De incomprehensibili dei natura
Του εν αγιοις πατρος ημων Ἰω αρχιεπισκοπου Κωνσταντινουπολεως του
Χρυσοστομου περι ακαταληπτου, αποντος του επισκοπου, προς
Ἀνομοιους λογος αʹ.
Τι τουτο; ο ποιμην ου παρεστι και τα θρεμματα μετα πασης της ευταξιας
εστηκε. Του ποιμενος και τουτο το κατορθωμα, το μη μονον παροντος, αλλα και
αποντος πασαν επιδεικνυσθαι σπουδην τα ποιμνια. Ἐπι μεν γαρ των αλογων, οταν ο
προς την νομην εξαγων μη παρηι, μενειν εισω των σηκων αναγκη τα προβατα η
χωρις του ποιμαινοντος της μανδρας προκυψαντα πολλην υπομενειν την πλανην·
ενταυθα δε ουδεν τοιουτον, αλλα και μη παροντος του ποιμενος, προς τας συνηθεις
νομας μετα πολλης απηντηκατε της ευταξιας. Μαλλον δε και ο ποιμην παρεστιν, ει
και μη τηι σαρκι, αλλα τηι διαθεσει, ει και μη τηι παρουσιαι του σωματος, αλλα ταηι
ευταξιαι του ποιμνιου. ∆ια τουτο μαλλον αυτον εκπληττομαι και μακαριζω οτι
τοσαυτην υμιν εναποθεσθαι σπουδην ισχυσεν. Και γαρ στρατηγον τοτε μαλιστα
θαυμαζομεν, οταν και μη παροντος αυτου τα στρατοπεδα ευτακτηι. Τουτο και Παυλος
επι των μαθητων εζητει λεγων· «Ὥστε, αγαπητοι μου, καθως παντοτε υπηκουσατε,
μη ως εν τηι παρουσιαι μου μονον, αλλα πολλωι μαλλον εν τηι απουσιαι μου ...» ∆ια τι·
«Πολλωι μαλλον εν τηι απουσιαι»; Ὅτι παροντος μεν του ποιμαινοντος, καν επελθηι
λυκος τηι ποιμνηι, ραιδιως απελαυνεται των προβατων· μη παροντος δε εν μειζονι τα
ποιμνια αγωνιαι καθεσταναι αναγκη, μηδενος οντος του τειχιζοντος αυτα. Και προς
τουτοις δε παρων μεν μεριζεται μετ' αυτων τους επι τηι σπουδηι μισθους, μη παρων
δε γυμνον αφιησιν αυτων φαινεσθαι το κατορθωμα. Ταυτα και ο διδασκαλος απων
υμιν διαλεγεται και, οπουπερ αν ηι νυν, υμας και τον υμετερον φανταζεται συλλογον
και ουχ ουτως τους εκει συγγινομενους αυτωι και παροντας ως υμας τους αποντας
οραι νυν. Οιδα αυτου την αγαπην την ζεουσαν και πεπυρωμενην και θερμην και
ακαθεκτον, ην κατα πολλου του βαθους της διανοιας ερριζωμενην εχει και μετα
πολλης θεραπευει της σπουδης. Και γαρ οιδε σαφως οτι κεφαλαιον αυτη παντων
εστι των αγαθων και ριζα και πηγη και μητηρ, και ταυτης ουκ ουσης των αλλων
ημιν οφελος ουδεν. αυτη γαρ εστι των μαθητων Κυριου η εικων, ο χαρακτηρ των
του Θεου δουλων, το γνωρισμα των αποστολων· «Ἐν τουτωι γαρ γνωσονται παντες,
φησιν, οτι μαθηται μου εστε.» Ἐν τινι; ειπε· αρα εν τωι νεκρους εγειρειν η λεπρους
καθαιρειν η δαιμονας απελαυνειν; Ουχι, φησιν, αλλα παντα εκεινα παραδραμων·
«Ἐν τουτωι γνωσονται παντες, φησιν, οτι μαθηται μου εστε, εαν αγαπατε αλληλους.»
Ἐκεινα μεν γαρ της ανωθεν χαριτος εστι δωρα μονης, τουτο δε και της ανθρωπινης
σπουδης εστι κατορθωμα. Τον δε γενναιον ουχ ουτω τα ανωθεν διδομενα δωρα
χαρακτηριζειν ειωθεν ως των οικειων πονων τα κατορθωματα. ∆ιοπερ ουκ απο των
σημειων, αλλ' απο της αγαπης γνωριζεσθαι φησι τους αυτου μαθητας ο Χριστος.
Ταυτης γαρ παρουσης ουδεν μερος φιλοσοφιας ελλειπει τωι κεκτημενωι, αλλ'
ολοκληρον εχει και παντελη και απηρτισμενην την αρετην, ωσπερ ουν απουσης
ερημος παντων εστι των αγαθων. ∆ια τουτο και Παυλος αυτην επαιρει και υψοι τωι
λογωι· μαλλον δε οσα αν ειπηι, ουδεπω της αξιας αυτης εφικνειται. Τι γαρ αν γενοιτο
ταυτης ισον, η τους προφητας συνεχει και τον νομον απαντα και ης ανευ ου πιστις,
ου γνωσις, ου μυστηριων ειδησις, ουκ αυτο το μαρτυριον, ουκ αλλο ουδεν τον
κεκτημενον διασωσαι δυνησεται; Και γαρ· «Ἐαν παραδω το σωμα μου, φησιν, ινα
καυθηι, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελουμαι.» Και αλλαχου παλιν, οτι παντων
μειζων εστι και κορυφη των αγαθων παραδηλων, ελεγεν· «Ειτε δε προφητειαι
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταργηθησονται, ειτε γλωσσαι παυσονται, ειτε γνωσις καταργηθησεται· μενει δε
πιστις, ελπις, αγαπη, τα τρια ταυτα· μειζων δε παντων εστιν η αγαπη.» Ἀλλα γαρ ου
το τυχον ημιν ξητημα ο περι της αγαπης επεισηγαγε λογος. Το μεν γαρ προφητειαν
καταργηθηναι και παυσασθαι γλωσσας, χαλεπον ουδεν· εις καιρον γαρ τα χαρισματα
ταυτα την εαυτων χρειαν παρασχοντα ημιν, και παυσαμενα παραβλαψαι τον λογον
ουδεν δυνησεται· ιδου γουν νυν προφητεια ουκ εστιν, ουδε γλωσσων χαρισμα, και ο
της ευσεβειας ουδεν ενεποδισθη λογος· το δε γνωσιν παυσασθαι, τουτο εστι το
ζητουμενον. Ειπων γαρ· «Ειτε προφητειαι καταργηθησονται, ειτε γλωσσαι
παυσονται», επηγαγεν· «Ειτε γνωσις καταργηθησεται.» Ει δη ουν μελλοι η γνωσις
παυεσθαι, ουκ επι το βελτιον, αλλ' επι το χειρον ημιν προκοψει τα πραγματα· ανευ
γαρ ταυτης και το ειναι ανθρωποι παντελως απολουμεν. «Τον γαρ Θεον φοβου,
φησι, και τας εντολας αυτου φυλασσε, οτι τουτο πας ανθρωπος.» Ει τοινυν τουτο
εστιν ανθρωπος, το φοβεισθαι τον Θεον, τουτο δε απο γνωσεως γινεται, η δε γνωσις
μελλει καταργεισθαι, καθως φησιν ο Παυλος, τοτε παντελως απολουμεθα, γνωσεως
ουκ ουσης, και τα καθ' ημας δε παντα οιχησεται και των αλογων ουδεν αμεινον
διακεισομεθα, αλλα πολλωι χειρον. Ἐν τουτωι γαρ πλεονεκτουμεν αυτων, ως τοις γε
αλλοις απασι τοις σωματικοις εκ πολλου του περιοντος αυτοις νικωμεθα. Τι ουν
εστιν ο φησιν ο Παυλος και περι τινος οτι «Ἡ γνωσις καταργηθησεται»; Ου περι της
παντελους, αλλα περι της μερικης τουτο φησι, καταργησιν την επι το βελτιον
προοδον λεγων, ως την μερικην καταργουμενην μηκετι ειναι μερικην, αλλα
τελειαν. Καθαπερ γαρ η ηλικια του παιδιου καταργειται, ουκ αφανιζομενης της
ουσιας, αλλ' αυξανομενης της ηλικιας και εις ανδρα τελειον εκβαινουσης, ουτω και
επι της γνωσεως γινεται. Ἡ μικρα, φησιν, αυτη ουκετι αν ειη μικρα, δια των εξης
γενομενη μεγαλη. Τουτο εστι το «καταργειται» και τουτο δια των εξης σαφεστερον
ημιν εδηλωσεν. Ἵνα γαρ ακουσας οτι καταργειται, μη καταλυσιν παντελη νομισηις
ειναι, αλλ' αυξησιν τινα και προς το βελτιον επιδοσιν, ειπων «καταργειται»,
επηγαγεν· «Ἐκ μερους γαρ γινωσκομεν και εκ μερους προφητευομεν· οταν δε ελθηι
το τελειον, τοτε το εκ μερους καταργηθησεται», ως μηκετι ειναι αυτο εκ μερους,
αλλα τελειον. Ὥστε το ατελες αυτου καταργειται, ως μηκετι ειναι ατελες, αλλα
τελειον. Ἡ τοινυν καταργησις αυτη πληρωσις εστι και προς το μειζον επιδοσις. Και
σκοπει μοι την Παυλου συνεσιν. Ου γαρ ειπε· Μερος γινωσκομεν, αλλα· «Ἐκ μερους
γινωσκομεν», του μερους μερος κατεχομεν. Ταχα επιθυμειτε ακουσαι και ποσον
μερος κατεχομεν και ποσον υπολελειπται και ποτερον το πλεον η το ελαττον
κατεχομεν. Ουκουν ινα μαθηις οτι το ελαττον κατεχεις, και ουχ απλως το ελαττον,
αλλα το εκατοστον η το μυριοστον, ακουσον των εξης· μαλλον δε πριν η την
αποστολικην υμιν αναγνωναι φωνην, υποδειγμα ερω δυναμενον υμιν παραστησαι,
ως εξ υποδειγματος δυνατον, ποσον υπολελειπται και ποσον εστιν ο κατεχομεν νυν.
Ποσον τοινυν εστι το μεσον της μελλουσης ημιν δοθησεσθαι γνωσεως και της
παρουσης νυν; Ὅσον ανδρος τελειου προς παιδα θηλαζοντα το μεσον· τοσαυτη γαρ
της μελλουσης γνωσεως προς την παρουσαν η υπεροχη. Και οτι τουτο εστιν αληθες
και τοσουτον εκεινη μειζων ταυτης εστιν, αυτος λεγετω παλιν ο Παυλος. Ειπων γαρ·
«Ἐκ μερους γινωσκομεν» και βουλομενος δειξαι εκ ποσου μερους και οτι το
βραχυτατον νυν κατεχομεν, επηγαγεν· «Ὅτε ημην νηπιος, ως νηπιος ελαλουν, ως
νηπιος εφρονουν, ως νηπιος ελογιζομην· οτε δε γεγονα ανηρ, κατηργηκα τα του
νηπιου», νηπιου μεν εξει την παρουσαν γνωσιν, ανδρος δε τελειου την γνωσιν την
μελλουσαν παραβαλλων. Και ουκ ειπεν· Ὅτε ημην παις παις γαρ και ο δωδεκαετης
λεγεται, αλλα· «Ὅτε ημην νηπιος», τον υπομαζιον και ετι γαλακτοτροφουμενον και
θηλαζοντα ημιν εμφαινων. Ὅτι γαρ τουτον η Γραφη φησι νηπιον, ακουσον του
ψαλμου λεγοντος· «Κυριε ο Κυριος ημων, ως θαυμαστον το ονομα σου εν πασηι τηι
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γηι, οτι επηρθη η μεγαλοπρεπεια σου υπερανω των ουρανων· εκ στοματος νηπιων
και θηλαζοντων κατηρτισω αινον.» Ὁραις οτι τον νηπιον πανταχου τον θηλαζοντα
λεγει; Ειτα προορων τωι πνευματι των μελλοντων ανδρων την αναισχυντιαν ουχι τωι
παραδειγματι τουτωι μονον ηρκεσθη, αλλα και δευτερωι και τριτωι τουτο βεβαιον
ημιν εποιησε. Καθαπερ γαρ ο Μωυσης προς Ἰουδαιους αποστελλομενος τριων
σημειων ελαμβανεν αποδειξιν, ινα, εαν απιστησωσι τωι προτερωι, της του δευτερου
φωνης ακουσωσι, αν δε και ταυτης καταφρονησωσι, το τριτον αισχυνθεντες
καταδεξωνται τον προφητην, ουτω και ουτος τρια τιθησιν υποδειγματα· εν μεν το
του παιδιου, λεγων· «Ὅτε ημην νηπιος, ως νηπιος εφρονουν», δευτερον το του
εσοπτρου και τριτον το του αινιγματος. Ειπων γαρ· «Ὅτε ημην νηπιος», επηγαγε·
«Βλεπομεν δε αρτι δι' εσοπτρου εν αινιγματι.» Ἰδου και δευτερον υποδειγμα της
παρουσης ασθενειας και του ατελη την γνωσιν ειναι· τριτον παλιν το «εν αινιγματι».
Και γαρ το παιδιον οραι μεν πολλα και ακουει και φθεγγεται, τρανον δε ουδεν ουτε
οραι, ουτε ακουει, ουτε φθεγγεται· και φρονει μεν, ουδεν δε διηρθρωμενον. Ουτω και
εγω οιδα πολλα, ουκ επισταμαι δε αυτων τον τροπον. Ὅτι μεν γαρ πανταχου εστιν ο
Θεος οιδα και οτι ολως εστι πανταχου· το δε πως ουκ οιδα. Ὅτι αναρχος εστι και
αΐδιος οιδα· το δε πως ουκ οιδα. Ου γαρ δεχεται λογισμος ειδεναι πως οιον τε ουσιαν
ειναι, μητε παρ' εαυτης μητε παρ' ετερου το ειναι εχουσαν. Οιδα οτι Υιον εγεννησεν,
το δε πως αγνοω· οιδα οτι το Πνευμα εξ αυτου, το δε πως εξ αυτου ουκ επισταμαι.
Βρωματα εσθιω, το δε πως μεριζονται εις φλεγμα, εις αιμα, εις χυμον, εις χολην,
αγνοω. Ταυτα απερ βλεπομεν καθ' εκαστην ημεραν εσθιοντες αγνοουμεν, και την
ουσιαν του Θεου πολυπραγμονουμεν; Που τοινυν εισιν οι το παν απειληφεναι της
γνωσεως λεγοντες, οι προς το βαραθρον της αγνωσιας καταπεσοντες; Οι γαρ κατα το
παρον λεγοντες απειληφεναι το παν, εις το μελλον ερημους εαυτους της παντελους
καθιστωσι γνωσεως. Ἐγω μεν γαρ ο λεγων οτι εκ μερους γινωσκω, καν ειπω οτι
καταργειται η γνωσις αυτη, προς το βελτιον και τελειοτερον οδευω, καταργηθεισης
της μερικης και γενομενης τελειοτερας· εκεινος δε ο λεγων παντελη και ολοκληρον
και τελειαν εχειν την γνωσιν, ειτα ομολογων αυτην καταργεισθαι εν τωι μελλοντι,
ερημον εαυτον αποφαινει της γνωσεως, ταυτης μεν καταργουμενης, ετερας δε
τελειοτερας ουκ επεισαγομενης, ειπερ αυτη εστι κατ' αυτους η τελεια. Ὁρατε πως
φιλονεικουντες ενταυθα το παν εχειν, ουτε το ενταυθα εξουσι, και εκει του παντος
εαυτους εκβαλουσι; Τοσουτον εστι κακον το μη μενειν εισω των ορων ων εξ αρχης
ημιν εταξεν ο Θεος. Ουτω και ο Ἀδαμ ελπιδι πλειονος τιμης και της ουσης εξεπεσεν·
ουτω και επι των φιλαργυρων γινεται· πολλοι πολλακις μειζονων επιθυμουντες και
τα παροντα απωλεσαν· ουτω και ουτοι προσδοκωντες ενταυθα το παν εχειν, και του
μερους εξεπεσον. ∆ιο παραινω φευγειν αυτων την μανιαν· μανιαν γαρ εγωγε φημι
ειναι εσχατην το φιλονεικειν ειδεναι τι την ουσιαν εστιν ο Θεος. Και ινα μαθηις οτι
μανιας εσχατης τουτο, απο των προφητων υμιν τουτο ποιησω φανερον· οι γαρ
προφηται ου μονον τι την ουσιαν εστιν αγνοουντες φαινονται, αλλα και περι της
σοφιας αυτου ποση τις εστιν απορουσι· καιτοι γε ουχ η ουσια απο της σοφιας, αλλ' η
σοφια εκ της ουσιας. Ὅταν δε μηδε ταυτην δυνωνται καταλαμβανειν οι προφηται
μετα ακριβειας, ποσης αν ειη μανιας το την ουσιαν αυτην νομιζειν δυνασθαι τοις
οικειοις υποβαλλειν λογισμοις; Ἀκουσωμεν τοινυν τι φησιν ο προφητης περι αυτης·
«Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου.» Μαλλον δε ανωτερω τον λογον αγαγωμεν·
«Ἐξομολογησομαι σοι, οτι φοβερως εθαυμαστωθης.» Τι εστι «φοβερως»; Πολλα
θαυμαζομεν μονον, αλλ' ου μετα φοβου, οιον κιονων καλλος, τοιχων ζωγραφιαν,
ανθη σωματων· θαυμαζομεν παλιν της θαλασσης το πελαγος και τον απειρον βυθον,
αλλα μετα φοβου, οταν προς το βαθος κατακυψωμεν. Ουτω τοινυν και ο προφητης
προς το απειρον και αχανες πελαγος της του Θεου κατακυψας σοφιας και ιλιγγιασας,
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα φοβου πολλου θαυμασας ανεχωρησε βοων και λεγων· «Ἐξομολογησομαι σοι
οτι φοβερως εθαυμαστωθης· θαυμασια τα εργα σου.» Και παλιν· «Ἐθαυμαστωθη η
γνωσις σου εξ εμου, εκραταιωθη, ου μη δυνωμαι προς αυτην.» Ὁραις ευγνωμοσυνην
οικετου; «Ευχαριστω σοι, φησι, δια τουτο οτι ακαταληπτον εχω ∆εσποτην», ου περι
ουσιας ενταυθα λεγων· εκεινο μεν γαρ ως ωμολογημενον ακαταληπτον ειναι
παρηκε· περι δε του πανταχου παρειναι τον Θεον ταυτα φησι δεικνυς οτι ουδε αυτο
τουτο οιδε, πως πανταχου παρεστιν. Ὅτι γαρ περι τουτων φησιν, ακουε των εξης·
«Ἐαν αναβω εις τον ουρανον, συ εκει ει· εαν καταβω εις τον ᾅδην, παρει.» Ειδες πως
πανταχου παρεστιν; Ἀλλ' ο προφητης ουκ οιδεν, αλλ' ιλιγγιαι και διαπορει και
θορυβειται μονον εις νουν αυτο λαβων; Πως ουν ουκ εσχατης ανοιας τους τοσουτον
απεχοντας της εκεινου χαριτος αυτην του Θεου πολυπραγμονειν την ουσιαν; Καιτοι
ουτος εστιν ο προφητης ο λεγων· «Τα αδηλα και τα κρυφια της σοφιας σου
εδηλωσας μοι.» Ἀλλ' ομως τα αδηλα και τα κρυφια της σοφιας αυτου μαθων, περι
αυτης φησι ταυτης οτι απροσιτος εστι και ακαταληπτος· «Μεγας γαρ Κυριος, φησι,
και μεγαλη η ισχυς αυτου και της συνεσεως αυτου ουκ εστιν αριθμος», τουτ' εστι ουκ
εστι καταληψις. Τι λεγεις; η σοφια ακαταληπτος τωι προφητηι και η ουσια ημιν
καταληπτη; αρα ου φανερα αυτη η μανια; η μεγαλωσυνη αυτου ουκ εχει περας και
την ουσιαν αυτου περιγραφεις; Ταυτα και ο Ἡσαΐας φιλοσοφων ελεγε· «Την γενεαν
αυτου τις διηγησεται;» Ουκ ειπε· τις διηγειται, αλλα· «Τις διηγησεται» και το μελλον
απεκλεισε. Και ο μεν ∆αυιδ φησιν· «Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ εμου»· ο δε
Ἡσαΐας ουκ αφ' εαυτου φησιν, αλλα και απο πασης της ανθρωπινης φυσεως
αποκεκλεισθαι την διηγησιν ταυτην. Ἀλλ' ιδωμεν μηποτε ο Παυλος εγνω, ατε δη
μειζονος απολελαυκως χαριτος· αυτος μεν ουν εστιν ο λεγων· «Ἐκ μερους
γινωσκομεν και εκ μερους προφητευομεν.» Και ουκ ενταυθα μονον, αλλα και
αλλαχου ου περι ουσιας, αλλα περι σοφιας και αυτος διαλεγομενος της εν τηι
προνοιαι φαινομενης, ου της καθολου λεγω, καθ' ην αγγελων και αρχαγγελων και
των ανω προνοει δυναμεων, αλλ' εκεινο της προνοιας το μερος εξεταζων, καθ' ο
προνοει των εν τηι γηι ανθρωπων, και ταυτης αυτης παλιν μερος. Ουδε γαρ ταυτην
ολην εξεταζει, καθ' ην ανατελλει ηλιον, καθ' ην ψυχας εμπνει, καθ' ην σωματα
διαπλαττει, καθ' ην τρεφει τους επι γης ανθρωπους, καθ' ην συγκρατει τον κοσμον,
καθ' ην τας ετησιους διδωσι τροφας· αλλα ταυτα παντα αφεις και μικρον τι μερος
εξετασας της προνοιας αυτου, καθ' ο τους μεν Ἰουδαιους εξεβαλε, τους δε εξ εθνων
εισεδεξατο, και προς αυτο τουτο το μικρον μερος, ωσπερ προς πελαγος απειρον
ιλιγγιασας και βαθος ιδων αχανες, απεπηδησεν ευθεως και μεγα ανεβοησεν ειπων·
«Ὦ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου, ως ανεξερευνητα τα κριματα
αυτου». Ουκ ειπεν· ακαταληπτα, αλλ' «ανεξερευνητα». Ει δε ερευνηθηναι ου
δυναται, πολλωι μαλλον καταληφθηναι αδυνατον. «Και ανεξιχνιαστοι αι οδοι
αυτου». Αι οδοι αυτου ανεξιχνιαστοι και αυτος καταληπτος; ειπε μοι. Και τι λεγω
περι των οδων; τα επαθλα τα αποκειμενα ημιν ακαταληπτα· «Ὀφθαλμος γαρ αυτα
ουκ ειδεν, ουδε ους ηκουσεν, ουδε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη α ητοιμασεν ο Θεος
τοις αγαπωσιν αυτον.» Και η δωρεα αυτου ανεκδιηγητος· «Χαρις γαρ τωι Θεωι, φησιν,
επι τηι ανεκδιηγητωι αυτου δωρεαι» και «ειρηνη αυτου υπερεχει παντα νουν». Τι
λεγεις; τα κριματα αυτου ανεξερευνητα, αι οδοι αυτου ανεξιχνιαστοι, η ειρηνη
υπερεχει παντα νουν, η δωρεα ανεκδιηγητος, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν
αυτον ουκ ανεβη επι καρδιαν ανθρωπου, η μεγαλωσυνη περας ουκ εχει, η συνεσις
αριθμον ουκ εχει, παντα ακαταληπτα, και αυτος μονος καταληπτος; Και ποιαν ουκ
αν εχοι τουτο μανιας υπερβολην; Κατεχε τον αιρετικον· μη αφηις αναχωρησαι. Ειπε·
τι φησιν ο Παυλος; «Ἐκ μερους γινωσκομεν.» Ου περι της ουσιας φησιν, αλλα περι
των οικονομιων. Μαλιστα μεν· ει και περι των οικονομιων ην ο λογος, εκ πλειονος
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν περιουσιας και ουτω τα νικητηρια· ει γαρ αι οικονομιαι ακαταληπτοι, πολλωι
μαλλον αυτος· οτι δε ενταυθα ου περι των οικονομιων φησιν, αλλα περι αυτου του
Θεου, ακουσον των εξης. Ειπων γαρ· «Ἐκ μερους γινωσκομεν και εκ μερους
προφητευομεν», επηγαγεν· «Ἄρτι γινωσκω εκ μερους, τοτε δε επιγνωσομαι καθως
και επεγνωσθην.» Ὑπο τινος ουν επεγνωσθη, υπο του Θεου η υπο των οικονομιων;
Ὑπο του Θεου δηλονοτι· τουτον ουν και εκ μερους γινωσκει. «Ἐκ μερους» δε ειπεν,
ουχ οτι το μεν αυτου της ουσιας γινωσκει, το δε αγνοει–απλους γαρ ο Θεος–, αλλ'
επειδη οτι μεν εστι Θεος οιδε, το δε, τι την ουσιαν εστιν, αγνοει· οτι μεν σοφος εστιν
επισταται, το δε ποσον εστι σοφος, αγνοει· οτι μεν μεγας ουκ αγνοει, το δε πως η τις
η μεγαλωσυνη αυτου, τουτο ουκ οιδεν· οτι πανταχου παρεστιν επισταται, το δε πως
ουκ επισταται· οτι προνοει και συνεχει τα παντα και συγκρατει μετ' ακριβειας, ουκ
αγνοει, τον δε τροπον καθ' ον ταυτα ποιει αγνοει. ∆ια τουτο ελεγεν· «Ἐκ μερους
γινωσκομεν και εκ μερους προφητευομεν.» Ἀλλα γαρ, ει δοκει, τον Παυλον αφεντες
και τους προφητας, ανελθωμεν εις τους ουρανους, μη ποτε εκει τινες εισιν ειδοτες τι
την ουσιαν εστιν ο Θεος. Μαλιστα μεν γαρ, καν ευρεθωσιν ειδοτες, ουδεν κοινον
προς ημας· πολυ γαρ το μεσον αγγελων και ανθρωπων· πλην αλλ' ινα εκ περιουσιας
μαθηις οτι ουδε εκει τις οιδε κτιστη δυναμις τουτο, ακουσωμεν των αγγελων. Τι ουν;
περι της ουσιας ταυτης εκει διαλεγονται και προς εαυτους ζητουσιν; Ουδαμως. Ἀλλα
τι; ∆οξαζουσι, προσκυνουσι, τας επινικιους και μυστικας ωιδας διηνεκως
αναπεμπουσι μετα πολλης της φρικης· και οι μεν λεγουσι· «∆οξα εν υψιστοις Θεωι»·
τα δε Σεραφιμ· «Ἅγιος, αγιος, αγιος» και τους οφθαλμους αποστρεφουσιν, ουδε την
συγκαταβασιν ενεγκειν δυναμενα του Θεου· τα δε Χερουβιμ· «Ευλογημενη η δοξα
αυτου εκ του τοπου αυτου», ουχ οτι τοπος περι Θεον, μη γενοιτο, αλλ' ως αν
ειποιμεν ανθρωπινως φθεγγομενοι· οπουπερ αν εστιν η οπως αν εστιν, ει δη και
τουτο ασφαλες επι Θεου ειπειν· ανθρωπινην γαρ εχομεν γλωτταν. Ειδες ποσος ανω
φοβος, ποση κατω καταφρονησις; Ἐκεινοι δοξαζουσιν, ουτοι περιεργαζονται·
ευφημουσιν εκεινοι, πολυπραγμονουσιν ουτοι· εκεινοι τας οψεις αποκρυπτουσιν,
ουτοι φιλονεικουσιν ενατενιζειν αναισχυντως εις την ανεκδιηγητον δοξαν. Τις ουκ
αν στεναξειε, τις ουκ αν θρηνησειεν αυτους της παραπληξιας και της εσχατης ταυτης
ανοιας; Ἐβουλομην μεν ουν μακροτερω προαγαγειν τον λογον, αλλ' επειδη νυν
πρωτον εις ταυτα κατεβην τα παλαισματα, λυσιτελες υμιν ειναι νομιζω αρκεσθηναι
τεως τοις ειρημενοις, ωστε μη το πληθος των μελλοντων ρηθησεσθαι επελθον
πολληι τηι ρυμηι παρασυρηι και τουτων την μνημην· παντως δε, αν ο Θεος επιτρεπηι,
ταυτην λοιπον μεχρι πολλου την υποθεσιν εργασομεθα. Ἐγω μεν γαρ και παλαι
τουτους ωδινον προς υμας τους λογους ειπειν, εμελλον δε και ανεβαλλομην, οτι
πολλους των ταυτα νοσουντων εωρων μεθ' ηδονης ημων ακροωμενους, και ου
βουλομενος αποσοβησαι την θηραν, τεως επειχον την γλωτταν τουτων των
παλαισματων, ωστε μετα το κατασχειν αυτους ακριβως, τοτε επαποδυσασθαι· επειδη
δε δια την του Θεου χαριν αυτων ηκουσα παρακαλουντων και ενοχλουντων εις
τουτους εμβηναι τους αγωνας, θαρρων απεδυσαμην λοιπον και τα οπλα ελαβον τα
τους λογισμους καθαιρουντα και παν υψωμα επαιρομενον κατα της γνωσεως του
Θεου. Ταυτα δε ελαβον τα οπλα, ουχ ινα βαλω τους εναντιους, αλλ' ινα αναστησω
κειμενους· αυτη γαρ των οπλων τουτων η δυναμις τους μεν φιλονεικουντας
πληττειν οιδε, τους δε ευγνωμονως ακουοντας μετα πολλης θεραπευειν της
επιμελειας· ουχι διδωσι τραυματα, αλλα θεραπευει νοσηματα. Μη τοινυν προς
εκεινους αγριαινωμεν, μηδε θυμον προβαλλωμεθα, αλλα μετα επιεικειας αυτοις
διαλεγωμεθα· ουδεν γαρ επιεικειας και πραοτητος ισχυροτερον. ∆ια τουτο και
Παυλος πολληι τηι σπουδηι τουτου του πραγματος αντεχεσθαι εκελευσε λεγων·
«∆ουλον δε Κυριου ου δει μαχεσθαι, αλλ' ηπιον ειναι προς παντας.» Ουκ ειπε προς
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους αδελφους μονον, αλλα προς παντας. Και παλιν· «Το επιεικες υμων γνωσθητω»,
ουκ ειπε· τοις αδελφοις, αλλα «Πασιν ανθρωποις». Τι γαρ, φησιν, οφελος, εαν τους
φιλουντας υμας φιλητε; Ἂν μεν ουν βλαπτωσιν αυτων αι φιλιαι και προς κοινωνιαν
της ασεβειας ελκωσι, καν οι γεγεννηκοτες ωσιν, αποπηδησον· καν οφθαλμος ηι,
εξορυξον· «Ἐαν γαρ, φησιν, ο οφθαλμος σου ο δεξιος σκανδαλιζηι σε, εκκοψον
αυτον», ου περι σωματος λεγων· πως γαρ; Ει γαρ περι της του σωματος φυσεως
ελεγε, το εγκλημα εις τον της φυσεως δημιουργον διεβαινεν· αλλως δε ουχ ενα
εξορυττειν εχρην· καν γαρ ο αριστερος υπολειφθηι, ομοιως σκανδαλιζει τον εχοντα.
Ἀλλα ινα μαθηις οτι ου περι οφθαλμου ο λογος, προσεθηκε τον δεξιον, δεικνυς οτι
καν ως δεξιον οφθαλμον εχηις τινα φιλον, και τουτον εκβαλε και αποτεμε της προς
σε φιλιας, εαν σε σκανδαλιζηι. Τι γαρ οφελος εχειν οφθαλμον επι λυμηι του λοιπου
σωματος; Ἂν μεν ουν, οπερ εφην, βλαπτωσιν αι φιλιαι, φευγωμεν και αποπηδωμεν·
εαν δε μηδεν ημας εις τον της ευσεβειας αδικωσι λογον, ελκωμεν και επισπωμεθα
προς εαυτους εκεινους· ει δε μητε αυτον ωφελεις και την παρ' εκεινου δεχηι βλαβην,
κερδανον το μειναι δια της εκκοπης ασινης και φευγε αυτων τας φιλιας, αν
βλαπτωσι· φευγε μονον, μη μαχου, μηδε πολεμει. Ουτω και Παυλος παραινει λεγων·
«Ει δυνατον, το εξ υμων, μετα παντων ανθρωπων ειρηνευοντες.» ∆ουλος ει του της
ειρηνης Θεου· εκεινος τους δαιμονας εκβαλλων και μυρια εργαζομενος αγαθα,
επειδη δαιμονωντα αυτον εκαλεσαν, ουκ αφηκε σκηπτον, ου συνετριψε τους
λοιδορουντας, ου κατεκαυσε την γλωτταν την ουτως αναισχυντον και αγνωμονα,
καιτοι παντα ταυτα δυναμενος, αλλ' απεκρουσατο την κατηγοριαν μονον ειπων·
«Ἐγω δαιμονιον ουκ εχω, αλλα τιμω τον πεμψαντα με.» Ἐπειδη δε και ο δουλος του
αρχιερεως αυτον ετυπτησεν, τι φησιν; «Ει μεν κακως ελαλησα, μαρτυρησον περι του
κακου· ει δε καλως, τι με δερεις;» Ὁ ∆εσποτης των αγγελων απολογειται και
ευθυνας διδωσιν οικετηι· ου χρεια μακροτερων λογων. Ταυτα μονον στρεφε τα
ρηματα εν τηι διανοιαι και συνεχως αυτα μελετα και λεγε· «Ει μεν κακως ελαλησα,
μαρτυρησον περι του κακου· ει δε καλως, τι με δερεις;» Και εννοησον τον λεγοντα
και προς τινα φησι και τινος ενεκεν, και εσται σοι θεια τις επωιδη και διηνεκης τα
ρηματα ταυτα και πασαν δυνησεται φλεγμονην καταστειλαι· εννοησον το αξιωμα
του υβρισθεντος, το ευτελες του υβρισαντος, την υπερβολην της υβρεως. Ου γαρ
ελοιδορησατο μονον, αλλα και ετυπτησε· και ουκ ετυπτησεν απλως, αλλα και
ερραπισεν· ουδεν δε ταυτης της πληγης ατιμοτερον· αλλ' ομως απαντα ηνεγκεν, ινα
εκ περιουσιας μαθηις συ σωφρονειν. Ταυτα μη μονον ενταυθα φιλοσοφωμεν, αλλα
και οταν καιρος ηι, αυτων μνημονευωμεν. Ἐπηινεσατε τα λεγομενα, αλλ' επι των
εργων δειξατε μοι τον επαινον. Και γαρ ο παλαιστης εν τηι παλαιστραι γυμναζεται,
ινα επι των αγωνων δειξηι της εκει γυμνασιας την ωφελειαν· και συ τοινυν της
ενταυθα ακροασεως, οταν επελθηι θυμος, δειξον το κερδος και τουτο συνεχως λεγε
το ρημα· «Ει μεν κακως ελαλησα, μαρτυρησον περι του κακου· ει δε καλως, τι με
δερεις;» Τουτο εγγραψον τηι διανοιαι· δια τουτο συνεχως υπομιμνησκω τουτων των
λογων υμας, ωστε εντεθηναι υμων τηι ψυχηι τα ειρημενα απαντα, ωστε ανεξαλειπτον
μειναι την μνημην και την απο της μνημης ωφελειαν. Ἂν γαρ εχωμεν
εγγεγραμμενα τα ρηματα ταυτα επι το πλατος της διανοιας της ημετερας, ουδεις
ουτω λιθινος και αγνωμων και αναισθητος ως εξενεχθηναι ποτε προς οργην· αντι
γαρ χαλινου παντος και πασης ηνιας, την γλωτταν ημιν περα του μετρου και του
προσηκοντος εκφερομενην ταυτα επισχειν δυνησεται τα ρηματα και την διανοιαν
οιδουσαν καταστειλαι και ποιησαι μετριαζειν διηνεκως και ολοκληρον ημιν
εγκατοικισαι την ειρηνην ης γενοιτο διαπαντος ημας απολαυειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 2 Του αυτου προ
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλων ημερων προς Ἀνομοιους ειποντος ειτα προς Ἰουδαιους, ειτα σιγησαντος δια
παρουσιαν επισκοπων και μαρτυρων μνημας πολλων γενομενας, νυν παλιν προς
Ἀνομοιους περι ακαταληπτου λογος
βʹ. Φερε δη παλιν προς τους απιστους Ἀνομοιους αποδυσωμεθα· ει δε
αγανακτουσιν απιστοι καλουμενοι, φευγετωσαν το πραγμα, καγω κρυπτω το ονομα·
αποστητωσαν της απιστου διανοιας, και αφισταμαι της επονειδιστου προσηγοριας. Ει
δε αυτοι δια των εργων την πιστιν ατιμαζοντες και εαυτους καταισχυνοντες ου
καταδυονται, τινος ενεκεν προς ημας δυσχεραινουσι δια των ρηματων εγκαλουντας
αυτοις α δια των εργων αυτοι επιδεικνυνται; Πρωην μεν γαρ ηνικα εις το σταδιον
των λογων τουτων καθηκαμεν, καθαπερ δη μεμνησθε, και των αυτων ηψαμεθα
παλαισματων, οι προς Ἰουδαιους ημας ευθεως αγωνες διεδεξαντο και ουκ ην
ασφαλες τα οικεια μελη νενοσηκοτα παρατρεχειν. Οι μεν γαρ προς Ἀνομοιους λογοι
αει καιρον εχουσι· τοτε δε τους αρρωστουντας των αδελφων των ημετερων και τα
ιουδαικα νοσουντας ει μη προλαβοντες ευθεως εξηρπασαμεν της πυρας της
ιουδαικης, ουδεν οφελος ημιν λοιπον εγινετο της παραινεσεως, της αμαρτιας της
κατα την νηστειαν προχωρησασης αυτοις. Μετα δε τους προς εκεινους αγωνας παλιν
διεδεξατο πατερων παρουσια πνευματικων πολλων πολλαχοθεν ενταυθα
αφιγμενων, και ουδε τοτε ευκαιρον ην, απαντων εκεινων καθαπερ τινων ποταμων
εις την πνευματικην ταυτην ρεοντων θαλασσαν, τον ημετερον εκτεινεσθαι λογον·
και μετα την εκεινων δε αποδημιαν μαρτυρων απηντησαν επαλληλοι μνημαι και
συνεχεις, και ουκ εδει καταφρονησαι της των αθλητων εκεινων ευλογιας. Ταυτα δε
λεγω και απαριθμουμαι, ινα μη νομισητε εξ οκνου τινος και ραιθυμιας ημιν γενεσθαι
την αναβολην των αγωνων των προς εκεινους. Νυν γουν επειδη και της προς
Ἰουδαιους λοιπον απηλλαγημεν μαχης και οι πατερες προς τας εαυτων επανηλθον
πατριδας και της ευλογιας των μαρτυρων απελαυσαμεν ικανως, φερε δη λοιπον την
χρονιαν ωδινα της ημετερας ακροασεως λυσωμεν. Ευ γαρ οιδ' οτι εμου του λεγοντος
ουκ ελαττον εκαστος υμων ωδινει τους περι τουτων ακουσαι λογους· το δε αιτιον,
φιλοχριστος ημιν ανωθεν η πολις εστι, και πατρυαν ταυτην διεδεξασθε
κληρονομιαν, μηδεποτε περιοραν τα της ευσεβειας δογματα νοθευομενα. Ποθεν
τουτο δηλον; Κατεβησαν τινες απο της Ἰουδαιας ποτε επι των προγονων των
υμετερων, επιθολουντες τα καθαρα της αποστολικης διδασκαλιας δογματα, και
κελευοντες περιτεμνεσθαι και τηρειν τον νομον Μωυσεως. Ταυτην ουκ ηνεγκαν
σιγηι την καινοτομιαν οι τοτε την πολιν υμων οικουντες· αλλ' ωσπερ τινες γενναιοι
σκυλακες λυκους ορωντες επεισιοντας και την ποιμνην απασαν διαφθειροντας,
ουτως επιπηδησαντες εκεινοις ου προτερον απεστησαν σοβουντες αυτους παντοθεν
και απελαυνοντες, εως παρεσκευασαν παρα των αποστολων πανταχου της
οικουμενης πεμφθηναι δογματα αποτειχιζοντα κακεινοις και τοις μετ' εκεινους
απασι την τοιαυτην κατα των πιστων εφοδον. Ποθεν ουν ημιν αρκτεον των προς
εκεινους λογων; Ποθεν αλλοθεν αλλ' η απο της κατα την απιστιαν κατηγοριας;
Παντα γαρ ποιουσι και πραγματευονται, ωστε εξωθησαι της των ακουοντων
διανοιας την πιστιν, ου τι γενοιτ' αν μειζον ασεβειας εγκλημα; Ὅταν γαρ ο Θεος
αποφαινηται τι, δεχεσθαι χρη πιστως το λεχθεν, ου περιεργαζεσθαι τολμηρως. Ὁ
βουλομενος αυτων καλειτω με απιστον, αλλ' ουκ αγανακτω. ∆ια τι; ∆ια γαρ των
εργων επιδεικνυμαι την προσηγοριαν. Και τι λεγω· Καλειτω με απιστον; καλειτω με
και μωρον εν Χριστωι; Και επι τουτωι ωσπερ επι στεφανωι παλιν αγαλλομαι· και μετα
Παυλου κοινωνω της προσηγοριας ταυτης. Ἐκεινος γαρ φησιν· «Ἡμεις μωροι δια
Χριστον.» Πασης σοφιας αυτη η μωρια φρονιμωτερα. α γαρ ουκ ισχυσεν η εξωθεν
ευρειν σοφια, ταυτα κατωρθωσεν η μωρια η κατα Χριστον· αυτη το σκοτος της
οικουμενης απηλασεν, αυτη το φως της γνωσεως επανηγαγε. Τι δε εστι μωρια κατα
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστον; Ὅταν τους οικειους λογισμους λυττωντας ακαιρως καταστελλωμεν, οταν
ερημον και κενην την ημετεραν διανοιαν της εξωθεν ποιωμεν παιδευσεως, ινα, οταν
δεηι τα του Χριστου δεχεσθαι, σχολαζουσαν και σεσαρωμενην αυτην προς υποδοχην
των θειων λογων παρεχωμεν. Και γαρ οταν αποφαινηται τι Θεος ο μη δει
πολυπραγμονεισθαι, πιστει παραδεχεσθαι χρη. Το γαρ επι των τοιουτων
περιεργαζεσθαι τας αιτιας και απαιτειν τας ευθυνας και τον τροπον επιζητειν,
τολμηροτατης και ριψοκινδυνου ψυχης. Και τουτο παλιν απ' αυτων των Γραφων
παραστησαι πειρασομαι. Ζαχαριας τις ην ανηρ θαυμαστος και μεγας, αρχιερωσυνηι
τετιμημενος, παρα του Θεου την προστασιαν εμπεπιστευμενος του δημου παντος·
ουτος ο Ζαχαριας εισελθων εις τα αγια των αγιων, εις αυτα τα αδυτα α μονωι των
παντων ανθρωπων εκεινωι θεμις ην τοτε οραν–σκοπει πως του πληθους παντος
αντιρροπος ην, και λιτας υπερ του πληθους παντος αναφερων τωι Θεωι και ιλεω
ποιων τον ∆εσποτην τοις οικεταις, καθαπερ μεσιτης τις ων Θεου και ανθρωπων–
ειδεν αγγελον ενδον εστωτα και, επειδη εξεπληξεν η οψις τον ανθρωπον, φησιν
εκεινος· «Μη φοβου, Ζαχαρια· εισηκουσθη η δεησις σου και τεξηι υιον.» Και ποια
αυτη ακολουθια; Ὑπερ του λαου παρεκαλει, υπερ των αμαρτηματων εδειτο,
συγγνωμην ᾔτει τοις συνδουλοις, και λεγει· «Μη φοβου· ηκουσθη γαρ η δεησις σου»,
και του ακουσθηναι αποδειξιν ποιειται το τεχθησεσθαι παιδα αυτωι τον Ἰωαννην.
Και μαλα εικοτως. Ἐπειδη γαρ υπερ των αμαρτιων του λαου παρεκαλει, εμελλε δε
τικτειν υιον βοωντα· «Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου»,
εικοτως φησιν· «Ἠκουσθη η δεησις σου και τεξηι υιον.» Τι ουν εκεινος; Το γαρ
ζητουμενον τουτο εστιν οτι το περιεργαζεσθαι τροπους χρησμων θειων
ασυγγνωστον εστι, τας δε αποφασεις πιστει δεχεσθαι χρη. Ειδεν εις την ηλικιαν την
εαυτου, εις την πολιαν, εις το σωμα το εξησθενηκος· ειδεν εις την στειρωσιν της
γυναικος και διηπιστησε και τον τροπον εζητησε μαθειν και ειπε· «Κατα τι γνωσομαι
τουτο;» Πως, φησιν, εσται τουτο; Ἰδου εγω γεγηρακα και πεπολιωμαι, και η γυνη
μου στειρα προβεβηκυια εν ταις ημεραις αυτης· η ηλικια αωρος, η φυσις αχρηστος·
πως εχει λογον τα επηγγελμενα; εγω ο σπειρων ασθενης· η αρουρα αγονος. Ἆρ' ου
δοκει τισι συγγνωμης αξιος ειναι πραγματων ακολουθιαν επιζητων και δοκων τι
λεγειν εικος; Ἀλλ' ου τωι Θεωι εδοξεν αξιος ειναι. Και μαλα εικοτως. Ὅταν γαρ ο
Θεος αποφαινηται, λογισμους κινειν ου χρη, ουδε πραγματων ακολουθιαν, ουδε
φυσεως αναγκην προβαλλεσθαι, ουδε αλλο τι των τοιουτων ουδεν· παντων γαρ
τουτων ανωτερα της αποφασεως η δυναμις ουδενι διακοπτομενη κωλυματι. Τι
ποιεις, ανθρωπε; Ὁ Θεος επαγγελλεται, και επι ηλικιαν καταφευγεις και γηρας
προβαλληι; μη γαρ ισχυροτερον το γηρας της επαγγελιας του Θεου; μη γαρ
δυνατωτερα η φυσις του δημιουργου της φυσεως; ουκ οιδας οτι ισχυρα εργα λογων
αυτου; Ὁ λογος αυτου τον ουρανον εστησεν· ο λογος αυτου την κτισιν παρηγαγεν· ο
λογος αυτου αγγελους εποιησεν, και συ περι γεννησεως αμφιβαλλεις; ∆ια ταυτα
ηγανακτησεν ο αγγελος, και ουδε δια την ιερωσυνην συνεγνω· δι' αυτην μεν ουν
εκολαζετο μειζονως. Τον γαρ πλεον των αλλων εις τιμης εχοντα λογον και περι την
πιστιν των αλλων πλεονεκτειν εδει. Και τις ο τροπος της κολασεως; «Ἰδου εσηι
σιωπων, και μη δυναμενος λαλειν.» Ἡ γλωσσα σου, φησι, η διηκονησε προς την των
ρηματων απιστιαν, αυτη δεξεται και την επι τηι απιστιαι τιμωριαν· «Ἰδου εσηι σιωπων
και μη λαλων, εως αν γενηται ταυτα.» Ἐννοησον φιλανθρωπιαν ∆εσποτου. Ἀπιστεις
μοι, φησι· νυν δεχου την κολασιν, και οταν δια των πραγματων παρασχω την
αποδειξιν, τοτε λυω την οργην· οταν μαθηις οτι δικαιως εκολασθης, τοτε σε
απαλλαττω της τιμωριας. Ἀκουετωσαν οι Ἀνομοιοι πως αγανακτει
πολυπραγμονουμενος ο Θεος. Ει δε εκεινος απιστησας τηι θνητηι γεννησει κολαζεται,
συ ο την απορρητον και την ανω περιεργαζομενος πως διαφευξηι τιμωριαν; ειπε μοι.
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκεινος ουκ απεφηνατο, αλλα μαθειν ηθελησε, και ουκ ετυχε συγγνωμης· συ δε και
ειδεναι διισχυριζομενος τα πασιν αθεατα και ακαταληπτα, ποιαν εξεις απολογιαν;
τινα δε ουκ επισπασηι κατα σαυτου τιμωριαν; Ἀλλ' οι μεν περι γεννησεως λογοι τους
προσηκοντας αναμενετωσαν καιρους· τεως δε οδωι βαδιζωμεν επι την προτεραν
υποθεσιν, ης πρωην τα λειψανα κατελιπομεν, την ολεθριαν εκσπασαι ριζαν
επιχειρουντες, την παντων μητερα των κακων και οθεν αυτοις τα δογματα ταυτα
εβλαστησε. Ποια δε η ριζα των κακων παντων; Πιστευσατε, φρικη με κατεχει
μελλοντα αυτην εκλαλειν· οκνω γαρ δια γλωττης εκφερειν α μελετωσιν επι της
διανοιας εκεινοι διαπαντος. Τις ουν εστιν η ριζα τουτων των κακων; Ἐτολμησεν
ανθρωπος ειπειν οτι Θεον οιδα ως αυτος ο Θεος εαυτον οιδε. Ταυτα ουν ελεγχου
δειται, ταυτα αποδειξεως; ουκ αρκει μονη η προφορα των ρηματων δειξαι πασαν
αυτων την ασεβειαν; Και γαρ μανια τις εστι ταυτα σαφης παραπληξια ασυγγνωστος,
καινοτερος ασεβειας τροπος· ουδεις τοιουτον ουδεν ουδεποτε ουτε εις νουν
βαλεσθαι, ουτε δια της γλωττης προενεγκειν ετολμησεν. Ἐννοησον, αθλιε και
ταλαιπωρε, τις ει και τινα περιεργαζηι· ανθρωπος ων Θεον πολυπραγμονεις; Ἀρκει
γαρ τα ονοματα ψιλα της ανοιας δειξαι την υπερβολην, ανθρωπος γη και σποδος
υπαρχων, σαρξ και αιμα, χορτος και ανθος χορτου, σκια και καπνος και ματαιοτης,
και ει τι τουτων αδρανεστερον και ευτελεστερον. Και μη νομισητε κατηγοριαν ειναι
της φυσεως τα λεγομενα· ουδε γαρ εγω ταυτα λεγω, αλλ' οι προφηται ταυτα
φιλοσοφουσιν, ουκ ατιμαζοντες ημων το γενος, αλλα καταστελλοντες των ανοητων
το φυσημα· ουκ εξευτελιζοντες ημων την φυσιν, αλλα ταπεινουντες των
μαινομενων την απονοιαν. Ει γαρ τοσαυτα και τοιαυτα ειρηκοτων εκεινων ομως
εφανησαν τινες οι του διαβολου την μεγαληγοριαν νικησαντες, ει μηδεν τουτων
ειρητο, που ουκ αν εξελακτισαν απονοιας; ειπε μοι. Ἔχουσι το φαρμακον
επικειμενον και ετι φλεγμαινουσι· και που ουκ αν ογκου και απονοιας
εξεφυσηθησαν, ει μη τοσαυτα και τοιαυτα απεφηναντο περι της φυσεως της
ανθρωπινης εκεινοι; Ἄκουσον γουν τι φησιν ο δικαιος πατριαρχης περι εαυτου·
«Ἐγω δε ειμι γη και σποδος.» Θεωι διελεγετο, και ουκ επηρεν αυτον η παρρησια· αυτη
μεν ουν, αυτη μετριαζειν αυτον ανεπειθεν. Ουτοι δε ουδε της σκιας οντες αξιοι της
εκεινου, των αγγελων αυτων μειζους εαυτους ειναι νομιζουσιν, οπερ εσχατης εστι
μανιας αποδειξις. Θεον, ειπε μοι, περιεργαζηι τον αναρχον, τον αναλλοιωτον, τον
ασωματον, τον αφθαρτον, τον πανταχου παροντα, και παντα υπερβαινοντα και
ανωτερω της κτισεως απασης οντα. Ἄκουσον τι φιλοσοφουσιν οι προφηται περι
αυτου και φοβηθητι· «Ὁ επιβλεπων επι την γην και ποιων αυτην τρεμειν.» Ειδε
μονον και εσαλευσε την τοσαυτην και τηλικαυτην γην. «Ὁ απτομενος των ορεων,
και καπνιζονται ... ο σειων την υπ' ουρανον εκ θεμελιων, και οι στυλοι αυτης
σαλευονται· ο απειλων τηι θαλασσηι και ξηραινων αυτην· ο λεγων τηι αβυσσωι·
Ἐρημωθησηι.» «Ἡ θαλασσα ειδε και εφυγεν· ο Ἰορδανης ανεχωρησεν εις τα οπισω·
τα ορη εσκιρτησαν ωσει κριοι και οι βουνοι ως αρνια προβατων.» Πασα η κτισις
σαλευεται, δεδοικε, τρεμει· μονοι δε ουτοι καταφρονουσιν, υπερορωσιν,
εξευτελιζουσι την εαυτων σωτηριαν· ου γαρ αν ειποιμι τον απαντων ∆εσποτην.
Πρωην μεν ουν αυτους απο των ανω δυναμεων εσωφρονιζομεν, αγγελων,
αρχαγγελων, των Χερουβιμ, των Σεραφιμ· νυν δε απο της αναισθητου κτισεως, και
ουδε εντευθεν εντρεπονται. Ουχ οραις τουτονι τον ουρανον, πως καλος, πως μεγας,
πως τωι ποικιλωι των αστρων εστεφανωται χορωι; ποσον διηρκεσε χρονον;
Πεντακισχιλια γαρ και πλειω λοιπον εστηκεν ετη, και το πληθος του χρονου ουκ
επηγαγεν αυτωι γηρας· αλλ' ωσπερ σωμα νεον και σφριγων ανθουσαν εχει και
ενακμαζουσαν αυτωι της ηλικιας την ωραν, ουτω δη και ουρανος οπερ εξ αρχης
ελαχε καλλος διετηρησε και ουδεν υπο του χρονου γεγονεν ασθενεστερος. Ἀλλα
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτον τον καλον, τον μεγαν, τον φαιδρον, τον κατηστερωμενον, τον διαρκη, τον
επι τοσουτον εστηκοτα χρονον, ο Θεος ουτος, ον συ περιεργαζηι και τηι των οικειων
λογισμων υποβαλλεις περιγραφηι, ως αν ει παιζων τις καλυβην ποιησειεν, ουτω μετ'
ευκολιας ειργασατο. Και τουτο εμφαινων ο Ἡσαΐας ελεγεν· «Ὁ στησας τον ουρανον
ωσει καμαραν και διατεινας αυτον ως σκηνην επι της γης.» Ἀλλα την γην βουλει
ιδειν; αλλα και ταυτην ως ουδεν εποιησε. Περι μεν γαρ εκεινου λεγει· «Ὁ στησας τον
ουρανον ωσει καμαραν και διατεινας αυτον ως σκηνην επι της γης», περι δε ταυτης·
«Ὁ κατεχων τον γυρον της γης, ο ποιησας την γην ως ουδεν», την τοσαυτην και
τηλικαυτην. Ἐννοησον γαρ ποσον μεν ορων ογκον, ποσα δε ανθρωπων εθνη, ποσα
δε υψη και πληθη φυτων, ποσας δε πολεις και ποσα οικοδομηματων μεγεθη και
ποσα τετραποδων, θηριων, ερπετων πληθη παντοδαπων επι τον νωτον φερει τον
εαυτης. Ἀλλ' ομως την τοιαυτην και τοσαυτην ουτως ευκολως εποιησεν, ως και τον
προφητην, μηδε παραδειγμα της ευκολιας δυναμενον ευρειν, ειπειν οτι την γην
εποιησεν «ως ουδεν». Ἐπειδη γαρ ουκ ηρκει τα μεγεθη και τα καλλη των ορωμενων
του δημιουργου παραστησαι την δυναμιν, αλλα πολλωι τωι μετρωι ελειπετο του
μεγεθους και της ισχυος του πεποιηκοτος αυτα απασης, ευρον ετερον οι προφηται
τροπον, δι' ου κατα δυναμιν την εαυτων ισχυσαν παραδηλωσαι τι πλεον ημιν περι
της του Θεου δυναμεως. Ποιον δη τουτον; Το μη τα μεγεθη προθειναι των
κτισματων μονον, αλλα και τον τροπον της δημιουργιας ειπειν, ιν' εκατερωθεν, και
εκ του μεγεθους των γεγενημενων και εκ της κατα την δημιουργιαν ευκολιας,
δυνηθωμεν αξιαν τινα κατα δυναμιν την ημετεραν εννοιαν λαβειν περι της του
Θεου δυναμεως. Μη τοινυν το μεγεθος εξεταζε μονον των γεγενημενων, αλλα και
την ευκολιαν του πεποιηκοτος. Ουκ επι γης δε τουτο ενδεικνυται μονον, αλλα και
επ' αυτης της φυσεως των ανθρωπων. Νυν μεν γαρ φησιν· «Ὁ κατεχων τον γυρον
της γης, και τους κατοικουντας εν αυτηι ωσει ακριδας», νυν δε φησιν· «Παντα τα
εθνη ως σταγων απο καδου εναντιον αυτου.» Μη απλως παρελθηις τον λογον, αλλ'
αναπτυξον το ειρημενον καλως και εξετασον· αναλογισαι παντα τα εθνη, Συρους,
Κιλικας, Καππαδοκας, Βιθυνους, τους τον Ευξεινον ποντον οικουντας, Θραικην,
Μακεδονιαν, την Ἑλλαδα πασαν, τους εν ταις νησοις, τους εν τηι Ἰταλιαι, τους υπερ
την καθ' ημας οικουμενην, τους εν ταις νησοις ταις Βρεττανικαις, Σαυροματας,
Ἰνδους, τους την των Περσων οικουντας γην, τα αλλα τα απειρα γενη και φυλα ων
ουδε τα ονοματα ισμεν· αλλα παντα ταυτα τα εθνη «... ως σταγων, φησιν, απο καδου
εναντιον αυτου». Ποσον μερος ει της σταγονος ταυτης, ειπε μοι, οτι περιεργαζηι τον
Θεον ωι «παντα τα εθνη ως σταγων απο καδου»; Και τι χρη λεγειν περι ουρανου και
γης και θαλαττης και ανθρωπων φυσεως; Ἀναβωμεν υπερ τον ουρανον τωι λογωι και
επι τους αγγελους ελθωμεν. Ἴστε γαρ δηπου τουτο οτι της κτισεως της ορωμενης
ταυτης εις αγγελος μονος αντιρροπος εστι· μαλλον δε και πολλωι τιμιωτερος. Ει γαρ
ανθρωπου δικαιου αξιος ουκ αν ειη πας ο κοσμος, καθως ο Παυλος φησιν· «... ων ουκ
ην αξιος ο κοσμος ουτος», πολλωι μαλλον αγγελου ουκ αν γενοιτο ποτε αξιος·
πολλωι γαρ των δικαιων αγγελοι μειζους. Ἀλλ' ομως μυριαι μυριαδες εισιν αγγελων
ανω και χιλιαι χιλιαδες εισιν αρχαγγελων και θρονοι και κυριοτητες και αρχαι και
εξουσιαι και απειροι δημοι ασωματων δυναμεων και φυλα αμυθητα και ταυτας
απασας τας δυναμεις μετα τοσαυτης ευκολιας εποιησε μεθ' οσης ουδεις λογος
παραστησαι δυναται. Ἤρκεσε γαρ αυτωι το θελησαι προς απαντα και καθαπερ ημιν η
βουλησις ου παρεχει καματον, ουτως ουδε εκεινωι το δημιουργησαι τοσαυτας και
τηλικαυτας δυναμεις. Και τουτο ο προφητης εμφαινων ελεγε· «Παντα οσα ηθελησεν
εποιησεν εν τωι ουρανωι και εν τηι γηι.» Ὁραις οτι ουχι προς την δημιουργιαν των εν
τηι γηι μονον, αλλα και προς την κτισιν των ανω δυναμεων ηρκεσεν η θελησις αυτου
μονη; Ταυτα ουν ακουων ου θρηνεις σαυτον, ειπε μοι, και κατορυττεις προς
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσουτον απονοιας αρθεις, οτι ον δοξαζειν χρη μονον και προσκυνειν, τουτον ως εν
τι των ευτελεστατων πραγματων περιεργαζεσθαι φιλονεικεις και πολυπραγμονεις;
∆ια τουτο και ο Παυλος ο πολλης σοφιας εμπεπλησμενος ορων την ασυγκριτον
υπεροχην του Θεου και την ευτελειαν της ανθρωπινης φυσεως, προς τους
περιεργαζομενους αυτου τας οικονομιας αγανακτων και μετα πολλης δυσχεραινων
της σφοδροτητος ελεγε· «Μενουν γε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι
Θεωι;» Τις ει; εννοησον σου την φυσιν προτερον· ουδεν γαρ εστιν ονομα ευρειν
δυναμενον παραστησαι σου την ουδενειαν. Ἀλλ' ερεις οτι ανθρωπος ειμι ελευθεριαι
τετιμημενος. Ἀλλ' ετιμηθης ουχ ινα εις αντιλογιαν τηι ελευθεριαι, αλλ' ινα τηι τιμηι
προς υπακοην καταχρησηι του τετιμηκοτος. Ἐτιμησε σε ο Θεος ουχ ινα αυτον
υβριζηις, αλλ' ινα δοξαζηις· υβριζει δε ο την ουσιαν αυτου περιεργαζομενος. Ει γαρ το
μη περιεργαζεσθαι τας επαγγελιας αυτου δοξαζειν αυτον εστι, το πολυπραγμονειν
και διερευνασθαι ουχι τας αποφασεις μονον, αλλα και αυτον τον αποφηναμενον
ατιμαζειν εστιν. Ὅτι δε το μη περιεργαζεσθαι τας επαγγελιας αυτου δοξαζειν αυτον
εστιν, ακουσον του Παυλου λεγοντος περι του Ἀβρααμ και της υπακοης της εκεινου
και της εν απασι πιστεως· «Κατενοησε μεν γαρ, φησι, το εαυτου σωμα
νενεκρωμενον, και την νεκρωσιν της μητρας Σαρρας· εις δε την επαγγελιαν του
Θεου ου διεκριθη τηι απιστιαι, αλλ' ενεδυναμωθη τηι πιστει.» Ἡ φυσις και η ηλικια,
φησιν, εις απογνωσιν ενεβαλλον, η δε πιστις ελπιδας υπετεινε χρηστας. Ἀλλ'
ενεδυναμωθη τηι πιστει δους δοξαν τωι Θεωι και πληροφορηθεις οτι ο επηγγελται,
δυνατος εστι και ποιησαι. Ὁραις οτι ο πληροφορουμενος υπερ ων αν ο Θεος
αποφαινηται, δοξαν διδωσι τωι Θεωι; Ει τοινυν δοξαν διδωσι τωι Θεωι ο πιστευων
αυτωι, ο απιστων αυτωι την ατιμιαν αυτου εις την εαυτου περιτρεπει κεφαλην. «Συ
τις ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι;» Ειτα βουλομενος δειξαι το μεσον οσον εστιν
ανθρωπου και Θεου, εδειξεν ουχ οσον εδει, πλην απο του δοθεντος υποδειγματος
δυνατον και πολλωι μειζονος διαφορας εννοιαν λαβειν. Τι γαρ φησι; «Μη ερει το
πλασμα τωι πλασαντι· τι με εποιησας ουτως; Ἢ ουκ εχει εξουσιαν ο κεραμευς του
πηλου εκ του αυτου φυραματος ποιησαι ο μεν εις τιμην σκευος, ο δε εις ατιμιαν;» Τι
λεγεις; ουτως οφειλω υποκεισθαι τωι Θεωι ως ο πηλος τωι κεραμει; Ναι, φησι·
τοσουτον γαρ το μεσον ανθρωπου και Θεου οσον πηλου και κεραμεως· μαλλον δε
ουδε τοσουτον το μεσον, αλλα και πολλωι πλεον. Πηλου μεν γαρ και κεραμεως ουσια
μια, καθαπερ και παρα τωι Ἰωβ ειρηται· «Ἐω δε τους κατοικουντας οικιας πηλινας, εξ
ου και αυτοι εσμεν εκ του αυτου πηλου.» Ει δε αμεινων φαινεται και ευπρεπεστερος
εκεινου ο ανθρωπος, την διαφοραν ουχ η εναλλαγη της φυσεως, αλλ' η σοφια του
τεχνιτου πεποιηκε· επει πηλου ουδεν διεστηκας. Ει δε απιστεις, πειθετωσαν σε αι
σοροι και αι λαρνακες· επι γαρ τους ταφους απελθων των προγονων εισηι οτι ταυτα
ουτως εχει. Πηλου μεν ουν και κεραμεως ουδεν το μεσον· Θεου δε και ανθρωπων
της ουσιας τοσουτον το μεσον οσον ουδε λογος παραστησαι δυναται, ουδε εννοια
μετρησαι χωρει. Ὥσπερ ουν ο πηλος επεται ταις χερσι του κεραμεως, ηιπερ αν
εκεινος ελκηι και περιαγηι, ουτω και συ κατα τον πηλον αφωνος εσο, οταν ο Θεος
οικονομειν τι βουληται. Ουδε γαρ αφαιρουμενος την εξουσιαν ημων, μη γενοιτο,
ουδε τωι αυτεξουσιωι λυμαινομενος, ταυτα ειρηκεν ο Παυλος, αλλ' εκ πολλης της
περιουσιας την αυθαδειαν ημων επιστομιζων. Ει δε δοκει, και τουτο ιδωμεν. Τι ποτε
αρα εβουληθησαν εκεινοι μαθειν, και ουτω σφοδρως αυτους επεστομισεν; αρα
ουσιαν περιειργαζοντο; Ουδαμως· ουδεις γαρ τουτο ετολμησεν ουδεποτε, αλλα το
πολλωι ελαττον, οικονομιας εζητουν του Θεου· δια τι ο δεινα κολαζεται και δια τι ο
δεινα ελεειται· δια τι ο δεινα απαλλαττεται τιμωριας, ο δε εν δεινοις εστι· και ο μεν
συγγνωμης ετυχεν, ο δε ουκ ετυχε. Ταυτα γαρ και τα τοιαυτα εζητουν. Ποθεν τουτο
δηλον; Ἐκ των ανωτερω τουτων· ειπων γαρ· «Ἄρα ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκληρυνει». Ἐρεις ουν μοι· Τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκε;
Τοτε επηγαγεν· «Μενουν γε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι;»
Οικονομιας τοινυν ζητουντας περιεργαζεσθαι επιστομιζει ο Παυλος. Ειτα εκεινοις
μεν ουδε ταυτα εφειται· συ δε την μακαριαν αυτην ουσιαν την παντα οικονομουσαν
πολυπραγμονων, ουχ ηγηι αξιος ειναι μυριων σκηπτων; και πως ουκ εσχατης ταυτα
μανιας; Ἄκουσον του προφητου λεγοντος, μαλλον δε του Θεου δι' εκεινου· «Ει
πατηρ ειμι εγω, που εστιν η δοξα μου; και ει Κυριος ειμι, που εστιν ο φοβος μου;» Ὁ
γαρ φοβουμενος ου περιεργαζεται, αλλα προσκυνει, ου πολυπραγμονει, αλλ'
ευφημει και δοξαζει. ∆ιδασκετωσαν σε ταυτα και αι ανω δυναμεις και ο μακαριος
Παυλος· ου γαρ ετεροις μεν ταυτα επιπληττει, αυτος δε ουχ ουτω διακειται.
Ἄκουσον γουν τι Φιλιππησιοις φησι, δεικνυς οτι μερικην επιγνωσιν εχει, καθαπερ
και Κορινθιοις γραφων ελεγεν οτι «Ἐκ μερους γινωσκομεν» και του παντος ουδεπω,
και νυν επειληπται· «Ἀδελφοι, εγω εμαυτον ου λογιζομαι κατειληφεναι.» Τι ταυτης
σαφεστερον της φωνης; Σαλπιγγος λαμπροτερον εβοησε την οικουμενην απασαν
παιδευων αγαπαν και στεργειν τωι δοθεντι της γνωσεως μετρωι και μη νομιζειν το
παν απειληφεναι νυν. Τι λεγεις; ειπε μοι· τον Χριστον εχεις εν σεαυτωι λαλουντα,
και λεγεις οτι «Ἐγω ου λογιζομαι εμαυτον κατειληφεναι»; ∆ια γαρ αυτο τουτο,
φησιν, ειπον, οτι τον Χριστον εχω εν εμαυτωι λαλουντα· αυτος με ταυτα εδιδαξεν.
Ὥστε και ουτοι, ει μη παντελως ερημοι της του Πνευματος ησαν βοηθειας και την
ενεργειαν αυτου πασαν εκ της εαυτων απωσαντο ψυχης, ουκ αν, Παυλου λεγοντος·
«Ου λογιζομαι εμαυτον κατειληφεναι», αυτοι του παντος επειληφθαι ενομισαν. Και
ποθεν δηλον, φησιν, οτι περι πιστεως ταυτα λεγει και γνωσεως και δογματων, και
ουχι περι βιου και πολιτειας· οτι ατελη εμαυτον νομιζω εν βιωι και πολιτειαι;
Μαλιστα μεν ουν τουτο δηλον εποιησεν ειπων· «Τον αγωνα τον καλον ηγωνισμαι,
τον δρομον τετελεκα, την πιστιν τετηρηκα· λοιπον αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης
στεφανος.» Ὁ δε τον στεφανον μελλων απολαμβανειν και τον δρομον τελεσας, ουκ
αν ειπεν· «Ου λογιζομαι εμαυτον κατειληφεναι.» Ἄλλως δε τα πρακτεα και τα μη
πρακτεα, ουδενι των ανθρωπων εστιν αφανη, αλλα πασι δηλα και γνωριμα, και
βαρβαροις και Περσαις και παντι τωι των ανθρωπων γενει. Ἵνα δε και σαφεστερον ο
λεγω ποιησω, αυτης αναγνωσομαι της περικοπης ακολουθιαν. Ειπων γαρ· «Βλεπετε
τους κυνας, βλεπετε τους κακους εργατας» και πολλα διαλεχθεις περι των
εισαγοντων ιουδαικα δογματα ακαιρως, επηγαγε λεγων· «Ἅτινα μοι ην κερδη, ταυτα
ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν· αλλα μεν ουν γε και ηγησομαι τα παντα ζημιαν, ινα
ευρεθω μη εχων δικαιοσυνην την εκ νομου, αλλα την εκ Θεου δικαιοσυνην, την δια
της πιστεως Ἰησου Χριστου.» Ειτα λεγει ποιας πιστεως· «... του γνωναι αυτον και την
δυναμιν της αναστασεως αυτου και την κοινωνιαν των παθηματων αυτου». Τι εστι
«δυναμιν αναστασεως αυτου»; Καινος τις, φησιν, αναστασεως εδειχθη τροπος.
Πολλοι μεν γαρ και προ εκεινου πολλακις ανεστησαν νεκροι, ουτω δε ουδε εις. Οι
μεν γαρ αλλοι παντες ανασταντες παλιν εις την γην υπεστρεφον και, προς καιρον
απαλλαττομενοι της του θανατου τυραννιδος, υπο την αρχην παλιν ηγοντο την
εκεινου· το δε σωμα το δεσποτικον ανασταν ουκ εις την γην υπεστρεψεν, αλλ' εις
τους ουρανους ανεβη και πασαν του εχθρου κατελυσε την τυραννιδα και μεθ'
εαυτου την οικουμενην συνανεστησεν απασαν και νυν τωι θρονωι καθηται τωι
βασιλικωι. Ταυτ' ουν απαντα εννοων ο Παυλος και δεικνυς οτι τα τοσαυτα και
τηλικαυτα θαυματα λογισμος μεν ουδεις παραστησαι δυνησεται, πιστις δε μονη
δυναται διδαξαι και ποιησαι σαφη, ελεγεν επι τηι πιστει· «... του γνωναι την δυναμιν
της αναστασεως αυτου». Ει γαρ απλως αναστασιν ου δυναται παραστησαι λογισμος–
μειζον γαρ τουτο της ανθρωπινης φυσεως και της των πραγματων ακολουθιας εστι–
, την τοσουτον των αλλων αναστασεων διαφερουσαν αναστασιν ποιος δυνησεται
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραστησαι λογισμος; Ουκ εστιν ουδεις· αλλα πιστεως ημιν δει μονης, ει μελλοιμεν
πειθεσθαι οτι σωμα θνητον και ανεστη και εις ζωην ηλθεν αθανατον, περας ουδεν
ουδε τελος εχουσαν· οπερ ουν και αλλαχου σημαινων ελεγεν· «Ὁ Χριστος εγερθεις
ουκετι αποθνηισκει, θανατος αυτου ουκετι κυριευει», ωστε διπλουν το θαυμα, και το
αναστηναι και το ουτως αναστηναι. ∆ια τουτο ελεγεν επι τηι πιστει· «... του γνωναι
την δυναμιν της αναστασεως αυτου». Ει δε την αναστασιν ου δυνατον λογισμοις
ευρειν, πολλωι μαλλον την γεννησιν την ανω. Περι δε τουτων διαλεγομενος ο
Παυλος και περι του σταυρου και του παθους λεγων, κακεινα τηι της πιστεως
επετρεψε δυναμει· ειτα τουτον απαντα κινησας τον λογον, προιων ειπεν· «Ἀδελφοι,
εγω εμαυτον ου λογιζομαι κατειληφεναι.» Ουκ ειπεν· εγω εμαυτον ου λογιζομαι
ειδεναι, αλλα «κατειληφεναι»· ουτε παντελη αγνοιαν, ουτε παντελη γνωσιν
εμαρτυρησεν εαυτωι. Το γαρ ειπειν· «Ου λογιζομαι κατειληφεναι» δηλουντος εστιν
οτι επι της οδου τεως εστηκε και βαδιζει και προεισι περαιτερω, του δε τελους
παντως ουκ επειληπται. Τουτο και ετεροις παραινει λεγων ουτως· «Ὅσοι τελειοι,
τουτο φρονωμεν· και ει τι ετερως φρονειτε, και τουτο ο Θεος υμιν αποκαλυψει.» Ου
λογισμος, ειπε, διδαξει, αλλ' ο Θεος αποκαλυψει. Ὁραις οτι ου περι βιου και πολιτειας
εστιν ο λογος, αλλα περι δογματων και πιστεως; Πολιτεια γαρ και βιος ουκ
αποκαλυψεως δειται, αλλα δογματα και γνωσις. Και ετερωθι δε το αυτο τουτο
δηλων ελεγεν· «Ει τις δοκει ειδεναι τι, ουδεπω ουδεν εγνωκεν.» Ουκ ειπεν απλως·
ουδεν εγνωκεν, αλλα «καθως δει γνωναι»· εχει μεν γαρ γνωσιν, ουκ ακριβη δε και
απηρτισμενην. Και ινα μαθηις οτι τουτο εστιν αληθες, μηδεν περι των ανω
διαλεχθωμεν, αλλ' ει βουλει κατω προς την ορωμενην κτισιν τον λογον αγαγωμεν.
Ουχ οραις τουτονι τον ουρανον; οτι μεν καμαρας εικονα διασυζει ισμεν, και τουτο
αυτο ουκ απο λογισμων, αλλ' απο της θειας Γραφης μαθοντες· και οτι πασαν
περιλαμβανει την γην, και τουτο ισμεν, ομοιως παρ' εκεινης ακουσαντες· τις δε την
ουσιαν εστιν αγνοουμεν. Ει δε τις διισχυριζοιτο και φιλονεικοιη, λεγετω τι την
ουσιαν εστιν ο ουρανος· αρα κρυσταλλος πεπηγως; αρα νεφος πεπυκνωμενον; αρα
αηρ παχυτερος; Ἀλλ' ουδεις αν εχοι σαφως ουδεν ειπειν. Ἔτι ουν αποδειξεως, ειπε
μοι, δεισθε προς το μαθειν την μανιαν των τον Θεον ειδεναι λεγοντων; Του ουρανου
του ορωμενου καθ' ημεραν την φυσιν ουκ εχεις ειπειν, και του αορατου Θεου μετα
ακριβειας επαγγελληι την ουσιαν ειδεναι; Και τις ουτως αναισθητος ως μη την
εσχατην των ταυτα λεγοντων καταγινωσκειν μανιαν; ∆ια δη ταυτα παρακαλω
παντας υμας καθαπερ τους φρενιτιδι περιπεσοντας νοσωι και παραπαιοντας κατα
δυναμιν την υμετεραν πειρασθαι θεραπευειν μετα προσηνειας και επιεικειας αυτοις
διαλεγομενους· και γαρ εξ απονοιας αυτοις το δογμα τουτο ετεχθη, και πολυ της
διανοιας αυτων το φυσημα· τα δε φλεγμαινοντα των τραυματων ουδε επιβολην
χειρος ανεχεται, ουδε αφην υπομενει τραχυτεραν. ∆ια τουτο οι σοφοι των ιατρων
μαλακηι τινι σπογγιαι τα τοιαυτα καταψηχουσιν ελκη. Ἐπει ουν και τουτοις ελκος
εστιν εν τηι ψυχηι φλεγμαινον, ωσπερ απαληι τινι σπογγιαι προσηνες υδωρ και
ποτιμον σπωντες, ουτω τα ειρημενα απαντα καταντλουντες, πειρωμεθα
καταστελλειν αυτων το φυσημα και τον ογκον καθαιρειν απαντα· καν υβριζωσι, καν
λακτιζωσι, καν εμπτυωσι, καν οτιουν ποιωσι, μη καταλειπηις την ιατρειαν, αγαπητε.
Τους γαρ ανθρωπον παραπληγα θεραπευοντας αναγκη πολλα τοιαυτα υπομενειν·
αλλ' ομως ουδε ουτως αφιστασθαι χρη, αλλα δι' αυτα μεν ουν ταυτα μαλιστα αυτους
ταλανιζειν και δακρυειν χρη, οτι τοιουτον αυτων της αρρωστιας εστι το ειδος. Ταυτα
προς τους ισχυροτερους λεγω και ανεπηρεαστους και δυναμενους εκ της εκεινων
ομιλιας μηδεμιαν παραδεξασθαι βλαβην· ως ει τις ασθενεστερος ειη, φευγετω
τουτων τας συνουσιας, αποπηδατω τους συλλογους, ωστε μη την της φιλιας
υποθεσιν αφορμην ασεβειας γενεσθαι. Ουτω και Παυλος ποιει, αυτος μεν τοις
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρρωστουσιν αναμιγνυται και λεγει· «Ἐγενομην τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος,
τοιςανομοις ως ανομος», τους δε μαθητας και ασθενεστερον διακειμενους απαγει
παραινων ουτω και διδασκων· «Φθειρουσιν ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι.» Και παλιν·
«Ἐξελθετε εκ μεσου αυτων και αφορισθητε, λεγει Κυριος.» Ὁ μεν γαρ ιατρος, εαν
ελθηι προς τον καμνοντα, κακεινον και εαυτον πολλακις ωφελησεν· ο δε
ασθενεστερος και εαυτον και τον αρρωστουντα παρεβλαψε, τοις νοσουσιν
αναμιγνυμενος· εκεινον τε γαρ ουδεν ωφελησαι δυνησεται, και αυτος επισπασεται
πολλην απο της αρρωστιας την βλαβην. Και οπερ οι προς τους οφθαλμιωντας
ορωντες πασχουσιν, εφελκομενοι τι της αρρωστιας εκεινης, τουτο και οι τοις
βλασφημοις συναναμιγνυμενοι τουτοις υπομενουσιν, αν ωσιν ασθενεστεροι, πολυ
της ασεβειας προς εαυτους επισπωμενοι μερος. Ἵν' ουν μη τα μεγιστα εαυτους
παραβλαψωμεν, φευγωμεν αυτων τας συνουσιας, ευχομενοι μονον και
παρακαλουντες τον φιλανθρωπον Θεον, τον θελοντα παντας ανθρωπους σωθηναι
και εις επιγνωσιν της αληθειας ελθειν, απαλλαξαι μεν αυτους της πλανης και της
του διαβολου παγιδος, επαναγαγειν δε επι το της γνωσεως φως, τον Θεον και πατερα
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, συν τωι ζωοποιωι και παναγιωι Πνευματι, ωι η δοξα
και το κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 3 Του αυτου περι
ακαταληπτου και οτι ουδε η συγκαταβασις του Θεου φορητη τοις Σεραφιμ λογος γʹ.
Οι φιλοπονοι των γεωργων, επειδαν ιδωσι δενδρον ακαρπον και ανημερον τοις
αυτων λυμαινομενον πονοις και τηι της ριζης τραχυτητι και τηι βαρυτητι της σκιας
διαφθειρον τα ημερα των φυτων, μετα πολλης εκτεμνουσιν αυτο της σπουδης.
Πολλακις δε αυτοις και ανεμος ποθεν εξελθων, συνεφαπτεται της τομης, και τηι
κομηι του δενδρου προσπεσων και μετα πολλης τιναξας της σφοδροτητος, συνεκλασε
τε αυτο και εις την γην ερριψε, και του πονου το πλεον αυτοις επεκουφισεν. Ἐπει
ουν και ημεις δενδρον εκτεμνομεν αγριον και ανημερον, των Ἀνομοιων την αιρεσιν,
παρακαλεσωμεν τον Θεον πεμψαι του Πνευματος ημιν την χαριν, ινα ανεμου
σφοδροτερον παντος προσβαλουσα προρριζον ανασπασηι την αιρεσιν, το πλεον ημιν
επικουφιζουσα του πονου. Ἤδη γαρ που και γη χερσωθεισα και γεωργικων ουκ
απολαυσασα χειρων, πονηρας βοτανας και ακανθων πληθος και δενδρα αγρια
εξεβρασεν εκ των οικειων κολπων πολλακις· ουτω και η των Ἀνομοιων ερημωθεισα
ψυχη και της απο των Γραφων επιμελειας ουκ απολαυσασα, οικοθεν και απ' αυτης
την αγριαν ταυτην και ανημερον εξεβρασεν αιρεσιν. Τουτο γαρ το δενδρον ου
Παυλος εφυτευσεν, ουκ Ἀπολλως εποτισεν, ουχ ο Θεος ηυξανεν, αλλ' εφυτευσε μεν
λογισμων ακαιρος περιεργια, εποτισε δε απονοιας τυφος, ηυξησε δε φιλοδοξιας
ερως. Και δει της του Πνευματος ημιν φλογος, ινα μη μονον ανασπασωμεν, αλλα και
κατακαυσωμεν την πονηραν ταυτην ριζαν, καλεσωμεν τοινυν αυτον, τον υπ'
εκεινων μεν βλασφημουμενον, υφ' ημων δε ευφημουμενον Θεον, και
παρακαλεσωμεν, ωστε και την γλωτταν ημων προς πλειονα διεγειραι δρομον και
την διανοιαν ημιν προς σαφεστεραν διανοιξαι των λεγομενων συνεσιν. Ὑπερ γαρ
αυτου και της αυτου δοξης απας ημιν ο πονος, μαλλον δε υπερ της σωτηριας της
ημετερας. Τον μεν γαρ Θεον ουδεις ουτε ατιμαζων παραβλαψαι δυνησεται, ουτε
ευφημων λαμπροτερον αποφηναι· αλλ' επι της οικειας αει μενει δοξης, ουτε
ευφημιαις αυξανομενος, ουτε ελαττουμενος βλασφημιαις· των δε ανθρωπων οι μεν
δοξαζοντες αυτον κατ' αξιαν, μαλλον δε κατ' αξιαν μεν ουδενι δυνατον, εις δε
δυναμιν την εαυτων, την απο της δοξολογιας ωφελειαν καρπουνται· οι δε
βλασφημουντες και εξευτελιζοντες την οικειαν λυμαινονται σωτηριαν. «Ὁ γαρ
βαλων λιθον ες υψος, εις την κεφαλην εαυτου εβαλε», περι των βλασφημουντων τις
ειρηκε. Καθαπερ γαρ ο λιθον προς υψος ακοντιζων, του ουρανου μεν το σωμα
διατεμειν ου δυνησεται, ουτε προς το υψος φθασαι εκεινο, την δε πληγην τηι οικειαι
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεχεται κορυφηι, προς τον ακοντισαντα επανιοντος του λιθου, ουτω δη και ο
βλασφημων την μακαριαν εκεινην ουσιαν, εκεινην μεν ουδεν αν παραβλαψειε ποτε
πολλωι μειζονα ουσαν και υψηλοτεραν η ωστε δεξασθαι τινα βλαβην, κατα δε της
εαυτου ψυχης το ξιφος ακοναι, αγνωμων περι τον ευεργετην γενομενος. Καλωμεν
τοινυν αυτον τον ανεκφραστον, τον απερινοητον Θεον, τον αορατον, τον
ακαταληπτον, τον νικωντα γλωττης δυναμιν ανθρωπινης, τον υπερβαινοντα θνητης
διανοιας καταληψιν, τον ανεξιχνιαστον αγγελοις, τον αθεατον τοις Σεραφιμ, τον
ακατανοητον τοις Χερουβιμ, τον αορατον αρχαις, εξουσιαις, δυναμεσι και απλως
πασηι τηι κτισει, υπο δε Υιου και Πνευματος μονου γνωριζομενον. Και οιδα μεν οτι
αλαζονειαν καταγνωσονται του λογου, οτι και ταις ανωτεραις δυναμεσιν
ακαταληπτον αυτον ειπον ειναι· εγω δε δια τουτο πολλην αυτων καταγνωσομαι
μανιαν και απονοιαν. Ἀλαζονεια γαρ ου το λεγειν οτι της των γεννητων απαντων
καταληψεως ανωτερος εστιν ο δημιουργος, αλλα το λεγειν οτι τον ταις ανω
δυναμεσιν ακαταληπτον δυνατον αυτοις τοις χαμαι ερπομενοις και τοσουτον
εκεινων αφεστηκοσι, τηι των οικειων λογισμων ασθενειαι περιγραψαι και
περιλαβειν. Ἐγω μεν, αν μη δειξω τουτο οπερ υπεσχομην, δικαιος αν ειην
αλαζονειας υποστηναι εγκλημα· υμεις δε, ει μετα το δειξαι με ταις ανω δυναμεσιν
οντα ακαταληπτον, διισχυριζομενοι ετι και φιλονεικειτε αυτον ειδεναι, ποσων αν
ειητε βαραθρων, ποσων δε κρημνων αξιοι, τα ταις ασωματοις δυναμεσιν απασαις
αθεατα αλαζονευομενοι μετα ακριβειας ειδεναι; Φερε ουν λοιπον επι τας αποδειξεις
αυτας χωρωμεν, παλιν επι την ευχην τον λογον τρεψαντες· πολλακις γαρ αυτη της
ευχης η ακολουθια παρεξει των ζητουμενων ημιν την αποδειξιν. Καλωμεν τοινυν
«αυτον τον βασιλεα των βασιλευοντων και κυριον των κυριευοντων, τον μονον
εχοντα αθανασιαν, φως απροσιτον οικουντα, ον ειδεν ουδεις ανθρωπων ουδε ιδειν
δυναται, ωι τιμη και κρατος εις τους αιωνας. Ἀμην.» Ταυτα ουκ εμα, αλλα Παυλου τα
ρηματα· συ δε μοι καταμαθε αυτου της ψυχης ευλαβειαν και φοβον ερριζωμενον.
Μνησθεις γαρ του Θεου, ου προτερον ηνεσχετο προς την ακολουθιαν εκβηναι της
διδασκαλιας, εως το οφειλομενον αυτωι χρεος απεδωκεν εις δοξολογιαν
κατακλεισας τον λογον. Ει γαρ «μνημη δικαιου μετ' εγκωμιων», πολλωι μαλλον
μνημη Θεου μετ' ευφημιας. Ποιει δε αυτο και εν προοιμιοις επιστολων· αρχομενος
γαρ επιστολης πολλακις, επειδαν μνησθηι του Θεου, ου προτερον επι την
διδασκαλιαν προεισιν, εως αν αποδωι την οφειλομενην αυτωι δοξολογιαν. Ἄκουσον
γουν Γαλαταις γραφων πως φησι· «Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου πατρος ημων,
και Κυριου Ἰησου Χριστου, του δοντος εαυτον υπερ των αμαρτιων ημων, οπως
εξεληται ημας εκ του ενεστωτος αιωνος πονηρου κατα το θελημα του Θεου και
Πατρος, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.» Και παλιν αλλαχου· «Τωι δε βασιλει των
αιωνων, αφθαρτωι, αορατωι, μονωι σοφωι Θεωι τιμη και δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.»
Ἆρα ουν επι του Πατρος αυτο ποιει μονον, επι δε του Υιου ουχ ουτως; Ἄκουσον πως
και επι του μονογενους το αυτο τουτο πεποιηκεν· ειπων γαρ οτι «Ηυχομην αναθεμα
ειναι απο του Χριστου υπερ των αδελφων μου των συγγενων μου κατα σαρκα»,
επηγαγεν· «Ὧν η υιοθεσια και αι διαθηκαι και η νομοθεσια και αι λατρειαι και αι
επαγγελιαι· εξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι παντων Θεος ευλογητος εις
τους αιωνας. Ἀμην.» Ὥσπερ γαρ τωι Πατρι, ουτω και τωι μονογενει την δοξολογιαν
προτερον αποδους, τοτε επι την ακολουθιαν ηλθε του λογου· ηκουσε γαρ του
Χριστου λεγοντος· «Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα.» Και,
ινα μαθητε οτι αυτη ημιν η ευχη παρεξει την αποδειξιν, φερε αυτην εις μεσον
αγαγωμεν. «Ὁ βασιλευς των βασιλευοντων, φησι, και κυριος των κυριευοντων, ο
μονος εχων αθανασιαν, φως οικων απροσιτον.» Ἐνταυθα στηθι και ερωτησον τον
αιρετικον τι ποτε εστι τουτο «το φως οικων απροσιτον», και προσεχε τηι ακριβειαι
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Παυλου. Ουκ ειπε· φως ων απροσιτον, αλλα· «φως οικων απροσιτον», ινα μαθηις
οτι ει ο οικος απροσιτος, ποσωι μαλλον ο ενοικων αυτον Θεος. Ταυτα δε ελεγεν, ουχ
ινα οικον και τοπον περι Θεον υποπτευσηις, αλλ' ινα εκ πολλης της περιουσιας το
ακαταληπτον μαθηις. Ἀλλ' ουδε φως οικων ακαταληπτον ειπεν, αλλα απροσιτον, ο
του ακαταληπτου πολλωι μειζον εστι. Το μεν γαρ ακαταληπτον λεγεται, οταν
ερευνηθεν και ζητηθεν μη καταληφθηι παρα των ζητουντων αυτο· απροσιτον δε
εστιν, ο μηδε ερευνης ανεχεται την αρχην, μηδε εγγυς αυτου γενεσθαι τις δυναται.
Οιον ακαταληπτον λεγεται πελαγος, εις ο καθιεντες εαυτους οι κολυμβηται και προς
πολυ καταφερομενοι βαθος, το περας αδυνατουσιν ευρειν· απροσιτον δε εκεινο
λεγεται, ο μητε την αρχην ζητηθηναι δυνατον, μηδε ερευνηθηναι. Τι προς ταυτα αν
ειποις; Ἀλλα ανθρωποις, φησιν, ακαταληπτον, ουχι δε αγγελοις, ουδε ταις ανω
δυναμεσι. Συ ουν αγγελος ει, ειπε μοι, και εις τον χορον των ασωματων δυναμεων
τελεις; ουχι ανθρωπος ει και της αυτης ουσιας εμοι; η και της φυσεως επιλελησαι;
Θωμεν γαρ απροσιτον ανθρωποις ειναι μονον, καιτοι γε τουτο ου προσκειται, ουδε
ειπεν ο Παυλος· ανθρωποις μεν φως οικων απροσιτον, αγγελοις δε ουκ απροσιτον·
πλην αλλα, ει βουλει, κατα συγχωρησιν θωμεν· ουχι και αυτος ανθρωπος ει; Τι ουν
ει και αγγελοις απροσιτον μη ηι; τι τουτο προς σε τον φιλονεικουντα και
περιεργαζομενον και λεγοντα ανθρωπινηι φυσει καταληπτην ειναι την ουσιαν
εκεινην; Ἵνα δε μαθηις οτι ουκ ανθρωποις μονον, αλλα και ταις ανω δυναμεσιν εστιν
απροσιτος, ακουσον ο Ἡσαΐας τι φησιν· οταν δε ειπω τον Ἡσαΐαν, του Πνευματος
την αποφασιν λεγω· προφητης γαρ πας τα της του Πνευματος ενεργειας φθεγγεται·
«Και εγενετο του ετους ου απεθανεν Ὀζιας ο βασιλευς, ειδον τον Κυριον καθημενον
επι θρονου υψηλου και επηρμενου, και τα Σεραφιμ ειστηκεισαν κυκλωι αυτου, εξ
πτερυγες τωι ενι και εξ πτερυγες τωι ενι, και ταις μεν δυσι κατεκαλυπτον τα προσωπα
αυτων, ταις δε δυσι τους ποδας.» Τινος ενεκεν, ειπε μοι, καλυπτουσι τα προσωπα και
προβαλλονται τας πτερυγας; Τινος δε ενεκεν ετερου, αλλ' η δια το μη φερειν την εκ
του θρονου λαμπουσαν αστραπην και τας μαρμαρυγας εκεινας; Καιτοι γε ουκ αυτο
ακρατον εωρων το φως, ουδ' αυτην ακραιφνη την ουσιαν, αλλα συγκαταβασις ην τα
ορωμενα. Τι δε εστι συγκαταβασις; Ὅταν μη ως εστιν ο Θεος φαινηται, αλλ' ως ο
δυναμενος αυτον θεωρειν οιος τε εστιν, ουτως εαυτον δεικνυηι, επιμετρων τηι των
ορωντων ασθενειαι της οψεως την επιδειξιν. Και οτι συγκαταβασις ην, εξ αυτων των
ρηματων δηλον. «Ειδον γαρ τον Κυριον, φησι, καθημενον επι θρονου υψηλου και
επηρμενου.» Θεος δε ου καθηται, σωματων γαρ ο σχηματισμος ουτος. Και «επι
θρονου». Θεος δε θρονωι ουκ εμπεριειληπται, απεριγραπτον γαρ το θειον. Ἀλλ' ομως
ουδε συγκαταβασιν ηδυνηθησαν ενεγκειν, καιτοι πλησιον εστωσαι· τα γαρ Σεραφιμ
ειστηκεισαν κυκλωι αυτου. ∆ι' αυτο μεν ουν μαλιστα τουτο ουκ ισχυσαν ιδειν, επειδη
πλησιον ησαν· πλησιον δε ου τοπωι φησιν, αλλα δειξαι βουλομενος το Πνευμα το
αγιον οτι, καιτοι γε ημων εγγυτεραι ουσαι τηι ουσιαι εκεινηι, ουδε ουτως αυτην
δυνανται θεωρειν, δια τουτο φησι· «Και τα Σεραφιμ ειστηκεισαν κυκλωι αυτου», ουχι
τοπον παλιν αινιττομενος, αλλα τηι κατα τον τοπον εγγυτητι το ημων εγγυτερας
αυτας ειναι παραδηλων. Το γαρ ακαταληπτον ουχ ουτως ημεις ισμεν, ως εκειναι αι
δυναμεις, οσωι καθαρωτεραι και σοφωτεραι και διορατικωτεραι της ανθρωπινης
φυσεως εισι. Καθαπερ γαρ το των ηλιακων των ακτινων απροσιτον ουχ ουτως οιδεν
ο τυφλος ως ο βλεπων, ουτω και το του Θεου ακαταληπτον ουχ ουτως ημεις ισμεν
ως εκειναι. Ὅσον γαρ τυφλου και βλεποντος το μεσον, τοσουτον ημων και εκεινων
το διαφορον. Ὥστε καν του προφητου λεγοντος ακουσηις· «Ειδον τον Κυριον», μη
τουτο υποπτευσηις οτι την ουσιαν ειδεν εκεινην, αλλ' αυτην την συγκαταβασιν, και
ταυτην δε αμυδροτερον ηπερ αι ανω δυναμεις· τοσουτον γαρ ιδειν ουκ αν ισχυσεν
οσον τα Χερουβιμ. Και τι λεγω περι της μακαριας εκεινης ουσιας, οπου γε ουδε
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγγελου ουσιαν δυνατον ανθρωπωι μετα αδειας ιδειν; Και ινα μαθητε οτι τουτο εστιν
αληθες, ανθρωπον εις μεσον παραξω Θεου φιλον, παρρησιαν εχοντα πολλην επι
σοφιαι και δικαιοσυνηι και επι πολλοις ετεροις μαρτυρηθεντα κατορθωμασι, τον
αγιον ∆ανιηλ, ινα οταν αποδειξω εξασθενουντα και διαλυομενον και διασπωμενον
εκ της του αγγελου παρουσιας, μηδεις δι' αμαρτηματα και πονηρον συνειδος τουτο
αυτον πεπονθεναι νομιζηι, αλλα δειχθεισης της κατα την ψυχην αυτου παρρησιας, η
της φυσεως ασθενεια σαφως διελεγχηται. Ουτος τοινυν ο ∆ανιηλ ενηστευσε τρεις
εβδομαδας ημερων, και αρτον επιθυμιων ουκ εφαγεν, ουδε οινος και κρεας ουκ
εισηλθεν εις το στομα αυτου, ουδε αλειμμα ηλειψατο. Και τοτε ειδε την οπτασιαν
εκεινην, οτε επιτηδειοτερα αυτωι ην η ψυχη προς την τοιαυτης θεωριας υποδοχην,
υπο της νηστειας κουφοτερα και πνευματικωτερα γενομενη. Και τι φησιν; «Ἦρα
τους οφθαλμους μου και ειδον και ιδου ανηρ ενδεδυμενος βαδδιν, τουτεστι στολην
ιεραν, και η οσφυς αυτου περιεζωσμενη χρυσιωι Ὠφαζ και το σωμα αυτου ωσει
Θαρσεις, το προσωπον αυτου ωσει ορασις αστραπης, οι οφθαλμοι αυτου ωσει
λαμπαδες πυρος, οι βραχιονες αυτου και τα σκελη ωσει ορασις χαλκου στιλβοντος, η
φωνη των λογων αυτου ως φωνη οχλου. Και εγω μονος ειδον την οπτασιαν ταυτην,
και οι μετ' εμου ουκ ειδον, αλλ' εκστασις μεγαλη επεσεν επ' αυτους και εφυγον εν
φοβωι και ουχ υπελειφθη εν εμοι ισχυς και η δοξα μου μετεστραφη εις διαφθοραν.»
Τι εστιν· «Ἡ δοξα μου μετεστραφη εις διαφθοραν»; Ευπρεπης ην ο νεανιας· επει ουν
ο φοβος της παρουσιας του αγγελου, καθαπερ τους εκπνεοντας, ουτως αυτον
διεθηκε, πολλην κατασκεδασας την ωχριαν και αναλωσας το ανθος της ωρας και
δαπανησας την ευχροιαν της επιφανειας απασαν, δια τουτο φησι· «Μετεστραφη η
δοξα μου εις διαφθοραν.» Καθαπερ γαρ, ηνιοχου φοβηθεντος και τας ηνιας αφεντος,
επ' οψιν οι ιπποι καταφερονται παντες και το αρμα ολοκληρον περιτρεπεται, ουτω
και επι της ψυχης συμβαινειν ειωθεν, οταν υπο τινος θαμβους και αγωνιας
κατεχηται· πτοουμενη γαρ και καθαπερ ηνιας τινας τας οικειας ενεργειας
συστελλουσα αφ' εκαστου των αισθητηριων του σωματος, ερημα αφιησι τα μελη·
ειτα εκεινα, ερημωθεντα της κατεχουσης αυτα δυναμεως, διαπιπτει και
περικρουεται· οπερ και ο ∆ανιηλ επαθε τοτε. Τι ουν ο αγγελος; Ἀνεστησεν αυτον και
φησι· «∆ανιηλ, ανερ επιθυμιων, συνες εν τοις λογοις τουτοις οις εγω λαλω προς σε
και στηθι επι τηι στασει σου, οτι νυν απεσταλην προς σε.» Ὁ δε ανεστη εντρομος. Και
αρχομενου παλιν προς αυτον διαλεγεσθαι του αγγελου και λεγειν οτι «Ἀπο της
ημερας ης εδωκας την καρδιαν σου κακωθηναι εναντιον του Θεου ηκουσθησαν οι
λογοι σου, καγω ηλθον εν τοις λογοις σου», παλιν κατεπεσεν επι την γην· οπερ και
επι των εκλυομενων συμβαινει. Καθαπερ γαρ εκεινοι διεγερθεντες και εις εαυτους
επανελθοντες και διαβλεψαντες κατεχοντων ημων αυτους και ραινοντων το
προσωπον ψυχροις ναμασιν, εν αυταις ημων πολλακις εκλυονται μεταξυ ταις
χερσιν, ουτω και ο προφητης επασχεν. Ἡ γαρ ψυχη φοβηθεισα και την οψιν της
παρουσιας ου φερουσα του συνδουλου, ουδε το φως εκεινο δυναμενη βασταζειν
εθορυβειτο, καθαπερ τινος αλυσεως του δεσμου της σαρκος εαυτην απορρηξαι
επειγομενη. Ἀλλ' εκεινος ετι κατειχεν. Ἀκουετωσαν οι τον των αγγελων ∆εσποτην
περιεργαζομενοι. ∆ανιηλ, ον ηιδεσθησαν οφθαλμοι λεοντων, ∆ανιηλ, ο τα υπερ
ανθρωπον εν ανθρωπινωι σωματι δυνηθεις, συνδουλου παρουσιαν ουκ ηνεγκεν, αλλ'
απνους εκειτο. «Ἐστραφη γαρ, φησι, τα εντος μου εν ορασει μου, και πνοη ουχ
υπελειφθη εν εμοι.» Οι δε τοσουτον της αρετης αφεστηκοτες του δικαιου αυτην
υπισχνουνται την ουσιαν ειδεναι μετα ακριβειας απασης, την ανωτατω και πρωτην
και τας μυριαδας των αγγελων τουτων παραγαγουσαν, ων ενα ο ∆ανιηλ ιδειν ουκ
ισχυσεν. Ἀλλ' επαναγαγωμεν τον λογον επι την προτεραν υποθεσιν και δειξωμεν οτι
και ταις ανω δυναμεσιν αθεατος εστιν ο Θεος, και ταυτα συγκαταβαινων. Τινος γαρ
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεκεν, ειπε μοι, τας πτερυγας προβαλλονται τα Σεραφιμ; ∆ι' ουδεν ετερον αλλ' η δι'
εκεινο το αποστολικον, το «φως οικων απροσιτον», δια των εργων αυτων
προαναφωνουσαι, και ουκ αυται μονον, αλλα και αι τουτων ανωτερω τα Χερουβιμ.
Αυται μεν γαρ πλησιον εστηκασιν· εκειναι δε θρονος εισι του Θεου, ουκ επειδη
θρονου δειται ο Θεος, αλλ' ινα δια τουτου την αρετην των δυναμεων αυτων μαθηις.
Ἄκουσον γουν και ετερου προφητου περι εκεινων διαλεγομενου· «Και εγενετο
λογος Κυριου προς Ἰεζεκιηλ υιον Βουζι επι του ποταμου Χοβαρ.» Και ουτος παρα τον
ποταμον Χοβαρ κακεινος παρα τον ποταμον Τιγριν τοτε ειστηκει. Ὅταν γαρ μελληι
τινα παραδοξον οψιν δεικνυναι τοις εαυτου δουλοις ο Θεος, εξω των πολεων αυτους
εξαγει εις καθαρον θορυβων χωριον, ωστε μηδενι μητε των ορωμενων, μητε των
ακουομενων εκκρουεσθαι την ψυχην, αλλ' ολην αυτην αδειας απολαυουσαν προς
την των ορωμενων ασχολειν θεωριαν. Τι ουν ουτος ειδεν; «Ἰδου νεφελη, φησιν, απο
βορρα ηρχετο, και φεγγος κυκλωι και πυρ αστραπτον, και εν τωι μεσωι αυτου ωσει
ορασις ηλεκτρου και φεγγος εν αυτωι, και εν τωι μεσωι ομοιωμα τεσσαρων ζυων.
Αυτη η ορασις αυτων, ομοιωμα ανθρωπου επ' αυτοις. Και τεσσαρα προσωπα τωι ενι,
και τεσσαρες πτερυγες τωι ενι. Και υψος ην αυτοις, φησι, και φοβεροι ησαν, και οι
νωτοι αυτων πληρεις οφθαλμων κυκλοθεν τοις τεσσαρσιν, και ομοιωμα υπερ
κεφαλης αυτων ωσει στερεωμα, ως ορασις κρυσταλλου φοβερον, εκτεταμενον υπερ
κεφαλης αυτων ανωθεν, και αι πτερυγες αυτων εκαστωι δυο, καλυπτουσαι τα
σωματα αυτων, και υπερανω του στερεωματος, ως ορασις λιθου σαπφειρου· και
ομοιωμα θρονου επ' αυτωι, και επι του ομοιωματος του θρονου ομοιωμα ως ειδος
ανθρωπου επ' αυτωι. Και ειδον ως ορασιν ηλεκτρου, απο ορασεως οσφυος και εως
επανω, και απο ορασεως οσφυος και εως κατω, ως ορασιν πυρος, και το φεγγος
αυτου ως ορασις τοξου, οταν ηι εν τηι νεφεληι εν ημεραι υετου.» Και μετα ταυτα παντα
βουλομενος δειξαι οτι ουτε ο προφητης, ουτε αι δυναμεις εκειναι ακρατωι
προσεβαλον αυτηι τηι ουσιαι, φησιν· «Αυτη η ορασις ομοιωματος δοξης Κυριου.» Ειδες
κακει και ενταυθα συγκαταβασιν; Ἀλλ' ομως και αυται αι δυναμεις καλυπτουσιν
εαυτας ταις πτερυξι δι' ουδεν ετερον η δια τουτο, καιτοι γε σοφωταται και
γνωστικωταται και καθαρωταται εισιν αι δυναμεις αυται. Ποθεν δηλον; Ἀπ' αυτων
των ονοματων. Ὥσπερ γαρ αγγελος λεγεται, επειδη τα του Θεου τοις ανθρωποις
αναγγελλει και αρχαγγελος λεγεται, επειδη των αγγελων αρχει, ουτω και αυται
προσηγοριας εχουσι την σοφιαν αυτων και καθαροτητα αυτων ημιν δηλουσας και
ωσπερ αι πτερυγες το υψος εμφαινουσι της φυσεως–και γαρ ο Γαβριηλ πετομενος
φαινεται, ουκ επειδη πτερα περι τον αγγελον, αλλ' ινα μαθηις οτι εκ των
υψηλοτατων χωριων και των ανω διατριβων προς την ανθρωπινην αφικται φυσιν–,
ουτω δη και επι τουτων ουδεν αλλο δηλοι τα πτερα η το της φυσεως υψος. Ὥσπερ
ουν αι πτερυγες το της φυσεως υψηλον δηλουσι, και ο θρονος το τον Θεον αυτοις
επαναπαυεσθαι και οι οφθαλμοι το διορατικον και το εγγυς ειναι του θρονου και το
διαπαντος αυτον ανυμνειν το αγρυπνον και εγρηγορος, ουτω δη και τα ονοματα των
μεν την σοφιαν, των δε την καθαροτητα δηλοι. Τι γαρ εστι Χερουβιμ; πεπληθυσμενη
γνωσις. Τι δε Σεραφιμ; εμπυρα στοματα. Ειδες πως και την καθαροτητα και την
σοφιαν τα ονοματα παρεδηλωσεν; Ει δε, ενθα πεπληθυσμενη γνωσις, ουδε
συγκαταβασιν Θεου δυνανται ιδειν μετα αδειας, ενθα μερικη γνωσις, καθως Παυλος
φησιν· «Ἐκ μερους γινωσκομεν και δι' εσοπτρου και εν αινιγματι», ποσης απονοιας
αν ειη, τα μηδε εκεινοις θεατα, ταυτα αυτοις νομιζειν ειναι γνωριμα και καταφανη;
Ὅτι δε ου τοις Χερουβιμ ουδε τοις Σεραφιμ μονον, αλλ' ουδε αρχαις, ουδε εξουσιαις,
ουδε αλληι τινι κτιστηι δυναμει καταληπτος εστιν ο Θεος, και τουτο εβουλομην
αποδειξαι νυν, αλλ' εκαμεν ημιν η διανοια, ου τωι πληθει, αλλα τηι φρικηι των
ειρημενων. Τρεμει γαρ και εκπεπληκται η ψυχη επι πολυ ταις ανω ενδιατριβουσα
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεωριαις. ∆ιο φερε αυτην εκ των ουρανων καταβιβασωμεν και ψυχαγωγησωμεν
καταπεπληγμενην, επι την συνηθη καταφυγοντες παρακλησιν. Τις δε αυτη εστιν;
Ευχεσθαι τους τα τοιαυτα νοσουντας υγιαναι ποτε. Ει γαρ υπερ των εν νοσοις, εν
μεταλλοις, εν σκληραις δουλειαις και των ενεργουμενων κελευομεθα τον Θεον
παρακαλειν, πολλωι μαλλον υπερ τουτων, επει και χαλεπωτερα του δαιμονος η
ασεβεια. Ἐκεινη μεν γαρ εχει συγγωμην η μανια, αυτη δε πασης απολογιας η νοσος
εστερηται. Ἀλλ' επειδη της υπερ των ενεργουμενων εμνησθην ευχης, βουλομαι τι
προς την υμετεραν διαλεχθηναι αγαπην, και νοσημα της Ἐκκλησιας εκκοψαι
χαλεπον. Και γαρ ατοπον αν ειη τους εξωθεν μετα τοσαυτης ιατρευοντας επιμελειας
των οικειων καταφρονειν μελων. Τι ποτ' ουν εστι το νοσημα; Το πληθος τουτο το
αφατον, το συγκεκροτημενον νυν και μετα τοσαυτης ακριβειας προσεχον τοις
λεγομενοις, κατα την φρικωδεστατην ωραν εκεινην πολλακις επιζητησας ιδειν ουκ
ηδυνηθην, και σφοδρα εστεναξα, οτι του μεν συνδουλου διαλεγομενου πολλη η
σπουδη, επιτεταμενη η προθυμια, των συνωθουντων αλληλους και μεχρι τελους
παραμενοντων, του δε Χριστου φαινεσθαι μελλοντος επι των ιερων μυστηριων,
κενη και ερημος η εκκλησια γινεται. Και που ταυτα συγγνωμης αξια; Ἀπο της
ραιθυμιας ταυτης και τους επαινους τους επι τηι κατα την ακροασιν σπουδηι παντας
απολλυτε. Τις γαρ υμων ου καταγνωσεται και ημων, οταν ιδηι τον καρπον της
ακροασεως ευθεως υμιν διαρρυεντα; Ει γαρ μετα ακριβειας προσειχετε τοις
λεγομενοις, δια των εργων αν επεδειξασθε την σπουδην. το δε ευθεως ακουοντας
αποπηδαν σημειον εστι του μηδεν δεξασθαι των ειρημενων και εναποθεσθαι τηι
διανοιαι. Ει γαρ εναπεκειτο τα λεγομενα ταις ψυχαις, παντως αν υμας ενδον κατεσχε
και προς τα φρικωδεστατα μετα πλειονος ευσεβειας παρεπεμψε. Νυν δε ωσπερ
κιθαρωιδου τινος ακουσαντες, ουτως ερημοι πασης ωφελειας, παυσαμενου του
λεγοντος, αναχωρειτε. Ἀλλα τις η ψυχρα των πολλων απολογια; Ευξασθαι, φησι, και
επι της οικιας δυναμαι, ομιλιας δε ακουσαι και διδασκαλιας επι της οικιας ου
δυνατον. Ἀπαταις σαυτον, ανθρωπε· ευξασθαι μεν γαρ και επι της οικιας δυνατον,
ουτω δε ευξασθαι ως επι της εκκλησιας αδυνατον, οπου πατερων πληθος τοσουτον,
οπου βοη προς τον Θεον ομοθυμαδον αναπεμπεται. Ουχ ουτως εισακουηι κατα
σαυτον τον ∆εσποτην παρακαλων ως μετα των αδελφων των σων. Ἐνταυθα γαρ
εστι τι πλεον, οιον η ομονοια και η συμφωνια και της αγαπης ο συνδεσμος και αι
των ιερεων ευχαι. ∆ια γαρ τουτο οι ιερεις προεστηκασιν, ινα αι του πληθους ευχαι
ασθενεστεραι ουσαι, των δυνατωτερων τουτων επιλαβομεναι, ομου συνανελθωσιν
αυταις εις τον ουρανον. Ἄλλως δε τι γενοιτ' αν οφελος ομιλιας, οταν ευχη μη ηι
συνεζευγμενη; Προτερον ευχη και τοτε λογος· ουτω και οι αποστολοι φασιν· «Ἡμεις
δε τηι προσευχηι και τηι διακονιαι του λογου προσκαρτερησωμεν.» Ουτω και ο Παυλος
ποιει εν τοις προοιμιοις των επιστολων ευχομενος, ιν' ωσπερ λυχνου φως, ουτω το
της ευχης φως προοδοποιησηι τωι λογωι. Ἐαν εθισηις σεαυτον ευχεσθαι μετα
ακριβειας, ου δεησηι της παρα των συνδουλων διδασκαλιας, αυτου σοι του Θεου
χωρις μεσιτου τινος καταυγαζοντος την διανοιαν. Ει δε ευχη μονου τοσαυτην εχει
δυναμιν, πολλωι μαλλον η μετα πληθους· μειζονα γαρ ταυτης τα νευρα και πλειων η
παρρησια πολλωι της εν οικιαι και κατ' ιδιαν. Ποθεν τουτο δηλον; Αυτου του Παυλου
λεγοντος ακουσον· «Ὃς εκ τηλικουτου θανατου ερρυσατο ημας και ρυεται,
ηλπικαμεν δε οτι και ετι ρυσεται, συνυπουργουντων και υμων τηι δεησει υπερ ημων,
ινα το εις ημας χαρισμα δια πολλων προσωπων ευχαριστηθηι υπερ ημων.» Ουτω και
Πετρος το δεσμωτηριον διεφυγε. «Προσευχη γαρ ην εκτενης υπο της Ἐκκλησιας
υπερ αυτου γινομενη προς τον Θεον.» Ει δε Πετρον ωφελησε της Ἐκκλησιας η ευχη
και τον στυλον εκεινον εξεβαλε του δεσμωτηριου, πως συ καταφρονεις της
δυναμεως αυτης, ειπε μοι, και ποιαν εξεις απολογιαν; Ἄκουσον και αυτου του Θεου
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγοντος οτι δυσωπειται το πληθος μετ' ευνοιας αυτον παρακαλουν. Προς γαρ τον
Ἰωναν απολογουμενος, δια του φυτου της κολοκυνθης, φησι· «Συ μεν εφεισω υπερ
της κολοκυνθης, υπερ ης ουκ εκακοπαθησας, ουδε εξεθρεψας αυτην· εγω δε ου
φεισομαι υπερ Νινευι της πολεως της μεγαλης, εν ηι κατοικουσι πλειους η δωδεκα
μυριαδες ανδρων;» Ουχ απλως το πληθος προβαλλεται, αλλ' ινα μαθηις οτι η μετα
συμφωνιας ευχη μεγαλην εχει την δυναμιν. Τουτο και εξ ανθρωπινης ιστοριας υμιν
ποιησαι βουλομαι φανερον. Προ γαρ δεκα τουτων ετων εαλωσαν επι τυραννιδι
τινες, καθαπερ και υμεις ιστε. Ειτα των εν δυναστειαι τις οντων υπευθυνος τοις
εγκλημασι φανεις, σπαρτιον επι του στοματος λαβων, εξηγετο την επι θανατον
οδον. Τοτε δη πασα η πολις επι τον ιπποδρομον ετρεχε και τους εκ των εργαστηριων
εξηγον και κοινηι πας ο δημος ανελθων εξηρπασε της βασιλικης οργης τον
καταδικασθεντα και ουδεμιας αξιον οντα συγγνωμης. Ειτα βασιλεως μεν οργην
επιγειου καταλυσαι βουλομενοι, μετα παιδων και γυναικων συνετρεχετε παντες, τον
δε των ουρανων βασιλεα μελλοντες ιλεω ποιησειν και εξαρπασειν της οργης αυτου
ουχ ενα καθαπερ τοτε, ουδε δυο και τρεις και εκατον, αλλα παντας τους κατα την
οικουμενην αμαρτωλους και τους δαιμονωντας απαλλαττειν της του διαβολου
παγιδος, εξω καθεζεσθε και ου συντρεχετε κοινηι παντες, ινα ο Θεος την συμφωνιαν
υμων αιδεσθεις, κακεινοις αφηι την κολασιν και υμιν συγχωρησηι τα αμαρτηματα; Ει
γαρ επ' αγορας τυχοις ων κατα τον καιρον εκεινον, ει γαρ επι της οικιας, ει γαρ εν
απαραιτητοις πραγμασιν, ουχι παντος λεοντος σφοδροτερον απαντα διαρρηξας τα
δεσμα προς την κοινην ικετηριαν αυτομολησεις; Ποιαν εξεις σωτηριας ελπιδα, ειπε
μοι, κατα τον καιρον εκεινον, αγαπητε; Ουκ ανθρωποι μονοι βοωσι την
φρικωδεστατην εκεινην βοην, αλλα και αγγελοι προσπιπτουσι τωι ∆εσποτηι, και
αρχαγγελοι δεονται. Ἔχουσι και τον καιρον αυτοις συμμαχουντα, την προσφοραν
βοηθουσαν. Και καθαπερ οι ανθρωποι, κλαδους ελαιων εκκοψαντες, επισειουσι τοις
βασιλευσι, δια του φυτου αυτους ελεου και φιλανθρωπιας αναμιμνησκοντες, ουτω
δη και οι αγγελοι τοτε αντι κλαδων ελαιων αυτο το σωμα το δεσποτικον
προτεινομενοι, τον ∆εσποτην παρακαλουσιν υπερ της ανθρωπινης φυσεως,
μονονουχι λεγοντες οτι υπερ τουτων δεομεθα, ους αυτος φθασας ουτως αγαπησαι
κατηξιωσας, ως την ψυχην επιδουναι την σεαυτου· υπερ τουτων εκχεομεν τας
ικετηριας, υπερ ων αυτος το αιμα εξεχεας· υπερ τουτων παρακαλουμεν, υπερ ων το
σωμα τουτο κατεθυσας. ∆ια τουτο και τους ενεργουμενους κατ' εκεινον ιστησι τον
καιρον ο διακονος και κελευει κλιναι την κεφαλην μονον και τωι σχηματι του
σωματος ποιεισθαι τας ικετηριας· ευχεσθαι γαρ αυτους μετα του κοινου συλλογου
των αδελφων ου θεμις. ∆ια τουτο αυτους ιστησιν, ινα κατελεησας αυτους και της
συμφορας και της αφωνιας, τηι οικειαι παρρησιαι προς την εκεινων αποχρησηι
προστασιαν. Ταυτ' ουν απαντα εννοουντες συντρεχωμεν κατα την ωραν εκεινην,
ινα επισπασωμεθα ελεον, και χαριν ευρωμεν και ευκαιρον βοηθειαν. Ἐπηινεσατε τα
ειρημενα· μετα πολλου θορυβου και κροτου την παραινεσιν εδεξασθε. Ἀλλ' οπως
ημιν επι των εργων επιδειξησθε τους επαινους, ου μακρος ο χρονος της αποδειξεως
της κατα την υπακοην. Μετα την παραινεσιν ευθεως ευχη. Ἐκεινον ζητω τον
επαινον, εκεινον τον κροτον τον δια των εργων αυτων. Παρακελευεσθε τοινυν
αλληλοις εσταναι, καθαπερ εστηκατε· καν διασαλευθηι τις της ταξεως, κατεχετε μετα
ακριβειας, ινα και της οικειας σπουδης και της εις τους αδελφους κηδεμονιας
διπλουν λαβοντες τον μισθον μετα πλειονος της παρρησιας τας ικετηριας εκχεητε,
και τον Θεον ιλεω ποιησαντες, και των ενταυθα και των μελλοντων δυνηθητε
τυχειν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου ωι η δοξα
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4 Του αυτου περι ακαταληπτου λογος δʹ. Ἤρκει μεν ουν πρωην δειξαντα
ανθρωποις ακαταληπτον οντα τον Θεον, ετι δε και τοις Χερουβιμ και
τοις Σεραφιμ, απηλλαχθαι πραγματων και μηδεν περαιτερω κινειν· αλλ'
επειδη προθυμια και σπουδη πασα ημιν, ουχι των εναντιων απορραψαι
τα στοματα μονον, αλλα και την υμετεραν αγαπην επι πλειον σοφισαι,
παλιν της αυτης υποθεσεως απτομεθα και περαιτερω τον λογον
προαγομεν.
Ἡ γαρ εν τουτοις διατριβη και υμας ειδεναι ποιησει πλειονα και ημιν
λαμπροτερα εργασεται τα νικητηρια, ει και τι λειψανον υπολελειπται εκκαθαιρουσα·
επει και τας πονηρας βοτανας ουκ ανωθεν αποκειρειν χρη μονον–παλιν γαρ
βλαστανουσι των ριζων κατω κειμενων–, αλλ' εξ αυτων των λαγονων της γης και
των κολπων ανασπαν και γυμνας προτιθεναι τηι θερμηι της ακτινος, ωστε
καταμαρανθηναι ραιδιως. Φερε ουν επι τον ουρανον υμας επαναγαγωμεν τωι λογωι
παλιν, ουχι περιεργαζομενοι ουδε πολυπραγμονουντες, αλλα των ουκ επισταμενων
εαυτους ουδε ανεχομενων ειδεναι μετρα φυσεως ανθρωπινης την ακαιρον
φιλονεικιαν καταλυσαι σπευδοντες. ∆ια γαρ τουτο εκ πολλης της περιουσιας ουχι
Θεου επιφανειαν μονον, αλλα και αγγελων εδειξαμεν αφορητον ουσαν τωι δικαιωι
τοτε εκεινωι, οτε και την ιστοριαν υμιν πασαν ανεγνωμεν και συνεχως εδεικνυμεν
τον μακαριον ∆ανιηλ ωχριωντα, τρεμοντα, των ψυχορραγουντων ουδεν αμεινον
διακειμενον, της ψυχης επειγομενης απορρηξαι τον της σαρκος δεσμον. Καθαπερ
γαρ περιστερα χειροηθης και ημερος εν οικισκωι τινι διατριβουσα, οταν ποτε
αισθηται τινος φοβου, πτοηθεισα προς την οροφην ιπταται και δια των θυριδων
εξοδον τινα επιζητει, της αγωνιας απαλλαγηναι επιθυμουσα, ουτω δη και η ψυχη
του μακαριου τοτε εκεινου εκ του σωματος αναπτηναι εσπευδε και προς τα εξω
παντοθεν ηπειγετο και εξηλθεν αν και απεπτη και το σωμα κατελιπεν ερημον, ει μη
ταχεως ο αγγελος προλαβων αυτην απηλλαξε της αγωνιας και προς το οικειον
παλιν επανηγαγε καταγωγιον. ∆ια τουτο δε ταυτα ελεγομεν τοτε, ινα μαθοντες οσον
ανθρωπου αγγελος διαφερει και εν τηι του συνδουλου υπεροχηι σωφρονισθεντες, της
κατα του ∆εσποτου μανιας απαλλαγωσιν. Ὁ δικαιος αγγελον ιδειν ουκ ηνεγκεν, ο
παρρησιαν τοσαυτην εχων, και οι τοσουτον αφεστηκοτες αυτου της αρετης, ουχι
αγγελον, αλλ' αυτον τον των αγγελων ∆εσποτην περιεργαζονται. Ἐκεινος λεοντων
θυμον εδαμασεν· ημεις δε ουδε αλωπεκων περιγενεσθαι δυναμεθα· εκεινος
δρακοντα μεσον ερρηξε και της του θηριου φυσεως εκρατησε δια της προς τον Θεον
παρρησιας· ημεις δε και τα ψιλα ερπετα δεδοικαμεν· εκεινος βασιλεα καθαπερ
λεοντα θυμουμενον εστησε και την του Ναβουχοδονοσορ οργην φλογος απασης
σφοδροτερον επι τα βαρβαρικα στρατοπεδα φερομενην μεσος φανεις ανεστειλε και
τα εσκοτισμενα παντα εφωτισεν. Ἀλλ' ουτος ο φωτισας αγγελον ελθοντα ιδων προς
αυτον, σκοτοδινιαι κατειχετο χαλεπηι. Τινα ουν εξουσιν απολογιαν οι την μακαριαν
εκεινην φυσιν εμβατευειν επιχειρουντες; Ἡμεις δε ουδε ενταυθα τον λογον
εστησαμεν τοτε, αλλα και επι τας σοφας εκεινας ανηγαγομεν δυναμεις την διηγησιν·
εδειξαμεν την αποστροφην των οφθαλμων, την προβολην των πτερυγων, την
ορθοτητα των σκελων, την βοην την διηνεκη και οτι δια παντων την εκπληξιν και
το θαμβος εμφαινουσιν ημιν αι ασωματοι δυναμεις εκειναι· οσωι γαρ εισι σοφαι, οσωι
ημων εγγυτεραι εισι τηι αρρητωι και μακαριαι ουσιαι εκεινηι, τοσουτωι μαλλον ημων το
ακαταληπτον ισασιν. Ἡ γαρ επιτασις της σοφιας επιτασιν ποιει ευλαβειας. Ειπομεν
υμιν τι ποτε εστι το απροσιτον και οτι του ακαταληπτου πολλωι μειζον εστι και την
αιτιαν προσεθηκαμεν οτι το μεν ακαταληπτον μετα το ερευνηθηναι ακαταληπτον
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαινεται, το δε απροσιτον ουδε ερευνης ανεχεται, ουδε προσοδου την αρχην, οτε και
της του πελαγους εικονος εδεηθημεν. Ειπομεν οτι ουκ ειπε φως ων απροσιτον, αλλα
«φως οικων απροσιτον»· ει δε ο οικος απροσιτος, πολλωι μαλλον ο ενοικων Θεος.
Ταυτα δε ελεγεν ο Παυλος, ουχ ινα τοπωι περιγραψηι τον Θεον, αλλ' ινα εκ πολλου
του περιοντος το απερινοητον αυτου και το απροσιτον παραστησηι. Παρηγαγομεν και
ετερας δυναμεις, τα Χερουβιμ, και εδειξαμεν πως επανω αυτων στερεωμα, πως λιθος
κρυσταλλου, πως ομοιωμα θρονου και ειδος ανθρωπου και ηλεκτρον και πυρ και
τοξον και μετα παντα εκεινα φησιν ο προφητης· «Αυτη η ορασις ομοιωματος δοξης
Κυριου» και δια παντων τουτων εδεικνυμεν υμιν του Θεου την συγκαταβασιν και
αυτην ταυτην αφορητον ουσαν ταις ανω δυναμεσιν. Ουχ απλως δε ταυτα
ανακεφαλαιουμαι· αλλ' επειδη χρεος υμιν οφειλω της υποσχεσεως εκεινης,
βουλομαι καταμαθειν μετα ακριβειας τι μεν κατεβαλον, τι δε υπολελειπται. Ουτω
και οι τα δανεισματα οφειλοντες ποιουσι, το γραμματειον ες μεσον αγαγοντες, ενθα
ο λογος πας εγγεγραπται, και τοις δανεισταις τοις εαυτων επιδειξαντες, τα
λειπομενα καταβαλλουσι. Καγω τοινυν καθαπερ βιβλιον αναπτυξας την μνημην της
διανοιας της υμετερας, ωσπερ δακτυλωι τινι τωι λογωι τα καταβληθεντα επιδειξας,
επι τα λειπομενα βαδιουμαι λοιπον. Τι ουν ην το υπολελειμμενον δειξαι; Ὅτι ουτε
αρχαι, ουτε εξουσιαι, ουτε κυριοτητες, ουτε ει τις ετερα κτιστη δυναμις εστιν η εχει
του Θεου την ακριβη καταληψιν. Εισι γαρ, εισι και ετεραι δυναμεις ων ουδε τα
ονοματα ισμεν. Ἐννοησατε την απονοιαν των αιρετικων· των δουλων ουδε τα
ονοματα ισμεν και του ∆εσποτου αυτην την ουσιαν περιεργαζονται. Εισι μεν γαρ
αγγελοι και αρχαγγελοι και θρονοι και κυριοτητες και αρχαι και εξουσιαι· αλλ' ουχ
ουτοι μονοι οι δημοι εν τοις ουρανοις εισιν, αλλ' απειρα εθνη και φυλα αμυθητα
απερ λογος ουδεις παραστησαι δυναται. Και ποθεν δηλον οτι και τουτων πλειους
εισι δυναμεις ων ουδε τα ονοματα ισμεν; Ὁ ταυτα ειρηκως Παυλος και τουτο φησιν
ουτωσι λεγων περι του Χριστου· «Ἐκαθισεν αυτον υπερανω πασης αρχης και
εξουσιας και δυναμεως και παντος ονοματος ονομαζομενου, ου μονον εν τωι αιωνι
τουτωι, αλλα και εν τωι μελλοντι.» Ὁρατε οτι τινα εστιν ονοματα εκει Ϡελλοντα
γνωριμα γινεσθαι, απερ αδηλα εστι νυν; ∆ια τουτο ειπεν· «Ου μονον εν τωι αιωνι
τουτωι ονομαζομενα, αλλα και εν τωι μελλοντι.» Και τι θαυμαστον ει της ουσιας την
ακριβη καταληψιν ουκ εχουσι; τουτο γαρ ουδεν μεγα αποδειξαι. Των γαρ
οικονομιων αυτου πολλας ουκ ισασιν αι ανω δυναμεις αυται, αι αρχαι και εξουσιαι
και κυριοτητες. Και τουτο παλιν απ' αυτων των αποστολικων αποδειξομεν ρηματων
οτι οικονομιας αυτου τινας μεθ' ημων εμαθον και προ ημων ουκ ᾔδεσαν· ου μονον
δε μεθ' ημων εμαθον, αλλα και δι' ημων. «Ἑτεραις γαρ γενεαις ουκ εγνωρισθη,
φησιν, ως νυν απεκαλυφθη τοις αγιοις αποστολοις αυτου και προφηταις, ειναι τα
εθνη συγκληρονομα και συσσωμα και συμμετοχα της επαγγελιας αυτου–αι δε
επαγγελιαι τοις Ἰουδαιοις ησαν δεδομεναι–δια του ευαγγελιου ου εγενομην εγω
Παυλος διακονος.» Και ποθεν τουτο δηλον οτι νυν εμαθον αι ανω δυναμεις; τα γαρ
ειρημενα περι ανθρωπων ειρηται. Ἄκουσον ουν. «Ἐμοι τωι ελαχιστοτερωι παντων
αγιων, φησι, εδοθη η χαρις αυτη ευαγγελισασθαι τοις εθνεσι τον ανεξιχνιαστον
πλουτον του Χριστου.» Τι εστιν «ανεξιχνιαστον»; Μη δυναμενον ζητηθηναι· ου
μονον δε μη δυναμενον ευρεθηναι, αλλ' ουδε ανιχνευθηναι. Ἀκουετωσαν παλιν πως
πυκνα και επαλληλα διδωσιν αυτοις τα βελη. Ει γαρ ο πλουτος ανεξιχνιαστος, πως ο
δωρησαμενος τον πλουτον ουκ ανεξιχνιαστος; «... και φωτισαι παντας τις η
οικονομια του μυστηριου του αποκεκρυμμενου εν τωι Θεωι, ινα γνωρισθηι νυν ταις
αρχαις και ταις εξουσιαις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του Θεου.»
Ἤκουσας πως νυν, ουχι προ τουτου, εγνωσαν ταυτα αι δυναμεις εκειναι; α γαρ
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλευς βουλευεται, ο υπασπιστης ουκ επισταται, «... ινα γνωρισθηι νυν ταις αρχαις
και ταις εξουσιαις εν τοις επουρανιοις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του
Θεου.» Ὅρα οση τιμη προς την ανθρωπινην εγενετο φυσιν, οτι και μεθ' ημων και δι'
ημων αι ανω δυναμεις εγνωσαν τα απορρητα του βασιλεως. Ἀλλα ποθεν δηλον οτι
περι εκεινων των επουρανιων λεγει; Και γαρ αρχας και εξουσιας και τους δαιμονας
οιδε καλειν λεγων· «Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας
αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος
τουτου.» Ἆρα ουν μη και ενταυθα τουτο λεγει οτι οι δαιμονες τοτε εγνωσαν;
Ουδαμως, αλλα περι εκεινων των ανω δυναμεων, ειπων γαρ· «τας αρχας και τας
εξουσιας», επηγαγεν· «εν τοις επουρανιοις». Ἐκειναι μεν γαρ αι αρχαι και εξουσιαι
επουρανιαι, αυται δε αι αρχαι και εξουσιαι υπο τον ουρανον· δια τουτο και
κοσμοκρατορας αυτους καλει, δεικνυς οτι αβατος αυτοις εστιν ο ουρανος και την
τυραννιδα πασαν εν τωι παροντι κοσμωι επιδεικνυνται μονον. Ειδες πως μεθ' ημων
και δι' ημων εγνωσαν ταυτα; Ἀλλ' επι την του χρεους καταβολην τον λογον λοιπον
αγαγωμεν, δεικνυντες οτι ουκ ισασιν αυτου την ουσιαν ουτε αρχαι, ουτε εξουσιαι.
Τις ουν ταυτα φησιν; Ουκετι Παυλος, ουκετι Ἡσαΐας, ουκετι Ἰεζεκιηλ, αλλ'
ετερονσκευος αγιον, αυτος ο της βροντης υιος, ο αγαπητος του Χριστου Ἰωαννης, ο
επι το στηθος ανακλιθεις το δεσποτικον και τας θειας πηγας εκειθεν αρυσαμενος. Τι
ουν ουτος φησι; «Θεον ουδεις εωρακε πωποτε.» Ὄντως βροντης υιος· σαλπιγγος γαρ
λαμπροτεραν αφηκε φωνην ικανην καταισχυναι παντας τους φιλονεικουντας. Ἀλλ'
ιδωμεν και το αντικρουον. Τι λεγεις, ειπε μοι, Ἰωαννη; «Θεον ουδεις εωρακε
πωποτε.» Τι ουν ποιησομεν τοις προφηταις λεγουσιν οτι ειδον τον Θεον; Ὁ μεν γαρ
Ἡσαΐας φησιν· «Ειδον τον Κυριον καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου.» Ὁ
δε ∆ανιηλ παλιν· «Ειδον εως ου θρονοι ετεθησαν και ο παλαιος των ημερων
εκαθητο.» Ὁ δε Μιχαιας· «Ειδον τον Κυριον τον Θεον του Ἰσραηλ καθημενον επι του
θρονου αυτου» και ετερος προφητης παλιν· «Ειδον τον Κυριον εστωτα επι του
θυσιαστηριου και ειπε μοι· παταξον επι το ιλαστηριον.» Και πολλας τοιαυτας εστι
συναγειν μαρτυριας. Πως ουν ο Ἰωαννης φησιν οτι «Θεον ουδεις εωρακε πωποτε»;
Ἵνα μαθηις οτι την ακριβη αυτου καταληψιν και την τετρανωμενην γνωσιν λεγει.
Ὅτι γαρ παντα εκεινα συγκαταβασις ην και ακραιφνη την ουσιαν ουδεις ειδεν
εκεινων, δηλον εκ του διαφορως εκαστον οραν. Ὁ γαρ Θεος απλους και ασυνθετος
και ασχηματιστος· ουτοι δε απαντες σχηματα εβλεπον διαφορα. Τουτο γουν αυτο δι'
ετερου προφητου εμφαινων παλιν και πειθων αυτους ως ουκ ακριβη την ουσιαν
ειδον, ελεγεν· «Ἐγω ορασεις επληθυνα και εν χερσι προφητων ωμοιωθην». Ουκ
αυτην την ουσιαν εδειξα την εμην, αλλα συγκατεβην, φησι, προς την των ορωντων
ασθενειαν. Ὁ μεντοι Ἰωαννης ου περι των ανθρωπων φησι μονον οτι «Θεον ουδεις
εωρακε πωποτε». Τουτο γαρ δηλον ην απο τε των ειρημενων τουτων, της
προφητικης ρησεως λεγω ταυτης της λεγουσης· «Ἐγω ορασεις επληθυνα και εν
χερσι προφητων ωμοιωθην» και απο της προς τον Μωυσεα γενομενης αποφασεως.
Ἐκεινου γαρ επιθυμουντος αυτον ιδειν οφθαλμοφανως, φησιν ο Θεος· «Ουδεις
οψεται το προσωπον μου και ζησεται.» Ὥστε τουτο δηλον ην ημιν και
ωμολογημενον. Ου τοινυν περι της ημετερας φυσεως φησι μονης τουτο, αλλα και
περι των ανω δυναμεων το «Θεον ουδεις εωρακε πωποτε». ∆ια τουτο και τον
μονογενη διδασκαλον εισαγει του δογματος. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι· «Ποθεν τουτο
δηλον;» επηγαγεν· «Ὁ μονογενης Υιος, ο ων εις τον κολπον του Πατρος, αυτος
εξηγησατο», αξιοπιστον εισαγων του δογματος μαρτυρα και διδασκαλον. Καιτοι ει
και το Μωυσεως ημιν παραδηλωσαι εβουλετο, περιττον ην ειπειν οτι ο μονογενης
εξηγησατο· ου γαρ· «Ὁ μονογενης αυτος εξηγησατο», αλλα και πριν η τον Ἰωαννην
ταυτα ειπειν, ως παρα του μονογενους ακηκοοτα, δηλον ημιν ο προφητης πεποιηκεν
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως ακηκοως παρα του Θεου. Ἀλλ' επειδη πλεον των τοτε ειρημενων εμελλεν ημιν
εκκαλυπτειν οτι ουδε αι ανω δυναμεις αυτον ορωσι, δια τουτο εισαγει τον μονογενη
διδασκαλον. Ὅρασιν δε ενταυθα την γνωσιν ειναι νομιζε. Ου γαρ δη κοραι και
ομματα και βλεφαριδες περι τας ασωματους δυναμεις, αλλ' οπερ εφ' ημων εστιν
ορασις, τουτο επ' εκεινων γνωσις. Ὥστε οταν ακουσηις οτι «Θεον ουδεις εωρακε
πωποτε», εκεινο νομιζε ακουειν οτι τον Θεον ουδεις εγνω ουσιωδως μετα ακριβειας
απασης. Και περι των Σεραφιμ δε οταν ακουσηις οτι απεστρεψαν τους οφθαλμους και
την οψιν ετειχισαν, και τα Χερουβιμ δε οτι το αυτο τουτο παλιν εποιησαν, μη
οφθαλμους, μηδε κορας ειναι νομιζε–σωματων γαρ ουτος ο σχηματισμος–αλλα δια
τουτων την γνωσιν αυτων αινιττεσθαι πιστευε τον προφητην. Ὅταν ουν λεγηι ο
προφητης οτι συγκαταβαινοντα τον Θεον ιδειν ουκ ηνεγκαν, ουδεν αλλο λεγει αλλ'
η οτι την γνωσιν αυτου τετρανωμενην και ακριβη της καταληψεως ενεγκειν ου
δυνανται, ουδε τολμωσιν ατενες ιδειν προς την ακραιφνη και ακεραιον ουσιαν, αλλ'
ουδε προς αυτην την συγκαταβασιν. Το δε ατενες ιδειν το γνωναι εστι. ∆ια τουτο και
ο ευαγγελιστης, ειδως ως ουκ εστιν ανθρωπινης φυσεως το τα τοιαυτα ειδεναι και
οτι ουδε ταις δυναμεσι καταληπτος εστιν ο Θεος, αυτον τον εκ δεξιων αυτου
καθημενον και ταυτα ακριβως επισταμενον παραγει του δογματος ημιν τουτου
διδασκαλον· και ουδε απλως ειπεν «ο Υιος», καιτοι και ει τουτο ειρηκει, ικανον ην
επιστομισαι τα των αναισχυντων στοματα. Ὥσπερ γαρ πολλοι χριστοι, ο δε Χριστος
εις, και πολλοι κυριοι λεγομενοι, ο δε Κυριος εις, και πολλοι θεοι λεγομενοι, ο δε
Θεος εις, ουτω και πολλοι υιοι λεγομενοι, ο δε Υιος εις, και η του αρθρου προσθηκη
ικανη το εξαιρετον δειξαι του μονογενους. Ἀλλ' ομως ουκ ηρκεσθη τουτωι, αλλ'
ειπων· «Θεον ουδεις εωρακε πωποτε» επηγαγεν· «Ὁ μονογενης Υιος, ο ων εις τον
κολπον του Πατρος, αυτος εξηγησατο.» Προτερον ειπε· «Μονογενης» και τοτε·
«Υιος»· επειδη γαρ πολλοι δια την προς το ονομα κοινωνιαν υποτεμνονται αυτου
την δοξαν, ενα των πολλων ειναι αυτον νομιζοντες–το γαρ υιος τουτο κοινον εστιν
ονομα παντων–οπερ εστιν εξαιρετον αυτου και ιδιον και ουδενι των αλλων προσον
τεθεικε προτερον, το μονογενης, ινα απο τουτου πιστευσηις οτι και το κοινον τουτο
ουκ εστι κοινον, αλλ' ιδιον αυτου και κυριον εστι, και ουδενι των αλλων ουτως ως
εκεινωι προσον. Και ινα σαφεστερον ο λεγω γενηται, πλατυτερον αυτο παλιν ερω. Το
υιος ονομα προσεστι και ανθρωποις, προσεστι και τωι Χριστωι, αλλ' ημιν
καταχρηστικως, εκεινωι δε κυριως· το δε μονογενης αυτου μονον εστι και ουδενι
των αλλων ουδε καταχρηστικως προσεστιν. Ἵνα ουν απο της προσηγοριας της
ουδενι προσουσης αλλ' η αυτωι μονωι και την αλλην την τοις πολλοις προσουσαν
αυτου κυριαν ειναι νομισηις, δια τουτο προτερον ειπεν· «Ὁ μονογενης» και τοτε·
«Υιος». Ει δε ουκ αρκει σοι ουδε ταυτα, φησι, λεγω και ετερον τριτον, παχυ μεν και
ανθρωπινον, ικανον δε και τους χαμαι ερποντας εις την εννοιαν της του μονογενους
δοξης αναγαγειν. Τι δε τουτο εστιν; «Ὁ ων εις τον κολπον του Πατρος.» Παχυ το
ρημα, αλλ' ικανον ενδειξασθαι την γνησιοτητα, αν θεοπρεπως εκλαβωμεν. Ὥσπερ
γαρ ακουων θρονον και την εκ δεξιων καθεδραν, ου θρονον υπολαμβανεις, ουδε
τοπον και περιγραφην, αλλ' εκ της του θρονου προσηγοριας και της κατα την
καθεδραν κοινωνιας, το της τιμης απαραλλακτον και ισον, ουτω και τον κολπον
ακουων, μη κολπον ειναι νομιζε, μηδε τοπον, αλλ' απο της του κολπου προσηγοριας
την προς τον γεγεννηκοτα εγγυτητα και την παρρησιαν εκλαμβανε· του γαρ εκ
δεξιων καθησθαι το τωι κολπωι ενδιαιτασθαι πολλωι σαφεστερον ημιν την προς τον
γεγεννηκοτα εγγυτητα δηλοι και παριστησιν. Ουτε γαρ αν ο Πατηρ ηνεσχετο εν τωι
κολπωι τον Υιον εχειν, ει μη της αυτης ουσιας ην, ουτ' αν εκεινος υπεμεινεν
υποδεεστερας φυσεως ων ενδιαιτασθαι τωι κολπωι τωι πατρικωι. Ὡς Υιος τοινυν και
μονογενης και εν τωι κολπωι διατριβων τωι πατρικωι παντα τα του Πατρος επισταται
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακριβως· δια τουτο και τουτων εδεηθη των ρηματων ο ευαγγελιστης, ινα την ακριβη
του Υιου παραστησηι γνωσιν την περι του Πατρος. Περι γαρ γνωσεως ην ο λογος· επει
ει μη τουτο εστι, τινος ενεκεν ο κολπος παρειληπται; Ει γαρ μητε σωμα εστιν ο Θεος–
ωσπερ ουν ουδε εστι–μητε την γνησιοτητα και την εγγυτητα την προς τον
γεγεννηκοτα δηλοι, απλως και εικηι το ρημα προσερριπται, χρειαν ημιν ουδεμιαν
πληρουν. Ἀλλ' ουχ απλως προσερριπται, μη γενοιτο· ουδεν γαρ εικηι το Πνευμα
φθεγγεται, αλλα την εγγυτητα του Υιου την προς τον Πατερα δηλοι. Ἐπειδη γαρ
μεγα απεφηνατο ο ευαγγελιστης οτι ουδε η ανω κτισις αυτον οραι, τουτ' εστι
γινωσκει αυτον μετα ακριβειας, βουλομενος αξιοπιστον επιστησαι του πραγματος
διδασκαλον, ταυτα τα ρηματα τεθεικεν, ινα και ως Υιωι και ως μονογενει και ως
ενδιατριβοντι τωι κολπωι τωι πατρικωι περι παντων πιστευσηις και μηδεν αμφιβαληις
λοιπον. Ει δε τις μη φιλονεικοιη, μηδε αναισχυντειν βουλοιτο, και του αιδιου τουτο
φημι ειναι παραστατικον. Ὥσπερ γαρ εξ εκεινης της ρησεως της προς τον Μωυσεα
λεχθεισης· «Ἐγω ειμι ο ων», το αΐδιον εκλαμβανομεν, ουτως και εκ της ρησεως
ταυτης της λεγουσης· «Ὁ ων εν τοις κολποις του Πατρος», το αιδιως ειναι εν τοις
κολποις του Πατρος δυνατον εκλαβειν. Ὅτι μεν ουν τηι κτισει πασηι ακαταληπτος η
ουσια του Θεου, δια τουτων παντων ημιν αποδεδεικται· λειπεται δη λοιπον δειξαι
οτι ο Υιος και το Πνευμα το αγιον μονον μετα ακριβειας αυτον επιστανται πασης.
Ἀλλα τουτο εις ετεραν διαλεξιν υπερθεμενοι, ινα μη τωι πληθει καταχωσωμεν την
μνημην των ειρημενων, επι την συνηθη τρεψωμεν τον λογον παλιν παραινεσιν. Τις
δε η συνηθης ημιν παραινεσις ην; Ευχης εκτενους εχεσθαι νηφουσηι διανοιαι και
αγρυπνουσηι ψυχηι. Και γαρ και πρωην περι τουτων διαλεχθεις, ειδον ετοιμως
απαντας υπακουσαντας. Ἄτοπον ουν ραιθυμουσι μεν εγκαλειν, κατορθουντας δε μη
επαινειν. Ἐπαινεσαι τοινυν υμας βουλομαι τημερον και χαριν υμιν αποδουναι της
υπακοης εκεινης. Ἔσται δε η χαρις, αν διδαξωμεν υμας τινος ενεκεν εκεινη γινεται
προ των αλλων η ευχη και τι δηποτε τους δαιμονωντας και μανιαι πονηραι
κατεχομενους εισαγεσθαι κελευει τοτε ο διακονος και κλινειν τας κεφαλας; Τινος
ουν ενεκεν τουτο ποιει; Ἅλυσις πονηρα και χαλεπη των δαιμονων εστιν η ενεργεια,
αλυσις παντος σιδηρου δυνατωτερα. Καθαπερ ουν δικαστου προοδον εχοντος και εφ'
υψηλου του βηματος προκαθεζεσθαι μελλοντος, οι δεσμοφυλακες τους το
δεσμωτηριον οικουντας απαντας εξαγαγοντες του οικηματος, προ των κιγκλιδων
και των του δικαστηριου παραπετασματων καθιζουσιν αυχμωντας, ρυπωντας,
κομωντας, ρακια περιβεβλημενους, ουτω δη και οι πατερες ενομοθετησαν του
Χριστου μελλοντος ωσπερ εφ' υψηλου προκαθεζεσθαι βηματος και επ' αυτων
φαινεσθαι των μυστηριων, τους δαιμονωντας καθαπερ δεσμωτας τινας εισαγεσθαι,
ουχ ινα ευθυνας υποσχωσι των πεπλημμελημενων, καθαπερ εκεινοι οι δεδεμενοι,
ουδ' ινα κολασιν υπομεινωσι και τιμωριαν, αλλ' ινα του δημου και της πολεως
απασης ενδον παρουσης κοιναι περι αυτων ικετηριαι γενωνται, παντων ομοθυμαδον
τον κοινον ∆εσποτην υπερ αυτων εξαιτουμενων και ελεησαι παρακαλουντων μετα
σφοδρας της βοης. Τοτε μεν ουν ενεκαλουμεν τοις καταλιμπανουσι την τοιαυτην
ευχην και κατα τον καιρον εκεινον εξω διατριβουσι· νυνι δε τοις ενδον μενουσιν
εγκαλεσαι βουλομαι, ουχ οτι μενουσιν ενδον, αλλ' οτι μενοντες των εξω
διατριβοντων ουδεν αμεινον διακεινται, κατα τον φρικωδεστατον εκεινον καιρον
αλληλοις διαλεγομενοι. Τι ποιεις, ανθρωπε; οραις τοσουτους δεσμωτας απο των
αδελφων των σων εστηκοτας πλησιον, και συ περι των ουδεν προσηκοντων διαλεγηι
πραγματων; η γαρ οψις μονη ουχ ικανη σε καταπληξαι και εις συμπαθειαν αγαγειν; ο
αδελφος σου εν δεσμοις, και συ εν ραιθυμιαι; και ποιαν εξεις συγγνωμην, ειπε μοι,
ουτως ασυμπαθης ων, ουτως απανθρωπος, ουτως ωμος; Ου δεδοικας μη ποτε σου
διαλεγομενου, ραιθυμουντος, ολιγωρουντος, δαιμων τις εκειθεν εκπηδησας
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σχολαζουσαν και σεσαρωμενην ευρων την ψυχην, επεισελθηι μετα αδειας πολλης,
αθυρωτον την οικιαν ευρων; Ου γαρ εδει παντας κοινηι πηγας δακρυων αφιεναι κατα
την ωραν εκεινην και διαβροχους ορασθαι παντων τους οφθαλμους και θρηνους και
οιμωγας γινεσθαι παρα της Ἐκκλησιας απασης; Μετα την κοινωνιαν των
μυστηριων, μετα την απολαυσιν του λουτρου, μετα το συνταξασθαι τωι Χριστωι,
ισχυσεν ο λυκος εκεινος αρπασαι εκ της ποιμνης τους αρνας και κατεχειν μεθ'
εαυτου, και συ ορων την συμφοραν ου δακρυεις; και που ταυτα απολογιας αξια; Ου
θελεις συναλγησαι τωι αδελφωι; καν υπερ σαυτου δεισον και διαναστηθι. Ει την του
γειτονος οικιαν ειδες εμπυριζομενην, ειπε μοι, ει και παντων πολεμιωτατος ην ο
γειτων, ουκ αν εδραμες επι τωι σβεσαι την πυραν, δεδοικως μη το πυρ οδωι βαδιζον
και των σων αψηται προθυρων; Τουτο και επι των δαιμονωντων λογιζου· και γαρ
πυρα τις εστι και εμπρησμος χαλεπος των δαιμονων η ενεργεια. Σκοπει δη μοι μη και
την σην προκαταλαβηι ψυχην οδωι βαδιζων ο δαιμων, και οταν ιδηις παροντα, μετα
πολλης της σπουδης προσφυγε τωι ∆εσποτηι, ινα ιδων σου την θερμην και
διεγηγερμενην ψυχην ο δαιμων, αβατον αυτωι νομισηι λοιπον ειναι την διανοιαν την
σην. Ἂν μεν γαρ ιδηι χασμωμενον και ραιθυμουντα, ως εις ερημον καταγωγιον
ταχεως επεισελευσεται· αν δε συντεταμενον και διεγηγερμενον και των ουρανων
αυτων εκκρεμαμενον, ουδε αντιβλεψαι τολμησει λοιπον. Ὥστε ει και των αδελφων
καταφρονεις, αλλα σαυτου φεισαι γουν και την κατα της σης ψυχης εισοδον
αποφραξον τωι πονηρωι δαιμονι. Ουδεν δε ουτως αυτου την καθ' ημων εφοδον
αποτειχιζειν ιωθεν, ως ευχη και δεησις εκτενης. Και γαρ αυτο τουτο το
παρακελευεσθαι τον διακονον απασι και λεγειν· «Ὀρθοι στωμεν καλως», ουχ απλως
ουδε εικηι νενομοθετηται, αλλ' ινα τους χαμαι συρομενους λογισμους ανορθωσωμεν,
ινα την εκλυσιν την εκ των βιωτικων ημιν γινομενην πραγματων εκβαλοντες,
ορθην εμπροσθεν του Θεου αναστησαι δυνηθωμεν ημων την ψυχην. Και οτι τουτο
εστιν αληθες και ουχι προς το σωμα, αλλα προς την ψυχην ο λογος αποτεινεται,
ταυτην κελευων ανορθουν, ακουσωμεν και Παυλου τουτον τον τροπον ταυτηι
κεχρημενου τηι λεξει. Προς γαρ ανθρωπους καταπεπτωκοτας και προς την των
δεινων επαγωγην απαγορευσαντας γραφων ελεγε· «Τας παρειμενας χειρας και τα
παραλελυμενα γονατα ανορθωσατε.» Τι ουν αν ειποιμεν; οτι περι χειρων και
γονατων λεγει των του σωματος; Ουδαμως· ου γαρ δρομευσιν ανθρωποις, ουδε
παγκρατιασταις διαλεγεται, αλλα την ισχυν των ενδον λογισμων
προκαταβεβλημενην υπο των πειρασμων αναστησαι δια των ρηματων τουτων
παρηινεσεν. Ἐννοησον τινος πλησιον εστηκας, μετα τινων μελλεις καλειν τον Θεον,
μετα των Χερουβιμ· αναλογισαι σου τους συγχορευτας και αρκεσει σοι τουτο εις
νηψιν, οταν ενθυμηθηις οτι σωμα περικειμενος και σαρκι συμπεπλεγμενος, μετα των
ασωματων δυναμεων κατηξιωθης ανυμνειν τον κοινον ∆εσποτην απαντων. Μηδεις
τοινυν διαλελυμενος την προθυμιαν των ιερων κοινωνειτω και μυστικων υμνων
εκεινων· μηδεις βιωτικους κατ' εκεινον τον καιρον εχετω λογισμους, αλλα παντα τα
γηινα της διανοιας εξορισας και προς τον ουρανον ολον εαυτον μεταθεις, ως αυτου
πλησιον εστως του θρονου της δοξης και μετα των Σεραφιμ ιπταμενος, ουτω τον
παναγιον υμνον αναφερετω τωι της δοξης και της μεγαλωσυνης Θεωι. ∆ια τουτο και
εσταναι καλως κατ' εκεινον τον καιρον κελευομεθα. Το γαρ καλως εσταναι ουδεν
ετερον εστιν αλλ' η το ουτως εσταναι, ως προσηκον εστιν ανθρωπον οντα
εμπροσθεν εσταναι του Θεου, μετα φρικης και τρομου, μετα νηφουσης και
διεγηγερμενης ψυχης. Ὅτι γαρ προς την ψυχην και αυτη η λεξις αποτεινεται, και
αυτο τουτο παλιν ο Παυλος εδηλωσε λεγων· «Ουτω στηκετε εν Κυριωι, αγαπητοι.»
Καθαπερ γαρ ο τοξοτης, εαν ευστοχα αφιεναι μελληι τα βελη, προτερον της στασεως
επιμελειται της εαυτου και καταντικρυ του σκοπου μετα ακριβειας εαυτον στησας
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της αφεσεως εχεται των βελων, ουτω και συ μελλων τοξευειν την πονηραν του
διαβολου κεφαλην, της στασεως των λογισμων επιμελου προτερον, ιν' ορθην τινα
και απαρεμποδιστον σαυτου στηριξας την στασιν ευστοχα αφηις κατ' εκεινου τα
βελη. Και περι μεν της ευχης ταυτα· επειδη δε προς τηι ραιθυμιαι τηι κατα τας ευχας και
ετερον τι πολλης αθυμιας γεμον επενοησεν ο διαβολος, και ταυτην αποτειχιστεον
αυτου την εφοδον. Τι τοινυν εστιν οπερ εκακουργησεν ο πονηρος δαιμων εκεινος;
Ἰδων υμας ουτω καθαπερ εν σωμα συνεσφιγμενους και μετα πολλης της ακριβειας
τοις λεγομενοις προσηλωμενους, καθειναι μεν τινας των αυτου διακονων τους δια
συμβουλης και παραινεσεως απαξοντας υμας της ακροασεως ουκ ετολμησεν· ᾔδει
γαρ ως ουδεις υμων ανεξεται των ταυτα συμβουλευοντων· ληιστας δε τινας και
βαλαντιοτομους εγκαταμιξας τωι πληθει, παρεσκευασε παρα πολλων πολλακις των
ενταυθα συλλεγομενων χρυσιον, οπερ ειχον αποδεδεμενον, υφελεσθαι· και τουτο
πολλακις και επι πολλων ενταυθα συνεβη. Ἵν' ουν μηδε τουτο γινηται, μηδε την
περι την ακροασιν προθυμιαν η των χρηματων ζημια κατασβεσηι τωι χρονωι, πολλων
τουτο πασχοντων, παραινω και συμβουλευω πασιν υμιν, μηδενα χρυσιον
επιφερομενον εσιεναι ενταυθα, ωστε μη την υμετεραν σπουδην, την περι την
ακροασιν, εφοδιον εκεινοις γενεσθαι της κακουργιας, μηδε την ηδονην την εκ της
ενταυθα διατριβης εγγινομενην υμιν, τηι των χρηματων αμαυρωθηναι κλοπηι. Και
γαρ ο διαβολος τουτο κατεσκευασεν, ουχ ινα υμας πενεστερους εργασηται, αλλ' ινα
η των χρηματων απωλεια, εις αηδιαν υμας εμβαλουσα πολλην, της προθυμιας
απαγαγηι της περι την ακροασιν. Ἐπει και τον Ἰωβ των χρηματων εγυμνωσεν
απαντων, ουχ ινα πενεστερον εργασηται, αλλ' ινα γυμνωσηι της ευσεβειας. Το γαρ
σπουδαζομενον εκεινωι, ουχι χρηματα αφελεσθαι–οιδε γαρ ουδεν τουτο ον–, αλλ' ινα
δια της των χρηματων αφαιρεσεως εις αμαρτιαν ψυχης εμβαληι· καν μη τουτο
ισχυσηι ποιησαι, ουδεν ηγησεται κατωρθωκεναι ποτε. Ειδως τοινυν αυτου την
γνωμην, αγαπητε, οταν αφεληται σου χρυσιον, η δια ληιστων, η δι' ετερας τινος
προφασεως, δοξασον τον ∆εσποτην, και πλεον εσηι κεκερδηκως και διπλην δωσεις
τωι εχθρωι την πληγην, οτι τε ουκ εδυσχερανας και οτι ηυχαριστησας. Ἂν μεν γαρ ιδηι
οτι σε ταπεινοι των χρηματων η ζημια και πειθει κατα του ∆εσποτου δυσχεραναι,
ουδεποτε αποστησεται τουτο εργαζομενος· αν δε θεασηται οτι ου μονον ου
βλασφημεις τον πεποιηκοτα σε Θεον, αλλα και ευχαριστεις αυτωι εφ' εκαστωι των
συμβαινοντων δεινων, αποστησεται επαγων τους πειρασμους, ειδως οτι ευχαριστιας
σοι υποθεσις γινεται των δεινων η πειρα, και λαμπροτερους εργαζεται σοι τους
στεφανους και πλειονα τα βραβεια. Ὅπερ ουν και επι του Ἰωβ γεγονεν. Ἐπειδη γαρ
αφελομενοςαυτου τα χρηματα και το σωμα παταξας, ειδεν ευχαριστον γενομενον,
ουκετι προσελθειν ετολμησεν, αλλ' αισχραν και ασυγγνωστον υπομεινας ητταν
απηιει, λαμπροτερον εργασαμενος του Θεου τον αθλητην. Ταυτα ουν και ημεις
ειδοτες εν μονον φοβωμεθα, την αμαρτιαν, τα δε αλλα γενναιως φερωμεν, καν
χρηματων ζημια, καν νοσος σωματων, καν περιστασεις πραγματων, καν επηρεια,
καν συκοφαντια, καν αλλο οτιουν επαγηται δεινον ημιν· τουτων γαρ η φυσις ου
μονον ημας ου παραβλαψει, αλλα και τα μεγιστα ωφελησαι δυνησεται, αν μετ'
ευχαριστιας αυτα φερωμεν, και πλειονας ημιν εργασεται τους μισθους. Ὁραις γουν
και τον Ἰωβ μετα το τους στεφανους της υπομονης και της ανδρειας απαντας
αναδησασθαι, διπλα τα απολωλοτα απειληφοτα απαντα. Συ δε ουχι διπλα και
τριπλα, αλλ' εκατονταπλασιονα απαντα αποληψηι, αν φερηις γενναιως και ζωην
αιωνιον κληρονομησεις ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα νυν και αει και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5 Του αυτου περι ακαταληπτου λογος εʹ. Ἐπειδαν μελληι τις
μακροτερας υποθεσεως απτεσθαι και πολλων δεομενης λογων και ουκ
εν ημεραι μιαι και δυο και τρισιν, αλλ' εν πολλωι πλειοσι περαιουμενης,
αναγκαιον ειναι νομιζω τωι τοιουτωι μη πασαν αθροως μηδε υφ' εν
επιτιθεναι τηι των ακροατων διανοιαι την διδασκαλιαν, αλλ' εις πολλα
το ολον κατατεμνοντα μερη κουφον και ευληπτον τωι κατακερματισμωι
τουτο ποιειν το του λογου φορτιον.
Και γαρ και γλωττα και ακοη και εκαστον των αισθητηριων ημιν μετρα και
κανονας και ορους εχει κειμενους, καν επιχειρησηι τουτους υπερβηναι τις ποτε τους
ορους και της ουσης εκπιπτει δυναμεως. Τι γαρ γλυκυτερον φωτος, ειπε μοι; τι δε
ηδιον ακτινος; αλλ' ομως το γλυκυ τουτο και ηδυ, οταν υπερ το μετρον ημων
ομιλησηι, τοις ομμασιν επαχθες γινεται και φορτικον. ∆ια τουτο και ο Θεος νυκτα
ενομοθετησεν ειναι μετα την ημεραν, ινα πεπονηκοτας παραλαβουσα τους
οφθαλμους καταστειληι τα βλεφαρα, κοιμησηι τας κορας, αναπαυσηι καμουσαν ημιν
την οπτικην δυναμιν και προς την της μελλουσης ημερας θεωριαν επιτηδειοτεραν
παρασκευασηι. ∆ια τουτο και εγρηγορσις και υπνος εναντια οντα αλληλοις, απο της
συμμετριας ομοιως αλληλοις ηδιστα γινεται και γλυκυ καλουντες το φως, γλυκυν
ομοιως καλουμεν και τον υπνον τον απαγοντα ημας του φωτος. Ουτως η αμετρια
πανταχου βαρυ και επαθχες, και το συμμετρον ηδυ και χρησιμον ημιν και προσηνες.
∆ια δη τουτο και ημεις τεταρτην η και πεμπτην ημεραν εχοντες λοιπον, εξ ου τον
περι ακαταληπτου κινουμεν λογον, ουδεπω και τημερον αυτον απαρτισαι
παρεσκευασμεθα αλλα τα συμμετρα προς την υμετεραν αγαπην ειποντες παλιν
αναπαυσαι την διανοιαν υμων εγνωκαμεν. Που τοινυν πρωην τον λογον
κατελιπομεν; αναγκη γαρ εκειθεν αυτον ανελεσθαι παλιν, επειδη μια τις εστι
διδασκαλιας ακολουθια. Ἐλεγομεν τοτε οτι της βροντης ο υιος ειπεν οτι «Θεον
ουδεις εωρακε πωποτε· ο μονογενης Υιος, ο ων εν τοις κολποις του Πατρος, αυτος
εξηγησατο.» Τημερον αναγκαιον μαθειν που τουτο αυτος εξηγησατο ο μονογενης
Υιος του Θεου. «Ἀπεκριθη, φησι, τοις Ἰουδαιοις και ειπεν· Ουχ οτι τον Πατερα τις
εωρακεν ει μη ο ων εκ του Θεου, ουτος εωρακε τον Πατερα.» Ὅρασιν παλιν ενταυθα
την γνωσιν λεγει. Και ουκ ειπεν απλως οτι «Ουδεις οιδε τον Πατερα» και εσιγησεν,
ινα μη τις περι ανθρωπων τουτο λεγεσθαι νομιζηι μονον, αλλα βουλομενος δειξαι οτι
ουτε αγγελοι, ουτε αρχαγγελοι, ουτε αι ανω δυναμεις, τηι επαγωγηι τουτο δηλον
εποιησεν. Ειπων γαρ· «Ουχ οτι τον Πατερα τις εωρακε πωποτε», επηγαγεν· «ει μη ο
ων εκ του Θεου, ουτος εωρακε τον Πατερα». Ει μεν γαρ ειπεν απλως· Ουδεις, πολλοι
των ακουσαντων ισως αν περι της ημετερας ενομισαν αυτο φυσεως ειρησθαι μονον·
νυν δε ειπων «Ουδεις» και προσθεις· «ει μη ο Υιος», τηι προσθηκηι του μονογενους
απασαν την κτισιν απεκλεισε. Τι ουν, φησι, και το Πνευμα το αγιον; Ουδαμως· ουδε
γαρ της κτισεως τουτο μερος· το δε «Ουδεις», τουτο αει προς αντιδιαστολην της
κτισεως κειται μονης· και ουτε, αν περι Πατρος λεγηται, τον Υιον εξωθειται, ουτε, αν
περι Υιου, το Πνευμα εκβαλλει. Και ινα αυτο τουτο εντευθεν ηδη ποιησω φανερον
οτι το «ουδεις» ου προς αθετησιν του Πνευματος, αλλα προς αντιδιαστολην της
κτισεως ειρηται περι αυτης ταυτης της γνωσεως, ην μονου του Υιου φησιν ειναι,
ακουσωμεν τι διαλεγομενος Παυλος Κορινθιοις φησι. Τι ουν φησι; «Τις γαρ οιδε τα
του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; Ουτω και τα του Θεου
ουδεις οιδεν, ει μη το Πνευμα του Θεου.» Ὥσπερ ουν ενταυθα το «ουδεις» λεγομενον
ουκ εκβαλλει τον Υιον, ουτω και επι του Χριστου το «ουδεις» τεθεν ουκ εξωθειται το
Πνευμα το αγιον. Ὅθεν δηλον ως αληθες το ειρημενον. Ει γαρ λεγων οτι «Ουδεις
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εωρακε τον Πατερα, ει μη ο εκ του Θεου ων», το Πνευμα εξωθειτο, περιττως Παυλος
ελεγεν οτι ωσπερ ανθρωπος τα εαυτου οιδεν, ουτω και το Πνευμα το αγιον τα του
Θεου μετα ακριβειας επισταται. Ουτω και το «εις» ειρηται· την γαρ αυτην ισχυν εχει
τουτωι και δυναμιν. Σκοπει δε· «Εις Θεος, φησιν, ο Πατηρ εξ ου τα παντα και εις
Κυριος Ἰησους Χριστος δι' ου τα παντα.» Ει γαρ το ενα λεγεσθαι Θεον τον Πατερα,
εκβαλλει τον Υιον της θεοτητος και το ενα λεγεσθαι Κυριον τον Υιον, εκβαλλει τον
Πατερα της κυριοτητος· αλλα μην ουκ εκβαλλει της κυριοτητος τον Πατερα το
λεγεσθαι οτι «εις Κυριος Ἰησους Χριστος». Ουκ αρα ουδε τον Υιον εκβαλλει της
θεοτητος το λεγεσθαι οτι εις Θεος ο Πατηρ. Ει δε λεγοιεν παλιν οτι δια τουτο εις
Θεος λεγεται ο Πατηρ, επειδη Θεος μεν εστιν ο Υιος, ου τοιουτος δε Θεος οιος ο
Πατηρ, επεται εκεινο ειπειν, εξ ων αυτοι τιθεασι λημματων–ου γαρ δη ημεις αν
ειποιμεν–, οτι δια τουτο λεγεται εις Κυριος ο Υιος, επειδη Κυριος μεν ο Πατηρ ου
τοιουτος δε Κυριος οιος ο Υιος. Ει δε τουτο ασεβες, ουδε το προτερον αν εχοι λογον·
αλλ' ωσπερ το «εις Κυριος» ουκ εξωθειται τον Πατερα της ακριβους κυριοτητος ουδε
εις τον Υιον περιιστησιν αυτο μονον, ουτως ουδε το «εις Θεος» εκβαλλει τον Υιον
της αληθους και γνησιας θεοτητος, ουδε του Πατρος αυτο μονον αποδεικνυσιν. Ὅτι
γαρ Θεος ο Υιος και τοιουτος Θεος οιος ο Πατηρ, μενων μεντοι Υιος, εξ αυτης της
προσθηκης δηλον. Ει γαρ το Θεος ονομα τουτο του Πατρος μονον ην και αλλην ουκ
ηδυνατο δηλουν ημιν υποστασιν, αλλ' εκεινην μονην την αγεννητον και πρωτην,
ως ιδιον αυτης μονης ον και γνωριστικον, περιττως η του Πατρος κειται προσθηκη·
ηρκει γαρ ειπειν «εις Θεος» και εγνωριζομεν τις ην ο λεγομενος, αλλ' επειδη το Θεος
ονομα κοινον Πατρος και Υιου και ειπων· «εις Θεος» ουκ εδηλου τινα φησιν ο
Παυλος, δια τουτο εδεηθη της του Πατρος προσθηκης, ινα δηλωσηι οτι περι της
πρωτης υποστασεως και αγεννητου λεγει, ως ουκ αρκουσης της του Θεου
προσηγοριας αυτην ενδειξασθαι, επειδη κοινον τουτο αυτωι προς τον Υιον. Των γαρ
ονοματων τα μεν εστι κοινα, τα δε ιδια· κοινα μεν, ινα το απαραλλακτον δειξηι της
ουσιας, ιδια δε, ινα την ιδιοτητα χαρακτηρισηι των υποστασεων. Το μεν ουν «Πατηρ»
και «Υιος» ιδιον εκαστης υποστασεως, το δε «Θεος» και «Κυριος» κοινον. Ἐπειδη
ουν τεθεικε ονομα κοινον το «εις Θεος», εδεηθη και του ιδιαζοντος, ινα γνωρισηις
τινα φησιν, ωστε ημας μη εμπεσειν εις την Σαβελλιου μανιαν. Ὅτι γαρ ουτε το
«Θεος» ονομα μειζον του «Κυριος», ουτε το «Κυριος» ελαττον του «Θεος», δηλον
εκειθεν. Ἐν τηι Παλαιαι πασηι συνεχως ο Πατηρ Κυριος λεγεται· «Κυριος ο Θεος σου»,
φησι, «Κυριος εις εστιν», και παλιν· «Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις και αυτωι
μονωι λατρευσεις», και παλιν· «Μεγας ο Κυριος ημων και μεγαλη η ισχυς αυτου και
της συνεσεως αυτου ουκ εστιν αριθμος», και παλιν· «Γνωτωσαν οτι ονομα σοι
Κυριος· συ ει μονος υψιστος επι πασαν την γην.» Καιτοι γε ει ελαττον του Θεος ην
και αναξιον της ουσιας εκεινης, ουκ εδει λεγεσθαι· «Γνωτωσαν οτι ονομα σοι
Κυριος.» Παλιν ει το Θεος μειζον ην του Κυριος και σεμνοτερον, ουκ εδει τον κατ'
αυτους ελαττονα Υιον απο του προσηκοντος ονοματος τωι Πατρι καλεισθαι, ο και
μονον ιδιον ην εκεινου. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν. Ουτε γαρ ο Υιος του Πατρος
υποδεεστερος, ουτε το Κυριος ονομα του Θεος ευτελεστερον. ∆ια τουτο και επι
Πατρος και επι του Υιου αδιαφορως ταυταις κεχρηται ταις προσηγοριαις η Γραφη.
Καθαπερ ουν ηκουσατε τον Πατερα Κυριον καλουμενον, φερε δειξωμεν υμιν και τον
Υιον λεγομενον Θεον. «Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει και τεξεται υιον και
καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον· μεθ' ημων ο
Θεος.» Ειδες πως και τωι Πατρι ονομα το Κυριος και τωι Υιωι ονομα το Θεος; Ὥσπερ
γαρ εκει φησι· «Γνωτωσαν οτι ονομα σοι Κυριος», ουτω και ενταυθα φησι·
«Καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ.» Και παλιν· «Παιδιον εγεννηθη ημιν, υιος
και εδοθη ημιν και καλειται το ονομα αυτου μεγαλης βουλης αγγελος, Θεος ισχυρος,
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξουσιαστης.» Και σκοπει μοι προφητων συνεσιν και πνευματικην σοφιαν. Ἵνα γαρ
μη απλως ειποντες Θεον, νομισθωσι περι του Πατρος λεγειν, της οικονομιας
προτερον μεμνηνται· ου γαρ δη ο Πατηρ δια παρθενου εγεννηθη, ουδε παιδιον
εγενετο. Παλιν ετερος προφητης ουτωσι πως φησι περι αυτου· «Ουτος ο Θεος ημων,
ου λογισθησεται ετερος προς αυτον.» Και περι τινος τουτο φησιν; αρα μη περι του
Πατρος; Ουδαμως· ακουσον γαρ πως και ουτος περι της οικονομιας εμνησθη· ειπων
γαρ· «Ουτος ο Θεος ημων, ου λογισθησεται ετερος προς αυτον», επηγαγεν· «Ἐξευρε
πασαν οδον επιστημης και εδωκεν αυτην Ἰακωβ τωι παιδι αυτου και Ἰσραηλ τωι
ηγαπημενωι υπ' αυτου. Μετα ταυτα επι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις
συνανεστραφη.» Ὁ Παυλος δε· «Ἐξ ων ο Χριστος, το κατα σαρκα, φησιν, ο ων επι
παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας, αμην», και παλιν· «Πας πορνος η
πλεονεκτης ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι βασιλειαι του Χριστου και Θεου», και παλιν·
«Κατα την επιφανειαν του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου.» Και
Ἰωαννης δε ουτως αυτον καλει λεγων· «Ἐν αρχηι ην ο Λογος και ο Λογος ην προς
τον Θεον και Θεος ην ο Λογος.» Ναι, φησιν, αλλ' εκεινο δειξον, που μετα του Πατρος
αυτον συνταττουσα η Γραφη Κυριον τον Πατερα καλει. Ἐγω δε ου τουτο δεικνυμι
μονον, αλλ' οτι και Κυριον τον Πατερα καλει και Κυριον τον Υιον και οτι Θεον τον
Πατερα καλει και οτι Θεον τον Υιον, ομου τιθεις εκατερα τα ονοματα. Που ουν τουτο
εστιν ευρειν; ∆ιαλεγομενος ποτε τοις Ἰουδαιοις ο Χριστος φησι· «Τι υμιν δοκει περι
του Χριστου; τινος υιος εστιν;» Οι δε λεγουσιν αυτωι· «του ∆αυιδ». Λεγει αυτοις·
«Πως ουν ∆αυιδ εν πνευματι Κυριον αυτον καλει λεγων· Ειπε ο Κυριος τωι Κυριωι
μου· καθου εκ δεξιων μου;» Ἰδου «Κυριος» και «Κυριος». Βουλει μαθειν που Θεον
και Θεον καλει τον Πατερα και τον Υιον ομου τιθεισα η Γραφη; ακουσον και του
προφητου ∆αυιδ και του αποστολου Παυλου τουτο αυτο δηλουντων ημιν· «Ὁ
θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος, ραβδος ευθυτητος η ραβδος της
βασιλειας σου. Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμισησας ανομιαν· δια τουτο εχρισε σε ο
Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου.» Και ο Παυλος
παλιν την μαρτυριαν ταυτην παρηγαγεν ειπων οτι «Προς μεν τους αγγελους αυτου
φησιν· ο ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα· προς δε τον Υιον· ο θρονος σου, ω
Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος.» Τινος ουν ενεκεν ενταυθα, φησι, τον μεν Θεον
Πατερα εκαλεσε, τον δε Υιον Κυριον; Ουχ απλως ουδε εικηι ενταυθα τουτο εποιησεν,
αλλ' επειδη προς Ἕλληνας ην ο λογος αυτωι πολυθεΐαν νοσουντας. Ἵν' ουν μη
λεγωσιν οτι ημιν εγκαλων ως πολλους θεους λεγουσι και πολλους κυριους, αυτος
αλισκηι τοις εγκλημασι τουτοις θεους λεγων, και ου Θεον· δια τουτο συγκαταβαινων
αυτων τηι ασθενειαι, ετερωι καλει τον Υιον ονοματι την αυτην δυναμιν εχοντι. Και οτι
τουτο εστιν αληθες, ανωθεν αναγνωμεν αυτο το χωριον, και εισεσθε σαφως οτι ουχ
ημετερος εστι στοχασμος το λεγομενον· «Περι δε των ειδωλοθυτων οιδαμεν οτι
παντες γνωσιν εχομεν. Ἡ γνωσις φυσιοι, η δε αγαπη οικοδομει. Περι της βρωσεως
ουν των ειδωλοθυτων οιδαμεν οτι ουδεν ειδωλον εν κοσμωι και οτι ουδεις Θεος
ετερος ει μη εις.» Ὁραις οτι προς εκεινους αποτεινομενος ταυτα λεγει τους πολλους
νομιζοντας ειναι θεους; Και γαρ ειπερ εισι λεγομενοι θεοι πολλοι και κυριοι πολλοι,
ειτε εν ουρανωι, ειτε επι γης–παλιν προς εκεινους μαχεται –ωσπερ ουν εισι θεοι
πολλοι και κυριοι πολλοι–τουτ' εστι λεγομενοι–αλλ' ημιν εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα
παντα, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα. ∆ια τουτο και το «εις»
προσεθηκεν, ινα μη πολυθεΐαν εισαγεσθαι παλιν εκεινοι νομιζωσι, και ενα Θεον τον
Πατερα εκαλεσεν, ουκ εκβαλλων τον Υιον της θεοτητος, ωσπερ ουν και ενα Κυριον
τον Υιον, ουκ εκβαλλων της κυριοτητος τον Πατερα, αλλα την εκεινων ασθενειαν
διορθουμενος, και μηδεμιαν αυτοις δουναι βουλομενος λαβην. Τουτο γουν και
αιτιον γεγονε του μη σαφως μηδε φανερως, αλλ' αμυδρως πως και σπανιως δια των
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητων γνωρισθηναι τοις Ἰουδαιοις τον Υιον του Θεου. Ἄρτι γαρ της πολυθεου
πλανης απαλλαγεντες, ει παλιν ηκουσαν Θεον και Θεον, προς την αυτην αν
υπεστρεψαν νοσον. ∆ια τουτο ανω και κατω συνεχως οι προφηται λεγουσιν οτι «Εις
Θεος και πλην αυτου ουκ εστιν», ουχι τον Υιον αθετουντες, μη γενοιτο, αλλα την
εκεινων ασθενειαν θεραπευσαι βουλομενοι και πεισαι τεως της των πολλων θεων
και ουκ οντων υπονοιας απαλλαγηναι. Ὅταν τοινυν ακουσηις το «εις» και «ουδεις»,
και οσα τοιαυτα, μη της Τριαδος ελαττωσηις την δοξαν, αλλα το μεσον αυτης προς
την κτισιν δια τουτων μανθανε των ρηματων, επει και αλλαχου φησι· «Τις γαρ εγνω
νουν Κυριου;» Και οτι τουτο εστιν ενταυθα και ουτε τον Υιον ουτε το Πνευμα
εκβαλλει της γνωσεως, προαποδεδεικται εν τοις ανωτερω ειρημενοις, οτε την
μαρτυριαν παρηγαγομεν την λεγουσαν· «Τις γαρ οιδε τα του ανθρωπου, ει μη το
πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; Ουτω και τα του Θεου ουδεις οιδεν, ει μη το
Πνευμα του Θεου.» Και παλιν ο Υιος φησιν· «Ουδεις γινωσκει τον Υιον, ει μη ο
Πατηρ, ουδε τον Πατερα τις επιγινωσκει, ει μη ο Υιος.» Ουτω δη και ενταυθα· «Ουχ
οτι τον Πατερα τις εωρακεν, ει μη ο ων εκ του Θεου· ουτος εωρακε τον Πατερα.»
Ὁμου γαρ οτι μετα ακριβειας αυτον οιδεν ειπε και την αιτιαν τεθεικεν δι' ην οιδε.
Τις δε η αιτια; Το εξ αυτου ειναι· του δε εξ αυτου ειναι παλιν αποδειξις το μετα
ακριβειας αυτον ειδεναι. ∆ια τουτο γαρ αυτον οιδε σαφως, επειδη εξ αυτου εστιν, και
σημειον του εξ αυτου ειναι το ειδεναι αυτον σαφως. Ουσια γαρ ουσιαν υπερεχουσαν
ουκ αν δυνηθειη καλως ειδεναι, καν ολιγον ηι το μεσον. Ἄκουσον γουν τι περι των
αγγελων φησιν ο προφητης, και περι της ανθρωπινης φυσεως, οτι ολιγον το
διαφορον ταυτης κακεινης. Ειπων γαρ· «Τι εστιν ανθρωπος, οτι μιμνησκηι αυτου, η
υιος ανθρωπου, οτι λογιζηι αυτον;» επηγαγεν· «Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι παρ'
αγγελους.» Ἀλλ' ομως ει και βραχυ το μεσον, επειδη ολως εστι τι μεσον, ουκ οιδαμεν
μετα ακριβειας αγγελων ουσιαν, καν μυρια φιλοσοφησωμεν, ευρειν ου δυναμεθα.
Και τι λεγω αγγελων, οπου γε ουδε της ψυχης της ημετερας την ουσιαν ισμεν καλως,
μαλλον δε ουδε οπωσουν; Ει δε εκεινοι φιλονεικουσιν ειδεναι, ερωτησον τι ποτε εστι
την ουσιαν η ψυχη· αρα αηρ, η πνευμα, η ανεμος, η πυρ; Ἀλλ' ουδεν τουτων ερουσι·
ταυτα γαρ παντα σωματα, εκεινη δε ασωματος. Ειτα αγγελους μεν ουκ ισασιν, ουδε
τας εαυτων ψυχας, τον δε παντων ∆εσποτην και δημιουργον ειδεναι φιλονεικουσι
μετα ακριβειας. Και τι ταυτης γενοιτ' αν της ανοιας χειρον; Και τι λεγω την ουσιαν
οποια εστιν η ψυχη; Ὅπως ημων εστιν εν τωι σωματι, ουδε τουτο εστιν ειπειν. Τι γαρ
εχοι τις αν ειπειν; οτι παρεκτεινεται τωι του σωματος ογκωι; αλλα τουτο αλογον·
σωματων γαρ ιδιον τουτο. Ὅτι δε επι ψυχης ουκ εστι τουτο εντευθεν δηλον·
πολλακις και των χειρων και των ποδων εκκεκομμενων, ολοκληρος εκεινη μενει,
ουδεν ακρωτηριασθεισα απο της του σωματος πηρωσεως. Ἀλλ' ουκ εστιν εν ολωι τωι
σωματι, αλλ' εν μερει τινι συνειληπται; Ουκουν αναγκη νεκρα τα λοιπα γινεσθαι
μερη· το γαρ αψυχον παντως νεκρον. Ἀλλ' ουδε τουτο εστιν ειπειν, αλλ' οτι μεν
εστιν εν τωι σωματι τωι ημετερωι ισμεν, το δε πως εστιν ουκ ισμεν. ∆ια γαρ τουτο και
την ταυτης γνωσιν απεκλεισεν ο Θεος εκ πολλης περιουσιας επιστομιζων ημας και
κατεχων, και μενειν κατω πειθων και τα υπερ ημας μη περιεργαζεσθαι, μηδε
πολυπραγμονειν. Ἀλλ' ινα μη απο λογισμων τα τοιαυτα κατασκευαζωμεν, φερε
παλιν επι την Γραφην τον λογον αγαγωμεν. «Ουχ οτι τον Πατερα, φησιν, εωρακε τις
ει μη ο ων εκ του Θεου, ουτος εωρακε τον Πατερα.» Και τι τουτο; φησιν· ουδεπω γαρ
αυτωι γνωσιν ακριβη τουτο εμαρτυρησε το ρημα. Ἀλλ' οτι μεν αυτον η κτισις ουκ
οιδεν εδηλωσεν ειπων· «Ουχ οτι τον Πατερα τις εωρακε» και οτι ο Υιος αυτον οιδε,
και τουτο παλιν εδηλωσε προσθεις· «... ει μη ο ων εκ του Θεου, ουτος εωρακε τον
Πατερα»· οτι μεντοι ακριβως αυτον οιδε, και ουτως ως αυτος εαυτον, ουδεπω τουτο
αποδεδεικται. Ἐνδεχεται γαρ, φησι, μητε την κτισιν αυτον ειδεναι σαφως, μητε τον
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιον, αλλ' εκεινης μεν σαφεστερον, την μεντοι ακριβη καταληψιν μηδε τουτον
εχειν. Ὅτι μεν γαρ αυτον οραι οπερ εστι και γινωσκει ειπεν, οτι δε ακριβως αυτον
γινωσκει, και ουτως ως αυτος εαυτον, ουπω τουτο εδηλωσε. Βουλεσθε ουν και τουτο
απο των Γραφων πιστωσωμεθα, και απ' αυτης της του Χριστου φωνης; Ουκουν
ακουσωμεν τι φησι προς τους Ἰουδαιους· «Καθως γινωσκει με ο Πατηρ, καγω
γινωσκω τον Πατερα.» Τι ταυτης ακριβεστερον βουλει της γνωσεως λοιπον;
Ἐρωτησον τον αντιλεγοντα· οιδεν ακριβως τον Υιον ο Πατηρ, και πασαν αυτου
ακριβως την γνωσιν εχει, και ουδεν αυτον λανθανει των κατα τον Υιον, αλλ'
απηρτισμενη εστιν η ειδησις; Ναι, φησιν. Ουκουν, οταν ακουσηις οτι και ο Υιος ουτως
αυτον οιδεν ως αυτος τον Υιον, μηδεν ετι ζητει πλεον, ουτω μετα ακριβειας της
γνωσεως εξισαζουσης. Και γαρ και αλλαχου τουτο αυτο εμφαινων ελεγεν· «Ουδεις
γινωσκει τον Υιον, ει μη ο Πατηρ, ουδε τον Πατερα τις επιγινωσκει, ει μη ο Υιος και
ωι εαν βουληται ο Υιος αποκαλυψαι.» Ἀποκαλυπτει δε, ουχ οσον αυτος οιδεν, αλλ'
οσον ημεις χωρουμεν. Ει γαρ ο Παυλος τουτο ποιει, πολλωι μαλλον ο Χριστος· και
γαρ εκεινος φησι τοις εαυτου μαθηταις· «Ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως
πνευματικοις, αλλ' ως σαρκικοις· ως νηπιους εν Χριστωι γαλα υμας εποτισα, ου
βρωμα· ουπω γαρ ηδυνασθε.» Ἀλλα Κορινθιοις τουτο, φησιν, ελεγε μονον. Τι ουν, αν
δειξωμεν ειδοτα και ετερα τινα, α μηδεις ανθρωπων εμαθεν ηδη, και απηλθε μονος
αυτα των παντων ανθρωπων ειδως; Και που τουτο εστιν ευρειν; Ἐν τηι προς
Κορινθιους επιστοληι· ουτος γαρ εστιν ο λεγων οτι «Ἤκουσα αρρητα ρηματα, α ουκ
εξον ανθρωπωι λαλησαι.» Ἀλλ' ομως και αυτος ουτος και τοτε ακουσας αρρητα
ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι, μερικην εχει γνωσιν και πολυ της μελλουσης
αποδεουσαν. Αυτος γαρ ο ταυτα ειπων κακεινα ειρηκεν οτι «Ἐκ μερους γινωσκομεν
και εκ μερους προφητευομεν» και· «Ὅτε ημην νηπιος, ως νηπιος ελαλουν, ως
νηπιος εφρονουν, ως νηπιος ελογιζομην» και· «Ἄρτι βλεπω δι' εσοπτρου εν
αινιγματι, τοτε δε προσωπον προς προσωπον.» Ὥστε εκ τουτων ημιν απασα αυτων η
σκαιωρια διεληλεγκται· οταν γαρ αυτη η ουσια αγνοηται, ουχ οτι εστιν, αλλα τι
εστιν, εσχατης αν ειη μανιας και ονομα αυτηι τιθεναι. Καιτοι γε και ει δηλη και
γνωριμος ην, ουδε ουτως ην ημιν ασφαλες αυτους οικοθεν και παρ' εαυτων
προσηγοριαν επιτιθεναι τηι του ∆εσποτου ουσιαι. Ει γαρ ο Παυλος ταις ανω δυναμεσιν
ουκ ετολμησεν ονοματα επιτιθεναι, αλλ' ειπων οτι «Ἐκαθισε τον Χριστον επανω
πασης αρχης και εξουσιας και δυναμεως και παντος ονοματος ονομαζομενου, ου
μονον εν τωι αιωνι τουτωι, αλλα και εν τωι μελλοντι», και διδαξας ημας οτι εστι τινα
ονοματα των δυναμεων α τοτε εισομεθα, ουκ εθαρρησεν ετερα αυτος αντ' εκεινων
θειναι, ουδε αυτα εκεινα περιεργασασθαι. Τινος αν ειεν συγγνωμης αξιοι η ποιας
απολογιας οι επι της του ∆εσποτου ουσιας ταυτα τολμωντες; Ὅταν δε και αυτη η
ουσια αγνοηται, καθαπερ τους παραπαιοντας αυτους αποστρεφεσθαι χρη. Ὅτι μεν
γαρ αγεννητος εστιν ο Θεος δηλον· οτι δε τουτο εστιν αυτου της ουσιας το ονομα
ουδεις προφητης ειπεν, ουδεις αποστολος ηινιξατο, ουδεις ευαγγελιστης. Και μαλα
εικοτως· οι γαρ αυτην την ουσιαν αγνοουντες, πως ονομα αυτης λεγειν ημελλον;
Και τι λεγω περι των θειων Γραφων, οπου γε τοσαυτη της ατοπιας η περιφανεια και
της παρανομιας η υπερβολη ως μηδε τους της αληθειας αποπλανηθεντας Ἕλληνας
επιχειρησαι ποτε τι τοιουτον ειπειν; Ουδεις γαρ ουδε εκεινων ετολμησε θειας ουσιας
ορον εκθεσθαι και ενι ονοματι περιλαβειν. Και τι λεγω θειας ουσιας, οπου γε περι
της των ασωματων φυσεως φιλοσοφουντες ουδε ταυτης απηρτισμενον ορον
εξεθεντο, αλλ' αμυδραν τινα εξηγησιν και υπογραφην μαλλον η ορον; Ἀλλα τις ο
σοφος αυτων λογος; Ουκ οιδας ουν ο σεβεις; φησι. Μαλιστα μεν ουδε αποκρινασθαι
προς τουτο εδει, τοσαυτης αποδειξεως εκ των Γραφων γεγενημενης οτι αδυνατον
ειδεναι τι την ουσιαν εστιν ο Θεος· επειδη δε ου προς εχθραν φθεγγομεθα, αλλ' ωστε
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους διορθωσαι, φερε δειξωμεν οτι ου το αγνοειν τι την ουσιαν εστιν ο Θεος, αλλα
το φιλονεικειν ειδεναι, τουτο εστι αγνοειν τον Θεον. Ειπε γαρ μοι, ει δυο ανθρωπων
φιλονεικουντων προς αλληλους ειδεναι του ουρανου το μεγεθος, ο μεν εις λεγει μη
δυνασθαι αυτο ανθρωπινον καταλαμβανειν οφθαλμον, ο δε ετερος φιλονεικοιη
δυνατον ειναι, τηι σπιθαμηι της χειρος παντα αυτον μετρουντα επελθειν, τινα αν
φησομεν ειδεναι μεγεθος ουρανου, τον φιλονεικουντα ειδεναι ποσας εχει σπιθαμας
η τον ομολογουντα αγνοειν; Ειτα επι μεν ουρανου ο παραχωρων τωι μεγεθει, ουτος
εσται ο μαλλον ειδως το μεγεθος, επι δε του Θεου ουδε ταυτηι χρησομεθα τηι
ευλαβειαι; και πως ουκ εσχατης τουτο παραπληξιας; Ὅτι γαρ τοσουτον απαιτουμεθα
μονον ειδεναι οτι εστι Θεος, ουχι περιεργαζεσθαι αυτου την ουσιαν, ακουσον τι
φησιν ο Παυλος· «Πιστευσαι γαρ δει τον προσερχομενον τωι Θεωι οτι εστι.» Και παλιν
ο προφητης εγκαλων ασεβειαν τινι ου τουτο εγκαλει οτι ουκ οιδε τι εστιν ο Θεος,
αλλ' οτι ουκ οιδεν οτι εστι Θεος. «Ειπε γαρ, φησιν, αφρων εν καρδιαι αυτου, ουκ εστι
Θεος.» Ὥσπερ ουν εκεινον ασεβη ποιει ου το αγνοειν τι την ουσιαν εστιν ο Θεος,
αλλα το αγνοειν οτι εστι Θεος· ουτως αρκει προς ευσεβειαν το ειδεναι οτι εστιν ο
Θεος. Ἀλλ' εχουσι τινα και ετερον μεμελετημενον λογον. Τινα δη τουτον; «Ειρηται,
φησι, πνευμα ο Θεος.» Τουτο ουν της ουσιας αυτου παραστατικον, ειπε μοι; και τις
ταυτα ανεξεται, καν οπωσουν επι θυρας των θειων Γραφων ελθων; Ἔσται γαρ κατα
τουτον τον λογον και πυρ ο Θεος· ωσπερ γαρ γεγραπται οτι «Πνευμα ο Θεος», ουτω
γεγραπται οτι «Ὁ Θεος ημων πυρ καταναλισκον», και παλιν· «Πηγη υδατος ζωντος.»
Ου πνευμα δε και πηγη και πυρ εσται μονον, αλλα και ψυχη και ανεμος και νους
ανθρωπινος και ετερα πολλωι τουτων ατοπωτερα· ου γαρ δη παντα επεξιεναι χρη τωι
λογωι, ουδε την εκεινων μιμεισθαι μανιαν. Το γαρ πνευμα τουτο πολλα δηλοι, οιον
την ψυχην την ημετεραν, καθαπερ και Παυλος φησι· «Παραδοτε τον τοιουτον τωι
σαταναι, ινα το πνευμα σωθηι» και ανεμον, καθαπερ ο προφητης λεγει· «Πνευματι
βιαιωι συντριψεις αυτους.» Καλειται δε και το χαρισμα το πνευματικον ουτως· «Αυτο
γαρ το πνευμα συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων», φησι, και παλιν· «Προσευξομαι δε
τωι πνευματι, προσευξομαι δε και τωι νοΐ.» Καλειται δε και ο θυμος ουτως. Και γαρ
Ἡσαΐας φησιν· «Ου συ ησθα ο μελετων τωι πνευματι σου τωι σκληρωι ανελειν
αυτους;» Καλειται δε και η βοηθεια η παρα του Θεου πνευμα· «Πνευμα γαρ προ
προσωπου ημων Χριστος Κυριος.» Ταυτα ουν παντα ημιν ο Θεος εσται κατ' εκεινους
και εκ τοσουτων συγκεισεται. Ἀλλα γαρ ινα μη ληρωμεν, τα μηδε αντιλογιας
δεομενα παραγοντες εις μεσον, φερε ενταυθα τον προς αυτους καταλυσαντες λογον,
επι την ευχην το παν τρεψωμεν, οσωι μειζονως ασεβουσι, τοσουτωι πλεον υπερ
αυτων παρακαλουντες και δεομενοι αποστηναι ποτε της μανιας αυτους. Τουτο γαρ
αποδεκτον ενωπιον του Σωτηρος ημων Θεου. «... ος παντας ανθρωπους θελει
σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν». Μη τοινυν διαλειπωμεν τας υπερ
αυτων ικετηριας ποιουμενοι. Μεγα γαρ οπλον ευχη, θησαυρος ανελλιπης, πλουτος
μηδεποτε δαπανωμενος, λιμην ακυμαντος, γαληνης υποθεσις και μυριων αγαθων
ριζα και πηγη και μητηρ εστιν η ευχη και αυτης της βασιλειας δυνατωτερα.
Πολλακις ουν αυτου του το διαδημα περικειμενου πυρεττοντος και επι της κλινης
κειμενου και φλεγομενου, παρεστηκασιν ιατροι, δορυφοροι, θεραποντες, στρατηγοι,
και ουτε ιατρων τεχνη, ουτε παρουσια φιλων, ουκ οικετων διακονια, ου φαρμακων
δαψιλεια, ου πολυτελεια παρασκευης, ου χρηματων περιουσια, ουκ αλλο ουδεν των
ανθρωπινων ισχυει παραμυθησασθαι την επικειμενην αρρωστιαν· εαν δε τις
παρρησιαν εχων προς τον Θεον εισελθηι και του σωματος αψηται μονον και καθαραν
υπερ αυτου ποιησηι την ευχην, απασαν την αρρωστιαν εφυγαδευσε· και οπερ ουκ
ισχυσεν ο πλουτος και το των διακονουμενων πληθος και η της εμπειριας επιστημη
και ο της βασιλειας ογκος, τουτο ισχυσεν ενος πενητος πολλακις και πτωχευοντος
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευχη. Ευχην δε λεγω, ου την ψιλην ταυτην και ραιθυμιας γεμουσαν, αλλα την μετ'
εκτενειας γινομενην, μετα οδυνωμενης ψυχης, μετα συντετριμμενης διανοιας. Αυτη
γαρ εστιν η προς τον ουρανον αναβαινουσα και, καθαπερ τα υδατα, εως μεν αν επι
ισοπεδου φερηται χωριου και πολλης απολαυηι της ευρυχωριας, ουκ ανισταται προς
υψος, επειδαν δε αυτα χειρες οχετηγων κατωθεν περισφιγξασαι θλιψωσι
στενοχωρουμενα, βελους παντος οξυτερον προς το υψος εξακοντιζεται, ουτω δη και
η ανθρωπινη διανοια, εως μεν αν αδειας απολαυηι πολλης, διαχειται και διαρρει,
επειδαν δε πραγματων περιστασις κατωθεν αυτην στενοχωρησηι, αποθλιβομενη
καλως, καθαρας και ευτονους προς το υψος αναπεμπει τας ευχας. Και ινα μαθηις οτι
μαλιστα εκειναι επακουεσθαι δυναιντ' αν αι μετα θλιψεως γινομεναι, ακουσον τι
φησιν ο προφητης· «Προς Κυριον εν τωι θλιβεσθαι με εκεκραξα και εισηκουσε μου.»
∆ιαθερμανωμεν τοινυν το συνειδος, θλιψωμεν την ψυχην τηι μνημηι των
αμαρτηματων, θλιψωμεν, ουχ ινα στενοχωρησωμεν, αλλ' ινα ακουσθηναι
παρασκευασωμεν, ινα νηφειν ποιησωμεν και εγρηγορεναι και αυτων απτεσθαι των
ουρανων. Ουδεν ουτω φυγαδευει ραιθυμιαν και ολιγωριαν ως οδυνη και θλιψις
πανταχοθεν συναγουσα την διανοιαν και προς εαυτην επιστρεφουσα. Ὁ θλιβομενος
ουτω και ευχομενος πολλην μετα την ευχην εις την ψυχην την εαυτου την ηδονην
εισοικισαι δυναται. Και καθαπερ νεφων συνδρομη παρα μεν την αρχην ζοφερον
ποιει τον αερα, επειδαν δε επαλληλους αφηι τας νιφαδας, αποθεμενη τον υετον
απαντα, γαληνον και φαιδρον εργαζεται τον αερα, ουτω δη και αθυμια εως μεν αν
ενδον συστρεφηται, σκοτοι τον ημετερον λογισμον, επειδαν δε δια των της ευχης
ρηματων και των μετ' εκεινων δακρυων κενωθηι και εις το εξω διαπνευσηι, πολλην
εντιθησι τηι ψυχηι την φαιδροτητα, της αντιληψεως του Θεου καθαπερ τινος ακτινος
εις την διανοιαν αφεθεισης του ευχομενου. Ἀλλα τις ο ψυχρος των πολλων λογος;
Ἀπαρρησιαστος ειμι, φησιν, αισχυνης γεμω, ουδε ανοιξαι το στομα δυναμαι.
Σατανικη αυτη η ευλαβεια, ραιθυμιας ταυτα τα προκαλυμματα· αποκλεισαι γαρ σοι
τας θυρας της προς τον Θεον προσοδου βουλεται ο διαβολος. Ἀπαρρησιαστος ει;
Μεγαλη παρρησια, μεγα τουτο αυτο οφελος το νομιζειν απαρρησιαστον ειναι, ωσπερ
ουν αισχυνη και κατακρισις εσχατη το νομιζειν παρρησιαν εχειν. Καν γαρ πολλα
εχηις κατορθωματα και μηδεν εαυτωι συνοιδας πονηρον, νομιζεις δε παρρησιαν εχειν,
πασης εξεπεσες της ευχης· καν μυρια φερηις αμαρτηματων φορτια επι του
συνειδοτος, και μονον τουτο πεισηις σαυτον οτι παντων εσχατος ει, πολλην εξεις
προς τον Θεον παρρησιαν. Καιτοι τουτο ουτε ταπεινοφροσυνη εστι, το οντα
αμαρτωλον νομιζειν ειναι αμαρτωλον. Ταπεινοφροσυνη γαρ εστιν οταν τις, πολλα
και μεγαλα συνειδως εαυτωι, μηδεν μεγα περι εαυτου φανταζηται· οταν τις κατα
Παυλον ων και δυναμενος λεγειν· «Ουδεν εμαυτωι συνοιδα», λεγηι παλιν· «Ἀλλ' ουκ
εν τουτωι δεδικαιωμαι» και αυθις· «Χριστος Ἰησους ηλθεν αμαρτωλους σωσαι ων
πρωτος ειμι εγω.» Τουτο εστι ταπεινοφροσυνη το υψηλον απο κατορθωματων
ταπεινουν εαυτον απο διανοιας. Ἀλλ' ομως ο Θεος δια την αφατον αυτου
φιλανθρωπιαν ουχι τους ταπεινοφρονουντας μονον, αλλα και τους ευγνωμονως τα
αμαρτηματα αυτων λεγοντας προσιεται και δεχεται και γινεται ιλεως και ευμενης
τοις ουτω διακειμενοις. Και ινα μαθηις οσον εστιν αγαθον μηδεν μεγα περι εαυτου
φανταζεσθαι, αρματα δυο ποιησον τωι λογωι, ζευξον δικαιοσυνην και απονοιαν, και
αμαρτιαν μετα ταπεινοφροσυνης, και οψει το ζευγος της αμαρτιας προλαμβανον την
δικαιοσυνην, ου παρα την οικειαν δυναμιν, αλλα παρα την ισχυν της συζυγου
ταπεινοφροσυνης, κακεινο παλιν ελαττουμενον, ου παρα την ασθενειαν της
δικαιοσυνης, αλλα παρα το βαρος και τον ογκον της απονοιας. Ὥσπερ γαρ η
ταπεινοφροσυνη δια το υπερβαλλον αυτης υψος της αμαρτιας νικαι την βαρυτητα
και φθανει προς τον Θεον αναβηναι, ουτω και η απονοια δια το πολυ βαρος αυτης
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τον ογκον ισχυει και της κουφοτατης δικαιοσυνης περιγενεσθαι και καθελκυσαι
κατω ραιδιως αυτην. Και οτι τουτο εκεινου το ζευγος ταχυτερον, αναμνησθητι του
φαρισαιου και του τελωνου. Ἔζευξεν ο φαρισαιος δικαιοσυνην και απονοιαν, ουτω
λεγων· «Ευχαριστω σοι, ω Θεος, οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρωπων, αρπαγες,
πλεονεκται, ουδε ως ουτος ο τελωνης.» Ὢ της μανιας. Ουκ εκορεσεν αυτου την
απονοιαν πασα των ανθρωπων η φυσις, αλλα και τωι τελωνηι πλησιον εστωτι μετα
πολλης επεπηδησε της απονοιας. Τι ουν εκεινος; Ου διεκρουσατο τα ονειδη, ουκ
ηλγησεν επι τηι κατηγοριαι, αλλα κατεδεξατο το ειρημενον μετ' ευγνωμοσυνης· και
γεγονε το του εχθρου βελος αυτωι φαρμακον και ιασις, και το ονειδος εγκωμιον, και
η κατηγορια στεφανος. Τοσουτον εστι ταπεινοφροσυνη καλον, τοσουτον εστι
κερδος, μη δακνεσθαι ταις παρ' ετερων λοιδοριαις, μηδε εκθηριουσθαι προς τας των
πλησιον υβρεις. Ἔστι γαρ τι και απ' αυτων καρπωσασθαι μεγα και γενναιον αγαθον,
οπερ ουν και επι του τελωνου γεγονε. ∆εξαμενος γαρ τα ονειδη, απεθετο τα
αμαρτηματα, και ειπων· «Ἱλασθητι μοι τωι αμαρτωλωι», κατηλθε δεδικαιωμενος
υπερ εκεινον. Και λογοι περιεγενοντο εργων και ρηματα πραξεις ενικησαν. Ὁ μεν
γαρ δικαιοσυνην προεβαλλετο και νηστειαν και δεκατας· ουτος δε ρηματα ειπε ψιλα
και παντα απεθετο τα αμαρτηματα. Ου γαρ των ρηματων ηκουσεν ο Θεος μονον,
αλλα και την διανοιαν, μεθ' ης ταυτα προεβαλετο, ειδε, και τεταπεινωμενην ευρων
και συντετριμμενην, ηλεησε και εφιλανθρωπευσατο. Ταυτα δε λεγω ουχ ινα
αμαρτανωμεν, αλλ' ινα ταπεινοφρονωμεν. Ει γαρ τελωνης ανθρωπος, το εσχατον
της κακιας ειδος, ουχι ταπεινοφρονησας, αλλ' ευγνωμονησας μονον, τα αμαρτηματα
ειπων και οπερ ην ομολογησας, τοσαυτην ευνοιαν επεσπασατο παρα του Θεου,
ποσην οι μεγαλα μεν κατωρθωκοτες αγαθα, μηδεν δε μεγα περι εαυτων νομιζοντες,
επισπασονται την βοηθειαν; ∆ια τουτο παρακαλω και δεομαι και αντιβολω
εξομολογεισθαι τωι Θεωι συνεχως. Ουδε γαρ εις θεατρον σε αγω των συνδουλων των
σων, ουδε εκκαλυψαι τοις ανθρωποις αναγκαζω τα αμαρτηματα· το συνειδος
αναπτυξον εμπροσθεν του Θεου και αυτωι δειξον τα τραυματα και παρ' αυτου τα
φαρμακα αιτησον· δειξον τωι μη ονειδιζοντι, αλλα θεραπευοντι· καν γαρ συ σιγησηις,
οιδεν εκεινος απαντα. Ειπε τοινυν, ινα κερδανηις· ειπε, ινα ενταυθα αποθεμενος
παντα τα αμαρτηματα απελθηις εκει καθαρος και εξω των πλημμεληματων και της
αφορητου δημοσιευσεως εκεινης απαλλαγηις. Οι τρεις παιδες εν καμινωι διηγον και
την ψυχην επεδωκαν υπερ της εις τον ∆εσποτην ομολογιας· αλλ' ομως μετα τοσαυτα
και τοιαυτα κατορθωματα λεγουσιν· «Ουκ εστιν ημιν ανοιξαι το στομα· αισχυνη και
ονειδος εγενηθημεν τοις δουλοις σου και τοις σεβομενοις σε.» Τι ουν ανοιγετε
στομα; Ἵνα αυτο τουτο ειπωμεν, φησιν, οτι ουκ εστιν ημιν ανοιξαι το στομα και
αυτωι τουτωι τον ∆εσποτην επισπασωμεθα. Ευχης δυναμις δυναμιν πυρος εσβεσε,
λεοντων θυμον εχαλινωσε, πολεμους ελυσε, μαχας επαυσε, χειμωνας ανειλε,
δαιμονας ηλασεν, ουρανου πυλας ανεωιξε, δεσμα θανατου διεκοψεν, αρρωστιας
εφυγαδευσεν, επηρειας απεκρουσατο, πολεις σειομενας εστησε, και τας ανωθεν
φερομενας πληγας και τας παρα ανθρωπων επιβουλας και παντα απλως ανειλεν
ευχη τα δεινα. Ευχην δε λεγω παλιν, ου την απλως επι του στοματος κειμενην, αλλα
την εκ του βαθους της διανοιας ανιουσαν. Καθαπερ γαρ των δενδρων οσαπερ αν
προς το βαθος παραπεμψηι τας ριζας, καν μυριας ανεμων δεξηται προσβολας, ου
διακλαται ουδε ανασπαται, των ριζων μετα ακριβειας τωι βαθει της γης
περισφιγγομενων, ουτω δη και ευχαι αι κατωθεν εκ του βαθους της διανοιας
αναπεμπομεναι, ερριζωμεναι μετα ασφαλειας προς υψος ανατεινονται και ουδεμιαι
λογισμου προσβοληι παρατρεπονται. ∆ια τουτο και ο προφητης φησιν· «Ἐκ βαθεων
εκεκραξα σοι, Κυριε.» Ταυτα λεγω ουχ ινα επαινητε μονον, αλλ' ινα και επι των
εργων επιδεικνυσθε. Ει γαρ το προς ανθρωπους εξειπειν τας οικειας συμφορας και τα
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατειληφοτα εκτραγωιδησαι κακα φερει τινα τοις οδυνωμενοις παραμυθιαν, ωσπερ
τινος διαπνοης δια του λογου γινομενης, πολλωι μαλλον, αν προς τον ∆εσποτην
ανακοινωσηι τον σον τα της οικειας ψυχης παθηματα, ληψηι τινα ψυχαγωγιαν και
παραμυθιαν πολλην. Ἄνθρωπος μεν γαρ και βαρυνεται πολλακις τον προς αυτον
αποδυρομενον και θρηνουντα και διακρουεται και απωθειται· ο δε Θεος ουχ ουτως,
αλλα και προσιεται και επισπαται, καν διημερευσηις ανακοινουμενος αυτωι τας σας
συμφορας, τοτε σε μαλλον φιλει και επινευει σου ταις ικετηριαις. Τουτο γουν αυτο
ενδεικνυμενος ο Χριστος ελεγε· «∆ευτε προς με παντες οι κοπιωντες και
πεφορτισμενοι καγω αναπαυσω υμας.» Καλει ουν, μη παρακουσωμεν· επισπαται, μη
αποπηδησωμεν· καν μυρια αμαρτηματα εχωμεν, τοτε μειζονως προστρεχωμεν· και
γαρ τους τοιουτους καλει· «Ου γαρ ηλθον, φησι, καλεσαι δικαιους αλλα αμαρτωλους
εις μετανοιαν», και ενταυθα τους πεφορτισμενους, τους πεπονηκοτας, τους εκ
βαρους των αμαρτηματων κεκοπιωμενους. Θεος γαρ παρακλησεως λεγεται και Θεος
οικτιρμων· επειδη τουτο εργον αυτωι διηνεκες, τους οδυνωμενους και τους
θλιβομενους παραμυθεισθαι και παρακαλειν, καν μυρια αμαρτηματα εχωσι. Μονον
επιδωμεν εαυτους, μονον προσδραμωμεν αυτωι, και μη αποστωμεν και δια της
πειρας αυτης εισομεθα των ειρημενων την αληθειαν, και ουδεν ημας των οντων
λυπησαι δυνησεται, εαν εχωμεν εκτενη ευχην και διηκριβωμενην· οπερ γαρ αν
επελθηι, ραιδιως δια ταυτης αποκρουσομεθα. Και τι θαυμαστον ει περιστασεις
ανθρωπινας λυειν οιδεν ευχης δυναμις, οπου γε και αμαρτηματων φυσιν σβεννυσι
και αφανιζει ραιδιως; Ἵν' ουν και μετ' ευκολιας τον παροντα διανυσωμεν βιον και,
οσα προσετριψαμεθα αμαρτηματα, ταυτα αποθωμεθα, και μετα παρρησιας στωμεν
επι του βηματος του Χριστου, τουτο διηνεκως κατασκευαζωμεν εαυτοις το
φαρμακον, απο δακρυων και σπουδης και προσεδριας και καρτεριας συντιθεντες
αυτο· ουτω γαρ και διηνεκους απολαυσομεθα της υγιειας, και των μελλοντων
επιτευξομεθα αγαθων ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

36
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


