De strategematibus
ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΠΟΛΙΟΡΚΗΤΙΚΑ.
197 Ὅσα μεν των πολιορκητικων μηχανηματων δυσχερη και δυσεφικτα πεφυκεν,
ειτε δια το ποικιλον και δυσδιαγνωστον της τουτων καταγραφης, ειτε δια το των
νοηματων δυσληπτον η μαλλον ειπειν ακαταληπτον τοις πολλοις, ισως δε τηι
ευγνωμοσυνηι περιληπτων, ως μηδ' απ' αυτης της των σχηματων επιθεσεως το
σαφες κεκτημενων και ευληπτον, ατε μη πασιν οντων ευκολων τε και γνωστων,
μητε μην προς κατασκευην και τεκτονευσιν ευχερων, μονων δε των ταυτ'
εξευρηκοτων και συγγεγραφηκοτων μηχανικων εις την τουτων εξαπλωσιν και
σαφηνειαν δεομενων· οιον τα Ἀπολλοδωρου 198 προς Ἀδριανον αυτοκρατορα
συνταχθεντα πολιορκητικα, τα Ἀθηναιου προς Μαρκελλον εκ των Ἀγησιστρατου και
ετερων σοφων προς πολιορκιαν εκτεθεντα υπομνηματα, τα Βιτωνος προς Ἄτταλον
περι κατασκευης πολεμικων οργανων εκ διαφορων συλλεγεντα προγενεστερων
μηχανικων ... βελοποιικα, και τα προς πολιορκιαν αντιμηχανηματα φυλακτικα τε
και διαιτητικα, επι τε συστασει και αλωσει πυλων διαφορα παραγγελματα· ταυτα
κατα την παλαι συνταχθεισαν των ανδρων καθολικην τεχνολογιαν ως τοις πολλοις
νυν απεξενωμενα παντη και δυσδιαγνωστα, δια τε την εκ του χρονου
παραδραμουσαν ληθην, αλλ' οτι και ασυνηθη κοινοις τυγχανει λογοις τα των
επιστημων ονοματα, τηι παρουσηι βιβλωι μη ενταξαι πρεπον εκριναμεν· ως αν μη, της
επιπολαζουσης εν αυτοις ασαφειας τον νουν αντιπερισπωσης προς εαυτην, και περι
την των σαφων τις ατονησηι διαγνωσιν. μονα δε τα Ἀπολλοδωρου, απερ εις τελος
διασαφησαντες δι' επεργασιων και επενθυμηματων συνεπεραναμεν, πλειστα και
αυτοι συμφωνα προσευροντες και παραθεμενοι. Ὅσα δε εκ των λοιπων σποραδην
199 συνελεξαμεθα ευγνωστα και προς αληθειαν ευκαταληπτα, κοινης εννοιας
αξιωματα κατα Ἀνθεμιον οντα και απο μονου προβληματος και σχηματισμου
καταλαμβανεσθαι δυναμενα, μηδεμιας διδασκαλιας η ερμηνειας δεομενα, ιδιωτειαι
λεξεων και απλοτητι λογου υφ' ημων και αυτα μεταποιηθεντα προς το σαφεστερον,
ωστε παρα των τυχοντων ευκολως και τεκτονευεσθαι και κατασκευαζεσθαι, τοις του
Ἀπολλοδωρου και ταυτα συμπλεξαντες συν τοις σχημασιν ακριβως διορισαμενοι
κατεταξαμεν, ειδοτες οτι δυναται και μονος σχηματισμος καλως διορισθεις το περι
την κατασκευην σκοτεινον και δυσφραστον καταδηλον απεργαζεσθαι. Χρεια δε εστι
τουτων εις πολιορκιαν μηχανηματων· χελωνων διαφορων τε και ετεροσχημων, οιον
ορυκτριδων, χωστριδων, κριοφορων, προτροχων και των νυν εκ πλοκης
εφευρεθεισων ελαφροτατων λαισων, προς δε τα κυλιομενα βαρη σφηνοειδων
εμβολων γερροχελωνων, και ξυλινων πενταπηχων τριβολων, κριων συνθετων τε
και μονοξυλων, ξυλοπυργιων φορητων ευποριστων, κλιμακων συνθετων τε και
ελαφροτατων ειδη διαφορα, προφυλακη δε παλιν και προς τα εις υψος αιρομενα
βαρη και προς τα υπο 0 των πυροβολων αναπτομενα, σκοπος εις καταθεωρησιν των
ενδον, διορυγαι τειχων διαφορων διαφοροι, διαβαθραι προς παντοιας ταφρους
ευμηχανοι, διχα κλιμακων μηχαναι τοις τειχεσιν επιβαινουσαι, πολιορκητηρια
παραλιων πολεων απαραπτωτα, πολλων οχλων κατα ταξιν αθροαι επι ποταμων
διαβασεις. Ταυτα κατασκευαζειν κατα τους παλαι αρχιτεκτονας ευποριστα τηι υληι,
ποικιλα τοις σχημασιν, ελαχιστα τοις μετροις, ελαφρα τοις βαρεσιν, υπο τυχοντων
τεχνιτων ταχεως γινεσθαι δυναμενα, ευδιορθωτα, δυσεπιβουλευτα, ευμεταγωγα,
ασφαλη, δυσκατακτα, ευσυνθετα προς την χρειαν οντα και ευδιαλυτα. Ταυτα δε
παντα, στρατηγικην επιστημην ως προς πολιορκιαν ραιδιως εφοδιαζειν δυναμενα, εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τηιδε τηι δελτωι προς τε κατασκευην και χρειαν καθεξης προιοντες, κατα ταξιν
αναγραψαντες εξεθεμεθα. Και μη τις λεξεων εξονυχιστης, συνθηκην αττικιζουσαν
ερευνων η δεινοτητα λογου καλλος τε και αρμονιαν και σχηματων ευρυθμιαν, περι
το ιδιωτικον και υπτιον ημας ευθυνηι, των παλαι σοφων ακουων οτι ο προς
πολιορκιαν γινομενος απας λογος σαφηνης τε και πληρης ταυτολογιων και
επαναληψεων και επενθυμηματων προς καταληψιν των τε διανοηματων και
πραξεων διαλεκτικων δε παραγγελματων η των τουτοις αντιστροφων ανοικειος 201
τυγχανει· ειδως δε οτι και Πλωτινος ο μεγας εγραφεν, ως φησιν ο πολυς εν σοφιαι
Πορφυριος, ουτε εις καλλος αποτυπουμενος τα γραμματα, ουτε ευσημως τας
συλλαβας διαιρων, ουτε της ορθογραφιας φροντιζων, αλλα μονου του νου και των
πραγματων εχομενος. Τριττα γαρ τα οντα ηπιστατο, εν τε φωναις νοημασι τε και
πραγμασι· και τον μεν περι τας φωνας σφαλλομενον μηδεν διασυρεσθαι, ως ουδεν
το νοημα η το πραγμα λυμαινομενον· τον δε τα νοηματα αμαρτανοντα πικρως
διελεγ χεσθαι, ως των καλουμενων αδιανοητως φθεγγομενον· πολλωι δε αρα τον
περι τα πραγματα τυφλωττοντα καταγινωσκεσθαι, ως ηλιθιον οντα και
ψευδογραφον, εις την κατα διαθεσιν εμπιπτοντα αγνοιαν, ηντινα διπλην ο Πλατων
καλει, δια το ειδεναι μεν οιεσθαι οτι γινωσκει, μη επιστασθαι δε οτι αγνοει. Ἀλλα και
ο ιστοριογραφος Καλλισθενης φησι δειν τον γραφειν τι πειρωμενον μη αστοχειν του
προσωπου, αλλ' οικειως αυτωι τε και τοις πραγμασι τους λογους θειναι [της σοφιας]
Τουτι γαρ αν τις εις πραγματων λογον ωφεληθεις 202 απελθοι, η εκ των Φιλολαου
και Ἀριστοτελους, Ἰσοκρατους τε και Ἀριστοφανους και Ἀπολλωνιου και των
παραπλησια εκεινοις γεγραφοτων· νεωτεροις μεν γαρ φιλομαθουσιν ουκ αχρηστα
προς εξιν του στοιχειωθηναι φανησονται, τοις δε βουλομενοις ηδη τι πραττειν
πορρω παντελως αν ειη και απηρτισμενα της πραγματικης θεωριας· Ὅθεν και Ἥρων
ο μαθηματικος, συνεις το ∆ελφικον εκεινο παραγγελμα το υπομιμνησκον ημας
χρονου φειδεσθαι και οτι τα του καιρου μετρα δει ειδεναι ως υπαρχοντος ορου της
σοφιας, το μεγιστον και αναγκαιοτατον μερος της εν φιλοσοφιαι διατριβης και μεχρι
του νυν παρα πολλων ζητουμενον περι αταραξιας υπαρχειν ᾤετο, και μηδεποτε δια
των λογων τελος εξειν ελεγεν. Μηχανικη δε, την εν λογοις δι' εργων υπερβασα
διδασκαλιαν, παντας ανθρωπους εδιδαξεν αταραχως ζην επιστασθαι δι' ενος αυτης
μερους του κατα την βελοποιΐαν καλουμενου· ως μητε εν ειρηνικηι καταστασει
ταραττεσθαι ποτε εχθρων και πολεμιων 203 εφοδους μητε πολεμου ενσταντος, ει εν
παντι χρονωι και καταστηματι συν τοις σκευαζομενοις τροφιμοις εν τε πολιορκιαις
και στρατευμασιν ολιγαρκεσιν επιμονιδιοις λεγομενοις φαρμακοις και ετι
σμικροτατοις βρωμασι πλησμιοις αδιψιαν εμποιουσι, και την των βελοποιικων
οργανων μαλιστα ποιουμεθα προνοιαν. Και επει οι τα προς πολιορκιαν καθ' ολου
επισταμενοι ορθως και τα αντικειμενα ισασι, των δ' αντικειμενων μια εστιν
επιστημη, οι δια μηχανικης αρα παρασκευαστικης τε ολιγαρκους πανημεριου
βρωσεως και κοινης απασης επ' ευταξιαι διαιτης πολιορκιαν συνισταν η λυειν
δυναμενοι αει εν αταραξιαι διαξουσιν. Ουκ απεικος ουν προς τους πολυγραφουντας
και εις ουκ αναγκαιους λογους τον χρονον καταναλισκοντας, ανθηρολεκτουντας
προς κενους λογους, αψυχα εκφραζοντας κοσμειν και ζωα αινουντας η ψεγοντας ου
κατ' αξιαν δι' εμφασιν της εαυτων πολυμαθειας, και Καλανον τον Ταξιληνον Ἰνδον
ειρηκεναι· Ἑλληνων φιλοσοφοις ουκ εξο204 μοιουμεθα παρ' οις υπερ μικρων και
αφελων πραγματων πολλοι και δεινοι αναλισκονται λογοι· ημεις γαρ υπερ των
μεγιστων και βιωφελεστατων ελαχιστα και απλα, ως πασιν ευμνημονευτα,
παραγγελλειν ειωθαμεν. Τον υπο της ανω προνοιας επ' ευσεβειαι συντηρουμενον
στρατηγικωτατον αρχοντα, τηι κελευσει και γνωμηι και ευβουλιαι των θειοτατων
αυτοκρατορων υπεικοντα, και δυσμενεις και αποστατας πολιορκειν μελλοντα, τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

των πολεων θεσεις ακριβως διερχομενον επισκεπτεσθαι χρη προτερον, και την του
ιδιου λαου προ παντων αβλαβη ποιουμενον φυλαξιν της πολιορκιας απαρχεσθαι,
προς αλλοις μεν τοποις καστρομαχειν ενδεικνυμενον, εις το εκεισε τους εχθρους
απατωμενους παρασκευαζεσθαι, και προς αλλους εισφερειν τα μηχανηματα, την δε
προσβολην προς τα σαθροτερα των τειχων εκ διαδοχης στρατιωτικων ταγματων
κατα συνεχειαν ποιεισθαι, συν πολλωι θορυβωι τους ενδον περισπωντα και σαλπιγγας
νυκτωρ επι τα οχυρωτερα μερη ανιεσθαι, ινα υπολαμβανοντες οι πλειστοι ταυτα
αλισκεσθαι, απο των μεταπυργιων μετα των αλλων εκφυγωσι. Και ει μεν εφ'
υψηλων λοφων η κρημνων δυσβατων ωσιν αι πολεις κειμεναι, δει τα ανωθεν απο
των εναντιων επικυλιομενα 205 παραφυλαττεσθαι βαρη, ατινα εισιν ως λιθοι
στρογγυλοι, κιονες, τροχοι, σφονδυλοι, αμαξαι τετρατροχοι φορτιοις βεβαρημεναι,
αγγεια εκ πλοκης διαφορα κοχλακος η γης πεπιλημενης γεμοντα, και οια τα εκ
σανιδων κυκλοτερως συνηρμοσμενα και δεσμοις εξωθεν περιειλημενα τα προς
υποδοχην οινου γινομενα ελαιου τε και παντος υγρου· αλλα τε οσα προς αμυναν
ενδεχομενον εστι παρα των εναντιων επινοεισθαι. Και χρη προς ταυτα
αντιμηχανωμενους τριβολους κατασκευαζειν ξυλινους πενταπηχεις, υπο τινων
λαβδαραιας καλουμενους, παχους εκαστου σκελους τον γυρον εχοντος ωσει ποδων
δυο, ωστε μη θραυεσθαι η διακλασθαι, αλλ' αντεχειν προς τα καταφερομενα βαρη·
ικανους δε τωι πληθει κατασκευαζειν αυτους, ινα τριπλη η και τετραπλη η τουτων
γινηται θεσις· ουτως γαρ τα δυσαναφορα και δυσχερη των τοπων περιοριζοντα
δυνατον εστιν εκτος βελους ακινδυνως ανερχεσθαι· η γαρ των λιθων βιαια
καταφορα επι τηι των τριβολων αναστροφηι ενεχθεισα ηρεμησει. Ἔστι δε και κατ'
αλλον τροπον την εκ των κατερχομενων παρα206 φυλαξασθαι βλαβην· εκ γαρ της
υπωρειας κατωθεν αρχομενους πλαγιας ορυσσειν δει ταφρους, και προς τινα μερη
των τειχων αφοραν και ανερχεσθαι, βαθος εχουσας ωσει ποδων ˉε, και ενα τοιχον
ορθον εκ του αυτου ορυγματος επ' αριστερα οντα, προς ον επιφερεται τα κυλιομενα
βαρη, προτειχισμα και ασπιδα των ανερχομενων γινομενον. Τον δε προορυχθεντα
τοπον ασφαλιζεσθαι τους ορυσσοντας ουτως· ξυλα ως εξαπηχα η νεακια κατωθεν
οξυνοντας ως πασσαλους προς τον ρηθεντα εκ του χωματος ορθον τοιχον επ'
αριστερα προς το αντεχειν πηγνυειν, λελοξευμενα προς την κατωφερη του λοφου
κλισιν· και σανιδας επ' αυτα εξωθεν επιθεντας, κλαδους δενδρων απαγκαλιζοντας
περιδεσμειν· και την ορυσσομενην απασαν υλην εκεισε απορριπτοντας οδους
ευθειας εξομαλιζειν προς τας των χελωνων αναβασεις. Τας δε προσφερομενας
χελωνας εμβολους κατα προσωπον γινεσθαι, τουτεστι σφηνοειδεις εκ τριγωνων η
πενταγωνοειδων βασεων συνεστωσας προς οξειαν κατ' εμπροσθεν γωνιαν, εκ δε του
κατω πλατους προς υψος ανερχομενας και μεχρι της κατα κορυφην ραχεως εις οξυ
προιουσας, ομοιουμενας εμπροσθεν πλοιων πρωραις προς γην επισκηφθεντων·
μικρας δε αυτας ειναι και πλειονας δια το ταχεως και ευκολως κατασκευαζεσθαι και
υπ' ολιγων ανδρων ευκοπως φερεσθαι, λεια ξυλα ποδιαια περι 207 την βασιν
εχουσας, και αντι των τροχων ηλους σιδηρους δια το τιθεμενας προς τηι γηι
πηγνυσθαι και μη υπο της εμβολης κατασυρεσθαι· εχειν δε και πλαγιον ξυλον
εκαστην κατα μετωπον, ωσπερ εν τοις ρυμοις εχουσιν αι αμαξαι, ινα υποστρεφουσαν
αυτην προς το κατωφερες αντεχηι και επιστηριζηι, και μαλιστα οταν οι προσαγοντες
αυτην επι το ανωφερες ατονησωσι και προς μικρον αναπαυεσθαι μελλωσι.
Συμβησεται ουν, η τηι ταφρωι πλαγιαι ουσηι εμπιπτοντα παραφερεσθαι τα βαρη, η τοις
λοξοις πασσαλοις πλαγιαν εχουσι θεσιν ενσειοντα απορραπιζεσθαι, η τοις εμβολοις
εγκρουοντα προς θατερον μερος παραγεσθαι, το δε δια μεσου χωριον της πληγης
απαλλαττεσθαι. Βελτιον δε προσαγειν και τας λεγομενας γερροχελωνας,
ελαφροτερας των ρηθεντων εμβολων και ομοιοσχημους ουσας, κατασκευαζομενας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εκ πλοκης ιτεΐνων βεργων νεοτμητων η εκ μυρικης η φιλυρας, οξειας και αυτας
κατα προσωπον ουσας αχρι της κατα κορυφην ραχεως. Τας δε καλουμενας λαισας,
ελαφροτατας ουσας, εκ πλοκης και αυτας αμπελινων κληματων η νεοτμητων
βεργων εν σχηματι τροπικωι δια ταχους γινομενας, ου δει προς κατωφερεις και
κρημνωδεις εισφερειν τοπους, μηπως ολεθρον τοις αγουσιν εμποιησωσιν,
αδυνατουσαι αντεχεσθαι προς τα υπερογκα των βαρων· χρασθαι δε αυταις μαλλον,
οταν εν επιπεδοις και ομαλοις τοποις ωσιν αι πολεις κειμεναι· τοτε γαρ εσονται
ευχρηστοι. 208 Ὁ δε προς την καστρομαχιαν ανερχομενος λαος ακολουθησει προς τα
πλατη των εμβολων φυλαττομενος ητοι των χελωνων οπισθεν, και ταις
αμπελοχελωναις σκεπομενος δια τε τας τοξειας και τας σφενδονησεις. Εισι δε
τοιαυται· ξυλα βασταζουσιν οι οπλιται ορθα, προς υψος ανισα οντα εν παρ' εν, παχος
εχοντα γυροθεν ωσει δακτυλων ˉιˉβ, κατα δε ˉε ποδας προς ετερα πλαγια επ'
ευθειας επεζευγμενα, ινα φυλαττηται το των ˉε ποδων προς αλληλα μεταξυ
διαστημα· και τα μεν υψηλοτερα αυτων υπερ ανδρος ηλικιαν και ημισυ, τα δε
ταπεινοτερα υπερ ανδρα εστωσαν· ανωθεν δε σκεπομενα, δια το ανισον
εξομοιουνται αναδενδρασι, το δε απο της κορυφης του εμβολου αχρι των
σκεπομενων ανισων ξυλων εν σχηματι αμα φανησεται χελωνης. Τα δε υπο των
οπλιτων βασταζομενα ξυλα κατωθεν ως ξιφη εχετωσαν, οπως τηι γηι εμπησσομενα
τους φεροντας αναπαυωσι. ∆ερματα δε, η λινα παχεα, η τριχινα κρεμνωνται εξωθεν
και κατα προσωπον· επι δε τοις ανισοις ξυλοις δερματα επικεισθωσαν ανωθεν διπλα,
ουκ απεκτεταμενα προς ομαλην και ισην επιφανειαν, αλλα επισυνηγμενα κατα
μικρον και προσκεχαλασμενα προς τοις ανισοις ξυλοις, ινα τηι τουτων χαυνοτητι τα
επιπιπτοντα βελη προς την πληγην ατονηι και εκλυηται, 209 οι δε ενδον σκεπομενοι
αβλαβεις διαμενωσι. Τα δε υπογεγραμμενα παντα συν τοις σχημασι κατα ταξιν
υποκεινται. Ει δε εν επιπεδοις και ομαλοις τοποις ωσιν αι πολεις κειμεναι, τας
χωστριδας δει προσαγεσθαι χελωνας, υποτροχους αυτας ουσας και εμπροσθεν
καταστεγεις, ινα οι τας ταφρους χωννυοντες απο των εναντιων μη πληττωνται· η
τας προειρημενας λαισας, ως ελαφροτατας και χρησιμους προς το χωννυειν
ταφρους, τοπους τε ενυδρους και υπομβρους αναγεμιζειν και παντοια λακκισματα
εξομαλιζειν τοις τειχεσι πλησιαζοντα, οπως ευδιαβατον και ακινδυνον την των
μηχανηματων αγωγην ποιησωμεθα. ∆ει δε ακριβως σκοπουντας ανερευναν τας επι
τας ταφρους φαινομενας ισοπεδους διαβασεις δια τα κατωθεν πολλακις κρυπτομενα
υπο των εναντιων κεραμια, και τοις μεν ανθρωποις ευδιαβατον και ακινδυνον την
οδον αποφαινεσθαι τοις δε προσφερομενοις οργανοις λιαν βαρυτατοις ουσι
καταδυνειν και διασπασθαι επι τηι θραυσει και επιδοσει των υποκειμενων κεραμιων.
Ὅθεν χρη μετα 210 ακοντιων ευτονων λογχας ασφαλεις εχοντων η ολοσιδηρων η
τρυπανων τινων επιτηδειων την αποπειραν ποιεισθαι· προς δε 211 τους
κατεσπαρμενους υπο των εχθρων σιδηρους τριβολους τηι γηι 212 αναμιγνυμενους και
αφανεις οντας ξυλινα υποθεματα προς τους ποδας τοις υποδημασι κατωθεν
υποθεντας αβλαβως διαβαινειν η τοις γεωργικοις κτεσιν ους και γριφανας τινες
καλουσιν, οδοντωτοις ουσιν, τουτους ανακαθαιρειν. και προς τας επι βοθρευμασι
τιθεμενας θυρας προπειραν ποιουμενους ταις δικελλαις ανασκαπτειν. Χρη δε και τας
υπο γην προς τωι τειχει γινομενας υπορυξεις κρυφιας βαθειας προς τοις θεμελιοις
ποιεισθαι, και μη εις οψιν της γης, ινα μη διαγνοντες οι πολεμιοι ενδον αντορυξωσι
και τωι τειχει αντιτρυπησαντες καπνωι η υδατι τους την ορυγην κατεργαζομενους
απολεσωσι. Τον δε βουλομενον ευκοπως πορθειν τας πολεις, κατα Φιλωνα τον
Ἀθηναιον, δει μαλιστα τρυγητου οντος η εορτης εξω της πολεως αγομενης αθροαν
την επιθεσιν ποιεισθαι· πλειστους γαρ εξω τοτε χειρουμενον ευαλωτον η υποφορον
και την πολιν εκ των λοιπων οικητορων δια την προς αυτους στοργην η συγγενειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ανταλλαττομενον εξειν. Ει δε κατα κλοπην νυκτος την πολιν βουλομεθα λαβειν των
πολιτων την ελευσιν ημων αγνοουντων και ανελπιστων οντων, χειμωνος
καταλαβοντος οτε τωι κρυει τουτων οι πλειους εν ταις οικιαις συστελλονται και
απαρασκευοι προς μαχην τυγχανουσιν, η πανδημου εορτης εν τηι πολει τελουμενης
και του 213 πληθους επι τηι τελετηι παιγνιοις σχολαζοντος η καταφορου υπο της
μεθης οντος, κλιμακας ποιησαντες δερματινας τωι τειχει προσαξομεν, αιτινες
ραπτονται καθαπερ οι ασκοι και τηι αλοιφηι εμφραττομεναι περι τας ραφας
αναγεμιζονται ωστε μη διαπνειν· εμφυσωμενων γαρ και πνευματος πληρουμενων
του διαπνειν κωλυομενων, εξορθουσθαι αυτας αναγκη, υπο του πνευματος
αντεχομενων προς την αναβασιν. Ει δε υψηλοτερον των κλιμακων το τειχος ειη, επι
ταις στυππιναις προυποτιθενται κλιμαξιν, αι κατασκευαζονται δια πλοκης και ραφης
δεσμουμεναι, δικτυωται ουσαι ως τα λεγομενα σαρκινα· εις δε τα ακρα αυτων 214
αγκιστρα προσβαλλονται, ινα απο των προυποτεθεντων δερματινων επιρριπτομενα
επιλαμβανηται των προμαχωνων και ουτως την επι το τειχος αναβασιν τοις
βουλομενοις διευθετιζωσι. Τα δε των κλιμακων σχηματα υπογεγραπται. Τα δε
ανωτερω προρρηθεντα εμβολα συν ταις αμπελοχελωναις οταν εγγυς του τειχους
ανελθωσι, χελωνας δει τοτε διαφορους προσαγειν, αλλας μεν προς το ορυξαι το
τειχος, ετερας δε προς το κριοκοπησαι· επι μεν ουν του ορυξαι τας λεγομενας
ορυκτριδας· ταυτας δε η διρρυτους ειναι και κατα προσωπον σκεπομενας
προσαγεσθαι και προσεγγιζειν τωι τειχει, η μονοπτερους, οπισθε μεν κατωφερεις,
κατα δε προσωπον τετραγωνους, και εκ πλαγιων τραπεζοειδεις ως τριγωνους,
κατασκευαζομενας ουτως· ξυλα λαβοντας τρια η τεσσαρα, εστι δε οτε και πεντε δια
το πυκνοτερον και στερεωτερον του εργου, μηκος εχοντα μη ελασσον ποδων ˉι,
παχος δε ωσει ποδος ενος, ομοιως δε και πλατος, ταυτα αποκοπτειν ανωθεν λοξως
ως προς ονυχα, ινα προσφερομενα δι' υποτροχων αξονων, υπο ορθιων ξυλων
εσωθεν βασταζομενα, προσεγγισωσι τωι τειχει. ιστασθω δε προς τωι τειχει στυλος
υποθεμα κατωθεν εχων, οστις και τα επικειμενα ξυλα και τα υποστηριζοντα
βαστασει παρορθα, ινα τα ανωθεν καταφερομενα μηδεν παραβλαπτοντα την στεγην
παρεκπιπτηι οπισθεν. Τα δε παρορθα ξυλα και προς ονυχα εμπροσθεν εκκεκομμενα
κεντρα σιδηρα εχετωσαν οπισθεν, ινα εμπησσωνται τηι γηι και μη 215 παρασυρωνται·
εις δε τα πλαγια κρεμασθωσαν δερματα η ρακη σκεποντα, η τα εκ βεργων η
φοινικων πεπλεγμενα δια τα εκατερωθεν επιφερομενα βελη· ωσαυτως δε και επι τα
εμπροσθεν. Ὅταν δε προσεγγιζωσι τωι τειχει, αναπεταζεσθωσαν επι τα ανω τα
εμπροσθεν· υποκρυπτεσθαι δε καθ' εκαστην χελωνην ανδρας δυο ορθους ισταμενους
και σκαπτοντας το τειχος, προς μεν παχος πλεον του ημισους, κατα δε πλατος οσον
και το της χελωνης εστι, προς δε το υψος απο τριων ποδων ανωθε της γης
αρχομενους ορυσσειν, ινα τα εκ της ορυγης κατερχομενα προς τον εαθεντα κατωθεν
πιπτωσι τοπον· επι δε το ανωτερον μερος τοσουτον σκαπτειν οσον οι ορυσσοντες
απαρεμποδιστως δυνησονται. Ἐγγυτερον δε ˉκ ποδων διεστηκετωσαν απ' αλληλων
αι χελωναι, 216 ινα και πολλα ωσι και πολυν τοπον οι ορυσσοντες επι το τειχος 216
εργαζωνται· και μικραι ουσαι, ινα ταχεως και ευκοπως παραγωνται, και ινα μη επ'
ευθειας προς τον σκοπον φερηται και ευστοχηι προς τα πλαγια των χελωνων των
τοσαυτην διαστασιν απ' αλληλων εχουσων τα απο του τειχους υπο των εναντιων
βαλλομενα. Τα δε υπογεγραμμενα σχηματα υποκειται. Ὅταν δε τρυπηθηι το τειχος
απο της οψεως ενδον επι το παχος και διαχωρα κατα πλατος τοσαυτα λαβηι οσα και
αι χελωναι εισι, και οι ρηθεντες δυο ανδρες απ' αλληλων απεστραμμενοι εσωθεν
απαρεμποδιστως επι τα διαχωρα σκαπτωσιν, ουκετι χελωνης εχουσι χρειαν προς τα
πλαγια μερη ορυσσοντες και υπο του παχους του τειχους ενδον φυλαττομενοι. Ἵνα
δε τοις σκαπτουσι μη συνεμπιπτηι το τειχος, υποστυλουσθω εσωθεν και βασταζεσθω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

στυλαριοις λεπτοις μαλλον και πυκνοις, και μη παχεσι και αραιοις, επανω και
υποκατω σανιδος τιθεμενης, ινα μη προς τηι γηι υποχαλωντα τα στυλαρια ου
βαστασηι. Ὅταν δε τελειωθηι το ορυγμα και επιστυλωθηι, αναπληρουσθω το κατα
μεσον των επιστυλων υλων ευκαυστων, οιον φρυγανων, ξυλων ξηρων εσχισμενων,
δαιδων και οσα τουτων ετερα προς εκκαυσιν επιτηδεια· και ουτως αναφθητω. Ει δε
τις ελλειπει τοπος, πυροβολοις υφαπτεσθω· 217 εχετω δε και ξυσματα ξυλων ξηρα
περιεσπαρμενα συν υγραι πισσηι η ελαιωι επαλιφεντα· και ουτως εκκαεντων των
υποστυλωματων καταπεσειται το τειχος. Και εστιν η οψις του σχηματος τοιαυτη.
Τοις δε των χελωνων τουτων παρορθιοις ξυλοις ηλοι πλατυκεφαλοι υψους
δακτυλων ˉη, ητοι καρφια εκ σιδηρου ειργασμενα ανωθεν εμπησσεσθωσαν αχρι
δακτυλων ˉδ· τους δε λοιπους τεσσαρας υπερεχοντας εχετωσαν. τον δε δια μεσου
τοπον πηλον λιπαρον και κολλωδη μετα τριχων χοιρειων η τραγειων
μεμαλαγμενον επιχριειν και αναγεμιζειν, ινα μη διασπαται μηδε διασχιζηται.
Κρατηθησεται γαρ και δια την πυκνοτητα των ηλων και δια το πλατος των κεφαλων
αυτων. Ῥακη δε εκ πλαγιων η δερματα επικρεμασθωσιν, ινα μητε αμμος θερμη μητε
218 πισσα μητε τηλη αφεψηθεισα μητε ελαιον επιχεομενον, ως ταχεως φυσει
θερμαινομενον και ψυχομενον βραδεως, τοις ενδον εργαζομενοις ενσταζηι·
παρομοιως γαρ πυρι τας των ανθρωπων αναλισκουσι σαρκας. Ουτως ουν
κατεργαζομεναι αι χελωναι διαφυλαχθησονται προς το μη καιεσθαι εκ των
επιβαλλομενων ανωθεν πυροφορων και αναπτομενων φλογων, μηδε διερχεσθαι
ενδον τα επιχεομενα τεθερμασμενα υγρα. Ὡσαυτως δε λαισαι τε και γερροχελωναι
επι τα πλεγματα σκεπεσθωσαν δερμασι διαβροχοις βοων νεοσφαγων ως δυναμενοις
πυρι αντιμαχεσθαι. Αυται δε αι χελωναι πορρωθεν λιθοβολων οργανων και
τοξοβολιστρων χριεσθωσαν, συμπεπηγυιαι δε και υποτροχοι συμβληθεισαι τοις
τειχεσι προσαγεσθωσαν. Και το σχημα υποκειται. 219 Τινες δε επι λιθινων τειχων
ξυλα ως εθος περιτιθεασι προσεγγιζοντα κατωθεν, ωστε αναπτεσθαι και θρυπτειν
τους λιθους. ∆υσχρηστον δε το εργον ενιοτε και επισφαλες γινεται, οτι και υδωρ
ανωθεν επιχεομενον σβεννυει το πυρ, και ασθενεστερα προς πλαγιον η του πυρος
φορα γινεται, ως φυσει ανωφερης και προς ενεργειαν ισχυροτερα τυγχανουσα· και
ου δυνησονται επι τηι της φλογος ορμηι οι ενδον εργαζομενοι υπο χελωνην ειναι·
συγκαησονται γαρ. Γινονται ουν κυθρινοι οστρακινοι δια πεταλλων σιδηρων επι του
εξωθεν μερους συνδεδεμενοι και γεμιζονται ανθρακων λεπτων· απο δε της εξωθεν
οψεως του πεταλλου προς τον πυθμενα τετρηνται ανεωιγοτες αχρι δακτυλιαιου
τρυπηματος και σιδηρουν αυλι220 σκον εκειθεν δεχομενοι, προς ον αλλος
εμβαλλεται ασκωμα εχων. Πυρ δε λαβοντες οι ανθρακες και εμφυσωμενοι ομοιαν
φλογος απεργαζονται εκκαυσιν υπεμβαινουσαν τωι λιθωι και θρυπτουσαν, η οξους η
ουρου η τινος αλλου των δριμεων επιχεομενων. Και εστι το σχημα οιον
υπογεγραπται. Κεχρηνται δε αυτωι συνεχως οι μολιβδουργοι. Ἐαν πλινθινα τειχη
καταβαλειν ταχεως θελησωμεν, πυκνοτατας επ' αυτα τρησεις δια τρυπανων
ποιησομεν, υπο χελωνων ανωθεν επικεχρισμενων σκεπομενοι, η λαισων
ασφαλεστατας στεγας εχουσων και δερμασι βοων νεοσφαγων περι τα πλεγματα
σκεπομενων δια τε τα πεμπομενα κατ' αυτων βαρη και τα εγχεομενα τεθερμασμενα
υγρα. Τα δε τρυπανα εστωσαν τεκτονικοις οργανοις παρομοια· μοχλος γαρ γινεται
σιδηρους μηκος ποδων μη ελασσον ˉε, δακτυλιαιαν την διαμετρον εχων και παχος
γυροθεν ωσει δακτυλων τεσσαρων, πεταλλον ομοιως σιδηρουν επι το εμπροσθεν
ακρον προσηλωμενον εχων πλατους δακτυλων ˉιˉβ και υψους ˉη, εστενωμενον
κατα μεσον εμπροσθεν εν σχηματι κηπουρικου πλατυλισγιου· προς δε το ετερον
ακρον ξυλινον απο τορλιου μεσοστενον εισδεχεται κυλινδρον υπο αριδος
στρεφομενον, εχοντα κατα μεσον του οπισθιου μερους κεφαλοειδη παρεξοχην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

υπεμβαινουσαν και αναστρεφομενην επι την ονομαζομενην πυελιδα ητοι
επικεφαλιδα τινα ουσαν, κανονος τηι γηι επικειμενου του προσ221 αγοντος αυτην και
επακολουθουντος αει τωι τρυπωμενωι τοπωι. Περιστραφησεται δε προς την αυτην
εργασιαν και δια χειρων κινουμενος ο κυλινδρος συν τωι τρυπανωι, εαν κανονια προς
το μεσον εισδεξηται ως φρεατιας ηλακατης σταυροειδως διεκβληθεντα, α τινες εκ
του σχηματος αστερισκους καλουσιν. Τας δε γινομενας επι τωι τειχει τρυπησεις
πλαγιας τε και ανωφερεις δει ποιεισθαι ως προς το ενδοτερον μερος υψηλοτερας,
οπως τα εκ της πλινθου υπο των τρυπανων περιξεομενα ευκαταφορα γινηται και το
επ' ακρον του μοχλου προσηλωθεν πεταλλον καλως προς την εργασιαν
αναβασταζηται στηριζομενον υπο του τηι γηι πλαγιου επικειμενου κανονος και προς
αυτηι αντιστηριζομενου. Ἡ δε εκ των τρυπανων γινομενη ανωφερης συντρησις ου
ποιει συγκαθεσιν μονην του τει222 χους, αλλα και παρεγκεκλιμενην επι την εξω
καταφοραν. Και γινεται αθροως πολυ περι το τειχος το συμπτωμα. Και εστι το της
κλισεως σχημα τοιουτον. Τρυπασθω δε εξ ισου το τειχος επι της αυτης ευθειας,
απεχομενων απ' αλληλων των τρυπηματων ποδα και τεταρτον, τουτεστι δακτυλους
ˉκ, ητοι σπιθαμην και δυο παλαιστας· εστι γαρ η σπιθαμη δακτυλων ˉιˉβ, η δε
παλαιστη τεσσαρων. Τας δε τρυπησεις απο της γης ανωθεν απαρχομενους δει
ποιεισθαι ως απο ποδων τριων, καθαπερ και επι των λιθινων προειρηκαμεν τειχων,
ινα η εκ των τρηματων κατερχομενη υλη επι τον εαθεντα κατωθεν πιπτηι τοπον.
Ὅταν δε τρυπηθηι κατα ταξιν μετωπα του τειχους, αναγεμι223 ζονται τα τρηματα εκ
της εξωθεν οψεως επι τα ενδον, ου προς ολον το παχος αλλα επι ποδα μονον, ξυλοις
ξηροις εσχισμενοις, μη τετραγωνοις ωστε κατα πλατος εφαρμοζειν αλληλοις, αλλα
παραστρογγυλοις ως πασσαλοις, παχος εχουσι προς την βασιν δακτυλων μη πλεον
τριων, προς δε τηι κορυφηι μαλλον εστενωμενοις προς το βασταζειν το τειχος κατα
τον της εργασιας καιρον. Και, ει ενδεχεται, δαιδες οι πασσαλοι εστωσαν· ει δε μη,
ξυλα ξηρα πεπισσωμενα η θειωι τετριμμενωι συν υγραι πισσηι η ελαιωι επαλιφεντα·
στρογγυλοι δε γινονται οι πασσαλοι, ινα μεταξυ προς αλληλους διαλειμματα εχωσιν,
ενθα το πυρ υπεμβαινον και αναστρεφομενον εναπτηται, και μη τηι πυκνοτητι
συμπνιγομενον σβεννυηται. Ὅταν δε γεμισθωσι παντα τα τρηματα ποδος αχρι κατα
βαθος, ως ειρηται, παλιν επι της αυτης ευθειας τρυπασθωσαν κατα μεσον τα
καταλειφθεντα διαχωρα κατα ταξιν εξ ισου προς τα προτερα. Τα δε εσχατα τρηματα
πλαγιαζεσθωσαν εφ' εκατερον μερος, ινα επι τα προτερα η των υστερων
επεισερχηται συντρησις, και γεγεμισθωσαν και αυτα ξυσματων ητοι πελεκηματων η
ρυκανισματων ξηρων και ευκαυστων φρυγανων η σχιδακων, καθ' ων το πυρ
επιδρασσομενον ταχειαν την εκκαυσιν ποιειται. Ἐξεπιτηδες ουν οι πασσαλοι ουκ
εχουσιν ισην την επιφανειαν κατα το ολον υψος, αλλα μεζονες εισι κατωθεν, ωστε
κρατειν δυνασθαι το πυρ και ανεμου εμπνεοντος επαναπτεσθαι. Ει δε νηνεμια κατα
τον της εργασιας καιρον η τοπον ειη, συμβαλλεσθω224 σαν καλαμοι τετρυπημενοι
δι' ολου εσωθεν, οιους οι ιξευται εχουσιν, ασκωμασι χαλκικοις εμφυσωμενοι· προς
ον γαρ αν τις εθεληι μεταφερονται τοπον και αναπτουσι το πυρ, σιδηρουν αυλισκον
εμπροσθεν του πυρος εχοντες. Και το σχημα υποκειται. Της συντρησεως επι τηι
υποστυλωσει και εκκαυσει τελεσθεισης και του τειχους ακλινως ηδρασμενου και
ατρεμουντος επι τωι συμπαχωι της πλινθινης οικοδομης τεχνουργηματι, κριομαχειν
αναγκη. Ει γαρ και εκλυτος και ανισχυρος η του κριου προς την πλινθον γινεται
πληγη, λακκιζουσα μαλλον δια το χαυνον και μαλακον η σειουσα και ρηγνυουσα δια
το σκληρον και αντιτυπον ως επι λιθων, αλλ' ουν δια της προγεγονυιας κατωθεν
εργασιας ατονησαν προς τηι βασει το τειχος ου δυνησεται αντεχειν προς τας συνεχεις
των κριων κερατισεις, αλλα τηι βιαι πληττομενον συντρησει την κλισιν εισδεξεται.
225 Τας δε συμβολας και συνδεσεις των κατα μηκος συμβεβλημενων κριων, τας τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

περι κωλα αυτων και τας επι των μονοξυλων κατα διαστασιν ανηκουσας αρτησεις
επι τε κριοφορων χελωνων πυργων τε και των διπλων κλιμακων και ετι τας δι'
αυτων προς το τειχος γινομενας ευεργεις διαβαθρας, προς την αρμοζουσαν εφεξης
εκαστωι εργασιαν επι της προκειμενης πραγματειας λεπτομερως διασαφησαντες
εξεθεμεθα. Ἐαν ταχιον μετα κριων θελησωμεν τειχη η πορτας ρηγνυειν και διασπαν,
κριοφορους ποιησομεν χελωνας τετρατροχους υψηλας, ανωθεν αλυσεις η σχοινια
ευτονα κατα παχος εχουσας τα τον κριον βασταζοντα και ανεχοντα· αφ' υφηλου γαρ
βασταζομενος ο κριος πλεον οπισθεν διαστημα προς την κινησιν λαμβανει, και εκ
μακρου επιφερομενος και ενσειομενος πλεον ενδυναμουται και προσκρουων τωι
τειχει βιαιαν και ισχυραν αποτελει την πληγην. Ἔστω δε τωι ειδει υψηλη η χελωνη
και μη τοσουτον μεγαλη, ινα προς την κινησιν ευπαραγωγος ηι, διπλασιον το υψος
του πλατους εχουσα, το δε μηκος του υψους ισον η μικρωι ελασσον, ινα οξυρρυτος
και επιμηκης ειη, ως αν τα εν αυτηι επιπιπτοντα βαρη πλαγιαζομενα παρεκτρεχηι
κατωθεν. Κατασκευαζεται δε ουτως. Ζυγα δυο και δυο τιθενται μηκους οντα ανα
ποδων ˉκˉδ, διεστωτα απ' αλληλων 226 ποδων ουκ ελασσον ˉιˉβ· και προς αυτα
εμβαλλονται ξυλα δακτυλων κατα παχος ˉιˉβ, πλατους ποδος ουκ ελαττον, ˉκˉδ
ποδων προς υψος, αριθμωι οντα οκτω, τεσσαρα και τεσσαρα αφ' εκατερων των
πλαγιων μερων εφισταμενα· συννευοντα δε ανωθεν κατα κορυφην συμβαλλει
αλληλοις, περιλαμβανοντα ξυλον, ο εστι ραχις της χελωνης μακροτερον του περι τα
ζυγα μηκους, και παρεξεχον εμπροσθεν δι' ας προιοντες λεξομεν αιτιας. Καθ' ο δε
μερος την χελωνην προσνευειν βουλομεθα, κατα μεσους τους ορθοστατας τουτοις
αλλα ζυγα προσηλουσθω, και εκ του εσωθεν μερους υποβεβλησθωσαν παρασταται
αντεχοντες και στηριζοντες τα μεσα ζυγα και την ραχιν· τηι δ' εξωθεν επιφανειαι
σανισι κατα παχος τετραδακτυλοις οι ορθοσταται σκεπεσθωσαν. Και ουτως
συντελειται το σχημα. Ἀπο δε του εδαφους των εσω ζυγων υποστυλουσθω τα εξω
ξυλοις ορθοις, ακλινεσι κατα καθετον ουσι· το δε μεταξυ κενωμα το περι τα κατω
ζυγα, τουτεστι το διαστημα, τροχους τεσσαρας εχετω τους ανεχοντας και
βασταζοντας το ολον περι την χελωνην συμπηγμα. Ἵνα δε μη ανοιγηται τα κατω
ζυγα, περιστομιδας προσλαβοι ουκ εξω τομης 227 γινομενης, αλλα χελωνιων
προσηλωσει κρατουσας, ωσανει γρονθαριων τινων περικεκομμενων, και
ημισφαιριων εγγεγλυμμενων παρομοιων τοις επι των στροφιγγων των θυρων
τιθεμενοις, αι βασεις εσονται της οξυρρυτου χελωνης. Γινεται δε οτε αμβλυτερα και
ταπεινοτερα η της χελωνης στεγη, οταν επι των μεσοστατων των επι τα ζυγα ορθιων
εστωτων ανωθεν προστεθωσιν οι λεγομενοι συγκυπται και την ανωτατην του
αετωματος περιλαβωσι ραχιν, μακροτατου δηλονοτι του κριου οντος και της
χελωνης πορρω του τειχους αφεστωσης. Ει γαρ ελασσων ο κριος κατα μηκος τυχηι
και η χελωνη του τειχους εγγιον ειη, ου δυνησεται αντεχειν προς τα
επικρημνιζομενα και προς αυτην επιπιπτοντα βαρη δια το της στεγης ταπεινωμα,
αλλα ρηξιν η θραυσιν επι ταις αρμονιων λαβουσα συμβολαις επισφαλης εαυτηι τε και
τοις κριομαχουσι γενησεται. Την δε υπο των προειρημενων παρορθιων μονοξυλων
επιλαμβανομενην ανωθεν ραχιν χρη παρεξεχειν εμπροσθεν κατα προσωπον του
τειχους, ινα επ' αυτην προστεγασμα ηι και τα επι τωι κριωι πεμπομενα προσδεχηται· ει
γαρ οι απο του τειχους καταφερομενοι μεγιστοι λιθοι και τα πλαγια ξυλα τα εξ ισου
ισοβαρως και ισοζυγως κατερχομενα αστεγαστον τυπτωσι τον κριον τωι τειχει
επιφερομενον, ειτ' αυτος ο κριος περινευσας διασπασθησεται, η τους κινουντας
απορριψει και διαφθερει. Τοιαυτη μεν εστιν η εμπροσθεν χελωνη 228 η και τας
βασταγας του κριου κατα διαστασιν εχουσα. Ἡ δε δευτερα ταπεινοτερα προς υψος
και ελασσων· και αλλαι δυο κατοπισθεν ετι ελασσονες· προς ασφαλειαν γαρ παροδου
αναγκαιαι τυγχανουσι. Πλειονας δε δει αυτας ειναι και μικρας, ως προειπομεν, δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

το ευκοπως προσαγεσθαι και εκ μικρων συμπηγνυσθαι ξυλων, και μη μιαν μεγιστην
δια το εκ μεγαλων και δυσευρετων γινεσθαι και δια το βραδεως και δυσκοπως
παραγεσθαι. Τα δε σχηματα κατα ταξιν υποκειται. Και δει ειδεναι οτι υπο της
εμπροσθεν και μειζονος χελωνης βασταζομενος ο κριος επι πλεον υψουται κατα
προσωπον του τειχους, επι δε των οπισθεν ταπεινουται· και γαρ αναφερως
κινουμενος σφοδροτατην επι τα ανωτερα των τειχων αποτελει την πληγην· επι δε
τα κατω συγκυπτων ασθενεστατην και εκλυτον, ενιοτε δε και επισφαλη. 229 Ἐν
απασαις δε ταις χελωναις ηλοι πλατυκεφαλοι, ως προειρηται, ανωθεν
εμπησσεσθωσαν προς τα της στεγης πλαγια και κατωφερη μερη αχρι του ημισους
αυτων, και το δια μεσου ανεστηκος αναπληρουσθω πηλου λιπαρου και κολλωδους
μετα τριχων μεμαλαγμενου και αδιασχιστου συντηρουμενου. Προς δε τους τροχους
τους βασταζοντας την χελωνην επι τα κατω ζυγα σφηνας ευμεγεθεις υποθειναι αφ'
εκατερων των μερων υπεμβαινοντας, ωστε αντεχειν προς το του υψους μεγεθος· αι
γαρ των τροχων περοναι μοναι και μαλιστα αι περι εκαστα τα ζυγα διερχομεναι
δικην αξονων, βραχειαι ουσαι, ου δυνησονται βαστασαι την χελωνην, ουδε
ασφαλως αυτην ισταμενην εξομεν προς την μελλουσαν γινεσθαι του κριου
επικινησιν. Ὑποβαλλονται δε κατωθεν οι σφηνες, ου μονον το του υψους
αντεχομενοι βαρος, αλλα και την των τροχων κωλυοντες παρακινησιν· οταν δε
θελησωμεν επικινησαι την χελωνην, τους κατω τεθεντας υποχαυνωσομεν σφηνας.
Και δει ειδεναι οτι τα λιθινα τειχη ταχιον ενσειεται και ρηγνυται των πλινθινων· δια
γαρ το χαυνον και μαλακον της πλινθου η εκ του κριου γινομενη πληγη ασθενης
εστι και εκλυτος, βαθυνουσα την πλινθον και λακκιζουσα μαλλον η ρηγνυουσα και
διασπωσα· ο δε λιθος προς την του σιδηρου σκληροτητα αντιτυπος ων .... 230 Οι δε
περι Ἡγητορα τον Βυζαντιον τον μεγιστον κριον πηχων ˉρˉκ κατα μηκος εποιουν,
εκ δε πτερνης κατα μεν παχος ποδιαιον, εις δε πλατος παλαιστων ˉε· επι δε το
εμπροσθεν ακρον συνηγον αυτον εις πλατος ποδιαιον και παχος τριπαλαιστον·
ελικας σιδηρας τεσσαρας αποτεινομενας επι πηχεις ˉι εμπροσθεν προσηλουντες, και
ολον υποζωννυοντες τρισι σχοινιοις κατα παχος γυροθεν οκταδακτυλοις, και
βυρσουντες αυτον κυκλωι, ανελαμβανον κατα μεσιν εκ τριων μεν διαλειμματων,
βασταγματων δε τεσσαρων. Τα δε σχοινια τα εκ των ονισκων των εκ της κριοδοχης
ανεχοντα και επιφεροντα τον κριον τας αρχας ειχον αλυσεσι σιδηραις πεπλεγμενας.
Ἐποιουν δε και επιβαθραν επι τηι προφοραι του κριου σανιδος εμπροσθεν
εφηλωθεισης και δικτυον πεπλεγμενον επι παχος ικανον κατα διαστασιν δακτυλων
τεσσαρων η και πλειω τας οπας εχον, προς το ευκολως αναβαινειν επι το τειχος.
Ἀνηρτων δε αυτον και εκινουν επι οκτατροχου χελωνης, κατα μεν το του εσχαριου
κατωθεν μηκος πηχεις εχουσης 231 ˉμˉβ, το δε πλατος ˉκˉη. Και τα επι του εσχαριου
προς υψος πηγνυμενα κατα τας γωνιας τεσσαρα σκελη εκ δυο εκαστα συνημμενων
σκελων εποιουν, μηκος εχοντα ανα πηχων ˉκˉδ και παχος παλαιστων ˉε, κατα δε
πλατος πηχυαια· ανωθεν δε της κριοδοχης θωρακιον επηγνυον οιονει περιφραγμα,
ωστε προς αυτο ασφαλως δυνασθαι εσταναι τους εποπτευοντας τα κατα του κριου
απο των εναντιων βαλλομενα. Τον δε τοιουτον κριον εξαχως 232 εκινουν,
καθαιρουντες απο εβδομηκονταπηχους υψους, και προς τα πλαγια παλιν επι πηχεις
ˉο παρασυροντες· εκινειτο δε υπο ˉρ ανδρων προσφερομενος· το δε κινουμενον
συμπαν βαρος ταλαντων ην ωσει τετρακισχιλιων. Και το σχημα υποκειται. Και δει
ειδεναι οτι των κριων οι μεν υπο πληθους ανδρων οιακιζονται κατα τινας των
παλαι μηχανικων, οι δε εξ αντισπαστων εφελκονται, και ετεροι επι κυλινδρων
προωθουνται. Ἔστι δε οτε αυτους και δι' ονισκων περιστρεφομενων την τε
προσαγωγην και αναστροφην ποιουμενους την πληξιν απεργαζεσθαι. Ἔξεστι δε τωι
τεχνιτηι προς τα των κριων μεγεθη και την ανηκουσαν του εργου χρειαν επινοειν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

την κινησιν. Ἐαν θελησωμεν το συμπαχον των τειχων καταμαθειν και τας
γινομενας των πολεμιων πραξεις και το πληθος εκ των οπισθεν σκοπησαι, εργασιας
και συσκευας ημερινας τε και νυκτερινας ενδον του τειχους περι την πολιν
πραττομενας θεασασθαι, σκοπον κατασκευασομεν τοιουτον. ∆υο ξυλα τετραγωνα
ετεροπλατη λαβοντες, πλατος εχοντα ανα δακτυλων ˉιˉβ, το δε παχος ανα ˉη, ορθα
επιστησομεν το μεν εν μεταξυ δυο κατα κροταφον κειμενων ητοι κατα παχος,
ετεροπλατων και αυτων οντων, αποκεχωρισμενων δε απ' αλληλων οσον κατα
παχος χωρηθηναι το 233 ορθον· ωσαυτως δε και το ετερον προς αλλα δυο ισα τε και
ομοια και ομοιως κειμενα· απεναντιον δε των κειμενων δυο διπλων κατα μεσον
αλλο προς τηι γηι τιθεσθω αντικειμενον και συμβαλλομενον τοις κειμενοις διπλοις
προς τοις εφεστωσι δυσιν ορθοις· και σχηματιζεσθω η βασις καθαπερ ητα λυτον εκ
πλαγιων διπλογραμμον· απ' ακρων δε των κειμενων δυο διπλων τεσσαρα
παραστησομεν ξυλα, δυο εφ' εκαστωι, αντιβαινοντα ανωθεν και επιστηριζοντα τα
εφεστωτα ορθα· ταυτα δε ορθα δεχεσθωσαν κατα μεσον δυο ετερα ξυλα, πλατους
οντα ανα δακτυλων ˉη, κατα δε παχος ανα ˉ , απ' αλληλων απεχοντα ποδων ουκ
ελασσον τριων. Ταυτα δε τα τεσσαρα τρυπασθωσαν επ' ευθειας προς αλληλα, και
συμπερονασθωσαν τα μεν ορθα προς το διμοιρον αυτων επι τα ανω, τα δε
εμβαλλομενα επι το εκτον αυτων μερος το προς τα κατω. Κατερχεσθωσαν δε απο
των ορθων και παλιν ανερχεσθωσαν υπο περονης ευλυτως φερομενα· τρυπασθωσαν
δε και αυτα παλιν απο της περονης επι το διμοιρον αυτων, και εστι προς το
επιλοιπον εκτον μερος· διμοιρον δε του ολου μηκους ενταυθα νοει το μεταξυ των
τρηματων προς τα ακρα γινομενον, τουτεστι το προς τα δυο εκτα, απερ ποιουσι
τριτον μερος του ολου μηκους. Ταυτα τοινυν κατερχομενα κατα μεσον δεχεσθωσαν
κλιμακα ελαφραν πεπερονημενην δυσι περοναις προς τας ρηθεισας τρη234 σεις. Οι
δε την κλιμακα ποιουντες μηροι εστωσαν κατα πλατος δακτυλων μη ελασσον ˉ , επι
δε παχος ˉδ. Ἀπο δε της κατω περονης της επι των ορθοστατων διεκβληθεισης επι το
αναχθεν εκτον μερος των καταχθεντων ελκυστρον εμβαλλεσθω βαθμιδα τινα
περιλαμβανον η σχοινιων δεσμον η προς κρικους σιδηρους δια την ελξιν
υπεμβαινον· ξυλον δε εστι περικαμπες τε και ευτονον, μηκους ωσει ποδων ˉη προς
το ικανως ελκυειν και καταγειν δια μεσου των ορθιων το αναχθεν εκτον μερος· το
δε εγκλιθεν ολον συν τηι κλιμακι εις υψος αναγει μεταρσιον. Συμ βησεται ουν, του
μερους τουτου υπο του ελκυστρου επι το κατω ελκομενου, υπο του ετερου
παραδοξως εις υψος αρθηναι τον κατασκοπον, και ορθην την κλιμακα διαμενειν, δια
το δυσιν επεζευχθαι περοναις. ∆ει δε το κατωθεν μερος υπο του ελκυστρου
κρατουμενον, ει δυνατον, προς την στασιν επεχεσθαι· ει δε μη, υπο πλαγιων
διερχομενων ξυλων η στροφωματιων παρεξοχαις εγκλειομενον κατα τον της
στασεως καιρον ατρεμειν. Και δει ειδεναι οτι το υπερανεχον τριτον μερος των
ορθων προς ασφαλειαν των εγκλινομενων ανισταται· το δε ανωτερον εκτον μερος
των εγκλινομενων, ητοι το του μεσου αυτων τεταρτον (ως ανωτερω εδηλωθη) εις
υποστηριξιν της δισσως ανωθεν πεπερονημενης ελα235 φρας κλιμακος· το δε
κατωτατον αυτων εκτον, δια την του ελκυστρου προς αυτο εμβολην, επι τηι
γινομενηι σφοδραι κατωθεν ελξει, αμα δε και επ' αναφοραι του λοιπου πενταπλασιου
και της κλιμακος, παρειληπται. Ἔστω δε καθ' υποθεσιν το υψος των εστωτων
ορθιων, εως του διμοιρου αυτων, οσον εστι το υψος του τριτου μερους του τειχους·
και απ' αυτου αχρι του διμοιρου των εγκλινομενων, ητοι επι τηι πρωτηι περονηι της
συμβολης της κλιμακος, οσον εστι το του τειχους ημισυ· και αυτη δε η κλιμαξ, οσον
το ημισυ· το δ' εκ των τριων συντιθεμενον υψος τριτωι μερει υπερ το τειχος αναξει
τον κατασκοπον. Και εστι φανερον. Ἐπει γαρ το του τειχους υψος σπιθαμων η ποδων
η πηχων η τινων αλλων καταμετρουντων υπετεθη ˉξ, τα προς τηι βασει ορθα εστωτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ανα ˉλ εστωσαν· προς δε το υψος των ˉκ την περονην δεχεσθωσαν· διμοιρον δε τα
ˉκ των ˉλ. Και τα απο των ορθων κατερχομενα ανα ˉμˉε κατα μηκος γινεσθωσαν·
απο δε της ρηθεισης περονης επι τηι της κλιμακος πρωτηι συμβοληι
εναπολαμβανεσθωσαν ˉλ· διμοιρον δε ταυτα των ˉμˉε, ως ανωτερω προδεδεικται.
Ἔστω δε και η κλιμαξ απ' αυτης συμβολης επι το λοιπον αυτης υψος ετερων ˉλ· το
δε εκ των τριων υψων κατ' αριθμον συναγομενον ποιει ˉπ· ταυτα δε των ˉξ τριτωι
μερει υπερεχουσι· τριτον αρα τα ˉκ των ˉξ. Γινεσθω δε και προστεγασμα επι το
ανωτατον μερος της κλιμακος εκ βυρσης 236 παχειας τε και ευτονου ως ασπιδος
περικαμφθεισης, η ραχιν οξειαν κατα μεσον δεχομενον και κλισιν εξαρκουσαν επι τα
πλαγια, προς το απο τοξου η σφενδονης φυλαττεσθαι τον κατασκοπον. Ου μικραν δε
βοηθειαν παρεξουσι και σχοινια λεπτα ευτονα, επι τους μηρους της ανωθεν ελαφρας
κλιμακος περιειλημενα, και τετανυσμενα αχρι της των περονων συμβολης, μηπως η
του υψους παρατασις η λιθοβολου τυχουσα πληγη ρηξιν η σπασιν επι τοις ξυλοις
ποιησηται και πτωματισηι τον κατασκοπον. Εις δε την του σκοπου ορθιαν και
απαρεγκλιτον στασιν μεγιστον συμβαλλονται και σχοινια τεσσαρα επι τα ακρα των
ορθοστατων προσδεδεμενα και 237 απεκτεταμενα απ' εναντιας αλληλων, ει
ενδεθησεται σιδηροις η ξυλινοις πασσαλοις μακροθεν τηι γηι εμπησσομενοις, ινα μη
δια το υψος ακροβαρησαν περινευσηι το εργον. Και τα σχηματα υποκειται, το τε
κειμενον και το ωρθωμενον. Γινεται δε απλουστερα η του αυτου σκοπου βασις εκ
τριων μονων ξυλων κατα πλατος προς τηι γηι τιθεμενων, δυο μεν πλαγιων απ'
αλληλων διεστωτων, και ετερου κατα μεσον απεναντιον συμβεβλημενου, ως ητα
λυτον απλογραμμον εσχηματισμενων· επανω δε των πλαγιων υπο γλωσσιδος κατα
μεσον τα ορθα εφιστανται· εκ δε των ακρων τα προς αυτα αντιβαινοντα ˉδ. Γινεται
δε και αλλως· εκ τριων ξυλων δυο μεν προς τηι γηι κειμενων, απ' αλληλων δε μικρον
αποκεχωρισμενων οσον κατα πλατος εισδεξασθαι τα ορθα· τουτων δε των κειμενων
διαλοξως 238 ανωθεν ανακεχαραγμενων, και ετερου ισου τε και ομοιου και ομοιως
κατωθεν ανακεχαραγμενου επ' αυτων κατα την θεσιν εφαρμοζομενου, μεταξυ των
δυο και εφ' εκατερα του επιτεθεντος λοξου τα ορθα κατα πλατος εμβαλλονται· απ'
ακρων δε των κειμενων αντιβαινοντα δυο επι τα πλατη των ορθων και δυο απο του
λοξου επι τα παχη διαλοξως· αλλ' ουδετερα τουτων εστιν ασφαλεστατη ως η
προειρημενη. Την δε απ' αλληλων διαστασιν των τιθεμενων πλαγιων και των
ορθων ο τεχνιτης διορισει, προς την του υψους σκοπησας συνθεσιν τε και
συμμετριαν· ωσαυτως δε και τα μεγεθη των ξυλων της τε βασεως και του υψους επι
τας τρεις διαστασεις κατα αναλογιαν επαυξησει τε και μειωσει. ∆ιαδης μεν ουν και
Χαριας οι Πολυειδου του Θετταλου μαθηται, οι συστρατευθεντες Ἀλεξανδρωι τωι
Μακεδονι μηχανικοι, πρωτοι τα τε τρυπανα και τας διαβαθρας και τους φερομενους
δια τροχων ξυλινους πυργους εξευρον· και τους μεν ελασσονας αυτων πηχων προς
υψος εποιουν ˉξ, την δε βασιν ετετραγωνιζον, εκαστην πλευραν του τε μηκους και
πλατους ανα πηχων τιθεντες ˉιˉζ, δεκαστεγους αυτους ποιουντες, επι δε τηι
ανωτατω στεγηι συναγωγην ισοτετραγωνον απολαμβανοντες, κατ' αναλογιαν του
της βασεως πεμπτου μερους του λεγομενου εμβαδου, ητοι του 239 υπο των
τεσσαρων πλευρων περιοριζομενου χωριου, ως εφεξης δηλωθησεται. Τους δε
μειζονας και ημιολιους τουτων πεντεκαιδεκαστεγους εποιουν, υψος δε πηχων ˉ · και
ετι τους διπλασιους εικοσαστεγους προς υψος πηχων ˉρˉκ· εκαστην δε παλιν
πλευραν της των διπλασιων βασεως ανα πηχων ˉκˉδ εγγιστα. Και μειζονας τε και
ελασσονας κατ' αναλογιαν κατεσκευαζον, επι τας τρεις διαστασεις τα ξυλα
αυξανοντες η μειουντες, τουτεστι κατα τε μηκος πλατος τε και παχος· ωσαυτως δε
και τας των στεγων διαιρεσεις προς την του υψους κατεμεριζον συμμετριαν.
Ἑξατροχους αυτους, ενιοτε δε και οκτατροχους προς το εξογκον του μεγεθους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εποιουν· επι παντας δε αει το της βασεως πεμπτον μερος ανωθεν απετιθουν. Ὁ δε
Ἀπολλοδωρος, σεμνοτερον προς ποδας κατασκευαζων τον πυργον, υφημιολιον
αυτον των ˉξ πηχων και τετρατροχον δηλοι, ποδων προς υψος εμφαινων ˉξ· οθεν
και αυτος εκαστην την περι την βασιν πλευραν κατα μηκος ποδων εποιει ˉιˉ , διχα
της ποδιαιας επι τα ακρα παρεξοχης, πλατους ποδος ενος και δακτυλων τεσσαρων,
κατα δε παχος δακτυλων ˉιˉβ, διπλα τα κατω ζυγα ποιων, οπου οι τροχοι προς το
μεσον, οι δε μεσοσταται επι ταις παρεξοχαις εμβαλλεσθαι μελλουσι. Ταυτα τα δυο
και δυο ζυγα κατα παχος ετιθει, και μεταξυ προς εκαστα ˉιˉβ 240 δακτυλων
μεσοχωρον ειτε και μειζον επι τα πλατη διιστων, ορθους επι τα ακρα τους
μεσοστατας εμβαλλει μεχρι του εδαφους κατερχομενους, ους τινες σκελη του
πυργου ωνομασαν, ποδων προς υψος ανα ˉιˉ οντα, πλατους ποδος ενος και
δακτυλων τεσσαρων, κατα δε παχος ανα δακτυλων ˉιˉβ· ταυτα προς τοις κειμενοις
διπλοις δια κανονιων περιστομιδων τε και χελωνιων, ητοι ημισφαιριων περι το
μεσον εγγεγλυμμενων και ως γρονθαριων τινων εκκεκομμενων, παρομοιων τοις επι
των στροφιγγων των θυρων τιθεμενοις, περι την προσηλωσιν ασφαλιζεται, ινα
μενωσιν ορθα. Τοις ορθιοις τουτοις σκελεσι μεσοσταταις ουσιν απο των κειμενων
διπλων επι τα αντικειμενα διπλα ετερα ξυλα ισα οντα κατα μηκος ως αντιζυγιδας
ετιθει, ισοτετραγωνον το του πυργου σχηματιζων εσχαριον, ητοι την βασιν εξ ισου
περιοριζων, ινα οι ρηθεντες τεσσαρες μεσοσταται ισον απ' αλληλων πανταχοθεν
απεχωσιν· εφ' εκαστωι δε των τεσσαρων δυο παριστανε ξυλα αριθμωι οντα ˉη,
ισοπλατη τουτων και ισοπαχη, υψους ανα ποδων ˉθ, εφεστωτα δε και παρισταμενα
των μεσοστατων εφ' εκατερα επι τα κειμενα διπλα και προσηλουμενα και αυτα
ασφαλως (ως προειρηται) προς τε τα ζυγα και τους μεσοστατας· και ουτως τα τρια
συνιστανεν εν ταξει ορθοστατου ενος κατα μεσον υπερανεχοντος. Ταυτα δε τα οκτω
παρασταται καλεισθωσαν. Και επει δυσευρετοι εισι δια το του πλατους μεγεθος οι τε
μεσοσταται και παρασταται, αναγκη τοις περι ∆ιαδην και Χαριαν επε241 σθαι και
ισοτετραγωνα ανα ˉιˉβ δακτυλων τα σκελη κατωθεν ποιειν, ανωθεν δε ελασσονα·
εξαιρετως δε τα παρισταμενα, και μαλιστα προς κατασκευην μεγεθους τοιουτου
πυργου συμμετρα τυγχανοντα. Προς αυτα δε παλιν ανωθεν ο προρρηθεις
Ἀπολλοδωρος ομοιως τοις κατω ζυγα και επιζυγιδας ετιθει ελασσονας τωι μηκει
ποδος αχρι, και εως της ανωτατω στεγης προς τε μηκος και πλατος εκ των
τιθεμενων ανα ποδα αφηιρει, ινα συναγωγην ανωθεν ο πυργος λαβηι, μηπως
ακροβαρησας περινευσηι, αλλ' ασφαλη την στασιν εκ του κατωθεν πλατους της εδρας
εξηι. Των δε στεγων αι μεν περιπτεροι εστωσαν, αι δε περιδρομους κυκλωι εχουσαι
πλατους ωσει ποδων τριων· χρειωδεις γαρ εισιν εις την των εμπρησμων εκβοηθησιν.
Καθ' ο δε διεστηκεν επι τα πλατη τα κατω ζυγα τα τους μεσοστατας δεξαμενα επι τα
ρηθεντα δωδεκαδακτυλα η και μειζονα μεσοχωρα, τωι τεχνιτηι εμφαινων εντελλεται
τροχους εμβαλλειν δι' εξευτονων αξονων συμπεπερονημενους και σιδηροις
πεταλλοις ψυχρηλατοις συνδεδεμενους, την διαμετρον εχοντας ητοι το υψος ποδων
ωσει τεσσαρων ημισυ· συμπερονασθαι δε οτε τους αυτους τροχους και δια σιδηρων
βραχεων αξονων, δια τε το επικειμενον βαρος και το εξογκον του μεγεθους· και τους
μεν δυο προς εκαστα μονα τα δυο ξυλα ασφαλιζεσθαι, τους δε λοιπους δυο προς τα
εξ εναντιας αντικειμενα αιροντας απο της γης και 242 ανεχοντας τα διπλα ξυλα, ινα
ευστροφως οι τροχοι και απαρεμποδιστως κυλιωνται και ολον συγκινωσι το του
πυργου συμπηγμα. Ουτως ουν της κατασκευης συνισταμενης ευρισκοντο οι πρωτοι
μεσοσταται τριτωι εαυτων μηκους μερει επι τηι ανωτεραι στεγηι ανεχοντες. Ὅθεν
παραστατας επι τα ανωτερα ζυγα παλιν επετιθει υπερεχοντας του μεσοστατου, και
προς αυτον αλλον συνεχομενον υπο των παραστατων, και ουτως κατα πασαν στεγην
τετραμερως συμπλεκων τον πυργον εστηριξεν. Και τον μεν πρωτον μεσοστατην ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

εποιησε τοις παρασταταις τουτοις ισον, ινα μη αι συμβολαι αυτων εγγυς αλληλων
ωσιν, αλλ' αντιπαραλλασσηι πας αρμος αφεστηκως προς τον ετερον, και τηι των
παρακειμενων συνοχηι και ενοτητι ισχυν λαμβανηι. Και κλιμακας δε προς τας
επιζυγιδας δια την αναβασιν παρετιθει το ετερον εκ του ετερου πλευρου διαγωνιως
χωριζουσας. Ἠσφαλιζετο δε τον πυργον και σχοινιοις ανωθεν κατα τας γωνιας
δεδεμενοις και κατα μεσον εξω επισυρομενοις, πλατυτεραν εν σχηματι βασιν τωι
πυργωι εμποιων οιονει εδραν, περιδεδεμενοις πασσαλοις περονας εχουσιν η σιδηροις
ηλοις και κρικοις πλαγιοις προς την αποτασιν εμπησσομενοις, ου μικραν βοηθειαν
δια της των σχοινιων τασεως προς υποστηριξιν τωι πυργωι παρεχομενος. Ουτως εξ
ολιγων και μικρων ξυλων μεγα και ισουψες τωι τειχει κατεσκευαζε πυργωμα, μητε
στεγων διαιρεσεις η 243 υψη σημανας, μητε της ανωθεν συναγωγης το πεμπτον
μερος δηλωσας. Ει δε τις απορων επιζητοιη τουτο, εκ της κατωθεν βασεως ληψεται
δια του υποτεθεντος εφ' εκαστηι πλευραι αριθμου. Ἐπει γαρ η πλευρα ποδων εδοθη ι ,
πολλαπλασιαζομενη δε επι την ετεραν και ισομηκη αυτης ποιει το ολον εμβαδον
ητοι το ενδον του τετραπλευρου χωριον ποδων ˉσˉνˉ , και εστι τουτων το πεμπτον
ποδων ˉνˉα πεμπτον εγγιστα· ζητω ποιος αριθμος εφ' εαυτον η επι τον ισομηκη
αυτου πολλαπλασιαζομενος τουτον ποιει, και ευρισκω τον επτα εκτον εγγιστα· επτα
γαρ επι επτα ˉμˉθ· και επτα επι το εκτον, τουτεστιν επι τα δεκα λεπτα, ποιουσι λεπτα
πρωτα ˉο· παλιν δε τα ˉι επι ˉζ ποιουσιν ˉο· και εκ των συναγομενων λεπτων
πρωτων ˉρˉμ τα μεν ˉρˉκ εις ποδας δυο καταλογιζεσθαι, τα δε λοιπα εις το μερος·
ωστε τα προς τηι συναγωγηι της ανωτατω στεγης τιθεμενα ζυγα ανα ποδων επτα κατα
μηκος και μερους εκτου γινεσθωσαν. Ἀλλα και αι προς υψος απο της κατωθεν βα
σεως τιθεμεναι εννεα στεγαι επι την του μηκους και πλατους επεμβασιν κατα τον
του τετραπλευρου περιορισμον ανα ποδα αφαιρουσαι εκ των δεκαεξ, επτα εγγιστα
καταλιμπανουσιν. Ἡ αυτη δε εφοδος 244 επι της ανωτατης του πυργου συναγωγης
και επι τριτου και τεταρτου και του τυχοντος μερους αει τοις επιζητουσιν εστω. Τας
δε των στεγων διαιρεσεις και τα προς υψος αναστηματα οι μεν περι ∆ιαδην και
Χαριαν προς πηχεις αριθμουντες την εκ της κατωθεν βασεως πρωτην στεγην πηχων
προς υψος ετιθουν ˉζ και δακτυλων ˉιˉβ. τας δ' ανωτερας πεντε ανα πηχων ˉε
μονον· τας δ' υπολειπομενας ανα τεσσαρων και τριτου, το τε συμπαχον του
καταστρωματος των στεγων και το κατωθεν του εσχαριου συν τωι ανωθεν αετωματι
τωι υψει συνηριθμουν. Ὁμοιως δε και επι του ελασσονος πυργου η διαιρεσις των
στεγων τον αυτον λογον προς υψος ελαμβανεν. Ὁ δε ρηθεις Ἀπολλοδωρος, προς
ποδας καταριθμων τον πυργον, τους εκ της βασεως πρωτους παραστατας ποδων ˉθ
προς υψος ποιει· και ει μεν ισουψεις παντας βουλεται, εξαστεγον αυτον δηλοι και
ποδων μονων την παρεμβασιν ειναι· τριτον δε και εικοστον εγγιστα του εμβαδου
της βασεως επισυναγειν ανωθεν ανα ˉι ποδων και τα ανωτερα τιθεις ζυγα. ει δε το
πεμπτον της βασεως επι εξαστεγου πυργου επισυναγει ανωθεν, ενος και ημισεως
ποδος την των στεγων επεμβασιν τετραμερως συμφαινει· ει δε και δεκαστεγον, ανα
ποδος ενος την παρεμβασιν, ως προειρηται, και πεμπτον της βασεως απολαμβανειν
ανωθεν, ως αν και τα ανω245 τερα ζυγα ανα ποδων ˉζ και μερους εκτου ποιειν. και
επι μεν δεκαστεγου τους κατωθεν παραστατας ανα ποδων ˉθ γινεσθαι, τους δε επι
ταις ανωτεραις τετρασι στεγαις ανα ποδων ˉ μονων, τους δ' ετι ανωτερους επι ταις
υπολοιποις τετρασιν ανα ˉε και μερους. Ουτως ουν ου μονον αι κατ' αριθμον
διαφερουσαι των πυργων στεγαι προς ˉξ ποδων υψος ισουψεις ευρεθησονται, αλλα
και οι εξ αμφοτερων προς πηχεις και ποδας κατασκευαζομενοι πυργοι και κατα
μεγεθος διαφεροντες συμμετροι προς αλληλους κατα αναλογιαν δειχθησονται. Ει
γαρ ο πηχυς ˉκˉδ κατα μηκος εστι δακτυλων, του ποδος ˉιˉ οντος, εχει δε ο ˉκˉδ
τον ˉιˉ και το ημισυ αυτου, ημιολιος αυτου εστιν, υφημιολιος δε προς πηχυν ο πους·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ωστε και αι του υψους πηχεις ˉξ και αυτης βασεως του μηκους ˉιˉζ την αυτην
αναλογιαν προς τους ποδας εξουσιν, ωσαυτως δε και την εν λογοις συμφωνιαν, οτι
κοινωι μετρωι αμφοτεροι μετρουνται. Ὁ γαρ ˉλ τρις μεν μετρει τον ˉ , δις δε τον ˉξ·
και παλιν ο ˉη τρις μεν τον ˉκˉδ μετρει, δις δε τον ˉιˉ · και εστιν ως ˉ προς ˉξ,
ουτως ˉκˉδ προς ˉιˉ · και ως ˉκˉδ προς ˉιˉ , ουτως και οι τροχοι προς αλληλους κατ'
αριθμον τε και μεγεθος, και η βασις προς την βασιν, ως και τα τρια προς δυο.
εδειχθησαν αρα και οι με246 τρουντες προς αλληλους τον αυτον τοις μετρουμενοις
κατ' αναλογιαν εχοντες λογον· ωστε ου μονον προς συμμετριαν, αλλα και
συμφωνιαν των φορητων πυργων κατασκευας οι περι Ἀπολλοδωρον προς τους περι
∆ιαδην και Χαριαν ευρισκονται ποιουντες. Και φανερον οτι οι παλαι μηχανικοι και
πολυμαθεστατοι αρχιτεκτονες επιστημονικως και ουκ αλογως τας των
μηχανηματων κατασκευας εποιουν. Του πυργου ουτως επι τηι κατασκευηι
τελεσθεντος, εαν μη ομαλος και ισοπεδιος προς την βασιν υποκειμενος ειη τοπος
αλλ' ανωφερης τυγχανηι, ποιησομεν υποθημα προς τηι βασει του πυργου τηι ομοιαι
αυτου συμπλοκηι επι τωι ανωμαλωι της γης προσερχομενηι και πλατυνουσηι τον
υποκειμενον κατωθεν τοπον, οπως επι τηι συμβοληι και τωι κλονωι της μαχης ακλινης
προς την στασιν ο πυργος συντηρηται. ∆ιαφυλαχθησεται δε προς το μη καιεσθαι εκ
των πεμπομενων πυροφορων τριβολων και αναπτομενων φλογων προσηλουμενος
σανισι, μαλιστα μεν φοινικιναις η ταις εξ ευτονων ξυλων γινομεναις, πλην
κεδρινων πευκινων τε και κληθρινων, δια το εκπυρον αυτων ευκλαστον τε και
ευθραυστον. Ἐπικρεμασθωσαν δε και δερματα τωι πυργωι επι τοις ρηθεισιν επι τηι
κατασκευηι περιπτεροις τε και περιδρομοις, μη προσεγγιζοντα 247 ταις σανισιν, αλλα
μικρον εξωθεν απεχοντα δια τε τα πυροβολα και οπως ασθενεις προς αυτα και
εκλυτοι επι τηι της βολης ενδοσει αι των λιθοβολων προς το χαυνον γινωνται
πληγαι. Προσηλουσθω δε και ηλοις ο πυργος ανωθεν, ως προειρηται και επι των
χελωνων, και πηλου λιπαρου και κολλωδους αναγεμισθητω ο δια μεσου τοπος. Εις
δε τα προκειμενα τοις πυροβολοις μερη του πυργου αντι σωληνων των το υδωρ
πεμποντων εντερα βοων ειργασμενα ωσαν τεταριχευμενα παρατιθενται υδωρ
επιχεοντα. Τουτοις τοις εντεροις ασκοι πληρεις υδατος υποτιθενται· εκθλιβομενοι δε
και πιεζομενοι αναφερουσι το υδωρ. Ει δε και ακρωτηριον που του πυργου
δυσδιαβατον καιεται, μη εστι δε οργανον ο καλειται σιφων, καλαμοι τετρυπημενοι
δι' ολου εσωθεν οιους οι ιξευται εχουσι προς αλληλους συμβαλλονται, και οπου δεηι
εκπεμπουσι το υδωρ· ασκοι γαρ ως και επι των εντερων υποκεινται εκφεροντες αυτο
δια των καλαμων επι τον εμπυριζομενον τοπον. Ου μικραν δε ωφελειαν τωι πυργωι
εμπαρεξουσι και τυλια εξωθεν κρεμαμενα αχυροις οξει βεβρεγμενοις γεμισθεντα, η
δικτυα ενυγρων βρυων η του καλουμενου θαλασσοπρασου, ως δυναμενα 248 μη
μονον ταις εκ των πυροβολων αντιμαχεσθαι εμπρησεσιν αλλα και προς τας των
λιθοβολων αντεχεσθαι πληγας. Και δει ειδεναι οτι πασαι αι εκ των πυροφορων και
αναπτομενων φλογων ... ...................... ... μερη τον κριον βασταζομενον φερεσθαι.
Ἀπο δε του τριτου βαθμου της ανωθεν κλιμακος επι τον της ετερας τριτον και
ισουψη δια σανιδων στεγαζονται η βεργων πεπλεγμενων, αμφοτερων δε πηλωι
επικεχρισμενων η βυρσαις βοων νεοσφαγων σκεπομενων δια τε τα πυροβολα και
τας των λιθων βολας. Κατωτερω δε του 249 τριτου βαθμου μετα ποδας ˉιˉη η και ˉκ
οι τυχοντες βαθμοι αλλην στεγην λαμβανουσιν, ου προς ολον το πλατος των
βαθμων· αστεγαστος γαρ ο προς την αναβασιν παραλειφθησεται τοπος. Χρη δε τας
εμβαλλομενας περονας επι τους των κλιμακων μηρους πλεον παρεξερχεσθαι, ινα
πλατυτερον των κλιμακων το χωριον στεγαζηται· εκει γαρ ο κριος ενεργησει
μαλιστα απο της ανωθεν ηρτημενος στεγης δυσι βασταγμασιν ισουψεσι παρα μικρον
τι, ινα και οι τον κριον ωθουντες επι του καταστρωματος του εστεγασμενου εστωτες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

χωριου επι τα ανωτερα μερη των τειχων κριομαχωσιν· ευθραυστον γαρ και
ευκαταλυτον παν το ανεστηκος και προεχον ως απολελυμενον και ασυνδετον, οιαι
τε εισιν αι επαλξεις και τα προπυργια και οσα μη προς αλληλα συνεχομενα
επιστηριζονται. 250 Και δι' αυτου του κριου τετραγωνου οντος δυνησονται ευκολως
επι το τειχος διερχεσθαι, ομοιως τοις επι των πυργων προσηρτημενων επι τα πλαγια
περιφραγων. Αι γαρ κλιμακες αυται ου περιστραφησονται επι τους μηρους
περιτρεπομεναι, αλλα μενουσιν αει εφεστωσαι και τα αυτα συντηρουσαι προς
αλληλας διαχωρα. Και η καταγραφη προκειται. Παλιν αλλην ταξιν και θεσιν αι
κλιμακες λαμβανουσι την προς τωι τειχει επερχομενην, ισην ουσαν και παραλληλον
ητοι ορθην [κατα προσωπον], και τας μεν βαθμιδας κατα προσωπον του τειχους και
οπισθεν αφορωσας εχουσι· τα δε απ' αλληλων διαχωρα ανω τε και κατω ουχ ως αι
πρωται ανισα εχουσιν, αλλ' εξ ισου το αυτο συντηρουσι διαστημα. στεγας δε τας
αυτας των προτερων εχουσι· παραλλασσουσι δε και κατα τουτο. Ἀντι γαρ του ενος
κριου του μεταξυ των προτερων δυο κλιμακων φερομενου δυο εξωθεν προς τα των
μηρων πλαγια τιθεμενοι επιφερονται. Ουτοι δε οι κριοι κατεργασαμενοι τι η
μετακινησαντες η λυσαντες τι των προκειμενων τωι τειχει, προσεχαλωντο τα εκ των
οπισθεν σχοινια, και 251 ομου τωι τειχει αι δυο επερχονται κλιμακες· αλλη μεν
εμπροσθεν επι τους βαθμους αυτης προσεγγιζει τωι τειχει· αφισταται δ' απ' αυτης η
ετερα, οσον και το προς αλληλας κατα την επιζευξιν απεχει διαχωρον, και γινεται
προς το τειχος ενεργης αναβαθρα. Καταστρωθεισα και περιφραττομενη η ανωθεν
των κλιμακων επιζευξις. Και το σχημα υποκειται. Και επι ταυτης της θεσεως και επι
της πρωτης, ανευ της προρρηθεισης δευτερας της παραλληλου τηι θεσει και ταξει
προς τωι τειχει, των επι των κριων ασχολουμενων οι επι τηι στεγηι εστωτες και
ανωθεν προμαχουντες θορυβουσι και καταπληττουσι τους προ252 μαχουντας
πολεμιους· δυο δε τους υπερεχοντας ανωθεν βαθμους επι τηι του κριου γενομενηι
κινησει βυρσαις περιφραξαντες, προτειχισμα και φυλακην ως επαλξεις τειχους
εαυτοις παρεξουσιν. Ου μικραν δε ευχρηστιαν προς ασφαλη βοηθειαν και υπηρεσιαν
αι διπλαι παρεξουσι κλιμακες, εαν καθ' εκαστην των συγκειμενων απο της ισουψους
περονης επι την της ετερας κατεναντι ισουψη, ητοι επι τον ομοστεγη εκαστης
βαθμον, κατα το αυτο μετρον επι τον της ετερας ξυλα ετεροπλατη επ' ευθειας
παραθησομεν προς τα παρεξεχοντα ακρα των περονων υπερβαινοντα και
απαρατρεπτα, φυλαττοντα τα απ' αλληλων των κλιμακων επι τους μηρους
αφεστωτα διαχωρα, μητε επανοιγεσθαι επι τηι της φορας κινησει δυναμενα, μητε το
συνολον επικλειεσθαι. Ἵνα δε μη εκσπωνται τα ξυλα μηδε εκπιπτωσι του
κρατουμενου τοπου, χελωναρια επικαθημενα επι τους των κλιμακων μηρους
προσηλουσθωσαν ως τα προειρημενα εγγεγλυμμενα ημισφαιρια η τα κατα μεσον
περικεκομμενα γρονθαρια προς το επισφιγγειν και επικρατειν τα ταις περοναις
προσπεφυκοτα ξυλα. Ὁ δε κριος, ον κατα μεσον αι κλιμακες φερουσιν, εξ εκατερων
των πλαγιων κατα το εμπροσθεν ακρον προσλαβοι επιπηγματα δυο τετρα253 γωνα,
καθαπερ σιαγονια, ορθα προς υψος, υπερανεστηκοτα του κριου πηχεως αχρι, εις δε
την προσηλωσιν και κατωθεν δια την τασιν του τονου ασφαλιζομενα. Ταυτα δε
τρυπασθωσαν επ' ευθειας απεναντιον αλληλων προς το μεσον, και επι τα εξωθεν
μερη των τρηματων προσηλουσθωσαν στεφαναι στερεαι καθαπερ κρικοι, δεχομεναι
κατα μεσον τας λεγομενας χοινικιδας, ομοιουμενας εν σχημασιν οστρακινοις
σωληνιδιοις, εκ χαλκου ειργασμενας απο τορνου εσωθεν η εξ ευτονων σιδηροις
εξωθεν ενδεδεμενας πεταλλοις, ευρυτερας βασεις περι την θεσιν εχουσας, και κατα
την περιστροφην υπο των προσηλωθεντων κρικων κωλυομενας του παρεκπιπτειν
τους των τρηματων τοπους. Τα δε των χοινικιδων ανακοπετωσαν στομια και
δεχεσθωσαν κανονια τετραγωνα επεμβαινοντα ωσανει περιστομιδας, προς τα ακρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

των στομιων παρεξεχοντα· προς α νευροις ωμιαιοις η νωτιαιοις παντων ζυων πλην
συων δια μεσου των χοινικιδων διερχομενοις επι τηι της στροφης τασει δει τωι
εντονιωι περιειλεισθαι, η τοις εκ νηματων σηρικων αδροτεροις μαλαθοις, η και
σχοινιοις εκ λινου νηματικοις, κατα μεσον εισδεχομενοις ξυλον μακρον
εμβαλλομενον εν σχηματι παλιντονου αγκωνος αντεστραμμενον οπισθεν και
κατακλειδι κρατουμενον, οιοι εισιν οι λιθοβολοι μοναγκωνες, 254 ους τινες
σφενδονας καλουσι. Μοχλον δε δει σιδηρουν ριζοκρικιν εχοντα, προς τας ρηθεισας
περιστομιδας εμβαλλομενον, βιαιαν την επιστροφην επι των χοινικιδων ποιειν και
σφοδραν την τασιν απεργαζεσθαι. Ὁ δε κριος απο των κλιμακων ωθουμενος και τωι
τειχει επιφερομενος επιρριψει τοις τειχοφυλαξιν απολυθεντα τον μοναγκωνα, και
πολλην εργασεται των εφεστωτων αλωσιν. Και το σχημα καταγεγραπται. Αυτη η του
μοναγκωνος κατασκευη και προς καταπαλτικην θεωριαν τους βουλομενους
εφοδιασει, πολλα συμβαλλομενη 255 προς το μακροβολειν ευθυτονοις τε και
παλιντονοις οργανοις, ητοι λιθοβολοις τε και οξυβελεσιν· η γαρ των χοινικιδων
παραθεσις επιμηκεστερον δια του τονου το οργανον και περι την τασιν σφοδρο
τεραν την εξαποστολην απεργαζεται. Ὅσωι γαρ κατα μηκος ο τονος παραυξανεται,
επι τοσουτωι και η του βελους εξαποστολη παρεκτεινεσθαι πεφυκε, της τοξιτιδος
νευρας παντα απεργαζομενης και την της εξαποστολης υπομενουσης βιαν, οθεν την
ταυτης πλοκην εκ των ευτονωτερων και επιπλεον γυμναζομενων νευρων του ζυου
λεγουσι γινεσθαι· οιον ελαφου μεν των εν τοις σκελεσι και ποσι, ταυρου δε των επι
του αυχενος· και τας μεν των ευθυτονων νευρας στρογγυλας περι την πλοκην ειναι,
δια το προς τας των οιστων εμπιπτειν χηλας· τας δε των παλιντονων πλατειας,
καθαπερ ζωνας, εξ ακρων αγκυλας εχουσας, προς ας οι αγκωνες εμβιβαζονται, οπως
ο λιθος υπο του μεσου της τοξιτιδος κατα πλατος τυπτομενος καλως εξαποστοληι μη
παρεκπιπτων προς τα ακρα. Τον δε εν τοις αγκωσι τονον και εκ τριχων φασι
γυναικειων πλεκεσθαι· λεπται γαρ ουσαι και μακραι και πολλωι ελαιωι τραφεισαι,
οταν πλακωσι, πολλην ευτονιαν λαμβανουσιν, ωστε μη απαιδειν αυτας της δια των
νευρων ισχυος. Ἀλλα περι μεν τουτων νυν αλις. Ἐν γαρ τηι βελοποιικηι πραγματειαι
λεπτομερως 256 τοις ζητητικωτεροις προς κατασκευην ου μονον ταυτα, αλλα και αι
των τρηματων εν τοις οργανοις διαμετροι, οι τε εν τριπλασιονι λογωι των εν ταις
βασεσι διαμετρων ομοιοι προς αλληλους δεικνυμενοι κυλινδροι, και ο
πολυθρυλητος του κυβου διπλασιασμος, δι' ων τα μεγεθη των βελων προς τα των
τυχοντων οργανων διπλασια η και τριπλασια γινομενα επι τοις αυτοις
εξαποστελλονται μηκεσι. Μαθηματικως εκει και οργανικως παντα τωι Ἀλεξανδρει
Ἥρωνι προς αποδειξιν διεξητασται. Γινεται και ετερα τωι ειδει κλιμαξ υποτροχος,
απο ξυλων ευτονων τε και ελαφρων και αυτη κατασκευαζομενη, προς ην αλλη ως
εν ταξει επιβαθρας κατα μεσον ανωθεν εμβαλλομενη ζευγνυεται δι' αξονιου,
κυλινδρικα και λεια απο τορνου εχοντος τα προς τοις μηροις συμβαλλομενα ακρα,
οπως ευλυτως προς την ετεραν καταφερομενη επικλειηται, και παλιν προς αυτην
επαναγηται παρορθος υπο σχοινιων οπισθεν κρατουμενη, επιδιδομενη τε και
εφελκομενη συμμετρως δια μαγγανων των λεγο μενων πολυσπαστων, ητοι καρειων
ευτροχων, δυναμιν βιαιαν επι τηι 257 ανεσει και τασει των σχοινιων εμποιουντων
δια της των παρακειμενων τροχιλων συμφυους παραθεσεως. Κωλυματια δε ανωθεν
επι τηι ισταμενηι γινεσθωσαν η παρεξοχαι τινες, οπισθεν αναστρεφομενην την
ανορθουμενην υποδεχομεναι, μηπως αθροως επι τηι κορυφηι της ετερας αναχθεισα
πτωσιν επι τοις εργαζομενοις μαλλον απειλησει. Και, ει μεν μονοξυλος ειη η
κατωθεν ιστασθαι μελλουσα κλιμαξ, τας βαθμιδας εχετω μιαν περι μιαν των μηρων
παρεξεχουσας και τετρημενας επι τηι εξοχηι, οπως δια των τρηματων σχοινιον
ευτονον εκτετανυσμενον διερχομενον αδιακλαστον αυτην φυλαξηι· συνθετος δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ουσα την των προειρημενων κλιμακων κατασκευην επιδεχεσθω. Ἡ δε αναγεσθαι
μελλουσα προς ολον αυτης το μηκος καταστρωθητω σανισι, και σχοινιοις
περιειληθεισα στηριχθητω, ασφαλης διαβαθρα επι το τειχος γινομενη· ανισταμενη
γαρ αυτη επι της ετερας και φερομενη παρορθος, αμα τωι τειχει αι δυο προσαγονται·
και η μεν κατωθεν ισταμενη, η και τας βαθμιδας προς την αναβασιν εχουσα,
αφιστασθω του τειχους οσον σταθμωι τινι και μετρωι των σχοινιων προσχαλωμενων,
το της καταστρωθεισης κατερχομενον ακρον τωι τειχει επιτεθηι και επιβασις τοις
βουλομενοις ειη· ικανον δε το πλατος της τε κλιμακος και επιβαθρας γινεσθω, οπως
κατα ταξιν πεντε η τεσσαρες η το ελαχιστον τρεις ανδρες στοιχηδον ανερχωνται επι
της διαβαθρας διερχομενοι, ως αν ομοψυχως τοις επι το τειχος προμαχουσιν 258
αντιμαχησωνται. Περιφραγαι δε εκ βυρσων εφ' εκατερα τα μερη της τε κλιμακος και
διαβαθρας γινεσθωσαν δια τα εκ πλαγιου επιφερομενα βελη. ∆ει δε την κατωθεν
ισταμενην κλιμακα πασσαλοις εμπεπηγοσιν ασφαλιζεσθαι και σχοινιοις
αποτετανυσμενοις επιστηριζεσθαι και υψηλοτεραν του τειχους ευρισκεσθαι ποδων
μη ελασσον τριων, οπως τα εκ του τειχους κατερχομενα προς το ανωφερες
αδυνατωσι διερχεσθαι και ολεθρον επι τοις ανιουσιν εργαζεσθαι. Κατωφερους δε της
επιβαθρας επι το τειχος ουσης, προθυμοτεροι μαλλον οι στρατιωται και
ευτολμοτεροι προς το κατωφερες εσονται· ει δε ταπεινοτερα του τειχους η κλιμαξ
ειη, τα εναντια τουτων αποβησεται. Και τα σχηματα υποκεινται. 259 Γενησεται δε
ευχρηστος γεφυρα και μονη η ρηθεισα διαβαθρα, οταν αδυνατωμεν χωννυειν
ταφρους ευρειας η βαθειας τε και υδατων μεστας, ει συμμετρος μηκει προς τα των
ταφρων γενηται πλατη και, ως εμαθομεν, ευλυτως επιζευχθηι, χωστριδος εμπροσθεν
χελωνης παρορθος ανισταμενη, υπο σχοινιων οπισθεν ελκομενη και επιδιδομενη η
υπο των ρηθεντων ανωθεν πολυσπαστων, οταν εξογκον επι τοσουτον το μεγεθος
και η φορα του βαρους της διαβαθρας ειη· φερομενη γαρ υπο της χελωνης και
προσελθουσα τωι εμπροσθιωι χειλει της ταφρου, τα εκ των οπισθεν προσχαλωνται
σχοινια και κατερχομενον το ακρον προς το απεναντιον επιτιθεται χειλος, και
γινεται οδος αβλαβης τοις βουλομενοις ευπροθυμως μετα λαισων διερχεσθαι πηλωι
περι τα πλεγματα επικεχρισμενων η τεφραι αιματι αναμεμιγμενηι και βυρσαις βοων
νεοσφαγων σκεπομενων δια τε τα πυροβολα και τα επεγχεομενα τεθερμασμενα
υγρα. Και καθαπερ επι των ορυκτριδων προδε260 δεικται χελωνων, ουτως και την
των λαισων διαστασιν δει ελασσον των ˉκ ποδων απ' αλληλων ποιεισθαι, και απο
τριων ποδων ανωθεν της γης αρχομενους την επι το τειχος ορυγην κατεργαζεσθαι.
Και τα σχηματα υποκεινται. Οι δε περι Φιλωνα τον Βυζαντιον, προς τας τοιαυτας
ταφρους χελωνας προθεμενοι χωστριδας, προς αυτας σχεδιας επιζευγνυουσι, και
προς ο αν βουλωνται μερος του τειχους τους στρατιωτας προσαγουσι, σιδηρους
προσηλουντας πασσαλους, οι στομωθεντες εις τας συμβολας και συμφυσεις λιθινων
τε και πλινθινων υπεισερχονται τειχων, σιδηραις σφυραις υπο των αναβαινοντων
τυπτομενοι, και αγκιστροις απερ επι σχοινιων συν τοις δικτυοις αμα προς τας
επαλξεις επιρριπτουντων επιδρασσομενοις, ωστε μη χαλεπαινειν προς την αναβασιν
τους εθισθεντας μαλιστα στρατιωτας· τοιαυτηι γαρ μεθοδωι Αιγυπτιοι χρωμενοι τας
απαρα261 σκευους και ανισχυρους πολεις και ταπεινας προς υψος πολιορκειν
ραιδιως ειωθασι. Και τα σχηματα υποκεινται, ∆ει δε επι πασαις ταις κλιμαξι και ταις
επι τωι τειχει γινομεναις αναβασεσιν η επιβαθραις σκοπειν τα προκαταρτιζομενα εκ
λινου παχεα αμφιβληστρα· επιρριπτομενα γαρ και αθροως παλιν επισυρομενα τους
ανερχομενους η επιβαινοντας ζωγρουσι και τοις εχθροις υποχειριους παριστασι. Και
προς μεν ταις κλιμαξιν αβλαβη την αναβασιν παρεφυλαξαμεθα, ως επι των
αγκυρωτων δοκιδων των κατερχομενων βαρων ανωτερω τεχνησαμενοι διωρισαμεν.
Προς δε τας επιβαθρας χρη δυο εμπροσθεν παριστανειν ξυλα ευλυτως επιζευγνυμενα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

κατωθεν, κατα μεν προσωπον των εναντιων ραιδιως καταπιπτοντα και αντεχομενα
οπισθεν, ανωθεν δε προς ονυχα εκκεκομμενα, κατα κορυφην συννευοντα και προς
οξειαν εφαρμοζομενα γωνιαν, 262 τριγωνον σχημα συν τηι βασει τελουντα και ηλους
σιδηρους εκ πλαγιων δεχομενα, οπως επιρριπτομενα τα αμφιβληστρα εκειθεν
παρεμπλεκηται προς την αναπαλιν ελξιν και επισυναγωγην μηκετι αναστρεφοντα.
Οι δε τωι τειχει επιβαινειν μελλοντες κατα προσωπον ταυτα των εναντιων
καταρριπτουντες προς την επιβασιν ανεπηρεαστοι συντηρηθησονται. Ει δε τινες των
επι της διαβαθρας εστωτων και μετα στρεπτων εγχειριδιων πυροβολων κατα
προσωπον των πολεμιων δια πυρος ακοντιζουσι, τοσουτον τους τειχει προεστωτας
πτοησουσιν, ωστε την απο της μαχης προσβολην και την του πυρος μη υποφεροντας
ρυμην ταχιον αυτους υπεκφευξεσθαι του τοπου. Και τα σχηματα καταγεγραπται.
∆υνατον δε εστι και ανευ κλιμακων επι τειχος ανερχεσθαι, ως ο 263 Ἀσκρηνος
Κτησιβιος ο του Ἀλεξανδρεως Ἥρωνος καθηγητης εντοις εαυτου εδηλωσεν
Ὑπομνημασι, δια μηχανηματος τοιουτου, καθ' α φησιν Ἀθηναιος· οτι δει
κατασκευαζειν τετρατροχον αμαξαν, περισκεπη παντοθεν ουσαν, η κριοφορον
χελωνην, και προς θατεραν τουτων κατα μεσον πηγνυναι δυο ξυλα ορθια ισταμενα,
και ετερον πλαγιον ετεροπλατες ανωθεν προς αυτα κινουμενον κατα πλατος
επιθειναι, εκκοπας εχον στρογγυλας αφ' εκατερων των μερων, και δεχομενον ως
αυλον τινα επικειμενον σωληνοειδη καμαροειδη ξυλοις κατεσκευασμενον, εκ
πλαγιων δε προσηλωμενον και σανισιν εξωθεν καθηλωμεναις επιδεχομενον η
βυρσαις μοναις παχειαις και ευτονοις ως ελαφροτεραις περιπεφραγμενον, ωστε
χωρειν ανδρα ενοπλον εισερχεσθαι ορθιον και οτε μεν προπορευεσθαι, οτε δε
αναχωρειν· ου γενομενου μετεωριζεσθαι ανωθεν τον αυλον και μεταφερεσθαι προς
ο αν τις εθεληι μερος. Του δ' ενος μερους επι του εδαφους κατερχομενου, το ετερον
εις υψος αναχθησεται, δια το επι τας εκκοπας του επικειμενου ξυλου σιδηραις
αλυσεσι προς εκατεραν αυτου πλευραν εφελκομενον περι264 στρεφεσθαι. Μετεωρου
δε φερομενου οτε το στομα αυτου κατα το τειχος γενηται, της δε τετρατροχου
προσαχθεισης χελωνης ειτε αμαξης, τον ενδοθεν οντα διανοιξαι την κατεμπροσθεν
θυραν και τωι τειχει ενοπλον επιβηναι· ομοιως δε και πλειονας δια της αυτου του
αυλου βασεως ενδον την προοδον εχοντας. Ὑποζωννυται δε ο επι ταις
προσηλωθεισαις σανισιν αυλος παντοθεν σχοινιοις ευτονοις ενδυναμουμενως, και
βυρσουται δερμασι διαβροχοις, ινα απο των πυροφορων φυλαττηται. Μετρα δε του
προβληματος τουτου προς την κατασκευην μη συντεταχεναι τον Κτησιβιον, αλλ'
υπομνημα μονον ως μαθηματικοις τοις μεταχειριζομενοις αρχιτεκτοσι ταυτα
ανατιθεμενον. Ἔξεστι γαρ τουτοις την των οργανων μετασκευαζειν συμμετριαν και
προς την ανηκουσαν μεταφερειν του τοπου χρειαν. Ἡμεις δε γυμνασιας χαριν τοις
εισαγομενοις εξεθεμεθα εις κατασκευην του προβληματος συμμετριαν τοιαυτην.
Γινεσθω τοινυν το εσχαριον το επικειμενον επι της τετρατροχου η εξατροχου
αμαξης ειτε χελωνης κατα μεν μηκος πηχων ˉιˉε, επι δε πλατος ˉι· αι δε των τροχων
γινεσθωσαν ˉκ· το δ' επ' αυτα κινουμενον πλαγιον συν τωι επικειμενωι αυλωι πηχων
κατα μηκος ˉλ, πλατος εχον κατα την βασιν ποδος ενος ημισεος, το δε παχος
σπιθαμιαιον· ινα, ον 265 λογον εχει το μηκος του εσχαριου προς το πλατος, τον
αυτον και το κινουμενον πλαγιον προς τα ισταμενα ορθια· και ον παλιν εχει λογον
το αυτο κινουμενον προς το μηκος του εσχαριου, τον αυτον και τα ισταμενα ορθια
προς το αυτο πλατος· ως γαρ ˉιˉε προς ˉι, ουτως ˉλ προς ˉκ· και ως ˉλ προς ˉιˉε,
ουτως ˉκ προς ˉι· ημιολιος δε ο ˉιˉε του ˉι· εχει γαρ τον ˉι και το ˉ#ˉ1ˉ7ˉ2 αυτου·
ημιολιος αρα και ο ˉλ του ˉκ· διπλασιος δε παλιν ο ˉλ του ˉιˉε, διπλασιος αρα και ο
ˉκ του ˉι. Ὁμοιως δε και το της βασεως πλατος προς το αυτης παχος διπλασιον.
Ἀλλα και αι των τροχων διαμετροι συμμετροι προς την καταμετρησιν και συμφωνοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

εν λογωι δειχθησονται· και γαρ οι δυο ημισυ πηχεις της διαμετρου εξακις μεν τον
ˉιˉε μετρουσι, τετρακις δε τον ˉι, και δωδεκακις μεν τον ˉλ, τον δε ˉκ οτακις· και
εστιν ως ο ˉ προς ˉδ, ουτως ο ˉλ προς ˉκ· και ως ˉιˉε προς τον ˉ , ουτως ο ˉι προς
τον ˉδ· ημιολιος δε ο ˉ του ˉδ· εχει γαρ τον ˉδ και το ˉ#ˉ1ˉ7ˉ2 αυτου· ημιολιος αρα
και ο ˉιˉε του ˉι· διπλασιεφημισυς δε ο ˉιˉε του ˉ · διπλα266 σιεφημισυς αρα και ο ˉι
του ˉδ· ωστε και η της διαμετρου των τροχων καταμετρησις συμφωνος προς την του
μεγεθους κατασκευην ευρισκεται, ως τον αυτον τοις μετρουμενοις κατα αναλογιαν
σωζουσι λογον. Και το σχημα [δε] καταγεγραπται. Ὁ δε αυτος αυλος ενεργεστερος
προς πολιορκιαν γενησεται, ει μειζον κατα μεγεθος επι το εμπροσθεν στομιον ειη,
και υπο δυο κλειομενων θυριδων την εξελευσιν εχοι, ωστε και δυο ενοπλους ανδρας
τους τωι τειχει ομου επιβαινειν μελλοντας παρα μερος εστωτας επ' αλληλους
εισδεχεσθαι. Αι δε του αυτου στομιου θυραι εξωθεν καταπληκτικαι δια γλυφης
εκφανους και πολυχρωμου γραφης συν τωι εμπροσθεν μερει του αυλου γινεσθωσαν,
δρακοντος η λεοντος πυροφορον επιφερομεναι προτομην εις καταπληξιν και φοβον
των εναντιων προσερχομενην, οπως και προ της επιβασεως πτοηθεντες οι τωι τειχει
προεστωτες απο των μεταπυργιων εκφυγωσι. Και δει 267 ειδεναι οτι, ει μεν επ'
ευθειας ισουψης ο αυλος επι τοις ορθιοις κειμενος ξυλοις τωι τειχει προσερχεται, επ'
ευθειας και την βασιν δηλωσει· ει δε ανωτερος του τειχους επιθεσει ευρισκεται,
μικρον καταχθεις εμπροσθεν και επικυψας την ενεργειαν τελεσει· ει δε ταπεινοτερος
του τειχους επι το υψος τυχηι, παρεκβληθεις επι πλεον εμπροσθεν και προσαχθεις
παρορθος, εκ του ελασσονος και οπισθεν μερους υπο της αλυσεως καταγομενος
ανωφερως τε μικρον προκυψας επι το τειχος, και την προς το μειζον υψος τοις
βουλομενοις επιβαινειν αναπληρωσει χρειαν. Και το σχημα υπογεγραπται. Τας εκ
των πλοιων αγομενας μηχανας φησιν ο Ἀθηναιος, ας τινες σαμβυκας καλουσιν εκ
μεταφορας των μουσικων εσχηματισμενας οργανων, εμφερεις ουσας επι τηι
καμαρικηι κατασκευηι τωι προειρημενωι αυλωι, μη εχειν τι αξιον γραφης δια το πασιν
ευγνωστους ειναι και φανερας. Αιρετωτερον δε εστι μηδε γενεσθαι 268 πολλακις
αυτας η παραλογως και ασυμμετρως κατασκευασθηναι. Και γαρ οι εν τηι περι Χιον
πολιορκιαι εικαστικως του σκοπου αστοχησαντες και υψηλοτερας των πυργων τας
σαμβυκας προσενεγκοντες, τους επ' αυτας αναβαντας υπο του πυρος απολεσθαι
εποιησαν, μη δυνηθεντας εκ του υψους τοις πυργοις επιβηναι· χαλασαι τε ουκ ην
δυνατον ουδενι τροπωι· ει δε μη, κατεστρεφετο τα πλοια, εξω βαρους του ανωθεν
επικειμενου φορτιου φερομενου. ∆ιο και επαγει μη απειρους της Ὀπτικης ειναι
πραγματειας τους ταις τοιαυταις μηχαναις χρησθαι μελλοντας· και οτι, επαν τινες
των αρχιτεκτονων ενθαλασσον ελειν προαιρωνται πολιν, υποζυγωσαντες δυσι
πλοιοις προς υψος τιθεασι το μηχανημα, και εν ταις γαληναις ειωθασιν αυτο τοις
τειχεσι προσαγειν. Ἀλλ' ει μεν υπ' εναντιου ανεμου τα πλοια καταληφθωσι και
τεθραυμενον υποδυηι προς αυτα κυμα, αναδυνει και περιτρεπεται ανθελκομενον το
στηριχθεν επι τα πλοια μηχανημα· τα γαρ πλοια ου την αυτην και ομοιαν αει
ποιουνται κινησιν, αλλα το μεν αυτων προς τηι του κυματος κορυφωσει ενιοτε
τυγχανει, το δε επι τηι κατα269 δυσει· οθεν σπαρασσομενα ενθραυονται τα
μηχανηματα υπο της αυτεπιβουλευτου μηχανης ανθελκομενα, τους δε πολεμιους
προς ευτολμιαν μαλλον και θαρσος καθιστασι. Και επειπερ εστιν ευκινησια περι την
ανθρωπινην ψυχην, ου μονον τα καλως υφ' ετερων ευρημενα δει ημας ειδεναι,
αλλα και αυτους τι προσευρισκειν των εις ωφελειαν συντεινοντων, πεφιλοτιμημεθα
προς την του μηχανηματος υποστηριξιν εφευροντες του εφαρμοζεσθαι κατα μεσον
της επιζευξεως των δυο πλοιων το λεγομενον πιθηκιον, βαρος τι ον κατα μεν
μεγεθος εμφερες τωι σχηματι, εκκρεμες δε κατωθεν ον και επιβριθον δια το
ισορρωπον, οπως του θαλασσιου κλυδωνος παντοθεν σαλευοντος και κλονουντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

τα πλοια, 270 ορθον και απαραπτωτον διασωζηται το μηχανημα, Προς δε τους
ανεμους δει και τα εμπαρασκευα εξ ετοιμου εχειν τα προς πολιορκιαν αμυντηρια·
μικρας παρασκευαζειν ελεπολεις ως θωρακια τινα πυργοειδη η επιβατηρια κατα το
υψος συμμετρα και ευπροχειρα οντα, ινα, οταν τα πλοια εγγυς του τειχους γενωνται,
τοτε δια σχοινιων η των προρρηθεντων πολυσπαστων τα τοιαυτα ανιστωνται
μηχανηματα την επι το τειχος οδοποιουντα επιβασιν. Ἐνεργης δε προς την τοιαυτην
χρειαν και ο προρρηθεις αυλος φανησεται συμμετρος ων τωι μεγεθει προς τα
επιζευχθεντα 271 πλοια, εαν επι των ορθιως εστηριγμενων επαναγηται
μετακινουμενος, ως προδεδεικται, η επι του λεγομενου καρχησιου δυναμενος επι
αυτου τας εξ ποιεισθαι κινησεις, καθαπερ και αι λεγομεναι γερανοι· η και επι
κατακλειδος επανω στυρακος επικειμενης, του στυρακος δι' εργατου την
περιστροφην προς υψος και το πετησωμα ποιουμενου. Ουτως ουν και ∆αμις ο
Κολοφωνιος επι στυρακων τας σαμβυκας ετιθει, ως ο μηχανικος Βιτων εν τοις αυτου
Πολιορκητικοις υπομνημασι. Τα δε ρηθεντα εσχηματισμενα παντα εκκειται. Γινεσθω
σχεδια μηκος εχουσα μικρωι μειζον του πλατους του μελλοντος γεφυρουσθαι
ποταμου, και καταστρωθητω σανισι ξυλο272 πυριοις εμπησσομεναις, ινα μη κατα
διαφορους κινησεις του ποταμιου ρευματος απελαυνηται και διασπωμενη
ρηγνυηται. Και τα μεν πλειονα της σχεδιας ξυλα σχοινιοις προσδεδεμενοις και ηλοις
ξυλινοις αραιοις καταπεπηγοσιν ασφαλιζεσθωσαν· το δε κατα προσωπον των
πολεμιων επερχεσθαι μελλον ολον μηκος της σχεδιας συν τοις εφ' εκατερα δυσι
πλαγιοις προτειχισμα εχετω ξυλινον γιγγλυμωτον υψους ποδων ˉιˉβ· γινεται δε
κατα πηξιν ορθιων εστωτων ξυλων στρογγυλας τρησεις κατωθεν επιδεχομενων και
υπο λειων περονων συμβεβλημενων επι πλαγιαις σανισι προσηλωμεναις εξωθεν, μη
συγκαταπιπτηι και το προτειχισμα. Κρεμασθωσαν δε και δερματα η ρακη επι ταις
σανισι μικρον παρεξεχοντα εξωθεν· και κλιμακες ενδον επικεισθωσαν τους ανωθεν
μηρους πεπερονημενους προς τοις ορθιοις ξυλοις εχουσαι, τετρημενοις και αυτοις
ανωθεν ουσι, τους δε κατωθεν επι του καταστρωματος σχοινιοις προσδεδεμενοις,
ινα παρορθιων ανθεστηκοτων των κλιμακων ορθον διαμενηι απαντωμενον το
προ273 τειχισμα. Ουτως ουν οι επι των κλιμακων εστωτες ευπροθυμως
αντιμαχησονται κατα προσωπον των πολεμιων υψηλοτεροι οντες, προπυργια εις
φυλακην εαυτων και ασφαλειαν εκ του προτειχισματος εχοντες. Μη ενουσθω δε
ολον ανισταμενον το προτειχισμα, αλλα προς μερη τινα ασυνδετον εστω, ινα, εαν
αναγκη κατα την προσβολην γενηται, το μεν αυτου ισταται, το δε καταπιπτηι· ει δε
χρεια γενηται και ολον καταπεσειν, πασας τας υπαντωσας κλιμακας και αντεχουσας
επι τωι προτειχισματι λυσαντες εκ των κατωθεν μερων υποσυρουμεν επι του
καταστρωματος επιθεντες. Ταυτην δε την σχεδιαν πασσαλοις τηι γηι εμπεπηγοσι
μακροθεν δια σχοινιων αποκρατουντες ασφαλισομεθα· και εκ του προς ημας χειλους
το εν αυτης ακρον κατα μικρον επιδιδοντες απελασομεν ανωθεν, του
αποκρατουντος αυτην απολυομενου σφηνος. Και ουτως κατα μικρον η σχεδια
παρερχεται υπο της του υδατος κατα274 φορας καθαπερ θυρα διανοιγομενη, του
στρατευματος πληρης ουσα· και μετερχεται το εν αυτης ακρον επι το χειλος του
ποταμου το προς τους πολεμιους. Και επει μακροτερα του ποταμου πλατους υπετεθη,
ου δυναται υπο ρευματος προς καταρρουν παλιν αντιστρεφεσθαι. Του δε
προτειχισματος ενδοθεν επι τωι καταστρωματι εισιν αφεθεντα τρυπηματα προς μερη
τινα και μεχρι της γης διερχομενα, προς α πασσαλοι ξυλινοι επιμελως πηγνυνται και
προσδεδεται κρυφιως η σχεδια. Και εστι το σχημα τοιουτον. Ἐπελθοντος δε του ενος
της σχεδιας ακρου επι το εναντιον χειλος του ποταμου και προς τηι γηι
ασφαλισθεντος ενδον του προτειχισματος, ως προειρηται, τοτε απολυεται εξ ακρου
και το ετερον, και παλιν η του ρευματος καταφορα πλαγιαν αυτην επιπεμπει και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

παρατιθησι προς το ετερον χειλος του ποταμου ολην κατα μηκος εφαρμοζουσα, του
πληθους συνηγμενου και ετοιμου οντος προς την της μαχης αντιπαραταξιν. Οι δε επι
ταις κλιμαξιν αναβαντες ως επι τειχους εστωτες και τεθαρρηκοτες αντιμαχησονται.
Ὅταν δε αποστρεψηι τους πολεμιους η απο του προτειχισματος καταπληττουσα
συμβολη, λυονται τα κατωθεν των κλιμακων δεσμα, και πλαγιαζει κατ' ολιγον ολος
ο τοιχος του προτειχισματος υποσυρομενων δηλονοτι των κλιμακων και
επιπιπτοντων τωι κατα275 στρωματι· και γινεται οδος ολον το μεσοχωρον του
καταπιπτοντος προτειχισματος· και ουτως διηνεκης η διαβασις εσται. Τρυπασθω δε
κρυφιως και κατωθεν το προτειχισμα επι ταις κατα προσωπον προσηλωθεισαις
πλαγιαις σανισιν, ωστε ακοντιζειν και τοξευειν επι τους πολεμιους και εκ του
κατωθεν μερους, αφανων [δε] των μαχομενων οντων, διπληι τε μαχεσθαι ταξει κατα
προσωπον· προς μονην δε την ανωθεν τους πολεμιους αφοραν τε και διαμαχεσθαι.
Ἐπεθεμην και ως ορθογραφειται το σχημα, ινα φανερα και η των κλιμακων γενηται
θεσις και η του προτειχισματος. Την δε 276 σχεδιαν εκ του προς ημας χειλους
απολελυμενην, και ωσπερ θυρας διανοιγομενης επι τηι καταφοραι του ποταμιου
ρευματος, βοηθειν δει, μηπως αθροως επιπολυ του ποταμου το προς τους πολεμιους
... οθεν χρη χαλινουν αυτην και αναχαιτιζειν απο του προς ημας χειλους
αποκρατουντας, την δε των σχοινιων επιδοσιν κατα μικρον ποιεισθαι, οπως πραεως
και κατ' ολιγον διερχομενη επι το ετερον του ποταμου χειλος ακινδυνως
επιτεθησεται. Και το σχημα υποκειται. Ταυτα τοινυν τα προς αναγραφην και
σχηματισμον κατ' εκλογην συνταχθεντα πολιορκητηρια μηχανηματα οι των
στρατευματων εξαρχοντες μετα λογου και συνεχους μελετης επιμελως
κατεργαζομενοι, την θειαν δια παντος ενοπτριζομενοι δικην, επι δικαιοσυνηι και
ευσεβειαι κεκοσμημενοι και τηι κραταιαι χειρι συνεργειαι τε και συμμαχιαι των
θεοστεπτων και φιλοχριστων ανακτων Ῥωμης ενδυναμουμενοι τε και
φρουρουμενοι, ευχερως τας της Ἄγαρ μαλιστα ληψονται πολεις, αυτοι μηθεν
ανηκεστον υπο των θεολεστων εχθρων πασχοντες.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21


