In epistulam ii ad Timotheum (homiliae 1-10)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ
ΤΙΜΟΘΕΟΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ ∆ΕΥΤΕΡΑΝ.
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου δια θε ληματος Θεου, κατ' επαγγελιαν ζωης
της εν Χριστωι Ἰησου, Τιμοθεωι αγαπητωι τεκνωι χα ρις, ελεος, ειρηνη απο Θεου Πατρος
και Χρι στου Ἰησου του Κυριου ημων. Τι δηποτε και δευτεραν επιστελλει τωι Τιμοθεωι
62.600 επιστολην; Ειπεν, Ἐλπιζω ελθειν προς σε ταχιον· ουκ εξεγενετο τουτο·
παραμυθειται αυτον δια γραμματων αντι της παρουσιας, ισως τεθλιμμενον και δια
τουτο, και δια το αρχης ηδη ηφθαι τοτε. Καν γαρ μεγαλοι τινες ανδρες ωσιν, οταν
αναδεξωνται 62.601 τους οιακας και την κυβερνησιν της Ἐκκλησιας, ξενοπαθουσι,
πολλοις πολλαχοθεν βαπτιζομενοι πραγματων κυμασι, και μαλιστα τοτε, οτε η αρχη του
κηρυγματος ην, οτε παντα ανηροτα, οτε παντα εχθρα, οτε παντα προσιστατο. Και ου
τουτο μονον, αλλα και αιρεσεις ησαν εξ Ἰουδαικων διδασκαλων αρχομεναι, απερ και εν
τηι προτεραι ενεφηνεν επιστοληι. Ου δια γραμματων δε αυτον παραμυθειται μονον, αλλα
και καλει προς εαυτον· Σπουδασον γαρ ελθειν προς με ταχεως, φησι· και, Ἐρχομενος
φερε τα βιβλια, μαλιστα τας μεμβρανας. ∆οκει δε μοι προς τωι τελει ειναι αυτη η
επιστολη· Ἐγω γαρ ηδη, φησι, σπενδομαι· και παλιν, Ἐν τηι πρωτηι μου απολογιαι ουδεις
μοι συμπαρεγενετο. Ταυτα δη παντα διορθουμενος, και την παρακλησιν ποιειται απο
των οικειων πειρασμων, και φησι· Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου δια θεληματος
Θεου, κατ' επαγγελιαν ζωης της εν Χριστωι Ἰησου. Ευθεως ανεστησεν αυτου την ψυχην
απο του προοιμιου. Μη μοι τους ενταυθα κινδυνους ειπηις, φησιν· ουτοι τικτουσιν ημιν
την αιωνιον ζωην, ενθα τοιουτον ουδεν εστιν, ενθα απεδρα οδυνη, λυπη και στεναγμος.
Ου γαρ δια τουτο αποστολους ημας εποιησεν, ινα κινδυνευσωμεν μονον, φησιν, αλλ'
ινα και αποθνησκωμεν, ινα τοιαυτα πασχωμεν. Ἐπειδη γαρ το τα οικεια διελθειν κακα
ουχι παρακλησις μονον ουκ ην, αλλα και προσθηκη λυπης, ευθεως απο της αρχης
ποιειται την παραμυθιαν. Κατ' επαγγελιαν, λεγων, ζωης της εν Χριστωι Ἰησωι. Ει δε
επαγγελια εστι, μη ζητει αυτην ενταυθα· Ἐλπις γαρ βλεπομενη, ουκ εστιν ελπις.
Τιμοθεωι αγαπητωι τεκνωι. Ουχι απλως, Τεκνωι, αλλα, Ἀγαπητωι. Ἔστι γαρ ειναι και
τεκνα μη αγαπωμενα· αλλ' ου συ τοιουτος, φησιν, ουδε τεκνον σε καλω απλως, αλλα
τεκνον αγαπητον. Ἐπειδη και Γαλατας τεκνα καλει, αλλ' ομως και αλγει υπερ αυτων,
Τεκνια μου, λεγων, ους παλιν ωδινω. Μαλιστα δε πολλην αυτωι μαρτυρει την αρετην,
αγαπητον καλων. Πως; Ὅταν γαρ μη εκ φυσεως ηι η αγαπη, απο αρετης εστιν. Οι γουν εξ
ημων τεχθεντες, ου δι' αρετην μονον ημιν εισιν αγαπητοι, αλλα και δια την της φυσεως
αναγκην· οι δε κατα πιστιν οταν ωσιν αγαπητοι, δι' ουδεν ετερον εισιν, αλλ' η δι'
αρετην· επει ποθεν αλλοθεν; και μαλιστα παρα Παυλωι τωι ουδεν ποιουντι κατα
προσκλισιν. Ἄλλως δε δεικνυσι δια του ειπειν, Τεκνωι αγαπητωι, οτι ουκ οργιζομενος
προς αυτον, ουχι καταφρονων αυτου, ουχι κατεγνωκως αυτου, ου παρεγενετο. Χαρις,
ελεος, ειρηνη απο Θεου Πατρος και Χριστου Ἰησου του Κυριου ημων. Ἅπερ και
προτερον, ταυτα αυτωι και νυν επευχεται. Και ορα πως ευθεως εν τωι προοιμιωι προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

εκεινον απολογειται, οτι ουκ ηλθε προς αυτον, ουδε ειδεν αυτον. Και γαρ το, Ἕως
ερχομαι, και το, Σπουδαζω ελθειν προς σε ταχιον, ταχειαν εποιει προσδοκαιν την
παρουσιαν. Προς τουτο ουν ευθεως απολογειται. Και την μεν αιτιαν ευθεως ου λεγει, δι'
ην ουκ ηλθεν, ινα μη σφοδρα λυπησηι· αυτη δε ην το κατεχεσθαι αυτον παρα του
Καισαρος· οτε δε αυτον εκαλεσε προς εαυτον προς τωι τελει, τοτε αυτην ενεφηνεν.
Ευθεως δε αυτον εκ προοιμιων ουκ εμβαλλει εις λυπην, αλλ' ελπιδας υποφαινει του
αυτον οψεσθαι· Ἐπιποθω σε ιδειν, και, Σπουδασον ελθειν προς με ταχεως. 62.602
Ευθεως ουν εκ του προοιμιου ανιστησιν αυτον, και τα εξης λεγει μετ' εγκωμιου. Χαριν
εχω τωι Θεωι, ωι λατρευω απο προγονων εν καθαραι συνειδησει, ως αδιαλειπτον εχω την
περι σου μνειαν εν ταις δεησεσι μου νυκτος και ημερας, επιποθων σε ιδειν, μεμνημενος
σου των δακρυων, ινα χαρας πληρωθω. Ευχαριστω τωι Θεωι, οτι μεμνημαι σου, φησιν·
ουτω σε φιλω. Τουτο υπερβαλλουσης αγαπης, οταν και κοσμηται τις τηι φιλιαι εκ του
σφοδρα φιλειν. Χαριν εχω, φησι, τωι Θεωι, ωι λατρευω. Πως; Ἐν καθαραι συνειδησει απο
προγονων· οτι το συνειδος αυτου ουκ ην βλαβεν. Ἄλλως δε ενταυθα περι βιου φησι, και
πανταχου την συνειδησιν τον βιον λεγει. Ἢ οτι ουδεν ων προεθυμουμην καλων δι'
ανθρωπινην αιτιαν προυδωκα, ουδε τοτε οτε εδιωκον. ∆ιο φησιν, Ἀλλ' ηλεηθην, οτι
αγνοων εποιησα εν απιστιαι· μονονουχι λεγων, μη υποπτευσηις το πραγμα κακιαν ειναι.
Καλως συνιστησιν αυτου το ηθος, ινα αξιοπιστον δειχθηι το περι την αγαπην. Ὃ δε
λεγει, τουτο εστιν· Ουδεν ψευδομαι, ουδε αλλα εχω, και αλλα λεγω. Ὥστε και τοτε
αναγκασθεις εαυτον ενεκωμιασεν, ως που το των Πραξεων βιβλιον δηλοι. Ἐπειδη γαρ
ως στασιαστην αυτον διεβαλλον και νεωτεροποιον, δια τουτο ελεγε· Και ειπεν Ἀνανιας
προς με· Ὁ Θεος των πατερων ημων προεχειρισατο σε γνωναι το θελημα αυτου, και
ιδειν τον δικαιον, και ακουσαι φωνην εκ στοματος αυτου, οτι εσηι μαρτυς αυτου προς
παντας ανθρωπους, ων εωρακας και ηκουσας. Ουτω και ενταυθα, ινα μη λαβηι αφιλου
και ασυνειδητου δοξαν ως επιλελησμενος, εικοτως εαυτον εγκωμιαζει λεγων, Ὡς
αδιαλειπτον εχω την περι σου μνειαν, και ουχ απλως, αλλ' Ἐν ταις δεησεσι μου.
Τουτεστιν, ευχης μοι εργον εστι, τον παντα χρονον διατελω τουτο ποιων διηνεκως.
Τουτο γαρ εμφαινει τωι ειπειν, Νυκτος και ημερας υπερ τουτου τον Θεον παρεκαλουν,
επιποθων σε ιδειν. Ὁραις ζεοντα ποθον; οραις μανιαν αγαπης; οραις ταπεινοφροσυνην;
πως απολογειται τωι μαθητηι; Ειτα δεικνυσιν οτι ουχ απλως ουδε εικη. Ἔδειξε μεν ουν
και ηδη, δεικνυσι δε και ενταυθα· φησι γαρ, Μεμνημενος σου των δακρυων. Εικος ην
αυτον αποσχιζομενον κλαιειν και οδυρεσθαι μαλλον, η παιδιον του μαστου και της
τιτθης αποσπωμενον και γαλακτος. Ἵνα χαρας, φησι, πληρωθω, επιποθω σε ιδειν. Ουκ
αν ουν εμαυτον τοσαυτης απεστερησα ηδονης, ει και σφοδρα αναισθητος ημην και ωμος
και θηριωδης· ικανα γαρ ην τα δακρυα εκεινα εις μνημην ελθοντα καμψαι. Νυνι δε ουχ
εις των τοιουτων ειμι, αλλα των καθαρως λατρευοντων τωι Θεωι. Ὥστε πολλαι με ηγον
αναγκαι προς σε. Ἄρα ουν εκλαιε. Και ετεραν τιθησιν αιτιαν αμα και παρακλητικην·
Ὑπομνησιν, φησι, λαμβανων της εν σοι ανυποκριτου πιστεως. βʹ. Ειτα και αλλο
εγκωμιον, οτι ουκ εξ εθνων, ουδε εξ απιστων, αλλ' ανωθεν απο οικιας ην τωι Χριστωι
δουλευουσης. Ἥτις ενυκησε, φησιν, εν τηι μαμμηι σου Λωΐδι, και εν τηι μητρι σου Ευνικηι.
Ἦν γαρ, φησιν, υιος γυναικος Ἰουδαιας πιστης. Πως Ἰουδαιας; πως πιστης; Ουκ εξ
εθνικων. ∆ια δε τον πατερα αυτου, οτι Ἕλλην υπηρχε, και δια τους Ἰουδαιους τους
οντας εν τοις τοποις εκεινοις, ελαβε και περιετεμεν αυτον. Ὁραις πως ηρχετο ο νομος
καταλυεσθαι, των 62.603 επιμιξιων τουτων γινομενων; Και ορα ποσα εθηκε
πληροφορων οτι ου κατεφρονησεν. Ἐγω λατρευω τωι Θεωι, φησι· συνειδησιν εχω αληθη·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

συ δε τα δακρυα. Ου δια τα δακρυα μονον (επιποθω σε ιδειν), αλλα και δια την πιστιν,
οτι αληθειας ει εργατης, οτι ουδεν δολερον παρα σοι. Ὅταν ουν και σαυτον αξιον του
φιλεισθαι παρεχηις, ουτω μεν ων φιλοστοργος, ουτω δε γνησιος μαθητης του Χριστου,
οταν μηδε εγω των αστοργων ω, αλλα των αληθευειν σπουδαζοντων, τι το κωλυον ην
εμε ελθειν; Πεπεισμαι δε οτι και εν σοι. Ἄνωθεν εχεις τουτο, φησι, το καλον, εκ
προγονων διεδεξω την πιστιν την ανυποκριτον. Τα γαρ των προγονων εγκωμια, οταν
μεν αυτοις κοινωνωμεν, και ημων εστιν· οταν δε μη, ουδεν ισχυει, αλλα και μαλλον
κατακρινει. ∆ιο και επηγαγε, Πεπεισμαι δε οτι και εν σοι. Ου στοχαζομαι, φησιν, αλλα
πεπεισμαι και πεπληροφορημαι. Ει τοινυν δι' ουδεν ανθρωπινον ηλθες επι τουτο, ουδεν
σε παρασαλευσαι δυνησεται. ∆ι' ην αιτιαν αναμιμνησκω σε αναζωπυρειν το χαρισμα του
Θεου, ο εστιν εν σοι δια της επιθεσεως των χειρων μου. Ὅρα πως δεικνυσιν αυτον εν
αθυμιαι οντα πολληι, πως εν κατηφειαι. Μονονουχι γαρ τουτο φησι· Μη νομισηις οτι
κατεφρονησα σου· αλλ' ειδως εσο, οτι ουτε κατεγνων, ουδε επελησθην· και ει μηδενα
ετερον, την μαμμην και την μητερα εννοει. ∆ιο επειδη οιδα, οτι ανυποκριτον εχεις
πιστιν, αναμιμνησκω· δει γαρ σοι προθυμιας προς το αναζωπυρησαι το χαρισμα του
Θεου. Καθαπερ το πυρ δειται ξυλων, ουτω και η χαρις της προθυμιας της ημετερας, ινα
αει αναζεηι. Ἀναμιμνησκω σε αναζωπυρειν το χαρισμα του Θεου, ο εστιν εν σοι δια της
επιθεσεως των χειρων μου· τουτεστι, την χαριν του Πνευματος, ην ελαβες εις
προστασιαν της Ἐκκλησιας, εις σημεια, εις την λατρειαν απασαν. Ἐν ημιν γαρ εστι και
σβεσαι και αναψαι τουτο· διο αλλαχου λεγει, Το Πνευμα μη σβεννυτε. Ὑπο μεν γαρ
ακηδιας και ραιθυμιας σβεννυται, υπο δε νηψεως και προσοχης διεγειρεται. Ἔνεστι μεν
γαρ εν σοι, πλην αλλα σφοδροτερον εργαζου αυτο, τουτεστι, παῤρησιας εμπλησον αυτο,
χαρας, ευφροσυνης· στηθι γενναιως. Ου γαρ εδωκεν ημιν ο Θεος πνευμα δειλιας, αλλα
δυναμεως και αγαπης και σωφρονισμου. Τουτεστιν, ου δια τουτο το πνευμα ελαβομεν,
ινα υποστελλωμεθα, αλλ' ινα παῤρησιαζωμεθα. Πολλοις γαρ διδωσι πνευμα δειλιας,
οιον επι των πολεμων εν ταις Βασιλειαις γεγονε. Και επεσε, φησι, πνευμα δειλιας επ'
αυτους· τουτεστι, φοβον αυτοις ενεθηκεν. Ἀλλα σοι εδωκε τουναντιον πνευμα
δυναμεως και αγαπης της εις αυτον. Ἄρα και τουτο απο χαριτος εστιν, αλλ' ουχ απλως
απο χαριτος, αλλ' οταν και ημεις προτεροι επιδειξωμεθα τα παρ' εαυτων. Το γαρ ποιουν
ημας κραζειν, Ἀββα, ο Πατηρ, και την αγαπην τιθησι την προς αυτον, και την προς τον
πλησιον· ινα αλληλους, φησιν, αγαπωμεν· απο γαρ της δυναμεως και του μη δειλιαιν η
αγαπη γινεται. Ουδεν γαρ ουτω φιλιαν διαλυειν ειωθεν, ως δειλια και προδοσιας φημη.
Ου γαρ εδωκεν ημιν ο Θεος, φησι, πνευμα δειλιας, αλλα αγαπης και δυναμεως και
σωφρονισμου. Ἤτοι σωφρονισμον την υγειαν λεγει της διανοιας και της ψυχης, η
Σωφρονισμου, 62.604 ωστε σωφρονιζεσθαι ημας, καν τι δεινον γενηται, ινα σωφρονιζηι
ημας, και τα περιττα κοπτηι. Μη τοινυν αλγωμεν επι τοις δεινοις τοις συμπιπτουσι·
σωφρονισμος τουτο εστι. Μη σπευσηις, φησιν, εν καιρωι επαγωγης. Πολλοι πολλα κατ'
οικον εχουσι λυπηρα, και τηι μεν λυπηι κοινωνουμεν αλληλοις, τηι δε υποθεσει ουκετι·
αλλ' ο μεν απο γυναικος, ο δε απο παιδος, ετερος απο οικετου, αλλος απο φιλου, αλλος
απο εχθρου, αλλος απο γειτονος, αλλος απο ζημιας, και πολλαι και διαφοροι εισιν αι
αιτιαι της λυπης· και ολως ουκ εστιν ευρειν τινα λυπης καθαρον και αθυμιας, αλλα ο
μεν μικρα, ο δε μειζονα εχει τα λυπουντα. Μη τοινυν ασχαλλωμεν, μηδε αυτοι μονοι
νομιζωμεν ειναι εν λυπηι.
γʹ. Ου γαρ εστιν ανθρωπον οντα και τον επικηρον τουτον ζωντα βιον, λυπης
ειναι χωρις· αλλ' αν μη σημερον, αυριον· αν μη αυριον, μετα ταυτα συμβαινει το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

λυπηρον. Ὥσπερ γαρ ουκ ενι τινα πλεοντα μη ειναι εν αγωνιαι, πλεοντα λεγω πελαγος
μεγα· ουτως ουδε τον τουτον τον βιον ζωντα ουχ οιον τε μη ειναι εν αθυμιαι, καν
πλουσιον ειπηις· επειδη γαρ πλουσιος εστι, πολλας αφορμας επιθυμιων εχει· καν αυτον
τον βασιλεα· και γαρ και αυτος υπο πολλων κρατειται, και ου παντα κατα γνωμην
πραττει, αλλα πολλα παρα το δοκουν αυτωι χαριζεται, και μαλιστα παντων εκεινος εστιν
ο παντα πραττων α μη θελει. Τι δηποτε; Ὅτι πολλους εχει τους εκ των εκεινου
λαμβανειν βουλομενους. Ἐννοησον δε, εν οσηι εστιν αθυμιαι, οταν βουληται μεν τι
πραττειν, μη δυνηται δε η δια δεος, η δι' υποψιαν, η δια πολεμιους, η δια φιλους;
Πολλακις δε, οταν και φιλονεικησηι τι πραξαι των αυτωι δοκουντων, το παν αυτωι της
ηδονης ηφανισε της εκ της πραξεως εκεινης, πολλων οντων των απεχθανομενων αυτωι.
Ἀλλα τι; νομιζεις τους απραγμονα βιον ζωντας ειναι εν βιωι λυπης καθαρους; Ουκ εστιν.
Ὥσπερ γαρ ουκ εστιν ειναι αθανατον ανθρωπον οντα, ουτως ουδε λυπης χωρις. Ποσα
εικος υπομενειν αυτους πραγματα, α λογωι μεν παραστησαι ουκ εστιν, εργωι δε εκεινους
μονους δυνατον ειδεναι; ποσοι μυριακις ηυξαντο αποθανειν εν εκεινωι τωι πλουτωι, και
τηι τρυφηι; Το γαρ τρυφαιν ου παντως και εκτος ειναι λυπης ποιει· μαλλον δε αυτο το
τρυφαιν μυριας τικτει λυπας, νοσους, αηδιας· και χωρις τουτων, αιτιας πολλακις μη
υποκειμενης. Ὅταν γαρ η ψυχη εν εξει τοιαυτηι καταστηι, και απλως οιδεν αλγειν. Και
γαρ ιατρων λεγουσι παιδες οτι και παρα στομαχου κατασκευην ασθενη ακαιροι γινονται
λυπαι. Ἢ ουχι και παρ' ημιν τουτο συμπιπτει, οταν αλγωμεν, και μη ειδωμεν της λυπης
την υποθεσιν; Και ολως ουκ εστιν ευρειν τινα λυπης χωρις· ει δε ου τοσαυτην εχουσιν
αφορμην λυπης, οσην ημεις, ομως ουτως εχειν εκαστος νομιζει· το γαρ οικειον μαλλον
αυτον λυπει του αλλοτριου. Ὥσπερ γαρ οι τα μερη των σωματων αλγουντες, νομιζουσι
τους πλησιον πλεονεκτειν ταις αλγηδοσι, και ο τον οφθαλμον νοσων, ουδεν ετερον
ηγειται τοιουτον ειναι παθος, οιον το εαυτου· παλιν ο τον στομαχον νοσων, τουτο
παντων χαλεπωτερον ειναι φησι, και εκαστος εν ωι κατεχεται, τουτο παντων
ανιαροτερον ειναι ηγειται· ουτω και επι της αθυμιας, εκαστος υπο της λυπης ης
κατεχεται, ταυτην φησιν ειναι αλγεινοτεραν· μετα 62.605 γαρ της πειρας της οικειας
τουτο κρινει. Οιον, ο παιδας ουκ εχων, ουδεν ουτω δεινον νομιζει, ως απαιδιαν· ο
πολλους εχων παλιν μετα πενιας, ουδεν ουτως ως πολυπαιδιαν αιτιαται· ο ενα εχων,
ουδεν χειρον του ενα εχειν νομιζει. Ἐντευθεν γαρ, φησι, και ραιθυμιας γινεται, και εν
λυπηι τον πατερα καθιστησιν, αει περιποθητος αυτωι τυγχανων, και ουδεμιαν
επιστροφην δεχομενος. Ὁ καλην εχων γυναικα, ουδεν χειρον φησι του καλην εχειν
γυναικα· υποψιας γαρ το πραγμα γεμει και επιβουλης· ο δυσειδη, ουδεν χειρον φησι του
αμορφον εχειν γυναικα· αηδιας γαρ το πραγμα εμπεπλησται. Ὁ ιδιωτης ουδεν
αχρηστοτερον του βιου τουτου φησιν ουδε ευτελεστερον· ο στρατιωτης ουδεν
μοχθηροτερον φησιν, ουδε επισφαλεστερον της στρατειας· βελτιον γαρ αρτωι κεχρησθαι
μονωι και υδατι, η τοσαυτας φερειν επαχθειας. Ὁ εν αρχηι ων ουδεν επιπονωτερον φησι
του των αλλων τας αναγκας θεραπευειν· ο αρχομενος ουδεν δουλικωτερον φησιν
ετερων εξουσιαι υποκεισθαι. Ὁ γεγαμηκως ουδεν χειρον φησι γυναικος και φροντιδος· ο
μη γεγαμηκως ουδεν ανελευθεριωτερον φησι του μη γαμειν, και οικιας απεστερησθαι
και αναπαυσεως. Ὁ εμπορος τον γεωργον μακαριζει της ασφαλειας· ο γεωργος τον
εμπορον του πλουτου. Και ολως δυσαρεστον πως το γενος το ανθρωπινον, μεμψιμοιρον
και βαρυθυμον εστιν. Ὅτε παντων των ανθρωπων καταγινωσκει, τοτε φησιν, Ουδεν
ανθρωπος, την πασαν λεγοντες φυσιν επιμοχθον ζωον και ταλαιπωρον. Ποσοι το γηρας
θαυμαζουσι; ποσοι την νεοτητα μακαριζουσιν; Ουτω και ταις ηλικιαις πολλη η αθυμια.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Ὅταν ιδωμεν κατηγορουμενους ημας δια ηλικιαν, φαμεν, ∆ια τι μη ημεν γεροντες; οταν
λευκαινηται η κεφαλη, παλιν, Που η νεοτης; Και ολως μυριας εχομεν αφορμας του
λυπεισθαι. Μια μονη εστιν οδος ταυτης απηλλαγμενη της ανωμαλιας, η κατα αρετην·
μαλλον δε και αυτη λυπην εχει, αλλα λυπην ουκ ανονητον, αλλα κερδος και ωφελειαν
εχουσαν. Ἢ γαρ ημαρτε τις, και δια της λυπης κατανυγεις, απενιψατο τα αμαρτηματα· η
αδελφωι πεπτωκοτι συνηλγησε, και ενταυθα παλιν εχει τον μισθον ου μικρον· το γαρ
συναλγειν τοις εν συμφοραις ουσι, πολλην ημιν προς Θεον διδωσι την παῤρησιαν.
δʹ. Ἄκουσον οσα περι του Ἰωβ φιλοσοφει η θεια Γραφη· ακουσον και Παυλος τι
φησι· Κλαιειν μετα κλαιοντων· και παλιν, Τοις ταπεινοις συναπαγομενοι. Ἡ γαρ
κοινωνια των λυπουμενων το σφοδρα φορτικον της λυπης αφαιρειν ειωθεν. Ὥσπερ γαρ
επι φορτιου, αν του βαρους τις κοινωνησηι, επελαφρυνε τον μονον το αχθος φεροντα,
ουτω και επι των αλλων απαντων. Νυν δε των μεν οικειων ημιν τινος τετελευτηκοτος,
πολλοι οι παρακαθημενοι, πολλοι οι παραμυθουμενοι· και ονον πεσοντα πολλακις
διεγειρομεν, των δε αδελφων ημων τας ψυχας πιπτουσας ονου μαλλον παραβλεπομεν
και παρατρεχομεν.
Και εαν εις καπηλειον αυτον ιδωμεν ασεμνως εισιοντα, ουκ ανα 62.606
κοπτομεν· καν μεθυοντα, ου κωλυομεν, καν ο τι δηποτε ετερον ποιουντα των ατοπων·
αλλα μαλλον και συμπραττομεν. ∆ια τουτο Παυλος ελεγεν, Ου μονον αυτοι ποιουσιν,
αλλα και συνευδοκουσι τοις πραττουσι· και συμμοριας ποτου και μεθης ποιουσιν οι
πολλοι. Ποιησον, ανθρωπε, συμμοριας, ωστε αποθεσθαι την μανιαν της μεθης· τοις
δεδεμενοις καλα ταυτα τα φιλικα, τοις εν θλιψει ουσι. Τοιουτον τι και Κορινθιοις
επεταξεν ο Παυλος, Ἵνα μη, οταν ελθω φησι, τοτε λογιαι γινωνται. Νυν δε μεθης μεν
και τρυφης και σπαταλης ενεκεν παντα πραττομεν, και κλινην κοινην, και τραπεζαν
κοινην, και οινον κοινον, και αναλωμα κοινον ποιουμεν· ελεημοσυνην δε ουδεις
εποιησατο κοινην. Τοιαυτα ην επι των αποστολων τα φιλικα, παντα εις μεσον
κατετιθεντο τα υπαρχοντα. Ἐγω δε ου παντα κελευω, αλλα μερος τι. Ὃ αν τις ευοδωται,
φησιν, ορισατω εκαστος κατα μιαν των σαββατων, ωσπερ τινα φορον φερειν υπερ των
επτα ημερων, και κατατιθεσθαι, και ουτω διδοναι ελεημοσυνην, καν μικρον, καν μεγα.
Ουκ οφθησηι γαρ, φησι, κενος ενωπιον Κυριου. Ἰουδαιοις ταυτα ελεγετο, ποσωι μαλλον
ημιν; ∆ια τουτο εστηκασιν οι πενητες προ των θυρων, ινα μηδεις εισιηι κενος, ινα μετα
ελεημοσυνης εισιηι. Εισερχηι ελεηθηναι· ελεησον προτερον. Ὁ δε υστερον ερχομενος,
πλεον οφειλει· οταν γαρ αρξωμεθα ημεις, ο δευτερος πλεον κατατιθησι. Ποιησον σοι
οφειλετην τον Θεον, και τοτε αυτον αιτησαι· δανεισον, και τοτε απαιτει, ινα μετα τοκου
λαβηις· βουλεται τουτο ο Θεος, ουκ αποφευγει. Ἂν μετα ελεημοσυνης αιτηις, χαριν εχει·
αν μετα ελεημοσυνης απαιτηις, δανειζεις και τοκους λαμβανεις. Ναι, παρακαλω. Ουκ εν
τηι εκτασει των χειρων το ακουεσθαι εστιν· εκτεινον σου τας χειρας, μη εις τον ουρανον,
αλλ' εις τας των πενητων χειρας. Ἂν εις τας των πενητων χειρας εκτεινηις την χειρα,
αυτης ηψω της κορυφης του ουρανου· ο γαρ εκει καθημενος λαμβανει την
ελεημοσυνην· αν δε ακαρπους ανατεινηις, ουδεν ωνησας. Ειπε γαρ μοι, ει σε προσελθων
ο βασιλευς ᾔτησε μετα της αλουργιδος, ουκ αν προθυμως απαντα τα οντα δεδωκας; νυν
δε ουχ υπο επιγειου βασιλεως, αλλα του ουρανιου δια των πενητων αιτουμενος εστηκας
παρορων και την δοσιν υπερτιθεμενος; και ποσης ουκ αν ειης κολασεως αξιος; Ου γαρ
εν τηι εκτασει των χειρων, ουδε εν τωι πληθει των ρηματων, αλλ' εν τοις εργοις το
επακουεσθαι εστιν. Ἄκουε γαρ του προφητου λεγοντος· Ὅταν τας χειρας υμων
εκτεινητε, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων, και εαν πληθυνητε την δεησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ουκ εισακουσομαι υμων. ∆εον γαρ σιγαιν, και μηδε ανανευειν εις τον ουρανον τον ελεου
δεομενον, ο παῤρησιαν εχων και πολλα φθεγγεται. Ἀλλα τι φησι; Κρινατε ορφανωι και
ταπεινωι, και δικαιωσατε χηραν, και μαθετε καλον ποιειν. Ουτω δυνησομεθα ακουεσθαι,
καν κατω τας χειρας εχωμεν, καν μη φθεγγωμεθα, μηδε ζητωμεν. Ταυτα τοινυν
ζηλωσωμεν, ινα τυχωμεν των επηγγελμενων ημιν αγαθων.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Μη ουν επαισχυνθηις το μαρτυριον του Κυριου ημων, μηδε εμε τον δεσμιον
αυτου· αλλα συγκακοπαθησον τωι Ευαγγελιωι κατα δυναμιν Θεου του
σωσαντος ημας, και καλε σαντος κλησει αγιαι, ου κατα τα εργα ημων, αλλα
κατα ιδιαν προθεσιν και χαριν την δοθεισαν ημιν εν Χριστωι Ἰησου προ
χρονων αιωνιων, φανερωθεισαν δε νυν δια της επιφα νειας του Σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου.
αʹ. Ουδεν χειρον, η οταν τις ανθρωπινοις λογισμοις τα θεια κρινηι και μετρηι
πραγματα· ουτω γαρ απο 62.607 πεσειται της πετρας εκεινης εκ πολλου του μετρου, και
του φωτος αποστερηθησεται. Ει γαρ ο τας του ηλιου ακτινας ανθρωπινοις θελων
καταλαβειν οφθαλμοις, ου μονον ου καταληψεται ουδε ανθεξεται του προκειμενου,
αλλα και αποπεσειται, και μυριαν υποστησεται βλαβην· πολλωι μαλλον ο βουλομενος
προς εκεινο το φως ατενες ιδειν δια των οικειων λογισμων, πεισεται τουτο, και υβριζει
εις την του Θεου δωρεαν. Ὅρα γουν Μαρκιωνα και Μανην και Ουαλεντινον, και παντας
τους τας λοιπας αιρεσεις και τα ολεθρια δογματα επεισαγαγοντας τηι του Θεου
Ἐκκλησιαι, οπως ανθρωπινοις λογισμοις τα του Θεου μετρησαντες ηισχυνθησαν επι τηι
οικονομιαι. Καιτοι ουκ αισχυνης, αλλα πολλου καυχηματος αξια αν ειη, τον σταυρον
λεγω του Χριστου. Ουδεν γαρ ουτω της αυτου φιλανθρωπιας τεκμηριον μεγα, ουκ
ουρανος, ου θαλαττα, ου γη, ου το εκ μη οντων εις το ειναι τα παντα παραγαγειν, ου τα
αλλα παντα, ως ο σταυρος. ∆ιο και Παυλος επ' αυτωι καυχαται λεγων· Ἐμοι δε μη
γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ἀλλ' οι
ψυχικοι καιμηδεν πλεον Θεωι νεμοντες των ανθρωπων, καταπιπτουσι και αισχυνονται.
∆ια τουτο ανωθεν τωι μαθητηι παρηινει λεγων, και δι' εκεινου πασι· Μη ουν επαισχυνθηις
το μαρτυριον του Κυριου ημων. Τουτεστι, μη αισχυνου οτι τον εσταυρωμενον
κηρυσσεις, αλλα και εναβρυνου. Αυτα μεν γαρ καθ' εαυτα, θανατος και δεσμωτηρια και
δεσμα, αισχυνης αξια και ονειδισμου· αλλ' εαν τις την αιτιαν προσθηι και το μυστηριον
ιδηι καλως, πολλου καυχηματος, πολλης σεμνοτητος εκατερα οντα ευρησει. Ὁ γαρ
θανατος εκεινος την οικουμενην απολλυμενην εσωσεν, ο θανατος εκεινος τηι γηι
συνηψε τον ουρανον, ο θανατος εκεινος την τυραννιδα του διαβολου κατελυσε, τους
ανθρωπους αγγελους εποιησε και Θεου υιους· ο θανατος εκεινος την ημετεραν φυσιν
ανηγαγεν εις τον θρονον τον βασιλικον· τα δεσμα ταυτα πολλους επετρεψε. Μη ουν
επαισχυνθηις, φησι, το μαρτυριον του Κυριου ημων, μηδε εμε τον δεσμιον αυτου, αλλα
συγκακοπαθησον τωι Ευαγγελιωι. Τουτεστι, καν αυτος ταυτα παθηις, μη αισχυνθηις. Ὅτι
γαρ τουτο ηινιξατο, και δια των ανωτερω ειρημενων δηλον, δια του ειπειν, Ἔδωκεν
ημιν ο Θεος πνευμα δυναμεως και αγαπης και σωφρονισμου· και δια των μετα ταυτα
παλιν. Ἀλλα συγκακοπαθησον, φησι· τουτεστι, μη απλως μη επαισχυνθηις, αλλα τηι
πειραι μη επαισχυνθηις. Και ουκ ειπε, Μη φοβηθηις μηδε δεισηις, αλλα μαλλον αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

θαῤρυνων φησι, Μη επαισχυνθηις, ως ουκ οντος λοιπον κινδυνου, ει της αισχυνης τις
περιγενοιτο. Τουτο γαρ μονον εχει φορτικον αισχυνη, το ηττασθαι αυτης. Μη τοινυν
επαισχυνθηις, ει εγω ο νεκρους εγειρων, ο μυρια εργαζομενος σημεια, ο την οικουμενην
περιδραμων, δεδεμαι νυν· ου γαρ ως κακουργος ειμι δεσμωτης, αλλα του σταυρωθεντος
ενεκεν. Ει σταυρον ουκ επησχυνθη μου ο ∆εσποτης, ουδε τα δεσμα εγω. Και καλως
παρακαλων αυτον μη επαισχυνθηναι, προτερον αυτον του σταυρου ανεμνησεν. Ει τον
σταυρον ουκ επαισχυνηι, φησι, μηδε δεσμα· ει ο ∆εσποτης ημων και διδασκαλος σταυρον
υπεμεινε, πολλωι μαλλον ημεις τα δεσμα. Ἅπερ γαρ αυτος υπεμεινεν ο αισχυνομενος,
και τον σταυρωθεντα επαισχυνεται. Ου γαρ δι' εμαυτον, φησι, φερω ταυτα τα δεσμα.
Μηδεν ουν ανθρωπινον παθηις, αλλα τοις αυτοις κοινωνησον, 62.608 Ἀλλα
συγκακοπαθησον, φησι, τωι Ευαγγελιωι, ουχ ως του Ευαγγελιου κακοπαθουντος, αλλα
τον μαθητην διεγειρων υπερ του Ευαγγελιου πασχειν. Κατα δυναμιν Θεου, φησι, του
σωσαντος ημας και καλεσαντος κλησει αγιαι, ου κατα τα εργα ημων, αλλα κατ' ιδιαν
προθεσιν και χαριν την δοθεισαν ημιν εν Χριστωι Ἰησου προ χρονων αιωνιων. Ἄλλως
δε, επει φορτικον ην το ειπειν, Κακοπαθησον, παλιν αυτον παραμυθειται λεγων· Ου
κατα τα εργα ημων· τουτεστι, μη τηι δυναμει λογιζου τηι σηι, αλλα τηι του Θεου το ταυτα
φερειν· σον μεν γαρ το ελεσθαι και προθυμηθηναι, Θεου δε το κουφισαι και παυσαι. Ειτα
και της δυναμεως αυτου δεικνυσι τα τεκμηρια· Πως εσωθης εννοει, πως εκληθης· ωσπερ
φησιν αλλαχου, Κατα την ενεργειαν αυτου την ενεργουμενην εν ημιν. Ουτω του
ποιησαι τον ουρανον μειζων δυναμις αυτη ην, το πεισαι την οικουμενην. Πως ουν
εκληθη, φησι, Κλησει αγιαι; Τουτεστιν, αγιους ειργασατο αμαρτωλους οντας και
εχθρους· και ταυτα ουκ εξ ημων, Θεου το δωρον. Ει τοινυν και δυνατος εστι τωι καλεσαι,
και αγαθος τωι κατα χαριν, αλλα μη κατα οφειλην τουτο ποιησαι, ου δει δεδοικεναι. Ὁ
γαρ, ηνικα ημας εδει σωθηναι, και εχθρους οντας, χαριτι σωσας, οταν και εργαζομενους
ιδηι, ου πολλωι μαλλον συμπραξει; Ου κατα τα εργα ημων, φησιν, αλλα κατ' ιδιαν
προθεσιν. Τουτεστιν, ουδενος αναγκαζοντος, ουδενος συμβουλευοντος, αλλ' εξ ιδιας
προθεσεως, οικοθεν εκ της αγαθοτητος αυτου ορμωμενος εσωσε· τουτο γαρ εστι το, Κατ'
ιδιαν προθεσιν. Και χαριν την δοθεισαν ημιν εν Χριστωι Ἰησου προ χρονων αιωνιων.
Τουτεστιν, αναρχως ταυτα προτετυπωτο εν Χριστωι Ἰησου γενεσθαι. Ου μικρον και
τουτο, το ανωθεν βουλεσθαι· ουκ εκ μετανοιας αρα. Πως ουν ουκ αΐδιος ο Υιος; και γαρ
και αυτος ταυτα εβουλετο εξ αρχης. Φανερωθεισαν δε νυν δια της επιφανειας του
Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, καταργησαντος μεν τον θανατον, φωτισαντος δε ζωην
και αφθαρσιαν δια του Ευαγγελιου.
βʹ. Ειδες δυναμιν, ειδες δωρεαν ουχι δι' εργων γενομενην, αλλα δια του
Ευαγγελιου; Ἐλπιδος γαρ ταυτα εστιν· εν μεν γαρ τωι αυτου σωματι αμφοτερα ταυτα
γεγενηται, εν δε τωι ημετερωι εσται. Πως; ∆ια του Ευαγγελιου. Εις ο ετεθην εγω κηρυξ
και αποστολος και διδασκαλος εθνων. Τι δηποτε τουτο συνεχως λεγει, διδασκαλον
εθνων εαυτον καλων; Πεισαι βουλομενος, οπερ εφην, οτι χρη και εθνεσι πλησιαζειν. Μη
καταπεσηις τοινυν εν τοις εμοις παθημασι· καταβεβληται του θανατου τα νευρα. Ουχ ως
κακουργος ταυτα υπομενω, αλλα δια την διδασκαλιαν των εθνων. Ἅμα και αξιοπιστον
ποιει τον λογον. ∆ι' ην αιτιαν και ταυτα, φησι, πασχω· αλλ' ουκ επαισχυνομαι· οιδα γαρ
ωι πεπιστευκα, και πεπεισμαι, οτι δυνατος εστι την παρακαταθηκην μου φυλαξαι εις
εκεινην την ημεραν. Ἀλλ' ουκ επαισχυνομαι, φησιν. Αισχυνης γαρ, ειπε μοι, τα δεσμα;
αισχυνης τα παθη; Μη ουν επαισχυνθηις. Ὁραις πως δια των εργων ενδεικνυται την
διδασκαλιαν; Ταυτα πασχω, φησιν, εις δεσμωτηριον εμβεβλημαι, ελαυνομαι. Οιδα γαρ ωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

πεπιστευκα, και πεπεισμαι οτι δυνατος εστι την παρακαταθηκην μου φυλαξαι εις
εκεινην την ημεραν. Τι εστι παρακαταθηκη; Ἡ 62.609 πιστις, το κηρυγμα. Τουτο αυτος,
φησιν, ο παρακαταθεμενος ακεραιον φυλαξει. Παντα πασχω ωστε μη τον θησαυρον
συληθηναι· ουκ επαισχυνομαι τουτοις, εως αν αυτη ακεραιος σωζηται. Ἢ τους πιστους
λεγει την παρακαθηκην, ην ο Θεος αυτωι παρακατεθετο, η ην αυτος τωι Θεωι. Και νυν
γαρ, φησιν, ιδου παρατιθεμαι υμας τωι Κυριω· τουτεστιν, ουκ ανονητα μοι ταυτα εσται·
και Τιμοθεος της παρακαταθηκης δεικνυει μοι τον καρπον. Ὁραις αυτον ουδε
αισθανομενον των κακων δια την ελπιδα των μαθητων; Τοιουτον ειναι τον διδασκαλον
χρη, ουτω κηδεσθαι των μαθητων, τουτους παντα ηγεισθαι. Νυν ζωμεν, φησιν, εαν
υμεις στηκητε εν Κυριωι· και παλιν, Τις γαρ ημων ελπις η χαρα η στεφανος καυχησεως; η
ουχι και υμεις εμπροσθεν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου; Ὁραις αυτον ταυτα
μεριμνωντα, ουχ ηττον των οικειων τα των μαθητων; ∆ει γαρ τους φυσικους πατερας
υπεραιρειν, δει θερμοτερους ειναι. Ἀλλα και τους παιδας φιλοστοργως προς αυτους
διακεισθαι προσηκει. Πειθεσθε γαρ, φησι, τοις ηγουμενοις υμων και υπεικετε, ειδοτες
οτι αυτοι αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον αποδωσοντες. Ειπε γαρ μοι,
αυτος μεν τοσουτωι κινδυνωι εστιν υπευθυνος· συ δε ουδε πειθεσθαι αυτωι βουλει, και
ταυτα εις το σοι συμφερον; Καν γαρ τα καθ' εαυτον καλως διαθηται, εως αν τα σα μη
καλως ηι διακειμενα, εναγωνιος εστι, διπλας διδωσι τας ευθυνας. Ἐννοησον δε οσον εστι
καθ' εκαστον των αρχομενων εξεταζεσθαι και αγωνιαιν. Ποσην βουλει θειναι τιμην;
ποσην θεραπειαν αντιῤροπον των κινδυνων τουτων; Ἀλλ' ουδεν ισον ερεις· ουπω γαρ
την ψυχην επιδεδωκας, αυτος δε την ψυχην τιθησιν υπερ σου. Καν μη θηι ενταυθα
καιρου καλουντος, απολλυει αυτην εκει· συ δε ουδε μεχρι λογου υποτασσεσθαι βουλει.
Τουτο παντων των κακων αιτιον, οτι τα των αρχοντων ηφανισθη· ουδεμια αιδως,
ουδεις φοβος. Πειθεσθε, φησι, τοις ηγουμενοις υμων, και υπεικετε· νυνι δε παντα
κατεστραφη και συγκεχυται. Ουχι των ηγουμενων ενεκεν ταυτα λεγω· τι γαρ απο της
τιμης ωφεληθησονται της ημετερας, η τοσουτον οσον πειθηνιους εξουσιν; αλλα δια το
υμιν συμφερον. Ουτοι μεν γαρ, καν τιμηθωσιν, ουδεν ωφελουνται προς το μελλον,
αλλα μειζον αυτοις το κατακριμα· καν υβρισθωσιν, ουδεν εβλαβησαν προς το μελλον,
αλλα και πλειων αυτοις η απολογια. Ἀλλ' υμων αυτων ενεκεν απαντα βουλομαι
γενεσθαι. Ὅταν γαρ τιμωνται παρα των αρχομενων οι ηγουμενοι, και τουτο αυτοις
προφερεται, καθαπερ τωι Ἠλει ελεγεν, Ἔλαβον σε εκ του οικου του πατρος σου· οταν δε
υβριζωνται, καθαπερ επι του Σαμουηλ, Ου σε, φησιν, εξουθενηκασιν, αλλ' η εμε. Ὥστε η
μεν υβρις κερδος αυτοις εστιν, η δε τιμη βαρος. Ουκ αυτων τοινυν ενεκεν ταυτα λεγω,
αλλ' υμων αυτων. Ὁ τιμων τον ιερεα, και τον Θεον τιμησει· ο δε μαθων του ιερεως
καταφρονειν, οδωι προβαινων και εις τον Θεον υβρισει ποτε. Ὁ δεχομενος υμας, φησιν,
εμε δεχεται· και, Τους ιερεας αυτου, φησιν, εντιμους εχε. Ἐντευθεν εμαθον Ἰουδαιοι του
Θεου καταφρονειν, οτι Μωυσεως κατεφρονησαν, οτι αυτον ελιθαζον. Ὅταν γαρ τις προς
τον ιερεα ευλαβως διατεθηι, πολλωι μαλλον προς τον Θεον. Καν ο ιερευς φαυλος ηι, ο
Θεος ορων οτι δια την προς αυτον τιμην και τον ουκ αξιον τιμης θεραπευεις, και αυτος
αποδωσει σοι την αμοιβην. Ει γαρ ο δεχο 62.610 μενος προφητην, φησιν, εις ονομα
προφητου, μισθον προφητου ληψεται· και ο τιμων και ο εικων και υπακουων, δηλονοτι
τωι ιερει. Ει γαρ ενθα φιλοξενιας λογος, ενθα ουκ οιδας τον καταγομενον, τοσουτον
λαμβανεις μισθον· ωι και κελευει υποτασσεσθαι, αν υποταγηις, πολλωι μαλλον. Ἐπι της
Μωυσεως, φησι, καθεδρας εκαθισαν οι γραμματεις και οι Φαρισαιοι· παντα ουν, οσα αν
λεγωσιν υμιν ποιειν, ποιειτε· κατα δε τα εργα αυτων μη ποιειτε. Ουκ οιδας τι εστιν ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ιερευς; Ἄγγελος Κυριου εστι. Μη γαρ τα εαυτου λεγει; Ει καταφρονεις αυτου, ουκ αυτου
καταφρονεις, αλλα του χειροτονησαντος αυτον Θεου. Και ποθεν δηλον οτι ο Θεος
εχειροτονησεν αυτον, φησιν; Ουκουν, ει μη ταυτην εχεις την υποληψιν, η ελπις σου
κεκενωται. Ει γαρ μηδεν ενεργει ο Θεος δι' αυτου, ουτε λουτρον εχεις, ουτε μυστηριων
μετεχεις, ουτε ευλογιων απολαυεις· ουκ αρα Χριστιανος ει.
γʹ. Τι ουν; φησι· παντας ο Θεος χειροτονει, και τους αναξιους; Παντας μεν ο Θεος
ου χειροτονει, δια παντων δε αυτος ενεργει, ει και αυτοι ειεν αναξιοι, δια το σωθηναι
τον λαον. Ει γαρ δι' ονου, και δια Βαλααμ, δια μιαρου ανθρωπου, του λαου ενεκεν
ελαλησε, πολλωι μαλλον δια του ιερεως. Τι γαρ ου ποιει ο Θεος της σωτηριας ενεκεν της
ημετερας; Τι γαρ ου φθεγγεται; δια τινος δε ουκ ενεργει; Ει δια του Ἰουδα ενεργησε, και
δια των προφητευοντων, οις φησιν, Ουκ οιδα υμας, αποχωρειτε απ' εμου οι εργαζομενοι
την ανομιαν, και αλλοι δαιμονας εξεβαλον· πολλωι μαλλον δια των ιερεων ενεργησει.
Ἐπει ει μελλοιμεν τους βιους ερευναιν των αρχοντων, αυτοι μελλομεν ειναι
χειροτονηται των διδασκαλων, και τα ανω κατω γινεται, ανω οι ποδες, και κατω η
κεφαλη. Ἄκουε Παυλου λεγοντος· Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω,
η υπο ανθρωπινης ημερας· και παλιν, Συ τι κρινεις τον αδελφον σου; Ει τον αδελφον ου
δει κρινειν, πολλωι μαλλον τον διδασκαλον. Ει μεν γαρ τουτο επεταξεν ο Θεος, καλως
ποιεις, και αμαρτανεις μη ποιων· ει δε τουναντιον, μη τολμα, μηδε υπερ τα εσκαμμενα
επιχειρει. Τωι Ἀαρων μετα την μοσχοποιιαν επανεστησαν οι περι Κορε και ∆αθαν και
Ἀβειρων· τι ουν; ουκ απωλοντο; Ἕκαστος τα εαυτου μεριμνατω. Ει μεν γαρ δογμα εχει
διεστραμμενον, καν αγγελος ηι, μη πειθου· ει δε ορθα διδασκει, μη τωι βιωι προσεχε, αλλα
τοις ρημασιν. Ἔχεις Παυλον και δι' εργων και δια λογων ρυθμιζοντα σε προς το δεον.
Ἀλλ' ου διδωσι πενησι, φησιν, ουδε καλως διοικει. Ποθεν σοι τουτο δηλον; Πριν η
μαθηις, μη μεμψηι, φοβηθητι τας ευθυνας. Πολλα απο υπονοιας κρινεται. Μιμησαι σου
τον ∆εσποτην· ακουε αυτου λεγοντος· Καταβας οψομαι ει κατα την κραυγην αυτων
συντελουνται· ει δε μη, ινα γνω.
Ει δε κατεμαθες και εξητασας και ειδες, αναμενε τον κριτην· μη προαρπασηις του
Χριστου την ταξιν· εκεινου ταυτα εστιν εξεταζειν, ου σου· συ δουλος ει εσχατος, ου
δεσποτης· συ προβατον ει· μη τοινυν περιεργαζου τον ποιμενα, ινα μη και εφ' οις
εκεινου κατηγορεις, ευθυνας δωις. Και πως εμοι λεγει, φησιν, αυτος ου ποιων; Ουκ αυτος
σοι λεγει· ει αυτωι πειθηι, μισθον ουκ εχεις· ο Χριστος σοι ταυτα παραινει. Και τι λεγω;
ουδε Παυλωι πειθεσθαι χρη, αν τι ιδιον λεγηι, αν τι ανθρωπινον, αλλα τωι αποστολωι τωι
62.611 τον Χριστον εχοντι λαλουντα εν εαυτωι. Μη κρινωμεν τα αλληλων, αλλα τα
εαυτου εκαστος· εξετασον σου τον βιον. Ἀλλ' εκεινος οφειλει μου βελτιων ειναι, φησι.
∆ια τι; Ὅτι ιερευς εστι. Και τι σου πλεον ουκ εχει; ουχι τους μοχθους; ουχι τους
κινδυνους; ουχι την αγωνιαν; ουχι την ταλαιπωριαν; Ταυτα τοινυν εχων πως ου
βελτιων εστι σου; Ει δε ουκ εστι βελτιων, αρα οφειλεις, ειπε μοι, συ σαυτον απολλυναι;
Ἀπονοιας ταυτα τα ρηματα. Ποθεν γαρ, οτι ουκ εστι σου βελτιων; Ἐαν κλεπτηι, φησι, και
ιεροσυληι. Ποθεν οιδας, ανθρωπε; τι κατα κρημνων ωθεις σαυτον; Και συ μεν, αν ειπηι
τις, οτι ο δεινα πορφυραν εχει, καν ειδως ηις, αποφραττεις τα ωτα, καν ελεγξαι
δυναμενος ηις, αποπηδαις ευθεως και προσποιηι μη ειδεναι, περιττον κινδυνον μη θελων
αναδεξασθαι· ενταυθα δε ου μονον ουκ αποπηδαις, αλλα και αναδεχηι περιττον
κινδυνον. Ταυτα τα ρηματα ουκ εστιν ανευθυνα· ακουε γαρ του Χριστου λεγοντος, Λεγω
δε υμιν, οτι παν ρημα αργον, ο εαν λαλησωσιν οι ανθρωποι, δωσουσι περι αυτου λογον
εν ημεραι κρισεως. Ὅλως δε, οιει τινος βελτιων ειναι, και ου στεναζεις, ουδε κοπτεις το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

στηθος, ουδε κατω κυπτεις, ουδε μιμηι τον τελωνην; Ουκουν απωλεσας σαυτον, καν
βελτιων ηις. Βελτιων ει; σιγα, ινα μενηις βελτιων· αν δε ειπηις, εκενωσας το παν. Ἂν
νομισηις, ουχι· αν μη νομισηις, πολυ προσεθηκας. Ει γαρ ο ων αμαρτωλος, επειδη
ωμολογησε, κατηλθε δεδικαιωμενος, ο μη ων σφοδρα αμαρτωλος, και ουτω
πεπεισμενος, τι ου κερδανει; Ἐξετασον σου τον βιον. Ου κλεπτεις; αλλ' αρπαζεις, αλλα
βιαζηι, αλλα μυρια ετερα τοιαυτα ποιεις. Ουκ επαινων λεγω την κλοπην, απαγε, αλλα
και σφοδρα δακρυων, ει τις αρα εστι τοιουτος· ου γαρ πειθομαι. Ὅσον γαρ η ιεροσυλια
κακον, ουδε εστιν ειπειν· αλλ' υμων φειδομαι· ου γαρ βουλομαι την αρετην την
ημετεραν κενουσθαι τωι κατηγορειν ετερων. Τι του τελωνου χειρον, ειπε μοι; Ἀληθες
ην, οτι και τελωνης ην, και μυριων ενοχος κακων· και μονον ινα ειπηι ο Φαρισαιος, Ὅτι
ουκ ειμι ως ουτος ο τελωνης, παντα απωλεσε· συ περι του ιερεως λεγεις, οτι Ουκ ειμι ως
ουτος ιεροσυλος, και ου παντα κενοις; Ταυτα λεγειν αναγκαζομαι και επεξιεναι τουτωι
τωι λογωι, ουκ επειδη εκεινων μοι μελει τοσουτον, αλλ' επειδη περι υμων δεδοικα, μη
κενωσητε υμων την αρετην δια της καυχησεως ταυτης, δια της κατακρισεως. Ἄκουε γαρ
του Παυλου παραινουντος και λεγοντος· Το δε εργον εαυτου δοκιμαζετω εκαστος, και
τοτε εις εαυτον μονον το καυχημα εξει, και ουκ εις τον ετερον. δʹ. Ειπε μοι, αν εις
ιατρειον ελθηις τραυμα εχων, μη αφεις φαρμακον επιθειναι και θεραπευσαι το ελκος,
περιεργαζηι τον ιατρον, ειτε ελκος εχει, ειτε ουκ εχει; καν εχηι δε, φροντιζεις; η επειδη
εχει εκεινος, το σαυτου ου θεραπευεις, και λεγεις, Ἐχρην αυτον υγιαινειν ιατρον οντα·
επειδη ουχ υγιαινει ιατρος ων, αφιημι καγω το ελκος το εμον ανιατον; μη γαρ, αν ο
ιερευς ηι κακος, παραμυθια εσται τωι αρχομενωι; Ουδαμως, αλλα δωσει μεν εκεινος δικην
την ωρισμενην· δωσεις δε και συ την οφειλομενην και πρεπουσαν· και γαρ ο διδασκαλος
ταξιν λοιπον πληροι μονον. Ἔσονται γαρ, φησι, παντες διδακτοι Θεου, και ου μη ειπωσι,
Γνωθι τον Κυριον, οτι παντες ειδησουσι με απο μικρου εως μεγαλου αυτων. Τινος ουν
ενεκεν, φησι, προκαθηται· τινος ουν ενεκεν εφ 62.612 εστηκε; Μη λεγωμεν, παρακαλω,
κακως τους διδασκαλους, μηδε ακριβολογωμεθα περι τουτων, ινα μη κακως εαυτους
διαθωμεν· τα ημετερα εξεταζωμεν, και ουδενα ερουμεν κακως. Αιδεσθωμεν την ημεραν
εκεινην, καθ' ην ημας εφωτισεν. Ἂν πατερα τις εχηι, καν μυρια εχηι δεινα, παντα
συσκιαζει. Μη δοξαζου γαρ, φησιν, εν ατιμιαι πατρος σου· ου γαρ εστι σοι δοξα ως
ονειδος. Καν απολιπηι συνεσις, συγγνωμην εχε. Ει δε επι των σωματικων πατερων,
πολλωι μαλλον επι των πνευματικων πατερων ταυτα λεκτεον. Αιδεσθητι οτι καθ'
εκαστην ημεραν σοι διακονειται· αναγινωσκεσθαι ποιει τας Γραφας, δια σε τον οικον
κοσμει, δια σε αγρυπνει, δια σε ευχεται, υπερ σου εστηκε τον Θεον παρακαλων, δια σε
λιτας ποιει, υπερ σου πασα αυτωι η θρησκεια. Ταυτα αιδεσθητι, ταυτα εννοησον, μετα
πασης ευλαβειας προσιθι. Ειπε μοι, φαυλος εστι; Και τι τουτο; ο γαρ μη φαυλος αυτος σοι
χαριζεται τα μεγαλα αγαθα; Ουδαμως· προς την πιστιν την σην το παν ενεργειται. Ουτε
ο δικαιος ωφελησει τι, μη οντος σου πιστου, ουτε ο φαυλος βλαψει τι, οντος σου πιστου.
∆ια βοων ενηργησεν ο Θεος επι της κιβωτου, οτε εβουλετο σωσαι τον λαον.
Μη γαρ ο βιος του ιερεως, μη γαρ η αρετη τοσουτον τι συντελει; Ουκ εστι
τοιαυτα α χαριζεται ο Θεος, ως υπο ιερατικης αρετης ανυεσθαι· το παν της χαριτος εστι·
τουτου εστιν ανοιξαι μονον το στομα, το δε παν ο Θεος εργαζεται· συμβολον ουτος
πληροι μονον. Ἐννοησον οσον εστι το μεσον Ἰωαννου και του Ἰησου· ακουε γαρ
Ἰωαννου λεγοντος·Ἐγω χρειαν εχω υπο σου βαπτισθηναι, και, Ουκ ειμι ικανος λυσαι
τον ιμαντα του υποδηματος. Ἀλλ' ομως και τοσουτου οντος του μεσου, και Πνευμα
κατηνεχθη, οπερ ουκ ειχεν Ἰωαννης. Ἐκ γαρ πληρωματος αυτου, φησιν, ημεις παντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ελαβομεν. Ἀλλ' ομως πριν η βαπτισθηναι, ου κατηνεχθη· ου μην ουδε Ἰωαννης
εποιησεν αυτο κατενεχθηναι. Τι ουν τουτο γινεται; Ἵνα μαθηις, οτι συμβολον ο ιερευς
πληροι. Ουδεις ανθρωπων ανθρωπου τοσουτον αφεστηκεν, οσον Ἰωαννης του Ἰησου·
αλλ' ομως επ' αυτου κατηλθε το Πνευμα, ινα μαθηις οτι το παν ο Θεος εργαζεται, οτι το
παν ο Θεος ποιει. Βουλομαι τι παραδοξον ειπειν, αλλα μη θαυμασητε μηδε θορυβηθητε.
Τι δη τουτο εστιν; Ἡ προσφορα η αυτη εστι, καν ο τυχων προσενεγκηι, καν Παυλος, καν
Πετρος· η αυτη εστιν, ην ο Χριστος τοις μαθηταις εδωκε, και ην νυν οι ιερεις ποιουσιν·
ουδεν αυτη ελαττων εκεινης, οτι και ταυτην ουκ ανθρωποι αγιαζουσιν, αλλ' αυτος ο και
εκεινην αγιασας. Ὥσπερ γαρ τα ρηματα, απερ ο Θεος εφθεγξατο, τα αυτα εστιν, απερ ο
ιερευς και νυν λεγει· ουτω και η προσφορα η αυτη εστι, και το βαπτισμα οπερ εδωκεν.
Ουτω το παν της Πιστεως εστιν. Ἐπεπηδησεν ευθεως το πνευμα επι Κορνηλιον, επειδη
προλαβων τα παρ' εαυτου επεδειξατο, και την πιστιν εισηνεγκε. Και τουτο τοινυν σωμα
εστι, κακεινο· ο δε νομιζων τουτο ελαττον εκεινου ειναι, ουκ οιδεν οτι ο Χριστος και
νυν παρεστι, και νυν ενεργει. Ταυτα τοινυν ειδοτες (ουδε γαρ απλως ειρηται ημιν ταυτα
παντα, αλλ' ινα διορθωσωμεν υμων την γνωμην, και ασφαλεστερους εις το εξης
εργασωμεθα), πολλην των ειρημενων την φυλακην επιδειξασθε. Ἂν δε αει μεν
ακουωμεν, πραττωμεν δε μηδεποτε, ουδεν 62.613 ημιν οφελος εσται των λεγομενων.
Προσεχωμεν τοι62.613 νυν ακριβως, προσεχωμεν τοις λεχθεισι μετ' επιμελειας,
απογραψωμεν αυτα επι της διανοιας της 62.614 ημετερας, εχωμεν αει κεκολαμμενα τωι
συνειδοτι και διηνεκως δοξαν αναπεμψωμεν τωι Πατρι και τωι Υιωι και τωι αγιωι
Πνευματι.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Ὑποτυπωσιν εχε υγιαινοντων λογων ων παρ' εμου ηκουσας εν πιστει και
αγαπηι τηι εν Χρι στωι Ἰησου· την καλην παραθηκην φυλαξον δια Πνευματος
αγιου του ενοικουντος εν ημιν. Οιδας τουτο, οτι απεστραφησαν με παντες
οι εν τηι Ἀσιαι· ων εστι Φυγελος και Ἑρμογενης. ∆υη ελεος ο Κυριος τωι
Ὀνησιφορου οικωι, οτι πολλακις με ανεψυξε, και την αλυσιν μου ουκ
επηισχυνθη, αλλα γενομενος εν Ῥωμηι σπουδαιοτερον με εζητησε, και ευρε.
∆υη αυτωι ο Κυριος ευρειν ελεος παρα Κυριου εν εκεινηι τηι ημεραι. Και οσα
εν Ἐφεσωι διηκονησε, βελ τιον συ γινωσκεις.
αʹ. Ου δια γραμματων μονον τα πρακτεα υπετιθετο τωι μαθητηι, αλλ' ηδη και δια
ρηματων. Και τουτο πολλαχου και εν αλλοις εδηλωσε λεγων· Ειτε δια λογου, ειτε δι'
επιστολης, ως δι' ημων· πολλωι δε μαλλον και ενταυθα. Μη τοινυν ελλιπως ειρησθαι τα
κατα την διδασκαλιαν νομισωμεν· πολλα γαρ αυτωι και αγραφως παρεδωκεν· απερ ουν
αναμιμνησκων αυτον, ελεγεν· Ὑποτυπωσιν εχε υγιαινοντων λογων ων παρ' εμου
ηκουσας. Τι δε εστιν ο φησι; Καθαπερ επι των ζωγραφων ενετυπωσαμην, φησιν, εικονα
σοι της αρετης και των τωι Θεωι δοκουντων απαντων, ωσπερ τινα κανονα και αρχετυπον
και ορους καταβαλων εις την σην ψυχην. Ταυτα ουν εχε· καν περι πιστεως, καν περι
αγαπης, καν περι σωφρονισμου δεηι τι βουλευσασθαι, εκειθεν λαμβανε τα
παραδειγματα· ου δεησει σοι παρ' ετερων εικονα ζητειν, παντων εκει κατακειμενων.
Την καλην παραθηκην φυλαξον. Πως; ∆ια Πνευματος αγιου του ενοικουντος εν ημιν.
Ου γαρ εστιν ανθρωπινης ψυχης ουδε δυναμεως, τοσαυτα εμπιστευθεντα αρκεσαι προς
11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την φυλακην. ∆ια τι; Ὅτι πολλοι οι ληισται, σκοτος βαθυ· ο διαβολος εφεστηκεν ετι και
εφεδρευει· ουκ οιδαμεν ποιαι ωραι, ποιωι καιρωι επιτιθεται. Πως ουν αρκεσομεν προς την
φυλακην, φησι; ∆ια Πνευματος αγιου, τουτεστιν, εαν το Πνευμα εχωμεν παρ' ημιν· εαν
μη την χαριν φυγαδευσωμεν, παρεσται. Ἐαν γαρ μη Κυριος οικον οικοδομησηι, εις ματην
εκοπιασαν οι οικοδομουντες· εαν μη Κυριος φυλαξηι πολιν, εις ματην ηγρυπνησαν οι
φυλασσοντες αυτην. Τουτο τειχος ημιν, τουτο φρουριον, τουτο καταφυγη. Ει τοινυν
ενοικει, και αυτο φυλασσει, τις χρεια παραγγελιας;
Ἵνα αυτο, φησι, κατεχωμεν, ινα αυτο φυλασσωμεν, και μη διωκωμεν δια των
φαυλων πραξεων. Ειτα εξηγειται τους πειρασμους, ουχι καταβαλειν τον μαθητην
βουλομενος, αλλα διαναστησαι, ινα ει ποτε και αυτος περιπεσοι τουτοις, μη ξενοπαθηι,
προς τον διδασκαλον αφορων και μεμνημενος παντων των συμβαντων αυτωι. Τι ουν
φησιν; Ἐπειδη εικος ην αυτον συλληφθεντα εγκαταλειφθηναι, και μηδεμιας απολαυσαι
φιλανθρωπιας, μηδε ροπης, μηδε βοηθειας, αλλα και υπ' αυτων των πιστων και φιλων
προδεδοσθαι, ακουε τι φησιν· Οιδας τουτο, οτι απεστραφησαν με παντες οι εν τηι Ἀσιαι.
Εικος 62.614 ην εν Ῥωμηι ειναι πολλους τοτε απο των Ἀσιας μερων· αλλ' ουδεις μοι
παρεστη, φησιν, ουδεις με εγνωρισε, παντες απηλλοτριωθησαν. Και ορα την φιλοσοφον
αυτου ψυχην. Ειπε το γενομενον μονον, ουχι κατηρασατο αυτοις· αλλα τον μεν
πραξαντα τουτο και επηινεσε, και επευχεται τουτωι μυρια αγαθα, εκεινοις δε ου
κατηρασατο, αλλα τι φησιν; Ὦν εστι Φυγελος και Ἑρμογενης. ∆υη ελεος ο Κυριος, φησι,
τωι Ὀνησιφορου οικωι, οτι πολλακις με ανεψυξε, και την αλυσιν μου ουκ επηισχυνθη,
αλλα γενομενος εν Ῥωμηι σπουδαιοτερον εζητησε με, και ευρε. Θεα πως πανταχου την
αισχυνην λεγει, ου τον κινδυνον, ωστε μη φοβηθηναι τον Τιμοθεον, καιτοι κινδυνων το
πραγμα εγεμε· προσεκρουσε γαρ τοτε τωι Νερωνι, τινα των ανακειμενων αυτωι
οικειωσαμενος. Ἀλλα γενομενος, φησιν, εν Ῥωμηι ου μονον ουκ εφυγε μου την
συντυχιαν, αλλα και επεζητησε με, και ευρε. ∆υη αυτωι ο Κυριος ευρειν ελεος παρα
Κυριου εν εκεινηι τηι ημεραι. Και οσα εν Ἐφεσωι διηκονησε, βελτιον συ γινωσκεις.
Τοιουτους ειναι χρη τους πιστους, μητε φοβωι, μητε απειληι, μητε αισχυνηι κωλυεσθαι,
αλλα συμπραττειν αλληλοις, καθαπερ εν πολεμωι παρεσταναι και βοηθειν. Ου γαρ τοις
κινδυνευουσι τοσουτον, οσον εαυτοις χαριζονται, κοινωνους εαυτους ποιουντες δια
των εις εκεινους γεγενημενων των εκεινοις οφειλομενων στεφανων. Οιον, εν θλιψει
καθεστηκε τις των ανακειμενων Θεωι, πολλα πασχων δεινα, και μετα πολλης της
καρτεριας αθλων· συ ουδεπω προς τον αγωνα τουτον ειλκυσθης· εξεστι σοι, ει
βουληθειης, και μη εμβαντι εις το σταδιον, μεριστηι γενεσθαι των αποκειμενων αυτωι
στεφανων, παροντι, αλειφοντι, προτρεποντι, διεγειροντι. Και οτι τουτο ουτως εχει,
ακουσον τι φησιν ετερωθι γραφων· Πλην καλως εποιησατε συγκοινωνησαντες μου τηι
θλιψει· και παλιν· Ὅτε και εν Θεσσαλονικηι και απαξ και δις εις την χρειαν μου
επεμψατε. Και πως οι αποντες τωι μη παροντι εκοινωνησαν της θλιψεως; Πως; Ὅτι
επεμψατε μοι, φησι, τα εις την χρειαν και απαξ και δις.
Και παλιν περι του Ἐπαφροδιτου λεγων φησιν· Ὅτι ηγγισε μεχρι θανατου
παραβουλευσαμενος τηι ψυχηι, ινα αναπληρωσηι το υμων υστερημα της προς με
λειτουργιας. Καθαπερ γαρ επι των βασιλεων ουχ οι πολεμουντες μονον, αλλα και οι τα
σκευη φυλασσοντες τιμης μετεχουσι, και ουχ απλως, αλλα και των ισων πολλακις
επετυχον δωρων, καιτοι γε ουδε τας χειρας αιμαξαντες, ουδε τα οπλα θεμενοι, αλλ'
ουδε ολως την παραταξιν θεασαμενοι των πολεμιων· πολλωι μαλλον επι τουτων των
θλιψεων. Ὁ γαρ βοηθων τωι αθλητηι λιμωι τηκομενωι, ο παρων, ο λογοις παρακαλων, ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

την αλλην θεραπειαν απασαν παρεχων, το ισον εχει τωι αθλουντι.
βʹ. Μη γαρ μοι Παυλον εννοησηις τον αθλητην, τον αμαχον και ακαταγωνιστον,
αλλα αλλον τινα των πολλων, ος ει μη ετυχε πολλης παραμυθιας, πολλης
παρακλησεως, ουκ αν ισως εστη, ουκ αν ηγωνισατο. Ὥστε οι εξω των αγωνων τωι εις
τους αγωνας εμβε 62.615 βηκοτι της νικης γεγονασιν αιτιοι, και των επι τηι νικηι
κειμενων στεφανων γενοιντ' αν μετοχοι. Και τι θαυμαστον, ει τοις ετι ζωσι κοινωνων
τις των αυτων αξιουται τοις αγωνιζομενοις; ωσπερ ουν και τοις απελθουσι, τοις ηδη
κειμενοις, τοις εστεφανωμενοις, τοις ουδενος δεομενοις εστι κοινωνειν και μετα
θανατον· ακουε γαρ του Παυλου λεγοντος· Ταις μνειαις των αγιων κοινωνουντες. Και
πως, φησιν, εστι κοινωνειν; Ὅταν θαυμασηις τον ανδρα, οταν εργασηι τι τουτων εφ' οις
εκεινος εστεφανωθη, κεκοινωνηκας αυτωι των αθλων και των στεφανων δηλονοτι.
∆υη αυτωι, φησιν, ο Κυριος ευρειν ελεος παρα Κυριου εν εκεινηι τηι ημεραι. Ἠλεησε με,
φησιν· ουκουν εξει την ανταποδοσιν εν εκεινηι τηι ημεραι τηι φοβεραι και φρικτηι, ενθα
πολλου ελεους χρεια ημιν. ∆υη αυτωι, φησιν, ο Κυριος ευρειν ελεος παρα Κυριου. ∆υο
Κυριοι; Ουδαμως, αλλ' ημιν εις Κυριος Χριστος Ἰησους, και εις Θεος. Ἐνταυθα οι τα
Μαρκιωνος νοσουντες επιπηδωσι τωι ειρημενωι· αλλα μανθανετωσαν, ως εθος τηι Γραφηι
τουτο, και πολλαχου εστιν ευρειν ταυτηι τηι συνηθειαι την Γραφην κεχρημενην, ως οταν
λεγηι· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· και παλιν, Ειπα τωι Κυριωι, Κυριος μου ει συ· και
αλλαχου· Ἔβρεξε Κυριος παρα Κυριου. Τουτο δε προσωπων εστι παραστατικον
ομοουσιων, ου φυσεως διαιρετικον· ου γαρ ινα δυο ουσιας διαφερουσας αλληλων, αλλ'
ινα δυο προσωπα νοησωμεν της αυτης οντα ουσιας εκατερα, τουτο λεγει. Ὅρα δε πως
και ειπε· ∆υη αυτωι Κυριος. Τι τουτο; Ουχ ετερον, αλλ' ελεος. Ἐπει γαρ αυτος ελεους
ετυχε παρα Ὀνησιφορου, τουτου τυχειν επευχεται και αυτον παρα του Θεου. Ει δε
Ὀνησιφορος ο κινδυνοις παραβαλων εαυτον απο ελεους σωζεται, πολλωι μαλλον ημεις.
Φοβεραι γαρ αι ευθυναι, φοβεραι, και πολλης δεομεναι της φιλανθρωπιας, ωστε μη
ακουσαι το ρημα το φρικτον εκεινο· Ὑπαγετε, ουκ οιδα υμας, οι εργαζομενοι την
ανομιαν· ωστε μη ακουσαι παλιν εκεινο το φοβερον· Ἀπελθετε, οι κατηραμενοι, εις το
πυρ το αιωνιον, το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου· ωστε μη
ακουσαι, Χαος εστι μεταξυ ημων και υμων· ωστε μη ακουσαι εκεινο το φρικης γεμον,
Ἄρατε αυτον, και εμβαλετε εις το σκοτος το εξωτερον· ωστε μη ακουσαι εκεινο το
πολλου φοβου γεμον, Πονηρε δουλε και οκνηρε.
Φρικτον γαρ σφοδρα το διδακτηριον εκεινο και φοβερον· καιτοι ο Θεος ημερος
εστι, καιτοι προσηνης. Θεος γαρ οικτιρμων λεγεται, και Θεος παρακλησεως, και αγαθος
ως ουδεις αγαθος, και χρηστος και επιεικης και πολυελεος, και ου βουλεται τον
θανατον του αμαρτωλου, ως το επιστρεψαι και ζηιν αυτον. Ποθεν ουν, ποθεν τοσαυτης
αγωνιας η ημερα γεμει εκεινη; πυρος ελκεται ποταμος προ προσωπου αυτου, βιβλοι των
πραξεων ημων ανοιγονται, αυτη η ημερα ως κλιβανος εστι καιομενη, αγγελοι
περιτρεχουσι, και καμινοι προτιθενται πολλαι. Πως ουν φιλανθρωπος; πως ελεημων;
πως αγαθος; Φιλανθρωπος μεν ουν και ουτω, και εκ τουτων μαλιστα δεικνυται αυτου
της φιλανθρωπιας το μεγεθος. ∆ια γαρ τουτο τοσουτον ημιν επισειει τον φοβον, ινα καν
δια τουτων συνωθουμενοι προς 62.616 τον της βασιλειας ποθον ποτε διεγερθωμεν. Θεα
δε μοι, πως ουχ απλως τωι Ὀνησιφορωι μαρτυρει, αλλα φησι· Πολλακις με ανεψυξε.
Καθαπερ αθλητην τινα υπο αυχμου πιεζομενον, υπο των θλιψεων. ανεκτησατο, φησι,
και ανεῤρωσε. Και οσα εν Ἐφεσωι διηκονησε, βελτιον συ γινωσκεις. Ου μονον εν Ἐφεσωι,
φησιν, αλλα και ενταυθα. Τοιουτον γαρ δει ειναι τον νηφοντα και διεγηγερμενον, ουχ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

απαξ εργαζεσθαι ουδε δευτερον ουδε τριτον, αλλα δι' ολης της ζωης. Ὥσπερ γαρ το
σωμα το ημετερον ουχ απαξ τραφεν εχει της ολης ζωης την υποστασιν, αλλα δειται και
της καθημερινης τροφης· ουτω δη και ενταυθα επι της ευσεβειας καθ' εκαστην ημεραν
δεομεθα της απο των εργων βοηθειας. Πολλου γαρ ημιν ελεου χρεια· δια γαρ τα
αμαρτηματα ημων και ο φιλανθρωπος Θεος εκεινα παντα ποιει, ουδεν μεν αυτων
δεομενος, παντα δε ποιων δι' ημας. ∆ια γαρ τουτο παντα ημιν εξειπε και διηγησατο, και
ου διηγησατο μονον, αλλα και δι' εργων πιστουται. Ἀξιοπιστος μεν γαρ ην και απο
ρηματων μονον· αλλ' ινα μη τις υπερβολης, μηδε απειλης μονης ειναι νομισηι τα
ρηματα, και την απο των εργων πληροφοριαν προστιθησι. Πως; Και ιδιαι και κοινηι τας
τιμωριας επαγων. Και ινα μαθηις δι' αυτων των πραγματων, ποτε μεν τον Φαραω
εκολασε, ποτε δε κατακλυσμον των υδατων επηγαγε και την πανωλεθριαν εκεινην,
ποτε δε τον του πυρος. Και νυν δε ορωμεν πολλους κολαζομενους των πονηρων, και
δικην τιννυντας· απερ υποδειγματα της γεεννης εστιν.
γʹ. Ἵνα γαρ μη καθευδωμεν, μηδε ραιθυμωμεν, μηδε επιλανθανωμεθα των
ρηματων, δια των εργων ημας υπομιμνησκει και διεγειρει, ενταυθα δεικνυς κριτηρια,
δικαστηρια, ευθυνας. Ειτα παρα ανθρωποις μεν τοσαυτη του δικαιου επιμελεια, παρα δε
Θεωι τωι και ταυτα νομοθετησαντι ουδεις τουτων λογος; και πως αν εχοι ταυτα πιστιν;
Και γαρ και εν οικιαι και εν αγοραι και πανταχου δικαστηρια εστιν ιδειν. Ἐν οικιαι μεν
γαρ ο δεσποτης δουλοις δικαζει καθ' εκαστην ημεραν, και των αμαρτηματων αυτους
απαιτει ευθυνας, και τα μεν κολαζει, τα δε αφιησιν. Ἐν αγροις παλιν ο γεωργος και η
γυνη δικαζεται καθ' εκαστην ημεραν· εν πλοιοις ο κυβερνητης δικαζει, εν στρατοπεδοις
ο στρατηγος τους στρατιωτας· και πολλα αν τις ευροι δικαστηρια· εν τεχναις ο
διδασκαλος τωι μαθητηι. Και ιδιαι τοινυν και κοινηι παντες αλληλοις δικαζουσι, και
ουδαμου του δικαιου τον λογον παραμελουμενον ιδοι τις αν, αλλα παντας ευθυνας
διδοντας πανταχου. Ειτα ενταυθα μεν ουτω διεσπαρται και κατα πολιν και κατα οικιας,
και καθ' ενα εκαστον η του δικαιου ζητησις, εκει δε, ενθα δικαιοσυνης πληρης η δεξια
του Θεου, και η δικαιοσυνη αυτου ως ορη Θεου, εκει ουδεις του δικαιου λογος; Και πως
ο Θεος ο κριτης και δικαιος και ισχυρος και μακροθυμος ανεχεται, και ουκ απαιτει τας
τιμωριας; Ἐνταυθα εχεις την αιτιαν· μακροθυμος, φησιν, εστι, μακροθυμει δε εις
μετανοιαν σε ελκων· αν δε επιμενηις, Κατα την σκληροτητα σου και αμετανοητον
καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην. Ει δικαιος τοινυν εστι, το κατ' αξιαν αποδιδωσι, και
ου περιοραι ατιμωρητι τους πασχοντας κακως· τουτο γαρ δικαιου. Ει ισχυρος, και μετα
62.617 θανατον αποδιδωσι, και εν τηι αναστασει· τουτο γαρ ισχυρου. Ει δε μακροθυμος
ων ανεχεται, μη θορυβηθωμεν, μηδε λεγωμεν, ∆ια τι ενταυθα ουκ επεξερχεται; Ει γαρ
τουτο εγινετο, προανηρπαστο αν το γενος το ανθρωπινον, ει καθ' εκαστην ημεραν
απηιτει δικας ημας των πεπλημμελημενων. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ημερα αμαρτηματων
καθαρα, αλλ' η μεγα, η μικρον τι προσκρουομεν. Ὥστε ουδ' αν εφθασαμεν ουδε εις
εικοστον ετος εκαστος ελθειν, ει μη πολλη αυτου ην η μακροθυμια και η αγαθοτης,
πολλην ημιν παρεχουσα την προθεσμιαν της μετανοιας, ωστε αποδυσασθαι τα
πεπλημμελημενα. Ἕκαστος τοινυν μετα συνειδοτος ορθου εισιων εις τα πεπραγμενα
αυτωι, και τον βιον αυτου παντα εις μεσον αγαγων, επισκοπειτω, ει μη μυριων τιμωριων
αξιος και κολασεων εστι· και οταν αγανακτηι, δια τι μη ο δεινα μυρια πραττων φαυλα,
δικην διδωσιν, εννοειτω τα εαυτου, και παυσει την αγανακτησιν. Ἐκεινα γαρ μεγαλα
φαινεται, επειδη επι μεγαλοις γινεται και φανεροις· ει δε τα εαυτου εξετασειεν, ισως
ευρησει πλειονα. Το γαρ αρπαζειν και πλεονεκτειν ομοιον εστιν, αν τε επι χρυσιου, αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

τε επι αργυριου γενηται· απο γαρ της αυτης διανοιας αμφοτερα τικτεται, και ο το μικρον
υφελομενος ου παραιτησεται και μεγα υφελεσθαι· ει δε μη παρεστιν, ου παρ' εκεινον
τουτο γεγονεν, αλλα παρα την του πραγματος συντυχιαν. Ὁ τον πενεστερον αδικων
πενης, ουκ αν, ει γε εδυνατο, και τον πλουτουντα παρειδεν, αλλα της ασθενειας, ου της
εκεινου προαιρεσεως το πραγμα γινεται λοιπον. Ὁ δεινα αρχει, φησι, και τα των
αρχομενων αρπαζει. Συ δε ουχ αρπαζεις; ειπε μοι. Μη γαρ μοι ειπηις, οτι χρυσιου μεν
ταλαντα εκεινος, συ δε οβολους δεκα· επει και εν τηι ελεημοσυνηι οι μεν εβαλον χρυσιον,
η δε δυο λεπτα, και ουδεν ελαττον ηνεγκεν εκεινων. ∆ια τι, Ἡ γαρ προαιρεσις κρινεται,
και ουχ η δοσις. Ειτα επι μεν της ελεημοσυνης αξιοις ουτω δικαζειν τον Θεον, και μηδεν
ελαττον δια την πενιαν αποφερεσθαι, ει δυο λεπτα καταβαλοις, των μυρια ταλαντα
καταθεμενων χρυσιου, επι δε της πλεονεξιας ουχ ουτω; και πως αν εχοι λογον; Ὥσπερ
εκεινη δυο λεπτα καταβαλουσα, απο της προαιρεσεως ουδεν 62.618 ελαττον ηνεγκεν,
ουτω και συ δυο λεπτα υφελομενος, ουδεν αμεινον εκεινων διακεισαι, αλλ' ει δει τι και
θαυμαστον ειπειν, μαλλον αυτων πλεονεκτεις. Ὥσπερ γαρ καν την του βασιλεως τις
μοιχευσηι γυναικα, καν την του πενητος, καν την του δουλου, ομοιως εστι μοιχος, ου τηι
διαφοραι των προσωπων του αμαρτηματος κρινομενου, αλλα τηι μοχθηριαι της του
τολμησαντος προαιρεσεως· ουτω δη και ενταυθα. Και μαλλον εγω μοιχον αν ειποιμι τον
εις την τυχουσαν μοιχευομενον, η τον εις την βασιλιδα αυτην· εκει μεν γαρ ο πλουτος
και η ωρα και πολλα ετερα ην τα επισπωμενα, ενταυθα δε ουδεν· ωστε μαλλον ουτος αν
ειη μοιχος. Παλιν, μεθυσον εκεινον αν ειποιμι μαλλον τον τωι φαυλωι οινωι
προσκεχρημενον· ουτω και πλεονεκτην τον μηδε των μικρων καταφρονουντα. Ὁ μεν
γαρ τα πολλα αρπαζων των μικρων ισως καταφρονησειεν αν· ο δε τα μικρα
υφελομενος, των μεγαλων ουδαμως· ωστε μαλλον ουτος κλεπτης εστιν. Ὁ γαρ μη
καταφρονων αργυριου, πως αν χρυσιου καταφρονησειεν; Ὥστε οταν των αρχοντων
κατηγορωμεν, τα ημετερα αυτων αναλογισωμεθα, και ευρησομεν μαλλον ημας αυτους
και κλεπτοντας και πλεονεκτουντας πλεον εκεινων, ει μη τωι πραγματι, αλλα τηι
προαιρεσει ταυτα κρινομεν, ωσπερ ουν και κρινειν δικαιον. Ειπε γαρ μοι, ει τις
προσενεχθειη τα του πενητος λαβων, ετερος δε τα του πλουσιου, ουχ ομοιαν αμφοτεροι
τισουσι δικην; Τι δε; ο φονευς ουχ ομοιως εστι φονευς, αν τε αναπηρον και πενητα, αν
τε πλουσιον και καλον αποκτεινηι; Ὅταν ουν ειπωμεν οτι ο δεινα του δεινος το χωριον
ηρπασεν, εννοησωμεν τα εαυτων, και ουτως ουτε τους αλλους κατακρινουμεν, και τον
Θεον θαυμασομεθα της μακροθυμιας, και ουκ αγανακτησομεν, οτι η κρισις ουκ ερχεται
επ' αυτους, και αυτοι οκνηροτεροι εσομεθα προς την των κακων εργασιαν. Ὅταν γαρ
ιδωμεν τοις αυτοις υπευθυνους οντας και ημας αυτους, ουκετι ομοιως δυσχερανουμεν,
αλλ' αποστησομεθα των αμαρτηματων, και επιτευξομεθα των μελλοντων αγαθων εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι μετα Πατρος και αγιου Πνευματος δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Συ ουν, τεκνον μου, ενδυναμου εν τηι χαριτι τηι εν Χριστωι Ἰησου, και α
ηκουσας παρ' εμου δια πολλων μαρτυρων, ταυτα παραθου πιστοις
ανθρωποις, οιτινες ικανοι εσονται και ετερους διδαξαι. Συ ουν
κακοπαθησον, ως καλος στρα τιωτης Ἰησου Χριστου. Ουδεις στρατευομενος
εμπλεκεται ταις του βιου πραγματειαις, ινα τωι στρατολογησαντι αρεσηι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

Ἐαν δε και αθληι τις, ου στεφανουται, εαν μη νομιμως αθλη σηι. Τον
κοπιωντα γεωργον δει πρωτον των καρπων μεταλαμβανειν. Νοει α λεγω·
δυη γαρ σοι ο Κυριος συνεσιν εν πασι.
αʹ. Φερει μεν εν θαλασσηι πολυ το θαρσος τωι μαθητηι το τον διδασκαλον εν
ναυαγιωι γενεσθαι και διασωθηναι· ου γαρ ηγησεται λοιπον απο της οικειας αμαθιας
συμπιπτειν τους χειμωνας, αλλα απο της των πραγματων φυσεως· τουτο δε εις
ψυχαγωγιαν ου μικρον. Φερει δε και εν πολεμοις τωι ταξιαρχηι προτροπην το τον
στρατηγον τρωθεντα οραιν, και ανενεγκοντα παλιν. Ουτω δη και τοις πιστοις φερει τινα
παραμυθιαν, το τον Ἀποστολον πολλα παθειν 62.618 δεινα, και υπ' ουδενος τουτων
καταμαλακισθηναι· ου γαρ αν, ει μη τουτο ην, τα αυτου παθη διηγειτο. Ὁ γαρ Τιμοθεος
ακουων, οτι ο τοσαυτα δυναμενος και πασης της οικουμενης κρατησας, εν δεσμοις εστι
και εν θλιψεσι, και ουκ ασχαλλει ουδε δυσχεραινει υπο των οικειων εγκαταλειφθεις, ει
και αυτος τα αυτα επαθεν, ουκ αν ηγησατο ανθρωπινης το πραγμα ειναι ασθενειας, ουδε
δια το μαθητης ειναι και ελαττων του Παυλου, οπου γε και ο διδασκαλος ταυτα επαθεν,
αλλα δια την του πραγματος φυσιν ταυτα παντα συμβεβηκεναι. Και γαρ και αυτος ταυτα
ειργασατο, και δια τουτο ταυτα διηγειται, ινα αυτον ρωσηι και ανακτησηται. Ὅτι γουν
τουτου ενεκεν τουτο εποιει, διηγησαμενος αυτου τας θλιψεις και τους πειρασμους,
επηγαγε· Συ ουν τεκνον μου, ενδυναμου εν τηι χαριτι τηι εν Χριστωι Ἰησου.
Τι λεγεις; κατεσεισας ημας τωι φοβωι, ειπες οτι δεδεσαι, οτι εν θλιψει ει, οτι
παντες σε απεστραφησαν· και ωσπερ ειρηκως, οτι ουδεν πεπονθας δεινον, ουδε υπο
τινων εγκατελειφθης, ουτως 62.619 επαγεις, Συ ουν, τεκνον μου, ενδυναμου; Εικοτως·
οτι ταυτα σε μαλλον ενεδυναμωσεν, η εκεινον. Ει γαρ εγω Παυλος ταυτα πασχω, πολλωι
μαλλον συ ταυτα φερειν οφειλεις· ει ο διδασκαλος, πολλωι μαλλον ο μαθητης. Και μετα
πολλης της φιλοστοργιας την παραινεσιν προσαγει, τεκνον αυτον καλων, και ουχ
απλως, αλλα, Τεκνον εμον. Ει τεκνον ει, φησι, τον πατερα μιμου· ει τεκνον ει,
ενδυναμου οις ειπον· μαλλον δε ουκ απο των διηγηματων μονον, αλλα και απο της
χαριτος του Θεου· Ἐνδυναμου γαρ, φησιν, εν τηι χαριτι τηι εν Χριστωι Ἰησου· τουτεστι,
δια της χαριτος του Χριστου. Τουτεστι, Στηθι γενναιως, οιδας την παραταξιν. Ἐπει και
αλλαχου λεγων, Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, ουχι καταβαλλων αυτους
λεγει, αλλα διεγειρων. Ουκουν νηφε, φησι, γρηγορει, εχε την χαριν του Κυριου
συμμαχουσαν και συναγωνιζομενην, πολληι τηι προθυμιαι και τηι προαιρεσει τα παρα
σεαυτου εισφερε. Και α ηκουσας παρ' εμου δια πολλων μαρτυρων, ταυτα παραθου
πιστοις ανθρωποις. Πιστοις, ου ζητητικοις, ου συλλογιστικοις. Πιστοις· ποιοις; Τοις μη
προδιδουσι το κηρυγμα. α ηκουσας, ουχ α συνεζητησας· Ἡ πιστις γαρ εξ ακοης, η δε
ακοη δια ρηματος Θεου. Τι εστι, ∆ια πολλων μαρτυρων; Ὡς αν ει ελεγεν, Ου λαθρα
ηκουσας ουδε κρυφηι, αλλα πολλων παροντων, μετα παῤρησιας. Ουκ ειπεν, Ειπε, αλλα,
Παραθου, καθαπερ επι θησαυρου το παρατιθεμενον εν ασφαλειαι παρακατατιθεται.
Παλιν φοβει τον μαθητην και απο των ανω και απο των κατω. Ἀλλ' ου πιστοις μονον
λεγει, Παραθου· τι γαρ οφελος, οταν πιστος μεν ηι, μη δυνηται δε εις ετερους εξαγειν την
διδασκαλιαν; οταν αυτος μεν μη προδωι την πιστιν, ετερους δε μη κατασκευαζηι
τοιουτους; ∆υο τοινυν εχειν χρη τον διδασκαλον, και πιστον ειναι, και διδακτικον. ∆ια
τουτο φησιν, Οιτινες ικανοι εσονται και ετερους διδαξαι. Συ ουν κακοπαθησον ως καλος
στρατιωτης Ἰησου Χριστου. Βαβαι, ποσον το αξιωμα, στρατιωτην ειναι του Χριστου!
Τους βασιλεις εννοησον τους επι της γης, πως μεγα τι ειναι νομιζουσιν οι υπ' αυτους
16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατευομενοι. Ει τοινυν το κακοπαθειν βασιλικου στρατιωτου, το μη κακοπαθειν ουκ
εστι στρατιωτου. Ὥστε ου χρη δυσχεραινειν, ει κακοπαθεις· τουτο γαρ εστι στρατιωτου·
αλλα δυσχεραινειν, ει μη κακοπαθοιης. Ουδεις στρατευομενος εμπλεκεται ταις του βιου
πραγματειαις, ινα τωι στρατολογησαντι αρεσηι. Ἐαν δε και αθληι τις, ου στεφανουται, εαν
μη νομιμως αθλησηι. Ταυτα ειρηται μεν προς Τιμοθεον, λεγεται δε προς παντα και
διδασκαλον και μαθητην δι' εκεινου. Μηδεις τοινυν απαξιουτω των την επισκοπην
εχοντων ταυτα ακουων, αλλ' απαξιουτω μη ταυτα πραττων. Ἐαν αθληι τις, φησιν, ου
στεφανουται εαν μη νομιμως αθλησηι. Τι εστιν, Ἐαν μη νομιμως; Ουκ, εαν εις τον αγωνα
εισελθηι, αρκει τουτο, ουδε εαν αλειψηται, ουδε εαν συμπλακηι, αλλα αν μη παντα τον
της αθλησεως νομον φυλαττηι, και τον επι σιτιων, και τον επι σωφροσυνης και
σεμνοτητος, και τον εν παλαιστραι, και παντα απλως διελθηι τα τοις αθληταις
προσηκοντα, ουδεποτε στεφανουται. Και ορα του Παυλου την σοφιαν· αθλησεως και
στρατιωτων εμνησθη, το μεν, ωστε ετοιμον ειναι προς σφαγας και φονους και αιματα,
το δε 62.620 καρτερικον, ινα παντα γενναιως φερηι, ινα διαπαντος εν ασκησει ηι. Τον
κοπιωντα γεωργον, φησι, δει πρωτον των καρπων μεταλαμβανειν. Ειπεν απο των αυτου
παραδειγματων, ειπεν απο του διδασκαλου· λεγει λοιπον και απο των κοινηι
συμβαινοντων, των αθλητων, των στρατιωτων· και τιθησιν εκει τα επαθλα, το μεν, Ἵνα
αρεσηι τωι στρατολογησαντι· το δε, Ἵνα στεφανωθηι. Και λεγει και τριτον υποδειγμα, ο
μαλιστα αυτωι αρμοζει· το μεν γαρ του στρατιωτου και το του αθλητου και τοις
αρχομενοις καταλληλον, το δε του γεωργου λοιπον τωι διδασκαλωι. Μη ως στρατιωτης,
μηδε ως αθλητης μονον, αλλα και ως γεωργος. Ὁ γεωργος ουχ εαυτου επιμελειται
μονον, αλλα και των καρπων της γης· τουτεστιν, ου μικραν αμοιβην των πονων
καρπουται και ο γεωργος.
βʹ. Ἐνταυθα και του Θεου το ανενδεες δεικνυσι, και την αντιδοσιν της
διδασκαλιας, πραγμα ειπων κοινον. Ὥσπερ, φησιν, ο γεωργος ουκ ανονητα πονει, αλλα
προ των αλλων αυτος απολαυει των πονων των οικειων, ουτω και τον διδασκαλον
εικος. Ἢ τουτο, η περι του τιμασθαι τους διδασκαλους φησιν. Ἀλλ' ουκ εχει λογον· πως
γαρ ουχ απλως γεωργον ειπεν, αλλα τον κοπιωντα; ουδε απλως τον καμνοντα, αλλα
τον κοπτομενον; Ἐνταυθα και προς την μελλησιν ινα μηδεις δυσχεραινηι, Ἤδη, φησιν,
απολαμβανεις· η οτι εν αυτωι τωι κοπωι η αντιδοσις. Ἐπει ουν τα παραδειγματα εθηκε το
των στρατιωτων, και αθλητων, και γεωργων, και παντα απλως αινιγματωδως, Ουδεις,
φησι, στεφανουται, εαν μη νομιμως αθλησηι. Και ειπων, Τον κοπιωντα γεωργον δει
πρωτον των καρπων μεταλαμβανειν, επηγαγε· Νοει ο λεγω· δυη γαρ σοι ο Θεος συνεσιν
εν πασι. Τουτων γαρ ενεκεν ταυτα ειρηται εν παροιμιαι και παραβοληι. Ειτα παλιν το
φιλοστοργον αυτου δεικνυς, ου παυεται επευχομενος αυτωι, ατε ως υπερ γνησιου
τεκνου δεδοικως, και φησι· Μνημονευε Χριστον Ἰησουν εγηγερμενον εκ νεκρων, εκ
σπερματος ∆αυιδ, κατα το Ευαγγελιον μου, εν ωι κακοπαθω μεχρι δεσμων, ως
κακουργος. Τινος ενεκεν ενταυθα τουτου μεμνηται; Μαλιστα μεν ουν και προς τους
αιρετικους αποτεινομενος, αμα δε και ανακτωμενος αυτον, και δεικνυς των παθηματων
το κερδος, οτι και αυτος ο διδασκαλος ημων ο Χριστος δια παθους τον θανατον
κατηγωνισατο. Τουτο μνημονευε, φησι, και εξεις παρακλησιν ικανην. Μνημονευε, φησι,
Χριστον Ἰησουν εγηγερμενον εκ νεκρων, εκ σπερματος ∆αυΐδ. Ἤδη γαρ εξ εκεινου
ηρξαντο τινες την οικονομιαν ανατρεπειν, επαισχυνομενοι τωι μεγεθει της του Θεου
φιλανθρωπιας. Τοιαυτα γαρ ην α ευηργετησεν ημας ο Θεος, ως τους ανθρωπους
αισχυνεσθαι περιαπτειν αυτα τωι Θεωι, και απιστειν οτι τοσουτον κατεβη. Κατα το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ευαγγελιον μου, φησι. Πανταχου τουτο τιθησι των επιστολων λεγων, Κατα το
ευαγγελιον μου, η επειδη αυτωι πειθεσθαι εχρην, η επειδη και ετεροι ησαν
ευαγγελιζομενοι ετερα. Ἐν ωι κακοπαθω, φησι, μεχρι δεσμων, ως κακουργος. Παλιν παρ'
εαυτου την παραμυθιαν εισαγει, παλιν την προτροπην· και δυο τουτοις τον ακροατην
αλειφει, τωι τε ειδεναι κακοπαθειν, και τωι μη επ' ουδενι χρησιμωι τουτο ποιειν. Ουτω
μεν κερδανει, εκεινως δε και βλαβησεται. Τι γαρ οφελος, εαν δειξηις τον διδασκαλον
κακοπαθουντα μεν, επ' ουδενι δε χρησιμωι; αλλ' εκεινο θαυμαστον, ει επι τινι χρησιμωι
62.621 ει επ' ωφελειαι των διδασκομενων. Ἀλλ' ο λογος του Θεου ου δεδεται. Τουτεστιν,
ει μεν κοσμικοι ημεν στρατιωται, φησιν, η ει πολεμον επολεμουμεν αισθητον, ισχυε
ταυτα τα δεσμα τας χειρας κατεχοντα· νυν δε τοιουτους ημας εποιησεν ο Θεος, ως
μηδενι καταγωνιζεσθαι. ∆εσμουνται μεν γαρ αι χειρες, αλλ' ουχ η γλωττα· γλωτταν γαρ
ουδεις δησαι δυναται, αλλ' η δειλια μονον και απιστια· ως αν ταυτην μη εχωμεν, καν
περιβαληις δεσμα, το κηρυγμα ου δεδεται. Οιον, γεωργον τις εαν δησηι, τον σπορον
ενεποδισε· τηι χειρι γαρ σπειρει· διδασκαλον εαν δησηις, τον λογον ουκ ενεποδισας· τηι
γλωττηι γαρ σπειρει, ου τηι χειρι. Ουχ υποβαλλεται τοινυν δεσμωι ο λογος ο ημετερος·
ημων γαρ δεδεμενων, εκεινος λελυται και τρεχει. Πως; φησιν· Ὅτι ιδου και δεδεμενοι
κηρυττομεν. Τουτο εις προτροπην των λελυμενων· ει ημεις δεδεμενοι κηρυττομεν,
πολλωι μαλλον υμας τους λελυμενους τουτο ποιειν χρη. Ἤκουσας οτι ως κακουργος
ταυτα πασχω; μη κατηφης γενηι. Πολυ γαρ το θαυμα, δεδεμενον οντα τα των λελυμενων
ποιειν, δεδεμενον παντων περιγενεσθαι, δεδεμενον καταγωνιζεσθαι τους δεδεκοτας.
Θεου γαρ εστιν ο λογος, ουχ ημων· δεσμα δε ανθρωπινα Θεου λογον περιβαλειν ου
δυνησεται. Ταυτα πασχω δια τους εκλεκτους. ∆ια τουτο γαρ, φησι, παντα πασχω δια
τους εκλεκτους, ινα και αυτοι σωτηριας τυχωσι της εν Χριστωι Ἰησου, μετα δοξης
αιωνιου. Ἰδου και αλλη προτροπη· Ουχ υπερ εμαυτου, φησιν, αλλ' υπερ της ετερων
σωτηριας ταυτα υπομενω. Ἐξον ην ακινδυνως ζηιν, εξον ην μηδεν τουτων πασχειν, ει γε
τα εμαυτου εσκοπουν. Ἀλλα δια τινα ταυτα πασχω; Ὑπερ των αλλοτριων αγαθων, ινα
αλλοι τυχωσι ζωης αιωνιου. Τι ουν και επαγγελληι; Ουχ απλως ειπε, ∆ια τουσδε, αλλα,
∆ια τους εκλεκτους. Ει ο Θεος αυτους εξελεξατο, παντα ημας δει πασχειν υπερ αυτων,
Ἵνα και αυτοι σωτηριας τυχωσι. Το ειπειν, Και αυτοι, δεικνυντος εστι και λεγοντος, ως
Και ημεις· και γαρ και ημας ο Θεος εξελεξατο. Και ωσπερ δι' ημας ο Θεος επαθεν, ουτω
και ημεις δι' εκεινους· ωστε ανταποδοσις εστι το πραγμα, ουχι χαρις. Ἐπι μεν του Θεου
χαρις ην· ου γαρ προευπαθων ευηργετησεν· επι δε ημων αντιδοσις· προευπαθοντες
ημεις παρα του Θεου, πασχομεν υπερ τουτων ων πασχομεν, ινα σωτηριας τυχωσι. Τι
λεγεις; ποιας σωτηριας; ο σεαυτωι αιτιος μη ων σωτηριας, αλλα απολλυμενος, ετερωι
σωτηριας αιτιος γινηι; ∆ια τουτο προσεθηκεν· Ου ταυτης, φησιν, αλλα Της εν Χριστωι
Ἰησου, της οντως σωτηριας, μετα δοξης αιωνιου. Ὀδυνηρα τα παροντα, αλλ' επι της
γης· κατηφη τα παροντα, αλλα προσκαιρα· αηδιας μεστα και οδυνης, αλλα μεχρι
σημερον και αυριον μονον.
γʹ. Τα μεντοι χρηστα ου τοιαυτα, αλλ' αιωνια, αλλ' εν ουρανωι. Ὄντως εκεινη
δοξα, αυτη δε ατιμια. Θεα γαρ μοι, αγαπητε· ουκ εστι δοξα επι της γης, αλλ' η οντως
δοξα εν ουρανοις εστιν. Ει δε τις δοξαζεσθαι βουλεται, ατιμαζεσθω· ει τις ανεσεως
βουλεται τυχειν, θλιβεσθω· ει τις διαπαντος ευδοκιμειν και τρυφαιν, τα προσκαιρα
διαπτυετω. Ὅτι δε η ατιμια δοξα εστιν, η δε δοξα ατιμια, φερε, κατα δυναμιν τουτο
παραστησωμεν, ινα την οντως δοξαν ιδωμεν. Ουκ εστιν επι γης δοξαζεσθαι· ει δε βουλει
δοξαζεσθαι, δι' ατιμιας. Και φερε επι των δυο προσωπων τουτο εξετασωμεν, επι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

Νερωνος και του Παυλου. Ἐκεινος την δοξαν ειχε του κοσμου, ουτος την ατι 62.622
μιαν. Πως; τυραννος ην εκεινος, πολλα κατωρθωκως, τροπαια στησας, πλουτον εχων
επιῤρεοντα, πανταχοθεν στρατοπεδα απειρα, το πλεον της οικουμενης μερος
υποτεταγμενον, την βασιλιδα πολιν υποτεταγμενην, την συγκλητον απασαν
υποκυπτουσαν, τα βασιλεια αυτα εν λαμπρωι τωι σχηματι προηιει. Ειτε οπλιζεσθαι εδει,
χρυσωι και λιθοις τιμιοις οπλιζομενος εξεισιν· ειτε εν ειρηνηι καθησθαι, αλουργιδα
περικειμενος εκαθητο. Πολλους τους δορυφορους, πολλους τους υπασπιστας ειχε· γης
και θαλαττης δεσποτης ηκουεν, αυτοκρατωρ, Αυγουστος, Καισαρ, βασιλευς, και πολλα
ετερα ονοματα τοιαυτα, απερ κολακειαν επενοει και θεραπειαν· και ουδεν ενελιπεν
ολως των εις δοξαν· αλλα και σοφοι και δυνασται και βασιλεις αυτον ετρεμον, και
εδεδοικεισαν τον ανδρα· και γαρ και αλλως ωμος τις και ιταμος ειναι ελεγετο· ουτος και
θεος ειναι εβουλετο, και παντων κατεφρονει των ειδωλων, και αυτου του επι παντων
Θεου, και ως θεος εθεραπευετο. Τι ταυτης της δοξης κρειττον; μαλλον δε τι της ατιμιας
χειρον; Ἀλλ' ουκ οιδα πως υπο της αληθειας προυδραμε το στομα, και προ της κρισεως
την ψηφον ηνεγκε. Τεως δε κατα την των πολλων υπονοιαν το πραγμα εξετασωμεν,
κατα την των απιστων, κατα την κολακειαν. Τι μειζον εις λογον δοξης του και θεον
νομισθηναι αυτον; Μεγαλη οντως τουτο ατιμια, το ανθρωπον οντα τοιαυτα λυτταιν·
αλλα τεως κατα την των πολλων υπονοιαν το πραγμα εξετασωμεν. Ουδεν τοινυν
ενελιπεν αυτωι εις δοξαν την ανθρωπινην, αλλα ως θεος παρα παντων εθεραπευετο.
Ἀλλα αντεξετασωμεν αυτωι και τον Παυλον, ει δοκει. Κιλιξ ο ανθρωπος ην· οσον δε
Κιλικιας και Ῥωμης το μεσον, παντες ισασι· σκυτοτομος, πενης, της εξωθεν σοφιας
απειρος, Ἑβραιστι μονον ειδως, γλωτταν διασυρομενην παρα παντων, και μαλιστα παρα
των Ἰταλων. Ου γαρ ουτω τους την βαρβαρον, ουτε την Ἑλλαδα, ουτε αλλην τινα
εχοντας γλωτταν διασυρουσιν, ως την Συρων· αυτη δε πολλην εχει την κοινωνιαν προς
ταυτην. Και μη θαυμασηις οτι ταυτην διεπτυον· ει γαρ την Ἑλλαδα την θαυμαστην και
καλην διαπτυουσι, πολλωι μαλλον την Ἑβραιων. Ἄνθρωπος πολλακις εν λιμωι ζησας,
και κοιμηθεις πεινων, ανθρωπος γυμνος, ουτε ο τι περιβαλοιτο εχων. Ἐν ψυχει και
γυμνοτητι, φησιν. Ου ταυτα δε μονον, αλλα και εν δεσμοις γεγονως· μετα γαρ ληιστων,
μετα γοητων, μετα τυμβωρυχων, μετα ανδροφονων αυτου εκεινου κελευσαντος
εβεβλητο και εμαστιζετο ως κακουργος, οπερ ουν και αυτος φησι. Τις ουν λαμπροτερος;
ουχι εκεινου μεν ουδε ονομα ισασιν οι πολλοι, τουτον δε και Ἕλληνες και βαρβαροι και
Σκυθαι και οι προς αυτα της οικουμενης τα τερματα καθ' εκαστην αιδουσι την ημεραν;
Ἀλλα μηπω τα νυν, αλλα τα τοτε εξετασωμεν. Τις ην λαμπροτερος; τις επιδοξοτερος; ο
την αλυσιν περικειμενος, και δεδεμενος ελκομενος εκ του δεσμωτηριου, η ο την
αλουργιδα περικειμενος, και εκ των βασιλειων προιων; Ὁ δεδεμενος παντως. Πως; Ὅτι
εκεινος μεν και στρατοπεδα εχων, και εν λαμπρωι τωι σχηματι προκαθημενος, απερ
ηθελεν ουκ ισχυσεν ανυειν· ο δε δεσμωτης, και ως κακουργος εν ευτελει σχηματι,
αυθεντικωτερον παντα επραττε. Πως και τινι τροπωι; Ἐκεινος ελεγε, Μη διασπειρηις τον
λογον της ευσεβειας· ουτος ελεγεν, Ουκ ανεχομαι· ουδε γαρ δεδεται ο λογος του Θεου.
Και διεπτυσεν ο Κιλιξ, ο δεσμωτης, ο σκηνοποιος, ο πενης, ο εν λιμωι ζων τον απο της
Ῥωμης, τον πλουσιον, τον βασιλευοντα, τον παντων κρατουντα, τον μυριοις μυρια παρ
62.623 εχοντα· και τοσουτων οντων στρατοπεδων, ουδεν ισχυσε. Τις αρα λαμπρος ην;
τις σεμνος; ο εν δεσμοις νικων, η ο εν αλουργιδι νικωμενος; ο κατω εστως και βαλλων,
η ο ανω καθημενος και βαλλομενος; ο επιταττων και καταφρονουμενος, η ο
επιταττομενος και ουδενα λογον εχων των επιταγματων; ο μονος ων και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

περιγινομενος, η ο μετα μυριων στρατοπεδων ηττωμενος; Ἀπηρχετο ουν ο βασιλευς,
του δεσμωτου κατ' αυτου τροπαιον στησαντος. Ειπε ουν μοι, ποιας αν τις ηβουληθη
μεριδος ειναι; Μη γαρ μοι τα μετα ταυτα ειπηις, αλλα τεως εκεινα εξετασον· ποιας
μεριδος αν τις ηθελησεν ειναι, της του Παυλου, η της του Νερωνος; ου λεγω κατα τον
της πιστεως λογον· τουτο γαρ δηλον· αλλα κατα τον της δοξης και της σεμνοτητος και
της λαμπροτητος. Ει τις ευγνωμων, του Παυλου εφησεν αν. Ει γαρ το νικαιν του
νικασθαι λαμπροτερον, εκεινος επιδοξος. Και ουπω τουτο μεγα, οτι ενικησεν, αλλα οτι
εν τοιουτωι σχηματι τον εν τοιουτωι ενικησε. Παλιν γαρ ερω, και ου παυσομαι τα αυτα
λεγων· αλυσιν περιεκειτο, και τον αναδεδεμενον το διαδημα εβαλε.
δʹ. Τοιαυτη του Χριστου η δυναμις· αλυσις τον στεφανον ενικα τον βασιλικον,
και λαμπροτερον τουτο εκεινου το σχημα εδεικνυτο· ρακια περιεκειτο αυχμωντα, ατε
δεσμωτηριον οικων, και μαλλον της αλουργιδος παντας επεστρεφε προς τα περικειμενα
αυτωι δεσμα· επι γης ειστηκει κατεχομενος και κατω νευων, και τον επ' οχηματος
χρυσου απαντες αφεντες εκεινωι προσειχον· εικοτως. Το μεν γαρ συνηθειας ην βασιλεα
ιδειν επι ζευγους καθημενον λευκου· τουτο δε ξενον και παραδοξον, δεσμωτην οραιν
μετα τοσαυτης παῤρησιας βασιλει διαλεγομενον, μεθ' οσης ο βασιλευς προς ανδραποδον
οικτρον και ταλαιπωρον. Ὄχλος περιειστηκει πολυς, και δουλοι παντες του βασιλεως
ησαν· εθαυμαζον δε ου τον δεσποτην τον αυτων, αλλα τον νικωντα τον δεσποτην
αυτων· και ον απαντες εδεδοικεσαν και ετρεμον, τουτον μονος ων κατεπατει εκεινος.
Ἴδε εν αυτοις τοις δεσμοις ποση η λαμπροτης. Τι αν τις ειποι τα μετα ταυτα; Ἐκεινου
μεν ουδε το μνημα δηλον· ουτος δε παντων βασιλεων λαμπροτερος εν αυτηι κειται τηι
βασιλιδι, ενθα και ενικησεν, ενθα και το τροπαιον εστησεν. Ἐκεινου καν μνησθηι τις,
μετα ψογου μεμνηται, και των οικειων (και γαρ και ασελγης λεγεται γεγενησθαι)·
τουτου μετ' ευφημιας η μνημη πανταχου· ου γαρ ημιν μονον, αλλα και παρα τοις
εχθροις. Ὅταν γαρ εκλαμπηι η αληθεια, ουδε οι εχθροι αναισχυντειν εχουσιν· ει γαρ και
μη της πιστεως ενεκεν αυτον θαυμαζουσιν, αλλα της παῤρησιας, αλλα της ανδρειας.
Ουτος εν τοις απαντων στομασι πανταχου καθ' εκαστην ημεραν στεφανουμενος
ανακηρυττεται· εκεινος δε βαλλομενος ψογοις και κατηγοριαις. Ποια τοινυν τα λαμπρα;
Ἀλλα γαρ ελαθον απο του ονυχος τον λεοντα επαινων, δεον τα οντως ειπειν. Τινα δε
ταυτα εστι; Τα εν τοις ουρανοις· πως ηξει μετα του 62.624 βασιλεως των ουρανων, μετα
λαμπρου του σχηματος· πως ο Νερων στησεται τοτε κατηφης, στυγνος. Ει δε δοκω σοι
απιστα λεγειν και καταγελαστα, συ καταγελαστος ει γελων τα μη γελωτος αξια. Ει γαρ
απιστεις τοις μελλουσιν, απο των φθασαντων πιστευσον· ουπω των στεφανων ο καιρος,
και τοσαυτης απελαυσε τιμης ο αθλητης· οταν ο αγωνοθετης ελθοι, ποσης απολαυσεται
τιμης; Ἐν τοις αλλοτριοις ξενος ην, ξενος και παρεπιδημος, και ουτω θαυμαζεται· οταν
εν τοις ιδιοις ηι, τινος ουκ απολαυσεται αγαθου; Νυν η ζωη ημων κεκρυπται συν τωι
Χριστωι εν τωι Θεωι, και ομως των ζωντων ο τεθνηκως μαλλον ενεργει και τιμαται· οταν
ελθηι αυτη η ζωη ημων, τινος ου μεθεξει, τινος ουκ επιτευξεται; ∆ια τουτο ταυτης αυτον
της τιμης απολαυσαι εποιησεν ο Θεος, ουκ επειδη εκεινος εδειτο. Ει γαρ εν σωματι ων
κατεφρονει της παρα των πολλων δοξης, πολλωι μαλλον απαλλαγεις του σωματος. Ου
δια τουτο δε εποιησεν αυτον απολαυσαι μονον, αλλ' ινα οι τοις μελλουσιν απιστουντες
καν εκ των παροντων εναγωνται. Λεγω οτι ηξει Παυλος μετα του βασιλεως των
ουρανων, οτε αναστασις εσται, οτι μυριων απολαυσει των αγαθων. Ἀλλ' ου πιστευει ο
απιστος· ουκουν απο των παροντων πιστευσει. Λαμπροτερος του βασιλεως ο
σκηνοποιος, εντιμοτερος του βασιλεως· ουδεις βασιλευς της Ῥωμης γενομενος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

τοσαυτης απελαυσε τιμης· αλλ' ο μεν βασιλευς εῤριμμενος εξω που κειται, ο δε το μεσον
κατεχει της πολεως, καθαπερ βασιλευς ων και ζων. Ἀπο τουτων πιστευσον και περι των
μελλοντων. Ει ενταυθα, ενθα ηλαυνετο, ενθα εδιωκετο, τοσαυτης απελαυσε τιμης, οταν
ελθηι, τι εσται; Ει οπου σκηνοποιος ην, ουτως εγενετο λαμπρος, οταν ελθηι αντιλαμπων
ταις ηλιακαις ακτισι, τι εσται; Ει μετα τοσαυτης ευτελειας, τοσαυτης μεγαλοπρεπειας
περιεγενετο, οταν ελθηι, τινος ου περιεστα; Μη ενι φυγειν τα πραγματα; Τινα ουκ
εντρεπει το τον σκηνοποιον εντιμοτερον γενεσθαι του παντων βασιλεων μαλλον
θαυμασθεντος; Ει ενταυθα τα υπερ φυσιν εγενετο, πολλωι μαλλον εν τωι μελλοντι.
Πιστευσον, ανθρωπε, τοις παρουσιν, ει μη θελεις τοις μελλουσι· πιστευσον, ανθρωπε,
τοις ορωμενοις, ει μη βουλει τοις αορατοις. Μαλλον δε πιστευσον τοις ορωμενοις· ουτω
γαρ και τοις αορατοις πιστευσεις· ει δε ου θελεις, ευκαιρον το του Ἀποστολου ειπειν,
Καθαροι ημεις απο του αιματος υμων· απαντα γαρ υμιν διεμαρτυραμεθα, και ουδεν
ενελιπομεν των οφειλοντων λεχθηναι· υμεις εαυτους αιτιασασθε, και λογιεισθε την εν
τηι γεεννηι τιμωριαν. Ἡμεις δε, ω τεκνα αγαπητα, Παυλου μιμηται μη κατα την πιστιν
μονον, αλλα και κατα τον βιον γενωμεθα. Ἵνα τυχωμεν δοξης επουρανιου,
καταπατησωμεν την ενταυθα δοξαν· μηδεν ημας εφελκεσθω των παροντων απαντων·
καταφρονησωμεν των ορωμενων, ινα των ουρανιων τυχωμεν, μαλλον δε και τουτων
επιτευξωμεθα δι' εκεινων, πλην προηγουμενως εστω ο σκοπος εκεινων επιτυχειν· ων
γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Πιστος ο λογος· ει γαρ συναπεθανομεν, και συ ζησομεν· ει υπομενομεν, και
συμβασιλευσο μεν· ει αρνησομεθα, κακεινος αρνησεται ημας· ει
απιστουμεν, εκεινος πιστος μενει· αρνησα σθαι γαρ εαυτον ου δυναται.
Ταυτα υπομι μνησκε, διαμαρτυρομενος ενωπιον του Κυριου, 62.624 μη
λογομαχειν εις ουδεν χρησιμον επι κατα στροφηι των ακουοντων.
αʹ. Πολλοι των ασθενεστερων ανθρωπων προς μεν τον της πιστεως πονον
απαγορευουσιν, ουδε την αναβολην της ελπιδος φερουσι· τα παροντα δε επιζητουσιν
62.625 και απο τουτων τα μελλοντα χαρακτηριζουσιν. Ἐπει ουν τα μεν ενταυθα θανατος
ην, βασανοι, δεσμα· αυτος δε φησιν, οτι εις ζωην αιωνιον ηξουσιν, ουκ αν δε τις
επιστευσεν, αλλ' ειπεν αν, Τι λεγεις; Ὅτε ζω, αποθνησκω, και οταν αποθανω, ζω; εν τηι
γηι μοι ουδεν επαγγελληι, και εν τωι ουρανωι διδως; τα μικρα ου διδως, και τα μεγαλα
παρεχεις; Ἵνα τοινυν μηδεις ταυτα εννοηι, αναμφιβολον ποιειται τουτου την
κατασκευην, προκαταβαλλων μεν αυτο και ηδη, και τεκμηρια διδους (το γαρ,
Μνημονευε Χριστον Ἰησουν εγηγερμενον εκ νεκρων, τουτο εστιν, οτι μετα θανατον
ανεστη)· νυν δε το αυτο παλιν δηλων φησι· Πιστος ο λογος, οτι ο ζωης ουρανιου τυχων,
και αιωνιου τευξεται.
Ποθεν πιστος; Ει γαρ συναπεθανομεν, φησι, και συζησομεν. Ειπε γαρ μοι, εν τοις
σκυθρωποις κοινωνουμεν αυτωι και εν τοις κοπον εχουσι, και εν τοις χρηστοις ουκετι;
Ἀλλα τουτο ουκ αν ουδε ανθρωπος ποιησειεν, ωστε τον ελομενον αυτωι συναποθανειν
και συνθλιβηναι, ει ποτε εν ανεσει γενηται, αρνησασθαι αυτωι γενεσθαι κοινωνον. Που
δε συναπεθανομεν; Τουτον λεγει τον θανατον, τον τε δια του λουτρου, και τον δια των
παθηματων· φησι γαρ, Την νεκρωσιν του Κυριου εν τωι σωματι περιφεροντες· και,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

Συνεταφημεν αυτωι δια του βαπτισματος· και Ὁ παλαιος ημων ανθρωπος
συνεσταυρωθη· και, Συμφυτοι γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου. Ἐνταυθα
δε και τον των πειρασμων λεγει· μαλλον δε τουτον· και γαρ εν πειρασμοις ην, οτε ταυτα
εγραφεν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ει δι' αυτον απεθανομεν, δι' αυτον ου ζησομεθα;
αναμφισβητητον τουτο εστιν. Ει υπομενομεν, φησι, και συμβασιλευσομεν, Ουχ απλως
ειπε, Συμβασιλευσομεν· αλλ', Ει υπομενομεν, δεικνυς οτι ουκ αρκει το απαξ αποθανειν
(καθ' εκαστην ημεραν απεθνησκεν ο μακαριος ουτος)· αλλα δει πολλης υπομονης, ης
μαλιστα εδει Τιμοθεωι. Μη γαρ μοι, φησι, τα πρωτα ειπηις, αλλ' ει διαπαντος. Ειτα και
απο του αλλου μερους προτρεπει, ουκ απο των αγαθων, αλλα και απο των κακων. Ει
γαρ μελλοιεν των αυτων μετεχειν και οι πονηροι, ουκ εστι τουτο παρακλησις· και ει
μελλοιεν υπομειναντες μεν συμβασιλευειν, μη υπομειναντες δε τουτο μονον πασχειν,
το μη συμβασιλευειν, δεινον μεν και τουτο, πλην αλλα τους πολλους ουχ ικανον
δακειν. ∆ιο το φοβερωτερον λεγει· Ει αρνησομεθα αυτον, κακεινος αρνησεται ημας.
Ἄρα ουκ εν τοις χρηστοις μονον, αλλα και εν τοις εναντιοις αι αμοιβαι. Τον δε
αρνηθεντα εν τηι βασιλειαι αυτου εννοησατε τι παθειν εικος· Ὃς εαν αρνησηται με,
φησιν, αρνησομαι καγω αυτον. Ουκ εξ ισης η αντιδοσις, ει και ουτω λεγων δοκει· ημεις
μεν γαρ ανθρωποι οι αρνουμενοι, εκεινος δε Θεος· οσον δε το μεσον Θεου και
ανθρωπων τι δει λεγειν; βʹ. Ἄλλως δε ημεις εντευθεν εαυτους βλαπτομεν, εκεινον δε
ουδαμως, ουδε δυναμεθα. ∆ια τουτο και επηγαγε το αυτο δηλων· Ει απιστουμεν, εκεινος
πιστος μενει· αρνησασθαι γαρ εαυτον ου δυναται. Τουτεστιν, ει απιστουμεν οτι ανεστη,
ουδεν απο τουτου βλαπτεται εκεινος· αληθης εστι, βεβαιος εστιν, αν τε ειπωμεν, αν τε
μη ειπωμεν. Ει τοινυν ουδεν παρ' ημων βλαπτεται των αρνουμενων, δι' ουδεν ετερον
απαιτει την ομολογιαν ημων, αλλ' η δια το ημιν χρησιμον. Ἐκεινος γαρ ο αυτος μενει
και αρνουμενων και μη αρνουμενων. Ἀρνησασθαι γαρ εαυτον ου δυναται, τουτεστι, μη
ειναι. Ἡμεις 62.626 λεγομεν οτι ουκ εστιν, ει και μη το πραγμα ουτως εχει. Ουκ εχει
φυσιν μη ειναι, ου δυνατον· τουτεστιν, εις το μη ειναι αυτον χωρησαι· αει μενει, αει
εστιν αυτου η υποστασις. Μη τοινυν ως χαριζομενοι αυτωι, ουτω διακεωμεθα, η ως
καταβλαπτοντες. Ειτα, ινα μη τις νομισηι τον Τιμοθεον τουτων δεισθαι, επηγαγε· Ταυτα
υπομιμνησκε, διαμαρτυρομενος ενωπιον του Κυριου, μη λογομαχειν εις ουδεν
χρησιμον, επι καταστροφηι των ακουοντων. Φοβερον τουτο το επι μαρτυρος του Θεου
λεγειν. Ει γαρ ανθρωπου μαρτυριαν καλουμενην ουκ αν τις τολμησειεν αθετησαι,
πολλωι μαλλον Θεου. Οιον τι λεγω· Ει τις συνθηκας τιθεμενος η διαθηκας γραφων
βουλεται αξιοπιστους μαρτυρας καλεσαι, αρα τολμησει τις αναθεσθαι εκεινα των
εξωθεν τινι; Ουδαμως· καν βουληται, δεδοικως το των μαρτυρων αξιοπιστον,
φυλαττεται. Τι εστι, ∆ιαμαρτυρομενος; Μαρτυρα καλει τον Θεον των λεγομενων, των
πραττομενων. Μη λογομαχειν εις ουδεν χρησιμον. Ου τουτο μονον, αλλα και, Ἐπι
καταστροφηι των ακουοντων. Ου μονον ουδεν εκ τουτου κερδος, αλλα και βλαβη
πολλη. Ταυτα τοινυν υπομιμνησκε· καν καταφρονωσιν, ο Θεος αυτους κρινει. Τι δηποτε
και περι του μη λογομαχειν παραινει; Οιδεν οτι λιχνον το πραγμα, και οτι αει βουλεται
η ανθρωπινη ψυχη μαχεσθαι και λογομαχειν. Ἵνα ουν τουτο μη γινηται, ουχ απλως
φησι μη λογομαχειν, αλλα φοβερωτερον τον λογον ποιων επηγαγεν, Ἐπι καταστροφηι
των ακουοντων. Σπουδασον σεαυτον δοκιμον παραστησαι τωι Θεωι, εργατην
ανεπαισχυντον, ορθοτομουντα τον λογον της αληθειας. Πανταχου το ανεπαισχυντον. Τι
δηποτε πολλην περι της αισχυνης ποιειται την σπουδην; Ἐπειδη εικος ην πολλους
επαισχυνεσθαι και τον Παυλον αυτον, ατε σκηνοποιον οντα, και το κηρυγμα, ως των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

διδασκαλων απολλυμενων. Ὁ Χριστος γαρ εσταυρωθη, ουτος εμελλεν
αποκεφαλιζεσθαι, ο Πετρος κατωθεν ανεσκολοπισθη, και ταυτα επαθον παρα
ανθρωπων καταπτυστων και ιταμων. Ἐπειδη ουν ουτοι εκρατουν, Μη επαισχυνθηις,
φησι, τουτεστι, μηδεν ολως αισχυνου πραττειν των εις ευσεβειαν ηκοντων, καν
δουλευσαι δεηι, καν οτιουν παθειν. Πως δε γινεται τις δοκιμος; Ἐργατης ων
ανεπαισχυντος. Ὁ εργατης ουδεν αισχυνεται πραττειν· ουτως ουδε ο του Ευαγγελιου
εργατης· παντα γαρ υφιστασθαι δει. Ὀρθοτομουντα τον λογον της αληθειας.
Καλως τουτο ειπε· πολλοι γαρ αυτον παρασπωσι παντοθεν και παρελκουσι·
πολλα εχει τα επιφυομενα. Και ουκ ειπεν, Ἀπευθυνοντα, αλλ', Ὀρθοτομουντα· τουτεστι,
Τεμνε τα νοθα, και τα τοιαυτα μετα πολλης της σφοδροτητος εφιστασο και εκκοπτε·
καθαπερ επι ιμαντος τηι μαχαιραι του πνευματος παντοθεν το περιττον και αλλοτριον
του κηρυγματος εκτεμνε. Τας δε βεβηλους καινοφωνιας περιιστασο. Ουδε γαρ μεχρι
τουτου στησονται. Ὅταν γαρ τι καινον επεισενεχθηι, αει καινοτομιας τικτει· και απειρος
η πλανη του εξελθοντος τον λιμενα τον ευδιον, και ουδαμου στησεται. Ἐπι πλειον γαρ
προκοψουσιν ασεβειας, φησι, και ο λογος αυτων, ως γαγγραινα, νομην εξει. Ἀκαθεκτον
κακον, ουκετι ιατρειαι κατασχεθηναι δυναμενον, αλλα το παν λυμαινεται. ∆εικνυσιν οτι
νοσος εστιν η καινοφωνια, μαλλον δε νοσου χαλεπωτερα. Ἐνταυθα το αδιορθωτον
αυτων δηλοι, και οτι ουχ απλως, αλλ' εκοντες απεπλανηθησαν· οθεν και 62.627 μαλιστα
ουτοι εισιν αδιορθωτοι. Ὧν εστιν Ὑμεναιος και Φιλητος, φησιν, οιτινες περι την
αληθειαν ηστοχησαν, λεγοντες την αναστασιν ηδη γεγονεναι, και ανατρεπουσι την
τινων πιστιν. Καλως ειπεν, Ἐπι πλειον προκοψουσι· δοκει μεν γαρ τουτο μονον ειναι το
δεινον· ορα δε ποσα εξ αυτου τικτεται. Ει γαρ ηδη η αναστασις, ου τουτο μονον
ζημιουμεθα, οτι της μεγαλης δοξης εκεινης απεστερημεθα, αλλα οτι και τα της κρισεως
ανηιρηται, ει ηδη γεγονε, και τα της αντιδοσεως· ει γαρ ηδη γεγονεν η αναστασις, γεγονε
και η ανταποδοσις. Ουκ ουν απελαυσαν μεν οι αγαθοι των θλιψεων και των οδυνων· ου
κολαζονται δε οι πονηροι, καλως γε, οι εν τρυφηι οντες πολληι. Βελτιον ην ειπειν, οτι
ουκ εστιν αναστασις, η οτι ηδη γεγονε. Και ανατρεπουσι, φησι, την τινων πιστιν. Ου
παντων, αλλα τινων. Ει γαρ αναστασις ουκ εστι, και τα της πιστεως ανατετραπται· ει
αναστασις ουκ εστι, κενον το κηρυγμα ημων, ουδε Χριστος ανεστη· ει δε μη ανεστη,
ουδε εγεννηθη, ουδε εις ουρανους ανηλθεν. Ὁραις πως δοκει μεν τωι της αναστασεως
εναντιουσθαι λογωι, πολλα δε συνεφελκεται δεινα. Τι ουν, φησιν; ουδεν δει ποιειν υπερ
των ανατρεπομενων; Ὁ μεντοι, φησι, στερεος θεμελιος του Θεου εστηκεν εχων την
σφραγιδα ταυτην· εγνω Κυριος τους οντας αυτου, και αποστητω απο αδικιας πας ο
ονομαζων το ονομα Κυριου.
γʹ. ∆εικνυσιν οτι και πριν ανατραπηναι ουκ ησαν βεβαιοι· ου γαρ αν
ανετραπησαν απο της πρωτης προσβολης, ωσπερ ουν ο Ἀδαμ προ της εντολης βεβαιος
ην. Οι γαρ πεπηγοτες ου μονον ουδεν πασχουσιν υπο των απατεωνων, αλλα και
θαυμαζονται. Και στερεος, φησι, και θεμελιος. Ουτως εχεσθαι δει της πιστεως. Ἔχων
την σφραγιδα ταυτην· εγνω Κυριος τους οντας αυτου. Τι εστι τουτο; Ἀπο του
∆ευτερονομιου αυτο ελαβε. Τουτεστιν, αι στερεαι ψυχαι εστηκασι πεπηγυιαι και
ακινητοι. Ποθεν δε δηλαι εισιν; Ἀπο του τα γραμματα ταυτα εχειν επι των πραγματων,
απο του γνωριζεσθαι υπο του Θεου, και μη συμπαραπολλυσθαι, απο του αφεσταναι απο
αδικιας. Και αποστητω, φησιν, απο αδικιας πας ο ονομαζων το ονομα Κυριου. Ταυτα τα
γνωρισματα του θεμελιου· καθαπερ θεμελιος στερεος δεικνυται. Ὡς αν τις επι λιθον
επιγραψειεν, ινα ηι τα γραμματα σημαινοντα· τα δε γραμματα ταυτα δι' εργων δεικνυται.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Ἔχων, φησι, την σφραγιδα ταυτην εμπεπηγμενην. Πας ο ονομαζων, φησι, το ονομα
Κυριου αποστητω απο αδικιας. Ὥστε οταν ηι τις αδικος, ουκ εστι του θεμελιου. Ὥστε και
τουτο σφραγιδος, το μη πραττειν αδικα. Μη τοινυν το σημαντρον το βασιλικον και το
γνωρισμα αποθωμεθα, ινα μη ασφραγιστοι ωμεν, ινα μη σαθροι, ινα θεμελιοι ωμεν, και
θεμελιοι στερεοι, ινα μη περιφερωμεθα· τουτο δεικνυσι τους του Θεου, τους
αφισταμενους απο αδικιας. Πως γαρ τις του Θεου δυναται ειναι δικαιου οντος, ο αδικα
ποιων, ο μαχομενος αυτωι δια των εργων, και υβριζων αυτον δια των πραξεων;
Παλιν ημεις της αδικιας κατηγορουμεν, και παλιν πολλους εχομεν τους
απεχθανομενους. Ὥσπερ γαρ τυραννος τις τας απαντων κατελαβε ψυχας τουτο το
παθος· και το δεινον, οτι ουκ αναγκηι ουδε βιαι, αλλα πειθοι και προσηνειαι, και χαριν
ισασι της δουλειας ταυτης. Τουτο γαρ οντως το δεινον· ως ει γε βιαι κατειχοντο και μη
αγαπηι, ταχεως αν απεστησαν. Και ποθεν ηδυ το πραγμα ειναι δοκει, σφοδρα πικρον ον;
ποθεν δε πικρον η δικαιοσυνη, σφοδρα ηδυ ον· Παρα τα αι 62.628 σθητηρια τα ημετερα.
Ουτω γουν και μελι πικρον ενομισαν τινες, και αλλο τι των βλαβερων μετα ηδονης
προσηκαντο. Το δε αιτιον ου παρα την των πραγματων φυσιν, αλλα παρα την των
κακουμενων διαστροφην. Νοει το κριτηριον της ημετερας ψυχης. Ἐπει και ζυγος εαν
εχηι παρασαλευομενην την πλαστιγγα, ου κρινει δικαιως τα σταθμητα περιφερομενος.
Και ψυχη εαν μη εχηι την πλαστιγγα των οικειων λογισμων πεπηγυιαν και
προσηλωμενην ασφαλως τωι νομωι του Θεου, ου δυνησεται κριναι καλως τα πραγματα,
αλλα περιφερεται και καθελκεται. Ἐπει ει τις ακριβως εξετασειε, πολλην οψεται της
αδικιας την πικριαν, ου τοις πασχουσιν, αλλα τοις ποιουσι, και τουτοις μαλλον η
εκεινοις. Και μηπω περι των μελλοντων, αλλα τεως περι των ενταυθα διαλεχθωμεν,
ουχι μαχας εχει και δικαστηρια, και καταγνωσιν και φθονον και κακηγοριαν; τι τουτων
πικροτερον; ουχι απεχθειας; ουχι πολεμους; ουχι κατηγοριας; Ου το συνειδος μαστιζον
ημας συνεχως και δακνον; Ἐβουλομην, ει γε δυνατον ην, εξελκυσαι του σωματος την
ψυχην του αδικου, και ειδες αν αυτην ωχραν, τρεμουσαν, αισχυνομενην, αγωνιωσαν,
καταδικαζουσαν εαυτην. Καν γαρ εις αυτον τον πυθμενα της κακιας καταπεσωμεν, το
κριτηριον του νου ου διαφθειρεται, αλλ' εστηκεν αδεκαστον· και ουδεις καλον ειναι
λεγων την αδικιαν μετερχεται, αλλα προφασεις πλαττει, και παντα ποιει, ωστε καν δια
ρηματων αποδυσασθαι το εγκλημα· αλλ' ουχι και απο του συνειδοτος δυνησεται.
Ἐνταυθα μεν γαρ και κομψεια λογων, και αρχοντων διαφθορα, και πληθη κολακων
δυνησεται συσκιασαι το δικαιον· ενδον δε εν τωι συνειδοτι ουδεν τουτων γινεται, ου
παρεισι κολακες, ου παρεστι χρηματα τον κριτην διαφθειροντα· φυσικως γαρ ημιν
εγκειται το κριτηριον παρα του Θεου· το δε παρα του Θεου ουδεν αν παθοι τοιουτο.
δʹ. Ἀλλα και υπνοι αηδεις και φαντασιαι και συνεχως εις μνημην ερχομενον το
κακον λυμαινεται την αναπαυσιν ημων. Οιον, οικιαν τις αφειλετο αδικως τινος· ουχ ο
αποστερουμενος στενει μονον, αλλα και ο αποστερησας, εαν μεν ηι περι της κρισεως
πεπεισμενος· ει γε τις πεπεισται, και σφοδρως στενει και οδυρεται· εαν δε μη πιστευηι
τοις μελλουσι, και ουτως ερυθριαι αισχυνομενος· μαλλον δε ουκ εστιν ανθρωπος, καν
Ἕλλην ηι, καν Ἰουδαιος, καν αιρετικος, ος περι κρισεως ου δεδοικε· καν μη περι των
μελλοντων φιλοσοφηι, αλλα τα ενταυθα δεδοικε και τρεμει, μη εις χρηματα απολαβηι
μειζονως, μη εις τεκνα, μη εις οικειους, μη εις ψυχην· και γαρ πολλα τοιαυτα ποιει ο
Θεος. Ἐπειδη γαρ ουκ ισχυει ο της αναστασεως λογος σωφρονισαι παντας, και ενταυθα
της αυτου δικαιοκρισιας πολλα ημιν τεκμηρια παρεχεται και εις μεσον φερει· ο δεινα
πλεονεκτησας ουκ εσχε παιδας, ο δεινα εν τωι πολεμωι επεσεν, αλλος το σωμα επηρωθη,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ετερος παιδα απεβαλε. Ταυτα εννοει, ταυτα φανταζεται, διηνεκει φοβωι συζηι.
Ουκ ιστε οσα πασχουσιν οι αδικουντες; η ουχι πικρα ταυτα; Ει δε και μηδεν ειη
τοιουτον, ουχι παντες αυτου καταγινωσκουσιν; ουχι παντες μισουσιν; ουχι παντες
αποστρεφονται; ουχι παντες των θηριων αλογωτερον ειναι φασι, και αυτοι οι
αδικουντες; Ει γαρ εαυτους καταδικαζουσι, πολλωι μαλλον ετερον, τον αρπαγα, τον
πλεονεκτην, τον λυμεωνα ονομαζοντες. Τι ουν εχει ηδυ; Ουδεν ετερον, η το πλειονα
προσκεισθαι φροντιδα υπερ της φυλακης της εκεινων, το μαλλον φροντιζειν και
μεριμναιν. Ὅσωι γαρ αν τις πλειονα περιβαληται χρηματα, τοσουτωι 62.629 μαλλον
ισχυροτεραν αυτωι την αγρυπνιαν εργαζεται. Τι δε αι καταραι αι των αδικουμενων, αι
εντυχιαι; τι δε, αν και νοσος προσπεσηι; ου γαρ εστιν, ουκ εστιν εν νοσωι γενομενον, καν
απαντων αθεωτερος ηι, μη εκεινα μεριμναιν μηδε φροντιζειν, οτε ουδεν δυναται
εργασασθαι. Ἕως μεν γαρ ενταυθα ωμεν, η ψυχη ηδυπαθουσα ουκ ανεχεται των
λυπηρων· επειδαν δε αποπηδαιν μελληι του σωματος, τοτε αυτην μειζων φοβος συνεχει,
ατε εις αυτα του δικαστηριου τα προθυρα ηκουσαν. Ἐπει και οι ληισται εν μεν τωι
δεσμωτηριωι ζωντες, αδεως ζωσιν· οταν δε παρα το παραπετασμα αγαγων τις στησηι
αυτους, διαλυονται τωι φοβωι. Ὅταν γαρ ο του θανατου φοβος επιστηι, καθαπερ πυρ
παντα εκεινα εκκοψας, φιλοσοφειν αυτην αναγκαζει, και τα εκει μεριμναιν· ουκετι
χρηματων επιθυμια κατεχει, ουκετι πλεονεξιας ερως, ουκετι σωματων.
Ὥσπερ ουν νεφη ταυτα παρελθοντα αφιησι το κριτηριον ειναι καθαρον και της
λυπης επεισελθουσης και μαλαττουσης το σκληρον. Ουδεν γαρ ουτως ως σπαταλη προς
φιλοσοφιαν εναντιον, ωσπερ ουν και το εναντιον θλιψις προς φιλοσοφιαν επιτηδειον.
Ἐννοει μοι τις εσται ο πλεονεκτης τοτε· Ὥρα γαρ, φησι, κακωσεως, επιλησμονην ποιει
πολλης τρυφης. Τις εσται τους ηρπασμενους εννοων, τους ηδικημενους, τους
πλεονεκτηθεντας; τις εσται ορων της πλεονεξιας ετερους απολαυοντας, εαυτον δε
μελλοντα την δικην τινειν; Ου γαρ ενι, ουκ ενι εμπεσοντα μη και ταυτα, υποπτευσαι·
πολλακις αυτη η ψυχη στρεφεται κατωθεν, αγωνιωσα, τρεμουσα. Ποση τουτο πικρια;
ειπε μοι. Ταυτα γαρ καθ' εκαστην νοσον αναγκη γινεσθαι. Ει δε και κολαζομενους ιδοι,
ει δε και αποθνησκοντας, τι ου πεισεται; Και ταυτα μεν ενταυθα· τα δε εκει, ουδε ειπειν
ενι, οση η κολασις, οσαι αι τιμωριαι, οσαι αι βασανοι, οσα τα στρεβλωτηρια. Ταυτα
λεγομεν ημεις· Ὁ εχων ωτα 62.630 ακουειν, ακουετω. Συνεχως περι αυτων λεγομεν, ου
βουλομενοι λεγειν συνεχως, αλλα αναγκαζομενοι. Ἐβουλομεθα μεν γαρ μηδε την
αρχην ημιν αναγκην γινεσθαι των τοιουτων λογων· ει δε μη, καν εξ ολιγης ιατρειας
απαλλαγεντας του νοσηματος, επι την υγιειαν υμας επαναγαγειν· μενοντων δε υμων εν
τηι αῤρωστιαι, εκλυτου και βαναυσου ψυχης αν ειη αποστηναι της μεθοδειας της
ιατρικης, και απηνειας και ωμοτητος. Ει γαρ τους τα σωματα απαγορευσαντας ιατρους
παρακαλουμεν, λεγοντες, Μη αμελησηις, αλλ' ολως μεχρις εσχατης αναπνοης τα παρα
σεαυτου προσφερων μη ανησηις· ου πολλωι μαλλον ημεις εαυτους παραινεσομεν; Ἴσως
γαρ μετα το ελθειν εις αυτας του ᾅδου τας πυλας, και της κακιας αυτης τα προθυρα,
ανανηψαι δυνησεται και ανακτησασθαι και ρωσθηναι, και επιλαβεσθαι της αιωνιου
ζωης.
Ποσοι απο μεν δεκατης ακροασεως ουδε αισθησιν ελαβον, υστερον δε απο μιας
μονης επεστραφησαν; μαλλον δε ουκ απο μιας· ει γαρ και αναισθητως ειχον εν ταις
δεκα, αλλ' ομως εκερδαναν, και υστερον τον καρπον αθροον εδειξαν. Ὥσπερ γαρ επι
δενδρου, το δεκα λαβον τομας, και μη καταπεσον υπο των δεκα, υστερον δε μιας
επαχθεισης παν κατηνεχθη· ου της μιας δε γεγονε τομης, αλλα των δεκα εστι το της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

υστερας κατορθωμα· και ο μεν προς την ριζαν ιδων οιδε τουτο, ο δε ανωθεν απο του
στελεχους καταμανθανων ουδεν τοιουτο δυναται συνιδειν· ουτω δη και ενταυθα. Και
ιατρων δε πολλακις πολλα προσενεγκαντων φαρμακα, ουδεμια γεγονεν ωφελεια,
υστερον δε τις προσελθων, το παν κατωρθωσεν· ουκ εκεινου δε εστι μονου το εργον,
αλλα και εκεινων των ηδη κατεργασαμενων το παθος. Ὥστε καν μη νυν δωμεν της
ακροασεως τους καρπους, υστερον δωσομεν· οτι γαρ δωσομεν, σφοδρα πεπεισμαι. Ου
γαρ εστιν, ουκ εστι τοσαυτην φιληκοΐαν, και τοσουτον ποθον διαπεσειν· μη γενοιτο·
αλλα παντες αξιοι των του Χριστου παραινεσεων γενομενοι, τυχοιμεν των αιωνιων
αγαθων.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤʹ.
Ἐν μεγαληι δε οικιαι ουκ εστι μονον σκευη χρυ σα και αργυρα, αλλα και
ξυλινα και οστρα κινα· και α μεν εις τιμην, α δε εις ατιμιαν. Ἐαν ουν τις
εκκαθαρηι εαυτον απο τουτων, εσται σκευος εις τιμην ηγιασμενον,
ευχρηστον τωι ∆εσποτηι, εις παν εργον αγαθον ητοιμασμενον.
αʹ. Πολλους των ανθρωπων θορυβει ετι και νυν, τι δηποτε μενουσιν οι κακοι,
και ουκ απολλυνται Εισι μεν ουν τουτου και ετεραι πολλαι αιτιαι, οιον, ινα
μεταβαλωνται, ινα δια της κολασεως υποδειγμα γενωνται τοις πολλοις· ενταυθα δε ο
Παυλος πραγμα φησιν εοικος. Ἐν μεγαληι γαρ οικιαι, φησιν, ουκ εστι μονον σκευη χρυσα,
και αργυρα, αλλα και ξυλινα και οστρακινα· δηλων δια τουτου, οτι ωσπερ εν τηι μεγαληι
οικιαι εικος ειναι πολλην διαφοραν σκευων, ουτω και ενταυθα εν τηι οικουμενηι πασηι· ου
περι της Ἐκκλησιας λεγων, αλλα περι του κοσμου παντος. Μη γαρ μοι την Ἐκκλησιαν
υπολαβηις· ενταυθα γαρ ουδεν βουλεται ειναι σκευος ξυλινον ουδε οστρακινον, αλλα
παντα χρυσα και αργυρα, ενθα σωμα Χριστου, ενθα Παρθενος αγνη μη 62.630 εχουσα
σπιλον η ρυτιδα. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Μη σε ταραττετω, οτι εισιν ανθρωποι πονηροι
και μιαροι· και γαρ εν μεγαληι οικιαι εστι σκευη τοιαυτα.
Τι ουν; Ἀλλ' ου της αυτης, φησιν, απολαυει τιμης, αλλα τα μεν εις τιμην εστι, τα
δε εις ατιμιαν. Ναι, φησιν, αλλ' ενταυθα μεν χρησιν τινα πληροι, επι δε του κοσμου
ουδαμως. Ει και μη προς τοιαυτην ενεργειαν, αλλα κεχρηται αυτοις τουτοις προς ετερα
ο Θεος· οιον, ο κενοδοξος πολλα οικοδομει, ο πλεονεκτης, ο εμπορος, ο καπηλος, ο
αρχων· εστιν εργα τινα εν τωι κοσμωι αυτοις αρμοζοντα. Το δε χρυσουν σκευος ουδεν
τοιουτον, αλλα περι την τραπεζαν στρεφεται την βασιλικην. Ου τουτο ουν φησιν, οτι
αναγκαιον πραγμα η πονηρια· πως γαρ; αλλ' οτι και αυτοι εχουσιν εργον. Ει γαρ παντες
ησαν χρυσοι και αργυροι, ουκ αν εδεησεν εκεινων· οιον, ει παντες ησαν καρτερικοι, ουκ
εδει οικοδομηματων· ει παντες τρυφης ησαν απηλλαγμενοι, ουκ εδει εδεσματων· ει της
χρειας επεμελοντο παντες, ουκ εδει λαμπρας οικοδομης. Ἐαν ουν τις εκκαθαρηι εαυτον
απο τουτων, εσται σκευος εις τιμην ηγιασμενον. Ὁραις οτι ου φυσεως ουδε υλικης
αναγκης εστι το ειναι χρυσουν η οστρακινον, αλλα της ημετερας προαιρεσεως; Ἐκει μεν
γαρ το οστρακινον ουκ αν γενηται χρυσουν, ουδε τουτο εις την εκεινου καταπεσειν
ευτελειαν δυνησεται· ενταυθα δε πολλη η μεταβολη και η μεταστασις.
Σκευος οστρακινον ην ο Παυλος, αλλ' 62.631 εγενετο χρυσουν· σκευος χρυσουν
ην ο Ἰουδας, αλλ' εγενετο οστρακινον. Ἄρα απο ακαθαρσιας τα οστρακινα· ο πορνος, ο
πλεονεκτης, οστρακινος γινεται. Πως ουν αλλαχου φησιν, Ἔχοντες τον θησαυρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

τουτον εν οστρακινοις σκευεσιν; ωστε τιμαι, και ου διαβαλλει το σκευος το οστρακινον,
θησαυρου δεκτικον αυτο προσειπων. Ἐκει την φυσιν αυτην δηλοι, ου το ειδος της υλης.
Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Σκευος οστρακινον ημων το σωμα. Ὥσπερ γαρ το οστρακινον
ουδεν αλλο εστιν η πηλος ωπτημενος· ουτω και το σωμα το ημετερον, ουδεν αλλο
εστιν, η πηλος τηι θερμοτητι της ψυχης στερεουμενος. Ὅτι γαρ οστρακινον εστι, δηλον·
πολλακις γαρ, ως εκεινο το σκευος πεσον κατεαγη και συνετριβη, ουτω και το σωμα
θανατωι καταπεσον διαλυεται. Τι γαρ οστρακων διενηνοχε τα οστα, ουτως οντα
κραταια, ουτως οντα ξηρα; τι δε πηλου αι σαρκες; ουχ ομοιως απο υδατος εισι και αυται;
Ἀλλ', οπερ εφην, πως εκει ου διαβαλλει το πραγμα; Ἐκει περι φυσεως διαλεγεται,
ενταυθα περι προαιρεσεως. Ἐαν ουν τις εκκαθαρηι εαυτον, φησιν. Ουκ ειπε, Καθαρηι,
αλλ', Ἐκκαθαρηι, τουτεστι, παντελως καθαρηι. Ἔσται σκευος εις τιμην ηγιασμενον,
ευχρηστον τωι ∆εσποτηι. Ἄρα εκεινα αχρηστα, ει και τινα χρειαν επιτελει. Εις παν εργον
αγαθον ητοιμασμενον. Καν μη πραττηι, αλλ' ομως επιτηδειον εστι, δεκτικον. ∆ει ουν
προς παντα παρεσκευασθαι, καν προς θανατον, καν προς μαρτυριον· δει ητοιμασθαι, καν
προς παρθενιαν, καν προς ταυτα παντα. Τας δε νεωτερικας επιθυμιας φευγε. Νεωτερικαι
ουχ αυται εισιν αι της πορνειας μονον, αλλα πασα επιθυμια ατοπος νεωτερικη.
Ἀκουετωσαν οι γεγηρακοτες, οτι ου δει τα των νεωτερων ποιειν. Καν υβριστης ηι τις,
καν δυναστειας εραι, καν χρηματων, καν σωματων, καν οτουουν δηποτε, νεωτερικη η
επιθυμια, ανοητος· ουπω της καρδιας βεβηκυιας, ουδε των φρενων εν βαθει τεθεισων,
αλλ' ηιωρημενων αναγκη ταυτα παντα γινεσθαι.
Ἵνα ουν μηδεις τουτοις αλωι, τι παραινει; Φαντασιας νεωτερικας φευγε· διωκε
δε δικαιοσυνην, πιστιν, αγαπην, ειρηνην μετα παντων των επικαλουμενων τον Κυριον
εκ καθαρας καρδιας. ∆ικαιοσυνην την καθολου αρετην λεγει, την εν τωι βιωι ευσεβειαν,
πιστιν, αγαπην, πραοτητα. Τι εστι, Μετα των επικαλουμενων τον Κυριον εκ καθαρας
καρδιας; Ὡσει ελεγεν, Ἐκεινοις θαῤρει μονοις, μη τοις απλως επικαλουμενοις, αλλα τοις
ανυπουλως, τοις ανυποκριτως, τοις ουδεν εχουσι δολερον, τοις μετ' ειρηνης προσιουσι,
τοις αμαχοις· μετ' εκεινων αναμιγνυσο, μετα δε των αλλων ου χρη πραον ειναι, αλλ'
ειρηνευειν μονον το εξ αυτου. Τας δε μωρας και απαιδευτους ζητησεις παραιτου, ειδως
οτι γεννωσι μαχας.
βʹ. Ὁραις πως πανταχου αυτον απαγει των ζητησεων; ου δια το μη εχειν ικανως
ανατρεπειν αυτας· ειχε γαρ· ει δε και μη ειχεν, ειπεν αν προς αυτον, οτι Σπουδασον ειναι
επιτηδειος προς ανατροπην των τοιουτων· ωσπερ οταν λεγηι, Προσεχε τηι αναγνωσει·
τουτο γαρ ποιων και σεαυτον σωσεις, και τους ακουοντας σου· αλλ' οιδεν αχρηστον ον
και το καθειναι ολως εις αγωνας τοιουτους, και οτι ουδεν τελος εσται, αλλ' η μαχη και
απεχθεια, υβρεις και λοιδοριαι. Ταυτας ουν τας ζητησεις παραιτου. Ὥστε εισιν ετεραι
ζητησεις, αι περι των Γραφων, αι περι των αλλων. ∆ουλον δε Κυριου ου δει μαχεσθαι.
Ουκουν ου δει μαχεσθαι ουδε εν ζητησει· ποῤρω 62.632 γαρ μαχης ειναι δει τον του Θεου
δουλον. Ειρηνης γαρ εστι Θεος ο Θεος· ο δε του Θεου της ειρηνης δουλος, πως αν
μαχεσοιτο; Ἀλλ' ηπιον ειναι προς παντας. ∆ουλον γαρ Κυριου ου δει μαχεσθαι, φησιν,
αλλ' ηπιον ειναι προς παντας. Πως ουν λεγει, Ἔλεγχε αυτους μετα πασης επιταγης; και
ενταυθα παλιν, Μηδεις σου της νεοτητος καταφρονειτω; και παλιν, Ἔλεγχε αυτους
αποτομως; Ὅτι και τουτο πραοτητος εστιν. Ὁ γαρ σφοδρος ελεγχος, οταν μετ' επιεικειας
γενηται, ουτος εστιν ο μαλιστα δακειν δυναμενος. Ἔνεστι γαρ, ενεστι μετα πραοτητος
καθαψασθαι μαλλον, η μετα θρασυτητος εντρεψαι. ∆ιδακτικον· τουτεστι, προς παντας
τους βουλομενους διδαχθηναι. Αιρετικον γαρ, φησιν, ανθρωπον μετα μιαν και δευτεραν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

νουθεσιαν παραιτου. Ἀνεξικακον. Καλως τουτο προσεθηκε· μαλιστα γαρ τουτο εχειν
χρη τον διδασκαλον· επει παντα ματην γινεται. Ει γαρ οι αλιεις πολλακις δι' ολης
ημερας βαλλοντες τα δικτυα, και ουκ επιτυγχανοντες ουκ απαγορευουσι, πολλωι
μαλλον ημεις. Ὅρα γαρ τι γινεται· Συμβαινει πολλακις απο της συνεχους διδασκαλιας
εις το βαθος της ψυχης το του λογου αροτρον κατελθον εκκοψαι το ενοχλουν αυτηι
παθος.
Ὁ γαρ μυριακις ακουσας, πεισεται τι· ου γαρ εστιν ανθρωπον ακουοντα συνεχως,
μηδεν παθειν. Ἔστιν ουν οτε μελλων πειθεσθαι, ημων απαγορευσαντων, το παν
απωλεσε. Και ταυτον γινεται, οιον αν ει τις γεωργιας απειρος την αμπελον·
φυτευθεισαν σκαπτοι μεν ενιαυτωι τωι πρωτωι, εν δε τωι δευτερωι ζητων ληψεσθαι
καρπον, και παλιν εν τωι τριτωι, και μη λαμβανων, ειτα των τριων ετων παρελθοντων
απογνους, τοτε λοιπον αυτην καταλειποι εν τωι τεταρτωι, οτε των πονων εκεινων
εμελλε κομιζεσθαι την αντιδοσιν. Ειπων δε, Ἀνεξικακον, ουκ αρκειται, αλλ' επαγει
λεγων· Ἐν πραοτητι παιδευοντα τους αντιδιατιθεμενους. Μαλιστα γαρ τον διδασκοντα
τουτο χρη ποιειν εν πραοτητι· ου γαρ ενι ψυχην δεομενην μαθειν, μετα θρασυτητος και
μαχης δυνηθηναι τι των χρησιμων συνιδειν· καν γαρ μελληι προσεχειν, απορηθεισα
ουδεν εισεται. ∆ει γαρ τον μελλοντα τι των χρησιμων μαθειν, προ των αλλων παντων
ηδεως εχειν προς τον διδασκοντα· τουτου δε μη προκατασκευασθεντος, ουκ ενι
γενεσθαι τι των δεοντων ουδε των χρησιμων· ηδεως δε ουκ αν τις σχοιη προς τον
θρασυνομενον και υβριζοντα. Πως ουν αιρετικον, φησιν, ανθρωπον μετα μιαν η
δευτεραν νουθεσιαν παραιτου; Τον αδιορθωτον λεγει, ον οιδεν ανιατα νοσουντα. Μη
ποτε δωι αυτοις ο Θεος μετανοιαν εις επιγνωσιν αληθειας, και ανανηψωσιν εκ της του
διαβολου παγιδος. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἴσως εσται τις διορθωσις· το δε, ισως, επι
των αδηλων εστιν. Ὥστε εκεινων μονον αφιστασθαι χρη, περι ων δυναμεθα σαφως
αποφηνασθαι, και υπερ ων πεπεισμεθα, οτι ουδ' αν οτιουν γενηται, μεταστησονται. Ἐν
πραοτητι, φησιν. Ὁραις οτι τους βουλομενους μαθειν ουτω χρη προσιεσθαι, και
μηδεποτε προ της αποδειξεως αφιστασθαι των διαλεξεων; Ἐζωγρημενοι υπ' αυτου εις
το εκεινου θελημα. Καλως ειπεν, Ἐζωγρημενοι· τεως γαρ εν πλανηι νηχονται. Ὅρα πως
διδασκει μετριοφρονειν. Ουκ ειπε, Μη ποτε δυνηθηις, αλλα, Μη ποτε δωι αυτοις ο Κυριος
ανανηψαι. Καν γενηται τι, του Κυριου το παν γινεται· συ φυτευεις, συ ποτιζεις, εκεινος
σπειρει και ποιει καρποφορειν. Μη ποτε τοινυν διακεωμεθα, ως αυτοι 62.633 τινα
πειθοντες, καν πεισωμεν. Και ζωγρηθεντες, φησιν, υπ' αυτου εις το εκεινου θελημα.
Τουτο δε ου περι δογματων αν τις ειποι, αλλα και περι βιου· το γαρ θελημα αυτου εστιν
ορθως βιουν. Εισι δε τινες εν τηι παγιδι του διαβολου και βιου ενεκεν· ου τοινυν ουδε
προς τουτους περικακειν χρη. Μη ποτε ανανηψωσι, φησιν, εζωγρημενοι εις το εκεινου
θελημα. Το δε, Μη ποτε, πολλης μακροθυμιας εστι δεικτικον· το γαρ μη ποιειν το
θελημα του Θεου, παγις διαβολικη.
γʹ. Ὥσπερ γαρ ο στρουθος, καν μη εξ ολου του μερους κατεχηται, αλλ' εξ ενος,
του ποδος λεγω, υπο την εξουσιαν εστι του την παγιδα θεντος· ουτω και ημεις, καν μη
εξ ολου κατεχωμεθα, και εκ πιστεως και εκ βιου, αλλ' εκ του βιου μονον, υπο την
εξουσιαν εσμεν του διαβολου. Ου γαρ ο λεγων μοι, Κυριε, Κυριε, φησιν, εισελευσεται εις
την βασιλειαν των ουρανων· και παλιν, Ουκ οιδα υμας, αποχωρειτε απ' εμου, οι
εργαζομενοι την ανομιαν. Ὁραις οτι κερδος ουδεν εκ της πιστεως, οταν ημας αγνοηι ο
∆εσποτης; Και ταις παρθενοις το αυτο φησιν· Ουκ οιδα υμας. Τι ουν το κερδος της
παρθενιας και των πολλων ιδρωτων, οταν αγνοηι αυτας ο ∆εσποτης; Και πολλαχου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ευρισκομεν υπερ μεν πιστεως ουδεν εγκαλουμενους, απο δε βιου πονηρου
κολαζομενους, μονον· ωσπερ αλλαχου υπερ βιου μεν ουδεν εγκαλουμενους, δια δε
δογμα διεστραμμενον απολλυμενους· ταυτα γαρ αλληλων εχεται. Ὁραις οτι, οταν μη
ποιωμεν το θελημα του Θεου, υπο την παγιδα του διαβολου εσμεν; Ουκ απο βιου δε
μονον, αλλα και απο ενος ελαττωματος πολλακις εισερχομεθα εις την γεενναν, οταν μη
τα αλλα αντιῤροπα ηι αγαθα. Ἐπει και αι παρθενοι ου πορνειαν ενεκληθησαν, ου
μοιχειαν, ου φθονον, ου βασκανιαν, ου μεθην, ου κακοπιστιαν, αλλ' ελλειψιν ελαιου·
τουτεστιν, ουκ εποιουν ελεημοσυνην· το γαρ ελαιον τουτο εστι. Και εκεινοι οι
κατακριθεντες, Ἀπελθετε οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον, ουδεν παλιν τουτων
ενεκαλουντο, αλλα και αυτοι, οτι ουκ εθρεψαν τον Χριστον. Ὁραις οτι αρκει ελεημοσυνη
ελλειφθεισα εισαγαγειν εις το της γεεννης πυρ; Που γαρ εσται χρησιμος, ειπε μοι, ο
ελεημοσυνην μη ποιων; Νηστευεις καθ' εκαστην ημεραν; αλλα και αι παρθενοι τοτε
εκειναι, αλλ' ουδεν απωναντο. Ευχηι; και τι τουτο; Ἐλεημοσυνης χωρις ακαρπος η ευχη·
παντα ακαθαρτα ταυτης χωρις, παντα ανονητα· το πλεον της αρετης μερος εκκοπτεται.
Ὁ μη αγαπων τον αδελφον αυτου, φησι, τον Θεον ουκ οιδε. Συ δε πως αγαπαις, μηδε των
μικρων τουτων και ευτελων αυτωι μεταδουναι βουλομενος; Ειπε δη μοι, σωφρονεις;
τινος ενεκεν; ουχι δεδοικως την κολασιν; Ουδαμως, αλλα φυσει το πραγμα μετερχηι·
επει, ει σωφρονεις δεδοικως την κολασιν, και τοσαυτην υπομενεις βιαν και τοσαυτην
τυραννιδα, πολλωι μαλλον ελεημοσυνας ποιειν εδει. Ου γαρ εστιν ισον επιθυμιας
κρατησαι χρηματων, και σωματων, αλλα μειζων ο πονος ενταυθα. Τι δηποτε; Ὅτι η μεν
ηδονη φυσικη, και ενεσπαρται και εμπεφυτευται ημων τωι σωματι, τα δε των χρηματων
ουκετι.
Τουτο εστιν, ωι εξισουσθαι δυναμεθα τωι Θεωι, τωι ελεειν και 62.634 οικτειρειν·
οταν ουν τουτο μη εχωμεν, του παντος απεστερημεθα. Ουκ ειπεν, Ἐαν νηστευητε,
ομοιοι εστε τωι Πατρι υμων· ουκ ειπεν, Ἐαν παρθενευσητε, ουδε ειπεν, Ἐαν ευχησθε,
ομοιοι εστε τωι Πατρι υμων· ουδεν γαρ τουτων περι Θεον, ουδε εργαζεται τι τουτων ο
Θεος· αλλα τι; Γινεσθε οικτιρμονες, ως ο Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις. Τουτο Θεου
εργον. Ἐαν ουν τουτο μη εχηις, τι εχεις; Ἔλεον θελω, φησι, και ου θυσιαν. Ἐποιησεν
ουρανον ο Θεος, εποιησε γην, θαλασσαν· μεγαλα ταυτα, και της αυτου σοφιας αξια· αλλ'
ουδενι τουτων εφειλκυσατο την ανθρωπινην φυσιν, ως τωι ελεωι και τηι φιλανθρωπιαι·
τουτο μεν γαρ σοφιας εργον και δυναμεως και αγαθοτητος· πολλωι δε μαλλον, οτι
δουλος εγενετο. Ουκ επι τουτωι μαλλον αυτον θαυμαζομεν; ουκ επι τουτωι μαλλον
αυτον εκπληττομεθα; Ουδεν ουτως επισπαται τον Θεον, ως ελεος. Και πολλα περι
τουτων απαντες διαλεγονται ανω και κατω οι προφηται. Ἔλεον δε λεγω ου τον μετα
πλεονεξιας· ου γαρ εστι τουτο ελεος. Ουδε γαρ ακανθης ριζα ελαιον τικτει ποτε, αλλ'
ελαιας· ωσπερ ουν ουδε πλεονεξιας ριζα ελεον τικτει, ουδε αδικιας, ουδε αρπαγης. Μη
διαβαληις την ελεημοσυνην, μη ποιει αυτην κατηγορεισθαι υπο παντων. Ει γαρ δια
τουτο αρπαζεις, ινα ελεησηις, ουδεν της ελεημοσυνης ταυτης χειρον. Ὅταν γαρ εξ
αρπαγης τικτηται, ουκ εστι τουτο ελεημοσυνη· απηνεια τις εστι και ωμοτης, υβρις τουτο
εις τον Θεον. Ει ο τα ελαττονα των αυτου προσενεγκων ουτω προσεκρουσεν ο Καιν, ο τα
αλλοτρια προσφερων πως ου προσκρουσει; Προσφορα ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η θυσια,
καθαρσις, ουκ ακαθαρσια. Και ρυπαραις μεν χερσιν ου τολμαις ευξασθαι, ρυπον δε και
ακαθαρσιαν προσφερων εξ αρπαγης ουδεν ηγηι ποιειν δεινον; Τας χειρας ουκ αφιεις
ρυπου και ακαθαρσιας πληρουσθαι, αλλα καθαρας ειναι ποιησας, ουτω προσφερεις·
καιτοι ουτος ο ρυπος ουδεν εγκλημα φερει, εκεινος δε κατηγοριας αξιος και διαβολης.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

δʹ. Μη τοινυν τουτο σκοπωμεν, οπως καθαραις προσφερωμεν και ευχωμεθα χερσιν, αλλ'
οπως και τα προσφερομενα ηι καθαρα. Ἐπει τουτο γελως εστιν· ωσπερ αν ει τις τον
πινακα περιπλυνας δωρων ακαθαρτων τουτον εμπλησειεν, ουχι χλευασια τουτο εστι
και γελως; Ἔστωσαν αι χειρες καθαραι· εσονται δε, αν μη υδατι αυτας απονιπτωμεν
μονον, αλλα και δικαιοσυνηι προτερον· τουτο χειρων καθαρσιον. Ἂν δε γεμωμεν
αδικιας, καν μυριακις αυτας περιπλυνηις, κερδος ουδεν. Λουσασθε, φησι, καθαροι
γενεσθε. Τι ουν; αρα προσθεις ειπε, Πορευεσθε επι τας πηγας, πορευεσθε επι τα βαλανεια
και τας λιμνας και τους ποταμους; Ουδεν τουτων· αλλα τι; Ἀφελετε τας πονηριας υμων
απο των ψυχων υμων· τουτεστι, Καθαροι γενεσθε. Τουτο απηλλαχθαι ποιει μολυσμου,
αυτη εστιν η οντως καθαροτης. Ἐκεινη μεν γαρ ουδεν μεγα ωνησεν, αυτη δε παῤρησιαν
ημιν χαριζεται την προς τον Θεον· κακεινην και μοιχους και κλεπτας και ανδροφονους
εχειν δυνατον, και βλακας και εκλυτους ανδρας και πορνους και ηταιρηκοτας, και
μαλιστα τουτους. Ουτοι γαρ εισιν οι της του σωματος καθαροτητος επιμελομενοι
μαλιστα παντων, μυρων οζοντες συνεχως, αποσμυχοντες το σημα· σημα γαρ εστιν
αυτοις το σωμα, της ψυχης ενδον ουσης νεκρας. Ὥστε ταυτης μεν της καθαροτητος
κακεινοις μετιεναι δυνατον, της δε ενδον ουκετι. Ουδεν μεγα, εαν το σωμα αποπλυ
62.635 νηις· Ἰουδαικος εστιν ουτος ο καθαρμος, ανονητος και ανωφελης, του ενδον ουκ
οντος. Ἔστω τις σηπεδονα εχων η νομην τραυματων, περιπλυνετω το σωμα· τι το
κερδος; τι το περας; Ει δε την εν σωματι σηπεδονα ουδεν ωφελησαι δυνησεται τις απο
της επιφανειας της εξωθεν περικλυζομενης και αφανιζομενης· οταν εν ψυχηι η σηπεδων
ηι, τι απο της του σωματος καθαροτητος ονησομεν; Ουδεν. Ευχων ημιν δει καθαρων·
ευχαι δε ουκ αν γενοιντο καθαραι, της τικτουσης αυτας ψυχης ουσης μιαρας. Ουδεν γαρ
ουτω ποιει ψυχην μιαραν, ως πλεονεξια και αρπαγη. Ἀλλ' εισι τινες οι κατα την
εσπεραν, μυρια δια της ημερας εργαζομενοι κακα, λουομενοι εισιασιν εις την εκκλησιαν
μετα πολλης της παῤρησιας τας χειρας ανατεινοντες, ως το παν δια της των υδατων
κολυμβηθρας αποθεμενοι. Ει τουτο ην, μεγα το κερδος ην το καθ' εκαστην ημεραν
λουεσθαι· ει τουτο ην, ουκ αν ουδε αυτος επαυσαμην τα βαλανεια διενοχλων, ει
καθαρους εποιει και αμαρτηματων απηλλαττε. Γελως ταυτα και ληρος, παιγνια και
παιδων αθυρματα.
Ουκ αποστρεφεται σωματος ρυπον ο Θεος, αλλ' ακαθαρσιαν ψυχης· ακουε γαρ
αυτου λεγοντος· Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι· αρα τωι σωματι; ουδαμως, αλλ', Οι τηι
καρδιαι καθαροι· οτι αυτοι τον Θεον οψονται. Ὁ δε Προφητης τι φησι· Καρδιαν καθαραν
κτισον εν εμοι, ο Θεος· και παλιν, Ἀποπλυναι απο κακιας την καρδιαν σου. Μεγα
αγαθον εν συνηθειαι αγαθων ειναι. Ὅρα πως εστι μικρα ταυτα και ανονητα. Και επειδαν
προληφθηι εν συνηθειαι η ψυχη, ουκ αφισταται, ουδε ανεχεται μη προτερον αυτα
πληρωσασα προσελθειν τηι ευχηι. Οιον τι λεγω· Ἐν συνηθειαι κατεστησαμεν εαυτους του
νιπτεσθαι και ευχεσθαι, και ουκ ενι μη νιψαμενον τουτο ποιησαι, αλλ' ηδεως ουκ
ευχομεθα, ει ανιπτοις χερσι τουτο ποιουμεν, ως προσκρουειν μελλοντες Θεωι, και υπο
συνειδος πονηρον οντες. Ει το μικρον τουτο τοσαυτην εχει την τυραννιδα, και παντως
εκπληρουται καθ' εκαστην ημεραν· ει εν ελεημοσυνης συνηθειαι κατεστησαμεν εαυτους,
και τουτο πληρουν αει ωρισαμεν, μηδεποτε εισιεναι κεναις ταις χερσιν εις οικον
ευκτηριον, κατωρθωτο αν το πραγμα. Μεγαλη γαρ και εν τοις αγαθοις και εν τοις
κακοις της συνηθειας η τυραννις· ου δεησομεθα πονου λοιπον, αυτης ελκουσης ημας.
Ἐν συνηθειαι πολλοι κατεστησαν του σφραγιζειν εαυτους συνεχως, και ουκετι δεονται
του υπομιμνησκοντος, αλλα και του νου πολλακις αλλαχου ρεμβομενου, καθαπερ υπο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

τινος εμψυχου διδασκαλου της συνηθειας, η χειρ αυτοματος ελκεται προς το σημειον
εργασασθαι. Ἐν συνηθειαι κατεστησαν εαυτους τινες, ωστε μη ομνυειν, και ουτε εκοντες
ουτε ακοντες τουτο πεισονται.
Καταστησωμεν και ημεις εαυτους εν ταυτηι τηι συνηθειαι τηι της 62.636
ελεημοσυνης. Ποσων ημιν εδει καματων, ωστε ευρεθηναι το φαρμακον τουτο; Ειπε γαρ
μοι, ει μη ην η της ελεημοσυνης παραμυθια, ειτα μυρια ημαρτηκοτες υπευθυνους
εαυτους κατεσκευαζομεν τηι τιμωριαι, αρα ουκ αν απωδυρομεθα πολλα; αρα ουκ αν
ειπαμεν, Ειθε ην δια χρηματων απολουσασθαι τα αμαρτηματα, και παντα αν
εκενωσαμεν· ειθε ην δια χρηματων εκβαλειν την οργην του Θεου, και ουκ αν
εφεισαμεθα των οντων; Ει γαρ εν νοσωι τουτο ποιουμεν, και εν θανατωι λεγομεν, οτι Ει
ην θανατον πριασθαι, παντα αν εδωκεν ο δεινα τα υπαρχοντα, πολλωι μαλλον ενταυθα.
Καιτοι ορα την φιλανθρωπιαν του Θεου, οση τις εστιν· ουκ εδωκε σοι θανατον
αγοραζειν τον προσκαιρον, αλλα θανατον τον αιωνιον. Μη την μικραν αγορασηις, φησι,
ζωην ταυτην, αλλα ζωην εκεινην την αιωνιον· εκεινην σοι πωλω, ου ταυτην· ουκ
εμπαιζω σοι. Καν λαβηις ταυτην, ουδεν ελαβες· εγω οιδα οτι εκεινη μεγαλη εστιν. Ἀλλ'
ουχ ουτως οι καπηλοι, και οι τα βιωτικα εμπορευομενοι ποιουσιν· εκεινοις αν εξην
εμπαιξαι οις βουλονται, και το μικρον διδοασιν αντι του μεγαλου. Αυτος δε ουχ ουτως,
αλλ' αντι των μικρων τα πολλωι μειζονα διδωσιν. Ειπε μοι, ει προς εμπορον τινα
απελθων, δυο λιθων κειμενων, του μεν ευτελους, του δε βαρυτιμου και ικανον
εργαζομενου πλουτον, καταθεις εκεινου του μικρου το τιμημα, τον μεγαν ελαβες, αρα
αν ενεκαλεσας εκεινωι; Ουδαμως, αλλα μαλλον [αν] εθαυμασας. Ουτω και νυν κεινται
δυο ζωαι, η προσκαιρος και η αιωνια· πωλει δε ταυτης ο Θεος· αλλα ταυτην ημιν πωλει,
ουκ εκεινην· τι ασχαλλομεν κατα τους ανοητους των παιδων, οτι το τιμιον
λαμβανομεν; Ἔστιν ουν αγορασαι ζωην χρηματων, φησι; Ναι, οταν τα εαυτων, και μη
τα αλλοτρια καταβαλλωμεν, οταν μη επιθεσιν ποιωμεν. Ἀλλ' εμα λοιπον εστι, φησιν.
Ουκ εστι σα μετα την αρπαγην, αλλ' εκεινου εστιν· αλλοτρια εστι, καν μυριακις αυτων
κυριος ηις. Ουδε γαρ, ει παρακαταθηκην λαβοις τον καιρον, καθ' ον ο παρακαταθεμενος
αποδημει, σα ταυτα εστι, καιτοι γε παρα σοι κειται. Ει τοινυν, απερ εκοντων και χαριν
ειδοτων των παρακαταθεμενων ελαβομεν, ουκ εστιν ημετερα, ουδε εκεινον τον καιρον
καθ' ον εχομεν, πολλωι μαλλον ταυτα, απερ ακοντων και μη βουλομενων αρπαζομεν.
Ἐκεινος εστιν αυτων κυριος, καν μυριακις αυτα εχηις. Ἡμετερα οντως εστιν η αρετη· τα
δε χρηματα ουδε τα ημετερα, μητι γε τα αλλοτρια, αλλα νυν μεν ημων, αυριον δε ουχ
ημων. Τα δε της αρετης ημετερα· ου γαρ ζημιουται αυτη, καθαπερ εκεινα, αλλα πασι
παρουσα εστιν ολοκληρος. Ταυτην ουν κτησωμεθα, και χρηματων καταφρονωμεν, ινα
δυνηθωμεν των οντως επιτυχειν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Τουτο δε γινωσκε, οτι εν εσχαταις ημεραις εν στησονται καιροι χαλεποι·
εσονται γαρ οι αν θρωποι φιλαυτοι, φιλαργυροι, αλαζονες, υπερ ηφανοι,
βλασφημοι, γονευσιν απειθεις, αχα ριστοι, ανοσιοι, ασπονδοι, αστοργοι,
διαβολοι, ακρατεις, ανημεροι, αφιλαγαθοι, προδοται, προπετεις,
τετυφωμενοι, φιληδονοι μαλλον η φιλοθεοι, εχοντες μορφωσιν ευσεβειας,
την δε δυναμιν αυτης ηρνημενοι. Και τουτους απο 62.636 τρεπου. Ἐκ
τουτων γαρ εισιν οι ενδυνοντες εις τας οικιας, και αιχμαλωτιζοντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

γυναικαρια σεσωρευμενα αμαρτιαις, αγομενα επιθυμιαις και ηδοναις
ποικιλαις, παντοτε μανθανοντα, και μηδεποτε εις επιγνωσιν αληθειας
δυναμενα ελθειν.
αʹ. Ἐν τηι προτεραι επιστοληι ελεγεν, οτι Το πνευμα ρητως λεγει, οτι εν υστεροις
καιροις αποστησον 62.637 ται τινες της πιστεως· και παλιν εν ετερωι τοπωι προφητευει
εν αυτηι τηι επιστοληι τοιουτον τι υστερον εσομενον. Και ενταυθα δε παλιν το αυτο ποιει,
λεγων· Τουτο δε γινωσκε, οτι εν υστεροις καιροις ενστησονται καιροι χαλεποι. Και ουκ
απο των υστερων μονον, αλλα και απο των φθασαντων τουτο δεικνυσιν· Ὃν τροπον,
φησιν, Ἰαννης και Ἰαμβρηςανεστησαν Μωυσηι. Και απο λογισμων παλιν· Ἐν μεγαληι δε
οικιαι ουκ εστι μονον σκευη χρυσα και αργυρα. Τι δη τουτο ποιει; ινα μη θορυβηται
Τιμοθεος, μηδε ημων τις, οταν ωσιν ανδρες πονηροι. Ει γε επι Μωυσεως γεγονασι, φησι,
και μετα ταυτα εσονται, ουδεν θαυμαστον ειναι και εφ' ημων. Ἐν υστεροις καιροις
ενστησονται καιροι χαλεποι. Ουχι τας ημερας διαβαλλων λεγει ουδε τους καιρους, αλλα
τους ανθρωπους τους τοτε οντας. Και γαρ ημιν ουτω λεγειν εθος εστι καιρους πονηρους,
και ου πονηρους, απο των εν αυτοις συμβαινοντων πραγματων υπο των ανθρωπων.
Και ευθεως το παντων αιτιον τιθησι των κακων, και την ριζαν και την πηγην,
και οθεν τα αλλα παντα τικτεται, την υπεροψιαν. Ὁ τουτωι αλους τωι παθει ουδε τα
οικεια σκοπει. Ὅταν γαρ μη τα του πλησιον τις σκοπηι, οταν των εκεινου αμεληι, πως τα
εαυτου σκοπησει; Ὥσπερ γαρ ο τα του πλησιον ορων, τα αυτου καλως θησεται εν τοις
εκεινου· ουτως ο καταφρονων τα εκεινου, και τα αυτου υπεροψεται. Ει γαρ μελη
αλληλων εσμεν, η του πλησιον σωτηρια ουκ εκεινου μονον εστιν, αλλα και του λοιπου
σωματος· και η του πλησιον βλαβη, ου μεχρις εκεινου μονον ισταται, αλλα και απαντα
λοιπον κατατεινει ταις οδυναις. Ει οικοδομη εσμεν, οπερ αν παθηι μερος, και τωι λοιπωι
λυμαινεται· αν δε ηι στεῤρον, και το λοιπον διαβασταζειν δυναται. Ουτω δη και εν τηι
Ἐκκλησιαι, υπερειδες του αδελφου; σαυτον ηδικησας. Πως; Το μελος το σον βλαβην
υπεστη ου μικραν. Ει γαρ ο χρηματων μη μεταδιδους εις την γεενναν απεισιν, ο εν τοις
αναγκαιοτεροις ορων κινδυνευοντα, και χειρα μη ορεγων, πολλωι μαλλον εκεινου
τουτο πεισεται, οσωι και εν μειζονι η ζημια γεγονεν· Ἔσονται γαρ, φησιν, οι ανθρωποι
φιλαυτοι. Ὁ φιλαυτος ουτος εστιν ο μαλιστα εαυτον μη φιλων· ο δε φιλαδελφος, ουτος
μαλλον εστιν ο εαυτον αγαπων. Ἀπο τουτου η φιλαργυρια. Την γαρ αγαπην πλατειαν
ουσαν και πανταχου εκκεχυμενην συστελλει και εις βραχυ συναγει το της φιλαυτιας
ολεθριον και μικρολογον. Φιλαργυροι. Ἀπο τουτου αλαζονεια τικτεται, απο της
αλαζονειας η υπερηφανια, απο της υπερηφανιας βλασφημια, απο της βλασφημιας
απονοια και απειθεια. Ὁ γαρ κατα ανθρωπων επαιρομενος, ευκολως και κατα του Θεου.
Ουτω και τα αμαρτηματα τικτεται· πολλακις κατωθεν ανεισιν. Ὁ προς τους ανθρωπους
ευλαβης, πολλωι μαλλον προς τον Θεον· ο προς ομοδουλους επιεικης, πολλωι μαλλον
προς τον ∆εσποτην· ο δε των ομοδουλων καταφρονων, οδωι προβαινων και αυτου
καταφρονησει του Θεου.
Μη τοινυν καταφρονωμεν αλληλων· διδασκαλια γαρ αυτη κακη, διδασκουσα
ημας του Θεου καταφρονειν. Και εν αυτωι μεν γαρ τουτωι του Θεου καταφρονωμεν, οταν
αλληλων καταφρονωμεν, του κελευσαντος πολλην εις αλληλους επιδεικνυσθαι την
σπουδην. Πλην και ετερως, ει βουλεσθε, εκ παραδειγματος τουτο ποιησω φανερον.
Κατεφρονησε του αδελφου ο Καιν, κατεφρονησεν ευθεως και του Θεου. Πως
κατεφρονησεν; Ὅρα πως υβριστικως αποκρινεται προς τον Θεον· Μη φυλαξ ειμι του
32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αδελφου μου; Κατεφρονησε παλιν του 62.638 αδελφου ο Ἡσαυ, και κατεφρονησε του
Θεου. ∆ια τουτο ελεγεν ο Θεος, οτι Τον Ἰακωβ ηγαπησα, τον δε Ἡσαυ εμισησα. ∆ιο και
Παυλος φησι· Μη τις πορνος η βεβηλος, ως Ἡσαυ. Κατεφρονησαν του Ἰωσηφ οι
αδελφοι, κατεφρονησαν και του Θεου. Οι Ἰσραηλιται κατεφρονησαν Μωυσεως· δια
τουτο κατεφρονησαν και του Θεου. Ουτω και οι υιοι Ἠλει κατεφρονουν του λαου,
κατεφρονουν και του Θεου. Βουλει δε και εκ του εναντιου ιδειν; Ὁ Ἀβρααμεφεισατο του
αδελφου, υπηκουσε και τωι Θεωι· και δηλον εστιν εκ της υπακοης της επι του υιου Ἰσαακ,
και της αλλης απασης αρετης. Παλιν ο Ἄβελ επιεικης ων προς τον αδελφον, ευλαβης ην
και προς τον Θεον. Μη τοινυν καταφρονωμεν αλληλων, ινα μη μαθωμεν και του Θεου
καταφρονειν· τιμωμεν αλληλους, ινα μαθωμεν και τον Θεον τιμαιν. Ὁ θρασυς κατα
ανθρωπων, και κατα του Θεου γινεται θρασυς. Ὅταν δε και φιλαργυρια, και φιλαυτια,
και απονοια κατα ταυτον συνελθηι, τι λοιπον λειπεται προς τελειαν απωλειαν; το παν
διεφθαρται, και πολυς των αμαρτηματων επιῤρει βορβορος. Ἀχαριστοι, φησι. Πως γαρ ο
φιλαργυρος ευχαριστος εσται; τινι εισεται χαριν; Ουδενι· παντας εχθρους ηγειται, τα
παντων θελων λαβειν. Καν γαρ την πασαν ουσιαν κενωσηις, ουδεμιαν οιδε σοι χαριν·
αγανακτει, οτι μη πολλα ειχες, και πολλων αυτον πεποιηκας κυριον. Καν της
οικουμενης αυτον δεσποτην ποιησηις, ουκ οιδε σοι χαριν· ουδεν γαρ ηγειται ειληφεναι.
Ἀκορεστος η επιθυμια τουτου. Νοσου γαρ εστιν επιθυμια. Τοιαυται δε αι των νοσων
επιθυμιαι.
βʹ. Και ο πυρεττων ουδεποτε εμφορηθηναι δυναται, αλλ' αει εν επιθυμιαι μεθυων
ουδεποτε πληρουται, αει διψαι. Ουτω και ο περι χρηματα μαινομενος, ουδεποτε οιδε την
επιθυμιαν εμπλησαι· μηδεποτε δε εμπιπλαμενος, οσα αν κενωσηις, ουκ εισεται σοι χαριν.
Ἐκεινωι γαρ εισεται μονωι τωι δεδωκοτι οσα βουλεται· τουτο δε ουδεις δυνησεται
ποιησαι· ου γαρ εχει μετρον α βουλεται· ουκουν ουδενι εισεται χαριν. Ουδεν ουτως
αχαριστον, ως φιλαργυρος· ουδεν ουτως αναισθητον, ως φιλοχρηματος· της οικουμενης
απασης εστιν εχθρος· αγανακτει οτι εισιν ανθρωποι· βουλεται γαρ παντα ερημιας ειναι
μεστα, ωστε τα παντων εχειν αυτος. Και πολλα τοιαυτα φανταζεται· Ει εγενετο σεισμος
εν τηι πολει, φησιν, ειτα παντων καταχωσθεντων, εγω μονος περιελειφθην, ωστε τα
παντων λαβειν ει δυνατον· ει επηλθε λοιμος, και παντας απωλεσε του χρυσιου χωρις· ει
καταποντισμος εγενετο, ει θαλαττης επικλυσις· και μυρια τοιαυτα επινοει· χρηστον μεν
ουδεν, σεισμος δε και σκηπτους και πολεμους και λοιμους, και παντα τα τοιαυτα
γενεσθαι ευχεται. Ειπε δη μοι, αθλιε και ταλαιπωρε και παντος ανδραποδου
δουλικωτερε, ει παντα ην χρυσος, ουκ αν απηλλαγης υπο του χρυσου, λιμωι διαφθαρεις;
ει σεισμος εγενετο, της οικουμενης καταποθεισης, απωλωλεις αν και συ υπο της
ολεθριας ταυτης επιθυμιας· ου γαρ οντος ανθρωπου επι της γης, ουκ αν σοι τα της ζωης
συγκεκροτητο. Θωμεν γαρ παντας αρδην ηφανισθαι τους κατα την οικουμενην
ανθρωπους, ειτα το χρυσιον αυτων και το αργυριον αυτοματως πως εις σε
περιεληλυθεναι (και γαρ μωρα και αδυνατα φανταζονται), και τον πλουτον εκεινων,
τον χρυσον, τον αργυρον, τα ιματια τα σηρικα, τα διαχρυσα παντα αυτοματως εις τας
σας χειρας ελθειν· τι το κερδος; ουτως αν μαλιστα θανατος σε κατελαβεν, αρτοκοπων
62.639 ουκ οντων, γεωργων ουκ οντων, θηριων επινεμομενων, δαιμονων
εκδειματουντων σοι την ψυχην.
Και νυν μεν αυτην κατεχουσι δαιμονες και πολλοι· τοτε δε αν σε και εις
εκπληξιν ηγαγον, καν ευθεως απωλεσαν. Ἀλλ' ουκ εβουλομην, φησιν, αλλ' ειναι και
γεωργους και αρτοκοπους. Ἀλλ' εμελλον κακεινοι δαπαναιν. Ἀλλ' ουκ εβουλομην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

αυτους δαπαναιν. Ουτως ακορεστος η επιθυμια αυτη. Τι γαρ αν ειη τουτων
καταγελαστοτερον; Ειδες αμηχανιαν πραγματων; βουλεται εχειν πολλους τους
διακονουμενους αυτωι, και αλγει οτι τροφης ουτοι μετεχουσιν, ατε ελαττουντες αυτου
την ουσιαν. Τι ουν, ειπε μοι; βουλει λιθινους ειναι τους ανθρωπους; Χλευασια ταυτα
παντα, κυματα, και ζαλη, και χειμων, και τρικυμια, και πολυς ο θορυβος τηι ψυχηι· αει
πειναι, αει διψαι. Ειπε δη μοι, τουτον ουκ ελεησομεν ουδε δακρυσομεν; Ἀλλ' εν μεν τοις
σωμασι το τοιουτον κολασις εστιν η χαλεπωτατη, βουλιμια λεγομενη παρα των ιατρων,
οταν τις πολλων εμφορουμενος, του λιμωττειν μη απαλλαττηται· επι δε της ψυχης ου
δακρυσομεν το αυτο τουτο παθος; Βουλιμια γαρ ψυχης η φιλαργυρια, η πολλων μεν
εμπιπλαται, ουδεποτε δε ισταται, αλλ' υπο της επιθυμιας αει κατατεινεται. Ει γαρ
ελλεβορον εδει πιειν, η μυριακις υποστηναι τι τουτου βαρυτερον, ωστε απαλλαγηναι
του παθους τουτου, ουκ εδει προθυμως καταδεξασθαι; Ουκ εστι χρηματων πληθος, ο την
ακορεστον νηδυν εμπλησαι δυναται. Ουκ αιδεσθησομεθα τοινυν ημεις, ει περι μεν
χρηματων ουτω τινες μεμηνασι, περι δε τον Θεον ημεις ουδε το πολλοστον μερος της
αγαπης επιδεικνυμεθα, αλλα αργυριου γινεται ατιμοτερος ημιν ο Θεος; Και γαρ υπερ μεν
αργυριου και αγρυπνιας και αποδημιας και κινδυνους επαλληλους και μισος και
επιβουλας και παντα υπομενουσιν ανθρωποι· ημεις δε υπερ του Θεου ουδε ψιλον ρημα
προεσθαι ανεχομεθα, ουδε απεχθειαν αναδεξασθαι, αλλα αν δεηι τινι των
καταπονουμενων αμυναι, τας των δυναστευοντων εχθρας υποστελλομενοι και τους
κινδυνους, προδιδοαμεν τον ηδικημενον· και δυναμιν λαβοντες παρα του Θεου ωστε
βοηθειν, απολλυμεν αυτην δια το μη βουλεσθαι μισεισθαι μηδε απεχθανεσθαι· και
ευθεως τουτο προβαλλονται οι πολλοι, Εικη φιλου, λεγοντες, εικη μη μισου. Τουτο δε
εικη μισεισθαι εστι; τι δε του μισους τουτου κρειττον; Της γαρ φιλιας της δια τον Θεον
το μισος το δι' αυτον πολλωι βελτιον. Ὅταν γαρ φιλωμεθα δια τον Θεον, ημεις
οφειλεται εσμεν της τιμης· οταν δε μισωμεθα, αυτος ημιν οφειλετης εστι του μισθου.
Ὅσον αν αγαπησωσι τον χρυσον οι φιλοχρηματοι, ουκ ισασι μετρον αγαπης· ημεις δε
καν μικρον τι εργασωμεθα, το παν ηνυκεναι νομιζομεν. Ὡς εκεινοι τον χρυσον
φιλουσιν, ημεις τον Θεον ου φιλουμεν, αλλ' ουδε το πολλοστον μερος. Πολλη εκεινων
κατηγορια, οτι τοσαυτην περι τον χρυσον την μανιαν εχουσι· πολλη ημων καταγνωσις
οτι ου μαινομεθα ουτω περι τον Θεον, αλλ' οσον τηι γηι (γη γαρ ο χρυσος ο μεταλλικος),
οσην τηι γηι τιμην απονεμουσιν εκεινοι, τοσαυτην ουκ απονεμομεν ημεις τωι παντων
∆εσποτηι.
γʹ. Ἴδωμεν αυτων την μανιαν, και αιδεσθωμεν. Τι γαρ, ει και ημεις μη
περικαιομεθα του χρυσου, αλλ' ουδε του Θεου δεομεθα σπουδαιως; Ἐνταυθα μεν γαρ
ανθρωποι γυναικος καταφρονουσι και παιδων και ουσιας και αυτης της σωτηριας
αυτων, και ταυτα ουκ ειδοτες, οτι την ουσιαν αυξουσι την εαυτων· πολλακις γαρ εν
μεσαις ταις ελπισι και την ψυχην αφεντες 62.640 απηλθον εικη πονησαντες· ημεις δε
ειδοτες οτι επιτευξομεθα του ποθουμενου, αν αυτον αγαπησωμεν ως αγαπαιν χρη, ουδε
ουτω φιλουμεν, αλλα παντα κατεψυξαμεν, την προς τον πλησιον αγαπην, την προς τον
Θεον· απο τουτου την προς τον Θεον, επειδη και την προς τον πλησιον. Ου γαρ εστιν,
ουκ εστιν ανδρα ουκ ειδοτα φιλειν, εχειν τι γενναιον και φρονημα ανδρειον. Ἡ γαρ
υποβαθρα παντων των αγαθων ουδεν ετερον εστιν αλλ' η φιλια· Ἐν τουτωι, φησιν, ο
νομος και οι προφηται κρεμανται. Καθαπερ γαρ εις υλην πυρ εισελθον παντα
διακαθαιρειν ειωθεν· ουτω και η της αγαπης θερμοτης οπουπερ αν εμπεσοι, παντα
αναιρει και διακοπτει τα τωι θειωι λυμαινομενα σπορωι, και την γην καθαραν προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

υποδοχην των σπερματων εργαζεται. Ἔνθα εστιν αγαπη, παντα ανηιρηται τα κακα· ουκ
εστιν η φιλαργυρια η ριζα των κακων, ουκ εστι φιλαργυρια, ουκ εστιν αλαζονεια· τι γαρ
αν τις κατα του φιλου αλαζονευσαιτο; Ουδεν μεν ουν ουτω ποιει ταπεινον ως αγαπη.
Και γαρ τα των οικετων τοις φιλοις διακονουμεθα, και ουκ αισχυνομεθα, αλλα και
χαριν ισμεν της δουλειας ταυτης αυτοις· χρηματων ου φειδομεθα, αλλ' ουδε σωματων
πολλακις· ηδη γαρ τις και υπερεκινδυνευσε του φιλουμενου. Φθονος ουκ εστιν, ουδε
κακηγορια, ενθα αν ηι γνησια φιλια· ου γαρ μονον ου διαβαλλομεν τους φιλους, αλλα
και τους διαβαλλοντας επιστομιζομεν. Παντα γαληνα, παντα ημερα, μαχης και
φιλονεικιας ουδε ιχνος φαινεται· παντα ειρηνης μεστα· Πληρωμα γαρ νομου, φησιν, η
αγαπη· ουδεν αηδες παρ' αυτηι. Πως; Αυτα γαρ τα αμαρτηματα, πλεονεξια, αρπαγη,
φθονος, κακηγορια, απονοια, επιορκια, ψευδος, ταυτα παντα καταλυεται, της αγαπης
ουσης· επιορκουσι γαρ οι επιορκουντες αρπασαι βουλομενοι· τον δε αγαπωμενον ουδεις
αν αρπασειεν, αλλα και προσδοιη τα εαυτου τωι φιλουμενωι· χαριν γαρ εχομεν μαλλον, η
ει λαβοιμεν παρ' αυτου.
Ἴστε ταυτα οσοι φιλους εσχηκατε· φιλους ου μεχρι ονοματος λεγω, ουδε εκ
ψιλης προσηγοριας, αλλ' ει τις ηγαπησεν ως αγαπαιν εδει, ει τις προσεδεθη τινι. Ει δε
τινες ουκ ισασι, παρα των ειδοτων μαθετωσαν. Νυν διηγησομαι υμιν απο των Γραφων
φιλιαν θαυμαστην. Ὁ του Σαουλ υιος Ἰωναθαν εφιλησε τον ∆αυιδ, Και συνεδεθη αυτωι,
φησιν, η ψυχη· ουτως, ως και θρηνων αυτον λεγειν, Ἐπεπεσεν επ' εμε η αγαπησις σου,
ως η αγαπησις των γυναικων. Εις θανατον ετραυματισθης εμοι. Τι ουν; εκεινος αρα
εφθονησεν αυτωι; Ουδαμως, καιτοι γε ειχεν αναγκην του φθονειν. Πως; Ἀπο γαρ των
πραγματων εωρα την βασιλειαν ερχομενην εις αυτον, και ομως ουδεν επαθε τοιουτον·
ουκ ειπεν· Ουτος εστιν ο εμε αποστερησων της βασιλειας της πατρικης, αλλα
συγκατεσκευαζεν αυτωι την αρχην, και του πατρος ουκ εφειδετο δια τον φιλον. Ἀλλα μη
τις αυτον πατραλοιαν νομιζετω· ου γαρ ηδικει τον πατερα, αλλα τας επιβουλας και τας
αδικιας κατειχε. Μαλλον εφειδετο, η ηδικει· ουκ αφηκεν αυτον εις φονον αδικον
εκβηναι. Ἠθελησε και αποθανειν πολλακις δι' αυτον. Ου κατηγορησεν, αλλα και τον
πατερα επεστομισεν· ουκ εφθονησεν, αλλα και συγκατεσκευασεν· ου χρηματων αυτωι
μετεδωκε μονον, αλλα και σωτηριας. Τι λεγω χρηματων; και την ψυχην υπερ αυτου
προηκατο. Ουκ ηιδεσθη τον γεγεννηκοτα δια τον φιλον, επειδη ο μεν αδικοις επεχειρει
πραγμα 62.641 σιν, ο δε ουδεν εαυτωι συνηιδει τοιουτον. Ἐκει μεν 62.641 ουν μετα του
δικαιου ην η φιλια· ουτος ουν ο Ἰωναθαν. Ἴδωμεν δε λοιπον και τον ∆αυΐδ. Ουκ
εγενετο αυτωι καιρος αποδουναι τας αμοιβας· προανηρπασθη γαρ εκεινος της αρχης του
∆αυιδ, και πριν η τον ευ παθοντα ελθειν εις την βασιλειαν ο ευ ποιων απωλετο. Τι ουν;
εν οις ην δυνατον και εξην, ιδωμεν πως επεδεικνυτο την φιλιαν ο δικαιος. Καλος εμοι,
φησιν, Ἰωναθαν· εις θανατον ετραυματισθης εμοι. Ἆρα τουτο μονον; ου μικρον γαρ και
τουτο· πλην αλλα και τον υιον εκεινου, και τον εγγονον πολλακις κινδυνων εξηρπασεν,
απομνημονευων του πατρος την χαριν· και διετελει καθαπερ υιου τινος εγγονα
διατηρων και διαφυλαττων. Τοιαυτην εγω βουλομαι φιλιαν παντας εχειν, και προς
ζωντας και προς απελθοντας.
δʹ. Αι γυναικες ακουετωσαν (μαλιστα γαρ δια τουτο ειπον προς απελθοντας), αι
δευτεροις ομιλουσαι γαμοις, και την ευνην διαφθειρουσαι του τετελευτηκοτος, αι
στερξασαι τον προτερον. Ουκ απαγορευων τον δευτερον γαμον, ουδε ακολαστον ειναι
λεγων, ταυτα φημι· ου γαρ αφιησι με ο Παυλος, χαλινον επιτιθεις μου τωι στοματι, και
λεγων ταις γυναιξιν, Ἐαν δε και γημηι, ουχ ημαρτεν. Ἀλλ' ιδωμεν και το εξης·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

Μακαριωτερα δε εστιν, εαν ουτω μεινηι· πολλωι τουτο βελτιον εκεινου. ∆ια τι; ∆ια
πολλα. Ει γαρ του γαμησαι το μηδ' ολως γαμησαι βελτιον, πολλωι μαλλον τουτο εκεινου
βελτιον. Ἀλλ' ουκ ηνεγκαν τινες, φησι, την χηρειαν, αλλα συμφοραις περιεπεσον· ου
γαρ εγνωσαν τι εστι χηρεια. Ου τουτο εστι χηρεια, το μη δευτεροις ομιλησαι γαμοις,
ωσπερ ουν ουδε παρθενια τουτο εστι το απειρογαμον ειναι· αλλα τι; Ὥσπερ εκει το
ευσχημον και ευπροσεδρον, ουτως ενταυθα το μεμονωσθαι, το προσκαρτερειν ταις
δεησεσι, το τρυφης απηλλαχθαι και σπαταλης· Ἡ γαρ σπαταλωσα, φησι, ζωσα τεθνηκεν.
Ει μελλοις χηρα μενουσα τον αυτον κομπον εχειν, και την αυτην φαντασιαν, και την
αυτην περιβολην, ην ζωντος ειχες του ανδρος, βελτιον γαμησαι· ου γαρ η μιξις κακον,
αλλ' η πολυπραγμοσυνη. Συ δε το μεν ουκ ον κακον ου πραττεις, το δε ουκ αδιαφορον,
αλλ' υπο εγκλημα ον, τουτο υπομενεις. ∆ια τουτο εξετραπησαν οπισω του Σατανα,
επειδη ουκ εγνωσαν χηρευσαι καλως. Βουλει μαθειν τι εστι χηρα, και τι το της χηρας
αξιωμα; ακουε Παυλου λεγοντος· Ει ετεκνοτροφησεν, ει εξενοδοχησεν, ει αγιων ποδας
ενιψεν, ει θλιβομενοις επηρκεσεν, ει παντι εργωι αγαθωι επηκολουθησεν. Ὅταν γαρ του
ανδρος τελευτησαντος ηις πλουτου περιβεβλημενη πολυν ογκον, εικοτως ου φερεις την
χηρειαν. Μεταθες τοινυν τον πλουτον τουτον εις τον ουρανον, και εσται σοι φορητον
της χηρειας το φορτιον. Τι ουν, αν παιδας εχω του 62.642 πατρυου κληρου διαδοχους,
φησι; Παιδευε κακεινους χρηματων καταφρονειν· τα σαυτης μεταθες, εκεινοις
απονειμασα τοσουτον οσον αρκει· παιδευε κακεινους ειναι χρηματων κρειττους. Τι ουν,
αν περιῤρεηι, φησιν, ανδραποδων πληθος; εαν πραγματων εσμος, χρυσιον, αργυριον;
πως ικανη προς ταυτην εσομαι την φυλακην, δεομενη ανδρος προστασιας; Σκηψις
ταυτα και προφασις· και τουτο δηλον πολλαχοθεν. Ει γαρ μη εφιεσαι χρηματων, μηδε
πλειω τα οντα ποιησαι θελεις, κουφον σοι το φορτιον· φορτικωτερον του φυλαξαι
πολλωι πλεον εστι το περιβαλεσθαι. Ἂν τοινυν το εν εκκοψηις, το περιβαλεσθαι, φησι,
και εκ των ενοντων τοις δεομενοις χορηγηις, ο Θεος υπερασπιει την χειρα την αυτου·
καν οντως της των ορφανων κληρονομιας προεστωσα ταυτα λεγηις, ουχι δε προφασει
ταυτης κεκτησαι φιλαργυριαι, οιδεν ο τας καρδιας εμβατευων εν ασφαλει τον εκεινων
καταστησαι πλουτον, αυτος ο επιταξας τεκνοτροφειν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν οικιαν
υπο ελεημοσυνης εῤριζωμενην παθειν τι δεινον· αλλα καν παθηι προς καιρον, εις
αγαθον τελευτησει. Τουτο μαλλον ασπιδος και δορατος εσται πασηι τηι οικιαι.
Ἄκουε τι φησιν ο διαβολος περι του Ἰωβ· Ου συ περιεφραξας αυτου τα εσω και
τα εξω; ∆ια τι; ακουε αυτου Ἰωβ λεγοντος· Ὀφθαλμος ημην τυφλων, φησι, πους χωλων,
πατηρ ορφανων. Ὥσπερ ο μη αποσχιζων εαυτον των αλλοτριων συμφορων, ουδεποτε
ουδε εν τοις οικειοις πεισεται τι κακοις, οταν εν τωι συναλγειν μανθανηι· ουτως ο μη
βουλομενος την απο της συμπαθειας φερειν λυπην, εν τοις εαυτου ταυτα εισεται παντα.
Και καθαπερ επι του σωματος η χειρ, του ποδος σηπομενου, αν μη συμπαθηι και τραυμα
καθαρηι και φαρμακον επιθηι και αποπλυνηι ιχωρα, εν τοις εαυτης τουτο πεισεται κακοις,
και η μη βουληθεισα διακονησαι ετερωι εκτος ουσα του παθους, αυτη ενοχος εσται τωι
παθει· εκειθεν γαρ ερπον το κακον ηξει και επι ταυτην, και ουκετι περι διακονιας ο
λογος αυτης εσται, αλλα περι ιατρειας και απαλλαγης· ουτω δη και ενταυθα, ο μη
βουλομενος ετεροις συμπασχειν, αυτος αλγησει. Περιεφραξας αυτου, φησι, τα εσω και
τα εξω, και ου τολμω επελθειν. Ἀλλ' επαθε, φησι, δεινα. Ἀλλα τα δεινα εκεινα πολλων
εγενετο αγαθων αιτια· διπλασιων η ουσια, μειζων ο μισθος, πλειων η δικαιοσυνη,
λαμπροι οι στεφανοι, φαιδρα τα βραβεια, και τα πνευματικα και τα βιωτικα ηυξηθη.
Ἀπωλεσε παιδας; αλλ' ελαβεν, ου τους αυτους, αλλ' ετερους αντ' εκεινων, και εκεινους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

δε εσωζεν εν τηι αναστασει. Ει τους αυτους ανελαβεν, ηλαττωτο αν αυτωι τα του
αριθμου· νυν δε ετερους δους αντ' εκεινων, και εκεινους εν τηι αναστασει παραστησει.
Ταυτα παντα αυτωι απο του προχειρον αυτον ειναι περι τας ελεημοσυνας υπηρξεν· οπερ
και ημεις ποιησωμεν, ινα των αυτων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Τουτο δε γινωσκε, οτι εν εσχαταις ημεραις εν στησονται καιροι χαλεποι.
Ἔσονται γαρ οι ανθρωποι φιλαυτοι, φιλαργυροι, αλαζονες, υπερηφανοι,
βλασφημοι, γονευσιν απειθεις, αχαριστοι, ανοσιοι, ασπονδοι, αστοργοι,
διαβολοι, ακρατεις ανημεροι, αφιλαγαθοι, προδοται, προπετεις,
τετυφωμενοι, φιληδονοι μαλλον η φιλοθεοι.
αʹ. Ει τις επι τοις αιρετικοις ασχαλλει νυν, εννοειτω, 62.642 οτι και εξ αρχης
τοιαυτα γεγονεν, αει του διαβολου τηι αληθειαι το ψευδος παρυφιστωντος. Ἐπηγγειλατο
ο Θεος εξ αρχης τα αγαθα, ηλθε και ο διαβολος επαγγελλομενος· εφυτευσε παραδεισον,
ηπατησεν εκεινος, ειπων, Ἔσεσθε ως θεοι. Ἐπειδη γαρ εργοις ουδεν εδεικνυ, ρημασι τα
μειζονα υπισχνειται. Τοιουτον γαρ οι απατεωνες. Μετα ταυτα ην ο Καιν και ο Ἄβελ,
ειτα οι υιοι του Σηθ και αι θυγατερες των 62.643 ανθρωπων, ειτα ο Χαμ και ο Ἰαφεθ, ο
Ἀβρααμ και ο Φαραω, ο Ἰακωβ και ο Ἡσαυ· και μεχρι τελους ουτως εστιν, ο Μωυσης και
οι μαγοι, και οι προφηται και οι ψευδοπροφηται, οι αποστολοι και οι ψευδαποστολοι, ο
Χριστος και ο αντιχριστος. Και προτερον ουν, και τοτε τα αυτα ην.
Τοτε ο Θευδας, τοτε ο Σιμων, οτε οι αποστολοι, και ουτοι οι περι Ἑρμογενην και
Φιλητον. Ουκ εστιν ουν οτε ου παρυφεστηκε τηι αληθειαι το ψευδος. Μη τοινυν
ασχαλλωμεν, ανωθεν ταυτα ειρηται. ∆ια τουτο ελεγε· Γινωσκε, οτι εν εσχαταις ημεραις
ενστησονται καιροι χαλεποι. Ἔσονται γαρ οι ανθρωποι φιλαυτοι, φιλαργυροι, αλαζονες,
υπερηφανοι, βλασφημοι, γονευσιν απειθεις, αχαριστοι, ανοσιοι, αστοργοι. Ἄρα ο
αχαριστος ανοσιος· εικοτως. Ὁ γαρ περι τον ευεργετην αχαριστος, τις αν γενοιτο ποτε
περι τους αλλους; Ὁ αχαριστος ασπονδος, ο αχαριστος αστοργος. ∆ιαβολοι, φησι·
τουτεστι, κακηγοροι. Οι γαρ μηδεν εαυτοις συνειδοτες αγαθον, ωσπερ τινα παραμυθιαν
εχοντες το των αλλων τας υποληψεις βλασφημειν, μυρια πλημμελουσι και
αμαρτανουσιν. Ἀκρατεις, και γλωσσης και γαστρος και των αλλων απαντων. Ἀνημεροι.
Ἐντευθεν η ωμοτης, εντευθεν η απηνεια, οταν τις φιλαργυρος ηι, οταν τις φιλαυτος,
οταν αχαριστος, οταν λαγνος. Ἀφιλαγαθοι, προδοται, προπετεις. Προδοται, της φιλιας·
Προπετεις, τουτεστιν, ουδεν βεβηκος εχοντες. Τετυφωμενοι· απονοιας πεπληρωμενοι.
Φιληδονοι μαλλον η φιλοθεοι· εχοντες μορφωσιν ευσεβειας, την δε δυναμιν αυτης
ηρνημενοι. Και εν τηι προς Ῥωμαιους γραφων, ουτω πως φησιν· Ἔχοντες την μορφωσιν
της γνωσεως και της αληθειας εν τωι νομωι. Ἀλλ' εκει μεν επαινων αυτο τιθησιν·
ενταυθα δε παρα παντα τα ελαττωματα χαλεπωτερον τουτο δεικνυσι το αμαρτημα. Τι
δηποτε; Ὅτι ου κατα το αυτο σημαινομενον αυτο ελαβεν. Ὥσπερ γαρ την εικονα
πολλακις μεν εις ομοιωσιν λαμβανει, πολλακις δε εις το αψυχον και ουδαμινον· οιον
καθαπερ και αυτος φησι Κορινθιοις γραφων· Ἀνηρ μεν γαρ ουκ οφειλει
κατακαλυπτεσθαι την κεφαλην, εικων και δοξα Θεου υπαρχων· ο δε Προφητης· Πλην εν
εικονι διαπορευεται ανθρωπος· και τον λεοντα η Γραφη ποτε μεν εις το βασιλικον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

λαμβανει· Ἐκοιμηθη, φησιν, ως λεων, και ως σκυμνος λεοντος· τις εγερει αυτον; ποτε δε
εις το αρπακτικον· Ὡς λεων αρπαζων και ωρυομενος· ουτω και ημεις το αυτο ποιουμεν.
Ἐπειδη γαρ τα πραγματα συνθετα εστι και ποικιλα, εικοτως εις πολλας εικονας και
παραδειγματα παρειληπται· οιον, την καλην οταν θαυμαζειν βουλωμεθα, ταις γραφαις
παρεικαζομεν, και τας γραφομενας οταν θαυμαζειν βουλωμεθα, λεγομεν οτι λαλει, οτι
φθεγγεται· ου ποιουμεν δε το αυτο· εκει μεν γαρ, οτι εγγυς ομοιοτητος ηλθεν, ενταυθα
δε, οτι του καλλους εγγυς. Ουτω και εν τηι μορφηι, εκει μεν, οτι τυπος τις και εικων και
διδασκαλια και αρχετυπον της ευσεβειας· ενταυθα δε, οτι αψυχον και νεκρον, και σχημα
μονον και τυπον και υποκρισιν δηλοι. Ἄρα σχημα εστι μονον χωρις δυναμεως πιστις
χωρις εργων· εικοτως.
Ὥσπερ γαρ σωμα καλον και ευανθες, οταν ισχυν μη εχηι, αλλα τοις
εζωγραφημενοις ηι προσεοικος, ουτω πιστις ορθη χωρις εργων. Θωμεν γαρ ειναι τινα
φιλαργυρον, προδοτην, προπετη· ειτα πιστευειν ορθως· τι το κερδος αν μηδεν εχηι των
τωι Χριστιανωι πρεποντων; οταν μηδεν πραττηι των την ευσεβειαν χαρακτηριζοντων,
αλλα τους Ἕλληνας παρ 62.644 ελαυνηι τηι ασεβειαι; οταν επι λυμηι των συνοντων ηι;
οταν επι βλασφημιαι του Θεου; οταν διαβαλληι το δογμα δια των εργων; Και τουτους,
φησιν, αποτρεπου. Ει τοινυν εν υστεροις καιροις τοιουτοι εσονται, πως φησι, Και
τουτους αποτρεπου; Εικος μεν και τοτε τοιουτους ειναι τινας, ει και μη μεθ' υπερβολης,
αλλ' ομως ειναι· το δ' αληθες δι' εκεινου πασι παραινει, ωστε εκτρεπεσθαι τους
τοιουτους. Ἐκ τουτων γαρ εισι, φησιν, οι ενδυνοντες εις τας οικιας, και
αιχμαλωτιζοντες γυναικαρια σεσωρευμενα αμαρτιαις, αγομενα επιθυμιαις ποικιλαις,
παντοτε μανθανοντα, και μηδεποτε εις επιγνωσιν αληθειας δυναμενα ελθειν.
βʹ. Ὁραις αυτους τηι του αρχαιου απατηι κεχρημενους, τωι οπλωι, ωι ο διαβολος
κατα του Ἀδαμ εχρησατο; Ἐνδυνοντες εις τας οικιας, φησιν. Ειδες το αναισχυντον πως
εδηλωσε δια του ειπειν, Ἐνδυνοντες; το ατιμον, την απατην, την κολακειαν; Και
αιχμαλωτιζοντες γυναικαρια. Ὥστε γυναικαριον ο ευεξαπατητος, και ανδρος ποῤρω.
Γυναικων δε το απατασθαι, μαλλον δε ουδε γυναικων, αλλα γυναικαριων.
Σεσωρευμενα. Ὅρα ποθεν κακειναις γινεται το πειθεσθαι, απο των αμαρτιων, απο του
μηδεν εαυταις συνειδεναι καλον. Και σφοδρα κυριως ειπε, Σεσωρευμενα· το πληθος γαρ
των αμαρτιων δια τουτου παριστησι, και το ατακτον και συγκεχυμενον. Ἀγομενα
επιθυμιαις ποικιλαις. Ου της φυσεως κατηγορησεν· ου γαρ απλως γυναικας ειπεν, αλλα
τοιασδε γυναικας. Τι εστι, Ποικιλαις; Ἐνταυθα πολλα ηινιξατο, την τρυφην, την
ασχημοσυνην, την λαγνειαν. Ποικιλαις, φησιν, επιθυμιαις, τουτεστι, χρηματων, δοξης,
τρυφης, αυθαδειας, τιμης. Ἴσως δε και ετερας αισχρας επιθυμιας αινιττεται. Παντοτε
μανθανοντα, και μηδεποτε εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν δυναμενα. ∆ια τι ταυτα
φησιν; Ου συγγινωσκων αυταις, αλλα και σφοδρα καταπειλων.
Ἐπειδη γαρ εαυτας κατεχωσαν ταις επιθυμιαις εκειναις και τοις αμαρτημασιν,
επωρωθη αυτων η διανοια. Ὃν τροπον δε Ἰαννης και Ἰαμβρης αντεστησαν Μωυσηι,
ουτω και ουτοι ανθιστανται τηι αληθειαι. Τινες εισιν ουτοι οι μαγοι οι επι Μωυσεως; πως
δε αυτων τα ονοματα ουδαμου εμφερεται αλλαχου; Ἢ αγραφως παραδεδοται, η απο του
Πνευματος εικος ην ειδεναι τον Παυλον. Ουτω και ουτοι, φησιν, αντιστησονται τηι
αληθειαι, ανθρωποι τον νουν κατεφθαρμενοι αδοκιμοι περι την πιστιν· αλλ' ου
προκοψουσιν επι πλειον. Ἡ γαρ ανοια αυτων εκδηλος εσται πασιν, ως και η εκεινων
εγενετο. Ἀλλ' ου προκοψουσι, φησι. Πως ουν λεγει αλλαχου, οτι Προκοψουσιν επι
πλειον ασεβειας· ενταυθα δε, Ου προκοψουσιν; Ἐκει τουτο φησιν, οτι αρχομενοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

καινοτομειν και πλαναιν, ου στησονται της πλανης, αλλ' αει εξευρησουσιν απατας
καινας και δογματα διεφθαρμενα· και γαρ η πλανη ουδαμου ισταται. Ἐνταυθα δε τουτο
φησιν, οτι ουκ απατησουσιν, ουδε συναρπασουσι, καν παρα την αρχην δοξωσι τινας
παρακρουεσθαι, αλλ' ευφωρατοι ταχεως εσονται. Ὅτι γαρ περι τουτου φησιν, ακουσον
τι λεγει· Ἡ γαρ ανοια αυτων εκδηλος εσται πασι. Ποθεν; Πανταχοθεν· Ὥσπερ και η
εκεινων εγενετο. Καν γαρ προτερον ανθησηι τα της πλανης, εις τελος ου διαμενει.
Τοιαυτα γαρ τα μη φυσει καλα, αλλα δοκουντα ειναι καλα· προς καιρον ανθει,
και φωραται και απολλυται. Ἀλλ' ου τα 62.645 ημετερα τοιαυτα· και τουτων συ μαρτυς·
ου γαρ εν απατηι τα ημετερα· τις γαρ αν υπερ απατης και αποθανειν ελοιτο; Συ δε
παρηκολουθηκας μου τηι διδασκαλιαι. Ὥστε ισχυρος εσο· ου γαρ απλως παρεγενου, αλλα
παρηκολουθηκας. Ἐνταυθα τον χρονον σημαινει πολυν γεγενησθαι, απο του ειπειν,
Παρηκολουθηκας τηι διδασκαλιαι. Τουτο περι λογου. Τηι αγωγηι· τουτο περι βιου. Τηι
προθεσει· τουτο περι προθυμιας και του παραστηματος της ψυχης. Ουχι ελεγον μεν,
φησι, ταυτα, ουκ εποιουν δε, ουδε εν λογοις μονον εφιλοσοφουν. Τηι πιστει, τηι
μακροθυμιαι. Πως ουδεν με τουτων, φησιν, εταραττε. Τηι αγαπηι· οπερ ουκ ειχον ουτοι.
Τηι υπομονηι· ωσπερ ουδε τουτο. Τηι μακροθυμιαι, φησι. Προς τους αιρετικους πολλην
επεδεικνυμην την μακροθυμιαν. Τηι υπομονηι, προς τους διωγμους. Τοις διωγμοις, τοις
παθημασι. ∆υο γαρ ταυτα ταραττει τον διδασκαλον, το αιρετικους ειναι πολλους, και το
μη καρτερειν εν τοις παθημασιν. Ἀλλ' ομως υπερ τουτων πολλα διελεχθη, οτι και παλαι
ησαν και εσονται, και χρονος ουδεις καθαρος τουτων, και οτι ημας ουδεν βλαψαι
δυνησονται, και οτι εν τωι κοσμωι σκευη χρυσα και αργυρα εστιν. Ὁραις λοιπον αυτον
περι των θλιψεων διαλεγομενον; Οια μοι εγενετο εν Ἀντιοχειαι, εν Ἰκονιωι, εν Λυστροις.
Τι δηποτε ταυτα μονα ειρηκεν απο πολλων; Ἐπειδη γνωριμα ην τωι ανδρι τα λοιπα· και
ισως ως νεαρων των πραγματων τουτων μεμνηται, ου των παλαι· και ουκ απαριθμειται
κατ' ειδος· ου γαρ εστι κενοδοξος ουδε φιλοτιμος· προς γαρ παραμυθιαν του μαθητου,
ου προς επιδειξιν λεγει. Ἀντιοχειαν δε την της Πισιδιας ενταυθα φησι, και Λυστραν,
οθεν ην ο Τιμοθεος. Οιους διωγμους υπεμεινα. Ἀμφοτερα παρακλησεως, οτι και εγω
προθυμιαν παρειχομην γενναιαν, και ουκ εγκατελειφθην, και ουκ εστιν ειπειν, οτι
προεδωκε με ο Θεος, αλλα τον στεφανον μοι λαμπροτερον ειργασατο. Οιους διωγμους
υπεμεινα, φησι, και εκ παντων με εῤρυσατο ο Κυριος. Και παντες δε οι θελοντες
ευσεβως ζηιν εν Χριστωι Ἰησου, διωχθησονται.
γʹ. Τι δε ολως λεγω περι εμαυτου, φησιν; εκαστος των θελοντων ζηιν ευσεβως,
διωχθησεται. ∆ιωγμους ενταυθα φησι τας θλιψεις, τας οδυνας. Και γαρ ουκ ενι ανδρα
την της αρετης οδον οδευοντα λυπης ειναι χωρις, θλιψεως, οδυνης, πειρασμων· πως
γαρ, ο στενην και τεθλιμμενην οδευων οδον; ο ακουσας, οτι Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν εξετε;
Ει εν εκεινωι τωι χρονωι ελεγεν ο Ἰωβ, Πειρατηριον ο βιος ανθρωπου επι της γης, ποσωι
μαλλον τοτε; Πονηροι δε ανθρωποι και γοητες, φησι, προκοψουσιν επι το χειρον,
πλανωντες και πλανωμενοι. Μηδεν σε θορυβειτω τουτων, φησιν, ει εκεινοι μεν εν
ευθηνιαι, συ δε εν πειρασμοις· τοιαυτη του πραγματος η φυσις εστιν. Ἐκ των εμων
δυνασαι μαθειν, οτι ουκ ενι ανδρα πολεμουντα τοις πονηροις μη ειναι εν θλιψει. Ουκ
εστι πυκτευοντα εν τρυφηι ειναι, ουκ εστι παλαιοντα ευωχεισθαι. Μηδεις τοινυν των
αθλουντων ανεσιν ζητειτω, μηδεις εν ευθυμιαι ειναι.
Παλιν τα παροντα αγων, πολεμος, θλιψις, στενοχωρια, πειρατηριον, των
αγωνων το σταδιον. Ἕτεροι της ανεσεως οι καιροι· ουτος των ιδρωτων, ουτος των
πονων ο καιρος. Ουδεις αποδυσαμενος και αλειψαμενος ανεσιν επιζητει. Ει δε 62.646
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ανεσιν επιζητεις, τι απεδυσω; τι τας χειρας αντηρας· Και πως ουκ ανταιρω, φησι, νυν;
Ὅταν των επιθυμιων μη κρατηις, οταν προς την βιαν της φυσεως μη μαχηι. Συ δε, μενε
εν οις εμαθες και επιστωθης, ειδως παρα τινος εμαθες, και οτι απο βρεφους τα ιερα
γραμματα οιδας τα δυναμενα σε σοφισαι εις σωτηριαν, δια πιστεως της εν Χριστωι
Ἰησου. Τι εστι τουτο; Καθαπερ ο προφητης ∆αυιδ παρηινεσε, Μη παραζηλου, ειπων, εν
πονηρευομενοις, τουτο και αυτος παραινει λεγων· Συ δε, μενε εν οις εμαθες και
επιστωθης. Ουχ απλως, Ἔμαθες, αλλα και, Ἐπιστωθης, τουτεστιν, Ἐπιστευσας. Τι δαι
και επιστευσα; Ὅτι αυτη εστιν η ζωη. Καν εναντια τοινυν οραις ενταυθα ων επιστευσας,
μη θορυβου, επει και ο Ἀβρααμ εναντια εωρα, αλλ' ουδεν επαθεν· ηκουσεν, οτι Ἐν
Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα, και τον Ἰσαακ σφαξαι εκελευετο, και ουκ εθορυβειτο
ουδε εταραττετο. Μηδεις σκανδαλιζεσθω επι τοις πονηροις· τουτο ανωθεν ειπεν η
Γραφη. Τι ουν, οταν και αγαθοι ευφραινωνται, και πονηροι κολαζωνται; Το μεν ετερον
εικος γενεσθαι, το δε αλλο ουκετι· πονηρους μεν γαρ κολαζεσθαι ενι, αγαθους δε
ευφραινεσθαι αει ουκ ενι. Ουδεις Παυλου ισος ην, αλλ' ομως εν θλιψει τον παντα διηγε
χρονον, εν δακρυσιν, εν στεναγμοις νυκτος και ημερας. Μετα δακρυων γαρ, φησι, νυκτα
και ημεραν τριετιαν νουθετων ουκ επαυσαμην· και παλιν, Ἡ επισυστασις μου η καθ'
ημεραν, φησιν. Ου σημερον μεν εχαιρεν, αυριον δε ηλγει, αλλα καθ' ημεραν ου
διελιμπανεν οδυνωμενος Πως ουν φησι, Πονηροι προκοψουσιν επι το χειρον; Ουκ ειπεν,
οτι ανεσεως τυγχανουσιν, αλλ', Ἐπι το χειρον προκοψουσιν· εις το χειρον η προκοπη
αυτη. Ουκ ειπεν, Ἐν ευθηνιαι εσονται. Ει δε και κολαζονται, δια τουτο κολαζονται, ινα
μη νομισηις ατιμωρητα ειναι τα αμαρτηματα. Ἐπειδη γαρ η γεεννα ουκ ισχυει κωλυσαι
ημας της κακιας, φειδομενος ημων διυπνιζει και διανιστησιν ημας. Ει μηδεις πονηρος
εκολαζετο, ουδεις αν ενομιζεν εφεσταναι τον Θεον τοις ανθρωπινοις πραγμασιν· ει
παντες εκολαζοντο, ουδεις αν προσεδοκησεν εσεσθαι αναστασιν, ως παντων ενταυθα
απολαμβανοντων. ∆ια τουτο και κολαζει, και ου κολαζει· δια τουτο ενταυθα δικαιοι
θλιβονται, οτι παροικοι εισιν, οτι ξενοι, οτι εν αλλοτριαι εισιν. Οι δικαιοι τοινυν δοκιμης
ενεκεν ταυτα υπομενουσιν· ακουε γαρ του Θεου λεγοντος προς τον Ἰωβ, Οιει με αλλως
σοι κεχρηματικεναι, η ινα αναφανηις δικαιος; Οι δε αμαρτωλοι εαν και ποτε τι τοιουτον
υπομεινωσι, δικην τιννυουσι των αμαρτιων. Ἐν πασι τοινυν ευχαριστωμεν τωι Θεωι, ειτε
ουτως, ειτε εκεινως· αμφοτερα γαρ χρησιμα. Ουδεν μισων, ουδε αποστρεφομενος ημας
ποιει, αλλ' αμφοτερα φροντιζων και κηδομενος. Ειδως, φησιν, οτι απο βρεφους τα ιερα
γραμματα οιδας. Τουτεστιν, Ἐκ πρωτης ηλικιας τα ιερα γραμματα εμαθες. Ἱερα δε
γραμματα τας θειας καλει Γραφας. Ἐν ταυταις ανετραφης, ωστε και δια τουτων στερεαν
ειναι σοι την πιστιν χρη, και μηδεν παραβλαπτεσθαι. Κατα βαθους γαρ η ριζα κειται, ου
χρονωι τραφεισα πολλωι· ουδεν αυτην παρατρεψαι δυναται. Ειπων δε, Τα ιερα γραμματα,
επηγαγε, Τα δυναμενα σε σοφισαι· τουτεστιν, Ουκ αφιασιν ανοητον τι παθειν, και οιον
οι πολλοι.
δʹ. Ὁ γαρ τας Γραφας ειδως, ως ειδεναι χρη, ουδενι των γινομενων
σκανδαλιζεται, παντα φερει γενναιως, τα μεν τηι πιστει επιτρεπων και τωι ακαταληπτωι
της του Θεου οικονομιας, των δε και λογους ειδως, και παραδειγματα ευρισκων εν ταις
Γραφαις. Ἐπει και το μη παντα περιεργαζεσθαι, και το μη παντα θελειν ειδεναι, μεγα του
ειδεναι τεκμηριον. Και ει βουλεσθε, επι παραδειγματος ερω· Ἔστω ποταμος, μαλλον δε
εστωσαν ποταμοι (ου κατα συγχωρησιν λεγω, αλλ' οπερ εισιν οι ποταμοι)· ου παντες
κατα βαθος ισοι τυγχανουσιν, αλλ' οι μεν ψιλοτερον το εδαφος εχοντες, ετεροι βαθυ και
ικανον αποπνιξαι τον αγνοουντα· και ενταυθα μεν ιλιγγοι, εκει δε ουκετι. Το ουν μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

θελειν πασιν ομοιως επιχειρειν, καλον, και το μη θελειν παντα τα βαθη ειδεναι, ου
μικρον του ειδεναι τεκμηριον· ως ο γε βουλομενος παντος του μερους του ποταμου
κατατολμαιν, ουτος μαλιστα ουκ οιδε των ποταμων τα ιδιωματα, και απολειται
πολλακις απο της αυτης θρασυτητος του βαθους κατατολμησας, αφ' ης διεβαινε το μη
βαθυ. Ουτω και επι του Θεου, ο παντα θελων ειδεναι, και παντων κατατολμων, ουτος
ουκ οιδε μαλιστα τι εστι Θεος. Ἀλλ' εν μεν τοις ποταμοις το μεν πλεον μερος ασφαλες,
ολιγοι δε ιλιγγοι και βαθη· επι δε του Θεου το πλεον εν αποκρυφοις, και ουκ εστιν
εξιχνιασαι τα εργα αυτου.
Τι τοινυν βιαζηι καταποντισαι σαυτον; Τουτο μονον ισθι, οτι παντα ο Θεος
οικονομει, οτι παντων προνοει, οτι αυτεξουσιοι εσμεν, οτι τα μεν ενεργει, τα δε
συγχωρει, οτι ουδεν πονηρον γινεσθαι βουλεται, οτι ουκ απο του βουληματος αυτου
παντα γινεται, αλλα και απο του ημετερου, παντα τα κακα απο του ημετερου μονον,
παντα τα αγαθα απο τε του ημετερου και της αυτου ροπης, οτι ουδεν αυτον λανθανει.
∆ια τουτο παντα ενεργει. Ειτα συ τουτο ειδως, αριθμει τινα μεν τα αγαθα, τινα δε τα
κακα, και τινα τα αδιαφορα· οιον, αγαθον η αρετη, κακον η φαυλοτης, αδιαφορα
πλουτος, πενια, ζωη, θανατος. Ἂν ταυτα ειδηις, εισηι και μετα τουτων, οτι οι δικαιοι δια
τουτο θλιβονται, ινα στεφανωθωσιν, οι αμαρτωλοι, ινα των αμαρτιων δικην εκτισωσιν·
ου παντες δε οι αμαρτωλοι δικην ενταυθα τινουσιν, ινα μη τηι αναστασει οι πολλοι
απιστωσιν, ωσπερ ου παντες οι δικαιοι θλιβονται, ινα μη την κακιαν επαινετην ειναι
νομισηις, αλλα την αρετην. Ουτοι κανονες εισι, και οροι· ο βουλει αγε επ' αυτους, και ου
διαπορησεις. Ὥσπερ γαρ εστι παρα τοις γραμματισταις ο των εξακισχιλιων αριθμος, και
υπο τουτον απαντα αγεται, και παντα μεριζειν και πολυπλασιαζειν δυνατον εν τωι
κανονι των εξακισχιλιων, και δια του αριθμου τουτου παντα στρεφεται, και ισασι ταυτα
οσοι γραμματα μεμαθηκασιν· ουτω τους κανονας τουτους, ους παλιν ερω
συντομωτερον, αν τις ειδηι, ουδεποτε σκανδαλιζεται. Τινες ουν εισιν ουτοι; Ὅτι αγαθον
αρετη, οτι φαυλον κακια, οτι αδιαφορα νοσοι, πενια, επιβουλαι, συκοφαντιαι, και οσα
τοιαυτα· οτι οι δικαιοι θλιβονται ενθαδε· ει δε τινες και ευ πασχουσιν, ινα μη η αρετη
δοξηι μισητη ειναι· οτι οι 62.648 πονηροι ευφραινονται, ινα εκει κολασθωσιν· ει δε τινες
και κολαζονται, ωστε μη την κακιαν δοξαι ειναι καλον, μηδε ατιμωρητα τα πραγματα·
οτι ου κολαζονται παντες, ινα μη της αναστασεως ο καιρος διαπιστηθηι· οτι και των
αγαθων εισι τινες οι φαυλα εχοντες εργα, και ενταυθα αυτα αποτιθενται, και των
πονηρων οι χρηστα εχοντες, και ενταυθα απολαμβανουσιν, ινα εκει τιμωρηθωσιν· οτι
ακαταληπτα τα πλειονα του Θεου εργα· οτι πολυ το μεσον ημων και αυτου, και οσον
ουκ εστιν ειπειν. Ἂν ταυτα αναλογιζωμεθα, ουδεν ημας θορυβησαι δυνησεται. Ἂν των
Γραφων ακουωμεν συνεχως, ευρησομεν και παραδειγματα τοιαυτα πολλα· Τα δυναμενα
σε, φησι, σοφισαι εις σωτηριαν. Και γαρ τα πρακτεα υποτιθενται αι Γραφαι, και τα μη
πρακτεα· ακουε γαρ του μακαριου τουτου αλλαχου λεγοντος, Πεποιθας σεαυτον οδηγον
ειναι τυφλων, φως των εν σκοτει, παιδευτην αφρονων, διδασκαλον νηπιων.
Ὁραις οτι φως των εν σκοτει ο νομος; Ει δε ο το γραμμα δεικνυς φως, το γραμμα
το αποκτεινον, τι αρα ο το πνευμα το ζωοποιουν; ει η Παλαια φως, τι η Καινη, ενθα
τοσαυτα ανεπετασθη; ενθα τοσουτον εστι το μεσον, οσον ει τοις ουδεν πλεον της γης
ειδοσι τον ουρανον τις ανοιξειε, και παντα ποιησοι κατοπτευσαι. Περι γεεννης
εμαθομεν, περι βασιλειας, περι κρισεως. Μη πιστευωμεν αλογοις πραγμασι· γοητεια
παντα εκεινα. Τι ουν οτι λεγουσι, φησι, και εκβαινει; Ἐπειδη συ πιστευεις, ει γε και
εκβαινει. Αιχμαλωτον σε ελαβε, κυριος εστι του βιου του σου, ως θελει αυτον οικονομει.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Ειπε μοι, ει τις ληισταρχος υιον βασιλεως αυτωι προσφυγοντα, και ερημιαν και την
εκεινου συνοικησιν αγαπησαντα υπο χειρας εχοι και εξουσιαν, δυνησεται αυτωι ειπειν,
ει τελευται, ει ζηι; Και σφοδρα γε δυνησεται. Τι δηποτε; Ουκ επειδη προοιδε το μελλον,
αλλ' επειδη εκατερου κυριος γινεται, του αφανισαι, και σωσαι τον παιδα, εκεινου
ποιησαντος αυτον κυριον. Και γαρ ανελειν, εαν θεληι, δυνησεται, και αφειναι, αν
βουληθηι, ομοιως δυνησεται· υπο γαρ εκεινωι γεγονεν. Ἂν ειπηι, οτι πλουσιος εσηι η
πενης, αμφοτερων κυριος αυτος εστι. Το πλεον του κοσμου υπο τας του διαβολου χειρας
εαυτους εδωκαν.
εʹ. Και αλλως δε, οταν εθισθηι ανθρωπος πιστευειν, πολυ και τουτο συμβαλειται
εκεινοις τοις απατεωσιν· ουδεις γαρ ταις αποτυχιαις προσεχει, αλλ' ει που επιτυχοιεν. Ει
δε τινα εχουσι δυναμιν προγνωστικην, εμοι τωι πιστωι τουτους αγε. Ου μεγαληγορων
λεγω· το γαρ τουτων απηλλαχθαι, ου μεγαληγοριας. Ἁμαρτηματων μεν γαρ ειμι μεστος·
τουτων δε ενεκεν ουκ αν ταπεινοφρονησαιμι· παντων τηι του Θεου χαριτι καταγελω.
Ἄγε προς εμε τον ανδρα τον μαγον, ει τινα εχει δυναμιν προγνωστικην, ειπατω τι μοι
συμβησεται, αυριον τι εσται μοι. Ἀλλ' ουκ ερει· υπο γαρ την του βασιλεως εξουσιαν ειμι,
και ουκ εχει την εμην αρχην ουδε την υποταγην· ποῤρω των καταδυσεων αυτου και
των σπηλαιων τυγχανω, τωι βασιλει στρατευομαι. Ἀλλ' ο δεινα εκλεψε, φησι, και ο
δεινα αυτον κατεμηνυσε. Μαλιστα μεν ουν ουδε πανταχου τουτο αληθες, αλλα γελως
και ψευδος· ουδεν γαρ ισασιν· ει δε τι ισασι, μαλλον τα εαυτων ωφειλον λεγειν, πως τα
πολλα αναθηματα των ειδωλων εκλαπη, πως το πολυ χρυσιον εχωνευθη. ∆ια τι μη
προειπον τοις ιερευσιν αυτων; Ὥστε ουδεν ισασιν· αλλα χρηματων μεν ενεκεν ουδε
ειπειν εδυναντο, 62.649 οταν οι ναοι αυτων οι ειδωλικοι επιμπραντο, και πολλοι
συναπωλλυντο. ∆ια τι μη φειδονται της σωτηριας της αυτων; Ἀλλ' επιτυχια μονον το
πραγμα εστιν, ει που τι και προειποιεν. Εισι παρ' ημιν προφηται, αλλ' ουκ
αποτυγχανουσιν· ου τουτο μεν λεγουσιν, εκεινο δε ψευδονται, αλλα παντα αληθευουσι·
τουτο γαρ προγνωσεως εστι. Παυσασθε ποτε της μανιας, παρακαλω, ει γε τωι Χριστωι
πιστευετε· ει δε μη πιστευετε, τι εαυτους διασυρετε, τι απατατε; εως ποτε χωλανειτε επ'
αμφοτεραις ταις ιγνυαις υμων; τινος γαρ ενεκεν προσερχηι; τι ερωταις; Ἅμα προσηλθες,
αμα ηρωτησας, υπο την δουλειαν σαυτον εποιησας· ως γαρ πιστευων ερωταις. Ου, φησιν,
ου πιστευων αυτον αληθευειν, αλλα πειραζων. Και το πειραζειν ει αληθευει, ουκ εστι
πεπεισμενου οτι ψευδεται, αλλ' ετι αμφιβαλλοντος. Τινος ουν ενεκεν ερωταις τι εσται;
Ει μεν γαρ τουτο λεγει, οτι τοδε εσται, τοδε πραξον και διαφευξηι, μαλιστα μεν ουδε
ουτως εχρην ειδωλολατρειν, πλην αλλ' ου τοσαυτη η απονοια· ει δε τα μελλοντα
προλεγουσιν, ουδεν αλλο κερδαινει ο μαθων, η λυπην περιττην· το μεν γαρ πραγμα ουκ
εξεβη, την δε λυπην υπεμεινεν, εταριχευσεν εαυτον. Ει συνεφερε τουτο, ουκ αν ημιν
62.647 παντων προνοει, οτι αυτεξουσιοι εσμεν, οτι τα μεν ενεργει, τα δε συγχωρει, οτι
ουδεν πονηρον γινεσθαι βουλεται, οτι ουκ απο του βουληματος αυτου παντα γινεται,
αλλα και απο του ημετερου, παντα τα κακα απο του ημετερου μονον, παντα τα αγαθα
απο τε του ημετερου και της αυτου ροπης, οτι ουδεν αυτον λανθανει. ∆ια τουτο παντα
ενεργει. Ειτα συ τουτο ειδως, αριθμει τινα μεν τα αγαθα, τινα δε τα κακα, και τινα τα
αδιαφορα· οιον, αγαθον η αρετη, κακον η φαυλοτης, αδιαφορα πλουτος, πενια, ζωη,
θανατος.
Ἂν ταυτα ειδηις, εισηι και μετα τουτων, οτι οι δικαιοι δια τουτο θλιβονται, ινα
στεφανωθωσιν, οι αμαρτωλοι, ινα των αμαρτιων δικην εκτισωσιν· ου παντες δε οι
αμαρτωλοι δικην ενταυθα τινουσιν, ινα μη τηι αναστασει οι πολλοι απιστωσιν, ωσπερ ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

παντες οι δικαιοι θλιβονται, ινα μη την κακιαν επαινετην ειναι νομισηις, αλλα την
αρετην. Ουτοι κανονες εισι, και οροι· ο βουλει αγε επ' αυτους, και ου διαπορησεις.
Ὥσπερ γαρ εστι παρα τοις γραμματισταις ο των εξακισχιλιων αριθμος, και υπο τουτον
απαντα αγεται, και παντα μεριζειν και πολυπλασιαζειν δυνατον εν τωι κανονι των
εξακισχιλιων, και δια του αριθμου τουτου παντα στρεφεται, και ισασι ταυτα οσοι
γραμματα μεμαθηκασιν· ουτω τους κανονας τουτους, ους παλιν ερω συντομωτερον, αν
τις ειδηι, ουδεποτε σκανδαλιζεται. Τινες ουν εισιν ουτοι; Ὅτι αγαθον αρετη, οτι φαυλον
κακια, οτι αδιαφορα νοσοι, πενια, επιβουλαι, συκοφαντιαι, και οσα τοιαυτα· οτι οι
δικαιοι θλιβονται ενθαδε· ει δε τινες και ευ πασχουσιν, ινα μη η αρετη δοξηι μισητη
ειναι· οτι οι 62.648 πονηροι ευφραινονται, ινα εκει κολασθωσιν· ει δε τινες και
κολαζονται, ωστε μη την κακιαν δοξαι ειναι καλον, μηδε ατιμωρητα τα πραγματα· οτι
ου κολαζονται παντες, ινα μη της αναστασεως ο καιρος διαπιστηθηι· οτι και των αγαθων
εισι τινες οι φαυλα εχοντες εργα, και ενταυθα αυτα αποτιθενται, και των πονηρων οι
χρηστα εχοντες, και ενταυθα απολαμβανουσιν, ινα εκει τιμωρηθωσιν· οτι ακαταληπτα
τα πλειονα του Θεου εργα· οτι πολυ το μεσον ημων και αυτου, και οσον ουκ εστιν
ειπειν. Ἂν ταυτα αναλογιζωμεθα, ουδεν ημας θορυβησαι δυνησεται. Ἂν των Γραφων
ακουωμεν συνεχως, ευρησομεν και παραδειγματα τοιαυτα πολλα· Τα δυναμενα σε,
φησι, σοφισαι εις σωτηριαν. Και γαρ τα πρακτεα υποτιθενται αι Γραφαι, και τα μη
πρακτεα· ακουε γαρ του μακαριου τουτου αλλαχου λεγοντος, Πεποιθας σεαυτον οδηγον
ειναι τυφλων, φως των εν σκοτει, παιδευτην αφρονων, διδασκαλον νηπιων. Ὁραις οτι
φως των εν σκοτει ο νομος; Ει δε ο το γραμμα δεικνυς φως, το γραμμα το αποκτεινον, τι
αρα ο το πνευμα το ζωοποιουν; ει η Παλαια φως, τι η Καινη, ενθα τοσαυτα ανεπετασθη;
ενθα τοσουτον εστι το μεσον, οσον ει τοις ουδεν πλεον της γης ειδοσι τον ουρανον τις
ανοιξειε, και παντα ποιησοι κατοπτευσαι. Περι γεεννης εμαθομεν, περι βασιλειας, περι
κρισεως. Μη πιστευωμεν αλογοις πραγμασι· γοητεια παντα εκεινα. Τι ουν οτι λεγουσι,
φησι, και εκβαινει; Ἐπειδη συ πιστευεις, ει γε και εκβαινει. Αιχμαλωτον σε ελαβε, κυριος
εστι του βιου του σου, ως θελει αυτον οικονομει. Ειπε μοι, ει τις ληισταρχος υιον
βασιλεως αυτωι προσφυγοντα, και ερημιαν και την εκεινου συνοικησιν αγαπησαντα υπο
χειρας εχοι και εξουσιαν, δυνησεται αυτωι ειπειν, ει τελευται, ει ζηι; Και σφοδρα γε
δυνησεται. Τι δηποτε; Ουκ επειδη προοιδε το μελλον, αλλ' επειδη εκατερου κυριος
γινεται, του αφανισαι, και σωσαι τον παιδα, εκεινου ποιησαντος αυτον κυριον. Και γαρ
ανελειν, εαν θεληι, δυνησεται, και αφειναι, αν βουληθηι, ομοιως δυνησεται· υπο γαρ
εκεινωι γεγονεν. Ἂν ειπηι, οτι πλουσιος εσηι η πενης, αμφοτερων κυριος αυτος εστι. Το
πλεον του κοσμου υπο τας του διαβολου χειρας εαυτους εδωκαν.
ςʹ. Και αλλως δε, οταν εθισθηι ανθρωπος πιστευειν, πολυ και τουτο συμβαλειται
εκεινοις τοις απατεωσιν· ουδεις γαρ ταις αποτυχιαις προσεχει, αλλ' ει που επιτυχοιεν. Ει
δε τινα εχουσι δυναμιν προγνωστικην, εμοι τωι πιστωι τουτους αγε. Ου μεγαληγορων
λεγω· το γαρ τουτων απηλλαχθαι, ου μεγαληγοριας. Ἁμαρτηματων μεν γαρ ειμι μεστος·
τουτων δε ενεκεν ουκ αν ταπεινοφρονησαιμι· παντων τηι του Θεου χαριτι καταγελω.
Ἄγε προς εμε τον ανδρα τον μαγον, ει τινα εχει δυναμιν προγνωστικην, ειπατω τι μοι
συμβησεται, αυριον τι εσται μοι. Ἀλλ' ουκ ερει· υπο γαρ την του βασιλεως εξουσιαν ειμι,
και ουκ εχει την εμην αρχην ουδε την υποταγην· ποῤρω των καταδυσεων αυτου και
των σπηλαιων τυγχανω, τωι βασιλει στρατευομαι. Ἀλλ' ο δεινα εκλεψε, φησι, και ο
δεινα αυτον κατεμηνυσε. Μαλιστα μεν ουν ουδε πανταχου τουτο αληθες, αλλα γελως
και ψευδος· ουδεν γαρ ισασιν· ει δε τι ισασι, μαλλον τα εαυτων ωφειλον λεγειν, πως τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

πολλα αναθηματα των ειδωλων εκλαπη, πως το πολυ χρυσιον εχωνευθη. ∆ια τι μη
προειπον τοις ιερευσιν αυτων; Ὥστε ουδεν ισασιν· αλλα χρηματων μεν ενεκεν ουδε
ειπειν εδυναντο, 62.649 οταν οι ναοι αυτων οι ειδωλικοι επιμπραντο, και πολλοι
συναπωλλυντο. ∆ια τι μη φειδονται της σωτηριας της αυτων; Ἀλλ' επιτυχια μονον το
πραγμα εστιν, ει που τι και προειποιεν. Εισι παρ' ημιν προφηται, αλλ' ουκ
αποτυγχανουσιν· ου τουτο μεν λεγουσιν, εκεινο δε ψευδονται, αλλα παντα αληθευουσι·
τουτο γαρ προγνωσεως εστι. Παυσασθε ποτε της μανιας, παρακαλω, ει γε τωι Χριστωι
πιστευετε· ει δε μη πιστευετε, τι εαυτους διασυρετε, τι απατατε; εως ποτε χωλανειτε επ'
αμφοτεραις ταις ιγνυαις υμων; τινος γαρ ενεκεν προσερχηι; τι ερωταις; Ἅμα προσηλθες,
αμα ηρωτησας, υπο την δουλειαν σαυτον εποιησας· ως γαρ πιστευων ερωταις. Ου, φησιν,
ου πιστευων αυτον αληθευειν, αλλα πειραζων. Και το πειραζειν ει αληθευει, ουκ εστι
πεπεισμενου οτι ψευδεται, αλλ' ετι αμφιβαλλοντος. Τινος ουν ενεκεν ερωταις τι εσται;
Ει μεν γαρ τουτο λεγει, οτι τοδε εσται, τοδε πραξον και διαφευξηι, μαλιστα μεν ουδε
ουτως εχρην ειδωλολατρειν, πλην αλλ' ου τοσαυτη η απονοια· ει δε τα μελλοντα
προλεγουσιν, ουδεν αλλο κερδαινει ο μαθων, η λυπην περιττην· το μεν γαρ πραγμα ουκ
εξεβη, την δε λυπην υπεμεινεν, εταριχευσεν εαυτον. Ει συνεφερε τουτο, ουκ αν ημιν
εφθονησεν ο Θεος· ουκ αν εβασκηνεν ο τα εν ουρανοις ειπων. Ὅσα γαρ ηκουσα παρα
του Πατρος, 62.650 φησι, παντα εγνωρισα υμιν, και παντα οσα ηκουσα παρα του Πατρος,
απηγγειλα υμιν· και, Ου λεγω υμας δουλους, αλλα φιλους· υμεις φιλοι μου εστε. ∆ια τι
ουν ταυτα ουκ εγνωρισεν ημιν· Ὅτι βουλεται μηδενα λογον εχειν ημας αυτων. Ἐπει οτι
ου βασκαινει, τοις παλαιοις ταυτα ελεγετο, και περι ονου και ετερων τινων, επειδη
νηπιοι ησαν· ημιν δε, επειδη βουλεται μηδενα λογον ημιν ειναι περι αυτων, ουδε
φροντιδα εθετο ταυτην του γνωρισαι ημιν. Ἀλλα τι μανθανομεν; Ὅπερ ουκ εμαθον
εκεινοι· μικρα γαρ απαντα εκεινα· α δε ημεις εμαθομεν εστι ταυτα, οτι εγειρομεθα, οτι
αθανατοι εσομεθα, οτι αφθαρτοι, οτι ουκ εχει τελος η ζωη, οτι παντα παρελευσεται, οτι
εν νεφελαις αρπαγησομεθα, οτι οι πονηροι κολασιν τισουσι, μυρια προς τουτοις ετερα,
και ουδεν εστι ψευδος.
Ου πολλωι βελτιον ειδεναι ταυτα, η οτι ο ονος ο απολομενος ευρεθη; Ἰδου
ελαβες τον ονον, ιδου ευρες· τι το κερδος; ου παλιν απολλυεις αυτον ετερωι τροπωι; Καν
γαρ αυτος σε μη αφηι, συ αυτον αφησεις τηι τελευτηι· τα δε πραγματα, απερ εγω ειπον, αν
κρατειν βουλωμεθα, διηνεκως εχομεν. Ἐκεινα τοινυν διωκωμεν, εκεινων εχωμεθα των
μενοντων, των βεβαιων. Μη προσεχωμεν μαντεσι, μηδε χρησμολογοις, μηδε αγυρταις,
αλλ' η τωι Θεωι τωι παντα ειδοτι σαφως, τωι την γνωσιν εχοντι των απαντων· και ουτω
παντα εισομεθα, ο ειδεναι χρη, και παντων των αγαθων επιτευξομεθα.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Πασα γραφη θεοπνευστος, και ωφελιμος προς διδασκαλιαν, προς ελεγχον,
προς επανορθω σιν, προς παιδειαν την εν δικαιοσυνηι· ινα αρτιος ηι ο του
Θεου ανθρωπος, προς παν εργον αγαθον εξηρτισμενος.
αʹ. Πολλην παρακλησιν ποιησαμενος και παραμυθιαν απο παντων, επαγει και
την απο των Γραφων τελειοτεραν ουσαν· εικοτως δε ποιειται τοσαυτην παρακλησιν,
επειδη μεγα τι και λυπηρον εμελλεν ερειν. Ει γαρ ο Ἑλισσαιος μεχρις εσχατης αναπνοης
συνων τωι διδασκαλωι, και εν τροπωι τελευτης ορων αυτον τελευτωντα, διεῤρηξε τα
ιματια αυτου, τι οιει τουτον παθειν τον ουτω μεν αγαπωμενον, ουτω δε αγαπωντα,
44
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουοντα οτι μελλει αποθνησκειν ο διδασκαλος, και οτι ουδε απελαυσεν αυτου τον
χρονον τον εγγυς του θανατου, ο μαλιστα παντων ειωθε λυπειν; Ου γαρ ουτω χαριν
ισμεν τωι παρελθοντι χρονωι, αν τον εγγυς χρονον απολειφθωμεν των τετελευτηκοτων.
∆ια τουτο, οτε πολλην εποιησατο την παρακλησιν, τοτε περι της τελευτης εαυτου
διαλεγεται· και ουχ απλως, αλλα και λεξεσι χρηται ικαναις αυτον παραμυθησασθαι και
χαρας εμπλησαι, ως θυσιαν νομισθηναι ειναι το πραγμα η τελευτην, και αποδημιαν
μαλλον, οπερ ουν και ην, και μεταστασιν προς τα κρειττω. Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι,
φησι. ∆ια τουτο εγραφε, λεγων· Πασα γραφη θεοπνευστος, και ωφελιμος προς
διδασκαλιαν, προς ελεγχον, προς επανορθωσιν. Πασα, ποια; Περι ης ειπον, φησι, πασα
ιερα· περι ης διελεγετο, ταυτα ειρητο· περι ης ελεγεν, οτι Ἀπο βρεφους τα ιερα γραμματα
οιδας. Πασα ουν η τοιαυτη θεοπνευστος. 62.650.30 Μηδεν ουν αμφιβαλλε, φησι. Και
ωφελιμος προς διδασκαλιαν, προς ελεγχον, προς επανορθωσιν, ινα αρτιος ηι ο του Θεου
ανθρωπος, προς παν εργον αγαθον εξηρτισμενος. Προς διδασκαλιαν. Ει τι μαθειν, ει τι
αγνοησαι χρη, εκειθεν εισομεθα· ει ελεγξαι τα ψευδη, και τουτο εκειθεν· ει
επανορθωθηναι και σωφρονισθηναι.
Προς παρακλησιν, προς παραμυθιαν, φησι. Προς επανορθωσιν· τουτεστιν, ει τι
λειπει, και χρη προστεθηναι· Ἵνα αρτιος ηι ο του Θεου ανθρωπος. ∆ια τουτο, φησι,
γεγονεν η των Γραφων παρακλησις, ινα αρτιος ηι ο του Θεου ανθρωπος. Ουκ αρα χωρις
αυτης αρτιον ενι γενεσθαι. Ἀντ' εμου, φησι, τας Γραφας εχεις· ει τι βουλει μαθειν,
εκειθεν δυνησηι. Ει δε Τιμοθεωι ταυτα εγραφε τωι Πνευματος εμπεπλησμενωι, ποσωι
μαλλον ημιν; Προς παν εργον αγαθον εξηρτισμενος. Ουχ απλως μετεχων, φησιν, αλλα
μετα ακριβειας εξηρτισμενος. ∆ιαμαρτυρομαι ουν εγω ενωπιον του Θεου και του Κυριου
Ἰησου Χριστου του μελλοντος κρινειν ζωντας και νεκρους. Ἤτοι αμαρτωλους λεγει και
δικαιους, ητοι και τους απελθοντας και τους νυν οντας, οτι πολλοι καταλειφθησονται
ζωντες. Ἐφοβησεν αυτον εν μεν τηι προτεραι λεγων, Παραγγελλω σοι ενωπιον του Θεου
του ζωοποιουντος τα παντα· ενταυθα δε το φοβερωτερον τεθεικε, Του μελλοντος
κρινειν ζωντας και νεκρους· τουτεστι, του μελλοντος ευθυνας απαιτειν· κατα την
επιφανειαν αυτου και την βασιλειαν αυτου. Κρινειν, ποτε; Ἐν τηι επιφανειαι αυτου τηι
μετα δοξης, τηι μετα βασιλειας. Ἢ τοινυν τουτο λεγει, οτι ουχ ουτως ηξει, ως νυν· η οτι
δια 62.651 μαρτυρομαι σοι την επιφανειαν αυτου και την βασιλειαν. Μαρτυρα καλει
εκεινον, δεικνυς οτι και τουτου αυτον ανεμνησεν. Ειτα πως δει κηρυττειν τον λογον
διδασκων, επαγει· Κηρυξον τον λογον, επιστηθι ευκαιρως, ακαιρως, ελεγξον,
επιτιμησον, παρακαλεσον εν πασηι μακροθυμιαι και διδαχηι. Τι εστιν, Ευκαιρως, ακαιρως;
Τουτεστι, μη καιρον εχε ωρισμενον, αει σοι καιρος εστω, μη εν ειρηνηι, μη εν αδειαι, μηδε
εν εκκλησιαι καθημενος μονον· καν εν τοις κινδυνοις, καν εν δεσμωτηριωι ηις, καν
αλυσιν περικειμενος, καν μελληις εξιεναι επι θανατον και παρ' αυτον τον καιρον
ελεγξον, μη υποσταληις επιτιμησαι. Τοτε γαρ και η επιτιμησις εχει καιρον, οταν ο
ελεγχος προχωρησηι, οταν αποδειχθηι το εργον. Παρακαλεσον, φησι, καθαπερ επι των
ιατρων, ειπων το τραυμα, εδωκε την τομην, επηγαγε το φαρμακον· οπερ δε αν τουτων
απολειφθηι, το ετερον αχρηστον γινεται. Ἄν τε γαρ χωρις ελεγχων επιτιμησηις, δοξεις
ειναι θρασυς, και ουδεις ανεχεται· μετα δε το αποδειχθηναι, τοτε και καταδεχεται την
επιτιμησιν, προτερον δε ιταμος εσται· αν τε ελεγξηις μεν και επιτιμησηις, σφοδρως δε, και
μη παρακλησιν προσαγαγηις, παλιν το παν ανατετραπται. Ἀφορητον γαρ ελεγχος καθ'
εαυτον, οταν μη και παρακλησιν αναμεμιγμενην εχηι. Καθαπερ γαρ η τομη, καιτοι
σωτηριος ουσα, αν μη πολλα τα παραμυθουμενα τας αλγηδονας εχηι, ουκ ανεχεται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

κοπτομενος και τεμνομενος ο καμνων· ουτω και ενταυθα.
Και εν πασηι, φησι, μακροθυμιαι και διδαχηι. Και γαρ ο ελεγχων μακροθυμιας
δειται, ωστε μη απλως πιστευειν, και η επιτιμησις παρακλησεως, ωστε δεχθηναι. Τι
εστιν ο τηι μακροθυμιαι προστιθησι λεγων, Και διδαχηι; Μη ως οργιζομενος, μη ως
απεχθανομενος, μη ως επεμβαινων, μη ως εχθρον ευρηκως, παντα ταυτα αφεισθω·
αλλα τι; Ὡς φιλων, ως συναλγων, ως μαλλον εκεινου πενθων, ως τηκομενος επι τοις
εκεινου. Ἐν πασηι μακροθυμιαι, φησι, και διδαχηι, μη εν τηι τυχουσηι. Ἔσται γαρ καιρος,
οτε της υγιαινουσης διδασκαλιας ουκ ανεξονται. Πριν η εκτραχηλισθηναι, προκαταλαβε
παντας αυτους· δια τουτο ειπε, Και ευκαιρως, και ακαιρως· ως εχειν εκοντας
μαθητευομενους, παντα πραττε. Ἀλλα κατα τας επιθυμιας τας ιδιας, φησιν, εαυτοις
επισωρευσουσι διδασκαλους.
βʹ. Ουδεν εμφαντικωτερον της λεξεως ταυτης· το γαρ αδιακριτον πληθος των
διδασκαλων δια του, Σωρευσουσιν, εδηλωσε, και δια του παρα των μαθητων
χειροτονεισθαι. Ἑαυτοις επισωρευσουσι, φησι, διδασκαλους, κνηθομενοι την ακοην· της
ηδονης χαριν λεγοντας και τερποντας την ακοην επιζητουντες. Και απο μεν της
αληθειας την ακοην αποστρεψουσιν, επι δε τους μυθους εκτραπησονται. Ταυτα
προλεγει, ουκ εις αθυμιαν βουλομενος εμβαλειν, αλλ' ινα, οταν εκβηι, γενναιως φερηι·
ωσπερ ουν και ο Χριστος εποιει λεγων, οτι Παραδωσουσιν υμας, και μαστιγωσουσι, και
εις τας συναγωγας αξουσιν ενεκεν του ονοματος μου. Ἐπει και αλλαχου φησιν ο
μακαριος ουτος· Ἐγω γαρ οιδα τουτο, οτι εισελευσονται μετα την αφιξιν μου λυκοι
βαρεις εις υμας, μη φειδομενοι του ποιμνιου. Ταυτα δε ελεγεν, ωστε νηφειν αυτους,
ωστε τωι παροντι καιρωι κεχρησθαι εις δεον. Συ δε νηφε, φησιν, εν πασι, κακοπαθησον.
Ὁραις οτι δια τουτο ταυτα προλεγει; Και γαρ και ο Χριστος ελεγε προς τωι τε 62.652 λει,
οτι Ἔσονται ψευδοχριστοι και ψευδοπροφηται· ουτω και ουτος, οτε εμελλεν αποδημειν,
ταυτα ελεγε. Συ δε νηφε εν πασι. Κακοπαθησον, τουτεστι, Καμε, προκαταλαβε, πριν η
την λυμην εκεινην επελθειν, εν ασφαλει τα προβατα καταστησον, εως ου παρεισιν οι
λυκοι, πανταχου κακοπαθησον. Ἔργον ποιησον ευαγγελιστου, την διακονιαν σου
πληροφορησον. Ἄρα τουτο εργον ευαγγελιστου, το κακοπαθειν και παρ' εαυτου, και
παρα των εξωθεν. Την διακονιαν σου πληροφορησον· τουτεστι, πληρωσον. Ἰδου και
αλλη αναγκηι του κακοπαθειν· Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι, φησι, και ο καιρος της εμης
αναλυσεως εφεστηκεν. Ουκ ειπε, Της εμης θυσιας, αλλ' ο περισσον εστι.
Της μεν γαρ θυσιας ου το παν αναφερεται τωι Θεωι, της δε σπονδης το ολον. Τον
αγωνα τον καλον ηγωνισμαι, τον δρομον τετελεκα, την πιστιν τετηρηκα. Πολλακις τον
Ἀποστολον μετα χειρας λαβων εγω, και το χωριον τουτο περισκεψαμενος, απορων
διετελουν, τινος ενεκεν ουτω μεγαληγορει Παυλος λεγων, Τον καλον αγωνα
ηγωνισμαι. Νυν δε μοι δοκω ευρηκεναι τηι του Θεου χαριτι. Τινος ουν ενεκεν ταυτα
φησι; Την αθυμιαν του μαθητου παραμυθησασθαι βουλεται, θαῤρειν κελευων ως επι
στεφανον απιοντος αυτου, ως παντα τετελεκοτος, ως καλης επιτυχοντος τελευτης.
Χαιρειν δει, φησιν, ουκ αλγειν. ∆ια τι; Τον αγωνα τον καλον ηγωνισμαι. Ὥσπερ αν ει τις
πατηρ παιδιον αυτωι παρακαθημενον, και την ορφανιαν ου φερον παραμυθοιτο λεγων·
Τεκνον, μη κλαιε, εζησαμεν καλως, εις γηρας ελθοντες καταλιμπανομεν σε· αληπτος
ημων ο βιος γεγονε, μετα δοξης απερχομεθα· εχεις και συ θαυμαζεσθαι απο των ημιν
πεπραγμενων· πολλας ημιν ο βασιλευς οιδε τας χαριτας. Ὡς αν ει ελεγε· Τροπαια
εστησαμεν, τους πολεμιους ενικησαμεν, ου μεγαληγορων, απαγε· αλλ' ανιστας τον
παιδα, και παιδευων τοις εγκωμιοις κουφως φερειν τα συμβαντα, και χρηστας εχειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ελπιδας, και μη νομιζειν, οτι φορτικον το πραγμα. ∆εινον γαρ, δεινον ο χωρισμος· και
ακουε αυτου λεγοντος, Ἡμεις δε απορφανισθεντες αφ' υμων προς καιρον, προσωπωι, ου
καρδιαι. Ει ουν αυτος χωρισθεις των μαθητων τοιαυτα επασχεν, οια οιει τον Τιμοθεον
πασχειν; ει ζωντος χωριζομενος αυτου εδακρυεν, ως λεγειν αυτον, Μεμνημενος σου
των δακρυων, ινα χαρας πληρωθω, ποσωι μαλλον τελευτησαντος; Ταυτα ουν
παραμυθουμενος εγραφε· και πασα δε η επιστολη παραμυθιας εστι πληρης, και ωσανει
διαθηκη τις εστι. Τον αγωνα τον καλον ηγωνισμαι, τον δρομον, φησι, τετελεκα, την
πιστιν τετηρηκα. Τον αγωνα, φησι, τον καλον. Ουκουν και συ αυτου επιλαβου. Ἔνθα
αλυσις, ενθα δεσμα, ενθα θανατος, ουτος ο αγων καλος; Ναι, φησιν· υπερ γαρ Χριστου
γινεται· στεφανους εχει μεγαλους. Τον αγωνα τον καλον. Ουδεν τουτου βελτιον του
αγωνος, ου λαμβανει τελος ο στεφανος ουτος· ουτος ουκ απο κοτινων εστιν, ουκ εχει
ανθρωπον αγωνοθετην, ουκ εχει ανθρωπους θεατας· απο αγγελων συγκειται το
θεατρον. Ἐκει εν ημεραις πολλαις πονουσι και ταλαιπωρουνται, και εν ωραι μιαι τον
στεφανον ελαβον, και παραχρημα απεπτη τα της ηδονης· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα
διαπαντος εν λαμπροτητι, εν δοξηι, εν τιμηι. ∆ει λοιπον χαιρειν· εις γαρ αναπαυσιν
ερχομαι, εξερχομαι το σταδιον.
Ἤκουσας οτι το αναλυσαι κρεισσον, και συν Χριστωι ειναι. 62.653 Τον δρομον
τετελεκα. Και γαρ αγωνιζεσθαι χρη και τρεχειν· αγωνιζεσθαι μεν καρτερουντα τας
θλιψεις, τρεχειν δε ουχ απλως, αλλα προς τι χρησιμον. Ὄντως καλος ο αγων, ου τερπων
απλως τον θεατην, αλλα ωφελων· και ο δρομος ουκ εις το μηδεν χωρων, ουδε ισχυος
επιδειξις εστι και φιλοτιμιας, αλλα παντας ελκων εις τον ουρανον. Ουτος ο δρομος του
ηλιου καθαρωτερος, ον ο Παυλος ετρεχεν επι της γης, η ον εκεινος τρεχει επι του
ουρανου. Πως δε τετελεκε τον δρομον; Την οικουμενην απασαν περιηλθεν, αρξαμενος
απο της Γαλιλαιας και απο της Ἀραβιας, και μεχρι των περατων της γης ελθων· Ὥστε
με, φησιν, απο Ἱερουσαλημ και κυκλωι μεχρι του Ἰλλυρικου πεπληρωκεναι το
ευαγγελιον του Χριστου· και πασαν διαδραμων την οικουμενην καθαπερ τις πτηνος,
μαλλον δε και πτηνου σφοδροτερον· ο μεν γαρ πτηνος απλως διετρεχεν, ουτος δε ουχ
απλως, αλλα το πτερον εχων του πνευματος, και μυρια διακοπτων κωλυματα,
θανατους, επιβουλας, συμφορας. Ὥστε και πτηνου ταχυτερος ην. Ει πτηνος ην απλως,
και κατηνεχθη αν και αναλωτο· επειδη δε υπο του Πνευματος εκουφιζετο, παντων
υπερηνεχθη των δικτυων, ωσανει πτηνος πτερα εχων απο πυρος. Την πιστιν, φησι,
τετηρηκα. Πολλα γαρ ην τα βουλομενα αυτον συλησαι, ουχ αι φιλιαι των ανθρωπων
μοναι, αλλα και απειλαι και θανατοι και μυρια ετερα. Ἀλλα προς απαντα εστη, Πως;
Νηφων και εγρηγορως. Ἱκανα μεν ουν και ταυτα προς παραμυθιαν των μαθητων, αυτος
δε και τα επαθλα προστιθησι. Ποια δε ταυτα; Λοιπον αποκειται μοι, φησιν, ο της
δικαιοσυνης στεφανος. ∆ικαιοσυνην ενταυθα παλιν την καθολου φησιν αρετην. Ου
τοινυν αλγειν χρη, οτι απειμι στεφανωσομενος τον στεφανον τον απο Χριστου
τιθεμενον επι της εμης κεφαλης. Ἀλλ' ει ενταυθα παρεμενον, οντως αλγειν εχρην
μαλλον και δεδοικεναι, μη παραπεσω, μη παραπολωμαι. Ὃν αποδωσει μοι ο Κυριος εν
εκεινηι τηι ημεραι, ο δικαιος κριτης, ου μονον δε εμοι, αλλα και πασι τοις ηγαπηκοσι την
επιφανειαν αυτου.
γʹ. Ἐνταυθα και αυτον ανεστησεν. Ει πασι, πολλωι μαλλον Τιμοθεωι. Ἀλλ' ουκ
ειπε, Και σοι, αλλα, Πασι· δηλων οτι, ει πασι, πολλωι μαλλον αυτωι. Πως δε αν τις
αγαπησειε, φησι, την επιφανειαν του Χριστου; Ει χαιρει επι τηι παρουσιαι αυτου· ο δε
χαιρων επι τηι παρουσιαι αυτου, αξια πραττει της χαρας, τα υπαρχοντα προησεται, ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

δεοι, και την ψυχην, ωστε των μελλοντων τυχειν αγαθων, ωστε καταξιωθηναι την
δευτεραν παρουσιαν μετα του προσηκοντος σχηματος ιδειν, μετα παῤρησιας, μετα δοξης
και λαμπροτητος. Τουτο εστιν αγαπαιν την επιφανειαν αυτου. Ὁ αγαπων αυτου την
επιφανειαν, παντα πραξει ωστε και προ εκεινης της καθολικης γενεσθαι αυτωι την
μερικην. Και πως ενι τουτο, φησιν; Ἄκουε του Χριστου λεγοντος· Ὁ αγαπων με τας
εντολας μου τηρησει, και πορευσομεθα εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι
ποιησομεν. Ἐννοησον δε οσον εστι τον κοινηι πασιν επιφαινεσθαι μελλοντα, τουτον ιδιαι
υπισχνεισθαι επιφανηναι ημιν. Ἐλευσομεθα γαρ, φησι, και μονην παρ' αυτωι ποιησομεν.
Ει τις αγαπαι την επιφανειαν αυτου, παντα πραξει, ωστε αυτον καλεσαι προς εαυτον, και
εχειν, ωστε επιλαμψαι αυτωι το φως. Μηδεν αναξιον εστω της παρουσιας αυτου, και
ταχεως καταλυει παρ' ημιν. Ἐπιφανεια δε λεγεται δια το επανω φαινεσθαι, και ανωθεν
ανατελλειν. Ουκουν τα ανω 62.654 ζητωμεν, και ταχεως τας ακτινας εκεινας
επισπασομεθα. Ουδεις των κατω κυπτοντων, και κατορυττοντων εαυτον εις την γην,
δυνησεται το ηλιακον φως ιδειν· ουδεις των καταμολυνοντων εαυτον τοις βιωτικοις
πραγμασι, δυνησεται τον ηλιον της δικαιοσυνης ιδειν· ουδενι επιφαινει των τουτοις
ενστρεφομενων. Ἀνανηψον μικρον, ανανηψον απο του βαθους, απο του κλυδωνος του
βιωτικου, ει βουλει τον ηλιον ιδειν, ει βουλει της επιφανειας τυχειν· αν τυχηις αυτου
της επιφανειας ταυτης, τοτε αυτον οψει μετα πολλης της παῤρησιας. Φιλοσοφησον νυν·
μη εστω παρα σοι πνευμα απονοιας, ινα μη σε ραπισηι σφοδρως και καταβαληι· μη εστω
λελιθωμενη η καρδια, και σκοτος, ινα μη προσαῤραξηις εκει το πλοιον· μη εστω τις
δολος· και γαρ αι υφαλοι ναυαγια εργαζονται χαλεπωτατα. Μη τρεφε θηρια, τα παθη
λεγω· θηριων γαρ εκεινα χαλεπωτερα· μη τοις ρευστοις πραγμασι θαῤρει, ινα δυνηθηις
εσταναι βεβαιως. Ουδεις επι υδατος ισταται, επι δε πετρας απαντες ασφαλως ιστανται.
Ὕδωρ εστι τα βιωτικα πραγματα· Ἦλθον, φησιν, υδατα εως ψυχης μου, ως
χειμαῤρους παραῤρεων. Πετρα εστι τα πνευματικα· Ἐν πετραι γαρ, φησιν, υψωσας τους
ποδας μου. Ἰλυς εστι και πηλος τα βιωτικα· ανασπασωμεν εαυτους απο τουτων· ουτω
γαρ δυνησομεθα τυχειν της επιφανειας του Χριστου. Παν ο εαν επελθηι, φερωμεν· ικανη
εν πασι παραμυθια το δια Χριστον παθειν· ταυτην την θειαν επωιδην επιλεγωμεν, και
παυσεται του τραυματος η αλγηδων. Και πως δια Χριστον εστι παθειν, φησιν;
Ἐσυκοφαντησε σε τις απλως ου δια Χριστον; αν ενεγκηις γενναιως, εαν ευχαριστησηις,
εαν ευξηι υπερ εκεινου, ταυτα παντα δια Χριστον ποιεις. Ἂν καταρασηι, αν
αποδυσπετησηις, αν επιχειρησηις αμυνασθαι, καν μη δυνηθηις, ουκ εστι δια τον Χριστον,
αλλα ζημιαν υπηνεγκας, και του καρπου απεστερησαι δια την προαιρεσιν την σην. Ἐν
ημιν γαρ εστι και κερδαινειν εκ των δεινων, και βλαπτεσθαι· ου παρα την φυσιν των
δεινων τουτο γινεται, αλλα παρα την ημετεραν προαιρεσιν. Οιον τι λεγω· επαθε
τοσαυτα ο Ἰωβ, ευχαριστως ηνεγκεν, εδικαιωθη, ουκ επειδη επαθεν, αλλ' επειδη παθων
ευχαριστως ηνεγκεν. Ἕτερος τα αυτα παθων, μαλλον δε ουδε τα αυτα (ουδεις γαρ εστιν
ο τοιαυτα παθων, αλλα πολλωι ελαττονα), εδυσφημησεν, ηγανακτησε, κατηρασατο τωι
κοσμωι παντι, εδυσχερανε προς τον Θεον; ουτος κατεκριθη και κατεδικασθη, ουκ επειδη
πεπονθεν, αλλ' επειδη εβλασφημησεν· εβλασφημησε δε, ου παρα την αναγκην των
συμβαντων επει ει η αναγκη των συμβαντων τουτο εποιησεν, εδει και τον Ἰωβ
βλασφημησαι· ει δε χαλεπωτερα παθων ουδεν τοιουτον ειργασατο, ου παρα τουτο ταυτα
συνεβη, αλλα παρα την ασθενειαν της προαιρεσεως. Ἰσχυρας ουν δει ημιν ψυχης, και
ουδεν ημιν χαλεπον φανειται, ωσπερ ασθενουσης, ουδεν οπερ ου χαλεπον. Παρα την
ημετεραν διαθεσιν παντα και φορητα και αφορητα γινεται· ταυτην οχυρωσωμεν, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

παντα οισομεν ευκολως. Και γαρ το δενδρον, οταν μεν κατα βαθους παραπεμψηι την
ριζαν, ουδε σφοδρα καταιγις αυτο διασαλευσαι δυνησεται· αν δε εξ επιπολης ηι κειμενον,
και υπερ της επιφανειας, καν μικρα προσπεσηι ανεμου ροπη, προῤριζον αυτο ανεσπασεν.
Ουτω και εφ' ημων, εαν καθηλωσωμεν τας σαρκας ημων τωι φοβωι του Θεου, ουδεν
παρασαλευσαι δυνησεται· εαν δε απλως προτιθωμεν, και μικρα ροπη ηφανισε 62.655 και
απωλεσε.
∆ιο παρακαλω, μετα πολλης της προθυμιας απαντα φερειν, και μιμεισθαι τον
προφητην τον λεγοντα, Ἐκολληθη η ψυχη μου οπισω σου. Ὅρα τι φησιν, Ἐκολληθη η
ψυχη μου. Ουχ απλως ειπεν, Ἤγγισεν, αλλ', Ἐκολληθη. Και παλιν, Ἐδιψησε σε η ψυχη
μου. Ουχ απλως ειπεν, Ἐπεποθησεν, ινα το σφοδρον του ποθου δια τουτων εμφηνηι των
λεξεων. Και παλιν, Καθηλωσον εκ του 62.656 φοβου σου τας σαρκας μου. Βουλεται γαρ
ημας αει προσκολλασθαι αυτωι ουτω και συνδεδεσθαι, ως μηδεποτε αυτου αφιστασθαι.
Ἂν ουτως εχωμεθα του Θεου, αν προσηλωσωμεν αυτωι τας ημετερας διανοιας, αν
διψωμεν αυτου τον ποθον και παντα ημιν εσται απερ βουλομεθα, και των μελλοντων
αγαθων επιτευξομεθα, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι μετα Πατρος και αγιου
Πνευματος δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Σπουδασον ελθειν προς με ταχεως. ∆ημας γαρ με εγκατελιπεν, αγαπησας
τον νυν αιωνα, και επορευθη εις Θεσσαλονικην, Κρησκης εις Γαλατιαν.
Τιτος εις ∆αλματιαν· Λουκας εστι μονος μετ' εμου. Μαρκον αναλαβων, αγε
μετα σεαυτου· εστι γαρ μοι ευχρηστος εις διακονιαν. Τυχικον δε απεστειλα
εις Ἔφεσον. Τον φελονην, ον απελιπον εν Τρωαδι παρα Καρπωι, ερχομενος
φερε, και τα βιβλια, μαλιστα τας μεμβρανας.
αʹ. Ἄξιον ζητησαι πως καλει τον Τιμοθεον προς εαυτον, ει γε Ἐκκλησιαν
πεπιστευμενος ην, και εθνος ολοκληρον. Ουκ απονοιας ην το πραγμα· αυτος γαρ ετοιμος
ην ελθειν προς αυτον· ακουε γαρ αυτου λεγοντος, Ἐαν δε βραδυνω, ινα ειδηις πως δει εν
οικωι Θεου αναστρεφεσθαι. Ἀλλα τινος ενεκεν; Ἀναγκηι κατειληπτο πολληι, και κυριος
αποδημιας ουκετι ην· δεσμωτηριον ᾤκει, και συνεκεκλειστο υπο Νερωνος, και οσον
ουπω εμελλε τελευταιν. Ἵνα ουν μη τουτο γενηται προ του τον μαθητην ιδειν, δια τουτο
αυτον καλει, θεασασθαι ποθων προ της τελευτης, και ισως πολλα παραθεσθαι· διο φησι,
Σπουδασον προ χειμωνος ελθειν προς με. ∆ημας γαρ με εγκατελιπεν, αγαπησας τον νυν
αιωνα. Και ου λεγει, Ἵνα σε ιδω πριν απελθειν εκ του βιου, ο μαλιστα ελυπει· αλλ',
Ἐπειδη μονος ειμι, φησιν, ουδενα εχω τον συναντιλαμβανομενον μου. ∆ημας με γαρ
εγκατελιπεν, αγαπησας τον νυν αιωνα, και επορευθη εις Θεσσαλονικην. Τουτεστι, της
ανεσεως ερασθεις, του ακινδυνου και του ασφαλους, μαλλον ειλετο οικοι τρυφαιν, η
μετ' εμου ταλαιπωρεισθαι, και συνδιαφερειν μοι τους παροντας κινδυνους.
Τουτον διεβαλε μονον, ουκ αυτον διαβαλειν βουλομενος, αλλ' ημας στηριξαι,
ωστε μη μαλακιζεσθαι εν τοις κινδυνοις μηδε εν τοις πονοις· τουτο γαρ εστι, Τον
παροντα αγαπησας αιωνα· αμα δε και τον μαθητην επισπασασθαι βουλομενος. Κρησκης,
φησιν, εις Γαλατιαν, Τιτος εις ∆αλματιαν. Τουτους ουκετι διαβαλλει· και γαρ ο Τιτος
των σφοδρα θαυμαστων ην, ωστε αυτωι τα κατα την νησον ενεχειρισε, νησον ου μικραν,
αλλα και σφοδρα μεγαλην, την Κρητην λεγω. Λουκας εστι μονος μετ' εμου. Αυτος γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

σφοδρα αδιασπαστως ειχεν αυτου, ο και το ευαγγελιον γραψας, και τας καθολικας
Πραξεις, φιλοπονος ων και φιλομαθης και καρτερικος. Περι τουτου φησι γραφων, Ου
επαινος εν τωι Ευαγγελιωι δια πασων των Ἐκκλησιων. Μαρκον αναλαβων, αγε μετα
σεαυτου. Τινος ενεκεν; Ἔστι γαρ μοι ευχρηστος εις διακονιαν. Ουκ εις την αναπαυσιν
λεγει την εαυτου, αλλ' Εις την διακονιαν του ευαγγελιου· και γαρ εν δεσμοις ων, ουκ
εληγε κηρυττων. Ἄρα και τον Τιμοθεον τουτου ενεκεν εκαλει, ου των αυτου ενεκεν,
αλλ' υπερ του ευαγγελιου, ωστε μηδεμιαν γενεσθαι 62.656 ταραχην κατα την αυτου
τελευτην τοις πιστοις, των αυτου μαθητων πολλων παροντων, και κωλυοντων
θορυβους, και παραμυθουμενων τους αφορητως φεροντας αυτου την τελευτην. Και γαρ
ανδρας αξιολογους εικος ην ειναι τους πεπιστευκοτας επι της Ῥωμης· Τυχικον δε
απεστειλα εις Ἔφεσον. Τον φελονην, ον απελιπον εν Τρωαδι παρα Καρπωι, ερχομενος
φερε, και τα βιβλια, μαλιστα τας μεμβρανας. Φελονην ενταυθα το ιματιον λεγει· τινες δε
φασι το γλωσσοκομον, ενθα τα βιβλια εκειτο. Τι δε αυτωι των βιβλιων εδει μελλοντι
αποδημειν προς τον Θεον; Και μαλιστα εδει, ωστε αυτα τοις πιστοις παραθεσθαι, και
αντι της αυτου διδασκαλιας, εχειν αυτα. Παντας μεν ουν τους πιστους εικος τοτε
μεγαλην εχειν πληγην, μαλιστα δε τους παροντας τηι τελευτηι, και απολαυοντας αυτου
τοτε. Τον δε φελονην ζητει, ωστε μη δεηθηναι παρ' ετερου λαβειν. Ὁραις γαρ αυτον υπερ
τουτου πολλην ποιουμενον την σπουδην, και λεγοντα ετερωθι, ηνικα προς τους απο της
Ἐφεσου διελεγετο· Γινωσκετε, οτι ταις χρειαις μου, και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν
αι χειρες αυται· και παλιν, Μακαριον εστι διδοναι μαλλον, η λαμβανειν. Ἀλεξανδρος ο
χαλκευς πολλα μοι κακα ενεδειξατο. Ἀποδυη αυτωι ο Κυριος κατα τα εργα αυτου. Παλιν
ενταυθα μεμνηται πειρασμου, ουχ απλως εκεινον βουλομενος διαβαλειν, ουδε
κατηγορησαι αυτου, αλλα τον μαθητην αλειψαι προς τους αγωνας, ωστε φερειν
γενναιως· καν ευτελεις ωσιν οι τας πειρας προσαγοντες, καν ουδαμινοι, καν ατιμοι, δει,
φησι, παντα φερειν γενναιως.
Ὁ γαρ υπο μεγαλου τινος παθων κακως, εχει φιλοτιμιαν ου μικραν, την του
ποιουντος υπεροχην· ο δε υπο ευτελους και απεῤριμμενου, μειζονα εχει την ανιαν.
Πολλα με κακα ενεδειξατο· τουτεστιν, Ἔθλιψε με διαφορως. Ἀλλ' ουκ ατιμωρητι, φησι,
ταυτα αυτωι προχωρησει· Ἀποδωσει γαρ ο Κυριος κατα τα εργα αυτου. Ὥσπερ γραφων
ελεγεν ανωτερω, Οιους διωγμους υπεμεινα, και εκ παντων με εῤρυσατο ο Κυριος· ουτω
και ενταυθα διπληι παρεκαλεσε τον μαθητην, τωι τε κακως πασχειν, και τωι εκεινον
αποληψεσθαι· ουχ ως των αγιων ταις τιμωριαις επιχαιροντων απλως, αλλ' ως του
κηρυγματος δεομενου και των ασθενεστερων της εντευθεν παραμυθιας. Ὃν και συ,
φησι, φυλασσου· λιαν γαρ ανθεστηκε τοις ημετεροις λογοις. Τουτεστι, πολεμει και
εναντιουται. Και ουκ ειπε, Τιμωρησαι, κολασον, απελασον, καιτοι γε ενην δια της
χαριτος ταυτα εργασασθαι· αλλ' ουδεν τουτων, ουδε οπλιζει αυτον κατ' αυτου, αλλ'
αναχωρειν μονον κελευει, τωι Θεωι παραχωρουντα της τιμωριας. Και προς παραμυθιαν
των ασθενεστερων τουτο ειρηκε, το, Ἀποδωσει αυτωι· ο και προφητεια 62.657 εστιν, η
αρα. Ὅτι δε υπερ του τον μαθητην αλειψαι ταυτα λεγει, και εκ των εξης δηλον. Ἀλλ'
ορα παλιν πως ετερους πειρασμους αυτου διηγειται. Ἐν τηι πρωτηι μου απολογιαι, φησιν,
ουδεις μοι συμπαρεγενετο, παντες με εγκατελιπον· μη αυτοις λογισθειη.
βʹ. Ὁραις πως φειδεται των οικειων; καιτοι εργον ειργασαντο δεινον. Ου γαρ
εστιν ισον παρα των εξωθεν καταφρονεισθαι, και παρα των οικειων. Ὁραις
επιτεταμενην αθυμιαν; Ουκ εχεις ειπειν, οτι παρα μεν των εξωθεν επολεμουμην, ειχον
δε παραμυθιαν την θεραπειαν και την συμμαχιαν των εμων· και γαρ και εκεινοι με
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

προεδωκαν. Παντες με εγκατελιπον, φησιν. Ἄρα ου μικρον αμαρτημα τουτο. Ει γαρ εν
πολεμωι τον κινδυνευοντα ο αφεις, και της των εχθρων εαυτον υπεξαγων χειρος, υπο
των οικειων πληττεται εικοτως, ως το παν διαφθειρας και προδους· πολλωι μαλλον εν
τωι κηρυγματι. Ποιαν δε πρωτην απολογιαν λεγει; Παρεστη ηδη τωι Νερωνι, και
διεφυγεν· επειδη δε τον οινοχοον αυτου κατηχησε, τοτε αυτον απετεμεν.
Ἰδου παλιν προτροπη τωι μαθητηι δια των επαγομενων· Ἀλλ' ο Κυριος μοι
παρεστη, και ενεδυναμωσε με. Τον γαρ υπο ανθρωπων εγκαταλιμπανομενον ουκ αφιησι
τι παθειν δεινον ο Θεος. Και ενεδυναμωσε με, φησι· τουτεστι, παῤρησιαν εχαρισατο, ουκ
αφηκε καταπεσειν. Ἵνα δι' εμου το κηρυγμα πληροφορηθηι· τουτεστι, πληρωθηι. Ὅρα
την ταπεινοφροσυνην αυτου την πολλην. Ουχ ως αξιον τυχειν της δωρεας, φησιν,
ενεδυναμωσε με, αλλ' Ἵνα το κηρυγμα πληροφορηθηι, ο ημην εμπεπιστευμενος. Ὡς αν
ει τις αλουργιδα και διαδημα βασταζοι και δι' αυτην σωζοιτο. Και ακουσηι, φησι, παντα
τα εθνη. Τι εστι τουτο; Ἵνα πασι, φησι, καταδηλος γενηται και του κηρυγματος η
περιφανεια, και της περι εμε προνοιας η κηδεμονια. Και εῤρυσατο με εκ στοματος
λεοντος· και ρυσεται με ο Κυριος απο παντος εργου πονηρου. Ὅρα πως παρα μικρον
ηλθεν αποθανειν. Εις αυτον του λεοντος ενεπεσε τον φαρυγγα. Λεοντα γαρ τον Νερωνα
φησι δια το θηριωδες και ισχυρον της βασιλειας αυτου και ακαταπληκτον. Και εῤρυσατο
με, φησιν, ο Κυριος, και ρυσεται. Ει ρυσεται παλιν, πως ελεγεν, οτι Ἤδη σπενδομαι;
Ἀλλα προσεχε τηι φωνηι. Ἐῤρυσατο με, φησιν, εκ στοματος λεοντος· και παλιν Ῥυσεται,
ουκετι εκ στοματος, αλλα τι; Ἀπο παντος εργου πονηρου. Τοτε μεν γαρ με των κινδυνων
εξηρπασεν· επειδη δε το ικανον τωι ευαγγελιωι γεγονε, ρυσεται με παλιν απο παντος
αμαρτηματος, τουτεστιν, ουκ αφησει καταγνωσθεντα απελθειν. Και γαρ και τουτο, το
δυνηθηναι μεχρις αιματος αντικαταστηναι προς την αμαρτιαν και μη ενδουναι, ετερου
λεοντος εστι ρυσασθαι, του διαβολου. Ὥστε μειζων αυτη της προτερας η σωτηρια, οτε
δοκει εκδεδοσθαι. Και σωσει εις την βασιλειαν αυτου την επουρανιον· ωι η δοξα εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην. Ἄρα αυτη εστιν η σωτηρια, οταν εκει διαλαμπωμεν. Τι εστι,
Σωσει εις την βασιλειαν αυτου; Ἐξαρπασει με, φησι, πασης αιτιας, και εκει φυλαξει.
Τουτο γαρ εστι σωθηναι εις την βασιλειαν, το ενταυθα δι' αυτην αποθανειν. Ὁ μισων
γαρ, φησι, την ψυχην αυτου εν τωι κοσμωι τουτωι, εις ζωην αιωνιον φυλαξει αυτην. Ὧ η
δοξα. Ἰδου δοξολογια του Υιου. Ἄσπασαι Πρισκιλλαν και Ἀκυλαν και τον Ὀνησιφορου
οικον. Αυτος 62.658 γαρ εκει ην εν Ῥωμηι, καθως φησι· ∆υη αυτωι ο Κυριος ευρειν ελεος
παρα Κυριου εν εκεινηι τηι ημεραι. ∆ια της προσηγοριας της τουτου και τους εν τηι οικιαι
προθυμοτερους ποιει εν τοις τοιουτοις κατορθωμασιν. Ἄσπασαι, φησι, Πρισκιλλαν και
Ἀκυλαν. Ουτοι εισιν ων συνεχως μεμνηται, παρ' οις και κατηχθη, οι τον Ἀπολλω
προσλαβομενοι. Προτιθησι δε την γυναικα, εμοι δοκειν, ατε σπουδαιοτεραν ουσαν και
πιστοτεραν· και γαρ και αυτη τοτε προσελαβετο τον Ἀπολλω· η και αδιαφορως τουτο
ποιει. Ου μικρα δε τουτοις ην παραμυθια η προῤρησις, αλλα τιμης και αγαπης ειχεν
ενδειξιν, και πολλης μεταληψιν χαριτος· αρκει γαρ και ασπασμος μονος του αγιου και
μακαριου εκεινου πολλης εμπλησαι χαριτος τον την προσηγοριαν δεχομενον. Ἔραστος
εμεινεν εν Κορινθωι, Τροφιμον δε απελιπον εν Μιλητωι ασθενουντα. Τουτον και τον
Τυχικον εγνωμεν εν τηι των Πραξεων βιβλωι συναναχθεντας αυτωι απο της Ἰουδαιας,
και πανταχου συνοντας, ισως ως σπουδαιοτερους των αλλων. Τροφιμον δε απελιπον εν
Μιλητωι, φησιν, ασθενουντα. ∆ια τι γαρ μη ιασω αυτον, αλλ' απελιπες; Ου παντα ισχυον
οι αποστολοι, η ου παντα ωικονομουν τηι χαριτι, ινα μη τις εις αυτους λογισηται υπερ ο
βλεπει. Τουτο και επι των μακαριων των προ αυτων γενομενων δικαιων ορωμεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

συμβαν· καθαπερ επι του Μωυσεως· ισχνοφωνος ην· δια τι μη μετεβαλεν αυτου την
ισχνοτητα; Πολλακις υπο λυπης εβαλλετο και αθυμιας· εις την γην της επαγγελιας ουκ
εισηλθε.
γʹ. Πολλα γαρ συνεχωρει ο Θεος, ωστε δεικνυσθαι το ασθενες της ανθρωπινης
φυσεως. Ει γαρ και τουτων γενομενων, ελεγον οι αναισθητοι Ἰουδαιοι, που εστι
Μωυσης, ος εξηγαγεν ημας εκ γης Αιγυπτου; ει και εισηγαγεν αυτους εις την γην της
επαγγελιας, τι ουκ αν επαθον; Ει μη συνεχωρησεν αυτου κρατησαι τον φοβον τον του
Φαραω, ουκ αν θεον αυτον ενομισαν; Ουτω και περι Παυλου και Βαρναβα τους την
Λυστραν οικουντας, ορωμεν παθοντας επ' αυτων, και θεους αυτους νομισαντας, οτε
διαῤρηξαντες αυτων τα ιματια, εξεπηδησαν εις τον οχλον κραζοντες και λεγοντες·
Ἄνδρες, τι ταυτα ποιειτε; και ημεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν ανθρωποι. Και ο Πετρος
παλιν ηνικα τον εκ γενετης χωλον ιασατο, παντων εκπλαγεντων επι τωι γεγονοτι,
απεκρινατο λεγων· Ἄνδρες Ἰσραηλιται, τι θαυμαζετε επι τουτωι, η ημιν τι ατενιζετε, ως
ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του περιπατειν αυτον; Ἄκουε δε παλιν και του
μακαριου Παυλου λεγοντος· Και εδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι, ινα μη υπεραιρωμαι.
Ἀλλα ταπεινοφροσυνης, φησιν, ο λογος. Ἄπαγε, ουκ εστι τουτο· ου γαρ δια
τουτο εδοθη αυτωι σκολοψ, ινα ταπεινοφρονηι, ουδε δια ταπεινοφροσυνην μονον εφη
τουτο, αλλα και δι' αλλας αιτιας. Ὅρα γουν πως ο Θεος απολογουμενος, ου φησιν αυτωι,
Ἀρκει σοι η χαρις μου, ινα μη υπεραιρηι, αλλα τι; Ἡ γαρ δυναμις μου, φησιν, εν ασθενειαι
τελειουται. ∆υο τοινυν συνεγινετο· και φανερα εδεικνυτο τα γινομενα, και το ολον
επεγραφετο τωι Θεωι. ∆ια 62.659 τουτο και αλλαχου ελεγεν· Ἔχομεν τον θησαυρον
τουτον εν οστρακινοις σκευεσι, τουτεστι, παθητοις και ασθενεσι σωμασι. ∆ια τι; Ἵνα η
υπερβολη της δυναμεως ηι του Θεου, και μη εξ ημων. Ει μη παθητα ην τα σωματα, αυτοις
αν επεγραφετο απαντα. Και αλλαχου ορωμεν αυτον αλγουντα επι αῤρωστιαι· περι γαρ
του Ἐπαφροδιτου ελεγε· Και γαρ ησθενησε παραπλησιον θανατωι, αλλ' ο Θεος αυτον
ηλεησε· και πολλα δε και αλλα αγνοουντα συμφεροντως και αυτωι και τοις
μαθητευομενοις. Τροφιμον δε, φησιν, απελιπον εν Μιλητωι ασθενουντα. Ἡ Μιλητος της
Ἐφεσου εγγυς ουσα τυγχανει. Ἄρα οτε απεπλεεν επι την Ἰουδαιαν, η τουτο καιρου
αλλου φησομεν. Μετα μεν γαρ το γενεσθαι εν Ῥωμηι, παλιν εις την Σπανιαν απηλθεν· ει
δε εκειθεν παλιν εις ταυτα τα μερη, ουκ ισμεν. Παντων γουν ορωμεν αυτον
μεμονωμενον. ∆ημας με γαρ εγκατελιπε, φησι· Κρησκης γαρ εις Γαλατιαν, Τιτος εις
∆αλματιαν· Ἔραστος εμεινεν εν Κορινθωι· Τροφιμον απελιπον εν Μιλητωι ασθενουντα.
Σπουδασον προ χειμωνος ελθειν. Ἀσπαζεται σε Ευβουλος, και Πουδης, και Λινος, και
Κλαυδια. Τουτον τον Λινον ιστορουσι τινες δευτερον μετα τον Πετρον επισκοπον της
Ῥωμαιων Ἐκκλησιας γεγενησθαι. Και Λινος, φησι, και Κλαυδια. Ὁραις πως και γυναικες
ησαν διαπυροι περι την πιστιν και θερμαι; οιον η Πρισκιλλα, οιον αυτη η Κλαυδια, ηδη
εσταυρωμεναι, ηδη παρατεταγμεναι. Και τι γαρ δηποτε τοσουτων οντων πιστων,
τουτων μεμνηται των γυναιων; Ἦ δηλον, ως εκβεβηκοτων ηδη τηι γνωμηι των
κοσμικων πραγματων· ως μαλλον λαμποντων· ου γαρ εστιν εμποδισθηναι γυναικα
ουσαν. Και γαρ και τουτο της του Θεου χαριτος εργον, το την φυσιν ταυτην εν τοις
βιωτικοις μονον εμποδιζειν, μαλλον δε ουδε εκει. Ουδε γαρ μικρον της πασης
διοικησεως αναδεδεκται μερος η γυνη, το οικουρον· αλλ' εκεινης χωρις, ουδε τα
πολιτικα δυνησεται συστηναι ποτε. Ει γαρ μελλοι θορυβου και ταραχης εμπεπλησθαι τα
κατα την οικιαν, εκαστος των πολιτευομενων εμελλεν οικοι καθησθαι, και τα κατα την
πολιν κακως αν διακεισεται. Ὥστε ουδε εν εκεινοις το ελαττον εχει, ουδε εν τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

πνευματικοις.
∆υναται γαρ μυριακις αποθανειν, ει γε βουλοιτο· πολλαι γουν και εμαρτυρησαν·
δυναται σωφροσυνην ασκησαι, και μαλλον των ανδρων, ατε ου τοσαυτης ενοχλουσης
αυτηι φλογος, και κοσμιοτητα και σεμνοτητα επιδειξασθαι, και αγιασμον, Ου χωρις
ουδεις οψεται τον Κυριον, και χρηματων υπεροψιαν, ει γε θελοιεν, και παντα απλως τα
αλλα. Σπουδασον, φησι, προ χειμωνος ελθειν. Πως αυτον κατεπειγει; και ουδαμου το
λυπηρον τιθησιν· ου λεγει, πριν εμε τελευτησαι, ινα μη λυπησηι, αλλα, Προ χειμωνος
ελθειν, ινα μη κατασχεθηις. Ἀσπαζεται σε, φησιν, Ευβουλος, και Πουδης, και Λινος, και
Κλαυδια, και οι αδελφοι παντες. Ὀνομαστι αυτων ου μεμνηται. Ὁραις οτι εκεινοι
θερμοτεροι ησαν; Ὁ Κυριος Ἰησους Χριστος μετα του πνευματος σου Ουδεν ταυτης της
ευχης αμεινον. Μη αλγει, φησιν, οτι αφισταμαι· ο Κυριος μετα σου. Και ουκ ειπε, Μετα
σου, αλλα, Μετα του πνευματος σου. ∆ιπλη η βοηθεια της χαριτος του Πνευματος και
του Θεου βοηθουντος αυτηι. Και αλλως δε ουκ εστιν ειναι τον Θεον μεθ' ημων, μη της
χαριτος ουσης της πνευματικης· ει γαρ εγκαταλειφθειημεν, πως εσται μεθ' ημων; Ἡ
χαρις μεθ' 62.660 ημων. Ἀμην. Και εαυτωι λοιπον επευχεται· τουτεστιν, ωστε αει
ευαρεστους ειναι αυτωι, ωστε χαριν εχειν μετα του χαρισματος· ταυτης γαρ ουσης, ουδεν
εσται λυπηρον. Ὥσπερ γαρ ο τον βασιλεα ορων, και χαριν εχων παρ' αυτωι, ουδενος
επαισθανεται λυπηρου· ουτω καν των φιλων απολιμπανωμεθα, καν εις δεινον τι
περιπεσωμεν, ουδενος αισθησιν ληψομεθα, της χαριτος ουσης εκεινης και τειχιζουσης
ημας.
δʹ. Πως δε ενι την χαριν επισπασασθαι λοιπον; Τα τωι Θεωι φιλα πραττοντα, και
εν πασιν αυτωι υπακουοντα. Ἢ και εν ταις μεγαλαις οικιαις ουκ εκεινους ορωμεν χαριν
εχοντας των οικετων, οσοι μη τα αυτων μεριμνωσιν, αλλα τα των δεσποτων πασηι ψυχηι
και προθυμιαι, ου δι' αναγκην μονην δεσποτικην, αλλα και δια προθυμιαν και δια
φιλοστοργιαν ευ διατιθωσιν απαντα; Ὅταν αει εν τοις οφθαλμοις ωσι τοις αυτων, οταν
επι της οικιας στρεφωνται, οταν μηδεν ιδιον πραγματευωνται, μηδε των οικειων
φροντιζωσι, μαλλον δε αντι των ιδιων εχωσι τα δεσποτικα; Ὁ γαρ τα αυτου του
δεσποτου ποιησαμενος, ου τα αυτου του δεσποτου πεποιηκεν, αλλα τα του δεσποτου
αυτου· ομοιως αυτωι επιταττει εν τοις εκεινου, ομοιως εκεινωι κρατει. Πολλοι δε των
οικετων μαλλον αυτον δεδοικασι, και οπερ αν ειπηι ουτος, τουτο κακεινος· παντες οι
εχθροι λοιπον εν φοβωι. Ει δε ο εν τοις βιωτικοις των αυτου καταφρονησας, και τα του
δεσποτου ελομενος, ουχι κατεφρονησε των αυτου, αλλα μαλλον μειζονων επετυχε·
πολλωι μαλλον εν τοις πνευματικοις. Καταφρονησον των σων, και ελαβες τα του Θεου·
βουλεται αυτος τουτο. Καταφρονησον της γης, και αρπασον την βασιλειαν των
ουρανων· εκει διαγε, μη ενταυθα· εκειθεν εσο φοβερος, μη ενταυθα. Ἐκειθεν αν ηις
φοβερος, ουχι ανθρωποις μονον, αλλα και δαιμοσι και αυτωι τωι διαβολωι εσηι φοβερος·
αν δε απο των χρηματων των ενταυθα, εκεινοις ευκαταφρονητος εσηι, πολλακις δε και
ανθρωποις· οσα αν πλουτησηις, εν τοις δουλικοις πλουτησεις· αν δε τουτων υπεριδηις, εν
τωι οικωι τωι βασιλικωι λαμπρος εσηι. Τοιουτοι ησαν οι αποστολοι, καταφρονησαντες της
δουλικης οικιας, και των ενταυθα χρηματων. Και ορα πως τοις δεσποτικοις επεταττον.
Ὁ δεινα, φησιν, απηλλαχθω νοσου, ετερος δαιμονων, και δησον εκεινον, και λυσον
τουτον. Ἐπι γης τουτο εγινετο, αλλ' ως εν ουρανοις ετελειτο. Ὅσα γαρ αν δησητε,
φησιν, επι γης, εσται δεδεμενα εν τωι ουρανωι. Και μειζονα αυτοις εδωκεν αυτου
εξουσιαν. Και οτι ουκ εψευσαμην, ακουε αυτου λεγοντος· Ὁ πιστευων εις εμε, μειζονα
ποιησει ων εγω ποιω. Τι δηποτε; Ὅτι και ουτως εις τον ∆εσποτην η τιμη διαβαινει. Ἐπει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

και εν τοις ημετεροις πραγμασιν, οταν μεγαλα δυνηται ο οικετης, μαλλον θαυμαζεται ο
δεσποτης. Ει γαρ ο οικετης τοσαυτα δυναται, ποσωι μαλλον ο κρατων αυτου; Ει δε τις
αφεις την δεσποτικην υπηρεσιαν, φροντιζοι της αυτου γυναικος και του παιδιου και του
οικετου, και βουλοιτο πλουτειν, αποτιθεσθαι εκει, η κλεπτων, η λυμαινομενος τοις
δεσποτικοις, ταχεως και εαυτον μετα των χρηματων προσαπωλεσε. ∆ιο ταυτα εχοντες
τα υποδειγματα, παρακαλω, μη φροντιζωμεν των ημετερων, ινα φροντιζωμεν εαυτων·
καταφρονωμεν αυτων, ινα κτησωμεθα αυτα. Ἂν ημεις αυτων 62.661 καταφρονησωμεν,
αυτος αυτων επιμελησεται· αν ημεις επιμελησωμεθα αυτων, ο Θεος αυτων
καταφρονησει. Ἐν τοις του Θεου καμνωμεν, μη εν τοις ημετεροις, μαλλον δε εν τοις
ημετεροις· τα γαρ αυτου ημετερα. Ου λεγω ουρανον, ου λεγω γην, ου λεγω τα εν κοσμωι·
ταυτα γαρ αυτου αναξια, ταυτα ουχ ημων μονον εστιν, αλλα και των απιστων· αλλα
τινα λεγω αυτου; ∆οξαν, βασιλειαν· ταυτα και αυτου, και ημετερα δι' αυτον. Πως; Ει
συναπεθανομεν, φησι, και συζησομεν· ει υπομενομεν, και συμβασιλευσομεν.
Συγκληρονομοι εγενομεθα, και αδελφοι λεγομεθα. Τι ημεις εαυτους κατω καταγομεν,
αυτου ημας ανω και προς εαυτον ελκοντος; Μεχρι ποτε πενιχροι, μεχρι ποτε πτωχοι;
ουρανος προκειται, και ημεις περι την γην στρεφομεθα; ουρανου βασιλεια, και ημεις την
ενθαδε πενιαν αιρουμεθα; ζωη αθανατος, και ημεις περι ξυλα και λιθους και αγρους
δαπανωμεθα; Γενου πλουσιος, τουτο καγω βουλομαι· πλεονεκτησον, και αρπασον·
ενταυθα ουκ εστι μεμψις· ενταυθα το μη πλεονεκτησαι εγκλημα, ενταυθα το μη αρπασαι
κατηγορια. Τι δη τουτο εστιν; Ἡ βασιλεια, φησι, των ουρανων βιαζεται και βιασται
αρπαζουσιν αυτην. Γενου βιαιος εκει, γενου αρπαξ, ου μειουται το αρπαζομενον. Ουδε
γαρ μεριζεται η αρετη, ου μειουται ουδε η ευσεβεια, ουδε η βασιλεια των ουρανων. Τοτε
αυξεται η αρετη, οταν αρπασηις· τοτε τα σωματικα μειουται, οταν αρπασηις· και δηλον
εκειθεν. Ἔστωσαν εν πολει μυριοι ανδρες· ουτοι αν μεν παντες αρπαζωσι την αρετην
και την δικαιοσυνην, επλεονασαν αυτην· εν γαρ τοις μυριοις γινονται δικαιοι· αν δε μη
αρπασωσιν, ηλαττωσαν· ουδαμου γαρ φαινεται. εʹ. Ὁραις οτι εν τωι αρπαζεσθαι
πλεονεκτει μαλλον τα αγαθα· ταυτα δε εν τωι αρπαζεσθαι μειουται μαλλον; Μη τοινυν
τηι πενιαι προσκαθεζωμεθα, αλλα τον πλουτον ελωμεθα. Πλουτος Θεου εστι το πολλους
ειναι τους απολαυοντας της βασιλειας. Ὁ πλουτων, φησιν, εις παντας, και επι παντας
τους επικαλουμενους αυτον. Αυξησον αυτου την ουσιαν· αυξησεις δε, αν αρπασηις, αν
πλεονεκτησηις, αν βιασηι. Βιας οντως χρεια. Τι δηποτε; Ὅτι πολλοι οι κωλυοντες,
γυναικες, παιδες, φροντιδες, τα κοσμικα πραγματα, μετα τουτων δαιμονες, και αυτος ο
των δαιμονων αρχηγετης ο διαβολος. ∆ει τοινυν βιας, δει καρτεριας. Ὁ βιαζομενος εν
πονοις εστι. Πως; παντα υπομενει, και προς αναγκην ισταται. Πως; σχεδον τοις
αδυνατοις επιχειρει. Ει τοινυν οι μεν βιαζομενοι τοιουτοι, ημεις δε ουδε τοις δυνατοις
επιχειρουμεν, ποτε επιτευξομεθα; ποτε απολαυσομεθα των σπουδαζομενων; Βιασται,
φησιν, αρπαζουσι την βασιλειαν των ουρανων. Βιας χρεια και αρπαγης· ου γαρ απλως
62.662 προκειται, ουδε εξ ετοιμου. Ὁ αρπαζων, διαπαντος νηφει, διεγηγερται, φροντιζει
και μεριμναι, ωστε ευκαιρως επιθεσθαι τηι αρπαγηι. Ουχ ορατε εν τοις πολεμοις, οτι ο
αρπασαι βουλομενος δι' ολης της νυκτος αγρυπνει; δι' ολης ωπλισται; Ει τοινυν οι τα
βιωτικα αρπαζοντες, και νυκτα αγρυπνουσι, και οπλιζονται, πως τα τουτων μειζονος
δεομενα της σπουδης, τα πνευματικα, αρπασαι βουλομενοι, και εν ημεραι καθευδομεν
και ρεγχομεν, και αει αοπλοι και γυμνοι διατελουμεν; Ὁ γαρ εν αμαρτιαις στρεφομενος,
αοπλος εστι και γυμνος, ωσπερ ο εν δικαιοσυνηι, ωπλισμενος. Ουκ ελεημοσυνηι
περιφραττομεν εαυτους, ου τας αναπτομενας λαμπαδας εαυτοις ευτρεπιζομεν, ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

συμφραττομεθα οπλοις πνευματικοις ου την οδον μανθανομεν την εκει φερουσαν, ου
νηφομεν, ου διεγηγερμεθα· δια τουτο αρπασαι ουδεν δυναμεθα.
Ει τις βασιλειαι επιθεσθαι βουλοιτο, ουχι θανατους μυριους εαυτωι υποτιθησι
προτερον; ουχι συμφραξαμενος, ουχι μελετησας την πολεμικην; ουχι παντα υπερ
τουτου πραττει, και ουτως ορμαι προς την επιθεσιν; Ἀλλ' ουχ ημεις ουτως, αλλα
καθευδοντες αρπαζειν βουλομεθα· τοιγαρτοι δια τουτο κεναις απιμεν χερσιν. Ουχ οραις
τους αρπαζοντας, πως φευγουσι, πως τρεχουσι, πως διατεμνουσιν απαντα; ∆ρομου
χρεια· ευθεως γαρ σου κατατρεχει ο διαβολος, και τοις εμπροσθεν κελευει κατασχειν.
Ἀλλ' εαν ηις ισχυρος, εαν ηις διεγηγερμενος, τον μεν ελακτισας, τον δε απωσω, παντας
διεφυγες ως πτηνος· καν απελθηις λοιπον εντευθεν, καν την αγοραν υπερβηις, και τον
πολυν θορυβον, οπερ εστιν ο βιος, και προς τα μετεωρα τουτων ελθηις, οπερ εστιν ο
μελλων αιων. Καθαπερ γαρ εν ερημιαι, ουδεις θορυβος, ουδεις ο ενοχλων, ουδεις ο
κατεχων. Ἀνηρπασω; ολιγου δει τονου μετα την αρπαγην, ωστε μη αφαιρεθηναι το
ληφθεν· αν τρεχωμεν, αν μηδεν ορωμεν των προ των οφθαλμων κειμενων, αν μηδεν
ετερον φροντιζωμεν, αλλ' ωστε τους κωλυοντας διαδραναι, δυνησομεθα τα αρπαγεντα
κατεχειν μετα ασφαλειας. Ἥρπασας την σωφροσυνην; μη μεινηις, φευγε, ποῤρω γενου
του διαβολου· αν ιδηι, οτι ουκετι δυναται καταλαβειν, ουδε διωξει. Ουτω και ημεις, οταν
τους αρπασαντας τι μηκετι βλεπωμεν, ως απαγορευσαντες, ουτ' αυτοι κατατρεχομεν,
ουτε ετεροις παρακελευομεθα κατεχειν, αλλ' αφιεμεν απελθοντας μενειν. Ουτω και συ
δραμε σφοδρως παρα την αρχην. Ὅταν ποῤρω γενηι του διαβολου, ουδε επιχειρησει
λοιπον, αλλ' εσηι εν ασφαλειαι, των αγαθων απολαυων των αποῤρητων μετ' αδειας· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα
τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη και προσκυνησις, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55


