In epistulam i ad Timotheum (homiliae 118)

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ
ΤΙΜΟΘΕΟΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ ΠΡΩΤΗΝ.
ΥΠΟΘΕΣΙΣ.
Των του Ἀποστολου μαθητων εις και ο Τιμοθεος ην. Και μαρτυρει μεν ο Λουκας, οτι
θαυμαστος τις νεος ην, μαρτυρουμενος υπο των εν Λυστραι και Ἰκονιωι αδελφων· ος αμα
τε μαθητης εγενετο, και διδασκαλος· και ουτω σφοδρα συνετος ην, ως ακουων Παυλου
χωρις περιτομης κηρυσσοντος, και μαθων οτι και Πετρωι αντεστη τουτου ενεκεν,
ελεσθαι μη μονον το εναντιον μη κηρυξαι, αλλα και παθειν· περιετεμε γαρ αυτον,
φησιν, εν ηλικιαι τοιαυτηι· ουτω τε αυτωι πασαν την οικονομιαν ενεπιστευσεν. Ἤρκει
μεν ουν ο του Παυλου ποθος δειξαι τον ανδρα, οστις εστι. Και γαρ και αλλαχου αυτωι
μαρτυρει γραφων [και λεγων], Την δε δοκιμην αυτου γινωσκετε, οτι ως πατρι τεκνον
συν εμοι εδουλευσεν εις το Ευαγγελιον· και Κορινθιοις παλιν επιστελλει λεγων, 62.502
Ἔπεμψα υμιν Τιμοθεον, ος εστι μου τεκνον αγαπητον και πιστον εν Κυριωι· και παλιν,
Βλεπετε μη τις αυτον εξουθενησηι· το γαρ εργον Κυριου εργαζεται, ως καγω. Και
Ἑβραιοις δε γραφων ελεγε, Γινωσκετε τον αδελφον Τιμοθεον απολελυμενον· και
πολλην πανταχοθεν ευροι τις αν αυτου την αγαπην. Και τα νυν δε γενομενα θαυματα
δεικνυσιν αυτου την παῤρησιαν. Ει δε τις εξεταζοι, τι δηποτε Τιτωι και Τιμοθεωι γραφει
μονοις, καιτοι γε και Σιλας των ευδοκιμων ην, και Λουκας ομοιως· φησι γαρ αυτος
γραφων. Και Λουκας εστι μονος μετ' εμου· και Κλημης δε εις των συνοντων αυτωι
ετυγχανε· φησι γαρ και περι αυτου, Μετα και Κλημεντος και των λοιπων συνεργων μου·
τινος ουν ενεκεν Τιτωι και Τιμοθεωι 62.503 γραφει μονοις; Ὅτι τουτοις ηδη Ἐκκλησιας
ην εγκεχειρικως, εκεινους δε ετι μεθ' εαυτου περιηγε· τουτους δε φανεροις τισι τοποις
αφωρισε. Τοσαυτη γαρ ην αυτου η υπερβολη της αρετης, ως μηδεν την νεοτητα
εμποδισαι. ∆ια τουτο γραφων φησι· Μηδεις σου της νεοτητος καταφρονειτω. [και παλιν,
Τας νεωτερας, φησιν, ως αδελφας.] Ὅταν γαρ ηι αρετη, παντα περιττα, και ουδεν
εμποδων γενοιτ' αν. Και γαρ περι επισκοπων διαλεγομενος, και πολλα περι αυτων
ειπων, ουδαμου περι της ηλικιας ακριβολογειται. Ει δε λεγοι γραφων, Τεκνα εν υποταγηι
εχοντα, και, Μιας γυναικος ανδρα, ου τουτο φησιν, ως αναγκαιον και τεκνα εχειν και
62.504 γυναικα, αλλ', ει συμβαιη ποτε απο κοσμικων αγεσθαι, ινα τοιουτοι ωσιν, ως και
οικιας ειδεναι προεσταναι και παιδων και των αλλων απαντων. Ει γαρ και κοσμικος ειη,
και μηδε εν τουτοις χρησιμος γεγονως, πως αν επιστευθη φροντιδα Ἐκκλησιας; Τινος δε
ενεκεν επεστελλε, φησι, τωι μαθητηι εις διδασκαλιαν τεταγμενωι λοιπον; ου γαρ εδει
προτερον απαρτισθηναι αυτον, ειτα πεμπεσθαι; Ἀλλ' εδειτο διδασκαλιας ου της αυτης,
ης οι μαθηται, αλλα της διδασκαλωι πρεπουσης. Ὅρα ουν αυτον δι' ολης της επιστολης
διδασκαλωι προσηκουσαν ποιουμενον την διδασκαλιαν. Και ευθεως εκ του προοιμιου
ουκ ειπεν, ινα μη προσεχηις τοις ετεροδιδασκαλουσιν, αλλα τι; Ἵνα παραγγειληις αυτοις
μη ετεροδιδασκαλειν.

ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου κατ' επιταγην Θεου Σωτηρος ημων και
Κυριου Ἰησου Χριστου, της ελπιδος ημων, Τιμοθεωι γνησιωι τεκνωι εν
πιστει, χαρις, ελεος, ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Χριστου Ἰησου του
Κυριου ημων.
αʹ. Μεγα το του Ἀποστολου αξιωμα ην, μεγα και θαυμαστον· και πανταχου
ορωμεν τον Παυλον προτιθεντα τας αιτιας του αξιωματος, ουχ ως αρπαζοντα την τιμην,
αλλ' ως εγχειρισθεντα, και αναγκην εχοντα. Και γαρ οταν λεγηι κλητον εαυτον, και
οταν λεγηι, ∆ια θεληματος Θεου, και παλιν αλλαχου, Ἀναγκη γαρ μοι επικειται, και οταν
εις τουτο αφωρισθαι λεγηι, ταυτα παντα αναιρεσις φιλοτιμιας και αλαζονειας εστιν.
Ὥσπερ γαρ ο επιπηδων μη δεδομενηι παρα Θεου τιμηι, μεμψεως αξιος της εσχατης· ουτως
ο διακρουομενος και αποπηδων, ετερων εστιν εγκληματων υπευθυνος, παρακοης και
απειθειας. Τουτο γουν και νυν εν αρχηι της προς Τιμοθεον επιστολης ο Παυλος φησιν,
ουτω λεγων, Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου κατ' επιταγην Θεου. Ουκ ειπεν ενταυθα,
Παυλος κλητος, αλλα, Κατ' επιταγην. Ἵνα γαρ μη τι ανθρωπινον παθηι ο Τιμοθεος,
νομιζων εξ ισης αυτωι διαλεγεσθαι και τοις μαθηταις, δια τουτο ουτως ηρξατο. Και που
επεταξεν αυτωι ο Θεος; Ευρισκεται το Πνευμα λεγον εν ταις Πραξεσι των αποστολων,
Ἀφορισατε μοι τον Παυλον και τον Βαρναβαν. Και πανταχου δε γραφων προστιθησι το
ονομα του Ἀποστολου, παιδευων τον ακουοντα μη νομιζειν ανθρωπινα ειναι τα
λεγομενα· ο γαρ Ἀποστολος ουδεν αν ιδιον λεγοι· και ειπων Ἀποστολον, ευθεως του
ακροατου την διανοιαν εις τον αποστειλαντα παραπεμπει. ∆ια τουτο πασων των
επιστολων τουτο προτιθησιν, αξιοπιστον τον λογον ποιων, και ουτω λεγων· Παυλος
αποστολος Ἰησου Χριστου κατ' επιταγην Θεου Σωτηρος ημων. Και μην ουδαμου
φαινεται ο Πατηρ επιταξας, αλλα πανταχου ο Χριστος αυτωι διαλεγεται· τι γαρ φησι;
Πορευου, οτι εγω εις εθνη μακραν αποστελω σε· και παλιν, Καισαρι σε δει παραστηναι.
Ἀλλ' απερ αν ο Υιος επιταξηι, [και] ταυτα του Πατρος επιταγματα λεγει ειναι, ωσπερ και
τα του Πνευ 62.504 ματος του Υιου. Ἰδου γαρ εξεπεμφθη, υπο του Πνευματος, αφωρισθη
υπο του Πνευματος, και φησιν επιταγην ειναι Θεου. Τι ουν; μη αρα ελαττοι του Υιου την
εξουσιαν το τον Ἀποστολον αυτου κατ' επιταγην του Πατρος πεπεμφθαι; Ουδαμως· ορα
γαρ πως αυτην κοινην εποιησεν. Ειπων γαρ, Κατ' επιταγην Θεου Σωτηρος ημων,
επηγαγε, Και Κυριου Χριστου Ἰησου, της ελπιδος ημων. Ὅρα πωςκυριως τα επωνυμα
τεθεικε. Και μην ο Ψαλμωιδος περι του Πατρος τουτο φησι, λεγων, Ἡ ελπις παντων των
περατων της γης· και παλιν ο μακαριος Παυλος γραφων ετερωθι φησιν, Εις τουτο γαρ
κοπιωμεν και ονειδιζομεθα, οτι ηλπικαμεν επι Θεωι ζωντι και αληθινωι. Τον διδασκαλον
αναγκαιον κινδυνους υπομενειν, και πολλωι των μαθητων πλειονας. Παταξω γαρ, φησι,
τον ποιμενα, και διασκορπισθησεται τα προβατα. Ἐπει ουν τουτο γινεται, σφοδροτερον
κατ' αυτων ο διαβολος πνει, ατε εν τηι τουτων αναιρεσει και του ποιμνιου
διασπειρομενου. Προβατα μεν γαρ αποκτεινας, το ποιμνιον ηλαττωσε· τον δε ποιμενα εκ
μεσου ποιησας, ολοκληρον την ποιμνην ελυμηνατο. Ἅτε ουν εν ελαττονι πονωι μειζονα
εργαζομενος, και εν μιαι ψυχηι το παν λυμαινομενος, τουτοις εφισταται μαλλον. ∆ια
τουτο ευθεως εκ προοιμιων αυτου την ψυχην ανισται λεγων, Σωτηρα τον Θεον εχομεν,
και ελπιδα τον Χριστον. Πολλα πασχομεν, αλλ' εχομεν ελπιδας μεγαλας· κινδυνευομεν,
επιβουλευομεθα, αλλ' εχομεν σωζοντα, ουκ ανθρωπον, αλλα Θεον. Ουτε ουν ο σωζων
ασθενει· Θεος γαρ εστι, και οιοι εαν ωσιν οι κινδυνοι, ου περιεσονται ημων· ουτε η ελπις
καταισχυνεται· Χριστος γαρ εστι. ∆υο γαρ τουτοις φερομεν τους κινδυνους, η ταχεως
2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων απαλλαττομενοι, η χρησταις ελπισι τρεφομενοι. Πως δε ουδαμου του Πατρος
Ἀποστολον εαυτον ειναι φησιν, αλλα του Χριστου; Παντα κοινοποιει, και Ευαγγελιον δε
αυτο λεγει του Θεου· Ὅσα γαρ αν παθωμεν, φησιν, ουδεν εστι τα ενταυθα. Τιμοθεωι,
γνησιωι τεκνωι εν πιστει. Και τουτο παρακλητικον. Ει γαρ τοσαυτην επεδειξατο πιστιν,
ως Παυλου γενεσθαι τεκνον, ουχ απλως, αλλα γνησιον, θαῤρησει και περι των
μελλοντων. Πιστεως δε το, καν εναντια ταις επαγγελιαις ηι τα γινομενα, μη 62.505
καταπιπτειν μηδε θορυβεισθαι. Ἀλλ' ιδου και τεκνον, και γνησιον τεκνον, και ουδαμου
της αυτης εστιν ουσιας. Ἀλλα τι; αλογον ην; Ἀλλ' ουκ ην εκ Παυλου, φησιν· ωστε ου του
εκ τινος ειναι τουτο δηλωτικον. Τι ουν; ετεροουσιος ην; Ουδε τουτο. Ειπων γαρ τεκνον,
δια τουτο προσεθηκεν, Ἐν πιστει, ωστε δηλωσαι οτι γνησιος ην και εξ αυτου ην· ουδεν
ενηλλακτο, κατα την πιστιν το εμφερες ειχεν· ο και εν τοις ανθρωπινοις επι της ουσιας
εστιν, ομοιος εστιν υιος τωι πατρι, αλλ' ουχ ουτως, ως επι Θεου· πλειων γαρ εγγυτης
εκει. Ἐνταυθα μεν γαρ, ει και τηι ουσιαι ταυτον εισιν, αλλ' ετεροις πολλοις διεστηκασι,
χρωματι, σχηματι, συνεσει, χρονωι, προαιρεσει, τοις περι ψυχην, τοις περι σωμα, τοις
εκτος, και πλειοσιν ετεροις διεστηκασιν αλληλων, η συναπτονται προς αλληλους· εκει
δε τουτων ουδεν εστι των διαφραγματων. Το, Κατ' επιταγην, του, Κλητος, ενεργεστερον
εστι, καθως και αλλαχοθεν εστι μαθειν. Ὅμοιον δε του, Τιμοθεωι γνησιωι τεκνωι, και
Κορινθιοις φησιν, Ἐν Χριστωι Ἰησου εγω υμας εγεννησα, τουτεστιν εν πιστει. Το δε,
γνησιον, προστιθησι, την ακριβη και υπερ τους αλλους προς αυτον ομοιοτητα δειξαι
βουλομενος· ου τουτο δε μονον, αλλα και την αγαπην την προς αυτον, και την διαθεσιν
την πολλην. Ἰδου το, εν, παλιν επι της πιστεως· Γνησιωι γαρ τεκνωι εν πιστει, φησιν.
Ὅρα δε και το εγκωμιον οσον, ει γε μη μονον υιον αυτου φησιν αυτον, αλλα και
γνησιον τεκνον. Χαρις, ελεος, ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Χριστου Ἰησου του
Κυριου ημων.
βʹ. ∆ια τι των αλλων επιστολων ουδαμου τον ελεον προεταξεν, αλλ' ενταυθα;
Και τουτο απο πολλης φιλοστοργιας· πλειονα γαρ επευχεται τωι παιδι, δεδοικως υπερ
αυτου και τρεμων. Ουτω γαρ εδεδοικει, ως, ο μηδαμου πεποιηκε, και σωματικων ενεκεν
επιστειλαι προς αυτον, ως οταν λεγηι, Οινωι ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας
πυκνας σου ασθενειας. Πλειονος γαρ μαλιστα οι διδασκαλοι δεονται του ελεου. Ἀπο
Θεου, φησι, Πατρος ημων και Χριστου Ἰησου του Κυριου ημων. Παλιν ενταυθα
παραμυθια. Ει γαρ πατηρ ο Θεος, ως τεκνων κηδεται· ακουε γαρ του Χριστου λεγοντος,
Τις εστιν εξ υμων ανθρωπος, ος εαν αιτησηι ο υιος αυτου αρτον, μη λιθον επιδωσει
αυτωι; Καθως παρεκαλεσα σε προσμειναι εν Ἐφεσωι, πορευομενος εις Μακεδονιαν.
Ἄκουε το προσηνες, πως ου διδασκαλου κεχρηται φωνηι, αλλ' οικετου σχεδον. Ου γαρ
ειπεν, Ἐπεταξα, ουδε, Ἐκελευσα, ουδε, Παρηινεσα, αλλα τι; Παρεκαλεσα σε. Ου μην προς
παντας τους μαθητας ουτω διακεισθαι ημας χρη, αλλα προς τους ημερους και
εναρετους, προς δε τους αλλους τους διεφθαρμενους και μη γνησιους, ετερως· καθως
και αυτος γραφων αλλαχου φησιν, Ἔλεγχε αυτους μετα πασης επιταγης. Και ενταυθα δε
ορα τι φησιν· Ἵνα παραγγειληις τισιν, ουχ, Ἵνα παρακαλεσηις, αλλ', Ἵνα παραγγειληις μη
ετεροδιδασκαλειν. Τι τουτο εστιν; ου γαρ ηρκει η Παυλου επιστολη, ην επεστειλεν
αυτοις; Ἤρκει μεν, αλλα προς τα γραμματα καταφρονητικωτερον οι ανθρωποι εχουσιν.
Ἢ ουν τουτο εστιν ειπειν, η οτι και προ των 62.506 γραμματων ταυτα ην. Και αυτος δε
πολυν εν τηι πολει ταυτηι χρονον πεποιηκε, και ενταυθα το ιερον της Ἀρτεμιδος ην,
ενταυθα επαθε τα δεινα εκεινα. Μετα γαρ το λυθηναι το θεατρον, καλεσας και
παρακαλεσας τους μαθητας, ουτως εξεπλει, και παλιν παρεγενετο αυτοις. Ἄξιον δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ζητησαι, ει νυν ενιδρυσεν εκει τον Τιμοθεον· φησι γαρ· Ἵνα παραγγειληις τισι μη
ετεροδιδασκαλειν. Ου τιθησιν αυτους ονομαστι, ινα μη αναισχυντοτερους εργασηται τηι
του ελεγχου περιφανειαι. Ἐνταυθα τινες ησαν εξ Ἰουδαιων ψευδαποστολοι, βουλομενοι
παλιν επι τον νομον ελκειν τους πιστους, ο πανταχου των επιστολων αιτιαται. Ἐποιουν
δε τουτο ουχ ουτως υπο συνειδοτος ελκομενοι, ως υπο κενοδοξιας, και του θελειν εχειν
μαθητας, και τωι μακαριωι Παυλωι φιλονεικουντες, και προς αυτον ζηλοτυπως εχοντες.
Τουτο εστιν Ἑτεροδιδασκαλειν. Μηδε προσεχειν, φησι, μυθοις και γενεαλογιαις
απεραντοις. Μυθους ου τον νομον φησιν, απαγε· αλλα τας παραποιησεις και τα
παραχαραγματα και τα παρασημα δογματα. Εικος γαρ τους εξ Ἰουδαιων εν τοις
ανονητοις τον παντα λογον αναλισκειν, παππους και προπαππους αριθμουντας, ινα
δηθεν εμπειριας πολλης και ιστοριας δοξαν εχωσιν. Ἵνα παραγγειληις τισι, φησι, μη
ετεροδιδασκαλειν, μηδε προσεχειν μυθοις και γενεαλογιαις απεραντοις. Τι εστιν,
Ἀπεραντοις; Ἤτοι περας ουδεν εχουσαις, η ουδεν χρησιμον, η δυσκαταληπτον ημιν.
Ειδες πως διαβαλλει την ζητησιν; Ἔνθα γαρ πιστις, ου χρεια ζητησεως· ενθα μηδεν δει
περιεργαζεσθαι, τι δει ζητησεως; η ζητησις της πιστεως εστιν αναιρετικη. Ὁ γαρ ζητων,
ουδεπω ευρεν· ο ζητων, πιστευσαι ου δυναται. ∆ια τουτο φησι, Μη ασχολωμεθα περι τας
ζητησεις· επει ει ζητουμεν, ουκ εστι τουτο πιστις· η γαρ πιστις αναπαυει τον λογισμον.
Πως ουν φησιν ο Χριστος, Ζητειτε, και ευρησετε, κρουετε, και ανοιγησεται υμιν· και,
Ἐρευνατε τας Γραφας, οτι υμεις εν ταυταις δοκειτε ζωην αιωνιον εχειν; Ἐκει μεν το,
Ζητειτε, περι αιτησεως λεγει και σφοδρου ποθου· ενταυθα δε το, Ἐρευνατε τας Γραφας,
ου τους ζητητικους εστιν εισαγοντος πονους, αλλ' εκβαλλοντος. Ειπε γαρ, Ἐρευνατε τας
Γραφας, τουτεστιν; ωστε την ακριβειαν αυτων καταμαθειν και ειδεναι, ουχ ινα αει
ζητωμεν, αλλ' ινα παυωμεθα ζητουντες. Και καλως ειπε, Παραγγελλε τισι Μη
ετεροδιδασκαλειν, μηδε προσεχειν μυθοις και γενεαλογιαις απεραντοις, αιτινες
ζητησεις παρεχουσι μαλλον, η οικονομιαν Θεου την εν πιστει. Καλως ειπεν, Οικονομιαν
Θεου· μεγαλα γαρ ημιν δουναι ηθελησεν ο Θεος, αλλ' ου δεχεται ο λογισμος το μεγεθος
αυτου των οικονομιων. ∆ια πιστεως ουν τουτο γενεσθαι δει, οπερ εστι φαρμακον
ψυχων μεγιστον. Ἡ τοινυν ζητησις εναντια εστι τηι οικονομιαι του Θεου. Τι γαρ απο
πιστεως οικονομειται; ∆εξασθαι τας ευεργεσιας αυτου, και γενεσθαι βελτιους, και περι
μηδενος αμφισβητειν και αμφιβαλλειν, αλλ' αναπαυεσθαι. Ἅπερ γαρ η πιστις ηνυσε και
ωικοδομησε, ταυτα αυτη καταστρεφει, ζητησεις παρεχουσα, και την πιστιν εκβαλλουσα.
Μηδε προσεχειν, φησι, μυθοις και γενεαλογιαις απεραντοις. Και αι γενεαλογιαι, φησι, τι
εβλαπτον; Ἔλεγεν ο Χριστος, οτι δια πιστεως δει σωθηναι· εκεινοι εζητουν, και ελεγον
οτι ουκ ενι τουτο. Ἐπειδη γαρ η μεν 62.507 αποφασις κατα το παρον ην, η δε εκβασις της
αποφασεως εν τωι μελλοντι, πιστεως εδει. Ἐκεινοι δε προκατειλημμενοι τοις νομικοις
παρατηρημασιν, ενεποδιζον τηι πιστει. Οιμαι δε και Ἕλληνας αυτον ενταυθα
αινιττεσθαι, οταν λεγηι, Μυθοις και γενεαλογιαις, ως τους θεους αυτων καταλεγοντων.
γʹ. Μη τοινυν προσεχωμεν ταις ζητησεσι. Πιστοι γαρ δια τουτο κεκλημεθα, ινα
ανενδοιαστως τοις λεγομενοις πιστευωμεν, ινα μηδεν αμφιβαλλωμεν. Ει μεν γαρ
ανθρωπινα τα λεγομενα ην, εχρην αυτα βασανιζεσθαι· ει δε Θεου, τιμασθαι αυτα μονον
χρη και πιστευεσθαι· αν δε μη πιστευωμεν, ουδε οτι Θεος εστι πεισομεθα. Πως γαρ οιδας
οτι Θεος εστιν, ευθυνας αυτον απαιτων; Τουτο πρωτον τεκμηριον του τον Θεον ειδεναι,
το πιστευειν οις αν λεγηι χωρις τεκμηριων και αποδειξεων. Τουτο και Ἕλληνες ισασιν·
επιστευον γαρ τοις θεοις, φησι, καιτοι γε ανευ τεκμηριων λεγουσι. Τι δηποτε; Ὅτι
εκγονοι εισι θεων. Ὁραις οτι και Ἕλληνες τουτο ισασι; Και τι λεγω επι θεων; επι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ανθρωπου τουτο εποιουν γοητος και μαγου, του Πυθαγορου λεγω· Αυτος εφη· και επι
ναων η σιγη ανωθεν εγεγραπτο, και κατειχε τωι δακτυλωι το στομα, και επισφιγγουσα τα
χειλη, πασι τοις παριουσι σιγαιν παρηινει. Ειτα εκεινα μεν ουτω σεμνα, τα δε ημετερα ουχ
ουτως, αλλα καταγελαστα; και ποιας ουχι μανιας αν ειη τουτο υπερβολη; Τα μεν γαρ
Ἑλληνων εικοτως ζητειται· τοιαυτα γαρ εστι, μαχαι των λογισμων και αμφισβητησεις
και συμπερασματα· τα δε ημετερα τουτων απαντων κεχωρισται. Ἐκεινα μεν γαρ
ανθρωπινη ευρε σοφια, ταυτα δε χαρις εδιδαξε πνευματικη· εκεινα μωριας και ανοιας,
ταυτα της οντως σοφιας δογματα. Ἐκει ουκ εστι μαθητης, ουδε διδασκαλος, αλλα
παντες συζητουσιν· ενταυθα καν διδασκαλος ηι, καν μαθητης, μαθειν παρ' ου μαθειν
χρη, πειθεσθαι, ουκ αμφισβητειν, πιστευειν, ου συλλογιζεσθαι. ∆ια πιστεως γαρ παντες
ευδοκιμησαν οι παλαιοι, και ταυτης ανευ παντα διεφθαρται. Και τι λεγω περι των
επουρανιων; καν τα επι γης εξετασωμεν, ταυτης ευρησεις εχομενα· ουτε γαρ
συναλλαγματα, ουτε τεχναι, ουτε αλλο ουδεν εσται τοιουτον χωρις ταυτης. Ει δε
ενταυθα, ενθα περι ψευδων πραγματων, ταυτης δει, πολλωι μαλλον εν εκεινοις. Ταυτης
ουν εχωμεθα, ταυτην μετιωμεν· ουτω παντα τα ολεθρια δογματα της ψυχης
εκβαλλομεν της ημετερας, οιον γενεσιν λεγω και ειμαρμενην. Ἂν πιστευσηις οτι εστιν
αναστασις και κρισις, παντα τα τοιαυτα δυνησηι της ψυχης εκβαλειν· πιστευσον οτι εστι
Θεος δικαιος, και ου πιστευσεις οτι εσται γενεσις αδικος· πιστευσον οτι εστι Θεος
προνοων, και ου πιστευσεις οτι εσται γενεσις παντα συνεχουσα· πιστευσον οτι εσται
κολασις και βασιλεια, και ου πιστευσεις οτι εστι γενεσις, το μεν εφ' ημιν αναιρουσα,
υποβαλλουσα δε ημας αναγκηι και βιαι. Μη σπειρηις, μη φυτευσηις, μη στρατευσηι, μηδεν
ολως εργασηι· παντως γαρ και εκοντος σου και ακοντος ηξει τα της γενεσεως. Τι ημιν δει
λοιπον ευχων; δια τι ουν θελεις γενεσθαι Χριστιανος, ει γενεσις εστιν; ου γαρ υπο
εγκλημα εσηι. Ποθεν τεχναι; 62.508 απο γενεσεως; Ναι, φησι, και ειμαρται τωι δεινι
γενεσθαι σοφωι μετα πονων. Και δειξον μοι τινα χωρις του πονειν, μαθοντα τεχνην·
αλλ' ουκ αν εχοις· ουτως ου της γενεσεως εστιν αλλα των πονων. Ποθεν ουν ο δεινα
πλουσιος εστι μιαρος ων, φησι, και πονηρος, παρα πατρος μη δεξαμενος την
κληρονομιαν· ετερος δε μυρια μοχθων, πενης υπαρχει; ταυτα γαρ συνεχως γυμναζουσι
παντα επι πλουτου και πενιας κινουντες, ουδεν επι κακιας και αρετης. Ἀλλ' ενταυθα μη
τουτο ειπηις, αλλα δειξον ει τις κακος εγενετο σπουδαζων, ει τις αγαθος ραιθυμων· ει γαρ
ισχυν εχει η ειμαρμενη, επι των μεγιστων ενδεικνυσθω την ισχυν, επι αρετης και
κακιας, μη επι πλουτου και πενιας. Και ποθεν ο δεινα εν νοσοις, φησιν, ο δεινα εν υγειαι;
ποθεν ο δεινα ευδοκιμει, ετερος δε ασχημονει; ποθεν εκεινωι κατα γνωμην τα πραγματα
προχωρει, ετερωι δε μυρια επι μυριοις εμποδισματα; Ἀποστηθι της γενεσεως, και εισηι
ταυτα· ακριβως πιστευσον οτι Θεος εστιν ο προνοων, και εισηι σαφως ταυτα. Ἀλλ' ου
δυναμαι, φησιν· ου γαρ αφιησιν η συγχυσις των πραγματων τουτων υποπτευσαι
προνοιαν. Ει Θεου ταυτα εργα, πως δυναμαι πιστευσαι οτι Θεος ο αγαθος τωι πορνωι, τωι
μιαρωι, τωι πλεονεκτηι χρηματα διδωσι, τωι δε αγαθωι ουκετι; ποθεν πιστευσω; απο γαρ
πραγματων δει πιστευειν. Καλως· ουκουν γενεσεως εκεινα δικαιας, η αδικου; Ἀδικου,
φης. Τις ουν ταυτην εποιησεν; αρα ο Θεος; Ου, φησιν, αλλ' αγεννητος εστι. Και πως
αγεννητος ουσα τοιαυτα εργαζεται; εναντια γαρ ταυτα. Ουκ εστιν ουν ολως Θεου ταυτα.
Ουκουν εξετασωμεν, τις τον ουρανον εποιησεν. Ἡ γενεσις, φησι. Τις την γην, τις την
θαλασσαν, τις τας ωρας; Ειτα εν μεν τοις αψυχοις τοσαυτην ευταξιαν εποιησε, τοσαυτην
αρμονιαν, εν δε ημιν, δι' ους τα παντα, τοσαυτην αταξιαν; ωσπερ αν ει τις της μεν
οικιας, οπως εσται θαυμαστη, προνοησειε, των δε οικετων μηκετι. Τις την διαδοχην των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ωρων φυλαττει; τις τους ευτακτους της φυσεως νομους τεθεικε; τις ημερας και νυκτος
δρομους εταξε; Ταυτα εκεινης της γενεσεως ανωτερα εστιν. Ου, φησιν, αλλ' αυτοματα
γεγονε. Και πως αν ευταξια τοσαυτη αυτοματη γενοιτο αν; Ποθεν ουν, φησιν, οι
πλουσιοι, οι υγιαινοντες, οι ευδοκιμουντες, οι μεν απο πλεονεξιας, οι δε απο
κληρονομιας, οι δε απο βιας; τινος ουν ενεκεν ευημερειν τους κακους συνεχωρησεν ο
Θεος; Ὅτι ουκ εστιν ενταυθα η του κατ' αξιαν αντιδοσις, αλλ' εν τωι μελλοντι καιρωι·
τοτε μοι δειξον τοιουτον τι γινομενον. Τεως ενταυθα μοι δος, φησι, και εκει ου ζητω.
Ἀλλα δια τουτο ου λαμβανεις, επει ζητεις. Ει γαρ εκτος ων της ηδονης ουτως αυτα
ζητεις, ως εκεινων προτιμαιν, πολλωι μαλλον, ει και ηδονης καθαρας απελαυες. ∆ια
τουτο ταυτα δεικνυσι σοι, οτι ουδεν εισιν, οτι αδιαφορα εστιν· ου γαρ αν, ει μη αδιαφορα
ην, και εκεινοις αυτα εδωκεν αν· ειπε μοι, το μελανα ειναι, η μακρον, η μικρον, ουχι
αδιαφορον· ουτω και ο πλουτος. Ειπε γαρ μοι, επι των αναγκαιων ουκ εξ ισης πασι
δεδοται, οιον επιτηδειοτης προς αρετην, των πνευματικων δωρεων η διανομη; Ει ᾔδεις
του Θεου τας ευεργεσιας, ουκ αν εκεινων εξ ισης απολαυων εν τουτοις ηγανακτησας,
ουδ' αν ταυτην την πλεονεξιαν εζητησας. εκεινην την ισομοιριαν ειδως; Ὥσπερ αν ο
οικετης τροφας μεν τας παρα δεσποτου και ενδυματα και οικηματα καρπουμενος, και
παντων των αλλων εξ ισης τοις αλλοις απολαυων, ει τριχας εχοι περιττας επι της
κεφαλης, η ονυχας μειζονας, πλεον εχειν νομιζοι των αλλων· τον αυτον 62.509 δη
τροπον και ο τοιουτος ματην επι τουτοις μεγα φρονει, εφ' οις την απολαυσιν
προσκαιρον εχει. ∆ια ταυτα ημας αφιστησιν αυτων, ινα την μανιαν ταυτην σβεσηι, ινα
μεταγαγηι τον προς αυτα ποθον εις τον ουρανον. Ἡμεις δε ουδε ουτω σωφρονιζομεθα.
Ὡς γαρ το παιδιον ει τι παιδικον εχοι, και προτιμαι τουτο των αναγκαιων, αποστερει
αυτο ο πατηρ των παιδικων, ινα και ακοντα μεταγαγηι προς το τελειον. ουτω και ο Θεος
παντα ποιει, ινα ημας μεταγαγηι εις τον ουρανον. Πως ουν τους πονηρους αφιησι
πλουτειν, φησιν; Ὅτι ου πολυς αυτωι λογος εκεινων. Πως ουν και τους δικαιους; Ουκ
αυτος, αλλ' απλως συγχωρει. Και ταυτα μεν νυν επιπολαιως ημιν ειρηται, ως προς
αγνοουντας τας Γραφας· ει δε εβουλεσθε πιστευειν και προσεχειν τοις θειοις λογοις,
ουδεν αν 62.510 ημιν τουτων εδεησε των λογων· εκ τουτων γαρ παντα αν ᾔδειμεν. Ἵνα
γαρ μαθηις, οτι ουδεν εστιν ο πλουτος, ουτε η υγεια, ουτε η δοξα, εγω σοι δεικνυμι
πολλους, οις εξον κερδαινειν, ου κερδαινουσιν, οις εξον υγιαινειν, κατατηκουσιν
εαυτων τα σωματα, οις εξον δοξης απολαυειν, παντα πραττουσιν, ωστε καταφρονεισθαι.
Ουδεις μεντοι αγαθος ων, σπουδαζει ειναι κακος. Ουκουν παυσωμεθα του ζητειν τα
ενταυθα αγαθα, και ζητησωμεν τα εν ουρανοις. Ουτω γαρ αυτων και τυχειν
δυνησομεθα, και της αιδιου τροφης απολαυσομεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Το δε τελος της παραγγελιας εστιν αγαπη εκ καθαρας καρδιας και
συνειδησεως αγαθης και πιστεως ανυποκριτου· ων τινες αστοχησαντες,
εξετραπησαν εις ματαιολογιας, θελοντες ειναι νομοδιδασκαλοι, μη
νοουντες μητε α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται.
αʹ. Ουδεν ουτω λυμαινεται το των ανθρωπων γενος, ως το φιλιας καταφρονειν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

και μη μετα πολλης αυτην κατορθουν της σπουδης· ωσπερ ουν ουδεν παλιν ορθοι, ως το
παντι σθενει μεταδιωκειν αυτην. Και τουτο δηλων ο Χριστος φησιν, Ἐαν δυο
συμφωνησωσιν επι το αυτο, παν, ο εαν αιτησωσι, ληψονται· και παλιν, Ὅταν πληθυνθηι
η ανομια, ψυγησεται η αγαπη. Τουτο τας αιρεσεις ετεκε πασας. Ἐκ γαρ του μη φιλειν
τους αδελφους τους εαυτων εφθονουν ευδοκιμουσιν, εκ δε του φθονειν εφιλαρχουν, εκ
δε του φιλαρχειν αιρεσεις ετεκον. ∆ια τουτο και ο Παυλος ειπων, Ἵνα παραγγειληις τισι
μη ετεροδιδασκαλειν, και τον τροπον υφηγειται, καθ' ον τουτο γενεσθαι δυνατον. Τις δ'
ουν ουτος εστιν; Ἡ αγαπη. Ὥσπερ ουν οταν λεγηι, Τελος νομου Χριστος, τουτεστι,
συμπληρωμα, και τουτο εκεινων εχεται, ουτως η παραγγελια αυτη ενεχεται τηι αγαπηι.
Τελος ιατρειας υγεια· ωστε υγειας ουσης, ου πολλης δει κατασκευης· και αγαπης ουσης,
ου πολλης δει παραγγελιας. Ἀγαπην δε ποιαν φησι; Την ειλικρινη, ου την μεχρι
ρηματων, αλλα την απο διαθεσεως, και γνωμης και του συναλγειν, Ἐκ καθαρας, φησι,
καρδιας· ητοι περι πολιτειας φησιν ορθης, η περι γνησιας φιλιας. Ποιει γαρ και βιος
ακαθαρτος σχισματα· Πας γαρ ο φαυλα πρασσων, μισει το φως. Ἔστι γαρ φιλια και η
των φαυλων, οιον και ληισται ληιστας φιλουσιν, και ανδροφονοι ανδροφονους· αλλ' ουκ
εστι τουτο απο συνειδησεως αγαθης, αλλ' απο φαυλης, ουδ' εκ καθαρας καρδιας, αλλ' εξ
ακαθαρτου, ουδε εκ πιστεως ανυποκριτου, αλλ' επιπλαστου και υποκεκριμενης. Πιστις
γαρ το αληθες δεικνυσιν· απο δε πιστεως ειλικρινους η αγαπη τικτεται· ο γαρ οντως εις
Θεον πιστευων, ουκ ανεχεται ποτε ταυτην αφειναι. Ὧν τινες, φησιν, αστοχησαντες,
εξετραπησαν εις ματαιολογιας. Καλως ειπεν, Ἀστοχησαντες· τεχνης γαρ δει, ωστε ευθεα
βαλλειν, και μη εξω του σκοπου. Ὥστε υπο του Πνευματος ευθυνε 62.510 σθαι· πολλα
γαρ τα της ευθειας παρεκτρεποντα· και δει προς εν οραιν. Θελοντες, φησιν, ειναι
νομοδιδασκαλοι. Ὁραις και αλλην αιτιαν, την της φιλαρχιας; ∆ια τουτο και ο Χριστος
ελεγεν, Ὑμεις δε μηδενα καλεσητε Ῥαββι· και παλιν ο Ἀποστολος, Ουδε γαρ αυτοι τον
νομον φυλασσουσιν, αλλ' ινα εν τηι υμετεραι σαρκι καυχησωνται. Του αξιωματος
εφιενται, φησι· δια τουτο προς την αληθειαν ουχ ορωσι. Μη νοουντες, φησι, μητε α
λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται. Ἐνταυθα διαβαλλει αυτους, ως ουκ ειδοτας
τον του νομου σκοπον, ουδε τον καιρον μεχρι τινος κυριον αυτον ειναι εχρην. Πως ουν,
ει εξ αγνοιας, αμαρτημα τουτο λεγεις; Ὅτι ου δια το θελειν νομοδιδασκαλους ειναι
μονον, αλλα και δια το μη κατεχειν την αγαπην τουτο επαθον· αλλως δε και η αγνοια εκ
τουτων ετεχθη. Ὅταν γαρ η ψυχη πραγμασιν εαυτην εκδωι σαρκικοις, πηρουται αυτης
το διορατικον· εκπεσουσα δε της αγαπης εμπιπτει εις φιλονεικιαν, και πηρουται το της
διανοιας ομμα. Ὁ γαρ υπο τινος επιθυμιας τουτων των προσκαιρων κατεχομενος,
μεθυων τωι παθει, της αληθειας ουκ αν γενοιτο κριτης αδεκαστος. Ουκ ισασι, φησι, περι
τινων διαβεβαιουνται. Εικος γαρ ην αυτους περι του νομου φθεγγεσθαι, και πολλα περι
καθαρσιων και των αλλων των σωματικων λεγειν. Ειτα αφεις εκεινα ελεγξαι, ως ουδεν
οντα η σκιαν των πνευματικων και υπογραμμον, ο μαλλον προσηνεστερον ην, τουτο
εργαζεται. Ποιον δη τουτο; Ἐπαινει τον νομον, νομον ενταυθα τον δεκαλογον καλων.
Ἀπο δε τουτου κακεινα εξεβαλεν. Ει γαρ ταυτα αυτα κολαζει τους παραβατας, και
αχρηστα ημιν γινεται, πολλωι μαλλον εκεινα. Οιδαμεν δε, φησιν, οτι καλος ο νομος, εαν
τις αυτωι νομιμως χρηται, ειδως, τουτο, οτι δικαιωι νομος ου κειται. Καλος, φησι, και ου
καλος. Τι δαι, φησιν; εαν μη νομιμως τις χρηται, ουκ εστι καλος; Και ουτω καλος· αλλ' ο
λεγει τουτο εστιν· οταν εκπληροι αυτον δι' εργων· το γαρ, Ἐαν τις αυτωι νομιμως
χρηται, τουτο εστιν ενταυθα σημαινον. Ὅταν δε εξηγωνται μεν αυτον δια ρηματων, δια
δε των εργων παραβαινωσι, τουτο εστιν ανομως χρησθαι· χρηται μεν γαρ και ουτος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αλλ' ουκ εις οικειαν ωφελειαν. 62.511 Ἔστι και αλλο προς τουτωι ειπειν. Ποιον δη
τουτο; Οιον εαν νομιμως χρησηι τωι νομωι, παραπεμπει σε προς τον Χριστον. Ὅταν γαρ
αυτου σκοπος ηι δικαιωσαι τον ανθρωπον, μη δυνηται δε, παραπεμπει προς τον
δυναμενον. Και αλλως δε νομιμως χρησασθαι τωι νομωι εστιν, οταν εκ πολλης αυτον
φυλαττηις της περιουσιας. Τι δε εστιν, εκ περιουσιας; Ὥσπερ τωι χαλινωι, φησιν,
ευτακτως κεχρηται, ουχ ο σκιρτων ιππος, ουδ' ο δακνων, αλλ' ο απλως αυτον
περικειμενος σχηματος ενεκεν· ουτω και νομωι νομιμως χρηται ο μη δια την εκ των
γραμματων αναγκην σωφρονων. Τις δε αυτωι νομιμως χρησεται; Ὁ ειδως, οτι ου δειται
αυτου. Ὁ γαρ προς τοσουτον αρετης φθασας, ωστε μη δια τον εκεινου φοβον αυτον
κατορθουν, αλλα δια την αρετην, ουτος νομιμως χρηται αυτωι και ασφαλως· εαν τις
αυτωι ουτω χρηται, ως μη φοβουμενος αυτον, αλλα της εκει τιμωριας κειμενης μαλλον
την καταγνωσιν εχων προ οφθαλμων. Και αλλως δε δικαιον ενταυθα καλει τον
κατωρθωκοτα την αρετην. Ἐκεινος τοινυν κεχρηται τωι νομωι καλως, ο μη καταξιων απ'
αυτου παιδευεσθαι.
βʹ. Ὥσπερ γαρ αι στιγμαι των γραμματων τοις παισι κεινται, ο δε τα απ' αυτων
πληρων μη εξ αυτων, αλλ' εξ ετερων, μειζονος επιστημης αν ειη εμπειρος, και κρειττον
μαλλον κεχρηται τοις γραμμασιν· ουτως ο υπερ τον νομον, ου παιδαγωγειται τωι νομωι.
Ὁ γαρ μη απο του φοβου αυτον πληρων, αλλ' απο της κατα την αρετην επιθυμιας,
πλειονως ουτος μαλιστα αυτον κατορθοι. Ου γαρ ομοιως ο κολασιν δεδοικως, και ο
τιμης εφιεμενος τον νομον πληροι· ουχ ομοιως ο υπο τον νομον ων, και ο υπερ τον
νομον· το γαρ υπερ νομον ζησαι, τουτο εστι νομιμως χρησθαι, Νομωι γαρ εκεινος χρηται
καλως και φυλαττει, ο μειζονα του νομου κατορθων, ο μη καταξιων παιδευτην αυτον
εχειν. Ὁ γαρ νομος, ως τα πολλα, κακων απαγορευσις εστι· δικαιον δε ου ποιει τουτο,
αλλα και αγαθων εργασια. Ὥστε οσοι κακων απεχονται ως δουλοι, ουτοι ου πληρουσιν
αυτου τον σκοπον· δια γαρ τουτο κειται, ινα παραβασιν κολαζηι. Ὥστε και εκεινοι
κεχρηνται αυτωι, αλλ' εν τωι κολασιν δεδοικεναι. Θελεις γαρ, φησι, μη φοβεισθαι την
εξουσιαν; το αγαθον ποιει· ως αν ειποι τις· Μονοις γαρ τοις πονηροις τιμωριων
διαγορευτικος εστι· τωι δε στεφανων αξια ποιησαντι που χρησιμος ο νομος; ωσπερ ουν ο
ιατρος τωι τραυμα τι εχοντι, ου τωι υγιαινοντι, ουδε τωι καλως διακειμενωι. Ἀνομοις δε,
φησι, και ανυποτακτοις, ασεβεσι και αμαρτωλοις. Ἀνομους Ἰουδαιους καλει, τους
αυτους δε και ανυποτακτους. Ὁ νομος, φησιν, οργην κατεργαζεται. Τουτο προς τους
ποιουντας το κακον. Τι δε προς τον τιμης αξιον; ∆ια νομου, φησιν, επιγνωσις αμαρτιας.
Τι δαι προς τον δικαιον; ∆ικαιωι, φησι, νομος ου κειται. ∆ια τι; Ὅτι κολασεως εστιν
εκτος, και οτι ου περιμενει τα πρακτεα παρ' εκεινου μαθειν, εχων ενδον υπαγορευουσαν
την του Πνευματος χαριν. Νομος γαρ εδοθη, ινα τωι φοβωι κολαζωνται και τηι απειληι. Ου
δει τοινυν χαλινου επι τον ευηνιον ιππον, ουδε παιδαγωγιας επι τον ου δεομενον
παιδαγωγου. Ἀνομοις δε, φησι, και ανυποτακτοις, ασεβεσι και αμαρτωλοις, ανοσιοις και
βεβηλοις, πατραλοιαις και μητραλοιαις. Και ου μεχρι τουτου εστη, ουδε μεχρι των
αμαρτηματων μονον, αλλα και κατ' ειδος επεξηλθε τα αμαρτηματα, ωστε πεισαι
επαισχυνθηναι την του νομου επιστασιαν. Ειτα καταλεξας κατ' ειδος, ειπε και κατα
παραλειψιν, καιτοι 62.512 και τα ειρημενα ικανα ην απαγαγειν. Περι τινων ουν ταυτα
φησι; Περι Ἰουδαιων· ουτοι γαρ και πατραλοιαι και μητραλοιαι, και αυτοι και βεβηλοι
και ανοσιοι· τουτους γαρ αινιττεται, Ἀσεβεσιν, ειπων, και αμαρτωλοις. Τοιουτων δε
οντων αυτων αναγκαιως και ο νομος εδοθη. Ειπε γαρ μοι, ουχι συνεχως ειδωλοις
προσεκυνουν; ου τον Μωυσεα ελιθαζον; ου φονων αυτων αι χειρες εγεμον συγγενικων;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ουχι ανω και κατω ταυτα αυτοις εγκαλουσιν οι προφηται; Τοις δε τα εν ουρανωι
φιλοσοφουσι περιττα ταυτα. Πατραλοιαις, φησι, και μητραλοιαις, ανδροφονοις,
πορνοις, αρσενοκοιταις, ανδραποδισταις, ψευσταις, επιορκοις, και ει τε ετερον τηι
υγιαινουσηι διδασκαλιαι αντικειται. Καλως ειπε, Τηι υγιαινουσηι διδασκαλιαι. Ἐκεινα γαρ
παντα παθη ψυχης ην διεφθαρμενης. Κατα το Ευαγγελιον, φησι, της δοξης του
μακαριου Θεου, ο επιστευθην εγω. Ὥστε και νυν επι βεβαιωσει του Ευαγγελιου δει
νομου· τοις μεντοι πειθομενοις ου δει. Ευαγγελιον δε δοξης αυτο καλει, δι' ουδεν
ετερον, αλλ' η δια τους αισχυνομενους επι τοις διωγμοις, και επι τωι παθει του Χριστου.
Των τε ουν αλλων ενεκεν και τουτων αυτων Ευαγγελιον δοξης ειρηκε, δηλων οτι δοξα
εστι το παθος του Χριστου· η και τα μελλοντα αινιττεται. Ει γαρ τα παροντα αισχυνης
γεμει και ονειδων, αλλα τα μελλοντα ου τοιαυτα· το δε Ευαγγελιον μελλοντων εστιν,
ου παροντων. Πως ουν ο αγγελος, Ἰδου ευαγγελιζομαι υμιν, οτι ετεχθη υμιν Σωτηρ; Ὅτι
τεχθεις εμελλε τουτο γινεσθαι· ου γαρ αμα εγεννηθη, ειργαζετο τα σημεια. Κατα το
Ευαγγελιον, φησι, της δοξης του μακαριου Θεου. –Της δοξης· η την λατρειαν φησι του
Θεου, η οτι ει τα παροντα παντα εμπεπλησται της δοξης αυτου, πολλωι δε μαλλον τα
μελλοντα· οταν τεθωσι, φησιν, υπο τους ποδας αυτου οι εχθροι αυτου· οταν
αντικειμενον ηι μηδεν, οταν ιδωσιν οι δικαιοι παντα τα μακαριστα εκεινα, α μητε
οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, μητε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη. Θελω γαρ, φησιν,
ιν' οπου ειμι εγω, και ουτοι ωσιν, ινα θεωρωσι την δοξαν την εμην, ην εδωκας μοι.
Μαθωμεν τινες αρα ουτοι εισι, και μακαρισωμεν αυτους, εννοουντες οσων
απολαυσονται τοτε αγαθων, οσης μεθεξουσι δοξης, οσου φωτος. Ἡ μεν γαρ ενταυθα
δοξα ουδαμινη τε εστι και αστατος· καν παραμεινηι δε, εως τελευτης παραμενει, και
λοιπον παντελως σβεννυται· Ου γαρ συγκαταβησεται αυτωι, φησιν, η δοξα αυτου οπισω
αυτου· πολλοις δε ουδε ενταυθα μεχρι τελους παρεμεινε· περι δε εκεινης ουκ εστιν
υποπτευσαι τι τοιουτον, αλλα παν τουναντιον, οτι μενει, και ουδε τελος εξει ποτε.
Τοιαυτα γαρ τα του Θεου, μονιμα και μεταβολης κρειττω πασης και τελους. Ου γαρ εστιν
η δοξα τοτε εκ των εξω, αλλ' εκ των ενδον· οιον τι λεγω· Ουκ απο ιματιων πολυτελων,
ουκ απο πληθους θεραποντων, ουκ απο οχηματων η δοξα τοτε γινεται, αλλα τουτων
χωρις αυτος ο ανηρ ημφιεσται την δοξαν. Νυν μεν γαρ, αν ταυτα απηι, γυμνος της δοξης
εσται, εκει δε ουχ ουτως. Ἐν γουν βαλανειοις γυμνους ορωμεν εντιμους και ατιμους,
ορωμεν δε και φαυλους. Των εν αγοραις πολλοι γουν πολλακις εκινδυνευσαν, των
παιδων αυτους κατα τινα χρειαν απολιποντων· εκει δε μεθ' εαυτου την δοξαν εχει
πανταχου. Και καθαπερ οι αγγελοι, οπουπερ αν 62.513 φανωσιν, εν εαυτοις την δοξαν
εχουσιν, ουτω και οι αγιοι· μαλλον δε καθαπερ ο ηλιος ου δειται ιματιου, ου δειται
ετερου τινος, αλλ' αμα τε εφανη και την εαυτου δοξαν εξελαμψεν, ουτω και τοτε εσται.
γʹ. Μεταδιωκωμεν τοινυν την δοξαν εκεινην, ης ουδεν αιδεσιμωτερον·
καταλειπωμεν ταυτην, ης ουδεν ουδαμινωτερον. Ἐν περιβοληι, φησιν, ιματιων μη
καυχησηι. Ταυτα ανωθεν προελεγετο τοις νηπιοις. Και γαρ ο ορχηστης και η πορνη και ο
σκηνικος χαριεστερα σου ημφιεσται και πολυτελεστερα. Και χωρις δε τουτων, καυχασαι
επι πραγματι, ωι αν επιθωνται σητες, απεστερησαν σε της απολαυσεως. Ὁραις πως
αβεβαιον εστι πραγμα, η του παροντος βιου δοξα; Καυχαι επι πραγματι, ο σκωληκες
τικτουσι, και απολλυουσι· λεγονται γαρ Ἰνδικα τινα ζωΰφια ειναι, οθεν τα νηματα
ταυτα κατασκευαζεται. Κτησαι ιματιον, ει βουλει, το εκ των ανωθεν υφαντον, την
περιβολην την θαυμασιαν και λαμπραν, τον ιματισμον τον διαχρυσον οντως. Ἐκεινος ο
χρυσος ουκ απο μεταλλων εστιν, α καταδικων χειρες ωρυξαν, αλλ' απο αρετης τικτεται.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

Περιβαλωμεν εαυτους εκεινηι τηι στοληι, ην ουκ ανθρωποι πενητες και δουλοι
κατασκευαζουσιν, αλλ' αυτος ο ∆εσποτης. Ἀλλα ερεις οτι κατεσπαρται τωι ιματιωι τουτωι
χρυσος; Και τι τουτο προς σε; τον γαρ εργασαμενον παντες θαυμαζουσιν, ου τον
περικειμενον· εκεινου γαρ οντως το θαυμα. Ὥσπερ γαρ επι των ιματιων των λιτων ου
το ξυλον, εν ωι εντεταται το ιματιον επι το κναφειον, θαυμαζομεν, αλλα τον
εργαζομενον, καιτοι ξυλον αυτα φορει, και ξυλωι ενδεδεται. Ὥσπερ ουν εκεινα ου
χρειας ενεκεν ενδεδεται, ουτως ουδε αυται, αλλα της του ιματιου χρειας, ινα
τινασσηται, φησιν, ινα μη σητι κατατεινηται. Πως ουν ουκ εσχατης τουτο ανοιας εστιν,
υπερ του μηδενος τοσαυτην ποιεισθαι σπουδην, και παντα μηχανασθαι, και την εαυτων
προδιδοναι σωτηριαν, και της γεεννης καταφρονειν, και εις Θεον υβριζειν, και περιοραιν
τον Χριστον πεινωντα; Τι αν τις ειποι την των αρωματων πολυτελειαν, των Ἰνδικων,
των Ἀραβικων, των Περσικων. των ξηρων, των υγρων, των μυρων, των θυμιαματων,
απερ απαντα δαπανην εχει πολλην και ανοητον; Τι μυριζεις, ω γυναι, το σωμα εσωθεν
ακαθαρσιας γεμον; τι περι το δυσωδες αναλισκηι, και ταυτο ποιεις, ωσπερ αν ει τις
επιβαλοι βορβορωι μυρον, η πλινθωι διαβρεχοι βαλσαμον; Ἔστιν, ει βουλει, μυρον, εστιν
αρωμα, ωι δυνησηι χρισαι την ψυχην, ουκ εξ Ἀραβιας, ουδε εξ Αιθιοπιας, ουδ' απο
Περσιδος, αλλ' εξ αυτου φερομενον του ουρανου, πωλουμενον ου χρυσιου, αλλα
προαιρεσεως αγαθης και πιστεως ανυποκριτου. Τουτο αγορασαι το μυρον, ου η οσμη την
οικουμενην εμπλησαι δυναται· τουτου απεπνεον οι αποστολοι· Ὀσμη γαρ εσμεν
ευωδιας, φησιν, οις μεν εις θανατον, οις δε εις ζωην. Τι δη τουτο εστιν; Ὅτι και υς
αποπνιγεσθαι λεγεται απο της ευωδιας. Ου το σωμα δε μονον των αποστολων, αλλα και
τα ιματια του μυρου του πνευματικου απεπνεον. Ουτω γαρ επνει καλον τα ιματια
Παυλου, ως δαιμονας απελαυνειν. Ποιου φυλλου, ποιας κασιας, ποιας σμυρνης ουχι και
ηδιων και χρησιμωτερα αυτη η ευωδια; Ει γαρ δαιμονας απηλαυνε, τι ουκ αν ετερον
ειργασατο; Τουτο κατασκευαζωμεν το μυρον· κατασκευαζει δε αυτο δι' ελεημοσυνης η
πνευματικη χαρις. 62.514 Τουτου και εκει απελθοντες μελλομεν αποπνειν, και τους
αγιους προς εαυτους επιστρεφειν· και καθαπερ ενταυθα παντας επιστρεφουσιν οι
ανακεχρωσμενοι ταις ευωδιαις, καν τε εις βαλανειον, καν τε εις εκκλησιαν, καν τε εις
ετερον πολυανθρωπον τοπον απελθηι ο τουτο αποπνεων, παντες αυτου εξαρτωνται, και
παντες επιστρεφονται· ουτω και εν εκεινωι τωι κοσμωι των αποπνεουσων ψυχων της
πνευματικης ευωδιας εισιουσων, παντες υπεξιστανται και παραχωρουσι. Και ενταυθα δε
και δαιμονες και κακιαι πασαι προσελθειν ου τολμωσιν ουδε υπομενουσιν·
αποπνιγονται γαρ. Ἐκεινο τοινυν το αρωμα περιθωμεθα. Τουτο μεν γαρ και βλακειας
δοξαν ημιν περιτιθησιν, εκεινο δε ανδρειας και θαυματος οντως· και παῤρησιαν δε ημιν
παρεχει πολλην. Τουτο το αρωμα ου γη αναδιδωσιν, αλλ' αρετη τικτει, ου μαραινεται,
αλλ' ανθει· τουτο τιμιους τους εχοντας ποιει. Τουτωι χριομεθα, οταν βαπτιζωμεθα· τοτε
καλον αποπνεομεν. Το δε και το εξης τουτου αποπνειν, της ημων εστι σπουδης. ∆ια
τουτο και το παλαιον μυρωι εχριοντο οι ιερεις, της αρετης συμβολον διδοντες, οτι τον
ιερεα καλον αποπνειν δει. Της δε αμαρτιας ουδεν εστι δυσωδεστερον. Ὅρα αυτης πως
διαγραφει την φυσιν ο προφητης. Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μωλωπες μου. Ὄντως
γαρ σηπεδονος χειρων εστι και δυσωδεστερα η αμαρτια. Τι γαρ, ειπε μοι, πορνειας
δυσωδεστερον; Ει δε μη αισθανηι εργαζομενης, εννοησον μοι τις η αμαρτια μετα την
εργασιαν, και τοτε αυτης οψει την δυσωδιαν, τοτε την προστριβεισαν ακαθαρσιαν, τοτε
το αγος, τοτε το μυσος. Τοιαυτη πασα αμαρτια· πριν η μεν εργασθηναι, εχει τινα ηδονην,
μετα δε το τελεσθηναι το μεν ηδυ παυεται και μαραινεται, το δε λυπηρον και κατηφες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

επεισερχεται. Ἡ δε δικαιοσυνη τουναντιον· παρα μεν την αρχην εχει τους πονους, προς
δε τωι τελει την ηδονην και την αναπαυσιν. Ουδε εκει μεν ουν η ηδονη ηδονη γινεται,
τηι προσδοκιαι της αισχυνης και της τιμωριας· και ενταυθα δε παλιν ουδε ο πονος πονος
τηι ελπιδι των αμοιβων. Τι δη η μεθη, ειπε μοι; ουκ εν τωι πινειν μονον εχει την ηδονην;
μαλλον δε ουδ' εν τωι πινειν. Ὅταν γαρ εις αναισθησιαν εμπεσηι, και μηδενα των
παροντων βλεπηι, αλλα των μαινομενων χειρον διακεηται, ποια λοιπον ηδονη; Μαλλον
δε ουδε εν αυτηι τηι πορνειαι ηδονη τις εστιν. Ὅταν γαρ υπο παθους η ψυχη κατεχομενη
την κρισιν αφαιρηται, ποια αυτη ηδονη; Ει δε τουτο, και ψωρα ηδονη. Ἡδονην δε
εκεινην εγω ειποιμι αν την αληθη, οταν μη ηι εν παθει η ψυχη κατατεινομενη υπο του
σωματος και διασπωμενη. Ποια γαρ αυτη ηδονη, τριζειν οδοντας, διαστρεφειν
οφθαλμους, γαργαλιζεσθαι και θερμαινεσθαι περα του δεοντος; Ουτω δε ουκ εστιν
ηδονη, οτι σπευδομεν αυτης απαλλαγηναι ταχεως, και απαλλαγεντες αλγουμεν. Ει
ηδονη εστι, μη απαλλαττου αυτης, αλλα μενε εν τηι ηδονηι. Ὁραις οτι ονομα εστι μονον
ηδονης; Ἀλλ' ου τα παρ' ημιν τοιαυτα, αλλ' οντως εστιν ηδεα, ου μετα φλογος εχοντα
την ηδονην, αλλ' ελευθεραν αφιεντα την ψυχην, και ευφραινοντα και διαχεοντα.
Τοιαυτη ην η Παυλου ηδονη λεγοντος, Ἐν τουτωι χαιρω, αλλα και χαρησομαι· και,
Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε. Ἐκεινη γαρ και αισχυνην εχει και καταγνωσιν, εκεινη και
λαθρα γινεται, και μυριων εμπεπλησται 62.515 αηδιων· αυτη δε παντων τουτων
απηλλακται. Ταυτην ουν μεταδιωκωμεν, ινα των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου 62.516 ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα
τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Χαριν εχω τωι ενδυναμωσαντι με Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, οτι πιστον
με ηγησατο θεμενος εις διακονιαν, τον προτερον οντα βλασφημον και
διωκτην και υβριστην· αλλ' ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα εν απιστιαι·
υπερεπλεονασε δε η χαρις του Κυριου ημων μετα πιστεως και αγαπης της
εν Χριστωι Ἰησου.
αʹ. Την ταπεινοφροσυνην πολυ μεν εχουσαν κερδος ορωμεν, ουδαμου δε ταχεως
ευρισκομενην, αλλα ταπεινοῤρημοσυνην μεν πολλην, και περα του δεοντος,
ταπεινοφροσυνην δε ουδαμου. Ὁ δε μακαριος ουτως αυτην μετεδιωκε Παυλος, ως και
επινοειν πολλας πανταχου προφασεις προς το ταπεινουν αυτου την διανοιαν. Ἐπειδη
γαρ μαλιστα εκεινους εικος καμνειν βουλομενους ταπεινοφρονειν τους μεγαλα
συνειδοτας εαυτοις κατορθωματα, πολλην δε εικος και αυτον βιαν πασχειν, υπο του
συνειδοτος του αγαθου, καθαπερ υπο τινος ρευματος, ογκουμενον· ορα τοινυν και
ενταυθα τι ποιει. Ειπεν, οτι Ἐπιστευθην εγω το Ευαγγελιον της δοξης του Θεου·
Ευαγγελιον, ου μετεχειν θεμις ουκ ενι τους ετι νομωι χρωμενους· αντικειται γαρ αυτωι
ετι, και τοσουτον αυτου το μεσον, ως τους υπ' εκεινου φερομενους μηδεπω αξιους ειναι
τουτου μετεχειν· ωσπερ αν ει τις λεγοι, οτι τους δεσμων δεομενους και δικης ου θεμις
εις φιλοσοφων εισφερειν χορον. Ἐπει ουν εφυσηθη, και μεγα εφθεγξατο, αμα και
εαυτον καταστελλει, και τους αλλους πειθει το αυτο δη τουτο ποιειν· γραφων τε, Ὃ
επιστευθην εγω, ταχεως επελαβετο εαυτου, ινα μη νομισηις, οτι εξ υπερηφανιας τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

φησιν. Ὅρα τοινυν ποιαι κεχρηται διορθωσει επαγων και λεγων· Χαριν εχω τωι
ενδυναμωσαντι με Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, οτι πιστον με ηγησατο, θεμενος εις
διακονιαν. Ὁραις πως πανταχου το εαυτου κατορθωμα κρυπτει, και το παν ανατιθησι τωι
Θεωι, αλλ' επι τοσουτον, εφ' οσον το αυτεξουσιον μη λυμηνασθαι; Ἔφη γαρ αν ισως ο
απιστος, ει το παν του Θεου εστι, και ουδεν παρ' ημων εισφερεται, αλλ' ως ξυλα και
λιθους μετακινει προς φιλοσοφιαν απο κακιας· τι δηποτε Παυλον μεν τοιουτον
ειργασατο, τον δε Ἰουδαν ουκετι; Ταυτην ουν αναιρων την αντιθεσιν, ορα πως μετα
συνεσεως τωι λογωι κεχρηται. Ἐπιστευθην, φησιν, εγω. Τουτο αυτου κατορθωμα και
αξιωμα, αλλ' ουκ αυτου ολον· ορα γαρ τι φησι· Χαριν εχω τωι ενδυναμωσαντι με Χριστωι
Ἰησου. Τουτο του Θεου· ειτα παλιν το αυτου, οτι Πιστον με ηγησατο· παντως, επειδη
εμελλεν αφ' εαυτου χρησιμευειν. Θεμενος, φησιν, εις διακονιαν τον προτερον οντα
βλασφημον και διωκτην και υβριστην· αλλ' ηλεηθην οτι αγνοων εποιησα εν απιστιαι.
Ὅρα πως και το αυτου τιθησι, και το του Θεου, το πλεον νεμων τηι του Θεου προνοιαι, το
δε αυτου συστελλων, πλην οσον μη λυμηνασθαι, ως εφθην ειπων, την αυτεξουσιαν. Τι
δε εστι, Τωι ενδυναμωσαντι με; Ἄκουε· φορτιον υπηλθε μεγα, και πολλης εδειτο της
ανωθεν ροπης. Ἐννοησον γαρ 62.516 οσον ην προς καθημερινας υβρεις, λοιδοριας,
επιβουλας, κινδυνους, σκωμματα, ονειδη, θανατους ιστασθαι, και μη αποκαμνειν μηδε
ολισθαινειν μηδε περιτρεπεσθαι, αλλα, παντοθεν βαλλομενον μυριοις καθ' εκαστην
ημεραν τοις βελεσιν, ατενες εχοντα το ομμα εσταναι και ακαταπληκτον. Τουτο ουκ ην
ανθρωπινης ισχυος, αλλ' ουδε της του Θεου ροπης μονον, αλλα και της αυτου
προαιρεσεως. Ὅτι γαρ προειδως αυτον τις εσται, ειλετο αυτον, ακουσον τι φησι, πριν η
αψασθαι αυτον του κηρυγματος· Σκευος εκλογης μοι εστιν ουτος, του βαστασαι το
ονομα μου ενωπιον εθνων και βασιλεων. Ὥσπερ γαρ οι βασταζοντες το σημειον το
βασιλικον εν πολεμωι, το λεγομενον τηι συνηθειαι λαβουρον, πολλης δεονται της ισχυος
και της εμπειριας, ωστε αυτο μη προδουναι τοις πολεμιοις· ουτω και οι το ονομα του
Χριστου βασταζοντες ουκ εν πολεμωι μονον, αλλα και εν ειρηνηι, πολλης δεονται της
δυναμεως, ωστε τοις κατηγοροις αυτο μη εκδουναι στομασιν, αλλα βασταζειν καλως
και φερειν τον σταυρον. Πολλης γαρ οντως δει της ισχυος, ωστε βαστασαι το ονομα του
Χριστου. Ὁ γαρ αναξιον τι η λεγων, η πραττων, η φρονων, ουκ εβαστασε το ονομα, ουκ
εχει τον Χριστον εν εαυτωι. Πομπευει δε ο βασταζων, ου δι' αγορας αλλα δια των
ουρανων, και παντες πεφρικασιν, αγγελοι δορυφορουντες και θαυμαζοντες. Χαριν εχω,
φησι, τωι ενδυναμωσαντι με Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Ὅρα πως και των αυτου
χαριν αυτωι οιδεν. Ὅτι γαρ σκευος εκλογης εστι, φησιν αυτωι χαριν ειδεναι. Καιτοι τουτο
σον γεγονεν, ω μακαριε Παυλε· ου γαρ προσωποληπτης ο Θεος. Ἀλλα χαριν εχω, φησιν,
οτι κατηξιωσε με της διακονιας ταυτης· τουτο γαρ με του πιστον ειναι νομιζειν σημειον.
Καθαπερ γαρ εν οικιαι ου τωι πιστευθηναι μονον ο οικονομος χαριν εχει τωι δεσποτηι,
αλλα και το σημειον τιθησι τουτο, οτι αυτον των αλλων ηγειται πιστοτερον· τον αυτον
δη τροπον και ενταυθα. Ειτα σκοπει πως επαιρει τον ελεον του Θεου και την
φιλανθρωπιαν, τον προτερον αυτου βιον εξηγουμενος. Τον προτερον οντα, φησι,
βλασφημον και διωκτην και υβριστην. Και οταν μεν περι Ἰουδαιων διαλεγηται των ετι
απιστων, μεθ' υποστολης κεχρηται τωι λογωι· Μαρτυρω γαρ αυτοις, φησιν, οτι ζηλον
Θεου εχουσιν, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν· περι δε εαυτου φησι, Βλασφημον οντα και
διωκτην και υβριστην. Ὁραις την καταφοραν αυτου, πως ουκ εστι φιλαυτος, πως
συνεσταλμενην κεκτηται την διανοιαν; Ουκ ηρκει ειπειν, Βλασφημον οντα και διωκτην,
αλλ' οτι και μετ' επιτασεως τουτο επραττε. Ου μονον γαρ, φησι, μεχρις εμου ιστων το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

φαυλον, ουδε ηρκουμην αυτος βλασφημων, αλλα και τους βουλομενους ευσεβειν
εδιωκον. Πολλη της βλασφημιας η μανια. Ἀλλ' ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα εν
απιστιαι.
βʹ. Τινος ουν ενεκεν και αλλοι Ἰουδαιοι ουκ ηλεηθη 62.517 σαν; Ὅτι ουκ εξ
αγνοιας, αλλα και ειδοτες και σφοδρα επισταμενοι επραττον απερ επραττον. Και ινα
μαθηις ακριβως, ακουε του ευαγγελιστου λεγοντος, οτι Πολλοι εκ των Φαρισαιων και
Ἰουδαιων επιστευον μεν, ουχ ωμολογουν δε. Ἠγαπησαν γαρ την δοξαν των ανθρωπων
μαλλον, ηπερ την δοξαν του Θεου. Και παλιν ο Χριστος φησι· Πως δυνασθε πιστευειν,
δοξαν παρα αλληλων λαμβανοντες; και παλιν, Ταυτα ειπον, φησιν, οι γονεις του
τυφλου δια τους Ἰουδαιους, ινα μη αποσυναγωγοι γενωνται. Και αυτοι δε οι Ἰουδαιοι
παλιν ελεγον, Ὁρατε οτι ουδεν ωφελουμεν, οτι πας ο κοσμος υπαγει οπισω αυτου.
Πανταχου γαρ αυτοις το της φιλαρχιας παθος ηνωχλει. Και μην αυτοι ειπον, οτι Ουδεις
δυναται αφιεναι αμαρτιας, ει μη μονος ο Θεος· και ευθεως εποιησε τουτο, οπερ εφησαν
ειναι σημειον Θεου. Ουκ ην ουν ταυτα αγνοιας. Που δε ο Παυλος ην τοτε; Ἴσως αν τις
ειποι· Παρα τους ποδας Γαμαλιηλ, ουδεν κοινον μετα των οχλων εχων των στασιαστων.
Ὁ δε Γαμαλιηλ ανηρ τις ην ου φιλαρχιας ενεκεν τι ποιων. Πως ουν μετα ταυτα
ευρισκεται μετα του οχλου ο Παυλος; Ἑωρα αυξανομενον το δογμα, και κρατουν
λοιπον, και παντας αυτους πειθομενους. Ἐπι μεν γαρ του Χριστου ποτε μεν αυτωι
συνηιεσαν, ποτε δε τοις διδασκαλοις· οτε δε τελεον απεσχοινισθησαν, τοτε λοιπον, ουχ
ως οι λοιποι φιλαρχιας ενεκεν επραττεν απερ επραττεν, αλλα ζηλου. Τινος γαρ ενεκεν
εις ∆αμασκον επορευετο; Λυμην το πραγμα ενομιζε, και εδεδοικει μη πανταχου διαδοθηι
το κηρυγμα. Οι δε Ἰουδαιοι ουχ ουτως· ου γαρ της προστασιας των πολλων ενεκεν,
αλλα φιλαρχιας χαριν παντα επραττον. Ὅρα γουν τι φασιν· Ἀρουσιν ημων το εθνος και
την πολιν. Ποιος αυτους κατεσεισε φοβος; ανθρωπινος. Ἐκεινο δε αξιον εξετασαι, πως
ακριβης ων περι τον νομον, ουδεν εγνω· αυτος γαρ ην ο λεγων. Ὃ προεπηγγειλατο δια
των προφητων αυτου. Πως ουν ουκ οιδας ζηλωτης υπαρχων του πατρυου νομου, παρα
τους ποδας Γαμαλιηλου παιδευομενος; αλλ' οι μεν εν λιμναις και ποταμοις διατριβοντες
και τελωναι προσεδραμον και εδεξαντο, συ δε διωκεις ο νομομαθης; ∆ια τουτο
κατεγινωσκεν εαυτου, λεγων, Ουκ ειμι ικανος καλεισθαι αποστολος· δια τουτο την
αγνοιαν ομολογει, ην η απιστια ετικτε· δια τουτο φησιν ελεηθηναι. Τι εστι, Πιστον με
ηγησατο; Ουδεν των ∆εσποτικων προεδιδου· παντα αυτου ελεγεν ειναι, και τα ιδια. Ουκ
εσφετεριζετο την του Θεου δοξαν. Ἄκουε γαρ αυτου και αλλαχου λεγοντος, Ἄνδρες, τι
ημιν προσεχετε; ημεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν ανθρωποι. Τουτο εστι, Πιστον με
ηγησατο. Και παλιν αλλαχου, Περισσοτερον αυτων παντων εκοπιασα, φησιν· ουκ εγω
δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι· και παλιν, Ὁ ενεργων εν ημιν και το θελειν και το
ενεργειν. ∆εικνυσιν εαυτον εκ τουτου τιμωριας αξιον· ο γαρ ελεος επι τουτοις γινεται.
Και παλιν αλλαχου φησι· Πωρωσις απο μερους τωι Ἰσραηλ γεγονεν. Ἀλλ' η χαρις του
Θεου, φησιν, υπερεπλεονασε μετα πιστεως και αγαπης της εν Χριστωι Ἰησου. Τι εστι
τουτο; Ἵνα μη ακουσας, Ἠλεηθην, τοσουτον μονον νομισηις, Βλασφημος, φησιν, ημην
και διωκτης και υβριστης· ουκουν και κολασεως αξιος· αλλ' ουκ ετιμωρηθην· ηλεηθην
γαρ. Ἆρ' ουν τουτο 62.518 μονον, και μεχρι τουτου ο ελεος του μη δουναι τιμωριαν;
Ουδαμως, αλλα και ετερα πολλα και μεγαλα. Ου γαρ της επηρτημενης ημας δικης μονης
απηλλαξεν ο Θεος, αλλα και δικαιους εποιησε και υιους και αδελφους και φιλους και
κληρονομους και συγκληρονομους. ∆ια τουτο φησιν, Ὑπερεπλεονασεν η χαρις, δηλων
οτι υπερεβη και τον ελεον τα δωρα. Ταυτα γαρ ουκ ελεουντος εστιν, αλλα φιλουντος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

και σφοδρα αγαπωντος. Ειπων τοινυν πολλα και μεγαλα περι της φιλανθρωπιας του
Θεου, οτι βλασφημον οντα και υβριστην και διωκτην ηλεησε, και οτι ου μεχρι τουτου
εστη μονον, αλλα και μεγαλων ετερων ηξιωσε, παλιν εκεινο ασφαλιζεται το των
απιστων, το μη λεγειν οτι η προαιρεσις ανηρηται· επηγαγε γουν, Μετα πιστεως και
αγαπης της εν Χριστωι Ἰησου. Τοσουτον μονον, φησιν, ημεις εισηνεγκαμεν·
επιστευσαμεν, οτι δυναται ημας σωσαι.
γʹ. Ἀγαπησωμεν τοινυν αυτον δια του Χριστου. Τι εστι, ∆ια του Χριστου; Ὅτι
αυτος ημιν τουτου προξενος γεγονεν, ουχ ο νομος. Ὁραις τινων μεν ο Χριστος αιτιος
ημιν γεγονεν αγαθων, τινων δε ο νομος; Και ουχ απλως ειπεν, Ἐπλεονασεν η χαρις,
αλλ' Ὑπερεπλεονασε. Και γαρ οντως υπερεπλεονασε, τους μυριων κολασεων αξιους,
τουτους εις υιοθεσιαν αγαγουσα εξαιφνης. Ἰδου παλιν το, εν, δια εστιν· ου γαρ πιστεως
δει μονον, αλλα και αγαπης· επει πολλοι και νυν εισιν, οτι μεν εστιν ο Χριστος Θεος
πιστευοντες, ουκ αγαπωντες δε αυτον, ουδε τα των φιλουντων πρασσοντες· πως γαρ,
οταν παντα αυτου προτιμωσι, χρηματα, γενεσιν, ειμαρμενην, παρατηρησιν,
κληιδονισμους, οιωνισμους; Ὅταν δε εις υβριν αυτου ζωμεν, ειπε μοι, ποια αγαπη; Ει τις
εχει φιλον θερμον και διαπυρον, καν ουτω φιλειτω τον Χριστον· καν ουτω φιλειτω τον
υπερ των εχθρων τον Υιον αυτου δεδωκοτα, ουδεν ημων κατωρθωκοτων. Τι λεγω,
κατωρθωκοτων; μεγαλα μεν ουν εργασαμενων κακα, και τετολμηκοτων ατολμητα αντ'
ουδενος. Και ο μεν μετα τας μυριας ευεργεσιας και κηδεμονιας ουδε ουτως εῤριψεν,
αλλα τοτε μαλιστα τον Υιον εδωκεν, οτε μειζονα ηδικησαμεν· ημεις δε μετα το
τοσουτων τυχειν, μετα το γενεσθαι φιλοι, μετα το παντων των αγαθων αξιωθηναι δι'
αυτου, ουδε ως φιλον ηγαπησαμεν. Και τις ημιν εσται ελπις; Ταχα φριττετε προς το
ρημα· αλλ' ειθε προς τα πραγματα. Και πως, φησιν, ουδε ως τους φιλους ουτω
φιλησομεν τον Θεον; Πως; εγω πειρασομαι δειξαι· και ευχομαι μεν μηδεν δοξαι λεγειν,
αλλα ληρειν· φοβουμαι δε μη κατα πραγματων ηι τα λεγομενα ρηματα. Σκοπει δε· υπερ
φιλων, των οντως φιλων, πολλοι και ζημιωθηναι ειλοντο πολλακις· του δε Χριστου
ενεκεν ου μονον ζημιωθηναι, αλλα τοις ουσιν αρκεισθαι ουδεις ανεχεται. Ὑπερ φιλου
πολλακις και υβρισθημεν, και εχθρας ανεδεξαμεθα· δια δε τον Χριστον ουδεις εχθραν
αναδεχεται, αλλ' εικη, φησι, φιλου, εικη μη μισου. Τον φιλον λιμωττοντα ουδεποτε
περιοψομεθα· τον δε Χριστον καθ' ημεραν ημιν προσιοντα ουχ υπερ τινος μεγαλου, αλλ'
υπερ αρτου μονον, ουδε προσιεμεθα, και ταυτα ερευγομενοι δυσωδιας, και διασπωμενοι
και γαστριζομενοι, και τον χθεσινον οινον αποπνεοντες, και τρυφωντες, και οι μεν
πορναις διδοντες, οι 62.519 δε παρασιτοις, οι δε κολαξιν, οι δε τερασι και μωροις και
ναννοις· και γαρ τα της φυσεως αμαρτηματα ταυτα φερουσιν εις τερψιν. Και φιλοις τοις
οντως φιλοις ουδεποτε φθονουμεν, ουδε δακνομεθα τηι τουτων ευπραγιαι· επι δε του
Χριστου και τουτο πασχομεν· και μειζονα ιδοι τις αν την φιλιαν ισχυουσαν, η τον του
Θεου φοβον. Και γαρ ο υπουλος και ο φθονερος μαλλον του Θεου τους ανθρωπους
αιδειται. Πως; εγω λεγω· οτι του μεν Θεου ορωντος τα κατα καρδιαν, ουκ αφισταται
ανθρωπος δολους ραπτων· αν δε ανθρωπον ιδηι ανθρωπος, απολωλε, και ερυθριαι. Τι
τουτο λεγω; Προς φιλον μεν κακουμενον απερχομεθα, καν μικρον τι αναβαλωμεθα,
φοβουμεθα μη καταγνωσθωμεν· του δε Χριστου πολλακις εν δεσμοις αποθανοντος,
ουδε επεσκεψαμεθα. Και προς τους φιλους δε τους πιστους, ουκ επειδη πιστοι εισιν,
απερχομεθα, αλλ' επειδη φιλοι.
δʹ. Ὁραις ουδεν φοβωι Θεου γινομενον, ουδε τωι περι αυτον φιλτρωι, αλλα τα μεν
φιλιαι, τα δε συνηθειαι; Ὁρωντες φιλον αποδημουντα, κλαιομεν, στενομεν, αν δε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αποθανοντα ιδωμεν, ολοφυρομεθα, καιτοι γε ειδοτες οτι ου διαπαντος ημων
διαστησεται, αλλ' αυτον εν τηι αναστασει αποληψομεθα· του δε Χριστου χωριζομενου
ημων καθ' εκαστην ημεραν, μαλλον δε τον Χριστον καθ' εκαστην ημεραν απελαυνοντες
αφ' ημων, ουκ αλγουμεν, ουδε δεινον τι ποιειν νομιζομεν, αδικουντες, λυπουντες,
παροξυνοντες, τα μη δοκουντα αυτωι πρασσοντες. Ἀλλ' ουπω τουτο φρικτον, ει μηδε ως
φιλωι αυτωι κεχρημεθα· εγω γαρ δειξω, οτι και ως εχθρωι αυτωι χρωμεθα. Πως; Το
φρονημα της σαρκος, φησιν ο Παυλος, εχθρα εις Θεον. Ἡμεις δε τουτο μεν αει
περιφερομεν, τον δε Χριστον αει βουλομενον ημιν επιτρεχειν, και προς τας θυρας ημων
ερχομενον διωκομεν (αι γαρ πονηραι πραξεις τουτο εργαζονται)· και ποιουμεν αυτον
υβριζεσθαι καθ' εκαστην ημεραν, δια τας πλεονεξιας ημων, δια τας αρπαγας. ∆οξαζεται
τις ευδοκιμων, και τα αυτου φθεγγομενος, και την Ἐκκλησιαν ωφελων; και ημεις
τουτωι φθονουμεν, οτι τα του Θεου εργαζεται· και δοκουμεν μεν φθονειν εκεινωι, ο δε
φθονος διαβαινει εις Χριστον. Ου, φησιν, αλλα βουλομεθα ου δι' ετερων, αλλα δι' ημων
την ωφελειαν γινεσθαι. Ου δια τον Χριστον, αλλα δι' ημας· επει ει δια τον Χριστον,
αδιαφορον αν ην 62.520 ημιν το και δι' ετερων, και δι' ημων ταυτα γινεσθαι. Ειπε γαρ
μοι, ει τις ιατρος παιδα εχων τυφλουσθαι μελλοντα, αυτος μεν εξασθενησει προς την
ιατρειαν, ετερον δε ευροι δυναμενον τουτο εργαζεσθαι, αρα αν απηλασεν αυτον;
Ουδαμως· αλλα μονονουχι ερει προς αυτον· Ειτε δια σου, ειτε δι' εμου, τα της ωφελειας
γινεσθω. Τι δηποτε; Ὅτι ου το εαυτου οραι, αλλα το τωι παιδι συμφερον. Ουτω και ημεις,
ει το του Χριστου εωρωμεν, ειπομεν αν, Ειτε δι' ημων, ειτε δι' ετερου τινος, το λυσιτελες
γινεσθω· Ειτε αληθειαι, ειτε προφασει, φησι, Χριστος καταγγελλεται. Ἄκουε γαρ του
Μωυσεως λεγοντος προς τους παροξυναι αυτον βουλομενους, ηνικα οι περι Ἐλδαδ και
Μωδαδ προεφητευον· Μη ζηλοις συ εμοι· και τις δυη παντα τον λαον Κυριου προφητας
ειναι; Ταυτα δε παντα απο φιλοδοξιας γινεται. Ἆρα ουκ εχθρων ταυτα και πολεμιων;
Ειπε σε τις κακως; αγαπησον αυτον συ. Και πως δυνατον; ∆υνατον, και σφοδρα δυνατον,
εαν θεληις. Ἂν δε καλως ειποντα φιλησηις, ουκ ετι σοι χαρις· ου γαρ δια τον Κυριον,
αλλα δια την ευφημιαν τουτο πεποιηκας. Ἔβλαψε σε τις; ευεργετησον· αν δε
ωφελησαντα ωφελησηις, ουδεν μεγα πεποιηκας. Ἠδικηθης και εζημιωθης τα μεγαλα;
τοις εναντιοις αμειψασθαι σπουδασον. Ναι, παρακαλω, ουτω διοικωμεν τα καθ'
εαυτους· παυσωμεθα του αδικειν και μισειν τους εχθρους· αυτος τους εχθρους κελευει
φιλειν, ημεις δε και αυτον φιλουντα διωκομεν. Μη γενοιτο, φησι. Τωι ρηματι τουτο
παντες φθεγγομεθα, δια δε των εργων ου παντες. Τοσαυτη η της αμαρτιας σκοτωσις, οτι
απερ ουκ εστι λογωι φορητα, ταυτα δι' εργων φορητα εστιν. Ἀπιστωμεν οψε γουν ποτε
των βλαπτοντων και λυμαινομενων ημων την σωτηριαν, ινα τυχωμεν ων τους φιλους
εικος τυχειν. Θελω γαρ, φησιν, ιν', οπου ειμι εγω, ωσι και οι μαθηται μου, ινα την δοξαν
ορωσι την εμην. Ἧς γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Πιστος ο λογος, και πασης αποδοχης αξιος, οτι Χριστος Ἰησους ηλθεν εις
τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι, ων πρωτος ειμι εγω. Ἀλλα δια τουτο
ηλεηθην, ινα εν εμοι πρωτωι ενδειξηται Ἰησους Χριστος την απασαν
μακροθυμιαν, προς υποτυπωσιν των μελλοντων πιστευειν επ' αυτωι εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ζωην αιωνιον.
αʹ. Ουτω μεγαλαι εισιν αι ευεργεσιαι του Θεου, και πασαν ανθρωπινην
υπερβαινουσαι προσδοκιαν και ελπιδα, ως πολλαχου και απιστεισθαι. α γαρ μητε
ενενοησε, μητε προσεδοκησε νους ανθρωπινος, ταυτα ημιν εχαρισατο. ∆ια τουτο και
πολυν οι αποστολοι λογον υπερ τουτου ποιουνται, ωστε πιστευθηναι τα δωρα τα παρα
του Θεου ημιν παρασχεθεντα. Καθα 62.520 περ γαρ επι των μεγαλων αγαθων τουτο
πασχομεν, αρα μη οναρ εστιν; λεγοντες, τωι απιστειν· ουτω και επι των του Θεου
δωρεων. Τι ουν ην το απιστουμενον; Ει οι εχθροι, ει οι αμαρτωλοι, ει οι εν νομωι μη
δικαιωθεντες μηδε δι' εργων, ουτοι εξαιφνης δια πιστεως μονης εμελλον των πρωτειων
τευξεσθαι. Πολλα μεν ουν και εν τηι προς Ῥωμαιους περι τουτου διαλεγεται του
κεφαλαιου, πολλα δε και ενταυθα. Πιστος, φησιν, ο λογος, και πασης αποδοχης αξιος,
οτι Χριστος Ἰησους ηλθεν εις τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι, ων πρωτος ειμι εγω.
Ἐπειδη γαρ Ἰουδαιοι τουτωι μαλιστα εφειλκοντο, πειθει αυτους τωι νομωι μη προσεχειν,
ως ουκ ενον δι' εκεινου σωθηναι πιστεως χωρις. Προς τουτο τοινυν μαχεται. Ἄπιστον
γαρ ειναι εδοκει, ει δη ανθρωπος παντα τον εμπροσθεν καταδαπανησας βιον 62.521 εικη
και ματην εν πονηραις πραξεσι καταναλωσας, εμελλε σωζεσθαι υστερον απο πιστεως
μονης. ∆ια τουτο φησι, Πιστος ο λογος. Ἀλλα τινες ουκ ηπιστουν μονον, αλλα και
ενεκαλουν, ο και νυν ποιουσιν Ἕλληνες λεγοντες· Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα
αγαθα. Ἐπειδη γαρ ηκουσαν λεγοντος, Ὅπου επλεονασεν η αμαρτια,
υπερεξεπερισσευσεν η χαρις, διασυροντες τα ημετερα εκεινοι ελεγον τουτο. Ουτω και
οταν περι γεεννης διαλεγωμεθα αυτοις, Και που, φασι, ταυτα αξια Θεου, ει ανθρωπος
μεν τον οικετην λαβων τον εαυτου πολλα ημαρτηκοτα, αφιησι και συγγνωμης αξιοι· ο
δε Θεος αθανατα κολαζει; Και οταν περι λουτρου παλιν αυτοις διαλεγωμεθα και της δια
τουτου των αμαρτηματων αφεσεως, Που ταυτα, φασιν, αξια Θεου, τον μυρια
εργασαμενον κακα, αφιεναι των αμαρτηματων; Ὁραις την ενδιαστροφον γνωμην, πως
πανταχου την οικειαν ενδεικνυται φιλονεικιαν; Και μην ει η αφεσις κακον, καλον η
κολασις· ει δε η κολασις ου καλον, η αφεσις καλον· κατα τον εκεινων φημι λογον· κατα
γαρ τον ημετερον αμφοτερα καλα· και πως, εν ετερωι δειξομεν καιρωι· ου γαρ του
παροντος αν ειη. Βαθυν γαρ οντα και πολλης δεομενον της επεξεργασιας, εν καιρωι δει
τουτον προθειναι επι της υμετερας αγαπης· τεως δε των προκειμενων εχωμεθα. Πιστος,
φησιν, ο λογος. Ποθεν πιστος; Και απο των προαγοντων, και απο των μετα ταυτα. Ὅρα
πως και προκατασκευαζει, και μετα το κατασκευασαι αυτωι ενδιατριβει. Το γαρ ειπειν,
οτι Βλασφημον οντα και διωκτην ηλεησε, τουτο κατασκευαζοντος ην. Και ουκ ηλεησε,
φησι, μονον, αλλα και πιστον εποιησε· τοσουτον ου χρη, φησιν, απιστειν οτι ηλεησεν.
Ουδεις γαρ ορων τον δεσμωτην εν βασιλειοις στρεφομενον, οτι ηλεηθη αμφιβαλλει
ποτε· οπερ επι του Παυλου ην ιδειν. Ἀφ' εαυτου γαρ ποιειται το σημειον, και ουκ
αισχυνεται καλων εαυτον αμαρτωλον, αλλα και μαλλον ευφραινεται. Ουτω γαρ
μαλιστα δυναται δειξαι το μεγα της του Θεου κηδεμονιας θαυμα, και οτι φιλανθρωπιας
ηξιωθη τοσαυτης. Και πως αλλαχου λεγων περι εαυτου, Κατα δικαιοσυνην την εν νομωι
γενομενος αμεμπτος, ενταυθα φησιν αμαρτωλον ειναι, και πρωτον των αμαρτωλων;
Ὅτι προς την δικαιοσυνην, ην ο Θεος ειργασατο, και την οντως ζητουμενην, αμαρτωλοι
και οι εν τωι νομωι· Παντες γαρ ημαρτον, και υστερουνται της δοξης του Θεου. ∆ια τουτο
ουχ απλως ειπε δικαιοσυνην, αλλα, Την εν νομω. Ὥσπερ γαρ ο αργυριον πολυ
κεκτημενος καθ' εαυτον μεν πλουσιος φαινεται, κατα δε την συγκρισιν των θησαυρων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

των βασιλικων σφοδρα πενης, και πρωτος πενης· ουτω δη και ενταυθα, προς τους
αγγελους κρινομενοι, αμαρτωλοι οι ανθρωποι, και ει δικαιοι. Ει δε Παυλος ο την εν
νομωι δικαιοσυνην εργασαμενος πρωτος αμαρτωλος, τις αρα των αλλων δικαιος αν
κληθειη; Ου γαρ διαβαλλων αυτου τον βιον ως ασελγη, τουτο φησι, μη γενοιτο, αλλα
την δικαιοσυνην εκεινην προς ταυτην συγκρινων, το μηδεν ειναι δεικνυσιν· ου μονον
δε τουτο, αλλα και αμαρτωλους τους εχοντας αυτην αποφαινει. Ἀλλα δια τουτο
ηλεηθην, φησιν, ινα εν εμοι πρωτωι ενδειξηται Ἰησους Χριστος την πασαν μακροθυμιαν,
προς υποτυπωσιν των μελλοντων πιστευειν εις αυτον εις ζωην αιωνιον.
βʹ. Ὁραις πως παλιν ταπεινοι και καταστελλει εαυ 62.522 τον, ετεραν
ευτελεστεραν λεγων αιτιαν; Το μεν γαρ δι' αγνοιαν λεγειν ελεηθηναι, ου σφοδρα
δεικνυσιν αμαρτωλον τον ελεουμενον, ουδε αγαν κατεγνωσμενον· το δε δια τουτο
ελεηθηναι, ινα μηδεις απαγορευηι λοιπον των ημαρτηκοτων, αλλα θαῤρηι οτι και αυτος
των αυτων τευξεται, σφοδρα μεγα και μεθ' υπερβολης. Ὥστε φθεγξαμενος, Πρωτος ειμι
εγω των αμαρτωλων, και βλασφημος και διωκτης και υβριστης· και, Ουκ ειμι ικανος
καλεισθαι αποστολος, και οσα ειρηκεν· ομως ουδεν ουτω ταπεινον εφθεγξατο. Και επι
υποδειγματος δε τουτο σαφες εσται. Ἔστω γαρ πολις πολυανθρωπος παντας τους
πολιτας εχουσα φαυλους, τους μεν ηττον, τους δε μαλλον, παντας μεντοι
κατεγνωσμενους· εις δε τις εν τοις πολλοις εκεινοις παντων μαλλον εστω κολασεως και
τιμωριας αξιος, και παν επελθων ειδος κακιας. Ἂν τοινυν λεγηι τις, οτι πασιν αφειναι
βουλεται ο βασιλευς, ουχ ουτω πιστευσουσι τωι λογωι, εως αν ιδωσι τον παντων
φαυλοτερον αυτων τουτου τυχοντα· ουκ εστι γαρ λοιπον αμφισβητησις. Τουτο και
Παυλος φησιν, οτι βουλομενος ο Θεος πληροφορησαι τους ανθρωπους, οτι παντα αυτοις
αφιησι, τον παντων αμαρτωλοτερον ειλετο. Ου γαρ αν, εμου τυχοντος συγχωρησεως,
φησι, περι των αλλων αμφισβητησειε τις· ως αν ει ελεγε τις και εν τηι συνηθειαι, Ἐαν δε
τωιδε ο Θεος συγχωρησηι, ουδενα των αλλων κολασει. Και δεικνυσι δια τουτου ουδε
αξιον εαυτον οντα συγχωρησεως, αλλα δια την εις ετερους σωτηριαν ταυτης προτερον
απολαυσαντα. Μηδεις τοινυν αμφιβαλλετω, φησι, περι σωτηριας, οποτε εγω εσωθην.
Και ορα του μακαριου τουτου την ταπεινοφροσυνην. Ουκ εφη, Ἵνα ενδειξηται εν εμοι
την μακροθυμιαν, αλλα, Την πασαν μακροθυμιαν· ως αν ει ελεγε· Μαλλον εμου επ'
αλλωι ουκ εχει μακροθυμησαι, ουδε ευρειν ουτως αμαρτωλον, παντος δεομενον αυτου
του ελεους, πασης της μακροθυμιας, ου μερους, καθαπερ οι επι μερους αμαρτανοντες.
Προς υποτυπωσιν, φησι, των μελλοντων πιστευειν επ' αυτωι εις ζωην αιωνιον, τουτεστι,
προς παρακλησιν, προς προτροπην. Ἐπειδη δε μεγα τι περι του Υιου εφθεγξατο, και οτι
τοσαυτην αγαπην ενεδειξατο, ινα μη τις νομισηι ταυτης απεστερησθαι τον Πατερα,
αναφερει και αυτωι δοξαν επαγων, και φησι· Τωι δε βασιλει των αιωνων αφθαρτωι,
αορατωι, μονωι σοφωι Θεωι τιμη και δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. Ὑπερ δη
τουτων, φησιν ου τον Υιον μονον, αλλα και τον Πατερα δοξαζομεν. Ἐρωμεθα ουν τους
αιρετικους· Ἰδου, Μονωι Θεωι, ειρηκε περι Πατρος λεγων· αρα ου Θεος ο Υιος; και, Μονωι
αφθαρτωι· αρα ουκ αφθαρτος ο Υιος; και ο διδωσιν ημιν μετα ταυτα, αυτος ουκ εχει; Ναι,
φησι, και Θεος, και αφθαρτος, αλλ' ου τοιουτος, οιος ο Πατηρ. Τι φης; ου τοιουτος, και
ελαττονος ουσιας εστιν; ουκουν και αφθαρσιας ελαττονος. Τι δε εστι, μειζων και ηττων
αφθαρσια; η γαρ αφθαρσια ουδεν αλλο εστιν, η το μη διαφθειρεσθαι. ∆οξα μεν γαρ
μειζων και ηττων εστιν, αφθαρσια δε μειζων και ηττων ουκ εστιν, ωσπερ ουν ουδε
υγεια ηττων και πλειων· η γαρ φθειρεσθαι τι δει, η μηδ' ολως. Τι ουν, φησιν; ημεις και
αφθαρτοι ωσαυτως; Μη γενοιτο· ουδαμως. ∆ια τι; Ὅτι αυτος μεν φυσει τουτο εχει, ημεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δε επεισακτως. Ἆρ' ουν και επι του Υιου ουτως; Ουδαμως· 62.523 αλλα και αυτος φυσει.
Τινος ουν ενεκεν η διαφορα; Ὅτι αυτος μεν, φησι, παρ' ουδενος εγενετο τοιουτος, ο δε
Υιος παρα του Πατρος. Και ημεις τουτο ομολογουμεν· ουδε γαρ ημεις αρνουμεθα, οτι εκ
του Πατρος ο Υιος αφθαρτως γεγεννηται. Ὑπερ τουτων, φησι, τον Πατερα δοξαζομεν,
οτι τοιουτον αυτον εγεννησεν. Ὁραις οτι τοτε μαλιστα δοξαζεται ο πατηρ, οταν μεγαλα ηι
κατωρθωκως ο παις; εις αυτον γαρ αναφερεται τα του υιου. Ουκουν, οταν δυνατον ηι
γεγεννηκως, και τοιουτον οιον αυτος, η δοξα του υιου μαλλον εστιν η του πατρος, οταν
αυταρκη, οταν εαυτωι αρκουντα, οταν μη ασθενη. Τωι δε, Βασιλει των αιωνων, και περι
του Υιου ειρηται, ∆ι' ου και τους αιωνας εποιησε. Το αυτο εστιν ενταυθα. Παρα μεν γαρ
ημιν διηιρηται αμφοτερα, η δημιουργια, λεγω, και η κτισις, και ετερος μεν κατασκευαζει
και ποιειται και ταλαιπωρει, ετερος δε κρατει. ∆ια τι; Ὅτι ο κατασκευαζων ελαττων
εστιν. Ἐκει δε ουδαμως· ουχ ετερου μεν η δεσποτεια, ετερου δε η δημιουργια. Ουδε γαρ,
επειδαν ακουσω, ∆ι' ου και τους αιωνας εποιησεν, αφαιρω τον Πατερα το δημιουργικον·
ουτε δε οταν ακουσω, Ὁ Πατηρ βασιλευς των αιωνων, τον Υιον αφαιρω την δεσποτειαν·
κοινα γαρ και εκεινου και τουτου ταυτα· αμφοτερα γαρ εκατεροις εστιν. Ἔκτισεν ο
Πατηρ τωι δημιουργον Υιον γεγεννηκεναι· βασιλευει ο Υιος τωι Κυριος ειναι των
κτισματων. Ου γαρ μισθου εργαζεται, καθαπερ οι παρ' ημιν, ουδε ετερωι υπακουων,
καθαπερ ουτοι, αλλα δι' οικειαν αγαθοτητα και φιλανθρωπιαν. Τι δε; ο Υιος ωραθη
ποτε; Ουκ αν τις εχοι λεγειν. Τι ουν εστιν, Ἀφθαρτωι, αορατωι, μονωι σοφωι Θεωι; τι δε
οταν λεγηι, Ουδε γαρ εστιν ονομα ετερον, εν ωι δει σωθηναι ημας; και παλιν, Ουκ εστιν
εν αλλωι ουδενι η σωτηρια; Τιμη και δοξα, φησιν, εις τους αιωνας. Ἀμην. Τιμη και δοξα
ου δια ρηματων γινεται. Ἐπει ουν και αυτος ου δια ρηματων ημας ετιμησεν, αλλα και
δια πραγματων και δι' εργων, ουτω και ημεις αυτον τιμησωμεν και δια πραγματων και
δι' εργων. Καιτοι αυτη μεν η τιμη ημων απτεται, εκεινη δε αυτου ουδαμως· ου γαρ
δειται της παρ' ημων, ημεις δε της παρ' αυτου δεομεθα.
γʹ. Ὥστε καν τιμησωμεν αυτον, παλιν ημας αυτους ετιμησαμεν. Ὥσπερ γαρ ο
τους οφθαλμους ανοιξας, ινα το ηλιακον ιδηι φως, εαυτον παλιν ωνησε, θαυμαζων το
καλλος του αστρου, ουκ εκεινωι τι κεχαρισται· ου γαρ λαμπροτερον αυτο πεποιηκεν,
αλλα μενει το αυτο· ουτω, και πολλωι μαλλον, επι του Θεου· ο θαυμαζων τον Θεον και
τιμων, εαυτον εσωσε, και ωφελησεν ωφελειαν μεγιστην. Πως; Ὅτι την αρετην
μετερχομενος, παρ' αυτου δοξαζεται· Τους γαρ δοξαζοντας με, φησι, δοξασω. Πως ουν
αυτος δοξαζεται, φησιν, απο της δοξης της ημετερας ουδεν απολαυων; Ὥσπερ ουν και
πεινηιν λεγεται, και διψηιν· παντα γαρ οικειουται τα ημετερα, ινα καν ουτως ημας
εφελκυσηται, και τας τιμας και τας υβρεις, ινα καν ουτω φοβηθωμεν· και ουδ' ουτως
εφελκομεθα. ∆οξασωμεν δη τον Θεον, αρωμεν τον Θεον εν τωι 62.524 σωματι και εν τωι
πνευματι ημων. Και πως τις εν τωι σωματι δοξαζει, φησι; πως δε εν τωι πνευματι; Πνευμα
ενταυθα την ψυχην λεγει, προς αντιδιαστολην του σωματος. Πως ουν τις δοξαζει εν τωι
σωματι; πως δε εν τηι ψυχηι; Ἐν σωματι δοξαζει ο μη πορνευων, ο μη μεθυσκομενος, ο μη
γαστριζομενος, ο μη καλλωπιζομενος, ο τοσαυτην αυτου ποιουμενος προνοιαν, οσον
προς υγειαν αρκειν μονον, ο μη μοιχευων, η μη μυριζομενη, η μη χρωματι διαγραφουσα
το προσωπον, η αρκουμενη τηι πλασει του Θεου, και μηδεν επιτεχνωμενη. Τι γαρ, ειπε
μοι, προσαγεις τα παρα σαυτης τηι απηρτισμενηι παρα του Θεου δημιουργιαι; ουκ
αυταρκης σοι γεγονεν η διαπλασις; ως βελτιων τοινυν τεχνιτις επιχειρεις ρυθμισαι το
εργον; Ουκ εστι τουτο, αλλα δια τουτο καλλωπιζηι, και υβριζεις τον ∆ημιουργον, ινα
μυριους εραστας επισπασηι. Και τι παθω, φησιν; ουδε γαρ εγω βουλομαι, αλλα δια τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ανδρα ταυτα ποιειν αναγκαζομαι. Ουκ ενι μη βουλομενην ερασθαι. Καλην σε ο Θεος
εποιησεν, ινα θαυμαζηται και επι τουτωι, ουχ ινα υβριζηται· μη τουτοις αυτον αμειβου
τοις δωροις, αλλα σωφροσυνηι και κοσμιοτητι. Καλην σε ο Θεος εποιησεν, ινα σοι τους
της κοσμιοτητος αθλους αυξησηι. Ου γαρ εστιν ισον, επεραστον ουσαν σωφρονειν, και
υπ' ουδενος γενομενην περιμαχητον. Ἀκουεις τι φησιν η Γραφη περι του Ἰωσηφ; οτι Ἦν
ωραιος και καλος τηι οψει. Τι ημας τουτο ακουοντας ωφελει, οτι καλος ην Ἰωσηφ; Ἵνα
μαλλον αυτου το καλλος θαυμαζωμεν και την κοσμιοτητα. Ἐποιησε σε καλην ο Θεος; τι
τοινυν κατασκευαζεις αμορφον σαυτην; Ὥσπερ γαρ αν ει τις χρυσωι ανδριαντι επιχρισειε
πηλον βορβορου, ουτως εισιν αι τοις επιτριμμασι κεχρημεναι· γην καταπασσεις σαυτην
την μεν φοινικην, την δε λευκην. Ἀλλ' αι αμορφοι, φησιν, εικοτως τουτο πραττουσι.
Τινος ενεκεν, ειπε μοι; ινα την αμορφιαν κρυψωσιν; Ἀλλα ανονητα πονουσι. Ποτε γαρ,
ειπε μοι, το φυσικον υπο του τεχνικου και επιτετηδευμενου νικαται; Τι δε ολως η
αμορφια λυπει, οταν ψογον μη εχηι; Ἄκουε γαρ σοφου τινος λεγοντος, Μη βδελυξηι
ανδρα εν ορασει αυτου, μηδε αινεσηις ανδρα εν τωι καλλει αυτου· μαλλον μεν ουν Θεον
θαυμασον τον αριστοτεχνην, εκεινον δε μηκετι· ου γαρ αυτου κατορθωμα το γενομενον.
Ποιον γαρ κερδος απο καλλους, ειπε μοι; Ουδεν, αλλ' αγωνες πλειους, μειζονες
επηρειαι, και οι κινδυνοι και αι υποψιαι. Την μεν γαρ ου τοιαυτην ουδ' αν υποπτευσειε
τις· εκεινη δε αν μη πολληι τηι κοσμιοτητι και μεθ' υπερβολης ηι κεχρημενη, ευθεως
δεξεται δοξαν πονηραν· και ο ανηρ δε μεθ' υποψιας συνοικει, ου τι γενοιτ' αν
χαλεπωτερον; ου τοσαυτην απο της θεας κτωμενος την ηδονην, οσον απο της υπονοιας
καρπουται την λυπην. Ἐκεινη μεν γαρ τηι συνηθειαι μαραινεται, βλακειας, διαχυσεως,
ασελγειας δοξαν λαμβανουσης αυτης της ψυχης, βαναυσου γινομενης, απονοιας πολλης
πληρουμενης· προς ταυτα γαρ παντα μαλλον η ευμορφια ελκει. Την δε ου τοιαυτην ουκ
αν ευροιμεν πολλα τα κωλυματα εχουσαν. Ουτε γαρ οι επιπηδωντες κυνες εισιν, αλλα,
καθαπερ τις αμνας, εν ησυχιαι πολληι βοσκεται, ουδενος 62.525 ενοχλουντος λυκου ουδε
επιπηδωντος, ατε του ποιμενος παρακαθημενου αυτηι. Ουκ εστι πλεονεξια το ετεραν μεν
ειναι καλην, ετεραν δε μη τοιαυτην· πλεονεξια εστι το ετεραν μεν πορνευειν και καλην
μη ουσαν, ετεραν δε ειναι πονηραν. Ειπε γαρ μοι, τις αρετη οφθαλμων; αρα το υγρους
ειναι και ευστροφους και στρογγυλους και κυανους, η το οξεις και διορατικους; Ἐγω
μεν τουτο φημι, και δηλον εκειθεν· Τις αρετη λυχνου; το λαμπρα φαινειν και πασαν
καταυγαζειν την οικιαν, η το καλως πεπλασθαι και στρογγυλον ειναι; Ἐκεινο παντως
αν ειποιμεν· τουτο μεν γαρ αδιαφορον, το δε ζητουμενον εκεινο. ∆ια τουτο και, Σαπρον
λυχνον εποιησας, προς την εγκεχειρισμενην θεραπαινιδα αει λεγομεν· ουτω λυχνου το
φωτιζειν εστιν. Ουκουν και οφθαλμος, εαν τε τοιοσδε εαν τε τοιοσδε ηι, ουδεν εστιν, εως
αν μετα πασης αυταρκειας την χρειαν πληροι· ωσπερ ουν και σαπρος λεγεται, εαν
αμβλυωπηι, και την συνθεσιν μη εχηι πασαν απηρτισμενην· και γαρ τους ανεωιγμενων
των οφθαλμων μη βλεποντας σαπρους εχειν οφθαλμους φαμεν. Παν γαρ ο μη την ιδιαν
χρειαν πληροι, σαπρον λεγομεν· και τουτο οφθαλμου κακια. Της δε ρινος, ειπε μοι, ποια
αρετη; αρα το ευθειαν ειναι, και απεξεσμενην εκατερωθεν, και την αναλογιαν
συμμετρον εχειν, η το προς την οσφρησιν επιτηδειαν ειναι, και δυναμενην ταχεως
αντιλαμβανεσθαι και παραπεμψαι τωι εγκεφαλωι; Τουτο δη παντι που δηλον εστι. Φερε
δη, και επι υποδειγματι το πραγμα προσεξετασωμεν, Ειπε γαρ μοι, τους αρπαγας, τα
σκευη, ποια φησομεν κατεσκευασθαι καλως, τα δυναμενα αρπαζειν μετα ακριβειας και
κατεχειν, η τα διαπεπλασμενα καλως; ∆ηλον οτι εκεινα. Τι δε οδοντας, ποιους ειναι
φησομεν καλους; τους τμητικους και ευκολως διατεμνοντας την τροφην, η τους καλως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

συγκειμενους; ∆ηλον οτι εκεινους. Και ολως επι παντος του σωματος τουτωι
προσαγοντες τωι λογωι την ζητησιν, ευρησομεν παντα τα υγιη και καλα, εως αν ενεργηι
μετα ακριβειας τα οικεια των μελων εκαστον. Ουτω και σκευος εκαστον λεγομεν καλον,
και ζωον και φυτον, ουκ απο της διαπλασεως, ουδ' απο του χρωματος, αλλ' απο της
διακονιας. Ουτω και οικετην καλουμεν καλον τον επιτηδειον ημιν προς διακονιαν, ου
τον ωραιον και βλακα. Ὁραις πως εστιν ειναι καλην; Ὅταν τοινυν των 62.526 μεγιστων
και θαυμαστων ομοιως απολαυωμεν, ουδεν πλεονεκτουμεθα. Οιον τι λεγω· Τον κοσμον
τουτον ομοιως ορωμεν, τον ηλιον, την σεληνην, τους αστερας, τον αερα ομοιως
ελκομεν, του υδατος, της τροφης ομοιως μετεχομεν, αν τε ευμορφοι ωμεν, αν τε μη. Ει
δε χρη τι και θαυμαστον ειπειν, των ευμορφων αι μη τοιαυται μαλλον υγιεινοτεραι.
Ἐκειναι μεν γαρ ως δη την ωραν διαφυλαττουσαι, καματοις εαυτας ου διδοασιν, αλλ'
αργιαι και σκιατροφιαι, υφ' ων μαλιστα αι των μελων ενεργειαι αμβλυτεραι γινονται·
αυται δε απλως και αδην, ατε ουδεμιαν περι ταυτα εχουσαι την σπουδην, εκει το παν
αναλισκουσι. ∆οξασωμεν τοινυν τον Θεον, αρωμεν αυτον εν τωι σωματι ημων, μη
καλλωπιζωμεθα· περιττη αυτη η σπουδη και ανονητος. Μη παιδευωμεν τους ανδρας
οψεις μονας φιλειν· αν γαρ ηις ουτω κοσμουμενη, ταχεως υπο της ηταιρηκυιας,
μελετησας εν τηι οψει τηι σηι, αλισκεται· αν μεντοι διδαξηις αυτον τροπους φιλειν και
κοσμιοτητα, ου ταχεως πορνευσει· ουδε γαρ ευρισκει ταυτα παρα τηι πορνηι, αλλα τα
τουτοις εναντια. Μη τοινυν διδαξηις αυτον υπο γελωτος αλισκεσθαι, μηδε υπο σχηματος
εκκεχυμενου, ινα μη κατα σαυτης αρτυσηις τα φαρμακα. Παιδευε αυτον κοσμιοτητι
χαιρειν· δυνησηι δε τουτο, οταν και το σχημα τοιουτον ηι· επει εαν επτερωμενη και
ασωτος ηις, πως δυνησηι προσενεγκειν ρημα σεμνον; τις δε σε ου χλευασεται και γελασει;
Πως δε εστι και εν τωι σωματι αραι τον Θεον; Ἀρετην ασκουντα, την ψυχην
καλλωπιζοντα· και γαρ επ' αυτης τουτο ου κεκωλυται. Ουτω δοξαζομεν τον Θεον, οταν
παντοθεν ωμεν αγαθοι, και δοξαζομεθα και ημεις εν τηι ημεραι εκεινηι ουχ ομοιως, αλλα
πολλωι μειζονως. Λογιζομαι γαρ, φησιν, οτι ουκ αξια τα παθηματα του νυν καιρου προς
την μελλουσαν δοξαν αποκαλυπτεσθαι εις ημας. Ἧς γενοιτο παντας ημας μετασχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Ταυτην την παραγγελιαν παρατιθεμαι σοι, τε κνον Τιμοθεε, κατα τας
προαγουσας επι σε προφητειας, ινα στρατευηι εν αυταις την καλην
στρατειαν, εχων πιστιν και αγαθην συνειδησιν, ην τινες απωσαμενοι, περι
την πιστιν εναυαγησαν.
αʹ. Το της διδασκαλιας και το της ιερωσυνης αξιωμα μεγα εστι και θαυμαστον,
και οντως της του Θεου δεομενον ψηφου, ωστε τον αξιον εις μεσον παραγαγειν. Ουτω
και το παλαιον εγινετο, ουτω και νυν γινεται, οταν χωρις παθους ανθρωπινου τας
αιρεσεις ποιωμεθα, οταν προς μηδεν ορωντες βιωτικον, μη προς φιλιαν, μη προς
απεχθειαν. Ει γαρ και μη τοσουτου πνευματος μετεχομεν, αλλ' αρκει προθεσις αγαθη
του Θεου την χειροτονιαν επισπασασθαι. Ἐπει ουδε οι αποστολοι Πνευματος μετειχον,
οτε τον Ματ 62.526 θιαν εξελεξαντο, αλλ' ευχηι το πραγμα επιτρεψαντες, εγκατελεξαν
αυτον τωι των αποστολων αριθμωι· ου γαρ προς φιλιαν ανθρωπινην εωρων. Ουτως εδει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

και νυν εφ' ημων γινεσθαι. Ἀλλ' ημεις προς εσχατον ραιθυμιας εληλακοτες, και τα
φανερα προς ακριβειαν προιεμεθα· οταν δε τα δηλα παρορωμεν, πως τα αδηλα ημιν ο
Θεος εκκαλυψει; Ει εν τωι μικρωι, φησιν, ουκ εγενεσθε πιστοι, το μεγα και αληθινον τις
υμιν εγχειρισει; Τοτε δε, επει ουδεν ανθρωπινον εγινετο, και απο προφητειας εγινοντο
οι ιερεις. Τι εστιν απο προφητειας; Ἀπο Πνευματος αγιου. Προφητεια γαρ εστιν, ου το τα
μελλοντα λεγειν, αλλα και το τα παροντα, επει και ο Σαουλ κατα προφητειαν εδειχθη εν
τοις σκευεσι κρυπτομενος· ο γαρ Θεος τοις δικαιοις αποκαλυπτει. Προφητεια ην και το
λεγειν, Ἀφορισατε μοι τον Παυλον και τον Βαρναβαν. Ουτω και 62.527 ο Τιμοθεος
ηιρεθη. Προφητειας δε ενταυθα φησι τας πολλας, ισως εκεινην μεθ' ης αυτον ελαβεν οτε
περιετεμε, και οτε εχειροτονει, καθως και αυτος γραφων φησι· Μη αμελει του εν σοι
χαρισματος. ∆ιανιστας τοινυν αυτον, και νηφειν παρασκευαζων και εγρηγορεναι,
αναμιμνησκει του ελομενου και χειροτονησαντος· ως αν ει ελεγεν· Ὁ Θεος σε εξελεξατο
αυτος σοι ενεπιστευσεν, ουκ ανθρωπινηι γεγονας ψηφωι· μη υβρισηις, μηδε καταισχυνηις
του Θεου την ψηφον. Ειτα επειδη παραγγελιαν εφησε, και φορτικωτερον ην, τι φησι;
Ταυτην την παραγγελιαν παρατιθεμαι σοι, τεκνον Τιμοθεε. Ὡς τεκνωι, και γνησιωι
παραγγελλει. Ου γαρ αυθεντικως ουδε δεσποτικως ουδε μετ' εξουσιας, αλλα πατρικως,
Τεκνον, φησι, Τιμοθεε. Το δε παραθεσθαι της φυλακης το ακριβες δηλοι, και το ουχ
ημετερον· ου γαρ ημεις αυτο εκτησαμεθα. αλλ' ο Θεος ημιν εχαρισατο· ου τουτο δε
μονον, αλλα και πιστιν και αγαθην συνειδησιν. Ἅπερ ουν εδωκε, ταυτα φυλαττωμεν. Ει
μη αυτος ηλθεν, ουτε η πιστις αυτη ευρισκετο, ουτε ο βιος ο καθαρος, ον εκ παιδειας
λαμβανομεν. Ὡς αν ει ελεγεν· Ουκ εγω ειμι ο παραγγελλων, αλλ' ο ελομενος· το μεν
γαρ, Κατα τας προαγουσας επι σε προφητειας, τουτο εστιν. Ἐκεινων ακουσον, εκειναις
πειθου. Τι δε παραγγελλεις, ειπε; Ἵνα στρατευηι εν αυταις την καλην στρατειαν. Ἐκειναι
σε ειλοντο εις ο ειλοντο σε, στρατευου την καλην στρατειαν. Καλην ειπεν· εστι γαρ και
κακη στρατεια, περι ης φησιν· Ὥσπερ γαρ παρεστησατε τα μελη υμων οπλα τηι αμαρτιαι
και τηι ακαθαρσιαι. Ἐκεινοι υπο τυραννωι στρατευονται, συ δε υπο βασιλει. ∆ια τι δε
καλει στρατειαν το πραγμα; ∆ηλων οτι πολεμος εγηγερται σφοδρος πασι μεν, μαλιστα
δε τωι διδασκαλωι, οτι οπλων ημιν ισχυρων δει, οτι νηψεως, οτι εγρηγορσεως, οτι
διηνεκους αγρυπνιας, οτι προς αιμα και μαχας παρεσκευασθαι οφειλομεν, οτι
παραταττεσθαι, και μηδεν εχειν χαυνον. Ἵνα στρατευηι εν αυταις, φησι. Καθαπερ γαρ επι
των στρατοπεδων ου παντες εις εν ειδος στρατευονται, αλλ' εν διαφοροις ταγμασιν·
ουτω και εν τηι Ἐκκλησιαι, ο μεν εις διδασκαλου ταξιν, ο δε εις μαθητου, ο δε εις ιδιωτου,
συ δε εν τουτωι. Ειτα, ινα μη τις νομισηι αρκειν τουτο, τι φησιν; Ἔχων πιστιν και αγαθην
συνειδησιν. Τον γαρ διδασκαλον προτερον εαυτου χρη ειναι διδασκαλον. Ὥσπερ γαρ ο
στρατηγος, εαν μη προτερον ηι στρατιωτης αριστος, ουδε στρατηγος εσται ποτε· ουτω και
ο διδασκων. Τουτο και αλλαχου φησι· Μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος
γενωμαι. Ἔχων, φησι, πιστιν και αγαθην συνειδησιν, ιν' ουτω των αλλων προιστασαι.
Ταυτα ακουοντες, μη απαξιωσωμεν τας των μειζονων παραινεσεις, καν διδασκαλοι
ωμεν. Ει γαρ Τιμοθεος, ου παντες ουκ εσμεν ανταξιοι, δεχεται παραγγελιας και
διδασκεται, και ταυτα εν ταξει διδασκαλου ων, πολλωι μαλλον ημεις. Ἥν τινες, φησιν,
απωσαμενοι, περι την πιστιν εναυαγησαν. Εικοτως. Ὅταν γαρ ηι βιος απεγνωσμενος, και
δογμα τικτεται τοιουτον· και εστιν ιδειν πολλους εκ τουτου καταπεσοντας εις βυθον
κακων, και εις Ἑλληνισμον εκτραπεντας. Ἵνα γαρ μη τωι φοβωι των μελλοντων
βασανιζωνται, σπουδαζουσι πεισαι την ψυχην, οτι ψευδη παντα τα παρ' ημιν. Και
πιστεως τινες εκτρεπονται, οι λογισμοις το παν ζητουντες· ναυαγιον γαρ εργαζεται ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

λογισμος, και ωσπερ πλοιον ασφαλες εστιν η πιστις.
βʹ. Τους εκτραπεντας τοινυν εκειθεν αναγκη ναυαγειν, και δεικνυσι τουτο απο
του υποδειγματος. Ὧν εστιν Ὑμεναιος, φησι, και Ἀλεξανδρος. Και απο τουτων ημας
σωφρονιζει. Ὁρατε πως εξ εκεινων των χρονων ησαν οι παραδιδασκοντες, οι
πολυπραγμονουντες, οι της πιστεως απεχομενοι, οι ζητουντες λογισμοις οικειοις; Ὁ
ναυαγων γυμνος και παντων εστιν ερημος· ουτω και ο της πιστεως εκπεσων ουδεν εχει
λοιπον, ουχ οπου στηι, ουχ οπου κατασχηι· ου βιον εχει, δι' ου κερδαινηι τι εκειθεν· της
γαρ κεφαλης διεφθαρμενης, τι του λοιπου σωματος οφελος; Ει γαρ η πιστις βιου χωρις
ουδεν εστι, πολλωι μαλλον τουναντιον. Ει των αυτου καταφρονει ο Θεος δι' ημας,
πολλωι μαλλον ημας των ημετερων δι' αυτον χρη καταφρονειν. Ουτω γαρ εστιν, οταν
τις εκπεσηι της πιστεως· ουδαμου ισταται, αλλα αλλην αλλως νηχεται, εως αν
καταποντισθηι παλιν. Ους παρεδωκα, φησι, τωι Σαταναι, ινα παιδευθωσι μη βλασφημειν.
Ὁραις οτι βλασφημια εστι το λογισμοις ζητειν τα θεια; Εικοτως· τι γαρ αν εχοι κοινον
λογισμος ανθρωπινος προς εκεινα; Πως δε ο Σατανας αυτους παιδευει μη βλασφημειν;
ει γαρ τους αλλους παιδευει μη βλασφημειν, πολλωι μαλλον εαυτον εχρην· ει δε εαυτον
μεχρι του νυν ου δυναται παιδευσαι, ουδε τους αλλους. Ουκ ειπεν, Ἵνα παιδευσηι αυτους
μη βλασφημειν, αλλ', Ἵνα παιδευθωσι μη βλασφημειν. Ουκ εκεινος τουτο εργαζεται,
αλλα τουτο εκβαινει· ωσπερ ουν και αλλαχου φησιν επι του πεπορνευκοτος· Παραδοτε
τον τοιουτον τωι Σαταναι εις ολεθρον της σαρκος· ουχ ινα σωσηι το σωμα, αλλ' ινα σωθηι
το πνευμα· τουτο δε απροσωπον εστι. Πως ουν τουτο γινεται; Ὥσπερ ουν οι δημιοι
μυριων γεμοντες κακων τους αλλους σωφρονιζουσιν, ουτω και ενταυθα επι του
πονηρου δαιμονος. Και δια τι μη συ αυτους εκολασας, ωσπερ εκεινον τον Βαριησουν,
ωσπερ Κηφας Ἀνανιαν, αλλα τωι Σαταναι παρεδωκας; Ουχ ινα κολασθωσιν, αλλ' ινα
παιδευθωσι. Καιτοι και ουτος εχει ισχυν, ως οταν λεγηι· Τι θελετε, εν ραβδωι ελθω προς
υμας; και παλιν· Ουχ ινα ημεις δοκιμοι ωμεν, αλλ' ινα υμεις το καλον ποιητε· και παλιν,
Ουκ εις καθαιρεσιν, αλλ' εις οικοδομην. Τι ουν τον Σαταναν καλει προς την τιμωριαν;
Ἵνα μετα της σφοδροτητος και της κολασεως και η υβρις ηι μειζων· μαλλον δε τους μεν
απιστους αυτοι επαιδευον, τους δε εκτραπεντας τωι Σαταναι παρεδιδουν. Τι δηποτε δε
Πετρος τον Ἀνανιαν; και γαρ ο Ἀνανιας απιστος ην ετι πειραζων. Ἵνα μαθωσι τοινυν οι
απιστοι, οτι ου δυνανται λαθειν, δια τουτο δι' εαυτων αυτους ετιμωρουντο· τους δε
τουτο μαθοντας λοιπον, ειτα εκτραπεντας, τωι Σαταναι παρεδιδουν, δεικνυντες οτι ουκ
οικειαι δυναμει, αλλα τηι αυτων φυλακηι συνειχοντο, και παρεδιδοντο οσοι εις απονοιαν
ηρθησαν. Καθαπερ ουν επι των βασιλεων, τους μεν πολεμιους και οικειαις σφαττουσι
χερσι, τους δε υφ' εαυτους τοις δημιοις παραδιδοασιν, ουτω και ενταυθα. ∆εικνυται δε
απο τουτου, οτι δια την των αποστολων φυλακην τουτο εγινετο· αλλως δε ουδε μικρον
ην το δυνασθαι επιταττειν τωι διαβολωι· τουτο γαρ δεικνυντος ην, οτι δουλευει και εικει
και ακων τοις αποστολοις ο διαβολος. Ὥστε ουκ ελαττον εις χαριν τουτο ην. Πως δε
παρεδωκεν, ακουσον. Συναχθεντων υμων, φησι, και του εμου Πνευματος συν τηι
δυναμει του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, παραδοτε τον τοιουτον τωι Σαταναι.
Ἐξεβαλλετο ουν 62.529 ευθεως του κοινου συνεδριου, απεσχιζετο της αγελης, εγινετο
ερημος και γυμνος, παρεδιδοτο τωι λυκωι. Ὥσπερ γαρ η νεφελη το στρατοπεδον των
Ἑβραιων, ουτω την Ἐκκλησιαν το Πνευμα εγνωριζεν. Ει τις τοινυν εκτος εγινετο,
κατεκαιετο· εγινετο δε εκτος τηι κρισει των αποστολων. Ουτω και ο Κυριος παρεδωκε
τον Ἰουδαν τωι Σαταναι· ευθεως γαρ μετα το ψωμιον εισηλθεν εις εκεινον ο Σατανας.
Ἔστι δε και τουτο ειπειν, οτι ους μεν διορθωσασθαι εβουλοντο, ουκ εκολαζον αυτοι·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τους δε αδιορθωτους αυτοι ετιμωρουντο· η ει μη τουτο, οτι φοβερωτεροι μαλλον ησαν
ετεροις εκδιδοντες αυτους. Ουτω και ο Ἰωβ παρεδοθη τωι Σαταναι· αλλ' εκεινος ουχ υπερ
αμαρτηματων, αλλ' υπερ πλειονος ευδοκιμησεως.
γʹ. Πολλα τοιαυτα γινεται και νυν. Ἐπειδη γαρ οι ιερεις ου παντας ισασι τους
αμαρτωλους και αναξιως των μυστηριων μετεχοντας, ο Θεος πολλακις τουτο ποιει, και
παραδιδωσιν αυτους τωι Σαταναι. Ὅταν γαρ νοσοι, οταν επιβουλαι, οταν πενθη και
συμφοραι συμβαινωσιν, οταν αλλα τινα τοιαυτα, δια τουτο γινεται. Και τουτο ο Παυλος
δηλοι, ουτω λεγων· ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι, και κοιμωνται
ικανοι. Και πως, φησιν, οταν απαξ δι' ενιαυτου προσερχωμεθα; Τουτο γαρ το δεινον, οτι
ου καθαροτητι διανοιας, αλλα διαστηματι χρονου την αξιαν διοριζεις της προσοδου, και
τουτο ευλαβειαν ειναι νομιζεις, το μη πολλακις προσελθειν, ουκ ειδως οτι το αναξιως
προσελθειν, καν απαξ γενηται, εκηλιδωσε· το δε αξιως, καν πολλακις, εσωσεν. Ουκ εστι
τολμα το πολλακις προσιεναι, αλλα το αναξιως, καν απαξ τις του παντος χρονου
προσελθηι. Ἡμεις δε ουτως ανοητως διακειμεθα και αθλιως, οτι μυρια διαπαντος
εργαζομενοι του ενιαυτου κακα, του μεν αποδυσασθαι εκεινα ουδεμιαν ποιουμεθα
φροντιδα, νομιζομεν δε αρκειν το μη συνεχως κατατολμαιν και επιπηδαιν υβριστικως τωι
σωματι του Χριστου, ουκ εννοουντες οτι και οι τον Χριστον σταυρωσαντες απαξ
εσταυρωσαν. Ἆρ' ουν, επειδη απαξ, ελαττον το αμαρτημα; Και ο Ἰουδας δε απαξ
προεδωκε· τι ουν; τουτο αυτον εξειλετο; ∆ια τι γαρ χρονωι το πραγμα μετερχομεθα;
χρονος προσοδου εστω ημιν το καθαρον συνειδος. Ουδεν πλεον εχει το εν τωι Πασχα
μυστηριον του νυν τελουμενου· εν εστι 62.530 και το αυτο, η αυτη του Πνευματος χαρις·
αει Πασχα εστιν. Ἴστε οι μυσται το ειρημενον. Και εν Παρασκευηι, και εν Σαββατωι, και
εν Κυριακηι, και εν ημεραι μαρτυρων η αυτη θυσια επιτελειται. Ὁσακις γαρ αν εσθιητε
τον αρτον, φησι, τουτον, η το ποτηριον τουτο πινητε, τον θανατον του Κυριου
καταγγελλετε. Ουχ ορωι καιρου περιεγραψε την θυσιαν. Πως ουν τοτε, φησι, Πασχα
λεγεται; Ὅτι τοτε επαθεν ο Χριστος υπερ ημων. Μηδεις τοινυν ετερως εκεινωι προσιτω,
και τουτωι αλλως· μια δυναμις εστι, μια αξια, μια χαρις, εν σωμα και το αυτο, ουκ εκεινο
τουτου αγιωτερον, ουδε τουτο εκεινου ελαττον. Και τουτο και υμεις ιστε, ουδεν
καινοτερον ορωντες, πλην των κοσμικων τουτων παραπετασματων και του λαμπρου
πληθους. Ἔχουσι δε τι πλεον αι ημεραι εκειναι τουτο, οτι απ' αυτων αρχην ελαβεν η
σωτηριος ημων ημερα, οτι εν αυτηι ετυθη ο Χριστος, λοιπον δε κατα τα μυστηρια
ουδεμιαν προτερησιν εχουσι. Και τροφηι μεν προσβαλλων αισθητηι, νιπτεις τας χειρας,
πλυνεις το στομα· τροφηι δε μελλων προσιεναι πνευματικηι, ου νιπτεις την ψυχην, αλλα
γεμων ακαθαρσιας προσερχηι; Και τι, φησιν; ουκ αρκουσιν αι των τεσσαρακοντα ημερων
νηστειαι τον πολυν φορυτον καθαραι των αμαρτηματων; Και τι το οφελος, ειπε μοι; αν
τις μυρον αποθεσθαι θελων καθαρηι τον τοπον, ειτα παλιν μικρον μετα το εμβαλειν και
κοπρον επιβαληι, ουκ απεπτη η ευωδια; Τουτο γινεται και ημιν· εγενομεθα αξιοι
προσερχομενοι κατα δυναμιν την ημετεραν· ειτα παλιν μολυνομεν εαυτους. Τι ουν το
κερδος; Τουτο και περι των δυναμενων εν ταις τεσσαρακοντα ημεραις απονιπτεσθαι
φαμεν. Μη δη αμελωμεν της ημετερας σωτηριας, παρακαλω, ινα μη γενηται κενος ο
κοπος ημων. Ἄνθρωπος γαρ, φησιν, αποστρεφων απο αμαρτιας αυτου, και παλιν
πορευομενος, και τα αυτα ποιων, Ὥσπερ κυων εστιν εις τον ιδιον εμετον επιστρεφων.
Ἂν ουτω ποιωμεν, και ουτω προσεχωμεν, δυνησομεθα των βραβειων αξιωθηναι
εκεινων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤʹ.
Παρακαλω ουν πρωτον παντων ποιεισθαι δεη σεις, προσευχας, εντευξεις,
ευχαριστιας υπερ παντων ανθρωπων, υπερ βασιλεων και παντων των εν
υπεροχηι οντων, ινα ηρεμον και ησυχιον βιον διαγωμεν εν πασηι ευσεβειαι
και σεμνο τητι. Τουτο γαρ καλον και αποδεκτον ενωπιον του Σωτηρος
ημων Θεου, ος παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν
αληθειας ελθειν.
αʹ. Ὥσπερ κοινος τις εστι πατηρ της οικουμενης απασης ο ιερευς. Παντων τοινυν
αξιον αυτον κηδεσθαι, καθαπερ και ο Θεος, ωι ιεραται· δια τουτο φησι, Παρακαλω ουν
πρωτον παντων ποιεισθαι δεησεις, προσευχας. ∆υο γαρ εντευθεν γινεται τα αγαθα, το τε
εχθος ο προς τους εξω εχομεν καταλυεται· ουδεις γαρ προς τουτον απεχθως εχειν
δυνησεται, υπερ ου δεησεις ποιειται· αυτοι τε εκεινοι βελτιους γινονται τωι τε ευχας
υπερ αυτων γινεσθαι, τωι τε μη εκθηριουσθαι προς ημας. Ουδεν γαρ ουτω προς
διδασκαλιαν επαγωγον, ως το φιλειν και 62.530 φιλεισθαι. Ἐννοησον δε οσον ην
ακουειν τους επιβουλευοντας, τους μαστιζοντας, τους ελαυνοντας, τους αποκτιννυντας,
οτι οι τα τοιαυτα πασχοντες υπερ των τα τοιαυτα δρωντων προσευχας προς τον Θεον
ποιουνται εκτενεις. Ὁραις πως ανωτερον ειναι βουλεται τον Χριστιανον παντων;
Καθαπερ γαρ επι των παιδων των νηπιων, καν βασταζομενον το παιδιον τυπτηι του
πατρος την οψιν, ουδεν υποτεμνεται της φιλοστοργιας· ουτω καν τυπτωμεθα παρα των
εξωθεν, ουδεν οφειλομεν ελαττουν της ευνοιας της προς αυτους. Τι δε εστι το, Πρωτον
παντων; Τουτεστιν, εν τηι λατρειαι τηι καθημερινηι. Και τουτο ισασιν οι μυσται πως καθ'
εκαστην ημεραν γινεται, και εν εσπεραι και εν πρωΐαι· πως υπερ παντος του κοσμου, και
βασιλεων και παντων των εν υπεροχηι οντων ποιουμεθα την δεησιν. Ἀλλ' ισως ερει τις,
οτι ουχ υπερ παντων ειπεν, αλλ' υπερ των πιστων. Τι ουν, οταν λεγηι, Ὑπερ βασιλεων;
ου γαρ δη τοτε θεοσεβεις 62.531 ησαν βασιλεις, αλλα μεχρι πολλου προηλθον, ασεβεις
ασεβεις διαδεχομενοι. Ειτα, ινα μη κολακεια το πραγμα ηι, προλαβων ειπεν· Ὑπερ
παντων, και τοτε, Ὑπερ βασιλεων. Ει γαρ ειπεν, Ὑπερ βασιλεων μονων, ισως αν τις
τουτο υπελαβεν. Ειτα επειδη εικος ην την του Χριστιανου ψυχην ναρκαιν ταυτα
ακουουσαν, και μη προσιεσθαι την παραινεσιν, ει γε υπερ του Ἕλληνος εν τωι των
μυστηριων δει καιρωι δεησεις προσφερειν, ορα τι φησι, και πως τιθησι το κερδος, ινα καν
ουτω δεξηι την παραινεσιν. Ἵνα ηρεμον, φησι, και ησυχιον βιον διαγωμεν. Τουτεστιν, η
εκεινων σωτηρια ημων αμεριμνια υπαρχει· ωσπερ και εν τηι προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι,
προτρεπων αυτους πειθεσθαι τοις αρχουσι, φησιν· Ει μη δια την αναγκην, αλλα δια την
συνειδησιν. Ὁ γαρ Θεος εις το κοινηι χρησιμον τας αρχας διεταξατο. Πως ουν ουκ
ατοπον αυτους μεν υπερ τουτου στρατευεσθαι, και τα οπλα τιθεσθαι, ιν' ημεις εν αδειαι
ωμεν· ημας δε μηδε υπερ των κινδυνευοντων και στρατευομενων ποιεισθαι δεησεις;
ωστε ου κολακεια εστι το πραγμα, αλλα κατα τον του δικαιου γινεται λογον. Ει γαρ μη
εσωζοντο, μηδε ευδοκιμουν εν τοις πολεμοις, αναγκη και τα ημετερα εν ταραχαις ειναι
και θορυβοις· η γαρ και αυτους ημας στρατευεσθαι εδει, κατακοπεντων εκεινων, η
φευγειν πανταχου και πλανασθαι. Καθαπερ γαρ προβολοι τινες εισι, φησι,
προβεβλημενοι, και τους ενδον εν ειρηνηι φυλαττοντες. ∆εησεις, φησι, προσευχας,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

εντευξεις, ευχαριστιας. ∆ει γαρ ευχαριστειν τωι Θεωι και υπερ των εις αλλους γενομενων
αγαθων, οιον οτι τον ηλιον ανατελλει επι πονηρους και αγαθους, οτι βρεχει επι
δικαιους και αδικους. Ὁραις οτι ου μονον δια της ευχης, αλλα και δια της ευχαριστιας
ενοι και συγκολλαι ημας; Ὁ γαρ αναγκαζομενος ευχαριστειν τωι Θεωι υπερ των του πελας
αγαθων, αναγκαζεται και φιλειν αυτον και οικειως προς αυτον διακεισθαι. Ει δε υπερ
των του πελας ευχαριστειν δει, πολλωι μαλλον υπερ των εις ημας και των λαθρα
γινομενων, και εκοντων και ακοντων, και υπερ των δοκουντων ειναι λυπηρων· και γαρ
προς το αγαθον ο Θεος ημιν απαντα οικονομει.
βʹ. Πασα τοινυν ημιν ευχη ευχαριστιαν εχετω. Ει δε και υπερευχεσθαι των πελας
ουχι πιστων μονον, αλλα και απιστων προσταττομεθα, εννοησον οσον εστι κακον
κατευχεσθαι των αδελφων. Τι λεγεις; εκεινος σε υπερ εχθρων εκελευσεν ευχεσθαι, συ δε
του αδελφου κατευχηι; Ουκ εκεινου κατευχηι, αλλα σαυτου· τον γαρ Θεον παροξυνεις,
εκεινα τα ανοσια φθεγγομενος ρηματα· ουτω δειξον αυτωι, ουτω ποιησον αυτωι, βαλε
αυτον, ανταποδος αυτωι. Ποῤρω ταυτα των του Χριστου μαθητων, των επιεικων και
προσηνων. Του στοματος του ηξιωμενου τοιαυτης μυσταγωγιας μηδεν πικρον
εκβαλλετω, μηδεν αηδες, η τωι θειωι σωματι προσομιλουσα γλωσσα· καθαραν αυτην
φυλαττωμεν, μη αρας προσφερωμεν δι' αυτης. Ει γαρ λοιδοροι ου κληρονομησουσι
βασιλειαν, πολλωι μαλλον οι κατευχομενοι· αναγκη γαρ και υβριζειν τον κατευχομενον·
υβρις δε και ευχη αλληλων απεσχοινισται· αρα και ευχη πολυ το μεσον εχει· κατηγορια
και ευχη πολυ το μεσον εχουσι. Προσευχηι τον Θεον ιλεων ποιησαι, και ετερου κατευχηι;
Ἐαν μη αφηις, ουκ αφεθησεται σοι· και αυτος ου μονον ουκ αφιης, αλλα και τον Θεον μη
αφειναι παρακα 62.532 λεις; Ειδες υπερβολην κακιας; Ει τωι μη αφιεντι ουκ αφιεται, τωι
και τον ∆εσποτην παρακαλουντι μη αφειναι, πως αφεθησεται; Ουκ εκεινον βλαπτεις,
αλλα σαυτον. Τι δηποτε; Ει γαρ και ακουεσθαι εμελλες υπερ των σαυτου, δια ταυτα
ουδεποτε εισακουσθησηι, οτι μιαρωι στοματι τας ευχας ποιεις· μιαρον γαρ οντως το
τοιουτον στομα και ακαθαρτον, πασης δυσωδιας εμπεπλησμενον, πασης ακαθαρσιας.
∆εον σε υπερ των σων τρεμειν αμαρτηματων, και τον αγωνα παντα υπερ τουτων
ποιεισθαι, συ δε προσερχηι τον Θεον κινησων κατα του αδελφου; ου γαρ δεδοικας και
μεριμναις τα σαυτου; ουχ οραις τι διαπραττηι; Μιμησαι καν τα παιδια τα εις διδασκαλειον
φοιτωντα, απερ επειδαν την εαυτων συμμοριαν ενδον ιδηι των μαθηματων
απαιτουμενην τας ευθυνας, και δια την ραιθυμιαν απαντας τυπτομενους, και καθ' ενα
εκαστον εξεταζομενον πικρως και κοπτομενον υπο των πληγων, αποτεθνηκεν υπο του
δεους· καν μυρια τις αυτα πληξηι των συμφοιτητων, ουκ ανεχεται οργισθηναι, του
φοβου την ψυχην κατεχοντος, ουδε εντυχειν τωι διδασκαλωι, αλλ' εις εν μονον οραι το
εισελθειν και απαλλαγηναι πληγων χωρις, και προς εκεινον τον καιρον σκοπει· καν
εξελθηι, ειτε πληγας λαβων ειτε μη λαβων, ουδε εις νουν εκεινα λοιπον βαλλεται υπο
της ηδονης. Συ δε εστως και μεριμνων υπερ των αμαρτηματων των σων, ου φριττεις
των ετερων μνημονευων; και πως τον Θεον παρακαλεις; ∆ι' ων γαρ αυτον κατ' εκεινου
αξιοις, δια τουτων και τα σαυτου πικροτερα εργαζηι, ουκ αφιεις αυτον συγγνωμην
δουναι τοις σοις. Πως γαρ, ει θελεις με γινεσθαι, φησιν, εξεταστην ακριβη των εις σε
πεπλημμελημενων, πως των παρα σου εις εμε γεγενημενων αξιοις γενεσθαι την
συγχωρησιν; Μαθωμεν ποτε ειναι Χριστιανοι· ει ευχεσθαι ουκ ισμεν, οπερ εστιν
ευκολον και σφοδρα ραιδιον, τι των αλλων εισομεθα; Μαθωμεν ευχεσθαι ως Χριστιανοι·
Ἑλληνων εισιν εκειναι αι ευχαι, Ἰουδαιων εκειναι αι δεησεις· του Χριστιανου δε
εναντιαι, αφεσιν και αμνηστιαν αιτειν των εις ημας πεπλημμελημενων. Λοιδορουμενοι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

φησιν, ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα, βλασφημουμενοι παρακαλουμεν. Ἄκουε
του Στεφανου λεγοντος, Κυριε, μη στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην. Ου μονον ου
κατηυχετο, αλλα και υπερηυχετο· συ δε ου μονον ουχ υπερηυξω, αλλα και κατηυξω.
Ὥσπερ ουν θαυμασιος εκεινος, ουτω συ κακιστος. Τινα θαυμαζομεν, ειπε μοι; τους υπερ
ων ηυξατο, η τον υπερευχομενον; Τουτον δηλονοτι· ει δε ημεις, πολλωι μαλλον ο Θεος.
Βουλει πληττεσθαι τον εχθρον; ευξαι υπερ αυτου, αλλα μη τοιαυτηι διανοιαι, μη ως
πληττων· τουτο μεν γαρ γινεται, συ δε μη τουτωι ποιει τωι σκοπωι. Καιτοι ο μακαριος
εκεινος αδικως παντα επασχε, και υπερηυχετο· ημεις δε πολλα και δικαιως πασχομεν
παρα των εχθρων. Ει δε ο αδικως παθων ουκ ετολμησε μη υπερευξασθαι, οι δικαια
πασχοντες, και μη μονον ουχ υπερευχομενοι, αλλα και κατευχομενοι, τινος ουκ εσμεν
αξιοι τιμωριας; ∆οκεις μεν εκεινωι διδοναι την πληγην, το δε αληθες κατα σαυτου το
ξιφος ωθεις, ουκ αφιεις τον δικαστην εν τοις σοις αμαρτημασι γενεσθαι ημερον, δι' ων
αυτον κατα ετερων παροξυνεις. Ὧ γαρ μετρωι μετρειτε, αντιμετρηθησεται υμιν, φησι,
και ωι κριματι κρινετε, κριθησεσθε. Γενωμεθα τοινυν συγγνωμονικοι, ινα τοιουτου
τυχωμεν του Θεου.
γʹ. Ταυτα ουκ ακουειν υμας μονον βουλομαι, αλλα και φυλαττειν. Νυν δε μεχρι
ρηματων η μνημη μονον, ταχα δε ουδε μεχρι τουτων· αλλα διαλυθεντων ημων, αν
ερωτησηι τις των μη παραγεγονοτων, τι διελεχθημεν, οι μεν ουδε ερουσιν, οι δε ειδοτες
ερουσι την υποθεσιν, εις ην ειρηκαμεν μονον, οτι ωμιλησεν εις το μη δειν μνησικακειν,
αλλα και υπερευχεσθαι, ειτα αφεντες ειπειν τα λεχθεντα παντα (ου γαρ οιον τε
μεμνησθαι), οι δε μικρων μεμνηνται, αλλ' ενιων. ∆ιο παρακαλω, ει μηδεν κερδαινετε εκ
των λεγομενων, μηδε προσεχειν τηι ακροασει. Τι γαρ το οφελος; μειζον το κριμα γινεται,
χαλεπωτερα η τιμωρια, οτι μετα μυριας παραινεσεις τοις αυτοις επιμενομεν. ∆ια τουτο
ευχην ημιν ωρισεν ο Θεος, ινα μηδεν βιωτικον μηδε ανθρωπινον αιτωμεν. Ἴστε δη οι
πιστοι τινα δει ευχεσθαι, πως πασα κοινη εστιν η ευχη. Ἀλλ' ουκ ειρηται, φησιν, υπερ
των απιστων ευχεσθαι εκει. Ἐπειδη μη ιστε της ευχης την δυναμιν, μηδε το βαθος και
τον θησαυρον αυτης επιγινωσκετε· ει γαρ τις αυτην αναπτυξειεν, ευρησει και τουτο
κειμενον εν αυτηι. Ὅταν γαρ λεγηι ο ευχομενος, Γενηθητω το θελημα σου ως εν ουρανωι,
και επι της γης, ουδεν αλλο η τουτο αινιττεται. Πως; Ὅτι εν ουρανωι ουδεις απιστος,
ουδεις προσκρουων. Ει τοινυν περι των πιστων μονων ην, ουκ ειχε λογον το λεγομενον.
Ει γαρ οι πιστοι εμελλον το θελημα αυτου ποιειν, οι δε απιστοι ουχι, ουκετι ως εν
ουρανωι το θελημα αυτου ην, αλλα τι; Ὥσπερ εν ουρανωι, φησιν, ουδεις πονηρος, ουτω
μηδε επι της γης εστω· αλλα παντας, φησιν, εις τον φοβον ελκυσον τον σαυτου, παντας
αγγελους ποιησον τους ανθρωπους, καν εχθροι ημων ωσι, καν πολεμιοι. Ουχ οραις ποσα
καθ' εκαστην ημεραν ο Θεος βλασφημειται; ποσα υβριζεται και παρα των απιστων, και
παρα των πιστων; και δια ρηματων, και δια πραγματων; Τι ουν; εσβεσε δια τουτο τον
ηλιον; εκοιμισε την σεληνην; κατεῤραξε τον ουρανον; ανεταραξε την γην; εξηρανε την
θαλασσαν; ηφανισε των υδατων τας πηγας; συνεχεε τον αερα; Ουδαμως, αλλα παν
τουναντιον· ανατελλει τον ηλιον, βρεχει τον υετον, διδωσι καρπους, διδωσι τροφας
ετησιους τοις βλασφημοις, τοις ανοητοις, τοις μιαροις, τοις διωκταις, ου μιαν ημεραν
ουδε δευτεραν ουδε τριτην, αλλα παντα τον βιον. Τουτον μιμησαι και συ, τουτον
ζηλωσον κατα δυναμιν ανθρωπινην. Ου δυνασαι τον ηλιον ανατειλαι; μη κακηγορησηις.
Ου δυνασαι υετον δουναι; μη λοιδορησηις. Ου δυνασαι θρεψαι; μη παροινησηις. Ἀρκει
ταυτα παρα σου δωρα· παρα του Θεου δι' 62.534 εργων γινεται εις τους εχθρους η
ευεργεσια· συ καν δια λογων ποιησον, υπερευξαι του εχθρου· ουτως εσηι ομοιος τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

Πατρι σου τωι εν ουρανοις. Μυριακις υπερ τουτων διελεχθημεν, και διαλεγομενοι ου
παυομεθα· μονον γινεσθω τι πλεον. Ἡμεις ου ναρκωμεν ουδε αποκαμνομεν, ημεις ου
περικακουμεν λεγοντες· μονον υμεις μη ακουοντες δοξητε ενοχλεισθαι. ∆οκει δε τις
ενοχλεισθαι, οταν μη ποιηι τα λεγομενα· ο γαρ ποιων, συνεχως βουλεται τα αυτα
ακουειν, ωσπερ ουκ ενοχλουμενος, αλλ' εγκωμιαζομενος. Ὥστε ουδαμοθεν αλλοθεν
τουτο γινεται, αλλ' εκ του μη ποιειν τα λεγομενα· εκειθεν και ο λεγων φορτικος εστιν.
Ἐαν τις ελεημοσυνην, ειπε μοι, ποιηι, ειτα αλλος περι ελεημοσυνης διαλεγηται, ου
μονον ουκ αποκναιει προς την ακροασιν, αλλα και γαννυται, ακουων των οικειων
κατορθωματων λεγομενων και ανακηρυττομενων. Ουτως ουν και ημεις, επειδη ουδεν
προς ανεξικακιαν εχομεν κοινον, ουδε κατωρθωται ημιν τουτο, δια τουτο δοκουμεν
ειναι και προς τα ρηματα δυσχερεις· ει δε τα πραγματα ην, ουκ αν λογος ημας ελυπησεν.
Ει τοινυν μη βουλεσθε ημας φορτικους ειναι μηδε επαχθεις, ουτω ποιησατε, δι' εργων
επιδειξασθε το πραγμα· ως ουδεποτε παυσομεθα υπερ των αυτων υμιν διαλεγομενοι,
εως αν κατορθωθηι εν υμιν. Μαλιστα μεν γαρ και κηδεμονιαι και φιλοστοργιαι τηι προς
υμας τουτο πραττομεν· επειτα δε και δια τον επικειμενον ημιν κινδυνον. Τον γαρ
σαλπιζοντα, καν μηδεις εις πολεμον εξιηι, σαλπιζειν δει, το αυτου πληρουντα. Ου τοινυν
μειζονα υμιν την κολασιν εργασασθαι βουλομενοι, τουτο πραττομεν, αλλα το καθ'
εαυτους αποδυσασθαι. Μετα δε τουτου, και η υμετερα ημας αγαπη κατεχει· αποσπωμεθα
γαρ τα σπλαγχνα και δακνομεθα, ει τι τοιουτο συμβαιη. Ἀλλα μη γενοιτο. Ουκ εστι
δαπανης, οπερ ειπομεν νυν, ουκ εστιν επιζημιας χρηματων, ουκ εστιν οδου μακρας·
θελησαι δει μονον, ρημα εστι, προαιρεσις εστι. Φυλαττωμεν ημων το στομα, θυραν και
μοχλον επιθωμεν, ινα μηδεν των μη δοκουντων τωι Θεωι φθεγγωμεθα. Ὑπερ ημων
αυτων γινεται τουτο, ουχ υπερ ων ευχομεθα. Τουτο αει λογιζωμεθα, οτι και ο ευλογων
τον εχθρον, εαυτον ευλογει, και ο καταρωμενος, εαυτον καταραται, και ο ευχομενος
υπερ του εχθρου, υπερ εαυτου ευχεται, ουχ υπερ εκεινου. Ἂν ουτω ταυτα ποιωμεν,
δυνησομεθα το κατορθωμα τουτο εις εργον αγαγειν, και τυχειν των επηγγελμενων
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Ἵνα ηρεμον και ησυχιον βιον διαγωμεν εν πασηι ευσεβειαι και σεμνοτητι.
Τουτο γαρ καλον και αποδεκτον ενωπιον του Σωτηρος ημων Θεου, ος
παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν.
αʹ. Ει τους κοινους βουλεται λυεσθαι πολεμους και τας μαχας και τας ταραχας,
και δια τουτο υπερ βασιλεων και υπερ αρχοντων παρακαλει τον ιερωμενον ευχας
ποιεισθαι, πολλωι μαλλον και τους ιδιωτας 62.534 τουτο χρη ποιειν. Των πολεμων γαρ
εστιν ειδη τρια τα χαλεπωτερα· εις μεν ουτος ο κοινος, οταν οι παρ' ημιν στρατιωται
πολεμωνται παρα βαρβαρων· δευτερος, οταν, και ειρηνης ουσης, ημεις προς αλληλους
πολεμωμεν· τριτος, οταν εκαστος προς εαυτον πολεμηι. Ουτος δη και παντων εστι
χαλεπωτατος. Ἐκεινος μεν γαρ ο παρα των βαρβαρων ουδεν μεγα ημας βλαψαι
δυνησεται· τι γαρ, ειπε μοι; εσφαξε και ανειλεν, αλλ' ουδεν την ψυχην ελυμηνατο. Ἀλλ'
ουδε ο δευτε 62.535 ρος, εαν μη βουλωμεθα, βλαψαι τι ημας δυνησεται. Καν γαρ ετεροι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

προς ημας πολεμωσιν, εξεστιν ημιν ειναι ειρηνικοις· ακουε γαρ του προφητου λεγοντος,
Ἀντι του αγαπαιν με, ενδιεβαλον με, εγω δε προσηυχομην· και παλιν, Μετα των
μισουντων την ειρηνην ημην ειρηνικος· και παλιν, Ὅταν ελαλουν αυτοις, επολεμουν
με δωρεαν. Τον δε τριτον ουκ ενι ακινδυνως διαφυγειν. Ὅταν γαρ ημιν διαστασιαζηι το
σωμα προς την ψυχην, και χαλεπας επιθυμιας εγειρηι, και τας ηδονας οπλιζηι των
σωματων, της οργης, του φθονου, ουκ ενι, μη του πολεμου τουτου λυθεντος, επιτυχειν
των επηγγελμενων αγαθων, αλλ' αναγκη τον μη καταστελλοντα ταυτην την ταραχην,
πεσειν και τραυματα λαβειν, εκεινον τον θανατον τικτοντα τον εν τηι γεεννηι. ∆ει τοινυν
ημιν καθ' εκαστην ημεραν μεριμνης και φροντιδος πολλης, ωστε μητε εγειρεσθαι εν
ημιν τουτον τον πολεμον, μητε διεγερθεντα μενειν, αλλα καταστελλεσθαι και
κοιμιζεσθαι. Τι γαρ αν οφελος γενοιτο, οταν η μεν οικουμενη βαθειας απολαυηι ειρηνης,
συ δε προς εαυτον πολεμηις; Ταυτην δει την ειρηνην εχειν· αν ταυτην εχωμεν, ουδεν
ημας των εξωθεν βλαψαι δυνησεται. Συντελει δε προς ταυτην ου μικρον και η κοινη
ειρηνη· δια τουτο φησιν, Ἵνα ηρεμον και ησυχιον βιον διαγωμεν. Ει δε τις, ησυχιας
ουσης, ταραττεται, σφοδρα αθλιος εστιν. Ὁραις οτι ταυτην λεγει την ειρηνην, ην εγω
φημι την τριτην; ∆ια τουτο ειπων, Ἵνα ηρεμον και ησυχιον βιον διαγωμεν, ουκ εστη
μεχρι τουτου, αλλα προσεθηκεν, Ἐν πασηι ευσεβειαι και σεμνοτητι. Ἐν δε ευσεβειαι και
σεμνοτητι ειναι ουκ ενι, μη της ειρηνης εκεινης κατορθωθεισης. Ὅταν γαρ λογισμοι
ζητητικοι ταρασσωσιν ημων την πιστιν, ποια ειρηνη; οταν ασελγειας πνευματα, ποια
ειρηνη; Ἵνα γαρ μη νομισηις οτι τουτον απλως λεγει τον βιον, ον παντες ζωσιν
ανθρωποι, ειπων, Ἵνα ηρεμον και ησυχιον βιον διαγωμεν, επαγει, Ἐν πασηι ευσεβειαι και
σεμνοτητι· επειδη ενεστι τον ηρεμον και ησυχιον βιον διαγειν και Ἕλληνας, και
ακολαστους και σπαταλωντας και τρυφωντας ευροις αν τουτον τον βιον ζωντας. Ἵνα
ουν μαθηις οτι ου τουτον φησι, προστιθησι το, Ἐν πασηι ευσεβειαι και σεμνοτητι. Ἐκεινος
γαρ ο βιος επιβουλας εχει και μαχας, της ψυχης καθ' εκαστην ημεραν τιτρωσκομενης
υπο των θορυβων των εν τοις λογισμοις. Ὅτι δε τον βιον τουτον δηλουν βουλεται,
δηλον μεν απο της επαγωγης, δηλον δε και απο του μη απλως εν ευσεβειαι ειπειν, αλλα
μετα προσθηκης του, Πασηι. Τουτο γαρ ειπων, εοικεν ου την απο των δογματων μονον
απαιτειν πολιτειαν, αλλα και την απο του βιου ασφαλιζομενην· και γαρ εν αμφοτεροις
την ευσεβειαν δει ζητειν. Τι γαρ οφελος εν τηι πιστει ευσεβουντας δια του βιου ασεβειν;
Ὅτι γαρ εστι δια του βιου ασεβειν, ακουε του μακαριου τουτου παλιν αλλαχου
λεγοντος· Θεον ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε εργοις αρνουνται· και παλιν, Την πιστιν
ηρνηται, και εστιν απιστου χειρων· και παλιν, Ἐαν τις αδελφος ονομαζομενος ηι πορνος,
η πλεονεκτης, η ειδωλολατρης, ο τοιουτος ου τιμαι τον Θεον· και παλιν, Ὁ τον αδελφον
αυτου μισων, τον Θεον αγνοει. Ὁραις ποσοι ασεβειας τροποι; ∆ια τουτο φησιν, Ἐν πασηι
ευσεβειαι και σεμνοτητι. Ἄσεμνος γαρ ουκ εστιν ο πορνος μονον, αλλα και ο πλεονεκτης
ασεμνος αν λεγοιτο και ακολαστος· και γαρ 62.536 και τουτο επιθυμια ουχ ηττων της
των σωματων. Ὁ τοινυν μη κολαζων αυτην, ακολαστος λεγεται· δια γαρ το μη κολαζειν
την επιθυμιαν ακολαστοι λεγονται. Ὥστε και τον οργιλον ακολαστον αν ειποιμι εγωγε,
και τον βασκανον, και τον φιλαργυρον, και τον υπουλον, και παντα τον εν αμαρτιαι
οντα, ακολαστον ειναι και ασεμνον και ασελγη. Τουτο γαρ καλον και αποδεκτον, φησιν,
ενωπιον του Σωτηρος ημων Θεου. Ποιον τουτο; Το ευχεσθαι υπερ παντων, τουτο
αποδεχεται ο Θεος, τουτο θελει· Παντας γαρ ανθρωπους θελει σωθηναι, φησι, και εις
επιγνωσιν αληθειας ελθειν.
βʹ. Μιμου τον Θεον. Ει παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, εικοτως υπερ απαντων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

δει ευχεσθαι· ει παντας αυτος ηθελησε σωθηναι, θελε και συ· ει δε θελεις, ευχου· των
γαρ τοιουτων εστι το ευχεσθαι. Ὁραις πως πανταχοθεν την ψυχην επεισεν, ωστε και
υπερ Ἑλληνων ευχεσθαι; Και το κερδος δεικνυς οσον εκ τουτου τικτεται, Ἵνα ηρεμον,
φησι, και ησυχιον βιον διαγωμεν· και το πολλωι τουτου μειζον, οτι και τωι Θεωι τουτο
δοκει, και οτι ομοιοι αυτωι κατα τουτο γινομεθα, κατα το τα αυτα αυτωι θελειν. Ἱκανα
ταυτα δυσωπησαι και θηριον. Μη τοινυν φοβηθηις υπερ Ἑλληνων ευχομενος· και αυτος
τουτο βουλεται· φοβηθητι το κατευξασθαι μονον· τουτο γαρ ου βουλεται. Ει δε υπερ
Ἑλληνων ευχεσθαι χρη, και υπερ αιρετικων δηλον οτι· υπερ γαρ απαντων ανθρωπων
ευχεσθαι δει, ου διωκειν. Τουτο δε και αλλως καλον απο του της αυτης ημας φυσεως
κοινωνειν· και ο Θεος δε επαινει και αποδεχεται την ευνοιαν, την φιλοστοργιαν την
προς αλληλους. Ει τοινυν αυτος θελει, φησι, δουναι ο Κυριος, τι δει ευχων των παρ'
εμου; Πολυ τουτο εκεινοις και σοι συμβαλλεται, προς αγαπην αυτους ελκει, σε παλιν
ουκ αφιησιν εκτεθηριωσθαι· ικανα δε ταυτα προς πιστιν επισπασασθαι. Πολλοι γαρ των
ανθρωπων δια φιλονεικιαν την προς αλληλους απεστησαν του Θεου. Τουτο σωτηριαν
νυν Θεου καλει, ος Παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, ειπων· επειδη και αυτη οντως
εστιν η σωτηρια· ταυτης γαρ χωρις ουδεν μεγα η αλλη εστιν, αλλ' ονομα σωτηριας εστι
και προσηγορια μονον. Και εις επιγνωσιν αληθειας, φησιν, ελθειν. Ἀληθειας, ποιας; Της
εις αυτον πιστεως. Και δη προλαβων ειπε, Παραγγελλε μη ετεροδιδασκαλειν· ινα δε μη
τις ως εχθροις αυτοις προσεχηι, μηδε μαχας απο τουτου πλεκηι, φησι· Παντας ανθρωπους
θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν. Ειτα τουτο ειπων, επηγαγεν· Εις γαρ
Θεος, εις και μεσιτης Θεου και ανθρωπων. Ειπεν, Εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν,
δεικνυς οτι ουκ εστιν η οικουμενη εν αληθειαι. Ειπε παλιν· Εις γαρ Θεος, δεικνυς οτι ου
πολλοι, καθως τινες νομιζουσιν. Ειπεν, οτι και μεσιτην και Υιον πεπομφε, δεικνυς οτι
σωθηναι θελει παντας. Τι ουν; ο Υιος ου Θεος; Και σφοδρα. Πως ουν φησιν, Εις; Προς
αντιδιαστολην των ειδωλων, ου προς τον Υιον· περι γαρ αληθειας και πλανης ην αυτωι
ο λογος. Ὁ δε μεσιτης οφειλει αμφοτεροις κοινωνειν, ων εστι μεσιτης· μεσιτου γαρ
τουτο εστι, το εκατερων εχομενον, ων εστι μεσιτης, κοινωνειν· εαν δε του μεν ενος
εχηται, του δε ενος απεσχοινισμενος ηι, ουκετι μεσιτης εστιν. Ει τοινυν μη εχεται της του
Πατρος φυσεως, ουκ εστι μεσιτης, αλλ' απεσχοινισται. Ὥσπερ γαρ της των ανθρωπων
εχεται φυσεως, επειδη προς αν 62.537 θρωπους ηρχετο, ουτω και της του Θεου, επειδη
παρα Θεου ηρχετο. Ἐπειδη γαρ δυο φυσεων μεσος γεγονεν, εγγυς των δυο φυσεων
αυτον ειναι δει. Ὥσπερ γαρ το τοπου τινος μεσον εκατερων εστι των τοπων εγγυς, ουτω
και το των φυσεων μεσον εκατερων οφειλει ειναι των φυσεων εγγυς. Ὥσπερ ουν
ανθρωπος γεγονεν, ουτω και Θεος ην. Ἄνθρωπος ουκ αν εγενετο μεσιτης· εδει γαρ και
τωι Θεωι διαλεγεσθαι· Θεος ουκ αν εγενετο μεσιτης· ου γαρ αν εδεξαντο αυτον οις
εμεσιτευσεν. Ὥσπερ εκει φησιν, Εις Θεος ο Πατηρ, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, ουτω
και ενταυθα, Εις και εις. Ου τιθησι δυο· επειδη γαρ περι πολυθεΐας διελεγετο, ινα μη τις
αρπασηι των δυο τον αριθμον εις πολυθεΐαν, Εις και εις τεθεικεν. Ὁραις πως η Γραφη
μετα πολλης της ακριβειας κεχρηται τωι λογωι; Το γαρ, εις και εις, δυο· αλλ' ουκ ερουμεν
τουτο, καιτοι του λογισμου υποβαλλοντος. Ἐνταυθα ου λεγεις. Εις και εις, δυο· οπερ δε
ουδε ο λογισμος υποβαλλει, τουτο λεγεις, ει εγεννησεν, επαθεν. Εις γαρ ο Θεος, φησιν,
εις και μεσιτης Θεου και ανθρωπων Ἰησους Χριστος, ο δους εαυτον αντιλυτρον υπερ
παντων, το μαρτυριον καιροις ιδιοις. Τι ουν; και Ἑλληνων, ειπε μοι; Ναι. Και ο μεν
Χριστος και απεθανεν υπερ Ἑλληνων, συ δε ευξασθαι ουκ ανεχηι; Πως ουν, φησιν, ουκ
επιστευσαν; Ὅτι ουκ ηθελησαν· το δε αυτου μερος εγενετο· μαρτυριον το παθος, φησιν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Ἦλθε γαρ μαρτυρησων, φησι, τηι αληθειαι του Πατρος, και εσφαγη. Ὥστε ουχ ο Πατηρ
αυτωι μαρτυρει μονον, αλλα και αυτος τωι Πατρι. Ἐγω γαρ ηλθον εν τωι ονοματι του
Πατρος μου, φησι· και παλιν, Τον Θεον ουδεις εωρακε πωποτε· και παλιν, Ἵνα
γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον· και παλιν, Πνευμα ο Θεος. Μεχρι θανατου
τοινυν εμαρτυρησε. Το δε, Καιροις ιδιοις, τουτο εστι, τοις προσηκουσιν. Εις ο ετεθην εγω
κηρυξ και αποστολος (αληθειαν λεγω, ου ψευδομαι), διδασκαλος εθνων εν πιστει και
αληθειαι.
γʹ. Ἐπειδη τοινυν ο Χριστος υπερ εθνων επαθε, και εγω διδασκαλος εθνων
αφωρισθην, τινος ενεκεν συ ουκ ευχηι υπερ αυτων; Καλως ενταυθα το εαυτου
αξιοπιστον δεικνυς, το, Εις ο ετεθην εγω κηρυξ, φησι, τουτεστιν, Ἀφωρισθην· πανυ γαρ
εναρκων προς τουτο οι αποστολοι. Ειτα επηγαγε, ∆ιδασκαλος εθνων εν πιστει και
αληθειαι. Ἐν πιστει παλιν· αλλα μη νομισηις, επειδη, Ἐν πιστει, ηκουσας, οτι απατη το
πραγμα εστι· και γαρ, Ἐν αληθειαι, φησιν· ει δε αληθεια, ουκ εστι ψευδος. Ὁραις την
χαριν εκτεταμενην; τοις γαρ Ἰουδαιοις αι ευχαι ουχ υπερ τοιουτων εγινοντο, νυν δε η
χαρις εκτεταται. ∆ια τουτο και διδασκαλον εθνων εαυτον ειπεν αφωρισθαι, την
πανταχου της οικουμενης χυθεισαν αινιττομενος χαριν. Ὁ δους, φησιν, εαυτον
αντιλυτρον. Πως ουν παρεδοθη υπο του Πατρος; αρα ουν της αυτου αγαθοτητος
γεγονεν. Ἀντιλυτρον, τι εστιν· Ἔμελλε τιμωρεισθαι αυτους· τουτο ουκ εποιησεν.
Ἀπολλυσθαι εμελλον· αλλ' αντ' εκεινων τον αυτου εδωκεν Υιον, και κηρυκας ημας
επεμψεν, ωστε κηρυττειν τον σταυρον. Ἱκανα ταυτα επισπασασθαι παντας, και την
αγαπην ενδειξασθαι του Χριστου. Ὄντως γαρ μεγαλα και ανεκδιηγητα τα παρα Θεου εις
ημας επιδεδειγμενα. Κατεθυσεν εαυτον υπερ των εχθρων, των μισουντων, των
αποστρεφομενων αυτον. Ὃ ουδε υπερ φιλων, ουδε υπερ παιδων ποιησειεν 62.538 αν
τις, ουδε υπερ αδελφων, ∆εσποτης υπερ δουλων 62.538 εποιησε, δεσποτης ου τοιουτος,
οιος οι δουλοι, αλλα Θεος υπερ ανθρωπων, και ανθρωπων ουδε ευδοκιμουντων. Ει γαρ
ευδοκιμηκοτες ησαν, ει γαρ ευηρεστηκοτες, ου τοσουτον ην θαυμαστον· νυν δε τουτο
εστι το πασαν διανοιαν εκπληττον, το υπερ τοιουτων αχαριστων και αγνωμονων
αποθανειν. Ὃ γαρ απο ανθρωπων προς ομοφυλους ου γινεται, τουτο εγενετο απο Θεου
εις ημας· και τοσαυτης απολαυσαντες αγαπης, ακκιζομεθα ετι, και ου φιλουμεν τον
Χριστον. Αυτος κατεθυσεν εαυτον υπερ ημων· ημεις δε αυτον και της αναγκαιας τροφης
απορουντα περιορωμεν, και νοσουντα και γυμνητευοντα ουκ επισκεπτομεθα. Ποσης
οργης ταυτα αξια, ποσης κολασεως, ποσης γεεννης; Ει γαρ μηδεν ετερον, τουτο γουν
αυτο μονον, οτι κατηξιωσε τα των ανθρωπων παθη οικειουσθαι, και λεγειν, οτι Πεινω
και διψω, ουχ ικανον ην παντας προτρεψαι; Ἀλλ', ω της των χρηματων τυραννιδος!
μαλλον δε, ω της των εκοντι δεδουλωμενων αυτοις μοχθηριας! Ουκ εκεινα εχει
μεγαλην την ισχυν, αλλ' ημεις σφοδρα εσμεν εκλυτοι και δεδουλωμενοι, ημεις ταπεινοι
και γεωδεις, ημεις σαρκικοι, ημεις ανοητοι· ου γαρ εκεινων μεγαλη η ισχυς. Τι γαρ
δυναται, ειπε μοι; κωφα εστι και αναισθητα. Ει ο διαβολος ουδεν εστιν, ο μιαρος
δαιμων, ο ουτω πονηρος και παντα κυκων, τα χρηματα τινα εχει ισχυν; Ἐαν ιδηις
αργυρον, νομισον ειναι κασσιτερον. Ἀλλ' ου δυνασαι; Ουκουν, οπερ εστιν αληθες, τουτο
νομισον, οτι γη εστι· γη γαρ εστιν. Ἀλλ' ουδε τουτον δεχηι τον λογισμον; Ἐννοησον οτι
απολουμεθα και ημεις, οτι πολλοι των κεκτημενων ουδεν σχεδον αυτων απωναντο, οτι
μυριοι κομπασαντες εν αυτωι, τεφρα εγενοντο και κονις, οτι και νυν δικην τινουσι την
εσχατην, των εν οστρακωι και υελωι διαιτηθεντων πολλωι τυγχανοντες πτωχοτεροι, των
εν κοπριαι πολλακις οι επι των κλινων των ελεφαντινων απορωτεροι. Ἀλλα τερπει τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

οψεις; Ἀλλα τουτων ετερα πολλα τερπειν δυναται μαλλον. Και γαρ και τα ανθη, και ο
αηρ καθαρος ων, και ο ουρανος, και ο ηλιος πολλωι μαλλον τερπει. Ουτος μεν γαρ και
ιον εχει πολυν, οθεν πολλοι και μελανα αυτον ειναι απεφηναντο· και δηλον απο των
εκμαγειων των μελαινομενων· εν δε ηλιωι μελαν ουδεν, εν ουρανωι, εν αστροις. Πολλη
εν τουτοις τοις ανθεσιν η απολαυσις, η εν εκεινωι τωι χρωματι. Ου το ανθος τοινυν εστι
το τερπον, αλλ' η πλεονεξια, η αδικια· τουτο τερπει τας ψυχας, ουχ ο αργυρος. Ἔκβαλε
ταυτην απο της ψυχης, και οψει πηλου το δοκουν ειναι τιμιον ατιμοτερον· εκβαλε το
παθος· επει και οι πυρεττοντες, καν βορβορον ιδωσιν, ως πηγας επιποθουσιν· οι
υγιαινοντες δε ως χρη, ουδε υδατος επιθυμουσι πολλακις. Ἔκβαλε την νοσον, και οψει
τα πραγματα ως εστι. Και ινα μαθηις, οτι ου ψευδομαι, πολλους εχω δειξαι τουτο
πεποιηκοτας. Σβεσον το πυρ, και οψει οτι ανθεων ταυτα εστιν ευτελεστερα. Καλον το
χρυσιον; αλλ' εις ελεημοσυνην καλον, εις επικουριαν πενητων καλον, ουκ εις την
ανονητον χρησιν, ινα ενδον αποκεηται, ινα εις γην κατορυττηται, ινα περι χειρας και
ποδας και κεφα 62.539 λας περικεηται. ∆ια τουτο ευρεθη, ουχ ινα την εικονα του Θεου
καταδεσμωμεν τουτωι, αλλ' ινα λυωμεν τους δεδεμενους· εις τουτο κεχρησο τωι χρυσωι·
λυσον τον δεδεμενον, μη δησηις την λελυμενην. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, την
ουδαμινην παντων προτιθης; μη γαρ, επειδη χρυσος εστιν, ουκετι δεσμον ποιει; μη γαρ η
υλη τον δεσμον ποιει; Ἄν τε χρυσος ηι, αν τε σιδηρος, ταυτον εστι· καιτοι τουτο εκεινου
και βαρυτερον. Ἀλλα τι ποιει κουφον το πραγμα; Ἡ κενοδοξια, και το παρα παντων
ορασθαι δεδεμενην, εφ' ωι εχρην μαλλον αισχυνεσθαι. Ὅτι γαρ τουτο αληθες εστι,
καταδησον, και αφες εν ερημιαι, ενθα ουδεις ο θεωρων, και βαρυνεται τον δεσμον και
επαχθη νομιζει. Φοβηθωμεν, αγαπητοι, μη ακουσωμεν εκεινα τα φοβερα ρηματα,
∆ησατε αυτου χειρας και ποδας. Τι ηδη τουτο σαυτηι ποιεις, γυναι; ουδεις δεσμωτης
χειρας και ποδας δεδεται. Τι και την κεφαλην δεσμεις; ου γαρ αρκει χειρας και 62.540
ποδας; τι και τον τραχηλον μυριοις δεσμοις περιβαλλεις; Την γαρ απο τουτων φροντιδα
παριημι, το δεος, την αγωνιαν, την μαχην την υπερ αυτων προς τον ανδρα, ει ποτε
αυτων δεηθειη, τον θανατον ον υπομενουσιν, ει ποτε εκπεσοι τι τουτων. Ταυτα ουν
ηδονη, ειπε μοι; Ἵνα ετερος τερπηι τας οψεις, σαυτην και δεσμοις και φροντισι και
κινδυνοις και αηδιαις και μαχαις καθημεριναις υποβαλλεις; αρ' ου πασης κατηγοριας
και καταγνωσεως αξιον τουτο; Μη, παρακαλω, μη ταυτα ποιωμεν, αλλα λυωμεν παντα
συνδεσμον αδικιας, διαθρυπτωμεν πεινωντι τον αρτον· παντα τα αλλα πραττωμεν, α
την προς τον Θεον ημιν παῤρησιαν προξενησαι δυναται, ινα τυχωμεν των
επηγγελμενων αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Βουλομαι ουν προσευχεσθαι τους ανδρας εν παντι τοπωι, επαιροντας οσιους
χειρας χωρις οργης και διαλογισμου· ωσαυτως και τας γυναικας εν
καταστοληι κοσμιωι μετα αιδους και σωφροσυνης κοσμειν εαυτας, μη εν
πλεγμασιν, η χρυσωι, η μαργαριταις, η ιματισμωι πολυτελει, αλλ' ο πρεπει
γυναιξιν επαγγελλομεναις θεοσεβειαν, δι' εργων αγαθων.
αʹ. Ὅταν προσευχησθε, φησιν ο Χριστος, μη γινεσθε ως οι υποκριται, οτι
φιλουσιν εν ταις συναγωγαις και εν ταις γωνιαις των πλατειων εστωτες προσευχεσθαι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

οπως φανωσι τοις ανθρωποις. Ἀμην λεγω υμιν, οτι απεχουσι τον μισθον αυτων. Συ δε
οταν προσευχηι, εισελθε εις το ταμιειον σου, και κλεισας τας θυρας, προσευξαι τωι Πατρι
σου τωι εν τωι κρυπτωι, και αυτος αποδωσει σοι εν τωι φανερωι. Τι ουν ο Παυλος φησι,
Βουλομαι προσευχεσθαι τους ανδρας εν παντι τοπωι, επαιροντας οσιους χειρας χωρις
οργης και διαλογισμου; Ἀλλ' ουκ εστιν εναντιον εκεινοις τουτο, μη γενοιτο, αλλα και
σφοδρα συναιδον. Πως και τινι τροπωι; ∆ει δε προτερον ειπειν, τι εστιν, Εισελθε εις το
ταμιειον σου, και τι δηποτε τουτο προσταττει, ει εν παντι τοπωι δει ευχεσθαι, και ει εν
εκκλησιαι μη δει ευχεσθαι, και ει εν αλλωι μηδενι της οικιας μερει, αλλ' εν τωι ταμειωι
μονον. Τι ουν εστι το λεγομενον; Το ακενοδοξον δεικνυς ενταυθα ο Χριστος φησι, μη,
Λαθρα, απλως, αλλα, Κεκρυμμενως τας ευχας ποιου. Ὥσπερ γαρ λεγων, Μη γνωτω η
αριστερα σου, τι ποιει η δεξια σου, ου περι χειρων διαλεγεται απλως, αλλα την
υπερβολην της προς την κενοδοξιαν φυγης παριστησιν, ουτω δη και ενταυθα τουτο
αινιττεται. Ου τοινυν εις τον τοπον περιωρισε την ευχην, αλλ' εν μονον επεταξε το
ακενοδοξον. Ὁ δε Παυλος ταυτα φησι προς αντιδιαστολην της Ἰουδαικης ευχης· ορα
γαρ τι φησιν· Ἐν παντι τοπωι επαιροντας οσιους χειρας· οπερ τοις Ἰουδαιοις θεμις ουκ
ην. Ουδε γαρ εξην τωι Θεωι προσιεναι αλλαχου και θυειν και τας λατρειας επιτελειν,
αλλ' εις ενα τοπον τους πανταχοθεν εκ της οικουμενης συντρεχοντας απαντα 62.540.20
τα της αγιστειας εν τωι ναωι επιτελειν εδει. Τουτων αντιῤροπον την παραινεσιν εισαγει.
Και της αναγκης απαλλαξας εκεινης, Ουκ εστι, φησι, τοιαυτα τα ημετερα, οια τα
Ἰουδαικα. Ὥσπερ γαρ υπερ παντων τας ευχας κελευει ποιειν (υπερ παντων γαρ και ο
Χριστος απεθανε, και υπερ παντων, φησι, ταυτα κηρυττω), ουτω και πανταχου καλον
ευχεσθαι· η δε παρατηρησις λοιπον μη περι τοπον εστω, αλλα περι τον τροπον της
ευχης. Πανταχου μεν ευχου, φησι, πανταχου δε οσιους χειρας επαιρε· τουτο εστι το
ζητουμενον. Ὁσιους δε τι εστι; Καθαρας· καθαρας δε τι εστιν; Ουχ υδατι νιπτομενας,
αλλα πλεονεξιας φονων, αρπαγης, πληγων καθαρας. Χωρις οργης και διαλογισμου. Τι
δη τουτο εστι; τις δε ευχομενος οργιζεται; Τουτεστι, χωρις μνησικακιας. Καθαρα εστω
του ευχομενου η διανοια, παντος παθους απηλλαγμενηι· μηδεις μετα εχθρας προσιτω τωι
Θεωι· μηδεις μετα αηδιας και διαλογισμου. Τι εστι, Χωρις διαλογισμου; Ἐπακουσωμεν.
Ἄρα ου δει ολως αμφιβαλλειν οτι επακουσθησομεθα. Ὅσα γαρ αν αιτησητε, φησι,
πιστευοντες, ληψεσθε· και παλιν, Ὅταν στηκητε προσευχομενοι, αφιετε, ει τι εχετε κατα
τινος. Τουτο εστι, Χωρις οργης και διαλογισμου. Και πως, φησι, δυνησομαι πιστευειν,
οτι επιτευξομαι της αιτησεως; Ἂν μηδεν εναντιον αιτηις, ων δουναι εστιν ετοιμος· αν
μηδεν αναξιον του βασιλεως, αν μηδεν βιωτικον, αν παντα πνευματικα, αν χωρις οργης
προσιηις, αν καθαρας εχων τας χειρας, αν οσιας· οσιαι εισιν αι ελεημοσυνας εργαζομεναι.
Ἂν ουτω προσιηις, παντως επιτευξηι της αιτησεως. Ει γαρ υμεις, φησι, πονηροι οντες
οιδατε δοματα αγαθα διδοναι τοις τεκνοις υμων, ποσωι μαλλον ο Πατηρ υμων ο εν τοις
ουρανοις; ∆ιαλογισμον την αμφιβολιαν λεγει. Ὡσαυτως και τας γυναικας βουλομαι,
φησι, Θεωι προσιεναι χωρις οργης, χωρις διαλογισμου, οσιους χειρας εχειν, μη ταις
επιθυμιαις εξακολουθειν ταις εαυτων, μη αρπαζειν, μη πλεονεκτειν. Τι γαρ, καν αυτη
μη 62.541 αρπαζηι, δια δε του ανδρος τουτο εργαζηται; Παρα δε των γυναικων και πλεον
τι αιτει ο Παυλος. Ποιον δη τουτο; Το, Μετα αιδους και σωφροσυνης, φησιν, εν
καταστοληι κοσμιαι κοσμειν εαυτας, μη εν πλεγμασιν, η χρυσωι, η μαργαριταις, αλλ' ο
πρεπει γυναιξιν επαγγελλομεναις θεοσεβειαν δι' εργων αγαθων. Καταστολην τι φησι;
Τουτεστι, την αμπεχονην παντοθεν περιεσταλθαι καλως, κοσμιως, μη περιεργως· εκεινο
γαρ κοσμιον, τουτο δε ακοσμον. Τι λεγεις; προσερχηι δεομενη του Θεου, και περικεισαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

χρυσια και εμπλεγματα; μη γαρ χορευσαι ηλθες; μη γαρ γαμων μεθεξουσα; μη γαρ εις
πομπην παρεγενου; Ἐκει τα χρυσια, εκει τα εμπλεγματα, εκει τα πολυτελη ιματια εχει
καιρον· νυν δε ουδενος χρεια τουτων. Ἦλθες παρακαλεσαι, δεηθηναι υπερ
αμαρτηματων, εντευξομενη υπερ ων προσεκρουσας, αιτουμενη τον ∆εσποτην, ιλεω
καταστησουσα αυτον· τι κοσμεις σαυτην; Ουκ εστι ταυτα ικετευουσης τα σχηματα. Πως
δυνασαι στεναξαι; πως δυνασαι δακρυσαι; πως μετα εκτενειας ευξασθαι, τοιουτον σχημα
περικειμενη; Καν δακρυσηις, γελως εσται τα δακρυα τοις ορωσιν· ου γαρ χρυσοφορειν
την δακρυουσαν δει· επει σκηνη εστι και υποκρισις. Πως γαρ ου σκηνη, οταν απ' αυτης
της διανοιας, αφ' ης η τοσαυτη πολυτελεια και φιλοτιμια ετεχθη, απο της αυτης και
δακρυα προχεηται; Περιελε πασαν εκεινην την υποκρισιν· Θεος ου παιζεται. Ταυτα των
μιμων και των ορχηστων εστι των εν ταις σκηναις διημερευοντων· γυναικι δε κοσμιαι
ουδεν τουτων πρεπει. Μετα αιδους, φησι, και σωφροσυνης.
βʹ. Μη τοινυν τας εταιριζομενας μιμου· δια γαρ τουτου του σχηματος εκειναι
πολλους επισπωνται τους εραστας, καντευθεν πολλαι πονηραν ελαβον υποψιαν
πολλακις, και ουδεν εκ του κοσμου τουτου απωναντο· πολλους γαρ δια της δοξης
ταυτης εβλαψαν. Ὥσπερ γαρ η πεπορνευμενη καν εχηι σωφρονος δοξαν, ουδεν της
δοξης απωνατο, του τα κρυφια δικαζοντος τοτε παντα εις μεσον αγοντος· ουτως ουδε η
σωφρων, αν επιτηδευσηι δια του σχηματος μοιχειας δοξαν λαβειν, απωνατο τι της
σωφροσυνης· πολλοι γαρ δια της δοξης ταυτης εβλαβησαν. Τι ουν εγω παθω, φησιν, αν
ετερος υποπτευσηι; Συ διδως την αφορμην δια του σχηματος, δια του βλεμματος, δια των
κινηματων. ∆ια τουτο πολυς τωι Παυλωι λογος της αμφιασεως, πολυς της αιδους. Ει δε α
πλουτου μονον εστι τεκμηρια ταυτα περιειλε, χρυσον, μαργαριτας, ιματια πολυτελη,
πως ου πολλωι μαλλον α περιεργιας εστιν, οιον επιτριμματα, υπογραφας οφθαλμων,
διατεθρυμμενην βαδισιν, διακεκλασμενην φωνην, ομμα υγρον και πασης πορνειας
γεμον, περιεργον αναβολην του φαρους, του χιτωνισκου, ζωνην περιεργοτεραν,
υποδηματα απηρτισμενα; Ἅπαντα γαρ ταυτα δια του ειπειν, Ἐν καταστοληι κοσμιαι,
ηινιξατο, και δια του ειπειν, Μετα αιδους· ταυτα γαρ αναιδειας εστι και ασχημοσυνης.
Ἀνασχεσθε μου, παρακαλω· γυμνοτερον γαρ ο λογος τον ελεγχον προσαγει, ουχ ινα
πληξηι, ουδ' ινα λυπησηι, αλλ' ινα το αλλοτριον της αγελης απαν περιεληι. Ει ταις ανδρας
εχουσαις, ει ταις τρυφωσαις, ει ταις πλουτουσαις ταυτα απαγορευει, πολλωι μαλλον ταις
παρθενιαν αναδεδεγμεναις. Και τις, φησι, παρθενος χρυσια περιτιθεται; τις δε
εμπλεγματα; Τοσαυτη η του λιτου σχηματος εστι περιεργια, ως 62.542 ταυτα μηδεν ειναι
προς εκεινα. Ἔνεστι γαρ και δι' ευτελων ιματιων μαλλον καλλωπιζεσθαι των τα χρυσια
περικειμενων. Ὅταν γαρ σφοδρα ηι κυανος ο χιτων, και τηι ζωνηι συνεσταλμενος μετα
πολλης της ακριβειας περι το στηθος, καθαπερ τουτων των επι της σκηνης ορχουμενων,
ωστε μητε εις πλατος εκβαινειν εξωγκωμενον, μητε εις ισχνοτητα συστελλεσθαι, αλλ'
αμφοτερων ειναι μεσον, και πολλας εχειν περι τα στερνα τας ρυτιδας, ποσων σηρικων
ουχ ικανον τουτο δελεασαι μαλλον; Τι δε, οταν το υποδημα εν τωι μελανι σφοδρα
αποστιλβηι δι' αυτου, ληγον εις οξυ, και την εν ταις ζωγραφιαις ευφυΐαν ηι μιμουμενον,
ωστε μητε τον ταρσον ανεχειν πολυ; τι δε, οταν την οψιν επιτριμμασι μεν μη
καλλωπιζηις, απονιπτηις δε μετα πολλης της ακριβειας και της σχολης, και διατεινηις
μετα του μετωπου πολυ της οψεως λευκοτερον το καλυμμα, ειτα ανωθεν το φαρος
επιτιθηις, ως αν τωι λευκωι το μελαν εμπρεπηι; Τι αν τις ειποι περι των οφθαλμων τας
μυριας εκεινας περιστροφας; περι της δεσεως, της νυν μεν κρυπτομενης, νυν δε
γυμνουμενης εν τηι δεσει της περιστηθιδος; και γαρ και τουτο γυμνουσι πολλακις, ωστε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

του ζωσματος την ακριβειαν φαινεσθαι, του φαρους παντος περι την κεφαλην
περιαγομενου. Τας δε χειρας, καθαπερ οι τραγωιδοι, ουτω μετα ακριβειας ενδιδυσκουσιν,
ωστε νομιζειν προσπεφυκεναι μαλλον αυταις. Τι αν τις ειποι την βαδισιν, και τα αλλα
επιτηδευματα παντος χρυσιου μαλλον δυναμενα τους θεωμενους ελειν; Φοβηθωμεν,
αγαπητοι, μη ακουσωμεν και ημεις, απερ ο προφητης ελεγε ταις των Ἑβραιων γυναιξι
περι τον κοσμον τον εξωθεν ησχολημεναις· Ἀντι ζωνης σχοινιωι ζωσηι, και αντι του
κοσμου της κεφαλης σου φαλακρωμα εξεις. Ὥστε ταυτα μαλλον επαγωγα των χρυσιων
εστιν, ως πολλων ετερων και προς τουτο επιτετηδευμενων, προς το ορασθαι και
αιχμαλωτιζειν τους θεωμενους. Ουκ εστι μικρον το αμαρτημα, αλλα και σφοδρα μεγα,
ικανον παροξυναι τον Θεον, ικανον παντι τωι πονωι της παρθενιας λυμηνασθαι.
γʹ. Χριστον εχεις νυμφιον· τι εραστας ανθρωπους επισπασαι; Μοιχειας σε τοτε
κρινει. ∆ια τι μη κοσμηι τον κοσμον τον αυτωι αρεσκοντα, τον αυτωι φιλον, την αιδω, την
σωφροσυνην, την κοσμιοτητα, την σωφρονα καταστολην; αυτη πορνικη τις εστι και
αισχρα. Ουκετι διαγινωσκομεν τας πορνας και τας παρθενους. Ὅρα εις ποσην
ασχημοσυνην εξηγαγον εαυτας. Ἀνεπιτηδευτον ειναι χρη την παρθενον, απλως και εικη
διεσκευασμενην· η δε μυρια επιτηδευει προς την φαινομενην διασκευην. Παυσαι της
μανιας, γυναι, επι την ψυχην μεταγαγε την τοιαυτην σπουδην, επι την εσω εμπρεπειαν·
ουτος γαρ ο κοσμος ο εξωθεν περικειμενος ουκ αφιησι τον ενδον γενεσθαι καλον. Ὁ
περι τουτον ησχολημενος, του ενδον καταφρονει, ωσπερ ο τουτου καταφρονων, πασαν
την σπουδην περι τον ενδον ενδεικνυται. Μη μοι ειπηις, Οιμοι, ιματιον εκτετριμμενον
φορω, υποδημα ευτελες, καλυμμα ουδαμινον· ποιος ταυτα κοσμος; Μη απατα σαυτην.
Ἔνεστιν, οπερ εφην, δια τουτων μειζονως καλλωπιζεσθαι, η δι' εκεινων, μαλιστα δια
των εκτετριμμενων ιματιων, η των προσπεπλασμενων τωι σωματι, και εκτετυπωμενων
καλως προς το σχημα το αναιδες, και στιλβοντων λαμπρον. Ἐμοι ταυτα λεγεις· τι δε τωι
Θεωι ερεις 62.543 τωι την διανοιαν ειδοτι, μεθ' ης ταυτα ποιεις; Ἀλλ' ουχ ωστε πορνευσαι
ποιεις; Ἀλλα τι; ωστε θαυμασθηναι; και ουκ αισχυνηι, ουδε ερυθριαις επι τουτοις
βουλομενη θαυμαζεσθαι; Ἀλλ' απλως, φησι, ταυτα περικειμαι, ουδε επι τουτωι. Οιδεν ο
Θεος α φθεγγηι προς ημας. Μη γαρ εμοι διδως λογον; Ἐκεινωι τωι παροντι τοις
γινομενοις, και τοτε εξεταζοντι ταυτα, εκεινωι ωι γυμνα και τετραχηλισμενα παντα. ∆ια
τουτο και ημεις ταυτα λεγομεν νυν, ινα υμας των ευθυνων εκεινων μη ποιησωμεν
ενοχους. Φοβηθωμεν μη και υμιν ονειδισηι, α δια του προφητου ταις Ἰουδαιων γυναιξιν,
Ἦλθον οφθηναι μοι θρυπτομεναι και τοις ποσιν αμα παιζουσαι. Ἀνεδεξασθε αγωνα
μεγαν, ενθα αθλησεως, ου καλλωπισμου δει, πυκτευειν δει, ου βλακευειν. Ουχ οραις
τους πυκτευοντας, τους αθλουντας; αρα βαδισεως αυτοις μελει και σχηματος; Ουδαμως·
αλλα ταυτα παντα αφεντες, ιματιον ελαιωι διαβροχον αναβαλλομενοι, προς εν μονον
ορωσι, το πληξαι, και μη πληγηναι. Ἕστηκεν ο διαβολος τριζων τους οδοντας, παντοθεν
σε βουλομενος καθελειν· συ δε μενεις απησχολημενη περι τον κοσμον τουτον τον
σατανικον; Ουδεν βουλομαι λεγειν περι φωνης, πως πολλαι και τουτο επιτηδευουσι,
περι μυρων και της αλλης βλακειας. ∆ια ταυτα γελωσιν ημας αι κοσμικαι. Το σεμνον
της παρθενιας απολωλεν· ουδεις τιμαι παρθενον, ως τιμαιν χρη· εαυτας γαρ ατιμαζεσθαι
62.544 πεποιηκασιν. Ουκ εδει, ωσπερ εξ ουρανου παραγενομενας, ουτως ειναι
περιβλεπτους εν τηι Ἐκκλησιαι του Θεου; νυν δε καταπεφρονηνται δι' εαυτας, ου δια τας
φρονιμους. Ὅταν γαρ ιδηι σε, την εσταυρωμενην ειναι οφειλουσαν, η ανδρα εχουσα και
παιδια και οικιας προεστωσα, μαλλον αυτης τον κοσμον τουτον διωκουσαν, πως ου
καταγελασεται; πως ου καταφρονησει; Ὁραις ποση η σπουδη; ποση η μελετη; δι'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ευτελειας νικαις την κοσμουμενην τα πολυτελη, μαλλον αυτης καλλωπιζομενη της τα
χρυσια περικειμενης. α πρεπει σοι ου ζητεις, α ου πρεπει σοι, εκεινα μετερχηι, δεον σε τα
αγαθα εργα μετιεναι. ∆ια τουτο των κοσμικων ατιμοτεραι αι παρθενοι· ου γαρ αξια της
παρθενιας τα εργα επιδεικνυνται. Ταυτα ειρηκαμεν ου προς πασας, μαλλον δε προς
πασας, τας μεν υπευθυνους, ινα σωφρονωσι, τας δε ανευθυνους, ινα εκεινας
σωφρονιζωσιν. Ἀλλ' ορατε οπως μη εις εργον η επιτιμησις ελθηι. Ου γαρ ινα λυπησωμεν,
ειπομεν, αλλ' ινα διορθωσωμεθα, ινα καυχησωμεθα εν υμιν. Γενοιτο δε παντας ημας τα
τωι Θεωι δοκουντα ποιειν, και εις δοξαν αυτου ζηιν, ωστε και των επηγγελμενων τυχειν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι. αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Γυνη εν ησυχιαι μανθανετω εν πασηι υποταγηι. Γυναικι δε διδασκειν ουκ
επιτρεπω, ουδε αυθεντειν ανδρος, αλλ' ειναι εν ησυχιαι. Ἀδαμ γαρ πρωτος
επλασθη, ειτα Ευα· και Ἀδαμ ουκ ηπατηθη, η δε γυνη απατηθεισα εν
παραβασει γεγονε· σωθησεται δε δια της τεκνογονιας. εαν μεινωσιν εν
πιστει και αγαπηι και αγιασμωι μετα σωφροσυνης.
αʹ. Πολλην απαιτει την αιδω παρα των γυναικων ο μακαριος Παυλος, πολλην
την κοσμιοτητα. ∆ια τουτο ου μεχρι σχηματων, ου μεχρι καταστολης προεισιν, αλλα και
μεχρι φωνης· και τι φησι; Γυνη εν ησυχιαι μανθανετω. Τι εστι τουτο; Μηδε φθεγγεσθω,
φησιν, εν εκκλησιαι γυνη· οπερ και εν τηι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι γραφων ελεγεν·
Αισχρον γαρ εστιν γυναιξιν εν εκκλησιαι λαλειν. Τι δηποτε; Ὅτι ο νομος αυτας, φησιν,
υπεταξε. Και παλιν ετερωθι, Ει δε τι μανθανειν εθελουσιν, εν οικωι τους ιδιους ανδρας
επερωτατωσαν. Ἀλλα τοτε μεν αι γυναικες απο της τοιαυτης διδασκαλιας εσιγων· νυνι
δε παρ' αυταις πολυς ο θορυβος, πολλη η κραυγη, πολλη η διαλεξις, ουδαμου αλλαχου
τοσαυτη, οση ενταυθα· πασας διαλεγομενας ιδοι τις αν, οσα ουτε εν αγοραι, ουτε εν
βαλανειοις. Ὥσπερ γαρ δι' αυτο τουτο παραγινομεναι, ινα ανεσιν εχωσιν, ουτω περι την
των ανονητων διαλεξιν ησχοληνται απασαι. ∆ια τουτο παντα ανω και κατω γεγονε· και
ουκ εννοουσιν, οτι ουδε εστιν αλλως μαθειν τι των χρησιμων μη ησυχαζουσας. Ὅταν
γαρ επειγηται μεν προς την διαλεξιν ο λογος, μηδεις δε προσεχηι τοις λεγομενοις, τι το
οφελος; Τοσουτον γαρ αυτην σιγηραν ειναι δει, φησιν, ως μη μονον περι 62.544
βιωτικων, αλλα μηδε περι πνευματικων φθεγγεσθαι εν εκκλησιαι. Τουτο κοσμος, τουτο
αιδως, τουτο μαλλον αυτην των ιματιων κοσμησαι δυνησεται· αν ουτως εαυτην
περιστειληι, δυνησεται και μετα πολλης της ευκοσμιας τας ευχας ποιεισθαι. Γυναικι δε
ουκ επιτρεπω διδασκειν. Ουκ επιτρεπω, φησι· ποιαν ενταυθα τουτο εχει την
ακολουθιαν; Και πολλην. Περι ησυχιας διελεγετο, περι κοσμιοτητος, περι αιδους· ειπεν,
οτι Λαλειν αυτας ου βουλομαι. Παντοθεν τοινυν βουλομενος αυτων περικοψαι την
αφορμην της λαλιας, μηδε διδασκετωσαν, φησιν, αλλα την των μαθητευομενων
εχετωσαν ταξιν· ουτω γαρ δια της σιγης και την υποταγην δειξουσι. Λαλον γαρ πως το
γενος εστι· δια τουτο παντοθεν αυτην καταστελλει. Ἀδαμ γαρ, φησι, πρωτος επλασθη,
ειτα Ευα· και Ἀδαμ ουκ ηπατηθη, η δε γυνη απατηθεισα εν παραβασει γεγονε. Τι ουν
ταυτα προς τας νυν; Ναι, φησι· της πλειονος απελαυσε τιμης το των ανδρων γενος·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

πρωτον επλασθη. Ἀλλαχου δε και το μειζον εδειξεν, ουτω λεγων· Ου γαρ επλασθη ο
ανηρ δια την γυναικα, αλλ' η γυνη δια τον ανδρα. Τι ουν τουτο λεγει; Πολλαχοθεν
βουλομενος τον ανδρα πρωτευειν. Πρωτον μεν γαρ απο τουτων εχετω τα πρωτεια,
φησι, δευτερον δε απο των ηδη γενομενων. Ἐδιδαξε ποτε τον ανδρα, και παντα
κατεστρεψε, και τηι παρακοηι υπευθυνον εποιησε. ∆ια τουτο αυτην υπεταξεν ο Θεος,
επειδη τηι αρχηι, μαλλον δε τηι ομοτιμιαι κακως εχρησατο. Προς τον ανδρα σου, φησιν, η
αποστροφη σου. Προ δε τουτου ουκ ειρητο τουτο. Πως δε Ἀδαμ ουκ ηπατηθη; ουκουν ου
παρηκουσεν, ει 62.545 γε ουκ ηπατηθη. Προσεχε ακριβως. Ἡ γυνη φησιν, Ὁ οφις
ηπατησε με· ο δε Ἀδαμ ου λεγει, Ἡ γυνηηπατησε με, αλλ' οτι Αυτη εδωκε μοι, και
εφαγον. Ουκ εστι δε ισον, παρα της ομοφυλου και συγγενους δεξασθαι την απατην, και
παρα θηριου, του δουλου, του υποτεταγμενου· ωστε εκεινο απατης εστι. Προς ουν την
συγκρισιν της γυναικος φησιν αυτον μη ηπατησθαι, οτι εκεινη μεν υπο του δουλου και
υποτεταγμενου, ουτος δε υπο της ελευθερας. Παλιν δε ου περι του Ἀδαμ ειρηται, οτι
Ειδε το ξυλον οτι καλον εις βρωσιν, αλλα περι της γυναικος, και οτι εφαγε, και εδωκε
και τωι ανδρι αυτης· ωστε ουτος ουκ επιθυμιαι αλους παρεβη, αλλα τηι γυναικι πεισθεις
απλως. Ἐδιδαξεν απαξ η γυνη, και παντα κατεστρεψε· δια τουτο φησι, Μη διδασκετω. Τι
ουν προς τας λοιπας, ει εκεινη τουτο επαθε; Και πανυ· το γαρ γενος ασθενες και κουφον.
Ἄλλως δε, περι της φυσεως ενταυθα πασης λεγεται· ου γαρ ειπεν, Ἡ δε Ευα απατηθεισα,
αλλ', Ἡ γυνη, οπερ εστιν ονομα του κοινου γενους μαλλον η εκεινης. Τι ουν; πασα η
φυσις εν παραβασει γεγονε δι' εκεινης; Ὥσπερ περι του Ἀδαμ φησιν, οτι Ἐν
ομοιωματιτης παραβασεως Ἀδαμ, ος εστι τυπος του μελλοντος· ουτω και ενταυθα το
γυναικειον γενος παρεβη, ου το ανδρειον. Τι ουν; ουκ εχει σωτηριαν; Ναι, φησι. Ποιαν
δη ταυτην; Την δια των τεκνων· ου γαρ δη περι της Ευας ελεγεν· Ἐαν μεινωσιν εν τηι
πιστει και τηι αγαπηι και τωι αγιασμωι μετα σωφροσυνης. Ποιαι πιστει; ποιαι αγαπηι; ποιωι
αγιασμωι μετα σωφροσυνης; Ὡς αν ει ελεγε· Μη κατηφεις εστε, αι γυναικες, οτι το γενος
υμων διαβεβληται· εδωκεν υμιν ο Θεος και ετεραν αφορμην σωτηριας, την
παιδοτροφιαν· ωστε μη μονον δι' εαυτων, αλλα και δι' ετερων σωζεσθαι. Ὅρα ποσα
κατα ταυτον ζητηματα τικτεται. Ἡ γυνη απατηθεισα, φησιν, εν παραβασει γεγονε. Τις;
Ἡ Ευα. Αυτη ουν σωθησεται δια της τεκνογονιας; Ου τουτο φησιν, αλλ' οτι η φυσις η
γυναικεια σωθησεται. Αυτη δη ουκ εν παραβασει γεγονε; Ναι, γεγονεν, αλλα παρεβη μεν
η Ευα, σωθησεται δε το γυναικειον γενος δια της τεκνογονιας. ∆ια τι γαρ μη και δια της
οικειας αρετης; μη γαρ εκεινη τουτο ταις αλλαις εξεκλεισε; τι ουν προς τας παρθενους;
τι δε προς τας στειρας; τι δε προς τας χηρας, τας πριν η τεκειν τους ανδρας
αποβαλουσας; απολωλασιν; ελπιδα ουκ εχουσι; και μην αι παρθενοι εισιν αι μαλιστα
ευδοκιμουσαι. Τι ποτε ουν βουλεται ειπειν;
βʹ. Τινες φασιν, οτι ωσπερ το παν γενος υπεταξεν απο της διαπλασεως δια των
εις την πρωτην γενομενων γυναικα (επειδη γαρ η Ευα δευτερα επλασθη και υπεταγη,
και το λοιπον γενος υποτασσεσθω, φησιν)· ουτως αρα, επειδη και παρεβη, και το λοιπον
γενος γεγονεν εν τηι παραβασει. Ἀλλ' ουκ εχει λογον· εκει μεν γαρ της του Θεου δωρεας
γεγονε το παν, ενταυθα δε της αμαρτιας της γυναικος. Ὃ ουν λεγει, τουτο εστιν· οτι
ωσπερ παντες απεθανον ανθρωποι δια του ενος, επειδη ο εις ημαρτεν, ουτω και παν το
γυναικειον γενος παρεβη, επειδη εν παραβασει γεγονεν η γυνη. Μηδεν ουν αλγειτω·
εδωκεν αυτηι ο Θεος παραμυθιαν ου μικραν, το τεκειν παιδια. Ἀλλα τουτο της φυσεως,
φησι. Και εκεινο της φυσεως· ου γαρ μονον το της φυσεως, αλλα και το της
παιδοτροφιας κεχαρισται. Ἐαν επιμεινωσι, 62.546 φησι, τηι πιστει και τηι αγαπηι και τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

αγιασμωι μετα σωφροσυνης· τουτεστιν, εαν αυτους εν αγαπηι μετα το τεκειν και αγνειαι
διατηρησωσιν. Ἐν τουτοις ου μικρον εξουσι τον υπερ τουτων μισθον, αλλα και σφοδρα
μεγαν, οτι αθλητας εθρεψαν τωι Χριστωι. Ἁγιασμον δε τον ορθον λεγει βιον,
σωφροσυνην δε την κοσμιοτητα. Πιστος ο λογος. Προς τουτο ειρηται, ου προς το, Ει τις
επισκοπης ορεγεται. Ἐπειδη γαρ τουτο αμφιβαλλομενον ην, δια τουτο λεγει, Πιστος ο
λογος, οτι δυνησονται πατερες απολαυειν της των παιδων αρετης, και μητερες, οταν
αυτους εκθρεψωσι καλως. Τι ουν, αν αυτη μεν ηι μοχθηρα και μυριων κακων γεμουσα;
αρα απο της παιδοτροφιας ωφεληθησεται; ουκ εικος δε μαλλον τοιουτους αυτους
τρεφειν ομοιους αυτηι; Περι της εναρετου ταυτα φησιν, ου της τυχουσης, οτι πολυν και
τουτου ληψεται μισθον και αμοιβην. Ἀκουσατε ταυτα, πατερες και μητερες, ως ουκ
αμισθος υμιν εσται η παιδοτροφια. Τουτο ουν και προιων φησιν, Ἐν εργοις καλοις
μαρτυρουμενη, ει ετεκνοτροφησε· μετα των αλλων και αυτο τιθησιν. Ου γαρ εστι τουτο
μικρον το τα δοθεντα παιδια παρα Θεου, ταυτα τωι Θεωι ανατιθεναι. Ἂν γαρ την κρηπιδα
και τους θεμελιους καλους εχοιεν της καταβολης, μεγαν εξουσι τον μισθον· ωσπερ ουν
αμελουντες, την κολασιν. Ἐπει και ο Ἠλει δια τους παιδας απωλετο τους εαυτου· εχρην
γαρ αυτους νουθετειν. Και μην ενουθετει· αλλ' ουχ ως εδει, αλλα μη βουληθεις αυτους
λυπησαι, και αυτους και εαυτον προσαπωλεσεν. Ἀκουσατε ταυτα, οι πατερες· παιδευετε
υμων τα τεκνα εν παιδειαι και νουθεσιαι Κυριου μετα πολλης της επιστροφης. Ἄγριον η
νεοτης, πολλων δεομενη των επιστατουντων, διδασκαλων, παιδαγωγων, ακολουθων,
τροφεων· αγαπητον γαρ μετα τοσαυτα κατασχεθηναι αυτην. Καθαπερ τις ιππος
αδαμαστος, καθαπερ τι θηριον ατιθασσον, τοιουτον εστιν η νεοτης. Ἂν τοινυν ανωθεν
και εκ πρωτης ηλικιας ορους αυτηι πηξωμεν καλους, ου δεησομεθα πολλων μετα ταυτα
πονων, αλλ' η συνηθεια νομος αυτοις εσται λοιπον. Μηδεν εωμεν αυτους των ηδεων
και βλαβερων ποιειν, μηδε ως παισι χαριζωμεθα· εν σωφροσυνηι μαλιστα διατηρωμεν
αυτους· τουτο γαρ παντων πλεον την νεοτητα λυμαινεται. Προς τουτο πολλων ημιν δει
των αγωνων, πολλης της προσοχης. Ταχεως αυτοις γυναικας αγωμεν, ωστε καθαρα
αυτων και ανεπαφα τα σωματα δεχεσθαι την νυμφην· ουτοι οι ερωτες θερμοτεροι. Ὁ
προ του γαμου σωφρονων, πολλωι μαλλον μετα τον γαμον· ο δε μαθων πορνευειν προ
του γαμου, και μετα τον γαμον τουτο ποιησει. Ἀνδρι γαρ, φησι, πορνωι πας αρτος ηδυς.
∆ια τουτο στεφανοι ταις κεφαλαις επιτιθενται, συμβολον της νικης, οτι αηττητοι
γενομενοι, ουτω προσερχονται τηι ευνηι, οτι μη κατηγωνισθησαν υπο της ηδονης. Ει δε
αλους υπο της ηδονης πορναις εαυτον εκδωι, τινος ενεκεν λοιπον και στεφανον εχει επι
της κεφαλης, ηττημενος; Ταυτα αυτοις παραινωμεν, τουτοις νουθετωμεν, φοβωμεν,
απειλωμεν, νυν μεν τουτο, νυν δε εκεινο ποιουντες. Μεγαλην παρακαταθηκην εχομεν
τα παιδια. Φροντιζωμεν τοινυν αυτων, και παντα ποιωμεν, μη ο πονηρος ημας αυτους
αφεληται. Νυν δε παντα απεναντιας γινεται παρ' ημων. Ὅπως μεν γαρ εσται το χωριον
καλον, παντα πραττομεν, και οπως ανδρι πιστωι τουτο εγχειρισωμεν, 62.547 και
ονηλατην, και ορεοκομον, και επιτροπον, και λογοθετην ευνουστατον επιζητουμεν· ο δε
παντων ημιν εστι τιμιωτερον, οπως τον υιον επιτρεψωμεν τινι τωι δυναμενωι αυτου την
σωφροσυνην διατηρησαι, ου σκοπουμεν· καιτοι τουτο παντων εστι το κτημα
τιμιωτερον, και εκεινα δια τουτο γινεται. Των μεν ουν κτηματων αυτοις φροντιζομεν,
αυτων δε ουκετι. Ὁραις την αλογιαν; Ἄσκησον του παιδος την ψυχην, κακεινα παρεσται
λοιπον· ταυτης μεν γαρ ουκ ουσης αγαθης, ουδεν οφελος αυτωι των χρηματων· ταυτης
δε κατωρθωμενης, ουδεν βλαβος απο της πενιας. Βουλει καταλιπειν αυτον πλουσιον;
διδαξον αυτον ειναι χρηστον· ουτω γαρ και τα κτηματα συγκροτησαι δυνησεται, και εαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

μη κτησηται, των κεκτημενων ουδεν ελαττον διακεισεται. Ἂν δε πονηρος ηι, καν μυρια
καταλιπηις αυτωι, τον φυλακα ου κατελιπες, αλλα των εις εσχατον πενιας εληλακοτων
χειρονα εποιησας. Τοις γαρ μη ρυθμισθεισι των παιδων καλως, βελτιον πλουτου πενια.
Ἐκεινη μεν γαρ και ακοντας κατεχει εν αρετηι· ουτος δε ουδε βουλομενους αφιησι
σωφρονειν, αλλ' εξαγει και καταστρεφει, και μυριοις εμβαλλει δεινοις. Αι μητερες, τας
θυγατερας μαλιστα διανειμασθε· ευκολος υμιν η φυλακη αυτη· περισκοπειτε, ωστε
οικουρους ειναι· προ δε παντων ευλαβεις αυτας ειναι παιδευετε, 62.548 κοσμιας,
χρηματων καταφρονειν, ακαλλωπιστους μενειν. Ουτω προς τον γαμον εκδοτε. Ἂν
ουτω, αυτας διαπλαττωμεν, ουκ αυτας μονον, αλλα και τον ανδρα διασωσετε τον
μελλοντα αυτην αγαγεσθαι· ου τον ανδρα, αλλα και τα παιδια· ου τα παιδια, αλλα και τα
εγγονα. Της γαρ ριζης γενομενης καλης, οι κλαδοι επι το βελτιον εκταθησονται, και
παντων τουτων ληψεσθε τον μισθον. Ὡς ουν ου μιαν ωφελουντες ψυχην, αλλα πολλας
δια της μιας, ουτω παντα πραττωμεν. Ουτω γαρ δει εκ της πατρικης οικιας εξιεναι προς
γαμον, καθαπερ αθλητην εκ παλαιστρας, πασαν δι' ακριβειας εχουσαν την επιστημην,
καθαπερ ζυμην οφειλουσαν το ολον φυραμα εις το εαυτης μεταστησαι καλλος. Και οι
παιδες παλιν ουτως εστωσαν αιδεσιμοι, ως απο της κοσμιοτητος και της σωφροσυνης
μαλλον διαγινωσκεσθαι, ινα και παρα ανθρωπων, και παρα Θεου πολυν τον επαινον
εχωσι. Μαθετωσαν γαστρος κρατειν, πολυτελειας απεχεσθαι, οικονομικοι τινες ειναι,
φιλοστοργοι, μαθετωσαν αρχεσθαι. Ουτω γαρ δυνησονται πολυν προξενησαι μισθον
τοις γονευσιν· ουτω παντα εσται εις δοξαν Θεου και εις σωτηριαν ημετεραν, εν Χριστωι
Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Ει τις επισκοπης ορεγεται, καλου εργου επιθυμει. ∆ει ουν τον επισκοπον
ανεπιληπτον ειναι, μιας γυναικος ανδρα, νηφαλιον, σωφρονα, κοσμιον,
φιλοξενον, διδακτικον, μη παροικον, μη πληκτην, μη αισχροκερδη, αλλ'
επιεικη, αμαχον, αφιλαργυρον, του ιδιου οικου καλως προισταμενον, τεκνα
εχοντα εν υποταγηι μετα πασης σεμνοτητος.
αʹ. Μελλων κατιεναι εις τον περι της επισκοπης λογον, δεικνυσι καθαπαξ οποιον
ειναι χρη τον επισκοπον, ουκ εν ταξει της προς τον Τιμοθεον αυτο παραινεσεως ποιων,
αλλ' ως πασι διαλεγομενος, και δι' εκεινου παντας ρυθμιζων· και τι φησιν; Ει τις
επισκοπης ορεγεται, ουκ εγκαλω, φησι· προστασιας γαρ εργον εστιν. Ει τις ταυτην εχει
την επιθυμιαν, ωστε μη της αρχης και της αυθεντιας εφιεσθαι μονον, αλλα της
προστασιας, ουκ εγκαλω· Καλου γαρ εργου επιθυμει, φησιν. Ἐπει και Μωυσης
επεθυμησε του πραγματος, αλλ' ου της εξουσιας, και ουτως επεθυμησεν, ως ακουσαι· Τις
σε κατεστησεν αρχοντα και δικαστην εφ' ημας; Ει τις ουτως επεθυμησεν, επιθυμειτω·
επισκοπη γαρ ειρηται, παρα το επισκοπειν απαντας. ∆ει ουν, φησι, τον επισκοπον
ανεπιληπτον ειναι, μιας γυναικος ανδρα. Ου νομοθετων τουτο φησιν, ως μη ειναι εξον
ανευ τουτου γινεσθαι, αλλα την αμετριαν κωλυων· επειδη επι των Ἰουδαιων εξην και
δευτεροις ομιλειν γαμοις, και δυο εχειν κατα ταυτον γυναικας, Τιμιον γαρ ο γαμος.
Τινες δε, ινα μιας γυναικος ανηρ ηι, φασι τουτο ειρησθαι. Ἀνεπιληπτον. Πασαν ειπεν
αρετην, ανεπιληπτον ειπων. Ὥστε ει τις συνοιδεν εαυτωι τινα αμαρτηματα, ου καλως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ποιει, πραγματος επιθυμων, ου δια των εργων εαυτον εξεβαλεν· ου γαρ αρχειν, αλλα
αρχεσθαι δει τον τοιουτον. Τον γαρ αρχοντα παντος λαμπτηρος λαμπροτερον ειναι δει,
και βιον εχειν ακηλιδωτον, 62.548 ωστε παντας προς εκεινον οραιν, και προς τον αυτου
βιον τον οικειον χαρακτηριζειν. Ποιει δε τουτο, ουχ απλως τοσαυτηι κεχρημενος τηι
παραινεσει· αλλ' επειδη και αυτος εμελλεν επισκοπους καθισταιν, οπερ και Τιτωι γραφων
παρηινει, και επειδη εικος ην πολλους του πραγματος επιθυμειν, δια τουτο ταυτα
παρεγγυαι. Νηφαλιον, φησι, τουτεστιν, διορατικον, μυριους εχοντα παντοθεν
οφθαλμους, οξυ βλεποντα, και μη αμβλυνοντα το της διανοιας ομμα. Πολλα γαρ εστι τα
συμπιπτοντα, και ουκ εωντα οραιν καθαρως και ως εχει τα πραγματα· και γαρ και
αθυμιαι και φροντιδες και πραγματων οχλος και πολλα παντοθεν επιῤρει. Ἄγρυπνον
τοινυν αυτον ειναι χρη, ου τα εαυτου μεριμνωντα μονον, αλλα και τα των λοιπων·
διεγηγερθαι χρη και ζειν τωι πνευματι, και πυρ πνεειν, ως ειπειν, και μαλλον στρατηγου
και εν νυκτι και εν ημεραι το στρατευμα περιιοντος καμνειν και διακονεισθαι, και την
υπερ απαντων εχειν φροντιδα και μεριμναν. Σωφρονα, κοσμιον, φιλοξενον. Ταυτα
επειδη και των αρχομενων εχουσιν οι πολλοι (δει γαρ και αυτους εις τα τοιαυτα τοις
αρχουσιν ισους ειναι), δεικνυς το των επισκοπων εξαιρετον, επηγαγε, ∆ιδακτικον· τουτο
γαρ ουκετι ο αρχομενος απαιτειται· μαλιστα δε τουτο παντων προσειναι δει τωι ταυτην
την αρχην εγκεχειρισμενωι. Μη παροινον. Ου τον μεθυσον ενταυθα φησιν, αλλα τον
υβριστην, τον αυθαδη· Μη πληκτην. Ου τον μη πληττοντα φησι ταις χερσι. Τι ουν εστι,
Μη πληκτην; Ἐπειδη εισιν ακαιρως τινες πληττοντες των αδελφων την συνειδησιν,
τουτους νυν αινιττεσθαι μοι δοκει. Μη αισχροκερδη, αλλ' επιεικη, αμαχον,
αφιλαργυρον, του ιδιου οικου καλως προισταμε 62.549 νον, τεκνα εχοντα εν υποταγηι
μετα πασης σεμνοτητος. Ει τοινυν ο γαμησας μεριμναι τα του κοσμου, τον δε επισκοπον
ου δει τα του κοσμου μεριμναιν, πως φησι, Μιας γυναικος ανδρα; Τινες μεν ουν φασιν,
οτι τον απο γυναικος ηινιξατο μενοντα ελευθερον· ει δε μη τουτο ειη, ενεστι γυναικα
εχοντα, ως μη εχοντα, ειναι. Τοτε μεν γαρ καλως τουτο συνεχωρησεν, ως προς την του
πραγματος φυσιν την τοτε ουσαν. Ἔνεστι δε αυτο μεταχειρισασθαι καλως, ει τις
βουλοιτο. Ὥσπερ γαρ ο πλουτος δυσχερως εισαγει εις την βασιλειαν των ουρανων,
πολλαχου δε οι πλουτουντες εισηλθον· ουτω και ο γαμος. Τι δε λεγεις, ειπε μοι; περι
επισκοπου διαλεγομενος ελεγεν, οτι δει αυτον μη μεθυσον ειναι, αλλα φιλοξενον, δεον
τα μειζονα τουτων ειπειν. ∆ια τι γαρ ουκ ειπεν, οτι ∆ει δε τον επισκοπον αγγελον ειναι,
μηδενι παθει ανθρωπινωι υποκεισθαι (εκεινα τα μεγαλα, α Χριστος ειπεν, α και τους
αρχομενους εχειν δει, εσταυρωσθαι, και εν ταις χερσιν αει εχειν την ψυχην; ο και ο
Χριστος ειπεν, Ὁ ποιμην ο καλος την ψυχην αυτου τιθησιν υπερ των προβατων· και
παλιν, Ἐαν μη τις αρηι τον σταυρον αυτου, και ακολουθησηι οπισω μου, ουκ εστι μου
αξιος), αλλα, Μη παροινον, φησι; Καλαι αι ελπιδες, ει περι τουτων οφειλει ο επισκοπος
παραινεισθαι. ∆ια τι γαρ ουκ ειπες, ∆ει δε αυτον ηδη μεταστηναι εκ της γης; αλλα α τοις
κοσμικοις επεταξας, ταυτα τωι επισκοπωι ουκ επιταττεις. Τι δε εκεινοις, φησι; Νεκρωσατε
τα μελη υμων τα επι της γης· και παλιν, Ὁ δε αποθανων δεδικαιωται απο της αμαρτιας·
και παλιν, Οι δε του Χριστου την σαρκα εσταυρωσαν· και ο Χριστος παλιν φησιν, Ἐαν μη
τις αποταξηται αυτου πασι τοις υπαρχουσιν, ουκ εστι μου αξιος. Τινος ουν ενεκεν ταυτα
ουκ ειρηκεν; Ὅτι τοιουτους ολιγους ευρεθηναι ενην, επισκοπων δε εδει πολλων, και
καθ' εκαστην πολιν των προηγησομενων.
βʹ. Ἐπει ουν ενεδρευεσθαι εμελλε τα των Ἐκκλησιων, δια τουτο
συμμεμετρημενην ειπεν αρετην, ουκ εκεινην την ανω, την υψηλην· το γαρ νηφαλιον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ειναι και κοσμιον και σωφρονα πολλων ην. Τεκνα εχοντα, φησιν, εν υποταγηι μετα
πασης σεμνοτητος. ∆ει γαρ οικοθεν παρεχεσθαι τα παραδειγματα. Τις γαρ αν
πιστευσειεν, οτι τον αλλοτριον υποταξει ο τον υιον μη υποταξας; Του ιδιου οικου καλως
προισταμενον. Τουτο και οι εξωθεν φασιν, οτι ο οικονομικος και πολιτικος αν γενοιτο
ταχεως. Και γαρ τουτο εστιν η Ἐκκλησια, ωσανει μικρα οικια· και ωσπερ εν τηι οικιαι εισι
παιδια, γυνη, οικεται, και παντων ο ανηρ ανηιρηται την αρχην· ουτω και εν τηι Ἐκκλησιαι
ουδεν αλλο, η τουτο εστι, παιδια, γυναικες, οικεται. Ει δε κοινωνους εχει της αρχης ο
της Ἐκκλησιας προεστως, αλλ' εχει κακει ο ανηρ κοινωνον την γυναικα. Ἀλλα τα προς
διατροφην ενταυθα των χηρων και των παρθενων φροντιζειν δει; Ἔχει κακει ο ανηρ
τους δουλους, τας θυγατερας· αλλως δε και ευκολωτερον της οικιας αρχειν. Ὁ τοινυν
ταυτα καλως ουκ οικονομησας, πως τα της Ἐκκλησιας οικονομησαι δυνησεται; Ειτα
ειπων, Ει δε τις του ιδιου οικου προστηναι ουκ οιδε, πως Ἐκκλησιας Θεου επιμελησεται;
Μη νεοφυτον, φησιν. Ου τον νεωτερον ενταυθα λεγει, αλλα τον νεοκατηχητον· Ἐγω
γαρ, φησιν, εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισεν, 62.550 αλλ' ο Θεος ηυξανε. Τουτον ουν
δηλωσαι βουλομενος, τουτο ειπεν. Ἐπει τι εκωλυεν ειπειν, μη νεωτερον; Τινος ουν
ενεκεν αυτος, φησι, τον Τιμοθεον νεωτερον οντα εποιει; και μαρτυρει τουτο, προς
αυτον λεγων, Μηδεις σου της νεοτητος καταφρονειτω. [Ὅτι πολλην την αρετην αυτωι
συνηιδει· οτι μεγαλην την περι τον βιον ακριβειαν· ο δη και ειδως, Ἐκ βρεφους, φησι
γραφων, τα ιερα Γραμματα εμαθες. Ὅτι δε και επιτεταμενην ειχε νηστειαν, δηλοι το,
Οινωι ολιγωι χρω δια τας πυκνας σου ασθενειας· μετα των αλλων και περι τουτου
γραψας αυτωι, ως, ει μη ταυτα υπ' αυτου κατωρθωμενα ᾔδει, ουτε αν εγραψεν, ουτε τωι
μαθητηι τοιαυτα παρηγγειλεν.] Ἐπειδη ουν εξ Ἑλληνων πολλοι προσηιεσαν τοτε και
εβαπτιζοντο, Μη ευθεως, φησι, νεοφυτον εις τον της αρχης ογκον αγετε, τουτεστι,
νεοκατηχητον. Ει γαρ, πριν η γενεσθαι μαθητης, διδασκαλος γενοιτο ταχεως, και εις
απονοιαν ερχεται· ει, πριν η μαθειν αρχεσθαι, των αρχοντων γενοιτο, φυσαται. ∆ια
τουτο επηγαγεν· Ἵνα μη τυφωθεις εις κριμα εμπεσηι του διαβολου· τουτεστιν, εις την
καταδικην την αυτην, ην εκεινος απο της απονοιας υπεμεινε. ∆ει δε αυτον και
μαρτυριαν καλην εχειν απο των εξωθεν, ινα μη εις ονειδισμον εμπεσηι και παγιδα του
διαβολου. Καλως· μελλει γαρ ονειδιζεσθαι παρ' αυτων. Ταχα και δια τουτο ειπε, Μιας
γυναικος ανδρα, καιτοι λεγων αλλαχου, Θελω παντας ανθρωπους ειναι, ως και
εμαυτον, τουτεστιν, εν εγκρατειαι. Ἵνα ουν μη εις στενον περικλεισηι το πραγμα, εαν
ηκριβωμενην πολιτειαν απαιτησηι, δια τουτο συμμεμετρημενην εζητησεν αρετην. Ἔδει
γαρ καθιστασθαι καθ' εκαστην πολιν τον προηγουμενον· ακουε γαρ αυτου γραφοντος
τωι Τιτωι, Ἵνα καταστησηις κατα πολιν πρεσβυτερους, ως εγω σοι διεταξαμην. Τι δε, αν
μαρτυριαν εχηι καλην και δοξαν αγαθην, μη ηι δε τοιουτος; Μαλιστα μεν ουν δυσκολον
τουτο· αγαπητον γαρ τους ορθους ορθην εχειν δοξαν παρα τοις εχθροις· νυν δε ουδε
τουτο μονον ειασεν· ουδε γαρ ειπε, ∆ει αυτον μαρτυριαν εχειν, αλλα, ∆ει αυτον και
μαρτυριαν εχειν, ως μετα των αλλων και ταυτην· ου γαρ δη ταυτην μονον. Τι ουν, αν
κακως λεγοιεν αυτον εικη, και βασκαινοντες, και μαλιστα επειδη Ἕλληνες εισιν; Ουκ
εστι τουτο· τον γαρ αληπτον εχοντα βιον κακεινοι αιδουνται. Πως, φησιν; Ἄκουε αυτου
περι εαυτου λεγοντος, ∆ια δυσφημιας και ευφημιας. Ου γαρ του βιου αυτων
επελαμβανοντο, αλλα του κηρυγματος· δια τουτο φησι, ∆ια δυσφημιας. Ὡς πλανοι και
γοητες διεβαλλοντο δια το κηρυγμα. Και τουτο εποιουν, επει μη ειχον του βιου αυτων
επιλαμβανεσθαι. ∆ια τι γαρ μηδεις ειπε περι των αποστολων, οτι πορνοι και ασελγεις
και πλεονεκται, αλλα πλανοι, ο του κηρυγματος ην μονον; αρα ουχ οτι βιον αληπτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ειχον; Ευδηλον οτι. Ουτω τοινυν και ημεις ζωμεν, και ουδεις ημας ερει κακως, καν
εχθρος ηι, καν απιστος. Ὁ γαρ βιον λαμποντα εχων, κακεινοις εστιν αιδεσιμος· η γαρ
αληθεια και τους εχθρους επιστομιζει. Εις παγιδα δε πως εμπιπτει; Τοις αυτοις
αμαρτημασι πολλακις περιπιπτων, οις κακεινοι. Ει γαρ ειη τοιουτος, ταχεως αυτωι και
αλλην παγιδα τιθησιν ο διαβολος, ταχεως αυτον αναιρουσιν εκεινοι. Ει δε την παρ'
εχθρων δει 62.551 μαρτυριαν εχειν, πολλωι μαλλον και την παρα των φιλων. Ὅτι γαρ
ουκ ενι κακως ακουσαι τον ανεπιληπτωι βιωι κεχρημενον, ακουε του Χριστου λεγοντος·
Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, ινα ιδωσι τα καλα εργα υμων, και
δοξαζωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Τι ουν, αν συκοφαντηται, φησι, και εκ
περιστασεως την διαβολην υπομενηι; Ἐγχωρει μεν και τουτο· δει δε μηδε τουτον εις το
μεσον αγεσθαι· και γαρ πολυ το δεος. ∆ει τοινυν, φησι, και καλην μαρτυριαν εχειν
αυτον· Λαμψατω γαρ τα εργα υμων. Ὥσπερ ουν ουκ αν τις ειποι τον ηλιον σκοτεινον,
ουδε αυτος ο τυφλος· αισχυνεται γαρ ταις παντων μαχεσθαι δοξαις· ουτω τον σφοδρα
καλον ουκ αν τις μεμψαιτο· αλλα των μεν δογματων ενεκεν πολλακις αν αυτους
διαβαλλοιεν Ἕλληνες, βιου δε ορθου ουκ αν επιλαβοιντο, αλλα και μετα των αλλων
θαυμαζουσι και εκπληττονται.
γʹ. Ουτω τοινυν ζωμεν, ωστε μη βλασφημεισθαι το ονομα του Θεου. Μητε ουν
προς δοξαν ανθρωπινην βλεπωμεν, μητε ωστε πονηραν λαμβανειν δοξαν, αλλ' εν
εκατερωι την συμμετριαν τιμωμεν. Ἐν οις φαινεσθε, φησι, ως φωστηρες εν κοσμωι. ∆ια
τουτο γαρ ημας ειασεν, ιν' ως φωστηρες ωμεν, ινα διδασκαλοι των αλλων καταστωμεν,
ιν' ως ζυμη γενωμεθα, ιν' ως αγγελοι μετα των ανθρωπων περιπολωμεν, ιν' ως ανδρες
μετα των παιδων των μικρων, ως πνευματικοι μετα των ψυχικων, ινα κερδαινωσιν
εκεινοι, ινα σπερματα ωμεν, ινα καρπον πολυν φερωμεν. Ουκ εδει λογων, ει τοσουτον
ημων ο βιος ελαμπεν· ουκ εδει διδασκαλων, ει εργα επεδεικνυμεθα. Ουδεις αν ην
Ἕλλην, ει ημεις ημεν Χριστιανοι, ως δει· ει τα του Χριστου εφυλαττομεν, ει ηδικουμεθα,
ει επλεονεκτουμεθα, ει λοιδορουμενοι ευλογουμεν, ει κακως πασχοντες ευηργετουμεν,
ουδεις ουτω θηριον ην, ως μη επιδραμειν τηι ευσεβειαι, ει παρα παντων ταυτα εγινετο.
Και ινα μαθητε, εις ην ο Παυλος, και τοσουτους επεσπασατο. Ει παντες ημεν τοιουτοι,
ποσας οικουμενας ουκ αν επεσπασαμεθα; Ἰδου πλειους εισιν οι Χριστιανοι των εθνικων.
Και εν μεν ταις αλλαις τεχναις εις εκατον ομου παιδας διδαξαι δυναται· ενταυθα δε των
διδασκαλων πλειονων οντων, και των μαθητων πολλωι πλειονων, ουδεις προσεισιν. Οι
γαρ διδασκομενοι προς την των διδασκαλων αρετην ορωσι· και οταν ιδωσι και ημας
των αυτων επιθυμουντας, των αυτων εφιεμενους, του αρχειν, του τιμασθαι, πως
δυνησονται θαυμασαι τον Χριστιανισμον; Ὁρωσι βιους επιληψιμους, ψυχας γηΐνας· τα
χρηματα ομοιως αυτοις θαυμαζομεν, πολλωι δε και πλεον· τον θανατον ομοιως αυτοις
πεφρικαμεν, πενιαν ομοιως φοβουμεθα, προς νοσους ομοιως δυσχεραινομεν, ομοιως
δοξης ερωμεν και δυναστειας, υπερ φιλαργυριας κατακοπτοντες εαυτους, τους καιρους
θεραπευομεν. Ποθεν ουν εχουσι πιστευσαι; απο σημειων; αλλ' ου γινεται ταυτα· αλλ'
απο της αναστροφης; αλλ' απολωλεν· αλλ' απο της αγαπης; αλλ' ουδαμου ουδε ιχνος
αυτης οραται. ∆ια τουτο ου των ημετερων μονον αμαρτηματων, αλλα και της ετερων
βλαβης ημεις λογον υφεξομεν. Ἀνανηψωμεν ποτε, γρηγορησωμεν, δειξωμεν πολιτειαν
επι γης ουρανιον, λεγωμεν, οτι Ἡμων το πολιτευμα εν ουρανωι υπαρ 62.552 χει, και επι
γης την αθλησιν επιδειξωμεθα. Ἀλλ' εγενοντο, φησι, παρ' ημιν ανδρες μεγαλοι. Ποθεν
πιστευσω, φησιν ο Ἕλλην; ου γαρ ορω υμας τα αυτα πρασσοντας εκεινοις. Ἐπει ει δει
ταυτα διηγεισθαι, εχομεν και ημεις, φησι, μεγαλους φιλοσοφους, και θαυμαστους βιου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

ενεκεν. Ἀλλα δειξον μοι Παυλον ετερον και Ἰωαννην· αλλ' ουκ αν εχοις. Πως ουν ουχι
και γελασειεν ουτω διαλεγομενων ημων; πως ουχι και ετι καθησθαι εν αγνοιαι ανεξεται
ορων ουκ εν εργοις, αλλ' εν λογοις φιλοσοφουντας, ημας; Νυν γαρ υπερ οβολου ενος
και αναιρεισθαι και αναιρειν ετοιμοι εκαστος· υπερ κυαθου γης μυρια δικαστηρια
συνισταις· υπερ θανατου παιδιου τα ανω κατω ποιεις. Τα γαρ αλλα αφιημι τα πολλου
πενθους αξια, οιον οιωνισμους, και κληιδονισμους, παρατηρησεις, γενεσεις, συμβολα,
περιαμματα, μαντειας, επωιδας, μαγειας. Ὄντως μεγαλα ταυτα, και ικανα την οργην
εκκαλεσασθαι του Θεου, οτι και μετα το τον Υιον αποστειλαι τον εαυτου, τοιαυτα
τολμωμεν. Τι εστιν αρα; Ουδεν ετερον, η πενθειν χρη· το γαρ πολλοστον του κοσμου
μολις διασωζεται. Ἀλλ' οι απολλυμενοι ακουοντες χαιρουσιν, ως ουκ αυτοι μονοι τουτο
υπομενοντες, αλλα μετα πλειονων. Και ποιας ταυτα χαρας; και γαρ αυτης της χαρας
τισουσι δικην. Μη γαρ, ως ενταυθα, νομισηις, το κοινωνους ειναι των συμφορων φερειν
παραμυθιαν, ουτω κακει. Ποθεν τουτο δηλον; Ἐγω ποιησω φανερον. Ειπε γαρ μοι· ει τις
κελευσθειη καυθηναι, ειτα και τον παιδα συγκαιομενον αυτωι ιδοι, και κνισσαν απο των
κρεων ανιουσαν, ουκ αποθανειται; Σφοδρα γε· και πως, εγω λεγω. Ει γαρ οι μη
πασχοντες, ταυτα ορωντες γινομενα, ναρκωσι και εκλυονται, πολλωι μαλλον οι
κακουμενοι τουτο πεισονται. Και μη θαυμασηις· ακουε γαρ τινος σοφου λεγοντος, Και συ
εαλως ωσπερ και ημεις, εν ημιν δε κατελογισθης. Ἔχει γαρ πως φυσει το συμπαθες το
ανθρωπινον, και ταις των ετερων κατακλωμεθα συμφοραις. Ειπε δη μοι, αρα ο πατηρ
τον υιον ορων εν τηι αυτηι κειμενον δικηι, παραμυθιαν η προσθηκην ληψεται των
δεινων; τι δε ανηρ την γυναικα; τι δε ανθρωπος τον ανθρωπον; ουχι τοτε μαλλον
κατακλωμεθα; Ναι, φησιν· αλλ' ουκ εστιν εκει ταυτα τα παθη, Οιδα καγω, αλλ' 62.551
μη επιδραμειν τηι ευσεβειαι, ει παρα παντων ταυτα εγινετο. Και ινα μαθητε, εις ην ο
Παυλος, και τοσουτους επεσπασατο. Ει παντες ημεν τοιουτοι, ποσας οικουμενας ουκ αν
επεσπασαμεθα; Ἰδου πλειους εισιν οι Χριστιανοι των εθνικων. Και εν μεν ταις αλλαις
τεχναις εις εκατον ομου παιδας διδαξαι δυναται· ενταυθα δε των διδασκαλων πλειονων
οντων, και των μαθητων πολλωι πλειονων, ουδεις προσεισιν. Οι γαρ διδασκομενοι προς
την των διδασκαλων αρετην ορωσι· και οταν ιδωσι και ημας των αυτων επιθυμουντας,
των αυτων εφιεμενους, του αρχειν, του τιμασθαι, πως δυνησονται θαυμασαι τον
Χριστιανισμον; Ὁρωσι βιους επιληψιμους, ψυχας γηΐνας· τα χρηματα ομοιως αυτοις
θαυμαζομεν, πολλωι δε και πλεον· τον θανατον ομοιως αυτοις πεφρικαμεν, πενιαν
ομοιως φοβουμεθα, προς νοσους ομοιως δυσχεραινομεν, ομοιως δοξης ερωμεν και
δυναστειας, υπερ φιλαργυριας κατακοπτοντες εαυτους, τους καιρους θεραπευομεν.
Ποθεν ουν εχουσι πιστευσαι; απο σημειων; αλλ' ου γινεται ταυτα· αλλ' απο της
αναστροφης; αλλ' απολωλεν· αλλ' απο της αγαπης; αλλ' ουδαμου ουδε ιχνος αυτης
οραται. ∆ια τουτο ου των ημετερων μονον αμαρτηματων, αλλα και της ετερων βλαβης
ημεις λογον υφεξομεν. Ἀνανηψωμεν ποτε, γρηγορησωμεν, δειξωμεν πολιτειαν επι γης
ουρανιον, λεγωμεν, οτι Ἡμων το πολιτευμα εν ουρανωι υπαρ 62.552 χει, και επι γης την
αθλησιν επιδειξωμεθα. Ἀλλ' εγενοντο, φησι, παρ' ημιν ανδρες μεγαλοι. Ποθεν
πιστευσω, φησιν ο Ἕλλην; ου γαρ ορω υμας τα αυτα πρασσοντας εκεινοις. Ἐπει ει δει
ταυτα διηγεισθαι, εχομεν και ημεις, φησι, μεγαλους φιλοσοφους, και θαυμαστους βιου
ενεκεν. Ἀλλα δειξον μοι Παυλον ετερον και Ἰωαννην· αλλ' ουκ αν εχοις. Πως ουν ουχι
και γελασειεν ουτω διαλεγομενων ημων; πως ουχι και ετι καθησθαι εν αγνοιαι ανεξεται
ορων ουκ εν εργοις, αλλ' εν λογοις φιλοσοφουντας, ημας; Νυν γαρ υπερ οβολου ενος
και αναιρεισθαι και αναιρειν ετοιμοι εκαστος· υπερ κυαθου γης μυρια δικαστηρια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

συνισταις· υπερ θανατου παιδιου τα ανω κατω ποιεις. Τα γαρ αλλα αφιημι τα πολλου
πενθους αξια, οιον οιωνισμους, και κληιδονισμους, παρατηρησεις, γενεσεις, συμβολα,
περιαμματα, μαντειας, επωιδας, μαγειας. Ὄντως μεγαλα ταυτα, και ικανα την οργην
εκκαλεσασθαι του Θεου, οτι και μετα το τον Υιον αποστειλαι τον εαυτου, τοιαυτα
τολμωμεν. Τι εστιν αρα; Ουδεν ετερον, η πενθειν χρη· το γαρ πολλοστον του κοσμου
μολις διασωζεται. Ἀλλ' οι απολλυμενοι ακουοντες χαιρουσιν, ως ουκ αυτοι μονοι τουτο
υπομενοντες, αλλα μετα πλειονων. Και ποιας ταυτα χαρας; και γαρ αυτης της χαρας
τισουσι δικην. Μη γαρ, ως ενταυθα, νομισηις, το κοινωνους ειναι των συμφορων φερειν
παραμυθιαν, ουτω κακει. Ποθεν τουτο δηλον; Ἐγω ποιησω φανερον. Ειπε γαρ μοι· ει τις
κελευσθειη καυθηναι, ειτα και τον παιδα συγκαιομενον αυτωι ιδοι, και κνισσαν απο των
κρεων ανιουσαν, ουκ αποθανειται; Σφοδρα γε· και πως, εγω λεγω. Ει γαρ οι μη
πασχοντες, ταυτα ορωντες γινομενα, ναρκωσι και εκλυονται, πολλωι μαλλον οι
κακουμενοι τουτο πεισονται. Και μη θαυμασηις· ακουε γαρ τινος σοφου λεγοντος, Και συ
εαλως ωσπερ και ημεις, εν ημιν δε κατελογισθης. Ἔχει γαρ πως φυσει το συμπαθες το
ανθρωπινον, και ταις των ετερων κατακλωμεθα συμφοραις. Ειπε δη μοι, αρα ο πατηρ
τον υιον ορων εν τηι αυτηι κειμενον δικηι, παραμυθιαν η προσθηκην ληψεται των
δεινων; τι δε ανηρ την γυναικα; τι δε ανθρωπος τον ανθρωπον; ουχι τοτε μαλλον
κατακλωμεθα; Ναι, φησιν· αλλ' ουκ εστιν εκει ταυτα τα παθη, Οιδα καγω, αλλ' ετερα
πολλωι χαλεπωτερα· κλαυθμος γαρ εσται απαραμυθητος τοτε, παντων αλληλους
ορωντων, παντων κοπτομενων. Οι εν λιμωι οντες, ειπε, αρα παραμυθιαν λαμβανουσι
των οικειων κακων εκ της ετερων κοινωνιας; τι δε, οταν η και παις, η και πατηρ, και
γυνη, και εγγονα την αυτην τιννυνται δικην; τι δε, οταν φιλους ορωμεν, αρα
παραμυθιαν εχομεν; Ουκ εστιν, ουκ εστιν, αλλα μαλλον επιτεινεται ημιν τα δεινα.
Χωρις δε τουτων εστι κακα, α μη εχει παραμυθιαν απο των κοινων δια την χαλεποτητα·
οιον τι λεγω· Ἔστω τις εν πυρι κειμενος, και αλλος παλιν· πως αλληλους
παραμυθησονται; Ειπε μοι, παρακαλω, ει ποτε εν πυρετωι γεγοναμεν σφοδρωι, ουχι
παντα τα της παραμυθιας ημιν εξελιπεν; Εικοτως· οταν γαρ επικρατηι τα δεινα, ουκετι
αν εχοι σχολην παραμυθεισθαι η ψυχη. Ἢ ουχ οραις τας τους ανδρας αποβαλουσας,
ποσας εχουσιν αριθμειν ετερας γυναικας το αυτο παθουσας; αλλ' ουδεν απο τουτου το
πενθος ελαττον γινεται. Μη δη ταυτηι 62.553 τρεφωμεθα τηι ελπιδι, αλλα μιαν ευρωμεν
παραμυθιαν, το μετανοειν επι τοις ημαρτημενοις, και εχεσθαι της αγαθης οδου της επι
τον ουρανον φερουσης, ινα της των ουρανων βασιλειας επιτυχωμεν, χαριτι 62.554 και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ.
∆ιακονους ωσαυτως σεμνους, μη διλογους, μη οινωι πολλωι προσεχοντας,
μη αισχροκερδεις, εχοντας το μυστηριον της πιστεως εν καθαραι συνειδησει.
Και ουτοι δε δοκιμαζεσθωσαν πρωτον, ειτα διακονειτωσαν ανεγκλητοι
οντες.
αʹ. ∆ιαλεγομενος περι επισκοπων, και χαρακτηρισας αυτους, και ειπων τινα μεν
εχειν, τινων δε απεχεσθαι χρη, και το των πρεσβυτερων ταγμα αφεις, εις τους
διακονους μετεπηδησε. Τι δηποτε; Ὅτι ου πολυ το μεσον αυτων και των επισκοπων. Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

γαρ και αυτοι διδασκαλιαν εισιν αναδεδεγμενοι, και προστασιαν της Ἐκκλησιας· και α
περι επισκοπων ειπε, ταυτα και πρεσβυτεροις αρμοττει. Τηι γαρ χειροτονιαι μονηι
υπερβεβηκασι, και τουτωι μονον δοκουσι πλεονεκτειν τους πρεσβυτερους. ∆ιακονους
ωσαυτως. Τουτεστι, τα αυτα δει, φησιν, εχειν και αυτους. Τι εστι τα αυτα; Οιον το
ανεπιληπτους ειναι, το σωφρονας, το φιλοξενους, το επιεικεις, αμαχους, αφιλαργυρους.
Και οτι τοιουτους αυτους ειναι βουλομενος ειπε το, Ὡσαυτως, εδηλωσε δια της
επαγωγης λεγων, Σεμνους, μη διλογους· τουτεστι, μη υπουλους, μηδε δολερους. Ουδεν
γαρ ουτω ποιειν ειωθεν αγεννεις, ως το δολερον· ουδεν ουτως αχρηστον εν τηι
Ἐκκλησιαι, ως το υπουλον. Μη οινωι πολλωι, φησι, προσεχοντας, μη αισχροκερδεις,
εχοντας το μυστηριον της πιστεως εν καθαραι συνειδησει. Ἰδου εσημανε τι εστιν
αληπτους ειναι. Ὅρα δε πως το, Μη νεοφυτον, και ενταυθα τιθησι. Το γαρ ειπειν, Και
ουτοι δοκιμαζεσθωσαν πρωτον, ως περι του επισκοπου τουτο ειρημενον αυτωι, ουτω τον
συνδεσμον αυτου επηγαγεν· ουδεν γαρ το μεσον μεταξυ. ∆ια τουτο ειρηται και εκει το,
Μη νεοφυτον. Πως γαρ ουκ ατοπον, εις μεν οικιαν νεωνητον οικετην μη προτερον
εγχειριζεσθαι τι των ενδον, πριν αν δια πολλης της πειρας της αυτου γνωμης πολλα
τεκμηρια δωι, εις δε την Ἐκκλησιαν του Θεου εξωθεν εισελθοντα εις τους πρωτους
ευθεως καταταττεσθαι; Γυναικας ωσαυτως, διακονους φησι, σεμνας, μη διλογους,
νηφαλιους, πιστας εν πασι. Τινες απλως περι γυναικων ειρησθαι τουτο φασιν, ουκ εστι
δε· τι γαρ εβουλετο μεταξυ των ειρημενων παρεμβαλειν τι περι γυναικων; αλλα περι
των το αξιωμα της διακονιας εχουσων λεγει. ∆ιακονοι εστωσαν μιας γυναικος ανδρες.
Ταυτα και περι γυναικων διακονων αρμοττει ειρησθαι. Σφοδρα γαρ αναγκαιον τουτο
και χρησιμον και κοσμιον εν τηι Ἐκκλησιαι. ∆ιακονοι εστωσαν μιας γυναικος, φησιν,
ανδρες. Ὁραις πως την αυτην απαιτει και παρα διακονων αρετην; Ει γαρ και μη της
αυτης εισιν αξιας τωι επισκοπωι, αλλ' ομως ομοιως ανεπιληπτοι, ομοιως αγνοι
οφειλουσιν ειναι. Τεκνων καλως προισταμενοι και των ιδιων οικων. Οι γαρ καλως
διακονησαντες, βαθμον καλον εαυτοις περιποιουνται, και πολλην παῤρησιαν εν πιστει
τηι εν Χριστωι Ἰησου. Πανταχου τιθησι την των τεκνων προστασιαν, ινα μη απο τουτου
οι λοιποι 62.554 σκανδαλιζωνται. Οι γαρ καλως, φησι, διακονησαντες, βαθμον καλον
εαυτοις περιποιουνται· τουτεστι, προκοπην και παῤρησιαν πολλην την εν πιστει Ἰησου
Χριστου. Ὡσει ελεγεν· Οι εν τοις κατω δειξαντες εαυτους διεγηγερμενους, ταχεως και
προς εκεινα ανελευσονται. Ταυτα σοι γραφω, ελπιζων ελθειν προς σε ταχιον. Ἐαν δε
βραδυνω, ινα ειδηις πως δει εν οικωι Θεου αναστρεφεσθαι, ητις εστιν Ἐκκλησια Θεου
ζωντος, στυλος και εδραιωμα της αληθειας. Ἵνα μη το περι τοιουτων αυτον
διαταττεσθαι εις αθυμιαν εμβαληι τον μαθητην, φησιν· Ου δια τουτο ταυτα γραφω, ως
ουκετι ηξων, αλλ' ηξω μεν, ει δε συμβηι με βραδυναι, ινα μη ασχαλληις, φησι. Τουτωι μεν
υπερ του παυσαι την αθυμιαν ταυτα επιστελλει, τοις δε αλλοις υπερ του διεγειραι
αυτους, και ποιησαι σπουδαιοτερους· η γαρ παρουσια αυτου και επαγγελλομενη, μεγαλα
ηδυνατο. Μη θαυμασηις δε, ει πνευματι παντα προορων, ηγνοει τουτο λεγων, Ἐλπιζω
ελθειν, εαν δε βραδυνω· τουτο γαρ αγνοουντος εστιν. Ἐπειδη γαρ πνευματι ηγετο, και
ουκ οικειαι γνωμηι επραττεν απερ επραττε, και τουτο εικοτως ηγνοει. Ἵνα ειδηις, φησι,
πως δει εν οικωι Θεου αναστρεφεσθαι, ητις εστιν Ἐκκλησια Θεου ζωντος, στυλος και
εδραιωμα της αληθειας. Ουχ ως εκεινος ο Ἰουδαικος. Τουτο γαρ εστι το συνεχον την
πιστιν και το κηρυγμα· η γαρ αληθειαι εστι της Ἐκκλησιας και στυλος και εδραιωμα. Και
ομολογουμενως, φησι, μεγα εστι το της ευσεβειας μυστηριον· Θεος εφανερωθη εν σαρκι,
εδικαιωθη εν πνευματι. Τουτεστιν, η οικονομια η υπερ ημων. Μη μοι ειπηις τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

κωδωνας, μηδε τα Ἅγια των αγιων, μηδε τον αρχιερεα· στυλος εστι της οικουμενης η
Ἐκκλησια. Ἐννοησον το μυστηριον, και φριξαι εχεις· και μυστηριον εστι, και μεγα, και
ευσεβειας μυστηριον, και ομολογουμενως, ου ζητουμενως· αναμφιβολον γαρ εστιν.
Ἐπειδη περι ιερεων διαταττομενος ουδεν τοιουτον ειπεν, οιον εν τωι Λευιτικωι, εις
ετερον αναγει το πραγμα, λεγων, Θεος εφανερωθη εν σαρκι, τουτεστιν, Ὁ δημιουργος
ωφθη, φησιν, εν σαρκι. Ἐδικαιωθη εν πνευματι. Ἤτοι τουτο λεγει· Και εδικαιωθη η
σοφια απο των τεκνων αυτης· η οτι δολον ουκ εποιησεν· οπερ ο προφητης λεγει, Ὃς
αμαρτιαν ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. Ὤφθη αγγελοις. Ὥστε
και αγγελοι μεθ' ημων ειδον τον Υιον του Θεου, προτερον ουχ ορωντες. Ὄντως μεγα το
μυστηριον. Ἐκηρυχθη εν εθνεσιν, επιστευθη εν κοσμωι. Πανταχου της οικουμενης
ηκουσθη, και επιστευθη· και δηλοι λεγων ο προφητης, Εις πασαν την γην εξηλθεν ο
φθογγος αυτων. Τουτο μη δη νομισηις απλως ρηματα ειναι ψιλα· ου γαρ εστιν, αλλα
πραγματων αποῤρητων πεπληρωται. Ἀνεληφθη εν δοξηι· τουτεστιν, επι νεφελων.
Ουτος, φησιν, Ἰησους ο αναληφθεις αφ' υμων, ουτως ελευσεται ον τροπον εθεασασθε.
Ὅρα μοι την συνεσιν του μακαριου Παυλου. Μελλων παραινειν τοις της διακονιας
ηξιωμενοις μη ανεδην 62.555 εμφορεισθαι του οινου, ουκ ειπε μη μεθυειν, αλλα Μηδε
οινωι πολλωι προσεχοντας. Εικοτως· ει γαρ οι εισιοντες εις το ιερον, ουδε ολως
μετελαμβανον οινου, πολλωι μαλλον τουτους ου χρη. Παραφοραν γαρ εργαζεται, φησι,
και καν μη μεθην εργασηται, διαχει το της ψυχης ευτονον, διαλυει το
συγκεκροτημενον. Σκοπει δε πως πανταχου μυστηριον καλει την υπερ ημων
οικονομιαν· εικοτως· ου γαρ εστι πασιν ανθρωποις δηλον, μαλλον δε ουδε αγγελοις ην
δηλον· πως γαρ, ο εφανη δια της Ἐκκλησιας; ∆ια τουτο φησιν, Ὁμολογουμενως μεγα
εστι. Και γαρ οντως μεγα· ανθρωπος γαρ εγενετο ο Θεος, και Θεος ο ανθρωπος·
ανθρωπος ωφθη αναμαρτητος· ανθρωπος ανεληφθη· εκηρυχθη εν κοσμωι· μεθ' ημων
ειδον αυτον οι αγγελοι. Μυστηριον τοινυν εστι. Μη τοινυν εκπομπευωμεν το
μυστηριον, μη πανταχου αυτο προτιθωμεν, αξιως του μυστηριου τουτου ζωμεν. Οι
μυστηρια εμπεπιστευμενοι, μεγαλοι τινες εισιν. Ει βασιλευς ημιν τι μυστηριον
ενεπιστευσεν, ειπε μοι, αρα ου μεγαλης φιλιας τουτο τεκμηριον εποιουμεθα; Νυν δε ο
Θεος ημιν το μυστηριον αυτου ενεπιστευσε, και ως μη μεγαλα ευεργετηθεντες αχαριστοι
περι τον ευεργετην γινομεθα. Φριξωμεν αναισθητως ετι διακειμενοι προς την
ευεργεσιαν. Μυστηριον εστιν ο παντες ισασι· μαλλον δε ο προ τουτου ου παντες
ᾔδεισαν, νυν δε πασι γεγονε δηλον.
βʹ. Ἀξιοπιστοι τοινυν γενωμεθα περι την του μυστηριου φυλακην. Αυτος ημιν
τηλικουτον επιστευσε μυστηριον· ημεις δε αυτωι ουδε χρηματα πιστευομεν. Ἀλλ' αυτος
μεν λεγει· Ἀποθεσθε αυτα παρ' εμοι, ουδεις αυτα αρπασαι δυναται, ουδε σης ουδε
ληιστης λυμαινεται, και εκατονταπλασιονα δωσειν υπισχνειται, και ου πειθομεθα.
Καιτοι γε παρ' οις αν παρακαταθωμεθα παρακαταθηκην, ουδεν απολαμβανομεν πλεον,
αλλα αν ολον απολαβωμεν ο παρακατεθεμεθα, και χαριν ισμεν. Καν κλεπτης υφεληται,
φησιν, ενταυθα, εμοι τουτο λογισαι· ου λεγω σοι· Ληιστης ελαβεν, ουδε, Σης εφαγεν.
Ἑκατονταπλασιονα ενταυθα αποδιδωσι, και εκει ζωην αιωνιον προσδιδωσι, και ουδεις
παρακατατιθεται. Ἀλλα βραδεως μοι, φησιν, αποδιδωσι. Και τουτο της μεγαλοδωρεας
αυτου σημειον μεγιστον, το μη ενταυθα αποδιδοναι εν τωι επικηρωι βιωι τουτωι· μαλλον
δε και ενταυθα αποδιδωσιν εκατονταπλασιονα. Ειπε γαρ μοι, ενταυθα ουχι σμιλην ειασε
Παυλος; ουχι καλαμον και αγκιστρον Πετρος; ουχι τελωνιον Ματθαιος; ουχι πασα
αυτοις η οικουμενη ανεωικτο μαλλον, η τοις βασιλευσιν; ου παρα τους ποδας αυτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ετιθεσαν παντες τα χρηματα; ουκ εκεινους εποιουν διοικητας και κυριους; ουχι και τας
ψυχας αυτοις ενεχειριζον; ουχι ολοκληρους εαυτους της εκεινων βουλης εξηρτησαν;
ουχι και εαυτους δουλους κατεγραφον; Και νυν δε ου πολλα τοιαυτα ορωμεν γινομενα;
Πολλοι γαρ πολλακις απο μικρων οντες και ευτελων, μακελλαν μεταχειριζοντες μονον,
και ουδε της αναγκαιας μονης ευπορουντες τροφης, προσηγοριαν μοναζοντος εχοντες,
παντων μαλλον εφανησαν, και παρα βασιλεων ετιμηθησαν. Ἀλλα μικρα ταυτα; Ἀλλ'
εννοησον οτι προσθηκη ταυτα· το δε κεφαλαιον εν τωι μελλοντι τεταμιευται χρονωι.
Καταφρονησον χρηματων, ει βουλει χρηματα εχειν· ει βουλει πλουτησαι, γενου πενης.
Τοιαυτα γαρ του Θεου τα παραδοξα· ου βουλεται σε εκ της οικειας σπουδης, αλλ' εκ της
αυτου χαριτος γενεσθαι πλουσιον. Ἐμοι ταυτα, φησιν, αφες· 62.556 συ τα πνευματικα
μεριμνα, ινα μαθηις μου και την δυναμιν· την δουλειαν και τον ζυγον τον απο των
χρηματων φευγε. Ἕως οτε αυτων αντεχηι, πενης ει· επειδαν αυτων καταφρονησηις,
διπληι γινηι πλουσιος, τωι τε σοι παντοθεν ταυτα επιῤρειν, και τωι μηδενος δεισθαι ων οι
πολλοι. Ου γαρ το πολλα κεκτησθαι πλουτουντος, αλλα το μη πολλων δεισθαι. Ὥστε
εως αν δεηται, ουδεν του πενητος ο βασιλευς διενηνοχε· πενια γαρ τουτο εστι το δεισθαι
ετερων. Ὥστε και ο βασιλευς κατα τουτον τον λογον πενης εστι, καθο δειται των
αρχομενων. Ἀλλ' ουχ ο εσταυρωμενος ουτως· ουδενος γαρ δειται, αρκουσιν αυτωι προς
διατροφην αι χειρες· Ἐμοι γαρ, φησι, και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες
αυται. Ταυτα εκεινος ελεγεν ο λεγων, Ὡς μηδεν εχοντες, και παντα κατεχοντες· εκεινος
ο θεος νομισθεις παρα των εν Λυστραι κατοικουντων. Ει βουλει των εν τωι κοσμωι τυχειν,
ζητει τον ουρανον· ει βουλει και των ενταυθα απολαυσαι, καταφρονησον αυτων.
Ζητειτε γαρ, φησι, πρωτον την βασιλειαν των ουρανων, και ταυτα παντα προστεθησεται
υμιν. Τι τα μικρα θαυμαζεις; τι κεχηνας περι τα μηδενος αξια λογου; μεχρι ποτε πενης;
μεχρι ποτε πτωχος; Ἀναβλεψον εις τον ουρανον, τον εκει πλουτον εννοησον,
καταγελασον του χρυσου, μαθε την χρησιν αυτου, ποση τις εστι. Μεχρι του παροντος
μενει η απολαυσις, μεχρι του παροντος βιου του επικηρου οσον ψαμμος· μαλλον δε
οσον σταγων προς αβυσσον αμετρον, τοσουτον ο παρων βιος προς τα μελλοντα. Ουκ
εστι κτησις τουτο, χρησις εστιν, ουκ εστι κυρια· πως γαρ, οταν σου αποπνεοντος και
εκοντος και ακοντος, ετεροι λαμβανωσι παντα τα οντα, και αυτοι παλιν ετεροις δοντες,
και παλιν εκεινοι ετεροις; Παντες γαρ παροικοι εσμεν, και ο κυριος της οικιας ταχα
μαλλον ο μισθωτος εστι της οικιας· πολλακις γαρ εκεινου τελευτησαντος, ουτος εμεινε,
πλεον απολαυων της οικιας. Ει δε ουτος μετα μισθου· αλλα κακεινος ο προτερος μετα
μισθου· ωικοδομησε γαρ, και εταλαιπωρηθη, και επεσκευασε. Ῥηματα μονον εστιν η
δεσποτεια· τωι δε εργωι παντες των αλλοτριων εσμεν κυριοι. Ἐκεινα μονον εστιν
ημετερα, οσα αν εκει προπεμψωμεν· τα δε ενταυθα ουχ ημετερα, αλλα των ζωντων·
μαλλον δε και ζωντας ημας απελιπεν. Ἐκεινα μονα εστιν ημετερα, οσα της ψυχης εστι
κατορθωματα, ελεημοσυνη και φιλανθρωπια. Ταυτα τα εκτος λεγεται και παρα τοις
εξωθεν· εκτος γαρ ημων εστι. Ποιησωμεν τοινυν αυτα των εντος. Ου γαρ δυνατον
χρηματα λαμβανοντα απελθειν, αλλα δυνατον ελεημοσυνην λαμβανοντα απελθειν·
μαλλον δε και προπεμψωμεν αυτα ωστε ετοιμασαι ημιν σκηνην εν ταις αιωνιαις μοναις.
γʹ. Χρηματα λεγεται παρα το κεχρησθαι, ου παρα το κυριους ειναι· και τα
κτηματα δε αυτα χρησις εστιν, ου δεσποτεια. Ειπε γαρ μοι, ποσων κυριων εκαστος αγρος
γεγονε, και ποσων εσται; λεγεται τις και παροιμια σοφωτατη (ου γαρ των δημωδων
παροιμιων δει καταφρονειν, αν εχωσι τι σοφον)· Ἀγρε, φησι, ποσων ης, και ποσων εσηι;
Τουτο και προς οικιας, τουτο και προς χρηματα λεκτεον ημιν. Ἀρετη μονον οιδεν ημιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

συναποδημειν, αρετη μονη διαβαινει προς την ζωην την εκει. Ἐκλυσωμεν ποτε, και
σβεσωμεν των χρηματων τον ποθον, ινα αναψωμεν των εκει την επιθυμιαν. Ου
δυνανται ουτοι οι δυο ερωτες μιαν κατεχειν ψυχην· Ἢ γαρ τον ενα, φησι, φιλησει, και
τον ετερον μισησει, η 62.557 ενος ανθεξεται, και του ετερου καταφρονησει. Ὁραις, ειπε
μοι, ανδρα ακολουθους εχοντα πολλους, σοβουντα δια της αγορας, σηρικα ημφιεσμενον
ιματια, ιππωι οχουμενον, τον αυχενα τεινοντα; μη καταπλαγηις, αλλα γελασον· ωσπερ,
οταν τα παιδια οραις αρχοντας παιζοντα, καταγελαις, ουτω και επι τουτωι. Ουδεν τουτο
εκεινου διενηνοχε, μαλλον δε εκεινο και τερπνοτερον, ατε παρα παιδικης γινομενον
ηλικιας μετα πολλης της αφελειας. Ἐκει και γελως εστι και ηδονη· ενταυθα
καταγελαστος εστιν ουτος, και ασχημοσυνης πληρης. ∆οξασον τον Θεον, οτι σε της
σκηνης ταυτης και του φυσηματος απηλλαξεν. Ἂν γαρ θεληις συ ο χαμαι ερχομενος,
υψηλοτερος εσηι του καθημενου το οχημα. Πως; Ὅτι εκεινος μεν μικρον ανεστηκεν απο
της γης τωι σωματι, τηι δε ψυχηι προσπεπηγεν· Ἐκολληθη γαρ, φησιν, η ισχυς μου τηι
σαρκι μου· συ δε τωι φρονηματι εν ουρανωι περιπατεις. Ἀλλ' ακολουθους εχει πολλους
σοβουντας; Και τι μαλλον αυτος, η ο ιππος τιμαται; Τι ταυτης της αλογιας χειρον,
ανθρωπους διωκειν, ινα το κτηνος μετ' ευρυχωριας παρελθηι; Ἀλλα το ιππωι οχεισθαι
σεμνον; Ἀλλα και δουλοι τουτου μετεχουσιν. Εισι δε τινες, οι τοσουτον εχουσι τυφου,
ως μηδεν δεομενοι, οπισθεν ποιειν ακολουθειν. Ἆρα τι τουτων εστιν αλογωτερον; απο
ιππων, 62.558 και πολυτελειας ιματιων και ακολουθων βουλονται φαινεσθαι. Τι ταυτης
της δοξης ουδαμινεστερον, της απο ιππων και οικετων συνισταμενης; Ἐναρετος ει;
μηδενι τουτων κεχρησο· οικειον εχε τον κοσμον, μη τηι ετερου παρουσιαι καλλωπιζου.
Ταυτα και πονηροι και μιαροι και αγροικοι και παντες οσοι πλουτου μετεχουσι,
δυνανται εχειν. Και μιμοι και ορχησται εφ' ιππων φερονται, και οικετην προτρεχοντα
εχουσιν· αλλ' ομως μιμοι εισι και ορχησται, και ου γεγονασι σεμνοι απο των ιππων και
των ακολουθων. Ὅταν γαρ μηδεν των εν ψυχηι καλων προσηι τωι τοιουτωι, ταυτα, αν
εξωθεν προστεθηι, εικη και ματην· και καθαπερ ασθενει τοιχωι η διεφθοροτι σωματι, οσα
αν τις περιθηι, μενει αηδες ον και διεφθορος· ουτω δη και ενταυθα, ουδεμιαν η ψυχη
ονησιν απο των εκτος προσλαμβανει, αλλα μενει τουτο ουσα, καν μυρια τις αυτηι περιθηι
χρυσια. Μη δη προς ταυτα επτοημενοι ωμεν, αποστησωμεν εαυτους των προσκαιρων,
των μειζονων εχωμεθα, των πνευματικων, των οντως αιδεσιμους ποιουντων ημας, ινα
και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Το δε πνευμα ρητως λεγει, οτι εν υστεροις καιροις αποστησονται τινες της
πιστεως, προσεχοντες πνευμασι πλανοις και διδασκαλιαις δαιμονων, εν
υποκρισει ψευδολογων, κεκαυτηριασμενων την ιδιαν συνειδησιν, κωλυον
των γαμειν, απεχεσθαι βρωματων, α ο Θεος εκτισεν εις μεταληψιν μετα
ευχαριστιας τοις πιστοις και επεγνωκοσι την αληθειαν. Ὅτι παν κτισμα
Θεου καλον, και ουδεν αποβλητον μετα ευχαριστιας λαμβανομενον·
αγιαζεται γαρ δια λογου Θεου και εντευξεως.
αʹ. Ὥσπερ οι της πιστεως εχομενοι επ' ασφαλους της αγκυρας ερειδονται, ουτως
οι ταυτης εκπεσοντες ουδαμου στηναι δυνανται, αλλα πολλους ανω και κατω
πλανηθεντες πλανους, το τελευταιον εις αυτα της απωλειας φερονται τα βαραθρα. Και
47
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο ηδη μεν εδηλωσεν ειπων, οτι ηδη εναυαγησαν τινες περι την πιστιν. Και νυν δε
φησι· Το δε Πνευμα ρητως λεγει, οτι εν υστεροις καιροις αποστησονται τινες της
πιστεως, προσεχοντες πνευμασι πλανοις. Περι Μανιχαιων, και Ἐγκρατιτων, και
Μαρκιωνιστων, και παντος αυτων του εργαστηριου τα τοιαυτα φησιν, οτι εν υστεροις
καιροις αποστησονται τινες της πιστεως. Ὁραις οτι παντων αιτιον των μετα ταυτα
κακων το της πιστεως αποστηναι; Τι δε εστι, Ῥητως; Φανερως, σαφως, ομολογουμενως,
ως μη αμφιβαλλειν. Μη θαυμασηις, φησιν, ει νυν απο της πιστεως τινες αποσταντες ετι
Ἰουδαΐζουσιν· εσται καιρος οτε χαλεπωτερον αυτοι οι της πιστεως μετεσχηκοτες τουτο
εργασονται, ου μεχρι βρωματων, αλλα και μεχρι γαμων, και παντων των τοιουτων την
ολεθριον συμβουλην εισαγον 62.558 τες. Ου περι Ἰουδαιων λεγει ταυτα· πως γαρ το, Ἐν
υστεροις καιροις, και το, Ἀποστησονται τινες της πιστεως, εχει χωραν; αλλα περι
Μανιχαιων, και των αρχηγετων τουτων. Πνευματα δε πλανης εκαλεσεν αυτους,
εικοτως· υπο γαρ εκεινων ενεργουμενοι, ταυτα εφθεγξαντο. Τι εστιν, Ἐν υποκρισει
ψευδολογων; Αυτα α ψευδονται, ου κατα αγνοιαν ουδε ουκ ειδοτες, αλλ' υποκρινομενοι
ψευδονται, ειδοτες μεν το αληθες, το δε συνειδος κεκαυτηριασμενοι, τουτεστι, πονηρου
οντες βιου. Τι δηποτε δε μονους τουτους τους αιρετικους λεγει; Προειπεν ο Χριστος και
ετερους λεγων, Ἀναγκη εστιν ελθειν τα σκανδαλα. Ἄλλως τε δια της του σιτου σπορας
και των ζιζανιων της βλαστης τουτους αυτους προεμηνυσε. Συ δε μοι θαυμασον του
Παυλου την προφητειαν· προ γαρ των χρονων, ων εμελλεν εσεσθαι, εδηλου και τον
χρονον αυτον. Μη θαυμασηις τοινυν, ει νυν, οτε την αρχην εχει τα της πιστεως, ταυτα
τινες επιχειρουσι παρεισφερειν τα ολεθρια δογματα, οτι, οταν παγηι μετα χρονον πολυν,
αποστησονται τινες της πιστεως. Κωλυοντων, φησι, γαμειν, απεχεσθαι βρωματων. Τι
δηποτε και τας αλλας αιρεσεις ουκ ειπεν; Ἠνιξατο και αυτας ειπων, Πνευμασι πλανοις
και διδασκαλιαις δαιμονιων. Ου γαρ εβουλετο ηδη κατασπειραι εις τας των ανθρωπων
ψυχας ταυτα· αλλ' οπερ αρχην ειληφει, τουτο ηδη παρεδειξε, το των βρωματων. α ο
Θεος, φησιν, εκτισεν εις μεταληψιν τοις πιστοις, και επεγνωκοσι την αληθειαν. ∆ια τι
μη φησι, Και τοις απιστοις; Πως τοις απιστοις, οποτε νομοις εαυτους τουτων απειργουσι;
Τι ουν; ου κεκωλυται η τρυφη; Και σφοδρα. ∆ια τι, ει εις μεταληψιν εκτισται; Ὅτι και
αρτον εκτισε, και κεκωλυται 62.559 η αμετρια, και οινον εκτισε, και κεκωλυται η
αμετρια. Ουχ ως ακαθαρτον νυν την τρυφην παραιτεισθαι κελευει, αλλ' ως εκλυουσαν
δια της αμετριας την ψυχην. Ὅτι παν κτισμα Θεου καλον, φησι, και ουδεν αποβλητον
μετ' ευχαριστιας λαμβανομενον. Ει κτισμα Θεου, καλον· Παντα γαρ καλα λιαν. Τωι
ειπειν, Κτισμα Θεου, περι των εδωδιμων απαντων ηινιξατο· και ηδη προκατασπαι την
αιρεσιν την των αγεννητον την υλην εισαγοντων, και εκεινης ταυτα λεγοντων ειναι.
Ουκουν ει καλον, τι εστιν ο φησι, το, Ἁγιαζεται δια λογου και εντευξεως; δηλον γαρ οτι
ακαθαρτον ον αγιαζεται. Ου τουτο, αλλ' ενταυθα προς εκεινους φησι, τους κοινα τινα
νομιζοντας εξ αυτων ειναι. ∆υο τοινυν τιθησι κεφαλαια, εν μεν, οτι ουδεν κτισμα
κοινον· δευτερον δε, οτι ει και γενοιτο κοινον, αλλ' εχεις το φαρμακον· σφραγισον,
ευχαριστησον, δοξασον τον Θεον, και πασα ακαθαρσια απεπτη. Ουκουν και το
ειδωλοθυτον, φησιν, ουτω δυναμεθα καθαιρειν; Ἐαν μη ᾔδεις, οτι ειδωλοθυτον εστιν·
εαν δε ειδηις λοιπον και μεταλαβηις, ακαθαρτος εσηι, ουχ οτι ειδωλοθυτον εστιν, αλλ' οτι
προσταχθεις μη κοινωνειν δαιμοσιν, εκοινωνησας δι' εκεινου. Ὥστε ουτε εκεινο εστι
φυσει τοιουτον, αλλ' απο της προαιρεσεως γινεται της σης και της παρακοης. Τι δαι; ουκ
ακαθαρτον το υειον; Ουδαμως, οταν μετα ευχαριστιας λαμβανηται, οταν μετα
σφραγιδος, ουδε αλλο ουδεν. Ἀκαθαρτος η προαιρεσις η μη ευχαριστουσα τωι Θεωι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

Ταυτα υποτιθεμενος τοις αδελφοις, καλος εσηι διακονος Ἰησου Χριστου, εντρεφομενος
τοις λογοις της πιστεως και της καλης διδασκαλιας ηι παρηκολουθηκας. –Ταυτα, ποια;
Ἅπερ ειπεν, οτι το μυστηριον μεγα εστιν, οτι το τουτων απεχεσθαι, δαιμονων εστιν, οτι
δια λογου και εντευξεως Θεου τα βρωματα καθαριζεται. Ἐντρεφομενος, φησι, τοις
λογοις της πιστεως και της διδασκαλιας ηι παρηκολουθηκας. Τους δε βεβηλους και
γραωδεις μυθους παραιτου· γυμναζε δε σεαυτον προς ευσεβειαν. Ταυτα υποτιθεμενος,
φησιν. Ὁραις ουδαμου την αυθεντιαν ενταυθα, αλλα την συγκαταβασιν; Ὑποτιθεμενος,
φησιν. Ουκ ειπεν, επιταττων, ουκ ειπε, παραγγελλων, αλλα, Ὑποτιθεμενος· τουτεστιν,
ως συμβουλευων ταυτα υποτιθεσο, και τους λογους ανακινει τους περι πιστεως.
Ἐντρεφομενος, φησι, το διηνεκες της εις τα τοιαυτα προσοχης δηλων.
βʹ. Ὥσπερ γαρ την τροφην ταυτην καθ' εκαστην ημεραν προσφερομεθα, ουτω,
φησι, και τους περι πιστεως λογους αει λαμβανωμεν, αει τουτοις τρεφωμεθα. Τι εστιν,
Ἐντρεφομενος; Μηρυκωμενος, συνεχως τα αυτα στρεφων, αει τα αυτα μελετων· τροφην
γαρ εχει ου την τυχουσαν. Τους δε βεβηλους και γραωδεις μυθους παραιτου. Τινας
ενταυθα λεγει; Τας Ἰουδαιων παρατηρησεις. Και μυθους αυτας φησι; Και πανυ, η δια τας
παραποιησεις, η δια το ακαιρον. Το γαρ εν καιρωι, χρησιμον· χωρις δε του καιρου, ου
μονον αχρηστον, αλλα και βλαβερον. Ἐννοησον γαρ μοι ανδρα μετα εικοσιν ετη τωι
μαστωι προσαγοντα εαυτον της τιτθης, πως εστι καταγελαστος, δια το ακαιρον. Ὁραις
πως και ακαθαρτα αυτα ειπε, και γραωδη; το μεν δια το 62.560 παλαιον, το δε δια το
εμποδιζειν τηι πιστει. Το γαρ υπο φοβον αγειν την ανωτερω τουτων γενομενην ψυχην,
των ακαθαρτων εστι παραγγελματων. Γυμναζε δε σεαυτον προς ευσεβειαν, τουτεστι,
προς πιστιν καθαραν και βιον ορθον· τουτο γαρ εστιν ευσεβεια. Γυμνασιας αρα χρεια
ημιν. Ἡ γαρ σωματικη γυμνασια, φησι, προς ολιγον εστιν ωφελιμος. Τινες περι της
νηστειας τουτο φασιν ειρησθαι· αλλ' απαγε, ουκ εστι σωματικη γυμνασια, αλλα
πνευματικη. Ει γαρ σωματικη ην, το σωμα ετρεφεν αν· ει δε τηκει αυτο και λεπτυνει και
κατισχνοι, ουκ εστι σωματικη. Ουκ αρα περι της του σωματος ασκησεως φησιν. Ὥστε
ημιν δει της κατα ψυχην γυμνασιας· εκεινη γαρ ουκ εχει κερδος, αλλ' ολιγον ωφελησε
το σωμα· η δε της ευσεβειας ασκησις τον καρπον και εν τωι μελλοντι αποδιδωσι, και
ενταυθα ανακταται, και εκει. Πιστος ο λογος. Τουτεστιν, αληθης, οτι και ενταυθα και
εκει. Ὅρα πως πανταχου τουτο επαγει· ου δειται κατασκευης, αλλ' αποφαινεται· προς
γαρ Τιμοθεον ην ο λογος αυτωι. Ἄρα και ενταυθα εν ελπισιν εσμεν χρησταις. Ὁ γαρ
μηδεν εαυτωι συνειδως πονηρον, ο μυρια κατορθων, και ενταυθα γαννυται· ωσπερ ουν ο
πονηρος ουκ εκει μονον, αλλα και ενταυθα κολαζεται, φοβωι συζων διηνεκως, ουδενι
μετα παῤρησιας αντιβλεψαι τολμων, τρεμων, ωχριων, αγωνιων. Ἢ ου τοιουτοι οι
πλεονεκται, οι κλεπται, ου θαῤρουντες υπερ ων εχουσιν; οι μοιχοι, οι ανδροφονοι ου
χαλεπωτατην ζωσι ζωην, μετα υποψιας τον ηλιον ορωντες αυτον; τουτο ουν ζωη;
Ουδαμως, αλλα θανατος χαλεπος. Εις τουτο γαρ, φησι, κοπιωμεν, και ονειδιζομεθα, οτι
ηλπικαμεν επι Θεωι ζωντι, ος εστι Σωτηρ παντων ανθρωπων, μαλιστα πιστων. Ὡσει
ελεγε· Τινος γαρ ενεκεν κοπτομεν εαυτους, ει μη τα μελλοντα προσεδοκωμεν; τινος δε
ενεκεν παντες ημιν ονειδιζουσιν; ου δεινα, φησι, τοσαυτα πεπονθαμεν; ουχ υβρεις και
λοιδοριας και μυρια κακα; εικη ουν ταυτα υπεμειναμεν; ει μη επι Θεωι ζωντι ηλπικαμεν,
τινος ενεκεν ταυτα υπεμειναμεν; Ει δε τους απιστους σωζει ενταυθα, πολλωι μαλλον
τους πιστους εκει. Ποιαν λεγει σωτηριαν; Την εκει. Ὅς εστι, φησι, Σωτηρ παντων,
μαλιστα πιστων. Τουτεστι, πλειονα σπουδην περι τους πιστους ενδεικνυται. Τεως την
ενταυθα φησι. Και πως των πιστων εστι, φησι, Σωτηρ; Ει μη γαρ Σωτηρ ην, ουδεν αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

εκωλυσεν υπο παντων πολεμουμενους παλαι διεφθαρθαι. Ἐνταυθα και παρορμαι αυτον
προς τους κινδυνους, ωστε μη εκλυθηναι Θεον εχοντα τοιουτον, μητε της παρ' ετερων
συμμαχιας δεισθαι, αλλ' εκοντι παντα φερειν γενναιως· επει και οι προς τα βιωτικα
κεχηνοτες, προς την ελπιδα του κερδους ορωντες εγχειρουσι τοις πραγμασιν. Ἄρα
εσχατος εστι λοιπον ο καιρος. Ἐν υστεροις γαρ καιροις, φησιν, αποστησονται τινες της
πιστεως, προσεχοντες πνευμασι πλανοις και διδασκαλιαις δαιμονων, εν υποκρισει
ψευδολογων, κεκαυτηριασμενων την ιδιαν συνειδησιν, κωλυοντων γαμειν. Τι ουν;
ημεις ου κωλυομεν, φησι, γαμειν; Ου κωλυομεν, μη γενοιτο, βουλομενους, αλλα τους
μη βουλομενους γαμειν προτρεπομεν επι την παρθενιαν. Ἕτερον εστι κωλυσαι και
ετερον κυριον αφειναι της προαιρεσεως· ο μεν γαρ κωλυων, καθαπαξ τουτο ποιει· ο δε
ως επι μειζονα την παρθενιαν εναγων, ου κωλυων γαμειν τουτο ποιει, αλλα προτρεπων
παρθενευειν. Κωλυοντων, 62.561 φησιν, γαμειν, απεχεσθαι βρωματων, α ο Θεος εκτισεν
εις μεταληψιν μετα ευχαριστιας τοις πιστοις, και επεγνωκοσι την αληθειαν. Καλως
ειπεν, Ἐπεγνωκοσι την αληθειαν. Ἄρα τα προτερα τυπος ην· ουδεν γαρ φυσει
ακαθαρτον, αλλα παρα την συνειδησιν του μεταλαμβανοντος γινεται. Και τινος ουν
ενεκεν των πολλων αυτους βρωματων απηγαγε· Την πολλην εκκοπτων τρυφην. Ἀλλ' ει
μεν ειπεν, οτι ∆ια τρυφην μη εσθιετε, ουκ αν ηνεσχοντο· νυν δε εις νομου αυτο
κατεκλεισεν αναγκην, ινα τωι μειζονι φοβωι μαλλον αποσχωνται. Ἐπει οτι του υιος
ακαθαρτοτερον εστιν ο ιχθυς, παντι που δηλον· αλλ' ομως εκεινων ουκ απηγαγεν.
Ὅσον δε αυτοις χαλεπον ην η τρυφη, ακουε και του Μωυσεως λεγοντος· Ἔφαγε, και
ελιπανθη, και επαχυνθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος. Ἔστι δε και αλλη αιτια. Ἵνα
γαρ στενοχωρηθεντες λοιπον επι βοας ελθωσι, και σφαττωσι προβατα, εικοτως δια τον
Ἆπιν και τον μοσχον των λοιπων απειρξεν· ακαθαρτος γαρ εκεινος, αχαριστος, μιαρος
και βεβηλος.
γʹ. Ταυτα υποτιθεσο, ταυτα μελετα· το γαρ, Ἐντρεφομενος τοις λογοις της
πιστεως, τουτο εστι. Μη τοις αλλοις μονον παραινει, φησιν, αλλα και αυτος εν αυτοις
εχε την μελετην. Ἐντρεφομενος γαρ, φησι, τοις λογοις της πιστεως και της καλης
διδασκαλιας ηι παρηκολουθηκας. Τους δε βεβηλους και γραωδεις μυθους παραιτου. ∆ια
τι μη ειπεν, Ἀνεχου των τοιουτων, αλλα, Παραιτου; Την τελειαν αποφυγην
αινιττομενος δια τουτου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Μηδε εις γυμνασιαν ποτε καθηις
σεαυτον διαλεγομενος προς εκεινους, αλλα ταυτα τοις αυτου παραινει. Ου γαρ εστι προς
τους διεστραμμενους μαχομενον ονησαι τι ποτε, πλην ει ποτε οιομεθα τινα βλαβην
γινεσθαι, ως δι' ασθενειαν παραιτουμενων ημων την προς εκεινους διαλεξιν. Γυμναζε
δε σεαυτον προς ευσεβειαν· τουτεστι, προς βιον καθαρον, προς πολιτειαν αριστην. Ὁ δε
γυμναζομενος, και καιρου μη οντος αγωνων, αυτος ως αγωνιζομενος απαντα ποιει,
παντων απεχεται, εναγωνιος εστιν, ιδρωτας εχει πολλους. Γυμναζε, φησι, σεαυτον προς
ευσεβειαν. Ἡ γαρ σωματικη γυμνασια προς ολιγον εστιν ωφελιμος· η δε ευσεβεια προς
παντα ωφελιμος εστιν, επαγγελιαν εχουσα ζωης της νυν και της μελλουσης. Και τινος
ενεκεν, φησιν, εμνησθη ταυτης της σωματικης γυμνασιας; Ἀπο συγκρισεως την υπερχην
ταυτης δηλων, οτι εκεινη μεν και πονους εχουσα πολλους, ουδεν εχει το κερδος, ουδε
αξιον λογου, αυτη δε διηνεκες και αφθονον. Ὥσπερ οταν λεγηι, Κοσμειν εαυτας μη εν
πλεγμασιν, η χρυσωι, η μαργαριταις, η ιματισμωι πολυτελει, αλλ' ο πρεπει γυναιξιν
επαγγελλομεναις θεοσεβειαν, δι' εργων αγαθων. Πιστος ο λογος, και πασης αποδοχης
αξιος. Εις τουτο γαρ κοπιωμεν και ονειδιζομεθα. Παυλος ωνειδιζετο, και συ ασχαλλεις;
Παυλος εκοπια, και συ τρυφαιν βουλει; Ἀλλ' ουκ αν εκεινος τρυφων τοσουτων επετυχεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

αγαθων. Ει γαρ τα βιωτικα πραγματα και επικηρα και φθαρτα πονων χωρις και ιδρωτων
ουδεποτε παραγινεται τοις ανθρωποις, πολλωι μαλλον τα πνευματικα. Ναι, φησιν, αλλ'
απο κληρονομιας πολ 62.562 λοις πολλακις παρεγενετο. Ἀλλα καν αυτα παραγινηται, η
φυλακη η τουτων και η σωτηρια πονων ουκ εστι χωρις, αλλα δει πονειν και
ταλαιπωρεισθαι των κεκτημενων ουχ ηττον· και ουπω λεγω, οτι πολλα πονησαντες, η
και πολλοι ταλαιπωρηθεντες, εψευσθησαν προς αυτα του λιμενος τα στοματα,
πνευματος ποθεν εμπεσοντος, και εν αυταις ταις ελπισι των αγαθων το ναυαγιον
εργασαμενου. Παρα δε ημιν ουδεν τοιουτον εστι· Θεος γαρ εστιν ο επαγγελλομενος, και
Ἡ ελπις ου καταισχυνει. Ἢ ουκ ιστε και υμεις, ατε εν τοις βιωτικοις στρεφομενοι
πραγμασι, ποσοι μετα μυριους πονους ουκ απωναντο των καρπων, η θανατου πολλακις
προαπενεγκοντος αυτους, η πραγματων μεταβολης γενομενης, η νοσου προσπεσουσης,
η συκοφαντων επιτεθεντων, η και αλλης τινος αιτιας (πολλα δε τα ανθρωπινα) κεναις
αυτους απαγαγουσης χερσι; Τι δε, φησι, τους επιτυγχανοντας ουχ οραις, τους δι' ολιγων
πονων μεγαλα κτησαμενους αγαθα; Ποια αγαθα; χρηματα, και οικιας, και πλεθρα γης
τοσα και τοσα, και ανδραποδων αγελας, και σταθμον αργυριου και χρυσιου; ταυτα
λεγεις αγαθα, και ουκ εγκαλυπτηι ουδε καταδυηι, ανθρωπος περι ουρανου φιλοσοφειν
προστεταγμενος, και προς τα της γης κεχηνως πραγματα, και αγαθα καλων α μηδενος
εστιν αξια λογου; Ει ταυτα αγαθα, παντως και τους κεκτημενους αυτα αγαθους δει
καλειν· ο γαρ αγαθον τι εχων, πως ουκ αγαθος; Τι ουν, ειπε μοι; οταν οι κεκτημενοι
αυτα πλεονεκτωσιν, αρπαζωσιν, αγαθους αυτους καλεσομεν; Ει γαρ αγαθον ο πλουτος,
απο δε πλεονεξιας συναγεται, οσωι αν αυξηται, τοσουτωι μαλλον τον εχοντα αγαθον
ποιησει νομιζεσθαι. Ἄρα ουν αγαθος ο πλεονεκτων; Ει δε ο πλουτος αγαθος, υπο δε
πλεονεξιας αυξεται, οσωι αν πλεονεκτηι, αγαθωτερος εσται. Ειδες την εναντιωσιν; Ἀλλα
αν μη πλεονεκτηι, φησι. Και πως ενι γενεσθαι; ολεθριον γαρ το παθος, και ουκ εστιν, ουκ
εστι μη αδικουντα πλουτειν. Τουτο και ο Χριστος απεφηνατο λεγων, Ποιησατε υμιν
φιλους εκ του μαμωνα της αδικιας. Τι ουν, φησιν, αν παρα πατρος δεξηται τον κληρον;
Τα εξ αδικιας συλλεγεντα εδεξατο. Ου γαρ δη απο του Ἀδαμ ο προγονος εκεινου
πλουσιος ην, αλλα πολλους ετερους εικος προ εκεινου γεγενησθαι, ειτα εν τοις πολλοις
ευρεθηναι τινα αδικως τα των αλλων ειληφοτα και καρπουμενον. Τι ουν; Ἀβρααμ,
φησιν, αδικον πλουτον ειχε; τι δε ο Ἰωβ, ο αμεμπτος, ο δικαιος, ο αληθινος, ο θεοσεβης,
ο απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος; Ὁ πλουτος εκεινοις ουκ εν χρυσωι ην,
ουδε εν αργυρωι, ουδε εν οικοδομημασιν, αλλ' εν θρεμμασιν· αλλως δε και θεοπλουτος
ουτος ην. Ὅτι γαρ εν θρεμμασιν ην, ευδηλον εκειθεν· καταλεγων γαρ ο το βιβλιον
γραψας τα συμβεβηκοτα τωι μακαριωι εκεινωι, και λεγων, οτι απεθανον αυτωι καμηλοι,
και ιπποι θηλειαι και ονοι, ουκ ειπεν οτι και χρυσιου θησαυρους ελθοντες αφηρπασαν.
Ἄλλως δε, και ο Ἀβρααμ πλουσιος ην· αλλ' εν οικεταις. Τι ουν; ουκ ηγορασε τουτους;
Ουδαμως· δια τουτο ειπεν η Γραφη, οτι οικογενεις ησαν οι τριακοσιοι δεκα και οκτω.
Και προβατα και βοες ησαν αυτωι. Ποθεν ουν χρυσιον επεμψε τηι Ῥεβεκκαι; Ἀπο της
Αιγυπτου δωρα λαβων, ου βιασαμενος, ουδε αδικησας.
δʹ. Ειπε γαρ μοι, ποθεν συ πλουτεις; παρα τινος 62.563 λαβων; τι δε ετερος ποθεν;
Παρα του παππου, φησι, παρα του πατρος. ∆υνησηι ουν μεχρι πολλου του γενους ανιων,
ουτω δειξαι την κτησιν δικαιαν ουσαν; Ἀλλ' ουκ αν εχοις, αλλ' αναγκη την αρχην αυτης
και την ριζαν απο αδικιας ειναι τινος. Ποθεν; Ὅτι ο Θεος εξ αρχης ου τον μεν πλουσιον
εποιησε, τον δε πενητα, ουδε παραγαγων, τουτωι μεν εδειξε χρυσιου θησαυρους
πολλους, εκεινον δε απεστερησε της ερευνης, αλλα την αυτην πασιν ανηκε γην. Ποθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ουν κοινης ουσης, συ μεν εχεις πλεθρα τοσα και τοσα, ο δε πλησιον ουδε κυαθον γης; Ὁ
πατηρ μοι, φησι, παρεδωκεν. Ἐκεινος δε παρα τινος παρελαβε; Παρα των προγονων.
Ἀλλα αναγκη παντως ανιοντα ευρειν την αρχην. Ἐγενετο πλουσιος ο Ἰακωβ, αλλα των
πονων λαβων τον μισθον. Πλην αλλ' ουδε υπερ τουτων ακριβολογουμαι· εστω δικαιος
ο πλουτος, και πασης αρπαγης απηλλαχθω· ου γαρ δη συ υπευθυνος περι ων ο πατηρ
επλεονεκτησεν· εχεις μεν γαρ τα εκ της αρπαγης, αλλ' ουχ ηρπασας συ. Πλην αλλα
συγκεχωρησθω μηδε εκεινον ηρπακεναι, αλλα ποθεν απο γης αναβλυσθεντα τον
χρυσον εχειν· τι ουν; παρα τουτο αγαθος ο πλουτος; Ουδαμως. Ἀλλ' ουδε πονηρος,
φησιν. Ἐαν μη πλεονεκτηι, ου πονηρος, εαν μεταδιδωι τοις δεομενοις· εαν δε μη
μεταδιδωι, πονηρος και επιβουλος. Ἕως αν μη ποιηι, φησι, κακον, ου κακος, καν αγαθον
μη εργαζηται. Καλως· τουτο δε ου κακον το μονον εχειν τα ∆εσποτικα, το μονον
απολαυειν των κοινων; η ουχι του Θεου η γη και το πληρωμα αυτης; Ει τοινυν του
∆εσποτου του κοινου τα ημετερα, αρα και των συνδουλων των ημετερων· τα γαρ του
∆εσποτου παντα κοινα. Ἢ ουχ ορωμεν και εν ταις μεγαλαις οικιαις ουτω ταυτα
διατεταγμενα; οιον, πασιν εξ ισου το σιτομετριον διδοται· απο των δεσποτικων γαρ
εξεισι θησαυρων· η οικια η δεσποτικη πασιν ανειται. Κοινα και τα βασιλικα παντα, αι
πολεις, αι αγοραι, οι περιπατοι πασιν εισι κοινοι, παντες το ισον μετεχομεν. Θεα γαρ μοι
Θεου οικονομιαν· Ἐποιησεν ειναι τινα κοινα, ινα καν απ' εκεινων καταιδεσηι το
ανθρωπινον γενος, οιον τον αερα, τον ηλιον, το υδωρ, την γην, τον ουρανον, την
θαλατταν, το φως, τους αστερας, καθαπερ αδελφοις παντα εξ ισης διανεμει. Ὀφθαλμους
πασι τους αυτους εδημιουργησε, σωμα το αυτο, ψυχην την αυτην, ομοιαν την
κατασκευην εν πασιν, απο γης τα παντα, και απο ενος ανδρος παντας, εν τηι αυτηι οικιαι
παντας. Ἀλλ' ουδεν τουτων ημας ενετρεψεν. Ἐποιησε και αλλα κοινα, οιον λουτρα,
πολεις, αγορας, περιπατους. 62.564 Και θεα πως εν τοις κοινοις ουδεμια μαχη, αλλα
παντα ειρηνικα. Ὅταν δε τις παρασπασαι τι επιχειρησηι, και ιδιον ποιησηι, τοτε η ερις
επεισερχεται, ωσπερ αυτης της φυσεως αγανακτουσης, οτι δη, παντοθεν ημας
συναγοντος του Θεου, ημεις φιλονεικουμεν διαιρειν εαυτους, και αποσπαιν εν τωι
ιδιοποιεισθαι, και λεγειν, Το σον, και Το εμον, το ψυχρον τουτο ρημα· τοτε γαρ μαχη,
τοτε αηδια. Ἔνθα δε τουτο ουκ εστιν, ουδε μαχη ουδε φιλονεικια τικτεται· ωστε τουτο
μαλλον εκεινου συγκεκληρωται ημιν, και κατα φυσιν εστι. ∆ια τι μηδεις υπερ αγορας
ποτε δικαζεται; αρα ουχ οτι κοινη παντων εστιν; Ὑπερ δε οικιας παντας ορωμεν
δικαζομενους, υπερ χρηματων. Και τα μεν αναγκαια κοινα ημιν προκειται· ημεις δε ουδε
εν τοις ελαχιστοις το κοινον φυλαττομεν. Και μην δια τουτο ημιν εκεινα ανηκεν, ινα
παιδευθωμεν απ' εκεινων και ταυτα εχειν κοινως· ημεις δε ουδε ουτω παιδευομεθα.
Ἀλλ' οπερ εφην, πως ο τον πλουτον εχων αγαθος; Ουκ ενι τουτο, αλλ' αγαθος, εαν
ετεροις μεταδωι· οταν μη εχηι, τοτε αγαθος· οταν ετεροις αυτον δωι, τοτε αγαθος· εως δ'
αν εχηι, ουκ αν ειη αγαθος. Τουτο ουν αγαθον, ο κατεχομενον μεν πονηρους δεικνυσιν,
η αποκτησις δε αγαθους; Ουκ αρα το εχειν χρηματα αγαθον, αλλα το μη εχειν αγαθον
ποιει φαινεσθαι. Ουκ αρα ο πλουτος αγαθον. Ἂν δε και παρον λαβειν, μη λαβηις, παλιν
αγαθος. Ει τοινυν και εχοντες τουτον, αν τοις αλλοις μεταδοιημεν, η διδομενον ου
λαμβανοντες, τοτε εσμεν αγαθοι, αν δε λαβωμεν η κτησωμεθα, ουκ αγαθοι, πως αγαθον
αν γενηται ο πλουτος; Μη τοινυν καλει τουτο αγαθον. ∆ια τουτο αυτον ουκ εχεις,
επειδη αγαθον αυτον νομιζεις, επειδη, επτοησαι περι αυτον. Καθαρον σου την διανοιαν,
την κρισιν εχε διηκριβωμενην, και τοτε εσηι αγαθος· μαθε τινα εστι τα οντως αγαθα.
Τινα δε ταυτα εστιν; Ἀρετη, φιλανθρωπια· ταυτα αγαθα, ουκ εκεινος. Κατα τουτον τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

κανονα εαν ηις ελεημων, οσωι αν ηις πλεον, τοσουτωι αγαθος και ει και νομιζηι· αν δε
πλουσιος ηις, ουκετι. Ουτω γενωμεθα ουν αγαθοι, ινα και ωμεν αγαθοι, και των
μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, εν Ἰησου Χριστωι, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ.
Παραγγελλε ταυτα και διδασκε. Μηδεις σου της νεοτητος καταφρονειτω,
αλλα τυπος γινου των πιστων εν λογωι, εν αναστροφηι, εν αγαπηι, εν πιστει,
εν αγνειαι. Ἕως ερχομαι προσεχε τηι αναγνωσει, τηι παρακλησει, τηι
διδασκαλιαι. Μη αμελει του εν σοι χαρισματος, ο εδοθη σοι δια προφητειας,
μετα επιθεσεως των χειρων του πρεσβυτεριου.
αʹ. Των πραγματων τα μεν διδασκαλιας δειται, τα δε επιταγης. Ἂν τοινυν
επιταττηις υπερ ων διδασκειν χρη, καταγελαστος εσηι· παλιν, αν διδασκηις υπερ ων
επιταττειν χρη, το αυτο υπομενεις ομοιως. Οιον τι λεγω· Το μη ειναι πονηρον, υπερ
τουτου ου διδασκειν χρη, αλλ' επιταττειν, και απαγορευειν μετα 62.564 πλειονος
αυθεντιας· το μη Ἰουδαΐζειν, επιταγης δειται. Ἂν μεντοι λεγηις, οτι δει τα υπαρχοντα
κενουν, οτι δει παρθενευειν, αν περι πιστεως διαλεγηι, ενταυθα διδασκαλιας χρεια. ∆ια
τουτο αμφοτερα τιθησιν ο Παυλος. Παραγγελλε και διδασκε, φησιν. Οιον ει τις εχει
περιαπτα, η ει τι ετερον τοιουτον, οταν ειδοτες αυτα πονηρα οντα πραττωσι,
παραγγελιας δει μονης· οταν δε μη ειδοτες, διδασκαλιας. Μηδεις σου της νεοτητος
καταφρονειτω, φησιν. Ὁραις οτι και επιταττειν χρη τον ιερεα και αυθεντικωτερον
διαλεγεσθαι, μη παντα διδασκειν; Ευκαταφρονητον γαρ πως πραγμα η νεοτης απο της
κοινης προληψεως γεγονε· δια τουτο φησι, Μηδεις σου 62.565 της νεοτητος
καταφρονειτω. ∆ει γαρ και ακαταφρονητον ειναι τον διδασκαλον. Που ουν το επιεικες,
φησι; που ουν το πραον, αν μη καταφρονηται; Ἐν μεν τοις προς εαυτον καταφρονεισθω
και φερετω· ουτω γαρ η διδασκαλια κατορθουται τηι μακροθυμιαι· εν δε τοις προς
ετερους, μηκετι· τουτο γαρ ουκ εστιν επιεικεια, αλλα ψυχροτης. Ἂν μεν υβρεις εκδικηι
τας εις εαυτον, αν λοιδοριας, αν επιβουλας, εικοτως εγκαλεις· αν δε υπερ της των
αλλων σωτηριας, επιταττε και μετα αυθεντιας προνοει. Ἐνταυθα ουκετι επιεικειας
χρεια, αλλ' αυθεντιας, ινα μη τωι κοινωι λυμαινηται. Ἢ τουτο φησιν, η εκεινο· Μηδεις
δια την νεοτητα καταφρονησηι σου· εως γαρ αντιῤροπον επιδεικνυηι βιον, ουκετι δια την
ηλικιαν τις καταφρονησει, αλλα και θαυμασει μαλλον. ∆ια τουτο και επαγει λεγων,
Ἀλλα τυπος γινου των πιστων εν λογωι, εν αναστροφηι, εν αγαπηι, εν πιστει, εν αγνειαι,
περι παντα σεαυτον παρεχομενος τυπον καλων εργων. Τουτεστι, το αρχετυπον του βιου
αυτος εσο, ωσπερ εικων προκειμενος, ωσπερ νομος εμψυχος, ωσπερ κανων και ορος της
ευζωΐας. Τον γαρ διδασκαλον τοιουτον ειναι χρη. Ἐν λογωι, ως και φθεγγεσθαι μετ'
ευκολιας· Ἐν αναστροφηι, εν αγαπηι, εν πιστει, εν αγνειαι τηι ορθηι, εν σωφροσυνηι· Ἕως
ερχομαι, προσεχε τηι αναγνωσει, τηι παραινεσει, τηι διδασκαλιαι. Τιμοθεωι κελευει
προσεχειν τηι αναγνωσει. Ἀκουωμεν απαντες, και παιδευωμεθα μη αμελειν της των
θειων Γραφων μελετης. Ἰδου παλιν, Ἕως ερχομαι, φησιν.Ὅρα πως αυτον παραμυθειται·
εικος γαρ αυτον απορφανισθεντα ζητειν. Ἕως ερχομαι, φησι, προσεχε τηι αναγνωσει τηι
των θειων Γραφων, τηι παρακλησει τηι προς αλληλους, τηι διδασκαλιαι τηι προς παντας.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

Μη αμελει του εν σοι χαρισματος, ο εδοθη σοι δια προφητειας. Την διδασκαλιαν
ενταυθα προφητειαν λεγει. Μετα επιθεσεως των χειρων του πρεσβυτεριου. Ου περι
πρεσβυτερων φησιν ενταυθα, αλλα περι επισκοπων· ου γαρ δη πρεσβυτεροι τον
επισκοπον εχειροτονουν. Ταυτα μελετα, εν τουτοις ισθι. Ὅρα πως πολλακις περι των
αυτων αυτωι παρεγγυαι, δειξαι βουλομενος, οτι μαλιστα παντων εν τουτοις σπουδαζειν
τον διδασκαλον χρη. Ἔπεχε σεαυτωι, φησι, και τηι διδασκαλιαι, επιμενε αυτοις. Τουτεστι,
Προσεχε σεαυτωι, και διδασκε και τους λοιπους. Τουτο γαρ ποιων, και σεαυτον σωσεις,
και τους ακουοντας σου. Καλως ειπε, Και σεαυτον. Ὁ γαρ τοις της διδασκαλιας
εντρεφομενος λογοις, προτερον αυτος καρπουται την ωφελειαν· εν τωι γαρ παραινειν
ετεροις, και εαυτον κατανυσσει. Ου γαρ δη προς Τιμοθεον ταυτα ειρηται, αλλα προς
παντας. Ει δε τωι νεκρους ανιστωντι τοιαυτα παραινει, τι ερουμεν ημεις; Και ο Χριστος
δε το περι των διδασκαλων αινιττεται λεγων· Ὁμοια εστιν η βασιλεια των ουρανων
ανθρωπωι οικοδεσποτηι, ος εκβαλλει εκ του θησαυρου αυτου καινα και παλαια. Και
παλιν ο μακαριος Παυλος το αυτο παραινων φησιν· Ἵνα δια της υπομονης και της
παρακλησεως των Γραφων την ελπιδα εχωμεν. Και μαλιστα παντων αυτος τουτο
επραττε, παρα τους ποδας Γαμαλιηλου παιδευομενος τον πατρωιον νομον, ωστε και μετα
ταυτα αυτον εικος προσεχειν τηι αναγνωσει· ο γαρ ετεροις ταυτα παραινων, εαυτωι
προτερωι παρηινεσεν αν. Ὁραις γουν αυτον συνεχως 62.566 ταις των προφητων
κεχρημενον μαρτυριαις, και θεωρουντα τα εν αυταις· Ειτα Παυλος μεν προσεχει τηι
αναγνωσει (ου γαρ εστι μικραν απο των Γραφων ωφελειαν καρπωσασθαι)· ημεις δε
ραιθυμουμεν και παρεργως ακουομεν; και ποσης ουκ αν ειημεν κολασεως αξιοι; Ἵνα σου
γαρ η προκοπη φανερα ηι, φησιν, εν πασιν.
βʹ. Ὁραις οτι ηβουλετο αυτον και εν τουτωι μεγαν γενεσθαι και θαυμαστον; ∆ια
τουτο ουτως ειπε, δεικνυς οτι εδειτο αυτου ετι. Τι εστιν, Ἵνα σου η προκοπη φανερα ηι
εν πασι; Μη εν τωι βιωι, φησι, μονον, αλλα και εν τωι λογωι τωι διδασκαλικωι. Πρεσβυτερωι
μη επιπληξηις. Ἆρα το αξιωμα νυν φησιν; Ουκ εγωγε οιμαι, αλλα περι παντος
γεγηρακοτος. Τι ουν αν δεηται διορθωσεως; Ουκ επιπληξηις, φησιν, αλλ' ως αν ει προς
πατερα, φησι, προσενεχθειης αμαρτοντα, ουτω και προς εκεινον διαλεγου. Πρεσβυτερας
ως μητερας, νεωτερους ως αδελφους, νεωτερας ως αδελφας, εν πασηι αγνειαι. Αυτη του
πραγματος η φυσις φορτικον τι εστι, το ελεγχεσθαι λεγω, και μαλιστα οταν και εις
γεροντα γενηται· αν δε και παρα νεου, τριπλουν γινεται το της προπετειας.
Παραμυθειται ουν αυτο τωι τροπωι και τηι προσηνειαι. Ἔνεστι γαρ ανεπαχθως ελεγχειν, ει
τις θελει τουτο ασκειν· πολλης μεν γαρ συνεσεως εστιν, ενεστι δε. Νεωτερους ως
αδελφους, φησι. ∆ια τι και ενταυθα τουτο παρηινεσε; Το θρασυ παλιν δια την ηλικιαν
αινιττομενος. ∆ει τοινυν και ενταυθα παραμυθεισθαι το πραγμα τηι επιεικειαι. Νεωτερας,
φησιν, ως αδελφας· και προσεθηκεν, Ἐν πασηι αγνειαι. Μη μοι, φησι, την της μιξεως
μονον ειπηις αμαρτιαν, αλλα μηδε υποψιαν, φησι, δωις. Ἐπειδη γαρ αι προς τας νεωτερας
γινομεναι ομιλιαι δυσκολως διαφευγουσιν υποψιαν, δει δε γενεσθαι παρα του
επισκοπου και τουτο, δια τουτο, Ἐν πασηι αγνειαι, προστιθησι, δηλων οτι μετα πασης
αγνειας προσηκει τας προς αυτας ομιλιας ποιειν. Τι λεγεις, ειπε μοι; Τιμοθεωι ταυτα
επιταττεις; Ναι, φησι· δι' αυτου γαρ τηι οικουμενηι διαλεγομαι. Ει δε Τιμοθεωι ταυτα
επιταττει, εννοειτω εκαστος των αλλων οποιος ειναι οφειλει, μητε υποψιαν παρεχων,
μητε σκιαν προφασεως τοις διαβαλλειν βουλομενοις. Χηρας τιμα, τας οντως χηρας. ∆ια
τι μηδεν περι παρθενιας διαλεγεται, μηδε λεγει, Παρθενους τιμα; Ὅτι μοι δοκουσι μηδε
ειναι τοτε, η και εκπεπτωκεναι. Ἤδη γαρ, φησι, τινες εξετραπησαν οπισω του Σατανα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

Χηρας τιμα, τας οντως χηρας, φησιν. Ἄρα εστι μη εχειν μεν ανδρα, μη ειναι δε χηραν.
Ὥσπερ γαρ την παρθενον ου τουτο ποιει παρθενον, το μη ωμιληκεναι γαμωι, αλλα
πολλων και ετερων δει, του αμεμπτου, του ευπροσεδρου· ουτω και χηραν ουχ η του
ανδρος ερημια ποιει απλως, αλλ' η μετα σωφροσυνης υπομονη, η εκ παντων μονωσις.
Τας τοιαυτας χηρας τιμαιν παραινει, εικοτως· πολλης γαρ δεονται τιμης μεμονωμεναι·
ανδρας ουκ εχουσι τους προστησομενους· το πραγμα επονειδιστον ειναι δοκει και
δυσοιωνιστον παρα τοις πολλοις. ∆ια τουτο πολλης αυτην βουλεται παρα του ιερεως
απολαυειν τιμης· ου δια τουτο δε μονον, αλλ' επειδη και αξια εστιν. Ει δε τις χηρα τεκνα
η εκγονα εχει, μανθανετωσαν πρωτον τον ιδιον οικον ευσεβειν, και αμοιβας αποδιδοναι
τοις προγονοις. Ὅρα του Παυλου το συνετον, πως πολλαχου απο ανθρωπινων
προτρεπει λογισμων. Ου γαρ εθηκεν ενταυθα μεγα 62.567 τι και υψηλον, αλλ' οπερ
εστιν ευσυνειδητον· Και αμοιβας, φησιν, αποδιδοναι τοις προγονοις. Πως; Της
ανατροφης, της αυξησεως. Οιον, απελαυσας πολλης της επιμελειας· απηλθον εκεινοι·
ουκ ηδυνηθης αυτοις αποδουναι την αμοιβην· ου γαρ δη και αυτη εγεννησας αυτους,
ουδε ανεθρεψας· εν τοις εκγονοις αυτου αμειβου, αποδιδου το οφειλημα δια των
παιδων. Μανθανετωσαν, φησιν, πρωτον τον οικον ιδιον ευσεβειν. Ἐνταυθα το ευ ποιειν
φησιν απλουστερον. Ειτα ινα μαλλον επαρηι, επηγαγε· Τουτο γαρ εστιν αποδεκτον
ενωπιον του Θεου. Ἐπειδη δε ειπε, Τας οντως χηρας, λεγει τις εστιν η οντως χηρα. Ἡ δε
οντως χηρα και μεμονωμενη ηλπικεν επι τον Θεον, και προσμενει ταις δεησεσι και ταις
προσευχαις νυκτος και ημερας· η δε σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκεν. Ει τις, φησι, μη
κοσμικον επανηιρηται βιον, και εν χηρειαι ουσα, αυτη οντως χηρα εστιν· η επι τον Θεον
ελπιζουσα ως χρη, η δεησει προσανεχουσα, και προσκαρτερουσα νυκτος και ημερας,
αυτη χηρα εστιν· ουχ ως και της τεκνα εχουσης ουχι χηρας ουσης· και γαρ και εκεινην
θαυμαζει την παιδοτροφουσαν, ως χρη· αλλ' ει τις τεκνα μη εχει, τουτεστιν, η
μεμονωμενη ουσα. Ειτα παραμυθειται αυτην, ως ουκ εχουσαν τεκνα, ειπων, οτι τουτο
εστι χηραν μαλιστα ειναι, οταν μη της παρα του ανδρος παραμυθιας, αλλα και της παρα
των τεκνων απεστερημενη ουσα τυχηι· εχει γαρ τον Θεον αντι παντων. Ου γαρ μη
εχουσα τεκνα ελαττων εστιν, αλλα το λειπον αυτηι δια την των παιδων απουσιαν
πληροι τηι παραμυθιαι. Ὃ ουν λεγει, τοιουτο εστι· Μη αλγει, εαν ακουσηις, οτι δει
παιδοτροφειν, ως ουκ εχουσα τεκνα, ως εκ τουτου ελαττουμενου σοι του αξιωματος·
οντως ει· Ἡ χηρα δε σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκεν.
γʹ. Ἐπειδη γαρ πολλαι τεκνα εχουσαι την χηρειαν αιρουνται, ουχ ινα του βιου
τας αφορμας περικοψωσιν, αλλ' ινα μαλλον αυτας εξαψωσιν, ινα μετα πλειονος
αυθεντιας απαντα πραττωσι, και κοσμικαις μαλλον εκδοιεν εαυτας επιθυμιαις, δια
τουτο φησιν, Ἡ δε σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκε. Τι λεγεις; και χηρα γυνη ουκ οφειλει
σπαταλαιν; Ου, φησιν. Ει τοινυν και της ηλικιας, και της φυσεως ασθενουσης ουδε ουτως
αναγκαια η σπαταλη, αλλα θανατου γινεται προξενος, θανατου του αιωνιου, τι αν
ειποιεν ανδρες σπαταλωντες; Εικοτως δε φησιν, Ἡ δε σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκεν. Ἀλλ'
ινα μαθηις, φερε ιδωμεν τι των ζωντων εργον εστι, και τι των τεθνηκοτων, και που
ταξομεν ταυτην. Οι ζωντες τα της ζωης ενεργουσι, της μελλουσης, της οντως ζωης. Τινα
δε εστι της μελλουσης ζωης, περι ην ημας ησχολησθαι προσηκει τον απαντα χρονον,
ακουε του Χριστου λεγοντος· ∆ευτε, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν
απο καταβολης κοσμου· επεινασα γαρ, και εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε
με. Οι ζωντες ουχι τουτωι διεστηκασι των νεκρων μονον, τωι τον ηλιον οραιν, και πνειν
τον αερα· ου τουτωι φαμεν, αλλα τωι αγαθον τι ποιειν· επει ει μη τουτο προσηι, των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τεθνεωτων ουδεν κρειττονες εσονται. Και ινα μαθηις, ακουε πως εστι και αποθανοντα
ζηιν. Ὁ Θεος, φησιν, ουκ εστι νεκρων, αλλα ζωντων. Ἀλλα τουτο, φησιν, αινιγμα παλιν.
Ουκουν αμφοτερα επιλυσωμεθα. Τεθνηκε τις ζων, οταν εν σπαταληι διαγηι. Πως; 62.568
Τηι γαστρι ζηι μονηι, ταις δε αλλαις αισθησεσιν ουδαμως· οιον πως, ουχ οραι α χρη οραιν,
ουκ ακουει α χρη ακουειν, ου φθεγγεται, α δει φθεγγεσθαι, ουδε τα των ζωντων ενεργει·
αλλ' ωσπερ εκεινος ο τεταμενος επι της κλινης τους οφθαλμους μυσας, και τα ομματα
συνειλημμενος, των οντων ουδενος επαισθανεται, ουτω και ουτος· μαλλον δε ουχ
ουτως, αλλα πολλωι χειρον. Ἐκεινος μεν γαρ και των αγαθων ομοιως, και των κακων
ανεπαισθητως εχει· ουτος δε εκεινων αισθανεται μονων, των κακων λεγω, προς δε τα
αγαθα τωι κειμενωι ομοιως εστιν ακινητος. Ουτω μεν ουν και τεθνηκεν. Ουδεν γαρ
αυτον κινει των της μελλουσης ζωης, αλλα καθαπερ εις καταδυσιν τινα σκοτεινην και
ζοφωδη, και αντρον πολλης ακαθαρσιας γεμον, λαβουσα εις τους οικειους αυτον
κολπους η μεθη, διαπαντος εν σκοτωι ποιει διατριβειν, ωσπερ τους τεθνεωτας. Ὅταν γαρ
τον παντα χρονον τον μεν αριστων, τον δε μεθυων διατεληι, ουχι εν σκοτωι εστιν; ουχι
νεκρος εστι; Και προς αυτην δε την εω, ην δοκει νηφειν, ουκ εχει νηψιν καθαραν, τωι
μηπω τον εσπερινον ηδη κεκενωσθαι οινον και απηντλησθαι, και του μελλοντος
σφοδρα τηι επιθυμιαι κατεχεσθαι, και τωι δειλης και μεσημβριας εν κωμοις διαγειν, και
πασαν την νυκτα εν υπνωι βαθει, και του ορθρου το πλεον. Τουτον ουν, ειπε μοι, μετα
των ζωντων αριθμησομεν; Τι αν τις ειποι τον πολυν χειμωνα τον απο της τρυφης, τον
εις την ψυχην, τον εις τα σωματα εισρεομενον; Καθαπερ γαρ η συνεχης συννεφεια και
διηνεκης ουκ αφιησι την ακτινα διαλαμψαι ποτε· ουτως οι της τρυφης και του οινου
ατμοι, καθαπερ τινα σκοπελον τον εγκεφαλον απολαβοντες, και πυκνον εκει στησαντες
νεφος, το λογικον ουκ αφιασιν εκταθηναι ποτε, εν πολληι σκοτομηνηι κατεχοντες τον
μεθυοντα. Ποσον οιει λοιπον ενδον ειναι τον χειμωνα του ταυτα παθοντος; ποσον τον
θορυβον; Καθαπερ γαρ πλημμυρας γενομενης, και του υδατος των εργαστηριων τα
προθυρα υπερπηδησαντος, τους ενοικουντας ορωμεν αει θορυβουμενους, και καδισκους
και αμφορεας και σπογγους, και ετερα πολλα επινοουντας, ωστε απαντλησαι, ινα μη και
τους θεμελιους διασηψηι, και τα σκευη απαντα αχρηστα εργασηται· ουτω και η ψυχη,
οταν υπεραντλος γενηται τηι πολληι τρυφηι, θορυβουνται μεν ενδον οι λογισμοι, το δε
ηδη συναχθεν ουκετι κενωσαι ισχυοντες, τωι παλιν ετερον επεισελθειν πολυς ο χειμων
τικτεται. Μη γαρ μοι το προσωπον ιδηις φαιδρον και σεσηρος, αλλα τα ενδον εξετασον,
και πολλης οψει γεμοντα της κατηφειας· και ει γε ενην την ψυχην εκβαλοντα τοις του
σωματος οφθαλμοις υποβαλειν, ειδες αν την του σπαταλωντος κατηφη, στυγνην,
οδυνηραν, κατισχνωμενην. Ὅσωι γαρ αν το σωμα λιπαινηται και παχυνηται, τοσουτωι
μαλλον εκεινη κατισχνουται και ασθενεστερα γινεται· και οσωι αν εκεινο θαλπηται,
τοσουτωι μαλλον αυτη θαπτεται. Και καθαπερ επι της κορης των οφθαλμων αν μεν τους
εξωθεν επικειμενους χιτωνισκους εχηι παχεις, ουκ ισχυει το διορατικον αφειναι και
ατενισαι, της ακτινος εκκρουομενης υπο της παχυτητος, και σκοτος γινεται πολλακις·
ουτω και το σωμα, επειδαν λιπαινηται συνεχως, πολλην εικος την παχυτητα
περικεισθαι. 62.569 Ἀλλ' οι τεθνεωτες, φησι, σηπονται και διαφθειρονται, και πολυς απ'
αυτων ιχωρ διαῤρει. Ουτω και επι της σπαταλωσης εστιν ιδειν, το ρευμα, το φλεγμα,
κορυζα, λυγξ, εμετοι, ερυγαι· τα γαρ αλλα, α και αισχρον ειπειν, παριημι. Τοσαυτη γαρ
της τρυφης η τυραννις, οτι α μηδε ειπειν ανεχομεθα, ταυτα ποιει αυτας υπομενειν.
δʹ. Ἔτι ουν ερωταις, πως διαῤρει το σωμα παντοθεν; Ἀλλ' εσθιει και πινει; Ἀλλ'
ουκ εστι τουτο ζωης ανθρωπινης τεκμηριον, επει και τα αλογα εσθιει και πινει. Νεκρας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

τοινυν της ψυχης κειμενης. τι το οφελος της βρωσεως και της ποσεως; Ὥσπερ γαρ του
σωματος κειμενου νεκρου, ευανθες ιματιον περιβεβλημενον ουδεν ονινησιν, ουτω και
σωμα περικειμενον ευανθες νεκραι ψυχηι ουδεν ωφελει. Ὅταν γαρ αει περι μαγειρων,
περι τραπεζοποιων, περι σιτοποιων ο λογος αυτηι γινηται, και μηδεν ευσεβες φθεγγηται,
ουχι τεθνηκε; Τι γαρ εστιν ανθρωπος, ιδωμεν. Οι εξωθεν φασι ζωον λογικον, θνητον,
νου και επιστημης δεκτικον· ημεις δε μη απ' εκεινων τον ορον θωμεθα, αλλα ποθεν;
Ἀπο της θειας Γραφης. Που τοινυν η Γραφη ορον εξεθετο ανθρωπου; Ἄκουε λεγουσης
αυτης· Ἦν ανθρωπος δικαιος, αληθινος, θεοσεβης, απεχομενος απο παντος πονηρου
πραγματος. Τουτο ανθρωπος. Και παλιν ετερος φησι· Μεγα ανθρωπος, και τιμιον ανηρ
ελεημων. Τους δε μη τοιουτους, καν νου μετεχωσι, καν μυριακις επιστημης ωσι
δεκτικοι, ουκ οιδεν η Γραφη λεγειν ανθρωπους, αλλα κυνας, και ιππους, και εχεις, και
οφεις, και αλωπεκας, και λυκους, και ει τι τουτων ατιμοτερον των θηριων· ει τοινυν
τουτο ανθρωπος, ο σπαταλων ουκ ανθρωπος. Πως γαρ, ο μηδεν τουτων φροντιζων; ου
γαρ ενι σπαταλην ομου και νηψιν συνελθειν· ταυτα αλληλων εστιν αναιρετικα. Τουτο
και οι εξωθεν φασιν, οτι Παχεια γαστηρ λεπτον ου τικτει νοον. Οιδε και αψυχους
ανθρωπους η Γραφη καλειν· Ου μη μεινηι το πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις, δια
το ειναι αυτους σαρκας. Καιτοι γε και ψυχην ειχον, αλλα επειδη νεκραν αυτην
περιεφερον, σαρκας αυτους ειπεν. Ὥσπερ γαρ περι των εναρετων, καν εχωσι σωμα,
ομως φαμεν, Ὅλος ψυχη εστιν, ολος πνευμα, εστιν, ουτω και περι των ου τοιουτων τα
εναντια. Ουτω και Παυλος ελεγεν· Ὑμεις ουκ εστε εν σαρκι, επειδη μη τα της σαρκος
επετελουν. Ουτως οι σπαταλωντες ουκ εισιν εν ψυχηι, ουδε εν πνευματι. Ἡ δε
σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκε, φησιν. Ἀκουσατε αι παντα τον χρονον εν κωμοις
διατριβουσαι και μεθαις, αι τους μεν πενητας περιορωσαι υπο λιμου τηκομενους και
αποθνησκοντας, διηνεκως δε υμεις υπο της τρυφης αποθνηκουσαι. ∆υο γαρ θανατους
εργαζεσθε, τον των θλιβομενων, και τον υμων αυτων, αμφοτερους εξ αμετριας. Ει δε
εκερασατε την υμετεραν πλησμονην εκεινηι τηι ενδειαι, δυο ζωας αν ειργαζεσθε. Τι
διασπαις την γαστερα την σην τηι πλησμονηι; τι κατατηκεις την του πενητος εν ενδειαι;
Ταυτην πλεον του μετρου καταπιαινεις· εκεινην υπερ το μετρον ξηραινεις. Ἐννοησον
τινα εστι τα απο των σιτιων, που μεταβαλλεται, και τι γινεται. Ἆρα ου δυσχεραινεις και
προς την ακοην; τι τοινυν, ωστε πλειονα εκεινα αποθεσθαι, σπουδα 62.570 ζεις; Ουδεν
αλλο εστι το πλεον της τρυφης. η κοπρου πλεονασμος. Ἔχει γαρ η φυσις μετρα, και το
πλεον εκεινων ουκετι γινεται τροφη, αλλα λυμη και κοπρος πλειων. Θρεψον το σωμα,
μη αποκτεινηις. ∆ια τουτο τροφη κεκληται, ουχ ινα απολλυωμεν αυτο, αλλ' ινα
τρεφωμεν· δια τουτο οιμαι και την τροφην εις τουτο εκκρινεσθαι, ινα μη της τρυφης
ωμεν ερασται· ως ει μη τουτο ην, μηδε εις αχρηστον ηγε, μηδε ελυμαινετο τωι σωματι,
ουκ αν επαυσαμεθα αλληλους καταπινοντες. Ει γαρ οσον εβουλομεθα δεχομενη η
γαστηρ το παν ειργαζετο, και τωι σωματι παρεπεμπε, μυριους αν ειδες πολεμους και
μαχας. Ει γαρ και νυν των μεν εις κοπρον εκκρινομενων, των δε εις αιμα και φλεγμα
αχρηστον και νοθον, ομως εγκειμεθα τηι τρυφηι, και πολλακις ουσιας ολοκληρους εν
τραπεζηι μιαι καταναλισκομεν· ει μη τοιουτον ην το τελος της τρυφης, τι ουκ αν
επραξαμεν; Πλειονος δυσωδιας πληρουμεν εαυτους, οταν μαλλον τρυφησωμεν,
καθαπερ ασκου τινος, του σωματος παντοθεν διαῤρεοντος. Ἐρευγεται τις τοιουτον, ως
και τον εγκεφαλον λυμηνασθαι των εξωθεν· ατμοι παντοθεν απο του σωματος
ζοφωδεις προΐενται, καθαπερ απο καμινου της θερμοτητος σαπεισης ενδον. Ει δε οι
εξωθεν ουτω δυσχεραινουσι, τι οιει παθειν τον εγκεφαλον ενδον, πληττομενον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

συνεχως υπο των ατμων; τι δε τους οχετους του αιματος ζεοντος και εμφραττομενου; τι
δε τας δεξαμενας εκεινας, το ηπαρ, τον σπληνα; τι δε αυτας τας αμαρας της κοπρου; Και
το χαλεπον, οτι ταυτας μεν τας αμαρας της κοπρου προνοουμεθα, οπως μη εμφραγωσι,
και την κοπρον εις τα ανω πεμψωσι, και παντα υπερ τουτου πραττομεν, κοντοις
ωθουντες, μακελλαις συροντες· τας δε αμαρας της ημετερας γαστρος ου διακαθαιρομεν,
αλλ' εμφραττομεν και πιλουμεν· και της κοπρου ανιουσης ανω, ενθα ο βασιλευς αυτος
καθηται, τον εγκεφαλον λεγω, ουδεμιαν ποιουμεθα προνοιαν. ∆ια τοι τουτο ουχ ως
βασιλεα εχοντες κοσμιον, ουτω παντα πραττομεν, αλλ' ως κυνα τινα ακαθαρτον. ∆ια
τουτο ο Θεος ποῤρω απυκισεν εκεινα τα μελη, ωστε μηδεμιαν εξ αυτων δεχεσθαι
λυμην. Ἀλλ' ουκ εωμεν ημεις, αλλα παντα διαφθειρομεν τηι αμετριαι. Τι δ' αν τις ειποι
τα αλλα κακα; Ἀποφραξον τους οχετους των αμαρων, και οψει λοιμον ευθεως
τικτομενον. Ειτα η μεν εξωθεν προσπεσουσα δυσωδια λοιμον τικτει, η δε ενδον ουσα,
και παντοθεν εμπεφραγμενη τωι στεγανωι του σωματος, και μη εχουσα ποθεν
διαφορηθηι, μυριας ουκ εργαζεται νοσους και τωι σωματι και τηι ψυχηι; Και το δεινον, οτι
προς μεν τον Θεον πολλοι δυσχεραινουσι, Τι ποτε τουτο εστι; λεγοντες· κοπρον
βασταζειν ημας ενομοθετησεν· αυτοι δε την κοπρον αυξουσι. ∆ια τουτο ο Θεος
ενομοθετησεν, ινα καν ουτω της τρυφης απαλλαξηι, ινα καν ουτω πεισηι μη
προσηλωσθαι τοις βιωτικοις. Συ δε ουδε ουτως ανεχηι παυσασθαι της τρυφης, αλλα
μεχρι του φαρυγγος, μεχρι του καιρου της τραπεζης, μαλλον δε ουδε μεχρι τοτε της
ηδονης παραμενουσης, επιμενεις τηι τρυφηι. Ἢ ουχ αμα μεν παρεδραμε την γλωτταν και
τον αυχενα, και εσβεσται τα της ηδονης; Ἡ γαρ αισθησις εν τηι γευσει, μετα δε ταυτα
ουκετι, αλλα πολλη η αηδια, η μη κατεργαζομενου του στομαχου, η μετα πολλης της
δυσκολιας τουτο ποιουντος. Εικοτως αρα ελεγεν, Ἡ σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκεν. Ουδεν
γαρ ουκ εστιν ουτε ακουσαι, ουτε ειπειν την σπαταλωσαν ψυχην· μα 62.571 λακη
γινεται, αγεννης, ανανδρος, ανελευθερα, δειλη, θρασυτητος, κολακειας, αμαθιας
πληρης, θυμου, ακροχολιας, παντων των κακων μεστη, των δε εναντιων αγαθων
ερημος. ∆ια τουτο φησι· Και ταυτα παραγγελλε, ινα ανεπιληπτοι ωσιν. Ὁραις οτι
νομοθεσιας το πραγμα εστιν; Ου τηι προαιρεσει επιτρεπει αυτο· παραγγελλε, φησι, μη
τρυφαιν, ως ωμολογημενου οντος κακου, ως ουκ ενον ουδε εγχωρουν τον τρυφωντα
μυστηριων μετεχειν. Και ταυτα παραγγελλε, ινα ανεπιληπτοι ωσι, φησιν. Ὁραις οτι εν
τοις αμαρτημασι κειται το πραγμα; Το γαρ εν τηι προαιρεσει ον, καν μη πραχθηι, ουδεν
κωλυει ανεπιληπτον ειναι. Ουκουν τωι Παυλωι πειθομενοι 62.572 και ημεις
παραγγελλωμεν τας σπαταλωσας των χηρων εκτος ειναι του καταλογου των χηρων. Ει
γαρ στρατιωτης λουτροις και θεατροις προσανεχων και πραγματειαις, καθαπερ τις
λειποτακτης κρινεται, πολλωι μαλλον αι χηραι. Μη ζητωμεν ενταυθα την ανεσιν, ινα
εκει αυτην ευρωμεν· μη σπαταλωμεν ενταυθα, ινα εκει σπαταλησωμεν την οντως
σπαταλην, την οντως τρυφην, την ουδεν τικτουσαν κακον, την μυρια αγαθα εχουσαν·
ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, εν Ἰησου Χριστωι, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ.
Ει δε τις των ιδιων, και μαλιστα των οικειων ου προνοει, την πιστιν
ηρνηται, και εστιν απιστου χειρων.
αʹ. Πολλοι νομιζουσιν αρκειν εαυτοις προς σωτηριαν την οικειαν αρετην· καν τα
58

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα τον εαυτων βιον καλως διαθωνται, μηδεν αυτοις ετι λειπειν προς σωτηριαν
ηγουνται. Ου μην ορθως οιονται. Και τουτο δεικνυσι μεν και ο το ταλαντον κατορυξας
το εν· ου γαρ δη μειωσας αυτο προσηνεγκεν, αλλ' ολοκληρον, και τοιουτον, οιον ο
παρακαταθεμενος εδωκεν. ∆εικνυσι δε και ενταυθα ο μακαριος Παυλος ουτω λεγων· Ει
δε τις των ιδιων ου προνοει. Προνοιαν πασαν λεγει, την κατα ψυχην, την κατα σωμα·
επει και αυτη προνοια εστιν. Ὁ δε των ιδιων, και μαλιστα των οικειων, τουτεστι, των
προς γενος διαφεροντων μη προνοων, απιστου, φησιν, εστι χειρων. Ὃ λεγει και Ἡσαΐας
ο των προφητων κορυφαιος· Τους οικειους του σπερματος σου ουχ υπεροψει. Ει γαρ τις
τους γενει προσηκοντας και ηνωμενους υπο αγχιστειας περιιδοι, πως εσται περι τους
αλλους φιλοστοργος; ουχι κενοδοξιαν το πραγμα παντες ερουσιν, οταν τους αλλοτριους
ευ ποιων, των αυτου καταφρονηι και μη φειδηται; τι δε, οταν αλλους κατηχων, τουτους
εν πλανηι περιοραι, καιτοι πλειονα εχων ευκολιαν και μειζον δικαιωμα εν τωι ευ ποιειν;
Σφοδρα γε· ου γαρ ερουσι, Φιλοστοργοι οι Χριστιανοι οι τους εαυτων περιορωντες; Και
εστι, φησιν, απιστου χειρων. ∆ια τι; Ὅτι εκεινος, ει και μη τους αλλοτριους, τους γουν
εγγυς ου περιοραι. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Και τον του Θεου νομον, και τον της φυσεως
αδικει ο των ιδιων καταμελων. Ει δε ο μη προνοων των οικειων την πιστιν ηρνηται, και
απιστου χειρων εστιν, ο και αδικων τους οικειους, που τεταξεται; μετα τινος στησεται;
Πως δε την πιστιν ηρνηται; Θεον, φησιν, ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε εργοις αρνουνται.
Τι δε επεταξεν ο πιστευθεις Θεος; Τους οικειους του σπερματος μη υπεροραιν. Πως δε
πιστευει αρνησιθεος ο τοιουτος γεγονως; Ἐννοησωμεν οσοι χρηματων φειδομενοι των
οικειων καταφρονουμεν· ο Θεος δια τουτο και την απο της συγγενειας επενοησεν
ενωσιν, ινα πολλας εχωμεν υποθεσεις του αλληλους ευ ποιειν. Ὅταν τοινυν, οπερ ο
απιστος ποιει, συ μη ποιηις, ουχι ηρνησαι την πιστιν; Ἄρα ου τουτο πιστεως, το ομολογιαι
μονον πιστευειν. αλλα και το εργα επιδεικνυσθαι αξια. Και καθ' εκαστον εστι πιστευειν,
και μη πιστευειν. Ἐπειδη γαρ περι τρυφης διελεχθη και σπαταλης, Ου κατα τουτο μονον,
φησιν, απολωλε, καθο τρυφαι αλλ' οτι και 62.572 τους οικειους αναγκαζεται περιοραιν.
Εικοτως τουτο φησιν· η γαρ τηι γαστρι ζωσα, και κατα τουτο απολωλε, την πιστιν
αρνουμενη. Πως δε εστιν απιστου χειρων; Ὅτι ουκ ισον τον οικειον περιοραιν, και τον
ποῤρω· πως γαρ; αλλα μειζον ενταυθα το εγκλημα, τον γνωριμον η τον αγνωτα, τον
φιλον η τον ου φιλον περιοραιν. Χηρα καταλεγεσθω μη ελαττον ετων εξηκοντα,
γεγονυια ενος ανδρος γυνη, εν εργοις καλοις μαρτυρουμενη. Ειπε, Μανθανετωσαν
πρωτον τον ιδιον οικον ευσεβειν, και αμοιβας αποδιδοναι τοις προγονοις· ειπεν, Ἡ
σπαταλωσα ζωσα τεθνηκεν· ειπεν, οτι Των οικειων ει μη προνοει, απιστου χειρων εστιν·
ειπεν απερ μη εχουσα αναξιος εστι του καταλογου των χηρων· λεγει ενταυθα τι δει
εχειν λοιπον. Τι ουν; απο των χρονων αυτην εγκρινουμεν; και ποιον τουτο κατορθωμα;
ου γαρ αυτης εστι το εξηκοντα γεγονεναι ετων. Ουκ απο της ηλικιας, φησι, μονον, ως αν
ει και εκεινην παρελθοι την ηλικιαν, φησι, μη εχουσα τα εργα, μηδε τοτε καταλεγεσθω.
Τι δηποτε δε υπερ της ηλικιας ακριβολογειται, την αιτιαν υστερον τιθησιν, ου παρ'
εαυτου, αλλα παρ' αυτων εισενηνεγμενην των χηρων. Τεως δε των εξης ακουσωμεν· Ἐν
εργοις, φησι, καλοις μαρτυρουμενη. Ποιοις εργοις; Ει ετεκνοτροφησεν. Ου μικρον οντως
το εργον τουτο, το παιδοτροφειν. Το παιδοτροφειν δε ου τουτο εστιν απλως το τρεφειν
μονον τους παιδας, αλλα και το τρεφειν ως δει, καθαπερ ανω φησιν· Ἐαν επιμεινωσι τηι
πιστει και τηι αγαπηι και τωι αγιασμωι. Ὁραις πως πανταχου των οικειων τας ευεργεσιας
των αλλοτριων προτιθησι; Πρωτον γαρ φησιν, Ει ετεκνοτροφησε, και τοτε, Ει
εξενοδοχησεν, ει αγιων ποδας ενιψεν, ει θλιβομενοις επηρκεσεν, ει παντι εργωι αγαθωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

επηκολουθησε. Τι ουν, αν πενης ηι; Ουδε ουτω του παιδοτροφειν, ουδε του ξενοδοχειν,
ουδε του θλιβομενοις επαρκειν απεστερηται. Ουκ εστι της τους δυο οβολους
καταβαλουσης απορωτερα· καν πενης ηι, οικιαν εχει· ου γαρ δη αιθριος μενει. Ει αγιων
ποδας, φησιν, ενιψεν. Ουκ εστι τουτο δαπανης. Ει παντι εργωι αγαθωι επηκολουθησεν.
Οιον επιταγμα λεγει ενταυθα; Την σωματικην υπηρεσιαν εισφερειν προτρεπεται· προς
γαρ θεραπειαν μαλιστα επιτηδειως εχουσιν αι γυναικες, κλινην στρωσαι, αναπαυσαι.
βʹ. Βαβαι, ποσην ακριβειαν απαιτει παρα της χηρας! οσην σχεδον και παρ' αυτου
του την επισκοπην εχον 62.573 τος. Το γαρ, Ει παντι εργωι αγαθωι επηκολουθησε, τουτο
δηλουντος εστιν, οτι ει και μη αυτη αυτο εργασασθαι ηδυνηθη, αλλ' ομως εκοινωνησεν,
υπουργησε. Την σπαταλην εκκοπτων, προνοητικην αυτην ειναι βουλεται, οικονομικην,
ευχαις διαπαντος προσκαρτερειν. Τοιαυτη ην η Ἄννα. Ὅρα ποσην απαιτει την ακριβειαν
παρα της χηρας, οσην ουδε παρα των παρθενων· και μην και εκεινας πολλην απηιτησε
την ακριβειαν, και ακραν την αρετην. Το γαρ ειπειν, Ευσχημον και ευπροσεδρον τωι
Κυριωι απερισπαστως, εν κεφαλαιωι πως περιλαμβανει την αρετην απασαν. Ὁραις οτι ου
το μη δευτεροις ομιλησαι γαμοις αρκει δειξαι την χηραν, αλλ' ετερων δει πολλων; ∆ια
τι γαρ, ειπε μοι, δευτεροις ουχ ομιλησαι γαμοις προτρεπει; Ἆρα κατεγνω του πραγματος;
Ουδαμως· τουτο γαρ αιρετικων· αλλ' απησχολησθαι βουλομενος λοιπον αυτην εν τοις
πνευματικοις, και προς την αρετην μεταταξασθαι· ου γαρ ακαθαρσιας, αλλα ασχολιας ο
γαμος· επει και οταν λεγηι, Ἵνα σχολασωσιν, ου λεγει, Ἵνα καθαρθωσι. Πολλης γαρ
ασχολιας οντως ο γαμος αιτιος. Ει τοινυν δια τουτο μη γαμηι, ινα σχολαζηις τωι φοβωι του
Θεου, μη σχολαζεις δε, ουδεν σοι του πραγματος οφελος, ινα την θεραπειαν πασαν περι
ξενους, περι αγιους επιδεικνυσαι. Ὅταν ουν ταυτα μη ποιηις, ως του πραγματος
καταγνουσα μαλλον απεσχου του γαμου. Ουτω και η παρθενος η μη μετα ακριβειας
εσταυρωμενη, τωι του γαμου κατεγνωκεναι ως μιαρου και ακαθαρτου, τουτον
παρηιτησατο. Ὁραις οτι ξενοδοχιαν λεγει, ου την απλως φιλοφροσυνην, αλλα την μετα
σπουδης, την μετα προαιρεσεως ιλαρας, την μετα προθυμιας, την ουτω το πραγμα
μετιουσαν, ως αυτον δεχομενην τον Χριστον; Ου γαρ δη ταις θεραπαινισι βουλεται την
εις τουτους θεραπειαν επιταττεσθαι, αλλ' αυτας δι' εαυτων ταυτα ποιειν· Ει γαρ εγω,
φησιν, ενιψα τους ποδας υμων ο διδασκαλος, πολλωι μαλλον υμεις οφειλετε τουτο
ποιειν αλληλοις. Καν γαρ μυριακις ηι τις πλουτουσα, καν εν περιφανειαι τινι μεγιστηι
τυγχανηι ουσα, και επι ευγενειαι προγονων μεγα φρονηι, ουκ εστι τοσουτον το μεσον,
οσον του Θεου και των μαθητων. Ει ως τον Χριστον δεχηι, μηδεν επαισχυνθηις, μαλλον
δε και σεμνυνου επι τωι πραγματι· ει δε μη ως τον Χριστον δεχηι, μηδε δεξηι. Ὁ
δεχομενος, φησιν, υμας, εμε δεχεται. Ἐαν μη ουτω δεχηι, ουδε μισθον εχεις. Ἀνθρωπους
παριοντας οδιτας, ως ενομιζεν, ο Ἀβρααμ εδεχετο, και ου παντα τοις οικεταις επετρεπεν
εξευτρεπιζειν τα προς υποδοχην, αλλα το πλεον της διακονιας και αυτος δι' εαυτου
επραττε, και τηι γυναικι τα αλευρα φυραιν επεταττε, καιτοι τριακοσιους δεκαοκτω εχων
οικογενεις, ων εικος και θεραπαινιδας ειναι· αλλ' αυτος εβουλετο τον μισθον εχειν μετα
της γαμετης, ου της δαπανης μονης, αλλα και της διακονιας. Ουτω δει φιλοξενιαν
επιδεικνυσθαι, δι' εαυτων παντα πραττοντας, ιν' ημεις αγιαζωμεθα, ιν' αι χειρες αι
ημετεραι ευλογωνται. Καν πενησι διδωις, μη απαξιωσηις δια σεαυτου δουναι· ου γαρ τωι
πενητι διδως, αλλα τωι Χριστωι. Τις δε ουτως αθλιος, ως απαξιουν αυτον την χειρα
ορεγειν τωι Χριστωι; Τουτο φιλοξενια, τουτο οντως δια τον Θεον εστι ποιησαι. Ἂν δε
μετα τυφου επιταττηις, καν των πρωτειων κελευηις απολαυειν, ουκ εστι φιλοξενια το
τοιουτον, ουδε δια τον Θεον εστι. Πολλης ο ξενος δειται της θεραπειας, πολλης της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

παρακλησεως· αγαπητον γαρ και μετα τοσαυτα το μη ερυθριαιν. Ἐπειδη το πραγμα
62.574 φυσιν εχει τοιαυτην, ωστε τον ευ παθοντα αισχυνεσθαι, τηι υπερβοληι της
θεραπειας τα της αισχυνης χρη περιαιρειν, και δεικνυναι και ρημασι και πραγμασιν, οτι
ουκ ευ ποιει ο ευ ποιων, αλλ' ευ πασχει αυτος και ευεργετειται μαλλον η ευεργετει.
Ουτω πλεοναζεται το γινομενον απο της προαιρεσεως. Ὥσπερ γαρ ο ηγουμενος
ζημιουσθαι, παντα απωλεσεν, και ο ηγουμενος ευ ποιειν παντα απωλεσεν· ουτως ο
ηγουμενος ευ πασχειν, πλεον ελαβεν· Ἱλαρον γαρ δοτην αγαπαι ο Θεος. Ὥστε χαριν
οφειλεις μαλλον τωι πενητι του λαβειν. Ει μη γαρ πενητες ησαν, ουκ αν το πολυ των
αμαρτηματων υπετεμου· ιατροι των τραυματων εισι των σων· φαρμακα σοι παρεχουσι
τας εαυτων χειρας. Ουχ ουτως ιατρος χειρας εκτεινων, και φαρμακον επιτιθεις την
ιατρειαν παρεχει, ως πενης χειρα εκτεινων και τα παρα σου λαμβανων, εκμαγειον των
σων εστι κακων. Ἔδωκας το αργυριον, συνεξηλθε και τα αμαρτηματα. Τοιουτοι και οι
ιερεις· Ἁμαρτιας, φησι, λαου μου φαγονται. Ὥστε μειζονα λαμβανεις, η διδως, ευεργετηι
μαλλον, η ευεργετεις· Θεωι δανειζεις, ουκ ανθρωποις· αυξεις τον πλουτον, ου μειοις·
μειοις δε, εαν μη ελαττωσηις, εαν μη δωις. Ει εξενοδοχησε, φησιν, ει αγιων ποδας ενιψε.
Ποιων δη τουτων; Των θλιβομενων, ουχ απλως αγιων· ενεστι γαρ αγιους ειναι, και
πολλης απολαυειν θεραπειας παρα παντων. Μη τουτους διωκε τους εν αφθονιαι οντας,
αλλα τους εν θλιψει, τους αγνωτας, τους ου παρα πολλων γνωριζομενους. Ὃς εποιησεν
ενι, φησι, τουτων των ελαχιστων, εμοι εποιησε.
γʹ. Μη δωις τοις προεστωσι της Ἐκκλησιας διανειμαι· συ διακονησον αυτη, ινα μη
του αναλισκειν, αλλα και του υπηρετησαι εχηις τον μισθον· οικειαις χερσι δος· συ
σπειρον την αυλακα. Ουκ ενι αροτρον ενταυθα πηξασθαι, ουδε βουν ζευξαι, ουδε καιρον
αναμειναι, ουδε γην ανατεμειν, ουδε κρυμωι παλαισαι· πασης ταυτης της περιεργασιας
απηλλακται ουτος ο σπορος. Εις γαρ τον ουρανον σπειρεις, ενθα ου κρυμος, ουδε
χειμων, ουκ αλλο ουδεν· εις ψυχας σπειρεις, ενθα ουδεις το βαλλομενον αιρει, αλλα
κατεχεται σφοδρως, και μετα πολλης της ακριβειας, και μετα πολλης της σπουδης. Συ
σπειρον. ∆ια τι σαυτον αποστερεις του μισθου; Μεγας μισθος το δυνασθαι και τα των
αλλων οικονομειν. Ου του δουναι μονον μισθος εστιν, αλλα και του καλως οικονομησαι
τα διδομενα. ∆ια τι μη συ λαμβανεις τον μισθον; οτι γαρ και τουτου εστι μισθος,
ακουσον· Κατεστησαν, φησιν, οι αποστολοι τους περι Στεφανον εις την των χηρων
διακονιαν. Γενου συ οικονομος των σαυτου· αυτη σε χειροτονει η φιλανθρωπια, ο του
Θεου φοβος. Τουτο και κενοδοξιας απηλλακται, τουτο και ψυχας αναπαυει, τουτο και
χειρας αγιαζει, τουτο και φρονημα κατασπαι, τουτο και φιλοσοφιαν διδασκει, τουτο
προθυμοτερον εργαζεται, τουτο σε τας ευλογιας ποιει λαβειν· απεισιν η κεφαλη σου
δεχομενη πασας τας παρα των χηρων ευλογιας. Προθυμοτερος γενου εν ταις ευχαις,
περιεργαζου και αγιους ανδρας, τους οντως αγιους, τους εν ταις ερημιαις καθημενους,
τους ου δυναμενους επαιτειν, τους προσανεχοντας τωι Θεωι βαδιζε μακραν οδον, διδου
δια σαυτου· πολλα γαρ εστι δι' εαυτου ωφελησαι, εαν δωις. Ὁραις σκηνην, και
καταγωγιον; οραις ερημιαν; οραις μονωσιν; Πολλακις απελθων δουναι χρηματα, εδωκας
την ψυχην ολοκληρον, και κατεσχεθης, και γεγονας συναιχμαλωτος εκεινου,
συνεξενιτευσας τωι κοσμωι. Μεγα πραγμα και πενητας οραιν. Ἀγαθον, φησιν, εισελθειν
εις οι 62.575 κιαν πενθους, η εις οικιαν γελωτος. Ἐντευθεν η ψυχη φλεγμαινει. Ἂν μεν
γαρ εχηις ομοιως τρυφαιν, προτροπην ελαβες εις σπαταλην· αν δε μη εχηις, λυπην εδεξω.
Εις δε την οικιαν του πενθους ουδεν τοιουτον, αλλα καν μη εχηις τρυφαιν, ουκ ηλγησας,
καν εχηις, καταστελληι. Ὄντως οικια πενθους τα μοναστηρια, ενθα σακκος και σποδος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ενθα μονωσις, ενθα γελως ουδεις, ουδε βιωτικων πραγματων οχλος, ενθα νηστεια, ενθα
χαμευνια, παντα καθαρα κνισσης, αιματων, θορυβου, ταραχης, πολυοχλιας. Λιμην εστιν
ευδιος· ωσπερ λαμπτηρες εισιν αφ' υψηλου τοις ποῤρωθεν επιβαινουσι φαινοντες, επι
λιμενος καθημενοι, και προς γαληνην την αυτων απαντας ελκοντες, ουκ εωντες
γενεσθαι ναυαγια τοις εις αυτους ορωσιν, ουκ εωντες εν σκοτωι διαγειν τους εκει
βλεποντας. Ἄπιθι προς αυτους, φιλοφρονησον, προσιθι, αψαι ποδων αγιων· πολλωι γαρ
εντιμοτερον των εκεινων απτεσθαι ποδων, η της ετερων κεφαλης. Ειπε γαρ μοι, ει
ανδριαντων ποδας κατεχουσι τινες, επειδη ολως τυπον εχουσι βασιλικον, συ τον αυτον
εχοντα τον Χριστον εν εαυτωι, ου καθεξεις απο των ποδων, και σωθησηι; Ἅγιοι εισιν οι
ποδες, καν ευτελεις ωσι· των δε βεβηλων ουδε η κεφαλη τιμια· ποδες γαρ αγιων μεγαλα
ισχυσαν. ∆ιοπερ και κολαζουσιν, οταν εξ εαυτων τον κονιορτον εκτιναξωσιν. Ὅταν
αγιος ηι παρ' ημιν, μηδεν επαισχυνωμεθα των αυτων. Ἅγιοι δε εισι παντες, οσοι πιστιν
ορθην μετα βιου εχουσι· καν σημεια μη εργαζωνται, καν δαιμονας μη εκβαλλωσιν, αγιοι
εισιν. Ἄπιθι προς τας των αγιων σκηνας· ωσπερ απο γης εις τον ουρανον, ουτως εστιν
εις μοναστηριον ανδρος αγιου καταφυγειν. Ουχ οραις εκει ταυτα απερ εν τηι οικιαι·
παντων καθαρος ο χορος εκεινος· σιγη και ησυχια πολλη· το Ἐμον ουκ ενι και το Σον
εκει. Ἂν δε και ημεραν μιαν μεινηις, η και δευτεραν, τοτε πλεον αισθησηι της ηδονης.
Ἡμερα γινεται, μαλλον δε προ ημερας αλεκτρυων εφωνησε. Και ουκ εστιν, ωσπερ επι
της οικιας, ρεγχουσιν οι οικεται, αι θυραι κεκλεισμεναι, παντες νεκροις εοικασι
καθευδοντες, ο ορεοκομος τους κωδωνας σειει. Ουδεν τοιουτον εκει, αλλ' ευθεως
απαντες μετα ευλαβειας τον υπνον αποθεμενοι διανιστανται, του προεστωτος αυτους
διεγειροντος, και εστηκασι τον αγιον στησαμενοι χορον, και τας χειρας ευθεως
ανατειναντες, τους ιερους αιδουσιν υμνους. Ου γαρ δη, ωσπερ ημεις, πολλων ωρων
δεονται προς το τον υπνον αποτιναξασθαι και την καρηβαριαν. Ἡμεις μεν γαρ αμα
διανασταντες, καθημεθα επι πολυ διατεινομενοι, προς χρειαν απερχομεθα, ειτα
νιπτομεθα την οψιν, τας χειρας· μετα τουτο υποδηματα και ενδυματα λαμβανομεν, και
πολυς αναλισκεται καιρος.
δʹ. Ἐκει δε τοιουτον ουδεν· ουδεις οικετην καλει· εκαστος γαρ αρκει εαυτωι· ου
δειται ιματιων πολλων, ου δειται του τον υπνον αποτιναξασθαι, αλλ' αμα τους
οφθαλμους ανεωιξε, και τωι πολυν εγρηγοροτι χρονον προσεοικε της νηψεως ενεκεν.
Ὅταν γαρ η καρδια μη βαρηθεισα τοις σιτιοις βαπτιζηται κατω, ου δειται πολλου του
καιρου προς το ανενεγκειν, αλλ' ευθεως εστιν εν νηψει· χειρες αει καθαραι· και γαρ ο
υπνος ευτακτος. Ουδεις ακουει ρεγχοντων εκει, ουδεις ασθμαινοντων, ουδε
ριπταζομενον οραι κατα τον υπνον, ουδε γυμνουμενον, αλλα καθευδουσι των
εγρηγοροτων ευσχημονεστερον κειμενοι. Τουτο δε ολον 62.576 απο της ευταξιας
γινεται της εν τηι ψυχηι. Ὄντως αγιοι ουτοι, και εν ανθρωποις αγγελοι. Και μη θαυμασηις
ακουων ταυτα· ο γαρ πολυς φοβος ο του Θεου ουκ αφιησι προς τα βαθη του υπνου
κατελθειν, και βαπτισαι την διανοιαν αυτων, αλλ' εξ επιπολης επικειται διαναπαυων
αυτους μονον. Τοιουτου δε αυτοις οντος του υπνου, τοιαυτα ειναι αυτων αναγκη και τα
ονειρατα, ου φαντασιωδη, ουδε τερατωδη. Ἀλλ', οπερ εφην, αλεκτρυων εφωνησε, και
ευθεως ελθων ο προεστως, και τωι ποδι τον κειμενον απλως υπονυξας, παντας
ανεστησεν· ουδε γαρ γυμνους εκει καθευδειν θεμις. Ειτα διανασταντες, ευθεως
εστηκασιν, υμνους αιδοντες προφητικους μετα πολλης της συμφωνιας, μετ' ευρυθμων
μελων. Ουτε κιθαρα, ουτε συριγγες, ουτε ουδεν αλλο οργανον μουσικον τοιαυτην
αφιησι φωνην, οιαν εστιν ακουσαι εν ησυχιαι βαθειαι, και εν ερημιαι των αγιων ᾀδοντων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

εκεινων. Και αυτα δε τα αισματα προσφορα, και φιλιας γεμοντα της προς τον Θεον. Ἐν
ταις νυξι, φησιν, επαρατε τας χειρας υμων προς τον Θεον· και παλιν, Ἐκ νυκτος ορθριζει
το πνευμα μου προς σε, ο Θεος, διοτι φως τα προσταγματα σου επι της γης. Και τα
αισματα τα ∆αυιδικα πολλας πηγας κινουντα δακρυων. Ὅταν γαρ αιδηι λεγων· Ἐκοπιασα
εν τωι στεναγμωι μου, λουσω καθ' εκαστην νυκτα την κλινην μου, εν δακρυσι μου την
στρωμνην μου βρεξω· και παλιν, οτι Σποδον ωσει αρτον εφαγον· και παλιν, Τι εστιν
ανθρωπος, οτι μιμνησκηι αυτου; Ἄνθρωπος ματαιοτητι ωμοιωθη, και αι ημεραι ημων
ωσει σκια παραγουσι· και, Μη φοβου, οταν πλουτησηι ανθρωπος, και οταν πληθυνθηι η
δοξα του οικου αυτου· και παλιν, Ὁ κατοικιζων μονοτροπους εν οικωι· και, Ἑπτακις της
ημερας ᾔνεσα σε επι τα κριματα της δικαιοσυνης σου· και παλιν, Μεσονυκτιον
εξηγειρομην του εξομολογεισθαι σοι επι τα κριματα της δικαιοσυνης σου· και, Ὁ Θεος
λυτρωσεται την ψυχην μου εκ χειρος ᾅδου· και, Ἐαν πορευθω εν μεσωι σκιας θανατου,
ου φοβηθησομαι κακα, οτι συ μετ' εμου ει· και παλιν, Ου φοβηθησομαι απο φοβου
νυκτερινου, απο βελους πετομενου ημερας, απο πραγματος εν σκοτει διαπορευομενου,
απο συμπτωματος, και δαιμονιου μεσημβρινου· και παλιν, Ἐλογισθημεν, ως προβατα
σφαγης· την εις Θεον αυτων διαπυρον αγαπην ενδεικνυται. Ὅταν δε παλιν μετα των
αγγελων αιδωσι (και γαρ και αγγελοι τοτε αιδουσιν), Αινειτε τον Κυριον εκ των
ουρανων, λεγοντες, ημων χασμωμενων, κνωμενων, ρεγχοντων, η και υπτιων απλως
κειμενων, και μυριας λογιζομενων απατας· οιον εστιν εκεινους εν τουτωι το παν της
νυκτος αναλισκειν; Ἐπειδαν δε ημερα μελληι γινεσθαι, διαναπαυονται λοιπον· και οταν
ημεις αρξωμεθα των εργων, εκεινοι καιρον εχουσι της αναπαυσεως. Ἡμερας δε
γενομενης, ημων μεν εκαστος καλει τον ετερον, τον λογον ποιει των εξοδιαζομενων· ει
εις αγοραν εμβαλλει, αρχοντι παρισταται, τρεμει, δεδοικε τας ευθυνας· ετερος επι της
σκηνης, αλλος προς το επιτηδευμα το εαυτου. Ἐκεινοι δε παλιν ευχας εωθινας
επιτελεσαντες και υμνους, προς την των Γραφων αναγνωσιν τρεπονται· εισι δε οι και
βιβλια γραφειν μεμαθηκοτες. Ἕκαστος οικημα αποτεταγμενον εν λαβων, ησυχιαν
διαπαντος ασκει, ουδενος φλυαρουντος, ουδενος ουδεν λεγοντος. Ειτα τριτην, εκτην,
εννατην, και τας εσπερινας ευχας επιτελουσι, και εις τεσσαρα μερη την ημεραν
διανειμαντες, καθ' 62.577 εκαστον μερος πληρουμενον, ψαλμωιδιαις, υμνοις γεραιρουσι
τον Θεον. Παντων δε αριστωντων των αλλων, γελωντων, παιζοντων, διαῤρηγνυμενων
υπο της γαστριμαργιας, ουτοι τοις υμνοις προσανεχουσιν. Ουδαμου τραπεζης καιρος,
ουδε των αισθητων τουτων. Παλιν μετα το αριστον των αυτων εχονται, υπνωι προτερον
εαυτους εκδεδωκοτες. Οι μεν ουν κοσμικοι και την ημεραν καθευδουσιν· εκεινοι δε και
την νυκτα εγρηγορασιν. Ὄντως υιοι φωτος εισιν. Ειτα εκεινοι το πλεον αναλωσαντες εν
τωι υπνωι της ημερας προΐασι βεβαρημενοι· ουτοι δε ετι νηφουσιν, ασιτοι μενοντες εως
οψε, και τοις υμνοις προσανεχοντες. Ἑσπερας δε παλιν καταλαβουσης, οι μεν εις λουτρα
και ανεσεις σπευδουσιν· εκεινοι δε των πονων απολυσαντες εαυτους, τοτε τηι τραπεζηι
προσανεχουσιν, ουκ οικετων πληθος εγειροντες, ουδε περιτρεχοντες την οικιαν, ουδε
θορυβουντες, ουδε οψα πολλα παρατιθεμενοι, ουδε κνισσης γεμοντα, αλλ' οι μεν αρτον
μονον και αλας, οι δε ελαιον προστιθεντες, ετεροι δε, οσοι ασθενεστεροι εισι, και
λαχανων εχονται και οσπριων. Ειτα μικρον καθισαντες, μαλλον δε υμνοις το παν
κατακλεισαντες, διαναπαυονται επι στιβαδος εκαστος προς αναπαυσιν μονον
πεποιημενης, ου τρυφην. Ουκ εστι φοβος αρχοντων εκει, ουκ εστι δεσποτων απονοια,
ουκ εστι δουλων φοβος, ουκ εστι γυναικων θορυβος, ουκ εστι παιδων ταραχη, ουκ εστι
κιβωτιων πληθος, ουδε ιματιων αποθεσις περιττη, ου χρυσιον, ουκ αργυριον· ουκ εισιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

εκει φυλακαι και προφυλακαι· ουκ εστι ταμειον, ουκ αλλο τοιουτον ουδεν· αλλα παντα
ευχης γεμει, παντα υμνων, παντα ευωδιας πνευματικης, ουδεν εκει σαρκικον. Ληιστων
εφοδους ου δεδοικασιν· ου γαρ εχουσιν οτου ζημιωθωσι· χρηματα ουκ εστι, σωμα εστι
και ψυχη· αν ταυτην αφελωνται, ουκ εζημιωσαν, αλλ' ωνησαν. Ἐμοι γαρ το ζηιν, φησι,
Χριστος, και το αποθανειν κερδος. Ἀπελυσαν των δεσμων εαυτους παντων. Ὄντως
Φωνη αγαλλιασεως εν σκηναις δικαιων.
εʹ. Ουκ εστιν εκει ολολυγης ακουσαι ποτε ουδε κωκυτου· καθαρος τουτων των
αηδιων ο οροφος, καθαρος της κραυγης ταυτης. Ἀποθνησκουσι μεν γαρ και εν αυτοις·
ου γαρ εισιν αθανατοι το σωμα· αλλ' ουκ ισασι θανατον τον θανατον. Μεθ' υμνων
προπεμπουσι τους απελθοντας· προπομπην το τοιουτον καλουσιν, ουκ εκφοραν. Καν
απαγγελθηι, οτι ο δεινα τετελευτηκε, πολλη η ευφροσυνη, πολλη η ηδονη· μαλλον δε
ουδε τολμαι τις ειπειν, οτι ο δεινα τετελευτηκεν, αλλ' ο δεινα τετελειωται. Ειτα
ευχαριστια, δοξα πολλη, ευφροσυνη, εκαστου ευχομενου τελος τοιουτον λαβειν, ουτω
τον αγωνα τουτον εξελθειν, αναπαυσασθαι των πονων και των αγωνων, ιδειν τον
Χριστον. Καν αῤρωστησηι, ου δακρυα, ου θρηνος, αλλ' ευχαι παλιν· ουκ ιατρων χειρες,
αλλα πιστις μονη πολλακις απηλλαξε τον αῤρωστον. Ει δε και ιατρων δεηθειη, πολλη
και ενταυθα η φιλοσοφια, πολλη η καρτερια· ου παρεστηκε γυνη λυουσα τας τριχας,
ουδε παιδια την ουδεπω γενομενην ορφανιαν αποδυρομενα, ουδε οικεται
παρακαλουντες τον αποπνεοντα μετα ασφαλειας αυτους τινι παρακαταθεσθαι· αλλα
παντων τουτων απηλλαγμενη η ψυχη, εν σκοπει μονον εις την εσχατην αναπνοην,
οπως απελθηι τωι Θεωι φιλη. Καν γενηται δε νοσος, ου γινεται απο γαστριμαργιας, ουδε
απο καρηβαριας, αλλα και αυται αι των νοσων υποθεσεις εγκωμιων γεμουσιν, ουχι
κατηγοριας, ως αυται· η γαρ αγρυπνιας, η νηστειας επιτασις, η τι των τοιουτων τας
νοσους εργαζεται· οθεν και 62.578 ευαπαλλακτοι γινονται· αρκει γαρ μηκετι καμοντας
ομοιως παντων απηλλαχθαι των δεινων.
ςʹ. Ειπε ουν μοι, φησιν, ει αγιων τις ποδας ενιψεν εν τηι εκκλησιαι, ει ενεστι και
ενταυθα τοιουτους ευρειν. Ἔνεστι, και πανυ ενεστι· μονον μη, επειδη εκεινων τον βιον
διηγησαμεθα, των εν ταις εκκλησιαις καταφρονωμεν. Πολλοι πολλακις τοιουτοι και εν
μεσαις ταις εκκλησιαις εισιν, αλλ' εν τωι λανθανοντι. Μη γαρ επειδη οικιας
περινοστουσι, μηδε επειδη εις αγοραν εμβαλλουσι, μηδε επειδη προΐστανται,
καταφρονωμεν αυτων. Και τουτο ο Θεος επεταξε· Κρινατε γαρ, φησιν, ορφανωι, και
δικαιωσατε χηραν. Πολλαι της αρετης αι οδοι, ωσπερ ουν και των μαργαριτων πολλη η
διαφορα, καιτοι παντες μαργαριται λεγονται, αλλ' ο μεν εστι λαμπρος και στρογγυλος
παντοθεν, ετερος δε τουτο μεν ουκ εχει το καλλος, ετερον δε. Ποιον δη τουτο; Ὥσπερ
απο τινος τεχνης το κοραλλιον επιμηκη εχει την γραμμην, και τας γωνιας
εκτετορευμενας, και του λευκου χρωματος ετερον επιτερπεστερον, το δε πρασινον πολυ
πασης χλωροτητος επιτερπεστερον· αλλος του αιματος το ανθηρον παρεχεται τωι
ευανθει, αλλος της θαλαττης εστι κυανωτερος, αλλος της αλουργιδος στιλβοτερος· και
αλλα δε μυρια αν τις ευροι τοις ανθεσιν αμιλλωμενα κατα το ποικιλον, η τοις του ηλιου
χρωμασιν εξισουμενα· τοιουτοι δη και οι αγιοι· οι μεν εαυτους ασκουσιν, οι δε και τας
εκκλησιας. Καλως αρα ελεγεν, Ει αγιων ποδας ενιψεν, ει θλιβομενοις επηρκεσεν. Ὥστε
γαρ παντας επαραι προς μιμησιν, δια τουτο ουτως ειπεν. Ουκουν και ημεις επιδραμωμεν
τωι πραγματι, ινα εχωμεν καυχασθαι εκει, οτι ενιψαμεν ποδας αγιων. Ει δε ποδας αυτων
νιπτειν δει, πολλωι μαλλον και εκ χειρος επιδιδοναι αυτοις τα χρηματα, και σπουδαζειν
λανθανειν. Μη γνωτω, φησιν, η αριστερα σου τι ποιει η δεξια σου. Τι μυριους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

παραλαμβανεις μαρτυρας; μηδε οικετης ιδετω, ει δυνατον, μηδε γυνη. Πολλα τα
σκανδαλα του δολιου· πολλακις η μηδεποτε εμποδισασα, τοτε εμποδιζει η υπο
κενοδοξιας, η υπο ετερου τινος. Ἐπει και ο Ἀβρααμ, καιτοι θαυμαστην εχων γυναικα,
τον υιον μελλων αναφερειν, εκρυπτε, καιτοι γε ουκ ειδως το εκβησομενον, αλλα
πεπεισμενος, οτι παντως αναιρησει. Τι ουν εμελλε λεγειν, ει τις ην ανθρωπος των
πολλων; ουκ αν ειπε, Τις εστιν ουτος ο ταυτα διαπραττομενος; ουκ αν επι απηνειαι
αυτον διεβαλε και αγροικιαι; Ουδε ιδειν κατηξιωθη το παιδιον το εαυτης η γυνη, ουδε
υστερας ακουσαι φωνης, ουδε σπαιρον θεασασθαι, αλλ' ωσπερ αιχμαλωτον λαβων,
ουτως απηγαγεν. Ἀλλ' ουδεν τουτων ενενοησεν ο δικαιος εκεινος, μεθυων τωι ποθωι.
Ουδεν γαρ αλλο εωρα, αλλα το προσταττομενον οπως εργασαιτο, ουδε παις ην εκει,
ουδε γυνη· μαλλον δε ουδε αυτος ᾔδει το εκβησομενον· ουτω παντοθεν εσπουδαζε
καθαρον το ιερειον αναγαγειν, μη δακρυσιν αυτο, μη αντιλογιαι μολυναι. Ὅρα δε μεθ'
οσης ημεροτητος ο Ἰσαακ ερωται, και τι φησι προς αυτον· Ἰδου τα ξυλα και το πυρ, που
το προβατον; Τι ουν ο Πατηρ; Ὁ Θεος οψεται εαυτωι προβατον εις ολοκαρπωσιν, τεκνον.
Λεγεται δε τουτο και ως προφητεια, οτι τον Υιον οψεται εαυτωι Θεος εις ολοκαρπωσιν·
και αμα και τοτε εκβεβηκε. Τι και αυτον κρυπτεις, ειπε, τον σφαγιασθησομενον; Ναι,
φησι, δεδοικα μη ναρκησηι, δεδοικα μη αναξιος οφθηι. Ειδες πως μετα πολλης της
ακριβειας απαντα επραττεν; Ἄρα καλως ειπεν η Γραφη, Μη γνωτω 62.579 η αριστερα
σου τι ποιει η δεξια σου· τουτεστι, Καν ως οικειον μελος εχωμεν τινα, μη σπουδαζωμεν
αυτωι δεικνυναι, πλην ει μη αναγκη ειη. Πολλα γαρ απο τουτου γινεται τα δεινα. Εις
κενοδοξιαν τις αιρεται, κωλυμα γινεται πολλακις. ∆ια δη τουτο και 62.580 εαυτους
λανθανωμεν, ει δυνατον, ινα τυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι
Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ.
Νεωτερας δε χηρας παραιτου· οταν γαρ καταστρηνιασωσι του Χριστου,
γαμειν θελουσιν, εχουσαι κριμα, οτι την πρωτην πιστιν ηθετησαν. Ἅμα δε
και αργαι μανθανουσι περιερχομεναι τας οικιας· ου μονον δε αργαι, αλλα
και φλυαροι και περιεργοι, λαλουσαι τα μη δεοντα. Βουλομαι ουν νεωτερας
χηρας γαμειν, οικοδεσποτειν, μηδεμιαν αφορμην διδοναι τωι αντικειμενωι
λοιδοριας χαριν. Ἤδη γαρ τινες εξετραπησαν οπισω του Σατανα.
αʹ. Πολυν υπερ των χηρων ο Παυλος ποιησαμενος λογον, και χρονον αυτων
διορισας τωι λεγειν, Χηρα καταλεγεσθω μη ελαττον ετων εξηκοντα γεγονυια, και την
ποιοτητα διδαξας της χηρας τωι ειπειν, Ει ετεκνοτροφησεν, ει εξενοδοχησεν, ει αγιων
ποδας ενιψε. παλιν ενταυθα φησι· Νεωτερας δε χηρας παραιτου. Περι δε των παρθενων,
καιτοι γε πολυ φορτικωτερου του πραγματος οντος, ουδεν τοιουτον αινιττεται· εικοτως.
∆ια τι; Ὅτι επι μειζοσιν απεγραψαντο, και απο μειζονος της διανοιας εκει το εργον
προεβη τουτο. Το μεν ουν, Ει εξενοδοχησεν, ει αγιων ποδας ενιψε, και παντα τα
τοιαυτα, δια του ευπροσεδρου παρεσησε, και του λεγειν, Ἡ δε αγαμος μεριμναι τα του
Κυριου. Ει δε χρονων ενεκεν ουδεν ακριβολογειται, μη θαυμασηις· μαλιστα μεν γαρ απο
τουτου κακεινο δηλον. Ἄλλως δε ειπον, οτι απο μειζονος διανοιας εκειναι την
παρθενιαν ειλοντο. Προς δε τουτοις, ενταυθα ηδη πτωματα γεγονε, και αυται παρειχον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

την αφορμην της τοιαυτης νομοθεσιας· εκει δε τοιουτον ουδεν ην. Ὅτι γαρ εξεπεσον
τινες ηδη, απο τουτου δηλον, απο του λεγειν, Ὅταν γαρ καταστρηνιασωσι του Χριστου,
γαμειν θελουσι· και παλιν, Ἤδη γαρ εξετραπησαν τινες οπισω του Σατανα. Νεωτερας δε
χηρας παραιτου. ∆ια τι; Ὅταν γαρ καταστρηνιασωσι του Χριστου, γαμειν θελουσι. Τι
εστιν, Ὅταν καταστρηνιασωσιν; Ὅταν ακκισθωσιν, οταν θρυπτωνται· καθαπερ οταν επι
ανδρος τις επιεικους λεγηι· Ἄφες αυτην, οτι ετερου γεγονε. ∆εικνυσι τοινυν οτι και την
χηρειαν απλως ειλοντο, ου κρινασαι. Ἄρα και η χηρα τωι Χριστωι αρμοζεται εν τηι
χηρειαι· εγω γαρ, φησι, προστατης των χηρων, και πατηρ των ορφανων. ∆εικνυσιν οτι
ουδε την χηρειαν ορθως αιρουνται, αλλα καταστρηνιωσιν· αλλ' ομως φερει. Και μην
αλλαχου φησιν· Ἡρμοσαμην υμας ενι ανδρι παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι.
Ὅταν ονομασθωσιν αυτωι, φησι, Γαμειν θελουσιν, εχουσαι κριμα, οτι την πρωτην πιστιν
ηθετησαν. Πιστιν την συνθηκην λεγει, την αληθειαν· ωσει ελεγεν· Ἐψευσαντο αυτον,
παρεβησαν τας συνθηκας. Ἅμα δε και αργαι μανθανουσιν. Ουκ αρα ανδρασι μονον
επιταττει το εργαζεσθαι, αλλα και γυναιξι· πασαν γαρ την κακιαν εδιδαξεν η αργια. Ου
τουτωι, φησι, τωι κριματι μονον εισιν υπευθυνοι, αλλα και ετεροις αρματημασιν. Ει αρα
αναρμοστον γυναικι το περιιεναι τας οικιας, πολλωι μαλλον παρθενωι. Ου μονον δε,
φησιν, αργαι μανθα 62.580 νουσιν, αλλα και φλυαροι και περιεργοι, λαλουσαι τα μη
δεοντα. Βουλομαι ουν νεωτερας χηρας γαμειν, τεκνογονειν, οικοδεσποτειν. Τι ουν
συμβαινει οταν και η του ανδρος μεριμνα αποστηι, και η του Θεου μη κατεχηι; Εικοτως
αργαι, λαλοι, περιεργοι γινονται. Ὁ γαρ τα εαυτου μη μεριμνων, τα ετερου μεριμνησει
παντως· ωσπερ ο τα εαυτου φροντιζων, των ετερων ουδενα ποιησεται λογον, ουδεμιαν
εξει φροντιδα. Λαλουσαι τα μη δεοντα. Ουδεν ουτως αναρμοστον γυναικι, ως το τα
ετερων περιεργαζεσθαι μαλιστα, ου μονον δε γυναικι, αλλα και ανδρι· αναισχυντιας γαρ
και ιταμοτητος τεκμηριον τουτο μεγιστον. Βουλομαι ουν. Ἐπειδη αυται βουλονται,
βουλομαι καγω νεωτερας χηρας γαμειν, τεκνογονειν, οικοδεσποτειν, οικουρειν· πολλωι
γαρ του ποιειν εκεινα τουτο βελτιον. Ἔδει μεν ουν τα του Θεου μεριμναιν, εδει την
πιστιν φυλαττειν· επειδη δε εκεινα ου γινεται, βελτιον ταυτα γενεσθαι, η εκεινα· ουτε
γαρ ο Θεος αθετειται, ουτε αυται ταυτα μανθανουσι. Ἀπο μεν γαρ της χηρειας εκεινης
ουδεν χρηστον εσται· απο δε του γαμου τουτου πολλα αγαθα· εντευθεν το κεχηνος και
ραιθυμον της διανοιας αυτης επιστρεψαι δυνησεται. Και τινος ενεκεν, φησιν, ουκ ειπεν,
Ἐπειδη χηραι εξεπεσον, πολλης αυτας επιμελειας δει απολαυειν, ωστε μη παθειν απερ
ειπον, αλλ' επεταξε γαμον; Ὅτι ου κεκωλυται, οτι εν ασφαλειαι καθιστησι· διο και
επαγει· Μηδεμιαν διδοναι αφορμην τωι αντικειμενωι λοιδοριας χαριν, μηδε λαβην τινα.
Ἤδη γαρ τινες εξετραπησαν οπισω του Σατανα. Κωλυει τοινυν τας χηρας τας τοιαυτας,
ου βουλομενος μη ειναι χηρας νεωτερας, αλλα μη βουλομενος μοιχαλιδας ειναι, μη
βουλομενος αργας ειναι και περιεργους, λαλουσας τα μη δεοντα, μη βουλομενος τον
διαβολον αφορμην λαμβανειν· ως ει μη τοιουτον εγινετο, ουκ αν εκωλυσεν. Ει δε τις
πιστος η πιστη εχει χηρας, επαρκειτω αυταις, και μη βαρεισθω η Ἐκκλησια, ινα ταις
οντως χηραις επαρκηι. Ὁραις πως παλιν οντως χηρας λεγει εκεινας τας μεμονωμενας,
τας ουδαμοθεν εχουσας παραμυθιαν; Ουτω γαρ βελτιον ην. ∆υο γαρ εγινετο τα μεγιστα,
και εκειναι αφορμην ελαμβανον του ευ ποιειν, και αυται διετρεφοντο καλως, και η
Ἐκκλησια ουκ εβαρειτο. Καλως προσεθηκεν, Ει τις πιστος· παρα γαρ των απιστων ουκ
εδει τας πιστας τρεφεσθαι, ινα μη δοξωσι δεισθαι αυτων. Και ορα πως παραμυθητικως·
Ουκ ειπε, Πολυτελειαν τινα χορηγειτω, αλλ', Ἐπαρκειτω αυταις. Ἵνα η Ἐκκλησια, φησι,
ταις οντως χηραις επαρκηι. Ἄρα και ταυτης τον μισθον αυτη εχει της βοηθειας· η γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

βοηθουσα ταυτηι, ου ταυτηι βοηθει μονον, αλλα και εκειναις, μετ' ευρυχωριας αφεισα
αυτας τρεφεσθαι. Βουλομαι νεωτερας, τι; τρυφαιν; αλλα σπαταλαιν; ουδεν τοιουτον,
αλλα, Γαμειν, τεκνογονειν, οικοδεσποτειν. Ἵνα γαρ μη νομισηις αυτον εις τρυφην 62.581
αυτας προτρεπειν, επηγαγε· Μηδεμιαν διδοναι αφορμην τωι αντικειμενωι λοιδοριας
χαριν. Ἔδει μεν γαρ αυτας ειναι ανωτερας των βιωτικων· επειδη δε κατωτεραι
γεγονασι, καν εν αυτοις στηκετωσαν. Οι καλως προεστωτες πρεσβυτεροι, διπλης τιμης
αξιουσθωσαν, μαλιστα οι κοπιωντες εν λογωι και διδασκαλιαι. Λεγει γαρ η Γραφη· Βουν
αλοωντα ου φιμωσεις· και, Ἄξιος ο εργατης του μισθου αυτου.
βʹ. Τιμην ενταυθα την θεραπειαν λεγει, την των αναγκαιων χορηγιαν. Το γαρ
επαγαγειν, Ου φιμωσεις βουν αλοωντα, και, Ἄξιος ο εργατης του μισθου αυτου, τουτο
δηλοι. Ἄρα και οταν λεγηι, Χηρας τιμα, τουτο λεγει περι της των αναγκαιων τροφης,
Ἵνα ταις οντως χηραις επαρκεσηι, φησι· και παλιν, Τιμα τας οντως χηρας· τουτεστι, τας
εν πενιαι· οσωι γαρ αν τις εν πενιαι ηι, τοσουτωι μαλλον εστι χηρα. Τιθησι το του νομου,
τιθησι το του Χριστου, αμφοτερα συμφωνουντα. Ὁ μεν γαρ νομος φησιν, Ου φιμωσεις
βουν αλοωντα. Ὁραις πως βουλεται καμνειν τον διδασκαλον; Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν,
αλλος πονος τοιουτος, ως ο εκεινου. Ἀλλ' εκεινο μεν του νομου· πως δε και το του
Χριστου τιθησιν; Ἄξιος γαρ, φησιν, ο εργατης του μισθου αυτου. Μη τωι μισθωι τοινυν
προσεχωμεν μονωι, αλλα και πως προσεταξε· φησι γαρ, Ἄξιος ο εργατης της τροφης
αυτου εστιν. Ὥστε ει τις τρυφαι και ανιεται, ουκ εστιν αξιος· ει μη τις εστι βους αλοων,
και προς πνιγος και προς ακανθας το ζευγος ανεχων ελκει, και ου προτερον αφισταται,
εως ταις αποθηκαις τους καρπους εισκομισει, ουκ εστιν αξιος. Ἄρα δει μετα αφθονιας
επιῤρεειν τοις διδασκαλοις την των αναγκαιων χορηγιαν, ινα μη καμνωσι μητε
εκλυωνται, μηδε περι τα μικρα σχολαζοντες των μεγαλων αποστερωσιν εαυτους· ινα τα
πνευματικα εργαζωνται, μηδενα των βιωτικων ποιουμενοι λογον. Τοιουτοι ησαν οι
Λευῗται· ουδεν αυτοις εμελε των βιωτικων, οτι τοις λαικοις εμελε της αυτων προνοιας,
και νομωι ετετακτο τα των προσοδων, οιον αι δεκαται, τα απο των χρυσιων, αι απαρχαι,
αι ευχαι, και πολλα ετερα. Ἀλλ' εκεινοις μεν εικοτως ταυτα ενομοθετει, ατε τα παροντα
ζητουσιν· εγω δε πλεον ουδεν λεγω του δειν τους προεστωτας εχειν τροφας και
σκεπασματα, ινα μη περιελκωνται εις ταυτα. Τι δε εστι, ∆ιπλης τιμης; ∆ιπλης της προς
τας χηρας, η της προς τους διακονους, η απλως διπλης τιμης πολλης φησι. Μη τουτο
τοινυν μονον σκοπωμεν, οτι διπλης αυτους τιμης ηξιωσεν, αλλ' οτι προσεθηκε, Τους
καλως προεστωτας. Τι δε εστι, Καλως προεστωτας; Ἀκουσωμεν του Χριστου λεγοντος·
Ὁ ποιμην ο καλος την ψυχην αυτου τιθησιν υπερ των προβατων. Ἄρα τουτο εστι καλως
προεσταναι, μηδενος φειδεσθαι της εκεινων κηδεμονιας ενεκεν. Μαλιστα, φησιν οι
κοπιωντες εν λογωι και διδασκαλιαι. Που νυν εισιν οι λεγοντες μη δειν λογου, μηδε
διδασκαλιας; οπου γε και Τιμοθεωι τοσαυτα παραινει λεγων, Ταυτα μελετα, εν τουτοις
ισθι· και παλιν, Προσεχε τηι αναγνωσει, τηι παρακλησει· τουτο γαρ ποιων και σεαυτον
σωσεις και τους ακουοντας. Και τουτους μαλιστα παντων των αλλων τιμασθαι
βουλεται· και την αιτιαν τιθησιν, οτι πολυν πονον υπομενουσι, φησιν. Εικοτως. Ὅταν
γαρ ο μεν ετερος μητε αγρυπνηι, μητε φροντιζηι, αλλα απλως συνεδρευηι εν αδειαι και
αμεριμνιαι, εκεινος δε κοπτηται φροντιζων, μελετων, 62.582 και μαλιστα, οταν απειρος
ηι και λογων των εξωθεν, πως ου δει μαλιστα τιμης απολαυειν και προ των αλλων
απαντων αυτον εις τοσουτους πονους εαυτον αφιεντα; Μυριαις γαρ γλωσσαις εστιν
υπευθυνος· ο δεινα εμεμψατο, ετερος επηινεσεν, αλλος εσκωψεν, αλλος διεβαλε την
μνημην και την συνθεσιν· και δει αυτωι πολλης ισχυος, ωστε ταυτα φερειν. Μεγα γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

τουτο, μεγα προς Ἐκκλησιας οικοδομην, και πολυ συντελει το διδακτικους ειναι τους
προεστωτας· καν τουτο μη παρηι, πολλα των εν ταις Ἐκκλησιαις οιχεται. ∆ια τουτο μετα
των αλλων, μετα του φιλοξενου και του επιεικους, μετα του αληπτου, και τουτο αριθμει
λεγων, διδακτικον. Ἐπει δια τι διδασκαλος λεγεται; Ναι, φησιν, ινα τωι βιωι διδασκηι
φιλοσοφιαν. Ὥστε ταυτα περιττα, και ου δει της απο των λογων διδασκαλιας εις
προκοπην. Και πως ο Παυλος φησι, Μαλιστα οι κοπιωντες εν λογωι και διδασκαλιαι; οταν
γαρ περι δογματων ηι λογος, ποιος βιος ενταυθα ισχυν εχει; Τινα λογον δε φησιν; Ου τον
κομπωδη, ουδε τον την κομψειαν εχοντα την εξωθεν, αλλα τον ισχυν πολλην
κεκτημενον του πνευματος, τον συνεσεως γεμοντα και φρονησεως. Ου κατασκευης ουν
αυτωι και φρασεως δει, αλλα νοηματων, ουδε συνθηκης, αλλα φρενων. Κατα
πρεσβυτερου κατηγοριαν μη παραδεχου, εκτος ει μη επι δυο η τριων μαρτυρων. Κατα
γαρ νεωτερου δει εκτος μαρτυρων κατηγοριαν δεχεσθαι; κατα δε ολως τινος, και ουχι
μετα ακριβειας παντοτε δει τας κρισεις ποιεισθαι; Τι ουν εστιν ο λεγει; Ουδε επι αλλων,
φησι, μαλιστα δε κατα πρεσβυτερου. Πρεσβυτερον γαρ ενταυθα φησιν, ουχι το αξιωμα,
αλλα την ηλικιαν, επειδηπερ ευκολωτερον αμαρτανουσιν οι νεοι των πρεσβυτερων.
∆ηλον δε εστιν εντευθεν, οτι Ἐκκλησιαν λοιπον ην εμπεπιστευμενος ο Τιμοθεος, η και
εθνος ολοκληρον το της Ἀσιας· διο και περι πρεσβυτερων αυτωι διαλεγεται. Τους
αμαρτανοντας ενωπιον παντων ελεγχε, ινα και οι λοιποι φοβον εχωσι. Τουτεστι, Μη
ταχεως εκκοπτε, αλλα μετα πολλης της ακριβειας απαντα περιεργαζου· οταν μεντοι
μαθηις σαφως, σφοδρως επεξιθι, ινα οι αλλοι σωφρονισθωσιν. Ὥσπερ γαρ το απλως
κατακρινειν βλαβερον, ουτω το μη επεξιεναι τοις φανεροις αμαρτημασιν, οδον εστι
δουναι τοις αλλοις του τα αυτα ποιειν και τολμαιν. Ἔλεγχε δε, ειπε, δηλων οτι ουχ
απλως, αλλα μετα αποτομιας· ουτω γαρ και οι λοιποι φοβον εξουσι. Πως ουν φησιν ο
Χριστος, Ὕπαγε, ελεγξον αυτον μεταξυ σου και αυτου μονου, εαν εις σε αμαρτηι; Πλην
κακεινον συγχωρει εν τηι εκκλησιαι ελεγχεσθαι.
γʹ. Τι ουν; ουχι σκανδαλιζει μαλλον το ενωπιον παντων ελεγχεσθαι; Πως; Ὅταν
γαρ το αμαρτημα ωσιν ειδοτες, την δε κολασιν ουκετι, μαλλον σκανδαλιζονται. Ὥσπερ
γαρ ατιμωρητων μενοντων των αμαρτανοντων, πολλοι οι πλημμελουντες· ουτω
κολαζομενων, πολλοι οι κατορθουντες εισιν. Ουτω και ο Θεος εποιησε· τον Φαραω εις
μεσον αγαγων εκολασε, και τον Ναβουχοδονοσορ, και πολλους ετερους και κατα πολιν,
και κατα ανθρωπον ορωμεν δικην δεδωκοτας. Ἄρα βουλεται παντας φοβον εχειν παρα
του επισκοπου, και πασιν αυτον εφιστησιν. 62.583 Ἐπειδη γαρ πολλα απο υπονοιας
κρινεται, δει, φησιν, ειναι τους μαρτυρουντας, και διελεγχοντας αυτον κατα τον
παλαιον νομον. Ἐπι γαρ δυο η τριων μαρτυρων σταθησεται παν ρημα. Κατα
πρεσβυτερου, φησι, κατηγοριαν μη παραδεχου. Ουκ ειπε, μη κατακρινηις, αλλα, μηδε
δεξηι κατηγοριαν, μηδε ολως εις κρισιν καταθηις. Τι ουν, αν και οι δυο ψευδωνται; Τουτο
σπανιακις συμβαινει· ενι δε απο της κρισεως εξεταζομενον και τουτο γενεσθαι δηλον.
Τα γαρ αμαρτηματα αγαπητον και δυο μαρτυρας εχειν, δια το λαθρα γινεσθαι και
κεκρυμμενως· ωστε πολλης δοκιμασιας σημειον τουτο. Τι ουν, αν μεν ωμολογημενα ηι
τα αμαρτηματα, μαρτυρας δε μη εχηι, αλλα πονηραν υπονοιαν; Ειπον ανω, φησι, ∆ει δε
αυτον και μαρτυριαν καλην εχειν απο των εξωθεν. Μετα φοβου τοινυν αγαπωμεν τον
Θεον· δικαιωι μεν γαρ νομος ου κειται· οι δε πολλοι και την αρετην αναγκηι
μετερχομενοι, και ου προθεσει, μεγαλα απο του φοβου καρπουνται, πολλακις τας
επιθυμιας εκκοπτοντες τας εαυτων. ∆ια τουτο περι γεεννης ακουωμεν, ινα πολυ τι
καρπωσωμεθα απο της απειλης και του φοβου τουτου. Ει γαρ μελλων εμβαλλειν εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

αυτην τους αμαρτανοντας, μη προειπε ταυτης την απειλην, πολλοι ενεπεσον αν εις
αυτην. Ει γαρ νυν του φοβου κατασειοντος ημων τας ψυχας, εισι τινες οι ουτω ραιδιως
αμαρτανοντες, ως ουδε ουσης αυτης· ει μηδεν τουτων ειρητο μητε ηπειλητο, τι ουκ αν
ειργασαμεθα δεινον; Ὥστε, απερ αει φημι, της βασιλειας ουχ ηττον η γεεννα του Θεου
την κηδεμονιαν δεικνυσιν. Ἡ γεεννα γαρ τηι βασιλειαι συμπραττει, τους ανθρωπους τωι
φοβωι ωθουσα προς αυτην. Μη ουν απηνειας μηδε ωμοτητος ειναι το πραγμα
νομισωμεν, αλλα ελεου και φιλανθρωπιας πολλης και κηδεμονιας και φιλτρου του περι
ημας. Ει μη ηπειληθη καταστροφη επι Ἰωνα, ουκ αν εκωλυθη η καταστροφη· ει μη
ειπεν, οτι Καταστραφησεται Νινευι, ουκ αν εστη Νινευΐ· ει μη ηπειληθη γεεννα, απαντες
αν εις γεενναν ενεπεσομεν· ει μη ηπειληθη πυρ, ουδεις αν διεφυγε το πυρ. Ἐναντια ων
βουλεται πραττειν λεγει, ινα πραττηι α βουλεται. Ου βουλεται τον θανατον του
αμαρτωλου, και λεγει τον θανατον του αμαρτωλου, ινα μη εμβαληι εις θανατον· ουκ
ειπε ρηματι μονον, αλλα και το εργον δεικνυσιν, ινα φευγωμεν. Ἵνα δε μη τις νομισηι
απειλην ειναι το πραγμα μονον, αλλα και οντως ειναι, απο των ενταυθα γεγονοτων
δηλον τουτο εποιησεν. Ἢ ου δοκει σοι της γεεννης ειναι συμβολον ο κατακλυσμος, ο
της παντελους πανωλεθριας του υετου του πυρος; Ὥσπερ γαρ, φησιν, εν ταις ημεραις
Νωε ησαν γαμουντες και εκγαμιζοντες, ουτω και νυν. Προειπε προ πλειονος χρονου
τοτε, και νυν προλεγει προ ετων τετρακοσιων, η και πλειονων, αλλ' ουδεις ο προσεχων·
παντες μυθους το πραγμα ειναι νομιζουσι, παντες γελωτα, ουδενα φοβος εχει, ουδεις
δακρυει, ουδεις πατασσει το στηθος. Ὁ ποταμος του πυρος αναβρασσεται, η φλοξ
εκκαιεται, και ημεις γελωμεν και τρυφωμεν και αμαρτανομεν αδεως. Ουδεις εις νουν
την ημεραν εκεινην λαμβανει ποτε, ουδεις εννοει, ο τι παρερχεται τα παροντα, οτι
προσκαιρα ταυτα, καιτοι των πραγματων καθ' εκαστην ημεραν βοωντων, και φωνην
αφιεντων. Οι αωροι θανατοι, αι των πραγματων μεταβολαι, και ζωντων ημων
γινομεναι, ου παιδευουσιν ημας, αι 62.584 αῤρωστιαι και τα λοιπα νοσηματα. Ουκ εν
τοις ημετεροις δε σωμασι τας μεταβολας μονον, αλλα και εν αυτοις τοις στοιχειοις ιδοι
τις αν· και εν ταις ηλικιαις δε καθ' εκαστην ημεραν τον θανατον μελετωμεν, και εν πασι
το αστατον πανταχου δια των πραγματων χαρακτηριζεται. Ουδεποτε χειμων εμεινεν,
ουδεποτε θερος, ουδε εαρ, ουδε μετοπωρον, αλλα παντα τρεχει και αφιπταται και ρει.
Ἀλλα τι βουλει ειπω τα ανθη, τα αξιωματα, τους βασιλεις τους νυν οντας, και αυριον
ουκ οντας; αλλα τους πλουτουντας; αλλα τα οικοδομηματα τα λαμπρα; αλλα νυκτα και
ημεραν; αλλα τον ηλιον; αλλα την σεληνην; ου φθινει και αυτη; και αυτος δε ο ηλιος
ουκ εκλειπει πολλακις, ου σκοτιζεται, ου νεφος αυτον κρυπτει; Μη τι των ορωμενων
παραμενει διαπαντος; Ουδεν, αλλ' η ψυχη μονη των εν ημιν, και ταυτης αμελουμεν.
Των μεν αλλοιουμενων, ως μενοντων πολλην ποιουμεθα προνοιαν· της δε μενουσης,
αει ως παρερχομενης ουδενα εχοντες λογον. Ὁ δεινα μεγαλα δυναται; Ἀλλ' εως αυριον,
μετα δε ταυτα απολειται· και δηλον εκ των μειζονα δυνηθεντων, και νυν ουδαμου
φαινομενων. Σκηνη τις εστιν ο βιος, και οναρ. Καθαπερ γαρ επι της σκηνης του σκηνους
αρθεντος αι ποικιλιαι διαλυονται, και τα ονειρατα της ακτινος φανεισης παντα
αφιπταται· ουτω και νυν της συντελειας γενομενης, και της κοινης και της ενος
εκαστου, παντα λυεται και αφανιζεται. Και ξυλον μεν, ο εφυτευσας, μενει, και η οικια,
ην οικοδομεις, και αυτη μενει· ο δε τεχνιτης και ο γεωργος απαγονται και
διαφθειρονται. Και τουτων γινομενων, ουδε ουτως εντρεπομεθα, αλλ' ως αθανατοι
ταυτα παντα κατασκευαζομεν, τρυφωντες και σπαταλωντες.
δʹ. Ἄκουσον τι φησιν ο Σολομων, ο εργωι πειραν λαβων των παροντων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

πραγματων· Ὠκοδομησα μοι οικιας, φησιν, εφυτευσα κηπους και παραδεισους,
αμπελωνας και κολυμβηθρας υδατων, αργυριον και χρυσιον εγενετο μοι, εποιησα μοι
αιδοντας και ᾀδουσας, ποιμνια και βουκολια. Ουδεις γαρ ουτως εγενετο τρυφηλος,
ουδεις ουτως ενδοξος, ουδεις ουτω σοφος, ουδεις ουτως αρχων, ουδεις ουτω κατα νουν
παντα ειδεν αυτωι προκεχωρηκοτα. Τι ουν; Ουδεν τουτων απωνατο· αλλα τι φησι μετα
ταυτα παντα; Ματαιοτης γαρ, φησι, ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης· ουχ απλως
ματαιοτης, αλλα καθ' υπερβολην. Πεισθωμεν αυτωι, παρακαλω, τωι δια πειρας ηκοντι·
πεισθωμεν αυτωι, και επιλαβωμεθα πραγματων, ενθα ουκ ετι ματαιοτης, ενθα αληθεια,
ενθα παντα παγια και βεβαια, ενθα παντα επι της πετρας ωικοδομηται, ενθα γηρας ουκ
ενι, ουδε παροδος, ενθα παντα ανθει, ενθα παντα ακμαζει, ενθα παλαιουμενον ουδεν,
ουδε γηρασκον, ουδε εγγυς αφανισμου. Ποθησωμεν, παρακαλω, γνησιως τον Θεον, μη
φοβωι γεεννης, αλλ' επιθυμιαι βασιλειας. Τι γαρ, ειπε μοι, του τον Χριστον ιδειν ισον;
Ουδεν ουκ εστι. Τι δε του απολαυσαι των αγαθων εκεινων ισον; Ουκ εστιν ουδεν·
εικοτως. Ουτε γαρ οφθαλμος ειδε, ουτε ους ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη,
α ητοιμασεν ο Θεος, φησι, τοις αγαπωσιν αυτον. Ἐκεινων επιτυχειν σπουδασωμεν,
καταφρονησωμεν τουτων. Ουχι μυριακις αυτων κατηγορουμεν, οτι ουδεν ο βιος ο
ανθρωπινος; Τι σπουδαζεις 62.585 περι το μηδεν; τι πονους υφιστασαι περι το μηδεν;
Ἀλλ' οραις οικοδομας λαμπρας, και τουτων απαται σε η θεα; Ἀλλ' ευθεως ιδε εις τον
ουρανον, αναβλεψον απο των λιθων και κιονων προς εκεινο το καλλος, και οψει ταυτα
οτι μυρμηκων και κωνωπων εστιν εργα. Ἐμφιλοσοφησον τηι θεαι· ανιθι προς τα εν τωι
ουρανωι· εκειθεν καταμαθε τας λαμπρας οικοδομας, και οψει ουδεν ουσας, αλλα παιδων
αθυρματα μικρων. Ειδες πως λεπτοτερος, πως κουφοτερος, πως καθαρωτερος και
διαυγεστερος ο αηρ, οσωι αν αναβαινηις εις υψος; Ἐκει οι την ελεημοσυνην εργαζομενοι
τας οικιας εχουσι, τας σκηνας. Ταυτα εν τηι αναστασει καταλυεται, μαλλον δε προ της
αναστασεως χρονος επελθων διεφθειρε και ηφανισε και διελυσε· και προ του χρονου δε
εν αυτηι πολλακις τηι ακμηι και τηι ωραι η σεισμος κατηνεγκεν, η και εμπρησμος το παν
ελυμηνατο. Ου γαρ δη εν ταις ηλικιαις των ανθρωπων, αλλα και εν ταις οικοδομαις
εισιν αωροι θανατοι· και πολλακις τα μεν σαθρα τωι χρονωι γενομενα, της γης
τιναχθεισης, εμεινεν ακλινη· τα δε απαστραπτοντα, και πεπηγοτα, και
νεοκατασκευαστα, υπο βροντης μονης κατεσεισθη και απωλετο· και τουτο του Θεου
οικονομουντος, οιμαι, ινα μη μεγα φρονωμεν εν ταις οικοδομαις. Βουλει και ετερως μη
αθυμειν, επι τα κοινα ελθε οικοδομηματα, ων ισον μετεχεις και συ. Ου γαρ εστιν, ουκ
εστιν οικια, καν σφοδρα ηι λαμπρα, των δημοσιων οικοδομηματων λαμπροτερα.
Ἐνδιατριψον οσον χρονον θελεις εκει· σα εστιν εκεινα, σα εστι μετα των αλλων· κοινα
εστι, και ουκ ιδια. Ἀλλ' ου τερπει ταυτα, φησιν. Ου τερπει, πρωτον μεν τηι συνηθειαι,
δευτερον δε τηι πλεονεξιαι. Ἄρα το τερπνον η πλεονεξια εστιν, ουχι το καλλος· αρα η
τερψις η πλεονεξια εστι, και το τα παντων βουλεσθαι ιδιοποιεισθαι. Μεχρι τινος τουτοις
προσηλωμεθα; μεχρι τινος τηι γηι προσπεπηγαμεν, και καθαπερ οι σκωληκες, περι τον
βορβορον εγκαλινδουμεθα; Το σωμα ημιν εδωκεν ο Θεος απο γης, ινα και αυτο εις
ουρανον αναγαγωμεν, ουχ ινα δι' αυτου και την ψυχην εις γην κατασπωμεν· γεωδες
εστιν, αλλ', εαν θελω, ουρανιον γινεται. Ὅρα ποσηι τετιμηκεν ημας τιμηι, τοιουτον εργον
επιτρεψας ημιν. Ἐποιησα, φησιν, εγω γην και ουρανον· διδωμι και σοι δημιουργιαν,
ποιησον την γην ουρανον· δυνασαι γαρ. Ὁ ποιων παντα, και μετασκευαζων αυτα, περι
του Θεου ειρηται. Ἀλλα ταυτην και τοις ανθρωποις εδωκε την εξουσιαν· καθαπερ τις
πατηρ φιλοστοργος ζωγραφων ουκ αυτος μονος, αλλα και το παιδιον βουλεται αγειν εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

την ισην μαθησιν. Ἐποιησα, φησιν, εγω σωμα καλον· διδωμι σοι του κρειττονος την
δημιουργιαν· ποιησον συ ψυχην καλην. Ειπον εγω, Ἐξαγαγετω η γη βοτανην χορτου,
και παν ξυλον καρπιμον· ειπε και συ, Ἐξαγαγετω η γη αυτη καρπον τον ιδιον, και
εξελευσεται ο εαν θεληις ενεργησαι. Ποιω θερος και ομιχλην, στερεω βροντην, και κτιζω
πνευμα, επλασα δρα 62.586 κοντα εμπαιζειν αυτωι, τουτεστι, τον διαβολον. Ουδε σοι
ταυτης εφθονησα της εξουσιας· εμπαιξον και συ, ει θελεις· δυνασαι γαρ ως στρουθιον
δησαι αυτον. Ἀνατελλω τον ηλιον επι πονηρους και αγαθους· μιμησαι και συ, μεταδος
των σων και αγαθοις και πονηροις. Ὑβριζομενος φερω και ευεργετω τους υβριζοντας·
μιμησαι και συ· δυνασαι γαρ. Ευ ποιω, ουκ επι αντιδοσει· μιμησαι και συ, και μη ευ
ποιησηις επι αντιδοσει, μηδε επι αμοιβηι. Ἀνηψα φωστηρας εις τον ουρανον· αναψον και
συ τουτων λαμπροτερους, δυνασαι γαρ· τους εν πλανηι φωτισον· μειζων η ευεργεσια
εκεινη του τον ηλιον οραιν το εμε επιγινωσκειν. Ἄνθρωπον ου δυνασαι ποιησαι, αλλα
δικαιον δυνασαι ποιησαι και ευαρεστον τωι Θεωι. Ἐγω την ουσιαν ειργασαμην· συ
καλλωπισον την προαιρεσιν. Ὅρα πως σε φιλω, και εν τοις μειζοσι σοι εδωκα την ισχυν.
Ὁρατε, αγαπητοι, πως τετιμημεθα· και τινες των αλογιστων και αγνωμονων λεγουσι,
∆ια τι της προαιρεσεως εσμεν κυριοι; Ταυτα παντα οσα διηλθομεν, εν οις δυναμεθα
μιμεισθαι τον Θεον, ει μη προαιρεσις ην, ουκ αν ην ημιν δυνατον μιμησασθαι. Ἄρχω,
φησιν, αγγελων εγω, και συ δια της απαρχης. Ἐπι θρονου καθημαι βασιλικου· και συ
συγκαθησαι δια της απαρχης· Συνηγειρε, φησιν, και συνεκαθισεν ημας εν δεξιαι του
Πατρος. Προσκυνει σε τα Χερουβιμ και τα Σεραφιμ, πασα η αγγελικη δυναμις, αρχαι,
εξουσιαι, θρονοι, κυριοτητες δια της απαρχης. Μη κατηγορει του σωματος, ο τοσαυτης
απολαυει τιμης, ο τρεμουσι και αι ασωματοι δυναμεις. Ἀλλα τι ειπω; ου τουτοις το
φιλτρον επιδεικνυμαι μονοις, αλλα και οις επαθον. ∆ια σε ενεπτυσθην, εῤραπισθην, την
δοξαν εκενωσα, τον Πατερα ειασα, και προς σε ηλθον τον μισουντα με και
αποστρεφομενον, και ουδε ακουσαι βουλομενον το ονομα μου· κατεδιωξα και
επεδραμον, ινα σε κατασχω· ηνωσα σε και συνηψα εμαυτωι· Φαγε με, ειπον, πιε με. Και
ανω σε εχω, και κατω συμπλεκομαι σοι. Ουκ αρκει σοι, οτι σου την απαρχην εχω ανω;
ου παραμυθειται τουτο τον ποθον; και κατω παλιν κατεβην, ουχ απλως μιγνυμαι σοι,
αλλα συμπλεκομαι, τρωγομαι, λεπτυνομαι κατα μικρον, ινα πολλη η ανακρασις γενηται
και η μιξις και η ενωσις. Τα γαρ ενουμενα εν οικειοις εστηκεν οροις· εγω δε
συνυφαινομαι σοι. Ου βουλομαι λοιπον ειναι τι μεσον· εν ειναι βουλομαι τα αμφοτερα.
Ταυτα ουν ειδοτες, και την πολλην περι ημας αυτου κηδεμονιαν, απαντα πραττωμεν,
απερ αν ημας μη αναξιους δυναται δεικνυναι των μεγαλων αυτου δωρεων· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ'
ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ι ʹ.
∆ιαμαρτυρομαι ενωπιον του Θεου και Κυριου Ἰησου Χριστου και των
εκλεκτων αγγελων, ινα ταυτα φυλαξηις χωρις προκριματος, μηδεν ποιων
κατα προσκλισιν. Χειρας ταχεως μηδενι επιτιθει, μηδε κοινωνει αμαρτιαις
αλλοτριαις. Σεαυτον αγνον τηρει. Μηκετι υδρο 62.586 ποτει, αλλ' οινωι
ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

αʹ. ∆ιαλεχθεις περι επισκοπων, περι διακονων, ανδρων, γυναικων, περι χηρων,
περι πρεσβυτερων, περι των αλλων απαντων, και δειξας οσων εστιν ο επισκοπος κυριος,
οτε περι κρισεως ελεγεν, επηγαγε· ∆ιαμαρτυρομαι ενωπιον του Θεου και Κυριου 62.587
ημων Ἰησου Χριστου και των εκλεκτων αγγελων, ινα ταυτα φυλαξηις χωρις
προκριματος, μηδεν ποιων κατα προσκλισιν. Και φρικτως παραγγελλει λοιπον· ου γαρ
επειδη Τιμοθεος ην το τεκνον το αγαπητον, ηιδεσθη. Ὁ γαρ περι εαυτου μη αισχυνθεις
ειπειν, Φοβουμαι μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι, πολλωι μαλλον περι
Τιμοθεου ουκ αν ηιδεσθη ουδε ηισχυνθη. Ἀλλα τον μεν Πατερα και τον Υιον καλως
παραλαμβανει εις μαρτυριαν· τους μεντοι εκλεκτους αγγελους τινος ενεκεν; Ἀπο
πολλης επιεικειας· επει και Μωυσης ουτω φησι· ∆ιαμαρτυρομαι υμιν τον ουρανον και
την γην, δια την πολλην επιεικειαν του ∆εσποτου· και παλιν, Ἀκουσατε, φαραγγες,
θεμελια της γης. Καλει δε μαρτυρα τον Πατερα και τον Υιον των λεχθεντων, εις την
μελλουσαν ημεραν απολογουμενος αυτοις, ει τι γενοιτο παρα το δεον, ως το παν
αποδυσαμενος. Ἵνα ταυτα, φησι, φυλαξηις χωρις προκριματος, μηδεν ποιων κατα
προσκλισιν. Τουτεστιν, ινα κοινος ηις και ισος τοις δικαζομενοις, τοις επι σου
κρινομενοις, ινα σε μηδεις προκαταλαβηι, μηδε προοικειωσηται. Τινες δε εισιν οι
εκλεκτοι αγγελοι; Ἄρα ως οντων τινων ου τοιουτων. Ἐπει και ο Ἰακωβ τον Θεον
λαμβανει ιδιαι μαρτυρα, και τον βουνον. Ουτω και ημεις πολλακις και υπερεχοντα και
ελαττονα προσωπα εις μαρτυριαν λαμβανομεν· ουτω μεγα εστιν η μαρτυρια, ως αν ει
ελεγε· Μαρτυρα καλω τον Θεον και τον Υιον αυτου και τους δουλους αυτου, οτι
παρηγγειλα σοι· επ' αυτων ιδου σοι παραγγελλω. Φοβει τον Τιμοθεον. Ειτα τουτο ειπων,
ο παντων μαλιστα καιριωτατον ην, επηγαγε και ο μαλιστα συνεχει την Ἐκκλησιαν, το
των χειροτονιων. Χειρας γαρ, φησι, ταχεως μηδενι επιτιθει, μηδε κοινωνει αμαρτιαις
αλλοτριαις. Τι εστι, Ταχεως; Μη εκ πρωτης δοκιμασιας, μηδε δευτερας, μηδε τριτης,
αλλα πολλακις περισκεψαμενος και ακριβως εξετασας· ου γαρ ακινδυνον το πραγμα.
Των γαρ ημαρτημενων εκεινωι και συ δικην υφεξεις ο την αρχην παρασχων, και των
παρελθουσων αμαρτιων και των γενησομενων. Ἀφεις γαρ τας πρωτας ακαιρως,
υπευθυνος εσηι και των εσομενων, τουτων μεν ως αιτιος ων συ τουτον επι την αρχην
αγαγων, των δε παρελθουσων ως ουκ αφεις αυτας πενθησαι, ουτε εν κατανυξει
γενεσθαι. Ὥσπερ γαρ των κατορθωματων κοινωνεις, ουτω και των αμαρτηματων.
Σεαυτον αγνον τηρει. Περι σωφροσυνης φησιν ενταυθα. Μηκετι υδροποτει, αλλ' οινωι
ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας. Ει δε ανδρι μεχρι
τοσουτου νηστειαις προσεσχηκοτι, και επι τοσουτον υδατι χρησαμενωι, ως και ασθενειν,
και πυκνως ασθενειν, παραγγελλει σωφρονειν, και ουκ αναινεται εκεινος· πολλωι
μαλλον ημεις, οταν ακουσωμεν νουθεσιαν παρα τινος, ουκ οφειλομεν δυσχεραινειν. Τι
δηποτε δε ουκ εῤρωσεν αυτου τον στομαχον; Ουχ ως αδυνατων, αλλα μεγα τι και
εντευθεν οικονομων· ου γαρ τα ιματια νεκρους ανιστη, ευδηλον οτι και τουτο εδυνατο.
Τινος ουν ενεκεν; Ἵνα, καν νυν ιδωμεν ανδρας μεγαλους και εναρετους ασθενουντας,
μη σκανδαλιζωμεθα· και γαρ εκεινο συμφεροντως εγενετο. Ει γαρ αυτωι εδοθη αγγελος
62.588 Σαταν, ινα μη υπεραιρηται, πολλωι μαλλον Τιμοθεωι· ικανα γαρ ην τα σημεια εις
απονοιαν αραι. ∆ια τουτο νομωι ιατρειας αφιησιν αυτον δουλευσαι, ινα και αυτος
μετριαζηι, και οι αλλοι μη σκανδαλιζωνται, και μαθωσιν, οτι της φυσεως οντες κακεινοι
της ημετερας, ουτω κατωρθουν απερ κατωρθουν. ∆οκει δε μοι και αλλως επινοσος
ειναι, και τουτο δεικνυσι λεγων· ∆ια τας πυκνας σου ασθενειας, απο τε σου στομαχου,
απο τε των αλλων μερων. Ου μην ανηκεν αυτον ανεδην εμφορεισθαι του οινου, αλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

οσον προς υγειαν, ου προς τρυφην. Τινων ανθρωπων αι αμαρτιαι προδηλοι εισι,
προαγουσαι εις κρισιν, τισι δε και επακολουθουσιν. Ἐπειδη περι χειροτονιων ελεγε, Μη
κοινωνει, φησιν, αμαρτιαις αλλοτριαις, τι ουν, αν αγνοω, φησι; Τινων αι αμαρτιαι
προδηλοι εισι, προαγουσαι αυτους εις κρισιν, τισι δε και επακολουθουσι. Τινων μεν,
φησι, δηλοι εισιν, οτι προλαμβανουσι· τινων δε ου, αλλ' επακολουθουσιν. Ὡσαυτως και
τα καλα εργα προδηλα εστι, και τα αλλως εχοντα κρυβηναι ου δυναται. Ὅσοι εισιν υπο
ζυγον δουλοι, τους ιδιους δεσποτας αξιους πασης τιμης ηγεισθωσαν, ινα μη το ονομα
του Θεου και η διδασκαλια βλασφημηται. Πασης τιμης αξιους, φησιν, ηγεισθωσαν. Μη
γαρ, επειδη πιστος ει, νομισηις ελευθερος ειναι· τουτο εστιν ελευθερια το μαλλον
δουλευειν. Ὁ γαρ απιστος, αν μεν ιδηι δια την πιστιν αυθαδως προσφερομενους,
βλασφημησει πολλακις ως στασιν εμποιουν το δογμα· οταν δε ιδηι πειθομενους, μαλλον
πεισθησεται, μαλλον προσεξει τοις λεγομενοις. Και γαρ και ο Θεος και το κηρυγμα
μελλει βλασφημεισθαι, μη πειθομενων. Τι ουν, φησιν, αν απιστοι ωσιν οι δεσποται; Και
ουτως υπεικειν χρη δια το του Θεου ονομα. Οι γαρ πιστους εχοντες, φησι, δεσποτας, μη
καταφρονειτωσαν, οτι αδελφοι εισιν, αλλα μαλλον δουλευετωσαν, οτι πιστοι εισι και
αγαπητοι οι της ευεργεσιας αντιλαμβανομενοι.
βʹ. Ὡσει ελεγεν, Ει τοσαυτης ηξιωθητε τιμης, φησιν, ως αδελφους εχειν τους
δεσποτας, δια τουτο μαλιστα οφειλετε εικειν. Προαγουσαι, φησιν, εις κρισιν· τουτεστι,
των πονηρων, φησι, πραξεων αι μεν λανθανουσιν ωδε, αι δε ου· εκει δε ουδε τα κακα,
ουδε τα καλα λαθειν δυναται. Τι εστι, Προαγουσαι εις κρισιν, Οιον οταν τις αμαρτανηι τα
ηδη αυτον κατακρινοντα, οταν τις αδιορθωτος ηι, οταν τις ελπιζηται διορθωσασθαι,
μηδεν δε τοιουτον πραξηι. Τι ουν, και προς τι τουτο ειρηται; Ὅτι καν ενταυθα τινες
λαθωσιν, αλλ' εκει ου λησονται· εκει παντα γυμνα εστιν. Αυτη δε μεγιστη παραμυθια
τοις κατορθουσιν. Ειτα επειδη ειπε, Μηδεν κατα προσκλησιν, αναγκαιως ερμηνευων
αυτο επηγαγε το, Ὅσοι εισι υπο ζυγον δουλοι. Και τι τουτο προς τον επισκοπον, φησι;
Και πανυ, ινα παραινηι, ινα και τουτους διδασκηι. Καλως δε και ενταυθα περι τουτων
διαταττεται. Και γαρ ορωμεν αυτον πανταχου τοις δουλοις μαλλον, η τοις δεσποταις
επιταττοντα, και τροπους υποταγης υποδεικνυντα, και πολυν αυτων ποιουμενον λογον.
Ἐκεινοις μεν ουν μετα πολλης της επιεικειας υποταττεσθαι παραινει, τοις δε δεσποταις
ανειναι τον φοβον παρακαλει, Ἀνιεντες, λεγων, την απειλην. Και τι δηποτε ταυτα
διαταττεται; επι μεν γαρ των απιστων, εικοτως· ου γαρ ειχε λογον διαλεγεσθαι τοις μη
προσεχουσιν· επι δε των πιστων, τινος ενεκεν; Ὅτι μειζονα παρα των 62.589 δεσποτων
εισφερεται τοις δουλοις, η παρα των οικετων τοις δεσποταις. Ἐκεινοι γαρ εισιν οι και
χρυσιον καταβαλλοντες, και υπερ της των αναγκαιων ευποριας, και υπερ των
ενδυματων, και των αλλων μεριμνωντες απαντων. Ὥστε μειζονα αυτοις δουλειαν
εισαγουσιν οι δεσποται· οπερ και ενταυθα ηινιξατο ειπων, οτι Πιστοι εισι και αγαπητοι οι
της ευεργεσιας αντιλαμβανομενοι. Κοπτονται και ταλαιπωρουνται υπερ της υμετερας
αναπαυσεως, και ουκ οφειλουσι πολλης απολαυειν τιμης παρα των οικετων; Ει δε τοις
δουλοις ουτως επεταττε τοσαυτηι κεχρησθαι τηι υπακοηι, εννοησατε πως ημας προς τον
∆εσποτην διακεισθαι χρη, τον εκ του μη οντος εις το ειναι ημας παραγαγοντα, τον
τρεφοντα, τον ενδιδυσκοντα. Ει και μηδαμως ουν ετερως, καν ως οι οικεται οι ημετεροι,
δουλευσωμεν αυτωι. Ουχι πασαν την ζωην εις τουτο κατεστησαντο εκεινοι εις το
αναπαυεσθαι τους δεσποτας αυτων, και τουτο εργον αυτοις εστι, και ουτος ο βιος τα
δεσποτικα μεριμναιν; ουχι τα του δεσποτου πασαν την ημεραν μεριμνωσι, τα δε αυτων
πολλακις μικρον εσπερας μερος; Ἡμεις δε τουναντιον, τα μεν ημετερα διαπαντος, τα δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

του ∆εσποτου ουδε μικρον μερος, και ταυτα ου δεομενου των ημετερων, καθαπερ οι
δεσποται των δουλων, αλλα και τουτων αυτων παλιν εις ημετερον προχωρουντων
κερδος. Ἐκει μεν γαρ η διακονια του οικετου τον δεσποτην ωφελει· ενταυθα δε η
διακονια του δουλου τον μεν ∆εσποτην ουδεν, παλιν δε αυτον τον οικετην ονινησι. Των
αγαθων γαρ μου, φησιν, ου χρειαν εχεις. Ειπε γαρ μοι, τι τωι Θεωι κερδος, εαν εγω
δικαιος ω; ποια δε βλαβη, εαν αδικος; ουχι ακηρατος η φυσις εκεινη; ουχι αβλαβης; ουχι
παντος ανωτερα παθους; Οι οικεται ουδεν ιδιον εχουσιν, αλλα παντα δεσποτικα, καν
μυριακις πλουτωσιν· ημεις δε πολλα ιδια εχομεν, ουχ απλως τοσαυτης τιμης
απολαυομεν παρα του των ολων βασιλεως. Ποιος δεσποτης υπερ οικετου τον υιον
εδωκε τον εαυτου; Ουδεις· αλλα παντες αν ελοιντο μαλλον τους οικετας υπερ των
παιδων δουναι. Ἐνταυθα δε τουναντιον· του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων
παντων παρεδωκεν αυτον, υπερ των εχθρων, των μισουντων αυτον. Οι οικεται, καν
βαρεα τινα επιταττωνται, ουδε ουτω δυσχεραινουσι, και μαλιστα αν ωσιν ευγνωμονες·
ημεις δε αποδυσπετουμεν μυρια. Τοις οικεταις ουδεν επαγγελλεται τοιουτον ο
δεσποτης, οιον ημιν ο Θεος· αλλα τι; ελευθεριαν την ενταυθα, την πολλακις της
δουλειας χαλεπωτεραν. Πολλακις γαρ κατελαβε λιμος, και πικροτερα δουλειας αυτη η
ελευθερια γεγονε· και το δωρον τουτο το μεγιστον. Παρα δε τωι Θεωι ουδεν επικαιρον,
ουδεν φθαρτον, αλλα τι; Βουλει μαθειν; ακουε. Ουκ ετι λεγω υμας δουλους, φησιν·
υμεις φιλοι μου εστε. Αισχυνθωμεν, αγαπητοι, φοβηθωμεν· καν ως οικεται ημιν
δουλευουσι, δουλευσωμεν ημεις τωι ∆εσποτηι· μαλλον δε προς το πολλοστον μερος την
δουλειαν ημεις επιδεικνυμεθα; Ἐκεινοι δια την αναγκην φιλοσοφουσι, σκεπασματα
μονον εχουσι και τροφας· ημεις δε μυρια, τα μεν εχοντες, τα δε ελπιζοντες, υβριζομεν τηι
τρυφηι εις τον ευεργετην. Ει μηδαμοθεν αλλοθεν, καν παρ' εκεινων δεχωμεθα της
φιλοσοφιας τους κανονας. Οιδε γαρ η Γραφη ουχι προς οικετας, αλλα και προς αλογα
πεμπειν τους ανθρωπους· οιον οταν την μελισσαν, οταν τους μυρμηκας κελευηι
μιμεισθαι. Ἐγω δε καν τους οικετας 62.590 μιμησασθαι παραινω· οσα εκεινοι δια τον
φοβον τον ημετερον πραττουσι, καν τοσαυτα δια τον του Θεου φοβον ημεις πραττωμεν·
ου γαρ ευρισκομεν πραττοντας υμας. Ἐκεινοι δια τον ημετερον φοβον υβριζονται
μυριακις, και παντος φιλοσοφου μαλλον εστηκασι σιγωντες· υβριζονται και δικαιως και
αδικως, και ουκ αντιλεγουσιν, αλλα παρακαλουσιν, αδικουντες ουδεν πολλακις. Ουδεν
εκεινοι πλεον της χρειας λαμβανοντες, πολλακις δε και ελαττον στεργουσι· και επι
στιβαδος καθευδοντες, και αρτου μονον πληρουμενοι, και την αλλην πασαν διαιταν
εχοντες ευτελη, ουκ εγκαλουσιν, ουδε δυσχεραινουσιν εκεινοι δια τον παρ' ημων
φοβον· εμπιστευομενοι χρηματα, παντα αποδιδοασι (μη γαρ μοι τους μοχθηρους ειπηις
των οικετων, αλλα τους μη λιαν κακους)· αν απειλησωμεν, ευθεως συστελλονται. Ἆρα
ου φιλοσοφιας ταυτα; Μη γαρ οτι αναγκηι γινεται ειπηις, οτι και επι σοι αναγκη της
γεεννης επικειται, και ουδε ουτω σωφρονεις, ουδε τοσαυτην παρεχεις τιμην τωι Θεωι,
οσης απολαυεις παρα των οικετων· εχει εκαστος των οικετων οικημα το
νενομοθετημενον, και ουκ επεμβαινει τωι του πλησιον, ουδε λυμαινεται τηι επιθυμιαι του
πλειονος. Και ταυτα ιδοι τις αν εν οικεταις δια τον των δεσποτων φοβον φυλαττομενα·
και σπανιως αν ιδοις οικετην τα του οικετου αρπαζοντα, η λυμαινομενον. Παρα δε
ανθρωποις ελευθεροις τα εναντια τουτων γινεται· αλληλους δακνομεν, κατεσθιομεν, ου
δεδοικαμεν τον ∆εσποτην, τα των συνδουλων αρπαζομεν, κλεπτομεν, τυπτομεν,
ορωντος αυτου· τουτο δε ουκ αν ποιησειεν οικετης, αλλα καν τυπτηι, μη ορωντος του
δεσποτου, καν υβριζηι, μη ακουοντος· ημεις δε του Θεου παντα και ορωντος και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

ακουοντος, τολμωμεν. Φοβος ο του δεσποτου προ των οφθαλμων εκεινων διαπαντος·
ημων δε ουτος ουδεποτε. ∆ια τουτο παντα ανω και κατω γεγονε, παντα συγκεχυται και
διεφθαρται· και αυτοι μεν ουδε εις νουν λαμβανομεν τα ημαρτημενα ημιν, των δε
οικετων των ημετερων αμαρτανοντων μετα ακριβειας απαντα εξεταζομεν, και τα
μικροτατα. Ταυτα λεγω, ουχι τους οικετας υπτιους ποιησαι βουλομενος, αλλα το
ημετερον υπτιον επιστρεψαι, το ραιθυμον διεγειραι, ινα καν ουτω δουλευωμεν τωι Θεωι,
ως ημιν οι οικεται, ουτω τωι πεποιηκοτι ημας, ως ημιν οι ομοουσιοι, και μηδεν τοιουτον
εχοντες παρ' ημων. Ἐλευθεροι τηι φυσει και ουτοι εισιν· Ἀρχετωσαν των ιχθυων, και
τουτοις ειρηται. Ουκ εστιν αυτη φυσεως η δουλεια, αλλ' αιτιας εστι και περιστασεως·
αλλ' ομως πολλην ημιν παρεχουσι την τιμην. Ἡμεις δε τουτοις μεν μετα πασης
ακριβειας επιτιθεμεθα της ημετερας ενεκεν διακονιας· τωι δε Θεωι ουδε το πολλοστον
παρεχομεν μερος, και ταυτα παλιν εις ημας στρεφομενης της ωφελειας. Ὅσωι γαρ αν
σπουδαιοτερον δουλευσωμεν τωι Θεωι, τοσουτωι μαλλον εαυτους ονησομεν, και αυτοι
μαλλον κερδανουμεν. Μη δη τοσαυτης αποστερησωμεν ωφελειας ημας αυτους· ο μεν
γαρ Θεος αυταρκης εστι και ανενδεης, η δε αμοιβη και το κερδος παλιν εις ημας
ανατρεχει. Ὡς ουν ου τον Θεον θεραπευοντες, αλλ' ημας αυτους, ουτω διακεωμεθα,
παρακαλω, και δουλευσωμεν αυτωι μετα φοβου και τρομου, ινα τυχωμεν των
επηγγελμενων αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖʹ.
62.591 Ταυτα διδασκε και παρακαλει. Ει τις ετεροδιδασκαλει, και μη
προσερχεται υγιαινουσι λογοις τοις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και
τηι κατ' ευσεβειαν διδασκαλιαι, τετυφωται, μηδεν επισταμενος, αλλα νοσων
περιζητησεις και λογομαχιας, εξ ων γινεται φθονος, ερις, βλασφημιαι,
υπονοιαι πονηραι, διαπα ρατριβαι διεφθαρμενων ανθρωπων τον νουν, και
απεστερημενων της αληθειας, νομιζοντων πορισμον ειναι την ευσεβειαν.
Ἀφιστασο απο των τοιουτων. Ἔστι δε πορισμος μεγας η ευσεβεια μετα
αυταρκειας. Ουδεν γαρ εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον τουτον· δηλον οτι
ουδε εξενεγκειν τι δυναμεθα.
αʹ. Ουκ αυθεντιας δει τωι διδασκαλωι μονον, αλλα και προσηνειας πολλης, ωσπερ
ου προσηνειας μονον, αλλα και αυθεντιας. Και ταυτα παντα διδασκει ο μακαριος
Παυλος, ποτε μεν λεγων· Παραγγελλε ταυτα και διδασκε, ποτε δε, Ταυτα διδασκε και
παρακαλει. Ει γαρ ιατροι τους καμνοντας παρακαλουσιν, ουχ ινα αυτοι της υγειας
επιτυχωσιν, αλλ' ινα εκεινους απαλλαξωσι της ασθενειας και κειμενους αναστησωσι·
πολλωι μαλλον ημας τουτωι προς τους διδασκομενους τωι ηθει κεχρησθαι χρη
παρακαλουντας. Ουδε γαρ δουλος αυτων ειναι παραιτειται ο μακαριος Παυλος, λεγων·
Ου γαρ εαυτους κηρυσσομεν, φησιν, αλλα Χριστον Ἰησουν, εαυτους δε δουλους υμων
δια Ἰησουν· και παλιν, Παντα υμων εστιν, ειτε Παυλος, ειτε Ἀπολλως. Και δουλευει την
δουλειαν ταυτην μετα προθυμιας· ου γαρ εστι δουλεια, αλλ' ελευθεριας βελτιων.
Ἐκεινος γαρ εστι, φησι, δουλος ο ποιων την αμαρτιαν. Ει τις ετεροδιδασκαλει, και μη
προσερχεται υγιαινουσι λογοις τοις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και τηι κατ'
ευσεβειαν διδασκαλιαι, τετυφωται, μηδεν επισταμενος. Ουκ αρα εκ του ειδεναι το εις
75
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απονοιαν αιρεσθαι συμβαινει, αλλ' εκ του μη ειδεναι. Ὁ γαρ ειδως τους κατ' ευσεβειαν
λογους, ουτος μαλιστα και μετριαζειν οιδεν· ο τους υγιαινοντας επισταμενος λογους, ου
νοσει. Ὅπερ γαρ επι σωματων φλεγμονη, τουτο εν ταις ψυχαις απονοια· ωσπερ εκει το
φλεγμαινον ου φαμεν υγιαινειν, ουτως ουδε ενταυθα τους αλαζονας. Ἄρα εστιν ειδοτα
τι μηδεν ειδεναι· ο γαρ μη ειδως απερ ειδεναι χρη, ουδεν οιδε. Και οτι εκ του μηδεν
ειδεναι υπερηφανια γινεται, δηλον εκειθεν· ο Χριστος εκενωσεν εαυτον· ο τουτο τοινυν
ειδως ου μεγα φρονησει ποτε· ουδεν γαρ εχει ανθρωπος, ει μη παρα του Θεου· ουκουν
ου μεγα φρονησει. Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες; Αυτος τους ποδας ενιψε των μαθητων. Ὁ
τουτο ειδως, πως επαρθησεται; ∆ια τουτο φησιν, Ὅταν παντα ποιησητε, λεγετε οτι
Ἀχρειοι δουλοι εσμεν. Ὁ τελωνης απο μονης ταπεινοφροσυνης ευδοκιμησεν, ο
Φαρισαιος εξ αλαζονειας απωλετο. Ὁ τοινυν τετυφωμενος ουδεν τουτων επισταται.
Αυτος παλιν ο Χριστος φησιν· Ει κακως ελαλησα, μαρτυρησον περι του κακου· ει δε
καλως, τι με δερεις; Ἀλλα νοσων, φησι, περι ζητησεις. Ἄρα νοσειν εστι το ζητειν. Και
λογομαχιαι· εικοτως. Ὅταν γαρ υπο των λογισμων η ψυχη πυρεττηι, οταν χειμαζηται,
τοτε ζητει, οταν δε εν υγειαι ηι, τοτε ου ζητει, αλλα την πιστιν δεχεται. Ἀπο δε ζητησεως
και λογομαχιας ουδεν εστιν ευρειν. α γαρ η πιστις επαγγελλε 62.592 ται μονη, η ζητησις
επειδαν αναδεξηται, ουτε δεικνυσιν, ουτε συνιεναι αφιησιν. Ουδε γαρ ει τις μυσας τους
οφθαλμους, βουλεται ευρειν τι των ζητουμενων, δυνησεται, η αυ παλιν, ει τουτων
ανεωιγμενων, κατορυξας εαυτον, και την ακτινα αποστραφεις, εκει ζητοιη, δυνησεται τι
ευρειν. Ουτω πιστεως χωρις ουδεν ευρισκεται, αλλα μαχας αναγκη τικτεσθαι. Ἐξ ων
γινονται βλασφημιαι, υπονοιαι πονηραι. Τουτεστι, δοξαι και δογματα πονηρα απο των
ζητησεων. Τοτε περι Θεου α μη δει υποπτευομεν, οταν εις ζητησεις εμπεσωμεν.
∆ιαπαρατριβαι· τουτεστι, σχολη, η διατριβη. Ἢ τουτο φησι, διαπαρατριβαι· καθαπερ τα
ψωραλεα των προβατων παρατριβομενα νοσου και τα υγιαινοντα εμπιπλησιν, ουτω και
ουτοι οι πονηροι ανδρες. Και απεστερημενων, φησι, της αληθειας, νομιζοντων πορισμον
ειναι την ευσεβειαν. Ὁραις ποσα τικτειν φησι τας λογομαχιας; αισχροκερδειαν, αγνοιαν,
απονοιαν· την γαρ απονοιαν η αγνοια τικτει. Ἀπο τουτων, φησιν, αφιστασο. Ουκ ειπεν,
Ὁμοσε χωρει, αλλ', Ἀφιστασο, τουτεστιν, εκτρεπου. Αιρετικον γαρ, φησιν, ανθρωπον
μετα μιαν η δευτεραν νουθεσιαν παραιτου. ∆εικνυσιν αυτους ουκ απο αγνοιας
τοσουτον, οσον απο ραιθυμιας και αυτην την αγνοιαν εχοντας. Ἀνθρωπους γαρ
χρηματων ενεκεν μαχομενους ποτε δυνησηι πεισαι; Ἄλλως ου πεισεις τους τοιουτους,
αν μη δωις παλιν, και ουδε ουτως αυτων την επιθυμιαν εμπλησεις. Πλεονεκτου γαρ
οφθαλμος, φησιν, ουκ εμπιπλαται μεριδι. ∆ει τοινυν αυτους αδιορθωτως εχοντας
εκτρεπεσθαι. Ει δε τωι του μαχεσθαι πολλην εχοντι την αναγκην παραινει μη ομοσε
χωρειν μηδε συμπλεκεσθαι, πολλωι μαλλον τοις μαθητευομενοις ημιν, τοις εν ταξει
μαθητων ουσιν. Ειπων δε οτι νομιζουσι πορισμον ειναι την ευσεβειαν, επηγαγεν· Ἔστι
δε πορισμος μεγας η ευσεβεια μετα αυταρκειας, ουχ οταν χρηματα εχηι, αλλ' οταν μη
εχηι. Ἵνα γαρ μη καταπεσηι εις αθυμιαν δια την πενιαν, ανιστησιν αυτον και ανορθοι·
Νομιζουσι, φησιν, οτι πορισμος εστιν. Ἔστι μεν γαρ, αλλ' ουχ ουτως, αλλα μειζονως.
Ειτα προτερον καταβαλων εκεινην, τοτε ταυτην επαιρει. Ὅτι γαρ ουδεν εστιν ο
πορισμος ουτος, δηλον εκ του μενειν ενταυθα, μηδε συμμεθιστασθαι ημιν, μηδε
συναποδημειν. Ποθεν τουτο δηλον; Ὅτι ουδεν εχοντες ηλθομεν εις τον βιον· ουκουν
ουδεν απελευσομεθα εχοντες· γυμνη γαρ παρεγενετο η φυσις, γυμνη και απεισιν. Ου
τοινυν ημιν δει των περιττων· ει μηδεν εισηνεγκαμεν, μηδε εχοντες απελευσομεθα.
Ἔχοντες δε διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα. Τοσαυτα εσθιειν χρη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

και τοιαυτα, α θρεψαι αρκει· τοιαυτα αμφιεννυσθαι, α σκεπασαι μονον ημας οφειλει και
περιστειλαι την γυμνωσιν, μηδεν περιττον· τουτο δε και το τυχον ποιησαι δυναται
ιματιον. Ειτα απο των ενταυθα προτρεπει· Οι δε βουλομενοι, φησι, πλουτειν.
βʹ. Ουχ απλως ειπεν, Οι πλουτουντες, αλλ', Οι βουλομενοι. Ἔστι γαρ τινα και
χρηματα εχοντα καλως οικονομειν, καταφρονουντα αυτων, και εις πενητας
διανεμοντα. Ουκ αρα τους τοιουτους, αλλα τους επιθυμουντας διαβαλλει. Οι δε
βουλομενοι, φησι, πλουτειν, εμπιπτουσιν εις πειρασμον και παγιδα 62.593 του διαβολου
και επιθυμιας πολλας και ανοητους και βλαβερας, αιτινες βυθιζουσι τους ανθρωπους.
Καλως ειπε, Βυθιζουσιν, ως μηδε ανενεγκειν δυνασθαι. Εις ολεθρον και απωλειαν. Ῥιζα
γαρ παντων των κακων εστιν η φιλαργυρια, ης τινες ορεγομενοι απεπλανηθησαν απο
της πιστεως, και περιεπειραν εαυτους οδυναις πολλαις. Ἰδου δυο τιθησιν, αλλ' ο μαλλον
αυτοις ισχυροτερον ειναι δοκει, τουτο ενταυθα υστερον τεθεικε, το, Ὀδυναις πολλαις.
Και ταυτα ετερως ουκ εστι μαθειν, η τοις πλουσιοις παροικουντα, ποσα αποδυρονται,
ποσα θρηνουσι. Συ δε, ω ανθρωπε του Θεου. Μεγα αξιωμα· παντες μεν γαρ ανθρωποι
του Θεου, αλλα κυριως οι δικαιοι, ου κατα τον της δημιουργιας λογον μονον, αλλα και
κατα τον της οικειωσεως. Ει του Θεου ανθρωπος, φησιν, ει, μη ζητει τα περιττα, και ουκ
αγοντα προς τον Θεον· αλλα Ταυτα φευγε, διωκε δε δικαιοσυνην. Ἀμφοτερα μετ'
επιτασεως. Ουκ ειπεν, Ἀφιστασο, και προσιθι, αλλα, Φευγε, και διωκε δικαιοσυνην, ωστε
μη πλεονεκτειν. Ευσεβειαν, την των δογματων· πιστιν, ηπερ εστιν εναντια τηι ζητησει·
αγαπην, υπομονην, πραοτητα. Ἀγωνιζου τον καλον αγωνα της πιστεως, επιλαβου της
αιωνιου ζωης. Ἰδου και ο μισθος. Εις ην εκληθης, και ωμολογησας την καλην
ομολογιαν, επι ελπιδι ζωης αιωνιου, ενωπιον πολλων μαρτυρων. Τουτεστι, μη
καταισχυνηις την παῤρησιαν εκεινην· τι ανονητα καμνεις; Ποιον δε πειρασμον και
παγιδα φησιν υπομενειν τους βουλομενους πλουτειν; Της γαρ πιστεως αυτους
αποπλαναι, κινδυνοις αυτους περιβαλλει, και ατολμοτερους εργαζεται. Και επιθυμιας
ανοητους, φησι. Πως γαρ ουκ ανοητος επιθυμια, οταν μωρους εχωσιν, οταν νανους, ου
φιλανθρωπιας ενεκεν, αλλα τερψεως; οταν ιχθυς αποκλειωσιν εν ταις αυλαις, οταν
θηρια τρεφωσιν, οταν περι κυνας ησχοληνται, οταν ιππους κοσμωσι, και των παιδων
ουχ ηττον περι αυτους διακεωνται; Παντα ταυτα ανοητα και περιττα, ουδεν αναγκαιον,
ουδεν χρησιμον. Ἐπιθυμιας, φησιν, ανοητους και βλαβερας. Ποιαι βλαβεραι; Ὅταν
ερωσιν ερωτας ατοπους, οταν των του πλησιον εφιενται, οταν τηι τρυφηι
προσπαλαιωσιν, οταν μεθης ορεγωνται, οταν σφαγης και της ετερων απωλειας. Πολλοι
δε απο των τοιουτων ερωτων και τυραννιδι επεθεντο, και απωλοντο. Ὄντως ο τοιουτος
καμνει εις ανονητα, μαλλον δε και βλαβερα. Και καλως ειπεν, Ἀπεπλανηθησαν απο της
πιστεως· ου γαρ αφιησιν αυτους την οδον ιδειν ανθελκουσα τους οφθαλμους προς
εαυτην η φιλαργυρια, και κατα μικρον υποκλεπτουσα. Καθαπερ γαρ τις ευθειαν οδον
βαδιζων, και προς ετερον τι τον νουν εσχηκως, βαδιζει μεν, ουκ ειδως δε παρερχεται
την πολιν πολλακις εκεινην, εις ην εσπευδεν, ελκομενων αυτωι των ποδων απλως και
ματην· τοιουτον τι και η φιλαργυρια εστι. Και περιεπειραν εαυτους οδυναις πολλαις.
Ὁραις, τωι Περιεπειραν τι ηινιξατο; Ὃ δε βουλεται δηλουν δια της εμφασεως, τουτο εστιν·
ακανθαι εισιν αι επιθυμιαι, και καθαπερ εν ακανθαις, οθεν αν τις αψηται αυτων, ᾕμαξε
τας χειρας και τραυματα εργαζεται· ουτω και απο των επιθυμιων το αυτο πεισεται ο
ταυταις εμπεσων, και την ψυχην αλγηδοσι περιβαλει. Ποσας εχουσι φροντιδας, ποσας
οδυνας οι περι 62.594 παρεντες, ειπε μοι; Ουκ εστιν ειπειν. ∆ια τουτο φησι, Ταυτα φευγε,
διωκε δε δικαιοσυνην, ευσεβειαν, πιστιν, αγαπην, υπομονην, πραοτητα. Ἀπο γαρ της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

αγαπης η πραοτης. Ἀγωνιζου τον καλον αγωνα. Ἐνταυθα αυτου την παῤρησιαν και την
ανδρειαν επαινει· οτι μετα παῤρησιας, φησιν, επι παντων ωμολογησας. Ἀναμιμνησκει
δε και της κατηχησεως αυτον· Ἐπιλαβου, φησι, της αιωνιου ζωης. Ουκ αρα ομολογιας
χρεια μονον, αλλα και υπομονης, ωστε διαπαντος εμμενειν τηι ομολογιαι, και αγωνος
σφοδρου και μυριων ιδρωτων εικοτως, ωστε μη περιτραπηναι· πολλα γαρ τα σκανδαλα,
πολλα τα κωλυματα. ∆ια τουτο στενη και τεθλιμμενη η οδος. Παντοθεν ουν χρη
συνεστραφθαι, παντοθεν χρη ευζωνον ειναι· μυριαι πανταχοθεν φαινονται ηδοναι
ελκουσαι της ψυχης τους οφθαλμους, αι των σωματων, αι των χρηματων, αι της
τρυφης, αι της ραιθυμιας, αι της δοξης, αι της οργης, αι της δυναστειας, αι της φιλαρχιας,
και φαινονται λαμπρας οψεις εχουσαι και επεραστους, ικανας επισπασασθαι τους
επτοημενους, τους μη σφοδρα της αληθειας ερωντας· αυτη μεν γαρ απεσκληκυια εστι,
και ουδεν επιτερπες εχουσα. Τι δηποτε; Ὅτι πασαν την ηδονην εν τωι μελλοντι
υπισχνειται· εκειναι δε προτεινουσιν ηδη τιμας, ηδονας, αναπαυσεις ουκ αληθεις, αλλ'
επικεχρωσμενας. Ἂν τοινυν βαναυσος ηι τις και μαλακος και ανανδρος, εκεινων
ανθεξεται, εκλυθεις προς τους υπερ της αρετης πονους. Ουτω και επι των αγωνων των
εξωθεν τωι μεν μη σφοδρα ερωντι των στεφανων, εξεστιν εκ πρωτης συμποσιοις και
μεθαις προσανεχειν· ουτω γουν οι δειλοι και ανανδροι των πυκτευοντων ποιουσιν· οι
δε προς τον στεφανον ορωντες, μυριας αιρουσι πληγας· τηι γαρ ελπιδι των μελλοντων
τρεφονται και διανιστανται.
γʹ. Φυγωμεν τοινυν την ριζαν των κακων, και παντα φευξομεθα. Ἡ φιλαργυρια,
φησιν, εστι ριζα, Παυλος εφθεγξατο, μαλλον δε ο Χριστος δια Παυλου. Ἴδωμεν δε τουτο
πως. Και αυτη των πραγματων μαρτυρει η πειρα. Τι γαρ κακον ου δια τα χρηματα,
μαλλον δε ου δια τα χρηματα, αλλα δια την κακην προαιρεσιν των ουκ ειδοτων αυτοις
κεχρησθαι; Ἐπει εξην τοις χρημασιν εις δεον κεχρησθαι, εξην και βασιλειαν δι' αυτων
κληρονομειν· νυνι δε απερ εδοθη εις επικουριαν των πενητων, εις παραμυθιαν των
ημαρτημενων ημιν, εις ευδοκιμησιν και αρεσκειαν Θεου, τουτοις κεχρημεθα κατα των
αθλιων πενητων, μαλλον δε κατα της εαυτων ψυχης, και εις προσκρουσμον του Θεου.
Τον μεν γαρ χρηματα αφειλετο τις, και πενιαι περιεβαλεν, εαυτον δε θανατωι· και τουτον
μεν ενταυθα τηι πενιαι κατατηκει, εαυτον δε τηι διηνεκει τιμωριαι. Ἆρα μη ισον εστι; Τι
τοινυν κακον ου δια ταυτα; ουχι πλεονεξιαι; ουχ αρπαγαι; ουκ ολοφυρμοι; ουκ εχθραι;
ου μαχαι; ου φιλονεικιαι; ουχι μεχρι των νεκρων τας χειρας εξετειναν; ουχι και μεχρι
πατερων και αδελφων; ουχι φυσεως νομους, και Θεου προσταγματα, και παντα απλως
ανεστρεψαν, υπο της επιθυμιας εκεινης κατεχομενοι; τα δικαστηρια ου τουτων ενεκεν;
Ἄνελε τοινυν την φιλοχρηματιαν, και πεπαυται πολεμος, πεπαυται μαχη, πεπαυται
εχθρα, πεπαυται ερις και φιλονεικια. Ὥσπερ λυμεωνας και λυκους ελαυνεσθαι 62.595
τους τοιουτους εκ της οικουμενης εχρην. Καθαπερ γαρ ανεμοι τινες εναντιοι και
σφοδροι εις γαληνον εμπνεοντες πελαγος εκ βαθρων αυτο αναστρεφουσιν, ως και την
βυθιον αμμον τοις ανω μιγνυσθαι κυμασιν· ουτως οι φιλοχρηματοι παντα ανω και κατω
ποιουσιν. Ουδενα οιδεν ο φιλοχρηματος φιλον· τι δε λεγω φιλον; ουδε αυτον τον Θεον
επισταται· υπο γαρ της επιθυμιας εκεινης κατεχομενος, μεμηνεν. Ουχ ορατε τους
Τιτανας ξιφηρεις προιοντας; Ἐκεινα μανιας εστιν υποκρισις. Ουτοι δε ου τοιουτοι, αλλ'
αληθως μαινομενοι και εξεστηκοτες· καν αποδυσηις αυτων την ψυχην, ουτως ευρησεις
εσκευασμενην, ουχ εν ξιφος ουδε δυο, αλλα μυρια κατεχουσαν, ουδενα
επιγινωσκουσαν, αλλα κατα παντων λυττωσαν, πασιν επιπηδωσαν και υλακτουσαν
κατα παντων, ου κυνας σφαζουσαν, αλλα ψυχας ανθρωπων, και εις τον ουρανον αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

μεγαλα βλασφημουσαν. Ὑπο τουτων παντα ανατετραπται, παντα διολωλεν απο της
των χρηματων μανιας. Τινας γαρ, τινας αιτιασομαι, ουκ οιδα· ουτως ουτος ο λοιμος
παντας κατεχει, τους μεν εκ πλειονος, τους δε εξ ελαττονος μοιρας, παντας δε ομως. Και
καθαπερ πυρα τις εις υλην εμπεσουσα καταστρεφει παντα και ερημοι, ουτω και αυτη
την οικουμενην ανεστρεψε· βασιλεις, αρχοντες, ιδιωται, πενητες, γυναικες, ανδρες,
παιδες εξ ισης παντες κατεχονται τωι κακωι. Καθαπερ ζοφου τινος την οικουμενην
επιπνεοντος, ουδεις ανανηφει· αλλα κατηγοριαι μεν μυριαι κατα πλεονεξιας και ιδιαι
και δημοσιαι γινονται, διορθωσις δε ουδαμου. Τι ουν αν γενοιτο; πως σβεσομεν την
φλογα; Ἔνεστι γαρ, καν προς αυτον αρθηι τον ουρανον· θελησαι δει μονον, και παντως
περιεσομεθα της πυρας. Ὥσπερ γαρ απο του θελειν ηυξηθη, ουτω και απο του θελειν
καθαιρηθησεται. Ουχι η προαιρεσις η ημετερα αυτην εποιησεν; Ουκουν δυνησεται και η
προαιρεσις σβεσαι· μονον βουληθωμεν. Πως δε το θελειν εγγενησεται; Ἂν ιδωμεν αυτης
το ματαιον και περιττον· οτι εκει ημιν συναπελθειν ου δυνησεται, οτι και ενταυθα ημας
αφιησιν· οτι αυτη μεν ωδε μενει, τα δε εξ αυτης ημιν τραυματα συναπερχεται· αν
ιδωμεν, οτι πολυς εκει πλουτος εστιν· αν προς εκεινον τουτον παραβαλωμεν, και
βορβορου ευτελεστερος φανειται· αν ιδωμεν, οτι μυριους εχει κινδυνους, οτι ηδονην
προσκαιρον, οτι ηδονην αναμεμιγμενην αθυμιαις· αν εκεινον τον πλουτον καλως
περισκεψωμεθα τον της αιωνιου ζωης, ουτω δυνησομεθα τουτου καταφρονειν· αν
ιδωμεν, οτι ουδεν ημας ονινησιν, ου προς δοξαν, ου 62.596 προς υγειαν, ου προς αλλο
ουδεν, αλλα τουναντιον και βυθιζει εις ολεθρον και απωλειαν· αν μαθηις οτι ενταυθα
πλουτεις και πολλους εχεις υπο σαυτον, εκει δε απελθων, ερημος απελευσηι και γυμνος.
Ἂν ταυτα επαιδωμεν συνεχως, και παρα των αλλων ακουωμεν, ισως εσται τις υγεια,
εσται τις απαλλαγη της κολασεως ταυτης της χαλεπης. Καλον ο μαργαριτης; αλλ'
εννοησον οτι υδωρ εστι θαλαττιον, οτι εν τοις κολποις αυτης το προτερον ην
εῤριμμενος. Καλον το χρυσιον και το αργυριον; αλλ' εννοησον, οτι γη και σποδος και ην
και εστι. Καλα τα σηρικα ιματια; αλλα σκωληκων εστιν υφασμα· υποληψις εστι και
προληψις ανθρωπινη, ουκ εν τηι φυσει το καλλος εχει. Τα γαρ εν τηι φυσει το καλλος
εχοντα ου δειται των διδασκοντων. Συ δε αν ιδηις νομισμα χαλκουν απλως
ανακεχρωσμενον χρυσωι, πρωτον μεν θαυμαζεις, χρυσον αυτον ονομαζων· οταν δε οι
περι ταυτα δεινοι την απατην σε διδαξωσι, συνεξηλθε το θαυμα μετα της απατης. Ὁραις
οτι ουκ εν τηι φυσει εχει το καλον; Ἀλλ' ουδε ο αργυρος· και γαρ αν ιδηις κασσιτερον,
θαυμαζεις ως αργυρον, ωσπερ τον χαλκον ως χρυσον· και χρεια των διδασκοντων ποια
χρη θαυμαζειν. Ουτως ουκ αρκουσιν ημιν οι οφθαλμοι προς την διαγνωσιν. Τα δε ανθη
ου τοιαυτα, αλλ' εκεινων βελτιω πολλωι. Ῥοδον αν ιδηις, ου χρεια των διδασκοντων,
αλλ' οιδας αφ' εαυτου την ανεμωνην διαιρειν και ια· ουτω και κρινα, και εκαστον
ανθος. Ουδεν ουν ετερον η προληψις το γινομενον. Και οτι προληψεως εστι το ολεθριον
τουτο παθος, φερε, ειπε μοι, ει εδοξε τωι βασιλει τιμιωτερον νομοθετησαι του χρυσου το
αργυριον, ου μετεθηκατε αν το θαυμα και το φιλτρον; ουτω πανταχου της πλεονεξιας
εσμεν και της υπονοιας. Και οτι ουτως εστι, και τωι σπανιωι τιμαται, αλλ' ου τηι φυσει·
εισιν καρποι παρ' ημιν ευτελεις, εν δε τηι Καππαδοκων χωραι τιμιοι, και των παρ' ημιν
τιμιων πολυτελεστεροι παλιν εν τηι Σηρων χωραι ετεροι, οθεν τα ιματια ταυτα. Ἐν δε τηι
αρωματοφορωι Ἀραβιαι και Ἰνδιαι, ενθα εισιν οι λιθοι, πολλα τοιαυτα εστιν ευρειν. Ουτω
προληψις εστιν, ουτως υπονοια εστιν ανθρωπινη τα τοιαυτα· και ουδεν κρισει
πραττομεν, αλλ' απλως και ως ετυχεν. Ἀνανηψωμεν τοινυν ποτε εκ της μεθης ταυτης·
ιδωμεν το οντως καλον, το φυσει καλον, την ευσεβειαν, την δικαιοσυνην, ινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

επιτυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΗʹ.
Παραγγελλω σοι ενωπιον του Θεου του ζωοποιουντος τα παντα, και Κυριου
Ἰησου Χριστου του μαρτυρησαντος επι Ποντιου Πιλατου την καλην
ομολογιαν, τηρησαι σε την εντολην ασπιλον, ανεπιληπτον μεχρι της
επιφανειας του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ην καιροις ιδιοις δειξει ο
μακαριος και μονος δυναστης, ο βασιλευς των βασιλευοντων, και Κυριος
των κυριευοντων, ο μονος εχων αθανασιαν, φως οικων απροσιτον, ον
ειδεν ουδεις ανθρωπων, ουδε ιδειν δυναται ωι τιμη και κρατος αιωνιον.
Ἀμην.
αʹ. Παλιν τον Θεον μαρτυρεται, προ μικρου τουτο ποιησας, ομου και τον φοβον
αυξων και ασφαλεστερον 62.596.50 καθιστας τον μαθητην, και δεικνυς, ως ουκ
ανθρωπινα τα παραγγελματα, ινα ως παρ' αυτου του ∆εσποτου λαμβανων την
παραγγελιαν, ινα αει τον μαρτυρα εν διανοιαι εχων αφ' ου ηκουσε, κατασειηται την
διανοιαν τηι μνημηι. Παραγγελλω σοι, φησιν, ενωπιον του Θεου ζωοποιουντος τα παντα.
Ἐνταυθα και παρακλησις εστι προς τους κινδυνους, και της αναστασεως υπομνησις. Και
Χριστου Ἰησου, φησι, του μαρτυρησαντος επι Ποντιου Πιλατου. Παλιν απο του
διδασκαλου η προτροπη. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ὥσπερ εκεινος εποιησεν, ουτω, φησι,
και υμας χρη ποιειν. ∆ια τουτο γαρ εμαρτυρησεν, ινα κατ' ιχνος αυτου βαινωμεν την
καλην ομολογιαν· 62.597 οπερ και εν τηι προς Ἑβραιους ποιει λεγων· Ἀφορωντες εις τον
της πιστεως αρχηγον και τελειωτην Ἰησουν, ος αντι της προκειμενης αυτωι χαρας
υπεμεινε σταυρον, αισχυνης καταφρονησας, εν δεξιαι τε του θρονου του Θεου κεκαθικε·
και παλιν, Ἀναλογισασθε γαρ τον τοιαυτην υπομεμενηκοτα υπο των αμαρτωλων εις
αυτον αντιλογιαν, ινα μη καμνητε ταις ψυχαις υμων εκλυομενοι. Τουτο και νυν ποιει
προς τον μαθητην· ως αν ει ελεγε, Μη δεισηις τον θανατον· Θεου γαρ ει δουλος του τα
παντα δυναμενου ζωογονειν. Ποιαν δε λεγει καλην ομολογιαν; Ἣν ανερωτωντος
Πιλατου, Ουκουν βασιλευς ει συ; Ἐγω εις τουτο γεγεννημαι, εφη. Και παλιν, Ἐγω ηλθον
μαρτυρησαι τηι αληθειαι. Ἴδε ουτοι μου ηκουσαν. Ἢ ουν δια τουτο φησιν, η οτι ειπεν,
ερωτωμενος ει Υιος Θεου εστι, Συ λεγεις οτι Υιος Θεου ειμι εγω. Και πολλα ετερα
εμαρτυρησε και ωμολογησε. Τηρησαι σε την εντολην ασπιλον και ανεπιληπτον μεχρι
της επιφανειας του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· τουτεστι, μεχρι της σης τελευτης,
μεχρι της εξοδου. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως, αλλα, Μεχρι της επιφανειας, ειπεν, ινα μαλλον
αυτον διεγειρηι. Τι εστι, Τηρησαι σε την εντολην ασπιλον; Μητε δογματων ενεκεν, μητε
βιου, κηλιδα τινα προστριψαμενον. Ἣν καιροις ιδιοις δειξει, φησιν, ο μακαριος και
μονος δυναστης, ο βασιλευς των βασιλευοντων, και Κυριος των κυριευοντων, ο μονος
εχων αθανασιαν, φως οικων απροσιτον. Περι τινος ταυτα ειρηται; αρα περι του Πατρος;
αρα περι του Υιου; Περι του Υιου παντως. Ἣν καιροις ιδιοις δειξει ο μακαριος και μονος
δυναστης. Και ταυτα παλιν εις παραμυθιαν, ινα μη θαυμαζηι, μη δεδοικηι τους ενταυθα
βασιλεις. Καιροις ιδιοις· τουτεστι, τοις προσηκουσι, τοις οφειλομενοις· ωστε μη
ασχαλλειν, οτι ουδεπω γεγονε. Και ποθεν δηλον οτι δειξει; Ἐκ του ειναι δυναστην·
80
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονος γαρ εστι δυναστης. Ουκουν δειξει ο μακαριος, η αυτομακαριοτης. Τουτο δε λεγει
δηλων οτι ουδεν εκει λυπηρον, ουδεν αηδες. Το δε, Μονος, η προς αντιδιαστολην των
ανθρωπων, η δια το αγεννητον ειρηκεν· ο και ημεις λεγομεν πολλακις περι ανθρωπων,
ους εξαιρειν βουλομεθα. Ὁ μονος εχων αθανασιαν, φησι. Τι ουν; ο Υιος ουκ εχει; ουκ
αυτοαθανασια εστι; και πως, της αυτης ων ουσιας τωι Πατρι; Φως οικων απροσιτον,
φησιν. Ἄλλο το φως αυτος, και αλλο ο οικει; ουκουν και τοπωι εμπεριειληπται; Ἄπαγε.
Ουχ ινα τουτο νοησωμεν, αλλ' ινα το ακαταληπτον της θειας φυσεως παραστησηι, φως
οικειν αυτον ειπεν απροσιτον, ουτω θεολογησας ως ην αυτωι δυνατον. Ὁραις και οταν
μεγα τι φθεγξασθαι βουληθειη η γλωττα, πως εξασθενει; Ὃν ειδεν ουδεις ανθρωπων,
φησιν, ουδε ιδειν δυναται· ωσπερ ουν τον Υιον ουτε ειδε τις, ουτε ιδειν δυναται· ωι τιμη
και κρατος αιωνιον. Ἀμην. Καλως εθεολογησεν ενταυθα, και αναγκαιως. Ἐπειδη γαρ
μαρτυρα αυτον ηγαγε, πολλα περι του μαρτυρος διαλεγεται, ωστε μαλλον τον μαθητην
εντρεψαι. Τουτεστι, δοξα αυτωι· τουτο μονον δυναμεθα λεγειν, τουτο μονον ποιειν, ου
περιεργαζεσθαι τις εστιν. Ει τοινυν το κρατος αυτου αιωνιον, μη δεησηις· καν νυν μη
γενηται, αει τιμη αυτωι, αει κρατος αυτωι. Τοις πλουσιοις εν τωι νυν αιωνι παραγγελλε
μη υψηλοφρονειν. Καλως ειπεν, 62.598 Ἐν τωι νυν αιωνι· εισι γαρ και αλλοι πλουσιοι εν
τωι μελλοντι. Ταυτα δε παραινει, ειδως οτι ουδεν ουτω τικτει τυφον και απονοιαν και
αλαζονειαν, ως χρηματα. Ειτα ευθεως αυτους κατεσπακεν, ειπων· Μηδε ηλπικεναι επι
πλουτου αδηλοτητι. Ἀπο γαρ τουτου η απονοια· ως ογε εις Θεον ελπιζων, ουκ επαιρεται.
Τι ελπιζεις επι το αθροον μεθισταμενον; τουτο γαρ ο πλουτος· και πως εις εκεινον
ελπιζεις υπερ ου θαῤρησαι ουκ εστι; Πως δε δυνησονται μη υψηλοφρονειν, φησιν; Ἂν
ιδωσιν οτι ουτος αστατος, αβεβαιος· αν ιδωσιν οτι μειζων του πλουτου η ελπις η παρα
του Θεου· αν ιδωσιν οτι και τουτου αυτου αιτιος ο Θεος. Ἀλλ' επι τωι Θεωι, φησι, τωι
ζωντι, τωι παρεχοντι ημιν παντα πλουσιως εις απολαυσιν. Καλως ειπε, Παντα πλουσιως,
τας ετησιους τροπας αινιττομενος, τον αερα, το φως, το υδωρ, τα αλλα παντα. Ὁραις πως
πλουσιως παρεχει και μετα πολλης της αφθονιας; Ει πλουτον ζητεις, εκεινον ζητει τον
μενοντα, τον βεβαιον, τον απο των εργων γινομενον των αγαθων. Τουτο και αυτος
δηλων, Ἀγαθοεργειν, φησι, πλουτειν εν εργοις καλοις, ευμεταδοτους ειναι,
κοινωνικους· το μεν των χρηματων, το δε της αγαπης. Κοινωνικους ομιλητικους φησι,
προσηνεις. Ἀποθησαυριζοντας εαυτοις θεμελιον καλον εις το μελλον. Ἐκει ουδεν
αδηλον· ενθα δε βεβαιος ο θεμελιος, ουδεν αστατον, αλλα παντα βεβαια, ακινητα,
παγια, μονιμα. Ἵνα επιλαβωνται, φησι, της αιωνιου ζωης. Ἡ γαρ των αγαθων εργων
πραξις την εκεινης ημιν απολαυσιν προξενησαι δυναται. Ὢ Τιμοθεε, την
παρακαταθηκην φυλαξον. Μη μειωσηις· ουκ εστι σα, τα αλλοτρια ενεπιστευθης· μηδεν
ελαττωσηις. Ἐκτρεπομενος, φησι, τας βεβηλους κενοφωνιας και αντιθεσεις της
ψευδωνυμου γνωσεως.
βʹ. Καλως ουτως ειπεν. Ὅταν γαρ πιστις μη ηι, γνωσις ουκ εστιν· οταν εκ των
οικειων λογισμων τικτηται τι, γνωσις ουκ εστιν. Ἢ ταχα τουτο φησι, διοτι τινες
εαυτους εκαλουν τοτε Γνωστικους, ως πλεον τι των αλλων ειδοτες. Ἥν τινες
επαγελλομενοι, φησι, περι την πιστιν ηστοχησαν. Ὁραις πως παλιν κελευει μηδε ομοσε
χωρειν προς τους τοιουτους; Ἐκτρεπομενος, φησι, τας αντιθεσεις. Ἄρα εισιν αντιθεσεις,
προς ας ουδε αποκρινεσθαι χρη. ∆ια τι; Ὅτι της πιστεως εκβαλλουσιν, οτι ουκ αφιασιν
εσταναι βεβαιως ουδε πεπηγεναι. Μη δη ταυτης εχωμεθα, αλλα της πιστεως, της πετρας
της αῤραγους. Ουτε γαρ ποταμοι, ουτε ανεμοι προσπεσοντες δυνησονται τι λυμηνασθαι
ημιν· εστηκαμεν γαρ επι της πετρας απαρασαλευτοι. Ουτω και επι του βιου τουτου, αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

εκεινον ελωμεθα τον οντως θεμελιον, εστηκαμεν παλιν ουδεν πασχοντες δεινον. Ὁ τον
πλουτον αιρουμενος εκεινον, ουδεν πεισεται δεινον, ο την ευδοκιμησιν, ο την δοξαν, ο
την τιμην, ο την ηδονην· παντα εκεινα βεβαια, μεταβολη ουδεμια· παντα τα ενταυθα
αλλοιουται και υπο τροπην κειται, παντα μεταβαλλεται. Τι γαρ βουλει; δοξαν; Ου
συγκαταβησεται, φησιν, η δοξα αυτου οπισω αυτου· πολλακις δε ουδε ζωντι παραμενει.
Ἀλλ' ου τα της αρετης τοιαυτα, αλλα παντα μενει. Ὁ ενταυθα ενδοξος απο της αρχης,
ετερου την αρχην διαδεξαμενου, γεγονεν ευτελης, και των αρχομενων εις· ο πλουσιος,
η ληιστων επιθεμενων, η συκοφαντων και επιβουλων, αφνω γεγονε πενης. Ἀλλ' ου τα
παρ' ημιν ουτως· ο σωφρων εαν εαυτωι προσεχηι, ουδεις αυτου την σω 62.599 φροσυνην
αφελεσθαι δυνησεται· τον αρχοντα εαυτου και κρατουντα ουδεις ιδιωτην, ουδε
αρχομενον εργασεται. Ὅτι γαρ αυτη μειζων εκεινης η αρχη, απο της εξετασεως
μανθανε. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, εθνων ολοκληρων αρχειν, και δουλον ειναι των
παθων; Ποια δε βλαβη μηδενος ανθρωπων αρχειν, και της των παθων τυραννιδος
ανωτερον ειναι; Τουτο ελευθερια, τουτο αρχη, τουτο βασιλεια και δυναστεια· εκεινα
δουλεια, καν μυρια τις διαδηματα περικεηται. Ὅταν γαρ ενδοθεν αρχηι αυτου των
δεσποτων το πληθος, την φιλαργυριαν λεγω, την φιληδονιαν, την οργην, τα αλλα
παθη, τι του διαδηματος οφελος; Μειζων η τυραννις των παθων, οταν μηδε ο στεφανος
αυτον ισχυηι ταυτης εξελεσθαι της υποταγης. Ὥσπερ αν ει παρα βαρβαροις βασιλευς τις
γενομενος εδουλευεν, ειτα εκεινοι βουλομενοι μειζονα δειξαι την αρχην, μητε την
αλουργιδα, μητε το διαδημα αφελοιντο, αλλα μετ' εκεινων και υδροφορειν, και
μαγειρευειν, και τα αλλα παντα διακονεισθαι προσταττοιεν, ωστε αυτοις μεν μειζονα
την τιμην, εκεινωι δε την αισχυνην γενεσθαι· ουτω και νυν, παντος βαρβαρου
βαρβαρικωτερον ταυτα τα παθη ημιν προσφερεται. Ὁ μεν γαρ τουτων καταφρονων, και
των βαρβαρων καταγελασεται· ο δε τουτοις υποκυπτων, πολλωι δεινοτερα πεισεται, η
παρα των βαρβαρων. Ὁ βαρβαρος, οταν μεγαλα ισχυσηι, το σωμα αικιζεται, αυται δε την
ψυχην βασανιζονται καταξαινουσαι παντοθεν· ο βαρβαρος οταν μεγαλα ισχυσηι, θανατωι
τουτωι παρεδωκεν, αυται δε τωι μελλοντι. Ὥστε μονος ελευθερος εκεινος ο την
ελευθεριαν οικοθεν εχων, ωσπερ και δουλος εκεινος ο τοις αλογοις παθεσιν
υποκυπτων. Ουδεις επιταττει δεσποτης, καν σφοδρα απηνης ηι, τοιαυτα ωμα και απηνη
προσταγματα· Καταισχυνον σου, φησι, την ψυχην εικη και ματην, προσκρουσον τωι Θεωι,
την φυσιν αυτην αγνοησον, καν πατηρ ηι, καν μητηρ, μηδεμιαν εχε αιδω, στηθι κατ'
αυτων. Τοιαυτα γαρ της φιλαργυριας τα επιταγματα. Θυσον μοι, φησι, μη μοσχους, αλλα
ανθρωπους. Και ο μεν προφητης, Θυσατε, φησιν, ανθρωπους· οι μοσχοι γαρ
εκλελοιπασιν· αυτη δε ου τουτο φησιν, αλλα, μοσχων οντων, Θυσον ανθρωπους,
καταθυσον τους μηδεν ηδικηκοτας· καν ευηργετημενος ηις, αποκτεινον. Παλιν, Ἔσο
πολεμιος, κοινος εχθρος απαντων περιερχου, και της φυσεως αυτης, 62.600 και του
Θεου· συναγε χρυσιον, ουχ ινα απολαυσηις, αλλ' ινα φυλαξηις, ινα μειζονα εργασηι την
βασανον. Ου γαρ ενι τον φιλαργυρον και απολαυστικον ειναι· δεδοικε γαρ μη ελαττωθηι
το χρυσιον, μη πενιχροι γενωνται οι θησαυροι. Ἀγρυπνει, φησι, παντας εχε δι' υποψιας,
και οικετας και φιλους· εσο φυλαξ των αλλοτριων. Ἂν ιδηις πενητα λιμωι φθειρομενον,
μη μεταδωις, αλλ', ει δυνατον, και το δερμα αυτον αποδυσον. Ἐπιορκει, ψευδου, ομνυε,
κατηγορει, συκοφαντει, καν εις πυρ εμβηναι δεηι, μη παραιτησηι, καν μυριους υποστηναι
θανατους, καν λιμωι διαφθαρηναι, καν προσπαλαισαι νοσωι. Ἢ ουχι ταυτα νομοθετει η
φιλαργυρια; Ἰταμος εσο και αναισχυντος, ανειδης και θρασυς, μιαρος και μοχθηρος,
αγνωμων, αναισθητος, αφιλος, ασπονδος, αστοργος, πατραλοιας, θηριον μαλλον η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

ανθρωπος. Παρελασον παντα οφιν τηι πικριαι, παντα λυκον τηι αρπαγηι, υπερβηθι και της
φυσεως εκεινης την θηριωδιαν· καν εις δαιμονος ελθειν κακιαν δεηι, μη παραιτησηι·
αγνοησον τον ευεργετην. Ουχι ταυτα λεγει, και ακουεται; Ὁ δε Θεος τα εναντια· Ἔσο
πασι φιλος, εσο επιεικης, παρα παντων αγαπωμενος, μηδενι προσκρουε εικη και ματην,
τιμα τον πατερα, τιμα την μητερα, δοξης απολαυε χρηστης, εσο μη ανθρωπος, αλλα
αγγελος· μηδεν αναισχυντον ειπηις, μηδεν ψευδες, αλλα μηδε εννοησηις· επικουρει τοις
δεομενοις, μη αναγκαζου πραγματα εχειν αρπαζων, μη εσο υβριστης μηδε θρασυς· και
ουδεις ο ακουων. Ἆρα ου δικαιως η γεεννα; ουκ εικοτως το πυρ; ο σκωληξ ο
ατελευτητος; Μεχρι τινος κατα κρημνων ωθουμεν εαυτους; μεχρι τινος επι των
ακανθων βαδιζομεν; μεχρι τινος ηλοις διαπειρομεν εαυτους, και χαριν εχομεν; Ὠμοις
τυραννοις υποκειμεθα, τον προσηνη ∆εσποτην παραιτουμεθα, τον ουδεν επαχθες
λεγοντα, ουδε βαρβαρον, ουδε φορτικον, ουδε ανονητον, αλλα παντα χρησιμα και
επικερδη και ωφελειαν ημιν μεγαλην παρεχοντα. ∆ιαναστωμεν ποτε, συστρεψωμεν
εαυτους, συγκροτησωμεν, αγαπησωμεν, ως δει, τον Θεον, ινα καταξιωθωμεν των
επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83


