De Anna i
54.631 ΛΟΓΟΣ Αʹ.
Εις το δειν και εν τηι Πεντηκοστηι και αει της νηστειας μεμνησθαι, και οτι
ου παρουσια μο νον, αλλα και μνημη νηστειας ωφελει· και περι της του
Θεου προνοιας, και οτι μετα των αλλων ου μικρον μερος αυτης η
φυσικη των γονεων περι τα εκγονα φιλια· και οτι ου πα τρασι μονον,
αλλα και μητρασιν επιτετακται τα παιδια ρυθμιζειν, και προς τωι τελει
περι της Ἄννης.
αʹ. Ἐπειδαν ξενον τινα καταχθεντα προς ημας ημερας τινας υποδεξαμενοι
φιλοφρονως, και λογων αυτωι και αλων κοινωνησαντες, αποπεμψωμεν· τηι μετα την
αποδημιαν εκεινην ημεραι, τραπεζης παρατεθεισης, ευθεως αναμιμνησκομεθα αυτου
τε και των λογων 54.632.40 της συνουσιας, και μετα πολλης αυτον επιζητουμεν της
αγαπης· τουτο δη και επι της νηστειας ποιησωμεν. Και γαρ κατηχθη προς ημας
ημερας τεσσαρακοντα, υπεδεξαμεθα αυτην φιλοφρονως, και απεπεμψαμεν· επει ουν
μελλομεν παρατιθεναι τραπεζαν νυν πνευματικην, αναμνησθωμεν αυτης, και των
εξ αυτης απαντων εγγενομενων ημιν αγαθων. Ου γαρ δη παρουσια νηστειας μονον,
αλλα και μνημη νηστειας τα μεγιστα ωφελησαι δυναιτ' αν. Και καθαπερ οι
φιλουμενοι παρ' ημων, ουχι παροντες μονον, αλλα και εις νουν ημιν ερχομενοι,
πολλης ημας πληρουσιν ηδονης· ουτω και αι της νηστειας ημεραι, και οι συλλογοι,
και αι διατριβαι αι κοιναι, και τα αλλα α παρ' εκεινης εκαρπουμεθα καλα, και απο
της μνημης ευφραινει, καν ταυτα απαντα συλλεξαντες αναμνησθω 54.633 μεν,
μεγαλα και κατα τον παροντα καιρον κερδανουμεν. Ταυτα δε λεγω ουκ αναγκαζων
νηστευειν, αλλα πειθων μη τρυφαιν, μηδε κατα τους πολλους των ανθρωπων
διακεισθαι, ειγε ανθρωπους τους ουτω μικροψυχως διακειμενους χρη καλειν, οι
καθαπερ εκ δεσμων αφεθεντες, και δεσμωτηριου τινος απαλλαγεντες χαλεπου, προς
αλληλους λεγουσι· Μολις ποτε το χαλεπον της νηστειας διηνυσαμεν πελαγος· αλλοι
δε τουτων ασθενεστερον διακειμενοι, και υπερ της μελλουσης δεδοικασι
Τεσσαρακοστης. Τουτο δε γινεται εκ του τον αλλον απαντα καιρον τρυφηι, και
ασωτιαι, και μεθηι πασηι μεθ' υπερβολης εαυτους εκδιδοναι. Ὡς ειγε μεμελετηκειμεν
τας αλλας ημερας σεμνως και επιεικως ζηιν, και απελθουσαν αν εποθησαμεν την
νηστειαν, και παραγινεσθαι μελλουσαν μετα πολλης αν υπεδεξαμεθα της ηδονης. Τι
γαρ ουκ αγαθον ημιν απο νηστειας; Παντα γαληνης γεμει και καθαρας ευδιας. Ουχι
και οικιαι θορυβων και δρομων και πασης εισιν ηλευθερωμεναι ταραχης; Και προ
των οικιων δε η των νηστευοντων διανοια ταυτης απολαυει της ησυχιας· πολις δε
απασα την εν τηι διανοιαι και την εν ταις οικιαις ευταξιαν μιμειται. Ουτε γαρ εν
εσπεραι ᾀδοντων εστιν ακουσαι, ουτε εν ημεραι θορυβουντων και μεθυοντων, ου
κραζοντων, ου μαχομενων, αλλα πολλην πανταχου την ησυχιαν εστιν οραιν. Ἀλλ'
ουχι νυν ουτως, αλλ' ευθεως υπο την εω κραυγαι, και θορυβοι, και μαγειρων δρομοι,
και πολυς μεν εν ταις οικιαις, πολυς δε εν τοις λογισμοις ο καπνος, των παθων ημιν
ενδον υποκαιομενων, και της φλογος διεγειρομενης της εν ταις ατοποις επιθυμιαις
υπο της τρυφης. ∆ια ταυτα ζητωμεν και απελθουσαν την νηστειαν· εκεινη γαρ ταυτα
παντα κατεστελλε. Καν τον πονον αυτης απεθεμεθα, αλλα τον ποθον αυτης μη
καταλυσωμεν, μηδε την μνημην σβεσωμεν· αλλ' οταν αριστησας και καθευδησας εις
την αγοραν εμβαληις, και την ημεραν προς εσπεραν ηδη επειγομενην ιδηις, εισελθων
εις την εκκλησιαν ταυτην, και παρα το βημα τουτο ελθων, αναμιμνησκου του καιρου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

της νηστειας, καθ' ον μεστη μεν η εκκλησια του πληθους ημιν ην, σφοδρα δε η της
ακροασεως προθυμια, πολλη δε ηδονη, και διεγηγερμενη παντων η διανοια· και
παντα ταυτα συλλεγων, αναμιμνησκου των ποθεινων ημερων εκεινων. Καν μελληις
παρατιθεσθαι τραπεζαν, μετα της μνημης ταυτης απτου των εδεσματων, και
ουδεποτε εις μεθην εξολισθησαι δυνησηι· αλλ' ωσπερ οι γυναικα σεμνην και
σωφρονα και ελευθεραν εχοντες, και σφοδρα αυτης περικαιομενοι, ουδε απουσης
αυτης, πορνης και διεφθαρμενης ερασθειεν αν, του ποθου του περι εκεινην
προκατεχοντος την διανοιαν, και ετερον επεισελθειν ερωτα ουκ εωντος· ουτω δη
και επι της νηστειας και της μεθης γινεται. Ἂν τοινυν εκεινης της ελευθερας και
σωφρονος μνημονευωμεν, την πανδημον πορνην ταυτην, και πασης ασχημοσυνης
μητερα, την μεθην λεγω, μετα πολλης διακρουσωμεθα της ευκολιας, του ποθου της
νηστειας, πασης χειρος σφοδροτερον, απωθουντος την ταυτης αναισχυντιαν. ∆ια
54.634 ταυτα δη παντα, παρακαλω κατα νουν αει τας ημερας εκεινας εχωμεν· ινα δε
τι καγω προς την μνημην εκεινην συμβαλωμαι, την αυτην υποθεσιν, ην τοτε κινειν
παρεσκευαζομην, ταυτην και νυν εις μεσον αγαγειν πειρασομαι, ωστε και τηι κατα
την διδασκαλιαν ομοιοτητι γενεσθαι τινα του καιρου μνημην ημιν εκεινου. Ὑμεις
μεν γαρ ισως επιλελησθε, δια το μεταξυ πολλας γεγενησθαι διαλεξεις ημιν, και υπερ
ετερων πραγματων. Και γαρ ελθοντος του πατρος απο της μακρας αποδημιας,
αναγκαιον ην τα κατα το στρατοπεδον συμβαντα απαντα ειπειν, και μετα ταυτα προς
Ἕλληνας αποτεινεσθαι, ωστε τουτους απο της συμφορας βελτιους γενομενους. και
προς ημας εκ της Ἑλληνικης αυτομολησαντας πλανης, μετ' ακριβειας ριζωσαι, και
διδαξαι, οιου μεν απηλλαγησαν σκοτους, οιωι δε προσεδραμον αληθειας φωτι. Μετ'
εκεινο παλιν, πολλας ημερας της των μαρτυρων απελαυσαμεν πανηγυρεως, και
ακαιρον ην εν ταφοις μαρτυρων διατριβοντας, των τοις μαρτυσι πρεποντων
εγκωμιων αμοιρους απελθειν. Ταυτα τα εγκωμια διεδεξατο παλιν η περι των ορκων
παραινεσις· επειδη γαρ την αγροικιαν απασαν της πολεως ειδομεν επιβασαν,
εβουληθημεν αυτοις δοντες εφοδια ταυτα, ουτως αυτους εκπεμψαι παρ' ημων
απαντας.
βʹ. Ὑμιν μεν ουν δια ταυτα ουκ αν ειη δυνατον ραιδιως ανενεγκειν την τοτε
ημιν γενομενην προς Ἕλληνας ζητησιν· εγω δε ο δια παντος εν τουτοις εσχολακως,
και ταυτην εχων μελετην, ραιστα προς υμας ολιγα των τοτε ειρημενων ειπων,
ολοκληρου της των λογων υποθεσεως αναμνησαι δυνησομαι. Τις ουν ην ημιν η
υποθεσις; Ἐζητουμεν πως εξ αρχης ο Θεος ημων προενοει του γενους, και πως τα
συμφεροντα επαιδευσεν, ουτε γραμματων οντων, ουτε Γραφων δοθεισων· και
εδεικνυμεν οτι δια της κατα την κτισιν θεωριας προς την αυτου θεογνωσιαν
εχειραγωγησεν· οτε και λαβομενος υμων ουχι της χειρος, αλλα της διανοιας,
πανταχου της κτισεως περιηγαγον, δεικνυς ουρανον, και γην, και θαλατταν, και
λιμνας, και πηγας, και ποταμους, και πελαγη μακρα, και λειμωνας, και παραδεισους,
και κομωντα τα ληια, και βριθομενα τοις καρποις τα δενδρα, και καλυπτομενας
δρυμοις κορυφας ορων· οτε και περι σπερματων, και περι βοτανων, και περι ανθεων,
και περι φυτων εγκαρπων τε και ακαρπων, και περι αλογων, ημερων τε και αγριων,
ενυδρων τε και χερσαιων, και αμφιβιων, περι των τον αερα τεμνοντων, περι των
χαμαι συρομενων, και περι αυτων των του παντος στοιχειων πολλα διελεχθην, και
καθ' εκαστον επεβοωμεν κοινηι παντες, ατονουσης ημιν προς τον απειρον πλουτον
της διανοιας, και το παν καταλαβειν μη δυναμενης· Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου,
Κυριε· παντα εν σοφιαι εποιησας. Ου δια το πληθος δε μονον εθαυμαζομεν του Θεου
την σοφιαν, αλλα και δι' αμφοτερα ταυτα, οτι και καλην και μεγαλην και θαυμαστην
την κτισιν εποιησε, και οτι πολλα παλιν της ασθενειας αυτης δειγματα εναπεθετο
τοις ορωμενοις· το μεν, ινα θαυμαζηται επι σοφιαι, και προς την εαυτου λατρειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τους ορωντας εφελκηται· το δε, ινα μη τον ποιησαντα αφεντες οι θεωρουντες αυτων
το καλλος και το 54.635 μεγεθος, αντ' εκεινου προσκυνησωσι τα ορωμενα, της εν
αυτοις ασθενειας δυναμενης την τοιαυτην διορθωσαι πλανην. Και πως φθαρτη πασα
εστιν η κτισις, και προς το βελτιον μεταστησεται σχημα, και πλειονος απολαυσεται
δοξης, και ποτε, και δια τι, και τινος ενεκεν φθαρτη γεγονε, και ταυτα απαντα προς
υμας εφιλοσοφουμεν τοτε, και του Θεου την δυναμιν καντευθεν εδεικνυμεν, οτι εν
φθαρτοις σωμασι τοσουτον ειργασατο καλλος, οπερ και εξ αρχης αυτοις
συνεκληρωσεν ο Θεος, το των αστρων, το του ουρανου, το του ηλιου. Και γαρ οντως
εστι θαυμασαι, πως ετων παρελθοντων τοσουτων, ουδεν επαθον, οιον τα ημετερα
σωματα, ουδε τωι γηραι ασθενεστερα γεγονεν, ουδε νοσωι και αῤρωστιαι τινι
κατεμαλακισθη, αλλα την οικειαν ακμην και το καλλος, οπερ, ως εφθην ειπων, εξ
αρχης αυτοις συνεκληρωσεν ο Θεος, μενει διατηρουντα, και ουτε το ηλιακον
εξετριβη φως, ουτε το των αστρων ανθος αμαυροτερον γεγονεν, ουχ η του ουρανου
φαιδροτης εξεῤρυη, ουχ οι της θαλαττης εκινηθησαν οροι, ουχ η της γης εσβεσθη
δυναμις η περι τους τοκους των ετησιων καρπων. Και οτι μεν φθαρτα ταυτα εστι, και
απο λογισμων. και απο των θειων Γραφων απεδειξαμεν· οτι δε καλα, και φαιδρα, και
το ανθος ακμαζον διετηρησεν, η καθημερινη μαρτυρει των ορωντων οψις, ο δη
μαλιστα εστι θαυμασαι του ποιησαντος ουτως αυτα εξ αρχης Θεου. Ἐπειδη δε ταυτα
λεγοντων ημων τοτε τινες αντετεινον, λεγοντες· Ουκουν παντων των ορωμενων
ατιμοτερον ο ανθρωπος, ειγε ουρανου μεν σωμα, και γης, και ηλιου, και το των
αστρων απαντων προς τοσουτον διηρκεσε χρονον, ουτος δε μετα εβδομηκοντα ετη
διαλυεται, και απολλυται· πρωτον μεν εκεινο αν ειποιμεν, οτι ουχ ολοκληρον
διαλυεται το ζωον, αλλα το κυριωτερον αυτου και αναγκαιοτερον, η ψυχη, μενει
διηνεκως αθανατος, ουδενι τουτων εικουσα των παθων, και η φθορα περι το
ελαττον γινεται· δευτερον οτι και τουτωι αυτωι τιμωμεθα μειζονως. Ουδε γαρ απλως,
ουδε ανευ αιτιας τινος, αλλα και δικαιως, και επι χρησιμωι, και γηρας και νοσους
υπομενομεν· δικαιως μεν, οτι προς αμαρτιαν κατεπεσομεν· χρησιμως δε, ινα την εκ
της ραιθυμιας εγγινομενην ημιν απονοιαν δια της ενδειας ταυτης και των παθων
διορθωσωμεν. Ου τοινυν ατιμαζων ημας ο Θεος τουτο γενεσθαι ειασεν. Ει γαρ
ητιμαζεν, ουκ αν την ψυχην ημιν αφηκεν αθανατον ειναι. Ἀλλ' ουδε ασθενων, το
σωμα το ημετερον εποιησε τοιουτον. Ει γαρ ησθενει, ουκ αν τον ουρανον, και τους
αστερας, και το σωμα της γης ισχυσε τοσουτον διακρατησαι χρονον· αλλ' υπερ του
βελτιους ποιησαι και σωφρονεστερους, και αυτωι μαλλον καταπειθεις, οπερ απασης
εστι σωτηριας υποθεσις. ∆ια ταυτα ουρανον μεν ουκ εποιησεν ουτε γηραι αλισκεσθαι
τεως, ουτε αλλαις τισι τοιαυταις αῤρωστιαις. Ὁ γαρ προαιρεσεως και ψυχης
απεστερημενος ουτε αμαρτειν, ουτε κατορθωσαι δυναιτ' αν· οθεν ουδε διορθωσεως
αυτωι χρεια τοιαυτης. Ἡμιν δε τοις λογωι και ψυχηι τετιμημενοις αναγκαιως γεγονεν
η δια των παθων τουτων εγγενομενη σωφροσυνη, και ταπεινοφροσυνη, επειδη και
παρα την αρχην προ των αλλων απαντων εις απονοιαν απεσκιρτησεν ο πρωτος
γενομενος ανθρωπος. Ἄλλως δε, ει καθαπερ τα ημετερα σωματα, ουτω και ο
ουρανος εμελλε κατασκευαζεσθαι και γηραιν, πολλην αν πολλοι του 54.636
ποιουντος κατεγνωσαν ασθενειαν, ως ουκ ισχυοντος εν σωμα διακρατησαι επι
πολλας ετων περιοδους· νυν δε αυτοις και αυτη η προφασις ανηιρηται, των εργων επι
τοσουτον χρονον μενοντων.
γʹ. Προς δε τοις ειρημενοις, ουδε μεχρι τουτου στησεται τα ημετερα, αλλ'
επειδαν τωι παροντι βιωι σωφρονισθωμεν καλως, μετα πλειονος αναστησει δοξης τα
σωματα, και ουρανου, και ηλιου, και των αλλων απαντων εσται λαμπροτερα, και
προς την ανω μεταστησεται ληξιν. Εις μεν ουν θεογνωσιας τροπος, ο δια της κτισεως
απασης· ετερος δε ουκ ελαττων, ο του συνειδοτος, ον και τουτον απαντα τοτε δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

πλειονων εξεθεμεθα λογων, δεικνυντες πως αυτοδιδακτος ημιν εστιν η των καλων
και των ου τοιουτων γνωσις, και πως ενδοθεν ημιν το συνειδος απαντα ενηχει
ταυτα. ∆υο γαρ ουτοι διδασκαλοι γεγονασιν ημιν εξαρχης, η κτισις, και το συνειδος·
και ουδετερος αυτων φωνην αφιεις, σιγηι τους ανθρωπους επαιδευον. Ἥ τε γαρ
κτισις δια της οψεως εκπληττουσα τον θεατην, εις το του ποιησαντος αυτην θαυμα
παραπεμπει τον ορωντα απαντα· το τε συνειδος ενδον ενηχουν, απαντα υποβαλλε τα
πρακτεα· και την δυναμιν αυτου, και της ψηφου την κρισιν δια των της οψεως
πραγματων καταλαμβανομεν. Ὅταν γαρ ενδον κατηγορηι της αμαρτιας, συγχει την
οψιν εξωθεν, και πολλης της αθυμιας πληροι. Παλιν ωχρους εργαζεται και περιδεεις,
οταν επι τινι των αισχιστων αλωμεν, και της φωνης μεν ουκ ακουομεν, δια δε της
εξωθεν οψεως την ενδον γινομενην αγανακτησιν θεωρουμεν. Μετα δε τουτων των
δυο και τριτον ημιν διδασκαλον εδεικνυ προστεθεντα παρα της του Θεου κηδεμονιας
ο λογος, ουκετι αφωνον, καθαπερ τους προτερους, αλλα λογωι, και παραινεσει, και
συμβουληι ρυθμιζοντα ημων την γνωμην. Τις δε ουτος εστιν; Ὁ συγκεκληρωμενος
εκαστωι πατηρ. ∆ια γαρ τουτο φιλεισθαι παρα των γεννησαντων ημας κατεσκευασεν
ο Θεος, ινα παιδευτας εχωμεν της αρετης. Ου γαρ το σπειραι ποιει πατερα μονον,
αλλα το παιδευσαι καλως· ουδε το κυησαι μητερα εργαζεται, αλλα το θρεψαι καλως.
Και οτι τουτο εστιν αληθες, και ουχ η φυσις, αλλ' η αρετη ποιει πατερας, αυτοι
συνομολογησαιεν αν ημιν οι γονεις. Τους γουν υιους τους εαυτων πολλακις, επειδαν
φαυλους ιδωσι γενομενους, και εις πονηριαν αποσκιρτησαντας, της συγγενειας της
εαυτων εκκοπτουσιν, αποκηρυττοντες, ετερους ποιουντες υιους ουδαμοθεν αυτοις
πολλακις προσηκοντας. Ἆρα τι τουτου γενοιτ' αν παραδοξοτερον, οταν ους μεν
εγεννησαν εκβαλλωσιν, ους δε ουκ εγεννησαν εισαγωσιν; Ουχ απλως ημιν ταυτα
ειρηται, αλλ' ινα μαθηις, οτι προαιρεσις φυσεως δυνατωτερα, και αυτη μαλλον
εκεινης και υιους και πατερας ποιειν ειωθε. Και τουτο δε της του Θεου κηδεμονιας
εργον εγενετο, το μητε γυμνους της φυσικης διαθεσεως αφειναι γενεσθαι τους
παιδας, μητε το παν επιτρεψαι παλιν εκεινηι. Ει μεν γαρ μηδ' ολως εμελλον φιλειν
τους εαυτων υιους οι γονεις αναγκηι κινουμενοι φυσικηι, αλλ' απο των τρο 54.637
πων, και των κατορθωματων μονον, πολλους αν ειδες εξω της πατρυας οικιας
γινομενους δια την οικειαν ολιγωριαν, και διασπωμενον ημων το γενος. Παλιν ει το
παν επετρεψε τηι τυραννιδι της φυσεως, και μηδε πονηρους οντας μισειν αφηκεν,
αλλα και υβριζομενοι και μυρια πασχοντες παρ' αυτων οι πατερες δεινα, δια την της
φυσεως αναγκην εμενον θεραπευοντες υβριζοντας και εμπαροινουντας αυτοις τους
παιδας, εις εσχατον αν κακιας το γενος ημιν εξωλισθεν. Ει γαρ νυν ου το παν
εχοντες τηι φυσει θαῤρειν οι παιδες, αλλ' ειδοτες οτι πολλοι γενομενοι φαυλοι, και
της οικιας, και της ουσιας εξεπεσον της πατρικης, ομως πολλαχου τωι των γονεων
φιλτρωι θαῤρουντες ενυβριζουσιν εις τους τεκοντας· ει μη συνεχωρησεν αυτοις ο
Θεος και αγανακτειν. και επεξιεναι, και κακους γινομενους εκβαλλειν τους παιδας,
που πονηριας αν εστησαν; ∆ια ταυτα και τηι της φυσεως αναγκηι, και τωι των παιδιων
τροπωι το φιλτρον ενεπιστευσε των γονεων ο Θεος, ινα και αμαρτανουσι συμμετρα
συγγινωσκωσι τοις παισι, της φυσεως αυτους επι τουτο παρακαλουσης, και
πονηρους γινομενους και ανιατα νοσουντας μη παιδοτριβωσιν επι κακιαν τηι
πονηριαι, της φυσεως παλιν ελεγχουσης και δυναμενης αναγκασαι και φαυλους
γενομενους θεραπευειν τους παιδας. Ποσης ταυτα προνοιας, ειπε μοι, και το
κελευσαι δε φιλειν, και το μετρον επιθειναι τωι φιλτρωι, και το παλιν αμοιβην ορισαι
τηι καληι παιδοτροφιαι; Ὅτι γαρ αμοιβη κειται, και ουκ ανδρασι μονον, αλλα και
γυναιξιν, ακουσον πως πολλαχου και ταυταις και περι τουτων η Γραφη διαλεγεται,
και ουχ ηττον ταυταις, η τοις ανδρασιν. Ειπων γαρ ο Παυλος, Ἡ δε γυνη
εξαπατηθεισα εν παραβασει γεγονεν, επηγαγε· Σωθησεται δε δια της τεκνογονιας. Ὃ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἀλγεις, φησιν, οτι σε η πρωτη γυνη εις ωδινας και πονους
ενεβαλε και κυησιν μακραν; Ἀλλα μη δυσχερανηις· ου γαρ τοσουτον επηρεασθης απο
των ωδινων, και των πονων, οσον κερδαινεις, εαν θεληις, απο της παιδοτροφιας
προφασιν λαμβανουσα κατορθωματων. Τα γαρ παιδια τα τικτομενα, αν της
προσηκουσης απολαυηι θεραπειας, και εις αρετην εναγηται παρα της σης προνοιας,
πολλης σοι σωτηριας αφορμη και προφασις γινεται, και προς τοις οικειοις
κατορθωμασι, και της περι ταυτα θεραπειας πολλην αποληψηι την αμοιβην. δʹ. Και
ινα μαθηις, οτι ου το τεκειν ποιει μητερα, ουδε τουτωι κειται μισθος, και αλλαχου μεν
χηραι διαλεγομενος ο Παυλος ουτως ειπεν, Ει ετεκνοτροφησε· και ουκ ειπεν, ει
ετεκνοποιησεν, αλλ' Ει ετεκνοτροφησε. Το μεν γαρ της φυσεως, το δε της
προαιρεσεως εστι. Και δια τουτο και ενταυθα ειπων, Σωθησεται δια της τεκνογονιας,
ουκ εστη μεχρι τουτου, αλλα δειξαι βουλομενος, οτι ου το γεννησαι τεκνα, αλλα το
θρεψαι τεκνα καλως, τουτο ημιν φερει τον μισθον, επηγαγεν· Ἐαν επιμεινωσι τηι
πιστει, και τηι αγαπηι, και τωι αγιασμωι μετα σωφροσυνης. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Τοτε
ληψηι πολυν τον μισθον, εαν οι γεννηθεντες παιδες επιμεινωσι τηι πιστει και τηι
αγαπηι και τωι αγιασμωι. Ἂν τοινυν αυτους εις ταυτα εναγηις, αν παρακαληις, αν
διδαξηις, αν συμ 54.638 βουλευσηις, της επιμελειας ταυτης κεισεται σοι παρα του Θεου
πολλη η αμοιβη. Μη τοινυν αλλοτριον αυτων ειναι νομιζετωσαν αι γυναικες το και
θηλειων και αῤρενων επιμελεισθαι. Ου γαρ διεκρινεν ενταυθα το γενος, αλλα και
εκει απλως ειπεν, Ει ετεκνοτροφησε, και ενταυθα, Ἐαν επιμεινωσι τηι πιστει, και τηι
αγαπηι, και τωι αγιασμωι. Ὥστε αμφοτερων ημιν επιμελητεον των παιδιων, και
μαλιστα ταις γυναιξιν, οσωι και τα πλειονα οικοι καθηνται. Τους μεν γαρ ανδρας και
αποδημιαι, και αι της αγορας φροντιδες, και τα της πολεως πραγματα περιελκουσι
πολλακις· η δε γυνη πασης τοιαυτης φροντιδος ατελειαν εχουσα, ευκολωτερον
δυναιτ' αν των τεχθεντων επιμελεισθαι, πολλης απολαυουσα της σχολης. Ουτως αι
παλαιαι εποιουν γυναικες· ου γαρ ανδρασι μονον, αλλα και γυναιξιν αναγκαιον
τουτο το οφλημα· λεγω δε το των οικειων προνοεισθαι παιδων, και εις φιλοσοφιαν
αυτους εναγειν. Και οτι τουτο εστιν αληθες, αρχαιαν τινα ιστοριαν υμιν διηγησομαι.
Ἄννα τις εγενετο παρα τοις Ἰουδαιοις γυνη. Αυτη η Ἄννα πολυν ενοσησεν απαιδιας
χρονον, και το δη χαλεπωτερον, οτι η αντιζηλος αυτης παιδων ην μητηρ πολλων.
Ἴστε δε ως τηι φυσει και καθ' εαυτο το πραγμα αφορητον εστι ταις γυναιξιν· οταν δε
και αντιζηλος προσηι παιδας εχουσα, πολλωι χαλεπωτερον γινεται· εν γαρ τηι της
γυναικος εκεινης ευπραγιαι την οικειαν ακριβεστερον καταμανθανει συμφοραν·
καθαπερ ουν και οι πενιαι συζωντες εσχατηι, τοτε οδυνωνται μειζονως, οταν
εννοησωσι τους πλουτουντας. Και ου τουτο μονον ην το δεινον, οτι παιδας αυτη μεν
ουκ ειχεν, εκεινη δε ειχεν, αλλ' οτι και αντιζηλος ην, και ουχ οτι αντιζηλος ην
μονον, αλλ' οτι παρωργιζεν αυτην δια το εξουθενειν αυτην. Ὁ δε Θεος ταυτα παντα
ορων ηνειχετο, και Ουκ εδωκεν αυτηι Κυριος, φησι, παιδιον κατα την θλιψιν αυτης,
και κατα την αθυμιαν της ψυχης αυτης. Τι εστι, Κατα την θλιψιν αυτης; Ουκ εστιν
ειπειν, φησιν, οτι πραως ορων φερουσαν την συμφοραν, επειχεν αυτης την τοκον,
αλλα καιτοι διακοπτομενην ορων, οδυνωμενην, θλιβομενην, ουκ ελυσε την
αθυμιαν, ετερον τι πολλωι μειζον οικονομων. Ταυτα μη παρεργως ακουωμεν, αλλα
και εντευθεν μαθωμεν μεγιστην φιλοσοφιαν, και επειδαν δεινωι τινι περιπεσωμεν,
καν αλγωμεν, καν οδυρωμεθα, καν αφορητον ημιν ειναι δοκηι το κακον, μη
σπευδωμεν, μηδε αλυωμεν, αλλ' αναμενωμεν του Θεου την προνοιαν. Ἐκεινος γαρ
οιδε σαφως ποτε δει λυσαι το ποιουν την αθυμιαν ημιν· οπερ ουν και επι ταυτης
συνεβη. Ου γαρ μισων αυτην, ουδε αποστρεφομενος ο Θεος απεκλεισεν αυτης την
μητραν, αλλ' ινα ημιν ανοιξηι τας θυρας της φιλοσοφιας της εν τηι γυναικι, και τον
πλουτον αυτης της πιστεως κατιδωμεν, και γνωμεν οτι λαμπροτεραν αυτην εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τουτου ειργαζετο. Ἄκουε δε και τα εξης. Και ουτως εποιει, φησιν, ενιαυτον κατ'
ενιαυτον απο ικανου, εν τωι αναβαινειν αυτην εις οικον Κυριου. Και ηθυμει, και
εκλαιε, και ουκ ησθιεν. Ἐπιτεταμενη η οδυνη, πολυ το 54.639 μηκος της λυπης, ου
δυο και τρεις ημεραι, ουδε εικοσι και εκατον, ουδε χιλιαι και δις τοσαυται· αλλ', Ἐξ
ικανου, φησιν, ετη πολλα λυπουμενη και οδυνωμενη ην η γυνη· τουτο γαρ εστι το,
Ἀπο ικανου· και ομως ουκ απεδυσπετησεν, ουδε ηλεγξεν αυτης την φιλοσοφιαν του
χρονου το μηκος, ουδε τα ονειδη και αι λοιδοριαι της αντιζηλου, αλλ' ηυχετο
συνεχως και ικετευε· και το δη μειζον απαντων, και ο μαλιστα δεικνυσιν αυτης τον
περι τον Θεον ποθον, οτι ουχ απλως αυτο τουτο το παιδιον κτησασθαι επεθυμει,
αλλα καρπον αναθειναι τωι Θεωι, και της οικειας γαστρος απαρξασθαι, και της καλης
ταυτης υποσχεσεως λαβειν τον μισθον. Ποθεν τουτο δηλον; Ἐκ των μετα ταυτα
ρηματων. Ἴστε γαρ δηπου παντες, οτι ταις γυναιξι δια τους ανδρας μαλιστα
αφορητον η απαιδια. Πολλοι γαρ των ανθρωπων ουτως αλογως διακεινται, ως ταις
γυναιξιν εγκαλειν, επειδαν μη τικτωσιν, ουκ ειδοτες οτι το τεκειν ανωθεν εχει την
αρχην, απο της του Θεου προνοιας, και ουτε γυναικος φυσις, ουτε συνουσια, ουτε
αλλο ουδεν αυταρκες προς τουτο εστιν. Ἀλλ' ομως, καιτοι γε ειδοτες οτι αδικως
εγκαλουσιν, ονειδιζουσι, και αποστρεφονται πολλακις, και ουχ ηδεως προς αυτας
εχουσιν. εʹ. Ἴδωμεν τοινυν και επι ταυτης της γυναικος ει τουτο συνεβαινεν. Ἂν μεν
γαρ ιδηις αυτην καταφρονουμενην, ατιμαζομενην, υβριζομενην, παῤρησιαν ουκ
εχουσαν προς τον ανδρα, ουδε πολλης απολαυουσαν της ευνοιας, δυνησηι
στοχασασθαι, οτι δια τουτο επεθυμει παιδιου, ινα παῤρησιαν εχηι και ελευθεριαν
πολλην, και ποθεινοτερα γενηται τωι ανδρι. Ἂν δε τουναντιον απαν ευρηις, αυτην
της τα παιδια εχουσης μαλλον αγαπωμενην, και πλειονος απολαυουσαν ευνοιας,
ευδηλον οτι ου δι' ανθρωπινον τι, ουδ' ινα τον ανδρα επισπασηται μαλλον, επεθυμει
παιδιου, αλλα δια την ειρημενην αιτιαν. Ποθεν ουν τουτο δηλον; Ἄκουσον αυτου
του συγγραφεως αυτο λεγοντος· ουδε γαρ απλως αυτο τεθεικεν, αλλ' ινα της
γυναικος μαθηις την αρετην. Τι ουν ουτος φησιν; Ἠγαπα γαρ ο Ἐλκανα την Ἄνναν
υπερ την Φενανναν. Ειτα μετα ταυτα ιδων αυτην ουκ εσθιουσαν, αλλα κλαιουσαν,
φησι· Τι εστι σοι, οτι κλαιεις; και ινα τι ουκ εσθιεις; και ινα τι τυπτει σε η καρδια σου;
ουκ αγαθος εγω σοι υπερ δεκα τεκνα; Ὁραις πως αυτης εξηρτητο, και υπερ εκεινης
ηλγει πλεον, ου δια το μη εχειν παιδια, αλλα δια το οραιν αθυμουσαν αυτην και
περιοδυνιαι κατεχομενην; Ἀλλ' ομως ουκ επεισεν αυτην αποστηναι της αθυμιας. Ου
γαρ δι' αυτον εζητει το παιδιον, αλλ' ινα τινα καρπον επιδειξηται τωι Θεωι. Και
ανεστη, φησι, μετα το φαγειν αυτους εν Σηλωμ, και μετα το πιειν, και κατεστη
ενωπιον Κυριου. Ουχ απλως ουδε τουτο ειρηται, οτι Μετα το φαγειν και πιειν· αλλ'
ινα μαθηις, οτι τον καιρον, ον ανεσεως ετεροι και αδειας ποιουνται, τουτον ευχης και
δακρυων εποιειτο καιρον, δια το σφοδρα νηφειν και εγρηγορεναι. Και κατεστη
ενωπιον Κυριου· και Ἠλει ο ιερευς, φησιν, εκαθητο επι του διφρου επι των φλιων
ναου Κυριου. Ουδε τουτο απλως ειρηται, οτι ο Ἠλει ο ιερευς εκαθητο επι των φλιων
ναου Κυριου· αλλ' υπερ του δειξαι την θερμοτητα της γυναικος. Καθαπερ γαρ χηρα
πολλακις γυνη απροστατευτος ουσα και ερημος, επηρεαζομενη, πολλα 54.640
αδικουμενη, βασιλεως εισελαυνειν μελλοντος, δορυφορων, ασπιδηφορων, ιππεων,
ετερας πολλης θεραπειας προαπαντωσης, ου καταπληττεται, ουδε προστατου δειται,
αλλα παντας αυτους διατεμουσα μετα πολλης εντυγχανει τωι βασιλει παῤρησιας, την
οικειαν εκτραγωιδουσα συμφοραν, της αναγκης αυτην χειραγωγουσης· ουτω δη και
αυτη η γυνη ουκ ηρυθριασεν, ουκ ηισχυνθη, του ιερεως καθημενου, αυτη δι' εαυτης
αιτησαι και μετα πολλης της παῤρησιας τωι βασιλει προσελθειν· αλλ' υπο του ποθου
πτερωθεισα, και προς τον ουρανον αναβασα τηι διανοιαι, ως αυτον ορωσα τον Θεον,
ουτω μετα πασης αυτωι θερμοτητος διελεγετο. Και τι φησι; Μαλλον δε ουδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

φθεγγεται προτερον, αλλ' απ' οδυρμων ποιειται τα προοιμια, και θερμας αφιησι
πηγας δακρυων. Και καθαπερ, ομβρων καταφερομενων, και η σκληροτερα γη
καταβρεχθεισα και καταμαλαχθεισα, ραιδιως εαυτην προς τας των καρπων διεγειρει
γονας, ουτω και επι της γυναικος ταυτης εγενετο. Καθαπερ γαρ υπ' ομβρων των
δακρυων η μητρα μαλαττομενη, και δια της οδυνης διαθερμαινομενη, προς την
καλην εκεινην τεκνογονιαν ηρχετο διεγειρεσθαι. Ἀκουσωμεν δε και αυτων των
ρηματων, και της καλης ταυτης ικετηριας. Κλαιουσα εκλαυσε, φησι, και ηυξατο
ευχην τωι Κυριωι, λεγουσα· Α∆ΩΝΑΙ ΚΥΡΙΕ ΕΛΩΙ ΣΑΒΑΩΘ. Φοβερα τα ρηματα, και
φρικης γεμοντα· και καλως εποιησεν ο συγγραφευς μη μετενεγκων αυτα προς την
ημετεραν φωνην· ου γαρ ισχυσε μετα της οικειας αυτα αρετης μεταθειναι προς την
Ἑλλαδα γλωτταν. Ουκ αφ' ενος δε αυτον εκαλεσε ρηματος η γυνη, αλλ' απο πολλων
των προσοντων αυτωι, τον περι αυτον ποθον ενδεικνυμενη, και την θερμην
διαθεσιν. Και καθαπερ οι τας δεησεις γραφοντες τωι βασιλει, ουκ εντιθεασιν εν
ονομα μονον, αλλα τον τροπαιουχον, τον αυγουστον, τον αυτοκρατορα, και πολλα
ετερα τουτων ανω προθεντες, τοτε ποιουνται την ικετηριαν· ουτω και αυτη δεησιν
τινα αναφερουσα τωι Θεωι, πολλα τιθησιν εν τωι προοιμιωι της δεησεως ονοματα, την
τε οικειαν διαθεσιν ενδεικνυμενη, καθαπερ εφθην ειπων, και την εις τον
παρακαλουμενον τιμην. Και την δεησιν αυτην υπηγορευσεν η οδυνη· διο και ταχεως
ηκουετο μετα πολλης αυτην γραψασα της συνεσεως. Τοιαυται γαρ αι εξ οδυνης
ψυχης γινομεναι ευχαι. Και γαρ αντι χαρτου μεν ην αυτης η διανοια, αντι καλαμου
δε η γλωττα, τα δακρυα δε αντι μελανος· διο και μεχρι της σημερον ημερας η δεησις
εμεινεν. Ἀνεξαλειπτα γαρ τα τοιαυτα γινεται γραμματα, απερ αν εκεινωι βαφηι τωι
μελανι. Και τα μεν προοιμια της δεησεως τοιαυτα· τα δε εξης τινα; Ἐαν επιβλεπων
επιβλεψηις, φησιν, επι την ταπεινωσιν της δουλης σου. Ουτω ουδεν ελαβε, και εξ
υποσχεσεως την αρχην εποιησατο της ευχης. Ἀμειβεται τον Θεον ηδη, μηδεν εν
χερσι κατεχουσα. Ουτως εζεε και ωδινε προς τουτο μαλλον, η προς εκεινο, και δια
τουτο ηυξατο λαβειν το παιδιον. Ἐαν επιβλεπων επιβλεψηις επι την ταπεινωσιν της
δουλης σου. ∆υο δικαιωματα, φησιν, εχω, την δουλειαν, και την συμφοραν. Και δος
μοι τηι δουληι σου σπερμα ανδρος· δωσω αυτο ενωπιον σου δοτον. Τι εστιν, Ἐνωπιον
54.641 σου δοτον; Ἔκδοτον και ολοκληρον δουλον. Ἀφισταμαι της εξουσιας απασης.
Τοσουτον γαρ βουλομαι γενεσθαι μητηρ μονον, οσον την αρχην παρ' εμου λαβειν το
παιδιον, και λοιπον εξισταμαι και παραχωρω. ςʹ. Και σκοπει γυναικος ευλαβειαν.
Ουκ ειπεν, Ἐαν δωις μοι τρεις, τους δυο σοι διδωμι, εαν δε δυο, τον ενα σοι διδωμι·
αλλ', εαν μονον ενα δωις, ολοκληρον ανατιθημι σοι τον καρπον. Και οινον και
μεθυσμα ου μη πιεται. Ουπω ελαβε το παιδιον, και ηδη διαπλαττει προφητην, και
περι της παιδοτροφιας αυτου διαλεγεται, και συνθηκας ποιειται προς τον Θεον. Ὢ
παῤρησιας γυναικος! Ἐπειδη καταβαλεινουδε τοτε ειχε, δια το μηδεπω λαβειν, απο
των μελλοντων καταβαλλει την τιμην. Και καθαπερ πολλοι των γηπονων εν πενιαι
ζωντες εσχατηι, και αργυριον ουκ εχοντες ωστε μοσχον η προβατον πριασθαι, εφ'
ημισειαι παρα των δεσποτων αυτα λαμβανουσιν, απο των μελλοντων καρπων την
τιμην υπισχνουμενοι καταβαλειν· ουτω δη και αυτη, μαλλον δε και πολλωι πλεον
εποιησεν. Ου γαρ εφ' ημισειαι τον υιον λαμβανει παρα του Θεου, αλλ' ωστε
ολοκληρον αυτωι αποδουναι παλιν, και την παιδοτροφιαν καρπωσασθαι. Ἀρκουσαν
γαρ αμοιβην ειναι ενομισε, το πονεσαι περι τον του Θεου ιερεα. Και οινον και
μεθυσμα ου μη πιεται, φησιν. Ουκ ενενοησε προς εαυτην, λεγουσα· Τι δε αν απαλος
ων υπο της υδροποσιας διαφθειρηται; τι δε αν αῤρωστιαι περιπεσηι; τι δε αν αποθανηι,
νοσωι παραδοθεις χαλεπηι; Ἀλλ' εννοησασα οτι ο δους αυτον, αυτος και της υγειας
προνοησαι δυνησεται, εξ αυτων των σπαργανων και των ωδινων εις την αγιωσυνην
αυτον ενεβιβασεν, επι τον Θεον ριψασα το παν, και προ των ωδινων η γαστηρ αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ηγιαζετο προφητην εχουσα, και ιερεα κυουσα, και το αναθημα φερουσα, αναθημα
εμψυχον. ∆ια ταυτα ηνειχετο αθυμουσης αυτης ο Θεος, δια τουτο βραδεως εδιδου,
ινα λαμπροτεραν αυτην τωι τροπωι του τοκου ποιησηι, ινα δειξηι την φιλοσοφιαν. Και
γαρ εις την ευχην καταστασα ουκ εμνησθη της αντιζηλου, ουκ ειπεν αυτης τας
λοιδοριας, ουκ ηνεγκεν εις μεσον τα ονειδη, ουκ ειπεν· Ἐκδικησον με εκ της μιαρας
και πονηρας γυναικος εκεινης· απερ πολλαι ποιουσι γυναικες· αλλα μηδε μνησθεισα
των ονειδων εκεινων, περι των αυτηι συμφεροντων ηυχετο μονον. Τουτο και συ
ποιησον, ανθρωπε, και οταν ιδηις εχθρον λυπουντα, προς εκεινον μεν μηδεν εκβαληις
ρημα πικρον, μηδε ευξηι κατ' αυτου προς σε απεχθως εχοντος· εισελθων δε, και τα
γονατα καμψας, και δακρυα αφεις, παρακαλει τον Θεον λυσαι την αθυμιαν, σβεσαι
την λυπην· οπερ ουν και αυτη πεποιηκε, και τα μεγιστα παρα της εχθρας
εκαρπωσατο γυναικος. Ἐκεινη γαρ προς τον τοκον του παιδιου συνεπραξε. Και πως,
εγω λεγω. Ἐπειδη ωνειδισεν, εθλιψε, και μειζονα την οδυνην ειργασατο, απο της
οδυνης η ευχη προσεκτικωτερα γεγονεν, η ευχη τον Θεον επεσπασατο, και επινευσαι
εποιησε, και ουτως ο Σαμουηλ ετεχθη. Ὥστε, εαν νηφωμεν, ου μονον ημας οι εχθροι
ουδεν παραβλαψαι δυνησονται, αλλα και ωφελησουσι τα μεγιστα, προς παντα ημας
σπουδαιοτερους εργαζομενοι, μονον αν μη προς λοιδοριας και υβρεις, αλλα προς
ευχας εαυτους 54.642 αγωμεν απο της παρ' εκεινων εγγινομενης ημιν αθυμιας.
Τεκουσα δε το παιδιον, εκαλεσεν αυτο Σαμουηλ, τουτεστιν, Ἀκουσει Θεου. Ἐπειδη
γαρ εκ του ακουσθηναι, και εξ ευχης αυτον ελαβε, και ουκ απο φυσεως, της εργασιας
την μνημην, ωσπερ εν στηληι χαλκηι, τηι προσηγοριαι του παιδιου λοιπον εναπεθετο.
Και ουκ ειπε, Καλεσωμεν αυτον τωι ονοματι του πατρος αυτου, η του θειου, η του
παππου, η του επιπαππου· αλλ' αυτος ο δεδωκως αυτον, αυτος και τηι προσηγοριαι
του παιδιου τιμασθω, φησι. Ταυτην ζηλωσατε, γυναικες, ταυτην μιμησωμεθα,
ανδρες, και τοσαυτην περι τα παιδια ποιωμεθα την επιμελειαν, ουτως εκτρεφωμεν
τους τεχθεντας, εν τε τοις αλλοις απασιν, εν τε τωι της σωφροσυνης λογωι. Ουδεν γαρ
ουτω σπουδαζειν χρη και φροντιζειν των νεων, ως σωφροσυνης ενεκεν και
σεμνοτητος. Τουτο γαρ μαλιστα το παθος εκειναις ενοχλει ταις ηλικιαις· και οπερ
επι των λυχνων ποιουμεν, τουτο και επι των παιδιων φυλαττωμεν. Πολλακις γουν
θεραπαινιδι λυχνον απτουσηι παρακελευομεθα μη παραγαγειν τον λυχνον, ενθα αν ηι
καλαμη, η χορτος, η τι των τοιουτων, μηποτε αγνοουντων ημων, σπινθηρ τις
εκπεσων, και της υλης επιλαβομενος εκεινης, ολοκληρον εμπρησηι την οικιαν·
ταυτην και επι των παιδιων την προνοιαν εχωμεν, και μη παραγωμεν αυτων τας
οψεις, ενθα θεραπαινιδες ασελγεις, ενθα κοραι ασωτοι, ενθα δουλαι ακολαστοι,
αλλα κελευωμεν, και παρεγγυωμεν, καν θεραπαινιδα τοιαυτην εχωμεν, καν γειτονα,
καν απλως ετεραν τινα τοιαυτην, μητε εις οψιν, μητε εις συνουσιαν λογων τοις
νεοις ερχεσθαι, ωστε μη σπινθηρα εκειθεν εκπεσοντα ολοκληρον αναψαι του
παιδιου την ψυχην, και απαραμυθητον γενεσθαι την συμφοραν. Μη θεαματων δε
μονον, αλλα και ακουσματων αυτους μαλθακων και διακεκλασμενων απαγωμεν,
ινα μη γοητευηται δια τουτων αυτοις η ψυχη· μηδε εις θεατρα αυτους αναγωμεν,
μηδε εις συμποσια και μεθας, αλλα των θαλαμευομενων παρθενων μαλλον ημιν οι
νεοι φυλαττεσθωσαν. Ουδεν γαρ ουτω την ηλικιαν εκεινην κοσμειν πεφυκεν, ως ο
της σωφροσυνης στεφανος, και το πασης ασελγειας καθαρευοντα προς γαμον ελθειν.
Ουτω και αι γυναικες αυτοις γενοιντ' αν ποθειναι, οταν μη πορνειαν η ψυχη
προμεμελετηκυια, μηδε διεφθαρμενη ηι, οταν εκεινην ειδως ηι την γυναικα μονον ο
νεος την γαμωι συναφθεισαν αυτωι. Ουτω και οι ερωτες θερμοτεροι, και η ευνοια
γνησιωτερα, και η φιλια ακριβεστερα γινεται, οταν μετα τοιαυτης φυλακης επι τους
γαμους οι νεοι βαδιζωσιν. Ὡς τα γε νυν γινομενα, ου γαμος εστιν, αλλ' απλως
χρηματων εμπορια, και καπηλεια. Ὅταν γαρ και προ των γαμων διεφθαρμενος ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

νεος ηι, και μετα τον γαμον παλιν προς ετεραν βλεπηι γυναικα, τι των γαμων οφελος,
ειπε μοι; Μειζων μεν ουν η κολασις, ασυγγνωστος η αμαρτια, οταν γυναικος ενδον
ουσης εις πορνας εαυτον καταισχυνηι, και μοιχειαν εργαζηται. Μετα γαρ γυναικα,
καν πορνη ηι η προσφθειρομενη τωι γεγαμηκοτι, μοιχεια το πραγμα εστι. Ταυτα δε
γινεται, 54.643 και μετα γαμον προς τας εταιριζομενας γυναικας τρεχουσιν, επειδη
προ του γαμου σωφρονειν ουκ εμελετησαν. Ἐντευθεν μαχαι, και λοιδοριαι, και
οικιων ανατροπαι, και καθημερινοι πολεμοι· εντευθεν ο προς την γυναικα ερως
υποῤρει και μαραινεται, της εν τοις πορνειοις ομιλιας εκλυουσης αυτον. Ὡς εαν
σωφρονειν μαθηι, παντων ποθεινοτεραν την αυτου γυναικα ηγησεται, και μετα
πολλης αυτην οψεται της ευνοιας, και πολλην προς αυτην τηρησει την ομονοιαν,
ειρηνης δε ουσης και ομονοιας, παντα εις την οικιαν εκεινην εισελευσεται τα αγαθα.
Ἵν' ουν και τα ενταυθα ημιν καλως οικονομηται, και μετα τουτων και της βασιλειας
των ουρανων επιτυχωμεν, και ημων αυτων και των παιδιων προνοωμεν, ταυτης
ενεκεν μαλιστα της εντολης, οπως μη ρυπαρα ενδεδυμενοι ιματια, εις τον
πνευματικον εκεινον εισελθωμεν γαμον, αλλα μετα παῤρησιας πολλης
απολαυσωμεν της εκει κειμενης τοις αξιοις τιμης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου Πατρι δοξα, τιμη,
κρατος, συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Βʹ. Εις την πιστιν της Ἄννης, και εις την φιλοσο φιαν, και εις την
επιεικειαν αυτης, και περι της εις τους ιερεας τιμης, και εις το δειν και
αρχομενους αριστου, και ληγοντας ευχεσθαι.
αʹ. Ουδεν αρα ισον ευχης, αγαπητοι, ουδεν πιστεως δυνατωτερον. Ἀμφοτερα
εδειξεν ημιν η Ἄννα πρωην· μετα γαρ τουτων προσελθουσα τωι Θεωι των δωρων,
παντα οσα ηθελησεν ηνυσε, και φυσιν πεπηρωμενην διωρθωσε, και μητραν
κεκλεισμενην ανεωιξε, και αισχυνην ανειλε, και τα ονειδη της αντιζηλου κατελυσε,
και προς παῤρησιαν εαυτην πολλην επανηγαγεν, εκ πετρας αγονου σταχυν κομωντα
θερισασα. Και παντες ηκουσατε, πως ηυξατο, πως ᾔτησε, και επεισε και ελαβε, και
ετεκε και εθρεψε και ανεθηκε τον Σαμουηλ. Ὥστε ουκ αν τις αμαρτοι, μητερα ομου
και πατερα του παιδιου την γυναικα ταυτην προσειπων. Ει γαρ και ο ανηρ εσπειρεν,
αλλα τωι σπερματι την δυναμιν ταυτης παρεσχεν η ευχη, και σεμνοτερας του
Σαμουηλ τας αρχας της γεννησεως εποιησεν. Ου γαρ δη, καθαπερ επι των λοιπων,
υπνος και συνοδοι των γεννησαμενων μονον, αλλ' ευχαι, και δακρυα, και πιστις
αρχαι της γεννησεως ταυτης εγενοντο, και σεμνοτερας των αλλων εσχε τας γονας
προφητης, δια την πιστιν της μητρος γεγονως. ∆ιο και περι ταυτης ευκαιρως αν τις
ειποι της γυναικος· Οι σπειροντες εν δακρυσιν, εν αγαλλιασει θεριουσι. Ταυτην
ζηλωσωμεν ανδρες, ταυτην μιμησωμεθα, γυναικες· και γαρ εκατερου του γενους
διδασκαλος εστιν η γυνη. Ὅσαι στειραι, μη απαγορευετωσαν· οσαι μητερες, ουτω
τρεφετωσαν τεχθεντα τα παιδια· και παντες ζηλωσωμεν της γυναικος την
φιλοσοφιαν την προ του τοκου, την πιστιν την εν τωι τοκωι, την σπουδην την μετα
τον τοκον. Τι γαρ αν γενοιτο της γυναικος εκεινης φιλοσοφωτερον, η συμφοραν
ουτως αφορητον πραως ηνεγκε και γενναιως, και ουκ απεστη προτερον, εως ελυσε
το δεινον, και του κακου περας ευρε θαυμαστον και παραδοξον, ουδενα κατωθεν
λαβουσα συμμαχον και βοηθον; Και γαρ ᾔδει την του ∆εσποτου φιλανθρωπιαν· διο
και μονη προσηλθε, και ηνυσεν οπερ ηθελησεν. Ου γαρ ανθρωπινης βοηθειας, 54.644
αλλα της θειας εδειτο χαριτος η διορθωσις της αθυμιας εκεινης· και γαρ ουκ εν ζημιαι
χρηματων ην, ινα τις ενεγκων χρυσιον λυσηι την αθυμιαν· ουκ εν σωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

αῤρωστιαι, ινα ιατρων παρακαλεσηι παιδας, και απελασηι το νοσημα. Φυσις ην η
επηρεαζομενη, της ανωθεν δεομενη χειρος. ∆ιο δη παντα τα επι γης αφεισα, προς
τον της φυσεως εδραμε ∆εσποτην, και ουκ απεστη προτερον, εως αν αυτον επεισε
λυσαι την απαιδιαν, και την μητραν ανοιξαι, και ποιησαι μητερα την στειραν.
Μακαρια μεν ουν και δια τουτο, ουχ οτι μητηρ εγενετο, αλλ' οτι ουκ ουσα εγενετο.
Ἐκεινο μεν γαρ κοινον της φυσεως, τουτο δε εξαιρετον της γυναικος ην κατορθωμα.
Μακαρια μεν ουν και δια τας ωδινας εκεινας, μακαρια δε ουχ ηττον και δια τα προ
των ωδινων απαντα. Ἴστε γαρ δηπου παντες, και γυναικες, και ανδρες, ως ουδεν
αφορητοτερον απαιδιας γυναικι γενοιτ' αν· αλλα καν μυριακις απολαυηι της
ευημεριας, την εκ της πληγης ταυτης οδυνην εγγινομενην αυτηι ουκ αν ποτε
αποκρουσαιτο. Ει δε νυν ουτως αφορητον, οτε προς μειζονα φιλοσοφιαν εκληθημεν,
και προς τον ουρανον οδευομεν, και λογος ημιν των παροντων ουδεις, αλλα προς
ετεραν ζωην παρασκευαζομεθα, και πολυ το της παρθενιας εγκωμιον, εννοησον
ηλικον τοτε κακον το πραγμα ενομιζετο ειναι, οτε των μελλοντων μεν ουδεμια τις
ην ελπις, ουδε εννοια τοις παλαιοις, παντα δε υπερ των παροντων επραττον
πραγματων, και αρα τις ην και καταδικη το στειραν ειναι και αγονον. Ουκ εστιν
ειπειν, ουδε παραστησαι τωι λογωι την απο της πληγης ταυτης οδυνην. Μαρτυρουσι
δε γυναικες, οσαι πασαν μεν επεδειξαντο φιλοσοφιαν, ταυτην δε την δυσκληριαν
ουκ ηνεγκαν· αλλ' αι μεν προς τους ανδρας εδυσχεραινον, αι δε τον βιον αβιωτον
ειναι ενομισαν. Την δε γυναικα ταυτην ουκ αθυμια μονον η δια την στειρωσιν, αλλα
και ετερον επολιορκει παθος, θυμος δια τα ονειδη της αντιζηλου. Και καθαπερ
ανεμων απεναντιας αλληλοις εμπιπτοντων, και σκαφος μεσον εν τηι προς αλληλους
απολαβοντων μαχηι, και πολλα μεν απο της πρυμνης, πολλα δε απο της πρωρας
εγειροντων τα κυματα, ο κυβερνητης επι των οιακων καθημενος διασωζει το
σκαφος, τας των κυματων εμβολας τηι της επιστημης σοφιαι διακρουομενος· ουτω
και η γυνη τοτε εκεινη, καθαπερ πνευματων εναντιων, του θυμου, και της αθυμιας,
εις την ψυχην αυτης εμπεσοντων, και τους λογισμους αυτης διακοπτοντων, και
πολλα τα κυματα εγειροντων, ουχι δυο, και τρεις, και εικοσι ημερας, αλλ' επ'
ενιαυτους ολοκληρους και γαρ εξ ικανου τουτο εγενετο, φησιν· ηνεγκε τον χειμωνα
γενναιως, και καταποντισθηναι τον λογισμον ουκ ειασεν. Ὁ γαρ του Θεου φοβος,
καθαπερ κυβερνητης επι των οιακων καθημενος, επειθε γενναιως φερειν το
κλυδωνιον εκεινο· και ου προτερον απεστη διακυβερνων αυτης την ψυχην, εως εις
τον ευδιον λιμενα κατηγαγε πεπληρωμενην του φορτιου την ναυν, και πολυτιμου
θησαυρου την γαστερα γεμουσαν. Ου γαρ χρυσιον, ουδε αργυριον εβασταζεν, αλλα
προφητην και ιερεα· και 54.645 διπλους ην αυτης της γαστρος ο αγιασμος, οτι τε
τοιουτον ην το κυουμενον παιδιον, οτι τε εξ ευχης και της ανωθεν χαριτος την
αρχην της κυησεως ελαβεν. βʹ. Ουχ ο φορτος δε μονον παραδοξος ην και θαυμαστος,
αλλα και ο τροπος της εμποριας παραδοξοτερος γεγονεν· ουδε γαρ αυτον ανθρωποις
απεδοτο, ουδε εμποροις τισι και καπηλοις, αλλ' ευθεως αυτον εκβαλουσα του
σκαφους επωλησε τωι Θεωι· και τοσαυτην ειργασατο την εμποριαν, οσην εικος ην
Θεωι συμβαλουσαν εργασασθαι. Μετα γαρ το λαβειν αυτον, αντεδωκεν ετερον αυτηι
τεκνον· μαλλον δε ουχ εν, ουδε δυο, ουδε τρια, και τεσσαρα μονον, αλλα και πολλωι
πλειονα, Ὅτι στειρα, φησιν, ετεκεν επτα, και υπερεβη το κεφαλαιον ο τοκος.
Τοιαυτη γαρ η προς τον Θεον πραγματεια· ου το πολλοστον του κεφαλαιου, αλλα το
πολυπλασιον αποδιδωσι. Και ου θηλεα μονον εδωκε τα παιδια, αλλα και εξ εκατερας
της φυσεως τον τοκον αυτης συνεκροτησεν· ωστε απηρτισμενην αυτηι γενεσθαι την
ηδονην. Ταυτα λεγω, ουχ ινα επαινεσητε μονον, αλλ' ινα και ζηλωσητε την πιστιν,
την ανεξικακιαν της γυναικος, ην ηκουσατε μεν εκ μερους και πρωην· ωστε δε και
τα λειψανα αποδουναι, δοτε μοι μικρον διηγησασθαι περι των ρηματων των μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

την πρωτην ευχην προς τον ιερεα και τον παιδα του ιερεως γενομενων, ινα μαθητε
το πραον και το ημερον φρονημα της γυναικος. Και εγενετο, φησιν, οτε επληθυνε
προσευχομενη ενωπιον Κυριου, και Ἠλει ο ιερευς εφυλασσε το στομα αυτης. ∆ιπλην
ενταυθα ο συγγραφευς αρετην μαρτυρει τηι γυναικι, και την καρτεριαν την εν ταις
ευχαις, και το της διανοιας εγρηγορος· το μεν, δια του ειπειν, Ἐπληθυνε· το δε, δια
του προσθειναι, Ἐνωπιον Κυριου· παντες μεν γαρ ευχομεθα, αλλ' ου παντες ενωπιον
του Θεου. Ὅταν γαρ του σωματος επι γης κειμενου, και του στοματος εικη
ληρουντος, η διανοια πανταχου της οικιας και της αγορας περιερχηται, πως ο
τοιουτος δυνησεται ειπειν, οτι ενωπιον του Θεου ηυξατο; Ἐνωπιον γαρ Κυριου
ευχεται ο παντοθεν εαυτου την ψυχην συλλεγων, και μηδεν εχων κοινον προς την
γην, αλλα προς αυτον τον ουρανον εαυτον μετοικισας, και παντα ανθρωπινον
λογισμον απο της ψυχης εκβαλων· καθαπερ ουν και αυτη η γυνη εποιησε τοτε· ολην
γαρ εαυτην συναγαγουσα, και συντεινασα την διανοιαν, εκαλει τον Θεον μετ'
οδυνωμενης ψυχης. Πως δε φησιν, οτι και επληθυνε την ευχην; καιτοι γε βραχυ το
μετρον της ευχης της γυναικος. Ου γαρ μακρους απετεινε λογους, ουδε εις μηκος την
ικετηριαν εξετεινεν, αλλ' ολιγα και ψιλα ειπε ρηματα. Ἀδωναι Κυριε Ἐλωι Σαβαωθ,
εαν επιβλεπων επιβλεψηις επι την ταπεινωσιν της δουλης σου, και μνησθηις μου, μη
επιλαθηις της δουλης σου, και δωις τηι δουληι σου σπερμα ανδρος, δωσω αυτο ενωπιον
σου δοτον εως ημερας θανατου αυτου. Και οινον και μεθυσμα ου μη 54.646 πιεται,
και σιδηρος ουκ αναβησεται επι την κεφαλην αυτου. Ποιον τουτο πληθος ρηματων;
Τι ποτ' ουν ηινιξατο ειπων, Ἐπληθυνε; Συνεχως τα αυτα εφθεγγετο, και ουκ
αφιστατο πολυν δαπανωσα χρονον δια των αυτων ρηματων. Ουτω γουν και εν τοις
Ευαγγελιοις ο Χριστος επεταξεν ευχεσθαι. Ειπων γαρ τοις μαθηταις, μη κατα τους
εθνικους ευχεσθαι, και μη βαττολογειν, και μετρον ημας ευχης εδιδαξε· δεικνυς οτι
ουκ εν τωι πληθει των ρηματων, αλλ' εν τηι νηψει της διανοιας κειται το
ακουσθηναι. Πως ουν, φησιν, ει ολιγα δει ευχεσθαι, παραβολην ειπεν αυτοις προς το
δειν αει προσευχεσθαι, οτι χηρα τις ην, η τηι συνεχειαι της εντευξεως ωμον δικαστην
και απανθρωπον, ουτε Θεου φοβον, ουτε ανθρωπων εχοντα αιδω, τηι πυκνοτητι της
προσοδου κατεκαμψε; Πως δε και ο Παυλος παραινει λεγων, Τηι προσευχηι
προσκαρτερουντες, και παλιν, Ἀδιαλειπτως προσευχεσθε; Ει γαρ δει μη μακρους
αποτεινειν λογους, και συνεχως ευχεσθαι, εναντιον τουτο εκεινου. Ἀλλ' ουκ εστιν
εναντιον, μη γενοιτο, αλλα και σφοδρα συμβαινον. Και γαρ και ο Χριστος και ο
Παυλος βραχειας και πυκνας ποιεισθαι τας ευχας εκελευσαν εξ ολιγων
διαλειμματων. Ἂν μεν γαρ εις μηκος εκτεινηι τον λογον, ολιγωρησας πολλακις,
πολλην εδωκας την αδειαν τωι διαβολωι προσελθειν, και υποσκελισαι, και την
διανοιαν απαγαγειν των λεγομενων· αν δε συνεχεις και πυκνας ποιηις τας ευχας, τον
καιρον απαντα τηι πυκνοτητι διαλαμβανων, δυνησηι σωφρονειν ευκολως, αυτας τε
τας ευχας μετα πολλης ποιησηι της νηψεως. Ὃ δη και αυτη εποιει, ου μακρους
αποτεινουσα λογους, αλλα συχνως και πυκνοτερον προσιουσα τωι Θεωι. Ειτα επειδη
επεστομισεν αυτην ο ιερευς· τουτο γαρ εστι το, Ἐφυλασσε το στομα αυτης, και τα
χειλη αυτης εκινειτο, φωνη δε αυτης ουκ ηκουετο· εβιασατο και υπακουσαι τωι ιερει,
και της ευχης αποστηναι. Ἐπεστομιστο ουν αυτης η φωνη, ουκ επεστομιστο δε η
παῤρησια, αλλα μειζονως η καρδια ενδον εβοα. Τουτο γαρ εστι μαλιστα ευχη, οταν
ενδον αι βοαι αναφερωνται· τουτο μαλιστα ψυχης πεπονημενης, μη τωι τονωι της
φωνης, αλλα τηι προθυμιαι της διανοιας την ευχην επιδεικνυσθαι. γʹ. Ουτω και
Μωυσης ηυχετο· διο και μηδεν αυτου φθεγγομενου, φησιν ο Θεος, Τι βοαις προς με;
Ἄνθρωποι μεν γαρ ταυτης μονον επακουουσι της φωνης. ο δε Θεος προ ταυτης των
ενδοθεν κραζοντων ακουει. Ἄρα εστι και μη κραζοντας ακουεσθαι, και επ' αγορας
βαδιζοντας ευχεσθαι κατα διανοιαν μετα πολλης ακριβειας, και μετα φιλων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

συνεδρευοντας, και παν οτιουν ποιουντας μετα σφοδρας της βοης καλειν τον Θεον,
της ενδον λεγω, και μηδενι των παροντων καταδηλον ταυτην ποιειν. Ὅπερ ουν και
η γυνη αυτη τοτε εποιησε. Φωνη γαρ αυτης ουκ ηκουετο, φησι· και εισηκουσεν αυτης
ο Θεος. Τοιαυτη ην αυτης ενδοθεν η κραυγη. Και ειπεν αυτηι το παιδαριον Ἠλει· Ἕως
ποτε μεθυσθησηι; Περιελουσα τον οινον σου απο σου, απελθε εκ προσωπου Κυριου.
Ἐνταυθα μαλιστα εστι την φιλοσοφιαν της γυναικος ιδειν. Ἐπι της οικιας η
αντιζηλος ωνειδιζεν· ηλθεν εις τον ναον, και το παιδαριον του ιερεως υβρισε, και ο
ιερευς 54.647 επετιμησεν. Ἔφυγε τον οικοι χειμωνα, ηλθεν εις λιμενα, και κυματα
παλιν ευρεν· ηλθε φαρμακον λαβειν, η δε ου μονον ουκ ελαβεν, αλλα και πληγην
δια των ονειδων προσεκτησατο, και το ελκος μαλλον δι' αυτων ανεξαινετο, Ἴστε
γαρ πως αι οδυνωμεναι ψυχαι προς τας λοιδοριας και τας υβρεις διακεινται.
Καθαπερ γαρ τα μειζονα των τραυματων, ου την τυχουσαν επιβολην της χειρος
ανεχομενα, χειρονα γινεται· ουτω και η ψυχη τεταραγμενη δυσαρεστος τε εστι, και
προς απαντα δυσχεραινει. και υπο του τυχοντος δακνεται ρηματος. Ἀλλ' ομως ουδεν
τοιουτον επαθεν η γυνη, και ταυτα, του παιδος λοιδορουμενου. Ει μεν ουν ο ιερευς
ην ο υβρικως, ουχ ουτω θαυμαστη ην η ανεξικακια· το γαρ μεγεθος του αξιωματος,
και ο της αρχης ογκος και ακουσαν αυτην επειθε σωφρονειν. Νυνι δε ουδε προς το
παιδαριον του ιερεως εδυσχερανε· δια τουτο και μαλλον τον Θεον εις ευνοιαν
επεσπασατο. Ουτω και ημεις αν λοιδορηθεντες, και μυρια παθοντες δεινα, τους
ονειδιζοντας φερωμεν γενναιως, μειζονα παρα του Θεου την ευνοιαν επισπασομεθα.
Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπο των τωι ∆αυιδ συμβαντων. Τι δη ουν ουτος επαθεν; Ἐξεπεσε
ποτε της πατριδος, και περι της ελευθεριας και της ψυχης αυτης εκινδυνευσε, και
του στρατοπεδου προς τον ακολαστον νεανισκον τον τυραννον εκεινον και
πατραλοιαν μεταταξαμενου, επλανατο κατα την ερημον, και ουκ εδυσχερανεν, ουδε
απεδυσπετησε προς τον Θεον, ουδε ειπε· Τι ποτε τουτο εστι; συνεχωρησε τωι παιδι
κατεξαναστηναι του γεγεννηκοτος; καιτοι και ει δικαια εγκαλειν ειχεν, ουδε ουτω
τουτο γενεσθαι εδει· νυνι δε ου μικρον, ου μεγα ηδικημενος παρ' ημων, περιερχεται
την δεξιαν επιθυμων αιματι μολυναι πατρικωι, και ο Θεος ανεχεται ταυτα ορων.
Ἀλλ' ουδεν τουτων ειπε. Και το δη μειζον και θαυμαστον, οτι πλανωμενωι, και
παντων εκπεπτωκοτι, Σεμεει τις ανθρωπος πονηρος και μιαρος επεθετο αυτωι,
μιαιφονον αποκαλων και ασεβη, και ετεροις μυριοις αυτον πλυνων ονειδεσιν· ο δε
ουδε ουτως ηγριανεν, Ει δε λεγοι τις· Ναι τι θαυμαστον, οτι ουκ ημυνατο ασθενης
ων, και ουκ ισχυων; πρωτον μεν εκεινο αν ειποιμι, οτι ουχ ουτως αυτον εθαυμασα ει
το διαδημα και την βασιλειαν εχων, και επι του θρονου καθημενος, ειτα
λοιδορουμενος ηνεγκεν, ως νυν αυτον επαινω και εκπληττομαι εν τωι καιρωι της
συμφορας φιλοσοφησαντα. Τοτε μεν γαρ ο της αρχης ογκος, και το ευτελες του
υβριζοντος καταφρονησαι αυτον πολλακις επειθε. Πολλοι δε και αλλοι βασιλεις
πολλακις τοιαυτα εφιλοσοφησαν, την υπερβολην της μανιας των υβρικοτων εις
απολογιαν λαβοντες. Ου γαρ ομοιως ημων ευημεριας απολαυοντων, και
κακουμενων, τα ονειδη καθαπτεσθαι πεφυκεν· αλλ' οταν πταισωμεν, τοτε
καθικνειται μειζονως ημων, και δακνει σφοδροτερον. Ἐπι δε τουτου, και ετερον τι
προς τοις ειρημενοις εστιν ειπειν, οτι και κυριος ην αμυνασθαι, αλλ' ουκ 54.648
ημυνατο. Και ινα μαθηις, οτι ουκ ασθενειας, αλλ' ανεξικακιας ην η φιλοσοφια, του
στρατηγου τοτε αξιουντος επιτραπηναι διαβηναι, και την κεφαλην αποτεμειν την
εκεινου, ου μονον ουκ επετρεψεν ο ∆αυιδ, αλλα και εδυσχερανε, λεγων· Τι εμοι και
σοι, υιε Σαρουια; Ἄφετε αυτον καταρασθαι, οπως ιδοι την ταπεινωσιν μου Κυριος,
και ανταποδωι μοι αγαθα αντι της καταρας αυτου της εν τηι ημεραι ταυτηι· οπερ ουν
και εγενετο. δʹ. Ὁραις πως οιδεν ο δικαιος, οτι το φερειν γενναιως τας λοιδοριας,
αφορμη πλειονος ευδοκιμησεως γινεται; ∆ια τουτο ποτε και τον Σαουλ εισω διπλου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τειχιου λαβων, και κυριος ων αποσφαξαι, εφεισατο· και ταυτα, των παροντων
κελευοντων ωθησαι το ξιφος. Ἀλλ' ουτε το της εξουσιας ευκολον, ουτε το παρ'
ετερων παροξυνεσθαι, ουτε το πολλα πεπονθεναι δεινα, ουτε το προσδοκαιν
πεισεσθαι χαλεπωτερα, συνεχωρησεν ελκυσαι το ξιφος· καιτοι γε ουδε τωι
στρατοπεδωι καταφωρος εμελλεν εσεσθαι ταυτην εργασαμενος την σφαγην.
Σπηλαιον γαρ ην, και ουδεις ετερος παρην, αλλα μονος αυτος. Και ουκ ειπεν, οπερ
τις μοιχειαν εργαζομενος ελεγε, Σκοτος κυκλωι μου και τοιχοι, τι ευλαβουμαι; αλλ'
εωρα τον ακοιμητον οφθαλμον, και ᾔδει οτι οφθαλμοι Κυριου μυριοπλασιως ηλιου
φωτεινοτεροι. ∆ια τουτο παντα ουτως επραττε τε και ελεγεν, ως εκεινου παροντος,
και δικαζοντος τοις λεγομενοις, και φησιν· Ου μη επαγαγω την χειρα μου επι
χριστον Κυριου. Ουχ ορω την πονηριαν, αλλ' ορω την αξιαν. Μη μοι λεγετω τις οτι
βιαιος και μιαρος ουτος· εγω γαρ την του Θεου τιμω ψηφον, καν ουτος αναξιος
φαινηται. Ου γαρ εστιν εμον εγκλημα, το τουτον αναξιον φανηναι της τιμης.
Ἀκουετωσαν οσοι καταφρονουσιν ιερεων, μανθανετωσαν οσην ευλαβειαν ουτος
περι βασιλεα επεδειξατο. Καιτοι πολυ τιμιωτερος και αιδεσιμωτερος βασιλεως ο
ιερευς, οσον και επι μειζονα αρχην κεκληται. Μανθανετωσαν μη κρινειν, μηδε
ευθυνας απαιτειν, αλλ' υποτασσεσθαι και εικειν. Συ μεν γαρ τον του ιερεως βιον,
καν φαυλος ηι τις και ημελημενος, ουκ οιδας· ουτος δε ᾔδει μετ' ακριβειας απαντα,
οσα εποιησεν ο Σαουλ· αλλ' ομως και ουτως ηιδειτο την παρα του Θεου δοθεισαν
αρχην. Ὅτι δε καν ειδως ηις ακριβως, ουκ εχεις απολογιαν, ουδε συγγνωμην,
καταφρονων των προεστωτων, και παρακουων των λεγομενων, ακουσον πως και
ταυτην ημων ανειλε την προφασιν ο Χριστος, δι' ων φησιν εν Ευαγγελιοις, Ἐπι της
καθεδρας Μωυσεως εκαθισαν οι γραμματεις, και οι Φαρισαιοι· παντα ουν οσα αν
ειπωσιν υμιν ποιειν, ποιειτε· κατα δε τα εργα αυτων μη ποιειτε. Ὁραις πως ων ο βιος
ουτω διεφθαρμενος ην, ως αξιος ειναι διαβολης τοις μαθητευομενοις, τουτων την
παραινεσιν ουκ ητιμασεν, ουδε την διδαχην εξεβαλε; Ταυτα δε λεγω, ουχι των
ιερεων κατηγορειν βουλομενος· μη γενοιτο· και γαρ υμεις μαρτυρες ητε της τε
αναστροφης αυτων και της ευλαβειας απασης· αλλ' ινα εκ πολλης της περιουσιας
πολλην αυτοις την αιδω και την τιμην παρεχωμεν. Ου γαρ αυτους τοσουτον, οσον
ημας αυτους ωφελησομεν. Ὁ δεχομενος ουν προφητην εις ονομα προφητου, μισθον
προ 54.649 φητου ληψεται. Ει γαρ τους αλληλων βιους ουκ επετραπημεν κρινειν,
πολλωι μαλλον τους των πατερων. Ἀλλ' οπερ ελεγον παλιν γαρ επι την γυναικα
ταυτην επανελθειν αναγκαιον, και οτι το φερειν γενναιως τας λοιδοριας πολλων
ημιν αγαθων αιτιον γινεται, τουτο και επι του Ἰωβ συνεβη. Και γαρ εκεινον ουχ
ουτω θαυμαζω προ της παραινεσεως της γυναικος, ως μετα την ολεθριαν συμβουλην
εκεινην. Και μη τις παραδοξον ειναι νομιζετω το λεγομενον. Πολλακις γουν ους η
των πραγματων φυσις ουχ υπεσκελισε, ρημα και παραινεσις διεφθαρμενη
κατελυσεν. Ὅπερ ουν και ο διαβολος συνειδως, μετα την απο της πειρας πληγην, και
την δια των ρηματων επαγει προσβολην· οπερ ουν εποιησεν και επι του ∆αυΐδ.
Ἐπειδη γαρ ειδεν αυτον γενναιως ενεγκοντα την επαναστασιν του παιδος, και την
παρανομον εκεινην τυραννιδα, βουλομενος υποσκελισαι την διανοιαν, και πεισαι εις
οργην εκπεσειν, καθηκεν εκεινον τον Σεμεει, ρημασι πικροις παρασκευασας δακειν
αυτου την ψυχην. Τουτο και επι του Ἰωβ εκακουργησεν. Ὡς γαρ ειδε κακεινον
καταγελασαντα αυτου των βελων, και ωσπερ αδαμαντινον πυργον προς παντα
σταντα γενναιως, καθωπλισε την γυναικα, ινα ανυποπτος η συμβουλη γενηται, και
ενεκρυψε το δηλητηριον τοις εκεινης ρημασι, και την συμφοραν ετραγυδησε. Τι ουν
ο γενναιος εκεινος; Ἵνα τι ως μια των αφρονων γυναικων ελαλησας; Ει τα αγαθα
εδεξαμεθα εκ χειρος Κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ει
μη ∆εσποτης ην, μηδε τοσουτον ημων υπερεχων, αλλα φιλος τις ομοτιμος, ποιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ειχομεν απολογιαν, τοσαυτα ευεργετηθεντες παρ' αυτου, και τοις εναντιοις αυτον
αμειβομενοι; Ειδες γνωμην φιλοθεον, και πως ου μεγαλοφρονει, ουδε εναβρυνεται
επι τωι γενναιως ενεγκειν τας υπερ φυσιν εκεινας πληγας, ουτε σοφιας ειναι νομιζει
και μεγαλοψυχιας την τοσαυτην υπομονην, αλλ' ωσπερ αναγκαιον οφλημα
εκτιννυς, και ουδεν απεικος παθων, ουτως εκ περιουσιας το γυναιον επεστομισε;
Τουτο και επι της γυναικος ταυτης γεγονεν. Ἐπειδη γαρ ειδεν αυτην γενναιως
φερουσαν την απαιδιαν, και τωι Θεωι προσπιπτουσαν, καθηκε το παιδαριον του
ιερεως, ωστε μαλλον αυτην αγριαναι. Ἀλλ' ουδεν τουτων επαθεν η γυνη, αλλα
μελετησασα φερειν τας λοιδοριας επι της οικιας, και τοις ονειδεσιν εγγυμνασαμενη
της αντιζηλου, αδεως λοιπον προς τας τοιαυτας απεδυετο προσβολας. ∆ιο και εν τωι
ιερωι πολλην επιεικειαν επεδεικνυτο, ανδρειως μαλα και μεγαλοψυχως τα
σκωμματα φερουσα, τα επι τηι μεθηι και τηι παροινιαι. Ουδεν δε οιον και αυτων
ακουσαι των ρηματων. Ειποντος γαρ του παιδαριου· Περιελου τον οινον σου απο
σου, και απελθε εκ προσωπου Κυριου, απεκριθη η Ἄννα, και ειπεν, Ουχι, κυριε. Τον
υβρισαντα δεσποτην εκαλεσε. Και ουκ ειπεν ο πολλοι των ανθρωπων λεγουσιν· Ειπε
μοι ταυτα ο ιερευς; ταυτα ο διδασκων τους αλλους εις μεθην και παροινιαν
εσκωψεν; αλλ' εσκοπησεν οπως αποκρουσαιτο μονον την υπονοιαν, καιτοι γε ουκ
ουσαν αληθη. εʹ. Ἡμεις δε πολλακις, επειδαν λοιδορηθωμεν, δεον 54.650
απολογησασθαι και απαλλαγηναι, εξαπτομεν το πυρ, και καθαπερ θηρια τοις
υβρικοσιν επιπηδωμεν, αγχοντες, ελκοντες, ευθυνας απαιτουντες των ειρημενων,
και τουτοις αυτοις, οις ποιουμεν, την καθ' ημων βεβαιουντες υπονοιαν. Ει γαρ
βουλει δειξαι τοις υβρικοσιν, ως ου μεθυεις, δειξον δια πραοτητος και επιεικειας, μη
δι' υβρεως, μηδε δια λοιδοριας. Ἂν μεν γαρ τυπτησηις τον υβρικοτα, μεθην σου
καταγνωσονται παντες· αν δε γενναιως ενεγκηις, απεκρουσω δια των εργων την
πονηραν υποψιαν· οπερ ουν και η γυνη τοτε εποιησε, και ειπουσα, Ουχι, κυριε, δι'
αυτων των πραγματων εδεικνυ, οτι ψευδης ην η υποψια. Ποθεν δε ολως και
υπωπτευσεν ο ιερευς τουτο; μη γαρ γελωσαν ειδε; μη γαρ χορευουσαν; μη γαρ
περιφερομενην και καταπιπτουσαν; μη γαρ αισχρον τι και ανελευθερον
φθεγγομενην ρημα; Ποθεν ουν ταυτην εσχε την υπονοιαν; Ουχ απλως, ουδε ως
ετυχεν εκεινος, αλλ' απο του καιρου της ημερας· και γαρ ην το μεσημβρινον, οτε την
ευχην εποιειτο. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπ' αυτων των ανωθεν ειρημενων. Ἀνεστη γαρ,
φησιν, Ἄννα μετα το φαγειν αυτους εν Σηλωμ, και μετα το πιειν, και κατεστη
ενωπιον Κυριου. Ὁραις; Ὃν ανεσεως καιρον ποιουνται απαντες, τουτον ευχης
εποιειτο αυτη καιρον, και μετα τραπεζαν προς ικετηριαν ανετρεχε, και πηγας ηφιει
δακρυων, και διανοιαν παρειχε σωφρονουσαν και νηφουσαν, και μετα τραπεζαν
ουτως εκτενως ηυξατο, ως δωρον υπερ φυσιν λαβειν, και λυσαι στειρωσιν, και
φυσιν ασθενησασαν διορθωσαι. Ταυτα τοινυν απο της γυναικος εκερδαναμεν, ωστε
ειδεναι μετ' ευωχιαν ευχεσθαι. Ὁ γαρ προς τουτο παρεσκευασμενος, ουδεποτε εις
μεθην και παροινιαν εκπεσειται, ουδεποτε υπο αδδηφαγιας διαῤραγησεται, αλλα την
προσδοκιαν της ευχης αντι χαλινου τοις λογισμοις επικειμενην εχων, μετα του
προσηκοντος μετρου των παρακειμενων αψεται παντων, και πολλης μεν την ψυχην,
πολλης δε το σωμα εμπλησει της ευλογιας. Τραπεζα γαρ απο ευχης αρχομενη, και εις
ευχην καταληγουσα, ουδεποτε υστερηθησεται, αλλα πηγης δαψιλεστερον απαντα
ημιν οισει τα αγαθα. Μη δη τοσουτον παρορωμεν κερδος. Και γαρ ατοπον τους μεν
οικετας τους ημετερους, ει ποτε τι των παρακειμενων λαβοιεν παρ' ημων μερος,
ευχαριστειν τε ημιν και μετ' ευφημιας αναχωρειν· ημας δε τοσουτων απολαυοντας
αγαθων μηδε τοσαυτην αποδιδοναι τωι Θεωι την τιμην, και ταυτα, μελλοντας πολλης
απολαυσεσθαι της ασφαλειας. Ὅπου γαρ ευχη και ευχαριστια, αγιου Πνευματος
παραγινεται χαρις, και φυγαδευονται δαιμονες, και πασα αντικειμενη δυναμις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

δραπετευει και αφισταται. Ὁ μελλων εις ευχην τρεπεσθαι, ουδεν ατοπον τολμαι
φθεγξασθαι, ουδε εν μεσηι τραπεζηι· καν φθεγξηται, μεταγινωσκει ταχεως. ∆ιο χρη
και αρχομενους και ληγοντας ευχαριστειν τωι Θεωι· μαλιστα μεν γαρ ουδε εις μεθην
εμπεσουμεθα ραιδιως, καθαπερ εφθην ειπων, ει καταστησαιμεν εις ταυτην εαυτους
την συνηθειαν. Ὥστε καν κραιπαλων καν μεθυων ποτε αναστηις, μηδε ουτω
καταλυσηις το εθος, αλλα καν καρηβαρωμεν, καν περιφερωμεθα και καταπι 54.651
πτωμεν, και ουτως ευξωμεθα, και μη διαλυσωμεν την συνηθειαν. Ἂν γαρ τηι
προτεραι ημεραι ουτως ευξηι, τηι δευτεραι διορθωσηι την εν τηι προτεραι γενομενην
ασχημοσυνην ημεραι. Ὅταν τοινυν αριστοποιωμεθα, μνημονευωμεν ταυτης της
γυναικος, και των ταυτης δακρυων, και της μεθης της καλης ταυτης. Ἐμεθυε γαρ και
η γυνη, ουκ απο οινου, αλλ' απ' ευλαβειας πολλης. Ει γαρ μετ' αριστον τοιαυτη ην,
ποια ην υπο την εω; ει μετα το φαγειν και πιειν ουτως εκτενως προσηυχετο, οποια
υπηρχε νηστις ουσα; ςʹ. Ἐπανελθωμεν τοινυν παλιν επι τα ρηματα αυτης, τα
φιλοσοφιας γεμοντα πολλης και πραοτητος. Ειπουσα γαρ, Ουχι, κυριε, επηγαγε· Γυνη
εν σκληραι ημεραι εγω ειμι, και οινον και μεθυσμα ου πεπωκα. Παρατηρησον πως
ουδε ενταυθα λεγει τα ονειδη της αντιζηλου, ουδε εκπομπευει την πονηριαν
εκεινης, ουδε εκτραγωιδει την συμφοραν την οικειαν, αλλα τοσουτον αποκαλυπτει
την εαυτης αθυμιαν, οσον απολογησασθαι προς τον ιερεα μονον. Γυνη εν σκληραι
ημεραι, φησιν, εγω ειμι· και οινον και μεθυσμα ου πεπωκα, και εκχεω την ψυχην μου
ενωπιον Κυριου. Ουκ ειπεν, Ευχομαι τωι Θεωι, ικετευω τον Θεον, αλλ' Ἐκχεω την
ψυχην μου ενωπιον Κυριου· τουτεστιν, ολην εμαυτην μετεστησα προς τον Θεον, την
διανοιαν μου εξεκενωσα προς αυτον, οληι ψυχηι και δυναμει την ευχην μου
εποιησαμην, ειπον τωι Θεωι την συμφοραν την εμην, εδειξα το ελκος· εκεινος το
φαρμακον θειναι δυναται. Μη δωις την δουλην σου εις προσωπον, εις θυγατερα
λοιμην. Παλιν δουλην εαυτην καλει, και πολλην ποιειται σπουδην, ωστε μη
πονηραν δοξαν παρα τωι ιερει λαβειν. Και ουκ ειπε προς εαυτην· Τι δε μοι μελει της
τουτου διαβολης; απλως και εικη κατηγορησεν, υπωπτευσεν εις ουδεν δεον· το
συνειδος μου καθαρον εστω, και παντες με διαβαλλετωσαν· αλλα τον αποστολικον
εκεινον επληρου νομον, τον κελευοντα προνοεισθαι καλα μη μονον ενωπιον
Κυριου, αλλα και ενωπιον ανθρωπων. Και παντι τροπωι την υποψιαν απεκρουετο
λεγουσα· Μη δωις την δουλην σου εις προσωπον, εις θυγατερα λοιμην. Τι δε εστιν,
Εις προσωπον; Μη νομισηις, αναισχυντον ειναι με και ιταμην. Ἀθυμιας, ου παροινιας,
εστιν αυτη η παῤρησια· οδυνης, ουχι μεθης. Τι ουν ο ιερευς; Ὅρα κακεινου την
συνεσιν· ου περιειργασατο την συμφοραν, ουκ ηβουληθη πολυπραγμονησαι την
αιτιαν, αλλα τι φησι; Πορευου εν ειρηνηι· δυη σοι Κυριος ο Θεος του Ἰσραηλ παν
αιτημα, ο ηιτησω παρ' αυτου. Τον κατηγορον συνηγορον ειργασατο η γυνη. Τοσουτον
εστιν επιεικεια και πραοτης καλον. Και αντι υβρεως εφοδια ικανα λαβουσα απηλθε,
και προστατην εσχε και πρεσβευτην τον επιτιμησαντα. Και ουδε ουτως αφισταται,
αλλα παλιν φησιν· Ευροι η δουλη σου χαριν εν οφθαλμοις σου· τουτεστι, Μαθοις δια
του τελους αυτου, και της των πραγματων εκβασεως, ως ουκ απο παροινιας, αλλ' εξ
οδυνης τοσαυτης εποιησαμην ικετηριαν και την δεησιν. Και απελθουσα, φησιν,
ουκετι συνεπεσεν. Ειδες πιστιν γυναικος; Πριν λαβηι οπερ ᾔτησεν, εθαρσησεν ως
λαβουσα. Το δε αιτιον, οτι μετα πολλης ηυξατο της σφοδροτητος, μετα σπουδης
αδιακριτου. ∆ια τουτο, ως το παν ειληφυια, κατηλθεν. Ἄλλως δε, και ο Θεος 54.652
λοιπον αυτης την αθυμιαν εξεβαλε, μελλων διδοναι το δωρον. Ταυτην ζηλωσωμεν
και ημεις, και εν απασαις ταις συμφοραις προς τον Θεον καταφευγωμεν. Καν μη
εχωμεν παιδια, παρ' εκεινου αιτωμεν· καν λαβωμεν, μετα πολλης ανατρεφωμεν
αυτα της σπουδης, και πασης μεν κακιας απαγωμεν τους νεους, μαλιστα δε
ασελγειας· χαλεπος γαρ ουτος ο πολεμος, και ουδεν ουτως ενοχλει την ηλικιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εκεινην, ως τουτο το παθος. Πανταχοθεν τοινυν αυτους τειχιζωμεν συμβουλαις,
παραινεσεσι, φοβοις, απειλαις. Ἂν ταυτης περιγενωνται της επιθυμιας, ουδε ετεραι
ταχεως αλωσονται, αλλα και χρηματων εσονται κρειττους, και μεθης κρατησουσι,
και τας παροινιας και τας πονηρας συνουσιας πασηι σπουδηι διακρουσονται, και
ποθεινοτεροι μεν εσονται τοις γεγεννηκοσιν, αιδεσιμωτεροι δε πασιν ανθρωποις. Τις
γαρ ουκ αιδεσθησεται σωφρονουντα νεον; τις δε ουκ ασπασεται και φιλησει τον
χαλινωσαντα τας ατοπους επιθυμιας; τις δε ουχ αιρησεται και των σφοδρα
ευπορωτατων μετα πολλης αυτωι της χαριτος εκδουναι το θυγατριον, καν απαντων
εκεινος πενεστερος ηι; Ὥσπερ γαρ τον εν ασωτιαι ζωντα, και πορναις προσεχοντα,
καν απαντων ευπορωτερος ηι, ουδεις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως θελησαι
κηδεστην λαβειν· ουτω τον σωφρονα και σεμνον ουδεις ουτως ανοητος, ως
αποκρουσασθαι και ατιμασαι. Ἵν' ουν και ανθρωποις αιδεσιμοι, και τωι Θεωι ποθεινοι
οι παιδες γενωνται, κατακοσμωμεν αυτων τας ψυχας, και μετα σωφροσυνης επι τους
γαμους αγωμεν. Ουτω γαρ και τα παροντα αυτοις, ωσπερ εκ πηγων, απαντα ηξει, και
τον Θεον εξουσιν ιλεων, και της παρουσης, και της μελλουσης απολαυσονται δοξης·
ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου Πατρι δοξα, τιμη, κρατος, συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ. Εις την Ἄνναν, και εις την του Σαμουηλ γαλακτοτροφιαν·
και οτι χρησιμος η περι τον τοκον βραδυτης, και οτι επικινδυνον και
σφαλερον το των παιδων αμελειν.
αʹ. Ει μη δοκω προσκορης τισιν ειναι και φορτικος, βουλομαι της αυτης
υποθεσεως αψασθαι παλιν, υπερ ης και πρωην υμιν διελεχθην, και προς την Ἄνναν
υμας χειραγωγησαι, και εις τον λειμωνα των κατορθωματων της γυναικος
εισαγαγειν τον λογον· λειμωνα ουχι ροδωνιαν εχοντα, ουδε ανθη μαραινομενα, αλλ'
ευχην και πιστιν και ανεξικακιαν πολλην. Πολυ γαρ ταυτα των ηρινων ανθεων
ευωδεστερα ουχι πηγαις υδατων, αλλ' ομβροις δακρυων αρδομενα. Ου γαρ ουτω
τους κηπους αι πηγαι των ναματων ευθαλεστερους ποιουσιν, ως το φυτον της ευχης
αι πηγαι των δακρυων ποτιζουσαι, προς υψος μεγιστον ανατρεχειν
παρασκευαζουσιν· οπερ ουν και επι της γυναικος ταυτης εγενετο. Ὁμου γαρ
εφθεγξατο, και προς τον ουρανον ανεδραμεν η ευχη, και καρπον ηνεγκεν ωριμον
αυτηι, τον αγιον Σαμουηλ. Μη δη δυσχερανητε, ει της αυτης υποθεσεως αρχομεθα
παλιν. Ου γαρ τα αυτα 54.653 ερουμεν, αλλ' ετερα τινα νεα και προσφατα. Και γαρ
επι της αισθητης τραπεζης εξ ενος οψου πολλα αν τις εδεσματα κατασκευασειε. Και
τους χρυσοχοους δε ορωμεν απο μιας μαζης χρυσιου και ψελλια, και περιδεῤραια,
και ετερα πολλα ποιουντας χρυσια. Ει γαρ και μονοειδης η υλη, αλλα ποικιλον η
τεχνη, και ου στενοχωρειται τωι μονοτροπωι της υποκειμενης ουσιας ευποριστος
ουσα και πολυμηχανος. Ει δε τα ενταυθα τοιαυτα, πολλωι μαλλον η του Πνευματος
χαρις. Ὅτι γαρ ποικιλη ταυτης η τραπεζα, και πολυτροπος, και πολυειδης, ακουσον
του Παυλου λεγοντος· Ὧ μεν δια του Πνευματος διδοται λογος σοφιας, αλλωι δε
λογος γνωσεως, ετερωι δε πιστις, αλλωι δε χαρισματα ιαματων, αντιληψεις,
κυβερνησεις, γενη γλωσσων. Ταυτα δε παντα ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα,
διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται. Ὁραις πως ποικιλη; Οι ποταμοι πολλοι, αλλα
μια, φησιν, η πηγη· διαφορα τα εδεσματα, αλλ' εις ο εστιατωρ. Ἐπει ουν τοσαυτη η
του Πνευματος χαρις, μη αποκαμωμεν. Ειδομεν δε αυτην στειραν ουσαν, ειδομεν
αυτην μητερα γενομενην, ειδομεν δακρυουσαν, ειδομεν χαιρουσαν· συνηλγησαμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

τοτε, συνησθωμεν σημερον. Ουτω και ο Παυλος εκελευσε, Χαιρειν μετα χαιροντων,
και κλαιειν μετα κλαιοντων. Τουτο δε ουκ επι των συνακμασαντων ημιν ανθρωπων
μονον, αλλα και επι των παλαι γεγενημενων ποιειν χρη. Και μη μοι λεγετω τις· Ναι
τι μοι κερδος απο της Ἄννης εσται, και των ταυτης διηγηματων; Αι τε γαρ στειραι
δυνησονται μαθειν, πως αν γενοιντο μητερες· και αι μητερες εισονται παλιν, ποιος
παιδοτροφιας αριστος αν γενοιτο τροπος. Ου γυναικες δε μονον, αλλα και ανδρες
μεγιστα απο της ιστοριας ταυτης καρπωσονται, παιδευθεντες ημερως προς τας
αυτων διακεισθαι γυναικας, καν απαιδιαν νοσωσι, καθαπερ ο Ἐλκανα προς την
Ἄνναν διεκειτο. Ου τουτο δε μονον, αλλα και ετερον τουτου μειζον κερδανουσι,
μαθοντες οτι δει τους γονεις απαντας τωι Θεωι τα τεχθεντα τρεφειν παιδια. Μη
τοινυν, επειδη χρηματα και αργυριον ουκ εστι λαβειν απο του διηγηματος, ανονητον
ημιν ειναι την ακροασιν νομιζωμεν, αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο κερδαλεαν και
ωφελιμον, επειδη ου χρυσιον και αργυριον, αλλ' ο πολλωι μειζον τουτων εστι, ψυχης
ευλαβειαν, και τους εν τοις ουρανοις ημιν δεικνυσι θησαυρους, και διδασκει πως
απαντα διακρουσομεθα κινδυνον. Χρηματα μεν γαρ παρασχειν και ανθρωποις
ραιδιον· διορθωσαι δε φυσιν, και αθυμιαν λυσαι τοιαυτην, και οδυνην ανελειν, και
ψυχην αναστησαι καταπιπτειν μελλουσαν, ανθρωπωι μεν ουδενι, τωι δε της φυσεως
∆εσποτηι μονωι δυνατον. Συ δε, ει μεν νοσημα ανιατον εχουσα, και την πολιν
περιελθουσα απασαν, και χρηματα δαπανησασα, και ιατροις χρησαμενη πολλοις, και
μηδεμιαν ευρουσα παραμυθιαν, ενετυχες γυναικι το αυτο παθουσηι παθος και
απαλλαγεισηι, ουκ αν απεστης ικετευουσα, παρακαλουσα, δεομενη, ωστε πεισαι τον
απαλλαξαντα δειξαι· νυνι δε ορωσα Ἄνναν εστωσαν εν τωι μεσωι, και το παθος αυτης
εξηγουμενην, και το φαρμακον λεγουσαν, και τον ιατρον δεικνυουσαν χωρις
ικετηριας, χωρις παρακλησεως, ου προσελευσηι και ληψηι το φαρμακον, ουδε ακουσηι
της ιστοριας μετ' ακριβειας απασης; Και τινος δυνησηι ποτε επιτυχειν αγαθου; Ἀλλ'
ετεροι μεν και πελαγη 54.654 διεβαλον μακρα πολλακις, και πολλην αποδημιαν
εστειλαντο, και χρηματα εδαπανησαν, και πονον υπεμειναν, ινα τον επι της
αλλοτριας μηνυθεντα ιατρον ιδωσι, και ταυτα ου σφοδρα θαῤρουντες, οτι παντως
απαλλαγησονται του νοσηματος· συ δε, ω γυναι, ου διαποντιον αποδημιαν
στελλεσθαι μελλουσα, ουδε εις την υπεροριαν μετοικιζεσθαι, ουδε πονον τινα
τοιουτον υπομενειν· και τι λεγω την υπεροριαν; ουδε αυτον μεν ουν τον ουδον
αναγκαζομενη της οικιας υπερβηναι, αλλα και εν αυτωι δυναμενη τωι θαλαμωι
συγγενεσθαι τωι ιατρωι, και χωρις μεσιτου τινος αυτωι διαλεχθηναι περι παντων ων
αν εθεληις Θεος γαρ, φησιν, εγγιζων εγω ειμι, και ου Θεος ποῤρωθεν, αναβαλληι και
οκνεις; Και ποιαν εξεις απολογιαν; τινος απολαυσηι συγγνωμης, οταν και ευκολον
και πανταχοθεν ραιδιαν των επικειμενων κακων απαλλαγην ευρειν δυναμενη,
ραιθυμηις, και την σαυτης σωτηριαν προδιδωις; Ου γαρ δη μονον στειρωσιν ο ιατρος
ουτος, αλλα και παν οτιουν νοσημα και ψυχης και σωματος θεραπευσαι δυναται,
θελησας μονον. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι χωρις πονου, και
αποδημιας, και δαπανης, και μεσιτων, αλλ' οτι και χωρις αλγηδονος την ιατρειαν
ποιειται. Ου γαρ σιδηρωι και πυρι προς το παθος ισταται, καθαπερ οι των ιατρων
παιδες ποιουσιν· αλλ' αρκει νευσαι μονον, και πασα μεν αθυμια, πασα δε οδυνη, και
παθος απαν δραπετευει και φυγαδευεται. βʹ. Μη τοινυν αμελωμεν, μηδε
αναβαλλωμεθα, καν πενητες ωμεν και εις εσχατην καταπεπτωκοτες ενδειαν. Ουδε
γαρ χρηματα εστι καταβαλειν, ινα πενιαν προβαλλωμεθα. Ου γαρ αργυριον ουτος ο
ιατρος απαιτει τον μισθον, αλλα δακρυα, και ευχας, και πιστιν. Καν ταυτα εχων προς
αυτον ελθηις, ληψηι παντως, οπερ αν αιτησηις, και απελευσηι μετα πολλης της
ευφροσυνης. Και τουτο μεν πολλαχοθεν εξεστι μαθειν, ουχ ηκιστα δε και απο της
γυναικος ταυτης· ου γαρ χρυσιον και αργυριον καταβαλουσα, αλλ' ευχην και πιστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

και δακρυα, οπερ ᾔτησε λαβουσα, ουτως απηλθε. Μη τοινυν νομιζωμεν ακερδες ημιν
ειναι το διηγημα· Ταυτα γαρ εγραφη, φησι, προς νουθεσιαν ημων, εις ους τα τελη
των αιωνων κατηντησεν· αλλα προσελθωμεν αυτηι, και μαθωμεν, πως ελυθη το
νοσημα, και τι μετα το λυθηναι παλιν εποιησε, και πως εχρησατο τωι δοθεντι δωρωι
παρα του Θεου. Ἐκαθισε, φησι, και εθηλασε τον Σαμουηλ. Ὅρα πως εωρα το παιδιον
εκεινο λοιπον ουχ ως παιδιον μονον, αλλα και ως αναθημα· και διπλουν αυτηι το
φιλτρον εγινετο, το μεν απο της φυσεως, το δε απο της χαριτος. Ἐμοι δε δοκει και
αιδεισθαι το παιδιον το εαυτης· και εικοτως. Ει γαρ φιαλας και ποτηρια χρυσα
μελλοντες τινες ανατιθεναι τωι Θεωι, επειδαν κατασκευασθεντα λαβωσι, και προ της
ημερας αποθωνται οικοι, ουχ ως κοινα λοιπον ορωσι σκευη, αλλ' ως αναθηματα, και
ουδε τολμωσιν απλως και εικη τουτων αψασθαι, καθαπερ και των λοιπων· 54.655
πολλωι μαλλον η γυνη μετα τοιαυτης τωι παιδιωι γνωμης προσεχουσα, και πριν εις
τον ναον εισαγαγειν, και εφιλει μειζονως η ως παιδιον, και εθεραπευεν ως αναθημα,
αγιαζεσθαι δι' εκεινου νομιζουσα· και γαρ η οικια αυτης ναος εγενετο, τον προφητην
ενδον εχουσα και τον ιερεα. Ουκ εξ ων υπεσχετο δε μονον αυτον, αλλα και εξ ων
ουκ ετολμησεν επιβηναι του ναου, πριν η της γαλακτοτροφιας απαγαγειν αυτον, την
ευλαβειαν αυτης εστιν ιδειν. Ειπε γαρ, φησι, τωι ανδρι αυτης· Ουκ αναβησομαι, εως
του αναβηναι το παιδαριον μετ' εμου· οταν δε απογαλακτισω αυτο, οφθησεται τωι
προσωπωι Κυριου, και καθισεται εκει εως αιωνος. Ὁραις; Ἀφειναι επι της οικιας, και
ανελθειν, ουκ ενομιζεν ειναι ασφαλες· μετα γαρ την του δωρου δοσιν, ουκ ηνειχετο
χωρις του δωρου φανηναι· αναγαγουσα δε παλιν, και λαβουσα αυτο, κατελθειν
εδεδοικει. ∆ια τουτο εμεινε χρονον τοσουτον, ωστε μετα του δωρου φανηναι. Και
ανηγαγεν ουν, και κατελιπε, και ουτε εκεινος της θηλης αποσπασθεις εδυσχερανεν·
ιστε δε πως ασχαλλειν ειωθε τα παιδια της γαλακτοτροφιας απαγομενα· αλλ' ουτε
εκεινος ησχαλλε της μητρος αποσπωμενος, αλλα προς τον ∆εσποτην εβλεπε, τον και
εκεινην ποιησαντα μητερα, ουτε αυτη ηλγει του παιδιου χωριζομενη· την γαρ απο
της φυσεως συμπαθειαν μεσιτευουσα η χαρις ενικησε, και συνειναι αλληλοις
εδοκουν. Και καθαπερ αμπελος εν ενι ιδρυμενη χωριωι, μεχρι πολλου προαγει τα
κληματα, και εκ πολλου του διαστηματος κρεμαμενος ο βοτρυς τηι ριζηι συγγινεται·
ουτω δη και επι ταυτης εγενετο της γυναικος. Μενουσα γαρ επι της πολεως, το
κλημα αυτης εξετεινεν εως του ναου, κακει τον βοτρυν εκρεμασεν ωριμον· και
ουδεν το διαστημα του τοπου διεκωλυσε, της κατα Θεον αγαπης συναπτουσης τηι
μητρι το παιδιον. Ει γαρ και αωρος η ηλικια, αλλ' ωριμος ην αυτωι η αρετη, και τοις
αναβαινουσιν εις τον ναον διδασκαλος πασιν εγινετο θεοσεβειας πολλης.
Περιεργαζομενοι γαρ και μανθανοντες της γεννησεως αυτου τον τροπον, αρκουσαν
ελαμβανον παρακλησιν, την εις τον Θεον ελπιδα. Και ουδεις ορων το παιδιον, σιγηι
κατηιει, αλλα παντες εδοξαζον τον παρ' ελπιδας αυτο δεδωκοτα. ∆ια ταυτα ο Θεος
ανεβαλετο τον τοκον, ωστε επιτειναι ταυτην την ηδονην, ωστε περιφανεστεραν την
γυναικα ποιησαι. Οι γαρ την συμφοραν αυτης επισταμενοι, μαρτυρες εγινοντο της
του Θεου χαριτος· ωστε το πολυν αυτην εν απαιδιαι μειναι χρονον γνωριμωτεραν τε
πασιν εποιησε, και παρα παντων αυτην μακαριζεσθαι και θαυμαζεσθαι, και τον Θεον
ευχαριστεισθαι δι' αυτης παρεσκευασε. Ταυτα δε λεγω, ινα καν ημεις ιδωμεν αγιας
γυναικας εν απαιδιαι ουσας, η εν αλλωι τινι δεινωι τοιουτωι, μη δυσχεραινωμεν, μηδε
ασχαλλωμεν, μηδε λεγωμεν προς εαυτους· Τι δηποτε περιειδεν ο Θεος μετ' αρετης
τοσαυτης ζωσαν γυναικα, και παιδιον αυτηι ουκ εδωκεν; Ου γαρ περιορωντος ταυτα
εστιν, αλλ' ειδοτος το συμφερον ημιν ημων αυτων ακριβεστερον. Ἀνηιει τοινυν εις
τον ναον, και το αρνιον εις την ποιμνην, και τον μοσχον εις την αγελην εισηγαγε,
και εις τον λειμωνα το ροδον το ακανθων απηλλαγμενον, ροδον ουδεποτε
μαραινομενον, αλλα διηνεκως ανθουν, και προς αυτον δυναμενον αναδραμειν τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ουρανον, ου της ευωδιας απαντες οι κατα την οικουμενην αντι 54.656 λαμβανονται
μεχρι τημερον. Τοσουτος ουν ετων παρηλθεν αριθμος, και τα της αρετης της κατα
την ευωδιαν ταυτην επιτεινεται, και ου γεγονεν ασθενεστερα τωι πληθει του χρονου
Τοιαυτη γαρ των πνευματικων η φυσις. γʹ. Ἀνηλθε τοινυν το καλον ερνος τουτο
μεταφυτευουσα, και καθαπερ οι φιλοπονοι των γηπονων προτερον σπερματα εις την
γην καταβαλλουσι κυπαριττων και ετερων τοιουτων, ειτα, επειδαν ιδωσι το σπερμα
δενδρον γενομενον, ουκ αφιασιν επι της αυτης γης, αλλ' ανασπασαντες εκειθεν, εφ'
ετεραν μεταμοσχευουσι χωραν, ωστε νεαρωτερον τοις κολποις υποδεξαμενην την
γην, ακραιφνη και ολοκληρον την εαυτης δυναμιν εις την ανατροφην εκεινης
επιδειξαι της ριζης· ουτω και η γυνη εποιησεν αυτη. Το γαρ παιδιον το παρ' ελπιδας
σπαρεν εν τηι γαστρι εκεινηι, μετεθηκεν απο της οικιας, και εις τον ναον εφυτευσεν,
ενθα πηγαι και αρδειαι πνευματικαι και διηνεκεις. Και ην ιδειν εκεινο το
προφητικον επ' αυτους πληρουμενον, οπερ ο ∆αυιδ ελεγεν αιδων ουτως· Μακαριος
ανηρ, ος ουκ επορευθη εν βουληι ασεβων, και εν οδωι αμαρτωλων ουκ εστη, και επι
καθεδραν λοιμων ουκ εκαθισεν· αλλ' η εν τωι νομωι Κυριου το θελημα αυτου, και εν
τωι νομωι αυτου μελετησει ημερας και νυκτος· και εσται ως το ξυλον το
πεφυτευμενον παρα τας διεξοδους των υδατων, ο τον καρπον αυτου δωσει εν καιρωι
αυτου. Ου γαρ μετα την πειραν της κακιας επι την απαλλαγην της κακιας ηλθεν,
αλλ' εξ αυτων των σπαργανων την αρετην ειλετο· ου μετεσχε συνεδριων
παρανομιαν εχοντων, ουδε εκοινωνησε συλλογων ασεβειας πεπληρωμενων, αλλ' εκ
πρωτης ηλικιας απο του μαζου της μητρος εφ' ετερον ηλθε μαζον πνευματικον. Και
ωσπερ δενδρον διηνεκους απολαυον αρδειας, προς υψος ανατρεχει μεγα· ουτω δη
και ουτος προς ακρον εφθασεν αρετης, τηι των θειων λογιων ποτιζομενος ακροασει
διηνεκως. Ἀλλ' ιδωμεν πως αυτον εφυτευσεν· ακολουθησωμεν τηι γυναικι,
εισελθωμεν εις τον ναον μετ' αυτης. Ἀνεβη, φησι, μετ' αυτου εις Σηλωμ εν μοσχωι
τριετιζοντι. ∆ιπλη λοιπον η θυσια εγινετο· και ην μοσχος, ο μεν αλογος, ο δε
λογικος· και τον μεν ο ιερευς κατεθυσε, τουτον δε η γυνη ανεθηκε· μαλλον δε της
γυναικος ην βελτιων η θυσια της θυσιας, ην ο ιερευς ανηνεγκε· και γαρ αυτη ιερεια
των οικειων σπλαγχνων εγινετο, και τον πατριαρχην Ἀβρααμ εμιμησατο, και προς
εκεινον την αμιλλαν εθετο. Ἀλλ' εκεινος μεν λαβων τον υιον, κατηγαγεν· αυτη δε
αφηκεν εν τωι ναωι μενειν διηνεκως· μαλλον δε κακεινος ανεθηκε καθολου. Μη γαρ
δη τουτο ιδηις, οτι ουκ εσφαξεν, αλλ' οτι τηι γνωμηι το παν απηρτισεν. Ειδες γυναικα
προς ανδρα αμιλλωμενην; ειδες ουδεν παρα της φυσεως εμποδισθεισαν ζηλωσαι τον
πατριαρχην; Ἀλλ' ιδωμεν πως αυτον ανατιθησι. Προσελθουσα τωι ιερει, ειπεν αυτωι·
Ἐν εμοι, κυριε. Τι ποτε εστιν, Ἐν εμοι; Μετ' ακριβειας προσεχε τοις λεγομενοις,
φησιν. Ἐπειδη γαρ χρονος παρηλθε πολυς, αναμνησαι βουλεται πα 54.657 λιν των
πρωην ειρημενων· διο φησιν· Ἐν εμοι, κυριε· ζηι η ψυχη σου· εγω η γυνη η
καταστασα ενωπιον σου εν τωι προσευξασθαι προς Κυριον υπερ του παιδαριου
τουτου. Προσηυξαμην προς Κυριον, και εδωκε μοι το αιτημα μου, ο ηιτησαμην παρ'
αυτου. Καγω κιχρω αυτον τωι Κυριωι πασας τας ημερας, ας ζηι αυτος, χρησειν τωι
Κυριωι. Ουκ ειπεν· Ἐγω η γυνη, ην ωνειδισας, ην ελοιδορησας, ην εσκωψας εις
παροινιαν και μεθην· διο εδειξε σοι ο Θεος, οτι ου μεθυω· συ δε απλως τουτο
ενεκαλεις. Ουδεν τουτων των τραχεων ρηματων ειπεν, αλλα μετ' επιεικειας
αποκρινεται πολλης· καιτοι την απο των πραγματων εκβασιν εχουσα μαρτυρουσαν
αυτηι, και δυναμενη ονειδισαι νυν τωι ιερει, ως εικη και ματην αυτην μεμψαμενωι
τοτε, ουδεν τουτων ποιει, αλλα την ευεργεσιαν του Θεου λεγει μονον. Και σκοπει
δουλης ευγνωμοσυνην. Ὅτε επασχε κακως, ουδενι την συμφοραν εξεκαλυψεν, ουδε
ειπε προς τον ιερεα· Ἀντιζηλον εχω γυναικα, κακεινη μεν ονειδιζουσα με και
λοιδορουμενη χορον εχει παιδων, εγω δε εν επιεικειαι ζωσα, ουδεπω και τημερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ηδυνηθην γενεσθαι μητηρ, αλλα συνεκλεισε μου ο Θεος την μητραν, και θλιβομενην
ορων ουκ ηλεησεν. Ουδεν τουτων ειπεν, αλλα σιγησασα της συμφορας το ειδος, οτι
αθυμει μονον εδηλωσεν, ειπουσα, οτι Γυνη εν σκληραι ημεραι εγω ειμι· και ουδ' αν
τουτο εφθεγξατο, ει μη ο ιερευς ηναγκασε, μεθυειν υποπτευσας αυτην. Ἐπειδη δε
ανηκε την πληγην εκεινην, και την αιτησιν ο Θεος εδωκε, τοτε ποιει καταφανη την
ευεργεσιαν τωι ιερει, βουλομενη κοινωνον της ευχαριστιας λαβειν, ωσπερ τοτε της
ευχης ελαβε· και φησιν· Ὑπερ του παιδαριου τουτου προσηυξαμην, και εδωκε μοι
Κυριος το αιτημα μου, ο ηιτησαμην παρ' αυτου. Και νυν κιχρω αυτον τωι Κυριωι. Ὅρα
πως μετριαζει. Μη νομισηις με μεγα τι και θαυμαστον ποιειν, φησιν, οτι το παιδιον
ανατιθημι· ουκ εγω κατηρξα του κατορθωματος, αλλ' οφειλην αποδιδωμι.
Παρακαταθηκην γαρ ελαβον, και ταυτην αποκαθιστημι τωι δεδωκοτι. Και ταυτα τα
ρηματα λεγουσα, και εαυτην ανετιθει μετα του παιδιου, καθαπερ σειραι τινι, τηι της
φυσεως συμπαθειαι, προς τον ναον εαυτην αναδησασα. δʹ. Ει γαρ οπου ο θησαυρος
του ανθρωπου, εκει και η καρδια αυτου, πολλωι μαλλον οπου το παιδιον της
γυναικος, εκει και η διανοια της μητρος ην, και η γαστηρ αυτης ευλογιας επληρουτο
παλιν. Ἐπειδη γαρ ταυτα ειπε τα ρηματα, και ηυξατο, ακουσον τι φησιν ο ιερευς προς
τον Ἐλκανα· Ἀνταποδωι σοι Κυριος σπερμα ετερον απο της γυναικος ταυτης, αντι του
χρεους, ου εχρησας τωι Κυριωι. Παρα μεν την αρχην ουκ ελεγεν, Ἀνταποδωι σοι· αλλα
τι; ∆υη σοι παν αιτημα σου. Ἐπειδη δε οφειλετην κατεστησε τον Θεον, Ἀνταποδωι
σοι, λεγει, χρηστας περι των μελλοντων υποτεινων ελπιδας. Ει γαρ ουκ οφειλων
εδωκε, πολλωι μαλλον μετα το λαβειν ανταποδωσει. Και ο πρωτος τοινυν εξ ευχης,
και οι μετ' εκεινον εξ ευλογιας τας αρχας ελαβον· και ουτω λοιπον ολοκληρος ο
καρπος της γυναικος ηγιαζετο. Και ην ο μεν πρωτοτοκος κατορθωμα της γυναικος, ο
δευτερος δε αυτης και του ιερεως κοινωνος. Και καθαπερ γη λιπαρα και πιων,
δεξαμενη τα σπερματα, 54.658 κομωντα δεικνυσιν ημιν τα ληια· ουτω και η γυνη,
μετα πιστεως τα ρηματα δεξαμενη του ιερεως, κομωντας ημιν σταχυας ετερους
ηνεγκε, και την παλαιαν μετεβαλεν αραν, απο ευχης και ευλογιας τικτουσα. Και συ
τοινυν, ω γυναι, ταυτην ζηλωσον, καν μεν στειρα ηις, ευχην τε επιδειξαι τοιαυτην,
και τον ιερεα παρακαλεσον συνεφαψασθαι σοι της πρεσβειας. Παντως αν μετα
πιστεως δεξηι τα ρηματα, εις καρπον τελευτησει καλον και ωριμον των πατερων η
ευλογια. Ἂν δε γενηι μητηρ, αναθες σου και συ τον υιον. Ἐκεινη εις ναον ανηγαγε,
συ ναον κατασκευασον σαυτην βασιλικον. Τα γαρ μελη υμων, φησι, σωμα του
Χριστου εστι, και ναος του εν υμιν αγιου Πνευματος. Και παλιν· Ἐνοικησω εν υμιν
αυτοις, και εμπεριπατησω. Πως γαρ ουκ ατοπον οικιαν μεν γεγηρακυιαν και
καταπιπτειν μελλουσαν διορθουν, και χρηματα δαπανωντας, και οικοδομους
συλλεγοντας, και παντα πραγματευομενους, την δε οικιαν του Θεου οικια γαρ του
Θεου, του νεου γενοιτ' αν η ψυχη μηδε της τυχουσης αξιουν προνοιας; Ὅρα μη
ταυτον ακουσηις, οπερ και Ἰουδαιοι ποτε ηκουσαν. Ἐκεινοι γαρ επειδη τον ναον
τουτον τον αισθητον απο της αιχμαλωσιας επανελθοντες ημελημενον εωρων, και
τας εαυτων εκαλλωπιζον οικιας, ουτω παρωξυναν τον Θεον, ως πεμψαι τον
προφητην, και λιμον απειλησαι, και πολλην των αναγκαιων την σπανιν, και την
αιτιαν της απειλης ταυτης ειπειν· αυτη δε ην, οτι Ὑμεις μεν οικειτε εν οικοις
κοιλοσταθμοις, ο δε οικος μου ηρημωται. Ει δε περι τον ναον εκεινον η ολιγωρια
τοσαυτην εξηγειρε του Θεου την οργην, πολλωι μαλλον η του ναου τουτου ραιθυμια
παροξυνει τον ∆εσποτην· πολυ γαρ ουτος εκεινου τιμιωτερος, οσωι και μειζονα εχει
της αγιαστιας τα συμβολα. Μη τοινυν αφηις του Θεου τον οικον σπηλαιον γενεσθαι
ληιστων, ινα μη και ετεραν επιτιμησιν ακουσηις, ην προς τους Ἰουδαιους ο Χριστος
εποιησατο λεγων· Ὁ οικος του Πατρος μου, οικος προσευχης εστιν· υμεις δε
εποιησατε αυτον σπηλαιον ληιστων. Πως δε σπηλαιον ληιστων γινεται; Ὅταν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ανελευθερους και ανδραποδωδεις επιθυμιας, οταν ασελγειαν πασαν εισελθειν και
εμφιλοχωρησαι ταις ψυχαις των νεων εασωμεν. Ληιστων γαρ χαλεπωτεροι οι
τοιουτοι λογισμοι, την ελευθεριαν των παιδων εξανδραποδισαντες, και δουλους των
αλογων ποιουσι παθων, κατακεντουντες αυτους παντοθεν, και πολλων τραυματων
πληρουντες αυτων την διανοιαν. ∆ιο δη ταυτα καθ' εκαστην ημεραν περισκοπωμεν,
και καθαπερ μαστιγι τωι λογωι χρωμενοι, παντα τα τοιαυτα παθη της εκεινων ψυχης
απελαυνωμεν, ινα της ανω πολιτειας μετασχειν δυνηθωσιν ημιν οι παιδες, και την
εκει λειτουργιαν επιτελεσαι πασαν. Ουκ ειδετε, οτι οι εν ταις πολεσι πολιτευομενοι,
της θηλης πολλακις τους εαυτων παιδας ευθυς αποσπασθεντας, θαλλοφορους, και
αγωνοθετας, και γυμνασιαρχους και χορειαρχας ποιουσι; Τουτο και ημεις
εργασωμεθα· εκ πρωτης ηλικιας αυτους εις την πολιτειαν εισαγωμεν την εν τοις
ουρανοις. Αυτη μεν γαρ η επιγειος δαπανηρα μονον εστι, και κερδος ουδεν εχει.
54.659 εʹ. Ποιον γαρ αν γενοιτο κερδος εκ· της των δημων ευφημιας; ειπε μοι. Της
εσπερας γαρ καταλαβουσης ευθεως ο κροτος εκεινος και ο θορυβος απας μαραινεται,
και παρελθουσης της πανηγυρεως, ωσπερ οναρ τρυφησαντες, ουτως ερημοι πασης
καθιστανται ευφροσυνης, και ουτε την απο του στεφανου, ουτε την απο της στολης
της λαμπρας και της αλλης φαντασιας απασης ευθυμιαν εγγινομενην αυτοις
ζητουντες ευρειν δυναιντ' αν, ανεμου παντος ταχυτερον παραδραμοντων αυτους
απαντων. Ἡ δε των ουρανων πολιτεια τουναντιον απαν· χωρις δαπανης πολυ φερει
το κερδος ημιν και μονιμον. Ου γαρ ανθρωποι μεθυοντες, αλλα των αγγελων ο
δημος τον εκει πολιτευομενον κροτουσι διηνεκως. Και τι λογω των αγγελων τον
δημον; Αυτος αυτον ο των αγγελων ∆εσποτης επαινεσει και αποδεξεται. Ὁ δε παρα
του Θεου επαινουμενος, ου μιαν, ουδε δυο, και τρεις ημερας, αλλα δια παντος του
αιωνος πομπευει στεφανηφορων, και γυμνην ουκ αν ποτε ιδοις της δοξης εκεινης
την του τοιουτου κεφαλην· ου γαρ ωρισμεναις ημεραις ο της πανηγυρεως ταυτης
περιγεγραπται χρονος, αλλα προς την αθανασιαν των μελλοντων εκτεινεται. Ταυτης
της λειτουργιας ουκ αν ποτε γενοιτο πενια κωλυμα, αλλα δυνατον και τον πενητα
λειτουργησαι ταυτην την λειτουργιαν, και μαλιστα τον πενητα, ατε πασης
απηλλαγμενον φαντασιας βιωτικης· ου γαρ δαπανης χρηματων και περιουσιας,
αλλα ψυχης δει καθαρας και σωφρονουσης διανοιας. Ἀπο ταυτης και τα ιματια της
πολιτειας εκεινης υφαινεται τηι ψυχηι, και ο στεφανος πλεκεται· ωστε αν μη τοις της
αρετης ηι κεκοσμημενη κατορθωμασιν, ουδεν οφελος αυτηι χρυσιου πολλου· ωσπερ
ουν ουδε βλαβος εσται πενιας, εαν τον ενδοθεν εχηι πλουτον εναποκειμενον. Ταυτην
την λειτουργιαν μη μονον αῤρενες παιδες, αλλα και θυγατερες ημιν
λειτουργειτωσαν· ου γαρ ωσπερ επι της εξωθεν πολιτειας ανδρασι μονον ταυτα
λειτουργειν επιτετακται, αλλα και γυναικας εκεινο το θεατρον δεχεται, και
γεροντας, και νεους, και δουλους, και ελευθερους. Ὅπου γαρ ψυχης εστιν η
επιδειξις, ου φυσις, ουχ ηλικια, ουκ αξιωμα βιωτικον, ουκ αλλο ουδεν εμποδιζειν
πεφυκε. ∆ια δη τουτο, παρακαλω παντας υμας, εκ πρωτης ηλικιας εκδιδοναι και
υιους και θυγατερας ταις τοιαυταις λειτουργιαις, και τον τηι τοιαυτηι πολιτειαι
αρμοζοντα προαποτιθεσθαι πλουτον αυτοις, ου χρυσιον κατορυττοντας, ουδε
αργυριον συλλεγοντας, αλλ' επιεικειαν, σωφροσυνην, σεμνοτητα, την αλλην
απασαν αρετην εναποτιθεμενους αυτων τηι ψυχηι. Ταυτης γαρ δειται της δαπανης
εκεινη η λειτουργια. Ἂν ταυτην ουν και εαυτοις και τοις παιδιοις συλλεξωμεν την
ευποριαν, και κατα τον παροντα βιον πολλης απολαυσομεθα της λαμπροτητος, και
κατα την μελλουσαν ζωην της μακαριας εκεινης ακουσομεθα φωνης, δι' ην απαντας
τους ομολογησαντας αυτον ο Χριστος ανακηρυττει. Ὁμολογια δε ουχ η δια της
πιστεως μονον εστιν, αλλα και η δια των εργων, ως εαν μη και αυτη παρηι,
κινδυνευομεν μετα των αρνουμενων κολαζεσθαι. Ου γαρ εις αρνησεως εστι τροπος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

αλλα πολλοι και διαφοροι, ους ο Παυλος ημιν υπογραφων ουτως ελεγε· Θεον
ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε εργοις αρνουνται· και παλιν· Ει δε τις των ιδιων, και
μαλιστα των οικειων ου προνοει, την πιστιν ηρνηται, και εστιν απιστου χειρων· και
παλιν· Φευγετε την πλεον 54.660 εξιαν, ητις εστιν ειδωλολατρεια. Ἐπει ουν
αρνησεως τοσουτοι τροποι, ευδηλον οτι και ομολογιας τοσουτοι, και πολλωι πλειους·
ους δη παντας ομολογησαι σπουδασωμεν, ινα και αυτοι της εν τοις ουρανοις τιμης
απολαυσωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου, και
μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ∆ʹ. Προς τους τας συναξεις καταλιμπανοντας, και εις τα θεατρα
αναβαινοντας, και οτι ου μονον χρησιμωτερα της εν θεατροις διαγωγης
η εν εκκλησιαι διατριβη, αλλα και ηδιων· και εις τε την δευτεραν ρησιν
της ευχης της Ἄννης, και εις το δειν συνεχως ευχεσθαι, και εν παντι
τοπωι, καν εν αγοραι ωμεν, καν εν οδωι, καν επι κλινης.
αʹ. Ουκ οιδα ποιοις χρησομαι λογοις σημερον. Και γαρ ορων τας συναξεις
ελαττουμενας, προφητας υβριζομενους, αποστολους υπερορωμενους, πατερας
καταφρονουμενους, δια των δουλων εις τον ∆εσποτην διαβαινουσαν την υβριν,
βουλομαι μεν εγκαλεσαι, τους δε οφειλοντας ακουσαι της κατηγοριας ουχ ορω
παροντας, αλλ' υμας τους ουδεν δεομενους της παραινεσεως ταυτης και της
νουθεσιας. Πλην αλλ' ουδε ουτως σιγητεον ημιν· την τε γαρ οδυνην την επ' εκεινοις
διαπνευσαι μικρον παρασκευασομεν εις τα εξω, δια των ρηματων εκβαλλοντες
αυτην, αυτους τε εκεινους αισχυνεσθαι και ερυθριαιν ποιησομεν, τοσουτους αυτοις
επαφεντες κατηγορους, τους ακουοντας απαντας υμας. Ει μεν γαρ ενταυθα
παρεγενοντο, ημων μονον επιτιμωντων ηκουσαν αν· νυν δε φευγοντες την παρ'
ημων επιτιμησιν, παρ' υμων ταυτα ακουσονται παντα. Ουτω και φιλοι ποιουσιν·
επειδαν τους υπευθυνους μη ευρωσι, τοις εκεινων εντυγχανουσι φιλοις, ωστε
απελθοντας ειπειν τα ειρημενα. Τουτο και ο Θεος εποιησε· τους γαρ εις αυτον
ημαρτηκοτας αφεις, τωι μηδεν ηδικηκοτι κατεντυγχανει τωι Ἱερεμιαι, λεγων· Ειδες τι
εποιησε μοι η ασυνετος θυγατηρ Ἰουδα; ∆ια δη τουτο και ημεις υμιν
υπερεντυγχανομεν κατ' εκεινων, ινα απελθοντες διορθωσητε αυτους. Τις γαρ αν
ενεγκηι την ολιγωριαν την τοσαυτην; Ἅπαξ της εβδομαδος ενταυθα συλλεγομεθα,
και ουδε ταυτην ανεχονται την ημεραν των βιωτικων υπεροραιν φροντιδων· καν
εγκαληι τις, ευθεως πενιαν προβαλλονται, και την αναγκαιαν τροφην, και ασχολιας
κατεπειγουσας, απολογιαν κατηγοριας απασης χαλεπωτεραν μελετησαντες. Τι γαρ
αν ταυτης της κατηγοριας γενοιτ' αν χειρον, αλλ' η οταν των του Θεου πραγματων
ετερον αναγκαιοτερον υμιν τι φαινηται και κατεπειγον μαλλον; Μαλιστα μεν ουν ει
και τουτο ην αληθες, κατηγορια η απολογια ην, ωσπερ εφην. Ἵνα δε μαθητε, οτι και
ταυτα σκηψις και προφασις και ραιθυμιας εστι παραπετασματα, ουδεν εμου λεγοντος,
η μετα την αυριον αυτους ελεγξει παντας ημερα τους τα τοιαυτα προφασιζομενους,
οταν πασα η πολις προς τον ιπποδρομον μεταστηι, και οικιαι, και αγοραι εις την
παρανομον θεωριαν κενωθωσιν εκεινην. Και ενταυθα μεν ουδε τον κυριον της
εκκλησιας τοπον πληρουμενον εστιν ιδειν· εκει δε ου τον ιπποδρομον μονον, αλλα
και υπερωια, και οικιας, και δωματα, και κρημνους, και μυριους ετερους ανωθεν
καταλαμ 54.661 βανουσι τοπους· και ουτε πενια, ουτε ασχολια, ουτε ασθενεια
σωματος, ου ποδων αῤρωστια, ουκ αλλο ουδεν των τοιουτων επεχει την ακαθεκτον
μανιαν· αλλ' ανθρωποι γεγηρακοτες νεων ακμαζοντων σφοδροτερον εκει τρεχουσι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

την πολιαν καταισχυνοντες, την ηλικιαν παραδειγματιζοντες, το γηρας αυτο
καταγελαστον ποιουντες. Και ενταυθα μεν εισιοντες, ναυτιωντες ωσπερ και
ενοχλεισθαι νομιζουσι, και αναπεπτωκασιν εν τηι των θειων λογων ακροασει,
στενοχωριαν, και πνιγμον, και τα τοιαυτα προβαλλομενοι· εκει δε και ηλιον γυμνηι
δεχομενοι τηι κεφαληι, και πατουμενοι, και ωθουμενοι, και μετα πολλης πιεζομενοι
της σφοδροτητος, και μυρια ετερα πασχοντες δεινα, καθαπερ εν λειμωνι τρυφωντες,
ουτω διακεινται. ∆ια τουτο ημιν αι πολεις εισι διεφθαρμεναι, οτι πονηροι της
νεοτητος εισι διδασκαλοι. Πως γαρ δυνησηι τον νεον ακοσμον οντα και
ασελγαινοντα σωφρονισαι, αυτος εν πολιαι τοιαυτα μετεωριζων, αυτος μετα
τοσουτον χρονον κορον μη λαβων της ατερπεστατης θεας εκεινης; πως δυνησηι
ρυθμισαι τον υιον, πως κολασαι τον οικετην αμαρτανοντα, πως ετερωι συμβουλευσαι
τα δεοντα αμελουντι, τοιαυτα αυτος εν εσχατωι γηραι ασχημονων; Καν μεν υβρισηι
νεος τον γεγηρακοτα, την ηλικιαν ευθεως προβαλλεται, και μυριους εχει
συναγανακτουντας· οταν δε σωφρονιζειν δεηι τον νεον, και κανονα τινα αρετης
αυτον γινεσθαι, ουδαμου της ηλικιας αυτοις λογος, αλλ' αυτων εκεινων
μανικωτερον επι την παρανομον βαδιζουσι θεωριαν. Ταυτα δε λεγω, και των
γεγηρακοτων καθαπτομαι, ουχι τους νεους απαλλαττων κατηγοριας και διαβολης,
αλλα δι' εκεινων τουτους ασφαλιζομενος. Ει γαρ τον γεγηρακοτα ου δει, πολλωι
μαλλον τον νεον. Ἐκει μεν γαρ πολυς ο γελως, και μειζων η ασχημοσυνη· ενταυθα
δε χαλεπωτερος ο ολεθρος, βαθυ το βαραθρον, οσωι και ακμαιοτερα μαλλον τα της
επιθυμιας τοις νεοις, και σφοδροτερα αυτοις η φλοξ, καν μικρας επιλαβηται μονον
εξωθεν υλης, τα παντα εμπιπρησι. Και γαρ προς θυμον και προς επιθυμιας
ευεμπτωτος μαλλον εστιν ο νεος· διο και πλειονος δειται της φυλακης, σφοδροτερου
του χαλινου, ασφαλεστερου του τειχιου και του κωλυματος. βʹ. Μη γαρ μοι τουτο
ειπηις, ανθρωπε, οτι ηδονην εχει η θεωρια· αλλ' ει μη μετα της ηδονης και βλαβην
εχει, τουτο με διδαξον. Και τι λεγω βλαβην; Ὅτι γαρ ουδε ηδονην το πραγμα εχει,
εντευθεν εισηι σαφως. Ἐκ της ιπποδρομιας αναχωρων εκεινης, απαντησον τοις εκ
της εκκλησιας αναχωρουσι, και καταμαθε μετα ακριβειας, τις εστιν εν ηδονηι μειζονι,
ο προφητων ακουσας, και μετασχων ευλογιας, και διδασκαλιας απολαυσας, και τον
Θεον παρακαλεσας υπερ των οικειων αμαρτηματων, και κουφοτερον ποιησας το
συνειδος, και μηδεν εαυτωι κατεγνωκως τοιουτο· η συ ο καταλιπων την μητερα, και
τους προφητας ατιμασας, και εις τον Θεον εξυβρισας, και μετα του διαβολου
χορευσας, και βλασφημουντων ακουσας και λοιδορουμενων, και τον καιρον
αναλωσας εικη και ματην, και μηδεν οικαδε εχων απενεγκειν, μητε σωματικον, μητε
πνευματικον κερδος εκειθεν. Ὥστε ηδονης ενεκεν μαλιστα ενταυθα απανταιν χρη.
Ἐκει μεν γαρ ευθεως καταγνωσις, κατηγορια του 54.662 συνειδοτος, μετανοια επι
τοις γεγενημενοις, αισχυνη, και ονειδος, και το απαῤρησιαστους εχειν τους
οφθαλμους· ενταυθα δε τουναντιον απαν, παῤρησια, και το ελευθεροστομειν, και το
μετα αδειας απασι διαλεγεσθαι περι των ενταυθα ακουσματων απαντων. Ὅταν
τοινυν εις αγοραν εμβαληις, και παντας ιδηις επι την θεωριαν τρεχοντας εκεινην,
καταφυγε συ επι την εκκλησιαν ευθεως, και μικρον καρτερησας χρονον, τρυφα
διηνεκως των θειων ρηματων. Ἂν μεν γαρ παρασυρεις μετα των πολλων απελθηις
εκει, μικρον ψυχαγωγηθεις, δια πασης της ημερας αλγησεις, της τε επιουσης, και
πολλων ετερων, καταγινωσκων σαυτου· αν δε μικρον επισχηις σαυτον, δια πασης της
ημερας εξεις τρυφαιν. Ου γαρ επι τουτου μονον, αλλα και επι των αλλων απαντων
ουτω συμβαινειν ειωθεν. Ἡ μεν γαρ κακια προσκαιρον τινα εχει την ηδονην,
διηνεκη δε την οδυνην· η δε αρετη, βραχυν μεν τον πονον, διηνεκες δε το κερδος
μετα της ευφροσυνης. Οιον, ηυξατο τις προς Θεον, εδακρυσεν, ηλγησεν ολιγον
χρονον κατα την ευχην· ετερος δια πασης της ημερας ετρυφα, ειτα ελεημοσυνην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

εδωκεν, ενηστευσεν, αλλο τι των αγαθων ειργασατο, η υβρισθεις ουκ
αντελοιδορησεν· εν μιαι γουν καιρου ροπηι καρτερησας και κατασχων τον θυμον, δια
παντος γαννυται και ευφραινεται, των κατορθωματων αναμιμνησκων εαυτον
εκεινων. Ἐπι δε της κακιας τουναντιον· υβρισε τις, αντελοιδορησε· μετα ταυτα οικοι
γενομενος, εαυτον κατεσθιει, τα ρηματα αναλογιζομενος, α πολλακις πολλην
ηνεγκε βλαβην. Ὥστε ει διωκεις ηδονην, Φευγε τας νεωτερικας επιθυμιας, και
σωφροσυνης επιμελου, και ακροασει θειων προσεχε λογιων. Ταυτα προς υμας
λεγομεν, ινα υμεις προς εκεινους λεγοντες, και συνεχως τουτοις αυτους
επαντλουντες τοις ρημασιν, αφελκητε πασης πονηρας συνηθειας, και πειθητε
λογισμωι παντα ποιειν τωι προσηκοντι. Των γαρ τοιουτων και απλως και εικη
φερομενων ουδε την σπουδην επαινετην ευροι τις αν ουσαν· και τουτο απο της
επιουσης συναξεως δηλον καθιστημι. Της γαρ αγιας ημιν τελουμενης Πεντηκοστης,
τοσουτον δραμειται πληθος, ως απαντα ημιν τα ενταυθα στενοχωρεισθαι. Ἀλλ' ομως
ουδε ταυτην αποδεχομαι την συλλογην· συνηθειας γαρ εστιν, ουκ ευλαβειας. Τι
τοινυν γενοιτ' αν εκεινων αθλιωτερον, οταν και η ραιθυμια αυτων τοσουτων
εγκληματων γεμηι, και η δοκουσα ειναι σπουδη εγκωμιων ηι ερημος; Τον γαρ ζηλωι
και ποθωι και σωφρονι λογισμωι του θειου τουτου μετεχοντα συλλογου, διηνεκως
ταυτα ποιειν χρη, αλλ' ουχι μετα των εν εορτηι μονον φαινομενων, μετ' εκεινων
αφιστασθαι παλιν, θρεμματων δικην απλως αγομενον. γʹ. Ἠδυναμην μεν ουν και
προς πλεον μηκος εκτειναι το προοιμιον του λογου· αλλ' επειδη οιδα σαφως, οτι και
προ της ημετερας παραινεσεως τα προσηκοντα υμιν αυτοις ποιουντες, και πλειονα
των ειρημενων ερειτε, ωστε μη δοξαι παρενοχλειν εν ταις κατ' εκεινων επιτιμησεσι,
τα λειπομενα απαντα υμιν αφεις, της ειωθυιας αψομαι διδασκαλιας, επι την της Ἄν
54.663 νης ιστοριαν επαναγαγων τον λογον. Και μη θαυμασητε, ει μηδεπω της
υποθεσεως ταυτης απηλλαγημεν. Και γαρ ου δυναμαι την γυναικα ταυτην απο της
διανοιας εκβαλειν της εμης· ουτως αυτης θαυμαζω την ευμορφιαν της ψυχης, και το
καλλος της διανοιας. Φιλω γαρ οφθαλμους δακρυοντας εν ευχαις, δια παντος
μελετωντας. και χειλη, και στομα ουκ επιτριμμασι τισιν ερυθραινομενον, αλλ'
ευχαριστιαι τηι προς τον Θεον καλλωπιζομενον, οιον ην το ταυτης· ην θαυμαζω μεν
οτι εφιλοσοφησε, θαυμαζω δε μειζονως, οτι γυνη ουσα εφιλοσοφησε, γυνη, ης
πολλοι πολλακις κατηγορησαν. Ἀπο γαρ γυναικος, φησιν, αρχη αμαρτιας, και δι'
αυτην αποθνησκομεν παντες· και παλιν· Μικρα πασα κακια προς κακιαν γυναικος·
και ο Παυλος· Ἀδαμ γαρ ουκ ηπατηθη, η δε γυνη απατηθεισα εν παραβασει γεγονε.
∆ια τουτο μαλιστα αυτην θαυμαζω, οτι τα εγκληματα ταυτα διεκρουσατο, οτι την
κατηγοριαν απεθετο, οτι του διαβαλλομενου γενους ουσα και κατηγορουμενου, τα
ονειδη παντα απετριψατο, δια των εργων παιδευουσα, οτι κακειναι ου παρα την
φυσιν τοιαυται γεγονασιν, αλλα παρα την προαιρεσιν και την οικειαν ολιγωριαν,
και οτι εν τωι γενει τουτωι δυνατον ακρας αρετης επιλαβεσθαι. Φιλονεικον γαρ εστι
το ζωον τουτο και ευτονον, καν εις πονηριαν αποκλινηι, μεγαλα εργαζεται κακα· καν
αρετης επιλαβηται, την ψυχην προησεται προτερον, η της προθεσεως αποστησεται.
Ουτω γουν και αυτη την φυσιν ενικησε, και την αναγκην εβιασατο, και τηι προσεδριαι
της ευχης απο μητρας πεπηρωμενης τεκνον βλαστησαι παρεσκευασε, ∆ια τουτο
παλιν επι την ευχην καταφευγει, και μετα το λαβειν ουτω λεγουσα· Ἐστερεωθη η
καρδια μου εν Κυριωι, υψωθη κερας μου εν Θεωι μου. Ὅτι μεν ουν, τι εστιν,
Ἐστερεωθη η καρδια μου εν Κυριωι, πρωην ειπον προς την υμετεραν αγαπην, δηλον
υμιν· νυνι δε αναγκαιον την εξης ερμηνευσαι ρησιν. Ειπουσα γαρ· Ἐστερεωθη η
καρδια μου εν Κυριωι· επηγαγεν· Ὑψωθη κερας μου εν Θεωι μου. Τι εστι, Κερας μου;
Και γαρ συνεχως ταυτηι κεχρηται τηι λεξει η Γραφη, ως οταν λεγηι· Ὑψωθη κερας
αυτου, και, Ὑψωθη κερας χριστου αυτου. Τι ποτ' ουν λεγει κερας; Την δυναμιν, την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

δοξαν, την περιφανειαν, απο μεταφορας των αλογων ζωων αυτο τιθεις· και γαρ
εκεινοις αντι δοξης και οπλου το κερας μονον ενεθηκεν ο Θεος, καν αποβαλωσι
τουτο, το πλεον απεβαλον της δυναμεως· και καθαπερ αοπλος στρατιωτης, ουτω και
ταυρος χωρις κερατων ραιδιως αλισκεται. Ουδεν ουν δια τουτου αλλο φησιν η γυνη,
αλλ' η, οτι Ὑψωθη η δοξα μου. Και πως υψωθη; Ἐν Θεωι μου, φησι. ∆ια τουτο και
ασφαλες το υψος εστι, βεβαιαν και ακινητον εχον την ριζαν. Ἡ μεν γαρ παρα των
ανθρωπων δοξα, των δοξαζοντων μιμειται την ευτελειαν, οθεν και μεταπιπτει
ραιδιως· η δε του Θεου ουχ ουτως, αλλα ακινητος μενει δια παντος. Και ταυτα
αμφοτερα δηλων ο προφητης, κακεινης το ευμεταπτωτον, και ταυτης το μονιμον,
ουτως ελεγε· Πασα σαρξ χορτος, και πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου.
Ἐξηρανθη ο χορτος, και το ανθος εξεπεσε. Περι δε της του Θεου ουχ ουτως, αλλα
πως; Το δε ρημα του Θεου εις τον αιωνα μενει. Και δηλον τουτο και απο ταυτης της
γυναικος. Βασιλεις μεν γαρ και στρατηγοι και δυνασται, 54.664 πολλα
πραγματευσαμενοι πολλακις, ωστε αυτων αληστον γενεσθαι την μνημην, και
ταφους λαμπρους οικοδομησαμενοι, και ανδριαντας αναστησαντες, και εικονας
πολλας πολλαχου, και κατορθωματων υπομνηματα μυρια καταλιποντες, σεσιγηνται,
και ουδε απο ψιλης προσηγοριας εισι τινι γνωριμοι· αυτη δε η γυνη πανταχου της
οικουμενης αιδεται νυν· καν εις Σκυθιαν απελθηις, καν εις Αιγυπτον, καν εις Ἰνδους,
καν εις αυτα τα περατα της οικουμενης, παντων ακουσηι τα κατορθωματα της
γυναικος ταυτης ᾀδοντων, και πασαν απλως, οσην ηλιος εφοραι γην, η δοξα της
Ἄννης καταλαμβανει. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι πανταχου της
οικουμενης αιδεται η γυνη, αλλ' οτι τοσουτου παρελθοντος χρονου, ου μονον ουκ
εσβεσθη τα της ευφημιας αυτης, αλλα και αυξεται και επιτεινεται πολλωι πλεον, και
την φιλοσοφιαν αυτης και την υπομονην και την καρτεριαν απαντες ισασι, και εν
πολεσι και εν αγροις, και εν οικιαις, και εν στρατοπεδοις, και εν πλοιοις, και εν
εργαστηριοις, και πανταχου της γυναικος εγκωμιαζομενης ακουσηι ταυτης. Ὅταν
γαρ ο Θεος τινα δοξασαι βουληθηι, καν θανατος επιγενηται, καν χρονου πληθος, καν
αλλο οτιουν, μενει τα της δοξης εκεινης ανθουντα διηνεκως, και ουδεις επισκοτησαι
τηι περιφανειαι ταυτηι δυνησεται. ∆ια τουτο και αυτη παιδευουσα τους ακουοντας
απαντας, οτι ου χρη καταφευγειν τοις επικηροις, αλλ' οθεν βεβαια και ακινητα ημιν
μενει τα αγαθα, ειπε τον της δοξης αιτιον. Ειπουσα γαρ, οτι Ἐστερεωθη η καρδια μου
εν Κυριωι, επηγαγεν, Ὑψωθη κερας μου εν Θεωι μου, διπλα ενταυθα ημιν
αινιττομενη τα αγαθα, απερ δυσκολον συμβαινειν ταχεως. Και γαρ του σαλου,
φησιν, απηλλαγην, και την ατιμιαν απεθεμην, και ασφαλειας απελαυσα, και δοξης
μετεσχον. Ταυτα δε αμφοτερα ουκ αν τις ιδοι ραιδιως αλληλοις συντρεχοντα. Πολλοι
γαρ κινδυνων μεν απαλλαττονται, επιδοξον δε ουκ εχουσι βιον· ετεροι παλιν δοξης
μεν απολαυουσι και περιφανειας, κινδυνευειν δε αναγκαζονται δια την δοξαν
ταυτην. Οιον τι λεγω· πολλοι πολλακις το δεσμωτηριον οικησαντες, μοιχοι και
γοητες και τυμβωρυχοι, και οι ετερα τινα τοιαυτα ημαρτηκοτες, ειτα απο τινος
φιλανθρωπιας βασιλικης αφεθησαν του οικηματος· ουτοι της κολασεως μεν
απηλλαγησαν, τα δε ονειδη ουκ απετριψαντο, αλλ' εχουσι την αισχυνην επομενην
αυτοις. Ἄλλοι στρατιωται γενναιοι τον επιδοξον και περιφανη βιον διωκοντες,
ριψοκινδυνως εαυτους τοις πολεμιοις ενδοντες, πολλα πολλακις ελαβον τραυματα,
και εσχατον αωρον υπεστησαν θανατον· ουτοι δοξης επιθυμησαντες, ασφαλειας
εξεπεσον. δʹ. Ἐπι δε της γυναικος αμφοτερα ταυτα συνεβη, και ασφαλειας απελαυσε
και δοξης επετυχεν. Ουτω και επι των τριων παιδων εγενετο· και γαρ κινδυνων
απηλλαγησαν διαφυγοντες το πυρ, και περιφανεις εγενοντο, υπερ φυσιν του
στοιχειου νικησαντες την δυναμιν. Τοιαυτα του Θεου τα κατορθωματα· ομου γαρ
λαμπρον και ασφαλη χαριζεται βιον. Ἅπερ ουν αμφοτερα και αυτη αινιττομενη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

ελεγεν. Ἐστερεωθη η καρδια μου εν Κυριωι, υψωθη κερας μου εν Θεωι μου. Ουχ
απλως ειπεν, Ἐν Θεωι, αλλ', Ἐν Θεωι μου, τον κοινον της οικουμενης ∆εσποτην
αρπαζουσα προς εαυτην. Τουτο δε εποιησεν, ουκ ελαττουσα αυτου την 54.665
δεσποτειαν, αλλα τον οικειον ερωτα ενδεικνυμενη τε και παραμυθουμενη. Τοιουτον
γαρ των φιλουντων το εθος· ουκ ανεχονται μετα πολλων φιλειν, αλλ' εξαιρετως και
ιδιαζοντως βουλονται αυτων ενδεικνυσθαι το φιλτρον. Ουτω και ο ∆αυιδ ποιει
λεγων· Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς σε ορθριζω. Ειπων γαρ την κοινην αυτου
δεσποτειαν, ειπε και την ιδιαζουσαν την επι των αγιων. Και παλιν, Ὁ Θεος, ο Θεος
μου, προσχες μοι· ινα τι εγκατελιπες με; Και παλιν· Ἐρω τωι Θεωι· Ἀντιληπτωρ μου ει·
ψυχης γαρ ζεουσης και θερμης και διακαιομενης υπο του ποθου ταυτα τα ρηματα.
Ουτω και η γυνη αυτη εποιησεν. Ἀλλα το μεν ανθρωπους τουτο ποιειν, θαυμαστον
ουδεν· οταν δε ιδηις τον Θεον τουτο ποιουντα, τοτε εκπλαγηθι. Καθαπερ γαρ ουτοι ου
κοινηι μετα των πολλων αυτον καλουσιν, αλλα και ιδιαζοντως εαυτων αυτον
βουλονται ειναι Θεον· ουτω και αυτος, ου κοινηι μετα των αλλων φησιν αυτων ειναι
Θεον μονον, αλλα και ιδιαζοντως αυτων. ∆ια τουτο λεγει, Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ
και Ἰσαακ και Ἰακωβ, ου συστελλων αυτου την δεσποτειαν, αλλ' εκτεινων μαλλον·
ου γαρ ουτω το πληθος των αρχομενων, ως η αρετη των βασιλευομενων δεικνυσιν
αυτου την αρχην· ουδε ουτω χαιρει καλουμενος Θεος ουρανου και γης, και
θαλαττης, και των εν τουτοις, ως χαιρει καλουμενος Θεος Ἀβρααμ και Ἰσαακ και
Ἰακωβ. Και οπερ επ' ανθρωπων ου γινεται, τουτο επι του Θεου συμβαινον εστιν
ιδειν. Οιον τι λεγω· επι των ανθρωπων απο των δεσποτων οι δουλοι καλουνται, και
ουτως εθος απασι λεγειν, Ὁ δεινα επιτροπος του δεινος, ο δεινα οικονομος του
δεινος, στρατηγου και υπαρχου· ουδεις δε φησιν, Ὁ δεινα ο υπαρχος τουδε του
επιτροπου, αλλα τους ελαττονας απο των μειζονων αει καλειν ειωθαμεν. Ἐπι δε του
Θεου τουναντιον γεγονεν· ου γαρ μονον Ἀβρααμ του Θεου λεγεται, αλλα και ο Θεος
του Ἀβρααμ, και ο ∆εσποτης απο του δουλου καλειται. Τουτο γουν αυτο και ο
Παυλος εκπληττομενος ελεγε· ∆ι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται ο Θεος, Θεος
καλεισθαι αυτων. Ουκ επαισχυνεται, φησιν, ο ∆εσποτης απο των δουλων καλεισθαι.
∆ια τι ουκ επαισχυνεται; ειπε την αιτιαν. Ἵνα μιμησωμεθα και ημεις. Ἀλλ' εκεινοι
ξενοι και παρεπιδημοι ησαν, φησιν. Και μην και δια τουτο επαισχυνεσθαι δει· ο γαρ
ξενος ευτελης και ευκαταφρονητος ειναι δοκει. Ἀλλ' εκεινοι οι αγιοι ου τουτον
ηισαν ξενοι τον τροπον, ον ημεις νομιζομεν, αλλ' ετερον τινα και παραδοξον. Ἡμεις
μεν γαρ ξενους εκεινους καλουμεν τους την αυτων πατριδα αφεντας, και εις ετεραν
γην ελθοντας· εκεινοι δε ουχ ουτως ησαν ξενοι, αλλα της οικουμενης απασης
υπεριδοντες, και μικραν ειναι νομισαντες την γην, προς την εν τοις ουρανοις πολιν
εβλεπον, ου δι' αλαζονειαν, αλλα δια μεγαλοψυχιαν, ου δι' απονοιαν, αλλα δια
φιλοσοφιαν. Ἐπειδη γαρ εσκεψαντο τα επι γης απαντα, και ειδον οτι ρει και
απολλυται, και ουδεν ενταυθα βεβαιον και ακινητον, ου πλουτος, ου δυναστεια, ου
δοξα, ουκ αυτη η ζωη, αλλ' εκαστον εχει τελος, και προς το οικειον επειγεται περας,
τα δε εν τοις ουρανοις ου τοιαυτα, αλλα ατελευτητα και αθανατα, ειλοντο ξενοι των
ρεοντων και παρατρεχοντων γενεσθαι, ιν' εκεινων των μενοντων επιλαβωνται.
Ξενοι τοινυν ησαν, ου τωι μη εχειν πατριδα, αλλα τωι πατριδος εφιεσθαι της αει
μενουσης. Ὅπερ ουν και αυτος 54.666 παραδηλων ελεγεν· Οι δε ταυτα λεγοντες,
εμφαινουσιν οτι πατριδα ζητουσι. Ποιαν, ειπε, πατριδα; αρα την προτεραν, ην
απελιπον; Ουχι, φησι· Ει γαρ εκεινης εμεμνηντο, ειχον αν καιρον ανακαμψαι· νυν δε
κρειττονος ορεγονται, τουτεστιν, επουρανιου, ης τεχνιτης και δημιουργος ο Θεος.
∆ια τουτο ουκ επαισχυνεται ο Θεος καλεισθαι αυτων Θεος. εʹ. Μιμησωμεθα δη και
ημεις τουτους, παρακαλω· υπεριδωμεν των παροντων, επιθυμησωμεν των
μελλοντων, λαβωμεν την γυναικα ταυτην διδασκαλον, και προς τον Θεον αει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

καταφευγωμεν, και παρ' εκεινου παντα αιτωμεν. Ουδεν γαρ ευχης ισον· και γαρ τα
αδυνατα αυτη ποιει δυνατα, και τα δυσκολα ραιδια, και τα δυσχερη ευθεα καθιστησι.
Ταυτην και ο μακαριος ∆αυιδ κατωρθου· διο και ελεγεν· Ἑπτακις της ημερας ᾔνησα
σε επι τα κριματα της δικαιοσυνης σου. Ει δε βασιλευς ανηρ μυριαις βαπτιζομενος
φροντισι, και πανταχοθεν περιελκομενος, τοσαυτακις της ημερας παρεκαλει τον
Θεον, τινα αν εχοιμεν απολογιαν η συγγνωμην ημεις, τοσαυτην σχολην αγοντες, και
μη συνεχως αυτον ικετευοντες, και ταυτα τοσουτον μελλοντες καρπουσθαι κερδος;
Ἀμηχανον γαρ, αμηχανον, ανθρωπον μετα της προσηκουσης προθυμιας ευχομενον,
και παρακαλουντα τον Θεον συνεχως, αμαρτειν ποτε. Και πως, εγω λεγω. Ὁ
διαθερμανας αυτου την διανοιαν, και την ψυχην αναστησας, και προς τον ουρανον
εαυτον μετοικισας, και ουτω τον ∆εσποτην τον εαυτου καλεσας, και των
αμαρτηματων αναμνησθεις, και περι της συγχωρησεως τουτων αυτωι διαλεχθεις, και
παρακαλεσας ιλεων γενεσθαι και ημερον, απο της εν τοις λογοις τουτοις διατριβης
πασαν αποτιθεται βιωτικην φροντιδα, και πτερουται, και των ανθρωπινων παθων
υψηλοτερος γινεται· καν εχθρον ιδηι μετα την ευχην, ουκ ετι ως εχθρον οψεται· καν
γυναικα ευμορφον, ου κατακλασθησεται προς την οψιν, του πυρος του κατα την
ευχην ενδον μενοντος, και παντα ατοπον λογισμον διωθουμενου. Ἀλλ' επει
ανθρωπους οντας εικος και εις ραιθυμιαν εμπεσειν, επειδαν παρελθηι μια και δευτερα
ωρα και τριτη μετα την ευχην, και ιδηις την γενομενην σοι θερμοτητα κατα μικρον
υποῤρειν μελλουσαν, δραμε ταχεως παλιν επι την ευχην, και καταψυγεισαν σου την
διανοιαν θερμανον. Καν τουτο ποιηις δια πασης της ημερας, τα μεταξυ διαλειμματα
τηι πυκνοτητι των ευχων διαθερμαινων, ου δωσεις τωι διαβολωι αφορμην και εισοδον
κατα των σων λογισμων. Και οπερ αριστοποιουμενοι και πινειν μελλοντες ποιουμεν,
επειδαν ιδωμεν το θερμανθεν υδωρ καταψυγεν, επι της εσχαρας αυτο τιθεμεν παλιν,
ωστε διαθερμανθηναι ταχεως· τουτο και ενταυθα ποιωμεν, και καθαπερ επ'
ανθρακων, της ευχης, τιθεντες ημων το στομα, ουτω παλιν αναπτωμεν ημων την
διανοιαν εις ευλαβειαν, και μιμωμεθα τους οικοδομους. Και γαρ εκεινοι πλινθους
μελλοντες οικοδομειν, δια το της υλης σαθρον ξυλοις μακροις αποσφιγγουσι την
οικοδομην, και ουδε δια πολλου τουτο ποιουσι του διαστηματος, αλλα δι' ολιγου,
ινα τηι πυκνοτητι των ξυλων τουτων ασφαλεστεραν την συνθηκην των πλινθων
εργασωνται. Τουτο και συ ποιησον, και τας βιω 54.667 τικας πραξεις απασας,
καθαπερ ιμαντωσεσι τισι ξυλων, τηι συνεχειαι των ευχων διαλαμβανων, παντοθεν
σου περιφραξον την ζωην. Ἂν τοινυν ουτω ποιηις, καν μυριοι πνευσωσιν ανεμοι
λοιπον, καν πειρασμοι καν αθυμιαι, καν λογισμοι τινες αηδεις, καν οτιουν επελθηι
δεινον, ου δυνησεται καταβαλειν την οικιαν εκεινην πυκναις ουτως ευχαις
συνδεδεμενην. Και πως δυνατον, φησιν, ανθρωπον βιωτικον, δικαστηριωι
προσηλωμενον, κατα τρεις ωρας ευχεσθαι της ημερας, και εις εκκλησιαν εκτρεχειν;
∆υνατον, και σφοδρα ευκολον· καν γαρ εις εκκλησιαν δραμειν μη ραιδιον, εστωτα
εκει προ των θυρων, και τωι δικαστηριωι προσηλωμενον ευξασθαι δυνατον· ουδε γαρ
ουτω φωνης χρεια, ως διανοιας, ουδε εκτασεως χειρων, ως συντεταμενης ψυχης,
ουδε σχηματος, αλλα φρονηματος· επει και η Ἄννα αυτης, ουκ επειδη λαμπραν και
μεγαλην αφηκε φωνην, δια τουτο ηκουετο, αλλ' επειδη μεγαλα ενδον κατα την
καρδιαν εβοα. Ἡ φωνη γαρ αυτης ουκ ηκουετο, φησι, και εισηκουεν αυτης ο Θεος.
Τουτο και αλλοι πολλοι πολλακις εποιησαν, και βοωντος του αρχοντος ενδοθεν,
απειλουντος, διατεινομενου, μαινομενου, προ των θυρων εστωτες σφραγισαμενοι,
και ολιγα ρηματα κατα διανοιαν ευξαμενοι, εισελθοντες μετεβαλον αυτον και
επραυναν, και ημερον εξ αγριου κατεστησαν· και ουδεν ουτε απο του τοπου, ουτε
απο του καιρου, ουτε απο της σιγης προς την ευχην ταυτην ενεποδισθησαν. ςʹ. Τουτο
δη και συ ποιησον· στεναξον πικρως, αναμνησθητι των αμαρτηματων των σων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

αναβλεψον εις τον ουρανον, ειπε κατα διανοιαν· Ἐλεησον με, ο Θεος, και απηρτισται
σου η ευχη. Ὁ γαρ ειπων, Ἐλεησον, εξομολογησιν επεδειξατο, και των οικειων
αμαρτηματων επεγνω· των γαρ ημαρτηκοτων εστι το ελεεισθαι. Ὁ ειπων, Ἐλεησον
με, συγχωρησιν ελαβε των πεπλημμελημενων· ο γαρ ελεηθεις ου κολαζεται. Ὁ
ειπων, Ἐλεησον με, βασιλειας ετυχεν ουρανων· ον γαρ ο Θεος ελεησει, ου κολασεως
απαλλαττει μονον, αλλα και των μελλοντων αγαθων αξιοι. Μη τοινυν
προφασιζωμεθα λεγοντες, ως ουκ εστι πλησιον ευκτηριος οικος· ημας γαρ αυτους,
εαν νηφωμεν, ναους εποιησε του Θεου του Πνευματος η χαρις, ωστε πολλη
παντοθεν ημιν η ευκολια. Και γαρ ου τοιαυτη ημων η λατρεια, οια παρα Ἰουδαιοις το
προτερον ην, πολυ το αισθητον εχουσα, και πολλης δεομενη πραγματειας. Ἐκει μεν
γαρ τον ευχομενον και εις το ιερον αναβηναι εδει, και τρυγονα πριασθαι, και ξυλα
και πυρ μεταχειρισαι, και μαχαιραν λαβειν, και τωι βωμωι παραστηναι, και πολλα
ετερα διανυσαι επιταγματα· ενταυθα δε ουδεν τοιουτον, αλλ' οπουπερ αν ηις, το
θυσιαστηριον εχεις μετα σαυτου, και την μαχαιραν, και το ιερειον, αυτος ων συ και
ιερευς, και θυσιαστηριον, και ιερειον. Ὅπου γαρ αν ηις, δυνασαι στησαι τον βωμον,
προαιρεσιν νηφουσαν επιδειξαμενος μονον, και ουδεν κωλυει τοπος, ουδε εμποδιζει
καιρος, αλλα καν γονατα μη κλινηις, καν μη στηθος τυψηι, και τας χειρας εις τον
ουρανον ανατεινηις, δια 54.668 νοιαν δε μονον επιδειξηις θερμην, το παν απηρτισας
της ευχης. Ἔξεστι και γυναικα ηλακατην κατεχουσαν, και ιστουργουσαν αναβλεψαι
εις τον ουρανον τηι διανοιαι, και καλεσαι μετα θερμοτητος τον Θεον· εξεστι και
ανθρωπον εις αγοραν εμβαλλοντα, και καθ' εαυτον βαδιζοντα ευχας ποιεισθαι
εκτενεις· και ετερον επ' εργαστηριου καθημενον και δερματα ραπτοντα, την ψυχην
αναθειναι προς τον ∆εσποτην· εξεστιν οικετηι, και ωνουμενωι, και αναβαινοντι και
καταβαινοντι, και μαγειρειωι παρεστωτι, οταν μη δυνατον εις εκκλησιαν ελθειν,
ευχην ποιεισθαι εκτενη και διεγηγερμενην. Ουκ επαισχυνεται τοπον ο Θεος· εν ζητει
μονον, διανοιαν θερμην, και ψυχην σωφρονουσαν. Και ινα μαθηις, οτι ου σχηματος
χρεια και τοπων παντως και καιρων, αλλα φρονηματος γενναιου και διεγηγερμενου,
ο Παυλος υπτιος επι του δεσμωτηριου κειμενος, και ουκ ορθος εστως ου γαρ ηφιει το
ξυλον, ωι τους ποδας εδεδετο, επειδη μετα προθυμιας ηυξατο κειμενος, το
δεσμωτηριον εσεισε, και τα θεμελια διεσαλευσε, και τον δεσμοφυλακα εδησε, και
προς την ιεραν μετα ταυτα μυσταγωγιαν εχειραγωγησε. Παλιν ο Ἐζεκιας ουκ ορθος
εστως, ουδε γονατα κλινας, αλλ' υπτιος επι της κλινης κειμενος δια την αῤρωστιαν,
στρεψας εαυτον επι τον τοιχον, επειδη τον Θεον θερμως εκαλεσε και μετα ψυχης
σωφρονουσης, και αποφασιν εξενεχθεισαν ανεκαλεσατο, και πολλην επεσπασατο
την ευνοιαν, και προς την προτεραν επανηλθε υγειαν. Ουκ επ' ανδρων δε αγιων και
μεγαλων μονον, αλλα και επι πονηρων τουτο ιδοι τις αν συμβαινον. Και γαρ ο
ληιστης, ουκ εν οικωι στας ευκτηριωι, ουδε γονατα κλινας, αλλ' επι του σταυρου
τεταμενος, απο ρηματων ολιγων της βασιλειας των ουρανων επετυχεν· αλλος εν
βορβορωι και λακκωι, αλλος εν λακκωι και θηριοις, ετερος εν αυτηι του κητους τηι
νηδυι, τον Θεον παρακαλεσαντες, τα επικειμενα απαντα διελυσαν, και την ανωθεν
ευνοιαν επεσπασαντο. Και ταυτα μεν λεγων, παραινω συνεχως ταις εκκλησιαις
επιχωριαζειν, και εν οικιαι μετα πολλης ησυχιας ευχεσθαι, και κατα σχολην γονατα
κλινοντας, και τας χειρας ανατεινοντας· ει δε η δια καιρον, η δια τοπον
αποληφθειημεν μεταξυ πολλων ετερων, μη δια τουτο τας συνηθεις απολιμπανειν
ευχας, αλλα τουτον τον τροπον, ονπερ ειπον προς την υμετεραν αγαπην, ευχεσθε και
παρακαλειτε τον Θεον, ως ουδεν ελαττον παρα ταυτην εξοντες την ευχην. Ταυτα
ειπον, ουχ ινα κροτησητε και θαυμασητε, αλλ' ινα δια των εργων αυτα επιδειξησθε,
και τον καιρον τον της νυκτος και τον της ημερας, και τον της εργασιας καιρον εν
ευχαις και δεησεσι διαλαμβανοντες. Ἂν ουτω τα καθ' εαυτους οικονομωμεν, και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

παροντα μετα ασφαλειας διανυσομεν βιον, και της βασιλειας των ουρανων
επιτευξομεθα· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

54.669 ΛΟΓΟΣ Εʹ. Προς τους εν εορταις μονον συναγομενους, και τι ποτε
εστιν εορτη· και προς τους εγκαλουντας τηι του Θεου προνοιαι, δια το
πλουσιους ειναι και πενητας εν τωι βιωι· και οτι χρησιμωτατον η πενια
και οτι πλουτου πλειονα ηδονην εχει πανταχου και ασφαλειαν· και εις
την Ἄνναν.
αʹ. Ματην, ως εοικε, τους τηι προτεραι συναξει παραγενομενους ημιν
παρεκαλεσαμεν, πειθοντες μενειν επι της οικιας της πατρυας, και μη μετα των εν
εορτηι μονον ημιν φαινομενων εφιστασθαι και αφιστασθαι παλιν· μαλλον δε ου
ματην. Ει γαρ και μηδεις τουτων επεισθη τοις λεγομενοις, αλλ' ημιν ο μισθος
απηρτισται, και τα της προς τον Θεον απολογιας πεπληρωται. ∆ιοπερ τον λεγοντα,
καν προσεχηι τις, καν μη προσεχηι, τα σπερματα χρη καταβαλλειν, και το αργυριον
κατατιθεναι, ινα μηκετι προς αυτον, αλλα προς τους τραπεζιτας ο λογος ηι τωι Θεωι.
Ὃ δη και ημεις εποιησαμεν, ελεγξαντες, επιτιμησαντες, παρακαλεσαντες,
νουθετησαντες. Και γαρ του την ουσιαν κατεδηδοκοτος υιου, και προς την πατρικην
οικιαν επανελθοντος ανεμνησαμεν, και την ταλαιπωριαν απασαν, και τον λιμον, και
την αισχυνην, και τα ονειδη και τα αλλα, οσα επι της αλλοτριας υπεμεινε,
προσεθηκαμεν, τωι παραδειγματι τουτωι σωφρονεστερους ποιησαι βουλομενοι και
ουδε ενταυθα τον λογον εστησαμεν, αλλα και την του πατρος φιλοστοργιαν περι
αυτους επεδειξαμεθα, ουκ απαιτησαντες αυτους της ραιθυμιας ευθυνας, αλλ' υπτιαις
τουτους δεξαμενοι ταις χερσι, και συγγνωμην δοντες υπερ των πεπλημμελημενων,
και την οικιαν ανοιξαντες, και την τραπεζαν παραθεντες, και στολην αυτους
περιβαλοντες την απο της διδασκαλιας, και την αλλην απασαν παρασχοντες αυτοις
θεραπειαν. Ἐκεινοι δε τον υιον εκεινον ουκ εμιμησαντο, ουδε κατεγνωσαν της
εμπροσθεν αναχωρησεως, ουδε εμειναν επι της πατρυας οικιας, αλλ' απεπηδησαν
παλιν. Ὑμετερον μεν ουν ειη, υμων των αει μεθ' ημων οντων, επαναγαγειν αυτους,
και πεισαι κοινωνειν ημιν της καθ' εκαστην συναξιν εορτης. Ει γαρ και η
Πεντηκοστη παρηλθεν, αλλ' η εορτη ου παρηλθε· πασα γαρ συνοδος εορτη. Ποθεν
δηλον τουτο; Ἀπ' αυτων των του Χριστου ρηματων, δι' ων φησιν· Ὅπου αν ωσι δυο
η τρεις συνηγμενοι εις το εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ὅταν δε ο Χριστος
εν μεσωι ηι των συνειλεγμενων, ποιαν ετεραν ζητεις αποδειξιν εορτης ταυτης
μειζονα; Ὅπου διδασκαλια και ευχαι, οπου πατερων ευλογιαι και θειων νομων
ακροασις, οπου συνοδος αδελφων και γνησιας αγαπης συνδεσμος, οπου προς Θεον
ομιλια, και Θεου προς ανθρωπους διαλεξις, πως ουκ αν ειη εορτη και πανηγυρις; Τας
γαρ εορτας ου το πληθος, αλλ' η αρετη των συλλεγομενων ποιειν ειωθεν· ουχ η
πολυτελεια των ιματιων, αλλ' ο της ευλαβειας καλλωπισμος· ουχ η δαψιλεια της
τραπεζης, αλλ' η της ψυχης προνοια. Ἑορτη γαρ μεγιστη, συνειδος αγαθον. Και
καθαπερ επι των εξωθεν πανηγυρεων, ο μεν μητε ιματιον εχων περιβαλεσθαι
λαμπρον, μητε δαψιλεστερας απολαυσαι τραπεζης, αλλ' εν πενιαι και λιμωι ζων και
τοις εσχατοις κακοις, ουκ 54.670 αισθανεται του καιρου της εορτης, καν πασαν την
πολιν ιδηι χορευουσαν, αλλα τοσουτωι μαλλον οδυναται και δακνεται, οσωι και τους
μεν αλλους οραι εν απολαυσει, εαυτον δε εν αποριαι· ο δε πλουτων και τρυφων, και
στολας καθ' εκαστην αμειβειν εχων, και πολλης απολαυων ευημεριας, καν μη παρηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

καιρος εορτης, εορταζειν νομιζει· ουτω δη και επι των πνευματικων πραγματων, ο
μεν εν δικαιοσυνηι ζων και κατορθωμασι, καν μη παρουσης εορτης, εορτην αγει, την
καθαραν ηδονην καρπουμενος την απο του συνειδοτος· ο δε εν αμαρτιαι και πονηριαι
και τρεφομενος, και πολλα κακα συνειδως εαυτωι, και παρουσης εορτης, ανεορτος
μαλιστα παντων εστιν. Ὥστε εξεστιν ημιν, αν εθελωμεν, καθ' εκαστην ημεραν
εορτην αγειν, αν αρετης επιμελωμεθα, και το συνειδος ημων εκκαθαιρωμεν. Τι γαρ η
παρελθουσα συναξις της παρουσης πλεονεκτει; η ουχι τωι θορυβωι και τηι ταραχηι
μονον, αλλωι δε ουδενι; Ὅταν γαρ και η των αγιων μυστηριων απολαυσις, και η των
αλλων των πνευματικων κοινωνια, οιον ευχης λεγω, και ακροασεως, και ευλογιων,
και αγαπης, και των αλλων απαντων, η αυτη και σημερον ηι, ουδεν εσται ελαττων
εκεινης αυτη η ημερα, ουτε υμιν, ουτε εμοι τωι λεγοντι. Οι γαρ τοτε ημων
ακουσαντες, ουτοι και νυν ακουσονται· οι δε μη παροντες νυν, ουδε τοτε παρησαν, ει
και εδοκουν παρειναι τωι σωματι· ουκ ακουουσι νυν· μαλλον δε ουδε τοτε ηκουον·
ου μονον δε ουκ ηκουον, αλλα και τοις ακουουσιν ηνωχλουν, θορυβον και ταραχην
εμποιουντες. Ὥστε ισον εμοι το θεατρον και τοτε και νυν, και ο των ακροατων
συλλογος, ο αυτος, και ουδεν ουτος ελαττων εκεινου. Ἀλλ', ει δει τι και θαυμαστον
ειπειν, εχει τι πλεον ουτος εκεινου, οσωι και αταραχος η διαλεξις, και αθορυβος η
διδασκαλια, και μετα πλειονος συνεσεως η ακροασις, ουδενος ημων την ακοην
ενοχλουντος θορυβου. βʹ. Ταυτα δε λεγω, ουκ ατιμαζων το πληθος των τοτε
συλλεγεντων, αλλα πειθων υμας μη στυγναζειν, μηδε κατηφιαιν δια την ολιγοτητα
των νυν συλλεγεντων ενταυθα. Ου γαρ δη σωματων πληθος βουλομεθα επι της
εκκλησιας οραιν, αλλα ακροατων πληθος. Ἐπει ουν οι αυτοι δαιτυμονες και τοτε και
νυν ημιν παρεισι, μετα της αυτης προθυμιας και σημερον την εστιασιν υμιν
παραθησομαι, επι την υποθεσιν επανελθων, ην ο της εορτης καιρος διεκοψεν. Ὥσπερ
γαρ της Πεντηκοστης παρουσης, ακαιρον ην, αφεντας λεγειν περι των δοθεντων
ημιν κατ' εκεινον τον καιρον αγαθων, της ακολουθιας της προτερας εχεσθαι· ουτω
νυν της Πεντηκοστης παρελθουσης, εις καιρον την ακολουθιαν της ιστοριας
αναληψομεθα, επι της κατα την Ἄνναν υποθεσεως εχομενοι. Ουδε γαρ ει πολλα τα
ειρημενα χρη σκοπειν, και εν πολλαις ημεραις, αλλ' ει προς το τελος ηλθομεν της
υποθεσεως. Και γαρ οι θησαυρον ευροντες, καν μυρια λαβωσιν εκειθεν χρηματα, ου
προτερον αφιστανται, εως αν το παν εξαντλησωσιν· ου γαρ το πολλα λαβειν, αλλα
το μηδεν αφειναι, τουτο μαλιστα αυτους ανακτασθαι πεφυκεν. Ει δε οι περι τα
χρηματα μαινομενοι τοσαυτηι περι τα απολλυμενα και μη μενοντα κεχρηνται 54.671
τηι σπουδηι, πολλωι μαλλον ημας επι των θειων θησαυρων τουτο ποιειν χρη, και μη
προτερον αφιστασθαι, εως απαν το φαινομενον εξαντλησωμεν. Το φαινομενον δε
ειπον, επειδη παντα εξαντλησαι αμηχανον. Πηγη γαρ εστι διηνεκως βλυζουσα των
θειων νοηματων η δυναμις, ουδεποτε επιλειπουσα, ουδε δαπανωμενη. Μη τοινυν
αποκαμωμεν· ουδε γαρ υπερ των τυχοντων ημιν ο λογος, αλλα περι ευχης, της
ελπιδος της ημετερας· ευχης δε, δι' ης η στειρα μητηρ εγενετο, και πολυπαις η απαις,
και η κατωδυνος εν ευθυμιαι· δι' ην η πεπηρωμενη διωρθουτο φυσις, και μητρα
αποκεκλεισμενη ανευγνυτο, και τα αδυνατα δυνατα παντα εγινετο. ∆ιο δη κατα
μικρον διερευνωμεθα παντα, καθ' εκαστην ρησιν αναπτυξαντες, ωστε μηδε το
μικροτατον ημας, ως οιον τε, παραδραμειν. ∆ια δη τουτο δυο διαλεξεις ολοκληρους
εις δυο ρησεις ανηλωσαμεν μονας, εις τε την πρωτην την λεγουσαν, Ἐστερεωθη η
καρδια μου εν Κυριωι, και την δευτεραν την μετ' εκεινην, Ὑψωθη κερας μου εν Θεωι
μου. Ἀκολουθον δη σημερον επι την τριτην ελθειν. Τις δε εστιν αυτη; Ἐπλατυνθη
στομα μου επ' εχθρους μου, φησιν· ευφρανθην εν σωτηριαι σου. Προσεχετε τηι
ακριβειαι της λεξεως. Ουκ ειπεν· Ἠκονηθη στομα μου επ' εχθρους μου· ου γαρ προς
λοιδοριας και σκωμματα παρεσκευαστο, ου προς ονειδη και κατηγοριαν, αλλα προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

παραινεσιν και συμβουλην, προς διορθωσιν και νουθεσιαν. ∆ια τουτο ουκ ειπεν,
Ἠκονηθη η γλωσσα μου επ' εχθρους μου, αλλ', Ἐπλατυνθη. Ἀνεσεως απελαυσα,
φησιν, ελευθεροστομειν δυναμαι. Νυν απεκρουσαμην την αισχυνην, προς παῤρησιαν
επανηλθον. Και ουδε ενταυθα ειπεν ονομαστι την γυναικα την αντιζηλον, αλλα
απλως τωι της προσηγοριας αδιοριστωι, καθαπερ προσωπειωι κατεκρυψε την τοσαυτα
λυπησασαν. Ουκ ειπεν, ο πολλαι λεγουσι γυναικες· Κατηισχυνεν αυτην ο Θεος,
κατεῤραξε και κατεβαλε την μιαραν και αλαζονα και μεγαληγορον· αλλ' απλως,
Ἐπλατυνθη στομα μου επ' εχθρους μου· ευφρανθην εν σωτηριαι σου. Ὅρα πως τον
αυτον διατηρει νομον δια της ευχης απασης. Ὥσπερ γαρ εν αρχηι ελεγεν, Ἐστερεωθη
η καρδια μου εν Κυριωι, υψωθη κερας μου εν Θεωι μου, επλατυνθη στομα μου επ'
εχθρους μου· ουτω και ενταυθα, Ευφρανθην εν σωτηριαι σου. Ουχ απλως, εν
σωτηριαι, αλλ', Ἐν σωτηριαι σου· Ου γαρ επειδη εσωθην, φησιν, αλλ' επειδη δια σου
εσωθην, δια τουτο χαιρω και αγαλλομαι. Τοιαυται των αγιων αι ψυχαι· των δωρων
μαλλον χαιρουσιν επι τωι δεδωκοτι Θεωι· ου γαρ αυτον δια τα αυτου φιλουσιν, αλλ'
εκεινα δι' αυτον. Τουτο οικετων ευγνωμονων, τουτο δουλων ευχαριστων, παντων
των εαυτων τον ∆εσποτην τον εαυτων προτιθεναι. Ουτω, παρακαλω, και ημεις
διακεωμεθα· καν αμαρτωμεν, μη αλγωμεν, επειδη κολαζομεθα, αλλ' επειδη
παρωξυναμεν τον ∆εσποτην· καν κατορθωσωμεν, μη χαιρωμεν δια την βασιλειαν
των ουρανων, αλλ' επειδη ηρεσαμεν τωι βασιλει των ουρανων. Τωι γαρ νουν εχοντι
γεεννης απασης φοβερωτερον το προσκρουσαι Θεωι, ωσπερ και βασιλειας απασης
ποθεινοτερον το αρεσαι Θεωι. Και μη θαυμασηις ει επι του Θεου ουτω διακεισθαι χρη,
οπου γε και επ' ανθρωπων ουτω πολλοι διακεινται. Υιους γουν εχομεν πολλακις
γνησιους· καν ακοντες αυτους διαθωμεν τι κακον, εαυτους τιμωρουμεθα και 54.672
κολαζομεν· και επι φιλων δε τουτο ποιουμεν. Ει δε επι φιλων και υιων του
κολασθηναι το λυπησαι εκεινους πολλωι χαλεπωτερον ειναι νομιζομεν, πολλωι
μαλλον επι του Θεου ουτω διακεισθαι χρη, και γεεννης απασης χαλεπωτερον ειναι
νομιζειν το ποιησαι τι των μη δοκουντων αυτωι. Τοιουτος ην ο μακαριος Παυλος· δια
τουτο ελεγε· Πεπεισμαι οτι ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα,
ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα, ουτε βαθος, ουτε τις κτισις ετερα δυνησεται ημας
χωρισαι απο της αγαπης του Θεου, της εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Και ημεις
δε τους αγιους μαρτυρας οταν μακαριζωμεν, απο των τραυματων προτερον
μακαριζομεν, και τοτε απο των βραβειων· απο των πληγων, και τοτε απο των
αποκειμενων στεφανων. Ἀπο γαρ των τραυματων τα βραβεια, ουκ απο των
βραβειων τα τραυματα την αρχην λαμβανει και την υποθεσιν. γʹ. Ουτω και ο
μακαριος Παυλος προ των αποκειμενων αγαθων επι τοις συμβαινουσιν αυτωι δια τον
Χριστον λυπηροις εχαιρε, και εβοα λεγων, Χαιρω εν τοις παθημασιν υπερ υμων· και
παλιν, Ου μονον δε, αλλα και καυχωμεθα εν ταις θλιψεσι· και παλιν, Ὅτι ημιν
εχαρισθη απο του Θεου, ου μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου
πασχειν. Και γαρ οντως χαρις μεγιστη, το καταξιωθηναι δια Χριστον τι παθειν, και
στεφανος δε απηρτισμενος, και αμοιβη της μελλουσης αντιδοσεως ουκ ελαττων· και
τουτο ισασιν οσοι γνησιως και θερμως φιλειν ισασι τον Χριστον. Τοιαυτη τις ην και
η γυνη αυτη, θερμον εχουσα περι τον Θεον ποθον, και φιλτρον διακαες· δια τουτο
ελεγεν, Ευφρανθην εν σωτηριαι σου. Ουδεν γαρ κοινον αυτηι προς την γην ην, αλλ'
υπερεωρα ανθρωπινης βοηθειας απασης, και επτερωτο τηι του Πνευματος χαριτι, και
μεταρσιος ην, και προς τον Θεον εν απασιν εβλεπε, και των επικειμενων δεινων την
λυσιν εκειθεν εζητει. Ἤδει γαρ, ᾔδει σαφως, οτι τα μεν ανθρωπινα, οια αν ηι,
μιμειται την φυσιν των δεδωκοτων· δει δε πανταχου της ανωθεν ημιν ροπης, ειγε
μελλοιμεν επ' ασφαλους ορμειν της αγκυρας. ∆ια τουτο και προς αυτον εν απασι
κατεφευγε, και λαβουσα την χαριν, επι τωι δεδωκοτι μαλλον εχαιρε, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ευχαριστουσα ελεγεν· Ουκ εστιν αγιος, ως ο Κυριος, και ουκ εστι δικαιος, ως ο Θεος
ημων, και ουκ εστιν αγιος πλην σου. Ἄληπτος γαρ η κρισις αυτου, φησι, καθαρα και
απαραλογιστος η ψηφος. Ειδες ψυχης ευγνωμονος εννοιαν; Ου γαρ ειπε προς
εαυτην· Τι γαρ μοι μεγα γεγονε; τι δε πλεον των αλλων; Ὅπερ η αντιζηλος παλαι
ελαβε και μετα πολλης της δαψιλειας, τουτο μετα πολυν χρονον εγω, μετα καματου,
και δακρυων, και ικετηριας, και δεησεως, και πονου πολλου. Ἀλλ' επειδη καλως
επεπειστο περι της του Θεου προνοιας, ουκ απαιτει τον ∆εσποτην ευθυνας των
γινομενων, ο πολλοι των ανθρωπων ποιουσι, καθ' εκαστην ημεραν τωι Θεωι
δικαζοντες. Καν ιδωσι τον μεν πλουτουντα, τον δε πενομενον, μυριους κατα της
προνοιας αυτου κινουσι λογους. Τι ποιεις, ανθρωπε; Τωι συνδουλωι δικαζειν σε ουκ
αφηκε Παυλος 54.673 ουτω λεγων· Ὥστε μη προ καιρου τι κρινετε, εως αν ελθηι ο
Κυριος· και τον ∆εσποτην εις δικαστηριον ελκεις, και λογον απαιτεις των
πεπραγμενων, και ου φριττεις, ουδε δεδοικας; Και ποιας τευξηι συγγνωμης, ποιας δε
απολογιας, ειπε μοι, τοσαυτας μεν της προνοιας αυτου καθ' εκαστην ημεραν και
ωραν αποδειξεις λαμβανων, απο δε της κατα τον πλουτον και την πενιαν δοκουσης
ανωμαλιας ειναι καταψηφιζομενος της εν απασιν ευταξιας, και ταυτα αδικως; Ει γαρ
μετα της προσηκουσης γνωμης, και πεπονημενης διανοιας και ταυτα εξεταζειν
ηθελες, ει και μηδεν ετερον ην το συνιστων την του Θεου προνοιαν, ο πλουτος και η
πενια ταυτην αν μαλιστα σαφως απεδειξεν. Ἂν γαρ ανεληις την πενιαν, του βιου την
συστασιν ανειλες απασαν, και διεφθειρας ημων την ζωην· και ουτε ναυτης, ουτε
κυβερνητης, ου γεωργος, ουκ οικοδομος, ουχ υφαντης, ουχ υποδηματοῤραφος, ου
τεκτων, ου χαλκοτυπος, ου σκυτοτομος, ου σιτοποιος, ουκ αλλος τις των
δημιουργων εσται τουτων· τουτων δε ουκ οντων, παντα ημιν οιχησεται. Νυν μεν
γαρ, καθαπερ διδασκαλος τις αριστη, εκαστωι τουτων επικαθημενη η της πενιας
αναγκη, προς τα εργα και ακοντας συνωθει· ει δε απαντες εμελλον πλουτειν,
απαντες εμελλον εν αργιαι ζηιν· και ουτω παντα αν απωλετο και διεφθαρη. Χωρις δε
των ειρημενων και ετερως αυτους απ' αυτων, ων εγκαλουσι, παλιν επιστομισαι
ραιδιον. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, κατηγορεις της του Θεου προνοιας; επειδη ο μεν
πλειω, ο δε ελαττω κεκτηται χρηματα; Τι ουν; αν εν τοις αναγκαιοτατοις, και πολλωι
μειζοσι, και συνεχουσιν ημων την ζωην, δειξωμεν ισομοιριαν ουσαν πασιν
ανθρωποις, ψηφιηι τηι του Θεου προνοιαι; Ἀναγκη πασα. Ει γαρ το μη παντας επισης
απολαυειν ενος πραγματος, χρηματων λεγω, αποδειξιν ποιηι του μηδεμιαν ειναι
προνοιαν, αν φανωσιν εξισης απαντες απολαυοντες, ουχ ενος πραγματος, ουδε
ουτως ευτελους, αλλα πλειονων και πολυ μειζονων, ευδηλον οτι και ακων εκειθεν
συναναγκασθησηι ψηφισασθαι τηι του Θεου προνοιαι. ∆ευρο ουν επι τα συνεχοντα την
ζωην ημων ιωμεν τωι λογωι, και διερευνησωμεθα αυτα μετα ακριβειας, και ιδωμεν ει
πλεονεκτει τον πενητα ο πλουσιος εν εκεινοις. Οιον, ο πλουσιος εχει Θασιον, και
ετερα πολλα τοιαυτα ποματα πεφαρμακευμενα, και μετα πολλης κατεσκευασμενα
της καρυκειας· αλλ' αι των υδατων πηγαι κοινηι πασι προκεινται, και πλουσιοις, και
πενησι. Ταχα εγελασας ακουων την ισοτητα ταυτην. Ουκουν μαθε, ποσωι τιμιωτερον
οινου παντος, υδατος φυσις, και αναγκαιοτερον και χρησιμωτερον· και τοτε σαυτου
καταγνωσηι, και τον αληθη των πενητων εισηι πλουτον. Οινου μεν γαρ αναιρεθεντος,
ου πολλη τις αν γενοιτο βλαβη τινι, πλην τοις ασθενεσι μονοις· αν δε τις σβεσηι τας
του υδατος πηγας και το στοιχειον ανεληι, τον βιον ημων ανετρεψεν απαντα, και
πασας τας τεχνας ηφανισε· και ουτε δυο δυνησομεθα μονον διαρκεσαι ημερας, αλλ'
ευθεως αποθανουμεθα παντες θανατον ελεεινον τινα και χαλεπωτατον. δʹ. Ὥστε εν
τοις αναγκαιοτατοις και συνεχουσιν ημων την ζωην ο πενης ουδεν πλεονεκτειται,
αλλ', ει δει τι και θαυμαστον ειπειν, και πλεονεκτει του πλουτουντος. Πλουσιους μεν
γαρ πολλους εστιν ιδειν υπο της του σωματος αῤρωστιας της δια την τρυφην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

εγγινομενης αυτοις τα πολλα υδροποσιας απεχομενους· ο δε πενης 54.674 δια του
βιου παντος αδεως απολαυει των ναματων τουτων, ως επι πηγας μελιτος, ουτως επι
τας των υδατων τρεχων πηγας, και ειλικρινη και καθαραν εκειθεν καρπουμενος την
ηδονην. Τι δε η του πυρος φυσις; ουχι μυριων αναγκαιοτερα θησαυρων και πλουτου
παντος ανθρωπινου; Και ουτος παλιν εξ ισης πλουσιωι και πενητι προκειται της
χρειας ο θησαυρος. Ἡ δε παρα του αερος γινομενη τοις σωμασιν ημων ωφελεια, και
το φως της ακτινος, αρα τοις μεν ευποροις πλεον, τοις δε πενησιν ελαττον
παραγινεται, κακεινοι μεν τετρασιν, ουτοι δε δυο μονον καθορωσιν αυτο οφθαλμοις;
Ἀλλ' ουδε τουτο αν εχοι τις ειπειν· και γαρ και πλουσιοις και πενησιν ισον της
απολαυσεως ωρισται μετρον, μαλλον δε και ενταυθα τους πενητας των
πλουτουντων πλεονεκτουντας ιδοι τις αν, οσωι και τρανοτερας τας αισθησεις, και
οξυτερον το ομμα, και ακριβεστερας εχουσι τας αντιληψεις απασας. ∆ιο και
γνησιωτεραν καρπουνται την ηδονην, και μαλλον εντρυφωσι και απολαυουσι τηι
θεωριαι της κτισεως. Ουκ επι των στοιχειων δε μονον τουτων, αλλα και επι των
αλλων των παρα της φυσεως εισενεχθεντων ημιν, πολλην οψει την ισοτητα,
μαλλον δε την πλεονεξιαν παρα τοις πενησιν ουσαν. Και γαρ υπνος, ο πασης τρυφης
ηδιων και αναγκαιοτερος, και τροφης απασης χρησιμωτερος, ευκολωτερος τοις
πενησιν, η τοις πλουσιοις εστιν· ουκ ευκολωτερος δε μονον, αλλα και
ειλικρινεστερος. Ἐκεινοις μεν γαρ η πολλη τρυφη, και το μητε πεινωντας εσθιειν,
μητε διψωντας πινειν, μητε καθευδειν νυσταζοντας, την εν απασιν ηδονην εκλυειν
ειωθεν· ου γαρ ουτως η των πραγματων φυσις, ως το της χρειας αναγκαιον εκαστον
ημιν τουτων ηδυ καθιστησιν. Ουχ ουτω γουν το πινειν οινον ηδυν και ανθοσμιαν,
ως το διψωντας πινειν υδωρ ευφραινειν ειωθεν· ουχ ουτω το πλακουντας εσθιειν,
ως το πεινωντας εσθιειν· ουχ ουτω το καθευδειν επι στρωμνης απαλης, ως το
νυσταζοντας καθευδειν· απερ απαντα παρα τοις πενησι μαλλον εστιν, η παρα τοις
πλουτουσι. Τα δε της υγιειας του σωματος και της αλλης ευεξιας απασης ου κοινα
και πλουσιοις και πενησι προκειται; Μη δυναται τις ειπειν η δειξαι, οτι πενητες μεν
αῤρωστουσι μονον, πλουσιοι δε δια παντος εν καθαραι διαμενουσιν υγιειαι;
Τουναντιον μεν ουν εστιν ιδειν, πενητας μεν ου ραιδιως αλισκομενους τοις ανιατοις
νοσημασι, πανταχου δε εν τοις των πλουτουντων σωμασι ταυτα βλαστανοντα.
Ποδαλγιαι γουν, και καρηβαριαι, και παρεσεις, και νευρων ανηκεστοι διαστροφαι,
και πονηρα και διεφθαρμενα ρευματα παντοδαπα, κακεινοις μαλιστα ενοχλειν ειωθε
τοις τρυφωσι, τοις μυρων οζουσιν, ου τοις πονουσι και ταλαιπωρουμενοις, και εκ
της καθ' εκαστην ημεραν εργασιας την αναγκαιαν τροφην ποριζουσι. εʹ. ∆ια τουτο
και των προσαιτων οι τρυφηι συζωντες αθλιωτεροι παντες· και τουτο ουδ' αν αυτοι
οι τρυφωντες αντειποιεν. Πολλακις γουν πλουσιος επι στρωμνης κατακειμενος
απαλης, οικετων και θεραπαινιδων παροντων, πολλης θεραπειας απολαυων παρα
παντων, πενητος δια του στενωπου ακουσας βοωντος, αρτον αιτουντος, εδακρυσε,
και εστεναξε, και ηυξατο γενεσθαι τοιουτος μετα της υγιειας, η μετα του πλουτου
την αῤρωστιαν εχειν. Ουκ επι της υγιειας δε μονον, αλλα και επι της παιδοποιιας
παλιν ουδεν οψεται τις τον πλουσιον του πενητος πλεονεκτουντα· αλλ' ομοιως και
παρα τουτοις, και παρ' εκεινοις και πολυπαιδιαι 54.675 και απαιδιαι· μαλλον δε
κανταυθα ιδοι τις αν τον πλουσιον ελαττουμενον. Ὁ μεν γαρ πενης, καν μη γενηται
πατηρ, ου πολλης αισθανεται της οδυνης· ο δε πλουσιος, οσωι την ουσιαν αυξομενην
οραι, τοσουτωι δακνεται μαλλον υπο της απαιδιας, ουδεμιας ηδονης αισθανομενος
δια την ερημιαν του κληρονομου. Και του πενητος μεν ο κληρος, καν απαις απελθηι,
δια την ευτελειαν ουκ ων περιμαχητος, εις φιλους διεβη και συγγενεις· ο δε του
πλουτουντος πολλους παντοθεν προς εαυτον οφθαλμους ελκων, εις τας χειρας των
εχθρων του τετελευτηκοτος ηλθε πολλακις· και ταυτα ζων εκεινος, και βλεπων εφ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ετερων συμβαινοντα, θανατου παντος χαλεπωτερον βιωσεται βιον, και επ' αυτου
τουτο συμβησεσθαι προσδοκων. Ἀλλα τα του θανατου ου κοινα; ουχι και επι
πλουσιων και επι πενητων αωροι γινονται θανατοι, και μετα τον θανατον δε ουχ
απασιν ομοιως και τουτο κακεινο το σωμα διαλυεται, και γινεται τεφρα και κονις,
και σκωληκας τικτει; Ἀλλα τα των ενταφιων ου κοινα, φησι. Και τι το οφελος; Ὅταν
γαρ πολλην επιστιβασηις τωι πλουσιωι στολην και πολυτελη και διαχρυσον, ουδεν
ετερον η πλεον αυτωι προξενεις το μισος, και μειζονα την κατηγοριαν, και τα
παντων ανοιγεις στοματα κατα του τετελευτηκοτος, και αρας μυριας επισπασαι κατ'
αυτου, και σφοδροτεραν της πλεονεξιας αναπτεις την διαβολην, εκαστου
διαῤρηγνυμενου, και αποπνιγομενου, και καταρωμενου τον τελευτησαντα, οτι μηδε
αποθανων την περι τα χρηματα μανιαν κατελυσε. Και ου τουτο μονον εστι το δεινον,
αλλ' οτι και τους των τοιχωρυχων ανοιγει οφθαλμους. Ὥστε η πλειων θεραπεια
πλειονος ασχημοσυνης αυτωι γινεται προφασις. Το μεν γαρ σωμα του πενητος ουκ αν
τις ελοιτο γυμνωσαι λοιπον· η γαρ ευτελεια των ιματιων φυλακη τηι περιβοληι του
σωματος γινεται. Ἐνταυθα δε κλειθρα και μοχλοι και θυραι και φυλα 54.676 κες, και
παντα εικη και ματην, της των χρηματων επιθυμιας τους τα τοιαυτα κακουργειν
επισταμενους παντα. τολμαιν αναπειθουσης. Ὥστε η πλειων τιμη πλειονα επαγει τωι
τετελευτηκοτι την υβριν, και ο μεν ευτελη λαβων ενταφια, κειται της τιμης
απολαυων· ο δε πολυτελη, γυμνουται και ατιμαζεται· ει δε μηδεν τουτων γενοιτο,
ουδε ουτως εσται τι πλεον αυτωι, αλλ' η το δαψιλεστεραν παρασχειν τωι σκωληκι την
τραπεζαν, και πλειω γενεσθαι την σηπεδονα. Ταυτα ουν, ειπε μοι, μακαρισμων αξια;
Και τις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως απο τουτων ζηλωτον νομιζειν ειναι
ανθρωπον; Ου ταυτα δε μονον, αλλα και τα αλλα καθ' εκαστον επιοντες, και μετα
ακριβειας διερευνωμενοι, τους πενητας των πλουτουντων πολυ πλεον ευρησομεν
εχοντας. Ταυτ' ουν απαντα μετα ακριβειας σκοπουντες, και τοις αλλοις απασιν
επεξιοντες ∆ιδου γαρ, φησι, σοφωι αφορμην, και σοφωτερος εσται, κακεινο
μεμνημενοι διηνεκως, οτι ουδε απ' αυτης της των χρηματων περιουσιας εσται τι
πλεον τοις κεκτημενοις, αλλα φροντιδες, και αγωνιαι, και φοβοι, και κινδυνοι·
μηδεν νομιζωμεν ελαττον εχειν των πλουτουντων. Ἐαν γαρ νηφωμεν, και πλεον
εξομεν, εν τε τοις κατα Θεον πραγμασιν, εν τε τοις παρουσιν απασι. Και γαρ ηδονην
και ασφαλειαν, και δοξαν αγαθην, και υγιειαν σωματος, και φιλοσοφιαν ψυχης, και
χρηστας ελπιδας, και το μη ταχεως αμαρτανειν παρα τοις πενησιν ευρησει τις
μαλλον, η παρα τοις πλουτουσι. Μη τοινυν κατα τους αγνωμονας των οικετων
γογγυζωμεν, μηδε του ∆εσποτου κατηγορωμεν, αλλ' εν πασιν ευχαριστωμεν, και εν
μονον νομιζωμεν ειναι δεινον, αμαρτιαν, και αγαθον, δικαιοσυνην. Ἂν γαρ ουτως
ωμεν διακειμενοι, ου νοσος, ου πενια, ουκ ατιμια, ουκ αλλο ουδεν των δοκουντων
ειναι λυπηρων ημας δηξεται· αλλα καθαραν ηδονην καρπωσαμενοι δια παντων, των
μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34


