De Davide et Saule
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Εις τα κατα τον ∆αυιδ και τον Σαουλ, και περι ανεξικακιας, και του δειν
φειδεσθαι των εχθρων, και μηδε αποντας λεγειν κακως.
αʹ. Ὅταν χρονια τις και σκληρα φλεγμονη τοις σωμασιν εναποσκιῤρωθεισα
τυχοι, πολλου μεν χρονου και πονου, πολλης δε της απο των φαρμακων δειται 54.676
σοφιας, ωστε ασφαλως αυτης χαλασθηναι τον ογκον. Τουτο και επι της ψυχης εστιν
ιδειν. Ὅταν γαρ παθος εῤριζωμενον και πολυν εμφιλοχωρησαν τηι ψυχηι χρονον
βουληται τις προῤριζον ανελειν, ουκ αρκει μιας, ουδε δυο ημερων προς την διορθωσιν
ταυτην παραινεσις, αλλα χρη πολλακις και επι πολλαις ταις ημεραις περι ταυτης
διαλεγεσθαι της υποθεσεως· ει γε μη μελλοιμεν προς φιλοτιμιαν και τερψιν, αλλα προς
κερδος και ωφελειαν δημηγορειν. ∆ια δη τουτο, οπερ επι των ορκων εποιησαμεν,
πολλας εφεξης 54.677 ημερας περι της αυτης υποθεσεως διαλεχθεντες υμιν, τουτο και
επι της οργης εργασωμεθα, και συνεχη περι αυτης ποιησωμεθα συμβουλην κατα
δυναμιν την ημετεραν. Και γαρ ουτος αριστος διδασκαλιας ειναι μοι δοκει τροπος, το μη
προτερον αφιστασθαι συμβουλευοντας υπερ οτουουν, εως αν εις εργον την συμβουλην
εξελθουσαν ιδωμεν. Ὁ γαρ σημερον μεν περι ελεημοσυνης, αυριον δε περι ευχης, μετ'
εκεινην δε περι επιεικειας, ειτα παλιν περι ταπεινοφροσυνης διαλεγομενος, ουδετερον
τουτων εν τοις ακροαταις κατορθωσαι δυνησεται, απο τουτου προς εκεινο, και παλιν
απ' εκεινου προς ετερον συνεχως μεταπηδων· αλλα χρη τον μελλοντα κατορθουν εν
τοις ακουουσι τα λεγομενα, μη προτερον αφιστασθαι περι των αυτων παραινουντα και
συμβουλευοντα, μηδε εφ' ετερον τι μεταπηδαιν, εως αν ιδηι την προτεραν παραινεσιν
καλως εν αυτοις ριζωθεισαν. Τουτο και οι διδασκαλοι ποιουσιν· ου προτερον επι τας
συλλαβας τους παιδας αγουσιν, εως αν των στοιχειων την γνωσιν εν αυτοις
κατορθωθεισαν ιδωσι. Πρωην μεν ουν υμιν την παραβολην αναγνοντες των εκατον
δηναριων, και των μυριων ταλαντων, εδεικνυμεν οσον ην κακον το μνησικακειν. Ὃν
γαρ ουκ απωλεσε τα μυρια ταλαντα, τουτον εκατον δηναρια κατεποντισε, και την
δοθεισαν συγγνωμην ανεκαλεσατο, και την δωρεαν απεκρουσατο, και απαλλαγεντα
των ευθυνων εις το δικαστηριον παλιν εισηγαγε, κακειθεν εις το δεσμωτηριον ενεβαλε,
και ουτως αθανατωι αυτον παρεδωκε τιμωριαι. Σημερον δε εφ' ετεραν υποθεσιν τον
λογον χειραγωγησομεν. Ἔδει μεν γαρ, ειπερ δικαιον εγινετο, τον λεγοντα περι
επιεικειας τε και πραοτητος, οικοθεν και παρ' εαυτου τα παραδειγματα παρεχειν της
καλης ταυτης φιλοσοφιας, ωστε και δια των λογων διδασκειν, και δια των εργων
παιδευειν. Ἐπειδη δε πολυ ταυτης αποδεομεν της αρετης ημεις, ενα τινα των αγιων
ελκυσαντες εις μεσον, και προ των οφθαλμων στησαντες των υμετερων, εναργη τινα
και δυνατην υμιν ποιησομεθα την παρακλησιν, ωσπερ αρχετυπον τινα εικονα, την
αρετην του δικαιου μιμεισθαι παρακελευομενοι και υμιν και ημιν αυτοις. Τινα ουν εις
μεσον αγαγειν χρη περι επιεικειας διαλεγομενον; Τινα δε αλλον, αλλ' η τον μαρτυριαν
ανωθεν δεξαμενον και επι τουτωι μαλιστα θαυμασθεντα; Ευρον γαρ, φησι, ∆αυιδ τον του
Ἰεσσαι, ανδρα κατα την καρδιαν μου. Ὅταν δε ο Θεος αποφαινηται, ουδεμια τοις
αντιλεγουσιν υπολελειπται προφασις. Ἀδεκαστος γαρ η ψηφος εκεινη, ουτε προς χαριν,
ουτε προς απεχθειαν του Θεου κρινοντος, αλλα τηι της ψυχης αρετηι γυμνηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ψηφιζομενου. Ου δια τουτο δε μονον αυτον εις μεσον αγομεν, οτι παρα του Θεου την
ψηφον εδεξατο, αλλ' οτι και των εν τηι Παλαιαι τραφεντων εστι. Το μεν γαρ επι της
χαριτος φανηναι τινα καθαρον οργης, και τοις εχθροις αφιεντα τα αμαρτηματα, και των
λελυπηκοτων φειδομενον, θαυμαστον ουδεν μετα τον του Χριστου θανατον, μετα την
τοσαυτην των αμαρτηματων αφεσιν, μετα τα φιλοσοφιας γεμοντα επιταγματα· το δε επι
της Παλαιας, ηνικα ο νομος συνεχωρει οφθαλμον εξορυττειν αντι οφθαλμου, και
οδοντα αντι οδοντος, και τοις ισοις αμυνεσθαι τον αδικησαντα, φανηναι τινα
υπερ54.678 βαντα τα μετρα των προσταγματων, και προς την αποστολικην φθασαντα
φιλοσοφιαν, τινα μεν ουκ αν εκπληξειε των ακουοντων; τινα δε ουκ αν των μη
ζηλουντων πασης αποστερησειε συγγνωμης τε και απολογιας; Ἵνα δε ακριβεστερον
αυτου καταμαθωμεν την αρετην, δοτε μοι μικρον ανωτερω τον λογον αγαγειν, και τας
ευεργεσιας ειπειν, ας εις τον Σαουλ κατεθετο ο μακαριος ουτος ανηρ. Το μεν γαρ απλως
εχθρον λυπησαντα μη αμυνασθαι, θαυμαστον ουδεν· το δε ανθρωπον ευεργετηθεντα
πολλας και μεγαλας ευεργεσιας, ειτα αντι των ευεργεσιων εκεινων και απαξ και δις και
πολλακις ανελειν επιχειρησαντα τον ευεργετην, λαβοντα εις χειρας, και κυριον
γενομενον ανελειν, και αυτον αφειναι, και της ετερων επιβουλης εξαρπασαι, και ταυτα
παλιν τοις αυτοις επιθησεσθαι μελλοντα, τινα αν καταλιποι λοιπον φιλοσοφιας
υπερβολην;
βʹ. Τινας ουν ευηργετησεν ο ∆αυιδ ευεργεσιας τον Σαουλ, και ποτε και πως,
ανασχεσθε δια βραχεων διηγουμενου. Πολεμου γαρ ποτε τους Ἰουδαιους καταλαβοντος
χαλεπωτατου, και παντων κατεπτηχοτων και δεδοικοτων, και ουδενος προκυψαι
τολμωντος, αλλ' εν εσχατοις της πολεως ουσης απασης, και τον θανατον προ
οφθαλμων εκαστου βλεποντος, και καθ' εκαστην αποθανεισθαι την ημεραν
προσδοκωντων απαντων, και των επι το βαραθρον αγομενων αθλιωτερον ζωντων τον
βιον, εισελθων ουτος απο των προβατων επι την παραταξιν, και της ηλικιας και της
τεχνης ατελειαν παρεχουσης αυτωι των πολεμικων πονων, τον απαντων αυτος
ανεδεξατο πολεμον, και κατωρθωσεν ελπιδος απασης κρειττονα κατορθωματα. Καιτοι
ει και μηδεν ην κατωρθωκως, της προθυμιας αυτον και της προθεσεως ενεκεν
στεφανουν εδει μονον. Το μεν γαρ στρατιωτην τινα των εν ηλικιαι ποιησαι τουτο,
θαυμαστον ουδεν· ο γαρ της στρατειας νομος τουτο απηιτει. Ουτος δε ουδεμιαν ορων
αναγκην επικειμενην, αλλα και πολλους τους κωλυοντας εχων και γαρ και ο αδελφος
επετιμησε, και ο βασιλευς προς το της ηλικιας αωρον και το των κινδυνων αφορητον
βλεπων, κατειχε και μενειν εκελευε λεγων· Ου δυνησηι πορευθηναι, οτι συ παιδαριον ει,
αυτος δε ανηρ πολεμιστης εκ νεοτητος αυτου, αλλ' ομως ουδεμιας αυτον ελκουσης
προφασεως, οικοθεν και παρ' εαυτου διαθερμανθεις θειωι ζηλωι και τωι της πατριδος
ερωτι, ωσπερ προβατα μαλλον η ανθρωπους ορων, και ως κυνας μαλλον η στρατοπεδον
ανθρωπων τοιουτον μελλων ελαυνειν, ουτω μετα αδειας επι τους βαρβαρους ετρεχε·
και τοσαυτην περι τον βασιλεα κηδεμονιαν επεδειξατο τοτε, ως και προ του πολεμου
και της νικης επ' οψιν αυτον κειμενον αναστησαι. Ου γαρ δη μονον αυτον τοις εργοις
μετα ταυτα ωφελει, αλλα και προ τουτου τοις ρημασι παρεκαλει και θαῤρειν επειθε, και
χρηστας περι του μελλοντος ελπιδας εχειν, ουτω λεγων· Μη συμπεσετω η καρδια του
κυριου μου επ' αυτον, οτι ο δουλος σου πορευσεται, και πολεμησει μετα του αλλοφυλου
τουτου. Ἆρα μικρον τουτο, ειπε μοι, τον μηδεμιαν αναγκην εχοντα, 54.679 την ψυχην
επιδουναι την εαυτου. και υπερ της εκεινων ωφελειας εις μεσους πηδησαι τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

πολεμιους, μηδεν μηδεποτε παρ' αυτων ευ παθοντα; Ἆρα ουκ εδει αυτον μετα ταυτα
δεσποτην επιγραφεσθαι, και σωτηρα κοινον της πολεως αναγορευειν, τον και το σχημα
της βασιλειας, και το των πολεων εδαφος, και την απαντων ζωην μετα την του Θεου
χαριν διατηρησαντα; Ποια γαρ ταυτης ευεργεσιας μειζων ετερα ην; Ου γαρ εις χρηματα,
ουδε εις δοξαν και δυναστειαν, αλλ' εις αυτην αυτου την ψυχην την ευεργεσιαν
κατεθετο, και εξ αυτων αυτον ανεκαλεσατο των του θανατου πυλων, και το γε εις
ανθρωπον ηκον, δι' εκεινον εζη λοιπον ο βασιλευς, και απελαυε της αρχης. Τισιν ουν
αυτον μετα ταυτα ημειψατο; Ει μεν γαρ αυτο τις των κατορθωματων ιδοι το μεγεθος,
ουδ' ει τον στεφανον απο της αυτου λαβων κεφαλης επι την του ∆αυιδ εθηκεν, ουδεπω
την αξιαν ην αποδεδωκως, αλλα το πλεον οφειλων. Ἐκεινος μεν γαρ και ζωην και
βασιλειαν αυτωι εχαρισατο· ουτος δε βασιλειας αυτωι παραχωρειν εμελλε μονης. Πλην
αλλ' ιδωμεν αυτου τας αμοιβας. Τινες ουν ησαν αυται; ∆ι' υποψιας ειχεν αυτον λοιπον,
και υπεβλεπετο απο της ημερας εκεινης. Τινος ενεκεν, και δια τι; Ἀναγκαιον γαρ και της
υποψιας την αιτιαν ειπειν. Ουδεν μεν γαρ, οπερ αν ειπηι τις, ερει δικαιον. Προς γαρ τον
την ψυχην χαρισαμενον, και την ζωην δωρησαμενον, ποια δικαιας υποψιας προφασις
ην; Πλην αλλα και αυτην την αιτιαν της εχθρας ιδωμεν, ινα μαθητε, οτι και της νικης
ουκ ελαττον και δια ταυτα τιμασθαι δικαιος ην, δι' απερ υπωπτευετο και επεβουλευετο
μετα ταυτα. Τις ουν η αιτια της υποψιας ην; Ἐπειδη του βαρβαρου την κεφαλην ελαβε,
και τα λαφυρα εχων επανηιει, Ἐξηλθον αι χορευουσαι, φησιν, αιδουσαι και λεγουσαι·
Ἐπαταξε Σαουλ εν χιλιασιν αυτου, και ∆αυιδ εν μυριασιν αυτου. Και ωργισθη Σαουλ, και
ην υποβλεπομενος τον ∆αυιδ απο της ημερας εκεινης και επεκεινα. Τινος ενεκεν, ειπε
μοι; Μαλιστα μεν γαρ, ει και αδικως ταυτα ελεγετο, ουδε ουτως προς αυτον απεχθως
διατεθηναι εδει, αλλ' απο των γεγενημενων την ευνοιαν αυτου μαθοντα, και οτι
μηδενος αναγκαζοντος, μηδε βιαζομενου, εξ οικειας ευνοιας τοσουτον υπεμεινε
κινδυνον, μηδεν μηκετι λοιπον υποπτευειν περι αυτου πονηρον. Νυνι δε και το δικαιον
ειχον αι ευφημιαι· και ει χρη τι θαυμαστον ειπειν, τωι Σαουλ εχαρισαντο μαλλον, η τωι
∆αυιδ ταυτα λεγουσαι· και αγαπαιν αυτον εχρην, οτι τας χιλιαδας γουν εδωκαν αυτωι. Τι
ουν αγανακτει, οτι εδωκαν τας μυριαδας εκεινωι; Ει μεν γαρ ην τι συντελεσας εις τον
πολεμον, και μικραν γουν τινα μοιραν εισενεγκων, καλως ταυτα ελεγετο, οτι Σαουλ εν
χιλιασι, και ∆αυιδ εν μυριασιν. Ει δε αυτος μεν δεδοικως και τρεμων ενδον εκαθητο,
καθ' εκαστην ημεραν αποθανεισθαι προσδοκων, ουτος δε το παν ειργασατο, πως ουκ
ατοπον ην, τον μηδεν εις τους κινδυνους εκεινους συμβαλλομενον αγανακτειν, οτι μη
το πλεον της ευφημιας ελαβεν; Ει γαρ αγανακτειν εχρην, τον ∆αυιδ αγανακτειν εδει, οτι
το παν αυτος κατορθωσας, μεριστην ετερον εσχε της ευφημιας.
γʹ. Πλην αλλ' ουδεν τουτων λεγω, αλλ' εκεινο αν ειποιμι· εστω κακως
πεποιηκεναι τας γυναικας, και 54.680 εγκληματων αξιας ειναι και κατηγοριας· τι ταυτα
προς τον ∆αυΐδ; Ου γαρ δη τα αισματα αυτος συνεθηκεν, ουδε εκεινας λεγειν απερ
ελεγον αυτος ανεπεισεν, ουδε κατεσκευασε τουτον τον τροπον γενεσθαι της ευφημιας.
Ὥστε ει και αγανακτειν εδει, εκειναις εχρην αγανακτειν, ου τωι κοινωι της πολεως
ευεργετηι, και μυριων στεφανων αξιωι. Ὁ δε εκεινας αφεις, επι τουτον ᾔει. Και ει μεν απο
της ευφημιας εκεινης επαρθεις ο μακαριος εφθονει τωι κρατουντι και υβριζεν εις αυτον,
και διεπτυσεν αυτου την βασιλειαν, ταχα ειχε τινα λογον ο φθονος· ει δε επιεικεστερος
εγινετο και πραοτερος, και την των αρχομενων εμενε διατηρων ταξιν, ποιαν ειχε
δικαιαν προφασιν η λυπη; Ὅταν μεν γαρ ο τιμωμενος επαιρηται κατα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

παρευδοκιμουμενου, και διατεληι ταις τιμαις εις υβριν κεχρημενος εκεινου, λαμβανει
τινα αφορμην το παθος· οταν δε μενηι τιμων, μαλλον δε θεραπευων μειζονως, και εικων
εν απασι, ποιαν αν εχοι προφασιν η βασκανια λοιπον; Ὥστε ει και μηδεν αυτωι
κατωρθωται ετερον, δι' αυτο τουτο μειζονως αυτον αγαπαιν εδει, οτι τοσαυτην αφορμην
λαβων προς τυραννιδος επιθεσιν, εμενε την αυτωι πρεπουσαν επιεικειαν διατηρων.
Ουδε γαρ δη μονον τα προτερα, αλλ' ουδε τα μετα ταυτα πολλωι μειζονα οντα επηρεν
αυτον. Ποια δη ταυτα; Ἦν ∆αυιδ συνιων, φησιν, εν πασαις ταις οδοις αυτου, και Κυριος
παντοκρατωρ μετ' αυτου, και πας Ἰσραηλ και Ἰουδας ηγαπων τον ∆αυιδ, οτι αυτος
εξεπορευετο και εισεπορευετο προ προσωπου του λαου. Και Μελχωλ η θυγατηρ Σαουλ
και πας Ἰσραηλ ηγαπα αυτον. Και συνηκε παρ' απαντας τους δουλους Σαουλ· και
ετιμηθη το ονομα αυτου σφοδρα. Και Ἰωναθαν υιος Σαουλ ηγαπα τον ∆αυιδ σφοδρα.
Ἀλλ' ομως τον δημον απαντα και την οικιαν του βασιλεως οικειωσαμενος, και κρατων
εν τοις πολεμοις πανταχου, και ουδαμου διαμαρτανων, και τοιαυτας αντι των
ευεργεσιων εκεινων απολαβων τας αμοιβας, ουκ εξετραχηλιζετο, ουδε επεθυμει της
βασιλειας, ουδε ημυνατο τον εχθρον, αλλ' εμενεν ευεργετων. και τους υπερ αυτου
πολεμους κατορθων. Τινα ουκ αν επεισε ταυτα εκτεθηριωμενον και αγριον καταθεσθαι
την εχθραν, και απαλλαγηναι της βασκανιας; Ἀλλα τον ωμον εκεινον και απανθρωπον
ουδεν τουτων επεισεν· αλλα προς απαντα αποτυφλωθεις, και τηι βασκανιαι την ψυχην
επιδους, ανελειν αυτον επιχειρει· και τι ποιουντα τουτο γαρ εστι το μειζον και
θαυμαστον; ψαλλοντα και καταστελλοντα αυτου την μανιαν. ∆αυιδ εψαλλε τηι χειρι
αυτου, φησιν, ως καθ' εκαστην ημεραν· και το δορυ εν τηι χειρι Σαουλ· και ηρε Σαουλ το
δορυ, και ειπε· Παταξω εν ∆αυΐδ· και επαταξεν εν τωι τοιχωι· και εξεκλινε ∆αυιδ απο
προσωπου αυτου δις. Ἆρα αν εχοι τις ειπειν μειζονα τουτων πονηριας υπερβολην; Ἄρα
δε και τα μετα ταυτα. Ἄρτι των πολεμιων απελαθεντων, και της πολεως εαυτην
ανακτησαμενης, και παντων επινικια θυοντων, τον ευεργετην και σωτηρα και των
αγαθων εκεινων αιτιον ανελειν επεχειρησε ψαλλοντα, και ουδε της ευεργεσιας η
υποθεσις τον μεμηνοτα και παραπαιοντα κατεστειλεν εκεινον, αλλα και απαξ και δις
ηκοντισε, βουλομενος ανελειν. Και τοιαυτας 54.681 αυτωι αντι των κινδυνων τας
αμοιβας εδιδου. Και πολλακις τουτο εποιησε, και ουκ εν ημεραι μιαι. Ὁ δε αγιος εκεινος
και μετα ταυτα παντα εμενε τα εκεινου θεραπευων, και υπερ της σωτηριας αυτου
κινδυνευων, και παραταττομενος εν τοις πολεμοις απασι, και τον εαυτου διασωζων
σφαγεα τοις οικειοις κινδυνοις, και ουτε εν ρημασιν, ουτε εν πραγμασιν ελυπησε τον
αγριον θηρα εκεινον, αλλα προς παντα εικε και υπηκουε, και το ορισθεν αυτωι της νικης
επαθλον ου λαβων, αλλ' αποστερηθεις τον μισθον των κινδυνων εκεινων, ουδε λογωι
ποτε ενεκαλεσεν, ου τοις στρατιωταις, ου τωι βασιλει· ου γαρ επι μισθωι ταυτα επραττεν
ανθρωπινωι, αλλα την ανωθεν εκδεχομενος αμοιβην. Και ου τουτο μονον εστι το
θαυμαστον, οτι ουκ απηιτησε τον μισθον, αλλ' οτι και διδομενον διεκρουσατο δια
πολλην ταπεινοφροσυνης υπερβολην. Ἐπειδη γαρ ο Σαουλ παντα κινων και
πραγματευομενος ουκ ισχυσεν αυτον ανελειν, ραπτει τον δια του γαμου δολον, και
καινον τινα προικος και εδνων επινοειται τροπον. Ου γαρ βουλεται, φησιν, ο βασιλευς
εδνα, αλλ' η εκατον ακροβυστιας εκδικησαι εις τους εχθρους του βασιλεως. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ἄνελε μοι, φησιν, εκατον ανδρας, και τουτο αντι των εδνων εσται μοι.
Ταυτα δε ελεγε βουλομενος αυτον προφασει του γαμου παραβαλειν τοις εχθροις.
δʹ. Ἀλλ' ομως ο ∆αυιδ κατα την αυτου πραοτητα τα πραγματα κρινων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

διεκρουσατο τον γαμον, ου δια τον κινδυνον, ουδε δια τον φοβον των πολεμιων, αλλα
δια το νομιζειν αναξιον εαυτον ειναι της προς εκεινον συγγενειας, και ταυτι προς τους
δουλους αυτου λεγει τα ρηματα· Ει κουφον εστιν εν οφθαλμοις υμων επιγαμβρευσαι με
τωι βασιλει; εγω δε ανηρ ταπεινος, και ουκ εντιμος. Και μην οφειλη το πραγμα ην, και
μισθος και ανταποδοσις των πονων· αλλ' ουτως ην συντετριμμενην εχων την καρδιαν,
ως μετα τοσαυτα κατορθωματα, και λαμπραν ουτω νικην, και υποσχεσιν
ωμολογημενην, αναξιον ειναι νομιζειν του λαβειν τον οφειλομενον αυτωι μισθον· και
ταυτα ενομιζε, παλιν μελλων κινδυνευειν. Ἐπειδη δε των πολεμιων εκρατησε, και την
θυγατερα ελαβε του βασιλεως, παλιν Ἔψαλλεν ο ∆αυιδ, και εζητει Σαουλ του παταξαι
αυτον εν τωι δορατι, και επαταξε· και εξεκλινεν ο ∆αυΐδ· και επαταξε το δορυ εν τωι
τοιχωι. Τινα ουκ αν και των σφοδρα φιλοσοφειν επισταμενων εις θυμον ταυτα εξηνεγκε,
και ει μηδεν ετερον, της οικειας προνοουντα ασφαλειας επεισεν ανελειν τον αδικως
επιβουλευοντα; Ουδε γαρ φονος το πραγμα λοιπον ην, αλλα και ουτω το μετρον του
νομου τοτε υπερβαινειν εμελλεν. Ἐκεινος μεν γαρ οφθαλμον αντι οφθαλμου
εξορυττειν εκελευεν· ουτος δε ει και εσφαξεν, αντι τριων φονων ενα ειργαζετο, τριων
φονων ουδεμιαν ευλογον εχοντων προφασιν. Ἀλλ' ομως ουδεν τουτων επεχειρησεν,
αλλ' ηιρειτο φυγειν μαλλον, και της πατρυας οικιας εκπεσειν, και πλανητης ειναι, και
δραπετευειν, και ταλαιπωρουμενος την αναγκαιαν ποριζειν τροφην, η τωι βασιλει
γενεσθαι σφαγης αιτιος. Ου γαρ οπως εαυτον εκδικησειεν, αλλ' οπως εκεινον
απαλλαξειε του παθους εσκοπει. ∆ια τουτο των οφθαλμων εαυτον υπεξηγαγε του
εχθρου, ωστε υποσυραι τον ογκον, και καταστειλαι την φλεγμονην, και
παραμυθησασθαι την βασκανιαν. Βελτιον εμε, φησιν, ταλαιπω54.682 ρεισθαι και μυρια
πασχειν δεινα, η τουτον αδικου σφαγης παρα τωι Θεωι κρινεσθαι. Ταυτα μη μονον
ακουωμεν, αλλα και μιμωμεθα, και παντα υπομενωμεν και ποιειν και πασχειν, ωστε
απαλλαξαι τους εχθρους της προς ημας απεχθειας· και μη τουτο ζητωμεν, ει δικαιως, η
αδικως προς ημας απεχθανονται, αλλ' εκεινο μονον, οπως μηκετι καθ' ημων
εχθραινοιεν. Και γαρ ο ιατρος τουτο σκοπει, οπως απαλλαξειε του νοσηματος τον
καμνοντα, ουκ ει δικαιως, η αδικως την αῤρωστιαν εαυτωι επεσπασατο. Και συ τοινυν
ιατρος ει του λελυπηκοτος· εν ζητει μονον, οπως αυτου την αῤρωστιαν ανεληις. Ὃ και ο
μακαριος ουτος εποιησε, πενιαν αντι πλουτου, ερημιαν αντι πατριδος, πονους και
κινδυνους αντι τρυφης και αδειας, φυγην διηνεκη αντι της οικοι μονης ελομενος, ινα
εκεινον απαλλαξηι της προς εαυτον απεχθειας και εχθρας. Ἀλλ' ουδεν ουδε ουτως
εκερδανεν ο Σαουλ, αλλ' εδιωκε και πανταχου περιηιει ζητων τον ηδικηκοτα μεν ουδεν,
αδικηθεντα δε τα εσχατα, και μυρια αυτον αντι τουτων ποιησαντα αγαθα· και ουκ
ειδως, εις αυτα λοιπον του ∆αυιδ εμπιπτει τα δικτυα. Ἦν γαρ εκει σπηλαιον, φησι, και
εισηλθε Σαουλ παρασκευασασθαι. Και ∆αυιδ και οι ανδρες αυτου εν τωι σπηλαιωι τωι
εσωτερωι εκαθηντο. Και ειπον οι ανδρες ∆αυιδ προς αυτον· Ἰδου η ημερα, καθως ειπε
Κυριος· ∆ιδωμι τον εχθρον σου εις τας χειρας σου, και ποιησεις αυτωι το αρεστον εν
οφθαλμοις σου. Και ανεστη ∆αυιδ, και αφειλε το πτερυγιον της διπλοΐδος Σαουλ
λαθραιως. Και μετα ταυτα επαταξε τον ∆αυιδ η καρδια αυτου, οτι αφειλε το πτερυγιον
της διπλοΐδος, και ειπε ∆αυιδ προς τους ανδρας αυτου· Μηδαμως μοι παρα Κυριου
ποιησαι το ρημα τουτο τωι κυριωι μου, τωι χριστωι Κυριου, επενεγκειν την χειρα μου επ'
αυτον, οτι χριστος Κυριου εστιν. Ειδες τα δικτυα τεταμενα, και το θηραμα
εναπειλημμενον, και τον κυνηγετην εστωτα, και παντας εγκελευομενους βαπτισαι το
ξιφος εις το του πολεμιου στηθος; Θεα μοι λοιπον την φιλοσοφιαν, θεα την παλην, την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

νικην, τον στεφανον. Και γαρ σταδιον ην το σπηλαιον εκεινο, και παλη θαυμαστη τις
εγινετο και παραδοξος. Ἐπαλαιε μεν γαρ ο ∆αυιδ, επυκτευε δε ο θυμος, και επαθλον ο
Σαουλ εκειτο, και αγωνοθετης ην ο Θεος· μαλλον δε ου προς εαυτον μονον και την
επιθυμιαν την εαυτου ην αυτωι ο πολεμος, αλλα και προς τους παροντας στρατιωτας. Ει
γαρ και φιλοσοφειν ηθελε και φειδεσθαι του λελυπηκοτος, εικος ην και δεδοικεναι
αυτον εκεινους, μηποτε και συγκοψωσιν αυτον εν τωι σπηλαιωι, ατε λυμεωνα και
προδοτην αυτον οντα της αυτων σωτηριας, και τον κοινον εχθρον αυτων διασωζοντα.
Και γαρ εικος ην ταυτα κατα διανοιαν εκαστον αυτων δυσχεραινοντα λεγειν· Πλανηται
και φυγαδες εγενομεθα ημεις, και οικιας και πατριδος και των αλλων απαντων
εξεπεσομεν, και των δυσχερων σοι παντων εκοινωνησαμεν· και συ των κακων τουτων
τον αιτιον εις χειρας λαβων, αφειναι διανοηι, ινα μηδεποτε των κακων τουτων ημεις
αναπνευσωμεν, και σπουδαζων τον εχθρον διασωσαι, προδιδως τους φιλους; Και που
ταυτα δικαια; Ει γαρ της εαυτου καταφρονεις σωτηριας, αλλα της ημετερας φεισαι
ψυχης. Ου λυπει σε τα παρελθοντα; ουδε μεμνησαι των κακων ων επαθες παρ' αυτου;
∆ια τα 54.683 μελλοντα ανελε, ινα μη μειζονα και χαλεπωτερα υποστωμεν κακα. Ταυτα
γαρ ει και μη τοις ρημασιν ελεγον, αλλ' ομως κατα διανοιαν ελογιζοντο και ταυτα, και
τουτων πλειονα ετερα.
εʹ. Ἀλλ' ουδεν τουτων ο δικαιος εκεινος υπελογιζετο, αλλ' εις εν εβλεπε μονον,
οπως τον της ανεξικακιας αναδησασθαι δυνηθηι στεφανον, και φιλοσοφησαι
φιλοσοφιαν τινα καινοτεραν και παραδοξον. Ουδε γαρ ην ουτω θαυμαστον, ει μονος ων
και καθ' εαυτον εφεισατο του λελυπηκοτος, ως νυν παραδοξον εστιν, οτι παροντων
ετερων αυτωι τουτο εποιησεν. Ἡ γαρ των στρατιωτων εκεινων παρουσια διπλουν
εγινετο τηι φιλοσοφιαι το κωλυμα. Πολλακις γουν αυτοι κριναντες οργην αφειναι, και
συγχωρησαι τα πεπλημμελημενα τινι, επειδαν ιδωμεν τινας παροξυνοντας και
διεγειροντας, την ημετεραν καταλυομεν κρισιν, τοις εκεινων παραπειθομενοι λογοις.
Ἀλλ' ο μακαριος εκεινος τουτο ουκ επαθεν, αλλα και μετα την παραινεσιν και την
συμβουλην εμενε την οικειαν διατηρων ψηφον. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον,
οτι ουτε ταις παρ' ετερων παρετραπη συμβουλαις, ουδ' οτι αυτους ουκ εδεισεν, αλλ' οτι
και εκεινους τα αυτα αυτωι φιλοσοφειν παρεσκευασε. Μεγα μεν γαρ το και αυτον τινα
των οικειων περιγενεσθαι παθων· πολυ δε μειζον το και ετερους δυνηθηναι πεισαι, την
αυτην αυτωι κτησασθαι γνωμην· και ετερους, ουκ επιεικεις ανθρωπους και μετριους,
αλλα στρατιωτας και πολεμειν μεμαθηκοτας, και τοις πολλοις απεγνωκοτας πονοις, και
μικρον αναπνευσαι επιθυμουντας, και ειδοτας οτι των κακων η λυσις πασα εν τηι του
πολεμιου σφαγηι τοτε εκειτο· ου μονον δε λυσις κακων, αλλα και μυριων κτησις
αγαθων· ουδεν γαρ εκωλυεν, εκεινου σφαγεντος, επι τουτον ευθεως διαβηναι την
βασιλειαν. Ἀλλ' ομως τοσουτων οντων των παροξυνοντων τους στρατιωτας, ισχυσεν ο
γενναιος εκεινος παντων περιγενεσθαι τουτων, και πεισαι φεισασθαι του πολεμιου.
Ἄξιον δε και αυτης ακουσαι των στρατιωτων της συμβουλης· η γαρ κακουργια της
παραινεσεως το στεῤρον και απεριτρεπτον της του δικαιου δεικνυσι γνωμης. Ουδε γαρ
ειπον· Ἰδου ο μυρια σε διαθεις κακα, ο της σφαγης επιθυμησας της σης, ο περιβαλων
ημας τοις ανηκεστοις δεινοις· αλλ' επειδη συνειδον οτι παντων τουτων υπερεωρα, και
των εις αυτον ημαρτημενων ου πολυν εποιειτο τον λογον, ανωθεν αυτωι την ψηφον
φερουσιν, Ὁ Θεος αυτον παρεδωκε, λεγοντες, ινα την εκειθεν αιδεσθεις κρισιν
ετοιμοτερον επι την σφαγην ελθηι. Μη γαρ σαυτον εκδικεις; φησι. Τωι Θεωι διακονηι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

υπηρετεις, και την εκεινου ψηφον κυροις. Ἀλλ' οσωι ταυτα ελεγον, τοσουτωι μαλλον
εφειδετο. Ἤδει γαρ τουτο, οτι ο Θεος αυτον αυτωι παρεδωκεν, ινα πλειονος
ευδοκιμησεως αυτωι παρασχηι προφασιν. Και συ τοινυν, οταν ιδηις τον εχθρον εις τας
χειρας εμπεσοντα τας σας, μη νομιζε τιμωριας, αλλα σωτηριας ειναι καιρον εκεινον. ∆ια
τουτο τοτε μαλιστα φειδεσθαι δει των 54.684 εχθρων, οταν αυτων γενωμεθα κυριοι.
Ἀλλ' ισως ειποι τις αν· Και τι μεγα και θαυμαστον γενομενον κυριον φεισασθαι; Πολλοι
γαρ και αλλοι βασιλεις πολλακις επι την αρχην ελθοντες, τους παλαι λελυπηκοτας
λαβοντες, αναξιον αυτων ειναι ενομισαν εν αρχης ογκωι τοσουτωι δικην απαιτησαι των
πεπλημμελημενων, και η της εξουσιας περιουσια καταλλαγης υποθεσις γεγονεν. Ἀλλ'
ενταυθα ουδεν τοιουτον εστιν ειπειν. Ου γαρ επι την αρχην ανελθων ο ∆αυιδ, ουδε την
βασιλειαν απολαβων, και τον Σαουλ υπο χειρας εχων, ουτως εφεισατο, ινα μη τις ειπηι,
οτι το της αρχης μεγεθος τον θυμον εξελυσεν· αλλ' ειδως οτι διασωθεις τοις αυτοις
επιθησεται παλιν, και εις μειζονας εμβαλει τους κινδυνους, ουδε ουτως απεκτεινε. Μη
δη τουτον εκεινοις παραβαλωμεν. Ἐκεινοι μεν γαρ ασφαλες το ενεχυρον εχοντες της
μετα ταυτα αδειας, εικοτως φειδονται· ουτος δε μελλων τον εχθρον καθ' εαυτου
αφιεναι, και πολεμιον εαυτωι σωζειν, ουδε ουτως αυτον ηφανισε, και ταυτα πολλα εχων
τα προς την σφαγην αυτον ταυτην ωθουντα. Και γαρ η ερημια των βοηθουντων τωι
Σαουλ, και η παραινεσις των στρατιωτων, και η μνημη των παρελθοντων, και ο φοβος
των μελλοντων, και το μηδε σφαγης κρινεσθαι λοιπον αποκτειναντα τον εχθρον, και το
μετα τον φονον τουτον δυνασθαι τον νομον υπερβαινειν, και πολλα ετερα πλειονα
τουτων εβιαζετο και ηναγκαζεν ωθησαι το ξιφος εις εκεινον. Ἀλλ' ουδενι τουτων ειξεν,
αλλ' εμενεν ωσπερ τις αδαμας, ακινητον τον της φιλοσοφιας διατηρων νομον. Ειτα ινα
μη λεγηις οτι ουδε επαθε τι τοιουτον, οιον εικος ην, αλλ' αναισθησια το γινομενον ην,
ουχι φιλοσοφια, ορα πως αγριωθεις εκαρτερησεν. Ὅτι γαρ αυτωι διανεστη τα κυματα της
οργης, και πολλη των λογισμων εκινηθη η ζαλη, και τον χειμωνα εχαλινου τωι φοβωι
του Θεου, και την διανοιαν επιεζετο, εκ των γενομενων εστιν ιδειν. Ἀνεστη γαρ, φησι,
και αφειλε το πτερυγιον της διπλοΐδος Σαουλ λαθραιως. Ειδες ποσος ηγερθη της οργης ο
χειμων; Ἀλλ' ου προηλθε περαιτερω, ουδε ειργασατο το ναυαγιον· ο γαρ κυβερνητης
ταχεως αισθομενος, ο ευσεβης λογισμος, γαληνην αντι χειμωνος εποιησεν. Ἐπαταξε γαρ
αυτον, φησιν, η καρδια αυτου, και καθαπερ σκιρτωντα και μαινομενον ιππον, τον θυμον
ανεχαιτισε.
ς ʹ. Τοιαυται των αγιων αι ψυχαι· πριν η πεσειν, ανιστανται, πριν η προς την
αμαρτιαν ελθειν, αναχαιτιζονται, επειδη νηφουσι και διαπαντος εισιν εγρηγορυιαι.
Καιτοι ποσον του σωματος ην και του ιματιου το μεσον; Ἀλλ' ομως ισχυσε μη προελθειν
περαιτερω, και επ' αυτωι δε τουτωι σφοδρα εαυτον κατεδικασεν. Ἐπαταξε γαρ αυτον η
καρδια αυτου, φησιν, οτι αφειλε το πτερυγιον της διπλοΐδος, και ειπε προς τους ανδρας·
Μηδαμως εμοι παρα Κυριου. Τι εστι, Μηδαμως εμοι παρα Κυριου; Ἀντι του, Ἵλεως μοι
Κυριος, φησι, και αυτος ει βουληθειην, μη συγχωρησαι μοι ποτε τουτο εργασασθαι ο
Θεος, μηδε επιτρεψειεν εις ταυτην ελθειν την αμαρτιαν. Ἐπειδη γαρ οιδε την τοιαυτην
φιλο54.685 σοφιαν σχεδον την ανθρωπινην υπερβαινουσαν φυσιν, και της ανωθεν
δεομενην ροπης, και μικρου περιτραπεντα προς την σφαγην, ευχεται λοιπον, ωστε
καθαραν τον Θεον αυτωι διατηρησαι την χειρα. Τι ταυτης γενοιτ' αν της ψυχης
ημερωτερον; Ἆρα ανθρωπον ετι τουτον ερουμεν, τον εν ανθρωπειαι φυσει πολιτειαν
αγγελικην επιδειξαμενον; Ἀλλ' ουκ αν ανασχοιντο οι θειοι νομοι. Τις γαρ αν, ειπε μοι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ταχεως ελοιτο τοιαυτην ευχην ευξασθαι τωι Θεωι; Τι λεγω, τοιαυτην; Μη κατευξασθαι
μεν ουν του λελυπηκοτος τις αν ραδιως υπομεινειε; Και γαρ εις τουτο θηριωδιας
εληλακασιν οι πολλοι των ανθρωπων, ως, επειδαν ασθενησωσι, και μηδεν δυνηθωσι
κακον ποιησαι τον λελυπηκοτα, αυτον επι την αμυναν καλειν τον Θεον, και παρακαλειν
δουναι αυτοις επεξελθειν τοις ηδικηκοσιν. Ουτος δε ωσπερ εκ διαμετρου πασιν εκεινοις
και απεναντιας ποιουμενος την ευχην, παρακαλει μη δουναι επεξελθειν, ουτω λεγων·
Μη μοι γενοιτο παρα Κυριου, επενεγκειν την χειρα μου επ' αυτον, ως περι υιου του
πολεμιου διαλεγομενος, ως περι γνησιου παιδος. Και ου μονον εφεισατο, αλλα και
απολογιαν την υπερ αυτου συντιθησι. Και ορα πως συνετως και σοφως. Ἐπειδη γαρ τον
βιον αυτου διερευνωμενος, ουδεν ευρισκεν αγαθον, ουδε ειχεν ειπειν, οτι Ουκ ηδικημαι
παρ' αυτου, ουδε επαθον κακως εμελλον γαρ αντιφθεγγεσθαι τουτοις οι στρατιωται
παροντες, οι τηι πειραι μαθοντες αυτου την πονηριαν, περιερχεται ετερωθεν ζητων
απολογιαν ευπροσωπον ευρειν. Ειτα ουκ εχων απο του βιου, ουδε απο των εργων των
εκεινου τουτο ποιησαι, επι την τιμην την εκεινου κατεφυγεν ειπων, Ὅτι χριστος Κυριου
εστι. Τι λεγεις, φησι; οτι μιαρος και παμμιαρος, και μυριων γεμων κακων, και τα εσχατα
ημας διαθεις; Ἀλλα βασιλευς, αλλα αρχων, αλλα την προστασιαν την ημετεραν
ενεχειρισθη. Και ουκ ειπε, βασιλευς, αλλα τι; Ὅτι χριστος Κυριου εστιν, ουκ απο της
κατωθεν τιμης, αλλ' απο της ανωθεν ψηφου ποιησας αιδεσιμον. Καταφρονεις του
συνδουλου, φησιν; Αιδεσθητι τον ∆εσποτην. ∆ιαπτυεις τον κεχειροτονημενον; Φοβηθητι
τον χειροτονησαντα. Ει γαρ τους αρχοντας τουτους τους υπο βασιλεως
χειροτονουμενους, καν πονηροι, καν κλεπται, καν ληισται, καν αδικοι, καν οτιουν ωσιν
ετερον, δεδοικαμεν και πεφρικαμεν, ου δια την πονηριαν καταφρονουντες αυτων. αλλα
δια την αξιαν του χειροτονησαντος δυσωπουμενοι· πολλωι μαλλον επι του Θεου χρη
τουτο ποιειν. Ουπω παρελυσεν αυτον, φησι, της αρχης, ουδε ιδιωτην εποιησε. Μη
τοινυν την ταξιν ανατρεπωμεν, μηδε τωι Θεωι πολεμωμεν, το αποστολικον εκεινο δια
των εργων επιδεικνυμενοι· Ὅτι πας ο αντιτασσομενος τηι εξουσιαι, τηι του Θεου διαταγηι
ανθεστηκεν· οι δε ανθεστηκοτες, εαυτοις κριμα ληψονται. Ουχι χριστον δε αυτον εκαλει
μονον, αλλα και εαυτου κυριον. Ου της τυχουσης δε φιλοσοφιας εστι, το τον εχθρον τοις
της τιμης και της θεραπειας ονομασι προσειπειν. Και τουτο αυτο παλιν αφ' ων ετεροι
πασχουσιν ιδοι τις αν ηλικον εστι. Πολλοι γουν τους εαυτων εχθρους ουδε απο γυμνων
και ψιλων των ονοματων καλειν ανεχονται, αλλ' αφ' ετερων πολλην εχοντων
κατηγοριαν, τον μιαρον, τον μαινομενον, τον εξεστηκοτα, τον παραπαιοντα, τον
λυμεωνα, και ετερα πολλα τοιαυτα συνειροντες, ουτω προσαγορευουσι τους εχθρους.
Και 54.686 οτι τουτο εστιν αληθες, ου ποῤρωθεν, αλλ' εγγυθεν οισω σοι το παραδειγμα
απ' αυτου τουτου του Σαουλ. Τον γουν αγιον τουτον δια την πολλην απεχθειαν ουχ
υπεμεινε δια του οικειου καλειν ονοματος, αλλα πανηγυρεως ποτε τελουμενης,
επιζητων ελεγε· Που εστιν ο υιος Ἰεσσαι; Ουτω δε αυτον εκαλεσεν, ομου μεν αυτου το
ονομα μισων, ομου δε τηι του γεγεννηκοτος ευτελειαι προσδοκων λυμανεισθαι την του
δικαιου δοξαν· ουκ ειδως οτι λαμπρον και επισημον ου περιφανεια προγονων, αλλα
ψυχης αρετη ποιειν ειωθεν. Ἀλλ' ουχ ο μακαριος ∆αυιδ ουτως. Ουτε γαρ απο του πατρος
αυτον εκαλεσε· καιτοι κακεινος σφοδρα ευτελης ην και απεῤριμμενος· ουτε απο ψιλου
και γυμνου του ονοματος, αλλ' απο του της τιμης, απο του της δεσποτειας. Ουτω
καθαρα πασης απεχθειας ην αυτωι η ψυχη. Και συ τοινυν, αγαπητε, τουτον ζηλωσον, και
τουτο παιδευθητι προτερον, μηδεποτε τον εχθρον απο των διαβεβλημενων, αλλ' απο
των εντιμων καλειν ονοματων. Ἂν γαρ μελετησηι το στομα εντιμωι και θεραπειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εχοντι καλειν τον λελυπηκοτα ονοματι, και ακουσασα η ψυχη παρα της γλωττης
παιδευομενη και συνεθιζομενη καταδεξεται την προς εκεινον καταλλαγην. Αυτα γαρ τα
ρηματα της εν τηι καρδιαι φλεγμονης εσται φαρμακον αριστον.
ζʹ. Ταυτα ειρηκα νυν, ουχ ινα επαινεσωμεν μονον, αλλ' ινα και ζηλωσωμεν.
Ταυτην ουν εκαστος την ιστοριαν επι της καρδιας ζωγραφειτω της εαυτου, καθαπερ
χειρι τοις λογισμοις υπογραφων διηνεκως το σπηλαιον το διπλουν, τον Σαουλ ενδον
καθευδοντα, και καθαπερ αλυσει τινι δεδεμενον τωι υπνωι, και υποκειμενον τηι δεξιαι του
τα μεγιστα ηδικημενου· τον ∆αυιδ εφεστωτα καθευδοντι, τους στρατιωτας παροντας,
και παροξυνοντας προς σφαγην· τον μακαριον εκεινον φιλοσοφουντα, και τον οικειον
και τον τουτων θυμον καταστελλοντα, και υπερ του τοσαυτα πεπλημμεληκοτος
απολογουμενον. Ταυτα μη μονον επι της διανοιας γραφωμεν, αλλα και εν συνεδριοις
διαλεγωμεθα προς αλληλους διηνεκως· ταυτα και προς γυναικα, και προς παιδια
συνεχως ανακινωμεν τα διηγηματα. Ειτε γαρ περι βασιλεως διαλεγεσθαι βουλει, ιδου
βασιλευς· ειτε περι στρατιωτων, ειτε περι οικιας, ειτε περι πολιτικων πραγματων,
πολλην εν ταις Γραφαις οψει τουτων την ευποριαν. Ταυτα μεγιστην εχει τα διηγηματα
την ωφελειαν. Ἀμηχανον γαρ, αμηχανον, ψυχην εν ταυταις στρεφομενην ταις
ιστοριαις, δυνηθηναι ποτε κρατηθηναι τωι παθει. Ἵν' ουν μη ματην τον καιρον
δαπανωμεν, μηδε εικη την ζωην ημων αναλισκωμεν εις φλυαριας ακαιρους και
περιττας, μαθοντες των γενναιων ανδρων τας ιστοριας, ταυτα συνεχως διαλεγωμεθα,
και περι τουτων. Καν βουληθηι τις των συνεδρευοντων η περι θεατρων, η περι
ιπποδρομιας, η περι πραγματων ουδεν σοι προσηκοντων ποιησασθαι λογον, απαγαγων
αυτον της υποθεσεως εκεινης, εις ταυτην εμβαλε την διηγησιν, ινα και την ψυχην
εκκαθαραντες, και ηδονης μετα ασφαλειας απολαυσαντες, και πραους εαυτους
καταστησαντες και ημερους τοις λελυπηκοσιν απασιν, απελθωμεν εκει μηδενα εχοντες
εχθρον, και των αιωνιων αγαθων τυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Βʹ. Ὅτι μεγα αγαθον ου το μετιεναι μονον αρετην, αλλα και το επαινειν αρετην·
και οτι μειζον εστησε τροπαιον φεισαμενος του Σαουλ ο ∆αυιδ, η οτε τον Γολιαθ
κατηνεγκε· και οτι εαυτον μαλλον η τον Σαουλ ωφελησε τουτο ποιησας· και εις την
απολογιαν αυτου την προς τον Σαουλ.
αʹ. Ὑμεις μεν πρωην επηινεσατε τον ∆αυιδ της ανεξικακιας· εγω δε υμας
εθαυμασα της περι τον ∆αυιδ ευνοιας τε και φιλοστοργιας. Ου γαρ δη μονον το μετιεναι
και ζηλουν αρετην, αλλα και το τους μετιοντας επαινειν και θαυμαζειν, φερει τινα
μισθον ημιν ου μικρον· ωσπερ ουν ου μονον το ζηλουν κακιαν, αλλα και το τους εν
αυτηι ζωντας επαινειν, φερει κολασιν ου την τυχουσαν ημιν, και ει χρη τι και
θαυμαστον ειπειν, αυτων των εν πονηριαι ζωντων χαλεπωτεραν. Και οτι τουτο εστιν
αληθες, δεικνυσιν ο Παυλος εν οις φησιν· επειδη γαρ κακιας απαν ειδος ηριθμησε, και
των καταπατουντων τους του Θεου νομους κατηγορησεν απαντων, επηγαγε λεγων περι
αυτων εκεινων· Οιτινες το δικαιωμα του Θεου γνοντες, οτι οι τα τοιαυτα πρασσοντες
αξιοι θανατου εισιν, ου μονον αυτα ποιουσιν, αλλα και συνευδοκουσι τοις πρασσουσι·
διο αναπολογητος ει, ω ανθρωπε. Ὁραις οτι δια τουτο ουτως ειπεν, ινα δειξηι τουτο
εκεινου χαλεπωτερον ον. Του γαρ αμαρτανειν το και επαινειν τους αμαρτανοντας, πολυ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

μειζον εις κολασεως λογον· και μαλα εικοτως· διεφθαρμενης γαρ εστι γνωμης και
ανιατα νοσουσης αυτη η ψηφος. Ὁ μεν γαρ μετα του πλημμελειν καταγινωσκων της
αμαρτιας, χρονωι ποτε εαυτον δυνησεται ανακτησασθαι· ο δε επαινων πονηριαν, της εκ
του μετανοησαι θεραπειας εαυτον απεστερησεν. Ὥστε εικοτως τουτο εκεινου
χαλεπωτερον ο Παυλος ειναι απεδειξεν. Ὥσπερ ουν ουχ οι τα φαυλα πρασσοντες μονον,
αλλα και οι τουτους εγκωμιαζοντες, της αυτης, η και χαλεπωτερας, εκεινοις
κοινωνουσι κολασεως· ουτως οι τους αγαθους επαινουντες και θαυμαζοντες,
συμμερισται των εκεινοις αποκειμενων στεφανων εισι. Και τουτο αυτο παλιν απο της
Γραφης εστιν ιδειν. Προς γαρ τον Ἀβρααμ διαλεγομενος φησιν ο Θεος· Ευλογησω τους
ευλογουντας σε, και τους καταρωμενους σε καταρασομαι. Τουτο και επι των
Ὀλυμπιακων αγωνων συμβαινον ιδοι τις αν. Ου γαρ ο τον στεφανον περικειμενος
αθλητης, ουδε ο τους πονους υπομενων και τους ιδρωτας μονον, αλλα και ο θαυμαστης
του νενικηκοτος ουκ ολιγην εκ της ευφημιας εκεινης καρπουται την ηδονην. ∆ια τοι
τουτο ουχι τον γενναιον εκεινον της φιλοσοφιας μακαριζω μονον, αλλα και υμας της
περι αυτον ευνοιας. Ἐπαλαισε μεν γαρ εκεινος, και ενικησε, και εστεφανωθη·
επαινεσαντες δε την νικην υμεις, ου μικρον του στεφανου μερος λαβοντες απηλθετε.
Ἵν' ουν μειζων η ηδονη γενηται και πλεον το κερδος, φερε και τα λειπομενα της
ιστοριας αποδωμεν υμιν. Ειπων γαρ ο συγγραφευς τα ρηματα, δι' ων παρηιτησατο την
σφαγην, επηγαγεν, οτι Ουκ εδωκεν αυτοις αναστηναι και αποκτειναι τον Σαουλ, ομου
και την εκεινων επιθυμιαν την περι την σφαγην, και την ανδρειαν την τουτου δειξαι
βουλομενος. Καιτοι γε πολλοι των εχθρων, και οι δοκουντες φιλοσοφειν, 54.688 καν
αυτοι μη καταδεξωνται ανελειν, υφ' ετερων αναιρεισθαι μελλοντας ουκ αν ελοιντο
κωλυσαι. Ὁ δε ∆αυιδ ουχ ουτως, αλλ' ωσπερ τινα παρακαταθηκην λαβων, και μελλων
αυτης ευθυνας διδοναι, ου μονον αυτος ουχ ηψατο του πολεμιου, αλλα και ετερους
βουλομενους ανελειν εκωλυσε, σωματοφυλαξ αντι πολεμιου γενομενος και δορυφορος
αριστος. Ὥστε ουκ αν τις αμαρτοι τον ∆αυιδ μαλλον κινδυνωι τοτε περιπεπτωκεναι
ειπων, η τον Σαουλ. Ου γαρ τον τυχοντα αγωνα υπεμεινε, παντι τροπωι σπουδαζων
αυτον εξελεσθαι της επιβουλης της παρ' εκεινων· ουδε ουτως εδεδοικει μελλων αυτος
αποσφαττεσθαι, ως εδεδοικει μηποτε των στρατιωτων τις ενδους τωι θυμωι διαφθειρηι
τον ανθρωπον· δια τουτο και δικαιολογιαν τοιαυτην συνεθηκε. Και γαρ κατηγορουν μεν
εκεινοι, κατηγορειτο δε ο καθευδων, απελογειτο δε ο πολεμιος, εδικαζε δε ο Θεος, και
την του ∆αυιδ ψηφον εκυρωσεν. Ου γαρ ανευ της του Θεου ροπης ισχυσεν αν των
μαινομενων εκεινων περιγενεσθαι· αλλ' η του Θεου χαρις ην η τοις χειλεσιν
εγκαθημενη του προφητου, και πειθω τινα δουσα τοις ρημασιν εκεινοις. Ου μικρον δε
και ο ∆αυιδ συνεβαλετο· επειδη γαρ αυτους τον εμπροσθεν χρονον ουτως επαιδευε, δια
τουτο εν τωι καιρωι των αγωνων παρεσκευασμενους ευρε και εικοντας. Ου γαρ ως
στρατηγος στρατιωτων, αλλ' ως ιερευς, ουτως αυτων προειστηκει, και ην εκκλησια το
σπηλαιον εκεινο λοιπον. Και γαρ ωσπερ τις επισκοπην λαχων, ουτω προς αυτους
εποιησατο ομιλιαν· και μετα την ομιλιαν ταυτην θυσιαν ανηνεγκε θαυμαστην τινα και
παραδοξον, ου μοσχον καταθυσας, ουκ αρνιον κατασφαξας, αλλ', ο πολλωι τουτων
τιμιωτερον ην, πραοτητα και επιεικειαν αναθεις τωι Θεωι, και τον αλογον καταθυσας
θυμον, και την οργην αποκτεινας, και νεκρωσας τα μελη τα επι της γης. Και εγενετο
αυτος και ιερειον, και ιερευς, και θυσιαστηριον. Ὅ τε γαρ προσενεγκων την πραοτητα
και την επιεικειαν λογισμος, η τε επιεικεια και η πραοτης και η καρδια, εν ηι ταυτα
προσεφερετο, απαντα ην παρ' αυτωι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

βʹ. Ἐπει ουν προσηνεγκε την καλην ταυτην θυσιαν, και την νικην απηρτισε, και
ουδεν τωι τροπαιωι ενελιπεν, ανεστη λοιπον η των αγωνων υποθεσις ο Σαουλ, και
εξηλθεν απο του σπηλαιου, των γεγενημενων ουδεν ειδως. Ἐξηιει δε και ο ∆αυιδ
οπισθεν, ελευθεροις λοιπον οφθαλμοις προς τον ουρανον βλεπων, και μαλλον τοτε
γαννυμενος, η οτε τον Γολιαθ κατηνεγκε, και την του βαρβαρου κεφαλην απετεμε. Και
γαρ αυτη λαμπροτερα εκεινης η νικη, και τα λαφυρα σεμνοτερα, και τα σκυλα
περιφανεστερα, και το τροπαιον ενδοξοτερον. Ἐκει μεν γαρ και σφενδονης εδεηθη και
λιθων και παραταξεως· ενταυθα δε παντα ο λογισμος εγινετο, και χωρις οπλων η νικη
κατωρθουτο, και αναιμωτι το τροπαιον ιστατο. Ἐπανηιει τοινυν ουχι κεφαλην βασταζων
βαρβαρου, αλλα θυμον νενεκρωμενον και οργην εκνενευρισμενην· και ταυτα ουκ εις
την Ἱερουσαλημ ανετιθει τα λαφυρα, αλλ' εις τον ουρανον και την ανω πολιν. Νυν ουχι
γυναικες χορευουσαι απηντων, ταις ευφημιαις 54.689 αυτον δεχομεναι, αλλα των
αγγελων ο δημος ανωθεν επεκροτει, αγαμενος την φιλοσοφιαν και την επιεικειαν.
Ἐπανηιει γαρ τωι πολεμιωι μυρια τραυματα δους, τον μεν Σαουλ διασωσας, τον δε
αληθως εχθρον τον διαβολον πολλαις κατακεντησας πληγαις. Ὥσπερ γαρ οργιζομενων
ημων και πυκτευοντων, και προς αλληλους συγκρουομενων, χαιρει τε και γεγηθεν
εκεινος· ουτως ειρηνευοντων και ομονοουντων, και κρατουντων οργης, συστελλεται
παλιν και ταπεινουται, ατε εχθρος ειρηνης ων, και πολεμιος ομονοιας, και βασκανιας
πατηρ. Ἐξηιει τοινυν ο ∆αυιδ, δεξιαν της οικουμενης αντιῤροπον εχων μετα της
κεφαλης εστεφανωμενην. Καθαπερ γαρ επι των αριστα πυκτευοντων, προ της κεφαλης
πολλακις οι βασιλεις την δεξιαν του πυκτευοντος η παγκρατιαζοντος εστεφανωσαν·
ουτω δη και την χειρα εκεινην ο Θεος εστεφανου, η το ξιφος ισχυσε καθαρον
εξενεγκειν, και αναιμακτον τωι Θεωι δειξαι την μαχαιραν, και προς τοσαυτην αντιστηναι
θυμου ρυμην. Ουκ εξηλθεν εχων το διαδημα του Σαουλ, αλλ' εξηλθεν εχων στεφανον
δικαιοσυνης· ουκ εξηλθεν εχων πορφυριδα βασιλικην, αλλ' εξηλθε περιβεβλημενος
επιεικειαν υπερβαινουσαν ανθρωπινην φυσιν, ιματιον πασης στολης λαμπροτερον.
Ἐξηλθεν απο του σπηλαιου μετα τοσαυτης περιφανειας, μεθ' οσης οι παιδες οι τρεις απο
της καμινου. Καθαπερ γαρ εκεινους ου κατεκαυσε το πυρ, ουτω και τουτον η πυρα της
οργης ουκ ενεπρησε. Κακεινοις μεν εξωθεν το πυρ ομιλουν ουδεν εποιησεν· ουτος δε
ενδοθεν εχων τους ανθρακας καιομενους, και τον διαβολον εξωθεν ορων την καμινον
υποκαιοντα, απο της οψεως του εχθρου, απο της παραινεσεως των στρατιωτων, απο της
ευκολιας της κατα την σφαγην, απο της ερημιας των βοηθησοντων, απο της μνημης
των παρελθοντων, απο της των μελλοντων αγωνιας και γαρ τουτο κληματιδος, και
πισσης, και στυππιου, και παντων των την Βαβυλωνιαν αναπτοντων καμινον
λαμπροτεραν ανηγε την φλογα ουκ ενεπρησθη, ουδε επαθε τι τοιουτον, οιον εικος ην,
αλλ' εξηλθε καθαρος, και ιδων του πολεμιου την οψιν, εντευθεν μαλιστα
εφιλοσοφησεν. Ἰδων γαρ αυτον καθευδοντα και ακινητον μενοντα, και ουδεν
δυναμενον εργασασθαι, προς εαυτον ειπε· Που νυν ο θυμος εκεινος; που δε η πονηρια;
που δε αι τοσαυται μαγγανειαι και επιβουλαι; Οιχεται παντα εκεινα και απολωλεν
υπνου μικραι προσβοληι, και κειται δεδεμενος ο βασιλευς, ουδεν ημων περι τουτων
βουλευσαμενων, ουδε πραξαντων. Ἑωρα καθευδοντα, και περι του κοινου παντων
εφιλοσοφει θανατου. Ὕπνος γαρ ουδεν ετερον εστιν, η θανατος προσκαιρος, και
εφημερος τελευτη. Ουκ αν τις ακαιρως και του ∆ανιηλ ενταυθα αναμνησθειη. Καθαπερ
γαρ εκεινος ανεβαινεν απο του λακκου, των θηριων περιγενομενος· ουτω και ουτος απο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

του σπηλαιου, θηριων ετερων χαλεπωτερων κρατησας. Ὥσπερ γαρ τωι δικαιωι εκεινωι
λεοντες εκατερωθεν παρεκαθηντο, ουτω και τουτωι λεοντες αγριωτεροι παντων, τα
παθη επετι54.690 θετο· θυμος των παρελθοντων ενθεν, φοβος των μελλοντων εκειθεν·
αλλ' ομως αμφοτερα ουτος κατεστελλε και επεστομιζε τα θηρια, διδασκων δια των
εργων, οτι ουδεν ασφαλεστερον του φειδεσθαι των εχθρων, ουδε σφαλερωτερον του
βουλεσθαι εκδικειν εαυτον και αμυνεσθαι. Ὁ γουν βουληθεις επεξελθειν, γυμνος και
αοπλος και παντων ερημος, καθαπερ αιχμαλωτος παραδοθεις, ουτως εκειτο· ο δε εικων
και παραχωρων πανταχου, και μηδε δικαιως επεξελθειν ελομενος, χωρις μηχανηματων,
και οπλων, και ιππων, και στρατιωτων, τον πολεμιον εις χειρας ελαμβανε· και ο δη
μειζον απαντων ην, τον Θεον εις πλειονα ευνοιαν επεσπασατο. γʹ. Ου γαρ δια τουτο
μακαριζω τον αγιον εκεινον, ουχ οτι τον εχθρον υπο τους ποδας ειδε τους εαυτου
κειμενον, αλλ' οτι εις χειρας λαβων εφεισατο. Το μεν γαρ της του Θεου δυναμεως εργον
ην, το δε της αυτου φιλοσοφιας. Πως ην εικος λοιπον τους στρατιωτας εκεινωι
προσεχειν; μεθ' οσης ευνοιας διακεισθαι προς αυτον; Ει γαρ μυριας ειχον ψυχας, ουκ αν
ετοιμως απασας επεδωκαν υπερ του στρατηγου, εργωι μαθοντες εν τηι του πολεμιου
κηδεμονιαι την περι τους οικειους ευνοιαν; Ὁ γαρ περι τους λελυπηκοτας πραος και
ημερος ων, πολλωι μαλλον περι τους ευνοικως διακειμενους ουτως εμελλε διακεισθαι· ο
δη μεγιστον ενεχυρον ασφαλειας ην αυτωι. Ουκ ευνουστεροι δε μονον, αλλα και
προθυμοτεροι περι τους πολεμιους ησαν, ειδοτες οτι τον Θεον εχουσιν υπερ αυτων
πολεμουντα, τον αει παροντα τωι στρατηγωι, και τα πραγματα απαντα εξευμαριζοντα.
Και τωι ∆αυιδ δε, ουχ ως ανθρωπωι λοιπον, αλλ' ως αγγελωι προσειχον. Και προ της
αντιδοσεως του Θεου μειζονα και ενταυθα του διασωθεντος αυτος εκαρπουτο, και
λαμπροτεραν ηρατο νικην, η ει κατεθυσε τον Σαουλ. Τι γαρ αν τοσουτον εκερδανε
σφαξας τον εχθρον, οσον εκαρπωσατο φεισαμενος νυν; Τουτο τοινυν και συ λογιζου,
επειδαν λαβηις τον λελυπηκοτα σε, οτι πολλωι μειζον και κερδαλεωτερον το φεισασθαι
του διαφθειραι. Ὁ μεν γαρ διαφθειρας και καταγνωσεται πολλακις εαυτου, και πονηρον
εξει συνειδος, καθ' εκαστην ημεραν και ωραν υπο της αμαρτιας εκεινης διωκομενος· ο
δε φεισαμενος και μικρον καρτερησας χρονον, γαννυται μετα ταυτα και τρυφαι, χρηστας
αναμενων ελπιδας, και τας αμοιβας της ανεξικακιας παρα του Θεου προσδοκων. Και ει
ποτε περιπεσοι τινι δεινωι, μετα πολλης παῤρησιας απαιτησει τον Θεον την αντιδοσιν·
καθαπερ ουν και ουτος απαντων απηλαυσε τουτων, μεγαλας και θαυμαστας της περι
τον εχθρον τουτον κηδεμονιας λαβων παρα του Θεου τας αμοιβας υστερον. Ἀλλα γαρ
ιδωμεν και τα μετα ταυτα. Και εξηλθε ∆αυιδ εκ του σπηλαιου, φησιν, οπισω Σαουλ και
εβοησεν οπισω αυτου, ουτω λεγων· Κυριε μου βασιλευ. Και ανεβλεψε Σαουλ οπισω
αυτου, και εκυψε ∆αυιδ επι προσωπον αυτου επι την γην, και προσεκυνησεν αυτωι.
Ταυτα του σωσαι τον εχθρον ουκ ελαττονα φερει κοσμον. Ουδε γαρ της τυχουσης ψυχης
ην το μη φυσηθηναι ταις εις τον πλησιον ευεργεσιαις, μαλλον δε το μη το των πολλων
παθειν, οι καθαπερ ανδραποδων, ουτως υπερορωσι των ευεργε54.691 τηθεντων, και τας
οφρυς ανασπωσιν. Ἀλλ' ουχ ο μακαριος ∆αυιδ ουτως, αλλα μειζονως εμετριαζε, και
μετα την ευεργεσιαν. Το δε αιτιον, οτι ουδεν των κατορθωματων τουτων ενομιζε της
αυτου σπουδης ειναι, αλλα το παν ανετιθει τηι θειαι χαριτι. ∆ια τουτο αυτος σωσας,
αυτος προσκυνει τον σωθεντα, και βασιλεα καλει παλιν, και δουλον ονομαζει εαυτον,
δια του σχηματος εκεινου καταστελλων το φυσημα, και τον θυμον παραμυθουμενος,
και την βασκανιαν αναιρων. Ἀκουσωμεν δε και της απολογιας αυτης· Ἵνα τι ακουεις
των λογων του λαου, λεγοντων, Ἰδου ∆αυιδ ζητει την ψυχην σου; Και μην ανωτερω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τουτων ο συγγραφευς ειπεν, οτι πας ο λαος ην μετ' αυτου, και ηρεσκεν εν οφθαλμοις
των δουλων του βασιλεως, και ο του κρατουντος υιος και το στρατοπεδον απαν μετ'
αυτου ταις γνωμαις ειστηκεσαν. Πως ουν ενταυθα φησιν, οτι ησαν οι ενδιαβαλλοντες
και συκοφαντουντες, και τον Σαουλ παροξυνοντες; Ὅτι γαρ ου παρ' ετερων
αναπεισθεις, αλλ' αυτος οικοθεν την πονηριαν ταυτην τεκων επολεμει τωι δικαιωι, και
τουτο εδηλωσεν ο το βιβλιον γραψας, ειπων οτι εκ της ευφημιας ο φθονος ετικτετο, και
προιων ηυξετο καθ' εκαστην ημεραν. Τινος ουν ενεκεν εφ' ετερους μεθιστησι την
αιτιαν, λεγων· Ἵνα τι ακουεις των λογων του λαου σου λεγοντων· Ἰδου ∆αυιδ ζητει την
ψυχην σου; ∆ιδους εξουσιαν αυτωι αποκρουσασθαι την πονηριαν. Τουτο γουν και
πατερες πολλακις ποιουσιν επι υιων· και λαβων τις εκεινων τον εαυτου υιον
διεφθαρμενον, και πολλα ειργασμενον κακα, καν πεπεικως τυχοι εαυτον, οτι οικοθεν
και παρ' εαυτου προς την πονηριαν εξωκειλεν, ομως εφ' ετερον μεταγει τα εγκληματα
πολλακις, ουτωσι λεγων, Οιδα οτι ου σον γεγονε το αμαρτημα· ετεροι σε διεφθειραν και
ηπατησαν· εκεινων απαν εστι το πλημμελημα. Ὁ γαρ ταυτα ακουων δυνησεται μικρον
απο της κακιας διαβλεψας ευκολωτερον προς αρετην επανελθειν, αισχυνομενος και
ερυθριων αναξιος της περι αυτου δοξης φανηναι. Τουτο και Παυλος εποιησε τοις
Γαλαταις γραφων. Μετα τους πολλους γουν και μακρους εκεινους λογους και τας
αφατους κατηγοριας, ας αυτων κατηγορησε, προς τωι τελει της επιστολης, βουλομενος
αυτων αποσκευασασθαι την κατηγοριαν, ινα μικρον αναπνευσαντες εκ των
εγκληματων δυνηθωσιν εις απολογιαν ελθειν, ουτω πως φησιν· Ἐγω πεποιθα εις υμας,
οτι ουδεν αλλο φρονησετε· ο δε ταρασσων υμας, βαστασει το κριμα, οστις αν ηι. Ουτω
και ο ∆αυιδ εποιησεν ενταυθα. Το γαρ ειπειν, Ἵνα τι ακουεις των λογων του λαου
λεγοντος· Ἰδου ∆αυιδ ζητει την ψυχην σου, εδειξεν ετερους οντας τους παροξυνοντας,
ετερους τους διαφθειροντας· παντι τροπωι σπουδαζων απολογιαν αυτωι παρασχειν των
εγκληματων. Ειτα υπερ των καθ' εαυτον απολογουμενος φησι· Και ιδου εωρακασιν οι
οφθαλμοι σου σημερον, ως παρεδωκε σε Κυριος εις τας χειρας μου εν τωι σπηλαιωι, και
ουκ ηβουληθην αποκτειναι σε· και εφεισαμην σου, και ειπον· Ουκ εποισω την χειρα μου
επι τον κυριον μου, οτι χριστος Κυριου εστιν. Ἐκεινοι μεν ουν δια ρηματων
διαβαλλουσι, φησιν· εγω δε δια πραγματων απολογουμαι, και δι' εργων αποσκευαζομαι
την κατηγοριαν. Ου χρεια μοι λογων, αυτης των πραγματων της εκβασεως παντος
λογου σαφεστερον δυναμενης διδαξαι, τινες μεν εκεινοι, τις 54.692 δε εγω· και ως
συκοφαντια και ψευδος η κατ' εμου γενομενη διαβολη. Και τουτων ουχ ετερον, αλλ'
αυτον σε καλω μαρτυρα τον ευ παθοντα. δʹ. Και πως, φησιν, ηδυνατο μαρτυρειν εκεινος;
Ἡνικα γαρ ταυτα εγινετο, εκαθευδε, και ουτε των ρηματων ηκουσεν, ουτε τον ∆αυιδ
ειδε παροντα, ουτε τοις στρατιωταις διαλεγομενον. Πως ουν απαντησομεθα, ινα σαφης
η αποδειξις γενηται; Ει γαρ μαρτυρας παρηγεν ανθρωπους τοτε συν αυτωι οντας,
υπωπτευσεν αν την μαρτυριαν ο Σαουλ, και χαριζομενους τωι δικαιωι ταυτα λεγειν
ενομιζεν. Ει δε απο λογισμων και εικοτων επεχειρησεν απολογησασθαι, μειζονως
εμελλεν απιστεισθαι, της του δικαζοντος γνωμης διεφθαρμενης. Πως γαρ ο μετα
τοσαυτας ευεργεσιας πολεμων τωι μηδεν ηδικηκοτι, εδυνατο πιστευσαι, οτι ο αδικηθεις
τον αδικησαντα λαβων εις χειρας, εφεισατο; Και γαρ, ως τα πολλα, οι πολλοι των
ανθρωπων εκ των καθ' εαυτους και περι των αλλων τας ψηφους φερουσιν· οιον, ο
μεθυων διηνεκως ουκ αν ραιδιως πιστευσειεν ειναι τινα ανθρωπον εν εγκρατειαι ζωντα·
ο πορναις προσεχων, και τους κοσμιως βιουντας ακολαστους ειναι νομιζει· παλιν ο τα
των αλλων αρπαζων, ουκ αν πεισθειη ραιδιως, οτι εισιν ανθρωποι και τα εαυτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

προεμενοι. Ουτω δη και ουτος απαξ υπο της οργης αλους, ουκ αν ραιδιως επιστευσεν, οτι
εστιν ανθρωπος ουτω του παθους περιγενομενος, ως μη μονον μηδεν αδικειν, αλλα και
τον αδικουντα σωζειν. Ἐπει ουν και η γνωμη του δικαζοντος διεφθαρτο, και μαρτυρες,
ει παρηχθησαν, δι' υποψιας εμελλον ειναι, ωικονομηθη αποδειξιν τινα γενεσθαι
δυναμενην και τους σφοδρα αναισχυντουντας επιστομισαι. Ποιαν δη ταυτην; Το
πτερυγιον της διπλοΐδος, ο και προβαλλομενος ελεγεν· Ἰδου το πτερυγιον της διπλοΐδος
εν τηι χειρι μου, ο εγω αφειλον, και ουκ απεκτεινα σε. Ἄφωνος ο μαρτυς, αλλα των
φωνην εχοντων σαφεστερος. Ου γαρ αν ει μη πλησιον εγενομην, φησι, και του σωματος
εγγυς ειστηκειν του σου, το μερος αν εκοψα του ιματιου. Ὁραις οσον αγαθον εγενετο εκ
του κινηθηναι παρα την αρχην τον ∆αυΐδ; Ει μη γαρ εκινηθη προς την οργην, ουκ αν
ουτε την φιλοσοφιαν εμαθομεν του ανδρος ουδε γαρ απο φιλοσοφιας, αλλ' εξ
αναισθησιας μαλλον εδοξεν αν πολλοις η φειδω γενεσθαι, ουδ' αν εξεκοψε την
διπλοΐδα· μη εκκοψας δε, ουδαμοθεν ετερωθεν ειχε πιστωσασθαι τον εχθρον. Νυνι δε
κινηθεις και τεμων, αναμφισβητητον αποδειξιν της αυτου προνοιας παρεσχετο. Ἐπει
ουν ουτως αληθη και ανυποπτον μαρτυριαν παρηγαγεν, αυτον λοιπον τον εχθρον και
δικαστην και μαρτυρα καλει της οικειας κηδεμονιας, ουτωσι λεγων· Γνωθι και ιδε
σημερον, οτι ουκ εστιν εν τηι χειρι μου κακια, ουδε αθετησις· και συ δεσμευεις την
ψυχην μου, του λαβειν αυτην. Ἐντευθεν μαλιστα αν τις αυτον θαυμασειε της
μεγαλοψυχιας, οτι απο των κατ' εκεινην την ημεραν συμβαντων την απολογιαν
ποιειται μονον. Τουτο γαρ ηινιξατο ειπων· Γνωθι και ιδε σημερον. Ουδεν λεγω των
παρελθοντων, φησιν· αρκει μοι προς αποδειξιν η παρουσα ημερα. Καιτοι γε πολλας και
μεγαλας εμπροσθεν ευεργεσιας γεγε54.693 νημενας ειχεν αριθμειν, ειπερ ηβουλετο· και
γαρ της προς τον βαρβαρον μονομαχιας αυτον αναμνησαι εδυνατο, και ειπειν, οτι Του
βαρβαρικου πολεμου, καθαπερ κατακλυσμου τινος, απασαν μελλοντος παρασυρειν την
πολιν, κατεπτηχοτων υμων και δεδοικοτων, και καθ' εκαστην ημεραν αποθανεισθαι
προσδοκωντων, εγω παρελθων, ουδενος αναγκασαντος, αλλα και σου κωλυοντος και
κατεχοντος και λεγοντος, Ου δυνησηι πορευθηναι, οτι παιδαριον ει, αυτος δε ανηρ
πολεμιστης εκ νεοτητος αυτου· ουκ ηνεσχομην, αλλα προ των αλλων απαντων
επηδησα, και τον πολεμιον εδεξαμην, και την κεφαλην απετεμον, και ωσπερ τινα
χειμαῤρου ρυμην ανεστειλα την εφοδον των βαρβαρων εκεινων, και την πολιν
σειομενην εστησα· και δι' εμε συ μεν την βασιλειαν και την ψυχην, οι δε λοιποι παντες
μετα της ψυχης την πολιν και τας οικιας, και τα παιδια και τα γυναια εχουσι. Και μετ'
εκεινο δε παλιν το τροπαιον, ετερους ους κατωρθωσε πολεμους ειπειν ειχεν ουκ
ελαττους εκεινου. Και οτι και απαξ και δις και πολλακις επιχειρησαντος ανελειν, και το
δορυ κατα της αυτου κεφαλης αφεντος, ουκ εμνησικακησε, και οτι μετα ταυτα μελλων
αποδιδοναι τον μισθον της προτερας μαχης, εδνα απηιτησεν, ου χρυσιον και αργυριον,
αλλα σφαγην και πανωλεθριαν· και ουδε ενταυθα ανενευσε. Ταυτα γαρ παντα, και
πολλωι πλειονα τουτων και μειζονα ειχεν ειπειν· αλλ' ουδεν τουτων ειπεν. Ου γαρ
ονειδισαι αυτωι τας ευεργεσιας εβουλετο, αλλα πεισαι μονον, οτι των φιλουντων αυτον
και κηδομενων εστιν, ουχι των επιβουλευοντων και πολεμουντων. ∆ια τουτο παντα
εκεινα αφεις, το εν αυτηι τηι ημεραι συμβαν μονον εις λογον απολογιας παρηγαγεν.
Ουτως ην ατυφος και κενοδοξιας καθαρος απασης, και προς εν εβλεπε μονον, την του
Θεου ψηφον. Ειτα φησι· Κριναι Κυριος ανα μεσον εμου και σου. Τουτο ειπε το ρημα, ουχι
κολασθηναι βουλομενος τον ανδρα, ουδε τιμωριαν παρ' αυτου λαβειν, αλλα φοβησαι τηι
μνημηι της μελλουσης κρισεως· και ου φοβησαι μονον, αλλα και υπερ των καθ' εαυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

απολογησασθαι. Μαλιστα μεν γαρ, φησιν, εχω και απο των πραγματων αποδειξεις· ει δε
απιστεις, αυτον καλω τον Θεον μαρτυρα, τον τα αποῤρητα της εκαστου διανοιας ειδοτα,
και το συνειδος ερευνησαι δυναμενον. εʹ. Ταυτα δε ελεγε, δεικνυς οτι ουκ αν ετολμησε
καλεσαι τον απαραλογιστον δικαστην, και επ' αυτου την δικην εισαγαγειν, ει μη σφοδρα
ην πεπεικως εαυτον, οτι πασης επιβουλης ην καθαρος. Και οτι ου στοχασμος τα
ειρημενα, αλλα και υπερ των καθ' εαυτον απολογησασθαι βουληθεις, κακεινον
σωφρονισαι θελων, της δικης εκεινης ανεμνησεν, ικανα μεν και τα ηδη γεγενημενα
δηλωσαι· ουκ ελαττον δε εκεινων και τα μετα ταυτα συμβαντα τουτο πιστωσασθαι
δυναται. Και γαρ παλιν αυτον εις χειρας λαβων, μετα την σωτηριαν ταυτην επιθεμενον
αυτωι και ανελειν βουλομενον, και δυναμενος αυτον μετα του στρατοπεδου κατακοψαι
παντος, αφηκεν, ουδεν, ων εικος ην παθειν, πεπονθοτα. ∆ιο και συνιδων ως ανηκεστα
νοσει, και της προς αυτον εχθρας ουδαμου ληξει ποτε, εξηγαγεν εαυτον των οφθαλμων
των εκεινου, και παρα τοις βαρβαροις εζη, δουλευων, ητιμωμενος, αισχυνομενος, εκ
πονου και ταλαιπωριας την αναγκαιαν εαυτωι ποριζων τροφην. Και ου τουτο μονον εστι
το θαυμαστον, 54.694 αλλ' οτι και πεσοντα ακουσας επι της παραταξεως, διεῤρηξε τε τον
χιτωνισκον, και σποδον κατεπασατον και θρηνον εθρηνησεν, ον αν τις θρηνησειε, παιδα
μονογενη και γνησιον αποβαλων, συνεχως αυτου το ονομα ανακαλων μετα του
παιδιου, και εγκωμια συντιθεις, και πικραν αφιεις φωνην, και μεχρις εσπερας ασιτος
μενων, και αυτα τα χωρια καταρωμενος τα δεξαμενα το αιμα του Σαουλ· Ὄρη γαρ,
φησιν, τα Γελβουε, μη πεσοι εφ' υμας, μητε δροσος, μητε υετος· ορη θανατου, οτι εκει
εξηρθη σκεπη δυνατων. Ὅπερ πατερες ποιουσι πολλακις, και την οικιαν
αποστρεφονται, και τον στενωπον αηδως ορωσι, δι' ου τον υιον προεπεμψαν, τουτο και
ουτος εποιησε, και κατηρατο τοις ορεσι τοις την σφαγην δεξαμενοις. Μισω και τον
τοπον αυτον δια τους εκει πεσοντας νεκρους, φησι. Μηκετι τοινυν βραχητε τοις ανωθεν
υετοις· εβραχητε γαρ απαξ κακως τωι των φιλων μου αιματι· και συνεχως δε αυτων
περιστρεφει τα ονοματα, ουτωσι λεγων· Σαουλ και Ἰωναθαν, οι ηγαπημενοι και ωραιοι,
ου κεχωρισμενοι εν τηι ζωηι αυτων, και εν τωι θανατωι αυτων ου διεχωρισθησαν. Ἐπειδη
γαρ τα σωματα μη παροντα περιπτυξασθαι ουκ ειχε, περιπλεκεται αυτων ταις
προσηγοριαις, την οικειαν οδυνην, ως οιον τε, τουτοις καταπραΰνων, και το της
συμφορας παραμυθουμενος μεγεθος. Ἐπειδη γαρ πολλοις εδοκει το πεσειν αμφοτερους
εν ημεραι μιαι ανηκεστον ειναι κακον, αυτο δη τουτο εις υποθεσιν παραμυθιας ελαβε. Το
γαρ ειπειν, Ἐν τηι ζωηι αυτων ου κεχωρισμενοι, και εν τωι θανατωι αυτων ουκ
εχωρισθησαν, ουδεν ετερον, η τουτο κατασκευαζοντος ην. Ου γαρ εστι, φησιν, ειπειν,
οτι ορφανιαν ο παις εθρηνησεν, ουδε απαιδιαν ο πατηρ ωδυρατο, αλλ' ο μηδενι συνεβη,
συνεβη, φησιν, εκεινοις· ομου γαρ και κατα μιαν ημεραν της ζωης απεῤραγησαν, και ου
καταλειφθεις θατερος. Ἦ γαρ αν αβιωτον εαυτωι ειναι τον βιον ενομισε τηι διαστασει
θατερου. ∆ιεθερμανθητε νυν, εδακρυσατε, συνεχυθητε τον λογισμον, και προς αφεσιν
δακρυων ευτρεπεις υμων οι οφθαλμοι γεγενηνται; Νυν εκαστος αναμιμνησκεσθω μοι
του εχθρου και του λελυπηκοτος, ετι ζεουσης τωι πενθει της διανοιας, και τουτον και
ζωντα φυλαττετω, και απελθοντα πενθειτω, μη προς επιδειξιν, αλλ' απο διανοιας και
ψυχης γνησιας· καν δεηι τι παθειν, ωστε μη λυπησαι τον ηδικηκοτα, παντα ποιειτω και
πασχετω, παρα του Θεου μεγαλας αναμενων τας αμοιβας. Ἰδου γουν ουτος και την
βασιλειαν ελαβε, και την χειρα ουκ εμολυνεν, αλλα καθαραν εχων την δεξιαν, ουτω τον
στεφανον ανεδησατο, και επι τον θρονον ανεβη, της αλουργιδος και του διαδηματος
λαμπροτεραν εχων ευφημιας υποθεσιν, το φεισασθαι του πολεμιου, το θρηνησαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

πεσοντα. ∆ια τουτο ουχι ζων μονον, αλλα και τελευτησας μνημονευεται. Ὥστε ει βουλει
και συ και ενταυθα διηνεκους δοξης τυχειν, ανθρωπε, κακει των ακινητων απολαυσαι
καλων, μιμησαι την αρετην του δικαιου, ζηλωσον την φιλοσοφιαν, επιδειξαι δια των
εργων την 54.695 ανεξικακιαν ταυτην, ινα τους αυτους υπομεινας αυτωι πονους, και
των αυτων αξιωθηις αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ. Ὅτι επισφαλες το εις θεατρα αναβαινειν, και οτι μοιχους
απηρτισμενους ποιει, και οτι αθυμιας αιτιον και πολεμου τουτο· και οτι παν
ανεξικακιας ειδος υπερεβαλετο ο ∆αυιδ εν τοις κατα τον Σαουλ· και οτι το
φερειν αρπαγην πραως του δουναι ελεημοσυνην ισον.
αʹ. Πολλους οιμαι των πρωην καταλιποντων ημας, και προς τα θεατρα της
παρανομιας αυτομολησαντων παρειναι τημερον. Και εβουλομην ειδεναι τουτους
σαφως, ωστε αυτους των ιερων εκβαλειν προθυρων, ουχ ινα μενωσιν εξω διηνεκως,
αλλ' ινα διορθωθεντες επανελθωσι παλιν· επει και πατερες παιδας σφαλλομενους της
οικιας εκβαλλουσι πολλακις, και της τραπεζης απειργουσιν, ουχ ινα δια παντος τουτων
εκπεσωσιν, αλλ' ινα βελτιους τηι νουθεσιαι ταυτηι γενομενοι, μετα της προσηκουσης
δοξης εις τον πατρωιον επανελθωσι κληρον. Τουτο δη και ποιμενες ποιουσι, τα ψωρας
εμπεπλησμενα προβατα των υγιαινοντων απειργουσιν, ινα την μοχθηραν αποθεμενα
την αῤρωστιαν, μετ' ασφαλειας προς τα υγιαινοντα επανελθηι παλιν, και μη νοσουντα
την αγελην απασαν εμπλησηι της αῤρωστιας εκεινης. ∆ια τοι τουτο και ημεις
εβουλομεθα τουτους ειδεναι· αλλ' ει και μη τοις αισθητοις οφθαλμοις αυτους διακριναι
δυναμεθα, ο λογος αυτους επιγνωσεται παντως, και του συνειδοτος αυτων
επιλαβομενος πεισει ραιδιως εκοντας αυτους εξελθειν, διδασκων οτι εκεινος ενδον εστι
μονος, ο της ενταυθα διατριβης αξιαν εχων την γνωμην· ως ο μετα πολιτειας
διεφθαρμενης του ιερου τουτου μετεχων συλλογου, καν το σωμα ενταυθα εισαγηι,
εκβεβληται, και των αποκεκλεισμενων εξω και μηδεπω δυναμενων της ιερας μετασχειν
τραπεζης μαλλον απεληλαται. Ἐκεινοι μεν γαρ οι κατα τους του Θεου νομους
εκβληθεντες, και μενοντες εξω, τεως χρηστας εχουσι τας ελπιδας· καν γαρ εθελωσι
διορθωσασθαι τα παραπτωματα, δι' α της Ἐκκλησιας εξεπεσον, δυνησονται μετα
καθαρου συνειδοτος παλιν επανελθειν. Οι δε μολυναντες εαυτους, και κελευσθεντες μη
προτερον επιβηναι, εως αν αποκαθαρωνται την κηλιδα την εκ των αμαρτηματων, ειτα
αναισχυντουντες, χαλεπωτερον το τραυμα εργαζονται, και μειζον το ελκος. Ου γαρ
ουτω το αμαρτανειν εστι χαλεπον, ως η μετα την αμαρτιαν αναισχυντια, και το μη
πειθεσθαι τοις ιερευσι τα τοιαυτα κελευουσι. Και τι τοσουτον ημαρτηται τουτοις, φησιν,
ωστε αυτους εκβαλειν των ιερων τουτων περιβολων; Και ποιαν ετεραν ταυτης ζητεις
μειζονα αμαρτιαν, οταν μοιχους εαυτους απηρτισμενους ποιησαντες, αναιδως, καθαπερ
κυνες λυττωντες, επιπηδωσι τηι ιεραι ταυτηι τραπεζηι; Και ει βουλει μαθειν και τον
τροπον της μοιχειας, ουκ εμον ερω σοι λογον, αλλ' αυτου του μελλοντος ημων δικαζειν
την ζωην απασαν· Ὁ γαρ εμβλεψας, φησι, γυναικα προς το επιθυμησαι αυτης, 54.696
ηδη εμοιχευσεν αυτην εν τηι καρδιαι αυτου. Ει δε η απο ταυτοματου κατα την αγοραν
εντυχουσα γυνη και ως ετυχεν εσταλμενη τον περιεργως ιδοντα ειλε πολλακις τηι της
οψεως θεωριαι· οι μη απλως μηδε απο ταυτοματου, αλλ' απο σπουδης τοσαυτης, ως και
16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της Ἐκκλησιας υπεριδειν, και δια τουτο αναβαντες εκει, και διημερευσαντες, και ταις
οψεσι των ητιμωμενων γυναικων εκεινων προσηλωμενοι, πως δυνησονται λεγειν, οτι
ου προς επιθυμιαν ειδον; οπου και ρηματα διακεκλασμενα, και αισματα πορνικα, και
φωνη πολλην ηδονην εχουσα, και οφθαλμων υπογραφαι, και επιτριμματα παρειας, και
στολη περιεργοτερον συγκειμενη, και σχημα γοητειας γεμον πολλης, και ετεραι πολλαι
μαγγανειαι προς απατην και δελεαρ των ορωντων κατεσκευασμεναι, και ραιθυμια
ψυχης των θεωμενων, και πολλη η διαχυσις, και η παρα του τοπου προς ασελγειαν
παρακλησις, και η των φθασαντων, και η των μετα ταυτα ακουσματων· η δια των
συριγγων, η δια των αυλων και των αλλων των τοιουτων μελωιδια καταγοητευουσα,
και το στεῤρον της διανοιας καταμαλαττουσα, και ταις των πορνων επιβουλαις
προευτρεπιζουσα τας των καθημενων ψυχας, και ευαλωτους ποιουσα. Ει γαρ ενταυθα,
οπου ψαλμοι, και ευχαι, και θειων λογιων ακροασις, και Θεου φοβος, και ευλαβεια
πολλη, πολλακις, ωσπερ τις ληιστης κακουργος, λαθουσα επεισηλθεν η επιθυμια· πως οι
εν θεατρωι καθημενοι, και μηδεν μητε ορωντες, μητ' ακουοντες υγιες, αλλα πολλης
γεμοντες αισχροτητος, πολλης της βλακειας, και δια παντων πολιορκουμενοι, και δι'
ωτων, και δι' οφθαλμων, δυναιντ' αν ανωτεροι γενεσθαι της πονηρας εκεινης
επιθυμιας; Μη δυναμενοι δε, πως δυνησονται των της μοιχειας εγκληματων
απηλλαχθαι ποτε; Οι δε των της μοιχειας εγκληματων ουκ απηλλαγμενοι, πως
δυνησονται χωρις μετανοιας των αγιων τουτων επιβηναι προθυρων, και του καλου
τουτου μετασχειν συλλογου;
βʹ. ∆ιο δη παραινω και δεομαι, προτερον εξομολογησει και μετανοιαι και τοις
αλλοις απασιν αποσμηξαμενους την εκ της εκει θεωριας αμαρτιαν, ουτω των θειων
ακροασθαι λογιων. Ου γαρ το τυχον ημιν πεπλημμεληται· και τουτο και εκ
παραδειγματων ιδοι τις αν σαφως. Ει γαρ τις οικετης εις κιβωτιον, ενθα τα δεσποτικα
ιματια εναπεκειτο πολυτελη και διαχρυσα, ιματιον δουλικον ρυπου γεμον και πολλων
των φθειρων εναπεθετο, αρα αν πραως ηνεγκας την υβριν, ειπε μοι; Τι δε, ει τις εις
αγγειον χρυσουν μυρα διηνεκως εχειν ειωθος, κοπρον και βορβορον ενεχεεν, ουκ αν και
πληγας επεθηκας τωι πλημμελησαντι τουτο; Ειτα κιβωτιων μεν και σκευων και ιματιων
και μυρων τοσαυτην ποιησομεθα την προνοιαν, την δε ψυχην την ημετεραν παντων
τουτων ευτελεστεραν ειναι νομιουμεν; και ενθα το μυρον το πνευματικον εισεχυθη,
διαβολικας πομπας επεμβαλουμεν, και ακουσματα σατανικα, και αισματα πορνειας
γεμοντα; Και πως ταυτα ο Θεος οισει, ειπε μοι; Καιτοι ου τοσουτον το μεσον μυρου και
βορβορου, και ιματιων δεσποτικων και δουλικων, οσον το μεσον της πνευματικης
χαριτος και ταυτης της πονηρας ενεργειας. Ου δεδοικας, ανθρωπε, τοις αυτοις
οφθαλμοις και την κλινην την επι της ορχηστρας βλεπων, ενθα 54.697 τα μυσαρα
τελειται της μοιχειας δραματα, και την τραπεζαν ταυτην την ιεραν, ενθα τα φρικτα
τελειται μυστηρια; ταις αυταις ακοαις πορνης ακουων αισχρολογουσης, και προφητου
και αποστολου σε μυσταγωγουντος; τηι αυτηι καρδιαι τα δηλητηρια δεχομενος φαρμακα,
και την θυσιαν την φρικτην και αγιαν; Ουκ εντευθεν ανατροπαι βιων, και διαφθοραι
γαμων, και πολεμοι και μαχαι εν ταις οικιαις· Ὅταν γαρ υπο της εκει θεωριας διαχυθηις,
και χαυνοτερος γενομενος και ασελγεστερος και σωφροσυνης απασης εχθρος,
επανελθων ιδηις την γυναικα την ιδιαν, αηδεστερον οψει παντως, οια αν ηι. Ὑπο γαρ της
εν τοις θεατροις εμπρησθεις επιθυμιας, και υπο της ξενης εκεινης θεωριας αλους της
γεγοητευμενης, την σωφρονα και κοσμιαν και του βιου παντος κοινωνον ατιμαζεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

υβριζεις, μυριοις περιβαλλεις ονειδεσιν, ουδεν εχων ολως εγκαλεσαι, αλλ'
αισχυνομενος το παθος ειπειν, και το τραυμα δειξαι, οπερ εκειθεν λαβων επανηλθες,
ετερας πλεκεις προφασεις, αφορμας ζητων απεχθειας αλογους, και των μεν οικοι
παντων υπερορων, προς δε την μιαραν και ακαθαρτον κεχηνως εκεινην επιθυμιαν, παρ'
ης το τραυμα εδεξω· και την ηχην της φωνης εχων εγκαθημενην τηι ψυχηι εναυλον, και
το σχημα και το βλεμμα και τα κινηματα, και παντα της πορνειας τα ειδωλα, ουδεν μεθ'
ηδονης οραις των επι της οικιας. Και τι λεγω την γυναικα και την οικιαν; Και την
εκκλησιαν γαρ αυτην αηδεστερον οψει, και ρηματων απεχθως ακουσηι των περι
σωφροσυνης, των περι σεμνοτητος. Ουκετι γαρ εσται σοι διδασκαλια, αλλα κατηγορια
τα λεγομενα, και εις απογνωσιν κατα μικρον υποσυρεις, τελεον εαυτον αποῤρηξεις της
κοινωφελους ταυτης διδασκαλιας. ∆ια τουτο παρακαλω παντας υμας, αυτους τε
φευγειν τας πονηρας εν τοις θεατροις διατριβας, και τους εσχολακοτας τουτοις εκειθεν
αφελκειν. Ου γαρ εστι ψυχαγωγια, αλλ' ολεθρος, και τιμωρια, και κολασις τα εκει
γινομενα απαντα. Τι γαρ οφελος της προσκαιρου ταυτης ηδονης, οταν διηνεκης
εντευθεν η οδυνη τικτηται, και εν ημεραι και εν νυκτι κεντουμενος υπο της επιθυμιας,
πασιν ηις δυσχερης και δυσαρεστος; Ἐξετασον γουν σαυτον, τις μεν γινηι απο εκκλησιας
αναχωρων, τις δε απο θεατρων, και εκατερας παραβαλε τας ημερας, και ουδεν δεησηι
των ημετερων λογων. Ἀρκεσει γαρ εκατερας η συγκρισις της ημερας δειξαι το μεγεθος
και της εντευθεν ωφελειας, και της εκειθεν βλαβης. Ταυτα και ηδη προς την υμετεραν
αγαπην ειπον, και ουδεποτε παυσομαι λεγων. Τους τε γαρ νοσουντας τα τοιαυτα
νοσηματα παραμυθησομεθα, τους τε υγιαινοντας ασφαλεστερους ποιησομεν· εκατεροις
γαρ ο περι τουτων χρησιμος λογος· τοις μεν, ινα αποστωσι, τοις δε, ινα μη εμπεσωσιν.
Ἀλλ' επειδη χρη και τους επιτιμωντας τουτο συμμετρως ποιειν, μεχρι τουτου ταυτην
στησαντες την παραινεσιν, τα υπολειφθεντα εκ της προτερας υποθεσεως υμιν
αποδωσομεν, επι τον ∆αυιδ επανελθοντες παλιν. Και γαρ τοις ζωγραφοις εθος, επειδαν
μελλωσιν εμφερη τινα εργαζεσθαι εικονα, και μιαν και δυο και τρεις ημερας τους
γραφεσθαι μελλοντας παρακαθιζουσιν αυτοις, ινα τηι συνεχειαι της θεωριας αδιαπτωτον
της μορφης 54.698 διασωσωσι την ακριβειαν. Ἐπει ουν και ημιν ζωγραφησαι προκειται
νυν, ουχι τυπον μορφης σωματικης, αλλα ψυχης καλλος και νοητην ευμορφιαν, και
σημερον υμιν παρακαθησθαι βουλομεθα τον ∆αυΐδ, ινα προς αυτον παντες ορωντες, εις
τας οικειας εκαστος ψυχας απομαξησθε την ευμορφιαν του δικαιου, και το πραον και
ημερον, και το μεγαλοψυχον, και την αλλην απασαν αυτου αρετην. Ει γαρ σωματος
εικονες φερουσι τινα παραμυθιαν τοις ορωσι, πολλωι μαλλον αι της ψυχης εικονες.
Κακεινας μεν ου δυνατον πανταχου οραιν, αλλ' αναγκη διηνεκως εφ' ενος ιδρυσθαι
τοπου· ταυτην δε οπουπερ αν θεληις περιαγαγειν, ουδεν το κωλυον. Ἐναποθεμενος γαρ
αυτην τοις της διανοιας ταμιειοις, οπουπερ αν ηις, συνεχως εις αυτην οραιν δυνησηι, και
πολλην παρ' αυτης καρπουσθαι την ωφελειαν. Και καθαπερ οι τους οφθαλμους
νοσουντες, σπογγιας και ιματιων ρακη κυανιζοντων κατεχοντες, και συνεχως εις αυτα
βλεποντες, καρπουνται τινα του νοσηματος παραμυθιαν απο του χρωματος εκεινου·
ουτω και συ, αν την εικονα του ∆αυιδ προ οφθαλμων εχηις των εαυτου, και συνεχως εις
αυτην ατενιζηις, καν μυριακις θυμος ενοχληι και συγχεηι τον οφθαλμον της διανοιας,
ορων εις εκεινον τον χαρακτηρα της αρετης, ολοκληρον δεξηι την υγιειαν, και καθαραν
την φιλοσοφιαν.
γʹ. Μη γαρ μοι λεγετω τις, οτι Μιαρον εχθρον εχω, πονηρον, διεφθαρμενον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αδιορθωτον. Οιον αν ειπηις, ουκ εστι του Σαουλ χειρων, ος και απαξ και δις, και
πολλακις διασωθεις υπο του ∆αυιδ, αυτος μυρια επιβουλευσας, ειτα αντι τουτων
ευεργετηθεις, εμενε την εαυτου πονηριαν διατηρων. Τι γαρ εχεις ειπειν, Ὅτι γην
απετεμετο, και εν αγροις ηδικησε, και οικιας ορια υπερεβη, και ανδραποδα ηρπασε, και
υβρισε, και επλεονεκτησε, και εις πενιαν ηγαγεν; Ἀλλ' ουπω την ψυχην αφειλετο, οπερ
ουτος εσπουδαζεν· ει δε και την ψυχην εσπουδασεν αφελεσθαι, αλλ' απαξ τουτ'
ετολμησεν ισως, ουχι δις και τρις, και πολλακις καθαπερ ουτος· ει δε και απαξ και δις
και τρις και πολλακις, αλλ' ου τοσαυτα ευεργετηθεις, αλλ' ουκ ελθων εις τας χειρας και
απαξ και δευτερον, και διασωθεις· ει δε και τουτο, και ουτω πλεονεκτει παλιν ο ∆αυΐδ.
Ου γαρ εστιν ισον επι της Παλαιας οντα τοιαυτα φιλοσοφειν, και νυν μετα την χαριν
τοιαυτας χαριζεσθαι δωρεας. Ουκ ην ο ∆αυιδ ακουσας την παραβολην των μυριων
ταλαντων και των εκατον δηναριων· ουκ ην ο ∆αυιδ ακουσας της ευχης της λεγουσης,
Ἄφετε τοις ανθρωποις τα οφληματα αυτων, καθως και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος· ουκ
ην ιδων τον Χριστον σταυρωθεντα, ουχ αιμα το τιμιον εκχυθεν, ουδε τους μυριους περι
φιλοσοφιας ακουσας λογους· ουκ απελαυσε θυσιας τοσαυτης, ουδ' αιματος μετεσχε
∆εσποτικου, αλλ' ατελεστεροις εντρεφομενος νομοις και ουδεν απαιτουσι τοιουτον,
προς αυτην την κορυφην της εν τηι χαριτι εφθασε φιλοσοφιας. Και συ μεν πολλακις
υπερ των παρελθοντων οργιζομενος μνησικακεις· ουτος δε και υπερ των μελλοντων
δεδοικως, και ειδως ακριβως, οτι αοικητος 54.699 αυτωι εσται η πολις, και αβιωτος ο
βιος σωσαντι τον εχθρον, ουκ αφιστατο της εκεινου κηδεμονιας, αλλα παντ' επραττε,
καθ' εαυτου τον πολεμιον τρεφων. Τις αν σχοιη ταυτης μειζονα ανεξικακιαν ειπειν; Ἵνα
δε και εκ των νυν γινομενων μαθηις, οτι δυνατον, αν εθελωμεν, παντα ανθρωπον προς
ημας απεχθως εχοντα καταλλαξαι, τι λεοντος αγριωτερον; Ἀλλ' ομως τουτον
ημερουσιν ανθρωποι, και η τεχνη την φυσιν βιαζεται, και γινεται προβατου παντος
επιεικεστερος ο παντων θηριων αγριωτερος και βασιλικωτερος, και δια της αγορας
βαδιζει μηδενα δεδιττομενος. Τιν' ουν εξομεν απολογιαν, τινα συγγνωμην, θηρια μεν
ημερουντες, ανθρωπους δε λεγοντες μη δυνασθαι καταπραΰνειν ποτε, μηδε ποιειν προς
ημας εχειν ηδεως; Καιτοι γε τωι θηριωι μεν παρα φυσιν το ημερον· τωι ανθρωπωι δε παρα
φυσιν το αγριον. Ὅταν ουν της φυσεως περιγινωμεθα, τιν' εξομεν απολογιαν,
προαιρεσιν λεγοντες μη δυνασθαι διορθουν; Ει δ' ετι φιλονεικεις, εκειν' αν ειποιμι, οτι
καν ανιατα νοσηι, οσος σοι μειζων ο πονος, τοσουτος σοι και ο μισθος παραμενοντι, και
θεραπευοντι τον νοσουντα ανιατα. Ἓν τοινυν σκοπωμεν μονον, ουχ οπως μηδεν
παθωμεν παρα των εχθρων κακον, αλλ' οπως μηδεν αυτους ημεις εργασωμεθα κακον·
και ουδεν πεισομεθα δεινον, καν μυρια πασχωμεν δεινα· ωσπερουν ουδ' ο ∆αυιδ
ελαυνομενος, φυγαδευομενος, μεχρι της ψυχης αυτης επιβουλευομενος, επαθε τι
δεινον. αλλ' εκεινου λαμπροτερος ην και σεμνοτερος και ποθεινοτερος απασιν, ουκ
ανθρωποις δε μονον, αλλα και αυτωι τωι Θεωι. Τι γαρ ηδικηθη ο αγιος εκεινος τοτε
τοσαυτα παθων παρα του Σαουλ; Ουχι μεχρι της σημερον ημερας αιδεται, και λαμπρος
μεν εν γηι, λαμπροτερος δε εν ουρανωι; ουχι τα αποῤρητα αυτον αγαθα μενει, και η των
ουρανων βασιλεια; Τι δ' ωφελησεν ο ταλαιπωρος εκεινος και αθλιος τοσαυτα
επιβουλευσας; Ουχι και της βασιλειας εξεπεσε, και ελεεινον υπεστη τον θανατον μετα
του παιδος, και παρα παντων κατηγορειται, και το δη χαλεπωτερον, τας αθανατους νυν
εκδεχεται τιμωριας; Ὅλως δε τι ποτε εστιν, οπερ εγκαλων τωι εχθρωι ου βουλει
καταλλαγηναι; Χρηματα σε αφειλετο; Ἀλλ' αν ενεγκηις γενναιως την αρπαγην,
τοσουτον ληψηι μισθον, οσον αν ει ταις των πενητων αυτα χερσιν εναπεθηκας. Και γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ο πενησι δεδωκως, και ο τωι πλεονεκτησαντι μητε επιβουλευων, μητε καταρωμενος, δια
τον Θεον ταυτα αμφοτεροι ποιουσιν. Ὅταν ουν η υποθεσις της δαπανης ηι μια, ευδηλον
οτι και στεφανος εις. Ἀλλ' εις ψυχην επεβουλευσε, και ανελειν επεχειρησε; Μαρτυριον
σοι το πραγμα λογιζεται, αν τον επιβουλον, και μεχρι τοσουτου την εχθραν εξαγαγοντα,
εν τοις ευεργεταις αριθμηις, και διατεληις ευχομενος υπερ αυτου, και τον Θεον ιλεω
γενεσθαι παρακαλων.
δʹ. Μη γαρ δη τουτο ιδωμεν, οτι διεκωλυσεν ο Θεος σφαγηναι τον ∆αυιδ, αλλ'
εκεινο σκοπει, οτι τριπλουν και τετραπλουν στεφανον μαρτυριου ανεδησατο απο της
του Σαουλ επιβουλης. Ὁ γαρ δια τον Θεον τον πολεμιον σωζων, τον απαξ και δις και
πολλακις το 54.700 δορυ κατα της αυτου κεφαλης ακοντισαντα, και γενομενος κυριος
ανελειν, ειτα φεισαμενος, και ταυτ' ειδως, οτι μετα την φειδω ταυτην παλιν επιθησεται,
ευδηλον οτι μυριακις εσφαγη τηι προθεσει· μυριακις δε σφαγεις δια τον Θεον, πολλους
εχει μαρτυριου στεφανους, και οπερ ο Παυλος ελεγεν, οτι Καθ' εκαστην ημεραν
αποθνησκω δια τον Θεον, τουτο και αυτος επασχε δια τον Θεον. ∆υναμενος γαρ ανελειν
τον επιβουλευοντα, δια τον Θεον ουκ ηθελησεν· αλλ' ειλετο κινδυνευειν καθ' εκαστην
ημεραν μαλλον, η δικαιαν εργασαμενος σφαγην απο τοσουτων απαλλαγηναι θανατων.
Ει δε τον μεχρι της ζωης αυτης επιβουλευοντα αμυνασθαι και μισειν ου χρη, πολλωι
μαλλον εις οτιουν αλλο αδικουντα. Πολλοις δοκει το κακως ακουειν, και εις υποληψιν
παραβλαπτεσθαι παρα των εχθρων, παντων θανατων αφορητοτερον ειναι. Φερε ουν και
αυτο τουτο εξετασωμεν· Ειπε σε τις κακως, και μοιχον και πορνον εκαλεσε; Ταυτα ει μεν
αληθη λεγηι, διορθωσαι· ει δε ψευδη, καταγελασον· ει συνοιδας σαυτωι τα ειρημενα,
σωφρονησον· ει δε μη συνοιδας, καταφρονησον· μαλλον δε μη καταγελασηις, μηδε
καταφρονησηις μονον, αλλα και χαιρε, και σκιρτα κατα τον του Κυριου λογον, τον
κελευοντα ουτω ποιειν. Ὅταν γαρ ονειδισωσι, φησιν, υμας, και ειπωσι παν πονηρον
ρημα καθ' υμων ψευδομενοι, χαιρετε και αγαλλιασθε, οτι ο μισθος υμων πολυς εν τοις
ουρανοις. Και παλιν, Χαιρετε και σκιρτατε, οταν εκβαλωσι το ονομα υμων ως πονηρον
ψευδομενοι. Ὅτι δε καν αληθευων ειπηι, συ δε μετ' επιεικειας ενεγκηις τα ρηματα, και μη
ανθυβρισηις, μηδε λοιδορησηις, αλλα στεναξηις πικρον, και καταγνωις των
πεπλημμελημενων, ουκ ελαττονα του προτερου καρπωσηι μισθον· και τουτο απο των
Γραφων υμιν παραστησαι πειρασομαι, ινα μαθητε οτι οσα ουκ ωφελουσι φιλοι
επαινουντες και χαριζομενοι, τοσαυτα ωφελουσιν εχθροι κακως λεγοντες, καν
αληθευωσι, μονον αν εις δεον ημεις ταις κατηγοριαις χρησασθαι βουληθωμεν. Οι μεν
γαρ φιλοι πολλακις και προς χαριν κολακευουσιν· οι δ' εχθροι τα αμαρτηματα εις μεσον
αγουσιν. Ἐπειδη γαρ υπο φιλαυτιας ημεις τα ημετερα πλημμεληματα ουχ ορωμεν, υπο
της εχθρας εκεινοι πολλακις ημων ακριβεστερον θεασαμενοι, και ονειδισαντες εις
αναγκην ημας ενεβαλον διορθωσεως, και γεγονεν ημιν η εχθρα μεγιστης ωφελειας
υποθεσις, ου μονον οτι μιμνησκομενοι παρ' εκεινων νοουμεν ημων τα αμαρτηματα,
αλλ' οτι αυτα και αποτιθεμεθα. Ἂν γαρ ονειδισηι σε ο εχθρος αμαρτημα, ο συ σαυτωι
συνοιδας, συ δ' ακουσας εκεινον μεν μη υβρισηις, στεναξηις δε πικρον, και τον Θεον
παρακαλεσηις, ευθεως απεθου την αμαρτιαν απασαν. Ἆρα τι τουτου γενοιτ' αν
μακαριωτερον; τι δ' ευκολωτερον προς αμαρτηματων απαλλαγην; Ἀλλ' ινα μη νομισηις
ημας απλως σε ψυχαγωγειν, απο των θειων Γραφων την υπερ τουτων παρεξομαι
μαρτυριαν, ινα μηδεν αμφιβαληις λοιπον. Φαρισαιος τις ην, και τελωνης· ο μεν εις
εσχατην 54.701 κακιαν εληλακως, ο δε δικαιοσυνης επιμελομενος ακρας· και γαρ τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

οντα προηκατο, και νηστευων διετελει, και πλεονεξιας ην καθαρος· εκεινος δ' εν
αρπαγαις και βιαις τον απαντα χρονον ανηλωσεν. Ἀνηλθον αμφοτεροι προσευξασθαι
εις το ιερον. Ειτα εκεινος στας ελεγεν· Ευχαριστω σοι, Κυριε, οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι
των ανθρωπων, αρπαγες, πλεονεκται, ουδ' ως ουτος ο τελωνης. Ὁ δε τελωνης
ποῤρωθεν εστως, ουκ ανθυβρισεν, ουκ αντελοιδορησεν, ουκ ειπε ταυτα τα των πολλων
ρηματα· Συ δε τολμαις του εμου μεμνησθαι βιου, επιλαβεσθαι δε των εμοι πεπραγμενων;
Ου γαρ ειμι σου βελτιων; Ειπω τα σοι πεπλημμελημενα, και ποιησω μηδεποτε σε των
ιερων τουτων επιβηναι προθυρων. Ουδεν τουτων ειπε των ψυχρων ρηματων, α καθ'
εκαστην ημεραν αλληλους πλυνοντες λεγομεν· αλλα πικρως στεναξας και παταξας το
στηθος, τοσουτον ειπε μονον, Ἱλασθητι μοι τωι αμαρτωλωι, και κατηλθε δεδικαιωμενος.
Ειδες ταχος; Κατεδεξατο ονειδος, και απενιψατο ονειδος· επεγνω τα αμαρτηματα, και
απεθετο τα αμαρτηματα· και η κατηγορια της αμαρτιας γεγονεν αναιρεσις της αμαρτιας,
και ο εχθρος ακων ευεργετης καθιστατο. Ποσα γαρ εδει καμειν τον τελωνην
νηστευοντα, χαμευνουντα, αγρυπνουντα, τα οντα τοις δεομενοις παρεχοντα, εν σποδωι
και σακκωι καθημενον εν πολλωι τωι χρονωι, ωστε δυνηθηναι τα αμαρτηματα αποθεσθαι
εκεινα; Και νυν ουδεν τουτων ποιησας, δια ψιλου ρηματος πασαν απεθετο την κακιαν·
και τα ονειδη και αι λοιδοριαι του δοξαντος αυτον υβριζειν στεφανον αυτωι
δικαιοσυνης εκομισαν, χωρις ιδρωτων, και πονων, και χρονου μακρου. Ὁραις οτι καν
αληθη τις λεγηι περι ημων, καν τοιαυτα απερ ημεις εαυτοις συνισμεν, ημεις δε τον
λεγοντα μη υβρισωμεν, αλλα στεναξωμεν πικρον, και τον Θεον υπερ των αμαρτηματων
παρακαλεσωμεν, παντα δυνησομεθα αποθεσθαι τα πλημμεληματα; Ουτω γουν και ουτος
εδικαιωθη· επειδη γαρ ουκ ανθυβρισεν εκεινον, αλλ' εστεναξεν υπερ των οικειων
αμαρτηματων, κατηλθε δεδικαιωμενος μαλλον ουτος, η εκεινος.
εʹ. Ὁραις οσον εχει κερδος η των εχθρων υβρις, εαν φιλοσοφως αυτην φερωμεν;
Ὅταν γουν και ψευδομενοι και αληθευοντες ημας ωφελωσι, τινος ενεκεν αλγουμεν;
τινος ενεκεν δακνομεθα; Ἂν μη συ σαυτον παραβλαψηις, ανθρωπε, ουτε φιλος, ουτ'
εχθρος, ουτ' αυτος σε ο διαβολος παραβλαψαι δυνησεται. Ὅταν γαρ οι υβριζοντες, οι
δημευοντες, οι μεχρι της ζωης αυτης επιβουλευοντες ωφελωσιν ημας, και οι μεν
μαρτυριου στεφανον ημιν πλεκωσι, καθαπερ απεδειξαμεν, οι δε τα αμαρτηματα ημων
υποσυρωσι, και δικαιους ημας εργαζωνται, ωσπερ επι του τελωνου γεγονε, τινος ενεκεν
εκθηριουμεθα προς αυτους; Μη τοινυν λεγωμεν· Ὁ δεινα με παρωξυνε, και ο δεινα με
προηγαγεν ειπειν ρηματα αισχρα· ημεις αιτιοι πανταχου τουτων. Ἂν γαρ θελωμεν
φιλοσοφειν, ουδε δαιμων ημας δυνησεται κινησαι προς οργην· και τουτο δηλον και εξ
αλλων μεν πολλων, και απ' αυτης δε της προκειμενης ημιν ιστοριας της περι του ∆αυιδ,
ην αξιον και σημερον παραγαγειν εις μεσον, προτερον αναμνησαντες υμων την αγαπην,
που τον λογον κατελυσαμεν πρωην. Που τοινυν αυτον κατελυ54.702 σαμεν; Εις την
απολογιαν την του ∆αυΐδ. Ουκουν αναγκη σημερον τα του Σαουλ ρηματα ειπειν, και
ιδειν τι προς την δικαιολογιαν εκεινου απεκρινατο ουτος. Ου γαρ δη μονον αφ' ων ο
∆αυιδ εφθεγξατο ρηματων, αλλα και αφ' ων ο Σαουλ λεγει, την αρετην εισομεθα του
∆αυΐδ· αν γαρ φανηι τι πραον και ημερον ουτος φθεγγομενος, την αιτιαν τουτων εκεινωι
λογιουμεθα τωι μεταβαλοντι τον ανθρωπον, τωι παιδευσαντι και ρυθμισαντι την ψυχην
αυτου. Τι ουν φησιν ο Σαουλ; Ἀκουσας του ∆αυιδ ειποντος, Ἰδου το πτερυγιον της
διπλοΐδος εν τηι χειρι μου, και ταλλα πανθ' α μετα τουτων απελογησατο, Ἡ φωνη σου
αυτη, τεκνον ∆αυΐδ; Ὢ ποση γεγονεν αθροον η μεταβολη! Ὁ γαρ μηδ' απο ψιλου του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ονοματος ανεχομενος αυτον καλεσαι ποτε, αλλα και αυτην αυτου μισων την
προσηγοριαν, και εις συγγενειαν αυτον ηγαγε, τεκνον αυτον προσειπων. Τι του ∆αυιδ
μακαριωτερον, ος τον ανδροφονον πατερα εποιησε, και τον λυκον προβατον, και την
καμινον της οργης δροσου πολλης ενεπλησε, και τα κυματα εις γαληνην μετεβαλε, και
την φλεγμονην του θυμου κατεσβεσεν απασαν; Τα γαρ ρηματα εκεινα του ∆αυιδ εις την
διανοιαν εισελθοντα του τεθηριωμενου τουτου, πασαν ταυτην ειργασατο την
μεταβολην, ην απο των ρηματων τουτων εστι ιδειν. Ουτε γαρ ειπεν, Οι λογοι σοι ουτοι,
τεκνον ∆αυΐδ; αλλα τι; Ἡ φωνη σου αυτη, τεκνον ∆αυΐδ; και προς αυτον γαρ τον
φθογγον διεθερμαινετο λοιπον. Και καθαπερ πατηρ χρονιας ακουσας φωνης παιδος
επανελθοντος ποθεν, ουχι προς την οψιν μονην, αλλα και προς την φωνην αυτην
διεγειρεται· ουτω και ο Σαουλ, επειδη τα ρηματα του ∆αυιδ εισελθοντα την εχθραν
εξεβαλεν, επεγνω λοιπον τον αγιον, και παθος αποθεμενος, παθος εδεξατο. Ἐκβαλων
γαρ θυμον, εδεξατο ευθυμιαν τε και συμπαθειαν. Και καθαπερ νυκτος μεν παρουσης
ουδε παροντα πολλακις επιγινωσκομεν φιλον, ημερας δε γενομενης, και ποῤρωθεν
ορωντες αυτον γνωριζομεν· ουτω και επι της εχθρας συμβαινειν ειωθεν. Ἕως μεν αν
ωμεν αηδως προς αλληλους εχοντες, και φωνης ετερως ακουομεν, και οψιν μετα
διεφθαρμενης βλεπομεν γνωμης· επειδαν δ' αποθωμεθα την οργην, η προ τουτου
πολεμια και εχθρα φωνη, προσηνης και ηδιστη ημιν φαινεται, και η πολεμια οψις και
αηδης ποθεινη και επιχαρις.
ς ʹ. Τουτο γινεται και επι του χειμωνος. Ουκ αφιησι του ουρανου το καλλος η
των νεφων φαινεσθαι συνδρομη· αλλα καν μυριακις οξυδερκες εχωμεν το ομμα, ουκ
ισχυομεν αντιλαβεσθαι της ανω φαιδροτητος. Ἐπειδαν δ' η της ακτινος θερμοτης
ενδιατριψασα και διαῤρηξασα το νεφος, δειξηι τον ηλιον, δεικνυσι και την του ουρανου
παλιν ευπρεπειαν. Ουτω και εφ' ημων οργιζομενων γινεται· και καθαπερ νεφος
πεπυκνωμενον προ των οφθαλμων και προ των ακοων εστωσα η εχθρα, ετερας και τας
φωνας και τας οψεις ποιει φαινεσθαι. Ἐπειδαν δε φιλοσοφησας τις την εχθραν
αποθηται και διαῤρηξηι της λυπης το νεφος, τοτε αδεκαστωι λογισμωι και οψεται παντα,
και 54.703 ακουσεται· οπερ ουν και ο Σαουλ ουτος επαθεν. Ἐπειδη γαρ το νεφος
διεῤραγη της εχθρας, επεγνω του ∆αυιδ την φωνην, και φησιν· Ἡ φωνη σου αυτη,
τεκνον ∆αυΐδ; Ποια Αυτη; Ἡ τον Γολιαθ κατενεγκουσα, και την πολιν εξαρπασασα των
κινδυνων, και περι δουλειας και περι θανατου κινδυνευοντας απαντας και προς
ασφαλειαν και προς ελευθεριαν επαναγουσα παλιν, η την εκεινου καταστελλουσα
μανιαν, πολλα και μεγαλα αυτον εργασαμενη καλα. Αυτη γαρ η φωνη τον βαρβαρον
εκεινον κατηνεγκε· προ γαρ του λιθου, η της ευχης δυναμις αυτον εχειρωσατο. Ου γαρ
απλως τον λιθον εῤριψεν, αλλα προτερον ειπων, Συ ερχηι προς με εν τοις θεοις σου· εγω
δε ερχομαι προς σε εν ονοματι Κυριου Σαβαωθ, ον ωνειδισας σημερον, ουτως αφηκε.
Και αυτη τον λιθον εχειραγωγησεν η φωνη, αυτη την αγωνιαν ενεβαλε τωι βαρβαρωι,
αυτη το θρασος εξεκοψε του πολεμιου. Και τι θαυμαζεις, ει θυμον καταστελλει φωνη
δικαιου, και πολεμιους καθαιρει, οπου γε και δαιμονας απελαυνει; Ἐφθεγγοντο γουν
μονον οι αποστολοι, και πασαι εδραπετευον αι αντικειμεναι δυναμεις. Ἡ φωνη των
αγιων και τα στοιχεια πολλακις εστησε, και τας ενεργειας αυτων μετεβαλεν. Ειπε γουν ο
Ἰησους του Ναυη μονον, Στητω ο ηλιος και η σεληνη, και εστη· ουτω και ο Μωυσης
θαλατταν επεδησε, και ανηκεν· ουτως οι παιδες οι τρεις την ενεργειαν του πυρος
εσβεσαν δια των υμνων εκεινων και δια της φωνης. ∆ια τουτο και προς αυτην την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

φωνην διαθερμανθεις ο Σαουλ ελεγεν· Ἡ φωνη σου αυτη, τεκνον ∆αυΐδ; Τι γουν ο
∆αυΐδ; ∆ουλος σου, κυριε μου βασιλευ. Ἅμιλλα λοιπον και φιλονεικια γινεται, τις τον
πλησιον μειζονως τιμησει. Ἐκεινος εις συγγενειαν ηγαγεν, ουτος δεσποτην αυτον
ωνομασεν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἓν ζητω μονον, φησι, σωτηριαν την σην, και
την επιδοσιν της αρετης. Τεκνον με εκαλεσας, εγω δε αγαπω και στεργω, εαν δουλον με
εχηις, μονον μετα του αποθεσθαι την οργην, μονον μετα του μηδεν υποπτευειν περι
εμου πονηρον, και μη νομιζειν επιβουλον ειναι και πολεμιον. Τον γαρ αποστολικον
εκεινον επληρου νομον, τον κελευοντα τηι τιμηι αλληλους προηγεισθαι, υπερεχοντας
εαυτων· ου καθαπερ πολλοι, βοσκηματων διακειμενοι χειρον, ουδε προσειπειν τον
πλησιον ανεχονται προτεροι, νομιζοντες υβριζεσθαι και ελαττουσθαι, ει ψιλης τινι
μεταδοιεν προσρησεως. Τι ταυτης της ανοιας γενοιτ' αν καταγελαστοτερον; τι του
τυφου τουτου και της απονοιας αισχροτερον; Τοτε γαρ, τοτε ηλαττονηκας, ω ανθρωπε,
τοτε υβρισθης, τοτε ητιμασθης, οταν αναμεινηις τον πλησιον προτερον σε προσειπειν. Τι
γαρ απονοιας χειρον; τι δε τυφου και κενοδοξιας καταγελαστοτερον; Ἂν μεν γαρ
προτερος προσειπηις, και ο Θεος επαινεσεται, ο παντων μειζον, και ανθρωποι δε
αποδεξονται, και της εκεινου προσρησεως συ τον μισθον απαντα ληψηι· αν δ' αναμεινηις
προτερον τιμηθεις ουτω τιμησαι, ουδεν μεγα ειργασω λοιπον. Ὁ γαρ της εις σε καταρξας
τιμης, αυτος και της παρα σου γενομενης εις αυτον θεραπειας τον μισθον απαντα
ληψεται. Μη αναμενωμεν τοινυν τιμασθαι παρ' ετερων προτεροι· αλλ' επιτρεχωμεν
ταις εις τον πλησιον τιμαις, και της προσρησεως αει καταρχωμεν, και μη νομιζωμεν
ψιλον ειναι και ευτελες το κατορθωμα τουτο, το γενε54.704 σθαι ευπροσηγορον και
φιλοπροσηγορον. Πολλας γουν φιλιας ελλειφθεν τουτο διεκοψε, πολλας εχθρας
ειργασατο· ωσπερουν μετα σπουδης πληρουμενον χρονιους πολεμους κατελυσε, και τας
ουσας φιλιας απεσφιγξε. Μη τοινυν αμεληις, αγαπητε, της περι ταυτα σπουδης· αλλ' ει
μεν οιον τε, τους απαντωντας, οιοι τινες αν ωσι, και εν ταις προσρησεσι, και εν τοις
αλλοις απασι προτεροι θεραπευωμεν. Ἂν δε σε ετερος φθασηι, μειζονα επιδειξαι την
τιμην παλιν. Και γαρ και τουτο παρηινεκεν ο Παυλος, ουτως ειπων· Ἀλληλους ηγεισθε
υπερεχοντας εαυτων. Ουτως ο ∆αυιδ εποιησε, και προτερος ετιμησε, και τιμηθεις παλιν
μειζονως αντετιμησεν, ειπων· ∆ουλος σου, κυριε μου βασιλευ. Και ορα οσον ειργασατο
κερδος. Ἐπειδη γαρ ειπε τουθ' ο ∆αυιδ, ουκ ηνεγκεν αδακρυτι λοιπον ταυτην ακουσαι
την φωνην ο Σαουλ· αλλ' ωλολυξε πικρον, την υγιειαν την εν τηι ψυχηι, και την
φιλοσοφιαν, ην ο ∆αυιδ ενεθηκε, δια των δακρυων δηλων.
ζʹ. Τι γενοιτ' αν του Προφητου μακαριωτερον, ος εν βραχειαι καιρου ροπηι ουτω
τον εχθρον μετεῤρυθμισε, και ψυχην αιματος και σφαγης διψωσαν λαβων εις θρηνους
ενεβαλεν αθροον και ολολυγμους; Ουχ ουτω θαυμαζω τον Μωσεα, οτι απο πετρας
ακροτομου πηγας εξηγαγεν υδατων, ως θαυμαζω τον ∆αυιδ, οτι εξ οφθαλμων λιθινων
πηγας εξηγαγε δακρυων. Ἐκεινος μεν γαρ την φυσιν ενικησεν, ουτος δε της
προαιρεσεως περιεγενετο· εκεινος επαταξε τηι ραβδωι τον λιθον, ουτος εκρουσε τωι λογωι
την καρδιαν, ουχ ινα λυπησηι, αλλ' ινα καθαραν εργασηται και προσηνη· οπερ ουν και
εποιησε, μειζονα της προτερας ευεργεσιας επιδειξαμενος. Ἐπαινου μεν αξιον και
μεγιστου θαυματος και το μη βαπτισαι το ξιφος, μηδε αποτεμειν την πολεμιαν εκεινην
κεφαλην· πολλωι δε πλειονων αν ειη στεφανων το και αυτην αυτου μεταβαλειν την
προαιρεσιν, και βελτιω ποιησαι, και προς την οικειαν αυτον επιεικειαν μεταβαλειν.
Αυτη μειζων εκεινης η ευεργεσια. Ου γαρ εστιν ισον ζωην χαρισασθαι, και εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

φιλοσοφιαν εναγαγειν· ουκ εστιν ισον απαλλαξαι θυμου πνεοντος φονον αδικον,
εξελεσθαι σφαγης, και εξελεσθαι παραπληξιας επι τοσουτον οδευουσης κακον. Τους μεν
γαρ δορυφορους κωλυσας αυτον ανελειν, κατα τον παροντα βιον ωφελει· την δε
πονηριαν της ψυχης εκβαλων δια της των ρηματων επιεικειας, την μελλουσαν αυτωι
ζωην εχαρισατο και τα ακινητα αγαθα, το γε εις αυτον ηκον. Ὅταν ουν αυτον επαινεσηις
δια την οικειαν πραοτητα, μειζονως αυτον θαυμασον δια την του Σαουλ μεταβολην.
Του γαρ των οικειων κρατησαι παθων, πολυ πλεον εστι το και της ετερων περιγενεσθαι
μανιας, και φλεγμαινουσαν καταστειλαι καρδιαν, και τοσαυτην γαληνην απο τοσαυτης
εργασασθαι ζαλης, και οφθαλμους φονον βλεποντας δακρυων εμπλησαι θερμων. Και
τουτο εστιν, ο πολλης εκπληξεως γεμει και θαυματος. Και γαρ ει μεν των επιεικων και
μετριων ανθρωπων ην ο Σαουλ, ου μεγα ην σφοδρα επαναγαγειν αυτον προς την
οικειαν αρετην· το δ' εκτεθηριωμενον και προς εσχατην κακιαν εξοκειλαντα, και προς
σφαγην επειγομενον, εν βραχειαι καιρου ροπηι παρασκευασαι πα54.705 σαν την πικριαν
σβεσαι εκεινην, τινα ουκ αν αποκρυψειε των πωποτε επι διδασκαλιαι φιλοσοφιας
βεβοημενων; Και συ τοινυν, οταν λαβηις τον εχθρον, μη τουτο σκοπει, οπως αυτον
αμυνομενος και μυριαις πλυνας ταις λοιδοριαις εκπεμψηις, αλλ' οπως θεραπευσηις, οπως
επαναγαγηις προς επιεικειαν· και μη προτερον αποστηις παντα και ποιων και λεγων, εως
αν περιγενηι τηι πραοτητι της ωμοτητος της εκεινου. Ουδεν γαρ επιεικειας δυνατωτερον.
Και τουτ' αυτο δηλων τις ελεγεν, οτι Λογος απαλος συγκλασει οστα. Καιτοι τι οστεου
σκληροτερον; Ἀλλ' ομως καν ουτω σκληρος τις ηι και ακαμπης, περιεσται ραιδιως ο μετ'
επιεικειας αυτωι χρωμενος. Και παλιν· Ἀποκρισις υποπιπτουσα αποστρεφει οργας. Ὅθεν
δηλον οτι του κινηθηναι τον εχθρον, και του καταλλαγηναι, συ κυριωτερος εκεινου. Ἐν
γαρ ημιν, ουκ εν τοις οργιζομενοις κειται και το σβεσθηναι, και το προς μειζονα
εξενεχθηναι φλογα τον θυμον τον εκεινων. Και τουτ' αυτο παλιν ο τα προτερα ειπων
εδηλωσε δια ψιλου παραδειγματος. Ὥσπερ γαρ, φησιν, εις σπινθηρα πυρος αν μεν
φυσησηις, εξηψας την φλογα, αν δε πτυσηις, κατεσβεσας, και αμφοτερων συ κυριος
Ἀμφοτερα γαρ, φησιν, εκ του στοματος σου πορευεται· ουτω και επι της εχθρας του
πλησιον· αν μεν πεφυσημενους και απονενοημενους προσενεγκηις λογους, αναπτεις
εκεινου το πυρ, εκκαιεις τους ανθρακας· αν δε προσηνεις και περιεσταλμενους, πριν την
πυραν αρθηναι, κατεσβεσας την οργην απασαν. Μη τοινυν λεγε, οτι Τα και τα επαθον,
τα και τα ηκουσα· παντων γαρ τουτων συ κυριος. Ουτω γαρ ωσπερ σπινθηρα και σβεσαι
και αναψαι, και θυμον εκκαυσαι και καταστειλαι παλιν εν σοι. Ὅταν ιδηις εχθρον, η και
εις νουν λαβηις, οσα μεν ηκουσας και επαθες λυπηρα, παντ' επιλανθανου ταυτα· ει δε
και αναμνησθειης, τωι διαβολωι ταυτα λογιζου. Συλλεγε δε, ει τι σοι χρηστον ειπε
πωποτε, και εποιησε. Καν τηι τουτων ενδιατριβηις μνημηι ταχεως καταλυσεις την εχθραν.
Καν μελληις εγκαλειν και διαλεγεσθαι, προτερον το παθος εκβαλων και τον θυμον
σβεσας, ουτως ευθυνας απαιτει, ουτως ελεγχε, και δυνησηι περιγενεσθαι ραιδιως.
Θυμουμενοι γαρ ουτ' ειπειν, ουτ' ακουσαι ποτε δυνησομεθα τι υγιες· απαλλαγεντες δε
του παθους, ουτ' αυτοι ρημα ποτ' εξοισομεν τραχυ, ουθ' ετερων λεγοντων ουτως
ακουσομεθα. Ου γαρ η των λεγομενων φυσις, ως η της εχθρας προληψις ημας αγριουν
ειωθε. Πολλακις γουν παρα φιλων τας αυτας ακουσαντες λοιδοριας παιζοντων, η και
χαριεντιζομενων, η και παρα παιδιων μικρων, ου μονον ουδεν επαθομεν αηδες, ουδ'
εξηγριωθημεν, αλλα και εγελασαμεν και διεχυθημεν· ου γαρ μετα διεφθαρμενης
ηκουσαμεν γνωμης, ουδε μετα ψυχης θυμωι προκατειλημμενης. Ὥστε και επι των
εχθρων, αν σβεσηις τον θυμον, αν την εχθραν εκβαληις, ουδεν σε των λεγομενων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

λυπησαι δυνησεται.
ηʹ. Και τι λεγω, των λεγομενων; Ουδεν των γινομε54.706 νων, ωσπερουν ουδε
τον μακαριον τουτον· αλλ' ορων τον πολεμιον κατα της αυτου σωτηριας οπλιζομενον,
και παντα δια τουτο κινουντα, ου μονον ουκ ηγριανεν, αλλα και εις πλειονα ηλθε
συμπαθειαν· οσωι μειζονα επεβουλευε, τοσουτωι μαλλον αυτον εδακρυεν. Ἤδει γαρ, ᾔδει
σαφως, οτι ουχ ο πασχων κακως, αλλ' ο ποιων, ουτος εστι δακρυων αξιος και θρηνων,
εαυτον καταβλαπτων. ∆ια τουτο και μακραν προς αυτον συνεθηκεν απολογιαν, και ου
προτερον απεστη, εως και αυτον απολογησασθαι παρεσκευασε μετα δακρυων και
θρηνων. Ἐπειδη γαρ ανυμωξε και πικραν αφηκε φωνην, και μεγα ανωλολυξεν,
ακουσον τι φησι· ∆ικαιος συ υπερ εμε, οτι συ μεν ανταπεδωκας μοι αγαθα, εγω δ'
ανταπεδωκα σοι κακα. Ὁραις πως και της οικειας κακιας καταγινωσκει, και την αρετην
ανυμνει του δικαιου, και μηδενος αναγκαζοντος απολογειται; Ουτω και συ ποιησον.
Ἐπειδαν λαβηις τον εχθρον, μη κατηγορησηις, αλλ' απολογησαι, ινα παρασκευασηις
εκεινον εαυτου κατηγορησαι. Ἂν μεν γαρ ημεις κατηγορωμεν, τραχυνεται· αν δ'
απολογησωμεθα, εντρεπομενος ημων την επιεικειαν, αυτος εαυτου κατηγορησει
λοιπον. Και ουτως ο τε ελεγχος ανυποπτος γινεται, εκεινος τε της πονηριας
απαλλαττεται πασης. Ὅπερ ουν και ενταυθα συνεβη· και κατηγορει μετα πολλης της
σφοδροτητος ο αδικησας, του ηδικημενου σιγωντος. Ουδε γαρ ειπεν απλως, Ειργασω εις
εμε αγαθα, αλλ', Ἀνταπεδωκας μοι αγαθα· τουτεστιν, Ἀντι της επιβουλης, αντι της
σφαγης, αντι των μυριων κακων εκεινων ευεργεσιαις ημας ημειψω μεγαλαις. Ἐγω δ'
ουδ' ουτως εγενομην βελτιων, αλλα και μετα τας ευεργεσιας εκεινας επεμεινα τηι
πονηριαι· και ουδ' ουτω μετεβαλου, αλλα διεμεινας τον σαυτου διατηρων τροπον και
παλιν ημας επιβουλευοντας ευεργετων. Ποσων ουκ αν ειη στεφανων αξιος καθ'
εκαστον των ρηματων τουτων ο ∆αυΐδ; Ει γαρ και το στομα αυτα εφθεγγετο του Σαουλ,
αλλ' η σοφια και η τεχνη του ∆αυιδ εις την εκεινου κατεφυτευσεν αυτα ψυχην. Και
απηγγειλας μοι σημερον, φησιν, α εποιησας μοι αγαθα, ως απεκλεισε με Κυριος σημερον
εις τας χειρας σου, και ουκ απεκτεινας με. Και ετεραν αυτωι μαρτυρει παλιν αρετην, οτι
ευεργετησας ουκ εσιγησεν, ουδ' υπερειδεν, αλλ' ελθων ειπεν, ου προς επιδειξιν τουτο
ποιων, αλλα δειξαι βουλομενος, και δια των εργων αυτων διδαξαι, οτι των κηδομενων
εστι και προνοουντων, ου των επιβουλευοντων και πονηρευομενων. Το γαρ τας ιδιας
ευεργεσιας λεγειν εστιν, οπου το κερδος εχει μεγιστον. Ὅταν γαρ μηδεμιας υποθεσεως
ουσης προσφερηι τις αυτας και ανακηρυττηι, των ονειδιζοντων ουδεν αμεινον
διακεισεται· οταν δε βουλομενος πεισαι τον διεφθαρμενον, και πονηραν περι αυτου
προληψιν εχοντα τουτο ποιηι, κηδεμων εστι και ευεργετης· οπερ ουν και ο ∆αυιδ
εποιησεν, ου της παρ' αυτου δοξης ερων, αλλα τον εῤριζωμενον εν αυτωι θυμον
ανασπασαι βουλομενος. Και δια τουτο γουν αυτον επηινεσεν, οτι και ευεργετησε, και την
ευεργεσιαν ειπεν. Ειτα ζητων αμοιβην, και ουδεμιαν εχων των γεγενημενων ισην
ευρειν, τον Θεον αυτον αυτωι διδωσιν οφειλετην, ουτωσι λεγων· Ὅτι ει ευροι τις τον
εχθρον αυτου εν θλιψει, και εκπεμψει αυτον εν οδωι αγαθηι, και Κυριος ανταποδωι αυτωι
αγαθα, καθως πεποιηκας συ σημερον. Τι γαρ και ειχεν αξιον αποδουναι των ευεργεσιων,
ει και βασιλειαν 54.707 εδωκε, και τας πολεις απασας; Ου γαρ πολεις απλως και
βασιλειαν, αλλα και αυτην αυτωι την ψυχην εχαρισατο ο ∆αυΐδ· ουτος δε ψυχην
αντιδουναι ετεραν ουκ ειχε. ∆ια τουτο αυτον τωι Θεωι παραπεμπει, και ταις εκειθεν
γεραιρει αμοιβαις, τουτον τ' επαινων και παιδευων απαντας, οτι τοτε μειζους ημιν παρα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

του Θεου κεισονται αι αντιδοσεις, οταν μυρια τους εχθρους αγαθα ποιησαντες, τα
εναντια απολαβωμεν. Ειτα φησιν, οτι Ἰδου εγω γινωσκω, οτι βασιλευων βασιλευσεις,
και στησεται η βασιλεια Ἰσραηλ εν χειρι σου. Και νυν ομοσον μοι κατα του Κυριου, ινα
μη εξολοθρευσηις το σπερμα μου οπισω μου, και μη αφανισηις το ονομα μου εκ του οικου
του πατρος μου. Και ποθεν γινωσκεις, ειπε μοι, τουτο; Παρα σοι τα στρατοπεδα, παρα σοι
τα χρηματα, τα οπλα, αι πολεις, οι ιπποι, οι στρατιωται, απασα της βασιλικης
παρασκευης η δυναμις· ουτος δε ερημος και γυμνος, απολις και ανεστιος, αοικος. Ποθεν
ουν ταυτα λεγεις, ειπε μοι; Ἀπ' αυτου μεν ουν του τροπου. Ου γαρ αν ο γυμνος και
αοπλος και ερημος εμου του καθωπλισμενου και τοσαυτην περιβεβλημενου δυναμιν
περιεγενετο, ει μη τον Θεον ειχε μεθ' εαυτου· ο δε τον Θεον εχων μεθ' εαυτου, παντων
εστιν ισχυροτερος. Ειδες οια φιλοσοφει μετα την επιβουλην ο Σαουλ; ειδες πως δυνατον
απασαν αποπτυσαι πονηριαν και μεταβαλεσθαι, και προς το βελτιον επανελθειν;
θʹ. Μη τοινυν καταῤραιθυμωμεν της εαυτων σωτηριας. Καν γαρ προς αυτα
κατενεχθωμεν της κακιας τα βαραθρα, δυνατον εαυτους ανακτησασθαι παλιν, και
γενεσθαι βελτιους, και πασαν αποθεσθαι κακιαν. Ειτα τι φησιν; Ὄμοσον μοι κατα του
Κυριου, ινα μη εξολοθρευσηις το σπερμα μου οπισω μου, και μη αφανισηις το ονομα μου
εκ του οικου του πατρος μου. ∆εησιν ο βασιλευς τωι ιδιωτηι προσαγει, και ικετηριαν
τιθησιν ο το διαδημα περικειμενος, υπερ των παιδων των εαυτου παρακαλων τον
φυγαδα. Και τουτο της του ∆αυιδ αρετης τεκμηριον, το περι των τοιουτων θαῤρησαι τον
εχθρον. Ει δ' ορκον απαιτει, ουκ απιστων τωι τροπωι του ∆αυιδ, αλλ' εννοων οσα εις
αυτον ειργασατο κακα. Ὄμοσον μοι, μη αφανισαι το σπερμα μου οπισω μου. Ἐπιτροπον
τον πολεμιον καταλιμπανει των εαυτου παιδων, και ταις εκεινου χερσιν εντιθησι τα
εκγονα, μονονουχι της δεξιας αυτων λαβομενος δια των ρηματων τουτων, και τον Θεον
μεσιτην εισαγων. Τι ουν ο ∆αυΐδ; Ἆρα καν μικρον ειρωνευσατο προς ταυτα; Ουδαμως·
αλλ' ευθεως επενευσε, και την χαριν εδωκε· και τελευτησαντος του Σαουλ, ου μονον
ουκ απεκτεινεν, αλλα και πλεον, ων ωμολογησε, τοτε παρεσχε. Τον γαρ εκγονον τον
τουτου, χωλον οντα και πεπηρωμενον το σκελος, εις την οικιαν εισηγαγε την εαυτου,
και ομοτραπεζον εποιησε, και της μεγιστης ηξιωσε τιμης· και ουκ ηρυθρια, ουδ'
ενεκαλυπτετο, ουδε την τραπεζαν ενομιζε καταισχυνθηναι την βασιλικην τηι πηρωσει
του παιδος· αλλ' ενεκαλλωπιζετο και ενηβρυνετο μαλλον. Και γαρ εκαστος των
συνδειπνουντων αυτωι, μεγαλην φιλοσοφιας διδασκαλιαν λαμβανων απηιει. Ὁρων γαρ
τον εκγονον του Σαουλ, του τοσαυτα 54.708 κακα εργασαμενου τον ∆αυιδ, τοσαυτης
απολαυοντα παρ' αυτωι τιμης, ει και παντων θηριων αγριωτερος ην, αισχυνομενος και
ερυθριων προς απαντας τους εχθρους εσπενδετο. Καιτοι ει και ετερωθεν αυτωι τροφην
επεταξε, και σιτηρεσιον ωρισε τεταγμενον πολυ, μεγα ην· το δε και εις αυτην αυτον
αγαγειν την τραπεζαν υπερβολην εχει φιλοσοφιας. Ἴστε γαρ δηπου, ως ου σφοδρα
ευπορον εχθρων παιδας φιλειν. Τι λεγω φιλειν; Μη μισειν μεν ουν, μηδ' ελαυνειν.
Πολλοι γουν και τελευτησαντων των εχθρων εις τους παιδας τους εκεινων την προς
εκεινους αφηκαν οργην. Ἀλλ' ουχ ο γενναιος ουτος, αλλα και ζωντα τον πολεμιον
διετηρησε, και απελθοντος εκεινου, την περι εκεινου ευνοιαν εις τους παιδας
ενεδειξατο. Τι της τραπεζης της εκεινου αγιωτερον, ην εχθρου παιδες εκυκλουν, και
εχθρου σφαγεως; τι της ευωχιας εκεινης πνευματικωτερον, εν ηι τοσαυται εβρυον
ευλογιαι; Ἀγγελου μαλλον, η ανθρωπου συγκροτουντος ην. Το γαρ ασπαζεσθαι και
φιλειν τους παιδας του μυριακις αυτον ανελειν επιχειρησαντος, και ουτω την ζωην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

καταλυσαντος, εις εκεινον αυτον τελειν ποιει τον χορον. Τουτο και συ ποιησον,
αγαπητε, και ζωντων και τελευτωντων των εχθρων τους παιδας θεραπευων· ζωντων
μεν, ινα τωι τροπωι τουτωι καταλλαξηις αυτων τους πατερας· απελθοντων δε τους παιδας
θεραπευων, ινα παρα του Θεου πολλην επισπασηι την ευνοιαν, και μυριους αναδησηι
στεφανους, και μυριας δεξηι παρα παντων ευχας, ουχι των ευ πασχοντων μονον, αλλα
και των ορωντων. Τουτο σοι κατ' εκεινην προστησεται την ημεραν, και μεγαλοι
συνηγοροι σου ει ευεργετηθεντες εχθροι κατα τον καιρον της κρισεως εσονται, και
πολλα διαλυσηι των αμαρτηματων, και απαιτησεις τον μισθον. Καν μυρια
πεπλημμεληκως ηις, την ευχην εκεινην προτεινομενος την λεγουσαν, Ἄφετε τοις
εχθροις υμων, και ο Πατηρ υμων αφησει υμιν τα παραπτωματα υμων, μετα πολλης της
παῤρησιας την αφεσιν ληψηι των ημαρτημενων απαντων, και ενταυθα δε μετα χρηστης
βιωσηι της ελπιδος, και παντας εξεις ευνοικως προς σε διακειμενους. Οι γαρ ορωντες οτι
τους εχθρους και τους εκεινων παιδας ουτω φιλεις, πως ουχ αιρησονται φιλοι γενεσθαι
και επιτηδειοι, και πανθ' υπερ σου και ποιησαι και παθειν; Ὅταν ουν τοσαυτης μεν παρα
του Θεου της ευνοιας απολαυηις, ουτω δε παντας εχηις ταγαθα σοι συνευχομενους
απαντα, τινος αισθησηι λυπηρου, τινων δ' ου βιωσεις μακαριωτερον βιον; Ταυτα μη
ενταυθα θαυμαζωμεν μονον, αλλα και εξελθοντες φυλαττωμεν, και περιελθοντες, και
διερευνησαμενοι τους εχθρους εκαστος τους εαυτου, καταλλαξωμεν ημιν εαυτοις, και
φιλους ποιησωμεν γνησιους. Καν απολογησασθαι δεηι, και συγγνωμην αιτησαι παρ'
εκεινων, μη παραιτωμεθα, καν αυτοι ωμεν ηδικημενοι. Ουτω μειζων ημιν ο μισθος,
ουτω πλειων η παῤρησια, ουτω της βασιλειας των ουρανων επιτευξομεθα παντως,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27


