Ad Demetrium de compunctione i
ΠΡΟΣ ∆ΗΜΗΤΡΙΟΝ ΜΟΝΑΖΟΝΤΑ ΠΕΡΙ ΚΑΤΑΝΥΞΕΩΣ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ.
47.393
αʹ. Ἐγω σε ορων, ω μακαριε ∆ημητριε, συνεχως εγκειμενον ημιν, και μετα
πολλης της σφοδροτητος τους περι κατανυξεως απαιτουντα λογους, εμακαρισα τε
αει και εθαυμασα την εν τηι σηι ψυχηι καθαροτητα. Ουδε γαρ εστι μη προτερον
εκκαθαρθεντα καλως, και των βιωτικων απαντων ανωτερον γενομενον, εις ταυτην
των λογων την επιθυμιαν ελθειν. Και τουτο ραιδιον συνιδειν εκ των και προς ολιγον
τουτωι κατεχομενων τωι ποθωι, οτι τοσαυτην αθροως δεχονται την μεταβολην, ως
ευθεως προς τον ουρανον μεταστηναι· καθαπερ γαρ τινων δεσμων χαλεπων, των
του κοσμου φροντιδων απολυσαντες την ψυχην, ουτως αφιασι πετεσθαι προς τον
οικειον αυτηι τοπον και συγγενη. Ἀλλα τοις μεν πολλοις τουτο ολιγακις του παντος
χρονου συμβαινειν ειωθε· σε 47.394 δε, ω θεια κεφαλη, διαπαντος οιδα τουτωι
κατεχομενον τωι πυρι της κατανυξεως. Και μαρτυρησειαν αν μοι αι τε αυπνοι νυκτες,
και αι των δακρυων πηγαι, και ο της ερημιας ερως ενιζανων τε αει και ενακμαζων
σου τηι ψυχηι. Τι ουν αν σοι γενοιτο πλεον παρα των ημετερων λογων; Και γαρ και
αυτο τουτο το προς αυτην μεν ηκειν την κορυφην, οιεσθαι δε ετι μετα των χαμαι
ερχομενων ειναι, και την επτερωμενην ψυχην λιθινην καλειν, και συνεχως της
δεξιας απτομενον της εμης, και φιλουντα και δακρυοντα λεγειν, συντριψον μου την
καρδιαν την πεπωρωμενην, ποσης μεν ευλαβειας, ποσης δε πυρωσεως αν τις θειη
ειναι τεκμηρια; Ει μεν ουν ημας καθευδοντας διυπνισαι βουλομενος επι ταυτην
ειλκυσας την υποθεσιν, και της φιλοσοφιας και της προνοιας 47.395 αποδεχομαι της
πολλης· ει δε αληθως το σαυτου σκοπων, και του διαναστησοντος δεισθαι νομιζων,
ουκ οιδα πως αν ετερως ημας εδιδαξας, οτι σοι των παρ' ημων ουδενος δει. Πλην
αλλα και ουτως ειξομεν σοι, και πεισθησομεθα παντων ενεκεν, και της παῤρησιας
της προς τον Θεον και της περι την αιτησιν σπουδης, και της φιλιας της προς ημας·
συ δε ημας αντι τουτων ταις ευχαις ταις σαις αμειβου, ωστε ημιν και τον βιον
ορθωθηναι του λοιπου, και εν τωι παροντι δυνηθηναι τι γενναιον ειπειν, και ικανον
τας τε κειμενας αναστησαι και τας παρειμενας επισφιγξαι και συγκροτησαι ψυχας.
Ποθεν ουν ημιν, ποθεν αρκτεον τουτου του λογου; τινα αυτωι θεμελιον, ποιαν
κρηπιδα θησομεν; Ἦ δηλον οτι του Χριστου τα ρηματα, δι' ων ταλανιζει μεν τους
γελωντας, εν δε τοις μακαριζομενοις τιθησι τους πενθουντας, ουτωσι λεγων·
Μακαριοι οι πενθουντες, οτι αυτοι παρακληθησονται· και, Ουαι οι γελωντες νυν, οτι
πενθησετε και κλαυσετε. Και μαλα εικοτως· πενθους γαρ αληθως, πενθους και
οδυρμων ο παρων απας καιρος· τοιαυτη συμφορα την οικουμενην κατειληφεν
απασαν, τοιαυτα απαντας ανθρωπους συνεχει κακα· απερ ει τις μετα ακριβειας
εξεταζειν εθελοι, ει γε δυνατον μετα ακριβειας, ου παυσεται οδυρομενος και
πενθων· ουτως απαντα ανατετραπται και συγκεχυται, και αρετης ιχνος ουδαμου. Και
το δη χαλεπωτερον, οτι των συνεχοντων ημας δεινων αισθησιν ουτε αυτοι εχομεν,
ουτε αλλοις παρεχομεν, αλλ' εοικαμεν σωματι εξωθεν μεν ανθουντι, πολλωι δε
ενδοθεν τηκομενωι πυρι· της δε αναλγησιας ενεκεν ουδεν των παραπαιοντων
διενηνοχαμεν, οι πολλα μεν επικινδυνα και αισχρα και λεγουσι και πραττουσιν
αδεως, αισχυνονται δε τουτων ουδεν, αλλα και εναβρυνονται, και των
καθεστηκοτων μαλλον υγιαινειν νομιζουσιν. Ουτω δη και ημεις, τα των νοσουντων
απαντα πραττοντες, ουδε αυτο τουτο, οτι νοσουμεν, ισμεν. Ἀλλ' επι μεν του
σωματος, καν το τυχον ημας ενοχλησηι παθος, και ιατρους καλουμεν, και χρηματα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αναλισκομεν, και καρτεριαν επιδεικνυμεθα, και ου προτερον αφισταμεθα, απαντα
πραττοντες, εως αν αποθωμεθα το λυπουν· της δε ψυχης καθ' εκαστην ημεραν
κεντουμενης, σπαραττομενης τοις παθεσι τοις σωματικοις, καιομενης,
κρημνιζομενης, και παντα τροπον απολλυουσης εαυτην, ουδε βραχυν εχομεν λογον.
Το δε αιτιον, οτι απαντας η νοσος κατειληφε· και καθαπερ επι των καμνοντων τα
σωματα, ει συμβαιη μηδενα παρειναι των υγιαινοντων αυτοις, ουδεν το κωλυον
απαντας εις την εσχατην καταπεσειν φθοραν, μηδενος αυτων τας αλογους επιθυμιας
κατεχοντος· ουτω και εφ' ημων δια το μηδενα ειναι τον υγιαινοντα καθαρως εν τηι
πιστει, αλλα παντας αῤρωστειν, τους μεν εκ πλειονος, τους δε εξ ελαττονος μοιρας,
ουδεις ο τοις κειμενοις εξαρκεσων εστιν. Ει γαρ τις εξωθεν ποθεν ημιν επιστας, και
του Χριστου τα προσταγματα, και της πολιτειας της ημετερας την συγχυσιν
καταμαθοι καλως, ουκ οιδα ει τινας ετερους μαλλον ημων εχθρους υποληψεται
ειναι του Χριστου· καθαπερ γαρ εσπουδακοτες την εναντιαν αυτου ελθειν τοις
επιταγμασιν, ουτω ταυτην ωδευσαμεν την οδον.
βʹ. Και ινα μη τις υπερβολης ειναι νομισηι τα ρηματα τα παρ' ημων, την
αποδειξιν επαγαγειν ηδη πειρασομαι, ετερωθεν μεν ουδαμοθεν, απο δε αυτων των
εντολων του Χριστου. Τι ουν φησιν ο Χριστος; Ἐῤρεθη τοις αρχαιοις· Ου φονευσεις.
Ἐγω δε λεγω υμιν, οτι πας ο οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου εικη, ενοχος εσται τηι
κρισει· ος δ' αν ειπηι τωι αδελφωι αυτου, Ῥακα, 47.396 ενοχος εσται τωι συνεδριωι· ος δ'
αν ειπηι, Μωρε, ενοχος εσται εις την γεενναν του πυρος. Ταυτα μεν ουν ο Χριστος.
Ἡμεις δε των απιστουντων αυτωι μαλλον τον νομον τουτον κατεπατησαμεν, καθ'
εκαστην ημεραν μυριαις τους αδελφους πλυνοντες λοιδοριαις. Και το δη
καταγελαστοτερον, οτι το μωρος ονομα παραφυλαττομενοι, πολλακις ετερας τουτου
υβρεις πικροτερας επαγομεν, ως εκεινου μονου του ρηματος την κολασιν εχοντος.
Το δε ου τοιουτον εστιν, αλλα τον υβριστην καθαπαξ κολαζων, τουτο τεθεικε το
επιτιμιον· και δηλον εξ ων και Παυλος φησιν, ουτωσι λεγων· Μη πλανασθε· ουτε
πορνοι, ουτε ειδωλολατραι, ου μοιχοι, ου μαλακοι ουτε αρσενοκοιται, ου κλεπται
ουτε πλεονεκται, ου μεθυσοι, ου λοιδοροι, ουχ αρπαγες, βασιλειαν Θεου
κληρονομησουσι. Ει δε ο μωρον λεγων τον αδελφον αυτου της εσχατης κολασεως
εστιν αξιος, ο κακουργον και βασκανον και ευχερη και κενοδοξον, και μυρια αλλα
τοιαυτα κακηγορων, ποσον εαυτωι το της γεεννης συναξει πυρ; Το γαρ, Μωρε, και
Ῥακα, των ειρημενων πολλωι κουφοτερον· διοπερ εκεινο παρεις, τουτο τεθεικεν ο
Χριστος, ινα μαθηις οτι, ει το φορητοτερον λεχθεν την γεενναν επισπαται κατ' αυτου
του λεγοντος, πολλωι μαλλον τα βαρυτερα και αφορητοτερα τουτο εργασεται. Ει δε
τινες υπερβολην του λογου καταγινωσκουσι (και γαρ τινας οιδα τουτο παθοντας
εγω, και νομιζοντας υπερ του φοβησαι μονον ταυτην ειρησθαι την απειλην), ωρα
αυτους τους μοιχους, τους αρσενοκοιτας, τους μαλακους, τους ειδωλολατρας της
ειρημενης απαλλαττειν κολασεως. Ει γαρ φοβου μονον ενεκεν τοις λοιδοροις
ηπειλησε, δηλον οτι κακεινοις· ομου γαρ απαντας συναγαγων, ουτως επηγαγε της
βασιλειας την εκπτωσιν. Τι ουν, φησιν; ο λοιδορος μετα του μοιχου και μαλακου και
πλεονεκτου και ειδωλολατρου κεισεται; Ει μεν την αυτην αυτοις δωσει δικην,
ετερου τουτο ζητησαι καιρου· οτι δε της βασιλειας ομοιως εκπεσειται εκεινοις, τωι
Παυλωι πειθομαι λεγοντι, μαλλον δε τωι ενεργουντι δι' αυτου Χριστωι, οτι ουτε ουτοι,
ουτε εκεινοι βασιλειαν Θεου κληρονομησουσιν. Ουκ επι τουτου δε μονον, αλλα και
επι πολλων ετερων πολλοι τουτο πεπονθασι, και τα παντως εκβησομενα
υπερβολικως ειρησθαι νομιζουσι· διαβολικη δε εστιν αυτη η παγις. Ἵνα γαρ τον
φοβον της μελλουσης εκλυσηι κολασεως των κατανυγεντων εν τηι του Θεου αγαπηι,
και χαυνοτερους εργασηται περι την υπακοην της εντολης, την απο της υπερβολης
παραμυθιαν εισηγαγεν, εις μεν το παρον ικανην χαρισασθαι ταις ραιθυμοτεραις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ψυχαις απατην, ελεγχθησομενην δε κατα τον της κρισεως καιρον, οτε κερδος ουδεν.
Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, νυν απατηθεντας, τοτε συνιδειν την απατην, οταν μηδεν ηι
απο της μετανοιας εις τον της αναστασεως απονασθαι λογον; Μη δη ματην
απατωμεν εαυτους, και παραλογιζωμεθα επι κακωι, μηδε ετεραν προκαλωμεθα
τιμωριαν, την εκ της απιστιας. Ου γαρ μονον το μη εικειν ταις εντολαις του Χριστου,
αλλα και το απιστειν αυταις χαλεπωτατην επαγει την κολασιν· το δε απιστειν
γινεται εκ του προς την εκπληρωσιν εκλελυσθαι των εντολων. 47.397 Ὅταν γαρ την
εκτης υπακοης ασφαλειαν μη εθελησωμεν εαυτοις πορισασθαι, μηδε τα
προστεταγμενα ποιειν, ωστε απαλλαξαι του φοβου των μελλοντων τον λογισμον,
βαρυνομενοι τωι συνειδοτι και αγχομενοι, και τον πολυν των κειμενων κολασεων
φοβον αποῤριψαι σπουδαζοντες, εις ετερον εαυτους καταβαλλομεν βαραθρον,
απιστουντες τοις κολαστηριοις εκεινοις. Και καθαπερ οι πολλωι συνεχομενοι
πυρετωι, και κατα των ψυχρων πηδωντες υδατων, ουκ αποτινασσονται το πνιγος,
αλλ' ετερον εαυτοις προστιθεασι πυρ· ουτω και ημεις, κεντουμενοι τωι των
αμαρτηματων συνειδοτι, εις τον της υπερβολης ευριπον καταποντιζειν εαυτους
αναγκαζομεθα, ινα παντα αδεως αμαρτανωμεν του λοιπου. Ουδε γαρ μονον
παρουσιν οργιζομεθα τοις αδελφοις, αλλα και απουσι πολλακις μαχομεθα· οπερ
υπερβολη θηριωδιας εστι. Και τους μεν μειζους εαυτων και δυνατωτερους και
αδικουντας και υβριζοντας φερομεν μετα επιεικειας πολλης, δια τον παρ' αυτων
φοβον, προς δε τους ομοτιμους και ελαττονας ουδεν λελυπηκοτας απεχθανομεθα.
Τοσουτον ο παρα των ανθρωπων φοβος του παρα του Χριστου μειζονα εχει την
ισχυν.
γʹ. Ἔστιν ουν ημιν σωτηριας ελπις τοσαυτην ενδεικνυμενοις ολιγωριαν και
καταφρονησιν; ποθεν, ειπε μοι; Τι τοινυν φορτικον απηιτησε, τι δε επαχθες παρ'
ημων ο Χριστος; Μη οργιζου, φησι, τωι αδελφωι σου εικη. Πολυ δε τουτο
ευκολωτερον του φερειν ετερον οργιζομενον εικη· εκει μεν γαρ συνηκται ηδη του
πυρος η υλη, ενταυθα δε, ουδενος υποκειμενου, την φλογα αναπτεις αυτος· ουκ εστι
δε ισον, ετερου λαμπαδα προσαγοντος, καρτερειν και μη πιμπρασθαι, και μηδενος
παρακινουντος ησυχαζειν και ηρεμειν Ὁ μεν γαρ εκεινου κρατησας, μεγιστης
φιλοσοφιας βασανον επεδειξατο· ο δε τουτο κατορθων, ουδενος αν ειη θαυματος
αξιος. Ὅταν ουν το μειζον δια τον των ανθρωπων φοβον ανυοντες, δια τον του Θεου
μηδε το ελαττον βουλωμεθα, εννοησον οσης κολασεως και τιμωριας υπευθυνους
καθιστωμεν εαυτους. Τον τοινυν αδελφον μη τον ομοτιμον μονον, μηδε ελευθερον
νομισηις ειναι, αλλα και τον οικετην· Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου ουτε δουλος, ουτε
ελευθερος, κατα τον Ἀποστολον. Ὥστε καν προς τους δουλους. αγριαινωμεν εικη,
την αυτην υποστησομεθα δικην· αδελφος γαρ και ουτος εστι, και της ελευθεριας
ηξιωται της αληθους, εν πνευμα εχων. Τις ουν λοιδοριας καθαρον τον εαυτου βιον
και οργης αλογου και ματαιας επιδειξαι δυναται; Μη γαρ μοι τον ολιγακις τουτο
πασχοντα ειπηις, αλλα τον μηδε ολως αλοντα ποτε· εως δ' αν μη τουτο δειξηις ημιν,
ουδε την απειλην λυσαι δυνησηι, δια το μη συνεχως τουτο παθειν. Και γαρ ο κλεπτων
και ο πορνευων, καν απαξ μονον την αμαρτιαν εκεινην εργασωνται, ουκ επειδη μη
πολλακις τουτο τετολμηκασιν, αφιενται της τιμωριας, αλλα επειδη τετολμηκασιν
ολως, κολαζονται. Το δε εφεξης τουτωι κειμενον, τις ουκ αν των απιστων και μυθον
ειναι νομισειε, μετα τοσαυτης. σφοδροτητος ανατετραμμενον ορων υφ' ημων; Του
γαρ Θεου ειποντος· Ἐαν προσφερηις το δωρον σου επι το θυσιαστηριον, κακει
μνησθηις, οτι ο αδελφος σου εχει τι κατα σου, αφες εκει το δωρον σου εμπροσθεν του
θυσιαστηριου, και υπαγε πρωτον, διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου, και τοτε ελθων,
προσφερε το δωρον σου· ημεις δε εκπεπολεμωμενοι προς αλληλους και υπουλως
διακειμενοι τοις θυσιαστηριοις προσιμεν. Και ο μεν Θεος τοσαυτην της ημετερας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

καταλ 47.398 λαγης πεποιηται σπουδην, ως ανεχεσθαι την αυτου θυσιαν μενειν
ατελεστον, και την υπηρεσιαν εγκοπτεσθαι υπερ του την προς αλληλους απεχθειαν
καταλυσαι και την οργην· ημεις δε ουτω του πραγματος αλογουμεν, ως και ημερας
πολλας την εχθραν διατηρειν κατα της εαυτων κεφαλης. Ουδε γαρ τους
μνησικακουντας κολαζει μονον ο Χριστος, αλλα και τους τουτου μεν
απηλλαγμενους του παθους, πεπληγμενων δε καταφρονουντας των αδελφων.
Ἐπειδη γαρ των ηδικημενων εστι το μνησικακειν, ο δε αδικων ουκ αν ραιδιως
ληφθειη τουτωι τωι παθει, τουτου χαριν τουτον ηγαγε προς εκεινον, δεικνυς οτι της
τιμωριας της εκεινου μαλλον υπευθυνος εστιν ο και την ριζαν τωι αμαρτηματι
παρασχων. Ἀλλ' ημεις ουδε ουτω παιδευομεθα, αλλα λυπουμεν και υπερ των
τυχοντων τους αδελφους· ειτα ωσπερ ουδενος γενομενου δεινου, ουτως αμελουμεν
και επιλανθανομεθα των λυπηθεντων παρ' ημων, και την εχθραν εις μακρον
εκτεινομενην χρονου μηκος περιορωμεν, ουκ ειδοτες οτι τοσουτωι μειζονα τισομεν
κολασιν, οσωι πλειονας αν αφωμεν επεισελθειν ημερας τηι λυπηι, τουτωι τε αυτωι, και
τωι δυσκολωτεραν ημιν γενεσθαι λοιπον την καταλλαγην. Ὥσπερ γαρ, φιλιας
συνεχουσης ημας, ουδεν ευκολως των διαιρουντων ισχυσαι και πιστευθηναι
δυνησεται· ουτως, εχθρας προκαταλαβουσης ημων τας ψυχας, παντα ευκολα και
ραιστα τοις βουλομενοις ημιν συγκρουειν επιπλειον εστι, των μεν χρηστων
απιστουμενων, πιστευομενων δε μονων των πονηρων. ∆ια ταυτα κελευει το δωρον
αφεντας επι του θυσιαστηριου, πρωτον διαλλαγηναι τωι αδελφωι, ινα μαθωμεν, οτι ει
εν εκεινωι τωι καιρωι αναβαλλεσθαι την καταλλαγην ταυτην ου χρη, πολλωι μαλλον
εν ετεροις. Ἡμεις δε τα μεν συμβολα των πραγματων κατεχομεν, της δε αληθειας
αυτης εκπεπτωκαμεν, ασπαζομενοι μεν αλληλους μελλοντος του δωρου
προσφερεσθαι, χειλεσι δε ως επι το πολυ και στοματι τουτο ποιουντες μονον. Ὁ δε
Κυριος ου τουτο βουλεται, αλλα το απο της ψυχης φιλημα, και τον απο της καρδιας
ασπασμον διδοναι τωι πλησιον ημας. Τουτο γαρ εστιν ασπασασθαι αληθως, εκεινο δε
σκηνη τις και υποκρισις, και παροξυνειε μαλλον αν τον Θεον η καταλλαξειεν ο ουτω
φιλων. Την γαρ ειλικρινη και εῤριζωμενην φιλιαν επιζητει παρ' ημων, ου ταυτην,
ης το μεν σχημα πολυ και την μορφωσιν περιφερομεν, την δε δυναμιν πασαν
εσβεσαμεν, οπερ και αυτο τεκμηριον των κατεχουσων ημας ανομιων εστι. ∆ια γαρ το
πληθυνθηναι την ανομιαν, φησι, ψυγησεται η αγαπη των πολλων. Και ταυτα
πραττομεν ανθρωποι, μητε οργιζεσθαι, μητε εχθρους εχειν κελευσθεντες τινας, ει δε
ποτε και σχοιημεν, εφ' ημερας μονον· Ὁ ηλιος γαρ, φησι, μη επιδυετω επι τωι
παροργισμωι υμων Και ουδε μεχρι τουτου ισταμεθα, αλλα και επιβουλας κατ'
αλληλων ραπτομεν, και δι' ων λεγομεν και δι' ων πραττομεν δακνοντες τα οικεια
μελη και κατεσθιοντες· οπερ λαμπρας μανιας εστι. Και γαρ τους ανιατως
δαιμονωντας και μαινομενους απο τουτου μαλιστα δοκιμαζομεν. Τι δε ο περι του
αντιδικου νομος, και ο περι της επιθυμιας της ατοπου, και των ακολαστων
οφθαλμων, και της αλογου φιλιας και επιβλαβους; Ὁ γαρ δεξιος οφθαλμος, και η
δεξια χειρ, ουδεν ημιν ετερον αινιττεται, η τους επι βλαβηι φιλουντας ημας· και ο
περι των απολελυμενων δε γυναικων υπο τινος ου κατελυθη και κατεπατηθη
πολλακις;
47.399 δʹ. Τους γαρ περι του μη δειν ομνυναι κειμενους και αισχυνομαι
λεγειν, ου δια τας ορκωμοσιας μονον, αλλα και δια τας επιορκιας τας συνεχεις. Ει
γαρ και το ομνυναι, καν ευορκηι τις, εγκλημα και εντολης παραβασις, που την
επιορκιαν θησομεν; Ει γαρ το περισσον του ναι και του ου εκ του Πονηρου, το και
τουτου περισσοτερον τινος εσται λοιπον; Ειτα παλιν φησιν· Ἐαν τις σε ραπισηι εις
την δεξιαν σιαγονα, στρεψον αυτωι και την αλλην· και τωι θελοντι σοι κριθηναι, και
τον χιτωνα σου λαβειν, αφες αυτωι και το ιματιον· και εαν τις σε αγγαρευσηι μιλιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

εν, υπαγε μετ' αυτου δυο· και τωι αιτουντι σε διδου, και τον θελοντα απο σου
δανεισασθαι μη αποστραφηις. Τι αν τις ειποι προς ταυτα; Ἐφ' εκαστου γαρ των
ειρημενων δακρυειν μονον και εγκαλυπτεσθαι λειπεται· ουτως εκ διαμετρου προς
την εναντιαν αντεταξαμεθα, εις κρισεις και μαχας και δικας και αμφισβητησεις τον
απαντα χρονον αναλισκοντες, και μηδε βραχειαν επηρειαν φεροντες, μη την απο
των πραγματων, μη την απο των ρηματων, αλλα και προς το τυχον εκθηριουμενοι.
Ει δε εχοις τινας λεγειν των πολλα μεν ανηλωκοτων εις πενητας,
καταφρονουμενων δε δια την πενιαν υστερον, και μυρια πασχοντων κακα, ολιγους
μεν τουτους και ευαριθμητους ερεις· πλην αλλ' ουδε ουτω τον ενταυθα
αναγεγραμμενον ημιν φιλοσοφον εδειξας· πολυ γαρ ουτος εκεινου του βιου
πνευματικωτερος. Ουδε γαρ εστιν ισον εκοντα δουναι, και αποστερουμενον παντων
ενεγκειν. Τι δε λεγω ενεγκειν; ο γαρ ο Χριστος ειπε, πολλωι τουτου παλιν μειζον
εστι. Τοσουτον δε απεστησεν ο λογος των αδικουμενων τας ψυχας της προς τους
αδικουντας οργης, ως μη μονον υπερ των ηδη ληφθεντων μη δυσχεραινειν, αλλα
και των υπολειφθεντων εκοντας παραχωρειν, και της εκεινων μανιας περι το κακως
ποιειν μειζονα περι το κακως πασχειν επιδεικνυσθαι την προθυμιαν ημας. Ὅταν γαρ
ο βουλομενος αδικειν ευρηι τον αδικουμενον πλεον παρεσκευασμενον προς το
παθειν ηπερ εκεινος εβουλετο, και την επιθυμιαν εμπλησας την εαυτου, τον
επηρεασθεντα εκ περιουσιας ιδηι φιλοτιμουμενον, απεισιν ηττημενος, την
υπερβολην της ανεξικακιας ερυθριασας· καν γουν θηριον ηι, καν ετερον τι τουτου
χαλεπωτερον, μετριωτερος εσται του λοιπου, την τε αυτου κακιαν και την αρετην
εκεινου καλως απο της συγκρισεως ταυτης ιδων. Τουτον εγω τον βιον επιζητω νυν,
ον μονον εν ταις Γραφαις κειμενον ορω, αλλαχου δε και επι των εργων ουδαμου. Μη
γαρ μοι τον ηδικημενον ειπηις και στεγοντα· συμβαινει γαρ και παρα αδυναμιαν
τουτο παθειν. Ει δε και προς τους ομοτιμους και οις δυνατον επεξελθειν επεδειξατο
τουτο, αλλα ου μεχρι τοσουτου, ως και την επιθυμιαν υπερακοντισαι την εκεινου,
και πλεον ων εβουλετο δουναι, και τοις εκοντι προστεθεισι, την επι τοις βιαι
αποσπασθεισι δειξαι μακροθυμιαν. Το δε τουτων παλιν ανωτερον και αυτης
απτομενον της κορυφης, τους τα τοιαυτα εργαζομενους εις ημας, και επηρεαζοντας
και χρημασι και σωμασι και τοις αλλοις απασιν, εν φιλων ταξει, και φιλων των
γνησιων καταταττειν εκελευσεν ο Χριστος. Μη γαρ προσδιδου μονον τωι αρπαζοντι
και πλεονεκτουντι, φησιν, αλλα και φιλει τουτον φιλιαι τηι 47.400 σφοδροτατηι και
ειλικρινει. Τουτο δη, τουτο και παραστησαι βουλομενος ειπεν· Ευχεσθε υπερ των
επηρεαζοντων υμας· οπερ επι των σφοδρα αγαπωμενων ποιειν ειωθαμεν μονον. Και
ινα μη παλιν υπερβολης νομισηις ειναι τα ρηματα, και την διαβολικην επεισαγαγηις
απατην, προστιθησι τωι πραγματι λογισμον, και αιτιαν δικαιαν λεγων· Ἐαν γαρ
αγαπησητε τους αγαπωντας υμας, τινα μισθον εχετε; ουχι και οι τελωναι το αυτο
τουτο ποιουσι; Και εαν ασπασησθε τους ασπαζομενους υμας, τι περισσον ποιειτε;
ουχι και οι εθνικοι τουτο ποιουσιν; Ὅταν ουν των τελωνων και των εθνικων μηδεν
κατα τουτο διαφερωμεν, πως ου πενθειν αξιον και κατακοπτεσθαι; Και ειθε τουτο
μονον ην το δεινον· νυν δε τοσουτου αποδεομεν τους εχθρους αγαπαιν, ως και τους
αγαπωντας αποστρεφεσθαι και μισειν. Το γαρ βασκαινειν και φθονειν, και δι' ων
πραττομεν και δι' ων λεγομεν την δοξαν αυτων καθαιρειν και την ευδοκιμησιν, των
σφοδρα μισουντων και αποστρεφομενων εστιν. Ουτως ου μονον των εθνικων ουδεν
διαφερομεν, αλλα και πολλωι χειρον αυτων εν τουτωι διακειμεθα. Και ο μεν Χριστος
ευχεσθαι υπερ των επηρεαζοντων εκελευσεν, ημεις δε δολους ραπτομεν, και τους
καταρωμενους ευλογειν κελευσθεντες, μυριαις αραις περιβαλλομεν. Τι ταυτης
σφοδροτερον της εναντιωσεως γενοιτ' αν και της μαχης, ην μαχομεθα τωι ταυτα
νομοθετησαντι, πασιν αυτου τοις προσταγμασιν εξ εναντιας ισταμενοι; Την γαρ της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

κενοδοξιας τυραννιδα, ην αυτος μεν δια των εξης ρηματων κατελυσεν, ημεις δε
ηυξησαμεν, ουκ επι τας ευχας μονον και νηστειας και τας ελεημοσυνας, αλλα και επι
τα αλλα παντα ελκυσαντες αυτης την αρχην, και παντος μαλλον αργυρωνητου τηι
μανιαι ταυτης υποθεντες εαυτους δια το πασιν ειναι δηλον, παριημι, τοσουτον ειπων,
οτι των ανθρωπων οι μεν εις εσχατην καταφρονησιν εκδοντες εαυτους, ουδενι των
προστεταγμενων προσεχουσιν, οι δε εκ βραχειας μοιρας υπακουειν θελησαντες, και
τινας των εντολων φυλαξαι σπουδασαντες, και ουτοι παλιν εις την αυτην εκεινοις
ζημιαν κατεστρεψαν, δια το μη θελησαι της κενοδοξιας αποδυσασθαι τους δεσμους.
Και ο μεν ουδε ολως διδωσιν ελεημοσυνην, ο δε παρεχων μεν τοις δεομενοις τινα
των εαυτου, μετα κενοδοξιας δε τουτο ποιων, ουδεν αμεινον του μη δεδωκοτος
διακειται. Ουτως απαντας πανταχοθεν εις τας εαυτου παγιδας ενεβαλεν ο Πονηρος.
Ει δε τις και ταυτην δυνηθειη διεκδυναι την βλαβην, υπο της απονοιας κατασχεθεις,
παλιν το αυτο πτωμα κατεπεσε, μαλλον δε και πολλωι χαλεπωτερον· ου γαρ τουτο
ζημιωθεις μονον, οπερ εποιησεν, απεισιν, αλλα και κακον τι προσλαβων. Πολλους δε
εγωγε οιδα, ου ταυταις μονον αλισκομενους ταις αιτιαις, αλλα και δια το φιλειν και
δια το δυσωπεισθαι, και δι' ετερας πολλας τοιαυτας επαρκουντας προφασεις τοις
δεομενοις, ου δια τον του Θεου φοβον και την εντολην. Τοσουτων ουν οντων των
λυμαινομενων ταις πραξεσι ταις αγαθαις, τις ταχεως σωθηναι δυνησεται των
τουτοις περιπεπτωκοτων τοις κακοις;
εʹ. Το δε, Ἄφες ημιν τα οφειληματα ημων, ως και ημεις αφιεμεν τοις
οφειλεταις ημων, τις αρα ο μετα παῤρησιας ερων; Καν γαρ μηδεν αδικησωμεν τους
εχθρους, αλλ' ομως την πληγην ανιατον εχομεν. Ὁ δε Χριστος ουχ ουτως αφιεναι
βουλεται μονον, αλλα και εις τους πρωτους των φιλων αυτους αριθμειν. ∆ια τουτο
γουν, καθως εφθην ειπων, και υπερευχεσθαι 47.401 τουτων προσεταξεν. Ἐαν δε
αδικηις μεν μηδεν, αποστρεφηι δε, και ουχ ηδεως οραις, και το τραυμα εχηις ενακμαζον
σου τηι ψυχηι, ουπω την εντολην εποιησας, ην προσεταξε σοι ο Χριστος. Πως ουν
αυτος ιλεων γενεσθαι τον Θεον παρακαλεις. τοις εις σε πεπλημμεληκοσιν ουπω
γεγονως ιλεως αυτος; Το τοιουτον και τις σοφος διασυρων φησιν· Ἄνθρωπος
ανθρωπωι συντηρει οργην, και παρα Κυριου ζητει ιασιν; επ' ανθρωπον τον ομοτιμον
αυτου ουκ εχει ελεος, και περι των αμαρτιων αυτου δειται; αυτος σαρξ ων διατηρει
μηνιν, και τις εξιλασεται τας αμαρτιας αυτου; Ἐβουλομην σιγησαι λοιπον, και μεχρι
των ειρημενων στησαι τον λογον· ουτως αισχυνομαι και ερυθριω περαιτερω
προελθειν· τον γαρ πολεμον τουτον, ον ηραμεθα προς τας εντολας του Χριστου, και
την εχθραν την ακηρυκτον, προιων ο λογος τρανοτερον δεικνυσιν. Ἀλλα τι το
κερδος απο της ημετερας σιγης, των πραγματων ουτω βοωντων την μαχην, και προ
των πραγματων δε αυτων του μελλοντος κρινειν ημας παντα ειδοτος σαφως; Το μεν
ουν μη θησαυριζειν επι της γης, αλλ' εν ουρανωι, ει και ολιγους, ομως ευροι τις αν
κατωρθωκοτας καλως· οι γαρ λοιποι παντες ωσπερ τουναντιον ακουσαντες, και
παραγγελθεντες επι της γης θησαυριζειν, ουτως αφιεντες τον ουρανον,
προστετηκασιν απασι τοις εν τηι γηι, και περι την των χρηματων μαινονται
συλλογην, και τον Θεον μισησαντες, αγαπωσι τον μαμωναν· το δε, Μη μεριμνησητε
περι την αυριον, ουδενα ουτε ακουσαντα, ουτε πεισθεντα οιδα εγω δια την
ολιγοπιστιαν ημων. ∆ια τουτο ταυτην εγκαλυψαμενος παρελευσομαι την εντολην.
Ἔδει μεν γαρ και απλως αποφαινομενον πιστευεσθαι τον Χριστον· νυν δε ουδε
λογισμους αναντιῤρητους ειπων, και υποδειγματα παραγαγων, το τε των ορνιθων
και του χορτου, πιστευεται παρ' ημων, αλλ' ομοιως τοις εθνεσι, ταχα δε και
μικροψυχοτερον υπερ της τουτων φροντιδος δακνομεθα, και μηδε ευχεσθαι υπερ
αυτων κελευσθεντες, απασαν περι ταυτα την σπουδην αναλισκομεν. Ταυτην ουν,
οπερ εφην, ερυθριασας παρελευσομαι την εντολην· επι δε τοις μετα ταυτα ηξω, ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

πως τινα της αισχυνης ταυτης ευρω παραμυθιαν μικραν. Τι τοινυν μετα ταυτα λεγει;
Μη κρινετε, ινα μη κριθητε. Ἐγω μεν ουν παραμυθιαν ᾤμην ευρησειν της ημετερας
αισχυνης, ορω δε προσθηκην ουκ ελαττονα των προτερων. Ει γαρ και μηδεν ετερον
ημιν πεπλημμελητο, τουτο γουν ικανον εις εσχατην γεενναν απαγαγειν· ουτω των
μεν ετεροις αμαρτανομενων πικροι καθημεθα δικασται, τας δε εαυτων δοκους
παρορωμεν, και εις το τα των αλλων πολυπραγμονειν και καταδικαζειν δαπαναται
ημιν απας ο βιος. Και ουδενα αν ευροις ταχεως ου βιωτικον ανδρα, ου μοναχον, ου
του κληρου, ταυτης ελευθερον της αμαρτιας· καιτοι γε τοσαυτης απειλης κειμενης
αυτηι· Ἐν ωι γαρ κριματι κρινετε, κριθησεσθε, φησι· και, Ἐν ωι μετρωι μετρειτε,
αντιμετρηθησεται υμιν. Ἀλλ' ομως κολασιν μεν τοσαυτην, ηδονην δε της αμαρτιας
ουδεμιαν ταυτης εχουσης, απαντες επιτρεχομεν τωι κακωι, καθαπερ σπουδαζοντες
και φιλονεικουντες, μη μονον δια μιας, αλλα και δια πολλων οδων εις την της
γεεννης καμινον εισελ 47.402 θειν. Και ου προς τα δοκουντα επιπονα ειναι μονον,
αλλα και προς τα κουφοτερα τουτων ομοιως αναπεπτωκαμεν, επ' ισης και ταυτα
κακεινα παραβαινοντες, και δεικνυντες δια των ραιστων, οτι και τα επιπονωτερα δια
την οικειαν καταφρονησιν, ου δια το βαρυ των προσταγματων ουκ εξανυομεν.
Ποιον γαρ, ειπε μοι, πονον εχει, το μη πολυπραγμονειν τα αλλοτρια, μηδε
καταδικαζειν τα των πλησιον πλημμεληματα; Τουναντιον μεν ουν, πονου δειται το
περιεργαζεσθαι και κρινειν ετερους. Τις ουν ταυτα ακουσας πιστευσει ποτε ημιν, οτι
εκ ραιθυμιας, αλλ' ουκ απο σπουδης και του μη βουλεσθαι προς το παρακουειν
ηλθομεν; Ὅταν γαρ α μεν επιταττει ποιειν, ευκολα και ραιστα τοις βουλομενοις, α δε
απαγορευει χαλεπωτερα και επιπονα, ημεις δε τα προστεταγμενα αφεντες, τα
κεκωλυμενα πραττομεν, αρα ουχ ως φιλονεικουντας αυτωι ταυτα αμαρτανειν
φησουσιν ημας οι εχθροι; Και γαρ, οτι πονον ουδενα εχει τα επιταγματα του Χριστου,
αυτος απεφηνατο λεγων· Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας· ο γαρ ζυγος μου χρηστος,
και το φορτιον μου ελαφρον εστιν. Ἀλλ' ημεις υπο της αφατου ραιθυμιας, φορτικα τα
κουφα ποιουμεν φαινεσθαι τοις πολλοις. Τωι μεν ουν αργειν και καθευδειν
βουλομενωι διαπαντος και το σιτιων μετασχειν και ποτου παντως επιπονον ειναι
δοκει· οι δε εγρηγοροτες και νηφοντες ουδε προς τα πανυ θαυμαστα και
δυσκατορθωτα αναδυονται, αλλα μετα πλειονος ουτοι θαρσους κατατολμωσιν
αυτων, η των σφοδρα ευκολων οι παρειμενοι και υπνηλοι. Ουδεν γαρ, ουδεν ουτως
εστι ραιδιον, ο μη σφοδρα βαρυ και επαχθες ο πολυς δεικνυσιν οκνος ημιν, ωσπερ
επιπονον και δυσχερες, ο μη λιαν ευκολον η σπουδη και η προθυμια ποιει. Τι γαρ,
ειπε μοι, του καθ' εκαστην ημεραν κινδυνευειν κινδυνους θανατον απειλουντας
χαλεπωτερον ην; Ἀλλ' ομως ελαφρον τουτο ο μακαριος εκαλεσε Παυλος, ουτωσι
λεγων· Το γαρ παραυτικα ελαφρον της θλιψεως, καθ' υπερβολην εις υπερβολην
αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν. Ει γαρ και τηι φυσει το πραγμα βαρυ, αλλα
τηι των μελλοντων ελπιδι γινεται κουφον· ην δη και αυτος αιτιαν τεθεικεν ειπων·
Μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα.
ςʹ. Ἴδωμεν δε και τα εξης. Μη δωτε, φησι, τα αγια τοις κυσι, μηδε ριψητε
τους μαργαριτας υμων εμπροσθεν των χοιρων. Ὁ μεν ουν Χριστος και εν
προσταγματος ταξει την εντολην δεδωκεν· ημεις δε υπο κενοδοξιας και φιλοτιμιας
αλογου και τουτο το προσταγμα ανετρεψαμεν, ανθρωπους φθορους και απιστους και
μυριων γεμοντας κακων απλως και ανεξεταστως εις την των μυστηριων
παραδεχομενοι κοινωνιαν, και πριν η της οικειας γνωμης δουναι βασανον ακριβη,
παντα τον περι των δογματων αυτοις εκκαλυπτοντες λογον, και τα προπυλαια ουπω
δυνηθεντας ιδειν αθροως εις τα αδυτα αγοντες. ∆ια γουν τουτο των ουτω
τελεσθεντων τινες ταχεως αποπηδησαντες, μυρια ειρ 47.403 γασαντο δεινα. Και ουκ
επι των αλλων μονον, αλλα και εφ' ημων αυτων την φρικωδεστατην ταυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

παραβλεπομεν εντολην, ηνικα αν των αθανατων μυστηριων δεοι μετασχειν, μετα
της εγκειμενης ημιν ακαθαρσιας τε και αναισχυντιας τουτο ποιουντες πολλακις. Ου
ταυτας δε μονον τας εντολας, αλλα και τας εξης υπο παντων ολοσχερως
ανατετραμμενας ιδοι τις αν, Ειποντος γαρ του Χριστου, Ὅσα εαν θελητε ινα ποιωσιν
υμιν οι ανθρωποι, ουτω και υμεις ποιειτε αυτοις· ημεις παντα ποιουμεν α πασχειν μη
θελομεν, και κελευσθεντες δια της στενης πυλης εισελθειν, την ευρυχωρον
επιζητουμεν πανταχου, Και το μεν των βιωτικων τινας ταυτην ασπαζεσθαι και
φιλειν, ου σφοδρα εστι θαυμαστον· το δε ανδρας εσταυρωσθαι δοκουντας πλεον
εκεινων ανιχνευειν αυτην, τουτο εστι το πολλης εκπληξεως γεμον, μαλλον δε και
αινιγματι εοικε το πραγμα. Των γαρ μοναχων ως επιπολυ παντων ταυτα ευθεως
πρωτον ακουσηι τα ρηματα, ει ποτε αυτους εις οικονομιαν τινα παρακαλεσεις ελθειν,
ερωτωντων ει γε αναπαυσιν εστιν ευρειν, και ει γε δυναται αναπαυσαι ο καλων, και
ανω και κατω πολυ το της αναπαυσεως ονομα. Τι λεγεις, ανθρωπε; την τεθλιμμενην
κελευσθεις βαδιζειν οδον περι αναπαυσεως ερωταις, και δια της εστενοχωρημενης
προσταχθεις πυλης εισελθειν ευρυχωρον επιζητεις; και τι ταυτης της διαστροφης
χειρον γενοιτ' αν; Ἵνα δε μη νομισηις ετερους με καταδικαζοντα ταυτα λεγειν νυν,
το εμαυτου σοι ερω. Ὅτε γαρ πρωην εγω εγνωκειν, την πολιν αφεις, επι τας σκηνας
των μοναχων ελθειν, πολυς ημην τουτο ερευνων και πολυπραγμονων, ποθεν η των
αναγκαιων εσται χορηγια, και ει δυνατον αρτον εσθιειν εφημερον τε και νεαρον, και
ει μη τις ο καταναγκαζων ελαιωι χρησθαι τωι αυτωι προς λυχνον τε και τροφην, ει μη
τις ο προς την των οσπριων ταλαιπωριαν ωθων και εις εργον εμβαλλων χαλεπον,
οιον σκαπτειν η ξυλοφορειν κελευων η υδροφορειν, και τα αλλα παντα τα τοιαυτα
υπηρετειν· και ολως ο περι της αναπαυσεως λογος ην πολυς ημιν. Και οι μεν τας των
αρχοντων υπηρεσιας και τας των δημοσιων διοικησεις αναδεχομενοι, τουτων
πολυπραγμονουσιν ουδεν, αλλ' ει μονον κερδος εχοι το πραγμα, κερδος επικαιρον,
καν υπερ τουτου θαῤρησαι δυνηθωσι ποτε, ου πονους, ου κινδυνους, ουκ ατιμιας, ου
διακονιας δουλοπρεπεις, ουκ αποδημιας μακρας, ου την εν αλλοτριαι διαγωγην, ουχ
υβρεις, ου βασανους, ου καιρων μεταβολην, ου το προς τωι τελει σφαληναι της
ελπιδος πολλακις, ου θανατους αωρους, ου τον των οικειων χωρισμον, ου γυναικος
ερημιαν και παιδων, ουκ αλλο ουδεν δυσχερων εννοουσι λοιπον· αλλ' υπο της των
χρηματων επιθυμιας εκβακχευθεντες, παντα υπομενουσι, δι' ων ταυτης
επιτευξεσθαι προσδοκωσιν. Ἡμεις δε, ου χρηματων ουδε γης προκειμενης ημιν, αλλ'
ουρανων και των εν τοις ουρανοις αγαθων, α μητε οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε,
μητε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη, υπερ αναπαυσεως πυνθανομεθα· τοσουτον εσμεν
εκεινων ελεεινοτεροι και μαλακωτεροι. Τι φῂς, ανθρωπε; προς τον ουρανον
στελλεσθαι μελλων, και την βασιλειαν την εκεισε λαμβανειν, ερωταις ει τι δυσχερες
κατα την οδον ταυτην και την αποδημιαν εστι, και ουκ αισχυνηι ουδε ερυθριαις, ουδε
απελθων 47.404 κατορυττεις σαυτον; Καν γαρ απαντα ηι τα εν ανθρωποις δεινα, καν
λοιδοριαι, καν υβρεις, καν ατιμιαι, καν συκοφαντιαι, καν ξιφος, καν πυρ, καν
σιδηρος και θηρια και καταποντισμοι, καν λιμος και νοσος και οσα εξ αρχης εις το
παρον ο βιος ηνεγκε χαλεπα, ου καταγελασεις παντων, ειπε μοι, και καταφρονησεις;
εννοησεις δε ολως ταυτα; Και τι ταυτης γραωδεστερον γενοιτ' αν της ψυχης, τι δε
ταπεινοτερον τε και αθλιωτερον; Τον γαρ τηι των ουρανιων επιθυμιαι ληφθεντα ου
λεγω μονον, οτι αναπαυσιν ου χρη ζητειν, αλλ' ουδε παρουσης αισθανεσθαι. Ἢ πως
ουκ ατοπον, τους μεν ατοπως ερωντας ουτως ειναι των ερωμενων ολους, ως πλην
εκεινων και της εκεινων συνουσιας μηδεν ηγεισθαι ετερον ηδυ των εν τωι παροντι
βιωι, καιτοι γε οντων πολλων· ημας δε ουκ ατοπωι τινι, αλλα τωι παντων ανωτερωι
ληφθεντας ερωτι μη μονον παρουσης αναπαυσεως μη καταφρονειν, αλλα και
απουσαν εκζητειν;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ζʹ. Ουπω ουδενα, αγαπητε, των ουρανιων ελαβεν επιθυμια καλων, καθως
λαβειν χρη· η γαρ αν παντα τα δοκουντα ειναι χαλεπα, σκιαν ενομισε και γελωτα
πολυν. Ὁ μεν ουν τα παροντα θαυμαζων, ουκ αν αξιωθειη της των μελλοντων
θεωριας ποτε· ο δε τουτων υπερορων, και ουδεν αμεινον σκιας και ονειρατος
διακεισθαι παντα νομιζων, ταχεως επιτευξεται των μεγαλων εκεινων και
πνευματικων. Και γαρ οις αν γνησιως τουτο παραγενηται το καλον, τοσαυτην
επιδεικνυται την ισχυν, οσην εν ταις ακανθαις το πυρ, καν υπο μυριων αγχομενον
ευρηι κακων, καν πολλα τα σχοινια των αμαρτηματων περικειμενα, καν σφοδρα των
επιθυμιων την φλογα καιουσαν, και πολυν των βιωτικων πραγματων περιεστωτα
τον θορυβον, παντα ευθεως εκεινα σφοδραι τινι μαστιγι κατακρας ελαυνουσα ποῤρω
καθιστησι της ψυχης. Και καθαπερ προς ανεμου βιαν ραγδαιου ουκ αν ποτε σταιη
κονις λεπτη, ουτως ουδε ατοπων επιθυμιων πληθος κατανυξεως ρυμην εμπεσουσαν
δυνησεται ενεγκειν, αλλ' αφανιζεται και διαχειται της κονεως και καπνου θαττον
παντος. Ει δε ο των σωματων ερως ουτω δουλουται ψυχην, ως παντων αυτην
απαγαγειν, και τηι της ερωμενης προσηλωσαι τυραννιδι μονηι, τι ουκ αν ο του
Χριστου ποθος εργασαιτο, και το δεος της εκειθεν αλλοτριωσεως; Ὥσπερ γαρ
χαλεπον, μαλλον δε και αδυνατον, αναμιξαι υδατι πυρ, ουτω, οιμαι, τρυφην και
κατανυξιν εις ταυτο συναγαγειν· εναντια γαρ ταυτα, και αλληλων εισιν αναιρετικα.
Ἡ μεν γαρ δακρυων εστι μητηρ και νηψεως, η δε γελωτος και παραφορας· και η μεν
κουφην και υποπτερον εργαζεται την ψυχην, η δε αυτην μολιβδου παντος
βαρυτεραν καθιστησι. Και τουτο ουκ απο των εμαυτου λογων, αλλ' απ' αυτου του
κατασχεθεντος τηι επιθυμιαι ταυτηι τηι καληι παραστησαι πειρασομαι. Τις ουν ουτος
εστιν; Ὁ διαπυρος εραστης του Χριστου Παυλος, ος ουτως ετρωθη τουτωι τωι ποθωι,
ωστε στενειν μεν επι τηι μελλησει και διατριβηι της ενθενδε αποδημιας· Και γαρ οι
οντες, φησιν, εν τωι σκηνει τουτωι στεναζομεν· εποθει δε και εβουλετο ετι μενειν
ενθαδε δια τον Χριστον. Το γαρ επιμενειν με, φησι, τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι' υμας·
τουτεστιν, ινα επιδοθηι η πιστις η εις τον Χριστον. ∆ια τουτο και λιμον και διψαν και
γυμνοτητα και δεσμα και θανατους και διαποντιους αποδημιας και ναυαγια και τα
αλλα παντα, α κατελεξε, εφερε, και ου μονον ουκ εβαρυνετο τουτοις, αλλα και
εχαιρε· το δε αιτιον ην η αγαπη του 47.405 Χριστου. ∆ιο και ελεγεν· Ἐν τουτοις γαρ,
φησι, πασιν υπερνικωμεν δια του αγαπησαντος ημας. Και μη θαυμασηις· ει γαρ
ανθρωπων φιλια θανατου πολλακις κατατολμησαι εποιησε, τι ουκ αν εργασαιτο η
του Χριστου; ποιαν δυσχερειαν ουκ αν εξευμαρισειεν; Ουτως εκεινωι παντα φορητα
ην προς τον ποθουμενον ορωντι μονον, και το δι' εκεινον απαντα πασχειν, πασης
ηδονης και απολαυσεως ηγουμενωι μειζον, ωσπερ ουν και εστιν. Ουδε γαρ ενομιζεν
ειναι εν τηι γηι, ουδε εν τωι παροντι βιωι, ουδε μετα ανθρωπων στρεφεσθαι, αλλ' ως
ηδη την ουρανιον ληξιν εχων, και μετα αγγελων πολιτευομενος, και την βασιλειαν
απολαβων, και προσωπον προς προσωπον απολαυων, ουτω κατεφρονει των εν τωι
παροντι ηδεων τε και λυπηρων, και αναπαυσεως αυτωι λογος ουδεις ην, ο συνεχως
επιζητειται παρ' ημων, αλλα εβοα λεγων· Μεχρι της αρτι ωρας και πεινωμεν και
διψωμεν, και γυμνητευομεν, και κολαφιζομεθα, και αστατουμεν, και κοπιωμεν
εργαζομενοι ταις ιδιαις χερσι· λοιδορουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα,
βλασφημουμενοι παρακαλουμεν. Και παλιν, Ὡσπερει καθαρματα του κοσμου
εγενηθημεν, παντων περιψημα εως αρτι. Καθαπαξ γαρ τους οφθαλμους της ψυχης
στρεψας εις τον ουρανον, και το εκει καλλος καταπλαγεις, ουκ ηνεσχετο προς την
γην υποστρεψαι παλιν· αλλ' ωσπερ τις πτωχος και πενης εν οικισκωι γνοφωδει και
ταπεινωι τον απαντα χρονον κατακλεισθεις, επαν ιδηι βασιλεα χρυσωι τε πολλωι και
λιθων αστραπαις αποστιλβοντα, ουκ αν ελοιτο λοιπον ουδε εις νουν την της οικειας
πτωχειας οικιαν λαβειν, αλλ' απαντα πραγματευσεται υπερ του μεταστηναι προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εκεινην την οικησιν, αν εξη· ουτω και ο μακαριος εκεινος κατοπτευσας τα εν τοις
ουρανοις, κατεφρονει της ενθαδε πενιας, και τοις ανθρωποις δια την του σωματος
αναγκην συναναστρεφομενος, προς ουδεν των ενθαδε επεστρεφετο, αλλ' ολον
εαυτον προς την πολιν εκεινην μετεθηκε. Και τι λεγω τα εν τωι παροντι βιωι λυπηρα;
τοσουτον επενευσεν εις αυτον ο του Χριστου ποθος, ως ει γε προεκειτο και τας
αθανατους κολασεις εκεινας υπενεγκειν ενεκεν του Χριστου, μηδ' αν τουτο
παραιτησασθαι ποτε. Ου γαρ ωσπερ ημεις οι μισθωτοι γεενναν δεδοικοτες, και της
βασιλειας εφιεμενοι, ουτω κακεινος εδουλευε τωι Χριστωι, αλλ' ετερωι τινι πολλωι
τουτου βελτιονι και μακαριωι ποθωι ληφθεις, επασχε τε και επραττεν απαντα δι'
ετερον μεν ουδεν, ινα δε παραμυθησηται τον ερωτα μονον, ον ειχεν εις τον Χριστον·
ος ουτως αυτου κατα κρατος ειλε τον λογισμον, ως και ο παντων αυτωι τιμιωτερον
ην, το συνειναι τωι Χριστωι λεγω, υπερ ου και γεεννης κατεφρονησε και βασιλειας
ουρανων, και τουτου παλιν αλλοτριωθηναι εκων, ελομενος δια τον Χριστον και την
αφατον εκπτωσιν, ως εν τι των ευκταιοτατων, ασπαζεσθαι και μετα πολλης ελεσθαι
της προθυμιας.
ηʹ. Και ταχα νυν μεν ασαφες ειναι δοκει πολλοις το λεχθεν· οταν δε αυτο
σαφεστερον ειπω, τοτε παλιν απιστον ειναι δοξει τουτοις, οις προτερον ην ασαφες.
Και ουδεν θαυμαστον· και γαρ και ο μακαριος εκεινος προσδοκησας απιστηθησεσθαι
περι τουτων, δια τουτο προλαβων ελεγεν· Ἀληθειαν λεγω εν Χριστωι, ου ψευ 47.406
δομαι, συμμαρτυρουσης μοι της συνειδησεως μου εν Πνευματι αγιωι. Και ομως
τοσαυτα τωι λογωι προσθεις, και μαρτυρας αυτου της συνειδησεως καλεσας
τοιουτους, απιστειται και νυν ετι. Τι τοινυν τουτο εστιν ο φησιν; Ἄκουε. ∆ιαλεχθεις
περι των εν τωι κοσμωι τουτωι δεινων, και ειπων, οτι Τις ημας χωρισει απο της
αγαπης του Χριστου; θλιψις, η στενοχωρια, η διωγμος, η λιμος, η γυμνοτης, η
κινδυνος, η μαχαιρα; και παντα διελθων τα επι της γης, ανεισιν εις τον ουρανον, και
δειξαι βουλομενος, οτι ουδεν μεγα των ενταυθα κολαστηριων καταφρονειν δια τον
Χριστον, επηγαγεν, οτι Ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα,
ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα, ουτε βαθος, ουτε τις κτισις ετερα δυνησεται ημας
χωρισαι απο της αγαπης του Θεου, της εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ου μονον ανθρωποι ου δυνησονται ταυτης διασπασαι με της φιλιας,
αλλ' ουδε αγγελοι, ουδ' αν ει πασα. των ουρανιων συνελθοιεν εις ταυτο δυναμεις,
τουτο ισχυσουσι. Τι λεγω; ουδ' αν βασιλειας εκπεσειν δεηι, ουδ' αν εις γεενναν
εμπεσειν δια τον Χριστον, ουδε τουτο μοι φοβερον. Το γαρ υψωμα και βαθος, και
ζωη και θανατος, ουδεν ετερον η τουτο εμφαινει. Ταυτα δε ελεγεν, ουχ ως αγγελων
επιχειρησοντων αυτον διαστησαι του Χριστου, αλλα και τα μηδολως εκβησομενα
ποτε υποτιθεται τωι λογωι, ινα δυνηθηι τον πολυν ποθον, ον ειχε, παραστησαι και
ποιησαι καταδηλον απασι. Τοιουτον γαρ το των φιλουντων εθος εστιν· ου στεγουσι
σιγηι κατεχειν τον ερωτα, αλλ' εις τους επιτηδειους απαντας την φλογα εκφερουσι,
τωι συνεχως διηγεισθαι του ποθου την υπερβολην διαναπαυοντες αυτων την ψυχην.
Ὅπερ ουν και ο μακαριος εκεινος τοτε εποιησε· και παντα τωι λογωι περιλαβων, τα
οντα, τα εσομενα, τα συμβαντα, τα μηδεποτε συμβησομενα, τα ορατα και τα αορατα,
και πασαν κολασιν, και πασαν αναπαυσιν, ωσπερ ουκ αρκουντων τουτων αυτωι προς
την του παθους παραστασιν, ετερα τοσαυτα παλιν ουχ υφεστωτα υποστησαμενος τωι
λογωι και θεις (το γαρ, Κτισις ετερα, των ουχ υφεστωτων εστιν), ουτως επηγαγε,
δηλων οτι παντων των ειρημενων ουδεν ημας χωρισαι δυνησεται της αγαπης του
Θεου της εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Και εκεινος μεν προς τοσουτον υψος τον
εαυτου ποθον ανηψεν· ημεις δε οι κελευσθεντες ειναι αυτου μιμηται, ουδε τας
ενθαδε θλιψεις φερομεν ευχερως, αλλα αλυομεν και δυσανασχετουμεν των
πυρεττοντων ουκ ελαττον. Ἡ γαρ μακρα αυτη νοσος, η καταλαβουσα τας ημετερας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ψυχας, ανιατος τωι χρονωι γεγονεν, ως ειπειν, και της ειλικρινους υγιειας ουδε
εννοιαν δυναμεθα λαβειν, αλλα και αδυνατος ειναι δοκει ημιν λοιπον η ταυτης
ανακτησις. Καν ακουσωμεν τινος τους αποστολους εις μεσον αγοντος, και τα
εκεινων κατορθωματα λεγοντος, δεον ευθεως και πενθησαι εαυτους, οτι τοσουτον
αυτων αφεστηκαμεν, ουδε αμαρτημα το πραγμα ειναι νομιζομεν, αλλ' ως ουδε
δυνατον προς εκεινο φθασαι το υψος, ουτω διακειμεθα. Καν ερηται τις την αιτιαν,
ευθεως την αλογον ταυτην απολογιαν προβαλλομεθα 47.407 λεγοντες· Ἐκεινος
Παυλος ην, κακεινος Πετρος ην, κακεινος Ἰωαννης. Τι εστιν, Ἐκεινος Παυλος ην,
εκεινος Πετρος ην; ου της αυτης φυσεως, ειπε μοι, και ουτοι μετειχον; ου δια της
αυτης οδου παρηχθησαν εις τον βιον ημιν, ου ταις αυταις ετραφησαν τροφαις; ου
τον αυτον ανεπνευσαν αερα; ου πραγμασιν εχρησαντο τοις αυτοις; ουχ οι μεν αυτων
και γυναικας ειχον και παιδας, οι δε και τεχνας βιωτικας, ετεροι δε και εις αυτο της
κακιας το βαραθρον κατηνεχθησαν; Ἀλλα πολλης απηλαυσαν, φησι, της του Θεου
χαριτος. Ἀλλ' ει μεν νεκρους αναστησαι εκελευομεθα, η οφθαλμους ανοιξαι
τυφλων, η καθαρισαι λεπρους, η χωλους ανορθωσαι, η δαιμονας εκβαλειν, και τας
αλλας τας τοιαυτας ιασθαι νοσους, καιρον αν ειχε τα της απολογιας ταυτης ημιν· ει
δε πολιτειας εξετασις προκειται νυν, και υπακοης επιδειξις, ποιον ταυτα προς
εκεινον αν εχοι λογον; Και γαρ και συ θειας απηλαυσας χαριτος βαπτιζομενος, και
Πνευματος μετεσχες, ει και μη προς το τα σημεια ποιειν, αλλ' οσον αρκει προς το
πολιτειαν ορθην και ηκριβωμενην λαβειν· ωστε ραιθυμιας μονον της ημετερας εστιν
η διαστροφη. Και ο Χριστος δε κατα την ημεραν εκεινην ου τοις τα σημεια
εργασαμενοις απλως τα επαθλα διδωσιν, αλλα τοις τα προσταγματα πεποιηκοσι τα
αυτου. ∆ευτε γαρ, φησιν, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου, ουχ οτι εθαυματουργησατε,
αλλ' οτι Ἐπεινασα, και εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε με· ξενος ημην,
και συνηγαγετε με· γυμνος, και περιεβαλετε με· ησθενησα, και επεσκεψασθε με· εν
φυλακηι ημην, και ηλθετε προς με. Και εν τοις μακαρισμοις δε ουδαμου τους τα
θαυματα ποιουντας τιθησιν, αλλα τους βιον εχοντας ορθον.
θʹ. Ὥστε ει και εκεινη συνεσταλται νυν η χαρις, ουδεν ημας παραβλαψαι
τουτο δυνησεται, αλλ' ουδε απολογησασθαι υπερ ημων, οταν τας ευθυνας υπεχωμεν
των πεπραγμενων. Και γαρ τους μακαριους εκεινους ου δια τα σημεια θαυμαζομεν·
τουτο γαρ ολον της του Θεου δυναμεως ην· αλλ' οτι πολιτειαν επεδειξαντο
αγγελικην· τουτο δε μετα της ανωθεν ροπης και της αυτων σπουδης εργον εστι. Και
ουκ εγω τουτο λεγω νυν, αλλα και αυτος εκεινος ο του Χριστου μιμητης. Ὅτε γαρ
προς τους ψευδαποστολους διετεινετο γραφων τοις μαθηταις, και το μεσον της
δοκιμου τε και κιβδηλου διακονιας παραστησαι εβουλετο, ουκ απο των σημειων,
αλλ' απο των κατορθωματων αυτου τουτο εποιησεν, ουτωσι λεγων· ∆ιακονοι
Χριστου εισι; παραφρονων λαλω; υπερ εγω· εν κοποις περισσοτερως, εν φυλακαις
περισσοτερως, εν πληγαις υπερβαλλοντως, εν θανατοις πολλακις· υπο Ἰουδαιων
πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ελαβον, τρις εῤραβδισθην, απαξ ελιθασθην, τρις
εναυαγησα, νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκα· οδοιποριαις πολλακις, κινδυνοις
ποταμων, κινδυνοις ληιστων, κινδυνοις εκ γενους, κινδυνοις εξ εθνων, κινδυνοις εν
πολει, κινδυνοις εν ερημιαι, κινδυνοις εν θαλασσηι, κινδυνοις εν ψευδαδελφοις, εν
κοπωι, εν μοχθωι, εν αγρυπνιαις πολλακις, εν λιμωι και διψει, εν νηστειαις πολλακις,
εν ψυχει και γυμνοτητι. Χωρις των παρεκτος, η επισυστασις μου η καθ' ημεραν, η
μεριμνα πασων των Ἐκκλησιων. Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και
ουκ εγω πυρουμαι; ∆ια ταυτα θαυμαζω τους 47.408 αποστολους εγω· ως οι γε
τουτων χωρις επιδειξασθαι σημεια δια τινος οικονομιας συγχωρηθεντες ου μονον
ουκ εγενοντο θαυμαστοι, αλλα και αδοκιμοι, καθως και ο Χριστος δεικνυσι λεγων·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

Πολλοι ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι· Κυριε, Κυριε, ου τωι σωι ονοματι
προεφητευσαμεν, και τωι σωι ονοματι δαιμονια εξεβαλομεν, και τωι σωι ονοματι
πολλας δυναμεις εποιησαμεν; Και ερω αυτοις· Ἀποχωρειτε απ' εμου, παντες οι
εργαζομενοι την ανομιαν· ουδεποτε εγνων υμας. ∆ια τουτο και τοις μαθηταις
παρηινει λεγων· Μη χαιρετε οτι τα δαιμονια υμιν υποτασσεται, αλλ' οτι τα ονοματα
υμων γεγραπται εν τοις ουρανοις. Πολιτεια μεν γαρ ορθη και τουτων χωρις
αποληψεται τους στεφανους, και ουδεν ελαττον εξει παρα τουτο τοτε· βιος δε
παρανομος ουδε μετα σημειων δυνησεται την κολασιν εκφυγειν. Ὥστε περιττος ημιν
ο λογος ουτος εστιν, ου περιττος δε μονον, αλλα και επικινδυνος, και πολλοις των
αιρετικων παρεχων λαβας. Ει γαρ μη δια την οικειαν εκεινοι προαιρεσιν ουτως
εγενοντο θαυμαστοι, αλλα δια την του Χριστου χαριν μονον, τι το κωλυον απαντας
τοιουτους γενεσθαι; Ἡ γαρ χαρις ει μη τα παρ' ημων προτερον εζητει, αθροως αν εις
τας απαντων εξεχυθη ψυχας· ου γαρ εστι προσωποληπτης ο Θεος· επειδη δε τα παρ'
ημων ζητει, δια τουτο τοις μεν επεται και παραμενει, των δε αφιπταται, εις δε τους
λοιπους ουδε την αρχην καθικνειται. Ὅτι δε προαιρεσιν προτερον εξετασας, ουτω
την χαριν εδωκεν ο Θεος πριν η τι θαυμαστον επιδειξασθαι τον μακαριον εκεινον,
ακουσον τι περι αυτου φησι· Σκευος εκλογης μοι εστι, του βαστασαι το ονομα μου
ενωπιον εθνων τε και βασιλεων, και παντος γενους Ἰσραηλ. Ταυτα ουπω της
χαριτος παρουσης εμαρτυρησεν ο τας καρδιας εμβατευων ημων. Μη δη σφαλλωμεν
εαυτους, αγαπητοι, αδυνατον ειναι λεγοντες γενεσθαι κατα Παυλον τινα. Της μεν
γαρ χαριτος και των σημειων ενεκεν ουκετι Παυλος ετερος εσται λοιπον, της δε
ακριβειας του βιου, των βουλομενων εκαστος τοιουτος γενοιτ' αν· ει δε μη εισι, παρα
το μη βουλεσθαι μονον. Ἀλλα γαρ ουκ οιδα πως εις τουτο αλογιας εξεπεσον, κατα
Παυλον ζητων τινας των νυν, ουδε κατα τους τριτους η τους τεταρτους μετ' εκεινον
δυναμενος ιδειν. ∆ια ταυτα πενθειν δη χρη και δακρυειν και οδυρεσθαι, ου μιαν ουδε
δευτεραν ημεραν μονον, αλλα τον βιον απαντα· ει γαρ τις εις ταυτην την εξιν
καταστησειεν εαυτον, δυσκολως αμαρτησεται του λοιπου. Και ει διαπιστεις τωι λογωι,
τους πενθουντας εξετασον, πενθη λεγω τα κοσμικα, μη τουτων τινα των πολλων και
τον επιπονον ζωντων βιον, αλλ' εκεινων των αβρων, και ουδεν ετερον ειδοτων η
τρυφαιν. Ουτοι γαρ, ουτοι οι μεθυειν μελετωντες και γαστριζεσθαι, οι τα μεν αριστα
συντελουντες μεχρις εσπερας, τα δε δειπνα εις μεσας νυκτας εκτεινοντες, οι τα των
αλλων αρπαζοντες, και ουτε χηρας, ουτε πενητος, ουτε αδυνατου φειδομενοι, οι
πολλην ωμοτητα επιδεικνυμενοι, ει ποτε πενθει ληφθειεν σφοδρωι και δυναμενωι
κατωθεν αναστρεψαι και διαταραξαι ψυχην, πασας εκεινας τας βλακωδεις επιθυμιας
και παρανομους εκβαλοντες, εις τον των φιλοσοφων μετατιθενται βιον,
σκληραγωγιαν, αγρυπνιαν, χαμευνιαν, καρτεριαν, νηστειαν, σιγην, επιεικειαν,
ταπεινοτητα, φιλανθρωπιαν επιδεικνυμενοι πολλην. Καιτοι γε τα 47.409 ετερων
αρπαζοντες και τα εαυτων ηδεως αν προοιντο κατ' εκεινον τον καιρον· καν πυρ
αφειναι τις εθελοι τοις υπαρχουσι μετα της οικιας πασης, ου παροξυνονται. Πολλους
δε εγωγε οιδα, μετα την των φιλτατων αποβολην τους μεν την εν αγροις διαιταν της
πολεως εναλλαξαμενους και των εν ταυτηι καλων, τους δε παρα τα μνηματα των
απελθοντων τας οικιας δειμαμενους, και τον βιον εκει καταλυσαντας. Ἀλλα ταυτα
μεν υστερον· εως δ' αν ακμαζηι το πενθος, ουδενος αυτοις των παροντων λογος
εστιν, αλλα την μανιαν, ην περι την επιμελειαν και την συλλογην των χρηματων
ειχον, ην περι την κτησιν της δυναστειας και της δοξης της παρα των πολλων,
ωσπερ τινα χορτον, η και ανθος χορτου, τηι φλογι της αθυμιας καταφλεξαντες,
εῤριψαν απο της ψυχης, και προς τοσαυτην τοτε η διανοια φιλοσοφιαν μεθισταται,
ως μηδε μεχρι ρηματων ανασχεσθαι τινος των κατα τον παροντα βιον ηδεων, αλλα
παντα τα προς ηδονην ειναι δοκουντα προτερον προσιστασθαι τε αυτοις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

πικροτατα φαινεσθαι· και ουδεις αν ουτε των οικετων, ουτε των φιλων τολμησειε
τοτε υπερ των εν τωι κοσμωι τουτωι, και σφοδρα κατεπειγοντων, ρηξαι φωνην· παντα
γαρ εκποδων γινομενα παραχωρει τοις περι φιλοσοφιαν λογοις, της ψυχης δια του
πενθους τοτε καθαπερ εν ιερωι τινι τοπωι παιδευομενης της ανθρωπινης φυσεως την
ουδενειαν, του παροντος αιωνος το επικαιρον, των βιωτικων το ευφθαρτον τε και
αστατον, της σκηνης των γινομενων την υποκρισιν. Ὑπεροψια χρηματων τοτε
πολλη, τοτε οργης αναιρεσις, τοτε ολιγωρια φιλοτιμιας, και ουτε φθονος
εμφωλευσαι, ου τυφος εκβακχευσαι τον υπο του πενθους συντριβεντα δυναιτ' αν,
ουκ επιθυμια εμπιπρησι τον ακολαστον, αλλα παντων τουτων φυγαδευθεντων
εκειθεν, εις μονος κατοικιζεται λογισμος, ο την εικονα του τετελευτηκοτος
διακρατων συνεχως· τουτο και σιτα, και ποτος, και υπνος, και ηδονη, και αναπαυσις,
και παραμυθια πολλη· τουτο δοξα, και πλουτος, και δυναστεια, και τρυφη.
ιʹ. Ουτως ημας εχρην την αποβολην της σωτηριας της ημετερας πενθειν, ινα
μηδεν ειπω πλεον· μετα τοσουτου ποθου και προθυμιας εδει παντων εκει τετασθαι
το ομμα της ψυχης, και παντα ημιν την εκεινης ειναι μνημην και ανατυπωσιν. Νυν
δε οι μεν παιδας και γυναικας αποβαλοντες προς ουδεν ετερον απασχολουσι τον
νουν, η προς το φανταζεσθαι τους αποσπασθεντας αυτων· ημεις δε οι βασιλειαν
απολεσαντες ουρανων, παντα μαλλον η ταυτην διανοουμεθα. Και εκεινων μεν
ουδεις, καν βασιλικωτατου τυχηι γενους, τωι του πενθους αισχυνεται νομωι· αλλα και
επ' εδαφους καθιειται, και θρηνησει πικρον, και την εσθητα μεταβαλει, και τα αλλα
παντα μετα πολλης υποστησεται προθυμιας τα της τιμωριας εκεινης· και ουτε
ανατροφην, ουτε σωματος εξιν, ου τας μετα ταυτα λογιειται νοσους, τας απο της
ταλαιπωριας εκεινης, αλλα μετα πολλης απαντα οισει της ευκολιας. Και ταυτα μεν
ουκ ανδρες μονον, αλλα και γυναικες, καν σφοδρα ασθενεις ωσιν, επιδεικνυνται, και
τουτων πλειονα. Ἡμεις δε ου παιδας, ου γυναικας, αλλα ψυχης απωλειαν
πενθουντες, ψυχης ουκ αλλοτριας, αλλα της ημετερας, σκηπτομεθα προφασιζομενοι
σωματος 47.410 ασθενειαν και ανατροφης απαλοτητα. Και ειθε τουτο μονον ην το
δεινον! νυν δε ουδε εκεινα πραττομεν εν οις ουδεν της του σωματος ενεργειας
δεομεθα. Που γαρ, ειπε μοι, σωματικης χρεια δυναμεως, οταν συντριψαι δεηι
καρδιαν, οταν ευξασθαι νηφοντα και διεγηγερμενον, οταν αναλογισασθαι τα
αμαρτηματα, οταν καταλυσαι τυφον και απονοιαν, οταν ταπεινωσαι λογισμον;
Ταυτα γαρ εστιν α και τον Θεον ιλεων ημιν καθιστησι, και ου πολλου δειται πονου·
και ουδε ταυτα πραττομεν. Ουδε γαρ σακκου περιβολη, ουδε το εν οικισκωι
κατακλεισαι εαυτον, ουδε το καθισαι εν σκοτωι, τουτο μονον εστι το πενθειν, αλλα
το διαπαντος την μνημην των οικειων αναστρεφειν κακων, και βασανιζειν το
συνειδος τουτοις τοις λογισμοις, το συνεχως αναμετρειν της οδου το μηκος, οσον
απολειπομεθα της βασιλειας των ουρανων. Και πως τουτο εσται; φησι. Πως; αν την
γεενναν εχωμεν αει προ των οφθαλμων, και τους πανταχου τοτε διατρεχοντας
αγγελους, και συναγοντας εκ της οικουμενης απασης τους εν τηι γεεννηι
απαχθησεσθαι μελλοντας· αν την εκπτωσιν λογισωμεθα της βασιλειας, οσον κακον,
και της γεεννης χωρις. Και γαρ, ει μη το πυρ εκεινο ηπειλητο ημιν, μηδε αθανατοι
κολασεις ημας εμενον, αυτο μονον το αλλοτριωθηναι του Χριστου, του πραου και
φιλανθρωπου, του παραδοντος εαυτον υπερ ημων εις θανατον, και παντα παθοντος,
ινα ημας εξαιρησηται της κολασεως εκεινης, και καταλλαξηι ημας τωι εαυτου Πατρι
εχθρους οντας τοις πταισμασιν, ει και μη των προκειμενων εκεινων ανεκλαλητων
αγαθων και αθανατων εκπιπτειν μελλομεν, πασης κολασεως μειζον εστι, και ικανον
διεγειραι ψυχας, και πεισαι νηφειν διαπαντος. Ει γαρ αναγινωσκοντες μονον το
υποδειγμα των πεντε παρθενων, ας εξω του νυμφωνος η του ελαιου σπανις
απεκλεισεν, εξ ισης εκειναις αυταις αλγουμεν επι τοις εκεινων κακοις, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

θορυβουμεθα· αν εννοησωμεν οτι και αυτοι τουτο πεισομεθα ραιθυμησαντες, τις
ουτως εσται λιθινος λοιπον, ως, του παραδειγματος αυτο τουτο συνεχως στρεφοντος
την ψυχην, εις ολιγωριαν εμπεσειν; Ἐνην μεν ουν και εις μειζον μηκος εκτειναι τον
λογον, αλλ' επειδη μονον υπακοης και ουκ αλλης χρειας ενεκεν ημιν ειρηται, και
ταυτα περα του δεοντος γεγραπται. Ευ γαρ οιδα οτι πασαν της κατανυξεως την
αρετην αυτος τε εχεις ακριβως, και αλλοις αν μεταδοιης και σιωπων, αν μονον
βραχυ τηι ευλαβειαι συζησαι αξιωθειεν τηι σηι, και τον εσταυρωμενον βιον ιδειν. Ὥστε
ει χρη κατανυξιν μαθειν τους μεν νυν ζωντας, εις το σον βαδιζειν δει καταγωγιον·
τους δε μετα ταυτα, ακουειν τα σα· πολλην γαρ οιμαι ροπην παρεξειν προς τουτο την
διηγησιν μονον του βιου του σου. ∆ιο δεομαι και παρακαλω την αμοιβην ημιν
αποτισαι λοιπον, και τας ευχας αντιδουναι τας σας, ωστε μη λεγειν περι κατανυξεως
μονον, αλλα και δια των εργων το πραγμα επιδεικνυσθαι τουτο· επειδη το διδασκειν
ανευ του ποιειν, ου μονον κερδος ουδεν, αλλα και ζημιαν πολλην και κατακρισιν
φερει τωι μετα τοσαυτης απροσεξιας διοικουντι τον βιον τον εαυτου. Ου γαρ πας,
φησιν, ο λεγων μοι, Κυριε, Κυριε, αλλ' ος δ' αν ποιησηι και διδαξηι, ουτος μεγας
κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14


