Ad Theodorum lapsum i
Προς Θεοδωρον εκπεσοντα και περι μετανοιας λογος αʹ.
1 «Τις δωσει τηι κεφαληι μου υδωρ και τοις βλεφαροις μου πηγην δακρυων;»
Ευκαιρον καμοι νυν ειπειν και πολλωι μαλλον η τωι προφητηι τοτε εκεινωι. Ει γαρ και
μη πολεις πολλας μηδε ολοκληρα εθνη μελλοιμι πενθειν, αλλα πολλων τοιουτων
εθνων ψυχην ανταξιαν, μαλλον δε και τιμιωτεραν. Και γαρ ει «κρειττων εις το
θελημα του θεου ποιων η μυριοι παρανομοι», κρειττων αρα και συ προτερον ησθα
των μυριαδων των Ἰουδαικων, ωστε ουδεις αν μοι μεμψαιτο νυν, ει και θρηνους
των εν τωι προφητηι κειμενων πλειονας αναγραψαιμι και σφοδροτερους επιδειξαιμι
οδυρμους. Ου γαρ πολεως πενθω κατασκαφην, ουδε παρανομων αιχμαλωσιαν
ανδρων, αλλα ψυχης ερημωσιν ιερας και ναου χριστοφορου καθαιρεσιν και
αφανισμον. Τον γαρ κοσμον της διανοιας της σης, ον κατεφλεξεν ο διαβολος νυν, ει
τις οτε ελαμπεν ᾔδει καλως, ουκ αν εστεναξεν, τους θρηνους επερχομενος του
προφητου, και ακουων οτι χειρες βαρβαρικαι και τα αγια των αγιων εμολυναν και
πυρ επαφεισαι παντα κατεκαυσαν, τα Χερουβιμ την τε κιβωτον, το ιλαστηριον, τας
πλακας τας λιθινας, την σταμνον την χρυσην. Αυτη γαρ, αυτη η συμφορα τοσουτωι
πικροτερα εκεινης οσωι και πολλωι τιμιωτερα εκεινων συμβολα εις την σην
εναπεκειτο ψυχην· ουτος αγιωτερος εκεινου ο ναος· ουδε γαρ χρυσωι και αργυρωι
αλλα τηι του Πνευματος απεστιλβε χαριτι και αντι των Χερουβιμ και της κιβωτου
τον Χριστον και τον τουτου Πατερα και τον Παρακλητον ειχεν ιδρυμενον εν εαυτωι.
Ἀλλα νυν ουκετι, αλλ' ερημος μεν και γυμνος του καλλους εκεινου και της
ευπρεπειας εστιν, τον θειον και αρρητον αποκοσμηθεις κοσμον, ερημος δε
ασφαλειας απασης και φυλακης. Και ουτε θυρα, ουτε μοχλος, αλλα πασιν ανεωικται
τοις ψυχοφθοροις και αισχροις λογισμοις· καν ο της αλαζονειας, καν ο της πορνειας,
καν ο της φιλαργυριας, καν οι τουτων μιαρωτεροι βουληθωσιν επεισελθειν ο
κολυσων ουδεις· προτερον δε, καθαπερ ο ουρανος τουτοις εστιν αβατος απασιν,
ουτω και η καθαροτης της διανοιας της σης. Και ταχα απιστα δοξω τισιν λεγειν τοις
νυν την ερημωσιν και την καταστροφην ορωσιν την σην· δια γαρ τουτο κοπτομαι
και πενθω, και τουτο ποιων ου παυσομαι, εως αν σε παλιν επι της προτερας ιδω
φαιδροτητος. Ει γαρ και τοις ανθρωποις αδυνατον ειναι δοκει τουτο, αλλα τωι θεωι
παντα δυνατα. Αυτος γαρ εστιν «ο εγειρων απο της γης πτωχον, και απο κοπριας
ανυψων πενητα, του καθισαι αυτον μετα αρχοντων, μετα αρχοντων λαου αυτου».
Αυτος εστιν «ο κατοικιζων στειραν εν οικωι, μητερα επι τεκνοις ευφραινομενην».
Μη τοινυν απογνωις της αριστης μεταβολης. Ει γαρ ο διαβολος τοσουτον ισχυσεν, ως
απο της κορυφης εκεινης και του υψους της αρετης εις εσχατον σε κακιας
κατενεγκειν, πολλωι μαλλον ο θεος ισχυσει προς εκεινην σε παλιν ανελκυσαι την
παρρησιαν· και ου τοιουτον μονον αλλα και πολλωι μακαριωτερον εργασασθαι του
προτερον. Μονον μη καταπεσηις, μηδε τας χρηστας εκκοψηις ελπιδας, μηδε παθηις τα
των ασεβων. Ου γαρ το των αμαρτηματων πληθος εις απογνωσιν εμβαλλειν ειωθεν,
αλλα το ψυχην εχειν ασεβη. ∆ια τουτο ο Σολομων ουχ απλως ειρηκεν οτι «πας τις
ελθων εις βαθος κακων καταφρονει» αλλα «ο ασεβης» μονος. Ἐκεινων γαρ μονων
τουτο το παθος εστιν, επειδαν εις το βαθος ελθωσιν των κακων. Και τουτ' εστιν οπερ
αυτους ουκ αφιησιν αναβλεψαι και επανελθειν οθεν εξεπεσον. Ὁ γαρ μιαρος ουτος
λογισμος, καθαπερ τις κυφων, επικειμενος επι τον αυχενα της ψυχης και κατω
νευειν καταναγκαζων αυτην, κωλυει προς τον ∆εσποτην αναβλεψαι τον αυτης.
Ἀνδρος δε γενναιου εστιν και θαυμαστου συντριψαι τουτο το ξυλον και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

επιθεντα αυτωι δημιον αποκρουσασθαι και τα του προφητου φθεγξασθαι ρηματα·
«Ὡς οφθαλμοι παιδισκης εις χειρας της κυριας αυτης, ουτως οι οφθαλμοι ημων προς
Κυριον τον θεον ημων εως ου οικτιρησαι ημας. Ἐλεησον ημας, Κυριε, ελεησον ημας
οτι επι πολυ επλησθημεν εξουδενωσεως.» Θεια αληθως ταυτα παιδευματα και της
ανωτατω φιλοσοφιας δογματα· «Ἐνεπλησθημεν, φησιν, εξουδενωσεως» και μυρια
υπεστημεν χαλεπα· αλλ' ομως του προς τον θεον αναβλεπειν ουκ αποστησομεθα,
ουδε πριν η λαβειν την αιτησιν παυσομεθα αιτουντες αυτον. Τουτο γαρ γενναιας
ψυχης μη καταπιπτειν μηδ' απαγορευειν προς το πληθος των κατεχοντων δεινων
μηδε πολλακις αιτουντας και αποτυγχανοντας αναχωρειν, αλλ' επιμενειν «εως ου
οικτιρησαι ημας».
2 ∆ια γαρ τουτο ο διαβολος ημας εις τους της απογνωσεως εμβαλλει
λογισμους, ινα εκκοψηι την ελπιδα την προς τον θεον, την αγκυραν την ασφαλη, την
υποθεσιν της ημετερας ζωης, την χειραγωγον της προς τον ουρανον αναφερουσης
οδου, την σωτηριαν των απολλυμενων ψυχων. «Τηι γαρ ελπιδι, φησιν, εσωθημεν.»
Αυτη γαρ, αυτη, καθαπερ τις χρυση σειρα των ουρανων εξαρτηθεισα, τας ημετερας
διαβασταζει ψυχας, κατα μικρον προς το υψος εκεινο ανελκουσα τους σφοδρα
εχομενους αυτης, και του κλυδωνος ημας των βιωτικων υπεραιρουσα κακων. Ἂν
ουν τις μεταξυ μαλακι σθεις αφηι την αγκυραν ταυτην την ιεραν, κατεπεσε τε ευθεως
και απεπνιγη, εις την αβυσσον της κακιας ελθων. Ἅπερ ειδως ο πονηρος, επειδαν
ημας αυτους τωι των πονηρων πραξεων βαρυνομενους συνειδοτι αισθηται, επελθων
και αυτος τον απο της απογνωσεως λογισμον οντα μολυβδου βαρυτερον επιτιθησιν·
καν αυτον παραδεξωμεθα, αναγκη λοιπον κατασπασθεντας ευθεως τωι βαρει, και της
σειρας απορραγεντας εκεινης, κατελθειν εις το βαθος των κακων, ενθα και αυτος
γεγονας νυν. Του μεν πραου και ταπεινου ∆εσποτου τα προσταγματα αφεις, του δε
ωμου και ασπονδου τυραννου της ημετερας σωτηριας εχθρου τα επιταγματα
εξανυων απαντα, και τον χρηστον διαρρηξας ζυγον, και το φορτιον απορριψας το
ελαφρον, και τους σιδηρους αντ' εκεινων κλοιους περιθεις, ετι και τον μυλον
εξηρτησας τον ονικον του τραχηλου του σου. Που ουν στησηι λοιπον την αθλιαν
καταποντιζων ψυχην, του κατω φερεσθαι διηνεκως τοιαυτην σαυτωι την αναγκην
επιθεις; Ἡ μεν ουν την μιαν δραχμην ευρουσα γυνη, τας γειτονας εκαλει της
ευφροσυνης κοινωνους, «Συγχαρητε μοι» λεγουσα· εγω δε τους φιλους απαντας
τους τε εμους και τους σους επι τοις εναντιοις παρακαλεσω νυν, ου «Συγχαρητε μοι»
λεγων, αλλα «Συμπενθησατε, και θρηνον αναλαβεσθε τον αυτον, και γοερον συν
ημιν ανακραξατε μελος. Ζημια γαρ ημας εσχατη κατειληφεν, ουχ οτι χρυσου
ταλαντα τοσα και τοσα της εμης εξεπεσεν χειρος, ουδ' οτι λιθων τιμιων πολυς
αριθμος, αλλ' οτι τουτων απαντων ο τιμιωτερος συμπλεων ημιν την θαλατταν
ταυτην την μεγαλην και ευρυχωρον, ουκ οιδα πως, εξολισθησας, εις αυτον της
απωλειας τον πυθμενα κατεπεσεν.»
3 Ει δε τινες με του θρηνειν απαγειν πειρωνται, τα του προφητου προς
αυτους φθεγξομαι λεγων· «Ἄφετε με, πικρως κλαυσομαι· μη κατισχυσητε
παρακαλειν με.» Ου γαρ τοιουτον πενθος πενθω νυν ως και καταγνωσιν φερειν ημιν
την αμετριαν των οδυρμων, αλλ' υπερ ου, καν ει Παυλος, καν ει Πετρος ην, ουκ αν
ηισχυνθησαν κλαιοντες και πενθουντες και θρηνουντες και πασαν παρακλησιν
διωθουμενοι. Τοις μεν γαρ τον κοινον τουτον θανατον οδυρομενοις εικοτως αν τις
εγκαλεσειεν μικροψυχιαν πολλην· οταν δε αντι σωματος ψυχη προκεηται νεκρα,
μυριας εχουσα τας ωτειλας, και εν αυτηι τηι νεκροτητι την ευφυΐαν αυτης
εμφαινουσα την προτεραν και την ευεξιαν και το καλλος το αποσβεσθεν, τις ουτως
ωμος και ασυμπαθης, ως αντι θρηνων και οδυρμων παραμυθητικους λογους
προσαγαγειν. Ὥσπερ γαρ εκει το μη πενθειν φιλοσοφιας εστιν, ουτως ενταυθα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

πενθειν. Ὁ προς τον ουρανον φθασας, ο της του βιου ματαιοτητος καταγελων, ο τα
καλλη των σωματον ως τα εν λιθοις ορων, ο χρυσου μεν ως πηλου, τρυφης δε
απασης ως βορβορου καταφρονων, ουτος ημιν εξαιφνης πυρετωι κατασχεθεις
επιθυμιας ατοπου, και την υγιειαν και την ανδρειαν και την ωραν απασαν
διεφθειρεν, και δουλος γεγονεν των ηδονων. Τουτον ουν ου δακρυσομεν, ειπε μοι,
και κοψομεθα, εως αν αναστησωμεν παλιν αυτον; Και που ταυτα ανθρωπινης ψυχης;
Της μεν γαρ του σωματος νεκρωσεως την λυσιν ουκ εστιν ενταυθα ευρειν, και ομως
ουδε τουτο τους πενθουντας των θρηνων αφιστησιν· ψυχης δε νεκρωσιν ενταυθα
μονον εστιν αφανισαι δυνατον· «Ἐν γαρ τωι ᾅδηι, φησιν, τις εξομολογησεται σοι;»
Πως ουν ου πολλης βλακειας εστιν τους μεν τον του σωματος πενθουντας θανατον
ουτως σφοδρως τουτο ποιειν, και ταυτα ειδοτας οτι ουκ αναστησουσι τον κειμενον
τοις οδυρμοις· ημας δε μηδεν τοιουτον επιδεικνυσθαι, και ταυτα επισταμενους οτι
πολλακις εστιν ελπις την απολωλυιαν ψυχην εις την προτεραν επαναγαγειν ζωην;
Πολλοι γαρ και νυν και επι των προγονων των ημετερων εκ της ορθης
παρατραπεντες ατραπου και εκ της εστενοχωρημενης κατακρημνισθεντες εισοδου,
ουτω διανεστησαν παλιν, ως αποκρυψαι τοις δευτεροις τα προτερα, και το βραβειον
λαβειν και τον στεφανον αναδησασθαι, και μετα των νικωντων ανακηρυχθηναι, και
εις τον των αγιων αριθμηθηναι χορον. Ἕως μεν γαρ εν τηι καμινωι τις εστηκεν των
ηδονων, καν μυρια τοιαυτα υποδειγματα εχηι, αδυνατον αυτωι το πραγμα ειναι δοκει·
εαν δε αρχην βραχειαν μονον λαβηι της εκειθεν εξοδου, προιων αει το μεν
σφοδροτερον του πυρος κατοπιν αφιησιν, τα δε εμπροσθεν και προ των ποδων
δροσου και πολλης γεμοντα της ευκολιας οψεται· μονον μη απογνωμεν, μηδε
απαγορευσωμεν την επανοδον· ο γαρ τουτο παθων, καν μυριαν ισχυν και προθυμιαν
κεκτημενος ηι, ματην κεκτηται. Την γαρ θυραν απαξ αποκλεισας εαυτωι της
μετανοιας, και της εις το σταδιον εισοδον αποτειχισας, πως δυνησεται εξω μενων η
μικρον η μεγα εργασασθαι αγαθον; ∆ια τουτο παντα μηχαναται ο πονηρος, ινα
τουτον εν ημιν φυτευσηι τον λογισμον· ουκ ετι γαρ αυτωι ιδρωτων δεησει και πονων
προς την ημετεραν αντιστασιν· πως γαρ; των κειμενων και πεπτωκοτων και
ανταιρειν ουκ εθελοντων αυτωι. Ὁ μεν γαρ τουτον δυνηθεις διαλυσαι τον δεσμον,
και την ισχυν ανακτησεται την αυτου, και εις εσχατας ου παυσεται αυτωι παλαιων
αναπνοας, καν μυρια πεσηι πτωματα, αναστησεται παλιν, και συγκοψει τον εχθρον· ο
δε τοις της απογνωσεως δεθεις λογισμοις και την ισχυν παραλυσας την αυτου, πως
δυνησεται περιγενεσθαι και αντιστηναι, εξ εναντιας φυγων;
4 Και μη μοι τους ολιγα ημαρτηκοτας ειπηις, αλλ' εστω τις πασης κακιας
αναμεστος, και παντα πραττετω τα αποκλειοντα της βασιλειας αυτον, και ουτος μη
των εξ αρχης απιστων, αλλα των πιστων, και ευηρεστηκοτων θεωι προτερον ων,
υστερον γενεσθω πορνος, μοιχος, μαλακος, αρσενοκοιτης, κλεπτης, μεθυσος,
λοιδορος, και τα αλλα παντα τα τουτοις ομοια· ουδε γαρ τουτον εγω αποδεξομαι
απογινωσκοντα εαυτου, καν εις εσχατον γηρας ελασηι μετα της αφατου και
τηλικαυτης κακιας. Ει μεν γαρ παθος ην η οργη του θεου, καλως αν τις απεγνω ως
ου δυναμενος λοιπον σβεσαι την φλογα ην δια των τοσουτων ανηψεν κακων· επειδη
δε απαθες το θειον εστι, καν κολαζηι, καν τιμωρηται, ου μετ' οργης τουτο ποιει, αλλα
μετα φιλανθρωπιας και κηδεμονιας πολλης, σφοδρα θαρρειν χρη και πεποιθεναι τηι
της μετανοιας δυναμει, Και γαρ και τοις εις αυτον ημαρτηκοσιν ου δι' εαυτον ειωθεν
επεξερχεσθαι· ουδεμια γαρ εις την φυσιν εκεινην διαβαινει βλαβη· αλλα προς το
συμφερον ημιν σκοπων, και υπερ του μη χειρονα γενεσθαι την διαστροφην την
ημετεραν, μελετωντων αυτου καταφρονειν και υπεροραν. Καθαπερ γαρ και ο του
φωτος εκτος ποιων εαυτον, εκεινο μεν εζημιωσεν ουδεν, εαυτον δε τα μεγιστα, εν
σκοτει κατακλεισθεις, ουτω και ο της παναλκους εκεινης δυναμεως καταφρονειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εθισθεις, εκεινην μεν ουδεν, εαυτον δε την εσχατην εβλαψεν βλαβην. Και δια τουτο
ο θεος τας τιμωριας και απειλει και επαγει πολλακις, ουχ ως εαυτον εκδικων, αλλ'
ημας ελκων προς εαυτον. Και γαρ και ιατρος επι ταις των παραπαιοντων υβρεσιν
ουκ αλγει μεν ουδε δακνεται, ομως δε παντα πραττει και πραγματευεται υπερ του
παυσαι τοιαυτα ασχημονουντας εκεινους, ου τα εαυτου σκοπων, αλλα την εκεινων
ωφελειαν· καν επιδειξωνται μικρον τι σωφροσυνης τε και νηψεως χαιρει τε και
ευφραινεται και πολλωι σφοδροτερον τα φαρμακα επιτιθησιν ουχ υπερ των
προτερων αυτους αμυνομενος, αλλα την ωφελειαν ταυτην αυξησαι θελων, και προς
την καθαραν υγιειαν επαναγαγειν· ουτω και ο θεος, οταν εις την εσχατην μανιαν
εκπεσωμεν, ουκ αμυνομενος υπερ των προτερων, αλλ' απαλλαξαι της νοσου
βουλομενος, απαντα και λεγει και ποιει· και τουτο ικανον μεν και απο των ορθων
λογισμων συνιδειν.
5 Ει δε τις ημιν αμφισβητοιη τουτων ενεκεν, και απο των θειων ταυτα
πιστωσομεθα λογιων. Τις γαρ, ειπε μοι, του Βαβυλωνιων βασιλεως γεγονεν
μιαρωτερον, ος τοσαυτην της του θεου δυναμεως πειραν λαβων, ως τον προφητην
προσκυνησαι τον αυτου και κελευσαι αυτωι μαναα σπεισαι και θυμιαμα, παλιν εις
τον προτερον εξηνεχθη τυφον, και τους μη προτιμησαντας αυτον του θεου
δεδεμενους εις την καμινον ενεβαλεν. Ἀλλ' ομως τον ουτως ωμον και ασεβη και
θηριον μαλλον η ανθρωπον εις μετανοιαν προσκαλειται και διδωσιν αυτωι και
ετερας του μεταβαλεσθαι αφορμας, πρωτον μεν αυτο το εν τηι καμινωι θαυμα
γεγονος, μετα δε εκεινο την οψιν μεν ην ειδεν ο βασιλευς, ηρμηνευσεν δε ο ∆ανιηλ,
ικανην και λιθινην καμψαι ψυχην· και προς τουτοις, μετα την εκ των πραγματων
παραινεσιν, και αυτος ο προφητης συνεβουλευε λεγων· «∆ια τουτο, βασιλευ, η
βουλη μου αρεσατω σοι· τας αμαρτιας σου εν ελεημοσυναις λυτρωσαι, και τας
ανομιας σου εν οικτιρμοις πενητων· ισως εσται μακροθυμια τοις παραπτωμασιν
σου.» Τι λεγεις, ω σοφε και μακαριε; Ἔστιν μετα την τοσαυτην αποπτωσιν παλιν
επανοδος; εστιν μετα την τοσαυτην νοσον παλιν υγιεια; εστιν μετα την τοσαυτην
μανιαν παλιν ελπις σωφροσυνης; Πασης εαυτον προλαβων απολογιας απεστερησεν
ο βασιλευς, πρωτον μεν αγνοησας τον ποιησαντα αυτον και εις την τιμην αγαγοντα
εκεινην, καιτοι της δυναμεως αυτου και προνοιας τεκμηρια διηγεισθαι εχων, και επ'
αυτου, και επι των προγονων αυτου γεγενημενα πολλα· μετα δε τουτο παλιν της
σοφιας αυτου και της προγνωσεως εναργη σημεια λαβων, και μαγικην και
αστρονομιαν και πασαν της διαβολικης μαγγανειας την σκηνην ανατραπεισαν ιδων,
χαλεπωτερα των προτερων επεδειξατο. α γαρ οι σοφοι μαγοι Γαζαρηνοι διασαφησαι
ουκ ισχυσαν, αλλ' ωμολογουν μειζονα η κατα ανθρωπινην ειναι διανοιαν, ταυτα
παιδιον αιχμαλωτον επιλυσασθαι ποιησας αυτωι, ουτως αυτον επηγαγετο εκεινωι τωι
θαυματι, ως μη μονον αυτον πιστευσαι, αλλα και τηι οικουμενηι πασηι του δογματος
τουτου γενεσθαι κηρυκα και διδασκαλον σαφη· ωστε ει και πριν η σημειον τοιουτον
λαβειν, ασυγγνωστος ην αγνοων τον θεον, πολλωι μαλλον μετ' εκεινο το τερας και
την ομολογιαν αυτου και την διδασκαλιαν την εις ετερους γεγενημενην. Ουτε γαρ
αν μη πιστευσας καλως οτι μονος εστιν ο θεος αληθης τοσαυτην εις τον αυτου
θεραποντα τιμην επεδειξατο, και τοιαυτα τοις αλλοις ενομοθετησεν. Ἀλλ' ομως μετα
την τοιαυτην ομολογιαν εις ειδωλολατριαν παλιν εξεπεσεν, και ο πεσων επι
προσωπον και τον του θεου προσκυνησας δουλον, εις τοσουτον ουτος εξεβακχευθη
μανιας, ωστε τους του θεου δουλους μη προσκυνουντας αυτον εις καμινον εμβαλειν.
Τι ουν; Μετηλθεν τον αποστατην ως μετελθειν εδει; Μειζονα μεν ουν αυτωι
τεκμηρια της οικειας παρεσχεν δυναμεως, μετα την τοσαυτην απονοιαν ελκων επι
τα προτερον παλιν αυτον. Και το δη θαυμαστοτερον· ινα γαρ μη διαπιστηται δια την
υπερβολην των θαυματων τα γινομενα, ουκ εν αλλωι τινι το σημειον εποιησεν, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επι της καμινου, ην εξανηψεν αυτος κατα των οσιων παιδων, ους εδησεν και
ενεβαλεν. Ἦν μεν ουν και το σβεσαι την φλογα θαυμαστον και παραδοξον· ο δε
φιλανθρωπος υπερ του μειζονα ενθειναι φοβον, και πλειονα ποιησαι την εκπληξιν,
και πασαν αυτου λυσαι την πωρωσιν, το τουτου μειζον εποιησεν και παραδοξοτερον.
Ἀφεις γαρ αυτην εκκαυθηναι τοσουτον οσον αυτος ηθελησεν εκεινος, ουτω την
οικειαν ενδεικνυται δυναμιν, ου καταλυων τα μηχανηματα των εχθρων, αλλ'
εστωτα ακυρα ποιων. Ἵνα δε μη τις αυτους ιδων περιγεγονοτας της φλογος
φαντασμα ειναι νομισηι, συνεχωρησεν καυθηναι τους εμβαλοντας αυτους, δεικνυς
οτι πυρ μεν ην αληθως το ορωμενον· ου γαρ αν ναφθαν και πισσαν και κληματιδας
και τοσαυτα κατεφαγεν σωματα· της δε αυτου προσταγης ισχυροτερον ουδεν, αλλ'
επεται μεν των απαντων η φυσις τωι εκ του μη οντος αυτην εις το ειναι
παραγαγοντι· οπερ ουν και τοτε εδεικνυ. Τα γαρ σωματα η φλοξ απολαβουσα
φθαρτα, καθαπερ αφθαρτων απεσχετο και σωαν την παρακαταθηκην απεδωκεν, και
μετα πολλης της λαμπροτητος. Ὥσπερ γαρ εκ βασιλειων τινων βασιλεις, ουτως απο
της καμινου προηιεσαν οι παιδες εκεινοι, ουδενος εις τον βασιλεα ανεχομενου
λοιπον οραν, αλλα παντων απ' εκεινου τους οφθαλμους μεταθεντων επι την
παραδοξον θεωριαν, και ουτε το διαδημα, ουτε η αλουργις, ουτε αλλο τι της
φαντασιας της βασιλικης, ουτω τους οχλους επεστρεφεν, ως η θεα των παιδων
εκεινων, εγχρονισαντων μεν το πυρι, ουτω δε εξελθοντων εκειθεν ως τους εν
ονειρωι τουτο παθοντας εικος ην. Και γαρ ο παντων ευθραυστοτερον ην των εν ημιν,
η των τριχων φυσις, τουτο αδαμαντος ισχυροτερον εκρατει της παμφαγου φλογος.
6 Και ου τουτο μονον ην το θαυμαστον, οτι εις μεσον αποληφθεντες επαθον
ουδεν, αλλ' οτι και δια των υμνων φθεγγομενοι δια παντος· ισασιν δε παντες οσοι
τοις καιομενοις παραγεγονασιν, ως εως μεν αν εχωσιν μεμυκοτα τα χειλη, βραχυ
γουν αντεχουσι προς τον εμπρησμον· ει συμβαιη δε διαραι το στομα αυτους, ευθεως
αφιπταται του σωματος η ψυχη. Ἀλλ' ομως τοσουτων γενομενων θαυματων, και
παντων καταπλαγεντων, και των παροντων και θεωμενων και των αποντων και δια
γραμματων τουτο μεμαθηκοτων, ο τους αλλους διδαξας βασιλευς αδιορθωτος
εμενεν και παλιν επι την προτεραν επανεισι κακιαν. Και ουδε ουτως αυτον
εκολασεν, αλλ' εμακροθυμησεν ετι· και δι' ονειρατος και δια του προφητου
συμβουλευων αυτωι. Ἐπειδη δε ουδεν ουδενι τουτων βελτιων εγινετο, τοτε επαγει
την τιμωριαν αυτωι λοιπον, ουχ υπερ των ηδη γεγονοτων αμυνομενος, αλλα τα
μελλοντα εκκοπτων δεινα, και την εις το εμπροσθεν αναστελλων κακιαν, και ουδε
τουτο εις τελος, αλλ' εν ολιγοις αυτον παιδευσας ετεσιν τηι προτεραι παλιν απεδωκεν
τιμηι, ζημιωθεντα μεν απο της κολασεως ουδεν, κερδαναντα δε το παντων μεγιστον
των αγαθων, το στερρως της εις τον Χριστον εχεσθαι πιστεως και μεταγνωναι επι
τοις προτερον ημαρτημενοις αυτωι. Τοιαυτη γαρ η του θεου φιλανθρωπια· ουδεποτε
μετανοιαν γινομενην ειλικρινως αποστρεφεται, αλλα καν προς αυτο τις ελασηι της
κακιας το περας, κακειθεν υποστρεψαι παλιν εληται προς την της αρετης οδον, και
δεχεται και προσιεται τουτον, και παντα ποιει ωστε αυτον εις την προτεραν
καταστασιν επαναγαγειν. Και το πολλωι τουτου φιλανθρωποτερον· καν γαρ μη
πασαν τις επιδειξηται την μετανοιαν, ουδε την βραχειαν και προς ολιγον
γεγενημενην παραπεμπεται, αλλα και ταυτης πολυν τιθησι τον μισθον· και τουτο
δηλον εξ ων Ἠσαιας ο προφητης περι του των Ἰουδαιων λαου ουτωσι πως φησιν·
«∆ι' αμαρτιαν βραχυ τι ελυπησα αυτον και επαταξα αυτον και απεστρεψα το
προσωπον μου απ' αυτου, και ελυπηθη και επορευθη στυγνος, και ιασαμην αυτον και
παρε καλεσα αυτον.» Και μαρτυρησειεν αν ημιν και ο ασεβεστατος βασιλευς εκεινος,
ο γεγονως μεν εκδοτος τοις αμαρτημασιν υπο της γυναικος, επειδη δε μονον
επενθησεν και σακκον περιεβαλετο και κατεγνω των πλημμεληθεντων αυτωι, ουτως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

επεσπασατο του θεου τον ελεον, ως παντων αυτον απαλλαξαι των επηρτημενων
κακων. Ειπε γαρ, φησιν, ο θεος τωι Ἠλιαι· «Ἑορακας πως κατενυγη Ἀχααβ απο
προσωπου μου, ανθ' ων οτι εκλαυσεν απο προσωπου μου, ουκ επαξω την κακιαν εν
ταις ημεραις αυτου.» Και μετα τουτον παλιν ο Μανασσης παντας τηι μανιαι
παρελασας και τηι τυραννιδι, και την νομικην ανατρεψας λατρειαν, και τον ναον
αποπλησας των ειδωλων, και την πλανην ποιησας ανθειν, και παντων των
εμπροσθεν γενομενος ασεβεστερος, επειδη μετενοησεν υστερον, εις τους του θεου
κατεταττετο φιλους. Ει δε εις το μεγεθος απιδων των οικειων ανομιων, απεγνω την
επανοδον και την μεταβολην, παντων αν εξεπεσεν ων μετα ταυτα επετυχεν· νυν δε
αντι της υπερβολης των ημαρτημενων αυτωι, εις το απειρον της ευσπλαγχνιας ιδων
του θεου και τα δεσμα διαρρηξας του διαβολου και διανεστη και διηγωνισατο και
τον δρομον ετελεσε τον καλον. Ου μονον δε δια των εις τουτους γεγενημενων, αλλα
και δια των του προφητου ρηματων εκκοπτει τους της απογνωσεως λογισμους ο
θεος, ουτωσι λεγων· «Σημερον εαν της φωνης αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας
καρδιας υμων ως εν τωι παραπικρασμωι.» Το δε σημερον εν παντι τωι βιωι λεγεσθαι
δυνατον, και προς αυτωι γε, ει βουλει, τωι γηραι· ου γαρ χρονου ποσοτητι αλλα
διαθεσει ψυχης μετανοια κρινεται. Και γαρ οι Νινευιται ου πολλων εδεηθησαν
ημερων, ωστε εξαλειψαι την αμαρτιαν εκεινην, αλλ' ισχυσε βραχυς τις ημερας
καιρος απασαν αφανισαι την ανομιαν αυτων· και ο ληιστης δε ουκ εν χρονωι μακρωι
την εις τον παραδεισον εισοδον ηνυσεν, αλλ' οσην αν τις αναλωσειεν ωραν ρημα
φθεγγομενος εν, εν τοσαυτηι ροπηι τα εν παντι τωι βιωι ημαρτημενα απολυσαμενος
και προ των αποστολων το της ευδοκιμησεως βραβειον ελαμβανεν. Ὁρωμεν δε και
τους μαρτυρας, ουκ εν πολλοις ετεσιν, αλλ' εν ημεραις ολιγαις, πολλακις δε και εν
μιαι μονηι τους λαμπρους επιτιθεμενους στεφανους.
7 Ὥστε προθυμιας ημιν χρεια πανταχου και πολλης προαιρεσεως· καν ουτω
το συνειδος παρασκευασωμεν, ωστε μετα τοσαυτης σφοδροτητος και την προτεραν
μισησαι κακιαν, και την εναντιαν ελεσθαι οδον, μεθ' οσης ο θεος βουλεται και
απαιτει, ουδεν απο των χρονων ελαττον εξομεν· πολλοι γουν εσχατοι γενομενοι
τους πρωτους ουτως υπερηκοντισαν. Ουδε γαρ το πεσειν χαλεπον, αλλα το πεσοντα
κεισθαι και μη ανιστασθαι, αλλ' εθελοκακουντα και βλακευοντα τοις της
απογνωσεως λογοις την της προαιρεσεως αποκρυπτειν ασθενειαν. Προς ους και ο
προφητης διαπυρουμενος ελεγεν· «Μη ο πιπτων ουκ ανισταται, η ο αποστρεφων ουκ
επιστρεφει;» Ει δε τινας των μετα το πιστευσαι παλιν εκπεσοντων ζητοιης παρ'
ημων, και ταυτα μεν υπερ τουτων ειρηται· ο γαρ πεσων των εστωτων προτερον ην,
ου των κειμενων· πως γαρ αν ο τοιουτος πεσοι; ειρησεται δε και ετερα, τα μεν δια
παραβολων, τα δε δια σαφεστερων πραξεων τε και λογων. Και γαρ το προβατον
εκεινο, το των εννενηκοντα και εννεα αποσχισθεν, ειτα παλιν υπο του καλου
ποιμενος επαναχθεν, ουδεν ετερον ημιν η την των πιστων δεικνυσιν εκπτωσιν τε
και επανοδον· προβατον γαρ ην, και αυτο, ουχ ετερας ποιμνης τινος, αλλα του των
λοιπων αριθμου, και υπο τωι αυτωι ποιμενι προτερον ενεμετο, και επλανηθη πλανην
ου την τυχουσαν, αλλα επι τα ορη και τας ναπας, τουτ' εστι μακραν τινα οδον και
πολλωι της ευθειας απεχουσαν. Ἆρ' ουν ειασεν αυτο πλανηθεν απολεσθαι; Ουδαμως,
αλλ' επανηγαγεν ουκ ελασας, ουδε μαστιξας, αλλ' επι των ωμων αναλαβων.
Καθαπερ γαρ οι των ιατρων αριστοι τους νοσουντας νοσον μακραν μετα πολλης της
θεραπειας επι την υγιειαν επαναγουσιν, ου μονον κατα τον της ιατρειας νομον
αυτους θεραπευοντες, αλλ' εστιν οπου και χαριζομενοι· ουτω και ο θεος τους
σφοδρα διαφθαρεντας ου μετα πολλης αγει της σφοδροτητος επι την αρετην, αλλ'
ηρεμα και κατα μικρον και διαβασταζων πανταχου, ωστε μη πλεον γενεσθαι το
σχισμα, μηδε μακροτεραν την πλανην. Ουχ αυτη δε μονον ημιν η παραβολη τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ηινιξατο, αλλα και η του παιδος του ασωτου. Και γαρ και ουτος ουκ αλλοτριος τις ην,
αλλ' υιος, και αδελφος του ευηρεστηκοτος παιδος, και εις κακιαν ου την τυχουσαν
εξωκειλεν, αλλ' εις αυτο το περας, ως αν τις ειποι, των κακων, ο πλουσιος και
ελευθερος και ευγενης οικετων και μισθωτων και ξενων αθλιω τερον διατεθεις.
Ἀλλ' ομως παλιν εις το εξ αρχης επανηλθεν και την προτεραν δοξαν απελαβεν. Ει δε
απεγνωκει της εαυτου ζωης και τοις συμβεβηκοσιν απαγορευσας εμεινεν επι της
αλλοτριας, ουκ αν ετυχεν ωνπερ και ετυχεν, αλλα λιμωι διαφθαρεις τον απαντων
οικτιστον υπεμεινεν θανατον· επειδη δε μετενοησεν και ουκ απεγνω, μετα την
τοσαυτην διαφθοραν επι της προτερας λαμπροτητος επανερχεται παλιν και την
καλλιστην περιβαλλεται στολην και μειζονων απολαυει του μη καταπεσοντος
αδελφου· «Τοσαυτα γαρ, φησιν, ετη δουλευω σοι και ουδεποτε εντολην σου
παρηλθον, και ουδεποτε μοι εδωκας εριφον, ινα μετα των φιλων μου ευφρανθω, οτε
δε ο υιος σου ουτος ο καταφαγων τον βιον σου μετα πορνων ηλθεν, εθυσας αυτωι τον
μοσχον τον σιτευτον.» Τοσαυτη η της μετανοιας ισχυς.
8 Ταυτα ουν εχοντες τα υποδειγματα, μη παραμεινωμεν τοις κακοις, μηδε
απογνωμεν την καταλλαγην αλλ' ειπωμεν, και αυτοι· «Πορευσωμεθα προς τον
πατερα», και εγγισωμεν τωι θεωι. Αυτος γαρ ημας ουδεποτε αποστρεφεται, αλλ' ημεις
εσμεν οι μακρυνοντες εαυτους· «Ὁ θεος γαρ, φησιν, εγγιζων εγω ειμι και ου θεος
πορρωθεν.» Και δια του αυτου δε τουτου προφητου παλιν εγκαλων αυτοις ελεγεν·
«Ουχι αι αμαρτιαι υμων διιστωσιν ανα μεσον εμου τε και υμων;» Ἐπει ουν τουτο
εστι το πορρω ποιουν ημας του θεου περιελωμεν το χαλεπον τουτο διαφραγμα, και
το κωλυον ουδεν γενεσθαι εγγυς. Ἄκουσον δε και απ' αυτων των πραγματων τουτο
γεγονος. Παρα Κορινθιοις επισημος τις ανηρ αμαρτιαν ειργασατο τοιαυτην, ητις ουδε
εν τοις εθνεσιν ενομιζετο. Πιστος δε ουτος ην, και των ωικειομενων τωι Χριστωι· τινες
δε αυτον και των ιερωμενων ειναι φασιν. Τι ουν; Ἆρα εξεκοψεν αυτον της των
σωιζομενων ελπιδι μεριδος ο Παυλος; Ουδαμως· αυτος γαρ εστιν ο μυριακις ανω και
κατω Κορινθιοις εγκαλων οτι αυτον εις μετανοιαν ου κατεστησαν· βουλομενος δε
δειξαι ημιν οτι ουκ εστιν αμαρτημα ο μη δυναται ιαθηναι, παλιν ελεγεν περι αυτου
του χαλεπωτερα των εθνων ημαρτηκοτος· «Παραδοτε τον τοιουτον τωι Σαταναι εις
ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου.» Ἀλλα τουτο μεν προ της μετανοιας· επειδη δε μετενοησεν· «Ἱκανον τωι
τοιουτωι, φησιν, η επιτιμια αυτη η υπο των πλειονων.» Και επεστελλεν παρακαλεσαι
παλιν αυτον, και προσεσθαι την μετανοιαν, ωστε μη πλεονεκτηθηναι υπο του
Σατανα. Και εθνος δε ολοκληρον το των Γαλατων, μετα το πιστευσαι και σημεια
εργασασθαι και πολλους πειρασμους υπενεγκειν δια την πιστιν την εις τον Χριστον
καταπεσοντας, παλιν ανιστησιν. Ὅτι μεν γαρ εθαυματουργουν, εδηλωσεν ειπων· «Ὁ
ουν επιχορηγων υμιν το πνευμα και ενεργων δυναμεις εν υμιν», οτι δε και πολλα
της πιστεως ενεκεν ηθλησαν, και τουτο εδειξεν λεγων· «Τοσαυτα επαθετε εικη, ει γε
και εικη.» Ἀλλ' ομως μετα την τοσαυτην επιδοσιν αμαρτιαν ημαρτον ικανην
αλλοτριωσαι αυτους του Χριστου· περι ης αυτος ουτως αποφαινεται λεγων· «Ἴδε
εγω Παυλος λεγω υμιν οτι· εαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει», και
παλιν· «Οιτινες εν νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσετε». Και μετα την τοσαυτην
ομως παραπτωσιν, προσιεται αυτους λεγων· «Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω αχρις ου
μορφωθηι Χριστος εν υμιν», δεικνυς οτι και μετα την εσχατην διαφθοραν δυνατον
παλιν ανωθεν τον Χριστον μορφωθηναι εν ημιν· «Ου γαρ θελει τον θανατον του
αμαρτωλου, ως το επιστρεψαι και ζην αυτον.» Ἐπιστρεψωμεν ουν, ω φιλη κεφαλη,
και το θελημα εξανυσωμεν του θεου. ∆ια γαρ τουτο ημας εκτισεν και εις το ειναι
παρηγαγεν, ινα των αιωνιων ποιησηι μετασχειν αγαθων, ινα την βασιλειαν παρασχηι
των ουρανων, ουχ ινα εις γεενναν εμβαληι και τωι πυρι παραδωι· τουτο γαρ ου δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ημας, αλλα δια τον διαβολον γεγονεν· η βασιλεια δε ημιν ηυτρεπισται και
παρεσκευασται παλαι. Και ταυτα αμφοτερα υποδεικνυς ελεγεν τοις μεν εκ δεξιων·
«∆ευτε, φησιν, οι ευλογημενοι του Πατρος μου κληρονομησατε την ητοιμασμενην
υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου.» Τοις δε εξ ευωνυμων· «Πορευεσθε απ' εμου
οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον, το ητοιμασμενον», ουκ ετι «υμιν» αλλα «τωι
διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου». Ουτως ου δι' ημας η γεεννα γεγονεν, αλλα δι'
εκεινον και τους αγγελους αυτου· η δε βασιλεια προ καταβολης αιωνος ημιν
παρεσκευασται. Μη τοινυν αναξιους εαυτους της εισοδου του νυμφωνος
κατασκευασωμεν· εως μεν γαρ αν ωμεν ενθαδε, καν μυρια αμαρτωμεν, ενεστιν
απαντα απολουσασθαι μετανοιαν των αμαρτηθεντων επιδειξαμενους αξιαν· ηνικα
δε αν απαχθωμεν εκει, ουδ' αν σφοδροτατην επιδειξωμεθα την μετανοιαν, εσται τι
πλεον λοιπον, αλλα καν τους οδοντας βρυχωμεν, καν κοπτωμεθα, καν μυρια
παρακαλωμεν, ουδε ακρωι τις επισταξει τωι δακτυλωι φλεγομενοις ημιν, αλλ'
ακουσομεθα ταυτα, απερ και ο πλουσιος εκεινος τοτε, οτι· «Χασμα μεγα μεταξυ
ημων τε και υμων εστηρικται.» Ἀνανηψωμεν ουν ενταυθα, παρακαλω, και τον
∆εσποτην επιγνωμεν τον εαυτων, ως επιγνωναι χρη. Τοτε γαρ μονον απογνωναι δει
την απο της μετανοιας ελπιδα οταν εν τωι ᾅδηι γενωμεθα· εκει γαρ μονον τουτο το
φαρμακον ασθενες· ενταυθα δε οντων ημων, καν εν αυτωι τωι γηραι επιτεθηι, πολλην
επιδεικνυται την ισχυν. ∆ιο και ο διαβολος παντα κινει ινα τον της απογνωσεως εν
ημιν ριζωσηι λογισμον· οιδε γαρ οτι, καν μικρον μετανοησωμεν, ουκ αμισθι τουτο
πραξομεν, αλλ' ωσπερ ο το ποτηριον το ψυχρουν επιδους αποκειμενην εχει την
αμοιβην, ουτω και ο μετανοησας εφ' οις επραξε δεινοις, καν μη των αμαρτηματων
αξιαν επιδειξηται την μετανοιαν, και αυτης ταυτης εξει την αντιδοσιν. Ουδεν γαρ
ολως των αγαθων, καν μικρον ηι, παροφθησεται παρα του θεου, του δικαιου κριτου.
Ει γαρ τα αμαρτηματα μετα τοσαυτης εξεταζεται της ακριβειας, ως και ρηματων και
ενθυμηματων τινειν τιμωριας ημας, πολλωι μαλλον τα κατορθωματα, καν μεγαλα ηι,
καν μικρα, λογισθησεται κατ' εκεινον ημιν τον καιρον. Ὥστε καν μη προς αυτην την
ακριβειαν παλιν επανελθειν δυνηθηις, αλλα το τυχον γουν της παρουσης νοσου και
ασελγειας αποστησηις σαυτον, ουδε τουτο εσται ανονητον· μονον αρχην επιθες τωι
πραγματι, και την εις τους αγωνας εισοδον ανοιξον· εως δ' αν εξω μενηις εικοτως
δυσκολον και απορον τουτο σοι φαινεται. Προ γαρ της πειρας, καν σφοδρα ηι τα
πραγματα κουφα και φορητα, ομως εμφασιν ημιν παρεχειν ειωθε δυσκολιας πολλης·
οταν δε εν αυτοις δια της πειρας γενωμεθα και κατατολμησωμεν, το πλεον της
αγωνιας εξισταται, και το θαρρειν αντι του τρεμειν και απογινωσκειν επεισελθον
ελαττοι μεν τον φοβον, αυξει δε την ευμαρειαν και τας χρηστας ελπιδας ισχυροτερας
ποιει.
9 ∆ια τουτο και τον Ἰουδαν απηγαγεν ενθενδε ο πονηρος, ινα μη της
προσηκουσης λαβομενος αρχης επανελθηι δια της μετανοιας οθεν εξεπεσεν. Ἐγω
γαρ, ει και παραδοξον το λεγο μενον, ουδε εκεινο το παραπτωμα μειζον ειποιμ' αν
ειναι της απο της μετανοιας βοηθειας εγγινομενης ημιν. ∆ιο δη δεομαι και
αντιβολω, πασαν την σατανικην εννοιαν εξορισαντα σε της ψυχης, επι την
σωτηριαν ταυτην ελθειν. Ει μεν γαρ αθροως και ομου προς εκεινην σε παλιν την
κορυφην αναβηναι εκελευον, εικοτως αν εδυσχεραινες, ως πολλης της δυσκολιας
ουσης εν τουτωι· ει δε τοσουτον απαιτω μονον νυν, οσον μη προσθειναι τοις παρουσι
κακοις, αλλα σταντα ενταυθα την εναντιαν υποστρεψαι παλιν, τινος εινεκεν οκνεις
και αναδυηι και εις τουπισω καθελκεις σαυτον; Ουχ εορακας τους εν τρυφηι και μεθηι
και αδηφαγιαι, και τηι λοιπηι τελευτησαντας χλευασιαι του βιου; Που νυν εισιν οι μετα
πολλου μεν του τυφου, πολλων δε ακολουθων σοβουντες επι της αγορας, οι τα
σηρικα ενδεδυμενοι και μυρων πνεοντες και παρασιτους τρεφοντες και τηι σκηνηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

προσηλωμενοι δια παντος, που τουτων η φαντασια εκεινη νυν; Οιχεται. Ἡ των
δειπνων πολυτελεια, η των μουσικων πληθυς, η των κολακων θεραπεια, ο γελως ο
πολυς, η της ψυχης ανεσις, η της διανοιας διαχυσις, ο βιος ο υγρος και ανειμενος και
περιττος, που νυν; Ἀπεπτη παντα εκεινα. Τι γεγονε το τοσαυτης θεραπειας απολαυον
σωμα και καθαροτητος; Ἄπιθι προς την σορον, θεασαι την κονιν, την τεφραν, τους
σκωληκας, του λοιπου το ειδεχθες, θεασαι και στεναξον πικρον. Και ειθε μεχρι της
τεφρας η ζημια ην· νυν δε απο της σορου και των σκοληκων τουτων μεταγαγε τον
λογισμον επι τον ατελευτητον εκεινον σκωληκα, επι το πυρ το ασβεστον, επι τον
βρυγμον των οδοντων, επι το σκοτος το εξωτερον, επι την διηνεκη θλιψιν και την
στενοχωριαν. Ἐλθε και επι την παραβολην την του Λαζαρου και του πλουσιου, ος
τοσουτων χρηματων κυριος ων και πορφυραν ενδιδυσκομενος ουδε σταγονος
υδατος κυριος γεγονεν, και ταυτα εν αναγκηι τοσαυτηι καθεστως. Τι των ονειρατων
αμεινον τα ενταυθα διακειται; Καθαπερ γαρ οι τα μεταλλα εργαζομενοι η και ετεραν
τινα τινοντες κολασιν ταυτης χαλεπωτεραν, οταν υπο των πολλων μοχθων εκεινων
και της πικροτατης ζωης απονυσταξαντες ιδωσιν εν τρυφαις και ευθηνιαις εαυτους,
ουδεμιαν μετα το διεγερθηναι τοις ονειρασιν ισασιν χαριν· ουτω και ο πλουσιος
εκεινος, καθαπερ εν ονειρωι τωι παροντι βιωι πλουτησας, μετα την ενθενδε
αποδημιαν, την πικραν εκεινην εκολαζετο κολασιν. Ταυτα εννοησον· και το πυρ
αντιστησας εκεινο τωι κατεχοντι σε νυν, τωι των επιθυμιων εμπρησμωι, απαλλαγηθι
της καμινου ποτε. Ὁ μεν γαρ ταυτην ενθαδε αποσβεσας καλως, ουδε εκεινης
ληψεται πειραν, ει δε τις ταυτης μη περιγενοιτο, σφοδροτερον αυτον απελθοντα
ενθενδε καθεξει τοτε εκεινη. Ποσον βουλει σοι παραμειναι του παροντος βιου την
απολαυσιν χρονον; Ἐγω μεν γαρ ουκ οιμαι σοι πλεον η πεντηκοντα ετη λειπεσθαι,
ωστε προς εσχατον γηρας ελθειν, μαλλον δε ουδε τουτο που δηλον εστιν ημιν· οι γαρ
μηδε μεχρι της εσπερας υπερ της ζωης θαρρειν εχοντες της εαυτων, πως αν υπερ
τοσουτων διισχυρισαιντο ετων; Και ου τουτο μονον εστιν αδηλον, αλλα και το της
των πραγματων μεταβολης· πολλακις γαρ της ζωης εις χρονον εκταθεισης μακρον,
ου συνεξεταθη τα της τρυφης, αλλ' ομου και επεστη και απεπηδησεν. Πλην αλλ' ει
βουλει, κεισθω τωι λογωι και ζησεσθαι σε ετη τοσαυτα και μηδεμιαν υποστησεσθαι
μεταβολην, τι τουτο προς τους ατελευτητους αιωνας και τας κολασεις τας
απορρητους και αφορητους εκεινας; Ἐνταυθα μεν γαρ και τα αγαθα και τα χαλεπα
τελος εχει, και τουτο ταχιστον· εκει δε αθανατοις αμφοτερα παρεκτεινεται αιωσιν,
και τηι ποιοτητι δε τοσουτον των νυν διενηνοχεν, οσον ουδε εστιν ειπειν.
10 Μη γαρ επειδη πυρ ηκουσας, τοιουτον ειναι νομισηις εκεινο το πυρ· τουτο
μεν γαρ, οπερ αν λαβηι, κατεκαυσεν και απηλλαξεν, εκεινο δε τους απαξ
κατασχεθεντας καει δια παντος και ουδεποτε παυσεται. ∆ια τουτο και ασβεστον
ειρηται. Και γαρ και τους ημαρτηκοτας αφθαρσιαν ενδυσασθαι δει, ου προς τιμην
αλλ' ωστε διηνεκες εφοδιον της τιμωριας εχειν εκεινης· τουτο δε οσον εστι το
δεινον, ο μεν λογος ουκ αν ισχυσειεν παραστησαι ποτε, απο δε της πειρας των
μικρων δυνατον βραχειαν τινα εννοιαν των μεγαλων εκεινων λαβειν. Ει γαρ ποτε
εν βαλανειωι γενοιο σφοδροτερον εκκεκαυμενωι του δεοντος, τοτε μοι το της
γεεννης εννοησον πυρ, και ει ποτε παλιν υπο πυρετου καταφλεχθειης σφοδρου προς
εκεινην τον νουν την φλογα μεταστησον και τοτε δυνησηι διαστειλαι καλως. Ει γαρ
βαλανειον και πυρετος ουτως ημας θλιβει και θορυβει, οταν εις τον ποταμον του
πυρος εμπεσωμεν εκεινον, τον ελκομενον προ του βηματος του φοβερου, πως
διακεισομεθα; Ἆρα βρυξομεν τους οδοντας υπο των πονων και των αλγηδονων των
αφορητων εκεινων, ο δε επαμυνων εσται ουδεις, αλλ' οιμωξομεν μεγαλα
σφοδροτερον επιτιθεμενης ημιν της φλογος· οψομεθα δε ουδενα, πλην των
κολαζομενων συν ημιν και της ερημιας της πολλης. Τι αν τις ειποι τα απο του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

σκοτους δειματα, τα ταις ημετεραις εγγινομενα ψυχαις; ωσπερ γαρ ουκ εστιν
αναλωτικον εκεινο το πυρ, ουτως ουδε φωτιστικον· ουδε γαρ αν σκοτος ην. Τον
τοινυν τοιουτον απο τουτου θορυβον εγγινομενον ημιν και τον τρομον και την
παραλυσιν και την εκστασιν την πολλην εκεινος σαφως παραστησαι μονος ο καιρος
ικανος. Πολλα γαρ και ποικιλα εκει τα βασανιστηρια, και νιφαδες πανταχοθεν
κολασεων επαγονται τηι ψυχηι. Ει δε λεγοι τις· και πως αρκεσαι δυναιτ' αν προς
τοσουτον πληθος τιμωριων και ατελευτητους αιωνας διαμειναι κολαζομενη η σαρξ;
εννοησατω τα ενταυθα γινομενα, πως πολλοι πολλακις προς νοσον μακραν και
χαλεπην ηρκεσαν, ει δε και ετελευτησαν ου της ψυχης αναλωθεισης αλλα του
σωματος απαγορευσαντος ως ει γε εκεινο μη ενεδιδου, ουκ αν επαυσατο
βασανιζομενη η ψυχη. Ὅταν ουν αφθαρτον τουτο λαβηι και αναλωτον, ουδεν το
κωλυον εις απειρον εκταθηναι την κολασιν. Ἐνταυθα μεν γαρ ουκ εστιν ομου ταυτα
συνελθειν, σφοδροτητα λεγω κολασεων και παραμονην, αλλα θατερον θατερωι
μαχεται δια το την του σωματος φυσιν ουσαν φθαρτην μη φερειν αμφοτερων την
συνοδον· της αφθαρσιας δε επεισελθουσης λοιπον και της μαχης ταυτης διαλυσις
γενοιτ' αν και μετα πολλης ημας της εξουσιας εις απειρον αμφοτερα καθεξει τα
δεινα. Μη τοινυν ως της υπερβολης των βασανιστηριων αναλισκουσης ημων την
ψυχην, ουτω διατεθωμεν νυν· ουδε γαρ το σωμα δυνησεται τουτο εν εκεινωι παθειν
τωι καιρωι, αλλα μενει μετα της ψηχης αιωνιως κολαζομενον, και περας ετερον εσται
ουδεν. Ποσην ουν βουλει τρυφην και ποσην χλιδην αντιθειναι τηι κολασει ταυτηι και
τηι τιμωριαι; βουλει χρονον ετων εκατον και δις τοσουτον; Και τι τουτο προς τους
ατελευτητους αιωνας; Ὅπερ γαρ οναρ ημερας μιας εν τωι βιωι παντι, τουτο η των
ενθαδε απολαυσις προς την των μελλοντων καταστασιν. Ἔστιν ουν αρα οστις υπερ
του χρηστον οναρ ιδειν, δια παντος κολαζεσθαι ελοιτ' αν; Και τις ουτως ανοητος ως
επι ταυτην ελθειν την αντιδοσιν; Ουπω γαρ διαβαλλω την τρυφην, ουδε την εν αυτηι
κειμενην πικριαν αποκαλυπτω νυν· ου γαρ ουτος των λογων τουτων ο καιρος, αλλ'
οταν αυτην εκφυγειν δυνηθηις. Νυν μεν γαρ ενεχομενος τωι παθει, και ληρειν ημας
υποπτευσεις, ει την ηδονην αποκαλοιημεν πικραν· οταν δε απαλλαγηις τηι του θεου
χαριτι του νοσηματος, τοτε εισηι και την κακιαν αυτου καλως. ∆ιο τουτους εν ετερωι
τους λογους καιρωι ταμιευσαμενοι, εκεινο ερουμεν νυν. Ἔστω ειναι τρυφην την
τρυφην και ηδονην την ηδονην και μηδεν εχειν ανιαρον μηδ' επονειδιστον, τι προς
την αποκειμενην κολασιν ερουμεν; Τι δαι τοτε πραξομεν, ησθεντες μεν ως εν σκιαι
και εικονι νυν, εργωι δε την βασανον αιωνιαν τινοντες εκει, και ταυτα εξον εν
βραχει χρονωι τα τε ειρημενα στρεβλωτηρια διαφυγειν και των αποκειμενων
απολαυσαι καλων; Και γαρ και τουτο της του θεου φιλανθρωπιας εργον εστιν, το μη
εις μηκος ημιν εκταθηναι τους αγωνας μακρον, αλλ' εν βραχει και εν ακαριαιωι και
οφθαλμου ριπηι, τουτο γαρ η παρουσα ζωη προς εκεινην, αγωνισαμενους εν τοις
απειροις στεφανωθηναι αιωσιν. Ουχ ως ετυχεν δε και τουτο τοτε τας των
κολαζομενων ανιασει ψυχας, οταν εννοησωσιν οτι, παρον εν ταις ολιγαις ημεραις
ταυταις κατορθωσαι το παν, αμελησαντες τοις αθανατοις παρεδωκαν εαυτους
κακοις. Ἅπερ ινα μη παθωμεν, διαναστωμεν «εως καιρος ευπροσδεκτος, εως ημερα
σωτηριας», εως πολλη της μετανοιας ισχυς. Ουδε γαρ τα ειρημενα ημας μονα
εκδεξεται εν τηι γεεννηι ραιθυμησαντας κακα, αλλα και ετερα, πολλωι τουτων
χαλεπωτερα. Ταυτα μεν γαρ εν τηι γεεννηι και τουτων πικροτερα, η γαρ των
αποκειμενων αγαθων αποπτωσις τοσαυτην εχει την οδυνην, τοσαυτην την θλιψιν
και την στενοχωριαν ως, ει και μηδεμια τιμωρια τοις ενταυθα αμαρτανουσιν εκειτο,
αυτην καθ' εαυτην αρκεσαι και των εν τηι γεεννηι βασανιστηριων πικροτερον δακειν
και συνταραξαι τας ημετερας ψυχας.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

11 Ἐννοησον γαρ μοι της ζωης την καταστασιν εκεινης, καθ' οσον εννοησαι
δυνατον· προς γαρ την αξιαν ουδεις ημιν αρκεσει λογος· αλλ' εξ ων ακουομεν ωσπερ
δια τινων αινιγματων λαβωμεν τινα φαντασιαν αυτης αμυδραν· «Ἀπεδρα, φησιν,
οδυνη και λυπη και στεναγμος.» Τι ουν ταυτης μακαριωτερον γενοιτ' αν της ζωης;
Ουκ εστιν εκει πενιαν δεδοικεναι και νοσον· ουκ εστιν αδικουντα ουδ' αδικουμενον
ιδειν, ου παροξυνοντα και παροξυνομενον ουκ οργιζομενον, ου βασκαινοντα, ουκ
επιθυμιαι ατοπωι φλεγομενον, ουχ υπερ της των αναγκαιων αλυοντα χορηγιας, ουχ
υπερ αρχης και δυναστειας κοπτομενον· πασα γαρ η ζαλη των εν ημιν παθων
σβεσθεισα απολλυται, και παντα ειρηνη εσται και ευφροσυνη και χαρα, παντα ευδια
και γαληνα, παντα ημερα και λαμπροτης και φως, και ου τουτο το νυν, αλλ' ετερον
τουτου τοσουτον λαμπροτερον οσον του λυχναιου τουτο φαιδροτερον· ουτε γαρ εκει
νυξ, ουτε συνδρομη κρυπτεται νεφελων, ου καει και φλεγει σωματα ουτε γαρ νυξ,
ουτε εσπερα· ου κρυμος, ου θαλπος, ουκ αλλη τις τροπων μεταβολη, αλλ' ετερα τις
καταστασις τοιαυτη, ην οι καταξιωθεντες εισονται μονον· ουκ εστι γηρας εκει και τα
του γηρως κακα, αλλα παντα εκποδων γινεται τα της φθορας, της αφθαρτου δοξης
κρατουσης πανταχου. Το δε τουτων απαντων μειζον, το της προς τον Χριστον
ομιλιας απολαυειν διηνεκως, μετα αγγελων, μετα αρχαγγελων, μετα των ανωτερω
δυναμεων. Ἴδε τον ουρανον νυν και διαβηθι τωι λογισμωι προς τα υπερ τον ουρανον,
λογισαι της κτισεως απασης τον μετασχηματισμον· ου γαρ τοιαυτη μενει αλλα
πολλωι καλλιων εσται και φαιδροτερα· τι λεγω; και οσωι μολυβδου προς χρυσον
αποστιλβοντα το μεσον, τοσουτωι της παρασκευης εσται ταυτης βελτιων η τοτε,
καθως και ο μακαριος Παυλος φησιν· «οτι και αυτη η κτισις ελευθερωθησεται απο
της δουλειας της φθορας.» Νυν μεν γαρ ατε φθορας μετεχουσα, πολλα πασχει οσα τα
τοιαυτα σωματα πασχειν εικος· τοτε δε παντα αποδυσαμενη ταυτα, αφατον
επιδειξεται την ευπρεπειαν· επειδη γαρ αφθαρτα μελλει δεχεσθαι σωματα, και αυτη
λοιπον επι το κρειττον μετασχηματισθησεται. Ουδαμου τοτε στασις και μαχη· πολλη
γαρ η συμφωνια, των αγιων παντων ομογνωμονουντων αλληλοις αει. Ουκ εστιν
εκει διαβολον δεισαι και δαιμονων επιβουλας, ου γεεννης απειλην, ου θανατον, ου
τουτον τον νυν, ου τον πολλωι τουτου χαλεπωτερον εκεινον, αλλα πας ο τοιουτος
λελυται φοβος. Και καθαπερ παιδιον βασιλικον προτερον εν ευτελει τρεφομενον
οικηματι και υπο φοβον ον παιδαγωγων, ωστε μη τηι ανεσει γενεσθαι χειρον και της
πατρικης αναξιον κληρονομιας, επειδαν εις το βασιλικον ελθειν αξιωμα δεηι, παντα
αθροως εκεινα μεταμφιασαμενος, εξαιφνης, μετα της αλουργιδος και του
διαδηματος και του πληθους των δορυφορων, μετα πολλης προκαθηται της
παρρησιας, τα ταπεινα και κατηφη ριψας απο της ψυχης, και ετερα αντ' εκεινων
αναλαβων· ουτω δη και τοτε συμβησεται τοις αγιοις απασιν. Και οτι ου κομπος τα
ρηματα, πορευθωμεν επι το ορος τωι λογωι, ενθα μετεμορφωθη Χριστος· ιδωμεν
αυτον λαμποντα ωσπερ ελαμψεν· καιτοι γε ουδε ουτως πασαν ημιν υπεδειξεν την
του μελλοντος αιωνος λαμπροτητα. Ὅτι γαρ συγκαταβασις το φαινομενον ην αλλ'
ουκ επιδειξις του πραγματος ακριβης, απ' αυτων δηλον των ρηματων του
ευαγγελιστου. Τι γαρ φησιν; «Ἔλαμψεν ως ο ηλιος.» Ἡ δε των αφθαρτων σωματων
δοξα ου τοσουτον αφιησιν το φως, οσον τουτο το σωμα το φθαρτον, ουδε τοιουτον
οιον και θνητοις ομμασι γενεσθαι χωρητον, αλλα αφθαρτων και αθανατων
δεομενον οφθαλμων προς την θεαν αυτου. Τοτε δε επι του ορους τοσουτον αυτοις
απεκαλυψεν, οσον ιδειν δυνατον ην και μη θλιψαι τας των ορωντων οψεις· και ουδε
ουτως ηνεγκαν αλλ' επεσον επι προσωπον. Ειπε μοι δε· ει τις σε εις θεατρον
εισηγαγεν ενθα παντες εκαθηντο χρυσας αναβεβλημενοι στολας, και εν μεσωι τωι
πληθει ετερον τινα επεδειξεν απο λιθων τιμιων, και τα ιματια και τον στεφανον
εχοντα τον επι της κεψαλης, ειτα σε επηγγελλετο εις εκεινον καταταξειν τον δημον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αρ' ουκ αν απαντα επραξας ωστε της επαγγελιας ταυτης τυχειν; Ἀναπετασον ουν και
νυν τωι νωι τους ουρανους και βλεψον εις εκεινο το θεατρον, ουκ απο τοιουτων
συγκειμενον ανδρων, αλλ' απ' εκεινων οι και του χρυσου και των λιθων των τιμιων
και των ακτινων των ηλιακων και πασης ορωμενης φαιδροτητος εισιν τιμιωτεροι,
και ουκ εξ ανθρωπων δε μονον αλλα και απο των πολυ τουτων τιμιωτερων
αγγελων, αρχαγγελων, θρονων, κυριοτητων, αρχων, εξουσιων. Περι γαρ του
βασιλεως ουδε ειπειν ενι, οιος εστιν, δυνατον· ουτως απαντα λογον και νουν εκεινο
διαφευγει το καλλος, η ωραιοτης, το κρατος, η δοξα, η μεγαλωσυνη, η
μεγαλοπρεπεια. Τοσουτων ουν αγαθων και τηλικουτων αποστερησωμεν εαυτους,
ειπε μοι, ινα μη μικρον πονεσωμεν χρονον; Ει γαρ μυριους καθ' εκαστην ημεραν
θανατους υπομενειν εχρην, ει γαρ την γεενναν αυτην υπερ του τον Χριστον
ερχομενον ιδειν εν τηι δοξηι αυτου και εις τον των αγιων εγκαταλεγηναι χορον, ουκ
εχρην απαντα υπομενειν εκεινα; Ἄκουσον τι φησιν ο μακαριος Πετρος· «Καλον
εστιν ημας ωδε ειναι.» Ει δε εκεινος αμυδραν τινα των μελλοντων εικονα ιδων
απαντα εξαιφνης ερριψεν απο της ψυχης δια την απο της οψεως εκεινης ηδονην
εντεθεισαν αυτου τηι ψυχηι, τι αν τις ειποι, οταν αυτη των πραγματων η αληθεια
παραγενηται, οταν των βασιλειων ανοιγεντων κατοπτευειν εξηι τον βασιλεα αυτον,
μηκετι εν αινιγματι μηδε δι' εισοπτρου, αλλα προσωπον προς προσωπον, μηκετι δια
πιστεως αλλα δια ειδους;
12 Οι μεν ουν πολλοι των αλογωτερον διακειμενων το της γεεννης
απαλλαγηναι αγαπητον τιθενται μονον· εγω δε της γεεννης πολλωι χαλεπωτεραν
κολασιν ειναι φημι το μη γενεσθαι εν εκεινηι τηι δοξηι, και τον εκπεσοντα εκειθεν ουχ
ουτως οιμαι δειν πενθειν τα εν τηι γεεννηι κακα, ως την αποπτωσιν την εκ των
ουρανων· τουτο γαρ μονον απαντων χαλεπωτερον εις κολασεως λογον εστιν. Νυν
δε βασιλεα μεν πολλακις ορωντες μετα πολλων των δορυφορων εις τα βασιλεια
εισελαυνοντα, τους πλησιον οντας αυτου και λογου και γνωμης κοινωνουντας και
της δοξης μετεχοντας της λοιπης μακαριζομεν· καν μυρια μεν εχωμεν αγαθα,
ταλανιζομεν εαυτους και ουδενος εκεινων λαμβανομεν αισθησιν, εις την δοξαν
αφορωντες των περι αυτον, καιτοι γε ειδοτες επισφαλη και αβεβαιον την τοιαυτην
λαμπροτητα και δια τους πολεμους και δια τας επιβουλας και δια τας βασκανιας και
δια το και χωρις τουτων αυτην καθ' εαυτην ουδενος αξιαν ειναι λογου· επι δε του
παντων βασιλεως, «του κατεχοντος–ου μερος της γης αλλα–παντα τον γυρον της
γης», μαλλον δε του πασαν αυτην περιλαμβανοντος «εν δρακι» και τους ουρανους
μετρουντος «σπιθαμηι», του παντα φεροντος «τωι ρηματι της δυναμεως αυτου», ωι
παντα τα εθνη ως ουδεν και ως σιελος ελογισθησαν, επι τουτου δε ουχ ηγησομεθα
εσχατην ειναι κολασιν το μη καταλεγηναι εις τον χορον εκεινον τον περι αυτον,
αλλα και στερξομεν αν της γεεννης απαλλαγωμεν μονον; Και τι ταυτης
ελεεινοτερον γενοιτ' αν της ψυχης; Ουτος τοινυν ο βασιλευς ου ζευγος εχων
ημιονων λευκων, ουδε οχημα χρυσουν, ουδε αλουργιδα και διαδημα περικειμενος
ουτως ερχεται κρινων την γην. Ἀλλα πως; Ἄκουσον των προφητων βοωντων και
λεγοντων, ως ανθρωποις ειπειν δυνατον· ο μεν γαρ φησιν· «Ὁ θεος εμφανως ηξει ο
θεος ημων, και ου παρασιωπησεται· πυρ ενωπιον αυτου καυθησεται, και κυκλωι
αυτου καταιγις σφοδρα· προσκαλεσεται τον ουρανον ανω και την γην του διακριναι
τον λαον αυτου.» Ὁ δε Ἡσαΐας και την κολασιν αυτην ημιν προτιθησιν, ουτωσι
λεγων· «Ἰδου ημερα Κυριου ερχεται ανιατος θυμου και οργης, θειναι την
οικουμενην ολην ερημον, και τους αμαρτωλους απολεσαι εξ αυτης. Οι γαρ αστερες
του ουρανου και ο Ὠριων και πας ο κοσμος του ουρανου το φως αυτων ου δωσουσι
και σκοτισθησεται ο ηλιος εν τηι εξοδωι αυτου και η σεληνη ου δωσει το φεγγος
αυτης. Και εντελουμαι οληι τηι οικουμενηι κακα και τοις ασεβεσιν τας αμαρτιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αυτων· και απολω υβριν ανομων και υβριν υπερηφανων ταπεινωσω και εσονται οι
εγκαταλελειμμενοι εντιμοι μαλλον η το χρυσιον το απυρον και ανθρωπος εντιμος
εσται μαλλον η ο λιθος ο εκ Σουφιρ. Και γαρ ο ουρανος σαλευθησεται και η γη
σεισθησεται εκ των θεμελιων αυτης δια θυμον οργης Κυριου Σαβαωθ εν τηι ημεραι ηι
αν επελθηι ο θυμος αυτου.» Και παλιν· «Θυριδες, φησιν, εκ του ουρανου
ανοιχθησονται και σεισθησεται τα θεμελια της γης, ταραχηι ταραχθησεται η γη·
αποριαι απορηθησεται η γη· κλινομενη κλιθησεται η γη· σαλωι σαλευθησεται η γη· ως
ο μεθυων και ως ο κραιπαλων σεισθησεται, ως οπωροφυλακιον η γη πεσειται, και ου
μη δυνηται αναστηναι· κατισχυσεν γαρ επ' αυτην η ανομια. Και επαξει ο θεος επι τον
κοσμον του ουρανου εν τωι υψει την χειρα αυτου εν τηι ημεραι εκεινηι και επι τας
βασιλειας της γης· και συναξει συναγωγην αυτης εις δεσμωτηριον και αποκλεισει εις
οχυρωμα.» Και ο Μαλαχιας συνωιδα τουτοις φθεγγομενος ελεγεν· «Ἰδου ερχεται
Κυριος παντοκρατωρ, και τις υπομενει ημεραν εισοδου αυτου, η τις υποστησεται εν
τηι οπτασιαι αυτου; ∆ιοτι αυτος εισπορευεται ως πυρ χωνευτηριου και ως ποα
πλυνοντων και καθιειται χωνευων και καθαριζων ως το αργυριον και ως το
χρυσιον.» Και παλιν· «Ἰδου, φησιν, ημερα ερχεται Κυριου καιομενη ως κλιβανος και
καταφλεξει αυτους και εσονται παντες οι αλλογενεις και παντες οι ποιουντες τα
ανομα ως καλαμη, και αναψει αυτους η ημερα η ερχομενη, λεγει Κυριος
παντοκρατωρ και ου μη υπολειφθηι ριζα ουδε κλημα.» Ὁ δε ανηρ των επιθυμιων·
«Ἐθεωρουν, φησιν, εως ου θρονοι ετεθησαν, και ο παλαιος των ημερων εκαθητο·
και το ενδυμα αυτου λευκον ωσει χιων και η θριξ της κεφαλης αυτου ωσει εριον
καθαρον· ο θρονος αυτου φλοξ πυρος, οι τροχοι αυτου πυρ φλεγον· ποταμος πυρος
ειλκεν εκπορευομενος εμπροσθεν αυτου. Χιλιαι χιλιαδες ελειτουργουν αυτωι και
μυριαι μυριαδες παρειστηκεισαν εμπροσθεν αυτου. Κριτηριον εκαθισεν και βιβλοι
ανευχθησαν.» Ειτα μετα μικρον· «Ἐθεωρουν, φησιν, εν οραματι της νυκτος και ιδου
μετα των νεφελων του ουρανου, ως υιος ανθρωπου ερχομενος ην και εως του
παλαιου των ημερων εφθασεν και ενωπιον αυτου προσηνεχθη αυτωι, και αυτωι
εδοθη η αρχη και η τιμη και η βασιλεια και παντες λαοι, φυλαι, γλωσσαι αυτωι
δουλευσουσιν και η εξουσια αυτου εξουσια αιωνιος ητις ου παρελευσεται και η
βασιλεια αυτου ου διαφθαρησεται· Ἔφριξεν το πνευμα μου, εγω ∆ανιηλ, εν τηι εξει
μου, και αι ορασεις της κεφαλης μου συνεταρασσον με.» Τοτε αναπεταννυνται πασαι
των ουρανιων αψιδων αι πυλαι, μαλλον δε και αυτος εκ μεσου λαμβανεται ο
ουρανος, καθαπερ τινος σκηνης παραπετασμα συστελλομενον εκ του μεσου, ωστε
μετασχηματισθηναι επι το βελτιον. Τοτε παντα εκστασεως γεμει και φρικης και
τρομου. Τοτε και αυτους πολυς εχει τους αγγελους ο φοβος, ουκ αγγελους δε μονον,
αλλα και αρχαγγελους και θρονους και κυριοτητας και αρχας και εξουσιας·
«Σεισθησονται γαρ, φησιν, αι δυναμεις των ουρανων», δια το τους ομοδουλους
απαιτεισθαι τας ευθυνας της ενθαδε ζωης. Και μη θαυμασηις.
13 Ει γαρ πολεως μιας κρινομενης επι τουτων των αρχοντων πεφρικασιν αι
λοιπαι και αι κινδυνων εκτος, της οικουμενης απασης δικαζομενης υπο τοιουτου
κριτου, ου μαρτυρων δεομενου, ουκ ελεγχων, αλλα χωρις τουτων απαντων και
πραξεις και ρηματα και ενθυμηματα παριστωντος εις μεσον και παντα ωσπερ εν
εικονι τινι τοις τε ημαρτηκοσιν αυτοις και τοις αμυνουσιν επιδεικνυντος, πως ουκ
εικος απασαν κλονεισθαι δυναμιν. Ει γαρ και μη ποταμος ειλκετο πυρος, μηδε
αγγελοι παρειστηκεισαν φοβεροι, μονον δε καλουμενοι των ανθρωπων οι μεν
επηινουντο και εθαυμαζοντο, οι δε παρεπεμποντο ατιμως, ινα μη ιδωσιν την δοξαν
του θεου, και τουτο μονον η κολασις ην, αρα ουκ αν πασης γεεννης πικροτερον η εκ
των τοσουτων εκπτωσις αγαθων τας των απεστερημενων εδακνεν ψυχας; Τουτο γαρ
οσον κακον, νυν μεν ου δυνατον παραστησαι τωι λογωι, τοτε δε επι των πραγματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

εισομεθα σαφως. Συ δε μοι προστιθει νυν και την κολασιν, και μη μονον
αισχυνομενους μηδε εγκαλυπτομενους και κατω νευοντας, αλλα και την επι το πυρ
ελκομενους οδον και προς αυτα συρομενους τα βασανιστηρια και ταις αποτομοις
παραδιδομενους δυναμεσιν, και ταυτα πασχοντας κατα τον καιρον καθ' ον
στεφανουνται και ανακηρυττονται και τωι θρονωι παριστανται τωι βασιλικωι παντες
οι τα αγαθα πραξαντες και αξιωθεντες της αιωνιου ζωης. Και ταυτα μεν εν εκεινηι τηι
ημεραι· τα δε εξης τις ημιν παραστησει λογος, της μετα του Χριστου λεγω συνουσιας
την ηδονην, την χαραν; ψυχη γαρ εις την οικειαν ευγενειαν επανελθουσα και μετα
παρρησιας λοιπον δυνηθεισα τον εαυτης ∆εσποτην οραν, ουκ εστιν ειπειν οσην
καρπουται την ηδονην, οσον το κερδος, ου τοις εν χερσι μονον χαιρουσα αγαθοις
αλλα και τωι πεπεισθαι λοιπον οτι ουδαμως ταυτα τελευτησει τα καλα. Πασαν μεν
ουν την ευφρασιαν εκεινην ουτε λογωι παραστησαι εστιν ουτε νωι διαλαβειν·
αμυδρως δε και ως αν τις δια μικρων μεγαλα δεικνυηι, πειρασομαι ποιησαι φανεραν.
Ἐξετασωμεν, ει δοκει, τους εν τωι παροντι βιωι των του κοσμου καλων απολαυοντας,
πλουτου λεγω και δυναστειας και δοξης, πως υπο της επιθυμιας γαυρουμενοι, ουδε
επι της γης ειναι νομιζουσιν, και ταυτα ουτε ομολογουμενων απολαυοντες καλων,
ουτε παραμενοντων αυτοις, αλλ' αφιπταμενων ονειρου ταχυτερον· ει δε ποτε και
σταιη μικρον και μεχρι της παρουσης ζωης, ως εννοουσιν ευδαιμονειν περαιτερω δε
ουκ ισχυοντων συνεξελθειν. Ει δε ταυτα εις τοσαυτην αιρει τους εχοντας χαραν, τι
οιει γινεσθαι εκεινας τας ψυχας, τας καλουμενας επι τα μυρια αγαθα τα εν τοις
ουρανοις, τα πεπηγοτα και εστωτα βεβαιως δια παντος; Ουδε γαρ τουτο μονον, αλλα
και τηι ποσοτητι και τηι ποιοτητι τοσουτωι κρειττω των παροντων εστιν, ως «μηδε επι
καρδιαν ανθρωπου αναβηναι ποτε». Νυν μεν γαρ καθαπερ εν μητραι παιδιον, ουτως
εν τωι κοσμωι τουτωι διαγομεν στενοχωρουμενοι και του μελλοντος αιωνος και την
λαμπροτητα και την ελευθεριαν ου δυναμενοι συνιδειν· οταν δε ο καιρος επιστηι των
ωδινων και αποτεκηι κατα την της κρισεως ημεραν ους υπεδεξατο παντας
ανθρωπους ο βιος ο παρων· τα μεν εξαμβλωθεντα απο σκοτους εις σκοτος ερχεται,
και απο θλιψεως εις θλιψιν χαλεπωτεραν, τα δε αρτια απηρτισμενα και της
βασιλικης εικονος τους χαρακτηρας διαφυλαξαντα παραστησονται τωι βασιλει, και
την λειτουργιαν αναδεξονται εκεινην, ην αγγελοι και αρχαγγελοι τωι παντων
διακονουνται θεωι. Μη τοινυν εις τελος τουτους ημιν αφανισηις τους χαρακτηρας, ω
φιλος, αλλα ταχεως αυτους ανακτησαμενος επι το βελτιον διατυπωσον. Το μεν γαρ
καλλος το σωματικον εισω των της φυσεως ορων συνεκλεισεν ο θεος, η δε της
ψυχης ωρα της μεν εκειθεν αναγκης και δουλειας απηλλακται, ατε δη πολλωι
βελτιων ουσα της σωματικης ευμορφιας, εφ' ημιν δε απασα κειται και τηι ροπηι του
θεου. Φιλανθρωπος γαρ ων ο ∆εσποτης ημων και εν τουτωι μαλιστα το ημετερον
ετιμησεν γενος, τα μεν ελαττονα και εις ουδεν μεγα συντελουντα ημιν αλλ' οπως αν
συμπεσηι αδιαφορα οντα, τηι της φυσεως επιτρεψας αναγκηι, των δε οντως καλων
ημας ποιησας ειναι δημιουργους. Ει μεν γαρ και του σωματικου καλλους ημας
εποιησεν ειναι κυριους, και φροντιδα αν περιττην εδεξαμεθα και εν τοις ουδεν
ωφελουσιν τον απαντα αν απησχολησαμεν χρονον και της ψυχης σφοδρα αν
ημελησαμεν. Ὅπου γαρ νυν ουκ ουσης ημιν της εξουσιας ταυτης απαντα πραττομεν
και βιαζομεθα και σκιαγραφιαις καλλυνομεν εαυτους, επειδη τηι αληθειαι μη
δυναμεθα, και χρωμασι και βαφαις και συνθεσεσι τριχων και ιματιων περιβολαις και
στροφαις οφθαλμων και πολλοις ετεροις μηχανημασι τα τοιαυτα σοφιζομεθα καλλη,
τινα αν τηι ψυχηι και τοις σπουδαιοις σχολην απενειμαμεν, ει προς την οντως αυτο
ευμορφιαν μεταθειναι ειχομεν. Ταχα γαρ ουδ' αν εγενετο ημιν εργον ετερον τι εν τωι
βιωι ει τουτο εργον ημετερον ην. Ἀλλα παντα τον χρονον αν ανηλωσαμεν, την μεν
δουλιαν καλλωπιζοντες μυριοις καλλωπισμοις, την δε ταυτης κυριαν παντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ανδραποδου μαλλον εν αμορφιαι και ραιθυμιαι εωντες κεισθαι δια παντος. ∆ια τουτο
ταυτης ημας της κακοσχολιας απαλλαξας ο θεος του βελτιονος ημιν την τεχνην
ενεθηκε, και ο το σωμα μη δυναμενος ευμορφον ποιησαι εξ ειδεχθους, ουτος την
ψυχην, καν εις εσχατην δυσειδειαν κατενεχθηι, εις αυτην της ωρας αναγαγειν
δυνησεται την κορυφην, και ουτως επεραστον ποιησαι και ποθεινην, ωστε μη μονον
τους ανδρας τους αγαθους εις επιθυμιαν αυτης ελθειν αλλα και αυτον τον των
απαντων βασιλεα, θεον, καθως και ο ψαλμωιδος περι τουτου του καλλους
διαλεγομενος ελεγεν· «Και επιθυμησει ο βασιλευς του καλλους σου.»
14 Ουχ οραις και εν τοις χαμαιτυπειοις των γυναικων, οτι τας μεν ειδεχθεις
και αναισχυντους μονομαχοι και θηριομαχοι και δραπεται μολις αν προσοιντο, ει δε
που τις ευμορφος και ευγενης και αισχυντηλη κατα τινα περιστασιν εις ταυτην ελθοι
την αναγκην, ουδε των σφοδρα λαμπρων και μεγαλων ανδρων τον εκεινης τις
γαμον ερυθριασειεν; Ει δε παρα ανθρωποις τοσουτος ελεος και τοσαυτη δοξης
υπεροψια, ωστε τας πολλακις καταισχυνθεισας επι του τεγους απαλλαξαι της
δουλειας εκεινης και εν ταξει εχειν γυναικων, πολλωι μαλλον επι του θεου τουτο
εσται, και των ψυχων των απο της ανωθεν ευγενειας κατα την του διαβολου
τυραννιδα εις το του παροντος βιου χαμαιτυπειον καταπεσουσων. Και τουτων
ευρησεις των παραδειγματων τους προφητας πεπληρωμενους, οταν διαλεγωνται τηι
Ἰερουσαλημ. Και γαρ εκεινην εις πορνειαν εκπεσουσαν, πορνειαν τινα καινοτεραν,
καθως και ο Ἰεζεκιηλ φησιν· «Πασαις πορναις διδοται μισθωματα, συ δε προσεδιδους
μισθωματα, και εγενετο εν σοι διεστραμμενον παρα πασας τας γυναικας.» Και παλιν
ετερος· «Ἐκαθισας προσδοκωσα αυτους ωσει κορωνη ηρημωμενη.» Ταυτην ουν την
ουτω πορνευσασαν ανακαλειται παλιν ο θεος. Και γαρ η αιχμαλωσια η γενομενη, ου
τιμωριας τοσουτον ην οσον επιστροφης και διορθωσεως· επει, ει κολασαι αυτους
καθαπαξ εβουλετο ο θεος, ουκ αν παλιν επανηγαγεν οικαδε, ουκ αν μειζονα και
λαμπροτεραν και την πολιν και τον ναον κατεσκευασεν. «Ἔσται γαρ, φησιν, η δοξα
του οικου τουτου η εσχατη υπερ την εμπροσθεν.» Ει δε την πολλακις εκπορνευσασαν
ουκ απεκλεισεν της μετανοιας ο θεος, πολλωι μαλλον της σης ανθεξεται ψυχης,
τουτο πρωτον πεσουσης το πτωμα. Ουδεις γαρ, ουδεις σωματων εραστης, καν
σφοδρα ηι μανικος, ουτω της ερωμενης περικαεται της αυτου, ως ο θεος της
σωτηριας των ημετερων εφιεται ψυχων· και τουτο ενεστι μεν και εκ των καθ'
εκαστην ημεραν γινομενων ιδειν ενεστι δε και απο των θειων Γραφων. Ὅρα γουν
και εν τοις προοιμιοις του Ἰερεμιου και πολλαχου δε των προφητων,
καταφρονουμενον αυτον και υπερορωμενον, και παλιν επιτρεχοντα και διωκοντα
την φιλιαν των αποστρεφομενων αυτον· οπερ και αυτος εν τοις Ευαγγελιοις εδηλου
λεγων· «Ἰερουσαλημ, Ἰερουσαλημ, η αποκτεινουσα τους προφητας και λιθοβολουσα
τους απεσταλμενους προς αυτην, ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα σου, ον
τροπον επισυναγει ορνις τα νοσσια αυτης υπο τας πτερυγας αυτης, και ουκ
ηθελησατε;» Και ο Παυλος δε Κορινθιοις επιστελλων ελεγεν· «Ὅτι θεος ην εν
Χριστωι κοσμον καταλλασσων εαυτωι, μη λογιζομενος αυτοις τα παραπτωματα
αυτων, και θεμενος εν ημιν τον λογον της καταλλαγης. Ὑπερ Χριστου ουν
πρεσβευομεν ως του θεου παρακαλουντος δι' ημων· δεομεθα υπερ Χριστου
καταλλαγητε τωι θεωι.» Τουτο και προς ημας ειρησθαι νομιζε νυν. Ου γαρ απιστια
μονον αλλα και βιος ακαθαρτος την απευκτην ταυτην ικανος εχθραν εργασασθαι.
«Το γαρ φρονημα, φησι, της σαρκος, εχθρα εις θεον.» Καταλυσωμεν ουν τουτο το
διαφραγμα και διελωμεν και θωμεν νεκρον, ινα της μακαριας τυχωμεν καταλλαγης,
ινα γενωμεθα παλιν επεραστοι και ποθεινοι τωι θεωι. Οιδα οτι θαυμαζεις την
Ἑρμιονης ωραν νυν, και της ευμορφιας εκεινης ουδεν ομοιον ειναι κρινεις επι της
γης· αλλ' εαν θεληις, ω φιλος, τοσουτον αυτης ευπρεπεστερος εσηι και ωραιοτερος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

οσον των πηλινων οι χρυσοι βελτιους ανδριαντες εισιν. Ει γαρ επι του σωματος το
καλλος ουτω τας των πολλων εκπληττει ψυχας και αναπτηροι, οταν εν τηι ψυχηι
τουτο αποστιλβηι, τι ισον του ουτω καλου και ωραιου γενοιτ' αν; Ἡ μεν γαρ τουτου
του καλλους υποστασις ουδεν ετερον εστιν η φλεγμα και αιμα και ρευμα και χολη
και τροφης διαμασηθεισης χυλος. Τουτοις γαρ και οι οφθαλμοι και αι παρειαι και τα
λοιπα παντα αρδεται, καν μη καθ' εκαστην ημεραν δεξηται την αρδειαν εκεινην απο
της γαστρος και του ηπατος ανιουσαν, του δερματος παρα το προσηκον υφιζανοντος,
των τε οφθαλμων κοιλαινομενων, ευθεως η πασα της οψεως αφιπταται ωρα. Ὥστε
εαν εννοησηις τι μεν των καλων ενδον αποκειται οφθαλμων, τι δαι της ευθειας
ρινος, τι δαι του στοματος και των παρειων, ουδεν ετερον η ταφον κεκονιαμενον
ειναι φησεις του σωματος την ευμορφιαν· τοσαυτης ενδον ακαθαρσιας εστι μεστη.
Ειτα ρακος μεν ιδων εχον τι τουτων, οιον η φλεγμα η σιελον, ουδε ακροις ψαυσαι
τοις δακτυλοις υπομενεις, αλλ' ουδε ιδειν ανεχηι· προς δε τα ταμιεια τουτων και τας
αποθηκας επτοησαι. Ἀλλ' ου το γε σον καλλος τοιουτον ην, αλλ' οσον της γης
βελτιων ο ουρανος· μαλλον δε και πολλωι τουτου λαμπροτερον τε και αμεινον.
Ψυχην γαρ σωματος μεν γεγυμνωμενην ουδεις ειδεν ουδαμου· ομως δε και ουτως
ετερωθεν σοι παραστησαι το ταυτης πειρασομαι καλλος. Ποθεν ουν επιδειξω τουτο;
Ἀπο των ουρανιων δυναμεων· ακουσον γουν πως, τον των υπερφυων εποπτην η
τουτων ωραιοτης εξεπληξεν· βουλομενος γαρ αυτων παραστησαι το καλλος και ουκ
εχων σωμα τοιουτον ευρειν, επι τας μεταλλικας υλας κατεφυγεν, και ουδε ταυταις
ηρκεσθη μοναις, αλλα και την της αστραπης λαμπροτητα εις το υποδειγμα
παρελαμβανεν. Ει δε μη καθαρας μηδε γυμνας φηνασαι τας εαυτων ουσιας εκειναι,
αλλ' αμυδρως σφοδρα και συνεσκιασμενως, ομως ουτω διελαμψαν, οποιας αυτας
εικος παντος απηλλαγμενας παραπετασματος φαινεσθαι. Τοιουτον τι και περι του
καλλους της ψυχης φανταζεσθαι χρη. «Ἔσονται γαρ, φησιν, ως αγγελοι.»
15 Και επι των σωματων δε τα κουφοτερα και λεπτοτερα και προς την επι τα
ασωματα φερουσαν οδον ανακεχωρηκοτα, πολλωι μαλλον βελτιω και θαυμαστοτερα
των ετερων εστιν. Της γουν γης ο ουρανος και του υδατος το πυρ και οι αστερες των
λιθων εισιν ωραιοτεροι· και την ιριν δε πολλωι πλεον ιων και ροδων και των αλλων
απαντων των επι γης θαυμαζομεν ανθων. Και ολως, ει γε ενην τοις σωματικοις
οφθαλμοις το της ψυχης καλλος ιδειν, κατεγελασας αν τουτων των σωματικων
υποδειγματων· ουτως ασθενως ημιν την της ψυχης παραστησαντων ωραιοτητα. Μη
δη τοιουτου κτηματος μηδε τοσαυτης μακαριοτητος αμελησωμεν και μαλισθ' οταν
ευκολος ημιν η επανοδος προς εκεινο το καλλος ταις των μελλοντων ελπισιν
γινηται· «Το γαρ παραυτικα, φησιν, ελαφρον της θλιψεως ημων καθ' υπερβολην εις
υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται, μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα,
αλλα τα μη βλεπομενα· τα γαρ βλεπομενα προσκαιρα, τα δε μη βλεπομενα αιωνια.»
Ει δε θλιψεις ελαφρας εκαλεσεν και κουφας ο μακαριος Παυλος, δια το μη σκοπειν
τα βλεπομενα αλλα τα μη βλεπομενα, πολλωι μαλλον το παυσασθαι ασελγαινοντα
φορητον. Ουδε γαρ επι τους κινδυνους σε καλουμεν τεως εκεινους, ουδ' επι τους
θανατους τους καθημερινους, τους διωγμους τους συνεχεις, τας μαστιγας, τα δεσμα,
την προς την οικουμενην απεχθειαν, το παρα των οικειων μισος, τας αγρυπνιας τας
επαλληλους, τας οδοιποριας τας μακρας, τα ναυαγια, τας των ληιστων εφοδους, τας
παρα των συγγενων επιβουλας, τας υπερ των φιλων οδυνας, τον λιμον, τον κρυμον,
την γυμνοτητα, την πυρωσιν, την αθυμιαν την υπερ των αυτου, την υπερ των ουκ
αυτου. Ουδεν τουτων απαιτουμεν τεως, αλλα τοσουτον αξιουμεν μονον, της
επαρατου δουλειας απαλλαγηναι, και προς την προτεραν ελευθεριαν επανελθειν,
εννοησαντα και την εκ της ασελγειας κολασιν, και την εκ του προτερου βιου τιμην.
Το μεν γαρ τους απιστουντας τωι της αναστασεως λογωι ραιθυμως διακεισθαι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

μηδεποτε εν τοιουτωι γινεσθαι φοβωι, θαυμαστον ουδεν. Το δε ημας τους των ενθαδε
μαλλον τα εκει πεπεισμενους ουτως αθλιως διαγειν και ταλαιπωρως, και μηδεν υπο
της μνημης πασχειν δεινον, αλλ' εις εσχατην αναισθησιαν καταπεσειν, τουτο πολλης
αλογιας γεμον εστιν. Ὅταν γαρ οι πιστευοντες τα των απιστων διαπραττωμεθα,
μαλλον δε κακεινων αθλιωτερον διακεωμεθα, εισι γαρ πολλοι, και εν αυτοις, οι
κατα την του βιου διελαμψαν αρετην, τις ημιν εσται παρακλησις, ποια συγγνωμη
λοιπον; Και ναυαγιωι μεν περιπεσοντες πολλοι των εμπορων, ουκ ανεπεσαν, αλλα
παλιν επεβησαν της αυτης οδου, και ταυτα ου παρα την οικειαν ραιθυμιαν, αλλα
παρα την των πνευματων αναγκην της ζημιας γεγενημενης αυτοις· ημεις δε οι περι
του τελους θαρρειν εχοντες και ακριβως ειδοτες οτι μη βουλομενων ημων, ουτε
ναυαγιον, ουτε η περι το τυχον ημιν ζημια συμβησεται, ουχ αψομεθα παλιν αυτων
και εμπορευσομεθα καθαπερ και προτερον, αλλα κεισομεθα αργουντες και τας
χειρας παρ' εαυτοις εχοντες; Και ειθε παρ' εαυτοις μονον, και μη καθ' εαυτων, οπερ
λαμπρας μανιας εστιν. Και γαρ, ει τις των πυκτευοντων τον ανταγωνιστην αφεις
κατα της εαυτου κεφαλης τρεποι τας χειρας και την οικειαν οψιν συγκοπτοι, αρα,
ειπε μοι, ου μετα των μαινομενων αυτον καταταξομεν; Ὑπεσκελισεν ημας ο
διαβολος και κατεβαλεν ουκουν εξαναστηναι δει, ουχ υποσυρεσθαι παλιν και
κατακρημνιζειν εαυτους, και ταις παρ' εκεινου πληγαις προστιθεναι τας παρ'
εαυτων. Και γαρ και ο μακαριος ∆αυιδ επεσεν πτωμα τοιουτον οιον περ και συ νυν·
και ου τοιουτον μονον, αλλα και ετερον εφεξης, το του φονου λεγω. Τι ουν; εμεινε
κειμενος; και ου διανεστη και παλιν παρεταξατο προς τον εχθρον; Ουτω μεν ουν
αυτον κατεπαλαισεν ως δυνηθηναι και τελευτησας προστηναι των εκγονων των
αυτου. Τωι γουν Σολομωντι την μεγαλην εκεινην παρανομιαν τετολμηκοτι και
μυριων αξιωι γενομενωι θανατων, δια τον ∆αυιδ ο θεος φησιν αφειναι την βασιλειαν
ολοκληρον, ουτωσι λεγων· «∆ιαρρησσων διαρρηξω την βασιλειαν εκ χειρος σου, και
δωσω αυτην τωι δουλωι σου. Πλην εν ταις ημεραις σου ου ποιησω ταυτα.» ∆ια τι; «∆ια
∆αυιδ τον πατερα σου· εκ χειρος του υιου σου ληψομαι αυτην.» Και τωι Ἐζεκιαι δε
μελλοντι κινδυνευειν υπερ των εσχατων, καιτοι γε οντι δικαιωι, παλιν δια τον
μακαριον εκεινον επαγγελλεται βοηθειν, λεγων· «Ὑπερασπιω γαρ, φησιν, υπερ της
πολεως ταυτης του σωσαι αυτην, δι' εμε και δια ∆αυιδ τον δουλον μου.» Τοσαυτη
της μετανοιας η ισχυς. Ει δε εκεινος ταυτα εβουλευσατο, απερ και συ νυν, και εν
εαυτωι ειπεν οτι λοιπον αδυνατον εξιλεωσασθαι τον θεον· «Ἐτιμησεν γαρ με τιμην
μεγαλην και εις προφητας ενεταξεν και την αρχην των ομοφυλων ενεχειρισεν και
μυριων κινδυνων εξηρπασεν, πως ουν δυνησομαι μετα τοσαυτας ευεργεσιας
προσκεκρουκως και εις τα των αισχιστων, ολισθησας, ιλεω καταστησαι παλιν
αυτον;» Ει ταυτα ενενοησεν, ου μονον τα μετα ταυτα ουκ αν επραξεν, αλλα και τα
προτερα επετριψεν αν.
16 Ουδε γαρ τα εν τοις σωμασιν τραυματα μονα θανατον εργαζεσθαι πεφυκεν
αμελουμενα, αλλα και τα της ψυχης. Και ομως εις τοσουτον ανοιας ηλασαμεν ημεις,
ως εκεινων μεν επιμελεισθαι σφοδρως, τουτων δε υπεροραν· καιτοι γε επι μεν των
σωματων ανιατα πολλα πολλακις συμβαινειν εικος, και ουδεν απαγορευομεν, αλλα
συνεχως των ιατρων λεγοντων ακουοντες, οτι τουτο το παθος αφανισαι φαρμακοις
ουκ ενι, ομως επικειμεθα παρακαλουντες παραμυθιαν γουν τινα επινοησαι μικραν·
επι δε των ψυχων ενθα ουδεν εστιν ανιατον νοσημα, ου γαρ υπο την της φυσεως
αναγκην εστιν, ενταυθα ως αλλοτριων οντων παθων ουτως αμελουμεν και
απογινωσκομεν· και ενθα μεν η των νοσηματων φυσις εις απογνωσιν ημας
εμβαλλειν ειωθεν, καθαπερ των πολλας ελπιδας εχοντων υγιειας επιμελουμεθα·
ενθα δε ουδεν οπερ απαγορευσαι χρη, ωσπερ των απεγνωσμενων αφισταμεθα και
παραμελουμεν· τοσουτον πλειονα του σωματος η της ψυχης τον ποθον εχομεν. ∆ια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

τοι τουτο ουδε το σωμα διασωσαι δυναμεθα. Ὁ μεν γαρ του προηγουμενου
παραμελων, και περι το ελαττον απασαν την σπουδην επιδεικνυμενος, αμφοτερα
καταλυει και απολλυσιν· ο δε ταξιν φυλαττων και το κυριωτερον θερα πευων, καν
αμελησηι του δευτερου, δια της του προτερου σωτηριας, και τουτο διεσωσεν. Ὅπερ
και ο Χριστος ημιν παραδηλων ελεγεν. «Μη φοβηθητε απο των αποκτεινοντων το
σωμα, την δε ψυχην μη δυναμενων αποκτειναι· φοβηθητε δε μαλλον τον δυναμενον
και ψυχην και σωμα απολεσαι εις γεενναν.» Ἆρα σε πειθομεν οτι ουδεποτε των της
ψυχης ως ανιατων απογινωσκειν δει παθων η λογισμους και ετερους παλιν
ανακινησαι χρη; Καν γαρ μυριακις απογνωις σεαυτου, ημεις ουκ απογνωσομεθα σου
ποτε, ουδε οπερ ετεροις εγκαλουμεν αυτοι πεισομεθα· καιτοι γε ουκ εστιν ισον αυτον
τινα απελπιζειν εαυτον, και ετερον αυτον. Ὁ μεν γαρ υφ' ετερου ταυτην εχων την
απονοιαν, καν συγγνωσθειη ταχεως· ο δε αυτος περι εαυτου ουκετι. Τι δηποτε; Ὅτι
αυτος μεν ουκ εστι κυριος της εκεινου σπουδης και μετανοιας, της δε εαυτου την
εξουσιαν εχει μονος αυτος. Ἀλλ' ομως ουδε ουτως απογνωσομεθα σου, καν μυριακις
τουτο παθηις, ισως γαρ ισως εσται τις επανοδος προς την αρετην και αποκαταστασις
προς τον προτερον βιον. Ἄκουε δε και των εξης. Οι Νινευΐται του προφητου
διατεινομενου και σαφως απειλουντος ακουσαντες οτι· «Ἔτι τρεις ημεραι και
Νινευη καταστραφησεται», ουδε ουτως ανεπεσαν, αλλα καιτοι μη θαρρουντες οτι
πεισουσιν τον θεον, μαλλον δε και τουναντιον υποπτευειν εχοντες απο του
χρησμου· ου γαρ μετα διορισμου τινος ειρητο το λεχθεν, αλλ' αποφασις ην καθαρα,
και ουτω την μετανοιαν επεδεικνυντο λεγοντες· «Τις οιδεν ει μετανοησει και
παρακληθησεται ο θεος και αποστρεψει απο οργης θυμου αυτου, και ου μη
απολωμεθα.» Ειτα επαγει· «Και ειδεν ο θεος τα εργα αυτων, οτι απεστρεψαν απο των
οδων αυτων των πονηρων και μετενοησεν ο θεος επι τηι κακιαι ηι ελαλησεν του
ποιησαι αυτοις, και ουκ εποιησεν.» Ει δε ανθρωποι βαρβαροι και αλογιστοι τοσουτον
ηδυνηθησαν συνιδειν, πολλωι μαλλον ημας τουτο ποιειν χρη, τους τα θεια δογματα
παιδευθεντας και των τοιουτων παραδειγματων και εν ρημασιν και εν πραξεσιν
πολυ το πληθος εορακοτας· «Ου γαρ εισιν, φησιν, αι βουλαι μου ωσπερ αι βουλαι
υμων, ουδε αι οδοι μου ωσπερ αι οδοι υμων· αλλ' οσον απεχει ο ουρανος απο της
γης, τοσουτον απεχει τα διανοηματα μου απο των διανοιων υμων, και αι βουλαι μου
απο των βουλων υμων.» Ει δε ημεις τους απο τυχης προσκεκρουκοτας των οικετων,
αν επαγγελλωνται γενεσθαι βελτιους, και προσιεμεθα και παλιν επι της προτερας
αγομεν τιμης, πολλακις δε και πλειονος αυτοις της παρρησιας μεταδιδομεν, ου
πολλωι μαλλον αυτος; Ει μεν γαρ δια τουτο εποιησεν ημας ινα κολασηι, καλως αν
απεγνωκεις και ημφισβητεις υπερ της σωτηριας της εαυτου· ει δε δι' ουδεν ετερον η
δι' αγαθοτητα μονην εδημιουργησεν ημας, ινα των αιωνιων απολαυσωμεν αγαθων
και αθλων και παντα υπερ τουτου ποιει και πραγματευεται εκ πρωτης ημερας εις το
παρον, τι ποτε εστι το ποιουν ενδοιαζειν ημας; Σφοδρα αυτον παρωργισαμεν και ως
ουδεις ανθρωπων ετερος. Ουκουν δια τουτο μαλιστα αποστηναι των παροντων δει
και μεταγνωναι επι τοις προγεγενημενοις και πολλην επιδειξασθαι την μεταβολην.
Ουδε γαρ ουτως αυτον τα απαξ τολμηθεντα υφ' ημων παροξυναι δυναιτ' αν, ως το
μηδε θελησαι και μεταβαλεσθαι λοιπον. Το μεν γαρ αμαρτειν ισως ανθρωπινον, το
δε επιμειναι επι τοις αυτοις, τουτο ουκ ανθρωπινον λοιπον, αλλ' ολον σατανικον.
Ὅρα γουν και δια του προφητου πως τουτο μαλλον εκεινου μεμφεται ο θεος· «Και
ειπον γαρ, φησιν, μετα το πορνευσαι αυτην ταυτα παντα· προς με αναστρεψον, και
ουκ ανεστρεψεν.» Και ετερωθι παλιν την πολλην ροπην ην εχει προς την σωτηριαν
την ημετεραν επιδειξαι βουλομενος, επειδη μετα τας πολλας παρανομιας
επηγγειλαντο την ορθην βαδιζειν οδον, ακουσας, φησιν, ειπεν· «Τις δωσει ειναι
ουτω την καρδιαν αυτων εν αυτοις, ωστε φοβεισθαι με και φυλαττειν τας εντολας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

μου πασας τας ημερας, ινα ευ ηι αυτοις και τοις υιοις αυτων δι' αιωνος;» Και ο
Μωσης δε διαλεγομενος αυτοις ελεγεν· «Και νυν, Ἰσραηλ, τι Κυριος ο θεος αιτει
παρα σου, αλλ' η φοβεισθαι Κυριον τον θεον σου και πορευεσθαι εν πασαις ταις οδοις
αυτου και αγαπαν αυτον;» Ὁ τοινυν σπουδαζων φιλεισθαι παρ' ημων, και παντα
υπερ τουτου ποιων, και μηδε του Μονογενους υπερ της ημετερας φεισαμενος φιλιας,
και οτε δηποτε αν καταλλαγωμεν αυτωι το πραγμα τιθεμενος αγαπητον, πως
μετανοουντας ου δεξεται και φιλησει;
17 Ἄκουε γουν και δια του προφητου τι φησιν· «Λεγε συ τας ανομιας σου
πρωτος, ινα δικαιωθηις.» Και τουτο δε υπερ του σφοδραν γενεσθαι την προς αυτον
φιλιαν απαιτει παρ' ημων. Ὅταν γαρ ο φιλων πολλα παρα των φιλουμενων
υβρισθεις μηδε ουτως σβεσηι τον ποθον, δι' ουδεν ετερον εις μεσον ενεχθηναι
σπουδαζει τας υβρεις εκεινας, αλλ' ινα το στερρον αυτου της φιλιας επιδειξαμενος,
εις πλειονα επισπασηται και συντονωτεραν αγαπην εκεινους. Ει δε το ομολογησαι τα
αμαρτηματα τοσαυτην εχει παραμυθιαν, πολλωι μαλλον το δια των εργων αυτων
απονιψασθαι. Ἐπει ει μη τουτο ην, αλλα τους απαξ της ευθειας παρατραπεντας οδου
επι τα προτερα παλιν εκωλυεν επανελθειν, ουδεις αν ταχα πλην ολιγων και
ευαριθμητων σφοδρα, εις την των ουρανων βασιλειαν εισηλθεν ποτε· νυν δε τους
μαλιστα λαμψαντας απο των πτωματων μεταγνοντας ευρησομεν. Οι γαρ πολλην εν
τοις κακοις επιδειξαμενοι την σφοδροτητα, και εν τοις αγαθοις την αυτην
επιδειξονται παλιν, συνειδοτες οσων εαυτους οφληματων υποχρεους κατεστησαν·
οπερ ουν και ο Χριστος εδηλωσεν, οτε τωι Σιμωνι περι της γυναικος ελεγεν· «Βλεπεις
γαρ, φησιν, την γυναικα ταυτην. Εισηλθον εις την οικιαν σου, υδωρ επι τους ποδας
μου ουκ εδωκας· αυτη δε τοις δακρυσιν τους ποδας μου εβρεξεν και ταις θριξιν
αυτης εξεμαξεν. Φιλημα μοι ουκ εδωκας· αυτη δε αφ' ου εισηλθον, ου διελιπεν τους
ποδας μου καταφιλουσα. Ἐλαιωι ουκ ηλειψας την κεφαλην μου· αυτη δε μυρωι
ηλειψεν τους ποδας μου. Ου χαριν λεγω σοι οτι αφιενται αυτης αι αμαρτιαι αι
πολλαι, οτι ηγαπησεν με πολυ. Ὧι δε ολιγον αφιεται, ολιγον αγαπαι. Ειπεν δε αυτηι·
αφεωνται σοι αι αμαρτιαι.» ∆ια τουτο και ο διαβολος, ειδως οτι οι τα μεγαλα
εργασαμενοι κακα, οταν αρξωνται μετανοειν, μετα πολλου του τονου τουτο
πραττουσιν, ατε ειδοτες τα πλημμεληθεντα αυτοις, δεδοικεν και τρεμει μηποτε τινα
αρχην του πραγματος λαβωσιν· μετα γαρ το λαβειν, ακαθεκτοι λοιπον εισιν, και
πυρος δικην υπο της μετανοιας αναζεσαντες, χρυσιου καθαρου καθαρωτερας τας
εαυτων απεργαζονται ψυχας, καθαπερ υπο τινος πνευματος σφοδρα του συνειδοτος
και της μνημης των προτερων αμαρτηματων εις τον της απαθειας λιμενα
ωθουμενοι. Και τουτο εστιν ωι πλεονεκτουσι των ουδαμως καταπεσοντων, οτι
σφοδροτεραι κεχρηνται τηι προθυμιαι· μονον, οπερ εφην, αν της αρχης επιλαβωνται.
Το γαρ δυσχερες και δυσκατορθωτον τουτο εστι το δυνηθηναι επιβηναι της εισοδου
και των προθυρων εφαψασθαι της μετανοιας, και τον εχθρον εκει πυρ πνεοντα και
εγκειμενον απωσασθαι και καταβαλειν. Μετα δε ταυτα ουτε εκεινος τοσαυτην
επιδειξεται την μανιαν απαξ ηττηθεις, και ενθα ην ισχυρος καταπεσων, ημεις τε
μειζονα την προθυμιαν ληψομεθα, και μετα πολλης της ευκολιας δραμουμεθα τον
καλον αγωνα τουτον. Ἐπιλαβωμεθα τοινυν της επανοδου λοιπον, αναδραμωμεν εις
την πολιν, την εν τοις ουρανοις, εν ηι και απεγραφημεν, εν ηι και πολιτευεσθαι
προστεταγμεθα. Το γαρ απογινωσκειν εαυτων, ου τουτο μονον εχει κακον, οτι τας
πυλας ημιν αποκλειει της πολεως εκεινης, ουδ' οτι εις μειζονα ραιθυμιαν αγει και
καταφρονησιν, αλλ' οτι και εις απονοιαν εμβαλλει σατανικην. Και γαρ και ο
διαβολος ουδαμοθεν ετερωθεν τοιουτος εγενετο αλλ' η απο του προτερον μεν
απογνωναι, υστερον δε εκ της απογνωσεως εις την απονοιαν εμπεσειν. Ψυχη γαρ,
επειδαν απαξ απαγορευσηι την σωτηριαν την εαυτης, ουδε αισθησεται λοιπον οπως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

κατακρημνιζεται, παντα αιρουμενη και λεγειν και ποιειν τα κατα της σωτηριας της
εαυτης. Και καθαπερ οι μαινομενοι, επειδαν απαξ της υγιους εκπεσωσι καταστασεως,
ουδεν δεδοικασιν, ουδεν αισχυνονται, αλλ' αδεως απαντα τολμωσιν και πραττουσιν
καν εις πυρ μελλωσιν εμπιπτειν, καν εις πελαγος, καν εις κρημνον· ουτω και οι της
απογνωσεως τηι παραφροσυνηι ληφθεντες αφορητοι λοιπον εισιν, πανταχου της
κακιας διατρεχοντες, καν μη θανατος αυτους επελθων κωλυσηι της μανιας εκεινης
και της φορας, μυρια εαυτους εργαζονται δεινα. ∆ια τουτο παρακαλω πριν σφοδρα
υπο ταυτης βαπτισθηναι σε της μεθης, ανανηψαι και διεγερθηναι, και την σατανικην
κραιπαλην απωσασθαι, και ει μη δυνατον αθροως, αλλ' ηρεμα και κατα μικρον. Ἐμοι
μεν γαρ ευκολωτερον ειναι φαινεται το παντων ομου των κατεχοντων
αποσπασθεντα σχοινιων μεταθειναι εαυτον εις το της μετανοιας γυμνασιον. Ει δε σοι
τουτο δυσκολον ειναι δοκει, ως αν εθεληις, αψαι της οδου της επι τα κρειττω
φερουσης, μονον αψαι και επιλαβου της αιωνιου ζωης. Ναι, δεομαι και αντιβολω,
προς της ευδοκιμησεως της προτερας, προς της παρρησιας εκεινης, ουτω παλιν σε
επι της κορυφης και της καρτεριας ιδωμεν της αυτης. Φεισαι των σκανδαλιζομενων
δια την σην κεφαλην, των καταπιπτοντων, των γινομενων ραιθυμοτερων, των
απογινωσκοντων την της αρετης οδον. Νυν μεν γαρ κατηφεια τον των αδελφων
εχει χορον, ηδονη δε και ευθυμια τα των απιστων συνεδρια και κωμωιδηματα τα των
νεων ραιθυμοτερον διακειμενων. Ἂν δε επανελθηις παλιν επ' εκεινην του βιου την
ακριβειαν, τουναντιον γενησεται και η μεν ημετερα αισχυνη εις εκεινους
μεταστησεται πασα, ημεις δε εν παρρησιαι εσομεθα πολληι, μετα πλειονος
λαμπροτητος στεφανουμενον σε και ανακηρυττομενον ορωντες παλιν. Μειζονα γαρ
αι τοιαυται νικαι φερουσι και την ευδοκιμησιν και την ηδονην. Ουδε γαρ των
οικειων κατορθωματων μονον ληψηι τον μισθον, αλλα και της ετερων παρακλησεως
και παραμυθιας, υποδειγμα μεγιστον εγκειμενος, ει ποτε τις τοιουτοις περιπεσοι
κακοις, προς το διαναστηναι παλιν και ανακτησασθαι εαυτον.
18 Μη δη κερδος παριδηις τοσουτο, μηδε καταγαγηις εις ᾅδου μετα λυπης τας
ημετερας ψυχας, αλλα δος ημιν αναπνευσαι και το κατεχον ημας δια σε της αθυμιας
αποσεισασθαι νεφος. Νυν μεν γαρ τα οικεια παρεντες κακα, τας σας θρηνουμεν
συμφορας· αν δε εθελησηις ανανηψαι και διαβλεψαι και της πολιτειας επιλαβεσθαι
της αγγελικης, και τουτου του πενθους απαλλαξεις ημας και των ημετερων
αμαρτηματων υπομνησεις. Ὅτι γαρ εστιν τους εκ μετανοιας παλιν επανελθοντας
λαμψαι μεγα και φαιδρον και πλεον πολλακις των μηδε πεσοντων την αρχην,
απεδειξαμεν και απο των θειων Γραφων. Ουτω γουν και οι τελωναι και αι πορναι
την βασιλειαν κληρονομουσιν των ουρανων, ουτω πολλοι των εσχατων προ των
εμπροσθεν τιθενται. Ἐρω δε σοι και τα εφ' ημων γεγενημενα και ων δυνησηι και
αυτος γενεσθαι μαρτυς. Οισθα που τον νεον εκεινον τον Ουρβανου παιδα, τον
Φοινικα, τον εν ορφανιαι μεν καταλειφθεντα αωρωι, κυριον δε πολλων και
χρηματων και οικετων γενομενον και αγρων. Ουτος το μεν πρωτον ερρωσθαι πολλα
ταις εν τοις μουσειοις διατριβαις ειπων, και την λαμπραν εκεινην αμφιασιν αφεις,
και τον τυφον απαντα τον βιωτικον, εξαιφνης ιματιον ευτελες περιθεμενος, και
προς την εν τοις ορεσιν ερημιαν αναχωρησας, πολλην επεδειξατο την φιλοσοφιαν,
ου κατα την ηλικιαν μονον, αλλ' οσην αν τις των θαυμαστων και μεγαλων ανδρων.
Μετα δε ταυτα και της ιερας των μυστηριων τελετης αξιωθεις, πολλωι μαλλον
επεδιδου προς αρετην. Και παντες εχαιρον και εδοξαζον τον θεον, οτι και εν πλουτωι
τραφεις πολλωι, και προγονους εχων λαμπρους και σφοδρα ετι νεος ων, ουτως
εξαιφνης απασαν του βιου την φαντασιαν καταπατησας προς το υψος ανεδραμεν το
αληθινον. Ἐν τουτωι δε αυτον οντα και θαυμαζομενον, φθοροι τινες ανδρες, κατα
τον της συγγενειας επισκοπουντες νομον, αυθις επι τον προτερον κλυδωνα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

επανηγαγον. Και παντα ριψας παλιν εκεινα, απο των ορεων εις μεσην ευθεως
κατεβη την αγοραν και ιππωι οχουμενος και ακολουθους εχων πολλους, ουτω
περιηιει την πολιν πασαν. Ειτα τι; Και ουδε σωφρονειν ηθελεν λοιπον. Ὑπο γαρ της
πολλης εκκαιομενος τρυφης και εις ερωτας εμπιπτειν ατοπους ηναγκαζετο· και ουδε
εις ην των εν μεσωι στρεφομενων, οστις ου την σωτηριαν απηγορευσεν την εκεινου·
τοσουτος αυτον συνειχεν κολακων εσμος, και προσην ορφανια και νεοτης και
πλουτος πολυς. Και οι τα παντα ευκολως μεμφομενοι, των επι τουτο την αρχην
αγαγοντων αυτον κατηγορουν λεγοντες, οτι και των πνευματικων διημαρτεν και
ουδε τοις αυτου πραγμασιν χρησιμος εσται λοιπον, προ ωρας των περι λογους πονων
αποπηδησας, και μηδεν εκειθεν καρπωσασθαι δυνηθεις. Τουτων δε λεγομενων και
πολλης της αισχυνης ουσης, αγιοι τινες ανδρες και πολ λακις τοιαυτης θηρας
επιτυχοντες, και δια της πειρας μαθοντες καλως, οτι ουδεν τι των τοιουτων
απογινωσκειν χρη ταις εις τον θεον οπλιζομενους ελπισιν, παρατηρουντες αυτον
συνεχως ει ποτε ειδον φανεντα επι της αγορας, και προσηιεσαν και ησπαζοντο. Και το
πρωτον εκεινος ανωθεν αυτοις απο του ιππου παρακολουθουσιν εκ πλαγιων
διελεγετο· τοσαυτη κατειχεν αυτον αναισχυντια την αρχην. Οι δε ευσπλαγχνοι και
φιλοπαιδες εκεινοι τουτων μεν ηισχυνοντο ουδεν, εις εν δε εωρων μονον, οτι πως
των λυκων το αρνιον αποσπασωσιν· οπερ ουν δια της καρτεριας και ηνυσαν.
Ὕστερον γαρ ωσπερ εκ τινος παραπληξιας εν εαυτωι γενομενος, και την πολλην
αυτων προσεδριαν ερυθριασας, ει ποτε αυτους πορρωθεν προσιοντας ειδεν, απεπηδα
τε ευθεως και κατω νευων, ουτω μετα σιγης τα παρ' εκεινων ηκουεν απαντα, και
προιων πλειονα την προς αυτους αιδω και τιμην επεδεικνυτο. Και ουτως αυτον κατα
μικρον τηι του θεου χαριτι παντων εκεινων εξελκυσαντες των δικτυων, τηι προτεραι
παλιν ερημιαι και φιλοσοφιαι παρεδωκαν. Και επι τοσουτον ελαμψεν νυν, ως τον
προτερον αυτου βιον, τωι μετα την εκπτωσιν παραβαλλομενον, μηδεν ειναι δοκειν.
Συνιδων γαρ απο της πειρας καλως το δελεαρ, και παντα εις τους δεομενους
αναλωσας τον πλουτον, και των φροντιδων απολυσας εαυτον εκεινων, πασαν τοις
βουλομενοις επιβουλευειν εξεκοψε προφασιν· και νυν την επι τον ουρανον βαδιζων
οδον, προς αυτο λοιπον το τελος εφθασεν της αρετης.
19 Ἀλλ' ουτος μεν ετι νεος ων και κατεπεσεν και ανεστη, ετερος δε τις μετα
τους πολλους ιδρωτας, ους εν ταις ερημιαις διατριβων ηνεγκεν, ενα συνοικον εχων
μονον και αγγελικον βιον βιους, και προς γηρας ελαυνων λοιπον, ουκ οιδ' οπως, υπο
σατανικης τινος περιστασεως και του απονυσταξαι, μικρον παροδον δους τωι
πονηρωι, εις επιθυμιαν της προς γυναικας ομιλιας ενεπεσεν, ο μηδεποτε γυναικα
ιδων εξ ου προς τον των μοναχων βιον μετεθηκεν εαυτον. Και πρωτον μεν ηξιου τον
συνοικον κρεα και οινον αυτωι παρασχειν, και ηπειλει, ει μη λαβοι, κατελευσεσθαι
εις την αγοραν. Ταυτα δε ου κρεων επιθυμων ελεγεν, αλλ' αφορμην τινα και
προφασιν βουλομενος λαβειν του την επιθυμιαν πληρωσαι. Ἐπι τουτοις εκεινος
απορουμενος και δεδοικως μη τουτο κωλυσας επι μεγα αυτον ωσηι κακον, διδωσιν
εμφορηθηναι της επιθυμιας αυτωι. Ὡς δε εγνω το σοφον τουτο εωλον γεγονος,
φανερως αναισχυντησας λοιπον, απεκαλυψεν την υποκρισιν, και δειν ελεγεν
παντως εις την πολιν αυτον κατελθειν. Ὡς δε ουδεν ισχυεν κωλυων εκεινος, τελος
αφηκεν και πορρωθεν ακολουθων επετηρει τι ποτε αρα αυτωι βουλεται η τοιαυτη
καθοδος. Ἰδων δε εις χαμαιτυπειον εισελθοντα, και γνους οτι πορνηι συγγεγονε
γυναικι, περιμεινας μετα το πληρωσαι την ατοπον επιθυμιαν εκεινην, εξελθοντα
υπτιαις δεχεται ταις χερσιν, και περιχυθεις και καταφιλησας θερμως, και υπερ των
γεγενημενων εγκαλεσας ουδεν, παρεκαλει μονον, επειδη την επιθυμιαν επληρωσεν
την εαυτου, παλιν επι το της ερημιας οικητηριον επανελθειν. Ὁ δε την πολλην
επιεικειαν αισχυνθεις επληγη τε ευθεως την ψυχην και κατανυγεις επι τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

τολμηθεισιν, ειπετο προς το ορος αυτωι· και αφιγμενων εκει, δειται τανδρος εν
οικισκωι τε αυτον καθειρξαι ετερωι και τας θυριδας αποκλεισαντα του δωματιου
αρτον αυτωι παρεχειν και υδωρ δι' ημερων, και τοις επιζητουσιν αυτον ηξιου λεγειν
οτι κεκοιμηται. Και ταυτα ειπων και πεισας, καθειρξεν εαυτον, και ην εκει διαπαντος
νηστειαις και δεησεσιν και δακρυσι τον της αμαρτιας ρυπον αποσμηχων της ψυχης.
Χρονου δε παρελθοντος ου μακρου και αυχμου την πλησιον χωραν κατακαιοντος
και των εν τηι χωραι παντων οδυρομενων, εκελευσθη τις δι' ονειρατος απελθειν και
τον ανδρα εκεινον παρακαλεσαι τον καθειργμενον, ωστε ευξασθαι και λυσαι τον
αυχμον. Ὡς δε απηλθεν εταιρους παραλαβων, τον συνοικουντα αυτωι προτερον
μονον ευροντες εκει, περι εκεινου ερωτωντες εμαθον οτι τεθνηκεν, νομισαντες δε
ηπατησθαι εις προσευχας αυθις ετρεποντο, και παλιν δια της αυτης οψεως τα αυτα
τοις προτεροις ηκουον, και τοτε τον αληθως απατησαντα περισταντες παρεκαλουν
επιδειξαι τον ανδρα αυτοις· ουδε γαρ τεθνηκεναι αυτον αλλα ζην διισχυριζοντο.
Ταυτα ακουσας εκεινος και τας συνθηκας εξεληλεγμενας ιδων απαγει προς τον
αγιον αυτους εκεινον και διελοντες τον τοιχον, και γαρ και την εισοδον ετυχεν
αποφραξας, και εισελθοντες απαντες των ποδων αυτου προκαλινδουμενοι και τα
γεγενημενα απαγγελλοντες παρεκαλουν αυτον επαμυναι τωι λιμωι. Ἐκεινος δε το
μεν πρωτον αντετεινε· πορρω ταυτης αυτον ειναι λεγων της παρρησιας. Και γαρ ως
ευθεως γεγενημενην την αμαρτιαν, ουτω προ των οφθαλμων ειχεν αει· ως δε τα
συμβαντα αυτοις απαντα διηγησαντο, τοτε επεισαν ευξασθαι, και ευξαμενος ελυσεν
τον αυχμον. Τα δε κατα τον νεον εκεινον, τον προτερον μεν Ἰωαννου του Ζεβεδαιου
γενομενον μαθητην, υστερον δε επι πολυν ληισταρχησαντα χρονον, και παλιν υπο
των αγιων του μακαριου θηρευθεντα χειρων απο των καταδυσεων και σπηλαιων
των ληιστρικων και επι την προτεραν επανελθοντα αρετην, ουδε αυτος αγνοεις, αλλ'
οισθα ημων ουχ ηττον· και σου πολλακις θαυμαζοντος ηκουσα του μακαριου την
συγκαταβασιν την τε αλλην επιεικειαν και οτι την αιμαχθεισαν πρωτον εφιλησεν
δεξιαν τωι νεωι περιχυθεις, και ουτως αυτον επι τα προτερα επανηγαγεν.
20 Και ο μακαριος δε Παυλος ουτω τον Ὀνησιμον, τον αχρηστον, τον
δραπετην, τον κλεπτην, τουτον ου μονον αυτος περιπλεκεται επειδη μετεβαλετο,
αλλα και τον δεσποτην αξιοι εν ισηι τωι διδασκαλωι τον μετανοησαντα αγαγειν τιμηι,
ουτωσι λεγων· «Παρακαλω σε, φησιν, περι του εμου τεκνου, ον εγεννησα εν τοις
δεσμοις μου Ὀνησιμον, τον ποτε σοι αχρηστον, νυν δε σοι και εμοι ευχρηστον, ον
ανεπεμψα προς σε· συ δε αυτον, τουτεστιν τα εμα σπλαγχνα, προσλαβου. Ὃν εγω
εβουλομην προς εμαυτον κατεχειν, ινα υπερ σου μοι διακονηι εν τοις δεσμοις του
ευαγγελιου· χωρις δε της σης γνωμης ουδεν ηθελησα ποιησαι, ινα μη ως κατ'
αναγκην το αγαθον σου ηι, αλλα κατα εκουσιον. Ταχα γαρ δια τουτο εχωρισθη προς
ωραν, ινα αιωνιον αυτον απεχηις, ουκετι ως δουλον, αλλ' υπερ δουλον, υιον
αγαπητον, μαλιστα εμοι· ποσωι δε μαλλον σοι, και εν σαρκι και εν Κυριωι; Ει μεν ουν
με εχεις κοινωνον, προσλαβου αυτον ως εμε.» Και Κορινθιοις δε επιστελλων ο αυτος
ελεγεν· «Μη πως ελθων πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων και μη
μετανοησαντων.» Και παλιν «Ὡς προειρηκα και παλιν λεγω οτι εαν ελθω εις το
παλιν, ου φεισομαι.» Ὁραις τινας πενθει, και τινων ου φειδεται; ου των
ημαρτηκοτων, αλλα των μη μετανοησαντων, και ουχ απλως των μη
μετανοησαντων, αλλα των και απαξ και δευτερον επι τουτο παρακληθεντων και
πεισθηναι μη βουληθεντων. Το γαρ προειρηκα και παλιν λεγω, ως παρων το
δευτερον, και απων γραφω, ουδεν ετερον η τουτο αινιττεται, οπερ δεος μη και εφ'
ημων γενηται. Νυνι γαρ ει και μη Παυλος παρεστιν, ο τοτε Κορινθιοις απειλων, αλλ'
ο Χριστος παρεστιν, ο τοτε δι' εκεινου λαλων· καν επιμενωμεν ανενδοτως εχοντες,
ου φεισεται ημων, αλλα παταξει πληγην μεγαλην και ενταυθα κακει·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

«Προφθασωμεν ουν το προσωπον αυτου εν εξομολογησει», εγχεωμεν ενωπιον
αυτου τας καρδιας ημων· «Ἥμαρτες γαρ, φησιν, μη προσθηις μηκετι, και περι των
προτερων σου δεηθητι.» Και παλιν· «∆ικαιος εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι.» Μη
τοινυν περιμενωμεν τον κατηγορον, αλλα την εκεινου προαρπασωμεν ταξιν, και
ουτως ημερωτερον δια της ευγνωμοσυνης καταστησομεν τον κριτην. Συ δε οτι μεν
ομολογεις τα αμαρτηματα σου και ταλανιζεις σεαυτον υπερ το μετρον, οιδα σαφως·
αλλ' ου τουτο βουλομαι μονον αλλ' οτι σε και δικαιωσαι το πραγμα δυναται
πεισθηναι σ' επιθυμω. Ἕως γαρ αν μη επικερδη ποιηις την εξομολογησιν ταυτην, καν
κατηγορηις σεαυτου, ουδ' αποστηναι δυνησηι των αμαρτηματων των εξης. Ουδεν γαρ
ουδεις μετα προθυμιας και του προσηκοντος θεσμου δυνησεται ποιειν οταν μη
προτερον ηι πεπεικως εαυτον οτι εν ωφελειαι τουτο ποιει. Και γαρ ο σπειρων, αν μετα
το ριψαι τα σπερματα μη προσδεχηται ... τον αμητον, ουκ αμησει ποτε. Τις γαρ αν
ελοιτο ματην κοπτεσθαι, μηδεν απο του πονειν κερδαινων αγαθον; Ουτως ουν και ο
ρηματα σπειρων και δακρυα και εξομολογησιν, αν μη μετ' ελπιδος τουτο ποιηι
χρηστης, ουδε αποστηναι του αμαρτανειν δυνησεται, ετι τωι της απογνωσεως
κατεχομενος κακωι, αλλ' ωσπερ ο γεωργος εκεινος ο της των καρπων φορας
απογνους ουδεν των λυμαινομενων τοις σπερμασιν κωλυσει λοιπον, ουτω και ουτος
ο σπειρων μεν την δια των δακρυων εξομολογησιν, ουδεν δε απο ταυτης
προσδεχομενος κερδος, ουδε ανατρεψαι βουλησεται τα διαφθειροντα την μετανοιαν.
∆ιαφθειρει δε μετανοιαν το παλιν τοις αυτοις ενεχεσθαι κακοις. «Εις γαρ, φησιν,
οικοδομων και εις καθαιρων, τι ωφελησαν πλεον η κοπον; η ο βαπτιζομενος απο
νεκρου, και παλιν απτομενος αυτου, τι ωφελησεν εν τωι λουτρωι αυτου; Ουτως
ανθρωπος νηστευων απο των αμαρτιων αυτου, και παλιν πορευομενος, και τα αυτα
ποιων, της προσευχης αυτου τις εισακουσεται;» Και παλιν· «Ἐπαναγων, φησιν, απο
δικαιοσυνης επι αμαρτιαν, ο Κυριος ετοιμασει ρομφαιαν αυτωι.» Και· «Ὥσπερ κυων
αν επανελθηι επι τον εμετον αυτου και μισητος γενηται, ουτως αφρων τηι εαυτου
κακιαι επιστρεψας επι την εαυτου αμαρτιαν.»
21 Μη τοινυν ως κατηγορων σαυτου μονον την αμαρτιαν εκπομπευε, αλλα
και ως δικαιωθηναι οφειλων δια του τροπου της μετανοιας· ουτω γαρ δυνησηι και
την εξομολογουμενην εντρεψαι ψυχην και μηκετι τοις αυτοις περιπεσειν. Το μεν
γαρ σφοδρα καταδικαζειν εαυτους και αμαρτωλους καλειν, κοινον ως ειπειν και τοις
απιστοις εστι. Πολλοι γουν και των απο της σκηνης και ανδρες και γυναικες, οι
μαλιστα αναι σχυντιαν μεμελετηκοτες, ταλανιζουσιν εαυτους, αλλα ου μετα σκοπου
του προσηκοντος. ∆ιοπερ ουδ' αν ειποιμι τουτο εξομολογησιν εγω· ου γαρ μετα του
κατανυξαι την ψυχην, ουδε μετα του δακρυσαι πικρον, ουδε μετα του μεταβαλεσθαι
τας αμαρτιας, ουτως εξαγγελλουσι τας αυτων, αλλ' αυτο τουτο οι μεν δοξαν παρα
των ακουοντων επι τηι των λογων ευγνωμοσυνηι θηρωμενοι· ουδε γαρ ομοιως
φαινεται τα αμαρτηματα χαλεπα, οταν ετερος τις αυτα απαγγελληι και οταν αυτος ο
τετολμηκως· οι δε απο της σφοδρας απογνωσεως εις αναλγησιαν εκπεσοντες, και της
των ανθρωπων δοξης καταφρονησαντες, μετα πολλης της αδειας λοιπον ωσπερ τα
αλλοτρια τα οικεια εξαγορευουσι κακα. Ἀλλα σε τουτων ουδεν ειδεναι βουλομαι,
ουδε εξ απογνωσεως επι την εξομολογησιν ερχεσθαι, αλλα μετα προσδοκιας αγαθης,
και της απογνωσεως την ριζαν εκκοψαντα, πασαν την εναντιαν επιδεικνυσθαι
σπουδην. Τις δε η ταυτης ριζα εστιν; Ῥαιθυμια. Μαλλον δε ουκ αν τις ριζαν αυτην
καλεσειεν μονον, αλλα και τροφον και μητερα. Καθαπερ γαρ επι των εριων τικτει
μεν τους σητας η φθορα, αυξεται δε παλιν υπ' αυτων, ουτω και ενταυθα τικτει μεν η
ραιθυμια την απογνωσιν, τρεφεται δε παλιν υπο της απογνωσεως αυτη, και αλληλαις
την επαρατον ταυτην παρεχουσαι αντιδοσιν, δυναμιν ου μικραν προσλαμβανουσιν.
Ἂν ουν ετεραν τις αποτεμηι και διακοψηι, δυνησεται και της επομενης περιγενεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ευκολως. Ουτε γαρ ο μη ραιθυμων εις απογνωσιν αν εμπεσοι ποτε, ουτε ο τρεφομενος
ελπισι χρησταις και μη απογινωσκων εαυτου, εις ραιθυμιαν δυνησεται εμπεσειν.
Ταυτην ουν μοι την ξυνωριδα διασπασον και τον ζυγον συγκλασον, τον λογισμον
λεγω τον ποικιλον και βαρυν· ου γαρ μονοειδης ο ταυτα συνεχων εστιν, αλλα
πολυειδης και παντοδαπης. Τις δε ουτος εστιν; Συμβαινει τινα μεταγνοντα
κατορθωσαι πολλα και μεγαλα, μεταξυ δε και αμαρτειν παλιν των κατορθωματων
εκεινων αμαρτιαν αντιρροπον· και τουτο μαλιστα ικανον εις απογνωσιν εμβαλειν,
ως των οικοδομηθεντων καθαιρεθεντων και παντων εκεινων ματην και εις κενον
πονηθεντων αυτωι. ∆ει δε εκεινο λογιζεσθαι, και τουτον εκκρουειν τον λογισμον οτι,
ει μη φθασαντες κατορθωματων μετρον αντιρροπον τοις μετα ταυτα γενομενοις
αμαρτημασιν απεθεμεθα, ουδεν αν ημας σφοδρα και ολοσχερως καταδυναι εκωλυεν.
Νυν δε καθαπερ τις θωραξ ισχυρος βελος οξυ και πικρον ουκ αφηκεν εργασασθαι το
αυτου, αλλ' αυτος διατμηθεις τον πολυν ημυνεν τωι σωματι κινδυνον. Ὁ μεν γαρ
μετα πολλων εργων και αγαθων και πονηρων απερχομενος εκει εξει τινα
παραμυθιαν επι τηι κολασει και τοις βασανιστηριοις εκεινοις· ο δε τουτων μεν
ερημος, εκεινα δε μονον επαγομενος, ουδε εστιν ειπειν οια πεισεται προς την
αθανατον παραπεμπομενος κολασιν. Και γαρ αντιστασις εσται εκει των πονηρων
πραξεων και των ου τοιουτων· καν μεν αυται καθελκυσωσι τον ζυγον, εσωσαν ου
μικρως τον εργατην τον εαυτων και τοσουτον ισχυσεν η της των πονηρων πραξεων
εργασιας βλαβη, οσον κατασπασαι της πρωτης χωρας αυτον· εαν δε εκειναι
περιγενωνται, εις το της γεεννης απαγουσι πυρ, δια το μη τοσουτον ειναι το πληθος
των κατορθωματων ως και δυνηθηναι στηναι προς τον βιαιον εκεινον ωθισμον. Και
ταυτα ουχ ο ημετερος μονον υποβαλλει λογισμος, αλλα και τα θεια λογια· «Αυτος
γαρ, φησιν, αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου.» Και ουκ εν τηι γεεννηι μονον,
αλλα και εν τηι βασιλειαι πολλας αν ευροι τις τας διαφορας· «Μοναι γαρ, φησιν,
πολλαι παρα τωι Πατρι μου.» Και· «Ἀλλη δοξα ηλιου και αλλη δοξα σεληνης.» Και τι
θαυμαστον, ει μεχρι τοσουτων ηκριβολογησατο, οπου γε και την αστερος προς
αστερα διαφοραν ειναι φησιν εκει.
22 Ταυτα ουν απαντα ειδοτες, μηποτε της των αγαθων εργασιας αποστωμεν,
μηδε, επειδαν εις την του ηλιου ταξιν η της σεληνης ελθειν μη δυνηθωμεν, και της
των αστερων καταφρονησωμεν. Ἕως αν τοσαυτην γουν αρετην επιδειξωμεθα,
δυνησομεθα ειναι εν τωι ουρανωι. Καν χρυσος, καν λιθος τιμιος μη γενωμεθα, την
γουν του αργυρου ταξιν επεχοντες εν τωι θεμελιωι μενωμεν, μονον μη προς εκεινην
την υλην παλινδρομησωμεν, ην ευχερως καταφλεγει το πυρ, μηδε, οταν μεγαλα
κατορθωσαι μη δυνηθωμεν, και των μικρων αποσχωμεθα· εσχατης γαρ ταυτα ανοιας
εστιν, οπερ μη παθωμεν. Ὥσπερ γαρ ο πλουτος ο σωματικος αυξεται τωι μηδε των
ελαχιστων κερδων καταφρονειν τους εραστας τους εκεινου, ουτω και ο
πνευματικος. Και γαρ ατοπον τον μεν κριτην μηδε ψυχρου ποτηριου μισθον
παροραν, ημας δε, ει μη πανυ μεγαλα ειη τα κατορθωματα, και της των μικρων
εργασιας ενδοιαζειν περι την αντιρροπον αντιδοσιν. Ὁ μεν γαρ των ελαττονων μη
καταφρονων, πολληι και περι τα μεγιστα χρησεται τηι σπουδηι, ο δε ταυτα παρορων
και εκεινων αποστησεται ποτε· οπερ ινα μη γενηται, και τουτων μεγαλους ωρισεν
τους μισθους ο Χριστος. Τι γαρ του επισκεπτεσθαι τους καμνοντας ευχερεστερον;
αλλ' ομως και τουτου μεγαλην ημιν αποδιδωσιν την αμοιβην. Τοιγαρουν επιλαβου
της αιωνιου ζωης, κατατρυφησον του Κυριου, και ικετευσον αυτον· παλιν τον ζυγον
αναδεξαι τον χρηστον, υπελθε το φορτιον το ελαφρον, επιθες αξιον της αρχης το
τελος, μη παριδηις τοσουτον διαρρυεντα πλουτον. Ἂν μεν γαρ επιμενηις παροξυνων
τον θεον δι' ων ποιεις, απαντα αυτον απολεις· αν δε πριν η πολλην γενεσθαι την
ζημιαν και παν επικλυσθηναι το γεωργιον, αποφραξηις της κακιας τους οχετους, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

τα διαφθαρεντα ανακτησασθαι δυνησηι παλιν, και ετεραν αυτοις προσθειναι φοραν
ου μικραν. Ἀλλ' απερ απαντα λογισαμενος αποτιναξαι τον χουν, αναστηθι απο της
γης, και φοβερος εσηι τωι ανταγωνιστηι. Αυτος μεν γαρ σε κατεβαλεν, ως ουκ
αναστησομενον λοιπον· αν δε ιδηι παλιν τας χειρας ανταιροντα σε, απροσδοκητως
πληγεις, οκνηροτερος εσται προς το υποσκελισαι παλιν. Τι λεγω; Και αυτος
ασφαλεστερος εσηι προς το μηκετι τραυμα τοιουτο λαβειν. Ει γαρ αι των αλλων ημας
ικαναι παιδευσαι συμφοραι, πολλωι μαλλον ας υπεμειναμεν αυτοι. Ὅπερ και επι της
σης προσδοκω ταχεως οψεσθαι κεφαλης, και παλιν τηι του θεου ροπηι φαιδροτερον σε
γενεσθαι και τοσαυτην επιδειξασθαι την αρετην, ως και ετερων προστηναι εκει·
μονον μη απογνωις, μηδε αναπεσηις. Τουτο γαρ σοι και παρα παντα λογον και οπου δ'
αν ιδω και οπου δ' αν απιω και διεγερων ου παυσομαι επιστελλων· καν τουτο
ακουσηις, ουκετι δεησηι φαρμακων ετερων.
 

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25


