυων συνειχετο, ουχ υφ' ενος, και δυο, και τριων,
αλλ' υπο των εθνων απαντων· αλλ' ομως παντα διεῤρηγνυτο τα δεσμα ταυτα τηι εις
Θεον ελπιδι. Και τωι ονοματι Κυριου ημυναμην αυτους. Κυκλωσαντες εκυκλωσαν με,
και τωι ονοματι Κυριου ημυναμην αυτους. Ἐκυκλωσαν με ωσει μελισσαι κηριον, και
εξεκαυθησαν ως πυρ εν ακανθαις, και τωι ονοματι Κυριου ημυναμην αυτους. Ειδες πως
διαγραφει των δεινων το μεγεθος; Ου γαρ απλως ειπεν, Ἐκυκλωσαν, αλλ', Ὡσει
μελισσαι, και ως πυρ εν ακανθαις· δια μεν των μελισσων το σφοδρον της προθυμιας, δια
δε των ακανθων το αφορητον του θυμου, και το ασβεστον της οργης αινιττομενος. Τις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

266

γαρ υφεξει πυρ ακανθαις εμπεσον; Ἀλλ' ομως, φησιν, ουτω σφοδρως, ουτω ταχεως
αναφθεντας και εν μεσωι περιλαβοντας ου μονον διεφυγον, αλλα και ημυναμην. Τουτο
ορα και επι της υλης αυτης γινομενον. Και γαρ πυρ βατον εκαιε, και ουτε η βατος
εκαιετο, ουτε εκεινο εσβεννυτο, αλλ' αμφοτερα εμεινεν ομιλουντα αλληλοις, και ουκ
αναλισκομενα. Καιτοι τι σαθροτερον βατου; τι δε πυρος καυστικωτερον; Ἀλλ' ομως η
θαυματουργος του Θεου 55.333 δυναμις παραδοξοποιουσα αμφοτερα ειασε μενειν.
Τοιουτον δε τι παραδοξον και τοτε συνεβαινε. Ὡς πυρ γαρ επεδραμον, ως μελισσαι μετα
προθυμιας επεθεντο, ενδον ειχον απειλημμενον, και ουδεν ποιησαι ισχυσαν. Το γαρ
οπλον το αχειρωτον, η συμμαχια η ακαταμαχητος, του Θεου το ονομα παντας αυτους
απηλασεν. Ὠσθεις ανετραπην του πεσειν, και ο Κυριος αντελαβετο μου. Ειπε το μεγεθος
των δεινων, απο του πληθους, απο του σχηματος, απο της προθυμιας, απο της οργης
των επιοντων· λεγει και αφ' ων αυτος επαθεν. Ουτω μου επεκρατησε τα δεινα, φησιν,
ως και μικρου εγγυς γενεσθαι του πεσειν και κατενεχθηναι. Ουτω γαρ ανετραπην
ωσθεις, ως μελλειν καταπιπτειν· αλλ' οτε λοιπον εμελλον επι γονυ φερεσθαι, και
κατακλινεσθαι, και παντα απεγνωστο τα ανθρωπινα, τοτε την εαυτου συμμαχιαν
επεδειξατο. Ποιει δε τουτο ο Θεος, ινα μηδεις την εαυτου δοξαν νοσφιζηται. Τουτο και
εν τηι ιστοριαι των Κριτων επι του Γεδεων εποιησε. ∆ια τουτο και επι του Ἐζεκιου,
νυκτος ουσης, το τροπαιον εστησεν. Ει γαρ και μηδεν συντελεσας εις την νικην εκεινος
και τον πολεμον, ομως απενοηθη· ει παρεστη μονον τηι παραταξει, ει πιπτοντας ειδε
τους αναιρουμενους, ουκ αν μειζονως τουτο επαθεν; Ὅταν τοινυν απογνωσθηι εξ
ανθρωπινης ελπιδος τα πραγματα, τοτε επαγει την παρ' εαυτου συμμαχιαν. Τουτο και
επι του Γολιαθ εποιησε· τουτο και επι των αποστολων. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ἀλλ'
αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εφ'
εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι τωι εγειροντι τους νεκρους. Ἰσχυς μου, και υμνησις μου ο
Κυριος, και εγενετο μοι εις σωτηριαν. Ὡσει ελεγε· ∆υναμις μου αυτος εγενετο και
βοηθεια. Τι δε εστιν ο φησιν, Ὕμνησις μου; Ἡ δοξα μου, ο αινος μου, ο κοσμος μου, η
περιφανεια μου. Ου γαρ δη μονον απαλλαττει των κινδυνων, αλλα και λαμπρους ποιει
και περιφανεις· και πανταχου τουτο εστιν ιδειν, μετα δοξης την σωτηριαν διδομενην.
Και ετερον δε τι δια τουτου αινιττεται. Ποιον δε τουτο; Ὅτι τουτο μοι, φησι, διηνεκης
ωιδη, τουτο μοι διηνεκης φωνη, ο υμνος ο εις αυτον, τουτο μοι εργον, διηνεκως αυτον
ανυμνειν.
δʹ. Ἀκουετωσαν οι ταις σατανικαις ωιδαις κατασηπομενοι, οιαν υπομενουσι
βλαβην, ποιας δ' αν και τυχοιεν συγγνωμης, τουτου διηνεκως τον σωτηρα
ανυμνουντος, εκεινοι διηνεκως εν ταις των δαιμονων ωιδαις εγκαλινδουμενοι. Φωνη
αγαλλιασεως και σωτηριας εν σκηναις δικαιων. Ὅταν γαρ ο Θεος κατορθωσηι το παν, οι
της νικης απολαυοντες χαιρουσι, σκιρτωσι, διπληι γαννυμενοι, και τωι σωθηναι, και τωι
δια Θεου σωθηναι. Τουτο ποιειται ευφροσυνην, ο το τροπαιον στησας. Ειτα δεικνυς και
της συμμαχιας της τοιαυτης την αφορμην, επηγαγεν· Ἐν σκηναις δικαιων. Ουκ ειπεν,
Ἐν οικιαις, αλλ', Ἐν σκηναις, το εσχεδιασμενον της οικησεως αυτων παραστησαι
βουλομενος. Τοιαυτη ην η σκηνη του Ἀβρααμ, οτε επανηλθε, των βαρβαρων
περιγενομενος, λαμπρος απο των κατορθωματων γεγονως. Τοιαυτη ην η σκηνη του
Παυλου, οτε επανηιει των δαιμονων περιγενομενος, και την πλανην καταλυων, και τα
κατορθωματα διηγουμενος. ∆εξια Κυριου εποιησε δυναμιν, δεξια Κυριου υψωσε με.
55.334 Ὅρα της αγαλλιασεως την υποθεσιν. Τουτο γαρ και νυν λεγει, οπερ εμπροσθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

267

ελεγε, δεικνυς οτι ο Θεος ταυτα κατωρθωσεν. Ὁραις, ουκ εν απαλλαγηι μονον των
δεινων, αλλα και εν κτησει περιφανειας γινομενην αυτου την ευεργεσιαν· Ειπων γαρ·
∆εξια Κυριου εποιησε δυναμιν, επηγαγε· ∆εξια Κυριου υψωσε με, ινα την αυτωι
γενομενην δοξαν δηλωσηι. Το γαρ, Ὕψωσε με, αντι του, εδοξασεν, εστιν. Ου γαρ μονον
δυνατους εποιησεν, αλλα και ενδοξους. Ουκ αποθανουμαι, αλλα ζησομαι, και
διηγησομαι τα εργα Κυριου. Οι μεν κινδυνοι, φησι, θανατον ηπειλουν· εγω δε, Ουκ
αποθανουμαι, αλλα ζησομαι. Τουτεστι, τοιαυτη η του ∆εσποτου παραδοξοποιια, οτι και
εξ αυτων ηρπασε των θανατων, και προ της Καινης εν τοις παραδοξοις κινδυνοις της
αναστασεως την εικονα προδιαγραφων. Ἔδωκε γαρ ημιν και εξ αρχης αινιγματα, οτε
τον Ἐνωχ μετεστησεν. Ει γαρ απιστεις, οτι ου δυνατον διαναστηναι σωματα, απο τουτου
πιστευε. Πως γαρ ηρκεσεν εις χρονον τοσουτον το σωμα εκεινο; Ου γαρ εστιν ισον
οικιαν διεφθαρμενην αναστησαι, και την σαθραν και παλαιαν ουσαν διακρατησαι επι
χρονον τοσουτον. Ουκ εννοεις οτι ουκ οντα εποιησεν; Ουκουν πολλωι μαλλον
αναστησαι δυναται. Ἔχεις και ετεραν εικονα της αναστασεως, λεγω την Ἠλιου
αρπαγην, ος ουδεπω και τημερον ετελευτησε. Παντα ραιδια και ευκολα τωι Θεωι. Ουκ
αδυνατησει, φησι, παρα τωι Θεωι παν ρημα. Και ο Προφητης· Παντα οσα ηθελησεν,
εποιησεν. Ουχ οραις οτι και σοι δυσκολα τα του τεκτονος εργα; Ἀλλ' ομως παραχωρεις
τηι τεχνηι. Ειτα τηι μεν συνδουλου τεχνηι παραχωρεις· του δε ∆εσποτου την σοφιαν
ευθυνας απαιτεις, και ου καταδεχηι τηι πιστει το γινομενον; Και ποσης ταυτα αξια
ανοιας; Ουκ αποθανουμαι, αλλα ζησομαι. Ει τις και κατα αναγωγην εκλαβοι το
ειρημενον, ουχ αμαρτησεται. Ει γαρ και περι της αναστασεως τουτο ειρηται το γαρ, Ουκ
αποθανουμαι, δηλουντος εστιν, οτι ουδε ο θανατος θανατος, αλλ' ομως και καθ' ετερον
τροπον νοειται. Ουκ αποθανουμαι γαρ, φησι, τον ετερον θανατον, ον και ο Χριστος
αινιττομενος ελεγεν· Ὁ πιστευων εις εμε, καν αποθανηι, ζησεται· και πας ο ζων και
πιστευων εις εμε, ου μη αποθανηι. Και διηγησομαι τα εργα Κυριου. Τουτο μαλιστα ζωη,
το και αυτον αινειν, και εις απαντας εξαγγελλειν τα θαυματα αυτου. Ποια εργα; ειπε
μοι. Ταυτα α μελλει διηγεισθαι, επαγων· Παιδευων επαιδευσε με ο Κυριος, και τωι
θανατωι ου παρεδωκε με. Ειδες την παραδοξοποιιαν; ειδες το χρησιμον; Ου γαρ δη μονον
οτι απηλλαγη ευχαριστει, αλλ' οτι και ενεπεσε χαριν οιδε μεγιστην, και λεγει το κερδος
του πειρασμου. Ποιον δη τουτο; Παιδευων επαιδευσε με ο Κυριος, φησι. Τουτο των
κινδυνων το χρησιμον, οτι βελτιονα ειργασατο. Ειδες εκατερωθεν αυτου την δυναμιν,
και την κηδεμονιαν, και το αφειναι εναποληφθηναι τοις δεινοις, και το παλιν
απαλλαξαι; Τωι γαρ θανατωι, φησιν, ου παρεδωκε με. Και καλως ειπεν ετερος
ερμηνευτης· Τωι δε θανατωι ουκ εδωκε με, ινα δηλω 55.335 σηι οτι εν τηι εξουσιαι αυτου το
παν εκειτο. Ὥστε διπλην εκερδανε σωτηριαν, την τε των δεινων, την τε της κακιας
απαλλαγην. ∆ιο και Παυλος ελεγεν Ἑβραιοις γραφων· Ει δε εκτος εστε παιδειας, αρα
νοθοι εστε, και ουχ υιοι. Ἀνοιξατε μοι πυλας δικαιοσυνης· εισελθων εν αυταις
εξομολογησομαι τωι Κυριωι. Τοις παιδευομενοις αι πυλαι ανοιγονται, τοις αποτιθεμενοις
τα αμαρτηματα.
εʹ. Ὁ παιδευθεις μετα παῤρησιας δυναται λεγειν· Ἀνοιξατε μοι πυλας
δικαιοσυνης. Και γαρ και κατα αναγωγην εκληπτεον το ειρημενον, και πυλας τας των
ουρανων νοητεον, αι τοις πονηροις εισι κεκλεισμεναι, προς ας δει κρουειν δια της
αρετης, δι' ελεημοσυνης, δια δικαιοσυνης. Αυτη η πυλη του Κυριου· δικαιοι
εισελευσονται εν αυτηι. Εισι πυλαι θανατου, εισι πυλαι απωλειας, εισι πυλαι ζωης, εισι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

268

πυλαι στεναι και τεθλιμμεναι. ∆ια δη τουτο επειδη πολλαι, λεγει το παρασημον της του
Κυριου πυλης, επαγων· Αυτη η πυλη του Κυριου. Ἐκειναι γαρ ουχι του Κυριου. Και το
παρασημον ποιον αυτης; Το δι' αυτης τους παιδευομενους εισιεναι, τους θλιβομενους.
Στενη γαρ εστι και τεθλιμμενη· ει δε τεθλιμμενη, οι θλιβομενοι δι' αυτης βαδιουνται·
ωσπερ η προς απωλειαν πλατεια και ευρυχωρος. Ἐξομολογησομαι σοι, οτι επηκουσας
μου, και εγενου μου εις σωτηριαν. Ουχ απλως ειπεν, Ἐπηκουσας, αλλα προτερον
παιδευσας, και βελτιω ποιησας. ∆ιο και ευχαριστει, ουχ υπερ ων ηκουσθη, αλλ' υπερ ων
επαιδευθη. ∆ια γαρ τουτο ηκουσθη, και πανταχου πολυ τουτο παρ' αυτωι το της
ευχαριστιας ειδος. Ὅπερ γαρ ειπον, και λεγων ου παυσομαι, τουτο μαλιστα θυσια και
προσφορα. Λιθον ον απεδοκιμασαν οι οικοδομουντες, ουτος εγενηθη εις κεφαλην
γωνιας. Ὅτι μεν εις Χριστον το ειρημενον, παντι που δηλον. Και γαρ αυτος εν τοις
Ευαγγελιοις ταυτην παραγει την προφητειαν λεγων· Ουδεποτε ανεγνωτε, Λιθον ον
απεδοκιμασαν οι οικοδομουντες, ουτος εγενηθη εις κεφαλην γωνιας; Ει δε μη δοκει εξ
αυτης ηρτησθαι της ιστοριας το ειρημενον, αλλα μεσην την ακολουθιαν διακοψασα η
προφητεια επεισηλθε, θαυμαστον ουδεν, ουδε καινον· ουτω γαρ αι πλειους των
προφητειων εξεφωνηθησαν εν τηι Παλαιαι, δια το δειν αυτας συσκιαζεσθαι τεως, ωστε
μη και τα βιβλια αυτα εξαλειφθηναι. Ἐπει και η περι της γεννησεως αυτου προφητεια
δοκει μεν απο της ιστοριας ηρτησθαι, ουδεν δε κοινον εχει προς εκεινην· οιον το, Ἰδου η
παρθενος εν γαστρι ληψεται, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου
Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο Θεος. Λιθον ον απεδοκιμασαν οι
οικοδομουντες. Οικοδομουντας λεγει τους Ἰουδαιους, τους νομοδιδασκαλους, τους
γραμματεις, τους Φαρισαιους, οτι απεδοκιμαζον αυτον λεγοντες· Σαμαρειτης ει συ, και
δαιμονιον εχεις· και παλιν· Ουτος ουκ εστιν εκ του Θεου, αλλα πλαναι τον οχλον. Ἀλλ'
ομως ουτος ο αποδοκιμασθεις ουτως εφανη δοκιμος, ως γενεσθαι κεφαλην γωνιας. Ου
γαρ απας λιθος εις γωνιαν επιτηδειος, αλλ' ο δοκιμωτατος, και εξ εκατερας πλευρας
τους τοιχους συν 55.336 δησαι δυναμενος. Ὃ τοινυν ο Προφητης λεγει, τουτο εστιν, οτι
ο αποδοκιμασθεις παρα των Ἰουδαιων και εξουθενηθεις, ουτως εφανη θαυμαστος, ωστε
μη μονον οικοδομην υφηναι, αλλα και δυο συνδησαι τοιχους. Ποιους δη τοιχους; Τους
εξ Ἰουδαιων και Ἑλληνωνπιστευοντας· καθαπερ και ο Παυλος λεγει· Αυτος γαρ εστιν η
ειρηνη ημων, ο ποιησας τα αμφοτερα εν, και το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, την
εχθραν εν τηι σαρκι αυτου, τον νομον των εντολων εν δογμασι καταργησας, ινα τους
δυο κτισηι εις ενα καινον ανθρωπον. Και παλιν· Ἐποικοδομηθεντες τωι θεμελιωι των
αποστολων και προφητων, οντος ακρογωνιαιου λιθου Ἰησου Χριστου. Το δε ειρημενον
πολλη κατηγορια των Ἰουδαιων, οτι οικοδομουντες τον επιτηδειον λιθον ουκ εκριναν,
αλλα και ως αδοκιμον εῤριψαν, τοιαυτην δυναμενον οικοδομην υφηναι. Ει δε βουλει
τους δυο τοιχους μαθειν, ακουσον και αυτου του Χριστου λεγοντος· Και αλλα προβατα
εχω, α ουκ εστιν εκ της αυλης ταυτης, κακεινα με δει αγαγειν· και γενησεται μια
ποιμνη, εις ποιμην. Τουτο και ανωθεν ως εν τυπωι γεγονεν. Ὁ γαρ Ἀβρααμγεγονεν
εκατερων πατριαρχης, των τε εν ακροβυστιαι, των τε εν περιτομηι· αλλ' εκεινο μεν ως εν
τυπωι, τουτο δε εν αληθειαι. Ουτος εγενηθη εις κεφαλην γωνιας· τουτεστι, συνεδησεν
εκατερα τα εθνη. Παρα Κυριου εγενετο αυτη. Τι εστι· Παρα Κυριου εγενετο αυτη; Ουκ ην
ανθρωπινον, φησι, το γενομενον, ουκ ην ενος των πολλων, ουκ ην αγγελων, ουκ ην
αρχαγγελων το τοιαυτην πλεξαι γωνιαν. Ουδεις γουν ισχυσεν, ου δικαιος, ου προφητης,
ουκ αγγελος, ουκ αρχαγγελος αλλα του Θεου το κατορθωμα μονον· και γαρ τουτο
ιδικως αυτου το εργον. Ἕτερος δε ερμηνευτης· Παρα Κυριου εγενετο τουτο, φησι·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

269

τουτεστι, το εργον το θαυμαστον και παραδοξον, το της γωνιας. Και εστι θαυμαστη εν
οφθαλμοις ημων. Τις δε εστι θαυμαστη; Ἡ γωνια, η συνοδος των δυο εθνων, η εις την
ευσεβειαν. Και γαρ εκ των Ἰουδαιων πολλαι μυριαδες επιστευσαν· και οι αποστολοι δε
εξ Ἰουδαιων. Καλως δε ειπεν· Ἐν οφθαλμοις ημων· ου γαρ πασιν εστι το θαυμα
καταδηλον. Τις γαρ ουκ αν εκπλαγειη, τις ουκ αν θαυμασειεν, οτι ενθα εσταυρωθη
Χριστος, εκει προσκυνειται Χριστος· και οι μεν σταυρωσαντες εν ατιμιαι, οι δε
προσκυνουντες εν δοξηι; Και γαρ πασαν την οικουμενην διεδραμεν ο λογος, συναπτων
τηι αληθειαι απαντας. Ἔστι μεν ουν και τοις οπωσουν εξεταζουσι θαυμαστη, πολλωι δε
ακριβεστερον και σαφεστερον τοις πιστευουσι. ∆ια τουτο ειπεν· Ἐν οφθαλμοις ημων.
Αυτη η ημερα, ην εποιησεν ο Κυριος· αγαλλιασωμεθα, και ευφρανθωμεν εν αυτηι.
Ἡμεραν ενταυθα ουχι τον δρομον λεγει τον ηλιακον, αλλα τα κατορθωματα τα εν αυτηι
γενομενα. Ὥσπερ γαρ ημεραν πονηραν λεγων, ου τον δρομον λεγει του ηλιου, αλλα τα
εν αυτηι κακα· ουτω και ημεραν αγαθην, τα εν αυτηι κατορθωματα. Ὃ δε λεγει τοιουτον
εστι· Τα του Θεου κατορθωματα, τα εν αυτηι γενομενα, ο Θεος εποιησε· της γαρ χειρος
εκεινης μονης ην το τελεσαι τα γεγενημενα. 55.337
ς ʹ. Τι τοινυν της ημερας ταυτης ισον γενοιτ' αν, εν ηι καταλλαγηι Θεου προς
ανθρωπους εγενετο, και χρονιος κατελυθη πολεμος, και ουρανος απεδειχθη η γη, και οι
της γης αναξιοι ανθρωποι της βασιλειας εφανησαν αξιοι, και η απαρχη της φυσεως της
ημετερας υπερανω των ουρανων ανηνεχθη, και παραδεισος ηνοιγη, και την αρχαιαν
απελαβομεν πατριδα, και καταρα ηφανισθη, και αμαρτια ελυθη, και οι δια του νομου
κολασθεντες χωρις του νομου σωτηριας επετυχον, και πασα η γη και θαλασσα τον
∆εσποτην επεγνω τον εαυτης, και μυρια ετερα γεγονεν, απερ ουκ εστι νυν επελθειν τωι
λογωι; ∆ια δη τουτο ο Προφητης απαντα ταυτα εννοησας, τωι Θεωι το παν ανατιθησι,
δηλων, οτι του Θεου εργα εστι τα γεγενημενα. Ἀγαλλιασωμεθα και ευφρανθωμεν εν
αυτηι. Ευφροσυνην ενταυθα λεγει την πνευματικην, την νοεραν, την της διανοιας.
Ἀγαλλιασωμεθα και ευφρανθωμεν εν αυτηι, οτι τοσουτων επετυχομεν αγαθων. Και γαρ
και τουτο ου μικρον κατορθωμα, το χαιρειν επι τοις αγαθοις, το σκιρταιν, το
ευφραινεσθαι, το μετα ηδονης δεχεσθαι του Θεου τας ευεργεσιας. Ὦ Κυριε, σωσον δη· ω
Κυριε, ευοδωσον δη. Ἐπειδη ειδε της οικουμενης την ευημεριαν, και την των
πραγματων μεταβολην, και την προς το βελτιον μεταστασιν, συγχαιρων τοις
απολαυουσιν ειπεν· Ὦ Κυριε, σωσον δη· ω Κυριε, ευοδωσον δη. Τουτεστι, διασωσον δη
τους απολαυοντας, ωστε και εμπλησθηναι, και καρπους αξιους επιδειξασθαι της
χαριτος· ραιδιαν αυτοις ποιησον την οδον, ωστε μετα το τυχειν μη εκπεσειν των
τοιουτων καλων. Ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου. Ου γαρ δη μεχρι των
γεγενημενων ισταται τα ημετερα, αλλ' εφ' ετερα προεισι μειζονα, την αναστασιν, την
βασιλειαν, την μετα Χριστου ληξιν, απερ απαντα παραστησαι βουλομενος, επηγαγεν·
Ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου. Τουτο και ο Χριστος Ἰουδαιοις ελεγεν·
Ἀμην, αμην λεγω υμιν· ου μη με ιδητε, εως αν ειπητε, Ευλογημενος ο ερχομενος εν
ονοματι Κυριου. Ἐπειδη γαρ ανω και κατω τουτο αυτο προεβαλλετο, οτι ουκ εστιν απο
του Θεου, οτι αντιθεος εστι, λεγει αυτοις· Ὑμεις μοι μαρτυρησετε, οτι ουκ αντιθεος εγω,
οταν ιδητε επι των νεφελων ερχομενον, και ταυτην αφητε την φωνην λεγοντες,
Ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου, εν ευφημιας ρημασι της απολογιας
εαυτους εκβαλλοντες. Ἡ γαρ επιφανεια των γινομενων τοτε ταυτην παρασκευασει την
φωνην αφειναι, ομου μεν ευφημουντας, ομου δε την κατηγοριαν πικροτεραν ποιουντας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

270

την καθ' εαυτων. Ευλογηκαμεν υμας εξ οικου Κυριου· Θεος Κυριος, και επεφανεν ημιν.
Τον δημον απαντα λεγει τον πιστον, τον ευλογιας απολαυοντα εν τωι οικωι του Θεου.
Και γαρ πανταχου φαινονται οι προφηται μακαριζοντες τους μελλοντας πιστευειν.
Τινος ενεκεν ευλογησατε, και ποθεν ο μακαρισμος; Ὅτι ο Θεος επεφανεν ημιν. Ἐπεφανη
γαρ, φησιν, η χαρις του Θεου η σωτηριος παιδευουσα ημας, ινα αρνησαμενοι την
ασεβειαν και τας κοσμικας επιθυμιας, σωφρονως και δικαιως και ευσεβως ζησωμεν,
απεκδεχομενοι την μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν του μεγαλου Θεου και Σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου. Ἐνταυθα τοινυν ο Προφητης την σαρκωσιν θαυμαζει, οτι Θεος
ων, και Κυριος, και της ουσιας εκεινης, κατηξιωσεν επιφα 55.338 νειαν. Ἐπιφανειαν δε
ειπε την οικονομιαν, το εις μητραν ελθειν παρθενικην, το ανθρωπον γενεσθαι, και τοις
ανθρωποις συναναστραφηναι. ∆ια δη τουτο, Ευλογηκαμεν υμας, φησιν, οτι τοιαυτης
απηλαυσατε δωρεας. Τουτο και ο Χριστος αινιττομενος ελεγε· Πολλοι προφηται και
δικαιοι επεθυμησαν ιδειν, α ειδετε, και ουκ ειδον, και ακουσαι, α ακουετε, και ουκ
ηκουσαν. Συστησασθε εορτην εν τοις πυκαζουσιν, εως των κερατων του θυσιαστηριου.
Ἕτερος ερμηνευτης φησι· Συνδησατε εν πανηγυρει πυκασματα. Ἄλλος, ∆ησατε εορτην
εν πιμελεσιν. Ἐπι την ιστοριαν εξεβη παλιν απο της προφητειας. Ὃ δε λεγει τοιουτον
εστιν· Ἑορτασατε, πανηγυρισατε. Τι δε εστι, Συστησασθε εορτην εν τοις πυκαζουσι; Κατα
μεν τον ενα ερμηνευτην, Θυσατε θυσιας λιπαρας· κατα δε τον ετερον, Στεφανωματα και
κλαδους αναψατε τωι ναωι. Το δε Ἑβραικον τουτο ουτως ειπεν, Ἐσρου αγ βααδ οθθιμ.
Ἄν τε ουν τουτο, αν τε εκεινο ηι, εορτην δηλοι, και φαιδραν ημεραν, και πανηγυριν. Ἀπο
γαρ των νοητων επι τα αισθητα μετηγαγε παλιν τον λογον, και της επανοδου τουτων
εμνημονευσε. Θεος μου ει συ, και εξομολογησομαι σοι· Θεος μου ει συ, και υψωσω σε.
Ἐξομολογησομαι σοι, οτι επηκουσας μου, και εγενου μοι εις σωτηριαν. Ἐνταυθα
δεικνυσιν, οτι και χωρις των ευεργεσιων δει ευχαριστειν τωι Θεωι, και δια τουτο
δοξαζειν αυτον, δια την μεγαλωσυνην αυτου, δια την αποῤρητον δοξαν. Τουτο γαρ
αινιττεται μετα το ειπειν τας ευεργεσιας, ας ευηργετηθη, ουτως επαγαγων. Λεγει γαρ·
Και χωρις τουτων και ευχαριστησω, και εξομολογησομαι, οτι τοιουτον εχω ∆εσποτην,
ουτως υψηλον, ουτω μεγαν, ουτως αορατον, ουτως ακαταληπτον· το γαρ, Ὑψωσω,
δοξασω εστιν. Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι, οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου.
Ουκ αυτος ταυτην αναφερειν την θυσιαν μονον αρκειται, αλλα και κοινωνους πολλους
καλει της ευφημιας και της ευχαριστιας, και την Θεου φιλανθρωπιαν ανακηρυττει,
πανταχου το διαρκες αυτης υμνων και το μεγεθος. Ταυτα δη ουν και ημεις ειδοτες,
μενωμεν διαπαντος ευχαριστουντες τωι φιλανθρωπωι Θεωι, και ταυτην αναφερωμεν την
θυσιαν, ινα και των μελλοντων αγαθων απολαυσωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΙΘʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ὠδη των αναβαθμων. Ἕτερος ερμηνευτης λεγει, Ὠδη των αναβασεων.
Προς Κυριον εν τωι θλιβεσθαι με εκεκραξα, και εισηκουσε μου.
αʹ. Των μεν αλλων ψαλμων εκαστωι ιδια τις εστιν επιγραφη, ενταυθα δε ομου
πολλοι συνελθοντες μιαν ελαβον προσηγοριαν, Ὠδη των αναβαθμων, η ως ετερος ειπεν
ερμηνευτης, των αναβασεων. Τινες δε αυτους και αναβαθμους καλουσι. Και τινος,
φησιν, 55.339 ενεκεν ουτως εισιν ειρημενοι; Κατα μεν την ιστοριαν, οτι δη περι της
ανοδου διαλεγονται της εκ Βαβυλωνος, και της αιχμαλωσιας μνημονευουσι της εκεισε·
271
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα δε την αναγωγην, οτι εις την κατ' αρετην οδον χειραγωγουσι· τινες γαρ ουτως
αυτους εξελαβον. Και γαρ η εκει φερουσα οδος αναβαθμοις εοικε, κατα μικρον
αναγουσα τον εναρετον και φιλοσοφον ανδρα, και προς τον ουρανον αυτον ιστωσα
τουτον. Ἄλλοι δε την του Ἰακωβ κλιμακα δια τουτων αινιττεσθαι φασι, την απο γης
εστηριγμενην προς ουρανον δειχθεισαν αυτωι. Ουτω γαρ και τα αβατα των χωριων, και
υψηλοτερα, βατα γινεται, βαθρων και κλιμακων υποτεθειμενων ημιν. Ἀλλ' επειδη τους
ανελθοντας, επειδαν εις υψος ανενεχθωσιν, αναγκη ιλιγγιαιν, δια τουτο ουχι
αναβαινοντας μονον, αλλα και προς αυτο το ακρον γινομενους ασφαλιζεσθαι χρη. Μια
δε ασφαλεια, οταν μη οσον ανεβημεν ιδωμεν, και απονοηθωμεν, αλλ' οσον αναβηναι
λειπει κατοπτευσωμεν, και προς εκεινο τεινωμεθα. Ὃ και Παυλος δηλων ελεγε· Των
οπισθεν επιλανθανομενοι, προς δε τα εμπροσθεν επεκτεινομενοι. Ἀλλ' ο μεν της
αναγωγης λογος ουτος· ημεις δε λοιπον, ει δοκει, ελθωμεν επι την ιστοριαν, και ιδωμεν
τους της αιχμαλωσιας απαλλαγεντας. Πως ουν απηλλαγησαν της αιχμαλωσιας; Τωι
ποθωι των Ἱεροσολυμων· ως οι γε μη τουτον κατορθωσαντες, ουδεν απο της του Θεου
χαριτος εκερδαναν, αλλ' εναπεμειναν τηι δουλειαι και εναπεθανον· ους και ημεις αν
ζηλωσωμεν, το αυτο πεισομεθα. Ἂν γαρ μη τωι των ουρανιων ερωτι κατασχεθωμεν, και
τωι ποθωι της ανω Ἰερουσαλημ, αλλα τωι παροντι βιωι προσηλωθωμεν διαπαντος,
εγκαλινδουμενοι τωι πηλωι των βιωτικων φροντιδων, ου δυνησομεθα την πατριδα
απολαβειν. Προς Κυριον εν τωι θλιβεσθαι με εκεκραξα, και εισηκουσε μου. Ειδες της
θλιψεως το κερδος; ειδες της φιλανθρωπιας το ετοιμον; Της θλιψεως το κερδος, οτι
προς ευχην αυτους ηγαγε καθαραν· της φιλανθρωπιας το προχειρον, οτι καλουσιν
ευθεως επενευσεν· ο και τοις εν Αιγυπτωι εποιησε προτερον. ∆ιο και λεγει· Ἰδων ειδον
την κακωσιν του λαου μου, και του στεναγμου αυτων ηκουσα, και κατεβην του
εξελεσθαι αυτους. Και συ τοινυν, αγαπητε, εν θλιψει γινομενος, μη απογινωσκε, μηδε
ραιθυμος γινου, αλλα τοτε μαλιστα διαναστηθι· επειδη και τοτε καθαρωτεραι αι ευχαι,
και πλειων η ευνοια η παρα του Θεου· και παντα τον βιον ουτω ζηθι, ως επιπονον ειναι
σοι την ζωην, ειδως, οτι Παντες οι θελοντες ζηιν ευσεβως εν Χριστωι Ἰησου,
διωχθησονται· και οτι ∆ια πολλων θλιψεων δει ημας εισελθειν εις την βασιλειαν του
Θεου. Μη τοινυν τον υγρον και διαλελυμενον αγαπησηις βιον, μηδε την ευρυχωρον
θελησηις βαδιζειν ου γαρ φερει αυτη προς τον ουρανον η οδος, αλλα την στενην και
τεθλιμμενην. Ει δε βουλει περι τας ανω διατριβας καταντησαι, φευγε τας ηδονας,
καταπατει την φαντασιαν του βιου, πλουτον και δοξαν και δυναστειαν ατιμαζε· πενιαν
δε και συντριβην διανοιας και εξομολογησιν και δακρυων πηγας κτησαι, και παντα τα
σωτηριαν δυναμενα προξενειν μετελθε. Ταυτα γαρ και ασφαλεστερον τον κεκτημενον
καθιστησι, και τας ευχας υψηλοτερας εργαζεται. Ἂν ουτω σεαυτον κατασκευασηις,
55.340 και μετα τοιαυτης διανοιας καλεσηι και συ τον Θεον, παντως ακουσεται σου. ∆ια
γαρ τουτο και ο Προφητης ειπεν, οτι Ἐν τωι θλιβεσθαι με εκεκραξα, και εισηκουσε μου,
ινα μαθηις αναβαινειν κατα μικρον, και τας ευχας επτερωμενας εργαζεσθαι, ινα μη
δυσχεραινηις μηδε αλυηις εν ταις θλιψεσιν, αλλα δρεπηι το απ' αυτων κερδος. Ει γαρ ο
προφητης Ἐλισσαιος ανθρωπος ων, προσιουσαν την γυναικα ουκ αφιησι τον μαθητην
απωσασθαι, Ἄφες, λεγων, αυτην, οτι κατωδυνος εστιν η ψυχη αυτης· ουδεν ετερον
εμφαινων εκ τουτου, η οτι απολογιαν εχει μεγαλην, και συνηγοριαν την θλιψιν· πολλωι
μαλλον ο Θεος ου διακρουσεται σε μετα κατωδυνου ψυχης προσιοντα. ∆ια τουτο και ο
Χριστος μακαριζει τους πενθουντας, και τους γελωντας ταλανιζει. ∆ια τουτο και των
μακαρισμων αρχομενος, εντευθεν το προοιμιον εποιησατο, λεγων, Μακαριοι οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

272

πενθουντες. Ει τοινυν βουλει τους αναβαθμους αναβαινειν τουτους, περικοψον το
διαλελυμενον και χαυνον του βιου, συσφιγξον σεαυτον τωι επιπονωι της πολιτειας,
αποστησον των γηΐνων πραγματων. Αυτη πρωτη αναβασις. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν,
ομου και κλιμακα αναβαινειν, και της γης εχεσθαι.
βʹ. Ὁραις ποσον το υψος του ουρανου· οισθα του χρονου την βραχυτητα· οισθα το
αδηλον του θανατου. Μη τοινυν μελλε, μηδε αναβαλλου, αλλα πολληι τηι σφοδροτητι
ταυτης αψαι της αποδημιας, ινα εν μιαι ημεραι και δυο και τρεις και δεκα και εικοσι
αναβαινηις αναβαθμους. Κυριε, ρυσαι την ψυχην μου απο χειλεων αδικων, και απο
γλωσσης δολιας. Ὅρα ενταυθα το ευαγγελικον εκεινο παραγγελμα διαλαμπον· Ευχεσθε
μη εισελθειν εις πειρασμον. Τουτου γαρ του πειρασμου ουδεν ισον, αγαπητε, του
δολερωι περιπεσειν ανθρωπωι· ο τοιουτος και θηριου χαλεπωτερος. Το μεν γαρ οπερ εστι
φαινεται· ουτος δε παραπετασματι πολλακις επιεικειας τον ιον απεκρυψεν, ως και
δυσφωρατον γενεσθαι την ενεδραν, και βαραθρωι περιπεσειν αφυλακτως τον
εμπιπτοντα. ∆ια τουτο συνεχως ανω και κατω τουτο παρακαλει τον Θεον, των τοιουτων
επιβουλων απαλλαττεσθαι. Ει δε τους δολερους δει φευγειν και υπουλους, πολλωι
μαλλον τους απατεωνας, και πονηρα δογματα ενιεντας. Μαλιστα δε αδικα ειποι τις αν
χειλη εκεινα, τα περι την αρετην βλαπτοντα, τα προς κακιαν απαγοντα. ∆ια δη ταυτα
και ο Προφητης ουτος την ψυχην αυτου αξιοι ρυσθηναι· εκει γαρ ενιησι τα βελη. Τι
δοθειη σοι, και τι προστεθειη σοι προς γλωσσαν δολιαν; Ἕτερος ερμηνευτης φησι· Τι
παρεξει σοι, η τι προσθησει γλωσσα δολια; Ὁ δε ετερος· Τι δυη σοι, η τι προσθειη σοι
γλωσσα κατ' επιθεσεως; Ουδεν ουν ετερον παριστησι το ειρημενον, η οτι μεγαλη αυτη η
πονηρια, και χαλεπον της κακιας το ειδος. ∆ια δη τουτο οραις και τον Προφητην
θυμουμενον, οργιζομενον, και λεγοντα· Τι δοθειη σοι, και τι προστεθειη σοι προς
γλωσσαν δολιαν; Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Ποια αν ευρεθειη 55.341 της κακιας ταυτης
αξια τιμωρια, Ὅπερ και Ἰουδαιοις Ἡσαΐας ελεγε· Τι ετι πληγητε προστιθεντες ανομιαν;
τουτο δη και αυτος· Τι δοθειη σοι, και τι προστεθειη σοι προς γλωσσαν δολιαν; Ἢ τουτο
τοινυν φησιν, η οτι και αυτο τουτο τιμωρια, και προ της δικης σαυτον απαιτεις δικην,
οικοθεν την κακιαν τικτων. Μεγιστη γαρ ψυχης τιμωρια κακια, και προ της δικης. Τις
ουν αν γενοιτο αξια τωι τοιουτωι δικη; Ἐνταυθα μεν ουδεμια, η δε παρα του Θεου πληγη.
Ἄνθρωπος μεν γαρ ουκ αν κατ' αξιαν αμυναιτο· υπερβαινει γαρ πασαν τιμωριαν η
πονηρια· ο Θεος δε επαξει την πληγην. ∆ιο και εμφαινων τουτο, ταχεως επηγαγε λεγων·
Τα βελη του δυνατου ηκονημενα συν τοις ανθραξι τοις ερημικοις. Παλιν βελη ενταυθα
τας τιμωριας καλει. Ὁ δε ετερος ερμηνευτης, Τα βελη του δυνατου ηκονηται, ειπε, μετα
ανθρακων εστοιβασμενων. Και ετερος δε, Συν ανθρακιαις αρκευθιναις, τηι μεταφοραι
των ονοματων αυξων της τιμωριας τον φοβον. Το τε γαρ, Ἐστοιβασμενων, το τε,
Ἀρκευθιναις, την αυτην εχει εννοιαν. Ἐκει μεν το πληθος παριστησιν· ενταυθα δε την
ποιοτητα και την σφοδροτητα της τιμωριας. Ὅπερ ουν και οι Ἑβδομηκοντα δηλουντες,
Συν τοις ανθραξι τοις ερημικοις, εξεδωκαν, τουτεστιν ερημοποιοις, δαπανωσι,
καταναλισκουσιν. Ἀπο γαρ των παρ' ημιν φοβερων υλων και του Θεου τας τιμωριας
σχηματιζουσιν αι Γραφαι, βελη και πυρ αυτας καλουσαι. Ἐνταυθα δε μοι τους
βαρβαρους αινιττεσθαι δοκει. ∆ιο και τουτο δηλων ετερος ερμηνευτης ελεγε· Ῥυσαι την
ψυχην μου απο χειλους ψευδους. Τοιαυτα γαρ αυτων τα ρηματα, τοιουτοι οι δολοι και
αι επιβουλαι, πλανης γεμοντα απαντα και πολλης της κακιας. Οιμοι οτι η παροικια μου
εμακρυνθη, κατεσκηνωσα μετα των σκηνωματων Κηδαρ. Ἕτερος ερμηνευτης φησιν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

273

Οιμοι οτι παροικων παρειλκυσα. Ἄλλος, Ὢ εμοι, προσηλυτευσα εν μακρυσμωι. Ταυτα
μεν ουν ουτοι θρηνουσιν υπερ της αιχμαλωσιας της εν Βαβυλωνι· ο δε Παυλος υπερ της
ενταυθα διατριβης λεγων· Και γαρ οι οντες εν τωι σκηνει τουτωι, στεναζομεν βαρουμενοι
Και, Ου μονον δε, αλλα και αυτοι την απαρχην του Πνευματος εχοντες, και αυτοι εν
εαυτοις στεναζομεν. Και γαρ παροικια ο παρων βιος. Και τι λεγω παροικιαν, οπου γε και
της παροικιας εστιν ευτελεστερον πραγμα; Ὅθεν αυτην και οδον εκαλεσεν ο Χριστος,
λεγων· Στενη η πυλη, και τεθλιμμενη η οδος η επαγουσα εις την ζωην. Και γαρ τουτο
αριστη διδασκαλια μαλιστα και η πρωτη, το ειδεναι οτι παροικοι εσμεν κατα τον
παροντα βιον. ∆ιο και οι παλαιοι τουτο ωμολογουν, και δια τουτο μαλιστα
εθαυμασθησαν. Τουτο και Παυλος δηλων, ελεγε γραφων· ∆ια ταυτην την αιτιαν ουκ
επαισχυνεται αυτους ο Θεος, Θεος αυτων καλεισθαι. Ποιαν αιτιαν; ειπε μοι. Ὅτι
ωμολογησαν ξενοι και παρεπιδημοι ειναι. Τουτο αρετης απασης ριζα και υποθεσις. Ὁ
γαρ των ενταυθα ξενος των ανω πολιτης εσται. Ὁ των ενταυθα ξενος ουκ
εμφιλοχωρησει τοις παρουσιν· ουκ οικιας επιμελησεται, 55.342 ου χρηματων, ου
τροφης, ουκ αλλου των τοιουτων 55.342 ουδενος· αλλ' ωσπερ οι εν αλλοτριαι
διατριβοντες, παντα ποιουσι και πραγματευονται προς την επι τηι πατριδι
αποκαταστασιν, και καθ' εκαστην επειγονται την ημεραν την ενεγκουσαν ιδειν· ουτω
και ο των μελλοντων ερων, ουτε τοις λυπηροις ταπεινωθησεται παρουσιν, ουτε τοις
χρηστοις επαρθησεται, αλλ' εκατερα παραδραμειται, καθαπερ οδον βαδιζων, ∆ια τοι
τουτο και εν τηι προσευχηι κελευομεθα λεγειν, Ἐλθετω η βασιλεια σου, ινα τον ποθον
και την επιθυμιαν της ημερας εκεινης στρεφοντες, και προ οφθαλμων αυτην εχοντες,
μηδε ορωμεν τα παροντα. Ει γαρ Ἰουδαιοι των Ἱεροσολυμων επιθυμουντες θρηνουσι τα
παρελθοντα, και μετα το απαλλαγηναι, τινα αν σχοιημεν ημεις συγγνωμην, ποιαν δε
απολογιαν, μη σφοδρωι κατεχομενοι τωι ποθωι της ανω Ἱερουσαλημ;
γʹ. Ὅρα γουν πως δε ουτοι θρηνουσι την μετ' εκεινων διατριβην, Κατεσκηνωσα,
λεγοντες, μετα των σκηνωματων Κηδαρ· πολλα παρυκησεν η ψυχη μου. Ἐνταυθα γαρ
ου την εν αλλοτριαι διατριβην θρηνουσι μονον, αλλα και την μετα βαρβαρων διαγωγην.
Ὃ δη και αλλοι προφηται εποιουν υπερ του παροντος βιου θρηνουντες, και λεγοντες·
Οιμοι οτι απολωλεν απο της γης ευλαβης, και ο κατορθων εν ανθρωποις ουκ εστι· και
αυτος δε ουτος, λεγων· Σωσον με, Κυριε, οτι εκλελοιπεν οσιος. Ου γαρ ταυτηι μονον
επιπονος ο βιος, οτι πολλην εχει την ματαιοτητα, και ακαιρους φροντιδας, αλλ' οτι και
πολλη των πονηρων η φορα. Ουδεν δε επαχθεστερον και δυσκολωτερον της προς τους
τοιουτους ομιλιας. Ου γαρ ουτω καπνος και αυχμος βαρυνειν τους οφθαλμους ειωθεν,
ως η των πονηρων ομιλια τας ψυχας αλυειν παρασκευαζει. Ουχ οραις και τον Κυριον
ημων Ἰησουν Χριστον το δυσχερες ενδεικνυμενον της τοιαυτης διαγωγης; Και γαρ οταν
λεγηι, Ἕως ποτε εσομαι μεθ' υμων; εως ποτε ανεξομαι υμων; τουτο αινιττομενος λεγει,
Κατεσκηνωσα μετα των σκηνωματων Κηδαρ. Βαρβαρον τουτο το γενος εστι,
θηριωδεστερον προς τους κεκρατημενους διακεισθαι, σκηναις και καλυβαις
κεχρημενων και προς την των θηριων αγριοτητα εκπεπτωκοτων. Ἀλλα τουτων πολλωι
χαλεπωτεροι οι αρπαγες, οι πλεονεκται, οι εν ασελγειαις, οι εν τρυφαις ζωντες. Πολλα
παρυκησεν η ψυχη μου. Και μην ου πολλα· εβδομηκοντα γαρ ετη μονον ην· αλλ' ου τωι
πληθει αυτα πολλα καλει, αλλα τηι δυσκολιαι των πραγματων. Καν γαρ ολιγα ηι, πολλα
τοις θλιβομενοις φαινεται. Ουτω και ημας διακεισθαι χρη, καν ολιγα ετη ζησωμεν
ενταυθα, πολλα νομιζειν αυτα τηι επιθυμιαι των μελλοντων. Ταυτα λεγων ου της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

274

παρουσης ζωης κατηγορω· μη γενοιτο· και γαρ τουτο εργον Θεου· αλλα προς τον ερωτα
των μελλοντων υμας αλειφων, και ωστε μη εμφιλοχωρειν τοις παρουσι, μηδε
προσηλωσθαι τωι σωματι, μηδε κατα τους μικροψυχους των πολλων διακεισθαι· οι καν
μυρια ζησωσιν ετη, ολιγα ταυτα ειναι φασιν. Ὧν τι γενοιτ' αν αλογωτερον; τι δε
παχυτερον, ει ουρανου προκειμενου, και των εν τοις ουρανοις αγαθων, α μητε
οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, προς τας 55.343 σκιας κεχηνασι, και τον ευριπον του
παροντος διαπεραιν βουλονται βιου, κυμασι διηνεκεσι, και χειμωνι, και ναυαγιοις
εγκαλινδουμενοι; Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως, αλλ' εσπευδε και ηπειγετο, και εν αυτον
μονον κατειχεν, η των ανθρωπων σωτηρια. Μετα των μισουντων την ειρηνην ημην
ειρηνικος· οταν ελαλουν αυτοις, επολεμουν με δωρεαν. Ειδες πως δεικνυσι το φορτικον
της εκει διατριβης; Ου γαρ ειπε, Μετα των ουκ εχοντων ειρηνην, αλλα, Μετα των
μισουντων την ειρηνην ημην ειρηνικος. Ειδες της θλιψεως το κερδος; ειδες της
αιχμαλωσιας τον καρπον; Ἀλλα νυν, τις ημων δυνησεται τουτο ειπειν; Ἀγαπητον γαρ
μετα των ειρηνικων ειρηνικον ειναι· ουτος δε και μετα των μισουντων την ειρηνην ην
ειρηνικος. Πως ουν τουτο και ημεις κατορθωσομεν; Ἂν ως παροικοι διατριβωμεν· παλιν
γαρ επι την αυτην υποθεσιν αγω τον λογον· αν ως ξενοι, αν μηδενι των παροντων ωμεν
κατεχομενοι. Ουδεν γαρ ουτω ποιει μαχην και πολεμον, ως ο των παροντων ερως, ως η
δοξης, η χρηματων, η τρυφης επιθυμια. Ὅταν δε και παντα διακοψηις τα σχοινια ταυτα,
και μηδενι τουτων περιιδηις την ψυχην κατεχομενην, τοτε οψει ποθεν ο πολεμος εχει
την αρχην, ποθεν η αρετη υποθεσιν ληψεται. ∆ια τουτο μεταξυ λυκων προβατα ειναι
κελευει, ινα μη λεγηις, Τα και τα επαθον, και δια τουτο ηγριωθην. Καν μυρια, φησι,
παθηις, μενε προβατον ον, και ουτω περιεσηι των λυκων. Πονηρος εστιν ο δεινα και
διεφθαρμενος, αλλ' εχεις τοσαυτην δυναμιν, ως και πονηρων περιγενεσθαι. Τι
προβατου ημερωτερον; τι δε λυκου αγριωτερον; Ἀλλ' ομως τουτο εκεινου περιεσται· και
τουτο επι των αποστολων εδειχθη. Ουδεν γαρ πραοτητος δυνατωτερον, ουδεν
μακροθυμιας ευτονωτερον. ∆ια τοι τουτο ο Χριστος κελευει προβατα ειναι μεταξυ
λυκων. Ειτα ουτως ειπων, ωσπερ ουκ αρκουσης της ημεροτητος ταυτης, της του
προβατου λεγω, ον βουλεται μαθητην δειξαι, και ετερον τι προστιθησιν· Ἔσεσθε
ακεραιοι ως αι περιστεραι· δυο ζωων ημερων και αφελως διακειμενων μιξας πραοτητα·
τοσαυτην ημας απαιτει την επιεικειαν, οταν μεταξυ αγριων ωμεν. Και μη μοι λεγε,
Πονηρος εστι, και ου δυναμαι φερειν. Τοτε γαρ μαλιστα επιδεικνυσθαι χρη την
πραοτητα, οταν προς αγριους εχωμεν, οταν προς ανημερους· τοτε αυτης η ισχυς
δεικνυται, τοτε αυτης το εργον και το κατορθωμα και ο καρπος διαλαμπει. Ὅταν
ελαλουν αυτοις, επολεμουν με δωρεαν. Ἕτερος δε ερμηνευτης φησι, Και οτε ελαλουν
αυτοις, επολεμουν· η τουτο αινιττομενος, Μετα των μισουντων την ειρηνην ημην
ειρηνικος, η, οτι Ἐπει ελαλουν αυτοις, αυτοι επολεμουν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἐν
αυτωι τωι καιρωι της διαλεξεως, οτε μαλιστα την αγαπην ενεδεικνυμην, φησιν, οτε
μαλιστα και ρηματα φιλικα ιεμην, τοτε ηγριαινον, τοτε δολους εῤραπτον, και ουδεν
αυτων εκρατει· αλλ' ομως εγω την οικειαν επεδεικνυμην αρετην, και εκεινων ταυτηι
διακειμενων. Ουτω και ημας διακεισθαι χρη, καν βαλλωσι, καν παιωσι φιλουντας, καν
επιβουλευωσι, τα παρ' εαυτων επιδεικνυσθαι, εκεινης της παραβολης μεμνημενους της
κελευουσης, ως προ 55.344 βατα και περιστερας ειναι εν μεσωι λυκων, ιν' εκεινους τε
βελτιους εργασωμεθα, και αυτοι των εν ουρανοις αγαθων απολαυσωμεν· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η
δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

275

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ὠδη των αναβαθμων. Ἄλλος, Ἆσμα εις τας αναβασεις. Ἦρα τους οφθαλμους μου εις τα
ορη, οθεν ηξει η βοηθεια μου. Ἕτερος, Αιρω οφθαλμους μου εις τα ορη, οθεν ηξει η
βοηθεια μου.
αʹ. Ὅρα ψυχην απορουμενην και αμηχανουσαν, ως εν τοις κακοις ουσαν, και
βουλομενην τυχειν παραμυθιας προς τον Θεον αφορωσαν. Τουτο παλιν κατορθωμα,
των πειρασμων, και κερδος πτερουν αυτην και διεγειρον, και την ανωθεν ποιουν
επιζητειν ροπην, και των βιωτικων αποτεμνον απαντων. Ει γαρ Ἰουδαιοι, οι παχεις και
τηι γηι προσηλωμενοι, απο της εν αιχμαλωσιαι ταλαιπωριας ουτως εγινοντο σπουδαιοι,
και προς τον ουρανον εβλεπον· πολλωι μαλλον ημεις δικαιοι αν ειημεν τουτο ποιειν εν
ταις περιστασεσι, και προς τον Θεον καταφευγειν, οι πλειονα εκεινων ακριβειαν
απαιτουμενοι. Ἐπειδη γαρ εκεινοι τοτε εν μεσοις ησαν απειλημμενοι τοις πολεμιοις, και
ου πολις αυτοις ην, ου τειχος, ου πυργος, ουχ οπλα, ου συμμαχια ανθρωπινη, ου
χρηματων περιουσια, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν, αλλ' αιχμαλωτοι και δουλοι
μεταξυ δεσποτων ομου και πολεμιων ανεστρεφοντο· τωι μεγεθει δε των συμφορων
πιεζομενοι προς την αμαχον κατεφυγον χειρα, και των ανθρωπινων ερημωθεντες, απο
της ερημιας ταυτης επι το φιλοσοφειν ηρχοντο. ∆ιο και ελεγον· Ἦρα τους οφθαλμους
μου εις τα ορη, οθεν ηξει η βοηθεια μου. Τα παρα των ανθρωπων παντα
εγκαταλελειπται, παντα φρουδα, παντα εκποδων· μια λοιπον υπολελειπται σωτηρια,
φησιν, η παρα του Θεου. Ἡ βοηθεια μου παρα Κυριου του ποιησαντος τον ουρανον και
την γην. Ειδες τον Θεον πανταχου επιζητουντας; απο της γης, απο του ουρανου, απο
των ορων, απο της ερημιας, πανταχου αυτον φανταζομενους; ειδες αυτων την διανοιαν
υψηλοτεραν γινομενην, και την πανταχου προνοιαν αυτου εκτεταμενην
ανακηρυττοντας; Ου γαρ απλως προσεθηκε, Του ποιησαντος τον ουρανον και την γην·
αλλα συλλογιζομενος αινιγματωδως τουτο και λεγων· Ει τον ουρανον και την γην
εποιησε, δυναται και εν αλλοτριαι βοηθησαι, και πανταχου, και εν βαρβαρωι χειρα
ορεξαι, και της πατριδος εκπεσοντας διασωσαι. Ει γαρ τα στοιχεια ταυτα λογωι μονωι
παρηγαγε, πολλωι μαλλον ημας των βαρβαρων απαλλαξαι δυνησεται. Ὁραις πως
φιλοσοφουσιν οι λιθων οντες αναισθητοτεροι, επι της αλλοτριας διατριβοντες; Ουκετι
γαρ ναου μεμνηνται, αλλ' ουρανου και γης. Ὅρα πως και την δημιουργιαν
ανακηρυττουσι και την σοφιαν του Θεου, και την προνοιαν. Οι γαρ προ τουτου τωι ξυλωι
λεγοντες, Θεος μου ει συ, και τωι λιθωι, Συ με 55.345 εγεννησας, νυν τον δημιουργον της
οικουμενης επιγινωσκουσιν. Ἡ βοηθεια μου παρα Κυριου, ου παρα ανθρωπων, ουδε
παρα ιππων, ου παρα χρηματων, ου παρα συμμαχων, ουδε παρα περιβολων. Ἡ βοηθεια
ημων παρα Κυριου· αυτη αχειρωτος η συμμαχια, αυτη αμαχος η βοηθεια· ουκ αμαχος δε
μονον, αλλα και ραιδια και ευκολος. Ου γαρ οδον μακραν βαδισαι δει, ου θυρωρους
κολακευσαι, ου χρηματα δαπανησαι, ου πρεσβειαν στειλασθαι, αλλ' οικοι μενοντα
δυνατον ταυτην επισπασασθαι την ροπην, μονον αν αποστησας τις εαυτον των
ανθρωπινων, εκεινης εξεχηται της ελπιδος, και οξυδερκες εχηι το ομμα, και υψηλα
βλεπηι. ∆ια γαρ τουτο και μονωι τωι ζωωι τουτωι την διαπλασιν ορθιον εποιησεν ο Θεος,
και τους οφθαλμους εν υψει κατεθετο της σαρκος, διδασκων και απο των αισθητων, οτι
δει προς το υψος οραιν. Μονον γαρ τουτο το ζωον εστιν ουτω διαπεπλασμενον· τα δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

276

αλλα παντα κατω βλεπει, και προς γην νενευκεν. Ουτος δε προς τον ουρανον τεταται,
ινα τα εκει περισκοπηι, και εν εκεινοις φιλοσοφηι, και εκεινα φανταζηται, και οξυδερκες
εχηι το ομμα της ψυχης. ∆ια δη τουτο και τις σοφος ελεγε, Του σοφου οι οφθαλμοι εν τηι
κεφαληι αυτου· τουτεστι, των κατω παντων απηλλακται, και ουρανοπολει, και μετεωρα
φανταζεται. Μη δυης εις σαλον τον ποδα σου, μηδε νυσταξει ο φυλασσων σε. Ὁραις
ποσην απαιτει παρ' ημων σπουδην ο λογος; Ἐπειδη γαρ βοηθειας εμνησθησαν, και την
ανωθεν ροπην καλουσι, παραινει και συμβουλευει, μονονουχι τουτο λεγων· Ει βουλει
ταυτης απολαυσαι, τα παρα σαυτου εισενεγκε. Τι δε εστιν ο παραινει; Ἄκουε· Μη δυης
εις σαλον τον ποδα σου· τουτεστι, μη περιτραπηις, μη σκανδαλισθηις, και τοτε εξεις τον
Θεον χειρα ορεγοντα, ουκ εγκαταλιμπανοντα, ουκ αφιεντα. Ὥστε παρ' ημιν αι αρχαι,
και τουτου ημεις κυριοι. Ἐπειδη δε κυριοι, οταν βουλωμεθα τινος επιτυγχανειν, δει και
ημας τα παρ' εαυτων εισφερειν ουτω γαρ και ο Θεος βουλεται, μικρα μεν οντα και
ευτελη, δει δε ομως εισφερειν, ουκ αργουντας, ουδε υπνουντας και ρεγχοντας, ουδε
αναπεπτωκοτας, αλλ' ενεργουντας, και σπουδαζοντας διασωσειν. ∆ια τουτο και περι
την ενδεκατην ωραν εμισθωσατο. Καιτοι τι τοσουτον εμελλον ποιειν περι ενδεκατην
ωραν; Ἀλλ' ινα αφορμην εχηι την εργασιαν, ινα προφασιν των στεφανων. ∆ιο φησι· Μη
δυης εις σαλον τον ποδα σου, και ου νυσταξει ο φυλασσων σε. Ἐαν τα παρα σου
παρασχηις, και τα εκεινου εψεται. Ἐκ τουτου και τοιουτο τι δεικνυται, οτι και τα παρ'
ημων αν εισφερωμεν, ομως και ουτω της παρ' αυτου δεομεθα ροπης, ιν' εν ασφαλειαι
ωμεν, ινα απεριτρεπτοι μενωμεν. βʹ. Τις δε διδωσιν εις σαλον τον ποδα; Ὁ πραγμασιν
επιβαινων ολισθηροις και ουκ εχουσιν ισχυραν βασιν, οιος εστιν ο των χρηματων ερως,
οιος ο των βιωτικων ποθος. ∆ια τουτο συνεχως περιτρεπονται και καταπιπτουσι, και
τον περι των εσχατων επι 55.346 κρεμωσιν εαυτοις κινδυνον. Ου γαρ εστιν εκεινα ποτε
ασαλευτα, ουδε ποτε εστιν ακινητα, αλλ' αει μεταβαλλεται, και μεθισταται, και των
κυματων μαλλον ταραττεται, και των ποταμιων ρευματων ταχυτερον διαβαινει, και
ψαμμου πασης εστιν ασθενεστερα και διαῤρει. Ἰδου ου νυσταξει, ουδε υπνωσει ο
φυλασσων τον Ἰσραηλ. Ἂν ουτω διακειμενος ηις, φησιν, Ου νυσταξει, ουδε υπνωσει,
τουτεστιν, ουκ εγκαταλειψει, ου προησεται, ουκ αφησει γυμνον και ερημον. Τουτο
αινιξασθαι θελων, αλλ' ουχ απλως, τεθεικεν, Ὁ φυλασσων τον Ἰσραηλ. Ὃ δε
λεγει,τουτο εστιν· Ει τουτο εργον αυτου διηνεκες, το ανωθεν και εκ προγονων των σων
εν ασφαλειαι σε καθισταιν, ου προησεται το εργον το αυτου, και ο συνηθες αυτωι πραττειν
ουκ εγκαταλειψει, εαν μη συ δωηις εις σαλον τον ποδα σου. Και ου μονον ουκ
εγκαταλειψει, αλλα και προστησεται μετα πολλης της ασφαλειας. ∆ιο και επηγαγε
λεγων· Κυριος φυλαξει σε· Κυριος σκεπη σου επι χειρα δεξιαν σου. Ἕτερος, Παρα την
χειρα την δεξιαν σου. Παραστατης, φησιν, εσται σου, συμμαχος, βοηθος. Ὁραις πως και
ενταυθα βουλεται σε ενεργον ειναι; Ἀπο μεταφορας δε των εν παραταξει εστωτων, παρα
την χειρα σου στησεται την δεξιαν, ωστε αχειρωτον ειναι, ωστε ενεργον, ωστε ισχυρον,
ωστε δυναστην, ωστε τροπαιον ισταιν, ωστε την νικην αιρεσθαι, επειδη μαλιστα αυτη
εστι, δι' ης απαντα ενεργουμεν. Ουκ εσται δε σοι παραστατης μονον, ουδε συμμαχος,
αλλα και σκεπη. Παλιν λεγω· δια των παρ' ημιν πραγματων του Θεου τας βοηθειας
χαρακτηριζει, την ολοκληρον αυτου φυλακην και την εγγυτατην συμμαχιαν δια της
δεξιας και της σκεπης παριστησιν. Ἡμερας ο ηλιος ου συγκαυσει σε, ουδε η σεληνη την
νυκτα. Και τουτο γεγονεν ηνικα εξ Αιγυπτου επανηιεσαν, και εν τηι ερημωι διετριβον.
Ἐνταυθα δε την πολλην αδειαν λεγει. Εικος δε και τοτε επανιοντας τοιαυτης τινος
απολαυσαι παραδοξοποιιας ετερωι τινι τροπωι. Ἐκ περιουσιας τοινυν αυτου την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

277

προνοιαν δειξαι βουλομενος, οτι ου μονον των δεινων απαλλαττει, αλλ' ουδε τα των
ανθρωπων αφιησι σε παθειν, τουτο επηγαγε. ∆αψιλης γαρ αυτου της βοηθειας η
χορηγια, αφατος η φιλανθρωπια, ου προς το μετρον της χρειας της ημετερας παρεχουσα
την παρ' εαυτου βοηθειαν, αλλ' υπερβαινουσα ταις αντιδοσεσι και τας αιτησεις ημων·
Κυριος φυλαξει σε απο παντος κακου· φυλαξει την ψυχην σου ο Κυριος. Ὁ γαρ μηδε τα
μικρα ταυτα λυπησαι σε συγχωρων, αλλα μεχρι τοσουτου την προνοιαν εκτεινων την
εαυτου και την κηδεμονιαν, πολλωι μαλλον αφ' ετερων αχειρωτον σε καταστησει.
Ἕκαστον μεν των επιοντων λυπηρων εικει και παραχωρει τωι νευματι του Θεου, απερ
επ' ανθρωπων ουκ ενι. Ἀλλ' ει και τουτου πολλακις απηλλαξε του κακου, ετερου ουκ
ηδυνηθη· η ηδυνηθη μεν, ουκ ηβουληθη δε· αλλ' η του Θεου παντοδυναμος και κραταια
χειρ, καν οτιουν επελθηι, λυσαι 55.347 δυνησεται και απαλλαξαι παντων, και ελευθερον
αποκαταστησαι. Κυριος φυλαξει την εισοδον σου, και την εξοδον σου. Ἕτερος
ερμηνευτης φησι, Την προσελευσιν σου. Ειδες διηνεκη συμμαχιαν πανταχου παρουσαν,
εισιοντι, εξιοντι; Τι ταυτης ισον γενοιτ' αν της αγαπης; τι της φιλανθρωπιας; Ἐνταυθα
μεντοι τον βιον απαντα αινιττεται· εν τουτοις γαρ ο βιος απας, εν εισοδοις και εξοδοις.
Και τουτο σαφεστερον δηλων, επηγαγεν· Ἀπο του νυν και εως του αιωνος. Ου προς μιαν
ημεραν, φησιν, ουδε προς δυο, και τρεις, και δεκα, και εικοσι, και εκατον, αλλα
διηνεκως· οπερ επ' ανθρωπων ουκ ενι· αλλα πολλαι αι μεταβολαι, συνεχεις αι
μεταπτωσεις, αθροοι αι μεταστασεις· ο σημερον φιλος, αυριον εχθρος· ο σημερον
βοηθος, αυριον εγκαταλιμπανει. Πολλακις δε ουκ εγκαταλιμπανει μονον, αλλα και
πολεμει και επιβουλευει πολεμιου παντος χαλεπωτερον· αλλα τα του Θεου ακινητα,
διηνεκη, αθανατα, μονιμα, περας ουκ εχοντα. Ἵνα ουν αυτων επιτυγχανωμεν, και τα
παρ' εαυτων εισφερωμεν, ωστε πολλης απολαυσαι της ασφαλειας, και των μελλοντων
επιτυχειν αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ευφρανθην επι τοις ειρηκοσι μοι, Εις οικον Κυ ριου πορευσομεθα.
αʹ. Ἀλλα νυν πολλοι και δυσχεραινουσιν επι τωι ρηματι· καν μεν τις εις
ιπποδρομιας, η εις θεατρα παρονομιας αναβαινων καλεσηι, πολλοι οι συντρεχοντες· αν
δε επι τον ευκτηριον οικον, ολιγοι οι μη οκνουντες. Ἀλλ' ουχ οι Ἰουδαιοι ουτως· ου τι
γενοιτ' αν χαλεπωτερον, οταν και εκεινων φαινωνται ραιθυμοτεροι οι Χριστιανοι;
Ποθεν δε ουτοι ουτως; Παλιν λεγω· απο της αιχμαλωσιας εγενοντο βελτιους. Ἐντευθεν
οι προ τουτου ναυτιωντες, και τον μεν ναον αφιεντες, και την ακροασιν των θειων
λογιων, ορεσι δε και ναπαις και βουνοις εαυτους διδοντες και πολληι τηι ασεβειαι, την
επιθυμιαν εστησαν της λατρειας εκεινης, και προς την επαγγελιαν αυτην
διαθερμαινονται, και ορθουνται, και ιστανται, και γαννυνται τηι διανοιαι. Ἐπειδη γαρ εν
λιμωι κατεστησαν και διψει, ου λιμωι αρτου, και διψει υδατος, αλλα του ακουσαι λογον
Κυριου, κολασθεντες τηι τιμωριαι ταυτηι μετα πλειονος της επιθυμιας ταυτα επιζητουσιν,
ων πρωην εξεπεσον. Ουτω και το εδαφος αυτο περιεπλεκον λεγοντες, οτι Ευδοκησαν οι
δουλοι σου τους λιθους αυτης, και τον χουν αυτης οικτειρησουσι· και παλιν, Ποτε ηξω,
και οφθησομαι τωι προσωπωι του Θεου; και παλιν, Μνησθησομαι σου εκ γης Ἰορδανου
και Ἑρμονιειμ, απο ορους μικρου· και παλιν· Ταυτα εμνησθην, και εξεχεα επ' εμε την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

278

ψυχην μου. Τι εμνησθης, ειπε μοι; Ὅτι διελευσομαι εν τοπωι σκηνης θαυμαστης εως του
οικου του Θεου. Τουτεστιν, οτι ∆ιηρχομην τας χορειας, τας πανηγυρεις, την λατρειαν
εκεινην. Ἑστωτες ησαν οι ποδες ημων εν ταις αυλαις σου, Ἱερουσαλημ. Ἕτερος,
Ευφρανθην ειποντων μοι· Εις τον οικον Κυριου ηλθομεν Ἔστησαν οι ποδες ημων εν
ταις αυλαις σου, Ἱερουσαλημ. Ειδες ηδονης υπερβολην; Ὡς των πραγματων
απολαυοντες αυτων, και προς τα ρηματα 55.348 αυτα εχαιρον, πολλωι τωι ποθωι
περιπλεκομενοι τον ευκτηριον οικον και την πολιν. Ουτως ο Θεος αει ποιειν ειωθεν.
Ὅταν γαρ εχοντες τα αγαθα μη αισθανωμεθα, εκβαλλει αυτα των χειρων των
ημετερων, ιν' οπερ ουκ εποιησεν η απολαυσις, τουτο ποιησηι η στερησις· οπερ ουν και
αυτοι πεπονθασιν αντεχομενοι της πολεως, αντεχομενοι του ναου, ειδοτες αυτωι χαριν
πολλην υπερ ων την πατριδα απελαβον. Ἱερουσαλημ οικοδομουμενη ως πολις. Ἕτερος,
Την ωικοδομημενην ως πολιν. Ἢ τοινυν κατα τους Ἑβδομηκοντα τουτο εστιν, οτι
οικοδομηθησεται η Ἱερουσαλημ ως πολις, τον προ του οικοδομηθηναι χρονον
δηλουντος του λογου· η κατα τον ετερον ερμηνευτην, Ἀπελαβομεν την Ἱερουσαλημ,
Την ωικοδομημενην ως πολιν, τα μετα την αιχμαλωσιαν γενομενα εμφαινοντα. Ἐπειδη
γαρ τοτε ερημια πολλη πανταχου της πολεως ην και ερειπια, των πυργων
καταβεβλημενων, των τειχων εῤριμμενων, και λειψανα μονον εμενε της αρχαιας
πατριδος, επανελθοντες, και ιδοντες την ερημιαν, ανακαλουνται την παλαιαν εκεινην
ευημεριαν, και τα εγκωμια αυτης διηγουνται, λεγοντες, οτι Ἡ λαμπρα και περιφανης,
και εχουσα εκκλησιαν, και αρχοντας, και βασιλεις, και αρχιερεις, και πολλωι κομωσα τωι
κοσμωι, το κατηφες τουτο σχημα περιβεβληται νυν. Και οτι τουτο εστιν, ακουσον των
εξης· Ἱερουσαλημ οικοδομουμενη ως πολις. Τοτε γαρ ουπω πολις ην. ∆ηλον και εξ ου
επαγει, λεγων· Ἧς η μετοχη αυτης επι το αυτο. Το γαρ συγκεκροτημενον αυτης λεγει
των οικοδομων, και το ασφαλες, και το πεπυκνωμενον, και οτι ουδεν ερημον ειχε κατα
το μεσον, αλλα παντοθεν ην πεπυκνωμενη, απηρτισμενη, συγκεκροτημενη, συνεχης τις
ουσα και συνημμενη ουτω προ της αιχμαλωσιας. ∆ιο και τις ερμηνευτης φησι, τουτο
δηλων, Συναφειαν εχουσα. Ειτα μετα τουτο και ετερον εγκωμιον αυτης φησιν· Ἐκει γαρ
ανεβησαν αι φυλαι, φυλαι Κυριου, μαρτυριον του Ἰσραηλ, του εξομολογησασθαι τωι
ονοματι Κυριου. Τουτωι γαρ μαλιστα εκοσμειτο η πολις· ουχ ουτω τωι μεγεθει και τοις
οικοδομημασιν, ως τωι παντας εκει συλλεγεσθαι, ειτε βουλη τις, ειτε εκκλησια εγινετο,
ειτε περι τινων σκεψις ην προκειμενη. Ἐπειδη γαρ ο ναος αυτοθι ην, και η αγιαστια
πασα επετελειτο, και ιερεις, και Λευιται, και το ανακτορον, και τα αδυτα, και τα
προπυλαια, και θυσιαι, και βωμος, και εορται, και πανηγυρεις, και ευχαι, και ακροασεις,
και απλως ειπειν της πολιτειας το σχημα εκει συγκεκροτημενον ην, εδει τας φυλας εκει
συλλεγεσθαι μαλιστα τριτον του ενιαυτου εν ταις επισημοις και δημοτελεσιν εορταις, εν
τωι Πασχα, εν τηι Πεντηκοστηι, εν τηι Σκηνοπηγιαι. Ου γαρ εξην αλλαχου. Λεγων τοινυν
αυτης το εγκωμιον, φησιν· Ἐκει ανεβησαν αι φυλαι. Και ετερος, Ἐκει ανεβησαν
σκηπτρα. Και ουχ απλως, Φυλαι, αλλα, Φυλαι Κυριου. Πασαι αι φυλαι ησαν Κυριου, αλλ'
ουκ εξην αυταις ουδε ουτως εν τηι οικειαι πατριδι ταυτα επιτελειν, αλλα τουτωι τετιμητο
η μητροπολις, παντας συναγουσα και ελκουσα προς εαυτην.
βʹ. Τουτο δε εγινετο εις θεογνωσιας υποθεσιν, ινα μη 55.349 πανταχου
πλανωμενοι αφορμας εχωσι και εξοδους επι την των ειδωλων θεραπειαν. ∆ια τουτο
εκει θυεσθαι, εκει ευχεσθαι, εκει πανηγυριν εχειν εκελευσε, τηι στενοχωριαι του τοπου
την πεπλανημενην αυτων διανοιαν αποτειχιζων, αναστελλων τε και αναχαιτιζων επι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

279

την ασεβειαν φερομενην. Ὅπερ ουν και αυτος δηλων ελεγε· Φυλαι Κυριου, μαρτυριον
τωι Ἰσραηλ. Τι εστι, Μαρτυριον τωι Ἰσραηλ; Μαρτυρια μεγιστη, ελεγχος, αποδειξις της
του Θεου προνοιας, το μηδεμιαν αυτοις καταλιμπανεσθαι απολογιαν αποσκιρτωσιν,
αποπηδωσι, και προς τα ειδωλα αυτομολουσι. Της γαρ αυτου προνοιας, της δυναμεως,
της σοφιας τουτο μεγιστον τεκμηριον ην. Και γαρ εκει ο νομος ανεγινωσκετο, των
παλαιων κατορθωματων διηγηματα και ιστοριας εχων. Ἐκει και εις αγαπην
συνεσφιγγοντο αλληλοις επιμιγνυμενοι. Και γαρ των εορτων αι υποθεσεις της προς
αλληλους επιμιξιας αφορμη και υποθεσις αυτοις εγινοντο, και πλειων ο φοβος, και
ακμαζουσα η ευλαβεια, και μυρια κατεσκευαζετο καλα εκ του συνειναι εις την πολιν
αυτους. Του εξομολογησασθαι τωι ονοματι Κυριου. Τουτεστι, του ευχαριστησαι, του
λατρευσαι, του ευξασθαι, του προσενεγκειν, του θυσαι, απερ αυτους εις ευλαβειαν
ενηγε, και την της πολιτειας ακριβειαν ασφαλεστεραν καθιστη. Ὅτι εκει εκαθισαν
θρονοι εις κρισιν, θρονοι επι οικον ∆αυΐδ. Ἰδου και ετερον λεγει της πολεως προτερημα.
Ποιον δη τουτο; Ὅτι αυτοθι τα βασιλεια. Τουτο γαρ εστιν, Ὅτι εκει εκαθισαν θρονοι εις
κρισιν, θρονοι επι οικον ∆αυΐδ. Ἕτερος, Του οικου ∆αυΐδ. Ἡ γαρ διπληαρχη, η τε των
ιερεων, η τε των βασιλεων, εκει το εν ζευγμα ειχεν, ωσπερ διπλωι τινι στεφανωι και
διαδηματι της πολεως καλλωπιζομενης δια τουτων απαντων. Αυτοθι οι κριται, εφ' ους
και τα υπερβαινοντα τους πολλους ανεφερετο. Ει γαρ τις εγενετο ψηφος εν ταις αλλαις
πολεσιν αποριαν τινα εχουσα, ωσπερ εν ταις εφεσεσιν, επι την των κριτων των εν
Ἱεροσολυμοις γνωσιν την ψηφον ανεφερον, κακειθεν η λυσις εγινετο. Ἀλλα τα μεν
παλαια τοιαυτα· τα δε νυν πολλωι τουτων ανιαροτερα. Και γαρ ερημια παντελης, και
κατασκαφη, και πυρπολησις, ολιγα λειψανα των οικοδομηματων οντα, κατηφες το
σχημα, και υπομνημα μονον εχον της προτερας ευημεριας, και αινιγμα. ∆ια δη τουτο ου
κατακλειει εις τα σκυθρωπα τον λογον, αλλ' επι την ελπιδα των φαιδροτερων επαναγει
λεγων· Ἐρωτησατε δη τα εις ειρηνην την Ἱερουσαλημ. Τι εστιν, Ἐρωτησατε δη τα εις
ειρηνην την Ἱερουσαλημ; Ἀντι του, Ἀξιωσατε, παρακαλεσατε. Ἕτερος δε φησιν,
Ἀσπασασθε την Ἱερουσαλημ. Τουτεστι, ∆εηθητε, ωστε αυτην εις την προτεραν
επανελθειν ευημεριαν, ωστε απαλλαγηναι των πυκνων πολεμων, ωστε αδειας
απολαυσαι λοιπον. Ἢ τουτο τοινυν λεγει, η προφητευει. Ἐρωτησατε δη τα εις ειρηνην
την Ἱερουσαλημ. Τουτεστιν, ειρηνη αυτην καταληψεται. Και ευθηνια τοις αγαπωσι σε.
Ἕτερος, Ἠρεμησουσιν. Ἄλλος, Ευπαθησαιεν αγαπωντες σε. Ἐνταυθα 55.350 πολλη η
περιουσια της ευπραγιας, οταν μη μεχρις αυτης ιστηται τα αγαθα, αλλα και οι φιλουντες
αυτην τουτων απολαυωσιν· οπερ εν τοις εμπροσθεν χρονοις το εναντιον εγινετο. Οι γαρ
μισουντες αυτην και πολεμουντες, ουτοι μαλιστα ισχυον, και δυνατωτεροι των αλλων
ησαν, και λαμπροτεροι, και μετ' ευκολιας τα τροπαια ιστων. Ἀλλ' οι φιλουντες σε νυν,
εν πολληι εσονται τηι αδειαι. Οι συμπεφραγμενοι σου. Τουτους δε η τους μελλοντας
συμπραττειν λεγει, η και αυτους τους πολιτας. Γενεσθω δη ειρηνη εν τηι δυναμει σου.
Ἕτερος, Ἐν τωι προτειχισματι σου. Ἄλλος, Ἐν τωι περιβολωι σου. Τι εστιν, Ἐν τηιδυναμει
σου; Ἐν τηι υποστασει σου, εν τοις οικουσι σε, εν τηι ευθηνιαι σου. Ἐπειδη γαρ
φθοροποιον ο πολεμος, και τουτο αυτην απωλεσεν, επευχεται αυτηι ειρηνην. Και
ευθηνια εν ταις πυργοβαρεσι σου. Ἕτερος, Ἐν τοις βασιλειοις σου. Ἄλλος, Ευπαθεια.
Ἄλλος, Ἠρεμια. Ου γαρ δη μονον αυτοις απαλλαγην κακων προφητευει, αλλα και
προσθηκην μυριων αγαθων, ειρηνην, ευποριαν, ευετηριαν. Τι γαρ οφελος ειρηνης, οταν
πενιαι, και πτωχειαι, και λιμωι συζωσι; τι δε οφελος ευθηνιας, οταν πολεμος επικειται;
∆ια δη τουτο αμφοτερα αυτοις ταυτα προφητευει τα καλα, ως και εν ευθηνιαι ειναι, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

280

ταυτην εχειν εν ασφαλειαι δια της ειρηνης. Ἕνεκα των αδελφων μου και των πλησιον
μου. Ἢ τους εκ γειτονων φησι, τους εφησθεντας αυτοις επταικοσι, και ευχεται γενεσθαι
ειρηνην, ωστε κακεινους ταπεινωθηναι και γνωναι του Θεου την ισχυν· η αδελφους
τους την πολιν οικουντας καλει. Ἕνεκα τοινυν των αδελφων μου και των πλησιον μου
γενεσθω ειρηνη, ωστε οψε γουν ποτε αναπνευσαι, βελτιους απο των συμφορων
γενομενους. Ἐλαλουν δη ειρηνην περι σου. Ἕνεκα του οικου Κυριου του Θεου ημων
εξεζητησα αγαθα σοι. Ἄλλος, Λαλησω ειρηνην εν σοι. Ἐπειδη ειπεν, Ἕνεκεν των
αδελφων μου και των πλησιον μου, δεικνυς οτι ου δια την αξιαν την εκεινων, αλλ' ινα
αυτους μαλλον ευεργετησηι τουτο ευχεται, επηγαγεν· Ἕνεκα του οικου Κυριου του Θεου
ημων τουτεστι, δια την δοξαν την αυτου ευχομαι την ειρηνην, ωστε παλιν αυτου την
λατρειαν επανελθειν, και πλειονα γενεσθαι διδασκαλιαν. Οι μεν γαρ επι της
αιχμαλωσιας ετεχθησαν, οι δε μαρτυρες και της καθοδου και της επανοδου γεγονασι.
Και της λατρειας επιτελουμενης, απαντα ταυτα παρα των πρεσβυτερων εμανθανον, την
παλαιαν ευπραγιαν, την ευημεριαν, οτι εν τουτοις οντες εξεπεσον. Ὁραις πως αυτων
καταστελλει την απονοιαν, ινα μη ως αξιαν δεδωκοτες δικην, νομιζωσιν απειληφεναι
τα αγαθα, αλλα μαθωσιν, οτι δια την του Θεου δοξαν προς την οικειαν επανηλθον
πατριδα, και μαθοντες μενωσι μετα ασφαλειας πολλης, και μη αμαρτανοντες παλιν των
αυτων λαβωσι πειραν; Ταυτ' ουν ειδοτες και ημεις μαλιστα μεν μη πταιωμεν· ει δ' αρα
ποτε περιπεσωμεν αμαρτημασι, σπουδαζωμεν ανιστασθαι ταχεως, και μη παλινδρομειν
εις τα προτερα, ινα μη τα του παραλυτου ακουσωμεν· Ἴδε υγιης γεγονας, μηκετι
αμαρτανε, ινα μη χειρον τι σοι γενηται. ∆ια γαρ τουτο ουτως ειπε, τους τε εν αρετηι
οντας παιδευων διατηρειν 55.351 αυτην μετα ασφαλειας, τους τε αμαρτηματων
απαλλαττομενους προς την αριστην μενειν μεταβολην, ωστε κοινηι παντας των
επουρανιων τυχειν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας απολαυσαι, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα, και το κρατος εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΒʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Προς σε ηρα τους οφθαλμους μου, τον κατοι κουντα εν τωι ουρανωι.
Ὁραις πανταχου της αιχμαλωσιας το κερδος διαλαμπον. Οι γαρ τοις βιωτικοις αει
προσηλωμενοι, και Ἀσσυριοις και Αιγυπτιοις θαῤρουντες, και περιβοληι τειχων, και
πληθει χρηματων, παντων εκεινων αποῤρηξαντες εαυτους, επι την αμαχον
καταφευγουσι χειρα, και της ελπιδος εκεινης εκκρεμανται, και υψηλην κτωνται
διανοιαν, και της γης απαλλαγεντες, και του περι ναον ησχολησθαι, επειδη
κατεστρεψαν αυτων τον ναον, απο του ουρανου καλουσι λοιπον τον Θεον. Οικειν δε εν
ουρανωι λεγεται, ουχ ως τοπωι περικλειομενος, απαγε· παντα γαρ αυτος πληροι· αλλ' ως
ταις εκει δυναμεσιν επαναπαυομενος μαλλον· επει και εν ανθρωποις ενοικειν λεγεται·
Ἐνοικησω γαρ εν αυτοις, και εμπεριπατησω. Γενομενοι τοινυν εν τηι βαρβαρων χωραι,
ου μικρα δογματα επαιδευθησαν· το τε παντων κεχωρισθαι των βιωτικων, το τε ειδεναι
σαφως, οτι πανταχου καλουμενος ο Θεος επινευει ραιδιως. Ἐπειδη γαρ εμελλε της
καινης λοιπον πολιτειας η ακτις ανισχειν, αρχεται τα μελλοντα προανακρουεσθαι ο
Προφητης, την των τοπων παρατηρησιν παραλυων ηρεμα πως και δι' αινιγματων· Ἰδου
ως οφθαλμοι δουλων εις χειρας των κυριων αυτων· ως οφθαλμοι παιδισκης εις χειρας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

281

της κυριας αυτης· ουτως οι οφθαλμοι ημων προς Κυριον τον Θεον ημων, εως ου
οικτειρησαι ημας. Ὅρα επιτασιν ευλαβειας ενταυθα παλιν· ου γαρ προς βραχυ μονον
ελπιζουσιν, αλλα διηνεκως προσηλωμενοι και κεχηνοτες. ∆ια δη τουτο και το
παραδειγμα εις μεσον ηγαγον, τουτο τε αυτο αινιττομενοι, οτι ουδαμοθεν αυτοις
αλλοθεν ελπις βοηθειας, ουδε συμμαχιας, ουδε προς ουδεν ετερον βλεπουσιν, επει και η
παιδισκη και ο οικετης μιαν ταυτην αφορμην εχουσι και διατροφης και ενδυματων, και
της αλλης διαγωγης, το προς τους κυριους βλεπειν· και ουκ αφισταται, αλλ' εως αν
λαβηι παραμενει, καν λαβηι, χαριν οιδε· και διηνεκως τουτο εργον αυτοις. Τουτο τοινυν
θελων δηλωσαι, οτι και προς αυτον ορωσι, και διηνεκως τουτο ποιουσι, και ουδεμιαν
εχουσιν ετεραν ελπιδα, και οτι προσηλωνται τηι προσδοκιαι τηι απο της συμμαχιας
εκεινης, και οτι τα αυτων παντα αυτου, της παιδισκης και των δουλων εμνημονευσεν.
Ὅρα πως οι προτερον παρακαλουμενοι προς Θεον τρεχειν, και ναυτιωντες και
αναπιπτοντες, ουτοι νυν ουτως εγενοντο τηι συμφοραι βελτιους, ως μη βουλεσθαι
αποστηναι αυτου, αλλα παραμενειν και δουλευειν, και τα παρ' αυτου ζητειν, Ἕως
οικτειρησαι ημας. Ουκ ειπεν, εως αν αποδωι τον μισθον, ουδε, εως αν αποδωι την
αμοιβην, αλλ', Ἕως αν ελεησηι. Και συ τοινυν παραμενε διηνεκως, ανθρωπε, αν τε
λαβηις, αν τε μη λαβηις· καν μη λαβηις, μη αποστηις, και παντως ληψηι. Ει γαρ τον
αρχοντα εκεινον τον ωμον προσεδρεια χηρας επεκαμψε, τινα αν εχηις 55.352 συγγνωμην
συ ουτω ταχεως αποπηδων, και ακηδιων. και ναρκων; Ουχ οραις πως αι παιδισκαι των
κυριων εκκρεμανται, ου διανοιαν, ουκ ομμα αφιεισαι εξω πλανασθαι; Ουτω και συ
ποιει· επου τωι Θεωι μονον, και παντα αφεις τα αλλα, των εκεινου γινου, και ληψηι
παντως απερ αν αιτηις συμφεροντως. Ἐλεησον ημας, Κυριε, ελεησον ημας, οτι επιπολυ
επλησθημεν εξουδενωσεως. Ἐπιπλειον επλησθη η ψυχη ημων. Ειδες συντετριμμενην
διανοιαν; Ἀπο ελεους σωθηναι αξιουσι· και ουδε απο ελεους, κατα την αξιαν· αλλ' οτι
πολλην εδοσαν δικην, καθαπερ και ο ∆ανιηλ φησιν, οτι Ἐσμικρυνθημεν παρα παντα τα
εθνη επι της γης· τουτο δη και ουτοι λεγοντες δι' ων ικετευουσι· Την εσχατην
υπεμειναμεν τραγωιδιαν· πατριδος εξεπεσομεν, ελευθεριας· βαρβαρων εγενομεθα
δουλοι, ονειδιζομενοι διετελεσαμεν, λιμωι και ταλαιπωριαι και διψηι κατειργασθημεν,
διαπτυομενοι, καταπατουμενοι παντα τον χρονον ανηλωσαμεν· δια δη ταυτα ανες ημιν
και ελεησον. Τι δε εστιν, Ἐπιπλειον επλησθη η ψυχη ημων; Και αυτη, φησιν, εξελυθη
ημων η ψυχη, εταριχευθη τωι μεγεθει των κακων. Ἔστι γαρ πολλους πασχειν μεν δεινα,
φερειν δε γενναιως. Ἀλλ' ημεις, φησι, και τουτο απωλεσαμεν, αλυομεν
ταλαιπωρουμενοι, κοπτομεθα. Ἐπειδη γαρ δεοντως ταις τιμαις ουκ εχρησαντο, τοις
εναντιοις αυτους ο Θεος διορθουται, και τουτο αυτον πανταχου εστι ποιουντα ιδειν.
Ουτω και τον Ἀδαμ, επειδη τηι οικησει του παραδεισου ουκ εχρησατο προς το συμφερον,
τηι εκβοληι αυτον διωρθωσε· και την γυναικα τηι ομοτιμιαι γενομενην φαυλοτεραν, τηι
δουλειαι και τηι υποταγηι βελτιω κατεστησε. Και τουτους δε αυτους τους Ἰουδαιους τηι
ελευθεριαι και τηι επι της οικειας αδειαι χειρους γεγενημενους, και αποσκιρτησαντας, και
εκδιαιτηθεντας, τοις εναντιοις διορθουται. Ουτοι και ελεους τυχειν ικετευοντες, προς
τον Θεον λεγουσιν· Ἐπιπλειον επλησθη η ψυχη ημων. Το ονειδος τοις ευθηνουσι, και η
εξουδενωσις τοις υπερηφανοις. Ἕτερος, Πολλων εχορτασθη η ψυχη ημων,
επιλαλουντων των ευθηνουντων, εξευτελιζοντων των υπερηφανων. Ἄλλος, Του
μυκτηρισμου των υπερφερων. Ἄλλος, Ἐξουδενωσεως αυτων ευθηνουντων. Ουτοι μεν
ουν του αυτου εχονται νοηματος· τραγωιδουσι γαρ την ταλαιπωριαν δια του λεγειν, οτι
Ἐχορτασθη η ψυχη ημων των εξευτελιζοντων· οι δε Ἑβδομηκοντα ετερον φασιν, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

282

Μετασταιη ταυτα εις εκεινους, και των αυτων απολαυσαιεν ων εποιησαν, και καταχθειη
το φυσημα αυτων, και η φλεγμονη. Ὃ δη και γινομενον πολλακις ιδοι τις αν· και γαρ
συνεχως αυτο ποιειν ο Θεος ειωθε, τους μεγαλα φυσωντας καταστελλων, και τους
φλεγμαινοντας ταπεινων· ωστε αυτους απαλλαγηναι της επι την κακιαν φερουσης
οδου. Ουδεν γαρ υπερηφανιας χειρον. ∆ια τουτο πειρασμοι και θλιψεις, και σωμα
θνητον, και αι πολλαι των πραγματων περιστασεις· δια τουτο παθη και νοσηματα, ινα
μυριοι χαλινοι περικεινται τηι ψυχηι ραιδιως επαιρομενηι, και προς ογκον υψουμενηι. Μη
τοινυν θορυβου πειραζομενος, 55.353 αγαπητε, αλλ' αναμνησθεις του Προφητου του
λεγοντος, Ἀγαθον μοι, οτι εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα δικαιωματα σου, προς
φαρμακον δεχου την συμφοραν, και εις δεον κεχρησο τωι πειρασμωι, και δυνησηι
πλειονος τυχειν ανεσεως· ης γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΓʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ει μη οτι Κυριος ην εν ημιν.
αʹ. Ὃ πολλακις ειπον, τουτο και νυν λεγω, και λεγων ου παυσομαι, οτι μεγας ο
απο της αιχμαλωσιας καρπος, και ικανος προς φιλοσοφιαν εναγαγειν τους προσεχοντας.
Ἴδε γαρ οι προς ειδωλα τρεχοντες, και του Θεου καταφρονουντες, και προς ασεβειαν
εξοκειλαντες, τι λεγουσι νυν μετα την αιχμαλωσιαν, και πως την εαυτων σωτηριαν
ανατιθεασι τωι Θεωι; Και ο Προφητης δε καθαπερ χοροστατης αριστος τα αυτα συνεχως
αυτοις παρακελευεται λεγειν. Μετα γουν το πρωτος ειπειν, και εκεινοις παρεγγυαι
ωσπερ μαθηταις διδασκαλος λεγειν· Ειπατω δη Ἰσραηλ, Ει μη οτι Κυριος ην εν ημιν, εν
τωι επαναστηναι ανθρωπους εφ' ημας, αρα ζωντας αν κατεπιον ημας. Και γαρ ησαν
αοπλοι και γυμνοι, και αιχμαλωτοι και δουλοι, και αρτι των κακων απηλλαγμενοι, και
πολιν ατειχιστον εχοντες, μαλλον δε ουδε πολιν, και πασι μετα την επανοδον
προεκειντο θηρα ετοιμος· αλλ' αντι τειχους και πυργου ο Θεος αυτοις γεγονε. Τουτο και
ημεις νυν λεγωμεν· Ει μη οτι Κυριος ην εν ημιν, αρα ζωντας αν κατεπιον ημας. Τι γαρ
αν ουκ εποιησεν ο εχθρος ημων διαβολος, ει μη Κυριος ην εν ημιν; Ἄκουσον τωι Σιμωνι
τι φησιν ο Χριστος· Σιμων, Σιμων, ποσακις ηιτησατο ο Σατανας σινιασαι σε ως τον σιτον,
και εγω εδεηθην περι σου, ινα μη εκλιπηι η πιστις σου; Πονηρον γαρ το θηριον και
ακορεστον, και ει μη συνεχως εχαλινουτο, παντα αν ανετρεψε και συνεχεεν. Ει γαρ επι
του μακαριου Ἰωβ μικραν τινα λαβων επιτροπην, προῤριζον αυτου την οικιαν
ανεσπασε, το σωμα αυτου διελωβησατο, τοσαυτην τραγωιδιαν ειργασατο, την ουσιαν
διεφθειρε, τους παιδας κατεχωσε, την σαρκα σκωληκας επιζεσαι εποιησε, την γυναικα
επεστησε, τους φιλους, τους εχθρους, τους οικετας τοιαυτα ειπειν παρεσκευασεν, ει μη
μυριοις κατειχετο χαλινοις, πως ουκ αν απαντας ελυμηνατο; ∆ια τουτο και ουτος λεγει·
Ει μη οτι Κυριος ην εν ημιν. Και γαρ σφοδρα ολιγοι ησαν, και ευτελεις, και πολλοι
αυτοις ενεπεθεντο επανελθουσι. Καν τουτωι δε του Θεου η σοφια εδεικνυτο, τωι μη
αθροον αυτοις δουναι την ασφαλειαν, αλλ' ηρεμα και κατα μικρον. Τουτο δε εποιει
τηρων αυτους εν τηι θεογνωσιαι, και την εκ της αιχμαλωσιας προσγινομενην αυτοις
διορθωσιν ουκ αφεις διαῤρυηναι. Ἐπειδη γαρ ειωθεν η των κακων απαλλαγη
ραιθυμοτερους ποιειν, και εν αυτηι τηι δοσει των αγαθων αφιησιν αυτους συνεχως
πειραζεσθαι, ιν' εχωσι διηνεκη γυμνασιαν φιλοσοφιας τους πειρασμους. ∆ια τοι τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

283

ουτε εν συμφοραις αφιησιν αει τους ανθρωπους, ινα μη αποκαμωσιν, ουτε εν ανεσει, ινα
μη ραιθυμοτεροι γενωνται, αλλα ταις εναλλαγαις ποικιλλει την σωτη 55.354 ριαν
αυτων. Ἄρα ζωντας αν κατεπιον ημας. Ειδες πως παριστησι το θηριωδες των επιοντων;
Και γαρ εισιν και ανθρωποι τοιουτοι, θηριων ωμοτητα επιδεικνυμενοι, μαλλον δε και
εκεινων χαλεπωτερον τοις ομοφυλοις κεχρημενοι. Το μεν γαρ θηριον απαξ εμπεσον τον
θυμον αφηκε, και ανεχωρησεν, η διακρουσθεν ουκ ετι επηλθεν· ανθρωποι δε πολλακις
αποτυχοντες, πολλακις επιτιθενται, αυτων επιθυμουντες απογευσασθαι των σαρκων.
Τοιουτον ο θυμος, λογισμον ουκ εχων· ουτω ζει το παθος και ανακαχλαζει. Πως ουν αν
σβεσθειη το νοσημα; Ἂν τα καθ' εαυτους λογισωμεθα, ει θανατον εννοησωμεν και τους
καθ' εκαστην απιοντας ημεραν, ει την φυσιν αυτην διασκεψωμεθα, οτι γη και σποδος
εσμεν. Ει δε το καλλος της οψεως ετι απαται σου την διανοιαν, βαδισον προς τα μνηματα
και τας θηκας των πατερων, και ιδε τους κειμενους, πως εισιν εις χουν διαλελυμενοι,
και πολλην εκ της οψεως αφορμην εις το συστελλεσθαι δεξηι. Ἀλλα μη καταγνωις
βαρυτητα του λογου. Καθαπερ γαρ οι πυρεττοντες, επειδαν απαλλαγωσι των
νοσηματων, αερος δεονται καθαρου· ουτω δη και οι μαινομενοι τοις παθεσιν, αν εις τα
μνηματα παραγενωνται, ωσπερ υγιεινου τινος χωριου επιλαβομενοι, πολλα των
νοσηματων εξοριζουσι. Και γαρ αρκει της λαρνακος η οψις και τον σφοδρα
απονενοημενον κατενεγκειν. Ἀπο τουτων παραπεμψον την διανοιαν εις την μελλουσαν
ημεραν την φοβεραν, εις τα βασανιστηρια εκεινα και τας ευθυνας, εις τας κολασεις τας
ουκ εχουσας παραμυθιαν, ενθα ουδεις σοι παραστησεται· τουτοις πασι κατεπαιδε τα
παθη. Σκοπει δε και των ανθρωπων τους εν τωι παροντι βιωι απο πλουτου προς πενιαν
μεταπιπτοντας, απο δοξης εις ατιμιαν· και ει βουλει οργιζεσθαι, μη τωι συγγενει, αλλα
τωι πονηρωι δαιμονι· εχεις ενθα αναλωσεις το παθος· εκεινωι μηδεποτε καταλλαγηις,
εκεινωι αναλωσον την οργην και δαπανησον, εκεινωι στησον παγιδα, μηδεποτε
εμπλησθηις αυτωι πολεμων. Ἐν τωι οργισθηναι τον θυμον αυτων εφ' ημας, αρα το υδωρ
αν κατεποντισεν ημας. Χειμαῤρον διηλθεν η ψυχη ημων· αρα διηλθεν η ψυχη ημων το
υδωρ το ανυποστατον. Χειμαῤρον ενταυθα και υδωρ την αφατον των πολεμιων λεγει·
υδωρ γαρ εστιν ατακτως φερομενον, και μετα πολλης της ρυμης και της βιας παρασυρον
το προστυγχανον. Ου την φοραν δε φησιν ενταυθα των κακων, αλλα και την παροδον.
βʹ. Μη τοινυν καταπεσωμεν, οταν επιηι δεινα. Χειμαῤρος εστιν οια αν ηι, νεφος
εστι παρατρεχον. Ὅπερ αν ειπηις λυπηρον, εχει τελος· οπερ αν ειπηις δεινον, προς περας
απανται. Ει γαρ μη τελος ειχεν, ουκ αν ηρκεσεν η φυσις. Ἀλλα πολλους παρασυρει,
φησιν. Ἀλλ' ου παρα την οικειαν ρυμην, αλλα παρα τους ραιθυμους, και ραιδιως
υποσκελιζομενους. Ἵνα ουν μη παρασυρωμεν, και προς τα βαθυτερα αυτου βαδιζωμεν,
διασκεψωμεθα τους τοπους αυτου, επιλαβωμεθα της ιερας αγκυρας, ωστε μηδεν
υπομειναι ναυαγιον. 55.355 Και γαρ ο χειμαῤρους μεχρι καιρου φοβερος εστι, και παλιν
αμετρως ταπεινουται. Ἄρα το υδωρ αν κατεποντισεν ημας. Ἕτερος ερμηνευτης φησι,
Τοτε αν τα υδατα παρεκλυσεν ημας, ως φαραγξ παρελθοντα κατα της ψυχης ημων. Ἄρα
διηλθεν η ψυχη ημων το υδωρ το ανυποστατον. Ἕτερος φησι, Τοτε παρηλθον υπερ την
ψυχην ημων ως τα υδατα υπερηφανοι. Ειδες ποση του Θεου η συμμαχια; πως εν
τοσουτοις κακοις ουκ αφηκεν αυτους υποβρυχιους γενεσθαι; ∆ια γαρ τουτο αφιησιν
αυξεσθαι τα δεινα ουχ ινα ημας καταδυσηι. αλλ' ινα δοκιμωτερους εργασηται, και της
αυτου δυναμεως μειζονα παρασχηται την αποδειξιν. Ὑπερηφανους δε ενταυθα τους
πολεμιους φησιν, οι παντος χειμαῤρου σφοδροτερον και παντος υδατος αφορητου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

284

προσβαλλοντες, ουδεν αυτους παρεβλαψαν. Το δε αιτιον η του Θεου συμμαχια, η
ανωθεν ροπη, η αχειρωτος βοηθεια. ∆ια δη τουτο και αυτος ειπων την απαλλαγην των
κακων, λεγει και τον την απαλλαγην παρεσχηκοτα, και μετα ευφημιας. Ευλογητος
Κυριος, ος ουκ εδωκεν ημας εις θηραν τοις οδουσιν αυτων. Ἡ ψυχη ημων ως στρουθιον
εῤρυσθη εκ της παγιδος των θηρευοντων. Ειδες πως και την οικειαν ασθενειαν
παριστησι, και την εκεινων ισχυν; Οι μεν γαρ ως θηρια και λεοντες επηιεσαν, αυτων
ετοιμοι των σαρκων απογευσασθαι, και τηι δυναμει και τωι θυμωι καθωπλισμενοι· οι δε
στρουθιου παντος ασθενεστερον διεκειντο. Τοτε γαρ μαλιστα διαδεικνυται του Θεου τα
θαυματα, οτε οι ασθενεις των δυνατων κρατουσιν. Ου ταυτηι δε μονον αφορητος ην η
επιβουλη, οτι οι μεν δυνατοι και φοβεροι, και θυμου πολλου γεμοντες, και
παρεσκευασμενοι των σαρκων απογευσασθαι· οι δε ασθενεις, και ολιγοι, και
ευεπιχειρητοι· αλλ' οτι και εν μεσοις απειλημμενοι τοις δεινοις, εις αυτα εμβεβηκοτες
τα δυσχερη, παντοθεν πολεμους εχοντες περικειμενους· αλλ' ο ευπορος και πανταχοθεν
δυναμενος διασωζειν, και μετα το εμπεσειν εις τα δεινα, μετα πολλης ημας, φησιν,
απηλλαξε της ευκολιας. Ὅπερ ουν παραστησαι βουλομενος, ουτως ειπεν· Ἡ ψυχη ημων
ως στρουθιον εῤρυσθη εκ της παγιδος των θηρευοντων. Ἡ παγις συνετριβη, και ημεις
εῤρυσθημεν. Ειτα δεικνυς και πως, επηγαγεν· Ἡ βοηθεια ημων εν ονοματι Κυριου, του
ποιησαντος τον ουρανον και την γην. Ειδες την δυναμιν του προστατου; ειδες την
ισχυν; Και αυτας τας αφορμας της επιβουλης ανειλε. Τουτο τις και κατα αναγωγην αν
εκλαβοι επι του διαβολου, και του γενους του των ανθρωπων. ∆εικνυσι γαρ πως
εξηρπασε, πως εξελυσεν αυτου τας επιβουλας· τουτο γαρ γεγονεν αφ' ου προς τους
μαθητας ειπε· Πατειτε επανω οφεων και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του
εχθρου. Ουκ ετι γαρ εξ ευθειας η μαχη, ουδε εξισης η παραταξις, αλλ' ο μεν κειται
πρηνης καταπεπτωκως, συ δε εστηκας ορθιος, ανωθεν βαλλων· ο μεν εκνενευρισμενος,
συ δε ισχυρος. Ποθεν ουν νικαι πολλακις; Ἀπο της νωθειας της ημετερας, απο της
ραιθυμιας των καθευδοντων. Ὥστε ει βουληθειης εναντιον στηναι, ου τολμαι
παραταξασθαι. Ει δε καθευδοντος περιγινεται, τουτο ου της εκεινου δυναμεως, αλλα
της σης ολιγωριας. Τις γαρ ουκ αν κρατησειε του καθευδοντος, καν απαντων
ασθενεστερος η; Ἐδεθη ο ισχυ 55.356 ρος, τα σκευη αυτου διηρπαγη, η δυναμις αυτου
κατελυθη, το καταγωγιον ανεῤραγη, αι ρομφαιαι αυτου εξελιπον. Τι πλεον τουτων
βουλει; τινος ενεκεν αυτον φοβηι; τινος ενεκεν δεδοικας. Πατειν εκελευσθης τον
εκνενευρισμενον· ποθεν τρεμεις; ειπε μοι· ποθεν αγωνιαις; Ουκ εννοεις οιον εχεις
βοηθον; Ουδε γαρ μονον ο εχθρος γεγονεν ασθενεστερος, αλλα και η βοηθεια σου
μειζων. Της σαρκος τα σκιρτηματα κατεσταλη, της αμαρτιας το φορτιον ηφανισθη,
Πνευματος ελαβες χαριν, αλειμματος δυναμιν. Το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι
ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον Υιον αυτου πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας,
και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα του νομου
πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα σαρκα περιπατουσι. Την σαρκα ευηνιον εποιησεν, οπλα
σοι εχαρισατο, θωρακα δικαιοσυνης, ζωνην αληθειας, κρανος σωτηριας, ασπιδα
πιστεως, μαχαιραν Πνευματος, αῤραβωνα δεδωκε, τωι σωματι αυτου τρεφει σε, τωι
αιματι αυτου ποτιζει σε, σταυρον σοι ενεχειρισεν ως δορυ, δορυ μηδεποτε καμπτομενον·
εκεινον εδησε, χαμαι εῤριψεν. Ὥστε αναπολογητος σου λοιπον η ηττα, και συγγνωμην
ουκ εχεις βαλλομενος. Μυριας γαρ εχεις προς το νικαιν αφορμας. Ἡ παγις συνετριβη, και
ημεις εῤρυσθημεν. Ἡ βοηθεια ημων εν ονοματι Κυριου του ποιησαντος τον ουρανον και
την γην. Ὁραις οιον εχεις στρατηγον; οιον βασιλεα; τον τουδε του παντος δημιουργον;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

285

τον λογωι τοσαυτα σωματα παρενεγκαντα, τοσουτον ογκον, τοσουτον μεγεθος; Μη
καταπεσηις, στηθι γενναιως· ουδεν κωλυει το τροπαιον σου στηναι λαμπρον. Ταυτ' ουν
ειδοτες, αγαπητοι, νηφωμεν, αγωνιζωμεθα, μη καθευδωμεν, αλλα τα οπλα
αποσμηξαντες, και την προθυμιαν νευρωσαντες, βαλλωμεν διηνεκως τον πολεμιον, ινα
λαμπραν την νικην αραμενοι, μετα πολλης της δοξης απολαυσωμεν της βασιλειας των
ουρανων· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚ∆ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Οι πεποιθοτες επι Κυριον, ως ορος Σιων.
αʹ. Τι βουλεται του Σιων η προσθηκη; δια τι γαρ ουκ ειπεν απλως, Ὡς ορος, αλλα
του ορους εκεινου μεμνηται; Παιδευων ημας μη ταπεινουσθαι εν ταις συμφοραις, μηδε
καταποντιζεσθαι, αλλα της εις τον Θεον ελπιδος εκκρεμαμενους, παντα φερειν
γενναιως, και πολεμους, και μαχας, και ταραχας. Ἐπει και το ορος τουτο ποτε
γενομενον ερημον, και γυμνον των ενοικουντων, επι την προτεραν παλιν επανηλθεν
ευημεριαν, την αρχαιαν απολαβον ευπραγιαν, τηι των οικειων επανοδωι, ταις των
θαυματων επιδειξεσιν· ουτω και ο γενναιος ανηρ καν μυρια παθηι δεινα, ου
περιτραπησεται. Μη τοινυν τον ακινδυνον 55.357 ζητει βιον, και απραγμονα, και
αταλαιπωρον, αλλα τον κινδυνοις μη παρασυρομενον. Ου γαρ εστιν ισον εν λιμενι
καθημενον, και πελαγιον σαλευοντα την τεχνην επιδεικνυσθαι. Ὁ μεν γαρ νωθης
γινεται, και χαυνος και ατονος· ο δε, πολλας μεν πετρας υφαλους, πολλας δε σπιλαδας,
πολλας δε ανεμων βιας, και τα αλλα τα απο της θαλαττης υπομεινας δεινα, και εν πασι
τουτοις διενεγκων, ισχυροτεραν εαυτου καθιστησι την ψυχην. ∆ια γαρ τουτο εις τον
παροντα εξηνεχθης βιον, ουχ ινα αργηις, ουδ' ινα αναπεπτωκως ηις, ουδ' ινα μη πασχηις
μηδεν δεινον, αλλ' ινα παθων λαμπροτερος γενηι. Μη δη την ανεσιν ζητωμεν, μηδε τον
τρυφης γεμοντα βιον. Ου γαρ ανδρος γενναιου, αλλα σκωληκος η επιθυμια, αλογου
μαλλον η λογον εχοντος. Ἀλλ' ευχου μεν μαλιστα μη εμπεσειν εις πειρασμον· ει δε ποτε
εμβαιης. μη δυσχεραινε, μη θορυβου, μηδε ταραττου, αλλ' οπως γενοιο λαμπροτερος,
απαντα ποιει. Ουχ οραις των στρατιωτων τους ανδρειοτατους πως της σαλπιγγος
καλουσης προς τα τροπαια βλεπουσι, προς τας νικας, προς τους στεφανους, προς τους
κατωρθωκοτας των προγονων; Και συ τοινυν της σαλπιγγος ηχουσης της πνευματικης,
στηθι λεοντος γινομενος σφοδροτερος· εμβηθι, καν πυρ ηι, καν σιδηρος. Οιδε και τα
στοιχεια τους οντως ανδρειους αιδεισθαι. Οιδε και τα θηρια τους ουτω γενναιους
δεδοικεναι. Καν υπο λιμου, καν υπο της φυσεως αυτης αγριαινηι, παντων
επιλανθανεται, οταν ιδηι δικαιον, και κρατει του παθους. Τουτοις τοινυν φραττου τοις
οπλοις, και μηδε πυρ δεισεις, καν εις ουρανον ιδηις την φλογα αναβαινουσαν.
Στρατηγον εχεις γενναιον, και παντα δυναμενον, και νευματι μονωι λυοντα τα δεινα.
Παντα εκεινου, και ουρανος, και γη, και θαλασσα, και θηρια, και πυρ· παντα αυτωι ραιδια
και μεταθειναι, και μεταστησαι προς ευκολιαν. Ποθεν ουν δεδοικας; ειπε μοι.
Ουδαμοθεν αλλοθεν, αλλ' η απο νωθειας και της οικειας ραιθυμιας. Ουχι θανατος εστι
των κακων ο κολοφων; Ἀλλα και ουτος εστι της φυσεως το οφλημα. ∆ια τι μη
πραγματευηι το χρεος; Ει γαρ αναγκη ελθειν την οδον ταυτην και εκοντα και ακοντα, δια
τι μη μετα εμποριας; Ἀλλα μετα βασανιστηρια ου προσκαιρα, αλλα μειζονα της οδυνης
παρεχοντα την ηδονην. Ει δε ταυτα σοι δοκει χαλεπα ειναι, εννοησον τους ανευ μισθου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

286

φθοραι μακραι παραδεδομενους, τους λιμωι διηνεκει παλαιοντας, τους νοσηματα εχοντας
ανιατα και μακρα, δι' α και πολλακις ηυξαντο καταλυσαι τον βιον, πολλοι δε και επι
βροχον και επι ξιφος ωρμησαν. Σοι δε ουρανος προκειται, και τα εν τοις ουρανοις
αγαθα, και ου φριττεις, και ου δεδοικας καταμαλακιζομενος, και ταυτα τοιουτον εχων
συμμαχον; Ουκ ακουεις του Προφητου λεγοντος, Οι πεποιθοτες επι Κυριον, ως ορος
Σιων; Ὄρος γαρ ειπε το απεριτρεπτον δηλων της εις Θεον ελπιδος, το πεπηγος, το
αχειρωτον, το αμαχον. Ὥσπερ γαρ τις καν μυρια προσαγαγηι μηχανηματα, ορος ουτε
ανασπασαι, ουτε σαλευσαι δυνησεται· ουτως ο προσβαλλων τωι την ελπιδα επι τον Θεον
εχοντι, κεναις οικαδε αναχωρησει χερσιν. Ὄρους γαρ πολυ ασφαλεστερον η ελπις η επι
τον Θεον. Ου σαλευθησεται εις τον αιωνα ο κατοικων Ἱερουσαλημ. Ἕτε 55.358 ρος
ερμηνευτης φησιν, Ἀπεριτρεπτον εις τον αιωνα οικουμενον περι Ἱερουσαλημ. Τι ουν;
ουκ εσαλευθησαν, φησιν, οι παιδες οι τρεις, και ο ∆ανιηλ; Ἄπαγε· της μεν γαρ πατριδος
εξεπεσον, και αιχμαλωσιαν υπεστησαν, σαλον δε ουδενα ουδεποτε· αλλ' εν τοσουτωι
θορυβωι πραγματων, και τοσουτωι πληθει κυματων οντες, ως επι πετρας εστωτες και
λιμενι προσορμιζοντες γαληνωι, ουτως ουδεν επασχον αηδες. Μη δη σαλον καλει την
των πραγματων περιστασιν. Ου γαρ τουτο σαλος, αλλ' η της ψυχης απωλεια, και το της
αρετης εκπεσειν· οπερ εν τοις κινδυνοις οι νηφοντες ουχ υπομενουσιν, αλλ'
ασφαλεστεραν κεκτηνται την φιλοσοφιαν την εαυτων, και διαλαμπουσι μειζονως. Ει δε
βουλει και κατα αναγωγην εκλαβειν το ειρημενον, οτι Ου σαλευθησεται εις τον αιωνα ο
κατοικων Ἱερουσαλημ, υπογραψον την εκει ληξιν την επι της ανω μητροπολεως. Οι γαρ
εκεινην απολαβοντες πασης εισιν απηλλαγμενοι περιστασεως· ουκ εστι λοιπον εκει τα
υποσκελιζοντα, ουκ επιθυμια, ουδε ηδοναι, ουδε αμαρτιας περιστασις, ου λυπη και
αγωνια και κινδυνος, αλλα παντα ταυτα εκποδων. Ἱερουσαλημ, ορη κυκλωι αυτης, και
Κυριος κυκλωι του λαου αυτου απο του νυν και εως του αιωνος. Λεγει μεν δια τουτων
και την απο της θεσεως συμμαχιαν τηι πολει προσουσαν· αλλ' ουκ αφιησι τουτοις
θαῤρειν, αλλ' επι την αμαχον αναγει βοηθειαν, τον Θεον.
βʹ. Ει γαρ και τα ορη αυτην τειχιζει, φησιν, αλλ' εκεινης δειται της ασφαλειας·
και τουτο αυτην αχειρωτον εργαζεται, ∆ιο και ετερος ερμηνευτης φησι, Κυριος δε περι
τον λαον αυτου. Τουτεστι, μη θαῤρειτε τηι περιβοληι των ορων. Το γαρ ποιουν αυτην
αχειρωτον, τουτο εστιν, Ὅτι ουκ αφησει Κυριος την ραβδον των αμαρτωλων επι τον
κληρον των δικαιων. Αιτιαν λεγει της του Θεου βοηθειας ευλογον τινα, ωστε και
θαῤρησαι εκεινους. Ποιαν δη ταυτην; Ουκ αν ανασχοιτο, φησι, τα αγαθα των δικαιων εν
ταις χερσιν ειναι των αμαρτωλων. Τουτο ειπεν, ομου τε θαῤρειν αυτους παρασκευαζων
περι της συμμαχιας της του Θεου, και πειθων μενειν εν αρετηι, ει γε βουλοιντο διηνεκως
απολαυειν της εκεινου βοηθειας, και των αγαθων των ιδιων ειναι κυριοι. ∆εικνυσι γαρ
δια τουτων, οτι και η κτησις και η ασφαλεια εν τηι γνωμηι κειται τηι αυτων. Ῥαβδον δε
αμαρτωλων ενταυθα την βασιλειαν την των πολεμιων καλει. Ὃ δε λεγει, τοιουτον
εστιν· ουκ ανεξεται κρατειν της των δικαιων κληρονομιας. Ει γαρ και προς καιρον
τουτο πεποιηκεν, αλλ' υπερ διορθωσεως και νουθεσιας και σωφρονισμου. Ὅπως αν μη
εκτεινωσιν οι δικαιοι εν ανομιαις χειρας αυτων. Ἕτερος, ∆ια τουτο ουκ εκτεινουσιν οι
δικαιοι εις ανομιαν χειρας αυτων. ∆ια τουτο· ποιον; ∆ια το ειρημενον, οτι προστησεται,
οτι αμυνει, οτι διακρουσεται, οτι αποστησει τους πολεμιους απο των κτηματων αυτων.
Ὡσει ελεγε· τωι τε πειρασμωι σωφρονισθεντες, τηι τε χορηγιαι των αγαθων γενομενοι
βελτιους, εν αρετηι διατελεσουσιν οντες, και ουχ αψονται πονηριας εκατερωθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

287

παιδευομενοι. Ὥστε δη το παν δια τουτο εγινετο, ωστε την ψυχην αυτων αμεινω
γενεσθαι, τηι τε επαγωγηι των δεινων διορθουμενην, τηι τε δοσει των αγαθων
προθυμοτεραν καθισταμενην. 55.359 Ἀγαθυνον, Κυριε, τοις αγαθοις. Ἕτερος,
Ἀγαθοποιησον. Και τοις ευθεσι τηι καρδιαι. Τους δε εκκλινοντας εις τας στραγγαλιας
απαξει Κυριος μετα των εργαζομενων την ανομιαν. Ὁραις παρ' ημων πανταχου τας
αρχας γινομενας, και του των χρηστων απολαυειν, και του κολασεις υπομενειν; Ἀλλ' ει
και παρ' ημων αι αρχαι, αλλ' ομως και ουτω της του Θεου φιλανθρωπιας πολλη
δεικνυται η λαμπηδων· εκ γαρ πολλου του περιοντος νικαι ταις αντιδοσεσιν ημας· και
επι μεν των αμαρτηματων συμμετρον επαγει την τιμωριαν, επι δε των κατορθωματων
υπερβαινουσαν παρεχει την αντιδοσιν. Ευθεις δε ενταυθα καλει τους αδολους, τους
απλαστους, τους ουδεν εχοντας συνεσκιασμενον και υπουλον. Τοιουτον γαρ το ευθες, ο
μαλιστα ο Θεος επιζητει πανταχου. Τοιουτον η αρετη, λεια τις και ευκολος, ωσπερ ουν η
πονηρια διεστραμμενον, ποικιλον, αδιεξοδευτον· και τουτο εστιν απο των πραγματων
ιδειν αυτων. Ὁ γουν βουλομενος ψευσασθαι, και δολους ραψαι, εννοησον οσοις
επιχειρει, οσης δειται της ποικιλιας, ποιων λογων πεπλασμενων, ποσης δεινοτητος. Ὁ
δε την αληθειαν λεγων, ου πονου, ου δυσκολιας, ουχ υποκρισεως, ου μηχανηματων,
ουδενος δειται τοιουτου, αυτης καθ' εαυτην εκεινης διαλαμπουσης. Καθαπερ γαρ τα μεν
αμορφα των σωματων πολλων εξωθεν δειται των τεχνασματων και των
επικαλυμματων την απο της φυσεως αμορφιαν συσκιαζοντων· τα δε φυσει καλα αυτα
καθ' εαυτα αγωνιζομενα λαμπει· ουτω και επι του ψευδους και της αληθειας εστιν
ευρειν, και της κακιας, και της αρετης. Ὅθεν δηλον, οτι και προ της κολασεως η κακια
την κολασιν επαγει, και προ της αντιδοσεως η αρετη την αμοιβην διδωσιν. Ὥσπερ γαρ
εκεινη εν εαυτηι τα επαθλα εχει και προ των στεφανων· ουτω και αυτη εν εαυτηι την
τιμωριαν εχει και προ της κολασεως. Τι γαρ αν γενοιτο χαλεπωτερον αμαρτιας εις
τιμωριας λογον; ∆ια δη τουτο και ο Παυλος των ηταιρηκοτων μνημονευσας, των την
ωραν την εαυτων αποδιδομενων, και της φυσεως τους νομους ανατρεποντων, ταυτην
εφησε τιμωριαν μεγιστην ειναι και προ της κολασεως. Ἄρσενες γαρ, φησιν, εν αρσεσι
την ασχημοσυνην κατεργαζομενοι, και την αντιμισθιαν, ην εδει, της πλανης αυτων εν
εαυτοις απολαμβανοντες· αντιμισθιαν της αμαρτιας αυτων την ασελγειαν και την
πραξιν καλων. Ειρηνη επι τον Ἰσραηλ. Εις ευχην τον λογον κατεκλεισε. Τοιαυται γαρ αι
των αγιων ψυχαι· μετα της παραινεσεως και της συμβουλης την ευχην προστιθεασι,
μεγιστην συμμαχιαν εισαγουσαι τοις ακουουσιν. Ειρηνην δε ενταυθα, ου ταυτην μονην
την αισθητην, αλλα και την ταυτης υψηλοτεραν, και οθεν και αυτη τικτεται, λεγει, και
ευχεται ωστε μη στασιαζειν την ψυχην αυτην προς εαυτην των παθων τον πολεμον
επεισαγουσαν. Ταυτην δη και ημεις την ειρηνην ζητωμεν, ινα των επηγγελμενων
αγαθων δυνηθωμεν τυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου 55.360 ημων Ἰησου
Χριστου, ωι η δοξα, και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΕʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐν τωι επιστρεψαι Κυριον την αιχμαλωσιαν Σιων, εγενηθημεν ωσει παρακεκλημενοι.
Ἕτερος ερμηνευτης φησιν, Ὅταν επιστρεψηι Κυ ριος την αιχμαλωσιαν, εσομεθα
παρακεκλη μενοι.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

288

αʹ. Το της αιχμαλωσιας ονομα απλουν μεν εστιν κατα την προφοραν· εχει δε
πολλας εννοιας. Ἔστι γαρ και καλη αιχμαλωσια, ως οταν λεγηι Παυλος,
Αιχμαλωτιζοντες παν νοημα εις Χριστον· εστι και κακη, ως οταν λεγηι·
Αιχμαλωτευοντες γυναικαρια σεσωρευμενα αμαρτιαις. Ἔστιν η νοητη, περι ης φησι·
Κηρυξαι αιχμαλωτοις αφεσιν. Ἔστιν η αισθητη, η παρα των πολεμιων. Χαλεπωτερα δε η
προτερα. Οι μεν γαρ νομωι πολεμου τινας λαβοντες, και φειδονται πολλακις των
ειλημμενων· καν επιταξωσι υδροφορειν, ξυλοκοπειν, και ιπποφορβους ποιησωσιν,
ουδεν εις την ψυχην παρεβλαψαν· ο δε υπο της αμαρτιας ληφθεις αιχμαλωτος, αφειδη
και βαρβαρον δεσποιναν κταται, εις τα ατιμοτατα αυτον των εργων καταφερουσαν. Ου
γαρ οιδε φειδεσθαι, ουδε ελεειν αυτη η τυραννις. Ἄκουσον γουν πως τον αθλιον και
ταλαιπωρον Ἰουδαν λαβουσα αιχμαλωτον ουκ εφεισατο, αλλ' εποιησεν ιεροσυλον,
προδοτην, και μετα το την αμαρτιαν ανυσαι, εις το θεατρον αυτον ηγαγε των Ἰουδαιων,
και απεκαλυψε το πλημμελημα, και ουδε ουτως αφηκε καρπωσασθαι το εκ της
μετανοιας κερδος, αλλα προαπηγαγε της μετανοιας, επι βροχον αγαγουσα. Τυραννος
γαρ εστι χαλεπη, πονηρα επιταττουσα επιταγματα, και καταισχυνουσα τους
υπακουοντας. ∆ιο, παρακαλω, φευγωμεν μετα πολλης της σπουδης την δεσποτειαν
αυτης, και πολεμωμεν αυτηι, και μηδεποτε καταλλαττωμεθα, και ελευθερωθεντες
μενωμεν επι της ελευθεριας. Ει γαρ ουτοι βαρβαρων απαλλαγεντες εγενοντο
παρακεκλημενοι, πολλωι μαλλον ημας αμαρτιας ελευθερωθεντας χαιρειν δει και
σκιρταιν, και αθανατον ταυτην διατηρειν την ηδονην, αλλα μη λυμαινεσθαι μηδε
θολουν αυτην παλιν τοις αυτοις επιχειρουντας κακοις. Ἐγενηθημεν ωσει
παρακεκλημενοι. Τουτο μεν οι αλλοι ερμηνευται φασιν· Ὡσει ενυπνιαζομενοι. Ὁ δε
Ἑβραιος, Χαωλεμιμ. Τι δε εστι, Παρακεκλημενοι; Ἀναπαυσεως επλησθημεν, φησιν,
ευφροσυνης, ηδονης. Τοτε επλησθη χαρας το στομα ημων, και η γλωσσα ημων
αγαλλιασεως. Τοτε ερουσιν εν τοις εθνεσιν, Ἐμεγαλυνε Κυριος του ποιησαι μετα αυτων.
Ἐμεγαλυνε Κυριος του ποιησαι μεθ' ημων. Ου μικρα συντελει προς βελτιω μεταβολην
το χαιρειν επι τηι απαλλαγηι της αιχμαλωσιας. Και τις ου χαιρει, φησιν, επι τουτωι; Οι
πατερες οι τουτων, οτε απηλλαγησαν της Αιγυπτου, και εκ της δουλειας εκεινης προς
ελευθεριαν μετεστησαν, υπο εσχατης αγνωμοσυνης εν αυτοις εγογγυζον τοις αγαθοις,
εδυσχεραινον, εχαλεπαινον, αλυοντες διετελουν. Ἀλλ' ουχ ημεις, φησιν· αλλα χαιρομεν
και σκιρτωμεν. Λεγουσι δε και την αιτιαν της χαρας. Ου μονον, φησι, δια την
απαλλαγην των δεινων χαι 55.361 ρομεν, αλλ' οτι και εντευθεν παντες εισονται του
Θεου την προνοιαν την περι ημας. Τοτε γαρ, φησιν, ερουσιν εν τοις εθνεσιν, Ἐμεγαλυνε
Κυριος του ποιησαι μετ' αυτων. Ἐμεγαλυνε Κυριος του ποιησαι μεθ' ημων. Ουχ απλως ο
διπλασιασμος προκειται, αλλ' ενεκα του εμφηναι την πολλην αυτων ην εσχον χαραν.
Το μεν γαρ των εθνων εστι ρημα, το δε αυτων παλιν. Και ορα. Ουκ ειπον, εσωσεν ημας·
ουδε, απηλλαξεν ημας· αλλ', Ἐμεγαλυνε, το παραδοξον το θαυματος γεμον δια της
προσηγοριας του μεγαλυναι παραστησαι βουλομενοι. Ὁραις, οτι οπερ συνεχως ελεγον,
δια του εθνους τουτου η οικουμενη επαιδευετο, και απαγομενων αυτων και
επαναγομενων; Ἡ γαρ ανοδος αντι κηρυκος εγενετο. Και γαρ αυτων η φημη περιηιει
πανταχου, καταδηλον πασι ποιουσα την του Θεου φιλανθρωπιαν· οτι μεγαλα και
παραδοξα ως αληθως ησαν τα περι αυτους γεγενημενα θαυματα. Αυτος γαρ αυτους ο
κατεχων Κυρος αφηκεν, ουδενος δεηθεντος, αλλα του Θεου την εκεινου διανοιαν
μαλαξαντος· και ουκ αφηκεν απλως, αλλα και μετα δωρων και ξενιων. Ἐγενηθημεν
ευφραινομενοι. Ἐπιστρεψον, Κυριε, την αιχμαλωσιαν ημων, ως χειμαῤρους εν τωι νοτωι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

289

Πως αρχομενος του ψαλμου, Ἐν τωι επιστρεψαι Κυριον την αιχμαλωσιαν Σιων, ειπεν·
ενταυθα δε, Ἐπιστρεψον; Ὡς περι μελλοντος διαλεγομενος. Μαλιστα γαρ ο ετερος
ερμηνευτης εις τουτο ημας προσαγει, ουκ ειπων, Ἐν τωι επιστρεψαι· αλλ', Ὅταν
επιστρεψηι· οτι αρχην τοτε το πραγμα ελαμβανεν, και ουκ εν προοιμιοις το παν
κατωρθωθη, αλλα πολλαι γεγονασιν αυτων αναβασεις· και γαρ πρωτη, και δευτερα, και
τριτη γεγονε.
βʹ. Τουτο ουν εστιν ειπειν· η οτι ευχεται ολοκληρον γενεσθαι την απαλλαγην.
Και γαρ πολλοι των Ἰουδαιων εναπομειναι εβουλοντο τηι χωραι των βαρβαρων· διο και
μετ' επιτασεως τουτο γενεσθαι ποθων, φησιν· Ἐπιστρεψον την αιχμαλωσιαν ημων, ως
χειμαῤρους εν τωι νοτωι· τουτεστι, μετα πολλης της ρυμης, μετα πολλης της
σφοδροτητος ωθων και κατεπειγων. ∆ιο και ετερος ερμηνευτης το αυτο τουτο δηλων,
Ὡς καταῤροιας, ειπεν. Ἄλλος, Ὡς οχετους.Ἄλλος, Ὡς αφεσεις. Οι σπειροντες εν
δακρυσιν εν αγαλλιασει θεριουσι. Τουτο ειρηται μεν περι των Ἰουδαιων, πολλαχου δ'
αν εχοι χωραν και αλλαχου λεγεσθαι. Τοιουτον γαρ η αρετη· των πονων λαμπρας εχει
τας αμοιβας· και δει ημας προτερον καμνειν και ταλαιπωρεισθαι, και τοτε ζητειν ανεσιν.
Τουτο γαρ πανταχου και εν τοις βιωτικοις συμβαινον ιδοι τις αν. ∆ια δη τουτο και αυτος
επι ταυτα τον λογον ηγαγεν, επι σπορον λεγω, και αμητον. Ὥσπερ γαρ ο σπειρων πονου
δειται, και ταλαιπωριας, και ιδρωτων, και χειμωνος· ουτως ο την αρετην μετιων. Ουδεν
γαρ ουτω προς ανεσιν αχρηστον ως ανθρωπος. ∆ια δη τουτο στενην και τεθλιμμενην
εποιησεν οδον ο Θεος. Μαλλον δε ου τα της αρετης μονον, αλλα και τα βιωτικα
πραγματα επιπονα κατεσ 55.362 κευασε, και αυτα πολλωι πλεον. Ὅ τε γαρ σπειρων, ο τε
οικοδομων, ο οδοιπορος, ο δρυοτομος, ο χειροτεχνης, πας ανθρωπος, ει μελλοι τι
καρπουσθαι χρησιμον, πονου δειται και ταλαιπωριας· και καθαπερ τα σπερματα υετων
δειται, ουτως ημεις δακρυων· και καθαπερ η γη του τεμνεσθαι χρειαν εχει και
αναῤρηγνυσθαι, ουτω και η ψυχη αντι δικελλης δειται πειρασμων και θλιψεων, ινα μη
φερηι βοτανας πονηρας, ινα το σκληρον αυτης μαλαττηται, ινα μη σκιρται. Και γαρ και
γη μη εργαζομενη μετα πολλης της ακριβειας, ουδεν υγιες εκφερει. Ὃ τοινυν φησιν ο
Προφητης, τουτο εστιν· οτι μη δει μονον επι τηι ανοδωι χαιρειν, αλλα και επι τηι
αιχμαλωσιαι, και υπερ αμφοτερων χαριτας τωι Θεωι ομολογειν. Ἐκεινο μεν γαρ σπορος·
τουτο δε αμητος. Ὥσπερ ουν οι σπειροντες, φησι, πονουντες απολαυουσι των προσοδων
μετα ταυτα· ουτω και υμεις, ηνικα μεν απηιειτε, τους σπειροντας εμιμεισθε,
ταλαιπωρουμενοι, κοπτομενοι, θλιβομενοι, τον χειμωνα, τον πολεμον φεροντες, την
συννεφειαν, τον κρυμον, δακρυα εκχεοντες. Ὅπερ γαρ εστι τοις σπερμασιν ο υετος,
τουτο τοις θλιβομενοις τα δακρυα. Ἀλλ' ιδου, φησι, των πονων εκεινων απελαβετε την
αμοιβην. Ὅταν ουν λεγηι· Πορευομενοι επορευοντο, και εκλαιον, βαλλοντες τα
σπερματα αυτων, ερχομενοι δε ηξουσιν εν αγαλλιασει, αιροντες τα δραγματα αυτων· ου
περι σιτου διαλεγεται, αλλα περι πραγματων, παιδευων τον ακροατην, μη αλυειν εν
ταις θλιψεσιν. Ὥσπερ γαρ ο σπειρων ουκ αλυει, καν πολλα τα φορτικα ηι, αφορων προς
τα ληια τα κομωντα· ουτως ουδε τον θλιβομενον δυσχεραινειν χρη, καν πολλα ηι τα
λυπηρα, τον αμητον αναμενοντα, την προσοδον την απο της θλιψεως γινομενην
εννοουντα. Ταυτ' ουν και ημεις ειδοτες, και υπερ θλιψεως και υπερ ανεσεως
ευχαριστωμεν τωι ∆εσποτηι. Ει γαρ και διαφορα τα γινομενα, αλλα προς εν εκαστον απαν
τελος οραι, ωσπερ ο σπορος και ο αμητος· και φερωμεν τας θλιψεις γενναιως, και
ευχαριστως, και τας ανεσεις μετα δοξολογιας· ωστε και των μελλοντων επιτυχειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

290

αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚ ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐαν μη Κυριος οικοδομησηι οικον, εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες. Ἐαν μη
Κυριος φυλαξηι πολιν, εις ματην ηγρυπνησεν ο φυ λασσων. Εις ματην υμιν εστι το
ορθριζειν εγειρεσθε μετα το καθησθαι.
αʹ. Ουτος ο ψαλμος εις την καταστασιν των πραγματων των μετα την επανοδον
ειρηται. Ἐπειδη γαρ της αιχμαλωσιας απαλλαγεντες, και εκ της βαρβαρου χωρας
επανελθοντες, ερειπιον δε καταλαβοντες την πολιν, και τα τειχη μετα των πυργων
εῤριμμενα χαμαι επεχειρουν εγειρειν, πολλοι δε πολλαχοθεν επιτιθεμενοι διεκωλυον το
εργον, φθονουντες τηι των Ἰουδαιων ευημεριαι, και δεδοικοτες αυτων την ευπραγιαν·
ειτα τουτων γινομενων ο χρονος ετριβετο, και τοσουτος ετριβη χρονος, ως υπερ τα
τεσσαρακοντα ετη αναλωθηναι εν τηι του ναου οικοδομηι· οπερ ουν και οι Ἰουδαιοι
δηλουντες ελεγον· Τεσσαρακοντα και εξ ετεσιν ωικοδομηθη ο ναος ουτος· ου περι 55.363
της προτερας λεγοντες οικοδομης της του Σολομωντος, αλλα περι ταυτης της υστερον,
της μετα την των Περσων απαλλαγην. Ἐπει ουν πολυς ετριβετο χρονος, και του ναου
και της πολεως και των τειχων οικοδομουμενων η γαρ της πολεως οικοδομια και
πολλωι πλειονα αναλωσε, παιδευων αυτους παλιν επι τον Θεον καταφευγειν ο
Προφητης, ταυτα διεξερχεται, δεικνυς οτι παντα εικηι και ματην γινεται, εαν μη την
παρα του Θεου ροπην επισπασωνται. Ου γαρ δη μονον το αιχμαλωσιας απαλλαγηναι,
αλλα και το αναστησαι τειχος απαλλαγεντας αδυνατον ανευ της του Θεου ροπης. Και τι
λεγω τειχων αναστασιν και πολεως οικοδομην; Ἀλλ' ουδε γενομενην αυτην, και
απαρτισθεισαν φυλαξαι τις δυναιτ' αν, εκεινης ηρημωμενος της συμμαχιας. Ταυτα δε
ελεγε, δια παντων αυτους παλιν επι την αυτου πειθων καταφευγειν ροπην, ωστε μη τηι
ανεσει γινεσθαι ραιθυμοτερους. ∆ια γαρ τουτο ουδε αθροον εδωκεν αυτοις τα αγαθα,
αλλα ηρεμα και κατα μικρον, ινα μη προς την προτεραν παλινδρομησωσι πονηριαν τηι
ταχιστηι των κακων απαλλαγηι. Ἀλλα και εν αυτηι τηι δοσει των αγαθων συνεχως αυτους
υπεμιμνησκεν εν τηι των πολεμιων εφοδωι διηνεκως αφυπνιζων αυτων την ραιθυμιαν.
Ειρηται μεν ουν καθολικως ο λογος, την αρχην δε απο της υποθεσεως ταυτης ειληφε.
∆ει γαρ αυτον εφ' απασιν αρμοζειν, ουχ ινα αυτοι ραιθυμωμεν, ουδε ινα υπτιοι κειμεθα,
αλλ' ινα τα παρ' εαυτων εισφεροντες, το παν επι τον Θεον ριπτωμεν, της ελπιδος της
εκεινου διαπαντος εν απασιν εκκρεμαμενοι. Ὥσπερ γαρ ουκ ενι, του Θεου μη
βοηθουντος, εις τελος τα πραγματα αγαγειν· ουτως, αν ο Θεος βοηθηι, αργουντας αυτους
και αναπεπτωκοτας ουκ ενι του τελους επιτυχειν. Εις ματην υμιν εστι το ορθριζειν·
εγειρεσθε μετα το καθησθαι. Ἕτερος δε ερμηνευτης φησι, Βραδυνουσι καθησθαι. Ἄλλος,
Χρονιζουσι του καθησθαι. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· καν αγρυπνητε, καν υπο την εω
διεγειρησθε, καν βραδυνητε προς το αναπαυεσθαι, τον παντα καιρον εις πονον και
ταλαιπωριαν δαπανωντες, αν μη της εκειθεν απολαυσητε ροπης, τα ανθρωπινα παντα
οιχησεται, και της σπουδης ταυτης ουδεν εσται πλεον. Οι εσθιοντες αρτον οδυνης.
Τουτο λεγει, δεικνυς οτι επιπονον εζων βιον, οπλιται και οικοδομοι γινομενοι. Τηι μιαι
μεν γαρ, φησι, χειρι κοφινον εβασταζον η λιθον, τηι δε μιαι μαχαιραν, εις το οικοδομειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

291

και πολεμειν εαυτους διαιρουντες, και μετα ασπιδων τους χαλικας συνεφορουν. Ἐπειδη
γαρ ατειχος ην η πολις και γεγυμνωμενη, τας αθροους και παρ' ελπιδα των πολεμιων
εφοδους καθ' εκαστην υποπτευοντες ωραν, ωπλισμενοι τα τειχη υφαινον, και ξιφη, και
ασπιδες, και μαχαιραι παρεκειντο, και ποῤρωθεν σκοποι τινες την αδηλον αυτων
απαγγελλοντες εφοδον, και σαλπιζοντες, ειποτε ᾔσθοντο αυτους ποῤρωθεν επιοντας.
Ἀλλα καν ταυτα ποιητε, φησι, και αρτον οδυ 55.364 νης εσθιητε, παντα εικηι και ματην
εσται, αν μη την ανωθεν επισπασησθε συμμαχιαν. Ει δε εκεινοι, πολιν ινα αναστησωσι
και τειχη, τοσαυτης εδεοντο της ανωθεν συμμαχιας· πολλωι μαλλον ημεις την επι τον
ουρανον φερουσαν οδευοντες οδον. Ὅταν δωι τοις αγαπητοις αυτου υπνον. Ἰδου η
κληρονομια Κυριου, υιοι. Ποια αυτη ακολουθια; Πολλη μεν και συνημμενη τοις
προτεροις. Ὃ γαρ λεγει, τουτο εστιν· εαν μη τα παρ' εαυτου ο Θεος παρασχηι, παντα εικηι·
οταν δε τα παρ' εαυτου παρασχηι, τοτε και υπνος ηδυς, τοτε και ανεσις, και ζωη
κινδυνων απηλλαγμενη, και ασφαλειας γεμουσα.
βʹ. Ὅταν ουν δωι αυτοις υπνον, οταν αναπαυσηι αυτους, οταν αποκρουσηται τους
επιοντας, ου μονον οικοδομησουσι τοτε την πολιν, ου μονον φυλαξουσιν, αλλα και τα
πολλωι μειζονα ληψονται· πατερες γαρ εσονται παιδων πολλων, και τα της ευτεκνιας
αυτοις επιδωσει. Ὁ μισθος του καρπου της γαστρος. Ἕτερος, Μισθος ο καρπος της
γαστρος. Τι εστι τουτο; Μισθον, φησι, ληψονται την ευπαιδιαν. Ει γαρ και της φυσεως
εργον το γινομενον· αλλ' οταν ο Θεος τα παρ' εαυτου παρασχηι, και αυτη πλεον
δραμειται. Και γαρ και αυτη της ανωθεν δειται ροπης, και κομασει τωι πληθει τα
Ἱεροσολυμα. Ουκ εν τουτοις δε εσται τα της ευημεριας μονον, οιον εν τηι οικοδομιαι, εν
τηι φυλακηι, εν τηι ευτεκνιαι· αλλα και ετερα τουτοις προσεσται. Και δεικνυς ποια ταυτα,
επαγει λεγων· Ὡσει βελη εν χειρι δυνατου, ουτως υιοι των εκτετιναγμενων. Ἕτερος,
Των πεδητων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· ουκ εσονται εν ασφαλειαι τειχων μονον, ουδε
εν πολει οχυραι, ουδε εν ευθηνιαι των παιδων, αλλα και φοβεροι τοις πολεμιοις, και
ουτω φοβεροι ως τα βελη. Ουχ απλως δε, Βελη, αλλ', Ἐν χειρι των δυνατων. Αυτα γαρ
καθ' εαυτα ου φοβερα τα βελη, αλλ' οταν υπο δυνατου κατεχηται, θανατον απειλουντα
τοις επιουσιν. Ουτως ουν εσονται φοβεροι ουτοι. Ουτοι, ποιοι; Οι υιοι των
εκτετιναγμενων. Τουτεστι, των ποτε ησθενηκοτων, των πεπεδημενων. Ἀναμιμνησκει
γαρ αυτους συνεχως και της προτερας δυσημεριας εν τωι καιρωι της ευημεριας, ινα
παντοθεν αυτων ορθωσηι την διανοιαν, και εξ ων επαθον, και αφ' ων απηλλαγησαν, και
εξ ων απολαυσουσι. Μακαριος ανθρωπος, ος πληρωσει την επιθυμιαν αυτου εξ αυτων·
ου καταισχυνθησονται, οταν λαλωσι τοις εχθροις αυτων εν πυληι. Ἕτερος φησι·
Μακαριος, ος πληρωσει την φαρετραν αυτου εξ αυτων. Τουτεστιν, οτι και τουτο αυτοις
προσεσται, δυναμις σωματος, φοβος ανυποιστος, ευπαιδια, ασφαλεια, πολεως καλλος,
νικη και τροπαια εν πολεμοις. ∆ιο και μακαριζει αυτους τους μελλοντας απολαυειν
ταυτης της ευημεριας. Ἔσονται γαρ, φησι, καθωπλισμενοι. Ἀλλ' ουκ εν τουτοις ιστω
τον μακαρισμον, αλλα οτι ουκ αισχυνθησονται. Ου καταισχυνθησονται γαρ, φησιν, οταν
λαλωσι τοις εχθροις αυτων εν πυληι. Τι ποτε τουτο εστι; Το μεγιστον τροπαιον, η
μεγιστη λαμπροτης, η φαιδροτης, η μακαριοτης. Ου μελλουσι γαρ ονειδιζεσθαι ως ουκ
απολαυσαντες της του Θεου προνοιας, η ως ασθενη Θεον εσχηκοτες, η ως δυνατον μεν,
εκ δε των οικειων αμαρτηματων την προνοιαν την αυτου διακρουσαμενοι· αλλα δια
παντων κομωντες, δια της πολεως, δια των τειχων, δια της φυλακης, δια των 55.365
παιδων, δια των οπλων, δια της δυναμεως, ουκ εγκαλυφθησονται τους πολεμιους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

292

ορωντες, αλλα μετα πολλης απαντησονται της ανδρειοτητος, καλλωπιζομενοι, μεγα
φρονουντες, κοσμουμενοι, δια παντων τουτων του Θεου την υπερ αυτων αντιληψιν
επιδεικνυμενου. Το γαρ κεφαλαιον των αγαθων, και της μακαριοτητος η κορωνις, το
δυνασθαι λοιπον επι τηι του Θεου συμμαχιαι κοσμεισθαι. ∆ιο δη και ενταυθα τον λογον
κατελυσε, παιδευων απαντας προ των αλλων απαντων εκεινον τον κοσμον επιζητειν,
και επι τουτωι φαιδρυνεσθαι. Τουτον τοινυν και ημεις ζηλωσωμεν, ινα των αιωνιων
επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου
τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΖʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Μακαριοι παντες οι φοβουμενοι τον Κυριον.
αʹ. Ὅρα αυτον εντευθεν αρχομενον, ενθα κατεληξεν. Ὥσπερ γαρ εκει δια τουτο
αυτους εμακαρισεν, οτι ου καταισχυνονται, του τον Θεον εχειν βοηθον, και μεθ'
εαυτων· ουτω και ενταυθα εντευθεν προοιμιαζεται, λεγων· Μακαριοι παντες οι
φοβουμενοι τον Κυριον. Και παλιν καθολικον ποιειται τον λογον, απ' εκεινων λαβων
την αρχην. Και καλως ειπε, Παντες· καν δουλος τις ηι, καν δεσποτης, καν πενης, καν το
σωμα αναπηρος, καν οστισουν, ουδεν τουτων κωλυει το μακαρισμον τουτον εχειν, ον
αυτος φησι. Τον μεν γαρ αλλον τον ψευδη και πεπλασμενον, και ον πολλοι ζηλουσι,
πολλα συνελθοντα μολις ποιει· καν μη παντα συνδραμηι, ουκ αν γενοιτο τις μακαριος
παρ' ανθρωποις· οιον τι λεγω· εαν τις ηι πλουσιος, ουκ αρκει τουτο αυτωι προς
μακαρισμον, αλλα δει και υγιειαν προσειναι. Καν γαρ πλουσιος μεν ηι, το σωμα δε
πεπηρωμενος, χωλευει τα της μακαριοτητος αυτωι, και των πενομενων εστιν
αθλιωτερος. Πολλοι γουν πλουτουντες, και νοσωι παλαιοντες, τους δια των στενωπων
χωρουντας πενητας μακαριζουσι, και αθλιους εαυτους ειναι νομιζουσι μετα των μυριων
ταλαντων. Παλιν αν υγιαινηι μεν το σωμα, και πλουσιος ηι, δοξης δε μη απολαυηι, ετερον
κωλυμα παλιν. Και γαρ εισι τινες χρηματα μεν κεκτημενοι πολλα, και το σωμα ασινες
εχοντες, τα δε ανηκεστα πασχοντες υπο των εις στρατειαν τελουντων, και δυναστειαν
περιβεβλημενων. Τωι γαρ μηδεμιας μετεχειν τιμης και αθλιωτερους παντων εαυτους
ειναι νομιζουσιν, υποκυπτοντες, ων πολλακις δουλους εχουσιν ευπορωτερους. Παλιν
αν δοξα μεν ηι, και πλουτος, και υγιεια σωματος, ασφαλεια δε μη παρηι, επιβουλευοντων
μυριων, φθονουντων, βασκαινοντων, μισουντων, κατηγορουντων, συκοφαντουντων,
παντων αθλιωτερος εσται, λαγωου βιον ζων ο τοιουτος, και τας σκιας υποπτευων, και
παντας τρεμων και δεδοικως. Ἂν δε και τουτων απαλλαγηι, φιληται δε παρα παντων,
και κατα ρουν αυτωι φερηται παντα, και δοξα, και πλουτος, και ασφαλεια, και τιμη οπερ
αμηχανον συνδραμειν, αλλ' ομως κεισθω τωι λογωι, καν απαντα τοινυν ταυτα επιῤρεηι,
και μηδεν ηι το διακοπτον, αλλα και ευνοια δημου, και δοξης μεγεθος, και χρηματων
περιουσια, 55.366 και σωματος υγιεια, και ασφαλεια πασα, και το αχειρωτον αυτωι
συντρεχηι, μοχθηραν πολλακις συνοικισας εαυτωι γυναικα, και διεστραμμενην,
αθλιωτερος παντων των ουδεν εκεινων εχοντων γινεται. Ἐαν δε και αυτη χρηστη τις ηι,
και κατα νουν αυτωι και κατα γνωμην συμβαινηι, παιδια κτησαμενον φαυλα αθλιωτερον
παντων ειναι αναγκη τον τοιουτον· η μηδ' ολως κτησαμενον θρηνειν και οδυρεσθαι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

293

Και οπουπερ αν ιδηι τις των ανθρωπων, πολλους οψεται τους κρημνους. Και τι δει ταλλα
λεγειν; Πολλακις οικετης μοχθηρος παντα ανετρεψε και συνεχεε, και ουδεν ουτω
σφαλερον, ως το εν ανθρωποις κομαιν. Ἀλλ' ουχ ο τον Θεον φοβουμενος τοιουτος, αλλα
των κυματων απηλλαγμενος, εν γαληνηι καθηται και λιμενι, την οντως δρεπομενος
μακαριοτητα. ∆ια δη τουτο παντα εκεινα παραδραμων ο προφητης τουτον μακαριζει
μονον. Ἐκεινος μεν γαρ ο μακαρισμος, αν μη παντα συνδραμηι, ουκ αν ποτε σταιη·
μαλλον δε και οταν συνδραμηι, τοτε σαλευεται παρ' αυτων εκεινων των τικτοντων
αυτον. Και γαρ πλουτος απωλεσε, και γυνη πολλακις ευμορφος κατελυσε, και οικετων
γενος προεδωκε, και παιδες γενομενοι πατραλοιαι κατεστησαν· και οπερ εφθην ειπων,
πολλα πανταχοθεν εχει τα σφαλερα. Ἐνταυθα δε καν παντα συῤρεηι ταναντια, ου μονον
ουδεν παραβλαπτει τον μακαρισμον τουτον, αλλα και ισχυροτερον αυτον καθιστησι και
ανδρειοτερον. Καν γαρ πενια, καν ατιμια, καν πηρωσις σωματος ηι, καν γυναικος
μοχθηρια, καν παιδες μοχθηροι, καν οτιουν ειπηις, ουχ υποσκελιζει τουτον τον
μακαρισμον, ουδε παρασαλευει. Ου γαρ εξ εκεινων εχει την γενεσιν, ινα και υπ' εκεινων
σειηται των παρασυρομενων, αλλ' ανωθεν την ριζαν κεκτηται· διο και αχειρωτος μενει.
Και ει βουλεσθε, επ' αυτων των πραγματων μεταχειρισωμεν τουτον. Ουχι δουλος ην
Ἰωσηφ; ουχι ξενος; ουχι απολις; ουχι βαρβαρων οικετης, προτερον μεν Σαρακηνων,
υστερον δε αγριωτερων των Αιγυπτιων; ουχι μοιχος ενομιζετο; ου κατηγορειτο; ουκ
εσυκοφαντειτο; ου δεσμωτηριον ᾤκει; ουχ αλυσιν περιεκειτο; Και τι τουτων αυτον
εβλαψεν; Ἀλλα δια ταυτα μεν ουν μαλιστα μακαριος ην. Το γαρ δη θαυμαστον τουτο,
οπερ εφθην ειπων, οτι ουδεν ου μονον παραβλαπτεται ο μακαρισμος εντευθεν ουτος,
αλλα και λαμπροτερος και φαιδροτερος γινεται. Ει γαρ μηδεν τουτων επαθεν, ουκ αν
ουτω μακαριος ην.
βʹ. Βουλει και τους σφοδροτερον εν κακιαι διατριψαντας ειπω, ειτα αθροον
μεταβαλομενους, και πασαν εκεινην την κακιαν αποδυσαμενους; Τι του ληιστου γεγονεν
αθλιωτερον; Ἀλλ' αθροον μακαριωτερος εφανη παντων. Καιτοι μυριους ειργασατο
φονους· και γαρ σταυρωι κατεδικαζετο, και την επι θανατον ηγετο, και παντες αυτου
κατηγορουν, και ο χρονος απας αναλωτο, και ο βιος δεδαπανητο εν πονηριαι· αλλ'
επειδη εν βραχει χρονωι τον Θεον ως χρη φοβηθηναι εφοβηθη, μακαριος γεγονε. Ουτω
και η πορνη, καιπερ την ωραν εμπορευομενη, και πασιν εις υβριν προκειμενη, και δια
τουτο παντων ουσα αθλιωτερα, μακαρια κατεστη, τον Θεον ως δει φοβηθεισα. Ουδεν
γαρ εστι κακον, ο μη σβεννυσιν ο του Θεου φοβος· αλλα καθαπερ το πυρ οιον αν λαβηι
σιδηρον διεστραμμενον, η ιου πολλου γεμοντα, και λαμπρον 55.367 αποδεικνυσι και
φαιδρον, αποσμηχων, και τελειως την διαστροφην ανορθοι· ουτω και ο του Θεου φοβος
και εν βραχει χρονωι παντα εργασεται, και τους υπ' αυτου βαφεντας ουδενι των
ανθρωπινων αφιησιν υποσκελιζεσθαι. Ουκ ασθενης ην ο Τιμοθεος; ουχι διηνεκως εν
νοσοις και ταλαιπωριαις; Τι ουν εκεινου μακαριωτερον γεγονε; τι δαι ο Ἰωβ; ειπε μοι·
ουκ εν πενιαι κατεστη; ουκ εν απαιδιαι; ουκ εν πληγηι σωματος χαλεπωτατηι; ουκ εν
ονειδεσιν; ουκ εν υβρεσιν; ουκ εν λοιδοριαις; ουκ εν λιμωι; ουκ εν απασι τοις
ανθρωπινοις κακοις; Ἀλλ' ομως απαντων και ουτος μακαριωτερος γεγονεν. Ου μονον
γαρ ουδεν τουτων αυτον υπεσκελισεν, αλλα και στερεωτερον ειργασατο. Και γυνη δε
μετα παντων εκεινων επεκειτο αυτωι ονειδιζουσα, και ομως δια παντων ελαμψε. Ταυτα
ουν απαντα εννοων ο Προφητης ελεγε· Μακαριοι παντες οι φοβουμενοι τον Κυριον,
φησιν, οι πορευομενοι εν ταις οδοις αυτου. Ἵνα γαρ μη νομισηις αρκειν σοι τον φοβον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

294

προσεθηκε το, Οι πορευομενοι εν ταις οδοις αυτου, δηλων αμφοτερα, οτι Οι φοβουμενοι
και πορευομενοι. Πολλοι γαρ πιστιν εχοντες ακριβη, βιον δε διεφθαρμενον, αθλιωτεροι
παντων γεγονασιν. Ἵνα ουν μη δοξηι εντευθεν ο λογος ελεγχεσθαι, επηγαγεν· Οι
πορευομενοι εν ταις οδοις αυτου. Τινες δε αι του Θεου οδοι, αλλ' η η κατα αρετην
πολιτεια; ∆ια ταυτης γαρ εστιν εις τον ουρανον ανιεναι, και της μητροπολεως
επιλαμβανεσθαι, και αυτον οραιν τον Θεον, ως ανθρωπωι δυνατον οραιν. Ὁδοι δε αυτου
λεγονται, επειδη δι' αυτων εστιν απελθειν προς τον Θεον. Και ουκ ειπεν, οδος, αλλ'
οδοι, δεικνυς οτι πολλαι αυται και διαφοροι. ∆ια γαρ τουτο πολλας αυτας ετεμε, τηι
αφθονιαι των οδων ευκολον ποιων ημιν την εισοδον. Οι μεν γαρ των ανθρωπων εν
παρθενιαι λαμπουσιν, οι δε εν γαμωι διαπρεπουσιν, αλλοι χηρειαι κοσμουνται· και οι μεν
τα παντα απεδυσαντο, οι δε τα ημιση· και οι μεν δι' ορθου βιου, οι δε δια μετανοιας· δια
γαρ τουτο πολλας ετεμεν οδους, ινα ευκολως οδευηις. Ουκ ισχυσας μετα το λουτρον
καθαρον διαφυλαξαι σου το σωμα; ∆υνασαι δια μετανοιας σαυτον ποιησαι καθαρον,
δυνασαι δια χρηματων, δι' ελεημοσυνης. Ἀλλ' ουκ εχεις χρηματα; Ἀλλ' επισκεπτεσθαι
δυνασαι τον αῤρωστουντα, απιεναι προς τον δεδεμενον, ψυχρου ποτηριον διδοναι, και
ομωροφιον ποιειν τον ξενον, δυο παρεχειν οβολους, ως η χηρα, και στεναζειν επι τοις
οδυνωμενοις. Και γαρ και τουτο ελεημοσυνη. Ἀλλ' ερημος ει και πενης καθ' ολου, και
ασθενης το σωμα, και ουδε βαδισαι δυνασαι; Φερε παντα ευχαριστως ταυτα, και μεγαν
εκαρπωσω τον μισθον. Ἐπει και του Λαζαρου τουτο ην το κατορθωμα. Ουδε γαρ απο
χρηματων εκεινος επεκουρησε τινι. Πως γαρ ο μηδε της αναγκαιας ευπορων τροφης;
Ουκ εις δεσμωτηριον εισηλθε. Πως γαρ ο μηδε ορθουσθαι δυναμενος; Ουκ αῤρωστον
επεσκεψατο. Πως γαρ ο προκειμενος ταις γλωσσαις των κυνων; Ἀλλ' ομως και τουτων
χωρις το βραβειον της αρετης ηρπασε τωι παντα γενναιως ενεγκειν, τωι τον 55.368 μεν
ωμον και απανθρωπον ευδοκιμουντα και εντρυφωντα οραιν, εαυτον δε εν τοσουτοις
κακοις, και μηδεν απηχες ρημα φθεγξασθαι. ∆ια δε τουτο τους κολπους απελαμβανε του
Ἀβρααμ ο νεκρου ουδεν αμεινον διακειμενος, αλλ' αργος εν τωι πυλωνι του πλουσιου
τοτε εῤριμμενος, και μετα του τοσαυτα κατωρθωκοτος πατριαρχου εστεφανουτο· και
ανηγορευετο, και των κολπων απελαυε των εκεινου, ουκ ελεημοσυνας ποιησας, ουκ
αδικουμενωι χειρα ορεξας, ου ξενους υποδεξαμενος, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν
επιδειξασθαι δυνηθεις, αλλ' εν πασι μονον ευχαριστησας, και τον της υπομονης
λαμπρον απενεγκων στεφανον. Μεγα γαρ εργον ευχαριστια και φιλοσοφια, και
καρτερια εν τοσουτοις κακοις γυμναζομενη· και παντων μειζον κατορθωμα τουτο.
Ὅθεν και ο Ἰωβ εστεφανουτο, διο και ο διαβολος ελεγε· ∆ερμα υπερ δερματος, και
παντα οσα υπαρχει τωι ανθρωπωι δωσει υπερ της ψυχης αυτου· αλλα αποστειλον την
χειρα σου, και αψαι της σαρκος αυτου. Ου γαρ μικρον, οδυνωμενην χαλινωσαι ψυχην,
προς το μηδεν αμαρτειν. Τουτο μαρτυριου ισον, τουτο κολοφων των αγαθων.
γʹ. Και συ τοινυν, αγαπητε, πολλακις υπο νοσου κατεχομενος, η πυρετων, η
αλγηδονων της οδυνης σε αναγκαζουσης ειπειν τι βλασφημον, εαν κατασχηις σαυτον,
και ευχαριστησηις, και δοξολογησηις τον Θεον, τον αυτον ληψηι μισθον. Τινος γαρ ενεκεν
βλασφημεις, ειπε μοι, και πικρον ρημα εκφερεις; Μη κουφοτερον σοι γινεται το αλγος;
Μαλιστα μεν γαρ ει και κουφοτερον εγινετο, ουδε ουτως εδει τολμαιν, ουδε ψυχης
σωτηριαν αποδοσθαι, τωι σωματι σου την παραμυθιαν επινοουντα· νυν δε ου μονον ου
κουφιζεται σου το αλγος, αλλα και χαλεπωτερον γινεται. Ὁ γαρ διαβολος ορων οτι
ισχυσε τι, και εις βλασφημιαν σε εξηγαγεν, επιτεινει την καμινον, αναπτει την οδυνην,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

295

ωστε αυτωι πληρωσαι την επιθυμιαν. Μαλιστα μεν ουν, οπερ εφην, ει και εκουφιζετο,
ουκ εδει τουτο ποιειν· οταν δε μηδε κερδαινηις τι, τινος ενεκεν σαυτον κατασφαττεις;
Ἀλλ' ουκ ανεχηι σιγαιν; Ουκουν ευχαριστει τωι Θεωι· ουκουν δοξολογει τον δοκιμαζοντα
εν τηι καμινωι. Ἀντι της βλασφημιας δοξολογιαν ειπε. Ὧδε και μεγας ο μισθος, και
κουφοτερον γινεται το ελκος. Ουτω και εκεινος ο μακαριος φθεγγομενος ελεγεν· Ὁ
Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο. Και παλιν· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα παρα Κυριου, τα
κακα ουχ υποισομεν; Ἀλλ' εμοι, φησιν, ουκ εδωκε πλουτον. Ουκουν ελαττον το ελκος.
Ου γαρ εστιν ισον απολαυσαντα των απο του πλουτου γυμνωθηναι τουτου, και μηδε
πειραν λαβοντα εν πενιαι ζηιν. Ει γαρ τα των αλλων ορωντες κακα, και τοις εαυτων
αντεπεξαγοντες λυπηροις, χαλεπωτερα τηι συγκρισει τα εαυτων νομιζουσι πολλοι των
πενομενων· οταν μη ετερωθεν, αλλ' εξ αυτων ποιωνται την συγκρισιν, εννοησον πως
χαλεπωτερα τα της αθυμιας, οσωι και η πειρα πλειονα παρασκευαζει της αφαιρεσεως την
αισθησιν. Ταυτηι και η απαιδια κουφοτερα η εξ αρχης της μετα την ευπαιδιαν. Ου γαρ
εστιν ισον μη 55.369 λαβειν, και μετα το λαβειν αφαιρεθηναι. Φερε τοινυν τα
συμπιπτοντα παντα γενναιως· τουτο γαρ σοι μαρτυριον εστιν. Ου γαρ τον κελευομενον
θυσαι, το μη θυσαι, αλλα καταξανθηναι μαλλον, η τουτο ποιησαι, ποιει μαρτυριον
μονον· αλλα και το της οδυνης εις βλασφημιαν εξαγουσης, ελεσθαι εγκαρτερησαι τωι
πονωι, και μηδεν απηχες ειπειν, μαρτυρα εργαζεται. Ἐπει και ο Ἰωβ, ουκ επειδη
κελευομενος θυσαι ουκ εθυσε, δια τουτο εστεφανωθη, αλλ' επειδη γενναιως ηνεγκε τας
οδυνας. Και Παυλος δε εντευθεν ανεκηρυττετο, απο των μαστιγων, απο των θλιψεων,
απο των αλλων ων υπεμεινε μετα ευχαριστιας. Τους πονους των καρπων σου φαγεσαι·
μακαριος ει και καλως σοι εσται. Τινος ενεκεν διπλασιαζει τον μακαρισμον; Ἐπειδη
οιδεν αυτου το μεγεθος, εντρυφαι τηι φαντασιαι του πραγματος. Και τι το, Καλως; ειπε
μοι. Ἡ γυνη σου αμπελος ευθηνουσα εν τοις κλιτεσι της οικιας σου. Ἄλλος φησιν, Ἐν
τοις εσωτατοις. Ἄλλος, Ἐν τοις μηροις. Υιοι σου ως νεοφυτα ελαιων κυκλωι της
τραπεζης σου. Ἰδου ουτως ευλογηθησεται ανθρωπος ο φοβουμενος τον Κυριον. Τι
λεγεις; ειπε μοι· τουτο ο μακαρισμος; τουτο το κερδος; οικιας ευθηνια, και το των
οικειων απολαυσαι πονων, και παιδων πληθος, και γυνη; Ου τουτο, αλλα τουτο εκ
περιουσιας. Ζητειτε γαρ πρωτον την βασιλειαν των ουρανων, και ταυτα παντα
προστεθησεται υμιν. Ἐπειδη ουν ατελεστεροις ετι διελεγετο, ωσπερ παιδια μικρα απο
των αισθητων εναγει. Και μη θαυμασηις. Ει γαρ Παυλος τουτο ποιει εν τωι καιρωι της
τοσαυτης φιλοσοφιας προς τους ετι χαμαι βαδιζοντας απο τουτων διαλεγομενος· πολλωι
μαλλον ο Προφητης. Και που τουτο ο Παυλος ποιει; Πολλαχου. Και γαρ οταν περι
παρθενιας διαλεγηται, ουδεν περι των μελλοντων αυτοις λεγει· αλλα την απαλλαγην
των απο του γαμου προσγινομενων λυπηρων μονον τιθησι· και οταν δε περι της εις
γονεας τιμης, τωι αυτωι κεχρηται τροπωι, ουτω λεγων· Ἥτις εστιν εντολη πρωτη εν ταις
επαγγελιαις. Τις δε εστιν η εντολη; Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου, και εσηι
μακροχρονιος επι της γης. Ἀλλα και οταν περι της εις τους εχθρους φιλοσοφιας γραφηι,
παλιν αισθητον τιθησιν επαθλον, λεγων· Τουτο γαρ ποιων, ανθρακας πυρος σωρευσεις
επι την κεφαλην αυτου. Ἀλλ' ο Χριστος ουχ ουτως· ουδε γαρ αυτος ασθενεσι διαλεγεται·
αλλ' επι μεν τηι παρθενιαι την βασιλειαν τιθησιν, επι δε τωι τους εχθρους αγαπαιν, το
γενεσθαι ομοιους τωι Θεωι, ως ανθρωπους οντας ομοιους γενεσθαι ενι. Ὥσπερ ουν και εν
τηι Παλαιαι, ενθα δια των αισθητων ηγοντο, τους φιλοσοφειν ειδοτας απο των μειζονων
οψομεθα εναγομενους. Και τουτο δηλων ο Παυλος ελεγε· Κατα πιστιν απεθανον ουτοι
μη κομισαμενοι τας επαγγελιας, αλλα ποῤρωθεν αυτας ιδοντες και ασπασαμενοι. Ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

296

τοινυν ο μισθος των φοβουμενων τον Θεον ουτος μονος, των οικειων η απολαυσις, και
γυνη, και παιδες, και ευθηνια οικιας· αλλα ταυτα μεν εκ περιουσιας και εν ταξει
προσθηκης· τα δε κεφαλαια και μεγαλα, πρωτον μεν αυτο το φοβεισθαι τον Θεον, εν
εαυτωι την αμοιβην εχον· επειτα δε και τα αποῤρητα εκεινα, 55.370 α οφθαλμος ουκ
ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη. Ευλογησαι σε Κυριος εκ
Σιων, και ιδοις τα αγαθα Ἱερουσαλημ. Ἕτερος, Και ορα εν αγαθοις Ἱερουσαλημ.
Ἀγαθατην πολιν λεγει, τον πλουτον, την ευπρεπειαν, τας νικας, τας τιμας, την
ευθηνιαν, την ευετηριαν, την ασφαλειαν, την ειρηνην. δʹ. Πασας τας ημερας της ζωης
σου. Καλως τηι προσθηκηι των ημερων κεχρηται. Και γαρ και τουτο μαλιστα σημειον ην
του παρα του Θεου ταυτα διδοσθαι, και της προνοιας αυτου δειγμα, το μη πασχειν τι
ανθρωπινον, μηδε μεταπιπτειν, και μεταβολην υπομενειν, πλην ειποτε οργισθεις αυτα
διεκοψε. Και ιδοις υιους των υιων σου. Και μην πολλοι, φησι, φοβουμενοι τον Θεον εν
απαιδιαι διετελεσαν. Και τι τουτο; Ου γαρ επι τοις παρουσιν απεδυσαμεθα, αλλα
προηγουμενως μεν επι τωι αρεσκειν τωι Θεωι επειτα δε επι ταις μελλουσαις ελπισι. Και
τοτε μεν ταυτα ην τα επαθλα· νυν δε ουρανος και τα εν ουρανοις αγαθα. Ει δε μη εσχες
παιδας, ο φοβουμενος τον Θεον, ποθεν οισθα, ει μη της ευπραγιας ταυτης ετερα μειζονα
εδωκεν; Ου γαρ ενι τροπωι παντας ευεργετει, αλλα διαφορως, πλουσιος ων. Ποσοι
παιδας εσχηκοτες, τους ουκ εχοντας εμακαρισαν; ποσοι πλουτον κτησαμενοι, των
πενητων αθλιωτερον κατελυσαν; ποσοι δοξης απολαυσαντες, καθαπερ μαχαιραι ταυτηι
περιεπαρησαν, και τα ανηκεστα πεπονθασι; Μη δη τα πραγματα ζητει, μηδε απαιτει τον
Θεον ευθυνας, αλλα παντα φερε γενναιως και μετα ευχαριστιας· μαλλον δε μηδενι των
παροντων προσηλωσο. ∆ια γαρ τουτο τοιαυτην εκελευσθης ευχεσθαι ευχην, εν ηι μονον
εν αιτημα αισθητον αιτεις, και πλεον ουδεν. Ἀλλα και τουτο τωι μετρωι παλιν γινεται
πνευματικον. Τα μεν γαρ αλλα παντα περι ουρανων και της εκει βασιλειας, και της
ακριβους πολιτειας, και της των αμαρτηματων απαλλαγης ημιν ειρηται· υπερ δε
αισθητων μιαν λεξιν κελευομεθα λεγειν. Ποιαν δε ταυτην; Τον αρτον ημων τον
επιουσιον δος ημιν σημερον, και πλεον ουδεν. Ἐπειδη γαρ προς ετεραν λοιπον
καλουμεθα πατριδα, και προς μειζονα μετεταξαμεθα ζωην, και τας αιτησεις
καταλληλους εκεινηι δει ποιεισθαι· ταυτα δε καν επιῤρεηι, μετα πολλης της ακριβειας
διακρουεσθαι. Ειρηνη επι τον Ἰσραηλ. Ἄλλος, Και ιδε τους υιους των υιων σου, ειρηνην
επι τον Ἰσραηλ. Κατα κοινου η ευχη. Τουτο γαρ μαλιστα ποθουσιν, ατε μακρωι
τεταριχευμενοι πολεμωι. Τι γαρ οφελος αυτοις των αλλων, ειρηνης ουκ ουσης; Το
τοινυν κεφαλαιον των αγαθων των τοτε, και την ασφαλειαν αυτων επαγγελλεται, την
ειρηνην, και ταυτην διηνεκη· οπερ μαλιστα της του Θεου προνοιας εργον, το και δουναι
και μη αφειναι διαπεσειν. Ἐπειδη γαρ αυτη των ανθρωπινων η φυσις ρευστη τις εστι και
ου διαρκης, δεικνυς οτι ουχ απλως αυτοις επεισι ταυτα αλλ' απο της ανωθεν ροπης, και
νευοντος του Θεου, Πασας τας ημερας ειπε, και ειρηνην επηγγειλατε διαρκη. Και γεγονε
τουτο, το γουν εις τον Θεον ηκον. Ει δε διεκοπη, παλιν απο της εκεινων πονηριας
γεγονε και τουτο. Ὥσπερ γαρ οταν απειληι κολασεις 55.371 τισι, και δια της μετανοιας
αποκρουωνται την οργην, ισταται τα της τιμωριας· ουτω καν αγαθα επαγγειληται,
αναξιοι δε φανωσιν οι της επαγγελιας μελλοντες απολαυειν, αναχαιτιζεται τα της
υποσχεσεως. Το μεν ουν εις αυτον ηκον, πασας τας ημερας αυτοις επηγγειλατο· τηι δε
εαυτων πονηριαι διεκοψαν την δωρεαν. Ταυτα δε λεγω, ινα μητε απειλουντος αυτου
απογινωσκωμεν, αλλα τηι μετανοιαι την οργην αποκρουωμεθα, μηδε χρηστα
επαγγελλομενου αναπιπτωμεν, αλλα τηι σπουδηι και τηι κατα τον βιον επιμελειαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

297

προκαλωμεν εις εργον τας υποσχεσεις. Ἂν γαρ μη τουτο ποιωμεν, ουκ αρκει η
επαγγελια σωσαι μονη. Ἐπει και τωι Ἰουδαι επηγγειλατο, οτι καθιειται επι του θρονου
μετα των ενδεκα μαθητων· και ουκ εκαθισεν· η δε αιτια ου παρα τον υποσχομενον,
αλλα παρα τον αναξιον της υποσχεσεως φανεντα. Και ημεις τοινυν εχοντες βασιλειας
επαγγελιαν, μη ραιθυμωμεν, αλλα τα παρ' εαυτων εισφερωμεν, ινα δυνηθωμεν των
αιωνιων αγαθων επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι
η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΗʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Πλεονακις επολεμησαν με εκ νεοτητος μου, ει πατω δη Ἰσραηλ.
Πλεονακις επολεμησαν με εκ νεοτητος μου· και γαρ ουκ ηδυνηθησαν μοι.
Ἕτερος φησιν ερμηνευτης, Ἀλλ' ουκ ηδυνηθησαν μοι. Και ουτος του προ αυτου εχεται ο
ψαλμος. Ἐπειδη γαρ διεκοπτετο τα της οικοδομης, και προς τελος το εργον ουκ ᾔει,
αγων αυτους εις χρηστας ελπιδας, ινα μη απογινωσκωσιν, εκ των παρελθοντων περι
των μελλοντων θαῤρειν αυτους παρασκευαζει, και παιδευει αυτους λεγειν ταυτα τα
ρηματα. Ποια δε; Ὅτι πολλακις επιθεμενοι, περιγενεσθαι ουκ ισχυσαν, ουδε ολοσχερη
νικην ηραντο. Και μην ελαβον αιχμαλωτους, φησι, και προς την αλλοτριαν μετεστησαν,
και πολλους πολεμους ενικησαν. Μαλιστα μεν και τοτε ουκ εκ της οικειας ισχυος, αλλ'
εκ της των Ἰουδαιων αμαρτιας περιεγενοντο. Ἄλλως δε ου μεχρι τελους εμειναν ως
περιγεγονοτες. Ουδε γαρ ισχυσαν παντελως αφανισαι το γενος, ουδε εξαλειψαι την
πολιν, ουδε εις τελος απολεσαι το εθνος· αλλα προς ολιγον, ενδιδοντος του Θεου,
περιγενομενοι, παλιν ηττωντο. Πως δε ηττωντο; Των Ἰουδαιων επι την προτεραν
ευπραγιαν επανιοντων. Ὃ και δηλων ετερος ερμηνευτης, Ἀλλ' ουχ υπερισχυσαν μου,
ειπεν. Ἐπι τον νωτον μου ετεκταινον οι αμαρτωλοι, εμακρυναν την ανομιαν αυτων. Τι
εστι τουτο; Ουχ ως ετυχεν επεβουλευον, φησιν, αλλα πολλα εμηχανωντο και
επραγματευοντο, δολους ραπτοντες, λαθραι επιτιθεμενοι. Το γαρ, Ἐπι τον νωτον μου, η
το δολερον και υπουλον δηλοι, η το κατα κρατος και μετα πολλης της σφοδροτητος.
Τουτεστιν, αυτην την δυναμιν μου συνθλασαι επεχειρουν. Ἕτερος δε αντι του, Ἐτε
55.372 κταινον, Ἠροτριασαν, ειπεν, ινα δηλωσηι, οτι εργον εποιουντο την κατα του
δικαιου επιβουλην. Ἐμακρυναν την ανομιαν αυτων. Τι εστιν ο λεγει; ∆εικνυσιν οτι ου
μετα σφοδροτητος επηιεσαν μονον, αλλα και μετα πολλης της προσεδριας, πολυν
δαπανωντες χρονον, και εργον ποιουμενοι την επιβουλην, και επιμενοντες διηνεκως.
Ἀλλ' ουδεν αυτοις εγινετο πλεον. ου παρα την ημετεραν ισχυν, αλλα παρα την του Θεου
δυναμιν. ∆ιοπερ δεικνυς τον ιστωντα το τροπαιον, και την νικην εργαζομενον, επηγαγε·
Κυριος δικαιος συνεκοψεν αυχενας αμαρτωλων. Ἕτερος δε αντι του, Αυχενας, Βροχους
ειπε, δηλων τας επιβουλας, τας εφοδους, τας μηχανας. Καλως δε ου, διελυσε, ειπεν,
αλλα, Συνεκοψεν, ινα μαλλον εμφηνηι οτι τουτο ειργασατο, αχρηστα εις τελος ποιων
αυτων τα βουλευματα. Και γαρ αρχομενης της πολεως κτιζεσθαι παλιν, πολλοι
πανταχοθεν επιτιθεμενοι ησαν τωι φθονωι τηκομενοι, και ουχ απαξ, ουδε δις, αλλα και
πολλακις τουτο εποιουν. Τουτο γεγονε και επι της Ἐκκλησιας. Ἀρχομενης γαρ αυτης
φυεσθαι, συνεχως επετιθεντο παντες· παρα μεν την αρχην βασιλεις, και δημοι, και
τυραννοι· μετα δε ταυτα των αιρεσεων αι επιβουλαι, και πολυς πανταχοθεν ο πολεμος
και ποικιλος ανεῤριπιζετο· αλλ' ομως ουδεν ισχυσεν· αλλα τα μεν των πολεμιων ελυθη,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

298

τα δε της Ἐκκλησιας ανθει. Αισχυνθητωσαν και αποστραφητωσαν εις τα οπισω παντες
οι μισουντες Σιων. Ἄλλος, Ἀνατραπητωσαν εις τα οπισω. Γενηθητωσαν ωσει χορτος
δωματων, ος προ του εκσπασθηναι εξηρανθη· ου ουκ επληρωσε την χειρα αυτου ο
θεριζων. Ἕτερος φησι, Την δρακα αυτου. Και τον κολπον αυτου ο τα δραγματα
συλλεγων. Και ουκ ειπαν οι παραγοντες, Ευλογια Κυριου εφ' υμας. Ευλογηκαμεν υμας
εν ονοματι Κυριου. Εις ευχην κατακλειει την παραινεσιν απο τε της διηγησεως των
παρελθοντων, απο τε της ευχης θαῤρειν παρασκευαζων τον ακροατην, και δεικνυς του
πολεμου την υποθεσιν αδικον. Ἀπο γαρ φθονου και μισους τα της μαχης ᾔρετο· διο
φησιν, Αισχυνθητωσαν και αποστραφητωσαν εις τα οπισω παντες οι μισουντες Σιων.
Μη μονον ηττηθειησαν, αλλα και αισχρως και καταγελαστως. Ειτα ειπων, Γενηθητωσαν
ωσει χορτος δωματων, ενδιατριβει τηι εικονι, ουχ απλως χορτωι παραβαλλων, αλλα τωι
επι δωματων. Καιτοι γε και ο εν πεδιωι λιπαρωι, ταχεως διαῤρει, αλλ' εκεινος πλειονα
δεικνυς των εναντιων την ευτελειαν, τωι επι των δωματων αυτους παραβαλλει· ωστε
εκατερωθεν δειξαι αυτων το ευκαταπτωτον, και απο της φυσεως του χορτου, και απο
της φυσεως του τοπου. Τοιαυται, φησι, των εναντιων αι εφοδοι, ουκ εχουσαι ριζαν,
ουδε υποστασιν· αλλα προς ολιγον μεν δοκουσιν ανθειν, υστερον δε ελεγχονται, και
εαυτοις περιπιπτουσι. Τοιαυτη και των εν αδικιαι ζωντων η ευημερια, των βιωτικων η
φαιδροτης· ομου τε γαρ φαινεται και απολλυται, ουτε υποστασιν τινα, ουτε δυναμιν
εχουσα. ∆ιοπερ ου δει τουτοις προσεχειν, αλλα το ευκαταλυτον αυτων εννοουντας, των
αθανατων εφιεσθαι και ακινητων πραγματων, και ουκ εχοντων μεταβολην· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ'
ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΚΘʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐκ βαθεων εκεκραξα σοι, Κυριε· Κυριε, εισακου σον της φωνης μου.
αʹ. Τι εστιν, Ἐκ βαθεων; Ουχ απλως, απο στοματος, ουδε απλως, απο γλωττης·
και γαρ της διανοιας πλανωμενης τα ρηματα εκχειται· αλλα, απο καρδιας βαθυτατης,
μετα πολλης της σπουδης και της προθυμιας, εξ αυτων της διανοιας των βαθρων.
Τοιαυται γαρ αι των θλιβομενων ψυχαι· αυτην συγκινουσιν ολοκληρον την καρδιαν,
μετα πολλης της κατανυξεως τον Θεον καλουντες· διο δη και ακουονται. Αι γαρ
τοιαυται ευχαι πολλην εχουσι δυναμιν, ου περιτρεπομεναι ουδε σαλευομεναι, καν μετα
πολλης ρυμης ο διαβολος επελθηι. Καθαπερ γαρ δενδρον ισχυρον, και κατα πολλου του
βαθους της γης παραπεμπον την ριζαν, και τους κολπους αυτης περισφιγγον, προς
απασαν πνευματων ρυμην ανθισταται, το δε περι την επιφανειαν κειμενον, μικρας
προσπεσουσης αυρας διασαλευεται, και προῤριζον εκτιλεν επι της γης κειται· ουτω δη
και αι ευχαι αι μεν κατωθεν ανιουσαι και προς το βαθος εῤριζωμεναι, καν μυριοι
προσελθωσι λογισμοι, καν απασα η του διαβολου παραταξις, εκτενεις μενουσι και
ανενδοτοι, μη περιτρεπομεναι· αι δε απο του στοματος και των χειλεων προιουσαι, και
μη ανερχομεναι κατωθεν, ουδε προς τον Θεον αναβηναι δυνανται, δια την ραιθυμιαν
του προσιοντος. Τον γαρ τοιουτον καν κτυπος τις γενηται, περιετρεψε· καν θορυβος,
απηγαγε της ικετηριας· και το μεν στομα ηχει, η δε καρδια κενη και η διανοια ερημος.
Ἀλλ' ουχ οι αγιοι ουτως ηυχοντο, αλλα μετα τοσαυτης της επιτασεως, ως και ολον το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

299

σωμα κατακαμπτειν. Ὁ γουν μακαριος Ἠλιας ευχομενος, πρωτον μεν ερημιαν εζητησεν·
ειτα την κεφαλην μεταξυ των γονατων θεις, και μετα πολλης εαυτον ανακαιων της
θερμοτητος, ουτω τας ευχας ηφιει. Ει δε βουλει και ορθον εστωτα ιδειν εν ευχηι, ορα
παλιν αυτον εκτεταμενον προς τον ουρανον, και ουτως εκτεταμενον, ως και πυρ
ανωθεν κατενεγκειν. Ουτω και οτε της χηρας το παιδιον αναστησαι εβουλετο, ολον
εαυτον συντεινας, την αναστασιν εκεινην ειργαζετο, ου διακλωμενος, ουδε χασμωμενος
καθαπερ ημεις, αλλα διαθερμαινομενος τηι προθυμιαι της ευχης. Και τι λεγω τον Ἠλιαν
και τους αγιους εκεινους; Γυναικας ειδον πολλακις δι' αποδημον ανδρα και παιδιον
αῤρωστουν ουτως εκ βαθεων ευχομενας, και τοσαυτας πηγας αφιεισας δακρυων, ως και
αυτου του τελους επιτυχειν της ευχης. Ει δε υπερ παιδιου και ανδρος αποδημου ουτω
θερμαινονται γυναικες εν ευχαις, ποιαν εξει συγγνωμην ο ανηρ της ψυχης
νενεκρωμενης μαλακιζομενος; ∆ια τοι τουτο πολλακις ευχομενοι, κενοι παλιν
αναχωρουμεν. Ἄκουσον της Ἄννης, πως ηυχετο εκ βαθεων, οιας ηφιει πηγας δακρυων,
πως μεταρσιος γεγονεν απο της ευχης. Ὁ γαρ ουτως ευχομενος, και πριν η λαβειν απερ
αιτει, μεγαλα απο της ευχης καρπουται καλα, τα παθη καταστελλων απαντα, θυμον
μαλασσων, φθονον εκβαλλων, επιθυμιαν τηκων, των βιωτικων τον ερωτα
καταμαραινων, εν πολληι γαληνηι την ψυχην καθι 55.374 στας, εις αυτον λοιπον τον
ουρανον ανιων. Καθαπερ γαρ εις σκληραν γην υετος καταφερομενος, η σιδηρον πυρ
μαλασσει· ουτω το σκληρον της διανοιας το απο των παθων η τοιαυτη ευχη και πυρος
σφοδροτερον, και υετου μαλλον καταμαλασσει και διαβρεχει. Ἔστι μεν γαρ απαλη και
ευπλαστος η ψυχη· αλλ' οπερ το του Ἴστρου πολλακις πασχει υδωρ, τωι κρυμωι
πετρουμενον, τουτο και η ψυχη η ημετερα, υπο της αμαρτιας και πολλης ραιθυμιας
σκληρυνομενη και λιθος γινομενη. ∆ει τοινυν ημιν πολλης θερμης. ωστε καταμαλαξαι
το σκληρον. Τουτο δε μαλιστα ευχη εργαζεται. Ὅταν τοινυν μεταχειριζηι την ευχην, μη
τουτο ζητει μονον, οπως λαβηις οπερ αιτεις· αλλα και οπως εν αυτηι τηι ευχηι βελτιω
ποιησηις την ψυχην. Και γαρ και τουτο εργον ευχης. Ὁ ουτως ευχομενος, ανωτερος
γινεται των βιωτικων, πτερουται τηι διανοιαι, κουφον ποιει τον λογισμον, ουδενι των
παθων αλισκεται. Ἐκ βαθεων εκεκραξα σοι, Κυριε. ∆υο ενταυθα τιθησι, και το, Ἐκ
βαθεων, και το κραξαι· κραυγην ου τον τονον λεγων της φωνης, αλλα την διαθεσιν της
γνωμης. Κυριε, εισακουσον της φωνης μου. Ἐντευθεν δυο μανθανομεν, οτι τε απλως
ουκ εστι των παρα του Θεου τυχειν, εαν μη τα παρ' ημων υπαρξηι· διο και προτερον
φησιν, Ἐκ βαθεων εκεκραξα, και τοτε, Εισακουσον· επειτα οτι ευχη εκτεταμενη και
δακρυων κατανυξεως γεμουσα πολλην εχει δυναμιν προς το πεισαι τον Θεον επινευσαι
τοις λεγομενοις. Και γαρ ωσπερ μεγα τι κατωρθωκως, και τα παρ' αυτου πληρωσας,
ουτως επηγαγε· Κυριε, εισακουσον της φωνης μου. Γενηθητω τα ωτα σου προσεχοντα
εις την φωνην της δεησεως μου. Ὦτα την ακουστικην λεγει δυναμιν· και παλιν φωνην
φησιν, ου τον τονον του πνευματος, ουδε την κραυγην αινιττομενος, αλλα την
συντεταμενην διαθεσιν. Ἐαν ανομιας παρατηρησηι, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται; Ἵνα
γαρ μη λεγηι τις, οτι Ἁμαρτωλος ων, και μυριων γεμων κακων, ου δυναμαι προσιεναι
και ευχεσθαι, και τον Θεον καλειν, περιαιρων ταυτην την σκηψιν φησιν· Ἐαν ανομιας
παρατηρησηι, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται; Το γαρ, Τις, ενταυθα ουδεις εστιν. Ου γαρ
εστιν, ουκ εστιν, ουδενα μετα ακριβειας παρεχοντα των πραγματων τας ευθυνας, τυχειν
ελεους και φιλανθρωπιας ποτε. βʹ. Και ταυτα λεγομεν, ουκ εις ραιθυμιαν τας ψυχας
εμβαλλοντες, αλλα παραμυθουμενοι τους εις απογνωσιν πιπτοντας. Τις γαρ καυχησεται
αγνην εχειν καρδιαν, η τις παῤρησιασεται καθαρος ειναι απο αμαρτιων; Και τι λεγω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

300

τους αλλους; Ει γαρ Παυλον εις μεσον αγαγω, και βουληθειην απαιτησαι αυτον ακριβη
των γεγενημενων εξετασιν, ου δυνησεται υποστηναι. Τι γαρ και δυνησεται ερειν;
Προφητας ανεγνω κατα ακριβειαν, του πατρυου νομου ζηλωτης υπαρχων, σημεια ειδεν
επιτελουμενα, και ομως εμενε διωκων, και ου προτερον μετεστη, εως της θαυμαστης
εκεινης απελαυσεν οψεως, και της φρικτης ηκουσε φωνης· προ δε τουτου εμενε παντα
φυρων και συγχεων. Ἀλλ' ομως παντα εκεινα 55.375 παραδραμων ο Θεος και εκαλεσε,
και χαριτος ηξιωσε πολλης. Τι δε τον κορυφαιον εκεινον τον Πετρον; ου μετα μυρια
θαυματα και σημεια, και τοσαυτην παραινεσιν και συμβουλην, ηλεγξε εις το πτωμα
εκεινο το χαλεπον πεσοντα; Ἀλλ' ομως κακεινο παρεδραμε, και πρωτον των αποστολων
κατεστησε. ∆ιο ελεγε· Σιμων, Σιμων, ιδου εζητησεν ο σατανας σινιασαι σε ως τον σιτον·
καγω εδεηθην περι σου, ινα μη εκλιπηι η πιστις σου. Και μετα ταυτα δε, ει μη ελεωι και
φιλανθρωπιαι ελθηι κριναι, αλλ' ακριβη ποιησασθαι την εξετασιν, παντας υπευθυνους
ευρησει παντως. ∆ιο και Παυλος ελεγεν· Ουδεν εμαυτωι συνοιδα, αλλ' ουκ εν τουτωι
δεδικαιωμαι. Ἐαν ανομιας παρατηρησηι, Κυριε, Κυριε. Ὁ διπλασιασμος ουχ απλως, αλλα
θαυμαζοντος, και εκπληττομενου τον πολυν της φιλανθρωπιας εστιν ογκον, και την
μεγαλωσυνην αυτου την απεραντον, και το αχανες πελαγος της αγαθοτητος. Τις
υποστησεται; Και ουκ ειπε, τις διαφευξεται; αλλα, Τις υποστησεται; Ουδε στηναι
δυνησεται, φησιν. Ὅτι παρα σοι ο ιλασμος εστι. Τι εστιν, Ὅτι παρα σοι ο ιλασμος εστιν;
Ουκ εν τοις ημετεροις κατορθωμασιν, αλλ' εν τηι αγαθοτητι τηι σηι εστι το διαφυγειν την
κολασιν. Το γαρ διαδραναι την δικην εν τηι σηι κειται φιλανθρωπιαι. Καν μη ταυτης
απολαυσωμεν, τα ημετερα ουκ αρκει της μελλουσης ημας εξαρπασαι οργης. γʹ. Τουτο
και δια του προφητου δηλων ελεγεν· Ἐγω ειμι ο εξαλειφων τας ανομιας σου. Τουτεστι,
τουτο εμον εστι, της εμης αγαθοτητος, της εμης φιλανθρωπιας. Ὡς τα γε σα ουκ αρκει
ποτε προς ελευθεριαν τιμωριας, αν μη τα της εμης προστεθηι φιλανθρωπιας. Και παλιν·
Ἐγω ανεχομαι υμων. Ἕνεκεν τουονοματος σου υπεμεινα σε, Κυριε. Ὑπεμεινεν η ψυχη
μου εις τον λογον σου, Ἤλπισεν η ψυχη μου επι τον Κυριον. Ἄλλος, Ἕνεκεν του νομου
σου. Ἕτερος παλιν, Ἕνεκεν του γνωσθηναι τον λογον σου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι·
δια την φιλανθρωπιαν σου, δια τον νομον σου προσεδοκησα σωτηριαν· επει εις τα
εμαυτου ει απειδον, παλαι αν απεγνων, παλαι αν απηλπισα· νυν δε τωι νομωι σου
προσεχων και τωι λογωι σου, χρηστας εχω ελπιδας. Ποιωι λογωι; Τωι της φιλανθρωπιας.
Αυτος γαρ εστιν ο λεγων· Καθως απεχει ο ουρανος απο της γης, ουτως απεχουσιν αι
βουλαι μου απο της βουλης υμων, και αι οδοι μου απο των οδων υμων. Και παλιν· Κατα
το υψος του ουρανου απο της γης εκραταιωσε Κυριος το ελεος αυτου επι τους
φοβουμενους αυτον. Και παλιν· Καθ' οσον απεχουσιν αι ανατολαι απο δυσμων,
εμακρυνεν αφ' ημων τας ανομιας ημων. Τουτεστιν, ου κατορθωσαντας εσωσα μονον,
αλλα και αμαρτανοντων εφεισαμην, και μεταξυ των πλημμεληματων των σων την
αντιληψιν την εμαυτου και την κηδεμονιαν επεδειξαμην. Ἄλλος φησιν, Ὅπως
επιφοβος εσηι, προσεδοκησα τον Κυριον. Ἐπιφοβος τινι; Τοις εχθροις, τοις επιβουλοις,
τοις εχθραινουσι μοι. Τι δε εστι παλιν, Ἕνεκεν του ονοματος σου; Ὅτι ει και αμαρτωλος
εγω, και μυριων γεμων κακων, φησιν, αλλ' ομως ᾔδειν, οτι ινα μη το ονομα σου
βεβηλωθηι, ουκ αν περιειδες ημας απολλυμενους. Ὃ και αυτος εν τωι 55.376 Ἰεζεκιηλ
λεγει· Ου δι' υμας εγω ποιω, αλλα δια το ονομα μου, ινα μη βεβηλωθηι εν τοις εθνεσιν.
Τουτεστιν, ημεις μεν ουκ ημεν αξιοι σωθηναι, ουδε ειχομεν τινα απο των πεπραγμενων
ημιν προσδοκιαν χρηστην· δια δε το ονομα σου προσδοκωμεν σωζεσθαι, και αυτη ημιν
υπολελειπται σωτηριας ελπις. Ἄλλος, Ἕνεκεν φοβου υπεμεινα Κυριον. Ἄλλος,Ἕνεκεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

301

νομου υπεμεινα Κυριον. Ὑπεμεινεν η ψυχη μου εις τον λογον σου. Ἄλλος,
Προσεδοκησεν η ψυχη μου τωι ρηματι αυτου. Ἄλλος, Ὑπεμεινεν η ψυχη μου, και το
ρημα αυτου εκαραδοκησα. Τουτεστιν, απο των επαγγελιων και των συνεχων
υποσχεσεων των περι φιλανθρωπιας και χρηστοτητος αγκυραν ειχον ιεραν, και ουκ
απηγορευον τα κατα εμαυτον. Ἀπο φυλακης πρωΐας μεχρι νυκτος ελπισατω Ἰσραηλ επι
τον Κυριον. Παντα τον βιον, φησι· τουτεστι, νυκτα και ημεραν πασαν. Ουδεν γαρ προς
σωτηριαν ισον του διαπαντος οραιν, και της ελπιδος εκκρεμασθαι εκεινης, καν μυρια
συμπιπτηι τα εις απογνωσιν εμβαλλοντα. Τουτο τειχος αῤραγες, τουτο ασφαλεια
αχειρωτος, τουτο πυργος αμαχος. Καν τα πραγματα τοινυν θανατον απειληι, και
κινδυνον, και πανωλεθριαν, μη αποστηις ελπιζων εις Θεον, και προσδοκων την παρ'
αυτου σωτηριαν. Ῥαιδια γαρ αυτωι παντα και ευκολα, και εξ απορων πορον ευρειν
δυνησεται. Μη τοινυν κατα ρουν φερομενων των πραγματων προσδοκα απολαυσεσθαι
συμμαχιας μονον· αλλα και τοτε μαλιστα, οταν κλυδωνιον ηι και χειμων, και ο περι των
εσχατων επικρεμαται κινδυνος. Τοτε γαρ μαλιστα πλειον ο Θεος την εαυτου δυναμιν
ενδεικνυται. Τουτο ουν εστιν ο λεγει· διαπαντος δει προς Κυριον ελπιζειν παντα τον
βιον, πασαν την ζωην. Ὅτι παρα τωι Κυριωι το ελεος, και πολλη παρ' αυτωι λυτρωσις. Και
αυτος λυτρωσεται τον Ἰσραηλ εκ πασων των ανομιων αυτου. Τι εστιν, Ὅτι παρα τωι
Κυριωι το ελεος; Πηγη και θησαυρος εκει φιλανθρωπιας, φησι, πηγαζων διηνεκως. Ὅπου
δε ελεος, και λυτρωσις· και ουχ απλως λυτρωσις, αλλα και πολλη, και φιλανθρωπιας
απειρον πελαγος. Καν τοινυν υπο των αμαρτηματων ωμεν προδεδομενοι, αναπιπτειν ου
χρη, ουδε απαγορευειν. Ὅπου γαρ ελεος και φιλανθρωπια, ου γινονται των
πεπλημμελημενων ακριβεις αι ευθυναι, του δικαζοντος δια τον πολυν ελεον, και το
προς φιλανθρωπιαν επιῤρεπες, τα πολλα παρατρεχοντος. Τοιουτον γαρ ο Θεος, προς το
ελεειν διηνεκως και συγγνωμην διδοναι επιῤρεπες και προχειρον. Και αυτος
λυτρωσεται τον, Ἰσραηλ εκ πασων των ανομιων αυτου. Ει τοινυν τοιουτος εστι, και
κεχυται πανταχου της φιλανθρωπιας αυτου το μεγεθος, ευδηλον οτι και τον λαον
αυτου σωσει, και απαλλαξει ουχι κολασεως μονον, αλλα και των αμαρτηματων. Ταυτ'
ουν ειδοτες, μενωμεν παρακαλουντες, δεομενοι, και μηδεποτε αποστωμεν, καν
λαβωμεν, καν μη λαβωμεν. Ει γαρ του δουναι κυριος, και του ποτε δουναι κυριος εστι,
55.377 και τον καιρον ακριβως οιδεν αυτος. Μενωμεν τοινυν ικετευοντες,
παρακαλουντες, θαῤρουντες αυτου τωι ελεει και τηι φιλανθρωπιαι, και μηδεποτε την
εαυτων απογινωσκωμεν σωτηριαν, αλλα τα παρ' εαυτων εισφερωμεν, και παντως
εψεται τα παρ' εκεινου, επειδη αφατον παρ' αυτωι το ελεος και απειρος η φιλανθρωπια·
ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Κυριε, ουχ υψωθη η καρδια μου, ουδε εμετεωρι σθησαν οι οφθαλμοι μου.
Ἄλλος· Ουδε υψω θησαν. Ουδε επορευθην εν μεγαλοις, ουδε εν θαυμασιοις υπερ
εμε. Ἄλλος, Ἐν μεγαλωσυναις. Ἄλλος, Ἐν μεγαλειοτησιν, ουδε υπερβαλλουσιν υπερ
εμε. Τι τουτο; Ὁ Παυλος, και αναγκης ουσης, το εαυτον εγκωμιαζειν αφροσυνην φησι·
διο και επηγαγε λεγων· Γεγονα αφρων καυχωμενος· υμεις με ηναγκασατε. Πως ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

302

τουτο ηγνοησεν ο Προφητης και καυχαται νυν ουκ επι δυο, και τριων, και δεκα, αλλ' επι
της οικουμενης απασης, και καυχαται λεγων, Ταπεινος ειμι και μετριος, και ταπεινος
καθ' υπερβολην, και απλους; Τουτο γαρ εστι το, Ὡς απογεγαλακτισμενον επι την μητερα
αυτου. Τινος ουν ενεκεν τουτο ποιει; Ὅτι ου πανταχου το πραγμα κεκωλυται, αλλ' εστιν
οπου και αναγκαιον εστι, μαλλον δε εστιν οπου ου καυχωμενοι, αλλα μη καυχωμενοι,
αφρονες γινομεθα. ∆ιο και ο Παυλος λεγει· Ὁ καυχωμενος, εν Κυριωι καυχασθω. Και γαρ
ο επι τωι σταυρωι μη καυχωμενος παντων εστιν αφρονεστατος και παρανομωτατος· ο επι
τηι πιστει μη καυχωμενος παντων εστιν αθλιωτερος· ο επι τουτοις μη καυχωμενος και
παῤρησιαζομενος απολειται παντως. ∆ια τουτο θαῤρων ο Ἀποστολος ελεγεν· Ἐμοι δε μη
γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Και παλιν· Μη
καυχασθω ο πλουσιος εν τωι πλουτωι αυτου, μηδε ο σοφος εν τηι σοφιαι αυτου, αλλ' εν
τουτωι καυχασθω, εν τωι συνιειν και γινωσκειν τον Κυριον. Πως δε κακον το καυχασθαι;
Ἐαν ως ο Φαρισαιος αυτο ποιωμεν. Και δια τι, φησιν, ο Παυλος ειπε, Γεγονα αφρων
καυχωμενος· υμεις με ηναγκασατε; Ὅτι τα κατορθωματα αυτου διηγειτο τα επι του βιου
και της πολιτειας, απερ ουκ εδει προφερειν αναγκης μη ουσης. Ἀλλαχου δε φησιν· Ἐαν
και θελησω καυχησασθαι, ουκ εσομαι αφρων· αληθειαν γαρ ερω. Ὥστε ο τα αληθη
λεγων, του καιρου καλουντος, ουκ εστιν αφρων. Ουκ αρα ουδε ο Προφητης αφρων
καυχωμενος· και γαρ αληθη ελεγεν. Ἀλλα τις η αιτια, δι' ην εις τουτο κατηγαγε τον
λογον; Ὥστε παιδευσαι τους ακροατας μη μετα την απαλλαγην των κακων εις απονοιαν
επανελθειν, μηδε ελευθερωθεντας του δεσμου αποσκιρτησαι παλιν, και εις αναγκην
εμπεσειν ετερας αιχμαλωσιας. ∆ια δη τουτο εν τωι τα οικεια διηγεισθαι διορθοι τον
ακροατην· και ου λεγει, οτι Ὑψωθην μεν, κατεσχον δε του παθους, αλλα τι; Ουχ υψωθη
η καρδια μου· τουτεστιν, ουδε ηψατο 55.378 μου της ψυχης η πονηρια. Οιον γαρ τις
λιμην ακυμαντος ην η διανοια, ου δεχομενη τα κυματα του νοσηματος, ο παντων αιτιον
των κακων, και ριζα παρανομιας εσχατης. Τι εστιν ο λεγει, Κυριε, ουχ υψωθη η καρδια
μου, ουδε εμετεωρισθησαν οι οφθαλμοι μου; Ουκ ανεσπασα, φησι, τας οφρυς, ουδε
ανετεινα τον αυχενα. Ἀπο γαρ της ενδοθεν πηγης του παθους υπερβλυζον το νοσημα
και το σωμα συσχηματιζει προς την ενδοθεν φλεγμονην. Ουδε επορευθην εν μεγαλοις,
ουδε εν θαυμασιοις υπερ εμε. Τι εστιν, Ἐν μεγαλοις; Τοις υπερογκοις ανδρασι, τοις
πλουτουσι, τοις αλαζοσι, τοις υπερηφανοις. Ειδες ακριβειαν ταπεινοφροσυνης; Ου
μονον αυτος ην εκτος του νοσηματος, αλλα και τους ουτω φλεγμαινοντας εφευγε, και
των τοιουτων απεπηδα συλλογων δια το πολυ προς την αλαζονειαν μισος. Ἐπειδη γαρ
απεχθως ειχε προς την κακιαν ταυτην, ου μονον αυτης απεπηδα, ουδε αβατον αυτηι το
χωριον της διανοιας εποιει μονον, αλλα και τους μετιοντας αυτην εκ πολλου του
διαστηματος εφευγεν, ωστε μηδε εκειθεν τινα δεξασθαι λυμην. Ου μικρον δε τουτο
κατορθωμα το φευγειν τους υπερογκους, το μισειν τους αλαζονας, το αποστρεφεσθαι
και βδελυσσεσθαι· μεγιστη αρετης ασφαλεια, μεγιστη ταπεινοφροσυνης φυλακη. Ουδε
εν θαυμασιοις υπερ εμε. Ἄλλος, Ουδε υπερβαλλουσιν υπερ εμε. Ει μη εταπεινοφρονουν,
αλλα υψωσα την καρδιαν μου, ως το απογεγαλακτισμενον επι την μητερα αυτου, ως
ανταποδωσεις επι την ψυχην μου. Ἄλλος, Ουτως ανταποδοθειη τηι ψυχηι μου. Καθ'
υπερβατον εστι το ειρημενον, οιον, Ει μη εταπεινοφρονουν, ως το απογεγαλακτισμενον
επι την μητερα αυτου, αλλ' υψωσα την καρδιαν μου, ουτως ανταποδοθειη τηι ψυχηι μου.
Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· ου μονον της κακιας καθαρος ημην, της αλαζονειας λεγω,
ουδε μονον των εχοντων αυτην αλλοτριος, αλλα και την αρετην την εναντιαν αυτηι
μετα πολλης εδεξαμην της υπερβολης, την ταπεινοφροσυνην, το μετριαζειν, το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

303

συντετριφθαι. Τουτο εκεινο ο τοις μαθηταις ο Χριστος εκελευσε λεγων· Ἐαν μη
στραφητε, και γενησθε ως τα παιδια, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων.
Τοιαυτην, φησιν, εκτησαμην ταπεινοφροσυνην, ως το υπομαζιον παιδιον. Ὥσπερ γαρ
εκεινο εχεται της μητρος, τεταπεινωται, αλαζονειας απασης εστι καθαρον, αφελειαι συζηι
και απλοτητι· ουτω και εγω προς τον Θεον ημην, εχομενος αυτου διηνεκως. Ουχ απλως
δε του απογεγαλακτισμενου εμνησθη, αλλα την θλιψιν θελων παραστησαι, την
στενοχωριαν, την οδυνην, το μεγεθος των κακων. Καθαπερ ουν το παιδιον αρτι του
μαστου αποσπασθεν, ουδε ουτως αφισταται της μητρος, αλλ' οδυνωμενον, θρηνουν,
δυσχεραινον, αλυον, κλαυθμυριζομενον, ομως εχεται της τεκουσης, και ουκ αν
αποσταιη· ουτω καγω, φησι, και εν θλιψει, και εν στενοχωριαι, και εν πολλαις ων 55.379
συμφοραις, ειχομην του Θεου. Ει δε μη ουτως ημην, ανταποδοθειη, φησιν, επι την
ψυχην μου, τουτεστι, δικην δοιην την εσχατην. Ἐλπισατω Ἰσραηλ επι τον Κυριον, απο
του νυν και εως του αιωνος. Ὁραις, οπερ εφην εξ αρχης, οτι εν μεν τοις περι πιστεως και
δογματων, και αιτιας ουκ ουσης, διηνεκως δει καυχασθαι, και ο μη καυχωμενος
απολωλεν· εν δε τοις κατορθωμασι του βιου, του καιρου καλουντος ουδεποτε
παραιτεισθαι δει το καυχασθαι. Ποιος δε καιρος; Πολλοι και διαφοροι, ων και εις εστι το
παιδευσαι τον ακροατην. Ὃ δη και ουτος ειδως, και δεικνυς, οτι δια τουτο λεγει αυτου
τα κατορθωματα, ινα τον ακροατην επισπασηται προς τον αυτον ζηλον, επηγαγε λεγων·
Ἐλπισατω Ἰσραηλ επι τον Κυριον, απο του νυν και εως του αιωνος. Καν συμφοραι,
φησι, καν αθυμιαι, καν πολεμοι, καν αιχμαλωσιαι, καν οτιουν των αδοκητων περισταιη
δεινων, συ της ελπιδος εχου της εις τον Θεον, και της προσδοκιας εκεινης, και παντως
επιτευξηι χρηστου του τελους, του Θεου τηι λυσει των δεινων αμειβομενου σε της καλης
ταυτης ελπιδος, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Μνησθητι, Κυριε, του ∆αυιδ, και πασης της πραοτητος αυτου.
αʹ. Ἀλλαχου μεν απο της μνημης των προγονων μονον αξιουσι σωζεσθαι·
ενταυθα δε και τα κατορθωματα λεγουσι, και το παντων αιτιον των αγαθων, επιεικειαν,
ταπεινοφροσυνην, πραοτητα, εν ωι μαλιστα εθαυμαζετο και Μωυσης. Ἦν γαρ
πραοτατος, φησι, παντων ανδρων των επι της γης. Ἀλλα τινες των αιρετικων
επιλαμβανομενοι της πολιτειας αυτου, και του ειρημενου, φασι· Τι λεγεις; πραοτατος
εκεινος ο λαξ εναφεις τωι Αιγυπτιωι, και ανελων; ο τους Ἰουδαιους εμφυλιων εμπλησας
αιματων και πολεμων; ο συγγενικους κελευσας εργασασθαι φονους; ο την γην ευχηι
διελων, και κεραυνους ανωθεν ενεγκων, και τους μεν καταποντισας, τους δε
καταφλεξας; ουτος ει πραος ην, τις οργιλος και σκληρος; Παυσαι, μη περιττα φθεγγου.
Ὅτι πραος ην, και παντων ανθρωπων πραοτατος, και λεγω, και ουκ αποστησομαι ταυτα
λεγων, και ει βουλεσθε ουχ ετερωθεν, αλλ' απ' αυτων τουτων των ειρημενων δειξαι
πειρασομαι αυτου την πραοτητα. Καιτοι γε ενην λεγειν τα περι της αδελφης ειρημενα
αυτωι προς τον Θεον, την ικετηριαν, ην υπερ του εθνους ανεθηκε, παντα τα ρηματα
εκεινα τα αποστολικα, και των ουρανων αξια, την επιεικειαν μεθ' ης τωι δημωι
διελεγετο. Ἐνην και ταυτα λεγειν, και ετερα τουτων πλειονα απαριθμειν· αλλ' ει
βουλεσθε, ταυτα παρεντες, φερε απ' αυτων τουτων των εμπροσθεν ειρημενων παρα των
εχθρων δειξωμεν, οτι πραοτατος ην, αφ' ων βαρυν και σκληρον και οργιλον αυτον ειναι
304
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομιζουσι τινες. Πως ουν 55.380 δειξομεν; Ει προτερον διακριναιμεν, και ορισαιμεθα, τι
ποτε εστι πραοτης, και τι τραχυτης. Ουδε γαρ το πληττειν, τραχυτητος απλως, ουδε το
φειδεσθαι, πραοτητος· αλλα πραος εκεινος εστιν, ο τα εις εαυτον πλημμεληματα φερειν
δυναμενος, και ο τοις αδικουμενοις αμυνων, και σφοδρος εκδικος των επηρεαζομενων
γινομενος· ως ο γε μη τοιουτος, νωθης, και υπνηλος, και νεκρου ουδεν αμεινον
διακειμενος, ου πραος, ουδε επιεικης. Το παροραιν αδικουμενους, το μη αλγειν υπερ των
αδικουμενων, μηδε θυμουσθαι τοις επηρεαζουσιν, ουκ αρετης, αλλα κακιας· ουκ αρα
πραοτητος, αλλα νωθειας. Ὥστε αυτο δη τουτο δεικνυσιν αυτου την πραοτητα, και οτι
ουτως ην θερμος, ως και προπηδαιν, εν οις ετερους αδικουμενους εωρα, κατεχειν ου
δυναμενος την υπερ του δικαιου αγανακτησιν· ηνικα γουν αυτος κακως επασχεν, ουτε
ημυνατο, ουτε επεξηιει, αλλ' εμεινε φιλοσοφων διηνεκως. Ει δε τραχυς ην, και οργιλος,
ουκ αν υπερ ετερων ο ουτω ζεων και διαθερμαινομενος, υπερ των αυτου αν κατεδεξατο
ησυχασαι, αλλα πολυ μαλλον τοτε αν εξηγριωθη. Ἴστε γαρ, οτι μαλλον επι τοις οικειοις
η τοις αλλοτριοις αλγουμεν. Ἐκεινος δε των μεν αλλων πασχοντων κακως, αυτων ουκ
ελαττον των πασχοντων ημυνετο· τα δε εις αυτον γινομενα πλημμεληματα μετα
πολλης παρετρεχε της καρτεριας, εν εκατεροις ακρος ων, και τωι μεν το μισοπονηρον,
τωι δε το μακροθυμον επιδεικνυμενος. Ἀλλα τι ποιειν εχρην, ειπε μοι; περιοραιν την
αδικιαν γινομενην, και εις το πληθος εκβαινον το κακον; Ἀλλ' ουκ ην τουτο
δημαγωγου, ουδε μακροθυμου τινος και ανεξικακου, αλλα νωθρου και αναπεπτωκοτος.
Συ δε ιατρωι μεν ουκ εγκαλεις την σηπεδονα βαδιζουσαν κατα παντος του σωματος
προαναστελλοντι τηι τομηι, εκεινον δε τραχυτατον ειναι φῂς, τον νοσον πολλωι
σηπεδονος χαλεπωτεραν κατα παντος ρεουσαν του δημου βουληθεντα αναχαιτισαι
πληγηι τραχυτεραι; Ἀλλα ταυτα αγνωμονος δικαστου. Τον γαρ προστατην δημου
τοσουτου, και εθνος ουτω σκληρον αγοντα, και τραχυ και δυσηνιον, εν προοιμιοις
αναστελλειν εχρην, και εκ προθυρων ανακοπτειν, ωστε μη περαιτερω προβαινειν το
δεινον. Ἀλλα κατεδυσε, φησι, ∆αθαν, και Ἀβειρων. Τι λεγεις; και εδει περιιδειν
ιερωσυνην πατουμενην, και Θεου νομους ανατρεπομενους, και το συνεχον απαντα
διαλυομενον, λεγω δη το της ιερωσυνης αξιωμα, και πασι βατα ποιησαι τα αδυτα, και
απο της περι τουτους ραιθυμιας προθειναι τοις βουλομενοις τους ιερους καταπατειν
περιβολους, και παντα ανω και κατω γινεσθαι; Ἀλλα ταυτα μαλιστα πραοτητος ουκ ην,
αλλα απανθρωπιας και ωμοτητος, το περιιδειν τοσουτον κακον αυξομενον, και
φειδομενον διακοσιων, απολεσαι μυριαδας τοσαυτας. Ειπε γαρ μοι, οτε εκελευσε σφαξαι
τους προσηκοντας, τι ποιησαι εχρην, οργιζομενου Θεου, της ασεβειας αυξομενης,
ουδενος οντος του δυναμενου της οργης αυτους εξαρπασαι; αφειναι την εκ των
ουρανων πληγην επι τας φυλας απασας ενεχθηναι, και πανωλεθριαι παραδουναι το
γενος, και μετα της κολασεως περιιδειν και την αμαρτιαν ανιατον γινομενην; η τιμωριαι
55.381 και φονωι σωματων ολιγων το τε αμαρτημα ανελειν, την τε οργην αναχαιτισαι,
τον τε Θεον ιλεω καταστησαι τοις τα τοιαυτα πεπλημμεληκοσιν; Ἂν ουτως εξεταζηις τα
του δικαιου, οψει μαλιστα εντευθεν οντα αυτον πραοτατον.
βʹ. Ἀλλα ταυτα εκ των ειρημενων τοις φιλομαθεσιν αφεντες αναλεγειν, ινα μη
το παρεργον του μετα χειρας μειζον ποιησωμεν, επι το προκειμενον ιωμεν. Τι δε ην το
προκειμενον; Μνησθητι, Κυριε, του ∆αυιδ, και πασης της πραοτητος αυτου· ως ωμοσε
τωι Κυριωι, ηυξατο τωι Θεωι Ἰακωβ. Προθεις ειπειν περι πραοτητος, αφεις διηγησασθαι τα
κατα τον Σαουλ, τα κατα τους αδελφους, τα του Ἰωναθαν, την μακροθυμιαν την επι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

305

στρατιωτου του μυριοις αυτον περιβαλοντος ονειδεσιν, ετερα πλειονα τουτων, εφ'
ετερον κεφαλαιον αγει τον λογον, ο ζηλου μαλιστα ην πολλου. Τινος δε ενεκεν τουτο
ποιει; ∆υοιν ενεκα· ενος μεν, επειδη τουτωι μαλιστα επιτερπεται ο Θεος· Ἐπι τινα γαρ
επιβλεψω, φησιν, αλλ' η επι τον πραον και ησυχιον, και τρεμοντα μου τους λογους;
ετερου δε, επειδη το κατεπειγον τουτο μαλιστα ην, αναστασις ναου, και οικοδομη
πολεως, και η της παλαιας πολιτειας αποδοσις, προς τουτο μαλιστα επειγει τον λογον,
και το μεν ως δηλον και ωμολογημενον παριησι· το δε πασι καταφανες, το της
πραοτητος· ου δη μαλιστα εδειτο εις το προκειμενον, τουτο εις μεσον φερει. Τι γαρ
επεθυμουν ιδειν; Τον ναον ανασταντα, και την παλαιαν αγιαστιαν αποδοθεισαν. Ἐπει
ουν εν τουτωι μαλιστα ελαμψεν ο ∆αυιδ, ωσπερ αμοιβην της εκεινου σπουδης απαιτει
τον Θεον του ναου την οικοδομην, και φησι· Μνησθητι, Κυριε, του ∆αυιδ, και πασης της
πραοτητος αυτου· ως ωμοσε τωι Κυριωι, ηυξατο τωι Θεωι Ἰακωβ· Ει εισελευσομαι εις
σκηνωμα οικου μου, ει αναβησομαι επι κλινης στρωμνης μου, ει δωσω υπνον τοις
οφθαλμοις μου, και τοις βλεφαροις μου νυσταγμον, και αναπαυσιν τοις κροταφοις μου,
εως ου ευρω τοπον τωι Κυριωι, σκηνωμα τωι Θεωι Ἰακωβ. Και τι τουτο προς σε; Ὅτι
εκεινου, φησιν, εκγονος ειμι, και επει εκεινον αποδεξαμενος της σπουδης, εφησας
στησειν αυτου το γενος και την βασιλειαν, δια τουτο ταυτας απαιτουμεν τας συνθηκας
νυν. Και ουκ ειπεν, εως ου οικοδομησω τουτο γαρ αυτωι ουκ εφειτο, αλλ', Ἕως ου ευρω
τοπον τωι Κυριωι και σκηνωμα. Ειτα τον μεν οικοδομησαντα παρατρεχει· τον δε
επαγγειλαμενον εις μεσον τιθησιν, ινα μαθηις ποσον εστι γνωμη ορθη αγαθον, και πως
αει τηι προαιρεσει τον μισθον ο Θεος οριζειν ειωθε· δια δη τουτο αυτου μεμνηται
μαλλον, επειδη και αυτος μαλλον εστιν ο ωικοδομηκως, η ο παις. Ὁ μεν γαρ
επηγγειλατο, ο δε επεταγη. Και ορα αυτου την προθυμιαν. Ου μονον εις οικιαν φησιν
ουκ εισελευσεσθαι, ουδε εις κλινην αναβησεσθαι, αλλ' ουδε α απο της φυσικης αναγκης
ην, ουδε τουτων απολαυσεσθαι μετα αδειας, εως ου ευρηι τοπον και σκηνωμα τωι Θεωι
Ἰακωβ. Ὧν τα εναντια αυτοι ενεκαλουντο παρα του Θεου, λεγοντος· Ὑμεις 55.382 μεν
Οικειτε εν οικοις κοιλοσταθμοις· ο δε οικος μου εστιν ερημος. Ἕως ου ευρω τοπον τωι
Κυριωι, σκηνωμα τωι Θεωι Ἰακωβ. Ὅρα παλιν και εντευθεν την σπουδην, και την
μεμεριμνημενην ψυχην. Ὁ βασιλευς λεγει, Ἕως ου ευρω τοπον τωι Κυριωι, σκηνωμα τωι
Θεωι Ἰακωβ, ο παντων κρατων. Ου γαρ απλως οικοδομησαι εβουλετο, αλλ' εν
επιτηδειοτατωι χωριωι, και σφοδρα τωι ναωι πρεποντι, και ζητησεως εδειτο· ουτως ην
αγρυπνος τηι ψυχηι. Ἰδου ηκουσαμεν αυτην εν Ἐφραθα, ευρομεν αυτην εν τοις πεδιοις
του δρυμου. Τα παλαια διηγειται νυν, δεικνυς οτι και εμπροσθεν πολυν περιηιει χρονον
η κιβωτος, τοπον εκ τοπου αμειβουσα· δια τουτο φησιν· Ἰδου ηκουσαμεν αυτην εν
Ἐφραθα· τουτεστι, ταυτα διηγησαντο ημιν οι πατερες ημων, ταυτα εξ ακοης κατεχομεν,
οτι και τοτε περιιουσα πανταχου, εν πεδιοις και αγροις, ηδρασθη μετα ταυτα· τουτο δη
γενεσθω και νυν. Ἐφραθα ενταυθα την Ἰουδα λεγει φυλην, εις ην μετα την πολλην
περιοδον εισηνεχθη. Εισελευσομεθα εις τα σκηνωματα αυτου, προσκυνησομεν εις τον
τοπον, ου εστησαν οι ποδες αυτου. Ειδες ποσηι παχυτητι κεχρηται της λεξεως δια την
πολλην των ακουοντων αναισθησιαν, σκηνωματα λεγων του Θεου, και ποδας, και
τοπον, ενθα εστησαν οι ποδες. Ταυτα δε παντα τον τοπον λεγει της κιβωτου, επειδη
εκειθεν αι φρικται φωναι εφεροντο περι των εν τοις Ἰουδαιοις πραγματων λυουσαι τα
ασαφη, και περι των μελλοντων προλεγουσαι. Ἀναστηθι, Κυριε, εις την αναπαυσιν σου,
συ και η κιβωτος του αγιασματος σου. Ἕτερος. Της ισχυος σου. Ἄλλος, Του κρατους σου·

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

306

αμφοτερα δε αληθη. Και γαρ η αγιωσυνη εκειθεν εδιδοτο, και αγιωσυνης ην ποιητικα τα
γραμματα τα επικειμενα, και ισχυος.
γʹ. Καλως ουν ουτως ειπε· πολλην γαρ ο Θεος ενεδειξατο δι' αυτης δυναμιν, και
απαξ, και δις, και πολλακις, οιον οτε εληφθη παρα των Ἀζωτιων, οτε τα ειδωλα
κατηνεγκεν, οτε επληξε τους ειληφοτας, οτε εστησε την πληγην αποδοθεισης αυτης, και
δια των αλλων δε, δι' ων αυτοθι ειργαζετο, την ισχυν επεδεικνυτο την εαυτου. Τι δε
εστιν, Ἀναστηθι εις την αναπαυσιν σου; Στησον ημας αλωμενους, φησι, και την κιβωτον
περιφερομενην, και οψε γουν ποτε αναπαυσον αυτην. Οι ιερεις σου ενδυσονται
δικαιοσυνην. Ἕτερος, Ἀμφιεσθητωσαν. Ἄλλος,Ἐνδυσασθωσαν, οπερ μαλιστα εστι
σαφεστερον· ευχομενου γαρ εστιν, ουχι προφητευοντος, και αιτουντος την της αρετης
κτησιν. ∆ικαιοσυνην δε ενταυθα φησι την αγιαστιαν, την ιερωσυνην, την λατρειαν, τας
θυσιας, τας προσφορας, και μετα τουτων την ακριβη πολιτειαν, επειδη μαλιστα και παρα
ιερεων ταυτην απαιτεισθαι χρη. Και οι οσιοι σου αγγαλλιασονται· τουτων γενομενων.
Ὅρα αυτον ου πολεως ζητουντα οικοδομην, ουκ αφθονιαν ωνιων, ου την αλλην
ευπραγιαν, αλλα την ευπρεπειαν του ναου, την της κιβωτου καταπαυσιν, το των ιερεων
πληρωμα, την αγιαστιαν, την λατρειαν, την ιερωσυνην. Ειτα επειδη ταυτα ᾔτησαν,
αυτοι δε υπευθυνοι αμαρτημασιν ησαν πολλοις, επι τον προγονον καταφευγει παλιν
λεγων· Ἕνεκεν ∆αυιδ του δουλου σου μη αποστρεψηις το προσωπον του κριστου σου. Τι
εστιν, Ἕνεκεν ∆αυιδ του δουλου σου; Ου δια την αρετην εκεινου μονον, φησιν, ουδ' οτι
τοσαυτην σπουδην εποιησατο προς το τον ναον ανα 55.383 στησαι, αλλ' οτι και
συνθηκας εθου προς αυτον. Ἕνεκεν ∆αυιδ του δουλου σου μη αποστρεψηις το προσωπον
του κριστου σου. Τινος φησι; Του τοτε χρισθεντος και δημαγωγουντος, και προεστωτος
του λαου. Ὤμοσε Κυριος του ∆αυιδ αληθειαν, και ου μη αθετησει αυτην. Ἐκ καρπου της
κοιλιας σου θησομαι επι του θρονου σου. Ἐπειδη γαρ εμνησθη του ∆αυιδ, και της αρετης
του ανδρος, και της σπουδης της προς τον ναον, και τα παλαια διηγηματα ειπε, και
ηξιωσεν επι της προτερας αυτου φανηναι πολιτειας, οπερ μεγιστον εχει κεφαλαιον,
τουτο προβαλλεται, τας συνθηκας αναγινωσκων του Θεου. Ποιαι δε αυται εισιν; Ἐκ
καρπου της κοιλιας σου θησομαι επι του θρονου σου. Ἀλλ' ουχ απλως αι συνθηκαι
εγενοντο, αλλα μετα διορισμου τινος. Τις δε ην ο διορισμος; Ἄκουε· επαγει γαρ· Ἐαν
φυλαξωνται οι υιοι σου την διαθηκην μου, και τα μαρτυρια μου ταυτα. α διδαξω αυτους,
και οι υιοι αυτων εως του αιωνος καθιουνται επι του θρονου σου. Ταυτας τας συνθηκας
θεμενος ο Θεος, αυτοις ενεχειρισε το χειρογραφον· κακεινοι παλιν ελεγον, Παντα οσα
ειπεν ο Κυριος ποιησομεν και ακουσομεθα. Ειτα επειδη οραι το εν μερος παραβεβηκος
τας συνθηκας, επι τον τοπον αγει τον λογον, πανταχοθεν κινων λογους παρακλητικους,
και λεγων· Ὅτι εξελεξατο Κυριος την Σιων, ηιρετισατο αυτην εις κατοικιαν εαυτωι. Αυτη
η καταπαυσις μου εις αιωνα αιωνος. Ὧδε κατοικησω, οτι ηιρετισαμην αυτην. Τουτεστιν,
ουκ ανθρωπος τον τοπον εξελεξατο, αλλ' ο Θεος αυτον εψηφισατο, συγκαταβαινων
αυτων τηι ασθενειαι. Ὃ ουν λεγει, τοιουτον εστιν· ον ειλου, ον εξελεξω, ον εψηφισω, ον
εδοκιμασας επιτηδειον ειναι, μη αφηις διαῤρυηναι, μηδε απολεσθαι. Ταυτα γαρ ελεγες,
οτι Κατοικησω ενταυθα. Ἀλλα ταυτα ελεγετο μετα των συνθηκων εκεινων. Ποιων δη
τουτων; Ἐαν φυλαξωνται οι υιοι σου την διαθηκην μου. Την θηραν αυτης ευλογων
ευλογησω. Ἕτερος, Τον επισιτισμον. Θηραν λεγει των ωνιων την αφθονιαν, την
ευετηριαν, και ευχεται παντα αυτοις ως απο πηγων επιῤρειν. Και γαρ τοιαυτην ειχον
πολιτειαν οι Ἰουδαιοι το παλαιον, ουκ αισθανομενην των φυσικων αναγκων, ει ποτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

307

τον Θεον ιλεων ειχον· ουτε γαρ σιτοδεια τις ην παρ' αυτοις, ου λιμος, η λοιμος, ου
θανατος αωρος, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν, οια συμβαινειν τοις ανθρωποις ειωθεν,
αλλα παντα αυτοις ωσπερ εκ πηγων επεῤρει, της του Θεου χειρος των ανθρωπινων
πραγματων την ασθενειαν διορθουμενης. Τουτο ουν φησιν ενταυθα, οτι Ὑπεσχου την
θηραν αυτης ευλογησειν, τουτεστι, την των αναγκαιων αφθονιαν παρεξειν μετα
πολλης της ασφαλειας. Τους πτωχους αυτης χορτασω αρτων. Τους ιερεις αυτης ενδυσω
σωτηριαν, και οι οσιοι αυτης αγαλλιασει αγαλλιασονται. Ἐκει εξανατελων κερας τωι
∆αυΐδ· ητοιμασα λυχνον τωι χριστωι μου. Τους εχθρους αυτου ενδυσω αισχυνην· επι δε
αυτον εξανθησει το αγιασμα μου. Ὅρα πανταχοθεν ευημεριαν 55.384 συγκεκροτημενην,
απο του μηδεν των αναγκαιων ενδειν, απο του τους ιερεις εν ασφαλειαι ειναι, απο του
τον λαον εν ευφροσυνηι, απο του τον βασιλεα εν ισχυι. Λυχνον γαρ ενταυθα η τον
βασιλεα φησιν, η αντιληψιν, η σωτηριαν, η φως· μετα δε τουτων το μεγιστον της
ευημεριας ειδος. Ποιον δη τουτο; Το τους εχθρους εγκαλυπτεσθαι, και μηδενα ειναι τον
λυμαινομενον τοις καλοις τουτοις. Και ουκ ειπεν απωλειαν απλως, αλλ' αισχυνην,
βουλομενος ωστε ζωντας εγκαλυπτεσθαι, και καταδυεσθαι, και μαρτυρειν δι' ων
πασχουσι την ισχυν και την ευημεριαν τωι εθνει τουτωι. Ἐπι δε αυτον εξανθησει το
αγιασμα μου. Τι εστιν, Ἐπι δε αυτον; Ἐπι τον λαον. Το αγιασμαετερος Το κερας ειπεν.
Ἄλλος, Ἀφορισμα αυτου. Ἄλλος, Το αφωρισμενον αυτου. Τι ποτ' ουν εστι το ειρημενον;
Ἐμοι δοκει την ευπραγιαν λεγειν, την ασφαλειαν, την ισχυν, την βασιλειαν. Ἅπερ εξ
αρχης αφωρισα αυτωι, ταυτα μενει ανθουντα, φησι, βρυοντα, ου μαραινομενα, ουδε
καταπιπτοντα· αλλα ταυτα παντα εσται, του διορισμου του εμπροσθεν ειρημενου
μενοντος. Ποιου δη τουτου; Ἐαν φυλαξωνται οι υιοι σου την διαθηκην μου. Ου γαρ
μοναι αι υποσχεσεις του Θεου παρεχουσιν ημιν τα αγαθα, αν μη και ημεις τα παρ'
εαυτων ποιωμεν, ουδε χρη τουτοις προσεχοντας αναπεπτωκεναι, και υπτιους ειναι.
Πολλα γαρ και των αγαθων ων επηγγειλατο ο Θεος ου ποιει, των τας επαγγελιας
δεξαμενων αναξιων ευρισκομενων· ωσπερ και τα κακα, α ηπειλησεν, εις εργον ουκ αγει,
των παροξυναντων αυτον υστερον μεταβαλλομενων, και την οργην αποκρουσαμενων.
Ταυτα ουν ειδοτες, μητε δια τας υποσχεσεις ραιθυμωμεν, ινα μη καταπεσωμεν, μητε δια
τας απειλας απογινωσκωμεν, αλλα μεταβαλλωμεθα. Ουτω γαρ δυνησομεθα των
μελλοντων επιτυχειν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΒʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἰδου δη τι καλον, η τι τερπνον αλλος, Ἰδου τι αγαθον, και τι καλον, αλλ' η το κατοικειν
αδελφους επι το αυτο;
Πολλα των πραγματων εστι μεν καλα, το δε τερπνον ουκ εχει· ετερα ηδονην μεν
εχει παλιν, του καλλιστου δε απεστερηται· αμφοτερα δε συνελθειν, ου σφοδρα ευπορον.
Ἀλλ' επι τουτου του ειρημενου αμφοτερα ταυτα συνδεδραμηκε, και ηδονη, και το
καλλιστον. Τουτο γαρ μαλιστα η αγαπη κεκτηται· μετα της ωφελειας και το ραιστον εχει,
και ηδυ. Ταυτην γουν και ενταυθα ανυμνει. Ου γαρ απλως την οικησιν ειπεν, ουδε τωι
ενι συνεχεσθαι οικισκωι, αλλ' επι το αυτο κατοικειν, τουτεστι, μετα ομοφωνιας και
αγαπης· τουτο γαρ ποιει ψυχην ειναι μιαν. Ειτα ειπων καλον και τερπνον, σαφεστερον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

308

ποιων τον λογον, και εις παραδειγμα εκφερει το ειρημενον, και σωματικας εικονας
τιθησι, δυναμενας σαφεστεραν τωι ακροατηι παραστησαι την οψιν. Τινες δε εισιν αι
εικονες ορα. Ὡς μυρον επι κεφαλης, το καταβαινον επι τον πωγωνα, τον πωγωνα τον
Ἀαρων, το καταβαινον επι την ᾤαν του ενδυματος αυτου. 55.385 Ουτος γαρ αρχιερευς
ων, εχριετο τωι μυρωι τουτωι, και κατεσταζετο παντοθεν, και σφοδρα επιχαρις ην τοις
ορωσι, και ηδυς, και επεραστος απο της αλειψεως ταυτης. Ὥσπερ ουν εκεινος, φησιν, ο
ηλειμμενος τωι μυρωι τουτωι, εμπρεπει τωι σχηματι, φαιδρος εστι τωι προσωπωι, πολλης
ευωδιας εμπεπλησται, χαριν παρεχει τοις ορωσιν οφθαλμοις· ουτω και τουτο εστι
καλον· και ωσπερ εκεινο το θεαμα ου μονον ωραιον εστιν ιδειν, αλλα και τερπει τας
οψεις· ουτω και τουτο τηι ψυχηι την ηδονην εντιθησιν. Ὡς δροσος Ἀερμων, η
καταβαινουσα επι τα ορη Σιων. Και ετεραν εικονα παρηγαγε πολλην την ηδονην
εχουσαν, και τωι θεατηι την τερψιν παρεχομενην. Ταυτα δε ουχ απλως τεθεικεν, αλλ'
επειδη προ της αιχμαλωσιας αι δεκα φυλαι και αι δυο διεσπαρμεναι ησαν, και τουτο
πολλης παρανομιας αιτιον γεγονε, και εις στασεις, και φιλονεικιας, και πολεμους
αυτους ενεβαλεν, ινα μη ταυτα γενηται παραινει, και συμβουλευει μηκετι διεσπασθαι
τον δημον, αλλ' ομου κατοικειν, και συνηφθαι, και υπο ενι ταττεσθαι δημαγωγωι και
βασιλει, και την αγαπην ειναι ρεουσαν απ' αρχης και μεχρι τελους, ωσπερ ουν και την
δροσον δια παντων διαβαινουσαν. Και παραβαλλει την αγαπην μυρωι και δροσωι, δι'
εκεινου μεν την ευωδιαν, δια τουτου δε την αναπαυσιν και το τερπνον της οψεως
παραστησαι βουλομενος. Ὅτι εκει ενετειλατο Κυριος την ευλογιαν. Που, Ἐκει; Ἐν τηι
τοιαυτηι κατοικησει, εν τηι τοιαυτηι συμφωνιαι, εν τηι τοιαυτηι ομοφωνιαι, εν τηι τοιαυτηι
ομοσκηνιαι. Και γαρ ευλογια τουτο εστιν, ωσπερ ουν το εναντιον αρα. ∆ιο και τις επαινει
τουτο λεγων· Φιλια αδελφων, και ομονοια των πλησιον, και ανηρ και γυνη αλληλοις
συμπεριφερομενοι. Και ετερος αινιγματωδως αινιττομενος το ισχυρον αυτου, λεγει·
Ἐαν κοιμηθωσιν οι δυο, και θερμη αυτοις, και το σπαρτιον το εντριτον ου ταχυ
αποῤραγησεται. Και γαρ και την ηδονην ενταυθα και την ισχυν ενδεικνυται, και
εμφαινει οτι και ησυχαζουσι πολλη εσται η ηδονη, και ενεργουσι πολλη η ισχυς. Και
παλιν, Ἀδελφος υπο αδελφου βοηθουμενος, ως πολις οχυρα. Και ο Χριστος δε φησιν, Ου
εαν ωσι δυο, η τρεις συνηγμενοι εις το εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Και αυτη δε
η φυσις τουτο απαιτει. ∆ιο και εξ αρχης ο Θεος τον ανθρωπον διαπλαττων ελεγεν· Ου
καλον τον ανθρωπον ειναι μονον· και ποιων το ζωον τουτο, την γυναικα λεγω, τηι της
χρειας αναγκηι συνεδησεν ανδρι, δια μυριων τροπων ημας προς αλληλους συναγων. Και
ζωην εως του αιωνος. Καλως τουτο προσεθηκεν. Ἔνθα γαρ η αγαπη, πολλη η ασφαλεια,
πολλη η παρα του Θεου ροπη. Αυτη γαρ μητηρ των αγαθων, αυτη ριζα και πηγη, αυτη
πολεμων αναιρεσις, φιλονεικιας αφανισμος. ∆ιο και τουτο δηλων, επηγαγε, Και ζωην
εως του αιωνος. Ὥσπερ γαρ η στασις και η φιλονεικια θανατους εργαζεται, και
θανατους αωρους· ουτω και η αγαπη και η ομοφωνια ειρηνην και ομονοιαν· οπου δε
ειρηνη και ομονοια, τα της ζωης μετα αδειας εστι και μετα ασφαλειας απασης. Και τι δει
λεγειν τα παροντα; Τον γαρ ουρανον ημιν αυτη χαριζεται, και τα αποῤ 55.386 ρητα
αγαθα, και βασιλις εστι των αρετων. Ταυτ' ουν ειδοτες, μετα ακριβειας αυτην
διωκωμεν, ινα και των παροντων απολαυσωμεν αγαθων, και των μελλοντων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

309

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΓʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἰδου δη ευλογειτε τον Κυριον, παντες οι δουλοι Κυριου, οι εστωτες εν οικωι
Κυριου.
Ἐνταυθα κατελυσε τους περι των αναβαθμων ψαλμους, εις καλον τελος
κατακλεισας τον λογον, ευφημιαν τε και ευλογιαν. ∆ουλους δε Κυριου βουλεται ειναι
ου κατα τα δογματα μονον, αλλα και κατα την της πολιτειας ακριβειαν· διο και
προσεθηκεν, Οι εστωτες εν οικωι Κυριου, εν αυλαις οικου του Θεου ημων. Τον γαρ
ακαθαρτον και βεβηλον ουδε επιβηναι των ιερων περιβολων θεμις. Ὥστε ει τις αξιος
εστιν επιβαινειν, και ευλογειν αξιος εστιν. Ὁ γαρ οικος του Θεου τωι ουρανωι εοικε· και
καθαπερ εκει των αντικειμενων δυναμεων μηδεμιαν επιβηναι θεμις, ουτως ουδε εν τωι
οικωι του Θεου. Ἐννοησον ηλικης απολαυεις της αξιας, ανθρωπε, οπου γε και αυτος
εγενου ναος, οσην δικαιος αν ειης παρεχειν καθαροτητα. Πως δε αν παρασχοις την
καθαροτητα; Ει παντα λογισμον πονηρον εκβαλοις, ει διαβολικαις ενεργειαις αβατον
ποιησηις το χωριον της διανοιας, ει καθαπερ εν αδυτοις αγιοις μενεις καλλωπιζων την
διανοιαν την σαυτου. Ει γαρ επι του ναου του Ἰουδαικου ου πας τοπος απασιν ην βατος,
αλλα πολλοι και διαφοροι διορισμοι, και ο μεν τοις προσηλυτοις, ο δε τοις εξ αρχης
Ἰουδαιοις, ο δε τοις ιερευσιν, ο δε τωι αρχιερει μονωι, και ουδε τουτωι αει, αλλ' απαξ του
ενιαυτου· ποσης εννοησον αγιωσυνης σοι δει τωι πολλωι μειζονα συμβολα δεξαμενωι, ων
εδεξατο τα αγια των αγιων τοτε. Ου γαρ Χερουβιμ εχεις, αλλ' αυτον τον των Χερουβιμ
∆εσποτην εχεις ενοικουντα, ουδε σταμνον, και μαννα, και πλακας λιθινας, και την
ραβδον την Ἀαρων, αλλα σωμα και αιμα δεσποτικον, και Πνευμα αντι του γραμματος,
και χαριν υπερβαινουσαν λογισμον ανθρωπινον, και δωρεαν ανεκδιηγητον. Ὅσωι δε
μειζονων ηξιωθης συμβολων και φρικτων μυστηριων, τοσουτωι μειζονος ει υπευθυνος
της αγιωσυνης, και πλειονος κολασεως, ει παραβαιης τα επιτεταγμενα. Ἐν ταις νυξιν
επαρατε τας χειρας υμων εις τα αγια. Ἕτερος, Ἁγιως. Ἄλλος, Ἡγιασμενως. Και
ευλογειτετον Κυριον. ∆ια τι φησιν, Ἐν νυξι; Παιδευων ημας μη την πασαν αυτην εις
υπνον δαπαναιν, και δεικνυς τοτε καθαρωτερας ειναι τας ευχας, οτε και κουφοτερος ο
νους, και πλειων η σχολη. Ει δε εν νυκτι παραγινεσθαι εις τα αγια δει, εννοησον ποιας
τευξεται συγγνωμης ο μηδε οικοι κατα τον καιρον εκεινον ευχας επιτελων. Ὁ μεν γαρ
Προφητης ανιστησι σε απο της κλινης, και προς τον ναον αγει, κελευων ενταυθα
διανυκτερευειν· συ δε ουδε οικοι καθημενος τουτο ποιεις. Καλως δε ειπεν, Ἁγιως,
δηλων οτι χωρις διαλογισμων πονηρων ευχεσθαι δει, χωρις μνησικακιας, χωρις
πλεονεξιας, χωρις αλλης τινος τοιαυτης αμαρτιας, λυμαινομενης την διανοιαν. Και
ευλογειτε τον Κυριον. Τουτο γαρ μαλιστα εστιν 55.387 ευλογια ηκριβωμενη, οταν μετα
των ρηματων και ο βιος συμφωνα φθεγγηται, και δια των εργων δοξασηις τον
ποιησαντα σε Θεον, κατα το Ευαγγελιον το λεγον· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν
των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν
τοις ουρανοις. Ευλογησαι σε Κυριος εκ Σιων, ο ποιησας τον ουρανον και την γην.
Τουτεστιν, αν ταυτα ποιηις, τευξηι και της παρα του Θεου ευλογιας, αν διανυκτερευηις, αν
ευχηι αγιως, αν αξιος ηις του εσταναι εν τωι οικωι Κυριου, αν σαυτον ναον επιτηδειον
παρασχηις. Παραινεσας τοινυν ως εχρην, λοιπον εις ευχην κατακλειει τον λογον. Τουτο
γαρ αριστου διδασκαλου, και τηι συμβουληι διορθουν τον ακροατην, και ταις ευχαις
νευρουν. Τι βουλεται δηλουν δια του ειπειν, Ἐκ Σιων; Ποθεινον αυτοις το ονομα ην, και
εκει της αγιαστιας απασης η υποθεσις ετελειτο. ∆ια δη τουτο επευχεται αυτοις
310
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολαβειν την προτεραν πολιτειαν, και εν εκεινηι γενεσθαι τηι αγιαστιαι, και ταυτης
απολαυειν της ευλογιας. Ειτα εις υψηλοτερα αυτους αναγων δογματα, και παιδευων οτι
πανταχου ο Θεος εστι, τον δε ναον δια την εκεινων ασθενειαν ενομοθετησεν
οικοδομηθηναι, και δει πανταχοθεν αυτον καλειν, επηγαγεν, Ὁ ποιησας τον ουρανον
και την γην. Ἀλλ' εκεινοι μεν τοτε αυτον εκαλουν εκει, ημεις δε εν παντι τοπωι, εν
παντι χωριωι, και εν οικιαι, και εν αγοραι, και εν ερημιαι, και εν πλοιωι, και εν πανδοχειωι,
και οπουπερ αν ωμεν. Ουδεν γαρ απο του τοπου κωλυεται τα της ευχης, μονον εαν ο
τροπος ηι τηι ευχηι συμβαινων. Τουτο τοινυν κατορθωσαντες, πανταχου τον Θεον
καλωμεν, και παραστησεται, και συνεφαψεται, και παντα ημιν τα δυσκολα ευκολα και
ραιδια εργασεται, και των μελλοντων ημας αγαθων αξιωσει· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛ∆ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινειτε το ονομα Κυριου, αινειτε, δουλοι, Κυριον. Οι εστωτες εν οικωι Κυριου, εν αυλαις
οικου Θεου ημων. Αινειτε τον Κυριον, οτι αγαθος Κυ ριος.
αʹ. Παλιν επι την θυσιαν ταυτην αυτος παρακαλει την δια των αινων. Και γαρ
θυσια τουτο τωι Θεωι και προσφορα. ∆ιο και αλλαχου φησιν· Αινεσω το ονομα του Θεου
μου μετ' ωιδης, μεγαλυνω αυτον εν αινεσει· και αρεσει τωι Θεωι υπερ μοσχον νεον,
κερατα εκφεροντα και οπλας. Συνεχως δε μεμνηται του οικου και των αυλων,
προσηλων αυτους τωι τοπωι, και ουκ εων αποπηδαιν. Ἐπειδη και παρα την αρχην δια
τουτο αυτον ενομοθετησεν ανεγειρειν, ωστε πασης ασεβειας τε και ειδωλολατρειας
αναιρεσιν αυτοις γενεσθαι το προς ενα τοπον παντας συναγεσθαι, αλλα μη
απαυθαδιαζομενους και ελευθεριαζοντας πανταχου πλανασθαι, και αλση, και πηγας,
και βουνους, και ορη υποθεσιν λαμβανειν εις ασεβειας αφορμην, θυοντας εκει, και
σπενδοντας επι των υψηλων. ∆ια δη τουτο και φονωι κρινει τον εξω που θυοντα του
ναου, λεγων· Ὃς αν μη ενεγκηι εις την σκηνην και θυσηι, αιμα αυτωι λογισθησεται.
Τουτου χαριν πανταχοθεν 55.388 αυτους εις τον τοπον εκει συναγει, ινα και ακουοντες
σωφρονωσιν, και της πεπλανημενης απεχωνται διανοιας. Ἄδειν δε και ψαλλειν
παρακελευεται και αινειν, οτι οι αινοι οι εις τον Θεον γινομενοι και ευσεβειας ησαν
υποθεσεις αυτοις, τα παλαια εχοντες διηγηματα, τα εν Αιγυπτωι, τα εν τηι ερημωι, τα εν
τηι γηι της επαγγελιας, τα περι του νομου, τα εν τωι Σιναι ορει, τα των πολεμων· και το
αυτο ομου τε εις τον Θεον ευφημια εγινετο, ομου τε τοις αιδουσι διδασκαλιας υποθεσις,
και τον βιον ρυθμιζουσα, και προς δογματων ακριβειαν χειραγωγουσα. Αινειτε τον
Κυριον, οτι αγαθος Κυριος. Ἄλλος φησιν, Ὅτι χρηστος. Ὅπερ μαλιστα τοις ακουουσι
ποθεινον, τουτο συνεχως τιθησι, την φιλανθρωπιαν, τον ελεον, την χρηστοτητα.
Ψαλατε τωι ονοματι αυτου, οτι καλον. Τουτο φησι δεικνυς οτι εχει τινα και καθ' εαυτο
ηδονην το πραγμα μετα της ωφελειας. Το μεν γαρ κερδος αυτου το προηγουμενον, το
εις τον Θεον υμνους λεγειν, το την ψυχην εκκαθαιρειν, το μεταρσιον ποιειν τον
λογισμον, το παιδευεσθαι δογματα ακριβη, το φιλοσοφειν περι των παροντων και περι
των μελλοντων. Ἔχει δε μετα τουτων δια της μελωιδιας και ηδονην πολλην και
παραμυθιαν τινα και ανεσιν, και σεμνον ποιει τον αιδοντα. Και οτι τοιουτους εργαζεται,
δηλον εκ του τον μεν των ερμηνευτων ειπειν, Ὅτι ευπρεπες, τον δε, Ὅτι ηδυ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

311

Ἀμφοτεροι δε τα αληθη λεγουσι. Καν γαρ μυριακις ασελγης ο ψαλλων ηι, αιδουμενος
τον ψαλμον, κατακοιμιζει της ασελγειας την τυραννιδα· καν μυριοις ηι κακοις
βεβαρημενος, και υπο αθυμιας κατεχομενος, κατακηλουμενος υπο της ηδονης, κουφιζει
τον λογισμον, πτεροι την διανοιαν, και μεταρσιον εργαζεται την ψυχην. Ὅτι τον Ἰακωβ
εξελεξατο εαυτωι ο Κυριος, Ἰσραηλ εις περιουσιασμον εαυτωι. Ου λεγει τας κοινας
ευεργεσιας, ας μετα των αλλων εχουσιν, αλλα την ιδιαν και εξαιρετον αυτων. Τις δε
αυτη ην; Το τον λαον εκλεξασθαι, και εαυτωι αναθειναι, και ιδιαζουσαν τινα παρα τους
αλλους εις αυτους προνοιαν επιδειξασθαι. Και πανταχου τουτο ποιουσιν οι προφηται,
απο των εις εαυτους ευεργεσιων τα πολλα των λογων υφαινοντες. Τι δε εστιν, Εις
περιουσιασμον εαυτωι; Εις πλουτον, εις περιουσιαν. Ει γαρ και ολιγον το εθνος, αλλα
τουτο ως πλουτον εαυτωι εξελεξατο, ου τηι ολιγοτητι, αλλα τηι αρετηι προσεχων, προς ην
αυτους χειραγωγησαι βουλομενος εκλεγεται, ως των αλλων ανθρωπων ου τοσουτον
αυτωι ποιουντων πλουτον, οσον ουτος ο δημος, ως τουτο και γεγονεν απο τε της
ευνοιας του ελομενου, απο τε της παιδαγωγιας αυτων. Οιδε γαρ πλουτον ο Παυλος την
σωτηριαν των ανθρωπων καλειν, ως οταν λεγηι· Ὁ γαρ αυτος Κυριος πλουτων εις
παντας, και επι παντας τους επικαλουμενους αυτον. Και παλιν· Τωι ιδιωι κυριωι στηκει, η
πιπτει. Ὁραις πως την αγαπην ενεδειξατο του Θεου την περι αυτους, την προνοιαν, την
κηδεμονιαν, την διαθεσιν, οπου γε περιουσιασμον αυτους εκαλεσε. ∆ι' αμφοτερων
τοινυν τουτων δεικνυσιν αυτου την εξαιρετον περι αυτους προνοιαν, οτι τε εξελεξατο,
οτι τε εις περιουσιασμον εαυτωι. Ειδες πως 55.389 παρεστησεν αυτου την φιλανθρωπιαν;
∆ια τουτο αρχομενος ελεγεν· Αινειτε αυτον, οτι αγαθος Κυριος. Ὅτι εγω εγνωκα, οτι
μεγας ο Κυριος. Ἰδου και αλλην αιτιαν τιθησι του υμνειν. Ειπε δη μοι· συ εγνωκας, οι δε
αλλοι ουκ ισασι; Ἴσασι μεν, ουχ ουτως δε ως εγω. Των γαρ μαλιστα αγιων και
αναβεβηκοτων εστι το ακριβεστερον ειδεναι αυτου την μεγαλωσυνην, ου πασαν, ητις
εστι τουτο γαρ αδυνατον, αλλα των αλλων σαφεστερον. Και ο Κυριος ημων παρα
παντας τους θεους. Ἰδου, φησιν, ο ειπων οτι μεγας Κυριος, και οτι συ εγνωκας, προιων
ελαττοι τον λογον, και συγκρινει αυτον τοις αλλοις, και κατα συγκρισιν αυτωι διδωσι
την υπεροχην. Ουδαμως, φησιν, αλλα προς την ασθενειαν των ακουοντων τοτε
διελεγετο, κατα μικρον αυτους αναβιβαζων επι τουτο. Ου σφοδρα γαρ παραστατικον
τουτο του μεγαλου, το μειζονα τον Θεον λεγεσθαι, και υπερ εκεινους ειναι μεγαν· αλλ',
οπερ εφθην ειπων, συμμετρει τον λογον εν τηι ευτελειαι των ακροατων, κατα μικρον
αυτους αναγων. Και γαρ αγαπητον ην αυτους τεως τουτο ακουσαι, και πεισθηναι.
βʹ. Ἐπει οτι παντων ασυγκριτως υπερεχει, δια των εξης δηλοι, τεκμηριον αυτου
της δυναμεως τιθεις μεγιστον, και δηλων, οτι και τα προτερα δια την ασθενειαν των
ακροατων ειρηται· δια τοι τουτο οταν μεν αποφαινηται, μικρα λεγει· οταν δε
κατασκευαζηι και αποδεικνυηι και παρεχηι της μεγαλωσυνης αυτου την αποδειξιν, τα
μεγαλα τιθησι. Τι τοινυν τιθησι μετα ταυτα αξιον αυτου, και ο Θεου μονον εστιν; Ὅρα·
επαγει γαρ· Παντα οσα ηθελησεν ο Κυριος, εποιησεν εν τωι ουρανωι και εν τηι γηι, εν ταις
θαλασσαις, και εν πασαις ταις αβυσσοις. Ειδες παναρκη δυναμιν; ειδες πηγην ζωης; ειδες
ισχυν αμαχον; ειδες ασυγκριτον υπεροχην; ειδες εξουσιαν ουδαμου κωλυομενην; ειδες
παντα αυτωι ραιδια και ευκολα; Παντα γαρ, φησιν, οσα ηθελησεν, εποιησεν. Ειπε και που;
Ἐν τωι ουρανωι και εν τηι γηι. Τουτεστιν, ουκ ενταυθα μονον, αλλα και εν τωι ουρανωι.
Ουκ εν τωι ουρανωι μονον, αλλα και εν τηι γηι. Ουκ εν τηι γηι μονον, αλλα και Ἐν ταις
θαλασσαις, και εν πασαις ταις αβυσσοις. ∆ια γαρ της αβυσσου τα υποκατω λεγει της γης,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

312

ωσπερ δια του ειπειν, Ἐν τωι ουρανωι, τα υπερανω των ουρανων. Ὑφ' ων και τοσουτων
οντων ουδαμου το θελημα αυτου εμποδιζεται, αλλα παντα επεισι, και το δη θαυμαστον,
ο ποιησας, ου πονωι, ου μοχθωι, ουκ επιταγματι, αλλα θεληματι εποιησε· μονον γαρ
εβουληθη, και το εργον ειπετο. Ειδες πως και την ευκολιαν παρεστησε, και την
αφθονιαν των δημιουργηματων, και την εξουσιαν την ακωλυτον; Ειτα αφεις ειπειν τον
ουρανον και την θαλασσαν, τα εν αυτοις τιθησι, και ουδε τα εν αυτοις παντα, αλλα
παραδραμων τα εν τωι ουρανωι, καιτοι θαυμαστοτερα οντα, λεγει τα περι τον ουρανον.
Τι δηποτε; Ὅτι τα μεν, ει και μεγαλα ην, αλλ' αδηλα ην τοις πολλοις· ταυτα δε, ει και
ελαττονα, ομως φαινομενα, και παντας εχοντα θεωρους. Ἐπει ουν προς ανθρωπους ην ο
λογος αυτωι, ου τοσουτον πιστει παιδευομενους των αφανων εχειν εννοιαν, οσον απο
των φαινομενων χειραγωγουμενους. 55.390 εντευθεν υφαινει τον λογον, και της
διδασκαλιας αρχεται, ο τοις αλλοις παρηινεσε ποιειν, τουτο και αυτος ποιων. Ποιον δη
τουτο; Το αινειν τον Θεον απο των εργων αυτου, και ευφημιας αναφερειν αυτωι,
εκαστον των γενομενων καταμανθανοντα, και υπερ εκαστου δοξολογουντα. Ἐπειδη
γαρ περι του τον Θεον αινειν παραινων, συνεχως ειπεν, Αινειτε το ονομα Κυριου,
αινειτε, δουλοι, τον Κυριον· δεικνυσι και πως δει αινειν, επιοντα το σωμα της κτισεως,
και θαυμαζοντα, και εκπληττομενον την σοφιαν, την προνοιαν, την δυναμιν, την
κηδεμονιαν. Ἐντευθεν μανθανομεν, οτι ου μια τις εστι θαλασσα αυτη η καθ' ημας, αλλα
πολλαι και διαφοροι, και πελαγη απειρα. Ἔφη γαρ, Ἐν ταις θαλασσαις και εν πασαις
ταις αβυσσοις. Ἥ τε γαρ Κασπια, η τε Ἰνδικη, η τε Ἐρυθρα διηιρημεναι σχεδον ταυτης
εισι, και εξωθεν περικειμενος ο Ὠκεανος. Ἀναγων νεφελας εξ εσχατων της γης. Ἄλλος,
Ἀναβιβαζων. Ἕτερος, Ἀνασπαι απ' ακρων. Ἄλλος,Ἐκ τελεσματος. Τουτο και εν τωι Ἰωβ
ειρηται· Ὁ δεσμευων υδωρ εν νεφελαις αυτου. Και ο Σολομων· Συνεχων υδωρ εν
ιματιωι. Ουτος δε ου τουτο φησιν, αλλ' ετερον θαυμαστον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι
παχυτερος ων ο αηρ, την ανω φερεται φοραν, και διαβασταζεται, και ανεισι το βαρυ,
την εναντιαν ερχομενον οδον. Θαυμαστον μεν ουν και το στεγεσθαι το υδωρ εν αυτωι,
πολυ δε θαυμαστοτερον το φερεσθαι στεγομενον επι του κουφου· και το δη ετι
παραδοξοτερον, οτι το στεγομενον υπ' εκεινου του αερος, επειδαν εκρυηι του νεφους,
ουκετι κατεχεται τωι μετ' αυτον αερι, και στεγεται, αλλα διαῤρει πανταχοθεν, και εις την
γην φερεται. Και μην ει κατα φυσιν εστεγετο τουτο, εδει και εν τωι αερι στεγεσθαι.
Ὥσπερ γαρ ασκον ει τις ειασεν εις τον αερα πεπληρωμενον υδατος, ειτα εφερετο υπο
του αερος, ηνεχθη αν και το ενδον στεγομενον υδωρ διαῤρυεν εκ του ασκου· ουτως
ακολουθον και ενταυθα γινεσθαι. Ἀλλ' επειδη παντα θαυματος γεμει, και παραδοξα τα
γινομενα, υπερ ακολουθιαν, υπερ λογον απαντα ταυτα γινεται. Και γαρ το στεγομενον
εν τωι αερι της νεφελης, ου στεγεται εν τωι αερι τωι μετα ταυτα. Ειδες το παραδοξον, και
πως ο δοκει των αλλων ειναι καταδεεστερον, τουτο θεις, εδειξεν ον θαυμαστον; Ειτα
και αλλο δεικνυσι θαυμαστον, Ἐξ εσχατων, λεγων, της γης, η, Ἀπ' ακρων της γης. Ου
γαρ δη μονον ανιασιν, αλλα και βαδιζουσιν, ουδ' ενθα αν φανωσιν, εκει και τον υετον
αφιασιν, αλλα πολλα πολλακις παραδραμοντα χωρια αλλαχου τον υετον εργαζονται,
και πολεις και εθνη παρελθουσαι. Ου τουτο τοινυν το θαυμαστον μονον, οτι αναγονται,
αλλ' οτι και βαδιζουσι καθαπερ εν υπερυοις, ογκον φερουσαι τοσουτων υδατων.
γʹ. Ἀστραπας εις υετον εποιησεν. Ὅρα παραδοξον ετερον παλιν, και εναντιας
φυσεις συνιουσας. Ουτε γαρ αστραπης τι πυρωδεστερον, ουτε υδατων ψυχροτερον, αλλ'
ομως αναμιγνυνται αυται, και ου συγχεονται, ουδε κεραννυνται, αλλα τους οικειους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

313

εκαστη διατηρει ορους. Μενον γαρ το πυρ εν τωι υδατι, 55.391 και το υδωρ εν τωι πυρι,
ουτε τουτο εκεινο ανεξηρανεν, ουτε εκεινο τουτο κατεσβεσε. Καιτοι η αστραπη του
ηλιακου πυρος οξυτερον, φανοτερον, τομωτερον. Και μαρτυρουσιν αι οψεις αυταις
ακτισι διηνεκως προσβαλλουσαι· εκεινης δε την φοραν ουδε προς βραχυ δυναμεναι
ενεγκειν. Και ο μεν ηλιος δια πασης ημερας διατρεχει τον ουρανον, αυτη δε εν μιαι
καιρου ροπηι την οικουμενην απασαν· καθαπερ και ο Χριστος μαρτυρει λεγων· Ὥσπερ η
αστραπη πορευεται εξ ανατολων, και φαινεται εως δυσμων. Ὁ εξαγων ανεμους εκ
θησαυρων αυτου. Αυτη παλιν ετερα φυσις, χρειαν ου μικραν ημιν παρεχουσα, αλλα
τοσαυτην, ωστε εις το πολυ της ζωης ημων συντελειν, και κεκμηκοτα ανακτασθαι τα
σωματα, και καταψυχειν, και τον αερα κουφοτερον ποιειν. Τουτο γαρ εργον ανεμων,
αναῤριπιζειν τον αερα, ωστε μη ακινητον οντα φθειρεσθαι, πεπαινειν τους καρπους,
τρεφειν τα σωματα. Τι αν τις ειποι τας εν ναυτιλιαι χρειας αυτων, τους καιρους, καθ' ους
τεταγμενως εφιστανται, και παραχωρουσιν αλληλοις, χορευοντες εν τωι πελαγει, και
τους πλωτηρας διαβιβαζοντες; Και ο μεν παρεπεμψεν, ο δε διεδεξατο, και εναντιας
οδευουσιν οδους, και διακονουνται, και η μαχη αυτων τωι βιωι παλιν γινεται χρησιμος.
Και μυρια ετερα αν τις ειποι των ανεμων εργα. Ἀλλ' ομως ταυτα παντα παραδραμων ο
Προφητης, και καταλιπων τωι ακροατηι αναλεγεσθαι, αυτος μονον την ευκολιαν της
δημιουργιας παρεστησε. Το γαρ ειπειν, Ἐκ θησαυρων αυτου, ου τουτο δηλουντος εστιν,
οτι θησαυροι τινες εισιν ανεμων, αλλα το ευκολον του επιστατουντος, το ετοιμον της
κτισεως, το παρεσκευασμενον. Ὥσπερ γαρ ο εν θησαυρωι εχων, μετ' αδειας εξαγει παντα,
και οτε βουλεται· ουτω και ο του παντος δημιουργος παντα ευκολως εποιησε, και τηι
φυσει παρεδωκεν. Ειδες ποση και εν αερι διαφορα, καθαπερ και εν υδατι και εν πυρι,
πολλαι εναλλαγαι; Και γαρ του υδατος τον μεν εστι πηγαιον, το δε θαλαττιον, το δε
αεριον, το δε εν νεφελαις, το δε ουρανιον, το δε υπερανω των ουρανων, το δε υπογειον.
Και εν τωι πυρι, το μεν εστιν εν ηλιωι, το δε εστιν εν σεληνηι, το δε εστιν εν αστροις, το δε
εν αστραπαις, το δε εν αερι, το δε απο ξυλων, το περι ημας, και το λυχνιαιον, το δε απο
γης· και γαρ εστι πολλαχου τοιουτον απο γης αναδιδομενον, ωσπερ αι πηγαι των
υδατων· το δε εν λιθοις παρατριβομενοις, το δε εν κομαις δενδρων, και αυτων
παρατριβομενων, το δε εν κεραυνοις. Ουτω δη και εν αερι, ο μεν εστι παχυτερος, ο περι
ημας· ο δε λεπτοτερος, ο δε ανωτερος παλιν πυρωδεστερος. Και των ανεμων πολλαι αι
διαφοραι· ο μεν γαρ λεπτοτερος, ο δε παχυτερος· ο μεν ψυχροτερος, ο δε ξηροτερος· ο
μεν υγροτερος, ο δε θερμοτερος. Ἀηρ δε και νεφος, το μεν σχολαιοτερον, το δε
ταχυτερον χωρει, καθαπερ εφ' ιππων. Ουτω δη και επι νεφελων και ανεμων αι μεν
εοικασιν υδροφοροις σκευεσι, ποτε μεν υδατων εμπεπλησμεναι, ποτε δε κεναι
φερομεναι· αι δε ριπιδι εοικασι. Συ δε ταυτα ορων και την διαφοραν και την ποικιλιαν
αυτων, θαυμαζε τον δημιουργον. Ὃς επαταξε τα πρωτοτοκα Αιγυπτου. Ειπων τα
καθολου, και δειξας του Θεου την προ 55.392 νοιαν την περι την οικουμενην απασαν,
δια των αστραπων, δια των ανεμων, δια των αερων, δια των νεφελων, δια των υετων,
και ελεγξας την ληρωδιαν των μεχρι σεληνης προνοιαν λεγοντων ειναι, επι το μερικον
ερχεται το περι Ἰουδαιους μερος. Ὅτι μεν γαρ γη, και ουρανος, και τα ορωμενα παντα
της αυτου φιλανθρωπιας απολαυει, εδειξε δια των ειρημενων· ινα δε
ευγνωμονεστερους Ἰουδαιους εργασηται, και τα μερικα διηγειται, δεικνυς οτι ο
καθολου Θεος, και των απαντων προνοων, ιδικας αυτοις τινας ευεργεσιας εχαρισατο.
Καιτοι και τα εις εκεινους γινομενα, καθολικα παλιν ην. Το τε γαρ εκ των αλλων
αυτους εξειλεχθαι, παραζηλουν εκεινους εποιει· οπερ και ο Παυλος δεικνυς λεγει· Τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

314

αυτων παραπτωματι η σωτηρια τοις εθνεσιν, εις το παραζηλωσαι αυτους. Και γαρ ωσπερ
πατηρ επι παιδιων αφισταμενων αυτου, λαβων εν εξ αυτων επι των γονατων καθιζει,
και ου δι' εκεινο τουτο ποιει, αλλα πολλωι μαλλον δια τα αλλα, ωστε δηχθεντα αυτα τηι
τιμηι προσδραμειν προς τον πατερα της αυτης απολαυσοντα θεραπειας· ουτω και ο Θεος
επι των Ἰουδαιων εποιησε. Λαβων γαρ αυτους ουκ επι των γονατων, αλλ' επι των
βραχιονων καθαπερ ο προφητης φησι, και επι των μεταφρενων ανελαβεν αυτους,
χαριζεται τα εκεινοις ποθεινα, ναον, θυσιας, α μαλιστα εζητουν μετα πλειονος της
ακριβειας, προστασιας τας εν πολεμοις, νικας, τροπαια, την απο της γης ευθηνιαν, την
της φυσεως ευετηριαν, τουτοις τε τουτους καλλωπιζων, και τους αλλους εις ζηλον
αγων. Ἀλλ' επειδη εμελλον φαυλοι γινεσθαι διαπαντος κολακευομενοι, και δια των
τιμωριων αυτους ρυθμιζει. Πολλη γαρ η του Θεου σοφια, και εξ αμηχανων ευρισκει
πορους.
δʹ. Και ορα Προφητου συνεσιν· απο των καθολου εις ταυτα τον λογον εξαγαγων,
ινα μη τις των ανοητων μερικον νομισηι τον Θεον ειναι, οτε επι τα καθολου ηλθε, τοτε
τουτων απτεται των λογων, και φησιν· Ὃς επαταξε τα πρωτοτοκα Αιγυπτου. Ἆρα ου
δοκει μαλλον υμιν δια τους Ἰουδαιους γεγενησθαι ταυτα; Ἂν τοινυν δειξω, οτι και δι'
ετερους ταυτα εγενετο, τι ερουσιν οι μη καθολου του Θεου την προνοιαν λεγοντες; Πως
ουν εστι δειξαι; Μαλιστα μεν γαρ αρκει η του Θεου αποφασις, η σαφως αυτο δηλουσα,
και λεγουσα· Ὅπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου, και οπως διαγγεληι το ονομα
μου εν πασηι τηι γηι. Ειδες ευαγγελιον τον θανατον γινομενον, και κηρυγμα την
θεηλατον πληγην εκεινην, πανταχου περιιουσαν, και ανακηρυττουσαν την του Θεου
δυναμιν; Προνοει τοινυν της οικουμενης απασης, και ηνικα τα Ἰουδαιων διοικει. Καιτοι
γε εγνωρισε την δυναμιν αυτου και παλαι, οιον επι του Ἰωσηφ, επι του Ἀβρααμ, αλλ'
ομως νυν σαφεστερον. Πως; Τοτε μεν δι' ευεργεσιας· υστερον δε και δια πληγης· και ου
διαλιμπανει, ο και πολλακις εφθην ειπων, συνεχως και καθ' εκαστην γενεαν
αναδεικνυς εαυτον δια των πραγματων, και γνωριζων. Ουχ ομοιως δε αει τουτο ποιει,
αλλα ποικιλως και διαφορως· τοτε μεν γαρ δια της γυναικος του Ἀβρααμ, πηρωσας τας
ωδινας της φυσεως, υστερον δε δια λι 55.393 μου, και δι' ευετηριας· μετα δε ταυτα δια
των πληγων των επαλληλων. Ἐπειδη ουν ασθενειαν του Θεου κατεψηφιζοντο, και
ανηιρουν αυτοι τα πρωτοτοκα, και τον ποταμον εφοινιξαν· δεικνυσι μεν αυτοις και παρ'
αυτον τον καιρον δι' αμυδροτερων αυτου την ισχυν. Αι γαρ μαιαι των Αιγυπτιων
καταφρονησασαι των επιταγματων των ωμων εκεινων, και παραλογισαμεναι το απηνες
του βασιλεως δογμα, πολλης απελαυσαν της ευετηριης. Ταυτα δε αμφοτερα της του
Θεου προνοιας ην· το τε γαρ γυναικας ανδρειοτερας αποφηναι των τα διαδηματα
φορουντων, το τε αμοιβας ταυταις αποδιδοναι, και εις πληθος αυτας εκτειναι πολυ. Το
γαρ, Ευ εποιει ταις μαιαις, τουτο εστιν, εξεταθη αυτων η συγγενεια· δι' ων γαρ
ευηργετουν τους Ἰουδαιους, δια τουτων ελαμβανον παρα του Θεου τας αμοιβας. Ἐπειδη
τοινυν ουκ ανηιρουν αυτων τα τεκνα, και αυταις πολυπαιδιαν ο Θεος εχαρισατο. Ἐπειδη
δε επεμενον αναισθητως διακειμενοι, οξυτεραν επηγαγε την πληγην, και εμανθανε μεν
η οικουμενη, εμανθανον δε και οι Αιγυπτιοι· και εκεινοι μεν εξ ακοης, ουτοι δε εν τοις
οικειοις παθεσι, και οψει, και πειραι του Θεου την δυναμιν εωρων. ∆ια γαρ τουτο και
προελεγεν αυτοις, ινα μη συντυχιας τινος ειναι νομισθειη η πληγη και αυτοματου
θανατου. Ὅπερ ουν αλλαχου ειρηται περι του Σωτηρος, τουτο δη και ενταυθα εστιν
ειπειν. Ποιον δη τουτο; Και κατακυριευε εν μεσωι των εχθρων σου. Ου γαρ εις ερημον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

315

αυτους εξαγαγων, ουδε αλλαχου που, αλλ' εν αυτηι τηι πολει την πληγην επηγαγε. Και
ορα και εν τηι πληγηι φιλανθρωπιαν. Ἀπο γαρ κτηνων προτερον ηρξατο, και τοτε επι
τους ανθρωπους εχωρησε. Τις ουν ουκ αν αγασαιτο την δυναμιν, πως απαντα εν μιαι
καιρου ροπηι κατηνεγκε, την φειδω, την σοφιαν την αποῤρητον; Ουτε γαρ πρωτην
αυτην επηγαγε πληγην, δι' ετερων αυτους διορθωσαι βουλομενος, ουτε επειδη επηγαγε,
χωρις προῤρησεως επηγαγε. Τι δηποτε; Ἵνα τοις ρημασιν αυτους σωφρονισηι, και μη
ελθωσιν εις πειραν των πραγματων· ουτε παλιν επειδη ου διορθωθησαν, αφηκεν
αμφιβολον γενεσθαι την πληγην. Ἵνα γαρ μη τις αυτοματον αυτην νομισηι η νοσον, η
λοιμον αυτην επιουσαν, ορα ποσα γινεται. Πρωτον οτι εν μιαι νυκτι παντες. ∆ευτερον
οτι τα πρωτοτοκα παντα. Ει γαρ λοιμος ην, ουκ αν των πρωτοτοκων παντων μονον
ηψατο, και των δευτερων εφεισατο· αλλ' αδιακριτως αν επι παντας ηλθε. Τριτον, οτι ει
λοιμος ην, ουκ αν των Ἰουδαιων απεσχετο καθολου, και των Αιγυπτιων ηψατο μονον,
αλλ' εκεινα πολλωι πλεον αν κατειργασατο τα σωματα, τα πονωι και ταλαιπωριαι και
τοσουτοις κατειργασμενα κακοις, τα εν πενιαι και λιμωι επι τοσουτον ταριχευθεντα· ουχι
τα βασιλικα, ουδε τα εν αξιωμασι, τα πολλης απολαυοντα αδειας, και πολλης μετεχοντα
της θεραπειας. Ει λοιμος ην, ουκ αν αθροον επηλθεν, αλλα παντα τα προοιμια
επιδεικνυμενος της ελευσεως προτερον. Νυν δε ομου ταυτα 55.394 γινεται, ινα
ελεγχηται των Αιγυπτιων η αγνωμοσυνη. Και γαρ μετα την πληγην ταυτην, και το
σαφως μαθειν, οτι θεηλατος ην η πληγη, απελθοντας κατεδιωκον τους Ἰουδαιους, οπερ
της εσχατης ην αυτων αγνωμοσυνης σημειον, και υπερ του Θεου μεγιστη απολογια.
Ἐπειδη γαρ εμελλε παυεσθαι τα σημεια, εν τοιουτωι αυτα σημειωι επαυσεν, εν ωι και περι
των εμπροσθεν απελογησατο τοις βουλομενοις προσεχειν. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι, Τι
δηποτε παντες κολαζονται, του βασιλεως κατεχοντος τους Ἰουδαιους και
διαμαρτανοντος; δια του εσχατου λυει την αποριαν ταυτην. Πως δια του εσχατου; Ὅτι
ηνικα τα πρωτοτοκα αυτων επληγη, και ακοντος του βασιλεως τους Ἰουδαιους
εξεβαλλον. Ὥστε ει και εκ προοιμιων εβουλοντο, ισχυσαν αν περιγενεσθαι εκεινου. Ουκ
αρα παρα το μη δυνασθαι, αλλα παρα το μη βουλεσθαι, ουκ εκρατουν του βασιλεως. Και
η διωξις δε η μετα ταυτα κατηγοριας επιτασις.
εʹ. Τουτο δη και επι Σαουλ συνεβη. Ὅτε μεν γαρ εδει τον υιον εξελεσθαι, παντες
κοινηι κολακευοντες τον βασιλεα, και παρανομησαντα εξειλοντο· οτε δε ιερεας
εβουλετο σφαξαι τοσουτους, ουδε φωνην εῤρηξαν, ουδε προεστησαν. Ει δε τοτε την
φυσιν ειχον συμπραττουσαν, αλλα και ενταυθα του δικαιου την φυσιν. Ἱερεις γαρ ησαν,
και η σφαγη παρανομος ην, και θυμος κρισεως ουκ ορθης. Ἀλλ' αιτιον ην η ραιθυμια, και
το μη σφοδρα αλγειν υπερ των ιερεων. Ὅρα γουν οια αυτους μετα ταυτα κατελαμβανε
κακα· της γαρ ολιγωριας εκεινης ου την τυχουσαν ετισαν δικην. Ὅταν ουν τι
παρανομον γενηται, μηδεις εστω νωθης, αλλα πυρος θερμοτερος, και των αδικουμενων
μη ελαττον αλγειτω, και ουτω τα πλειονα στησεται των κακων. Ἀπο ανθρωπου εως
κτηνους. Τι δη ποτε και τα κτηνη; Ἐπειδη δι' ανθρωπους ταυτα εγινετο, δι' ανθρωπον
και κολαζει αυτα, ωστε αυξησαι τον φοβον, ωστε επιτειναι την συμφοραν, ωστε δειξαι
θεηλατον ουσαν την πληγην, και εκ των ουρανων τον πολεμον ηκοντα. Ἐξαπεστειλε
σημεια και τερατα εν μεσωι σου, Αιγυπτε. Τι εστι το, Ἐν μεσωι σου; Ἢ τον τοπον φησιν, η
το φανερως. Το γαρ, Ἐν μεσωι, πανταχου το φανερως δηλοι, ως οταν αλλαχου λεγηι·
Ειργασατο σωτηριαν εν μεσωι της γης· επειδη το μεσον απασι καταδηλον. Ἐξαπεστειλε
σημεια και τερατα εν μεσωι σου, Αιγυπτε. Εικοτως· προς γαρ διορθωσιν τα γινομενα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

316

εγινετο, και προς επιδειξιν των οφειλοντων κερδαινειν· ου γαρ απλως συνεβαινεν,
αλλα μετα πολλης της παραδοξοποιιας, ωστε και τωι πληττειν, και τωι παραδοξως,
διπλην εμποιειν την ωφελειαν. Ἐν Φαραω, και εν πασι τοις δουλοις αυτου. Ειδες την
δυναμιν την αφατον; πως ομου παντων οντων, τουτους επεγινωσκεν η τιμωρια, και
επασχον μεν εκεινοι, εκερδαινον δε ετεροι; Πως δε φησιν, Ἐν πασι τοις δουλοις αυτου;
Καιτοι γε ου παντες ειχον πρωτοτοκα· αλλα περι των αλλων σημειων λεγει, και εν μεν
Αιγυπτωι πληττομενων τουτων εκερδαινον οι Ἰουδαιοι· εν δε τηι ερημωι ευεργετουμενων
Ἰουδαιων, ωφελουντο ετεροι· και τας μεν πληγας τοις πολεμιοις επηγαγε, τας δε
ευεργεσιας τουτοις, δι' 55.395 εκατερων παντας ωφελων. Και τινος ενεκεν ουκ
ευεργετει και τουτους; Ὅτι ειωθασιν οι πλειους των ανθρωπων πληττομενοι μαλλον η
ευεργετουμενοι τον Θεον επιγινωσκειν. Ἐπει οτι γε αυτος ουκ εβουλετο κολαζειν, ορα
αυτον συνεχως ανεχοντα τας πληγας, και δι' εκατερων αυτου δεικνυντα και την
δυναμιν και την φιλανθρωπιαν. Καιτοι γε ηρκει μετα μιαν, και δευτεραν, και τριτην, ως
ανιατα νοσουντας απολεσαι παντη· αλλ' ουκ εβουλετο, αλλα καιτοι τα μελλοντα
προειδως, και οτι ουδε πεμπτηι, ουδε εκτηι, ουδε δεκατηι γενησονται βελτιους, τα αυτου
ποιων ουκ επαυετο· οθεν μαλιστα και την δυναμιν αυτου, και την κηδεμονιαν, και την
σοφιαν, και την αγαθοτητα εστι θαυμασαι. Την δυναμιν, οτι επληξε· την κηδεμονιαν,
οτι ανεσχε· την σοφιαν, οτι ειδως τα μελλοντα το αυτου εποιει· ο μαλιστα και αυτο
φιλανθρωπιας εστι, το απο των μικροτερων αρχεσθαι, το απο των αλογωτερων. Και
προιων δε και του βασιλεως ηπτετο, ο και μαλιστα εκκηρυχθηναι εποιει τα
συμβαινοντα. Τα μεν γαρ επι των ιδιωτων γινομενα, εικος και λαθειν· οταν δε ο
δεχομενος την πληγην περιφανης ηι, το κωλυον ουδεν πανταχου τα πραγματα
εξηχηθηναι. Ειπων τοινυν την αιτιαν, δι' ην επαταξε, λεγει και τας πληγας, και ουδε
ταυτας καταλεγει πολλακις, ουδε κατ' ειδος, αλλ' ενι ρηματι πασας αυτας αινιξαμενος
παρεδραμε τωι ειπειν, Ἐξαπεστειλε σημεια και τερατα εν μεσωι σου, Αιγυπτε. Ειτα παλιν
εξ Αιγυπτου τον λαον εξαγει εις την ερημον, πανταχου δεικνυς οτι ου μερικος ο Θεος,
ουδε εις μιαν χωραν κρατων, αλλα πανταχου της οικουμενης. ∆ιο επηγαγε λεγων· Ὃς
επαταξεν εθνη πολλα, και απεκτεινε βασιλεις κραταιους· δια πασης της οδου ενεχυρα
ποικιλως της δυναμεως αυτου διδους, και εν τωι διδασκειν αυτους δια των πραγματων
στρατηγων. Και γαρ δια των πολεμων και τα προτερα εδιδασκεν, οτι ουκ αερος φυσις,
ου στοιχειων δυναμις, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν, αλλ' η στρατηγουσα αυτων
επολεμει χειρ· και δι' εκατερων εκατερα εδεικνυτο, δια των εν Αιγυπτωι τα εν τηι ερημωι,
και δια των εν ερημωι, τα εν Αιγυπτωι. Ὅτε γαρ αυτοι χωρις οπλων, και παραταξεως, και
μαχης, εβαλλον τους πολεμιους, δηλον αυτοις εποιει, οτι και εν Αιγυπτωι ου στοιχειων
δεομενος ταυτα εκινησε κατ' αυτων, αλλα ποικιλως και διαφορως την εαυτου δυναμιν
ενδειξασθαι θελων, τοις ουσιν εις ταυτα εκεχρητο. Τον Σηων βασιλεα των Ἀμοῤραιων,
και τον Ὢγ βασιλεα της Βασαν. Ουκ επεισι τας πολεις, ουδε κατα μικρον λεγει την
παραταξιν, αλλα παλιν μεγαλοψυχως παρατρεχει μυριας νιφαδας θαυματων.
∆υναμενος γαρ ενδιατριψαι, και την τραγωιδιαν εκεινην εξογκωσαι, τουτο ου ποιει·
αλλα και εν πληθει ων και περιουσιαι των εργων του Θεου, εκ παραδρομης απαντα
επεισι. Καιτοι γε οι μεν ωπλισμενοι ησαν, και τειχηρεις πολεις οικουντες, και τα τακτικα
μεμελετηκοτες· οι δε φυγαδες, πολεμων απειροι, δουλειας μακρας απηλλαγμενοι και
τυραννιδος χρονιας, λιμωι αναλωθεντες και τιμωριαι, πασι προκειμενοι προς το κακως
πα 55.396 σχειν· αλλα παντων ησαν δυνατωτεροι δια την στρατηγουσαν αυτων χειρα.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

317

ς ʹ. Ειχε δε και το δικαιον ο πολεμος. Ου γαρ αυτοι επηιεσαν, αλλ' εκεινων τας
αιτιας παρεχοντων, αποτειχιζοντων αυτοις την οδον, οπερ εσχατης απανθρωπιας ην·
τους τε Ἰδουμαιους ουκ αφηκεν εις πολεμον εισελθειν. Ἵνα γαρ μη τηι σιγηι θαῤρουντες
μετα ταυτα παλιν επιωσιν, αλλ' ειδωσι τισι μεν πολεμειν, τινων δε φειδεσθαι χρη, εν τηι
ερημωι τουτο ποιει, δια των πραγματων νομον αυτοις τιθεις, πως δει κεχρησθαι τοις
απαντωσι. Και πασας τας βασιλειας Χανααν. Ειδες την οικουμενην απασαν εντευθεν
παιδευομενην; Καθαπερ γαρ πυρ ακανθαις, ουτως επηιεσαν απασι, και ουδεις αυτους
φερειν εδυνατο. Ἄκουε γουν τι φησιν ο Βαλααμ, ουκ απο των προφητων, ουκ απο
Μωυσεως μαθων, αλλ' απο των πραγματων· Το εθνος τουτο εστι το εκλειχον πασαν την
γην. Ειδες την μεταφοραν κυριως ειρημενην; Ουκ ειπε, Το πολεμουν, το καταβαλλον,
αλλα, Το εκλειχον το απονητι της νικης παραστησαι βουλομενος, και τα αναιμωτι
γινομενα τροπαια, και την εξ επιδρομης κρατησιν. Ουδε παραταξεως δεονται, φησι, και
συμβολης, αλλ' αρκει μονον επελθειν, και απαντα εξισταται και παραχωρει. Ου γαρ δη
μονον νομωι πολεμου και παραταξεως κρατειν αυτους εποιει, ινα μη τις αυτοις
λογισηται τα γινομενα, αλλα τα στοιχεια της οικουμενης κατ' αυτων εκινει· διο και
προκατεβαλλεν αυτων τας διανοιας, και χαλαζα κατενεχθεισα πολλους απωλεσε, και
ηλιος εστη, και τωι πολεμωι μηκος εδωκε, και πολλα παραδοξα τοιαυτα εγινετο, και ηχη
σαλπιγγων πυρος σφοδροτερον τοις πυργοις προσβαλλουσα τα τειχη κατηνεγκε. Τουτο
δε εκατερους ωφελει. Ἐκεινοι τε γαρ εμανθανον, ως ου παρ' ανθρωπων εστιν ο
πολεμος· και ουτοι επαιδευοντο προς τον Θεον βλεπειν, και μηδεποτε επι τοις
κατορθωμασι μεγαλοφρονειν, αλλα και καλλωπιζεσθαι και μετριαζειν. Του γαρ
κρατησαι το ουτω κρατησαι μαλλον αυτους εκοσμει, οπερ και σεμνους εποιει, και
μετριαζειν εδιδασκε· σεμνους μεν, οτι τοιουτον ειχον στρατηγον· μετριαζειν δε, οτι ουκ
οικειοις εφυσωντο κατορθωμασι. Και εδωκε την γην αυτων κληρονομιαν, κληρονομιαν
Ἰσραηλ λαωι αυτου. Και τουτο μεγιστον θαυμα, το μη μονον εκβαλλειν, αλλα και
δυνηθηναι κατασχειν την γην, και πολεις νειμασθαι· ο και πολλην παρειχεν αυτοις την
ηδονην, πολυν τον κοσμον, πολλην την φαιδροτητα. Και τουτο της του Θεου δυναμεως.
Ου γαρ μικρον κατασχειν πολεμιων χωραν, αλλα πολλης και ενταυθα χρεια ροπης.
Κυριε, το ονομα σου εις τον αιωνα, και το μνημοσυνον σου εις γενεαν και γενεαν.
Ἄλλος, Ἡ αναμνησις σου. Ἐνταυθα τηι δοξολογιαι το συνεχες διακοπτει του λογου, οπερ
τοις αγιοις ποιειν εθος αει. Ἐπειδαν γαρ αρξαμενοι τι λεγειν των του Θεου θαυματων.
πυρωθωσιν, ου προτερον επι το τελος ερχονται, εως αν υπερ των ειρημενων δοξασωσι
τον Θεον, και ευφημησωσι, και την επιθυμιαν εμπλησωσι την εαυτων. Ὅπερ και ο
Παυλος πανταχου ποιει· και εν προοι 55.397 μιοις δε μαλιστα των Ἐπιστολων, ως οταν
λεγηι ταις Ἐκκλησιαις της Γαλατιας· Χαρις υμιν, και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων, και
Κυριου Ἰησου Χριστου, του δοντος εαυτον υπερ των αμαρτιων ημων κατα το θελημα
του Θεου και Πατρος ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. Και εν τηι προς
Ῥωμαιους· Ὧν η υιοθεσια, και η δοξα, και η λατρεια, και η επαγγελια, ων οι πατερες, και
εξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην.
Και παλιν αλλαχου· Τωι δε βασιλει των αιωνων αφθαρτωι, αορατωι, μονωι σοφωι Θεωι
τιμη και δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. Ουτω δη και ο προφητης ενταυθα
εννοησας την προνοιαν την καθολου, την εν Αιγυπτωι πληγην, τας επι τηι ερημωι
γενομενας ευεργεσιας, τας ποικιλας και διαφορους, τας εις Ἰουδαιους, τας υπερ εκεινων
εις τους πολεμιους, και πυρωθεις απο της αφατου αυτου φιλανθρωπιας, δοξολογιαν
ανηνεγκε, λεγων· Κυριε, το ονομα σου εις τον αιωνα, και το μνημοσυνον σου εις γενεαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

318

και γενεαν. Τουτεστιν, η δοξα σου διηνεκης. Ουδεν γαρ αυτην λυμαινεται, ουδεν αυτην
διακοπτει, αλλ' εστιν αει, και μενει ατρεπτος, αμεταβλητος, ανθουσα, ακμαζουσα. Τι δε
εστι, Το μνημοσυνον σου εις γενεαν και γενεαν; Ἡ μνημη, φησιν, η περι σου,
ατελευτητος και περας ουκ εχουσα. Ὅτι κρινει Κυριος τον λαον αυτου, και επι τοις
δουλοις αυτου παρακληθησεται. Ἢ αμφοτερα ταυτα περι του λαου εστιν ειπειν, οτι
δικην απαιτησει, και μετα ταυτα παυσεται και ανακτησεται αυτους· η διελοντας, το μεν
Παρακληθησεται, περι του λαου· το δε Κρινει, περι των πολεμιων. Τουτεστι, τους μεν
ανακτησεται· τουτο γαρ εστι το, Παρακληθησεται· Κρινει δε τους πολεμιους, τουτεστι,
δικην απαιτησει υπερ αυτων.
ζʹ. Ειτα επειδη ουκ ειχεν απο βιου κατορθωματα αυτων ειπειν, τοις δικαιωμασι
τουτοις κεχρηται, τωι ονοματι του λαου, και τωι ονοματι των δουλων. Ειπων δε,
Παρακληθησεται, δεικνυσι της του Θεου φιλανθρωπιας την καταλλαγην, ου της
εκεινων αξιας. Ὅπου γαρ παρακλησις, συγγνωμης χρεια· οπου δε συγγνωμης χρεια, ουκ
αξια κατορθωματων, αλλα φιλανθρωπιας καιρος. Ἐπειδη τοινυν ειπεν ανωτερω· Το
μνημοσυνον σου εις γενεαν και γενεαν, μονοι δε των αλλων εθνων αυτοι Θεον
επεγραφοντο τοτε, τοιουτον τι αινιττεται δια τουτου, και λεγει, οτι Ἡ σωτηρια επι τον
λαον την δοξαν την παρα τοις πολλοις περι σου ουσαν δεικνυσιν. Ἡ μεν γαρ φυσει
προσουσα αυτωι δοξα, καν μηδεις ο θεραπευων ηι, μενει αμειωτος, ακαταλυτος,
αναλλοιωτος· η δε παρα πολλοις ευφημια, και απο της ημετερας σωτηριας δειχθησεται,
απολαβοντων ημων την πολιν, και το ιερον, και τον ναον, και επι της προτερας
γενομενων πολιτειας παλιν. Τα ειδωλα των εθνων αργυριον και χρυσιον, εργα χειρων
ανθρωπων. Ἐπειδη αρχομενος ελεγεν, Ὁ δε Κυριος ημων παρα παντας τους θεους, και
εδοξε τινα κατα συγκρισιν υπεροχην εισαγειν δια την ασθενειαν των ακουοντων, ορα
τουτο πως επιτεινει τωι λογωι. Ἀρξαμενος γαρ απο της του Θεου δυνα 55.398 μεως, και
ειπων τα εν τωι ουρανωι, τα εν τηι γηι, τα εν ταις αβυσσοις, τα εις Ἰουδαιους, τα επι της
οικειας, τα επι της αλλοτριας, τα επι των πολεμιων. τα επι των εθνων, ειτα αναμνησας
την χρηστοτητα, την φιλανθρωπιαν, την κηδεμονιαν, την σοφιαν, την δυναμιν, και
δειξας καθολου Θεον οντα, και της οικουμενης προνοουντα, κωμωιδει λοιπον και των
ειδωλικων θεων την ασθενειαν, και ευθεως απο της φυσεως αυτης καταφορικως
κεχρηται τωι λογωι· μαλλον δε και το ονομα αυτων εις κατηγοριαν παραγει. Το γαρ
ειδωλον ουδεν ετερον εστιν, η αδρανες τι και ευτελες, και ασθενειας ονομα
επιτεταμενης. ∆ιοπερ εντευθεν αρχεται λεγων· Τα ειδωλα των εθνων αργυριον και
χρυσιον. Πρωτον, οτι ειδωλον· δευτερον, οτι αψυχος υλη και κωφη· τριτον, οτι αυτο το
ειδωλα ειναι, ου μονον παρ' εαυτων εχουσι το μικρον, και ασθενες, και ευτελες, αλλα
και παρα των ανθρωπων. ∆ιο και επηγαγεν, Ἔργα χειρων ανθρωπων, οπερ μεγιστη
κατηγορια των θεραπευοντων αυτους· οτι και αυτου του ειναι αυτα αυτοι οντες αιτιοι,
εν αυτοις της σωτηριας τας ελπιδας εχουσι. Στομα εχουσι, και ου λαλησουσιν.
Ὀφθαλμους εχουσι, και ουκ οψονται. Ὦτα εχουσι, και ουκ ενωτισθησονται. Ου γαρ εστι
πνευμα εν τωι στοματι αυτων. Ὅμοιοι αυτοις γενοιντο οι ποιουντες αυτα, και παντες οι
πεποιθοτες επ' αυτοις. Στομα, φησιν, εχουσι, και ου λαλησουσιν. Ειδες πως επιτεινει την
κωμωιδιαν, και διελεγχει την απατην; Ἐπειδη γαρ πολλακις αυτα δαιμονες κινουσιν,
απαμφιεννυσι την υποκρισιν και το δραμα, δεικνυς οτι ουκ εστι πνευμα εν τωι στοματι
αυτων. Και τινος ενεκεν ο πονηρος δαιμων ου χωρις εκεινων δραι, ουδε φθεγγεται;
Ἐπειδη πορνειας, μοιχειας μυριας κακιας αι στηλαι των ειδωλων εισιν οι τυποι τουτων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

319

παιδευων τους απατωμενους δια της οψεως των ξοανων μιμεισθαι τα πραγματα, ων
σχηματα εστι τα ειδωλα, προσεδρευει και παρακαθηται κινων τε αυτα, και απατων. Ειτα
παλιν ετερον κωμωιδιας ειδος κινει λεγων· Ὅμοιοι αυτοις γενοιντο οι ποιουντες αυτα.
Ἐννοησον ηλικοι θεοι, ων η ομοιωσις εν ταξει κειται αρας. Ἀλλ' ου τα παρ' ημιν
τοιαυτα. Ἔσχατος γαρ αρετης ορος, και προς αυτην την κορυφην αναβηναι των αγαθων
ποιουν, το προς τον Θεον ομοιωθηναι, κατα το εγχωρουν ημιν. Παρα δε εκεινοις η
λατρεια, φησι, και οι θεοι τοιουτοι, ως την προς αυτους ομοιωσιν εν ταξει ειναι αρας
της εσχατης. Ὥστε και δι' ων αψυχος εισιν υλη, και δι' ων παρα των θεραπευοντων
γινονται, και δι' ων ειδωλα ασχημοσυνης εισι, και δι' ων αναισθητα κειται, και δι' ων εν
ταξει αρας προσεθηκε την προς αυτους ομοιωσιν· δια παντων γαρ δεικνυται της πλανης
η υπερβολη. Ειπων τοινυν αυτων την ασθενειαν, την απατην, την των δαιμονων
πονηριαν, την των ποιουντων αυτα ανοιαν, και ταχεως αυτων απαλλαγεις, επι την
δοξολογιαν κατακλειει τον λογον, ουκετι διηγουμενος τα περι του Θεου, αλλ' ως
αποδειξας σαφως, επι ωμολογημενοις πασι την ευφημιαν απαιτων παρα των της
ευεργεσιας απολαυοντων αυτου· διο και καλει παντας εις δοξολογιαν, ουτω λεγων·
Οικος Ἰσραηλ, ευλογησατε τον Κυριον. Οικος Ἀαρων, ευλογησατε τον Κυ 55.399 ριον.
Οικος Λευι, ευλογησατε τον Κυριον. Οι φοβουμενοι τον Κυριον, ευλογησατε τον Κυριον.
Ευλογητος Κυριος εκ Σιων, ο κατοικων Ἱερουσαλημ. Τι δηποτε ου παντας ομου καλει,
αλλ' εις ταγματα διαιρων; Ἵνα μαθηις, οτι πολλη η διαφορα της ευλογιας. Ἄλλως γαρ ο
ιερευς, αλλως ο Λευιτης, αλλως ο λαικος, αλλως ο πολυς λαος ευλογει. Το δε ειπειν,
Ευλογησατε, δεικνυντος εστι την μακαριαν και ακηρατον φυσιν εκεινην. Ευλογησατε
γαρ, φησιν, οτι των εναντιων απηλλαγητε, οτι τοιουτον κατηξιωθητε προσκυνειν Θεον,
οτι την αληθειαν επεγνωτε. Ἔστι μεν γαρ και αυτος ευλογητος, εν τηι φυσει εχων την
ευλογιαν, ου δεομενος της παρ' ετερων ευφημιας· πλην και υμεις ευλογειτε, ουχ ως
εκεινωι τι προστιθεντες, αλλ' ως αυτοι τι μεγα καρπουμενοι. Ει γαρ και φυσει εστιν
ευλογητος, ωσπερ ουν και εστιν, αλλα βουλεται και παρ' ημων ευλογεισθαι. Και παλιν
δε της Σιων μεμνηται, και της Ἱερουσαλημ. Ἐπειδη γαρ εκει τα της πολιτειας αυτοις
συγκεκροτητο, και τα της λατρειας υποθεσιν ειχε ταυτην, και εκειθεν επαιδευοντο, και
εῤρυθμιζοντο, βουλεται ποιησαι τους τοπους σεμνους τηι επωνυμιαι του Θεου, ινα
αιδεσιμοι οντες, μαλλον αυτοις ωσι περισπουδαστοι, περισπουδαστοι δε οντες, μαλλον
αυτους εφελκωνται, εφελκομενοι δε, προσηλωσι τηι λατρειαι, προσηλουντες δε, εις
μειζονα αγωσιν αρετην, δι' ην παντα εγενετο Ἀλλα τοτε μεν Ἱερουσαλημ και Σιων,
σημερον δε ο ουρανος και τα εν τοις ουρανοις. Τουτωι δη και ημεις ωμεν, παρακαλω,
προσηλωμενοι, ινα και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΕʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι, οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου.
αʹ. Ειπων ανω περι της ευεργεσιας του Θεου της εις ανθρωπους γενομενης, και
περι της ποσοτητος του ελεους αυτου διαλεγεται, ου μετρων ουδε γαρ δυνατον, αλλα τωι
απειρωι το μεγεθος αυτου παραστησαι βουλομενος, και παρακαλει προς δοξολογιαν
απαντας, καλων και λεγων· Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι· τουτεστιν, ευχαριστειτε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

320

ευφημειτε αυτον. Ὅτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Τι δε εστιν, Εις τον αιωνα; Ου ποτε
μεν, φησιν, ευεργετει, ποτε δε αφισταται, ουδε ποτε μεν ελεει, ποτε δε παυεται, οπερ επ'
ανθρωπων συμβαινει, και παθει κωλυομενων, και ευτελειαι διακοπτομενων, και
θεραπειαι εμποδιζομενων, και περιστασει πραγματων ου συγχωρουμενων· αλλ' ο Θεος
ου τοιουτος, αλλα διηνεκως ελεει, και ουδεποτε παυεται τουτο ποιων, καν διαφορως
και ποικιλως επιτεληι. Ἀει ουν ελεει, και ουδεποτε ισταται τους ανθρωπους ευεργετων.
Ειτα ειπων, οτι ελεει διαπαντος, δεικνυσι και τα δειγματα του ελεους, και του διαπαντος
μενειν αυτου τον ελεον, εκ των ορωμενων ποιουμενος την αποδειξιν· και επειδη προς
ευσεβειαν αυτους εχειραγωγει, ορα πως παλιν προς τους των Ἑλληνων θεους
αποτεινεται, παλιν τηι αυτηι συγκαταβασει κεχρημενος. Τι γαρ φησιν; Ἐξομο 55.400
λογεισθε τωι Θεωι θεων, καθ' εκαστον επιλεγων, Ὅτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Και,
Τωι Κυριωι των κυριων. Ἐν μεν ουν τωι προτερωι ψαλμωι ελεγεν, οτι παρα παντας τους
θεους εστιν· ενταυθα δε ετι πλεον, οτι και Κυριος αυτων και ∆εσποτης αυτων εστιν, αν
τε των ειδωλων λεγηις, αν τε των δαιμονων. Ει γαρ και ητιμωμενοι, και
προσκεκρουκοτες οι δαιμονες, αλλα δουλοι και υποκυπτοντες. ∆ια τουτο ουν
εξομολογεισθε, φησιν, οτι Θεον εχετε παντων ανωτερον, ου ομοιος ουδεις, παντων
∆εσποτην, παντων Κυριον. Καιτοι των ευαρεστουντων καλειται Θεος, ως οταν λεγηι·
Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ και ο Θεος Ἰακωβ. Πως ουν ενταυθα των
δαιμονων φησιν; Ἀλλ' ετερως εκεινο, και ετερως τουτο. Ἐκει μεν γαρ ινα την οικειωσιν
παραστησηι, και την πολλην προς αυτους αγαπην· ενταυθα δε, ινα την υπεροχην
γνωρισηι. Τωι ποιουντι θαυμασια μεγαλα μονωι· οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Ἐπειδη
απεφηνατο, οτι Κυριος εστι των θεων, και ∆εσποτης, τηι αποφασει παρεχει λοιπον την
αποδειξιν, και κατασκευαζει το ειρημενον, απο της δυναμεως αυτον παλιν
ανακηρυττων. Και ουκ ειπε, Τωι ποιησαντι, αλλα, Τωι ποιουντι, δεικνυς αυτον διηνεκως
ευεργετουντα, και θαυματοποιουντα, και παραδοξα εργαζομενον. Και δυο ταυτα αυτου
τιθησιν εξαιρετα, οτι τε ποιει, και οτι μονος ποιει· μαλλον δε και τρια, και τεσσαρα· και
γαρ οτι ποιει, και οτι θαυματα, και μεγαλα θαυματα, και οτι μονος ποιει. Ταυτα δε ου
προς αθετησιν του Παιδος, αλλα προς αντιδιαστολην ειρηται των δαιμονων. Και τινα
ταυτα εστι τα θαυματα, ιδωμεν, τα μεγαλα, α μονος ποιει. Καιτοι γε αρχομενος ου περι
δυναμεως διελεχθη ημιν, αλλα περι φιλανθρωπιας και αγαθοτητος. Ἐξομολογεισθε γαρ,
φησι, τωι Κυριωι, οτι αγαθος. Πως ουν εις τον περι δυναμεως εμπιπτει λογον ενταυθα
λοιπον; Ὅτι ουχι δυναμεως μονον, αλλα φιλανθρωπιας ταυτα εστι τα θαυματα. Τινα δε
εστι τα θαυματα δεικνυς, επαγει λεγων· Τωι ποιησαντι τους ουρανους εν συνεσει, τωι
στερεωσαντι την γην επι των υδατων. Ἕτερος, Τωι πιλησαντι την γην παρ' υδασι, τωι
ποιησαντι φωτα μεγαλα μονωι, τον ηλιον εις εξουσιαν της ημερας, την σεληνην και
τους αστερας εις εξουσιαν της νυκτος. Ταυτα ει και την δυναμιν αυτου και την σοφιαν
εμφαινει, αλλ' ομως και πολλην την φιλανθρωπιαν δεικνυσι. Το μεν γαρ ουτω μεγαλα
γενεσθαι, και καλα και διαρκη, την ισχυν ανακηρυττει, και την σοφιαν· το δε δι' ημας
αυτα γενεσθαι, και την χρειαν την ημετεραν, την φιλανθρωπιαν και την αγαθοτητα την
διηνεκη. Ὁραις πως εις τον αιωνα το ελεος αυτου; Ου γαρ προς δεκα και εικοσι ετη
πεποιηκεν αυτα, ουδε προς εκατον, και διακοσια, και χιλια, αλλα παρα πασαν την ζωην
ημων εξετεινεν αυτα. ∆ιο και τουτο δηλων, εν εκαστωι στιχωι επιλεγει, Ὅτι εις τον
αιωνα το ελεος αυτου. Και το δη εκπληττον, οτι εποιησε μεν, και εδωκεν εξ αρχης
γενομενα· επειδη δε παρεβη ο ανθρωπος, ουδε ουτως αυτον εξεβαλεν· αλλα απερ
εδωκεν ουχ αμαρτοντι, τουτοις 55.401 αφηκε και μετα την αμαρτιαν ενδιαιτασθαι, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

321

ουκ εκωλυσεν αυτων την χρησιν μετα την αμαρτιαν εκεινην. Και ουκ εποιησεν ουρανον
ενα μονον, αλλα και ετερον, εκ προοιμιων δεικνυς, οτι ουκ εναφιησιν ημας τηι γηι, αλλ'
εκει μεταστησει. Ει γαρ μη εμελλεν εκει μεθισταιν, τινος ενεκεν και ουρανος παρηγετο;
Ου γαρ δη αυτωι χρησιμον τουτο το στοιχειον· ουδενος γαρ δειται· αλλα τους απο γης
εκει μεθισταιν βουλομενος, παρεσκευασε τα οικηματα.
βʹ. ∆ιο και ο Προφητης ταυτα ειδως, εφ' εκαστωι, Εις τον αιωνα το ελεος αυτου,
επιλεγει, εκπληττομενος αυτου την φιλανθρωπιαν. Τωι στερεωσαντι την γην επι των
υδατων. Ὅρα παλιν κανταυθα την φιλανθρωπιαν. Ἐπειδη γαρ εγενομεθα θνητοι, και εν
πολλαις χρειαις κατεστημεν, ουδε ουτως εγκατελιπεν, αλλα και ενταυθα καταλληλον
ημιν καταγωγιον δεδωκε τον μεταξυ χρονον, και τοσουτων την γην δειγματων της
αυτου φιλανθρωπιας ενεπλησεν, ως μηδε λογωι παραστηναι δυνασθαι. Ὁ γουν
προφητης εμπεσων εις την αβυσσον των ευεργετηματων τουτων, και ιδων το πελαγος
αχανες, απεπηδησε μεγα βοησας και ειπων· Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε. Παντα
εν σοφιαι εποιησας. Και τον ηλιον δε ει τις κατιδοι, και την σεληνην, και την διαταξιν
των καιρων, παλιν οψεται αυτου την φιλανθρωπιαν απασαν. Ου γαρ μικρον ημιν εις
ευταξιαν ζωης, και εις αυτην την ζωην ταυτα συντελει τα στοιχεια, τρεφοντα, καρπους
πεπαινοντα, ων ανευ ζησαι ουκ ην, καιρους ημιν δεικνυντα, ωρας χαρακτηριζοντα,
δρομους ημερας και νυκτος διαστελλοντα, οδοιπορους γης και θαλαττης οδηγουντα,
μυριαν ετεραν χρειαν παρεχομενα. Ειδες πως εις τον αιωνα το ελεος αυτου, και πως
καθ' εκαστον των στιχων τουτο επιλεγει ο Προφητης; Ἕτερος δε ερμηνευτης, Εις
εξουσιαν της ημερας, Ἐπικρατειν ειπε της ημερας. Ἄλλος, Εις εξουσιαν εν νυκτι. Τωι
παταξαντι Αιγυπτον συν τοις πρωτοτοκοις αυτων· και εξαγαγοντι τον Ἰσραηλ εκ μεσου
αυτων. Ἐν χειρι κραταιαι, και εν βραχιονι υψηλωι. Συνεχως περιστρεφει το θαυμα το εν
Αιγυπτωι, δια την πολλην αυτων αγνωμοσυνην, και το αει τουτων ακουοντας
επιλανθανεσθαι. Ου μικρον δε και το ελεος σημειον· τουτο γαρ απηλλαξεν αιχμαλωσιας
εκεινους, δουλειας, και τοις μετα ταυτα γεγονε θεογνωσιας υποθεσις. Και ετερον δε
ενταυθα αινιττεται. Ποιον δη τουτο; Ὅτι και μετα την πληγην εκεινην της αυτου
δυναμεως γεγονε το απαλλαξαι αυτους της δουλειας, κατασεισαντος αυτους τωι φοβωι,
και καταποντισαντος τηι θαλασσηι. Ταυτα δε λεγει, ινα μη τις των ανοητοτερων νομισηι,
οτι κελευων αυτοις το χρυσιον λαβειν, και τα σκευη τα αργυρα, δι' ασθενειαν εκελευε.
Και γαρ και τουτο εποιησε πανταχοθεν βουλομενος ειναι φοβερος τοις πολεμιοις, και
δειξαι οτι και δυναμει και μετα αυθεντιας απαντα δυναται εργαζεσθαι, και απαταιν
αυτους, και παρακρουεσθαι. Ἅ τε γαρ φανερως εποιησεν, ου δια τουτο εποιησεν, ως ου
δυναμενος απατησαι· α τε απατησας, ου δια τουτο εποιησεν, ως ου δυναμενος φανερως
λαβειν, αλλ' εν εκατερωι τωι μερει την ισχυν την εαυτου δεικνυς. Ὅτι γαρ και τουτο
μεγαν φοβον ενεθηκε 55.402 τοις αλλοφυλοις, ακουσον τι φασι μετα ταυτα οι μαντεις οι
Ἀζωτιων· Ουτος ο Θεος ο σκληρος, ος επαταξε την Αιγυπτον, και οτε ενεπαιξεν αυτοις,
τοτε εξηγαγεν αυτους. Ὁραις αυτους και δια τουτο τρεμοντας αυτον, δια την κλοπην, δια
την απατην, δια το αποχρησασθαι αυτους; Τωι καταδιελοντι την ερυθραν θαλασσαν εις
διαιρεσεις. Ἕτερος, Εις τομας. Ἄλλος, Εις τμηματα. Τινες γαρ φασιν, οτι ου μια γεγονεν
η οδος, αλλα καθ' εκαστην φυλην το υδωρ εσχιζετο, ως πολλας γενεσθαι τας διαβασεις.
Ἀλλα ταυτα παντα ει και πολλην την ισχυν επεδεικνυτο, και φοβερον αυτον απεφαινε
και μεγαν, αλλ' ουν πολλην και την φιλανθρωπιαν ειχεν, ουχι τοις απολαυουσι μονον,
αλλ', ει προσεχειν εβουλοντο, και τοις εναντιοις. Ου γαρ απλως κατεποντισεν αυτους,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

322

αλλα μετα τοσαυτην θαυματουργιαν βουλομενους κατατολμησαι των υδατων· εδει δε
αυτους, ει και παντων ησαν αναισθητοτεροι, τα τε προτερα εννοησαντας, τα τε παροντα
και προ των οφθαλμων, εκπλαγηναι αυτου την ισχυν, και προσκυνησαι, και παυσασθαι
της ακαιρου φιλονεικιας. Οι δε την κτισιν απασαν ορωντες προς το δοκουν αυτωι
μεταστοιχειουμενην, και πολεμουσαν αυτοις, ουδε ουτως εληξαν της μανιας, αλλα και
το παραδοξον εκεινο θαυμα βλεποντες, κατετολμησαν της ξενης εκεινης και καινης
οδοιποριας. ∆ιο και ταφος αυτοις το πελαγος γινεται· ουδε γαρ φυσεως ην εργον, αλλα
θεηλατου πληγης το γενομενον· δια δη τουτο εν βραχειαι καιρου ροπηι τα εναντια
ειργαζετο· και ου καθ' εν ετεμνετο μερος, αλλα κατα αριθμον των φυλων απασων. Καθ'
εκαστον δε των σημειων ελεους μνημονευει, οτι τουτο μαλιστα ην τωι Θεωι
περισπουδαστον, επειδη δια των στοιχειων εγινετο το θαυματα, μη φυσικης τινος
ακολουθιας ειναι νομισθηι τα γινομενα, αλλα της ανωθεν ροπης παραδοξοποιουσης τα
θαυματα. Ὃ δη και επι της θαλαττης συνεβαινε, και δηλον εγινετο, ουκ εκ του συμβηναι
τοτε, αλλ' εκ του μετ' εκεινο μηκετι γενεσθαι· παλιν δε τα φυσικως γινομενα, συνεχη
και πυκνα, και κατα καιρον επιτελεισθαι πεφυκε. Και διαγαγοντι τον Ἰσραηλ δια μεσου
αυτης· οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου.
γʹ. Ὁραις πως δικαιως καθ' εκαστον στιχον λεγει το, Εις τον αιωνα το ελεος
αυτου; Ταυτα γαρ απαντα την διηνεκη κηδεμονιαν εδεικνυ. Ει γαρ και τα γενομενα
τελος ειχεν, αλλ' αι μνημαι αυτων τοις μετα ταυτα πολλην θεογνωσιας παρειχον
υποθεσιν. Και γαρ τηι μνημηι εις εγγονους παραπεμπομενα εχειραγωγει προς φιλοσοφιαν
πολλην. Ἄλλως δε ουκ εκεινα επραχθη μονον, και επαυσατο η του Θεου κηδεμονια,
ουδε μεχρι των Αιγυπτιακων εστη τα της φιλανθρωπιας, αλλ' εκαστος καιρος και
χρονος απας εχει παρατεινομενα της αφατου αυτου φιλανθρωπιας τα δειγματα. Ὑπερ
ων και αυτος εκπληττομενος, συνεχως επιλεγει το, Ὅτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου.
Και καλως 55.403 επηγαγε, Τωι διαγαγοντι τον Ἰσραηλ δια μεσου αυτης· επει και τουτο
της του Θεου δυναμεως. Ου γαρ ηρκει το την θαλασσαν υπονοστησαι, και ραιδιαν αυτοις
ποιησαι την διοδον· αλλ' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα αν αυτους εξεπληξε, και εφοβησε,
και απειρξε τολμαιν, τωι παραδοξωι πολλην δειλιαν εμποιουν· αλλα της του Θεου
δυναμεως εγενετο το και μετα την αναχωρησιν της θαλασσης θαρσος αυτοις ενθειναι,
και πεισαι διαβηναι την καινην εκεινην και ξενην οδον. Και γαρ εν εκατερωι τμηματι
κορυφουμενων των υδατων, υψηλης τινος και γενναιας εδει ψυχης αυτοις, ωστε μη
δεισαι την διαβασιν, μηδε υποπτευσαι, οτι κορυφουμενα εκατερωθεν τα πελαγη
επελευσεται αυτοις, και καταποντισει το στρατοπεδον απαν. Και εκτιναξαντι Φαραω και
την δυναμιν αυτου εις θαλασσαν Ἐρυθραν. Την ευκολιαν βουλομενος δειξαι του
καταποντισμου, τηι λεξει ταυτηι εχρησατο. Συ δε μοι σκοπει, πως μετα της δυναμεως και
της αγανακτησεως και την μακροθυμιαν επεδειξατο, ου προτερον αυτους ανελων,
καιτοι ουτως αναισχυντως και φιλονεικως διακειμενους, εως οτε φεροντες αυτοι
εαυτους εκοντες κατεκρημνισαν. Ουδ' εικη δε και το στρατοπεδον κολαζεται· αλλ'
επειδη των αμαρτηματων εκοινωνησαν, και της διωξεως μετεσχον, κοινωνουσι και της
κολασεως και της τιμωριας. Τωι διαγαγοντι τον λαον αυτου εν τηι ερημωι· οτι εις τον
αιωνα το ελεος αυτου. Τουτο ουκ ελαττον του δια της θαλαττης διαγαγειν. Ει γαρ και
ξηρα υπεκειτο γη, δυναμενη στεγειν το στρατοπεδον, αλλ' ομως πολλα ετερα ην τα
λυπουντα. Και γαρ ικανα παντα καταναλωσαι, και θανατωι παραδουναι χαλεπωτατωι,
και λιμος, και αυχμος, και διψος, και ακτις θερμοτερα του δεοντος επικειμενη, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

323

θηριων πληθη, και η των επιτηδειων απαντων ερημια. Οιδας δε οσων ο ανθρωπος
δειται. Ἀλλ' ομως απαντων εκεινων γυμνωθεντες, και ου στεγην εχοντες, ου τροφας,
ουκ ενδυματα αρκουντα, ουχ υποδηματα, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν, ως εν μεσαις
χορευοντες πολεσιν, ουτω δια της ερημου πασης εκεινης εβαδιζον. Συ δε μοι σκοπει,
ποσα παρεδραμε θαυματα τα εν τηι ερημωι γινομενα, και ποσων ετων δημαγωγιαν· και
δυο τινων μεμνηται θαυματων, των επι των βασιλεων εκεινων γεγενημενων. Και γαρ
παρεις ειπειν την καινην τραπεζαν εκεινην, την στεγην την παραδοξον, την λαμπαδα
την μηδεποτε μη φανεισαν, των ιματιων το διαρκες, των υποδηματων το ανενδοτον,
τας απο των πετρων πηγας, τα αλλα τα καινα και παραδοξα, δι' ων ραιδιαν εποιει την
οδοιποριαν αυτοις, δυο μονον μεμνηται, πως τους βασιλεας των βαρβαρων ανειλε, και
πως το τροπαιον εστησε, και την νικην αυτοις εχαρισατο, τα λοιπα παραχωρων τωι
ακροατηι μετα ακριβειας αναλεγειν· διο φησι· Τωι παταξαντι βασιλεις μεγαλους. Και
αποκτειναντι βασιλεις κραταιους· τον Σηων βασιλεα των Ἀμοῤραιων, και τον Ὢγ
βασιλεα της Βασαν. Και εφ' εκαστωι τουτων επιλεγει, Ὅτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου,
δεικνυς οτι ει και απο πολεμιων πολεμιοι διεδεχοντο, αλλ' ουδεις αυτους εχειρουτο. ∆ια
τι; Ὅτι διηνεκως της φιλανθρωπιας αυ 55.404 του απελαυον. Τουτο γαρ αινιττεται
λεγων συνεχως, Ὅτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Και δοντι την γην αυτων
κληρονομιαν, κληρονομιαν Ἰσραηλ δουλωι αυτου. ∆ιπλα τα της ευεργεσιας, και το
κρατησαι των πολεμιων, και το γενεσθαι κυριους των εκεινων. Και γαρ και τουτο
δυναμεως πολλης ην, ου το εκβαλειν τους ενοικουντας, αλλα και το δυνηθηναι
κατασχειν και περιγενεσθαι της αλλοτριας. Ειτα παλιν σαφεστερον τουτο δεικνυς, οτι
ουκ απ' αξιας τουτων γεγονασι κυριοι, αλλ' απο της αγαθοτητος αυτου μονης,
επηγαγεν· Ὅτι εν τηι ταπεινωσει ημων εμνησθη ημων ο Κυριος· δηλων ως ουκ εν τοις
κατορθωμασιν, ουκ εν τηι ευπραγιαι, αλλ' εν τηι ταπεινωσει ημων. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστιν· ηρκεσεν η συμφορα επικαμψαι αυτον, και το κακως πασχειν ημας. Ἐπει και εξ
αρχης, οτε αυτους απηλλαττεν Αιγυπτου, ουκ ειπεν, Ἰδων ειδον την καταβολην αυτων
την επι το βελτιον· αλλ', Ἰδων ειδον την κακωσιν του λαου μου του εν Αιγυπτωι. Και
ελυτρωσατο ημας εκ των εχθρων ημων. Ἵνα μη κατα μικρον καταλεγηι τους πολεμους,
τας εφοδους, τας νικας, τα τροπαια, παλιν ενι ρηματι κατορθωματων ορμαθον
παραδραμων, και τα μερικα αφεις τα εις Ἰουδαιους γινομενα, επι την καθολικην αυτου
προνοιαν ερχεται λεγων· Ὁ διδους τροφην πασηι σαρκι. Ἄλλος, Ὃς διδωσιν αρτον.
Ἄλλος, ∆ιδους αρτον. Ουκ αρα γης, ουδε υδατων, ουδε αερων, ουδε ακτινος, ουδε αλλου
τινος εισι των καρπων αι γοναι, αλλ' αυτου το παν. Και ορα κανταυθα ου την δυναμιν
μονον, αλλα και την φιλανθρωπιαν την αφατον. Ὅπερ γαρ ο Χριστος φησιν, Ἀνατελλει
τον ηλιον αυτου επι πονηρους και αγαθους, και βρεχει επι δικαιους και αδικους· τουτο
και ουτος ενταυθα ηινιξατο, ειπων· Ὁ διδους τροφην πασηι σαρκι· τουτεστιν, ουχι τοις
δικαιοις, ουδε τοις κατορθουσι μονον, αλλα και αμαρτωλοις και ασεβεσι, και πασηι τηι
των ανθρωπων φυσει· ο και μαλιστα αυτου την δεσποτειαν ανακηρυττει. Ειδες οτι δια
τουτο μαλιστα ο ψαλμος συγκειται, ωστε προς θεογνωσιαν χειραγωγησαι; ∆ια δη τουτο
και αρχομενος απο των καθολου ηρξατο, και τελευτων εις ταυτα κατεληξεν· ανωτερω
μεν ειπων ηλιον και σεληνην, και αστραπας και υετους, απερ ουκ εν μερει γινεται της
οικουμενης· εν δε τωι τελει εις την κοινην απαντων καταληξας τροφην. Ειτα απο
τουτων κατασκευασας την καθολου προνοιαν, επηγαγεν· Ἐξομολογεισθε τωι Θεωι του
ουρανου, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου. Ἀπο γαρ τουτων κακεινο δηλον, οτι και των
ανω και των κατω παντων αυτος εστι ∆εσποτης, και πανταχου τα της προνοιας αυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

324

και της κηδεμονιας εκτεταται. Ὑπερ απαντων τοινυν αυτωι την ευχαριστιαν
αναφερωμεν, των κοινων, των ιδικων, υπερ της αγαθοτητος, υπερ της φιλανθρωπιας,
υπερ της δυναμεως, υπερ της κηδεμονιας, και διηνεκως τουτο ποιουντες διατελωμεν,
καθως και ο Ψαλμωιδος φησιν, Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι, οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα
το ελεος αυτου. Τουτο γαρ θυσια, τουτο προσφορα, τουτο μαλιστα ημιν ιλεων αυτον
καθιστησι, και της ευνοιας απολαυσαι ποιει της εκεινου· ης γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛ ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ὑπερ των ποταμων Βαβυλωνος, εκει εκαθισαμεν, και εκλαυσαμεν εν τωι μνησθηναι
ημας της Σιων.
αʹ. Πολυς ο ποθος τοις ανδρασι της πολεως, πολυς ο ερως της επανοδου. Ἕως
μεν γαρ ειχον τα αγαθα εν χερσιν, ακκιζομενοι και υβριζοντες διετελουν· επειδη δε
εξεβληθησαν αυτων, τοτε λοιπον εν επιθυμιαι κατεστησαν. ∆ια γαρ τουτο αυτους και
εξεβαλεν, ινα αυτους εις ποθον αναγαγηι μειζονα. Και τουτο πολλαχου ποιειν ο Θεος
ειωθεν. Ὅταν γαρ εντρυφωντες αυτου τοις αγαθοις μη αισθανωμεθα, εν ερημιαι αυτων
ημας καθιστησιν, ωστε τηι στερησει σωφρονισθεντας ζητησαι παλιν την απολαυσιν.
Τινος δε ενεκεν παρα τους ποταμους εκαθηντο; Ἅτε αιχμαλωτοι οντες, και απο
πολεμιας ειλημμενοι χωρας, εξω τειχων και πολεων ηυλιζοντο. Ἐπι ταις ιτεαις εν μεσωι
αυτης εκρεμασαμεν τα οργανα ημων. Ἕτερος, Κιθαρας ημων. Ἄλλος, Λυρας. Και τινος
ενεκεν τα οργανα επηγοντο εις αιχμαλωσιαν απιοντες, και ου μελλοντες αυτοις
χρησθαι; Ὠκονομητο και τουτο υπο Θεου, ωστε και επι της αλλοτριας εχειν υπομνηματα
της πολιτειας της προτερας, και μαλλον αυτους δακνεσθαι ορωντας τα συμβολα της
θρησκειας εκεινης. Ὅτι εκει επηρωτησαν ημας οι αιχμαλωτευσαντες ημας λογους
ωιδων· και οι απαγαγοντες ημας· Ὕμνον αισατε ημιν εκ των ωιδων Σιων. Ου μικρα και
εντευθεν εκερδαινον εν τωι τους βαρβαρους επικεισθαι, και των ᾀσματων επιθυμειν
ακουειν των παρ' αυτων. Ὅρα δε καντευθεν ποσην απο της αιχμαλωσιας εδεξαντο την
διορθωσιν. Οι γαρ εξορχησαμενοι, και της οικειας αποσκιρτησαντες λατρειας, και παντι
τροπωι τα νομιμα καταπατησαντες, τοσαυτηι ακριβειαι κεχρηνται επι της αλλοτριας, ως
και των βαρβαρων επικειμενων, και απειλουντων, και πανταχοθεν περιστοιχιζοντων
αυτους, και επιθυμουντων ακουσαι, μηδε ουτως χαρισασθαι αυτων τηι επιθυμιαι, αλλα
προτιμησαι τον νομον, και διατηρησαι μετα ακριβειας. Το δε, Οι απαγαγοντες, ετερος
ειπεν, Οι καταλαζονευομενοι ημων, μονονουχι τουτο δηλων· Οι προ τουτου
επεμβαινοντες, και κατεξανισταμενοι, ουτω τωι χρονωι γεγονασι πραοι και επιεικεις και
ημεροι, ως και των ωιδων επιθυμειν ακουειν των ημετερων. Ἀλλ' ομως ουκ ενεδωκαν
ουτοι. Ειδες πως ισχυρους η θλιψις εργαζεται; πως κατανενυγμενους ποιει; πως
συντριβει την διανοιαν; Και γαρ εκλαιον, και τον νομον διετηρουν, και οι των
προφητων δακρυοντων γελωντες, και κωμωιδουντες, και χλευαζοντες, ουτοι νυν
μηδενος υπομιμνησκοντος αυτους προς δακρυα ετρεποντο, και εθρηνουν. Ἐκ τουτου
και οι πολεμιοι τα μεγαλα εκερδαινον. Και γαρ εωρων αυτους ου τηι αιχμαλωσιαι
πιεζομενους, ουδε την δουλειαν θρηνουντας, ουδε την εν αλλοτριαι διατριβην, αλλα το
της οικειας εκπεσειν λατρειας. ∆ια τουτο προστιθησιν· Ἐν τωι μνησθηναι ημας της Σιων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

325

Και γαρ ουχ απλως θρηνουσιν, αλλ' εργον τουτο ποιουνται. ∆ια τουτο και αρχομενος
ελεγεν, Ἐκαθισαμεν, και εκλαυσαμεν, δηλονοτι, δια τουτο συνηδρευσαμεν, 55.406 ωστε
κινησαι θρηνους και ολολυγας. Τινος δε ενεκεν ουκ εφειτο αιδειν επι της αλλοτριας;
Ὅτι ουκ εδει βεβηλα ωτα ακουειν των αποῤρητων εκεινων. Πως αισομεν την ωιδην
Κυριου επι γης αλλοτριας, Τουτεστιν, ουκ εφειται ημιν αιδειν. Ει γαρ και της πατριδος
εξεπεσομεν, αλλα τον νομον μενομεν διατηρουντες, και την ακριβειαν αυτου
διαφυλαττοντες. Ὥστε καν των σωματων κρατητε, της γνωμης ου περιεσεσθε. Ειδες
φιλοσοφον ψυχην γινομενην απο της θλιψεως, και υψηλοτεραν των δεινων; Ἐαν
επιλαθωμαι σου, Ἱερουσαλημ, επιλησθειη η δεξια μου. Κολληθειη η γλωσσα μου τωι
λαρυγγι μου. Ὅρα καντευθεν πολλην την μεταβολην. Και γαρ οι καθ' εκαστην ημεραν
ακουοντες, οτι της πολεως εκπεσουνται, και ου φροντιζοντες, εαυτοις επαρωνται νυν,
ει επιλαθωνται αυτης. Τι δε εστιν, Ἐπιλησθειη η δεξια μου; Ἡ ισχυς μου, φησιν, η
δυναμις μου επιλαθοιτο μου, και γενοιμην αφωνος απο του μεγεθους των κακων, Ἐαν
μη σου μνησθω· εαν μη προαναταξωμαι την Ἱερουσαλημ ως εν αρχηι της ευφροσυνης
μου. Τι εστιν, Ἐαν μη προαναταξωμαι την Ἱερουσαλημ; Ουχ απλως σου μνημονευσω,
φησιν, εν τοις αλλοις, αλλα και εν τοις υμνοις, και εν ταις ωιδαις. Το δε,
Προαναταξωμαι, προανακρουσωμαι εστι· σφοδρα ποθουντων ρημα φθεγγομενοι,
μαλλον δε ερωντων, και εκκαιομενων περι αυτην. Ἀκουωμεν παντες ταυτα, και
παιδευωμεθα. Καθαπερ γαρ ουτοι εκπεσοντες, τοτε ζητουσιν αυτην· ουτω και ημων
πολλοι τουτο πεισονται εν εκεινηι τηι ημεραι της ανω Ἱερουσαλημ εκπιπτοντες. Ἀλλ'
ουτοι μεν εκπεσοντες ελπιδας εσχον επανοδου, ημας δε εκπεσοντας ουκ ενι παλιν
επανελθειν. Ὁ γαρ σκωληξ αυτων ου τελευτησει, φησι, και το πυρ αυτων ου
σβεσθησεται. ∆ιο δη ακριβεστερον δει τοις καθ' ημας αυτους προσεχειν, και τον παροντα
βιον ουτως οικονομειν, ωστε μη γενεσθαι αιχμαλωτους μηδε αλλοτριους, μηδε ξενους
της μητροπολεως εκεινης. Μνησθητι, Κυριε, των υιων Ἐδωμ την ημεραν Ἱερουσαλημ·
των λεγοντων, Ἐκκενουτε, εκκενουτε εως των θεμελιων αυτης. Ἕτερος, Τοις υιοις
Ἐδωμ. Και τουτο το ρημα εκκαιομενων περι την πολιν. Ὃ δε λεγουσι, τουτο εστιν·
Ἀπαιτησον δικην τους ου βουληθεντας στηναι μεχρι της αλωσεως, μηδε κορεσθεντας τηι
κατασκαφηι, αλλ' εφισταμενους και λεγοντας· Κατασκαπτετε εως αν ηι θεμελιος εν αυτηι.
Ἐπεθυμουν γαρ μηδε τα βαθρα αυτα μειναι της πολεως, αλλα και τους θεμελιους αυτης
ανασπασθηναι. βʹ. Ουτοι δε ησαν Ἀραβιοι, οι συνεπιθεμενοι τοις Ἰουδαιοις τοτε μετα
των Βαβυλωνιων, ων και συνεχως μεμνηται ο προφητης, και σφοδρα αυτων κατηγορει,
οτι και δικαιας συγγενειας εχοντες προς αυτους, των πολεμιων εγενοντο πικροτεροι.
Θυγατηρ Βαβυλωνος η ταλαιπωρος. Ἕτερος, Ἡ προνενομευμενη. Ἕτερος, Ἡ
διαρπασθησομενη. Ἐνταυθαδεικνυς του Θεου την ισχυν, ουκ εν τηι των κακων 55.407
απαλλαγηι, αλλα και εν τηι των πολεμησαντων επι55.407 βουληι, προλεγει τα
συμβησομενα τηι Βαβυλωνι κακα ο προφητης, και αθλιαν αυτην απο των
καταληψομενων κακων καλει, καν τουτωι παιδευων τους Ἰουδαιους, και δεικνυς του
Θεου την ισχυν πανταχου της γης εκτεταμενην. Μακαριος ος ανταποδωσει σοι το
ανταποδομα σου, ο ανταπεδωκας ημιν. Ἄλλος, Ὃ προεποιησας ημιν. Μακαριος ος
κρατησει, και εδαφιει τα νηπια σου προς την πετραν. Ταυτα ει και πολλου γεμει θυμου
και πολλης κολασεως και τιμωριας, ομως του παθους των αιχμαλωτισθεντων εστι τα
ρηματα, πολλην απαιτουντων την τιμωριαν, και ξενην τινα και παραδοξον κολασιν.
Πολλα γαρ οι προφηται ουκ οικοθεν φθεγγονται, αλλα τα ετερων παθη διηγουμενοι,
και εις μεσον φεροντες. Ἂν μεν γαρ την αυτου γνωμην ζητηις, ακουσηι λεγοντος, Ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

326

ανταπεδωκα τοις ανταποδιδουσι μοι κακα, και την παρα των νομων δεδομενην αυτωι
συμμετριαν υπερβαινοντος. Ὅταν δε τα ετερων διηγηται παθη, τον θυμον υπογραφει,
την οδυνην· ο δη και νυν πεποιηκε, την επιθυμιαν την των Ἰουδαιων εις μεσον αγων, οι
και μεχρι της αωρου ηλικιας την οργην εξετεινον. Ἀλλ' ου τα της Καινης τοιαυτα· αλλα
και ποτιζειν και τρεφειν τους εχθρους κελευομεθα, ευχεσθαι υπερ των επηρεαζοντων
ημας. Τουτο δε ποιουμεν δια την ωρισμενην νομοθεσιαν. Ποιαν δε ταυτην; Ἐαν γαρ μη
περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων, φησι, πλεον των γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη
εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων. Πολλην τοινυν επιδειξωμεθα την σπουδην
και μετα περιουσιας απασαν φυλαξωμεν, ατε λοιπον ως εν ουρανωι πολιτευομενοι επι
γης, και μετα αγγελων χορευοντες. Ουτω γαρ και των μελλοντων επιτευξομεθα
αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΖʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐξομολογησομαι σοι, Κυριε, εν οληι καρδιαι μου.
αʹ. Πολλακις υμιν περι τουτου διελεχθην. ∆ιοπερ αυτο παρελθοντες, επι το
εχομενον αυτου ηξομεν. Τι δε τουτο εστι, Και εναντιον αγγελων ψαλω σοι; Ὅπερ ετερος
ειπεν ερμηνευτης, Παῤρησιαι, ο Θεος, αισω σε. Ἄλλος, Ἔναντι θεων μελωιδησω σοι.
Ἂνμεν ουν τους εν ουρανοις αγγελους λεγηι, τοιουτον εστι το λεγομενον, οτι Μετα
αγγελων αιδειν βιασομαι, και φιλονεικησω την αμιλλαν προς αυτους θεσθαι, και
συγχορευσαι ταις ανω δυναμεσιν. Ει γαρ και τηι φυσει διεστηκα, αλλ' ομως τηι προθυμιαι
αμιλλησομαι μετ' εκεινων στηναι. Ει δε κατα την ετερων εκδοσιν εκλαβωμεν το
ειρημενον, δοκει μοι περι των ιερεων τουτο ειπειν. Ἔθος γαρ τηι Γραφηι και αγγελον
καλειν τον ιερεα και θεον· νυν μεν λεγουσα· Θεους ου κακολογησεις, και αρχοντα του
λαου σου ουκ ερεις κακως· νυν δε, Χειλη ιερεων φυλαξεται κρισιν, και εκ στοματος
αυτου ζητησουσι δικαιοσυνην, οτι αγγελος Κυριου παντοκρατορος εστιν. Ἂν τοινυν
τουτο εκλαβειν ηι, εκεινο νοειν δει, οτι Μετα των ιερεων, παροντων αυτων, μετα της
προσηκουσης 55.408 ευταξιας καταρχομενων εκεινων προηγουμενων εψομαι, και
ακολουθησω, και αισω σοι· Ὅτι ηκουσας παντα τα ρηματα του στοματος μου. Ειδες
ευχαριστιαν πολλην; ειδες προσοχην επιτεταμενην; Ου καθαπερ ενιοι των χαυνων και
διαλελυμενων, πριν η μεν λαβειν σφοδροι τινες εισι, μετα δε το λαβειν αναπεπτωκοτες·
αλλ' ουτος και πριν η λαβειν επικειται, και μετα το λαβειν μενει διηνεκως ευχαριστων.
Ἐντευθεν δε δεικνυται, οτι καθαραν και αριστην εποιειτο την ευχην, εκ του ακουσθηναι
παρα του Θεου. Τουτο γαρ μαλιστα ακουεσθαι ποιει, οταν κατα γνωμην αυτωι η ευχη
γενηται. Ὥστε και του ακουσθηναι ημεις κυριοι. Ὅταν γαρ ταυτα αιτωμεν, α τον Θεον
αξιον δουναι, οταν μετα προθυμιας, οταν αξιους εαυτους του λαβειν παρεχωμεν, ακουει
καλουμενος, και το αιτουμενον πληροι. Προσκυνησω προς ναον αγιον σου. Ου μικρα και
τουτο αρετη το δυνασθαι επιβαινειν ναου, και επιβαινοντα μετα καθαρου συνειδοτος
προσκυνειν. Ου γαρ δη το καμψαι γονατα, ουδε το εισελθειν τουτο εστι το ζητουμενον,
αλλα το μετα διανοιας θερμης και γνωμης συντεταμενης, το μη τωι σωματι μονον, αλλα
και τηι γνωμηι ενδον ειναι· ωσπερ ουδε μικρον αξιωμα το προσκυνειν τον επι παντων
Θεον, ως χρη προσκυνειν. Ει γαρ επι των βασιλεων εν αξιωματος τουτο κειται μερει,
πολλωι μαλλον επι του των ολων Θεου. Και εξομολογησομαι τωι ονοματι σου επι τωι
ελεει σου, και τηι αληθειαι σου. Τι εστι τουτο; Ευχαριστησω σοι, φησιν, οτι πολλης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

327

απελαυσα της κηδεμονιας. Ου γαρ απο των οικειων κατορθωματων ελαβον το
απολαβειν την πατριδα, και τον ναον ιδειν, αλλ' απο του ελεους σου και της
φιλανθρωπιας σου. Ἐπι τουτοις σε προσκυνησω, επι τουτοις εξομολογησομαι σοι, οτι
αξιον οντα κολασεως και τιμωριας, και διηνεκως εν αλλοτριαι διατριβειν οντα δικαιον,
ταχεως επανηγαγες. Ὅτι εμεγαλυνας επι παν το ονομα το αγιον σου. Ὃ λεγει, τοιουτον
εστιν· Ου δια τας ευεργεσιας ευχαριστησω μονον, αλλα και δι' αυτην την δοξαν την
αφατον, και την μεγαλωσυνην την απειρον, και την φυσιν την αῤρητον. Ἐμεγαλυνας
γαρ, φησιν, επι παν το ονομα το αγιον σου· τουτεστι, δια των ευεργεσιων, δια των
στοιχειων, δια των εν ουρανοις, δια των εν γηι, δια των κολασεων, δια των εις τους
πολεμιους, δια των εις τους οικειους. Ουκ εστι γαρ ουδεν μερος της κτισεως της ανω,
της κατω, ο μη φωνην αφιησι σαλπιγγος λαμπροτεραν, ανακηρυττουσαν του ονοματος
σου την μεγαλωσυνην. Καν αγγελους τοινυν ειπηις, καν αρχαγγελους, καν δαιμονας και
τα αναισθητα στοιχεια, καν λιθους, καν σπερματα, καν ηλιον, καν σεληνην, καν γην,
καν πελαγη, καν νηκτα, καν πετεινα, καν λιμνας, καν πηγας, καν ποταμους, δια παντων
μεγα το ονομα σου δεικνυται. Ἕτερος δε αντι του, Ἐμεγαλυνας επι παν το ονομα το
αγιον σου, ειπεν· Ἐμεγαλυνας γαρ υπερ παντα τα ονοματα σου την ρησιν σου. Ἄλλος,
Το λογιον σου, Ἐν ηι αν ημερα επικαλεσομαι σε, ταχυ επακουσον μου. Ἄλλος, Ἐν ηι αν
ημεραι επεκαλεσαμην σε, επηκουσας μου. Τουτο γαρ και ο Θεος επηγγειλατο, λεγων· Ἐν
ηι αν ημεραι επικαλεσηι με, εισακουσομαι σου, και ερω, Ἰδου λαλουντος σου παρειμι. Και
αυτος δε τουτο αιτει. Τοιαυται γαρ αι οδυνωμεναι ψυχαι· ταχιστην βουλονται την
απαλλαγην των δεινων ιδειν. Πολυωρησεις με εν ψυχηι μου δυναμει σου. Ἄλλος, Συν
55.409 εστης τηι ψυχηι μου δυναμεις. Και γαρ το προτερον, αντι του, Εισακουσον μου,
Ἐπηκουσας μου, ετερος εφη. Τι ουν εστι το ειρημενον; Μετεωρα λεγεται τα υψηλα,
παρα το αιρεσθαι, και μετεωρισμοι θαλαττης τα κυματα αυτης και τα υψωματα, παρα το
αιρεσθαι. Το τοινυν, Πολυωρησεις, εστιν, Ἐπαρεις με, υψωσεις με. Τουτο και αλλαχου
τεθεικε, λεγων· Κατα το υψος σου επολυωρησας τους υιους των ανθρωπων· τουτεστιν,
Ἐπηρας, υψωσας. Ουτω και το, Πολυωρησεις με, ειπεν, ινα δηλωσηι, οτι Ἐμπλησεις με
ευφροσυνης πολλης, και μετεωρον εργασηι μου την ψυχην, και το παντων μειζον, ουκ
αφησεις μου τον μετεωρισμον τουτον και την ευφροσυνην ταυτην σαθραν γενεσθαι,
αλλα δυνατην και ισχυραν, βεβαιαν τε και ακινητον. Τουτο γαρ εστι το, Πολυωρησεις με
εν ψυχηι μου δυναμει σου.
βʹ. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· ∆υναμει με πολυωρησεις, ισχυι υψωσεις, και
βοηθησεις μοι. ∆ιο και ετερος ερμηνευτης το αυτο εμφαινων, ειπε, Συνεστης τηι ψυχηι
μου δυναμεις. Καλως δε ειπε, Ψυχηι μου, οπερ μαλιστα Θεου ιδιον εστι, και εν ταις
θλιψεσιν ανακτασθαι τας ψυχας, καθαπερ και επι των αποστολων συνεβαινε.
Μαστιζομενοι γαρ επανηιεσαν χαιροντες, ουτως επολυωρειτο αυτων η ψυχη. Τουτο
μαλιστα της του Θεου δυναμεως εργον· τουτο μαλιστα δεικνυσι αυτου την ισχυν, το εν
μεσοις τοις δεινοις μη εαιν καταφερεσθαι την ψυχην. Ἐξομολογησασθωσαν σοι, Κυριε,
παντες οι βασιλεις της γης, οτι ηκουσαν παντα τα ρηματα του στοματος σου. Ὅρα
ευγνωμοσυνην. Ου γαρ αρκειται τωι μονος ευχαριστησαι, αλλα και τους κρατουντας
απαντας εις κοινωνιαν λαμβανει της ευχαριστιας, και αυτους τα διαδηματα εχοντας. Ει
γαρ και μεγαλη αυτων, φησιν, η εξουσια και δυναμις, αλλα σοι παντες οφειλουσιν
ευχαριστειν και υπερ των εις ετερους γεγενημενων. ∆ιο και τουτο δηλων, επηγαγεν,
Ἤκουσαν παντα τα ρηματα του στοματος σου. Ει τοινυν ευχαριστοιεν, τα μεγαλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

328

εντευθεν καρπωσονται και κερδανουσι. Τοιαυτα γαρ σου τα δωρα πασιν εν τωι μεσωι
προκειται, ωστε τους βουλομενους, μετεχειν τε και απολαυειν αυτων. Ουδεν ουν αυτους
η βασιλεια ονησαι δυναται τοιουτον, οιον το των σων ακουειν ρηματων. Τουτο αυτοις
ασφαλεια, τουτο ισχυς, τουτο κοσμος, τουτο ευπρεπεια, τουτο βασιλεια, τουτο της αρχης
η φαιδροτης τε και δυναμις. Και ᾀσατωσαν εν ταις οδοις Κυριου. Ἕτερος δε, Ἀδετωσαν
τας οδους Κυριου.Ἂν μεν ουν, Ἐν ταις οδοις σου, τουτεστι το ειρημενον, Ἐν τοις νομοις
σου, εν τοις προσταγμασι σου. Ἂν δε, Τας οδους σου, Τα κατορθωματα σου ταυτα, φησι,
λεγετωσαν, υμνειτωσαν, ανακηρυττετωσαν· τουτο γαρ εστι το, Ἀδετωσαν. Ὅτι μεγαλη
η δοξα Κυριου· τουτεστι, πασι καταδηλος, πασι σαφης, πασι δηλη, περι τας απαντων
ευεργεσιας παρεσκευασμενη, παντας υπευθυνους εχουσα χαριτος. Ὅτι υψηλος Κυριος,
και τα ταπεινα εφοραι. Ὑψηλος την φυσιν, φησιν, υψηλος την ουσιαν. Ἀλλ' ενταυθα
τεως συγκαταβατικωτερον ειρηται προς την θεραπειαν την Ἰου 55.410 δαικην, και
τροπικωτερον. Το δε εξης και τουτο διορθουται, και εις μεγαλην διανοιαν αναγει και
τον ταπεινον ακροατην. Τι δε τουτο εστι, Και τα υψηλα απο μακροθεν γινωσκει;
Ἐνταυθα γαρ περι προγνωσεως ο λογος, οπερ μαλιστα της του Θεου δυναμεως εστιν
ιδιον· διο και εν τοις προφηταις πολλακις διαλεγομενος, εντευθεν αποτεινεται προς
τους τηι πλανηι των ειδωλων κατεχομενους. Ἄλλος, Και επηρμενον μακροθεν
διαγινωσκει, Ἄλλος, Και μετεωρον. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ὑψηλος Κυριος, και τα ταπεινα
εφοραι, επηγαγεν, οτι Και τα υψηλα απο μακροθεν γινωσκει, δηλων, οτι τα υψηλα ουχ
απλως γινωσκει, αλλα και εκ πολλου του διαστηματος, τουτεστι, πριν η εκβηναι, πριν η
τελεσθηναι, πριν η εις εργον ελθειν. Ἐαν πορευθω εν μεσωι θλιψεως, ζησεις με. Ουκ
ειπεν, οτι Την θλιψιν απελασεις, αλλ', Ἐν αυτοις μενοντα τοις δεινοις ζησεις με·
τουτεστι, διασωσαι δυνησηι εις αυτους εμπεσοντα τους κινδυνους· οπερ δη θαυμαστον
και παραδοξον, περιεστωτων των λυπηρων και των επιβουλευοντων, εν ασφαλειαι
καταστησαι τον περιστοιχιζομενον υπ' αυτων. Και επ' οργην εχθρων μου εξετεινας
χειρας σου. Ἕτερος, Κατα της αναπνοης των εχθρων μου εκτενεις. Ειδες εφ' εκατερα τα
μερη μεγιστην ουσαν την δυναμιν; Ἐμε τε γαρ, φησιν, εν μεσοις οντα τοις δεινοις
διασωσαι δυνησηι, εκεινους τε μαινομενους και λυττωντας και πυρ πνεοντας
ταπεινωσαι και καταστειλαι. Και εσωσε με η δεξια σου. Ἄλλος, Και σωσει με η δεξια σου,
τουτεστιν, η δυναμις σου, η ισχυς σου. Ευπορος γαρ ο Θεος, και ευμηχανος, και εξ
απεγνωσμενων ικανος εις σωτηριαν αναγαγειν. Κυριος ανταποδωσει υπερ εμου.
Ἕτερος, Συντελεσει. Ἄλλος, Ἐπιτελεσει, τουτεστιν αμυνειται τους εχθρους. Και ουκ
ειπεν, Ἀμυνειται, αλλ', Ἀνταποδωσει, δηλων, οτι Καν υπευθυνος ω, αυτος καταβαλει
και καταθησει· φιλανθρωπος γαρ εστι. ∆υνατον δε τουτο και εις τα παρα του Χριστου
γινομενα εις ημας λεγεσθαι. Αυτος γαρ ανταπεδωκεν υπερ ημων. Κυριε, το ελεος σου εις
τον αιωνα. Τα εργα των χειρων σου μη παριδηις. ∆υο ταυτα τιθησι δικαιωματα του
τυχειν φιλανθρωπιας· εν μεν, το ελεημονα αυτον ειναι, και αγαθον, και ελεημονα
διηνεκως, ως μηδεποτε αυτου διακοπτεσθαι και ληγειν την φιλανθρωπιαν, μηδε
ενδιδοναι· ετερον δε, το ∆ημιουργον αυτον ειναι και Ποιητην. Ἀλλ' ωσπερ απο τουτων
αξιουμεν σωζεσθαι, ουτω και του ελεους αξιον τι επιδειξωμεθα. Ἐλεησω γαρ, φησιν, ον
αν ελεω. Ου γαρ απλως ο ελεος επεισιν, αλλ' εχει τινα και αυτος διακρισιν. Ει γαρ δη
απλως επηιει, ουδεις αν εκολασθη. ∆ιο μη μονον δια το ελεεισθαι αξια πραττωμεν, αλλα
και δια το παρα του Θεου γεγενησθαι. Τον γαρ υπο του Θεου δημιουργηθεντα, και
τοιουτον εσχηκοτα ποιητην τε και βασιλεα, αξιαν της κηδεμονιας αυτου και της
τοιαυτης προνοιας πολιτειαν επιδεικνυσθαι χρη. Ἂν ταυτα ποιωμεν, των μελλοντων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

329

επιτευξομεθα αγαθων, ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΗʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Εις το τελος, τωι νικοποιωι. Κυριε, εδοκιμασας με, και εγνως με.
αʹ. Τι λεγεις; μετα το δοκιμασαι οιδεν ο Θεος, προ δε δοκιμασαι ουκ οιδεν; Ουχι,
μη γενοιτο! Πως γαρ, Ὁ τα παντα ειδως πριν γενεσεως αυτων; αλλα το, Ἐδοκιμασας με,
Ἀκριβως επιστασαι με, εστιν. Ὥσπερ γαρ ο Ἀποστολος, οταν λεγηι, οτι ερευναι τας
καρδιας, ουκ αγνοιαν εμφαινων, αλλα την ακριβη ειδησιν, λεγει· ουτω δη και ουτος
λεγων, Ἐδοκιμασας με, την γνωσιν την σαφεστατην δηλοι, τουτεστιν, Ἀκριβως
επιστασαι με. Συ εγνως την καθεδραν μου, και την εγερσιν μου. Καθεδραν και εγερσιν
τον βιον απαντα φησιν· εν γαρ τουτοις ημιν ο βιος· τας πραξεις, τας ενεργειας, τας
εισοδους, τας εξοδους. Ειτα επειδη αρχομενος ελεγεν, Ἐδοκιμασας με, ινα μη τις των
ανοητων νομισηι, οτι απο δοκιμης οιδεν, η απο πειρας πραγματων, δια το ειπειν, Ἔγνως
την καθεδραν μου, και την εγερσιν μου, ορα πως αυτο διορθουται δια της επαγωγης, ης
επηγαγε λεγων, Συ συνηκας τους διαλογισμους μου απο μακροθεν. ∆εικνυσι γαρ δια
τουτου, οτι ουχι δοκιμασιαι οιδεν, ουδε δειται του δοκιμασαι, αλλα προγνωστικηι
δυναμει παντα επισταται. Ὁ γαρ λογισμους ειδως εν τωι νωι κειμενους, ου δειται της δια
των εργων δοκιμασιας. Ἄλλως δε ουδε κινουμενους μονον εν τωι νοι οιδεν, αλλα και
πριν η κινηθηναι· και ουδε απλως πριν η κινηθηναι, αλλα και προ πολλου του χρονου.
∆ιο ταυτα δηλωσαι βουλομενος, επηγαγε το, Συ συνηκας τους διαλογισμους μου απο
μακροθεν. Ει τοινυν οιδεν ο Θεος και τους διαλογισμους, τινος ενεκεν επαγει την δια
των εργων δοκιμην; Ουχ ινα αυτος μαθηι, αλλ' ινα τους υπομενοντας δοκιμους
εργασηται. Ἐπει και τον Ἰωβ ᾔδει προ της πειρας· διο και εμαρτυρει λεγων· Ἄνθρωπος
δικαιος, αληθινος, θεοσεβης. Ἀλλ' επηγαγε την πειραν, ωστε εκεινον τε καρτερικωτερον
εργασασθαι, και του διαβολου την πονηριαν ελεγξαι, και τους αλλους σπουδαιοτερους
δια του παραδειγματος ποιησαι. Και τι θαυμαζεις, ει επι του Ἰωβ τουτο πεποιηκεν, οπου
γε και επι των αμαρτωλων το αυτο εργαζεται; Τους γαρ Νινευΐτας ᾔδει σαφως ουκ
αξιους οντας απολεσαι, αλλα δια της μετανοιας βελτιους εσομενους· αλλ' ομως επαγει
και την δια των πραγματων πειραν· και πανταχου πολλας αποδειξεις παρεχεται της
αυτου κηδεμονιας και της φιλανθρωπιας, ουκ αρκουμενος τηι αυτου γνωσει. ∆ια τουτο
και ο Μονογενης ελεγεν· Ει μη ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι· ει δε
ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις πιστευσατε. Ἐπειδη γαρ πολλοι παχυτεροι την
γνωμην οντες, και αναισθητοι, πολλα τοιαυτα φθεγγονται, οτι τον δεινα εξελεξατο, και
τον δεινα εφιλησε, και τον δεινα εμισησε, δια τουτο ο μεν πονηρος, ο δε φαυλος
εγενετο· απο των πραγματων πειθει, την εκαστου τουτων διορθουμενος γνωμην, και
παραγων εις μεσον 55.412 την απο των εργων αποδειξιν, και αποφαινεται μεν, και προ
των πραγματων, οτι εναρετος ο δεινα, ινα μαθωσιν αυτου την προγνωστικην δυναμιν·
επαγει δε και την δια των πραγματων πληροφοριαν, ινα μη τις των ανοητων ειπηι, οτι
δια την προῤρησιν ο δεινα τοιουτος ην. Ὅρα γουν και ο Παυλος πως τουτο δηλοι,
λεγων· Μηπω γαρ γεννηθεντων, μηδε πραξαντων τι αγαθον η κακον, ινα η κατ'
εκλογην προθεσις του Θεου μενηι, ουκ εξ εργων, αλλ' εκ του καλουντος εῤρεθη αυτηι, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

330

ο μειζων δουλευσει τωι ελασσονι. Ουδεν γαρ δειται αναμειναι των εργων το τελος, αλλα
και προ τουτων οιδεν αυτος τον φαυλον, και τον ου τοιουτον εσομενον. Την τριβον μου
και την σχοινον μου συ εξιχνιασας, και πασας τας οδους μου προειδες. Ὥσπερ καθεδραν
και εγερσιν τας πραξεις λεγει απο της κοινης συνηθειας· και γαρ πολλακις και ημεις
λεγομεν, Οιδεν ο δεινα, πως καθηται, πως εγειρεται, την ακριβη αυτου γνωσιν
μαρτυρουντες· ουτω τριβον και σχοινον ενταυθα την ζωην αυτου πασαν λεγει. ∆ιο και
επαγει· Και πασας τας οδους μου προειδες. Και το Ἐξιχνιασας δε, ου ζητουντος εστιν,
ουδε ερευνωντος, αλλ' ακριβως επισταμενου. Και τουτο δεικνυς επηγαγε, Προειδες·
τουτεστι, Πριν η γενεσθαι οιδας πασας τας πραξεις τας πονηρας και τας αγαθας. Ὅτι ουκ
εστι δολος, εν γλωσσηι μου. Ἄλλος, Ἑτερολογια. Τουτο μεγιστον τεκμηριον αρετης,
τουτο κεφαλαιον των αγαθων, τουτο ο μαλιστα ο Χριστος επιζητει λεγων· Ἐαν μη
στραφητε, και γενησθε ως τα παιδια, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων·
το ακακον, το αδολον, το απλαστον και αφελες αινιττομενος. ∆ιο και ιδιωτας
εξελεξατο, και ελεγεν· Ἐξομολογουμαι σοι, Πατερ, οτι απεκρυψας αυτα απο σοφων και
συνετων, και απεκαλυψας αυτα νηπιοις. Ὅρα· ουκ ειπεν, οτι Ἐδεξαμην, και απεβαλον
τον δολον· αλλ', οτι Ουδε εγενετο ποτε, ουδε επεβη της γλωττης της εμης τουτι το
νοσημα, αλλ' αβατος η πονηρια απ' εμου αυτη γεγονεν. Ἰδου, Κυριε, συ εγνως παντα, τα
εσχατα και αρχαια. Ου τους λογισμους μονον οιδας, φησιν, ουδε τας πραξεις μου, ουδε
τας οδους μου, αλλα παντα τα γενομενα και εσομενα. Συ επλασας με, και εθηκας επ' εμε
την χειρα σου. Ἀπο της προγνωστικης δυναμεως επι την δημιουργικην μετεβη, και απο
της δημιουργικης παλιν επι την προγνωστικην. Ου γαρ δη μονον ουκ οντας εποιησεν,
αλλα και γενομενους διακρατει.
βʹ. Ταυτα εκατερα και ο Παυλος μαρτυρει τωι Χριστωι, λεγων· Πολυμερως και
πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πατρασιν εν τοις προφηταις, επ' εσχατου των
ημερων ελαλησεν ημιν εν Υιωι, ον εθηκε κληρονομον παντων. Ειτα επαγων λεγει και
την δημιουργιαν· ∆ι' ου και τους αιωνας εποιησε. Και περι της ουσιας αυτου διαλεχθεις,
και ειπων, Ὃς ων απαυγασμα της δοξης, και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου, δεικνυσι
και την προνοητικην αυτου δυναμιν, λεγων· Φερων τε τα παντα τωι ρηματι της
δυναμεως αυτου. Και Κολοσσαευσιν επιστελλων τα αυτα ταυτα παλιν ελεγεν, Ὅτι εν
αυτωι εκτισθη τα παντα τα εν τοις ουρανοις και τα επι της γης, ειτε θρονοι, ειτε
κυριοτητες, ειτε αρχαι, ειτε εξουσιαι, τα παντα δι' αυτου, και εις αυτον 55.413 εκτισται,
αυτος εστι προ παντων. Τουτο της δημιουργιας αυτου. Ειτα την προνοητικην δηλων,
επαγει· Και τα παντα εν αυτωι συνεστηκε. Ταυτα παλιν ο Ἰωαννης αμφοτερα
ενδεικνυμενος, ελεγε· Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. Τουτο
την δημιουργιαν ειπεν εμφαινων. Ειτα την προνοιαν· Ζωη ην, και η ζωη ην το φως των
ανθρωπων. Τουτο και ενταυθα ο προφητης αινιττομενος λεγει· Συ επλασας με. Τουτο
της δημιουργιας. Ειπε και το της προνοιας· Και εθηκας επ' εμε την χειρα σου. Τι εστιν,
Ἔθηκας; ∆ιακρατεις, συγκροτεις, διαβασταζεις. Ὅπερ και ο Παυλος δηλων, Ὅτι εν αυτωι,
ειπε, ζωμεν, και κινουμεθα, και εσμεν. Ου γαρ δη μονον εν τωι γενεσθαι, αλλα και εν τωι
ειναι και μενειν δεομεθα αυτου της δυναμεως. Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου,
εκραταιωθη· ου μη δυνωμαι προς αυτην. Ἄλλος, Ὑπερβαλλει με. Ἀντι δε του,
Ἐκραταιωθη, ετερος, Ὑπερεπηρθη.Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι Και προνοιας απολαυω της
σης, και ειδως οτι παντα προοιδας, και οτι εξ ουκ οντων με εποιησας, ομως την περι σου
γνωσιν ακριβη και σαφη πασαν εχειν ου δυναμαι, αλλ' Ἐθαυμαστωθη, τουτεστιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

331

υπερεβαλεν, επηρθη υπερ εμε, ισχυροτερα εγενετο, η ωστε καταληφθηναι τοις εμοις
λογισμοις· ουτως εστι θαυμαστη, ουτως εστι μεγαλη. Τι ουν ει θαυμαστη μεν εστι και
μεγαλη, δυναται δε καταληφθηναι; Ουδαμως. ∆ια γαρ τουτο επηγαγεν, Ου δυναμαι προς
αυτην, ινα μη τουτο λεγηις. Ὅταν δε ειπηι γνωσιν, ου τουτο λεγει, οτι Ἀγνοω τον Θεον,
αλλ' οτι Παντελη και σαφη την περι αυτου γνωσιν ουκ οιδα. Ὅπερ φησιν ο Παυλος· Ὅτι
μεν γαρ εστιν, ισμεν· το δε τι την ουσιαν εστιν, αγνοουμεν· Πιστευσαι γαρ δει τον
προσερχομενον τωι Θεωι, οτι εστι. Και ουκ ειπε το τι την ουσιαν εστι· τουτο γαρ ουδενι
γνωριμον. Ὅτι φιλανθρωπος, οιδαμεν, οτι χρηστος, οτι αγαθος· το δε ποσον, αγνοουμεν.
Ἀλλ' ουτος ταυτα παντα παραδραμων, ετερον δοκουν ευκολωτερον ειναι προβαλλεται,
και αυτο φησιν αγνοειν. Ου γαρ δη λεγω το τι την ουσιαν εστι, φησιν, ουδε το ποσον
αγαθος· ωμολογηται γαρ, οτι ταυτα ακαταληπτα· αλλα και πως πανταχου εστιν, ειπειν
ουκ εχω, αλλα και τουτο ανωτερον της ημετερας καταληψεως. ∆ιο ειπων,
Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου, επηγαγε· Που πορευθω απο του πνευματος σου, και
απο του προσωπου σου που φυγω; Ἐαν αναβω εις τον ουρανον, συ εκει ει· εαν καταβω
εις τον ᾅδην, παρει. Ἐαν αναλαβοιμι τας πτερυγας μου κατ' ορθρον, και κατασκηνωσω
εις τα εσχατα της θαλασσης. Ἄλλος, Καταμεινω. Και γαρ εκει αλλος, Ἔτι εκει η χειρ σου
οδηγησει με, και καθεξει με η δεξια σου. Πνευμα και προσωπον αυτον τον Θεον φησι.
Τουτεστι, Που πορευθω απο σου; Παντα πληροις, πασι παρει, ου κατα μερος, αλλ' ομου
πασιν ολος. Και ειπων τα ανω, τα κατω, πλατος, μηκος, βαθος, υψος, πανταχου αυτον
παρειναι δηλοι. Και ουκ ειπεν, Ὅπου αν απελθω, ακολου 55.414 θησεις μοι, και καθεξεις
με· αλλ', Ὅπου αν απελθω, εκει ει· τουτεστιν, Ἐκει σε ευρισκω προλαμβανοντα με. ∆ια
τουτο λεγει, Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου. Και ει μη οιδας αυτην ακριβως, φησι,
πως οιδας οτι θαυμαστη; Ὅτι υπερβαλλει εμου τον λογισμον, οτι νικαι μου την διανοιαν.
Ἐπει και την ηλιακην ακτινα ου δυναμεθα σαφως καταμαθειν, και ομως δι' αυτο τουτο
μαλιστα θαυμαζομεν· ουτω δη και επι της του Θεου γνωσεως· ουτε καθολου αυτην
αγνοουμεν· οιδαμεν γαρ οτι εστι, και οτι φιλανθρωπος, και οτι αγαθος, και οτι χρηστος,
και επιεικης, και οτι πανταχου· το δε τι την ουσιαν εστιν, η ποσον τα ειρημενα, η πως
πανταχου, τουτο αγνοουμεν. Ειπων τοινυν αφ' ων Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου, και
ανακηρυξας αυτου το προγνωστικον, το δημιουργικον, το προνοητικον, το
ακαταληπτον, το ανερμηνευτον της ουσιας· παλιν ετεραν αυτου διηγειται δυναμιν, και
αυτην πολλης αποριας γεμουσαν, ει λογισμοις ζητοιτο. Και γαρ και αυτη ακαταληπτος.
Τι ουν εστιν αυτη; Το, Και γαρ εκει η χειρ σου οδηγησει με, και καθεξει με η δεξια σου.
Τουτεστι, δυνατον εμπεσοντας ανθρωπους εις τα δεινα, μη αφειναι αλωναι τοις δεινοις,
εν αυτοις οντας τοις δεινοις.
γʹ. Τουτο ουν ερμηνευων, επηγαγε· Και ειπα, Ἄρα σκοτος καταπατησει με, και
νυξ φωτισμος εν τηι τρυφηι μου. Ὅτι σκοτος ου σκοτισθησεται απο σου, και νυξ ως ημερα
φωτισθησεται. Ὡς το σκοτος αυτης, ουτω και το φως αυτης. Ειπων ανω ταυτα, απερ
απηριθμησαμην, και μετ' εκεινων ου μονον, οτι παρεστι πανταχου, αλλ' οτι και ποδηγει
και ασφαλιζεται και τειχιζει, επαγει λοιπον και εν τουτωι δεικνυς το παραδοξον, ου
μονον οτι τειχιζει και ασφαλιζεται, αλλ' οτι και υπερ αυτην των πραγματων την φυσιν.
Ειπων γαρ, οτι Καθεξει με η δεξια σου, και οτι Ὁδηγησει με, επηγαγεν· Και ειπα, Ἄρα
σκοτος καταπατησει με. Ἄλλος, Ἐαν ειπω, Ἴσωςσκοτος επισκεπασει με. Ἄλλος, Καλυψει
με. Σκοτος ενταυθα την θλιψιν σημαινει. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Περιεστοιχισθην υπο
των δεινων, και ειπον εν εμαυτωι, οτι περιεσται μου τα δεινα. Τουτο γαρ εστι το, Σκοτος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

332

καταπατησει με. Ἕτερος φησι, Σκοτος καλυψει με. Και νυξ φωτισμος εν τηι τρυφηι μου.
Ἕτερος, Νυξ φωτεινη περι εμε. Τι δε τουτο εστιν; Ἐγω, φησι, ταυτα μεν ειπον, απο της
των πραγματων φυσεως αναλογιζομενος· αθροον δε τα δεινα εις αγαθα μετεβληθη·
μαλλον δε ου τα δεινα εις αγαθα μετεβληθη, αλλα μενοντων των δεινων εγω πολλης
απελαυον της χρηστοτητος. Ου γαρ ειπεν, οτι Ἡ νυξ ηφανισθη· αλλ', οτι Ἡ νυξ φωτεινη
ην· τουτεστι, μενουσα νυξ η νυξ, δηλον δε, οτι τα δεινα και αι συμφοραι ταυτα γαρ τωι
της νυκτος ονοματι δηλοι ουκ ισχυσαν με καταπατησαι, αλλ' εγενετο εν τηι νυκτι φως,
τουτεστιν, αντιληψις περι εμε. Τα γαρ εναντια εν τοις εναντιοις και γινεται και
φαινεται, οταν ο Θεος βουληται. Ἢ ουκ 55.415 ειδες και καμινον αναπτομενην, και
δροσον διασυριζουσαν, και ουτε εκεινην σβεννυμενην, ουτε ταυτην ξηραινομενην, και
χαλαζαν και φλογα ομου; Ποθεν ουν τουτο γεγονεν; ειπε μοι. Πως δε εγενετο, βουλομαι
μαθειν. Μαλλον δε ουδε μαθειν βουλομαι τον τροπον· ουδε γαρ δυνατον· πιστευω δε τωι
γεγενημενωι, και προσκυνω τον ποιησαντα. Τα γαρ πλειονα των εργων αυτου εν
αποκρυφοις. Ουκ ειδες, οτι ημερας ουσης εψηλαφουν οι Αιγυπτιοι ως εν σκοτει, και
σκοτους παντα κατεχοντος εωρων οι Ἰσραηλιται, και παρα την αρχην παλιν σκοτους
οντος το φως ελαμψεν εν τωι μεσωι; Πανταχου γαρ της των πραγματων φυσεως Κυριος ο
ποιησας, ουχ ωστε παραγαγειν ουκ οντα, αλλ' ωστε μενοντα εν τηι φυσει ετερως
παρασκευαζειν αυτα δεικνυσθαι. Ὅτι σκοτος ου σκοτισθησεται απο σου. Ἕτερος, Παρα
σοι. Και νυξ ως ημερα φωτισθησεται. Ἕτερος, Ἀλλακαι νυξ ως ημερα φανει. Ὡς το
σκοτος αυτης, ουτω και το φως αυτης. Ἕτερος, Ὅμοιον το σκοτος και το φως αυτης.
Καλως ειπεν, Ἀπο σου, τουτεστι, Παρα σοι· δηλων, οτι Ἂν βουληθηις, το σκοτος ουκ
εσται σκοτος, αλλα τα φωτος επιδειξεται. ∆ιο επηγαγε, Και νυξ ως ημερα φωτισθησεται,
σαφεστερον το προτερον ποιων, και δεικνυσιν οτι τα ημερας επιδειξεται η νυξ, ως τα
ιδια. Ὅταν γαρ ο Θεος βουληθηι, προς τα εναντια μεθισταται των στοιχειων η ενεργεια,
ουτως ακριβως προς τα εναντια, ως προς τα οικεια παρα την αρχην συγκεκληρωτο. Ἐαν
γαρ συ βουληθηις, τοιαυτη εσται η νυξ, και ουτως εξει το φως συγκεκληρωμενον, ωσπερ
το σκοτος. ∆ιο και τουτο δηλων, επηγαγεν· Ὡς το σκοτος αυτης, ουτω και το φως αυτης.
Ταυτα ειρηται μεν κυριως επι των στοιχειων, μεταφορικως δε επι των πραγματων. Ἀφ'
ων δεικνυται, οτι δυναται ο Θεος εν ταις θλιψεσι τοσαυτην ανεσιν ποιησαι τοις
εμπιπτουσιν, οσην αν τοις εν ανεσει ουσι, προνοων της θλιψεως. Το γαρ δη θαυμαστον
και παραδοξον τουτο, οπερ δη και επι του Ἰωσηφ γεγονεν. Ου γαρ τοσαυτης απελαυσεν
εκεινος ανεσεως και τιμης την πατρυαν οικιαν οικων, οσην πραθεις, και εν βαρβαρικηι
τρεφομενος οικιαι. Και δι' αυτων των επιβουλων αυτωι το διαδημα υφαινετο, και η
αλουργις κατεσκευαζετο, και η της ατιμιας υποθεσις αυτη τιμης αυτωι και βασιλειας
αφορμη γεγονεν. Ειδες πως ηρμηνευσαμεν, οτι Νυξ ως ημερα φωτισθησεται; Προς δε το,
Ὡς το σκοτος αυης, ουτω και το φως αυτης, παλιν αναγκη το αυτο ειπειν· ωσπερ εκεινο,
ουτω και τουτο αυτης εσται, ου φαντασιαι, αλλα σου του Κυριου των φυσεων τα
πραγματα μετατιθεντος. Ὅτι συ εκτησω τους νεφρους μου, Κυριε· αντελαβου μου εκ
γαστρος μητρος μου. Και ποια αυτη ακολουθια προς τα ειρημενα; Πολλη μεν ουν και
σφοδρα συνημμενη. Ἐπειδη γαρ ειπε περι της δυναμεως αυτου της τοσαυτης, δεικνυσι
λοιπον, οτι τηι δυναμει ταυτηι εις το τοις ανθρωποις χρησιμον κεχρηται και προς την
ευεργεσιαν. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι των ανοητων, Και τι ταυτα προς εμε, ει μεγας, και
δυνατος, και προγνωστικος; 55.416 δειξον ει τι κερδαινομεν εντευθεν· επηγαγε το, Ὅτι
συ εκτησω τους νεφρους μου, απο μερους τον παντα λεγων ανθρωπον. Ου μικρον δε
τουτο εις εγκωμιου μερος και προνοιας, το κτημα ειναι Θεου. Ὁ γαρ κτωμενος και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

333

κηδεται και προνοει. ∆ιο και τουτο δηλων, προστιθησι το εξης, λεγων· Ἀντελαβου μου
εκ γαστρος της μητρος μου. Τουτεστι, δια παντος με ετειχισας, προενοησας, ησφαλισω
εκ πρωτης της ηλικιας, εξ αυτων των σπαργανων, και ταυτα δια των εργων αυτων
επαιδευσας απερ ειπον. Ἐξομολογησομαι σοι, οτι φοβερως εθαυμαστωθης· θαυμασια τα
εργα σου, και η ψυχη μου γινωσκει σφοδρα. Τι εστι τουτο; Ἔπλασας με, φησιν, αλλ' ουκ
οιδα πως επλασας· προνοεις, αλλ' ου δυναμαι πασαν ομου περιλαβειν την προνοιαν τοις
λογισμοις. Πανταχου υπαρχεις, αλλ' ουδε τουτο επισταμαι. Τα μελλοντα προοιδας, και
τα προγεγενημενα, και τα αποῤρητα της διανοιας των ανθρωπων· αλλ' ουδε τουτο τοις
λογισμοις καταλαβειν δυναμαι. Μεταβαλλεις γαρ των πραγματων τας φυσεις, και
μενουσας τα εναντια επιδεικνυσθαι παρασκευαζεις, και τα εναντια ουτω παλιν εξαγεις,
ως οικεια και κατα φυσιν συγκεκληρωμενα.
δʹ. Ταυτα δη παντα παλιν συναγαγων, και γενομενος ενθους, ανεκραξε μεγα,
λεγων· Ἐξομολογησομαι σοι, οτι φοβερως εθαυμαστωθης, τουτεστι, θαυμαστος εφανης,
και θαυμαστος ει. Θαυμασια τα εργα σου, και η ψυχη μου γινωσκει σφοδρα. Και τι λεγω,
φησι, περι σου, οπου γε και τα υπο σου γινομενα πολυ το θαυμα εχει; Ειτα αφεις απαντα
επεξελθειν, αρκειται τηι οικειαι γνωσει, λεγων· Και η ψυχη μου γινωσκει σφοδρα. Ουχ
απλως γινωσκει, αλλα μετα επιτασεως, φησι, μετα σφοδροτητος. Και ει γινωσκει, πως
ελεγεν εμπροσθεν, οτι Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου, εκραταιωθη· ου μη δυνωμαι
προς αυτην; Μαλιστα μεν ουν εκεινο περι αυτου ειρηται, τουτο δε περι των εργων. Ει δε
και περι αυτου τουτο, εκεινο αν ειποιμεν, οτι γινωσκει, οτι θαυμαστος, οτι μεγας, οτι
υψηλος· το δε τι την ουσιαν παλιν γαρ τα αυτα ερω, και πως η μεγαλωσυνη, και τις ο
τροπος των ειρημενων, αγνοει· αλλ' η αγνοια αυτη γνωσεως εστιν αποδειξις, ει και
θαυμαστον το ειρημενον. Ἐπει και την θαλατταν πηλικη τις εστιν αγνοουμεν, και ομως
δι' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα ισμεν θαλασσαν, οτι αγνοουμεν αυτης το μετρον. Ει δε
τις λεγει ειδεναι αυτης την ποσοτητα, ουτος μαλιστα εστιν ο αγνοων αυτην. Ὥστε εστιν
απαγγελια γνωσεως αγνοιαν ελεγχουσα, και εστιν αγνοια γνωσιν ημιν μαρτυρουσα.
Ουκ εκρυβη το οστουν μου απο σου, ο εποιησας εν κρυφηι· και η υποστασις μου εν τοις
κατωτατοις της γης. Παλιν περι της γνωσεως αυτου διαλεγεται, και ταυτα παντα ειδεναι
δεικνυσιν αυτον. Ἢ ουν παντα αυτου τα αποῤρητα λεγει, η ετερον τι αινιττεται, την
δημιουργιαν, και την διαπλασιν· και ουδε πλαττομενου τι ηγνοησας, αλλα παντα
ηπιστασο κατα μικρον της φυσεως υφαινουσης, καιτοι εν αποῤρητωι αυτης εργαζομενης,
και ως εν κατωτατοις της γης· αλλ' ομως σοι, φησι, παντα γυμνα και τετραχηλισμενα.
Ἕτερος δε ερμηνευτης 55.417 ουτως ειπεν· Ουκ επεκαλυφθη τα οστα μου απο σου, οις
εποιηθην εν αποκρυφωι. Ἕτερος, Ουκ ελαθε σε η κραταιωσις μου, ην εποιηθην εν τωι
κρυπτωι· εποικιλθην ως εν τοις κατωτατοις της γης. Ἄλλος, Ουκ ελαθε σε η δυναμις
μου, η τα οστα μου απο σου, οτι και εποιηθην εν κρυφηι, εξεικονισθην εν τοις
κατωτατοις της γης. Παντες μεν ουν τα αυτα λεγουσιν, οτι ακριβως και πλαττομενον με
επιστασαι κατα μερος, και μεχρι των μελων εκαστον οιδας, και της αυξησεως. Ὥσπερ
και ο Χριστος λεγει· Ὑμων δε και αι τριχες της κεφαλης ηριθμημεναι εισιν. Ὁμου δε και
περι προνοιας και γνωσεως εμφαινων ο λογος εστι. Το ακατεργαστον μου ειδον οι
οφθαλμοι σου. Ἢ το αυτο παλιν φησιν, οτι Και αμορφωτον με ᾔδεις· και γαρ ετερος
ουτως ειπεν, Ἀμορφωτον με ειδον οι οφθαλμοι σου· η επι των πραξεων αυτων, οτι και
το μηδεπω πραχθεν ειδον οι οφθαλμοι σου. Και επι το βιβλιον σου παντες γραφησονται.
Ἡμερας πλασθησονται, και ουθεις εν αυτοις. Ἀσαφες το ειρημενον, αλλα δει εκ της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

334

ακολουθιας και του ετερου ερμηνεως αυτο θηρευσαι. Ὃ γαρ λεγει, τοιουτον εστι,
συμφωνουν τωι προτερωι. Τι δε ην το προτερον; Ἀμορφωτον με ειδον οι οφθαλμοι σου·
τουτεστι, μηδεπω λαβοντα τυπον, ετι πλαττομενον, ετι υφαινομενον, και ουτω με ειδον
σαφως, ως εκεινον τον μεμορφωμενον, ως εκεινον τον τετυπωμενον, ως εκεινον τον
πεπληρωμενον, και ουδεμιας ημερας ετι δεομενον προς την απαρτισιν. Και ινα μαθηις
οτι τουτο εστι, ακουσον της ερμηνειας του ετερου· Ἀμορφωτον με προειδον οι οφθαλμοι
σου, συν τοις εν τηι βιβλωι σου πασι γεγραμμενοις, ημερας πλασσομενοις, ουκ ενδεουσης
ουδεμιας. Συν εκεινοις με ειδες, φησιν, ομοιως εκεινοις με ειδες, τοις πλασσομενοις εν
ταις ημεραις αυτων, ημεραις, αις ουκ ενεδει ουδεμια ημερα. Ταυτα δε λεγει, ουχ ως
βιβλιου οντος ανω, ουδε ως εγγραφομενων τινων, αλλα την ακριβη γνωσιν δια του
βιβλιου σημαινων, ωσπερ οταν φησιν· Ἤκουσε Κυριος, και εγραψεν εν βιβλωι. Και
παλιν, Βιβλοι ανευχθησαν. Ἐμοι δε λιαν ετιμηθησαν οι φιλοι σου, ο Θεος. Ἄλλος, Τιμιοι
εγενοντο οι εταιροι σου. Ου μικρα και τουτο αρετη, το τους του Θεου φιλους δια πολλης
αγειν τιμης. Προενοησας μου, φησιν, ουκ οντα παρηγαγες, διακρατεις, και εγω ταυτην
διδωμι την αμοιβην τους φιλους σου τιμων. Λιαν εκραταιωθησαν αι αρχαι αυτων.
Τουτεστιν, αυτοι εκραταιωθησαν. Ἄλλος φησι· Τι παμπληθεις αι κεφαλαι αυτων; Ὅπερ
και σαφεστερον· επαγει γαρ· Ἐξαριθμησομαι αυτους, και υπερ αμμον πληθυνθησονται.
Ἐγω μεν αυτους τιμω, συ δε πολλους ποιεις, και ψαμμου πλειους· ου μονον δε πολλους,
αλλα και ισχυρους. Το γαρ, Ἐκραταιωθησαν, τουτο εστι. Και διπλην λεγει την
ευημεριαν, την τε εις πληθος, την τε εις ισχυος επιδοσιν. Ἐξηγερθην, και ετι ειμι μετα
σου. Ἄλλος, Ἐξυπνωσω, και εις αει εσομαι παρα σοι.
εʹ. Ου μικρον τουτο αρετης σημειον, το εν ευημεριαι μενειν την αρετην
διατηρουντα. Πολλοι γουν απολαυσαντες ευπραγιας, επελαθοντο. Ἀλλ' ουκ εγω, 55.418
φησιν, αλλα και αναστας, τουτεστιν, απαλλαγεις των δεινων, αει μετα σου εσομαι. Ἐαν
αποκτεινηις αμαρτωλους, ο Θεος. Ου τουτο φησιν, οτι Ἐαν αποκτεινηις, τοτε εσομαι· αλλ'
εκεινο μεν και χωρις τουτου επηγγελται· αιτει δε τουτο γενεσθαι, ουχ ινα αφανισηι την
ουσιαν την των ανθρωπων, αλλ' ινα μεταβαληι αυτους εκ της αμαρτιας επι δικαιοσυνην.
Ου γαρ ειπεν, εαν αποκτεινηις ανθρωπους, αλλα, Ἁμαρτωλους. Ἕτερος δε αντι του
Ἁμαρτωλους, Παραβατην ειπε, περι των πολεμιων λεγων των ειδωλα προσκυνουντων.
Ἄνδρες αιματων, εκκλινατε απ' εμου. Αιματων ανδρας τους φονικους φησι, τους
σφαγαις χαιροντας. Ου μικρα δε και αυτη προς επιδοσιν αρετης η οδος, το φευγειν και
αποπηδαιν τας των τοιουτων συνουσιας. Ειτα και η αιτια· Ὅτι ερισται εστε εις
διαλογισμους. Ἄλλος, Οιτινες αντελαλησαν σοι διαλογισμον. Ἄλλος, Ὅτι
παρεπικραναν σε εν κακοβουλιαι. Ὅρα μη τα εαυτου ζητουντα, αλλα δια την εις τον
Θεον υβριν αποπηδωντα, και φευγοντα την προς εκεινους συνουσιαν. Και γαρ και τουτο
της απωλειας τοις Ἰουδαιοις αιτιον γεγονε, το τοις πονηροις αναμιγνυσθαι. ∆ια τουτο
και νομον ελαμβανον, και νομωι διετειχιζοντο απ' αυτων, και τας προς αυτους
επιγαμιας φευγειν εκελευοντο, και απο της Αιγυπτου τοτε εξελθοντες, επι της ερημου
τεσσαρακοντα ετη καθ' εαυτους επλαττοντο. ∆ια τουτο και φραγμος ο νομος ελεγετο,
ατε πανταχοθεν αυτοις περικειμενος, και τας προς τους πονηρους αναστελλων
συνουσιας· ευεξαπατητον γαρ αυτων το ηθος, ευαλωτον και ευπεριτρεπτον. Ληψονται
εις ματαιοτητας τας πολεις σου. Ἕτερος, Ἐπηρθησαν ματαιως αντιζηλοι σου. Ἄλλος, Οι
εχθροι σου. ∆ια τουτο φευγει και αποπηδαι, οτι επηρθησαν κατα της του Θεου δοξης, οτι
παρηνομουν, οτι βλασφημα εφθεγγοντο ρηματα. Ουχι τους μισουντας σε, Κυριε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

335

εμισησα, και επι τοις εχθροις σου εξετηκομην; Τελειον μισος εμισουν αυτους· εις
εχθρους εγενοντο μοι. Ουτω και ο Θεος επηγγειλατο, εχθραινειν τοις εχθροις, και
αντικεισθαι τοις αντικειμενοις αυτοις. Ταυτα γαρ μαλιστα φιλιας τεκμηρια. Και αυτος
τοινυν αμειβεται τον Θεον δι' εκατερων. Ἀνωτερω μεν γαρ εφη, Ἐμοι δε λιαν
ετιμηθησαν οι φιλοι σου, ο Θεος· ενταυθα δε, Τους μισουντας σε εμισησα· κακει μεθ'
υπερβολης, και ενταυθα μεθ' υπερβολης. Ου γαρ, Ἐμισησα, φησι μονον, αλλα και,
Ἐξετηκομην. ∆οκιμασον με, ο Θεος, και γνωθι την καρδιαν μου. Ἔτασον με, και γνωθι
τας τριβους μου, και ιδε ει οδος ανομιας εν εμοι, και οδηγησον με εν οδωι αιωνιαι. Καιτοι
γε αρχομενος ελεγεν· Ἐδοκιμασας με, και εγνως με. Συ εγνως την καθεδραν μου, και
την εγερσιν μου. Συ συνηκας τους διαλογισμους μου απο μακροθεν· την τριβον μου και
την σχοινον μου εξιχνιασας. Και πασας τας οδους μου προειδες. Συ εγνως παντα, τα
εσχατα και τα αρχαια. Πως ουν ενταυθα παλιν, ως μηπω δοκιμασθεις, ∆οκιμασον με,
λεγει; Ὁραις οτι ανθρωπιναις κεχρηται λεξεσιν, ουχ ινα τηι ευτελειαι παραμενωμεν, αλλ'
ινα δια παντων συναγαγοντες την θεοπρεπη εννοιαν εις υψηλα αναβωμεν νοηματα.
∆οκιμασθηναι γαρ και ετασθηναι αιτει, ουχ ινα γνωι την καρδιαν αυτου ο προ τουτου
ειδως παντα, και προ γενεσεως, αλλ' ινα γνωμεν ημεις οι απο της εκβασεως των
πραγματων 55.419 μανθανοντες. Το γαρ, ∆οκιμασον με, ενταυθα τουτο εστι. Και ιδε ει
οδος ανομιας εν εμοι, και οδηγησον με εν οδωι αιωνιαι. Ποια δε εστιν αιωνια οδος, αλλ' η
η πνευματικη, και προς ουρανον αναγουσα, και ης το τελος ουκ ενι; Ὡς τα γε αλλα
παντα επικηρα γεγονε, και τωι παροντι συγκαταλυεται βιωι. ∆ιο δη παντα παραδραμων
εκεινην ζητει, την αθανατον, την απεραντον, την εις τελος ουκ απαντωσαν. Πως δ' αν
τις οδηγηθειη προς εκεινην; Της παρα του Θεου ροπης απολαυων, και τα παρ' εαυτου
συνεισφερων, αρετην μετιων, φιλοσοφιας επειλημμενος, υψηλοτερος των βιωτικων
γινομενος. Τα γαρ εκ της οδου εκεινης ουκ εστιν εφημερα, ουδε προσκαιρα. Τοιουτον
γαρ η αρετη· διηνεκεις εχει τους καρπους ανθουντας, και μηδεποτε μαραινομενους, και
τα αγαθα αθανατα, και ακηρατα, και ατελευτητα· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΛΘʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐξελου με, Κυριε, εξ ανθρωπου πονηρου· απο ανδρος αδικου ρυσαι με.
αʹ. Που νυν εισιν οι λεγοντες· ∆ια τι θηρια; δια τι σκορπιοι; δια τι εχεις; Ἰδου γαρ
ευρηται ζωον πλειονα κακιαν επιδεικνυμενον, ου παρα την φυσιν, αλλα παρα την
γνωμην, ο ανθρωπος. ∆ια τοι τουτο και ο προφητης παρεις παντα εκεινα, απο τουτου
αξιοι ρυσθηναι. Τι ουν, ειπε μοι; επει τοιουτος, ουκ εχρην ανθρωπους γενεσθαι; Ἀλλ'
εσχατης ανοιας τουτο λεγειν· ουδεν γαρ εστι το βλαπτον ανθρωπον, αλλ' η η αμαρτια
μονη· και ταυτης ανηιρημενης, απαντα ραιδια, και ευκολα, και γαληνα· ωσπερ ουν,
ταυτης παρουσης, παντα σκοπελοι, και χειμωνες, και ναυαγια. Μηδεις δε ημων
καταγινωσκετω, ει θηριου πονηροτερον ανθρωπον ειναι τον εν κακιαι ειρηκαμεν· το μεν
γαρ, ει και μη εν τηι φυσει το πραον εχει, αλλ' απατηθηναι δυναται ραιδιως, και οπερ εστι
φαινεται· ο δε ανθρωπος μελετων την πονηριαν, και πολλα τα προσωπεια περικειμενος,
δυσφυλακτοτερον εστι θηριου, δοραν προβατου πολλακις προβαλλομενος, και ενδον
τον λυκον αποκρυπτων. ∆ιο και αφυλακτως πολλοι τοις τοιουτοις περιπιπτουσιν. Ἐπει
ουν δυσφωρατα τα τοιαυτα θηρια, επ' ευχην ο προφητης τρεπεται, και την παρα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

336

Θεου καλει ροπην, ωστε της τοιαυτης απαλλαγηναι επιβουλης. Τοις γαρ τοιουτοις
πολλακις και ο διαβολος υποδυεται, και ουτω βαλλει. Πολλα τοινυν πανταχοθεν τα
επιβουλευοντα. Και γαρ ανθρωπος πονηρος τουτο ποιει, και δαιμων αγριος πολεμει, και
πειρασμος αφορητος ενοχλει. ∆ιο και διδασκομεθα ευχομενοι λεγειν· Μη εισενεγκηις
ημας εις πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου. Ποικιλαι αι μαχαι, και
πολυσχιδεις αι παραταξεις, και δει προς απαντα παρεσκευασθαι. Καθαπερ γαρ 55.420 ο
μελλων εις πελαγος αφιεναι, και υδατων ατακτων ρυμην, και πνευματων αγριων
εμβολην, και νεφων συνδρομην, και υφαλους πετρας και σπιλαδας, και θηριων
επαναστασιν, και πειρατων παραταξιν, και λιμον, και διψος, και θαλατταν, και ορμον
αλιμενον, και ναυτων φιλονεικιαν, και εφοδιων σπανιν, και παντα τα τοιαυτα προοραιν
οφειλει, και προς απαντα παραταττεσθαι· ουτω δη και εις τον ευριπον του παροντος
ελθων βιου, και προς παθη σωματος, και προς νοσηματα ψυχης, και προς ανθρωπων
επιβουλας, και προς εχθρων επαναστασεις, και προς φιλων υπουλων δολους, και προς
πενιαν, και προς βασανους, και προς επηρειαν, και προς δαιμονων φαλαγγας, και προς
διαβολου μανιαν παρεσκευασθαι αν ειη δικαιος, ει γε μελλοι προς την βασιλιδα
απανταιν πολιν, και πεπληρωμενος των φορτιων εις τον λιμενα καταιρειν. Ἐνταυθα μεν
ουν πονηρον ανθρωπον καλει· οταν δε περι του διαβολου διαλεγηται, απλως πονηρον.
Τι δη ποτε; Ὅτι αυτος πατηρ της πονηριας εγενετο· δια τουτο και κατ' εξοχην λεγεται
πονηρος, και αντι του κυριου το επιθετον ηρκεσεν ονομα δια την υπερβολην της κακιας,
ουκ εμφυτον ουσαν, αλλα προσγενομενην αυτωι. Ει δε βουλει και αυτης της πονηριας το
ονομα μαθειν ποθεν ειρηται, και εντευθεν μεγαλα καρπωσηι. Πονηρια γαρ ειρηται, εκ
του πονον επαγειν και μοχθον αυτωι τωι κεκτημενωι. ∆ιο και τις σοφος τουτο παραδηλων
λεγει· Ἐαν κακος γενηι, μονος αντλησεις τα κακα· εαν δε αγαθος, σαυτωι και τοις
πλησιον. Και πως, φησι, μονος αντλει τα κακα ο πονηρος, καιτοι γε πολλους επηρεαζει,
Ἀλλ' ουδενα των μη χαυνων και ραιθυμων; Και ει βουλει, τον πονηρον ανθρωπον
αφεντες, αυτον τον πονηρον δαιμονα εις μεσον αγαγωμεν. Ειπε δη μοι, ουχι πασαν
αυτου εξεχεε την κακιαν; μη τι τον Ἰωβ εβλαψεν; ουχι εκεινον μεν και λαμπροτερον
εποιησεν, εαυτωι δε χαλεπωτερον το πτωμα ειργασατο; Τι δε Καιν; ουχι μονος ηντλησε
τα κακα; Ουχι, φησιν, αλλα και ο Ἄβελ. Πως και τινι τροπωι; Ὅτι ταχεως εις τον
ακυμαντον παρεπεμφθη λιμενα. Ἀλλα τουτο μεγιστον ευεργεσιας ειδος ην, οτι μετα
κατορθωματος κατελυσεν, οτι το κοινον της φυσεως χρεος επραγματευσατο. Και γαρ ο
τοις αλλοις ην κοινον και κατα αναγκην παραγινομενον, τουτο μετ' εμποριας τουτωι
παρεγενετο. Ταυτα ουχι κακον ην υπομειναι, αλλα στεφανον αναδησασθαι
λαμπροτερον. Τι δε τον Ἰωσηφ εβλαψαν οι αδελφοι; ουκ αυτοι μονοι τα κακα
ηντλησαν; Ἀλλα δουλος εγενετο, φησι. Και τι τουτο; Ἐγω δε λεγω, οτι και δεσμωτης·
αλλ' ου τουτο εστι το ζητουμενον, ει δουλος γεγονε και δεσμωτης, αλλ' ει βλαβην τινα
εντευθεν υπεμεινε. Τουναντιον γαρ ευρισκομεν, οτι και εκερδανε τα μεγιστα, πλειονα
παρα τωι Θεωι παῤρησιαν κτησαμενος, και δι' αυτων των δοκουντων εναντιων ειναι την
παρουσαν ευημεριαν λαβων. Μη δη φοβωμεθα πονηρους, αλλ' ελεωμεν. Τοτε μεν γαρ
εικοτως ησαν φοβεροι, ατε ουδεπω της υψηλης οδου τετμημενης της επι φιλοσοφιαν
αγουσης· 55.421 νυνι δε ουκετι, των ουρανων ημιν λοιπον ηνεωιγμενων, και των
ανθρωπων αγγελων γενομενων. Ἐπει και θηριον μετα πολλης εμπιπτον της ρυμης τηι
του δορατος αιχμηι, δοκει μεν τον κατεχοντα το δορυ αμυνεσθαι, εαυτον δε περιπειρει
χαλεπωτεραι πληγηι· και ο προς κεντρα λακτιζων, ομοιως τους ποδας αιματτει.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

337

βʹ. Τοιουτον εστιν η αρετη, κεντρα και ξιφος ηκονημενα· οι δε πονηροι παντες
των θηριων χειρους και αλογωτεροι. Ὅταν τοινυν επιωσι τοις αγαθοις, εαυτους
χαλεπωτερον περιπειρουσι, τους μεν εις χρηματα πολλακις η σωματα ζημιουντες, αυτοι
δε εις ψυχην παραβλαπτομενοι την οντως ζημιαν. Ει γαρ εβλαπτεν ημας εις την οικειαν
αρετην η των χρηματων ζημια, ουκ αν εκελευσεν ο Παυλος αδικεισθαι, και μη αδικειν.
Ει κακον το αδικεισθαι ην, ουκ αν ο των αγαθων νομοθετης κακα επεταξε. Πλην αλλα
και ουτω των πραγματων εχοντων, ου δει τοις πονηροις επιπηδαιν, ουδε ομοσε χωρειν,
αλλα φευγειν και εκκλινειν αυτων τας συνουσιας· επιοντας δε μετα ανδρειας δεχεσθαι.
∆ια γαρ τουτο κελευομεθα ευχεσθαι, μη εισελθειν εις πειρασμον. ∆ιο και ουτος ειπων,
Ἐξελου με, Κυριε, εξ ανθρωπου πονηρου, επαγει το, Ἀπο ανδρος αδικου ρυσαι με· παλιν
γενικον ονομα της κακιας τιθεις. Ου γαρ απλως τον περι τα χρηματα αδικον, αλλα τον
περι παντα ενταυθα λεγει. Ἀξιοι δε ρυσθηναι, ωστε μητε περιπεσειν, μητε κατ' εκεινον
γενεσθαι. Και ουχ απλως αιτει, αλλα τα παρ' εαυτου συνεισενεγκων. ∆ια τοι τουτο εν τωι
τελει του προτερου ψαλμου φυγων αυτους και την προς αυτους συνουσιαν, ενταυθα την
παρα του Θεου ροπην αιτει. Ἐκει μεν γαρ τα παρ' εαυτου εισηνεγκε λεγων, Ἄνδρες
αιματων, εκκλινατε απ' εμου, οτι ερισται εστε εις διαλογισμους· ενταυθα δε τον Θεον
παρακαλει ρυσθηναι απο της πονηριας αυτων. Ου γαρ το τυχον εις ασφαλειας λογον,
και αδειας, και ελευθεριας, και ηδονης απασης, το των τοιουτων ρυεσθαι συλλογων, και
ως ποῤρωτατω κατασκηνουν της των πονηρων συνουσιας, αλλ' η μεγιστη τουτο
ευημερια. Ειτα υπογραφων αυτων την πονηριαν, επαγει και λεγει· Οιτινες ελογισαντο
αδικιαν εν καρδιαι· ολην την ημεραν παρετασσοντο πολεμους. Ειδες πως δυσφυλακτα τα
θηρια, κατα διανοιαν τυρευοντες τα κακα, και κατακρυπτοντες εν τοις αποῤρητοις τας
επιβουλας. Ἐλογισαντο γαρ, φησιν, εν τηι καρδιαι· τουτεστιν, ουκ εξω προηνεγκαν τεως,
αλλ' εστρεφον ενδον ωδινοντες την πονηριαν, και το δη χαλεπωτερον, ουχι
συναρπασθεντες, ουδε περιτραπεντες, αλλα μελετηι το πραγμα ποιουμενοι. Τουτο γαρ
εστι το, Ἐλογιζοντο, μετα σπουδης, μετα προθυμιας απασης. Ὅλην την ημεραν
παρετασσοντο πολεμους. Τον βιον απαντα δια τουτου δηλοι. Πολεμους δε ενταυθα ου
τουτους τους επι των παραταξεων και δια των οπλων, αλλα τους δια των επιβουλων
αινιττεται, ους και εν αγοραις και εν οικιαις πολεμουσιν ανθρωποι, ου θωρακα
ενδυομενοι, ουδε ασπιδα προ 55.422 βαλλομενοι, αλλ' αντι παντος οπλου τηι πονηριαι
κεχρημενοι, και ρηματα βελων πικροτερα ακονωντες. Το μεγιστον δε αυτων της κακιας,
ουχ οτι δολεροι μονον, ουδ' οτι υπουλοι, ουδ' οτι προς πολεμους ετοιμοι και μαχας, αλλ'
οτι και δια παντος του βιου, και ουδεποτε ανακωχην εσχον της χαλεπης ταυτης
παραταξεως. Καιτοι γε ει γε εβουλοντο πολεμειν, ετεραν ειχον δικαιαν υποθεσιν. Κατα
γαρ των αμαρτηματων ιστασθαι εδει, και προς τον διαβολον παραταττεσθαι, και προς τα
νοσηματα της ψυχης μαχεσθαι, και κατα των δαιμονων ακοναιν τα ξιφη. Οι δε εκεινηι
μεν ουδε προκυπτουσι τηι παραταξει, κατα δε αλληλων βαλλουσι τα βελη. Ἠκονησαν
γλωσσαν αυτων ωσει οφεως· ιος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων αει. Ειδες της κακιας την
δυσγενειαν; Ἐξ ανθρωπων θηρια ποιει, ασπιδας και οφεις, και την γλωτταν την λογικην
προς εκεινην καταφερει την θηριωδιαν. Ὅπερ δε ανωτερω ηιτιασατο, τουτο παλιν και
ενταυθα κατηγορει. Ποιον δη τουτο; Ἰος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων, φησιν, αει,
τουτεστι, διηνεκως. Ὥσπερ γαρ ανωτερω ειπεν, Ὅλην την ημεραν παρετασσοντο
πολεμους· ουτω και ενταυθα, Ἠκονησαν γλωτταν αυτων ωσει οφεως· ιος ασπιδων υπο
τα χειλη αυτων αει. Το γαρ ∆ιαψαλμα τουτο δηλοι πανταχου. Και Ἑβραιστι Σελ ειρηται
το διαψαλμα, οπερ εστιν, αει. Καιτοι γε και εν βραχει καιρωι φορτικον η κακια, οταν δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

338

και διηνεκως αυτην μετιωσι, και μηδε κορον λαμβανωσι, ποιαν αν σχοιεν συγγνωμην;
ποιαν απολογιαν; Φυλαξον με, Κυριε, εκ χειρος αμαρτωλου· απο ανθρωπων αδικων
εξελου με. Οιτινες διελογισαντο του υποσκελισαι τα διαβηματα μου. Ἔκρυψαν οι
υπερηφανοι παγιδα μοι· και σχοινιοις διετειναν παγιδα τοις ποσι μου· εχομενα τριβου
σκανδαλα εθεντο μοι. Ουδεν αδικωτερον των κακιαν μετιοντων, οι προ των αλλων τας
εαυτων αδικουσι ψυχας. Ὅταν γαρ αυτοι σκανδαλου γινωνται αιτιοι, οταν του Θεου την
δοξαν παρα των ανοητων λοιδορεισθαι παρασκευαζωσι, οταν τα οφειλομενα ου
κατατιθωσιν, αλλα και ψυχην και σωμα λαβοντες παρα του φιλανθρωπου Θεου,
αγνωμονωσι περι τας αμοιβας, και κοσμου τοσουτου και τηλικουτου απολαυοντες
αγαθου, τοις εναντιοις αμειβωνται τον ευεργετην, τι τουτων γενοιτ' αν αδικωτερον; τι
δε αγνωμονεστερον; και το δη μειζον και πλεον εις κακιας υπερβολην, οτι και ετεροις
επηρεαζειν επιχειρουσι. ∆ιελογισαντο γαρ, φησι, του υποσκελισαι τα διαβηματα μου. Ει
δε μη εις εργον εξηλθεν ο λογισμος, τουτο της του Θεου φιλανθρωπιας γεγονεν εργον.
Αυτος γαρ διεκοψε τα πονηρα αυτων βουλευματα.
γʹ. Και ορα πως ην μεμελετημενη η πονηρια, και μετα σπουδης η επιβουλη. Και
γαρ εκρυψαν, και διετειναν, και εχομενα τριβου, ωστε και τωι μηκει, και τωι λανθανειν,
και τωι πλησιον τεινειν, ελειν και χειρωσασθαι. ∆ημιουργοι γαρ εγενοντο της κακιας,
πανταχοθεν εκτεινοντες τας παγας, εν εργον τιθεμενοι, το καθελειν. Βουλει μαθειν πως
και ο διαβολος τοιαυτα τιθησι σχοινια; Ὅρα παλιν επι του Ἰωβ το πραγμα συμβαινον. Τι
γαρ πλατυτερον εκεινων; τι δε μακροτερον; τι δε εγγυτερον, οπου γε ουκ εν συγ 55.423
γενεσι μονον, ουδε φιλοις, ουδε εν γυναικι, αλλ' εν αυτωι τωι σωματι την παγιδα εθηκεν;
Ειπα τωι Κυριωι· Θεος μου ει συ· ενωτισαι, Κυριε, την φωνην της δεησεως μου. Κυριε,
Κυριε, δυναμις της σωτηριας μου. Ἄλλος, Κρατος της σωτηριας μου. Ειπων τον πολεμον
και τας επιβουλας, και δειξας αφορητα τα δεινα, καταφευγει λοιπον επι την αχειρωτον
συμμαχιαν, απο του ουρανου καλων τον βοηθον ταυτα λυσαι δυναμενον. Τουτο ψυχης
γενναιας δειγμα, τουτο φιλοσοφου διανοιας, ηνικα αν ταυτα πανταχοθεν περικεινται,
μη καταφευγειν εις ανθρωπινην συμμαχιαν, μηδε εις λογισμους θνητους, αλλα προς τον
ουρανον οραιν, και πανταχου παροντα καλειν τον Θεον, μηδε της αθυμιας γινεσθαι, και
του θορυβου, και της ταραχης. Και ορα πως αξιως εαυτου τον λογον κατασκευαζει. Ου
γαρ ειπε, Το και το κατωρθωσα, και τηνδε την δικαιοσυνην ειργασαμην· αλλα τι; Θεος
μου ει συ, μεγιστον δικαιωμα συμμαχιας προβαλλομενος το προς ∆εσποτην
καταφευγειν, και ∆ημιουργον, και Βασιλεα. Ἐνωτισαι, Κυριε, την φωνην της δεησεως
μου, Κυριε, Κυριε, δυναμις της σωτηριας μου. ∆υναμις της σωτηριας ειπε, δεικνυς οτι
εστι και δυναμις κολασεως και τιμωριας. Ἀλλ' εμοι την δυναμιν της σωτηριας, φησι,
παρεσχες. ∆υνασαι μεν γαρ και κακως ποιειν και αναιρειν· αλλ' αει προς σωτηριαν την
εμην εχρησω τηι δυναμει σου. Και ορα τον ποθον του λεγοντος. Τωι γαρ διπλασιασμωι και
τωι προσθειναι, Της σωτηριας μου, πολλην δεικνυσι την διαθεσιν. Ἐπεσκιασας επι την
κεφαλην μου εν ημεραι πολεμου. Ειδες την ευχαριστον ψυχην; Των προτερων
αναμιμνησκει εαυτον, οτι εν ασφαλειαι κατεστησεν αυτον. Τουτο γαρ εστι το,
Ἐπεσκιασας. Και ορα το ευκολον του Θεου πως δεικνυσιν. Ου γαρ ειπε, Προ τουτου,
αλλ', Ἐν αυτηι τηι ημεραι, φησιν, οτε τα δεινα ᾔρετο, οτε η παραταξις ην, οτε περι των
εσχατων εκινδυνευον, τοτε με εν ασφαλειαι κατεστησας. Ου γαρ παρασκευης η
παρακλησεως δειται ο Θεος παντα ειδως, τα τε παροντα, τα τε μελλοντα, τα τε
γεγονοτα, και παντα δυναμενος, και αει παρεστως ετοιμος εις βοηθειαν. Ειτα δηλων την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

339

υπερβολην της νικης και της ασφαλειας, ουκ ειπεν, Ἔσωσας με αλλα τι; Ἐπεσκιασας·
τουτεστιν, ουδε το τυχον λυπηρον υπομειναι εποιησας, ουδε οσον απο καυματος· αλλ'
εν τοσαυτηι κατεστησας ασφαλειαι, και μετα της ασφαλειας εν ηδονηι και ανεσει, ως μηδε
τυχειν θερμης τινος λυπουσης, αλλα σκιαι εντρυφαιν, τουτεστι, τηι των δεινων απαλλαγηι
και ελευθεριαι. ∆ια τουτο επηγαγε το, Ἐπεσκιασας, τουτο τε αυτο δηλων, και το ευκολον
της βοηθειας του Θεου δεικνυς, δια του της σκιας ονοματος, ωσανει ελεγεν, Ἀρκει
παρειναι σε μονον, και παντα λελυται. Μη παραδωις με, Κυριε, απο της επιθυμιας μου
αμαρτωλωι. Ἄλλος, Μη δωις, Κυριε, τας επιθυμιας του παρανομου. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστι· Μη δωις απο της επιθυμιας της κατ' εμου, τουτεστιν, α επιθυμει κατ' εμου, ταυτα μη
αφηις αυτον πληρωσαι. Και ουκ ειπεν, α επιθυμει, αλλ', Ἀπο της επιθυμιας μου, 55.424
τοιουτον τι βουλομενος δηλωσαι· Μηδε μικρον τι δωις ων επιθυμει. Τοιουτοι γαρ οι
πονηροι· μετα πολλης της επιθυμιας την κατα των πλησιον εργαζονται επιβουλην,
καθαπερ και ο διαβολος, περι ου φησιν, οτι Περιερχεται ως λεων ωρυομενος, ζητων
τινα καταπιηι. Ουτω μετ' επιθυμιας προσεβαλε τωι Ἰωβ· ουτως εβουλευετο τωι Πετρωι
προσβαλειν· διο και ελεγε· Ποσακις εξηιτησατο σε ο Σατανας σινιασαι σε ως τον σιτον;
Ειδες ποσην ειχεν επιθυμιαν; Εισι και ανθρωποι εκεινου ζηλουντες κακιαν υπο
βασκανιας και φθονου, και του χαιρειν επι κακοις. Ους και ταλανιζει η Γραφη λεγουσα,
Ουαι οι ευφραινομενοι επι κακοις, οι χαιροντες επι διαστροφηι κακων· και μαλα
εικοτως· διεφθαρμενης γαρ τουτο διανοιας. Ει γαρ και αλγειν δει, και στενειν, και
θρηνειν επι τοις απολλυμενοις, τινα αν σχοιεν συγγνωμην, ποιαν δε απολογιαν, οι μη
μονον ου συναλγουντες, αλλα και χαιροντες; Ουκ ειδες, οτι και αυτος ο κολαζειν
μελλων Χριστος δακρυει την Ἱερουσαλημ απολλυμενην; ουχ οραις και Παυλον στενοντα
και θρηνουντα ταις ετερων απωλειαις και πενθουντα; Ἀλλ' εισι τινες ουτω
διεφθαρμενοι, ως των ιδιων κακων παραμυθιαν ηγεισθαι τας αλλοτριας συμφορας.
∆ιελογισαντο κατ' εμου, μη εγκαταλιπηις με, μηποτε υψωθωσιν αει. Το γαρ ∆ιαψαλμα
τουτο εστιν. Ἄλλος, Μη αποβαιης, μηποτε υψωθωσι. Τουτο της μιαρας και εφθαρμενης
γνωμης, οταν και βουλης και σχολης και μελετης δεωνται προς την κακιαν. Ου γαρ
αρκει τα απο συναρπαγης γινομενα· ου γαρ ικανα τα κατα προπετειαν ημας απολεσαι,
αλλα και βουλης σοι και χρονου και σκεψεως δει προς την κακιαν.
δʹ. Ποιαν ουν εξεις απολογιαν, μελετην ποιουμενος την πονηριαν, και βουλην
τιθεμενος υπερ της των κακων εργασιας, και κοινωνους λαμβανων; Ἀλλ' ορα την
τουτου ταπεινοφροσυνην. Ου γαρ ειπε· Μη εγκαταλιπηις με, οτι αξιος ειμι, μη
εγκαταλιπηις με δια την του βιου αρετην. Ἀλλα τι; Μηποτε υψωθωσιν, ωστε μη
αλαζονικωτερους γενεσθαι, και εις πλειονα απονοιαν αρθηναι δια της εμης
εγκαταλειψεως. Ἡ κεφαλη του κυκλωματος αυτων, κοπος των χειλεων αυτων καλυψει
αυτους. Ἄλλος, Ὁ πικρασμος των κυκλουντων με, ο μοχθος των χειλεων αυτων
πωμασατω αυτους. Κυκλωμα ενταυθα τον συλλογον λεγει, το συνεδριον, το πονηρον
εργαστηριον, τα διεφθαρμενα βουλευματα. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Αυτα τα πονηρα
βουλευματα, και το κεφαλαιον της πονηριας και διεφθαρμενης γνωμης, αυτο αυτους
καταδυσειε και απολεσειε. Κοπος των χειλεων αυτων. Κοπον ενταυθα την πονηριαν
καλει. Και γαρ τοιουτον η πονηρια· αυτωι τωι κεκτημενωι γινεται ολεθρος, και
υποβρυχιον αυτον εργαζεται. Τουτο γεγονεν επι του ∆αυΐδ. Μυριοις γαρ αυτον
προσεδοκησαν περιβαλειν κινδυνοις· ο δε λαμπροτερος ην. Ναι, φησιν, αλλ' ου τουτο
ζητω· αλλα πως τηι οικειαι 55.425 αυτων βουλησει βουλευσαμενοι περιεπαρησαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

340

απωλοντο, δειξον, και που αυτο τουτο συνεβη, ειπε. Ἐπι των αδελφων του Ἰωσηφ.
Βουλομενοι γαρ αυτον ποιησαι δουλον και απολεσαι, περι των εσχατων αυτοι
εκινδυνευσαν. Καιτοι και εις δουλειαν και εις θανατον το γε αυτων ενεπεσε μερος. Και ο
Ἀβεσσαλωμ βουλομενος δια της τυραννιδος απολεσαι τον πατερα, δια ταυτης αυτος
εαλω. Πεσουνται επ' αυτους ανθρακες πυρος· εν πυρι καταβαλεις αυτους. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ἱκανη μεν και αυτη η πονηρια διαφθειραι τους κυκλουντας αυτην· μετα
δε ταυτης και την θεηλατον υποστησονται οργην. Ἄνθρακας δε πυρος ενταυθα και πυρ
την ανωθεν λεγει φερομενην τιμωριαν. Πολλακις δε και επ' αυτου του πυρος γεγονεν,
ως επι του ∆αθαν, και Κορε, και Ἀβειρων, και επι των κυκλωσαντων την καμινον την
Βαβυλωνιαν. Ἐν ταλαιπωριαις, και ου μη υποστωσιν. Ἕτερος, Πεσουνται εις βοθυνους,
μηποτε αναστωσιν. Ἄλλος, Ἐσπευσμενως, και ου μη ανασταιεν. Κατα μεν ουν τον ενα
ερμηνευτην τοιουτον τι εστι το λεγομενον· ουτως αυτους απολεσον, ωστε μηκετι
αναστηναι. Κατα δε τον αλλον, Μετα πολλου του ταχους· τουτο γαρ εστι το,
Ἐσπευσμενως. Ἀνηρ γλωσσωδης ου κατευθυνθησεται επι της γης. Ειπων περι της οργης
του Θεου, παλιν δεικνυσιν, οτι και αυτη καθ' εαυτην η κακια ικανη διαφθειραι τους
εχοντας. Ου μικρον δε και τουτο ειδος πονηριας, το προπετη ειναι, και της γλωττης μη
κρατειν. Γλωσσωδη γαρ ενταυθα τον υβριστην λεγει, τον φλυαρον, τον λοιδορον, τον
συνεχως υλακτουντα, τον ουδεν κυνος αμεινον διακειμενον. Ειπε, και τις ο τουτου
καρπος. Ου κατευθυνθησεται, φησιν, επι της γης. Ἄλλος, Ουχ εδρασθησεται τουτεστι,
περιτραπησεται, κατενεχθησεται, απολειται. Ουτος ο του λοιδορου καρπος· πασι
πολεμιος, πασιν αηδης, πασιν επαχθης και φορτικος ο τοιουτος. Ὥσπερ ουν ο
μακροθυμος, και επιεικης, και σιγαιν επισταμενος, ασφαλης και βεβηκως και πασιν
επιχαρις· ουτως ο τοιουτος σφαλερον μετεισι βιον, μυριους πανταχοθεν εχθρους
επισπωμενος, και προ των αλλων την ψυχην ταραττων την εαυτου, και ουκ αφιεις ειναι
εν ησυχια, αλλα και μηδενος ενοχλουντος, μυριους πολεμους και θορυβους ενδον
εγειρων. Ἄνδρα αδικον κακα θηρευσει εις διαφθοραν. Ουτω και αλλος σοφος λεγει·
Παρανομιαι ανδρα αγρευουσιν. Ὅρα παλιν την κακιαν αρκουσαν εις διαφθοραν του
εχοντος. Ἀλλα τινος ενεκεν το της θηρας εθηκεν ονομα; Ἵνα το αφευκτον ιδηις, ινα, καν
μη παραυτικα εμπεσηις αδικων, μη θαῤρησηις. Τοιαυτη γαρ η αγρα· ουκ αει επιτυγχανει,
ουδε ευθεως· αλλ' ομως καν μη αλωι τα αγρια ζωα και τα θηρευομενα, ουδε ουτως εν
ασφαλειαι τυγχανει, καν μηδεπω των δικτυων ενδον γενηται. Ουτω τοινυν μηδε ψυχη
θαῤρειτω αδικα πραττουσα, και μηδεπω αλουσα· οτε γαρ δηποτε αλωσεται. Ει γαρ
βουλει εν ασφαλειαι ειναι, παυσαι ταυτα πραττων, και πολλης απολαυσηι της αδειας. Τι
δηποτε δε ειπεν, Εις διαφθοραν; Ὅτι πολλοι και εις σωτηριαν εθηρευθησαν· ως οι παρα
των αποστολων, ως οι παρα των αγιων ανδρων. Ἀλλ' ουχ οι πονηροι, 55.426 οταν υπο
της κακιας θηρευωνται· αλλ' επ' απωλειαι και διαφθοραι. Και δια τι ου παρα ποδας της
κακιας επεται τα της τιμωριας; ∆ια την του ∆εσποτου φιλανθρωπιαν. Ει γαρ εβουλετο
των αμαρτανοντων εκαστον ευθεως υπο την τιμωριαν αγειν, προανηρπασθη αν το
πλεον γενος των ανθρωπων. Ἔγνων οτι ποιησει Κυριος την κρισιν των πτωχων, και
την δικην των πενητων. Πλην δικαιοι εξομολογησονται τωι ονοματι σου, και
κατοικησουσιν ευθεις συν τωι προσωπωι σου. Ἄλλος, Παρα τωι προσωπωι σου. Ἀντι δε του
Κατοικησουσι, ∆ιαμενουσιν ετερος λεγει, και αλλος, Καθεδουνται· αντι δε του Ἔγνων,
Οιδα, Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι θηρευσει, και οτι απολουνται, και ουκ ευθεως δεικνυσι την
τιμωριαν επαγομενην· ινα μηδεις δια τουτο των παχυτερων ραιθυμοτερος γενηται,
επηγαγε το, Οιδα, δεικνυς οτι παντως εσται τουτο. Ου γαρ μενει τα των αδικουμενων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

341

ανεκδικητα. Πτωχους δε ενταυθα ουχ απλως τους πενητας καλει, αλλα τους σφοδρα
ταπεινους, τους συντετριμμενους. Ταυτα δε λεγει, και τους αδικουμενους
παραμυθουμενος, και τους αδικουντας σωφρονιζων, ινα μητε εκεινοι τηι μελλησει
απογνωσι, μητε ουτοι δια την αναβολην ραιθυμοτεροι γενωνται. Ἡ γαρ αναβολη εις
μετανοιαν αγει· τον δε επιμενοντα χαλεπωτερον κολαζει· και μαλα δικαιως. ∆ια τι; Ὅτι
τοσαυτης απολαυσαντες αγαθοτητος, ουκ εγενοντο βελτιους. Ἐννοησον γαρ οση του
Θεου φιλανθρωπια, οταν τους ανακειμενους αυτωι ανεχηται πασχειν κακως, και μη
επεξιηι, τηι μετανοιαι σε βελτιω ποιησαι βουλομενος. Πλην δικαιοι εξομολογησονται τωι
ονοματι σου. Τι εστιν ο λεγει; Ὅπερ αν γενηται, φησιν, εκεινοι ευχαριστησουσι· καν
τους ταπεινους ιδωσιν επηρεαζομενους, και τους πονηρους επαιρομενους, ουκ
απαιτησουσιν ευθυνας των γινομενων. Τουτο γαρ δικαιων μαλιστα, το διαπαντος και εν
απασιν ευχαριστειν. Και κατοικησουσιν ευθεις συν τωι προσωπωι σου· τουτεστι, Της
βοηθειας απολαυσαντες της παρα σου, την εννοιαν εχοντες την περι σου, αει μετα σου
οντες, ουδεποτε αποστησονται· οπερ αν γενηται, ουδεποτε δυσχερανουσιν, ουδεποτε
μεμψονται τοις γινομενοις. Τουτο γαρ ψυχης απεριτρεπτου, τουτο γνωμης ακλινους, μη
απαιτειν τον ∆εσποτην ευθυνας. ∆ιο και Παυλος ελεγε· Μενουν γε, ω ανθρωπε, συ τις ει
ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι, Μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι, Τι με εποιησας ουτως;
Ταυτην τοινυν και ημεις διαπαντος τηρωμεν την ευγνωμοσυνην, υπερ παντων
ευχαριστουντες τωι Θεωι· οτι αυτωι η δοξα, και η ευχαριστια, και η προσκυνησις, νυν και
αει, και εις ατελευτητους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Κυριε, εκεκραξα προς σε, εισακουσον μου· προσχες τηι φωνηι της δεησεως
μου.
αʹ. Τουτου του ψαλμου τα μεν ρηματα απαντες, ως ειπειν, ισασι, και δια πασης
ηλικιας διατελουσι ψαλλοντες· την δε διανοιαν των ειρημενων αγνοουσιν. 55.427 Ὅπερ
ου μικρον εις κατηγοριας λογον, το καθ' εκαστην ημεραν ψαλλοντας, και δια στοματος
τα ρηματα προφεροντας, μη ζητησαι των νοηματων την δυναμιν των εναποκειμενων
τοις ρημασιν. Ἀλλ' υδωρ μεν τις διαυγες και καθαρον ορων, ουκ αν ανασχοιτο μη
προσελθειν, και αψασθαι, και πιειν· και εις λειμωνα τις συνεχως εισιων, ουκ αν
υπομεινειε μη συλλεξας τι των ανθων εξελθειν· υμεις δε εκ πρωτης ηλικιας εις εσχατον
γηρας τουτον μελετωντες τον ψαλμον διατελειτε, τα ρηματα ειδοτες μονον, και
παρακαθησθε θησαυρωι συνεσκιασμενωι, και βαλαντιον περιφερετε εσφραγισμενον, και
ουδε υπο πολυπραγμοσυνης παρωξυνθη τις μαθειν, τι ποτε εστι το λεγομενον· ουκ
εζητησεν, ουκ ηρευνησε. Καιτοι γε ουδε εκεινο εστιν ειπειν, οτι σαφης τις ων ο ψαλμος
παντας εις υπνον ηγαγε, και ουκ αφηκε ζητησαι το προχειρως κειμενον. Και γαρ εστιν
ασαφης, και ικανος διεγειραι τον μη σφοδρα καθευδοντα, μαλλον δε και τον
καθευδοντα. Τι γαρ εστι το, Μη εκκλινηις την καρδιαν μου εις λογους πονηριας; τι δε το,
Παιδευσει με δικαιος εν ελεει, και ελεγξει με; Το δε μετα τουτο, ειπε μοι, ουκ εστι
παντος ζοφου ζοφωδεστερον; Ὅτι ετι και η προσευχη μου εν ταις ευδοκιαις αυτων.
Κατεποθησαν εχομενα πετρας οι κριται αυτων. Ἀλλ' ομως τοσουτων οντων ασαφων,
ωσπερ τινα ωιδην απλως παρατρεχουσιν οι πολλοι. Ἀλλ' ινα μη την κατηγοριαν επι
πλειον επιτεινοντες, φορτικον τον λογον εργασωμεθα, φερε δη προς την ερευναν των
ειρημενων βαδισωμεν. Ἀλλα προσεχετε μετα ακριβειας· ουδε γαρ απλως οιμαι τον
342
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψαλμον τουτον τεταχθαι παρα των πατερων καθ' εκαστην εσπεραν λεγεσθαι, ουδε δια
την μιαν λεξιν την λεγουσαν· Ἔπαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη. Ἐπει και αλλοι
ψαλμοι ταυτην εχουσι την λεξιν, ωσπερ εκεινος ο λεγων, Ἑσπερας και πρωι και
μεσημβριας διηγησομαι και απαγγελω. Και παλιν, Ση εστιν η ημερα, και ση εστιν η νυξ.
Και παλιν το, Ἑσπερας αυλισθησεται κλαυθμος, και εις το πρωι αγαλλιασις· και πολλους
αν ευροις τις ψαλμους επιτηδειους τωι καιρωι της εσπερας. Ου δια τουτο γουν τουτον τον
ψαλμον ετυπωσαν οι πατερες, αλλ' ως τι φαρμακον σωτηριον και αμαρτηματων
καθαρσιον ενομοθετησαν λεγεσθαι, ιν' οσαπερ αν προστριβωμεθα δι' ολου του μηκους
της ημερας, η εν αγοραι, η εν οικιαι, η οπου δηποτε διατριβοντες, ταυτα ελθοντες εις την
εσπεραν, δια της επωιδης ταυτης αποδυσωμεθα της πνευματικης. Φαρμακον γαρ εστιν
απαντων τουτων αναιρετικον. Τοιουτος εστι και ο εωθινος ψαλμος· ουδεν γαρ κωλυει
εν βραχει κακεινου επιμνησθηναι. Τον ποθον γαρ αναπτει τον προς τον Θεον, και
διεγειρει την ψυχην, και σφοδρα πυρωσας, και πολλης εμπλησας αγαθοτητος και
αγαπης, ουτως αφιησι προσελθειν. Ἴδωμεν δε και ποθεν αρχεται, και τι διδασκει ημας·
Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς σε ορθριζω. Ἐδιψησε σε η ψυχη μου. Ὁραις πως πεπυρωμενης
δεικνυσι ψυχης ρηματα; Ἔνθα δε αγαπη Θεου, παντα οιχεται τα πονηρα· ενθα μνημη
Θεου, ενταυθα αμαρτηματων ληθη, και κακων αναιρεσις. Ουτως εν τωι αγιωι ωφθην
55.428 σοι, του ιδειν την δυναμιν σου, και την δοξαν σου. Τι εστιν, Ουτως; Μετα του
ποθου, φησι, τουτου, μετα της αγαπης ταυτης, ωστε ιδειν σου την δοξαν, ην πανταχου
της γης εστιν ιδειν. Ἀλλ' ινα μη το εν χερσιν αφεντες, το παρεργον επεισαγαγωμεν,
παραπεμψαντες τον ακροατην εις τα υπερ εκεινου ειρημενα, των προκειμενων νυν
αψωμεθα. Τι δε φησιν ουτος; Κυριε, εκεκραξα προς σε, εισακουσον μου. Τι λεγεις; ειπε
μοι· επειδη εκεκραξας, ακουσθηναι αξιοις, και ταυτην τιθης αιτιαν, ως ευλογον του
ακουσθηναι; Ουκουν μεγαλοφωνων νυν χρεια, και τονον εχοντων; Ἀλλ' ουκ αν εχοι
τουτο λογον. Τι γαρ ημαρτεν ο μικροφωνος και ισχνοφωνος και βραδυγλωσσος; Ουχι
τοιουτος ην ο Μωυσης, και παντων μαλλον ηκουετο; ουχι πλειω παντων οι Ἰουδαιοι
εβοων, αλλ' ουκ επενευσεν αυτων ταις δεησεσιν ο Θεος; Το γαρ μεγα φωνησαι και
μικρον, φυσεως πλεονεκτημα και ελαττωμα. Ταυτα δε ουτε ακουεσθαι, ουτε
παρακουεσθαι ποιει· ουτε γαρ εγκωμιων, ουτε κατηγορηματων αξια. Πολλα γαρ των της
φυσεως πλεονεκτηματων και μιαροις προσεστιν. Ουχι καλος ην, και ευειδης, και μεχρι
των βοστρυχων αυτων ειλκε του σωματος την ωραν ο Ἀβεσσαλωμ; Τι δαι; ουχι
φαλακρος ην ο Ἐλισσαιος, ως και σκωπτεσθαι παρα των παιδιων; Ἀλλ' ουδεν ουδε
εκεινον η ωρα ωφελησεν, ουτε τουτον η αμορφια παρεβλαψε. Και τι λεγω τον
ισχνοφωνον, η βραδυγλωσσον, οπου γε και σιγων ηκουετο ο Μωυσης, και μηδε
φθεγγομενη η Ἄννα; Ἰουδαιοις δε διαλεγομενος ο Θεος ελεγε· Ἐανπληθυνητε την
δεησιν, ουκ εισακουσομαι υμων. Τι ουν ουτος λεγει, Ἐκεκραξα προς σε, εισακουσον μου;
Κραυγην ενταυθα την ενδον φησιν, ην η καρδια ετικτεν η πεπυρωμενη, και η διανοια η
συντετριμμενη, ην και Μωυσης βοων ηκουετο. Ὥσπερ γαρ ο βοων πασαν την δυναμιν
αυτου κενοι, ουτω και ο καρδιαι βοων παντα τον νουν συστρεφει.
βʹ. Τοιαυτην ουν κραυγην ζητει ο Θεος, την συστρεφουσαν την καρδιαν, την ουκ
εωσαν χασμασθαι, και ανακλασθαι τον ψαλλοντα. Ου μονον δε κραυγην τοιαυτην ζητει,
αλλα και το προς αυτον ευχεσθαι. Εισι γαρ πολλοι οι εστηκασι μεν, ου βοωσι δε προς τον
Θεον, αλλα τα μεν χειλη προς τον Θεον βοαι, και το ονομα του Θεου περιφερει, η δε
διανοια ουδενος επαισθανεται των λεγομενων. Ὁ τοιουτος ου κραζει, καν μεγα βοαι· ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

343

τοιουτος ουδε προς τον Θεον ευχεται, καν δοκηι προς αυτον ευχεσθαι. Ἀλλ' ουχ ο
Μωυσης ουτως, αλλ' εβοα, και ηκουετο· διο και παρα του Θεου, Τι βοαις προς με, ακουει.
Ου μονον δε βοων, αλλα και σιγων ηνυσεν απερ ηθελεν, αξιον παρασχων εαυτον του
ακουεσθαι. Ει δε βουλει και αμαρτωλους εκτενως ιδειν ευχομενους, και ανυοντας και
κραζοντας μεγαλα, ορα την πορνην την σιγηι βοωσαν· ορα τον τελωνην απο ευχης
δικαιωθεντα μονης. Τοιαυτην κραυγην και ουτος ποιειται, διο και λεγει· Κυριε,
εκεκραξα προς σε, εισακουσον μου· και δια τουτο ακουσθηναι αξιοι. 55.429 Ἐν τωι
κεκραγεναι με προς σε. Ὅρα και αλλην αρετην ευχης. Ου γαρ απο του σπουδαιως
ευχεσθαι αξιοι ακουσθηναι, αλλα και εκ του τοιαυτην παραστησαι την ευχην, ωστε
αξιαν ειναι των ακοιμητων οφθαλμων εκεινων. Ποια δε εστιν αυτη; Ὅταν μη κατ'
εχθρων τις ευχηται, οταν μη υπερ πλουτου και πλεονεξιας, οταν μη υπερ δυναστειας και
δοξης, μηδε υπερ τινος των επικηρων τουτων, αλλ' υπερ των ακηρατων και αθανατων
εκεινων. Ζητειτε γαρ την βασιλειαν του Θεου, φησι, και ταυτα παντα προστεθησεται
υμιν. Ἐν τωι κεκραγεναι με προς σε. Ὁραις πως βουλεται και ημας μετα σπουδης καλειν,
μετα προθυμιας; Και γαρ ο διαβολος τοτε μαλιστα εφεδρευει. Ἐπειδη γαρ οιδεν οτι
μεγιστον οπλον η ευχη, και, καν αμαρτωλοι ωμεν και κατηισχυμμενοι, ομως μετα
ακριβειας και κατα τους του Θεου νομους ευξαμενοι ανυομεν μεγαλα· τοτε εμβαλλειν
εσπουδακεν εις ραιθυμιαν, και λογισμους ανακινειν, ωστε ακαρπους ποιειν ημας απο της
ευχης απελθειν. ∆ιο δει ταυτα ειδοτας επιτειχιζειν αυτωι την ημετεραν σπουδην, και
μηδεποτε κατ' εχθρων ευχεσθαι, αλλα τους αποστολους μιμεισθαι. Και γαρ εκεινοι
μυρια παθοντες δεινα, ειτα εις δεσμωτηρια εμπεσοντες, και τον περι των εσχατων
υπομειναντες κινδυνον, εις ευχην καταφυγοντες ελεγον· Ἔπιδε επι τας απειλας αυτων.
Και τι μετα ταυτα; Μη, Καταῤραξον αυτους, η αποκτεινον, ελεγον, ο πολλοι πολλακις
επαρωμενοι λεγουσιν; Ουδαμως. Ἀλλα τι; Και δος τοις δουλοις σου μετα παῤρησιας
λαλειν τον λογον σου. Πως και τινι τροπωι; εν τωι αποκτειναι τους επιβουλευοντας, εν
τωι αφανισαι και πανωλεθριαι παραδουναι; Ουδαμως. Ἀλλα πως, Ἐν τωι σημεια και
τερατα ποιειν δια του αγιου Παιδος σου Ἰησου. Ειδες ευχην φιλοσοφιας γεμουσαν, και
μετα τοσαυτα δεινα ουδεμιαν αιτουσαν των εχθρων τιμωριαν; Ἀλλ' ουτω μεν αυτοι, ετι
ζωντες και εμπνεοντες· ο δε Στεφανος και αποῤρηγνυσθαι μελλων της παρουσης ζωης,
ου μονον ουδεν αυτοις κακον ᾔτησεν, αλλα και τους λιθαζοντας και αναιρουντας
σπουδαζει δια της ευχης εξαρπασαι της οργης της επι τηι αμαρτιαι ταυτηι, και φησι, Μη
στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην. Τινος ουν αν ειεν συγγνωμης αξιοι, ποιας
απολογιας, οι κατα των εχθρων ευχομενοι; πως δ' η τοιαυτη ακουσθειη ευχη, οταν
απεναντιας τοις του Θεου νομοις αναφερηται; Μη δη τοιουτον μηδεν λεγωμεν. Ου γαρ
δη μονον ουκ ευχεσθαι δει κατα των εχθρων, αλλα και την οργην αναιρειν την κατ'
αυτων· διο φησι· Βουλομαι τους ανδρας προσευχεσθαι εν παντι τοπωι, επαιροντας οσιους
χειρας χωρις οργης και διαλογισμου. Τουτεστι, καν εχθρον εχηις, σβεσον την οργην, και
ουτω προσιθι τωι ∆εσποτηι, και μη μονον δια του στοματος μηδεν ειπηις κατ' αυτου, αλλα
και την διανοιαν απαλλαξον του ιου. Ἂν τοιαυτη η ευχη ηι, και μετα σπουδης καληις τον
Θεον, και πριν η τελεσαι την ευχην ακουσθησηι. Τουτο και αυτος αιτει λεγων· Προσχες
τηι φωνηι της δεησεως μου εν τωι κεκραγεναι με προς 55.430 σε. Και γαρ αυτου του Θεου
εστιν υποσχεσις λεγουσα, Ἔτι λαλουντος σου ερω, Ἰδου παρειμι. Κατευθυνθητω η
προσευχη μου, ως θυμιαμα ενωπιον σου. Ἕτερος, Ταχθητω η προσευχη μου, ως θυμιαμα
εμπροσθεν σου. Ἄλλος, Ἑτοιμασθητω. Ἔπαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη. Ἄλλος,
∆ωρον εσπερας. Ἕτερος, Προσφορα εσπερινη. Τι διδαξαι βουλομενος ημας ο προφητης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

344

περι θυσιας εσπερινης διαλεγεται; ∆υο βωμοι το παλαιον ησαν, εις μεν απο χαλκου
κατεσκευασμενος, ετερος δε χρυσους. Και ο μεν πανδημος ην σχεδον, προκειμενος τοις
ιερειοις τοις του πληθους παντος, ο δε εν τοις αδυτοις απεκειτο και του καταπετασματος
ενδον. Μαλλον δε ωστε σαφεστερα γενεσθαι τα λεγομενα ημιν, εις αρχην τον λογον
αναγαγειν πειρασομεθα. Ναος ην παρα Ἰουδαιοις το παλαιον τεσσαρακοντα μεν πηχων
το μηκος, το δε πλατος εικοσι. Τουτου του μηκους δεκα αφελων πηχεις απελαβεν ενδον
δια του καταπετασματος, και το απειλημμενον εκαλειτο Ἅγια αγιων, το δε εξω, Ἅγια
μονον. Και χρυσωι παντα κατελαμπετο.
γʹ. Τινες δε και την δοκον εκεινην την ανω χρυσηλατον ελεγον ειναι. Ἔνθα ο
αρχιερευς μονος εισηιει απαξ του ενιαυτου, εκει και η κιβωτος εκειτο, και τα Χερουβιμ·
εκει και ο βωμος ειστηκει ο χρυσους, ενθα το θυμιατηριον προσεφερετο, εις ουδεν
ετερον παρεσκευασμενος, αλλ' η προς το θυμιαμα μονον. Τουτο δε εγινετο απαξ του
ενιαυτου. Ἐν τωι ναωι ουν τωι εξω ο χαλκους ην βωμος, και καθ' εκαστην εσπεραν
εφερετο αμνος και κατεκαιετο. Τουτο εκαλειτο θυσια εσπερινη· ην γαρ και εωθινη, και
δις της ημερας εις τον ναον τον βωμον καιεσθαι εδει, εκτος των αλλων ιερειων των
παρα του λαου προσαγομενων. Τουτο γαρ τοις ιερευσιν επιταγμα και νομος ην, ωστε
οικοθεν και παρ' εαυτων, οταν μηδεις προσεφερεν, ενα εωθινον και ενα εσπερινον
αμνον καταθυειν και κατακαιειν· και η μεν εκαλειτο θυσια εωθινη, η δε εσπερινη.
Τουτο δε υπο του Θεου νενομοθετητο γινεσθαι, δηλουντος δια του γινομενου, οτι
διηνεκως αυτον θεραπευεσθαι χρη, και αρχομενης και τελευτωσης ημερας. Αυτη τοινυν
η θυσια ευπροσδεκτος ην αει, και το θυμα τοιουτον· το δε υπερ αμαρτηματων ποτε μεν
ευπροσδεκτον ην, ποτε δε ουκ ευπροσδεκτον, απο της διαθεσεως των προσφεροντων
προς αρετην η κακιαν τουτο κακεινο γινομενον· οπερ δε ουχ υπερ αμαρτηματων ετερων
προσεφερετο, αλλ' ιερουργιας νομος ην και θεραπειας τροπος, παντως ευπροσδεκτον
ην. Ἀξιοι τοινυν ουτος ουτω γενεσθαι αυτου την ευχην ως εκεινο το θυμα το ουδεμιαι
κηλιδι του προσαγοντος μολυνομενον, ως εκεινο το θυμιαμα το καθαρον και αγιον. ∆ια
δε το αξιουν και παιδευει καθαρας ημας ποιεισθαι τας ευχας και ευωδεις. Τοιουτον γαρ
η δικαιοσυνη· ωσπερ ουν η αμαρτια δυσωδης. ∆ιο και την δυσωδιαν αυτης παραδηλων
αυτος ουτος ελεγεν· Ὅτι αι ανομιαι μου υπερηραν την κεφαλην μου, ωσει φορτιον βαρυ
εβαρυνθησαν επ' εμε. Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μωλωπες μου. Ὥσπερ ουν το
θυμιαμα και καθ' εαυτο εστι καλον 55.431 και ευωδες, τοτε δε μαλιστα επιδεικνυται την
ευωδιαν, οταν ομιλησηι τωι πυρι· ουτω δη και η ευχη καλη μεν και καθ' εαυτην· καλλιων
δε και ευωδεστερα γινεται, οταν μετα θερμης και ζεουσης ψυχης αναφερηται, οταν
θυμιατηριον η ψυχη γενηται και πυρ αναπτηι σφοδρον. Ουδε γαρ το θυμιαμα της
εσχαρας μη προαναφθεισης επετιθετο, η των ανθρακων μη διακαιομενων. Τουτο και συ
επι της διανοιας ποιησον· προτερον αναψον αυτην τηι προθυμιαι, και τοτε επιτιθει την
ευχην. Ευχεται τοινυν την μεν ευχην αυτου γενεσθαι ως θυμιαμα, την δε επαρσιν των
χειρων ως θυσιαν εσπερινην. Ἀμφοτερα γαρ ευπροσδεκτα. Πως δ' αν γενοιτο τουτο; Ει
αμφοτερα ειη καθαρα, ει αμφοτερα ειη αμωμα, η τε γλωττα και αι χειρες, αι μεν
πλεονεξιας και αρπαγης εκκεκαθαρμεναι, η δε πονηρων ρηματων ηλευθερωμενη.
Ὥσπερ γαρ θυμιατηριον ουδεν εχειν ακαθαρτον χρη, αλλ' η πυρ και θυμιαμα· ουτω και
την γλωτταν μη προφερειν κεκηλιδωμενον ρημα, αλλ' η αγιωσυνην, και ευφημιαν·
ουτω και τας χειρας θυμιατηριον γινεσθαι. Ἔστω τοινυν θυμιατηριον σου το στομα, και
σκοπει μη κοπρου αυτο εμπλησηις. Τοιουτοι οι τα αισχρα φθεγγομενοι και ακαθαρτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

345

ρηματα. Και τινος ενεκεν ουκ ειπεν Ἑωθινη, αλλ' Ἑσπερινη; Ἐμοι μεν
αδιαφορωςειρησθαι και τουτο δοκει. Και γαρ ει ειπεν εωθινην, ο περιεργος ηρωτησεν
αν, τινος ενεκεν ουκ ειπεν εσπερινην; Ει δε τις απολυπραγμονως βουλοιτο ακουειν, οτι
η μεν εωθινη αναμενει την εσπερινην· η δε εσπερινη γενομενη την ιερουργιαν
επληρωσε, και ουκ εστιν ατελεστερα πως ετι της ημερας λοιπον η λατρεια, αλλα
απηρτισθη, και τελος ελαβεν. Ἀλλα γαρ τι βουλεται και των χειρων η εκτασις εν τηι
ευχηι; Ἐπειδη πολλαις πονηριαις διακονουνται αυται, οιον πληγαις, φονοις, αρπαγαις,
πλεονεξιαις, δι' αυτο μεν ουν τουτο κελευομεθα αυτας ανατεινειν, ινα η της ευχης
διακονια δεσμος αυταις γενηται της κακιας, και απαλλαγη της πονηριας, ιν' οταν
μελληις αρπαζειν η πλεονεκτειν η τυπτειν ετερον, αναμνησθεις οτι ταυτας μελλεις αντι
συνηγορων προς τον Θεον πεμπειν, και δια τουτων την θυσιαν αναπεμπειν εκεινην την
πνευματικην, μη καταισχυνηις αυτας, και απαῤρησιαστους εργασηι τηι διακονιαι της
πονηρας εργασιας. Καθαιρε τοινυν αυτας ελεημοσυνηι, φιλανθρωπιαι, προστασιαι
δεομενων, και ουτως αυτας εις ευχην αγε. Ει γαρ ανιπτους αυτας ουκ επιτρεπεις εις
ευχην επαιρεσθαι, πολλωι μαλλον αμαρτημασιν ουκ αν ειης δικαιος αυτας μιαινειν. Ει
το ελαττον δεδοικας, πολλωι μαλλον το μειζον φριξον. Το μεν γαρ ανιπτοις χερσι
προσευχεσθαι, ου τοσουτον ατοπον· το δε καταῤρυπωθεισας αυτας μυριοις αμαρτημασι
προσαγειν, τουτο πολλην φερει την οργην.
δʹ. Τουτο και επι στοματος και γλωττης λογιζωμεθα, και αβατον αυτο τηι
πονηριαι τηρουντες, ουτω 55.432 την προσευχην προσαγωμεν. Ει γαρ χρυσουν τις σκευος
εχων, ουκ αν ελοιτο εις ατιμον αυτωι χρησασθαι διακονιαν δια το πολυτιμον της υλης·
πολλωι μαλλον οι χρυσου και μαργαριτου τιμιωτερα στοματα εχοντες, ουκ αν ειημεν
δικαιοι ταις αναισχυντοις αυτα καταῤρυπαινειν αισχροῤρημοσυναις, και λοιδοριαις, και
υβρεσιν. Ουκ εν χαλκωι προσαγεις βωμωι το θυμιατηριον, ουδε εν χρυσωι, αλλ' εν τωι
τουτου τιμιωτερωι, εν ναωι πνευματικωι. Ἐκεινωι μεν γαρ αψυχος η υλη· εν σοι δε ο Θεος
ενοικει, και μελος ει του Χριστου και σωμα. Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι μου.
Παρακαλεσας τον ∆εσποτην ακουσθηναι αυτου την ευχην και ευπροσδεκτον γενεσθαι,
ορα ποιαν προσαγει πρωτην αιτησιν, ποιαν ικετηριαν. Ου γαρ ειπε, ∆ος μοι χρηματα, δος
μοι τιμας παρα ανθρωποις, δος μοι κρατησαι των εχθρων, δος μοι παιδια· ουδεν τουτων,
αλλα παντα αφεις επι της γης εῤριφθαι, αιτει παρα του Θεου ταυτα α παρα του Θεου
αιτειν δικαιον. Τι ουν; ου δει, φησιν, αισθητα αιτειν; ∆ει μεν, μετα μετρου δε, ως ο
Ἰακωβ λεγων· Ἐανδωι μοι Κυριος αρτον φαγειν, και ιματιον περιβαλεσθαι· ως ο Χριστος
εκελευσεν ευχεσθαι λεγοντας· Τον αρτον ημων τον επιουσιον δος ημιν σημερον· προ δε
παντων τα πνευματικα. Ὃ και αυτος ποιει λεγων· Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι μου.
Ειδες συνεσιν; ειδες φιλοσοφιαν; ποθεν αρχεται της αιτησεως; Ἀπο του μεγιστου των
κατορθωματων, και ο παντων αιτιον εστι των κακων, αμελουμενον· ωσπερ των
αγαθων, σπουδαζομενον. Τα γαρ μυρια κακα της γλωττης η ευκολια εργαζεται, ωσπερ
ουν τα αγαθα η ασφαλεια. Ὥσπερ ουν ουδεν οφελος οικιας, ου πολεως, ου τειχων, ου
πυλων, ου θυρων, αν μη ωσιν οι φυλαττοντες, και ειδοτες ποτε μεν δει κλειειν, ποτε δε
ανοιγειν· ουτως ουδε γλωττης οφελος, ουδε στοματος, αν μη λογισμος ηι την κλεισιν και
την ανοιξιν μετα ακριβειας και πολλης της επιστημης επιτετραμμενος, και ειδως τινα
μεν εκφερειν δει, τινα δε ενδον κατεχειν. Ου τοσουτοι γαρ, φησιν, επεσον απο μαχαιρας,
οσοι απο γλωττης. Και παλιν ο Χριστος· Ου τα εισερχομενα εις το στομα κοινοι τον
ανθρωπον, αλλα τα εκπορευομενα απο του στοματος. Και παλιν ετερος· Ποιησον τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

346

στοματι σου θυραν και μοχλον. Ουτος δε επειδη σφοδρα δυσκολον ον οιδε το πραγμα,
και ευχας προστιθησι, και τον Θεον εις την συμμαχιαν ταυτην καλει. Μαλλον δε και
εκεινος το αυτο τουτο αινιττεται, ως οταν λεγηι· Τις δωσει επι των χειλεων μου
σφραγιδα πανουργον; ∆ει μεν γαρ και τα παρ' ημων εισφερειν· διο δη και εν ταξει
προσταγματος αυτο τεθεικε λεγων· Ποιησον θυραν και μοχλον. ∆ει δε και την παρα του
Θεου συμμαχιαν καλειν, ινα και η ημετερα σπουδη εις εργον γενηται. Φυλαττωμεν
τοινυν το στομα διηνεκως, κλειν αυτωι τον λογισμον επιτιθεντες, ουχ ινα διηνεκως ηι
κεκλεισμενον, αλλ' ινα κατα καιρον ανοιγηται τον προσηκοντα. Ἔστι γαρ οτε η σιγη
μαλλον ωφελησε λαλιας, ωσπερ και λαλια μαλλον σιγης. ∆ια δη τουτο και ο σοφωτατος
εκεινος ελεγε· Καιρος του σιγησαι, και και 55.433 ρος του λαλησαι. Ει γαρ διαπαντος
ανεωιχθαι εδει, ουκ αν εγενοντο θυραι· ει δε διαπαντος κεκλεισθαι εχρην, ουκ εδει
φυλακης. Το γαρ κεκλεισμενον τι αν τις φυλαξειεν; Ἀλλα δια τουτο θυρα και φυλακη,
ινα καιρωι επιτηδειωι εκαστα εργαζωμεθα. Ἕτερος δε φησι, Ζυγον και σταθμον ποιησαι
τηι σαυτου γλωττηι, πλειονα ακριβειαν απαιτων, ινα μη μονον εκφερωμεν ρηματα α δει,
αλλα και μετα της προσηκουσης ακριβειας σταθμιζοντες, ως αν ειποι τις, και
διερευνωμενοι. Ει γαρ επι χρυσου τουτο ποιουμεν, και υλης απολλυμενης, πολλωι
μαλλον επι ρηματων ποιειν δει, ωστε μηδεν υστερειν, η περιττευειν. ∆ιο και τις φησι·
Μη κωλυσηις λογον εν καιρωι σωτηριας. Ειδες καιρον εξοδου; Ἕτερος δε καιρον σιγης
λεγων, φησιν· Ει εστι σοι λογος, αποκριθητι· ει δε μη, εστω η χειρ σου επι τωι στοματι
σου. Και παλιν, Ὁ πλεοναζων εν λογωι, μισηθησεται. Και, Κρεισσων ανθρωπος
αποκρυπτων την μωριαν αυτου, η ανθρωπος αποκρυπτων την σοφιαν αυτου. Ἤκουσας
λογον; Ἐναποθανετω σοι. Θαρσει, ου μη σε ρηξει. Και παλιν, Ἀπο προσωπου λογου
ωδινησει μωρος, ως απο προσωπου βρεφους η τικτουσα. Ειτα και περι μετρου· Λαλησον,
νεανισκε, ει χρεια σοι, μολις δις· εαν επερωτηθηις, κεφαλαιωσον εν ολιγοις πολλα.
Πολλης γαρ χρεια επιστασιας των λογισμων, ωστε τηι εξουσιαι της γλωττης μετα πολλης
κεχρησθαι της ασφαλειας. ∆ιο και παλιν ελεγεν· Ἔστιν ελεγχος, και ουκ εστιν ωραιος·
και εστι τις σιγων και ευρισκομενος σοφος. Ου γαρ δη μονον σιγαιν δει, και φθεγγεσθαι
ευκαιρως, αλλα και μετα πολλης της χαριτος. ∆ιο και Παυλος ελεγεν, Ὁ λογος υμων
παντοτε εν χαριτι, αλατι ηρτυμενος, ειδεναι πως δει υμας επι εκαστωι αποκρινεσθαι.
Ἐννοησον οτι τουτο εστι το μελος, δι' ου ομιλουμεν τωι Θεωι, δι' ου την ευφημιαν
αναφερομεν. Τουτο εστι το μελος, δι' ου την φρικτην θυσιαν υποδεχομεθα. Ἴσασιν οι
πιστοι το λεγομενον. ∆ιο και κατηγοριας απασης αυτο καθαρον ειναι χρη, και λοιδοριας,
και αισχρολογιας, και συκοφαντιας· καν ασελγης τις λογισμος εκβιαζηται, αποπνιγειν
αυτον ενδον χρη, και μη εαιν εις ρηματα εκφερεσθαι· καν μικροψυχια τις αποδυσπετειν
σε παρασκευαζηι, και ταυτην αναξηραινειν την ριζαν, και ασφαλη την θυραν εχειν, και
ακριβη την φυλακην· και τα πονηρα βουλευματα μητε εαιν τικτεσθαι, και τικτομενα
αποπνιγειν ενδον, και καταξηραινειν την ριζαν.
εʹ. Τοιαυτην ειχε φυλακην ο Ἰωβ· δια τουτο ουδεν εξηνεγκε ρημα απηχες, αλλ'
επι πλεον μεν εσιγα· 55.434 οτε δε και φθεγξασθαι εδει προς την γυναικα, εφθεγξατο τα
φιλοσοφιας γεμοντα ρηματα. Τοτε γαρ δει φθεγγεσθαι μονον, οταν της σιγης τα
λεγομενα χρησιμωτερα ηι. ∆ια τουτο και ο Χριστος ελεγε· Παν ρημα αργον, ο εαν
λαλησωσιν ανθρωποι, δωσουσιν υπερ αυτου λογον. Και ο Παυλος· Λογος σαπρος εκ του
στοματος υμων μη εκπορευεσθω. Πως δ' αν γενοιτο ασφαλης αυτη η θυρα, και η
φυλακη ακριβης, ακουσον ετερου λεγοντος· Πασα διηγησις σου εστω εν νομωι Ὑψιστου.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

347

Ἐαν γαρ παιδευθηις μηδεν περιττον λαλειν, αλλα διαπαντος τηι των θειων Γραφων
διηγησει τειχιζηις σου και την διανοιαν και το στομα, αδαμαντος εσται ασφαλεστερα η
φυλακη. Και γαρ πολλαι οδοι απωλειας δια του στοματος, οιον οταν τις αισχρολογηι,
οταν ευτραπελευηται, οταν κενοδοξηι, οταν μεγαλαυχηι, ως ο Φαρισαιος, ος επει ουκ
εσχε θυραν επι του στοματος, παντα εξεχυθη τα ενδον δι' ολιγων ρηματων· διο και
ωσπερ οικια αθυρωτος ουκ ισχυσας κατασχειν τον θησαυρον τον εναποκειμενον,
αθροον εγενετο πενης. Σκοπει μοι και αλλον δια μεγαληγοριας απολλυμενον ομοιως.
Ειπε γαρ, φησιν, Ἐπανω των αστρων του ουρανου θησω τον θρονον μου. Ἰουδαιοι δε
δια το εφηδεσθαι τοις του πλησιον κακοις νυν μεν ακουουσιν· Ἀνθ' ων ειπας, Ευγε,
γεγονεν ως τα λοιπα εθνη Ἰσραηλ· νυν δε ονειδιζονται, δια το αποδυσπετειν, και λεγειν·
Πας ποιων πονηρον, καλον ενωπιον Κυριου, και εν αυτοις αυτος ευδοκησε. Και ημεις
μακαριζομεν αλλοτριους, και ανοικοδομουνται ποιουντες ανομηματα. Ουκ ιδου ταυτα
γεγραπται εν βιβλωι; Ἕτεροι δια γογγυσμον, καθως φησιν ο Παυλος· Μηδε γογγυζωμεν,
καθως τινες αυτων εγογγυσαν, και απωλοντο απο του ολεθρευτου. Και ποτε εγογγυσαν;
Ὅτε ελεγον· Ἐξηγαγες ημας αποκτειναι εν τηι ερημωι παρα το μη ειναι μνηματα εν
Αιγυπτωι. Ἕτεροι δια παιδιαν καθαπερ φησιν· Ἔφαγον και επιον, και ανεστησαν παιζειν.
Ἄλλοι δια λοιδοριας. Πας ο λεγων τωι αδελφωι αυτου, Μωρε, ενοχος εσται τηι κρισει. Και
ετεροι τουτων πλειους δι' αλλα απωλοντο, μη φυλαξαντες τα εαυτων στοματα. Ει δε
βουλει και απο σιγης ακαιρου ακουσαι απολλυμενους τινας, εγω σοι δειξω. Ἐαν γαρ μη
διαστειληις, φησι, τωι λαωι, εκεινος μεν αποθανειται τηι αμαρτιαι αυτου, το δε αιμα αυτου
εκ της χειρος σου εκζητησω. Ἄλλος, εκ του αδιακριτως τισι διαλεγεσθαι, και τα
εμπιστευθεντα εκχειν. Μη δωτε γαρ, φησι, τα αγια τοις κυσι, μητε ριψητε τους
μαργαριτας υμων εμπροσθεν των χοιρων. Ἄλλος, εκ του γελαιν· διο φησιν· Ουαι υμιν οι
γελωντες, οτι κλαυσετε. Ειδες πως απολλυσι στομα; Ὅρα και πως σωζει στομα απο των
55.435 εναντιων. Ειδες τον Φαρισαιον απολλυμενον δι' αυτου; Ὅρα τον τελωνην
σωθεντα δι' αυτου. Ειδες τον μεγαληγορον βαρβαρον δικην δοντα; Ὅρα τον δικαιον
μετριαζοντα και λεγοντα, Ἐγω ειμι γη και σποδος. Ειδες τον εφηδομενον εγκαλουμενον
και κολαζομενον; Ὅρα τον συναλγουντα σωζομενον. ∆ος γαρ, φησι, το σημειον επι τα
προσωπα των στεναζοντων και οδυνωμενων. ∆ιο και Παυλος ελεγε, Χαιρειν μετα
χαιροντων, και κλαιειν μετα κλαιοντων. Ει και μηδεν ετερον δυνασαι, φησιν, ου μικρον
τουτο εισοισεις τωι αλγουντι, το συναλγησαι. Ειδες τον γελωντα θρηνωι παραδιδομενον;
Ὅρα τον πενθουντα παρακλησεως απολαυοντα. Μακαριοι γαρ, φησιν, οι πενθουντες,
οτι αυτοι παρακληθησονται. Ειδες τους αποδυσπετουντας κολαζομενους; Ὅρα τους
ευχαριστουντας σωζομενους. Ευλογητος ει, Κυριε, και αινετον το ονομα σου, οτι δικαιος
ει επι πασιν οις εποιησας ημιν. Και μετ' ολιγα, Παντα οσα επηγαγες ημιν, εν αληθινηι
κρισει εποιησας. Ἐκεινοι ελεγον, Πας ποιων πονηρον, καλον ενωπιον Κυριον· ουτοι
απεναντιας, Καθαρος ο οφθαλμος σου του μη οραιν πονηρα. Ἐκεινοι εμακαριζον
αλλοτριους, οτι ανοικοδομουνται ποιουντες ανομηματα· ουτος τους υπο Θεου
βοηθουμενους. Μακαριος, φησιν, ο λαος, ου Κυριος ο Θεος αυτου. Και παλιν, Μη
παραζηλου εν πονηρευομενοις, μηδε ζηλου τους ποιουντας την ανομιαν. Ειδες τους
αγιους και ετεροις παραινουντας, και αυτους απεριτρεπτους εν τοις πειρασμοις
μενοντας; Ἄκουσον γουν του Ἰακωβ λεγοντος· Ἐανδωι μοι Κυριος αρτον φαγειν, και
ιματιον περιβαλεσθαι. Και του Ἀβρααμ· Ου μη λαβω απο σου απο σπαρτιου εως
σφαιρωτηρος υποδηματος. Και ηνικα δε η γυνη διαφθειρεσθαι εμελλε, και ο λιμος
επεκειτο, ουδεν εφθεγξατο ρημα απηχες. Και οτε ο παις ειπεν, Πατερ, ιδου τα ξυλα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

348

το πυρ, που το προβατον; ορα πως μετα επιεικειας και φιλοσοφου διανοιας αποκρινεται,
και λεγει· Ὄψεται εαυτωι ο Θεος προβατον, τεκνον· ουτε υπο της φυσεως, ουτε υπο της
συμπαθειας επιστραφεις προς τα του παιδος ρηματα, μονος προς μονον α εποιειτο, οτε
μαλιστα και τα του ποθου σφοδροτερον αναπτεσθαι εικος ην. Ἵνα γαρ μη τις ειπηι, οτι
ετερους αιδουμενος ουκ επενθησε, χωρισθεις αυτων και μονος ων εδειξε της
φιλοσοφιας τον τονον.
ς ʹ. Ειδες τους δια γελωτος κολαζομενους; Ὅρα τους δια θρηνων και νηστειων
σωζομενους, τους Νινευιτας εννοησας. Ειδες τους δια λοιδοριας τιμωρουμενους; Σκοπει
τους δι' ευφημιαν μισθον λαμβανοντας. Ὁ ευλογων σε ευλογημενος, και ο
καταρωμενος σε, επικαταρατος. Ευλογειτε τους διωκοντας υμας, ευχεσθε υπερ των
επηρεαζοντων υμας, οπως γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις. Ὁραις
οτι ουδε κεκλεισθαι δει δι' ολου, ουδε ανεωιχθαι εις παντα, αλλ' ειδεναι τον καιρον
εκαστου; Ταυτα και ο προφητης ειδως ελεγε, 55.436 Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι
μου, και θυραν περιοχης περι τα χειλη μου. Τις δ' αν γενοιτο φυλακη αλλη, η λογισμος
φοβερως εφεστως, μετα χειρας εχων το πυρ το μελλον κατακαιειν τους απλως τωι
στοματι κεχρημενους; Τουτον στησον πυλωρον και φυλακα απειλουντα τωι συνειδοτι,
και ουδεποτε ανοιξει την θυραν ταυτην ακαιρως, αλλ' εις καιρον, και επι κερδει και
μυριοις αγαθοις. ∆ιο τις ελεγε· ∆ια παντος μιμνησκου τα εσχατα σου, και εις τον αιωνα
ου μη αμαρτηις. Ειδες πως και ουτος τουτον επεστησε τον λογισμον; Ἐγω δε και
φοβερωτερον εποιησα αυτον, ουχι τηι τελευτηι μονον, αλλα και μετα την τελευτην,
ειπων αυτον μετα χειρας εχειν. Ἂν τουτο ηι, ουδε τεχθησεται τι πονηρον εν τηι διανοιαι.
Μετα τουτου και ετερον αυτωι παραστησον τον λεγοντα, οτι παντος ρηματος αργου
λογον αποδωσεις εν ημεραι κρισεως. Ἐννοησον οτι και ο θανατος εντευθεν εισηλθεν. Ει
γαρ μη διελεχθη η γυνη προς τον οφιν εκεινα α διελεχθη, ει μη προσηκατο τα ρηματα,
ουκ αν εδεξατο την βλαβην, ουκ αν εδωκε τωι ανδρι, ουκ αν εφαγεν εκεινος. Και ταυτα
λεγω, ου γλωτταν και στομα αιτιωμενος· απαγε· αλλα την ακαιρον αυτων χρησιν, η
παρα ραιθυμιαν γινεται του λογισμου. Ἔστι δε και αλλη οδος απωλειας δια στοματος
γινομενη, οταν φιληματα αισχρα ηι και ακαθαρτα, οταν δολερα και υπουλα. Και τουτοις
τιθει φυλακην. Τοιουτον φιλημα ην το του Ἰουδα, δολου γεμον· αλλ' ου το του Παυλου
τοιουτον, ωι φιλειν αλληλους εκελευσε, λεγων· Ἀσπασασθε αλληλους εν φιληματι αγιωι·
ωσπερ ουδε του ∆αυιδ το προς τον Ἰωναθαν, αλλα αγιον και σεμνον, και γνησιας
αγαπης γεμον, και οιον ην το των επιπεσοντων τωι του Παυλου τραχηλωι, και
καταφιλουντων αυτον. ∆ια τουτο φησι· Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι μου, και
θυραν· ουχ απλως Θυραν, αλλα Περιοχης επαγαγων, ωστε περιεχειν το παν και
ασφαλιζεσθαι. Ἔστι και ετερον ειδος απωλειας δια γλωττης, το λεγειν. ∆ια τι τουτο; εις
τι τουτο γεγονε; ∆ια τουτο καθαπτομενος ο Παυλος των ουτω φθεγγομενων
απερισκεπτως· Μενουν γε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι; Ου στομα
δε δει φυλαττειν μονον, αλλα και διανοιαν προ του στοματος. ∆ιο και τις ελεγε· Τις
δωσει επι του διανοηματος μου μαστιγας, ινα εν τοις αγνοημασι μου μη φεισωνται; ∆ιο
και ο Χριστος ενδοθεν αυτους αναιρει τους πονηρους λογισμους, λεγων· Ὁ εμβλεψας
γυναικι προς το επιθυμησαι, ηδη εμοιχευσεν αυτην. Ὁραις πως ουκ αφιησιν αυτους
βλαστησαι, ουδε αρχην λαβειν, ουκ επιθυμιαν, ουκ οργην; Και γαρ Ὁ οργιζομενος, φησι,
τωι αδελφωι, ενοχος εσται εις την γεενναν του πυρος. Ου μικρον δε και το μη πολλα
φθεγγεσθαι εις ασφαλειαν· διο φησιν, Ἐκ πολυλογιας ουκ εκφευξηι αμαρτιαν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

349

φειδομενος δε χειλεων, νοημων εσηι. Μη εκκλινηις την καρδιαν μου εις λογους
πονηριας, του προφασιζεσθαι προφασεις εν αμαρτιαις. Ἄλλος, Μη παρατρεψηις την
καρδιαν μου εις λογους πονηρους, εννοειν εννοιας παρανομους. Τι δη 55.437 ποτε
εναντιαν την ταξιν εποιησατο, και προτερον περι στοματος διαλεχθεις, τοτε επι την
καρδιαν ηλθεν; Ουχ απλως, ουδε ως ετυχε τουτο ποιει. Καθαπερ γαρ επι των δεσμωτων
των βουλομενων εκφυγειν εργον προηγουμενον οι την επιμελειαν εχοντες ποιουνται
προκαταλαβειν του δεσμωτηριου τας θυρας και τουτο παντες εσπουδακασι, καν τουτο
γενηται, το λειπομενον ευδιορθωτον· ουτω δη και ουτος ενταυθα ποιει, και δι' ων
παραινει, τουτο μονονουχι λεγει· Ἔστωσαν αι θυραι κεκλεισμεναι, και οι πονηροι
λογισμοι ταχεως χειρωθησονται. ∆ια τουτο ουδε την αρχην συγχωρει εξωθεν
εισελθοντας, και την πονηραν ανασπαι ριζαν, λεγων· Μη εκκλινηις την καρδιαν μου εις
λογους πονηριας. Ουχ οτι ο Θεος εκκλινει· μη γενοιτο· αλλ' ο λεγει, τοιουτον εστι· Μη
αφηις κλιθηναι, μη αφηις περιτραπηναι εις εννοιας πονηρας. Ἐκειθεν γαρ η πηγη της
αρετης και της κακιας, απο της καρδιας. Τινες δε οι λογοι της πονηριας; Πολλοι και
διαφοροι. Και γαρ οι επιβουλας ραπτοντες, οι τον Θεον διαβαλλοντες, οι αρετην
αποστρεφομενοι, οι κακιαν διωκοντες, οι περι δογματων διεφθαρμενων και βιου
ημελημενου ηδεως ακουονται λογοι, και τα τοιαυτα, εκ πονηριας πολλης προιεμενοι·
ωσπερ δε εισιν εννοιαι και ρηματα πονηριας, ουτω και ζωης. ∆ιο και ελεγον οι μαθηται
τωι Χριστωι, Ῥηματα ζωης αιωνιου εχεις· και προς τινα απελευσομεθα; Λεγεται δε
ρηματα ζωης, τα ζωην παρεχοντα· λεγεται δε και ρηματα σωτηριας, τα σωτηριαν
περιποιουντα. ∆ιο και τις σοφος λεγει, Μη κωλυσηις λογον εν καιρωι σωτηριας. Λογοι
πονηριας και οι πονηρους ποιουντες τους λεγοντας.
ζʹ. Ὥσπερ γαρ εισιν αερες λοιμωδεις και νοσοποιοι, ουτω και λογοι. Ὅπερ γαρ
εργαζονται εν σωματι εκεινοι, τουτο ουτοι τηι παραδεχομενηι ψυχηι. Ευχεται τοινυν και
ουτος δι' ων επηγαγε, και λεγει· Μη αφηις την καρδιαν μου δεξασθαι λογους τοιουτους,
μη αφηις εκει κλιθηναι. Ειδες πως δεικνυσι το αυτεξουσιον, και οτι ουκ εν εαυτηι την
πονηριαν η φυσις εχει, αλλ' απο ραιθυμιας κλινομενη δεχεται; Του προφασιζεσθαι
προφασεις εν αμαρτιαις. Αυτη μαλιστα εστιν η της απωλειας οδος, οταν η αυτη η
αμαρτουσα ψυχη τον φοβον εκλυσηι, και προφασεις τινας εις ραιθυμιαν επινοηι· η και
οταν, μοιχευσαντος τινος, βουλομενος ετερος εκλυσαι αυτου την κατανυξιν, λεγηι· Μη
γαρ συ αιτιος; η επιθυμια αιτια. Κακον γουν το αμαρτειν, χαλεπωτερον δε αυτο ποιει το
αρνεισθαι μετα το αμαρτειν. Τουτο μαλιστα οπλον του διαβολου. Τουτο και επι των
πρωτοπλαστων εγενετο. ∆εον γαρ ομολογησαι τον Ἀδαμ τα πεπλημμελημενα, ο δε εφ'
ετεραν μεταφερει την αιτιαν, κακεινη παλιν επι τον διαβολον. ∆εον ειπειν, Ἡμαρτομεν,
ηνομησαμεν, οι δε ου 55.438 μονον ουχ ομολογουσιν, αλλα και απολογιαν συντιθεασιν.
Ὁ γαρ διαβολος ειδως, οτι η ομολογια της αμαρτιας λυσις εστι της αμαρτιας, πειθει την
ψυχην αναισχυντειν. Ἀλλα συ, αγαπητε, οταν αμαρτηις, ειπε, οτι Ἥμαρτον· ταυτης της
απολογιας ουδεν δικαιοτερον. Ουτω τον Θεον ιλεων ποιεις· ουτω και σεαυτον
οκνηροτερον εις το τοις αυτοις περιπεσειν. Ὅταν δε μελληις προφασεις ουκ ουσας
ζητειν, και απαλλαττειν την ψυχην του δεους, προθυμοτεραν αυτην εργασηι προς το
παλιν εμφυρεσθαι τοις αυτοις, και τον Θεον μειζονως παροξυνεις. Ουδενα γαρ των
αμαρτανοντων προφασις λειπει αναισχυντος. Και γαρ ο ανδροφονος τον θυμον
αιτιασασθαι εχει, και ο κλεπτης την πενιαν, και ο μοιχος την επιθυμιαν, και ετερος την
δυναστειαν· αλλα ταυτα προφασεις εισιν αλογοι, ουδεμιαν απολογιαν ευλογον εχουσαι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

350

Ουδε γαρ εκεινα ποιει τας αμαρτιας, αλλ' αι γνωμαι των αμαρτανοντων. Και οτι αυται,
απο των προσεχοντων τουτο ποιησω φανερον. Ὅταν γαρ φαινηται ετερος ανθρωπος,
και πενιαι συζων, και επιθυμιαν εχων, και ταις αναγκαις της φυσεως υποκειμενος, και
ταυτα μη αμαρτανων, ποιαν εξουσιν ουτοι απολογιαν; ∆ια τουτο σοφος τις καλως
ουτως ειπε· Τις δωσει επι διανοιας μου μαστιγας, ινα επι τοις αγνοημασι μου μη
φεισωνται; Ὅρα τον ∆αυιδ ου προφασιζομενον ηνικα ημαρτεν, αλλα λεγοντα·
Ἡμαρτηκα τωι Κυριωι. Καιτοι γε ειχεν ειπειν· Τι γαρ εγυμνουτο η γυνη; τι γαρ ελουετο
προ των οφθαλμων των εμων; Ἀλλ' ᾔδει οτι ταυτα προφασις ην αλογος· και δια τουτο
ηλθεν επι την σαφη απολογιαν, τωι ειπειν, Ἥμαρτον. Ἀλλ' ουχ ο Σαουλ ουτως, αλλ'
εγκαλουμενος περι της εγγαστριμυθου, ελεγε, Θλιβομαι, και οι αλλοφυλοι πολεμουσιν
εν εμοι. ∆ια δη τουτο μαλιστα εκολαζετο. ∆εον γαρ ειπειν, Ἥμαρτον, και, Παρηνομησα·
ο δε τουτο μεν ουκ ειπε, περιηρχετο δε προφασεις αλογους ζητων. Συν ανθρωποις
εργαζομενοις την ανομιαν. Τουτο επηγαγε δεικνυς, οτι εκεινων εστι μαλιστα το
προφασιζεσθαι, το αναισχυντειν. ∆ια δη τουτο και ο ∆αυιδ συνεχως αντι αρετης τουτο
προβαλλεται, το φευγειν τους τοιουτους συλλογους, μαλλον δε και εντευθεν του
βιβλιου παντος αρχεται λεγων· Μακαριος ανηρ, ος ουκ επορευθη εν βουληι ασεβων, και
εν οδωι αμαρτωλων ουκ εστη, και επι καθεδραν λοιμων ουκ εκαθισε. ∆ι' αυτο δε τουτο
ευρισκεις αυτον αει εν τοις αμαρτημασιν ευγνωμονα. Ὅτε γουν ηριθμησε τον λαον,
ελεγεν· Ἐγω ημαρτον, και εγω ο ποιμην εκακοποιησα. Ουκ ειπε· Τι γαρ εστι, οτι
ηριθμησα; αλλ' εαυτον καταδικαζει, διο και συγγνωμης τυγχανει. Ουδεν γαρ ουτω τον
Θεον ιλεων ποιει, ως το τα οικεια ομολογειν αμαρτηματα. Τουτο γενοιτ' αν εκ του
φευγειν τους συλλογους τους εκλυοντας τον εκ των αμαρτηματων φοβον, και εις
ραιθυμιαν εμβαλλοντας. ∆ιο και Παυλος και Ἱερεμιας πολυν υπερ τουτου ποιουνται
λογον, φευγειν κελευοντες εκατεροι των πονηρων τας συνουσιας, και των ουτω
ραιθυμων. Και ο Ἰωβ δε εν ταξει αρετης και τουτο τιθεται λεγων· Ει ημην πορευομενος
μετα γελοιαστων. Ουτος δε μηδε καθισαι δεικνυσιν εαυτον 55.439 μετα τοιουτων,
λεγων· Ουκ εκαθισα εν συνεδριωι παιζοντων. ∆ια τοι τουτο και Παυλος ουκ αφιησι
συνεσθιειν τοις πονηροις, ουδε απλως συγγινεσθαι, λεγων· Ει δε τις ουχ υπακουει τωι
λογωι ημων δια της επιστολης, τουτον σημειουσθε, και μη συναναμιγνυσθε αυτωι. Και ου
μη συνδυασω μετα των εκλεκτων αυτων. Ἕτερος, Μηδε συμφαγοιμι τα ηδεα αυτων.
Ἄλλος, Μη συναυλισθω εν ταις τερπνοτησιν αυτων. Το αποστολικον ενταυθα λεγει, οτι
και τρυφας αυτων και συμποσια φευγειν δει, ενθα μαλιστα τα της αμαρτιας αυξεται,
ενθα πλειων η αδεια γινεται.
ηʹ. Ου μικρον δε τουτο αρετης σημειον, ου μικρα διορθωσεως οδος, το φευγειν τα
τοιαυτα συμποσια και τους συλλογους, και μητε φιλιαν αιδεισθαι, μητε γαστρι
δουλευοντας τον τονον εκλυειν της ψυχης, και το της φιλοσοφιας ευτονον παραλυειν.
Ουτω πολλοι φιλιαν αιδεσθεντες εις το της μεθης κατεκυλισθησαν κλυδωνιον, ουτως
υπο πορνειας εαλωσαν, και πυρ ηδονης ανηψαν, συμποσια διωξαντες και θεατρα
πολλην εχοντα παρανομιαν. Τουτο και αυτος δεικνυσιν εαυτον πεποιηκεναι, ως μηδε
μετασχειν της τοιαυτης τραπεζης. Παιδευσει με δικαιος εν ελεει, και ελεγξει με· ελαιον
δε αμαρτωλου μη λιπανατω την κεφαλην μου. Ἄλλος, Κατελεησατω με δικαιος ελεους,
και ελεγξατω. Και τουτο ου μικρον αρετης ειδος μετα του προτερου, το μη φευγειν
ελεγχους, μηδε επιτιμησεις τας παρα των δικαιων γινομενας. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι·
Των μεν προς χαριν διαλεγομενων επι βλαβηι μηδεποτε μεταλαβοιμι, φησι, των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

351

συλλογων· τους δε επιστυφοντας και διορθουμενους, τουτους ελοιμην, τους
ελεγχοντας, τους εγκαλυπτοντας τα πεπλημμελημενα, τους επιτιμωντας. Τουτο γαρ
μαλιστα ελεους και φιλανθρωπιας, το τα τραυματα διορθουν. Ἔλαιον δε, φησιν,
αμαρτωλου μη λιπανατω την κεφαλην μου. Ειδες ψυχην συγκεκροτημενην αρετηι; Των
μεν δικαιων και τας επιτιμησεις μεθ' ηδονης φερει, των δε παρανομων και τα προς
χαριν λεγομενα διακρουεται. Τι δηποτε; Ὅτι εκεινοι μεν ελεουντες πολλακις απωλεσαν·
ουτοι δε επιτιμωντες και επιστυφοντες διωρθωσαν· και τωι μεν ελεγχωι τουτων
συγκεκληρωται ελεος, τωι δε ελεωι εκεινων θανατος. ∆ιο και τις εφησεν· Ἀξιοπιστοτερα
τραυματα φιλων, η εκουσια φιληματα εχθρων. Και σκοπει πως το αποστολικον ενταυθα
δηλοι, το, Ἔλεγξον, επιτιμησον, παρακαλεσον. Τοιουτος γαρ και ο ελεγχος των αγιων.
Ουτω και ιατροι ποιουσιν· ου τεμνουσι μονον, αλλα και επιδεσμουσι. ∆ια τουτο και ο
Χριστος ευπαραδεκτον ποιων γινεσθαι τον ελεγχον, ουκ αφιησι δημοσιευεσθαι εκ
προοιμιων την επιτιμησιν, λεγων· Ὕπαγε, ελεγξον αυτον μεταξυ σου και αυτου μονου.
Ουτω και Παυλος εποιει, μετα ελεους τον ελεγχον επιδεικνυμενος, και νυν μεν λεγων·
Ὦ ανοητοι Γαλαται· νυν δε, Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω. Πολλα γαρ δει τον ελεγχοντα
επινοειν, ωστε ευπαραδεκτον γενεσθαι τον ελεγχον, και πολλης χρεια συνεσεως τωι
τουτο επαγοντι το φαρμακον· μαλλον μεν ουν, πλειονος ο ελεγχων δειται συνεσεως, η ο
σωμα τεμνων. Πως; 55.440 Ὅτι εκει μεν ετερον το τεμνον, και ετερον το υπομενον την
οδυνην· ενταυθα δε αυτη και η τεμνομενη και η φερουσα την αλγηδονα. Ἔλαιον δε
αμαρτωλου μη λιπανατω την κεφαλην μου. Τι εστι τουτο; Ἐκεινος, φησιν, ου το
χρησιμον ζητει του ακουοντος, αλλα το εαυτου, ινα ηδυς φαινηται, ινα προσφιλης·
ουτος δε προ της εαυτου χαριτος το εκεινου συμφερον σκοπει. Ὥστε αλληλων και ταυτηι
μαλιστα διεστηκασιν. Ει δε ελεουντας αποστρεφεσθαι χρη τους πονηρους, ποτε αυτους
δει προσιεσθαι; Ουδεποτε. Ὥστε καν χρηματα παρεχηι, καν τρυφην επαγγελληται και
τιμας, διακρουου και φευγε· τον δε δικαιον, καν σκωπτηι λογοις, καν επιτιμαι, διωκε·
εκεινος γαρ εστι ο φιλων. Ὅτι ετι και η προσευχη μου εν ταις ευδοκιαις αυτων. Ἄλλος,
Ἔτι γαρ και η προσευχη μου εντος των κακιων αυτων. Ἄλλος, Ὅτι ετι και η προσευχη
μου εν ταις πονηριαις αυτων. Τα μεν ᾔτησε, τα δε παρ' εαυτου παρεχεται· εντευθεν
δεικνυσιν, οτι ευχηι ου δει θαῤρειν μονον αυτους αναπεπτωκοτας και καθευδοντας,
αλλα τα παρ' εαυτων εισφερειν. Τι ουν ουτος εξ εαυτου παρεχεται; Ου προβατα, και
βοας, και χρηματα, αλλα τροπων επιεικειαν, και το μεθ' υπερβολης αποστρεφεσθαι
αυτων την πονηριαν. Ου μονον, φησι, φευξομαι την εκεινων χαριν την επιβλαβη, ουδε
αιρησομαι την τουτων επιτιμησιν, αλλα και κατα των επιθυμιων αυτων στησομαι·
τοσουτον απεχω ελεσθαι τον εκεινων ελεον, οτι και ευχομαι κατα των επιθυμιων
αυτων. Τουτο γαρ εστιν, Ἐν ταις ευδοκιαις αυτων. Κατεποθησαν εχομενα πετρας οι
κριται αυτων. Ἄλλος, Ἐκτιλησονται εν χειρι πετρας. Ἐνταυθα δεικνυσι το της αμαρτιας
ευχειρωτον, και το αποκρημνον της κακιας. Αυτοι, φησιν, οι δυνασται, οι παντα αγοντες
και φεροντες, απωλοντο. Και ουκ ειπεν, Ἀπωλοντο, αλλα, Κατεποθησαν, δηλων οτι
ουτως, ως μηδε ιχνος αυτων φαινεσθαι, ο και περι του ασεβους λεγει, οτι Παρηλθον, και
ιδου ουκ ην· και εζητησα αυτον, και ουχ ευρεθη ο τοπος αυτου. Τι εστιν, Ἐχομενα;
Ἐγγυς. Ὃ δε λεγει,τουτο εστιν· Ὥσπερ η πετρα τις κατα ποντου βληθεισα ουκ αν
φανειη, ουτω δη και αι εκεινων ευημεριαι καταδυομεναι λοιπον αφανεις γινονται,
ολοσχερη την απωλειαν υπομενουσαι. Ἢ τουτο τοινυν φησι, το ανωνυμον, το
προῤριζον, η το ισχυρον, και δυνατον, και κραταιον. Τουτο γαρ το, Ἐκτιλησονται εν
χειρι πετρας. Ἀκουσονται τα ρηματα μου, οτι ηδυνθησαν. Ἕτερος, Ὅτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

352

εδορυφορηθησαν. Ἄλλος, Ὅτι ευπροσωπισθησαν. Τουτεστι, δια της πειρας εισονται των
πραγματων την ηδονην της εμης παραινεσεως και συμβουλης. Και πως; Ὁ ελεγχος των
δικαιων τουτον φερει τον καρπον, και η παιδεια αυτων πολλην εχει την ηδονην. θʹ.
Τοιουτον γαρ η αρετη· προσκαιρον μεν εχει τον πονον, διηνεκη δε την ευφροσυνην.
Ὡσει παχος γης εῤραγη επι της γης· διεσκορπισθη τα οστα ημων 55.441 παρα τον ᾅδην.
Ἕτερος, Ὥσπερ γεωργος, οταν ρησσηι την γην· ουτως εσκορπισθη τα οστα ημων εις
στομα ᾅδου. Ἄλλος, Ὁμοιως ει αποκλωντι και διασχιζοντι την γην, εσκορπισθη τα οστα
ημων εις τον ᾅδην. Ἄλλος, Ὡς καλλιεργων και σκαπτων εν τηι γηι, διεσκορπισθη τα οστα
ημων παρα τον ᾅδην. Ειπων οτι πολλην εχει αυτου τα ρηματα την ηδονην, λεγει και τας
παλαιας συμφορας. Ὅτι καιτοι γε τα εσχατα επαθομεν, και ωσπερ γη διαῤραγεισα, και
αροτριωμενη, η διασκαπτομενη, ουτω παντες διεσπαρημεν, και απωλομεθα, και προς
αυτας του θανατου τας πυλας ηλθομεν· αλλ' ομως και ουτω διακειμενοι μαλλον αν
ελοιμεθα την απο των δικαιων παιδευσιν και διορθωσιν, η τον απο των αμαρτωλων
ελεον. Και γαρ, οπερ αν γενοιτο, της προς σε ελπιδος εκκρεμαμεθα, και ουκ αν ποτε
εκπεσοιμεν του προς σε οραιν. ∆ιο και επηγαγε λεγων, Ὅτι προς σε, Κυριε, Κυριε, οι
οφθαλμοι μου. Ἐπι σοι ηλπισα, μη αντανεληις την ψυχην μου. Καν μυρια, φησιν, επελθηι
δεινα, καν πολεμοι, καν μαχαι, καν θανατοι, καν πυλαι ᾅδου, ουκ αφισταμεθα της ιερας
αγκυρας, αλλ' εχομεθα της ελπιδος της επι την σην συμμαχιαν, και οπλα και παραταξεις
αφεντες, εντευθεν την απαλλαγην προσδοκωμεν, απο της σης ροπης. Ἐπι σοι ηλπισα, μη
αντανεληις την ψυχην μου. Ἄλλος, Μη εκκενωσηις. Τουτεστι, μη απρακτον με αφηις
απελθειν. Φυλαξον με απο παγιδος ης συνεστησαντο μοι, και απο σκανδαλων των
εργαζομενων την ανομιαν. Ουχ απλως ενταυθα επιβουλας λεγει, αλλα τας λαθραιους,
τας κεκρυμμενας, αιπερ εισι και δυσφυλακτοι και δυσφωρατοι, διο μαλιστα και της
ανωθεν δεονται ροπης. ∆ια δη τουτο εις ευχην κατακλειει τον λογον, εντευθεν
προοιμιασαμενος, και ενταυθα τελευτων· δεικνυς, οτι τα μεν παρ' αυτου ταυτα εστιν, η
ελπις η εις τον Θεον, το διαπαντος προς τον Θεον βλεπειν, το φευγειν αυτων τους
συλλογους, το μισειν αυτων τας πονηρας επιθυμιας· τα δε παρα του Θεου, η βοηθεια, η
συμμαχια, το των δυσφορωτατων αυτον ανωτερον ποιειν. Ουτω γαρ η αρετη υφαινεται,
και της ημετερας σπουδης εισαγομενης, και της του Θεου βοηθειας συμμαχουσης.
Πεσουνται εν αμφιβληστρωι αυτου οι αμαρτωλοι· καταμονας ειμι εγω, εως ου παρελθω
Τινος εν αμφιβληστρωι πεσουνται; Αυτου του Θεου. Τουτεστιν, αλωσονται,
χειρωθησονται. Τα μεν γαρ των δικαιων, μεχρι διορθωσεως και του διεγειραι αυτων
την φιλοσοφιαν· τα δε των αμαρτωλων, ατε ανιατα νοσουντων, μεχρι κολασεως και
τιμωριας. Καταμονας ειμι εγω, εως ου παρελθω. Ἕτερος, Ἅμα εγω ειμι, εως ου
παρελθω. Ἄλλος, Ἐπι το αυτο. Τουτεστι, συνημμενος, συγκεκροτημενος, ου
διεσπαρμενος· η κατα τους Ἑβδομηκοντα, απηλλαγμενος των πονηρων, καθαρευων της
εκεινων συνουσιας, και ωσανει μονος οικων· οπερ και μεγιστον εστιν αρετης ειδος. Και
ου μιαν δε και δυο και τρεις φησιν ημερας τουτο ποιειν, αλλα παντα τον βιον. Τουτο
ασφαλεια, τουτο τειχος, τουτο αρετης επιδοσις, το φευγειν τους πονηρους, και προς
εαυτον συγκεκροτημενον και συνηγμενον ειναι απαντα τον βιον, και καταμονας οικειν
των διαφθειροντων. Ου γαρ ερημια 55.442 ποιει το μονον ειναι, αλλα γνωμη
φιλοσοφος. Ουτω και πολεις μεσας οικουντες, και θορυβους, και αγορας, δυναιντ' αν
ειναι καταμονας ανθρωποι, οταν τους διεφθαρμενους φευγωσι συλλογους, και τοις των
δικαιων συνεδριοις εαυτους εκδιδωσιν. Αυτη ασφαλης οδος. Ὁ μεν ουν αρκων και
ετερους διορθωσαι, μιγνυσθω τοις μελλουσι δεχεσθαι την θεραπειαν, και ποιειτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

353

βελτιους· ο δε ατονωτερος ων, φευγετω τους πονηρους, ωστε μη την παρ' εκεινων
δεξασθαι λυμην. Και ουτω και τον παροντα βιωσεται βιον μετα ασφαλειας, και των
μελλοντων επιτευξεται αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΑʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Φωνηι μου προς Κυριον εκεκραξα, φωνηι μου προς Κυριον εδεηθην.
αʹ. Ὁραις πως πανταχου τουτο ποιει, και απο ταυτης προοιμιαζεται της αρχης,
και δευτερον ενταυθα Φωνηι και Φωνηι λεγει; Ποιει δε τουτο ουχ απλως, αλλ' ωστε
διδαξαι ημας δυο ταυτα δια του διπλασιασμου, το τε ευτονον της προθυμιας, το τε
συντεταμενον της διανοιας· και προς τουτοις ετι το αυτου ειναι την φωνην. Ου γαρ
παντες ουτε φωνηι βοωσιν, ουτε προς τον Θεον, ουτε τηι οικειαι. ∆ει δε απαντα ταυτα
συνελθειν. Ὁ κατ' εχθρων βοων, ουκ ανθρωπου φωνην προΐεται, αλλα θηριου και
οφεως. Ὁ ραιθυμων, και μη ακουων ων λεγει, ου προς τον Θεον βοαι, αλλα απλως και
εικη φθεγγεται. Ὁ μη διεγειρων την διανοιαν, καν μεγαλα κραζηι, παλιν ουτος ου βοαι
Φωνη γαρ, ο πολλακις εφθην ειπων, ου τον τονον δηλοι του πνευματος, αλλα την
συντεταμενην διανοιαν. Ἀλλ' ουχ ουτος ουτως· αλλα τρια ταυτα συναγει, και δεικνυσιν,
οτι τε φωνηι βοαι, και προς τον Θεον, και τηι εαυτου φωνηι. ∆ια τουτο δευτερον φησι,
Φωνηι μου και Φωνηι μου. Ἐκχεω ενωπιον αυτου την δεησιν μου, την θλιψιν μου
ενωπιον αυτου απαγγελω. Ειδες ψυχην των βιωτικων απηλλαγμενην; Ουδε γαρ προς
ανθρωπους κατεφυγεν, ουδε τας παρα τουτων εξηιτησε συμμαχιας, αλλα προς την
αχειρωτον βοηθειαν, και την ανωθεν ροπην. Ειτα το συντεταμενον της διανοιας, και
την θερμοτητα, ην ειχεν εναποκειμενην, δια της λεξεως ταυτης εμφηναι βουλομενος,
Ἐκχεω, φησι, μετα πολλης της δαψιλειας. Ἐντευθεν μανθανομεν, οτι ου μικρον και αι
θλιψεις εις φιλοσοφιαν συμβαλλονται· τουτο γαρ της θλιψεως ο καρπος· μηδεις τοινυν
φευγετω αυτην. ∆υο γαρ ταυτα εχει τα κερδη· εν μεν, οτι τε σπουδαιοτερους εργαζεται
και προσεκτικωτερους· ετερον δε, και οτι ου μικρον ημιν δικαιωμα εις το ακουσθηναι
γινεται. ∆ια τοι τουτο και αυτος ουκ ειπε, Την δικαιοσυνην μου, ουδε, Τα κατορθωματα
μου, αλλα, Την θλιψιν μου, ως ου μικρας και ταυτης ουσης αυτωι συνηγοριας. ∆ια τουτο
και ο Ἡσαΐας, Παρακαλειτε, φησι, τον λαον μου, ιερεις· λαλησατε εις την καρδιαν
Ἱερουσαλημ, οτι εδεξατο εκ χειρος Κυριου διπλα τα αμαρτηματα αυτης. Και ο Παυλος·
Παραδοτε τον τοιουτον τωι Σα 55.443 ταναι εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι.
Και Κορινθιοις επιστελλων, ελεγε· ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις, και αῤρωστοι, και
κοιμωνται ικανοι. Ει γαρ εαυτους διεκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα. Κρινομενοι δε υπο
Κυριου παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν. Και τωι πλουσιωι ο Ἀβρααμ
ελεγε· Ἀπελαβες τααγαθα σου εν τηι ζωηι σου, και Λαζαρος τα κακα αυτου· και νυν μεν
ουτος παρακαλειται, συ δε οδυνασαι. Και ο ∆αυιδ δε ηνικα αυτον κατηρασατο ο Σεμεει,
ελεγεν· Ἄφες αυτον καταρασθαι με, οτι Κυριος αυτωι ενετειλατο, οπως αν ιδηι την
ταπεινωσιν μου. Και πανταχου των Γραφων ευρησομεν, οτι οι τας θλιψεις ευχαριστως
φεροντες, ου μονον πολλα των αμαρτηματων διαλυονται, αλλα και ου μικραν εντευθεν
κτωνται προς τον Θεον την παῤρησιαν. Ἐν τωι εκλειπειν εξ εμου το πνευμα μου, και συ
εγνως τας τριβους μου. Ὅτε μαλιστα οι μικροψυχοι των ανθρωπων αναπιπτουσι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

354

πολλοι δε και δυσφημα ρηματα φθεγγονται, τοτε ουτος μαλιστα φιλοσοφει, διδασκαλον
εχων της σπουδης την θλιψιν. Ὅταν ουν ιδηις τινα απογινωσκοντα απο θλιψεως, η
πικρον τι ρημα φθεγγομενον, μη την θλιψιν αιτιαν ηγου, αλλα την μικροψυχιαν του
ταυτα λαλουντος. Της γαρ θλιψεως η φυσις τα εναντια κατασκευαζειν ειωθε, προσοχην,
συντριβην διανοιας, συντεταμενην γνωμην, ευλαβειας επιτασιν. ∆ιο και ο Παυλος
ελεγεν· Ἡ θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην. Ει δε Ἰουδαιοι
θλιβομενοι εγογγυζον, ου της θλιψεως, αλλα της εκεινων ανοιας ην τα του γογγυσμου
ρηματα· επει οι αγιοι θλιβομενοι, λαμπροτεροι και φιλοσοφωτεροι εγινοντο. ∆ιο και
ελεγεν αυτος ουτος· Ἀγαθον μοι, Κυριε, οτι εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα
δικαιωματα σου. Και ο Παυλος· Και τηι υπερβοληι των αποκαλυψεων, ινα μη
υπεραιρωμαι, εδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι αγγελος Σαταν, ινα με κολαφιζηι. Ὑπερ τουτου
τρις τον Κυριον παρεκαλεσα, και ειρηκε μοι· Ἀρκει σοι χαρις μου. Ἡ γαρ δυναμις μου εν
ασθενειαι τελειουται· διο ευδοκω εν θλιψεσιν, εν ασθενειαις, εν διωγμοις. Ὅτε γαρ
ασθενω, τοτε δυνατος ειμι. Ὁραις και τουτον εν τηι θλιψει μαλλον διεγειρομενον, και
προς τον Θεον καταφευγοντα, και μειζονως αντεχομενον αυτου μετα πολλης της
σφοδροτητος, και εν αυτωι τωι πυθμενι των κακων τουτο γαρ εστιν, Ἐν τωι εκλειπειν εξ
εμου το πνευμα μου, και τοτε μαλιστα σπουδαιοτερον γινομενον; Το δε, Συ εγνως τας
τριβους μου, ετερος ερμηνευτης ειπε, Συ γαρ οιδας. Ἐν οδωι ταυτηι, ηι επορευομην,
εκρυψαν παγιδα μοι. Κατενοουν εις τα δεξια, και επεβλεπον· και ουκ ην ο επιγινωσκων
με. Ἐνταυθα την επιτασιν της συμφορας και τα δεινα αυξομενα δεικνυσι, και των
πολεμιων τας επιβουλας, πως προσηιεσαν και εγγυτερω εγινοντο, βουλομενοι
υποσκελισαι· και το δη χαλεπωτερον, οτι ου μονον ουκ ησαν αυτωι τινες βοηθοι η
συμμαχοι, αλλ' ουδε επεγινωσκον.
βʹ. Τουτο η επιτασις της ερημιας, η υπερβολη της 55.444 αλλοτριωσεως· ολιγων
γαρ εστι το εν συμφοραις παρειναι και βοηθειν, και μαλιστα οταν αι συμφοραι
κινδυνους απειλωσιν. Ἀλλα τουτο ου μονον αυτον ουκ εβλαψεν, αλλα και μειζονως
ωφελησε, προς τον Θεον αυτον οικειωσαν. Και συ τοινυν, αγαπητε, οταν ιδηις αυξομενα
τα δεινα, μη αναπεσηις, αλλα νηφε μειζονως. ∆ια γαρ τουτο αφιησιν ο Θεος αιρεσθαι
αυτα, ινα σου την ραιθυμιαν αποτιναξηι, ινα σε αφυπνισηι καθευδοντα. Τοτε γαρ παντα τα
περιττα περικοπτεται, τοτε παντα εκφυσαται τα βιωτικα, τοτε εν προσευχηι
σπουδαιοτερος γινεται, προς ελεημοσυνην προθυμοτερος, προς υπεροψιαν γαστρος, και
εκαστον παθος ευκαταγωνιστον γινεται, υπο της θλιψεως φυγαδευομενον. Ἐπει και
παρα την αρχην ουχι κολασαι βουλομενος, λυπαις ημας συνεδησε και πονοις, ει και εν
ταξει κολασεως την αποφασιν τεθεικεν, αλλα σωφρονισαι και βελτιους εργασασθαι. Ει
γαρ και λυπης επικειμενης, και του βιου επιμοχθου οντος, τοσαυτη κρατει κακια· ει
μηδεν τουτων ην, που ουκ αν εξεβη τα της πονηριας; Και τι θαυμαζεις, ει επι της ψυχης,
οπου γε και εν τοις σωμασιν αγαθον η θλιψις; Και γαρ το εις ακραν ευπαθειαν εξαγεσθαι
την σαρκα επιβλαβες· αλλως τε και το πολλαχοθεν επιβουλας συνιστασθαι, νηφειν
ποιει· καν προσεχωμεν, ουδεν βλαπτομεθα. ∆ιο και τις φησιν· Ἐπιγνωθι οτι εν μεσωι
παγιδων διαβαινεις, και επι επαλξεων πολεων περιπατεις· και ουτος, Ἐν οδωι, ηι
επορευομην, εκρυψαν παγιδα μοι. Ει δε τις και κατα αναγωγην ταυτα εκλαβοι, οψεται
τον διαβολον αυτο ποιουντα, ου ποῤρωθεν, αλλα πλησιον κρυπτοντα τας επιβουλας.
∆ιο και πολλης ημιν δει της νηψεως. Κρυπτει γαρ παγιδα, εν ελεημοσυνηι την
κενοδοξιαν, εν νηστειαι την αλαζονειαν, ουκ εν ετεροις, αλλα εν αυταις ταις οδοις, αις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

355

βαδιζομεν, οπερ εστι και χαλεπωτερον. Ἀπωλετο φυγη απ' εμου. Ὅρα παλιν ετεραν
προσθηκην των δεινων. ∆εικνυσι γαρ ου μονον οτι εν ταις οδοις αι παγιδες, ουδ' οτι
ουδεις ην ο βοηθων, ουδε ο επιγινωσκων· αλλ' οτι ουδε το λειπομενον αυτωι προς
απαλλαγην, το φυγηι την σωτηριαν πορισασθαι, ραιδιον και ευκολον ην. Ουτως εν μεσοις
απειληπτο τοις κακοις, και εν αφυκτωι συμφοραι ην, αλλ' ομως και ουτως ουκ
απεγινωσκε. Και ουκ εστιν ο εκζητων την ψυχην μου, τουτεστιν, ο αμυνων, ο βοηθων.
Τι ουν αυτος; αρα εν τοσαυτηι αποριαι και αμηχανιαι ων απεγνω την σωτηριαν; Ουδαμως·
αλλα προς τον Θεον καταφευγει ευθεως, και λεγει· Ἐκεκραξα προς σε, Κυριε, ειπα, Συ ει
ελπις μου, μερις μου εν γηι ζωντων. Ὁραις νηψιν ψυχης; Ουκ εβαπτισεν αυτον τα δεινα,
αλλα μαλλον επτερωσε, και εν αποροις ων, εγνω την αμαχον χειρα και την παναλκη
δυναμιν, και την εν αμηχανοις ευκολιαν. Ειπα, συ ει ελπις μου. Τα ανθρωπινα, φησι,
παντα εληλεγκται, και ο χειμων μειζων συμμαχιας ουτως απασης, ως ουδεμιαι τεχνηι
οιον τε ειναι περιγενεσθαι του ναυαγιου. Ἀλλ' ομως ει και παρα ανθρωποις ταυτα
απεγνωσται, και παντες απηγορευσαμεν, αλλα σοι παντα ραιδια· οθεν και ελπιζοντες
55.445 ουκ αποναρκωμεν. Μερις μου ει εν γηι ζωντων. Τουτεστιν, ο κληρος μου, ο
θησαυρος μου, ο πλουτος μου, τα παντα αυτος ει. Ἐν γηι ζωντων. Γην ζωντων ενταυθα
την οικειαν πατριδα καλει. Οιδε γαρ πολλακις την αιχμαλωσιαν την εις Βαβυλωνα ᾅδην
και θανατον καλειν. Ειτα επειδη εν μεν αλλοτριαι ων, ουδεμιαν λατρειαν επετελει την
ειωθυιαν, εκει δε τα της αγιαστιας απαντα επληρουτο, δια τουτο φησι, Μερις μου ει εν
γηι ζωντων. Ἀει μου προεστης, φησι, και ωικειωσω με εν γηι ζωντων, και πολλη μοι προς
σε γεγονε κοινωνια. Προσχες προς την δεησιν μου, οτι εταπεινωθην σφοδρα. Ὁραις πως
οπερ ανωτερω ελεγε, τουτο και ενταυθα αντι συνηγοριας τιθησι, το ταπεινωθηναι λεγω,
το δικην δουναι των ημαρτημενων μεθ' υπερβολης. Το δε, Σφοδρα, ου της των
γενομενων κατηγοριας εστιν, αλλα της λυπης και της ασθενειας του πασχοντος. Ἂν μεν
γαρ προς την αξιαν των αμαρτηματων ιδηις, ου σφοδρα η ταπεινωσις· αν δε προς την
ασθενειαν του φεροντος, σφοδρα μεθ' υπερβολης. Ουδαμου γαρ ο Θεος αξιαν απαιτει
των πλημμεληματων τιμωριαν. Ει δε τοις πασχουσιν αφορητος ειναι δοκει, ου παρα την
φυσιν των γινομενων, αλλα παρα την ασθενειαν των υπομενοντων. Ῥυσαι με εκ των
καταδιωκοντων με, οτι εκραταιωθησαν υπερ εμε. Ἰδου και αλλη αιτια παλιν, η αδικος
επιβουλη των επηρεαζοντων, και το ειναι αυτον εν ασθενειαι πολληι· Ἐξαγαγε εκ
φυλακης την ψυχην μου, του εξομολογησασθαι τωι ονοματι σου. Το εξομολογησασθαι
ενταυθα αντι του ευχαριστησαι εστιν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἀπαλλαξον με των
δεινων. Φυλακην γαρ την των συμφορων υπερβολην αινιττεται.
γʹ. Ὥστε ευχαριστησαι τωι ονοματι σου. Ου μικρον και τουτο, το εν ευημεριαι
γενομενους μη εις ληθην εμπεσειν της ευεργεσιας. Πολλοι γαρ των ανθρωπων εν
θλιψεσι μεν εισι σπουδαιοτεροι, εν ανεσει δε ραιθυμοτεροι· ετεροι παλιν εν ανεσει
ραιθυμοι, και εν θλιψεσιν απογινωσκοντες εαυτων, υπτιωτεροι γινομενοι. Ἀλλ' ουτος εν
εκατεραι τηι των καιρων διαφοραι μενει την αυτην ευλαβειαν διατηρων· ουτε γαρ η
θλιψις αυτον αναπεσειν εποιησεν, αλλα μαλλον συνηγαγε προς την δεησιν και την
ευχην· ουτε η ανεσις υπτιον κατεσκευασεν, αλλα και τοτε προς ευχαριστιαν
παρασκευαζεται. Ἐμε υπομενουσι δικαιοι, εως ου ανταποδωις μοι. Ἕτερος,
Στεφανωσονται δικαιοι, οταν ευεργετησηις με. Τι εστι τουτο; Και τους δικαιους, φησι,
τουτο ωφελησει. Και γαρ και εκεινοι ευφρανθησονται, χαρησονται, σκιρτησουσιν,
ιδοντες μου την απαλλαγην των δεινων. Τοιαυται γαρ αι των αγιων ψυχαι· και τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

356

πασχουσι κακως συναλγουσι, και ευθηνουμενοις ου βασκαινουσιν, αλλα και χαιρουσι,
και συνευφραινονται και συνηδονται τοις ευεργετουμενοις. Ὃ και Παυλος εκελευσε
λεγων, Χαιρειν μετα χαιροντων, και κλαιειν μετα κλαιοντων. Ου μικρα δε αυτη αρετη.
Πολλοι γαρ και κειμενοις εφηδονται, και ανισταμενοις βασκαινουσιν, εξ ωμοτητος και
απανθρωπιας πολλης εκατερα τα παθη τικτοντες. Ἀλλ' ουχ οι δικαιοι ουτως, αλλ'
55.446 εκατερας ταυτης της κακιας απηλλαγμενοι, και ελεημονες οντες και
φιλανθρωποι, τας αρετας ταυτας κτωνται. Ὥσπερ ουν εκεινοι εξ ωμοτητος αμφοτερα
πασχουσιν, ουτως ουτοι απο φιλανθρωπιας, τωι τε συμπασχειν αλγουσι, τωι τε
συγχαιρειν ευ πασχουσι. ∆ια τι δε ειπεν, Ἀνταποδωις μοι; Ὁ μεν ετερος φησιν, Ὅταν
ευεργετησηις με. Οι δε αλλοι, Ἀνταποδωις και αμειψηι με. Καιτοι γε ανωτερω θλιψιν και
ταπεινωσιν ειπεν, ου κατορθωματα, και παῤρησιαν την απο των εργων. Ἀντι τινος δε
και ανταποδοσιν αιτει; Ἀντι των ημερων της ταπεινωσεως. Ου γαρ μικρον και τουτο
κατορθωμα, το θλιψιν ενεγκειν μετ' ευχαριστιας. ∆ιο και ανταποδοσιν καλει την μετα
ταυτα αμοιβην. Μη τοινυν μηδε ημεις αλυωμεν εν ταις θλιψεσιν, αλλ' ευχωμεθα μη
εισελθειν εις πειρασμον· επιοντα δε δεχωμεθα. Τα τε γαρ οντα αμαρτηματα
αποτιθεμεθα, και ει τινα δικαιοσυνην εχομεν, κακεινην λαμπροτεραν εργαζομεθα. Και
τουτο δεικνυσιν ο Ἰωβ, τοτε μειζονως διαλαμψας. Τουτο και εν σωμασιν αγαθον· τουτο
ουκ εν ανθρωποις μονον, αλλα και εν αλογοις· ουκ εν αλογοις μονον, αλλα και εν
φυτοις. ∆ια δη τουτο ουδε ταις αμπελοις συγχωρουσιν οι γηπονοι υπερ το μετρον
κομαιν, ουδε ετεροις δενδροις, αλλα κωλυουσι την εις το προσω φοραν, τηι δρεπανηι
απασαν αυτης την δυναμιν εις την ριζαν περιστρεφοντες, ωστε μη εν τοις φυλλοις
αναλωθεισαν αυτην εξιτηλον ενεγκειν τον καρπον. Ὅπερ και επ' ανθρωπων συμβαινει.
Της γαρ σπουδης εις τα περιττα αναλισκομενης, ατονωτερα γινεται η ψυχη προς το της
ευσεβειας καρπον ωριμον ενεγκειν και ακμαζοντα. Τουτο και επι υδατων ιδοι τις αν. Το
μεν γαρ εστηκος και απορευτον, βλαβερον· το δε κινουμενον και εξαντλουμενον και
μετοχετευομενον, ου μονον υγιεινον, αλλα και ιδειν και αψασθαι και πιειν ηδιον εστι.
Πολλακις δε και την φυσιν ενικησεν η θλιψις. Το γαρ κατωφερες τουτο και ρυτον
θλιβομενον προς την ανω φοραν εξακοντιζεται. Ὃ δη και επ' ανθρωπων συμβαινει. Οι
γαρ ευκολως τας θλιψεις φεροντες, υψηλοτεροι καθιστανται, καν σφοδρα ωσι
χαμαιζηλοι, και σφοδρα γηινοι, και ταπεινοι, μεγαλα εντευθεν κερδαινουσι. Ταυτ' ουν
ειδοτες, φερωμεν μετ' ευχαριστιας τα επαγομενα δεινα, ινα κακεινα ευκολωτερα ημιν
γενηται, και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΒʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Κυριε, εισακουσον της προσευχης μου.
αʹ. Ἔστι μεν προσευχη και η δια ρηματων δεησις, εστι δε και η επαγγελια. ∆ια
τουτο και τις σοφος 55.447 παραινει, λεγων· Μη δευτερωσηις λογον εν προσευχηι σου.
Ουχ ινα μη δευτερον τα αυτα λεγωμεν, παρακαλουντες τον Θεον και δεομενοι, τουτο
παραινει και συμβουλευει, απαγε· και γαρ κελευομεθα προσκαρτερειν ταις προσευχαις·
αλλ' ινα μη αναβαλλωμεθα οταν τι υποσχωμεθα τωι Θεωι, αλλ' ινα επειγωμεθα. ∆ιο και
αλλαχου φησι· Μη χρονισηις αποδουναι την προσευχην. Και γαρ αδηλον το μελλον. Ἢ
γαρ νοσος, η πραγματων αδοκητοι ασχολιαι συμπεσουσαι εκωλυσαν. Ει δε και θανατος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

357

επελθων διακοψειε, συγγνωμην ουκ εχεις. Ἐνταυθα μεντοι προσευχην την δεησιν λεγει
και την ικετηριαν. ∆ιο επηγαγεν αυτο τουτο δηλων, Ἐνωτισαι την δεησιν μου εν τηι
αληθειαι σου. Ἕτερος, Ἐν τηι πιστει σου. Ἄλλος, Ἐν τηι βεβαιοτητι σου. Τουτεστιν,
Ἐπινευσον τηι αιτησει, και εις εργον αυτην εξαγαγε, βεβαιων τηι αληθειαι σου· χρησαι τηι
δυναμει προς το πληρωσαι απερ αιτω. Ἀλλ' ιδωμεν οια εστιν η δεησις. Ἐπ' ανθρωπων,
οταν τις δεησιν προσαγαγηι, τουτο σκοπουσιν οι δεχομενοι, καν το δικαιον και εννομον
εχηι, ακουεται. Ἀλλα παρα μεν ανθρωποις υπερ αξιωματων γινεται και χρηματων η
δεησις, πολλακις δε και υπερ κωλυματος αδικιας· ενιοι δε και τα υπερβαινοντα τους
δικαζοντας αξιουσιν· αλλ' ημεις υπερ αμαρτηματων δεομεθα συγχωρησεως, και τοτε
ερχομεθα επι δεησιν, οταν ο δικαστης ημιν μη αφηι ο ενδον, το συνειδος λεγω το ημιν
εγκαθημενον. Ουδε γαρ εξουσιαν εχει του αφιεναι. Και καθαπερ βασιλει ουδεις υπερ
ιματιου διαῤραγεντος, ουδε υπερ δεκα οβολων αφαιρεθεντων τολμαι προσελθειν· ουτω
και συ, μαλλον δε και πολλωι πλεον ευλαβουμενος, μη προσελθηις Θεωι υπερ ευτελων
πραγματων και μηδαμινων, οιον ει τις σε εν χρημασιν ηδικησεν, η και υβρισεν· αλλ' εν
οις σε ο διαβολος αδικει, ενθα μαλιστα της ανωθεν χρεια ροπης. Ἀλλ' ουκ εχεις τον
προισταμενον και εισαγοντα σου την δεησιν; Προιοντος του βασιλεως φωνησον, και
καιρον επιτηδειον ζητησον. Ποτε ουν προεισιν ο βασιλευς; Ἀει και διαπαντος. Ποτε δε
και επιτηδειος ο καιρος; Ὅταν συ θεληις, οταν αξιον σαυτον παρασκευασηις. Ἰουδαιοι
μεν ουν εκελευοντο υπερ την υπωρειαν εσταναι, τωι Θεωι φαινομενοι, και τα ιματια
εχειν λευκα, και μη προσιεναι γυναικι· συ δε αντι των ιματιων την ψυχην αποσμηξον,
και μετα σωφροσυνης και επιεικειας προσελθε, και μετα πολλης της σχολης, και
αποδημησον προς τον βασιλεα, ει βουλει δεοντως ανυσαι. Ου δειται αναλωματων
πολλων η αποδημια· λαβε εφοδια την αρετην. Και που ουτος ο βασιλευς διατριβει;
Ἐγγυς των συντετριμμενων τηι καρδιαι. Ἐκεινην επελθε την οδον. Ἐγγυς, φησι, Κυριος
πασι τοις επικαλουμενοις αυτον εν αληθειαι. Ἐκει αυτον ευρησεις, εκει συντευξηι. Ἐγγυς
εστι των διαθρυπτοντων πεινωσι τον αρτον και ελεημοσυνην εργαζομενων. Ἐαν
ταυτην ελθηις, ευρησεις αυτον ετοιμον, επινευοντα σου τηι αιτησει. Ἔτι γαρ λαλουντος
σου ερω· Ἰδου παρειμι· και ου δεησηι 55.448 μεσιτου, αλλα δια σεαυτου την δεησιν
επιδωσεις. Ἐπακουσον μου εν τηι δικαιοσυνηι σου. Τι ποιεις, ανθρωπε; Προιων μελλεις
ερειν, Μη εισελθηις εις κρισιν μετα του δουλου σου, οτι ου δικαιωθησεται ενωπιον σου
πας ζων· και ενταυθα αξιοις κατα το δικαιον ακουσθηναι; Τι ουν εστι το λεγομενον;
∆ικαιοσυνην ενταυθα την φιλανθρωπιαν λεγει, και πολλαχου της Γραφης ιδοι τις αν
επι του σημαινομενου τουτου την δικαιοσυνην λαμβανομενην, και μαλα εικοτως· παρα
μεν γαρ τοις ανθρωποις το δικαιον απεστερηται του ελεους, παρα δε τωι Θεωι ουχ ουτως,
αλλα αναμεμικται τωι δικαιωι και ελεος, και τοσουτον, ως και αυτην την δικαιοσυνην
φιλανθρωπιαν καλεισθαι. Σκοπει γουν επι του κατακλυσμου, ποσος μεν ην ο ελεος,
ποσον δε το δικαιον. Ει γαρ και εκολασθησαν αμαρτανοντες οι τοτε, αλλα ου την αξιαν
εδοσαν δικην. Μη γαρ μοι τον ογκον ιδηις των υδατων, μηδε το πληθος των ημερων, ων
το ναυαγιον εκεινο παρετεινετο, μηδε την οικουμενην αβυσσον γινομενην. Τι γαρ τουτο
προς τους απολωλοτας; Ταυτα γαρ φοβον μεν δυναιτ' αν εχειν υπερογκον, τιμωριαν δε
τοις τετελευτηκοσιν ουδεμιαν επαγει. Οι γαρ ουκ αισθανομενοι των γινομενων πως
εκολαζοντο; ων και εν βραχειαι καιρου ροπηι τα της απωλειας εγινετο, και τον συντομον
και κουφοτατον υπεμειναν θανατον, και πυρος και ξιφους και αγχονης και βασανων
ευκολωτερον τε και αλυποτερον; Ὥστε οψιν μαλλον τιμωριας, η πειραν ειχε τα
γινομενα. Παρα παντα τοινυν τον χρονον μεχρι γηρως εσχατου τοιαυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

358

παρανομησαντες, εν βραχειαι καιρου ροπηι την τιμωριαν εδοσαν, ει γε τιμωριαν δει
καλειν το της φυσεως χρεος.
βʹ. Ειδες ποση η φιλανθρωπια; Βουλει και ετερωθεν αυτην ιδειν; Ουκ ευθεως
αυτην επηγαγεν, αλλα προειπε και απαξ και δις και πολλακις. Και γαρ δια της λαρνακος
αυτοις διελεγετο· οι δε ουδε ουτως ενεδοσαν, καιτοι ουδε παραγγελιας εδειτο η
παρανομια. Ἀλλ' ουδε η φυσις αυτους επαιδευσεν, οι δε ως χοιροι, μαλλον δε και
χοιρων χαλεπωτερον απαντων εν αλληλοις φθειρομενοι, και τους της φυσεως νομους
εκ βαθρων αυτων ανασπασαντες, και μηδεμιαι παραινεσει, μηδε συμβουληι ενδοντες,
μηδε την απο της του δικαιου γειτνιασεως ωφελειαν καρπωσαμενοι, εν βραχειαι καιρου
ροπηι μονον την δικην εδοσαν, μαλλον δε φθορας απηλλαγησαν, και δικης
ηλευθερωθησαν. Του γαρ κατακλυσθηναι πολλωι χαλεπωτερον το τοιαυτα ποιειν. Τουτο
ουν, ειπε μοι, τιμωρια το κακιαι φθειρομενους, και αλληλοις φυρομενους παρανομως,
και καταισχυνοντας, και καταισχυνομενους απαλλαξαι της τοσαυτης λυμης; Ειτα ιατρον
μεν τα σεσηποτα εκτεμνοντα ου φησομεν τιμωρεισθαι το σωμα, αλλ' ως φιλανθρωπον
αποδεξομεθα· τον δε Θεον ου πολλωι μαλλον εκπλαγησομεθα και της σοφιας και της
φιλανθρωπιας, ουτω τους εαυτου κολαζοντα; ∆ιαπαντος μεν ουν και θαυμαζειν αυτον
και δοξαζειν χρη· ταυτης δε ενεκεν της υποθεσεως μηδεποτε αποστωμεν αυτου την
κηδεμονιαν εκπληττομενοι, ουδε παυσωμεθα αυτον και δια ταυτα ανυμνουντες, οτι τε
τομην εδωκε συντομον, και την νομην απεκοψε, και 55.449 την ιατρειαν ανωδυνον
επεθηκε. Μη δη ουν τουτο σε θορυβειτω, οτι αθροον και παντες κατεποντισθησαν. Τι
γαρ διαφερει τουτο του κατα μικρον; τι τον απελθοντα ωφελει το καθ' εαυτον, η
βλαπτει το μετα παντων; Ἐπακουσον μου εν τηι δικαιοσυνηι σου, τουτεστιν, εν
φιλανθρωπιαι. Ὅτι γαρ τουτο δηλοι, επηγαγε· Και μη εισελθηις εις κρισιν μετα του
δουλου σου. Τουτο και ο Ἰωβ αιτει, ουτω ∆ικαιος ων, και αληθινος, και θεοσεβης, και
απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος· Ειθε ην ο διακρινων και διελεγχων μεταξυ
αμφοτερων, λεγων· του δε Θεου φανεντος, Χειρα θησω επι στοματι μου· καιτοι του
Θεου προκαλουμενου και λεγοντος· Μη, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου. Και
Ἰουδαιοις τουτο ονειδιζει λεγων· Τι ευροσαν οι πατερες υμων εν εμοι πλημμελημα, οτι
οι αρχοντες υμων ηνομησαν εις εμε; Ποιει δε τουτο, ου χαλεπωτεραν θελων την ψηφον
εργασασθαι, αλλ' εις αισθησιν αυτους εμβαλειν και ομολογιαν των οικειων
αμαρτηματων, και τοτε δουναι την συγχωρησιν, ινα ουτως ιδωσι της ευεργεσιας το
μεγεθος. ∆ιο φησι, Λεγε συ τας ανομιας σου πρωτος· ουχ, Ἵνα κατακριθηις, αλλ', Ἵνα
δικαιωθηις. ∆ια τοι τουτο ουδε αυτος αυτας λεγει, αλλ' εκεινον παρασκευαζει. Ει μεν γαρ
κολασαι εβουλετο, αυτος αν κατηγορησε· νυνι δε επειδη ελεησαι θελει, παραχωρει τωι
ημαρτηκοτι, ωστε αυτον ευγνωμοσυνης λαβειν στεφανον, και δια της ομολογιας
επισπασασθαι τον ελεον. Τι ταυτης της φιλανθρωπιας γενοιτ' αν ισον; Ουδεν. Ειπε,
φησι, και ουδεν πλεον ζητω· ομολογησον, και αρκει μοι· ειπε, και το παν απεχω. Μη
εισελθηις εις κρισιν μετα του δουλου σου. Τουτο απο του μελλειν δικαζεσθαι τον Θεον
παρα πολλοις κατωρθωται. Οι μεν γαρ ευγνωμονες και προ τουτου ισασι τουτο· οι δε
αγνωμονες απο του συνεχως λεγειν τους προφητας, Κρισις τωι Κυριωι προς τον λαον
αυτου, και μετα του Ἰσραηλ διαλεχθησεται· και παλιν, Ἀκουσατε, φαραγγες και θεμελια
της γης· και, Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, γη. Ἀπο του συνεχως ουν αυτον λεγεσθαι
δικαζειν, και παρα τοις αναισθητοις κατωρθουτο. Και γαρ ελεγον τινες των Ἰουδαιων·
Τι οτι ενηστευσαμεν, και ουκ ειδες; και, Πας ποιων πονηρον, καλον ενωπιον Κυριου·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

359

και, Ἀνοικοδομουνται ποιουντες ανομηματα, και μακαριζομεν αλλοτριους· και, Ουκ
ευθεια η οδος Κυριου. Και ο μακαριος δε Ἰωβ, επειδη εις τον πειρασμον ενεπεσεν
εκεινον, ουκ απο τοιαυτης γνωμης ης οι Ἰουδαιοι, ουδε τα τοιαυτα, μη γενοιτο· ελεγε δ'
ουν ομως· Ειθε ην ο μεσιτης, και διακρινων και ελεγχων μεταξυ αμφοτερων.
Ἀπαλλαξατω την ραβδον αυτου απ' εμου, και ο φοβος αυτου μη με στροβειτω. ∆ια δη
τουτο λεγει αυτωι· Ἐρωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι. Ειτα επειδη κατεπλαγη, και
ελεγε· Τι ετι καγω κρινομαι νουθετουμενος, και ελεγχω Κυριον; και 55.450 παλιν, Ἀκοηι
μεν ωτος ηκουον σου το προτερον, νυνι δε οι οφθαλμοι μου εωρακασι σε· διο εφαυλισα
εμαυτον, και ετακην· ηγημαι δε εμαυτον γην και σποδον· χειρα θησω επι τωι στοματι
μου· λεγει προς αυτον, Μη, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου, μονονουχι αυτον
αναμιμνησκων αυτου των ρηματων και λεγων· Ἐπει εβουλου κρινεσθαι προς εμε, ιδου
παρειμι δικασομενος. Ειδες Θεου φιλανθρωπιαν αφατον, ειδες αγαθοτητα περας ουκ
εχουσαν; ∆ια δη τουτο και οι παιδες οι τρεις ελεγον. Ἡμαρτομεν, ηνομησαμεν,
ηδικησαμεν. Ἐπειδη γαρ πολλοι των αναισθητων τα εαυτων αμαρτηματα επι τον Θεον
επαγουσι, τουτο του διαβολου κατασκευασαντος, προῤριζον ταυτην ανασπων την
συνηθειαν ο Θεος, συνεχως λεγει κρινεσθαι προς αυτους.
γʹ. Τοιουτον γουν τι και ο πρωτοπλαστος ημαρτε· διο και ελεγεν· Ἡ γυνη, ην
εδωκας μετ' εμου, αυτη μοι εδωκε, και εφαγον. Και Ἰουδαιοι δε πολλα τοιαυτα
ημαρτανον. Ὅτι ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων. Τι δαι λεγω εμαυτον και τον
δεινα και τον δεινα; φησιν. Ουκ εστιν ανθρωπος επι της γης, ος κρινομενος προς τα
επηγγελμενα παρα σου, δικαιωθηναι δυναται· ουτως εκ περιουσιας τα νικητηρια παρα
σοι. Ὅτι κατεδιωξεν ο εχθρος την ψυχην μου. Ἔστι μεν τουτο νοειν και δια τον Σαουλ
ειρησθαι, εχθρον οντα, και αυτον τοτε διωκοντα· εστι δε και κατα αναγωγην εχθρον τον
διαβολον ειπειν· ου παυεται γαρ εκεινος διωκων τους του Θεου. Πως ουν αν
απαλλαγειημεν του διωκεσθαι; Ει τοπον ευροιμεν, ενθα εισελθειν ου δυναται. Και ποιος,
φησιν, ουτος εστιν ο τοπος; Ποιος δε ετερος, αλλ' η ο ουρανος; Πως δε δυνατον εις τον
ουρανον αναβηναι; Ἄκουσον Παυλου λεγοντος και δεικνυντος, οτι και σαρκι
συμπεπλεγμενοι δυναμεθα διατριβειν εκει· Τα ανω γαρ φρονειτε, φησιν, ου ο Χριστος
εστιν εν δεξιαι του Θεου καθημενος. Και παλιν· Ἡμων δε το πολιτευμα εν ουρανοις
υπαρχει. Ἐταπεινωσεν εις γην την ζωην μου. Πολλα σημαινει της ταπεινωσεως το
ονομα. Ἔστι γαρ και αρετης ταπεινωσις, ως οταν λεγηι· Καρδιαν συντετριμμενην και
τεταπεινωμενην ο Θεος ουκ εξουδενωσει. Ἔστι και απο συμφορων ταπεινωσις· εστι και
απο αμαρτηματων. Ἐνταυθα μεντοι την απο των συμφορων λεγει. ∆ιο και επηγαγε
τουτο δεικνυς· Ἐταπεινωσεν εις γην την ζωην μου. Ἔστι και ταπεινωσις εξ απονοιας,
ως οταν λεγηι, Ὁ υψων εαυτον, ταπεινωθησεται. Ἔστι και ετερα ταπεινωσις, η απο της
απληστιας. Τι γαρ ταπεινοτερον των κατορυττοντων εαυτους εν πλουτωι και
δυναστειαις και δοξαις; ∆ιπλως γαρ εισι ταπεινοι οι τοιουτοι, οτι τε χαμαι συρονται, και
οτι μεγαλα ταυτα νομιζουσιν, ως τα παιδια τα μικρα αστραγαλους και σφαιρας και τα
τοιαυτα αθυρματα μεγαλα τιθενται. Ἀλλα τουτο ου του μεγαλα ειναι εκεινα σημειον
εστιν, αλλα του των θαυμαζοντων την διανοιαν ατελη τυγχανειν και ταπεινην. Ἀλλ'
εκεινο μεν ηλικιας και φυσεως εστιν ελαττωμα, τουτο δε προαιρεσεως εγκλημα. Και γαρ
ανηρ ων, και εν ηλικιαι τελειαι 55.451 γεγονως, τραπεζας και πορνας και τρυφην μεγαλα
ειναι νομιζει· ου τι γενοιτ' αν ταπεινοτερον; Καιτοι πολλοι τους τοιουτους
μεγαλοψυχους καλουσιν· αλλ' ουτοι εκεινων πολλωι ταπεινοτεροι παλιν. Μαθωμεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

360

τοινυν οπερ εστιν υψος αληθες, και τι ευτελειαν εργαζεται. Ουδεν γαρ ουτως υψηλον,
ως το τουτων υπεροραιν, ποιει. Νυν ουν ο προφητης την απο των συμφορων λεγει
ταπεινωσιν· Ἐκαθισε με εν σκοτεινοις ως νεκρους αιωνος. ∆ιπλην λεγει την συμφοραν,
και οτι εν σκοτεινοις, και οτι ως νεκρους αιωνος, δι' εκατερων αινιττομενος την τοτε
αιχμαλωσιαν. Ἐπει γαρ εστι και εν σκοτεινοις οντα πραττειν τι, λυχνον αψαντα, μετ'
επιτασεως βουλομενος δειξαι την υπερβολην των κακων, τωι ονοματι των νεκρων
ωγκωσε την τραγωιδιαν. Τοιουτοι εισι και οι εν αμαρτημασι ζωντες. Ὡς γαρ εν σκοτωι
νεκροι, ουτως εισι· καν μυριας ουν περιφερωσι λαμπηδονας, καν προς τον ηλιον
βλεπωσι, καν φαιδροι γινωνται απο των εσθηματων και της αλλης θεραπειας, των
νεκρωθεντων απαξ και εν σκοτωι οντων ουδεν αμεινον διακεινται, αλλα και πολλωι
χαλεπωτερον, οσωι το μεν φυσεως πραγμα, το δε προαιρεσεως κατηγορια. Ἔστι σκοτος
και το μελλον περι ου φησιν, Ἄρατε αυτον, και εμβαλετε εις το σκοτος το εξωτερον.
Ἔστι και σκοτος το της κακιας. Καθημενους εν σκοτει, φησι, και σκιαι θανατου. Και ο
Παυλος, Ουκ εσμεν υιοι σκοτους. Και παλιν, Ἐματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων,
και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια. ∆ια δη τουτο και ωσπερ οι εν σκοτωι ουκ ισασι
των πραγματων την φυσιν, και καθαπερ οι εν αμαρτιαις ζωντες πεπηρωνται, και ου
διαγινωσκουσι τα φαινομενα, αλλα προς τας σκιας ως προς την αληθειαν τρεχουσι,
πλουτον και τρυφας και δυναστειας διωκοντες, και αγνοουσιν εχθρους, και αγνοουσι
φιλους, τοις μεν εχθροις ως φιλοις θαῤρουντες, τοις δε φιλοις ως πολεμιοις
συῤρηγνυμενοι. Ουχ οραις καθ' εκαστην ημεραν πενητας βοωντας, οδυνωμενους, και
ουδενα ακουοντα; ∆ια τι ουν ουκ ακουουσιν; Ὅτι εκαθισεν αυτους ο διαβολος εν
σκοτεινοις, ως νεκρους αιωνος. Ὅπερ γαρ ετεροις το σκοτος και η νεκροτης, τουτο
τουτοις η απανθρωπια. Των εν σκοτωι καθημενων εστι το μη οραιν τα επιοντα κακα.
Τουτο και ουτοι πασχουσι, παρακειμενας σχεδον τας συμφορας ου βλεποντες, και εις
βαραθρα και εις κρημνους καταφερομενοι. Των εν σκοτωι καθημενων εστι τα αισχρα
μετα πασης αδειας τολμαιν. Τουτο και οι εν πονηριαι ζωντες πραττουσιν, ωσπερ εν σκοτωι
καθημενοι, και μηδενος οντος ανθρωπων του βλεποντος τα πραττομενα, ουτω μετα
αδειας απαντα τολμωσιν εν μεσαις πολεσιν ως εν ερημιαι παρανομουντες. δʹ. Οι εν
σκοτωι καθημενοι εν φοβωι εισι διηνεκει· τουτο και ουτοι. Ουδεις γαρ πλεονεκτης και
αρπαξ εκτος δεους εστι, καν μυρια κομπαζηι, και φαιδρος εξωθεν φαινηται. Τοιαυτη γαρ
του συνειδοτος η φυσις. Και εμπροσθεν μεν ουν ησαν απεστερημενοι συγγνωμης απασης
ουτοι, πολλωι δε μαλλον νυν, διοτι του ηλιου της δικαιοσυνης λαμψαντος, ετι εν σκοτωι
καθηνται. Και πως ηλιου λαμψαντος, ετι εν σκοτωι καθηνται; Παρα την των οικειων
οφθαλμων ασθενειαν. Προς γαρ καταδυσεις η φωλεους η και χηραμους 55.452 εαυτους
κατορυττοντες της πονηριας, διαβλεψαι ου δυνανται προς την ακτινα, δια την των
ομματων ασθενειαν. Και ηκηδιασεν επ' εμε το πνευμα μου· εν εμοι εταραχθη η καρδια
μου. Ἕτερος, Και περιειλειτο επ' εμε η ψυχη μου. Πολλην την υπερβολην της θλιψεως
δια του θορυβου της διανοιας εμφαινει. Τι δε εστιν, Ἐν εμοι; Ουδε εις αλλους εξενεγκειν
ειχον, φησι, και λαβειν τινα παραμυθιαν. Τοιαυται αι των πονηρων ανθρωπων ψυχαι·
ουκ εστιν οτε ου ταραττονται, ου μονον παροντων, αλλα και προσδοκωμενων των
δεινων. Ουκ εστι παρ' αυτοις ουδεποτε γαληνη, ουκ εστιν αδεια της ψυχης, αλλα παντος
πελαγους διακοπτονται μειζονως· ου νυξ, ουχ ημερα ατελειαν διδωσιν αυτοις του
χειμωνος, αλλ' ελαυνονται πανταχοθεν, καν μηδεις ο ενοχλων ηι, τον πολεμον
συνοικον εχοντες, και των ηδη ληφθεντων ουκ απολαυουσι, ταις φροντισι των μηδεπω
προσγενομενων τρυχομενοι, κοπτομενοι, τα παντων μεριμνωντες πραγματα, τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

361

απαντων περιουσιας περιεργαζομενοι, αναλογιζομενοι πως τον μεν πεισουσι, τον δε
φοβησουσι, τον δε κολακευσουσι, τον δε βιασονται, τον δε θεραπευσουσι, συκοφαντιας,
ωνας, απεμπολησεις, διαθηκας, εγγυας, τοκους, κεφαλαια, τον φορυτον των κακων
τουτων παρ' εαυτοις ανελιττοντες· και οταν κατα ρουν αυτοις τα πραγματα ελθηι, τοτε
μαλιστα θορυβουνται. Ὅρα γουν τον πλουσιον εκεινον ταραττομενον, οταν ευθηνησεν
αυτου η χωρα, και διαπορουμενον, και εν αμηχανιαι καθεστωτα, και λεγοντα· Τι ποιησω;
Καθελω μου τας αποθηκας, και μειζονας οικοδομησω. Ἀλλ' ο πενης ουδεν πασχει
τοιουτον. Ἐμνησθην ημερων αρχαιων· εμελετησα εν πασι τοις εργοις σου. Ου μικρα
αυτη παρακλησις, το τα προτερα ειδεναι, και τα παροντα. Ἐπειδη γαρ, ως ειπειν, τοις
αυτοις νομοις ο Θεος διοικει και τα νυν και τα εμπροσθεν, μεγιστη παρακλησις εις τα
παροντα των παρελθοντων η μνημη. ∆ιο και εν ετερωι ψαλμωι λεγει· Μη εις τους αιωνας
απωσεται Κυριος, η εις τελος το ελεος αυτου αποκοψει; Και αλλος, Ἐμβλεψατε εις τας
αρχαιας γενεας, και ιδετε, τις ηλπισεν επι Κυριον και εγκατελειφθη; Και ο Παυλος,
Ταυτα δε παντα τυπικως συνεβαινεν εκεινοις· εγραφη δε προς νουθεσιαν ημων, εις ους
τα τελη των αιωνων κατηντησεν. Ου τα αλλοτρια δε, αλλα και τα οικεια πολλακις
αναμιμνησκομενοι κερδαινομεν. Και τουτο δεικνυσιν ο Ἀποστολος λεγων·
Ἀναμιμνησκεσθε τας προτερον ημερας, εν αις φωτισθεντες πολλην αθλησιν υπεμεινατε
παθηματων. Και απο του εναντιου· Τινα ουν καρπον ειχετε τοτε, εφ' οις νυν
επαισχυνεσθε; Και αλλος σοφος, Ἀναμιμνησκου τα εσχατα σου, και εις τον αιωνα ου μη
αμαρτηις. Τουτο γαρ ει και μελλον εστιν, αλλ' ομως απο του παρελθοντος εχει την
αρχην ο θανατος ο κοινος. Τουτο και ο Παυλος ποιει απο των μελλοντων και
παρελθοντων, και οταν παρακαλεσαι δεηι, και οταν σωφρονισαι· Ου θελω, φησιν, υμας
αγνοειν, αδελφοι, οτι οι πατερες ημων παντες υπο την νεφελην ησαν, και παντες δια
της θαλασσης διηλθον, και παντες το 55.453 αυτο βρωμα το πνευματικον εφαγον· αλλ'
ουκ εν τοις πλειοσιν αυτων ευδοκησεν ο Θεος. Ποτε δε απο των μελλοντων· Οιτινες
δικην τισουσιν, ολεθρον αιωνιον απο προσωπου Κυριου, και απο της δοξης της ισχυος
αυτου. Και παλιν· Ἔφθασε δε επ' αυτους η οργη εις τελος. Ἡ γαρ ημερα δηλωσει, οτι εν
τωι πυρι αποκαλυπτεται. Και παλιν· ∆ια ταυτα γαρ ερχεται η οργη του Θεου επι τους
υιους της απειθειας. Ἀλλα ταυτα μεν οταν σωφρονισαι· οταν δε παρακαλεσαι δεηι, αφ'
εκατερων παρακαλει· απο μεν των παρελθοντων, λεγων ουτως· Ευλογητος ο Θεος και
Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο Θεος των οικτιρμων, και πατηρ πασης
παρακλησεως, ο παρακαλων ημας εν πασηι τηι θλιψει, δια της παρακλησεως, ης
παρακαλουμεθα αυτοι υπο του Θεου· απο δε των μελλοντων, Ουκ αξια τα παθηματα του
νυν καιρου προς την μελλουσαν δοξαν αποκαλυφθηναι εις ημας. ∆ια τουτο και ουτος
λεγει, Ἐμνησθην ημερων αρχαιων, εμελετησα εν πασι τοις εργοις σου. Ουχ απλως ειπεν,
Ἐμνησθην, αλλ', Ἐμελετησα· τουτεστιν, Ἔργονεποιησαμην και πολλην την μελετην, τα
τοις παλαιοις συμβεβηκοτα αυτος ανελιττειν παρ' εμαυτωι. Μεγαλη γαρ απο της των
Γραφων ιστοριας εγγινεται ημιν και παρακλησις και φιλοσοφια. ∆ιο και ελεγεν ο
Παυλος· ∆ια της υπομονης και της παρακλησεως των Γραφων την ελπιδα εχομεν. Και
παλιν· Πασα Γραφη θεοπνευστος και ωφελιμος προς διδασκαλιαν, προς ελεγχον, προς
επανορθωσιν. εʹ. Και ουτος γουν εντευθεν ηδη παρεκληθη εν τοσαυτηι θλιψει ων και
ταραχηι τωι τα παλαια ανελιττειν παρ' εαυτωι, και του Θεου τας οικονομιας τας διαφορως
γεγενημενας αναμιμνησκεσθαι. Ἕτερος γουν φησι, Και εμελετησα πασας τας πραξεις
σου. Ἐν τοις ποιημασι των χειρων σου εμελετων. Ἄλλος, Τα εργα των χειρων σου
εμελετων. ∆εικνυσι δια τουτου, οτι ταυτα ποιων, πολλην εκαρπουτο την παρακλησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

362

και οικειοτερος προς τον Θεον εγινετο. ∆ιο και επηγαγε τουτο εμφαινων, ∆ιεπετασα
προς σε τας χειρας μου. Ουκ ειπεν, Ἐξετεινα, αλλα, ∆ιεπετασα, πολλην δεικνυς την
διαθεσιν της καρδιας, μονονουχι εξαλλεσθαι του σωματος επειγομενης και προς αυτον
ανατρεχειν. Ἔνθους ουν γενομενος υπο της μνημης των κατορθωματων, και την
φιλανθρωπιαν αναλογισαμενος απασαν, και την απο των συμφορων παιδευσιν, και την
απο της απαλλαγης ελευθεριαν, προς σε παλιν κατεφυγον. Ἡ ψυχη μου ως γη ανυδρος
σοι. Ἕτερος, Ὡς γη διψωσα προς σε αει· τουτο γαρ εστι το, ∆ιαψαλμα. Και εν ταις
συμφοραις και εν ταις ευημεριαις και εν πασηι καιρων διαφοραι την ισην επεδεικνυμην
σπουδην, φησι. Τι δε εστιν, Ὡς γη ανυδρος σοι; Ὥσπερ γη διψωσα του υετου εφιεται,
ουτω καγω του παρα σοι ειναι διηνεκως. Μαλιστα δε ταυτην επετεινε την επιθυμιαν
των θλιψεων ο ογκος· διο και αφηκεν αυτας ο Θεος αυξηθηναι, την πολλην προνοιαν
επιδεικνυμενος. Ου γαρ εποιησε τα κτισματα μονον, αλλα και γενομενων επιμελειται,
και ανθρωπων, και των αλλων απαντων. Τουτο γουν και ο Παυλος ειδως ελεγεν· Ἐν
αυτωι γαρ ζωμεν, και κινουμεθα, και 55.454 εσμεν. Και παλιν· Ἐν αυτωι τα παντα
συνεστηκε. Και ο ∆αυΐδ· Παντα προς σε προσδοκωσι δουναι την τροφην αυτων εις
ευκαιρον. ∆οντος σου αυτοις, συλλεξουσιν· ανοιξαντος σου την χειρα, τα συμπαντα
πλησθησεται χρηστοτητος· αποστρεψαντος δε σου το προσωπον ταραχθησονται. Και
παλιν· Ὁ επιβλεπων επι την γην, και ποιων αυτην τρεμειν. Και ο Ἡσαΐας· Ὁ κατεχων
τον γυρον της γης. Και περι αρετης· Ἐαν μη Κυριος, φησιν, οικοδομησηι οικον, εις ματην
εκοπιασαν οι οικοδομουντες αυτον. Και παλιν· Ὁ κατοικιζων στειραν εν οικωι, μητερα
επι τεκνοις ευφραινομενην. ∆ια τουτο και σειει την γην, και καπνιζει τα ορη απτομενος,
την δεσποτειαν αυτου δηλων. Σκοτοι δε τον ηλιον, και εκλειπειν ποιει, δια τουτου
παλιν την δημιουργιαν αυτου ανακηρυττων. Και εν ταις Γραφαις δε οραις ηλιον
αναποδιζοντα, και σεληνην μετ' αυτου παλιν ισταμενην, και πολλα ετερα θαυματα. Ὅτε
μεν γαρ αυτου η γνωσις ουπω εκτετατο, ταυτα εγινετο· νυνι δε ουκ εστι χρεια ταυτης
της διδασκαλιας, των πραγματων βοωντων και δεικνυντων τον ∆εσποτην. Ειδες εν
Αιγυπτωι σκοτος, και στοιχειων μεταβολας; Ει δε λεγοιεν τινες, οτι η εκλειψις φυσικως,
αλλ' ου του Θεου κελευσαντος συνεβη, ειπατωσαν πως εν τωι καιρωι του σταυρου
γεγονεν. Ου γαρ δη τωι ωρισμενωι τοτε καιρωι, αλλ' οτε μαλιστα ουκ ην ακολουθον, η
κατα δρομον φυσεως, τοτε συνεβη, τεσσαρεσκαιδεκαταιας και πληρους ουσης· αι δε
εκλειψεις ουχ ουτω γινονται. Ἀλλ' ουκ αν εχοιεν Ὥστε δηλον οτι καθαπερ τα αλλα τηι
του ∆ημιουργου προσταξει, ουτω και εκλειψεις απασαι γινονται. Ταχυ εισακουσον μου,
Κυριε, εξελιπε το πνευμα μου. Τι λεγεις; επειγεις τον ιατρον προς την θεραπειαν;
Ουδαμως· αλλ' εθος και τουτο ταις θλιβομεναις ψυχαις, ωσπερ και τοις καμνουσι των
ανθρωπων, παρακαλειν τους ιατρους, καν ο καιρος μη απαιτηι, και ταχεως επαγειν την
λυσιν. ∆ιο και ο αυτος την αιτιαν προστιθεις ελεγεν· Ἐξελιπε το πνευμα μου. Καιτοι ο
Θεος και εκ νεκρων εγειρειν δυνατος ων, πολλωι μαλλον προ τελευτης. Ἀλλ' οπερ
εφθην ειπων, η ασθενεια της φυσεως εντευθεν ελεγχεται. Ἤδει μεν γαρ, οτι αυτωι
παντα ραιδια, αλλ' ου φερει την επαγωγην των δεινων. Μη αποστρεψηις το προσωπον
σου απ' εμου, και ομοιωθησομαι τοις καταβαινουσιν εις λακκον. Ἕτερος, Μη κρυψηις το
προσωπον σου απ' εμου. Και ποθεν η αποστροφη γινεται; Αυτος ο Θεος δια του Ἡσαΐου
λεγει· Μη ουκ ισχυει η χειρ μου; Ἀλλ' αι αμαρτιαι υμων διιστωσιν ανα μεσον εμου και
υμων. Ὅταν ουν τι πραξωμεν πονηρον, αποστρεφεται. Καθαρος γαρ, φησιν, ο οφθαλμος
σου του μη οραιν πονηρα· και επιβλεπειν επι πονους ου δυνησηι. ∆ια τουτο αποστρεφεται
και τους απονενοημενους. ∆ιο φησιν· Ἐπι τινα επιβλεψω, αλλ' η επι τον πραον και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

363

ησυχιον, και τρεμοντα μου τους λογους; Ταυτην τοινυν διωκωμεν την αρετην, ινα
επισπασωμεθα 55.455 αυτου το προσωπον, ινα μη καταπεσωμεν εις τα βαραθρα της
κακιας, πολλου του σκοτους κατεχοντος. Ἔστι και πεσοντας ανελθειν. ∆ει τοινυν τους
καταπιπτοντας μη μενειν κατω κειμενους. Λακκος δε εστι χαλεπα θηρια εχων και
σκοτους γεμων, της αμαρτιας η φυσις. Ουκουν χαλασωμεν των Γραφων τα σχοινια, και
την προαιρεσιν επιδωμεν· και ταχεως αναστησομεθα, καν καταπεσωμεν. Πως δ' αν
γενοιτο αρχη οδου; Ἂν καταπεσοντες μη καταφρονησωμεν, μηδε απογνωμεν, αλλ'
επαιδωμεν εαυτοις τα προφητικα ταυτα· Μη ο πιπτων ουκ ανισταται; Και παλιν· Σημερον
εαν της φωνης αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας καρδιας υμων ως εν τωι
παραπικρασμωι· και τουτοις τοις λογισμοις δησαντες εαυτους ανελκυσωμεν. Ἀκουστον
ποιησον μοι το πρωι το ελεος σου, οτι επι σοι ηλπισα. Ἕτερος, Ἀκουστον ποιησον μοι εξ
ορθρου το ελεος σου, τουτεστι, ταχεως. ʹ. Ειδες θλιβομενην ψυχην και θορυβουμενην;
Προ γαρ της πειρας ακουσαι βουλεται, ωστε ταις ελπισιν ορθωθηναι και τηι προσδοκιαι.
Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἀναστησον με απο της επαγγελιας. Ειτα και την δικαιολογιαν
του τυχειν προστιθησι, λεγων· Ὅτι επι σοι ηλπισα. Ουδεν γαρ ο Θεος ουτως επιζητει, ως
το διηνεκως προς αυτον κεχηνεναι. Γνωρισον μοι, Κυριε, οδον, εν ηι πορευσομαι· οτι
προς σε ηρα την ψυχην μου. Τι λεγεις; και της φυσεως εχουσης τον νομον τον εξ αρχης
υπο του Θεου εντεθεντα, και των γραμματων αυτον ανανεουντων των Μωσαικων, πως
αξιοις λεγων παλιν, Γνωρισον μοι, Κυριε, οδον, εν ηι πορευσομαι; Ἢ ουν τουτο εστιν
ειπειν· Ἐπει υπο της κακιας κατεχωσθη μου το συνειδος, αξιω αυτο ανανεωθηναι. Ἢ
οδον ενταυθα τα πολλα των αγνοουμενων ανθρωποις λεγει, ωσπερ και Παυλος
δεικνυσι, λεγων· Το γαρ τι προσευξωμεθα καθ' ο δει, ουκ οιδαμεν. Ει δε Παυλος αγνοει
μετα τοσαυτην γνωσιν, τι θαυμαζεις ει ουτος ταυτα λεγει; Ὅρα δε αυτον ουδεν αισθητον
ενταυθα ζητουντα, αλλα την οδον την προς Θεον φερουσαν, και οικοθεν παρεχοντα τας
αρχας. Ου γαρ απλως ειπε· Γνωρισον μοι, Κυριε, την οδον την προς σε φερουσαν, αλλα
τι; Ἐπειδη προς σε ηρα την ψυχην μου· τουτεστι, Προς σε κεχηνα, προς σε βλεπω.
Τουτοις γαρ μαλιστα ο Θεος γνωριζει. ∆ιο περι Ἰουδαιων ελεγεν, ερωτωμενος δια τι εν
παραβολαις λαλει αυτοις· Ὅτι βλεποντες ου βλεπουσι, και ακουοντες ουκ ακουουσι. Το
δε, Ἦρα, Μετεστησα, η μετεθηκα προς σε την ψυχην μου εστιν. Ἐξελου με εκ των
εχθρων μου, Κυριε, προς σε κατεφυγον. Ὅρα πανταχου τας αιτιας και παρα του
δεομενου προσφερομενας. Μη αποστρεψηις, φησι, το προσωπον σου απ' εμου, οτι ηλπισα
επι σε. Γνωρισον μοι οδον, οτι προς σε ηρα την ψυχην μου. Ἐξελου με εκ των εχθρων
μου, οτι προς σε κατεφυγον. ∆ιδαξον με του ποιειν το θελημα σου, οτι συ ει ο Θεος μου.
Ουκ ειπε, ∆ιδαξον με το θελημα σου, απλως, αλλα, Του ποιειν το θελημα 55.456 σου·
τουτεστιν, Εις τα εργα αυτα εμβιβασον. Της γαρ ανωθεν ροπης χρεια, και εκειθεν της
διδασκαλιας, ωστε βαδιζειν την επι την αρετην φερουσαν οδον· ουχ ημων αργουντων,
αλλα και ημων τα παρ' εαυτων εισφεροντων. Ὅτι συ ει ο Θεος μου. Ὁραις τας αιτησεις
αυτου πνευματικας; Ου γαρ περι χρηματων και δυναστειας, και δοξης, αλλ' υπερ του το
θελημα του Θεου ποιειν, προσαγει την αιτησιν· οπερ εστι θησαυρος των αγαθων
απαντων, και πλουτος ανελλιπης, και ευημεριας αρχη, και ριζα, και μεσα, και τελος. Το
Πνευμα σου το αγαθον οδηγησει με εν γηι ευθειαι. Ὁραις πως μανθανομεν, πως
διδασκομεθα ανυειν την οδον δια του Πνευματος του αγιου; ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν·
Ἡμιν δε ο Θεος απεκαλυψε δια του Πνευματος αυτου. Ἐν γηι ευθειαι. Κατα μεν την ρησιν,
την πατριδα αυτου φησι· κατα δε αναγωγην, την επι την αρετην φερουσαν οδον. Ἄλλος
δε φησι· ∆ια γης ομαλης. Ουδεν γαρ λειοτερον αρετης, θορυβων απηλλαγμενης και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

364

ταραχης. Ἕνεκεν του ονοματος σου, Κυριε, ζησεις με. Ὁραις παλιν επι τον Θεον
καταφευγοντα, ου παῤρησιαι βιου θαῤρουντα; Ἐν τηι δικαιοσυνηι σου εξαξεις εκ θλιψεως
την ψυχην μου. Ἄλλος φησιν· Ἐν τηι ελεημοσυνηι σου. Ὁραις πως αληθες, οπερ
εμπροσθεν ελεγον, οτι πολλαχου την δικαιοσυνην αυτου φιλανθρωπιαν καλει; Ἐξαξεις
εκ θλιψεως την ψυχην μου. Ευχεσθε γαρ, φησι, μη εισελθειν εις πειρασμον. Και εν τωι
ελεει σου εξολοθρευσεις τους εχθρους μου. Ουκ επειδη, φησιν, εγω αξιος, αλλα δια την
σην φιλανθρωπιαν απαλλαξον με των πολεμουντων με, ελευθερωσον των
επιβουλευοντων, δος αναπνευσαι μικρον απο της θλιψεως. Και απολεις παντας τους
θλιβοντας την ψυχην μου, οτι εγω δουλος σου ειμι. Ὅρα παλιν την αιτιαν κειμενην. Ου
γαρ εστιν απλως επιτυγχανειν των αιτησεων, αλλα πανταχου παρασκευαζειν εαυτους
αξιους χρη του λαμβανειν απερ αιτουμεν, και τα παρ' εαυτων συνεισφερειν, και ουτω
προσιεναι. Ου γαρ αρκει μονον της ευχης η φυσις· επει και Ἰουδαιοι ηυχοντο, και
ηκουον· Καν πληθυνητε την δεησιν, ουκ εισακουσομαι υμων. Και τι θαυμαζεις, ει οι
Ἰουδαιοι ουκ ηκουοντο, οπου γε και Ἱερεμιας υπερ αυτων παρακαλων επετιματο, και
απαξ και δις ακουει· Μη προσευχου υπερ του λαου τουτου, οτι ουκ εισακουσομαι σου;
Και τι θαυμαζεις ει Ἱερεμιας ουκ εισακουσηται; Καν Νωε, φησι, καν Ἰωβ, καν ∆ανιηλ
στωσιν, υιους αυτων και θυγατερας ου μη εξελωνται. Ταυτα τοινυν ειδοτες, μη μονον
ευχωμεθα, αλλα μετα των ευχων αξιους εαυτους παρασκευαζωμεν του λαβειν, ινα και
των παροντων και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΓʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ευλογητος ο Κυριος ο Θεος μου, ο διδασκων τας χειρας μου εις παραταξιν, τους
δακτυλους μου εις πολεμον.
αʹ. Τι λεγεις; πολεμων διδασκαλος ο Θεος, και μαχης, και παραταξεως; Μαλιστα
μεν· ουκ αν τις αμαρτοι και την εν τουτοις νικην αυτωι λογιζομενος. Τουτο γαρ εστιν, Ὁ
διδασκων τας χειρας μου. Τουτεστιν, ο ποιων περιγενεσθαι των πολεμιων, κρατειν,
τροπαιον εγειρειν. Και γαρ ηνικα τον Γολιαθ κατεβαλεν, εκεινος ο της νικης αιτιος· και
ηνικα πολλους πολεμους κατωρθωσε, και τροπαια εστησε, και αυτανδρους ειλε
πολεμιας τινας πολεις, ουτος αυτον κρατησαι εποιησεν. ∆ιο και αιδων ελεγε· Κυριος
κραταιος και δυνατος, Κυριος δυνατος εν πολεμωι. Και επι του Μωυσεως δε πολλα
τοιαυτα ειργασατο. Πλην αλλ' εστι και ετερος πολεμος τουτου χαλεπωτερος, ενθα ημιν
μαλιστα της ανωθεν ροπης δει, οταν προς τας αντικειμενας παραταττωμεθα δυναμεις.
Ὅτι δε προς ταυτας ημιν εστι πολεμος, ακουε Παυλου λεγοντος. Ουκ εστιν ημιν η παλη
προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας
του σκοτους του αιωνος τουτου· δια τουτο και χαλεπωτερος, οτι εξ ετερας φυσεως αι
φαλαγγες, και ταυτης αορατου, και οτι ου περι μικρων ο αγων, αλλα περι σωτηριας και
απωλειας. Ἐνταυθα ουκ εστι τους σφαττομενους ιδειν, ου τον καιρον προμαθειν, ου
δυσκολιαν, ου τοπον, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Και γαρ και εν αγοραι, και εν οικιαι,
και παιζοντων και ραιθυμουντων επιτιθενται αυται αι φαλαγγες· ωστε πεφραγμενους
και διαπαντος δει ειναι. Ου γαρ οιδεν ανακωχην ο πολεμος, ουδε εχει κηρυκας, ουδε
πρεσβεις, ουδε αλλο των τοιουτων ουδεν, αλλ' ακηρυκτος εστιν η μαχη· διο δη μαλιστα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

365

παντοθεν φραττεσθαι και τρεφεσθαι ευτονως χρη. Τροφη δε του πολεμου τουτου, και
οπλα των τοιουτων στρατιωτων, των θειων Γραφων η ακροασις. Ταυτης ο μη
απολαυων, λιμωι τηκεται. ∆ωσω γαρ αυτοις, φησιν, ου λιμον αρτου, ουδε διψαν υδατος,
αλλα λιμον του ακουσαι λογον Κυριου. Και ενταυθα τοινυν, ωσπερ και εν τοις αισθητοις
πολεμοις, της ανωθεν χρεια ροπης. Ου σωζεται γαρ, φησι, βασιλευς δια πολλην δυναμιν,
και γιγας ου σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου. Ψευδης ιππος εις σωτηριαν, εν δε
πληθει δυναμεως αυτου ου σωθησεται. Ουτω γουν οι πολλοι τους πολεμιους
ετροπουντο, το προτερον ευχων προηγουμενων, και τας πολεμιας φαλαγγας
καταβαλουσων. Ἔλεος μου, και καταφυγη μου, αντιληπτωρ μου και ρυστης μου. Ὁραις
παλιν απο φιλανθρωπιας αξιουντα σωζεσθαι; Μαλλον δε και ετερον τι ενταυθα
αινιττεται. ∆εικνυσι γαρ δια τουτου και λεγει, οτι Ουδε αυτου του ελεους αξιος ημην, ει
μη αυτος επενευσεν. Αυτος ουν εστιν Ὁ ελεος μου, φησιν· ουκ εγω εσχον αυτον εν τοις
εργοις. Ει γαρ και ελεος εστιν, αλλ' ουκ ακριτως απασιν επεισιν· Ἐλεησω γαρ, φησιν, ον
αν ελεω, και οικτειρησω ον αν οικτειρω. ∆ει τοινυν, ει και ελεεισθαι μελλο 55.458 μεν,
παρεχεσθαι τας αφορμας οικοθεν της τοιαυτης φιλανθρωπιας. Ουτος δε και αυτο το
ελεηθηναι παρ' αυτου εχειν λεγει. Ειδες συντετριμμενην ψυχην; ειδες γνωμην
ευγνωμονα, και πως το παν ανατιθησι τωι φιλανθρωπωι Θεωι; Ἀντιληπτωρ μου, και
ρυστης μου, υπερασπιστης μου· και επ' αυτωι ηλπισα. Συνεχως περιστρεφει την ελπιδα
την εις αυτον, παιδευων απαντας μη βαπτιζεσθαι τοις δεινοις, αλλα και εν μεσαις ταις·
συμφοραις εκει κεχηνεναι, μηδε απαγορευειν και αναπεπτωκεναι. Αυτος γαρ εστιν ο
αντιληπτωρ μου και ρυστης μου. Ὥστε καν μη παρ' αυτα των δεινων τα προοιμια
αντιλαβηται, μηδε ρυσηται, δει θαῤρειν. Ει τοινυν αυτος εστιν αντιληπτωρ, παντας
απαλλαξει των δεινων. Ἐλπις γαρ μαλιστα τοτε εστιν, οταν των ορωμενων εις
απογνωσιν εμβαλλοντων, αυτη θαῤρειν υπερ μελλοντος παρασκευαζηι. Ὁ υποτασσων
λαον μου υπ' εμε. Καλως ουτως ειπε. Και γαρ και ενταυθα της ανωθεν χρεια βοηθειας,
ωστε εικειν τους υπηκοους, και μη στασιαζειν, μηδε κατεξανιστασθαι. Ουκ αρα εν τηι
των εχθρων και των πολεμιων υποταγηι, αλλα και εν τηι των οικειων πολλης ημιν της
ανωθεν δει ροπης. Και γαρ και τουτο μεγα εστι, το τους οικειους ευ διαθειναι, και ουκ
ελαττον του των εχθρων περιγενεσθαι. Πολλοι γουν πολλακις εν πολεμοις μεν τροπαια
εστησαν, εν ειρηνηι δε κατεκοπησαν, των αρχομενων ουκ ειδοτες φερειν τας ηνιας. Ουκ
αρα εν τηι δυναμει της βασιλειας εστι το υποτεταχθαι τα στρατοπεδα, αλλ' εν τηι του
Θεου ροπηι. Ὥσπερ δε απο ταυτης αι των πολεμιων νικαι, ουτω και αι των οικειων
υποταγαι. Κυριε, τι εστιν ανθρωπος, οτι εγνωσθης αυτωι; η υιος ανθρωπου, οτι λογιζηι
αυτον; Ἕτερος. Τι ανθρωπος, και γνωσηι αυτον; Ἕτερος, Ὅτι γνωριζεις αυτον; Ἄρα
μεγαν τινα ειναι χρη τον μελλοντα τον Θεον γνωριζειν, μαλλον δε τον μελλοντα
γνωριζεσθαι παρ' αυτου· ου τουτον δε μονον, αλλα και εκεινον, ωι μελλει γνωριζειν
εαυτον ο Θεος. ∆ιο και αριστα ειρηκασιν οι Ἑβδομηκοντα το, Ἐγνωσθης αυτωι,
δεικνυντες οτι ουχ ημεις αυτον ευρομεν, αλλα αυτος ευρεθη. Ου γαρ ειπε, Τι εστιν
ανθρωπος ο γνωρισας σε, αλλα, Τι εστιν ανθρωπος, οτι εγνωσθης αυτωι;
βʹ. ∆ιο και Παυλος ανω και κατω συνεχως τουτο περιστρεφει λεγων· Τοτε δε
επιγνωσομαι καθως και επεγνωσθην. Και αυτος δε ο Χριστος· Ουχ υμεις με εξελεξασθε,
αλλ' εγω εξελεξαμην υμας. Και ετερωθι δε παλιν ο Παυλος· Ει δε τις αγαπαι τον Θεον,
ουτος εγνωσται υπ' αυτου. ∆ια δη τουτο και συνεχως εαυτον ανω και κατω κλητον
λεγει, δεικνυς οτι ουκ αυτος επεδραμεν, αλλα προτερον εκληθη. Ουτω και αλλαχου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

366

φησι· ∆ιωκω δε, ει και καταλαβω, εφ' ωι και κατεληφθην. Ουκ ειπε, Κατελαβον, αλλα,
Και κατεληφθην. Πως δε λεγει ουτος, Τι εστιν ανθρωπος; Και τοι αλλος φησι, Μεγα
ανθρωπος, και τιμιον ανηρ ελεημων. Και αλλος, Κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον. Και
γαρ της κτισεως απασης την επιστασιαν ελαχεν. Εισι δε τινες, ων ουδε ο κο 55.459 σμος
ανταξιος. Ἀλλ' εκεινα μεν περι αρετης, και οταν τινες αυτην επιδειξωνται· το δε, Τι
εστιν ανθρωπος; περι της φυσεως ειρηται. Και μην και η φυσις μεγαλη· μεγαλη μεν,
αλλα εαν την γνωσιν ιδηις ης κατηξιωθη, πολυ καταδεεστερα ταυτης. Ἀκουετωσαν
αιρετικων παιδες, οτι τοσαυτην μανιαν μαινονται, τα μετρα υπερβαινοντες εαυτων, και
αγνοιαν εσχατην νοσουσι, τα υπερ αυτους ειδεναι φασκοντες. Ἔστι γαρ και εν αγνοιαι
γνωσιν, και εν γνωσει αγνοιαν ειναι· και ει βουλεσθε, επι των αισθητων αυτο
γυμνασωμεν. Ειπε γαρ μοι, αν τις λεγηι την θαλασσαν δυνασθαι εκμετρειν, και ειδεναι
ποσους εχει κυαθους, αρα ουχ ουτος εστι μαλιστα ο αγνοων, τι ποτε εστι θαλασσα; Ὁ δε
λεγων μη ειδεναι, αλλ' απειρον αυτης τον αριθμον διατεινομενος, ουτος μαλιστα εστιν
ο ειδως τι ποτε εστι θαλασσα. Τι δε επι του Θεου; Ἂν ειπηι τις, Ειδον τον Θεον, και
κατελαβον τηι οψει τηι εμηι, αρ' ουχ ουτος εστι μαλιστα ο αγνοων τον Θεον, ο το αορατον
ορατον ειναι λεγων, και εν προσθηκηι γνωσεως και την δυνατην αφαιρουμενος; Ἂν δε
τις αορατον αυτον ειπηι, και μηδενα δυνασθαι οραιν, ουχ ουτος μαλιστα εστιν ο ειδως; Τι
δε παλιν αν τις ακαταληπτον αυτον ειπηι, ετερος δε καταληπτον· αρ' ουχ ουτος μεν
εστιν ο αγνοων, εκεινος δε ο ειδως; Ουχ οραις και Παυλον ταυτην ερχομενον την οδον,
και λεγοντα, Ἐκ μερους γινωσκομεν, και εκ μερους προφητευομεν; Λογισαι ποσα
γεγονεν, ινα μαθωμεν τον Θεον, ου τις εστι την ουσιαν, αλλ' οτι εστι. Τουτο γουν και ο
Παυλος λεγει· Πιστευσαι γαρ δει τον προσερχομενον τωι Θεωι, οτι εστιν. Ἡ κτισις απασα
αυτον ανακηρυττει Ἐκ γαρ μεγεθους, φησι, και καλλονης κτισματων αναλογως ο
γενεσιουργος θεωρειται, του ανθρωπου αυτη η κατασκευη, αι τιμαι αι παρ' αυτου
δεδομεναι, αι κολασεις, αι ευεργεσιαι, αι οικονομιαι, τα δια των προφητων
προαναπεφωνημενα, τα θαυματα τα διαφορα. Μετα ταυτα ηλθεν αυτος ο Μονογενης,
και την οικονομιαν την θαυμαστην εκεινην και φρικτην επληρωσε. Και ομως εισι τινες,
οι μηδεπω το σαφες μαθοντες· και συ λεγεις εξ οικειων λογισμων δυνασθαι
καταλαμβανειν το τι την ουσιαν εστιν; Ουκουν αγνοεις τον Θεον; φησιν. Ἄπαγε· αλλ'
οιδα μεν, οτι εστι, και οτι φιλανθρωπος, και οτι αγαθος, και οτι προνοων, και τα αλλα
απαντα οσα ειπον αι Γραφαι· το δε τι την ουσιαν, ουκ οιδα. Ἐνομισε και ο Ἀδαμ πλεον
ευρισκειν, τωι διαβολωι πεισθεις, και δια της πλεονεξιας ταυτης και ο ειχεν απωλεσεν.
Ὅπερ και ουτοι πασχουσιν απο των ανθρωπινων λογισμων εναγομενοι, και ουκ
ακουοντες οτι Κυριος διδωσι σοφιαν, και απο προσωπου αυτου γνωσις και συνεσις. Ουκ
ακουουσι Παυλου λεγοντος, ∆ια του Πνευματος απεκαλυψεν ημιν, και τους λογισμους
εκβαλλοντος; Λογισμους, φησι, καθαιρουντες, και παν υψωμα επαιρομενον κατα της
γνωσεως του Θεου. Και αλλος σοφος, Λογισμοι ανθρωπων δειλοι, και επισφαλεις αι
επινοιαι αυτων. Τι εστιν ανθρωπος, οτι εγνωσθης αυτωι. Ἐννοησον το απει 55.460 ρον
εκεινο μεγεθος· μαλλον δε ουδε τουτο λεγων, αξιως Θεου λεγω· αλλ' ουκ οιδα πως
λαλησω· ουδε γαρ μεγεθος επι Θεου λεγοντες, κυριως λεγομεν· αλλ' επειδη ουκ εστιν
ετερως φθεγγεσθαι, τοις εγχωρουσι κεχρημαι ρημασιν. Ἐπει και Ὕψιστον αυτον καλων,
ου τοπωι αυτον περιοριζω· αλλα και το υψηλον και μεγαλειον αυτου της φυσεως δηλω,
και διεστηκος, και παντων ανακεχωρηκος. ∆ια δη τουτο ελεγε· Τι εστιν ανθρωπος, οτι
εγνωσθης αυτωι; ∆ια γαρ τουτο και ταπεινον εποιησε και μεγαλα εχαρισατο, ινα μη
επαρθηι, εχων μεγιστην αναγκην του μετριαζειν, την απο της φυσεως ευτελειαν. Ἢ υιος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

367

ανθρωπου, οτι λογιζηι αυτον; Ειδες ποσον το μεγαλειον της φυσεως του Θεου;
Ἄνθρωπος ματαιοτητι ωμοιωθη. Ἕτερος δε ερμηνευτης το, Ματαιοτητι, Ἀτμωι ειπεν.
Ουκ αλλο δε το Ματαιοτητι δηλοι, η οτι επικηρος, προσκαιρος, βραχυς. Ἐνταυθα τον
περι του σωματος γυμναζει λογον. ∆ι' ο και Ἀβρααμ ελεγεν· Ἐγω δε ειμι γη και σποδος·
ο δε Ἡσαΐας, Πασα σαρξ χορτος, και πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου. Τι δε εστι,
Ματαιοτητι ωμοιωθη; Τωι μηδενι, φησιν· επειδη των ανθρωπινων ουδεν βεβαιον, ουδε
στασιμον, αλλα παντα παραγει και παρερχεται. Αι ημεραι αυτου ωσει σκια παραγουσι·
τουτεστιν, ουδε ηνικα παρεισιν, ισχυν τινα εχουσιν, αλλα και ταχεως αφιπτανται.
γʹ. Και σκοπει τουτο επι των πραγματων αυτων, τους εν αξιωμασι λογιζομενος,
τους επι των οχηματων, τους εν ταις δυναστειαις, τους εις το δεσμωτηριον
εμβαλλοντας και μαστιγουντας. Τι γαρ σκιας διαφερουσιν ουτοι, ουκ εν τωι καιρωι της
τελευτης, αλλα και προ της τελευτης; Ὅταν γαρ αρχης παραλυθωσι, παντα εκεινα
οιχεται και εκποδων γινεται· τα δε αληθη πραγματα μετα την εντευθεν αποδημιαν· τοτε
και ευθυναι και κολασεις αληθεις, και τα αγαθα ομοιως, και ο δικαστης ανεξαπατητος.
Τα δε ενταυθα παισιν εοικε παιζουσιν. Ὁ σημερον γαρ δικαζων, εστηκεν αυριον
δικαζομενος, και πυκναι αι μεταβολαι, και ανωμαλοι αι μεταβασεις. Κυριε, κλινον
ουρανους σου, και καταβηθι. Ἅψαι των ορεων, και καπνισθησονται. Ἕτερος. Κλιναντος
σου ουρανους, και καταβαντος, και αψαμενου των ορεων εκαπνισθησαν. Και ποια αυτη
ρηματων ακολουθια; Πολλα μεν ουν, και σφοδρα εχομενη των προτερων. Ἐπειδη γαρ
περι της ευτελειας της ανθρωπινης διελεχθη, και το ουδαμινον της φυσεως παρεστησε,
και ενταυθα παλιν καταστελλει των φλεγμαινοντων την απονοιαν, μονονουχι τουτο δι'
ων επηγαγε λεγων· Ἔδει μεν αυτους οικοθεν συνιδειν της φυσεως το ευτελες, και μη
μεγα φρονειν· επειδη δε ου βουλονται, δειξον απο των σων εργων που ταπεινοτητος
εισιν απωικισμενοι. Κυριε, κλινον ουρανους, και καταβηθι. Τουτο λεγει, ουκ επειδη ο
Θεος καταβαινει· πως γαρ ο πανταχου παρων; αλλ' ινα δια των ανθρωπινων τουτων
λεξεων τους παχυτερους εκπληξηι των ακροατων, ανθρωπινωτερον περι αυτου
διαλεγεται. Ἐπει και το 55.461 της αφης, ει και δοκει μεγα ειναι, αλλα πολυ της του
Θεου αξιας καταδεεστερον. Ουδε γαρ αφης ο Θεος χρειαν εχει, ινα καπνισηι τα ορη,
μαλλον δε ουδε νευματος, αλλα βουλης και θελησεως. Ειπων τοινυν περι της ευτελειας
του ανθρωπου, λεγει και περι της δυναμεως του Θεου, ως ανθρωπωι δυνατον ειπειν· επει
και ταυτα πολυ αποδεοντα της μεγαλωσυνης εκεινης. Ἄστραψον αστραπην, και
σκορπιεις αυτους· εξαποστειλον τα βελη σου, και συνταραξεις αυτους. Ἀστραπην
ενταυθα και βελη ου την αστραπην ταυτην φησιν, ουδε ταυτα τα βελη, αλλα τας
τιμωριας ουτω καλει, απο των ηδη γνωριμων τον καταφρονητην πειθων και τον
αναπεπτωκοτα τρεμειν και δεδοικεναι και υποκυπτειν. Ει γαρ αστραπην τις ουκ αν
ενεγκοι, καιτοι ουκ επι κολασει πεμπομενην, ει βουληθειη κινησαι την τιμωρητικην
αυτου δυναμιν, τις υποστησεται; Βελη δε Θεου λιμοι, και λοιμοι, και σκηπτοι, και
πολυειδεις τιμωριαι. Ἐξαποστειλον την χειρα σου εξ υψους· εξελου με, και ρυσαι με εξ
υδατων πολλων, εκ χειρος υιων αλλοτριων. Ου γαρ προς το κολαζειν μονον, αλλα και
προς το σωζειν απηρτισμενη η δυναμις του Θεου. Χειρα δε ενταυθα την βοηθειαν, την
συμμαχιαν λεγει· διο ουδε Ἔκτεινον, ειπεν, αλλ' Ἐξαποστειλον, τουτο δηλων· ει δε που
και, Ἔκτεινον, λεγοι, το αυτο παλιν αινιττεται. Και υδατα δε την ατακτον των
πολεμιων εφοδον καλει, και συγκεχυμενην, και πολληι τηι ρυμηι φερομενην. Ὅτι γαρ ου
περι υδατων ο λογος, δηλον δια της επαγωγης· Ἐκ χειρος γαρ, φησιν, υιων αλλοτριων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

368

Υιους δε αλλοτριους ενταυθα μοι δοκει λεγειν τους της αληθειας απεξενωμενους.
Ὥσπερ γαρ τους πιστους οικειους ηγουμεθα και αδελφους, ουτω τους απιστους
αλλοτριους· και τουτωι μαλιστα τον οικειον και τον αλλοτριον επιγινωσκομεν. Οικειος
γαρ ουτος ο τον αυτον μοι πατερα επιγραφομενος, και της αυτης κοινωνων τραπεζης,
μαλλον η ο γενει προσηκων· και γαρ ακριβεστερος ουτος της συγγενειας ο νομος, ωσπερ
ουν και αλλοτριοτης η απο των εναντιων τρανοτερα της κατα γενος. Μη τοινυν τουτο
ιδηις, οτι υπο τον αυτον εσμεν ουρανον και την αυτην οικουμενην· αλλην γαρ εγω
κοινωνιαν επιζητω, και υπερ τον ουρανον. Ἐκει ημων το πολιτευμα και η ζωη· Ζωη γαρ
ημων, φησι, κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Ουδε γαρ γην οικουμεν, αλλα
μετεστημεν προς την ανω μητροπολιν. Ἕτερον φως αληθινον εχομεν, ετεραν πατριδα,
και πολιτας αλλους και συγγενεις. ∆ιο και Παυλος ελεγεν· Ἄρα ουκ εστε ξενοι και
παροικοι, αλλα συμπολιται των αγιων. Πως ουν, φησι, τον Σαμαρειτην πλησιον εφησεν
ειναι ο Χριστος, καιτοι πολυ το μεσον ον; Ἀλλ' ου κατα τον της φυσεως λογον. Ὅταν
ουν ευποιειν δεηι, πας ανθρωπος σοι εγγυς εστω· οταν δε ο της αληθειας γυμναζηται
λογος, επιγινωσκε τον οικειον και τον αλλοτριον. Καν αδελφον εχηις ομοπατριον και
ομομητριον, και μη κοινωνησηι σοι κατα τον της αληθειας νομον, εστω σοι του Σκυθου
βαρβαρικωτερος· καν Σκυθης, καν Σαυροματης ηι, των δογματων δε ειδηι την ακριβειαν,
και πιστευηι τουτο ο και αυτος συ, αυτου του τας αυτας ωδινας σοι λυσαντος οικειοτερος
εστω και εγγυτερος· και τον βαρβαρον και τον ου τοιουτον εντευθεν διακρινωμεν, μη
απο της γλωττης, μηδε απο του γενους, αλλ' απο της γνωμης και της ψυχης. 55.462
Τουτο γαρ μαλιστα ανθρωπος, οταν δογματων ακριβειαν εχηι και πολιτειαν φιλοσοφον.
δʹ. Ἀλλ' ιδωμεν λοιπον τους αλλοτριους, πως αυτους υπεγραψε και ο προφητης,
ειπων· Ἐξελου με εκ χειρος υιων αλλοτριων, ων το στομα ελαλησε ματαιοτητα, και η
δεξια αυτων δεξια αδικιας. Ειδες τινας φησιν αλλοτριους; Τους εν πονηριαι ζωντας, τους
αδικιας ερωντας, τους τα ανοητα φθεγγομενους, τους ουδεν χρησιμον λεγοντας.
Ἐπιγινωσκε τοινυν τους αλλοτριους απο του στοματος, απο των εργων· ωσπερ και ο
Χριστος φησιν· Ἀπο των καρπων αυτων επιγνωσεσθε αυτους. Καθαπερ γαρ εν τοις
στρατοπεδοις πολλα τινα διδονται συνθηματα και σημεια, ιν' ειποτε η νυκτομαχια
γενοιτο, η κονις αρθεισα τα της νυκτος επιδειξαιτο, η και ετερα τις γενοιτο συγχυσις και
ταραχη, μη τον οικειον ως τον πολεμιον τις ιδηι, μηδε τον εναντιον ως οικειον· ουτω
και ενταυθα διδωσι σοι συνθηματα ο προφητης, δι' ων δυνησηι τον οικειον και τον
αλλοτριον γνωριζειν, οιον αφ' ων φθεγγεται, αφ' ων ποιει, λεγων· Ὧν το στομα
ελαλησε ματαιοτητα, και η δεξια αυτων δεξια αδικιας. Και γαρ και νυν πολεμος εστι και
μαχη, και νυκτομαχια χαλεπωτατη, δαιμονων βαλλοντων, επιθυμιων επιβουλευουσων,
λογισμων επανισταμενων. Ἔστι και εν τοις μεμυημενοις συνθηματα και συμβολα· καν
βουληθωμεν τινα, αμφιβαλλοντες ειτε αμυητος εστιν, ειτε μεμυημενος, επιγνωναι,
ταυτα ερωτωντες μανθανωμεν. Ἡ δεξια αυτων δεξια αδικιας. Τι τοινυν τουτου
χαλεπωτερον γενοιτ' αν, οταν την εις βοηθειαν δεδομενην, εις επιβουλην τρεπωμεν;
∆ια γαρ τουτο εχομεν δεξιας, ινα και εαυτοις και ετεροις αδικουμενοις αμυνωμεν, ινα
αναιρωμεν παρανομιας, ινα λιμην γενωμεθα και καταφυγη τοις επηρεαζομενοις. Τινα
ουν αν εχοιεν συγγνωμην οι μη προς σωτηριαν ετερων χρωμενοι τωι οπλωι τουτωι, αλλα
προς απωλειαν την εαυτων; Ὁ Θεος, ωιδην καινην αισομαι σοι. Ποια αυτη παλιν η
ακολουθια; Πολλη μεν ουν και ενταυθα. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἐξαποστειλον την χειρα σου,
και, Ἐξελου με, και σκορπισον εκεινους, επαγγελλεται και αμειβεσθαι της συμμαχιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

369

αυτον αμοιβην, εκεινωι μεν ουδεν πλεον ποιουσαν, τωι δε εισφεροντι την αμοιβην το
κερδος φερουσαν. Τι δε αυτη εστιν; Ὁ Θεος, ωιδην καινην αισομαι σοι. Ει δε μικρον τουτο
προς το μεγεθος της ευεργεσιας, αλλ' οπερ εσχεν. Ἐπει και ημεις παρα των πενητων και
ουδεν κεκτημενων ουδεν ετερον επιζητουμεν, αλλ' η ευφημιαν και ευγνωμοσυνην.
Ἀλλ' ημεις μεν, ινα λαμπροτεροι γενωμεθα· ο δε Θεος, ουκ επειδη δειται, αλλ' ινα
αυτους τους αιδοντας λαμπροτερους εργασηται, και ταυτηι παλιν αυτους ευεργετησηι. Ἐν
ψαλτηριωι δεκαχορδωι ψαλω σοι· τουτεστιν, Ευχαριστησω σοι. Ἀλλα τοτε μεν οργανα ην,
δι' ων τας ωιδας ανεφερον· νυνι δε αντι οργανων κεχρησθαι εστι τωι σωματι. Ἔστι γαρ
και δι' οφθαλμων αιδειν, ου δια γλωττης μονον, και δια χειρων, και δια ποδων, και δια
ακοης. Ὅταν γαρ εκαστον τουτων 55.463 ταυτα πραττηι, α τωι Θεωι φερει δοξαν και
αινον, οιον οταν μη ακολαστα οφθαλμος βλεπηι, οταν μη προς αρπαγας αι χειρες, αλλα
προς ελεημοσυνην ωσι τεταμεναι, οταν προς ψαλμων και πνευματικων ακουσματων
υποδοχην ωσιν αι ακοαι παρεσκευασμεναι, οταν προς εκκλησιαν οι ποδες τρεχωσιν,
οταν η καρδια δολους μη ραπτηι, αλλα αγαπην βρυηι, γινεται ψαλτηριον και κιθαρα του
σωματος τα μελη, και αιδει καινην ωιδην, ου την δια ρηματων, αλλα την δια πραγματων.
Τωι διδοντι την σωτηριαν τοις βασιλευσιν. Ου γαρ στρατοπεδα και πληθη στρατιωτων,
ουδε σωματοφυλακες, αλλ' η του Θεου ροπη σωζειν ειωθε. Τωι λυτρουμενωι ∆αυιδ τον
δουλον αυτου. Ειπων το κοινον, λεγει και το καθ' εαυτον, και ουκ ειπε, Τωι
λυτρωσαμενωι, αλλα, Τωι λυτρουμενωι, διηνεκη δεικνυς αυτου την προνοιαν.
εʹ. Ειτα παλιν αιτει απερ εμπροσθεν ᾔτησε, συνεχως προσπιπτων και παρακαλων,
ωστε απαλλαγηναι πονηρων ανθρωπων, ουτω λεγων· Ἐκ ρομφαιας πονηρας ρυσαι με,
και εξελου με εκ χειρος υιων αλλοτριων, ων το στομα ελαλησε ματαιοτητα, και η δεξια
αυτων δεξια αδικιας. Ὧν οι υιοι αυτων ως νεοφυτα ιδρυμενα εν τηι νεοτητι αυτων. Τας
ευπραγιας ενταυθα διαγραφει τας κοσμικας και τον πλουτον, και τιθησιν οπερ εστι
πρωτον, το παιδας εχειν σφριγωντας και ακμαζοντας, και εξ εκατερας της φυσεως.
Ἐπηγαγε γουν· Αι θυγατερες αυτων κεκαλλωπισμεναι, περικεκοσμημεναι ως ομοιωμα
ναου. Μετα της νεοτητος την πολλην χλιδην ενδεικνυται, και τα κρηδεμνα αυτων και
τον γυναικειον υπογραφει κοσμον, απερ εκ πολλης ευημεριας γινεται. Ἔπειτα ο
δευτερον ειναι δοκει, ταχα δε νυν εστι πρωτον, παλιν τον πλουτον υπογραφει λεγων·
Τα ταμιεια αυτων πληρη, εξερευγομενα εκ τουτου εις τουτο. Τι εστιν, Ἐξερευγομενα;
Στενοχωρουμενα. Ἀχωρητος εστι τοις ταμιειοις ο πλουτος, φησι. Τα προβατα αυτων
πολυτοκα, πληθυνοντα εν ταις εξοδοις αυτων. Οι βοες αυτων παχεις. Και αυτη δε ου
μικρα ευπραγια εδοκει ειναι. Παρα γαρ τοις παλαιοις εν τουτοις ο πλουτος ην, εν
βουκολιοις και ποιμνιοις και σπερμασι, πριν η την βλακειαν ευρεθηναι την νυν. Ουκ
εστι καταπτωμα φραγμου, ουδε διεξοδος. Τουτεστι, πολλης απολαυει και τα γεωργια
φυλακης, πολλης της επιμελειας, πολλης της σπουδης, κομωντων των καρπων, των
φραγμων εστωτων, της αμπελου φυτευομενης παντοθεν και περιτειχιζομενης. Ουδε
κραυγη εν ταις πλατειαις αυτων. Ἄλλος, Ἐν ταις επαυλεσιν αυτων. Ἄλλο ευημεριας
ειδος, οπερ ου παντι συγκεκληρωται πλουτωι· τουτεστιν, ειρηνη και αδεια και ασφαλεια·
ουδεις ο επιβουλευων, ουδεις ο πολεμων, αλλ' ουδε θορυβος, ουδε ταραχη. Ἐμακαρισαν
τον λαον ωι ταυτα εστι. Μακαριος ο λαος ου Κυριος ο Θεος αυτου. Ειδες αρετην ανδρος;
Θεις γαρ απαντα τον πλουτον, και επελθων αυτον τωι λογωι, ειτα την ψηφον των
πολλων προσθεις την περι αυτον, αυτος ουδεν εκ τουτων ανθρωπινον πασχει, ουδε
ζηλωτους ειναι 55.464 νομιζει τους ταυτα κεκτημενους, αλλα ταυτα παντα παραδραμων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

370

επι τον αληθη θησαυρον τον μακαρισμον εκτεινει. Οι μεν γαρ αλλοι, φησιν, εμακαρισαν
τους ταυτα εχοντας· εγω δε μακαριζω τον λαον, Ου Κυριος ο Θεος αυτου· ενι τουτωι
πασαν αυτων την ευποριαν ενδειξαμενος, την ευθηνιαν των αγαθων, τον πλουτον.
Ἐκεινα μεν γαρ παραῤρει και παρερχεται, ουτος δε ο μακαρισμος μενει διηνεκως, αντι
προβατων και παιδων και βοων και φραγμου και αμπελωνος, ο του Θεου μακαρισμος
μελλων ειναι και πλουτος και ασφαλεια και τειχος ακαταγωνιστον. Ταυτα τοινυν
ακουοντες, μηδενι τουτων θορυβεισθε, αλλα τας σκιας παρατρεχοντες, της αληθειας
αντεχεσθε. Και γαρ προλαβων ειπεν, οτι Ἄνθρωπος ματαιοτητι ωμοιωθη, και, Αι ημεραι
αυτου ωσει σκια παραγουσιν. Ἂν τοινυν απασι τουτοις ιδηις τινας περιῤρεομενους και
πονηριαι συζωντας, καν η οικουμενη αυτους μακαριζηι, ταλανιζε, και αθλιους ειναι
νομιζε συ· τους δε ανακειμενους τωι Θεωι ζηλωτους ηγου και μακαριους. Και τουτον αει
παντες ζητησωμεν τον πλουτον, και τουτον τον μακαρισμον· ινα και των παροντων και
των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜ∆ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ὑψωσω σε, ο Θεος μου, ο βασιλευς μου· και ευλογησω το ονομα σου εις τον αιωνα, και
εις τον αιωνα του αιωνος.
αʹ. Μετα ακριβειας τουτωι μαλιστα προσεχειν αξιον τωι ψαλμωι. Ουτος γαρ εστιν ο
τα ρηματα εχων ταυτα, απερ οι μεμυημενοι συνεχως υποψαλλουσι, λεγοντες· Οι
οφθαλμοι παντων εις σε ελπιζουσι, και συ διδως την τροφην αυτων εν ευκαιριαι. Ὁ γαρ
γενομενος υιος και τραπεζης απολαυων πνευματικης, δοξαζειν δικαιος αν ειη τον
πατερα. Υιος γαρ, φησι, δοξαζει τον πατερα, και δουλος τον κυριον αυτου φοβηθησεται.
Γεγονας υιος και τραπεζης απολαυων πνευματικης, σιτουμενος τας σαρκας και το αιμα
το αναγεννησαν σε· αποδιδου τοινυν της τοσαυτης ευεργεσιας την αμοιβην, και δοξαζε
τον τοιαυτα παρεσχηκοτα, και αναγινωσκων τα ρηματα ρυθμιζε σου την γνωμην προς
τα λεγομενα· και λεγων, Ὑψωσω σε, ο Θεος μου, ο βασιλευς μου, πολλην επιδεικνυσο
την οικειωσιν, ινα και περι σου λεγηι ο Θεος, ωσπερ και περι του Ἀβρααμ και του Ἰσαακ,
και του Ἰακωβ·Ἐγω ο Θεος Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ, και ο Θεος Ἰακωβ. Ἂν γαρ συ
λεγηις, Ὁ Θεος μου, ο βσιλευς μου, και μη λεγηις μονον, αλλα και την αγαπην
επιδεικνυηις τοιαυτην, και αυτος τα αυτα ερει περι σου, Ὁ δουλος μου, και Ὁ θεραπων
μου· ο και περι του Μωυσεως ειρηται. Και ευλογησω το ονομα σου εις τον αιωνα, και εις
τον αιωνα του αιωνος. Ειδες και της μελλουσης ζωης τα προοιμια πως ενδεικνυται;
Ευλογιαν δε ενταυθα λεγει, ου την δια των ρηματων, αλλα και την δια των πραγματων.
Ουτω γουν και υψουται Θεος, ουτω και ευλογειται. Τουτο και εν τηι ευχηι κελευομεθα
λεγειν, Ἁγιασθητω το ονομα σου, τουτεστι, δοξασθητω. Καθ' εκαστην ημεραν ευλογησω
σε, και αινεσω το ονομα σου 55.465 εις τον αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος.
Ἕτερος, Εις αιωνα διηνεκως. Τουτο μαλιστα ψυχης ευλαβους, το των βιωτικων
απαλλαγεισαν πραγματων τοις υμνοις ανακεισθαι. Και γαρ αισχρον αν ειη τον λογικον
ανθρωπον, και των ορωμενων απαντων τιμιωτερον, ελαττον της κτισεως φερειν κατα
τον της ευφημιας λογον· ουκ αισχρον δε μονον, αλλα και ατοπον. Πως δε ουκ ατοπον, ει
γε αυτη μεν καθ' εκαστην ημεραν και ωραν αναπεμπει τωι ∆εσποτηι δοξολογιαν, Οι γαρ
ουρανοι, φησι, διηγουνται δοξαν Θεου, ποιησιν δε χειρων αυτου αναγγελλει το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

371

στερεωμα. Ἡμερα τηι ημεραι ερευγεται ρημα, και νυξ νυκτι αναγγελλει γνωσιν. Ἥλιος τε
και σεληνη, και ο ποικιλος των αστρων χορος, και των αλλων απαντων η ευταξια τον
οικειον κηρυττει δημιουργον. Ὁ τοινυν απαντων τουτων τιμιωτερος, μη ποιων τουτο,
αλλα και βιον παρεχων δι' ον βλασφημια προστριβεται τωι ποιησαντι αυτον Θεωι, ποιας
αρα εσται συγγνωμης αξιος ο τοιουτος; τινος δε απολογιας, οταν δια τουτο γενομενος,
ινα αρεσηι τωι φιλανθρωπωι Θεωι, και της βασιλειας απολαυσηι των μελλοντων, τουτου
μεν μη πολυν ποιηται τον λογον, πραγματειαις δε βιωτικαις και μεριμναις εαυτον
κοσμικαις περιβαλληι; Ἀλλ' ουχ ουτος τοιουτος, αλλα δια παντος του βιου αινον
ανεφερε τωι Θεωι, τον δια των ρηματων, τον δια των πραγματων. Και γαρ πολλων εσμεν
οφειλεται αυτωι, οτι τε ουκ οντας εποιησεν, και οτι τοιουτους ειργασατο, οτι γενομενους
διακρατει, και οτι καθ' εκαστην προνοει την ημεραν και κοινηι και ιδιαι, και λαθραι και
φανερως και ειδοτων και ουκ ειδοτων. Τι γαρ αν τις ειποι τα ορωμενα, α δι' ημας
εποιησε; την διακονιαν αυτων, ην παρεχεται, του σωματος την διαπλασιν, της ψυχης
την ευγενειαν, την καθ' εκαστην ημεραν οικονομιαν, την δια των θαυματων, την δια
των νομων, την δια των τιμωριων, την ποικιλην αυτου προνοιαν και ακαταληπτον, το
κεφαλαιον των αγαθων, οτι ουδε του Μονογενους εφεισατο δι' ημας, τα δοθεντα ηδη
δια του βαπτισματος, δια των μυστηριων, τα μελλοντα δοθησεσθαι, τα αποῤρητα αγαθα
εκεινα, την βασιλειαν, την αναστασιν, την ληξιν την πασης μακαριοτητος γεμουσαν;
Ἂν γαρ εκαστον τις τουτων καταλεγηι, εις πελαγος αφατον εμπεσειται ευεργεσιων, και
οψεται ποσων εστιν υπευθυνος τωι φιλανθρωπωι Θεωι· ου δια ταυτα δε μονον, αλλα και
δια το μεγαλειον της δοξης αυτου, δια την ακηρατον ουσιαν. Και γαρ και δια ταυτην
οφειλεται αυτωι παρ' ημων αινος, και ευλογια, και διηνεκης ευχαριστια, και λατρεια, και
διακονια συνεχης. Τουτο γουν αυτο δηλων και ο προφητης, Μεγας Κυριος, φησι, και
αινετος σφοδρα, και της μεγαλωσυνης αυτου ουκ εστι περας. Ἐπειδη γαρ ειπεν,
Ευλογησω και αινεσω, δεικνυσιν οτι ου χρειαν εχει των παρ' ημων αινων, ουδε των
ευλογιων, ουδε προστιθεται αυτου τι τηι δοξηι παρα της των διακονουμενων ευφημιας.
Ἀκηρατος γαρ αυτου η ουσια και ανενδεης ουσα, ουδενος ετερου προσδειται. Οι δε
αινουντες αυτον, αυτοι λαμπροτεροι γινονται. Ου δια 55.466 τουτο δε μονον, αλλα και
δια το υπερεχον αυτου της δοξης οφειλεται αυτωι ευφημια παρ' ημων. ∆ιο και τουτο
δηλων ειπε, Μεγας Κυριος, και αινετος σφοδρα τουτεστιν, ουδενος δεομενος. Τι εστιν,
Αινετος; Ευφημιων αξιος, εγκωμιων και υμνων· ουχ απλως, Αινετος, αλλα και, Σφοδρα·
διο και τουτο προσεθηκε· ποσον δε αινετος ου δυναμενος παραστησαι τωι λογωι,
επηγαγε· Και της μεγαλωσυνης αυτου ουκ εστι περας· οπερ ετερος ερμηνευτης,
Ἐξευρεσις, ειπεν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἐπει μεγαν εχεις ∆εσποτην, γενου και συ
υψηλος, και των βιωτικων απαλλαγηθι πραγματων. Λαβε φρονημα ανωτερον της
ταπεινοτητος των παροντων, ουχ ινα απονενοημενος γενηι και αλαζων, αλλ' ινα
μεγαλοφρων και μεγαλονους. Ἕτερον γαρ αλαζονεια, και ετερον μεγαλοψυχια. Ἀλαζων
μεν γαρ εστιν ο επι τοις μικροις κομπαζων, και των ομοδουλων υπερορων· υψηλος δε ο
ταπεινος την διανοιαν. και τας φαντασιας του παροντος βιου ουδεν ειναι νομιζων.
βʹ. Που νυν εισιν οι λεγοντες ουτως ειδεναι τον Θεον, ως αυτος εαυτον οιδεν·
Ἀκουετωσαν του προφητου λεγοντος, Της μεγαλωσυνης αυτου ουκ εστι περας, και
αισχυνεσθωσαν επι τηι οικειαι μανιαι. Γενεα και γενεα επαινεσει τα εργα σου. Ὅπερ εθος
αυτωι ποιειν, τουτο και ενταυθα εργαζεται. Ὅταν γαρ αυτου θαυμασηι την μεγαλωσυνην,
την δοξαν, ερχεται και επι την των εργων αποδειξιν. Το αυτο δη και ενταυθα ποιει, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

372

λεγει· Γενεα και γενεα επαινεσει τα εργα σου, δεικνυς απο των εργων αυτου την
μεγαλωσυνην. Τουτεστιν, ουκ εν ενι χρονωι γεγονε μονον και παρηλθεν, ουδε εν δυο
και τρισιν ετεσιν, αλλα παντι παρεκτεινεται τωι παροντι αιωνι, ωστε εκαστην γενεαν
θεωρειν αυτου τα δημιουργηματα. Τουτο γαρ εστι, Γενεα και γενεα· η τε ουσα, φησιν, η
τε επιουσα, η τε μετ' εκεινην, και η μετα ταυτην παλιν, και εκαστη των επιουσων· η τε
κτισις παλιν παντι ομοιως τωι χρονωι παρεκτεινεται τουτωι, οιον ουρανος, γη, θαλασσα,
αηρ, λιμναι, πηγαι, ποταμοι, σπερματα, φυτα, βοταναι, και η εκ τουτων ευεργεσια,
φυσεως δρομος μηδεποτε διακοπτομενος, υετοι, τροπαι διηνεκως χορευουσαι, νυξ,
ημερα, ηλιος, σεληνη, τα αστρα, τα αλλα παντα, ετι τε τα τουτων χωρις, α και καθ'
εκαστην γινεται γενεαν, και ιδιαι και κοινηι, προς διορθωσιν, προς ευεργεσιαν του κοινου
των απαντων ανθρωπων γενους, οια επι των Ἰουδαιων γεγονε συνεχως θαυματα,
σημεια, προνοια η εν ευετηριαι, η εν ταις νικαις των πολεμων, η εν τοις αλλοις απασιν,
οια επι της παρουσιας του Χριστου, επι των αποστολων, επι του καιρου των διωγμων,
πλειονα και πολυ των παλαιων διαφεροντα κατα μεγεθος, οια και επι της γενεας της
ημετερας. Και γαρ ουκ εστι χρονος ουδεις, και τουτων εκτος των κοινων, ο μη φερων
της αυτου προνοιας σημειον. Και την δυναμιν σου απαγγελουσι. Και δια των
ευεργεσιων, φησι, και δια των κολασεων. Ου γαρ διαλιμπανει παντι τροπωι τα υπερ της
φυσεως της ημετερας οικονομων ο Θεος δια παντος του χρονου. 55.467 Την
μεγαλοπρεπειαν της δοξης της αγιωσυνης σου λαλησουσι, και τα θαυμασια σου
διηγησονται. Ἕτερος, Ὡραιοτητα του επαινου σου, και τους λογους των παραδοξων σου
διηγησονται. Ἐπειδη ειπε δυναμιν, δεικνυσι και αυτην μεθ' υπερβολης ουσαν δυναμιν.
Ουδε γαρ απλως, ουδε τα τυχοντα ειργαζετο, αλλ' ουτω παντα θαυματουργουσα, και
παραδοξοποιουσα διετελει, υπερ την φυσιν εργαζομενη την ανθρωπινην, ως και
θαυματος και δοξης πληρη τα γινομενα ειναι. Ἐννοησον γουν τα εν Αιγυπτωι, τα εν
Παλαιστινηι, τα επι του Ἀβρααμ, τα επι του Ἰσαακ, τα επι του Ἰωσηφ· παλιν τα εν
Αιγυπτωι, τα επι του Μωυσεως, τα εν τηι ερημωι, τα μετα την εισοδον· παλιν τα εν τηι
αιχμαλωσιαι, τα επι του Ναβουχοδονοσορ, τα επι της καμινου, τα επι των λεοντων, τα
επι της επανοδου, τα επι των προφητων. Ταυτα γαρ παντα ανεκηρυττε του ποιουντος
την ισχυν, την δοξαν, την μεγαλωσυνην, πολλην τε την εκπληξιν και πολυ το θαυμα
παρεχομενα. Και την δυναμιν των φοβερων σου ερουσι, και την μεγαλωσυνην σου
διηγησονται. ∆εικνυσι δια τουτου, οτι προς εκατερα απηρτισμενη η ισχυς αυτου, και
προς ευεργεσιαν, και προς τιμωριαν, και οτι τα απαριθμηθεντα απαντα εκατερα τουτων
ειχε. Πλην τουτο ουκ επι των τοτε συμβαντων, αλλα και επι της κτισεως εστιν ιδειν, και
εκατερας της ευεργεσιας πολλα οντα τα οργανα, οιον των μεν φοβερων, αστραπας,
βροντας, σκηπτους, πρηστηρας, λοιμους, χιονας, χαλαζαν, ερυσιβην, παγον, πυρωσεις,
επικλυσεις· εν τοις ερπετοις δε δρακοντας, σκορπιους, οφεις, και εν τοις πετεινοις
ακριδα, και εν τοις ευτελεσι κυνομυιαν, καμπην· απερ δη μαλιστα και αυτα προνοιας
εστιν, επιστρεφοντα τους ανθρωπους, απαλλαττοντα ραιθυμιας, αφυπνιζοντα του
βαθεος υπνου, απο του καρου προς νηψιν αγοντα. Ουκ εν τουτοις δε μονον, αλλα και εν
τοις εναντιοις η δυναμις αυτου απηρτισμενη. ∆ιο και περι τουτων ημας διδαξαι
βουλομενος, ειπων, Την δυναμιν των φοβερων σου ερουσιν, και την μεγαλωσυνην σου
διηγησονται, επηγαγε· Μνημην του πληθους της χρηστοτητος σου εξερευξονται. Ἄλλος,
Ἀγαθωσυνης σου, και τηι δικαιοσυνηι σου αγαλλιασονται. Ὅπερ ετερος ερμηνευτης ειπε,
Και τας ελεημοσυνας σου ευφημησουσιν. Ἡμεις δε ωσπερ απηριθμησαμεθα εκεινα τα
φοβερα, ουτω και τα εναντια τουτων αναγκαιον ειπειν· οιον επι των ορωμενων και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

373

περι ημας, τροπας ετησιους, ημερας, παραδεισους, λειμωνας, ανθη ποικιλα, υδωρ
ποτιμον και γλυκυ, και το εκ των υετων χρησιμον, της γης τας ωδινας, τους ποικιλους
καρπους, τα δενδρα τα διαφορα, τους ανεμους τους προσηνεις, την ηλιακην ακτινα, την
σεληναιαν λαμπαδα, τον ποικιλον των αστρων χορον, το προσηνες της νυκτος· και επι
των αλογων, προβατα, και βους, και αιγας· και επι των αγριων, δορκαδας, και ελαφους,
λαγωους, και ετερα πλειονα· και επι των πετεινων, τους ορνιθας τους Ἰνδικους· και εν
τοις εργοις αυτοις ιδοι τις αν ου κολαζοντα μονον, αλλα και ευεργετουντα πολλωι
55.468 πλειον η κολαζοντα. Τα μεν ουν φοβου ενεκεν ποιει· ει δε και ποτε πειραν
επαγαγοι, δια την πολλην αναισθησιαν των ου διορθουμενων τωι φοβωι. Τουτοις δε
εμφιλοτιμειται, και μεχρι της πειρας αυτα προαγει ουκ εις αξιους μονον, αλλα και εις
αναξιους.
γʹ. Ποικιλλων τοινυν ημων την σωτηριαν, ποτε μεν ταυτα, ποτε δε εκεινα
εργαζεται, πλεονακις δε εκεινα, επειδη και εκεινα βουλεται μονα. ∆ια γαρ τουτο και
γεενναν ηπειλησεν, ουχ ινα επαγαγηι, αλλ' ινα μη επαγαγηι· και την μεν τωι διαβολωι
παρεσκευασε· Πορευεσθε γαρ, φησιν, εις το πυρ το ητοιμασμενον τωι διαβολωι· την δε
βασιλειαν ανθρωποις, δεικνυς οτι ου βουλεται ανθρωπον εις γεενναν εμβαλειν.
Οικτιρμων και ελεημων ο Κυριος, μακροθυμος και πολυελεος. Χρηστος Κυριος τοις
συμπασι, και οι οικτιρμοι αυτου επι παντα τα εργα αυτου. Ὁραις και τον προφητην
τουτοις ενδιατριβοντα τοις χρηστοτεροις, και επιδαψιλευομενον τωι λογωι. Και γαρ οιδε
σαφως εν τουτοις οντα μαλιστα του Θεου τον πλουτον. Ουδε γαρ ην σωθηναι, μη
πολλης ουσης αυτου της φιλανθρωπιας· ουκ ην μειναι μη πολλης απολαυοντας της
αγαθοτητος. ∆ιο και αυτος ελεγεν· Ἐγω ειμι ο εξαλειφων τας ανομιος σου, και εν ταις
αμαρτιαις σου προεστην σου. Οικτιρμων και ελεημων ο Κυριος. Ὅρα πως δεικνυσιν
αυτου αφατον την φιλανθρωπιαν. Ου γαρ ελεει μονον αμαρτανοντας, αλλα και ετερον
ειδος της φιλανθρωπιας ου μικρον επιδεικνυται, το μακροθυμον, ωστε αυτους εις
μετανοιαν ελθειν, και μετα της αυτου φιλανθρωπιας και απο της οικειας σωθηναι
σπουδης, και την απο των κατορθωματων παῤρησιαν εχειν. Ουχ απλως δε, Ἐλεημων,
αλλα και, Πολυελεος ειπε, δεικνυς οτι το πολυ τουτο μετρηθηναι ουκ ενι, αλλα παντα
υπερβαινει λογον. ∆ια γουν των εξης κατα το εγχωρουν αυτωι ενεδειξατο επαγαγων και
ειπε· Χρηστος Κυριος τοις συμπασι, και οι οικτιρμοι αυτου επι παντα τα εργα αυτου. Τι
εστι, Τοις συμπασι; Και τοις αμαρτωλοις, φησι, και τοις εν παρανομιαις ζωσιν. Ου γαρ δη
μονον οι δικαιοι, ουδε οι κατορθουντες, ουδε οι μετανοουντες, αλλα και παντες, δι' ων
πασχουσιν, ανακηρυττουσιν αυτου τον ελεον και την χρηστοτητα. Καν με τις ερηται,
τινι χρηστος εγενετο, ερω· Ουχι τωι Ἄβελ μονον, αλλα και τωι Καιν· ουχι τωι Νωε μονον
και τοις εκεινου παισιν, αλλα και τοις υπο του καταποντισμου κατακλυσθεισι. Παντα
γαρ απο φιλανθρωπιας εργαζεται. Και ινα μαθηις, πως πασιν εστιν χρηστος, σκοπει
εντευθεν· Ποσης χρηστοτητος ην, ειπε μοι, το τον αδελφοκτονον εκεινον, και τοιαυτην
τολμησαντα σφαγην, και την δεξιαν μολυναντα, και του Θεου καταπατησαντα τους
νομους, παραδουναι τιμωριαι, νουθεσιαι μαλλον η κολασει ουσηι, ωστε και αυτον εκεινον
καθαραι δια του μηκους του κατα τον χρονον της αμαρτιας της εγγενομενης, και τους
αλλους παιδευσαι δι' ων επασχεν εκεινος; ποσης δε ην χρηστοτητος, ειπε μοι, το τους
ανιατα νοσουντας επι του κατακλυσμου, και μητε απειλαις, μητε λογοις, μητε αλλωι
μηδενι διορθωθεντας στησαι της 55.469 κακιας, και τωι κοινωι χρεει της φυσεως αντι
φαρμακου χρησασθαι, και τον κουφοτατον αυτοις επαγαγειν θανατον τον δια των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

374

υδατων; Το δε, Συμπασιν, ουκ επι τουτου μονον εστιν ιδειν, αλλα και επι των ορωμενων
απαντων, επι των ζωων, επι των αλογων· καν εις αυτους δε αν τις αναβηι τους
αγγελους, τους αρχαγγελους, πολλην οψεται την χρηστοτητα, πολλους τους οικτιρμους·
εκαστον γαρ εργον πολλης απολαυει φιλανθρωπιας. Ὅπερ δη και αυτος συνιδων,
επηγαγεν· Ἐξομολογησασθωσαν σοι, Κυριε, παντα τα εργα σου, και οι οσιοι σου
ευλογησατωσαν σε· τουτεστιν, Ευχαριστειτωσαν σοι, αναπεμπετωσαν σοι υμνους, οι τε
λογωι τετιμημενοι, τα τε φωνην ουκ εχοντα. Και γαρ και των αφωνων εκαστον ουτω
γεγονεν, ωστε ευλογιαν αναπεμπειν δια της οικειας φυσεως, καν αφωνα ηι, δια των
ορωντων και απολαυοντων ανθρωπων. Και εκεινα μεν δια της ουσιας της αυτων,
ανθρωποι δε και δια της διαγωγης, και δια της πραξεως. ∆ιο και τουτο δηλον ποιει δια
της επαγωγης του, Οι οσιοι σου ευλογησατωσαν σε. Ὁσιους δε ενταυθα τους αγιους
καλει τους τα του Θεου προσταγματα πληρουντας, τους αβατους αμαρτημασι και
πονηριαι. ∆οξαν της βασιλειας σου ερουσι. Τι εστι, ∆οξαν ερουσι; Το ανενδεες, το
φιλανθρωπον, φησιν, το κηδεμονικον, το μη δεομενον των αρχομενων, το τοσαυτην
περι αυτους επιδεικνυσθαι προνοιαν, το απροσιτον του φωτος, το αῤρητον της ουσιας,
το ακαταληπτον. Και την δυναστειαν σου λαλησουσι· τουτεστιν, Την δυναμιν την
αμαχον, την αχειρωτον αισονται· ουκ επειδη σοι χρεια τουτων των υμνων και των
ευφημιων, αλλα δι' αυτους τε τους λεγοντας, και ωστε και ετερους διδαξαι, και ποιησαι
της ευφημιας κοινωνους. ∆ιο επηγαγε· Του γνωρισαι τοις υιοις των ανθρωπων την
δυναστειαν σου, και την δοξαν της μεγαλοπρεπειας της βασιλειας σου. ∆εικνυσι δια
τουτων, οτι δια το μαθειν ετερους την δυναστειαν αυτου τας ευφημιας προσιεται.
Πολλη τοινυν η δυναμις, πολλη η δοξα, πολλη η ευπρεπεια, πολλη και αφατος, ου
μονον παντα υπερβαινουσα λογον, αλλα και παντα νικωσα νουν. Ἀλλ' η πολλη και
αφατος αυτη χρειαν εχει των διδασκοντων αυτην δια την ανοιαν των πολλων. Ἐπει και
ηλιος φανοτατον εστιν αστρον, και ομως οι τα ομματα νοσουντες ουχ ορωσιν αυτου το
φως· ουτω δη και η του Θεου προνοια ηλιου μεν παντος εστι φαιδροτερα, αλλ' οι τοις
λογισμοις διεστραμμενοι, και βεβυσμενοι τας ακοας, πολλης δεονται της επιμελειας,
ωστε ανοιγηναι αυτων την διανοιαν.
δʹ. ∆ει τοινυν συνεχως αυτοις ενηχειν και ενιεναι την περι τουτων διδασκαλιαν.
Ειτα επειδη ειπε δοξαν βασιλειας και μεγαλοπρεπειαν, και μη διασαφησας παρεδραμε,
παλιν αναλαμβανει, και λεγει κατα το εγχωρουν αυτωι, τι εστιν η δοξα, επαγαγων· Ἡ
βασιλεια σου, βασιλεια παντων των αιωνων. Ου των παροντων μονον, φησιν, αλλα και
των ερχομενων· ατελευτητος γαρ και απειρος, και μονη το αΐδιον εχουσα. Και η
δεσποτεια σου εν πασηι γενεαι και γενεαι. Ὅρα αυτης και εντευθεν το ατελευτητον. Παν
55.470 ταχου της οικουμενης, πανταχου των αιωνων, πανταχου των χρονων εκτεταται.
Πιστος Κυριος εν πασι τοις λογοις αυτου, και οσιος εν πασι τοις εργοις αυτου· ειπων της
βασιλειας το ατελευτητον, το βεβηκος, το παγιον, το ακινητον, λεγει και των λογων
αυτου το στεῤρον. Το γαρ, Πιστος, τουτο εστιν, βεβαιος, αληθης. Ει δε πιστος, παντως
εσται τα ειρημενα παρ' αυτου. Ὥσπερ δε η βασιλεια αυτου αδιαπτωτος, και περας ουκ
εχουσα· ουτω και οι λογοι αυτου στεῤροι, βεβηκοτες. Ουτε ουν εκεινη ποτε διακοπτεται,
ουτε ουτοι διαπιπτουσιν. Ει δε ου διαπιπτουσι, δει παντως ακολουθησαι τα εργα. Ει δε
που τι και ειπε, και ου γεγονε, και τουτο της αληθειας αυτου αποδειξις· Περας γαρ
λαλησω επι εθνη και βασιλειαν, του κατασκαπτειν και εκριζουν· και εαν μετανοησωσιν
επι τηι κακιαι, μετανοησω καγω εφ' οις ελαλησα ποιησαι αυτοις. Και επι των αγαθων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

375

ομοιως· Χρηστα διαλεξομαι, φησι, καν μεταβαλωνται, καγω μεταβαλω τα περι αυτων
ειρημενα. Και οσιος εν πασι τοις εργοις αυτου. Τι εστιν, Ὅσιος; Ἄληπτος, ορθος,
καθαρος, αμωμος, ουδεμιαν ουδενι παρεχων λαβην. Ὑποστηριζει Κυριος παντας τους
καταπιπτοντας, και ανορθοι παντας τους κατεῤραγμενους. Ειπων περι της βασιλειας, οτι
απεραντος, περι των λογων, οτι αληθεις, περι των πραξεων, οτι αληπτοι, περι της
δοξης, περι της μεγαλοπρεπειας, λεγει παλιν περι της φιλανθρωπιας· ο και αυτο μεγιστη
δοξα της βασιλειας αυτου, το μη μονον διακρατειν τους εστωτας, αλλα και μελλοντας
καταπιπτειν μη εαιν τουτο παθειν, και κειμενους ανισταιν, και το δη θαυμαστον, οτι
παντας, ου τον δεινα μονον, αλλα παντας, καν δουλοι, καν πενητες ωσι, καν ασημοι,
καν εξ ασημων. Παντων γαρ εστι ∆εσποτης, και ουδε κειμενους παρατρεχει, ουδε
σαλευομενους υπεροραι. Τουτο και επι της κοινης φυσεως εποιησε· τουτο και εφ'
εκαστου εργαζεται. Ει δε τινες των κειμενων ουκ ανιστανται, ου παρ' αυτον τον
βουλομενον ανορθωσαι, αλλα παρ' εκεινους τους μη θελοντας αναστηναι. Ἐπει και τον
Ἰουδαν πεσοντα ηβουληθη αναστησαι, και προς τουτο παντα ειργασατο, αλλ' εκεινος
ουκ ηθελησε. Τον γουν ∆αυιδ πεσοντα ανωρθωσε· και ισχυρον εποιησε. Τον Πετρον
μελλοντα καταπιπτειν ανεστησε. Και ακουε πως· Σιμων, Σιμων, φησιν, ιδου ο Σατανας
εξηιτησε σινιασαι υμας, ως τον σιτον· καγω εδεηθην περι σου, ινα μη εκλιπηι η πιστις
σου. Ειτα λεγει και ετερον ευεργεσιας ειδος· ποικιλη γαρ αυτου και παντοδαπη η
κηδεμονια. Οι οφθαλμοι παντων εις σε ελπιζουσι, και συ διδως την τροφην αυτων εν
ευκαιριαι. Ειδες πως εδειξεν, οτι Χρηστος τοις συμπασι, και οι οικτιρμοι αυτου επι παντα
τα εργα αυτου; Ὅπερ εν τοις Ευαγγελιοις ειρηται, Ὅτι ανατελλει τον ηλιον αυτου επι
πονηρους και αγαθους, και βρεχει επι δικαιους και αδικους, τουτο και ενταυθα ουτος
ηινιξατο τωι ειπειν· Και συ διδως την τροφην αυτων εν ευκαιριαι. Ου γαρ υετοι και γη και
αηρ, αλλα το επιταγμα αυτου τους καρπους τελεσφορειν ειωθεν. Το δε, Ἐν ευκαιριαι,
τουτο δηλοι, οτι καιροις 55.471 παντα διωρισται, και τροπαις διαφοροις εξαγεται. Και
τουτο γαρ μαλιστα αυτου δεικνυσι την σοφιαν, το μη ομου παντα, μηδε υφ' εν, αλλα
παρα παντα τον ενιαυτον διελειν τα της τροφης, ωστε και τον γηπονον αναπαυεσθαι,
και τα γινομενα μη διαφθειρεσθαι. Το τοινυν, Ἐν ευκαιριαι, η οπερ εμπροσθεν ειπομεν
τουτο εστιν, οτι καιροις μεμερισται εκαστα· η οτι ∆εομενοις και χρηιζουσι την τροφην
διδως. Και πως, φησιν, Οι οφθαλμοι παντων εις σε ελπιζουσιν, ειπε; Καιτοι πολλοι εισιν
αυτοματα τα οντα λεγοντες, οι εν ασεβειαι ζωντες. Του πραγματος αυτου λεγει την
φυσιν ενταυθα, ωσπερ και αλλαχου οταν λεγηι· Τοις νεοσσοις των κορακων τοις
επικαλουμενοις αυτον· καιπερ αλογιστα τα ζωα εστι. Και παλιν· Σκυμνοι ωρυομενοι,
του αρπασαι και ζητησαι παρα του Θεου βρωσιν αυτοις. Καιτοι και ουτοι αλογιστοι, και
ουκ αυτοι ζητουσιν· αλλα και ενταυθα παλιν του πραγματος λεγει την φυσιν· ου γαρ
απο της εκεινων προαιρεσεως, αλλ' απο της των γινομενων φυσεως τουτο ρητεον εστιν.
Ἀνοιγεις συ την χειρα σου, και εμπιπλαις παν ζωον ευδοκιας. Χειρα την ενεργειαν λεγει,
και την χορηγητικην δυναμιν, δια παντων σε παιδευων ειδεναι, ως ουκ εν τοις
στοιχειοις, αλλ' εν τηι του Θεου προνοιαι των καρπων αι γοναι. Ἢ και το ευκολον
δεικνυς, ειπε το, Ἀνοιγεις συ την χειρα σου. Ἐπειδη γαρ οι τοτε μαλιστα τον παντων
αιτιον αφεντες προσεκυνουν και αερα και ηλιον, και ταυτα ενομιζον ειναι τα
παρεχοντα τους καρπους, αναγων αυτους επι την αρχην την ανω και τον τουτων αιτιον
και ∆εσποτην, συνεχως ταυτα επιλεγει, δεικνυς οτι εκ της εκεινου χειρος παντα, εκ της
εκεινου κηδεμονιας επιῤρει τα αγαθα.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

376

εʹ. Ευδοκιας δε ενταυθα εμπιπλαιν λεγει, τουτεστιν ευαρεστησεως, διοτι εκαστον
ζωον πληροι του θεληματος αυτου, του αρεσκοντος αυτωι. Ου γαρ απλως διδωσι
τροφην, αλλα κατα το χρησιμον εκαστωι, κατα την επιθυμιαν εκαστου, κατα το πληρες.
Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Και αλογοις διδως, και ανθρωποις, και πασιν, ως εκαστωι ηδυ, ως
εκαστωι αρεστον· και ου διδως μονον, αλλα και πληροις, ως μηδεν ειναι ενδεον. ∆ιο
φησιν, Ἐμπιπλαις παν ζωον ευδοκιας. ∆ικαιος Κυριος εν πασαις ταις οδοις αυτου, και
οσιος εν πασι τοις εργοις αυτου. Ὁδους ενταυθα τας οικονομιας λεγει, την προνοιαν,
την κηδεμονιαν, δι' ης απαντα διετυπωσε. Παντα γαρ, φησι, τα εργα αυτου εγκωμια,
θαυματων γεμει, ουδεμιαν ουδενι παρεχοντα λαβην, καν τινες μαινωνται και λυσσωσι.
Τα τοινυν εργα φυσει τοιαυτα, ως απολαμπειν, ως αποστιλβειν, ως ανακηρυττειν του
πεποιηκοτος την προνοιαν, την κηδεμονιαν, την φιλανθρωπιαν, την δικαιοσυνην, την
οσιοτητα. Ἐγγυς Κυριος πασι τοις επικαλουμενοις αυτον, πασι τοις επικαλουμενοις
αυτον εν αληθειαι. Ἰδου και ετερον προνοιας μερος, το κεφαλαιον των αγαθων. Ειπων
γαρ τα κοινηι και τοις απιστοις δεδομενα, την τροφην, τους υετους, λεγει και τα
ιδιαζοντως τοις πιστοις 55.472 παρεχομενα. Τινα δε ταυτα εστι; Το εγγυς αυτων ειναι,
τουτεστιν, αντεχεσθαι, κηδεσθαι, προνοειν πολυ μειζονως εκεινων, ευνουν αυτοις ειναι
και ιλεων και ευμενη, μαλλον αυτοις αποκαλυπτειν τα αγαθα. Θελημα των
φοβουμενων αυτον ποιησει, και της δεησεως αυτων εισακουσεται, και σωσει αυτους.
Και μην, φησιν, ο Παυλος εβουλετο τον αγγελον του Σαταν αποστηναι απ' αυτου,
τουτεστι, τους πειρασμους, τας θλιψεις, τας επιβουλας, και ουκ εποιησε. Και μην
εποιησεν· επειδη γαρ εγνω οτι τα μη συμφεροντα ᾔτει, παλιν θελησαι και σφοδρα
θελησαι Θεου εργον ην. ∆ιο και ελεγεν· Ευδοκω εν ασθενειαις, εν θλιψεσιν, εν διωγμοις.
Ει δε τα εναντια προτερον εβουλετο, δι' αγνοιαν εβουλετο· επειδη δε εμαθεν, οτι τουτο
ο Θεος βουλεται, και αυτος λοιπον ευδοκει. Ου γαρ εστιν αλλο το θελημα Θεου, και
αλλο των φοβουμενων αυτον· ει δε τινα και αυτοι ως ανθρωποι βουλονται, αλλ'
υστερον διορθουνται. Φυλασσει Κυριος παντας τους αγαπωντας αυτον, και παντας τους
αμαρτωλους εξολοθρευσει. Και τουτο μερος προνοιας ου μικρον, το τηρειν, το
ασφαλιζεσθαι, το την παρ' αυτου προνοιαν παρεχειν. Ἁμαρτωλους δε φησι τους τα
ανιατα νοσουντας, τους ου βουλομενους διορθωθηναι. Ει δε τινας και των αγαπωντων
αυτον αφιησιν εις θανατους εμπεσειν, και τουτο φυλασσοντος εστιν· οπερ και επι του
Ἄβελ γεγονε. Ει γαρ και τα σωματα αυτων διεφθαρη, αλλ' ομως τηι ψυχηι λαμπροτεροι
γεγονασιν· αποληψονται δε και τα σωματα αφθαρτα. Ἐπει ουν ειπε της προνοιας αυτου
τα ειδη, οσα δυνατον ην ειπειν αυτωι, τα κοινα, τα ιδιαζοντα, τα εξαιρετα των αγιων,
την περι τους σαλευομενους κηδεμονιαν, την περι τους κειμενους προνοιαν, την
μακροθυμιαν, την των αμαρτωλων διορθωσιν, την των αγιων φυλακην, παλιν εις
αινον κατακλειει τον λογον, και την οικουμενην απασαν εις κοινωνιαν της ευφημιας
καλει λεγων· Αινεσιν Κυριου λαλησει το στομα μου, και ευλογειτω πασα σαρξ το ονομα
το αγιον αυτου εις τον αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος. Ὁραις πως απο της χρηστης
διαθεσεως ου τους ευεργετουμενους μονον, αλλα και τους κολαζομενους καλει και γαρ
τουτο κηδεμονιας, ουκ ανθρωπους μονον, αλλα και τα αλογα, και τα στοιχεια, και τα
αναισθητα απαντα· παντα γαρ εμπεπλησται αυτου της αγαθοτητος. Μη τοινυν μηδε
ημεις διαλειπωμεν τον ουτω χρηστον, τον ουτω φιλανθρωπον, τον πανταχου
εκτεινοντα αυτου την ευεργεσιαν συνεχως ανυμνουντες, και δια ρηματων, και δια
πραγματων· ινα και των παροντων και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

377

φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΕʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινει, η ψυχη μου, τον Κυριον. Αινεσω Κυριον εν τηι ζωηι μου. Ψαλω τωι
Θεωι μου εως υπαρχω.
αʹ. Ἔνθα κατελυσεν, εντευθεν αρχεται παλιν, απο αινου και ευφημιας. Ου γαρ
μικρως εκκαθαιρει ψυχην το τοιουτον. Αινον δε λεγει, ο συνεχως λεγω, δια των εργων·
οπερ και ο Χριστος φησι· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι
τα καλα υμων εργα, και δοξασωσι τον Πατερα 55.473 υμων τον εν τοις ουρανοις. Και
παλιν ο Παυλος· ∆οξασατε δη τον Θεον εν τωι σωματι υμων, και εν τωι πνευματι υμων.
Και ωσπερ εν τωι προ τουτου ελεγε, Καθ' εκαστην ημεραν ευλογησω σε· ουτω και
ενταυθα, Ψαλω τωι Θεωι μου, φησιν, εως υπαρχω. Ειτα βουλομενος παλιν λαβειν
κοινωνους της ευφημιας ανθρωπους, εις τα διηγηματα αυτου της φιλανθρωπιας
εμπιπτει, καιομενος, θερμαινομενος τωι ποθωι, περιτρεχων την οικουμενην απασαν,
απαντας συναγων εις τον οικειον χορον. Και γαρ και τουτο μαλιστα αινος, τουτο
μαλιστα δοξα εις Θεον, οταν πολλους επιζητηι τους μελλοντας της αυτου απολαυειν
σωτηριας. Μη πεποιθατε επ' αρχοντας, επι υιους ανθρωπων, οις ουκ εστι σωτηρια.
Ἕτερος, Τωι ουκ εχοντι σωσαι. Ἀκουετωσαν της παραινεσεως ταυτης και συμβουλης οι
προς τας ανθρωπινας κεχηνοτες προστασιας τας επικηρους και διεφθαρμενας. Τι δε
εστιν, Οις ουκ εστι σωτηρια; Ουδε της ιδιας, φησι, σωτηριας εισι κυριοι, ουδε εαυτων
προστηναι δυνανται. Ει γαρ επελθοι η τελευτη, κεισονται λιθων αφωνοτεροι. Τουτο γαρ
εστιν ο επιφερει λεγων· Ἐξελευσεται το πνευμα αυτου, και επιστρεψει εις την γην
αυτου. Ἐν εκεινηι τηι ημεραι απολουνται παντες οι διαλογισμοι αυτου. Ἕτερος, Αι
προθεσεις αυτου. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ὁ εαυτου προστηναι μη δυναμενος, πως
ετερους εξαρπασεται; Ουδεν γαρ ουτως επισφαλες και σαθρον, ως η τοιαυτη ελπις. Και
δεικνυσι των πραγματων η φυσις. ∆ιο και Παυλος περι της εις Θεον ελπιδος
διαλεγομενος ελεγεν· Ἡ δε ελπις ου καταισχυνει. Ἀλλ' ου τα ανθρωπινα τοιαυτα, αλλα
σκιας ασθενεστερα. Μη γαρ μοι ειπηις, οτι αρχων εστι. Και γαρ και ο αρχων ουδεν εχει
πλεον του τυχοντος ανθρωπου· τηι αυτηι αδηλιαι υποκειται. Ει δε τι χρη και θαυμαστον
ειπειν, επειδη αρχων εστι, και δια τουτο μαλιστα ου χρη θαῤρειν. Ἀκροσφαλεις γαρ αι
τοιαυται δυναστειαι. Καν μη μεταπεσηι, προς οργην εστιν οξυῤρεπης, και τηι εξουσιαι
προς αγνωμοσυνην αποκεχρηται, ως ου μελλων υπευθυνος ειναι τωι την υποσχεσιν
δεξαμενωι· καν ευγνωμων φανηι, ευκολωτερας εξει τας μεταπτωσεις των ιδιωτευοντων,
οσωι και μειζοσι και πλειοσιν επιβουλαις υποκειται· και μαλλον εστιν ευχειρωτος ουτος,
οσωι και πλειους εχει τους επιβουλευοντας. Τι γαρ βουλονται οι σωματοφυλακες; τι δε
αι πολλαι προφυλακαι; Πως ουν ο εν πολει ευνομουμενηι μηδε περι του σωματος αυτου
θαῤρων, αλλ' ως εν μεσοις αναστρεφομενος πολεμιοις, ουτως ων εναγωνιος, ετερους
σωσαι δυνησεται; Ὁ ειρηνης ουσης των εν πολεμοις χαλεπωτερον δεδοικως, πως
ετερους εν ασφαλειαι καταστησει και εξαρπασεται των κινδυνων; Πολλοις δε
δυναμενοις καθ' εαυτους ζηιν μετα αδειας τουτο αυτο γεγονεν επιβουλη, το τοιουτοις
θαῤρησαι· και καταπεσοντων εκεινων και ουτοι συγκατηνεχθησαν· ετεροις δε οι
φυλακες προδοται γεγονασιν. Ἀλλ' ομως ο προφητης ταυτα απαντα παραδραμων,
επειδη πολλοι διεφυγον, το αναμφισβητητον τιθησι, το της τελευτης. Καν γαρ απαντα
378
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοι κατα ρουν φερηται, καν ευνους ηι, καν χαριν ειδως, φησι, καν μελληι αποδιδοναι, εν
μεσαις ταις υποσχεσεσι καταλυσας τον βιον, αφηκε σε εν ελπισι κεναις, δια το την ζωην
μη αρκε 55.474 σαι προς το της υποσχεσεως τελος. Ὅταν δε μηδε ζωην αρκουσαν εχηι
προς την υποσχεσιν, αλλα προκαταλυηται του τελους ο βιος, επι σαθραν καταφευγεις
συμμαχιαν. Ἢ ουκ ιστε πολλους τουτο πεπονθοτας, και του συμμαχου πεσοντος, του
προστατου γυμνωθεντας, εντευθεν μαλλον κατενεχθεντας; Και τι λεγω περι της
επαγγελιας, οτι διαχειται και απολλυται, οταν και ο ταυτης κυριος ων μηδε αυτος μενηι;
Ἐπιστρεφει γαρ, φησιν, εις την γην αυτου. Ει δε εκεινος απολωλε, πολλωι μαλλον και
ταυτα. ∆ιο και επηγαγε το, Ἐν εκεινηι τηι ημεραι απολουνται παντες οι διαλογισμοι
αυτου· δεικνυς οτι ου μονον εις τελος ουχ ηξει τα της επαγγελιας, αλλα και αυτος
οιχησεται ο επαγγελλομενος. Τι ουν εντευθεν ποιει; Ἐπει των ανθρωπινων απηγαγεν
ελπιδων, δεικνυσι λοιπον τον ασφαλη λιμενα και τον αχειρωτον πυργον, και
συμβουλευει. Ουτος γαρ μαλιστα παραινεσεως αριστος τροπος, απαγειν των σαθρων,
και εναγειν προς τα ισχυρα· καθαιρειν τα ματαια, και ισταιν τα αληθινα· διελεγχειν τα
απατωντα, και δεικνυναι τα ωφελουντα. Μακαριος, ου ο Θεος Ἰακωβ βοηθος αυτου, η
ελπις αυτου επι Κυριον τον Θεον αυτου. Ειδες περιουσιαν συμβουλης και παραινεσεως;
Ὅταν δε μακαρισμον ειπηι, παντα λεγει τα αγαθα, και δεικνυσι την ασφαλειαν της
ελπιδος. Μακαρισας τοινυν τον ελπιζοντα επ' αυτον, λεγει λοιπον του βοηθου την
δυναμιν, δεικνυς οτι ο μεν ανθρωπος, ο δε Θεος· ο μεν απολλυμενος, ο δε μενων· ουκ
αυτος δε μενων μονος, αλλα και τα εργα αυτου. ∆ιο και ουτως επηγαγε· Τον ποιησαντα
τον ουρανον και την γην, την θαλασσαν και παντα τα εν αυτοις.
βʹ. Ει δε τα εργα αυτου διαρκη, πολλωι μαλλον αυτος και διαρκης και δυνατος·
και οτι τοιουτος, δεικνυσιν αυτου τα γενομενα την ισχυν. Τι ουν, ει και διαρκης εστι και
δυνατος, ου βουλεται δε; Πολλοι γαρ των ανοητων ταυτα λεγουσιν Ἀλλ' ορα πως και
ταυτην αναιρει την υπονοιαν. Ειπων γαρ, Τον ποιησαντα τον ουρανον και την γην, την
θαλασσαν και παντα τα εν αυτοις, επηγαγε· Τον φυλασσοντα αληθειαν εις τον αιωνα,
ποιουντα κριμα τοις αδικουμενοις. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Τουτο αυτου εστιν εργον,
τουτο συνηθες, τουτο μαλιστα Θεου ιδιον, το μη περιοραιν αδικουμενους, το μη
παρατρεχειν επηρεαζομενους, το χειρα ορεγειν τοις επιβουλευομενοις· και τουτο εις το
διηνεκες. ∆ιο και εφησεν, Εις τον αιωνα, τουτο δηλων· ου τουτο δε μονον, αλλα και το
εξης εχομενον· ∆ιδοντα τροφην τοις πεινωσι. Κυριος λυει πεπεδημενους, Κυριος σοφοι
τυφλους. Ἄλλος, Φωτιζει. Κυριος ανορθοι κατεῤραγμενους. Κυριος αγαπαι δικαιους.
Κυριος φυλασσει τους προσηλυτους· ορφανον και χηραν αναληψεται, και οδον
αμαρτωλων αφανιει. Ειδες πως δια παντων δεικνυσιν αυτου την προνοιαν τεταμενην,
και οτι τουτο εργον αυτωι, λυειν συμφορας, λιμον διορθουσθαι, δεσμων ελευθερουν.
Ἀλλα ταυτα μεν εκ μερους και ανθρωποι δυνανται· τα δε εξης ουκετι. Και γαρ της
φυσεως αυτης την πηρωσιν διορθουται, τους πεπτωκοτας ανισται, φησι, τους εν 55.475
αρετηι λαμποντας επαινει, τους απροστατευτους σωζει, τους δι' ορφανιαν η χηρειαν
δυσχεραινοντας και οδυνωμενους παραμυθειται και ανακταται. Ειτα επειδη ειπεν,
Ἀγαπαι δικαιους, δεικνυσιν οτι πολλοις και απο συμφορας μονης επηρκεσε. Και γαρ ους
διατρεφει, δια το πεινηιν τρεφει, οπερ ουκ εστιν αρετης· και τους πεπεδημενους, δια τα
δεσμα λυει· ουδε αυτο δε αρετης, αλλα συμφορας· και τους τυφλους δε δια την πηρωσιν
φωτιζει· ουδε τουτο δε κατορθωματος, αλλα και αυτο συμφορας. Ὁμοιως και το
κατεῤραχθαι, και το προσηλυτον ειναι, και ορφανον, και χηραν. Ει δε τους εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

379

συμφοραις, πολλωι μαλλον τους αρετης επιμελουμενους. Ὅταν ουν και δυνηται και
βουληται, και διαρκη τυγχανηι τα παρ' αυτωι παντα, και αρετην αποδεχηται, και δια
συμφορας ελεηι, τινος ενεκεν ουκ αφιης τον απολλυμενον, τον ασθενη, τον επικηρον,
και επι τον ισχυρον και αμαχον καταφευγεις, τον ουκ ονειδιζοντα τας συμφορας, αλλα
διορθουμενον, τον παντα οσα βουλεται δυναμενον; Σκοπει δε και το εσχατον πως μετα
ακριβειας ειρηκεν. Ου γαρ ειπε, Ἁμαρτωλους αφανιει, αλλα, Την οδον αυτων, τουτεστι,
την πραξιν αυτων. Ου γαρ την φυσιν αποστρεφεται, αλλα την κακιαν μισει. Βασιλευσει
Κυριος εις τον αιωνα, ο Θεος σου, Σιων, εις γενεαν και γενεαν. Ει τοινυν βασιλευει δια
παντος και μενει δια παντος, ουκ εστιν υποπτευσαι, αλλα καν μη ενταυθα δωι την
αντιδοσιν, επι μειζοσιν αυτην φυλαττει. Μη τοινυν μητε εν πειρασμοις θορυβωμεθα και
ταραττωμεθα, αν μη παρα ποδας η λυσις γενηται, αλλ' αυτωι παραχωρωμεν τον καιρον
τωι Κυριωι της λυσεως· μητε αν αγαθον τι κατορθωσωμεν, ευθεως απαιτωμεν τας
αμοιβας, αλλα και ουτω παλιν αναμενωμεν το αυτου βουλημα· μετα γαρ πλειονος
διδωσι της αμοιβης, οταν αναβαλληται· και δια παντων ευχαριστωμεν, και μενωμεν
αινουντες. Ουτω γαρ και τον παροντα βιον μετα πολλης βιωσομεν της αδειας, και των
αποῤρητων επιτευξομεθα αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, συν τωι αναρχωι αυτου Πατρι και τωι ζωοποιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων, Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜς ʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινειτε τον Κυριον, οτι αγαθον ψαλμος.
αʹ. Ἀνωτερω εν μεν τωι τεσσαρακοστωι τεταρτωι και εκατοστωι ψαλμωι ελεγε,
Μεγας Κυριος και αινετος σφοδρα, και πολλα περι της δοξης αυτου διαλεγεται· ενταυθα
δε δεικνυσι και αυτο το αινειν οτι καλον, και μυριων αγαθων αιτιον ο ψαλμος.
Ἀφιστησι γαρ την διανοιαν της γης, και πτεροι την ψυχην, κουφιζει και μεταρσιους
ποιει. ∆ιο και Παυλος λεγει, Ἄδοντες και ψαλλοντες εν ταις καρδιαις υμων τωι Κυριωι.
Τωι Θεωι ημων ηδυνθειη αινεσις. Ἕτερος, Ἀλληλουια, οτι καλον ωιδη τωι Θεωι. Τι εστι, Τωι
Θεωι ημων ηδυνθειη αινεσις; Ευπροσδεκτος γενοιτο, φησιν. Ου γαρ αρκει το ψαλλειν
απλως προς το ηδυνθηναι τωι Θεωι την αινεσιν, αλλα δει και του βιου και της προσευχης
και της ακριβειας του αιδοντος. ∆οκει δε μοι ουτος ο ψαλμος ειναι της επανοδου. Και δει
55.476 κνυσι δια της επαγωγης. Ἐπαγει γαρ λεγων Οικοδομων Ἱερουσαλημ ο Κυριος·
τας διασπορας του Ἰσραηλ επισυναξει. Ει γαρ και Κυρος αυτους αφηκεν, αλλ' ου της
εκεινου γνωμης, αλλα της του Θεου ροπης το παν εγινετο. Ἕτερος δε ερμηνευτης, αντι
του, Οικοδομων, Οικοδομησει. Τας δε διασπορας, Τους εξωσμενους ειπε. Τι δη ποτε; Ὅτι
ουκ αθροον ανηχθησαν παντες, αλλα μετα την επανοδον κατα μικρον συνηγοντο. Ὁ
ιωμενος τους συντετριμμενους τηι καρδιαι, και δεσμευων τα συντριμματα αυτων. Ἄλλος,
Τα κατεαγμενα αυτων. Ἐπειδη την απο του βιου παῤρησιαν ουκ ειχεν ειπειν,
προβαλλεται παλιν την συμφοραν, και το τωι Θεωι συνηθες. Ἔργον γαρ αυτωι, το τους
τεταπεινωμενους παρακαλειν, και ιδιον αυτου τουτο· ωσπερ οταν λεγηι και Παυλος, Ὁ
ζωοποιων τους νεκρους· και παλιν, Ὁ καλων τα μη οντα, ως οντα, το ιδιον αυτου λεγων
εργον· ουτω δη και ενταυθα ουτος, Ὁ ιωμενος τους συντετριμμενους, λεγει, δεικνυς οτι
καν αναξιοι ωμεν, επειδη εργον αυτου εσμεν, την πραξιν αυτου ουκ εγκαταλειψει, το
ειωθος αυτωι ουκ αφησει. Ουτω και Παυλος, Ἀλλ' ο παρακαλων τους ταπεινους,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

380

παρεκαλεσεν ημας. Και παλιν· Ὁ διδους τοις ολιγοψυχοις μακροθυμιαν. Και ο αυτος
ουτος προφητης αλλαχου, Καρδιαν συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο Θεος ουκ
εξουδενωσει. Ὅταν τοινυν βουληθηις παρακλησεως απολαυσαι, ταπεινου σαυτον,
συντριψον σου την διανοιαν. Τουτο μεν ουν περι της βουλησεως αυτου, περι της
χρηστοτητος και της φιλανθρωπιας, οτι εργον αυτου τουτο, το τους εν συμφοραις
παραμυθεισθαι· το δε εξης περι της δυναμεως. Ὁ αριθμων πληθη αστρων· τουτεστιν, ο
ειδως. Ἐπειδη γαρ περι πληθους ην διασπαρεντος ο λογος και ουδαμου φαινομενου
τεως, εικοτως τουτο το υποδειγμα εις μεσον ηγαγε, δεικνυς δια τουτου, οτι και τους
διεσπαρμενους δυνησεται συναγαγειν. Τους τε γαρ συντετριμμενους εθος αυτωι
διορθουν και παραμυθεισθαι, τα τε απειρα πληθη των αστερων μετα ακριβειας
επισταται. Ουκουν και ημας, οις επηγγειλατο κατα το πληθος εκεινων εσεσθαι, μετα
ακριβειας συναξει. Και πασιν αυτοις ονοματα καλων. Ἄλλος, Τοις πασιν ονοματα
καλων. Ἕτερος, Παντας αυτους ονομαστι καλεσει. Ἡγουμαι τουτο περι των Ἰσραηλιτων
ειρησθαι, και ταυτο λεγειν τον προφητην, οπερ και Ἡσαΐας μετα ταυτα· Μη φοβου,
Ἰσραηλ· εκ των σκοπιων της γης εκαλεσα σε, και ειπα σοι· Παις μοι ει. Τι εστι, Παντας
αυτους ονομαστι καλεσει; Ουδεις αυτων, φησιν, απολειται, αλλ' ωσπερ οι κατ' ονομα
καλουντες, ουτω και αυτος μετα ακριβειας παντας συναξει. Μεγας ο Κυριος ημων, και
μεγαλη η ισχυς αυτου. Ἐπειδη πραγμα ειπε μεγιστον, οτι τοσαυτας μυριαδας πανταχου
της οικουμενης διασπαρεισας επισυναξει, περι της δυναμεως αυτου λοιπον διαλεγεται,
και τους σφοδρα θορυβουμενους των Ἰουδαιων εις πιστιν αγων. Και της συνεσεως
αυτου ουκ εστιν αριθμος. Μη ζητει τοινυν πως και τινι τροπωι· και γαρ η μεγαλωσυνη
αυτου απειρος. 55.477 ∆ια τουτο ελεγε, Της μεγαλωσυνης αυτου ουκ εστι περας. Ἀλλ'
ωσπερ η μεγαλωσυνη απειρος, ουτω και η συνεσις. ∆ια τουτο και ειπων, Μεγας ο Κυριος
ημων, επηγαγε· Και της συνεσεως αυτου ουκ εστιν αριθμος. Και η γνωσις δε αυτου
θαυμαστη· διο και ελεγεν· Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου· εκραταιωθη, ου μη
δυνωμαι προς αυτην. Και τα κριματα δε αυτου παλιν ανεξερευνητα· διο και ελεγε· Τα
κριματα σου αβυσσος πολλη. βʹ. Ὅταν τοινυν και μεγας και δυνατος ηι, και συνετος, μη
περιεργαζου, πως ταυτα εσται. Ἀναλαμβανων πραεις ο Κυριος, ταπεινων δε
αμαρτωλους εως γης. Ἵνα γαρ μη λεγωσι τινες των ανοητων Τι προς ημας, οτι τα αστρα
οιδε μετα ακριβειας; λεγει και την επ' ανθρωπων κηδεμονιαν ουτω γενομενην· και ουκ
ειπε, Βοηθων πραεσιν ο Κυριος, αλλ' ο πολλωι μειζον, Ἀναλαμβανων· ως περι πατρος
φιλοστοργου διαλεγομενος. Τι δε εστιν, Ἀναλαμβανων; Ἀνακτωμενος, φερων,
διαβασταζων. Ειδες παλιν εφ' εκατερα την δυναμιν αυτου απηρτισμενην, επι τε το
αιρειν τους ταπεινους, και ταπεινουν τους απονενοημενους; Ουχ απλως δε ταπεινοι,
αλλα και μετα πολλης της υπερβολης· τουτο γαρ εστι το, Ἕως γης. Ἐξαρξατε τωι Κυριωι
εν εξομολογησει. Ἄλλος, Καταλεξατε. Ειπων αυτου τα κατορθωματα, παλιν επι τον
υμνον αυτους καλει, λεγων· Ἐξαρξατε τωι Κυριωι εν εξομολογησει· τουτεστιν, εν
ευχαριστιαι, μετα πολλης της σπουδης. Ψαλατε τωι Θεωι ημων εν κιθαραι. Ἄλλος, ∆ια
λυρας. Τωι περιβαλλοντι τον ουρανον εν νεφελαις, τωι ετοιμαζοντι τηι γηι υετον. Ἵνα μη
τις των αναισθητων λεγηι, και τι προς εμε τα ουρανια; επηγαγεν ευθεως την χρειαν την
ανθρωπινην, δεικνυς δια της επαγωγης, και τινος ενεκεν περιβαλλει τον ουρανον εν
νεφελαις. ∆ια σε, φησιν, ινα σοι παρασκευαζηι υετον. Και υετος δια σε, ινα εκβαλληι
χορτον. Και ορα σοφιαν· Λεγει τα καθολικα αγαθα α πασιν εδωκεν, επιστομιζων αυτους
εκ περιουσιας. Ει γαρ επι των απιστων τοσαυτηι κεχρηται τηι δαψιλειαι, ωστε και νεφη
συναγειν, και υετον πινειν, και γην διεγειρειν, πολλωι μαλλον υμιν, οι αυτωι λαος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

381

περιουσιος εχρηματισατε. Τωι εξανατελλοντι εν ορεσι χορτον. Ὅρα περιουσιαν της
προνοιας, οταν μη μονον εν αροσιμηι γηι, αλλα και εν τοις ορεσι δαψιλη αυτου παρεχηι
την τραπεζαν, την διατροφην των κτηνων των προς υπηρεσιαν των ανθρωπων
γεγενημενων. ∆ιο και επαγει· ∆ιδοντι τοις κτηνεσι τροφην αυτων, και τοις νεοσσοις
των κορακων τοις επικαλουμενοις αυτον. Ἑτεραν παλιν λεγει φιλοτιμιαν, οταν μη
μονον τοις υπηρετουμενοις ανθρωποις κτηνεσι τροφην παρεχηι, αλλα και ετεροις
αλογοις· Και τοις νεοσσοις γαρ, φησι, των κορακων τοις επικαλουμε 55.478 νοις αυτον.
Ει δε εν τοις αλογοις, και αλογοις αγριοις και ου παρεχουσιν ανθρωποις διακονιαν,
τοσαυτη η προνοια· πολλωι μαλλον εν ανθρωποις, και ανθρωποις υμνουσιν, ους και
λαον περιουσιον και μεριδα αυτου εκαλεσεν. Ειτα επειδη ασθενεις ησαν και οπλων
ερημοι, και παντων γεγυμνωμενοι, ινα μηδε εντευθεν θορυβωνται, ορα πως και ταυτην
αυτων διορθουται την ασθενειαν, λεγων· Ουκ εν τηι δυναστειαι του ιππου θελησει, ουδε
εν ταις κνημαις του ανδρος ευδοκει. Ευδοκει Κυριος εν τοις φοβουμενοις αυτον, και εν
τοις ελπιζουσιν επι το ελεος αυτου. Ἕτερος, Τοις αναμενουσι το ελεος αυτου. Ἂν ταυτα
εχητε, φησι, τον φοβον και την ελπιδα την εις αυτον μετα ακριβειας, επισπασεσθε αυτου
την ευνοιαν· επισπασαμενοι δε, παντων των ιππους και οπλα εχοντων εσεσθε
δυνατωτεροι. Ἓν τοινυν εστι το ζητουμενον, ωστε μη ασχαλλειν, μηδε θορυβεισθαι,
αλλ' αναμενειν το ελεος αυτου· τουτο γαρ μαλιστα ελπις, το και παραυτικα μη
λαβοντας μη απογινωσκειν, μηδε απαγορευειν. Και καλως ειπε, Το ελεος αυτου. Ουδε
γαρ ειχον την απο των εργων παῤρησιαν. Ἀλλ' ομως, φησι, καν απο των εργων ητε
προδεδομενοι, ελπιζητε δε επι τον ελεον αυτου, τευξεσθε της προνοιας και της βοηθειας
αυτου· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΖʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἐπαινει, Ἱερουσαλημ, τον Κυριον, αινει τον Θεον σου, Σιων.
αʹ. Ου προς την πολιν, αλλα προς τους ενοικουντας αποτεινει τον λογον, ο δια
παντος του βιβλιου ποιει, τουτο και ενταυθα ποιων. Παραινει δε συνεχως και
συμβουλευει, ωστε τας υπερ των ευεργεσιων ευχαριστιας αναφερειν τωι Θεωι, και μητε
οικοδομημασι, μητε ασφαλειαι περιβολων, αλλα τηι αυτου προνοιαι θαῤρειν. Τουτο δη
προκατασκευασας, επαγει, και λεγει· Ὅτι ενισχυσε τους μοχλους των πυλων σου,
ευλογησε τους υιους σου εν σοι. Τι εστι, Τους μοχλους ενισχυσεν; Ἐν ασφαλειαι σε, φησι,
κατεστησεν, αχειρωτον εποιησεν. Ευλογησε τους υιους σου, τουτεστιν, εις πληθος
επιδουναι εποιησεν. Ἓν μεν τουτο ειδος ευεργεσιας· ετερον δε το και Ἐν σοι. Ὃ τοινυν
λεγει, τουτο εστιν· Ου διεσπαρμενους, ουδε διεσκορπισμενους, αλλα συναχθεντας, και
εν σοι οντας επιδουναι εποιησεν. Ειτα και αλλο προνοιας ειδος δεικνυς λεγει· Ὁ τιθεις
τα ορια σου ειρηνην. Ἔστι γαρ και εν ασφαλειαι ειναι, και πολλους ειναι, και
πολεμεισθαι· αλλ' ενταυθα και ταυτης απηλλαγμενους δεικνυσι της επιβουλης, τωι
ουτως ειπειν, και δειξαι ου την πολιν μονον απαλλαγεισαν των επιβουλευοντων, αλλα
και αυτας τας εσχατιας. Ειδες ποσας ευεργεσιας απαριθμει; Και πρωτην και μειζονα παν
55.479 των, τωι ειπειν, Τον Θεον σου. ∆ια γαρ του ρηματος τουτου παντα ταυτα λεγει,
οτι ωικειωσατο σε, οτι κληρονομον σε εποιησεν εαυτου, οτι κοινος ων απαντων
∆εσποτης, εξαιρετως σος εστιν· οπερ κεφαλαιον πρωτον των αγαθων. ∆ευτερον, οτι εν
ασφαλειαι την πολιν κατεστησε. Τριτον, οτι πολλους αυτους ειναι εποιησε. Τεταρτον, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

382

πολεμων απηλλαξε και ταραχης ουχι την πολιν μονην, αλλα και το εθνος απαν· οτι ουχ
ενι καιρωι και δευτερωι και τριτωι, αλλα διηνεκως τουτο εποιει· ου γαρ ειπεν, Ὁ θεις,
αλλ', Ὁ τιθεις. Ει δε ποτε και πολεμοι συνεβαινον, ουκ αυτου εγκαταλιμπανοντος, αλλ'
αυτων αποπηδωντων· ως το γε αυτου εργον τουτο ην διηνεκες, το τειχιζειν, το
ασφαλιζεσθαι, το ποιειν απηλλαχθαι πασης ταραχης και πολεμου. Ειτα και ετεραν μετ'
εκεινης λεγει ευεργεσιαν, την ευετηριαν και ευθηνιαν των απο γης καρπων, παλιν και
ενταυθα παιδευων αυτους μη τηι γηι, μηδε τηι φυσει των αερων, αλλα τηι αυτου προνοιαι
το παν λογιζεσθαι. Ποιαν δε ταυτην; Ἣν επηγαγε λεγων, Και στεαρ πυρου εμπιπλων σε.
Ὅρα· ουκ ειπεν απλως, Πυρον, αλλα, Στεαρ πυρου, πολλην ενδεικνυμενος την
ευημεριαν. Στεαρ γαρ πυρου το λιπαρον του καρπου δηλοι. Τοιαυτα γαρ του Θεου τα
δωρα, δοκιμα και ευθαλη. Τον καλλιστον ουν πυρον ενταυθα λεγει εμπιπλαιν μετα
δαψιλειας. Τουτο γαρ δηλων ουκ ειπε, ∆ιδους, αλλ', Ἐμπιπλων σε. Ὁ αποστελλων το
λογιον αυτου τηι γηι. Ὅπερ αυτωι συνηθες εστιν απο των ιδικων επι τα κοινα μεταφερειν
τον λογον, και παλιν απο των κοινων επι τα ιδιαζοντα, τουτο και ενταυθα ποιει. Ἐπειδη
γαρ ειπεν, Αινει τον Θεον σου, ινα μη τις των ανοητων νομισηι των Ἰουδαιων μονων
Θεον ειναι, δεικνυσι πως κοινος της οικουμενης εστι, και πανταχου της γης η προνοια
αυτου τεταται, απο των ιδιαζοντων επι το κοινον εξαγων τον λογον και την καθολου
προνοιαν. ∆ιο και ειπων, Ὁ αποστελλων το λογιον αυτου τηι γηι, επηγαγεν, Ἕως ταχους
δραμειται ο λογος αυτου. Τουτο δε ειπε, δεικνυς οτι ου μονον της ημετερας κηδεται,
αλλα της οικουμενης απασης. Λογον δε ενταυθα το προσταγμα φησι, την ενεργειαν την
προνοητικην. Ειτα την ευκολιαν παριστας, ου τωι ονοματι του λογου, αλλα και τηι
προσηγοριαι του δρομου ταυτην παριστησι. Και ουδε τουτο αυτωι ηρκεσεν, αλλα και το
ταχος προσεθηκεν. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ὅπερ αν επιταξηι, μετα πολλης γινεται
της ταχυτητος. Ἐπιταττει γαρ πανταχου της οικουμενης. Τι δε επιταττει; Ταυτα τα
συνεχοντα την ζωην την ημετεραν, λεγω δη τα περι της των αερων οικονομιας, και των
τροπων και των μεταβολων. ∆ιο και επαγει λεγων· ∆ιδοντος χιονα αυτου ωσει εριον·
ομιχλην ωσει σποδον πασσοντος. Τουτο ετερος ερμηνευτης, ∆ροσον πεπηγμενην. Ὁ δε
Ἑβραιος, Χεφορ χαεφηρ. Βαλλοντος κρυσταλλον αυτου ωσει ψωμους. Κατα προσωπον
ψυχους αυτου τις υποστησεται· Ἕτερος δε φησι, Κατα προσωπον καυματος αυτου τις
υποστησεται; Ἐξαποστελει τον λογον αυτου, και τηξει αυτα· πνευσει το πνευμα αυτου,
και ρυησεται υδατα. Ἐνταυθα μοι το αμαχον και απεραντον αυτου της δυναμεως
παριστησιν, οτι και ουκ ουσας 55.480 παραγει τας ουσιας, και γενομενας μετατιθησι, και
προς ο βουλεται μεταῤρυθμιζει. βʹ. Ὅπερ και ετερος προφητης δηλων ελεγεν· Ὁ ποιων
παντα, και μετασκευαζων αυτα. Ει γαρ και φυσεως ακινητοις οροις πεπεδηνται, αλλ'
οταν αυτωι δοκηι, λυονται ουτοι οι οροι. Αυτωι γαρ παντα εικει και παραχωρει. Και ποτε
μεν αυτας μεταβαλλει τας ουσιας, ποτε δε μενουσας εις ετεραν μετατιθησιν ενεργειαν,
και την μεν οικειαν αυτωι και συγκεκληρωμενην αφιησιν ησυχαζειν, ετεραν δε την
εναντιαν επιδεικνυται· οπερ και επι της καμινου εποιησε. Πυρ γαρ ην, και ουκ εκαιεν·
αλλα δροσου τινος ηδιστης οι εμβληθεντες απελαυον. Πελαγος ην επι των Ἰουδαιων,
και ου κατεποντιζε τα υδατα, αλλα πετρας στεῤροτερον διεβιβαζοντο. Γη ην επι του
∆αθαν και Ἀβειρων, και ομως ουκ εστεγεν αυτων τα σωματα, αλλα θαλασσης
ευκολωτερον κατεποντιζοντο. Ξυλον ην ξηρον η ραβδος του Ἀαρων, και των επι γης
πεφυτευμενων ωραιοτερον καρπον ηνεγκεν. Ὄνος ην το παντων νωθεστερον ζωον επι
του Βαλααμ, και ανθρωπου λογικου ουκ ελαττον απολογιαν εις τον παιοντα πεποιηκε.
Λεοντες ησαν επι του ∆ανιηλ, και προβατων ημεροτητα επεδειξαντο, ου της φυσεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

383

αυτων αφανισθεισης, αλλα της ενεργειας μεταβληθεισης. Πολλα ετερα τοιαυτα
θαυματα και επι της κτισεως εστιν ιδειν. Μη ουν, επειδη καθ' εκαστον γινεται ενιαυτον,
και εν οψεσιν ημων συμβαινει, μικρον νομισηις το θαυμα· επει εννοησον ηλικον εστι,
νυν μεν χιονα φαινεσθαι, νυν δε υδωρ, και εν βραχειαι καιρου ροπηι τοσαυτας γινεσθαι
μεταβολας. Ἵνα γαρ μη τις των ανοητων λογιζηται τηι φυσικηι των στοιχειων ενεργειαι,
και τουτων απλως αιτια ταυτα νομιζηι, αλλ' ειδηι τις εστιν ο επιταττων, επι το
προσταγμα αυτου παντων τουτων αναγει τον λογον, και φησιν· Ἐξαποστελει τον λογον
αυτου, και τηξει αυτα· τουτεστι, το προσταγμα· ου γαρ των ανεμων η φυσις
προηγουμενως τουτο εργαζεται, αλλ' ο τους ανεμους ποιησας Θεος. Ἐξηγαγε δε επι τα
στοιχεια τον λογον, και τας εν τοις στοιχειοις μεταβολας, πειθων τον Ἰουδαιον τον
παχυν και αναισθητον απο των καθ' εκαστον ενιαυτον γινομενων ειδεναι του Θεου την
ισχυν, οτι και τα κατ' αυτον ραιδιον αυτωι διαθειναι παντα, ως αν εθεληι, και απο των
εναντιων εις τα εναντια μεταβαλλειν. Ὥσπερ γαρ κρυμου γινομενου και παγου
ανυποιστου, ραιδιον αυτωι γαληνην εργασασθαι και παντα διαλυσαι· ουτω δη και αυτους
εν αιχμαλωσιαι γενομενους και εν πολεμοις ευκολωτερον αυτωι προς ειρηνην και την
εαυτων επαναγαγειν, και προς την προτεραν ευημεριαν χειραγωγησαι. Ου τουτο δε
μονον δηλοι, αλλα και ετερον κεκρυμμενως αινιττεται. Ποιον δη τουτο; Ὅτι καθαπερ
ταυτα και λυπουντα πολλακις χρησιμως τε και ωφελιμως γινεται, ουτω και τα κατ'
αυτους συμφεροντως γεγονε, και εργασαμενα πολλην την ωφελειαν. Ἵνα μη επι πλεον
λυπησηι, παλιν εις μεταβολην μετεστη την ευδιεινοτεραν. Τι δε αυτωι βουλεται και τα
παραδειγματα; Ου γαρ ειπε, ∆ιδοντος χιονα, μονον, αλλ' επηγαγεν, Ὡσει εριον· ουδε,
Ὁμιχλην πασσοντος, αλλ' επηγαγεν, Ὡσει σποδον· ουδε, Βαλ 55.481 λοντος κρυσταλλον,
αλλ' επηγαγεν, Ὡσει ψωμους. Ἐμοι δοκει καντευθεν την ευκολιαν του εργαζομενου
δηλουν και την ευποριαν. Ὁ απαγγελλων τον λογον αυτου τωι Ἰακωβ. Ἕτερος,
Ἀκριβασμους. ἌλλοςΠροσταγματα. ∆ικαιωματα και κριματα αυτου τωι Ἰσραηλ. Ουκ
εποιησεν ουτω παντι εθνει. Ἄλλος, Ὅμοια. Και τα κριματα αυτου ουκ εδηλωσεν αυτοις.
Ὅρα πως παλιν απο των καθολικων επι τα μερικα μεταγει τον λογον, και των Ἰουδαιων
τα εξαιρετα, βουλομενος διεγειραι αυτους προς πλειονα σπουδην. Ἀρχομενος ουν του
ψαλμου περι των αισθητων διελεχθη και σωμα ωφελουντων, οιον ασφαλειας,
ευετηριας, ειρηνης· ενταυθα δε επι τα υψηλοτερα αναγει τον λογον, τον περι της
νομοθεσιας λογον αναπλων, οπερ μαλιστα ειδος ευεργεσιας, απαγειν κακιας,
χειραγωγειν προς αρετην, φωτιζειν διανοιαν. ∆ιο και Μωυσης ανω και κατω τουτο
στρεφων ελεγε· Ποιος ως ουτος λαος; το εθνος το μεγα, ωι εστιν αυτωι Θεος εγγιζων
αυτοις, ως Κυριος ο Θεος ημων, επι πασιν οις αυτον επικαλεσωμεθα; Και ο ∆αυιδ παλιν·
Ποιων ελεημοσυνας ο Κυριος, και κριμα πασι τοις αδικουμενοις. Ἐγνωρισε τας οδους
αυτου τωι Μωυσει, τοις υιοις Ἰσραηλ τα θεληματα αυτου. Και ο Ἰερεμιας· Ουτος ο Θεος
ημων· ου λογισθησεται ετερος προς αυτον. Ἐξευρε πασαν οδον επιστημης, και εδωκεν
αυτην Ἰακωβ τωι παιδι αυτου, και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι υπ' αυτου. Ἀλλ' ισως ειποι τις
αν· Και μη δηλωσας τοις λοιποις ανθρωποις, πως αυτους κολαζει; Ὅτι μεν γαρ κολαζει
και τους προ του νομου και τους πανταχου της οικουμενης αμαρτανοντας, δηλον εξ ων
ο Χριστος φησι· Βασιλισσα νοτου αναστησεται, και κατακρινει την γενεαν ταυτην. Και
παλιν· Ἄνδρες Νινευῗται αναστησονται και κατακρινουσι την γενεαν ταυτην. Παντως
γαρ δια τουτο ουτως ειρηται, ως κακεινων λογον υπεχοντων, και των μεν
επαινουμενων, των δε κολαζομενων. Ει δε μη ην δηλα αυτοις τα πρακτεα, πως ημελλον
κατακρινειν τουτους; Πως δε παλιν ελεγεν, οτι Το αιμα εκδικηθησεται απο του αιματος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

384

Ἄβελ του δικαιου εως του αιματος Ζαχαριου; πως δε και, Ἀνεκτοτερον εσται γηι
Σοδομων και Γομοῤρας; Τωι γαρ ειπειν, Ἀνεκτοτερον, ου τελειαν απαλλαγην, αλλα
κουφοτεραν τιμωριαν. ων ημαρτον, αυτους διδοναι δηλοι. Ει δε οι κολασθεντες ουτω
χαλεπως παλιν δικην διδοασι, τις των αλλων διαφευξεται; γʹ. Ὁρωμεν δε και τους επι
του κατακλυσμου δικην δεδωκοτας, και ετερους πολλους, και αυτον δε τον Καιν. Και ο
Παυλος δε φησι, το αυτο τουτο δηλων· Ἀποκαλυπτεται οργη Θεου απ' ουρανου επι
πασαν ασεβειαν και αδικιαν ανθρωπων των την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων· διοτι
το γνωστον του Θεου φανερον εστιν εν αυτοις. Ὁ γαρ 55.482 Θεος αυτοις εφανερωσεν.
Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε
αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι αυτους αναπολογητους. Ειτα τον περι του
βιου κινων λογον, ουδε ενταυθα αφιησιν αυτους ανευθυνους, ουτω λεγων· Οιτινες το
δικαιωμα του Θεου επιγνοντες, οτι οι τα τοιαυτα πρασσοντες αξιοι θανατου εισιν, ου
μονον αυτα ποιουσιν, αλλα και συνευδοκουσι τοις πρασσουσι. Λογιζηι δε τουτο, ω
ανθρωπε, ο κρινων τους τα τοιαυτα πρασσοντας, και ποιων αυτα, οτι συ εκφευξηι το
κριμα του Θεου; Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου, και της ανοχης, και της
μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του Θεου εις μετανοιαν σε αγει; Κατα
δε την σκληροτητα σου, και αμετανοητον καρδιαν, θησαυριζεις εαυτωι οργην εν ημεραι
οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του Θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα
αυτου· τοις μεν καθ' υπομονην εργου αγαθου, δοξαν και τιμην και αφθαρσιαν ζητουσι,
ζωην αιωνιον· τοις δε εξ εριθειας απειθουσι μεν τηι αληθειαι, πειθομενοις δε τηι αδικιαι,
θυμος και οργη και θλιψις και στενοχωρια επι πασαν ψυχην ανθρωπου του
κατεργαζομενου το κακον, Ἰουδαιου τε πρωτον, και Ἕλληνος. Ὁραις δια παντων των
ειρημενων πως απαντες οσοι γεγονασιν ανθρωποι, και προ του νομου, δικην διδοασι,
και οσοι της αρετης επεμελησαντο και ασεβειας απηλλαγησαν, αγαθων απολαυουσι;
Πως ουν η τουτο εσται, η εκεινο, ειπερ ουκ ᾔδεισαν το πρακτεον; Ει δε και ᾔδεισαν το
πρακτεον, φησι, πως λεγει, Ουκ εποιησεν ουτω παντι εθνει, και τα κριματα αυτου ουκ
εδηλωσεν αυτοις; Τι ουν εστι το ειρημενον, και τι ποτε δηλουν βουλεται; Ἄκουε.
Γραπτον νομον ουδενι των αλλων εδωκε· τον μεν γαρ φυσικον ενδοθεν ειχον απαντες
ενηχουντα, τι μεν καλον, τι δε ου τοιουτον. Ὁμου γαρ πλαττων τον ανθρωπον ο Θεος,
τουτο αυτωι ενεθηκε δικαστηριον αδεκαστον, την εν εκαστωι του συνειδοτος ψηφον.
Τοις δε Ἰουδαιοις εξαιρετον τι επραγματευσατο, το και δια γραμματων δηλωσαι τα
νομιμα. ∆ια τουτο και αυτος ουκ ειπεν, οτι Ουκ εποιησεν εν παντι εθνει, αλλ', Ουτως
ουκ εποιησε. Τουτεστιν, ου πλακας αυτοις επεμψεν, ου γραμματα, ου νομοθετην
Μωυσεα, ου ταλλα τα επι του Σινα ορους· αλλα τουτων απαντων εκ περιουσιας
Ἰουδαιοι μονοι απηλαυσαν· η μεντοι πασα φυσις η ανθρωπινη αρκουντα ειχε τον απο
του συνειδοτος νομον. Ἅπερ και ο Παυλος δηλων ελεγεν· Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον
εχοντα, φυσει τα του νομου ποιηι ουτοι νομον μη εχοντες, εαυτοις εισι νομος. ∆ιο και
μειζονος της κατακρισεως Ἰουδαιοι αξιοι, οτι μετα του φυσικου και τον γραπτον
λαβοντες, τοσαυτα παρηνομησαν. Ὥστε η πολλη του Θεου ευεργεσια πλειονος αυτοις
κατακρισεως υποθεσις γινεται 55.483 εῤραιθυμηκοσι. Κατα μεν ουν το ρητον αρκει τα
ειρημενα· ει δε τις επιθυμιαν εχει και κατα αναγωγην τον ψαλμον εκλαβειν, ου
παραιτησομεθα και ταυτην οδευσαι την οδον, ου λυμαινομενοι την ιστοριαν, μη
γενοιτο, αλλα μετ' εκεινης και ταυτα προστιθεντες τοις φιλοπονωτεροις, καθως αν οιον
τε ηι. Ἐπαινει, Ἱερουσαλημ, τον Κυριον· αινει τον Θεον σου, Σιων. Οιδεν Ἱερουσαλημ την
ανω ο Παυλος, περι ης λεγει· Ἡ δε ανω Ἱερουσαλημ ελευθερα εστιν, ητις εστι μητηρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

385

ημων· ωσπερ και Σιων οιδε την Ἐκκλησιαν, οταν λεγηι· Ου γαρ προσεληλυθατε ορει
ψηλαφωμενωι και κεκαυμενωι πυρι και γνοφωι και σκοτωι και θυελληι, αλλα
προσεληλυθατε Σιων πολει και Ἐκκλησιαι πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν ουρανοις.
∆υνατον ουν κατα αναγωγην και περι ταυτης λεγεσθαι το, Ἐπαινει, Ἱερουσαλημ, τον
Κυριον, αινει τον Θεον σου, Σιων· οτι ενισχυσε τους μοχλους των πυλων σου, ευλογησε
τους υιους σου εν σοι. Και γαρ της Ἱερουσαλημ ασφαλεστερον αυτην ετειχισεν, ου
μοχλοις και θυραις, αλλα τωι σταυρωι περιφραξας, και τηι αποφασει της οικειας
δυναμεως, δι' ης ανεστησεν αυτης πανταχου τον περιβολον, ειπων, οτι Πυλαι ᾅδου ου
κατισχυσουσιν αυτης. δʹ. Ἐν γουν προοιμιοις βασιλεις απαντες, και δημοι και πολεις, και
των δαιμονων αι φαλαγγες, και αυτη του διαβολου η τυραννις, και μυρια πραγματα
επεθεντο τηι Ἐκκλησιαι· και ομως παντα μεν εκεινα διελυθη και απωλετο· αυτη δε
αυξομενη προς υψος ηρθη τοσουτον, οτι και αυτους υπερεβη τους ουρανους. Ευλογησε
τους υιους σου εν σοι. Ὥσπερ εξ αρχης ειπεν, Αυξανεσθε, και πληθυνεσθε, και
πληρωσατε την γην, και δια της γης απασης ο λογος διεδραμεν· ουτω μετα ταυτα,
Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη· και οτι Κηρυχθησεται το Ευαγγελιον τουτο εν
ολωι τωι κοσμωι· και αυτα της οικουμενης τα περατα εν βραχειαι καιρου ροπηι κατελαβε το
επιταγμα. ∆ιο και ελεγεν· Ὁ κοκκος του σιτου, εαν πεσων εις την γην μη αποθανηι,
αυτος μονος μενει· εαν δε αποθανηι, πολυν καρπον φερει. Και παλιν, Ὅταν υψωθω,
παντας ελκυσω προς εμαυτον. Παρα μεν ουν την αρχην εξ ενος εγενοντο πολλοι, νομωι
φυσεως του πληθους αυξομενου· διο και σχολαιοτερον το πραγμα προηιει· επι δε των
αποστολων ου νομωι φυσεως, αλλα χαριτι το πληθος επεδιδου· διοπερ ευθεως εν μιαι
ημεραι τρισχιλιοι, ειτα πεντακισχιλιοι, ειτα μυριοι, ειτα πασα η οικουμενη δια της καλης
ταυτης αναγεννησεως τεχθεντες, ηυξηθησαν τε και επληθυνθησαν, και την ευλογιαν
δια των εργων ην ελαβον επεδειξαντο· Ου γαρ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος,
αλλ' εκ της του Θεου χαριτος εγεννηθησαν. Ὁ τιθεις τα ορια σου ειρηνην. Τουτο
μαλιστα περι της Ἐκκλησιας αν τις ειποι κυριως· και το δη θαυμαστοτερον, οτι
πολεμουμενη ειρηνης απελαυε, και παντων επιβουλευοντων τηι αδειαι ενετρυφα. ∆ιο
και ελεγεν· Ειρηνην την εμην αφιημι υμιν, ειρηνην την εμην διδωμι υμιν. Και στεαρ
πυρου εμπιπλων σε. ∆υνατον και επι της Ἐκκλησιας τουτο 55.484 λαμβανεσθαι ετερως
εις πνευματικην τροφην, οτι αρτον ημιν δεδωκε τον της ζωης. Ὁ αποστελλων τον
λογον αυτου τηι γηι· εως ταχους δραμειται ο λογος αυτου. Ποιος λογος, ειπε μοι. Ὁ δια
των αποστολων, ο πτερου κουφοτερον παντα περιδραμων. ∆ιο και ο ∆αυιδ τουτο
αλλαχου αινιττομενος λεγει· Κυριος δωσει ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι.
Ει δε τις αμφιβαλλοι των ανοητων, απο των κατα τα στοιχεια γινομενων λαμβανετω
την αποδειξιν, και μανθανετω πως η χιων αθροον επεισι, και εν μιαι καιρου ροπηι πασαν
καλυπτει την γην, ουκ εκ περιοδου επιουσα τωι προσωπωι ταυτης, αλλ' αθροον αυτην
περιστελλουσα. Ἐπειδη τοινυν προφητης ην, και εικος αυτον τα μελλοντα
προαναφωνουντα και αινιττομενον κατα αναγωγην ταυτα λεγειν, ακολουθως τωι περι
των στοιχειων ενδιατριβει λογωι. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Μελλει πασα η γη τωι λογωι
του Θεου κατηχεισθαι, και μετα πολλου του ταχους, και εν βραχει καιρωι. Ειτα ινα μη τις
αμφιβαλληι, ει Ἰουδαιοι εθνος εν τοσουτωι χρονωι τοσαυτης απολαυσαν επιμελειας ου
γεγονε δοκιμον, πως τους την οικουμενην οικουντας εν βραχει καιρωι δυνατον
μεταῤρυθμισθηναι, εις βεβαιωσιν του λογου τα απο των στοιχειων παραδειγματα
παραλαμβανει, την χιονα, την ομιχλην, τον κρυσταλλον, απερ μαλιστα εν μιαι καιρου
ροπηι γινεται. Μη τοινυν απιστησηις, ει και τα της γνωμης αυτων μελλοι μεταβαλλεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

386

ευκολως. Ἀλλα πολλοι οι ανθισταμενοι; Ἀλλα και ουτοι εκστησονται και
παραχωρησουσιν. Ει γαρ ψυχος ολιγον σφοδροτερον γινομενον ουδεις ενεγκειν
δυναται, αλλ' εικουσιν αυτωι παντες και παραχωρουσι· πολλωι μαλλον τωι λογωι και τωι
επιταγματι αυτου παντα εκστησεται τα εναντιουμενα. Και γαρ τας ουσιας ικανος
μεταθειναι, και μη ουσας παραγαγειν, και εις τοσαυτην αυξησαι δυναμιν, ως πασι και
ανυποιστα ταυτα γινεσθαι. Ὁ απαγγελλων τον λογον αυτου τωι Ἰακωβ, δικαιωματα και
κριματα αυτου τωι Ἰσραηλ. Ἐνταυθα και τον Ἰακωβ ουκ αν τις αμαρτοι τον πνευματικον
ειπων, και τον Ἰσραηλ, ον και Παυλος οιδε λεγων, Ειρηνη υμιν και επι τον Ἰσραηλ του
Θεου· ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΗʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινειτε τον Κυριον εκ των ουρανων, αινειτε αυτον εν τοις υψιστοις.
Αινειτε αυτον, παντες οι αγγελοι αυτου.
αʹ. Ἔθος τοιουτον τοις αγιοις δια πολλην ευγνωμοσυνην, επειδαν μελλωσιν
ευχαριστειν τωι Θεωι, πολλους καλειν κοινωνους της ευφημιας, και παρακαλειν
συνεφαπτεσθαι της καλης ταυτης λειτουργιας αυτοις. Τουτο και οι παιδες οι τρεις
πεποιηκασι, την κτισιν απασαν, ηνικα ησαν εν τηι καμινωι, προς την ευφημιαν της υπερ
αυτων ευεργεσιας καλεσαντες και προς την του Θεου υμνωιδιαν. Τουτο και ουτος
ενταυθα ποιει, εκατερον τον κοσμον καλων, τον ανω, τον κατω, τον αισθητον, τον
νοητον. Τουτο και ο προφητης Ἡσαΐας, ως οταν λεγηι· Ευφραινεσθωσαν οι ουρα 55.485
νοι, και αγαλλιασθω η γη, οτι ηλεησεν ο Θεος τον λαον αυτου. Και αυτος δε ουτος
παλιν, οταν λεγηι· Ἐν εξοδωι Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου, οικου Ἰακωβ εκ λαου βαρβαρου, τα
ορη εσκιρτησαν ωσει κριοι, και οι βουνοι ως αρνια προβατων. Και αλλαχου παλιν ο
Ἡσαΐας· Νεφελαι ρανατωσαν δικαιοσυνην. Ἅτε γαρ ουκ οντες ικανοι μονοι προς την
ευφημιαν του ∆εσποτου, περιερχονται παντας κοινωνους λαβειν της υμνωιδιας. Και
τουτο συνεχως μαλιστα ουτος ποιει, ως οταν λεγηι, Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες
αγγελοι Θεου. Και παλιν, ∆υνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον αυτου. Και ετερον δε τι
παλιν εκ τουτων κατασκευαζει. Ποιον δη τουτο; Το μηδενα των αλογωτερων νομισαι
δυο δημιουργους ειναι. Ἐπειδη γαρ αι κτισεις διαφοροι, και διεστηκασιν αλληλων ταις
ουσιαις η μεν γαρ εστιν αισθητη, η δε νοητη· η μεν ορατη, η δε αορατος· η μεν σωματων
εμπεπλησται, η δε εστιν ασωματος, ινα μη τις εκ της διαφορας των εργων διαφορους
δημιουργους επεισαγαγηι, ενα χορον ιστησιν, εξ απαντων μιαν αναγων αυτωι την
μελωιδιαν, και τον αυτον λεγων δειν υπο τε της ανω, υπο τε της κατω κτισεως
ανυμνεισθαι Θεον, δηλων και εντευθεν, οτι εις εκατερας ο δημιουργος. Και προτερον
ανωθεν αρχεται, λεγων· Αινειτε αυτον, παντες οι αγγελοι αυτου· αινειτε αυτον, πασαι
αι δυναμεις αυτου. Ἕτερος, Πασαι αι στρατιαι αυτου· τα Χερουβιμ λεγων, τα Σεραφιμ,
τας Κυριοτητας, τας Ἀρχας, τας Ἐξουσιας. Τουτο σφοδρα εκκαιομενης ψυχης, τουτο
φιλτρου πεπυρωμενου, το παντας διεγειρειν προς την ευφημιαν του ποθουμενου· τουτο
συνεχως εντρυφωσης διανοιας τηι περι του Θεου εννοιαι, εκπληττομενης, θαυμαζουσης
την δοξαν αυτου, ανακειμενης αυτωι. Αινειτε αυτον, ηλιος και σεληνη· αινειτε αυτον,
παντα τα αστρα και το φως. Ἕτερος, Ἀστερες φωτος. Αινειτε αυτον, οι ουρανοι των
ουρανων· και το υδωρ το υπερανω των ουρανων αινεσατωσαν το ονομα Κυριου. Ὅτι
αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν. Ἔστησεν αυτα εις τον
αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος. Ἄλλος, Ἔστησεν αυτα διαμενειν αιωνιως.
Προσταγμα εθετο, και ου παρελευσεται. Τινος ενεκεν ολιγα περι των ουρανιων
387
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμεων ειπων, ταχεως απεπηδησεν εκειθεν, και εν τοις ορωμενοις τον λογον
αγαγων, ενταυθα αυτον μηκυνει, παντα καθ' εκαστον επεξιων, τα ανω, τα κατω; Ὅτι
ταυτα τοις τοτε ακουουσι σαφεστερα ην, ορωμενα και προ οφθαλμων κειμενα. ∆ιο και
Μωυσης αρχομενος της δημιουργιας, και μηδεν περι των ανω διαλεχθεις, μη μικρον, μη
μεγα, απ' ουρανου και γης ποιειται την αρχην, και διαβαινει λοιπον δια ηλιου και
σεληνης, και βοτανων, και νηκτων, και τετραποδων, και εις τον ανθρωπον καταλυει
τον λογον. Ουρανους δε ουρανων ενταυθα λεγων, ου πληθος ενδεικνυται, αλλ'
ουρανον ουρανου τον αυτον λεγει. Τηι γαρ Ἑβραιων φωνηι τον ουρανον εθος ουρανους
καλειν· καθαπερ και ετε 55.486 ρωθι φησιν· Ὁ ουρανος του ουρανου τωι Κυριωι· την δε
γην εδωκε τοις υιοις των ανθρωπων. Και το υδωρ το υπερανω των ουρανων. Ἤκουες
και Μωυσεως λεγοντος, οτι των υδατων τα μεν ειασε κατω, τα δε υπερ των νωτων των
ουρανιων μετεωριζεσθαι παρεσκευασεν, εν τωι μεσωι της αβυσσου πηξας το στερεωμα,
και υπερ των νωτων αφεις τα υδατα μενειν. Και πως ταυτα αινει, ισως ειποι τις αν, ου
φωνην εχοντα, ου γλωτταν, ου ψυχην, ου λογισμον, ου νουν, ου φωνητικον οργανον,
ου διανοιαν; Ὅτι δυο δοξολογιας τροποι· εις μεν, ο δια ρηματων, ετερος δε, ο δι' οψεως,
και τριτος δε μετα τουτων, ο δια βιου και εργων. Και γαρ και ανθρωπων ου
φθεγγομενων μονον, αλλα και σιγωντων, δοξα αναφερεται τωι Θεωι· ωσπερ και ο
Χριστος φησι· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσιν υμων τα
καλα εργα, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Και παλιν, Τους
δοξαζοντας με δοξασω. Ἔστι και δια γλωττης δοξολογια, ως και Μωυσης εδοξασε μετα
της Μαριας λεγων· Ἄσωμεν τωι Κυριωι· ενδοξως γαρ δεδοξασται. Ἔστι και η δια της
κτισεως αυτης, ως αυτος ουτος φησιν· Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου· ποιησιν δε
χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα. Ουτω και ενταυθα αινει αυτον η κτισις τωι
καλλει, τηι θεσει, τωι μεγεθει, τηι φυσει, τηι χρησει, τηι διακονιαι, τηι διαμονηι, τηι
λυσιτελειαι τηι εξ αυτων γινομενηι. Ὅταν ουν λεγηι, Αινειτε τον Κυριον, αγγελοι,
δυναμεις, ουρανοι, σεληνη, ηλιος, αστερες, το υδωρ το υπερανω των ουρανων, τουτο
λεγει, οτι εκαστον των γινομενων αξιον της του πεποιηκοτος σοφιας, και πολλου γεμει
του θαυματος· οπερ συντομως ο Μωυσης εν προοιμιοις ελεγε· Και ειδεν ο Θεος οσα
εποιησε, και ιδου καλα λιαν· ουτω καλα, ως δοξαζειν τον πεποιηκοτα, και τον θεατην
εναγειν εις ευφημιαν του τεκτηναμενου.
βʹ. Αινον ουν τουτον φησι, το καλλος των γενομενων τικτον υμνολογιαν τωι
πεποιηκοτι. Ὅπερ και ο Παυλος δηλοι· Τα γαρ αορατα απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης. Και ο προφητης
δε ουτος, ειπων τα κτισματα, και τηι οψει των θεωμενων καταλιπων το καλλος αυτων
καταμανθανειν και το μεγεθος και την χρειαν, αυτος ετεραν τιθησιν αιτιαν, λεγων, οτι
Αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν. Ἔστησεν αυτα εις τον
αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος. Προσταγμα εθετο, και ου παρελευσεται. Ὅτι μεν
ουν καλα και θαυμασια, και αυτη η οψις δηλοι· οτι δε και δημιουργον εχει, και ουκ
αυτοματα ταυτα, ουδε αγενητα, ικανον μεν και τουτο απο της ερμηνειας αυτης κατιδειν.
Ει δε τις αμφιβαλλοι, παρ' εμου μανθανετω, οτι δημιουργον εχει και ποιητην, και
προνοητην και κηδεμονα. ∆υο γαρ ενταυθα τιθησι, μαλλον δε τρια· ει δε τις ακριβως
εξεταζοι, και τεσ 55.487 σαρα· οτι τε εποιησε, και εξ ουκ οντων εποιησε, και μετ'
ευκολιας εποιησε, και γενομενα διακρατει. Το μεν γαρ ειπειν, Αυτος ειπε, την ευκολιαν
δηλοι· ως και Παυλος δηλων ελεγε· Του ζωοποιουντος τους νεκρους, και καλουντος τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

388

μη οντα ως οντα· τωι ονοματι της κλησεως την ευκολιαν ημιν αινιττομενος. Ὅτι δε και
γενομενα διακρατει, αυτος ο προφητης παλιν δεικνυσιν επαγαγων, Ἔστησεν αυτα εις
τον αιωνα, και εις τον αιωνα του αιωνος. Προσταγμα εθετο, και ου παρελευσεται. Ὅρα
και ενταυθα παλιν την εξουσιαν, την αυθεντιαν πως παρεδηλωσεν, ου τωι στηναι μονον,
αλλα και τωι ειπειν, Προσταγμα, ταις ανθρωπιναις λεξεσι την ενεργειαν αυτου
παραδηλων. Ὥσπερ γαρ σοι το ειπειν ευκολον, και το προσταξαι ραιδιον· ουτω τωι Θεωι
το ποιησαι ουκ οντα, και γενομενα διακρατησαι· μαλλον δε ουχ ουτως, αλλα και πολλωι
πλεον. Ουδε γαρ δυνατον παραστησαι της ευκολιας την υπερβολην, μεθ' ης ταυτα
εποιησε. Και το δη θαυμαστον, ουχ οτι διακρατει μονον, ουδε οτι εστηκασιν ακινητοι οι
νομοι της φυσεως, αλλ' οτι και χρονον ουτως απειρον. Ἐννοησον γουν ποσος αιων, και
ουδεν συνεχυθη των οντων· ου θαλαττα την γην επεκλυσεν, ουχ ηλιος τοδε το
ορωμενον κατεκαυσεν, ουκ ουρανος παρεσαλευθη, ου νυκτος, ουδε ημερας οροι
συνεχυθησαν, ουχ ωρων τροπαι, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν· αλλ' εκαστον και των
κατω και των ανω μετα πασης εστηκε της ακριβειας τους απαξ τεθεντας ορους εξ αρχης
αυτωι διατηρουν. Ειπων τοινυν περι της ανω κτισεως και των κατ' ουρανον, κατεισιν επι
την γην. Ὅπερ δε εποιησεν επι των ανω, αρξαμενος μεν απο των υπερουρανιων,
καταβας δε εις τα ουρανια, τουτο και ενταυθα ποιει απο των ουρανιων επι την γην
μεταπηδων. Ἐπειδη γαρ τινες εισι λεγοντες τα μεν κατ' ουρανον της του Θεου
δημιουργιας αξια ειναι, των δε επι γης επιλαμβανονται, δια το εν αυτηι ειναι σκορπιους
λεγοντες, εχεις, δρακοντας, και το λοιπον των θηριων γενος, και τα ακαρπα των
δενδρων, προς τουτους ωσπερ απολογουμενος, ετερως παλιν μεταχειριζει τον λογον.
Και ορα τι ποιει· Τα ωμολογημενα καλα αφεις, προβατα και βοας, ων και η πειρα την
χρειαν δεικνυσιν, ονους, καμηλους, και οσα προς την των αγωγιμων ημιν μετακομιδην
επιτηδεια, εν τοις δοκουσιν αχρηστοις ειναι περιαγει τον λογον, δρακοντας εις μεσον
αγων, και το απλωτον του πελαγους μερος, και τα δοκουντα λυπειν, οιον το πυρ, την
χαλαζαν, την χιονα, τον κρυσταλλον· ειτα τα ακαρπα των δενδρων, τα ορη· και παλιν
τα πεδια καταλιπων, τα υπτια και προς γεωργιαν επιτηδεια και καρπων ημερων φοραν,
επι τα ορη μεταβαινει και τους βουνους και τα ερημοτερα των χωριων, και των ερπετων
μεμνηται παντων. Ὥστε δε σαφεστερον ταυτα μαθειν, αξιον επακουσαι αυτων των
ρηματων. Μετα γαρ το ειπειν, Προσταγμα εθετο, και ου παρελευσεται, επηγαγεν· Αινειτε
τον Κυριον εκ της γης, δρα 55.488 κοντες και πασαι αβυσσοι· πυρ, χαλαζα; χιων,
κρυσταλλος, πνευμα καταιγιδος, τα ποιουντα τον λογον αυτου. Ἕτερος, Ἄνεμος
τυφωνος. Τα ορη και παντες οι βουνοι, ξυλα καρποφορα, και πασαι κεδροι· τα θηρια και
παντα τα κτηνη, ερπετα και πετεινα πτερωτα. Τινος ενεκεν ουτω μεταχειριζει τον
λογον; Ἐκ περιουσιας δεικνυς του Θεου την προνοιαν. Ει γαρ τα δοκουντα αχρηστα
ειναι, και πολεμια τωι γενει των ανθρωπων, ουτως εστι καλα, ουτω χρησιμα, ως και
αυτα υμνον αναφερειν τωι Θεωι και δοξολογιαν δια της οικειας δημιουργιας· εννοησον
οια τα αλλα. Και ει δοκει, επελθωμεν εκαστον των ειρημενων. ∆ρακοντες, φησι, και
πασαι αβυσσοι. ∆ρακοντας ενταυθα τα κητη λεγει, ως και αλλαχου, οταν λεγηι, ∆ρακων
ουτος, ον επλασας εμπαιζειν αυτωι. Και πολλαχου ιδοι τις αν το ζωον τουτο ουτω
καλουμενον.
γʹ. Και πως τουτο αινει τον ποιησαντα; φησι. Και πως ουκ αινει; Ὅταν γαρ ιδηις
το μεγεθος, την συμπηξιν του σωματος, ην εν τωι Ἰωβ η Γραφη διηγειται μετα πλειονος
της σαφηνειας· πως ου θαυμασεις τον δημιουργησαντα, ηλικον ζωον παρηγαγεν; Ου δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

389

το μεγεθος δε μονον, αλλ' οτι και χωριον αυτωι της θαλασσης το απλωτον απεκληρωσε
μερος. Και αξιον θαυμαζειν, πως ουχ υπερβαινει τους οικειους ορους, ζωον αγριον ον
και σφοδρα μεγιστον, αλλα μενει τοις οικειοις τοποις ενδιαιτωμενον, και ου μονον ουκ
εξεισι προς την γην, ουδε προς την οικουμενην χωραν, αλλ' ουδε της θαλαττης το προς
ναυτιλιαν επιτηδειον λυμαινεται μερος· ου δαπαναι των ιχθυων τα γενη, αλλ' εισω της
οικειας ενδιαιταται χωρας. Και ου ταυτα μονον αξιον θαυμαζειν, αλλα και την αβυσσον,
οση το βαθος εστιν. Ὅπερ δε επι του θηριου, τουτο και επι της θαλασσης εστιν ιδειν. Και
γαρ και αυτη ταις των πνευματων βιαις ουσα αφορητος, και τοσουτον πληθος υδατων
εχουσα, ουκ εκρηγνυται των οικειων ορων, ουκ επικλυζει την γειτονα γην, αλλα και
αυτη δεσμοις ακινητοις πεπεδηται· καιτοι γε ατακτος η των υδατων φυσις. Ὅταν δε και
πληθος τοσουτον ηι, και υπο τοσουτων πνευματων ωθηται, εννοησον ηλικου θαυματος
το μητε κατα την αταξιαν μητε τον ογκον μητε την βιαν εκπιπτειν της οικειας χωρας,
αλλα πασαν εν αταξιαι τοσαυτηι διατηρειν ευταξιαν. Ταυτα τοινυν αναλογιζομενος
δυνησηι και εντευθεν υμνον υφαινειν τωι Θεωι, και θαυμαζειν αυτου την δυναμιν, την
σοφιαν, την ισχυν, την εξουσιαν. Εισι δε και ετεροι λογοι αποῤρητοι τουτων, ους ο
ποιησας οιδεν αυτος. ∆ιο και τις ελεγε· Μη ειπηις, ∆ια τι τουτο; Εις τι τουτο; Παντα γαρ
εις χρειαν αυτου εγενετο. Πυρ, χαλαζα, χιων, κρυσταλλος, πνευμα καταιγιδος, τα
ποιουντα τον λογον αυτου. Ἐνταυθα και ετερον τι μετα των ειρημενων προστιθησιν. Ἐν
μεν γαρ τωι προτερωι ψαλμωι τουτο εθαυμαζεν, οτι εν βραχειαι καιρου ροπηι πασαν επεισι
την γην η χιων, ο κρυσταλλος, οτι πηγνυται, οτι μεταβαλλεται, οτι προς τα εναντια
μεθισταται· ενταυθα δε, οτι τε ουκ οντα γεγονε, και οτι γενομενα μενει, 55.489 και οτι
μενοντα διακονων ταξιν αναπληροι, καιτοι γε αλογα οντα, και το προσταγμα αυτου
μετα πολλης της υπακοης εις εργον εξαγει. Μαλλον δε και εναντια τηι φυσει εν
πολλακις επιταγμα ηνυσεν, ωσπερ επι της Βαβυλωνιας καμινου το τε καιον το πυρ και
δροσιζον, εκατερα πραττον εδεικνυτο. Τουτο ουν, φησιν, ευχαριστιας αξιον; Και πολλης
μεν ουν. Τον γαρ Θεον ομοιως ανυμνειν χρη, και κολαζοντα και ανιεντα κολασεως.
Ἀμφοτερα γαρ κηδεμονιας, αμφοτερα αγαθοτητος. Ἄνθρωποι μεν γαρ το μεν αγαθοτητι
ποιουσι, το δε πονηριαι και θυμωι· ο δε Θεος αμφοτερα φιλανθρωπιαι. Ὁμοιως γουν
αυτον ανυμνειν δει, και οτι εθηκεν εν παραδεισωι τον Ἀδαμ, και οτι εξεβαλε, και χαριν
ειδεναι ουχ υπερ της βασιλειας μονον, αλλα και υπερ της γεεννης. Και γαρ και ταυτην
εποιησε τε και ηπειλησεν, ωστε κακιας απαλλαξαι. Ὥσπερ ουν ιατρον ου τρεφοντα
μονον, αλλα και αγχοντα λιμωι, ουκ εις αγοραν μονον εξαγοντα, αλλα και εν οικοις που
κατακλειοντα, ουκ αλειφοντα μονον, αλλα και καιοντα και τεμνοντα θαυμαζομεν· ει
γαρ και εναντια τα γινομενα, αλλα προς εν οραι τελος· ουτω και τον Θεον υπερ απαντων
ανυμνειν χρη, και πολλωι πλεον, οσωι ο μεν Θεος, ο δε ανθρωπος· και οτι τα μεν τουτων
πολλακις και εις τουναντιον εξεβη, τα δε του Θεου μετα της προσηκουσης γινεται
σοφιας και κηδεμονιας. Ου τιμωρειται δε μονον χαλαζα και πυρ, αλλα και τιμωριας
απηλλαξε, και πολεμους εστησε, και εχθρους επιοντας απεκρουσατο. Ἢ ουκ οισθα εν
Αιγυπτωι οσα δια τουτων εθαυματουργηθη των στοιχειων, και επι των Ἰουδαιων, και
επι της γενεας της ημετερας; Και τοσαυτη η του κελευοντος δυναμις, οτι απερ δι'
αγγελων εποιει, των νοερων εκεινων και μεγαλων δυναμεων, ταυτα πολλακις και δια
των στοιχειων εθαυματουργει, ινα οταν και αγγελος ταυτα εργασηται, μηδεις των
ανοητοτερων εκεινωι λογιζηται, αλλα τωι επιταξαντι. Ἔστησεν ουν αγγελος πολεμον;
Ἔστησε και χαλαζα. Ἀνειλε τα πρωτοτοκα αγγελος; Ἀνειλε και καταιγις θαλαττης τον
δημον απαντα. Ὑπερ απαντων τοινυν ευχαριστει τωι φιλανθρωπωι Θεωι. Τα ορη και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

390

παντες οι βουνοι, ξυλα καρποφορα και πασαι κεδροι· τα θηρια και παντα τα κτηνη,
ερπετα, και πετεινα πτερωτα. Ὅρα πως τοις αχρηστοτεροις μαλλον εμφιλοχωρει, ορεσι
και ναπαις, και βουνοις, και θηριοις ερπετοις, και ξυλοις ακαρποις. Τα μεν γαρ
καρποφορα αυτοθεν δηλην εχει την χρειαν, ωσπερ και τα υπτια πεδια και τα ημερα ζωα·
τα δε θηρια, και τα ερπετα, και τα ορη, και τα ακαρπα δενδρα ποιαν ανυει χρειαν; φησι.
Πολλην μεν ουν, και σφοδρα την ζωην συνεχουσαν την ημετεραν. Και γαρ προς
οικοδομιας ορη και βουνοι και ξυλα ακαρπα σφοδρα ημιν επιτη 55.490 δεια, και ει μη
τουτων απελαυομεν, ουδεν εκωλυε διαφθειρεσθαι το γενος το ημετερον. Ὥσπερ ουν
επιδεομεθα των ημερων χωριων εις το τρεφεσθαι, ουτω δεομεθα και των ακαρπων
ξυλων και λιθων εις το τας οικιας οικοδομειν, και μυρια ετερα εντευθεν κατασκευαζειν.
δʹ. Ἀλλ' οι οφεις, φησι, και οι σκορπιοι, και οι δρακοντες, και οι λεοντες, τι
χρησιμον εισαγουσιν εις τον βιον; τι δε αυτων το κερδος; Πολυ και αφατον, και των
ημερων ουκ ελαττον. Ἐκεινα μεν γαρ προς την του σωματος χρειαν εστιν επιτηδεια·
ταυτα δε σοι και φοβον επιτειχιζει, και σωφρονειν παρασκευαζει, και εναγωνιον ποιει,
και αναμιμνησκει σε της εν τωι παραδεισωι του προπατορος αμαρτιας, και δεικνυσιν
οσων κακων αιτια η παρακοη. Ου γαρ τοιαυτα ην προ τουτου τα θηρια, φοβερα και
φευκτα τωι ανθρωπωι, αλλα τιθασσα και χειροηθη. Ἤγαγε γουν αυτα προς τον Ἀδαμ ο
Θεος, και αυτος επεθηκεν αυτοις τα ονοματα. Ὁ οφις τηι γυναικι διαλεγεται, και ουκ
αποπηδαι η Ευα. Ἐπειδη δε παρεβαθη η εντολη, και ο Θεος παρηκουσθη, ηκρωτηριασθη
τα της τιμης. Ὅταν τοινυν ιδηις λεοντα, οταν ιδηις οφιν, αναμιμνησκου των
διηγηματων, και ου μικραν σοι παρεξει ταυτα φιλοσοφιας υποθεσιν. Ἀναμιμνησκου δε
και του ∆ανιηλ, πως, επειδη προς την παλαιαν επανηλθεν εικονα, ευκαταφρονητα ην
αυτωι τα φοβερα θηρια· ωσπερ και Παυλωι η εχις· και ου μικραν εντευθεν καρπωσηι
σπουδην και επιμελειαν ψυχης. Μετα τουτων δε και ετερωθεν εστι θαυμασαι του Θεου
την οικονομιαν την επ' αυτοις και την διαταξιν. Ποιαν δε ταυτην; Ὅτι και τουτοις
αφωρισε χωρια απωικισμενα των πολεων, τας ερημιας· και ουτω φοβερα οντα ουκ
εμφιλοχωρει ταις πολεσιν, ουδε κατατρεχει τους ενδον οικουντας, αλλα στεργει και
αγαπαι την ερημον, ανωθεν του Θεου τουτο αυτοις συγκληρωσαντος, και τοπον
επιτηδειον εχειν και κληρον διαιτης. Ὅταν γαρ συ καθευδηις, τοτε εκεινα την ερημον
επεισιν. Ὅπερ και αλλαχου δεικνυσιν ο προφητης, ουτω λεγων· Ἔθου σκοτος, και
εγενετο νυξ· εν αυτηι διελευσονται παντα τα θηρια του δρυμου. Ειδες πως και νυν μενει
σοι της αρχης τα ιχνη, ει και ηκρωτηριασμενα, αλλ' ομως εχοντα αινιγμα της παλαιας
τιμης; Ὥσπερ γαρ δουλα, ουτως απυκισται και τωι καιρωι και τωι τοπωι· καν μη συ
τουτοις επελθηις, αυτα ουκ επεισιν, αλλ' ενδιαιταται ταις ερημοις. Ει δε αθυμεις και
δυσχεραινεις, τινος ενεκεν γεγονε θηρια, σφοδρα ανοηταινεις. Ἂν γαρ συ τα κατα
σαυτον καλως οικονομησηις, ουδεν εντευθεν βλαβησηι· ει δε απο θηριων δεχηι βλαβην,
εννοησον οτι και παρα ανθρωπων πολλακις χαλεπωτεραν εδεξω. Ἔστι γαρ και θηριου
ανθρωπος χαλεπωτερος. Το μεν γαρ προφανη την θηριωδιαν εχει, ουτος δε κρυπτει την
πονη 55.491 ριαν τωι της επιεικειας προσωπειωι, οθεν και πολλακις εστι δυσφυλακτος.
Ἀλλ' εαν νηφηις, ουτε θηριον, ουτε ανθρωπος σε δεινον τι εργασεται, αλλα και τα
μεγιστα ωφελησει. Και τι λεγω θηριον και ανθρωπος, οπου γε και αυτος ο διαβολος ου
μονον ουδεν εβλαψε τον Ἰωβ, αλλα και μυριων στεφανων αυτωι γεγονεν αφορμη; τι
λεγω θηριον και ανθρωπον, οπου γε και υπο των εν σοι κειμενων στοιχειων εαν
ραιθυμησηις πολλωι χαλεπωτερα πεισηι, οιον υπο χολης η φλεγματος, αν αμετριαι τινι την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

391

τουτων πλεονεξιαν περιιδηις; Ουτω πανταχοθεν νηφουσης χρεια διανοιας. Ἀλλ' ωσπερ
ραιθυμων μεγιστην εντευθεν υποστησηι βλαβην, ουτω νηφων και εγρηγορως ου την
τυχουσαν καρπωσηι παλιν ωφελειαν· το γαρ παν επι τηι σηι κειται γνωμηι. Ὅπερ ουν εστι
χιων εν τωι παντι, και πυρ και πνευμα, τουτο και εν τωι σωματι φλεγμα, και αιμα, και
χολη. Και δει μετα αριστου λογου ταυτα οικονομειν, ως καρπουσθαι τι παρ' αυτων
οφελος, αλλα μη βλαπτεσθαι. Και τι λεγω περι του σωματος, οπου γε και η ψυχη εχει
τινα, απερ εαν αφηις εις αμετριαν εξελθειν, νοσηματα γινεται, κολαζομενα δε,
βοηθηματα; Και γαρ ο θυμος, αν μεν εις δεον χρησηι, γεγονε σοι φαρμακον σωτηριας· αν
δε αμετρως, γεγονεν απωλειας υποθεσις. Και η επιθυμια, μετα μετρου μεν
οικονομουμενη, πατερα σε ποιει· και μην εις παιδοποιιαν γεγονε χρησιμος· αφιεμενη δε,
εις πορνειαν και μοιχειαν σε καταβαλλει πολλακις. Μη δη τα πραγματα αιτιω, αλλα
πανταχου την σην γνωμην, αν γαρ ταυτης αμεληις, και υπο σαυτου βλαβησηι, και υπο
του οικειου σωματος αποληι· αν δε ταυτης επιμεληι, ουδε υπο των δαιμονων, ουδε υπο
του διαβολου, μητι γε υπο θηριων, πεισηι τι δεινον και αηδες. Βασιλεις της γης, και
παντες λαοι. Ἄλλος, Παντα φυλα. Ἄρχοντες και παντες κριται γης. Νεανισκοι και
παρθενοι. Ἄλλος, Ἐκλεκτοι. Πρεσβυτεροι μετα νεωτερων, Ἄλλος, Μετα νεων.
Αινεσατωσαν το ονομα Κυριου. Παλιν ετερον ενταυθα κινει προνοιας ειδος, το των
αρχοντων· ο και Παυλος εν τηι προς Ῥωμαιους τιθησι, μετα πολλης της συνεσεως
δεικνυς, οτι της του Θεου σοφιας εργον εστι, το εις αρχοντας και εις αρχομενους τοδε το
παν διαταξαι. Θεου γαρ διακονος εστι σοι, φησιν, εις το αγαθον. Ἂν δε τουτο ανεληις, το
παν οιχεται. Ει γαρ νυν οντων αρχοντων και πολλων εν αυτοις διεφθαρμενων, τοσαυτη
του πραγματος εστιν η χρεια, ως και κακως διακειμενων πολλην γινεσθαι την
ωφελειαν, εννοησον ει καλως μετεχειριζον οι τας αρχας εγχειριζομενοι, ποσης αν το
γενος απηλαυσεν ευημεριας. Ἀλλα το μεν τυπωσαι τας αρχας, του Θεου γεγονεν εργον·
το δε πονηρους επι τουτο αγεσθαι, και μη εις δεον αυταις κεχρησθαι, της των ανθρωπων
πονηριας.
εʹ. Λεγει τοινυν, οτι και υπερ του βασιλεας ειναι, και υπερ του δικαστας ειναι, δει
μεγαλας ευχαριστιας αναφερειν τωι Θεωι. Της γαρ ευταξιας της των ανθρωπων
επιμελουμενος, και του μη θηριων αλογωτερον διακεισθαι τους πολλους, ωσπερ
ηνιοχειαν και κυβερνητικην, ουτως αρχας και βασιλειας εχαρισατο. Καν 55.492 αρχων
τοινυν ηις, ευχαριστει τωι φιλανθρωπωι Θεωι, οτι ελαβες αφορμην τοσαυτης επιμελειας·
καν αρχομενος, παλιν ευχαριστει, οτι εχεις τον επιμελουμενον, και ουκ αφιεντα σε υπο
των πονηρων επιβουλευεσθαι. Καν εις γηρας ελθηις, καν νεος ηις, ευχαριστει τωι Θεωι.
Τουτο γαρ μαλιστα δια παντων ο ψαλμος ουτος κατασκευαζει, οτι δει υπερ απαντων
αινειν αυτον, καν αρχων ηις, καν του λαου ηις. ∆ιο και τουτο δηλων, Και παντες, ειπε,
λαοι. Καν νεος, φησιν, ηις, καν γεγηρακως, καν γυνη, καν ανηρ. Ὅτι υψωθη το ονομα
αυτου μονου. Ἄλλος, Ὅτι υπερεχον. Ἡ εξομολογησις αυτου επι γης και ουρανου.
Ἄλλος, Και ο υμνος αυτου. Και υψωσει κερας λαου αυτου. Ὕμνος πασι τοις οσιοις
αυτου, τοις υιοις Ἰσραηλ, λαωι εγγιζοντι αυτωι. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἔδειξα μεν
και απο των ορωμενων απαντων αυτου την κηδεμονιαν, την δοξαν, την μεγαλωσυνην·
δει δε αυτον αινειν ου δια ταυτα μονον, αλλα και τουτων χωρις. Και γαρ και προ
τουτων, και τουτων ανευ, συγκεκληρωται αυτωι το υψος και η δοξα και η παρα παντων
ευχαριστια. Το και, Αυτου μονου, προς αντιδιαστολην των ουκ οντως θεων ειπεν. Ειτα
αναγων επι μειζονα τον ακροατην εννοιαν, παλιν απο της γης επι τον ουρανον αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

392

μετατιθησιν. Ὥσπερ γαρ αρχομενος απο του ουρανου προς την γην κατεβη, ουτως απο
των ορωμενων απαντων αναγει παλιν αυτον υπερ τον ουρανον, λεγων· Ἡ
εξομολογησις αυτου επι γης και ουρανου. Τουτεστιν, ει και αι ανω δυναμεις αι αορατοι
και νοεραι ου παυονται ευχαριστουσαι και ανυμνουσαι, αλλ' ομως ο τοσουτος και
τηλικουτος Θεος κατηξιωσε λαον αυτου και ημας ονομασαι, και ουκ ονομασαι μονον,
αλλα και επαραι και υψωσαι. ∆ιο και επηγαγε· Και υψωσει κερας λαου αυτου, ταυτηι
παλιν αυτους επισπωμενος προς μειζονα αυτου θεραπειαν, δεικνυς οτι ου της παρ'
αυτων δεομενος θεραπειας, πως γαρ ο φυσει συγκεκληρωμενην εχων την δοξαν και
τοσαυτην κτισιν υποτεταγμενην; αλλα δι' αγαθοτητα μονην ωικειωσατο αυτους εαυτωι,
και περιφανεις εποιησε και λαμπρους πανταχου της οικουμενης. Ὅπερ ουν και δηλων
ελεγεν· Ὕμνος πασι τοις οσιοις αυτου, τοις υιοις Ἰσραηλ, λαωι εγγιζοντι αυτωι. Ἵνα γαρ
μη ταυτηι παλιν ραιθυμοτερους ποιησηι και υπτιωτερους τωι λεγειν, και λαος αυτου, και
τουτωι μονωι θαῤρουντες της κατα ψυχην αμελωσι της αρετης· ειπων, Ὕμνος πασιν, ουχ
απλως ειπε, Τοις ανθρωποις, αλλα, Τοις οσιοις αυτου· και παλιν ειπων, Τοις υιοις
Ἰσραηλ, προσεθηκε, Λαωι εγγιζοντι αυτωι. Ἕτερος δε ερμηνευτης, αντι του Ὕμνος,
Ἔπαινος ειπεν. Ὃ τοινυνλεγει, τοιουτον εστιν· εαν ητε οσιοι, Ἐαν εγγιζητε αυτωι,
πολλης απολαυσεσθε δοξης. Τα μεν γαρ αυτου παντα διαρκη εστιν, ουτω πλουτουντος
και τοσαυ 55.493 την δοξαν εχοντος. ∆ει δε και τα παρ' ημων λοιπον ακολουθειν, και
πολλης απολαυσομεν και ημεις της περιφανειας, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΜΘʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Ἄσατε τωι Κυριωι ᾆσμα καινον.
αʹ. Κατα μεν αναγωγην το της Καινης ∆ιαθηκης ᾆσμα καινον ειρηται. Παντα γαρ
τοτε γεγονε καινα. ∆ιαθηκη· ∆ιαθησομαι υμιν διαθηκην, φησι, καινην. Κτισις· Ει τις εν
Χριστωι, φησι, καινη κτισις. Ἄνθρωπος· Ἀπεκδυσαμενοι, φησι, τον παλαιον ανθρωπον,
και ενδυσαμενοι τον νεον, τον ανακαινουμενον εις επιγνωσιν κατ' εικονα του
κτισαντος αυτον. ∆ια την καινην τοινυν ζωην, και τα αλλα παντα, ∆ιαθηκη Καινη
λεγεται, και ᾆσμα καινον το ταυτης αιδειν νυν ο προφητης προτρεπει. Κατα δε ιστοριαν,
ο επι νικαις, ο επι κατορθωμασιν, ο επι τροπαιοις εμελλον αιδειν, λαμπρον και επισημον.
Ἡ αινεσις αυτου εν Ἐκκλησιαι οσιων. Ὁραις πως προ των ρηματων την δια του βιου και
των εργων ευχαριστιαν επιζητει, και τουτους εις τον χορον αγει των υμνουντων; Ου
γαρ αρκει το δια ρηματων ευχαριστειν μονον, αν μη και η δια της πραξεως αρετη
συμβαινηι. Ἡ αινεσις αυτου εν Ἐκκλησιαι οσιων. Και ετερον τι ενταυθα παιδευει.
∆εικνυσι γαρ, οτι ομου και μετα συμφωνιας απασης δει τας ευφημιας αναφερειν.
Ἐκκλησια γαρ συστηματος και συνοδου εστιν ονομα. Ευφρανθητω Ἰσραηλ επι τωι
ποιησαντι αυτον. Προ των ιδικων ευεργεσιων τιθησι την καθολικην, μονονουχι τουτο,
δι' ων επηγαγε, παραινων και λεγων· Ευχαριστει τωι Θεωι, οτι ουκ οντα σε παρηγαγε, και
ψυχην ενεπνευσεν. Ου μικρον γαρ και τουτο ευεργεσιας μερος. Ἐνταυθα δε και πλεον τι
δεικνυσιν. Ου γαρ απλως την δημιουργιαν, αλλα την οικειοτητα εμφαινει τωι ουτως
ειπειν· και ευχαριστειν παρακελευεται, ουχ οτι εποιησεν αυτον, αλλ' οτι και οικειον
λαον. Ὁραις πως ενων αυτον τωι Θεωι και συναπτων ουχ απλως ευχαριστειν βουλεται,
αλλα μετα ηδονης, μετα ευφροσυνης, και διαθερμαινομενον την διανοιαν; Ταυτα γαρ
παντα δια του, Ευφρανθητω, ηινιξατο. Την διαθεσιν ουν ζητει του ευχαριστουντος, ινα
393
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκκαιηται τωι ποθωι, ινα διεγειρηται τωι φιλτρωι, ινα ολος ανακεηται τωι υμνουμενωι
Θεωι· καθαπερ και αλλαχου το αυτο δηλων ελεγεν, Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι
τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο Θεος. Και παλιν,
Ἐδιψησεν η ψυχη μου προς τον Θεον τον ισχυρον, τον ζωντα. Και παλιν, Ἐδιψησε σε η
ψυχη μου, ποσαπλως σοι η σαρξ μου, εν γηι ερημωι, και αβατωι, και ανυδρωι· οπερ ετερος
ερμηνευτης, Ὡς εν γηι διψαδι, ειπε. Βουλομενος γαρ την διαθεσιν της εαυτου
παραστησαι ψυχης και τον ποθον, γηι παραβαλλει διψαδι, ελαφωι διψωσηι. Και δια
ρηματων δε παλιν τον αυτον ποθον ενδεικνυται, λεγων· Ποτε ηξω και οφθησομαι τωι
προσωπωι του Θεου; Τοιαυται γαρ αι των αγιων ψυχαι, ωσπερ και η Παυλου στεναζουσα
εποιει τηι μελλησει της εντευθεν 55.494 αποδημιας. Και υιοι Σιων αγαλλιασθωσαν επι
τωι βασιλει αυτων. Ὁραις οτι τουτο, οπερ εφθην ειπων, ενταυθα αινιττεται, την
οικειωσιν, το εξαιρετον αυτου ειναι λαον; ∆ια δη τουτο και επηγαγε το, Ἐπι τωι βασιλει
αυτων, τουτο δηλων. Ου γαρ δη κατα τον της δημιουργιας λογον μονον ην βασιλευς,
αλλα και κατα τον της οικειωσεως. Αινεσατωσαν το ονομα αυτου εν χορωι. Ὅρα παλιν
και ταυτην την συμφωνιαν διαλαμπουσαν. ∆ια γαρ τουτο χοροι, ινα κοινηι παντες και
ομοθυμαδον αναφερωσι τας ευφημιας. Τουτο και Παυλος δηλοι λεγων, Μη
καταλιμπανοντες την επισυναγωγην εαυτων. Και αυτη δε η ευχη τουτο αινιττεται, απο
του κοινου παντων αναφερομενη· Πατερ ημων, ο εν τοις ουρανοις· και, Ἄφες ημιν τα
οφειληματα ημων· και, Μη εισενεγκηις ημας εις πειρασμον· και, Ῥυσαι ημας απο του
πονηρου· τωι πληθυντικωι ονοματι κεχρημενους. Ουτω και το παλαιον επαιδευοντο μετα
συμφωνιας ψαλλειν και αιδειν τωι Θεωι, πανταχοθεν εις αγαπην αλειφομενοι και
ομονοιαν· Ἐν τυμπανωι και ψαλτηριωι ψαλατωσαν αυτωι. βʹ. Τινες μεν και τουτων των
οργανων τον λογον κατα αναγωγην εκλαμβανοντες, λεγουσιν οτι το μεν τυμπανον την
νεκρωσιν της σαρκος ημων επιζητει, το δε ψαλτηριον το προς τον ουρανον βλεπειν. Και
γαρ ανωθεν το οργανον τουτο κινειται, ου κατωθεν, ωσπερ η κιθαρα. Ἐγω δε εκεινο αν
ειποιμι, οτι το παλαιον ουτως ηγοντο δια των οργανων τουτων, δια την παχυτητα της
διανοιας αυτων, και το αρτι απεσπασθαι απο των ειδωλων. Ὥσπερ ουν τας θυσιας
συνεχωρησεν, ουτω και ταυτα επετρεψε, συγκαταβαινων αυτων τηι ασθενειαι. Ἀπαιτει
τοινυν ενταυθα το μεθ' ηδονης αιδειν· τουτο γαρ εστι το, Αινεσατωσαν το ονομα αυτου
εν χορωι, το μετα συμφωνιας, το μετα βιου καθαρου. Ειτα παλιν εις πλειονα προθυμιαν
αυτους διεγειρων, λεγει και του υμνουμενου την ευνοιαν την περι αυτους. Ἐπαγει γαρ·
Ὅτι ευδοκει Κυριος εν τωι λαωι αυτου. Τι ταυτης ισον γενοιτ' αν της ευημεριας, οταν ο
Θεος ιλεως ηι; Και υψωσει πραεις εν σωτηριαι. Ὅρα παλιν πως και τα του Θεου τιθησι,
και τα των ανθρωπων. Ὥσπερ ουν ανω την ευχαριστιαν παρ' αυτων απαιτων, και τα
του Θεου εισηγε, λεγων· Ὅτι ευδοκει Κυριος εν τωι λαωι αυτου· ουτω και ενταυθα παλιν
επαγγελλομενος τα παρα του Θεου, απαιτει και τα παρα ανθρωπων, λεγων· Και υψωσει
πραεις εν σωτηριαι. Το μεν γαρ υψωσαι, του Θεου· το δε πραον ειναι, των ανθρωπων. Ου
γαρ γινεται τα παρα του Θεου, εαν μη τα παρα ανθρωπων προηγησηται. Και ορα της
δωρεας το μεγεθος. Ουκ ειπε, Σωσει, απλως, αλλ', Ὑψωσει εν σωτηριαι Τουτεστιν, Ουκ
απαλλαξει των δεινων μονον, αλλα και περιβλεπτους ποιησει και περιφανεις, μετα της
σωτηριας και την δοξαν αυτοις παρεχων. Τουτο γουν και διασαφων επηγαγε παλιν,
λεγων· Καυχησονται οσιοι εν δοξηι. Ὥσπερ εκει πραεις επιζητει, ουτως ενταυθα οσιους.
Πανταχου γαρ ο Θεος μετα θαυματων τα εαυτου παντα επιδεικνυται. Ουτως αυτους
απηλλαξεν Αιγυπτου, ουτως επανηγαγεν απο Βαβυλωνος, ουκ εν τηι των δεινων
απαλλαγηι, αλλα και εν τωι θαυματι των γινομενων λαμπροτερους αυτους 55.495
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

394

εργασαμενος. Και αγαλλιασονται επι των κοιτων αυτων. Πολλην δεικνυσι την αδειαν,
εξ ων ουτως επηγαγε, πολλην την ανεσιν, πολλην την ευφροσυνην, πολλην την
ηδονην. Ταυτα δε λεγει, ωστε ειδεναι αυτους, οτι ουκ οικειοις οπλοις, ουδε οικειαι
δυναμει, αλλα τηι του Θεου ροπηι το παν γεγονε, και οτι ταυτην επισπασθαι δει δια
ταπεινοφροσυνης και πραοτητος. Αι υψωσεις του Θεου εν τωι λαρυγγι αυτων, και αι
ρομφαιαι διστομοι εν ταις χερσιν αυτων· του ποιησαι εκδικησιν εν τοις εθνεσιν,
ελεγμους εν τοις λαοις. Ἐνταυθα τον μετα χορειας πολεμον δηλοι, και οτι αιδοντες και
υμνουντες ουτω περιεσονται. Ὑψωσεις γαρ τας υμνολογιας, τας ψαλμωιδιας, τας
ευχαριστιας λεγει. ∆ιο και ετερος τας Ὑψωσεις, Ὑμνολογιας ειπε. Του ποιησαι
εκδικησιν εν τοις εθνεσιν, ελεγμους εν τοις λαοις. Τι εστι τουτο; Ἐπειδη τον παντα
χρονον κρατησαντες ωνειδιζον, ελεγξαι αυτους δια των εργων επαγγελλεται, και δειξαι
δια των εργων αυτων, οτι ουχ η του Θεου ασθενεια, αλλ' αι αυτων αμαρτιαι εδωκαν
αυτοις κρατησαι. Ὅτε γουν δικην εδοσαν ικανην, ενευσε μονον ο φιλανθρωπος Θεος,
και τα πραγματα εις θαυμαστην ηλθε μεταβολην. Και ορα της νικης την υπερβολην.
Ἐπαγει γαρ και λεγει· Του δησαι τους βασιλεις αυτων εν πεδαις, και τους ενδοξους
αυτων εν χειροπεδαις σιδηραις. Ειδες περιουσιαν ισχυος; Ου γαρ απηλασαν τους
πολεμιους μονον, ουδε απωσαντο. αλλα και δεσμωτας λαβοντες επανηλθον, πασιν
επιδεικνυμενοι του Θεου την ισχυν. Του ποιησαι εν αυτοις κριμα εγγραπτον. Τι εστι,
Κριμα εγγραπτον; Φανερον, ωμολογημενον, ου δυναμενον ληθηι παραδοθηναι. Τα γαρ
του Θεου τοιαυτα· και τωι μεγεθει των κατορθωματων, και τηι της θαυματουργιας
υπερβοληι εις παντα διατεινεται τον χρονον. Τοιαυτη ουν εσται η νικη, φησι, και
τοιουτον το τροπαιον, ως απασιν ειναι δηλον, ουτω σαφες, καθαπερ εν στηληι
γεγραμμενον, και μηδεποτε εξαλειφομενον. ∆οξα αυτη εστι πασι τοις οσιοις αυτου. Ποια
αυτη; Το νικησαι, μαλλον δε ου το νικησαι απλως, αλλα το ουτω νικησαι, δια της του
Θεου συμμαχιας, δια της ανωθεν ροπης. Ὅρα δε πως των οσιων μεμνηται, διεγειρων
αυτους εις την του βιου και της αρετης επιμελειαν. Ἐμοι δε δοκει, ουχι την νικην μονον
λεγει δοξαν, αλλα και τον αινον, και τας μελωιδιας, και τους υμνους, παιδευων δια
παντων, οτι Θεον ανυμνουντες, μεγαλην εαυτοις περιθησουσι δοξαν, και λαμπροτερους
εαυτους αποφανουσι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η
δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΝʹ ΨΑΛΜΟΝ.
Αινειτε τον Θεον εν τοις αγιοις αυτου.
Ἄλλος, Ἐν τωι αγιωι αυτου. Ἄλλος, Ἐν τωι ηγιασμενωι αυτου. Ἢ περι του λαου
ενταυθα τουτο λεγει, η περι βιου αγιου και ανδρων αγιων. Ὅρα δε πως το βιβλιον
κατεκλεισε παλιν εις ευχαριστιαν, παιδευων ημας οτι 55.496 τουτο και αρχην και τελος
ειναι δει και των πραγματων και των ρηματων ημων. ∆ιο και Παυλος φησι· Παν ο τι αν
ποιητε εν λογωι και εργωι, παντοτε ευχαριστειτε τωι Θεωι και Πατρι δι' αυτου. Ουτω και
της ευχης ημων το προοιμιον εντευθεν εχει την αρχην. Το γαρ λεγειν, Πατερ ημων,
ευχαριστουντων εστιν επι ταις γεγενημεναις δωρεαις, και πασας αυτας δια του
ονοματος τουτου δεικνυντων. Ὁ γαρ ειπων Πατερα, την υιοθεσιαν ωμολογησεν· ο δε
την υιοθεσιαν ομολογησας, την δικαιοσυνην, τον αγιασμον, την απολυτρωσιν, την των
αμαρτηματων αφεσιν, του Πνευματος την χορηγιαν ανεκηρυξε. ∆ει γαρ ταυτα παντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

395

προυπαρξαι, ωστε της υιοθεσιας ημας ουτως απολαυσαι, και καλεσαι Πατερα αξιωθηναι.
Ἐμοι δε ετερον δοκει αινιττεσθαι λεγων· το γαρ, Ἐν τοις αγιοις αυτου, τουτο εστι, δια
τους αγιους αυτου. Ευχαριστειτε ουν, οτι τοιαυτην πολιτειαν εις τον βιον εισηγαγεν, η
τους ανθρωπους αγγελους εποιησε. ∆ιο προτερον, Ἐν τοις αγιοις ειπων, τοτε επηγαγεν·
Αινειτε αυτον εν στερεωματι δυναμεως αυτου· εμφαινων οπερ εφθην ειπων. Τουτο γαρ
μαλλον τωι Θεωι περισπουδαστον, η εκεινο. Και γαρ ουρανος δια τον ανθρωπον γεγονεν,
ουκ ανθρωπος δια τον ουρανον. Ἕτερος δε αντι του, Ἐν στερεωματι, Τωι ακαθαιρετωι
ειπε. Και αλλος, Ἐν στερεωματι κρατους αυτου. Και ετερον δε μοι δοκει αινιττεσθαι
παλιν, ως εν τωι προτερωι ψαλμωι. Ὡς γαρ εκει ειπεν, Αινειτε αυτον οι αγγελοι αυτου·
ουτω και ενταυθα, Αινειτε αυτον εν στερεωματι αυτου· τουτεστιν, οι οντες εν
στερεωματι αυτου. Ου γαρ παυεται συνεχως κοινωνους λαμβανων της ευφημιας τας
ανω δυναμεις. Αινειτε αυτον επι ταις δυναστειαις αυτου. Ἄλλος, ∆ια των δυναστειων
αυτου. Ὁ δε Ἑβραιος φησιν, Βεγεβουροθαυ. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Αινειτε αυτον δια
τας δυναστειας αυτου, δια την δυναμιν αυτου, δια τα θαυματα αυτου, δια την ισχυν, ην
δια παντων επιδεικνυται, των ανω, των κατω, των κοινηι, των ιδιαι, των καθ' εκαστον,
των διηνεκως. Αινειτε αυτον κατα το πληθος της μεγαλωσυνης αυτου. Και πως τουτο
δυνατον, αντιῤροπον του πληθους της μεγαλωσυνης αυτου αινον αναγαγειν; Ου τουτο
λεγει, οτι αντιῤροπον, αλλ' οσον, φησι, δυνατον εκτεινειν, εννοων το πληθος της
μεγαλωσυνης αυτου, τοιουτον ως εγχωρει σοι αναφερε, και οιον εικος τοιουτωι μεγαλωι
Θεωι και μεθ' υπερβολης μεγαλωι αναφερειν υμνον ανθρωπον οντα· και γαρ αξιον
ουδεις ανενεγκειν δυναται. Ειδες ποθον ψυχης; ειδες εκκαιομενην διανοιαν,
βιαζομενην, φιλονεικουσαν και την οικειαν ασθενειαν υπερβηναι, και αναπτηναι
λοιπον προς αυτον τον ουρανον, συνδεδεμενην τωι Θεωι, ανακειμενην αυτωι πολλωι τωι
ποθωι; Αινειτε αυτον εν ηχωι σαλπιγγος. Ἄλλος, ∆ι' ηχου κερατινης. Αινειτε αυτον εν
ψαλτηριωι και κιθαραι. Ἄλλος, ∆ια ναβλας και λυρας. Αινειτε αυτον εν τυμπανωι και
χορωι· αινειτε αυτον εν χορδαις και οργανωι. Ἄλλος, ∆ια χορδων και κιθαρας. Αινειτε
αυτον εν κυμβαλοις ευηχοις· αινειτε αυτον εν κυμβαλοις αλαλαγμου. Ἄλλος, Ἐν
κυμβαλοις σημασιας. Πασα πνοη αι 55.497 νεσατω τον Κυριον. Ἄλλος, Ἀναπνοη. Παντα
ανακινει τα οργανα, και δια παντων την μελωιδιαν αναφερεσθαι παρακελευεται,
διαθερμαινων την διανοιαν αυτων και ανεγειρων. Ὥσπερ ουν Ἰουδαιοις δια παντων
των οργανων, ουτως ημιν παρακελευεται δια παντων των μελων ανυμνειν τον Θεον,
δι' οφθαλμου, δια γλωττης, δι' ακοης, και δια χειρος. Ὅπερ ουν και ο Παυλος δηλοι
λεγων· Παραστησατε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την
λογικην λατρειαν υμων. Αινει γαρ και οφθαλμος, οταν μη ακολαστα βλεπηι· και γλωττα,
οταν ψαλληι· και ακοη, οταν μη δεχηται πονηρα αισματα, μηδε κατηγοριας του πλησιον·
και διανοια, οταν μη δολους ραπτηι, αλλα αγαπην βρυηι· και ποδες, οταν μη επι πονηριαν
τρεχωσιν, αλλ' επι αγαθων εργων οικονομιαν· και χειρες, οταν μη επι αρπαγην και
πλεονεξιαν και πληγας, αλλ' επι ελεημοσυνην και την των αδικουμενων προστασιαν
εκτεινωνται. Τοτε γινεται κιθαρα εμμελης ο ανθρωπος, παναρμονιον τινα μελωιδιαν και
πνευματικην αναφερων τωι Θεωι. Και τα οργανα δε εκεινα δια τουτο επετετραπτο τοτε,
δια τε την ασθενειαν αυτων, και δια το κιρναιν αυτους εις αγαπην και συμφωνιαν, και
εγειρειν αυτων την διανοιαν μεθ' ηδονης ποιειν τα την ωφελειαν παρεχομενα, και εις
πολλην βουλεσθαι αυτους αγειν σπουδην δια της τοιαυτης ψυχαγωγιας. Το γαρ
βαναυσον αυτων και ραιθυμον και αναπεπτωκος σοφιζομενος ο Θεος, αφ 55.498 υπνιζειν
αυτους ταυτηι μεθωδευσε τηι σοφιαι, ανακερασας τωι πονωι της προσεδριας το ηδυ της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

396

μελωιδιας. Τι δε εστιν, Ἐν κυμβαλωι σημασιας; Τους ψαλμους ουτω φησιν. Ου γαρ απλως
εκυμβαλιζον, ουδε απλως εκιθαριζον, αλλ' ως οιον τε ην, και δια των κυμβαλων, και
δια των σαλπιγγων, και δια των της κιθαρας ψαλμων τας σημασιας ενδεικνυμενοι· και
ην αυτοις εις ταυτα σπουδη και πονος πολυ το κερδος φερων. Πασα πνοη αινεσατω τον
Κυριον. Ἐπειδη γαρ εκαλεσε τους εξ ουρανου, επειδη διηγειρε τον δημον, επειδη τα
οργανα απαντα εκινησεν, εις την φυσιν πασαν εκβαινει λοιπον, πασαν ηλικιαν εις την
μελωιδιαν καλων, πρεσβυτας, ανδρας, νεους, εφηβους, γυναικας, απαντας τους την
οικουμενην οικουντας, και εντευθεν ηδη προκαταβαλλομενος της Καινης ∆ιαθηκης τα
σπερματα τοις πανταχου γης εκτεταμενοις. Αινωμεν τοινυν τον Θεον διηνεκως, μη
διαλειπωμεν υπερ απαντων ευχαριστουντες, και δια ρηματων, και δια των πραγματων.
Αυτη γαρ ημων θυσια και προσφορα, αυτη λειτουργια αριστη και ταις αγγελικαις
πολιτειαις εοικυια. Καν διαμεινωμεν ουτως αυτον ανυμνουντες, και τον παροντα βιον
απροσκοπως ανυσομεν, και των μελλοντων απολαυσομεθα αγαθων· ων γενοιτο παντας
ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

397


