In Genesim (sermones 1-9)
ΛΟΓΟΣ Αʹ.
Λεχθεις εν αρχηι της τεσσαρακοστης εις το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην· και περι νηστειας και ελεημοσυνης. αʹ. Ἡδυ μεν ναυταις το εαρ,
ηδυ δε και γηπονοις· αλλ' ουτε ναυταις, ουτε γηπονοις ουτως ηδυ το εαρ, ως τοις
βουλομενοις φιλοσοφειν ηδυς ο της νηστειας καιρος, το πνευματικον των ψυχων εαρ, η
αληθης των λογισμων γαληνη. Γηπονοις μεν γαρ ηδυ το εαρ, οτι τοις ανθεσι τοτε
στεφανουμενην ορωσι την γην, και καθαπερ ιματιον ποικιλον εφαπλουμενον αυτηι
παντοθεν, την βλαστησιν την απο των βοτανων· ναυταις δε ηδυ το εαρ, οτι τα θαλαττια
νωτα μετα ασφαλειας εχουσι πλειν, κυματων εστορεσμενων, δελφινων εν πολληι
παιζοντων γαληνηι και παρ' αυτους της νηος τους τοιχους κυβιστωντων πολλακις. Ἡμιν
δε ηδυ το της νηστειας εαρ, οτι κυματα ημιν, ουχ υδατων, αλλ' επιθυμιων αλογων
καταστελλειν ειωθε, και στεφανον ημιν ου τον απο των ανθεων, αλλα τον απο των
χαριτων περιτιθησι των πνευματικων· Στεφανον γαρ χαριτων, φησι, δεξηι σηι κορυφηι.
Ουχ ουτω χελιδων φανεισα τον χειμωνα απελαυνειν ειωθεν, ως νηστεια φανεισα τον
χειμωνα των παθων της διανοιας εκβαλλει της ημετερας. Ουκετι μαχη τηι ψυχηι προς
την σαρκα, ουδε κατεξανισταται της κυριας η δουλη, αλλα πας ουτος του σωματος ο
πολεμος λελυται. Ἐπει ουν πολλη μεν παρ' ημιν ειρηνη, πολλη δε και η γαληνη, φερε
και ημεις το σκαφος της διδασκαλιας ελκυσωμεν, απο λιμενος εις λιμενα
παραπεμποντες των υμετερων ακοων την ημεροτητα. Φερε, λεπτοτερων
κατατολμησωμεν νοηματων, περι ουρανου και γης και θαλαττης και του λοιπου της
κτισεως φιλοσοφουντες σωματος· ταυτα γαρ ημιν ανεγνωσθη σημερον. Και τι προς
ημας, φησιν, ο περι κτισεως λογος; Προς ημας μεν ουν, αγαπητοι. Ει γαρ εκ μεγεθους και
καλλονης κτισματων αναλογως ο γενεσιουργος θεωρειται, οσωιπερ αν τωι μεγεθει της
καλλονης των κτισματων ενδιατριψωμεν, τοσουτον προς τον γενεσιουργον
χειραγωγουμεθα. Μεγα αγαθον ειδεναι, τι μεν εστι κτισμα, τι δε κτιστης· τι μεν εργον, τι
δε ποιητης. Και γαρ ει ταυτα ᾔδεισαν ακριβως διαιρειν οι της αληθειας εχθροι, ουκ αν
παντα συνεχεον, τα ανω κατω ποιουντες· ουχ οτι τα αστρα και τον ουρανον
κατηνεγκαν, την δε γην ανηνεγκαν· αλλ' οτι τον των ουρανων βασιλεα απο των
θρονων καταβιβασαντες των βασιλικων, μετα της κτισεως εστησαν, την δε κτισιν τοις
της θεοτητος προεδριοις ετιμησαν. Ει περι κτισεως ᾔδεισαν φιλοσοφειν Μανιχαιοι
καλως, ουκ αν την εξ ουκ οντων, την φθειρομενην, την ρεουσαν, την αλλοιουμενην
τοις της αγεννησιας πρεσβειοις ετιμησαν. Ει περι κτισεως ᾔδεισαν Ἕλληνες φιλοσοφειν
καλως, ουκ αν απεπλανηθησαν της αληθειας, ουκ αν εσεβασθησαν και ελατρευσαν τηι
κτισει παρα τον κτισαντα.
Καλος ο ουρανος, αλλα δια τουτο εδημιουργηθη, ινα προσκυνησηις τον
ποιησαντα· φαιδρος ο ηλιος, αλλ' ινα θεραπευσηις τον εργασαμενον· ει δε μελλεις
εναπομενειν τωι της κτισεως θαυματι, και τωι καλλει των εργων παρακαθησθαι, το φως
σοι γεγονε σκοτος, μαλλον δε τωι φωτι 54.582 προς σκοτος εχρησω. Ειδες οσον αγαθον
εστι το ειδεναι τους περι κτισεως λογους; Μη τοινυν παραδραμηις το κερδος, αλλα μετα
ακριβειας προσεχε τοις λεγομενοις· ου γαρ δη περι ουρανου μονον ερουμεν, και γης, και
θαλαττης, αλλα και περι της γεννησεως της ημετερας, και ποθεν ο θανατος, και ποθεν η
επιμοχθος ζωη, και ποθεν αι αθυμιαι και φροντιδες. Και γαρ υπερ τουτων και υπερ
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειονων ετερων απολογιαν συνθεις ο Θεος, το βιβλιον τουτο προς ημας επεμψεν· ουδε
γαρ απολογεισθαι παραιτειται τοις ανθρωποις ο Θεος, αλλα βοαι δια του προφητου
λεγων· ∆ευτε, και διαλεχθωμεν, λεγει Κυριος. Ουκ απολογειται δε μονον και δικαζεται,
αλλα και οπως διαφυγωμεν την καταδικην διδασκει· ου γαρ απλως ειπε, ∆ευτε, και
διαλεχθωμεν· αλλα προτερον διδαξας τι μεν ειπειν, τι δε ποιησαι χρη, ουτω προς το
δικαστηριον ειλκυσεν. Ἄκουσον ουν ανωθεν του προφητικου ρηματος. Λουσασθε,
καθαροι γινεσθε, αφελετε τας πονηριας απο των ψυχων υμων· μαθετε καλον ποιειν,
κρινατε ορφανωι, και δικαιωσατε χηραν· και τοτε φησι· ∆ευτε, και διαλεχθωμεν, λεγει
Κυριος. Ου βουλομαι γυμνους, φησι, και ερημους των δικαιωματων λαβειν, αλλα
καθοπλισας υμας ταις απολογιαις, ουτως επι τας ευθυνας καλω· και γαρ δικαζεσθαι
βουλομαι προς υμας, ουχ ινα κατακρινω, αλλ' ινα φεισωμαι. Ουτω και αλλαχου φησι·
Λεγε συ πρωτον τας ανομιας σου, ινα δικαιωθηις. Ἔχεις κατηγορον πικρον και
ανημερον, προλαβων αρπασον εκεινου την ταξιν, εμφραξον το αναισχυντον στομα.
βʹ. Παρα μεν ουν την αρχην δι' εαυτου τοις ανθρωποις ο Θεος ωμιλει, ως
ανθρωποις ακουσαι δυνατον. Ουτω προς τον Ἀδαμ ηλθεν· ουτως επετιμησε τωι Καιν·
ουτω διελεχθη τωι Νωε· ουτως επεξενωθη τωι Ἀβρααμ. Ἐπειδη δε προς κακιαν η φυσις
ημων απεκλινε, και καθαπερ εις υπεροριαν τινα μακραν εαυτην διεστησε, τηνικαυτα
λοιπον, καθαπερ εν μακραι καθεστωσιν αποδημιαι, γραμματα πεμπει, ωσπερ δια τινος
επιστολης την παλαιαν προς ημας ανανεουμενος φιλιαν. Και τα μεν γραμματα ταυτα
επεμψεν ο Θεος, εκομισε δε ο Μωυσης. Τι ουν λεγει τα γραμματα; Ἐν αρχηι εποιησεν ο
Θεος τον ουρανον και την γην. Τινος ενεκεν ου περι των αγγελων ημιν διαλεγεται, ου
περι των αρχαγγελων; Ει γαρ απο των κτισματων ο δημιουργος θεωρειται, πολλωι
μαλλον απ' εκεινων φαινεται. Καλος ο ουρανος, αλλ' ουχ ουτω καλος, ως αγγελος·
φαιδρος ο ηλιος, αλλ' ουχ ουτω φαιδρος, ως ο αρχαγγελος. Τινος ουν ενεκεν την
υψηλοτεραν αφεις οδον, δια της ταπεινοτερας ημας οδηγει; Ὅτι Ἰουδαιοις διαλεγεται,
τοις αλογωτερον διακειμενοις, τοις προς τα αισθητα επτοημενοις, τοις εξ Αιγυπτου νυν
επανιουσιν, ενθα κροκοδειλους και κυνας και πιθηκους εθεραπευον οι ανθρωποι· και
ουκ ενην δια της υψηλοτερας αυτους οδου χειραγωγησαι προς τον δημιουργον.
Ὑψηλοτερα μεν γαρ οδος εστιν εκεινη, αλλα τραχυτερα, και προσαντης, και μαλλον
ορθιος τοις ασθενεστεροις. ∆ια τουτο αυτους δια της ευκολωτερας αγει, δι' ουρανου και
γης και θαλαττης, και της ορωμενης κτισεως απασης. Ὅτι μεν γαρ τουτο το αιτιον, οτε
μικρον επεδωκαν, 54.583 ακουσον πως αυτοις ο Προφητης και περι εκεινων διαλεγεται
των ανω δυναμεων. Αινειτε τον Κυριον, φησιν, εκ των ουρανων, αινειτε αυτον εν τοις
υψιστοις· αινειτε αυτον, παντες οι αγγελοι αυτου, αινειτε αυτον, πασαι αι δυναμεις
αυτου· οτι αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν. Και τι
θαυμαστον, ει εν τηι Παλαιαι ουτος ο τροπος της διδασκαλιας εστιν, οπουγε και εν τηι
Καινηι, οτε των υψηλοτερων διδαγματων καιρος ην, Ἀθηναιοις διαλεγομενος ο Παυλος
ταυτην ηλθε την οδον, ηνπερ ηλθε Μωυσης Ἰουδαιους παιδευων; Ουδε γαρ ουτος περι
αγγελων και αρχαγγελων ειπεν αυτοις, αλλα περι ουρανου και γης και θαλαττης, ουτω
πως δημηγορων· Ὁ Θεος ο ποιησας τον κοσμον και παντα τα εν αυτωι, ουτος ουρανου
και γης υπαρχων Κυριος, ουκ εν χειροποιητοις κατοικει ναοις. Ἀλλ' ουχ, οτε
Φιλιππησιοις διελεγετο, δια ταυτης ηγαγεν αυτους της οδου· αλλ' επι την υψηλοτεραν
αυτους αναγει δημηγοριαν, ουτωσι λεγων· Ὅτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα τα εν τοις
ουρανοις και επι της γης, ειτε θρονοι, ειτε κυριοτητες, ειτε αρχαι, ειτε εξουσιαι· παντα
δι' αυτου, και εις αυτον εκτισται. Ουτω και Ἰωαννης, επειδη τελειοτερους ειχε τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

μαθητευομενους, πασης ομου της κτισεως εμνημονευσεν. Ου γαρ ειπεν, ουρανον και
γην και θαλατταν, αλλ', οτι Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν ο
γεγονεν· ειτε ορωμενον, φησιν, ειτε μη ορωμενον. Καθαπερ γαρ επι των διδασκαλων, ο
μεν παρα της μητρος διδασκαλος το παιδιον λαβων, τα πρωτα αυτον παιδευει στοιχεια,
ο δε παρ' ετερου λαβων διδασκαλου, μαθητην προς τα υψηλοτερα των διδαγματων αγει·
ουτω και επι Μωυσεως και Παυλου και Ἰωαννου γεγονε. Μωυσης μεν γαρ μηδεν
ειδυιαν την φυσιν ημων παραλαβων αρτι του γαλακτος απαλλαγεισαν, τα πρωτα της
θεογνωσιας επαιδευσε στοιχεια· Ἰωαννης δε και Παυλος, καθαπερ παρα διδασκαλου του
Μωυσεως αυτους λαβοντες, επι τα υψηλοτερα των διδαγματων αναγουσι, των
προτερων αναμιμνησκοντες εν βραχει. Ειδες εκατερων των ∆ιαθηκων την συγγενειαν;
Ειδες την συμφωνιαν των διδαγματων; Ἤκουσας περι της των αισθητων δημιουργιας
εν τηι Παλαιαι, και περι της των νοητων του ∆αυιδ λεγοντος, Ὅτι αυτος ειπε, και
εγεννηθησαν; Ουτω παλιν εν τηι Καινηι, ειπων περι των αορατων δυναμεων, ειπε και
περι της αισθητης κτισεως· Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην. Το ρημα
τουτο βραχυ μεν εστι και ψιλον, και ρημα εν· απαντας δε των εναντιων τους πυργους
καταστρεψαι δυνησεται. Σκοπει δε. Προσερχεται Μανιχαιος λεγων, Ἀγεννητος εστιν η
υλη· ειπε προς αυτον, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον, και την γην, και παντα τον
τυφον αυτου κατεστρεψας ευθεως. Ἀλλ' ου πιστευει τωι ρηματι της Γραφης, φησιν.
Ουκουν δια τουτο αυτον ως μαινομενον διακρουσον και αποστραφηθι. Ὁ γαρ τωι Θεωι
μη πιστευων αποφαινομενωι, αλλα ψευδος της αληθειας καταγινωσκων, πως ου
λαμπρως μανιας εκφερει δειγμα, την απιστιαν; Και πως εξ ουκ 54.584 οντων γενοιτ' αν
τι, φησι; Συ δε μοι ειπε, πως εξ οντων γενοιτο τι; Ὅτι μεν γαρ εξ ουκ οντων η γη
γεγονεν, εγω μεν πιστευω, συ δε αμφιβαλλεις· οτι δε εκ γης γεγονεν ανθρωπος,
αμφοτεροι ομολογουμεν. Ειπε τοινυν το συνομολογουμενον και ευκολωτερον, πως απο
της γης γεγονε σαρκος φυσις. Ἀπο γης γαρ πηλος, και πλινθος, και κεραμος, και
οστρακον γινεται· σαρκα δε απο γης γινομενην ουδεις αν ιδοι ποτε. Πως ουν γεγονε
σαρκος φυσις; πως οστουν διεπλασθη; πως νευρα; πως φλεβες; πως αρτηριαι; πως υμην,
και λιπος, και σαρκες, και δερμα, και ονυχες, και τριχες, και τοσαυτη ποικιλια διαφορων
ουσιων εκ μιας της υποκειμενης γης; Ἀλλ' ουκ αν εχοις ειπειν. Πως ουν ουκ ατοπον το
σαφεστερον και ευκολωτερον αγνοουντα, το δυσχερεστερον και αποῤρητοτερον
περιεργαζεσθαι και πολυπραγμονειν;
γʹ. Βουλει σε και εφ' ετερον και ευκολωτερον αγαγω, και καθ' εκαστην ημεραν
γινομενον; Ἀλλ' ομως ουδε τουτου μοι τον λογον ερει. Ἄρτον σιτουμεθα καθ' εκαστην
ημεραν. Πως ουν, ειπε μοι, η του αρτου φυσις αυτη εις αιμα μεθισταται και φλεγμα, και
χολην, και τους λοιπους εν ημιν χυμους; Ὁ μεν γαρ εστι πυκνος και σκληρος, το δε αιμα
χαυνον και διαῤρεον, και ο μεν λευκος η σιτοχρους, το δε ερυθρον και μελαν. Και των
αλλων δε ποιοτητων τας διαφορας ει τις επελθοι, πολυ το μεσον ευρησει αρτου και
αιματος. Πως ουν ταυτα γινεται, ειπε μοι, και τον λογον αποδος. Ἀλλ' ουκ αν εχοις. Ειτα
τροφης της καθ' ημεραν αλλοιουμενης παρασχειν τον λογον ουκ εχων, της του Θεου
δημιουργιας απαιτεις με ευθυνας; Και πως ουκ εσχατης ανοιας τουτο; Ει μεν γαρ καθ'
ημας εστιν ο Θεος, απαιτει των γενομενων τον λογον· μαλλον δε μηδε ουτω· πολλα γαρ
των ανθρωπινηι γινομενων τεχνηι οπως γινεται ειπειν ουκ εχομεν· οιον, πως απο γης
της εν τοις μεταλλοις χρυσιου γινεται φυσις· πως εις υελου καθαροτητα η ψαμμος
μεθισταται. Και ετερα τουτων εστι πλειονα ειπειν, α γινεται μεν ανθρωπινηι τεχνηι, τον
δε λογον ουκ ισμεν ημεις. Πλην αλλ' ει μεν καθ' ημας ο Θεος εστιν, απαιτει λογον· ει δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

απειρως ημων διεστηκε και ασυγκριτως υπερεχει, πως ουκ εσχατης αν ειη μανιας,
απειρον αυτου και την σοφιαν και την δυναμιν ομολογουντας, και θειαν και
ακαταληπτον, ως περι ανθρωπινης τινος τεχνης, ουτω καθ' εκαστον των γινομενων
απαιτειν ευθυνας αυτον; Ἀλλα γαρ αφεντες τους λογισμους, επι την πετραν
επανελθωμεν την αῤραγη· Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην. Ἐπι
τουτωι στηθι τωι θεμελιωι· μη τις σε εις λογισμων ανθρωπινων ταραχην καταγαγηι·
Λογισμοι γαρ θνητων δειλοι, και επισφαλεις αι επινοιαι αυτων. Μη τοινυν το στεῤρον
αφεις, τωι σαθρωι και επισφαλει την σωτηριαν εγχειρισηις της σης ψυχης· αλλα μενε εν
οις εμαθες και επιστωθης, και λεγε· Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην.
Καν Μανιχαιος προσελθηι, καν Μαρκιων, καν οι τα Ουαλεντινου νοσουντες, καν
οστισουν ετερος, τουτο προβαλλου το ρημα· καν ιδηις γελωντα, συ δακρυσον αυτον ως
μαινομενον. Πυ 54.585 ξινον εχουσιν εκεινοι το χρωμα, και κατεσταλμενην την οφρυν,
και ρηματων επιεικειαν· αλλα φυγε το δελεαρ, και τον εν τηι δοραι του προβατου
κρυπτομενον καταμανθανε λυκον. ∆ια τουτο αυτον μαλιστα μισησον, οτι προς μεν τον
ομοδουλον σε προσηνης και ημερος ειναι δοκει, προς δε τον κοινον ημων απαντων
∆εσποτην κυνων λυττωντων εστιν αγριωτερος, ακηρυκτον εις τον ουρανον μαχην
εισαγων και πολεμον ασπονδον, και δυναμιν τινα εξ εναντιας αντικαθιστων τωι Θεωι.
Φυγε τον ιον της πονηριας, μισησον τα δηλητηρια φαρμακα· και ην παρα των πατερων
εδεξω κληρονομιαν, την απο των θειων Γραφων πιστιν και διδασκαλιαν, ταυτην κατεχε
μετα πολλης της ασφαλειας. Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην. Τι
τουτο; πρωτον τον ουρανον, ειτα την γην; πρωτον τον οροφον, ειτα το εδαφος; Ου γαρ
αναγκηι φυσεως υποκειται, ουδε ακολουθιαι τεχνης δουλευει. Και γαρ και φυσεως και
τεχνης και των οντων απαντων η βουλησις του Θεου δημιουργος και τεχνιτης εστι. Ἡ
δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος. Τινος ενεκεν τον μεν ουρανον απαρτισθεντα
παρηγαγε, την δε γην κατα μικρον τεχνευειν αυτον φησιν ο Μωυσης; Ἵνα εν τωι
βελτιονι στοιχειωι μαθων αυτου την δυναμιν πληροφορηθηις οτι και ταυτην ηδυνατο,
καθαπερ εκεινον, απηρτισμενην παραγαγειν. Ἀλλα δια σε και την σωτηριαν την σην ουκ
εποιησεν ουτω. Πως δι' εμε και την σωτηριαν την εμην, φησι; Κοινη τραπεζα και πατρις
και τροφος και μητηρ απαντων εστιν η γη, και πολις και ταφος κοινος. Και γαρ τα
σωματα ημων εξ αυτης, και τροφη τοις σωμασιν ημων εκειθεν, και οικησις εν αυτηι και
διαγωγη, και μετα θανατον προς αυτην παλιν επανοδος. Ἵν' ουν μη το της χρειας
αναγκαιον υπερ την αξιαν σε θαυμαζειν αυτην παρασκευασηι, και το των ευεργεσιων
πληθος προς ασεβειαν υποσκελισηι, δεικνυσι σοι, πριν η γενεσθαι, αυτην αμορφωτον και
αδιατυπωτον, ινα την ασθενειαν ιδων, θαυμασηις τον παραγαγοντα αυτην, και πασαν
ενθεντα αυτηι την δυναμιν ταυτην· ινα δοξασηις τον τα τοσαυτα προς ημετεραν ανεσιν
κατεσκευακοτα. ∆οξαζεται δε ο Θεος ου δια δογματων ορθων μονον, αλλα και δια
πολιτειας αριστης· Λαμψατω γαρ υμων, φησι, το φως εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως
ιδωσιν υμων τα καλα εργα, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις.
δʹ. Ἐβουλομην τους περι ελεημοσυνης προσθειναι λογους· αλλα περιττον μοι
δοκει ειναι λογωι διδασκειν υμας, του δια των εργων υμας παιδευειν δυναμενου νυν εν
μεσωι καθημενου, του κοινου πατρος ημων και διδασκαλου, ος την οικιαν την πατρυαν,
ωσπερ εις αυτο τουτο παρα των προγονων δεξαμενος, ινα ταις των ξενων αυτην
θεραπειαις παρασχηι, ουτω διαπαντος τοις παντοθεν ελαυνομενοις υπερ της αληθειας
ανηκε, και υποδεχεται, και θεραπευει θεραπειας τροπωι παντοδαπωι· ωστε ουκ οιδα ει
χρη τουτου μαλλον, η των ξενων καλειν την οικιαν την τουτου· μαλλον δε δια τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τουτου νομιζειν ειναι αυτην, επειδη των ξενων εστι. Και γαρ τα ημετερα κτηματα τοτε
μαλιστα ημετερα γινεται, οταν μη ημιν αυτοις, αλλα 54.586 τοις πενησιν αυτα
κεκτημενοι διαπαντος ωμεν. Και πως, εγω λεγω. Ἂν εις δεξιαν του πενητος αποθηις το
αργυριον, ου συκοφαντης επιτιθεται, ου βασκανος οφθαλμος οραι, ου ληιστης υφαιρειται,
ου τοιχωρυχος διορυξας, ουκ οικετης αφελομενος αποδιδρασκει· και γαρ εστιν ασυλον
εκεινο το ταμιειον. Ἂν δε οικοι κατορυξηις, και ληιστηι και τοιχωρυχωι και βασκανωι και
συκοφαντηι και οικετηι και πασηι βλαβηι ποιεις υπευθυνον το χρυσιον. Πολλακις γουν
μετα θυρας μυριας και μοχλους τας μεν εξωθεν επηρειας διεφυγε, τους δε φυλακας ου
διεφυγεν, αλλ' οι τηρουντες αυτο λαβοντες απεδρασαν. Ὁραις οτι τοτε μαλλον κυριοι
των κτηματων εσμεν, οταν τοις πενησιν αυτα παρακαταθωμεθα. Ου φυλακης δε ενεκα
μονον εκεινο ασφαλεστερον το χωριον, αλλα και κερδους και προσοδου πλειονος εστιν
υποθεσις. Ἂν μεν γαρ ανθρωπωι δανεισηις, εκατοστην ελαβες· αν δε Θεωι δανεισηις δια
του πενητος, ουχ εκατοστην, αλλ' εκατονταπλασιονα ληψηι. Καν μεν σπειρηις ευφορον
αρουραν, οταν πολλην ενεγκηι την φοραν, δεκαπλασιονα οισηι τα σπερματα· αν δε εις
τον ουρανον σπειρηις, μετα το γενεσθαι εκατονταπλασιονα, και ζωην αιωνιον και
αγηρω και αθανατον αποληψηι. Και ενταυθα μεν πολυς ο πονος τοις τα σπερματα
καταβαλλουσιν· εκει δε χωρις αροτρου και βοων και γηπονων και της αλλης
ταλαιπωριας απασης η των καταβληθεντων φορα φυεται, και ουκ αυχμον, ουκ
επομβριας, ουκ ερυσιβην, ου χαλαζαν, ουκ ακριδος στρατοπεδον, ου ποταμων
επικλυσεις, ουκ αλλο τι ουδεν εκει σπειροντας εστι φοβηθηναι ποτε· αλλα πασης
ανωτερω βλαβης εστηκε τα εκει καταβαλλομενα σπερματα. Ὅταν ουν μητε πονος, μητε
κινδυνος, μητε υποψια, μητε υποτυχια τις ηι, και πολλωι πλειονα των καταβαλλομενων
γενηται τα φυομενα, και τοσαυτα βλαστανηι αγαθα, Ὅσα ουτε οφθαλμος ειδεν, ουτε ους
ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη, πως ουκ αν ειη ραιθυμιας εσχατης, το
πλεον αφεντας, το ελαττον διωκειν, και το ασφαλες καταλιποντας, το απιστον και
κινδυνων γεμον και πολλας εχον αποτυχιας μετιεναι; Τις γαρ ημιν εσται συγγνωμη
τουτο ποιουσι, ποια δε απολογια; Πενιαν προβαλλομεθα παντως· αλλ' ουκ εσμεν της
χηρας εκεινης πενεστεροι, η δυο λεπτα εχουσα μονα, και ταυτα κατεβαλετο.
Ζηλωσωμεν τοινυν εκεινης τον πλουτον, μιμησωμεθα της προαιρεσεως την
μεγαλοψυχιαν, ινα και των εκεινηι αποκειμενων αγαθων επιτυχωμεν· ων γενοιτο
παντας ημας καταξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Βʹ.
Τι δηποτε επι μεν ηλιου και σεληνης και ουρανου και των αλλων ειπε,
Γενηθητω· επι δε του ανθρωπου, Ποιησωμεν; και τι ποτε εστι το, Κατ'
εικονα.
αʹ. Ἆρα μεμνησθε των ζητηματων των πρωην προτεθεντων υμιν; Εις τοσουτον
γαρ ημας απονοιας και τολμης επηρατε, ως και ζητηματων ηδη κατατολμαιν· μαλλον δε
ουκ αν ειη τολμης, ουδε απονοιας τουτο. Ου γαρ οικειαι δυναμει θαῤρησαντες, αλλα ταις
ευχαις 54.587 των προεδρων και ταις υμετεραις το παν επιῤριψαντες απεδυσαμεθα προς
το σταδιον. Ευχη δε Ἐκκλησιας τοσουτον δυναται, ως ει και λιθων ημεν αφωνοτεροι,
πτερου παντος κουφοτεραν ημιν την γλωτταν εργασασθαι. Ὥσπερ γαρ ζεφυρος εις μεσα
5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της νηος εμπεσων τα ιστια, βελους οξυτερον παραπεμπει το σκαφος· ουτω και
Ἐκκλησιας ευχη εις την του λεγοντος εμπεσουσα γλωτταν, ζεφυρου σφοδροτερον
παραπεμπει τον λογον. ∆ιο και ημεις καθ' εκαστην ημεραν θαῤρουντες αποδυομεθα. Ει
γαρ επι των εξωθεν αγωνων δεκα τις μονον, η εικοσι εχων εραστας εν δημωι τοσουτωι,
μετα προθυμιας εις τον αγωνα κατεισι· πολλωι μαλλον ημεις, οπου ου δεκα, ουδε εικοσι
μονον, αλλ' απαν ημιν το θεατρον εξ αδελφων και πατερων συγκειται, θαῤρουντες
τουτο ποιησομεν. Καιτοι γε επι των εξωθεν αγωνων ουδεν αν μεγα καρπωσαιτο ο
αγωνιστης παρα του θεατου, αλλ' η οσον βοησαι εκεινον, και θαυμασαι τα γεγενημενα,
και φιλονεικησαι τοις αντιλεγουσιν ανω καθημενον· καταβηναι δε εις το σταδιον, και
χειρα ορεξαι, και ελκυσαι ποδα του ανταγωνιζομενου, η αλλο τι τοιουτον επιδειξασθαι,
τουτοις ου θεμις. Οι γαρ τους αγωνας εκεινους εξ αρχης διαταξαμενοι, σκολοπας
πηξαντες οξεις, και σχοινια κυκλωι περιβαλοντες, ουτω των θεατων την μανιαν
ειργουσι. Και τι θαυμαστον, ει θεατηι καταβηναι ου θεμις, οπουγε και τον παιδοτριβην
εξω παρα την κονιν καθισαντες, ποῤρωθεν την απο της διδασκαλιας συμμαχιαν
εισαγειν τοις αγωνιζομενοις κελευουσι, πλησιον δε ουκ εωσιν ελθειν; Ἀλλ' ουκ ενταυθα
ουτως· αλλα και διδασκαλωι και θεατηι καταβηναι προς ημας ενι, και εγγυς στηναι τηι
διαθεσει, και δια των ευχων ημιν συγκροτησαι την δυναμιν. ∆ευρο γουν κατ' αυτους
εκεινους τους αθλητας των παλαισματων αψωμεθα. Και γαρ επειδαν εκεινοι μεσους
εαυτους κατασχοντες, υπο της βιας των αμματων προς τον εξωθεν αυτους περιεστωτα
εξακοντισθωσιν οχλον δια την του τοπου στενοχωριαν, λυσαντες τα αμματα, προς τον
της αγωνιας παλιν επανερχονται τοπον· ειτα επανελθοντες ουκ ορθοι συμπλεκονται
παλιν, αλλ' εν εκεινωι τωι τροπωι των δεσμων εαυτους καταστησαντες, εν ωι και οντες
διελυθησαν. Ἐπει ουν και ημας η τοπου στενοχωρια καταλυσαι τον λογον ηναγκασε,
φερε προς τον τοπον της αγωνιας επανελθοντες, τα αμματα λυσωμεν απο των τημερον
αναγνωσθεντων ημιν. Και ειπεν ο Θεος, φησι, Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και
ομοιωσιν ημετεραν. Ἓν πρωτον τουτο αξιον ζητησαι, τι δηποτε, οτε μεν ο ουρανος
εγινετο, ουδαμου το, Ποιησωμεν, ειρηται, αλλα, Γενηθητω ουρανος, Γενηθητω φως, και
καθ' εκαστον της κτισεως μερος ουτως· ενταυθα δε το, Ποιησωμεν, προσκειται μονον,
βουλη και σκεψις και προς ετερον τινα ομοτιμον ανακοινωσις; Τις ποτε αρα εστιν ο
δημιουργεισθαι μελλων, οτι τοσαυτης απολαυει τιμης; Ἄνθρωπος εστι, το μεγα ζωον
και θαυμαστον, και της κτισεως απασης τωι Θεωι τιμιωτερον, δι' ον ουρανος και γη και
θαλαττα και το λοιπον απαν της κτισεως σωμα· ανθρωπος, ου της σωτηριας ουτως ο
Θεος ηρασθη, ως μηδε του Μονογενους φεισασθαι δι' αυτον· ου γαρ απεστη παντα
ποιων και πραγματευομενος, εως αυτον αναγαγων εκαθ 54.588 ισεν εν δεξιαι εαυτου.
Και βοαι Παυλος λεγων· Συνηγειρε και συνεκαθισεν ημας εν δεξιαι εαυτου εν τοις
επουρανιοις εν Χριστωι Ἰησου. ∆ια τουτο βουλη και σκεψις και ανακοινωσις, ουκ επειδη
ο Θεος βουλης δειται· μη γενοιτο· αλλα τωι σχηματι των ρηματων την εις τον γενομενον
ημιν ενδεικνυται τιμην. Και πως, φησιν, ει του κοσμου τιμιωτερος εστι παντος, υστερον
του κοσμου παραγεται; ∆ι' αυτο τουτο, επειδη του κοσμου τιμιωτερος εστιν. Ὥσπερ γαρ
βασιλεως εις τινα πολιν ελαυνειν μελλοντος, στρατηγοι και υπαρχοι και δορυφοροι και
παντες οι δουλοι προφθανουσιν, ινα τα βασιλεια παρασκευασαντες, και πασαν την
αλλην ευτρεπισαντες θεραπειαν, μετα πολλης της τιμης υποδεξωνται τον βασιλεα·
ουτω δη και ενταυθα, καθαπερ βασιλεως εισαγεσθαι μελλοντος, προεφθασεν ο ηλιος,
προεδραμεν ο ουρανος, προεισηλθε το φως, απαντα γεγονε και ευτρεπισθη, και τοτε ο
ανθρωπος μετα πολλης υστερον εισαγεται της τιμης. Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Ἀκουετω ο Ἰουδαιος. Προς τινα φησιν ο Θεος, Ποιησωμεν; Μωυσεως εστι τα γραμματα,
Μωυσεως, ωι πιστευειν ψευδομενοι φασι. Και οτι ψευδονται και ου πιστευουσιν, ακουε
του Χριστου διελεγχοντος αυτους και λεγοντος· Ει επιστευετε Μωυσει, επιστευετε αν
εμοι. Νυν δε παρ' εκεινοις μεν τα βιβλια, παρ' ημιν δε των βιβλιων ο θησαυρος· παρ'
εκεινοις τα γραμματα, παρ' ημιν και τα γραμματα και τα νοηματα. Προς τινα ουν, ειπε,
λεγει, Ποιησωμεν ανθρωπον; Προς αγγελον, φησιν, η προς αρχαγγελον απλως
φθεγγεται. Καθαπερ γαρ οι μαστιγιαι των οικετων παρα των δεσποτων εγκαλουμενοι,
και εξ ευθειας ουκ εχοντες αποκρινασθαι, το επελθον απαν προσφερουσιν· ουτω δη και
υμεις, Προς αγγελον, φατε, και αρχαγγελον ειπε. Ποιον αγγελον; ποιον αρχαγγελον; Ου
γαρ αγγελων εστι το δημιουργειν, ουδε αρχαγγελων το εργαζεσθαι ταυτα. Τινος δε
ενεκεν, οτε μεν τον ουρανον εποιησεν, ουκ ειπεν αγγελωι και αρχαγγελωι, αλλα δι'
εαυτου παρηγαγεν; οτε δε το τιμιωτερον ουρανου και παντος κοσμου παρηγαγε ζωον,
τον ανθρωπον, τοτε τους δουλους κοινωνους λαμβανει της δημιουργιας; βʹ. Ουκ εστι
ταυτα, ουκ εστι· αγγελων γαρ το παρεσταναι, ου το δημιουργειν· αρχαγγελων το
λειτουργειν, ουχι το γνωμης κοινωνειν και βουλης. Ἄκουσον τι φησιν Ἡσαΐας περι των
Σεραφιμ δυναμεων, των ανωτερω των αρχαγγελων· Ειδον τον Κυριον καθημενον επι
θρονου υψηλου και επηρμενου, και τα Σεραφιμ παρειστηκεισαν κυκλωι αυτου· εξ
πτερυγες τωι ενι, και εξ πτερυγες τωι ενι· και ταις μεν δυσι πτερυξι κατεκαλυπτον τα
προσωπα εαυτων, αποτειχιζουσαι δηλονοτι τας οψεις, δια το μη δυνασθαι την εκ του
θρονου φερομενην αστραπην υποδεξασθαι. Τι λεγεις; Τα μεν Σεραφιμ παρεστηκασι, και
εν θαυματι τοσουτωι εισι και εκπληξει, και ταυτα συγκαταβασιν Θεου βλεποντα· αγγελοι
δε και γνωμης κοινωνουσιν αυτωι, και σκεψεως μετεχουσιν; Ἀλλ' ουκ αν εχοι λογον.
Ἀλλα τις εστι προς ον φησι, Ποιησω 54.589 μεν ανθρωπον; Ὁ θαυμαστος συμβουλος, ο
εξουσιαστης, ο Θεος ο ισχυρος, ο αρχων της ειρηνης, ο πατηρ του μελλοντος αιωνος,
αυτος ο μονογενης του Θεου Υιος. Προς εκεινον τοινυν λεγει, Ποιησωμεν ανθρωπον
κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν ημετεραν. Ουδε γαρ ειπε την εμην και την σην, η την
εμην και την υμων, αλλα, Κατ' εικονα ημετεραν, μιαν δηλων την εικονα και μιαν την
ομοιωσιν· Θεου δε και αγγελων ουκ εστιν εικων μια, ουδε ομοιωσις μια. Πως γαρ αν ειη
του ∆εσποτου και των λειτουργων εικων μια και ομοιωσις; Ὥστε παντοθεν υμιν ο λογος
εληλεγκται· και γαρ αρχης εικονα εδηλωσεν ενταυθα, καθως και το εξης δηλοι. Ειπων
γαρ Κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν, επηγαγε, Και αρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης·
αρχη δε Θεου και αγγελων ουκ αν ειη μια. Πως γαρ, των δουλων και του ∆εσποτου, των
λειτουργων και του κελευοντος; Ἀλλα και ετεροι παλιν ημιν επιφυονται τινες
λεγοντες, οτι εικονα ο Θεος εχει τοιαυτην, οιαν και ημεις, κακως νοουντες το
ειρημενον. Ου γαρ ουσιας ειπεν εικονα, αλλα αρχης εικονα, καθως δηλωσομεν εκ των
εξης επαγομενων. Ὅτι γαρ ουκ εστι το Θειον ανθρωπομορφον, ακουσον του Παυλου
λεγοντος· Ἀνηρ μεν γαρ ουκ οφειλει κατακαλυπτεσθαι, εικων και δοξα Θεου υπαρχων·
γυνη δε δοξα ανδρος εστι· διο οφειλει, φησι, καλυμμα εχειν επι της κεφαλης. Και μην ει
εικονα ενταυθα τουτο ειπε, το απαραλλακτον της μορφης της προς τον Θεον δηλων, και
δια τουτο εικων ανθρωπος Θεου καλειται, οτι ο Θεος ουτω διατετυπωται· ουκουν κατ'
εκεινους ουκ εχρην μονον τον ανδρα εικονα λεγεσθαι, αλλα και την γυναικα. Γυναικος
γαρ και ανδρος εις ο τυπος και ο χαρακτηρ, και η ομοιωσις μια. Τινος ουν ενεκεν ο ανηρ
εικων του Θεου λεγεται, η γυνη δε ουκετι; Ὅτι ου την εικονα την εν τηι μορφηι λεγει,
αλλα την εικονα την κατα την αρχην, ην ο ανηρ εχει μονος, ουκετι δε και η γυνη. Ουτος
μεν γαρ ουδενι υποτετακται· εκεινη δε υπο τουτον γεγονε, καθως ο Θεος φησι· Προς τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ανδρα σου η αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει. ∆ια τουτο ο μεν ανηρ εικων του
Θεου, επειδη ουδενα εχει ανωτερον, καθαπερ ουδε του Θεου ανωτερος τις εστιν, αλλα
παντων αρχει· η γυνη δε δοξα του ανδρος, επειδη τωι ανδρι υποτετακται. Και παλιν
αλλαχου φησιν· Ουκ οφειλομεν χρυσωι, η αργυρωι, η λιθωι, η χαραγματι τεχνης, η
ενθυμησεως ανθρωπου νομιζειν το Θειον ειναι ομοιον. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ου
μονον τους ορωμενους τυπους εκβεβηκε, φησι, το Θειον, αλλ' ουδε διανοια διατυπωσαι
το τοιουτον δυναιτ' αν, οποιος εστιν ο Θεος. Πως ουν ανθρωπου Θεος μορφην εχειν
δυναιτ' αν, οποτε ο Παυλος μηδε διανοιαν ειναι μηδεμιαν την δυναμενην τυπωσαι παρ'
εαυτηι λεγει του Θεου την ουσιαν; Την γαρ ημετεραν μορφην και τον τυπον απαντες
ραιδιως παρ' εαυτοις ανατυπωσαιμεν αν κατα τους λογισμους. Παλιν τους περι
ελεημοσυνης επαγαγειν λογους και νυν εβουλομην, αλλ' ο καιρος ημας ουκ αφιησι· διο
προς σιγην τρεψωμεν λοιπον εαυτους, εκεινο παρεγγυησαντες υμιν, μετα ακριβειας
απαντα κατεχειν τα ειρημενα, και πολλην της ορθης πολιτειας ποιεισθαι την προνοιαν,
ινα μη 54.590 ματην και εικη ενταυθα συλλεγωμεθα. Καν γαρ δογματων ορθοτητα
διατηρωμεν, της των εργων αρετης μη προσουσης, παντως εκπεσουμεθα της αιωνιου
ζωης. Ου πας γαρ, φησιν, ο λεγων μοι, Κυριε, Κυριε, εισελευσεται εις την βασιλειαν των
ουρανων, αλλ' ο ποιων το θελημα του Πατρος μου του εν τοις ουρανοις. Ποιωμεν ουν
το θελημα του Θεου μετα σπουδης απασης και προθυμιας, ινα δυνηθωμεν εις τους
ουρανους εισελθειν, και των αποκειμενων αγαθων τοις αγαπωσι τον Θεον επιτυχειν·
ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Γʹ.
Τι εστι το, Καθ' ομοιωσιν, και τινος ενεκεν, του Θεου ειποντος των θηριων
ημας αρχειν, ουκ αρχομεν, και οτι κηδεμονιας τουτο πολλης.
αʹ. Ὥσπερ των σπειροντων οφελος ουδεν, οταν παρα την οδον τα σπερματα
ριπτηται· ουτως ουδε του λεγοντος εσται τι πλεον, οταν μη προς την των ακουοντων
διανοιαν ο λογος φερηται, αλλ' απλως εις τον αερα διαχυθεισα της φωνης η απηχησις
ανονητον καταλιμπανηι τον ακροατην. Ταυτα δε υμιν ουχ απλως ειρηκα, αλλ' ινα μη
προς τα απλουστερα των νοηματων ητε κεχηνοτες μονον, αλλα και των βαθυτερων
κατατολμησητε. Ει γαρ μη νυν καταβαιημεν προς το βαθος των Γραφων, οταν κουφα
μεν ημιν τα κωλα προς το νηχεσθαι, οξυτερον δε το ομμα ουκετι τωι πονηρωι της τρυφης
ενοχλουμενον ρευματι, διαρκεστερον δε το πνευμα, ωστε μη αποπνιγεσθαι, ποτε
καταβησομεθα; Ὅταν τρυφη και εστιασις ηι και μεθη και τραπεζα αδδηφαγιας γεμουσα;
Ἀλλα τοτε ουδε κινηθηναι ραιδιον, ουτω το βαρυ της τρυφης φορτιον πιεζει την ψυχην.
Ουχ ορατε οτι και οι λιθους πολυτελεις ευρισκειν βουλομενοι, ουκ ανω παρα τον
αιγιαλον καθημενοι και τα κυματα αριθμουντες ουτως ευρισκουσι το ζητουμενον, αλλ'
εις αυτο καταδυονται το βαθος· καιτοι πολυς μεν ο πονος εν τηι ζητησει, πολυς δε ο
κινδυνος εν τηι ευρεσει, και μετα την ευρεσιν κερδος ουδεν; Τι γαρ αν μεγα εισενεγκοι
εις τον βιον τον ημετερον λιθων ευρεσις πολυτελων; Ειθε μεν ουν μη μεγαλα εισηγαγε
κακα. Το γαρ ανατρεπον ημων την ζωην και παντα ανω και κατω ποιουν, ουδεν ετερον
εστιν, η η των χρηματων μανια. Ἀλλ' ομως και ψυχην και σωμα εκεινοι προΐενται της
εφημερου τροφης ενεκεν, και των κυματων κατατολμωσιν· ενταυθα δε ου κινδυνος, ου
8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πονος ουτως επιτεταμενος, αλλ' ολιγος και κουφος, και ουτος δια την των
ευρισκομενων φυλακην. Τα γαρ μετ' ευκολιας ευρισκομενα και ευκαταφρονητα
πολλοις ειναι δοκει. Ουκ εστι κυματων ταραχη εν τωι πελαγει των Γραφων, αλλα
παντος λιμενος ευδιωτερον τουτο το πελαγος· 54.591 ουκ εστιν αναγκη προς τους
ζοφερους της αβυσσου κολπους κατενεχθηναι, ουδε υδατων αλογων ρυμηι την του
σωματος επιτρεψαι σωτηριαν· αλλα πολυ μεν ενταυθα το φως, και αυτων των ακτινων
φαιδροτερον, πολλη δε η γαληνη, πασα δε εκποδων ταραχη, και των ευρισκομενων
τοσουτον το κερδος, οσον ουδε λογωι παραστησαι δυνατον. Μη τοινυν αποκαμωμεν,
αλλ' επιχειρησωμεν τηι ζητησει Ἠκουσατε οτι κατ' εικονα Θεου εποιησεν ο Θεος τον
ανθρωπον· και τι ποτε εστι το Κατ' εικονα τουτο και καθ' ομοιωσιν ειρηκαμεν· οτι ουκ
ουσιας απαραλλαξια, αλλ' αρχης ομοιοτης· το δε, Καθ' ομοιωσιν, το ημερον ειναι και
πραον, και εις δυναμιν εξομοιουσθαι τωι Θεωι κατα τον της αρετης λογον, ως φησιν ο
Χριστος· Γινεσθε ομοιοι του Πατρος μου του εν τοις ουρανοις. Καθαπερ γαρ εν τηι γηι τηι
πλατειαι και ευρυχωρωι ταυτηι των ζωων τα μεν εισιν αλογωτερα, τα δε θηριωδεστερα·
ουτω και εν τωι πλατει της ημετερας ψυχης, των λογισμων οι μεν εισιν αλογωτεροι και
κτηνωδεις, οι δε θηριωδεστεροι και αγριωτεροι. ∆ει τοινυν αυτων κρατειν και
περιγινεσθαι, και τωι λογισμωι την τουτων αρχην παραδιδοναι. Και πως αν τις
περιγενοιτο λογισμου θηριωδους, φησι; Τι λεγεις, ανθρωπε; Των λεοντων
περιγινομεθα, και τας ψυχας αυτων ημερουμεν, και αμφιβαλλεις ει λογισμου θηριωδιαν
προς ημεροτητα δυνησηι μεταβαλειν; Καιτοι τωι λεοντι μεν κατα φυσιν το αγριον, παρα
φυσιν δε το ημερον· σοι δε το εναντιον, κατα φυσιν μεν το προσηνες, παρα φυσιν δε η
θηριωδια. Ὁ τοινυν το κατα φυσιν εκβαλλων, και το παρα φυσιν εντιθεις τηι του θηριου
ψυχηι, εν τηι εαυτου ψυχηι το κατα φυσιν ου δυνησηι διατηρησαι; και ποσης ουκ αν ειη
τουτο ραιθυμιας; Και επι μεν της των λεοντων ψυχης και ετερα δυσκολια μετα ταυτης
εστι· λογισμων γαρ εστιν ερημος η του θηριου ψυχη. Ἀλλ' ομως εωρακατε πολλακις
λεοντας προβατων ημερωτερους δια της αγορας αγομενους, και πολλοι των εν τοις
εργαστηριοις αργυριον πολλακις κατεβαλον τωι κατεχοντι, μισθον τινα της τεχνης και
της σοφιας, δι' ης το θηριον ημερωσεν· επι δε της σης ψυχης και λογισμος εστι, και Θεου
φοβος, και πολλη πολλαχοθεν η βοηθεια. Μη τοινυν σκηψεις μοι λεγε και προφασεις.
∆υνατον γαρ, εαν θεληις, ημερον σε ειναι και πραον. Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
και καθ' ομοιωσιν ημετεραν, και αρχετωσαν των θηριων.
βʹ. Ἐνταυθα Ἕλληνες ημιν επιφυονται, και φασι το λογιον ψευδεσθαι· ου γαρ
ημεις αρχομεν των θηριων· αυτα ημων αρχει, και πολλην ημιν εμβαλλει την αγωνιαν.
Μαλιστα μεν ουν τουτο ουκ αληθες· αρκει γαρ και οψις ανθρωπινη φανεισα εκποδων
ποιησαι θηριον· τοσουτος αυτοις εστι παρ' ημιν ο φοβος. Ει δε που προς αμυναν
ορμησειεν, η λιμου καταναγκαζοντος, η ημων αυτων στενοχωρουντων πολλακις, και
προς αναγκην εκβαλλομενων αυτα, τουτο ουν ουκ αν ειη αρχης απηρτισμενης. Ουδε
γαρ, ει τις ημων ληιστας επιοντας ορων οπλιζοιτο, και προς την αμυναν χωροιη, αρχης
το πραγμα εστιν, αλλα της οι 54.592 κειας σωτηριας πολλη προνοια· πλην ουκ εντευθεν
ποιουμαι την απολογιαν, αλλ' ετερωθεν, οθεν και υμιν χρησιμον ακουσαι. Φοβουμεθα
τα θηρια και δεδοικαμεν, και της αρχης εκπεπτωκαμεν· ουκ αντιλεγω· φημι και αυτος·
αλλ' ου τουτο ψευδη τον του Θεου νομον δεικνυσι. Παρα γαρ την αρχην ουχ ουτω τα
πραγματα διεκειτο, αλλ' εδεδοικει και ετρεμε, και υπεκυπτεν, ως δεσποτηι, τωι ανθρωπωι,
επειδη δε της παῤρησιας εξεπεσομεν και της τιμης, δια τουτο δεδοικαμεν αυτα. Ποθεν
τουτο δηλον; Ἤγαγεν ο Θεος τα θηρια προς τον Ἀδαμ, ιδειν τι καλεσει αυτα· και ουκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

απεπηδησεν ο Ἀδαμ, καθαπερ δεδοικως, αλλ' ωσπερ δουλοις υποτεταγμενοις τα
ονοματα επεθηκεν απασι. Τουτο δε δεσποτειας συμβολον. ∆ιο και ο Θεος βουλομενος
αυτωι και δια τουτου δειξαι το της εξουσιας αξιωμα, την των ονοματων αυτωι θεσιν
επετρεψε, και τα τεθεντα ονοματα εμεινεν εξ εκεινου εις αυτα. Παν γαρ ο εκαλεσεν
Ἀδαμ, τουτο ονομα αυτοις, φησιν. Ἓν δη τουτο σημειον του μη φοβερα ειναι τωι
ανθρωπωι τα θηρια παρα την αρχην· δευτερον δε και του πρωτου σαφεστερον, η προς
την γυναικα του οφεως διαλεξις. Ει γαρ ην φοβερα τα θηρια τοις ανθρωποις, ουκ αν
ιδουσα τον οφιν εμεινεν η γυνη, αλλ' εφυγεν αν· ουκ αν εδεξατο συμβουλην, ουκ αν
μετα τοσαυτης αυτωι διελεχθη της αδειας, αλλ' ευθεως αν προς την οψιν και εξεπλαγη
και απεπηδησε· νυνι δε διαλεγεται, και ου φοβειται· ουδεπω γαρ ην ο φοβος ουτος. Ἀλλ'
επειδη η αμαρτια εισηλθεν, ανηιρεθη και τα της τιμης· και καθαπερ επι των οικετων, οι
μεν ευδοκιμουντες φοβεροι τοις συνδουλοις εισιν, οι δε προσκεκρουκοτες και τους
ομοδουλους δεδοικασιν· ουτω και επι του ανθρωπου γεγονεν. Ἕως μεν γαρ ειχε προς
τον Θεον παῤρησιαν, φοβερος τοις θηριοις ην· επειδη δε προσεκρουσε, και τους
εσχατους των ομοδουλων δεδοικε λοιπον. Ει δε μη τουτο εστι, συ μοι δειξαι προ της
αμαρτιας, οτι φοβερα τοις ανθρωποις τα θηρια ην· αλλ' ουκ αν εχοις. Ει δε μετα ταυτα
εισηλθεν ο φοβος, και τουτο της του ∆εσποτου κηδεμονιας. Ει γαρ της εντολης της
δοθεισης υπο του Θεου τωι ανθρωπωι κινηθεισης και λυθεισης, η τιμη η δοθεισα αυτωι
παρα του Θεου ακινητος εμεινεν, ουκ αν ανεστη ραιδιως. Ὅταν γαρ και παρακουοντες οι
ανθρωποι και μη παρακουοντες της αυτης απολαυωσι τιμης, παιδοτριβουνται προς
πονηριαν μαλλον, και ουκ ευκολως αφιστανται της κακιας. Ει γαρ νυν φοβων και
τιμωριων και κολασεων επικειμενων ουκ ανεχονται σωφρονειν, τινες αν ησαν, ει
μηδεν επαθον υπερ ων επλημμελουν δεινων; Ὥστε δηλον οτι κηδομενος ημων και
φροντιζων ο Θεος, εξεβαλεν ημας της αρχης. Συ δε και ενταυθα μοι σκοπει την αφατον
αυτου φιλανθρωπιαν. Ὁ μεν γαρ Ἀδαμ πασαν ανετρεψε την εντολην, και παρεβη τον
νομον· ο δε Θεος ου πασαν ελυσε την τιμην, ουδε πασης εξεβαλεν αυτον της εξουσιας·
αλλ' εκεινα μονα εξω της αρχης αφηκεν ειναι τα ζωα, α μη σφοδρα αυτωι συντελει προς
την της ζωης χρειαν· τα δε αναγκαια και χρησιμα και πολλην εισφεροντα λειτουργιαν
εις την ζωην την ημετεραν, ταυτα ειασε μενειν εν τηι δουλειαι. Ἀφηκε βοων αγελας, ινα
αροτρον ελκωμεν, ινα την γην τεμνωμεν, ινα τα σπερματα 54.593 καταβαλλωμεν·
αφηκε των υποζυγιων τα γενη, ινα προς την των αγωγιμων μετακομιδην
συναντιλαμβανηται ημιν των πονων· αφηκε προβατων ποιμνια, ινα εχωμεν εις
περιβολας ιματιων χορηγιαν αρκουσαν· και ετερα δε γενη ζωων ειασε πολλην ημιν
ετεραν εισαγοντα χρειαν. Ἐπειδη γαρ κολαζων τον ανθρωπον ελεγεν, Ἐν ιδρωτι του
προσωπου σου φαγηι τον αρτον σου, ινα μη ο ιδρως ουτος και ο μοχθος και ο πονος
αφορητος ηι, επεκουφισε το βαρυ και φορτικον του ιδρωτος τωι πληθει των αλογων των
συνεφαπτομενων ημιν του πονου και της ταλαιπωριας ταυτης. Και καθαπερ δεσποτης
φιλανθρωπος και κηδεμονικος τον οικετην τον εαυτου μαστιξας, θεραπειαν τινα
προσαγει ταις μαστιξιν· ουτω και ο Θεος καταδικην επιθεις, παντι τροπωι την καταδικην
ταυτην κουφοτεραν βουλεται ποιησαι, ιδρωτι μεν ημας καταδικασας και πονωι διηνεκει,
του δε πονου συνεφαπτεσθαι πολλα των αλογων γενη παρασκευασας ημιν. Ὑπερ δη
τουτων απαντων ευχαριστησωμεν αυτωι· και γαρ το δουναι την τιμην ημιν, και το παλιν
αφελειν την τιμην, και το μη πασαν αφελειν αυτην, και το τον φοβον ημιν επιστησαι
των θηριων, και παντα, αν τις εξεταζηι, πολλης γεμει σοφιας, πολλης κηδεμονιας,
πολλης φιλανθρωπιας· ης γενοιτο παντας ημας απολαυειν διηνεκως εις δοξαν του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ταυτα εργασαμενου Θεου· αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ∆ʹ.
Ὅτι δουλειας τροπους τρεις εισηγαγεν η αμαρτια· και προς τους ραιθυμως
ακουοντας, και μη τιμωντας γονεις.
αʹ. Ἠκουσατε χθες, πως μεν εποιησε βασιλεα και αρχοντα των θηριων τον
ανθρωπον ο Θεος, πως δε αυτον ευθυς της βασιλειας εξεβαλε· μαλλον δε ουχ ο Θεος,
αλλ' αυτος εαυτον δια της παρακοης εξεβαλε της τιμης. Το μεν γαρ τυχειν της
βασιλειας, της του Θεου φιλανθρωπιας εγενετο μονης. Ου γαρ κατορθωματων αυτωι
ταυτην εδωκε την αμοιβην, αλλα και πριν η γενεσθαι, εκοσμησε τηι τιμηι. Ἵνα γαρ μη
λεγηις, οτι μετα ταυτα γενομενος ο ανθρωπος, ειτα πολλα κατορθωσας, ουτως
επεσπασατο τον Θεον εις το δουναι αυτωι την των θηριων αρχην, μελλων αυτον
διαπλαττειν περι της αρχης αυτου διαλεγεται ουτω λεγων· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ'
εικονα και καθ' ομοιωσιν ημετεραν, και αρχετωσαν των θηριων της γης. Προ της ζωης η
τιμη, προ της δημιουργιας ο στεφανος, και πριν η γενεσθαι, επι τον βασιλικον αναγεται
θρονον. Ἄνθρωποι μεν γαρ τους υποκειμενους αυτοις εν εσχατωι γηραι μετα πολλους
πονους και μυριους κινδυνους, τους εν ειρηνηι, τους εν πολεμοις, τοτε τιμωσιν· ο δε
Θεος ουχ ουτως, αλλ' ευθεως γενομενον αυτον επι την τιμην ταυτην ηγαγε, δεικνυς οτι
ου κατορθωματων εστιν αμοιβη το γινομενον, αλλα θεια χαρις, και ουκ οφειλη. Το μεν
ουν λαβειν αυτον την αρχην, απο της του Θεου φιλανθρωπιας εγενετο μονης· το δε
εκπεσειν της αρχης, απο της αυτου ραιθυμιας. Ὥσπερ γαρ οι βασιλεις τους ουχ
υπακουοντας τοις αυτων προσταγμασι παραλυουσι της αρχης· ουτω και ο Θεος εποιησεν
επι του ανθρωπου, τοτε παραλυσας αυτον της αρχης. Ἀναγκαιον δε σημερον ειπειν,
ποσην και αλλην τιμην η της αμαρτιας παρειλετο φυσις, και οσους δουλειας εισηγαγε
54.594 τροπους, ωσπερ τις τυραννος εν πολυτροποις δεσμοις, ταις παντοδαπαις αρχαις
την ημετεραν δεσμευουσα φυσιν. Ἔστι τοινυν αρχη και δουλεια πρωτη, καθ' ην και
γυναικων οι ανδρες κρατουσι· μετα γαρ την αμαρτιαν η ταυτης εγενετο χρεια. Προ γαρ
της παρακοης ομοτιμος ην τωι ανδρι· και γαρ οτε ταυτην διεπλαττεν ο Θεος, οις
εχρησατο ρημασι και επι της διαπλασεως του ανδρος, τουτοις και επι της δημιουργιας
της γυναικος. Ὥσπερ ουν ειπεν επ' εκεινωι, Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και καθ'
ομοιωσιν ημετεραν, και ουκ ειπε, Γενηθητω ανθρωπος· ουτω και επι ταυτης ουκ ειπε,
Γενηθητω γυνη, αλλα και ενταυθα, Ποιησωμεν αυτωι βοηθον· και ουχ απλως βοηθον,
αλλα, Κατ' αυτον, παλιν το ομοτιμον δηλων. Ἐπειδη γαρ πολλην εις την της ζωης ημων
χρειαν τα αλογα την της βοηθειας εισηγαγε κοινωνιαν, ινα μη των δουλων νομισηις
ειναι και την γυναικα, ορα πως ποιει την διακρισιν φανεραν. Ἤγαγε τα θηρια, φησιν,
ενωπιον του Ἀδαμ, και ουχ ευρεθη βοηθος ομοιος αυτωι κατ' αυτον. Τι ουν; ο ιππος ου
βοηθος, συμπαραταττομενος εν τοις πολεμοις; ο βους ου βοηθος, αροτρον ελκων και
συγκαμνων ημιν εν ταις των σπερματων καταβολαις; ονος και ημιονος ου βοηθοι, προς
την των αγωγιμων ημιν συμπραττοντες μετακομιδην; Ἀλλ' ινα μη τουτο λεγηις, δια
τουτο ακριβη ποιειται την διαιρεσιν. Ουδε γαρ ειπεν απλως, οτι ουχ ευρεθη αυτωι
βοηθος, αλλ' οτι Ουχ ευρεθη βοηθος ομοιος αυτωι. Ουτω και ενταυθα, Ποιησωμεν αυτωι
βοηθον, ουχ απλως, αλλα, Ποιησωμεν αυτωι βοηθον κατ' αυτον, ειπε. Ταυτα δε προ της
αμαρτιας· μετα δε την αμαρτιαν, Προς τον ανδρα σου η αποστροφη σου, και αυτος σου
κυριευσει. Ἐποιησα σε, φησιν, ομοτιμον· ουκ εχρησω καλως τηι αρχηι· μεταβηθι προς την
11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποταγην. Ουκ ηνεγκας την ελευθεριαν, καταδεξαι την δουλειαν. Ουκ οιδας αρχειν, και
δι' αυτης των πραγματων εδειξας της πειρας· γενου των αρχομενων, και τον ανδρα
επιγνωθι κυριον. Προς τον ανδρα σου η αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει. Και
ορα Θεου ενταυθα φιλανθρωπιαν. Ἵνα γαρ μη ακουσασα το, Αυτος σου κυριευσει,
φορτικην ειναι νομισηι την δεσποτειαν, προτερον το της κηδεμονιας εθηκεν ονομα
ειπων, Προς τον ανδρα σου η αποστροφη σου, τουτεστιν, Ἡ καταφυγη σου και ο λιμην
και η ασφαλεια εκεινος εσται σοι· εν πασι τοις επιουσι δεινοις προς εκεινον
αποστρεφεσθαι και καταφευγειν σοι διδωμι. Ου ταυτηι δε μονον, αλλα και φυσικαις
αυτους συνεδησεν αναγκαις καθαπερ αῤρηκτον τινα δεσμον, την εκ της επιθυμιας
περιβαλων αυτοις αλυσιν. Ειδες πως εισηγαγε μεν την υποταγην η αμαρτια, ο δε
ευμηχανος και σοφος Θεος και τουτοις προς το συμφερον ημιν απεχρησατο; Ἄκουσον
πως και Παυλος περι ταυτης λεγει της υποταγης, ινα μαθηις παλιν Παλαιας και Καινης
την συμφωνιαν. Γυνη, φησιν, εν ησυχιαι μανθανετω εν πασηι υποταγηι. Ειδες και αυτον
υποταξαντα τωι ανδρι την γυναικα; Ἀλλ' αναμεινον, και την αιτιαν ακουσηι. ∆ια τι, Ἐν
πασηι υποταγηι; Γυναικα γαρ, φησι, διδασκειν ουκ επιτρεπω. ∆ια τι; Ἐδιδαξε γαρ απαξ
κακως τον Ἀδαμ. Ουδε αυθεντειν του ανδρος. Τι δηποτε; 54.595 Και γαρ ηυθεντησεν
απαξ κακως. Ἀλλ' ειναι εν ησυχιαι. Ἀλλ' ειπε και την αιτιαν. Ἀδαμ γαρ, φησιν, ουκ
ηπατηθη, η δε γυνη απατηθεισα εν παραβασει γεγονε. ∆ια τουτο αυτην απο του της
διδασκαλιας κατεβιβασε θρονου. Ὁ γαρ διδασκειν ουκ ειδως, μανθανετω, φησιν· ει δε
μη βουλοιτο μανθανειν, αλλα διδασκειν εθελοι, και εαυτον και τους μανθανοντας
προσαπολει· οπερ ουν και επι της γυναικος τοτε γεγονεν. Ἀλλ' οτι μεν υποτετακται τωι
ανδρι, και δια την αμαρτιαν υπεταγη, δηλον εντευθεν· βουλομαι δε εκεινο ακουσαι, το,
Προς τον ανδρα σου η αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει.
βʹ. Βουλομαι μαθειν πως και περι της κηδεμονιας ταυτης ο Παυλος διαλεγεται,
και την δεσποτειαν αναμιγνυσι τηι φιλοστοργιαι. Που ουν τουτο ποιει; Κορινθιοις
επιστελλων φησιν· Οι ανδρες, αγαπατε τας γυναικας· ιδου το, Προς τον ανδρα σου η
αποστροφη σου. Αι γυναικες ινα φοβωνται τους ανδρας· ιδου το, Αυτος σου κυριευσει.
Ειδες πως ανεπαχθης η δεσποτεια, οταν εραστης μανικος της δουλευουσης ο δεσποτης ηι,
οταν φοβος ηι μετα αγαπης; Ουτω γαρ το φορτικον ανηιρηται της δουλειας. Μιαν μεν ουν
εισηγαγε την αρχην η παρακοη. Μη γαρ δη τουτο ιδηις, οτι προς το δεον εῤρυθμισεν
αυτην ο Θεος, αλλ' οτι αυτην της δουλειας την φυσιν η αμαρτια κατεσκευασεν· η εστι
και δευτερον δουλειας ειδος του προτερου φορτικωτερον, και αυτο δε την αρχην και
την υποθεσιν εκ της αμαρτιας εχει. Μετα γαρ τον κατακλυσμον τον επι του Νωε, και το
κοινον της οικουμενης απασης ναυαγιον και την πανωλεθριαν εκεινην, ημαρτεν εις τον
γεγεννηκοτα ο Χαμ, και γυμνωθεντα ιδων τον πατερα, μαλλον εγυμνωσε τηι προς τους
αδελφους κατηγοριαι, και εντευθεν οικετης εγενετο των αδελφων. Ἐλυμηνατο γαρ της
φυσεως την ευγενειαν η της προαιρεσεως πονηρια· και μαλα εικοτως. Ἡ μεν ουν Γραφη
μυριας υπερ του δικαιου συντιθησιν απολογιας, μαλλον δε ενι ρηματι πασαν αυτωι
διδωσι συγγνωμην. Ἤρξατο γαρ, φησι, Νωε ανθρωπος γεωργος. Το δε, Ἤρξατο, τουτο
πολλην εχει την απολογιαν την επι τηι μεθηι. Ουτε γαρ ποσον πιειν εχρην τον οινον ᾔδει,
ουτε πως πιειν, ακρατον, η μεμιγμενον υδατι, ουτε ποτε πιειν, ευθεως των υποληνιων
εξαντληθεντα, η μικρον αναμειναντα χρονον. Ἡ μεν ουν Γραφη δια τουτων
απολογειται υπερ του Νωε· ο δε εξ αυτου γεννηθεις, ο δι' εκεινου σωθεις (δια γαρ την
εις τον πατερα τιμην ου συναπωλετο τωι των λοιπων κλυδωνιωι), ου προς την φυσιν
ιδων αυτην, ου της σωτηριας αναμνησθεις, ου τωι φοβωι σωφρονισθεις, ορων ετι τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

λειψανα της του Θεου μενοντα οργης, και της συμφορας τα ιχνη φαινομενα, και τον
των γεγενημενων ακμαζοντα φοβον, εξυβρισεν εις τον γεγεννηκοτα ∆ια τουτο και τις
σοφος παραινει λεγων· Μη δοξαζου εν ατιμιαι πατρος σου· ου γαρ εστι σοι δοξα πατρος
ατιμια. Ἀλλ' ουδε τουτο εγνω εκεινος· αλλ' ημαρτεν αμαρτιαν πασης συγγνωμης και
απολογιας μειζονα. ∆ια τουτο τιμωριαν εδωκε της αμαρτιας την δουλειαν, και των
αδελφων οικετης εγενετο, και την απο της 54.596 φυσεως προεδριαν τηι της γνωμης
κακιαι προεδωκεν. Ἰδου και δευτερος δουλειας τροπος. Βουλει και τριτον μαθειν;
Φορτικωτερος δε ουτος των δυο των προτερων εστι, και πολυ φοβερωτερος. Ἐπειδη γαρ
εκεινοις ουκ εσωφρονισθη, επετεινεν ημιν ο Θεος τα δεσμα. Τις ουν ουτος εστιν; Ὁ των
αρχοντων, ο των εξουσιων· ου τοιουτος, οιος ο της γυναικος, ουδε τοιουτος, οιος ο των
δουλων, αλλα πολλωι φοβερωτερος. Ξιφη γαρ εστιν ιδειν ηκονημενα πανταχου,
δημιους, κολασεις, βασανιστηρια, τιμωριας, την μεχρι θανατου και ζωης εξουσιαν. Και
οτι και ουτος της αρχης ο τροπος αναγκαιος δια την αμαρτιαν εγενετο, ακουσον παλιν
αυτου του Παυλου περι τουτου φιλοσοφουντος. Ει δε θελεις μη φοβεισθαι την εξουσιαν,
το αγαθον ποιει, φησι, και εξεις επαινον εξ αυτης. Ἐαν το κακον ποιηις, φοβου· ου γαρ
εικη την μαχαιραν φορει. Ὁραις οτι δια τους το κακον πραττοντας και αρχων και
μαχαιρα; Ἄκουσον γουν σαφεστερον τουτο παλιν. Ἔκδικος γαρ, φησιν, εστι τωι το
κακον πρασσοντι. Και ουκ ειπεν, Ου γαρ εικη αρχων εστιν· αλλα τι; Ου γαρ εικη την
μαχαιραν φορει. Ὡπλισμενον σοι τον δικαστην επεστησε. Καθαπερ γαρ φιλοστοργος
πατηρ παιδας εις αυτον ραιθυμουντας, και δια την πατρικην φιλοστοργιαν
καταφρονουντας αυτου, δια την αγαθοτητα παιδαγωγοις και διδασκαλοις εκδιδωσι
φοβεροις· ουτω και ο Θεος την φυσιν την ημετεραν καταφρονουσαν αυτου, δια την
αγαθοτητα, καθαπερ διδασκαλοις και παιδαγωγοις, τοις αρχουσιν εξεδωκεν, ωστε
αυτους επιστρεψαι αυτων την ραιθυμιαν. Ἀλλ', ει βουλεσθε, και απο της Παλαιας αυτο
τουτο ιδωμεν, οτι δια την πονηριαν την ημετεραν και της αρχης εγενετο χρεια ταυτης.
Των προφητων τις παροξυνομενος επι τοις αδικοις, ουτω πως φησι· Παρασιωπησεις εν
τωι καταπινειν τον ασεβη τον δικαιον, και ποιησεις τους ανθρωπους, ως τους ιχθυας της
θαλασσης, και ερπετα ουκ εχοντα ηγουμενον; Ουκουν δια τουτο ηγουμενος, ινα μη ως
ερπετα ωμεν· δια τουτο αρχων· ινα μη ως οι ιχθυες καταπινωμεν αλληλους. Ὥσπερ γαρ
δια τα νοσηματα τα φαρμακα, ουτω δια τα αμαρτηματα αι κολασεις. Ἐπει οτι γε ο συζων
αρετηι της εκειθεν επιστασιας ου δειται, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· Ει δε θελεις μη
φοβεισθαι την εξουσιαν, το αγαθον ποιει, και εξεις επαινον εξ αυτης. Θεατης σου,
φησιν, ο δικαστης εστιν. Ἐαν ορθως ζηις, ου θεατης μονον, αλλα και επαινετης. Και τι
λεγω την απο των αρχοντων χρειαν, οπουγε και ετερων μειζονων ανωτεροι οι
φιλοσοφιαν διωκοντες εισιν; Ἄρχοντες γαρ αρχοντων εισιν οι νομοι. Ἀλλ' ομως ουδε
νομων δειται ο μετ' επιεικειας ζων· και τουτο ακουσον του Παυλου λεγοντος, ∆ικαιωι
νομος ου κειται. Ει δε νομος ου κειται, πολλωι μαλλον αρχων ουκ εφεστηκεν. Ἰδου
τριτος αρχης τροπος, και ουτος απο της αμαρτιας και πονηριας εχων την υποθεσιν.
γʹ. Πως ουν ο Παυλος φησιν, οτι Ουκ εστιν εξουσια, ει μη απο Θεου; Ὅτι αυτος
αυτην προς το λυσιτελες ημιν κατεστησεν. Εισηγαγε μεν γαρ αυτης την χρειαν η
αμαρτια· ο δε Θεος προς το συμφερον ημιν απεχρησατο. Και καθαπερ η χρεια των
φαρμακων απο των τραυματων γινεται, η δε επαγωγη των φαρμακων απο της των
ιατρων σοφιας· ουτω και η χρεια της δουλειας απο της αμαρτιας γεγονε· το δε εις δεον
αυτην ρυθμισαι, απο της του Θεου σοφιας. Ἀλλα γαρ διαναστητε, και την ραιθυμιαν
αποθεσθε. Τινος ενεκα τουτο λεγω; Περι Γραφων υμιν διηγουμεθα, υμεις δε τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

οφθαλμους αποστησαντες ημων, προς τας λαμπαδας και τον τας λαμπαδας απτοντα
μετεστησατε. Και ποσης τουτο ραιθυμιας, ημας αφεντας, τουτωι προσεχειν; Πυρ αναπτω
καγω το απο των Γραφων, και επι της γλωττης της ημετερας λαμπαδιον καιεται το της
διδασκαλιας. Τουτο μειζον και βελτιον το φως εκεινου του φωτος· ου γαρ δη θρυαλλιδα
διαβροχον ελαιωι, καθαπερ ουτος, εξαπτομεν, αλλα ψυχας εν ευσεβειαι αρδομενας τηι της
ακροασεως αναπτομεν επιθυμιαι. ∆ιελεγετο ποτε και ο Παυλος εν υπερυωι τινι. Ἀλλα
μηδεις νομιζετω με Παυλωι παραβαλλειν εμαυτον· ου γαρ ουτω μεμηνα· αλλ' ινα
μαθητε ποσην περι την ακροασιν σπουδην επιδεικνυσθαι χρη. ∆ιελεγετο τοινυν ο
Παυλος εν υπερυωι, και εσπερα κατελαβε, καθαπερ και νυν, και λαμπαδες ησαν εν τωι
υπερυωι· ειτα ο Ευτυχος απο της θυριδος κατεπεσε, και ου διελυσε το πτωμα τον
συλλογον, ουδε ανεστησε το θεατρον ο θανατος· αλλ' ουτως ησαν προσηλωμενοι τηι
των θειων ακροασει λογιων, ως μηδε αισθηθηναι του πτωματος· υμεις δε ουδεν ξενον
ιδοντες, ουδε παραδοξον, αλλ' ανθρωπον τα συνηθη ποιουντα, τας οψεις εκει
μετεθηκατε. Και ποιας αν ειη τουτο συγγνωμης αξιον; Μηδεις τοινυν, αγαπητοι,
φορτικην τινα την επιτιμησιν νομιζετω· ου γαρ μισουντες, αλλα κηδομενοι
εγκαλουμεν. Ἀξιοπιστοτερα γαρ τραυματα φιλων, η εκουσια φιληματα εχθρων.
∆ιαναστητε τοινυν, παρακαλω, και τουτο αφεντες το πυρ, τωι φωτι προσεχετε των
θειων Γραφων. Ἕτερον γαρ υμιν αρχης βουλομαι τροπον ειπειν, ουκ απο αμαρτιας
λαμβανοντα την υποθεσιν, αλλα παρα της φυσεως αυτης. Τις ουν ουτος εστιν; Ὁ των
τεκοντων εις εκγονα. Ὠδινων γαρ εστιν αμοιβη η τοιαυτη τιμη. ∆ια τουτο και τις σοφος
λεγει· Ὡς δεσποταις δουλευσον τοις γεννησασι σε. Ειτα και την αιτιαν επαγει λεγων· Τι
γαρ αυτοις ανταποδωσεις, καθως αυτοι σοι; Καιτοι τι ποτε εστιν, ο μη δυναται παις
αποδουναι πατρι; Ουδεν ουν αλλο η τουτο λεγει· Καθως αυτοι σε εγεννησαν, συ αυτους
γεννησαι ου δυνησηι. Ἐπει ουν κατα τουτο ηλαττωμεθα, ετερωθεν πλεονεκτησωμεν ταις
εις αυτους τιμαις, μη δια τον της φυσεως νομον μονον, αλλα προ της φυσεως δια τον
του Θεου φοβον. Και γαρ σφοδρα ο Θεος βουλεται τους τεκοντας τιμασθαι παρα των
τεχθεντων· και τους μεν τουτο ποιουντας μεγαλοις αγαθοις και δωρεαις αμειβεται, τους
δε παραβαινοντας τον νομον μεγαλοις και δεινοις κολαζει κακοις. Ὁ κακολογων, φησι,
πατερα η μητερα, θανατωι 54.598 τελευτατω. Τοις δε τιμωσιν αυτους ουτω πως φησι·
Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου, ινα ευ σοι γενηται· και εσηι μακροχρονιος επι
της γης. Ὅπερ μεγιστον αγαθον ειναι νομιζεται, γηρας λιπαρον και μηκος ζωης, τουτο
εθηκεν επαθλον τοις τιμωσιν αυτους· και οπερ εσχατον ειναι δοκει κακον, θανατος
αωρος, τουτο εθηκεν επιτιμιον τοις υβριζουσιν εις αυτους· τους μεν επισπωμενος εις
ευνοιαν τηι της τιμης επαγγελιαι, τους δε και ακοντας απαγων της υβρεως τωι της
τιμωριας φοβωι. Ουδε γαρ απλως αποθνησκειν κελευει τον πατραλοιαν, ουδε δημιους
αυτον απο του δικαστηριου λαβοντας εξαγειν δια της αγορας, ουδε της πολεως εξω την
κεφαλην αποτεμνειν· αλλ' αγει μεν αυτον εις μεσην την πολιν αυτος ο πατηρ, και χωρις
αποδειξεως πασης πιστευεται· και μαλα δικαιως. Ὁ γαρ και χρηματα και σωματα και
παν οτιουν ελομενος υπερ του παιδος καταδαπανησαι, ουκ αν ποτε κατηγορος αυτου
γεγονεν, ει μη πολλη της υβρεως ην η υπερβολη. Ἄγει τοινυν αυτον εις το μεσον της
πολεως, ειτα καλει τον δημον απαντα, και λεγει την κατηγοριαν· οι δε ακουοντες
παντες, εκαστος λιθον λαβων, ουτω βαλλουσι τον πατραλοιαν. Ου γαρ δη θεατας μονον
της τιμωριας, αλλα και αυτουργους ειναι βουλεται ο νομοθετης, ινα εις την δεξιαν
εκαστος ιδων την εαυτου, δι' ης τον λιθον και αυτος εβαλε κατα της του πατραλοιου
κεφαλης, ικανον υπομνημα προς διορθωσιν εχηι. Ου μονον δε τουτο, αλλα και ετερον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ημιν ο νομοθετης αινιττεται, οτι ο τους γονεας υβριζων ουκ εκεινους ηδικηκε μονον,
αλλα και παντας ανθρωπους. ∆ια τουτο παντας επι την κοινωνιαν της τιμωριας καλει,
καθαπερ υβρισμενους απαντας, και δημον ομου και πολιν περιιστησιν απασαν,
παιδευων και τους ουδεν εχοντας κοινον προς τους ηδικημενους επι γονευσιν
υβριζομενοις αγανακτειν, ως της κοινης φυσεως υβριζομενης, και τον τοιουτον
ανθρωπον ωσπερ λοιμον τινα και κοινην νοσον, μη της πολεως μονον, αλλα και του
φωτος απελαυνειν αυτου. Πολεμιος γαρ ο τοιουτος και κοινος απαντων εστιν εχθρος,
και του Θεου, και της φυσεως, και των νομων, και της κοινης απαντων ημων ζωης. ∆ια
τουτο παντας συνεφαπτεσθαι κελευει της σφαγης, ωσπερ τινα καθαρμον της πολεως
εργαζομενος. Πολλα υμιν αγαθα γενοιτο, οτι μετα τοσαυτης ηδονης τους περι του
πατραλοιου λογους εδεξασθε, και αντι των λιθων ταις βοαις αυτον εβαλλετε· τεκμηριον
γαρ τουτο εστι του πολλην περι τον εαυτου πατερα εκαστον υμων την ευνοιαν
επιδεδειχθαι. Και γαρ τοτε τους νομους μαλιστα θαυμαζειν ειωθαμεν τους τα
αμαρτηματα κολαζοντας, οταν μη συνειδοτες εαυτοις τα αμαρτηματα ωμεν. Ὑπερ δη
τουτων απαντων ευχαριστησωμεν τωι φιλανθρωπωι Θεωι τωι κηδομενωι της ζωης της
ημετερας, και προνοουντι γονεων, και παιδων φροντιζοντι, και παντα υπερ της
ημετερας οικονομουντι σωτηριας. Αυτωι γαρ πρεπει δοξα, τιμη, και προσκυνησις συν τωι
αναρχωι Πατρι, και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Εʹ.
Ὅτι ου δια τον Ἀδαμ κολαζομεθα, και οτι μειζονα των δι' εκεινου
εισενεχθεντων λυπηρων τα χρηστα, εαν εαυτοις προσεχωμεν· και κατα των
παρατρεχοντων τους πενητας.
αʹ. Ὑμεις μεν ισως νομιζετε τον περι της δεσποτειας ημιν απαντα απηρτισθαι
λογον· εγω δε ετι πολυν ορω τον καρπον εν αυτωι φαινομενον. Ἀλλα μη αποκαμητε,
παρακαλω, εως αυτον απαντα εκτρυγησωμεν. Και γαρ οι φιλοπονοι των γεωργων οταν
ιδωσιν αμπελον πολλοις μεν τοις φυλλοις κομωσαν, πολλωι δε τωι καρπωι βριθομενην,
ουχι τους εξωθεν βοτρυας εκτεμνουσι μονον, αλλα και ενδοτερω χωρουσι τα κληματα
ανακλωντες, και τα φυλλα αναστελλοντες, ωστε μηδε μικρας σταφυλης ραγας υπο τοις
πεταλοις κρυπτομενας λαθειν. Μη τοινυν εκεινων φανητε ραιθυμοτεροι, μηδε αποστητε,
εως αν το παν λαβητε· και μαλιστα, οτι ο μεν πονος εμος, ο δε καρπος υμετερος.
Κατηγορησαμεν χθες των γυναικων, μαλλον δε ουχι των γυναικων, αλλα της Ευας, οτι
δια της αμαρτιας την δουλειαν εισηγαγεν. Ειποιεν αν αι γυναικες ημιν Τινος ουν
ενεκεν, εκεινης αμαρτησασης, ημεις κατεδικασθημεν, και το μεν παραπτωμα γεγονεν
ενος προσωπου, το δε εγκλημα κοινον της φυσεως απασης; Τουτο και δουλοι ειποιεν αν·
Τι δηποτε, του Χανααν εις τον πατερα υβρισαντος, τα της τιμωριας εις απαν διεβη το
γενος; Και οι τους αρχοντας δε φοβουμενοι τουτο αν αιτιασαιντο· Τι δηποτε, ετερων εν
πονηριαι ζησαντων, αυτοι τωι ζυγωι της αρχης παρεδοθησαν; Τι ουν αν ειποιμεν ημεις
προς τουτους απαντας; Μια γαρ εσται παντων ζητηματων η λυσις· οτι ημαρτον μεν οι
προτεροι, και δια της οικειας παρακοης την δουλειαν εισηγαγον· εισαχθεισαν δε οι μετα
ταυτα ταις παρ' εαυτων εκυρωσαν αμαρτιαις. Ει μεν γαρ εχοιεν εαυτους δειξαι
διαπαντος αμαρτηματων οντας καθαρους, ισως αν ειη αυτοις καλως δοκειν αντιλεγειν·
ει δε και αυτοι πολλοις εισιν επιτιμιοις υπευθυνοι, περιττα τα της απολογιας ταυτης
15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν. Ἐγω γαρ ουκ ειπον, οτι ηδη μεν η αμαρτια δουλειαν ουκ εισαγει, αλλ' οτι πασα
αμαρτια δουλειαι συγκεκληρωται, και φυσιν αμαρτιας, ου διαφοραν αμαρτιας ηιτιασαμην
μονον. Ὥσπερ ουν απαντα μεν τα ανιατα νοσηματα εις θανατον αγει, ουχ απαντα δε της
αυτης εστι φυσεως· ουτω και τα αμαρτηματα απαντα μεν δουλειαν τικτει, ουχ απαντα
δε της αυτης εστι φυσεως. Ἥμαρτεν η Ευα αψαμενη του ξυλου, και κατεκριθη δι' αυτο.
∆ια τουτο μη αμαρτησηις συ παλιν ετεραν ισως εκεινης αμαρτιαν χαλεπωτεραν. Τουτο
και επι των δουλων αξιον ειπειν, τουτο και επι των αρχομενων, οτι εισηγαγον μεν οι
πρωτοι την αμαρτιαν, οι δε μετ' εκεινους διαδεξαμενοι κατεσχον της δεσποτειας την
δυναμιν δι' ων επλημμελησαν. Ἔχω και ετερως απολογησασθαι· οτι πολλοι προς
αρετην επανελθοντες, απηλλαγησαν της δεσποτειας. Και προτερον, ει δοκει, επι των
γυναικων τον λογον γυμνασωμεν, ιν' ιδηις πως ο μακαριος Παυλος, ο περιθεις αυταις τα
δεσμα, αυτος αυτα παλιν ανηκε. Ει τις γυνη, φησιν, ανδρα εχει απι 54.600 στον, και
αυτος συνευδοκει οικειν μετ' αυτης, μη αφιετω αυτον. ∆ια τι; Τι γαρ οιδας, γυναι, ει τον
ανδρα σωσεις; Και πως, φησι, δυναται σωσαι γυνη; ∆ιδασκουσα, κατηχουσα, εναγουσα
προς τον της ευσεβειας λογον. Καιτοι χθες, ω μακαριε Παυλε, ελεγες, οτι Γυναικι
διδασκειν ουκ επιτρεπω. Πως ουν παλιν διδασκαλον αυτην ποιεις του ανδρος; Ουχι
μαχομενος εμαυτωι τουτο ποιω, αλλα και σφοδρα συμφωνων. Ἄκουε γουν και τινος
ενεκεν αυτην εξεβαλε, και τινος ενεκεν αυτην παλιν επαναγει προς τον της
διδασκαλιας θρονον, ινα μαθηις την Παυλου σοφιαν. ∆ιδασκετω, φησιν, ο ανηρ. ∆ια τι;
Ουκ ηπατηθη γαρ. Ἀδαμ γαρ, φησιν, ουκ ηπατηθη. Μανθανετω, φησιν, η γυνη. ∆ια τι;
Ἠπατηθη γαρ. Ἡ γυνη γαρ, φησιν, απατηθεισα εν παραβασει γεγονεν. Ἐνταυθα δε το
εναντιον. Ὅταν μεν γαρ απιστος ηι ο ανηρ, πιστη δε η γυνη, διδασκετω, φησιν, η γυνη.
∆ια τι; Ὅτι ουκ ηπατηται· πιστη γαρ εστι. Μανθανετω τοινυν ο ανηρ· ηπατηθη γαρ·
απιστος γαρ εστιν. Ἀντεστραφη, φησι, τα της διδασκαλιας· αντεστραφθω λοιπον και τα
της δεσποτειας. Ειδες πως πανταχου ου τηι φυσει, αλλα τηι απατηι και τηι αμαρτιαι
δεικνυσι την δουλειαν ακολουθουσαν; Ἦλθε τοινυν προς την γυναικα η απατη παρα
την αρχην, ηκολουθησε τηι απατηι η υποταγη· μετεστη μετα ταυτα προς τον ανδρα η
απατη, μετεστη και η υποταγη. Και καθαπερ εν αρχηι τωι ανδρι την σωτηριαν της
γυναικος ενεπιστευσεν, επειδη ουκ ηπατητο, ουτωσι λεγων, Προς τον ανδρα σου η
αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει· ουτω και ενταυθα επι της πιστης της τον
απιστον ανδρα εχουσης, την σωτηριαν του ανδρος εμπιστευει τηι γυναικι, λεγων· Τι γαρ
οιδας, γυναι, ει τον ανδρα σωσεις; Τι ταυτης της αποδειξεως σαφεστερον γενοιτ' αν, του
μη τηι φυσει την δουλειαν, αλλα τηι αμαρτιαι επεσθαι; Τουτο και επι των δουλων εστιν
ειπειν. ∆ουλος εκληθης; Μη σοι μελετω. Ὁραις πως παλιν δεικνυσι ψιλον ονομα την
δουλειαν ουσαν, οταν αρετη παρηι; Ἀλλ' ει και δυνασαι ελευθερος γενεσθαι, μαλλον
χρησαι, τουτεστι, μαλλον μενε εν τηι δουλειαι. ∆ια τι; Ὁ γαρ εν Κυριωι κληθεις δουλος,
απελευθερος Κυριου εστιν. Ειδες μεχρι προσηγοριας την δουλειαν, εν τωι πραγματι δε
την ελευθεριαν; Τινος δε ενεκεν αφηκε μενειν δουλον; Ἵνα της ελευθεριας μαθηις την
περιουσιαν. Ὥσπερ γαρ του σβεσαι την καμινον την επι των τριων παιδων πολυ
θαυμαστοτερον ην το μενουσης αυτης ασινη διατηρησαι τα σωματα· ουτω του λυσαι την
δουλειαν το μενουσης αυτης δειξαι την ελευθεριαν πολλωι μειζον εστι και
θαυμαστοτερον. ∆ια τουτο φησιν· Ει και δυνασαι ελευθερος γενεσθαι, μαλλον χρησαι·
τουτεστι, μενε δουλος· την γαρ αληθεστατην εχεις ελευθεριαν.
βʹ. Βουλει και επι των αρχοντων τουτο ιδειν; Βασιλευς ην ο Ναβουχοδονοσορ,
και την καμινον ανηψε μετα πολλης της σφοδροτητος, και τους τρεις παιδας εις μεσον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

παρηγαγε, νεους, ερημους, ουδεμιαν εχοντας προστασιαν, δουλους, αιχμαλωτους,
απολιδας. Και τι φησιν; Ει αληθως, Σεδρακ, Μισακ, Ἀβδεναγω, τοις θεοις μου ου
λατρευετε, και τηι εικονι 54.601 τηι χρυσηι, ηι εστησα, ου προσκυνειτε; Τι ουν εκεινοι;
Θεασαι πως αυτους η αρετη αιχμαλωτους οντας βασιλικωτερους εποιησε του βασιλεως,
και υψηλοτερον αυτων εδειξε το φρονημα. Ου γαρ ως βασιλει διαλεγομενοι, αλλ' ωσπερ
προς υπηκοον τον λογον εχοντες, ουτω μετα παῤρησιας απεκρινοντο. Ου χρεια, φασιν,
εστιν ημιν περι του ρηματος τουτου αποκριθηναι τωι βασιλει. Ου δια ρηματων, αλλα δια
πραγματων ποιησομεθα την αποδειξιν. Ἔστι Θεος εν ουρανωι δυνατος εξελεσθαι ημας.
Ἀνεμνησαν αυτον της επι του ∆ανιηλ ευεργεσιας, αυτα τα ρηματα ειποντες, απερ ο
προφητης ειπε τοτε. Τι γαρ εκεινος ελεγεν; Ουκ εστι μαγων Γαζαρηνων, Χαλδαιων το
ρημα, ο ο βασιλευς απαιτει· αλλ' εστι Θεος εν ουρανοις αποκαλυπτων μυστηρια. Ταυτης
ουν αυτον αναμιμνησκουσι της φωνης, ωστε ποιησαι επιεικεστερον. Ειτα φησι· Και εαν
μη, γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι
χρυσηι, ηι εστησας, ου προσκυνουμεν. Ὅρα σοφιαν των νεων εκεινων. Ἵνα μεν γαρ μη
καταγνωσιν ασθενειαν του Θεου οι τοτε παροντες, ει συμβαιη εμπεσοντας αυτους εις
την καμινον αποθανειν, προλαβοντες ωμολογησαν αυτου την δυναμιν, ειποντες, οτι
Ἔστι Θεος εν ουρανωι, ος δυναται εξελεσθαι ημας· ινα δε μη παλιν διαφυγοντες την
φλογα, νομισθωσιν επι μισθωι και αμοιβηι τωι Θεωι δουλευειν, επηγαγον, οτι Και εαν μη,
γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι, ηι
εστησας, ου προσκυνουμεν· ομου και του Θεου την δυναμιν ανακηρυττοντες, και το
παραστημα της εαυτων δεικνυντες ψυχης, ινα μη, οπερ επι του Ἰωβ ειπεν ο διαβολος
συκοφαντων, τουτο τις και περι τουτων ειπηι. Τι δε περι του Ἰωβ ειπεν ο διαβολος; οτι
Ου δωρεαν σεβεται σε Ἰωβ· περιεφραξας γαρ αυτου τα εσω και τα εξω. Ἵν' ουν μη και
περι τουτων εχηι τις τουτο λεγειν, εκεινοι προλαβοντες ενεφραξαν το αναισχυντον
στομα. Ἀλλ' οπερ ελεγον, καν αιχμαλωτος ηι τις, καν δουλος, καν ξενος, καν επι της
αλλοτριας διατριβηι γης, και την αρετην εχηι μεθ' εαυτου, παντων βασιλεων
βασιλικωτερος εσται. Ειδες και την των γυναικων δουλειαν λυθεισαν, και την των
οικετων, και την των αρχομενων; ∆ευρο σοι δειξω λοιπον και τον των θηριων φοβον
εκβεβλημενον. Ἐνεβαλον τον ∆ανιηλ εις τον λακκον επι της αυτης Βαβυλωνος ποτε·
αλλ' ουκ ετολμων αψασθαι οι λεοντες αυτου. Την αρχαιαν γαρ και βασιλικην εικονα
διαλαμπουσαν ειδον εν αυτωι, εκεινους τους χαρακτηρας εβλεπον, ους εωρων επι του
Ἀδαμ προ της αμαρτιας. Και γαρ μετα της αυτης υποταγης ελθοντες προς τον Ἀδαμ, τα
ονοματα εδεξαντο τοτε. Και ουκ ενταυθα μονον, αλλα και επι του μακαριου Παυλου
τουτο γεγονε. Και γαρ εκεινος εις την βαρβαρων νησον εκπεσων, παρεκαθητο πυραι
θερμαινομενος· ειτα απο των φρυγανων εκπηδησασα εχις καθικετο αυτου της χειρος. Τι
ουν μετα ταυτα εγινετο; Ἐξεπεσε το θηριον ευθεως. Ἐπειδη γαρ αμαρτιαν ουχ ευρεν,
ουδε δακειν ισχυσεν· αλλ' ωσπερ ημεις, επειδαν τινα σκοπελον λειον βουλωμεθα
αναβηναι, μηδαμοθεν ευρισκοντες αντιλαβας, καταπιπτομεν ευθεως, καν πελαγος
υποκειμενον ηι, καν βαραθρον· ουτω και το θηριον εκεινο, και ταυτα πυρας
υποκειμενης, ουχ ευρον της αμαρτιας την αντιλαβην, ουδε οπου τους 54.602 οδοντας
απερεισηι, κατεπεσεν εις την πυραν, και διεφθαρη. Βουλει και τριτον ειπω σοι τροπον
απολογιας; Εις μεν εστι, το μη τους προτερους ημαρτηκεναι μονον, αλλα και τους μετ'
εκεινους· δευτερος, το τους κατωρθωκοτας, και ταυτα εν τωι παροντι διατριβοντας βιωι,
κουφοτερας πειραθηναι της δουλειας· μαλλον δε ολοκληρου ταυτης απαλλαγηναι,
καθαπερ ουν και επι των γυναικων, και επι των αρχομενων, και επι των θηριων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εδειξαμεν. Τριτος μετ' εκεινους, το μειζονα των αγαθων, ων οι παρα την αρχην
αμαρτοντες ημας εξεβαλον, παραγενομενον ημιν υποσχεσθαι τον Χριστον αγαθα νυν. Τι
γαρ θρηνεις, ειπε μοι; οτι σε αμαρτων ο Ἀδαμ εξεβαλε του παραδεισου; Κατορθωσον, και
ζηλωσον συ αρετην· και ουχι παραδεισον, αλλ' αυτον ανοιγω σοι τον ουρανον, και
ουδεν εκ της του πρωτοπλαστου παρακοης αφιημι σε παθειν δεινον. Θρηνεις οτι σε της
αρχης των θηριων παρελυσεν; Ἰδου σοι και δαιμονας υποταττω, εαν προσεχηις. Πατειτε
γαρ, φησιν, επανω οφεων και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου. Ουκ
ειπεν, αρχετε, καθαπερ επι των θηριων, αλλα, Πατειτε, επιτεταμενην εισαγων την
αρχην.
γʹ. ∆ια τουτο και ο Παυλος ουκ ειπεν, Ὁ Θεος υποταξει τον Σαταναν υπο τους
ποδας υμων, αλλ' Ὁ Θεος συντριψει τον Σαταναν υπο τους ποδας υμων. Ουκετι,
καθαπερ προτερον, Αυτος σου τηρησει κεφαλην, και συ αυτου τηρησεις πτερναν· αλλ'
ολοκληρος η νικη, καθαρον το τροπαιον, παντελης αφανισμος του πολεμιου, και
συντριβη, και απωλεια. Ὑπεταξε σε τωι ανδρι η Ευα· αλλ' εγω σε ουκ ανδρος ομοτιμον
μονον, αλλα και αυτων ποιω των αγγελων, εαν εθεληις. Ἀπεστερησε σε της παρουσης
ζωης· εγω δε σοι και την μελλουσαν χαριζομαι, την αγηρω και αθανατον, και μυριων
γεμουσαν αγαθων. Μηδεις τοινυν δια τους προτερους επηρεασθαι νομιζετω· και γαρ αν
θελησωμεν απασιν, οις παρεχειν μελλει, επεξελθειν, πολλωι μειζονα τα δοθεντα, ων
απωλεσαμεν, ευρησομεν. Ἀπο δε των ειρημενων και τα λοιπα δηλα. Βιον επιμοχθον
εισηγαγεν ο Ἀδαμ· ο Χριστος υπεσχετο ζωην, ενθα απεδρα οδυνη και λυπη και
στεναγμος, και την βασιλειαν των ουρανων χαριεισθαι επαγγελλεται. ∆ευτε γαρ, φησιν,
οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο
καταβολης κοσμου. Ἐπεινασα γαρ, και εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε με·
ξενος ημην, και συνηγαγετε με· γυμνος ημην, και περιεβαλετε με· εν φυλακηι, και
ηλθετε προς με. Ἆρα ουν ακουσομεθα και ημεις της μακαριας εκεινης φωνης; Ου
σφοδρα αν ισχυρισαιμην εγω· πολλη γαρ παρ' ημιν των πενητων η υπεροψια. Νηστειας
καιρος, παραινεσις τοσαυτη και διδασκαλια σωτηριων διδαγματων, ευχαι συνεχεις,
συλλογοι καθημερινοι, και τι μετα την τοσαυτην επιμελειαν οφελος; Ουδεν.
Ἀναχωρουμεν γαρ εντευθεν ορμαθους πενητων ορωντες στοιχηδον εκατερωθεν
εστηκοτων· και ωσπερ κιονας βλεποντες, αλλ' ουκ ανθρωπινα σωματα, ουτως ανηλεως
παρατρεχομεν. Ὥσπερ ουν ανδριαντας αψυχους, αλλ' ουκ εμπνεοντας 54.603
ανθρωπους βλεποντες, ουτως οικαδε επειγομεθα. Το γαρ πεινηιν καταναγκαζει, φησι.
Και μην το πεινηιν πειθετω μενειν· αι μεν γαρ εμπεπλησμεναι γαστερες, κατα την
παροιμιαν, τας πεινωσας αγνοουσιν· αι δε πεινωσαι εκ της οικειας αναγκης και την
αλλοτριαν επιγινωσκουσι· μαλλον δε ουδε ουτω δυνατον πασαν αυτην κατιδειν. Συ μεν
γαρ επι παρεσκευασμενην τρεχεις τραπεζαν, και ουδε μικρον αναμειναι ανεχηι· ο δε
πενης εστηκε μεχρι της εσπερας αυτης, σπευδων και επειγομενος την εφημερον τροφην
απαρτισαι· και ορων την μεν ημεραν πληρωθεισαν, το δε αργυριον ουδεπω πληρωθεν
απαν, το προς τροφην αρκουν εφημερον, οδυναται και εμπιπραται, και μειζονα της
οικειας δυναμεως τολμαιν αναγκαζεται. ∆ια τουτο εν εσπεραι σφοδροτερον ημιν
επιτιθενται, ομνυντες, ορκουντες, θρηνουντες, ολοφυρομενοι, τας χειρας εκτεινοντες,
μυρια ετερα αναισχυντειν αναγκαζομενοι. ∆εδοικασι γαρ μη, παντων οικαδε
αναχωρησαντων, ως εν ερημωι, τηι πολει πλανασθαι μελλωσι. Και καθαπερ οι ναυαγιωι
περιπεσοντες εν ημεραι, επειδαν επιλαβωνται σανιδος, προ της εσπερας τον λιμενα
καταλαβειν επειγονται, μηποτε της νυκτος επελθουσης εξω μειναντες χαλεπωτερου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

πειραθωσι του ναυαγιου· ουτω και οι πενητες, καθαπερ ναυαγιον δεδοικοτες τον λιμον,
σπευδουσι προ της εσπερας το προς τροφην αυτοις αργυριον αρκουν συναγαγειν, ινα μη,
παντων αποδημησαντων οικαδε, εξω του λιμενος μεινωσι. Λιμην γαρ αυτοις αι των
αντιλαμβανομενων χειρες εισιν.
δʹ. Ἡμεις δε ουτε εν αγοραι προς τας εκεινων εκκαμπτομεθα συμφορας, ουτε
οικαδε απελθοντες· αλλα και της τραπεζης ημιν παρακειμενης, πολλακις και μυριων
γενουσης αγαθων (ειγε αγαθα χρη καλειν, α επι κατακρισει της ημων απανθρωπιας
εσθιομεν), πλην αλλα και της τραπεζης παρακειμενης, ακουοντες κατωθεν δια των
στενωπων βαδιζοντων εκεινων, και μεγαλα βοωντων εν τοις αμφοδοις, οδυνωμενων
εν βαθυτατωι σκοτωι, εν ερημιαι πολληι, ουδε ουτως επικαμπτομεθα· αλλα και
εμπλησθεντες, και προς υπνον βαδιζοντες, και εν εκεινωι παλιν τωι καιρωι μεγαλα
κατωθεν οδυρομενων ακουοντες, ωσπερ κυνος λυττωντος, αλλ' ουκ ανθρωπινης
ακουοντες φωνης ουτω παρατρεχομεν· και ουτε προς τον καιρον επιστρεφομεθα, οτι
αωρι λοιπον των νυκτων καθευδοντων απαντων εκεινος οδυρεται μονος, ουτε προς το
κουφον της αιτησεως, οτι αρτου πλεον ουδεν ημας απαιτει, η αργυριον ολιγον, ουτε
προς το μεγεθος της συμφορας, οτι λιμωι παλαιει διηνεκει, ουτε προς την επιεικειαν του
ικετου, οτι τοσαυτηι κατεχομενος αναγκηι, ου προς τας θυρας ελθειν, ουκ εγγυς γενεσθαι
τολμαι, αλλα κατωθεν εκ πολλου του διαστηματος ποιειται την ικετηριαν. Καν μεν
λαβηι, μυριας διδωσι τας ευχας· αν δε μη λαβηι, ουδε ουτω πικρον εκβαλλει ρημα, ουδε
λοιδορειται και βλασφημει τους δυναμενους δουναι, και μη παρεχοντας· αλλ' ωσπερ τις
υπο δημιου τινος επι κολασιν αγομενος αφορητον, ειτα τους παριοντας απαντας
παρακαλων, ικετευων, και μηδεμιας τυγχανων αντιληψεως, μετα πολλης 54.604 της
απανθρωπιας προς την κολασιν αγεται· ουτω και ουτος, καθαπερ υπο δημιου του λιμου
προς την νυκτα ελκομενος και την αφορητον αγρυπνιαν, εκτεινει μεν τας χειρας, μετα
σφοδρας της βοης τους εν ταις οικιαις ανω καθημενους παρακαλων, ουδεμιας δε
φιλανθρωπιας τυγχανων, ανηλεως αποπεμπεται και μετα πολλης της ωμοτητος. Ἀλλ'
ουδεν τουτων ημας επικαμπτει, αλλα μετα τοσαυτην απανθρωπιαν εις τον ουρανον
εκτειναι τας χειρας τολμωμεν, και περι ελεου διαλεχθηναι τωι Θεωι, και συγγνωμην
αιτησαι των οικειων αμαρτηματων· και ου δεδοικαμεν μη κεραυνος μετα την τοιαυτην
ευχην κατενεχθηι, μετα την τοσαυτην ωμοτητα και απανθρωπιαν. Πως προς υπνον, ειπε
μοι, βαδιζομεν και αναπαυσιν, και ου δεδοικαμεν μη κατ' οναρ αυτος ουτος υμιν ο
πενης επιστας, αυχμων, ρυπων ρακια περιβεβλημενος, οδυρηται και θρηνησηι, την
ωμοτητα εγκαλων; Και γαρ πολλων πολλακις ηκουσα λεγοντων, οτι μεθ' ημεραν
υπεριδοντες της των πτωχων αντιληψεως, εν νυκτι σχοινια περιβεβλημενους εαυτους
ειδον και ελκομενους υπο της των πενητων χειρος, σπαραττομενους, μυρια πασχοντας
πραγματα. Ἀλλα ταυτα μεν υπνος και οναρ, και προσκαιρος τιμωρια· ημεις δε ου
δεδοικαμεν, ειπε μοι, μηποτε τον πενητα τουτον τον οδυρομενον και βοωντα και
ολοφυρομενον εν τοις κολποις ιδωμεν του Ἀβρααμ, καθαπερ ποτε τον Λαζαρον ο
πλουσιος εκεινος; Τα δε εντευθεν αφιημι υμων τωι συνειδοτι, τα πικρα και απαραμυθητα
εκεινα κολαστηρια, πως ᾔτησεν υδωρ, πως ουδε σταγονος ετυχε, πως η γλωττα
απετηγανιζετο, πως πολλην την ικετηριαν θεις, ουδεμιας συγγνωμης απελαυσε, και πως
αθανατα εκολαζετο. Ἀλλα γαρ μη γενοιτο ημας ταυτα δια της πειρας μαθειν, αλλα δια
των λογων ακουσαντας φυγειν την δια των εργων απειλην, και της του προπατορος
Ἀβρααμ φιλοφροσυνης αξιους αποδειχθεντας, εις τον αυτον εκεινωι χωρησαι τοπον,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι τιμη, δοξα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

κρατος συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΣΤʹ.
Περι του ξυλου, ει εξ εκεινου γεγονεν η γνωσις του καλου και του πονηρου
τωι Ἀδαμ, η και προ της βρωσεως ειχε την διαγνωσιν ταυτην· εν ωι και περι
νηστειας, και περι του δειν εν οικιαι μελεταιν τα λεγομενα εν εκκλησιαι.
αʹ. Φιλω μεν την νηστειαν, οτι μητηρ σωφροσυνης εστιν, και πηγη φιλοσοφιας
απασης· φιλω δε αυτην και δι' υμας, και δια την υμετεραν αγαπην, οτι μοι ταυτην την
ιεραν και τιμιαν υμων συνηγαγε συνοδον, και τα ποθουμενα προσωπα διδωσι παλιν
ιδειν, και παρεχει μετα αδειας εντρυφησαι τηι καληι ταυτηι πανηγυρει και εορτηι. Και γαρ
και πανηγυριν και εορτην και μυρια αγαθα ουκ αν τις αμαρτοι την υμετεραν συνοδον
προσειπων. Ει γαρ εις αγοραν τις εμβαλων, και ενι συντυγχανων φιλωι, πολλακις πασαν
αθυμιαν αποτιθεται· ημεις ουκ εις αγοραν, αλλ' εις εκκλησιαν απαντωντες, και ουχ ενι
συντυγχανοντες φιλωι, αλλα 54.605 τοσουτοις και τοιουτοις αδελφοις και πατρασι
συγγινομενοι, πως ου πασαν αποθησομεθα αθυμιαν; πως ου πασαν ηδονην
καρπωσομεθα; Ου γαρ τωι πληθει μονον ουτος βελτιων ο συλλογος των συνεδριων των
εν ταις αγοραις, αλλα και αυτηι τηι φυσει της διαλεξεως. Οι μεν γαρ εν αγοραις
συνεδρευοντες και μετα αλληλων συγκαθημενοι κυκλωι, πολλακις και περι ανονητων
διαλεγονται πραγματων, και ψυχραν εισαγουσιν ομιλιαν, και φθεγγονται περι των
ουδεν αυτοις προσηκοντων. Και γαρ ειωθαμεν, ως τα πολλα, μετα πλειονος σπουδης τα
αλλοτρια περιεργαζεσθαι και πολυπραγμονειν. Ὅτι μεν ουν εστιν επισφαλες και
κινδυνον εχον, τα ρηματα προιεναι και ακουειν τοιαυτα, και παρασυρεσθαι, και πολλοι
πολλακις απο των τοιουτων συνεδριων χειμωνες επηιωρισθησαν εν οικιαις, παριημι
νυν· οτι δε ανονητος και ψυχρα και βιωτικη πασα εκεινη η διαλεξις, και πνευματικος
λογος ουκ αν ποτε ταχεως εις τοιουτον εισελθοι συλλογον, ουδεις αντειποι. Ἐνταυθα δε
ουχ ουτως, αλλ' απαν τουναντιον· πασα μεν γαρ ακερδης διαλεξις απεληλαται, πασα δε
πνευματικη διδασκαλια εισενηνεκται. Και γαρ περι ψυχης της ημετερας διαλεγομεθα,
και των ψυχηι προσηκοντων αγαθων, και περι των αποκειμενων εν τοις ουρανοις
στεφανων, και περι των λαμπρων βιων, και περι της φιλανθρωπιας του Θεου, και περι
της προνοιας του παντος, και περι των αλλων απαντων των μαλιστα προσηκοντων
ημιν, και τινος ενεκεν γεγοναμεν, και ποια μετα την εντευθεν αποδημιαν απαντησεται
ληξις ημιν, και εν τισι τα ημετερα εσται τοτε. Και του συλλογου τουτου ουχ ημεις
μονον, αλλα και προφηται και αποστολοι κοινωνουσι· και το δη μειζον παντων, αυτος ο
των απαντων ∆εσποτης μεσος ημων εστηκεν Ἰησους. Αυτος γαρ φησιν, Ὅπου δυο η
τρεις συνηγμενοι εισιν εις το ονομα μου, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ει δε οπου δυο η τρεις
εισι συνηγμενοι, εν μεσωι αυτων εστι, πολλωι μαλλον οπου τοσουτοι μεν ανδρες,
τοσαυται δε γυναικες, τοσουτοι δε πατερες, και αποστολοι και προφηται εν μεσωι
παρεισι. ∆ιο και ημεις μετα πλειονος προθυμιας φθεγγομεθα της εκειθεν απολαυοντες
ροπης, και την υποσχεσιν υμιν αποδιδοαμεν. Ὑπεσχομεθα γαρ ερειν περι του ξυλου
προτερον, ει εξ εκεινου γεγονεν η γνωσις του καλου και του πονηρου τωι Ἀδαμ, η και
προ της βρωσεως ειχε την διαγνωσιν ταυτην. Θαῤρουντες ουν αν ειποιμεν νυν, οτι και
προ της βρωσεως ταυτην ειχε την διαγνωσιν. Ει γαρ μη ᾔδει τι μεν καλον, τι δε
πονηρον, και αυτων των αλογων αλογωτερος ην, και των δουλων ο δεσποτης
ανοητοτερος. Πως γαρ ουκ ατοπον, αιγας μεν και προβατα ειδεναι ποια μεν αυτοις
20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βοτανη χρησιμος, ποια δε ολεθρια, και μη πασιν αυτα επιεναι τοις φαινομενοις, αλλ'
εχειν την διαγνωσιν, και ειδεναι σαφως, τι μεν αυτοις επιβλαβες, τι δε ωφελιμον· τον δε
ανθρωπον τοσαυτης αποστερεισθαι της ασφαλειας; Ει γαρ μη τουτο ειχεν, ουδενος αξιος
ην, αλλα και ευτελεστερος παντων 54.606 υπηρχε. Πολλωι γαρ αιρετωτερον ην αυτωι εν
σκοτωι διαγειν, και τους οφθαλμους εκκεκοφθαι, και του φωτος απεστερησθαι, η μη
ειδεναι τι μεν καλον, τι δε πονηρον. Ἐαν γαρ τουτο ανεληις της ζωης της ημετερας,
πασαν την ζωην ημων ανειλες, και πολλης συγχυσεως τα παντα ενεπλησας. Τουτο γαρ
εστιν, ωι των αλογων διαφερομεν, και ωι των θηριων αμεινους εσμεν, τωι κακιαν και
αρετην ειδεναι, και τωι επιγινωσκειν το πονηρον, και το καλον μη αγνοειν. Ει δε ημεις
τουτο ισμεν νυν, ουχ ημεις δε μονον, αλλα και Σκυθαι και βαρβαροι, πολλωι μαλλον ο
ανθρωπος τοτε εκεινος προ της αμαρτιας τουτο εγνωκει· και ουκ αν ο τοσαυταις
τιμηθεις τιμαις, οιον τωι κατ' εικονα, τωι καθ' ομοιωσιν, και ταις λοιπαις ευλογιαις, του
κεφαλαιου των αγαθων ερημος εμεινε. Το γαρ καλον και πονηρον εκεινοι μονοι
αγνοουσιν, οσοι των κατα φυσιν εισιν απεστερημενοι φρενων· ο δε Ἀδαμ σοφιας
πολλης επεπληρωτο, και διαγνωστικος εκατερων τουτων ην. Και οτι σοφιας
επεπληρωτο πνευματικης, ακουσον αυτης την αποδειξιν. Ἤγαγε, φησι, προς αυτον ο
Θεος τα θηρια, ιδειν τι καλεσει αυτα· και ει τι εκαλεσεν αυτα Ἀδαμ, τουτο το ονομα
αυτοις. Ἐννοησον τοινυν ποσης επεπληστο σοφιας, τοσουτοις γενεσιν, ουτω ποικιλοις,
και παντοδαποις, τοις των κτηνων, τοις των ερπετων, τοις των πτηνων προσηγοριας
επιθειναι, και πασας κυριας, δυνηθεις. Ουτω γαρ απεδεξατο την θεσιν των ονοματων ο
Θεος, ως μηκετι κινησαι τας προσηγοριας εκεινας, μηδε αμαρτοντος αυτου θελησαι
ανελειν τας επωνυμιας αυτων. Παν γαρ, φησιν, ο εκαλεσεν αυτα Ἀδαμ, τουτο ονομα
αυτοις.
βʹ. Ουτος γουν ηγνοει τι μεν καλον, τι δε πονηρον; Και πως αν εχοι λογον; Παλιν
ηγαγε την γυναικα προς αυτον, και ιδων αυτην ευθεως επεγνω την της φυσεως
κοινωνον. Και τι φησι; Τουτο νυν οστουν εκ των οστων μου, και σαρξ εκ της σαρκος
μου. Ἐπειδη γαρ προ βραχεος ην ο Θεος παραγαγων αυτωι τα ζωα απαντα, δειξαι
βουλομενος ο Ἀδαμ, οτι τουτο το ζωον ουχι εν εκεινων των ζωων εστιν, ειπε· Τουτο
νυν οστουν εκ των οστων μου, και σαρξ εκ της σαρκος μου. Τινες δε, οτι ουχι τουτο
μονον αινιττεται, φασιν, αλλα και τον τροπον της δημιουργιας, και οτι ουκ εσται παλιν
τηι γυναικι τοιουτος της γενεσεως ο τροπος, δια τουτο ειπε· Τουτο νυν· οπερ ουν και
ετερος ερμηνευτης ακριβεστερον ερμηνευων ελεγε, Τουτο απαξ, ωσανει ελεγε, Νυν
μονον γυνη γεγονεν εξ ανδρος μονου· μετα δε ταυτα ουκετι ουτως εσται, αλλ' εξ
αμφοτερων· Ὀστουν εκ των οστων μου, και σαρξ εκ της σαρκος μου. Ἐξ ολοκληρου γαρ
του φυραματος ο Θεος λαβων κομμα, ουτω την γυναικα επλασεν, ινα κατα παντα
κοινωνηι τωι ανδρι. Αυτη, φησι, κληθησεται γυνη, οτι εκ του ανδρος εληφθη. Ὁραις πως
και την προσηγοριαν δια τουτο επιτιθησιν, ινα η προσηγορια διδασκηι την κοινωνιαν
της φυσεως, και η διδασκαλια της κατα την φυσιν κοινωνιας, και ο της δημιουργιας
τροπος υποθεσις αγαπης ηι διηνεκους, και συνδεσμος 54.607 ομονοιας; Ειτα τι φησιν;
Ἀντι τουτου καταλειψει ανθρωπος τον πατερα αυτου και την μητερα αυτου, και
προσκολληθησεται τηι γυναικι αυτου. Ουκ ειπεν απλως, ενωθησεται, αλλα,
Κολληθησεται, την ακριβηι συναφειαν δηλων· Και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. Ὁ
τοσαυτα ουν ειδως, ειπε μοι, ουκ ᾔδει τι μεν καλον, τι δε πονηρον; Και πως αν εχοι
λογον; Ει γαρ μη ᾔδει τι μεν καλον, τι δε πονηρον προ του φαγειν απο του ξυλου, αλλα
μετα την βρωσιν εμαθεν, η αμαρτια γεγονεν αυτωι σοφιας διδασκαλος, και ο οφις ουκετι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

απατεων, αλλα συμβουλος των συμφεροντων κατεστη, εκ θηριου ποιησας αυτον
ανθρωπον. Ἀλλα μη γενοιτο· ουκ εστι ταυτα ουτως, ουκ εστιν. Ει γαρ μη ᾔδει τι μεν
καλον, τι δε πονηρον, πως και την εντολην ελαμβανεν; Ουδεις γαρ διδωσι νομον τωι μη
ειδοτι, οτι κακον η παραβασις· ο δε Θεος και εδωκε, και παραβαντα εκολασεν, ουκ αν
αμφοτερα ταυτα ποιησας, ει μη γνωστικον αυτον εξ αρχης εποιησεν αρετης και κακιας.
Ὁραις πως παντοθεν ημιν αποδεδεικται, οτι ου μετα την βρωσιν του ξυλου το καλον
ᾔδει και το πονηρον, αλλα και προ τουτου ηπιστατο; Ταυτα ουν απαντα, αγαπητοι,
διακρατωμεν, και οικαδε αναχωρησαντες διπλην παραθωμεν την τραπεζαν, την των
σιτιων, και την της ακροασεως, και λεγετω μεν ανηρ τα ειρημενα, μανθανετω δε γυνη,
ακουετω δε και παιδια, μη αποστερεισθωσαν δε μηδε οικεται της ακροασεως ταυτης.
Ἐκκλησιαν ποιησον σου την οικιαν· και γαρ και υπευθυνος ει και της των παιδιων και
της των οικετων σωτηριας· και καθαπερ ημεις υπερ υμων απαιτουμεθα λογον. ουτω και
εκαστος υμων και υπερ οικετου, και υπερ γυναικος, και υπερ παιδος απαιτειται ευθυνας.
Ἀπο γουν των τοιουτων διηγηματων ηδιστα διαδεξεται ημας τα ονειρατα, και
φαντασιας απηλλαγμενα απασης· οια γαρ μεθ' ημεραν η ψυχη μελεταιν ειωθε, τοιαυτα
και καθ' υπνους φανταζεται. Και εαν τα καθ' εκαστην ημεραν φυλαττωμεν λεγομενα,
ου πολλου δεηθησομεθα πονου· και γαρ σαφεστερος ο μετα ταυτα λογος υμιν εσται, και
ημιν προθυμοτερα η διδασκαλια. Ἵν' ουν γενηται τι πλεον και ημιν και υμιν, ημιν μεν
απο της διδασκαλιας, υμιν δε απο της ακροασεως, μετα της σωματικης τραπεζης και η
τραπεζα υμιν παρατιθεσθω η πνευματικη. Και γαρ ασφαλεια και κοσμος εκεινα υμιν
γενησεται, και τα της παρουσης ζωης προς το συμφερον ο Θεος κατευθυνει, και ραιστα
υμιν εσται παντα και ευκολα. Ζητειτε γαρ, φησι, πρωτον την βασιλειαν των ουρανων,
και παντα ταυτα προστεθησεται υμιν. Ζητωμεν ουν ταυτην, αγαπητοι, ινα και των
ενταυθα και των εκει επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου δοξα τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ζʹ.
∆ια τι ξυλον γνωστον καλου και πονηρου καλειται το ξυλον, και τι ποτε
εστι, Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι.
αʹ. Πολλα παρεκαλεσα χθες την υμετεραν αγαπην μεμνησθαι των ειρημενων, και
διπλην εν εσπεραι παραθει 54.608 ναι την τραπεζαν, την των βρωματων, και την απο
των λογων προστιθεντας εστιασιν. Τι ουν; εποιησατε τουτο, και παρεθηκατε διπλην την
τραπεζαν; Οιδα οτι εποιησατε, και ουκ εκεινης μονον, αλλα και ταυτης μετεσχετε. Ου
γαρ δη περι την ελαττω σπουδασαντες, της βελτιονος εμελλετε αμελειν. Και γαρ
βελτιων εκεινης αυτη. Την μεν γαρ μαγειρων συνεθηκαν χειρες, ταυτην δε προφητων
παρεσκευασαν γλωσσαι· και η μεν τα απο της γης εχει βλαστηματα, η δε τον καρπον τον
απο του Πνευματος· και ταυτης μεν της τραπεζης προς φθοραν επειγεται τα σιτια, τα δε
εκεινης προς αφθαρσιαν· και αυτη μεν την παρουσαν ημων συγκρατει ζωην, εκεινη δε
προς την μελλουσαν ημας οδηγει. Ὅτι μεν ουν παρεθηκατε μετ' εκεινης και ταυτην,
οιδα, ουκ ακολουθον υμων ερωτησας, ουκ οικετην, αλλα τον τουτων σαφεστερον
αγγελον. Τινα δη τουτον; Τον κροτον των ειρημενων, τον επαινον τον επι τηι
διδασκαλιαι. Ἐπειδη γαρ ειπον χθες, οτι Ἕκαστος υμων ποιησατω την οικιαν αυτου
εκκλησιαν, μεγα ανακεκραγατε, δηλουντες την ηδονην την επι τοις ειρημενοις. Ὁ δε
22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεθ' ηδονης ακουων των λεγομενων, ουτος και προς την των εργων επιδειξιν
παρεσκευασται. ∆ια ταυτα και τημερον προθυμοτερον απεδυσαμην προς την
διδασκαλιαν. Ἀλλα διεγερθητε και νυν. Ουδε γαρ τον λεγοντα διεγηγερμενον ειναι χρη
μονον, αλλα και τους ακουοντας εναγωνιους ειναι χρη, και τους ακουοντας μαλλον, η
τον λεγοντα. Ἡμεις μεν γαρ μιαν εχομεν σπουδην, καταβαλειν τα δεσποτικα χρηματα·
υμιν δε πλειων ο πονος, ωστε και υποδεξασθαι αυτα, και μετα πολλης τηρησαι της
ασφαλειας. Ἐπιθετε τοινυν μετα την ακροασιν τα κλειθρα ταις θυραις. τους μοχλους·
και λογισμους τους φοβερους, καθαπερ τινας φυλακας, πανταχοθεν περιστησατε τηι
ψυχηι. Και γαρ αναισχυντος ο κλεπτης εστι, και διαπαντος αγρυπνει, και συνεχως
επιτιθεται, καν πολλακις αποτυχηι, πολλακις επιχειρει. Ἔστωσαν τοινυν φοβεροι οι
φυλακες· καν ιδωσι τον διαβολον ελθοντα και βουλομενον αρπασαι τι των
καταβληθεντων, μετα πολλης αυτον απελαυνετωσαν της κραυγης· καν φροντιδες
βιωτικαι επιωσι, κωλυετωσαν· καν ληθη παρα της φυσεως διενοχληι, τηι μελετηι την
μνημην διεγειρετωσαν. Ου γαρ εστι μικρος ο κινδυνος, απολεσαι χρηματα δεσποτικα. Ει
γαρ οι ταυτα τα χρηματα υποδεχομενοι, επειδαν διασκορπισωσι τα πιστευθεντα, θανατωι
κολαζονται πολλακις· οι τα πολλωι τιμιωτερα τουτων υποδεξαμενοι λογια, ειτα
απολεσαντες, ποιαν ουχ υποστησονται τιμωριαν, Ἐπι μεν τουτων των χρηματων
φυλακης εισιν υπευθυνοι μονον οι δεχομενοι, ετερου δε ουδενος. Ὅσα γαρ υπεδεξαντο,
τοσαυτα αυτους καταθειναι πασα αναγκη, και πλεον ουδεις ουδεν απαιτειται παρ'
αυτων· επι δε των του Θεου λογων ουχι φυλακης εσμεν υπευθυνοι μονον, αλλα και
εργασιας πολλης. Ουδε γαρ απερ εδεξαμεθα μονον αποδουναι κελευομεθα, αλλα και
διπλα ταυτα τωι ∆εσποτηι προσενεγκειν. Καιτοι ει και φυλαξαι προεκειτο μονον, πολλης
αγωνιας και σπουδης 54.609 εδειτο το πραγμα· οταν δε και πλεονασαι αυτα προσταττηι
ημιν ο ∆εσποτης, εννοησον οσου πονου και φροντιδος ημιν δει τοις πιστευθεισι. ∆ια τοι
τουτο πιστευθεις τις πεντε ταλαντα, ουχ οσα ενεπιστευθη προσηνεγκεν, αλλα και ετερα
τοσαυτα. Ἐκεινα μεν γαρ της του δεσποτου φιλανθρωπιας ην· εδει δε και τον οικετην
την εαυτου σπουδην επιδειξασθαι. Ὁμοιως και ο τα δυο ταλαντα πιστευθεις ειργασατο
αλλα δυο, και τουτου ενεκα ηξιωθη της αυτης τιμης παρα του ιδιου δεσποτου. Ἄλλος δε
τις παλιν εν ταλαντον πιστευθεις και προσενεγκων αυτο οπερ επιστευθη, ου μειωσας,
ουκ ελαττωσας την παρακαταθηκην, ουκ εξ ημισειας αποδους, επειδη μη την
πραγματειαν απεδειξατο, μηδε διπλουν προσηνεγκε το πιστευθεν, την εσχατην εδωκε
δικην· και μαλα εικοτως. Ει γαρ εβουλομην, φησιν, αυτα φυλαττεσθαι μονον, και αλλην
μη γενεσθαι εμποριαν εν αυτοις, ουκ αν αυτα ταις των δουλων εδωκα χερσι. Συ δε μοι
θεα την φιλανθρωπιαν του δεσποτου. Προσηνεγκεν ο τα πεντε ταλαντα πιστευθεις αλλα
πεντε, και ο τα δυο, αλλα τοσαυτα· και των αυτων εκατερος απηλαυσεν αμοιβων.
Ὥσπερ γαρ εκεινωι ειπεν· Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε
καταστησω· ουτω και τωι τα δυο προσενεγκοντι φησιν, Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι
ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω. Ἡ προσοδος ουχ η αυτη, και ο μισθος ο
αυτος· ουτω και τουτον της αυτης ηξιωσε τιμης. Τι δηποτε; Ὅτι ου τηι ποσοτητι των
προσενεχθεντων, αλλα τηι δυναμει των εργαζομενων προσειχεν ο Θεος. Ἐκεινων μεν
γαρ εκαστος τα κατα δυναμιν επεδειξατο· τον πλεονασμον δε των προσενεχθεντων και
την ελαττωσιν ουχ η ραιθυμια εκεινου, ουδε η σπουδη τουτου, αλλ' η διαφορα της
παρακαταθηκης εποιησεν. Ἐκεινος πεντε ελαβε, και πεντε αλλα προσηνεγκεν· ουτος
δυο ελαβε, και δυο προσηνεγκε, και κατ' ουδεν ηλαττωται εν τωι της σπουδης λογωι. Και
γαρ και ουτος διπλα, κακεινος διπλα τα πιστευθεντα ειργασατο· ο δε εν λαβων απλουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

προσηνεγκε· διο και εκολαζετο.
βʹ. Ἠκουσατε τοινυν ποση τιμωρια κειται τοις μη πραγματευομενοις περι τα
χρηματα τα δεσποτικα; Ουκουν και φυλαξωμεν, και πραγματευσωμεθα, και πολλην
επιδειξωμεθα περι αυτα την εμποριαν. Μη λεγετω τις· Ἰδιωτης ειμι, μαθητης ειμι, λογον
ουκ εχω διδασκαλιας, αμαθης ων και ουδενος αξιος. Καν γαρ ιδιωτης ηις, καν αμαθης,
καν εν ταλαντον πιστευθηις, εργαζου το εγχειρισθεν, και τον αυτον τωι διδασκοντι ληψηι
μισθον. Ἀλλ' οτι μεν φυλαττετε τα ειρημενα, και μετα πολλης της ακριβειας κατεχετε,
πανυ πεπιστευκα· ινα δε μη εις τουτο τον λογον απαντα αναλωσωμεν, φερε και τα εξης
των χθες ημιν λεχθεντων προσθωμεν επι της υμετερας αγαπης, τουτον της φυλακης
υμιν αποδιδοντες τον μισθον. Ὁ γαρ τα προτερα πιστευθεις και τηρησας, αξιος αν ειη
και ετερα παλιν λαβειν. Τι ουν ην το διηγημα το χθες ημιν προτεθεν; Περι του ξυλου ο
λογος ην, και εδειξαμεν οτι ᾔδει ο ανθρωπος το καλον και το πονηρον, πριν η φαγειν
απο του ξυλου, και πολλης σοφιας επεπληρωτο, αφ' ων επεθηκε τα ονοματα τοις
θηριοις, αφ' ων επεγνω την γυναικα την εαυτου, αφ' ων ειπε· Τουτο νυν οστουν εκ των
54.610 οστεων μου· αφ' ων περι του γαμου διελεχθη και περι παιδοποιιας, και συζυγιας
και πατρος και μητρος, αφ' ων εντολην ελαβεν. Ουδε γαρ εντολην διδωσι τις και νομον
του πρακτεου και του μη πρακτεου τωι το καλον και πονηρον αγνοουντι. Σημερον
αναγκαιον ειπειν, τινος ενεκεν, ει μη παρα του ξυλου την γνωσιν ο ανθρωπος ελαβε,
γνωστον καλου και πονηρου το ξυλον ειρηται· ου γαρ μικρον το μαθειν, δια τι ταυτην
την προσηγοριαν εχει και ξυλον. Και γαρ ο διαβολος ειπεν· Ἧ αν ημεραι φαγητε απο του
ξυλου, διανοιχθησονται υμων οι οφθαλμοι, και εσεσθε ως θεοι, γινωσκοντες καλον και
πονηρον. Πως ουν συ λεγεις, φησιν, οτι ουκ ενεθηκε γνωσιν καλου και πονηρου; Τις
γαρ, ειπε μοι, ενεθηκεν; αρα ο διαβολος; Ναι, φησιν, ειπων· Ἔσεσθε ως θεοι,
γινωσκοντες καλον και πονηρον. Ειτα του εχθρου μοι φερεις την μαρτυριαν και του
επιβουλου; Καιτοι ουτος ειπεν, οτι Και θεοι εσεσθε· αρα ουν και θεοι εγενοντο; Ὥσπερ
ουν ουκ εγενοντο θεοι, ουτως ουτε γνωσιν καλου και πονηρου τοτε ελαβον. Ψευστης
γαρ εστιν εκεινος, και ουδεν αληθες φθεγγεται. Ἐν γαρ τηι αληθειαι, φησιν, ουχ εστηκε.
Μη δη του εχθρου παραγαγωμεν την μαρτυριαν, αλλ' ιδωμεν απ' αυτων των
πραγματων, τινος ενεκεν, γνωστον καλου και πονηρου καλειται το ξυλον. Και
προτερον, ει δοκει, τι ποτε εστι καλον και πονηρον επισκεψωμεθα. Τι ουν εστι καλον; Ἡ
υπακοη. Τι δε πονηρον; Ἡ παρακοη. Και τεως ημιν, ινα μη πλανωμεθα περι την φυσιν
του καλου και του πονηρου, απο των Γραφων ταυτα διακριβουσθω. Ὅτι γαρ τουτο εστι
το καλον και πονηρον, ακουσον τι φησιν ο προφητης· Τι καλον, και τι Κυριος ο Θεος
εκζητει παρα σου; Ειπε τι καλον. Ἀγαπαιν Κυριον τον Θεον σου. Ὁραιςοτι η υπακοη
καλον; εκ γαρ της αγαπης η υπακοη. Και παλιν· ∆υο πονηρα, φησιν, εποιησεν ο λαος
μου ουτος· εμε εγκατελιπον πηγην υδατος ζωντος, και ωρυξαν εαυτοις λακκους
συντετριμμενους, οι ου δυνησονται υδωρ συνεχειν. Ὁραις οτι πονηρον η παρακοη και η
εγκαταλειψις; Τεως ουν τουτο τηρωμεν, οτι καλον η υπακοη, και πονηρον η παρακοη,
και ουτως εισομεθα κακεινο. Και γαρ δια τουτο γνωστον καλου και πονηρου καλειται το
ξυλον, επειδη η εντολη, η γυμναζουσα την υπακοην και την παρακοην, περι το ξυλον
εγενετο. Ἤδει μεν γαρ και προ τουτου ο Ἀδαμ, οτι καλον μεν η υπακοη, πονηρον δε η
παρακοη· εμαθε δε υστερον σαφεστερον δι' αυτης των πραγματων της πειρας. Ὥσπερ
γαρ και ο Καιν ᾔδει μεν οτι κακον η αδελφοκτονια και πριν η σφαξαι τον αδελφον
αυτου· οτι γαρ ᾔδει πονηρον ον το πραγμα, ακουσον τι φησι· ∆ευρο, εξελθωμεν εις το
πεδιον. Καιτοι τινος ενεκεν ελκεις εις το πεδιον απο των πατρικων αποσπασας αγκαλων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

τον αδελφον; τι δε καθισταις εν ερημιαι; τι δε γυμνον ποιεις της κηδεμονιας; τι ποῤρω
της πατρικης απαγεις οψεως; τι διακρυπτεις την τολμαν, ει μη δεδοικας την αμαρτιαν;
τι δε και μετα το ποιησαι τον φονον, παλιν ερωτωμενος δυσχεραινεις και ψευδηι; Του
54.611 γαρ Θεου ειποντος· Που Ἄβελ, ο αδελφος σου; ειπας· Μη φυλαξ ειμι του αδελφου
μου εγω; Ὅθεν δηλον οτι σαφως ειδως ηλθεν επι την εργασιαν ταυτην. Ὥσπερ ουν
ουτος ᾔδει μεν και προ της πειρας οτι κακον ο φονος, εμαθε δε σαφεστερον και μετα
ταυτα, οτε την τιμωριαν εδεξατο, και ηκουσε· Στενων και τρεμων εσηι επι της γης· ουτω
και ο πατηρ τουτου ειχε του καλου και του κακου και προ του φαγειν την γνωσιν, ει και
μη ουτω σαφη, ως μετα την του ξυλου βρωσιν. Τι λεγω; Τα γαρ κακα παντες οιδαμεν και
πριν η πραξαι, σαφεστερον δε μανθανομεν μετα το πραξαι· πολλωι δε σαφεστερον, οταν
κολαζωμεθα. Ουτω και ο Καιν ᾔδει μεν οτι κακον η αδελφοκτονια και προ τουτου·
εμαθε δε υστερον δια της κολασεως σαφεστερον· επει και ημεις οιδαμεν οτι καλον η
υγιεια, και φορτικον η νοσος και προ της πειρας· πολλωι δε μαλλον, οταν εις την νοσον
εμπεσωμεν, αμφοτερων την διαφοραν γινωσκομεν.
γʹ. Τον αυτον δη τροπον και ο Ἀδαμ ᾔδει μεν οτι καλον η υπακοη, και κακον η
παρακοη· υστερον δε σαφεστερον εμαθεν, οτε του ξυλου γευσαμενος εξεβληθη του
παραδεισου, και της μακαριοτητος εκεινης εξεπεσεν. Ἐπει ουν εις τιμωριαν ενεπεσεν,
οτι, του Θεου κωλυσαντος, εγευσατο του ξυλου, η τιμωρια αυτον σαφεστερον επαιδευσε
δια της πειρας, οσον κακον Θεου παρακουειν, και οσον υπακουειν καλον· δια τουτο
γνωστον καλου και πονηρου το ξυλον καλειται. Και τινος ενεκεν, ει μη αυτη η φυσις
του ξυλου την γνωσιν ειχε του καλου και του πονηρου, αλλ' εκ της τιμωριας της δια
την παρακοην την επι τωι ξυλωι σαφεστερον τουτο εμαθεν ο ανθρωπος, γνωστον καλου
και πονηρου το ξυλον καλειται; Ὅτι εθος τηι Γραφηι τουτο, επειδαν το πραγμα γενηται, η
εν τοποις, η εν καιροις, απο των πραγματων καλειν και τους τοπους και τους καιρους.
Και ινα σαφεστερον γενηται το λεγομενον, επι υποδειγματος υμιν τουτο ποιησω
φανερον. Ὁ Ἰσαακ ποτε φρεατα ωρυξε· ταυτα τα φρεατα επεχειρησαν οι γειτονες
διαφθειραι· εντευθεν εγενετο τις απεχθεια, και εκαλεσε το φρεαρ Ἔχθραν· ουκ επειδη
αυτο το φρεαρ ηχθρανεν, αλλ' επειδη περι αυτο η εχθρα γεγονεν. Ουτω και το ξυλον
γνωστον καλου και πονηρου καλειται, ουκ επειδη αυτο ειχε γνωσιν, αλλ' επειδη περι
αυτο εγενετο ο ελεγχος της γνωσεως του καλου και του πονηρου. Παλιν ωρυξε φρεαρ ο
Ἀβρααμ, επεβουλευσεν ο Ἀβιμελεχ· συνηλθον, κατελυσαν την εχθραν, και ορκους
δοντες αλληλοις, εκαλεσαν το φρεαρ εκεινο Φρεαρ ορκου· ουκ επειδη το φρεαρ ωμοσεν,
αλλ' επειδη περι το φρεαρ ο ορκος εγενετο. Ὁραις πως ουχι των πραγματων οι τοποι
αιτιοι γινονται, ει και των πραγματων λαμβανουσι τα ονοματα; Και γαρ πολλη αναγκη
παραγαγειν παραδειγματα, ωστε σαφεστερον γενεσθαι το λεγομενον. Παλιν ειδεν ο
Ἰακωβ αγγελους απαντησοντας αυτωι και παρεμβολην Θεου, και εκαλεσε τον τοπον
Παρεμβολην. Καιτοι ουχ ο τοπος ην η παρεμβολη, αλλ' ομως εκληθη ο τοπος
Παρεμβολη, επειδη εκει ειδε την παρεμβολην. Ὁραις πως απο του πραγματος του
συμβαντος εν τωι τοπωι τον τοπον ωνομασεν; Ουτω και το ξυλον γνωστον καλου και
πονηρου καλειται, ουκ επειδη αυτο ειχε γνωσιν καλου και πονηρου, αλλ' επειδη περι
αυτο εγενετο η αποδειξις της γνωσεως του καλου και του πονηρου, και η γυμνασια της
παρακοης και της υπακοης. Πα 54.612 λιν ειδε τον Θεον ο Ἰακωβ, ως ιδειν ανθρωπωι
δυνατον ην, και εκαλεσε το ονομα του τοπου εκεινου Ειδος Θεου. ∆ια τι· Ὅτι ειδον τον
Θεον, φησι. Και μην ουχ ο τοπος ειδος Θεου ην, αλλ' απο του πραγματος του συμβαντος
εν τωι τοπωι η προσηγορια γεγονεν. Ὁραις δια ποσων αποδεδεικται, οτι εθος τηι Γραφηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

απο των πραγματων των συμβαινοντων εν τοις τοποις αυτους τους τοπους καλειν; Το
αυτο δε τουτο και επι καιρων ποιειν ειωθεν. Ἀλλ' ινα μη κατατεινωμεν υμας, φερε
μεταγαγωμεν τον λογον απο των σκυθρωποτερων επι τα φαιδροτερα. Και γαρ εκαμεν
υμων η διανοια τοις λεπτοτεροις νοημασιν ενδιατριβουσα· διοπερ αυτην αναπαυσαι
καλον, τοις αφελεστεροις και φαιδροτεροις διαιτωντας νοημασιν. Ἐπανιωμεν τοινυν
επι το σωτηριον του σταυρου ξυλον. Τουτο γαρ, τουτο παντα ανελυσε τα δεινα, οσα
εκεινο εισηγαγε· μαλλον δε ουκ εκεινο εισηγαγε τα δεινα, αλλ' ο ανθρωπος απαντα,
απερ μετα πολλης υστερον ανελυσε της περιουσιας ο Χριστος, πολλωι μειζονα αυτων
εισαγαγων αγαθα. ∆ι' αυτο τουτο ο Παυλος φησιν· Ὅπου επλεονασεν η αμαρτια,
υπερεπερισσευσεν η χαρις· τουτεστι, μειζον το δωρον του αμαρτηματος. ∆ια τουτο παλιν
φησιν· Ουχ ως το παραπτωμα, ουτω και το χαρισμα· ουχ οσον ημαρτεν ο ανθρωπος,
τοσουτον εχαρισατο ο Θεος· ουχ οση η ζημια, τοσαυτη και η πραγματεια· ουχ οσον το
ναυαγιον, τοσαυτη και η εμπορια· αλλα πλειω τα αγαθα των κακων· και εικοτως. Τα
μεν γαρ κακα δουλος εισηγαγε, και ελαττονα ην· τα δε αγαθα ∆εσποτης εχαρισατο, διο
και πλειονα ην. ∆ια τουτο φησιν· Ουχ ως το παραπτωμα, ουτω και το χαρισμα. Ειτα
επαγει και την διαφοραν· Το μεν γαρ κριμα εξ ενος εις κατακριμα, το δε χαρισμα εκ
πολλων παραπτωματων εις δικαιωμα. Ἀσαφεστερον το ειρημενον· ουκουν αναγκη την
λυσιν επαγαγειν. Το μεν γαρ κριμα, τουτεστιν η κολασις, η τιμωρια, ο θανατος· Ἐξ ενος,
τουτεστιν αμαρτηματος· Μια γαρ, φησιν, αμαρτια τοσουτον εισηγαγε κακον· το δε
χαρισμα ουκ εκεινην μονην την αμαρτιαν ελυσεν, αλλα και ετερας πολλας. ∆ια τουτο
λεγει· Το δε χαρισμα εκ πολλων παραπτωματων εις δικαιωμα. ∆ια τουτο και ο Ἰωαννης
ο βαπτιστης εβοα· Ἴδε ο αμνος του Θεου, ουχι, ο αιρων την αμαρτιαν του Ἀδαμ, αλλ', Ὁ
αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. Ειδες πως ουχ ως το παραπτωμα, ουτω και το χαρισμα,
αλλα πλειονα εισηγαγε τουτο το ξυλον αγαθα των παρα την αρχην εισενεχθεντων
κακων; δʹ. Ταυτα δε ειπον, ινα μη νομισηις επηρεαζεσθαι σε παρα των πρωτων.
Ἐξεβαλεν ο διαβολος τον Ἀδαμ, εισηγαγε τον ληιστην ο Χριστος. Και σκοπει το
διαφορον. Ἐκεινος ουκ εχοντα αμαρτιαν τον ανθρωπον, αλλα μιαν κηλιδα παρακοης,
εξεβαλεν· ο Χριστος ληιστην μυρια φορτια αμαρτηματων βασταζοντα ουτως εισηγαγεν
εις τον παραδεισον. Ἆρ' ουν τουτο μονον το θαυμα εστιν, οτι ληιστην εισηγαγεν εις
παραδεισον, αλλο δε ουδεν; Ἔστι και αλλο μειζον ειπειν. Ου γαρ ληιστην εισηγαγε
μονον, αλλα και προ της οικουμενης απασης, και προ των αποστολων· ινα μηδεις των
54.613 μετα ταυτα απογνωι την εισοδον, μηδε απελπισηι την σωτηριαν την εαυτου, τον
μυριων γεμοντα κακων εν ταις βασιλικαις αυλαις στρεφομενον ορων· Ἀλλ' ιδωμεν, μη
πονους επεδειξατο και κατορθωματα και καρπους ο ληιστης. Ουδε τουτο εστιν ειπειν,
αλλ' απο ψιλου ρηματος, απο πιστεως μονης προ των αποστολων εισεπηδησεν εις τον
παραδεισον, ινα μαθηις οτι ουχ η εκεινου ευγνωμοσυνη τοσουτον ισχυσεν, οσον του
∆εσποτου η φιλανθρωπια το παν εποιησε. Τι γαρ ειπεν ο ληιστης; τι δε επραξεν;
ενηστευσεν; εδακρυσεν; περιεσχισατο; μετανοιαν επεδειξατο εν πολλωι τωι χρονωι;
Ουδαμως· αλλ' εν αυτωι τωι σταυρωι μετα την αποφασιν σωτηριας ετυχεν. Ὅρα ταχος·
απο σταυρου εις ουρανον, απο καταδικης εις σωτηριαν. Τινα εστιν αρα εκεινα τα
ρηματα; ποσην εχει την δυναμιν, οτι τοσαυτα τουτωι εκομισεν αγαθα; Μνησθητι μου,
φησιν, εν τηι βασιλειαι σου. Και τι τουτο; Ἤτησε λαβειν αγαθα, ου σπουδην την δι' εργων
επεδειξατο· αλλ' ο την καρδιαν αυτου ειδως, ου τοις ρημασι προσεσχεν, αλλα τηι
διαθεσει της διανοιας. Οι μεν γαρ προφητικων απολαυσαντες διδαγματων, οι τα σημεια
ιδοντες, οι τα θαυματα θεασαμενοι, ελεγον περι του Χριστου, οτι ∆αιμονιον εχει, και,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

Πλαναι τον οχλον· ο δε ληιστης μη προφητων ακουσας, μη θαυματα ιδων, ιδων επι του
σταυρου προσηλωμενον, ου προσεσχε τηι ατιμιαι, ουκ ειδε την αδοξιαν, αλλ' εις την
θεοτητα αυτην ιδων, Μνησθητι μου, φησιν, εν τηι βασιλειαι σου. Καινον τουτο και
παραδοξον. Σταυρον οραις, και βασιλειας μεμνησαι; Τι βασιλειας αξιον ειδες;
Ἐσταυρωμενον
ανθρωπον,
ραπιζομενον,
χλευαζομενον,
κατηγορουμενον,
εμπτυομενον, μαστιζομενον· ταυτα ουν βασιλειας αξια, ειπε μοι; Ὁραις οτι τοις της
πιστεως εβλεπεν οφθαλμοις, και ου τα φαινομενα εξηταζε; ∆ια τουτο ουτε ο Θεος τα
ρηματα εξηταζε τα ψιλα, αλλ' ωσπερ ουτος ειδεν εις την θεοτητα, ουτως ο Θεος ειδεν
εις την καρδιαν του ληιστου, και φησι· Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι.
Ἐνταυθα προσεχετε· ζητημα γαρ ου το τυχον επιφυεται. Και γαρ οι Μανιχαιοι, οι κυνες,
οι εννεοι και λυττωντες, το σχημα μεν επιδεικνυνται επιεικειας, την χαλεπην δε ενδον
εχουσι των κυνων μανιαν, και κατακρυπτουσι τηι δοραι του προβατου τον λυκον. Ἀλλα
μη το φαινομενον ιδηις, αλλα το ενδον κεκρυμμενον θηριον εξετασον. Ουτοι τοινυν
επιλαβομενοι του χωριου τουτου φασιν· Ειπεν ο Χριστος· Ἀμην, αμην λεγω σοι, σημερον
μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι· ουκουν αντιδοσις ηδη γεγονε των αγαθων, και περιττη
η αναστασις. Ει γαρ εν εκεινηι τηι ημεραι απελαβεν ο ληιστης τα αγαθα, το δε σωμα αυτου
ουκ ανεστη ουδεπω και τημερον, ουκ εσται σωματων λοιπον αναστασις. Ἆρα ενοησατε
το λεχθεν, η δευτερον αυτο παλιν ειπειν αναγκη; Ἀμην, αμην λεγω σοι, σημερον μετ'
εμου εσηι εν τωι παραδεισωι. Εισηλθεν ουν, φησιν, εις τον παραδεισον ο ληιστης ου μετα
του σωματος· πως γαρ, οποτε ουκ εταφη το σωμα αυτου, ουδε διελυθη και κονις
εγενετο; και ουδαμου ειρηται, οτι ανεστησεν ο Χριστος αυτον. Ει δε εισηγαγε τον
ληιστην, και χωρις του σωματος απελαυσε των αγαθων, ευδηλον οτι σωματος ουκ εστιν
αναστασις. Ει γαρ ην σωματος αναστασις, ουκ αν ειπε· Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι
παραδεισωι, αλλ', εν τωι καιρωι της συντελειας, οταν σωματων αναστασις ηι. Ει δε ηδη
εισηγαγε τον 54.614 ληιστην, το δε σωμα αυτου φθαρεν εμεινεν εξω, ευδηλον οτι
σωματων αναστασις ουκ εστι. Ταυτα εκεινοι· δεχεσθε δε λοιπον και τα παρ' ημων,
μαλλον δε ου τα παρ' ημων, αλλα τα παρα της θειας Γραφης· ου γαρ τα ημετερα
λεγομεν, αλλα τα του αγιου Πνευματος. Τι λεγεις; ου κοινωνει των στεφανων η σαρξ;
Ἀλλ' εν μεν τοις πονοις εκοινωνησεν, εν δε τοις μισθοις αποστερειται; και οτε μεν
αγωνιζεσθαι εδει, το πλεον εδεξατο των ιδρωτων· οτε δε στεφανων καιρος, μονη η
ψυχη στεφανουται; Ουκ ακουεις του Παυλου λεγοντος, οτι Παραστηναι ημας δει
εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ινα εκαστος κομισηται τα ιδια του σωματος, προς
α επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε κακον; Ουκ ακουεις αυτου λεγοντος παλιν· ∆ει το θνητον
τουτο ενδυσασθαι αθανασιαν, και το φθαρτον τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν; Το θνητον,
ποιον; την ψυχην, η το σωμα; Ευδηλον οτι το σωμα· η γαρ ψυχη φυσει αθανατος,
θνητον δε φυσει το σωμα. Ἀλλα πολλα περικοπτουσι τουτων· πλην και απ' αυτων των
υπολελειμμενων την συγγενειαν των περικοπεντων ελεγξομεν. Εισηλθεν εις τον
παραδεισον ο ληιστης, φησι. Και τι τουτο; μη γαρ ταυτα εστι τα αγαθα, απερ ο Θεος ημιν
επαγγελλεται; εʹ. Ουκ ακουεις του Παυλου περι τα αγαθα εκεινα τι φησιν; α οφθαλμος
ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη· τον δε παραδεισον
και οφθαλμος ειδε του Ἀδαμ, και ους ηκουσε, και καρδια ανθρωπου εδεξατο· περι γαρ
αυτου τοσαυτας ημερας διαλεγομεθα· πως ουν απελαβε τα αγαθα ο ληιστης; Ου γαρ εις
παραδεισον επαγγελλεται εισαγαγειν ημας ο Θεος, αλλ' εις αυτον τον ουρανον· ουδε
βασιλειαν παραδεισου, αλλα βασιλειαν ουρανων εκηρυξεν. Ἤρξατο γαρ, φησι,
κηρυττειν και λεγειν· Μετανοειτε· ηγγικε γαρ, ουχ η βασιλεια του παραδεισου, αλλ', η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

βασιλεια των ουρανων. Ἀπωλεσας μεν γαρ παραδεισον, εδωκε δε σοι ο Θεος τον
ουρανον, ινα και την οικειαν φιλανθρωπιαν επιδειξηται, και τον διαβολον δακηι,
δεικνυς οτι καν μυρια τωι των ανθρωπων επιβουλευσηι γενει, ουδεν εσται πλεον αυτωι,
του Θεου προς μειζονα αει τιμην ημας αναγοντος. Ἀπωλεσας τοινυν παραδεισον, και
ανεωιξε σοι ο Θεος τον ουρανον· κατεδικασθης πονωι προσκαιρωι, και ετιμηθης ζωηι
αιωνιωι. Ἐκελευσε τηι γηι ακανθας και τριβολους ανενεγκειν, και εβλαστησε σοι καρπον
Πνευματος η ψυχη. Ὁραις πως μειζων η ευπορια της ζημιας; πως πλειων ο πλουτος; Οιον
τι λεγω· επλασεν ο Θεος τον ανθρωπον απο γης και υδατος, και εθετο αυτον εν τωι
παραδεισωι. Ουκ εγενετο χρησιμος ο πλασθεις, αλλα διεστραφη. Ουκετι λοιπον απο γης
και υδατος αυτον αναπλαττει, αλλ' εξ υδατος και Πνευματος· και ουκ ετι παραδεισον
επαγγελλεται προς αυτον, αλλα βασιλειαν ουρανων. Και οπως, ακουε. Νικοδημου γαρ
του αρχοντος των Ἰουδαιων καταπεσοντος, και την ενταυθα γεννησιν επιζητουντος και
λεγοντος, αδυνατον ειναι γεροντα γεννηθηναι ανωθεν, ορα πως ο Χριστος σαφεστερον
αυτωι αποκαλυπτει της γεννησεως τον τροπον. Ἐαν μη τις γεννηθηι εξ υδατος και
Πνευματος, ου 54.615 δυναται εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων Ει τοινυν
βασιλειαν ουρανων επηγγειλατο, εις παραδεισον δε εισηγαγε τον ληιστην, ουδεπω
απεδωκεν αυτωι τα αγαθα. Ἀλλ' ετερον τι προς τουτο λεγουσι. Τον παραδεισον, φασιν,
ενταυθα, ου τον παραδεισον ειπεν, αλλα τωι του παραδεισου ονοματι την βασιλειαν των
ουρανων ωνομασεν. Ἐπειδη γαρ προς ληιστην διελεγετο, ανθρωπον ουδεν ακηκοοτα
των υψηλων δογματων, ουδε ειδοτα περι προφητειας, αλλα παντα τον χρονον εν
ερημιαις διατριψαντα, και φονους εργασαμενον, και μηδε παρακυψαντα ποτε εις
εκκλησιαν, μητε μετασχοντα θειας ακροασεως, μη ειδοτα τι ποτε εστι βασιλεια των
ουρανων, τουτο ελεγε· Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι· τωι γνωριμωτερωι και
συνηθεστερωι ονοματι του παραδεισου την βασιλειαν των ουρανων δηλοι, και περι
εκεινης αυτωι διαλεγεται ο Χριστος. ∆εχομαι. Ουκουν, φησιν, εισηλθε εις την βασιλειαν
των ουρανων. Ποθεν δηλον; Ἐξ ων ειπε, Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι. Ει δε
βιαιοτερα η λυσις αυτη, την σαφεστεραν επαξομεν. Τι ουν εστιν αυτη; Ειπεν ο Χριστος,
Ὁ μη πιστευων εις τον Υιον, ηδη κεκριται. Τι ουν; ηδη κεκριται; Καιτοι ουπω αναστασις,
ουπω κολασις και τιμωρια· πως ουν ηδη κεκριται; Ἀπο της αμαρτιας. Και παλιν, Ὁ
πιστευων εις τον Υιον, φησι, μεταβεβηκεν εκ του θανατου εις την ζωην. Και ουκ ειπε,
μεταβησεται, αλλ', ηδη μεταβεβηκε· και ουτος παλιν απο του κατορθωματος, κακεινος
παλιν απο του αμαρτηματος. Ὥσπερ ουν εκεινος κεκριται, μηδεπω κρινομενος,
κακεινος μεταβεβηκεν εις την ζωην, μηδεπω μεταβας, και προς εκεινον απο του
κατορθωματος, και προς τουτον απο του αμαρτηματος, ως γεγενημενων δη πραγματων
ουπω γεγενημενων διαλεγεται· ουτω και προς τον ληιστην ελεγε. Και γαρ οι ιατροι,
επειδαν ιδωσι τινα απεγνωσμενον, λεγουσιν, οτι ηδη τεθνηκε και νεκρος εστι, καιτοι γε
ετι εμπνεοντα βλεποντες. Ἀλλ' ωσπερ εκεινος, επειδη ελπιδα σωτηριας ουκ εχει,
τεθνηκε παρα τοις ιατροις· ουτω και ο ληιστης, επειδη προσδοκιαν ουκετι ειχεν
υποστροφης εις απωλειαν, εισεληλυθεν εις τον ουρανον. Ουτω και ο Ἀδαμ ηκουσεν, Ἧ
δ' αν ημεραι φαγητεαπο του ξυλου, θανατωι αποθανεισθε. Τι ουν, αυτηι τηι ημεραι
απεθανεν; Ουδαμως· αλλ' εζησεν ετη εννεακοσια και επεκεινα μετα την ημεραν
εκεινην. Πως ουν ελεγεν ο Θεος, οτι Τηι αυτηι ημεραι αποθανεισθε; Τηι αποφασει, ου τηι
πειραι. Ουτω και ο ληιστης εισηλθεν εις τον ουρανον. Ἄκουσον γουν τι φησιν ο Παυλος,
δηλων οτι ουδεις ουδεπω των αγαθων απελαβε την αντιδοσιν· περι γαρ των προφητων
και των δικαιων διαλεγομενος επηγαγε· Κατα πιστιν απεθανον ουτοι παντες μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

κομισαμενοι τας επαγγελιας, αλλα ποῤρωθεν ειδοτες αυτας και ασπασαμενοι, του Θεου
κρεισσον τι περι ημων προβλεψαμενου, ινα μη χωρις ημων τελειωθωσι. Ταυτα
κατεχετε, και μεμνησθε, και τους ουκ ακηκοοτας διδασκετε· ταυτα και εν εκκλησιαι, και
εν αγοραι, και εν οικιαι μελετατω εκαστος. Ουδεν γαρ ηδυτερον ακροασεως θειας.
Ἄκουσον γουν τι φησι περι ταυ 54.616 της ο Προφητης· Ὡς γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα
λογια σου, υπερ μελι και κηριον τωι στοματι μου. Τουτο τοινυν παρατιθει το κηριον επι
της τραπεζης της εσπερινης, ωστε πασαν αυτην ηδονης πληρωσαι πνευματικης. Ουχ
ορατε τους ευπορους των ανθρωπων, πως μετα τα σιτια κιθαρωιδους και αυλητας
επεισαγουσι; Θεατρον εκεινοι ποιουσι την εαυτων οικιαν συ ποιησον την οικιαν την σην
ουρανον· ποιησεις δε, ουχι τους τοιχους αμειβων, ουδε μεταλλαττων τα θεμελια, αλλ'
αυτον τον των ουρανων ∆εσποτην επι την τραπεζαν καλων την σην. Ουκ επαισχυνεται
τα τοιαυτα δειπνα ο Θεος. Ἔνθα γαρ διδασκαλια πνευματικη, εκει και σωφροσυνη, και
σεμνοτης, και επιεικεια· ενθα ανηρ και γυνη και παιδια, και ομονοια και φιλια, και τοις
της αρετης συνδεδεμενοι δεσμοις, εκει μεσος ο Χριστος. Ου γαρ χρυσουν οροφον ζητει,
ουδε αστραπας κιονων, ουδε καλλη μαρμαρων, αλλα ψυχης ωραν, και διανοιας
ευμορφιαν, και τραπεζαν δικαιοσυνης γεμουσαν και ελεημοσυνης καρπους εχουσαν.
Καν ιδηι τοιαυτην τραπεζαν, ταχεως κοινωνει του συλλογου, και παραγινεται. Και γαρ
αυτος εστιν ο ειρηκως· Πεινωντα με ειδετε, και εθρεψατε. Ὅταν ουν ακουσηις πενητος
κατωθεν μεγαλα βοωντος, ειτα απο της τραπεζης των προκειμενων δωις τι τωι δεομενωι,
τον ∆εσποτην εκαλεσας δια του δουλου προς την τραπεζαν την σην, πασαν αυτην
ευλογιων ενεπλησας, και δια της απαρχης αφορμην μεγιστην του πληθυνεσθαι σοι τα
ταμεια αγαθων πολλων παρεσκευασας. Ὁ δε Θεος της ειρηνης, ο διδους αρτον εις
βρωσιν, και σπερμα τωι σπειροντι, πληθυνοι τον σπορον υμων, και αυξησειε τα
γεννηματα της δικαιοσυνης εν πασιν υμιν, την παρ' αυτου χαριν διδους, και
καταξιωσειε της βασιλειας των ουρανων· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου δοξα τωι Πατρι, και τωι
αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ηʹ.
Εις την ημεραν χειμεριον ουσαν, και εις την συνοδον των επισκοπων, και
εις την δοσιν της εντολης προς τον Ἀδαμ, και οτι πολλης κηδεμονιας τον
νομον λαβειν.
αʹ. Ἡ μεν των νεφων συνδρομη την ημεραν ημιν κατηφεστεραν εποιησεν· η δε
παρουσια του διδασκαλου φαιδροτεραν αυτην ειργασατο. Ου γαρ ουτως ηλιος εκ μεσης
των ουρανων της κορυφης τας ακτινας αφιεις, καταλαμπει τα σωματα, ως οψις
πατρικης φιλοστοργιας ακτινας αφιεισα εκ μεσου του θρονου, καταυγαζει τας ημετερας
ψυχας. Ὅπερ ουν και αυτος συνιδων, ουχι μονος ημιν παραγεγονεν, αλλα και
φωστηρων χορον εχων ηλθε μεθ' εαυτου, ωστε πλεον γενεσθαι το φως. ∆ιο και η
εκκλησια ημιν αγαλλεται, και σκιρται τα ποιμνια, και ημεις μετα πλειονος προθυμιας
των λογων απτομεθα. Ὅπου γαρ συνδρομη ποιμενων, εκει και προβατων ασφαλεια.
Ουτω και ναυται χαιρουσι, κυβερνητων αυτοις παροντων πολλων· και γαρ γαληνης
ουσης και νηνεμιας, τον της κωπηλασιας πονον αυτοις επικουφιζουσι δια των οιακων·
και της θαλασσης στασιαζουσης, τηι τεχνηι και τηι πολυχειριαι την των υδατων
29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταστελλουσι μαχην. ∆ια τουτο και ημεις θαῤρουντες, τον λογον 54.617 εις
διδασκαλιαν προτεινομεν, ταις ευχαις αυτων το παν επιῤριψαντες. Ὥστε δε
ευμαθεστεραν και σαφεστεραν υμιν γενεσθαι την ακροασιν, και των χθες υμιν
ειρημενων αναμνησωμεν εν βραχει. Ειπον οτι προ της του ξυλου βρωσεως ᾔδει το
καλον και το πονηρον ο ανθρωπος, και οτι ου μετα την γευσιν ταυτην ελαβε την
γνωσιν. Ειπον τινος ενεκεν ξυλον γνωστον καλου και πονηρου ελεγετο, και πως εθος
τηι Γραφηι, επειδαν τι πραγμα συμβηι περι τοπον η καιρον, απο του πραγματος ονομαζειν
και τον τοπον και τον καιρον. Σημερον αναγκαιον αυτην αναγνωναι την εντολην, δι' ης
εκωλυσε του ξυλου την βρωσιν. Τις ουν εστιν αυτη; Και ενετειλατο Κυριος ο Θεος τωι
Ἀδαμ, λεγων· Ἀπο παντος ξυλου του εν τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι. Θειος ο νομος,
αλλα προσεχωμεν. Ει γαρ βασιλικα αναγινωσκοντες γραμματα ανθρωποι, ολοκληρον
ανιστωσι θεατρον· πολλωι μαλλον ημας ουκ ανθρωπων, αλλα Θεου νομους
αναγινωσκειν μελλοντας διανιστασθαι χρη τηι διανοιαι, και προσεχειν τοις λεγομενοις.
Οιδα οτι κατηγορουσι τινες του νομοθετου, και τον νομον αιτιον ειναι φασι του
παραπτωματος. Προς τουτο ουν αναγκη στηναι προτερον, και δειξαι δια των
πραγματων αυτων, οτι ουχι μισων τον ανθρωπον, ουδε υβρισαι βουλομενος την φυσιν
την ημετεραν, αλλα φιλων και κηδομενος, τον νομον εδωκεν. Ὅτι γαρ εις συμμαχιαν
ημιν αυτον εδωκεν, ακουσον τι φησιν Ἡσαΐας· Νομον γαρ εις βοηθειαν εδωκεν. Ὁ δε
μισων, ου βοηθει. Παλιν ο Προφητης βοαι· Λυχνος τοις ποσι μου ο νομος σου, και φως
ταις τριβοις μου. Ὁ δε μισων, ου λυει το σκοτος δια του λυχνου, ουδε οδηγει μετα φωτος
τον πεπλανημενον. Παλιν ο Σολομων· Λυχνος εντολη νομου, και φως, και ζωη, και
ελεγχος και παιδεια. Ἰδου ουχι βοηθεια μονον, ουδε λυχνος μονον, αλλα και φως και
ζωη· ταυτα δε ουκ εστι μισουντος, ουδε απολεσαι βουλομενου, αλλα χειρα ορεγοντος
και διανιστωντος. ∆ια τουτο και ο Παυλος προς τον Ἰουδαιον αποτεινομενος, και
δεικνυς οσον εισηνεγκε κερδος ο νομος, και οτι αναπαυσις, ου βαρησις της φυσεως
ημων εστιν, ελεγεν· Ἴδε συ Ἰουδαιος επονομαζηι, και επαναπαυηι τωι νομωι. Ὁραις οτι
ουχι βαρων ημων την φυσιν, αλλ' αναπαυων, τον νομον εδωκεν ο Θεος; Βουλει μαθειν
οτι και τιμων; Μαλιστα μεν ουν και ταυτα ικανα δειξαι την τιμην και την κηδεμονιαν,
πλην και αφ' ετερων μαρτυριων αυτο τουτο ποιησομαι φανερον. Ἐπαινει, φησιν,
Ἱερουσαλημ, τον Κυριον· αινει τον Θεον σου, Σιων· οτι ενισχυσε τους μοχλους των
πυλων σου, ευλογησε τους υιους σου εν σοι· ο τιθεις τα ορια σου ειρηνην, και στεαρ
πυρου εμπιπλων σε. Ειτα ειπων και την δια της αλλης κτισεως ευεργεσιαν παρα του
Θεου χορηγουμενην, επηγαγε την εξαιρετον και μειζονα, ουτωσι λεγων· Ὁ αποστελλων
τον λογον αυτου τωι Ἰακωβ, δικαιωματα και κριματα αυτου τωι Ἰσραηλ. Ουκ εποιησεν
ουτω παντι εθνει, και τα κριματα αυτου ουκ εδηλωσεν αυτοις. Ὅρα ποσα κατελεξεν
αγαθα. Ἀσφαλειαν πολεως. Ἐνισχυσε γαρ, φησι, τους μοχλους των πυλων σου·
απαλλαγην πολεμων· Ὁ τιθεις γαρ, φησι, τα ορια σου ειρηνην· 54.618 αφθονιαν των
αναγκαιων· Και στεαρ πυρου εμπιπλων σε. Ἀλλ' ομως παντων τουτων την του νομου
δοσιν τιμιωτεραν απεφηνεν. Ὅτι γαρ και ασφαλειας, και ειρηνης, και απαλλαγης
πολεμων, και ευπαιδιας, και πολυπαιδιας, και της των αναγκαιων αφθονιας πολλωι
μειζον δωρον εστι το νομον λαβειν, και τα δικαιωματα του Θεου μαθειν, παντων
υστερον αυτο θεις ως κεφαλαιον και συνδεσμον των αγαθων, επηγαγε λεγων· Ουκ
εποιησεν ουτω παντι εθνει. Ουτω, πως; Και μην και αφθονιας, και των αλλων των
απηριθμημενων πολλοι πολλακις απελαυσαν, Ἀλλ' ου περι των προειρημενων λεγω,
φησιν, αλλα περι του νομου, οτι Ουκ εποιησεν ουτω παντι εθνει. Και δια τουτο επηγαγε·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

Και τα κριματα αυτου ουκ εδηλωσεν αυτοις. Ὁραις πως των απηριθμημενων απαντων
αγαθων μειζον ο νομος.
βʹ. Τουτο και Ἱερεμιας ενεφηνε· τους γαρ εν αιχμαλωσιαι οντας θρηνων, ελεγε,
Τι οτι εν τηι γηι των εχθρων ει; Την πηγην της σοφιας εγκατελιπες, τον νομον λεγων.
Καθαπερ η πηγη πολλους πανταχοθεν αφιησι ρυακας, ουτω και ο νομος πολλας
πανταχοθεν αφιησι τας εντολας, αρδων ημων την ψυχην. Ειτα δηλων το εξαιρετον της
τιμης της δια του νομου γενομενης, ελεγεν· Ουκ ηκουσθη εν Χανααν αυτη η σοφια, ουδε
ωφθη εν Θαιμαν, ουδε υιοι Ἅγαρ, οι εμποροι, και οι εκζητηται εγνωσαν τας οδους
αυτης, ουδε εμνησθησαν των τριβων αυτης. Και δεικνυς οτι πνευματικη τις εστι και
θεια, Τις ανεβη, φησιν, εις τον ουρανον, και κατεβιβασεν αυτην; Ειτα επηγαγεν· Ουτος ο
Θεος ημων, ου λογισθησεται ετερος προς αυτον. Ἐξευρε πασαν οδον επιστημης, και
εδωκεν αυτην Ἰακωβ τωι παιδι αυτου, και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι υπ' αυτου. ∆ια τουτο
και ο ∆αυιδ ελεγεν· Ουκ εποιησεν ουτω παντι εθνει, και τα κριματα αυτου ουκ
εδηλωσεν αυτοις. Τουτο γουν και Παυλος αινιττομενος εγραφε· Τι ουν το περισσον του
Ἰουδαιου; η τις η ωφελεια της περιτομης; Πολυ κατα παντα τροπον. Πρωτον μεν γαρ οτι
επιστευθησαν τα λογια του Θεου. Ὁραις πως και ουτος ηρμηνευσε το, Ουκ εποιησεν ουτω
παντι εθνει, και τα κριματα αυτου ουκ εδηλωσεν αυτοις; Ει γαρ το περισσον του
Ἰουδαιου τουτο εστιν, οτι αυτοι μονοι των αλλων ανθρωπων ετιμηθησαν τηι δοσει του
γραπτου νομου, ουκ αρα βαρων ημων την φυσιν, αλλα τιμων, τον νομον εδωκεν ο Θεος.
Και ου τουτωι μονον ετιμησε, τωι δουναι τον νομον, αλλα και τωι δι' εαυτου δουναι· και
γαρ και τουτο μεγιστον ειδος τιμης, το μη μονον παρασχειν. Ὅτι γαρ μεγα τουτο εστι το
δωρον, ακουσον και του Παυλου τουτο ενδεικνυμενου. Ὁρων γαρ τους Ἰουδαιους
πεφυσιωμενους εν τωι τους προφητας προς αυτους ελθειν, και καταστελλων αυτων το
φρονημα, δεικνυς οτι μειζονος ημεις απηλαυσαμεν της τιμης, ου δια δουλου, αλλα δια
∆εσποτου της διδασκαλιας τυχοντες, ουτωσι πως φησι προς Ἑβραιους γραφων·
Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πατρασιν ημων, επ' εσχατων
των ημερων ελαλησεν ημιν εν Υιωι. Και παλιν αλλαχου· Ου μονον δε, αλλα και
καυχωμενοι εν τωι Θεωι δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και την καταλλαγην
ελαβομεν. Ὁραις αυτον ουκ επι τηι κα 54.619 ταλλαγηι καυχωμενον μονον, αλλα και επι
τωι δια του Χριστου λαβειν την καταλλαγην; Και παλιν την αναστασιν σεμνυνων, φησιν·
Αυτος ο Κυριος καταβησεται εξ ουρανου. Ὅρα κακει δια του ∆εσποτου το παν
γινομενον· και ενταυθα ου δι' οικετου τινος, ου δι' αγγελου και αρχαγγελου, αλλ' αυτος
δι' εαυτου ενετειλατο τωι Ἀδαμ, διπληι τιμηι τον ανθρωπον τιμων, και τωι δουναι τον
νομον, και τωι δι' εαυτου δουναι. Πως ουν ωλισθησεν εκεινος; Παρα την εαυτου
ραιθυμιαν· και δηλουσιν οσοι νομον ελαβον, και ουκ ωλισθον, αλλα και πλειω των
επιτεταγμενων εποιησαν. Ἀλλ' επειδη τον καιρον ημας ορω συνελαυνοντα τουτον, εις
ετεραν διαλεξιν αναβαλουμαι τον λογον· υμεις δε τα ειρημενα τεως φυλαττετε, και
μεμνησθε, και τους ουκ ακηκοοτας διδασκετε, και ταυτα και εν εκκλησιαι, και εν αγοραι,
και εν οικιαι μελετατω εκαστος. Ουδεν γαρ ηδυτερον ακροασεως θειας. Ἄκουσον γουν τι
φησι περι ταυτης ο Προφητης, Ὡς γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα λογια σου, υπερ μελι και
κηριον τωι στοματι μου. Τουτο τοινυν παρατιθει το κηριον επι της τραπεζης της
εσπερινης, ωστε πασαν αυτην ηδονης πληρωσαι πνευματικης. Ουχ ορατε τους ευπορους
των ανθρωπων, πως μετα τα σιτια κιθαρωιδους και αυλητας επεισαγουσι; Θεατρον
εκεινοι ποιουσι την εαυτων οικιαν· συ ποιησον την οικιαν την σην ουρανον· ποιησεις δε
ουχι τους τοιχους αμειβων, ουδε μεταλλαττων τα θεμελια, αλλ' αυτον τον των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ουρανων ∆εσποτην επι την τραπεζαν καλων την σην. Ουκ 54.620 επαισχυνεται τα
τοιαυτα δειπνα ο Θεος. Ἔνθα γαρ διδασκαλια πνευματικη, εκει και σωφροσυνη και
σεμνοτης και επιεικεια· ενθα ανηρ και γυνη και παιδια και ομονοια και φιλια. και τοις
της αρετης συνδεδεμενοι δεσμοις, εκει μεσος ο Χριστος. Ου γαρ χρυσουν οροφον ζητει,
ουδε αστραπας κιονων, ουδε καλλη μαρμαρων, αλλα ψυχης ωραν, και διανοιας
ευμορφιαν, και τραπεζαν δικαιοσυνης γεμουσαν, και ελεημοσυνης καρπους εχουσαν.
Καν ιδηι τοιαυτην τραπεζαν, ταχεως κοινωνει του συλλογου, και παραγινεται. Και γαρ
αυτος εστιν ο ειρηκως· Πεινωντα με ειδετε, και εθρεψατε. Ὅταν ουν ακουσηις πενητος
κατωθεν μεγαλα βοωντος, ειτα απο της τραπεζης των προκειμενων δωις τι τωι δεομενωι,
τον ∆εσποτην εκαλεσας δια του δουλου προς την τραπεζαν την σην, πασαν αυτην
ευλογιων ενεπλησας, και δια της απαρχης αφορμην μεγιστην του πληθυνεσθαι σοι τα
ταμεια αγαθων πολλων παρεσκευασας. Ὁ δε Θεος της ειρηνης και της αγαπης, ο διδους
αρτον εις βρωσιν, και σπερμα τωι σπειροντι, πληθυνοι τον σπορον υμων, και αυξησειε τα
γεννηματα της δικαιοσυνης εν πασιν υμιν, την παρ' αυτου χαριν διδους, και
καταξιωσειε της βασιλειας των ουρανων, ης γενοιτο παντα ημας επιτυχειν χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου Πατρι δοξα, τιμη, κρατος, συν τωι
αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Θʹ.
Εις το, πως δει επιτιμαιν τοις των αδελφων αμαρτημασι, και οτι χρη της
τουτων σωτηριας προνοειν, και δια τι Ἄβραμ Ἀβρααμ εκληθη, και εις το
ονομα του Νωε· οτι ουχ απλως ταυτα οι δικαιοι εκαλουντο τα ονοματα,
αλλα τηι του Θεου οικονομιαι.
αʹ. Ει μεν ην δυνατον υμιν ειδεναι, τι μεν ημιν ειρηται, τι δε υπολελειπται, και
που μεν τον λογον κατε λυσαμεν πρωην, ποθεν δε αυτον σημερον ανελεσθαι χρη,
ευθεως τα προοιμια απο της ακολουθιας των πρωην ειρημενων εποιησαμην αν. Ἐπειδη
δε και των τοτε ακηκοοτων ημων πολλοι σημερον ου παρηκασι, και των νυν παροντων
τοτε ουκ ηκουσαν, το διαφορον των ακροατων αναγκαιαν ποιει γενεσθαι των
ειρημενων ημιν την εξηγησιν· ουτω γαρ και τοις εξ αρχης παρηκολουθηκοσι τωι λογωι
μαλλον εμπαγη 54.621 σεται τουτων η μνημη, παλιν αναμιμνησκομενοις ων ηκουσαν·
και τοις απολειφθεισιν ου τοσαυτη εσται βλαβη, του λογου γνωριμωτεραν αυτοις
ανωθεν ποιουντος την διδασκαλιαν. Και μην ισως αν ειποιεν οι αει παραγινομενοι, οτι
δι' αυτο μεν ουν τουτο ουκ εχρην αναλαβειν τα ειρημενα, ινα απολειφθεντες και των
συναξεων καταφρονησαντες, εργωι την βλαβην υπομειναντες, βελτιους γενωνται, τηι
ζημιαι σωφρονιζομενοι. Ἐγω δε επαινω μεν υμας, οτι ουτω δακνεσθε υπερ της ραιθυμιας
των αδελφων, και τον ζηλον θαυμαζω· βουλομαι δε και φιλανθρωπιαι τον ζηλον υμας
κερασαι τουτον. Ζηλος γαρ συγγνωμης απεστερημενος, ου ζηλος, αλλα θυμος μαλλον
εστι, και νουθεσια, φιλανθρωπιαν ουκ εχουσα, βασκανια τις ειναι δοκει. ∆ια τουτο υμας
μαλλον παρακαλω, μη πικρως τα των πλησιον κρινειν αμαρτηματα. Ὥσπερ γαρ ο χωρις
συγγνωμης ορων τα των αδελφων τραυματα, ει ποτε και αυτος αμαρτοι, ουδενα ευρησει
τον συγγνωμην αυτωι νεμοντα· ουτως ο μετ' ελεου δικαζων τοις των πλησιον
παραπτωμασιν, ει ποτε υποσκελισθειη, πολλους οψεται τους χειρα ορεγοντας. Και ταυτα
λεγω νυν, ου την ραιθυμιαν των απολειφθεντων αυξησαι βουλομενος, αλλα την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ημετεραν κηδεμονιαν επιτειναι σπουδαζων, ινα μετα λογου γινηται και φιλοστοργιας.
Ἐπει και ημεις πολλους και μακρους τηι προτεραιαι κατ' αυτων απετειναμεν λογους, και
ουδε ανθρωπους αυτους ειναι εφαμεν, καθαπερ μεμνησθε, κατηγορους αυτοις
επιστησαντες δυο προφητας τους κορυφαιους· τον μεν λεγοντα, Ἦλθον, και ουκ ην
ανθρωπος· εκαλεσα, και ουκ ην ο υπακουσομενος· τον δε καταβοωντα παλιν και
πυνθανομενον· Προς τινα λαλησω και διαμαρτυρομαι; Ἀπεριτμητα τα ωτα αυτων, και
ου δυνανται ακουειν. Και σφοδρα αυτων δια τουτων και των τοιουτων εδακομεν την
διανοιαν. Ἀλλα νυν αυτους παλιν παρακαλουμεν· ουτω γαρ και ο Παυλος εκελευσεν·
Ἔλεγξον γαρ, φησιν, επιτιμησον, παρακαλεσον. Ουτε γαρ τουτο αει χρη ποιειν μονον,
ουτε εκεινο μονον, αλλ' εκατερα μιξαντα απηρτισμενην εργαζεσθαι την ωφελειαν. Ἄν
τε γαρ διαπαντος ελεγχωμεν, αναισχυντοτερους αυτους απεργαζομεθα· αν τε διαπαντος
παρακαλωμεν, ραιθυμοτερους ποιουμεν. ∆ια τουτο και ιατροι ουχι τεμνουσι μονον, αλλα
και τραυματα επιδεσμουσιν· ουδε αει φαρμακα πικρα επιβαλλουσιν, αλλα και προσηνη
πολλακις· δι' εκεινων μεν των προτερων το σεσηπος αποκαθαιροντες, δια τουτων δε
των δευτερων την εξ εκεινων οδυνην παραμυθουμενοι. ∆ια τουτο και αλλαχου φησιν ο
Παυλος· Ἀδελφοι, εαν και προληφθηι ανθρωπος εν τινι παραπτωματι, υμεις οι
πνευματικοι καταρτιζετε τον τοιουτον, σκοπων σεαυτον μη και συ πειρασθηις. Ἀριστη
παραινεσις, απηρτισμενη συμβουλη, πολλην εχουσα την κηδεμονιαν, σπλαγχνα
ενδεικνυμενη πατρικα· οντως της Παυλου γλωττης τα ρηματα, αδελφοι. Ευθεως απο
του της συγγενειας ονοματος προς την ευνοιαν επεσπασατο τον ακροατην. Τας αυτας
ωδινας ελυσας αυτωι, τας αυτας ετραφης τροφας, τον αυτον εσχες πατερα, εκοινωνησας
αυτωι κατα τον τοκον τον πνευματικον· την συγγενειαν τοινυν ταυτην και εν τηι των
πτωματων επιδεικνυσο διορθωσει. Ἐαν προληφθηι. Ουκ ειπεν, Ἐαν αμαρτηι, αλλ' επι
ειδος αμαρτιας κατεφυγε συγγνωμην εχον. Το γαρ, Ἐαν προληφθηι, τουτεστιν, εαν
επηρεασθηι, εαν απατηθηι, ου τον εκ μελετης 54.622 αμαρτησαντα λεγων, αλλα τον
σπουδαζοντα μεν κατορθωσαι, υπο περιστασεως δε διαβολικης υποσκελιζομενον. Ὁ γαρ
τοιουτος ου τοσουτον κατηγοριας οσον συγγνωμης εστιν αξιος. Ἐαν και προληφθηι
ανθρωπος. Παλιν εφ' ετερον ειδος συγγνωμης κατεφυγε, της φυσεως την ασθενειαν, ην
δια της προσηγοριας ηινιξατο. Καθαπερ ουν ο μεγας Ἰωβ επισπασασθαι παρα του Θεου
συγγνωμην βουλομενος, ελεγε· Τι εστιν ανθρωπος, οτι λογιζηι αυτον, και επισκοπην
εποιησω των αμαρτηματων αυτου; ουτω και ημεις ποιωμεν, οταν τινα των
ημαρτηκοτων εξαιτωμεθα, Ἄνθρωπος, εστι συνεχως λεγοντες, και της φυσεως
αναμιμνησκοντες, και ταυτηι προς ελεον εφελκομενοι τον αγανακτουντα. ∆ια τουτο και
ο Παυλος επι την φυσιν και την ευτελειαν αυτης κατεφυγεν ειπων, Ἐαν και προληφθηι
ανθρωπος εν τινι παραπτωματι. Ουχ απλως τα μεγαλα λεγει αμαρτηματα, τα
συγγνωμης μειζονα και τα φιλανθρωπιας ουκ αξια, αλλα τα μικρα και κατεσταλμενα.
Ὑμεις οι πνευματικοι. Ὁ μεν αμαρτων, ανθρωπος, οι δε κατορθουντες, πνευματικοι.
Ἐκει της φυσεως ειπε το ονομα, ενταυθα της αρετης εθηκε την προσηγοριαν. Πολυ δε το
μεσον του ανθρωπου και του πνευματικου. Ὑμεις οι πνευματικοι. Ει πνευματικος ει,
δειξον μοι την ισχυν σου, μη απο της σης σωτηριας, αλλα και απο της εμης σωτηριας,
αλλα και απο της βοηθειας της εις τους πεπτωκοτας. Τουτο γαρ πνευματικου, μη
περιοραιν τα οικεια μελη ημελημενα. Καταρτιζετε τον τοιουτον. Ἀχειρωτον ποιειτε,
φησιν, ακαταγωνιστον, αμαχον τωι διαβολωι. Σκοπων σεαυτον, μη και συ πειρασθηις.
βʹ. Αυτη μεγιστη συμβουλη, αναγκαστικη παραινεσις. Καν λιθος ηι ο ακουων,
ικανον αυτον φοβησαι το ρημα, και προς αναληψιν διεγειραι του πεπτωκοτος. Ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

βουλει, φησιν, ως αδελφος ελεησαι; ου βουλει ως ανθρωπωι οντι δουναι συγγνωμην; ου
βουλει ως πνευματικος χειρα ορεξαι; Τα κατα σαυτον σκοπησον, και ου δεησηι του
συμβουλευοντος, ωστε βοηθησαι τωι κειμενωι, αλλ' οικοθεν και παρα σαυτου δεξαι την
παραινεσιν. Πως και τινι τροπωι; Σκοπων σεαυτον, φησι, μη και συ πειρασθηις. Ουκ ειπε,
Παντως γαρ και συ αμαρτησηι, ινα μη φορτικωτερον ποιησηι τον λογον· αλλα πως; Μη
ποτε και συ πειρασθηις. Ἴσως δε αμαρτησηι, ισως δε ουχ αμαρτησηι. Ἐπει ουν αδηλον το
μελλον, προαποθου σοι φιλανθρωπιας ερανον, δι' ων εις τον πλησιον ποιεις, ην ποτε
περιτραπειης, πολλην ευρησεις συγγνωμης αποθηκην αποκειμενην. Ουκ ειπε, Μη ποτε
και συ αμαρτηις, μη ποτε και συ πεσηις· προσεχετε ακριβως τηι δυναμει των ρηματων
αυτων· αλλα, Μη ποτε και συ πειρασθηις. Ἔδειξεν οτι πειρατην εχομεν εχθρον· ο δε
πειρατης ουχ ωμολογημενον της επιθεσεως τον καιρον εχει, αλλα πολλακις ημιν και
καθευδουσι και ραιθυμουσιν επιτιθεται· δια τουτο κακεινος ο προληφθεις συγγνωμης
αξιος, επειδη υπο πειρατου εαλω. Ου γαρ ην αυτωι φανερα η μαχη, ουδε ωμολογημενος
ο καιρος του πολεμου, αλλα αγνοουντι επεθετο, και δια τουτο περιεγενετο. Ουτω και οι
πλεοντες την θαλατταν την μεγαλην ταυτην και ευρυχωρον ποιουσι. Καν εξουριων
αυτοις φερηται το σκαφος, καν πασης απολαυωσιν ασφαλειας, ιδωσι δε ποῤρωθεν
ναυαγησαντας ετερους, ου προς την οικειαν ευ 54.623 πρεπειαν βλεποντες, της εκεινων
καταφρονουσι συμφορας· αλλα το πλοιον στησαντες, και τας αγκυρας χαλασαντες, και
τα ιστια καθελοντες, εξακοντιζουσι σχοινους, και ριπτουσι σανιδας, ωστε εκεινον τον
υπο των κυματων βαπτιζεσθαι μελλοντα ενος τουτων επιλαμβανομενον, διαφευγειν το
ναυαγιον. Μιμησαι τοινυν και συ τους ναυτας, ανθρωπε· και γαρ και συ θαλατταν
πλεεις μεγαλην και ευρυχωρον, το μηκος του παροντος βιου, θαλατταν θηρια εχουσαν
και πειρατας, θαλατταν σκοπελους εχουσαν και σπιλαδας, θαλατταν υπο κυματων
ταραττομενην πολλων και χειμωνων· και πολλοι πολλακις και εν τηι θαλαττηι ταυτηι
ναυαγιωι περιπιπτουσιν. Ὅταν ουν ιδηις τινα των πλεοντων υπο τινος περιστασεως
διαβολικης απολεσαντα τον πλουτον της σωτηριας, και κλυδωνιζομενον, και μελλοντα
υποβρυχιον γινεσθαι, στησον σου το πλοιον, καν ετερωθι σπευδηις, προνοησον της
εκεινου σωτηριας, τα κατα σαυτον αφεις. Ου γαρ ανεχεται αναβολης, ουδε βραδυτητος ο
βαπτιζεσθαι μελλων. Ἐπιστηθι τοινυν ταχυ, εξαρπασον αυτον οξεως του κλυδωνιου,
παντα κινησον καλων ωστε αυτον ανιμησασθαι εκ του βαθους της απωλειας· καν μυρια
σε ελκηι πραγματα, μηδεν εστω της σωτηριας του καμνοντος αναγκαιοτερον· καν γαρ
μικρον αναβαλεσθαι βουληθηις, προδωσεις αυτον τηι του χειμωνος οξυτητι. ∆ιο ταχους
ημιν εν ταις τοιαυταις συμφοραις δει, ταχους και σπουδης επιτεταμενης. Ἄκουσον πως
Παυλος επειγεται, και ετερους διανιστησι πολλους, ιδων τινα ανθρωπον βυθιζεσθαι
μελλοντα. Κυρωσατε εις αυτον αγαπην, φησι, μη πως τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι ο
τοιουτος. ∆ια τουτο κελευει ταχεως ορεξαι χειρα, ινα μη, μελλοντων ημων και
αναβαλλομενων, φθασηι καταποθηναι εκεινος. Γινωμεθα τοινυν κηδεμονικοι περι τους
αδελφους τους ημετερους. Τουτο κεφαλαιον της καθ' ημας πολιτειας εστι, τουτο
γνωρισμα, το μη τα εαυτων σκοπειν μονον, αλλα και τα μελη ημων διεστραμμενα
διορθουν και καταρτιζειν· τουτο δειγμα της πιστεως μεγιστον· Ἐν τουτωι γαρ
γνωσονται, φησι, παντες οτι μαθηται μου εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Ἀγαπην δε
δεικνυσι γνησιαν ου κοινωνια τραπεζης, ουδε προσρησις ψιλη, ουδε κολακεια ρηματων,
αλλα το διορθωσαι και σκοπησαι το συμφερον του πλησιον, το τον πεπτωκοτα
διαναστησαι, το τωι κειμενωι χειρα ορεξαι της οικειας αμελησαντι σωτηριας, και προ των
οικειων αγαθων τα του πλησιον ζητησαι. Τουτο αγαπης γνησιας. Ἡ γαρ αγαπη τα αυτης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ου βλεπει, αλλα προ των αυτης τα του πλησιον οραι, ινα δι' εκεινων τα αυτης ιδηι. Ἐπει
και εγω νυν ουχι δι' εμαυτον αποτεινω τοσουτους λογους, αλλα δι' υμας. Και υμεις
τοινυν μη δι' εαυτους ακουετε μονον, αλλα και δι' ετερους τους παρ' υμων παιδευεσθαι
μελλοντας. Κατα γαρ την ακολουθιαν των μελων και το της Ἐκκλησιας τρεφεται σωμα.
Ὥσπερ ουν το μελος, εαν κατασχηι παρ' εαυτωι την τροφην πασαν, και μη μεταδωι τωι
πλησιον, και εαυτο λυμαινεται, και το λοιπον διαφθειρει σωμα· οιον ο στομαχος, εαν
την τροφην αυτος κατασχηι μονος, και το λοιπον σωμα 54.624 τωι λιμωι κατατηκει, και
εαυτον υπο της αμετριας διαφθειρει· αν δε το αρκουν λαβων κατα την φυσικην
ακολουθιαν, το λοιπον τοις ετεροις παραπεμψηι μελεσι, και εαυτον και το λοιπον σωμα
εν υγιειαι διατηρει· ουτω και συ νυν, αν ακουσας τα παρ' ημων κατασχηις, ετερωι δε μη
μεταδωις, κακεινον εζημιωσας και σεαυτον διεφθειρας, χαλεπωτατα νοσηματα
επισπασαμενος, νωθειαν και φθονον. Ἢ γαρ δια πονηριαν, η δι' αργιαν και ραιθυμιαν ου
μεταδιδωμεν ετεροις. Ὁποτερον δε αν ηι τουτων, ικανον απολεσαι τον εχοντα. Ἂν δε
αφθονως και εις ετερους παραπεμψηις την τροφην, και εαυτον και εκεινον ωφελησας.
Ἀλλ' υπερ μεν τουτων ικανα τα ειρημενα.
γʹ. ∆ει δε λοιπον επι την ακολουθιαν ελθειν των πρωην λεχθεντων. Τινα ουν ην
εκεινα; Περι Σαυλου και Παυλου τοτε εζητουμεν, δια τι ποτε μεν Σαυλος, ποτε δε
Παυλος ελεγετο· ειτα εξεβημεν εκ της ακολουθιας ταυτης εις ονοματων ιστοριαν
πολλην. Και επειδη εξεβημεν απ' αυτων, ουκ εδοξεν ημιν αξιον ειναι παραδραμειν την
εμποριαν εκεινην. Ει γαρ και δια Παυλον ηλθομεν επι την υποθεσιν ταυτην, αλλ' ομως
και την των αλλων ονοματων ευρεσιν εμπορευσασθαι εγνωμεν. Ουτω και οι την
θαλατταν πλεοντες κατ' εμποριαν ποιουσι πολλακις, υπερ πραγματειας ολιγων τινων
επιδημησαντες· επειδαν εις την πολιν ελθοντες, εις ην εστελλοντο, ιδωσι και ετερων
αγωγιμων εχουσαν αφθονιαν, πολλωι πλειονα της παρεσκευασμενης ποιουνται την
εμποριαν. Καν εγκαλεσηι τις, ταυτα λεγουσι τα ρηματα· Μακραν, φασιν, ηλθομεν οδον,
πολλους χειμωνας υπεμειναμεν, πολλους κινδυνους, διαποντιον αποδημιαν
εστειλαμεθα· τι δη κωλυει αφθονωτεραν γενεσθαι την πραγματειαν ημιν; Ταυτα δη και
ημεις απολογωμεθα. Και γαρ ημεις ζητουντες περι των ονοματων του Παυλου, ευρομεν
εκ της ακολουθιας και ετεραν εμποριαν ονοματων, οιον τι ο Πετρος Σιμων εκαλειτο προ
τουτου, και οι υιοι Ζεβεδαιου Ἰακωβος και Ἰωαννης υιοι βροντης ωνομασθησαν.
Ευρομεν και εν τηι Παλαιαι τον Ἀβρααμ προ τουτου μεν Ἄβραμ καλουμενον, μετα δε
ταυτα Ἀβρααμ, και τον Ἰακωβ Ἰσραηλ μετακληθεντα, και την Σαῤραν Σαραν. Ευρομεν
προς τουτοις, οτι ετεροι τινες ου μετωνομασθησαν, ωσπερ ουτοι, αλλ' εξαρχης ελαβον
τα ονοματα, ωσπερ Ἰωαννης ο βαπτιστης, ως ο Ἰσαακ, ως ο Ἀδαμ. Ἄτοποντοινυν ημιν
εδοξεν ειναι και βλακειας εσχατης, τοσουτον απο των χειρων ριψαι θησαυρον. ∆ια
τουτο μακροτερον εποιησαμεν τον λογον, και περι των εξαρχης ονομασθεντων πρωην
ειποντες, σημερον διανοουμεθα περι των διωνυμων ειπειν, ως εις εστιν ο Ἀβρααμ. Ὁ
μεν γαρ Ἀδαμ τουτο εκληθη διαπαντοςτο ονομα, και ουκ εσχεν ετερον· και ο Ἰσαακ
ουτω παλιν ουκ εδεξατο δευτεραν προσηγοριαν, αλλ' εξ αρχης μεχρι τελους Ἰσαακ
ελεγετο· ο δε του Ἰσαακ πατηρ Ἄβραμ προ τουτου μεν ελεγετο· μετα δε ταυτα Ἀβρααμ.
Ειπε γαρ προς αυτον ο Θεος, φησιν, Ουκετι εσται το ονομα σου Ἄβραμ, αλλα Ἀβρααμ
κληθησεται το ονομα σου. Και γαρ Ἄβραμ εκαλειτο το προτερον, αλλα τουτο το ονομα
ουκ εστιν Ἑλληνικον, ουδε τηι ημετεραι γλωττηι, αλλα τηι των Ἑβραιων ουτω λεγεται. Τι
ουν εστιν ερμηνευομενον το ονομα τουτο; Περατης. Και γαρ το Ἄβραμ τηι 54.625 Συρων
φωνηι το περαν λεγεται, και ισασιν οσοι της φωνης ταυτης εισιν εμπειροι. Πολλη δε τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

Συρων φωνηι προς την των Ἑβραιων γλωτταν η συγγενεια. Και δια τι περατης ελεγετο,
φησιν; Ἡ Ἰουδαια χωρα,τουτεστιν, η Παλαιστινη πασα, η απο της Αιγυπτου μεχρι του
Ευφρατου, κατ' αντικρυ κειται της Βαβυλωνιας, οθεν ην ο Ἀβρααμ· και μεσος ρει δι'
αμφοτερων ο ποταμος, κοινον μεθοριον ων εκατερας της γης. Ἐπει ουν ουκ απο της
Παλαιστινης ην, αλλ' απο του περαν ηλθεν απο της Βαβυλωνιας, δια τουτο απο του
τοπου και του πραγματος το ονομα ελαβε, και περατης ελεγετο, επειδη απο του περαν
ηλθε. ∆ια τι δε απο του περαν ηλθεν; Ἐπειδη ο Θεος εκελευσε. Και δια τι ο Θεος
εκελευσεν; Ἵνα δειξηι την υπακοην του δικαιου. Και πως εδεικνυ την υπακοην του
δικαιου; Ὅτι δια το αυτου προσταγμα την οικειαν αφεις, την αλλοτριαν αντι εκεινης
ηλλαξατο. Ειδες ποση πλεκεται σειρα απο της του δικαιου προσηγοριας; Ὁλοκληρον
ημιν πελαγος ιστοριας το ονομα ηνοιξε τουτο. Μαθε τοινυν αυτου το ονομα το παλαιον,
ινα οταν ιδηις αυτον την Παλαιστινην οικουντα, δια της προσηγοριας αυτου προς την
αρχαιαν πατριδα χειραγωγουμενος, και μανθανων την αιτιαν, δι' ην αυτην
εγκατελιπεν, ικανην προς τον αυτον ζηλον λαβηις παρακλησιν. Ἄνθρωπος γαρ προ
νομου και της εννομου πολιτειας ων, την εν τηι χαριτι φιλοσοφιαν επεδειξατο, και οπερ
ελεγεν υστερον ο Χριστος τοις αποστολοις· Ἀμην λεγω υμιν, οτι ουκ εστιν, οστις
αφηκεν οικιαν, η αδελφους, η αδελφας, η πατερα, η μητερα, ος ουχ εκατονταπλασιονα
ληψεται, και ζωην αιωνιον κληρονομησει· τουτο εκεινος δια των εργων προ της
χαριτος εποιησεν. Ουκ απο τουτου δε μονον την φιλοσοφιαν εστιν ιδειν του δικαιου,
αλλα και απο της υποσχεσεως αυτης του Θεου. ∆ευρο γαρ, φησιν, εις την γην, ην αν σοι
δειξω. Ει γαρ και αμφοτεραι αισθηται αι πατριδες, αλλ' η μεν οικεια ην, η δε αλλοτρια·
και η μεν φανερα, η δε αδηλος· και η μεν εν χερσιν, η δε εν ελπισι· και ομως τα φανερα
και δηλα και τα εν χερσιν αφεις, προς τα αφανη και αδηλα, και ων ουκ ην κυριος
ετρεχεν, ινα σε πεισηι και παιδευσηι, οταν ο Θεος τα μεν δηλα αφειναι κελευηι, προς δε τα
αδηλα βλεπειν, μη αντιλεγειν, μηδε αμφισβητειν. Ου γαρ ουτω δηλα εστι τα εν χερσιν,
ως εκεινα τα εν ελπισιν· ουχ ουτω δηλη εστιν η παρουσα ζωη, ως εκεινη η μελλουσα.
Ταυτην μεν γαρ ορωμεν τοις ημετεροις οφθαλμοις, εκεινην ορωμεν τοις της πιστεως
οφθαλμοις· ταυτην ορωμεν εν ταις ημετεραις χερσι κειμενην, εκεινην ορωμεν και ταις
επαγγελιαις του Θεου φυλαττομενην.
δʹ. Αι δε επαγγελιαι του Θεου πολλωι δυνατωτεραι των ημετερων χειρων. Βουλει
μαθειν πως αυτη μεν η ζωη η παρουσα εν αδηλωι κειται διαπαντος, εκεινη δε η
μελλουσα, η δοκουσα αδηλος ειναι, φανερωτερα της παρουσης εστι και βεβαιοτερα και
μονιμος; Ἐξετασωμεν, ει δοκει, τα λαμπρα της παρουσης ζωης, τον πλουτον, την δοξαν,
την δυναστειαν, τας τιμας τας παρα ανθρωπων· και οψει τουτων ουδεν αδηλοτερον. Τι
γαρ απιστοτερον πλουτου, του μηδε μεχρι της εσπερας πολλακις ημιν παραμενοντος;
Καθαπερ γαρ δραπετης αγνωμων απο τουτου εις εκεινον συνεχως μεθισταται, και παλιν
απο τουτου προς αλλον. Τοιουτον τι και η δοξα εστιν. Ὁ γαρ προ τουτου λαμπρος και
επισημος, ατιμος και ανωνυμος εξαιφνης 54.626 γινεται· και το εναντιον παλιν. Και
καθαπερ τον τροχον συνεχως στρεφομενον ουκ εστιν οραιν επι του αυτου της αντυγος
μερους· τηι γαρ πυκνοτητι της δινης διαπαντος τα ανω κατω γινεται, και τουναντιον
παλιν· ουτω και η των πραγματων των ημετερων φορα συνεχως στρεφομενη, τα ανω
κατω ποιει· ουτω και επι του πλουτου και επι της δυναστειας και επι των αλλων
απαντων. Ουδεποτε επι της αυτης εστηκεν εδρας, αλλα τα των ποταμων μιμειται
ρευματα, μηδαμου ποτε ισταμενα. Τι ουν τουτων γενοιτ' αν αδηλοτερον, των ουτω
συνεχως μεταβαλλομενων, και πριν η φανηναι αφιπταμενων, πριν η παραγενεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

αποπηδωντων; ∆ια τουτο και ο προφητης περι τρυφης και πλουτου και των τοιουτων
διαλεγομενος, και σκωπτων εις τους προς αυτα κεχηνοτας ως διαμενοντα, φησιν· Ὡς
εστωτα ελογισαντο ταυτα, και ουχ ως φευγοντα. Ουκ ειπεν, ου παρερχομενα, αλλ' ο
πολλωι μειζον εστιν, Ὡς φευγοντα· ουδε γαρ ηρεμα αναχωρει, αλλα μετα πολλου του
ταχους. Ἀλλ' ουχ ο πατριαρχης ουτως, αλλα παντα ταυτα αφεις, προς τας επαγγελιας
τας παρα του Θεου μονον εβλεπε, προοδοποιων ημιν προς την των μελλοντων πιστιν,
ιν', οταν επαγγελληται σοι ο Θεος τα μελλοντα και ουχ ορωμενα, μη λεγηις, οτι αδηλα
εστιν εκεινα και αφανη. Τα γαρ αδηλα εκεινα τουτων εστι σαφεστερα των ορωμενων,
εαν τους της πιστεως εχωμεν οφθαλμους. Ει γαρ και μη εωρακαμεν αυτα, αλλ' ο Θεος
αυτα επηγγειλατο και υπεσχετο. Ὅταν ο Θεος επαγγελληται, ουδεμια μεταβολη των
υποσχεσεων απτεται· ωστε εκεινα μαλιστα μενει και πεπηγεν εν τηι χειρι του Θεου. Ἐκ
γαρ της χειρος του Θεου αρπαζειν ουδεις δυναται, φησιν. Ἁρπαζειν εκ της χειρος του
Πατρος μου ουδεις δυναται. Ἐπει ουν ουδεις δυναται αρπαζειν εκ της χειρος του Θεου,
εν δηλωι μενει θησαυρωι διαπαντος. Ταυτα δε παντοιαις μεταβολαις υποκειται και
τροπαις· δια τουτο πολλακις τον μεν πονον αυτων υπομενομεν, του δε τελους αυτων
αποστερουμεθα. Ἐπι δε των ελπιδων εκεινων ουκ ενι τουτο, αλλα τον πονεσαντα
παντως δει και των στεφανων επιτυχειν. Ἡ γαρ ελπις ου καταισχυνει. Θεου γαρ εστιν
υποσχεσις, και τον υποσχομενον μιμειται τα δωρα. Ἀφεις τοινυν τα αδηλα, κατεχε τα
φαινομενα· τα γαρ φαινομενα ου τα παροντα εστιν, αλλα τα μελλοντα. Ει δε τινες, προς
τα παροντα επτοημενοι, των μελλοντων υπερορωσιν, επειδη ασθενεστεροι εισι του
υψους της ελπιδος εκεινης, δια τουτο υπερορωσιν, ουκ επειδη αφανη ταυτα εστι και
αδηλα. Σκοπει γουν την φιλοσοφιαν του δικαιου. Ὁ Θεος επηγγειλατο αυτωι αισθητα
πραγματα, και αυτος νοητα εζητει. Και που ο Θεος αισθητα αυτωι επηγγειλατο, αυτος δε
νοητα ηθελεν; Ἔξελθε, φησιν, εκ της γης σου, και εκ της συγγενειας σου, και εκ του
οικου του πατρος σου, και δευρο εις γην, ην αν σοι δειξω. Αισθητη και η προτερα γη, και
η μελλουσα διδοσθαι υστερον. Τι ουν αυτος; Μαλλον δε μη αυτου ακουσωμεν, αλλα
Παυλου περι αυτου λεγοντος, ινα μαθωμεν οτι ου προς ταυτην εβλεπε την γην, ει και
ταυτην επηγγειλατο ο Θεος, αλλα τα παροντα αφεις, προς τα μελλοντα εκεχηνει. Τι ουν
ο Παυλος φησι; Κατα πιστιν απεθανον ουτοι παντες, περι Ἀβρααμ λεγων, και Ἰσαακ, και
Ἰακωβ, και των δικαιων απαντων. Ουδε γαρ Ἀβρααμ μονος, αλλα παντες της αυτης
ησαν φιλοσοφιας κοινωνοι. Κατα πιστιν απεθανον ουτοι παντες, μη κομισαμενοι τας
επαγγελιας, αλλα 54.627 ποῤρωθεν αυτας ιδοντες. Τι λεγεις; ουκ εκομισατο τας
επαγγελιας ο Ἀβρααμ, ουδε ηλθεν εις την Παλαιστινην; Ψευδος ουν τα ειρημενα; Ουχι,
φησιν. Ἦλθε μεν γαρ εις την Παλαιστινην, ου προς ταυτην δε εβλεπε την επαγγελιαν,
αλλ' ετερας επεθυμει της εν ουρανοις, και των παροντων ξενον εαυτον ενομιζεν ειναι
απαντων. Ὅπερ ουν και αυτωι μαρτυρων ο Παυλος επηγαγε· Και ομολογησαντες οτι
ξενοι και παρεπιδημοι εισι. Ξενος ο πατριδα λαβων, ειπε μοι, και χωραν τοσαυτην; Ναι,
φησιν· ου γαρ προς ταυτην, αλλα προς τον ουρανον εβλεπεν. Οι γαρ ταυτα λεγοντες
εμφανιζουσιν, οτι ετεραν πατριδα ζητουσιν, ης τεχνιτης και δημιουργος ο Θεος, εκεινην
την επουρανιον Ἱερουσαλημ, την ανω. Ειδες πως επηγγειλατο αυτωι ο Θεος αισθητα;
πως εκεινος την ανω Ἱερουσαλημ εζητει; Οι γαρ ταυτα λεγοντες, φησιν, εμφανιζουσιν
οτι πατριδα ζητουσι. Και ει μεν εκεινης εμεμνηντο, αφ' ης εξηλθον, ειχον αν καιρον
ανακαμψαι· νυνι δε ετερας κρειττονος ορεγονται, τουτεστιν, επουρανιου. Ουκουν
αισθητη μεν η υποσχεσις, νοητη δε η επιθυμια του δικαιου, απεναντιας ημιν. Ἐκεινωι
μεν γαρ επηγγειλατο την Παλαιστινην, ο δε περιεβλεπετο τον ουρανον· ημιν δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

επαγγελλεται τον ουρανον, και προς την γην κεχηναμεν.
εʹ. Ταυτα εκερδαναμεν απο του Ἀβρααμ ονοματος, μαθοντες δια τι περατης
ελεχθη, και οτι την οικειαν αφεις γην, προς την αλλοτριαν μετεστη, και τα δηλα
παραδραμων, προς τα αδηλα εβλεπε, τα εν χερσι ριψας, εκεχηνει προς τα εν ελπισι, και
αισθητα λαβων, προς τα νοητα ανετεινατο, και ταυτα προ της χαριτος, προ του νομου,
προ της απο των προφητων διδασκαλιας. Ὅθεν δηλον, ως ουδενα εσχε καθηγητην, αλλ'
ηρκεσεν αυτωι η φυσις τους του συνειδοτος κινησασα λογισμους, και ουτως ευρε τον
Θεον τον του παντος δημιουργον· δια τουτο Ἄβραμ ελεγετο, δια τουτο και οι γονεις
αυτωι το ονομα επεθηκαν τουτο. Ἀλλα ταχα ισως ειποι τις αν, οτι τουτο ψευδος. Μη γαρ
δικαιοι ησαν οι γονεις του Ἀβρααμ; μη γαρ ευαρεστοι τωι Θεωι; μη γαρ ᾔδεισαν τα
μελλοντα εσεσθαι; μη γαρ προεωρων την υποσχεσιν την παρα του ∆εσποτου μελλουσαν
ρηθησεσθαι; ουχι ασεβεις ησαν και ειδωλολατραι, βαρβαρων βαρβαρικωτατοι; Οιδα
καγω, και δια τουτο επαινω τον δικαιον, οτι τοιουτους εχων πατερας, τοιουτος αυτος
εγενετο. Και το θαυμαστον και παραδοξον τουτο εστιν, οτι εξ αλλοτριας ριζης και
αγριας ημερος ηνεχθη καρπος. Ου γαρ εστι κατηγορια παιδων εν ευσεβειαι ζωντων η
των πατερων κακια, αλλ' ει χρη τι θαυμαστον ειπειν, και εγκωμιον μαλλον, οτι μη παρα
προγονων δεξαμενοι την ευσεβειαν, μηδε τους χειραγωγουντας εχοντες, αλλ' ωσπερ εν
ερημωι και αβατωι οδευοντες, ηδυνηθησαν την οδον την εις τον ουρανον φερουσαν
ευρειν. Ου τοινυν κατηγορια ασεβη πατερα εχειν, αλλα μιμεισθαι την ασεβειαν του
πατρος· και εγκλημα μεγιστον, ουχ οταν φαυλους εχωμεν γονεις. αλλ' οταν αυτων μη
επιμελωμεθα, και τα παρ' εαυτων παντα εισφερωμεν προς το της κακιας αυτους
απαλλαξαι ταυτης. Ὡς οταν ημεις μεν παντα επιδειξωμεθα περι την εκεινων ψυχην,
εκεινοι δε επι της αυτων μενωσι πονηριας, πασης μεμψεως απηλλαγμεθα και αιτιας.
Ταυτα δε ειπον, ινα μη αισχυνθηις, αγαπητε, οταν ακουσηις, οτι πατερα ασεβη εσχεν ο
Ἀβρααμ. Και γαρ ο Τιμοθεος ασεβη πατερα ειχεν· Υιος γαρ Ἰουδαιας γυναικος 54.628 ην,
φησι, πιστης μητρος, πατρος δε Ἕλληνος. Και οτι εμεινεν εν ασεβειαι και ου
μετεβαλλετο ο πατηρ, δηλον εκειθεν· επαινων γαρ του Τιμοθεου την πιστιν, ουτω φησιν
ο Παυλος· Ἥτις ενυκησεν εν τηι μαμμηι σου Λωΐδι, και τηι μητρι Ευνικηι, πεπεισμαι δε οτι
και εν σοι. Και ουδαμου του πατρος το ονομα. ∆ια τι; Ὅτι εν τηι ασεβειαι εμεινεν, ουκ ην
αξιος αριθμεισθαι μετα του παιδος. Και οι αποστολοι δε πονηρους εσχον πατερας, και
τουτο εδηλωσεν ο Χριστος ειπων· Ει εγω εν Βεελζεβουλ εκβαλλω τα δαιμονια, οι υιοι
υμων εν τινι εκβαλουσι; ∆ια τουτο αυτοι εσονται κριται υμων. Ἀλλα μη σε θορυβειτω
τουτο, μηδε σκανδαλιζετω. Και γαρ εκ τουτου μανθανομεν, οτι ου φυσεως, αλλα
προαιρεσεως η κακια και η αρετη. Ει γαρ φυσεως ην, παντως αν οι πονηροι πονηρους
ετεκον, και οι χρηστοι τοιουτους· επειδη δε προαιρεσεως εστι το φαυλον ειναι και
σπουδαιον, δια τουτο και πατερων πονηρων παιδες εγενοντο χρηστοι, και παιδων
ραθυμων πατερες σπουδαιοι πολλακις, ινα μη τηι φυσει, αλλα τηι γνωμηι πανταχου ταυτα
εκατερα λογιζωμεθα. Ἀλλ' οπερ ελεγον, οτι ασεβεις οντες οι γονεις του Ἀβρααμ, πως το
ονομα αυτωι επεθηκαν τουτο; Της του Θεου σοφιας μαλιστα εργον και τουτο ην δια
απιστου γλωττης οικονομησαντος επιτεθηναι ονομα, των μελλοντων εχον την
ιστοριαν. Και γαρ τον Βαλααμ ηναγκασε ποτε τα μελλοντα ειπειν, την οικειαν δυναμιν
επιδεικνυμενος, και δηλων οτι ουχι εν τοις οικειοις μονον, αλλα και εν τοις αλλοτριοις
κρατειν δυναται. Και ινα μαθηις, οτι επι των δικαιων, καν μη ευσεβεις ωσιν οι πατερες,
πολλακις ουκ ειδοτες επιτιθεασιν ονοματα πολλην των μελλοντων δηλουντα την
οικονομιαν, και εξ ετερου σοι παραδειγματος τουτο ποιησω φανερον. Ὁ Λαμεχ ο του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

Νωε πατηρ, του Νωε εκεινου, εφ' ου ο κατακλυσμος εγενετο, ουκ ην δικαιος, ουκ ην
ευαρεστος τωι Θεωι, ουκ ην δοκιμος τωι Θεωι· ει γαρ ην δικαιος, ει ην ευαρεστος, ει ην
ευδοκιμος τωι Θεωι, ουκ αν ειπεν, οτι Νωε μονος ευρεθη τελειος εν τηι γενεαι αυτου· ουκ
αν παρεδραμε του δικαιου τον πατερα, ει δικαιος ην. Τι ουν εκεινος; Ἐπεθηκεν ονομα
τωι παιδιωι, πολλην εχον των μελλοντων πραγματων την ιστοριαν, και αυτο προφητεια
ην η προσηγορια του δικαιου. Το γαρ ονομα τουτο τον μελλοντα κατακλυσμον εσεσθαι
εδηλου. Και πως τον μελλοντα εσεσθαι κατακλυσμον εδηλου το ονομα του Νωε; Το,
Νωε, τουτο το ονομα Ἑβραικη λεγεται γλωττηι και ερμηνευεται, ο αναπαυων. Το γαρ,
Νια, τηι Συρων φωνηι, αναπαυσις εστιν. Ὥσπερ ουν εκει απο του Ἄβαρ, οπερ εστι περα,
Ἀβρααμ ελεγετο, και απο του Αιδεμ, οπερ εστι γη, Ἀδαμ ελεγετο, οπερ εστι γηινος· ουτω
και ενταυθα απο του Νια, οπερ εστιν αναπαυσις, Νωε εκληθη, οπερ εστιν αναπαυων
δηλοι δε τουτο και η επαγωγη. Ἐκαλεσε γαρ αυτον Νωε, λεγων· Ουτος ημας
διαναπαυσει, αναπαυσιν τον κατακλυσμον καλων. Ἐπειδη γαρ εμελλεν επ' αυτου ο
κατακλυσμος γινεσθαι, ο δε κατακλυσμος θανατος ην, Θανατος δε ανδρι αναπαυσις, δια
τουτο τον ανθρωπον, εφ' ου γεγονεν ο κατακλυσμος, την αναπαυοντα εκαλεσε.
ςʹ. Και οτι ου βιαζομαι την ερμηνειαν, απ' αυτης της Γραφης ακουσωμεν τουτο.
Ἔζησε Λαμεχ ετη οκτω και ογδοηκοντα και εκατον, και εγεννησεν υιον, και εκαλεσε το
ονομα αυτου Νωε, λεγων· Ουτος διαναπαυσει ημας απο των πονων ημων, και των
λυπων, και των εργων των χειρων ημων, και απο της γης, ης κατηρασατο ο Θεος. Τι
λεγεις, Ἀναπαυσει ημας; Και δια τι μη ειπε, φησιν, Ουτος αποκτενει ημας, ουτος ποιησει
τον κατακλυσμον γενεσθαι· αλλ' ειπεν, Ἀναπαυσει ημας; Ἀνεστοιχειωθη η κτισις απασα,
αβυσσοι ανεῤραγησαν κατωθεν, καταῤρακται ανευχθησαν ανωθεν, απαντα πελαγος ην
ξενον και παραδοξον και φρικωδες, και εν ταφωι κοινωι τηι ιλυι και σωματα ανθρωπων
και σωματα ιππων και θηριων εκρυπτετο· και τοσαυτα κακα, ειπε μοι, και τοσαυτην
συμφοραν αναπαυσιν καλεις; Ναι, φησιν. Ἐπειδη γαρ εν κακιαι εζων οι ανθρωποι, ο δε
κατακλυσμος την κακιαν ανεκοψεν, οι της κακιας απαλλαγεντες ανεπαυσαν. Καθαπερ
γαρ σωμα ποικιλοις νοσημασι κατεχομενον, και ιατρειαν ουδεμιαν ευρισκον, εαν
επελθων ο θανατος λαβηι, ανεπαυσεν· ουτω δη και την των ανθρωπων εκεινων γενεαν,
καθαπερ σωμα ανιατα νοσουν και πολλοις προκατειλημμενον δεινοις παραμυθιαν
ουδεμιαν εχουσιν, 54.630 επελθων ο κατακλυσμος εξηρπασε και ανεπαυσεν. Ει γαρ
Θανατος ανδρι αναπαυσις, πολλωι μαλλον τοις εν κακιαι αδιορθωτως ζωσιν αναπαυσις ο
θανατος, των πονων αυτους απαλλαττων, και ουκ εων περαιτερω της πονηριας την
νομην προελθειν, ουδε βαρυτερον του οντος γενεσθαι των αμαρτηματων το φορτιον.
Ουδεν γαρ ουτω βαρυ και δυσβαστακτον, ως αμαρτιας φυσις· ουδεν ουτω καματον και
πονον ημιν παρεχει, ως το της πονηριας ειδος και τα πλημμεληματα. ∆ια τουτο ο
Χριστος τοις εν αμαρτιαις ζωσι ελεγε· ∆ευτε παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι,
καγω αναπαυσω υμας. ∆ια τουτο και ο Λαμεχ αναπαυσιν τον κατακλυσμον εκαλεσεν,
επελθοντα και στησαντα την πονηριαν. Ἐβουλομην περαιτερω τον λογον εκτειναι
τουτον· και γαρ πολλα υπολελειπται απο της προσηγοριας του Νωε· αλλα τεως ταυτα τηι
μνημηι της υμετερας διανοιας εναποθεμενοι, και προς τους ημετερους αδελφους τους
απολειφθεντας ειποντες, ινα μη παλιν αναγκαζωμεθα μακροτερα ποιειν τα προοιμια,
των ειρημενων την ακολουθιαν αναλαμβανοντες, εις ευχας τον λογον καταλυσωμεν,
ευχαριστουντες τωι ταυτα δεδωκοτι ειπειν Θεωι, οτι αυτωι η δοξα, εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39


