Contra Julianum
Του μακαριου Κυριλλου αρχιεπισκοπου Ἀλεξανδρειας προσφωνημα προς
τον ευσεβεστατον και φιλοχριστον βασιλεα Θεοδοσιον.
prol.
1 Ἀξιακουστα μεν και εξαιρετα και περα λογου παντος τα της ευαγους υμων
βασιλειας κατορθωματα και το ασυγκριτον εις ευσεβειαν, ωσπερ τινα κληρον εις υμας
ανωθεν καταβαινοντα, τοις εκ φθονου βελεσιν ανικητον τετηρηκατε δια το εφ' απασι
τοις αριστοις δεξιον, και πατρωιον υμιν και ετι παππωιον, ως εν γε τουτοις οραται
διαφανες. Και μοι προκειται και εφ' υμιν αυτοις τας του Σωτηρος ημων αρμοσαι φωνας·
εφη γαρ· Ου δυναται πολις κρυβηναι επανω ορους κειμενη· επεται γαρ πως αει τοις
ηρμενοις υψου το περιοπτον. Τι δ' αν γενοιτο τηι υμετεραι γαληνοτητι το ισοστατουν;
Ουδεν παντελως· διεληλακε γαρ εις ληξιν την ανωτατω των υμετερων σκηπτρων το
ευκλεες, τηι μεν της ευνομιας φαιδροτητι περιαστραπτον τα συμπαντα, ημεροτητι δε και
τηι εις Χριστον ευσεβειαι κατευφραινον τον ουρανον, τουτεστι τας ανω τε και λογικας εν
ουρανωι δυναμεις. Ἐστε γαρ ουτω κατ' αμφω τεθαυμασμενοι ωστε και ισαμιλλον την εν
αυτοις εχοντες αρετην ευφημιας απασης νενικηκατε τροπον. Ἀναθηματα μεν ουν παρ'
ετερων τα εις υμας, ω φιλοχριστε βασιλευ Θεοδοσιε, νικαι, και στεφανοι, και φωναι
χαριστηριοι, και τα δι' ων αν ουκ απεοικοτως τα βασιλεων κρατη καταγεραιροιντο.
προλ.2 Ἔδει δε και προς ημων των την θειαν λαχοντων ιερουργιαν
προσκομιζεσθαι βιβλους τας υπερ γε της του Θεου δοξης ευ μαλα συντεθειμενας· φιλον
γαρ παρ' υμιν αει και συνηθες και πολυευκτον αληθως το συγκροτειν αυτην, και τους
μεν κατα τι γουν ολως εμπαροινουντας αυτηι βδελυρωτατους ηγεισθαι και εν τηι των
πολεμιωτατων ποιεισθαι μοιραι, τιμης δε απασης αξιουν τους οσοιπερ αν τα εις δοξαν
Θεου φρονειν ελοιντο και λαλειν. Ἁγιοπρεπες δε και τουτο φαιην αν ειναι το
πλεονεκτημα, και τοις αοιδιμοις υμων κορυφαις οτι μαλιστα πρεπωδεστατον. Ἔφη γαρ
που ψαλλων προς τον των ολων Σωτηρα Χριστον ο θεσπεσιος προφητης ∆αβιδ· Ουχι
τους μισουντας σε, Κυριε, εμισησα και επι τοις εχθροις σου εξετηκομην; Τελεον μισος
εμισουν αυτους, εις εχθρους εγενοντο μοι. Ἔχει δε σφοδρα κατα το εικος ο λογος· ωσπερ
γαρ τις της εις υμας ευνοιας εναργη ποιειται την ενδειξιν το αντιτεταχθαι φιλειν τοις
ουκ οιδ' οπως εκ πολλης αγαν εμβροντησιας ουκ αγαπαν ελομενοις, ουτω της εις
Χριστον αγαπης το γνησιον εκφηνειεν αν το τοις τα αυτου διαβεβληκοσιν αντιφερεσθαι
νεανικως, μονονουχι βοωντας τε και λεγοντας το παρα τηι θεοπνευστωι Γραφηι· Ζηλων
εζηλωκα τωι Κυριωι. Ὁποια δε τις εστιν η των παρ' εμου λογων εις υμας αναθεσις
αναγκαιον ειπειν.
προλ.3 Και μοι νειματε συγγνωμην ελομενωι λεγειν ου κατα βασιλεως μονον,
αλλ' υπερ γε της δοξης του Χριστου του μεγαλου βασιλεως συγκαταρχοντος τε των
ολων τωι ιδιωι Πατρι, ωιπερ αν πρεποι και μονωι το χρηναι λεγειν· ∆ι' εμου βασιλεις
βασιλευουσι. Και γαρ εστιν αυτος ο της δοξης Κυριος εν τε ουρανωι και επι της γης. Ἔστι
τοινυν ακολουθον τε και αναγκαιον τους των ιερων δογματων συνασπιστας, ημας
δηλονοτι, προκεχειρισμενους εις τουτο παρ' αυτου, τοις αδικειν εθελουσι την δοξαν
αυτου τους συναγορευειν ισχυοντας ανταναστησαι λογους και οιπερ αν γενοιντο προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

καλου τοις εντευξομενοις, και τοις μεν ευπαρακομιστον εχουσι την καρδιαν και εφ' α
μη προσηκεν ετοιμοτατα συναρπαζομενην επικουρημα χρειωδεστατον, τοις γε μην ευ
βεβηκοσι περι την πιστιν ραβδος οια τις ανεχειν ισχυουσα προς γε το χρηναι
διαπεπηχθαι μειζονως και ακραδαντον εχειν της ορθης πιστεως την παραδοσιν. Τις ουν
αρα εστιν ο τηι του Χριστου δοξηι μεμαχημενος; Πλειστοι μεν ουν οσοι κατα καιρους οι
προς γε τουτο δια της του διαβολου σκαιοτητος κατενηνεγμενοι, μαλιστα δε παντων ο
της βασιλειας αυχημασιν εμπρεψας ποτε Ἰουλιανος, αγνοησας δε τον της βασιλειας και
του δυνασθαι κρατειν δοτηρα Χριστον. Ἦν μεν γαρ προ των της βασιλειας καιρων τοις
πιστευσασιν εναριθμιος, ηξιωθη δε και αυτου του αγιου βαπτισματος, ενησκητο δε και
βιβλοις ταις ιεραις.
προλ.4 Ἀλλ' ουκ οιδ' οπως ανδρες αυτωι μιαροι τε και δεισιδαιμονες γεγονοτες
γνωριμοι τους υπερ γε της αποστασια καθηκαν λογους, ειτα συνοπλον εις τουτο
λαβοντες τον Σαταναν παρεκομισαν εις τα Ἑλληνων εθη και λατριν απεφηναν
δαιμονιων ακαθαρτων τον εν αγιαις εκκλησιαις και μοναστηριοις εντεθραμμενον·
φθειρουσι γαρ ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι, καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος. Χρηναι δε
φημι τους εδραιον εχειν εθελοντας φρονημα και της ορθης πιστεως την παραδοσιν
καθαπερ τινα μαργαριτην τηρουντας εις νουν μηδεμιαν διδοναι παρεισδυσιν ηγουν
παρρησιας τοπον τοις εθελουσι δεισιδαιμονειν· γεγραπται γαρ· Μετα οσιου οσιος εσηι,
και μετα ανδρος αθυου αθωιος εσηι, και μετα εκλεκτου εκλεκτος εσηι, και μετα στρεβλου
διαστρεψεις. Ἔχων τοινυν ευφυα την γλωτταν ο κρατιστος Ἰουλιανος κατεθηξεν αυτην
του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· και δη και τρια συγγεγραφε βιβλια κατα των αγιων
ευαγγελιων και κατα της ευαγους των Χριστιανων θρησκειας, κατασειει δε δι' αυτων
πολλους, και ηδικηκεν ου μετριως. Οι μεν ελαφροι τε και ευπαροιστοι πιπτουσι ραιδιως
εις τα αυτου και γλυκυ τοις δαιμονιοις γινονται θηραμα· θορυβουνται δε πως εσθ' οτε
και οι βεβηκοτες εν πιστει· νομιζουσι γαρ αυτον τας ιερας και θειας ειδεναι Γραφας,
επειπερ εξ αυτων τοις ιδιοις λογοις παμπολλους επισωρευει τας μαρτυριας, καιτοι μη
ειδως α λεγει.
προλ.5 Ἐπειδη δε πλειστοι τινες των δεισιδαιμονων, τοις τα Χριστου φρονουσι
περιτυγχανοντες, ανω τε και κατω κατονειδιζουσι, τας εκεινου καθ' ημων
προβαλλομενοι συγγραφας, φασκοντες απροσβλητον αυτας εχειν την δεινωσιν, και
ουδενα πωποτε των παρ' ημιν διδασκαλων η αντειπειν ισχυσαι ηγουν ανατρεψαι τα
αυτου, προτρεψαντων εις τουτο πολλων και δη και θαρσησας λεγοντι τωι Θεωι και νυν·
Πορευου, και εγω ανοιξω το στομα σου, καθηκα μεν εμαυτον επι γε το δειν κατασπασαι
μεν οφρυν ελληνικην κατα της του Χριστου δοξης επαιρομενην, επαμυναι δε ως ενι τοις
ηπατημενοις και πεπλανημενον αποφηναι και τας θειας ουκ ειδοτα Γραφας τον του
παντων ημων Σωτηρος Χριστου κατηγορευκοτα. Ἀνατεθεικα δε τους υπερ τουτου
λογους τηι φιλοχριστωι και ευαγεστατηι υμων κορυφηι, ην αει φυλαττοι Θεος εν
ακλονητοις ευθυμιαις κατευμεγεθουσαν εχθρων, και παντας εχουσαν υπο ποδας, και εις
παιδας παιδων παραπεμπουσαν την ευαγη βασιλειαν, κατανευοντος του Χριστου, δι' ου
και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας, αμην.

1.t Του εν αγιοις Πατρος ημων Κυριλλου αρχιεπισκοπου Ἀλεξανδρειας
υπερ της των Χριστιανων ευαγους θρησκειας προς τα του εν αθεοις
Ἰουλιανου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

1.1 βιβλιον πρωτον
Οι μεν σοφοι και αγχινοι και των ιερων δογματων επιστημονες το καλλος της
αληθειας θαυμαζουσι και εν παντι λογωι πεποιηνται το συνιεναι δυνασθαι παραβολην
και σκοτεινον λογον, ρησεις τε σοφων και αινιγματα. Ουτω γαρ, ουτω ταις
θεοπνευστοις Γραφαις ακριβη και διηρθρωμενον τον νουν ενερειδοντες φωτος μεν του
θειου τας εαυτων αναπιμπλασι ψυχας, αξιοζηλωτον δε πολιτειας ορθης και
εννομωτατης αραμενοι καυχημα ειεν αν και ετεροις ωφελειας της ανωτατω προξενοι.
Γεγραπται γαρ οτι· Υιε, εαν σοφος γενηι σεαυτωι, σοφος εσηι και τωι πλησιον. Οι δε
διαστροφοι την καρδιαν και την εις νουν εχοντες εμπηριαν, αμετοχοι τε εις απαν του
θειου φωτος, τοις δογμασι μεν της ευσεβειας αντανιστανται, θρασυστομουσι δε λιαν και
της αρρητου κατεπαιρονται δοξης, και παλιμφημους ιεντες φωνας αδικιαν εις το υψος
λαλουσι, κατα το εν ψαλμοις υμνουμενον. Ἀρρωστησαι δε οιμαι τουτο αυτους εκ
πολλης αγαν αποπληξιας και της ενουσης αυτοις αμαθιας, μαλλον δε ει χρη ταληθες
ειπειν εξ επιβουλης του πονηρου τε και αρχεκακου δρακοντος, φημι δη του Σατανα.
1.2 Και προς τουτο γε ημας εμπεδοι γεγραφως ο θεσπεσιος Παυλος. Ει δε και εστι
κεκαλυμμενον το Ευαγγελιον ημων, εν τοις απολλυμενοις εστι κεκαλυμμενον, εν οις ο
θεος του αιωνος τουτου ετυφλωσε τα νοηματα των απιστων εις το μη αυγασαι τον
φωτισμον του Ευαγγελιου της του Χριστου δοξης. Ὅτι μεν ουν ο νομισθεις ειναι θεος
του αιωνος τουτου και της ανωτατω δοξης κλοπευς εσκοτισεν αυτων την καρδιαν, ουκ
ασυμφανες· πεπλανηνται γαρ ομολογουμενως και αριθμου κρειττονας εφιστασι τωι βιωι
θεους, δαιμονας τε και ηρωων ψυχας, καθα φασιν αυτοι και φρονειν εγνωκασιν. Ἀλλ'
ην αν επ' αυτοις το των ευ φρονουντων δακρυον, ου σφοδρα πολυ σιωπαν ηιρημενοις τα
εφ' οις αν τις αισχυνοιτο· νυν δε δη προεισι δυσσεβειας εις τουτο αυτοις το εγχειρημα
ωστε και ετεροις ζητειν ενιεναι της ουτως αισχρας δεισιδαιμονιας την νοσον. Οια γαρ
τινες οφεις τριοδοις εγκαθημενοι τοις εν αυταις διαστειχουσιν επιπηδωσι πικροι, τον
της απωλειας ιον τοις ευπαραφοροις εγχεοντες· και περι αυτων αν λεγοιτο, και σφοδρα
εικοτως· Ὄφεις, γεννηματα εχιδνων, πως δυνασθε αγαθα λαλειν πονηροι οντες; Και
ουκ αν αμαρτοι του αληθους ο Κυριος λεγων· Ὁ αγαθος ανθρωπος εκ του αγαθου
θησαυρου της καρδιας αυτου προφερει τα αγαθα, και ο πονηρος ανθρωπος εκ του
πονηρου θησαυρου της καρδιας αυτου προφερει τα πονηρα, και· Ἀπο του περισσευματος
της καρδιας το στομα λαλει.
1.3 Και ταυτα φημι τοις Ἰουλιανου βιβλιοις εντυχων, ος της ευαγους ημων
θρησκειας ου φορητην εποιησατο την καταρρησιν, πεπλανησθαι λεγων ημας και
αποφοιτησαι μεν ασυνετως της ευθυ τε και αμωμητως εχουσης οδου, ιεναι δε ωσπερ
κατα πετρων, και ολοτροπως αβουλητον τωι επι παντων Θεωι ποιεισθαι λατρειαν, ουτε
τοις δια του πανσοφου Μωσεως νομοις συμβαινουσαν, ουτε μην ταις Ἑλληνων
δεισιδαιμονιαις, ηγουν εθεσι τε και τροποις, μεσην δε ωσπερ τινα και αμφοιν
αμαρτανουσαν καινοτομησαι ζωην. Ἐγω δε, οτι μεν της Ἑλληνων απηλλαγμεθα
εμβροντησιας, και πολυς αποτειχιζει λογος της εκεινων τερθρειας τα Χριστιανων,
φαιην αν· Κοινωνια γαρ ουδεμια φωτι προς σκοτος, αλλ' ουδε μερις πιστωι μετα
απιστου. Ὅτι δε τοις Μωσεως βιβλιοις εσμεν ου διαφοροι, ουτε μην αντεξαγουσαν τοις
εκεινου θεσπισμασι πολιτειαν επετηδευσαμεν, ως αν οιος τε ω πληροφορειν πειρασομαι,
καιρου του καθηκοντος εν τουτοις ημιν τον λογον διαγυμναζοντος.
1.4 Πλην εκεινο ειπειν εις το παρον οιησομαι δειν· αληθες μεν γαρ οτι, κατα το
τισι παρωιδουμενον, σοφος αλλος απ' αλλου, προδηλον δε δηπουθεν ειη αν οτι τα των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

πρωτων οι μετ' αυτους ειδειεν, και ουχι δη μαλλον τα των υστατων οι προ αυτων·
ουκουν, επειδηπερ Ἑλληνων παιδες επι γε τοις σφων αυτων διδασκαλοις φρονουσι
μεγα, και καταπτοειν οιονται τινας Ἀναξιμανδρους ημιν και Ἐμπεδοκλεις, Πρωταγορας
τε και Πλατωνας ονομαζοντες, προσεπαγοντες δε τουτοις και τους ετερους οι των
ανοσιων αυτοις δογματων γεγονασιν ευρεται και ιν' ουτως ειπω της αμαθιας πηγαι,
φερε λεγωμεν οτι διαφοροις μεν δοξαις αντεγειρομενους ωσπερ αλληλοις καταθρησαι
τις αν αυτους, ασυμβατον δε και εφ' εκαστωι των οντων την απολογιαν εισφεροντας.
Ειτα προς τουτωι καταδεικνυωμεν Μωσεα μεν εν χρονωι τα πρεσβεια λαχοντα, και δοξαν
ορθην και απλανεστατην περι της αρρητου και ανωτατω πασων ουσιας εισκεκομικοτα,
και κοσμοποιιας αριστα μνημονευσαντα, και νομων των εις ευσεβειαν και δικαιοσυνην
ουκ αθαυμαστον βραβευτην, τους δε παρ' αυτοις ωνομασμενους σοφους γεγονοτας μεν
υστατους και νεωτατους, κεκλοφοτας δε τα εκεινου και τοις ιδιοις λογοις
εγκατακλωσαντας, ει και μη εις απαν υγιως ισχυσαντας ουτω και δοξαν αρπασαι
σεμνοπρεπη και τι των αληθων εοικεναι λεγειν.
1.5 Τοινυν γεγονασι τινες μεν μετα Μωσεα, συνηκμασαν δε και ετεροι κατα
καιρους τοις μετ' εκεινον προφηταις αγιοις· ων οι ταις δοξαις κατακολουθειν ηιρημενοι
ψηφου της κρειττονος παρα τους αλλους ηξιωνται, καιτοι του ψευδους εις απαν ουκ
ελευθεραν της περι Θεου δοξης ποιουμενοι την αποδοσιν. Ὅτι τοινυν Μωσης ο
θεσπεσιος πρεσβυτατος μεν ην κατα γε φημι τον του γενεσθαι καιρον, οι δε μετ' εκεινον
υστατοι, σαφες καταστησομεν τα των ακριβως χρονογραφησαντων βιβλια
διερευνησαντες. Χρηναι δε φημι τους εντευξομενους μη αψικορως εχειν περι την
αναγνωσιν και τον των ονοματων καταλογον, ητοι την των καιρων απαριθμησιν,
διψην δε μαλλον εντονως καλην και ονησιφορον ουσαν την εφ' εκαστωι πληροφοριαν.
1.6 Τοιγαρουν Νωε μεν γεγονεν, ανηρ των οτι μαλιστα θεοφιλεστατων, δεκατος
των απο του πρωτου, τουτεστιν Ἀδαμ· τουτωι προστεταχεν ο των ολων Θεος, ως
μελλοντος εσεσθαι του κατακλυσμου πανωλεθριαι τε καταφθαρησεσθαι των επι της γης,
συμπηξασθαι μεν κιβωτον, ομου δε φιλτατοις και γυναιξι και κτηνων ειδεσι
παντοδαποις, πτηνοις τε και ερπετοις, εισελασαι τε και διαπλειν εν αυτηι· ου δε προς
περας ενηνεγμενου, κατεφθειρετο μεν απαν το ανθρωπινον γενος και τα ετερα των
ζυων, ο δε πανοικι διεσυζετο. Των υδατων δε υφιζηκοτων, η μεν κιβωτος προσεσχε
τοις ορεσιν Ἀραρατ, τουτεστι της Ἀρμενιας, ενερεισας δε παλιν αυτος τον ποδα τηι γηι
θυσια επετελει χαριστηριους. Ἀξιοχρεως μεν ουν εις πιστιν η θεοπνευστος Γραφη·
επειδη δε τινες των δεισιδαιμονων μυθους τε εικαιους και ουδαμοθεν εχοντας η το
πιθανον η το αληθες φασιν ειναι τα παρ' ημιν, αναγκαιως μεμνησομαι και των παρ'
αυτοις ιστοριογραφων, Ἀλεξανδρου τε φημι του Πολυιστορος και Ἀβυδηνου.
Πεποιηνται γαρ αυτοι την περι τουτων αφηγησιν εν ιδιαις συγγραφαις, ει και μη εις
απαν ακαταψεκτως, αλλοκοτως δε μαλλον, ατε δη και των εις ευσεβειαν δογματων
ημοιρηκοτες.
1.7 Και ο μεν Ἀλεξανδρος φησιν ουτως· Ὠτιαρτου δε τελευτησαντος, τον υιον
αυτου Ξισουθρον βασιλευσαι σαρους δεκαοκτω· επι τουτου τον μεγαν φασι γενεσθαι
κατακλυσμον· ειτα σωθηναι λεγει τον Ξισουθρον, προαπαγγειλαντος αυτωι του Κρονου
το εσομενον, και οτι προσηκει ναυπηγησασθαι λαρνακα και ομου πτηνοις ερπετοις τε
και κτηνεσι πλειν εν αυτηι. Ὅ γε μην Ἀβυδηνος σαφεστεραν ποιειται την αφηγησιν,
ουτω λεγων· Μεθ' ον αλλοι τε ηρξαν και Ξισουθρος· τωι δε Κρονος μεν προσημαινει
εσεσθαι πληθος ομβρων ∆αισιου πεμπτηι επι δεκα, κελευει δε παν οτιουν γραμματων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

εχομενον ην εν Ἡλιου πολει τηι εν Σιπαροισιν αποκρυψαι. Ξισουθρος δε ταυτα επιτελεα
ποιησας ιθεως επ' Ἀρμενιης ανεπλωσε, και παραυτικα μιν κατελαμβανε τα εκ του Θεου.
Τριτηι δε ημερηι, επει τε υων εκοπασε, μεθιει των ορνιθων πειρην ποιουμενος ειπου γην
ιδοιεν του υδατος εκδυσαν· αι δε, εκδεκομενου σφεας πελαγεος αφανεος, απορεουσαι
οκη καθορμισονται, παρα τον Ξισουθρον οπισω κομιζονται, και επ' αυτηισιν ετεραι· ως
δε τηισι τριτηισιν ευτυχεεν φικατο γαρ δη πηλου καταπλεωι τους ταρσους θεοι μιν εξ
ανθρωπων αφανιζουσι. Το δε πλοιον εν Ἀρμενιηι ην και περιαπτα ξυλων αλεξιφαρμακα
τοισιν επιχωριοισι παρειχετο.
1.8 Ξισουθρον μεν ουν ονομαζουσι τον Νωε ταχα που κατα φωνην Ἀσσυριων,
καν τουτωι δε παλιν ημαρτηκασι ταληθους τον Κρονον αυτωι χρησαι λεγοντες αντι του
επι παντων Θεου, και θαυμαστον ουδεν· ου γαρ εν μεθεξει γεγονασι του θειου φωτος
ουτε μην τοις ομμασι της διανοιας το σεπτον της αληθειας καλλος τεθεανται. Ουκουν
τεθυκε μεν ο Νωε της κιβωτου προελθων, ηυλιζετο δε αυτοθι φιλτατοις ομου. Και τρεις
μεν ησαν αυτωι φυντες υιοι, πλειστοι γε μην εξ αυτων ετεροι, και αρχη δευτερα
γεγονασι των επι της γης, κατωικηκασι δε πρωτον μεν ομοσε, και εν μονηι τηι προς
ακτινα γηι, κατεσκηδασθησαν δε μετα τουτο πανταχη, καταδιελοντος αυτους εις
πολυγλωσσιαν του επι παντας Θεου· ηγανακτει γαρ επι τηι του πυργου κατασκευηι. Ὅτι
δε και ταυτησι της ιστοριας διαμεμνηνται οι αρτιως ημιν ωνομασμενοι εξ ων
γεγραφασιν ουδεν ηττον εισομεθα.
1.9 Ἀλεξανδρος μεν γαρ ωδι φησι· Σιβυλλα δε φησιν, ομοφωνων οντων
απαντων των ανθρωπων, τινας τουτων πυργον υπερμεγεθη οικοδομησαι, οπως εις τον
ουρανον ανα βωσι, του δε θεου ανεμους τωι πυργωι εμφυσησαντος, ανατρεψαι αυτον και
ιδιαν δουναι φωνην εκαστοις· διο δη Βαβυλωνα την πολιν κληθηναι. Ἀβυδηνος δε
παλιν· Ἐν τηιδε λεγουσι τους πρωτους ανασχοντας, ρωμηι τε και μεγεθει χαυνωθεντας
και δη θεων καρτα φρονησαντας αμεινονας ειναι, τυρσιν ηλιβατον αειρειν, ινα νυν
Βαβυλων εστιν· ηδη τε ασσον ειναι του ουρανου, και τους ανεμους θεοισι βωθεοντας
ανατρεψαι περι αυτοισι το μηχανημα· του δη τα ερειπια λεγεσθαι Βαβυλωνα, τεως τε
οντας ομογλωσσους εκ θεων πολυθροον φωνην ενεικασθαι.
1.10 Κατεσκεδασμενων δη ουν των εξ αιματος Νωε, ειτα καιρου διιππευσαντος
πρωτος Ἀσσυριων επιφανως βασιλευσαι λεγεται Νινος ο Ἀρβηλου παις, ου και
επωνυμος η Νινευι πολις, ης τα τειχη Σεμιραμις Νινωι συνοικησασα μεγαλοφυως
εσκευασατο. Νινου τοινυν την Ἀσσυριων διεποντος βασιλειαν, Ευρωπος δε την
Σικυωνιων, γενεσθαι φασι τον μακαριον Ἀβρααμ, ανδρα πανσυνετον και πολυΐστορα,
και των οτι μαλιστα κατεσπουδασμενων ποιεισθαι προθυμουμενον το δειν ειδεναι το
αληθες, και τις ο των ολων εστι δημιουργος και κυριος. Ἀπεσκευαζετο μεν γαρ και
απωτατω μεθιει των Ἀσσυριων τας δοξας, τας επι γε φημι τηι πολυθεωι πλανηι. Της γε
μην αληθειας την γνωσιν αρκεσειν αυτωι προς πασαν ευημεριαν υπειληφως,
προσεδεχθη παρα Θεου· ηκουε γαρ· Ἔξελθε εκ της συγγενειας σου και εκ του οικου του
πατρος σου, και δευρο εις γην ην αν σοι δειξω. Τινα μεν ουν διεβιω τροπον, οσοι τε
γεγονασιν εξ αυτου, παρησω λεγειν εις το παρον, μεθισταντος ημιν αναγκαιως τον
λογον εφ' ετερα του καιρου. Παρελασας δε τους μεταξυ δια το πληθος των ιστοριων και
των ονοματων, επ' αυτον ηξω δρομαιος τον ιεροφαντην Μωσεα.
1.11 Ἔτους μεν γαρ διαγεγονοτος τετρακοσιοστου πεμπτου τε και εικοστου μετα
τον θεσπεσιον Ἀβρααμ, τικτεται μεν εν Αιγυπτωι Μωσης, παρωικηκοτων αυτοθι των εξ
αιματος Ἀβρααμ. Νεος δε ων ετι και της Αιγυπτιων σοφιας εις πειραν ελθων, οιον τι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προγυμνασμα των θειοτερων εποιειτο τα ανθρωπινα. Καταγαγοντες τοινυν εξ Ἀβρααμ
τους χρονους επι Μωσεα, αρξωμεθα παλιν ενταυθα ετερας ετων αρχης, την Μωσεως
γενεσιν προαναθεντες των αριθμων. Ἑβδομωι ετει Μωσεως Προμηθεα και Ἐπιμηθεα,
Ἄτλαντα τε τον Προμηθεως αδελφον, ετι δε και Ἄργον τον πανοπτην γενεσθαι φασι.
Τριακοστου πεμπτου ετους Μωσεως, πρωτος βεβασιλευκεν Ἀθηνησι Κεκροψ ο επικλην
διφυης· τουτον φασι πρωτον ανθρωπων ιερευσαι βουν, ονομασαι τε ∆ια τον παρ'
Ἕλλησιν υπατον των θεων, ως αυτοι φασιν. Ἑξηκοστωι και εβδομωι ετει Μωσεως τον
επι ∆ευκαλιωνος κατακλυσμον εν Θεσσαλιαι γενεσθαι φασι, και μην και εν Αιθιοπιαι τον,
ως αυτοι φασιν, Ἡλιου παιδα καταφλεχθηναι Φαεθοντα. Ἑβδομηκοστωι τεταρτωι ετει
Μωσεως, Ἕλλην ουτω καλουμενος ο ∆ευκαλιωνος και Πυρρας παις αρχη γεγονε τοις
Ἕλλησι της τοιασδε προσηγοριας, καιτοι παλαι Γραικοις λεγομενοις.
1.12 Ἑκατοστωι και εικοστωι ετει Μωσεως, ∆αρδανος κτιζει πολιν ∆αρδανιαν,
βασιλευοντος Ἀσσυριων Ἀμυντα, Ἀργειωνδε Σθενελου, Αιγυπτιων Ῥαμεση· εκαλειτο δε
Αιγυπτος και αυτος και ο ∆αναου αδελφος. Ἑκατοστωι εξηκοστωι ετει μετα Μωσεα
Καδμος Θηβων εβασιλευσεν, ου θυγατηρ Σεμελη, εξ ης ο ∆ιονυσος, ως αυτοι φασιν, εκ
∆ιος· ην δε το τηνικαδε και Λινος ο Θηβαιος και Ἀμφιων οι μουσουργοι. ∆ιεδεξατο δε το
τηνικαδε την παρ' Ἑβραιοις ιερωσυνην Φινεες υιος Ἐλεαζαρ υιου Ἀαρων,
τελευτησαντος δηλονοτι του Ἀαρων. Ἑκατοστωιενενηκοστωι και πεμπτωι ετει μετα
Μωσεα φασι γενεσθαι την παρ' Ἕλλησιν ᾀδομενην της Κορης αρπαγην υπο Αιδωνεως
βασιλευοντος Μολοττων· ουτος κυνα παμμεγεθη θρεψαι λεγεται τον Κερβερον, ον
επαφηκε Πειριθωι και Θησει αφικομενοις εφ' αρπαγην της αυτου γυναικος· ειτα φασιν
οτι διαφθαρεντος Πειριθου παρατυχων Ἡρακλης Θησεα ερρυσατο· διο και εξ ᾅδου
φυγειν μυθολογουσιν αυτον. ∆ιακοσιοστωι ενενηκοστωι ετει, Περσευς ∆ιονυσον αναιρει,
ου και την ταφην ειναι φασιν εν ∆ελφοις παρα τον χρυσουν Ἀπολλωνα. Τριακοσιοστωι
πεντηκοστωι και πεμπτωι ετει μετα Μωσεα, βασιλευει Πριαμος μετα Λαομεδοντα.
Τετρακοσιοστωι δεκατωι ετει μετα Μωσεα, πεπορθηται το Ἴλιον, ιθυνοντος τα Ἑβραιων
Ἐσσεβων, τα δε Ἀργειων Ἀγαμεμνονος, τα δε Αιγυπτιων Ουαφρη, τα δε Ἀσσυριων
Ταυτανου.
1.13 Συναγεται τοινυν απο της Μωσεως γενεσεως μεχρι του αλωναι το Ἴλιον
ετη τετρακοσια δεκα. Και μοι παλιν αθρει τους καθεξης· ερω γαρ επιδρομαδην, ου τοις
δια μεσου γεγονοσιν εμφιλοχωρων, εφορμιζων δε μαλλον τοις αναγκαιοις των
προσωπων τον λογον. Τοιγαρτοι πεμπτωι ετει της Ἰλιου αλωσεως βεβασιλευκε Λατινων
Αινειας, Ἀθηναιων δε ∆ημοφων ο Θησεως, κριτης δε ην παρ' Ἑβραιοις ο Σαμψων.
Ἑξηκοστωι και πεμπτωι ετει της Ἰλιου αλωσεως τετελευκε μεν ο ιερευς Ἠλει, κατα γε το
γεγραμμενον εν τηι πρωτηι των Βασιλειων· αλλοφυλοι δε την κιβωτον εις την εαυτων
απεκομισαν, προφητευοντος μεν του μακαριου Σαμουηλ, κεχρισμενου δε λοιπον εις
βασιλεα του Σαουλ. Ἑκατοστωι εξηκοστωι και πεμπτωι ετει της Ἰλιουαλωσεως, Ὅμηρον
και Ἡσιοδον φασι γενεσθαι, βασιλευοντος Λακεδαιμονιων Λαβωτου, Ἀσσυριων δε
Λαοσθενους, Λατινων Ἄλβα Σιλουιου, Κορινθιων Ἀγελαου. ∆ιακοσιοστωι εξηκοστωι
ογδοωι ετει της Ἰλιου αλωσεως, προεφητευον Ἠλιας και Ἐλισσαιος, διεποντος, την
Ἑβραιων βασιλειαν του Ἰωραμ, Λακεδαιμονιων δε Ἀρχελαου. Τριακοσιοστωι εξηκοστωι
και πεμπτωι ετει της Ἰλιου αλωσεως, Λυκουργος Λακεδαιμονιοις ενομοθετει,
βασιλευοντος Κορινθιων μεν Ἀγημονος, Λατινων δε Προκα Σιλουιου. Τριακοσιοστωι και
ογδοηκοστωι ετει της Ἰλιου αλωσεως, προεφητευον Ὠσηε, Ἀμως, Ἠσαΐας, Ἰωνα Φασι δε
τινες ουχ ομοχρονον Ὁμηρωι τον Ἡσιοδον ειναι, αλλ'εν τουτοις γενεσθαι τοις χρονοις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

διεποντος τα Ἑβραιων Ἀζαριου του και Ὀζιου, Μηδων δε Ἀρβακη, Λατινων δε Προκα
Σιλουιου.
1.14 Συναγονται τοινυν και τα απο Ἰλιου αλωσεως μεχρι της πρωτης
ολυμπιαδος ετη πεντε και τετρακοσια, απο δε της Μωσεως γενεσεως εως της αυτης
πρωτης ολυμπιαδος πεντεκαιδεκα ετη και οκτακοσια. Πρωτηι ολυμπιαδι, Μιλησιος
εποποιος Ἀρκτινος λεγεται γεγονεναι, και Ῥωμος και Ῥωμυλος εγενεσθην,
βασιλευοντος της Ἰουδαιας Ἰωαθαμ, του δε Ἰσραηλ Φακεε. Ἐννατηολυμπιαδι Ευμηλον
εποποιον γενεσθαι φασι, και σιβυλλαν την Ἐρυθραιαν. Ἑπτακαιδεκατηι ολυμπιαδι
σιβυλλαν ην και Ἡροφιλαν ωνομαζον γενεσθαι φασιν. Εικοστηι τριτηι ολυμπιαδι φασι
γενεσθαι Ἀρχιλοχον, τα Ἰουδαιων κρατη διεποντος Μανασση. Εικοστηι εννατηι
ολυμπιαδι Ἱππωνακτα και Σιμωνιδην φασι γνωριζεσθαι, και τον μουσικον Ἀριστοξενον.
Τριακοστηι πεμπτηι ολυμπιαδι Θαλης Ἐξαμυου Μιλησιος πρωτος φυσικος φιλοσοφος
γενεσθαι λεγεται, παρατειναι δε την ζωην αυτου φασιν εως πεντηκοστης ογδοης
ολυμπιαδος. Τριακοστηι εκτηι ολυμπιαδι προεφητευον εν τηι Ἰουδαιαι ο θεσπεσιος
Ἰερεμιας, ετι τε και Σοφονιας. Τεσσαρακοστηι δευτεραι ολυμπιαδι Ἀλκμαιων και
Πιττακος ο εκ Μιτυληνης των επτα σοφων, και προς τουτοις ετι Στησιχορος ο ποιητης
εγνωριζετο. Κατ' αυτους δε τουτους τους καιρους γεγονασιν οι περι τον μακαριον
∆ανιηλ.
1.15 Τεσσαρακοστηι εκτηι ολυμπιαδι Σολων νενομοτεθηκε, τους
∆ρακοντος νομους περιελων πλην των φονικων. Τεσσαρακοστηι εννατηι ολυμπιαδι,
Ἰουδαιων οντων εν Βαβυλωνι, ητοι εν ορεσι Περσων και Μηδων (γεγονασι γαρ
αιχμαλωτοι), προεφητευον παρ' αυτοις ∆ανιηλ και Ἰεζεκιηλ. Πεντηκοστηι ολυμπιαδι
εγνωρισθησαν οι επτα σοφοι και ο Μιλησιος Ἀναξιμανδρος, φιλοσοφος φυσικος.
Πεντηκοστηι εκτηι ολυμπιαδι, Κυρου διεποντος τα κρατη Περσων, προεφητευον Ἀγγαιος
και Ζαχαριας, γνωριμοι δε ησαν ηδη Σιμωνιδης και Χιλων, των επτα σοφων οντες.
Πεντηκοστηι ογδοηι ολυμπιαδι Θεογνις ποιητης ωνομαζετο. Πεντηκοστηι εννατηι
ολυμπιαδι Ἰβυκος ο μελοποιος και Φερεκυδης ο ιστοριογραφος και Φωκυλιδης και
Ξενοφανης, τραγωιδιων ποιηται, γεγονασι. Ἑξηκοστηι δευτεραι ολυμπιαδι Πυθαγορας
γενεσθαι λεγεται. Ἑβδομηκοστηι ολυμπιαδι φασι γενεσθαι ∆ημοκριτον και Ἀναξαγοραν,
φιλοσοφους φυσικους, ομου τε και Ἡρακλειτον τον επικλην σκοτεινον. Ἑβδομηκοστηι
τεταρτηι Φρυνιχος και Χοιριλος και ∆ιαγορας, φιλοσοφοι φυσικοι. Ὀγδοηκοστηι εκτηι
ολυμπιαδι γενεσθαι φασι τον Ἀβδηριτην ∆ημοκριτον, Ἐμπεδοκλεα τε και Ἱπποκρατην,
και Προδικον, Ζηνωνα και Παρμενιδην. Ὀγδοηκοστηι ογδοηι ολυμπιαδι τον κωμωιδον
Ἀριστοφανην, Ευπολιν τε και Πλατωνα γενεσθαι φασιν. Ἑκατοστηι τριτηι ολυμπιαδι
Ἀριστοτελην φασιν ακροασθαι Πλατωνος, βραχειαν αγοντα κομιδηι την ηλικιαν.
Ἑκατοστηι δωδεκατηι ολυμπιαδι Ἀλεξανδρειαν την προς Αιγυπτον κτισθηναι φασιν, ετει
εβδομωι της Ἀλεξανδρου βασιλειας· κατ' εκεινο δε του καιρου Ἀναξιμενης τε και
Ἐπικουρος εγενεσθην οι φιλοσοφοι.
1.16 Ἑκατοστηι εικοστηι τεταρτηι ολυμπιαδι, Πτολεμαιου της Αιγυπτου
βασιλευοντος του επικλην φιλαδελφου, τον Σαραπιν εν Ἀλεξανδρειαι φασιν ελθειν εκ
Σινωπης, τον αυτον δε ειναι τωι Πλουτωνι· οθεν και ιερον εκτιζετο τωι αγαλματι, ο και
τηι εγχωριωι φωνηι καλουσιν οι Αιγυπτιοι Ῥακωτιν, ουδεν ετερον η τον Πλουτωνα δια
τουτου σημαινοντες· ταυτητοι και τοις μνημασι γειτονα τον νεων εποιησαντο.
Ἀμφιβαλλεται δε παρ' Ἕλλησιν ο επ' αυτωι λογος· οι μεν γαρ ουκ αξιουσιν ειναι
Πλουτωνα αυτον, Ὄσιριν δε μαλλον, ετεροι δε τον Ἄπιν. Πολλης τοινυν διαμαχης
ουσης περι τουτου, ιδρυσαντο, φασι, το ειδωλον ωσπερ εξ ενος συνθηματος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

συμβεβηκοτες εις ομοφωνιαν, Ὀσιραπιν, ιν' εν ταυτωι Ὄσιρις τε και Ἄπις νοοιτο.
Ἀμφοιν δε τουτοιν και θανατος φερεται και ταφη· εγενεσθην γαρ ανθρωπω. Το δε
μακρον εθος, αποβεβληκος το ΟΣΙ, Σαραπιν το βρετας εποιησεν ονομαζεσθαι.
Πτολεμαιος δε ουτοσι, των οτι μαλιστα φιλολογωτατων γεγονως, ενα των επιτηδειων
αυτωι πεπομφεν εις Ἰουδαιαν, Ἐλεαζαρωι τωι τηνικαδε κατα νομους ιερει γραψας ωστε
παντα τα βιβλια Μωσεως τε και των αγιων προφητων αποστειλαι οι μαθητιωντι λιαν,
συνεκπεμψαι δε και τους δυναμενους εις ελλαδα φωνην αυτα μεταθειναι· ο δη και
γεγονεν. Ἑκατοστηι ενενηκοστηι τεταρτηι ολυμπιαδι, Ῥωμαιων Αυγουστου Καισαρος
βασιλευοντος, γεγεννηται κατα σαρκα ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος.
1.17 Ἀπο μεν τοινυν της των καιρων και μεντοι της των γενεαλογιων ακριβους
αναγραφης, πως ουχ απασιν εναργες ως απαντων μεν των παρ' Ἕλλησι σοφων ο
θεσπεσιος Μωσης πρεσβυτατος ην, οι δε νεοι τε και οιον αρτιφανεις; Ἀρξαμενης γαρ της
των ολυμπιαδων απογραφης χρονοις υστερον γεγονασι μακροις. Ἐντευθεν, οιμαι,
καταθρησαι τε ραιον και αληθες ειπειν οτι των Μωσεως δογματων ουκ αμοιρησαντες
παντελως, ουτε μην ανηκοοι γεγονοτες της ενουσης αυτωι θεοσδοτου και ακιβδηλου
σοφιας, παρατρυζουσιν εσθ' οτε το αληθες, επιπλεκοντες αυτωι το ψευδος και οιον
ευοσμοτατωι μυρωι βορβορον αναφυροντες. Ποιον γαρ μαθημα σοφον τε και αξιοληπτον
τοις μωσαικοις ουκ ενεστι λογοις; η πως αν τις ουκ αγασαιτο τα αυτου; Οι μεν γαρ τας
Ἑλληνων περιεργιας ηκριβωκοτες διηιρησθαι φασι την φιλοσοφιαν εις τε την
θεωρητικην επιστημην και μεντοι την πρακτικην, καν ει γενοιτο τις επ' αμφω δεξιος,
τουτον διελασαι φασιν εις γε το ευ κατορθωσαι δοκειν την φιλοσοφιαν. Ἄθρει δη ουν,
αθρει τοιουτον οντα Μωσεα· θεηγορει γαρ ως ουχ ετερος τις τα περι της ανωτατω
πασων ουσιας και ασυγκριτου δοξης και της κατα παντων υπεροχης, και των ολων
γενεσιουργον και κυριον τον ενα και μονον αποφαινει Θεον. Οις γε μην εν λογωι το
αγαθον και τον τη ευζωΐας εσπουδασται χρημα, τουτοις οραται θεσμοθετων τα παντων
αριστα και εξαιρετα και τα δι' ων αν ειεν ο τι μαλιστα σεπτοι.
1.18 Ἀλλ' ισως ερει τις· Ναι μεν δη πρεσβυτερα τα Μωσεως και των παρ' Ἕλλησι
σοφων· ου μην ετι και αληθες ειπειν ως της ενουσης αυτωι σοφιας παρακλεψαντες
ηγουν μεταποιηθεντες ολως αλοιεν αν. Ουκουν ει μη πολυ το εικος ο προς ημων εχει
λογος δοκιμαζετωσαν οι φιλακροαμονες. Οι μεν παρ' εκεινοις ιστοριογραφοι, πασαν ως
επος ειπειν περινοστουντες την γην, αει τι μανθανειν ηθελον ινα δοκοιεν ειδεναι τα
πολλα· το γαρ τοι των γεγονοτων αποσιγησαι μηδεν κοσμημα της εαυτων εποιουντο
συγγραφης. Ειτα πως οι γε τοιουτοι και χρηστομαθειν ειωθοτες κατημελησαν αν του
χρηναι διαμαθειν ιστοριας ουτω σεμνας, δογματων τε και νομων αρχαιοπρεπεστατων
ακριβη διασαφησιν; Καιτοι Πυθαγορας ο εκ Σαμου και Θαλης ο Μιλησιος ουκ
ευαριθμητον εν Αιγυπτωι διατετριφοτες καιρον, συλλεξαμενοι τε τα εκειθεν και
μαθηματων αθροισιν ην εσχηκεναι λεγονται συναγηγερκοτες, εις την ενεγκουσαν
ανεκομιζοντο. Και μην και αυτος ο Ἀριστωνος Πλατων εν τωι Τιμαιωι φησι Σολωνα τον
Ἀθηνηθεν αφικεσθαι μεν εις την Αιγυπτιων, πυθεσθαι δε τινος των αυτοθι
ψευδοπροφητων, ηγουν ιερεων, λεγοντος· Ὦ Σολων, Σολων, Ἕλληνες εστε παιδες αει,
γερων δε Ἕλλην ουκ εστι, νεοι τε τας ψυχας παντες. Ουδεμιαν γαρ εν εαυτοις εχετε
παλαιαν δοξαν, ουδε μαθημα χρονωι πολιον ουδεν· αλλ' υμας λεληθε δια το επι πολλας
γενεας γραμμασι τελευταν αφωνους.
1.19 Ἀλλ', οιμαι, και δια τουτων κατιδοι τις αν αρχαιοπρεπη τα Χριστιανων·
ουπω μεν γαρ γραμματων επιστημη παρα τοις Ἕλλησιν ην, Καδμου μολις αυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

διακομισαντος εκ Φοινικης αυτοις, πλην οτι τα Μωσεως εγεγραπτο· Σολων δε ο των
Ἀθηνησι νομων ευρετης και μην και αυτος ο Πλατων, εν Αιγυπτωι γεγονοτες υπερ του τι
πλεον των απαντων ειδεναι δοκειν, παντως που και αυτα τεθαυμακασιν τα Μωσεως.
Ὅτι δε τοις Ἑλληνων ιστοριογραφοις γνωριμωτατος ην Μωσης εξ αυτων ων
γεγραφασιν ενεστιν ιδειν. Πολεμων τε γαρ εν τηι πρωτηι των Ἑλληνικων ιστοριων
διεμνημονευσεν αυτου, και Πτολεμαιος δε ο Μενδησιος και μην και Ἑλλανικος και
Φιλοχορος Καστωρ τε και ετεροι προς τουτοις. ∆ιοδωρος δε πολυπραγμονησας τα
Αιγυπτιων ακηοεναι φησι παρα των αυτοθι σοφων περι αυτου, γεγραφε δε επι λεξεως
ουτως· Μετα γαρ την παλαιαν του κατ' Αιγυπτον βιου καταστασιν, την
μυθολογουμενην γενεσθαι επι θεων και ηρωων, πεισαι φασιν εγγραφοις νομοις πρωτον
χρησασθαι τα πληθη ανδρα και τηι ψυχηι μεγαν και τωι βιωι καινοτατον των
μνημονευομενων παρα τοις Ἰουδαιοις, Μωσην, τον καλουμενον θεον. Ἐπειδη γαρ
απασης αρετης εμπλεω γεγονοτα κατεθεωντο Μωσεα, και θεον ωνομαζον αυτον,
τιμωντες, οιμαι που, των εν Αιγυπτωι τινες, η ταχα που μεμαθηκοτες το προς αυτον
ειρημενον παρα του επι παντας Θεου· Ἰδου δεδωκα σε θεον Φαραω.
1.20 Ἀρχαιοτητος ουν, οιμαι, περι, και μην οτι της παρ' Ἕλλησι τετιμημενης
σοφιας προανισχει τα Μωσεως και εχει την δοξαν πρεσβυτεραν, αποχρων ημιν
εξειργασται λογος, ανεπιπληκτον εχων και σαφη την αποδειξιν· χρηναι δε φημι μετα
τουτο την Ἑβραιων ημας πολυπραγμονησαι δοξαν ην εσχηκασι περι Θεου και της του
κοσμου γενεσεως ητοι κατασκευης, ειθ' ουτω και τι τοις Ἑλληνων εδοξε σοφοις
εμφανες καταστησαι τοις εντευξομενοις. Ἔνθα μεν γαρ τοις της θεοπνευστου Γραφης
συμφερονται λογοις, εαυτων οντας αμεινους κατιδοι τις αν και ομολογουντας
αλληλοις· ενθα δε των οικειων εκαστος ευρηματων ποιειται την αποδοσιν, διαφορους
τε οντας και αλλοκοτοις δοξαις καταμεθυομενους καταδειξαι ραιον. Ου γαρ ην ολως
καταθρειν δυνασθαι τα υπερ νουν και λογους τους εν ημιν, μη ουχι του παντων
κρατουντος Θεου και φως ενιεντος εις νουν και σοφιαν εντικτοντος και γλωσσαν
ευρυνοντος και τι των απορρητων περι αυτου κατα γε το εγχωρουν εφιεντος αυτοις και
νοειν και φρασαι. Προσγενοιτο δ' αν ουκ αδιακριτως απασιν η τοιαδε χαρις, εκεινοις δε
μαλλον οιπερ αν ειεν και της σαρκος επεκεινα παθων και γεωδους ακαθαρσιας
απηλλαγμενοι, αρτιοι τε τον νουν και των εις ευσεβειαν ανδραγαθηματων επιστημονες.
Και προς γε τουτο ημας καταθηγει λεγων ο των ολων Θεος δια φωνης του ∆αβιδ.
Σχολασατε και γνωτε οτι εγω ειμι ο Θεος, και μην και ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος·
Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, φησι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται. Ὁρωιτο δ' αν η υπερ
παντα φυσις ου τοις του σωματος οφθαλμοις, αλλα τοις εσω κεκρυμμενοις της διανοιας
ομμασιν, ισχνον τε και ακριβες ενιεισης αυτωι το περιεργον και ταις υπερ αισθησιν
φαντασιαις τας της θεοπτιας ελκουσης αυγας.
1.21 Οι μεν ουν εξ Ἀδαμ και μεχρι του Νωε γεγονοτες ανθρωποι Θεον ενα τον
φυσει και αληθως των ολων δημιουργον και Κυριον τετιμηκασι· διαβεβληται γαρ ουδεις
ως θεοις ετεροις προσνενευκως η δαιμοσιν ακαθαρτοις αναθεις το σεβας. Μετα δε γε τον
κατακλυσμον και την του πυργου κατασκευην και των γλωσσων τας διαφορας,
ασυμβατον και αυτην εσχηκασι την περι Θεου δοξαν οι ανα την γην κατεσκεδασμενοι.
Ἀποστησαντες γαρ της αληθειας τον νουν και τοις προσκαιροις αυτον και επιγειοις
πραγμασι και ταις του σωματος ηδοναις ενορμισαντες, εις παν οτιουν κατυχοντο των
εκτοπωτατων, και οιον διεμοιρασαντο της πολυθεου πλανης τα εγκληματα. Οι μεν ουν
τον ουρανον υπετοπασαν ειναι Θεον, ηλιον δε και σεληνην ετεροι, και προσετι τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

αστερας και τα του κοσμου στοιχεια, πυρ τε και υδωρ, αερα και γην, εξ ων τα καθ'
εκαστα συντεθεισθαι λεγεται· ετεροι δε αυ, προς την απασων εσχατην αμαθιαν
ωλισθηκοτες, χυδαιοτητος εις τουτο κατυχοντο λογισμων ωστε και νεως αναδειμασθαι
και τεμενη περιειργασμενα ταις των υλων πολυτελειαις, εδη τε ιερα αυτοις ενιδρυσαι
και στηλας ανθρωπων και τοις τεθνεωσιν επιδακρυσαντας και τουτους ηγεισθαι θεους
σπονδαις τε αυτους και θυσιαις γεραιρειν αποτολμαν. Πλειστοι μεν ουν οσοι κατα τον
βιον οι την μονωι πρεπουσαν τωι Θεωι δοξαν τοις του κοσμου στοιχειοις αναπτοντες·
ενισχηνται δε τοιαυτηι γραφηι των αλλων μαλιστα Χαλδαιοι, και περιεργωτατα μεν την
των αστρων αναμετρουσι κινησιν, οιωνων δε πτησεις μαντειας ποιουνται προφασιν.
1.22 Ἀλλ', ως εφην ηδη, ταις εκεινων ασυνεσιαις διαφορος ην ο θεσπεσιος
Ἀβρααμ· ου γαρ ηξιου τοις εν αισθησει τε και ορατοις εναριθμιον ποιεισθαι φιλειν την
ανωτατω τε και παντος επεκεινα του Θεου φυσιν, ουτε μην τοις κτισμασιν αυτην
εγκατακλειων της αληθειας ημαρτανεν, ανακομιζων δε μαλλον υψου και παντος του
κεκλημενου προς γενεσιν ανωτατω τιθεις εικοτως εθαυμαζετο. Ταυτητοι και
προσεληφθη παρα Θεου· εμφανη γαρ εαυτον αυτωι καθιστη λοιπον ο ζητουμενος.
Ἴδωμεν τοινυν οποιαν εχων οραται την δοξαν ο προπατωρ Ἀβρααμ, ειτα τις των μετ'
εκεινον αξιοχρεως εσται προς διασαφησιν της ενουσης αυτωι πιστεως τε και δοξης· αλλ',
οιμαι, προς τουτο ημιν αρκεσειεν αν ο Μωσης, ο αυτου γεγονως απογονος και απερ
εγνω πεφρονηκοτα, ταυτα και αυτος και φρονειν αξιων και γραφηι παραδους.
1.23 Ουκουν το της Γενεσεως συντιθεις βιβλιον, εφη μεν οτι πεπορθηκασι τινες
τα Σοδομιτων, ειτα δοριληπτον εχοντες ομου τοις αλλοις τον Λωτ εχαιρον μεν ως
νενικηκοτες, εσφαλλοντο δε της ελπιδος, αδοκητως αυτοις αντεξαγοντος του Ἀβρααμ,
και ηιρηκοτος μεν κατα κρατος, απαλλαττοντος δε της αιχμαλωσιας τους απαξ
ενειλημμενους. Ἐπειδη δε υπεστρεφεν απο της κοπης των πεντε βασιλεων (γεγραπται
γαρ ωδι), εδειτο μεν αυτου λεγων βασιλευς Σοδομων ο Χοδολογομορ· ∆ος μοι τους
ανδρας, την δε ιππον λαβε σεαυτωι, ο δε, μισθον ανδραγαθηματων τας ετερων εχειν
ζημιας ουκ ανασχομενος, απωμοτον εποιειτο το χρημα λεγων· Ἐκτενω την χειρα μου
προς τον Θεον τον υψιστον ος εκτισε τον ουρανον και την γην, ει απο σπαρτιου εως
σφαιρωτηρος υποδηματος ληψομαι απο παντων των σων, ινα μη ειπηι οτι εγω
επλουτησα τον Ἀβρααμ, εστεφανου δε αυτον ως νενικηκοτα. Και ο βασιλευς Σαλημ,
τουτεστι Μελχισεδεκ, ηυλογησε λεγων. Ευλογημενος Ἀβρααμ τωι Θεωι τωι υψιστωι ος
εκτισε τον ουρανον και την γην και ευλογητος ο Θεος ο υψιστος ος παρεδωκε τους
εχθρους σου υποχειριους σοι. Ἀποστελλων δε τινα των επιτηδειων ητοι των
ευνουστατων οικετων εις την μεσην των ποταμων και νυμφαγωγον προσταττων
γενεσθαι τωι Ἰσαακ, Ὁρκιω σε, φησι, τον Θεον του ουρανου και τον Θεον της γης. Ἕνα
δη ουν και μονον ᾔδει Θεον ωμολογει τε ειναι σαφως ο θεσπεσιος Ἀβρααμ, υψιστον τε
αυτον ωνομαζε και των ολων γενεσιουργον των τε εν ουρανωι και των επι γης.
1.24 Ουκουν το υψος ουκ αισθητον, ουτε μην εν τοπωι νοουμενον, ουτε οποιον
αν τις κατα σωμα λαβοι, αλλ' εν τωι τοις πασιν εφεσταναι θεοπρεπως, πεποιησθαι δε
παρ' αυτου τα τε εν τοις ουρανοις και τα επι της γης και αυτο δε το στερεωμα και μεντοι
την γην αυτο δε φημι το στοιχειον. Ει δε παντα γεγονε παρ' αυτου, παντως που και
ετερος παρα παντα εστιν, ετερος δε κατα φυσιν, επει μητε γενητος, μητε μην εξ ουκ
οντων εστιν, αγενητος δε μαλλον και αΐδιος και χρονου παντος πρεσβυτατος και των
ολων αρχη. Θεον μεν ουν ενα, καθαπερ εφην αρτιως, ᾔδει τε οντα σαφως ο θεσπεσιος
Ἀβρααμ, αυτωι τε και μονωι την καθαραν και αβεβηλον εποιειτο λατρειαν. Ἐπειδη δε ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

καιρος εις επιδοσιν αυτωι των ορθως εγνωσμενων ηκονησε την διανοιαν, τοτε δη, τοτε
τους περι της θεοτητος λογους ισχνοτερον επαιδευετο· ου γαρ τοι μονον ως εις μεν εστι
Θεος, ετερος δε παρ' αυτον ουδεις διεμανθανεν, αλλ' οτι και εν αγιαι και ομοουσιωι
νοειται Τριαδι το της μιας τε και ακηρατου φυσεως πληρωμα ως εν τυποις ετι,
μονονουχι δε και αισθητως, εδιδασκετο. ∆ια ποιαν αιτιαν; Ὅτι τοις αρτι κεκλημενοις εις
επιγνωσιν αληθειας, και ουκ εντριβη τοις επ' αυτηι θεωρημασι την διανοιαν εχουσιν,
απροσιτον πως ειναι δοκει και εστιν αληθως το φως της θεοπτιας. ∆ειται γαρ η τοιαδε
γνωσις βεβηκοτος τε νου και γεγυμνασμενου και οξυ βλεπειν ειδοτος, και προσετι
τουτοις προεισοικισαμενου την πιστιν· κρηπις γαρ αυτη και ακατασειστος υποβαθρα
των περι της θεοτητος λογων. Και προς γε τουτο ημας εμπεδοι λεγων ο προφητης
Ἠσαΐας· Ἐαν μη πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε.
1.25 Ὅτι δε δει παντως της δι' αινιγματων παιδαγωγιας τοις αρτι προσβαλλουσι
ταις ουτως ισχναις και οιονει κατερρινισμεναις εννοιαις, ταις περι Θεου δηλονοτι, πως
αν ενδοιασειε τις, ουδε των παρ' Ἕλλησι σοφων ηγνοηκοτων το χρημα; Πορφυριος
γουν, επι παιδειαι κοσμικηι δοξαν εχων παρ' εκεινοις ουκ αγεννη, εν τωι πρωτωι λογωι της
Φιλοσοφου ιστοριας τοιουτον τι φησι περι των ωνομασμενων σοφων, ητοι
δοκησισοφιας υποληψιν εσχηκοτων· Μη δυναμενοι γαρ, φησι, τα πρωτα ειδη και τας
πρωτας αρχας σαφως τωι λογωι παραδουναι δια τε το δυσπερινοητον αυτων και
δυσεξοιστον παρεγενοντο επι τους αριθμους ευσημου διδασκαλιας χαριν, μιμησαμενοι
τους γεωμετρας και τους γραμματιστας· ως γαρ ουτοι, τας δυναμεις των στοιχειων και
αυτα ταυτα βουλομενοι παραδουναι, παρεγενοντο επι τους χαρακτηρας, τουτους
λεγοντες ως προς την πρωτην διδασκαλιαν στοιχεια ειναι, υστερον μεντοι διδασκουσιν
οτι ουχ ουτοι στοιχεια εισιν οι χαρακτηρες, αλλα δια τουτων εννοια γινεται των προς
αληθειαν στοιχειων, και οι γεωμετραι, μη δυναμενοι τασωματοειδη λογωι παραστησαι,
παραγινονται επι τας διαγραφας των σχηματων, λεγοντες ειναι τριγωνον τοδε, ου
τουτο βουλομενοι τριγωνον ειναι το υπο την οψιν υποπιπτον αλλα το τοιουτον, και δια
τουτου την εννοιαν του τριγωνου παριστασι· καπι των πρωτων ουν λογων και ειδων το
αυτο εποιησαν οι Πυθαγορειοι· μη ισχυοντες λογωι παραστησαι τασωματοειδη και τας
πρωτας αρχας, παρεγενοντο επι την δια των αριθμων δηλωσιν, και ουτω τον μεν της
ενοτητος λογον, και τον της ταυτοτητος και της ισοτητος, και το αιτιον της συμπνοιας
και της συμπαθειας των ολων και της σωτηριας του κατα τα αυτα και ωσαυτως εχοντος
εν προσηγορευσαν.
1.26 Ουκουν επειδηπερ δυσεξοιστα τε εστι και δυσεκφραστα και ουχ ετοιμα προς
το καταθρειν τα της θεοτητος ιδια και εξαιρετα, και οιπερ αν περι αυτης γενοιντο λογοι
σμικροι κομιδη και κατοπιν ιοντες της αληθειας αλοιεν αν, δια σχηματων και τυπων
των εναργεστερων ως εν εσοπτρωι και εν αινιγματι τα περι αυτης μανθανομεν. Ουτω
φαμεν πεπαιδευσθαι τον θεσπεσιον Ἀβρααμ· γεγραπται γαρ ωδι περι αυτου. Ὤφθη δε
αυτωι ο Θεος προς τηι δρυι τηι Μαμβρη καθημενου αυτου επι της θυρας της σκηνης αυτου
μεσημβριας· αναβλεψας δε τοις οφθαλμοις αυτου ειδε και ιδου τρεις ανδρες ειστηκεισαν
επανω αυτου, και ιδων προσεδραμεν εις συναντησιν αυτοις απο της θυρας της σκηνης
αυτου και προσεκυνησεν επι την γην και ειπε· Κυριε, ει ευρον χαριν εναντιον σου, μη
παρελθηις τον παιδα σου. Και μεθ' ετερα· Ειπε δε, φησι, προς αυτον· Που Σαρρα η γυνη
σου; Ὁ δε αποκριθεις ειπεν· Ἰδου εν τηι σκηνηι. Ειπε δε· Ἐπαναστρεφων ηξω προς σε,
κατα τον καιρον τουτον εις ωρας, και εξει υιον Σαρρα η γυνη σου. Ἰδου δη μαλα σαφως
ωφθαι μεν αυτωι φησι τον Θεον, ειναι γε μην τους εωραμενους ανδρας τρεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

προσθεοντα δε τον θεσπεσιον Ἀβρααμ ουχ ως τρισιν ειπειν· Κυριοι, ει ευρον χαριν
εναντιον υμων, μη παρελθητε τον παιδα υμων, Κυριον δε μοναδικως ονομαζοντα τους
τρεις, ως ενα παρ' εαυτωι καταιρειν αξιουν, επει και ως εις οντες οι τρεις εφασκον ως εκ
προσωπου παλιν ενος· Που Σαρρα η γυνη σου; και το επαναστρεφων ηξω κατα τον
καιρον τουτον εις ωρας. Ἄθρει δη ουν, αθρει τους οφθεντας αυτωι τρεις μεν οντας και
ιδιοσυστατως εκαστον υφεστηκοτας, τωι γε μην λογωι της ομοουσιοτητος εις ενα
συνειλημμενους και τας διαλεξεις ουτω ποιεισθαι σπουδασαντας.
1.27 Ἀλλ' αι μεν των τοιουτων εικονες αμυδραι πως εισι, και πολυ της αληθειας
ηττωμεναι, πλην το χρειωδες εχουσιν εις χειραγωγιαν την επι γε, φημι, τα υπερ νουν
και λογον. ∆ιανοιαις γε μην ταις καθαρωταταις το φως της θεοπτιας εισδυεται και ως
απο των αισθητων ανιπταμεθα πως προς τα αισθησεως ανωτερω και λογων των εν ημιν
την δυναμιν υπερκειμενα. Μια μεν γαρ εστιν ομολογουμενως φυσις θεοτητος η επι
παντας τε και δια παντων και εν πασι, κατευρυνεται δε νοητως εις αγιαν Τριαδα σεπτην
τε και ομοουσιον εις τε Πατερα φημι και μεντοι και τον Υιον και εις το αγιον Πνευμα.
Πλην ει και υφεστηκασιν ιδικως των ωνομασμενων εκαστον, τουτο υπαρχον κατα
αληθειαν οπερ ειναι και λεγεται, αλλ' ο γε της ομοουσιοτητος λογος εις απαραλλακτον
αυτα συναγειρει φυσιν· γεγεννηται μεν γαρ ο Υιος εκ του Πατρος και εστιν εν αυτωι τε
και εξ αυτου φυσικως, εκπορευεται δε και το Πνευμα, ιδιον ον του Θεου και Πατρος και
ομοιως του Υιου· αγιαζει γαρ δι' αυτου το αγιαζεσθαι πεφυκος ο Πατηρ. Ουκ ηγνοηκε
τοινυν ο προπατωρ Ἀβρααμ τον εν αγιαι Τριαδι προσκυνουμενον, τον γης τε και
ουρανου και των ολων δημιουργον και το κατα παντων εχοντα κρατος. Οι γε μην εξ
αυτου γεγονοτες, Ἰσαακ τε φημι και Ἰακωβ, πεφρονηκασιν ουχ ετερως, αλλα της
πατρυας αρετης κατ' ιχνος ιοντες της αυτου πιστεως γεγονασι ζηλωται. Και γουν
Μωσης ο μακαριος εν τωι βιβλιωι της Κοσμογονιας τα περι αυτων εξηγουμενος ωφθαι
μεν φησι τωι Ἰακωβ τον των ολων Θεον, εμπεδουντα δε προς ελπιδας αυτον αγαθας
ειπειν· Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ του πατρος σου και ο Θεος Ἰσαακ. Ὡμολογει δεκαι
αυτος ο Ἰακωβ λεγων· Ἐαν δωι μοι Κυριος αρτον φαγειν και ιματιον περιβαλεσθαι, και
εσται μοι Κυριος εις Θεον.
1.28 Και ταυτι μεν αποχρη περι αυτων· χρηναι δε φημι και αυτωι λοιπον
επαφειναι τον λογον τωι θεσπεσιωι Μωσει. Ἕνα γαρ και αυτος τον φυσει τε και αληθως
διακηρυττει Θεον, ουκ ηγνοηκως τον δι' ου τα παντα παρηκται προς γενεσιν, τον ζωντα
τε φημι και ενυποστατον Λογον αυτου και το εν Θεωι τε και εξ αυτου Πνευμα
ζωιοοποιον, το δι' Υιου τηι κτισει πεμπομενον· Ἔφη γαρ οτι· Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος
τον ουρανον και την γην, κεφαλαιωδεστερον δε και ως εν βραχει τωι λογωι τουτωι
γενεσιουργον των ολων αποφηνας αυτον, επεξεργαζεται το διηγημα, και δεδειχεν οτι
δια ζωντος Λογου του κρατουντος παντων Θεου παρηχθη προς υπαρξιν τα ουκ οντα
ποτε, ζωογονειται δε και εν Πνευματι. Ειπε γαρ, φησιν, ο Θεος· Γενηθητω φως, και
εγενετο φως· Γενηθητω στερεωμα εν μεσωι του υδατος, και εγενετο ουτως· και εφ'
εκαστου των γεγονοτων κατιδοι τις αν λεγοντα μεν τον Πατερα Γενηθητω τοδε τι τυχον
η τοδε, παρακομιζοντα δε δια του Λογου προς γενεσιν οπερ αν βουληται μελλησμου
διχα παντος· ζων γαρ ο Λογος του Θεου και ενεργης, καν ει κατανευσειε μονον, εστι το
δοκουν. Ἔφη δε οτι· Ἡ δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος και σκοτος επανω της
αβυσσου, και πνευμα Θεου επεφερετο επανω του υδατος· ουκουν διαμνημονευει και
μαλα σαφως Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος, και κατα τροπους δε ετερους εν αγιαι
και ομοουσιωι Τριαδι την μιαν και φυσει και αληθως διακηρυττει θεοτητα. Ὅτε γαρ δη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Σοδομιταις αφορητα πεπλημμεληκοσιν επηφιει το πυρ, εβρεξε, φησιν, επι Σοδομα πυρ
και θειον Κυριος παρα Κυριου.
1.29 Ἀλλα γαρ κακεινο εις μεσον παρενεγκειν οιμαι που, φαιην αν εγωγε, των
οτι μαλιστα λυσιτελεστατων τοις εντευξομενοις. Γεγραπται γαρ ωδι περι της του
ανθρωπου κατασκευης· Και ειπεν ο Θεος· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν
και καθ' ομοιωσιν, ειτα μετα βραχεα· Και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα
Θεου εποιησεν αυτον. Εικων γαρ εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος, προς ον και ημεις
μεμορφωμεθα νοητως, και τουτο εξαιρετον η ανθρωπου φυσις πεπλουτηκε·
εναστραπτει γαρ αυτηι το καλλος του δημιουργησαντος. Ειτα τι φαιεν αν οι τοις προς
ημων αντανισταμενοι λογοις, και υποπλαττομενοι μεν την ευσεβειαν δια γε του
συνομολογειν ως ειη Θεος εις και μονος, ου μην οτι και γεγεννηκεν εξ εαυτου τον Υιον;
Προς τινας εφη ο Θεος· ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν;
Ἆρ' ουχι καταλογιειται τις ως αυτη προς εαυτην η αγια τε και ομοουσιος Τριας τους περι
τουτων λογους ποιειται, οιον ουκ ακατασκεπτον την του ανθρωπου κατασκευην
γενεσθαι παρα Θεωι καταδειξαι θελησαντος του πανσοφου Μωσεως, μονονουχι δε και
προβουλιοις τετιμημενην; Σκεψεως μεν γαρ η ενδοιασμου και ερευνης της εφ' οτωιουν
ουκ αν ο θειος και ακηρατος δεηθειη νους· αμα γαρ τι βεβουληται και τουτο εστιν ορθως
και αδιαβλητως εχον. Τετιμηται δε, ως εφην, και οιον τισι προβουλιοις η ανθρωπου
φυσις.
1.30 Ἀλλα γαρ μηδε τους των αθεων αποσιγησωμεν λογους. Φαιεν γαρ αν ισως
προς ταυτα ευθυς· Ου γαρ, ωσπερ αυτος οιει και φρονειν αξιοις, τωι ιδιωι Λογωι και τωι
Πνευματι λελαληκεν ο Πατηρ, αλλα τοις μεθ' εαυτου δευτεροις και εν μειοσιν ουσι
θεοις. Καιτοι πως ουχ απασιν εναργες οτι και τοις τα Ἑλληνων φιλοσοφειν ειωθοσιν
ενα μεν εδοκει Θεον ειναι συνομολογειν τον των ολων δημιουργον και παντων
επεκεινα κατα φυσιν, πεποιησθαι δε παρ' αυτου και παρηχθαι προς γενεσιν ετερους
τινας θεους, καθα φασιν αυτοι, νοητους τε και αισθητους; Και γουν εναργεστατα φησιν
ο Πλατων· Ἔστιν ουν κατ' εμην δοξαν διαιρετεον πρωτον τι το ον αει, γενεσιν δε ουκ
εχον, και τι το γινομενον, ον δε ουδεποτε. Το μεν ουν γνωσει μετα λογου περιληπτον,
αει κατα τα αυτα ον, το δε αυ δοξηι μετ' αισθησεως αλογου δοξαστον, γινομενον και
απολλυμενον, ον δε ουδεποτε. Ὂν μεν γαρ αει, γενεσιν δε ουκ εχον την υπερτατην και
του πεποιησθαι κρειττονα κατονομαζει φυσιν, φημι δε δη τον των ολων και αληθως
οντα Θεον· ουτω γαρ που και αυτος φησι προς τον ιεροφαντην Μωσεα· Ἐγω ειμι ο ων.
Το δε γινομενον, ον δε ουδεποτε, το εκ του μη οντος παρενεχθεν εις υπαρξιν αρρητωι
τινι και απερινοητωι δυναμει του τοδε το συμπαν τεχνουργησαντος Θεου. Ἄραρεν ουν
οτι και μοι λιαν δεδεικται σαφως, ουκ εκ μονων των παρ' ημιν ιερων Γραμματων αλλα
και δι' ων αυτοι και φρονειν και λεγειν εγνωκασιν, οτι παντα παρηχθη παρα Θεου προς
το ειναι, και ασυμφυα τοις γεγονοσιν αυτος την φυσιν απεκληρωσατο. Ὑποκαθηται γαρ
και εστι που παντως εν μειοσι φυσικως του ποιουντος το ποιηθεν.
1.31 Ἔχοντος δε ουτως ημιν του περι τουτων λογου, τι δη αρα φασιν οι θεοις
ετεροις υποτοπησαντες τον των ολων φαναι Θεον· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν και καθ' ομοιωσιν; Ει μεν γαρ ως προς την των κτισματων εικονα το λογικον
επι γης ζωιον ηθελησε πλαστουργειν, τι το οικειον αυτοις συνεισκομιζει προσωπον,
ποιησωμεν λεγων και κατ' εικονα ημετεραν; Ει δε δη προς το εαυτου και μονου
θεοπρεπεστατον καλλος διαμορφουσθαι δειν εδοκιμαζε, τι συνεισδεχεται την ετερων
μιμησιν, ητοι το ειδος, η οπωσπερ αν τις τα περι τουτων ευ λεγοι; Ου γαρ εν ταυτοτητι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

φυσεως και υπεροχης και αξιας καταλογισθειεν αν δημιουργος τε και κτισις, γενετη και
αγενητος φυσις, αφθαρτος και υπο φθοραν, ειπερ εστιν ου διεψευσμενως ειπειν οτι
παντη και παντως το εν γενεσει νοουμενον υποκεοιτο αν και τωι καταφθειρεσθαι δειν.
1.32 Μωσης μεν γαρ ο θεσπεσιος ταις του αγιου Πνευματος μυσταγωγιαις προς
τα εσομενα βλεπων προενοησε των καθ' ημας, και τινα τροπον ερω· επειδη γαρ εν Πατρι
και Υιωι και αγιωι Πνευματι, τουτεστιν εν ομοουσιωι νοειται Τριαδι η μια και αφραστος
και απερινοητος του Θεου φυσις, ινα μη τις, εκ της πολλης αγαν αβελτηριας εφ' α μη
προσηκε παρενηνεγμενος, κατ' εικονα μεν λεγοι και ομοιωσιν του Θεου τον ανθρωπον
πεποιησθαι, ου μην ετι και του Υιου ην δε δηπου και το εμπαλιν υπονοειν εικος, και
φαναι μεν καθ' ομοιωσιν του Υιου γενεσθαι τον ανθρωπον, ου μην ετι και του Πατρος ,
προαναθρησας, ως εφην, τας εσθ' οτε παρα τινων εσομενας ευρεσιλογιας, αυτην εφη
την αγιαν Τριαδα προς εαυτην ειπειν· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και
καθ' ομοιωσιν, ινα προς ολην γε νοηται μεμορφωμενος, δηλονοτι νοητως, την
απορρητον της θεοτητος φυσιν. Οι δε, καιτοι δοκησισοφουντες αγαν, υθλους ειναι τινας
οιονται ταυτι, και δια πλειστην οσην εμβροντησιαν απροσβλητον της αληθειας εχοντες
το φως, ψευδωνυμοις τισι και νοθοις θεοις ειπειν αυτον ισως διατεινονται την φωνην.
Καιτοι πως ου περινοειν αξιον ως ουκ αν ο φυσει δημιουργος της εαυτου δοξης και
υπεροχης το υπερφερες αξιωμα τηι των γενητων εχαριζετο φυσει; Και ουτι που φαμεν
βασκηναντα ποθεν; , αλλ' οτι των πεποιημενων η φυσις ουκ αν αφικοιτο ποτε προς την
των θειων αξιωματων υπεροχην, ουδ' αν, οιμαι, τι καταπλουτησειε, και τουτο
ουσιωδως, των ο τι μαλιστα μονηι τε και ιδικως τηι αφραστωι φυσει προσπεφυκοτων.
1.33 Ἔκτοπον δε και ετερως το θεοις ετεροις ειπειν οιεσθαι τον των ολων
βασιλεα και κυριον· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν. Τι
γαρ δη και πεπονθως συνεργατας ωσπερ και συλληπτορας οιονει τινας εποιειτο επι
μονηι τηι του ανθρωπου κατασκευηι, καιτοι την αλλην απασαν κτισιν αποσχεδιασας,
Ἀγγελους δη λεγω και Κυριοτητας, Ἀρχας, Ἐξουσιας, ∆υναμεις νοερας, ουρανον τεκαι
γην, ηλιον και σεληνην, αστρα και φως, και συλληβδην απαντα τα τε εν ουρανοις και τα
επι της γης; Ἆρα γαρ εκεινο φαιη τις αν ως το αναλκι παθων, ηγουν αποχρωσαν ουκ
εχων ενεργειαν την εις γε τουτι συνεισδεχεται τους επικουρησοντας; Καιτοι πως ου της
εσχατης αβελτηριας εγκλημα γενοιτ' αν τισιν το ωδε ελεσθαι φρονειν; Πανσθενες γαρ
το θειον, και αυτοτελες προς παν οτιουν, και ουδεν ανηνυτον αυτωι. Ληρον δη ουν τον
εν γε τουτοις αφεντες, επ' εκεινωι ιωμεν, ως χρη συνομολογειν εν αγιαι και ομοουσιωι
Τριαδι το της αφραστου θεοτητος νοεισθαι πληρωμα, μεμορφωμεθα δε ημεις προς την
αληθη και ακριβεστατην εικονα του Πατρος, τουτεστι προς τον Υιον, και ταις ημετεραις
ψυχαις το θειον αυτου καλλος ενσημαινεται δια μετοχης του αγιου Πνευματος· και γαρ
εστιν εν ημιν, ως αυτος ο Υιος· Το γαρ Πνευμα εστιν η αληθεια, κατα το γεγραμμενον.
1.34 Ουτως ημας ο πανσοφος αληθως μεμυσταγωγηκε Μωσης, και ουχ ετερα
τινα παρ' αυτον πεφρονηκασιν οι μετ' αυτον γεγονοτες αγιοι προφηται και αποστολοι
και ευαγγελισται. Εις και ο αυτος εν πασι της θεολογιας οραται τροπος, και ουκ αν τις
ευροι κατα τι γουν ολως αλληλοις μεμαχημενους. Θεοκλυτησαντες γαρ αληθως τα εξ
ενος λαλουσι του αγιου Πνευματος, και προς γε τουτο ημας ενδοιαζειν ουκ εαι
σαφεστατα λεγων εν αυτοις ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος· Ουχ υμεις εστε οι
λαλουντες, αλλα το Πνευμα του Πατρος ημων το λαλουν εν υμιν. Την τοινυν ανωθεν
και εκ των αγιων πατερων καταβαινουσαν εις ημας περι Θεου δοξαν απαρα σημον
εχοντες, επ' αυτηι καυχωμεθα και ουχι τοις εξ αιματος Ἰσραηλ ως αυτοις μαλλον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

προσηκουσαν καταχωρειν ειθισμεθα, πολλου γε και δει· καταλογιζομεθα δε και εαυτους
εν τεκνοις του Ἀβρααμ. Ἡμεις γαρ εσμεν οι κατ' επαγγελιαν υιοι, και αναπεισει γραφων
ο Παυλος· Ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ ουτοι Ἰσραηλ, ουδε οτι εισι σπερμα του
Ἀβρααμπαντως τεκνα, αλλα τα τεκνα της επαγγελιας λογιζεται εις σπερμα. Πλειστα μεν
ουν οσα τοις ειρημενοις επενεγκειν περι τε της ευαγους ημων θρησκειας και αμωμητου
δοξης ην επι τωι παντων κρατουντι Θεωι πεποιημεθα, χαλεπον ουδεν. Ἐπειδη δε και
οροις τοις καθηκουσι των θεωρηματων εκαστα απονεμειν ημας ο λογος αναπειθει της
ευτεχνιας, εκεινα τεως παρεις τετραψομαι μαλλον επι γε το δειν ειπειν τα Ἑλληνων,
πολυπραγμονησαι τε τα παρ' αυτοις και της εκαστου δοξης ακριβη ποιεισθαι την
βασανον.
1.35 Ὀρφεα μεν ουν τον Οιαγρου δεισιδαιμονεστατον φασι γενεσθαι των αλλων
και φθασαι μεν την Ὁμηρου ποιησιν, ατε δη και εν χρονοις οντα πρεσβυτερον, ωιδας δε
και υμνους τοις ψευδωνυμοις εξυφηναι θεοις και ουκ αθαυμαστον επι τουτωι την δοξαν
ελειν, ειτα των εαυτου δογματων κατεγνωκοτα, συνεντα τε οτι μονονουχι την αμαξιτον
αφεις εν εκβοληι γεγονε της ευθειας οδου μεταφοιτησαι προς τα βελτιω και του ψευδους
ανθελεσθαι την αληθειαν, φαναι τε ουτω περι Θεου· Φθεγξομαι οις θεμις εστι, θυρας δ'
επιθεσθε βεβηλοι Παντες ομως· συ δ' ακουε, φαεσφορου εκγονε Μηνης Μουσαι'· εξερεω
γαρ αληθεα· μηδε σε τα πριν Ἐν στηθεσσι φανεντα φιλης αιωνος αμερσηι. Εις δε λογον
θειον βλεψας, τουτωι προσεδρευε, Ἰθυνων κραδιης νοερον κυτος, ευ δ' επιβαινε
Ἀτραπιτου, μουνον δ' εσορα κοσμοιο ανακτα· Εις εστ' αυτογενης, ενος εκγονα παντα
τετυκται, Ἐν δ' αυτος αυτοις περιγινεται· ουδε τις αυτον Εισορααι θνητων, αυτος δε γε
παντας οραται. Και μεθ' ετερα παλιν· Αυτος γαρ χαλκειον ες ουρανον εστηρικται
Χρυσεωι εινι θρονωι, γαιηι δ' επι ποσσι βεβηκε· Χειρα τε δεξιτερην επι τερματος Ὠκεανοιο
Παντοθεν εκτετακεν· περι γαρ τρεμει ουρεα μακρα, Και ποταμοι, πολιης τε βαθος
χαροποιο θαλασσης. Ἕνα τοινυν, και τουτον αυτογεννητον, δια παντων και επι παντας
ονομαζει Θεον, και θρονον μεν αυτωι φησιν ειναι τον ουρανον, κεισθαι γε μην υπο
ποδας την γην, το απεριοριστον, οιμαι, τουτωι της ακηρατου φυσεως κατασημηναι
θελων, και το δια παντων ηκειν αυτην και παντα πληρουν· οτι δε του παντος
περιδραττεται υπεμφηνειεν αν το και αυτοις τοις του Ὠκεανου τερμασι περιτετασθαι
την χειρα, τρεμοντων και ορων και θαλασσης και απαξαπλως του κοσμου παντος. Ὡς
γαρ φησιν η θεοπνευστος Γραφη· Πασα η γη την αληθειαν καλει, και ουρανος αυτην
ευλογει, και παντα τα εργα σειεται και τρεμει. Τα μεν ουν Ὀρφεως εν τουτοις.
1.36 Ὅμηρον δε των ποιητων αριστον φαιη αν, οιμαι, τις ολιγα διενεγκειν των
εν σκηναις ορχουμενων· τους μεν γαρ φασιν οι φιλοθεαμονες, σχημασι τε και νευμασι
τας των πραγματων φυσεις ειδοποιειν ειωθοτας, αυτα δοκειν τοις ορωσι μονονουχι
παροντα δεικνυειν τα πραγματα· ο δε μεμελετηκε θεοποιειν αρετας και κακιας, και τα
του κοσμου μερη, και αυτην δε των στοιχειων την φυσιν. Και γουν αντενηνεχθαι τους
θεους αλληλοις φησιν εν Ἰλιωι ποτε, και τινες τισιν οι αντεξαγοντες διαγορευει σαφως·
Ἦ τοι μεν γαρ εναντα Ποσειδαωνος ανακτος Ἵστατ' Ἀπολλων Φοιβος, εχων ια
πτεροεντα· Ἄντα δ' Ἐνυαλιοιο θεα γλαυκωπις Ἀθηνη· Ἥρηι δ' αντεστη χρυσηλακατος
κελαδεινη Ἄρτεμις ιοχεαιρα, κασιγνητη Ἑκατοιο· Λητοι δ' αντεστη σωκος εριουνιος
Ἑρμης· Ἄντα δ' αρ' Ἡφαιστοιο μεγας ποταμος βαθυδινης. Ἄθρει δη ουν εν τουτοις, και
μαλα σαφως, τας αρετας αυτον ταις κακιαις αντεγειρομενας τροπον τινα καταδειξαι
σπουδαζοντα. Ἄρεα μεν γαρ ως αφρονα τε και μεμηνοτα, και προς γε τουτωι και
αλλοπροσαλλον αποκαλειν εθος τοις Ἑλληνων ποιηταις, Ἀθηναν δε κερδιστην τε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ποικιλομητην, Λητω δε ομοιως την ληθην υπονοειν, Ἑρμην δε μνημην τε και λογον.
Ειτα φυσιολογιας απτεται και την των στοιχειων διαφοραν προς αλληλα εξηγειται
λεγων· Ἦ τοι μεν γαρ εναντα Ποσειδαωνος ανακτος Ἵστατ' Ἀπολλων Φοιβος εχων ια
πτεροεντα· Ἥρηι δ' αντεστη χρυσηλακατος κελαδεινη ... Ἄντα δ' αρ' Ἡφαιστοιο μεγας
ποταμος βαθυδινη. Κανταυθα γαρ μοι δοκει Ποσειδωνα μεν ειπειν την υγραν ουσιαν,
Ἀπολλωνα δε τον ηλιον, και Ἥραν τον αερα, χρυσηλακατον δε κελαδεινην την
σεληνην, Ἥφαιστον τε το πυρ, τον δε γε ποταμον ως εν ταξει δεχεσθαι του ψυχρου.
1.37 Ἀλλ' ει και πολυ λιαν παρ' αυτωι το φιλομυθον, αλλ' ουν ουκ ηγνοηκοτα
παντελως ευρησομεν την αληθειαν· εφη γαρ που παλιν· ... ουδ' ει κεν μοι υποσταιη θεος
αυτος, Γηρας αποξυσας, θησειν νεον ηβωοντα ... Ου γαρ που φησιν ει και θεων τις
υποσχοιτο μοι του μεν γηρως την απεμπολην, παλιναγρετον δε την νεοτητα· τετηρηκε
δε το χρημα μονωι τωι επι παντας Θεωι, μοναις ανατιθεις ταις αυτου δυναμεσι το παντα
δυνασθαι κατορθουν αμογητι, και τα ελπιδος επεκεινα και λογου του καθ' ημας. Ουδ' ει
μοι φησιν υποσταιη θεος αυτος· το γαρ τοι Θεος αυτος ουκ εφ' ενα των εν μυθοις
πεπλασμενων τινα, αυτον δε δη μονον κατασημηνειεν αν τον αληθως οντα Θεον. Ἀλλ'
Ὁμηρωι μεν ωδι φρονειν τε και λεγειν εδοκει, ιωμεν δε και επ' αυτους ηδη τους
σοβαρους και κατωφρυωμενους, δοκησισοφιας τε δοξαν λαχοντας ουκ αγεννη παρα γε
τοις Ἑλληνων παισι.
1.38 Πορφυριος μεν ουν, ο πικρους ημων καταχεας λογους, και της Χριστιανων
θρησκειας μονονουχι κατορχουμενος, τους ωνομασμενους σοφους, τον αριθμον οντας
επτα, την τοιανδε κλησιν αρπασαι φησιν εξ αιτιας τοιασδε· γραφει δε ουτως εν τωι
πρωτωι βιβλιωι της Φιλοσοφου ιστοριας· Ἐννεα δε οντων, επτα κληθηναι σοφους εξ
αιτιας τοιαυτης. Ἁλιεως βολον νεανισκοις αποδομενου ιχθυων, συνεβη χρυσουν
τριποδα εν τωι βολωι ευρεθηναι· του δε αλιεως ιχθυς, αλλα μη τριποδα πεπρακεναι
λεγοντος, και των νεανισκων εις την αυτων τυχην αναφεροντων την ευρησιν, εδοξε τωι
θεωι την κρισιν επιτρεψαι· του δε χρησαντος διδοναι τον τριποδα τωι σοφωι, Θαλητι
πρωτωι ο τριπους προσηνεχθη, ο δε προς Βιαντα απεπεμψεν, εκεινον φαμενος ειναι τον
σοφον· ο δε προς ετερον πεμπει, κακεινος προς αλλον, εως εις τους επτα του τριποδος
εκπεριαχθεντος και παλιν υποστρεψαντος επι τον πρωτον, εδοξεν αναθειναι τωι θεωι·
τουτον γαρ ειναι παντων τον σοφωτατον. Ὁποιαι τοινυν αυτων αι δοξαι γεγονασιν, επι
καιρου λελεξεται προς ημων· Θαλης μεν ουν ο Μιλησιος νουν του κοσμου φησιν ειναι
τον θεον, ∆ημοκριτος δε ο Ἀβδηριτης συμφερεται κατα τι, προσεπαγει δε τι και ετερον·
νουν μεν γαρ ειναι τον θεον ισχυριζεται και αυτος, πλην εν πυρι σφαιροειδει, και αυτον
ειναι την του κοσμου ψυχην. Ἀναξιμανδρος δε οιμον ωσπερ ολοτροπως ετεραν ιων
θεον διοριζεται ειναι τους απειρους κοσμους, ουκ οιδ' ο τι λεγων.
1.39 Ὁ δε πλειστην εχων και ουκ εξω θαυματος εις βασανους εννοιων την
δεινωσιν, τον Ἀριστοτελη λεγω τον Σταγειριτην, τον Πλατωνος φοιτητην, ειδος μεν
χωριστον ονομαζει τον θεον, επιβηναι δε διατεινεται τηι του παντος σφαιραι. Και μην και
οι καλουμενοι στωικοι θεον ειναι φασι πυρ τεχνικον οδωι βαδιζον επι γενεσει κοσμου.
Γεγραφασι δε περι τουτων Πλουταρχος τε και ετεροι των παρ' αυτοις λογαδων, και ο
θρασυς καθ' ημων Πορφυριος. Ἆρ' ουν ου διαφοροι μεν αλληλοις εισι, στοχασται δε
μαλλον η της αληθειας διαγνωμονες οι πολυτροποις ουτω δοξαις καταμεθυοντες;
Καιτοι τους αληθως τε και απλανως εγνωκοτας κατ' ουδενα τροπον ταις αλληλων
εννοιαις εχρην αντιφερεσθαι, καθαπερ αμελει και εφ' ημων αυτων ενεστιν ιδειν. Ἀλλ'
ερει προς τουτο, οιμαι, τις· Τι ουν, ω ταν; Ου γαρ αιρεσεις εισι πολλαι και παρ' υμιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αυτοις, και κατασχιζονται τινες εις το ετερα τε και ετερα φρονειν και λεγειν; Ἀλλ' οι γε,
ω βελτιστε, φαιην αν των ιερων ημιν δογματων πρωτοι τε και εν αρχαις διδασκαλοι
γεγονοτες ομολογουσιν αλληλοις απαντες, και τοις πρωτοις συμβαινουσιν οι δια μεσου
και τελευταιοι. Ου γαρ ετερα ο Μωσης πεφρονηκεν, οι δε μετ' αυτον μαχομενα τοις
αυτου δεδιδαχασιν, αλλ' εις, ως εφην, παρα παντων περι Θεου λογος μεχρι των αγιων
αποστολων και ευαγγελιστων.
1.40 Ἕνα γαρ παντες ομολογουσι τον επι παντας και δια παντων και εν πασι
Θεον, αναρχον τε και αΐδιον, αγεννητον, αφθαρτον, ζωην και ζωοποιον, ουρανου τε και
γης ποιητην και συλληβδην απαντων των εν αυτοις. Ει δε δη τινες των μετ' εκεινους,
ου συνεντες τα αυτων, διημαρτηκασι ταληθου, ουκ εκεινοις μαλλον, εψεται δε τουτοις
κατα γε τον ορθως εχοντα λογισμον η του πεπλανησθαι γραφη. Ει μεν ουν οι της
ενουσης αυτοις αβελτηριας ευρεται και των ανοσιων δογματων καθηγηται γεγονοτες
ταις αλληλων συνηνεχθησαν δοξαις, δεικνυτωσαν και πεπαυσομαι. Ει δε αυτοι προς
αλληλους οι πρωτοι διαφοροι τε εισι και ετερογνωμονες, πως ουχ απασιν εναργες ως
εξω βαινουσιν τριβου της επ' ευθυ, και πεπλανηνται; Ει γαρ δη βουλοιτο τις ευ μαλα
διαμαθειν τον ορθως τε και ακιβδηλως εχοντα λογον περι του παντων επεκεινα Θεου,
την τινος αν εισδεξηται δοξαν και ουκ αν αμαρτοι σκοπου; Θαλης μεν γαρ και
Ἀναξιμανδρος, ετεροι τε ων αρτιως διεμνημονευσαμεν, εικη πεφλυαρηκοτες αλοιεν αν.
Πυθαγορας δε και Πλατων, διατετριφοτες εν Αιγυπτωι και πολλοις τοις αυτοθι
περιτυγχανοντες, ατε δη φιλομαθεστατω τε οντε και φιλοΐστορε, ουκ ηγνοησατην την
Μωσεως αρετην· ην γαρ Αιγυπτιοις τα κατ' αυτον ουκ εν μετριωι θαυματι. Ἐντευθεν
οιμαι τον περι Θεου λογον ουκ ακομψως εκμεμαθηκοτας επιεικεστερον πως παρα τους
αλλους τα περι αυτου δοξασαι και μην και ελεσθαι φρονειν. Ευρησομεν δε και των
Ἀθηνησι τινας τοις παρ' αυτων ευ εχειν υπειλημμενοις συνενηνεγμενους.
1.41 Οιμαι δε δειν αξιωσαι λογου και μνημης τον Αιγυπτιον Ἑρμην, ον δη και
Τρισμεγιστον ωνομασθαι φασι, τετιμηκοτων αυτον των κατ' εκεινο καιρου και, καθα
τισι δοκει, τωι εκ ∆ιος και Μαιας μυθολογουμενωι γενεσθαι παρεικαζοντων αυτον·
ουτοσι τοιγαρουν ο κατ' Αιγυπτον Ἑρμης, καιτοι τελεστης ων και τοις των ειδωλων
τεμενεσι προσιζησας αει, πεφρονηκως ευρισκεται τα Μωσεως, ει και μη εις απαν ορθως
και ανεπιληπτως, αλλ' ουν εκ μερους· ωφεληται γαρ και αυτος. Πεποιηται δε και τουτου
μνημην εν ιδιαις συγγραφαις ο συντεθεικως Ἀθηνησι τα επικλην Ἑρμαικα
πεντεκαιδεκα βιβλια· γραφει δε ουτως εν τωι πρωτωι περι αυτου, εισκεκομικε δε τινα
των ιερουργων λεγοντα· Ἵν' ουν ελθωμεν εις τας ομοιας, αρ' ουχι και τον ημετερον
Ἑρμην ακουεις την τε Αιγυπτον εις ληξιν και κληρους απασαν τεμειν, σχοινωι τας
αρουρας καταμετρουντα, και διωρυχας τεμεσθαι ταις επαρδευσεσι, και νομους θειναι,
και τας χωρας απ' αυτων προσειπειν, και καταστησασθαι τας συναλλαξεις των
συμβολαιων, και νεωστι φυσασθαι καταλογον της των αστρων επιτολης, και βοτανας
τεμειν, και προς γε αριθμους και λογισμους και γεωμετριαν αστρονομιαν τε και
αστρολογιαν, και την μουσικην και την γραμματικην απασαν ευροντα παραδουναι.
Ποιησομαι τοινυν των εκαστου δοξων την αφηγησιν, μεμνησομαι δε και ετερων ουκ
αθαυμαστον παρ' αυτοις επι παιδειαι λαχοντων ονομα· χρηναι δε φημι τους
εντευξομενους φιλομαθεστατα μαλλον η γουν αψικορως εχοντας τοις γεγραμμενοις
προσβαλειν.
1.42 Πυθαγορας γουν φησιν· Ὁ μεν θεος εις, αυτος δε ουχ ως τινες υπονοουσιν
εκτος τας διακοσμησιος, αλλ' εν αυτωι ολος εν ολωι τωι κυκλωι επισκοπων πασας γενεας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εστι, κρασις ων των ολων αιωνων, και φως των αυτου δυναμεων και εργων, αρχα
παντων, εν ουρανωι φωστηρ, και παντων πατηρ, νους και ψυχωσις των ολων, κυκλων
παντων κινασις. Ἰδου δη σαφως ενα τε ειναι λεγει τον των ολων Θεον, και παντων
αρχην, εργατην τε των αυτου δυναμεων, φωστηρα και ψυχωσιν ητοι ζωοποιησιν των
ολων, και κυκλων παντων κινησιν· αυτοκινητον γαρ ουδεν, παρηκται δε τα παντα παρ'
αυτου, και την εκ του μη οντος εις το ειναι κινησιν λαχοντα φαινεται. Ὁ δε Πλατων ωδε
πη φθεγγεται· Τον γαρ πατερα και ποιητην τουδε του παντος ευρειν τε εργον, και
ευροντα εις παντας εξειπειν αδυνατον. Ὀρθως δη μαλα· ∆οξα γαρ Κυριου κρυπτει
λογον, κατα το γεγραμμενον, και πας περι αυτου λογος ασθενει και της αξιας κατοπιν
ερχεται· εστι γαρ απασης εννοιας επεκεινα, βλεπομεν δε δι' εσοπτρου και εν αινιγματι
τα περι αυτου, καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος.
1.43 Πορφυριος δε φησιν εν βιβλιωι τεταρτωι Φιλοσοφου ιστοριας δοξασαι τε τον
Πλατωνα και μην και φρασαι παλιν περι ενος θεου, ονομα μεν αυτωι μηδεν εφαρμοττειν
μηδε γνωσιν ανθρωπινην αυτον καταλαβειν, τας δε λεγομενας προσηγοριας απο των
υστερων καταχρηστικως αυτου κατηγορειν. Ει δε ολως εκ των παρ' ημιν ονοματων χρη
τι τολμησαι λεγειν περι αυτου, μαλλον την του ενος προσηγοριαν και την ταγαθου
τακτεον επ' αυτου. Το μεν γαρ εν εμφαινει την περι αυτου απλοτητα και δια τουτο
αυταρκειαν· χρηιζει γαρ ουδενος, ου μερων, ουκ ουσιας, ου δυναμεων, ουκ ενεργειων,
αλλ' εστι παντων τουτων αιτιος, ταγαθον δε παριστησιν οτι απ' αυτου παν ο τι περ
αγαθον εστιν, απομιμουμενων κατα το δυνατον των αλλων την εκεινου, ει χρη φαναι,
ιδιοτητα και δι' αυτης σωιζομενων. Ὁ δε τρισμεγιστος Ἑρμης ουτω πως φησι· Θεον
νοησαι μεν χαλεπον, φρασαι δε αδυνατον ωι και νοησαι δυνατον· το γαρ ασωματον
σωματι σημηναι αδυνατον, και το τελειον τωι ατελει καταλαμβανεσθαι ου δυνατον, και
το αΐδιον τωι ολιγοχρονιωι συγγενεσθαι δυσκολον· το μεν γαρ αει εστι, το δε παρερχεται,
και το μεν αληθες εστι, το δε υπο φαντασιας σκιαζεται. Ὅσωι ουν το ασθενεστερον του
ισχυροτερου και το ελαττον του κρειττονος διεστηκε, τοσουτωι το θνητον του θειου και
αθανατου. Ει τις ουν ασωματος οφθαλμος, εξερχεσθω του σωματος επι την θεαν του
καλου, και αναπτητω, και αιωρηθητω, μη σχημα, μη σωμα, μη ιδεας ζητων θεασασθαι,
αλλ' εκεινο μαλλον το τουτων ποιητικον, το ησυχον, το γαληνον, το εδραιον, το
ατρεπτον, το αυτο παντα και μονον, το εν, το αυτο εξ εαυτου, το αυτο εν εαυτωι, το
εαυτωι ομοιον, ο μητε αλλωι ομοιον εστι, μητε εαυτωι ανομοιον.
1.44 Και παλιν ο αυτος· Μηδεν ουν περι εκεινου πωποτε του ενος και μονου
αγαθου εννοουμενος αδυνατον ειπηις· η πασα γαρ δυναμις αυτος εστι, μηδε εν τινι
αυτον διανοηθηις ειναι, μηδε παλιν κατεκτος τινος· αυτος γαρ απεραντος ων παντων
εστι περας, και υπο μηδενος εμπεριεχομενος παντα εμπεριεχει. Ἐπει τις διαφορα εστι
των σωματων προς το ασωματον, και των γενητων προς το αγενητον, και των αναγκηι
υποκειμενων προς το αυτεξουσιον, η των επιγειων προς τα επουρανια, και των
φθαρτων προς τα αΐδια; ουχ οτι το μεν αυτεξουσιον εστι, το δε αναγκηι υποκειμενον, τα
δε κατω ατελη οντα φθαρτα εστιν; Ἀλλα μην και Σοφοκλης ουτω φησι περι θεου· Εις
ταις αληθειαισιν, εις εστιν θεος, Ὃς ουρανον τ' ετευξε και γαιαν μακραν, Ποντου τε
χαροπον οιδμα, κανεμων βιας· Θνητοι δε πολλοι, καρδιαι πλανωμενοι Ἱδρυσαμεσθα
πηματων παραψυχας, Θεων αγαλματ' εκ λιθων τε και ξυλων, Ἢ χρυσοτευκτων η
'λεφαντινων τυπους, Θυσιας τε τουτοις και κενας πανηγυρεις Τευχοντες, ουτως
ευσεβειν νομιζομεν. Και μεντοι και ο σοφωτατος Ξενοφων· Ὁ γουν παντα σειων και
ατρεμιζων, ωσπερ μεγας τις και δυνατος, φανερος· οποιος δε τις μορφην, αφανης· ουτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

μην ο παμφαης δοκων ειναι ηλιος ουδε ουτος εοικεν οραν εαυτον επιτρεπειν, αλλ' ην
τις αναιδως αυτον θεασηται, την οψιν αφαιρειται.
1.45 Εις μεν ουν οτι Θεος κατα φυσιν τε και αληθως εστι, παντος ανωτατω νου
και λογου, ακαταληπτος, ανειδεος, ζωοποιος, και παντος αρχη, αγεννητος, αφθαρτος,
γενεσιουργος των ολων, μεμαρτυρηται σαφως παρα τε της θεοπνευστου Γραφης και δια
φωνης των παρ' αυτοις ποιητων και λογογραφων· οτι δε τον εξ αυτου κατα φυσιν
γεννηθεντα Υιον, τον δημιουργον αυτου Λογον, εγνωκασι και αυτοι, δι' ων γεγραφασιν
επιδειξομεν, παραθεντες τας περι τουτων χρησεις. Φησι γαρ ο Πορφυριος εν τεταρτωι
βιβλιωι Φιλοσοφου ιστοριας ως ειποντος Πλατωνος περι του αγαθου ουτως· απο δε
τουτου τροπον τινα ανθρωποις ανεπινοητον νουν γενεσθαι τε ολον και καθ' εαυτον
υφεστωτα, εν ωι δη τα οντως οντα και η πασα ουσια των οντων · Ὃ δη και πρωτως
καλον και αυτοκαλον παρ' εαυτου της καλλονης εχον το ειδος, προηλθε προαιωνιος απ'
αιτιου του Θεου ωρμημενος, αυτογεννητος ων και αυτοπατωρ. Ου γαρ εκεινου
κινουμενου προς γενεσιν την τουτου η προοδος γεγονεν, αλλα τουτου παρελθοντος
αυτογονως εκ Θεου, παρελθοντος δε ουκ απ' αρχης χρονικης ουπω γαρ χρονος ην , αλλ'
ουδε χρονου γενομενου προς αυτον εστι τι ο χρονος· αχρονος γαρ αει και μονος αιωνιος
ο νους. Ὥσπερ δε ο Θεος ο πρωτος εις και μονος αει, καν απ' αυτου γενηται τα παντα, τωι
μη τουτοις συναριθμεισθαι μηδε την αξιαν αυτων συγκαταταττεσθαι δυνασθαι τηι
εκεινου υπαρξει, ουτω και ο νους αιωνιος μονος και αχρονως υποστας, και των εν
χρονωι αυτος χρονος εστιν, εν ταυτοτητι μενων της εαυτου αιωνιας υποστασεως.
1.46 Και μην και Ὀρφευς αυθις ουτω που φησι· Ουρανον ορκιζω σε Θεου
μεγαλου σοφον εργον· αυδην ορκιζω σε Πατρος, ην φθεγξατο πρωτην, ηνικα κοσμον
απαντα εαις στηριξατο βουλαις. Αυδην δε Πατρος ην φθεγξατο πρωτην τον μονογενη
Λογον αυτου φησιν, αει συνυπαρχοντα τωι Πατρι· ου γαρ ην χρονος οτε διχα Λογου του
ιδιου νοοιτ' αν υπαρχων ο Θεος και Πατηρ· εν ταυτωι δε και των ολων δημιουργον
απεφηνεν οντα Θεον. Ὁ δε Τρισμεγιστος Ἑρμης ουτω φθεγγεται περι Θεου. Ὁ γαρ Λογος
αυτου προελθων, παντελειος ων και γονιμος, και δημιουργος, εν γονιμωι φυσει πεσων
επι γονιμωι υδατι εγκυον το υδωρ εποιησε. Και ο αυτος αυθις· Ἡ ουν πυραμις, φησιν,
υποκειμενη τηι φυσει και τωι νοερωι κοσμωι· εχει γαρ αρχοντα επικειμενον τον
δημιουργον Λογον του παντων δεσποτου, ος μετ' εκεινον πρωτη δυναμις, αγεννητος,
απεραντος, εξ εκεινου προκυψασα και επικειται και αρχει των δι' αυτου
δημιουργηθεντων, εστι δε του παντελειου προγονος και τελειος και γονιμος γνησιος
Υιος. Και παλιν ο αυτος ως ερομενου τινος των εν Αιγυπτωι τεμενιτων και λεγοντος· ∆ια
τι δε, ω μεγιστε αγαθος δαιμων, τουτωι τωι ονοματι εκληθη απο του παντων Κυριου;
φησι· Και εν τοις εμπροσθεν ειπον, συ δε ου συνηκας. Φυσις του νοερου αυτου Λογου
φυσις εστι γεννητικη και δημιουργητικη· τουτο ωσπερ αυτου η γεννησις, η φυσις, η
εθος, η ο θελεις αυτο καλειν καλει, τουτο μονον νοων οτι τελειος εστιν εν τελειωι, και
απο τελειου τελεια αγαθα εργαζεται και δημιουργει και ζωοποιει. Ἐπειδη ουν τοιαυτης
εχεται φυσεως, καλως τουτο προσηγορευται. Και ο αυτος εν λογωι πρωτωι των Προς τον
Τατ διεξοδικων ουτω λεγει περι Θεου· Ὁ του δημιουργου Λογος, ω τεκνον, αΐδιος,
αυτοκινητος, αναυξης, αμειωτος, αμεταβλητος, αφθαρτος, μονος, αει εαυτωι ομοιος
εστιν, ισος δε και ομαλος, ευσταθης, ευτακτος, εις ων μετα τον προεγνωσμενον Θεον·
σημαινει δε, οιμαι, δια γε τουτουι τον Πατερα.
1.47 Ἀποχρη μεν ουν ταυτι προς εντελεστατην αποδειξιν του, οτι τον μονογενη
του Θεου Λογον εννενοηκασι και αυτοι. ∆ειν δε οιμαι οις εφην προσεπενεγκειν και τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

περι του αγιου Πνευματος παρ' αυτων ειρημενα. Πορφυριος γαρ φησι, Πλατωνος
εκτιθεμενος δοξαν, αχρι τριων υποστασεων την του θειου προελθειν ουσιαν, ειναι δε
τον μεν ανωτατω θεον ταγαθον, μετ' αυτον δε και δευτερον τον δημιουργον, τριτον δε
και την του κοσμου ψυχην· αχρι γαρ ψυχης την θειοτητα προελθειν. Ἰδου δη σαφως εν
τουτοις αχρι τριων υποστασεων την του θειου προελθειν ουσιαν ισχυριζεται· εις μεν
γαρ εστιν ο των ολων Θεος, κατευρυνεται δε ωσπερ η περι αυτου γνωσις εις αγιαν τε και
ομοουσιον Τριαδα, εις τε Πατερα φημι και Υιον και αγιον Πνευμα, ο και ψυχην του
κοσμου φησιν ο Πλατων· ζωοποιει δε το Πνευμα, και προεισιν εκ ζωντος Πατρος δι'
Υιου, και εν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν. Ἀληθευει γαρ ο Κυριος ημων Ἰησους
Χριστος· Το Πνευμα εστι το ζωοποιουν. Και παλιν ο αυτος Πορφυριος περι Πλατωνος·
∆ιο εν απορρητοις περι τουτων αινιττομενος φησι· Περι τον βασιλεα παντα εστι, και
εκεινου ενεκα παντα, και εκεινο αιτιον παντων καλων, δευτερον δε περι τα δευτερα,
και τριτον περι τα τριτα. Ὡς γαρ παντων μεν περι τους τρεις οντων θεους, αλλ' ηδη
πρωτως μεν περι τον παντων βασιλεα, δευτερως δε περι τον απ' εκεινου θεον, και
τριτως περι τον απο τουτου.
1.48 ∆εδηλωκε δε εμφαινων και την εξ αλληλων υποστασιν, αρχομενην απο του
βασιλεως, και την υποβασιν και υφεσιν των μετα τον πρωτον, δια του πρωτως και
δευτερως και τριτως ειπειν, και οτι εξ ενος τα παντα και δι' αυτου συζεται. Τεθεωρηκε
μεν ουν ουχ υγιως εισαπαν, αλλα τοις τα Ἀρειου πεφρονηκοσιν εν ισωι, διαιρει και
υφιστησιν, υποκαθημενας τε αλληλαις τας υποστασεις εισφερει, και τρεις οιεται θεους
ειναι διηιρημενως την αγιαν και ομοουσιον Τριαδα. Πλην ουκ ηγνοηκεν ολοτροπως το
αληθες, οιμαι δε οτι καν υγιως εφη τε και πεφρονηκεν, εξηνεγκε δε και εις τους αλλους
απαντας της περι Θεου δοξης το αρτιως εχον, ει μη ταχα που την Ἀνυτου και Μελητου
γραφην εδεδιει και το Σωκρατους κωνειον. Λεγει δε και Ἑρμης εν λογωι τριτωι των Προς
Ἀσκληπιον· Ου γαρ εφικτον εστιν εις αμυητους τοιαυτα μυστηρια παρεχεσθαι· αλλα τωι
νοι ακουσατε. Ἓν μονον ην φως νοερον προ φωτος νοερου και εστιν αει, νους νοος
φωτεινος· και ουδεν ετερον ην η η τουτου ενοτης· αει εν εαυτωι ων, αει τωι εαυτου νοι
και φωτι και πνευματι παντα περιεχει. Και μεθ' ετερα φησι· Ἐκτος τουτου, ου θεος, ουκ
αγγελος, ου δαιμων, ουκ ουσια τις αλλη· παντων γαρ εστι Κυριος και Πατηρ και Θεος
και πηγη και ζωη και δυναμις και φως και νους και πνευμα, και παντα εν αυτωι και υπ'
αυτον εστι.
1.49 Νουν μεν γαρ εκ νου, καθαπερ εγᾦμαι, φησι τον Υιον, και ως φως εκ φωτος·
μεμνηται δε και του Πνευματος, ως παντα περιεχοντος· ουτε δε αγγελον, ουτε δαιμονα,
ουτε μην ετεραν τινα φυσιν η ουσιαν εξω κεισθαι φησι της θειας υπεροχης ηγουν
εξουσιας, αλλ' υπ' αυτηι τα παντα και δι' αυτην ειναι διοριζεται. Και παλιν ο αυτος εν τωι
αυτωι λογωι τριτωι των Προς Ἀσκληπιον, ως ερομενου τινος περι του θειου Πνευματος,
φησιν ουτως· Ει μη προνοια τις ην του παντων Κυριου ωστε με τον λογον τουτον
αποκαλυψαι, ουδε υμας νυν ερως τοιουτος κατειχεν ινα περι τουτου ζητησητε· νυν δε
τα λοιπα του λογου ακουετε· Τουτου του Πνευματος ου πολλακις προειπον παντα
χρηιζει· τα παντα βασταζον, κατ' αξιαν τα παντα ζωοποιει και τρεφει, και απο της αγιας
πηγης εξηρτηται, επικουρον πνευμασι και ζωης απασιν αει υπαρχον γονιμον, εν ον.
Οιδεν ουν αυτο και υπαρχον ιδιοσυστατως, και τα παντα ζωοποιουν και τρεφον, και ως
εξ αγιας πηγης ηρτημενον του Θεου και Πατρος. Προεισι γαρ εξ αυτου κατα φυσιν, και
δι' Υιου χορηγειται τηι κτισει. 1.50 Πολυπραγμονησαντες τοινυν ως ενι τα παρ' εκεινοις
βιβλια, διαφανεστατην πεποιημεθα την εκαστου δοξαν, ως αν ειδειεν οι εντευξομενοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

οτι πεπλανηνται μεν ιδιογνωμονησαντες των παρ' Ἕλλησι σοφων ουκ ολιγοι, και
αλληλαις αντανισταμενας δοξας εσχηκασιν, εισι δε οι των μωσαικων ουκ αμοιρησαντες
λογων, δια το μεχρις Αιγυπτου φιλομαθειας χαριν παρελθειν· ουτοι αμεινον πως η οι
λοιποι πεφρονηκασιν, εγγυς μεν γεγονοτες της αληθειας, ου μην αθολωτον παντελως
εσχηκοτες της διανοιας τον οφθαλμον· ους αν, οιμαι, τις και παραβλωπας ειπων ουκ αν
του εικοτος αμαρτοι λογισμου. Ὅτι τοινυν και πρεσβυτερα τα Χριστιανων και αληθειας
εμπλεα, και τοις των λογαδων εξειλεγμενοις ευ εχειν υπειλημμενα, και ασυγκριτως εν
αμεινοσι της Ἑλληνων τερθρειας, αποχρων, οιμαι, διεδειξε λογος. [Τελος του πρωτου
τομου των του θεοσοφου Κυριλλου αντιρρητικων]

2.1 Τομος δευτερος του αυτου
Ουδεν απεικος εννενοηκοτες, μαλλον δε χρειωδες τε και αναγκαιον ειναι
νομισαντες το χρηναι προτερον ειπειν τινες τε προ τινων γεγονασι κατα χρονον και μην
και οποιας εκαστοι τας δοξας περι Θεου εσχηκασιν, ακριβεστατην αυτων πεποιημεθα
την αφηγησιν. Και ισως μεν αν τις αιτιασαιτο λεγων· Τι δηποτε τοις Χριστιανων
δογμασι συνειπειν ηιρημενος, και ταις Ἰουλιανου δυσφημιαις ανθυπενεγκειν τον
επικρατουντα λογον προθυμουμενος, ουχι ταυτηνι βαδιζειν διενοηθης την οδον,
παροχετευων δε ωσπερ του λογου την ευθυ του πρεποντος ιουσαν ορμην, γενεαλογιαις
σαυτον επαφηκας, και τας Ἑβραιων τε και Ἑλληνων δοξας πολυπραγμονειν
παρεσκευασας; Ἀποσκευασωμεθα δη ουν τας επι τουτοις αιτιας, ευαφορμως εις τουτο
παρενεγκειν τον λογον ισχυριζομενοι. Ἐπειδη γαρ ο τον βαβυλωνιον ζηλωσας
Ῥαψακην αχαλινωι γλωττηι την του Θεου δοξαν κατακερτομων ου δεδιε, και της
ευαγους ημων θρησκειας ανοσιως κατακεκραγως των παρ' Ἕλλησι σοφων
διαμνημονευει συχνως, και απασηι μεν ευφημιαι στεφανοι τας εκεινων κακοδοξιας,
καταθρασυνεται δε των ιερων της Ἐκκλησιας δογματων, και των μεν Μωσεως ιστοριων
καταμειδιαι, καταγορευει δε και απαντων απαξαπλως των αγιων, ταυτητοι (και μαλα
εικοτως), υλην ωσπερ τινα ταις αντιλογιαις, προεσωρευσαμεν την σαφη και
εναργεστατην αποδειξιν του και πρεσβυτεραν των παρ' Ἕλλησι σοφων την του
παναριστου Μωσεως γενεσθαι συγγραφην, και μην οτι της Χριστιανων πιστεως την
παραδοσιν κατιδοι τις αν ασυγκριτοις υπεροχαις εν αμεινοσι των παρ' εκεινοις
δεδοξασμενων. Ἦν δε δη ουτω, και ουχ ετερως, και τους εφεξης απαλλαξαι λογους
μακροτερας εκβολης, και του γε δοκειν εσθ' οτε παρακομιζεσθαι ποι μακραν της των
προκειμενων εννοιας. Και τουτων μεν αλις. 2.2 Ἐπ' αυτην δε λοιπον ιτεον την εκεινου
συγγραφην, εκτιθεμενοι δε τους στιχους επι λεξεως αυτης αντεποισομεν τα παρ'
εαυτων εν κοσμωι τωι δεοντι ταις εκεινου παραρρησεσιν, ανταναφερεσθαι δειν ουκ
αγεννως εγνωκοτες. Ἐπειδη δε, ως εφην, απυλωτον ανοιγνυς το στομα πλειστην οσην
πεποιηται την συκοφαντιαν κατα του παντων ημων Σωτηρος Χριστου και παλιμφημους
ριπτει κατ' αυτου φωνας, των μεν τοιουτων ου διαμεμνησομαι, παρελασας δε και μαλα
εμφρονως τα δι' ων αν τις καταμιαινοιτο καν ει μονον ταις αυτου προσβαλλοι φωναις,
τοις αναγκαιοις ανταναστησομαι, φιλοσκωμμονα τε και εικαιομυθον πανταχηι δεικνυων
αυτον, και του δυνασθαι τι των αληθων ειπειν ολοτροπως ημαρτηκοτα. Ἰστεον μεντοι
κακεινο· εν γαρ τωι πρωτωι λογωι δια πλειστων μεν οσων εννοιων ερχεται, ανω τε και
κατω τα αυτα περιστρεφων και ανακυκλων ου παυεται. Και οπερ αν εν αρχαις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ευρισκοιτο λεγων, τουτο και δια μεσου και τοις τελευταιοις εκτιθεις, τους της
αντιρρησεως λογους αποφηνειεν αν ουκ εν κοσμωι ταχα που γεγενημενους· πασα γαρ
πως αναγκη τοις παρ' αυτου λεγομενοις φιλονεικειν ηιρημενους ουχ απαξ αλλα
πλειστακις περι των αυτων αειλογουντας ορασθαι. ∆ιελοντες τοινυν εν ταξει τηι
πρεπωδεστεραι τον παρ' αυτου λογον, και τας εν αυτωι διανοιας συνενεγκοντες κατ'
ειδος, ουχ εκαστης πλειστακις, αποχρωντως δε απαξ και εντεχνως υπαντησωμεν.
Ἄρχεται τοινυν του καθ' ημων λογου και φησιν· {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Καλως εχειν μοι
φαινεται τας αιτιας εκθεσθαι πασιν ανθρωποις υφ' ων επεισθην οτι των Γαλιλαιων η
σκευωρια πλασμα εστιν ανθρωπων υπο κακουργιας συντεθεν, εχουσα μεν ουδεν θειον,
αποχρησαμενη δε τωι φιλομυθωι και παιδαριωδει και ανοητωι της ψυχης μοριωι, την
τερατολογιαν εις πιστιν ηγαγεν αληθειας. {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} 2.3 Γαλιλαιους μεν ουν, ως γε
οιμαι, φησι τους αγιους αποστολους, τερατολογιαν δε τα Μωσεως γραμματα και τας
των αγιων προφητων προαγορευσεις τε και θεηγοριας. Και ηγνοηκε μεν ισως, μαλλον
δε ουκ αθεει της εαυτου δεισιδαιμονιας πεποιηται την καταρρησιν. Εισι γαρ Γαλιλαιαι
δυο, ων η μεν μια κατα την Ἰουδαιαν, η γε μην ετερα ταις Φοινικων πολεσιν ομορος τε
και γειτων. Και γουν εν μεν τοις Ευαγγελιοις γεγραπται περι του παντων ημων Σωτηρος
Χριστου οτι περιπατων παρα την θαλασσαν της Γαλιλαιας, τουτεστι την Τιβεριαδος
λιμνην, απολεκτους εποιειτο τους μαθητας. Ἔφη δε που Θεος δι' ενος των αγιων
προφητων. Και τι και υμεις εμοι, Τυρος και Σιδων και πασα Γαλιλαια αλλοφυλων; και
μην και ο θεσπεσιος Ἠσαΐας· Χωρα Ζαβουλων φησι και γη Νεφθαλειμ, και οι λοιποι οι
την παραλιαν οικουντες, Γαλιλαια των εθνων, ο λαος ο καθημενος εν σκοτει φως ειδε
μεγα. Γαλιλαιοι δη ουν ουχι δηπου μονον νοηθειεν αν οι κατα γε την Ἰουδαιαν, αλλα
γαρ και παντα τα εθνη· Γαλιλαια γαρ, φησι, των εθνων. Ἀσυμφανες ουν αρα και ουπω
σαφες κατα τινων αν ιοι πρεπωδεστερον τε και αληθεστερον ο λογος αυτωι· ποτερον
καθ' ημων ηγουν κατ' αυτου και των την αποπληκτον και φιλην αυτωι δεισιδαιμονιαν
τετιμηκοτων; Γαλιλαιοι γαρ και αυτοι, μαλλον δε κατ' ουδενα τροπον ενδοιασαι τις αν
οτι ταις Ἑλληνων εμβροντησιαις αρμοσειεν αν των ειρημενων η δυναμις.
2.4 Που γαρ το μυθωδες πολυ και ασυφηλον και παιδαριωδες, ψυχρον τε και
εικαιοβουλον, και ασυνεσιας απασης εμπλεων, πλην οτι παρα μονοις αυτοις, οι
πολυτροπως τερατευσαμενοι και εις πιστιν αληθειας αγαγειν επιχειρουσι το ψευδος;
Ἀκαλλες δε ουτω παρ' αυτοις εστι και πολυ ως και αυτους τους εξειλεγμενους, αριστα
τε φιλοσοφειν τα παρ' εαυτοις ειωθοτας, της των ποιητων ουκ ενθεου μαλλον αλλ'
εκτοπου μανιας πλειστην μεν οσην ποιησασθαι την καταβοην, πρεπει δε οτι της παρ'
αυτοις τερθρειας αποφοιταν αναφανδον ειπειν. Ου γαρ τοι προσιεται τα Ὁμηρου
Πλατων θεους και θεας εισκεκομικοτος, τουτο μεν επ' ασελγειαι κατεγνωσμενους και
ταις εξ ανθρωπων πλεονεξιαις ηδικημενους, τουτο δε και κλαοντας, και τεθνεωτων
αυτοις των εκ γενους ασχαλλοντας, και το ω μοι εγω λεγοντας γυναικοπρεπως, δια τοι
το βουλεσθαι μεν εξαρπασαι θανατου τινα, μη μην ετι δυνασθαι τουτο δραν, αλλ'
ηττασθαι Μοιρων και Πεπρωμενηι παραχωρειν, ως αλκιμωτεραι δηλονοτι και αυτου του
προυχοντος των αλλων θεων, ον δη και υπατον καλουσι ∆ια. Ἀλλα γαρ το και ετι
δυνασθαι πλειστα λεγειν εν γε δη τουτωι παρεις δια το μη δοκειν αποφερεσθαι του
εικοτος, επι τον των προκειμενων επανηξω σκοπον. 2.5 Ἑλληνων εστι το μυθωδες, και
αυτοι την τερατολογιαν εις πιστιν αληθειας ουκ εξ απλων εννοιων, ανοσιως δε μαλλον
και φιλοκακουργως εξηυρημενων, επενεγκειν εσπουδασαν και κατα της αρρητου δοξης
του παντων κρατουντος Θεου το κακοηθες πλασμα συντεθεικασι, και ωσπερ τινα παγην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ταις των απλουστερων ψυχαις την σκευωριαν εστησαντο. Ἐπλανησαν γαρ τους ανα
πασαν την γην, θεον ειναι λεγοντες τον ουρανον και τα ετερα των στοιχειων. Και, ως ο
πανσοφος γραφει Παυλος, φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν, και ηλλαξαντο την
δοξαν του αφθαρτου Θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και
τετραποδων και ερπετων. Ἵνα δε και ταις αυτου παραχωρωμεν εννοιαις, ουχ ετεροις
μαλλον επαφιεντες το ειρημενον αλλα και τοις αγιοις αποστολοις εωντες επιπηδαν,
ηγουν καθαπαξ αυτωι τε τωι πανσοφωι Μωσει και τοις αγιοις προφηταις, ηκετω,
δεικνυτω σαφως τι το πλασμα το κακουργως συντεθεν, ποιαν δε ειναι φησι την
τερατολογιαν, και τι το φιλομυθον και παιδαριωδες της των Χριστιανων θρησκειας.
Ἆρα μυθους ημιν συγγεγραφεν ο Μωσης ενα τον φυσει και αληθως ειναι Θεον λεγων,
αγεννητον, αΐδιον, αφθαρτον, αποσον, αορατον, αναλλοιωτον, αναφη, ζωην και
ζωοποιον, σοφιαν, δυναμιν, γενεσιουργον, βασιλεα, Κυριον των ολων; Ἆρα διημαρτηκε
ταληθους των αγιων προφητων ο λογος, των μωσαικων δογματων κατ' ιχνος ιεναι
διεσπουδακως; Ἆρα των αγιων αποστολων ετεροτροπως εχουσαν την διδασκαλιαν
ευρησομεν; Ου μεν ουν.
2.6 Ειτα πως θειον μεν εχειν ουδεν τα παρα τοις Γαλιλαιοις ισχυριζεται, μυθους
δε αλλως εικαιους και τερατολογιας ειναι φησι; Καιτοι τις ουκ αν συνομολογησειεν ως
ουκ αν γενοιτο τι το αμεινον ανθρωποις του διειδεναι καλως τε και απλανως τον ενα τε
και φυσει και αληθως οντα των ολων ∆ημιουργον και Κυριον; Φαιεν δ' αν οιδ' οτι και
αυτοι το καλλιστον και εξαιρετον της φιλοσοφιας μοριον ειναι τε και λεγεσθαι το
θεωρητικον, δι' ου τοις κατιδειν ισχυουσι νουνεχεστερον γενοιτ' αν μολις, και κατα γε
το ανθρωποις εφικτον, αλωσιμα τα περι Θεου. Ἐπειδη δε πεπεισθαι φησιν αυτος,
διδασκετω ποθεν η παρα τινων. Μη γαρ δη μονος αυχειτω τουτο ειδεναι· αλλ' ει μεν
αυτος επεισθη καθ' εαυτον και τουτο αποχρη προς εντελεστατην αποδειξιν ως γουν
οιεται και φησι του μη ευ εχειν τα Χριστιανων, οτι μεν ληρος το χρημα αυτωι παρησω
λεγειν· πλην εντρυφατω μονος τοις καθ' ημων, ου γαρ τοι ουτω πολεμιωτατωι
χρησομεθα δικαστηι. Ει δε δειν οιεται τους των ευθυνοντων λογους, ουπερ αν γενοιντο
κατα τινων, αληθεις ειναι και ουκ εψευσμενους, μη αυτος εαυτον πεπεισθαι λεγετω
μονος, αλλ' ελεγχετω δια πραγματων. Ὅτι δε μαλλον εαυτον εν δικηι, και ουχ ημας, επι
τηι μυθοπλαστιαι γραψεται, και ουκ ανυποπτον εχει το εγκλημα, δι' ων εφη παλιν
εισομεθα.
{ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} 2.7 Μελλων δε υπερ των παρ' αυτοις λεγομενων δογματων
απαντων ποιεισθαι τον λογον, εκεινο βουλομαι πρωτον ειπειν οτι χρη τους
εντυγχανοντας, ειπερ αντιλεγειν εθελοιεν, ωσπερ εν δικαστηριωι μηδεν εξωθεν
πολυπραγμονειν, μηδε το λεγομενον αντικατηγορειν, εως αν υπερ των πρωτων
απολογησωνται· αμεινον μεν ουτω και σαφεστερον ιδιαν μεν ενστησασθαι πραγματειαν
οταν τι των παρ' ημιν ευθυνειν θελωσιν, εν οις δε προς τας παρ' ημων ευθυνας
απολογουνται μηδε αντικατηγορειν. {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Ἄγλωττον ουν, ειπε μοι, τον παρα σου
διωκομενον ειναι χρη, και σιωπωντα κελευεις αλωναι τον φευγοντα, και ουδενος το
παραπαν των σων διαμνημονευσαντα διακυρουν ελεσθαι καθ' εαυτου την γραφην;
Καιτοι το μη βουλεσθαι τι λεγειν ημας των σων δεδιοτος εστι τον ελεγχον και της εν
αυτοις αισχροτητος ουκ ηγνοηκοτος το ατερπες. Ει μεν ουν αυτος της Χριστιανων
καταγορευων θρησκειας ουκ επαινου παντος αξιοι, και ταις ανωτατω τιμαις στεφανοι
την Ἑλληνων δεισιδαιμονιαν, ανταπαιτειτω το ισον· ει δε δη τοις καθ' ημων
εναβρυνεται λογοις και την αμεινω δοξαν αναπτει ταις εαυτου δυσβουλιαις, τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Ἑλληνων αντιπαραθεις ως προυχοντα, πως ημας σιωπαν αξιοι, μεμνησθαι δε ολως των
παρ' αυτοις μηδενος, οτε τοις ιδιοις δογμασι συναγορευειν εθελοντες τους επ' αυτωι δη
τουτωι ποιουμεθα λογους;
2.8 Ει μεν ουν αφεντες το χρηναι τοις σοις αντιφερεσθαι λογοις επι γε το δειν
των ελληνικων διαμεμνησθαι μονων παρατετραμμεθα, φαιην αν οτι καλως και ουκ εξω
του εικοτος ο επ' αυτωι δη τουτωι πεποιηται λογος αυτωι· απολογουμενοις δε και
υπανταν εθελουσι προς παν οτιουν των παρ' αυτου λεγομενων πως αν ετι δικαιως
επιτιμησειεν, ει τοις εαυτων συνειπειν ηιρημενοι και της Ἑλληνων δυσσεβειας το αισχος
απογυμνουν σπουδαζομεν; Ὥσπερ γαρ των χρωματων εν τοις ετεροειδεσι την οψιν
εκφανεστεραν εστιν ιδειν (Το γαρ φως εν τηι σκοτιαι φαινει, φησι), κατα τον αυτον,
οιμαι, τουτονι τροπον και τα εμπεφυκοτα καλλη ταις αρεταις ταις των αμαθεστερων
διανοιαις γενοιτ' αν ουχ ετερως εμφανη πλην οτι δια μονης της των εναντιων
αισχροτητος. Ἀναπειθει γαρ τοις αμεινοσι την του χρηναι νικαν απονεμειν ψηφον το
της φαυλοτητος ακαλλες· δια τουτο και μαλα εικοτως δεδιε μεν τα οικεια και εις μεσον
ηκειν ουκ εαι τα εφ' οις αισχυνεται, σιωπαν δε κελευει και τουτο ευθυνομενους, αιτιαται
δε και καθ' ετερους τροπους ημας ουτω λεγων·
2.9 {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Μικρον δε αναλαβειν αξιον οθεν ημιν ηκει και οπως εννοια
Θεου το πρωτον, ειτα παραθειναι τα παρα τοις Ἕλλησι και παρα τοις Ἑβραιοις υπερ του
θειου λεγομενα, και μετα τουτο επανερεσθαι τους ουτε Ἕλληνας ουτε Ἰουδαιους, αλλα
της Γαλιλαιας οντας αιρεσεως, ανθ' οτου προ των ημετερων ειλοντο τα παρ' εκεινοις,
και επι τουτωι τι δη ποτε μηδε εκεινοις εμμενουσιν, αλλα κακεινων αποσταντες ιδιαν
οδον ετραποντο, ομολογησαντες μεν ουδεν των καλων ουδε των σπουδαιων, ουτε των
παρ' ημιν τοις Ἕλλησιν ουτε των παρα τοις απο Μωσεως Ἑβραιοις, απ' αμφοιν δε τας
παραπεπηγυιας τοις εθνεσιν ωσπερ τινας κηρας δρεπομενοι, την αθεοτητα μεν εκ της
ιουδαικης ραιδιουργιας, φαυλον δε και επισεσυρμενον βιον εκ της παρ' ημιν ραιθυμιας
και χυδαιοτητος, τουτο την αριστην θεοσεβειαν ονομαζεσθαι ηθελησαν. {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Ὁ
δη χρηναι λεγων τους εντυγχανοντας αις αν καθ' ημων ποιοιτο συκοφαντιαις, ειπερ
αντιλεγειν εθελοιεν, ωσπερ εν δικαστηριωι μηδεν εξωθεν πολυπραγμονειν μηδε το
λεγομενον αντικατηγορειν, επαγγελλεται σαφως εν τουτοις παρατιθεναι τα παρα τοις
Ἕλλησι και παρα τοις Ἑβραιοις υπερ του θειου λεγομενα. Ἆρ' ουν ο της
αντιπαραθεσεως τροπος οποι ποτε βλεπει; Και τις αν ειη σκοπος αυτωι τοις Ἑλληνων
δογμασιν αντιπαρεξαγοντι τα Ἑβραιων ηγουν τα Χριστιανων;
2.10 Ου γαρ που φαιη τις αν οτι την καταρρησιν αποστησας και του χρηναι
συκοφαντειν εαυτον απενεγκων ορθοις κεχρη σεται δικασταις τοις εντευξομενοις, ως
και εθελησαι παρ' αυτων τι το αμεινον η τι το χειρον αναμαθειν· οιεται δε που, κατα το
εικος, ουχ ετερως της ενουσης αυτωι δοξης περι Θεου επαινετας εσεσθαι τινας ει μη
κακυνοιτο τα Χριστιανων αντιπαραθεσει των ελληνικων την αισχιω ψηφον εφ' εαυτοις
δεχομενα. Ἀλλ' ουκ αν γενοιτο τουτο ποτε παρα γε τοις ειδοσι και του ψευδους το
αδρανες και της αληθειας την δυναμιν. Πλην εκεινο αθρει· νομοθετων γαρ ωσπερ ημιν
το χρηναι σιγαν και των αυτου διαμεμνησθαι μηδενος οτε τους υπερ γε της εαυτων
θρησκειας ποιουμεθα λογους, οις απεφησεν αυτος αλους ευρισκεται. Ἐπειδη δε
προσαγει και πευσιν, τι δη ποτε τα Ἑλληνων αφεντες τοις Ἑβραιοις προσκεκλιμεθα,
φερε και ημεις αυτωι τα ισα λεγωμεν· ανθ' οτου γαρ δη τα Χριστιανων αφεις και της
αληθειας αποδραμων το ψευδος αγαπαις, και την ουτω μυσαρωτατην εθελοθρησκειαν
την των ειδωλολατρουντων φημι της ακριβους περι Θεου δοξης ανοητοτατα προτιθεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ειτα οιει βεβουλευσθαι καλως και ουχι δη μαλλον την απασων εσχατην υπομειναι
κακοδοξιαν; Ει δε δη βουλοιτο νοειν την αληθεστατην αιτιαν εφ' ηι τα Ἑλληνων
αφεντες τα παρα τοις Ἑβραιοις τετιμηκαμεν, τα αυτου λαβοντες φαμεν. Ἔφη γαρ
ουτως·
2.11 {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Ουκουν Ἕλληνες μεν τους μυθους επλασαν υπερ των θεων
απιστους και τερατωδεις (καταπιειν γαρ εφασαν τον Κρονον τους παιδας, ειτ' αυθις
εμεσαι) και γαμους ηδη παρανομους· μητρι γαρ ο Ζευς εμιχθη, και παιδοποιησαμενος εξ
αυτης, εγημε μεν αυτος την αυτου θυγατερα μαλλον δε ουδε εγημεν αυτος την αυτου
θυγατερα, αλλα μιχθεις απλως αλλωι παρεδωκεν αυτην· ειτα οι ∆ιονυσου σπαραγμοι και
μελων κολλησεις. Τοιαυτα οι μυθοι των Ἑλληνων φασι. {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Ἔχεις αποχρωσαν
εντευθεν την απολογιαν. Ἀλυεις δη ουν ανθ' οτου και ημας ευθυνειν αξιοις, οτι την
ουτως αισχραν και απιθανον των Ἑλληνων εικαιομυθιαν μονονουχι και
διαλακτισαντες την αμεινω ψηφον τοις αληθεσι δεδωκαμεν; Μωσης μεν γαρ ο
θεσπεσιος, και προσετι των αγιων προφητων ο χορος, αποστολοι τε και ευαγγελισται,
τον ενα και φυσει και αληθως δοξολογουσι Θεον, διακεισθαι τε ουτω και ημας
αναπειθουσιν, αποφεροντες των μυθων και τερατειας απασης και φρονηματος αισχρου,
καταρρυθμιζοντες δε και εις αξιαγαστον πολιτειαν. Πεπλασται δε των παρ' αυτοις
ουδεν, ουτε μην απιθανον εχει των εννοιων την αποδοσιν. Ὅτι γαρ τοις Μωσεως και
τοις των αγιων προφητων κηρυγμασι συμβαινει τα καθ' ημας, και της ευαγγελικης τε
και αποστολικης διδασκαλιας η δυναμις ταις των προλαβοντων εννοιαις συμφερεται,
διαδειξει σαφως ο λογος ημιν επι καιρου.
2.12 Ἐπειδη δε ουκ οιδ' ο τι λεγων των σπουδαιων η αγαθων ουδεν παρ' ημιν
ειναι διατεινεται, φερε και τουτο δεικνυτω· μη γαρ δη ψιλην τε και αναποδεικτον
ποιεισθω την καταγορευσιν. Πως γαρ των σπουδαιων ουδεν εστι παρ' ημιν; Ουκ ακριβης
και απεξεσμενος ο περι Θεου λογος και της του κοσμου γενεσεως παρα Χριστιανοις
ευρισκεται; Ου των πρακτεων την επιστημην ανεπιπληκτον τε και ακαταψεκτον εκ των
ιερων Γραμματων κεχορηγημεθα; Καιτοι πως ουχ απα σιν εναργες οτι το αριστα
φιλοσοφειν διαπεραινοιτο αν ορθως ου καθ' ετερον τροπον, οιμαι; Θεωρητικη γαρ και
πρακτικη γε προς τουτοις φιλοσοφια παντος αν ειη επαινου μεστη, και παρα τοις τα
Ἑλληνων εσπουδακοσι θαυμαζεται· ουκουν ουκ απο γε της Ἑβραιων δοξης την
αθεοτητα μεμαθηκαμεν εφη γαρ αυτος και τουτο , αλλ' ειπερ τις εθελοι ταληθες ειπειν,
εκ της θεοπνευστου Γραφης της Ἑλληνων αμαθιας κατεγνωκαμεν. Και οτι μαλλον εστι
το αθεον παρ' αυτοις τον ενα και φυσει και αληθως ουκ ειδοσι Θεον, πως ουκ αν ειη
παντι τωι σαφες; Βιον δε φαυλον και επισεσυρμενον εκ της παρ' αυτοις ραιθυμιας
ελεσθαι φησιν ημας, χυδαιοτητα τε και ραιθυμιαν ονομαζων ελληνικην το αδιακριτως
οψοφαγειν, παραιτεισθαι τε των εδωδιμων ουδεν. Ἐν γαρ δη τουτωι μαλιστα την της
ευσεβειας παριστασι δυναμιν και απασης αρετης εν καλωι γενεσθαι νομιζουσιν, ει δη
παραιτοιντο των εδωδιμων τινα.
2.13 Καιτοι τι δηποτε τον της αγνειας εν τουτοις
οριζονται τροπον; Παντα μεν γαρ γεγονε παρα Θεου, καλα δε παντως τα εξ αγαθου· και
ο παναγνος και αβεβηλος των καταμιαινειν ημας ειωθοτων εργασαιτο αν ουδεν. Τι γαρ
και βρωσις εμποιησειεν αν τοις μετεσχηκοσιν αυτης; Ἢ και οποιον αν αυτοις εισφρησαι
τον μολυσμον; Παραιτεισθαι δε, οιμαι, προσηκει τα δι' ων αν εικοτως καταμιαινοιτο τις,
δρωιεν δ' αν τουτο και μαλα γενικως οι της φαυλοτητος τροποι, μοιχειαι, πορνειαι,
καταλαλιαι, ψευδηγοριαι, συκοφαντιαι, φιλοχρημα τιαι, και τα λοιπα. Οι δε των
τοιουτων ουδεν υπολογισαμενοι προσποιουνται μεν ολοιγοσιτειν, εσθ' οτε και των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

εδωδιμων αποπεμπονται τινα, δεδιασι δε των εκτοπων ουδεν. Και προς γε δη τουτωι
κατευφραινουσι τον υπατον ∆ια, τα αυτου τιμαν ηιρημενοι, και τα της Κυπρογενους
θεραπευουσι κρατη. Πλειστα μεν ουν οσα τα καθ' ημων παρ' εκεινου· ακυρολογει δε
λιαν και κατα του πανσοφου Μωσεως και της αυτου συγγραφης ου μετριαν ποιειται την
καταρρησιν. Φησι γαρ το της κοσμοποιιας συντιθεντα βιβλιον ειπειν μεν ολως των
αληθων ουδεν, υθλους δε απλως συμφορησαι γεγηρακοτας, και α μεν ην εικος του
παντος αξιωσαι λογου, ταυτα δη παντα ποιησασθαι παρ' ουδεν, εικη δε απλως
ερραψωιδηκοτα δοξαι τι λεγειν σοφον τε και αξιακουστον. Τεθαυμακε δε των παρ'
Ἕλλησι σοφων τας επι τουτωι δοξας, μαλιστα δε των αλλων ευφημιαις και κροτοις την
Πλατωνος στεφανοι.
2.14 Ἐγω δε, οτι μεν ου μετριως σοβαρευεται, καν τουτωι δη παλιν παρησω
λεγειν, οτι δε εικαιαν επι ταις Ἑλληνων ευρεσιεπειαις ανασπαι την οφρυν, ως αν οιος τε
ω πειρασομαι διειπειν. Χρηναι δε οιμαι παραθειναι παλιν εκ των παρ' αυτοις βιβλιων
απολεξαμενον την εκαστου δοξαν, ην εχειν ηξιουν περι της του κοσμου κατασκευης,
ειτα την Μωσεως κοσμογενειαν ανθυπενεγκειν· οφθησεται γαρ ουτω τοις
εντευξομενοις και της εκεινων στενολεσχιας ο ληρος και των Μωσεως γραμματων το
ακραιφνες εις αληθειαν. Πλουταρχος τοινυν, ανηρ των παρ' αυτοις ουκ ασημος
γεγονως, εν τωι δευτερωι βιβλιωι της των Φυσικων δογματων συναγωγης, ουτω φησι
περι του κοσμου· Πυθαγορας πρωτος ωνομασε την των ολων περιοχην κοσμον εκ της εν
αυτωι ταξεως. Θαλης και οι απ' αυτου ενα τον κοσμον· ∆ημοκριτος και Ἐπικουρος και ο
τουτου καθηγητης Μητροδωρος απειρους κοσμους εν τωι απειρωι κατα πασαν
περιστασιν· Ἐμπεδοκλης τον του ηλιου περιδρομον ειναι περιγραφην του περατος του
κοσμου· Σελευκος απειρον τον κοσμον· ∆ιογενης το μεν παν απειρον, τον δε κοσμον
πεπερανθαι· οι στωικοι διαφερειν το παν και το ολον· απαν μεν γαρ ειναι το συν τωι
κενωι τωι απειρωι, ολον δε χωρις του κενου τον κοσμον· ωστε το αυτο ειναι και το ολον
και τον κοσμον.
2.15 Ειτα περι του σχηματος του κοσμου ωδε παλιν φησιν· Οι μεν στωικοι
σφαιροειδη τον κοσμον, αλλοι δε κωνοειδη, οι δε ωιοειδη· Ἐπικουρος δε ενδεχεσθαι μεν
ειναι σφαιροειδεις τους κοσμους, ενδεχεσθαι δε και ετεροις σχηματισμοις κεχρησθαι.
Ἔφη δε παλιν τας των παρ' Ἕλλησι φιλοσοφων δοξας εις εξηγησιν προτιθεις ει
εμψυχος ο κοσμος η μη, ουτως· Οι μεν αλλοι παντες εμψυχον τον κοσμον και προνοιαι
διοικουμενον ειπον· ∆ημοκριτος δε και Ἐπικουρος και οσοι τα ατομα εισηγουνται και το
κενον, ουτε εμψυχον ουτε προνοιαι διοικεισθαι, φυσει δε τινι αλογωι· Ἀριστοτελης ουτ'
εμψυχον ολον δι' ολων ουτε λογικον ουτε νοερον ουτε προνοιαι διοικουμενον· τα μεν
γαρ ουρανια τουτων παντων κοινωνειν· σφαιρας γαρ περιεχειν εμψυχους και ζωτικας,
τα δε περιγεια μηδενος αυτων, της δε ευταξιας κατα συμβεβηκος, ου προηγουμενως,
μετεχειν. Και ταυτι μεν περι τουτων. Ἐπειδη δε σκοπος ην αυτοις βασανισαι παλιν το
ποτερον ποτε φθαρτος αν ειη κατα φυσιν ο κοσμος η μη, δεδοξακασιν ωδε και περι
τουτου· Πυθαγορας και οι στωικοι και γενητον υπο θεου τον κοσμον, και φθαρτον μεν
οσον επι τηι φυσει· αισθητον γαρ ειναι διοτι και σωματικος, ου μην δη φθαρησομενον γε,
προνοιαι και συνοχηι Θεου· Ἐπικουρος φθαρτον οτι και γεννητος, ως ζωιον, ως φυτον·
Ξενοφανης αγεννητον και αΐδιον και αφθαρτον τον κοσμον· Ἀριστοτελης το υπο την
σεληνην μερος του κοσμου παθητον, εν ωι και τα επιγεια κηραινεται.
2.16 Ἀκουετε, ω ανδρες, και συνιετε λοιπον ποσος εν τουτοις ο ληρος. Ταις γαρ
αλληλων αντανισταμενοι δοξαις, τουτο τε κακεινο φυρδην απλως και ακατασκεπτως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

κατα το εκαστωι δοκουν ερευγομενοι, πως ουκ αν ειναι νοοιντο στοχασται μαλλον, και
ου της αληθειας επιστημονες; Οι μεν γαρ ενα τον κοσμον, οι δε πολλους, ετεροι δε
γενητον, εισι δε οι τουτοις εισαπαν ανθεστηκοτες και διαφοροι τας γνωμας αφθαρτον τε
και αγενητον ειναι λεγουσιν αυτον· και οι μεν προνοιαι Θεου διοικουμενον, οι δε και
προνοιας διχα και την των στοιχειων ευτακτον κινησιν αυτοματισμοις και
συμβεβηκοσιν εκνενεμηκασι· και οι μεν εψυχωσθαι φασιν αυτον, οι δε ουτε εμψυχον
ουτε νοερον· και απαξαπλως κατιδοι τις αν οιονει μεθυοντα τηιδε κακεισε
διαρριπτουμενον τον εφ' εκαστωι λογον αυτοις. Ἐπειδη δε τον Πλατωνα των αλλων
εκκεκρικως ταις αυτου μαλιστα δοξαις εμφιλοχωρει, φαιην αν οτι Πλατων τε και
Πυθαγορας δοξαζουσι μεν πως επιεικεστερον περι τε Θεου και κοσμου· συνειλοχασι δε
την εις τουτο παιδευσιν ειτουν επιστημην Αιγυπτιοις εμβεβληκοτες, παρ' οις δη πολυς ο
περι του πανσοφου Μωσεως λογος ην και των παρ' αυτωι δογματων το θαυμα τετιμητο.
Πλην αυτον τε φασιν εαυτωι τον Πλατωνα ταναντια δοξασαι, και αυτωι φοιτησαντα τον
Ἀριστοτελη μη τα αυτου μαλλον ελεσθαι φρονειν, αντιφερεσθαι δε και αντεξαγειν
αυτωι. Φησι γαρ ο Πορφυριος δοξασαι τον Πλατωνα περι ουρανου, φαναι τε οτι το
σωματοειδες αυτου συνεστη απο των τεσσαρων στοιχειων, αλληλοις υπο ψυχης
συμπεφωνηκοτων· ∆ιο, φησι, και νυν συμμιγης μενει και κατα το πλεοναζον
ωνομασται.
2.17 Ἐτυμολογει δε, οιμαι, τουνομα και κεκλησθαι φησιν ουρανον οιον ορατον
οντα τινα, ιν' εκ του ορασθαι νοοιτο τις ουρανος. Ἀριστοτελει γε μην ουχ ωδε ταυτ'
εχειν εδοκει. Ποθεν; Ου γαρ τοι φησι συντεθεισθαι τον ουρανον, ουτε μην εκ τεσσαρων
ειναι στοιχειων, επινοει δε πεμπτον τι σωμα των τεσσαρων αμετοχον και ολοτροπως
ημοιρηκος. Και ο μεν Πλατων εμψυχον τε τον κοσμον φησι και ζωιον νοερον, εφιστησι
δε και προνοιαν αυτωι· ο δ' αυτου παλιν φοιτητης ουχ ωδε πεφρονηκεν· ουτε γαρ
εμψυχον ολον δι' ολων ουτε νοερον ουτε προνοιαι διοικουμενον. Και αυθις ο μεν
γενητον τε και φθαρτον το γε ηκον εις την αυτου φυσιν διοριζεται, ο δε ουδε γενητον
διδωσιν αυτον αλλ' ως αφθαρτον και αγενητον. Και παλιν ο μεν δη δεινος και
διαβοητος Πλατων τρεις αρχας ειναι του παντος διοριζεται, Θεον και υλην και ειδος· και
Θεον μεν ειναι φησι τον ποιητην, υλην δε το υποκειμενον, ειδος δε το εκαστου των
γινομενων παραδειγμα· αντανισταται δε παλιν Ἀριστοτελης αυτωι και ου συμβαινει
καθαπαξ· το γαρ ειδος αρχην η φρονειν η λεγειν ουκ αξιοι, δυο δε ειναι φησι τας αρχας,
Θεον και υλην. Τρεις δε δη παλιν ο Πλατων τας των ολων αρχας ειναι λεγων, Θεον τε
και υλην και ειδος, προσεπαγει και τεταρτην, ην δη καθολου ψυχην ονομαζει. Και προς
γε δη τουτωι την υλην αγενητον ειπων, και γενητην αυτην ειναι φησι· ειτα το ειδος, ο τι
ποτε εστιν, υφεσταναι δους αυτο καθ' εαυτο, μαχεται τοις ιδιοις αυτου ευρημασιν· εφη
γαρ εν τοις του Θεου νοημασιν υπαρχειν αυτο και ουκ ιδιαν υπαρξιν εχειν, ηγουν
ουσιωσιν.
2.18 Τισιν ουν αρα προσνενευκοτες οι της αληθειας ερευνηται την αμωμητον και
απλανεστατην διαιττοιεν τριβον; Τινα των ωνομασμενων του ψευδοεπειν απαλλαξομεν;
Τινι την ψηφον του κατα μηδενα διαπταισαι τροπον απονεμειν αξιον; Μαλλον δε πως
αν ειεν αξιοχρεωι προς γε το δειν αναπεισαι τινας οι γε τοσουτον διημαρτηκασι
ταληθους ως μη μονον αλληλοις αλλα και αυτους ταις σφων αντιφερεσθαι δοξαις;
Ἐπαινει δε ταυτα και κατατεθηπεν ο πανσοφος Ἰουλιανος, και κατασκωπτει μεν τα
Μωσεως, ανω δε και κατω τα παντα κυκων τους Πλατωνος λογους αντιπαρεξαγειν
αυτοις αποτολμαι, και φησι· {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Ἐνταυθα παραβαλωμεν, ει βουλεσθε, τα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

Πλατωνος. Τι τοινυν ουτος υπερ του δημιουργου λεγει και τινας περιτιθησιν αυτωι
φωνας εν τηι κοσμογενειαι σκοπησον, ινα την Πλατωνος και Μωσεως κοσμογενειαν
αντιπαραβαλωμεν αλληλαις. Ουτω γαρ αν φανειη τις ο κρειττων, και τις αξιος του Θεου
μαλλον· αρ' ο τοις ειδωλοις λελατρευκως Πλατων, η περι ου φησιν η Γραφη οτι στομα
κατα στομα ο Θεος ελαλησεν αυτωι; Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην·
η δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος, και σκοτος επανω του αβυσσου, και πνευμα
Θεου επεφερετο επανω του υδατος. Και ειπεν ο Θεος· Γενηθητω φως, και εγενετο φως,
και ειδεν ο Θεος το φως οτι καλον. Και διεχωρισεν ο Θεος ανα μεσον του φωτος και ανα
μεσον του σκοτους, και εκαλεσεν ο Θεος το φως ημεραν και το σκοτος εκαλεσε νυκτα.
Και εγενετο εσπερα και εγενετο πρωΐ, ημερα μια. Και ειπεν ο Θεος· Γενηθητω στερεωμα
εν μεσωι του υδατος, και εκαλεσεν ο Θεος το στερεωμα ουρανον. Και ειπεν ο Θεος·
Συναχθητω το υδωρ το υποκατω του ουρανου εις συναγωγην μιαν και οφθητω η ξηρα·
και εγενετο ουτως. Και ειπεν ο Θεος· Βλαστησατω η γη βοτανην χορτου και ξυλον
καρπιμον. Και ειπεν ο Θεος· Γενεθητωσαν φωστηρες εν τωι στερεωματι του ουρανου, ινα
ωσιν εις φαυσιν επι της γης· και εθετο αυτους ο Θεος εν τωι στερεωματι του ουρανου,
ωστε αρχειν της ημερας και της νυκτος.
2.19 Ἐν δη τουτοις ουτε την αβυσσον φησι πεποιησθαι υπο του Θεου ουτε το
σκοτος ουτε το υδωρ· καιτοι χρην δηπουθεν ειποντα περι του φωτος οτι προσταξαντος
Θεου γεγονεν, ειπειν ετι και περι της νυκτος και περι της αβυσσου και περι του υδατος· ο
δε ουδεν ειπεν ως περι γεγονοτων ολως, καιτοι πολλακις επιμνησθεις αυτων. Προς
τουτοις ουτε της των αγγελων μεμνηται γενεσεως η ποιησεως, ουδ' οντινα τροπον
παρηχθησαν, αλλα των περι τον ουρανον μονον και περι την γην σωματων, ως ειναι
τον Θεον κατα τον Μωσεα ασωματων μεν ουδενος ποιητην, υλης δε υποκειμενης
κοσμητορα· το γαρ· Ἡ δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος ουδεν ετερον εστιν η την
μεν ξηραν ουσιαν υλην ποιουντος, κοσμητορα δε αυτης τον Θεον εισαγοντος.
{ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Μωσεως μεν ουν περι πολυς αν γενοιτο και μακρος τοις ευφημειν
βουλομενοις ο λογος· ακηκοε γαρ Θεου λεγοντος εναργως· Οιδα σε παρα παντας, και
χαριν ευρηκας παρ' εμοι. Της γε μην ενουσης αυτωι πολυειδους αρετης αποδειξις ειη αν
και μαλα σαφης της εν Αιγυπτωι τερατουργιας η δυναμις. Ὑφεστηκει γαρ τωι των ολων
Θεωι, και υπηρετης ην ταις των Αιγυπτων απονοιαις κατεξανισταντι την κτισιν. Ὁποιος
γε μην ο Πλατων ην, καν ει μη τις λεγοι, διαβοησειεν αν η εξ Ἀθηνων επι Σικελιαν
αφοδος· ου γαρ αρεσθεντα ταις παρ' αυτου θωπειαις τον ∆ιονυσιον αποδοσθαι φασιν
αυτον, ως ανελευθερωι που παντως ποινην επιθεντα την ανδραποδωι πρεπωδεστατην.
Πλην αφεισθω τεως ο περι τουτου λογος, ιτω δε παλιν επι το εν χερσιν.
2.20 Ὁ θεσπεσιος μεν γαρ Μωσης ου λογους ημιν εικαιους οραται συντεθεικως,
ουτε μην εκ φιλοτιμιας απλως εις τουτο παρωρμημενος, αλλα τι των αναγκαιων εις
ονησιν επινοησας τωι βιωι. Ου γαρ τοι προυθετο φυσιολογειν ισχνως ηγουν φαναι τι περι
των λεγομενων πρωτων αρχων η των εξ αυτων στοιχειων· περιεργοτερα γαρ οιμαι
ταυτι και ταις τινων διανοιαις ουχ αλωσιμα. Σκοπος δε γεγονεν αυτωι των το τηνικαδε
τον νουν τοις της αληθειας επιστησαι δογμασι. Πεπλανηντο γαρ, και το δοκουν εκαστος
προσκυνουντες ηλισκοντο, και τον ενα και φυσει Θεον εξ αμαθιας της αγαν ηγνοηκοτες
λελατρευκασι τηι κτισει. Και οι μεν θεον επεγραφοντο τον ουρανον, ετεροι δε τον ηλιου
κυκλον, εισι δε οι και σεληνηι και αστροις και γηι και φυτοις και τηι των υδατων φυσει,
πτηνοις τε και ζυοις αλογοις την της ανωτατω φυσεως δοξαν απονεμειν εσπουδαζον.
Καθιγμενων δη των πραγματων εις τουτο αυτοις, και της ουτω δεινης αρρωστιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

κατανεμηθεισης απαντας τους επι της γης, επικουρος ην ο Μωσης και των καλλιστων
απασι μαθηματων εισηγητης ανεδεικνυτο, εις μεν οτι κατα φυσιν εστιν ο των ολων
δημιουργος διαρρηδην ανακεκραγως, αφιστας δε των αλλων, α και δι' αυτου παρηχθη
προς το ειναι τε και υπαρχειν ολως. Χρειωδεστατα τοινυν και μαλα σαφως το πολυ λιαν
ισχνομυθειν παρελασας, επι τον των αναγκαιοτερων κεχωρηκε λογον.
2.21 Τι γαρ εδει ποια μεν εστιν η των υδατων φυσις ειπειν, η και οπως γεγονε
την αρχην, αναμετρησαι τε και αβυσσους και ουρανου φυσιν, και της των αγγελων
υπαρξεως πολυπραγμονησαι τον τροπον; Ταυτι μεν γαρ οτι δυσεξηγητα παντι γενοιτ' αν
ωμολογησθαι νομιζω. Ἀλλ' ειπερ ην ολως και διειπειν δυνασθαι σοφουντος Θεου, τις αν
ην ο ακροασομενος ηγουν συνιεναι τα ουτως ισχνα μαλλον δε και υπερ νουν οιος τε ων;
Καιτοι και αυτης της Ἑλληνων αμαθιας κατοπιν οντας ευρησομεν τους κατ' εκεινο
καιρου, καθ' ον και η του πανσοφου Μωσεως επραττετο συγγραφη· εκεινοι μεν γαρ αφ'
ων ην δυνασθαι την του Θεου δοξαν διειδεναι σαφως, δια τουτων αυτων αλοιεν αν εις
το της εσχατης απασων αβελτηριας πεσοντες βαραθρον. Ὡς γαρ δη φησιν η θεοπνευστος
Γραφη, εχρην δηπου τους παλαι τον των ολων δημιουργον και τεχνιτην απο καλλονης
κτισματων εννοειν· οι δε προς τουτο κατυχοντο δυσβουλιας ωστε και εξ ων ην εικος
επι την της αληθειας αποφερεσθαι γνωσιν, δια τουτων αυτων αλωναι παθοντας το
προσκεισθαι τωι ψευδει. Γενοιτο δ' αν και τουτου μαρτυς πιστος ο πανσοφος Παυλος ωδι
γεγραφως. Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα
καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, ει το ειναι αυτους αναπολογητους
διοτι γνοντες τον Θεον ουχ ως Θεον εδοξασαν η ευχαριστησαν, αλλα εματαιωθησαν εν
τοις διαλογισμοις αυτων, και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια.
2.22 Και τουτο μεν αν πρεποι τοις την αγελαιαν και συρφετωδη και αλογιστον
παντως ψευδολατρειαν εξευρηκοσιν, οποιοι τινες ησαν, ως εφην, οι προς ους ο του
πανσοφου Μωσεως πεποιηται λογος· οτι δε της εις ληξιν ηκουσης εμβροντησιας
αναπλεωι γεγονοτες καταφωραθειεν αν, αμογητι κατοψομεθα την των μετ' αυτους
πολυπραγμονησαντες δοξαν. Ἔφη γαρ που περι αυτων ισχνος ων αγαν ο Πλουταρχος εν
τωι πρωτωι βιβλιωι Φυσικων δογματων συναγωγης· Ἔλαβον δε εκ τουτου εννοιαν Θεου·
αει τε γαρ ηλιος και σεληνη και τα λοιπα των αστρων την υπογειον ενεχθεντα ομοια
μεν ανατελλει τοις χρωμασιν, ισα δε τοις μεγεθεσι και κατα τοπους τους αυτους· και
παλιν εν τωι αυτωι βιβλιωι· Ὁριζονται δε την του Θεου εννοιαν ουτως· πνευμα νοερον
και πυρωδες, ουκ εχον μεν μορφην, μεταβαλλον δε εις ο βουλεται και
συνεξομοιουμενον πασιν. Ἔσχον δε εννοιαν τουτου πρωτον μεν απο του καλλους των
εμφαινομενων προσβαλοντες ως ουδεν των καλων εικηι και ως ετυχε γινεται, αλλα
μετα τινος τεχνης δημιουργουσης. Προσεποισω δε τουτοις α γεγραγε ποτε και ο
Τρισμεγιστος Ἑρμης Προς τον εαυτου Νουν (ονομαζεται γαρ ωδι το βιβλιον)· Ειτα, φηις,
αορατος ο Θεος; Ευφημησον. Και τις αυτου φανερωτερος; ∆ια τουτο πεποιηκεν ινα δια
παντων τις αυτον βλεπηι. Τουτο εστι το αγαθον του Θεου, τουτο η αρετη, το αυτον
φαινεσθαι δια παντων.
2.23 Ὁμολογουντα δε τουτοις και αυτον οψομεθα τον της ευαγους ημων
θρησκειας κατηγορον Ἰουλιανον. ∆ιισχυριζεται μεν γαρ ως αδιδακτον τι χρημα και
αυτομαθες ανθρωποις το ειδεναι Θεον, φησι δε ουτως· {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Ὅτι δε ου διδακτον
αλλα φυσει τουτο τοις ανθρωποις υπαρχει, τεκμηριον ημιν εστω πρωτον η κοινη
παντων ανθρωπων ιδιαι και δημοσιαι και κατ' ανδρα και εθνη περι το θειον προθυμια.
Ἅπαντες μεν γαρ αδιδακτως θειον τι πεπιστευκαμεν, υπερ ου το μεν ακριβες ουτε πασι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ραιδιον ουτε τοις εγνωκοσιν ειπειν εις παντα δυνατον. Και μεθ' ετερα παλιν· Ταυτηι δη
τηι κοινηι παντων ανθρωπων εννοιαι προσεστι και αλλη· παντες γαρ ανθρωποι ουρανωι
και τοις εν αυτωι φαινομενοις θεοις ουτω δη τι φυσικως προσηρτημεθα ως και ει τις
αλλον υπελαβε παρ' αυτους τον Θεον, οικητηριον αυτωι παντως τον ουρανον
απενειμεν, ουκ αποστησας αυτον της γης, αλλ' οιον ως εις τιμιωτερον του παντος
εκεινο τον βασιλεα καθισας των ολων, εφοραν εκειθεν υπολαμβανων τα τηιδε.
{ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Ἄθρει δη ουν οπως οι την παχειαν και αγυρτωδη και, ιν' ουτως ειπω,
βαναυσικην ουκ ανασχομενοι πλανην, και της των αγελαιων αποφοιτησαντες δοξης,
ουκ ημοιρηκασι παντελως της αληθους εννοιας περι Θεου, κατετεκμηραντο δε τις τε και
οση της ενουσης αυτωι δυναμεως η υπεροχη, ως και θεσμοις ευταξιας την ουτω μεγαλην
και αξιαγαστον κτισιν υπενεγκειν.
2.24 Οι γε μην ετεροι, περι ων ο λογος, ουτε Θεον εγνωκασι δια των κτισματων,
αλλα γαρ ησαν ουτως εμβροντητοι, και φρενος εξω γεγονασιν ανθρωποπρεπους, ως μη
μονον ουρανωι και γηι και σεληνηι και τοις ετεροις των αστρων ελεσθαι προσκυνειν,
αλλα γαρ και εν σηκοις ειδη πολυμορφα καθιδρυσαι, εγχαραξαι τε μορφας αυτοις ουκ
ανθρωπειας μονον, αλλα και ζυων αλογων και πτηνων και ερπετων, και θεους αυτα
και σωτηρας αποκαλειν. Ειτα πως ουκ αν αγασαιτο τις της μωσαικης ευτεχνιας,
περιεργον μεν η βαθυ και ουκ ευπαραδεκτον τοις το τηνικαδε λαλουσης ουδεν, εκεινα
δε μαλλον τα δι' ων ην δυνασθαι μεταφοιταν αυτους επι το εχον ορθως και απευθυνειν
ειδος εις αμωμητον δοξαν, την επι γε, φημι, τωι παντων κρατουντι Θεωι; Ειτα τους μεν
των μειρακιων διδασκαλους επαινεσαι τις αν και μαλα εικοτως συγκαθισταμενους
αυτων ταις γνωμαις, και χειραγωγουντας κατα βραχυ προς το δυνασθαι τι των
απορρητων ιδειν, ουδεν δε αυτοις των αγαν εξησκημενων και αναντη πως εχοντων την
προσβολην παρατιθεντας εν αρχαις, πεπραχοτα δε τουτο Μωσεα τον ιερωτατον ουκ
επαινου παντος αξιωσομεν; Ει δε σοι δοκει των αναγκαιων ειπειν ουδεν, βουλει των σοι
φιλτατων αψωμεθα μαθηματων; Πολυπραγμονησωμεν ως ενι της Ἡσιοδου Θεογονιας
το ακριβες.
2.25 Σκηπτεται μεν γαρ το θεοκλυτειν, και το μουσοληπτος ειναι δοκειν
προσνενεμηκως εαυτωι ως μεγα τι χρημα και αξιεραστον. Ειπατε (φησι) δ' ως τα πρωτα
θεοι και γαια γενοντο, Και ποταμοι, και ποντος απειριτος οιδματι θυων, Ἄστρα τε
λαμπετοωντα και ουρανος ευρυς υπερθεν. Ειτα χαος και νυκτα γενεσθαι λεγων και τινα
τροπον ουκ επειπων· Γαια (φησι) δε τοι πρωτον μεν εγεινατο ισον εαυτηι Ουρανον
αστεροενθ', ινα μιν περι παντα καλυπτοι. Και Γης τεκνον αποφηνας τον Ουρανον, οτι
και θαλασσας τετοκεν Ουρανωι παρευνηθεισα, Κοιον τε και Κριον θ' Ὑπεριονα τ'
Ἰαπετον τε και Θειαν και Ῥειαν και Θεμιν και Μνημοσυνην, Φοιβην τε προς ταυταις, ην
και χρυσοστεφανον ονομαζει, και μεντοι την Τηθυν, οπλοτατον δε παντων γενεσθαι
φησι τον Κρονον· ειτα τουτοις επαγει συρφετους τινας εικαιων και ασυστατων
διηγηματων. Ἀλλ' ισως ερει τον ποιητου νομον μυθοπλαστησαι ταυτι τον Ἡσιοδον·
επερυθριαι γαρ ισως τοις αυτου διηγημασιν. Αιτιαται τοιγαρουν ανθ' οτου τον
ιεροφαντην Μωσεα, σαφη και απλανεστατην και διηγηματων αληθων συντεθεικοτα
συγγραφην; Πεποιησθαι γαρ εφη παρα του Θεου τον τε ουρανον και την γην, ηλιον τε
και σεληνην, αστρα και φως, πτηνα και νηκτα, και ζυων αλογων ειδη, και καλλη
φυτων, καρπους τε εδωδιμους, και ποας τας εν αγροις.
2.26 Ἄθρει δε οπως δια τουτωνι των λογων την τοις αρχαιοις εγκατασκηψασαν
πλανην αποκειρει πανσοφως· η γαρ ουχι ∆ια μεν ονομαζουσι τον ουρανον, ∆ημητραν δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

την γην, Ἀπολλωνα δε τον ηλιον και χρυσηλακατον κελαδεινην, τουτεστιν Ἄρτεμιν,
την σεληνην; Και απαξαπλως εκαστωι των παρα Θεου γεγονοτων επιφημιζοντες το
δοκουν, προσεκυνησαν ως θεους. Ὅτι δε σαφης και ευσυνοπτος και ουδεν εχων
περιειργασμενον και συν ακριβειαι πολληι της κοσμογονιας ο λογος τωι θεσπεσιωι γεγονε
Μωσει, φερε δη, φερε καταδεικνυωμεν. Ἐν αρχηι γαρ (φησιν) εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην. Ου γαρ τοι συναναρχον και συναΐδιον τωι Θεωι και αγενητον, κατα
τινας, εφιησι και αυτος νοεισθαι την υλην, συνδρομον τε και συνυφεστηκος τωι αιδιωι το
ουκ ον ποτε, τωι αει οντι το εν καιρωι και μολις παρενεχθεν εις γενεσιν, ουτε μην τωι
κατα ταυτα και ωσαυτως εχοντι το κεκινημενον, τωι αφθαρτωι το υπο φθοραν· χρονωι δε
μαλλον και αρχηι καλουσηι προς γενεσιν περιοριζει την κτισιν, ως εξ ουκ οντων
ενηνεγμενην κατα βουλησιν Θεου προς γε το ειναι τουθ' οπερ εστι. Και ου δηπου φησιν
οτι προυποκειμενης και προεξευρημενης της υλης κοσμητορα και τεχνιτην απλως
γενεσθαι Θεον, ειδοποιουντα το αμορφον καθ' ον αν ειδειη τροπον, και ποιοτητων
διαφορας, μεγεθη τε και ογκους επιρριψαι μονον αυτηι, αλλα γαρ αρρητωι τινι και
αφραστωι δυναμει το ουκ ον ουδε υπαρχον ολως εις αρχας του ειναι παραγαγειν. 2.27
Τινα δε τροπον δημιουργει νωι μεν τωι καθ' ημας ανεφικτον ιδειν, ειναι δε φημι και περα
λογου παντος. Πως γαρ αν τις φρασαι τα υπερ νουν; Ὑπερανεστηξει δε, οιμαι, τοσουτον
των καθ' ημας τα της ανωτατω πασων ουσιας ευρηματα και η προς παν οτιουν των
πρακτεων οδος, οσονπερ αυτης και κατα φυσιν ηττημεθα. Ὅταν τοινυν λεγηι Μωσης· Ἐν
αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην, συνες οτι συλληβδην μεν ωσπερ και ως
εν βραχει τα παντα συνενεγκων της ολης κτισεως αφηγειται την γενεσιν. Ειτα προεισιν
ευτεχνως επι το χρηναι λεγειν τινα τε διεκοσμηθη τροπον και οπως εκαστα των
πεποιημενων τουθ' οπερ εισιν ευ μαλα διεκληρωσαντο. Λογωι τε μην τωι πανσθενεστατωι
δεδημιουργηκεναι φησιν αυτον· Θεος γαρ εστι και εκ Θεου κατα φυσιν ο των ολων
δημιουργος αυτου Λογος. Ειπε γαρ, φησιν, ο Θεος· Γενηθητω στερεωμα και μοι βλεπε
παραχρημα τηι του Λογου δυναμει πεπηγος το στερεωμα, ο δη και εκαλεσεν ουρανον.
Ειπεν ο Θεος· Ὀφθητω η ξηρα, και συνεθει το υδωρ εις συναγωγην μιαν. Ἔφη τε προς
τουτοις ηλιον γενεσθαι, και γεγονε, σεληνην, αστρα, και φως και ζωια τε χερσαια και
ενυδρα, πτηνα τε προς τουτοις. Ὅτι δε και αυτη των στοιχειων η φυσις οικοθεν τε και εξ
εαυτης ουκ αν εχοι το δυνασθαι διαδραναι την φθοραν, δειται δε μαλλον της του
συνεχοντος αυτην προς το ευ ειναι χειρος, εδιδαξεν ειπων οτι· Πνευμα Θεου επεφερετο
επανω του υδατος· ζωογονει γαρ τα παντα το Θεου πνευμα, ζωη και αυτο κατα φυσιν
υπαρχον, ως εκ ζωης του Πατρος, δειται δε τα παντα αυτου, και ουκ αν ετερως εχοι το
ακατασειστον εις γε το ειναι τουθ' οπερ εστιν.
2.28 Ὅρα δη ουν, ως εφην, Λογωι πηγνυμενον το στερεωμα, και ανισχουσαν την
ξηραν συναγηγερμενων των υδατων εις εν· ορα ποαις τε και ξυλοις χλοηφορουσαν την
γην, και σπερματικους αυτοις ενυπαρχοντας λογους, ινα δι' αυτων τα προσκαιρα την
του αιδιως ειναι παρακλεπτοντα δυναμιν διαμενηι και συζηται. Ἄθρει τους εν τωι
στερεωματι φωστηρας ουκ εφ' ετερωι τινι παρα Θεου γεγονοτας, πλην οτι μονον ινα
φαινωσι τοις επι της γης, κατασημαινωσι δε και καιρους και ημερας και ενιαυτους.
Προστεταχθαι δε φησι και την γην ζυων αλογων εκδουναι φυσιν, ειδος εκαστωι, και το
ποσον και το εφ' ωιπερ αν γενοιτο, διανεμοντος του ∆ημιουργου. Ἐπει δε επεποιητο
λοιπον εν κοσμωι το παν, ελλελοιπει δε ολως ταις ανθρωπου χρειαις ουδεν, τοτε δη,
τοτε, τινα και αυτος εσται τροπον ο ∆ημιουργος ενενοει· ου γαρ τοι τοις αλλοις εν ισωι
κτισμασι και η αυτου γενεσις απεσχεδιαζετο. Ἐπειδη δε μεγα και εξαιρετον, μαλλον δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

του παντος επεκεινα και νου και λογου και θαυματος η υπερτατη νοειται τε και εστι
φυσις, εαυτηι το ζωιον αφομοιουν, ως ενι, βεβουληται· ταυτητοι και μαλα εικοτως, ινα
μη τι μικρον ειναι δοκηι και κατερριμμενον, η και των αλλων ζυων ολιγα διενεγκειν το
κατ' εικονα και ομοιωσιν αυτου μελλον εσεσθαι ζωιον, τουτεστιν ο ανθρωπος, ουκ
ακατασκεπτον αυτου ποιειται την γενεσιν.
2.29 Καιτοι φαιη τις αν, και ουκ αν αμαρτοι ταληθους, ως ουκ αν τι τον θειον
διαλαθοι νουν· οιδε δε, οιδε τα παντα πριν γενεσεως αυτων. Τι ουν εσκεπτετο, καιτοι
προεγνωκως την ανθρωπου φυσιν; Οικονομικως, ως εφην, ο παναριστος Μωσης οιονει
πως και προβουλιοις φησι τετιμησθαι τον ανθρωπον, ουχ απλην, ως αν ειποι τις, και
κατ' ουδεν των αλλων εξηλλαγμενην την αυτου γενεσιν εισφερων, αλλ' οιονει πως και
εν φροντιδι θεμενου το χρημα του Θεου. Και υπερβολικος μεν ο λογος, εχοι δ' αν, οιμαι,
το ευ πεποιησθαι δοκειν, ει παντων αριστον των επι γης ζυων φαμεν ειναι τον
ανθρωπον, πεποιησθαι τε και κατ' εικονα του κτισαντος. Ὅτι δε τοις πανσθενεστατοις
του Θεου νευμασι παρεκομισθη προς υπαρξιν η συμπασα κτισις, χαλεπον ουδεν, ως γε
οιμαι, διαμαθειν και εξ ων γεγραφασιν οι της αυτου δεισιδαιμονιας διδασκαλοι· εδοκει
γαρ απασι και φρονειν και λεγειν συλληβδην απαντα δεδημιουργησθαι παρ' αυτου,
νοητα τε και αισθητα, αορατα και ορωμενα. Συνωμολογηκασι γαρ οτι περι τον απαντων
Βασιλεα και Κυριον παντα εστι· και δη και ειπειν ο Πλατων διατεινεται· Θεοι θεων, ων
εγω δημιουργος πατηρ τε εργων. Ἤδη μεν ουν τας Ἑλληνων παρηγαγομεν χρησεις, τας
επι γε τουτοις φημι, και παρησω μεν το ταυτοεπειν, διαμεμνησομαι δε των Ἑρμου του
Τρισμεγιστου λογων. 2.30 Ἔφη γαρ ουτος εν τωι Προς Ἀσκληπιον· Και ειπε, φησιν,
Ὄσιρις· Ειτα, ω μεγιστε αγαθος δαιμων, πως ολη η γη εφανη; Και ειπεν ο μεγας αγαθος
δαιμων· Κατα ταξιν και αναξηρανσιν, ως ειπον, και των πολλων υδατων κελευσθεντων
απο του Κυριου εις εαυτα αναχωρησαι εφανη ολη η γη εμπηλος και τρεμουσα· ηλιου
λοιπον αναλαμψαντος και αδιαλειπτως διακαιοντος και ξηραινοντος, η γη εστηριζετο
εν τοις υδασιν, εμπεριεχομενη υπο του υδατος. Και μην και ετερωθι· Ὁ παντων
∆ημιουργος και Κυριος εφωνησεν ουτως· Ἔστω γη, και φανητω στερεωμα, και ευθεως
αρχη της δημιουργιας γη εγενετο. Και ταυτι μεν περι της γης· ηλιου δε περι παλιν ωδε
φησι· Και ειπεν Ὄσιρις. Ὦ Τρισμεγιστε αγαθος δαιμων, ποθεν ανεφανη ο μεγας ουτος
ηλιος; Και ειπεν· Ὄσιρι, ηλιου γενεσιν βουλει ημας καταλεξαι ποθεν εφανη; Ἐφανη
προνοιαι του παντων ∆εσποτου. Ἔστι δε η γενεσις του ηλιου απο του παντων ∆εσποτου
δια του αγιου και δημιουργικου Λογου αυτου γενομενη. Ὁμοιως και αυτος εν τωι Προς
τον Τατ διεξοδικωι λογωι πρωτωι φησιν. Ὁ δε παντων Κυριος ευθεως εφωνησε τωι εαυτου
αγιωι και νοητωι και δημιουργικωι Λογωι· Ἔστω ηλιος· και αμα τωι φαναι το πυρ το
φυσεως ανωφερους εχομενον λεγω δη το ακρατον και φωτεινωτατον και
δραστικωτερον και γονιμωτερον επεσπασατο η Φυσις τωι εαυτης πνευματι και ηγειρεν
εις υψος απο υδατος.
2.31 Το μεν ουν προσταξει Θεου δια του δημιουργου πεποιησθαι Λογου τα παντα
πρεποι αν ανθρωπωι νοειν και αληθες ειπειν· το δε οπως η τινα τροπον, αυτος αν ειδειη
και μονος. Ὅτι δε των γεγονοτων εκαστωι το ειναι τοιωσδε διανεμει κατ' εξουσιαν, και ο
της απαντων υπαρξεως τροπος αυτον εχει τον οριστην, σαφες αν γενοιτο και δι' ων εφη
Μωσης· Γενηθητω στερεωμα, και εγενετο ουτως και· Συναχθητω το υδωρ εις
συναγωγην μιαν και οφθητω η ξηρα. Ταυτα γαρ δη την εκαστου των εις γενεσιν
παρενηνεγμενων οριζει φυσιν. ∆ιαμνημονευει δε και τουτου παλιν ο παρ' αυτοις
Τρισμεγιστος Ἑρμης· εισκεκομικε γαρ λεγοντα τον Θεον τοις κτισμασιν· Ἀναγκην δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

υμιν τοις υπ' εμε περιθησω ταυτην την δια του Λογου μου υμιν εντολην δεδομενην·
τουτον γαρ νομον εχετε. Ὡς γαρ εφην αρτιως, των γεγονοτων εκαστωι φυσικον ωρισατο
νομον ο ∆ημιουργος, και τοις αυτου νευμασι το ειναι τοιωσδε τυχον η μη διαλαχοντα
φαινεται. Και ο μεν εις ευθυ τε διηκων και ακαπηλευτος λογος εχοι αν ωδι· κατατεθηπε
δε ου μετριως αυτος την Πλατωνος δοξαν, και φησιν· {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Ὅ γε μην Πλατων
ακουε περι του κοσμου τι φησιν. Ὁ δη πας ουρανος, η κοσμος η και αλλο τι ποτε
ονομαζομενος μαλιστα αν δεχοιτο, τουτο ημιν ωνομασθω ποτερον ην αει, γενεσεως
αρχην εχων ουδεμιαν, η γεγονεν, απ' αρχης τινος αρξαμενος; Γεγονεν· ορατος γαρ
απτος τε εστι, και σωμα εχων· παντα δε τα τοιαυτα αισθητα, δοξηι περιληπτα μετα
αισθησεως. Και μεθ' ετερα· Ουτως ουν δη κατα λογον τον εικοτα δει λεγειν τονδε τον
κοσμον ζωιον εμψυχον εννουν τε τηι αληθειαι δια την του Θεου γενεσθαι προνοιαν.
{ΚΥΡΙΛΛΟΣ}
2.32 Ἰδου δη σαφως και ο κατ' αυτον θειος τε και πανσοφος Πλατων συμπαντα
τον κοσμον η ο τι ποτ' αν λεγοιτο γενητον τε ειναι και απ' αρχης τινος ηρχθαι
διαβεβαιουται, και μην απτον τε και ορατον και ενσωματον και δοξαστον μετ'
αισθησεως, και κατα γε την του ∆ημιουργου πεποιησθαι προνοιαν. Ὁ δε της Πλατωνος
ευρησιλογιας εις απαν απηρτημενος και τοις εις ληξιν επαινοις αυτην στεφανων, οτι
και πεπλανηται συν αυτωι και πεφρονηκε μεν των αμωμητων ουδεν, περιφερεται δε
ωσπερ ανεμωι παντι, σαφηνιουμεν ουκ εις μακραν, παλιν τα αυτου παραθεντες
Ἰουλιανου· εφη γαρ ουτως· {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Ἓν δε ενι παραβαλωμεν μονον, τινα και
ποδαπην ποιειται δημιουργιαν ο Θεος ο παρα Μωσηι, και ποδαπην ο παρα Πλατωνι. Και
ειπεν ο Θεος· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν, και
αρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης και των πετεινων του ουρανου και των κτηνων
και πασης της γης και παντων των ερπετων των ερποντων επι της γης. Και εποιησεν ο
Θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον, αρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους,
και ευλογησεν αυτους ο Θεος λεγων· Αυξανεσθε και πληθυνεσθε και πληρωσατε την
γην και κατακυριευσατε αυτης, και αρχετε των ιχθυων της θαλασσης και των πετεινων
του ουρανου και παντων των κτηνων και πασης της γης.
2.33 Ἄκουε δη ουν και της πλατωνικης δημηγοριας, ην τωι των ολων περιτιθησι
∆ημιουργωι· Θεοι θεων, ων εγω δημιουργος πατηρ τε εργων αλυτα εσται εμου γε
εθελοντος· το μεν ουν δεθεν παν λυτον, το γε μην καλως αρμοσθεν, και εχον ευ, λυειν
εθελειν κακου. ∆ιο επειπερ γεγενησθε, ουκ αθανατοι μεν εστε, ουδε αλυτοι το παμπαν·
ου τι μην γε λυθησεσθε, ουδε τευξεσθε θανατου μοιρας, της εμης βουλησεως μειζονος
ετι δεσμου και κυριωτερου λαχοντες εκεινων οις, οτε εγινεσθε, ξυνεδεισθε. Νυν ουν ο
λεγω προς υμας ενδεικνυμενος μαθετε· θνητα ετι γενη λοιπα τρια αγενητα, τουτων δε
μη γενομενων, ουρανος ατελης εσται· τα γαρ παντα εν αυτωι γενη ζυων ουχ εξει. Ὑπ'
εμου δε ταυτα γενομενα και βιου μετασχοντα θεοις ισαζοιτο αν. Ἵν' ουν θνητα τε ηι, το
τε παν τοδε οντως απαν ηι, τρεπεσθε κατα φυσιν υμεις επι την των ζυων δημιουργιαν,
μιμουμενοι την εμην δυναμιν περι την υμετεραν γενεσιν. Και καθοσον μεν αυτοις
αθανατοις ομωνυμως ειναι προσηκει, θειον λεγομενον ηγεμονουν τε εν αυτοις των αει
δικηι και υμιν εθελοντων επεσθαι, σπειρας και υπαρξαμενος εγω παραδωσω. Το δε
λοιπον υμεις, αθανατωι θνητον προσυφαινοντες, απεργαζεσθε ζωια και γεννατε, τροφην
τε διδοντες αυξανετε, και φθινοντα παλιν δεχεσθε.
2.34 {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} ∆ιαγελαι μεν ουν ο γενναιος ουτοσι, και θρασυς εις λογους τους
καθ' ημων, την ανθρωπου γενεσιν την δια γε, φημι, του παναριστου Μωσεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

εξηγγελμενην και σμικρον οιεται τηι ανθρωπου φυσει δεδοσθαι παρα Θεου το κατ'
εικονα την προς αυτον και ομοιωσιν γενεσθαι παρ' αυτου. Καιτοι πως ουχ απαστισουν
των ευ φρονειν ειωθοτων συμφησειεν αν ως των ο τι μαλιστα κατακαλλυνειν ειδοτων
το χρημα εστι; Τι γαρ αμεινον, ειπε μοι, του την θειαν ημιν ομοιωσιν ενσεσημανθαι
λεγειν; Ἦ γαρ ουχι το παντων ακροτατον τε και ανωτατω την θειαν ειναι φαμεν
ουσιαν, αφραστωι δοξηι περιαστραπτουσαν, και αυτοχρημα παν ειδος τε και καλλος
υπαρχον αρετης; Ειτα πως ουχ απασιν εναργες οπερ εφην; Τι τοινυν διαγελαι τα ουτως
εξαιρετα, κατασκωπτει δε ανθ' οτου και το γε δη δειν αρχηι τετιμησθαι τηι κατα παντων
το εννουν τε και λογικον και θεοειδεστατον των επι γης ζυων, φημι δη τον ανθρωπον;
Και μην τοις δια Μωσεως λογοις η φυσις αυτη των πραγματων ομολογει· αλλ' ουδενα
μεν του εικοτος ποιειται λογον, απονενευκε δε και τουτο ασχετως επι το χρηναι μοναις
ταις του Πλατωνος προσκεισθαι φωναις. Και δη και θαυμασας εχει, και τουτο
ακατασκεπτως, την ουκ οιδ' οπως αυτωι πεπλασμενην δημηγοριαν, ην δη πεποιησθαι
φησι τον των ολων Θεον προς γενητους τινας και ψευδωνυμους θεους.
2.35 Οιμαι δε δειν και ημας αυτωι προς τουτο ειπειν. Ει μεν γαρ εν τουτοις
ηθοποιει Πλατων και κατα νομον των ποιητων τωι προσωπωι του Θεου περιτιθησι
λογους ουσπερ αν οιηται πρεπειν αυτωι, διημαρτηκεν ου μετριως του σκοπου, και
καταμωμησαιτ' αν τις αυτον προσωποποιειν ουκ ειδοτα καθ' ον εδει τροπον. Ει δε
σκηπτεται το θεοκλυτειν, χαιρετω ληρων· ου γαρ τοι θεμις ειπειν θεοις ουκ αληθεσι της
ιδικως αυτωι τε και μονωι πρεπουσης ευκλειας εφειναι μεταλαχειν τον των ολων
κατεξουσιαζοντα Θεον. Ἔφη γαρ οτι· Την δοξαν μου ετερωι ου δωσω, ουδε τας αρετας
μου τοις γλυπτοις. Και φερε δια βραχεων τοις Πλατωνος λογοις αντεξαγοντες την
αληθειαν εκεινο λεγωμεν. Συγκεχωρησθω γαρ, ει δοκει, τας ανω τε και νοερας δυναμεις
παρα Θεου γενομενας τηι του θεου τετιμησθαι κλησει· φαμεν γαρ ειναι τινας εν ουρανωι
και θεους και κυριους ωνομασμενους. Ἀλλα και ημεις αυτοι τηι τοιαιδε κλησει
κατεστεμμεθα, Θεου λεγοντος προς ημας· Ἐγω ειπα, Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες.
Ἀλλ'εστι τις εν τουτοις αναγκαιοτατη του πραγματος αιτια, και της παρα Θεου
φιλοτιμιας ο εις ημας λογος εχοι αν ορθως ο τι μαλιστα γε· ο γαρ τοι των ολων
∆ημιουργος, επει τοι κατ' εικονα και ομοιωσιν εαυτου την νοεραν τε και λογικην
ειργασατο κτισιν, ατε δη και αγαθος υπαρχων, και τηι του θεου τετιμηκε κλησει, και το
απεικος ουδεν. Ειθισμεθα γαρ και ημεις αυτοι την ανθρωπου φερε ειπειν εικονα
ομωνυμως ανθρωπον ονομαζειν. 2.36 Ουκουν η μεν νοερα και λογικη κτισις, ατε δη και
εν λογωι μειζονι κειμενη παρα Θεωι της ουκ ουσης λογικης τε και νοερας, την αμεινω
δοξαν λαχουσα φαινεται, τηι του θεου κλησει κεχρυσωμενη. Των γε μην ετερων
κτισματων ουδεν το παραπαν ωνομασται θεος. Ὅτι γαρ ουτε ζωιον εστιν ο ουρανος
ηγουν ο κοσμος απλως, ουτε μην εμψυχος ολως, καν ει μη τις ελοιτο λεγειν των
τελουντων εν ημιν, αποχρη προς ελεγχον και διχα των αλλων ους φασιν ειναι σοφους ο
αυτου του Πλατωνος φοιτητης Ἀριστοτελης. Ἔφη γαρ, ως ηδη φθασαντες
διισχυρισαμεθα, ουτε εμψυχον ολον δι' ολου τον κοσμον ουτε λογικον ουτε νοερον. Ὅτι
μεν τοινυν ολον δι' ολου τον κοσμον, η ο τι ποτε εστι τοδε το παν (εφη γαρ ουτως
αυτος) ουτε εμψυχον ουτε μην νοερον ειναι λεγειν εφιησιν αυτωι της αληθειας η
δυναμις, οικοθεν, ως εφην, και παρα γε των οικειοτατων ο τι μαλιστα αυτωι,
διαρκεστατην εχει την αντιστασιν. Τοις γε μην ουκ ουσιν ολως θεοις εμψυχοις η
νοεροις ως ουκ αν εφη Θεος το χρηναι δημιουργειν, εκδειξειεν αν ημιν η αυτου του
πραγματος φυσις, δια βασανων ιουσα συμμετρων. Τι γαρ ολως καθ' εαυτον εννενοηκως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ο των ολων ∆ημιουργος ετεροις θεοις ενεχειρισε το χρηναι πονειν περι την των τριων
γενων δημιουργιαν; Ὀκνησας αρα, φαιεν αν, η λογου τα καθ' ημας αξιωσας ουδενος·
ειεν δ' αν, ως γε οιμαι, ταυτι της ανωτατω πασων ουσιας αλλοτρια παντελως.
2.37 Ει γαρ εστιν αγαθος ο ∆ημιουργος, πως αν αυτωι και οκνος εγγενοιτο τις
περι τινος ολως; ουτω γαρ αυτος που φησιν ο Πλατων αγαθος ην, αγαθωι δε φθονος
ουδεις περι ουδενος εγγινεται. Το γε μην απαξιωσαι λεγειν αυτον ειη αν ετερον ουδεν η
τυφον αυτωι προσνεμειν και υπεροψιας καθο ρισαι γραφην. Πως δ' αν ελοιτο κρατειν ων
ατιμαζει την γενεσιν; Ἢ τινα δη τροπον ταις παρ' ημων λατρειαις επιγαννυται, ει μηδε
κτιζειν ολως ηξιωσε την αρχην; Ὅτι δε και τιμασθαι βουλεται προς ημων, και το
ευηνιον απαιτει, και δια πασης αρετης αφομοιουσθαι δειν εαυτωι την ανθρωπου φυσιν
εθελει, παραθειην μεν αν, και μαλα ραιδιως, πλειστας τε οσας και αληθεις μαρτυριας της
θεοπνευστου Γραφης. Ἐπειδη δε μαλλον εισιν Ἰουλιανωι πιστα τα αυτου, γεγραφεναι
φημι Πορφυριον εν βιβλιωι δευτερωι Περι αποχης εμψυχων ωδι· Θυσωμεν τοινυν και
ημεις, αλλα θυσωμεν ως προσηκει, Θεωι μεν τωι επι πασιν, ως τις ανηρ σοφος εφη, μηδεν
αισθητον μητε θυμιωντες μητε επονομαζοντες. Ουδεν γαρ εστιν ενυλον ο μη τωι ανυλωι
ευθυς ακαθαρτον· διο ουδε λογος τουτωι ο κατα φωνην οικειος, ουδε ο ενδον, οταν
παθει ψυχης ηι μεμιασμενος, δια δε σιγης καθαρας και των περι αυτου καθαρων εννοιων
θρησκευωμεν αυτον. ∆ει δε αρα συναφθεντας και ομοιωθεντας αυτωι την εαυτων
αγωγην θυσιαν ιεραν προσαγειν τωι Θεωι, την αυτην δε και υμνουσαν και ημων
σωτηριαν. Ἐν απαθειαι αρα, του δε Θεου θεωριαι, η θυσια αυτη τελειται.
2.38 Τιμασθαι δη ουν προς ημων εθελει Θεος, και δι' ευαγους πολιτειας
αποσημηνασθαι προς αυτον νοερως, ταις ιδιαις ψυχαις το αυτου καλλος εγγραφοντας.
Ειτα πως, ειπε μοι, ταυτι παρ' ημων αιτει, μονονουχι παραρριψας ημας ετεροις
δημιουργοις και, ιν' ουτως ειπω, της τοις αλλοις απασι κτισμασι δεδωρημενης
αυτουργιας αποστερων; Προνοει δε ολως ανθ' οτου των επι της γης, καιτοι, κατα γε το
Πλατωνι δοκουν, αθυρμα θεοις δοθεντων ετεροις; Ὅτι γαρ προνοει, και μεχρι των
ευτελεστατων διηκουσης της παρ' αυτου φειδους τε και ημεροτητος, διδαξει λεγων
αυτος ο ειδως τον εαυτου Πατερα Θεον· Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ
αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ του Πατρος ημων του εν τοις ουρανοις; Ἀλλ' ισως
αυτος, ως ουκ ουσαν αληθη, παραγραψεται την φωνην (θεομαχει γαρ εκτοπως),
παραδεξεται δε τους οικειους αυτωι γεγονοτας, κατα γε το πεπλανησθαι φημι. Γραφει
τοινυν Ἀλεξανδρος ο Ἀριστοτελους μαθητης εν τωι Περι προνοιας ουτω· Το δε λεγειν μη
βουλεσθαι τον Θεον των ενταυθα προνοειν, παντελως αλλοτριον Θεου· φθονου γαρ
τινος και πανταπασιν ατοπου φυσεως το τα βελτιω μη ποιειν δυναμενον. Ἐπειδη δε
εκατερον τουτων αλλοτριον Θεου, ουτ' αν αμφω ειη περι αυτον ουτε θατερον. Λειπεται
τοινυν το και δυνασθαι και βουλεσθαι προνοειν το θειον των ενταυθα· ει δε βουλεται τε
και δυναται, δηλον ως και προνοει· ουδεν αρα ουδε των τυχοντων ευλογον χωρις της
θειας γενεσθαι γνωμης τε και βουλησεως.
2.39 Ταυτης δε της δοξης φασι μεν ειναι τινες και Πλατωνα, φανερως δε Ζηνων
τε ο Κιτιευς και οι απο της Στοας πρεσβευουσι το δογμα τουτο. Ὅτι μεν ουν και των καθ'
ημας ποιειται προνοιαν ο ανωτατω και φυσει τε και μονος των ολων Θεος,
μεμαρτυρηκασι και αυτοι. Ειτα τι το χρημα, φαιη τις αν; Καιτοι του προνοειν αξιουντος
ην, ου του παντων αριστου το γενος αποστερειν το ανθρωπινον, τουτο δε εστι το παρ'
αυτου γενεσθαι μαλλον και μη γενητους τινας και θυραθεν εχοντας ψιλην και μονην
την του Θεου κλησιν λαχειν τους δημιουργους, ει και ο τι μαλιστα και αυτης της θειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

καταστρατευσεται δοξης το και ετερους οιεσθαι δημιουργειν δυνασθαι και καλειν εις
υπαρξιν τα ουκ οντα ποτε· ου γαρ τοι θεμις ειπειν τα της θειας και απορρητου φυσεως
ιδια και εξαιρετα φυσικως ενειναι δυνασθαι τισι των παρ' αυτης γεγονοτων. Ἁρμοσει δε
μαλλον αυτηι τε και μονηι και προς ευκλειας εσται της ανωτατω το χρημα αυτηι·
ανεμβατα γαρ τηι κτισει, καθαπερ εφην αρτιως, τα μονης και ιδικως της ανωτατω πασων
ουσιας. Ἓν δε δη των τοιουτων ειναι φαμεν και το ενεργειν δυνασθαι δημιουργικως και
παρακομιζειν εις υπαρξιν τα ουκ οντα ποτε. Ειτα πως γενετη και πεποιημενη φυσις, ηι
και το φθειρεσθαι δειν παντη τε και παντως εποιτο αν, κατα γε φημι τους ενοντας τηι
φυσει λογους, ενεργησειε αν τα του Θεου;
2.40 Ει μεν γαρ ως επιστημης νοειται τροπος εν Θεωι το δημιουργειν, ουχι περα
λογου δοιη τις αν το δεδοσθαι παρ' αυτου τηι κτισει το ειδεναι δημιουργειν, επει τοι και
ημεις αυτοι δημιουργουμεν εσθ' οτε τινα, υλην εχοντες την υποκειμενην και ευτεχνιαι
τηι περι ταυτα χρωμενοι· ει δε φυσεως, ως εφην, μεγαλοπρεπους ενεργεια τε και
δυναμις, και των της κτισεως επεκεινα μετρων το δημιουργειν εστι θεοπρεπως, τι το της
ανωτατω φυσεως αξιωμα κατασυρουσι και τοις εν γενεσει και φθοραι δωρουνται κατα
το αυτοις δοκουν; Ειτα τι των αναγκαιων οιονται νοειν, μαλλον δε τας θειας
συκοφαντουσι φωνας· επιτρεψαι γαρ φασι τον αγενητον τοις γενητοις τα αυτου και
μονου δυνασθαι πληρουν. Ἀλλα ναι, φασιν, ην γαρ δηπου και αναγκαιον, ει παρα Θεου
γενοιτο τι, τουτο δη παντως κρειττον ειναι του τεθναναι και φθειρεσθαι. Ειτα, ω
βελτιστοι, διεφθονησεν αρα τισιν ο ∆ημιουργος, και ουκ εφηκεν αυτοις του καλλιστου
μεταλαχειν, ενηκε δε ωσπερ τοις χειροσι, δια του μη ανασχεσθαι δημιουργειν αυτα.
∆εδιεν αρα την αναγκην ουκ εφιεισαν αυτωι το ποιειν δυνασθαι θνητα, η ταχα που και
ηγνοησεν ολως. Ει μεν ουν ηγνοηκεναι φασιν αυτον, οιδεν αυτου τι πλεον η κτισις·
κτιζει γαρ, ως αυτοι φασι, τα υπο φθοραν. Ει δε δη τουτο παρεντες ειδεναι
διαβεβαιωσονται, πως αγαθου το μη δραν οπερ οιδεν υπαρχον αγαθον; αμεινον δε
δηπου του θνητου το αθανατον.
2.41 Ειτα προς τουτοις ουκ αμαθες οιμαι που, μαλλον δε σοφον, κακεινο ειπειν.
Τους γαρ τοι θεους οις επιτρεψαι φασι τον των ολων Βασιλεα και Κυριον το
δημιουργειν ουκ αθανατους ειναι φασιν, αλλα συνδεθεντας και λυομενους και εξω του
φθειρεσθαι μενοντας τεως, εν τουτοις αυτους εθελοντος ειναι Θεου. Ὅτε τοινυν κατ'
ιδιαν φυσιν αφθαρτον η αθανατον η αλυτον ουδεν, πως ουκ αν ειεν αμαθεις ουκ
ανασχεσθαι λεγοντες τον των ολων Θεον τα τρια θνητα δημιουργησαι γενη,
παραδουναι δε μαλλον ετεροις τουτο δραν; Ἀλλα γαρ τον Ἑλληνων αφεντες ληρον
φαμεν οτι το εν κτισει ποικιλον και πολυειδες και το αλλως αλλο και ου ταυτον ως εν
γενει τε και ειδει πεποιηκεν ο ∆ημιουργος, εξουσιαι χρωμενος τηι θεοπρεπεστατηι.
Ἀθανατον μεν γαρ, ως εφην, η αλυτον ουδεν· η δε εφ' εκαστωι των πεποιημενων του
Θεου βουλησις, τουτο φυσις αυτωι, καθικνειται δε παντος οκνου διχα και μεχρι των καθ'
ημας· εις γαρ εστι και μονος, ου παρ' ετερου τουτο μαθων· ου γαρ επιστημης ειδος το
χρημα εστιν, αλλα φυσεως της αυτου πλεονεκτημα θεοπρεπες, αυτηι τε και μονηι
προσπεφυκος, καθαπερ αμελει και τα ετερα των αξιωματων, α βασιμα μεν ηκιστα γε
τοις γενητοις εστιν, εκνενεμηται δε, ως εφην, αυτηι τε και μονηι φυσικως. Ὅτι δε εστι
των αγαν εκτοπωτατων ετεροις ημας αναθειναι θεοις της δημιουργιας την ενεργειαν,
αφιστωντας αυτην του Θεου του κατα φυσιν και αληθως, κακ των αυτου διδασκαλων
κατιδοι τις αν.
2.42 Γραφει γαρ ουτως Ἀσκληπιωι ο επικλην Τρισμεγιστος Ἑρμης περι της του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

παντος φυσεως· Ει τοινυν δυο ωμολογηται τα οντα, το τε γινομενον και το ποιουν, εν
εστι τηι ενωσει, το μεν προηγουμενον, το δε επομενον· προηγουμενον μεν ο ποιων Θεος,
επομενον δε το γινομενον, ο τι αν ηι. Και μη δια την ποικιλιαν των γινομενων φυλαξηι,
φοβουμενος ταπεινοτητα και αδοξιαν Θεωι περιαψαι· μια γαρ αυτωι εστι δοξα το ποιειν
παντα, και τουτο εστι το του Θεου ωσπερ το σωμα η ποιησις. Αυτωι δε τωι ποιουντι ουδεν
κακον ουδε αισχρον νομιζομενον. Ταυτα γαρ εστι τα παθη τα τηι γενεσει παρεπομενα,
ωσπερ ο ιος τωι χαλκωι και ο ρυπος τωι σωματι· αλλ' ουτε ο χαλκουργος τον ιον εποιησεν
ουτε τον ρυπον οι γεννησαντες. Και μεθ' ετερα παλιν δια θερμοτερων ερχεται λογων,
εναργες παραδειγμα τιθεις, και φησιν· Ειτα τωι μεν αυτωι ζωγραφωι εξεστι και ουρανον
ποιησαι και γην και θαλασσαν και θεους και ανθρωπους και παντα τα αλογα και αψυχα,
τωι δε Θεωι ου δυνατον παντα ποιειν; Ὦ πολλης ανοιας και αγνωσιας της περι τον Θεον.
Το γαρ παντων δεινοτατον πασχουσιν οι τοιουτοι· τον γαρ Θεον φασκοντες ευσεβειν τε
και ευλογειν, τωι μη την παντων ποιησιν ανατιθεναι αυτωι ουδε τον Θεον ισασι· προς δε
τωι μη ειδεναι, και τα μεγιστα εις αυτον ασεβουσι, παθος αυτωι περιτιθεντες υπεροψιαν η
αδυναμιαν. Ει γαρ μη παντα ποιει, υπερηφανων ου ποιει η μη δυναμενος, οπερ εστιν
ασεβες· ο γαρ Θεος εν μονον εχει παθος, το αγαθον, ο δε αγαθος ουτε υπερηφανος ουτε
αδυνατος. Τουτο γαρ εστιν ο Θεος, το αγαθον, η πασα δυναμις ποιειν παντα. Το δε
γενητον υπο του αγαθου και του παντα δυναμενου ποιειν γινεται. Ει δε πως μεν αυτος
ποιει, πως δε τα γινομενα γινεται βουλει μαθειν, εξεστι σοι· ιδε εικονα καλλιστην και
ομοιοτατην, γεωργον σπερμα καταβαλλοντα εις την γην, οπου μεν πυρον, οπου δε
κριθην, οπου δε αλλο τι των σπερματων· ιδε τον αυτον αμπελον φυτευοντα και μηλεαν
και ταλλα των δενδρων· ουτω και ο Θεος εν μεν ουρανωι αθανασιαν σπειρει, εν δε γηι
μεταβολην, εν δε τωι παντι ζωην και κινησιν.
2.43 Και ταυτι μεν οι παλαι των παρ' Ἕλλησι σοφων ουκ ασημοι γεγονοτες
πεφρονηκασι τε αυτοι, και μην και ετερους ελεσθαι φρονειν ηξιουν. Ὅ γε μην επιεικης
και ατιμαγελος ουτοσι ταις των αλλων δοξαις ερρωσθαι φρασας μονων ητταται των του
Πλατωνος λογων, και δη διατρανουν πειραται, καθαπερ ουν οιεται, σοφως, ην εκ
προσωπου Θεου πεποιησθαι φησι δημηγοριαν αυτωι, και φησιν· {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Ἀλλ' αρα
μη τουτο οναρ εστιν, εννοησαντες αυτο μαθετε. Θεους ονομαζει Πλατων τους εμφανεις
ηλιον και σεληνην, αστρα και ουρανον, αλλ' ουτοι των αφανων εισιν εικονες· ο
φαινομενος τοις οφθαλμοις ημων ηλιος του νοητου και μη φαινομενου, και παλιν η
φαινομενη τοις οφθαλμοις ημων σεληνη και των αστρων εκαστον εικονες εισι των
νοητων. Ἐκεινους ουν τους αφανεις θεους ενυπαρχοντας και συνυπαρχοντας και εξ
αυτου του ∆ημιουργου γεννηθεντας και προελθοντας ο Πλατων οιδεν· εικοτως ουν
φησιν ο ∆ημιουργος ο παρ' αυτωι θεοι προς τους αφανεις λεγων, θεων των εμφανων
δηλονοτι. Κοινος δε αμφοτερων ∆ημιουργος ουτος εστιν ο τεχνησαμενος ουρανον και
γην και θαλασσαν, και αστρα, γεννησας εν τοις νοητοις τα τουτων αρχετυπα. Σκοπει
ουν οτι και τα επι τουτοις καλως· λειπει γαρ, φησι, τρια θνητα γενη, δηλονοτι το των
ανθρωπων, και το των ζυων, και το των φυτων· τουτων γαρ εκαστον ιδιοις ωρισται
λογοις· ει μεν ουν, φησι, και τουτων εκαστον υπ' εμου γενοιτο, πανταπασιν αναγκαιον
αθανατον αυτο γενεσθαι. Και γαρ τοις θεοις ουδεν αλλο της αθανασιας αιτιον και τωι
φαινομενωι κοσμωι η το υπο του ∆ημιουργου γενεσθαι.
2.44 Τι ουν φησιν· Ὁποσον εστιν αθανατον, αναγκαιον εστιν εν τουτοις ειναι
παρα του ∆ημιουργου δεδοσθαι; τουτο δε εστιν η λογικη ψυχη· τουτων ουν τα ειδη και
υμων εθελοντων σπειρας και υπαρξαμενος εγω παραδωσω· το δε λοιπον υμεις αθανατωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

θνητον προσυφαινετε; ∆ηλον ουν οτι παραλαβοντες οι δημιουργοι θεοι παρα του σφων
πατρος την δημιουργικην δυναμιν απεγεννησαν επι της γης τα θνητα των ζυων· ει γαρ
μηδεν εμελλε διαφερειν ουρανος ανθρωπου, και ναι μα ∆ια θηριου και τελευταιον
αυτων των ερπετων και των εν τηι θαλασσηι νηχομενων ιχθυων, εδει τον ∆ημιουργον
ενα και τον αυτον ειναι παντων· ει δε πολυ το μεσον εστιν αθανατων και θνητων,
ουδεμιαι προσθηκηι μειζον ουδε αφαιρεσει μειουμενον προς τα θνητα και επικηρα, αιτιον
ειναι προσηκει τουτων μεν αλλους, ετερων δε ετερους. {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Ἀλλ' εν γε δη
τουτοις οτι τα παντα συγχει, φυρει τε αλληλαις των πραγματων τας φυσεις, κατιδειν
εστι τοις εθελουσι, και μαλα ραιδιως. Πρωτον μεν γαρ τους εμφανεστερους των θεων
εικονας ειναι φησι των αφανεστερων, α και νοητα και αισθητα καλειν εδοκει τωι
Πλατωνι, δοξαστα μετ' αισθησεως ονομαζοντι τα ορωμενα. Ἔοικε δε δια τουτων ο
γενναιος ημιν Ἰουλιανος τας ιδεας βουλεσθαι καταδηλουν, ας ποτε μεν ουσιας και
υφεσταναι καθ' εαυτας διισχυριζεται Πλατων, ποτε δε και εννοιας Θεου διοριζεται.
2.45 Πλην οπωσπερ αν εχοι, και τοις αυτου μαθηταις απαραδεκτον ειναι φασι
τον επι τωιδε λογον οι ταυτα τεχνιται· Τα γαρ ειδη χαιρετω, φησιν ο Ἀριστοτελης·
τερετισματα γαρ εστι, και ει εστιν, ουδεν προς τον λογον. Ἀνθ' οτου δη ουν αυτος
εμπεδουν αξιοι και ως ακατασκωπτον δοξαν εισκομιζειν επιχειρει το και τοις αυτου
διδασκαλοις ουκ ευ εχειν υπειλημμενον; Ειτα προς τουτωι και ετερον αυτου λογον ου
μετριως κατηρρωστηκοτα το αμαθες ευρησομεν· εφη γαρ οτι τους νοητους και
αφανεστερους των θεων ενυπαρχοντας τε και συνυπαρχοντας και εξ αυτου
γεννηθεντας του ∆ημιουργου και προελθοντας οιδεν ο Πλατων. Προσεπαγει δε οτι και
των εμφανων και των νοητων δημιουργος εστιν ο των ολων Θεος, ο γην και ουρανον
τεχνησαμενος. Ὅτε τοινυν, καθα και αυτος διωμολογηκεν εναργως, τουτων τε
κακεινων γενεσιουργος εστιν ο αγεννητος Θεος, πως εξ αυτου γεγενησθαι φησιν
αυτους, συνυπαρχειν τε και ενυπαρχειν αυτωι; Πως, ειπε μοι, τωι αγεννητωι Θεωι
συνυπαρξει το γεννητον; Ἐνυπαρξει δε κατα ποιον τροπον; Ἡμεις μεν γαρ αγεννητον
οντα τον του Θεου Λογον συνυπαρχειν αναγκαιως τωι φυσαντι διισχυριζομεθα και
ενυπαρχειν μεν αυτωι, προελθειν δε γεννητως εξ αυτου. Ὁ δε γε της Πλατωνος
ευρεσιεπειας συνηγορος ακριβης αγεννητον μεν ειναι φησι τον ανωτατω Θεον,
ενυπαρχειν δε και εξ αυτου γεννηθηναι και προελθειν τους παρ' αυτου γεγονοτας, τα
παντα κυκων και συγχεων και το ακραιφνες εις θεοπτιαν του μηδενος αξιωσας λογου.
2.46 Φαιη δ' αν τις αυτωι το ταις των πολλων παρωιδουμενον γλωσσαις. Χωρις τα
Μυσων και Φρυγων ορισματα. Ἄπαγε της ουτω ψυχρας εικαιομυθιας, ανθρωπε· περι
Θεου σοι λογος του παντων επεκεινα, και σμικρα κομιδηι περι της αυτου δοξης αλισκηι
πεφρονηκως. Ειτα γενεσιουργον αυτος αποφηνας των ολων και μονον αρκεσαντα προς
τα ουτω λαμπρα και αξιοθαυμαστα των κτισματων, επι τοις απαντων μειοσι
συλλαβεσθαι φησι θεους ετερους αυτωι και συνεργασασθαι προς δημιουργιαν, οι και
φαιεν αν ισως τωι επι παντας Θεωι· Παρ' ημων ερανον συναγαγε, και τα τρια θνητα
λειποντα τε τωι παντι παρακομιζε γενη· σου γαρ διδοντος ψυχην, ημεις το σωμα
προσθησομεν, αθανατωι θνητον προσυφαινοντες. Ἀλλ' ερει ταχα που και συνασπισει
τοις οικειοις δογμασιν εκεινο παρεντιθεις οτι των επιγειων σωματων την φυσιν η των
στοιχειων συνοδος απεργαζεται. Ἕπεται μεν ουν καν τουτωι τοις εαυτου καθηγηταις·
φασι γαρ δη και Ἐμπεδοκλεα τον Μετωνος ουτω τε δοξασαι και μην και ελεσθαι
φρονειν· αρχας γαρ ειναι φησι των οντων πυρ, αερα και υδωρ και γην, προσεπαγει δε
τουτοις Φιλιαν τε και Νεικος· Μεμνηται δε τουτων και ο Πλωτινος εν τωι Περι τριων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

αρχικων υποστασεων, ουτω τε φησι· Τωι δε Ἐμπεδοκλει το μεν Νεικος διαιρει, η δε
Φιλια το εν· ασωματον δε και αυτωι τουτο, τα δε στοιχεια ως υλη.
2.47 Ὥστε και ει τινα συνεισφερει τοις επιγειοις σωμασι την παρ' εαυτων ονησιν
των στοιχειων η συνοδος, ουκ αβασανιστως το χρημα παραδεξομεθα.
Πολυπραγμονησομεν γαρ αναγκαιως τινος αυτοις το συμβηναι βραβευοντος και τα τηι
φυσει μαχομενα συναγηγερκοτος εις εν, και οιονει τιθασσευοντος ωστε την εκαστου
δυναμιν ουκ ασυμμιγη γενεσθαι ταις αλλαις, συννευσαι δε ωσπερ αλληλαις απασας εις
ενος οτουουν υπαρξιν τε και γενεσιν. Ἆρ' ουν ουχι του παντων αριστοτεχνου Θεου και
τοδε σαφως εκμηχανωμενου τοις επιγειοις σωμασιν ινα μηδενος των στοιχειων
ημοιρηκοτα την απ' αυτων ονησιν εχοι; Φιλον γαρ πως το συγγενες. Ουκουν ειεν αν ουχ
ετεροι τινες των τριων γενων οι δημιουργοι, απαντων δε μαλλον γενεσιουργος νοοιτ'
αν εικοτως ο ανωτατω και μονος και παντων αρχη, μεθ' ον επεκεινα παντελως ουδεν,
παντα δε μαλλον υπ' αυτωι τε και δι' αυτου και υπο ποδας, ως εκτισμενα. Χαιρειν δε
αυτον επι τοις εργοις αυτου και οι των Ἑλληνων ισχυριζονται λογοι, και ημεις δε
φαμεν, ομολογουσης τουτο και αυτης της θεοπνευστου Γραφης. Ἡ γαρ τοι Σοφια φησιν·
Ἐγω ημην ηι προσεχαιρε, καθ' ημεραν δε ηυφραινομην εν προσωπωι αυτου, εν παντι
καιρωι οτε ευφραινετο την οικουμενην συντελεσας και ενηυφραινετο εν υιοις
ανθρωπων. Ειτα πως ουκ αμεινον τοις ιδιοις αυτον μαλλον επιγαννυσθαι και ουχι τοις
ετερων κτισμασιν;
2.48 Ἀλλ' οκνωι ταχα που φησιν αυτον κεκρατησθαι Πλατων, ηγουν, ως εφην,
διεφθονηκεναι του κρειττονος τοις επι της γης· και θαυμαστον ουδεν, οτε και αυτου του
δημιουργουντος Θεου προαναθεις ταγαθον αυτο μεν ακινητον, ατρεμουν, ευσταθες και
αφεστηκος του και χρηναι και θελειν εργασασθαι τι των εις υπαρξιν παρενηνεγμενων
φησι, κατοκνησαν δε ωσπερ προς ταυτα νειμαι το δημιουργειν τωι απ' αυτου τε και μετ'
αυτον δευτερωι θεωι. Ἀλλ' ιδου και αυτωι προσκαθιστησιν ετερους, τους ισουργειν
ειδοτας, ινα μηδεν εν αυτωι φαινηται το υπερτερουν. Ἐπειδη δε σοφον οιεται τι και
ακριβες ειπειν ως, ει νοοιτο των ολων εις τε και μονος ο ∆ημιουργος, ουρανος μεν
ανθρωπου κατ' ουδενα διοισει τροπον και μην και θηριου και των εν θαλασσηι
διανηχεσθαι πεφυκοτων και μεντοι και ερπετων, ταυτητοι χρηναι και αναλογως εχοντα
τοις εκαστου μετροις των πεποιημενων εισκομιζεσθαι τον ∆ημιουργον, φερε και προς
τουτο λεγωμεν αυτωι· Καιτοι τι το ανθεστηκος η μαχομενον ταις ορθως εχουσαις
εννοιαις, ειπερ τις ελοιτο λεγειν ενος τα παντα ∆ημιουργου; Ἆρα γαρ η τοις τοσουτον
υπερκειμενοις αρκεσασα δυναμις ως προς γε τα μειω διαρκεσειεν ηκιστα γε; Ἢ τουτο
μεν ουδαμως, το δε υπερκεισθαι και προυχειν τοις ο τι μαλιστα διενεγκουσι των αλλων
ειη αν εκεινο και μονον το της παρα Θεου λαχειν αυτουργιας;
2.49 Ειτα πως ουκ αποκληρωσις ιδικη το χρημα αυτης, ατιμασαντος ωσπερ τα
λοιπα των κτισματων και τοις επιγειοις μονονουχι και μακρα χαιρειν ειποντος αυτου;
Ληρος δε οτι ταυτι και της εσχατης αβελτηριας αναμεστα προλαβοντες ειρηκαμεν· πλην
εκεινο φραζετω. Ειργασθαι φησι τους γεννητους θεους τα λοιπα τρια γενη· αρ' ουν εν
αυτοις, εξηιρημενων των καθ' ημας, ου πλειστη τις οση διαφορα κατα τα γενη και ειδη
και μεγεθη σωματων οραται σαφως; Ἀπο γαρ τοι των ανωτατω και μεχρι του παντων
ευτελεστατου διηκοι αν αυτων η γενεσις· και μην και περι αυτων ει δη λεγοιτο ταυτι
των φυτων, ουκ αν διαψευσαιτο τις. Ἆρ' ουν αναλογως εκαστωι τον ∆ημιουργον
επιστησομεν, ινα μη υβριζηται το υπερτερουν ει και των υφιζηκοτων ο αυτος ειναι
λεγοιτο ποιητης; ουκουν ετερος μεν ο ανθρωπων και μαλα εικοτως , τοσοι δε των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

αλλων, οσαπερ αν ειεν τα πεποιημενα και μεχρις αυτων καθικνουμενα των αγαν
ευτελεστατων. Ἆρ' ουν ου γελως, ειπε μοι, ταυτι, και τερθρεια λοιπον αποφερουσα του
εικοτος και των εις αληθειαν εννοιων· ειτα πως ουκ αν γενοιτο παντι τωι σαφες; Ὅτι δε
σαθραις και αλλοκοτοις εφηδεται δοξαις ομου τοις ιδιοις καθηγηταις, δηλος αν ειη
δηπουθεν· Θεον γαρ ειναι διισχυριζομενος τον ουρανον, παλιν ωδε φησι·
2.50 {ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ} Τι δει μοι καλειν Ἕλληνας και Ἑβραιους ενταυθα μαρτυρας;
Ουδεις εστιν ος ουκ ανατεινει μεν εις ουρανον τας χειρας ευχομενος, ομνυων Θεον ητοι
θεους, εννοιαν δ' ολως του θειου λαμβανων εκεισε φερεται. Και τουτο ουκ απεικοτως
επαθον· ορωντες γαρ ουτε ελαττουμενον τι των περι τον ουρανον, ουτε αυξομενον ουτε
τρεπομενον ουτε παθος υπομενον τι των ατακτων, αλλ' εναρμονιον μεν αυτου την
κινησιν, εμμελη δε την ταξιν, ωρισμενους δε θεσμους σεληνης, ηλιου δε ανατολας και
δυσεις ωρισμενας, εν ωρισμενοις αει καιροις, εικοτως Θεον και Θεου θρονον υπελαβον.
Το γαρ τοιουτον, ατε μηδεμιαι προσθηκηι πληθυνομενον, μηδε ελαττουμενον αφαιρεσει,
της τε κατα αλλοιωσιν και τροπην εκτος ισταμενον μεταβολης, πασης καθαρευει
φθορας και γενεσεως. Ἀθανατον δε ον φυσει και ανωλεθρον, παντοιας εστι καθαρον
κηλιδος· αΐδιον δε ον και ακινητον, ως ορωμεν, ητοι παρα ψυχης κρειττονος και
θειοτερας ενοικουσης αυτωι φερεται κυκλωι περι τον μεγαν ∆ημιουργον, η προς αυτου
του Θεου την κινησιν (ωσπερ, οιμαι, τα ημετερα σωματα παρα της εν ημιν ψυχης),
παραδεξαμενον τον απειρον εξελιττει κυκλον απαυστωι και αιωνιωι φοραι.
2.51 {ΚΥΡΙΛΛΟΣ} Ὅτι μεν ουν παραπαιοντος οι λογοι, και των εις αληθειαν
εννοιων ολοτροπως ημοιρηκοτος, ουκ ασυμφανες. Ἐπειδη δε αποχρησειν αυτωι προς
αποδειξιν ουκ οιδ' οπως υπειληφε του Θεον ειναι τον ουρανον το τας χειρας αιρειν
υψου και μεντοι τους οφθαλμους τους ευχεσθαι διανοουμενους, φερε προς τουτο
λεγωμεν αυτωι. Ἆρ' ουν, ειπε μοι, καν ει τωι νεφελας καταθρησαι δοκοιη, πεμποι δε και
αυτος ανω και επ' αυταις τον του σωματος οφθαλμον, αρκεσειεν αν εις πληροφοριαν το
χρημα αυτωι του χρηναι θεας και αυτας ομολογειν; Ειτα πως ουκ αν ειη γελασθαι
πρεπων ο ψυχραις ουτως εννοιαις εις απατην συνηρπασμενος; Ἐπειδη δε, φησιν, εξ ων
ειναι πεφυκεν ο ουρανος εικοτως τεθαυμασται και υπειληπται παρα τοις πολλοις και
Θεος υπαρχειν και Θεου θρονος, διδασκετω παρελθων ει ταυτον ειναι νενομικε και εν
ισωι τιθησι μετρωι τα επ' αμφοιν· αλλ' ουκ αν οιηθειην πωποτε προς τουτο αυτον
αποπληξιας ελθειν ως κατ' ουδενα τροπον διαφερειν οιεσθαι το ειναι Θεον και θρονον
αυτου. Ὅτι μεν γαρ ουχ ως εν αισθησει τηι καθ' ημας ουτε μην ως επι σωματων νοοιτ' αν
εικοτως τα περι Θεου, καν ει λεγοιτο τυχον ηττον η χρην, ενδοιασαι τις αν ηκιστα γε.
Θρονος ουν ει λεγοιτο Θεου, την υπ' αυτωι βασιλειαν κατασημηνειεν αν, καθαπερ
αμελει και εφ' ημων αληθες ειπειν ως ειη του δεινος λαμπρος και υπερφερης ο θρονος,
τουτεστιν η αρχη και η βασιλεια.
2.52 Ειτα πως ισομοιρησειεν αν τωι κρατουντι το κρατουμενον, τηι των
κρατουμενων μικροπρεπειαι το αρχον αυτων, τοις υπεζευγμενοις το υπερτερουν, τωι
πλεονεκτουντι το μειονεκτουμενον; Πως ουν αρα και τινα τροπον η Θεον ειναι φησιν η
Θεου θρονον τον ουρανον; Ἀλλα Ναι, φησιν, ευτακτον γαρ και εναρμονιον και εμμελη
ποιειται την κινησιν, ωρισμενους δε φωτισμους ηλιος τε και σεληνη ποιεισθαι
πεφυκασιν, αστρων τε ανατολαι και δυσεις και περιφοραι και δρομοι και αι κατα τοπους
κινησεις αι αυται και απαραλλακτως και εν καιρωι παντι. Ειτα πως ου πανυ σοφος ην ο
θεσπεσιος Παυλος, ως απο γε των τοιουτων τον ηγεμονα καταδεικνυς, και της ευταξιας
τηι κτισει τον πρυτανιν, τον τοις υπ' αυτου γεγονοσι θεσμοθετουντα θεοπρεπως το οπως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

αν εκαστον δεησηι, και την ουτω πολλην και αμετρητον δημιουργιαν ουκ
ανεπιστατητον αποφηναντα, δι' ων ευ εχει και θαυμαζεται; Φησι γαρ· Τα γαρ αορατα
αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου
δυναμις και θειοτης. Ἐδοκει δε ταυτα και φρονειν και λεγειν και τοις αυτου γεγονοσι
καθηγηταις· εφη τοινυν Πλουταρχος περι αυτων, ως ηδη φθασαντες ειπομεν· Ἔλαβον
δε εκ τουτων εννοιαν Θεου· αει τε γαρ ηλιος και σεληνη και τα λοιπα των αστρων την
υπογειον ενεχθεντα ομοια μεν ανατελλει τοις χρωμασιν, ισα δε τοις μεγεθεσιν, και κατα
τοπους τους αυτους.
2.53 Ουκουν οι μεν παλαι και των αυτου δογματων ευρεται γεγονοτες ουκ εις
εννοιαν ηλθον ουρανου τον ηλιου δρομον θαυμασαντες, τεθεαμενοι δε και την αλλην
απασαν κτισιν ευτακτον τε και εναρμονιον και ουκ εκμελη λαχουσαν την κινησιν·
κατετεκμηραντο δε μαλλον της του κρατουντος ισχυος, και την ευκλεα και
υπερηρμενην αυτου συνηκαν αρχην· ο δε, προς παν τουναντιον, και την επ' αυτωι δε
τουτωι μεθιστησι δοξαν, ουδεν υπομεινας των ατακτων, λεγων, ο ουρανος εμμελη
ποιειται την ταξιν. Ειτα τις ο ταξιν αυτωι και την εμμελη κινησιν ορισαμενος; Τις ο τοις
της σεληνης φωτισμοις τους εκαστωι πρεποντας απονειμας καιρους; Τις ο μετροις
υποθεις τον ηλιου δρομον; Ἆρ' ουν ουχ εις απαντων ο ταξιαρχος, ως εφην; Τι ουν
αποφερεις των αληθεστερων εννοιων ουκ εις θεοπτιαν κελευων τους ταυτα
θαυμαζοντας, αλλ' εις γε μονον το ειδεναι τον ουρανον οτι τε ειη Θεος, αλλοιωσεως τε
και τροπων εκτος ισταμενος και μεταβολης απασης, καθαρευων δε και φθορας και
γενεσεως, αθανατος τε υπαρχων φυσει και ανωλεθρος. Πως, ειπε μοι, τροπης τε και
αλλοιωσεως και μεταβολης αμοιρησαι φῂς τον γενητον ουρανον; Ει γαρ γεγονεν ολως,
και κεκινηται, τροπη δε τουτο και μεταστασις, προανακειμενου καθαπερ εν ταξει
στερησεως του μη ειναι ποτε. Ει γαρ εκ του μη οντος το γεγονος, αλλοιωσις και τροπη
νοοιτ' αν αυτωι το κεκλησθαι προς γενεσιν, το δε οτι γεγονεν ωμολογημενον, πως αν
εξω γεγονος ειη φθορας;
2.54 Πως δε και αθανατον φυσει το γενεσει και φθοραι τυραννουμενον; Πως δε
και αΐδιον το εν χρονωι παρενεχθεν; Καιτοι φησιν εναργως ο Πλατων οτι χρονος γεγονε
μετ' ουρανου, ινα αμα γενηθεντες αμα και λυθωσιν, ανπερ αρα λυσις αυτων γινηται.
Πως ουν το λυομενον αθανατον φυσει; Πως δε και ανωλεθρον το εν μονηι θελησει του
∆ημιουργου λαχον το μη φθειρεσθαι; Ου γαρ τοι φυσις εν τουτοις το ακραδαντον εχει,
ουτε μην το ενηρεισθαι καλως εν οις εκαστον ειναι πεφυκεν ιδιον αυτοις· επικουρειται
δε μαλλον προς τουτο τοις του διακρατουντος νευμασιν. Ειτα φησιν οτι παρα ψυχης
κρειττονος και θειοτερας ενοικουσης αυτωι φερεται κυκλωι περι τον μεγαν ∆ημιουργον,
η προς αυτου του Θεου την κινησιν εχει, ωσπερ, οιμαι, τα ημετερα σωματα. Ἀλλ', ω
παναριστε φαιην αν ο αγενητος κατα σε, και αφθαρτος και ανωλεθρος, ο ατρεπτος τε
και αναλλοιωτος ουρανος, ο πασης καθαρευων κηλιδος, ον δη φῂς και αΐδιον, παρα
ποιας κρειττονος η θειοτερας διοικειται ψυχης; Τι το αμεινον εν αυτηι παρ' εκεινον,
μαλλον δε του δημιουργησαντος Θεου; Τι το μεγα και εξαιρετον, εννοειν ουκ εχω. Οιμαι
γαρ εγωγε της ανωτατω δοξης την απορρητον του Θεου μεμεστωσθαι φυσιν. Ει δη
λεγοιτο προς ημων αφθαρτος τε ειναι και ανωλεθρος, αλλοιωσεως επεκεινα και τροπης,
αγενητος, αΐδιος, κηλιδος απασης απηλλαγμενη, το παντελειον εχουσα και παντος
οτουουν απροσδεης, ειτα τι τετηρηκας αυτηι, τοις ουτω λαμπροις και υπερφερεσιν
αξιωμασι την των ποιηματων κατασεμνυνων φυσιν;
2.55 Ἀλλ' Ἑβραιοι, φησι, τα περι ουρανου δοξαζοντες, θρονον αυτον ειναι φασι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

του Θεου, υποποδιον δε την γην. Ὀρθως, ω γενναιε· μεμνησομαι γαρ αυτου λεγοντος
του Θεου δι' ενος των αγιων προφητων. Ὁ ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον των
ποδων μου· ποιον οικον οικοδομησετε μοι, λεγει Κυριος, η τις τοπος της καταπαυσεως
μου; Καιτοι Θεον μεν ουκ ειναι φησι τον ουρανον, παρεικαζει δε θρονωι, και μην και
υποποδιωι την γην· καν ει ελοιτο τις την του πραγματος αιτιαν αναμαθειν, χαλεπον
ουδεν αληθευοντας λεγειν. Ἀνεδειματο γαρ εν τοις Ἱεροσολυμοις τον διαβοητον
εκεινον νεων ο σοφωτατος Σολομων, επεγαννυντο δε λιαν αυτωι των Ἰου δαιων οι
δημοι, ᾤοντο τε οτι κατυκηκεν εν αυτωι περιειλημμενος ο των ολων Θεος· βραδεις γαρ
αει πως εις συνεσιν και των περι Θεου λογων ανεπιστημονες, οι γε Θεου πολιν
οιηθεντες την Ἰερουσαλημ, εν αυτηι δε και μονηι διετεινοντο κατοικειν αυτον, δια τοι το
λεγεσθαι δια φωνης του ∆αβιδ· ∆εδοξασμενα ελαληθη περι σου, η πολις του Θεου.
Σμικρα τοιγαρουν δοξαζοντας ελεγχει Θεος, και φησι. Ποιον οικον οικοδομησετε μοι,
θρονον εχοντι τον ουρανον, υποποδιον δε την γην; Ἔδει γαρ, εδει τοις συνεσταλθαι και
περιωρισθαι τοποις την αυτου φυσιν υπειληφοσι καταδειξαι σαφως οτι τε ειη πανταχηι
και χωρει μεν αυτον ουδεν, ηκει δε μαλλον δια παντων αυτος, και πληρης μεν ο
ουρανος αυτου, μεστη δε η γη.
2.56 Ὅτι δε γενητος εστιν ο ουρανος, δια πλειστων οσων μαρτυριων καταδειξαι
ραιον εκ της θεοπνευστου Γραφης· εφη γαρ που ο Θεος. Ἐγω τηι χειρι μου εστερεωσα τον
ουρανον και πασι τοις αστροις ενετειλαμην. Και μην και ο μακαριος ∆αβιδ τωι Λογωι
Κυριου τους ουρανους εστερεωσθαι φησι και τωι πνευματι του στοματος αυτου πασαν
ειναι την δυναμιν αυτων· οιδε δε και διηγουμενους αυτους δοξαν Θεου. Πως, η τινα
τροπον; αφ' ων εισι και γεγονασιν ευ μαλα τεθαυμασμενους και μονονουχι φωνηι τηι
τοιαιδε χρωμενους· τα γαρ των τεχνηματων αριστα και εξαιρετα, καιτοι φωνην ουκ
εχοντα, μονονουχι και διακεκραγασι την του τεχνουργησαντος επιστημην εφ' εαυτοις
εκφαινοντα.
[Τελος του δευτερου τομου των κατα Ἰουλιανου αντιρρητικων του πανσοφου και
μακαριου αρχιεπισκοπου Ἀλεξανδρειας Κυριλλου.]

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42


