De laudibus sancti Pauli apostoli
Του εν αγιοις πατρος ημων Ἰωαννου αρχιεπισκοπου Κωνσταντινουπολεως
του Χρυσοστομου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον
λογος αʹ
1.1 Ουκ αν τις αμαρτοι λειμωνα αρετων και παραδεισον πνευματικον καλεσας
την Παυλου ψυχην, ουτω πολυ μεν ηνθει τηι χαριτι, αξιαν δε της χαριτος επεδεικνυτο
της ψυχης την φιλοσοφιαν. Ἐπειδη γαρ σκευος εκλογης γεγονε, και καλως εαυτον
εξεκαθηρε, δαψιλης η του Πνευματος εξεχυθη εις αυτον δωρεα. Ὅθεν ημιν και τους
θαυμαστους ετεκε ποταμους, ου κατα την του παραδεισου πηγην τεσσαρας μονους, αλλα
πολλωι πλειους καθ' εκαστην ρεοντας την ημεραν, ου την γην αρδοντας, αλλα τας των
ανθρωπων ψυχας εις καρπογονιαν αρετης διεγειροντας. Τις ουν αρκεσει λογος τοις
τουτου κατορθωμασιν; η ποια δυνησεται γλωσσα εφικεσθαι των εγκωμιων των εκεινου;
Ὅταν γαρ απαντα τα εν ανθρωποις καλα συλλαβουσα εχηι ψυχη μια, και παντα μεθ'
υπερβολης, ου μονον δε τα των ανθρωπων, αλλα και τα των αγγελων, πως περιεσομεθα
του μεγεθους των εγκωμιων; Ου μην δια τουτο σιγησομεν, αλλα και δι' αυτο μεν ουν
τουτο μαλιστα ερουμεν. Και γαρ και τουτο εγκωμιου μεγιστον ειδος, το νικαν των
κατορθωματων το μεγεθος μετα πασης περιουσιας του λογου την ευκολιαν, και η ηττα
μυριων τροπαιων εστιν ημιν λαμπροτερα.
1.2 Ποθεν ουν ευκαιρον ειη αν αψασθαι των εγκωμιων; Ποθεν αλλοθεν η απ'
αυτου τουτου πρωτου, του δειξαι τα απαντων εχοντα αγαθα; Ειτε γαρ προφηται
επεδειξαντο τι γενναιον, ειτε πατριαρχαι, ειτε δικαιοι, ειτε αποστολοι, ειτε μαρτυρες,
παντα ταυτα ομου συλλαβων εχει μετα τοσαυτης υπερβολης μεθ' οσης ουδεις εκεινων,
οπερ εκαστος ειχε καλον, εκεκτητο.
1.3 Σκοπει δε· προσηνεγκεν Ἄβελ θυσιαν, και εντευθεν ανακηρυττεται. Ἀλλ' εαν
την Παυλου θυσιαν εις μεσον αγαγηις, τοσουτον δεικνυται βελτιων εκεινης, οσον της
γης ο ουρανος. Ποιαν ουν βουλεσθε ειπω; Ουδε γαρ μια μονον εστι. Και γαρ εαυτον καθ'
εκαστην κατεθυεν ημεραν, και ταυτηι παλιν διπλην εποιει την προσφοραν· τουτο μεν
καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκων, τουτο δε την νεκρωσιν εν τωι σωματι αυτου
περιφερων. Και γαρ προς κινδυνους διηνεκως παρεταττετο, και εσφαττετο τηι
προαιρεσει, και της σαρκος την φυσιν ουτως ενεκρωσεν, ως των σφαγιαζομενων
ιερειων μηδεν ελαττον διακεισθαι, αλλα και πολλωι πλεον. Ουδε γαρ βους και προβατα
προσεφερεν, αλλ' εαυτον διπληι καθ' εκαστην εσφαγιαζε την ημεραν. ∆ιο και εθαρρησεν
ειπειν· Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι, σπονδην εαυτου το αιμα καλεσας.
1.4 Ου μην ηρκεσθη ταις θυσιαις ταυταις, αλλ' επειδη καλως εαυτον καθιερωσε,
και την οικουμενην πασαν προσηνεγκε, και γην και θαλατταν, και Ἑλλαδα και
βαρβαρον, και πασαν απαξαπλως οσην ηλιος εφοραι γην, ταυτην, καθαπερ υποπτερος τις
γενομενος, επηλθε πασαν, ουχ απλως οδοιπορων, αλλα τας ακανθας των αμαρτηματων
ανασπων, και τον λογον της ευσεβειας κατασπειρων, την πλανην απελαυνων, την
αληθειαν επα ναγων, εξ ανθρωπων αγγελους ποιων, μαλλον δε απο δαιμονων
αγγελους τους ανθρωπους. ∆ιο και μελλων απιεναι μετα τους πολλους ιδρωτας και τα
πυκνα ταυτα τροπαια, παραμυθουμενος τους μαθητας, ελεγεν· Ει και σπενδομαι επι τηι
θυσιαι και λειτουργιαι της πιστεως υμων, χαιρω και συγχαιρω πασιν υμιν· διο και υμεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

χαιρετε και συγχαιρετε μοι. Τι τοινυν γενοιτ' αν της θυσιας ταυτης ισον, ην την
μαχαιραν του Πνευματος σπασαμενος εθυσεν, ην εν τωι θυσιαστηριωι προσηγαγε τωι
υπερανω των ουρανων; Ἀλλ' ανηιρεθη δολοφονηθεις υπο του Καιν ο Ἄβελ, και ταυτηι
λαμπροτερος γεγονεν. Ἀλλ' εγω σοι μυριους ηριθμησα θανατους, και τοσουτους οσας
ημερας κηρυττων εζησεν ο μακαριος ουτος. Ει δε και την μεχρι της πειρας αυτης
προελθουσαν βουλει μαθειν σφαγην, εκεινος μεν υπο του αδελφου μητε αδικηθεντος
μητε ευεργετηθεντος κατεπεσεν, ουτος δε υπο τουτων ανηιρειτο, ους εξαρπασαι των
μυριων ηπειγετο κακων, και δι' ους παντα επασχεν απερ επαθεν.
1.5 Ἀλλα Νωε δικαιος, τελειος εν τηι γενεαι αυτου, και μονος εν απασι τοιουτος
ην; Ἀλλα και Παυλος μονος εν απασι τοιουτος. Και εκεινος μεν εαυτον μετα των παιδων
διεσωσε μονον· ουτος δε, πολυ χαλεπωτερου την οικουμενην κατακλυσμου
καταλαβοντος, ου σανιδας πηξαμενος και κιβωτον ποιησας, αλλ' αντι σανιδων τας
επιστολας συνθεις, ου δυο και τρεις και πεντε συγγενεις, αλλα την οικουμενην απασαν
καταποντιζεσθαι μελλουσαν εκ μεσων ηρπασε των κυματων. Ουδε γαρ τοιαυτη ην η
κιβωτος, ως εν ενι περιφερεσθαι τοπωι, αλλα τα τερματα της οικουμενης κατελαβε, και
εξ εκεινου παντας εισαγει μεχρι του νυν εις την λαρνακα ταυτην. Συμμετρον γαρ τωι
πληθει των σωζομενων αυτην κατασκευασας, δεχομενος αλογων ανοητοτερους, ταις
ανω δυναμεσιν εφαμιλλους εργαζεται, και ταυτηι νικων την κιβωτον εκεινην. Ἐκεινη
μεν γαρ κορακα λαβουσα, κορακα παλιν εξεπεμψε, και λυκον υποδεξαμενη, την
θηριωδιαν ου μετεβαλεν· ουτος δε ουχ ουτως, αλλα λαβων λυκους, προβατα ειργασατο,
και λαβων ιερακας και κολοιους, περιστερας τουτους απετελεσε, και πασαν αλογιαν και
θηριωδιαν της των ανθρωπων φυσεως εκβαλων, την του Πνευματος επεισηγαγεν
ημεροτητα, και μεχρι νυν μενει πλεουσα η κιβωτος αυτη, και ου διαλυεται. Ουδε γαρ
ισχυσεν αυτης τας σανιδας χαυνωσαι της κακιας ο χειμων, αλλ' υπερπλεουσα μαλλον
του χειμωνος την ζαλην κατελυσε· και μαλα εικοτως· ου γαρ ασφαλτωι και πισσηι, αλλα
Πνευματι αγιωι κεχρισμεναι αι σανιδες αυται εισιν.
1.6 Ἀλλα τον Ἀβρααμ θαυμαζουσιν απαντες, οτι ακουσας· Ἔξελθε εκ της γης σου
και εκ της συγγενειας σου, αφηκε πατριδα, και οικιαν, και φιλους και συγγενεις, και
παντα ην αυτωι το επιταγμα του Θεου. Και γαρ και ημεις τουτο θαυμαζομεν. Ἀλλα τι
Παυλου γενοιτ' αν ισον; Ὃς ου πατριδα και οικιαν και συγγενεις αφηκεν, αλλ' αυτον
τον κοσμον δια τον Ἰησουν, μαλλον δε αυτον τον ουρανον, και τον ουρανον του
ουρανου υπερειδε, και εν μονον εζητει, του Ἰησου την αγαπην. Και ακουε αυτου τουτο
δηλουντος και λεγοντος· Ουτε ενεστωτα, ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα, ουτε βαθος
δυνησεται ημας χωρισαι απο της αγαπης του Θεου. Ἀλλ' εκεινος εις κινδυνους ριψας
εαυτον τον αδελφιδουν εξηρπασε των βαρβαρων; Ἀλλ' ουτος ου τον αδελφιδουν, ουδε
τρεις και πεντε πολεις, αλλα την οικουμενην πασαν, ουκ απο βαρβαρων, αλλ' απ' αυτης
της των δαιμονων εξηρπασε χειρος, μυριους καθ' εκαστην υπομενων κινδυνους, και
τοις οικειοις θανατοις ετεροις πολλην ασφαλειαν κτωμενος. Ἀλλ' εκει το κεφαλαιον
των αγαθων εστι και η κορωνις της φιλοσοφιας, το τον υιον καταθυσαι; Ἀλλα και
ενταυθα τα πρωτεια παρα τωι Παυλωι οντα ευρησομεν· ου γαρ υιον, αλλ' εαυτον
μυριακις κατεθυσεν, οπερ εφθην ειπων.
1.7 Τι αν τις θαυμασειε του Ἰσαακ; Πολλα μεν και αλλα, μαλιστα δε την
ανεξικακιαν, οτι φρεατα ορυττων και των οικειων ελαυνομενος ορων, ουκ επεξηιει,
αλλα και καταχωννυμενα ορων ηνειχετο, και προς ετερον αει μεθιστατο τοπον, ουχ
ομοσε αει τοις λυπουσι χωρων, αλλ' εξισταμενος και παραχωρων πανταχου των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

οικειων κτηματων, εως αυτων την αδικον εκορεσεν επιθυμιαν. Ἀλλ' ο Παυλος ου
φρεατα λιθοις καταχωννυμενα ορων, αλλα το εαυτου σωμα, ου παρεχωρει καθαπερ
εκεινος μονον, αλλ' εισιων τους λιθοις βαλλοντας αυτον εις τον ουρανον αναγειν
εφιλονεικει· οσωι γαρ κατεχωννυτο η πηγη, τοσουτωι μαλλον εξερρηγνυτο, και πλειους
εξεχεε ποταμους εις υπομονην.
1.8 Ἀλλα τον παιδα τον τουτου θαυμαζει της καρτεριας η Γραφη; Και ποια
αδαμαντινη ψυχη την Παυλου δυναιτ' αν επιδειξασθαι υπομονην; Ουδε γαρ δις επτα ετη
εδουλευσεν, αλλα τον παντα βιον υπερ της του Χριστου νυμφης, ου συγκαιομενος
μονον τωι καυματι της ημερας και τωι παγετωι της νυκτος, αλλα μυριας νιφαδας
πειρασμων υπομενων, νυν μεν μαστιγας λαμβανων, νυν δε λιθοις το σωμα βαλλομενος,
και νυν μεν θηριοις μαχομενος, νυν δε πελαγει πυκτευων, και λιμωι διηνεκει ημερας και
νυκτος, και κρυμωι, και πανταχου υπερ τα σκαμματα πηδων, και τα προβατα απο της του
διαβολου φαρυγγος αφαρπαζων.
1.9 Ἀλλα σωφρων ο Ἰωσηφ; Ἀλλα δεδοικα μη γελωςηι τον Παυλον εντευθεν
εγκωμιαζειν, ος εσταυρωσεν εαυτον τωι κοσμωι, και ου τα λαμπρα εν τοις σωμασι μονον,
αλλα παντα τα πραγματα ουτως εωρα, ως ημεις την κονιν και την τεφραν, και ως αν
νεκρος προς νεκρον ακινητος γενοιτο. Ουτω μετα ακριβειας της φυσεως τα σκιρτηματα
κατευναζων, ουδεν ουδεποτε προς ουδεν ανθρωπινον παθος επαθεν.
1.10 Ἐκπληττονται τον Ἰωβ απαντες ανθρωποι; Και μαλα εικοτως· και γαρ μεγας
αθλητης, και προς αυτον τον Παυλον παρισουσθαι δυναμενος, δια την υπομονην, δια
την του βιου καθαροτητα, δια την του Θεου μαρτυριαν, δια την καρτεραν μαχην
εκεινην, δια την θαυμαστην νικην την μετα την μαχην. Ἀλλα Παυλος ουχι μηνας
πολλους αγωνιζομενος ουτω διηγεν, αλλ' ετη πολλα, ουχι τηκων βωλακας γης απο
ιχωρος και επι κοπριας καθημενος, αλλ' εις αυτο του λεοντος το νοητον στομα συνεχως
εμπιπτων, και μυριοις παλαιων πειρασμοις, πασης πετρας στερροτερος ην· ουχι παρα
τριων φιλων η τεσσαρων, αλλα παρα παντων ονειδιζομενος των απιστουντων
ψευδαδελφων, εμπτυομενος, λοιδορουμενος.
1.11 Ἀλλ' η φιλοξενια του Ἰωβ μεγαλη, και η προς τους δεομενους κηδεμονια;
Ουδε ημεις αντερουμεν· αλλα της Παυλου τοσουτον καταδεεστεραν ευρησομεν οσον
ψυχης σωμα αφεστηκεν. α γαρ εκεινος περι τους την σαρκα πεπηρωμενους
επεδεικνυτο, ταυτα ουτος περι τους την ψυχην λελωβημενους επραττε, παντας τους
χωλους και αναπηρους τον λογισμον διορθουμενος, και τους γυμνους και
ασχημονουντας περιβαλλων τηι της φιλοσοφιας στοληι· και εν τοις σωματικοις δε
τοσουτον αυτου περιην, οσωι πολλωι μειζον το πενιαι συζωντα και λιμωι βοηθειν τοις
δεομενοις του εκ περιουσιας τουτο ποιειν· και του μεν η οικια παντι ελθοντι ανεωικτο,
του δε η ψυχη πασηι τηι οικουμενηι ηπλωτο, και ολοκληρους δημους υπεδεχετο. ∆ιο και
ελεγεν· Ου στενοχωρεισθε εν ημιν, στενοχωρεισθε δε εν τοις σπλαγχνοις υμων. Και ο
μεν, προβατων αυτωι και βοων οντων απειρων, φιλοτιμος περι τους δεομενους ην·
ουτος δε, ουδεν πλεον κεκτημενος του σωματος, απ' αυτου τουτου τοις δεομενοις
επηρκει, και βοαι λεγων· Ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες
αυται, την απο του σωματος εργασιαν προσοδον τοις πεινωσι και λιμωττουσι
κεκτημενος.
1.12 Ἀλλα οι σκωληκες και τα τραυματα χαλεπας και ακαρτερητους παρειχον τωι
Ἰωβ τας οδυνας; Ὁμολογω καγω· αλλ' εαν τας εν τοσουτοις ετεσι του Παυλου μαστιγας,
και τον λιμον τον διηνεκη, και την γυμνοτητα, και τας αλυσεις, και το δεσμωτηριον, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

τους κινδυνους, και τας επιβουλας, τας παρα των οικειων, τας παρα των αλλοτριων, τας
παρα των τυραννων, τας παρα της οικουμενης απασης αντιθηις, και μετα τουτων τα
τουτων πικροτερα, λεγω δη τας υπερ των πιπτοντων οδυνας, την φροντιδα των
Ἐκκλησιων πασων, την πυρωσιν ην υπερ εκαστου των σκανδαλιζομενων υπεμενεν,
οψει πως πετρας στερροτερα ην η ταυτα φερουσα ψυχη, και σιδηρον και αδαμαντα
ενικα. Ἅπερ ουν εκεινος επασχεν εν τωι σωματι, ταυτα ουτος εν τηι ψυχηι, και σκωληκος
παντος χαλεπωτερον η καθ' εκαστον των σκανδαλιζομενων αθυμια διετρωγεν αυτου
την ψυχην. Ὅθεν και πηγας δακρυων ηφιει διηνεκεις, ου τας ημερας μονον, αλλα και
τας νυκτας, και πασης γυναικος ωδινουσης δριμυτερον διεσπατο καθ' εκαστον αυτων.
∆ιο και ελεγε· Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω.
1.13 Τινα αν τις μετα τον Ἰωβ εκπλαγειη; Τον Μωυσεα παντως. Ἀλλα και τουτον
εκ πολλου του περιοντος υπερηκοντισε· μεγαλα μεν γαρ αυτου και τα αλλα, το δε
κεφαλαιον και η κορωνις της αγιας ψυχης εκεινης, οτι εξαλειφθηναι ειλετο της του
Θεου βιβλου υπερ της σωτηριας των Ἰουδαιων. Ἀλλ' ουτος μεν συναπολεσθαι ετεροις
ηιρειτο· ο δε Παυλος ου συναπολεσθαι, αλλ' ετερων σωζομενων, αυτος εκπεσειν της
δοξης της απεραντου. Και ο μεν τωι Φαραω, ο δε τωι διαβολωι καθ' ημεραν επυκτευε· και
ο μεν υπερ ενος εθνους, ο δε υπερ της οικουμενης απασης εκαμνεν, ουχ ιδρωτι, αλλα
και αιματι αντι ιδρωτος παντοθεν περιρρεομενος, ουχι την οικουμενην μονον, αλλα και
την αοικητον διορθουμενος, ουχι την Ἑλλαδα μονον, αλλα και την βαρβαρον.
1.14 Ἐνην και τον Ἰησουν εις μεσον παραγαγειν, και τον Σαμουηλ και τους
αλλους προφητας· αλλ' ινα μη μακροτερον ποιωμεν τον λογον, επι τους κορυφαιους
αυτων βαδισωμεν· οταν γαρ τουτων φανηι κρειττων, ουδεμια περι των αλλων
αμφισβητησις λειπεται. Τινες ουν οι κορυφαιοι; Τινες δε αλλοι μετα τουτους, η ο ∆αυιδ,
και ο Ἠλιας, και ο Ἰωαννης; ων ο μεν της προτερας, ο δε της δευτερας προδρομος του
Κυριου παρουσιας· διο και της προσηγοριας αλληλοις εκοινωνησαν. Τι ουν το εξαιρετον
του ∆αυΐδ; Ἡ ταπεινοφροσυνη και ο προς Θεον ερως. Και τις μεν μαλλον, τις δε ουχ
ηττον της Παυλου ψυχης αμφοτερα ταυτα κατωρθωσε; Τι δε το θαυμαστον Ἠλιου; Ἆρα
οτι τον ουρανον εκλεισε, και λιμον επηγαγε, και πυρ κατηγαγεν; Ουκ εγωγε οιμαι· αλλ'
οτι εζηλωσεν υπερ του ∆εσποτου, και πυρος σφοδροτερος ην. Ἀλλ' ει τον Παυλου ζηλον
ιδοις, τοσουτον οψει κρατουντα οσον εκεινος των αλλων προφητων περιην. Τι γαρ αν
γενοιτο των ρηματων εκεινων ισον, απερ υπερ της του ∆εσποτου δοξης ζηλων ελεγεν,
οτι ηυχομην αναθεμα ειναι υπερ των αδελφων μου, των συγγενων μου κατα σαρκα; ∆ια
τουτο των ουρανων αυτωι προκειμενων, και των στεφανων και των επαθλων, εμελλε
και εβραδυνε λεγων· Το επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι' υμας. ∆ια τουτο ουδε την
κτισιν αυτην την ορωμενην, αλλ' ουδε την νοητην ενομισεν αρκειν εις παραστασιν της
αγαπης και του ζηλου, αλλα και ετεραν ουκ ουσαν εζητει, ωστε ενδειξασθαι οπερ ηθελε
και επεθυμει. Ἀλλ' ο Ἰωαννης ακριδας ησθιε και μελι αγριον; Ἀλλ' ουτος εν μεσηι τηι
οικουμενηι καθαπερ εκεινος εν τηι ερημωι διετριβεν, ακριδας μεν και μελι αγριον ου
σιτουμενος, πολυ δε ευτελεστεραν ταυτης παρατιθεμενος τραπεζαν, και ουδε της
αναγκαιας ευπορων τροφης δια την υπερ του κηρυγματος σπουδην. Ἀλλα πολλην προς
τον Ἡρωδην ουτος παρρησιαν επεδειξατο; Ἀλλ' ουτος ουχ ενα και δυο και τρεις, αλλα
μυριους κατ' εκεινον επεστομισε, μαλλον δε και πολλωι χαλεπωτερους εκεινου του
τυραννου.
1.15 Λειπεται προς τους αγγελους αυτον εξετασαι λοιπον. ∆ιοπερ αφεντες την
γην, προς τας των ουρανων αναβησωμεθα αψιδας· αλλα μηδεις τολμαν καταγινωσκετω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

του λογου. Ει γαρ και τον Ἰωαννην αγγελον εκαλεσεν η Γραφη και τους ιερεας, τι
θαυμαστον, ει τον απαντων αμεινω ταις δυναμεσι παραβαλλομεν εκειναις; Τι ουν εστιν
εκεινων το μεγα; Ὅτι μετα πασης ακριβειας υπακουουσι τωι Θεωι· οπερ και ο ∆αυιδ
εκπληττομενος ελεγε· ∆υνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον αυτου. Τουτου γαρ ισον
ουδεν, καν μυριακις ωσιν ασωματοι· το γαρ μαλιστα ποιουν τουτους μακαριους, τουτο
εστιν, οτι πειθονται τοις προσταγμασιν, οτι ουδαμου παρακουουσι. Τουτο τοινυν και
υπο του Παυλου μετα ακριβειας εστιν ιδειν φυλαττομενον· ου γαρ δη τον λογον αυτου
εποιησε μονον, αλλα και τα προσταγματα και υπερ τα προσταγματα, και τουτο δηλων
ελεγε· Τις ουν μοι εστιν ο μισθος, ινα ευαγγελιζομενος αδαπανον θησω το ευαγγελιον
του Χριστου; Τι ετερον θαυμαζων αυτους ο προφητης ελεγεν; Ὁ ποιων τους αγγελους
αυτου πνευματα, φησι, και τους λειτουργους αυτου πυρ φλεγον. Ἀλλα και τουτο επι
Παυλου εστιν ιδειν· καθαπερ γαρ πνευμα και πυρ, ουτω την οικουμενην διεδραμεν
απασαν, και την γην εξεκαθηρεν. Ἀλλ' ουπω τον ουρανον ελαχε; Το γαρ θαυμαστον
τουτο, οτι εν τηι γηι τοιουτος ην, και σωμα θνητον περικειμενος, προς τας ασωματους
ημιλλατο δυναμεις.
1.16 Ποσης ουν ουκ αν ειημεν καταγνωσεως αξιοι, οταν ενος ανθρωπου παντα
συνειληχοτος εαυτωι τα καλα, ημεις ουδε το πολλοστον μερος μιμησασθαι αυτον
σπουδαζωμεν; Ταυτ' ουν εννοησαντες, και της κατηγοριας εαυτους απαλλαξωμεν, και
σπουδασωμεν προς τον εκεινου ζηλον ελθειν, ινα δυνηθωμεν και των αυτων αγαθων
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

2.t Του αυτου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον λογος βʹ
2.1 Τι ποτε εστιν ανθρωπος, και οση της φυσεως της ημετερας η ευγενεια, και
οσης εστι δεκτικον αρετης τουτι το ζωον, εδειξε μαλιστα παντων ανθρωπων Παυλος·
και νυν εστηκεν, εξ ου γεγονε, λαμπραι τηι φωνηι προς απαντας τους εγκαλουντας ημων
τηι κατασκευηι απολογουμενος υπερ του ∆εσποτου, και προτρεπων επ' αρετηι, και τα
αναισχυντα των βλασφημων εμφραττων στοματα, και δεικνυς οτι αγγελων και
ανθρωπων ου πολυ το μεσον, εαν εθελωμεν προσεχειν εαυτοις. Ου γαρ αλλην φυσιν
λαχων, ουδε ετερας κοινωνησας ψυχης, ουδε αλλον οικησας κοσμον, αλλ' εν τηι αυτηι γηι
και χωραι και νομοις και εθεσι τραφεις, παντας ανθρωπους υπερηκοντισε τους εξ ου
γεγονασιν ανθρωποι γενομενους. Που τοινυν οι λεγοντες οτι δυσκολον η αρετη, και
ευκολον η κακια; Ουτος γαρ αντιφθεγγεται τουτοις, λεγων· Το παραυτικα ελαφρον της
θλιψεως καθ' υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται. Ει δε αι
τοιαυται θλιψεις ελαφραι, πολλωι μαλλον αι οικοθεν ηδοναι.
2.2 Και ου τουτο μονον εστιν αυτου το θαυμαστον, οτι περιουσιαι της προθυμιας
ουδε ηισθανετο των πονων των υπερ της αρετης, αλλ' οτι ουδε επι μισθωι ταυτην μετηιει.
Ἡμεις μεν γαρ ουδε μισθων προκειμενων ανεχομεθα των υπερ αυτης ιδρωτων· εκεινος
δε και χωρις των επαθλων αυτην ησπαζετο και εφιλει, και τα δοκουντα αυτης ειναι
κωλυματα μετα πασης υπερηλατο της ευκολιας· και ουτε σωματος ασθενειαν, ου
πραγματων περιστασιν, ου φυσεως τυραννιδα, ουκ αλλο ουδεν ηιτιασατο. Καιτοι και
στρατηγων και βασιλεων απαντων των οντων επι γης μειζονα φροντιδα εγχειρισθεις,
αλλ' ομως καθ' εκαστην ηκμαζε την ημεραν. Και των κινδυνων επιτεινομενων αυτωι,
νεαραν εκεκτητο την προθυμιαν, και τουτο δηλων ελεγε· Των μεν οπισω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

επιλανθανομενος, τοις δε εμπροσθεν επεκτεινομενος· και θανατου προσδοκωμενου, εις
κοινωνιαν της ηδονης ταυτης εκαλει λεγων· Χαιρετε και συγχαιρετε μοι· και κινδυνων
επικειμενων και υβρεων, και ατιμιας απασης, εσκιρτα παλιν, και Κορινθιοις επιστελλων
ελεγε· ∆ιο και ευδοκω εν ασθενειαις, εν υβρεσιν, εν διωγμοις·
2.3 Και οπλα δε αυτα δικαιοσυνης εκαλεσε, δεικνυς οτι και εντευθεν τα μεγιστα
εκαρπουτο, και τοις εχθροις παντοθεν αχειρωτος ην· και πανταχου μαστιζομενος,
υβριζομενος, λοιδορουμενος, ωσπερ εν θριαμβοις εμπομπευων, και τα τροπαια συνεχη
πανταχου γης ιστας, ουτως εκαλλωπιζετο, και χαριν ωμολογει τωι Θεωι λεγων· Χαρις δε
τωι Θεωι τωι παντοτε θριαμβευοντι ημας. Και την ασχημοσυνην και την υβριν την δια το
κηρυγμα μαλλον, η ημεις την τιμην εδιωκε, και τον θανατον, η ημεις την ζωην, και την
πενιαν, η τον πλουτον ημεις, και τους πονους μαλλον, η τας ανεσεις ετεροι, και ουχ
απλως μαλλον, αλλα πολλωι μαλλον, και το λυπεισθαι πλεον, η το χαιρειν ετεροι, το
υπερευχεσθαι των εχθρων μαλλον, η το κατευχεσθαι ετεροι. Και αντεστρεψε των
πραγματων την ταξιν, μαλλον δε ημεις αντεστρεψαμεν, εκεινος δε, ωσπερ ο Θεος
ενομοθετησεν, ουτως αυτην εφυλαττε. Ταυτα μεν γαρ κατα φυσιν απαντα, εκεινα δε
τουναντιον. Τις τουτων αποδειξις; Παυλος, ανθρωπος ων, και τουτοις επιτρεχων
μαλλον η εκεινοις.
2.4 Ἓν τουτωι φοβερον ην μονον και φευκτον, το προσκρουσαι Θεωι, ετερον δε
ουδεν· ωσπερ ουν ουδε ποθεινον αλλο τι, ως το αρεσαι Θεωι· και ου λεγω των παροντων
ουδεν, αλλ' ουδε των μελλοντων. Μη γαρ μοι πολεις ειπηις και εθνη και βασιλεις και
στρατοπεδα και οπλα και χρηματα και σατραπειας και δυναστειας· ουδε γαρ αραχνην
ταυτα ειναι ενομισεν· αλλ' αυτα τα εν τοις ουρανοις τιθει, και τοτε αυτου οψει τον
σφοδρον ερωτα τον προς τον Χριστον. Ουτος γαρ προς εκεινο το φιλτρον, ουκ αγγελων
αξιαν εθαυμασεν, ουκ αρχαγγελων, ουκ αλλο τοιουτον ουδεν. Το γαρ απαντων μειζον
ειχεν εν εαυτωι, τον του Χριστου ερωτα· μετα τουτου παντων εαυτον μακαριωτερον
ειναι ενομισε. Και τουτου χωρις, ουδε των κυριοτητων και των αρχων και των
εξουσιων γενεσθαι ηυχετο, αλλα μετα της αγαπης ταυτης εν εσχατοις ειναι εβουλετο
μαλλον και των κολαζομενων, η ταυτης χωρις, των ακρων και των τιμωμενων.
2.5 Κολασις γαρ εκεινωι μια, το της αγαπης ταυτης αποτυχειν. Τουτο αυτωι
γεεννα, τουτο τιμωρια, τουτο μυρια κακα, ωσπερ και απολαυσις, το ταυτης επιτυχειν·
τουτο ζωη, τουτο κοσμος, τουτο αγγελος, τουτο παροντα, τουτο μελλοντα, τουτο
βασιλεια, τουτο επαγγελια, τουτο τα μυρια αγαθα. Ἕτερον δε ουδεν των μη φεροντων
ενταυθα, ουτε λυπηρον, ουτε ηδυ ειναι ενομιζεν· αλλ' ουτω κατεφρονει των ορωμενων
παντων, ως της κατασηπομενης βοτανης. Τυραννοι δε αυτωι, και δημοι θυμου πνεοντες,
κωνωπες ειναι εδοκουν· θανατος δε αυτωι και τιμωριαι και μυριαι κολασεις, παιδων
αθυρματα· πλην ει ποτε δια τον Χριστον υπεμενε. Τοτε γαρ και ταυτα ησπαζετο, και εις
την αλυσιν ουτως εκαλλωπιζετο, ως ουδε το διαδημα Νερων επι της κεφαλης εχων· και
το δεσμωτηριον δε ᾤκει, ως αυτον τον ουρανον, και τραυματα και μαστιγας εδεχετο
ηδιον τουτων των τα βραβεια αρπαζοντων· και τους πονους εφιλει των επαθλων ουχ
ηττον, επαθλον τους πονους ειναι νομιζων· δια τουτο και χαριν αυτους εκαλει.
2.6 Σκοπει δε. Ἔπαθλον ην, το αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι, το δε επιμειναι τηι
σαρκι, ο αγων ουτος· αλλ' ομως τουτο μαλλον αιρειται εκεινου, και αναγκαιοτερον
αυτωι ειναι φησι· το αναθεμα απο Χριστου γενεσθαι, αγων ην και πονος, μαλλον δε και
υπερ αγωνα και πονον· το ειναι μετ' αυτου, επαθλον. Ἀλλα τουτο μαλλον αιρειται
εκεινου δια τον Χριστον. Ἀλλ' ισως ειποι τις αν οτι παντα ταυτα δια τον Χριστον ηδεα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αυτωι ην. Τουτο γαρ και εγω φημι, οτι απερ αθυμιας ημιν αιτια, ταυτα εκεινωι μεγαλην
ετικτεν ηδονην. Και τι λεγω κινδυνους και τας αλλας ταλαιπωριας; Και γαρ εν αθυμιαι
διηνεκει ην· διο και ελεγε· Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω
πυρουμαι; Πλην ει και την αθυμιαν ηδονην εχειν ειποι τις αν. Πολλοι γαρ και των τεκνα
αποβαλοντων, συγχωρουμενοι μεν θρηνειν, παραμυθιαν λαμβανουσι· κωλυομενοι δε,
αλγουσι· καθαπερ ουν και ο Παυλος, νυκτος και ημερας δακρυων, παραμυθιαν
ελαμβανεν· ουδεις γαρ ουτω τα οικεια επενθησε κακα, ως τα αλλοτρια εκεινος. Πως γαρ
οιει διακεισθαι αυτον Ἰουδαιων ου σωζομενων, ινα σωθωσιν, ευχομενον εκπεσειν της
ανωθεν δοξης; Ὅθεν δηλον οτι το μη σωζεσθαι αυτους πολλωι χαλεπωτερον ην. Ει γαρ
μη χαλεπωτερον, ουκ αν ηυξατο εκεινο· ως γαρ κουφοτερον ειλετο, και μαλλον εχον
παραμυθιαν· και ουχ απλως εβουλετο, αλλα και εβοα λεγων· Ὅτι λυπη μοι εστι, και
οδυνη τηι καρδιαι μου. 2.7 Τον ουν καθ' εκαστην, ως ειπειν, υπερ των την
2.7 οικουμενην οικουντων αλγουντα, και υπερ απαντων κοινηι, και εθνων, και
πολεων, και υπερ ενος εκαστου, τινι αν τις δυνηθειη παραβαλειν; ποιωι σιδηρωι; ποιωι
αδαμαντι; Τι αν τις εκεινην καλεσειε την ψυχην; χρυσην, η αδαμαντινην; και γαρ
αδαμαντος ην παντος στερροτερα, και χρυσου και λιθων τιμιων τιμιωτερα· κακεινης
μεν ουν της υλης την ευτονιαν παρελασει, ταυτης δε την πολυτελειαν. Τινι αν ουν τις
αυτην παραβαλοι; Των μεν ουσων ουδεμιαι. Ει δε χρυσος αδαμας γενοιτο, και αδαμας
χρυσος, τοτε οπωσουν αυτων τευξεται της εικονος. Ἀλλα τι μοι δει παραβαλλειν
αδαμαντι και χρυσωι; Τον κοσμον αντιθες απαντα, και τοτε οψει καθελκουσαν του
Παυλου την ψυχην. Ει γαρ περι των εν μηλωταις και σπηλαιοις και εν μικρωι μερει της
οικουμενης διαπρεψαντων τουτο φησιν εκεινος, πολλωι μαλλον περι αυτου αν ειποιμεν
ημεις, ως οτι παντων ανταξιος ην. Ει τοινυν ο κοσμος αυτου ουκ αξιος, τις αξιος; ταχα ο
ουρανος; Ἀλλα και τουτο σμικρον. Ει γαρ αυτος ουρανου μετα των εν τοις ουρανοις
προετιμησε του ∆εσποτου την αγαπην, πολλωι μαλλον ο ∆εσποτης ο τοσουτον αυτου
αγαθωτερος, οσον πονηριας αγαθοτης, μυριων αυτον ουρανων προτιμησει. Ου γαρ
ομοιως ημας φιλει, καθαπερ ημεις αυτον, αλλα τοσουτωι πλεον, οσον ουδε λογωι
παραστησαι ενι.
2.8 Σκοπει γουν ηλικων αυτον και προ της μελλουσης ηξιωσεν αναστασεως. Εις
παραδεισον ηρπασεν, εις τριτον ανηγαγεν ουρανον, απορρητων εποιησε κοινωνον
τοιουτων, α μηδενι των την ανθρωπινην λαχοντων φυσιν θεμις ειπειν. Και μαλα
εικοτως· και γαρ εν γηι βαδιζων, ως μετα αγγελων περιπολων, ουτως επραττεν απαντα·
και σωματι θνητωι συνδεδεμενος, την εκεινων καθαροτητα επεδεικνυτο, και αναγκαις
τοσαυταις υποκειμενος, εφιλονεικει των ανω δυναμεων μηδεν ελαττον φανηναι. Και
γαρ ως πτηνος την οικουμενην διεδραμε, και ως ασωματος πονων υπερεωρα και
κινδυνων, και ως τον ουρανον ηδη λαχων, κατεφρονει των επι γης, και ως μετ' αυτων
αναστρεφομενος των ασωματων δυναμεων, ουτω διηνεκως εγρηγορως ην. Καιτοι γε
αγγελοι πολλακις ενεχειρισθησαν εθνη διαφορα· αλλ' ουδε εις αυτων το εθνος, ο
ενεπιστευθη, ουτως ωικονομησεν, ως Παυλος την οικουμενην απασαν. Και μη μοι λεγε
οτι Παυλος ουκ ην ο ταυτα οικονομων· και γαρ και αυτος ομολογω. Ει γαρ και μη αυτος
ην ο ταυτα ανυων, αλλ' ουδε ουτως εκτος ην των επι τουτοις επαινων, επειδη εαυτον
ουτω κατεσκευασεν αξιον της τοσαυτης χαριτος. Ὁ Μιχαηλ το των Ἰουδαιων εθνος
ενεχειρισθη. Παυλος δε γην και θαλατταν, και την οικουμενην, και την αοικητον.
2.9 Και ταυτα ουκ αγγελους υβριζων λεγω, μη γενοιτο, αλλα δεικνυς οτι
δυνατον ανθρωπον οντα μετ' εκεινων ειναι, και εγγυς αυτων εσταναι. Και τινος ενεκεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ουκ αγγελοι ταυτα ενεχειρισθησαν; Ἵνα μηδεμιαν απολογιαν εχηις ραιθυμων, μηδε εις
την διαφοραν της φυσεως καταφευγηις καθευδων· αλλως δε και το θαυμα μειζον
εγινετο. Πως γαρ ου θαυμαστον και παραδοξον, απο γλωττης πηλινης εκπηδωντα
λογον, θανατον φυγαδευειν, αμαρτηματα λυειν, πεπηρωμενην διορθουν φυσιν, και την
γην εργαζεσθαι ουρανον; ∆ια τουτο εκπληττομαι του Θεου την δυναμιν, δια ταυτα
θαυμαζω του Παυλου την προθυμιαν, οτι τοσαυτην υπεδεξατο χαριν, οτι τοιουτον
παρεσκευασεν εαυτον.
2.10 Και υμας παρακαλω μη θαυμαζειν μονον, αλλα και μιμεισθαι το αρχετυπον
τουτο της αρετης· ουτω γαρ δυνησομεθα των αυτων στεφανων κοινωνησαι εκεινωι. Ει
δε θαυμαζεις ακουων οτι, τα αυτα κατορθωσας, των αυτων επιτευξηι, ακουσον αυτου
ταυτα λεγοντος· Τον αγωνα τον καλον ηγωνισμαι, τον δρομον τετελεκα, την πιστιν
τετηρηκα· λοιπον αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος, ον αποδωσει μοι Κυριος ο
δικαιος κριτης εν εκεινηι τηι ημεραι· ου μονον δε εμοι, αλλα και πασι τοις ηγαπηκοσι την
επιφανειαν αυτου. Ὁραις πως παντας εις την αυτην κοινωνιαν καλει; Ἐπει ουν απασι
προκειται τα αυτα, παντες σπουδασωμεν αξιοι γενεσθαι των επηγγελμενων αγαθων·
και μη μονον το μεγεθος και τον ογκον των κατορθωματων ιδωμεν, αλλα και τον τονον
της προθυμιας, δι' ης τοσαυτην επεσπασατο χαριν, και το της φυσεως συγγενες· των γαρ
αυτων ημιν εκοινωνησεν απαντων. Και ουτω και τα σφοδρα δυσκατορθωτα, ραιδια ημιν
φανειται και κουφα, και τον βραχυν τουτον καμοντες χρονον, τον αγηρω και αθανατον
εκεινον στεφανον φορουντες διατελεσομεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

3.t Του αυτου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον λογος γʹ
3.1 Ὁ μακαριος Παυλος της ανθρωπινης προθυμιας ενδεικνυμενος την ισχυν, και
οτι προς αυτον δυναμεθα πτηναι τον ουρανον, αφεις αγγελους και αρχαγγελους και τας
αλλας δυναμεις, ποτε μεν δι' εαυτου μονου μιμητας γενεσθαι κελευει του Χριστου
λεγων· Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου· ποτε δε και χωρις εαυτου προς
αυτον αυτους αναβιβαζει τον Θεον λεγων· Γινεσθε ουν μιμηται του Θεου, ως τεκνα
αγαπητα. Ειτα δεικνυς ως ουδεν ουτω ποιει την μιμησιν ταυτην, ως το κοινωφελως ζην
και προς το τωι παντι χρησιμον οραν, επηγαγε· Περιπατειτε εν αγαπηι. ∆ια τουτο ειπων·
Μιμηται μου γινεσθε, περι αγαπης ευθεως διαλεγεται, δεικνυς οτι αυτη μαλιστα η αρετη
εγγυς ειναι ποιει Θεου· ως αι γε αλλαι ταυτης καταδεεστεραι, και περι ανθρωπους πασαι
στρεφονται· οιον η προς επιθυμιαν μαχη, ο περι την γαστερα πολεμος, η προς την
φιλαργυριαν παραταξις, η προς τον θυμον παλη· το δε φιλειν, τουτο κοινον ημων και
του Θεου. ∆ια τουτο και ο Χριστος ελεγεν· Ευχεσθε υπερ των επηρεαζοντων υμας, οπως
γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις.
3.2 Τουτο τοινυν και ο Παυλος ειδως κεφαλαιον ον των αγαθων, μετα πολλης
επεδειξατο της ακριβειας. Ουδεις γουν ουτως εχθρους εφιλησεν, ουδεις ουτω τους
επιβουλευσαντας ευηργετησεν, ουδεις τοσαυτα υπερ των λελυπηκοτων επαθεν· ουδε
γαρ εις απερ επασχεν εβλεπεν, αλλα το κοινον της φυσεως ενενοει, και οσωι μαλλον
εξεθηριουντο, τοσουτωι μαλλον αυτων ηλεει την μανιαν. Και ως αν τις διατεθειη πατηρ
περι παιδα φρενιτιδι κατεχομενον–οσωι γαρ αν υβριζηται και λακτιζηι χαλεπως ο
καμνων, τοσουτωι μαλλον αυτον ελεει και δακρυει–, ουτω κακεινος τηι των δαιμονων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

υπερβοληι των ταυτα επαγοντων αυτωι την νοσον στοχαζομενος, προς πλειονα
κηδεμονιαν διανιστατο.
3.3 Ἄκουσον γουν αυτου πως ημερως, πως συμπαθητικως υπερ αυτων ημιν
διαλεγεται, των πεντακις αυτον μαστιγωσαντων, των καταλευσαντων, των δησαντων,
των του αιματος αυτου διψωντων, και διασπασασθαι καθ' εκαστην επιθυμουντων
αυτον την ημεραν. Μαρτυρω γαρ αυτοις, φησιν, οτι ζηλον Θεου εχουσιν, αλλ' ου κατ'
επιγνωσιν. Και παλιν τους επεμβαινοντας αυτοις αναχαιτιζων ελεγε· Μη υψηλοφρονει,
αλλα φοβου· ει γαρ ο Θεος των κατα φυσιν κλαδων ουκ εφεισατο, μηπως ουδε σου
φεισηται. Ἐπειδη γαρ αποφασιν ειδε δεσποτικην εξελθουσαν κατ' αυτων, ου κυριος ην,
τουτο εποιει· συνεχως εδακρυεν υπερ αυτων, ηλγει, τους εναλλεσθαι βουλομενους
αυτοις εκωλυε, και εκ των εγχωρουντων εφιλονεικει σκιαν γουν συγγνωμης αυτοις
ευρειν. Και επειδη λογωι πειθειν ουκ ειχε δια το ανενδοτον αυτων και σκληρον, επι
συνεχεις ευχας ετρεπετο λεγων· Ἀδελφοι, η μεν ευδοκια μου και η δεησις μου η προς
τον Θεον, υπερ αυτων εστιν εις σωτηριαν. Ὑποτεινει δε αυτοις και χρηστας ελπιδας
λεγων· Ἀμεταμελητα τα χαρισματα και η κλησις του Θεου, ωστε μη απογνωναι τελεον
και απολεσθαι· απερ απαντα κηδομενου και σφοδρα υπερ αυτων διακαιομενου ην, ως
οταν λεγηι οτι· Ἥξει εκ Σιων ο ρυομενος, και αποστρεψει ασεβειας απο Ἰακωβ. Και γαρ
σφοδρα διεκοπτετο και εδακνετο απολλυμενους ορων. ∆ιο πολλας επενοει παραμυθιας
της αλγηδονος ταυτης εαυτωι, ποτε μεν λεγων· Ἥξει ο ρυομενος, και αποστρεψει
ασεβειας απο Ἰακωβ, ποτε δε· Ουτω και ουτοι ηπειθησαν τωι υμετερωι ελεει ινα και αυτοι
ελεηθωσι.
3.4 Ποιει δε τουτο και Ἱερεμιας, βιαζομενος και φιλονεικων απολογιαν τινα
υπερ των ημαρτηκοτων ευρειν, νυν μεν λεγων· Ει αι αμαρτιαι ημων αντεστησαν ημιν,
ποιησον ενεκεν σου, νυν δε παλιν· Ουχι του ανθρωπου η οδος αυτου, ουδε ανθρωπος
πορευσεται και κατορθωσει την πορειαν αυτου· και αλλαχου παλιν· Μνησθητι οτι χους
εσμεν. Και γαρ εθος τοις υπερ των ημαρτηκοτων δεομενοις, καν μηδεν εχωσιν ευλογον
ειπειν, σκιαν γουν τινα απολογιας επινοειν, ου διηκριβωμενας μεν, ουδε εις δογματα
ελκυσθηναι δυναμενας, παραμυθουμενας δε ομως τους υπερ των απολλυμενων
οδυνωμενους. Μη τοινυν μηδε ημεις τας τοιαυτας ακριβως εξετασωμεν απολογιας, αλλ'
εννοουντες οτι ψυχης εισιν οδυνωμενης, ζητουσης ειπειν τι υπερ των ημαρτηκοτων,
ουτως εκδεχωμεθα τα ειρημενα.
3.5 Ἆρ' ουν προς Ἰουδαιους μονον τοιουτος, προς δε τους εξωθεν ουχι; Παντων
ημερωτερος ην και προς τους οικειους, και προς τους αλλοτριους. Ουκουν ακουσον τι
Τιμοθεωι φησι· ∆ουλον δε Κυριου ου δει μαχεσθαι, αλλ' ηπιον ειναι προς παντας,
διδακτικον, ανεξικακον, εν πραιοτητι παιδευοντα τους αντιδιατιθεμενους, μη ποτε δωι
αυτοις ο Θεος μετανοιαν εις επιγνωσιν αληθειας, και ανανηψωσιν εκ της του διαβολου
παγιδος, εζωγρημενοι υπ' αυτου εις το εκεινου θελημα. Θελεις ιδειν αυτον και προς
τους ημαρτηκοτας πως διαλεγεται; Ἄκουσον τι Κορινθιοις επιστελλων φησι· Φοβουμαι
δε μηπως ελθων, ουχ οιους θελω, ευρω υμας· και μετ' ολιγα· Μη παλιν ελθοντα με
ταπεινωσηι ο Θεος μου προς υμας, και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων, και μη
μετανοησαντων επι τηι ασελγειαι και ακαθαρσιαι ηι επραξαν. Και Γαλαταις δε γραφων
ελεγε· Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Και υπερ του
πεπορνευκοτος ακουσον αυτου, πως ουχ ηττον εκεινου και οδυναται και παρακαλει
λεγων· Κυρωσατε εις αυτον αγαπην. Και ηνικα δε αυτον εξεκοπτε, μετα πολλων
δακρυων τουτο εποιει. Ἐκ γαρ πολλης θλιψεως, φησι, και συνοχης καρδιας εγραψα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

υμιν, ουχ ινα λυπηθητε, αλλα ινα γνωτε την αγαπην, ην εχω περισσοτερως εις υμας· και
παλιν· Ἐγενομην τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, τοις υπο νομον ως υπο νομον, τοις
ασθενεσιν ως ασθενης, τοις πασι γεγονα τα παντα, ινα παντως τινας σωσω· και αλλαχου
παλιν· Ἵνα παραστησω παντα ανθρωπον τελειον εν Χριστωι Ἰησου.
3.6 Ειδες ψυχην υπερβαινουσαν πασαν την γην; Παντα ανθρωπον προσεδοκησε
παραστησαι, και το γε αυτου μερος, παντας παρεστησε. Και γαρ ωσπερ την οικουμενην
απασαν γεννησας αυτος, ουτως εθορυβειτο, ουτως ετρεχεν, ουτω παντας εσπουδαζεν
εισαγαγειν εις την βασιλειαν, θεραπευων, παρακαλων, υπισχνουμενος, ευχομενος,
ικετευων, τους δαιμονας φοβων, τους διαφθειροντας ελαυνων, δια παρουσιας, δια
γραμματων, δια ρηματων, δια πραγματων, δια μαθητων, δι' εαυτου, τους πιπτοντας
ανορθων, τους εστωτας στηριζων, διεγειρων τους χαμαι κειμενους, θεραπευων τους
συντετριμμενους, αλειφων τους ραιθυμουντας, φοβερον εμβοων επι τοις εχθροις, δριμυ
βλεπων επι τοις πολεμιοις· καθαπερ τις στρατηγος αριστος, αυτος σκευοφορος, αυτος
υπασπιστης, αυτος προασπιστης, αυτος παραστατης, αυτος παντα γινομενος τωι
στρατοπεδωι.
3.7 Και ουκ εν τοις πνευματικοις μονον, αλλα και εν τοις σαρκικοις πολλην την
προνοιαν επεδεικνυτο, πολλην την σπουδην. Ἄκουσον γουν αυτου, πως υπερ μιας
γυναικος προς ολοκληρον επιστελλει δημον λεγων· Συνιστημι δε υμιν Φοιβην, την
αδελφην ημων, διακονον ουσαν της Ἐκκλησιας της εν Κεγχρεαις, ινα προσδεξησθε
αυτην εν Κυριωι αξιως των αγιων, και παραστητε αυτηι, εν ωι αν υμων πραγματι χρηιζηι·
και παλιν· Οιδατε την οικιαν Στεφανα· ινα και υμεις υποτασσησθε τοις τοιουτοις· και
παλιν· Ἐπιγινωσκετε τους τοιουτους. Και γαρ και τουτο ιδιον της φιλοστοργιας των
αγιων, το και εν τουτοις βοηθειν. Ουτω και ο Ἑλισσαιος την υποδεξαμενην αυτον
γυναικα, ουκ εν τοις πνευματικοις μονον ωφελει, αλλα και εν τοις σαρκικοις
εσπουδαζεν αμειβεσθαι· διο και ελεγεν· Ει σοι τις εστι λογος προς τον βασιλεα, η προς
τον αρχοντα;
3.8 Και τι θαυμαζεις, ει την απο των γραμματων παρειχε συστασιν ο Παυλος,
οπου γε και καλων τινας προς εαυτον, ουδε τουτο αναξιον ειναι ενομισε, το και περι
εφοδιων αυτων φροντισαι, και καταθεσθαι αυτο εν επιστοληι; Και γαρ επιστελλων Τιτωι
φησι· Ζηναν τον νομικον και Ἀπολλω σπουδαιως προπεμψον, ινα μηδεν αυτοις λειπηι.
Ει δε παρατιθεμενος ουτω σπουδαιως εξεπεμπε, πολλωι μαλλον, ει που κινδυνευοντας
ειδε, παντα αν επραξεν. Ὅρα γουν και προς τον Φιλημονα επιστελλων, δια Ὀνησιμον
ποσην ποιειται σπουδην, και πως συνετως, πως κηδεμονικως επιστελλει. Ὁ δε υπερ ενος
οικετου, και ταυτα φυγαδος γεγενημενου, και υφελομενου πολλα των δεσποτικων,
ολοκληρον μη παραιτησαμενος συνθειναι επιστολην, εννοησον ηλικος περι τους
αλλους ην. Και γαρ εν μονον αισχυνης αξιον ενομιζεν ειναι, το, δεον γενεσθαι τι προς
σωτηριαν, παριδειν. ∆ια τουτο παντα εκινει, και ουδεν ωκνει δαπαναν υπερ των
σωζομενων, ου ρηματα, ου χρηματα, ου σωμα· ο γαρ μυριακις εαυτον θανατοις εκδους,
πολλωι μαλλον ουδε χρηματων εφεισατο, ει γε παρην. Και τι λεγω, ει γε παρην; Και γαρ
μη παροντων δυνατον δειξαι, οτι ουκ εφεισατο. Και μη νομισηις αινιγμα ειναι το ρημα,
αλλ' αυτου παλιν ακουσον γραφοντος Κορινθιοις· Ἥδιστα δαπανησω, και
εκδαπανηθησομαι υπερ των ψυχων υμων. Και Ἐφεσιοις δε δημηγορων ελεγεν· Αυτοι
οιδατε οτι ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται.
3.9 Και ων μεγας, εν τωι κεφαλαιωι των αγαθων, τηι αγαπηι, φλογος πασης
σφοδροτερος ην· και καθαπερ σιδηρος εις πυρ εμπεσων, ολος γινεται πυρ, ουτω και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αυτος τωι πυρι της αγαπης αναφθεις, ολος γεγονεν αγαπη· και ωσπερ κοινος πατηρ της
οικουμενης απασης ων, ουτω τους γεγεννηκοτας αυτους εμιμειτο· μαλλον δε και
παντας υπερηκοντισε πατερας, και σωματικων και πνευματικων ενεκεν φροντιδων, και
χρηματα, και ρηματα, και σωμα, και ψυχην, και παντα επιδιδους υπερ των ηγαπημενων.
∆ια τουτο και πληρωμα αυτην εκαλει νομου, και συνδεσμον τελειοτητος, και μητερα
των αγαθων παντων, και αρχην και τελος αρετης· διο και ελεγε· Το δε τελος της
επαγγελιας αγαπη εκ καθαρας καρδιας, και συνειδησεως αγαθης· και παλιν· Το γαρ, ου
μοιχευσεις, ου φονευσεις, και ει τις ετερα εντολη, εν τωι λογωι τουτωι ανακεφαλαιουται,
εν τωι· Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως σεαυτον.
3.10 Ἐπει ουν αρχη και τελος και
παντα τα αγαθα η αγαπη, και ταυτηι τον Παυλον ζηλωσωμεν· και γαρ ουτος εντευθεν
τοιουτος εγενετο. Μη γαρ μοι τους νεκρους ειπηις ους ανεστησε, μηδε τους λεπρους ους
εκαθηρεν· ουδεν τουτων ο Θεος επιζητησει παρα σου. Κτησαι την αγαπην την Παυλου,
και τον στεφανον εξεις απηρτισμενον. Τις ταυτα φησιν; Αυτος ο της αγαπης τροφευς,
ουτος ο και σημειων και θαυματων και μυριων αυτην ετερων προθεις. Ἐπειδη γαρ
σφοδρα αυτην κατωρθωκει, δια τουτο και μετα ακριβειας αυτης οιδε την ισχυν.
Ἐντευθεν και αυτος τοιουτος εγενετο, και ουδεν ουτως αυτον εποιησεν αξιον, ως η της
αγαπης δυναμις· διο και ελεγε· Ζηλουτε τα χαρισματα τα κρειττονα· και ετι καθ'
υπερβολην οδον υμιν δεικνυμι, την αγαπην λεγων, την καλλιστην οδον και ραιδιαν.
Ταυτην τοινυν και ημεις βαδιζωμεν διηνεκως, ινα και Παυλον ιδωμεν, μαλλον δε τον
Παυλου ∆εσποτην, και των ακηρατων επιτυχωμεν στεφανων, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος νυν και αει και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

4.t Του αυτου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον λογος δʹ
4.1 Ὁ μακαριος Παυλος, ο τημερον ημας συναγαγων και την οικουμενην
φωτισας, ουτος εν τωι καιρωι της κλησεως ετυφλωθη ποτε· αλλ' η πηρωσις εκεινου
φωτισμος γεγονε της οικουμενης. Ἐπειδη γαρ εβλεπε κακως, επηρωσεν αυτον καλως ο
Θεος, ωστε αναβλεψαι χρησιμως, ομου μεν της εαυτου δυναμεως αποδειξιν αυτωι
παρεχομενος, ομου δε εν τωι παθει τα μελλοντα προδιατυπων, και του κηρυγματος τον
τροπον διδασκων, και οτι ταυτα παντα οικοθεν αποβαλοντα, και μυσαντα και τους
οφθαλμους, αυτωι πανταχου επεσθαι χρη. ∆ιο και αυτος εβοα τουτο αυτο δηλων· Ει τις
δοκει σοφος ειναι εν υμιν, γενεσθω μωρος, ινα γενηται σοφος· ως ουκ ενον αναβλεψαι
καλως, μη προτερον πηρωθεντα καλως, και τους οικειους και ταρατ τοντας αυτον
εκβαλοντα λογισμους, και τηι πιστει το παν επιτρεψαντα.
4.2 Ἀλλα μηδεις ταυτα ακουων ηναγκασμενην νομιζετω ειναι ταυτην την
κλησιν· και γαρ εδυνατο παλιν επανελθειν, οθεν εξεβη. Πολλοι γουν ετερα μειζονα
θαυματα ιδοντες, υπεστρεψαν παλιν, και εν τηι Καινηι, και εν τηι Παλαιαι· οιον ο Ἰουδας,
ο Ναβουχοδονοσορ, ο Ἐλυμας ομαγος, ο Σιμων, ο Ἀνανιας και η Σαπφειρα, ολος των
Ἰουδαιων ο δημος· αλλ' ουχ ο Παυλος. Ἀλλα διαβλεψας προς το ακηρατον φως τον
δρομον επετεινε, και προς τον ουρανον ιπτατο. Ει δε εξεταζεις τινος ενεκεν επηρωθη,
ακουε αυτου λεγοντος· Ἠκουσατε γαρ την εμην αναστροφην ποτε εν τωι Ἰουδαισμωι, οτι
καθ' υπερβολην εδιωκον την Ἐκκλησιαν και επορθουν αυτην, και προεκοπτον εν τωι
Ἰουδαισμωι υπερ πολλους συνηλικιωτας εν τωι γενει μου, περισσοτερως ζηλωτης
υπαρχων των πατρικων μου παραδοσεων. Ἐπει ουν ουτω σφοδρος ην και απροσιτος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

σφοδροτερου εδειτο χαλινου, ινα μη τηι ρυμηι της προθυμιας αγομενος, και παρακουσηι
των λεγομενων. ∆ια δη τουτο καταστελλων αυτου την μανιαν εκεινην, πρωτον
κατευναζει τα κυματα της ραγδαιας οργης εκεινης δια της πηρωσεως, και τοτε αυτωι
διαλεγεται, δεικνυς της σοφιας αυτου το απροσιτον, και το της γνωσεως υπερεχον, και
ινα μαθηι τινα πολεμει, ον ου μονον κολαζοντα, αλλ' ουδε ευεργετουντα δυναται
ενεγκειν. Ου γαρ σκοτος αυτον επηρωσεν, αλλ' υπερβολη φωτος αυτον εσκοτισε.
4.3 Και τι δηποτε μη εξ αρχης τουτο εγενετο, φησι; Μη ζητει τουτο, μηδε
περιεργαζου, αλλα παραχωρει τωι ακαταληπτωι της του Θεου προνοιας του καιρου την
επιτηδειοτητα. Και γαρ και αυτος τουτο ποιει λεγων· Ὅτε δε ευδοκησεν ο αφορισας με
εκ κοιλιας μητρος μου, και καλεσας δια της χαριτος αυτου αποκαλυψαι τον Υιον αυτου
εν εμοι. Ουκουν και συ μηδεν περιεργαζου πλεον, οταν Παυλος τουτο λεγηι. Τοτε γαρ,
τοτε συνεφερε των σκανδαλων αρθεντων εκ μεσου. Λοιπον απο τουτου μαθωμεν, οτι
ουδεις ουδαμως ουδε των προ αυτου, ουδε αυτος οικοθεν αυτον ευρεν, αλλ' ο Χριστος
εαυτον εφανερωσε. ∆ιο και ελεγεν· Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω εξελεξαμην
υμας. Ἐπει τινος ενεκεν ορων τωι ονοματι αυτου ανισταμενους νεκρους, ουκ
επιστευσεν; Ὁρων γαρ χωλον βαδιζοντα, και δαιμονας δραπετευοντας, και
παραλυτικους σφιγγομενους, ουδεν εκαρπουτο· ουδε γαρ ηγνοει ταυτα ο ουτω
περιεργαζομενος τους αποστολους. Και Στεφανου δε λιθαζομενου, παρων και ιδων το
προσωπον αυτου ως προσωπον αγγελου, ουδεν εντευθεν εκερδανε. Πως ουν ουδεν
εντευθεν εκερδανεν; Ὅτι ουδεπω ην κεκλημενος.
4.4 Συ δε ακουων ταυτα, μη αναγκαστην την κλησιν ειναι νομιζε· ουδε γαρ
αναγκαζει ο Θεος, αλλ' αφιησι κυριους ειναι προαιρεσεων και μετα την κλησιν. Και γαρ
Ἰουδαιοις απεκαλυψεν εαυτον και οτε εχρην, αλλ' ουκ ηθελησαν δεξασθαι δια την
δοξαν την παρα των ανθρωπων. Ει δε λεγοι τις των απιστων, ποθεν δηλον οτι Παυλον
εκαλεσεν εξ ουρανου, και επεισθη; δια τι γαρ μη και εμε εκαλεσεν; εκεινο προς αυτον
ερουμεν· πιστευεις τουτο, ειπε μοι ολως, ω ανθρωπε; Ουκουν ει πιστευεις, αρκει σοι εις
σημειον. Ει μεν γαρ απιστεις οτι εκαλεσεν εξ ουρανου, πως λεγεις, δια τι μη και εμε
εκαλεσεν; ει δε πιστευεις οτι εκαλεσεν, αρκει σοι τουτο εις σημειον. Πιστευε τοινυν· και
γαρ και σε καλει εξ ουρανου, εαν ψυχην ευγνωμονα εχηις· ως εαν αγνωμων ηις και
διεστραμμενος, ουδε το ενεχθηναι σοι φωνην ανωθεν αρκεσει εις σωτηριαν.
4.5 Ποσακις γουν ηκουσαν οι Ἰουδαιοι φωνης εξ ουρανου φερομενης, και ουκ
επιστευσαν; ποσα ειδον σημεια, και εν τηι Καινηι, και εν τηι Παλαιαι, και ουκ εγενοντο
βελτιους; Ἀλλ' εν μεν τηι Παλαιαι, ουτοι μετα μυρια θαυματα εμοσχοποιησαν· η δε
Ἱεριχουντια πορνη μηδεν τουτων θεασαμενη πιστιν επεδειξατο θαυμαστην περι τους
κατασκοπους. Και εν τηι γηι δε της επαγγελιας ουτοι μεν, των σημειων γινομενων,
εμενον λιθων αναισθητοτεροι· οι δε Νινευῗται τον Ἰωναν θεασαμενοι μονον,
επιστευσαν και μετενοησαν, και την θεηλατον οργην απεκρουσαντο. Ἐν δε τηι Καινηι, επ'
αυτης του Χριστου της παρουσιας, ο μεν ληιστης σταυρουμενον ιδων, προσεκυνησεν·
ουτοι δε νεκρους εγειροντα θεασαμενοι, και εδησαν και εσταυρωσαν.
4.6 Τι δε εφ' ημων; Ουχι πυρ εκ του ναου, εκ των θεμελιων των εν Ἱεροσολυμοις
εκπηδησαν εφηλατο τοις οικο δομουσι, και ουτως αυτους απεστησε της παρανομου τοτε
επιχειρησεως; αλλ' ομως ου μετεβαλοντο, ουδε απεθεντο την πωρωσιν. Ποσα δε ετερα
γεγονε μετ' εκεινο θαυματα τοτε, και ουδεν εντευθεν εκερδαναν; οιον ο κεραυνος ο
κατα της οροφης του ναου του Ἀπολλωνος κατενεχθεις· ο του δαιμονος αυτου τουτου
χρησμος, ος τον τοτε βασιλευοντα ηναγκαζε μετακινειν τον πλησιον κειμενον μαρτυρα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

λεγων· μη δυνασθαι φθεγγεσθαι, εως αν την λαρνακα την εκεινου βλεπηι πλησιον· και
γαρ εκ γειτονων ην κειμενη. Μετα τουτον παλιν, ο θειος ο τουτου εις τα ιερα σκευη
ενυβρισας, σκωληκοβρωτος γεγονως εξεψυξε· και ο ταμιας δε των βασιλικων χρηματων
δι' ετεραν παρανομιαν εις την Ἐκκλησιαν υπ' αυτου γενομενην, μεσον λακισας
απωλετο. Παλιν αι πηγαι αι παρ' ημιν, αι νικωσαι τωι ρευματι τους ποταμους, αθροον
εφυγον και απεπηδησαν, μηδεποτε τουτο παθουσαι προτερον, αλλ' οτε θυσιαις και
σπονδαις το χωριον εμολυνεν ο βασιλευς. Τι αν τις ειποι τον λιμον τον πανταχου της
οικουμενης μετα του βασιλεως ταις πολεσι συνεμπεσοντα, αυτου του βασιλεως τον
θανατον, τον εν τηι Περσων χωραι, την προ του θανατου απατην, το στρατοπεδον το εν
μεσοις αποληφθεν τοις βαρβαροις, καθαπερ εν σαγηνηι τινι και δικτυοις, την ανοδον
εκειθεν την θαυμαστην και παραδοξον; Ἐπειδη γαρ ο μεν ασεβης βασιλευς επεσεν
ελεεινως, ετερος δε ευσεβης διεδεξατο, παντα ευθεως ελυετο τα δεινα· και οι εν μεσοις
ειλημμενοι δικτυοις και ουδεμιαν ουδαμοθεν διεξοδον εχοντες στρατιωται, του Θεου
λοιπον νευσαντος, των βαρβαρων απαλλαγεντες μετα ασφαλειας επανηιεσαν απασης.
Ταυτα τινα ουχ ικανα εφελκυσασθαι προς την ευσεβειαν;
4.7 Τα δε παροντα ου πολλωι τουτων θαυμαστοτερα; ου σταυρος κηρυττεται, και
η οικουμενη προστρεχει; ου θανατος καταγγελλεται επονειδιστος, και παντες
επιπηδωσι; μη γαρ ουκ εσταυρωθησαν μυριοι; μη γαρ μετ' αυτου του Χριστου ουχι δυο
ληισται ανεσκολοπισθησαν; μη γαρ ουκ εγενοντο πολλοι σοφοι; μη γαρ ουκ εγενοντο
πολλοι δυνατοι; τινος ονομα ποτε ουτως εκρατησε; και τι λεγω σοφους και δυνατους;
μη γαρ ουκ εγενοντο βασιλεις επιδοξοι; τις ουτω περιεγενετο της οικουμενης εν βραχει
χρονωι; Μη γαρ μοι λεγε τας αιρεσεις τας ποικιλας και παντοδαπας· παντες γαρ τον
αυτον Χριστον κηρυττουσιν, ει και μη υγιως παντες, εκεινον τον εν Παλαιστινηι παντες
προσκυνουσι σταυρωθεντα, τον επι Ποντιου Πιλατου. Ταυτα ουν ου δοκει της δυναμεως
αυτου σαφεστεραν εχειν αποδειξιν της φωνης εκεινης της εξ ουρανου κατενεχθεισης;
∆ια τι γαρ μηδεις ουτω περιεγενετο βασιλευς ως ουτος εκρατησε, και ταυτα μυριων
οντων των κωλυματων; και γαρ βασιλεις επολεμησαν, και τυραννοι παρεταξαντο, και
δημοι παντες κατεξανεστησαν, και τα ημετερα ομως ουκ ηλαττουτο, αλλα και μαλλον
λαμπροτερα εγινετο. Ποθεν ουν, ειπατε μοι, η τοσαυτη ισχυς;
4.8 Μαγος ην, φησι. Μονος ουν ουτος μαγος τοιουτος εγενετο. Παντως
ηκουσατε, οτι και παρα Περσαις και Ἰνδοις πολλοι γεγονασι μαγοι, και εισιν ετι και νυν·
αλλ' ουδε ονομα αυτων εστιν ουδαμου. Ἀλλ' ο εκ Τυανων, φησιν, απατεων εκεινος και
γοης, και αυτος ελαμψε. Που και ποτε; Ἐν μικρωι μερει της οικουμενης, και προς βραχυν
χρονον, και εσβεσθη ταχεως και απωλετο, ουκ Ἐκκλησιαν καταλιπων, ου λαον, ουκ
αλλο τι τοιουτον ουδεν. Και τι λεγω μαγους και γοητας τους σβεσθεντας; ποθεν τα των
θεων επαυθη παντα, και ο ∆ωδωναιος, και ο Κλαριος, και παντα τα πονηρα ταυτα
εργαστηρια σιγαι και επεστομισται;
4.9 Ποθεν ουν ου τουτον μονον τον σταυρωθεντα, αλλα και τα οστα των υπερ
αυτου σφαγεντων πεφρικασι δαιμονες; τινος δε ενεκεν και σταυρον ακουοντες
αποπηδωσι; Και μην καταγελαν εδει· μη γαρ λαμπρον και επισημον ο σταυρος;
Τουναντιον μεν ουν, αισχρον και επονειδιστον. Θανατος γαρ εστι καταδικου· θανατος
εστιν ο κακων εσχατος, και παρα Ἰουδαιοις επαρατος, και παρα Ἕλλησι βδελυκτος.
Ποθεν ουν αυτον εδεδοικεισαν δαιμονες; αρ' ουκ απο της του σταυρωθεντος δυναμεως;
Ει γαρ αυτο καθ' εαυτο το πραγμα εδεδοικεισαν, μαλιστα μεν ουν και τουτο αναξιον
θεων· πλην πολλοι και προ αυτου και μετ' αυτον εσταυρωθησαν, και μετ' αυτου δε δυο.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

Τι ουν, ει ειποι τις, εν ονοματι του ληιστου του σταυρωθεντος, η του δεινος, η του
δεινος, φευξεται ο δαιμων; Ουδαμως, αλλα και γελασεται. Ἐαν δε τον Ἰησουν προσθηις
τον Ναζωραιον, καθαπερ απο πυρος τινος φευγουσι. Τι ουν αν ειποις; ποθεν εκρατησεν;
οτι πλανος ην; Ἀλλ' ου τοιαυτα αυτου τα παραγγελματα· αλλως δε, και πλανοι πολλοι
γεγονασιν. Ἀλλ' οτι μαγος; Ἀλλ' ου τουτο μαρτυρει τα δογματα· και μαγων πολλη
πολλακις εγενετο φορα. Ἀλλ' οτι σοφος; Ἀλλα σοφοι πολλοι πολλακις εγενοντο. Τις
ουν ουτως εκρατησεν; Ουδεις ουδεποτε, ουδε κατα μικρον εγγυς.
4.10 Ὅθεν δηλον οτι ουκ επειδη μαγος ην, ουδε οτι πλανος ην, αλλ' επειδη
τουτων διορθωτης, και θεια δυναμις τις και αμαχος, δια τουτο και αυτος παντων
περιεγενετο, και τωι σκηνοποιωι τουτωι τοσαυτην ενεπνευσε δυναμιν, οσην αυτα τα
πραγματα μαρτυρει. Ἄνθρωπος γαρ επ' αγορας εστηκως, περι δερματα την τεχνην εχων,
τοσουτον ισχυσεν, ως και Ῥωμαιους, και Περσας, και Ἰνδους, και Σκυθας, και Αιθιοπας,
και Σαυροματας, και Παρθους, και Μηδους, και Σαρακηνους, και απαν απλως το των
ανθρωπων γενος προς την αληθειαν επαναγαγειν εν ετεσιν ουδε ολοις τριακοντα.
Ποθεν ουν, ειπε μοι, ο αγοραιος, και επι εργαστηριου εστηκως, και σμιλην μεταχειριζων,
και αυτος τοιαυτα εφιλοσοφει, και τους αλλους επεισε, και εθνη, και πολεις, και χωρας,
ου λογων ισχυν επιδεικνυμενος, αλλα και τουναντιον απαν, την εσχατην αμαθιαν
αμαθης ων; Ἄκουσον γουν αυτου λεγοντος, και ουκ αισχυνομενου· Ει και ιδιωτης τωι
λογωι, αλλ' ου τηι γνωσει. Ου χρηματα κεκτημενος. Και γαρ και τουτο αυτος φησι· Μεχρι
της αρτι ωρας και πεινωμεν, και διψωμεν, και κολαφιζομεθα. Και τι λεγω χρηματα,
οπου γε ουδε της αναγκαιας πολλακις ευπορει τροφης, ουδε ιματιον περιβαλεσθαι ειχεν;
Ὅτι δε ουδε εξ επιτηδευματος λαμπρος ην, και τουτο ο μαθητης αυτου δεικνυσι λεγων
οτι· Ἔμεινε προς Ἀκυλαν και Πρισκιλλαν δια το ομοτεχνον· ησαν γαρ σκηνοποιοι την
τεχνην. Ουκ απο προγονων επισημος· πως γαρ, τοιουτον επιτηδευμα εχων; Ουκ απο
πατριδος, ουκ απο εθνους. Ἀλλ' ομως ελθων εις μεσον, και φανεις μονον, παντα
εταραξε τα των εναντιων, παντα συνεχεε, και καθαπερ πυρ εις καλαμην εμπεσον και
χορτον, ουτω κατεκαυσε τα των δαιμονων, και εις απερ εβουλετο, παντα μετεστησε.
4.11 Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι αυτος τοιουτος ων τοσαυτα
ισχυσεν, αλλ' οτι και οι πλειους των μαθητευομενων, πενητες, ιδιωται, απαιδευτοι,
λιμωι συζωντες, ασημοι και εξ ασημων. Και ταυτα και αυτος κηρυττει, και ουκ
αισχυνεται λεγων αυτων την πενιαν, μαλλον δε ουδε προσαιτων υπερ αυτων.
Πορευομαι γαρ, φησιν, εις Ἱερουσαλημ διακονων τοις αγιοις, και παλιν· Κατα μιαν
σαββατων εκαστος υμων τιθετω παρ' εαυτωι θησαυριζων, ινα μη, οταν ελθω, τοτε λογιαι
γινωνται. Ὅτι δε και το πλειον αυτων εξ ιδιωτων συνειστηκει, Κορινθιοις επιστελλων,
φησι· Βλεπετε την κλησιν υμων, οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα· και οτι εξ ασημων· Ου
πολλοι, φησιν, ευγενεις· και ου μονον ουκ ευγενεις, αλλα και σφοδρα ευτελεις. Και γαρ
τα ασθενη, φησι, του κοσμου εξελεξατο ο Θεος, και τα μη οντα, ινα τα οντα καταργησηι.
Ἀλλ' ιδιωτης μεν και απαιδευτος, πιθανος δε οπωσουν ειπειν; Ουδε τουτο. Και τουτο
αυτος παλιν δεικνυσι λεγων· Καγω ηλθον προς υμας, ου καθ' υπεροχην λογου η σοφιας,
καταγγελλων υμιν το μαρτυριον. Ου γαρ εκρινα τι ειδεναι εν υμιν, ει μη Ἰησουν
Χριστον, και τουτον εσταυρωμενον· και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις
σοφιας λογοις.
4.12 Ἀλλα το κηρυττομενον ικανον επισπασασθαι; Ἀλλ' ακουσον και περι αυτου
τι φησιν· Ἐπει και Ἰουδαιοι σημεια αιτουσι, και Ἕλληνες σοφιαν ζητουσιν, ημεις δε
κηρυττομεν Χριστον εσταυρωμενον, Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον, Ἕλλησι δε μωριαν. Ἀλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αδειας απελαυσεν; Ἀλλ' ουδε ανεπνει ποτε των κινδυνων. Και γαρ εν ασθενειαι, φησι,
και εν φοβωι και εν τρομωι πολλωι εγενομην προς υμας· ουκ αυτος δε μονον, αλλα και οι
μαθηται τα αυτα επασχον. Μεμνησθε γαρ, φησι, τας προτερον ημερας, εν αις
φωτισθεντες, πολλην αθλησιν υπεμεινατε παθη ματων· τουτο μεν, ονειδισμοις και
θλιψεσι θεατριζομενοι, τουτο δε κοινωνοι των ουτω πασχοντων γενηθεντες. Και γαρ
την αρπαγην των υπαρχοντων υμων μετα χαρας προσεδεξασθε. Και παλιν
Θεσσαλονικευσι γραφων λεγει· Ὑμεις γαρ τα αυτα επαθετε υπο των ιδιων συμφυλετων,
καθως και αυτοι υπο των Ἰουδαιων, των και τον Κυριον αποκτειναντων, και τους
ιδιους προφητας, και ημας εκδιωξαντων, και Θεωι μη αρεσκοντων, και πασιν ανθρωποις
εναντιων. Και Κορινθιοις δε παλιν επιστελλων ελεγεν οτι· Περισσευει τα παθηματα του
Χριστου εις υμας, και ωσπερ κοινωνοι εστε των παθηματων, ουτω και της
παρακλησεως, και Γαλαταις· Τοσαυτα επαθετε εικηι, φησιν, ει γε και εικηι.
4.13 Ὅταν ουν και ο κηρυττων ιδιωτης ηι και πενης και ασημος, και το
κηρυττομενον ουκ επαγωγον, αλλα και σκανδαλον εχον, και οι ακουοντες αυτο πενητες
και ασθενεις και ουδενες, και κινδυνοι επαλληλοι και συνεχεις και τοις διδασκαλοις και
τοις μαθηταις, και ο καταγγελλομενος εσταυρωμενος, τι το ποιησαν κρατησειν; Ουκ
ευδηλον οτι θεια τις και απορρητος δυναμις; Παντι που δηλον. Και τουτο και απο των
εναντιων εστι κατιδειν. Ὅταν γαρ ιδηις τα εναντια τουτων συνδραμοντα, και πλουτον,
και ευγενειαν, και πατριδος μεγεθος, και ρητο ρειας δεινοτητα, και αδειαν και
θεραπειαν πολλην, και ευθεως σβεσθεντα τα καινοτομηθεντα, τουτους δε απο των
εναντιων περιγενομενους, τι το αιτιον, ειπε μοι; Ταυτον γαρ συνεβη, οιον αν ει μετα
στρατοπεδων και οπλων και παραταξεως του βασιλευοντος μη δυνηθεντος κρατησαι
των βαρβαρων, πτωχος τις γυμνος και μονος, και μηδε ακοντιον μεταχειριζων, μηδε
ιματιον εχων, εισελθων διαπραξοιτο α μετα οπλων και παρασκευης ουκ ισχυσαν ετεροι.
4.14 Μη τοινυν αγνωμονει, αλλα καθ' εκαστην φερε την ψηφον, και προσκυνει
του σταυρωθεντος την δυναμιν. Ουδε γαρ, αν ιδηις τινα πολεις κατασκευαζοντα, και
ταφρους περιελαυνοντα, και μηχανηματα προσαγοντα τειχεσι, και οπλα χαλκευοντα,
και στρατιωτας καταλεγοντα, και χρηματα εχοντα απειρα, και μη δυναμενον πολιν μιαν
ελειν, αλλον δε γυμνωι σωματι προσβαλοντα, και χερσι μοναις χρωμενον, ουχι μιαν και
δευτεραν και εικοσι πολεις, αλλα μυριας κατα την οικουμενην επιτρεχοντα, και
αυτανδρους λαμβανοντα, ανθρωπινης αν ειποις ειναι τουτο δυναμεως. Ουτω δηλον οτι
και νυν. ∆ια γαρ τουτο συνεχωρησεν ο Θεος και ληιστας σταυρωθηναι, και προ αυτου
τινας απατεωνας φανηναι, ινα και απο συγκρισεως τοις σφοδρα αναισθητουσι δειχθηι
της αληθειας η υπεροχη, και συ μαθηις οτι ουκ εκεινων εις ουτος, αλλα πολυ και
απειρον τουτου και εκεινων το μεσον. Ουδεν γαρ αυτου την δοξαν συσκιασαι ισχυσεν,
ου το των αυτων κοινωνησαι παθων, ου το τοις αυτοις χρονοις συνδραμειν. Ει μεν γαρ
τον σταυρον οι δαιμονες δεδοικασι, και ου του σταυρωθεντος την ισχυν, εμφραττει των
ταυτα λεγοντων το στομα των ληιστων η ξυνωρις. Ει δε και η δυσκολια των καιρων το
παν ηνυσεν, απολογουνται οι περι Θευδαν και Ἰουδαν, περι των αυτων ημιν
επιχειρησαντες μετα και ετερων πολλων των σημειων, και διαφθαρεντες. Ὅπερ γαρ
εφην, δια τουτο ταυτα ειασεν ο Θεος, ινα εκ περιουσιας τα αυτου δειξηι. ∆ια τουτο και
ψευδοπροφητας επι των προφητων φανηναι συνεχωρησε, και ψευδαποστολους επι των
αποστολων, ινα μαθηις οτι ουδεν των αυτου συσκιασαι δυναται.
4.15 Ειπω σοι και ετερωθεν δυναμιν κηρυγματος θαυμαστην και παραδοξον, και
δειξω σοι και δια των πολεμουντων αιρομενον αυτον και αυξανομενον; Τωι Παυλωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

τουτωι ποτε τινες πολεμουντες, εκηρυττον τουτι το δογμα εν Ῥωμηι. Βουλομενοι γαρ τον
Νερωνα παροξυναι πολεμουντα τωι Παυλωι, αναδεχονται και αυτοι κηρυττειν, ινα
μαλλον εξαφθεντος του λογου, και πλειονων γενομενων μαθητων, θερμοτερος ο θυμος
του τυραννου γενηται, και αγριωθηι το θηριον. Και τουτο αυτος ο Παυλος Φιλιππησιοις
επιστελλων ελεγε· Γινωσκειν υμας βουλομαι, αδελφοι, οτι τα κατ' εμε μαλλον εις
προκοπην του ευαγγελιου εληλυθεν, ωστε τους πλειονας των αδελφων πεποιθοτας τοις
δεσμοις μου περισσοτερως τολμαν αφοβως τον λογον λαλειν. Τινες μεν και δια φθονον
και εριν, τινες δε και δι' ευδοκιαν τον Χριστον κηρυσσουσιν· οι μεν εξ εριθειας, ουχ
αγνως, οιομενοι θλιψιν επιφερειν τοις δεσμοις μου· οι δε εξ αγαπης, ειδοτες οτι εις
απολογιαν του ευαγγελιου κειμαι. Τι γαρ; πλην παντι τροπωι, ειτε προφασει, ειτε
αληθειαι, Χριστος καταγγελλεται. Ειδες πως πολλοι εξ εριθειας εκηρυττον; Ἀλλ' ομως
και δια των εναντιων εκρατει.
4.16 Μετα δε τουτων, και ετερα ην τα αντικρουοντα. Και γαρ και νομοι παλαιοι
ου μονον ουκ εβοηθουν, αλλα και ηναντιουντο και επολεμουν, και η πονηρια και η
αγνοια των διαβαλλοντων· βασιλεα γαρ, φασιν, εχουσι τον Χριστον. Ου γαρ δη ᾔδεισαν
την ανω βασιλειαν αυτου, την φρικτην εκεινην και απεραντον, αλλ' ως τυραν νιδα
αυτων επεισαγοντων τηι οικουμενηι, ουτω διεβαλον. Και κοινηι παντες, και ιδιαι εκαστος
αυτοις επυκτευε· κοινηι μεν, ως της πολιτειας αναιρουμενης, και των νομων
ανατρεπομενων· ιδιαι δε, ως εκαστης οικιας διασπωμενης και καταλυομενης. Και γαρ
πατηρ επολεμει παιδι τοτε, και υιος ηρνειτο πατερα, και γυναικες ανδρας, και ανδρες
γυναικας, και θυγατερες μητερας, και συγγενεις συγγενεις, και φιλοι φιλους, και
ποικιλος τις ην ο πολεμος ουτος και παντοδαπος, εις τας οικιας ερπων, συγγενεις
διασπων, βουλευτηρια ταραττων, δικαστηρια θορυβων, ως των πατριων εθων
καταλυομενων, και εορτων και θεραπειας δαιμονων ανατρεπομενης, α τοις παλαι
νομοθεταις προ των αλλων απαντων περισπουδαστα ην. Και μετα τουτων και η της
τυραννιδος υποψια παντοθεν αυτους ελαυνεσθαι εποιει. Και ουκ αν εχοι τις ειπειν, οτι
παρα μεν Ἕλλησι ταυτα, παρα δε τοις Ἰουδαιοις ησυχαζεν, αλλα και εκεινοι πολλωι
χαλεπωτερον επετιθεντο· και γαρ και αυτοι πολιτειας αναιρεσιν ηιτιωντο. Ου παυεται
γαρ, φησι, λαλων ρηματα βλασφημα κατα του τοπου του αγιου τουτου και του νομου.
4.17 Ἀλλ' ομως παντοθεν της πυρας αναπτομενης, απο των οικιων, απο των
πολεων, απο των αγρων, απο της ερημιας, απο των Ἑλληνων, απο των Ἰουδαιων, απο
των αρχοντων, απο των αρχομενων, απο των συγγενων, απο της γης, απο της
θαλαττης, απο των βασιλευοντων, και παντων αλληλους εξαγριουντων, και θηριου
παντος χαλεπωτερον επιτιθεμενων, ο μακαριος ουτος εις τοσαυτας καμινους εμπηδων,
και εν μεσωι λυκων ισταμενος, και παντοθεν βαλλομενος, ου μονον ου κατεχωσθη,
αλλα και παντας αυτους εις την αληθειαν μετηγαγεν. Ειπω και αλλους προς τουτοις
πολεμους χαλεπωτατους· ο των ψευδαποστολων, το μαλιστα παντων αυτον λυπουν, ο
των οικειων των ασθενουντων· πολλοι γαρ πιστευοντες διεφθειροντο· αλλα και προς
ταυτα ηρκεσε. Ποθεν και εκ ποιας ισχυος; Τα οπλα ημων, φησιν, ου σαρκικα, αλλα
δυνατα τωι Θεωι προς καθαιρεσιν οχυρωματων, λογισμους καθαιρουντες και παν υψωμα
επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου. ∆ια τουτο παντα μετεβαλλετο, και
μετερρυθμιζετο αθροον.
4.18 Και ωσπερ πυρας αναφθεισης, αι ακανθαι, κατα μικρον δαπανωμεναι,
εικουσι και παραχωρουσι τηι φλογι, και καθαρας ποιουσι τας αρουρας· ουτω δη και της
Παυλου γλωττης φθεγγομενης, και παντα πυρος σφοδροτερον επιουσης, εικεν απαντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

και παρεχωρει, και δαιμονων θεραπειαι, και εορται, και πανηγυρεις, και πατρια εθη, και
νομων διαφθοραι, και δημων θυμοι, και τυραννων απειλαι, και οικειων επιβουλαι, και
ψευδαποστολων κακουργιαι· μαλλον δε, καθαπερ της ακτινος ανισχουσης, και σκοτος
ελαυνεται, και θηρια καταδυεται και φωλευει λοιπον, και ληισται δραπετευουσι, και
ανδροφονοι περι τα σπηλαια καταφευγουσι, και πειραται αφιστανται, και τυμβωρυχοι
αναχωρουσι, και μοιχοι και κλεπται και τοιχωρυχοι, ατε απο της ακτινος ελεγχεσθαι
μελλοντες, απελθοντες που μακραν εαυτους αφανιζουσι, και παντα διαφανη και
λαμπρα γινεται, και γη, και θαλαττα, της ακτινος ανωθεν παντα καταυγαζουσης, τα
πελαγη, τα ορη, τας χωρας, τας πολεις· ουτω δη και τοτε του κηρυγματος φανεντος, και
του Παυλου πανταχου τουτο διασπειροντος, ηλαυνετο μεν η πλανη, επανηιει δε η
αληθεια, κνισαι δε και καπνος, και κυμβαλα και τυμπανα, και μεθαι και κωμοι, και
πορνειαι, και μοιχειαι, και τα αλλα, α μηδε ειπειν καλον, τα εν τοις ιεροις των ειδωλων
τελουμενα εληγε και εδαπανατο, καθαπερ κηρος υπο πυρος τηκομενα, καθαπερ αχυρα
υπο φλογος δαπανωμενα· η δε λαμπρα της αληθειας φλοξ ανηιει φαιδρα και υψηλη προς
αυτον τον ουρανον, υπ' αυτων των κωλυοντων αιρομενη, και δια των εμποδιζοντων
αυξανομενη· και ουδε κινδυνος επειχεν αυτης την φοραν και την ρυμην την ακαθεκτον,
ου συνηθειας τυραννις παλαιοτατης, ου πατριων εθων και νομων ισχυς, ου το της
διδασκαλιας των νομων δυσπαραδεκτον, ουκ αλλο των ειρημενων ουδεν.
4.19 Και ινα μαθηις ηλικον τουτο εστιν, απειλησον τοις Ἕλλησιν, ου λεγω
κινδυνους και θανατους και λιμον, αλλ' ολιγην ζημιαν χρηματων, και οψει
μεταβαλλομενους ευθεως. Ἀλλ' ου τα ημετερα τοιαυτα, αλλα παντων κατακοπτομενων
και σφαζομενων, και πανταχου πολεμουμενων, και ποικιλοις τροποις πολεμων,
ανθηροτερα ταυτα εγινετο. Και τι λεγω τους παροντας Ἕλληνας νυν, τους ευτελεις και
ευκαταφρονητους; Τους τοτε θαυμαστους παραγαγωμεν εις μεσον, τους επι φιλοσοφιαι
βεβοημενους, τον Πλατωνα, τον ∆ιαγοραν, τον Κλαζομενιον, και ετερους πολλους
τοιουτους, και οψει τοτε του κηρυγματος την ισχυν. Μετα γαρ το κωνειον του
Σωκρατους, οι μεν εις Μεγαρα απηλθον, δεδοικοτες μη τα αυτα παθωσιν· οι δε και της
πατριδος και της ελευθεριας εξεπεσον, και πλεον μιας γυναικος, ουδενος ετερου
περιεγενοντο· ο δε Κιτιευς εν τοις γραμμασιν αφεις την πολιτειαν, ουτω κατελυσε.
Καιτοι ουδεν ην τοτε το εμποδιζον, ου κινδυνος, ουκ ιδιωτεια, αλλα και δεινοι λεγειν
ησαν, και χρηματων ευπορουν, και της παρα πασι βοωμενης πατριδος ετυγχανον οντες·
αλλ' ουδεν ισχυσαν. Τοιουτον γαρ η πλανη, και μηδενος ενοχλουντος, καταρρει·
τοιουτον η αληθεια, και πολλων πολεμουντων, διεγειρεται.
4.20 Και ταυτα αυτη η των πραγματων αληθεια βοαι και ουδεν δει λογων, ουδε
ρηματων, της οικουμενης παντοθεν φωνην αφιεισης, των πολεων, των αγρων, της γης,
της θαλαττης, της οικουμενης, της αοικητου, των εν ταις ακρωρειαις. Ουδε γαρ την
ερημον αφηκεν αμοιρον της ευεργεσιας αυτου, αλλα και αυτην μαλιστα ενεπλησεν, ων
εκ του ουρανου φερων ηλθεν ημιν αγαθων, δια της Παυλου γλωττης, δια της χαριτος
της εντεθεισης αυτωι. Ἐπειδη γαρ αξιαν της δωρεας προθυμιαν παρεσχετο, και δαψιλης
η χαρις εξελαμψε, και τα πλειονα των ειρημενων δια της τουτου κατωρθωθη γλωττης.
4.21 Ἐπει ουν ουτω το γενος ημων ετιμησεν ο Θεος, ως ενα ανθρωπον
καταξιωσαι τοσουτων γενεσθαι κατορθωματων αιτιον, ζηλωσωμεν, μιμησωμεθα,
σπουδασωμεν γενεσθαι κατ' εκεινον και ημεις, και μη αδυνατον τουτο ειναι νομιζωμεν.
Ὃ γαρ πολλακις ειπον, τουτο λεγων ου παυσομαι, οτι και σωμα εν αυτωι το αυτο ην
ημιν, και τροφαι αι αυται, και ψυχη η αυτη· αλλ' η προαιρεσις μεγαλη, και η προθυμια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

λαμπρα· και τουτο εκεινον τοιουτον εποιησε. Μηδεις τοινυν απογινωσκετω, μηδεις
απαγορευετω. Ἐαν γαρ παραστησηις σου την διανοιαν, ουδεν το κωλυον την αυτην
δεξασθαι χαριν. Ου γαρ εστι προσωποληπτης ο Θεος· και εκεινον αυτος επλασε, και σε
αυτος παρηγαγε· και ωσπερ εκεινου ∆εσποτης, ουτω και σος· ωσπερ εκεινον
ανεκηρυξεν, ουτω και σε βουλεται στεψαι. Ὑποσχωμεν τοινυν εαυτους και καθαρωμεν,
ινα και ημεις δαψιλη δεξαμενοι την χαριν, των αυτων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

5.t Του αυτου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον λογος εʹ
5.1 Που νυν εισιν οι τον θανατον αιτιωμενοι, και το παθητον τουτο σωμα και
φθαρτον εμποδιον ειναι λεγοντες αυτοις προς αρετην; Ἀκουσατωσαν των Παυλου
κατορθωματων, και παυεσθωσαν της πονηρας ταυτης διαβολης. Τι γαρ το γενος ημων
εβλαψεν ο θανατος; τι δε η φθορα προς αρετην ενεποδισεν; Ἐννοησον Παυλον, και οψει
οτι και ωνησεν ημας τα μεγιστα το γενεσθαι θνητους. Ει γαρ μη θνητος ην ουτος, ουκ αν
εδυνηθη ειπειν, μαλλον δε ουκ αν επιδειξασθαι εδυνηθη ο δια των εργων ειπεν, οτι·
Καθ' ημεραν αποθνησκω, νη την υμετεραν καυχησιν, ην εχω εν Χριστωι Ἰησου.
Πανταχου γαρ ημιν ψυχης και προθυμιας δει, και το κωλυον ουδεν εν τοις πρωτοις
τεταχθαι. Ουχι θνητος ην ουτος; ουχι ιδιωτης; ουχι πενης και εκ της καθ' εκαστην
ημεραν εργασιας ποιουμενος την τροφην; ουχι σωμα ειχε πασαις αναγκαις υποκειμενον
φυσικαις; Τι ουν αυτον εκωλυσε γενεσθαι τοιουτον οιος γεγονεν; Ουδεν. Μηδεις τοινυν
αθυμειτω πενης, μηδεις δυσχεραινετω ιδιωτης, μηδεις αλγειτω των ευτελων, αλλ'
εκεινοι μονοι οσοι ψυχην μεμαλακισμενην και διανοιαν εχουσιν εκνενευρισμενην.
Τουτο γαρ γινεται κωλυμα μονον προς αρετην, κακια ψυχης και μαλακια γνωμης·
ταυτης δε ανευ των αλλων ουδεν. Και τουτο δηλον απο του μακαριου τουτου του νυν
συναγαγοντος ημας. Ὥσπερ γαρ τουτον ουδεν ταυτα παρεβλαψεν, ουτω τους εξωθεν
ουδεν τα εναντια ωφελησεν, ου λογων δεινοτης, ου χρηματων πληθος, ου περιφανεια
γενους, ου δοξης μεγεθος, ου το εν δυναστειαι ειναι.
5.2 Τι λεγω τους ανθρωπους; μαλλον δε μεχρι ποτε επι της γης κατεχω τον
λογον, εξον ειπειν τας ανωτερω δυναμεις, τας αρχας, και τας εξουσιας, και τους
κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου; τι γαρ ωνησε τουτους το φυσιν
τοιαυτην λαχειν; ουχι ερχονται πασαι αι δυναμεις κρινομεναι δια Παυλου, και των κατ'
εκεινον; Ουκ οιδατε γαρ, φησιν, οτι αγγελους κρινουμεν, μητι γε βιωτικα; Μη τοινυν δι'
ετερον μηδεν αλγωμεν, αλλα δια κακιαν μονον, μηδε δι' αλλο χαιρωμεν και
ευφραινωμεθα, αλλα δι' αρετην μονον. Ἐαν ταυτην ζηλωσωμεν, ουδεν το κωλυον
γενεσθαι κατα Παυλον.
5.3 Ἐκεινος γαρ ουχι απο της χαριτος μονον τοιουτος εγενετο, αλλα και απο της
οικειας προθυμιας· και δια τουτο απο της χαριτος, επειδη και απο της προθυμιας. Μεθ'
υπερβολης γαρ εκατερα, και τα του Θεου επνευσεν αυτωι, και τα της οικειας
προαιρεσεως υπηρξε. Βουλει μαθειν τα του Θεου; Τα ιματια αυτου εδεδοικεισαν
δαιμονες. Ἀλλ' ου θαυμαζω τουτο, ωσπερ ουδ' οτι την σκιαν Πετρου τα νοσηματα
εφυγεν· αλλα θαυμαζω οτι το θαυμαστον τουτο προ της χαριτος, και απο βαλβιδος
αυτης και προοιμιων αυτων εφανη ποιων· ουδε την δυναμιν ταυτην εχων, ουδε
χειροτονιαν δεξαμενος, ουτω τωι προς Χριστον εξηφθη ζηλωι, ως παντα των Ἰουδαιων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τον δημον διεγειραι καθ' εαυτου; ος και ιδων αυτον εν τοσουτοις οντα κινδυνοις, ως και
την πολιν πολιορκεισθαι, δια θυριδος εχαλασθη δια του τειχους, και χαλασθεις, ουδε
ουτως εις οκνον ενεπεσεν, ουδε εις δειλιαν και φοβον, αλλα πλειονα προθυμιαν
εντευθεν εδε χετο, παραχωρων μεν τοις κινδυνοις δι' οικονομιαν, ου παραχωρων δε της
διδασκαλιας ουδενι, αλλα τον σταυρον παλιν αρπασας ηκολουθει· καιτοι γε παρα ποδας
εχων ετι το παραδειγμα το κατα τον Στεφανον, και ορων κατ' αυτου μαλιστα παντων
φονου πνεοντας Ἰουδαιους, και αυτων επιθυμουντας αυτου των σαρκων απογευσασθαι.
Ουτε ουν αφειδως ενεπιπτε τοις κινδυνοις, ουδε διαφευγων μαλακωτερος εγινετο
παλιν. Σφοδρα της παρουσης ηρα ζωης δια το κερδος το εξ αυτης, και σφοδρα αυτης
υπερεωρα δια την φιλοσοφιαν την απο της υπεροψιας γινομενην αυτωι, η δια το
επειγεσθαι προς τον Ἰησουν απελθειν.
5.4 Ὅπερ γαρ αει λεγω περι αυτου, και ουδεποτε παυσομαι λεγων, ουδεις ουτως
εις εναντια πραγματα εμπεσων, εκατερα προς ακριβειαν ησκησεν· ουδεις γουν ουτω της
παρουσης επεθυμησε ζωης, ουδε των σφοδρα φιλοψυχουντων· ουδεις ουτως αυτης
υπερειδεν, ουδε των μεθ' υπερβολης θανατωντων. Ουτω πασης επιθυμιας καθαρος ην
εκεινος, και ουδενι προσεπασχε των παροντων, αλλα πανταχου τηι βουληι του Θεου την
επιθυ μιαν εκιρνα την εαυτου· και νυν μεν αυτην και της μετα Χριστου συνουσιας και
ομιλιας αναγκαιοτεραν ειναι φησι, νυν δε ουτω βαρειαν και επαχθη, ως και στεναζειν
και επειγεσθαι προς την αναλυσιν· Ἐκεινων γαρ επιθυμει μονον, των κατα Θεον κερδος
αυτωι φεροντων, ει και εναντια ταυτα ειναι συνεβαινε τοις προτεροις. Και γαρ ποικιλος
τις ην και παντοδαπος, ουχ υποκρινομενος, μη γενοιτο, αλλα παντα γινομενος απερ η
του κηρυγματος και της σωτηριας των ανθρωπων απηιτει χρεια, καν τουτωι τον
∆εσποτην τον εαυτου μιμουμενος.
5.5 Και γαρ ο Θεος και ανθρωπος εφαινετο, οτε εδει φανηναι τουτο· και εν πυρι
παλαι οτε ο καιρος τουτο απηιτει· και νυν μεν εν οπλιτου σχηματι και στρατιωτου, νυν
δε εν εικονι πρεσβυτου, νυν δε εν αυραι, νυν δε ως οδοιπορος, νυν δε αυτοανθρωπος, και
ουδε αποθανειν ουτω παρηιτησατο. Το δε, εδει τουτο, οταν ειπω, μηδεις αναγκην ειναι
νομιζετω του λογου, αλλα της αυτου φιλανθρωπιας μονον. Και ποτε μεν εν θρονωι, ποτε
δε επι των Χερουβιμ καθηται. Παντα δε ταυτα προς τας υποκειμενας οικονομιας
επραττε. ∆ιο και δια του προφητου ελεγεν· Ἐγω ορασεις επληθυνα, και εν χερσι
προφητων ωμοιωθην.
5.6 Ουτω και Παυλος τον εαυτου μιμουμενος ∆εσποτην ουκ αν κατεγνωσθη, νυν
μεν ως Ἰουδαιος γινομενος, νυν δε ως ανομος· και νυν μεν νομον εφυλαττε, νυν δε
υπερεωρα νομου· και ποτε μεν αντειχετο της παρουσης ζωης, ποτε δε κατεφρονει αυτης·
και νυν μεν ᾔτει χρηματα, νυν δε και διδομενα διεκρουετο· και εθυε και εξυρατο, και
παλιν ανεθεματιζε τους ποιουντας· και νυν μεν περιετεμε, νυν δε περιτομην εξεβαλε.
Και τα μεν γινομενα εναντια ην, η δε γνωμη και η διανοια αφ' ης ταυτα εγινετο σφοδρα
ακολουθος και εαυτηι συνημμενη. Ἓν γαρ εζητει, των ταυτα ακουοντων και ορωντων
την σωτηριαν. ∆ια δη τουτο νυν μεν επαιρει νομον, νυν δε αυτον καθαιρει. Ου γαρ δη
μονον εν οις επραττεν, αλλα και εν οις ελεγε, ποικιλος ην και παντοδαπος, ουχι
μεταβαλλομενος την γνωμην, ουδε ετερος εξ ετερου γινομενος, αλλα μενων οπερ ην,
και των ειρημενων εκαστον προς την παρουσαν μεταχειριζων χρειαν. Μη τοινυν δια
ταυτα αυτον κακισηις, αλλα δι' αυτα μεν ουν ταυτα μαλιστα ανακηρυξον και
στεφανωσον.
5.7 Ἐπει και τον ιατρον, οταν ιδηις νυν μεν καιοντα, νυν δε τρεφοντα, και νυν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

μεν σιδηρωι χρωμενον, νυν δε φαρμακωι, και ποτε μεν απαγοντα σιτιων και ποτων, ποτε
δε επιτρεποντα τουτων αδην εμφορεισθαι τον καμνοντα, και ποτε μεν περιβαλλοντα
παντοθεν, ποτε δε αυτον εκεινον τον διαθερμανθεντα κελευοντα φιαλην ολοκληρον
εκπιειν υδατων ψυχρων, ου καταγνωσηι της μεταβολης, ουδε της συνεχους
μεταστασεως· αλλα τοτε μαλιστα επαινεσεις την τεχνην, τα δοκουντα ημιν εναντια
ειναι και βλαβερα μετα του θαρρειν προσαγουσαν ορων, και το ασφαλες εγγυωμενην.
Τουτο γαρ ανηρ τεχνικος. Ει δε ιατρον αποδεχομεθα τα εναντια ταυτα ποιουντα, πολλωι
μαλλον την Παυλου ψυχην, ουτω τοις καμνουσι προσφερομενην, ανακηρυττειν δει. Και
γαρ των τα σωματα αρρωστουντων ουκ ελαττον οι τας ψυχας νοσουντες δεονται
μηχανης και μεταχειρισεως· καν εξ ευθειας αυτοις προσιηις, παντα οιχησεται τα της
σωτηριας αυτων.
5.8 Και τι θαυμαστον, ει ανθρωποι ταυτα ποιουσιν, οπου ο Θεος, ο παντα
δυναμενος, τουτωι κεχρηται της ιατρειας τωι νομωι, και ου παντοτε ημιν εξ ευθειας
ομιλει; Ἐπειδη γαρ εκοντας ειναι βουλεται καλους, αλλ' ουκ αναγκηι και βιαι, εδεησεν
αυτωι και μεθοδου, ου δια το αυτου αδυνατον, απαγε, αλλα δια το ασθενες το ημετερον.
Αυτωι μεν γαρ εξεστι νευσαι μονον, μαλλον δε εθελησαι μονον, και ποιησαι παντα απερ
αν βουληται· ημεις δε απαξ εαυτων γενομενοι κυριοι, ουκ ανεχομεθα παντα υπακουειν
αυτωι. Ἐαν ουν ακοντας ελκυσηι, οπερ εδωκεν αφαιρησεται, την της εξουσιας λεγω
ελευθεριαν. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται, εδεησεν αυτωι μεθοδων πολλων. Ταυτα δε ημιν
ουχ απλως ειρηται, αλλα δια το ποικιλον του μακαριου Παυλου και σοφον· ωστε οταν
ιδηις αυτον φευγοντα κινδυνους, θαυμασον ομοιως, ωσπερ οταν ιδηις ομοσε χωρουντα
αυτοις· καθαπερ γαρ τουτο ανδρειας, ουτω κακεινο σοφιας. Ὅταν ιδηις μεγαλα
φθεγγομενον, θαυμασον ομοιως, ωσπερ οταν ιδηις μετριαζοντα· καθαπερ γαρ τουτο
ταπεινοφροσυνης, ουτως εκεινο μεγαλοψυχιας. Ὅταν ιδηις καυχωμενον, θαυμασον
ομοιως, ωσπερ οταν ιδηις διακρουομενον εγκωμιον· και γαρ και τουτο ηθους ατυφου,
κακεινο φιλοστοργου και φιλανθρωπου· την γαρ των πολλων οικονομων σωτηριαν,
ταυτα επραττε.
5.9 ∆ιο και ελεγεν· Ειτε εξεστημεν, Θεωι· ειτε σωφρονουμεν, υμιν. Ουτε γαρ τις
αλλος ειχε τοσαυτας αναγκας προς απονοιαν, ουτε αλλος τις ουτω καθαρος αλαζονειας
ην. Σκοπει δε. Ἡ γνωσις φυσιοι· και παντες τουτο αν ειποιμεν μετ' εκεινου· και τοσαυτη
δε ην εν αυτωι γνωσις, οση εν ουδενι των πωποτε ανθρωπων γεγενημενων· αλλ' ομως
αυτον ουκ επηρεν, αλλα και εν αυτωι τουτωι μετριαζει. ∆ιο και λεγει· Ἐκ μερους
γινωσκομεν, και εκ μερους προφητευομεν· και παλιν· Ἐγω, αδελφοι, ουπω λογιζομαι
εμαυτον κατειληφεναι, και· Ει τις δοκει ειδεναι τι, ουπω ουδεν εγνωκε. Παλιν νηστεια
φυσαι· και τουτο ο Φαρισαιος δηλοι λεγων· Νηστευω δις της εβδομαδος. Ἀλλ' ουτος ουχι
νηστευων, αλλα και λιμωττων εαυτον εκτρωμα εκαλει.
5.10 Τι λεγω νηστειαν και γνωσιν, οπου γε ομιλιαι τοσαυται και ουτω συνεχεις
προς τον Θεον ησαν αυτωι γεγενημεναι, οσαι μητε προφητων, μητε αποστολων
εγενοντο μηδενι, και μαλλον εταπεινουτο δια ταυτα; Μη γαρ μοι ταυτας ειπηις τας
αναγεγραμμενας· τας γαρ πλειους απεκρυψε, και ουτε πασας ειπεν, ινα μη δοξαν εαυτωι
περιθηι μεγαλην, ουτε πασας εσιγησεν, ινα μη τα των ψευδαποστολων ανοιξηι στοματα.
Ουδεν γαρ απλως εκεινος εποιει, αλλα παντα μετα αιτιας δικαιας και ευλογου· και μετα
τοσαυτης σοφιας μετηιει τα εναντια πραγματα, ως των αυτων πανταχου τυγχανειν
επαινων. Ὃ δε λεγω τοιουτον εστι. Μεγα αγαθον το μηδεν μεγα περι εαυτου λεγειν· ο
δε ουτως αυτο ευκαιρως εποιει, ως ειπων μαλλον η σιγησας επαινεθηναι. Και ει μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

τουτο πεποιηκε, των ακαιρως εγκωμιαζοντων κατηγορηθη αν μαλλον· ει γαρ μη
εκαυχησατο, παντα αν απωλεσε και προεδωκε, και τα των εχθρων αν επηρε πραγματα.
Ουτως οιδε τωι καιρωι πανταχου κεχρησθαι, και μετα γνωμης ορθης και τα
απηγορευμενα ποιειν, και ουτω χρησιμως, ως των προστεταγμενων μηδεν ελαττον εκ
τουτων ευδοκιμειν. Μαλλον γαρ Παυλος καυχωμενος τοτε ευδοκι μησεν, η ετερος τις
κρυπτων τα εαυτου κατορθωματα· ουδεις γαρ τοσαυτα ειργασατο αγαθα αποκρυπτων τα
εαυτου, οσα εκεινος εξειπων τα εαυτου.
5.11 Και το δη παλιν θαυμαστοτερον, οτι ου μονον εξειπεν, αλλα και μεχρι της
χρειας εστη. Ου γαρ ως του καιρου παρεχοντος αυτωι πολλην την αδειαν, αμετρως παλιν
τωι πραγματι εχρησατο, αλλ' εγνω μεχρι που προελθειν εδει. Και ουδε τουτο αυτωι
ηρκεσεν, αλλ' ωστε μη τους αλλους διαφθειραι, μηδε παρασκευασαι απλως εαυτους
εγκωμιαζειν, και αφρονα εαυτον καλει· αυτος μεν γαρ, της χρειας καλουσης, τουτο
εποιησεν. Ἐπειδη δε εικος ην τους αλλους εις αυτον ορωντας, απλως και εικηι
κεχρησθαι τωι παραδειγματι· ο και επι των ιατρων γινεται· πολλακις γαρ, ο μετα καιρου
φαρμακον επεθηκεν ουτος, ακαιρως ετερος επιθεις ελυμηνατο και επεσκοτησε τηι του
φαρμακου δυναμει.
5.12 Ἵν' ουν μη και ενταυθα τουτο γενηται, ορα ποσηι κεχρηται τηι προδιορθωσει
μελλων καυχασθαι, ουχ απαξ, ουδε δις, αλλα πολλακις αναδυομενος. Ὤφελον γαρ
ανειχεσθε μου, φησι, μικρον τηι αφροσυνηι· και παλιν· Ὃ λαλω, ου λαλω κατα Κυριον,
αλλ' ως εν αφροσυνηι. Ἐν ωι δ' αν τις εν αφροσυνηι τολμαι λεγων, τολμω καγω. Και
τοσαυτα ειπων, ουδε τουτοις ηρκεσθη, αλλα παλιν μελλων εις τα εγκωμια εμβαινειν
κρυπτει εαυτον λεγων· Οιδα ανθρωπον· και παλιν· Ὑπερ του τοιουτου καυχησομαι,
υπερ δε εμαυτου ου καυχησομαι· και μετα ταυτα παντα· Γεγονα αφρων, φησιν, υμεις με
ηναγκασατε. Τις ουν ουτως ανοητος και σφοδρα αναισθητος, ως τον αγιον εκεινον
ορων, τοσαυτης επικειμενης αναγκης, οκνουντα και αναδυομενον περι εαυτου τι μεγα
ειπειν, και καθαπερ ιππον κατα κρημνων ερχομενον και αναχαιτιζοντα συνεχως, καιτοι
μελλων τοσαυτα οικονομειν, μη φευγειν εκ πολλης το πραγμα περιουσιας, και μονου
καιρου καταναγκαζοντος κεχρησθαι τωι πραγματι;
5.13 Βουλει και ετερον αυτου δειξω τοιουτον; Το γαρ δη θαυμαστον· τουτο εστιν,
οτι ουκ ηρκειτο τωι συνειδοτι, αλλα και ημας εδιδασκε πως εκαστον τουτων μετιεναι
δει, ουχ εαυτωι μονον απολογιαν κατασκευαζων απο της των καιρων αναγκης, αλλα και
τους αλλους παιδευων, ωστε εμπεσοντος καιρου μη φευγειν το τοιουτον, μητε ακαιρως
αυτο μετιεναι παλιν. ∆ια γαρ τουτων ων ειπε, μονονουχι ταυτα ελεγε· κακον μεγα το
περι εαυτου λεγειν μεγα τι και θαυμαστον· και εσχατης ανοιας τουτο, αγαπητε, το
μηδεμιας αναγκης επικειμενης, και αναγκης βιαιας, καλλωπιζεσθαι τοις εγκωμιοις· ουκ
εστι τουτο κατα Κυριον λαλειν, αλλα παραπληξιας μαλλον δειγμα το τοιουτον εστι, και
παντα ημιν κενοι τον μισθον μετα τους πολλους ιδρωτας και πονους. Ταυτα γαρ απαντα
και πλειονα τουτων, δι' ων παρηιτησατο και αναγκης εμπεσουσης, ειπε προς απαντας. Το
δε τουτου μειζον, οτι ουδε αναγκης εμπεσουσης, παντα εξεχεεν εις μεσον, αλλα τα
πλειονα απεκρυψατο και τα μειζονα. Ἐλευσομαι γαρ, φησιν, εις οπτασιας και
αποκαλυψεις Κυριου· φειδομαι δε, μη τις εις εμε λογισηται, υπερ ο βλεπει η ακουει τι εξ
εμου. Ταυτα δε ελεγε παιδευων απαντας, μηδε αναγκης ουσης, παντα οσα συνισμεν
εαυτοις, φεροντας αυτα εις μεσον κατατιθεναι, αλλ' οσα τοις ακουουσι χρησιμα.
5.14 Ἐπει και ο Σαμουηλ· ουδεν γαρ απεικος και εκεινου μνησθηναι του αγιου,
εις γαρ ωφελειαν ημων και τα εγκωμια γινεται· εκαυχησατο ποτε και εκεινος, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εξειπεν οικεια κατορθωματα· αλλα ποια; α τοις ακουουσι συνεφερεν. Ου γαρ περι
σωφροσυνης απετεινε λογον μακρον, ουδε περι ταπεινοφροσυνης, ουδε περι του μη
μνησικακειν, αλλα υπερ τινος; Ὑπερ τουτου, ο μαλιστα εδει μαθειν τον τοτε
βασιλευοντα, υπερ δικαιοσυνης, και του καθαρας εχειν τας χειρας δωρων. Και ο ∆αυιδ
παλιν καυχωμενος, απ' εκεινων καυχαται των δυναμενων τον ακροατην διορθωσαι.
Ουδε γαρ εκεινος αλλην ειπεν αρετην, αλλα την αρκτον και τον λεοντα παρηγαγεν εις
μεσον, και ουδεν ετερον. Το μεν γαρ περαιτερω τον λογον εξαγαγειν, φιλοτιμου και
αλαζονος· το δε ειπειν ταυτα α προς την παρουσαν εμελλε χρειαν αναγκαια ειναι,
φιλανθρωπου και το των πολλων συμφερον ορωντος· ο δη και Παυλος εποιησε. Και γαρ
διεβαλλετο, ως ουκ ων αποστολος δοκιμος, ουδε εχων τινα ισχυν. Ἀναγκη τοινυν ην δι'
εκεινα εις ταυτα εμπεσειν, α μαλιστα εδεικνυ αυτου το αξιωμα.
5.15 Ὁραις δι' οσων επαιδευσε τον ακροατην μη απλως καυχασθαι; Πρωτον μεν
γαρ δια του δειξαι, οτι αναγκηι τουτο εποιησε· δευτερον, δια του και ως αφρονα εαυτον
καλεσαι, και πολλαις χρησασθαι παραιτησεσι· τριτον, δια του μη παντα ειπειν, αλλα τα
μειζονα αποκρυψασθαι, και ταυτα αναγκης ουσης· τεταρτον, δια του προσωπειον ετερον
υπελθειν, και ειπειν οτι· Οιδα ανθρωπον· πεμπτον, δια του μη και την αλλην αρετην
απασαν εις μεσον αγαγειν, αλλ' εκεινο το μερος ου μαλιστα ο παρων εδειτο καιρος.
5.16 Ουκ εν τωι καυχασθαι δε μονον, αλλα και εν τωι υβριζειν τοιουτος ην. Καιτοι
και τουτο κεκωλυμενον ην, το υβριζειν αδελφον, αλλ' ουτω και τουτωι δεοντως
εχρησατο παλιν ως των εγκωμιαζοντων μαλλον ευδοκιμησαι. ∆ια τοι τουτο και
Γαλατας καλων ανοητους και απαξ και δις, και Κρητας γαστερας αργας, και θηρια κακα,
και εντευθεν ανακηρυττεται. Και γαρ ορον ημιν εδωκε και κανονα, ωστε των κατα Θεον
αμελουμενων μη κεχρησθαι θεραπειαι, αλλα πληκτικωτερον μεταχειριζειν τον λογον.
Και παντων μετρα εστι παρ' αυτωι κειμενα· δια δη τουτο παντα ποιων και λεγων
ευδοκιμει, και υβριζων και επαινων, και αποστρεφομενος και θεραπευων, και επαιρων
εαυτον και μετριαζων, και καυχωμενος και ταλανιζων. Και τι θαυμαζεις, ει υβρις και
λοιδορια ευδοκιμει, οπου γε και φονος ευδοκιμησε και απατη και δολος, και επι της
Παλαιας, και επι της Καινης;
5.17 Ταυτ' ουν απαντα μετα ακριβειας εξετασαντες, και Παυλον θαυμασωμεν,
και τον Θεον δοξασωμεν, και ημεις ουτως αυτον μεταχειρισωμεθα, ινα και αυτοι των
αιωνιων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

6.t Του αυτου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον λογος στʹ
6.1 Βουλεσθε τημερον, αγαπητοι, παρεντες τα μεγαλα Παυλου και θαυμαστα, α
δοκει παρα τισι λαβην τινα εχειν, ταυτα εις μεσον αγαγωμεν; και γαρ και αυτα εκεινων
οψομεθα ουκ ελαττον αυτον ποιουντα λαμπρον και μεγαν. Τι ουν εστιν ο λαβην εχει;
Ὤφθη ποτε, φησι, πληγας δεδοικως· και γαρ ωφθη, οτε αυτον προετειναν τοις ιμασι· και
ου τοτε μονον, αλλα και αλλοτε παλιν επι της πορφυροπωλιδος, οτε και πραγματα
παρεσχε τοις βουλομενοις αυτον εξαγαγειν. Ουδεν γαρ αλλο κατασκευαζων τουτο
εποιει η ασφαλειαν εαυτωι και το μη ταχεως τοις αυτοις περιπεσειν. Τι ουν αν ειποιμεν;
Ὅτι ουδεν αυτον ουτω μεγαν δεικνυσι και θαυμαστον, ως ταυτα τα ειρημενα· οιον οτι
ψυχην εχων τοιαυτην, ουχι τολμηραν, ουδε απονενοημενην, και σωμα ουτως εικον
πληγαις και τρεμον μαστιγας, των ασωματων δυναμεων ουκ ελαττον παντων υπερειδε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

των δοκουντων ειναι φοβερων, ηνικα ο καιρος τουτο απηιτει. Ὅταν ουν ιδηις αυτον
αποτεινομενον και δεδοικοτα, αναμνησθητι των ρηματων εκεινων, δι' ων υπερεβη τους
ουρανους, και προς τους αγγελους ημιλλατο, λεγων· Τις ημας χωρισει απο της αγαπης
του Θεου; θλιψις, η στενοχωρια, η διωγμος, η λιμος, η κινδυνος, η μαχαιρα;
Ἀναμνησθητι των ρηματων εκεινων, δι' ων ουδεν ταυτα ειναι φησι, λεγων· Το γαρ
παραυτικα ελαφρον της θλιψεως ημων καθ' υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον βαρος
δοξης κατεργαζεται ημιν, μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα.
Προσθες τουτοις τας καθημερινας θλιψεις, τους θανατους τους καθ' εκαστην ημεραν·
και ταυτα εννοησας, και Παυλον θαυμαζε, και σαυτου μηκετι απογνωις.
6.2 Αυτη γαρ η δοκουσα της φυσεως ειναι ασθενεια, αυτη μεγιστον δειγμα της
αρετης εστι της εκεινου, οτι ουκ απηλλαγμενος της των πολλων αναγκης τοιουτος ην.
Ἐπειδη γαρ η των κινδυνων υπερβολη πολλοις αν ταυτην παρεσχε την υποληψιν, και
υποπτευειν ισως εποιησεν οτι, ανωτερος των ανθρωπινων γενομενος, τοιουτος ην· δια
ταυτα συνεχωρειτο πασχειν, ινα μαθηις οτι εις των πολλων ων κατα την φυσιν, κατα
την προθυμιαν ου μονον υπερ τους πολλους ην, αλλα και των αγγελων εις ην. Μετα
γαρ τοιαυτης ψυχης και τοιουτου σωματος τους μυριους υπεμενε θανατους, και
κατεφρονει των παροντων, των μελλοντων. ∆ιο και τα μεγαλα εκεινα και πολλοις
απιστα εφθεγξατο ρηματα· Ὅτι ηυχομην αναθεμα ειναι απο Χριστου υπερ των αδελφων
μου, των συγγενων μου κατα σαρκα.
6.3 ∆υνατον γαρ, ει βουληθειημεν μονον, πασαν φυσεως αγωνιαν τηι της
προθυμιας νικησαι δυναμει· και ουδεν εστιν οπερ αδυνατον ανθρωποις των υπο
Χριστου κελευσθεντων· αν γαρ οσην εχωμεν προθυμιαν ταυτην επιδωμεν, και ο Θεος
πολλην ημιν συνεισαγει ροπην, και ουτω πασι τοις επιουσι δεινοις αναλωτοι
γενησομεθα. Ουδε γαρ το φοβεισθαι πληγας καταγνωσεως αξιον, αλλα το δια τον φοβον
των πληγων αναξιον τι της ευσεβειας υπομειναι, ωστε το δεδοικεναι πληγας τον εν τοις
αγωσιν αληπτον θαυμαστοτερον δεικνυσι του μη φοβουμενου. Μαλλον γαρ η
προαιρεσις ουτω διαλαμπει· το μεν γαρ φοβηθηναι πληγας, της φυσεως· το δε μηδεν δια
τον φοβον των πληγων απρεπες υπομειναι, της προαιρεσεως διορθουμενης το της
φυσεως ελαττωμα, και κρατουσης της ασθενειας εκεινης· επει ουδε το λυπεισθαι
εγκλημα, αλλα το δια την λυπην ειπειν τι η πραξαι των τωι Θεωι μη δοκουντων. Ει μεν
γαρ ελεγον οτι ουκ ην ανθρωπος Παυλος, καλως μοι τα της φυσεως ελαττωματα εις
μεσον ηγες, ως μελλων ταυτηι τον λογον ελεγχειν· ει δε λεγω και διαβεβαιουμαι οτι
ανθρωπος μεν ην, και ημων ουδεν αμεινων κατα την φυσιν, βελτιων δε γεγονε κατα
την προαιρεσιν, εικηι μοι ταυτα προφερεις, μαλλον δε ουκ εικηι, αλλα υπερ Παυλου. Και
γαρ δεικνυεις εντευθεν ηλικος εκεινος ην, ως εν τοιαυτηι φυσει τα υπερ την φυσιν
ισχυσαι. Ουκ εκεινον δε μονον επαιρεις, αλλα και απορραπτεις των αναπεπτωκοτων τα
στοματα, ουκ αφιεις αυτους εις την της φυσεως υπεροχην καταφυγειν, αλλ' ωθων
αυτους εις την απο προαιρεσεως σπουδην.
6.4 Ἀλλα και θανατον, φησιν, εδεισε ποτε; Και γαρ και τουτο της φυσεως. Ἀλλ'
ομως ουτος αυτος παλιν ο θανατον δεδοικως ελεγε· Και γαρ ημεις, οι οντες εν τωι
σκηνει, στεναζομεν βαρουμενοι. Και παλιν· Ἡμεις αυτοι εν εαυτοις στεναζομεν. Ειδες
πως αντιρροπον της φυσικης ασθενειας την απο προαιρεσεως εισηγαγε δυναμιν; Ἐπει
και μαρτυρες πολλοι πολλακις απαγεσθαι μελλοντες επι θανατωι ωχριασαν και φοβου
και αγωνιας ενεπλησθησαν· αλλα και δια τουτο μαλιστα θαυμαστοι, οτι και ουτοι
δεδοικοτες θανατον, ουκ εφυγον θανατον δια τον Ἰησουν. Ουτω και Παυλος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

φοβουμενος θανατον, ουδε γεενναν παραιτειται δια τον ποθουμενον Ἰησουν, και
τρεμων τελευτην, το αναλυσαι επιζητει. Ουχ ουτος δε μονον τοιουτος ην, αλλα και ο
κορυφαιος αυτων πολλακις ειπων οτι ετοιμος εστι την ψυχην επιδουναι, σφοδρα
εδεδοικει θανατον. Ἄκουσον γουν τι διαλεγομενος αυτωι περι τουτου φησιν ο Χριστος·
Ὅταν δε γηρασηις, εκτενεις τας χειρας σου, και αλλος σε ζωσει και οισει οπου ου θελεις,
το της φυσεως ελαττωμα διηγουμενος, ου το της προαιρεσεως.
6.5 Ἡ γαρ φυσις τα αυτης και ακοντων ημων επιδεικνυται, και κρατησαι των
ελαττωματων εκεινων ουκ ενι, ουδε τον σφοδρα βουλομενον και σπουδαζοντα· ουκουν
ουδεν εντευθεν παραβλαπτομεθα, αλλα και θαυμαζομεθα μαλλον. Ποιον γαρ εγκλημα
φοβεισθαι θανατον; ποιον δε ουκ εγκωμιον, φοβουμενον θανατον μηδεν δια τον φοβον
ανελευθερον υπομειναι; Ου γαρ το φυσιν εχειν ελαττωμα εχουσαν, εγκλημα, αλλα το
τοις ελαττωμασι δουλευειν· ως ο γε την παρ' αυτης επηρειαν τηι της προαιρεσεως
ανδρειαι διορθουμενος, μεγας και θαυμαστος. Και γαρ ταυτηι δεικνυσιν οσον εστι
προαιρεσεως ισχυς, και επιστομιζει τους λεγοντας, δια τι μη φυσει γεγοναμεν καλοι; τι
γαρ διαφερει τουτο φυσει, η προαιρεσει ειναι; ποσωι δε τουτο βελτιον εκεινου; οσωι και
στεφανους εχει, και λαμπραν την ανακηρυξιν.
6.6 Ἀλλα βεβαιον το της φυσεως; Ἀλλ' ει βουλει προαιρεσιν γενναιαν εχειν,
τουτο στερροτερον εκεινου γινεται. Ἢ ουχ οραις των μαρτυρων ξιφεσι τα σωματα
τεμνομενα, και την μεν φυσιν εικουσαν τωι σιδηρωι, την δε προαιρεσιν ου
παραχωρουσαν αυτωι, ουδε ελεγχομενην; ουκ ειδες επι του Ἀβρααμ, ειπε μοι, προαιρεσιν
φυσεως κρατησασαν, ηνικα τον παιδα σφαγιασαι εκελευσθη, και ταυτην εκεινης
δυνατωτεραν φανεισαν; ουκ ειδες επι των τριων παιδων το αυτο τουτο συμβαν; ουκ
ακουεις και της εξωθεν παροιμιας λεγουσης, οτι δευτερα φυσις η προαιρεσις γινεται εκ
συνηθειας; Ἐγω δε φαιην αν οτι και προτερα, καθως τα προειρημενα απεδειξεν. Ὁραις
οτι δυνατον και την απο της φυσεως εχειν στερροτητα, εαν προαιρεσις ηι γενναια και
διεγηγερμενη, και πλειονα καρπουσθαι τον επαινον τον γε ελομενον και βουληθεντα, η
αναγκασθεντα καλον ειναι;
6.7 Τουτο εστι μαλιστα καλον, ως οταν λεγηι· Ὑπωπιαζω μου το σωμα και
δουλαγωγω. Τοτε μαλιστα εγω αυτον επαινω, ορων ουκ απονητι την αρετην
κατορθουντα, ωστε μη ειναι τοις μετα ταυτα ραιθυμιας υποθεσιν την ευκολιαν την
εκεινου. Και οταν λεγηι παλιν· Τωι κοσμωι εσταυρωμαι, την προαιρεσιν αυτου στεφανω.
Ἔνι γαρ, ενι φυσεως ισχυν προαιρεσεως ακριβειαι μιμησασθαι· καν εις μεσον αγαγωμεν
τουτον αυτον τον ανδριαντα της αρετης, ευρησομεν οτι τα εκ προαιρεσεως αυτωι
προσοντα καλα, εις φυσεως στερροτητα εφιλονεικησεν εξενεγκειν.
6.8 Ἤλγει μεν γαρ τυπτομενος, των δε ασωματων δυναμεων των ουκ αλγουσων
ουχ ηττον αυτων κατεφρονει, ως εστιν ακουσαι των ρηματων αυτου, α μηδε της
φυσεως αυτον ποιει νομιζεσθαι της ημετερας. Ὅταν γαρ λεγηι· Ἐμοι κοσμος εσταυρωται,
καγω τωι κοσμωι, και παλιν· Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος, τι αλλο εστιν
ειπειν, η οτι και εξ αυτου μετεστη του σωματος; τι δε, οταν λεγηι· Ἐδοθη μοι σκολοψ τηι
σαρκι, αγγελος σαταν; τουτο δε ουδεν ετερον εστιν, η δειξαι μεχρι του σωματος
ισταμενον τον πονον· ουκ επειδη ενδον ου διεβαινεν, αλλ' επειδη τηι περιουσιαι της
προαιρεσεως αυτον διεκρουετο και εξωθει. Τι δε, οταν ετερα πολλα τουτων
θαυμαστοτερα λεγηι, και χαιρηι μαστιζομενος, και καυχαται επι ταις αλυσεσι; Τι αν αλλο
τις ειποι, η τουτο οπερ εφην, οτι το λεγειν· Ὑπωπιαζω μου το σωμα και δουλαγωγω, και
φοβουμαι μηπως αλλοις κηρυξας αυτος αδοκιμος γενωμαι, το ασθενες της φυσεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

δεικνυσι, δια δε τουτων, ων ειπον, την ευγενειαν της προαιρεσεως;
6.9 ∆ια γαρ τουτο αμφοτερα κειται, ινα μητε δια τα μεγαλα εκεινα ετερας αυτον
ειναι νομισηις φυσεως και απογνωις, μητε δια τα μικρα ταυτα καταγνωις της αγιας ψυχης,
αλλα καντευθεν παλιν την απογνωσιν εκβαλων, εις χρηστας σαυτον αγαγηις ελπιδας.
∆ια τουτο τιθησι παλιν και το της χαριτος του Θεου μεθ' υπερβολης, μαλλον δε ου μεθ'
υπερβολης, αλλα μετα ευγνωμοσυνης, ινα μηδεν αυτου νομισηις ειναι. Λεγει δε και τα
της αυτου προθυμιας, ινα μη το παν επι τον Θεον ριψας, διαγηις καθευδων και ρεγχων.
Και παντων μετρα και κανονας ευρησεις παρ' αυτωι μετα ακριβειας κειμενους.
6.10 Ἀλλα και επηρασατο τωι χαλκει, φησιν, Ἀλεξανδρωι ποτε. Και τι τουτο; Ου
γαρ θυμου το ρημα ην, αλλ' οδυνης της υπερ της αληθειας· ου γαρ δι' εαυτον ηλγει, αλλ'
οτι ανθιστατο τωι κηρυγματι· Λιαν γαρ ανθισταται, φησιν, ουχι εμοι, αλλα τοις
ημετεροις λογοις· ωστε η αρα ου μονον τον τουτου ποθον εδεικνυε τον υπερ της
αληθειας, αλλα και τους μαθητας παρεμυθειτο. Ἐπειδη γαρ παντας εικος ην
σκανδαλιζεσθαι, των επηρεαζοντων τωι λογωι ουδεν πασχοντων, δια τουτο ταυτα φησιν.
Ἀλλα και κατηυξατο ποτε ετερων τινων, λεγων· Ειπερ δικαιον παρα Θεωι ανταποδουναι
τοις θλιβουσιν ημας θλιψιν· ουκ εκεινους επιθυμων δικην δουναι, μη γενοιτο, αλλα
τους επηρεαζομενους σπευδων παραμυθησασθαι· διο και επαγει· Αυτοις τοις
θλιβομενοις ανεσιν. Ἐπει οταν αυτος τι πασχηι αηδες, ακουσον πως φιλοσοφει, και τοις
εναντιοις αμειβεται, λεγων· Λοιδορουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα,
βλασφημουμενοι παρακαλουμεν. Ει δε τα υπερ των αλλων λεγομενα η γινομενα οργης
ειναι φαιης, ωρα σοι και τον Ἐλυμαν εξ οργης αυτον πεπηρωκεναι και υβρικεναι, και
τον Ἀνανιαν και την Σαπφειραν τον Πετρον εξ οργης απεκτονεναι. Ἀλλ' ουδεις ουτως
ανοητος και ηλιθιος ως ταυτα ειπειν. Και ετερα δε πολλα ευρισκομεν αυτον και λεγοντα
και ποιουντα, δοκουντα ειναι φορτικα, και ταυτα μαλιστα εστιν, α την επιεικειαν αυτου
δεικνυσι. Και γαρ οταν τωι σαταναι παραδωι τον εν Κορινθωι πεπορνευκοτα, εξ αγαπης
αυτο πολλης ποιει και φιλοστοργου διανοιας· και τουτο δεικνυσι και εκ της δευτερας
επιστολης. Και οταν Ἰουδαιοις απειληι και λεγηι· Ἔφθασεν αυτους η οργη εις τελος, ου
θυμου πληρουμενος αυτο ποιει, –ακουεις γουν αυτου συνεχως υπερ αυτων ευχομενου–,
αλλα βουλομενος φοβησαι και σωφρονεστερους εργασασθαι.
6.11 Ἀλλα τον ιερεα, φησιν, υβρισε, λεγων· Τυπτειν σε μελλει ο Θεος, τοιχε
κεκονιαμενε. Και οιδα μεν οτι τινες προς τουτο απολογουμενοι, προφητειαν ειναι φασι
το ειρημενον. Και ουκ εγκαλω τοις λεγουσι· και γαρ συνεβη τουτο, και ουτως
ετελευτησεν. Ει δε τις δριμυτερος ων εχθρος αντιλεγοι, και περιεργοτερον τι ποιων
ανθυποφεροι λεγων· και ει προφητεια ην, τινος ενεκεν απελογειτο λεγων· Ουκ ᾔδειν
οτι αρχιερευς εστι; τουτο αν ειποιμεν οτι τους αλλους παιδευων και νουθετων προς
τους αρχοντας επιεικως διακεισθαι, ωσπερ και ο Χριστος εποιει. Μυρια γαρ ρητα και
αρρητα περι των γραμματεων ειπων και Φαρισαιων, φησιν· Ἐπι της καθεδρας Μωυσεως
εκαθισαν οι γραμματεις και οι Φαρισαιοι· παντα ουν, οσα αν λεγωσιν υμιν ποιειν,
ποιειτε. Ουτω δη και ενταυθα ο Παυλος, ομου και το αξιωμα διετηρησε, και το μελλον
εσεσθαι προανεφωνησεν.
6.12 Ει δε και τον Ἰωαννην απετεμε, και τουτο αξιως της υπερ του κηρυγματος
προνοιας. Τον γαρ την διακονιαν ταυτην εγκεχειρισμενον, ουχι χαυνον τινα ειναι χρη,
ουδε αναπεπτωκοτα, αλλα ανδρειον και ευτονον, μηδε απτεσθαι της καλης πραγματειας
ταυτης, ει μη μελλοι μυριακις αντεπιδιδοναι την εαυτου ψυχην εις θανατον και
κινδυνους, καθως και αυτος φησιν ο Χριστος· Ει τις θελει οπισω μου ελθειν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

απαρνησασθω εαυτον, και αρατω τον σταυρον αυτου, και ακολουθειτω μοι. Ὁ γαρ μη
ουτω διακειμενος πολλους και ετερους προδιδωσι, και μαλλον ησυχαζων ωφελει καθ'
εαυτον ων, η παριων εις μεσον, και φορτιον δεχομενος της δυναμεως εαυτου μειζον·
και γαρ και εαυτον και τους εμπιστευθεντας προσαπολλυει. Πως γαρ ουκ ατοπον, ει μεν
τις κυβερνητικην αγνοει, και την προς τα κυματα μαχην, μηδε μυριων αναγκαζοντων
ελεσθαι επι των οιακων καθισαι, τον δε επι το κηρυγμα ιοντα, απλως και ως ετυχεν επι
τουτο χωρειν, και απερισκεπτως καταδεχεσθαι πραγμα μυριων θανατων προξενον; Ουτε
γαρ κυβερνητην, ουτε τον προς τα θηρια πυκτευοντα, ου τον μονομαχειν ελομενον, ουκ
αλλον ουδενα ουτω προς θανατους και σφαγας παρατεταγμενην εχειν δει την ψυχην,
ως τον το κηρυγμα αναδεχομενον. Και γαρ οι κινδυνοι μειζους, και οι αντιπαλοι
χαλεπωτεροι, και το ουτω σφαγηναι, ου περι των τυχοντων. Ουρανος γαρ το επαθλον
κειται, και γεεννα τοις αμαρτανουσι το επιτιμιον, και ψυχης απωλεια και σωτηρια. Ου
τον το κηρυγμα δε μονον αναδεχομενον ουτω παρατεταχθαι δει, αλλα και απλως τον
πιστον· απασι γαρ παρακελευεται τον σταυρον αιρειν και ακολουθειν· ει δε πασι, πολλωι
μαλλον τοις διδασκαλοις και ποιμεσιν, ων και Ἰωαννης ην τοτε, ο και Μαρκος
λεγομενος. ∆ιο και δικαιως εξετεμνετο, οτι εν αυτωι ταξας εαυτον τωι μετωπωι της
φαλαγγος, σφοδρα ανανδρως ειστηκει· διο και απεστησεν αυτον ο Παυλος, ωστε μη την
εκεινου νωθειαν των τονων αυτων τον δρομον εκκοψαι.
6.13 Ει δε λεγοι Λουκας, οτι εγενετο παροξυσμος μεταξυ αυτων, μη τουτο
εγκλημα ειναι νομιζε. Ου γαρ το παροξυνθηναι χαλεπον, αλλα το αλογως και επ' ουδενι
δικαιωι. Θυμος γαρ αδικος, φησιν, ουκ αθωωθησεται· ουχ απλως θυμος, αλλα ο αδικος.
Και ο Χριστος παλιν· Ὁ οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου εικηι· ουχ απλως οργιζομενος.
Και ο προφητης δε φησιν· Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε. Ει γαρ μη δει κεχρησθαι τωι
παθει, μηδε καιρου καλουντος, εικη και ματην ημιν εγκειται· αλλ' ουκ εικηι. ∆ιο και ο
δημιουργος τουτο κατεφυτευσε προς διορθωσιν των αμαρτανοντων, ινα διεγειρηι το
νωθρον της ψυχης και παρειμενον, ινα αφυπνιζηι τον καθευδοντα και διαλελυμενον,
καθαπερ στομωμα σιδηρωι, ουτω το της οργης ευτονον ενθεις ημων τηι διανοιαι, ινα
αυτωι χρησωμεθα εις δεον. ∆ια τουτο και ο Παυλος πολλακις αυτωι εκεχρητο, και
ποθεινοτερος μαλλον των μετα επιεικειας διαλεγομενων ην οργιζομενος, παντα μετα
του προσηκοντος καιρου ποιων υπερ του κηρυγματος. Ουδε γαρ επιεικεια απλως καλον,
αλλ' οταν ο καιρος απαιτηι· ως, εαν τουτο μη προσηι, και εκεινη νωθεια, και η οργη
θρασυτης γινεται.
6.14 Ταυτα δε παντα ουχ υπερ Παυλου απολογουμενος ειπον· ουδε γαρ δειται της
ημετερας γλωττης· ο γαρ επαινος αυτου ουκ εξ ανθρωπων, αλλ' εκ του Θεου· αλλ' ινα
παιδευσωμεν τους ακροατας εις δεον απασι κεχρησθαι, καθαπερ και εμπροσθεν ειπον.
Ουτω γαρ δυνησομεθα παντοθεν κερδαινειν, και μετα πολλης της ευποριας εις τον
ακυμαντον λιμενα καταπλειν, και των ακηρατων επιτυχειν στεφανων, ων γενοιτο
παντας ημας καταξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
ωι η δοξα και το κρατος νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

7.t Του αυτου εγκωμιον εις τον αγιον αποστολον Παυλον λογος ζʹ
7.1 Ὅταν οι τα σημεια βασταζοντες τα βασιλικα, σαλπιγγος προ αυτων ηχουσης
και πολλων στρατιωτων προηγουμενων, εις τας πολεις εισιωσιν, απας ο δημος
συντρεχειν ειωθεν, ωστε και της ηχης ακουσαι, και το σημειον ιδειν εφ' υψηλου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

φερομενον, και του βασταζοντος την ανδρειαν. Ἐπει ουν και Παυλος εισερχεται
σημερον, ουκ εις πολιν, αλλ' εις την οικουμενην, συνδραμωμεν απαντες. Και γαρ ουτος
σημειον βασταζει, ου του κατω βασιλεως, αλλα τον σταυρον του ανω Χριστου, και
προηγουνται ουκ ανθρωποι, αλλ' αγγελοι, και εις τιμην του βασταζομενου και εις
ασφαλειαν του φεροντος. Ει γαρ τοις τον ιδιον βιον οικονομουσι, και ουδεν των κοινων
πραττουσιν, αγγελοι παρα του των ολων ∆εσποτου εισι δεδομενοι φυλακες, καθως και
Ἰακωβ φησιν· Ὁ αγγελος ο ρυομενος με εκ νεοτητος μου· πολλωι μαλλον επι των την
οικουμενην εγχειρισθεντων και τηλικουτον βασταζοντων ογκον δωρεων παρεισιν αι
δυναμεις αι ανω. Οι μεν ουν παρα των εξωθεν ταυτης ηξιωμενοι της τιμης, ιματια
περικεινται και περιαυχενιον κοσμον χρυσουν, και παντοθεν εισι λαμπροι· ουτος δε
αλυσιν αντι χρυσου περικειμενος βασταζει τον σταυρον· ουτος ελαυνομενος, ουτος
μαστιζομενος και λιμωττων.
7.2 Ἀλλα μη στυγνασηις, αγαπητε. Και γαρ ο κοσμος ουτος εκεινου πολλωι
βελτιων και λαμπροτερος, και Θεωι φιλος· διο και βασταζων ουκ εκαμνε. Τουτο γαρ εστι
το θαυμαστον, οτι μετα δεσμων και μαστιγων λαμπροτερος των την αλουργιδα και το
διαδημα εχοντων ην. Ὅτι γαρ λαμπροτερος, και ου κομπος τα ειρημενα, εδηλωσεν
αυτου τα ιματια. ∆ιαδηματα μεν γαρ μυρια και πορφυριδας τοσαυτας αν επιθηις
αρρωστουντι, ουδε μικρον τι της φλογος υποτεμεσθαι δυνησηι· τα δε εκεινου σιμικινθια
ομιλουντα τοις σωμασι των καμνοντων, πασαν νοσον δραπετευειν ποιει, και εικοτως. Ει
γαρ ληισται τουτο ορωντες το σημειον ου τολμωσιν επελθειν, αλλ' αμεταστρεπτι
φευγουσι, πολλωι μαλλον νοσοι και δαιμονες ορωντες εκεινο το σημειον φευγουσιν.
Ἐβασταζε δε, ουχ ινα αυτος αυτο φερηι μονος, αλλ' ινα απαντας τοιουτους ποιησηι και
διδαξηι βασταζειν· διο και ελεγε· Μιμηται μου γινεσθε, καθως εχετε τυπον ημας· και
παλιν· α ηκουσατε και ειδετε εν εμοι, ταυτα πρασσετε· και παλιν· Ἡμιν εχαρισθη, ου
μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Τα μεν γαρ του
παροντος αξιωματα βιου τοτε μειζονα φαινεται, οταν εις ενα περιστηι μονον· επι δε των
πνευματικων τουναντιον· τοτε μαλιστα λαμπει το της τιμης, οταν πολλους της
προεδριας εχηι κοινωνους, και οταν ο μετεχων μη εις ηι, αλλα πολλους εχηι τους των
αυτων απολαυοντας. Ὁραις ουν παντας σημειοφορους, και εκαστον το ονομα αυτου
βασταζοντα ενωπιον εθνων και βασιλεων, αυτον δε και ενωπιον γεεννης, και ενωπιον
κολασεως. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως· ου γαρ ηδυναντο εκεινοι βασταζειν.
7.3 Ειδες οσης εστιν αρετης η φυσις η ημετερα δεκτικη; ως ουδεν ανθρωπου
τιμιωτερον και θνητου μενοντος; Τι γαρ μοι τουτου μειζον εχεις ειπειν; τι δε ισον;
ποσων δε αγγελων και αρχαγγελων ουκ εστιν αξιος ο τουτο ειπων το ρημα; Ὁ γαρ εν
σωματι θνητωι και επικηρωι παντα υπερ του Χριστου προδους, ων κυριος ην, μαλλον δε
ων ουκ ην, –και γαρ και τα ενεστωτα, και τα μελλοντα προεδωκε, και υψωμα και βαθος
και κτισιν ετεραν–, ουτος ει εν ασωματωι φυσει ην, τι ουκ αν ειπε; τι δε ουκ αν επραξε;
Και γαρ και τους αγγελους δια τουτο θαυμαζω, οτι κατηξιωθησαν τοιαυτης τιμης, ουχ
οτι ασωματοι ετυχον οντες· επει και ο διαβολος ασωματος τε εστι και αορατος, αλλ'
ομως παντων εστιν αθλιωτερος, επειδη τωι ποιησαντι προσεκρουσε Θεωι. Ἐντευθεν και
ανθρωπους αθλιους ειναι φαμεν, ουχ οταν σαρκα περι κειμενους ιδωμεν, αλλ' οταν μη
εις δεον αυτηι χρωμενους· επει και ο Παυλος σαρκα περιεκειτο. Ποθεν ουν τοιουτος ην;
Και οικοθεν, και παρα Θεου, και δια τουτο παρα Θεου, επειδη οικοθεν· ου γαρ εστι
προσωποληπτης ο Θεος. Ει δε λεγοις· και πως δυνατον εκεινους μιμησασθαι, ακουσον τι
φησι· Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου. Ἐκεινος του Χριστου γεγονε μιμητης,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

συ δε ουδε του συνδουλου; εκεινος ∆εσποτην εζηλωσε, συ δε ουδε τον ομοδουλον; και
ποιαν εξεις απολογιαν;
7.4 Και πως αυτον εμιμησατο, φησι; Τουτο εξ αρχης σκοπει και απ' αυτων των
προοιμιων. Ἐπειδη γαρ απο των θειων ναματων τοσουτον πυρ εχων ανηλθεν, ως μηδε
αναμειναι διδασκαλον· ου γαρ περιεμεινε Πετρον, ουδε ηλθε προς Ἰακωβον, ουδε προς
αλλον ουδενα, αλλ' υπο της προθυμιας αρθεις, ουτω την πολιν ανηψεν ως πολεμον
αναρριπισθηναι κατ' αυτου χαλεπον· επει και Ἰουδαιος ων, τα υπερ την αξιαν εποιει,
δεσμευων, απαγων, δημευων. Ουτω και Μωσης, ουδενος χειροτονησαντος αυτον, την
αδικιαν των βαρβαρων εκωλυσε την κατα των ομοφυλων. Ταυτα γαρ ψυχης γενναιας
αποδειξις και γνωμης ελευθερας, ουκ ανεχομενης σιγηι φερειν τα ετερων κακα, καν
μηδεις ο χειροτονων ηι. Ὅτι γαρ δικαιως επεπηδησε τηι προστασιαι, εδειξεν ο Θεος
χειροτονησας αυτον υστερον· ο και επι Παυλου πεποιηκεν. Ὅτι γαρ και ουτος καλως
εποιησε του λογου αψαμενος τοτε και της διδασκαλιας, και τουτο εδηλωσεν ο Θεος,
ταχεως αυτον επι το των διδασκαλων αξιωμα αγαγων.
7.5 Ει μεν γαρ τιμης ενεκεν και προεδριας επεπηδων τοις πραγμασι, και της
αυτων θεραπειας εικοτως αν ενεκληθησαν. Ἐπειδη δε κινδυνους ηγαπων, και θανατους
επεσπωντο, ινα τους αλλους διασωσωσιν απαντας, τις ουτως αθλιος ωστε εγκαλεσαι
προθυμιαι τοσαυτηι; Ὅτι γαρ της των απολλυμενων σωτηριας ερωντες ταυτα επραττον,
εδηλωσε και η του Θεου ψηφος, εδηλωσε και η των κακως ερασθεντων τον ερωτα
τουτον απωλεια. Ἐπεπηδησαν ποτε και ετεροι αρχηι και προστασιαι, αλλα παντες
απεθανον, οι μεν εμπρησθεντες, οι δε γης διαστασει καταποθεντες. Ου γαρ δια
προστασιαν τουτο εποιουν, αλλα δια προεδριας ερωτα. Ἐπεπηδησε και Ὀζιας, αλλα και
ουτος ακαθαρτος γεγονεν· επεπηδησε και Σιμων, αλλα κατεδικασθη, και περι των
εσχατων εκινδυνευσε· επεπηδησε και Παυλος, αλλ' εστεφανωθη, ουχι ιερωσυνηι και
τιμηι, αλλα διακονιαι και πονοις και κινδυνοις. Και οτι απο ζηλου πολλου και προθυμιας
επεδραμε, δια τουτο ανακηρυττεται και λαμπρος εκ προοιμιων ην.
7.6 Ὥσπερ γαρ ο χειροτονουμενος αρχων, αν μη δεοντως το πραγμα μετιηι, και
μειζονος εστι κολασεως αξιος, ουτω καν μη χειροτονηθη τις, μεταχειριζηι δε
προσηκοντως, ου λεγω τα της ιερωσυνης, αλλα τα της των πολλων προνοιας, του
παντος αξιος εστι. ∆ια τουτο ουδεμιαν ανεμεινεν ημεραν ησυχαζων ο πυρος ουτος
σφοδροτερος, αλλ' ομου τε ανεβη απο της ιερας των υδατων πηγης, και πολλην ανηψεν
εαυτωι την φλογα, και ουτε κινδυνους ενενοησεν, ου τον γελωτα και την αισχυνην την
παρα Ἰουδαιων, ου το απιστεισθαι παρ' αυτοις, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν· αλλ'
ετερους λαβων οφθαλμους, τους της αγαπης, και ετεραν διανοιαν, μετα πολλης
ενεπιπτε της ρυμης, ωσπερ τις χειμαρρους, απαντα παρασυρων τα Ἰουδαιων, και δια
των Γραφων δεικνυς οτι αυτος εστιν ο Χριστος. Καιτοι γε ουπω χαρισματα πολλα της
χαριτος ην αυτωι, ουπω τοσουτου Πνευματος κατηξιωτο· αλλ' ομως ευθεως εφλεγετο,
και ψυχηι θανατωσηι παντα επραττε, και ωσπερ απολογουμενος υπερ του παρελθοντος
χρονου, ουτω παντα εποιει, και επραγματευετο εις το πονουν μαλιστα του πολεμου
μερος εαυτον εμβαλλων, και ο κινδυνων εγεμε και φοβων.
7.7 Και ομως ουτω τολμητης ων και ορμητιας και πυρ πνεων, ουτω παλιν
πειθηνιος ην και ευηνιος τοις διδασκαλοις ωστε μη εν τοσαυτηι ρυμηι προθυμιας αυτοις
αντιπεσειν. Και γαρ ζεοντι τοτε και μαινομενωι προσελθοντες ειπον οτι δει απελθειν εις
Ταρσον και Καισαρειαν, και ουκ αντειπεν· ειπον οτι χρη δια του τειχους χαλασθηναι,
και ηνεσχετο· συνεβουλευσαν ξυρασθαι, και ουκ αντεπεσεν· ειπον μη εισελθειν εις το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

θεατρον, και ειξεν. Ουτως ενος ην πανταχου του συμφεροντος τοις πιστοις, της ειρηνης,
της ομονοιας, και πανταχου εαυτον ετηρει τωι κηρυγματι.
7.8 Ὥστε οταν ακουσηις οτι τον αδελφιδουν πεμπει προς τον χιλιαρχον,
βουλομενος εαυτον εξαρπασαι των κινδυνων, και οταν επικαληται Καισαρα, και οταν
εις την Ῥωμην σπευδηι, μη νομισηις ανανδρειας ειναι τα ρηματα. Ὁ γαρ στενων, επειδη
παρην εν τωι βιωι τουτωι, πως ουκ αν ειλετο μετα Χριστου ειναι; και ο των ουρανων
καταφρονων και αγγελων δι' αυτον υπερορων, πως αν επεθυμησε των παροντων; Τινος
ουν ενεκεν τουτο εποιει; Ἵνα ενδιατριψηι τωι κηρυγματι, και μετα πολλων ανθρωπων
απελθηι, παντων εστεφανωμενων. Και γαρ εδεδοικει μηποτε πτωχος και πενης της των
πολλων σωτηριας αποδημησηι εντευθεν. ∆ιο και ελεγε· Το επιμειναι τηι σαρκι
αναγκαιοτερον δι' υμας.
7.9 ∆ιο και ορων το δικαστηριον την βελτιω ψηφον περι αυτου κατατιθεμενον,
ως προς τον Φηστον Ἀγριππας ελεγεν· Ἀπολελυσθαι ηδυνατο ο ανθρωπος ουτος, ει μη
επεκεκλητο Καισαρα, και δεθεις, και μετα μυριων ετερων δεσμωτων απαγομενος μυρια
ειργασμενων δεινα, ουκ ηισχυνετο τωι συνδεδεσθαι εκεινοις, αλλα και προενοει παντων
των συμπλεοντων, καιτοι γε υπερ αυτου θαρρων και ειδως ως εν ασφαλειαι ην, και
πελαγος τοσουτον ανηγετο δεδεμενος, και εχαιρεν ως επι μεγιστην αρχην
προπεμπομενος. Και γαρ ουδε μικρος αθλος αυτωι της Ῥωμαιων πολεως η διορθωσις
προυκειτο. Ἀλλ' ομως ουδε των εν τωι πλοιωι κατωλιγωρησεν, αλλα και εκεινους
ερρυθμισε, διηγησαμενος την αυτωι φανεισαν οψιν, εξ ης εμανθανον οτι παντες οι
πλεοντες μετ' αυτου δι' αυτον σωζονται. Τουτο δε εποιει, ουχ εαυτον επαιρων, αλλ'
εκεινους εαυτωι πειθηνιους παρασκευαζων. ∆ια τουτο και ο Θεος συνεχωρησε
διεγερθηναι την θαλασσαν, ινα και δι' ων παρηκουσθη, και δι' ων ηκουσθη, δια παντων
δειχθηι η Παυλου χαρις. Και γαρ συνεβουλευσε μη αναπλευσαι, και παρηκουσθη, και
γεγονε κινδυνος περι των εσχατων· και ουδε ουτως ην φορτικος, αλλα παλιν ως παιδων
πατηρ προενοει, και οπως μηδεις απολοιτο παντα επραττεν. Ἐπειδη δε και της Ῥωμαιων
επεβη, κακει πως μετα επιεικειας διαλεγεται; πως μετα ελευθεριας τους απειθουντας
επιστομιζει; Και ουδε ενταυθα ισταται, αλλα και εκειθεν εις Ἱσπανιαν εδραμε.
7.10 Και γαρ κινδυνευων μαλλον εθαρρει, και τολμηροτερος εγινετο εντευθεν,
ουκ αυτος δε μονος, αλλα και οι μαθηται δι' αυτον. Ὥσπερ γαρ ειπερ εωρων αυτον
ενδιδοντα και οκνηροτερον γινομενον, ισως αν και αυτοι καθυφηκαν· ουτως, επειδη
ειδον αυτον ανδρειοτερον γινομενον, και επηρεαζομενον, και μαλλον επιτιθεμενον,
μετα παρρησιας εκηρυττον. Και τουτο δηλων ελεγεν· Ὡς τους πλειονας των αδελφων,
πεποιθοτας τοις δεσμοις μου, περισσοτερως τολμαν αφοβως τον λογον λαλειν. Ὅταν
γαρ ο στρατηγος ηι γενναιος, ουχι σφαττων μονον ουδε αποκτιννυς, αλλα και
τιτρωσκομενος, τους υπ' αυτωι ταττομενους θρασυτερους ποιει, και μαλλον
τιτρωσκομενος η τιτρωσκων. Ὅταν γαρ ιδωσιν αυτον αιματι πεφυρμενον και τραυματα
περιφεροντα, και μηδε ουτω παραχωρουντα τοις εχθροις, αλλ' εστωτα γενναιως, και
δορυ σειοντα, και βαλλοντα τους εναντιους, και προς τας αλγηδονας ουκ ενδιδοντα,
μετα πλειονος παραταττονται και αυτοι της προθυμιας· ο δη και επι Παυλου γεγονεν.
Ὁρωντες γαρ αυτον δεδεμενον και εν τωι δεσμωτηριωι κηρυττοντα, και μαστιζομενον,
και τους μαστιζοντας χειρουμενον, πλειονα εδεχοντο παρρησιαν. ∆ιο και τουτο δηλων,
ουχ απλως Πεποιθοτας ειπεν, αλλα προστιθησι· Περισσοτερως τολμαν αφοβως τον
λογον λαλειν· τουτεστι, μαλλον νυν η οτε λελυμενος ημην, επαρρησιαζοντο οι αδελφοι.
Τοτε πλειονα προθυμιαν και αυτος ελαμβανε· μαλλον γαρ τοτε παρω ξυνετο κατα των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εχθρων, και αι προσθηκαι των διωγμων προσθηκαι πλειονος παρρησιας ησαν αυτωι και
μειζονος θαρσους υποθεσις.
7.11 Συνεκλεισθη γουν ποτε, και τοσουτον εξελαμψεν, ωστε και τα θεμελια
τιναξαι, και τας θυρας αναπετασαι, και τον δεσμοφυλακα μεταστησαι προς εαυτον, και
τον δικαζοντα μικρου μεταπεισαι, ως και αυτον εκεινον λεγειν· Ἐν ολιγωι με πειθεις
Χριστιανον γενεσθαι. Παλιν ελιθαζετο, και την καταλευουσαν πολιν εισελθων
μετεθηκεν. Ἐκαλεσαν αυτον ως μελλοντες κρινειν, ποτε μεν Ἰουδαιοι, ποτε δε
Ἀθηναιοι, και γεγονασιν οι δικασται μαθηται, οι αντιδικοι υπηκοοι. Και καθαπερ πυρ
εμπεσον εις διαφορους υλας μαλλον αυξεται, και προσθηκην λαμβανει την υποκειμενην
υλην· ουτω και η γλωσσα Παυλου, οσοις αν συνεγενετο, προς εαυτον αυτους μεθιστη,
και οι πολεμουντες αυτωι τοις εκεινου λογοις αλοντες τροφη ταχεως εγιγνοντο τωι
πνευματικωι τουτωι πυρι, και δι' αυτων παλιν ο λογος ᾔρετο, και εφ' ετερους προηιει. ∆ιο
και ελεγε· ∆εδεμαι, αλλ' ο λογος του Θεου ου δεδεται. Ἐφυγαδευον αυτον· και το μεν
πραγμα διωξις ην, το δε συμβαινον, αποστολη διδασκαλων. Και οπερ αν εποιησαν φιλοι
και συντεταγμενοι, τουτο εποιουν οι πολεμιοι, ουκ εωντες εν ενι ιδρυθηναι χωριωι,
αλλα πανταχου περιαγοντες τον ιατρον, δι' ων επεβουλευον, δι' ων ηλαυνον, ως
παντας ακουσαι της εκεινου γλωττης. Ἔδησαν παλιν αυτον, και μαλλον παρωξυναν·
τους μαθητας ηλασαν, και τοις ουκ εχουσι διδασκαλον επεμψαν· επι μειζον ηγαγον
δικαστηριον, και την μειζονα ωφελησαν πολιν.
7.12 ∆ιο και αλγουντες οι Ἰουδαιοι περι των αποστολων ελεγον· Τι ποιησομεν
τοις ανθρωποις τουτοις; ∆ι' ων, φασι, προαιρουμεθα, δια τουτων αυξομεν. Παρεδωκαν
τωι δεσμοφυλακι, ινα ακριβως αυτον κατασχηι· ο δε ακριβεστερον εδεθη υπο Παυλου.
Μετα δεσμωτων επεμψαν, ινα μη φυγηι· ο δε τους δεσμωτας κατηχησε· δια της θαλασσης
επεμψαν, ινα και ακοντες παρασκευασωσι ταχεως ανυσθηναι την οδον· και το ναυαγιον
το συμβαν εγενετο διδασκαλιας υποθεσις τοις συμπλεουσι· μυριας ηπειλουν κολασεις,
ινα σβεσθηι το κηρυγμα, το δε ᾔρετο μαλλον. Και ωσπερ επι του ∆εσποτου ελεγον οι
Ἰουδαιοι· Ἀποκτεινωμεν αυτον, ινα μη ελθωσιν οι Ῥωμαιοι, και αρωσιν ημων την
πολιν και το εθνος, και τουναντιον συνεβη, –επειδη γαρ απεκτειναν αυτον, δια τουτο
ηραν οι Ῥωμαιοι και το εθνος αυτων και την πολιν, και απερ ενομιζον ειναι κωλυματα,
ταυτα εγενετο βοηθηματα του κηρυγματος–, ουτω και Παυλου κηρυττοντος, απερ
επηγον εκεινοι τον λογον εκκοπτοντες, ταυτα αυτον ηυξησε, και εις υψος επηρεν
αφατον.
7.13 ∆ια δη ταυτα παντα ευχαριστησωμεν τωι ευμηχανωι Θεωι, μακαρισωμεν τον
Παυλον, δι' ου ταυτα γεγονεν, ευξωμεθα και αυτοι των αυτων επιτυχειν αγαθων, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα,
αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. Σωσον με εκ παντων των
διωκοντων με και ρυσαι με, μηποτε αρπασηι ως λεων την ψυχην μου, μη οντος
λυτρουμενου μηδε συζοντος.» Και ταχεια η της κορης βοηθεια· αφανους γαρ γενομενης
εξαιφνης, ο μεν μνηστηρ απηιει εν μονον κερδανας ασελγειας ιπποδρομιαν. Τωι νυμφιωι
δε η νυμφη παρειστηκει που ψαλλουσα· «∆ικαιως η βοηθεια μου παρα του θεου του
συζοντος τους ευθεις τηι καρδιαι.» Μαθωμεν δη και ημεις τους κατα των σαρκικων της
εγκρατειας αγωνας, επιστρατευσωμεν ηδοναις ως η μαρτυς, υπερ σαρκος κατα σαρκος
οπλισωμεθα, τηι της αναστασεως τα μελη προευτρεπισωμεν δοξηι, μη κρατωμεθα
τερψεσι τα της γεεννης οδυνηρα προξενουσαις, φευγωμεν το ηδυ, ινα μη το οντως ηδυ
αφ' ημων δραπετευσηι. Ἡ χηρα τωι τεθνεωτι συνοικωι τηρειτω την ευνοιαν ως παλιν εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ζωην φανουμενωι. Ἡ γαμωι συζωσα προς αλλοτριας ηδονας νενεκρωσθω. Ἡ σηπομενη
πορνειαις ηδονηι την φλογα γαμικηι δροσιζετω. Ἡ παρθενος ωραιοτερον νυμφιον του
Χριστου μη ζητειτω. Ἕκαστος την κατα ταξιν οικειαν καθαροτητα συζων προξενειτω
την του δεσποτου Χριστου τηι ψυχηι θεωριαν· «Μακαριοι» γαρ, φησιν, «οι καθαροι τηι
καρδιαι, οτι αυτοι τον θεον οψονται»· αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31


