Commentarii in Joannem
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΗΤΟΙ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ
ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ.
"ΚΥΡΙΟΣ δωσει ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει "πολληι," καλως γε
σφοδρα ποιων ο μελωιδος αναφθεγ γεται· χρηναι δε οιμαι προς τουτο βαδιζειν, ου
τους τυχοντας απλως, αλλα τους δια της ανωθεν πεφωτισμενους χαριτος· επει και
"Πασα σοφια παρα Κυριου," καθα γεγραπται, και "Πασα δε δοσις αγαθη και παν
δωρημα τελειον ανωθεν "εστι καταβαινον απο του Πατρος των φωτων." πραγμα μεν
γαρ σφαλερον τε και ουκ αζημιον τοις πολλοις, ο περι της ανωτατω πασων ουσιας
και των κατ' αυτην μυστηριων οραται λογος· χρημα δε τι κινδυνων απηλλαγμενον η
επι τουτοις σιγη. αλλ' εξιστησι μεν ημας ταυτης, καιτοι λιαν οτι προσηκοι σιωπαν
οιομενους, ο επι παντων Θεος "Λαλει, 1.2 "και μη σιωπα," προς τινα των αγιων
ειπων· Παυλος δε ουτος ην. και η νομικη δε ουδεν ηττον διαταξις, ως εν τυπωι
παχυτερωι τα πνευματικα σημαινουσα· τους γαρ προς την θειαν κεκλημενους
ιερωσυνην, τοις δια σαλπιγγων απηχη μασι κατασημαινειν τωι λαωι περι ων αν δεησηι
μαθειν, επιταττει. ου γαρ, οιμαι, δειν ελογιζετο, νομοθετησειν τα καλλιστα Θεος
εθελησας, τους των λαων ηγεμονας χειρα θεντας επι στοματι κατα το γεγραμμενον,
οκνωι τε του μη δοκειν τοις υψηλοτεροις, η κατα νουν τον ανθρωπινον, ριψο
κινδυνως επιχειρειν, τον ουτως αναγκαιον τοις εις ευλαβειαν τε και θεογνωσιαν
παιδαγωγουμενοις παραιτεισθαι λογον, και σιωπην τοις εις μαθητειαν ιουσιν
ελεσθαι την επιζημιον. Θορυβει δε παλιν ημας "Μη πολλοι διδασκαλοι γινεσθε"
λεγων ο Χριστου μαθητης· ετι δε προς τουτωι, και ο σοφω τατος εκκλησιαστης,
αινιγματωδως την επι τωι τα τοιαυτα διδασκειν σφαλεροτητα δεικνυς· "Σχιζων γαρ,
φησι, ξυλα "κινδυνευσει εν αυτοις, εαν εκπεσηι το σιδηριον, και αυτος "προσωπον
εταραξε, και δυναμεις δυναμωσει." σιδηριωι μεν γαρ παρεικαζει του νου την
οξυτητα, ατε δη διικνεισθαι πεφυκοτος, εισδυνοντος τε προς τα εσωτατα, καν
πυκνοτητι πως και τωι νενασμενωι της υλης διακωλυηται· ξυλα δε παλιν
τροπικωτερον αποκαλει τα εν τηι θεοπνευστωι γραφηι θεωρηματα, παραδεισον τινα
νοητον τας αις εντεθεινται βιβλοις κατασκευαζοντα, ετι τε προς τουτωι και την του
Ἁγιου Πνευματος καρποφοριαν ωδινοντα. τα τοινυν ξυλα τα νοητα, τουτεστι, τα
θεια τε και μυστικα θεωρηματα της θεοπνευστου γραφης, δια της ερευνης και
ακριβεστατης του νου προσβολης τε και οξυτητος διαπτυσσειν πειρωμενος,
κινδυνευσει δη τοτε μαλιστα, φησιν, οταν εκπεσηι το 1.3 σιδηριον, τουτεστιν, οταν,
μη κατα της αληθους διανοιας των γεγραμμενων ο νους ενεχθεις, εξω γενηται της
ορθης διαληψεως, και την ευθειαν ωσπερ αφεις, εφ' ετεραν τινα φερηται θεωριας
οδον εκτετραμμενην του πρεποντος. ο δη και παθων, εν θορυβωι μεν καταστησει το
οικειον της ψυχης προσωπον, τουτεστι την καρδιαν, δυναμωσει δε καθ' εαυτου και
τας πονηρας τε και αντικειμενας δυναμεις, αι πικροις τε και διεστραμμενοις
κατασοφιζονται λογοις των πλανωμενων τον νουν, προς μεν το της αληθειας
καλλος αυτον αναβλεπειν ουκ επιτρεπουσαι, διαστρεφουσαι δε ποι κιλως και εις
εκτοπους εννοιας αποφοιταν αναπειθουσαι· λεγει γαρ ουδεις "Ἀναθεμα Ἰησους" ει
μη εν Βεελζεβουλ. Και μη τις οιεσθω πεπλανημενος πεπλανημενην η και αλλως εκ
παραλογισμου ποιεισθαι την επι τουτοις εξηγησιν· ξυλα γαρ εθος ονομαζειν εσθ' οτε
τηι θειαι γραφηι, καθαπερ ηδη προειπομεν, τα εν ταις θεοπνευστοις γραφαις θεωρη
ματα. και γουν δια του πανσοφου Μωυσεως προς τους κατ' εκεινο καιρου τοιουτον
τι φησιν ο επι παντων Θεος "Ἐαν "δε περικαθισηις περι πολιν ημερας πλειους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

εκπολεμησαι "αυτην εις καταληψιν αυτης, ουκ εξολοθρευσεις τα δενδρα "αυτης
επιβαλειν επ' αυτα σιδηρον, αλλ' απ' αυτου φαγηι, "αυτο δε ουκ εκληψεις. μη
ανθρωπος το ξυλον το εν τωι "δρυμωι, εισελθειν απο προσωπου σου εις τον χαρακα;
"αλλα το ξυλον ο επιστασαι οτι ου καρποβρωτον εστι, "τουτο εξολοθρευσεις και
εκληψεις." οτι δε ημιν τα τοιαυτα νομοθετειν, ει περι ξυλων των απο της γης νοοιτο
το ειρη μενον, ουκ αν ο των ολων ηξιωσε Θεος, παντι μεν που δηλον υπαρχειν
υπολαμβανω· χρηναι δ' ουν ομως φημι και εξ 1.4 ετερας υποδεικνυειν εντολης, πολυ
των τοιουτων αφειδη σαντα και λογον ουδενα πεποιημενον. τι γαρ δη και επιταττει
παλιν επι τοις ψευδωνυμοις γενεσθαι θεοις; "Τους "βωμους αυτων καθελειτε, φησι,
και τας στηλας αυτων "συντριψατε, και τα αλση αυτων εκκοψατε." παρα δε γε το
οικειον θυσιαστηριον γεωργεισθαι ξυλον ουκ εφιησι παντελως· "Ου φυτευσεις γαρ
σεαυτωι παν αλσος παρα "το θυσιαστηριον Κυριου του Θεου σου" και διαγγελλει
σαφως. και ει χρη τουτοις τι προσειπειν, κατα τον Παυλον ερω τον σοφωτατον "Μη
των ξυλων μελει τωι Θεωι; η δι' "ημας παντως λεγει;" δια παχυτερων παραδειγματων
επι τας των πνευματικων θεωριας χειραγωγων. ουκουν ηδη λεγωμεν, οτι τα μεν
των ανοσιων αιρετικων συγγραμματα, πολεις αν νοοιντο, και ουκ ακομψως ταχα τηι
του κοσμου σοφιαι και πολυπλοκοις νοηματων απαταις πεπυργωμεναι· αφικνειται
γεμην εκπολιορκησων αυτας, και τροπον τινα κυκλων περιιζανει "τον της πιστεως
θυρεον αναλαβων, "και την του Πνευματος μαχαιραν, ο εστι ρημα Θεου," πας τις ο
τοις ιεροις της Ἐκκλησιας επαγωνιζομενος δογμασι, και σθενει παντι ταις εκεινων
ψευδομυθιαις αντιταττομενος, λο γισμους τε καθαιρειν μελετησας, ως ο Παυλος
φησι, "και "παν υψωμα επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου, και
"αιχμαλωτιζων παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου." οταν ουν ο τοιουτος,
φησι, στρατιωτης Χριστου, καθαπερ τινα γην αλλοφυλον τα πικρα των αιρεσεων
περινοστει συγγραμματα, δενδροις τε περιτυγχανει τοις ημερωτατοις, τουτεστιν, αν
λογους ευρισκηι τους απο της θεοπνευστου γραφης, η προφητων δηλονοτι ρητα
περιειλκυσμενα προς 1.5 τον εκεινων σκοπον, η και μαρτυριας τας εκ διαθηκης της
1.5 καινης, μη επαγετω του νου την οξυτητα, καθαπερ τινα σιδηρον, αυτοις εις
αναιρεσιν και αποκοπην. ου γαρ επει δηπερ εληφθη παρα των ουκ ειδοτων
ερμηνευειν ορθως, δια τουτο δη παντως και αποβλητον εσται το δια στοματος Θεου·
αλλ' επειπερ εστι καρποφορον, εσται σοι μαλλον εις βοηθημα και τροφην. το γαρ
παρ' εκεινων ανοητως εσθ' οτε ληφθεν εις τον ορθον της πιστεως περιτρεποντες λο
γισμον, ουχ οπως ατονουντες ουχ αλωσομεθα, νευρουμεθα δε μαλλον εις τους κατα
της αιρεσεως λογους. επιφερει δε παραχρημα και λογισμον αναπειθοντα πως τους
ακροω μενους, οτι προσηκοι τας του συναγορευειν ορμας ουκ επ' ανατροπηι μαλλον
ποιεισθαι των θειων λογιων, αλλ' εις αναιρεσιν των ουκ ορθως λεγομενων παρα
των δι' εναντιας· "Μη γαρ, φησιν, ανθρωπος το ξυλον το εν τωι αγρωι "εισελθειν απο
προσωπου σου εις τον χαρακα;" αρα γαρ, φησιν, οιησηι ποτε, καθαπερ τινα των
αιρεσιαρχων, αυτο μολον σοι προς μαχην εξαναστησεσθαι το εκ των συγγραμ ματων
των ιερων ρητον, και ουχι μαλλον δια της εκεινων απονοιας πλεονεκτουμενον; μη
ουν αποτεμηις, φησιν, εστω δε σοι και τροφη· το δε ξυλον, οπερ ουκ οισθα "καρπο
"βρωτον εξολοθρευσεις και εκκοψεις." αβρωτος γαρ τοις ορθως εθελουσι νοειν, ο
των παρ' εκεινοις συγγραμματων καρπος· κατ' εκεινων ηκετω πας σιδηρος· εκει
φαινεσθω των πνευματικων υλοτομων η δυναμις, επ' εκεινοις στιλβετω της εν τωι
συναγορευειν ευτονιας ο πελεκυς· το γαρ αχρηστον τε και ανωφελες της των
ετεροδοξουντων φλυαριας, και ο προ φητης ημιν Ὠσηε αριστα διερμηνευει λεγων
"∆ραγμα ουκ "εχον ισχυν του ποιησαι αλευρον, εαν δε και ποιησηι, αλλο 1.6 "τριοι
καταφαγονται αυτα·" οι γαρ της προς Θεον φιλιας εαυτους αλλοτριουν
σπουδαζοντες, τον γραωδη και ασθενη της εκεινων αμαθιας καταθοινησονται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

λογον. Ὅπερ ουν εφημεν εν αρχηι· χρηναι γαρ οιμαι παλινδρομειν επ' εκεινο
δυσχερεστατη λιαν εστιν η περι των θειων μυστηριων εξηγησις, και ταχα κρειττων η
σιωπη· αλλ' επειπερ ημας πολυς αναπειθει λογος, ω φιλοπονωτατε αδελφε, καθαπερ
τινα χειλεων καρπον και θυσιαν πνευμα τικην αναθειναι το συγγραμμα, και τουτο
ποιειν ουκ οκνησω, τωι σοφουντι τους τυφλους επιθαρσησας Θεωι, και ζητουντι μεν
παρ' ημων, ου παντως το υπερ ημας, δεχομενωι δε ως εκεινα και τας εκ των
πτωχευοντων προσαγωγας. τον γαρ δη προσκομιζειν εθελοντα δωρον εις
ολοκαυτωμα τωι Κυριωι, καθαπερ ουν εν αρχηι κειται του Λευιτικου, βουθυτειν επι
ταξας ο νομοθετης, και δη και εν τουτωι της εν τυπωι τιμης ορισας το μετρον,
υποβιβαζει παλιν αυτο, μηλοσφαγειν χρηναι λεγων τους οιπερ αν ειεν ουχ ικανοι
προς εκεινο· αλλ' ᾔδει δη παντως, οτι και προς τουτο τυχον ατονησαι τινας η στυγνη
και ανουθετητος αναπεισει πενια· δια γε τοι τουτο "και προσοισει, φησιν, απο των
τρυγονων η απο των "περιστερων το δωρον αυτου·" τον δε και τουτων ετι κατα
δεεστερον, και μετα των ευτελεστατων προσιοντα τιμαι. "Σεμιδαλις γαρ, φησιν, εσται
το δωρον αυτου," ευποριστον οιμαι που παντι, και πτωχειαν την εις ακρον ου
σφοδρα πλεονεκτειν οριζων αναθημα. κρειττον γαρ δηπου και αμεινον ο νομοθετης
εξηπιστατο το καν εν ολιγοις καρπο φορειν του απεστειρωσθαι παντελως, αιδοι τε
του μη δοκειν της ετερων ηττασθαι χειρος, εις τον επι τωι μη χρηναι τιμαν τον
απαντων ∆εσποτην συνελαυνεσθαι λογισμον. 1.7 ∆ια δη τουτων απαντων
αναπεπεισμενος ευλογως, οκνον τε της σιωπης τον συνηγορον της εμαυτου διανοιας
απο πεμψας, οισπερ αν εχοιμι τιμαν οιησομαι δειν τον εμαυτου ∆εσποτην, και
προσοισω καθαπερ τινα σεμιδαλιν, ελαιωι δεδευσμενην, τον τροφιμον τε και ιλαρον
τοις εντευξομενοις λογον· αρξομεθα δε της Ἰωαννου συγγραφης, μεγαλωι μεν λιαν
επιχειρουντες πραγματι, πλην ουκ ατονουντες δια την πιστιν. και οτι μεν ελαττον,
ηπερ εχρην, ερουμεν τε και νοησομεν, αναμφιλογως ομολογητεον· οτι δε δικαιαν
επι τουτωι την συγγνωμην αιτησομεν, η πολλη του συγγραμ ματος αναπεισει
δυσχερεια, η και, οπερ εστιν αληθεστερον, η της εν ημιν διανοιας ασθενεια. πανταχη
δε τον λογον εις δογματικωτεραν περιτρεποντες εξηγησιν, ταις των ετερο
διδασκαλουντων ψευδοδοξιαις, ως ενην, αντιταξομεν, ουκ εις οσον εξην
εκτεινοντες μηκος, αλλα και των περιττων απαλ λαττοντες, και του πρεποντος ουκ
επιδεα καταστησαι σπου δασαντες. η δε υποτεταγμενη των κεφαλαιων
υποσημειωσις, τα εφ' οις ημιν εκτεταται πως ο λογος καταστησει φανερα, οις και
αριθμους παρεπηξαμεν, προς το και λιαν ετοιμως ανευρισκεσθαι τοις εντευξομενοις
το ζητουμενον.
1.9 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΝ ΤΩ ΠΡΩΤΩ ΒΙΒΛΙΩ.
α. Ὅτι αΐδιος και προ των αιωνων ο Μονογενης· προκειμενου ρητου Ἐν αρχηι
ην ο Λογος. β. Ὅτι και Θεος ομοουσιος υπαρχων τωι Πατρι ο Υιος εν ιδιαι εστιν
υποστασει, ομοιως δε και ο Πατηρ· προκειμενου ρητου Και ο Λογος ην προς τον
Θεον. γ. Ὅτι και Θεος κατα φυσιν, κατ' ουδενα τροπον, η ελαττων, η ανομοιος εστι
του Πατρος ο Υιος, προκειμενου ρητου Και Θεος ην ο Λογος. δ. Προς τους τολμωντας
λεγειν, οτι ετερος εστιν ο ενδιαθετος τε και φυσικος εν Θεωι και Πατρι Λογος, και
ετερος ο παρα ταις θειαις γραφαις λεγομενος Υιος· εστι δε των περι τον Ευνομιον η
τοιαυτη κακοδοξια· προκειται δε ρητον Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον. ε. Ὅτι κατα
φυσιν δημιουργος ο Υιος μετα του Πατρος, ως εκ της ουσιας υπαρχων αυτου, και ουχ
ωσπερ υπουργος παραλαμβανο μενος· προκειμενου ρητου Παντα δι' αυτου εγενετο.
ϛ. Ὅτι ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος, και δια τουτο ου γενητος, αλλ' εκ της ουσιας του
Θεου και Πατρος· προκειμενου ρητου Ὃ γεγονεν εν αυτωι ζωη ην. ζ. Ὅτι φως κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

φυσιν εστιν ο Υιος, και δια τουτο ου γενητος, αλλ' εκ της ουσιας του Θεου και
Πατρος, ως φως αληθινον εκ φωτος αληθινου, προκειμενου ρητου Και η ζωη ην το
φως των αν θρωπων. 1.10 η. Ὅτι μονος ο Υιος του Θεου φως εστιν αληθινον, η δε
κτισις ουκετι, φωτος ουσα μετοχος ως γενητη· προκειμενου ρητου Ἦν το φως το
αληθινον. θ. Ὅτι ου προυπαρχει του σωματος η του ανθρωπου ψυχη, ουδε εκ
πρεσβυτερων αμαρτηματων η σωματωσις κατα τινας· προκειμενου ρητου Ἦν το φως
το αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχο μενον εις τον κοσμον· εν τωι κοσμωι
ην. ι. Ὅτι μονος κατα φυσιν ο Υιος εκ Πατρος ο Μονογενης, ως εξ αυτου και εν
αυτωι· προκειμενου ρητου Θεον ουδεις εωρακε πωποτε.
1.11 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ, ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΙΚΗ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ.
ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. ΑΚΡΙΒΗΣ οντως και θεοδιδακτος των αγιων ευαγγε λιστων
η διανοια, καθαπερ απο τινος γηλοφου και περιωπης, της εν τωι δυνασθαι θεωρειν
μεγαλειοτητος, πανταχοθεν το τοις ακροωμενοις περιαθρουσα χρησιμον, και μετα
συντονου τινος θηρωμενη σπουδης, οπερ αν υπαρχειν οιηται λυσιτελες τοις τον
αληθη των θειων δογματων διψωσι λογον, και μετα προαιρεσεως αγαθης την
εγκεκρυμμενην ταις θειαις γραφαις ερευνωσι διανοιαν. ου γαρ τοις περιεργοτερον
εξεταζουσι, και πολυπλοκοις λογισμων απαταις εφηδομενοις μαλλον, η τηι αληθειαι
προσχαιρουσιν, εναποκαλυπτει το Πνευμα, επει μητε "εις κακοτεχνον εισερχεται
ψυχην," μητε μην αλλως κυλιεσθαι παρα τοις υων ποσι τους τιμιους εφιησι μαργα
ριτας· ηδιστα δε λιαν ταις απλουστεραις διανοιαις προσ ομιλει, ατε δη και
απανουργοτερον εχουσαις το κινημα, και 1.12 το σοφιζεσθαι περιττα
παραιτουμεναις, ωι δη παντως και το εκπληττεσθαι συμβαινειν ακολουθει, και το εκ
του λιαν εκκλινειν εις δεξιον της ευθειας και βασιλικης εξω πιπτειν οδου.
"Πορευεται γαρ πεποιθως, ος απλως πορευεται," κατα την του Σολομωνος φωνην.
Θαυμαστην δε λιαν εχοντων των αγιων ευαγγελιστων την εν τωι γραφειν ακριβειαν·
ου γαρ αυτοι λαλουσι, κατα την του Σωτηρος φωνην, αλλα το πνευμα του Πατρος το
εν αυτοις, παντως ευλογως επεκεινα θαυματος την του Ἰωαννου συγ γραφην
ανατεθεισθαι δοιη τις αν, εις τε το των θεωρηματων αποβλεπων υπερφερες, και της
διανοιας αυτου την οξυτητα, και την συνεχη και αλλεπαλληλον των νοηματων
επεισ φοραν. συνδρομοι μεν γαρ αλληλοις εισι περι την των θειων δογματων
εξηγησιν, και προς ενα καθαπερ απο νυσσης αφεντες ιπποδρομουσι σκοπον·
διαφορον δε πως αυτοις εξυφαινεται του λογου το σχημα, και μοι δοκουσι
προσεοικεναι τισιν, οις εις μιαν συνενεχθηναι μεν πολιν το συνταγμα, το γεμην δια
μιας και της αυτης λεωφορου βαδιζειν ου παντως συνδοκουν. εστι μεν γαρ τους μεν
αλλους οραν ευαγγελιστας μετα πολλης τινος της ακρι βειας τον περι της κατα
σαρκα γενεαλογιας του Σωτηρος ημων ποιουμενους λογον, και τους εξ Ἁβρααμ εως
Ἰωσηφ στοιχηδον καταφεροντας, η αυ παλιν αναβιβαζοντας τους εξ Ἰωσηφ επι τον
Ἀδαμ· τον δε γε μακαριον Ἰωαννην, τηςμεν επι τουτοις ου λιαν πεφροντικοτα
σπουδης, θερμοτατωι δε τινι και διαπυρωι διανοιας κινηματι κεχρημενον, ως αυτων
απτεσθαι των υπερ νουν τον ανθρωπινον επιχειρειν, και την αῤρητον τε και
αφραστον του Θεου Λογου γεννησιν εξηγει σθαι τολμαν. ᾔδει μεν γαρ οτι "∆οξα
Θεου κρυπτει λογον," και πασης εστι μειζον της εν ημιν εννοιας τε και φωνης το
1.13 θεοπρεπες αξιωμα, δυσεκφωνητα τε και προς το εκτρανου σθαι χαλεπωτατα τα
της θειας φυσεως ιδια. Ἐπειδη δε ην αναγκαιον τροπον τινα σπιθαμηι μετρησαι τον
ουρανον, και τοις ολιγοις της ανθρωποτητος μετροις επιτρεψαι χωρειν επι τα πασι
δυσεφικτα τε και δυσδιηγητα, ινα μη τοις ετεροδιδασκαλουσιν ο κατα των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

απλουστερων εκπλατυνηται δρομος, ως ουδεμιας των αγιων φωνης, οι και
"αυτοπται και υπηρεται του λογου" γεγονασι, ταις εκεινων παραποδιζουσης
κακονοιαις, ερχεται δριμυς επ' αυτο των θειων δογματων το κυριωτατον, "Ἐν αρχηι,
βοων, ην ο "Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο "Λογος· ουτος ην εν
αρχηι προς τον Θεον." χρηναι δε οιμαι τους τοις ιεροις ομιλουντας γραμμασι τους
παρα παντων προσιεσθαι λογους, οιπερ αν ειεν καλοι τε και αγαθοι, και το βλαβος
εχοντες ουδεν· ουτω γαρ αν τα παρα τοις πολλοις ποικιλως τεθεωρημενα κατα
ταυτον καταγειροντες, και εις ενα συνεισφεροντες σκοπον και νουν εις καλον
αναβησονται της γνωσεως μετρον, και την εργατιν και σοφην απομιμου μενοι
μελιτταν, τα γλυκεα του Πνευματος κηρια συμπηξειαν. φασι τοινυν των
φιλοπονωτατων τινες, ως μετα τον του Σωτηρος ημων σταυρον και την εις
ουρανους ανοδον, ψευδο ποιμενες και ψευδοδιδασκαλοι τινες θηριων ατιθασων
δικην τοις του Σωτηρος επεισπεσοντες ποιμνιοις τεθορυβηκασιν ου μικρως, "απο
καρδιας αυτων λαλουντες, καθα γεγραπται, "και ουκ απο στοματος Κυριου," μαλλον
δε ουκ εκ μονης της εαυτων καρδιας, αλλ' εκ διδαγματων του οικειου πατρος, του
διαβολου δηλαδη. ει γαρ ουδεις δυναται ειπειν "Ἀνα θεμα Ἰησους" ει μη εν
βεελζεβουλ, πως ουκ αληθης ημιν ο περι τουτων οφθησεται λογος; τινα τοινυν εστιν
απερ εκεινοι 1.14 κατα της οικειας ηρευγοντο κεφαλης; τον μονογενη του Θεου
Λογον, το φως το αΐδιον, εν ωι δη παντες και κινουμεθα και εσμεν, τοτε πρωτον
κεκλησθαι προς υπαρξιν αμαθως τε και ασεβως διισχυριζοντο, οτε και ανθρωπος δια
της αγιας ετεχθη παρθενου, και το κοινον δη τουτο σχημα λαβων "επι "της γης
ωφθη, καθα γεγραπται, και τοις ανθρωποις συν "ανεστραφη." τοις μεν ουν τηιδε
διακειμενοις, και την αῤρητον τε και προαιωνιον του Υιου γεννησιν συκοφαντησαι
τολμησασιν ο προφητικος επισκηπτει λογος εχων ωδι "̔Υμεις δε προσαγαγετε ωδε,
υιοι ανομοι, σπερμα μοιχων "και πορνης· εν τινι ενετρυφησατε, και επι τινα
ηνοιξατε "το στομα υμων, και επι τινα εχαλασατε την γλωσσαν "υμων;" ουκ εξ
αγαθης δηλονοτι καρδιας εκβαλλουσαν αγαθα, αλλα τον του μιαιφονου δρακοντος
ιον αναπτυουσαν, περι ου φησιν ο μελωιδος, ως προς τον ενα και επι παντων Θεον
"Συ "συνετριψας τας κεφαλας του δρακοντος επι του υδατος." Ἐπειδη δε ου μικρος
περι τουτων εν τοις πεπιστευκοσιν ο θορυβος ην, και τας των απλουστερων ψυχας
λοιμου δικην το εκ του σκανδαλου κατεβοσκετο βλαβος· ᾤοντο γαρ οντως τινες,
ταις παρ' εκεινων φλυαριαις των αληθων εξελ κομενοι δογματων, εις αρχην του
ειναι τοτε μολις κεκλησθαι τον Λογον, οτε γεγονεν ανθρωπος· συνενεχθεντες, και
κατα ταυτον γενομενοι, των πιστευσαντων οιπερ ησαν νουνεχε στεροι, προς τον του
Σωτηρος αφικοντο μαθητην, αυτον δε δηλονοτι τον Ἰωαννην φημι, και δη και την
τοις αδελφοις επισκηψασαν εξηγγελον νοσον, τας τε των ετεροδιδασκα λουντων
εξεκαλυπτον φλυαριας, επαμυναι τε γοργως σφισι τε αυτοις παρεκαλουν ταις δια
του Πνευματος φωταγωγιαις, και τοις ηδη σεσαγηνευμενοις, εισω τε δικτυων
γεγονοσι 1.15 διαβολικων χειρα προτεινειν σωτηριον. επαλγησας τοινυν τοις
απολωλοσι και τον νουν κατεφθαρμενοις ο μαθητης, ειναι τε ομοιως οιηθεις
ατοπωτατον το μηδεμιαν των εφεξης και μετ' εκεινους εσομενων ποιησασθαι
προνοιαν, επι την του βιβλιου τρεχει συγγραφην· και τα μεν, οσαπερ ην ανθρω
πινωτερον ειπειν, γενεαλογειν τα περι της κατα σαρκα νομικης τε και φυσικης τοις
ετεροις εξηγεισθαι πλατυτερον συγκεχωρηκεν ευαγγελισταις· θερμως δε λιαν αυτος
και σφοδρα νεανικως ταις των εκεινα παρεισαγοντων φλυαριαις εναλλεται λεγων·
1.16 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ἐν αρχηι ην ο Λογος. Ὅτι αΐδιος και προ των αιωνων ο
Μονογενης. ΤΙ προς τουτο φασιν οι νεον ημιν και προσφατον εισφε ροντες τον Υιον,
ινα μηδε ολως υπαρχειν ετι πιστευηται Θεος; "Ου γαρ εσται, φησιν, εν σοι θεος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προσφατος," η θεια γραφη. πως ουν ου προσφατος, ει εν υστεροις εγεννηθη καιροις;
πως δε ουκ εψευδετο λεγων προς Ἰουδαιους "̓Αμην λεγω υμιν, πριν Ἁβρααμ
γενεσθαι, εγω ειμι·" προδηλον γαρ δηπου και πασιν ομολογουμενον, ως πολ λοις
υστερον χρονοις, μετα τον μακαριον Ἁβρααμ, εγεν νηθη Χριστος δια της αγιας
παρθενου. που δε ολως το ην εν αρχηι σωθησεται και χωρησει καλως, ειπερ επι τελει
των αιωνων γεγονεν ο Μονογενης; ορα γαρ μοι και δια των εφεξης, οσην εχει την
ατοπιαν το κολοβουν του Υιου την αΐδιον υπαρξιν, και εν υστεροις αυτον γενεσθαι
χρονοις υπονοειν. αυτο δε δη παλιν ημιν εις λεπτοτεραν παρακεισεται βασανον,
οπερ εφη ο μακαριος Ευαγγελιστης· 1.17 Ἐν αρχηι ην ο Λογος. 1.17 Της αρχης ουδεν
τι εστι πρεσβυτερον, ειπερ εχοι σωζο μενον εφ' εαυτηι τον της αρχης ορον· αρχη γαρ
αρχης ουκ αν ειη ποτε· η παντως εκβησεται του ειναι κατα αληθειαν αρχη,
προεπινοουμενου τινος ετερου και προανισχοντος αυτης· αλλως τε ει ενδεχεται τι
προυπαρχειν της οντως αρχης, επ' απειρον ημιν ο περι αυτης οιχησεται λογος, αει
προανατελ λουσης ετερας, και δευτεραν αποφαινουσης την εφ' ηιπερ αν η παρ' ημων
γενοιτο ζητησις. ουκουν αρχη μεν αρχης ουκ εσται, κατα τον ακριβη τε και αληθη
λογισμον, αλλ' εις αμηρυτον μεν τι και ακαταληπτον ο περι αυτης αποδημησει
λογος. τελος δε ουκ εχουσης της αει προς το ανοπιν φυγης, και το των αιωνων
αναφοιτωσης μετρον, ουκ εν χρονωι γεγονως ο Υιος, αιδιως δε μαλλον υπαρχων
μετα Πατρος ευρεθησεται· ην γαρ εν αρχηι· ει δε ην εν αρχηι, ποιος, ειπε μοι,
δυνησεται νους, την του ην υπερανιπτασθαι δυναμιν; ποτε δε ολως το ην ως εν τελει
στησεται, προανατρεχον τ' αει του διωκοντος λογισμου, και της επομενης αυτωι
προανα πηδων εννοιας; επι τουτωι δη αρα καταπεπληγμενος ο προ φητης φησιν
Ἡσαΐας "Την γενεαν αυτου τις διηγησεται; "οτι αιρεται απο της γης η ζωη αυτου·"
αιρεται γαρ οντως απο της γης ο περι της γεννησεως λογος του Μονογενους,
τουτεστιν, υπερ πασαν εστι διανοιαν των οντων επι της γης, και υπερ παντα λογον,
ως ειναι λοιπον ανεξηγητον· ει δε υπερ νουν εστι και λογους τους εν ημιν, πως αν
ειη γενητος, ουκ ατονουσης της ενουσης ημιν διανοιας και χρονωι και λογωι
περιοριζειν τα γενητα; 1.18 Ἑτερως, εις το αυτο θεωρητεον Ἐν αρχηι ην ο Λογος.
Ἀρχην ολως την εν χρονωι νοουμενην ουκ εστι λαβειν επι του Μονογενους, επειπερ
εστι προ χρονου παντος, και προ αιωνιον εχει την υπαρξιν, ετι τε προς τουτοισι το
καταληγειν εις τελος η θεια παραιτειται φυσις· εξει γαρ ωσαυτως αει, κατα το εν
ψαλμοις μελωιδουμενον "Συ δε ο αυτος ει, και τα "ετη σου ουκ εκλειψουσιν·" απο
ποιας ουν ημιν αρχης της εν χρονωι και ποσωι μετρουμενης ο Υιος εκβησεται, τρεχειν
εις τελος ουκ ανεχομενος, ατε δη και κατα φυσιν υπαρχων Θεος, και δια τουτο βοων
"Ἐγω ειμι η ζωη;" αρχη γαρ αυτη καθ' εαυτην ουκ αν ολως υπαρχειν νοοιτο ποτε μη
προς το οικειον βλεπουσα τελος, επειπερ ως προς τελος μεν αρχη, τελος δ' αυ παλιν
ως προς αρχην ονομαζεται· αρχην δε παλιν εν τουτοις, την κατα χρονον ητοι
ποσοτητα σημαι νομεν. ουκουν επειδηπερ και αυτων εστι των αιωνων πρεσ βυτερος
ο Υιος, το μεν εν χρονωι γεγενησθαι διαφευξεται· ην δε και δια παντος ως εν πηγηι τωι
Πατρι κατα το παρ' αυτου λελεγμενον "Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον και ηκω." πηγης
τοιγαρουν νοουμενου του Πατρος, ην ο Λογος εν αυτωι σοφια και δυναμις και
χαρακτηρ και απαυγασμα και εικων υπαρχων αυτου. και ει χρονος ην ουδεις, οτε
Λογου χωρις και σοφιας και χαρακτηρος και απαυγασματος ην ο Πατηρ, αναγκη
συνομολογειν αΐδιον υπαρχειν τον Υιον, ος ταυτα εστι τωι αιδιωι Πατρι. πως γαρ
ολως εστι χαρακτηρ, πως δε εικων ακριβης, ει μη προς εκεινο μεμορφωμενος οραται
το καλλος, ου και εστιν εικων; Ἀδικησει δε ολως ουδεν το ως εν πηγηι τωι Πατρι τον
1.1 Υιον υπαρχειν εννοειν· μονον γαρ το Ἐξ ου το της πηγης εν τουτοις ονομα
σημαινει. εστι δε ο Υιος εν Πατρι και εκ Πατρος, ουκ εξωθεν η εν χρονωι γεγονως,
αλλ' εν τηι του Πατρος υπαρχων ουσιαι, και εξ αυτης αναλαμψας, ωσπερ εξ ηλιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τυχον το απαυγασμα αυτου, η καθαπερ εκ πυρος η εμφυτος αυτου θερμοτης· εν γαρ
τοις τοιουτοις παραδειγ μασιν, εν μεν εξ ενος γεννωμενον ενεστιν ιδειν, αει δ' ουν
ομως συνυπαρχον και αχωριστως προσον, ως διχα του ετερου μη ειναι δυνασθαι
καθ' εαυτο το ετερον, και διασωζειν αληθη τον της οικειας φυσεως λογον. πως γαρ
ολως ηλιος ουκ εχων απαυγασμα, η πως απαυγασμα μη εντος ον ηλιου του
απαυγαζοντος αυτο; πως δε και πυρ, ει το θερμαινειν ουκ εχει; ποθεν δε το θερμον, ει
μη εκ πυρος, η παρα τινος ετερου τυχον της του πυρος ουσιωδους ποιοτητος ου
μακραν που κειμενου; ωσπερ ουν εν τουτοις το ενυπαρχειν τα εξ αυτων ουκ αναιρει
την συνυπαρξιν, αει δε συντρεχοντα τοις γεννωσι δεικνυει τα γεννωμενα, και μιαν
ως προς αυτα την φυσιν κληρωσαμενα· ουτω και εφ' Υιου. καν γαρ εν Πατρι και εκ
Πατρος νοηται και λεγηται, ουκ εκφυλος ημιν και ξενος η ως μετ' αυτον δευτερος,
εισβησεται, αλλ' ων εν αυτωι, και συνυπαρχων αει, και εξ αυτου πεφηνως, κατα τον
αῤρητον της θειας γεννησεως τροπον. οτι δε και ως αρχη του Υιου, κατα μονον το
Ἐξ ου, λεγεται και παρα τοις αγιοις ο Θεος και Πατηρ, ακουε του ψαλμωιδου την
δευτεραν του Σωτηρος ημων επιφανειαν δια του Ἁγιου Πνευματος προκηρυττοντος
και ως προς αυτον λεγοντος τον Υιον "Μετα "σου η αρχη εν ημεραι της δυναμεως
σου, εν τηι λαμπροτητι 1.20 "των αγιων σου·" ημερα γαρ δυναμεως του Υιου, καθ' ην
ολην κρινει την οικουμενην, και αποδιδωσιν εκαστωι κατα τα εργα αυτου· ηξει δε
παντως και τοτε αυτος τε ων εν Πατρι, και εχων εν εαυτωι τον Πατερα, την αναρχον
της οικειας φυσεως οιονει πως αρχην κατα μονον το Ἐξ ου, δια το υπαρχειν εκ
Πατρος. Ἐν αρχηι ην ο Λογος. Εις πολλας ημιν και διαφορους εννοιας ο περι της
ενθαδε σημαινομενης αρχης καταποικιλλεται λογος, πανταχοθεν θη ρασθαι
σπουδαζων τα εις ωφελειαν συντεινοντα, και κατα ληψιν αληθη των θειων
δογματων και την εν τοις μυστηριοις ακριβειαν κυνος δικην ιχνηλατων· "Ἐρευνατε
γαρ που τας "αγιας γραφας, φησιν ο Σωτηρ, οτι εν αυταις υμεις δοκειτε "ζωην
αιωνιον εχειν· και αυται εισιν αι μαρτυρουσαι περι "εμου." εοικε τοινυν ο μακαριος
Ευαγγελιστης αρχην ενθαδε, τουτεστι την κατα παντων εξουσιαν, τον Πατερα
σημαινειν, ινα δη και επανω παντων η θεια φαινηται φυσις, παν οπερ εστι γενητον
υπο ποδας εχουσα, μονονουχι και εποχουμενη τοις δι' αυτης εις το ειναι
κεκλημενοις. Ἐν ταυτηι τοιγαρουν τηι αρχηι τηι κατα παντων και επι παντας, ην ο
Λογος, ου μετα παντων υπο ποδας αυτης, αλλ' εξω παντων εν αυτηι φυσικως, ως
καρπος συναΐδιος, τοπον ωσπερ εχων τον απαντων αρχαιοτατον την του
γεννησαντος φυσιν. διο δη και ελευθερος ελευθερου Πατρος πεφυκως την κατα
παντων αρχην συν αυτωι κεκτησεται. τις ουν αρα και νυν ο της εν τουτωι κατασκευης
γενησεται λογος ακολουθον συνιδειν. ριψοκινδυνως τινες, καθαπερ εφημεν εν τοις
ανω 1.21 τερω, τον του Θεου Λογον τοτε δη πρωτον εις το ειναι κεκλησθαι
διισχυριζοντο, οτε τον εκ της αγιας παρθενου ναον λαβων ανθρωπος γεγονε δι'
ημας· τι ουν αν ειη λοιπον, ειπερ ουτως εχοι φυσεως ο Υιος, η γενητος και
πεποιημενος, και τοις αλλοις απασιν ομοφυης, οις εξ ουκ οντων η γενεσις, και το της
δουλειας ονομα τε και πραγμα δικαιως επαλη θευεται; τι γαρ των πεποιημενων την
υπο τωι παντων κρατουντι Θεωι δουλειαν ακινδυνως παραιτησεται; τι δε ουχ
υποκυψει τηι κατα παντων αρχηι τε και εξουσιαι και κυριο τητι, ην και αυτος που
σημαινει λεγων ο Σολομων "Μετα "γαρ δικαιοσυνης ετοιμαζεται θρονος αρχης."
ετοιμος γαρ και πολυ λιαν ευπρεπης εις δικαιοσυνην ο της αρχης θρονος, της επι
παντας δηλαδη. και τις ο θρονος περι ου νυν ο λογος, ακουε λεγοντος του Θεου δι'
ενος των αγιων "Ὁ "ουρανος μοι θρονος." ουκουν ετοιμος εις δικαιοσυνην ο
ουρανος, τουτεστι, τα εν τοις ουρανοις αγια πνευματα. Ἐπειδη τοινυν ην αναγκη
συνομολογειν μετα των αλλων ποιηματων υποκεισθαι τωι Θεωι και Πατρι τον Υιον,
ως οικετικην εχοντα ταξιν, και υπο την της αρχης εξουσιαν ομοιως πιπτοντα τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αλλοις, ειπερ εστι κατ' εκεινους οψι γενης και των εν χρονωι πεποιημενων εις·
αναγκαιως ο μακαριος Ευαγγελιστης δριμυτερον τοις ετεροδιδασκαλουσιν επιπηδαι,
και δουλειας μεν απασης εξελκει τον Υιον· εκ δε της ελευθερας και παντων
αρχουσης ουσιας εκπεφηνοτα δεικνυει, και εν αυτηι φυσικως υπαρχειν ισχυριζεται
λεγων Ἐν αρχηι ην ο Λογος. επιπλεκει δε τωι της αρχης ονοματι χρησιμως το ην, ινα
μη μονον ευκλεης, αλλα νοηται και προαιωνιος· τεθειται γαρ εν τουτοις το ην, εις
βαθειαν τινα και ακαταληπτον και την εξω χρονων αῤρητον γεννησιν ανατεινον
του θεωρουντος την εννοιαν. το γαρ ην αδιοριστως 1.22 εκφωνηθεν, εις ποιον ημιν
καταληξει τοπον, αει προελαυνειν του διωκοντος νου πεφυκος, και ηνπερ αν οιηται
τις εχειν αυτου την καταπαυσιν, ταυτην του επεκεινα δρομου ποιου μενον αρχην; ην
ουν ο Λογος εν αρχηι, τουτεστιν, ως εν αρχηι τηι επι παντα, και εξ αυτης υπαρχων
φυσικως το δεσποτικον εχων αξιωμα· ει δε τουτο αληθες, πως ετι γενητος η
πεποιημενος; οπου δε ολως το ην, κατα τινα τροπον το ουκ ην εισβησεται, η ποιον
εξει λοιπον τον κατα του Υιου τοπον;
1.23 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι και Θεος και ομοουσιος τωι Πατρι υπαρχων ο Υιος εν
ιδιαι εστιν υποστασει, ομοιως δε και ο Πατηρ. Και ο Λογος ην προς τον Θεον. ἝΩΛΟΝ
ηδη, και της αληθειας απεσφαλμενην αποδειξας ικανως την αμαθη των εκεινα
δοξαζοντων διανοιαν, και δια του ειπειν "Ἐν αρχηι ην ο Λογος," πασαν αποκλεισας
παρ εισδυσιν τοις εξ ουκ οντων ειναι λεγουσι τον Υιον, και πασαν αυτων την εν
τουτοις εικαιολογιαν αποτομως περι ελων, εφ' ετεραν ερχεται γειτονα τε και
δυστροπωτατην αιρεσιν. και ωσπερ αν ει τις αριστος τε ομου και τληπαθης
φυτουργος, τοις μεν επι τηι δικελληι και μαλα δη πονοις εφηδοιτο, περιεζωσμενος δε
την οσφυν, και ως ενι μαλιστα τοις αυτωι πρεπουσιν αγροικιζομενος σχημασι, πασαν
ποιοιτο σπουδην της εξ ακανθων αηδιας ελευθεραν αποδειξαι του παραδεισου την
οψιν, αλλην δε επ' αλλην καταστρεφων ου παυεται, και κυκλωι περινοστων αει το
λυπουν ανοχλιζει ξυλον, τον σκληρον οδοντα της δικελλης υποτιθεις· ουτω και ο
μακαριος Ἰωαννης τον ζωντα και ενεργη και τομω τατον του Θεου Λογον εν διανοιαι
φορων, οξυωπεστατα τε και νουνεχεστατα της των ετεροδοξουντων κακιας τα πικρα
1.24 περιαθρων βλαστηματα, μονονουχι προς αυτα δρομαιος ερχε ται, και αποτεμνει
γοργως πανταχοθεν, τοις εντευξομενοις τοις παρ' αυτου συγγραμμασι το εν ορθηι τηι
πιστει φυλαττεσθαι προξενων. θεα γαρ δη παλιν του πνευματοφορου την νηψιν.
εδιδαξεν εν τοις προλαβουσιν, ως ην ο Λογος εν αρχηι, του τεστιν, εν τωι Θεωι και
Πατρι, καθαπερ ειρηκαμεν. επειδη δε το της διανοιας ομμα πεφωτισμενον εχων ουκ
ηγνοει, κατα το εικος, ως αναστησονται τινες εκ πολλης αμαθιας ενα και τον αυτον
ειναι λεγοντες Πατερα και Υιον, και μονον ονομασι την αγιαν Τριαδα
διαστελλοντες, εν δε υποστασεσιν ιδικαις ου συγχωρουντες υπαρχειν, ιν' ο Πατηρ
μεν οντως νοηται Πατηρ και ουχ Υιος, Υιος δ' αυ παλιν υπαρχειν ιδιως ο Υιος και ου
Πατηρ, ωσπερ ουν και ο της αληθειας εχει λογος· αναγκαιως και προς ταυτην, ως
επιπαρουσαν ηδη, κατ' εκεινο καιρου κεκινημενην, η και εσεσθαι ποτε μελλουσαν,
την αιρεσιν εξοπλιζεται, και δη προς αναιρεσιν αυτης παρατιθησιν ευθυς τωι Ἐν αρχηι
ην ο Λογος το Και ο Λογος ην προς τον Θεον· πανταχη μεν το ην αναγκαιως
επιφερων δια την προαιωνιον γεννησιν αυτου, δια δε του φαναι τον Λογον οντα
προς τον Θεον, εν μεν τι και υφε στηκος αυτο καθ' εαυτο τον Υιον επιδεικνυων,
ετερον δε παλιν τον Θεον και Πατερα, προς ον ην ο Λογος· πως γαρ αν ολως το εν
αριθμωι αυτο προς εαυτο, ητοι παρ' εαυτωι, νοοιτο υπαρχειν; Ὅτι δε αμαθης τοις
αιρετικοις και ο περι τουτων ευρεθη σεται λογος, δια της εν τοις υποτεταγμενοις
θεωριας διδα ξομεν, την των ζητουμενων βασανον ακριβη ποιησαμενοι. 1.25
Ἀποδειξις μετα συλλογισμων και μαρτυριων γραφικων, οτι και ο Πατηρ εν ιδιαι εστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

υποστασει και ο Υιος ωσαυτως, συνθεολογουμενου δηλονοτι και του Ἁγιου
Πνευματος, ει και μηδεν επι του παροντος εξεταζοιτο περι αυτου. Ὁμοουσιος μεν
ουν ο Υιος τωι Πατρι, και ο Πατηρ τωι Υιωι, διο δη και εις απαραλλακτον
αναβαινουσιν ομοιοτητα, ως ορασθαι μεν εν Υιωι τον Πατερα, εν δε τωι Πατρι τον
Υιον, και τωι ετερωι τον ετερον εναστραπτειν, καθαπερ και αυτος που φησιν ο Σωτηρ
"Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα μου," και παλιν "Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ
εν εμοι." αλλ' ει και εστιν εν τωι Πατρι, εχει δε παλιν εν εαυτωι τον Πατερα· καλως
μεν αυτος, καθαπερ ηδη προειρηται, προς την του γεννησαντος απηκριβωμενος
μορφην, απαραποιητως δε παλιν, εξ ων εστιν αυτος, εν εαυτωι τον γεννησαντα
ζωγραφων· ου δια τουτο το υπαρχειν ιδιως ζημιωθησεται, ουδ' αυ παλιν απολεσει ο
Πατηρ το υφεσταναι καθ' εαυτον· αλλ' ουδε η πολλη λιαν εμφερεια τε και ομοιοτης
αναχυσιν τινα των υποστασεων εργασεται, ως εν νοεισθαι τωι αριθμωι τον
γεννησαντα Πατερα και τον εξ αυτου γεννηθεντα Υιον· αλλ' η μεν ταυτοτης της
φυσεως επ' αμφοιν ομολογηθη σεται, το δε ιδιως εκατερον υφεσταναι παντως
ακολουθει· ινα και ο Πατηρ οντως νοηται Πατηρ, και ο Υιος δε Υιος. επαριθμουμενου
γαρ ουτω και συνθεολογουμενου του Ἁγιου Πνευματος, η αγια και προσκυνουμενη
Τριας το οικειον εξει πληρωμα. {Ἄλλο.} Ει αυτος εστιν ο Υιος και Πατηρ, ποιον εχει
λογον η των ονοματων διαστολη; ει μη γαρ ολως εγεννησεν, ινατι καλειται Πατηρ;
πως δε ολως Υιος, ει μη εγεννηθη 1.26 παρα Πατρος; αιτει γαρ ως εξ αναγκης την
τοιαυτην εφ' εαυτοις θεωριαν τα ονοματα. επειδη δε γεγεννησθαι τον Υιον αι θειαι
κηρυττουσι γραφαι, και ο της αληθειας ουτως εχει λογος, υφεστηκεν αρα και καθ'
εαυτον. εστι δε παλιν ιδια ζοντως και ο Πατηρ, ειπερ ετερον εξ ετερου φαινεται, το
γεννωμενον ως προς το γεννων. {Ἄλλο.} Ὁ μακαριος Παυλος επιστελλων
Φιλιππησιοις περι του Υιου φησιν "Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ "αρπαγμον
ηγησατο το ειναι ισα Θεωι." τις ουν αρα εστιν ο αρπαγμον ου θελησας ηγησασθαι το
ειναι ισα Θεωι; η γαρ ουκ αναγκη λεγειν, ενα μεν τινα υπαρχειν τον εν μορφηι Θεου,
ετερον δε παλιν τον ουπερ ην η μορφη; αλλ' εστι δηλον απασι και ομολογουμενον.
ουκουν ουχ εν τι και ταυτον τωι αριθμωι Πατηρ και Υιος, αλλ' ιδιοσυστατοι και εν
αλληλοις θεωρουμενοι, κατα την ταυτοτητα της ουσιας, ει και εις εξ ενος, εκ Πατρος
ο Υιος δηλαδη. {Ἄλλο.} "Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν," εφασκεν ο Σωτηρ· ως ειδως
δηλονοτι και εαυτον ιδιως υφεστηκοτα και τον Πατερα· ει δε μη ουτως εχει του
πραγματος η αληθεια, τι μη τηρησας τηι εναδι το πρεπον εφασκεν Ἐγω και ο Πατηρ
εν ειμι; επειδη δε εις πληθυντικον αριθμον το ση μαινομενον εξαπλοι, δηλος αν ειη
λοιπον την των ετερο δοξουντων ανατρεπων υπονοιαν· ουδε γαρ αν καθ' ενος το
εσμεν επενεχθειη συνετως. {Ἄλλο.} Ἐπι τηι του ανθρωπου κατασκευηι φωνη φερεται
Θεου "Ποιησωμεν, λεγοντος, ανθρωπον κατ' εικονα "ημετεραν και καθ' ομοιωσιν."
ειπερ ουν εις εν τι τωι αριθμωι το της αγιας Τριαδος πλατος, ινα ουτως ειπω,
συστελλεται, και δυσσεβουντες αναιρουσι το υφεσταναι καθ' εαυτους Πατερα και
Υιον· τις ο προς τινα λεγων εστι 1.27 "Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα την
ημετεραν;" χρην γαρ δηπου λεγειν, ειπερ ουτως εχει, καθαπερ εκεινοι λη ρουντες
φασι Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα εμην και καθ' ομοιωσιν. νυνι δε τουτο μεν
ουκ ειπων, πληθυντικωι δε δους αριθμωι την ποιησιν, και το κατ' εικονα την
ημετεραν επαγαγων, ο του βιβλιου συγγραφευς, μονονουχι λαμπραι και μεγαληι βοαι
τηι φωνηι την υπερ εναδα της αγιας Τριαδος απαριθμησιν. {Ἄλλο.} Ει απαυγασμα εστι
του Πατρος ο Υιος, ως φως εκ φωτος· πως ουχ ετερος προς αυτον, ως ιδιοσυστατος;
το γαρ ολως απαυγασθεν, ως υφ' ετερου δηλονοτι του απαυγαζοντος και ουκ αυτο εξ
εαυτου, τουτο πεισεται. {Ἄλλο.} Ἐκ της ουσιας οντα της του Θεου και Πατρος
επιδεικνυων εαυτον ο Υιος, φησι που παλιν "Ἐγω εκ του "Πατρος εξηλθον και ηκω·
παλιν πορευομαι προς τον "Πατερα." πως ουν ουχ ετερος εσται παρ' αυτον, ως εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

υποστασει και αριθμωι, παντος ημας αναπειθοντος λογου, το εκ τινος προελθον,
ετερον ειναι παρ' εκεινο νοειν, αφ' ου δη και προεληλυθεν; ουκουν ουκ αληθης τοις
δι' εναντιας ο λογος. {Ἄλλο.} Εις Θεον Πατερα και εις Υιον μονογενη και εις Ἅγιον
Πνευμα πιστευοντες δικαιουμεθα. δια τοι τουτο και αυτος ο Σωτηρ τοις οικειοις
μαθηταις επιταττει λεγων "Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες
"αυτους εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του "̔Αγιου Πνευματος." ειπερ ουν
ολως ουδεν ημιν εισοισει προς νοησιν η των ονοματων διαφορα, Πατερα δε τις
ειπων σημαινει τον Υιον, και Υιον ονομασας αυτου μνημονευει 1.28 του Πατρος, τις
ην η χρεια μη προς εναδα μαλλον, αλλ' εις τριαδα κελευειν βαπτιζεσθαι τους
πιστευοντας; επειδη δε εις τον τρεις αριθμον ο περι της θειας φυσεως εκτρεχει
λογος, προδηλον δηπου πασιν εστιν, ως εν υποστασει μεν ιδιαι των αριθμουμενων
εκαστον ειναι· τωι δε μηδαμοθεν εξηλλαχθαι κατα την φυσιν, εις μιαν αναβαινει
Θεοτητα, και προσ κυνησιν εχει την αυτην. {Ἄλλο.} Ἐξ οργης εμπεπρησθαι Θεου τας
των Σοδομιτων πολεις η θεια λεγει γραφη· εξηγουμενη δε οπως αυτοις ο θειος
επενηνεκται θυμος, και τον τροπον της απωλειας εκδιδασκουσα σαφως, "Ἔβρεξε,
φησι, Κυριος "παρα Κυριου επι Σοδομα πυρ και θειον·" επει και αυτη τοις εκεινα
πλημμελειν ειωθοσιν η μερις του ποτηριου πρε πωδεστατη. ποιος ουν αρα Κυριος
παρα ποιου Κυριου το πυρ επηφιει, και τας των Σοδομιτων κατεφλεξε πολεις; αλλ'
εστι δηλον, ως ο Πατηρ δι' Υιου παντα ενεργων, επει και δυναμις αυτου και βραχιων
εστιν, αυτον Σοδομιταις υειν εποιει το πυρ. οτε τοινυν Κυριος παρα Κυριου το πυρ
εκεινοις εφιησι, πως ουχ ετερος, οσον εις το ιδιως υπαρχειν, παρα τον Υιον ο Πατηρ,
και αυ παλιν ο Υιος παρα τον Πατερα; το γαρ εν ως εξ ενος εν τουτωι σημαινεται.
{Ἄλλο.} Προφητικωι κινουμενος πνευματι, και δι' αυτου τα εσομενα προγινωσκων ο
μακαριος ψαλμωιδος, ουχ ετερως δυνασθαι διασωθηναι το γενος ενενοει το
ανθρωπινον, ει μη δια μονης της επιφανειας του Υιου του Θεου, του παντα ραιδιως,
εφ' οπερ αν βουλοιτο, μεταῤρυθμιζειν ισχυοντος. δια τοι τουτο πεμπεσθαι προς ημας
παρεκαλει τον Υιον, ατε δη και μονον αυτον διασωζειν ισχυοντα τους υπο χειρα και
1.29 πλεονεξιαν γενομενους διαβολικην· και δη και εφασκεν, ως προς τον Θεον και
Πατερα "Ἐξαποστειλον το φως σου και "την αληθειαν σου." ποιον ουν αρα εστι το
φως, ποια δε η αληθεια, αυτου λεγοντος ακουε του Υιου Ἐγω ειμι το φως και εγω
ειμι η αληθεια· ει δε πεμπεται προς ημας το φως και η αληθεια του Πατρος,
τουτεστιν ο Υιος, πως ουχ ετερος εστι παρ' αυτον, οσον εις το ιδιως υπαρχειν, ει και
εν εστιν ως προς αυτον, οσον εις την της ουσιας ταυτοτητα; ει γαρ μη ουτως εχειν
οιονται τινες, ο αυτος δε και εις εστι Πατηρ και Υιος, τι μη ετερον εποιειτο τον της
ευχης τροπον ο πνευματοφορος βοων Ἐλθε προς ημας ω φως και αληθεια; επειδη δε
το Ἐξαποστειλον λεγει, δηλος αν ειη λοιπον, ετερον μεν τινα τον αποστελλοντα
ειδως, ετερον δε τον αποστελλομενον· ο δε της αποστολης τροπος νοεισθω
θεοπρεπως. {Ἄλλο.} ∆ι' Υιου πεποιησθαι τα παντα φασιν αι θειαι γραφαι "τα ορατα
και τα αορατα, τα εν τοις ουρανοις και "τα επι της γης," και ουτω πιστευοντες εν
ορθοτητι λογισμων, και των της ευσεβειας δογματων εισω βεβηκαμεν οι της
αληθειας προσκυνηται· ουκουν εξεταζωμεν το ∆ι' Υιου, και ποιαν ημιν εισφερει την
διανοιαν ερευνησωμεν. αλλ' εστι δηλον, ως ετερον μεν τινα νοειν αναπειθει τον
ποιουντα και εργαζομενον, ετερον δε τινα τον δι' ου τα παντα εργαζεται. δυο γαρ
προσωπων ως εξ αναγκης παρα στασιν εχει το ∆ι' Υιου. η λεγετωσαν κατα τινα
τροπον το εν ως εν αριθμωι και τηι κατ' αυτον ποσοτητι εν τωι τι ποιειν λεγεσθαι, το
∆ι' Υιου κυριως τε και αληθως επιδεξεται, ουδενος ετερου συνεπινοουμενου και
συνειστρεχοντος· αλλ' οιμαι παντελως απορησειν τον δι' εναντιας. επειδη δε δι' Υιου
τον Πατερα τα παντα ειργασθαι, και αυται κηρυττουσιν 1.30 αι θειαι γραφαι και
ημεις πιστευομεν, οιμαι δε οτι κα κεινοι· πως ουκ αναγκη νοειν Πατερα μεν ιδιως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

και καθ' εαυτον υφεσταναι, Υιον δε παλιν ομοιως, ουκ ανατρεποντος τουτου το εν
ταυτοτητι της ουσιας την αγιαν ορασθαι Τριαδα; 1.31 ΚΕΦΑΛΗ Γ. Ὅτι και Θεος κατα
φυσιν, και κατ' ουδενα τροπον η ελαττων η ανομοιος εστι του Πατρος ο Υιος. Και
Θεος ην ο Λογος. ΟΥΚ ηγνοησεν ο πνευματοφορος, ως αναστησονται τινες εν
εσχατοις καιροις της του Μονογενους κατηγορουντες ουσιας "και τον αγορασαντα
αυτους ∆εσποτην αρνουμενοι," δια του κατα φυσιν οιεσθαι μη ειναι Θεον τον εκ
Θεου και Πατρος πεφηνοτα Λογον, αλλα νοθον ωσπερ τινα και ψευ δωνυμον ημιν
επεισφερεσθαι, το μεν της υιοτητος τε και θεοτητος ονομα περικειμενον, εχοντα δε
ουχ ουτω κατα αληθειαν. οποιον τι ποιουσιν, οι την Ἀρειου δυσσεβειαν Ἰουδαικην
εις τον εαυτων εισοικιζοντες νουν, διο δη και απο νεκρας προφερουσι καρδιας, ου
τον ζωοποιον της ευσεβους θεωριας λογον, αλλ' ει τι προς θανατον οραι τε και
βλεπει· "Βολις οντως τιτρωσκουσα η γλωσσα αυτων, δολια τα "ρηματα του στοματος
αυτων." Ὥσπερ ουν ηδη τινος τοις εξ αληθειας αντιτεινοντος ρημασι, και μονονουχι
λεγοντος προς τον αγιον Ευαγγε λιστην Ἦν μεν ο Λογος, ω ουτος, προς τον Θεον,
και εχετω τηιδε, πειθομεθα δε τοις σοις περι τουτου συγγραμμασιν· εστω δε και
υπαρχετω Πατηρ μεν ιδιως, Υιος δε παλιν ομοιως. τινα δη ουν υπαρχειν οιεσθαι
προσηκει κατα φυσιν 1.32 τον Λογον; το γαρ ειναι προς Θεον, ου παντως εχει και της
ουσιας την δηλωσιν. επειδη δε Θεον ενα κηρυττουσιν αι θειαι γραφαι, αναθησομεν
τουτο μονον τωι Πατρι, προς ον ην ο Λογος; τι ουν αρα και προς τουτο φησι της αλη
θειας ο κηρυξ; ου μονον ην ο Λογος προς Θεον, αλλ' ην και Θεος, ινα δια μεν του
ειναι προς Θεον, ετερος ων παρα τον Πατερα γνωριζηται, και Υιος υπαρχειν ιδιαι και
καθ' εαυτον πιστευηται· δια δε του ειναι Θεος, ομοουσιος τε και εξ αυτου νοηται
κατα φυσιν, ατε δη και Θεος και εκ Θεου προελθων. αμηχανον γαρ, μιας ειναι παρα
πασιν ομολογουμενης θεο τητος, μη παντως εις ταυτοτητα φυσεως την αγιαν αναβαι
νειν Τριαδα, ουτως τε εις τον ενα της Θεοτητος αναφερεσθαι λογον. ην ουν και
Θεος· ου γεγονεν υστερον, αλλα παλιν ην, ει και οτι μαλιστα τωι ειναι Θεον
ακολουθησει παντως και το αιδιως ειναι· επει το εν χρονωι γεγονος, η και ολως εκ
μη οντος εις το ειναι παρενεχθεν, ουκ αν ειη φυσει Θεος. εχοντος τοινυν του Θεου
Λογου δια μεν του ην το αΐδιον, δια δε του ειναι Θεον το προς τον Πατερα
ομοουσιον, ποσης οιεσθαι χρη κολασεως τε και τιμωριας ενοχους ευρεθησεσθαι, τους
ελαττονα κατα τι γουν η και ανομοιον του γεγεννηκοτος οιομενους υπαρχειν αυτον,
και εις τουτο προελθειν δυσσε βειας ουκ αποφριττοντας, ως ηδη τολμαν και ετεροις
τα τοιαυτα προσλαλειν, "μη νοουντας, μητε α λεγουσι, μητε "περι τινων
διαβεβαιουνται;" Ὅτι γαρ ουδαμοθεν ελαττων εστιν του Πατρος ο εξ αυτου και κατα
αληθειαν Υιος, εκ των συνεζευγμενων εν νοιων εισομεθα παλιν. {Ἄλλο.} Πολλοις
και διαφοροις ονομασι τον Υιον αι θειαι καλουσι γραφαι. σοφιαν μεν γαρ και
δυναμιν του Πατρος ειναι φασιν αυτον, κατα το ειρημενον παρα τωι 1.33 Παυλωι
"Χριστος Θεου δυναμις και Θεου σοφια." ειρηται δε παλιν και φως αυτου και
αληθεια, κατα το εν ψαλμοις υπο του των αγιων μελωιδουμενον "Ἐξαποστειλον το
φως "σου και την αληθειαν σου." ειρηται και δικαιοσυνη, κατα το "Ἐν τηι δικαιοσυνηι
σου ζησον με·" ζωοποιει γαρ ο Πατηρ εν Χριστωι τους πιστευοντας εις αυτον·
ωνομασται και βουλη του Πατρος, κατα το ειρημενον "Ἐν τηι βουληι "σου ωδηγησας
με," και παλιν "Ἡ δε βουλη του Κυριου "εις τον αιωνα μενει." οτε τοινυν ταυτα
παντα εστιν ο Υιος τωι Θεωι και Πατρι, λεγετωσαν ημιν οι την Ἀρειου κολακευοντες
πλανην και της εκεινου παρανοιας αναπεπλη σμενοι, πως εστιν ελαττων αυτου. ωρα
γαρ λεγειν, ειπερ ουτως εχοι κατ' αυτους, οτι περ ου τελειως εστι σοφος ο Πατηρ, ου
τελειως δυνατος, ου τελειως φως, ου τελειως αληθεια, ου τελειως δικαιος, αλλ' ουδε
τελειος εν βουληι, ειπερ οντως δια το ελαττον εχειν, ου φανειται τελειος ο Υιος, ος
παντα ταυτα εστιν αυτωι. αλλα μην το ουτω φρονειν η λεγειν δυσσεβες· τελειος δε ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

Πατηρ δια το παντα εχειν εν εαυτωι τελειως· τελειος αρα δηλονοτι και ο Υιος, η
σοφια και η δυναμις, το φως και η αληθεια, η δικαιοσυνη και η βουλη του Πατρος. ο
δε την εν τωι οικειωι γεννητορι τελειοτητα πληρων, πως αν ελαττων νοοιτο; {Ἄλλο.}
Ει το ελαττον εχων ο Υιος ως προς Θεον και Πατερα, προσκυνειται παρα τε ημων και
των αγιων αγγε λων, δυο λατρευοντες αλωσομεθα θεους, ειπερ ουδαμοθεν εις
ταυτοτητα φυσεως αναβησεται τωι τελειωι το μη ουτως εχον· πολλη δε τις εστιν η
διαφορα τα μη ωσαυτως εχοντα κατα τον της φυσεως λογον εις αλλοτριοτητα
διατεμνουσα. αλλ' ουκ εις πολυθεον αριθμον η πιστις, εις δε Θεος και ο Πατηρ,
αναβαινοντος εις ενοτητα την προς αυτον του Υιου, δηλον δε οτι και του Ἁγιου
Πνευματος· ουδεν αρα το κατηγορημα 1.34 λοιπον εν Υιωι. πως γαρ ετι το ελαττον
επιδεξεται εις ενοτητα τωι τελειωι Πατρι, και εις ουσιας ταυτοτητα ενου μενος
φυσικως; {Ἄλλο.} Ει πληρωμα εστιν ο Υιος· "Ἀπο γαρ του "πληρωματος αυτου ημεις
παντες ελαβομεν·" κατα τινα τροπον το ελαττον επιδεξεται; ασυμβατα γαρ καθ' εν τι
το υποκειμενον εν ταυτωι τα αλληλοις εναντια. {Ἄλλο.} Ει το ελαττον εχων ο Υιος
τα παντα πληροι, που χωρησει το μειζον του Πατρος; ειρησεται γαρ και
σωματικωτερον, ως εν παραδειγματος τροπωι, νοουμενης ετε ρως της εν ασωματοις
υπεροχης τε και ελαττωσεως. {Ἄλλο.} Ει το υπερ παν ονομα εστιν ο Θεος, ειτα
τουτου κληρονομος υπαρχων ο Υιος ουκ εχει το τελειος ειναι δια το ελαττον, ουδεν
εν τωι υπερ παντα το μεγα· τουτο δε εστι Θεος. αλλα τουτο ατοπον η φρονειν η
λεγειν· τελειος αρα εστιν ο Υιος, ως υπερ παν ονομα, και Θεος. {Ἄλλο.} Ει η θεια
φυσις ου πεποσωται, συμβαινειν δε οιδε το ελαττον εν ποσοις, πως αν ελαττων
νοοιτο κατα φυσιν υπαρχων Θεος ο Υιος; ου γαρ εξω του ποσου κει σεται, καν ως
προς Πατερα το ελαττον λεγωσιν εχειν αυτον. {Ἄλλο.} Ὁ μακαριος Ἰωαννης περι
του Υιου φησιν, οτι"ουκ εκ μετρου διδωσι το Πνευμα," τοις αξιοις δηλαδη. οτε
τοινυν μετρον ουκ εστιν εν τωι Υιωι, αμετρητος αρα εστι, και πασαν αναβαινων
καταληψιν την εν ποσωι νοουμενην ως Θεος. πως ουν ελαττων ο μη μετρουμενος;
{Ἄλλο.} Ει ελαττων εστιν ο Υιος, μειζων δε ο Πατηρ, διαφορως δηλονοτι και
αναλογουντως οις εκατερος εχει μετροις ενεργησουσι περι τον εις ημας αγιασμον.
και αγιασει μεν μειζονως ο Πατηρ, ελαττον δε και καθ' εαυτον 1.35 ο Υιος. εσται
τοιγαρουν και το Πνευμα διπλουν, και μειον μεν εν Υιωι, μειζον δε εν Πατρι. και
τελειως μεν οι παρα Πατρος αγιασθησονται· ου τελειως δε παλιν οι δι' Υιου. αλλα
πολλη τις εστιν εν τουτοις η των λογισμων ατοπια. εν γαρ το Πνευμα το Ἅγιον
εστιν, εις και τελειος ο αγιασ μος, παρα Πατρος δι' Υιου φυσικως χορηγουμενος· ουκ
αρα ελαττων εστιν ο την αυτην ενεργειαν εχων τωι τελειωι Πατρι, και το του
γεννησαντος Πνευμα φυσεως ιδιας εχων αγαθον, ζων, και ενυποστατον, ωσπερ ουν
αμελει και ο Πατηρ. {Ἄλλο.} Ει εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος υπηρχεν ο Υιος
κατα την του Παυλου φωνην, πως ελαττων αυτου εστιν; ου γαρ δηπου της μετα
σαρκος οικονομιας ο λογος, και η δια τουτο λεγομενη ταπεινωσις, του κατα φυσιν
προσοντος αξιωματος απογυμνωσει τον Υιον, λυσιν εχουσα την δευτεραν εξ
ουρανου παρουσιαν. ηξει γαρ παντως, ως ηκουσαμεν λεγοντος "εν τηι δοξηι του
Πατρος αυτου." πως ουν ολως εν τηι δοξηι του τελειου Πατρος ο ελαττων αυτου;
{Ἄλλο.} Ευρισκεται που λεγων δι' ενος των προφητων ο Θεος και Πατηρ "Την δοξαν
μου ετερωι ου δωσω." ερωτη τεον τοιγαρουν τους οσοι τον Υιον ατιμαζουσιν ασεβως,
μαλλον δε δι' αυτου και τον Πατερα· ο γαρ μη τιμων τον Υιον, ουδε τον Πατερα τιμαι·
ποτερον ποτε, καθαπερ υπει ληφασιν αυτοι, του Θεου και Πατρος ελαττων ων ο Υιος,
ομοουσιος εστιν, ως προς αυτον, η ουχι; ει μεν ουν ερουσιν, ως εστιν ομοουσιος, τι
ματην το ελαττον επιφερουσιν αυτωι; τα γαρ της αυτης ουσιας οντα και φυσεως, ουκ
αν ολως εχοι καθ' εαυτων το μειζον, κατα γε τον του πως ειναι λογον· τουτο δε
παντως εστι το ζητουμενον. Ἀλλ' ου συνθησονται τυχον, ουδε ομοουσιον ειναι δω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

1.36 σουσι τωι Πατρι τον Υιον, ως ελαττονα κατ' αυτους· ουκουν ετερος εσται
παντελως και αλλοτριος του Πατρος. πως ουν εχει την δοξαν αυτου; "Αυτωι γαρ
εδοθη," καθα φησιν ο μακαριος ∆ανιηλ, "η τιμη και η βασιλεια·" η γαρ διαψευ σεται
λεγων ο Θεος και Πατηρ "Την δοξαν μου ετερωι ου "δωσω·" η ειπερ εστιν αληθης,
δεδωκε δε την εαυτου δοξαν τωι Υιωι, ουχ ετερος αρα εστι παρ' αυτον, καρπος
υπαρχων της ουσιας αυτου και γνησιον γεννημα. ο δε ωσαυτως εχων τωι Πατρι κατα
τον της φυσεως λογον, πως αν ειη λοιπον ελαττων αυτου; {Ἀλλα απλα και
ασυνδετα.} Ει παντοκρατωρ εστιν ο Πα τηρ, παντοκρατωρ δε ομοιως και ο Υιος, πως
ελαττων αυτου εστιν; ου γαρ δηπου κατα γε τον της ακολουθιας λογον, εις το του
τελειου μετρον το μη τελειον αναβησεται. και, ει κυριος εστιν ο Πατηρ, κυριος δε
ομοιως και ο Υιος, πως ελαττων αυτου εστιν; εσται γαρ ου τελειως ελευθερος, ειπερ
εστιν ελαττων εν κυριοτητι και ου πληρες εχων εν εαυτωι το αξιωμα. και ει φως
εστιν ο Πατηρ, φως δε ομοιως και ο Υιος, πως ελαττων αυτου εστιν; εσται γαρ ου
τελειως φως, καταληφθησεται δε απο μερους υπο της σκοτιας, και ψευσεται λεγων ο
Ευαγγελιστης "Ἡ σκοτια αυτο ου κατε "λαβε." και ει ζωη εστιν ο Πατηρ, ζωη δε
ομοιως και ο Υιος, πως ελαττων αυτου εστιν; ου γαρ εσται τελειως εν ημιν η ζωη,
καν εις τον εσω ανθρωπον κατοικησηι Χριστος· νεκροι δε πως κατα τι μερος οι
πιστευσαντες, ειπερ εστιν ου τελειως ζωη το ελαττον εχων ο Υιος. επειδη δε χρη την
εν τουτοις ατοπιαν ως ποῤρωτατω ποιεισθαι, τελειον ειναι φαμεν τον Υιον τον τωι
τελειωι Πατρι παρισουμενον δια το της ουσιας απαραλλακτον. {Ἄλλο.} Ει ελαττων
εστι του Πατρος ο Υιος, δια τε τουτο ουχ ομοουσιος· ετερος αρα εστι κατα φυσιν και
αλλοτριος 1.37 παντελως· ουκουν ουχ Υιος, αλλ' ουδε ολως Θεος. πως γαρ αν και
καλοιτο Υιος ο μη εκ Πατρος, η πως ετι Θεος, ο μη εκ Θεου κατα φυσιν; επειδη δε εις
Υιον η πιστις, ετι κατα το εικος πλανωμεθα, τον αληθινον ουκ επεγνωκοτες Θεον.
αλλα τουτο ατοπον· πιστευοντες δ' εις Υιον, και εις τον Πατερα πιστευομεν, και εις
το Ἅγιον Πνευμα δηλαδη. ουκ αρα εστι του Θεου και Πατρος, ως ελαττων, αλλοτριος
ο Υιος, αλλ' εν ως προς αυτον, δια το Ἐξ αυτου κατα φυσιν, ισος τε δια τουτο και
τελειος. {Ἄλλο.} Ει μεν Υιος εστι κατα αληθειαν ο εκ Θεου Πατρος αναλαμψας Θεος
Λογος, αναγκη πασα και ουχ εκοντας τους δι' εναντιας ομολογειν εκ της ουσιας
αυτον υπαρχειν της του Πατρος. τουτο γαρ η κατα αληθειαν υιοτης σημαινει. ειτα
πως ο τοιουτος ελαττων εστι του Πατρος, ειπερ εστιν ουσιας καρπος, ουδαμοθεν το
ελαττον εφ' εαυτηι δεχομενης; παντα γαρ τελειως εν τωι Θεωι. ει δε ουκ εστιν εκ της
ουσιας του Πατρος, ουδε Υιος αρα· νοθος δε ωσπερ τις και ψευδωνυμος. αλλ' ουδε
αυτος ο Πατηρ, πατηρ αν καλοιτο δικαιως τε και αληθως· Υιου γαρ ουκ οντος του
κατα φυσιν, δι' ον εστι πατηρ, πως αν νοοιτο πατηρ; αλλα τουτο ατοπον· εστι δε
Πατηρ αληθινος ο Θεος· τουτο γαρ δη και ολαι βοωσιν αι θειαι γραφαι· Υιος αρα
παντως ο εξ αυτου φυσικως. ει δε τουτο, ουκ ελαττων· ομοουσιος γαρ ως Υιος.
{Ἄλλο.} Το της πατριας ητοι πατροτητος ονομα ουκ εξ ημων κυριως εχει Θεος, αλλ'
ημεις μαλλον εξ αυτου λαβοντες ορωμεθα. πιστος δε ο λογος Παυλου βοωντος ωδι
"Ἐξ ου πασα πατρια εν τε ουρανωι και επι γης ονομαζεται." επειδη 1.38 δε Θεος το
παντων εστι πρεσβυτατον, κατα μιμησιν δη λονοτι πατερες ημεις, οι προς το εκεινου
σχημα δια του πεποιησθαι κατ' εικονα κεκλημενοι. ειτα πως, ειπε μοι, λοιπον οι καθ'
ομοιωσιν γεγονοτες αυτωι, κατα φυσιν εσμεν των οικειων τεκνων πατερες, ει μη
προσεστι τουτο τηι αρχε τυπωι εικονι, προς ην και μεμορφωμεθα; πως δ' αν ολως το
της πατριας ητοι πατροτητος ονομα και εις τους αλλους εκβηναι παρα Θεου δοιη τις
αν, ει γε οντως ουκ εστι πατηρ; φαινεται γαρ, αν ουτως εχηι, παντελως
ανεστραμμενη του πραγματος η φυσις, ημεις δε μαλλον αυτωι καθ' ομοιωσιν την
προς ημας το Πατηρ καλεισθαι δωσομεν, ηπερ αυτος ημιν. τουτο γαρ ο λογος
συνομολογειν αναγκασει και ακοντα τον αιρετικον. ουκουν ψευδεται της αληθειας ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

μαρτυς, εξ αυτου λεγων πασαν ειναι πατριαν εν τε ουρανωι και επι γης. αλλ' εστι
τουτο φαναι των ατοπωτατων· αληθευει γαρ ο θαρσησας ειπειν "Ει δοκιμην ζητειτε
του εν "εμοι λαλουντος Χριστου;" και εκ Θεου το της πατριας ονομα και εις ημας
καταῤρει. ουκουν εστι κατα φυσιν του Λογου Πατηρ· τετοκε δε παντως ουκ ανομοιον
εαυτωι, δια του το ελαττον εχειν, η εν οισπερ εστιν αυτος· οι γαρ προς μιμησιν
γεγονοτες ημεις την εκεινου εχομεν ουχ ουτω τα εξ εαυτων γεννωμενα, ισα δε
παντελως κατα γε τον της φυσεως λογον. {Ἄλλο.} Μη σοφιζεσθω την αληθειαν ο
ποικιλος εις λογους αιρετικος, μηδε Υιον ομολογων τον του Θεου Λογον, ψιλην
αυτωι και την εν ρημασι μονοις χαριζεσθω τιμην, ουκ ειναι λεγων αυτον εκ της
ουσιας της του Πατρος. πως γαρ ολως Υιος, ει μη ουτως εχοι κατα φυσιν; η τοινυν το
της υποκρισεως περιελοντες προσωπειον δυσφημειτωσαν ανα φανδον, μητε Θεον
μητε Υιον ομολογουντες· η ειπερ εκ πασης ελεγχομενοι της θειας γραφης, και τοις
των αγιων 1.39 λογοις κατασφενδονουμενοι, δυσωπουνται την αληθειαν, και Υιον
ειναι λεγουσι και Θεον, μη φρονειτωσαν ως εστιν ελαττων του γεγεννηκοτος. πως
γαρ ολως επιδεξεται το ελατ τον ως προς τον Πατερα και Θεον, Θεος ων ο Λογος;
καιτοι και ανθρωπος ανθρωπου χρηματιζει τε και εστιν υιος, αλλ' ουκ ελαττων
εσται του πατρος κατα γε το ειναι ανθρωπος· ανθρωπος γαρ ανθρωπου, καθο
ανθρωπος, ουκ αν ειη μειζων η ελαττων, αλλ' ουδε αγγελος αγγελου τυχον, καθο αγ
γελος, η ετερον τι των οντων προς παν οτιουν ομοφυες, και τον της αυτης ουσιας
λογον αποκεκληρωμενον. ουκουν ει κατα αληθειαν εστιν Υιος, αναγκη λεγειν, ως
εστιν εκ της ουσιας του Πατρος, παντα τα εκεινης ιδια φερων εν εαυτωι φυσικως· και
ει φυσει Θεος ο Πατηρ, Θεος δηλονοτι κατα φυσιν και ο Λογος ο εξ αυτης γεννηθεις.
πως ουν ελαττων εσται Θεος Θεου, κατ' αυτο δη τουτο το ειναι Θεος; {Ἄλλο.} Ποθεν
υμιν, ω ουτοι, παρεστι τολμαν το εν ελαττοσι κεισθαι λεγειν τον Υιον, η εν οις εστιν
ο γεννησας αυτον; κατα τινα δε τροπον το ελαττον επιδεξεται; κατα μεν ουν τον εν
τωι ειναι χρονον, ουκ αν τις, οιμαι, και σφοδρα ληρων υπολαβοι· προαιωνιος γαρ ο
Υιος, και αυτος εστι των αιωνων ο ποιητης, και οτι ουκ αν ολως περιοριζοιτο χρονωι,
το χρονου παντος πρεσβυτεραν εχον την γεννησιν, νοηθειη εικοτως. αλλ' ουδε εν
ποσωι τωι κατα μεγεθος ελαττων αυτου· αμεγεθης γαρ, αποσος τε και ασωματος η
θεια νοειται και εστι φυσις. πως ουν αρα το ελαττον επι του γεννηθεντος
δειχθησεται; εν δοξηι λοιπον, ερει τις τυχον, εν δυναμει, εν σοφιαι. λεγετωσαν τοινυν,
ποσος εστιν εν τουτοις και πηλικος ο Πατηρ, ει γε χρη και τουτο ειπειν· ινα νοηται
λοιπον ελαττων ο Υιος, ως προς εκεινον εκμετρου 1.40 μενος· η ειπερ εκεινος εστιν
εν ακαταληπτοις και ανεκμετρη τοις ο Πατηρ αγαθοις, και πολυ το της ημετερας
διανοιας ανατρεχουσι μετρον, ποθεν ελαττονα λεγουσι τον Υιον οι παντα
τολμωντες ετοιμως Ἀρειανοι, προς ανατροπην του προσοντος αυτωι κατα φυσιν
αξιωματος; ελεγχεται γαρ αντιπαραθεσει τηι προς το μειζον το ελαττον, ουκ
εκμετρου μενης δε της αξιας του Πατρος, ποια δειξις εν Υιωι του μειονεκτηματος;
{Ἄλλο.} Ἐπι τηι βδελυριαι των ανοσιων αιρετικων, εξεστιν οντως ειπειν αληθευοντας
"Οι δε εχθροι ημων ανοητοι." πως γαρ ουκ αν ειεν πασης αμαθιας αναπλεωι, μη
ειδοτες "μητε α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται," καθαπερ ο Παυλος φησιν;
οτου δε δη χαριν επισκηπτειν αυτοις οιομεθα δειν, εκεινο εστιν. ει κατα αληθειαν
Θεον εκ Θεου του Πατρος γεγεννησθαι λεγουσι τον Υιον, και ουτω πιστευ ουσι, πως
ελαττων εστι του Πατρος; πολλη γαρ εντευθεν αποτεχθησεται λογισμων ατοπια,
πανταχη το δυσφημον εχουσα, και οσαπερ αν τις και μονον ακουσαι παραιτησεται. ει
γαρ ολως Θεος κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος επιδεξεται κατα τι γουν εφ' εαυτωι το
ελαττον, αναγκη λοιπον εννοειν, ως εστι τι το μειζον Θεου. ουκουν ουκ εν
τελειοτητι τηι κατα παν οτιουν η του Πατρος ουσια νοειται, καν υπαρχηι φυσει Θεος·
προκοψει δε ποι και αυτος επι το μειζον, ελεγχομενος, ωσπερ εν εικονι τωι Υιωι, οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

περ εστι και αυτος της το ελαττον επιδεχομενης ουσιας. φορεσει δε αυτο δυναμει,
και ει μηπω πεφορεκεν· επει περ τα δεκτικα τινος οντα, δεξεται παντως και τα ων
εστι δεκτικα, και καιρου καλουντος εις το παθειν ου παραιτησεται. αλλα πολλη τις
εν τουτοις η δυσφημια φαινεται. ουτε γαρ προβησεται ποι προς το μειζον ο Πατηρ,
αλλ' ουδε το ελαττον επιδεξεται, δια το 1.41 ειναι κατα φυσιν Θεος. ουκουν το
ελαττον ουδε ο Υιος εφ' εαυτωι καταδεξεται, Θεος και αυτος υπαρχων κατα φυσιν,
ινα μη της ανωτατω πασων ουσιας κατηγορημα νοοιτο, το εξ αμαθιας των αιρετικων
επινοηθεν ρηματιον. {Ἄλλο.} Ει Υιος κατα φυσιν υπαρχων του Θεου και Πατρος ο εξ
αυτου Λογος ελαττων εστιν αυτου, η κατα τον της θεοπρεπους αξιας λογον, η ως
κατα φυσιν ουκ εχων απαραλλακτως, η κατα τι γουν των εν τοις μειονεκτημασι
τροπων, ουκ αυτου τοσουτον εσται το κατηγορημα μαλλον, οσον της ουσιας εξ ης
ειναι πεπιστευται, ειπερ ολως το ελαττον, ητοι το χειρον, ως προς αυτην
απογεννωσα φαι νεται, καιτοι της γενητης και πεποιημενης κτισεως ουκ
ανεχομενης τουτο παθειν. τικτει γαρ παντως το ομοιον εαυτωι παν οπερ εστι
καρπογονον. ει δε ανω παντος κεισθαι παθους την θειαν του Πατρος ερουσι φυσιν,
εξω δηλονοτι και της επι τουτο κατηγοριας κεισεται, ως δε αρχετυπος ουσα των εν
ημιν αγαθων, ουκ ελαττονα τον Υιον απο τεξεται, αλλ' ισον τε και ομοουσιον, ινα
μη και ημων απο λιμπανηται Θεος ο τοσουτον υπερ ημας. Ἄλλο δια της εις ατοπον
απαγωγης. Ἴσον εαυτον επιδεικνυων τωι Θεωι και Πατρι φησι που Χριστος προς τους
οικειους μαθητας "Ὁ εωρακως εμε, "εωρακε τον Πατερα." ειτα πως ο κατα φυσιν
τοιουτος, ουτω τε υπαρχων ως αυτος αληθευων διισχυριζεται, το ελαττον εξει κατα
την τινων αβουλιαν; ει γαρ υπαρχων ελαττων εν εαυτωι δεικνυει τον Πατερα,
μηδεμιας μεσολα βουσης παραλλαγης, επι τον Πατερα το ελαττον αναβη σεται, ως εν
αμεταποιητωι φαινομενον εικονι τωι Υιωι. αλλα 1.42 τουτο ατοπον· ουκουν ουκ
ελαττων ο Υιος, εν ωιπερ εξεικονι ζεται τελειος ων ο Πατηρ. {Ἄλλο.} Και πως αν το
ελαττον, η εν οισπερ εστιν ο Πατηρ, ων ο Υιος επιδεξηται, λεγων ανεγκλητως
"Παντα "οσα εχει ο Πατηρ εμα εστι·" και παλιν, ως προς τον Θεον και Πατερα, οτι
"παντα τα εμα σα εστιν, και τα σα εμα;" ει γαρ οντως εστι κατα την τινων αβουλιαν
ελαττων ο Υιος, επειδηπερ αληθευει λεγων προς τον Πατερα "Τα εμα σα "εστι και τα
σα εμα," χωρησει και επι τον Πατερα το ελαττον, και το μειζον ομοιως επι τον Υιον,
αδιαφορουσης της των πραγματων ταξεως, ειπερ εν εκατερωι τα εκατερωι προσοντα
φαινεται, και οπερ αν ειη του Πατρος, τουτο εστι και του Υιου, και παλιν, οπερ αν
υπαρχον ιδιον φαινηται του Υιου, τουτο εστι και του Πατρος. ουδεν ουν κωλυσει
λεγειν ελαττονα του Υιου τον Πατερα, και μειζονα του Πατρος τον Υιον. αλλ' εστι
των ατοπωτατων, και μονον εννοειν τι τοιουτον· ισος αρα και ουκ ελαττων ο κοινα
προς τον Πατερα τα της ουσιας εχων πλεονεκτηματα. Ἄλλο εκ του αυτου. Ει παντα
οσα εχει ο Πατηρ, ταυτα παντως εστι του Υιου, εστι δε εν Πατρι το τελειον, τελειος
εσται και ο Υιος ο του Πατρος εχων τα ιδια και εξαιρετα. ουκουν ουκ ελαττων, κατα
την των αιρετικων δυσσεβειαν. Ἄλλο δια της εις ατοπον απαγωγης, μετα συμπλοκης
συλλογισμου. Λεγετωσαν ημιν οι την ασβεστον φλογα της εαυτων καταχεοντες
κεφαλης, και την μεν εν τοις θειοις δογμασιν ορθοτητα παραιτουμενοι, στροφας δε
ποικιλων επινοουντες 1.43 συλλογισμων προς απατην των ακεραιοτερων και
ανατροπην, ποτερον ποτε κρειττων εστιν ο Πατηρ του Υιου, το μειζον ως προς αυτον
εχων, ειπερ ελαττων εστι, καθως εκεινοι λη ρουντες φασιν, η ουχι; αλλ' οιμαι δη
παντως, οτι Κρειττων ερουσιν. η λεγετωσαν τι το περισσον εν τωι κεκτησθαι το
μειζον ο Πατηρ εχων φανειται, ει μη κρειττων εστιν; ει μεν γαρ ολως ουδεν, λελυται
λοιπον ηδη παν το εφ' Υιου κατη γορημα· ει δε πολυ τι το διαφορον εστι, κρειττων
αρα λοιπον, ως εχων το μειζον. απολογεισθωσαν τοινυν, και διδασκετωσαν ημας,
ειπερ εισιν οντως σοφοι, του δη χαριν γεννησας τον Υιον ο Πατηρ, ουκ ισον εαυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

γεγεννηκεν, αλλ' ελαττονα. ει μεν γαρ φαινοιτο κρειττον το ισον εαυτωι κατα παντα
γεννησαι τον Υιον, τις ο κωλυσας τουτο ποιειν; ει μεν γαρ τι το κωλυσαν ως εξ
αναγκης εστιν, ομολογη σουσι και ουχ εκοντες ειναι τι το μειζον του Πατρος. ει δε το
κωλυον ην ολως ουδεν, εχων δε την εξουσιαν, και ειδως, οτι καλλιον εστι γεννησαι
τον Υιον ισον, βεβουληται τον ελαττονα, φθονος αρα περι αυτον και βασκανια
γενομενη φαινεται· ου γαρ ηθελησεν αποδουναι το ισον τωι Υιωι. η τοινυν
αδυνατησει περι την γεννησιν ο Πατηρ, η βασκανος εσται κατα το εκ των
συλλογισμων συναγομενον θεωρημα, αν εχηι το ελαττον ο Υιος κατα τον εκεινων
λογον. αλλα τουτο ατοπον· ανω γαρ παθους παντος η θεια και ακηρατος φυσις.
ουκουν ουκ ελαττων ο Υιος, ινα μη το ισον απολεσηι, κατ' ουδενα τροπον
ατονησαντος του Πατρος περι το ισον εαυτου γεννησαι τον εξ αυτου, μητε μην εκ
βασκανιας κεκω λυμενου το εθελησαι το αμεινον. {Ἄλλο.} Αυτος που φησιν ο
Σωτηρ, ως ειη μεν αυτος εν Πατρι, και ο Πατηρ δε ομοιως εν αυτωι. αλλ' εστι παντι
που δηλον, ως ου προσηκει νοειν, καθαπερ σωμα εν σωματι, 1.44 η σκευος εν σκευει,
ουτως ειναι χωρητον εν Υιωι τον Πατερα, 1.44 η αυ παλιν τον Υιον αντεμβιβαζεσθαι
τροπον τινα τωι Πατρι· ουτος δε εν εκεινωι, κακεινος εν τουτωι φαινεται ως εν
ταυτοτητι της ουσιας απαραλλακτωι, και τηι κατα φυσιν ενοτητι τε και ομοιοτητι.
ωσπερ αν ει τις και εν εικονι την οικειαν καταθεωμενος μορφην λεγοιτο προς τινας
αληθευων, και την εις ακρον εξησκημενην εμφερειαν του οικειου σχη ματος
αποθαυμαζοι βοων Ἐγω εν τηιδε τηι γραφηι και η γραφη δε εν εμοι. η και καθ' ετερον
τροπον, ωσπερ αν ει και η του μελιτος γλυκεια ποιοτης εντεθεισα γλωττηι περι
εαυτης λεγοι Ἐγω εν τωι μελιτι και το μελι δε εν εμοι· η και ωσπερ παλιν ει η εκ
πυρος φυσικως προιουσα θερμοτης φωνην αφιεισα λεγοι Ἐγω εν τωι πυρι και το πυρ
δε εν εμοι. εστι μεν γαρ πως των ειρημενων εκαστον επινοιαι μεριστον, εν δε τηι
φυσει, και εν εξ ενος, αμεριστωι τινι και αδιαστατωι προοδωι προκυπτον, ωσπερ και
χωριζεσθαι δοκουν του εν ωιπερ εστιν. ομως δ' ουν ει και τουτον εχει τον τυπον των
επ' αυτοις νοηματων η δυναμις, αλλ' εν εν ετερωι φαι νεται, και ταυτον εισιν οσον
εις ουσιαν αμφοτερα. ειπερ ουν δια το της ουσιας απαραλλακτον και το εν τωι
χαρακτηρι παντελως απαραποιητον, ο Πατηρ εστιν εν Υιωι, πως ο μειζων εν ελαττονι
κατ' εκεινους οντι τωι Υιωι χωρησει και οφθησεται; επειδη δε ολος εστιν εν αυτωι,
τελειος αρα παντως εστιν ο Υιος, ο του τελειου χωρητικος και χαρακτηρ του
μεγαλου Πατρος.
1.45 ΚΕΦΑΛΗ ∆. Προς τους τολμωντας λεγειν, οτι ετερος εστιν ο ενδιαθετος
τε και φυσικος εν Θεωι και Πατρι Λογος, και ετερος ο παρα ταις θειαις γραφαις
λεγομενος Υιος· εστι δε των περι Ευνομιον η τοιαυτη κακοδοξια. Ουτος ην εν αρχηι
προς τον Θεον. ἈΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΙΝ μεν ωσπερ τινα των ηδη προει ρημενων εν
τουτοις ο Ευαγγελιστης εποιησατο. προσθεις δε το ουτος, μονονουχι βοησας οραται
Ὁ ων εν αρχηι, ο παρα τωι Πατρι Λογος, ο υπαρχων Θεος εκ Θεου, ουτος εστι και ουχ
ετερος, περι ου το σεμνον ημιν προκειται συγγραμμα. εοικε δε παλιν ου ματην τοις
ειρημενοις επενεγκειν το Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον. ως γαρ υπο θειου
Πνευματος εις την των εσομενων γνωσιν φωταγωγουμενος ουκ ηγνοησεν, ως γε μοι
δοκει, και ως εστιν ειπειν αληθευοντας, οτι περ αναφανουνται τινες απωλειας
εργαται, διαβολου θηρατρα, θανατου παγιδες εις ταμεια καταφερουσαι και εις
πεταυρον ᾅδου τους εξ αμαθιας προσεχοντας οις αν εκ καρδιας ερευ γωνται
πονηρας. ενστησονται δε και κατα της εαυτων ανδριουνται κεφαλης λεγοντες,
ετερον μεν ειναι τον ενδια θετον εν τωι Θεωι και Πατρι Λογον, ετερον δε τινα και τωι
ενδιαθετωι λιαν εμφερεστατον τε και ομοιοτατον τον Υιον και 1.46 Λογον, δι' ου
Θεος τα παντα εργαζεται· ινα λογος λογου νοηται, και εικων εικονος, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

απαυγασμα απαυγασματος. ωσπερ ουν ηδη δυσφημουντων ακουσας αυτων, και προς
τας εκτοπους απονοιας των παρ' αυτοις συγγραμματων ευλογως κεκινημενος, ο
μακαριος Ευαγγελιστης, ορισαμενος ηδη και δια πολλων, ως εδει, κατασημηνας τον
ενα και μονον και αληθινον εκ Θεου, και εν Θεωι, και προς Θεον οντα Λογον,
επιφερει γοργως Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον, ως Υιος δηλαδη προς τον Πατερα,
ως εμφυτος, ως εκ της ουσιας αυτου, ως Μονογενης· ουτος, ουκ οντος δευτερου.
Ἐπειδη δε προσηκειν ηγουμαι τα περι της τοιαυτης δυσ σεβειας εξηγεισθαι
σπουδαζοντας, γυμνοτεραν αυτων κατα στησαι την δυσφημιαν, δια την των
ακεραιοτερων ασφα λειαν· φυλαξεται γαρ ο μαθων, και ως οφιν υπεραλειται κατα
μεσην λανθανοντα την οδον· αναγκαιως αυτην εκθη σομαι την εκεινων δοξαν, ως
εν αντιθεσεως σχηματι. λαβοι γαρ αν οντως τας λυσεις εφεξης, καθ' ουσπερ αν
επιδοιη τροπους ο παντα σοφων Θεος. Ευνομιου δοξα περι του Υιου του Θεου. Ὁ
Μονογενης, φησι, του Θεου Υιος, ουκ εστιν αυτο κυριως ο Λογος αυτου· αλλ' ο μεν
ενδιαθετος λογος του Θεου και Πατρος εν αυτωι κινειται και εστιν αει· ο δε εξ αυτου
γεννηθηναι λεγομενος Υιος τον ενδιαθετον αυτου λογον δεχομενος, παντα τε οιδεν
εκμαθων, και καθ' ομοιο τητα την εκεινου, λογος καλειται και εστιν. Ειτα προς
βεβαιωσιν, ως οιεται, της εαυτου δυσσεβειας και των διεστραμμενων εννοιων
τοιουτους τινας αναπλεκει συλλογισμους, ινα, καθα γεγραπται, ταις των οικειων
αμαρ τηματων σειραις ο δειλαιος κατασφιγγηται. 1.47 Ει ο Λογος, φησιν, ο εν τωι
Θεωι και Πατρι φυσικος τε και ενδιαθετος αυτος εστιν ο Υιος, εστι δε ομοουσιος τωι
γεννησαντι, τι το κωλυον ετι Λογον ειναι τε και καλεισθαι και τον Πατερα, ως
ομοουσιον Λογωι; {Και παλιν·} Ει ο Λογος εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος, και παρ'
αυτον ουκ εστιν ετερος· δια ποιου λογου, φησιν, ο Πατηρ προς αυτον ευρισκεται
λεγων Υιος μου ει συ· εγω σημερον γεγεννηκα σε· προδηλον γαρ ως ου διχα λογου
τας προς αυτον διαλεξεις ο Πατηρ εποιησατο, επει παν το λαλουμενον, εν λογωι
παντως λαλειται, και ουχ ετερως. και αυτος δε που φησιν ο Σωτηρ, οτι οιδα τον
Πατερα, και τον λογον αυτου τηρω· και παλιν Ὁ λογος ον ακουετε, ουκ εστιν εμος,
αλλα του πεμψαντος με Πατρος. οτε τοινυν εν λογωι Πατηρ μεν προς αυτον δια
λεγεται, συνομολογει δε και αυτος, ποτε μεν οτι τηρει τον λογον του Πατρος, ποτε δε
παλιν, ως ου τον αυτου λογον, αλλα τον του Πατρος ηκουον οι Ἰουδαιοι· πως ουκ αν
ειη, φησιν, ανενδοιαστως ομολογουμενον, ως ετερος εστιν ο Υιος παρα τον
ενδιαθετον, ητοι τον εν κινησει νοηματικηι λογον, ου μετεχων και αναπιμπλαμενος
καλειται λογος ο προφορικος και της του Πατρος ουσιας εκφαντικος, του τεστιν ο
Υιος. Τοιαυτα μεν ουν ο παραφρων εαυτωι συνειρει κακα, και πασαις ομου ταις θειαις
γραφαις αντιφωνων ουκ αισχυνεται, το γεγραμμενον εφ' εαυτωι δεικνυων αληθες
"Ὅταν ελθηι "ασεβης εις βαθος κακων καταφρονει." λιαν γαρ οντως εβαθυνεν εις
κακωσιν εξ ανοιας ο θεομαχος, το μεν εξ αληθειας ορθουσθαι παραιτουμενος, τηι δε
σαθροτητι των οικειων οκλαζων λογισμων· οτι γαρ ο Μονογενης του Θεου 1.48 και
Πατρος Υιος αυτοκυριως εστιν ο Λογος αυτου, δια των υποτεταγμενων εισομεθα.
Λυσις εφεξης της Ευνομιου κακοδοξιας. ∆υσμαθης ο παραφρων αιρετικος· πως γαρ
αν ολως εις κακοτεχνον ψυχην εισελθοι σοφια; η τι των τοιουτων γενοιτ' αν, ειπε
μοι, κακοτεχνεστερον, οι γε κατα το γεγραμμενον, "απο μεν της αληθειας την ακοην
αποστρεφουσιν, επι δε "τους μυθους" των οικειων διανοηματων ευπετεστερον τρε
χουσιν, ινα δη και δικαιως ακουσειαν, ου τα εκ της θειας λαλουντες γραφης "ουαι οι
προφητευοντες απο καρδιας "αυτων, και ουκ απο στοματος Κυριου·" τις γαρ απο
στοματος Κυριου "λαλων, λεγει Ἀναθεμα Ἰησους;" ο δη και ποιουσι τινες των της
ευσεβειας δογματων ανεδην κατα σοβαρευομενοι· και καθαπερ εφη τις των αγιων
προφητων "Παντα τα ορθα διαστρεφοντες·" φασι γαρ ετερον μεν ειναι τον φυσικον
και ενδιαθετον εν τωι Θεωι και Πατρι λογον, ετερον δε αυ παλιν τον ωνομασμενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

Υιον και Λογον· και φερουσι προς αποδειξιν της εαυτων, ως οιονται, δοξης, μαλλον
δε αχαλινου δυσσεβειας, λεγοντα τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον εν ταις προς
Ἰουδαιους ομιλιαις, οτι "οιδα τον Πατερα και τον λογον αυτου τηρω·" προς δε γε
τουτωι και το προς αυτον ειρημενον παρα του Πατρος "̓Εκ γαστρος προ εωσφορου
εξεγεννησα σε·" ειτα φασι τον εκ του οικειου πατρος ιον ερευγομενοι Ει ο λαλων
ετερος ως προς τον ωι διαλεγεται· διαλεγεται δε δια λογου προς τον Υιον ο Πατηρ·
ετερος αρα παρ' αυτον ο εμφυτος αν ειη λογος, ο εν ωιπερ εποιειτο τας διαλεξεις ο
Πατηρ· και παλιν Ει αυτος που, φησιν, ο Υιος τηρειν τον του Πατρος λογον
διισχυρισατο· πως ουκ αν ετερος ειη λοιπον ο τηρων παρα τον τηρουμενον· προς δε
γε ταυτα χαλεπον μεν 1.49 ισως ουδεν αντιλεγειν· "∆ωσει γαρ ο Κυριος ρημα τοις
"ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι." χρην δε γε τους οιπερ εισι την τοιαυτην
νοσουντες αμαθιαν αναμιμνησκεσθαι του λεγοντος "Ὢ οι εγκαταλιποντες οδους
ευθειας του πορευ "εσθαι εν οδοις σκοτους·" ημας δε ακολουθον προς τον εν τοις
ουρανοις αναφθεγγεσθαι μυσταγωγον "Ἀποστρεψον "τους οφθαλμους μου του μη
ιδειν ματαιοτητα·" ματαιοτης γαρ οντως, ληρος τε και ετερον ουδεν τα εκ της
εκεινων κενοφωνουμενα απαιδευσιας· ου γαρ ως λογον εχων ετερον εν εαυτωι του
Πατρος, ο Υιος τον του Πατρος εφασκε λογον τηρειν· αλλ' ουδ' ωσπερ τινα
παιδαγωγον επικομιζομενος προς ημας αφιχθαι διισχυρισατο ποτε, ως δε μονος ενυ
παρχων κατα φυσιν τωι Πατρι, εχων τε αυ παλιν ομοιως εν εαυτωι τον Πατερα,
μεσολαβουντος ετερου μηδενος· "Ἐγω, "φησιν, εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι,"
ουχ ο εμφυτος, αλλ' ουδε ετερος τις λογος· αλλ' ο Πατηρ· εν εμοι. πως ουν αρα
νοησαι προσηκοι το παρ' αυτου προς τους Ἰουδαιους ειρημενον, ειποι τις αν ημιν,
και μαλα εικοτως· προς δη τουτο ερουμεν αληθευοντες τα εις νουν αναβαινοντα τον
ημετερον Ἐδιδασκεν ο Σωτηρ τον δυσπειθεστατον των Ἰουδαιων λαον, και κατα
βραχυ της νομικης εξελκων λα τρειας τους ακροωμενους, επεφωνει πολλακις "Ἐγω
ειμι η "αληθεια," μονονουχι λεγων Ἀποσεισασθε τον νομικον, ω ουτοι, ζυγον·
καταδεξασθε την εν πνευματι λατρειαν· οιχεσθω λοιπον η σκια, χωρειτω μακραν ο
τυπος, επελαμψεν η αλη θεια. αλλ' ου πασιν εδοκει ποιειν ορθως, ανατρεπων τα
Μωυσεως, μαλλον δε αγων επι το αληθεστερον, ως και τινας ηδη βοαν Ει ην ουτος
παρα Θεου ο ανθρωπος, ουκ αν ελυε το σαββατον· οπερ αν ην αντικρυς αμαρτιαν
καταψηφι 1.50 ζεσθαι του μη ειδοτος αυτην. προς ουν τας τοιαυτας των Ἰουδαιων
απονοιας απολογουμενος, παντα μεν υφαιρει τον εν τοις ρημασι κομπον, υφειμενως
δε και ου τρανως εκδιδασκειν βουλεται, ως ουκ αν τι παρα το δοκουν εργασαιτο τωι
Θεωι και Πατρι, ο μη ειδως αμαρτιαν Υιος· ινα δε μη γυμνοτερον λεγων Ἁμαρτιαν
ουκ οιδα, παροτρυνηι παλιν αυτους εις το καταλευειν αυτον. η γαρ αν ευθυς
αναζεοντες εις οργας επεπηδων λεγοντες Θεωι μονωι το μη αμαρτανειν οικειον· συ δε
ανθρωπος ων, μη λαλει τα μονωι πρεποντα Θεωι· ο δη και ετερωθι που πεπραχασι,
λεγοντες λιθαζειν αυτον εικοτως, οτιπερ ανθρωπος ων, εαυτον ποιει Θεον·
περιεσταλμενως ο Σωτηρ, ατε δη και ανθρωπος γεγονως και ως υπο νομον μετα των
υπο νομον, τον λογον εφη τηρειν του Πατρος, μονονουχι λεγων Ουδαμου το του
Πατρος θελημα παρεκβη σομαι· εν γαρ τωι τον θειον εξερχεσθαι νομον η αμαρτια
γινεται, εγω δε αμαρτιαν ουκ οιδα, κατα φυσιν υπαρχων Θεος· ουκουν διδασκων ου
λυπω τον Πατερα. λοιπον επι τιματω μηδεις τωι κατα φυσιν μεν νομοθετηι, δια δε την
προς ημας ομοιωσιν νομοφυλακι. ειδεναι δε τον Πατερα φησιν, ουχ απλως καθαπερ
ημεις, απεριεργοτερον δε αυτο τουτο μονον, οτιπερ ειη Θεος, αλλ' εξ ων εστιν αυτος
την του Πατρος φυσιν διισχυριζεται νοειν. επειδη δε οιδεν υπομενειν ουκ ειδοτα
τροπην τον γεννησαντα, οιδε δηλονοτι και εαυτον ατρεπτον εξ ατρεπτου Πατρος· το
δε τροπην ουκ ειδος, πως αν λεγοιτο τι και αμαρτανειν, και ουχι μαλλον ακλονητως
εν τοις ιδιοις εσταναι φυσικοις πλεονεκτημασιν; Εικαιον ουν αρα των Ἰουδαιων το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

φρονημα ηγουν το κα τηγορημα, παρα την του Πατρος βουλησιν ετερον τι φρονειν
οιομενων τον Υιον· τηρει γαρ, ως φησι, τον λογον αυτου, και αγνοει το αμαρτανειν
φυσικως· οιδε γαρ τον Πατερα τουτο 1.51 παθειν ου δυναμενον, ωιπερ εστιν
ομοουσιος ως Υιος αλη θινος. επειδη δε προς τουτο φασι και το συνημμενον τηι παρ'
αυτων αντιθεσει "Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εξεγεννησα "σε·" φερε δη παλιν, και
επι τουτωι τον περι της ευσεβειας αναπτυξωμεν λογον. ου γαρ επειδηπερ τα τοιαυτα
φησι προς τον Υιον ο Πατηρ, δια τουτο δη παντως οιεσθαι χρη, λογον μεν
ενυπαρχειν εμφυτον αυτωι, ετερον δε τινα παρ' εκεινον εννοειν τον Υιον· αλλα
πρωτον μεν εκεινο καθ' εαυτους ενθυμωμεθα, οτι προφητης εν πνευματι λαλειν
μελε τησας μυστηρια, το προσωπον ημιν υποκρινεται του Υιου, και δη και εισφερει
παρα του Πατρος ακουοντα αυτον "Υιος "μου ει συ," και τα τουτοις ακολουθα. και ου
δηπου παντως η κατα το ανθρωπινον σχημα γενομενη διασκευη, δυο λογους ημας
αναγκασει νοειν, αλλα τοις ημετεροις εθεσιν αναθεντες την δια των τοιουτων
απαραιτητον οικονομιαν, αιτιασομεθα μεν, ει γεμην πραττοιμεν ορθως, της εαυτων
φυσεως την ασθενειαν, ουτε λογους εχουσης ουτε μην τροπους θεωρη ματων τους
τοις υπερ ημας μυστηριοις ακριβως διακονου μενους, η και ανεγκλητως
διερμηνευειν ισχυοντας τα θεοπρε πεστερα· το νικαν δε παλιν επιτρεψομεν τηι θειαι
φυσει τον εν ημιν νουν τε και λογον, ουχ ως λεγεται παντως νοουντες τα περι
αυτης, αλλ' ως αυτηι πρεπει και βουλεται. η ειπερ ουκ ορθως τοις τοιουτοις ημας
αποκεχρησθαι λογοις οιονται τινες των ανοσιων αιρετικων, την δε καθ' ημας
αναβαινειν συνηθειαν ουκ επιτρεπουσι το σχημα του λογου, δικαιως ακουσονται
Νοεισθω καθ' ημας και γεννων ο Πατηρ, μη αρνεισθω γαστερα και τας επι τωι τικτειν
ωδινας. "Ἐκ "γαστρος γαρ εξεγεννησα σε," φησι τωι Υιωι. αλλ' ισως, μαλλον δε
παντως, ερουσιν εκ της καθ' ημας ομοιοτητος την εφ' Υιωι γνησιαν ωδινα
σημαινεσθαι του Πατρος. ουκουν 1.52 ευσεβως κακεινο νοεισθω, καν ως εν
ανθρωπινωι λαληται σχηματι, και λελυται το πικρον αυτων και ανοσιον προ βλημα.
Ἐξηρκει μεν ουν, ως οιμαι, και ταυτα· επειδη δε χρηναι δειν υπειληφαμεν τα εκ της
εκεινων δυστροπιας επινοηθεντα προβληματα, καθαπερ τινα πολεμιων εσμον, τηι
των ευσεβων δογματων ορθοτητι κατακρουεσθαι, φερε δη παραθεντες αυτα κατα
λογον εκαστωι τον δεοντα, το αντιστατουν αντεγει ρωμεν, και θερμοτεροις κατ'
αυτων εξοπλισωμεν θεωρημασι την αει νικωσαν αληθειαν· προβλημα δε παλιν, ως
παρ' εκεινων, των επιλυοντων αυτο συλλογισμων προτεταξεται, την του λογου
νηψιν εις ακριβεστεραν χωρειν ερεθιζον βασανον, και οιονει τινος ποταμιου
ρευματος φοραν, επι το πρανες αει καταφερον την επι το βουλεσθαι το αντιτεινον
μανθανειν αει των εντευξομενων αγαθην προθυμιαν. Προβληματα ητοι αντιθεσεις
ως εκ των αιρετικων. Ει μη ετερος, φησιν, ενυπαρχει τωι Θεωι και Πατρι λογος,
ουσιωδης τε και ενδιαθετος παρα τον εξ αυτου μονογενη Υιον, ος δη και κατα την
εκεινου μιμησιν κα λειται λογος, ατοπον τι το εντευθεν εκβησεται, και ομολο γειν
ημας αναγκαιον τους ορθα φρονειν οιομενους, οτιπερ ει ομοουσιος εστιν ο Λογος τωι
Πατρι, και ο Πατηρ δε τωι Λογωι, ουδεν ετι το κωλυον οραται λογον ειναι τε και
καλεισθαι τον Πατερα, ως ομοουσιον Λογωι. Προς τουτο λυσις. Ουδεις, ω βελτιστοι,
τροπος ημας αναγκασει Λογον οιεσθαι δειν τον Πατερα νοειν τε και λεγειν, η και
ειναι 1.53 δυνασθαι πιστευειν, οτιπερ εστιν ομοουσιος Λογωι· ου γαρ παντως τα της
αυτης οντα φυσεως, την εις αλληλα χωρησει μεταβολην και ανακρασιν ωσπερ τινα
την εξ ετερου προς το ετερον επιδεξεται, ως εκ πληθους εις εναδα δυνασθαι συστα
ληναι τα σημαινομενα, η και εκ δυαδος εις μοναδα τυχον. ου γαρ επειδηπερ
ομοουσιος υπηρχεν ο προπατωρ Ἀδαμ πως τωι εξ αυτου φυντι παιδι, δια τουτο
χωρησει μεν ο πατηρ εις υιον, ανταναβησεται δε αυθις ο υιος εις πατερα· αλλ' εν
υπαρχων προς αυτον, ως προς την ενοτητα της ουσιωδους ποιοτητος, φορεσει το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ιδιον, και υιος μεν τις ο εκ πατρος τινος νοηθησεται· πατηρ δε παλιν ο γεννητωρ
τινος αναδεδειγ μενος. ει δε οιεσθε σοφον επι τουτωι κατασκευαζειν λογον, εν δε
ειναι παντως η ομοουσιοτης αναγκασει το ομοουσιον τωι ομοουσιωι, και διαστολην
ουδεμιαν επιτρεψει κρατειν, ως εκαστον ειναι καθ' εαυτο, και εν ωιπερ εστι· τι το
πεπεικος τον απαντων Κριτην πατερα μεν μη κολαζειν υπερ υιου, υιον δε υπερ
πατρος μη εισπραττεσθαι δικας; "Ψυχη γαρ, "φησιν, η αμαρτανουσα, αυτη
αποθανειται, ο δε υιος ου "ληψεται την αμαρτιαν του πατρος αυτου, ουδε ο πατηρ
"ληψεται την αμαρτιαν του υιου αυτου." επειδη δε ομοου σιον οντα τον πατερα τωι
υιωι, ουκ εις τον της υιοτητος τοπον ο του τα δικαια κρινοντος καταφερει λογος,
ουτε μην ανατιθησι τον υιον εις την της πατροτητος θεσιν, αλλ' ιδιαζοντως
εκατερον οιδεν, ουτε τουτο εις εκεινο χωρουν, ουτε μην εκεινο προς τουτο βαδιζον,
καιτοι μιας ουσης επ' αμφοιν της ουσιας· προδηλον δηπουθεν, ως ουδεις αναγκασει
τροπος μεταχωρησαι λοιπον εις το ειναι Λογον, τον Θεον και Πατερα, επειπερ εστιν
ομοουσιος Λογωι· μενει γαρ παντως εφ' εαυτωι, τουτεστι Πατηρ, καν ο εξ αυτου
γεννηθεις νοηται και υπαρχηι Λογος, και δια τουτο Υιος, ινα μη και εν χειροσι των
καθ' ημας φαινηται τα θειοτερα. 1.54 Ἄλλο προς το ισον τηι αντιθεσει σχημα, δια της
εις ατοπον απαγωγης. Ὡς ουδεμιαν εχων παραλλαγην προς τον εαυτου Πατερα ο
Υιος, εικων δε υπαρχων ακριβεστατη, "και χαρακτηρ της "υποστασεως αυτου," προς
τους εαυτου μαθητας ευρισκεται λεγων "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα." αλλ'
ειπερ ουτως εχων ομοουσιος εστι τωι Πατρι, την δε εις αλληλα παντως αναχυσιν
επιδεξεται τα ομοουσια, ουδεν κωλυσει κατα το εικος Πατερα νοεισθαι τον Υιον, ως
ομοουσιον Πατρι, και μεταχωρειν εις εκεινο δυναμενον, ουδενος προς τουτο
παραποδιζοντος, ειπερ εξαρκει προς τον της μεταβολης τροπον, ητοι μεταστασεως, ο
της ομοουσιοτητος λογος. ουκουν νοεισθω Πατηρ ο Υιος, λεγετω δε, ως τουτο
υπαρχων ηδη, προς τον αληθως οντα Πατερα "Ἐκ γαστρος προ "εωσφορου
εξεγεννησα σε·" αναλαμβανετω δε εις εαυτον και πασαν απλως την Πατρι
πρεπουσαν φωνην. ου δη γεγονοτος, το παν ηδη συγκεχυται, και το αει ωσαυτως
εχον, τουτεστιν η αγια και ομοουσιος Τριας, συσταλησεται προς εναδα λοιπον, ειπερ
το εκαστωι κυριως τε και ιδιαζοντως προσον, τωι της ομοουσιοτητος αφανισθησεται
λογωι, και ανατρεψει την των προσωπων διαστολην η της φυσεως ταυτοτης. αλλα
τουτο ατοπον· ουκ αρα εσται Λογος ο Πατηρ, ως ομοουσιος Λογωι, μενει δε ατρεπτος,
τουτο υπαρχων οπερ εστι, καν εχηι προς τον ιδιον Λογον το ομοφυες, ητοι το
ομοουσιον. και δεδεικται λοιπον εικαιον το εκεινων προβλημα. {Ἄλλο.} Ει πας
λογος τινος εστι λογος, του προσχεοντος απο γλωττης δηλονοτι, η και εκ καρδιας
ερευγομενου και αναφεροντος· εσται δε Λογος ο Πατηρ, επειπερ εστιν ομοουσιος
Λογωι· εαυτου λογος εσται λοιπον, μαλλον δε ουδενος, η και ολως ουχ υπαρχει· πως
γαρ εσται λογος, 1.55 μη οντος τινος, ου λογος εστιν; αλλα τουτο ατοπον· ου γαρ
εσται ποτε του μη ειναι δεκτικη η θεια και ακηρατος φυσις, ουδε μεταχωρησει ποτε
εις Λογον ο Πατηρ, καν ομοουσιος υπαρχηι Λογωι· μενει δε Πατηρ, ου και Λογος εστιν
ο Υιος. {Ἄλλο.} Ει τροπης απασης και αλλοιωσεως της κατα τον της ουσιας λογον η
θεια φυσις ανεπιδεκτος ειναι πιστευεται· πως τον οικειον ωσπερ αφεις τοπον, εις το
ειναι Λογος ο Πατηρ μεταστησεται; τροπης γαρ εσται δεκτικος, ως εξ αναγκης τουτο
παθων, ο αυτος δε ουκ εσται μη τηρησας οπερ ην εξ αρχης. ει δε τουτο ατοπον· το
γαρ αλλοιουσθαι της θειας φυσεως παντελως αλλοτριον· ουκ αρα εξει την
μεταβολην την εις Λογον ο Πατηρ, αλλ' εσται Πατηρ αει, το ατρεπτον εχων και
αναλλοιωτον ως Θεος. Ἄλλο ως εκ του αυτου, διηγηματικως. Θεον αληθινον εκ
Θεου Πατρος αληθινου πεφηνοτα δεικ νυων εαυτον ο Μονογενης του Θεου Λογος τε
και Υιος, "Παντα, φησιν, οσα εχει ο Πατηρ εμα εστιν·" αλλ' ει και παντων εστι των
ενοντων τωι Πατρι φυσικως ιδιωματων κληρονομος ο Υιος, ως εξ αυτου κατα φυσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

υπαρχων· αλλα γε το ειναι Πατηρ ουχ εξει ποτε· και τουτο γαρ εν των προσοντων τωι
γεννητορι· μενει δε ο Υιος ουδενος αποστε ρουμενος των ενοντων τωι Πατρι, καν μη
νοηται Πατηρ, παντα δε εχων εν εαυτωι τελειως τα της του Πατρος ουσιας ιδια και
εξαιρετα. τον αυτον δη τουτον τοιγαρουν και τωι προσωπωι του Πατρος
εφαρμοσαντες λογον, παντα μεν εχειν αυτον τα του Υιου φαμεν φυσικως, μη μην
δυνασθαι ποτε, και εις υιοτητα και εις το ειναι Λογος μεταχωρειν, ως δε 1.56
ατρεπτον οντα κατα φυσιν τουτο μενειν οπερ εστιν, ινα προς τωι ειναι Θεος και
Πατηρ, υπαρχηι και αναλλοιωτος, αναλλοιωτον εχων εν εαυτωι τον εξ αυτου
πεφηνοτα Λογον, τουτεστι τον Υιον. {Ἄλλο.} Κατηιτιατο τινας δια των αγιων
προφητων ο Νομοθετης και Θεος λεγων "Ἀνα μεσον αγιου και βεβηλου "ου
διεστελλον·" πολλη γαρ οντως εν τουτοις οραται τροπων διαφορα, ητοι εναντιοτης,
παρα τοις εθελουσι φιλο κρινειν. αλλ' ειπερ ενδεχεται την των ομοουσιων εις
εαυτην ανακιρνασθαι φυσιν, και τα εν ιδιαζουσαις τε και ατομοις υποστασεσιν οντα
δραπετευσει προς οπερ αν βουληται των ομογενων, η ομοειδων· ποιος ημιν αρα
διαστελλει λογος των αγιων τον βεβηλον, ει μηδαμοθεν οραται του ιδιως οντος, η
του τις εστι, διαφορα, δια δε την ταυτοτητα της ουσιας εν τωι ετερωι κειται το ετερον;
εστω τοινυν ημιν, αδιαφορουσης εντευθεν της εφ' εκαστωι γνωσεως, συγκεχυμενα
τα παντων εις παντα· και ο μεν προδοτης Ἰουδας, ως Πετρος η Παυ λος, ως
ομοουσιος Πετρωι και Παυλωι· Πετρος δ' αυ παλιν η Παυλος, Ἰουδας, ατε δη και προς
αυτον οντες ομοουσιοι. αλλ' εστι το ουτω φρονειν αλογωτατον, και ουκ αναιρησει
παντως την κατα τι των ομογενων η ομοειδων προς αλληλα διαφοραν το ειναι της
αυτης ουσιας αυτα. ουκ αρα και το εφ' ημων ασθενουν κατα της θειας ουσιας
τοσουτον εκνεανι ευσεται, ως επαναγκασαι Λογον ειναι τε και καλεισθαι τον Θεον
και Πατερα, επειδηπερ εστιν ομοουσιος Λογωι. μενει γαρ αει Πατηρ, την του τι εστι
κατα τουτο διαφοραν ουδα μοθεν ζημιουσθαι δυναμενος, αλλ' ουδε τηι ταυτοτητι της
ουσιας το μηδεν ιδιως κεκτησθαι παραχωρων· και πλεονεκ τησει μεν ουδαμως κατα
τουτο τον Υιον, γνησιον δε μαλλον αποδειξει, και εξ αυτου κατα φυσιν εχοντα το
ατρεπτον και 1.57 αναλλοιωτον του γεννησαντος, και δια του κεκτησθαι και αυτον
ιδιως και μονον την υιοτητα, και εις Πατερα μη μετα βαλλεσθαι, ωσπερ ουν ουδε
εκεινος εις Υιον. Προβλημα, ητοι αντιθεσις ετερα ως παρα των αιρετικων. Ουκ
ευλογως, φασιν, ως ου φρονουσιν ορθως επισκη πτετε τοις ετερον ειναι λεγουσι τον
εμφυτον εν τωι Θεωι και Πατρι Λογον παρα τον Υιον· καιτοι σαφως αυτου λεγοντος
ακουοντες εν ταις ευαγγελικαις εξηγησεσιν, οτι οιδα τον Πατερα και τον λογον
αυτου τηρω. ει δε, καθαπερ αυτος διισχυρισατο, τον του Πατρος τηρει λογον, ετερος
αν ειη παντως δηπου και αναγκαιως, ως προς αυτον, επειδηπερ αναγκη την της
ετεροτητος σωζεσθαι διαφοραν τωι τηρουντι προς το τηρουμενον. Λυσεις εφεξης
διαφοροι δεικνυουσαι σαφως, οτι ο Λογος εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος. Ει μη
αυτος εστιν ο Μονογενης Υιος του Θεου και Πατρος ο Λογος αυτου, ετερος δε τις
ενυπαρχει τωι Θεωι παρ' αυτον, ον ενδιαθετον ονομαζουσιν, οι την εναντιαν
προισχομενοι δοξαν λεγετωσαν ημιν, ποτερον ποτε ο δια της αυτων αμαθιας
επινοουμενος λογος ενυποστατος εστιν, η ουχι· ει μεν γαρ ερουσιν υφεσταναι καθ'
εαυτον εν υπαρξει νοουμενον ιδιαι, δυο δη παντως ομολογησουσιν ειναι υιους· ει δε
ανυποστατον ερουσιν αυτον, ουδενος μεσολαβουντος ετι και διατειχιζοντος τον
Υιον, πως εσται τριτος εκ Πατρος, και ουχι μαλλον προσεχως, ως Υιος προς Πατερα;
Ἄλλο δια των αυτων θεωρηματων. Λογον μεν υπαρχειν τωι Θεωι και Πατρι τον
ενδιαθετον οι 1.58 δι' εναντιας οριζονται, δι' ου κατα την αυτων ακαλλεστατην
υπονοιαν, την του Πατρος βουλησιν ο Υιος εκδιδασκεται· αλλ' οσην εχει μωριαν
αυτοις το επι τουτωι δογμα, θεωρειν αναγκαιον. εννοησαι δε τοιωσδε προσηκει τον
επι τωι πραγματι λογισμον. το πατηρ ονομα, ως προς τον υιον ουδεν εχει το μεσον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ως εξ αναγκης εισβαινον. τι γαρ εσται μεσον πατρος προς υιον, η αυ παλιν υιου προς
πατερα; αλλ' ειπερ κατα την εκεινων αμαθιαν διατειχιζει του Πατρος τον Υιον
μεσολαβουσα βουλησις και λογος ενδιαθετος, ον και ταυτης ειναι φασιν
ερμηνευτικον, ουκ ετ' αν νοοιτο πατηρ ολως ο Πατηρ, αλλ' ουδε υιος ο Υιος, ειπερ εν
ιδιαις υποστασεσι κεισθαι νοησομεν την τε βουλησιν του Θεου και τον ταυτην
διερμηνευοντα λογον. ει δε ανυποστατα δωσομεν υπαρχειν αυτα, αμεσως αρα και
προσεχως ο Υιος εστιν εν τωι Θεωι και Πατρι· ποι δη αρα λοιπον ο ενδιαθετος χωρησει
λογος, η ποιον εξει τοπον η βουλησις, ετερα νοου μενη παρα τον Υιον; Ἄλλο δια της
εις ατοπον απαγωγης. Ὁμοουσιον ειναι πιστευομεν την αγιαν και προσκυνου μενην
Τριαδα, καν η των αιρετικων μανια μη βουληται· αλλ' οιμαι προσηκειν επι των
ομοουσιων παραδεχεσθαι και το αλληλοις αυτα κατα παντα προσεοικεναι, κατα γε
τον των φυσικων ιδιωματων λογον. ειπερ ουν κατα την τινων αβουλιαν ενυπαρχει
τωι Θεωι και Πατρι λογος τις ετερος ενδιαθετος παρα τον Υιον, εξει παντως και ο Υιος
λογον ενδιαθετον εν εαυτωι, ως εικων αυτου και απαραλλακτος της υποστασεως
χαρακτηρ, καθα γεγραπται· εξει δε ομοιως αυτωι και το Πνευμα το Ἅγιον, κατα την
ισην των νοη ματων αναλογιαν. γεγονεν ουν ημιν η Τριας εν διπλωι, και 1.59 εν
συνθεσει λοιπον η θεια φαινεται φυσις. αλλα τουτο ατοπον· εν δε ταις απλαις
ουσιαις, ουδεν ετερον τι εστι το παρ' αυτας· ουδεν αρα διακωλυσει την αγιαν και
ομοουσιον Τριαδα προσεχως συνηφθαι, μεσολαβουντος ουδενος. Ἄλλο
διηγηματικως. Ὅτε τα ονοματα προτατττομενων των αρθρων η θεια τι θησι γραφη,
τοτε και εν τι σημαινει, ο μονον εστι κυριως και αληθινως, οποιον ειναι λεγεται·
αρθρον δε ου προθεισα, γενικωτεραν ποιειται κατα παντος του σημαινομενου την
δηλωσιν, οιον· ηξει γαρ ο λογος και δι' εναργους αποδει ξεως· πολλοι καλουνται
θεοι· αλλ' οταν μετα του αρθρου λεγηται Ὁ Θεος, τον μονον οντα και κυριως
σημαινει· απλουστερον δε, και αρθρου χωρις, ενα τυχον των εις τουτο κατα χαριν
κεκλημενων. και παλιν ανθρωποι πολλοι· αλλ' οτε μετα του αρθρου φησιν ο Σωτηρ
Ὁ υιος του ανθρωπου, ως εκλελοχισμενον απο μυριαδων εαυτον κατασημαινει.
τουτον εχοντων των ονοματων τον τυπον παρα τηι θειαι γραφηι, πως αρα προσηκει
νοησαι το Ἐν αρχηι ην ο Λογος; ει μεν γαρ πας λογος του Θεου δια τουτου
σημαινεται, ως υπαρχων εν αρχηι, δεικνυτωσαν αυτοι, και ληρουμεν ημεις· ει δε
προταξας το αρθρον ο ευαγγελιστης, ως ενα και κυριως οντα σημαινει, βοων Ἐν
αρχηι ην ο Λογος· τι ματην φιλο νεικουσιν ετερον επεισφεροντες, ινα μονον
εκπεμπωσι της ουσιας του Πατρος τον Υιον; εννοουντας δε το επι τουτοις ατοπον
παραιτεισθαι προσηκει την των ετεροδοξουντων αβουλιαν. Ἄλλο, δεικνυον οτιπερ
ου κατα τον ενδιαθετον λογον, ως εκεινοι φασι, μορφουται ο Υιος, αλλ' εικων εστιν
αυτου του Πατρος. Ει δια τουτο Λογος εστι τε και ονομαζεται κατ' εκεινους 1.60 ο
Μονογενης Υιος του Θεου, οτι δη τον ενδιαθετον του Πατρος δεχομενος λογον,
οιονει μορφουται προς εκεινον, τι μη λεγων οραται προς τους εαυτου μαθητας Ἐγω
και ο λογος του πατρος εν εσμεν, ο εωρακως εμε εωρακε τον λογον του πατρος;
επειδη δε παντα υπερβας εαυτον εξο μοιοι μονωι μονος τωι Πατρι, ουδενος αρα μεσου
χωρουντος προς την ομοιωσιν, αυτωι τωι γεννητορι και ουχ ετερωι τινι παρ' αυτον
προσεοικως ο Υιος νοηθησεται. Ἀντιθεσις, ως εκ των δι' εναντιας. Ἕτερον, φασιν,
οντα τον Υιον παρα τον ενδιαθετον του Θεου λογον ευρισκομεν, ου ταις εαυτων
εννοιαις εις τουτο προσεχοντες, αλλα τοις απο της θειας γραφης θεωρημασι· τι γαρ
ερουμεν οταν ακουσωμεν του Υιου λεγοντος προς τον Πατερα ∆οξασον σου τον
Υιον· του δε Πατρος αυ παλιν αποκρινομενου και λεγοντος Και εδοξασα και παλιν
δοξασω. αρα ουχι παντως εν λογωι δωσομεν απολογεισθαι τωι Υιωι τον Πατερα; πως
ουν ουχ ετερος παρα τον Υιον ο δι' ου προς αυτον ο Πατηρ αντιφθεγ γεται; Προς
τουτο λυσεις εφεξης διαφοροι. Ἀποθαυμαζειν αξιον, μαλλον δε ηδη και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ολοφυρεσθαι τους ανοσιους αιρετικους, και δη κακεινο λεγειν επ' αυτοις το εν
προφηταις λαλουμενον "Μη κλαιετε τον τεθνηκοτα "μηδε θρηνειτε αυτον·
κλαυσατε κλαυθμωι τον" τοιαυτα περι του Μονογενους φρονουντα και λεγοντα· τι
γαρ αν γενοιτο των τοιουτων αθλιωτερον, ει γε κυριως τε και αληθως ταυτην ειναι
του Πατρος υπετοπασαν την φωνην, ης ου μονος 1.61 υπηκουσεν ο Σωτηρ, αλλα και
αυτη των Ἰουδαιων η περιε στωσα πληθυς, μαλλον δε των αγιων μαθητων ο χορος;
εδει γαρ μαλλον αυτους τα θεοπρεπη φανταζεσθαι πλεονεκ τηματα, και μη τοις καθ'
ημας νομοις υπαγειν πειρασθαι τα υπερ ημας. την μεν γαρ του σωματος ακοην
σωματικη προσαρασσει φωνη, και κτυπος ο δια χειλεων εις αερα προκυψας, η δια
τινος μηχανης ετερας επινοηθεις· την δε εν αῤρητοις φωναις ηρεμα και οιονει κατα
νουν στρεφομενην βουλησιν του Πατρος, μονος οιδεν εν αυτωι φυσικως υπαρ χων ο
Υιος ως σοφια αυτου. φωνηι δε τηι δια κτυπου κεχρη σθαι τον Θεον υπολαμβανειν
παντελως απιθανον, ειπερ οιομεθα δειν αποσωζειν τηι υπερ παντα φυσει τα υπερ την
κτισιν. αλλως τε και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος ουκ εφη αυτην φωνην
ειναι του Θεου και Πατρος, αλλ' ουδε της παρ' ετερου δεομενον ερμηνειας προς το
δυ νασθαι μαθειν την του Πατρος βουλησιν εαυτον επιδεικνυει λεγων "Ου δι' εμε η
φωνη αυτη γεγονεν, αλλα δι' υμας·" χρην δε γε, ω βελτιστοι, μαλλον ειπειν, ει γε
καλως τα τοιαυτα περι αυτου δοξαζετε Ἠκουσατε μετ' εμου της φωνης του Πατρος·
νυνι δε εις παν τουναντιον περιτρεψας το δηλουμενον, ουτε φωνης εαυτον
δεδεησθαι προσομολογει, γεγενησθαι δε μαλλον αυτην δι' εκεινους διισχυριζεται,
ουκ εκπεφωνησθαι παρα του Πατρος, αλλα γενεσθαι και δι' εκεινους. και ει παντα δι'
αυτου ο Θεος και Πατηρ εργαζεται, δι' αυτου δη παντως και τουτο, μαλλον δε αυτος
ην η φωνη, ουχ εαυτωι την του γεννησαντος ερμηνευων διαθεσιν· ᾔδει γαρ ως Υιος·
αλλα ταις των περιεστωτων ακοαις, ινα πιστευσωσιν. {Ἄλλο.} Ει λογου τινος
εμφυτου δεδεησθαι φασι τον Υιον, 1.62 ινα διδασκηται παρ' αυτου την βουλησιν του
Θεου και Πατρος· ποι ποτε αρα χωρησει λεγων ο Παυλος "Χριστος "Θεου δυναμις και
Θεου σοφια;" πως γαρ εστι σοφια του Πατρος ο Υιος, ει σοφιας υπαρχων επιδεης το
τελειον παρ' ετερου κομιζεται, δια του μανθανειν απερ ουκ οιδε δηλαδη; η πως ουκ
αναγκη λεγειν, ουκ ειναι τελειαν εν τωι Πατρι την σοφιαν αυτου; και ει σοφια του
Πατρος εστιν ο Υιος, πως αν ετερα νοοιτο παρ' αυτον η βουλησις; ωρα γαρ λεγειν μη
εν σοφιαι τελεισθαι την βουλησιν του Θεου και Πατρος. αλλα πολλη τις εστιν η εν
τουτοις ασεβεια, και πανταχοθεν ο λογος το δυσφημον εχει. ουκ αρα της παρ' ετερου
μαθη τειας μετοχος ων ο Υιος οιδε τα εν τωι ιδιωι Πατρι, αλλ' αυτος ων ο Λογος και η
σοφια και η βουλησις "παντα "ερευναι και τα βαθη του Θεου," καθα γεγραπται που
και περι του Πνευματος. {Ἄλλο.} Ὡς εικονα και χαρακτηρα του Πατρος
απαραλλακτον εισφερουσιν ημιν τον Υιον αι θειαι γραφαι· και αυτος δε που φησιν ο
Σωτηρ "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον "Πατερα." αλλ' ειπερ εχων ουτως ομοιοτητος
προς αυτον ουκ οιδεν εξ εαυτου τα εν αυτωι, δειται δε ωσπερ των παρ' ετερου
διηγηματων εις το μαθειν· ωρα και αυτον εν τουτοις ειναι τον Πατερα νομιζειν,
ειπερ εστιν εν ομοιοτητι τηι προς τον Υιον, δεησεται δε και αυτος του
διερμηνευοντος τα εν τωι γεννηματι κατα το αφανες κειμενα. και γεγονεν ημιν προς
τοις εντευθεν ατοποις η θεια φυσις και αγνοιας δεκτικη. επειδη δε το ουτω φρονειν
ασεβες, χωρητεον επι τα πρεπω δεστερα· τουτο γαρ το συμφερον οραται και
χρησιμον. {Ἄλλο.} "Παντα," φησιν ο μακαριος Παυλος, "το Πνευμα "ερευναι και τα
βαθη του Θεου·" προς δε γε τουτωι "Τις "γαρ οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου, ει
μη το πνευμα "του ανθρωπου το εν αυτωι; ουτω και τα του Θεου ουδεις 1.63
"εγνωκεν, ει μη το Πνευμα του Θεου το εν αυτωι." οτε τοινυν το παντα εξακριβουν
Ἅγιον Πνευμα, ου μονον του Πατρος εστιν, αλλα και του Υιου· πως αν ετι λοιπον
αγνοησαι τι των εν τωι γεγεννηκοτι το Πνευμα εχων εν εαυτωι φυσικως το παντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ειδος; ουκουν περιττον ηδη φανει ται το δι' ετερου μανθανειν οιεσθαι τον Υιον την
του Πατρος θελησιν, αργησει δε παντως η χρεια του ματην μεσιτευοντος λογου,
κατα την εκεινων απαιδευσιαν. παντα γαρ οιδεν ο Υιος εξ εαυτου. {Ἄλλο δια της εις
ατοπον απαγωγης.} Οι της του Μονο γενους κατηγορουντες ουσιας, δια του μη
ειδεναι λεγειν αυτον το του Πατρος θελημα, διδασκαλωι δε ωσπερ απο κεχρησθαι
προς το μαθειν, ετερωι τωι παρ' αυτων επινοηθεντι λογωι, ον δη και ενδιαθετον
ονομαζουσι, λεγετωσαν ημιν, ειπερ οιονται δειν την οικειαν επι τουτωι κρατυνειν
δοξαν, ποτερον ποτε κατα φυσιν ισον ερουσιν υπαρχειν τωι Υιωι τον ενδιαθετον
λογον· υποκεισθω γαρ ως και υφεστως ηδη καθ' εαυτον· η ουκ ισον μεν, χειρονα δε
πως, η και αμεινω; ει μεν ουν ελαττονα νομιουσιν αυτον, και εις αυτον ασεβη σουσι
τον Πατερα· εσται γαρ τι παντως εν αυτωι το χειρον αυτου, και ετερον παρ' αυτον,
τουτεστιν, ο ενδιαθετος λογος. ει δε χειρονα μεν ουκ ερουσιν, επιτρεψουσι δε αυτωι
το εν αμεινοσι κεισθαι παρα τον Υιον, διπλουν εσται παντως κατα του Πατρος το εφ'
Υιωι κατηγορημα. πρωτον μεν γαρ γεν νησας αλωσεται το χειρον η εν οις εστιν
αυτος. ειτα προς τουτωι και αυτος εξει κρειττονα τον ενδιαθετον λογον, ειπερ εστιν ο
Πατηρ ομοουσιος τωι Υιωι τωι κατ' εκεινους το ελαττον αποφερομενωι. αλλ' εικος γε
δηπου της επ' αμφω δυσφημιας αποπηδαν τους δι' εναντιας· ισον δε κατ' ουσιαν
υπαρχειν ερουσι τωι Υιωι τον ενδιαθετον του Πατρος λογον. 1.64 ουκουν λελυται το
ζητουμενον. πως γαρ ο εις διδαξει τον ετερον, ως ειδως μη γινωσκοντα, ειπερ ισοι
κατα φυσιν εισιν αμφοτεροι; πανταχοθεν τοιγαρουν ασθενουντος του παρ' εκεινοις
λογου, παρελκον αν ειη λοιπον μεσιτευεσθαι παρα τινος υπονοειν τον Υιον, και ουχι
μαλλον αυτον ειναι πιστευειν τον εν Θεωι Πατρι Θεον Λογον, ος ην εν αρχηι. {Ἄλλο.}
Ἐν Υιωι φησιν ο μακαριος Παυλος τους απασης σοφιας και πασης γνωσεως
αποκεκρυφθαι θησαυρους· αλλ' ειπερ εστι λεγων τα τοιαυτα αληθης, πως αν ετι της
παρ' ετερου δεδεησθαι διδασκαλιας υπονοησαιμεν αυτον, η εν τινι λοιπον το εν
γνωσει τελειον επιζητησομεν, ειπερ ο πασαν εχων αυτην παρ' ετερου σοφουται; πως
δε ολως σοφια το σοφουμενον; επειδη δε ου τοις παρ' εκεινων λογοις, αλλα τοις δια
του Πνευματος προσεχειν ημας αναγκαιον, εχει δε, ως ο Παυλος φησιν, ο Υιος τους
της σοφιας και πασης γνωσεως εν εαυτωι θησαυρους, ου παρα τινος ετερου τα δι' ων
εστι σοφια γνωσεται, αλλ' υπαρχων εν Πατρι παντα γινωσκει τα του Πατρος, ως
σοφια αυτου.
1.65 ΚΕΦΑΛΗ Ε. Ὅτι κατα φυσιν δημιουργος ο Υιος μετα Πατρος, ως εκ της
ουσιας υπαρχων αυτου, και ουχ ωσπερ υπουργος παραλαμβανομενος. Παντα δι'
αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. ΤΑ πολυπλοκα των ανοσιων
αιρετικων ανατρεψας προ βληματα, και λεπτον ημιν και ακριβεστατον περι του
Μονο γενους εξυφηνας τον λογον ο μακαριος Ευαγγελιστης, εφ' ετεραν ερχεται του
διαβολου παγιδα συμπεπηγμενην εξ αρχαιας απατης, και της πολυθεου πλανης το
κεντρον ημιν ανατεινουσαν, η "πολλους μεν τρωσασα καταβεβληκε," την δε της
απωλειας οδον ανευρουσα, και την πλατειαν τε και ευρυχωρον εκπετασασα του
θανατου πυλην, αγεληδον μεν εις ᾅδου τας των ανθρωπων συνεσωρευσε ψυχας,
πλουσιαν δε ωσπερ τωι διαβολωι παρετιθει τροφην, και "τα βρωματα" αυτωι προσηγεν
"εκλεκτα." επειδη γαρ Ἑλληνων παιδες τηι του κοσμου σοφιαι προσκειμενοι, και το
πνευμα του αρχοντος του αιωνος τουτου πλουσιως εχοντες εις νουν, εις πολυθεον
κατεφεροντο πλανην, και το μεν της αληθειας καλλος απεστρεφοντο, τοις δε εν
αχλυι και σκοτωι βαδιζουσι παραπλησιοι, προς τον εκ της οικειας αμαθιας
κατυχοντο βοθρον, ειδωλοις αψυχοις λατρευοντες, και τωι μεν ξυλωι 1.66 λεγοντες
"Θεος μου ει συ, τωι δε λιθωι Συ εγεννησας "με," ετεροι δε παλιν πλημμελουντες τα
συγγενη μεν εκεινοις, αστειοτεραν δ' ουν ομως επιτηδευοντες πλανην, τηι κτισει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

λατρευειν ᾤοντο χρηναι παρα τον κτισαντα, και την μονηι πρεπουσαν δοξαν τηι θειαι
φυσει, τοις παρ' αυτης γεγενημενοις εχαριζοντο στοιχειοις, αναγκαιως ημιν ο θεο
λογος ποιητην οντα και δημιουργον κατα φυσιν εισφερει τον Μονογενη, παντα
λεγων δι' αυτου γεγενησθαι, και χωρις αυτου μηδεν εις το ειναι παρελθειν, ινα ταις
παρ' εκεινων απαταις αποκλεισηι την εις το προσω παροδον, και δειξηι μεν τοις ουκ
ειδοσι τον απαντων Γενεσιουργον, δι' ων δε την κτισιν πεποιησθαι φησι, δια τουτων
αυτων εκδιδασκηι σα φως, οτιπερ ετερος εστι παρ' εκεινην ο προς το ειναι καλων, και
αῤρητωι δυναμει παρενεγκων εκ μη οντων τα οντα προς γενεσιν. ην γαρ ουτω
λοιπον απο καλλονης κτισματων αναλογως τον τεχνιτην οραν, και τον οντα κατ'
αληθειαν επιγινωσκειν Θεον, δι' ου τα παντα γεγονε τε ηδη και γεγονοτα σωζεται.
ταις μεν ουν Ἑλληνων ψευδολατρειαις, ουτως αν οιμαι καλως τον ευαγγελικον
αντιπαραταξασθαι λογον, ταυτης τε ενεκα της αιτιας ποιητην εισηχθαι και
δημιουργον δια της του αγιου φωνης τον Μονογενη πισ τευομεν. Ἐπειδη δε
ακολουθον εννοειν και τας των αιρετικων δυστροπους ευρεσιλογιας, προσηκειν
ηγουμαι και προς τα εκεινων αποβλεποντας εθη μικρα παλιν ειπειν. Παντα, φησι, δι'
αυτου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. Θεοπρεπες και τουτο περιτιθησι το
αξιωμα τωι Υιωι, πανταχοθεν ομοουσιον οντα δεικνυων αυτον τωι γεννητορι Θεωι, και
παντα τα εκεινωι προσοντα φυσικως ενυπαρχειν τωι 1.67 γεννηματι λεγων· ινα Θεος
εκ Θεου νοηται κατα αληθειαν, ου καθαπερ ημεις επικτητον εχων την προσηγοριαν,
και δια μονης ημιν προσγενομενην χαριτος, κατα το "Ἐγω ειπα Θεοι "εστε και υιοι
υψιστου παντες." ει γαρ παντα δι' αυτου εγενετο, ετερος αν ειη των παντων αυτος·
εν γαρ τωι παντα, ουδεν εστιν ο μη εν τοις πασιν οραται. ωσπερ ουν αμελει και ο
μακαριος Παυλος ουτω το Παντα νοησας ευρισκεται· επειδη γαρ εν μιαι που των
επιστολων, τον περι του Σωτηρος ημων εποιειτο λογον, παντα τε εφασκεν
υποτεταχθαι υπο τους ποδας αυτου, καλως γε σφοδρα ποιων επιφερει "Ἐν "γαρ τωι
ειπειν τα παντα, ουδεν αφηκεν αυτωι ανυποτακτον." ουκουν επειδηπερ τα παντα
γεγενησθαι δι' Υιου πιστευομεν, ουκ αν αυτον ενα των παντων ειναι νοησαιμεν,
αλλ' εξω μεν κεισθαι παντων λογιουμεθα, της δε των γενητων αποδιορι ζοντες
φυσεως τε και ομοειδιας, ουδεν ετερον ειναι λοιπον, η Θεον εκ Θεου κατα φυσιν
ομολογησομεν. τι γαρ αν τις δοιη το μεταξυ Θεου και κτισεως, και ου κατα λογον
φημι τον της ουσιας· πολυ γαρ το μεταξυ· κατα μονην δε την ετερου τινος των
οντων, ως εν νοησει, θεσιν; η ποιον εξει τοπον ετερον ο Υιος, την των ποιηματων
φυσιν υπερκει μενος, μαλλον δε αυτος υπαρχων ο ποιητης; γεγονε μεν γαρ τα παντα
δι' αυτου, ως δια δυναμεως, ως δια σοφιας του Θεου και Πατρος, ουκ εν τηι φυσει του
γεννησαντος κρυπτομενης, ωσπερ ουν και εστι και εν ανθρωπωι τυχον η
ενυπαρχουσα αυτωι σοφια και δυναμις, αλλ' ιδιως μεν και καθ' εαυτην υφεστωσης,
προκυπτουσης δ' ουν ομως κατα τον αῤρητον της γεννησεως τροπον εκ Πατρος, ινα
και νοηται κατα αληθειαν υπαρχων Υιος η σοφια και η δυναμις του Πατρος. Ἀλλ' ει
και παντα δι' αυτου γεγενησθαι φησιν ο μακαριος Ευαγγελιστης, ουδεν οιμαι το
βλαβος τοις περι αυτου προ 1.68 ξενησειν λογοις το ρημα. ου γαρ επειδηπερ δι'
αυτου γενε σθαι τα οντα λεγεται, παντως δηπου και υπουργος ημιν, η και αλλοτριων
θεληματων και υπηρετης ο Υιος εισβησεται, ινα μηκετι νοηται κατα φυσιν υπαρχων
δημιουργος, η και εξ ετερου τινος την επι τωι δυνασθαι κτιζειν χορηγουμενος δυ
ναμιν, αλλα μαλλον αυτος και μονος η ισχυς υπαρχων του Θεου και Πατρος, ως
Υιος, ως Μονογενης τα παντα εργα ζεται, συνεργαζομενου δηλονοτι και συνοντος
αυτωι του Πατρος και του Ἁγιου Πνευματος· παντα γαρ εκ Πατρος δι' Υιου εν Ἁγιωι
Πνευματι. συνειναι δε τωι Υιωι τον Πατερα νοουμεν, ουχ ως ατονουντι περι το
εργαζεσθαι τι των οντων, αλλ' ως ολον οντα εν αυτωι δια το απαραλλακτον της
ουσιας, και το ακρως προσεχες τε και αμεσον αυτου προς το εξ αυτου φυσικως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

προελθον· ωσπερ αν ει τις λεγοι και τηι εξ ανθους ευωδιαι συνειναι κατ' ενεργειαν
την εκ της ευοσμιας αυτο δη το ανθος, επειπερ εξ αυτου προεισι φυ σικως. αλλ'
ολιγη μεν εν τουτοις η του παραδειγματος δυναμις, η δε υπερ παντα φυσις και τουτο
υπερκεισεται, μικρους εξ αυτου δεχομενη των θεωρηματων τους χαρακ τηρας. επει
πως νοησομεν το "Ὁ Πατηρ μου εως αρτι "εργαζεται καγω εργαζομαι;" ου γαρ ιδιαι
μεν και καθ' εαυτον ενεργειν τι περι τα οντα τον Θεον και Πατερα φησιν ο Υιος,
εαυτον δε παλιν ομοιως εργαζεσθαι λεγει διχα του Πατρος, και ατρεμουσης τροπον
τινα της αφ' ης εστιν ουσιας· ειεν γαρ αν ουτω δυο δη παντως, και ουχ εις ο
∆ημιουργος, ειπερ ανα μερος εκατερος και κεχωρισμενως εργαζεται, επιδεξεται δε
και ετερως το δυνασθαι μη εχειν εισαει τον Υιον ο Πατηρ εν εαυτωι, και ο Υιος
ομοιως ουκ αει τον Πατερα εχων εν εαυτωι οφθησεται, ειπερ ολως ενδε χεται περι τι
των οντων ενεργειν ανα μερος και κεχωρισ μενως εκατερον, καθαπερ ηδη
προειπομεν, και ου παντως 1.69 αληθευσει λεγων ο Υιος "Ἐγω εν τωι Πατρι και ο
Πατηρ "εν εμοι." ου γαρ δηπου κατα μονην την ομοιοτητα της ουσιας, ως χαρακτηρα
τον Υιον εν Πατρι θεωρησομεν, η αυ παλιν ως αρχετυπον εν Υιωι τον Πατερα· αλλ'
Υιον μεν εκ της του Πατρος ουσιας γεννητως εκλαμποντα, και εν αυτηι και εξ αυτης
ιδιοσυστατως υπαρχοντα και υφεστωτα Θεον Λογον παραδεξομεθα· Πατερα δε παλιν
εν Υιωι, ως εν ομοουσιωι γεννηματι, συμφυως μεν, κατα δε μονην την ετεροτητα του
ειναι και νοεισθαι τουθ' οπερ εστι μεμερισ μενως. μενει γαρ ο Πατηρ τουθ' οπερ εστι,
καν υπαρχηι συμφυως εν Υιωι, καθαπερ ειναι φαμεν εν τωι απαυγασματι τον ηλιον·
και παλιν ο Υιος ουχ ετερον τι παρ' οπερ εστι νοηθησεται, καν υπαρχηι συμφυως εν
Πατρι, καθαπερ εν ηλιωι το απαυγασμα αυτου. ουτω γαρ, Πατρος μεν κατ' αληθειαν
νοουμενου τε και οντος του Πατρος, Υιου δε παλιν οντος τε και νοουμενου του Υιου,
συνεισβαινοντος δηλαδη του Ἁγιου Πνευματος, ο της αγιας Τριαδος αριθμος εις μιαν
και την αυτην αναβαινει θεοτητα. Ἐπει πως αν ολως και εις υπαρχειν νοοιτο Θεος,
ειπερ εκαστον των σημαινομενων αναχωρησει μεν εις ιδιοτητα παντελη,
ολοκληρως δε της προς το ετερον συμφυΐας τε και σχεσεως ουσιωδους
απενηνεγμενον, ονομαζοιτο Θεος; ουκουν κατα μεν τον λογον του ειναι
ιδιοσυστατως, και τον Πατερα και τον Υιον και το Πνευμα νοησαιμεν, ουκ
αναμισγοντες εις την οπερ εστιν εκαστον θεσιν, την των προσωπων, ητοι των
ονοματων, διαφοραν· αλλα τηρουντες μεν ιδιαζοντως εκαστωι το ειναι και λεγεσθαι
τουθ' οπερ εστι, και ουτω πιστευοντες, εις μιαν δ' ουν ομως θεοτητα φυσικως αναφε
ροντες αυτα, και το παντη διενηνεγμενως ειναι νοειν παραι τουμενοι, δια το λογον
και σοφιαν και απαυγασμα και χαρακτηρα και δυναμιν του Πατρος αποκαλεισθαι
τον Υιον. 1.70 λογος μεν γαρ και σοφια, δια το εκ νου και εν νωι προσεχως και
αδιαστατως, και την εις αλληλα των σημαινομενων, ως αν ειποι τις, αντεμβολην.
νους γαρ εν λογωι και σοφιαι, και λογος εις νουν αμοιβαδον οφθησονται, και το
μεσολαβουν ουδεν η χωριζον του ετερου το ετερον· δυναμις δε παλιν, ως
αδιαστατως τοις εχειν αυτην πεφυκοσιν ενυπαρχουσα, και μηδαμοθεν αυτων ως εν
ταξει συμβεβηκοτος δυναμενη χωρι ζεσθαι διχα της του υποκειμενου φθορας·
χαρακτηρ δε παλιν, ως αει συμπεφυκως, και χωριζεσθαι μη δυναμενος της ουσιας, ης
εστι χαρακτηρ. ουκουν, επειδηπερ εκατερος εν εκατερωι φυσικως τε εστι και
αναγκαιως, εργαζομενου δη λονοτι του Πατρος ο Υιος εργασεται, ως δυναμις φυσικη
τε και ουσιωδης και ενυποστατος αυτου· εργαζομενου δε ομοιως του Υιου, και ο
Πατηρ εργαζεται, ως πηγη του δημιουρ γουντος Λογου, ενυπαρχουσα φυσικως τωι
ιδιωι γεννηματι, ωσπερανει και το πυρ τηι εξ αυτου προιουσηι θερμοτητι. Προδηλον
ουν, οτι ματαιον αναπεφαται το κατα του Μονογενους των δι' εναντιας
κατηγορημα, δημιουργον εκ μαθησεως, μαλλον δε ηδη και υπουργον, εισφεροντων
ημιν αυτον, δια το φαναι τον μακαριον Ευαγγελιστην Παντα δι' αυτου εγενετο και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. θαυμαζειν δε μοι και λιαν επερχεται τους ανοσιους
αιρετικους. τα μεν γαρ, οσα παραλυειν δοκει πως αυτοις του Μονογενους το αξιωμα,
και δευτερον αυτον αποφαινειν του γεννητορος, κατα γε τον εν εκεινοις οντα
σκοπον, ταυτα μετα πολλης τινος θηρωνται σπουδης, και πανταχοθεν τα της εαυτων
δυστρο πιας ερανιζονται φαρμακα· τα δε οσα παλιν εστιν υγιως τε και ορθως
ειρημενα, και εις την του Πατρος αναφεροντα δοξαν τον Υιον, ταυτα δη και μαλα
βαθειαις καταχωννυουσι σιωπαις, ωσπερ ενα και μονον εχοντες σκοπον το διαλοιδο
ρεισθαι ματην τωι παρα πασης δοξολογουμενωι της κτισεως. ακουοντες μεν γαρ οτι
παντα δι' αυτου εγενετο, το της υπουρ 1.71 γιας ονομα θερμως επιφερουσι, δουλον
αντ' ελευθερου, και θεραπευτην η δεσποτην ονειροπολουντες τον Υιον· μανθα
νοντες δε παλιν οτι χωρις αυτου εγενετο ουδε εν, επι το φρονειν επ' αυτωι μεγα τι
και αξιαγαστον ουκ αναβαινουσιν. ως γαρ ετερως ου πεφυκοτος δημιουργειν του
Θεου και Πατρος, ει μη δια του ιδιου γεννηματος, ος εστιν αυτος σοφια και δυναμις,
ουδεν ολως χωρις αυτου γεγενησθαι φησιν ο Ευαγγελιστης· δια γαρ τουτο και δοξα
του Θεου και Πατρος εστιν ο Μονογενης· δοξαζεται γαρ ως δημιουργος δι' Υιου· τα
παντα γαρ ενεργων, και εις το ειναι τα μη οντα παραφερων. Νοησαι δ' αν τις καλως
το Χωρις αυτου εγενετο ουδε εν, το ειρημενον επι τηι του ανθρωπου κατασκευηι, καθ'
εαυτον ενθυμουμενος· "Ποιησωμεν γαρ ανθρωπον, φησιν, κατ' "εικονα ημετεραν
και καθ' ομοιωσιν." εξεστι γαρ εν τουτωι δη μαλιστα καταθεασασθαι σαφως ουδεν εν
Υιωι το ταπεινον, ως εν υπουργωι τωι κατα τον εκεινων λογον. ου γαρ Ποιησον
ανθρωπον, επιταττει τωι Λογωι ο Θεος και Πατηρ, αλλ' ως συνοντα κατα φυσιν, και
αδιαστατως ενυπαρχοντα συνερ γατην ωσπερ, εποιειτο και της επ' ανθρωπωι
βουλησεως κοινωνον, ου προλαμβανων μεν την εν Υιωι γνωσιν εν τωι τι νοειν, ως δε
νους αδιαστατως τε και αχρονως τωι εγκεχαραγ μενωι και ενυπαρχοντι Λογωι
φανερουμενος. Ἔστω δε παλιν υπερ την του παραδειγματος δυναμιν τα θεοπρεπη
θεωρηματα· συνεργαζεσθαι δε φαμεν αυτον τωι Υιωι, ουχ ως δυο νοουντες
διηιρημενως, ινα μη δυο νοωνται θεοι, ουδ' ως εν το συναμφοτερον, ινα μητε εις
Πατερα Υιος, μητε μην ο Πατηρ εις Υιον συστελληται, αλλα μαλλον εκεινως, ως αν
τις δοιη συνειναι τωι εκ φωτος 1.72 απαυγασματι, το εξ ουπερ εξηστραφθη φως· εν
γαρ τοις τοιουτοις χωριζεσθαι μεν πως επινοιαι δοκει το γεννων του γεννωμενου και
προεκκυπτοντος αμεριστως· εν δε εστι και ταυτον τηι φυσει το συναμφοτερον, και
διχα του ετερου το ετερον ουδαμως· εσται δε παλιν και υπερ τουτο Θεος, ατε δη και
υπερουσιος ων, και το ακρως προσεοικος ουκ εχων εν γενητοις, ινα δη και εις εικονα
λαμβανηται τι της αγιας Τριαδος, ουδεν εχουσαν το διαλλαττον, ως εις δογματων
ακριβειαν. ει δε νομιζουσι δυνασθαι το ∆ι' ου, λεγομενον εφ' Υιου, καταφερειν
αυτου την ουσιαν της προς τον Πατερα ισοτητος τε και φυσικης ομοιοτητος, ως
υπουργον ειναι μαλλον η δημιουργον, διασκεπτεσθωσαν οι παραφρονες, και εις
μεσον ημιν ηκοντων απολογησομενοι, τι ποτε αρα και περι αυτου του Πατρος
εννοησομεν, τινα δε ειναι και αυτον υποληψομεθα, οταν φαινηται δεχομενος το ∆ι'
ου παρα τηι θειαι γραφηι; "Πιστος γαρ εστιν, φησιν, ο Θεος, δι' ου "εκληθητε εις
κοινωνιαν του Υιου αυτου," και "Παυλος "αποστολος Ἰησου Χριστου δια θεληματος
Θεου·" και παλιν προς τινας ο Παυλος επιστελλει "Ὥστε ουκετι ει "δουλος, αλλα
υιος· ει δε υιος, και κληρονομος δια Θεου." ταυτα δη συμπαντα την αναφοραν εις το
του Θεου και Πατρος εχει προσωπον, και ου δηπου προς τουτο μανιας ελασειε τις, ει
μη τυχοι τοις προειρημενοις τα ισα φρονων, ως το της υπουργιας ονομα τε και
πραγμα και αυτης κατη γορεισθαι της του Πατρος δοξης ευλογως ειπειν, επειπερ
ηνεχθη και επ' αυτου το ∆ι' ου. αδιαφορει γαρ εσθ' οτε περι τας λεξεις η θεια γραφη,
μηδεν αδικουσα το υποκει μενον, καταχρηστικωτερον δε πως επιφερουσα τοις
σημαινο μενοις τα τε ρηματα και τα δι' ων αν οιηται καταδηλουσθαι καλως. πλην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

εκεινο συμφερον επι τουτοις ειπειν, οτι "∆οξα "Κυριου κρυπτει λογον·" ολιγη γαρ
πασα λογων ισχυς, ως 1.73 προς εξηγησιν ακριβη της αῤρητου δοξης και θεοπρεπους.
διοπερ ου σκανδαλιστεον επι τηι των λαλουμενων σμικρο πρεπειαι, παραχωρητεον δε
μαλλον το νικαν, και την εν γλωττηι δυναμιν, και παντος οξυτητα νου τηι θειαι και
αφραστωι φυσει· και κατα τουτον γαρ δη τον τροπον ου μικρως ευσεβησομεν.
1.74 ΚΕΦΑΛΗ ς΄ . Ὅτι ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος, και δια τουτο ου γενητος,
αλλ' εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος. Ὃ γεγονεν, εν αυτωι ζωη ην. ἜΤΙ τας περι
του Θεου Λογου διαλεξεις ποιειται προς ημας ο μακαριος Ευαγγελιστης· και μοι
δοκει δια παντων ιεναι χρησιμως των οσαπερ εστι κατα φυσιν αυτωι, ινα και τας των
ετεροδοξουντων δυσωπησηι παροινιας, και τους ορθηι διαπρεπειν εθελοντας πιστει,
τοις εις αυτην οχυρωσηι θεωρη μασιν, ουκ εκ λογων σοφιας κοσμικης το απιθανον
ερανιζο μενους, αλλ' εν αποδειξει Πνευματος το της αληθειας αποθαυμαζοντας
καλλος. οπερ ουν βουλεται και δια του προκειμενου διδασκειν, εκεινο εστι. ποιητην
ημιν αρτιως και κατα φυσιν οντα δημιουργον απεδειξε τον Υιον, παντα δι' αυτου
γεγενησθαι λεγων, και χωρις αυτου μηδε εν κεκλησθαι προς γενεσιν. επειδη δε ου
μονον τηι κτισει το προς το ειναι κεκλησθαι χαριζεται, συνεχει δε και γεγενη μενην
δι' εαυτου, τοις το αιδιως ειναι κατα φυσιν ιδιαν ουκ εχουσιν εαυτον οιονειπως
εγκαταμιγνυς, και ζωη τοις ουσι γινομενος, ινα μενηι γεγονοτα, και σωζηται κατα
τον οικειον εκαστον της φυσεως ορον, αναγκαιως φησιν Ὃ γεγονεν, εν 1.75 αυτωι
ζωη ην· ου μονον, φησι, δι' αυτου τα παντα εγενετο, αλλα και ειτι γεγονεν, ην εν
αυτωι η ζωη, τουτεστιν, ο μονογενης του Θεου Λογος, η παντων αρχη και συστασις,
ορατων τε και αορατων, επουρανιων, και επιγειων, και κατα χθονιων. αυτος γαρ
υπαρχων η κατα φυσιν ζωη, το ειναι και ζην και κινεισθαι πολυτροπως τοις ουσι
χαριζεται, ου κατα μερισμον τινα και αλλοιωσιν εις εκαστα των τηι φυσει
διεστηκοτων χωρων· αλλ' η μεν κτισις, ως προς εαυτην, αφατωι δυναμει και σοφιαι
του ∆ημιουργου ποικιλλεται· μια δε η παντων ζωη χωρουσα προς εκαστον, ως αν
αυτωι πρεπηι, και δυνηται μετασχειν. επειδη δε το εκ του μη οντος εις το ειναι
παρενεχθεν αναγκη και φθειρεσθαι, και το αρχην ολως εχον εις τελος επειγεται·
μονηι γαρ τηι θειαι και τα παντα υπερκειμενηι φυσει, το μητε απο αρχης ηρχθαι τινος,
και ατελευτητως ειναι πρεπει· σοφιζεται τροπον τινα την εν τοις πεποιημενοις
ασθενειαν ο ∆ημιουργος, και μηχαναται πως εκ τεχνης αυτοις το αΐδιον. αι γαρ εις
εκαστον αει των ομοιων διαδοχαι, και των ομογενων η ομοειδων αι εις αλληλα
μεταβασεις φυσικαι προς τον εφεξης αει βλεπουσαι δρομον, αειφανη μεν την κτισιν
εργαζονται, αεισυστατον δε τωι πεποιηκοτι τηρουσι Θεωι. και τουτο αρα εστι το των
οντων εκαστον εν εαυτωι σπειρειν σπερμα κατα γενος και καθ' ομοιωσιν, κατα την
αφατον του δημιουργουντος απο φασιν. ην ουν εν απασιν η ζωη, τουτο γαρ το προ
κειμενον. Ἀλλ' ω βελτιστε· παλιν ερει τις ευλογως προς τον τηι αληθειαι μαχομενον
αιρετικον· τι και προς τουτο ερεις, οταν ακουσηις του πνευματοφορου λεγοντος, ως
εν πασι τοις γεγενημενοις ην η ζωη, τουτεστιν, ο Λογος ο ων εν αρχηι; αρα και νυν
αποτολμησεις ειπειν, ως ουκ εστιν εκ της του 1.76 Θεου και Πατρος ουσιας ο Υιος,
ινα γενητος νοηται και πεποιημενος; και πως ουκ αν τις της σης, ω ουτος, αμαθιας
καταβοησηι, και μαλα δικαιως; ει γαρ εν τοις γεγονοσιν ο Λογος ην, ως ζωη κατα
φυσιν, δια μετοχης τοις ουσιν εαυτον αναμιγνυς· ετερος αρα εστι των εν οις ειναι
πιστευ εται. ο δε την φυσιν ετερος ων, η οπερ εστιν η κτισις, πως ουκ αν ειη λοιπον ο
υπερ ταυτην Θεος; ει δε επιμενεις αναισχυντων, και γενητον ειναι νομιζων ου
καταληγεις τον Υιον, τον οντα εν τοις γεγονοσιν ως ζωην· πρωτον μεν αυτο τι
υπαρχων εν εαυτωι νοηθησεται· ειτα και προς τουτωι, και αυτος εαυτου μετοχος, και
ζωη, ειπερ ων εν τοις γενο μενοις, εις και αυτος εξ αυτων υπαρχειν υποληφθησεται·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αλλ' οραι που παντως και αυτος ο θεομαχος, οσην εχει την απαιδευσιαν το ουτω
νοειν. ουκουν ει μεθεκτος εν τοις γενητοις εστιν ο ζωογονων αυτα Λογος, ουκ εν
τοις μετε χουσιν εσται και αυτος, αλλ' ετερος δηλονοτι παρ' εκεινα. ει δε τουτο, ουκ
αρα γενητος, αλλ' ως ζωη κατα φυσιν εν αυτοις. δια δε των υπεζευγμενων εννοιων
τουτο παλιν εισομεθα. Ἔννοιαι, ητοι συλλογισμοι. Ει μη εκ της ουσιας του Θεου και
Πατρος εστιν ο Υιος, εξωθεν δε αυτον κατ' εκεινους υπεστησε, γενητος αρα εστι και
πεποιημενος. πως ουν ο εν τοις γεγονοσιν εστι τα παντα ζωογονων; τι δε το
εξαιρετον εν τηι θειαι φυσει λοιπον ευρησομεν; η πως ο σοφωτατος Παυλος, ως αξια
γαστον τι φησιν επι του κατα φυσιν οντος Θεου "του "ζωογονουντος τα παντα;" ει
γαρ γενητος υπαρχων ο Υιος τα παντα ζωοποιει, εαυτην η κτισις ζωοποιει χρηιζουσα
1.77 μηδαμως εις τουτο του ποιησαντος Θεου. ουδεν ουν αρα το πλειον εν Θεωι παρα
την κτισιν. ενεργει γαρ ουχ ηττον, η ως αν δυνηται Θεος. αλλα τουτο ατοπον· ουκ
αρα γενητος ο Υιος, Θεος δε μαλλον, και δια τουτο κατα φυσιν και ζωη. {Ἄλλο.} Την
θειαν υπερθαυμαζει φυσιν, και μαλα εικοτως, ο ψαλμωιδος, και δη και αξιωμα
καλλιστον ανατιθησιν αυτηι λεγων "Ὅτι παρα σοι πηγη ζωης." αλλ' ειπερ υπεστησε
τον Υιον ο Πατηρ, και ουκ εκ της ουσιας εχει της εαυτου, ζωοποιει δε και ουτως
εχων τα γενητα και ζωη κατα φυσιν εστιν ως ζωοποιος, τι ματην ο ψαλμωιδος
διατεινεται παρα μονωι τωι Θεωι πηγην ζωης ειναι λεγων; επιδεχεται γαρ αυτο και η
των γενητων φυσις, ει ζωοποιει, καιτοι της θειας ουκ υπαρχων ουσιας ο Υιος κατα
την τινων αβουλιαν. αλλα τουτο ατοπον· ουκουν ζωη κατα φυσιν ο Υιος, ως Θεος εκ
Θεου, και ζωη εκ ζωης. {Ἄλλο.} Ει ζωη κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος γενητος εστι και
πεποιημενος, ατε δη το εκ της ουσιας ειναι του Θεου και Πατρος ουκ εχων κατα την
εκεινων υπονοιαν, επιδεξεται των γενητων η φυσις το ειναι τε και καλεισθαι ζωη·
εσται δε παντα ζωη κατα γε τον εν δυναμει λογον, και ει μηπω την του πραγματος
ενεργειαν εχει· το γαρ ολως ειναι τι πε φυκος, ειη δηπου παντως αν, και ει μηπω
γεγονεν· εχει γαρ εν τηι φυσει το δυνασθαι. οτε τοινυν κοινον μεν τηι κτισει το ειναι
ζωη, ιδιον δε και μονον ουδενος, τι ματην εφ' εαυτωι κομπαζει λεγων ο Υιος "Ἐγω
ειμι η ζωη;" χρην γαρ δηπου μαλλον ειπειν Ἐγω ειμι μεθ' υμων η ζωη. τουτο δε ην
πως και αληθεστερον, ειπερ οντως γενητος υπαρχων εστι και ζωη· επειδη δε, ως
ιδιον αγαθον εαυτωι περιτιθησι μονωι το ειναι ζωη, δηλος αν ειη λοιπον ου τοις
γενητοις εαυτον, 1.78 αλλα τηι θειαι του Πατρος συνταττων ουσιαι, ηι και το ειναι ζωη
προσεστι φυσικως. {Ἄλλο.} Το ζωης μετεχον ουκ αυτοκυριως εστι ζωη, ετερον γαρ τι
υπαρχον εν αυτωι φαινεται· ει τοινυν μεθεκτος ο Υιος τοις γενητοις ως ζωη, ετερος
αν ειη παρα τα μετεχοντα αυτου και ζωης δεομενα· ουκουν ου γενητος, ουτε μην
ζωο ποιεισθαι ζητων παρ' ετερου· Θεος ουν αρα λοιπον ως ζωοποιος· ει δε τουτο, και
της του Πατρος ουσιας ομολογη θησεται, ειπερ ενα προσκυνουμεν Θεον, και ουχ
ετερωι τινι παρα τον οντα λατρευομεν. {Ἄλλο.} Την των οντων ακριβως εξεταζοντες
φυσιν, Θεον ορωμεν και κτισιν, και ετερον επι τουτοις ουδεν. ο γαρ αν εκπιπτηι του
ειναι Θεος κατα φυσιν, τουτο παντως εστι γενητον, και οπερ αν τον του πεποιησθαι
διαφευγηι λογον, εισω παντως εστι των της θεοτητος ορων. οτε τοινυν αριστα πως
τα τοιαυτα διεσκεμμεθα, λεγετωσαν ημιν οι της του Θεου και Πατρος ουσιας
εξωθουντες τον Υιον, πως αν δυναιτο ζωογονειν ως ζωη, ιδιον εχουσης αυτο της
θειας φυσεως, ετερωι δε παραχωρουσης ουδενι. ει δε γενητος υπαρχων ειναι δυναται
και ζωη, φθασει δη παντως επι παντα τα γενητα του πλεονεκτηματος η χαρις, εσται
δε παντα κατα φυσιν ζωη· τις ουν αυτοις εσται χρεια της του Υιου μετοχης, η τι το
πλεον εντευθεν ευρησουσιν; εχει γαρ και αυτα το ειναι κατα φυσιν ζωη. αλλ' ουκ
αληθης ο λογος, μετεχει δε αναγκαιως ως ζωης χρηιζοντα του Υιου. μονος αρα εστιν
ο Μονογενης κατα φυσιν ζωη, και ουκ εν τοις γενητοις δια τουτο τεταξεται, αλλ' εις
την του τεκοντος αυτον αναβησεται φυσιν· ζωη γαρ κατα φυσιν και ο Πατηρ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

{Ἄλλο.} Ζωη κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος, η ετερος εστι 1.79 παρα την κτισιν, δηλον
δε οτι κατα την φυσιν, η ομοφυης ταυτηι. ει μεν ουν ομοφυης τε εστι και ομοουσιος,
πως ου διαψευσεται λεγων "Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης ο κατα "βαινων εκ του
ουρανου, και ζωην διδους τωι κοσμωι;" εχει γαρ η κτισις οικοθεν το ειναι ζωη, ζωη δε
ζωης αμετοχος, ινα φαινηται ζωη. ει δε ουκ εστιν ομοφυης, και το ειναι γενητος
διαφευξεται, συνεξελκων εαυτωι της κτισεως και το ιδιον αγαθον. ου γαρ η κτισις
εσται κατα φυσιν ζωη, ζωης δε μαλλον δεομενη και μετοχος. {Ἄλλο.} Ει ζωη κατα
φυσιν υπαρχων ο. Υιος, ομοφυης εστι τοις πεποιημενοις, δια το μη υπαρχειν εκ της
ουσιας του Θεου και Πατρος, κατα γε τον παρ' εκεινοις λογον, οτου δη χαριν ο
μακαριος ψαλμωιδος, ουρανους μεν απολεισθαι φησι, και ως ιματιον
παλαιωθησεσθαι· ιδιον δε ωσπερ ανετιθει γερας αυτωι "Συ δε ο αυτος ει, βοων, και τα
ετη σου ουκ "εκλειψουσιν." η γαρ απολειται και εκλειψει συν ημιν ως ομοφυης, και
ουκετι νοηθησεται ζωη, η και ημας εις το ωσαυτως εχειν αει και εις ανεκλειπτον
ετων αριθμον και εις το ειναι ζωην ανελκυσει η προς αυτον συναφεια φυσικη. αλλα
μην εξει μεν αυτος ωσαυτως αει, ημεις δε εκλειψομεν· ουκ αρα γενητος ως ημεις·
αλλ' επειπερ εστιν εκ της κατα φυσιν ζωης, ζωογονησει και αυτος ως ζωη τα ζωης
δεομενα. {Ἄλλο.} Ει ουδεν εαυτου μετοχον, μετεχει δε η κτισις, ως ζωης, του Υιου·
ουκ αρα η κτισις αυτος, αλλ' ουδε η κτισις ζωη, οπερ εστιν ο Υιος. {Ἄλλο.} Ει το
ζωοποιειν ετερον εστι, το δε ζωοποιεισθαι ετερον, ως ενεργεια και παθος, και
ζωοποιει μεν ο Υιος, ζωοποιειται δε η κτισις· ουκ αρα ταυτον Υιος και κτισις, επει
μηδε το ενεργουν τωι ενεργουμενωι.
1.80 ΚΕΦΑΛΗ Ζ. Ὅτι φως κατα φυσιν εστιν ο Υιος, και δια τουτο ου γενητος,
αλλ' εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος, ως φως αληθινον εκ φωτος αληθινου. Και η
ζωη ην το φως των ανθρωπων. ΚΑΙ δια τουτων ημιν ο μακαριος Ευαγγελιστης Θεον
οντα κατα φυσιν επιδεικνυει τον Υιον, και των του γεννη σαντος αγαθων ουσιωδως
κληρονομον. προδιδαξας γαρ οτι ζωη κατα φυσιν υπαρχων, αυτος ην εν πασι τοις δι'
αυτου γενομενοις, συνεχων αυτα και ζωογονων και εκ μη οντων εις το ειναι
παρελθειν αφατωι δυναμει δωρουμενος και γεγενη μενα διασωζων, εφ' ετεραν
ερχεται νοηματων διασκευην, πανταχοθεν ημας επι την της αληθειας καταληψιν
χειρα γωγειν, οτι δη και μαλα προσηκοι, διενθυμουμενος. ουκουν τοις γεγενημενοις
ο Λογος ενυπηρχεν, ως ζωη· επειδη δε ζωιον λογικον εν αυτοις ον επι γης, νου τε και
επιστημης δεκτικον, ο ανθρωπος, και της παρα Θεου σοφιας μετοχον, αναγκαιως
ημιν ο πνευματοφορος, και της εν ανθρωποις σοφιας χορηγον οντα τον Λογον
επιδεικνυει σαφως, ινα νοηται δι' Υιου τα παντα εν πασιν υπαρχων ο Θεος και 1.81
Πατηρ, ζωη μεν εν τοις δεομενοις ζωης· φως δε παλιν και ζωη, εν τοις ζωης και
φωτος δεομενοις. και δια τουτο φησι Και η ζωη ην το φως των ανθρωπων,
τουτεστιν, ο τα παντα ζωογονων Θεος Λογος, η εν πασι τοις ουσι ζωη, και το λογικον
φωτιζει ζωιον, και τοις συνεσεως δεκτικοις την συνεσιν επιδαψιλευεται· ινα σωζηται
και ισχυηι καλως το επι τηι κτισει λεγομενον "Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες;" πλουτει γαρ
ουδεν οικοθεν η γενητη και πεποιημενη φυσις, αλλ' οπερ αν εχουσα φαινοιτο, τουτο
παντως εστι παρα Θεου, του και το ειναι, και οπως εκαστον ειναι προσηκει
χαριζομενου. ευ δε παλιν το ην επι της ζωης τεθειται, ινα πανταχη το αιδιως ειναι
σημαινηι τον Λογον, και τας των ανοητων ανακοπτηι φλυαριας, εξ ουκ οντων ημιν
εισφε ρουσας τον Υιον, οπερ οληι μαχομενον φαινεται τηι θειαι γραφηι. Περι μεν ουν
της του Λογου μετα Πατρος αιδιοτητος, αρκουντως ηδη διειληφοτες, εν τε τωι
προκειμενωι βιβλιωι, και τωι κατ' επικλην Θησαυρωι, σιγαν εχειν οιησομεθα δειν. ο δε
δη των προκειμενων εισφερει μαλλον ημιν η διανοια, τουτο και μαλα προθυμως ως
ενι μαλιστα βασανιζοντες, εαυτους τε ωφελησαι σπουδασομεν και τους υστερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εντευ ξομενους, Θεου παλιν ημιν και θυραν και στομα τοις λογοις ανοιγοντος. Τι
ουν αρα παλιν ημιν ο χριστομαχος ερει, το φως των ανθρωπων μανθανων υπαρχειν
την ζωην, τουτεστι, τον αει ζωντα Θεον Λογον; ποιοις ημας κατασφενδονησει λο
γισμοις, οταν εις μεσον ηκωμεν λεγοντες Ει μη Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, και της
του γεννησαντος ουσιας καρπος, ει μη φως ημιν αληθινον εκ φωτος εξελαμψεν
αληθινου, εξωθεν δε και αυτος υπεστη κατα την υμων αμαθιαν· 1.82 ομοφυης αρα
εστι τοις πεποιημενοις, και το ειναι γενητος ουδαμοθεν διαφευξεται; πως ουν, ω
πασης μωριας αναπλεωι, φωτιζει μεν αυτος, τα δε υπ' αυτου φωτιζεται; η γαρ ουχ
ετερον μεν το φωτιζον εστιν, ετερον δε το φωτιζομενον; αλλ' εστι δηλον και παντι
τωι σαφες. ει γαρ ταυτον ειναι δοιημεν, οσον εις ουσιας ποιοτητα, και τον του πως
ειναι λογον, τι το πλεον εν τωι φωτιζειν ισχυοντι, τι δε το ελαττον αυθις εν τωι
φωτος δεομενωι; ηξει γαρ επ' αμφοιν, οπερ αν ιοι, και ανα μερος εφ' εκατερωι, και
φως μεν εσται το εν χρειαι φωτος, το δε φως αδιαφορησει φωτιζομενον. αλλα πολλη
τις εν τουτοις η των θεωρηματων οραται συγχυσις, και αναγκαιος ημιν αποτεμνει
λογος των ονομα σθεντων εκατερον, εν ιδιαι τε τιθησι φυσει το χορηγουν εν τουτοις
παρα το χορηγουμενον. ουκ αρα ομοφυης τοις πεποιημενοις ο Υιος, αλλ' εν τηι του
Πατρος ουσιαι κεισεται, φως αληθινον εκ φωτος υπαρχων αληθινου. Χαλεπον δε
ουδεν τον επι τοις προλαβουσι μεταῤρυθμι ζοντας λογον, ον επι τωι κατα φυσιν
υπαρχειν ζωην τον Υιον πεποιημεθα, ετερον τε οντα παρα τα εν οις εστιν εδεικνυ
ομεν, και την εν τωιδε τωι κεφαλαιωι διευκρινησασθαι γνωσιν· επι δε του μη ετεροις
τον επι τουτοις καταλειψαι πονον, η και οκνωι κεκρατησθαι δοκειν, αυτος εγω παλιν
τον εν τοις προλαβουσι συλλογισμοις μεταστοιχειωσαι τον τυπον, ως αν οιος τε ω,
πειρασομαι. ως γαρ εν εκεινοις ζωη κατα φυσιν υπαρχων, ετερος ων παρα τα εν
οισπερ ην αναφαι νεται, ουτω καν τουτωι το φως των ανθρωπων ειναι λεγο μενος τε
και κατ' αληθειαν ων, ετερος ευρεθησεται παρα τα φωτος δεομενα και μετεχοντα
αυτου· απο δε των εφεξης ακριβεστερον εισομεθα. 1.83 Ἀποδειξεις δια συλλογισμων,
οτι κατα φυσιν ετερος ο φωτιζων Υιος παρα την φωτιζομενην κτισιν. Ει εν τοις
λεγομενοις ο Λογος ην ως φως κατα φυσιν δια μετοχης τοις ουσιν εαυτον
αναμιγνυς, ετερος αρα εστι των εν οις ειναι πιστευεται. ο δε την φυσιν ετερος ων, η
οπερ εστιν η μετεχουσα αυτου και φωτιζομενη κτισις, πως ουκ αν ειη λοιπον ο υπερ
παντα Θεος; {Ἄλλο.} Ει φως κατα φυσιν οντα τον Υιον εν τοις γενητοις ως γενητον ο
θεομαχος ειναι φησι, τα φωτος δεδεημενα φωτιζοντα· πρωτον μεν αυτος υπαρχων
εν εαυτωι νοηθη σεται, ειτα προς τουτωι, και αυτος εαυτου μετοχος εσται, και φως,
ειπερ ων εν τοις γενητοις, εις και ο αυτος εξ αυτων υπαρχειν υποληφθησεται. αλλ'
οραι που παντως ο πεπαι δευμενος "την καρδιαν εν σοφιαι," καθα γεγραπται, οσην
εχει την ατοπιαν το ουτω νοειν. ουκουν ει μεθεκτως εν τοις γενητοις εστιν ο
φωτιζων αυτα Λογος, ουκ εν τοις μετε χουσι και φωτιζομενοις εσται και αυτος, αλλ'
ετερος δη λονοτι παρ' εκεινα. ει δε τουτο, ουκ αρα γενητος, αλλ' ως φως κατα φυσιν,
και Θεος εν τοις φωτος δεομενοις. {Ἄλλο.} Ει μη εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος
εστιν ο Υιος, εξωθεν δε αυτον κατ' εκεινους υπεστησε, γενητος αρα εστι και
πεποιημενος· πως ουν εν τοις γεγονοσιν εστι φωτιζων αυτα; τι δε το εξαιρετον εν τηι
θειαι φυσει λοιπον ευρησομεν; η πως ο σοφωτατος ψαλμωιδος, ως αξιαγαστον τι
φησιν επι του κατα φυσιν οντος Θεου "Ἐν τωι φωτι σου "οψομεθα φως;" ει γαρ
γενητος υπαρχων ο Υιος φωτιζει τα παντα, εαυτην η κτισις φωτιει, χρηιζουσα
μηδαμως προς τουτο του ποιησαντος Θεου. ουδεν ουν αρα το πλεον εν Θεωι παρα την
κτισιν, ενεργει δε ουχ ηττον η ως αν δυνηται 1.84 Θεος· αλλα τουτο ατοπον· ουκ αρα
γενητος ο Υιος, Θεος δε μαλλον, και δια τουτο φως κατα φυσιν, ως ο Πατηρ. {Ἄλλο
εκ του αυτου.} Ει φως του Θεου και Πατρος υπαρχων ο Υιος, κατα το "Ἐν τωι φωτι
σου οψομεθα φως," και "Ἐξαποστειλον το φως σου και την αληθειαν σου," γενητος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

εστι και εις υποστασιν ενεχθεις, ουδεν ετι διακω λυσει, κατα την ισην αναλογιαν,
φως καλεισθαι του Θεου και Πατρος παντα τα γενητα. ει γαρ ολως επιδεχεται τουτο
των πεποιημενων η φυσις, εσται τοις πασι δυναμει κοινον, και ουχ ενος ιδιον του
Υιου· αλλα τουτο ατοπον· μονωι γαρ αρμοσει τωι Υιωι το καλεισθαι τε και ειναι φως
του Θεου και Πατρος. ουκ αρα εστι γενητος, αλλα φως, ως Θεος εκ Θεου φωτιζοντος
δι' αυτου τα φωτος δεομενα. {Ἄλλο.} Ει φως κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος ουκ εκ της
ουσιας εστι του Πατρος, αλλ' εξωθεν υπεστη κατα τον απαιδευτον των θεομαχων
λογον· ομοφυης αρα εστι τοις πεποιημενοις και αδελφος, ατε δη της θειας εκπιπτων
ουσιας· πως ουν αρα φως μεν αυτος καλειται και εστι· περι δε του αγιου λεγεται
βαπτιστου "Ουκ ην εκεινος το φως;" καιτοι δυναμει φως ο μακαριος βαπτιστης, και
ου μονος αυτος, ειπερ ολως ενεχωρει γενητον οντα τον Υιον φως ειναι δυνασθαι
κατα φυσιν. το γαρ εν τηι φυσει κειμενον απαξ, κοινον δηπου παντι τωι γενοιτ' αν τωι
ταυτης μετεσχηκοτι, κατα γε τον της ακολουθιας λογον. αλλα μην Ἰωαννης ου φως,
φως δε ο Υιος· ως ετερος αρα κατα φυσιν, και ουχι τοις γεγονοσιν ομοφυης. {Ἄλλο
εκ του αυτου.} Ει φως κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος γενητος εστι και πεποιημενος, ατε
δη το εκ της ουσιας ειναι του Θεου και Πατρος ουκ εχων, κατα την τινων υπονοιαν,
επιδεξεται των γενητων η φυσις το ειναι τε και καλεισθαι 1.85 φως· εσται δε κατα
παντα φως κατα τον εν δυναμει λογον. το γαρ ολως ειναι τι πεφυκος ειη δηπου
παντως αν, και ει μηπω γεγονεν. οτε τοινυν κοινον μεν τηι των γενητων φυσει το
ειναι φως, ιδιον δε και μονως ουδενος, τι ματην εφ' εαυτωι κομπαζει λεγων ο Υιος
Ἐγω ειμι το φως· χρην γαρ δηπου μαλλον ειπειν Ἐγω ειμι μεθ' υμων το φως· επειδη
δε ως ιδιον αγαθον εαυτωι περιτιθησι μονωι των αλλων ουδενα προσλαβων, δηλος
αν ειη λοιπον, ου τοις γενητοις εαυτον, αλλα τηι θειαι του Πατρος συνταττων ουσιαι, ηι
και το ειναι φως προσεστι φυσικως. {Ἄλλο.} Το φωτος μετεχον ουκ αυτοκυριως εστι
το φως, ετερον γαρ τι υπαρχον εν ετερωι φαινεται· ει τοινυν μεθεκτος ο Υιος τοις
γενητοις ως φως, ετερος αν ειη παρα τα μετε χοντα αυτου και φωτος δεομενα·
ουκουν ου γενητος, ουδ' ωσπερ τα γενητα φωτιζεσθαι παρ' ετερου ζητων· Θεος δε
αρα λοιπον και φωτιζειν δυναμενος· ει δε τουτο, και της του Πατρος ουσιας
εκπεφυκως νοηθησεται, ειπερ ενα προσκυ νουμεν Θεον, και ουχ ετερωι τινι παρα τον
οντα λατρευομεν. {Ἄλλο.} Την των οντων ακριβως εξεταζοντες φυσιν, Θεον ορωμεν
και κτισιν, και ετερον επι τουτοις ουδεν· ο γαρ αν εκπεσηι του ειναι Θεος κατα φυσιν,
τουτο παντως εστι γενητον, και οπερ αν τον του πεποιησθαι διαφευγηι λογον, τουτο
και εισω παντως εστι των της Θεοτητος ορων. οτε τοινυν αριστα πως τα τοιαυτα
διεσκεμμεθα, λεγοντων ημιν οι της του Θεου και Πατρος ουσιας εξωθουντες τον
Υιον, πως αν δυναιτο φωτιζειν ως φως, ιδιον εχουσης αυτο της θειας φυσεως, ετερωι
δε παραχωρουσης ουδενι. ει δε γενητος υπαρχων ο Υιος, και φως ειναι δυναται,
φθασει δε παντως επι παντα τα γενητα του πλεονεκτηματος η χαρις, εσται δε παντα
φως κατα φυσιν. τις ουν αυτοις ετι χρεια της του Υιου μετοχης, η τι το πλεον
εντευθεν ευρησουσι, κατα φυσιν 1.86 εχοντα και αυτα το ειναι το φως, ωσπερ ουν
αμελει και ο Υιος ειναι εν εαυτοις; αλλα χρηιζει του φωτιζοντος η κτισις, οικοθεν ουκ
εχουσα τουτο. Θεος αρα κατα φυσιν ο Υιος, και δια τουτο φως, ως τα φωτος δεομενα
φωτιζειν δυνα μενος. {Ἄλλο.} Φως κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος, η ετερος εστι παρα
την κτισιν, δηλον δε οτι κατα τον του πως ειναι λογον, η ομοφυης αυτηι. ει μεν ουν
ομογενης εστι και ομοουσιος, ματην, ως εοικεν, ημιν επεφοιτησε λεγων "Ἐγω "φως
εις τον κοσμον εληλυθα·" εχει γαρ η κτισις οικοθεν το φως ειναι και αυτη· φως δε
φωτος αμετοχον, ινα νοηται φως· ει δε ουκ εστιν ομοφυης, δειται δε φωτος η κτισις
ακουσασα "Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες," αναγκαιως ηδη το ειναι γενητος ο Υιος
διαφευξεται, συνεξελκων εαυτωι της κτισεως το ιδιον αγαθον· ου γαρ η κτισις εσται
κατα φυσιν το φως, φωτος δε μαλλον δεομενη και μετοχος. {Ἄλλο.} Ει ουδεν εαυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

μετοχον, μετεχει δε η κτισις ως φωτος του Υιου· ουκ αρα κτισις αυτος, αλλ' ουδε η
κτισις το φως, οπερ εστιν ο Υιος. {Ἄλλο.} Ει το φωτιζειν ετερον, ετερον δε εστι το
φωτι ζεσθαι, ως ενεργεια και παθος, και φωτιζει μεν ο Υιος, φωτιζεται δε η κτισις·
ουκ αρα ταυτον Υιος και κτισις, επει μηδε το ενεργουν τωι ενεργουμενωι. Και το φως
εν τηι σκοτιαι φαινει, και η σκοτια αυτο ου κατελαβεν. Ἀναγκαιως ημιν ο σοφωτατος
Ευαγγελιστης, την εν τοις προλαβουσι θεωριαν εκπλατυνειν και δια των
προκειμενων επειγεται. ου γαρ δηπου τοις ακροωμενοις αποχρησειν 1.87 ενομιζεν
εις το δυνασθαι νοειν απλανως περι του Θεου Λογου, οτιπερ οντως εστι το φως των
ανθρωπων αυτος, δια του φαναι μονον "Και η ζωη ην το φως των αν "θρωπων·" ην
γαρ δη και εικος, αναδειχθησεσθαι τινας αβασανιστως των λαλουμενων ακουοντας·
και δη και πρεσ βευειν η και ετερους διδασκειν επιχειρειν, οτι φως μεν εστιν οντως ο
του Θεου Λογος, πλην ου πασι φωτος χορηγος, αλλ' οις αν αυτος βουληται το της
συνεσεως ενιησι φως, δοκιμαζων τον οφειλοντα λαβειν και της ουτω λαμπρας αξιον
οντα δωρεας· η δε γε των αλλων λογικων κτισματων φυσις, η εξ οικειων ωσπερ
σπερματων, την επι τωι δυνασθαι φρονειν ερανιζεται δυναμιν, η εντιθησιν αυτηι
νουν και συνεσιν ο Θεος και Πατηρ, ως ουκ εξισχυοντος τουτο δραν του Υιου. ινα
τοινυν φαινηται σαφως αυτος ο Θεος Λογος, ος ην εν Θεωι και Πατρι, και ζωη και
φως, ου τινων μεν ων ανα μερος, ετερων δε ουκετι, αλλα κατα τινα μετουσιας
αῤρητον τροπον, ως σοφια και συνεσις· οπερ εστιν εν τοις λογικοις το καλουμενον
φως· εαυτον ολοις τοις ουσι κατα μιγνυς, ινα λογικευηται τα λογικα, και φρονησιν
εχηι τα φρονησεως δεκτικα, ουκ αν ετερως ειναι τουτο δυνηθεντα ποτε, αναγκαιως
φησιν οτι Και το φως εν τηι σκοτιαι φαινει και η σκοτια αυτο ου κατελαβεν. μονον
γαρ ουχι τοιουτον τι τοις ακροωμενοις εκ πολλης ακριβειας αναβοαι Ἔφην, ω ουτοι,
καιτοι σφοδρα διδασκων τα αληθη, την ζωην ειναι των ανθρωπων το φως, ουχ ινα
νοηι τις εν γε τοις παρουσι μαλιστα λογοις, εξ ετερου πολιτειας κομιζεσθαι γερας τον
παρ' αυτου φωτισμον, τους οσοιπερ αν φαινοντ' αν δικαιοι τε και αγαθοι· αλλ' ινα
μανθανητε παλιν, οτιπερ ον τροπον εστιν εν πασι τοις γεγονοσιν ο Λογος ζωη,
ζωογονων δη λονοτι τα ζωης δεκτικα· ουτως εστιν εν αυτοις και φως, τα 1.88
συνεσεως τε και φρονησεως δεκτικα, τουτο δεικνυων οπερ εισι· παντα γαρ εν πασιν
εστιν ο Θεος και Πατηρ δι' Υιου εν Πνευματι. Σκοτιαν δε ονομαζει την του
φωτιζεσθαι δεομενην φυσιν, τουτεστι, καθολου την γενητην. επειδη γαρ αυτον
ωνομασε το φως, ετεραν ουσαν επιδεικνυων την επιδεα και αμετοχον αυτου κτισιν
λογικην, εις το εναντιον περιτρεπει του σημαι νομενου την δυναμιν, ουκ απο
σκοπου, κατα γε τον ημετερον νουν, και τουτο ποιων, αλλ' εκεινο δη παντως καθ'
εαυτον εννοησας, οτι των γενητων η φυσις, ουδεν ολως εξ εαυτης πηγαζουσα,
συμπαν δε το ειναι και το ευ ειναι τοιωσδε τυχον δεχομενη παρα του ∆ημιουργου,
δικαιως ακουει "Τι "γαρ εχεις ο ουκ ελαβες;" επειδη δε προς τοις αλλοις, και αυτο
θεοσδοτον εχει το φως, ουκ εχουσα δηλονοτι λαμβανει· το δε φως ουκ εχον εξ
εαυτου, πως ουκ αν ειη το εναντιον; η πως ουκ αν λεγοιτο σκοτια; πιθανη γαρ,
μαλλον δε ηδη και αναγκαιοτατη λιαν, αποδειξις, του την μεν κτισιν ειναι σκοτιαν,
φως δε παλιν τον του Θεου Λογον, το φαινειν εν τηι σκοτιαι το φως. ει γαρ δεχεται
των γενητων η φυσις τον του Θεου Λογον κατα μετουσιαν, ως φως, η ως εκ φωτος·
αυτη μεν ως σκοτια δηλονοτι λαμβανει, φαινει δε εν αυτηι, καθαπερ εν σκοτιαι το
φως, ο Υιος, ει και ουκ οιδε παντως η σκοτια το φως· τουτο γαρ οιμαι σημαινει το Ἡ
σκοτια αυτο ου κατελαβεν. απασι μεν γαρ ο του Θεου Λογος εκλαμπει τοις
ελλαμψεως δεκτικοις, και φωτιζει καθολου τα φυσιν εχοντα του φωτιζεσθαι
δεκτικην· αγνοειται δε υπο της σκοτιας· η γαρ επι γης τυγχανουσα λογικη φυσις,
τουτεστιν ο ανθρωπος, ελατρευσε ποτε τηι κτισει παρα τον κτισαντα· ου κατελαβε το
φως· ου γαρ εγνω τον ∆ημιουργον, την 1.89 πηγην της σοφιας, της συνεσεως την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

αρχην, την της φρονησεως ριζαν. εχει δ' ουν ομως εκ φιλανθρωπιας το φως, και
συγκαταβεβλημενην ωσπερ επαγεται την του φρονειν δυναμιν ταις εις το ειναι
παροδοις συντρεχουσαν τα γενητα. Σημειωτεον δε παλιν εν τουτοις, οτι λογος
ουδεις επι τρεψει γενητον ειναι νοειν η πεποιημενον υπαρχειν οιεσθαι τον Υιον του
Θεου, αλλ' ανεστηκοτα παντη των καθ' ημας, και την των κτισματων αναβαινοντα
φυσιν, ετερον τε παν τελως, η οπερ εισιν αυτα, και πολυ διεστηκοτα κατα την της
ουσιας ποιοτητα, ωσπερ ουν αμελει το φως προς την σκοτιαν εστιν ου ταυτον, αλλ'
ηδη και εναντιον και ασυγ κριτοις ταις διαφοραις εις αλλοτριοτητα φυσικην χωριζο
μενον. αποχρωντως δε ηδη τον περι τουτου διαλαβοντες λογον εν τοις
προεξητασμενοις, τα λοιπα των εφεξης προσθησομεν. Ἐγενετο ανθρωπος
απεσταλμενος παρα Θεου, ονομα αυτωι Ἰωαννης, ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν ινα
μαρτυρησηι περι του φωτος. Πολλα προεξηγησαμενος περι του Θεου Λογου, και δι'
ων αν φαινοιτο κατα φυσιν υπαρχων Υιος του Θεου και Πατρος ακριβεστατα
διειπων, την εκ των ακροωμενων πιστιν τοις ειρημενοις εκπραγματευεται· επειδη δε
κατα το ειρη μενον δια Μωυσεως υπο του Θεου "Ἐπι στοματος δυο και "τριων
μαρτυρων σταθησεται παν ρημα·" συναγει φρονιμως εφ' εαυτωι τον μακαριον
βαπτιστην, και αξιολογωτατον οντως συνεισφερει τον μαρτυρα. ου γαρ ᾤετο δειν, ει
και λιαν υπαρχοι σεμνος, την υπερ νομον απαιτησαι πιστιν τους εντευξομενους τηι
περι του Σωτηρος ημων συγγραφηι, και μονωι πιστευειν αυτωι τα υπερ νουν και
φρονησιν εξηγου 1.90 μενωι την καθ' ημας. ουκουν μαρτυρει μεν αυτος ο μακαριος
Ευαγγελιστης, οτιπερ "Ἦν ο Λογος εν αρχηι, και Θεος ην "ο Λογος, και ην εν αρχηι
προς τον Θεον," και οτι "παντα "δι' αυτου εγενετο," και ην εν τοις γενομενοις, ως
ζωη, και οτι "το φως των ανθρωπων ην η ζωη," ινα δια τουτων απαντων Θεον οντα
κατα φυσιν αποδειξηι τον Υιον. επιμαρ τυρει δε αυτωι και ο θεσπεσιος βαπτιστης
"Ἑτοιμασατε την "οδον του Κυριου, βοων, ευθειας ποιειτε τας τριβους του "Θεου
ημων." ειναι γαρ δη παντως ερει τις Θεον αληθινον, τον ωι κατα φυσιν ενυπαρχει το
της κυριοτητος αξιωμα, και ουκ εν ετερωι φαινοιτο προσον κυριως τε και αληθως,
επειπερ "Εις μεν ημιν ο Θεος και Πατηρ, εις δε Κυριος Ἰησους "Χριστος" κατα την
Παυλου φωνην· και ει θεοι κατα χαριν και κυριοι καλουνται πολλοι εν τε τωι
ουρανωι και επι της γης, αλλ' εις μετα του Πατρος Θεος αληθινος ο Υιος. ουκουν,
αξιολογωτατη μεν των αγιων μαρτυρων η ξυνωρις, πιστις δε λοιπον ουδαμοθεν
κατηγορουμενη τοις λεγομενοις οφειλεται, και το εκ νομου λαβουσα πληρωμα, και
τηι των προσωπων περιφανειαι βεβαιουμενη. το μεν ουν περι εαυτου τι φαναι τον
μακαριον Ευαγγελιστην, και των ιδιων εγκω μιων εφαψασθαι, φορτικον ην οντως
και αλλως απαιδευτον· η γαρ αν ηκουσε δικαιως "Συ περι σεαυτου μαρτυρεις, η
"μαρτυρια σου ουκ εστιν αληθης." δια τοι τουτο τοις ειδοσιν αυτον τα καθ' εαυτον
εννοειν επιτρεπει, επι δε τον ομωνυμον ερχεται, καλως γε σφοδρα και τουτο ποιων,
και απεσταλθαι φησιν αυτον παρα Θεου. εδει γαρ ουκ αυτομολον, ουδε αυτο κλητωι
σπουδηι, προς την υπερ του Σωτηρος ημων ιοντα μαρτυριαν δεικνυειν τον αγιον
βαπτιστην, αλλα τοις ανωθεν διατεταγμενοις υπεικοντα, και τοις θειοις του Πατρος
υπηρε 1.91 τουντα θελημασι. δια τουτο φησιν Ἐγενετο ανθρωπος απε σταλμενος
παρα Θεου, ονομα αυτωι Ἰωαννης. Ἐπιτηρητεον δε οπως ασφαλη τε και πρεποντα
τον περι εκαστου λογον εποιησατο, και τηι των σημαινομενων φυσει καταλληλον.
επι μεν γαρ του Θεου Λογου, το ην ακολουθως εισφερεται πανταχη την αιδιοτητα
σημαινον αυτου, και το πασης αρχης της εν χρονωι πρεσβυτερον, και το πεποιησθαι
νομιζειν αυτον αναιρουν. το γαρ ον αει πως αν νοοιτο και γενητον; επι δε του
μακαριου βαπτιστου, πρεποντως φησι το Ἐγενετο ανθρωπος απεσταλμενος παρα
Θεου, ως επ' αν θρωπου γενητην εχοντος την φυσιν. δοκει δε μοι και λιαν
ησφαλισμενως εν τουτοις ο Ευαγγελιστης ουχ απλως οτι γεγονεν ειπειν, αλλα δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

του προσθειναι και ανθρωπος, αβου λοτατην τινων ανατρεπειν υπονοιαν. ηδη γαρ
τις παρα πολλοις περιηνεχθη λογος, ουκ ανθρωπον οντως υπαρχειν τηι φυσει τον
αγιον βαπτιστην διαθρυλλων, αλλ' ενα των οντων εν τοις ουρανοις αγιων αγγελων,
ανθρωπινωι χρησαμενον σωματι, και προς το κηρυττειν απεσταλμενον παρα Θεου.
εξηυρηται δε παλιν αυτοις της υπονοιας της επι τουτωι προφασις, το ειρησθαι παρα
Θεου "Ἰδου εγω αποστελλω "τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος κατασκευασει
την "οδον σου εμπροσθεν σου." αποσφαλλονται δε της αλη θειας οι τηιδε δοξαζοντες,
ου νοουντες, οτι το Ἄγγελος ονομα λειτουργιας μαλλον εστιν, ηπερ ουσιας
σημαντικον, ωσπερ ουν αμελει και εν τοις κατα τον μακαριον Ἰωβ αλλος επ' αλλωι
τρεχουσιν αγγελοι τα πολυτροπα κηρυττοντες παθη, και ταις ανηκεστοις εκειναις
διακονουμενοι συμφοραις. οριζει δε τι τοιουτον και επι των αγιων αγγελων και
αυτος ημιν ο σοφωτατος Παυλος επιστελλων ωδι "Ουχι παντες εισι 1.92
"λειτουργικα πνευματα, εις διακονιαν αποστελλομενα δια "τους μελλοντας
κληρονομειν σωτηριαν;" ουκουν αγγελος ο μακαριος βαπτιστης Ἰωαννης δια της
του ∆εσποτου κατωνο μασται φωνης, ουκ αυτο κατα φυσιν αγγελος ων, αλλ' ως εις
το αγγελλειν απεσταλμενος, και Την οδον του Κυριου ετοι μασατε βοων. χρησιμως
δε λιαν και παρα Θεου τον αγγελον απεσταλθαι διισχυρισατο, βεβαιοτατην αυτου
την μαρτυριαν αποδεικνυων. ουδε γαρ αν ο παρα Θεου προς το κηρυττειν
απεσταλμενος, ετερον τι παρεφθεγξατο διδασκων, ο μη παντως ην κατα βουλησιν
του την αποστολην επιθεντος αυτωι. ουκουν αληθης ο μαρτυς θεοδιδακτος ων· τουτο
γαρ οιμαι σημαινειν το Ἀπεσταλμενος παρα Θεου· επει και Παυλος ημιν ο
σοφωτατος απεσταλθαι λεγων δια Ἰησου Χριστου, του μυστηριου την δυναμιν ου
παρ' ετερου τινος εκμαθειν, αλλα "δι' αποκαλυψεως" του πεπομφοτος, διεβε
βαιωσατο, συνημμενως ημιν ωσπερ και αδιαστατως, εν τωι απεσταλθαι λεγειν δια
Ἰησου Χριστου, την αποκαλυψιν υπεμφαινων. ουκουν εν τωι απεσταλθαι παρα Θεου,
το θεοδιδακτον ειναι παντως ακολουθει. το δε αψευδειν οτι λιαν εσπουδασται τοις
της αληθειας λειτουργοις, ουκ αμφιλογον. Ἦν δε και ονομα, φησι, τωι ανθρωπωι
Ἰωαννης. εδει γνωριζεσθαι τον απεσταλμενον, και τηι του ονοματος ση μασιαι,
πολλην, ως οιμαι, τωι λογωι την αξιοπιστιαν εισφε ροντος· αγγελος γαρ· Γαβριηλ δε
ουτος "ο παρεστηκως "ενωπιον του Θεου," καθα φησιν αυτος· οτε τωι Ζαχαριαι την
γεννησιν αυτου την εκ της Ἐλισαβετ ευηγγελισατο, προς οις ευρισκεται λεγων, και
τουτο προστεθεικεν, οτι και Ἰωαννης εσται το ονομα αυτου. δηλον δε δηπου, και
πασιν ομολο γουμενον, ως αρα κατα την θειαν βουλησιν τε και προσ ταξιν ουτω
παρα του αγγελου κατωνομαζετο. ειτα πως ουκ 1.93 αν νοηθειη λοιπον παντος
επαινου κρειττων αμα και αξιολο γωτερος ο τοσαυτηι παρα Θεου κατεστεμμενος
τιμηι; διο δη και η του ονοματος μνημη χρησιμως τε και αναγκαιως παρα
λαμβανεται. επειδη δε προστεθεικεν ο Ευαγγελιστης εις μαρτυριαν απεσταλθαι παρα
Θεου τον αγιον βαπτιστην, ινα παντες πιστευσωσι δι' αυτου, παλιν εκεινο ερουμεν,
οταν ημιν οι δι' εναντιας αντιπιπτωσι λεγοντες ∆ιατι μη παντες τωι θεοθεν
απεσταλμενωι πεπιστευκασι; πως δε ητονησεν εις το πεισαι τινας ο προς τουτο δια
της ανωθεν ψηφου προκεχει ρισμενος; Ου της Ἰωαννου ραιθυμιας, ω ουτοι, δικαιον
ημας εν τουτοις κατηγορειν, αλλα της των απειθουντων δυστρο πιας καταβοαν.
οσον μεν γαρ εις τον του προκηρυττοντος σκοπον, και τον της αποστολης της
ανωθεν τροπον, ουδεις αν ηυρεθη της διδασκαλιας αμετοχος, ουδ' αν εμεινεν απει
θης· επειδη δε διαφορος εν τοις ακροωμενοις η γνωμη, και της οικειας προαιρεσεως
εκαστος εχει την εξουσιαν, απεσφα λησαν τινες του συμφεροντος ου παραδεξαμενοι
την πιστιν. διο αυτοις ρητεον δηλονοτι κατα το εν τωι προφητηι κειμενον "̔Ο ακουων
ακουετω, και ο απειθων απειθειτω." Ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι
του φωτος. Ἔμφασιν αρετης και της του προσωπου περιφανειας ωδινει το Ουτος. ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

γαρ εκ Θεου, φησιν, απεσταλμενος, ο πασαν εικοτως καταπληξας την Ἰουδαιαν, τηι
τε του βιου σεμνοτητι και ταις εις ασκησιν υπερβολαις, ο δια φωνης αγιων
προκηρυττομενος προφητων· και παρα μεν τωι Ἡσαΐαι "Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι·"
παρα δε τωι μακαριωι ∆αυειδ λυχνος Χριστωι προητοιμασμενος ονομασθεις· ουτος
ηλθεν εις 1.94 μαρτυριαν ινα μαρτυρησηι περι του φωτος· και φως μεν εν τουτωι τον
Θεον Λογον αποκαλει, ενα δε οντα δεικνυει, και αυτο δη τουτο κυριως υπαρχοντα
φως, μεθ' ου κατα φυσιν ετερον ουδεν, την του δυνασθαι φωτιζειν ενεργειαν εχον,
και φωτος ου δεηθεν. ουκουν εκφυλος τε και, ιν' ουτως ειπωμεν, ετερο φυης ως
προς την κτισιν ο του Θεου Λογος, ειπερ οντως τε και αληθως αυτος μεν εστι κυριως
το φως, φωτος δε η κτισις μετοχος. ο δε τοις πεποιημενοις ασυντακτος ηδη, και
ετερο φυης δια τουτο νοουμενος, πως αν ειη γενητος, μαλλον δε πως ουκ αν ειη
λοιπον εισω των της θεοτητος ορων, και της του τεκοντος ευφυΐας αναπλεως; Ουκ
ην εκεινος το φως, αλλ' ινα μαρτυρησηι περι του φωτος. Τας εν τηι ερημωι διατριβας
των εν πολεσιν ενδιαιτηματων προτιμησας ο βαπτιστης, και ξενην εν ασκησει την
καρ τεριαν επιδειξαμενος, και εις αυτο της εν ανθρωποις δικαιο συνης το ακροτατον
αναδραμων, και μαλα δικαιως απεθαυ μαζετο, και δη και υπειληπτο παρα τισιν ειναι
Χριστος αυτος. και γουν οι των Ἰουδαικων ηγουμενοι ταγματων δια των προσοντων
αυτωι κατα αρετην πλεονεκτηματων εις τοιαυτην ενεχθεντες υπονοιαν,
αποστελλουσι τινας προς αυτον αναπυθεσθαι προσταξαντες, ει αυτος εστιν ο
Χριστος. ουκ αγνοησας τοινυν ο μακαριος Ευαγγελιστης τα παρα πολλοις
διατεθρυλλημενα περι αυτου, τιθησιν αναγκαιως το Ουκ ην εκεινος το φως, ινα και
πλανην αποῤριζωσηι την επι τουτωι, και παλιν αξιοπιστιαν επισωρευσηι τινα τωι προς
μαρτυριαν απεσταλμενωι παρα Θεου. πως γαρ ου λιαν υπερφερης, πως δε ουχι κατα
παντα τροπον αξιοθαυμαστος, ο μεγαλην ουτω κατημφιεσμενος αρετην, και
διαπρεπης εις 1.95 δικαιοσυνην, ως αυτον απομιμησασθαι τον Χριστον, δια τε το
εξαιρετον της ευλαβειας καλλος, αυτο δη λοιπον υπαρχειν υπονοεισθαι το φως; ουκ
ην ουν φησιν εκεινος το φως αλλ' εις μαρτυριαν την περι του φωτος απεσταλμενος.
το φως δε λεγων, μετα της του αρθρου προσθηκης, εν αυτο δεικνυει σαφως· εχει γαρ
ουτω κατα αληθειαν. οτι μεν γαρ φως αν καλοιτο δικαιως και ο μακαριος βαπτιστης,
η και εκαστος των αλλων αγιων, ουκ αρνησομεθα, δια το επ' αυτοις παρα του
Σωτηρος ημων ειρημενον "Ὑμεις εστε το φως του "κοσμου." ειρηται δε παλιν περι
του αγιου Βαπτιστου "̔Ητοιμασα λυχνον τωι Χριστωι μου." και "Ἐκεινος ην ο "λυχνος
ο καιομενος και φαινων· υμεις δε ηθελησατε προς "ωραν αγαλλιαθηναι εν τωι φωτι
αυτου." αλλ' ει και φως οι αγιοι, και λυχνος ο βαπτιστης, την επ' αυτοις ουκ αγνοη
σομεν χαριν, και την απο του φωτος χορηγιαν. ουτε γαρ ιδιον εν τωι λυχνωι το φως,
ουτε μην εν τοις αγιοις ο φωτισμος, αλλα τηι της αληθειας ελλαμψει φαιδροι και
διαφανεις ανεδεικνυντο, και "φωστηρες εισιν εν κοσμωι λογον "ζωης επεχοντες."
και τις η ζωη, ης "τον λογον επεχοντες" εχρηματιζον φως, η παντως αυτος ο
Μονογενης, ο λεγων Ἐγω ειμι η ζωη; ουκουν, εν μεν οντως εστι το κατα αληθειαν
φως, φωτιζον, ου φωτιζομενον· τηι δε του ενος μετοχηι, παν ει τι λεγεται φως, κατα
μιμησιν την ως προς εκεινον νοηθησεται.
1.96 ΚΕΦΑΛΗ Η. Ὅτι μονος ο Υιος του Θεου φως εστιν αληθινον, η δε κτισις
ουκετι, φωτος ουσα μετοχος, ως γενητη. Ἦν το φως το αληθινον. ΕΠΕΞΕΡΓΑΖΕΤΑΙ
παλιν χρησιμως το ειρημενον ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης, και αποδιοριζει σαφως το
κατα αληθειαν φως, τουτεστι τον Μονογενη, των μη ουτως εχοντων, τουτεστι των
γενητων· αποδιιστησιν εναργως το φυσει των κατα χαριν, των εν μεθεξει το
μετεχομενον, των εν χορηγιαι το τοις δεομενοις εαυτο χορηγουν. και ει φως εστιν
αληθινον ο Υιος, ουδεν αρα παρ' αυτον κατ' αληθειαν φως, ουδε οικοθεν εχει
δυναμει το ειναι και καλεισθαι φως· αλλ' ουδε φυσεως της ιδιας εκδωσει καρπον τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

γενητα το δηλουμενον, ωσπερ δε εξ ουκ οντων εστιν, ουτως εκ του μη ειναι φως, επι
το ειναι φως αναβησεται, του φωτος του αληθινου δεξαμενα την αυγην, και τηι
μεθεξει της θειας καταλαμπρυνομενα φυσεως, προς την εκεινης μιμησιν, χρη ματιει
τε αμα και εσται φως. και ο μεν του Θεου Λογος ουσιωδως εστι φως, ου μεθεξει τηι
κατα χαριν τουτο υπαρ χων, ουδε συμβεβηκος εχων εν εαυτωι το αξιωμα, αλλ' ουδε
επεισακτον, ως χαριν, αλλα φυσεως απαραποιητου καρπον 1.97 ατρεπτον και
αναλλοιωτον αγαθον, εκ Πατρος διηκον εις τον της ουσιας αυτου κληρονομον. η δε
κτισις ουχ ουτω φορεσει το ειναι φως· ως ουκ εχουσα λαμβανει, ως σκοτια
φωτιζεται, επικτητον εχει την χαριν, εκ φιλανθρωπιας της του διδοντος το αξιωμα.
ουκουν ο μεν φως αληθινον, η δε ουκετι. τοσαυτης τοιγαρουν μεταξυ κειμενης
διαφορας, και ουτω μακρου διατειχιζοντος λογου της κτισεως τον Υιον του Θεου,
οσον εις ταυτοτητα φυσεως, πως ουκ αν τις και μαλα εικοτως υπολαβοι παραληρειν,
μαλλον δε πασης εξω γενε σθαι φρενος αγαθης, τους οσοιπερ αν γενητον ειναι
λεγωσιν αυτον, και τοις πεποιημενοις συνταττωσιν τον απαντων γενεσιουργον, ουχ
ορωντες, ως γε μοι φαινεται, προς οσην αυτοις ασεβειαν αποκινδυνευσει το
τολμημα, μη νοουσι "μητε "α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται." οτι γαρ τοις
ακριβεστερον βασανιζειν ειωθοσι την εν τοις προκειμενοις αληθειαν, ουδαμοθεν
ημιν ο Μονογενης, τουτεστι, το φως το αληθινον, γενητος η πεποιημενος, η και
ολως τηι κτισει συμφυης υπαρχων κατα τι γουν αποδειχθησεται, πανταχοθεν μεν αν
τις κατιδοι και μαλα ραιδιως, ουχ ηκιστα δε δια των εφεξης υποτεταγμενων εννοιων,
δια την εν τοις προκειμενοις ημιν θεωριαν συνειλεγμενων. Ἔννοιαι ητοι
συλλογισμοι, δι' ων εξεστι μαθειν, οτι μονος ο Υιος φως εστιν αληθινον, η δε κτισις
ουκετι, διοπερ ουδε ομοφυης αυτηι. Ει απαυγασμα της δοξης του Θεου και Πατρος
υπαρχων ο Υιος, φως αληθινον δια τουτο εστιν, ουκ εσται τηι κτισει ομοφυης, ινα μη
και η κτισις απαυγασμα νοηται της δοξης του Θεου και Πατρος, εχουσα δυναμει το
ειναι τουτο κατα φυσιν, οπερ εστιν ο Υιος. {Ἄλλο.} Ει πασα η κτισις αληθινον ειναι
δυναται φως, δια 1.98 ποιαν αιτιαν επι μονου τεθειται τουτο του Υιου; χρην γαρ
δηπου κατα γε τον της ισοτητος λογον, και τοις πεποιη μενοις επιφημιζεσθαι το
αληθινον ειναι φως. αλλ' ουδενι μεν αρμοσει των γενητων, κατηγορειται δε μονης
της ουσιας του Υιου. κυριως αρα και αληθως κεισεται μεν επ' αυτου, επι δε των
ποιηματων ουκετι. πως ουν ετι τηι κτισει συμφυης, και ουχι μαλλον των υπερ την
κτισιν, ως υπερ αυτην υπαρχων μετα Πατρος; {Ἄλλο.} Ει φωτι τωι κατα αληθειαν ου
ταυτον εστι το μη κατα αληθειαν φως· εχει γαρ τι το ετεροιον η εκατερου δηλωσις·
φως δε αληθινον ο Υιος κατωνομασται, και τουτο εστι κατα φυσιν· ουκ αρα η κτισις
αληθινον εσται φως. ουκουν ουδε αλληλοις ομοφυη τα ουτως εξηλλαγμενα.
{Ἄλλο.} Ει μη μονος ο Μονογενης το φως εστι το αλη θινον, εχει δε και η κτισις το
ειναι φως αληθινον, δια ποιαν αιτιαν αυτος "φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον
εις τον "κοσμον;" εχουσης γαρ οικοθεν τουτο και της γενητης ουσιας, περιττον ην
ετι το φωτιζεσθαι δι' Υιου· αλλα μην φωτιζει μεν αυτος, μετοχοι δε αυτου παντες
ημεις· ουκ αρα ταυτον εις ουσιας ποιοτητα Υιος και κτισις· ωσπερ ουν ουδε τωι
μετεχοντι το μετεχομενον. {Ἄλλο.} Ει μη μονωι προσεστι κατα φυσιν τωι Υιωι το
υπαρχειν φως αληθινον, εχει δε αυτο και η κτισις, περιττος, ως οιμαι, φανειται προς
τινας λεγων ο ψαλμωιδος "Προσ "ελθετε προς αυτον και φωτισθητε·" το γαρ ολως
κατ' αληθειαν φως, ουκ αν γενοιτο μεθεξει τηι προς ετερον τινα φως, αλλ' ουδε
ελλαμψει τηι παρ' ετερου φαιδρυνθησεται, τελειαν δε μαλλον απο της ιδιας φυσεως
την καθαροτητα χορηγηθησεται· αλλ' ορωμεν οτι φωτος επιδεης ο ανθρωπος,
κτιστης υπαρχων φυσεως· και αληθευει βοων ο ψαλμωιδος, 1.99 ως προς τον του
Θεου Λογον "Ὅτι συ φωτιεις λυχνον μου "Κυριε, ο Θεος μου φωτιεις το σκοτος μου·"
ουκ αρα φως κατα αληθειαν ημεις, μετοχοι δε μαλλον του φωτιζοντος Λογου, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

αλλοτριοι κατα φυσιν του φωτος του αληθινου, οπερ εστιν ο Υιος. {Ἄλλο εκ του
αυτου.} Ει λυχνος ο ανθρωπινος κατωνο μασται νους, κατα το εν ψαλμοις ᾀδομενον
"Ὅτι συ "φωτιεις λυχνον μου Κυριε," πως εσομεθα κατα αληθειαν φως; επεισακτον
γαρ και δοτον τωι λυχνωι το φως. και ει το σκοτος το εν ημιν φωτιζει μονος ο
Μονογενης, πως ουχι μαλλον αυτος κατα αληθειαν φως, ημεις δε ουκετι; ει δε τουτο
αληθες, πως αν ειη λοιπον ομοφυης τηι κτισει, τοσουτον αυτης υπερκειμενος;
{Ἄλλο.} Ει προσειναι δυναται τηι κτισει το ειναι φως αλη θινον, ωσπερ ουν αμελει
και τωι Υιωι, εσται δηλονοτι φως αληθινον ο ανθρωπος, μερος υπαρχων αυτης. τισιν
ουν αρα δια των αγιων προφητων ο Θεος και Πατηρ επηγγελλετο, λεγων "Και
ανατελει υμιν τοις φοβουμενοις το ονομα μου "ηλιος δικαιοσυνης;" τι γαρ αν ολως
ηλιου του καταυγα ζοντος το κατ' αληθειαν εδεηθη φως; αλλα μην ως εν χρειαι
καθεστηκοσιν ο Θεος και Πατηρ επηγγελλετο δωσειν αυτον, και λαβοντες
πεφωτισμεθα. ετερος αρα προς τε ημας και την κτισιν, οσον εις ταυτοτητα φυσικην,
ο Μονογενης, φως υπαρχων αληθινον, και φωτιζειν πεφυκος τα φωτος δεομενα.
{Ἄλλο.} Ει μη μονος ο Υιος φως εστιν αληθινον, εχει δε αυτο και η κτισις, εσται
δηλονοτι και εν ημιν. ποιος ουν αρα τους αγιους ανεπεισε λογος προς Θεον αναβοαν
"Ἐξαποστειλον "το φως σου και την αληθειαν σου;" τι δε ημας εντευθεν ωφελησειν
οιομενοι τας τοιαυτας πολλακις ηφιεσαν, ειπε μοι, φωνας; ει μεν γαρ ᾔδεσαν εν
χρειαι φωτος υπαρχειν τον ανθρωπον, και της παρ' ετερου προσθηκης επιδεα, πως
ερει τις αληθευων, οτι φως υπαρχει και αυτος αληθινον; ει δε ουκ 1.100 εδειτο του
φωτιζοντος Λογου, τι ματην εκαλουν τον ουδεν ωφελησαι δυναμενον; αλλ' ουκ
εστιν ειπειν, οτι της αλη θειας απεσφαλλετο των αγιων ο νους, και αυτος δε παλιν ο
Θεος και Πατηρ, ως φωτος δεομενοις πεμπει τον Υιον. ετερος αρα κατα φυσιν, ως
προς την κτισιν ο Μονογενης, ως φωτιζων τα φωτος δεομενα. {Ἄλλο.} Ει φωτος
ορωμεν την κτισιν επιδεα, φωτιζει δε αυτην ο Μονογενης, ουχ εαυτην η κτισις αγει
προς το φως· ουκουν ουδε φως αληθινον ωσπερ ο Υιος. {Ἄλλο.} Ει το φυσει και κατα
αληθειαν φως ου σκοτιζεται, φως δε αληθινον ο Μονογενης, και φως ομοιως
αληθινον η κτισις, οτου δη χαριν επι μεν του Υιου τιθησιν η γραφη το "̔Η σκοτια
αυτο ου κατελαβεν·" εφ' ημων δε ο Παυλος "̓Εν οις ο θεος του αιωνος τουτου
ετυφλωσε τα νοηματα "των απιστων;" και παλιν αυτος ο Σωτηρ "Ἕως το φως
"εχετε, περιπατειτε εν τωι φωτι, ινα μη η σκοτια υμας "καταλαβηι." προδηλον γαρ
δηπου πασιν εστιν, ως ει μη τινας υπο της σκοτιας ενεχωρει καταλαμβανεσθαι των
καθ' ημας, ουδ' αν εφη τι τοιουτον ο Σωτηρ. πως ουν ετι ταυτον εις φυσιν ο
Μονογενης και η κτισις, ο αναλλοιωτος τηι αλλοιουμενηι, ο παθειν ουδεν των
αδικουντων ανεχομενος τηι σκοτιζομενηι και αποκτησασθαι δυναμενηι τον φωτισμον,
ως εν προσθηκης μερει προσοντα δηλονοτι, και ουχι κατα φυσιν εῤριζωμενην εν
εαυτηι; {Ἄλλο.} Ει μη μονος ο Μονογενης το φως εστι το αλη θινον, εχει δε αυτο και
η κτισις, ως ομοφυης αυτωι, κατα τινα τροπον αναβοωμεν ημεις, ως προς Θεον και
Πατερα "̓Εν τωι φωτι σου οψομεθα φως;" ει γαρ φως εσμεν αληθινον, πως εν ετερωι
φωτισθησομεθα; ει δε ως χρηι ζοντες επεισακτου φωτος, τα τοιαυτα φαμεν, ουκ
οντες 1.101 δηλονοτι κατα αληθειαν φως αλωσομεθα. ουκουν ουδε ομοφυεις τωι
τοσουτον κατα φυσιν υπερ ημας υπαρχοντι Λογωι. {Ἄλλο διηγηματικως.} Ὁ κυριος
ημων Ἰησους ο Χριστοςεν τοις ευαγγελιοις ευρισκεται λεγων "Αυτη δε εστιν η
"κρισις, οτι το φως εληλυθεν εις τον κοσμον, και ηγαπησαν "οι ανθρωποι μαλλον το
σκοτος η το φως· ην γαρ αυτων "πονηρα τα εργα. πας γαρ ο τα φαυλα πρασσων μισει
το "φως και ουκ ερχεται προς το φως." αλλ' ειπερ εστι το φως το αληθινον ο
Μονογενης, φως δε ομοιως αληθινον ειναι δυναται και η κτισις· πως ο μεν ερχεται
φωτιων αυτην, η δε ηγαπα το σκοτος; πως δε ολως ουκ ερχεται προς το φως, ειπερ
εστιν αυτη το φως το αληθινον; τα μεν γαρ φυσει προσοντα τισιν εῤριζωμενην εχει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

την κτησιν· τα δε αιρετα κατα θελησιν, ου τοιαυτην εχει την στασιν, οιον φερε
ειπειν· ουκ εκ βουλης της ιδιας το ανθρωπος ειναι λογικος κεκτη σεται τις· εχει γαρ
αυτο παρα της φυσεως· εξει δ' ουν ομως κατα θελησιν την εαυτου, το ειναι πονηρος
η αγαθος, αγαπησει τε ομοιως επ' εξουσιας το δικαιον η το εναντιον. ειπερ ουν εστιν
η κτισις κατα φυσιν το φως· τουτο γαρ σημαινει το αληθινον· πως ουκ ερχεται προς
το φως; η πως αγαπαι το σκοτος, ως ουκ εχουσα δηλονοτι κατα φυσιν το ειναι φως
αληθινον, προαιρετικην δε μαλλον ποιουμενη την επι το αμεινον η τα χειρω ροπην;
η τοινυν αποτολματωσαν οι δι' εναντιας μη φυσικως ενυπαρχειν τωι Υιωι τα υπερ
την κτισιν πλεονεκτηματα λεγειν, ινα γυμνοτερον δυσφημουντες ελεγχωνται και
παρα παντων ακουσωσιν "Ἐξολοθρευσαι "Κυριος παντα τα χειλη τα δολια, γλωσσαν
μεγαλοῤρη "μονα," η ειπερ ομολογουσι σαφως ουσιωδως ενυπαρχειν αυτωι τα
αγαθα, μη συναπτετωσαν αυτωι προς ενοτητα την 1.102 κατα φυσιν, την ουχ ουτως
εχουσαν κτισιν, ως αρτιως ημιν αποδεδεικται. {Ἄλλο.} Ει μη μονος ο του Θεου Λογος
το φως εστι το αληθινον, εχει δε και η κτισις το ειναι φως αληθινον, καθαπερ αυτος,
δια ποιαν αιτιαν "Ἐγω ειμι, φησι, το φως του "κοσμου;" η πως ανεξομεθα του
καλλιστου πλεονεκτη ματος απογυμνουντος την φυσιν, ειπερ ολως ενδεχεται και
ημας αληθινον ειναι φως, ως εχουσης αυτο και της γενητης ουσιας; ει δε αληθευει
λεγων ο Μονογενης "Ἐγω ειμι το "φως του κοσμου," σχεσει δηλονοτι τηι προς αυτον
η κτισις, και ουχ ετερως, εσται φως· ει δε τουτο, ουχ ομοφυης αυτωι. {Ἄλλο.} Ει μη
μονος κατα αληθειαν φως εστιν ο Υιος, κειται δε τουτο και εν τοις γενητοις· τι ποτε
αρα ερουμεν, οταν ημιν ο σοφωτατος επιστελληι Πετρος "Ὑμεις δε γενος "εκλεκτον,
βασιλειον ιερατευμα, εθνος αγιον, λαος εις περι "ποιησιν, οπως τας αρετας
εξαγγειλητε του εκ σκοτους "υμας καλεσαντος εις το θαυμαστον αυτου φως;" ποιον
γαρ ολως εν ημιν εστι σκοτος, η εν ποιωι γεγοναμεν σκοτωι, και αυτοι κατα αληθειαν
οντες το φως; κατα τινα δε τροπον ανακεκλημεθα προς το φως, οι μη οντες εν
σκοτωι; αλλ' ουδε ψευδεται της αληθειας ο κηρυξ ο θαρσησας ειπειν "Ει δοκιμην
ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου;" και κεκλημεθα προς "το θαυμαστον αυτου
φως," ως απο σκοτους αρα, και ουχ ετερως· ει δε τουτο αληθες, ουκ αρα η κτισις
κατα αληθειαν φως, αλλα μονος μεν κυριως τε και αληθως φως ο Υιος, κατα μεθεξιν
δε την προς εκεινον τα γενητα, και δια τουτο ουχ ομοφυη. 1.103 Ἄλλα μετα
παραθεσεως ρητων, εξ απλουστερων εννοιων εις ομολογιαν συναγοντα τους
εντευξομενους, οτι μονος ο Υιος του Θεου το φως εστι το αληθινον, η δε των
γενητων φυσις εκ χορηγιας της παρ' αυτου φωτιζεται, το ειναι φως ουσιωδως ουκ
εχουσα, καθαπερ εκεινος. Ὁ ψαλμωιδος "Ἐσημειωθη, φησιν, εφ' ημας το φως του
"προσωπου σου Κυριε." και ποιον αρα εστι το προσωπον του Θεου και Πατρος, ου το
φως εφ' ημας σεσημειωται; η παντως ο Μονογενης του Θεου Υιος, η απαραλλακτος
εικων, και δια τουτο λεγων "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα;" ενεσημανθη δε
ημιν, συμμορφους ημας αποδειξας εαυτωι, και τον δια του Πνευματος του ιδιου
φωτισμον εγχαραξας ως θειαν εικονα τοις πιστευουσιν εις αυτον, ινα και αυτοι
χρηματιζοιεν ηδη κατ' αυτον θεοι τε και Θεου υιοι· αλλ' ειπερ ην τι των γενητων το
φως το αληθινον, πως ημιν ενεσημανθη; "το γαρ φως εν τηι σκοτιαι φαινει," κατα την
αψευδη του πνευματοφορου φωνην. φως γαρ εν τωι φωτι πως αν γενοιτο
καταφανες; {Ἄλλο.} Ὁ ψαλμωιδος "Φως ανετειλε τωι δικαιωι," φησιν. ει μεν εχοντι
και μη δεομενωι, περιττον· ει δε ως ουχ εχοντι το φως ανατελλει, φως αρα μονος ο
Μονογενης, φωτος δε η κτισις μετοχος, και δια τουτο αλλοφυης. {Ἄλλο.} Ὁ
ψαλμωιδος φησιν "Ου γαρ εν τηι ρομφαιαι "αυτων εκληρονομησαν γην, και ο βραχιων
αυτων ουκ "εσωσεν αυτους, αλλ' η δεξια σου και ο βραχιων σου και ο "φωτισμος του
προσωπου σου." φωτισμον του προσωπου του Θεου και Πατρος ονομαζει παλιν εν
τουτοις, την εξ Υιου δια του Πνευματος αποκαλυψιν, και την εις εκαστα των οντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

χειραγωγιαν, ο δη και μονον διεσωσε τον Ἰσραηλ, και 1.104 της Αιγυπτιων
πλεονεξιας απηλλαξεν· ειπερ ουν ου μονος εστιν ο Μονογενης το φως το αληθινον,
ενυπαρχει δε και τοις γενητοις το ισον αξιωμα, τι μη τωι οικειωι διεσωζοντο φωτι οι
περι ων ο λογος, προσθηκαις δε ωσπερ αλλοτριου και ουκ αναγκαιου φωτος
εφοδιαζομενοι φαινονται; αλλ' εστι δηλον, ως δεομενοις φωτος επελαμψεν ο
Μονογενης· ουκουν αυτος μεν και μονος το φως εστι το αληθινον, δανειζεται δε
παρ' αυτου την χαριν η κτισις. ει δε τουτο, πως αν ειη λοιπον και ομοφυης αυτωι;
{Ἄλλο.} Ὁ ψαλμωιδος "Μακαριος, φησιν, ο λαος ο γινω"σκων αλαλαγμον· Κυριε, εν
τωι φωτι του προσωπου σου "πορευσονται·" διατι μη μαλλον εν τωι ιδιωι και αυτοι
βαδιουνται φωτι; τι δε, ειπε μοι, τον παρ' ετερου συλλε γοντες φωτισμον, μολις
εαυτοις κατορθουσι την σωτηριαν, ειπερ οντως εισι και αυτοι κατα αληθειαν φως,
ωσπερ ουν αμελει και το προσωπον του Θεου και Πατρος, τουτεστιν ο Υιος; αλλ'
εστιν οιμαι παντι τωι και δια τουτου καταφανες, οτι χορηγει μεν ο Λογος, ως
δεομενηι, τηι κτισει τον φωτισμον, η δε οπερ ουκ εχει λαβουσα σωζεται. πως ουν ετι
ταυτον εις ουσιαν ο Μονογενης, και τα δι' αυτου γεγονοτα; {Ἄλλο.} Ὁ ψαλμωιδος
"Ἐξαπεστειλεν εν σκοτει φως τοις"ευθεσι" φησιν. πως γαρ ολως ην ο ευθης εν
σκοτει, φως υπαρχων και αυτος το αληθινον, ειπερ εχει τουτο και των γενητων η
φυσις, ωσπερ ο Μονογενης; ει δε ως ουκ εχουσι τοις ευθεσι το φως αποστελλεται,
πολλων ημιν ου δεησει λογων· αυτη γαρ η των πραγματων αναβοησει φυσις, ως ουκ
αν ειη ταυτον εις ουσιαν τωι τελειωι το επιδεες, τωι δεομενωι το χορηγουν εκ
πλεονασμου. {Ἄλλο.} "Φωτιζου, φωτιζου Ἱερουσαλημ, ηκει γαρ σου το 1.105 "φως,
και η δοξα Κυριου επι σε ανατεταλκεν." ει μεν οικοθεν εχει το φως η των γενητων
φυσις, και τουτο εστι κυριως οπερ ειναι φαμεν τον Μονογενη κατα γε το ειναι φως
αληθινον, πως αν εδεηθη του φωτιζοντος αυτην η Ἱερου σαλημ; επειδη δε ως εν
χαριτος μερει το φωτιζεσθαι λαμ βανει, μονος αρα το φως το αληθινον ο Υιος ο
φωτιζων αυτην και οπερ ουκ εχει διδους. ει δε τουτο, πως ου παντως και ετερος
κατα φυσιν, ως προς αυτην; {Ἄλλο.} "Ἰδου δεδωκα σε εις διαθηκην γενους, εις φως
"εθνων." πως γαρ ολως εδεηθη φωτος η επι γης ουσα λογικη κτισις, ειπερ ενεστιν
αυτηι κατα φυσιν το ειναι φως το αληθινον; ως γαρ ουκ εχουσηι ηδη διδωσιν ο Θεος
και Πατηρ τον ιδιον Υιον· η δε ουτω λαβουσα δι' αυτου βοησει του πραγματος, και
της οικειας φυσεως την πενιαν και του φωτιζοντος Λογου το πλουσιον αξιωμα.
{Ἄλλο.} "Και νυν ο οικος του Ἰακωβ, δευτε πορευθωμεν "τωι φωτι Κυριου." διατι
ουτοι μαλλον μη τωι οικειωι πορευονται φωτι, δαιδουχει δε αυτοις ο Μονογενης το
ιδιον αυτου της ουσιας εντιθεις αγαθον; αλλ' ου τωι οικειωι θαῤ ρησαντες
δανειζονται το αλλοτριον· ως ουκ εχοντες αρα, τουτο ποιειν εγνωκασιν. {Ἄλλο.} Ὁ
Σωτηρ "Ἐγω ειμι το φως του κοσμου, φησιν,"ο ακολουθων εμοι ου μη περιπατησηι
εν τηι σκοτιαι, αλλ' "εξει το φως της ζωης." αποτολματω και η κτισις την τοιαυτην
αναφθεγξασθαι φωνην, ειπερ εστι και αυτη κατα αληθειαν φως· ει δε αποφριττει το
ρημα, και το πραγμα φευξεται, το αληθινον ομολογησασα φως, τουτεστι τον Υιον.
{Ἄλλο.} Ὁ Κυριος "Ἕως το φως εχετε, πιστευετε εις το"φως, ινα υιοι φωτος
γενησθε" φησιν. αρα γαρ εμελλον 1.106 ου πιστευοντες απολεσαι το φως, οι φως
κατα φυσιν υπαρχοντες; ειπερ ολως ενδεχεται την γενητην ουσιαν το φως ειναι το
αληθινον. και πως αν γενοιτο τουτο ποτε; ου γαρ επι των ουσιωδως προσοντων
τισιν αι στερησεις κατα το παντελες εκ ραιθυμιας συμβαινουσιν, αλλ' εφ' ων αν η
θελησις την κτησιν εργαζηται, και επι των οσα δη πεφυκε προσγινεσθαι τε και
απογινεσθαι χωρις της του υποκειμενου φθορας. οιον λογικος μεν κατα φυσιν ο
ανθρωπος, ναυ πηγος δε κατα θελησιν, η και ασθενης το σωμα κατα συμβεβηκος·
αλογος μεν ουν ουκ αν ειη παντελως, την δε γε ναυπηγικην εμπειριαν απολεσει, ο
ραιθυμησας τυχον, και το εκ παθους συμβεβηκος αποκρουσεται, θεραπειαις τισιν επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

το αμεινον ανατρεχων. ουκουν τα ουσιωδως προσοντα τισιν, εῤριζωμενην εχει την
στασιν. ειπερ ουν ολως η των γενητων φυσις το φως ειναι δυναται το αληθινον, πως
απολ λυουσι το φως οι πιστευειν ουκ εθελοντες, η πως αν υιοι φωτος γενωνται οι
πιστευοντες; ει γαρ εισι και αυτοι κατα φυσιν το φως, εαυτων αρα χρηματιουσιν
υιοι. και ποιος εστι τοις πιστευουσιν ο μισθος; εισι γαρ μαλλον εαυτων υιοι και την
πιστιν ου παραδεξαμενοι. απο δη των τοιουτων εννοιων το αληθες λογιζομενοι,
μονον ερουμεν ειναι το φως το αληθινον τον Μονογενη, φωτος δε την κτισιν επιδεα
και δια τουτο αλλοφυα. {Ἄλλο.} "Ειπεν ουν αυτοις ο Ἰησους Ἔτι μικρον χρονον"το
φως εν υμιν εστι, περιπατειτε ως το φως εχετε, ινα μη "η σκοτια υμας καταλαβηι."
και τοις προκειμενοις εφαρ μοσεις εντεχνως τον εν τοις προαποδεδομενοις λογον.
το γαρ φως κατα φυσιν υπαρχον, ουκ αν υπο σκοτους καταληφθειη ποτε. {Ἄλλο.} Ὁ
Ἰωαννης "Ὁ λεγων μεν εν τωι φωτι, φησιν"ειναι και τον αδελφον αυτου μισων εν τηι
σκοτιαι εστιν εως 1.107 "αρτι." προαιρετικον αρα το φως εν ημιν, και κατα θελησιν
μαλλον η κατ' ουσιαν προσπεφυκε τοις γενητοις, ειπερ ο μισων τον αδελφον αυτου
εν τηι σκοτιαι εστι· φως δε κατ' ουσιαν ο Μονογενης· ου γαρ προαιρεσεως εχει καρπον
το αξιωμα. ουκουν, ουδε ομοφυης τοις γενητοις ο τοσουτον υπερκειμενος. {Ἄλλο
τουτωι συγγενες.} "Ὁ αγαπων τον αδελφον αυτου "εν τωι φωτι μενει." η αγαπη τοις
γενητοις απερ ουκ εχουσι προξενει, το φως δηλονοτι· φως δε ο Μονογενης· ετερος
ουν αρα εστι παρα τα εν οις εξ αγαπης γινεται.
1.108 ΚΕΦΑΛΗ Θ. Ὅτι ου προυπαρχει του σωματος η του ανθρωπου ψυχη,
ουδε εκ πρεσβυτερων αμαρτηματων η σωματωσις κατα τινας. Ὃ φωτιζει παντα
ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον. ἈΣΦΑΛΗΣ ο θεολογος· ου γαρ μονον οιεται
δειν, οτι δη φως υπαρχοι το αληθινον ο Μονογενης, εξειπειν, αλλ' επαγει τοις
ειρημενοις παραχρημα την αποδειξιν, μονονουχι και συντονωι λιαν ανακεκραγως τηι
φωνηι Φως ειναι φημι το αληθινον ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον
κοσμον. αρ' ουν, ειποι τις αν οτωι δη φιλον ουκ αβασανιστως των θειων
επακροασθαι δογματων, ου φωτιζουσιν αγγελοι των ανθρωπων τον νουν;
Κορνηλιος δε, ειπε μοι, δια τινος εμαν θανεν, οτι χρη βαπτισθεντα διασωζεσθαι παρα
Θεου; Μανωε δε του Σαμψων ο πατηρ, ου δια φωνης αγγελου τα εσομενα
προεπαιδευετο; Ζαχαριας δε ομοιως ημιν ο προφητης ουχι σαφως αναφθεγγεται "Και
ειπεν ο αγγελος ο λαλων εν "εμοι Ἐγω δειξω σοι τι εστι ταυτα·" και παλιν δια των
αυτων ημιν ερχομενος λογων, ουκ επιδεικνυει σαφως, οτι των κεκρυμμενων την
γνωσιν εξεκαλυπτον αγγελοι κατα 1.109 νουν αυτωι; "Και ιδου γαρ, φησιν, ο αγγελος
ο λαλων εν "εμοι ειστηκει, και αγγελος ετερος εξεπορευετο εις απαν "τησιν αυτωι
και ειπε προς αυτον λεγων ∆ραμε και λαλησον "προς τον νεανιαν εκεινον λεγων
Κατακαρπος κατοικηθη "σεται Ἱερουσαλημ απο πληθους ανθρωπων και κτηνων
"των εν μεσωι αυτης." τι δε, ειπε μοι, και ο σοφωτατος ∆ανιηλ ταις αξιαγαστοις
οπτασιαις προσβαλων, ουχι των ορωμενων την αποκαλυψιν δια της των αγγελων
ερανιζεται φωνης; ακουε γαρ λεγοντος "Και εγενετο εν τωι ιδειν με, "εγω ∆ανιηλ,
την ορασιν και εζητουν συνεσιν, και ιδου "εστη ενωπιον μου ως ορασις ανδρος· και
ηκουσα φωνην "ανδρος ανα μεσον του Ουβαλ, και εκαλεσε και ειπε "Γαβριηλ,
συνετισον εκεινον την ορασιν." ουκουν ενεστι το δυνασθαι φωτιζειν αγγελοις, και
ου μονον αυτοις, αλλ' ηδη και ανθρωπος τον εξ ανθρωπου δανειζεται φωτισμον. και
γουν ο φιλομαθης εκεινος ευνουχος τας περι του Σωτηρος ημων προφητειας ου
συνεις τωι Φιλιππωι φησι "∆εομαι σου "περι τινος ο προφητης λεγει; περι εαυτου η
περι ετερου "τινος;" και οι τοις κατα τον βιον διδασκαλοις προστρε χοντες, ουχ
ετερου τινος οιμαι χαριν, τουτου δε και μονου προσιασιν. αλλα τι δη τουτοις
ενδιατριβομεν, εξον απαλ λαττεσθαι ραιδιως, εκεινο παραθεντας εις αποδειξιν το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

παρα του Σωτηρος ημων προς τους αγιους ειρημενον αποστολους "̔Υμεις εστε το
φως του κοσμου;" Τοιαυτα μεν δη τις κατα το εικος επαπορησας ερει, παρα δε ημων
αντακουσεται Ἐν συνθεσει τα κατα την κτισιν ορωμεν, ω ουτος, και ουδεν εν αυτηι
το απλουν· ουκουν ο σοφουν ετερους δυναμενος, ειπερ ειη γενητος, ουκ αυτοχρημα
εστιν η σοφια, αλλα της ενουσης αυτωι σοφιας διακονος· εν σοφιαι γαρ ο σοφος εστι
σοφος. και ο συνετους εκδιδασκων, 1.110 ουκ αυτοχρημα εστιν η συνεσις, αλλα της
ενυπαρχουσης αυτωι συνεσεως υπουργος· εν συνεσει γαρ εισι και ουτοι συνετοι. και ο
φωτιζειν αυ παλιν ετερους ειδως, ουκ αυτο κυριως αν νοοιτο το φως, αλλα φωτος
του εν αυτωι δανει στης, και εις ετερους αυτο παραπεμπων διδακτως, και κοινο
ποιουμενος τοις αλλοις οπερ ειληφεν αγαθον. δια τοι τουτο και προς τους αγιους
αποστολους ελεγετο "∆ωρεαν ελαβετε, "δωρεαν δοτε·" οσα γαρ ην εν αυτοις αγαθα,
ταυτα δη παντως εστι και θεοσδοτα, και ουκ αν ολως ιδιοις αγαθοις η των
ανθρωπων εναγλαΐζοιτο φυσις, αλλ' ουδε η των αγιων αγγελων. μετα γαρ του
κεκλησθαι προς γενεσιν, και τον του πως ειναι λογον εκαστον των οντων παρα Θεου
εχει, και ουδεν εν αυτοις ουσιωδως ενυπαρχειν διακεισομεθα, ο μη δωρον εστι της
του κτισαντος φιλοτιμιας, και ριζαν εχει την του δημιουργησαντος χαριν. ουκουν
επειδηπερ εν συνθεσει τα γενητα, φως μεν εν αυτοις ουδεν εσται κυριως τε και
απλως, ητοι ασυνθετως, μεθεκτως δε και τουτο φορεσει μετα των αλλων και
λαβοντα παρα Θεου· φως δε αυ το αλη θινον, το φωτιζον εστιν, ου το παρ' ετερου
φωτιζομενον, οπερ εστιν ο Μονογενης εν απληι και ασυνθετωι νοουμενος φυσει,
διπλοης γαρ απασης το θειον αποφοιται. Και ταυτα μεν τηιδε· παλιν δε ημιν ερει
τυχον ο δι' εναντιας Ει μη φως υπηρχον κατα φυσιν οι αγιοι, δια ποιαν αιτιαν
αυτους ουχι φωτος απεκαλει μετοχους, αλλα φως ωνομαζεν ο Σωτηρ; πως δε
ετεροφυης η κτισις ως προς αυτον, ει καθαπερ αυτος ωνομασται φως, ουτω και τα
λογικα; "Ὑμεις γαρ εστε του κοσμου το φως," ηκουον οι μαθηται. Τι ουν, ω βελτιστε;
παλιν ερουμεν αυτωι· Θεου υιοι και θεοι παρα ταις θειαις κεκλημεθα γραφαις, κατα
το "̓Εγω ειπα Θεοι εστε και υιοι υψιστου παντες;" αρ' ουν αφεντες το ειναι κατα
φυσιν, οπερ εσμεν, επι την θειαν τε 1.111 και αῤρητον ουσιαν αναβησομεθα, και τον
του Θεου Λογον της κατ' αληθειαν εκβαλλοντες υιοτητος, αντ' εκεινου τωι Πατρι
συνεδρευσομεν, και υποθεσιν ασεβειας την του τι μωντος ποιησομεθα χαριν; μη
γενοιτο· αλλ' εσται μεν εν οισπερ εστιν απαραποιητως ο Υιος· θετοι δε ημεις εις
υιοτητα, και θεοι κατα χαριν, ουκ αγνοουντες οπερ εσμεν· ουτω δε ειναι και φως
τους αγιους πιστευομεν. χρηναι δε οιμαι κακεινο διασκεπτομενους οραν. τα μεν γαρ
λογικα των κτισματων φωτιζομενα φωτιζει, κατα μεταδοσιν θεωρη ματων των εκ
νου προς ετεραν εισχεομενων διανοιαν, και διδασκαλια μαλλον, ητοι αποκαλυψις, ο
τοιουτος αν δικαιως καλοιτο φωτισμος· ο δε του Θεου Λογος φωτιζει παντα
ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον ου διδασκαλικως, καθαπερ αγγελοι τυχον, η
και ανθρωποι, αλλα μαλλον ως Θεος δημιουργικως εκαστωι των εις το ειναι
καλουμενων σπερμα σοφιας, ητοι θεογνωσιας, εντιθησι, και ριζαν εμφυτευει συνε
σεως, λογικον τε ουτως αποτελει το ζωιον της οικειας φυσεως μετοχον
αποδεικνυων, και της αφραστου λαμπροτητος ωσπερ τινας ατμους φωτοειδεις ενιεις
τωι νωι, καθ' ον αυτος οιδε τροπον τε και λογον· δει γαρ, οιμαι, λεγειν εν τουτοις ου
περιττα. δια τοι τουτο και ο προπατωρ Ἀδαμ, ουκ εν χρονωι, καθαπερ ημεις, το ειναι
σοφος αποκερδανας οραται, αλλ' εκ πρωτων ευθυς των της γενεσεως χρονων
τελειος εν συνεσει φαινεται, τον δοθεντα τηι φυσει παρα Θεου φωτισμον αθο λωτον
ετι και καθαρον διασωζων εν εαυτωι, και ακαπηλευτον εχων της φυσεως το αξιωμα.
φωτιζει τοιγαρουν δημιουρ γικως μεν ο Υιος, ατε δη το φως υπαρχων αυτος το
αληθινον, κατα μετοχην δε η κτισις την προς το φως εκλαμπρυνεται, και καλειται
δια τουτο και γινεται φως, εις τα υπερ φυσιν αναβαινουσα δια την του δοξασαντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

χαριν, και διαφοροις αυτην στεφανουντος τιμαις, ως ηκειν ευλογως 1.112 εις μεσον
των τετιμημενων εκαστον, και δη και χαριστηριους ανατεινοντα προσευχας, μεγαληι
λοιπον αναμελωιδειν τηι φωνηι "Ευλογει η ψυχη μου τον Κυριον, και μη επιλαν
"θανου πασας τας ανταποδοσεις αυτου, τον ευιλατευοντα "πασαις ταις ανομιαις σου,
τον ιωμενον πασας τας νοσους "σου· τον λυτρουμενον εκ φθορας την ζωην σου, τον
"στεφανουντα σε εν ελεει και οικτιρμοις, τον εμπιπλωντα "εν αγαθοις την
επιθυμιαν σου·" ποιει γαρ οντως "ελεημο "συνας ο Κυριος," τα μικρα και
εξουθενημενα, κατα γε τον της οικειας φυσεως λογον, μεγαλα και αξιοθαυμαστα δια
της εις αυτα χρηστοτητος αποδεικνυων, ωσπερ ουν αμελει και ημας τοις ιδιοις αυτου
κατασεμνυνειν αγαθοις χρηναι δειν αφθονως εδοκιμασεν ως ο Θεος, και δια τουτο
θεους τε και φως και τι γαρ ουχι των αγαθων αποκαλει. Ειτα τι προς τουτωι φησιν;
οτι και εν τωι κοσμωι ην. επαγει και τουτο χρησιμως ο θεολογος, αναγκαιοτατην ημιν
δι' αυτου την θεωριαν εισφερων· επειδη γαρ εφη Ἦν το φως το αληθινον ο φωτιζει
παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον, ην δε ου σφοδρα τοις ακροωμενοις
συμφανες, ποτερον ποτε τον ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον φωτιζει το φως, η
αυτο το φως το αληθινον, ως απο τινος ετερου τοπου μεταχωρουν εις τον κοσμον,
τον εις παντας ανθρωπους ποιειται φω τισμον· αναγκαιως ημιν ο πνευματοφορος
εκκαλυπτει το αληθες, και των οικειων ρηματων διερμηνευει την δυναμιν, λεγων
ευθυς περι του φωτος, οτι εν τωι κοσμωι ην· ινα λοιπον το ερχομενον εις τον κοσμον
κατα του ανθρωπου νοηις, και μαλλον της φωτιζομενης κατηγορηται φυσεως, ως εκ
του μη οντος εις το ειναι καλουμενης· τοπος γαρ ωσπερ τις εστι τοις γενητοις
επινοιαι θεωρουμενος το μη ειναι ποτε, αφ' ου δη τροπον τινα προς το ειναι
βαδιζοντα, τοπον ετερον ηδη 1.113 τον εν υπαρξει λαμβανει. ουκουν οικειοτερον τε
και πρεπω δεστερον η των ανθρωπων επιδεξεται φυσις το εκ πρωτων ευθυς
φωτιζεσθαι χρονων, συνδρομον τε και συγκατεσκευασ μενην τωι ειναι λαμβανειν
την συνεσιν παρα του οντος εν τωι κοσμωι φωτος, τουτεστι του Μονογενους, ος δη
και αῤρητωι τηι της θεοτητος δυναμει τα παντα πληροι, και συμπαρεστι μεν αγγελοις
εν ουρανωι, συνεστι δε τοις επι της γης, κενον δε της εαυτου θεοτητος ουδε αυτον
αφιησι τον ᾅδην, και πανταχη τοις πασιν επιδημων ουδενος απανι σταται, ως επι
τουτωι και λιαν εικοτως αποθαυμαζοντα τον σοφωτατον λεγειν μελωιδον "Που
πορευθω απο του Πνευ "ματος σου, και απο του προσωπου σου που φυγω; εαν
"αναβω εις τον ουρανον, συ ει εκει· εαν καταβω εις τον "ᾅδην, παρει· εαν αναλαβω
τας πτερυγας μου κατ' ορθρον "και κατασκηνωσω εις τα εσχατα της θαλασσης, και
γαρ "εκει η χειρ σου οδηγησει με, και καθεξει με η δεξια σου." παντος γαρ τοπου και
πασης κτισεως η θεια περιδραττεται χειρ, συνεχουσα προς το ειναι τα πεποιημενα,
και περισφιγ γουσα προς ζωην τα ζωης δεομενα, και τοις συνεσεως δεκτικοις το
νοητον ενσπειρουσα φως. εστι δε ουκ εν τοπωι, καθαπερ ηδη προειπομεν, ουδε την
μεταβατικην υπομενει κινησιν· σωματων γαρ ιδιον τουτο γε· πληροι δε μαλλον τα
παντα ως Θεος. Ἀλλ' ερει τις προς ταυτα τυχον Τι ουν αρα φαμεν, ω γενναιε, οταν
τις ημιν εις μεσον αγηι λεγοντα τον Χριστον "̓Εγω φως εις τον κοσμον εληλυθα;" τι
δε οταν ο ψαλ μωιδος αναφθεγγηται "Ἐξαποστειλον το φως σου και την "αληθειαν
σου;" ιδου γαρ ενθαδε σαφως αυτος μεν εληλυ θεναι φησιν εις τον κοσμον, ως ουκ
ων εν αυτωι δηλονοτι· πεμπεσθαι δε παλιν ο μελωιδος ελιπαρει τον ουπω παροντα,
1.114 κατα γε το εν τωι λογωι σχημα και της ως ημας αποστολης την εμφασιν. προς δη
τα τοιαυτα φαμεν, οτι τωι Μονογενει θεοπρεπες αξιωμα περιτιθεις ο θεολογος, εν τωι
κοσμωι φησιν αει και δια παντος υπαρχειν αυτον, ως ζωην κατα φυσιν, ως φως κατ'
ουσιαν, πληρουντα την κτισιν, ως Θεον, ου τοπωι περιγραπτον, ου διαστημασι
μετρητον, ου ποσοτητι κατα ληπτον, ουδε υπο τινος ολως εμπεριεχομενον, ουδε
μεταβα σεως της εις τοπον εκ τοπου δεομενον, αλλ' ενδημειν μεν απασιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

απολιμπανεσθαι δε μηδενος· εληλυθεναι δε αυτον εν κοσμωι διισχυρισατο, καιτοι
παρων εν αυτωι, κατα τον της ενανθρωπησεως τροπον. "Ὤφθη γαρ επι της γης και
τοις "ανθρωποις συνανεστραφη" μετα σαρκος, εμφανεστεραν εαυτου την εν κοσμωι
παρουσιαν δια τουτου τιθεις, και ο παλαι νοησει καταληπτος, και αυτοις ηδη τοις
του σωματος ορωμενος οφθαλμοις, παχυτεραν, ινα ουτως ειπω, της θεο γνωσιας
ημιν ενετιθει την αισθησιν, δια θαυματων και μεγα λουργιας επιγινωσκομενος.
αποστελλεσθαι δε ως ημας φωτιουντα τον κοσμον τον του Θεου Λογον, ο μελωιδος
ου καθ' ετερον δε τινα τροπον, ως γε μοι φαινεται, κατα δε τουτον αυτον παρακαλει.
χρηναι δε οιμαι προς τουτωι κακεινο διενθυμεισθαι τον φιλομαθη, οτι παντος μεν
λογου τομωτερος νους, οξυτερα δε γλωττης της διανοιας η κινησις. ουκουν οσον
ηκεν εις λεπτοτητα νου και την οξειαν εν αυτωι κινησιν, το ποικιλον της θειας
φυσεως καταθεωμεθα καλλος· λαλουμεν δε τα περι αυτης ανθρωπινοτερον και
λογωι τωι καθ' ημας, ουκ εχουσης της γλωττης προς το της αληθειας εκτεινεσθαι
μετρον. διο δη και ο Παυλος ο των του Σω τηρος μυστηριων ταμιας, λογον απηιτει
παρα Θεου τον "εν "ανοιξει του στοματος" αυτου. ουδεν ουν αρα λυμανειται 1.115
τοις φυσικοις του Μονογενους αξιωμασιν η των παρ' ημιν λογων πενια, αλλα
νοηθησεται μεν θεοπρεπως τα περι αυτου, λαληθησεται δε δια την χρειαν
ανθρωπινωτερον, παρα τε αυτου δι' ημας, και παρα των αγιων περι αυτου κατα το
της φυσεως μετρον. Ἦν μεν ουν, ως εοικε, τοις ειρημενοις αρκεισθαι καλον εις την
των προκειμενων εξηγησιν· επειδη δε οιμαι προσ ηκειν οκνου φερεσθαι κρειττονα
τον τοις θειοις δογμασιν υπηρετουντα καλαμον, φερε παλιν αυτο παραθεντες το
αναγνωσμα βασανισωμεν ακριβεστερον, πως αν νοοιτο κατα τον πρεποντα λογον
του ανθρωπου κατηγορουμενον, το ερχομενον εις τον κοσμον· ην γαρ εν αυτωι το
φως, καθαπερ ουν και αυτος ημιν ο Ευαγγελιστης διεμαρτυρατο, και ου το φως εις
τον κοσμον ερχεσθαι μαλλον, αλλα τον φωτιζομενον ανθρωπον διαβεβαιουμεθα.
φασι τοιγαρουν τινες, τα εκ καρ διας αυτων ερευγομενοι και ουκ απο στοματος
Κυριου, καθα γεγραπται, οτι προ της των σωματων κατασκευης πρου πηρχον μεν
κατα τον ουρανον αι των ανθρωπων ψυχαι, μακρον εν ασωματωι μακαριοτητι
τριβουσαι χρονον, και καθαρωτερον απολαυουσαι του οντως αγαθου· επειδη δε
αυτας ο των αμεινονων εισηιει κορος, και προς τα χειρω λοιπον αποκλινουσαι, προς
εκτοπους κατεβαινον εννοιας τε και επιθυμιας, αγανακτησας εικοτως ο ∆ημιουργος
απο στελλει μεν αυτας εις τον κοσμον, τοις δε απο γης ενεπλεξε σωμασιν
αχθοφορειν αναγκασας, και μονονουχι σπηλαιωι τινι των εκτοπων εγκατακλεισας
ηδονων, παιδευειν αυτας εξ αυτης εδοκιμασε της πειρας αυτων, πικρον οπως εστι το
επι τα χειρω φερεσθαι, και ποιεισθαι λογον των αγαθων ουδενα. αρπαζουσι δε εις
αποδειξιν της ουτω γελοιοτατης εαυτων μυθολογιας, και αυτο δη πρωτον το νυν
ημιν εν χερσιν Ἦν το 1.116 φως το αληθινον ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον
εις τον κοσμον· προς δε γε τουτωι, και ετερα τινα των απο της θειας γραφης, οιον το
"Προ του με ταπεινωθηναι εγω επλημ "μελησα·" και δη και φασι παραληρειν ουκ
αιδουμενοι Ἰδου προ της ταπεινωσεως, τουτεστι της ενσωματωσεως, πεπλημ
μεληκεναι φησιν η ψυχη, δια τε τουτο τεταπεινωσθαι δικαιως ενδεθεισαν θανατωι
και φθοραι, καθαπερ ουν και ο Παυλος ουτως ονομαζει το σωμα λεγων "Ταλαιπωρος
εγω "ειμι ανθρωπος, τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου "τουτου;" ει δε
πλημμελει, φησιν, προ της ταπεινωσεως η ψυχη, και ερχεται εις τον κοσμον, ως
προυπαρχουσα δη λονοτι· πως γαρ αν ολως αμαρτοι το μηπω υφεστηκος; ερχεται δε
εις τον κοσμον απο τινων δηλονοτι τοπων κινουμενη. τοιαυτα τινα των της
Ἐκκλησιας καταῤραψωι δουντες δογματων, και υθλους εικαιων διηγηματων ταις
των απλουστερων επισωρευοντες ακοαις, δικαιως ακουσονται "Ουαι τοις
προφητευουσιν απο καρδιας αυτων, και το "καθολου μη βλεπουσιν." ορασεις γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

οντως και οιωνισ ματα και προφητειας καρδιας αυτων τοις δια του Πνευ ματος
αντιπαραθεντες λογοις, ουκ αισθανονται προς οσην αυτοις ατοπιαν δραμειται το
επιχειρημα, λεγοντος του ψαλ μωιδου προς Θεον "Συ φοβερος ει, και τις
αντιστησεται σοι "απο της οργης σου;" οτι δε λιαν εστιν ατοπωτατον προυπαρχειν
μεν οιεσθαι την ψυχην, εκ προγενεστερων δε αμαρτηματων εις τα εκ γης
καταπεμπεσθαι σωματα νομιζειν αυτην, δια των υπεζευγμενων εννοιων κατα το
εγχωρουν ημιν αποδειξαι πειρασομεθα, το γεγραμμενον ειδοτες "∆ιδου "σοφωι
αφορμην, και σοφωτερος εσται· γνωριζε δε δικαιωι, "και προσθησει του δεχεσθαι."
1.117 Ἔννοιαι ητοι θεωρηματα συμπεπλεγμενου και σχηματος συλλογιστικου. α. Ει
της των σωματων κατασκευης η του ανθρωπου προυφεστηκει ψυχη, αποκλινασα δε
προς το φαυλον, κατα τας τινων υπονοιας, κολασιν εχει του πλημμεληματος την εις
σαρκα καθοδον, πως ειπε μοι φωτιζεσθαι φησιν ερχο μενην αυτην εις τον κοσμον ο
Ευαγγελιστης; τιμη γαρ οιμαι το πραγμα εστι και χαρισματων προσθηκη λαμπρων·
κολαζεται δε τις ου τιμωμενος, ουδε τιμωρειται μετοχος θειων αναδεικνυμενος
αγαθων, αλλα τοις εξ οργης της του κολαζοντος ομιλων. επειδη δε ουκ εν τουτοις
ερχομενος εις τον κοσμον ο ανθρωπος, αλλ' εκ των εναντιων και φωτιζεται,
προδηλον δηπου λοιπον, οτιπερ ου κολασιν εχει την σαρ κωσιν ο μετα σαρκος
τιμωμενος. β. {Ἄλλο.} Ει προ του σωματος η ψυχη νους ην ετι κα θαρος εν
μακαριοτητι διατελων, αποκλινας δε προς το φαυλον υπεβη, και δια τουτο εν σαρκι
γεγονε, πως εισερχο μενος εις τον κοσμον φωτιζεται; αναγκη γαρ λεγειν ερημον
ειναι φωτος πριν ελθειν αυτον· ει δε τουτο, πως ην ετι νους καθαρος ο τοτε μολις
εχων του φωτιζεσθαι την αρχην, οτε και εις τον κοσμον ερχεται, και ου διχα σαρκος;
γ. {Ἄλλο.} Ει προυφεστηκει του σωματος η του ανθρωπου ψυχη, και νους υπηρχεν
ετι δια τουτο καθαρος, οικειοτερον τηι των αγαθων εφεσει προσκειμενος, εκ
παρατροπης δε της επι το χειρον εις το γεωδες πεμπεται σωμα, και γεγονως εν αυτωι
το μηκετι βουλεσθαι πλημμελειν απαιτειται, πως ουκ αδικειται μη τοτε μαλιστα
τουτο ποιειν επιτετραμμενος, οτε δη και μαλλον υπηρχεν ετοιμοτερος εις αρετην,
ουπω τοις απο του σωματος ενδεδεμενος κακοις, αλλ' οτε γεγονεν εν θολωσει της
αμαρτιας, τοτε τουτο ποιειν ουκ ευκαιρως αναγ 1.118 καζεται; καιρου δε του
πρεποντος ουκ αν αμαρτοι το θειον, αλλ' ουδ' αν αδικησαι ποτε το αδικειν ου
πεφυκος. ευκαιρως αρα και δικαιως μετα σαρκος το μη αμαρτανειν απαιτουμεθα,
μονον εχοντες τουτον του ειναι τον καιρον, καθ' ον μετα σωματος εις τον κοσμον
ερχομεθα, το μη ειναι προτερον, ωσπερ τινα τοπον καταλιμπανοντες, και εξ αυτου
προς υπαρξεως αρχην μεθισταμενοι. δ. {Ἄλλο.} Ποιον εχει λογον, εροιμην αν ηδεως
αυτους, το αμαρτησασαν προ σωματων εις σωμα πεμπεσθαι την ψυχην, ινα δη μαθοι
τηι πειραι των οικειων επιθυμιων την αισχρο τητα; και ταυτα γαρ ουκ ερυθριωσιν
εξηγουμενοι, καιτοι μαλλον εχρην και αυτης της των κακων εξελκεσθαι φαντα σιας
αυτην, και ουκ εις αυτον κατωθεισθαι των εκτοπων ηδονων τον πυθμενα· τροπος
γαρ ην θεραπειας εκεινο μαλλον η τουτο. ει μεν ουν ινα ταις του σωματος ηδοναις
εντρυφησηι προσθηκην εχει νοσηματων την σαρκωσιν, ουκ αν τις επαινεσαι τον
σωφρονιστην, δι' ων ωφελειν υπετοπησεν αδικουντα το νενοσηκος· ει δε ινα
παυσηται των παθων, πως εις αυτο πεσουσα της επιθυμιας το βαθος ανακυπτειν
εδυνατο, και ουχι μαλλον και αυτην αποπτυσασα του νοση ματος την αρχην, οτε και
γυμνη του καθελκοντος εις αμαρ τιαν εφαινετο; ε. {Ἄλλο.} Ει προουσα
πεπλημμεληκεν η ψυχη, δια τε τουτο συνεπλακη σαρκι και αιματι, εις τιμωριας
τροπον λαβουσα το πραγμα, πως ουκ εδει τους πιστευοντας εις Χριστον, και
κομισαμενους δια τουτου της αμαρτιας την αφεσιν, παραχρημα σωματων
εξερχεσθαι, και το λογωι τιμωριας περιτεθεν αποβαλλειν; επει πως, ειπε μοι, τελειαν
εχει την αφεσιν η του ανθρωπου ψυχη, ετι περικειμενη τον 1.119 της κολασεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

τροπον; αλλ' ορωμεν οτι τοσουτον αφεστη κασι του σωματων απαλλαττεσθαι θελειν
οι πιστευοντες, ως ταις εις Χριστον ομολογιαις συνεπιφθεγγεσθαι της σαρκος την
αναστασιν. ουκ αρα κολασεως εσται τροπος, το και πιστεως ομολογιαι τετιμημενον,
ως τηι θειαι του Σωτηρος δυναμει το παντα δυνασθαι ραιδιως επιμαρτυρουν, δια του
παλινδρομησαι προς ζωην. . {Ἄλλο.} Ει προουσα κατ' εκεινους εξημαρτεν η ψυχη,
δια τε τουτο συνεπλακη σαρκι, δια ποιαν αιτιαν ο νομος τα μεν των εγκληματων
βαρυτερα τιμασθαι θανατωι, τον δε ουδεν ημαρτηκοτα διαζην επιτρεπει; χρην γαρ
δηπου μαλλον, τους μεν επι τοις αισχιστοις αλοντας κακοις επι τρεπειν εγχρονιζειν
σωμασιν, ινα δη και μειζονως κολαζοιντο, τους δε ουδεν ημαρτηκοτας σωματων
ανεισθαι, ειπερ εν ταξει τιμωριας η ενσωματωσις. αλλ' εκ των εναντιων, θανατωι
μεν ο φονευτης καταδικαζεται, πασχει δε ουδεν ο δικαιος εις το σωμα· ουκ αρα
τιμωριας τροπος η σαρκωσις. ζ. {Ἄλλο.} Ει εκ πρεσβυτερων αμαρτηματων
εσαρκωθησαν αι ψυχαι, και τροπος αυταις τιμωριας η του σωματος επενοηθη φυσις,
πως ημας ωφελησε καταργησας τον θανατον ο Σωτηρ; πως δε ουχι μαλλον ηλεησεν
η φθορα, το κολαζον ημας αφανιζουσα, και περας επιτιθεισα τηι καθ' ημων οργηι; διο
δη και μαλλον ειποι τις αν ευχαριστειν ακολουθοτερον τηι φθοραι ηπερ εκ των
εναντιων τωι διηνεκες ημιν επιτιθεντι το κολαστηριον, δια της εκ νεκρων
αναστασεως· αλλα μην ευχαριστουμεν, ως απηλλαγμενοι θανατου και φθορας δια
Χριστου· ουκ αρα τιμωριας τροπος η σαρκωσις τηι του ανθρωπου ψυχηι. η. {Ἄλλο ως
εκ του αυτου θεωρηματος.} Ει προγενεστερων αμαρτηματων απαιτουμεναι δικας αι
των ανθρωπων ψυχαι τοις απο της γης ενεπλακησαν σωμασι, ποιαν, ειπε μοι, 1.120
χαριν ομολογησομεν τωι την αναστασιν ημιν επαγγελλομενωι Θεωι; ανανεωσις γαρ
τιμωριας το πραγμα φαινεται και του λυπουντος ανασκευη, και ει πικρον παντι τωι
φανειται το κολαζεσθαι μακρα· χαλεπον αρα εστι το ανιστασθαι σω ματα τιμωριας
ταξιν επεχοντα ταις αθλιαις ψυχαις. αλλα μην ως δωρον η φυσις ανανεουν εις
ευθυμιαν την αναστασιν εχει παρα Χριστου. ουκ αρα τιμωριας τροπος η σωματωσις.
θ. {Ἄλλο.} Ὡς μεγαλην ημιν και τριποθητον εορτην προφητικος που λογος
ευαγγελιζομενος φαινεται· "Ἀναστη "σονται γαρ οι νεκροι, και εγερθησονται οι εν
τοις μνη "μειοις" φησιν. αλλ' ειπερ ην οντως κολασεως τροπος το σωματωθηναι τας
αθλιας των ανθρωπων ψυχας, πως ουχι μαλλον ελυπει τα τοιαυτα βοων ο προφητης
ως εκ Θεου; πως δε ολως αγαθον εσται το κηρυγμα, των λυ πουντων ημας εισφερον
την διαμονην; εδει γαρ μαλλον ειπειν, ειπερ εβουλετο τους εξ αμαρτιας
σωματωθεντας ευ φραινειν Ουκ αναστησονται οι νεκροι, απολειται δε και η της
σαρκος φυσις. αλλ' εκ των εναντιων ευφραινει την των σωματων αναστασιν
εσεσθαι λεγων κατα βουλησιν Θεου· και πως αν ειη λοιπον εν κολασεως ταξει το
σωμα κατα την τινων αβουλιαν, εφ' ωι και ημεις ηδομεθα και ο Θεος ευδοκει; ι.
{Ἄλλο.} Ἐπηγγειλατο που Θεος τον μακαριον ευλογων Ἁβρααμ, οτι κατα την
αναριθμητον των αστερων πληθυν εσται το σπερμα αυτου. ει δε αληθης ο λογος, οτι
πλημ μελησασα προ σωματος η ψυχη, και εις γην και εις σαρκα κολασθησομενη
πεμπεται, καταδικων οχλον ουκ ευγενη, δρα πετευοντων του αγαθου, τωι δικαιωι
Θεος επηγγειλατο, και ουχι μαλλον ευλογιας μετοχον σπερμα. αλλα μην ευλο γησων
τον Ἁβρααμ τουτο λεγει ο Θεος· απασης αρα κατη γοριας η των σωματων
απηλλακται γενεσις. 1.121 ια. {Ἄλλο.} Εις πληθος μεγα και αναριθμητον το των
Ἰσραηλιτων εξετεινετο γενος· και δη και τουτο δικαιως υπερθαυμασας ο ιεροφαντης
Μωυσης επευχεται λεγων αυτοις "Και ιδου εστε σημερον ωσει τα αστρα του ουρανου
τωι "πληθει· Κυριος ο Θεος των πατερων υμων προσθειη υμιν "ως εστε
χιλιοπλασιως." αλλ' ειπερ ην κολασις ταις αν θρωπων ψυχαις το ειναι μετα
σωματων εν κοσμωι, εδει δε ειναι και ου γυμνας, αρα μαλλον ειη περ αληθως, ουκ
επ' ευχηι και ο του Μωυσεως ευρισκεται λογος. εχει δε ουχ ουτως, αλλ' εν ευλογιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ταξει πεποιηται· ουκ αρα τιμωριας επεχει λογον η σαρκωσις. ιβ. {Ἄλλο.} Τοις αιτειν
επιχειρουσι κακως επινευειν Θεος ουκ ανεχεται. και τουτου μαρτυς ημιν αψευδης ο
του Σωτηρος γενησεται μαθητης "Αιτειτε, λεγων, και ου λαμ "βανετε, οτι κακως
αιτεισθε." ειπερ ουν εστι κολασις το σωματωθηναι ψυχην, Ἄννα του Ἑλικανα η
γυνη, πως ουκ ευλογως ερει τις, οτι του πρεποντος απεσφαλλετο μακραν, ουτω προς
Θεον ανατεινουσα την ευχην, και αιτουσα "σπερμα ανδρος;" ψυχης γαρ ᾔτει
καταπτωσιν και την εις σωμα καθοδον· πως δε ολως και υιον αυτηι εδιδου Θεος τον
αγιον Σαμουηλ, ειπερ εδει παντως αμαρτησαι ψυχην, ινα δη και εμπλακεισα σωματι
τηι γυναικι πληρωσηι την αιτησιν; αλλα μην και Θεος εδιδου, μονα πεφυκως διδοναι
τα αγαθα, και προχειρως επινευσας αυτηι λοιδοριας απασης ελευθεροι την αιτησιν.
ουκ αρα εξ αμαρτιας η σαρκωσις, αλλ' ουδε κολασεως τροπος κατα τινας. ιγ. {Ἄλλο.}
Ει εν ταξει τιμωριας δεδοται το σωμα τηι του ανθρωπου ψυχηι, τι το πεπεικος Ἑζεκιαν
τον της Ἱερουσαλημ βασιλεα, καιτοι σοφον οντα και αγαθον, δακρυων ου 1.122 διχα
πικρων παραιτεισθαι μεν τον της σαρκος θανατον, και αποδυσασθαι το κολαζον
οκνειν, ετων δε προσθηκηι τιμασθαι παρακαλειν, καιτοι λιαν εχρην, ειπερ ην οντως
αγαθος, ου το τεθναναι παραιτεισθαι μαλλον, ηγεισθαι δε φορτικον το
συμπεπλεχθαι σωματι, και επι τουτωι χαριν ηπερ επι τοις εναντιοις ομολογειν. πως
δε ως εν χαριτος μερει Θεος επηγγελλετο λεγων αυτωι "Ἰδου προστιθημι εις τον
χρονον "σου ετη δεκαπεντε," καιτοι προσθηκη κολασεως, ουκ ευ ποιΐας τροπος, η
υποσχεσις ην, ειπερ εκεινοι πρεσβευουσιν αληθη; αλλα μην δωρον ανωθεν η
υποσχεσις ην, και η προσθηκη χαρις· ουκ αρα κολασις ταις ψυχαις η σω ματωσις. ιδ.
{Ἄλλο.} Ει εν ταξει κολασεως δεδοται το σωμα τηι του ανθρωπου ψυχηι, ποιαν
αντεδιδου χαριν τωι ευνουχωι Θεος τωι ανενεγκοντι τον Ἱερεμιαν εκ του λακκου,
λεγων Και δωσω την ψυχην σου εις ευρεμα, και διασωσω σε εκ των Χαλ δαιων. εδει
γαρ μαλλον αποθνησκειν εαν, ινα και τιμησηι, δεσμου και κολασεως απολυων αυτον.
τι δε, ειπε μοι, τοις εξ Ἰσραηλ νεανιαις εχαριζετο, διασωζων αυτους εκ φλογος, και
της των Βαβυλωνιων απανθρωπιας; οτου δε χαριν της των λεοντων ωμοτητος τον
σοφον εξηρπαζε ∆ανιηλ; αλλα μην ταυτα πραττων ευεργετει, και δι' αυτα δοξαζεται.
ουκ αρα τροπος τιμωριας εστι το ενοικειν τηι σαρκι, ινα μη ταυτον ειη παρα Θεωι τιμη
και κολασις. ιε. {Ἄλλο.} Ὅτι των εκαστωι βεβιωμενων εξετασις εσται κατα καιρον
επι του θειου βηματος εκδιδασκων ο Παυλος φησι "Τους γαρ παντας ημας
φανερωθηναι δει εμπροσθεν "του βηματος του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα
δια "του σωματος, προς α επραξεν, ειτε αγαθον ειτε φαυλον·" ει δε επι μονοις τοις
δια του σωματος η κολαζεται τις παρα του κρινοντος, ηγουν της δεουσης αξιουται
τιμης, μνημη δε 1.123 ουδεμια προγενεστερων αμαρτηματων, αλλ' ουδε πρεσβυ
τερον της γενεσεως εγκλημα ζητηθησεται· πως αρα προην η ψυχη, η πως εξ
αμαρτιας εταπεινωθη κατα τινας, ηι και μονος οριζεται χρονος ο μετα σαρκος, δια
του μονα ζητεισθαι τα δι' αυτης; ι . {Ἄλλο.} Ει εκ πρεσβυτερων αμαρτηματων
εσωματω θησαν αι ψυχαι, πως ο Παυλος ημιν επιστελλει "Παρα "στησατε λεγων τα
σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, "ευαρεστον τωι Θεωι·" ει γαρ εν ταξει τιμωριας
δεδοται ταις αθλιαις ψυχαις, πως εις οσμην ευωδιας παραστησωμεν αυτα τωι Θεωι;
κατα τινα δε τροπον ευαρεστον εσται το δι' ου κατακεκριμεθα; η ποιον ολως αρετης
επιδεξεται τροπον το κολαζειν πεφυκος, και ριζαν εχον την αμαρτιαν; ιζ. {Ἄλλο.}
Κατα πασης εκτεινομενην της ανθρωπου φυ σεως την φθοραν, δια την εν Ἀδαμ
παραβασιν επιδεικνυων ο Παυλος φησιν· "Ἀλλ' εβασιλευσεν ο θανατος απο Ἀδαμ
"μεχρι Μωυσεως και επι τους μη αμαρτησαντας επι τωι "ομοιωματι της παραβασεως
Ἀδαμ." πως ουν αρα φησι και επι τους μη αμαρτησαντας βασιλευειν τον θανατον,
ειπερ εκ πρεσβυτερων αμαρτηματων το αποθνησκον ημιν δεδοται σωμα; που γαρ
ολως οι μη αμαρτησαντες, ει δικη πταισματων η σαρκωσις και το εν τωιδε τωι βιωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

γενεσθαι μετα σωματος, προανατελλον εχει το εγκλημα; αμαθες ουν αρα των δι'
εναντιας το προβλημα. ιη. {Ἄλλο.} Προσηγαγον ποτε τωι Σωτηρι πευσιν οι μα θηται
περι τινος των εκ γενετης τυφλων, και δη και εφασκον "̔Ραββι, τις ημαρτεν, ουτος η
οι γονεις αυτου, ινα τυφλος "γεννηθηι;" επειδη γαρ εν προφητικοις αναγεγραπται
λογοις περι Θεου, ως εστιν "αποδιδους αμαρτιας πατερων επι "τεκνα," τουτο
πεπονθεναι τον ανθρωπον υπενοουν οι μα 1.124 θηται. τι ουν προς ταυτα Χριστος;
"Ἀμην λεγω υμιν, "ουτε ουτος ημαρτεν ουτε οι γονεις αυτου, αλλ' ινα φανε "ρωθηι
τα εργα του Θεου εν αυτωι." πως ουν εξω τιθησιν αμαρτιας αυτους, καιτοι μη οντας
ανεγκλητους κατα τον βιον; ανθρωποι γαρ οντες, ενοχοι που παντως ησαν και
πταισμασιν. αλλ' εστι προδηλον τε και συμφανες, οτιπερ ο λογος εις τον προ της
γενεσεως αναβαινει καιρον, καθ' ον ουπω γεγονοτες, ουδε ημαρτανον, ινα και
αληθευηι Χριστος. ιθ. {Ἄλλο.} Ὁ μακαριος προφητης Ἡσαΐας, την αιτιαν
τουπεποιησθαι την γην εξηγουμενος "Ουκ εις κενον, φησιν, "εποιησεν αυτην, αλλα
κατοικεισθαι·" εδει δε παντως κατοικεισθαι την γην, ου πνευμασι πληρουμενην
γυμνοις, αλλ' ουδε ασαρκοις και αναμφιεστοις ψυχαις, αλλα τοις καταλληλοις αυτηι
κεχρημεναις σωμασιν. ην ουν αρα βου λημα θειον το ενεργουν εις το αμαρτανειν
ψυχας, ινα και η των σωματων γενηται φυσις, ουτω τε λοιπον η γη μη εις κενον
φαινηται γεγενημενη; αλλα τουτο ατοπον, κρειττον ουν αρα το ετερον. κ. {Ἄλλο.} Ἡ
παντων τεχνιτις σοφια περι εαυτης που φησιν εν βιβλωι παροιμιων "Ἐγω ημην ηι
προσεχαιρεν·" ο παντων δηλονοτι ∆ημιουργος· "καθ' ημεραν δε ευφραινομην "εν
προσωπωι αυτου εν παντι καιρωι, οτε ευφραινετο την "οικουμενην συντελεσας, και
ενευφραινετο εν υιοις ανθρω "πων." οτε τοινυν συντελεσας την οικουμενην τηι του
ανθρωπου κατασκευηι λιαν εφηδεται Θεος, πως ουχι πασης εξω κεισεται φρενος, ο
προγενεστεροις αμαρτημασιν υποτι θεις την ψυχην, δια τε τουτο σεσωματωσθαι
λεγων αυτην, και κατα τουτον τετιμωρησθαι τον τροπον; η γαρ ουχι δεσμωτηριου
μαλλον, ηπερ οικουμενης, εργατης εσται Θεος· ευφρανθησεται δε παραλογως επι
τοις υπεχουσι δικας; και πως αν ειη λοιπον αγαθος επ' ατοποις ουτω γανυμενος;
1.125 αλλα μην εστιν αγαθος, δια τοι τουτο ποιητης αγαθων· ουκ αρα τιμωριας εσται
τροπος η σαρκωσις. κα. {Ἄλλο.} Ει πλημμεληματων της εν κοσμωι γενεσεως
αρχαιοτερων εισπραττεται δικας η του ανθρωπου ψυχη δια της εις σαρκα
συμπλοκης, και τιμωριας επεχει λογον αυτηι το σωμα, δια ποιαν αιτιαν, κοσμωι μεν
ασεβων κατακλυσμος επενηνεκται, διεσωθη δε δικαιος ων ο Νωε, και ταυτην εχει
παρα Θεου της πιστεως την αντιδοσιν; η γαρ ουχι μαλλον εχρην τους μεν αφορητα
δυσσεβησαντας, μακροτερους εν σωμασι κατατριβειν χρονους, ινα και μειζονως
κολαζωνται, δεσμων δε των απο σαρκος ανιεσθαι τους αγαθους, και της προς Θεον
ευσεβειας αντικομιζεσθαι γερας την εκ σωματος αποφοιτησιν; αλλ' οιμαι δικαιον
οντα τον απαντων ∆ημι ουργον, την εκαστωι χρεωστουμενην ταγματι ψηφον επε
νεγκειν. επειδη δε δικαιος ων θανατωι μεν τωι της σαρκος κολαζει τον παρανομον,
ζωηι δε παλιν τηι μετα σωματος ευφραινει τον δικαιον· ου κολασις αρα τα σωματα
ταις ανθρωπων ψυχαις, ινα μη αδικος φαινηται Θεος, χαριτι μεν κολαζων τον
ασεβη, τιμων δε παλιν κολασει τον δικαιον. κβ. {Ἄλλο.} Ει προγενεστερων
πταισματων εκτισουσα δικας εις σαρκα και σωμα καταβεβηκεν η ψυχη, πως "εφιλει"
τον Λαζαρον αναστησας αυτον ο Σωτηρ και τον απαξ δεσμων ανεθεντα
παλινδρομειν εις αυτους αναγκασας; αλλ' επραττεν ωφελων, και ως φιλον ετιμα τον
τεθνεωτα Χριστος δια νιστας εκ νεκρων. εικαιον ουν αρα των δι' εναντιων το
προβλημα. κγ. {Ἄλλο.} Ει, καθαπερ εκεινοι ληρουντες φασιν, ως εν ταξει τιμωριας
δεδοται το σωμα τηι ψυχηι, δια πρεσβυτεραν αυτης αμαρτιαν επινοηθεν, αμαρτια την
των ανθρωπινων σωματων παρεισηνεγκε φυσιν· αλλα και παλιν "εισηλθε 1.126 "δια
της αμαρτιας ο θανατος·" αυτη τοιγαρουν καθ' εαυτης η αμαρτια λοιπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

εξοπλιζουσα φαινεται, λυουσα τοις υστεροις τα εν αρχηι, και ο σατανας εφ' εαυτωι
μεμερισται δια τουτο· "Πως ουν σταθησεται η βασιλεια αυτου," κατα την του
Σωτηρος φωνην; αλλα μην το ουτω νοειν απιθανον· αληθες ουν αρα το εναντιον.
κδ. {Ἄλλο.} Ἔκτισε Θεος εν αφθαρσιαι τα παντα· και "θανατον μεν ουκ εποιησεν"
αυτος, "φθονωι δε διαβολου "θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον." αλλ' ειπερ εστιν
αληθες, ως εν ταξει τιμωριας δεδοται το σωμα τηι του ανθρωπου ψυχηι, δια ποιαν
αιτιαν, ω ουτοι, τον του διαβολου φθονον αιτιασομεθα, το περας ημιν των ανιαρων
εισφεροντα, και το κολαζον ημας αφανιζοντα σωμα; επι τισι δε ολως αναθησομεν τωι
Σωτηρι τα χαριστηρια, προσδεσμουντι παλιν ημας τηι σαρκι δια της αναστασεως;
αλλα μην ευχαρι στουμεν, και λελυπηκε την φυσιν ο του διαβολου φθονος,
προξενησας τοις σωμασι την φθοραν. ου τροπος αρα τιμωριας το σωμα εστιν, αλλ'
ουδε αρχαιας ημων αμαρτιας οψωνιον. Και ο κοσμος δι' αυτου εγενετο. ∆ια του
φωτος του αληθινου, τουτεστι του. Μονογενους πεποιησθαι τον κοσμον, αναγκαιως
εν τουτοις ο Ευαγγε λιστης επισημαινεται. ει γαρ και οτι μαλιστα Λογον αυτον
αποκαλεσας κατα την αρχην, παντα δι' αυτου γενεσθαι, και χωρις αυτου παρηχθαι
μηδεν προς γενεσιν διεβεβαιωσατο, ποιητην τε δια τουτων απεδειξε και δημιουργον·
αλλ' ην αναγκαιον νυνι δη μαλιστα τουτο και εισαυθις αναλαβοντα ειπειν, ινα μη
τοις παρατρεπειν ειωθοσι την των θειων δογματων ορθοτητα, πλανης τε και
απωλειας περιλιμπανηται 1.127 τοπος. επειδη γαρ εφη περι του φωτος, οτι εν τωι
κοσμωι ην, ινα μητις εις εκτοπους εννοιας περιελκων το ειρημενον, τοις κατ' ειδος
του κοσμου μερεσιν εναριθμιον ποιοιτο το φως, ωσπερ ουν αμελει και ηλιος και
σεληνη και αστερες τυχον, εν τωι κοσμωι μεν εισι, πλην ως μερη του κοσμου, και
καθαπερ ενος μελη σωματος, χρησιμως τε και αναγκαιως ο Ευαγγελιστης
γενεσιουργον ευθυς, και παντος του κοσμου τεχνιτην εισφερει τον Μονογενη, και
δια τουτου παλιν ημας εξασφαλιζομενος, και χειραγωγων εις απλανη και ευθειαν
της αληθειας καταληψιν. τις γαρ ουτως αμαθης, η τοσαυτην εξει την ηλιθιοτητα
κατα τον νουν, ως μη παντως ετερον ειναι παρα τον κοσμον υποτοπησαι τον δι' ου
γεγενησθαι λε γεται, και τιθεναι μεν εν ιδιωι μερει την κτισιν, αποδιελειν δε τωι
λογωι τον ∆ημιουργον, και την θειαν αυτου φανταζεσθαι φυσιν; δει γαρ ετερον ειναι
τηι φυσει το ποιηθεν παρα τον ποιητην, ινα μη φαινηται ταυτον το ποιουν και το
ποιου μενον. ει γαρ νοοιτο ταυτον, ουδε μιας ενουσης κατα τον του πως ειναι λογον
εξαλλαγης, αναβησεται μεν το ποιηθεν εις την του ποιουντος φυσιν, καταβησεται δε
και εις την των κτισματων ο ∆ημιουργος, ουκετι δε μονος εξει το δυνασθαι
γενεσιουργειν, αλλ' ενυπαρχον τουτο δυναμει και τοις ποιη μασιν ευρεθησεται,
ειπερ ολως ουδεις αυτα της προς Θεον ομοουσιοτητος αποδιελει τροπος· ουτω τε
λοιπον εαυτης η κτισις εσται δημιουργος, και ψιλον περιθησει τωι Μονογενει το
αξιωμα λεγων ο Ευαγγελιστης, οτι και "εν τωι κοσμωι "ην" και ο κοσμος δι' αυτου
εγενετο. αλλ' οιδεν ενα κατα φυσιν οντα των απαντων ∆ημιουργον. ουκ αρα ταυτον
αν νοοιτο ποτε παρα γε τοις ειδοσι πιστευειν ορθως, ποιημα και ποιητης, Θεος και
κτισις, αλλ' η μεν υποκεισεται δουλο πρεπως, τον της οικειας φυσεως ορον
επιγινωσκουσα· 1.128 βασιλευσει δε επ' αυτην ο Υιος, μονος εχων μετα του Πατρος
το δυνασθαι και ως οντα τα μη οντα καλειν, και το μηπω υπαρχον αῤρητωι δυναμει
παραγειν εις γενεσιν. οτι δε υπαρχων κατα φυσιν Θεος ο Υιος, ετερος δηπου παντως
εστι παρα την κτισιν, αρκουντως ηδη διειληφοτες εν τωι περι της αγιας Τριαδος
λογωι, περιττον εν τουτοις ερουμεν ουδεν· πλην εκεινο χρησιμως προσθησομεν, οτι
δι' αυτου τον κοσμον πεποιησθαι λεγων, εις εννοιαν ημας αναφερει την περι
Πατρος, και συνεισφερει τωι δι' ου τον εξ ου. παντα γαρ παρα Πατρος δι' Υιου εν
Ἁγιωι Πνευματι. Και ο κοσμος αυτον ουκ εγνω. Νηφει παλιν ο πνευματοφορος, και
φθανειν επειγεται τας παρα τινων ευρεσιλογιας· θαυμασεις δε παλιν τον εν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

θεωρημασι λογισμον. φως αληθινον απεκαλεσε τον Υιον, διισχυρισατο τε φωτιζειν
αυτον παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον· προς δε γε τουτωι, οτι και "ην εν
τωι κοσμωι "φησιν και ο κοσμος δι' αυτου εγενετο." αλλ' ειπεν αν τις ευθυς ημιν των
δι' εναντιας Ει φως ην ο Λογος, ω ουτοι, και ει φωτιζει παντος ανθρωπου καρδιαν,
εις θεογνωσιαν δηλονοτι και εις συνεσιν ανθρωποπρεπη, και ειπερ ην αει εν τωι
κοσμωι, και αυτος ην εργατης αυτου, πως ηγνοηθη και εις χρονους ουτω μακρους·
ουκουν ουκ εφωτιζεν, αλλ' ουδε ολως υπηρχε το φως αυτος. προς δη τα τοιαυτα
θερμοτερον ο θεολογος υπαντιαζει λεγων Ὁ κοσμος αυτον ουκ εγνω· ουκ αυτος δι'
εαυτον ηγνοηθη, φησιν· αιτιασθω δε ο κοσμος την οικειαν ασθενειαν. φωτιζει μεν
γαρ ο Υιος, απαμβλυνει δε την χαριν η κτισις. εδανειζετο το βλεπειν ινα τον κατα
φυσιν νοησηι Θεον, και δεδαπανηκεν ασωτως το δοθεν, μεχρι των ποιηματων εστησε
της θεωριας το μετρον· εναρκησε τον 1.129 επεκεινα δρομον, κατεχωσε ραιθυμιαις
τον φωτισμον, ημελησε του χαρισματος, οπερ ινα μη παθοι, νηφειν ο Παυλος
κελευει τωι οικειωι μαθητηι· ουδεν ουν αρα προς το φως η των φωτισθεντων
φαυλοτης· ονπερ γαρ τροπον ανισχει μεν απασι του ηλιου το φως, ωφελειται δε
ουδεν ο τυφλος, αλλ' ου δια τουτο της ηλιακης αν ευλογως κατηγορησαιμεν αυγης,
αιτιασωμεθα δε μαλλον το της οψεως παθος· η μεν γαρ εφωτιζεν, η δε τον φωτισμον
ουκ εδεχετο· ουτως οιμαι δειν και επι του Μονογενους εννοειν, οτι φως μεν εστι το
αληθινον "Ὁ δε θεος του αιωνος τουτου," καθα και ο Παυλος φησιν, "ετυφλωσε τα
νοηματα των απιστων εις "το μη αυγασαι τον φωτισμον" εν αυτοις της γνωσεως του
Θεου. τυφλωσιν δε φαμεν την εν τουτοις υποστηναι τον ανθρωπον, ουκ εις
ολοκληρον του φωτος ερημιαν ερχο μενον· σωζεται γαρ εν τηι φυσει παντως η
θεοσδοτος συνεσις· αλλ' εις εξιν αμαθεστεραν κατασβεννυμενον, και ταις επι τα
χειρω παρατροπαις καταμαραινοντα πως και κατατηκοντα το της χαριτος μετρον·
δια τοι τουτο και ο σοφωτατος μελωιδος, οτε τον τοιουτον ημιν ανθρωπον υπο
κρινεται, τοτε δη και δικαιως καταφωτιζεσθαι παρακαλει, λεγων ως προς Θεον
"Ἀποκαλυψον τους οφθαλμους μου, "και κατανοησω τα θαυμασια σου εκ του νομου
σου·" "Νομον γαρ εις βοηθειαν εδωκε," το θειον εν ημιν αναζω πυρησαντα φως, και
ωσπερ τινα λημην των της καρδιας οφθαλμων εκκαθαιροντα τον εξ αρχαιας
αμαθιας επισκη ψαντα σκοτισμον. αχαριστιας ουν αμα και αναισθησιας ο κοσμος εν
τουτοις υπομενει γραφην, και τον οικειον αγνοησας γενεσιουργον, και τον εκ του
πεφωτισθαι καρπον ουκ αγαθον επιδειξας, ινα φανηται λοιπον επ' αυτωι κακεινο
παλιν αληθες, το εφ' υιοις Ἰσραηλ δια προφητικης ᾀδομενον φωνης 1.130 "Ἔμεινα
του ποιησαι σταφυλην, εποιησε δε ακανθας." ην γαρ οντως ο του πεφωτισθαι
καρπος, η αληθης περι του Μονογενους διαληψις, σταφυλη τις ωσπερ κληματιδος
εξηρ τημενη, της ανθρωπου διανοιας φημι, και ουχι το εναντιον, η εις πολυθεον
ελκουσα πλανην αβουλια, οξειας ακανθης δικην, εν ημιν ανατελλουσα και
πληττουσα προς θανατον ταις απαταις τον νουν. Εις τα ιδια ηλθε, και οι ιδιοι αυτον
ου παρελαβον. Ἐπιτεινει την απολογιαν ο Ευαγγελιστης του μη εγνω κεναι τον
κοσμον τον φωτιζοντα αυτον, τουτεστι τον Μονο γενη, και απο της χειρονος των εξ
Ἰσραηλ αμαρτιας, και τα των εθνων εγκληματα κρατυνειν επειγεται, και την επισκη
ψασαν τωι κοσμωι παντι δυσμαθειας τε ομου και απειθειας επιδεικνυει νοσον.
ευαφορμως δε λιαν εις τον περι της ενανθρωπησεως εισελαυνει λογον, και καθερπει
λοιπον εξ ακρατου θεολογιας, εις εξηγησιν οικονομιας της μετα σαρκος, ην
εποιησατο δι' ημας ο Υιος. θαυμαστον γαρ ουδεν, ει μη εγνω, φησιν, ο κοσμος τον
Μονογενη, της μεν ανθρωπωι πρεπουσης συνεσεως εκδεδραμηκως, και οτι μεν εν
τιμηι τε εστι και γεγονεν ουκ ειδως, παραβληθεις τε τοις κτηνεσι τοις ανοητοις,
καθαπερ ουν και ο θειος εφασκε μελωιδος, οπου και αυτος ο προσηκειν ιδιως αυτωι
παρα πασιν υπο νοηθεις λαος απεσεισατο παροντα μετα σαρκος, και επι σωτηριαι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

επι παντων επιδημησαντα λαβειν ουκ ηθελησε, την των ουρανων βασιλειαν της
πιστεως αντιδιδοντα. επι τηρει δε οπως γεγονεν ασφαλης ο περι τουτων λογος. του
μεν γαρ κοσμου το μηδολως εγνωκεναι τον φωτιζοντα 1.131 κατηγορει, συγγνωμην
ωσπερ αυτωι δικαιαν δια τουτου πραγματευομενος, και της δοθεισης αυτωι χαριτος
αφορμας ευλογους προδιοικουμενος· επι δε γε των εξ Ἰσραηλ, οι και εν μερει των
ιδιως αυτωι προσηκοντων ετεταχαντο, το Ου παρελαβον τιθησιν· ου γαρ ην
αληθευοντα λεγειν Ουκ εγ νωσαν, νομου μεν αρχαιοτερου κηρυττοντος, προφητων
δε των μετ' εκεινον παιδαγωγουντων αυτους επι την της αλη θειας καταληψιν.
δικαιον ουν αρα και επ' αυτοις της αποτομιας το κριμα, καθαπερ αμελει και επι των
εθνων η χρηστοτης. ο μεν γαρ κοσμος, ητοι τα εθνη, την προς Θεον οικειωσιν
απολεσαντα δια της εις φαυλοτητα καταδρομης, και το ειδεναι προσεζημιωθη τον
φωτιζοντα αυτα· οι δε δια νομου την γνωσιν καταπλουτησαντες, και εις την θυμηρη
τωι Θεωι πολιτειαν ανακεκλημενοι, λοιπον εκοντες εσφαλλοντο, τον ηδη γνωσθεντα
και ως εν ιδιοις επιδημησαντα του Θεου Λογον ου παραδεξαμενοι. ιδιος μεν γαρ
συμπας ο κοσμος εστι τωι Θεωι, κατα γε τον του πεποιησθαι λογον, και το εξ αυτου
και δι' αυτου παρηχθαι προς γενεσιν· πρεπωδεστερον δε πως ο Ἰσραηλ τωι της
ιδιοτητος αποκεκλησεται λογωι, και την επι τουτωι δοξαν αποκληρωσεται, δια τε την
των αγιων πατερων εκλογην, και δια το αρχη και πρωτοτοκος ωνομα σθαι των του
Θεου τεκνων· "Υιος γαρ πρωτοτοκος μου "̓Ισραηλ," φησι που προς Μωυσεα Θεος, ον
δη και ως ενα και εξαιρετον εαυτωι παλιν ανατιθεις, ιδιον ωνομαζε λαον
"̓Εξαποστειλον τον λαον μου," προς Φαραω τον Αιγυπτου τυραννον ειπων. δεικνυει
γεμην ιδιως ανηκοντα τωι Θεωι τον Ἰσραηλ, και εκ Μωυσαικων βιβλιων λογος
αληθης. " Οτε γαρ, φησι, διεμεριζεν ο Ὕψιστος εθνη, ως διεσπειρεν "υιους Ἀδαμ,
εστησεν ορια εθνων κατα αριθμον αγγελων 1.132 "Θεου, και εγενηθη μερις Κυριου
λαος αυτου Ἰακωβ, "σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ·" ωι και επεφοι τησεν, ως
εν ιδιωι κληρωι και οικειωι σχοινισματι, λεγων "Ουκ απεσταλην ει μη εις τα προβατα
τα απολωλοτα "οικου Ἰσραηλ." επειδη δε ου παρεδεχθη, την χαριν εις τα εθνη
μεθιστησι, και φωτιζεται μεν ο κοσμος δια μετανοιας και πιστεως αγνοησας αυτον εν
αρχηι, παλινδρομει δε ο Ἰσραηλ εις τον οθεν εκβεβληκε σκοτον· διο δη και εφασκεν ο
Σωτηρ "Εις κριμα εγω εις τον κοσμον τουτον ηλθον, "ινα οι μη βλεποντες βλεπωσι
και οι βλεποντες τυφλοι "γενωνται." Ὅσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις
εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι, τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυτου. Κριμα δικαιον
οντως και θεοπρεπες. ο πρωτοτοκος Ἰσ ραηλ εκριπτεται· ου γαρ ηθελησεν εν
οικειοτητι διαμειναι τηι προς Θεον, ουδε προσηκατο τον Υιον, ως εν ιδιοις
επιδημησαντα, τον της ευγενειας απεδοκιμασε χορηγον, τον δοτηρα της χαριτος
απεωσατο, προσεδεξατο δε τα εθνη δια της πιστεως. ουκουν εξει μεν εικοτως ο
Ἰσραηλ τα της απονοιας οψωνια· θρηνησει των αγαθων την ζημιαν, πικρον
αποληψεται τον της εαυτου δυσβουλιας καρπον, της υιο θεσιας απογυμνουμενος·
εντρυφησει δε τα εθνη τοις εκ πιστεως αγαθοις, λαμπρα της υπακοης ευρησει τα
γερα, και προς τον εκεινου μεταμοσχευθησεται τοπον· εκκοπησεται μεν γαρ εκ της
κατα φυσιν αγριελαιου, καλλιελαιωι δε τηι παρα φυσιν εγκεντρισθησεται, και
ακουσεται μεν ο Ἰσραηλ "Ουαι 1.133 "εθνος αμαρτωλον, λαος πληρης αμαρτιων,
σπερμα πονηρον, "υιοι ανομοι· εγκατελιπετε τον Κυριον και παρωργισατε τον "αγιον
του Ἰσραηλ·" ερει δε τις προς τα εθνη των Χριστου μαθητων "Ὑμεις δε γενος
εκλεκτον, βασιλειον ιερατευμα, "εθνος αγιον, λαος εις περιποιησιν, ινα τας αρετας
εξαγγει "λητε του εκ σκοτους υμας καλουντος εις το θαυμαστον "αυτου φως·"
επειδη γαρ παρεδεξαντο δια της πιστεως τον Υιον, δεχονται την εξουσιαν του εν
τεκνοις τεταχθαι Θεου· διδωσι γεμην ο Υιος το μονωι και ιδιως αυτωι και κατα φυσιν
υπαρχον εξουσιαστικως, εις κοινοτητα προθεις, ωσπερ εικονα φιλανθρωπιας της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ενουσης αυτωι και της εις τον κοσμον αγαπης το πραγμα ποιουμενος. ου γαρ ην
ετερως διαφυγειν την φθοραν, την εικονα του χοικου τους φορε σαντας, ει μη της
εικονος του επουρανιου, δια του κεκλησθαι προς υιοθεσιαν, το καλλος ημιν
ενεσημανθη. μετοχοι γαρ αυτου γεγονοτες δια του Πνευματος, κατεσφραγισθημεν
εις ομοιοτητα την προς αυτον, και εις το αρχετυπον της εικονος αναβαινομεν σχημα,
καθ' ηνπερ ημας και πεποιησθαι φησιν η θεια γραφη. μογις γαρ ουτω το αρχαιον της
φυσεως ανακομισαμενοι καλλος, και προς την θειαν εκεινην αναμορ φωθεντες
φυσιν, κρειττους εσομεθα των εκ παραβασεως ημιν συμβεβηκοτων κακων. ουκουν
αναβαινομεν εις το υπερ φυσιν αξιωμα δια Χριστον, αλλ' ου κατ' εκεινον απαραλ
λακτως εσομεθα και ημεις υιοι Θεου, αλλ' ως προς εκεινον δια της κατα μιμησιν
χαριτος· ο μεν γαρ εστιν Υιος εκ Πατρος υπαρχων αληθινος, θετοι δε ημεις ως εκ
φιλαν θρωπιας, ως εν χαριτος μοιραι λαμβανοντες το "Ἐγω ειπα "Θεοι εστε και υιοι
υψιστου παντες." η μεν γαρ πεποιημενη και δουλη κτισις καλειται προς τα υπερ
φυσιν νευματι γυμνωι και θελησει του Πατρος· ο δε Υιος και Θεος και 1.134 Κυριος,
ουκ εν τοις θελημασι του Θεου και Πατρος, ουδε οσον εις το βεβουλησθαι μονον,
αυτο το ειναι Θεος και Υιος κεκτησεται, αλλ' εξ αυτης της ουσιας αναλαμψας του
Πατρος, το ιδιον αυτης αγαθον κατα φυσιν επαγεται· οραται δε παλιν Υιος υπαρχων
Υιος αληθινος, και τηι προς ημας αντιπαραθεσει δοκιμαζομενος. επειδη γαρ το φυσει
λογον ετερον εχει τωι κατα θεσιν, και τωι κατα μιμησιν το κατ' αληθειαν, υιοι δε
ημεις κεκλημεθα κατα θεσιν και κατα μιμησιν· κατα φυσιν αρα και κατα αληθειαν
αυτος, ωι και ταυτα γεγονοτες αντιπαρακειμεθα, το εκ χαριτος αγαθον αντι φυσικων
αξιωματων αποκερδαινοντες. Οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος, ουδε εκ
θεληματος ανδρος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν. Οι δια πιστεως, φησι, της εις Χριστον
εις υιοθεσιαν κεκλημενοι Θεου, της μεν οικειας φυσεως την ευτελειαν απεδυσαντο,
κατηγλαισμενοι δε ωσπερ αμφιωι λαμπρωι τηι του τιμωντος χαριτι, προς το υπερ
φυσιν αναβαινουσιν αξιωμα· ου γαρ ετι χρηματιζουσι τεκνα σαρκος, Θεου δε μαλλον
κατα θεσιν γεννηματα. επιτηρει δε οσην ο μακαριος Ευαγγελιστης εν τοις εαυτου
λογοις εποιησατο την ασφα λειαν. επειδη γαρ εμελλεν ερειν εκ Θεου γεγεννησθαι
τους πεπιστευκοτας, ινα μητις οιηται της ουσιας του Θεου και Πατρος εκπεφυκεναι
κατα αληθειαν αυτους, και εις απαραλ λακτον ομοιοτητα τρεχειν τωι Μονογενει, η
και κατ' εκεινου καταχρηστικωτερον λεγεσθαι το "εκ γαστρος προ εωσφορου
"εξεγεννησα σε," ουτω τε λοιπον εις την των ποιηματων και αυτος καταφεροιτο
φυσιν, και ει λεγοιτο γεγεννησθαι παρα Θεου, αναγκαιως ημιν προσεπινοει την
ασφαλειαν. 1.135 δεδοσθαι γαρ αυτοις εξουσιαν ειπων παρα του κατα φυσιν Υιου
προς το γενεσθαι τεκνα Θεου, και το θεσει και χαριτι δια τουτου προεισενεγκων,
ακινδυνως επαγει λοιπον το Ἐκ Θεου εγεννηθησαν· ινα και της επ' αυτοις χαριτος
επιδειξηι το μεγεθος, ωσπερ εις οικειοτητα φυσικην συλλεγοντος το αλλοτριον του
Θεου και Πατρος, και το δουλον εις δεσπο τικην ευγενειαν αναβιβαζοντος, δια την
εις αυτο θερμην αγαπησιν. Τι ουν αρα το πλεον, ερει τις τυχον, η τι το εξαιρετον εν
τοις πιστευουσιν εις Χριστον παρα τον Ἰσραηλ, επει και αυτος γεγεννησθαι λεγεται
παρα Θεου κατα το "Υιους "εγεννησα και υψωσα, αυτοι δε με ηθετησαν;" προς δη τα
τοιαυτα λεγειν οιμαι δειν, πρωτον μεν οτι "Σκιαν εχων ο "νομος των μελλοντων
αγαθων, ουκ αυτην την εικονα των "πραγματων," ουδε τουτο κατ' αληθειαν εχειν
εδιδου τοις εξ Ἰσραηλ, αλλ' ως εν τυπωι και σχηματι γραφομενον εν αυτοις "αχρι
καιρου διορθωσεως," καθα γεγραπται, καθ' ον εμελλον αναδειχθησεσθαι λοιπον, οι
πρεπωδεστερον τε και αληθεστερον αποκαλουντες Πατερα τον Θεον, δια το ενοι
κησαι αυτοις το Πνευμα του Μονογενους· οι μεν γαρ ειχον "πνευμα δουλειας εις
φοβον," οι δε "πνευμα υιοθεσιας," εις ελευθεριαν, "εν ωι κραζομεν Ἀββα ο Πατηρ."
ουκουν ο δια πιστεως της εις Χριστον αναβησεσθαι μελλων εις υιοθεσιαν λαος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

καθαπερ εν σκιαις εν εκεινωι προκατεγραφετο, ωσπερ ουν αμελει και την εν
πνευματι νοουμεν περιτομην εν τηι εκεινων παλαι προανατυπουσθαι σαρκι· και
συλληβδην ειπειν, παντα ην εν εκεινοις τα ημετερα τυπικως. προς δε γε τοις
ειρημενοις, κακεινο φαμεν, οτι κεκληται τυπικως εις υιοθεσιαν ο Ἰσραηλ δια
μεσιτου Μωυσεως· διο και εις 1.136 αυτον εβαπτιζοντο, καθαπερ ο Παυλος φησιν,
"εν τηι νεφεληι "και εν τηι θαλασσηι," και εις νομον δουλειας εξ ειδωλολα τρειας
ανεσκευαζοντο διακονουμενης αυτοις της εν γραμμασιν εντολης δι' αγγελων· οι δε
πιστει τηι εις Χριστον εις υιοθεσιαν αναβαινοντες Θεου, ουκ εις εν τι των γενητων,
αλλ' εις αυτην την αγιαν βαπτιζονται Τριαδα, δια μεσιτου του Λογου, συναπτοντος
μεν εαυτωι τα ανθρωπινα δια της ενωθεισης σαρκος, συναπτομενου δε φυσικως τωι
γεννησαντι, καθο φυσει Θεος· ουτω γαρ ανατρεχει το δουλον εις υιοτητα, δια
μετοχης του κατ' αληθειαν Υιου, προς το υπαρχον αυτωι κατα φυσιν αξιωμα
καλουμενον τε και οιον αναβιβαζομενον. δια τοι τουτο γεννητοι λεγομεθα και εσμεν
του Θεου, οι την δια του Πνευματος αναγεννησιν δια πιστεως παρα δεξαμενοι.
Ἐπειδη δε ριψοκινδυνως αποτολμωσι τινες, ωσπερ του Μονογενους, ουτω και του
Ἁγιου καταψευδεσθαι Πνευματος, γενητον αυτο και κτιστον ειναι φασκοντες, και
ολως της του Θεου και Πατρος εξελκειν ομοουσιοτητος, φερε δη παλιν ταις εκεινων
αθυρογλωσσιαις τον της ορθης πιστεως αντε ξαγοντες λογον, εαυτοις τε και τοις
εντευξομενοις ωφελειας γεννησωμεν αφορμας. ει γαρ μητε Θεος κατα φυσιν, ω
ουτοι, μητε μην εκ Θεου το Πνευμα εστιν ιδιον αυτου, και δια τουτο ουσιωδως
ενυπαρχον αυτωι· ετερον δε τι παρ' αυτον, και της των πεποιημενων ομοφυΐας ουκ
απωικισμενον, πως οι δι' αυτου γεννηθεντες ημεις εκ Θεου γεγεννησθαι λεγομεθα; η
γαρ οτι ψευδεται παντως ερουμεν ο Ευαγγε λιστης, η ειπερ εστιν αληθης, εχει δε
ουτω, και ουχ ετερως, Θεος εσται και εκ Θεου κατα φυσιν το Πνευμα, ου δη και
μετισχειν δια πιστεως της εις Χριστον αξιουμενοι, θειας τε φυσεως αποτελουμεθα
κοινωνοι, και εκ Θεου γεγεννησθαι λεγομεθα, και θεοι δια τουτο χρηματιζομεν, ου
χαριτι μονον 1.137 εις την υπερ ημας ανιπταμενοι δοξαν, αλλ' ως ηδη και Θεον
εχοντες εν εαυτοις ενοικουντα και εναυλιζομενον, κατα το εν τωι προφητηι κειμενον
"Ὅτι ενοικησω εν αυτοις και εμπερι "πατησω·" επει κατα τινα τροπον λεγοντων
ημιν οι της τοσαυτης αμαθιας αναπλεωι, ναοι Θεου κατα Παυλον εσμεν το Πνευμα
εχοντες κατοικουν εν ημιν, ει μη Θεος κατα φυσιν εστιν; ει γαρ κτισμα εστι και
γενητον, δια ποιαν αιτιαν ημας καταφθειρει Θεος, ως Θεου καταφθειροντας ναον,
οταν το σωμα καταμολυνωμεν, εν ωι το Πνευμα ενοικει, ολην εχον του Θεου και
Πατρος την φυσικην ιδιοτητα, και ομοιως του Μονογενους; επει πως αληθευσει
λεγων ο Σωτηρ "Ἐαν τις αγαπαι με, τον λογον μου τηρησει, και ο "Πατηρ μου
αγαπησει αυτον, και προς αυτον ελευσομεθα "και μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα," και
εν αυτωι καταλυ σομεν. καιτοι το Πνευμα εστι το κατοικουν εν ημιν, και δι' αυτου
πιστευομεν εχειν αμα τον Πατερα και τον Υιον, καθαπερ ουν εφη και αυτος που
παλιν ο Ἰωαννης εν επιστολαις "Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν αυτωι μενομεν και
"αυτος εν ημιν, οτι εκ του Πνευματος αυτου εδωκεν ημιν." πως δε ολως και Θεου
κεκλησεται Πνευμα, ει μη εξ αυτου και εν αυτωι κατα φυσιν εστι, και δια τουτο Θεος;
ει γαρ υπαρχον, ως εκεινοι φασι, γενητον, Πνευμα εστι του Θεου, το κωλυον ουδεν
πνευματα Θεου και τα αλλα καλεισθαι ποιηματα· φθασει γαρ και επ' αυτα δυναμει το
πραγμα, ειγε ολως ενδεχεται γενητην ουσιαν Πνευμα υπαρχειν του Θεου. και ην μεν
οντως ακολουθον μακρον επι τουτοις αναπτυξαι λογον, και δια πλειονων
αδολεσχησαι, τας των ανοσιων αιρετικων ανατρεποντας αβουλιας· αρκουντως δε
ηδη διειλη φοτες περι του Ἁγιου Πνευματος, εν τωι περι της αγιας 1.138 Τριαδος
βιβλιωι, το πολλα λεγειν ετι δια τοι τουτο παρη σομεν. Και ο Λογος σαρξ εγενετο.
Εισβεβηκεν ηδη καθαρως δια τουτου εις τον περι της ενανθρωπησεως λογον. οτι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

υιος ανθρωπου γεγονε τε και κεχρηματικεν ο Μονογενης, εξηγειται σαφως· σημαινει
γαρ τουτο, και ετερον ουδεν, το σαρκα γενεσθαι τον Λογον ειπειν· ομοιον γαρ ως ει
και γυμνοτερον εφασκεν Ὁ Λογος ανθρωπος εγενετο. ξενον δε παλιν ημιν η
ασυνηθες ουδεν ουτω λεγων εισφερει, πολλακις της θειας γραφης και απο μονης της
σαρκος ολον αποκαλουσης το ζωιον, κατα το εν τωι προφητηι κειμενον Ἰωηλ "Ἐκχεω
απο του Πνευματος "μου επι πασαν σαρκα·" και ου δηπου νομιουμεν αψυχωι και
μονηι τηι ανθρωπειαι σαρκι το θειον χορηγηθησεσθαι Πνευμα τον προφητην ειπειν·
αμοιρησει γαρ ουτω γελοιο τητος ουδαμως το δηλουμενον, αλλ' εκ μερους το ολον
συλλαβων, απο της σαρκος ονομαζει τον ανθρωπον, εδει δε μαλλον ουτω και ουχ
ετερως· και δια ποιαν αιτιαν, αναγ καιον, ως εοικεν, ειπειν. εστι τοινυν λογικον μεν,
συνθετον δε ομως ζωιον ο ανθρωπος, εκ ψυχης δηλονοτι και της επικηρου ταυτησι
και γηΐνης σαρκος. επειδη δε επεποιητο παρα Θεου, και παρηχθη προς γενεσιν, ουκ
εχων εξ οικειας φυσεως το τε αφθαρτον και ανωλεθρον· μονωι γαρ ταυτα προσεστιν
ουσιωδως τωι Θεωι· κατεσφραγιζετο τωι πνευματι της ζωης, σχεσει τηι προς το θειον
το υπερ την φυσιν αποκερδαινων αγαθον "Ἐνεφυσησε γαρ, φησιν, εις το προσωπον
αυτου "πνοην ζωης, και εγενετο ο ανθρωπος εις ψυχην ζωσαν·" 1.139 επειδη δε δια
την παραβασιν εκολαζετο, το "Γη ει και εις "γην απελευσηι," τοτε δικαιως ακουων
απεγυμνωθη της χαριτος· απανιστατο δε της γηΐνης σαρκος η πνοη της ζωης,
τουτεστι, το Πνευμα του λεγοντος Ἐγω ειμι η ζωη, και πιπτει το ζωιον εις θανατον
δια μονης της σαρκος, σωζομενης εν αθανασιαι της ψυχης, επει και προς μονην
ειρητο την σαρκα "Γη ει και εις γην απελευσηι." εδει τοινυν το μαλιστα κινδυνευσαν
εν ημιν, γοργοτερον ανασωζεσθαι, και συμπλοκηι παλιν τηι προς ζωην την κατα
φυσιν ανακαλει σθαι προς αφθαρσιαν. εδει το πεπονθος λυσιν ευρασθαι του κακου.
εδει λοιπον ατονησαι το "Γη ει και εις γην "απελευσηι," ενωθεντος αφραστως του
πεσοντος σωματος τωι τα παντα ζωογονουντι Λογωι. Σαρκα γαρ εδει γενομενην
αυτου, της απ' αυτου μετα σχειν αθανασιας· και γαρ αν ειη των ατοπωτατων το μεν
πυρ εντιθεναι δυνασθαι ταις υλαις της κατα φυσιν αυτωι προσουσης ενεργειας την εν
αισθησει ποιοτητα, και μονονουχι μετασκευαζειν εις εαυτο τα εν οις αν γενοιτο
μεθεκτως· τον δε υπερ παντα του Θεου Λογον, μη παντως οιεσθαι το ιδιον αγαθον
ενεργασασθαι τηι σαρκι, τουτεστι την ζωην. ταυτης ουν οιμαι μαλιστα της αιτιας
ενεκα τον αγιον Ευαγγελιστην, απο του παθοντος μαλιστα το ζωιον σημαινοντα,
σαρκα γενεσθαι τον του Θεου Λογον ειπειν· ινα θεωρηι τις ομου το τραυμα και το
φαρμακον, το νοσουν και τον ιατρον, το κεκλιμενον εις θανατον και τον εγειραντα
προς ζωην, το φθοραι νενικημενον και τον ελαυνοντα την φθοραν, το θανατωι
κρατηθεν και του θανατου τον κρειττονα, το ζωης εστερη 1.140 μενον και τον
χορηγον της ζωης. ουκ εις σαρκα δε τον Λογον ελθειν, αλλα σαρκα γενεσθαι φησιν,
ινα μη καθαπερ εν προφηταις τυχον, η και ετεροις των αγιων τισιν επιφοι τησαι
σχετικως υπολαβοις αυτον, αλλ' αυτο κατα αληθειαν γενεσθαι σαρκα, τουτεστιν
ανθρωπον· τουτο γαρ αρτιως ελεγομεν. δια τουτο και Θεος εστι κατα φυσιν εν σαρκι,
και μετα σαρκος, ως ιδιαν εχων αυτην, και ως ετερον τι παρ' αυτην νοουμενος, και
εν αυτηι και συν αυτηι προσκυνουμενος, κατα το εν τωι προφητηι γεγραμμενον Ἡσαΐαι
"Ἄνδρες "υψηλοι επι σε διαβησονται, και σοι εσονται δουλοι και "οπισω σου
ακολουθησουσι δεδεμενοι χειροπεδαις, και προσ "κυνησουσι σοι, και εν σοι
προσευξονται, οτι εν σοι ο Θεος "εστι, και ουκ εστι Θεος πλην σου." ιδου και εν αυτωι
Θεον ειναι φασι, μη αποδιελοντες του Λογου την σαρκα· και παλιν ουκ ειναι ετερον
Θεον πλην αυτου διισχυρισαντο, ενουντες τωι Λογωι το φορουμενον, ως ιδιον αυτου,
τουτεστι τον εκ παρθενου ναον· εις γαρ εξ αμφοιν ο Χριστος. Και εσκηνωσεν εν ημιν.
Ἐπεξεργαζεται χρησιμως το ειρημενον ο Ευαγγελιστης, και εις εμφανεστεραν αγει
διανοιαν την του θεωρηματος δυναμιν· επειδη γαρ εφη σαρκα γεγενησθαι τον του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

Θεου Λογον, ινα μητις εκ πολλης αμαθιας της μεν ιδιας αυτον υπολαβοι φυσεως
εκδραμειν, μεταπεποιησθαι δε οντως εις σαρκα, και παθειν, οπερ ην αδυνατον·
αλλοιωσεως γαρ απασης και μεταβολης της εφ' ετερον τι, κατα τον του πως ειναι
λογον, το θειον απυκισται· καλως γε σφοδρα ποιων ο θεολογος επηνεγκεν ευθυς,
οτι Και εσκηνωσεν εν ημιν, ινα δυο νοησας τα σημαινομενα, τον τε σκηνουντα και
το εν ωι η σκηνωσις, μη εις σαρκα παρατετραφθαι νομισηις αυτον, 1.141 σκηνωσαι δε
μαλλον εν σαρκι, ως ιδιωι προσχρησαμενον σωματι, τωι εκ της αγιας παρθενου ναωι.
"Ἐν αυτωι γαρ "κατυκησε παν το πληρωμα της θεοτητος σωματικως," ως ο Παυλος
φησιν· εσκηνωκεναι γεμην τον Λογον εν ημιν χρησιμως διισχυριζεται, βαθυ και
τουτο λιαν ημιν εκκα λυπτων το μυστηριον· παντες γαρ ημεν εν Χριστωι, και το
κοινον της ανθρωποτητος εις το αυτου αναβαινει προσωπον, επει και εσχατος Ἀδαμ
δια τουτο κατωνομασται, τηι κοι νοτητι της φυσεως παντα πλουτων τα εις ευθυμιαν
και δοξαν, ωσπερ ουν και ο πρωτος Ἀδαμ τα εις φθοραν και κατηφειαν. εν πασι
τοιγαρουν ο Λογος εσκηνωσε δι' ενος, ινα του ενος "ορισθεντος υιου Θεου εν
δυναμει κατα πνευμα "αγιωσυνης," εις ολην ερχηται την ανθρωποτητα το αξιωμα,
ουτω τε φθασηι και εφ' ημας δι' ενα των εξ ημων το "Ἐγω "ειπα Θεοι εστε και υιοι
υψιστου παντες." ουκουν εν Χριστωι μεν αληθινως ελευθερουται το δουλον,
αναβαινον εις ενοτητα την μυστικην τωι φορεσαντι την του δουλου μορφην, εν ημιν
δε κατα μιμησιν την προς τον ενα δια την κατα σαρκα συγγενειαν. επει δια ποιαν
αιτιαν "ουκ αγγελων "επιλαμβανεται, αλλα σπερματος Ἁβρααμ, οθεν ωφειλε "κατα
παντα τοις αδελφοις ομοιωθηναι," και γενεσθαι κατα αληθειαν ανθρωπος; αρ' ουχι
πασιν εστι καταφανες, οτι καταβεβηκεν εις το δουλον, αυτος ουχ εαυτωι τουτο τι δια
τουτου προξενων, αλλ' ημιν εαυτον χαριζομενος "ινα ημεις "τηι αυτου πτωχειαι
πλουτησωμεν," ανατρεχοντες δια της προς αυτον ομοιοτητος εις το ιδιον αυτου και
εξαιρετον αγαθον, θεοι τε και Θεου τεκνα δια της πιστεως αναφαινω μεθα;
εσκηνωσε γαρ εν ημιν ο κατα φυσιν Υιος και Θεος· 1.142 διο και εν τωι Πνευματι
αυτου "κραζομεν Ἀββα ο πατηρ·" σκηνοι δε ο Λογος ως εν πασιν, εν ενι τωι δι' ημας
και εξ ημων ληφθεντι ναωι, ινα παντας εχων εν εαυτωι, "αποκαταλ "λαξηι παντας εν
ενι σωματι προς τον Πατερα," καθαπερ ο Παυλος φησι. Και εθεασαμεθα την δοξαν
αυτου, δοξαν ως Μονογενους παρα Πατρος, πληρης χαριτος και αληθειας. Σαρκα
γεγενησθαι τον Λογον ειπων, τουτεστιν ανθρωπον, και, εις αδελφοτητα καταγαγων
την προς τα δουλα και ποιηματα, φυλαττει και ουτως ακεραιον αυτωι το θεοπρεπες
αξιωμα, και της ενουσης αυτωι πατρικης ιδιοτητος αναπλεω παλιν οντα δεικνυει.
πεπηγε γαρ οντως η θεια φυσις εφ' εαυτηι, την εφ' ετερον τι παρατροπην ουκ
ανεχομενη παθειν, εχουσα δε μαλλον ωσαυτως αει, και εν τοις ιδιοις εστωσα
πλεονεκτημασιν. ουκουν ει και σαρκα φησι γεγενησθαι τον Λογον ο Ευαγγελιστης,
αλλ' ου ταις της σαρκος ασθενειαις αυτον νενικησθαι διισχυριζεται, ουδε της
αρχαιοτατης ισχυος τε και δοξης αποπεσειν, επειδηπερ το ασθενες ημων και αδο
ξοτατον περιεβαλετο σωμα. ειδομεν γαρ αυτου την δοξαν, φησι, παρα την των
αλλων εξαιρετον, και οποιαν αν τις ομολογησοι πρεπειν τωι εκ Θεου Πατρος Υιωι
Μονογενει. πληρης γαρ ην χαριτος τε και αληθειας. αφορων μεν γαρ τις εις τον των
αγιων χορον, και τα δι' εκαστου γεγενημενα παραδοξως αναμετρουμενος, θαυμασει
μεν κατα το εικος, και τοις εκαστωι προσουσιν αγαθοις εφησθησεται, δοξης τε αυτους
αναπεπλη σθαι παντως ερει της παρα Θεου· την δε γε του Μονογενους 1.143 δοξαν
τε χαριν, ου ταις των αλλων αμιλλωμενην τεθεα σθαι φασιν οι θεολογοι και
μαρτυρες, αλλα πολυ λιαν υπερτενη, και ασυγκριτοις υπεροχαις αναβαινουσαν, ου
μεμε τρημενην εχουσαν, ως ετερου διδοντος, την χαριν, αλλ' ως εν τελειωι τελειαν
και αληθη, τουτεστιν, ουκ επεισακτον, ουδε εξωθεν ως εν προσθηκης μερει
προσπεπορισμενην, αλλ' ουσιωδως ενυπαρχουσαν, και πατρυου καρπον ιδιωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

φυσικως επι τον εξ αυτου διηκοντος Υιον. Ει δε τωι δοκει πλατυτεροις θεωρημασι
βασανιζειν το ειρημενον, αποσκοπειτω καθ' εαυτον και τα δι' εκαστου των αγιων
παραδοξως γεγενημενα και τα δια του Σωτηρος ημων Χριστου, και τοσαυτην ουσαν
ευρησει την διαφοραν, οσην ηδη προλαβοντες ειρηκαμεν· προς δε γε τουτωι κακεινο·
οι μεν γαρ ως οικεται γνησιοι περι τον οικον εισιν, ο δε "ως "υιος επι τον οικον
αυτου·" και περι μεν του Μονογενους η θεια λεγει γραφη "Ευλογημενος ο ερχομενος
εν ονοματι "Κυριου·" περι δε των αγιων ο Θεος και Πατηρ "Και "απεστειλα προς
υμας παντας τους δουλους μου τους προ "φητας." και οι μεν την ανωθεν
εδανειζοντο δυναμιν, ο δε ως των δυναμεων Κυριος "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος
"μου, φησι, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη "πιστευητε, τοις εργοις μου
πιστευετε." ουκουν ει τοσουτος εις δυναμιν ο Μονογενης, οσοσπερ αν ειη και ο
Πατηρ, δι' αυτων οραται των εργων, ισοσταθμοις αναλογως μεγαλυν θησεται δοξαις,
ατε δη και των ισων εργατης· υπερεξει δε παντως τοσουτον, και εν σαρκι γεγονως,
τους εις αδελφοτητα κεκλημενους, οσον ανθρωπους ο κατα φυσιν Θεος, και υιους
τους κατα θεσιν ο κατα αληθειαν εξαλλεται. επειδη δε γεγραπται παρα τωι μακαριωι
Λουκαι "Ἰησους δε προεκοπτεν "εν σοφιαι και χαριτι·" σημειωτεον εν τουτοις, οτι
πληρη 1.144 χαριτος εχειν την δοξαν εφη τον Υιον ο πνευματοφορος· ειτα ποι ποτε
προκοψει το πληρες, η ποιαν ολως επιδεξεται προσθηκην, ου επεκεινα μηδεν;
ουκουν, ουχ ηι Λογος εστι και Θεος προκοπτειν ειρηται, αλλ' οτι μειζονως αει
θαυμαζο μενος, χαριεστερος παρα τοις ορωσι δια των αποτελεσματων ανεδεικνυτο,
προκοπτουσης, ως εστι μαλλον ειπειν αληθε στερον, της των θαυμαζοντων εξεως,
ηπερ αυτου του τελειου, προς χαριν, ως Θεου. ειρησθω δε ταυτα χρησιμως, ει και
εστι παρεκβατικος ο λογος. Ἰωαννης μαρτυρει περι αυτου, και κεκραγεν. Ἀκολουθει
παλιν ταις ιδιαις εννοιαις ο σοφωτατος Ευαγ γελιστης, και ως τοις οπισω
χρεωστουμενον τον εφεξης ευρυθμως ποιειται λογον. επειδη γαρ εφη περι του Υιου
του Θεου "Ἐθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως Μονογενους "παρα Πατρος," ινα
μη μονος τουτο φαινηται λεγων, ουχ ενι προσωπωι του Ἐθεασαμεθα πρεποντος, τον
ομωνυμον συναπτει μαρτυρα, μιαν εχοντα προς αυτον και την αυτην ευσεβειαν.
μαρτυρω, φησι, τοιγαρουν εγω· τεθεαμαι γαρ οπερ ειπον· μαρτυρει δε ομοιως και ο
βαπτιστης· αξιολο γωτατη των πνευματοφορων δυας και αξιοχρεως ξυνωρις
ανδρων αληθειαι συντεθραμμενων, και ουκ ειδοτων το ψευ δεσθαι. θεα δε οπως
εμφαντικωτατην ημιν εποιησατο την εξηγησιν· ου γαρ μονον οτι μαρτυρει φησιν ο
Ἰωαννης περι αυτου, προστιθησι δε χρησιμως οτι και κεκραγεν, απο του "Φωνη
βοωντος εν τηι ερημωι" λαμβανων του λογου την αποδειξιν· καλως δε και τουτο
λιαν. ενεχωρει γαρ τινας των δι' εναντιας ειπειν Ποτε τωι Μονογενει μεμαρτυρηκεν
ο βαπτιστης, η και τισιν εκεινος περι τουτων ανεκοινωσατο; 1.145 κεκραγεν ουν,
φησιν, τουτεστιν, ουκ εν παραβυστωι λαλει, ουκ ηρεμα και ψιθυριζων μαρτυρει,
σαλπιγγος ακουσηι βοωντος ευηχεστερον. ου μονος ακουσας τα τοιαυτα φημι,
πλατυς και εις παντας ο λογος, λαμπρος ο κηρυξ, επισημος η φωνη, μεγας και ουκ
αγνωστος ο προδρομος. Ουτος ην ον ειπον Ὁ οπισω μου ερχομενος, εμπροσθεν μου
γεγονεν, οτι πρωτος μου ην. Ὀνομασας τον μαρτυρα τον ομογνωμονα και ομωνυμον
αυτωι, και μεγαληι δειξας αποχρησαμενον τηι φωνηι προς την του κηρυγματος
διακονιαν, επαγει χρησιμως και της μαρ τυριας τον τροπον· εν τουτωι γαρ μαλιστα
συμπαν ην το ζητουμενον. τι ουν αρα τον τοιουτον Ἰωαννην ανακεκραγοτα περι του
Μονογενους ευρησομεν; Ὁ οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν οτι πρωτος
μου ην; βαθυς ο λογος, και πολλην εφ' εαυτωι την βασανον απαιτων· η μεν γαρ προ
χειρος τοις πολλοις και τετριμμενη διανοια, τοιαυτη τις ουσα τυγχανει· οσον γαρ
ηκεν εις τον της γεννησεως χρονον της μετα σαρκος, προεβαδιζε του Σωτηρος ο
βαπτιστης, ηκο λουθει δε πως και οπισω τρεχων εφαινετο μησιν εξ υστε ριζων ολοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ο Ἐμμανουηλ, ως ο μακαριος ιστορησε Λουκας. τουτο λεγειν οιονται τον Ἰωαννην
τινες, ινα νοηται τοιωσδε Ὁ οπισω μου ερχομενος κατα τον της ηλικιας χρονον,
εμπροσθεν μου γεγονεν. αλλ' εστιν ιδειν τον οξυωπεστερον τοις θειοις ενατενιζοντα
θεωρημασι, πρωτον μεν, οπως εις εξιτηλους εννοιας ο λογος ημιν εισφερεται, και
μακραν που των αναγκαιως ζητουμενων αποδημει. παρεληφθη γαρ μαρτυς ο αγιος
βαπτιστης, ουχ ινα τωι της γεννησεως χρονωι, ποτε μεν υστεριζοντα, ποτε δε αυ
παλιν προτερευοντα 1.146 δειξηι Χριστον, αλλ' ως συντεθεαμενος "την δοξαν αυτου,
"δοξαν ως Μονογενους παρα Πατρος πληρης χαριτος και "αληθειας." Ποιον ουν αν
τις εφαρμοσαι λογον τοις ουτως ακαιρως εισβεβηκοσι διηγημασιν; η πως αν τις ημιν
ερμηνευσοι σαφως, εις ποσοτητα χρονου λαβων το ζητουμενον, τουτ εστιν Ὁ οπισω
μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονε; κεισθω γαρ δη και ομολογουμενως το
κατοπιν ερχεσθαι του βαπ τιστου τον Κυριον, ατε δη γεγονοτα τωι χρονωι τωι κατα
την σαρκα δευτερον· κατα τινα τροπον και εμπροσθεν αυτου γενη σεται, κατα
χρονον δε δηλονοτι; καλει γαρ εις τουτον ημας τον νουν η τοις προλαβουσιν
αναλογως οφειλομενη ταξις τε και ακολουθια. αλλ' οιμαι τουτο παντι τωι γενεσθαι
σαφες, ως ουκ αν ειη των ενδεχομενων. το γαρ υστεριζον τινος κατα χρονον, ουκ αν
ποτε φθασαι το ηγουμενον. ουκουν αμαθες κομιδηι, και παντελως απιθανον, περι
χρονου του κατα την σαρκα τον αγιον ειπειν οιεσθαι βαπτιστην Ὁ οπισω μου
ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν· ακολουθως δε μαλλον τωι ημιν προτεθεντι
σκοπωι νοουντες αυτο, τοιωσδε πως ειρησθαι πιστευσομεν. χαριεντως ο μακαριος
βαπ τιστης απο του κατα συνηθειαν σχηματος αναφερει τον λογον, επι ποιοτητα
πραγματων πνευματικην, και ωσπερ απο τινος εικονος των καθ' ημας εις εξηγησιν
ερχεται νοηματων λεπτομερεστερων. Φιλει μεν γαρ πως αει το ηγεισθαι πεφυκος,
των επεσθαι λεγομενων υπαρχειν επιδοξοτερον, παραχωρει δε τοις ηγου μενοις τα
επομενα· οιον ο χαλκευτικην ακριβωσας τεχνην, η τεκτονικην τυχον, η υφαντικην,
ηγειται πως, και το αμεινον εχει του κατα μαθητειαν επεσθαι νοουμενου, και εις το
τελειως ειδεναι βαδιζοντος· αλλ' οταν ο τοιουτος την του 1.147 διδασκοντος
υπεραναβαινηι τεχνην, και κατοπιν εασας αυτην εργαζηται το αμεινον, ουκ ακομψως
ερειν τον νενικημενον υπολαμβανω περι του νικησαντος μαθητου Ὁ οπισω μου
ερχομενος, εμπροσθεν μου γεγονε. κατα τουτο τοινυν μετακομιζων το σχημα την
του θεωρηματος δυναμιν, επι τε του Σωτηρος ημων Χριστου και του αγιου
βαπτιστου, νοησεις ορθως· δεχου δε τα καθ' εκαστον εξ αρχης. εθαυ μαζετο παρα
παντων ο βαπτιστης, πολλους εποιει τους μαθητας, οχλος αυτον περιεθει των
βαπτιζομενων πολυς, ηγνοειτο δε καιτοι κρειττων ων ο Χριστος, ελανθανεν οτι
Θεος υπηρχεν αληθινος· επειδη δε ηγνοειτο, θαυμαζομενου του βαπτιστου, εδοκει
πως και υστεριζειν αυτου· εβαδιζεν οπισω βραχυ το μειζον εχοντος ετι κατα τιμην
και δοξαν την εν ανθρωποις εκεινου· αλλ' ο ερχομενος οπισω γεγονεν εμπροσθεν,
μειζων Ἰωαννου και κρειττων αναδεικνυμενος. ο μεν γαρ ηδη Θεος υπαρχων δια
των εργων απεκαλυπτετο, ο δε της ανθρωποτητος ουκ αναβαινων το μετρον, οπισω
λοιπον γεγονως ευρισκεται. ουκουν αινιγματωδως ο μακαριος εφασκε βαπτιστης Ὁ
οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν, αντι του Ὁ ποτε κατοπιν της εμης
υπαρχων τιμης, επιδοξοτερος ωφθη, και ασυγκριτοις υπεροχαις το εμοι πρεπον τε
και προσον υπερεκτρεχει μετρον. ουτω νοουντες το ειρημενον, μαρτυρα της δοξης
του Μονογενους ευρησομεν αυτον, και ουκ εικαιων πραγματων ακαιρον εξηγητην.
το γαρ μειζονα λεγειν εαυτου τον Χριστον, μεγαλην εχοντος επι αγιοτητι την
υποληψιν, τι αν ετερον ειη λοιπον, η δοξαν αυτωι την εξαιρετον επιμαρτυρειν; οτι
πρωτος μου ην. εμπροσθεν μου γεγονεν ειπων, αναγκαιως επιφερει το Ὅτι πρωτος
μου ην, πρεσβυτατην αυτωι την δοξαν ανατιθεις, και το προυχειν 1.148 απαντων ουκ
εν χρονωι προσγεγονος, αλλ' ενυπαρχον ανωθεν ως Θεωι κατα φυσιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

διαβεβαιουμενος. ην γαρ μου πρωτος, φησιν, αντι του αει και δια παντος αμεινων
και επιδοξοτερος· δια δε της προς ενα των γενητων συγκρισεως, η κατα παντων
ψηφος τωι υπερ παντας συναγεται. ου γαρ εν τουτωι και μονον το μεγα και
αξιαγαστον του Υιου θεωρησομεν αξιωμα, εν τωι την Ἰωαννου δοξαν υπερδραμειν,
αλλ' εν τωι πασης υπερκεισθαι γενητης ουσιας. Ὅτι εκ του πληρωματος αυτου ημεις
παντες ελαβομεν. Ἀποδεχεται δια τουτων την αληθη του βαπτιστου μαρτυ ριαν ο
Ευαγγελιστης, και σαφη ποιειται την αποδειξιν της του Σωτηρος ημων υπεροχης, και
του κεκτησθαι το πλεον ουσιωδως κατα παντος γενητου, κατα τε την δοξαν αυτην,
περι ης ο λογος μαλιστα νυν, και τον επι τοις αλλοις απασιν αγαθοις ευκλεα
καταλογον. αριστα γαρ μοι, φησι, και αλη θεστατα λεγων ο βαπτιστης αναφαινεται
περι του Μονο γενους "Ὅτι πρωτος μου ην," τουτεστι, πολυ δη κρειττων και
αμεινων. επει και παντες ημεις οι εις τον των αγιων κατα τεταγμενοι χορον, το ιδιον
αυτου καταπεπλουτηκαμεν αγα θον, και τοις εκεινου μαλλον ηπερ τοις εαυτης
επισεμνυνεται πλεονεκτημασιν η ανθρωπου φυσις, οταν εχουσα τι των αξιαγαστων
ευρισκηται· απο γαρ του πληρωματος του Υιου, καθαπερ εξ αενναου πηγης, η των
θειων χαρισματων αναβλυ ζουσα δοσις εις εκαστην ερχεται ψυχην, ηπερ αν
φαινοιτο του λαβειν αξια. ει δε χορηγει μεν ως εκ φυσικου πληρω ματος ο Υιος,
χορηγειται δε η κτισις· πως ουκ αν νοοιτο λοιπον ουχ ομοιαν εχων τοις αλλοις την
δοξαν, αλλ' ηπερ 1.149 αν πρεποι τωι εκ Θεου Μονογενει, φυσεως οικειας εχοντι
καρπον τα κατα παντων πλεονεκτηματα, και της πατρικης ιδιοτητος αξιωμα την
υπεροχην; οιμαι δε εγωγε και τον σοφωτατον Παυλον περι της των ολων
διαλαβοντα φυσεως, κεκινησθαι δια τουτων εις εννοιας αληθεις, ουτω τε λοιπον ως
προς την κτισιν ειπειν "Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες;" μετα γαρ του ειναι, και το ευ
ειναι τοιωσδε τυχον τηι κτισει θεοσδοτον, εχει δε οικοθεν ουδεν, πλουτει δε μονον
την του διδοντος φιλοτιμιαν. σημειωτεον δε παλιν, οτι πληρη, τουτεστιν, εν πασι
παντελειον ειναι φησι τον Υιον, και τοσουτον αφεστωτα του κατα τι γουν επιδεα
καθεσταναι, ως και πασι δυνασθαι χορηγειν, το ελαττουσθαι παραιτουμενον και της
οικειας υπεροχης αει το μεγεθος εν ταυτοτητι διασωζοντα. Και χαριν αντι χαριτος,
οτι ο νομος δια Μωυσεως εδοθη, η χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο.
Λαμπροτεραν της εν απασιν ανθρωποις ευκλειας την του Μονογενους αναπεφανθαι
δοξαν ειπων, και το εν αγιοτητι μεγεθος ασυγκριτον αυτωι προς τους αγιους
εισφερων, απο των εις ακρον αναβεβηκοτων αρετης ποιεισθαι σπουδαζει του
προτεθεντος σκοπου την αποδειξιν. περι μεν ουν Ἰωαννου φησιν ο Σωτηρ "Ἀμην
αμην λεγω υμιν, ουκ εγηγερται εν "γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου του
βαπτιστου." αλλα τον ουτω μεγαν και αξιοζηλωτον παρεστησεν ηδη, καθαπερ αυτος
φησιν, ανακεκραγοτα και μεγαληι λεγοντα τηι φωνηι "Ὁ οπισω μου ερχομενος,
εμπροσθεν μου γεγονεν, "οτι πρωτος μου ην." ηττωμενης δε της Ἰωαννου δοξης, και
παραχωρουσης τωι Μονογενει, πως ουκ αναγκη λοιπον εννοειν μηδενα των αλλων
αγιων εις το ισον αναφερεσθαι 1.150 μετρον τωι Σωτηρι Χριστωι, κατα γε τον της
ευκλειας λογον, ος εν τηι των εργων θεωρειται λαμπροτητι; οι μεν ουν κατα τους της
επιδημιας καιρους γεγονοτες αγιοι, την Ἰωαννου πλεονεκτειν ουκ αν εχοντες
αρετην, ουδε το εκεινωι προσον αναβαινοντες μετρον, παραχωρησουσι συν αυτωι το
νικαν τωι Χριστωι, ειπερ εχων εν αγαθοις το ακροτατον ο μακαριος βαπτιστης, και
τροπον υπερβολης καταλελοιπως ουδενα, την επ' ελαττοσι ψηφον ου δια της ετερου
λαμβανει φωνης, αλλ' αυτος εαυτου κατεσφραγισε το πραγμα, λεγων, ως αγιος
αληθως. επειδη δε και των αρχαιοτερων αγιων εχρην ανα φαινεσθαι κρειττονα τε
και μειζονα τον Ἐμμανουηλ, αναγ καιως ο μακαριος Ευαγγελιστης επι πρωτον
ερχεται τον ιεροφαντην Μωυσεα, προς ον ειρητο παρα Θεου "Οιδα σε "παρα παντας,
και χαριν ευρες παρ' εμοι." οτι γαρ εγινω σκετο παρα παντας τωι Θεωι, και δια τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

παλιν ημεις εισομεθα "Ἐαν γενηται, φησι, προφητης υμων Κυριωι, εν "οραματι αυτωι
γνωσθησομαι και εν υπνωι λαλησω αυτωι. "ουχ ουτως ως ο θεραπων μου Μωυσης, εν
ολωι τωι οικωι "μου πιστος εστι· στομα κατα στομα λαλησω αυτωι, εν "ειδει και ου δι'
αινιγματων." εχοντος τοινυν και του παν σοφου Μωυσεως κατα των αρχαιοτερων
αγιων την ουτω μεγαλην υπεροχην, κρειττονα τε και ευκλεεστερον κατα παντα
τροπον επιδεικνυει τον Μονογενη, ινα φαινηται "εν "πασιν αυτος πρωτευων," ως ο
Παυλος φησι· και δια τουτο λεγει Και χαριν αντι χαριτος, οτι ο νομος δια Μωυσεως
εδοθη, η χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο· οιμαι γαρ εγωγε τοιουτον
τι βουλεσθαι δηλουν τον μακαριον Ευαγγε λιστην. αληθη, φησι, την ομολογιαν ο
μεγας εποιησατο βαπτιστης περι του Μονογενους διαῤρηδην απαγγελλων 1.151 "Ὁ
οπισω μου ερχομενος, εμπροσθεν μου γεγονεν, οτι "πρωτος μου ην·" και γαρ "εκ του
πληρωματος αυτου "ημεις παντες ελαβομεν." και νομιζετω μηδεις, Ἰωαννου μεν η
και των αλλων αγιων οι κατα τους της επιδημιας γεγονασι καιρους, υπερανισχειν
τον Μονογενη· ηττασθαι γεμην κατα την δοξαν των αρχαιοτερων, οιπερ ησαν εν
αγιασμωι διαλαμποντες, κατα τους ανωθεν της επιδημιας χρονους· θεωρησει γαρ
αυτον πολυ το Μωυσεως, φησιν, αναβαινοντα μετρον, καιτοι το μειζον, ως προς
εκεινους, εν αγιασμωι κεκτημενου· παρα παντας γαρ αυτον εγνωκεναι σαφως ο
νομοθετης διεβεβαιωσατο. Ἰωαννης μεν ουν εξ ιδιας ηλεγχετο φωνης, ως οπισω
δοξης εβαδιζε του Χριστου· ερχεται δε κατοπιν της λαμπροτητος αυτου, και ουδεν
ολως επ' εκεινωι το ζητουμενον, η και αποτραχυνον της αληθειας την ευρεσιν.
Ποθεν ουν αρα και αυτον ευρησομεν τον ιεροφαντην Μωυσεα της του Κυριου δοξης
ηττωμενον; εξεταζετω, φησιν, ο φιλομαθης την δοθεισαν ημιν δια του Σωτηρος
χαριν ευαγγελικην, αντι χαριτος της νομικης της δια Μωυ σεως· τοτε γαρ δη
θεωρησει τοσουτωι κρειττονα τον Υιον, οσωιπερ αν φαινοιτο της κατα νομον
πολιτειας τα αμεινω νομοθετων, και παντων ομου των δια Μωυσεως εισφερων τα
βελτιονα. ο μεν γαρ νομος φησι δια Μωυσεως εδοθη, η χαρις και η αληθεια δια
Ἰησου Χριστου εγενετο. τις ουν αρα του νομου προς την δια του Σωτηρος χαριν η
διαφορα, θεωρησει παλιν ο φιλοζητητης και εταιρος ιδρωτων αγαθων· ολιγα δε
ημεις ερουμεν αντι πολλων, αμηρυτον τινα και μακρον των επι τουτοις
θεωρηματων τον αριθμον οντα πιστευοντες. ουκουν ο μεν νομος κατεκρινε τον
κοσμον· "Συνεκλεισε" γαρ ο Θεος δι' αυτου "τα παντα υπο αμαρτιαν," ως ο Παυλος
1.152 φησι· και κολασεσιν ημας ενοχους οντας εδεικνυεν, ελευθεροι δε μαλλον
αυτον ο Σωτηρ· ου γαρ ηλθεν "ινα κρινηι τον "κοσμον, αλλ' ινα σωσηι τον κοσμον."
και χαριν μεν αν θρωποις και ο νομος εδιδου, καλων ολως εις θεογνωσιαν, και της
των ειδωλων λατρειας εξελκων τους πεπλανημενους, και προσετι τουτωι και το
φαυλον υποδεικνυς, και διδασκων το αγαθον, ει και μη τελειως, αλλα παιδαγωγικως
και χρη σιμως· η δε δια του Μονογενους αληθεια τε και χαρις, ουκ εν τυποις ημιν
εισφερει το αγαθον, ουδε ως εν σκιαι χαραττει τα συμφεροντα· αλλ' εν λαμπροις και
καθαρωτατοις δια ταγμασι και προς τελειαν της πιστεως γνωσιν χειραγωγει· και ο
μεν νομος πνευμα δουλειας εδιδου προς φοβον, το δε πνευμα της υιοθεσιας ο
Χριστος εις ελευθεριαν. ο νομος ομοιως την εν σαρκι περιτομην ουδεν ουσαν
εισφερει· "Ἡ "περιτομη γαρ ουδεν εστιν," ωσπερ ουν ο Παυλος επι στελλει τισιν· ο δε
Κυριος ημων Ἰησους Χριστος την εν πνευματι και καρδιαι περιτομην δια της πιστεως
προξενει. ο νομος υδατι βαπτιζει γυμνωι τους μεμολυσμενους, ο Σωτηρ "εν Πνευματι
Ἁγιωι και πυρι." ο νομος εις την αντιτυπον των αληθινων εισφερει σκηνην, ο Σωτηρ
εις αυτον αναφερει τον ουρανον, και εις την αληθεστεραν εισαγει σκηνην, "ην
"επηξεν ο Κυριος και ουκ ανθρωπος." και χαλεπον μεν ουδεν αποδειξεις τοις
ειρημενοις επισωρευειν ετερας, τιμητεον δ' ουν ομως το μετρον. πλην εκεινο
χρησιμως τε και αναγ καιως ερουμεν· οτιπερ ο μακαριος Παυλος εν ολιγοις ελυσε το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

ζητουμενον, περι τε του νομου και της του Σωτηρος χαριτος ειπων "Ει γαρ τηι
διακονιαι της κατακρισεως δοξα, "πολλωι μαλλον περισσευει η διακονια της
δικαιοσυνης εν "δοξηι." διακονιαν μεν γαρ κατακρισεως την δια Μωυσεως φησιν
εντολην, διακονιαν δε δικαιοσυνης, την παρα του 1.153 Σωτηρος ονομαζει χαριν, ηι
και το πλεον εν δοξηι κεκτησθαι χαριζεται, την των πραγματων αριστα δοκιμαζων
φυσιν, ως πνευματοφορος. Ουκουν επειδηπερ ο μεν κατακρινων νομος εδοθη δια
Μωυ σεως, γεγονε δε δια του Μονογενους η δικαιουσα χαρις, πως ουν ουκ αμεινων
εν δοξηι, φησιν, ο δι' ου τα κρειττω νενομο θετηται; αληθευσει δη ουν και ο μελωιδος
εν Πνευματι τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον πασης ομου της λαμπρας των
αγιων πληθυος υπερκεισθαι βοων "Τις γαρ, φησιν, εν "νεφελαις ισωθησεται τωι
Κυριωι, η τις ομοιωθησεται τωι "Κυριωι εν υιοις Θεου;" νεφελαι μεν γαρ αι νοηται,
τουτ εστιν, οι αγιοι προφηται παραχωρησουσι το νικαν τωι Χριστωι, οιησονται δε δειν
ουδαμως ισομετρωι προς αυτον αμιλλασθαι τιμηι, την δευτεραν αποφερομενου ταξιν
του παρα παντας εγνωσμενου παρα Θεου, τουτεστι Μωυσεως· υιοι δε οι
χρηματισαντες του Θεου κατα τον της επιδημιας καιρον, ουκ απαραλλακτως
ομοιωθησονται τωι κατα φυσιν Υιωι, αλλα το οικειον επιγνωσονται μετρον, οπισω
μαλιστα τεθεισθαι λεγοντος εαυτον του αγιου βαπτιστου, περι ου φησιν ο καρδιας
ειδως "Ουκ εγηγερται εν γεννητοις γυ "ναικων μειζων Ἰωαννου του βαπτιστου."
αληθευει δη ουν ο μακαριος Ευαγγελιστης, τεθεασθαι λεγων "την δοξαν "αυτου,
δοξαν ως Μονογενους παρα Πατρος," τουτεστιν ηπερ αν πρεποι τωι εκ Θεου Πατρος
Υιωι Μονογενει, και ουχι μαλλον τοις εις αδελφοτητα κεκλημενοις αυτου, ων εστι
πρωτοτοκος.
1.154 ΚΕΦΑΛΗ Ι. Ὅτι μονος κατα φυσιν Υιος εκ Πατρος ο Μονογενης, ως εξ
αυτου και εν αυτωι. Θεον ουδεις εωρακε πωποτε· ο Μονογενης Θεος ο ων εις τον
κολπον του Πατρος, εκεινος εξηγησατο. ΘΕΑ δη παλιν εν τουτοις του
πνευματοφορου την νηψιν. ουκ ηγνοησεν οτι παντως ερουσι τινες τα περι του Μονο
γενους ειρημενα πικροτερον βασανιζοντες Ἔφης, ω ουτος, τεθεασθαι "την δοξαν
αυτου, δοξαν ως Μονογενους παρα "Πατρος·" ειτα δεον απολεπτυνειν ημιν την επι
τουτοις εξηγησιν, και θεοπρεπες τι πραγμα και εξαισιον ειπειν, απο της κατα
Μωυσεως υπεροχης και των Ἰωαννου μετρων εποιησω την αποδειξιν, ως ουκ ενον
ετερως ορασθαι την δοξαν αυτου, καιτοι του μεν μακαριου προφητου λεγοντος
Ἡσαΐου "Ειδον τον Κυριον σαβαωθ καθημενον επι θρονου "υψηλου και επηρμενου,
και πληρης ο οικος της δοξης "αυτου, και Σεραφιμ ειστηκεισαν κυκλωι αυτου, εξ
πτερυγες "τωι ενι, και εξ πτερυγες τωι ενι, και ταις μεν δυσι κατεκα "λυπτον το
προσωπον, και ταις δυσι κατεκαλυπτον τους "ποδας, και ταις δυσιν επετοντο· και
εκεκραγον ετερος προς 1.155 "τον ετερον και ελεγον Ἅγιος αγιος αγιος Κυριος
σαβαωθ, "πληρης πασα η γη της δοξης αυτου." Ἰεζεκιηλ δε παλιν διαῤρηδην ημιν
ανακεκραγοτος, οτι και θεασοιτο τα Χερου βιμ, στερεωμα μεν ως εν ειδει σαπφειρου
ταις οικειαις επηρτημενον εχοντα κεφαλαις, επι θρονου δε ομοιως τον Κυριον
σαβαωθ· λεγει γαρ επ' αυτης ουτω της λεξεως "Και "ιδου, φησι, φωνη υπερανωθεν
του στερεωματος του οντος "υπερ κεφαλης αυτων, και υπερανωθεν του
στερεωματος του "υπερ κεφαλης αυτων ως ορασις λιθου σαπφειρου, ομοιωμα
"θρονου επ' αυτου, και επι του ομοιωματος του θρονου "ομοιωμα ως ειδος
ανθρωπου ανωθεν· και ειδον ως οψιν "ηλεκτρου απο ορασεως οσφυος και επανω,
και απο ορα "σεως οσφυος και εως κατω, και ειδον ως ορασιν πυρος, "και το φεγγος
αυτου κυκλωι ως ορασις τοξου, οταν ηι εν "τηι νεφεληι εν ημεραις υετου, ουτως η
ορασις του φεγγους "κυκλοθεν, αυτη η ορασις ομοιωματος δοξης Κυριου." ουκουν
επειδηπερ ελπιδος ην ου μακραν, τοιαυτα τινα προς ημας ερειν ουκ ολιγους των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

αμαθεστερων, αναγκαιως ο μακαριος Ευαγγελιστης ανακοπτειν αυτων τας
επιχειρησεις επειγεται λεγων Θεον ουδεις εωρακε πωποτε· αυτος γαρ Θεος ων ο
Μονογενης, ο εν κολποις ων του Θεου και Πατρος, ταυτην προς ημας εποιησατο την
εξηγησιν, προς μεν τον ιεροφαντην Μωυσεα σαφεστατα δη λιαν ειπων, οτι ουδεις
οψεται "το "προσωπον μου, και ζησεται·" προς δε γε τους οικειους κατα καιρον
μαθητας "Ουχ οτι τον Πατερα εωρακε τις, ει "μη ο ων παρα του Θεου, ουτος εωρακε
τον Πατερα." μονωι γαρ Υιωι τωι κατα φυσιν ορατος ο Πατηρ και ουτως, ως αν τις
εικασαι θεοπρεπως την θειαν οραν τε και ορασθαι φυσιν, ετερωι δε των οντων
ουδενι· διαψευσεται γεμην ουδαμως των αγιων προφητων ο λογος, εωρακεναι
βοωντων τον Κυριον 1.156 σαβαωθ· ου γαρ αυτο κατ' ουσιαν τουθ' οπερ εστιν η του
Θεου φυσις τεθεασθαι διισχυριζονται, αλλα και αυτοι διαῤ ρηδην αναβοωσι λεγοντες
"Αυτη η ορασις ομοιωματος δοξης "Κυριου." ουκουν απο των καθ' ημας πραγματων
αινιγμα τωδως το της θειας δοξης ανεπλαττετο σχημα, και μαλλον ομοιωσις ην, ως
εν πινακι φερουσα τα θεοπρεπη, της επι τουτοις αληθειας εις την υπερ νουν και
λογον αναβαινουσης υπεροχην. αριστα δη ουν ο σοφωτατος Ευαγγελιστης "Και
"εθεασαμεθα λεγων την δοξαν αυτου, δοξαν ως Μονογενους "παρα Πατρος, πληρης
χαριτος και αληθειας," απο της κατα παντων υπεροχης εισφερει του λογου την
αποδειξιν. ονπερ γαρ τροπον "απο καλλονης κτισματων αναλογως" η του παντων
γενεσιουργου θεωρειται δυναμις· και "διη "γουνται μεν αφωνως οι ουρανοι δοξαν
Θεου, ποιησιν δε "χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα·" ουτω παλιν αμεινων εν
δοξηι και λαμπροτερος ο Μονογενης αναδειχθη σεται, την μεν, οσον ηκεν εις
οφθαλμου δυναμιν, καταληψιν αναβαινων, ως Θεος, αφ' ων δε την κτισιν νικαι, δια
τουτων ως υπαρχων υπερ αυτην, νοουμενος τε και δοξαζομενος. ταυτην μεν ουν
οιμαι, και ουχ ετεραν την θεωριαν ωδινειν του προκειμενου την δυναμιν·
επιτηρητεον δε παλιν, οτι και Μονογενη Θεον αποκαλει τον Υιον, και εν κολποις
ειναι φησι του Πατρος, ινα φαινηται παλιν της προς την κτισιν ομο φυΐας εξω
κειμενος, και ιδιαζουσαν εχων εκ Πατρος και εν Πατρι την υπαρξιν. ει γαρ οντως
Θεος εστι Μονογενης, πως ουκ εστι κατα φυσιν ετερος, ως προς εκεινους, οιπερ εισι
κατα θεσιν θεοι και υιοι; νοηθησεται γαρ ουκ εν πολλοις αδελφοις ο Μονογενης,
αλλ' ως μονος ων εκ Πατρος. επειδη δε κατα την του Παυλου φωνην πολλων οντων,
η και 1.157 ονομαζομενων, εν τε ουρανωι και επι της γης των θεων, Θεος εστι
Μονογενης ο Υιος, εξω δηλονοτι των αλλων κεισεται, και ουκ εν τοις κατα χαριν
τεταξεται θεοις· εσται δε μαλλον μετα Πατρος αληθινος· ουτω γαρ ημιν ο Παυλος
συναρμοττει λεγων "Ἡμιν δε εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα "παντα, και εις Κυριος
Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα·" ενος γαρ οντος κατα φυσιν Θεου του Πατρος, ουκ
εξω του ειναι Θεος ο εξ αυτου και εν αυτωι μενει Λογος, τηι του γεννησαντος ιδιοτητι
διαπρεπων, και ουσιωδως προς το ισον αναβαινων αξιωμα, κατα γε το ειναι κατα
φυσιν Θεος. ∆ια τοι τουτο και εν κολποις αυτον ειναι φησι του Πατρος, ινα παλιν
εννοηις το εν αυτωι και εξ αυτου κατα το εν ψαλμοις ειρημενον "Ἐκ γαστρος προ
εωσφορου εξεγεννησα "σε." ωσπερ γαρ εν τουτωι, το Ἐκ γαστρος, δια το εξ αυτου και
γνησιως τιθησιν, ως εξ ομοιοτητος παλιν της καθ' ημας· προεισι γαρ εκ γαστρος τα
εξ ανθρωπων γεννωμενα· ουτω και οτε το Ἐν κολπωι φησι, μονονουχι βουλεται
δηλουν εν τηι του Πατρος νηδυι γεννωσηι μεν τον Υιον εκφαντικως, ως εν εκλαμψει
θεοπρεπει και αῤρητωι τινι προοδωι τηι προς ιδιαν υποστασιν, εχουσηι δε παλιν αυτον,
επει μη κατα αποκοπην, ητοι μερισμον τον κατα σωμα, το θειον εκ Πατρος προεκυψε
γεννημα. και γουν ο Υιος που φησιν, ως ειη μεν αυτος εν Πατρι, εχοι δε αυ παλιν εν
εαυτωι τον Πατερα. το γαρ ιδιον αυτο της του Πατρος ουσιας φυσικως διηκον εις τον
Υιον, εν αυτωι δεικνυσι τον Πατερα· εχει δε αυ παλιν ο Πατηρ εν εαυτωι τον Υιον τηι
απαραλλακτωι της ουσιας ταυτοτητι ριζουμενον, και εκπεφυκοτα μεν ως εξ αυτου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

πλην ου κατα μερισμον η διαστασιν τοπικην, αλλ' ενυπαρχοντα τε και αει
συνυπαρχοντα· ουτω δη μαλλον ευσεβως το εν κολποις ειναι του Πατρος
παραδεξομεθα τον Υιον, ου καθαπερ εξειληφασι 1.158 τινες των θεομαχειν
ειθισμενων, "ων το κριμα ενδικον εστι·" παντα γαρ τα ορθα διαστρεφουσι, κατα την
του προφητου φωνην, τας των απλουστερων παραλυοντες ακοας, και
"αμαρτανοντες αφυλακτως εις τους αδελφους, υπερ ων "Χριστος απεθανε." Τι γαρ
δη και νοουσι και λεγουσι και διδασκειν ετερους επιχειρουσιν, αναγκαιον ειπειν· εις
τον κολπον του Θεου και Πατρος τον Υιον ειναι του αγιου λεγοντος Ευαγγελιστου,
ειτα των της Ἐκκλησιας τεκνων νοουντων ορθως, και εκ Πατρος και εν Πατρι δια
τουτο διαβεβαιουμενων υπαρχειν αυτον, και το εν γεννησει γνησιον αποσωζεσθαι
δειν, και μαλα εικοτως, φιλονεικουντων αυτων, διαγελωσιν ευθυς οι πασηι
μεθυοντες αμαθιαι, και δη και αποτολμωσι λεγειν Ληρος, ω ουτοι, τα παρ' υμιν· ου
γαρ ευπαιδευτως τα περι Θεου δοξαζετε, δια το εν κολπωι λεγεσθαι του Πατρος τον
Υιον εκπεφυκεναι, παντως αυτον οιομενοι της ουσιας αυτου, και της αγενητου
φυσεως ειναι καρπον ανοητως υπολαμβα νοντες. η γαρ ουκ ηκουσατε, φασιν, εν ταις
ευαγγελικαις παραβολαις, οτε τους περι του πλουσιου και του Λαζαρου λογους
αυτος εποιειτο Χριστος, οτι εγενετο δε αποθανειν τον Λαζαρον, "και απενεχθηναι
υπο των αγγελων εις τον κολ "πον του Ἁβρααμ;" δωσετε δη ουν δια το εν κολπωι του
Ἁβρααμ γενεσθαι τον Λαζαρον, εξ αυτου και εν αυτωι κατα φυσιν υπαρχειν αυτον, η
τουτο μεν παραιτησεσθε λεγειν ποιουντες ορθως, δια δε του κολπου την αγαπησιν
νοεισθαι και αυτοι συν ημιν συγχωρησετε; ειναι τοιγαρουν τον Υιον εν κολπωι
φαμεν του Θεου και Πατρος, αντι του εν αγα πησει, καθα και αυτος που φησιν "Ὁ
Πατηρ αγαπαι τον "Υιον." Ἀλλ' οταν τουτοις ημας παιωσι τοις λογοις οι φιλεπιτι
μηται, καν προς μονον το διαλοιδορεισθαι γοργοι, τοτε και 1.159 ημεις αντερουμεν,
τον ορθον της αληθειας αντεξαγοντες λογον Ὁ κολπος ημιν, ω βελτιστοι, σημαινει
καθ' υμας την αγαπησιν· τουτο γαρ αρτιως λεγοντων ηκουσαμεν. αρ' ουν, επειδηπερ
"ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον" κατα την του Σωτηρος φωνην· "Ἀγαπαι δε Κυριος και
τας πυλας Σιων," κατα τον αγιον ψαλμωιδον, ακινδυνως ερουμεν εν κολπωι του Θεου
και Πατρος τον τε κοσμον αυτον και τας της Σιων ειναι πυλας; οταν δε λεγηι και προς
τον ιεροφαντην Μωυ σεα "Εισενεγκε την χειρα σου εις τον κολπον σου," αγαπαν,
ειπε μοι, προσταττει την χειρα αυτωι, και ουχι μαλλον κατα κρυψαντα εχειν; ειτα
πως ου μεγαν επι τουτοις οφλησομεν γελωτα, μαλλον δε πως εις αυτον ουκ
ασεβησομεν τον Πατερα, παντα εν κολποις ειναι λεγοντες αυτου, και το μονου του
Μονογενους εξαιρετον αγαθον κοινοποιουντες τοις αλλοις, ινα πλεον εχοι μηδεν
παρα την κτισιν ο Υιος; Ουκουν ταις εκεινων αβουλιαις εῤρωσθαι φρασαντες, επι τωι
ευθει της αληθειας βαδιουμεν λογισμων, οταν εν κολπωι λεγηται του Πατρος ο Υιος,
εξ αυτου και εν αυτωι νοουντες αυτον· αναμαξαμενοι δε ακριβως την του νοηματος
δυναμιν, ουτως εχον αυτο, και ουχ ετερως, ευρησομεν. Μονογενης, φησιν, ο Θεος ο
ων εις τον κολπον του Πατρος, εκεινος εξηγησατο. επειδη γαρ εφη Μονογενη και
Θεον, τιθησιν ευθυς Ὁ ων εν τοις κολποις του Πατρος, ινα νοηται και Υιος εξ αυτου
και εν αυτωι φυσικως, αντι της ουσιας τον κολπον του Πατρος ειπων, ως εκ
παραδειγματος σωματικου. τυποι γαρ εισι πως των νοητων τα εμφανεστερα, και
χειραγωγει προς καταληψιν των υπερ ημας τα εν ημιν· λαμβανεται δε πολλακις ως
εν εικονος ταξει τα σωματικα, και λεπτοτερων ημιν θεωρη ματων εισφερει την
καταληψιν, ει και ουτω νοειται κατα 1.160 καιρον οικειον, ως αν ειρησθαι δοκηι,
οποιον ειναι φημι το επι Μωυσεως "Εισενεγκε την χειρα σου εις τον κολπον "σου."
αδικησει δε ολως τον λογον ουδεν το εν κολπωι τεθεισθαι του Ἁβρααμ τον Λαζαρον
ειπειν, συναγορευσει δε μαλλον αυτωι, και τοις ημετεροις συνδραμειται θεωρημασι.
μονον γαρ ουχι τουτο φησιν η θεια γραφη· τεθνεως ο Λαζαρος και την μετα σωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

καταλυσας ζωην, εις κολπον Ἁβρααμ απηνεχθη, αντι του εν υιοις Ἁβρααμ
κατατετακται· πατερα γαρ πολλων εθνων τεθεικα σε προς αυτον ο Θεος, ουτω δε που
γεγραπται περι αυτου "Ὅτι πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε." Και αυτη εστιν η
μαρτυρια του Ἰωαννου, οτε απεστειλαν οι Ἰουδαιοι εξ Ἱεροσολυμων ιερεις και
Λευιτας ινα ερωτησωσιν αυτον Συ τις ει; και ωμολογησε και ουκ ηρνησατο· και
ωμολογησεν οτι εγω ουκ ειμι ο Χριστος. Μεμνηται των εαυτου λογων ο
Ευαγγελιστης, και πλατυ τερον ημιν εξηγεισθαι σπουδαζει, καλως γε σφοδρα ποιων,
απερ ηδη φθασας ως εν κεφαλαιωι συνειλημμενως καταμεμη νυκεν· ειπων γαρ
"Ἐγενετο ανθρωπος απεσταλμενος παρα "Θεου, ονομα αυτωι Ἰωαννης· ουτος ηλθεν
εις μαρτυριαν, ινα "μαρτυρησηι περι του φωτος," αναγκαιως εισφερει και της παρ'
αυτου γενομενης μαρτυριας τον τροπον· οτε γαρ, φησιν, οι των Ἰουδαικων
ταγματων κατα νομον καθηγηται προς αυτον απεσταλκασιν ιερεις και Λευιτας,
αναπυθεσθαι προσταξαντες, τι αν λεγοι περι εαυτου, τοτε δη και μαλα σαφως
ωμολογησε, πασαν αποπτυσας αιδω δια την αληθειαν· εφη γαρ οτι εγω 1.161 ουκ
ειμι ο Χριστος. ουκουν ουδε εγω, φησιν, ο του βιβλιου συγγραφευς διεψευσμαι
λεγων περι αυτου "Ουκ ην εκεινος "το φως, αλλ' ινα μαρτυρησηι περι του φωτος."
Και ηρωτησαν αυτον Τι ουν; Ἡλιας ει; και λεγει Ουκ ειμι. Ὃ προφητης ει συ; και
απεκριθη Ου. Ὡς εν εξηγησει παλιν ειπων "ωμολογησεν οτι εγω ουκ "ειμι ο
Χριστος·" δεικνυειν πειραται πως η κατα τινα τροπον ο της ομολογιας γεγονε λογος·
και μοι δοκει δια τουτων την των Ἰουδαιων απαιδευσιαν βουλεσθαι γυμνουν.
"φασκοντες γαρ ειναι σοφοι εμωρανθησαν·" και επι τηι του νομου γνωσει
κατωφρυωμενοι, ανω τε και κατω τας δια Μωυσεως προτεινοντες εντολας, και προς
τους των αγιων προφητων απηκριβωσθαι λογους διισχυριζομενοι, δι' ων ερωτωσιν
απαιδευτως, δια τουτων πολυ λιαν οντες αμαθεις εξελεγχονται· ο μεν γαρ
ιεροφαντης Μωυσης ως εν προφητου ταξει τον Κυριον αναδειχθησεσθαι λεγων,
προεκηρυττε τοις υιοις Ἰσραηλ, οτι "Προφητην εκ των αδελφων σου ως εμε
"αναστησει σοι Κυριος ο Θεος σου, αυτου ακουσεσθε· "κατα παντα οσα ηιτησω παρα
Κυριου του Θεου σου εν "Χωρηβ." ο δε μακαριος Ἡσαιας, τον προδρομον ημιν και
προαγγελον εισφερων "Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι, φησιν "̔Ετοιμασατε την οδον
του Κυριου, ευθειας ποιειτε τας "τριβους αυτου·" και τριτος επι τουτοις ο προφητης
Ἰωηλ περι του Θεσβιτου φησιν· Ἡλιας δε ουτος· "Και ιδου εγω "αποστελλω υμιν
Ἡλιαν τον Θεσβιτην, ος αποκαταστησει "καρδιαν πατρος προς υιον, και απειθεις εν
φρονησει δι "καιων, ινα μη ελθω και παταξω την γην αρδην." Τριων οντων τοινυν,
οιπερ ηξειν ηγγελλοντο, Χριστου 1.162 δηλονοτι και Ἰωαννου και Ἡλιου, πλειους
αφιξεσθαι προσδοκωσιν Ἰουδαιοι, ινα και δικαιως ακουσωσι "Πλανασθε μη "ειδοτες
τας γραφας." διερωτησαντες γαρ τον μακαριον βαπτιστην, και μαθοντες οτι περ
αυτος ουκ ειη ο Χριστος, αποκρινονται Τι ουν; Ἡλιας ει; και λεγοντος Ουκ ειμι, δεον
αυτους περι του προδρομου λοιπον αναπυνθανεσθαι· τουτο γαρ ην ετι το λειπον·
απαιδευτως επ' αυτον ανατρεχουσι τον Χριστον, τον ως προφητην δια του νομου
καταδηλουμενον. ορα γαρ τι φασιν ουκ ειδοτες τα δια Μωυσεως Ὁ προφητης ει συ;
και απεκριθη Ου· ου γαρ ην αυτος ο Χριστος, καθα και φθασας ηδη διισχυρισατο. Τι
συ λεγεις περι σεαυτου; εγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι. Ὡς ουδεν ειδοτας ελεγχει
γοργως, και προφητικηι πισ τουται μαρτυριαι την εγχειρισθεισαν υποθεσιν, ητοι
διανοιαν αυτωι· ηκω γαρ, φησιν, ουδεν ετερον ερων, η οτι λοιπον επι θυραις ο
προσδοκωμενος, μαλλον δε εισω θυρων ο ∆εσποτης. ετοιμασθητε προς ηνπερ αν
επιταττοι βαδιζειν οδον, εβαδι σατε την δια Μωυσεως, αναλαβετε την δια Χριστου·
ταυτην υμιν ο των αγιων προφητων προεκηρυττε χορος. Παραθεσις ρητων περι
οδου της κατα Χριστον. {Ἡσαΐας.} "∆ευτε και αναβωμεν εις το ορος του Κυριου "και
εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ, και αναγγελει ημιν την "οδον αυτου, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

πορευσομεθα εν αυτηι." {Ὁ αυτος.} "Ἔσται εκει ολως καθαρα οδος, και οδος αγια
1.163 "κληθησεται, και ουκ εσται εκει λεων, ουδε των θηριων των "πονηρων ουδεν
ου μη αναβηι εκει, οι δε διεσπαρμενοι "πορευσονται εν αυτηι." {Ὁ αυτος.} "Ἀρχην
Σιων δωσω, και Ἱερουσαλημ παρακα"λεσω εις οδον." {Ὁ αυτος.} Και αξω τυφλους εν
οδωι ηι ουκ εγνωσαν, και τριβους ους ουκ ᾔδεσαν πατησαι ποιησω αυτους. {Ἱερεμιας.}
"Στητε επι ταις οδοις και ερωτησατε τριβους "Κυριου αιωνιους, και ιδετε ποια εστιν
η οδος η αγαθη, και "βαδιζετε εν αυτηι, και ευρησετε αγνισμον ταις ψυχαις "υμων."
Τις ουν εστιν η οδος η αγαθη και αγνιζουσα τους βαδι ζοντας εν αυτηι, αυτος λεγετω
Χριστος "Ἐγω ειμι η οδος." Και απεσταλμενοι ησαν εκ των Φαρισαιων. Οι παρα των
Ἰουδαιων αποστελλομενοι· Λευιται δε ησαν, και των εν ιερωσυνηι τινες· απαιδευτως
ερωτωντες ηλεγχοντο· ετερον γαρ ειναι τον Χριστον, ετερον δε τον δια του νομου
προφητην υποτοπασαντες εφασκον μετα το φαναι τον αγιον βαπτιστην "Ἐγω ουκ
ειμι ο Χριστος," "Ὁ προφητης ει συ;" αλλ' ιδου και η των Φαρισαιων πληθυς
δοκησισοφουσα μαλλον ηπερ οντως ακριβη των θειων λογιων την γνωσιν εχουσα
φωραται· τι γαρ ολως βαπτιζεις, φησιν, ει συ ουκ ει ο Χριστος ουδε Ἡλιας ουδε ο
προφητης; φαινονται δε παλιν, ου μικραν ωδινοντες κατα του βαπτιστου την
απονοιαν. ου γαρ αξιουσι, κατα το εικος, εν τωι καταλογωι των προσδοκωμενων
καταταττειν αυτον, την δε εαυτοις συντεθραμμενην νοσουντες αλαζονειαν, ουδεν
ειναι νομιζουσι, καν δια της του προφητου 1.164 προαγγελληται φωνης. ακουσαντες
γαρ οτι "Ἐγω ειμι "φωνη βοωντος εν τηι ερημωι Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου," τον
λογον ου παραδεξαμενοι, μονονουχι και ανεδην επιτιμωσι λεγοντες Ουδεν, ω ουτος,
εν σοι το αξιοπιστον, αλλ' ουδε θαυμαστον η μεγα· τι και ολως βαπτιζεις; τι και
πραγματι τηλικουτωι το μηδεν ολως επιχειρεις; εθος δε τουτο ποιειν τοις ανοσιοις
Φαρισαιοις, τον μεν ηδη παροντα κατασμι κρυνειν, προσποιεισθαι δε μαλλον τιμαν
τον αφιξομενον· ινα γαρ αει τας παρα των Ἰουδαιων πραγματευωνται τιμας, και
χρηματων εαυτοις προξενωσι πορισμους, ουδενα των αλλων ορασθαι βουλονται
διαπρεπη. ουτω γαρ και αυτον απεκτειναν τον κληρονομον λεγοντες "∆ευτε
αποκτεινωμεν "αυτον και σχωμεν την κληρονομιαν αυτου." Ἐγω βαπτιζω εν υδατι.
Ἀνεξικακως ο μακαριος βαπτιστης επιτιμωντων ανεχεται· ευαφορμως δε λιαν, την
εν τοις καθ' εαυτον εξηγησιν υπο θεσιν εποιειτο του σωτηριου κηρυγματος· διδασκει
δε ηδη και ουχ εκοντας τους παρα των Φαρισαιων αποστελλο μενους, οτι περ εισω
θυρων ο Χριστος. εγω μεν γαρ, φησι, παιδαγωγικον εισφερω το βαπτισμα, τους εξ
αμαρτιας μεμο λυσμενους απολουων υδατι προς μετανοιας αρχην, και εκ των
υποβεβηκοτων ανακομιζεσθαι διδασκων επι τα τελειο τερα· τουτο γαρ ην εργωι
πληρουν, ο κηρυττειν απεσταλην Ἑτοιμασατε δηλονοτι την οδον Κυριου. ο δε των
μειζονων τε και αξιολογωτατων δοτηρ, και απασης τελειοτητος της επ' αγαθοις
χορηγος, μεσος υμων στηκει, αγνοουμενος ετι δια την εκ της σαρκος περιβολην,
τοσουτον εμε τον βαπτιστην υπερτρεχων, ως οιεσθαι δειν εμαυτον ουδε εν οικετου
ταξει 1.165 μετρεισθαι παρ' εκεινωι· τουτο γαρ οιμαι δηλουν το Ουκ ειμι ικανος λυσαι
αυτου τον ιμαντα του υποδηματος. πραγμα δε λεγων αληθες, ετερον τι χρησιμον
εργαζεται· ταπεινοφρονειν δε αναπειθει τον αλαζονα Φαρισαιον, εαυτον δε τυπον
εισφερει του πραγματος. Ταυτα δε φησιν εν Βηθαβαρα γεγενησθαι περαν του Ἰορ
δανου. σημειον ωσπερ και τουτο τιθεις μνημης ακριβους και λεπτης. πεφυκαμεν γαρ
πως και ειθισμεθα παντες, ως επος ειπειν, εν τοις περι των αναγκαιων διηγημασι
μεμνησθαι και τοπων, εν οις αυτα γενεσθαι συμβεβηκεν.
{ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ
ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ, ΒΙΒΛΙΟΝ Αʹ.}
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

1.167 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΝ ΤΩ ∆ΕΥΤΕΡΩ ΒΙΒΛΙΩ. α. Ὅτι ου κατα μετοχην, ουδε ως
επακτον εν τωι Υιωι το Ἅγιον Πνευμα εστιν, αλλ' ουσιωδως και κατα φυσιν
ενυπαρχει αυτωι, προκειμενου ρητου Και εμαρτυρησεν Ἰωαννης Ὅτι τεθεαμαι το
πνευμα καταβαινον ωσει περιστεραν εξ ουρανου και εμεινεν επ' αυτον. β. Ὅτι ουκ
εν τοις γενητοις εστιν ο Υιος, αλλ' επανω παντων, ως Θεος και εκ Θεου, προκειμενου
ρητου Ὁ ανωθεν ερχομενος επανω παντων εστιν. γ. Ὅτι Θεος και εκ Θεου κατα
φυσιν εστιν ο Υιος, προκειμενου ρητου Ὁ λαμβανων αυτου την μαρτυριαν
εσφραγισεν οτι ο Θεος αληθης εστιν. δ. Ὅτι ου μεταληπτως εν Υιωι τα του Θεου και
Πατρος ιδια, αλλ' ουσιωδως και κατα φυσιν, προκειμενου ρητου Ὁ Πατηρ αγαπαι τον
Υιον και παντα δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου. ε. Ὅτι ουκ εν τοις προσκυνουσιν εστιν ο
Υιος, ηι Λογος εστι και Θεος, προσκυνειται δε μαλλον μετα Πατρος, προκειμενου
ρητου Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ημεις προσκυνουμεν ο οιδαμεν. . Ὅτι ουκ
ελαττων η κατα δυναμιν η κατ' ενεργειαν την επι τισιν ο Υιος του Πατρος, αλλ'
ισοσθενης τε και ομοουσιος, ως εξ αυτου και κατα φυσιν· προκειμενου ρητου Ου
δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν, εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ
εκεινος ποιει, ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει. 1.168 ζ. Ὅτι των θεοπρεπων
αξιωματων ητοι πλεονεκτηματων, ουδεν ως εκ μετοχης η επακτον εν τωι Υιωι,
προκειμενου ρητου Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα αλλα πασαν την κρισιν δεδωκε
τωι Υιωι. η. Ὅτι Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος, και εικων του
γεννησαντος ακριβης, ισην εχει την προς αυτον και τιμην και δοξαν, προκειμενου
ρητου Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον καθως τιμωσι τον Πατερα. θ. Ὅτι κατ' ουδεν
ελαττων του Θεου και Πατρος ο Υιος, αλλ' ισοσθενης κατ' ενεργειαν την επι πασιν
εστιν ως Θεος εκ Θεου, προκειμενου ρητου Ου δυναμαι εγω απ' εμαυτου ποιειν
ουδεν· καθως ακουω κρινω.
1.169 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ Βʹ.
Τηι επαυριον βλεπει τον Ἰησουν ερχομενον προς αυτον. ἘΝ ολιγωι κομιδηι τωι
καιρωι προφητης ομου και απο στολος ο βαπτιστης αναδεικνυται· ον γαρ ως ηξοντα
προε κηρυττε, τουτον ηδη παροντα δεικνυσι. δια τουτο και το προφητων ανεπηδησε
μετρον, ως αυτος που φησιν ο Σωτηρ προς Ἰουδαιους διαλεγομενος περι αυτου "Τι
εξηλθατε εις "την ερημον ιδειν; προφητην; ναι λεγω υμιν, και περισ "σοτερον
προφητου." οι μεν γαρ κατα καιρους οτι αναδει χθησεται Χριστος προεφητευον, ο δε
ως ηξει βοων και παροντα δεδειχε. τηι γαρ επαυριον φησι βλεπει τον Ἰησουν
ερχομενον προς αυτον. Και λεγει Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του
κοσμου. Ουκετι το Ἑτοιμασατε την οδον καιρον εχει τον πρε 1.170 ποντα, λοιπον
ορωμενου και οντος εν οφθαλμοις του δι' ον η ετοιμασια γινεται· ετερων εδειτο
λογων η του πραγματος φυσις. εχρην εξηγεισθαι τις ο παρων, και επι τισιν εχει την
καθοδον ο προς ημας εξ ουρανων αφιγμενος. ιδε τοινυν φησιν ο αμνος του Θεου ο
αιρων την αμαρτιαν του κοσμου, ον ο προφητης ημιν Ἡσαΐας κατεσημαινε λεγων
"Ὡς προβατον "επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειροντος "αυτον
αφωνος," ον και παλαι, φησιν, ο δια Μωυσεως ανετυπου νομος· αλλα τοτε μεν
εσωζε μερικως, ουκ εις απαντας εκτεινων τον ελεον· τυπος γαρ ην και σκια· νυνι δε
ο παλαι δι' αινιγματων ζωγραφουμενος, ο αληθινος αμνος, το αμωμον ιερειον, υπερ
παντων αγεται προς σφαγην, ινα του κοσμου την αμαρτιαν ελασηι, ινα τον της
οικουμενης ολοθρευτην ανατρεψηι, ινα καταργησηι τον θανατον υπερ παντων
αποθανων, ινα λυσηι την εφ' ημιν καταραν, ινα παυσηται λοιπον το "Γη ει και εις
γην απελευσηι," ινα γενηται δευτερος Ἀδαμ, ουκ απο γης, αλλ' εξ ουρανου, και αρχη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

γενηται τηι ανθρωπου φυσει παντος αγαθου, λυσις επεισακτου φθορας, προξενος
αιωνιου ζωης, αναμορφωσεως της εις Θεον υποθεσις, ευσεβειας και δικαιοσυνης
αρχη, οδος εις βασιλειαν ουρανων· "εις γαρ υπερ παντων απεθανεν" αμνος, ολην
ανασωζων την επι γης αγελην τωι Θεωι και Πατρι, εις υπερ παντων, ινα παντας
υποταξηι Θεωι, εις υπερ παντων, ινα παντας κερδανηι· ινα λοιπον οι παντες "μηκετι
"εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και" ανασταντι. επειδη γαρ ημεν
εν πολλαις αμαρτιαις, δια τε τουτο χρεωστουμενοι θανατωι και φθοραι, δεδωκεν
αντιλυτρον υπερ ημων τον Υιον ο Πατηρ ενα υπερ παντων, επει και παντα εν αυτωι,
και παντων κρειττων εστιν· εις απεθανεν υπερ παντων, ινα οι παντες ζησωμεν εν
αυτωι· καταπιων 1.171 γαρ ο θανατος τον υπερ παντων Ἀμνον, παντας εξημεσεν εν
αυτωι τε και συν αυτωι. οι γαρ παντες ημεν εν τωι δι' ημας και υπερ ημων αποθανοντι
και εγερθεντι Χριστωι· καταρ γουμενης δε της αμαρτιας, πως ενεδεχετο μη ουχι
παντως και τον εξ αυτης και δι' αυτην καταργηθηναι θανατον; αποθανουσης δε της
ριζης, πως αν ετι λοιπον ο εξ αυτης εσωθη βλαστος; δια ποιαν αιτιαν εμελλομεν
αποθνησκειν ετι της αμαρτιας αναιρουμενης; ουκουν εορταζοντες λεγομεν επι τηι
σφαγηι του Ἀμνου του Θεου "Που η δικη σου θανατε; "που το κεντρον σου ᾅδη;"
"Πασα γαρ ανομια," καθαπερ εφη που ψαλλων ο μελωιδος, "εμφραξει το στομα
αυτης," ουκετι κατηγορειν των εξ ασθενειας ημαρτηκοτων ισχυουσα. "Θεος γαρ ο
δικαιων, τις ο κατακρινων;" "Χριστος ημας "εξηγορασεν εκ της καταρας του νομου
γενομενος υπερ "ημων καταρα," ινα ημεις την εξ ανομιας αραν δια φυγωμεν. Ουτος
εστι περι ου ειπεν. Εις υπομνησιν αγει των εξ αυτου λογων τους ακροω μενους, και
το μειζον εν δοξηι παραχωρει τωι Χριστωι, ουκ αγαπης, αληθειας δε μαλλον η και
αναγκης εργον απο πληρων· υποκεισεται γαρ, καν μη βουληται, τωι ποιητηι το
ποιημα, τωι ∆εσποτηι το δουλον, τωι χορηγωι το χορηγου μενον. κατα τινα δε τροπον
οπισω μεν ην Ἰωαννου Χριστος, εμπροσθεν δε γεγονεν, οτι πρωτος ην, ως αυτος
ομολογει, δια των προλαβοντων αρκουντως ειρηκαμεν. 1.172 Καγω ουκ ᾔδειν
αυτον, αλλ' ινα φανερωθηι τωι Ἰσραηλ, δια τουτο ηλθον εγω εν υδατι βαπτιζων. Ὁ εν
τηι κοιλιαι της νηδυος ανασκιρτησας της ιδιας μητρος επι τηι φωνηι της αγιας
παρθενου κυοφορουσης ετι τον Κυριον, ο προ της ωδινος προφητης, ο εν εμβρυωι
μαθητης Ουκ ᾔδειν αυτον περι του Σωτηρος φησιν, αληθευει δε λεγων· ου γαρ
ψευδεται· παντα μεν γαρ οιδεν εξ εαυτου και αδιδακτως Θεος, διδακτως δε η κτισις·
ενοικουν δε τοις αγιοις το Πνευμα, το ενδεον αναπληροι, και το ιδιον αγαθον τηι
ανθρωπου φυσει χαριζεται, το ειδεναι φημι τα εσομενα, και των κεκρυμμενων
μυστηριων την γνωσιν. ουκουν μη ειδεναι λεγων τον Κυριον ο μακαριος βαπτιστης,
διαψευ σεται μεν ουδαμως, κατα γε το της ανθρωποτητος ιδιον και το πρεπον τηι
κτισει μετρον, αναθησει δε μονωι το παντα ειδεναι τωι Θεωι, τωι δια Πνευματος Ἁγιου
προς την των κεκρυμμενων καταληψιν φωταγωγουντι τον ανθρωπον· χρη σιμως δε
λιαν ουκ ειδεναι μεν εξ εαυτου φησι τον Χριστον, εληλυθεναι γεμην δια τουτο
κυριως, ινα φανερον αυτον κατα στησηι τωι Ἰσραηλ, ινα μη αυτομολος επι την
μαρτυριαν φαινηται δραμων, μηδε ιδιων θεληματων υπηρετης νοηται παρα τισιν,
αλλα θειας μεν οικονομιας εργατης, βουλης δε της ανωθεν υπουργος,
αποκαλυπτουσης αυτωι τον Ἀμνον τον αιροντα την αμαρτιαν του κοσμου. ινα τοινυν
ευπετεστερον επι τωι πιστευειν επι τωι Σωτηρι Χριστωι βαδιζοιεν Ἰουδαιοι, και
αξιολογωτατην εχωσι περι αυτου την διαληψιν, εγνω κεναι φησιν αυτον ουκ ειδως,
ινα λοιπον εννοωσι τον απο καλυψαντα Θεον, και το ανωθεν αποναρκησαντες
κριμα, 1.173 παραδεξωνται τον λογον τον περι αυτου, και τον οικετην ορωντες οντα
τοσουτον, αναλογως το του κρατουντος αναμε τρωσιν αξιωμα. το γαρ εληλυθεναι
λεγειν, ινα φανερον αυτον τωι Ἰσραηλ καταστησηι, πως ου παντως την οικετηι
πρεπουσαν θεραπειαν σημαινει;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

1.174 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι ου κατα μετοχην ουδε ως επακτον εν τωι Υιωι το Ἅγιον
Πνευμα εστιν, αλλ' ουσιωδως και κατα φυσιν ενυπαρχει αυτωι. Και εμαρτυρησεν
Ἰωαννης λεγων οτι τεθεαμαι το Πνευμα κατα βαινον ωσει περιστεραν εξ ουρανου,
και εμεινεν επ' αυτον, καγω ουκ ᾔδειν αυτον, αλλ' ο πεμψας με βαπτιζειν εν υδατι,
εκεινος μοι ειπεν Ἐφ' ον αν ιδηις το Πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος
εστιν ο βαπτιζων εν Πνευματι Ἁγιωι. ΟΥΚ ειδεναι φησας αυτον εν τοις ανωτερω,
χρησιμως επεξεργαζεται, και το θειον απογυμνοι μυστηριον, και τον αυτωι
μηνυσαντα δεικνυων Πατερα Θεον, και τις ο της δειξεως γεγονε τροπος, αναφανδον
εξηγουμενος. ωφελει δε δια παντων των ακροωμενων τον νουν, και δι' ων εκ Θεου
πεπαιδευσθαι φησι το περι Χριστου μυστηριον τοις αν θρωποις, ταις ανωθεν ψηφοις
πολεμουντας αποφαινει τους ανθεστηκοτας αυτωι, και ριψοκινδυνως τηι μεγαληι του
Πατρος αντιπραττοντας γνωμηι. τουτο δε ην αναπειθοντος ευφυως της μεν εικαιας
αυτων αποσχεσθαι βουλης, παραδεξασθαι δε τον ευδοκιαι Πατρος επι σωτηριαι των
παντων επιδημησαντα. μαρτυρει τοιγαρουν, οτι και το πνευμα θεασοιτο καταβαινον
1.175 εξ ουρανου, περιστερας εν σχηματι, και οτι μεμενηκεν επ' αυτον. ειτα προς
τουτωι, και αυτηκοος γενεσθαι φησι του πεπομ φοτος αυτον επι το βαπτιζειν εν
υδατι, ως εκεινος εστιν ο εν Ἁγιωι βαπτιζων Πνευματι, ωιπερ αν επιφοιτησαν
εναπομεινηι το Πνευμα. αξιοπιστοτατος τοινυν ο μαρτυς, υπερφυες το σημειον,
επανω παντων ο δειξας Πατηρ. Και ταυτα μεν τηιδε. ανασκιρτησει δε ισως ο φιλεγ
κλημων αιρετικος, και πλατυ γελασας ερει Τι παλιν ημιν, ω ουτοι, και προς τουτο
φατε, η ποιον εξυφανειτε λογον κατασοφιζομενοι το γεγραμμενον; ιδου το Πνευμα
κατα βαινειν φησιν επι τον Υιον· ιδου καταχριεται παρα του Θεου και Πατρος, οπερ
δε ουκ εχει λαμβανει δηλαδη, συνεπιμαρτυρουντος του μελωιδου και λεγοντος, ως
προς αυτον "∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος ο Θεος σου ελαιον "αγαλλιασεως παρα τους
μετοχους σου." πως αν ουν ειη λοιπον εν ομοουσιοτητι του τελειου Πατρος ο μη
τοιουτος υιος, και δια τουτο χριομενος; προς δη τουτο φαναι δειν υπολαμβανω τοις
τα σεμνα της Ἐκκλησιας ανατρεπουσι δογματα, και την των γεγραμμενων ορθοτητα
διαστρεφουσιν "̓Εκνηψατε οι μεθυοντες εξ οινου αυτων," ινα δυνησθε το λαμπρον
της αληθειας περιαθρησαντες καλλος, συν ημιν αναβοησαι προς τον Υιον "Ἀληθως
Θεου Υιος ει." ει γαρ ολως πιστευεις Θεον ειναι κατα φυσιν αυτον, πως ουκ αν εχοι
το τελειον; ωρα γαρ υμας και εις αυτον ηδη δυσσεβειν τον Πατερα· ποθεν γαρ αυτος,
ως φῂς, εξ αναγκης εξει την τελειοτητα; πως δε ουχι προς την του γεννηματος
υφεσιν την ως καθ' υμας ατελη κατοισθησεται, παραδεξαμενης απαξ εν Υιωι της
θειας ουσιας το δυνασθαι μη εχειν το τελειον, κατα γε τον παρ' υμιν αμαθη και
απαιδευτον λογον; ου γαρ δηπου την μεγαλην εκεινην και ακηρατον φυσιν εις δια
1.176 φορους καταμεριουμεν λογους, ως ειναι μεν εν τωιδε τυχον ατελη, τελειαν δε
αυ παλιν εν εκεινωι· επει και ο της ανθρω ποτητος ορος εις κατα παντων εστι και
ισος εν πασιν ημιν· ελαττον δε τις ανθρωπος, καθο πεφυκεν ανθρωπος; αλλ' ουδε
πλεον ετερου καταληφθησεται, αγγελου δε οιμαι διοισει κατ' ουδεν ετερος αγγελος,
κατα γε το ειναι τουθ' οπερ εισιν αγγελοι, δηλαδη δια της προς αλληλους ομοειδιας,
εις μιαν απαντες αναδεσμουμενοι φυσιν. πως αν ουν η θεια και απαντων
υπερανισχουσα φυσις εν ελαττοσι των γενητων εν τοις καθ' εαυτην αγαθοις
οφθησεται, υπομενει δε παθος, ο παθειν ουκ οιδεν η κτισις; πως δε ολως εσται και
απλη και ασυνθετος, ειπερ ον εν αυτηι φανειται το τελειον και το ατελες;
συγκεισεται γαρ δι' αμφοιν, ειπερ ουχ ομοιον τωι τελειωι το ατελες. ει μεν γαρ ομοιον
εστι και το διαλλαττον ουδεν εν αυτοις, παν οπερ αν ειη τελειον αδιαφορως εσται
και ατελες· και ει τι παλιν ατελες, τουτο και τελειον, και ουδεν εν Υιωι το
κατηγορημα, καν ταις υμετεραις διανοιαις το τελειον εχων ου φαινηται· αλλ' ουδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

αυτος ο Πατηρ υπερ αλειται τον Υιον επι τελειοτητι μαρτυρουμενος, και λελυται
παλιν ημιν το ζητουμενον· ει δε πολυς αποτειχιζει λογος του τελειου το ατελες,
δεχεται δε και η θεια φυσις κατα ταυτον αμφοτερα, συνθετος αρα και ουχ απλη. Ἀλλ'
ερει τις τυχον, ως ασυμφυη τε εστι και ασυνυ παρκτα κατα ταυτον εν ενι τωι
υποκειμενωι τα εναντια, ως εν σωματι τυχον ομου χρωμα λευκον και μελαν. καλως
γε, ω φιλος, και μαλα γοργως τοις ημετεροις επηγωνισω λογοις. ει γαρ μια τις εστιν
η θεια φυσις, και παρ' αυτην ουχ ετερα, πως αν ειπε μοι των εναντιων γενοιτο
δεκτικη; πως δε καθ' εν τι το υποκειμενον τα αλληλοις ανομοια συμβησεται; 1.177
Θεου δε οντος κατα φυσιν του Πατρος, Θεος εστι κατα φυσιν και ο Υιος. ουδεν αρα
διοισει, κατα γε το ειναι τελειος, ως προς τον Πατερα, της θειας αυτου και τελειο
τατης ουσιας εκπεφυκως· η γαρ ουκ αναγκη τελειον ειναι παντως τον εκ τελειου
γεννητορος, ειπερ εστιν αυτου και απαραλλακτος εικων "και χαρακτηρ της
υποστασεως," καθα γεγραπται; αλλ' οιμαι πας τις ημιν συνερει και συνθησεται. η
λεγετω παλιν εις μεσον ελθων, κατα τινα τροπον του τελειου Πατρος απαραλλακτος
εσται χαρακτηρ ο Υιος, ουκ εχων εν ιδιαι φυσει το ειναι τελειος, κατα την τινων
δυσβου λιαν. επειδη δε εστι και χαρακτηρ και εικων, τελειος αρα και αυτος, ως
εκεινος ου και εστιν εικων. αλλ' ειδε, φησιν, ο Ἰωαννης εξ ουρανου το Πνευμα
καταβαινον επι τον Υιον, και επακτον εχει τον αγιασμον, δεχεται γαρ ως ουκ εχων
δηλαδη· ωρα δη ουν αναφανδον ποιημα μεν λεγειν αυτον, ολιγηι μολις υπεροχηι
τιμωμενον, εν ισηι δε ταξει τοις αλλοις τελειουμενον τε και αγιαζομενον, και
επικτητον εχοντα την των αγαθων χορηγιαν. ειτα πως ου διαψευσεται λεγων ο
Ευαγγελιστης " Οτι εκ του πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν;" πως γαρ
εσται πληρης εν ιδιαι φυσει λαμβανων αυτος παρ' ετερου; η πως αν ολως νοοιτο
πατηρ ο Θεος, ειπερ εστι ποιημα και ουχι μαλλον Υιος ο Μονογενης; ψευδωνυμος
γαρ, αν ουτως εχηι, και αυτος εσται Πατηρ, αληθεια δε ουδαμως ο Υιος, νοθον εχων
εφ' εαυτωι το αξιωμα και μεχρι γυμνων ρηματων την προσηγοριαν. οιχησεται δη ουν
εις ουδεν το συμπαν ημιν, ουτε του Πατρος κατ' αληθειαν οντος πατρος, ουτε μην
του Υιου τουτο κατα φυσιν υπαρχοντος, οπερ ειναι λεγεται· ει δε αληθως πατηρ
εστιν ο Θεος, εχει δη παντως, ου και εστι πατηρ, Υιον δηλονοτι τον εξ εαυτου. Ειτα
πως η κατα φυσιν αγια θεοτης αγιοτητος ερημον το 1.178 εξ αυτης αποτεξεται, και
γυμνον ημιν των αυτηι προσοντων ιδιωματων τον οικειον αποδωσει καρπον; ει γαρ
εχει τον αγιασμον επακτον, ως εκεινοι ληρουντες φασιν, αναγκη δη παλιν πασα
συνομολογειν και ουχ εκοντας αυτους, ως ην μεν αγιος ουκ αει· γεγονε δε υστερον,
οτε και Το Πνευμα καταβεβηκεν επ' αυτον, ως ο Ἰωαννης φησι· πως ουν αγιος ην
και προ της σαρκωσεως ο Υιος; ουτως γαρ αυτον εδοξολογει τα Σεραφιμ επι τον
τριτον εφεξης αριθμον απο του πρωτου, το Ἅγιος στοιχηδον αναφεροντα. ουκουν
ειπερ αγιος ην και προ της ενανθρωπησεως, μαλλον δε υπαρχων αει μετα του
Πατρος, πως εδειτο του αγιαζοντος, και τουτο εν υστεροις καιροις, οτε γεγονεν
ανθρωπος; θαυμαζω δε οπως αυτους κακεινο λανθανει, καιτοι λιαν οντας φιλοζη
τητας· η γαρ ουκ αναγκη νοειν, δυνασθαι ποτε τον Υιον και αποπτυσαι τον
αγιασμον, ειπερ ουκ εστιν ουσιωδης εν αυτωι, συνεβη δε ωσπερ ημιν και ετερωι τινι
των λογικων κτισ ματων; το δε αγιοτητος εκπεσον, ουχι δη παντως εσται και υπο τα
της αμαρτιας δεσμα, και οκλασει προς το χειρον, ουκετι διασωζον το φαυλοτητος
εξω γινεσθαι ποιουν; ουκουν ουδε αναλλοιωτος ημιν ο Υιος ευρεθησεται,
διαψευσεται δε και ο μελωιδος εν Πνευματι "Συ δε ο αυτος ει" βοων, ως προς αυτον.
Προς δε γε τοις ειρημενοις περιαθρεισθω και τουτο, συγγενη την θεωριαν εισφερον·
του μετισχοντος το μετεχο μενον ετερον τι κατα την φυσιν υπαρχειν, απαστισουν
αναγκασει λογος. ει γαρ μη τουτο εστιν αληθες, διοισει δε κατ' ουδενα τροπον εκεινο
προς τουτο, και εστι ταυτον, εαυτου μετοχον εσται το τινος μετεχον, οπερ εστι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

μονον εννοειν απιθανον. πως γαρ αν τις εαυτου νοοιτο μετε 1.179 σχηκως; ει δε
κειται παντως εν ετεροτητι φυσικηι τηι προς αλληλα τα ειρημενα, και διατεμνει
λογος αναγκαιος αυτα, ορατωσαν οι εκ μετοχης το Πνευμα διδοντες τωι Μονογενει,
προς οσην κατολισθαινοντες ασεβειαν ουκ αισθανονται. ει γαρ μετοχος εστι του
Πνευματος ο Υιος, αγιον δε τηι φυσει το Πνευμα εστιν, ουκ εσται κατα φυσιν αγιος
αυτος, εδειχθη δε τουτο μολις τηι προς ετερον συμπλοκηι, προς το αμεινον η εν
οισπερ ην αρχηι κατα χαριν μεταστοιχειουμενος. αλλ' ορατω παλιν ο θεομαχος, εις
οσην αυτωι δυσσεβειαν κατα στρεφει τα προβληματα. πρωτον μεν γαρ αλλοιωσις τις
και τροπη, καθαπερ ηδη προειπον, περι τον Υιον ευρεθησεται, αλλοιωθεις δε καθ'
υμας και προκοψας επι το αμεινον, ουχ οπως ελαττων εστι του Πατρος, αλλ' ηδη
πως και εν μειζοσι γεγονως δειχθησεται· και οπως, ερουμεν, απο της θειας λαβοντες
γραφης. ο θεσπεσιος Παυλος περι αυτου που φησι "Τουτο φρονειτε εκαστος εν υμιν
αυτοις, ο και εν "Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον "ηγησατο
το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην "δουλου λαβων, εν ομοιωματι
ανθρωπων γενομενος, και "σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον·"
οτε τοινυν και προ μεν της ενανθρωπησεως ην εν μορφηι και ισο τητι του Πατρος,
κατα δε τον της ενανθρωπησεως χρονον το Πνευμα λαβων εξ ουρανου ηγιασθη κατ'
εκεινους, κρειττων τε αμα και μειζων εαυτου δια ταυτην αναπεφανται την αιτιαν,
υπεραιρει δηλονοτι λοιπον και το του γεννησαντος μετρον. και ει το Πνευμα λαβων
εις το υπερεπεκεινα του Πατρος αναβεβηκεν αξιωμα, κρειττον αρα εστι το Πνευμα
και αυτου του Πατρος, την κατ' αυτου τωι Υιωι χαριζομενον υπεροχην. τις ουν αρα
και προς μονην ουκ αποφριξει την ακοην; χαλεπον μεν γαρ οντως και το δια των
τοιουτων 1.180 ιεναι λογων· εστι γεμην ουχ ετερως τα εκ της εκεινων δυστροπιας
αποκρουσασθαι βλαβη. διο δη παλιν ερουμεν αυτοις Ει οτε γεγονεν ανθρωπος ο του
Θεου Λογος, τοτε και αγιαζεται το Πνευμα λαβων· προ δε της ενανθρωπησεως ην εν
μορφηι και εν ισοτητι του Πατρος, ουπω κατ' εκεινους ηγιασμενος, ωρα λεγειν
αποτολμησαντας, αγιον ουκ ειναι τον Θεον και Πατερα, ειπερ ολως ο συμμορφος τε
και ισος αυτωι κατα παντα Λογος, αγιος ουκ ην εν αρχηι, εν υστεροις δε μολις τουτο
γεγονε καιροις. και παλιν, ει αυτος εστι κυριως ο του Θεου Λογος το Πνευμα
λαμβανων, και αγια ζομενος εν ιδιαι φυσει, λεγετωσαν ημιν οι δι' εναντιας, ποτερον
ποτε μειζων εαυτου γεγονεν η ελαττων, η και εμεινεν εν ταυτοτητι τουτο παθων. ει
μεν γαρ ουδεν εκ του Πνευ ματος εχει το πλεον, μενει δε ουτω καθαπερ ην ο αυτος,
μη σκανδαλιζου μανθανων, οτι καταβεβηκεν επ' αυτον. ει δε ηδικηθη λαβων, και
γεγονεν εν ελαττοσι, παθητον ημιν εισοισεις τον Λογον, και κατηγορησεις της
ουσιας του Πατρος αδικουντος μαλλον η αγιαζοντος. ει δε αμεινων εδειχθη το
Πνευμα λαβων, ην δε και εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος και πριν αυτον
βελτιωθηναι καθ' υμας, ουκ εις ακροτητα δοξης αναβεβηκεν ο Πατηρ, αλλ' εν
εκεινοις εσται τοις μετροις, εν οισπερ ην συν αυτωι συμμορφος τε και ισος υπαρχων ο
προς το μειζον αναπηδησας Υιος. ευκαιρον ουν οιμαι λεγειν επι τοις απαιδευτοις
αιρετικοις "Ἰδου λαος "μωρος και ακαρδιος, οφθαλμοι αυτοις και ου βλεπουσιν,
"ωτα αυτοις και ουκ ακουουσιν·" απετυφλωσε γαρ οντως "ο θεος του αιωνος τουτου
τα νοηματα των απιστων, εις το "μη αυγασαι τον φωτισμον του ευαγγελιου της
δοξης του 1.181 "Χριστου·" οις δη και μαλλον επαλγυνεσθαι δειν, ου χαλε παινειν
αξιον. ου γαρ ισασιν, α αναγινωσκουσιν. Ὅτι δε αληθης ο λογος, εντευθεν ημιν εσται
καταφανες, ει και οτι μαλιστα δια των ηδη προγεγυμνασμενων ουκ ακομψον
εποιησαμεθα την αποδειξιν· αυτο δε παλιν ημιν το δια της του Παυλου λεγομενον
φωνης παροισθησεται "Τουτο φρονειτε, φησιν, εκαστος εν υμιν αυτοις ο και εν
"Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον "ηγησατο το ειναι ισα
Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην "δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

γενομενος, και "σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον." ιδου δη λιαν
αποθαυμαζει τον Υιον, ως ισον μεν οντα και συμ μορφον τωι Θεωι και Πατρι, μη μην
αρπασαντα τουτο δια την αγαπησιν την εις ημας, καταβεβηκοτα δε εις ταπεινωσιν
δια της του δουλου μορφης, κεκενωμενον δια την ανθρωπο τητα. αλλ' ειπερ, ω
ουτοι, το Πνευμα λαβων ηγιασθη μαλλον, οτε γεγονεν ανθρωπος, εαυτου τε
κρειττων εδειχθη δια τον αγιασμον, εις ποιαν αυτον οψομεθα καταβεβηκοτα
ταπεινωσιν; πως εταπεινωθη το υψωθεν, που κατεβη το αγιασθεν, η πως ουκ ανεβη
μαλλον και επι το κρειττον υψωθη; ποιαν εχει την κενωσιν η δια του Πνευματος
πληρωσις; πως δ' αν ολως δι' ημας ενανθρωπησας νοοιτο, τοσαυτην εν τοις καθ'
εαυτον υπομεινας την ονησιν· πως "επτωχευσε δι' ημας" ο πλουσιος, ο πλουτησας
δι' ημας; πως δε ην πλουσιος και προ της επιδημιας, ο λαβων εν αυτηι κατ' εκεινους
οπερ ουκ ειχε, το Πνευμα δηλαδη; η πως ουχι μαλλον αυτος αναθησοι δικαιως ημιν
τα εφ' οις δι' ημας ωφεληται χαριστηρια; "Ἐξεστη, κατα το γεγραμμενον, ο "ουρανος
επι τουτωι και εφριξεν επι πλειον σφοδρα, λεγει "Κυριος· δυο γαρ και πονηρα" οντως
πεποιηκεν ο των 1.182 ετεροδοξουντων λαος, μη νοησας "μητε α λεγει μητε περι
"τινων διαβεβαιουται," και κινδυνευειν δε ουτως εν τοις αναγκαιοτατοις, ουδεν
ηγουνται βαρυ· η γαρ αν και αυτοι, πικρον εκ βλεφαρων καταχεοντες δακρυον και
μεγαλην εις υψος ανατεινοντες την φωνην, προσηιεσαν λεγοντες "Θου "Κυριε
φυλακην τωι στοματι μου, και θυραν περιοχης περι "τα χειλη μου. μη εκκλινηις την
καρδιαν μου εις λογους "πονηριας." λογοι γαρ οντως πονηριας οι παρ' εαυτων την
επι τοις εσχατοις ζημιαν τοις ακροωμενοις ωδινοντες. ημεις δε της εαυτων καρδιας
τον εκεινων εξοικισαντες ληρον επι τον ορθον της πιστεως βαδιουμεθα λογον, το
γεγραμμενον εχοντες εις νουν "Λογισμους καθαιρουντες και παν υψωμα
"επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου, και αιχμαλωτι "ζοντες παν νοημα εις την
υπακοην του Χριστου." φερε δη ουν, και τον εν τοις προκειμενοις ημιν θεωρημασιν
αιχμαλω τιζοντες νουν, υποταξωμεν τηι δοξηι του Μονογενους, παντα φεροντες
συνετως εις την υπακοην αυτου, τουτεστιν, εις τον περι της ενανθρωπησεως τροπον.
"Πλουσιος γαρ ων, επτω "χευσε δι' ημας, ινα ημεις τηι αυτου πτωχειαι πλουτησωμεν."
∆εχου δε, ει σοι δοκει, και δια των προκειμενων ημιν την αποδειξιν, ανεξικακον τοις
λογοις απλωσας την ακοην. κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν του επι παντας οντος
Θεου πεποιη σθαι τον ανθρωπον η θεια μαρτυρεται γραφη. και γουν ο το πρωτον
ημιν συνταξας βιβλιον· Μωυσης δε ουτος ο εγνωσμενος "παρα παντας" τωι Θεωι· "Και
εποιησε, φησιν, "ο Θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον." οτι δε δια
του Πνευματος εις εικονα την θειαν κατεσφραγι ζετο, παλιν αυτος ημας εδιδαξεν
ειπων "Και ενεφυσησεν εις "το προσωπον αυτου πνοην ζωης·" ομου γαρ και ζωην
ενετιθει το Πνευμα τωι πλασματι, και τους εαυτου χαρακ τηρας θεοπρεπως
ενεσημαινεν· ουτω το επι γης λογικον 1.183 εξαρτισας ζωιον ο αριστοτεχνης Θεος,
εντολην εδιδου την σωζουσαν· και ην εν τωι παραδεισωι, καθα γεγραπται, δια
φυλαττων ετι το δοθεν, και τηι θειαι του πεποιηκοτος δια πρεπης εικονι δια του
ενοικισθεντος Ἁγιου Πνευματος· επειδη δε ταις του διαβολου παρατετραμμενος
απαταις κατε φρονει του ∆ημιουργου, και νομον τον ορισθεντα πατησας ελυπει τον
ευεργετην, την αυτωι δοθεισαν ανεπραττετο χαριν, "Γη ει και εις γην απελευσηι" τοτε
πρωτον ακουσας ο γεγονως εις ζωην, παρεχαραττετο δε ηδη και η προς Θεον
ομοιωσις δια της επεισδραμουσης αμαρτιας, και ησαν μεν ουκετι λοιπον οι
χαρακτηρες λαμπροι, αμυδροτεροι δε πως εν αυτωι και εσκοτισμενοι δια την
παραβασιν. επειδη δε εις πληθυν αριθμου κρειττονα το ανθρωπινον εξετεινετο
γενος, κατεκρατει δε παντων η αμαρτια, πολυτροπως την εκαστου ληιζομενη ψυχην,
απεγυμνουτο μεν χαριτος της αρχαιας η φυσις· απανισταται δε το Πνευμα παντελως,
και πιπτει προς την εσχατην αλογιαν ο λογικος, και αυτον αγνοησας τον κτισαντα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

αλλ' ο παντων ∆ημιουργος μακρους ανεξικα κησας χρονους, ελεει λοιπον
κατεφθαρμενην την οικουμενην, και την μεν δραπετευσασαν επι γης αγελην ταις
ανω συνα πτειν αγαθος ων ηπειγετο· μεταστοιχειουν δε παλιν εις την αρχαιαν
εικονα την ανθρωποτητα δια του Πνευματος εδοκι μαζεν. ην γαρ ουχ ετερως τους
θειους αναλαμψαι χαρακ τηρας εν αυτηι, καθαπερ ουν ησαν και προτερον. Τι ουν αρα
προς τουτο μηχαναται, πως δε ασυλον εν ημιν εφυτευσε την χαριν, η πως εῤριζωθη
παλιν εν ανθρω ποις το Πνευμα, τινα δε τροπον η φυσις ανεμορφωθη προς το
αρχαιον, ακολουθον ειπειν. ο πρωτος ανθρωπος, χοικος τε υπαρχων και απο της γης,
και εν ιδιαι κειμενην εχων εξουσιαι του τε αγαθου και του φαυλου την αιρεσιν, ροπης
1.184 γε της επ' αμφω κυριος ων, πικρωι συνηρπασθη δολωι, και αποκλινας εις
παρακοην, πιπτει μεν εις την οθεν εξεφυ μητερα την γην, φθοραι δε ηδη και θανατωι
κρατουμενος, ολωι παραπεμπει τωι γενει την ζημιαν· αυξανομενου δε εν ημιν και
πληθυνοντος του κακου, και προς το χειρον αει καταβαινουσης της εν ημιν διανοιας,
βεβασιλευκεν η αμαρ τια, γυμνη τε ουτω λοιπον του ενοικισθεντος Ἁγιου Πνευ
ματος η ανθρωπου φυσις ανεδεικνυτο. "Ἅγιον γαρ πνευμα "σοφιας φευξεται δολον,
καθα γεγραπται, και ου κατοικησει "εν σωματι καταχρεωι αμαρτιας." επει τοινυν ο
πρωτος Ἀδαμ την παρα Θεου δοθεισαν ου διεσωσε χαριν, επενοησεν ημιν εξ ουρανου
τον δευτερον Ἀδαμ ο Θεος και Πατηρ. πεμπει γαρ εις ομοιωσιν την προς ημας
ατρεπτον τε και αναλλοιωτον οντα τηι φυσει τον ιδιον Υιον, και το αμαρ τανειν ουκ
ειδοτα παντελως, ινα καθαπερ δια της του πρωτου παρακοης υπο θειαν γεγοναμεν
οργην, ουτω δια της υπακοης του δευτερου, και την αραν διαφυγωμεν και τα εξ
αυτης αργησηι κακα. επειδη δε ανθρωπος γεγονεν ο του Θεου Λογος, δεχεται το
Πνευμα παρα του Πατρος, ως εις εξ ημων, ουχ εαυτωι τι λαμβανων ιδικως· αυτος γαρ
ην ο του Πνευματος χορηγος· αλλ' ινα τηι φυσει διασωσηι λαβων, ως ανθρωπος, και
ριζωσηι παλιν εν ημιν την αποφοιτησασαν χαριν ο μη ειδως αμαρτιαν. δια ταυτην
γαρ οιμαι την αιτιαν προστεθεικεναι χρησιμως τον αγιον βαπτιστην, οτι τεθεαμαι το
Πνευμα καταβαινον εξ ουρανου και μενον επ' αυτον. απεπτη μεν γαρ εξ ημων δια
την αμαρτιαν, γεγονε δε ως εις εξ ημων, ο μη ειδως αμαρτιαν, ινα προσεθισθηι το
Πνευμα μενειν εν ημιν, αφορμην ουκ εχον αναχωρησεως η υποστολης εν αυτωι.
Ουκουν ημιν δι' εαυτου λαμβανει το Πνευμα, και ανανεοι 1.185 τηι φυσει το αρχαιον
αγαθον· ουτω γαρ και πτωχευσαι λεγεται δι' ημας. πλουσιος γαρ ων, ως Θεος, και
ουδενος των αγαθων επιδεης, ανθρωπος γεγονε παντων επιδεης, προς ον ειρηται
που, και σφοδρα καλως "Τι γαρ εχεις ο ουκ "ελαβες;" ωσπερ ουν ζωη κατα φυσιν
υπαρχων απεθανε κατα σαρκα δι' ημας, ινα νικησηι τον θανατον υπερ ημων, και
ολην εαυτωι συναναστησηι την φυσιν· παντες γαρ ημεν εν αυτωι, καθο γεγονεν
ανθρωπος· ουτω και το Πνευμα δεχεται δι' ημας, ινα πασαν αγιασηι την φυσιν. ου
γαρ εαυτον ωφελησων εληλυθεν, αλλ' ινα πασιν ημιν και θυρα και αρχη και οδος
γενηται των ουρανιων αγαθων. ει γαρ μη εδοξε λαμβανειν ως ανθρωπος, η και
πασχειν ως εις εξ ημων, πως αν εδειξε τις οτι τεταπεινωκεν εαυτον; η πως αν εσωθη
καλως η του δουλου μορφη, ει μη τι και δουλο πρεπες εγραφη περι αυτου; μη
διασυρεσθω τοινυν ο παν σοφος της οικονομιας λογος, ον και αυτος ο θεσπεσιος
Παυλος εικοτως αποθαυμαζει βοων "Ἵνα γνωρισθηι νυν ταις "αρχαις και ταις
εξουσιαις εν τοις επουρανιοις δια της "̓Εκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του Θεου,
κατα προ "θεσιν των αιωνων ην εποιησεν εν Χριστωι Ἰησου τωι "Κυριωι ημων." σοφια
γαρ οντως και θεοπρεπης, το μεγα της ενανθρωπησεως οραται μυστηριον. Τοιαυτην
εχειν ημας την περι του Σωτηρος διαληψιν χρηναι δειν υπολαμβανω τους ευσεβειν
ελομενους, και επι τηι των δογματων ορθοτητι χαιροντας· ου γαρ δηπου προς
τοσαυτην αλογιαν καταβησομεθα και ημεις, ως οιεσθαι μεθεκτον εν τωι κατα φυσιν
Υιωι το Πνευμα υπαρχειν, και ουχι μαλλον ουσιωδως εμπεφυκος, ωσπερ ουν αμελει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

και αυτωι τωι Πατρι. ωσπερ γαρ του Πατρος, ουτω δη και του 1.186 Υιου εστι το
Πνευμα το Ἅγιον· ουτω και ανεγνωμεν παρα ταις θειαις γραφαις "Ἐλθοντες γαρ
κατα την Μυσιαν," φησιν, "επειραζον εις την Βιθυνιαν απελθειν, και ουκ ειασεν
"αυτους το πνευμα Ἰησου." Ει δε τωι δοκει φιλονεικοτερον τοις περι τουτων ενιστα
σθαι λογοις, και διισχυριζεσθαι παλιν, οτι κατα μεθεξιν εν τωι Υιωι το Πνευμα εστιν,
η και τοτε γεγονεν εν αυτωι, προ τερον ουκ ενυπαρχον, οτε και εβαπτισθη, κατα τον
της ενανθρωπησεως χρονον, ορατω παλιν ηλικοις τε και οσοις περιπεσειται τοις
ατοπημασι. πρωτον μεν γαρ, ουκ εγη γερθαι φησιν ο Σωτηρ "εν γεννητοις γυναικων
Ἰωαννου του "βαπτιστου" τον μειζονα· και αληθης ο λογος· αλλ' ορωμεν τον εις
ακροτητα δοξης τε και αρετης αναβεβηκοτα της εν ημιν, ασυγκριτοις υπεροχαις
τιμωντα Χριστον· ουκ ειμι γαρ, φησιν, ικανος, ινα κυψας λυσω τον ιμαντα των
υποδηματων αυτου. ειτα πως ουκ ατοπον, μαλλον δε ηδη και ασεβες, Ἰωαννην μεν
"εκ κοιλιας ετι μητρος αυτου," Πνευματος αναπεπλησθαι του Ἁγιου πιστευειν, δια το
ουτω γεγραφθαι περι αυτου· τον δε τουτου, μαλλον δε απαντων, ∆εσποτην και
Κυριον τοτε πρωτον οιεσθαι το Πνευμα λαβειν, οτε και εβαπτιζετο, καιτοι του αγιου
λεγοντος Γαβριηλ προς την αγιαν παρθενον "Πνευμα Ἅγιον επελευσεται επι σε", και
δυναμις Ὑψιστου επισκιασει σοι, διο "και το γεννωμενον αγιον κληθησεται Υιος
Θεου." και ορατω μοι παλιν ο φιλομαθης, οσην ο λογος ωδινει την εννοιαν. περι μεν
γαρ Ἰωαννου, φησιν, οτι "Πνευματος "̔Αγιου πλησθησεται·" δοτον γαρ ην εν αυτωι
και ουκ ουσιωδες το Ἅγιον Πνευμα· περι δε του Σωτηρος, ουκετι το Πλησθησεται
λεγει· καλως γε σφοδρα νοων· αλλ' οτι το γεννωμενον αγιον, ουδε το Ἔσται
προστεθεικως, ην γαρ αει τουτο κατα φυσιν ως Θεος. 1.187 Ἐπειδη δε οιμαι
προσηκειν πανταχοθεν ημας θηρασθαι το ωφελουν, παρενεχθεισης απαξ της του
αρχαγγελου φωνης, φερε και εις αυτην ολιγα γυμνασωμεν. "Πνευμα," φησιν,
"Ἅγιον επελευσεται επι σε και δυναμις Ὑψιστου "επισκιασει σοι, διο και το
γεννωμενον αγιον κληθησεται "Υιος Θεου." λεγετω τοινυν ημιν ο εκ πολλης
αμαθιας τοις ορθοις της Ἐκκλησιας αντιτεινων δογμασι, ποτερον ποτε και προ της
ενανθρωπησεως Υιος ην ο Λογος του Θεου και Πατρος, η εν μονοις ονομασιν ειχε
την δοξαν, νοθος δε ην και ψευδωνυμος. ει μεν γαρ ολως ουκ ειναι φησιν Υιον,
αρνησεται τον Πατερα· τινος γαρ εσται πατηρ ουκ οντος υιου; φρονησει δε απασαις
τα εναντια ταις θειαις γραφαις. ει δε Υιον ομολογει και προ της ενανθρωπησεως τον
Υιον ειναι τε και λεγεσθαι, πως ημιν ο αρχαγγελος το τεχθη σεσθαι μελλον δια της
αγιας παρθενου, κληθησεσθαι φησιν Υιον Θεου, καιτοι τουτο και παλαι κατα φυσιν
υπαρχοντα; ωσπερ ουν αιδιως υπαρχων μετα Πατρος ο Υιος, ως αρχην εχων του
ειναι, κατα τον της σαρκωσεως χρονον Υιος ορι ζεται Θεου, δια το πεφηνεναι μετα
σωματος εις τον κοσμον· ουτως εχων ουσιωδως εν εαυτωι το ιδιον Πνευμα,
λαμβανειν ως ανθρωπος λεγεται, διασωζων τηι ανθρωποτητι την αυτηι πρεπουσαν
ταξιν, και συν αυτηι τα αυτηι πρεποντα δι' ημας οικειουμενος· πως δ' αν και ολως
διχα ποτε του ιδιου Πνευματος ο Λογος νοοιτο; η γαρ ουκ ατοπον ανθρωπου
κεχωρισθαι λεγειν το πνευμα το εν αυτωι, κατα τε τον της φυσεως ορον και εις
ολοκληρον του ζυου τον απαρτισμον; αλλ' οιμαι πασιν υπαρχειν τουτο
καταφανεστατον. τινα δη ουν τροπον απομεριουμεν το Πνευμα του Υιου, το ουτως
εμπεφυκος και ουσιωδως ηνωμενον, δι' αυτου τε προκυπτον, 1.188 και υπαρχον εν
αυτωι φυσικως, ως μηδεν ετερον ειναι νομι ζεσθαι παρ' αυτον, δια τε την της
ενεργειας ταυτοτητα και αυτο το της φυσεως απαραλλακτον; ακουε δη τι φησιν ο
Σωτηρ προς τους εαυτου μαθητας "Ἐαν αγαπατε με, τας "εντολας τας εμας
τηρησητε, καγω ερωτησω τον Πατερα, "και αλλον παρακλητον δωσει υμιν, το
πνευμα της αλη "θειας, ο ο κοσμος ου δυναται χωρειν." ιδου διαῤρηδην Πνευμα της
αληθειας το Ἅγιον Πνευμα φησιν· οτι δε αυτος, και ουχ ετερος τις εστι παρ' αυτον η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

αληθεια, παλιν ακουε αυτου λεγοντος "Ἐγω ειμι η αληθεια." αληθειας ουν οντος τε
και κεκλημενου του κατα φυσιν Υιου, βλεπε ποσην εχει το Πνευμα προς αυτον την
ενοτητα. λεγει γαρ που περι του Σωτηρος ημων Ἰωαννης ο μαθητης "Ουτος εστιν ο
ελθων "δι' υδατος και αιματος και πνευματος, Ἰησους Χριστος· "ουκ εν τωι υδατι
μονον, αλλ' εν τωι υδατι και τωι αιματι· "και το πνευμα εστι το μαρτυρουν, οτι το
πνευμα εστιν η "αληθεια." διατοι τουτο, και ενοικουντος ημιν του Ἁγιου
"Πνευματος εις τον εσω ανθρωπον," κατοικειν αυτος λε γεται Χριστος, και ουτως
εχει το πραγμα τηι φυσει. και γουν ο μακαριος Παυλος σαφεστατα τουτο διδασκων
φησιν "̔Υμεις δε ουκ εστε εν σαρκι αλλ' εν πνευματι, ειπερ "πνευμα Θεου οικει εν
υμιν. ει δε τις πνευμα Χριστου ουκ "εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. ει δε Χριστος εν
υμιν, το μεν "σωμα νεκρον δι' αμαρτιαν, το δε πνευμα ζωη δια δικαιο "συνην."
οξειαν ω ουτος τοις ειρημενοις υποσχες την ακοην. Πνευμα Χριστου το κατοικουν εν
ημιν ονομασας, επηγαγεν ευθυς Ει δε ο Χριστος εν υμιν, απαραλλακτον εισφερων
την ομοιοτητα του Υιου προς το ιδιον αυτου και παρ' αυτου κατα φυσιν
προχεομενον Πνευμα. διατοι τουτο 1.189 και "πνευμα υιοθεσιας" λεγεται, και εν
αυτωι "κραζομεν 1.189 "Ἀββα ο πατηρ," και ως ο μακαριος που φησιν Ἰωαννης "̓Εκ
τουτου γινωσκομεν, οτι εν ημιν εστιν, οτι εκ του "Πνευματος αυτου εδωκεν ημιν."
Οιμαι μεν ουν εξαρκεσειν και ταυτα προς το δυνασθαι τα της Ἐκκλησιας τεκνα τα
των ετεροδοξουντων αποκρου σασθαι βλαβη· ει δε τις ακρατωι της αμαθιας
βεβαπτισται μεθηι, τοτε δε πρωτον το Πνευμα λαβειν οιεται τον Υιον, οτε γεγονεν
ανθρωπος· αποδεικνυτω προ της ενανθρωπησεως αγιον ουκ οντα τον του Θεου
Λογον, και ημεις σιωπησομεν. Ἀποθαυμασαι δ' αν τις και λιαν εικοτως τον αγιον
Ευαγ γελιστην τα τηι θειαι πρεποντα φυσει μετα πολλης τινος της επιτηρησεως
πανταχη διασωζοντα. επειδη γαρ εφη προ τουτων οτι "Θεον ουδεις εωρακε πωποτε,"
τεθεασθαι δε νυνι το Πνευμα φησι τον μακαριον βαπτιστην, καταβαινον επι τον
Υιον εξ ουρανου, προστιθησιν αναγκαιως Ὅτι τεθεαμαι το Πνευμα, πλην εν ειδει
περιστερας, ουκ αυτο δε κατα φυσιν οπερ υπαρχει γυμνον, αλλ' εν τωι πραιοτατωι
σχηματιζομενον ζυωι· ινα φαινηται παλιν και δια τουτου οικειοτητα και ομοιωσιν
διασωζον φυσικην προς τον Υιον τον λεγοντα "Μαθετε απ' εμου, οτι πραιος ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι." ουκουν ουκ αποπεσειται του ειναι Θεος κατα φυσιν το Πνευμα·
τετηρηται γαρ αυτωι το μη τεθεασθαι πωποτε, πλην οσον εν τωι της περιστερας
σχηματισμωι, δια την του μανθανοντος χρειαν. ως γαρ εν σημειου και γνωρισματος
ταξει δεδοσθαι φησιν εαυτωι την του Πνευματος καθοδον ο μακαριος βαπτιστης, ταις
περι του Σωτηρος ημων μαρ τυριαις επενεγκων οτι ο πεμψας με βαπτιζειν εν υδατι,
εκεινος μοι ειπεν Ἐφ' ον αν ιδης το Πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος
εστιν ο βαπτιζων εν Πνευματι Ἁγιωι. εφ' ωι δη και 1.190 μαλιστα διαγελαν οιμαι
πρεπειν τους ανοητους αιρετικους, το εν ταξει σημειου τεθεν, εις αληθειαν
πραγματος εκλαμβα νοντας, ει και γεγονεν οικονομικως, καθαπερ ηδη προειρηται,
δια την της ανθρωποτητος χρειαν. Καγω εωρακα, και μεμαρτυρηκα οτι ουτος εστιν ο
Υιος του Θεου. Ἀσφαλης ο μαρτυς, οπερ οντως τεθεαται, τουτο και λαλων. ουκ
αγνοει γαρ ισως το γεγραμμενον "α ειδον οι "οφθαλμοι σου λεγε." ειδον ουν, φησι,
το σημειον, και συνηκα το δι' αυτου σημαινομενον· μαρτυρω οτι ουτος εστιν ο Υιος
του Θεου, ο δια νομου μεν του δια Μωυσεως αναβοω μενος, δια δε φωνης των αγιων
προφητων κηρυττομενος· δοκει δε μοι παλιν ο μακαριος Ευαγγελιστης μετα πολλης
τινος της ασφαλειας ειπειν Ουτος εστιν ο Υιος του Θεου, τουτ εστιν, ο εις και μονος
κατα φυσιν, ο της του γεννησαντος ιδιοτητος κληρονομος, προς ον και ημεις οι κατα
θεσιν μορφουμεθα και δι' ου προς το της υιοθεσιας αξιωμα κατα χαριν κεκλημεθα.
ως γαρ εκ Θεου και Πατρος "πασα "πατρια εν τε ουρανωι και επι γης ονομαζεται," δια
το αυτον ειναι κυριως και πρωτον και αληθως Πατερα, ουτω και πασα υιοτης εκ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

Υιου, δια το αυτον ειναι κυριως και μονον αληθως Υιον, ου νοθον ουδε
ψευδωνυμον, αλλ' εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος ου κατα αποκοπην, η ρευσιν,
η με ρισμον, η τομην· απαθης γαρ η θεια φυσις παντελως· αλλ' ως ενα εξ ενος, αει
συνυπαρχοντα και συναΐδιον και εμπε φυκοτα τωι γεννησαντι, εν αυτωι τε οντα, και
εξ αυτου προελθοντα αμεριστως και αδιαστατως, επει μηδε κατα σωμα το θειον,
μητε τοπωι περιληπτον, η διαστηματικας 1.191 τας μεταβασεις ποιεισθαι πεφυκος,
αλλ' ως προεισιν εκ πυρος η ενουσα θερμοτης αυτωι, δοκουσα μεν πως αυτου ταις
επινοιαις μεριζεσθαι, και ετερον τι παρ' αυτο υπαρχειν, εξ αυτου δε ουσα και εν
αυτωι κατα φυσιν, και εξ αυτου προι ουσα μετα του μηδεν αδικειν κατα γε τον
αποκοπης ητοι μερισμου και ρευσεως λογον· ολη γαρ εν ολωι τωι πυρι σωζεται· ουτω
νοησομεν και επι του θειου γεννηματος θεοπρεπεστατην επ' αυτωι την θεωριαν
λαμβανοντες· και Υιον μεν ιδιως υφεσταναι πιστευοντες, ου μην εξω τιθεντες αυτον
της μιας και αφραστου θεοτητος, ουδε του Πατρος ετεροουσιον ειναι λεγοντες. η γαρ
αν Υιος ουκετ' αν νοοιτο δικαιως, αλλ' ετερον τι παρα τουτο, και προσφατος ημιν
ανατελει θεος, ετερος υπαρχων παρα τον οντα και μονον. το γαρ ουκ ον ομοουσιον
τωι κατα φυσιν Θεωι, πως ου παντως αποπεσειται του ειναι Θεος αληθινος; επειδη δε
αξιοχρεως τε και αξιολογωτατος ο μακαριος βαπτιστης, μαρτυρει δε οτι ουτος εστιν
ο Υιος του Θεου· Θεον ειναι παντως αληθινον ομολογησομεν τον Υιον και εκ της
ουσιας του Πατρος· τουτο γαρ ημιν σημαινει το της υιοτητος ονομα, και ετερον
ουδεν. Τηι επαυριον παλιν ειστηκει ο Ἰωαννης και εκ των μαθητων αυτου δυο, και
εμβλεψας τωι Ἰησου περιπατουντι λεγει Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν
του κοσμου. Φθασας ηδη προεδειξεν αυτον ο μακαριος βαπτιστης· αλλ' ιδου και
αυθις τον αυτον ανακυκλησας λογον, επι δεικνυει τοις εαυτου μαθηταις τον Ἰησουν,
και αμνον ονομαζει Θεου και την του κοσμου φησιν αιρειν αμαρτιαν, μονονουχι
προς υπομνησιν αγων τους ακροωμενους του εν προφηταις λεγοντος "Ἐγω ειμι εγω
ειμι ο εξαλειφων τας ανομιας σου, 1.192 "και ου μη μνησθησομαι." επαναλαβων δε
ου ματην ο βαπτιστης την αυτην ποιειται περι του Σωτηρος εξηγησιν. αρετης γαρ
εστιν εργον διδασκαλικης τον ουπω παρα δεχθεντα λογον, ταις των μαθητευομενων
εγκαθειργνυναι ψυχαις, ουκ οκνουσης προς επαναληψιν, ανεξικακουσης δε μαλλον
επ' ωφελειαι των παιδευομενων. δια γαρ τοι τουτο και ο μακαριος Παυλος φησι "Τα
αυτα λεγειν υμιν, εμοι "μεν ουκ οκνηρον, υμιν δε ασφαλες." Ἤκουσαν αυτου οι δυο
μαθηται λαλουντος, και ηκολουθησαν τωι Ἰησου. Ὁραις τηι διδασκαλιαι γειτονα τον εξ
αυτης αναδοθεντα καρπον; οραις οσον της επαναληψεως ευρεθη το κερδος;
μανθανετω τοιγαρουν δια τουτων ο διδασκειν πεπιστευμενος, οκνου μεν αμεινων
ορασθαι παντος, εαυτωι δε πλεον ηπερ τοις ακροωμενοις επιζημιον ηγεισθαι την
σιωπην, και μη εις αργιαν μεν αδρανη, καθαπερ εις γην, το δεσποτικον αντο ρυττειν
ταλαντον, διανεμειν δε μαλλον "τοις τραπεζιταις το "αργυριον·" κομιειται γαρ ο
Σωτηρ το εαυτου συν τοκωι, και καθαπερ τινα σπορον ζωογονησει τον
εγκαταβληθεντα λογον. εχεις εν τουτοις ευφυεστατην των ειρημενων απο δειξιν. ου
γαρ οκνησας ο βαπτιστης τοις εαυτου μαθηταις επιδειξαι τον Κυριον, και εις
δευτερον ειπειν "Ἴδε ο αμνος "του Θεου," τοσουτον αυτους ωφελησας οραται, ως
και υποπεισαι λοιπον ακολουθειν, και ηδη της υπ' αυτωι μαθη τειας εραν. 1.193
Στραφεις δε ο Ἰησους και θεασαμενος αυτους ακολουθουντας λεγει αυτοις Τι
ζητειτε; Ἐπιστρεφεται χρησιμως προς τους ακολουθουντας ο Κυριος ινα εργωι μαθοις
το μελωιδουμενον "Ἐξεζητησα τον "Κυριον και προσεσχε μοι." εως μεν γαρ ουπω δια
τροπων αγαθων και της εν τωι πιστευειν ορθοτητος επιζητουμεν τον Θεον, εκ
προσωπου τροπον τινα κατοπιν κειμεθα· επαν δε τον θειον αυτου διψησαντες νομον,
την αγιαν και εξαιρετον της δικαιοσυνης ιχνηλατωμεν οδον, τοτε δη παντως ημας
επισκεψεται το γεγραμμενον εκεινο βοων "Ἐπιστρεψατε "προς με και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

επιστραφησομαι προς υμας, λεγει Κυριος "παντοκρατωρ." τι δε ζητειτε φησι προς
αυτους· ουκ αγνοησας, ποθεν; παντα γαρ οιδεν ως Θεος· αρχην δε και ριζαν ταις
διαλεξεσι τιθεις την ερωτησιν. Οι δε ειπον αυτωι Ῥαββι, που μενεις; Ευπαιδευτως
υπαντωσιν οι διερωτωμενοι· διδασκαλον γαρ ηδη καλουσι, το βουλεσθαι τι μαθειν
δια τουτου σαφως διερμηνευοντες· ειτα την εστιαν αξιουσι μαθειν, ως εν αυτηι την
χρειαν ερουντες ευκαιρως· ου γαρ δηπου, κατα το εικος, τον επι τοις αναγκαιοις
λογον, οδου παρεργον ποι εισθαι δειν εδοκιμαζον· εσται δε παλιν ημιν εις τυπον
επωφελη το λεγομενον. Λεγει αυτοις Ἔρχεσθε και οψεσθε. Ου σημαινει την οικιαν,
καιτοι τουτο ποιειν εξαιτουμενος, 1.194 ιεναι δε μαλλον εις αυτην παραχρημα
κελευει· πρωτον μεν εκεινο διδασκων, ως εν υπογραμμωι τωι πραγματι, οτι των
αγαθων την ζητησιν, ουκ εις υπερθεσεις αναῤριπτεισθαι καλον· το γαρ μελλειν ολως
εν τοις ωφελειν πεφυκοσιν επιζημιον· ειτα προς τουτωι και τοδε, οτι τοις αγνοουσιν
ετι τον αγιον οικον του Σωτηρος ημων Χριστου, τουτεστι την Ἐκκλησιαν, ου το οποι
ποτε κειται μαθειν αρκεσει προς σωτηριαν, αλλα το ελθειν εις αυτον δια της
πιστεως, ιδειν τε τα εν αυτωι μυστικως δηλονοτι τελουμενα. Ἦλθον ουν και ειδον
που μενει και παρ' αυτωι εμειναν την ημεραν εκεινην· ωρα ην ως δεκατη.
Ευπαρεδρως οι μαθηται την των θειων μυστηριων επαι δευοντο γνωσιν· ου γαρ
οιμαι πρεπειν αψικορον τοις φιλο μαθεσιν ενυπαρχειν διανοιαν, φιλοπονωτατην δε
μαλλον, και της εν ιδρωσιν αγαθοις μικροψυχιας κρειττονα, ως εις απαντα της ζωης
τον καιρον εν ολοκληρωι τηι προθυμιαι φαινεσθαι διαπρεποντα· τουτο γαρ ως δι'
αινιγματος οιμαι δηλουν το Παρ' αυτωι εμειναν την ημεραν εκεινην. επειδη δε φησιν
Ὥρα ην ως δεκατη, και προς αυτο τουτο λεγομεν τον εκαστωι χρησιμον τε και
οικειον εφαρμοζοντες λογον, οτι παλιν ημας δια της ουτω λεπτης επιχειρησεως
εκδιδασκει της θεολογιας ο συγγραφευς, ως ουκ εν αρχηι του παροντος αιωνος το
μεγα του Σωτηρος ημων εγνωρισθη μυστηριον, αλλ' εις τελος ηδη καταλυοντος του
καιρου· επ' εσχατων γαρ, ως γεγραπται, των ημερων διδακτοι παντες αναδεδειγ
μεθα Θεου. δεχου δε μοι παλιν των ειρημενων εικονα περι την δεκατην ωραν,
προσεδρευοντας τωι Σωτηρι τους μαθητας, 1.195 ους και καταλυσαντας απαξ
προσμεμενηκεναι φησιν ο αγιος Ευαγγελιστης· ινα παλιν μανθανωσιν οι δια της
πιστεως εις τον θειον εισελαυνοντες οικον και αυτωι προστρεχοντες τωι Χριστωι, οτι
χρη προσμενειν αυτωι, και μη παλιν αλλο τριουσθαι φιλειν, η προς αμαρτιαν
εκβαινοντας η παλινδρο μουντας εις απιστιαν. Ἦν Ἀνδρεας ο αδελφος Σιμωνος
Πετρου εις εκ των δυο των ακουσαντων παρα Ἰωαννου και ακολουθησαντων αυτωι·
ευρισκει ουτος πρωτος τον αδελφον τον ιδιον Σιμωνα, και λεγει αυτωι Ευρηκαμεν
τον Μεσσιαν, και ηγαγεν αυτον προς τον Ἰησουν. Οι λαβοντες αρτι το ταλαντον,
ευθυς του ταλαντου την εργασιαν επαγονται, και τωι δεσποτηι προσαγουσι. τοιαυται
γαρ οντως αι φιληκοοι τε και ευμαθεις ορωνται ψυχαι, ου μακρων δεομεναι προς
ωφελειαν ρηματων, ουδε εν κυκλοις μηνων η ετων τον εκ της παιδευσεως
ανατικτουσαι καρπον, αλλ' ομου ταις των μαθηματων αρχαις το της συνεσεως κα
τακλειουσαι τελος. "∆ιδου γαρ σοφωι αφορμην, και σοφω "τερος εσται φησι· γνωριζε
δικαιωι, και προσθησει του "δεχεσθαι." ανασωζει δη ουν τον οικειον Ἀνδρεας
αδελφον· Πετρος δε ουτος ην· ολον εν ολιγωι κεφαλαιωι το μεγα δηλωσας μυστηριον.
ευρηκαμεν γαρ, φησιν, ως θησαυρον κεκρυμμενον εν αγρωι, η ως "ενα πολυτιμον
μαργαριτην" τον Ἰησουν, κατα τας εν τοις ευαγγελιοις παραβολας. Ἐμβλεψας αυτωι
ο Ἰησους ειπε Συ ει Σιμων ο υιος Ἰωνα, συκληθησηι Κηφας, ο ερμηνευεται Πετρος.
Ἀτενιζει θεοπρεπως ο καρδιας ορων και νεφρους· οραι δε 1.196 προς οσην ευλαβειαν
ο μαθητης αναβησεται, και ποιας εσται κατοχος αρετης, και εις ποιον καταληξει
τελος. αγνοει γαρ ουδεν "ο ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων." ωι δη και μαλιστα
παιδευει τον κεκλημενον, οτι Θεος υπαρχων αλη θινος αδιδακτον εχει την γνωσιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

λογου γαρ ολως δεηθεις ουδενος, αλλ' ουδε επιζητησας μαθειν τις η ποθεν ηκοι προς
αυτον ο ανηρ, ποιου μεν εξεφυ πατρος, τις δε και αυτος ονομαζοιτο λεγει. και
Σιμωνα μεν ουκετι καλεισθαι συγ χωρει, κατεξουσιαζων ηδη και κατακρατων, ως
γεγονοτος οικειου· φερωνυμως δε απο της πετρας μετονομαζει Πετρον· επ' αυτωι γαρ
εμελλε την αυτου θεμελιουν Ἐκκλησιαν. Τηι επαυριον ηθελησεν εξελθειν εις την
Γαλιλαιαν, και ευρισκει Φιλιππον και λεγει αυτωι ο Ἰησους Ἀκολουθει μοι.
Ἰσογνωμων τοις προλαβουσιν ο Φιλιππος, και λιαν εχων επιτηδειως εις
ακολουθησιν του Χριστου. ᾔδει γαρ και αυτον εσομενον αγαθον· δια τοι τουτο και
φησιν Ἀκολουθει μοι, γνωρισμα της επ' αυτωι χαριτος το ρημα τιθεις, και δι' ων
επεσθαι προσταττει πολιτειαν αυτωι την αριστην επι μαρτυρων· ου γαρ αν επελεξατο
μη ουχι παντως οντα χρηστον. Ευρισκει Φιλιππος τον Ναθαναηλ, και λεγει αυτωι Ὃν
εγραψε Μωυσης εν τωι νομωι και οι προφηται ευρηκαμεν, Ἰησουν υιον Ἰωσηφ τον
απο Ναζαρετ. Ὀξυς δη λιαν ο μαθητης εις καρποφοριαν, ινα φαινηται δια τουτου
τοις προλαβουσι κατα την εξιν συγγενης· ευρισκει 1.197 γαρ τον Ναθαναηλ, ουχ
απλως ερχομενον περιτυχων, αλλα πολλην επ' αυτωι την ζητησιν ποιησαμενος· ᾔδει
γαρ οντα φιλοπονωτατον τε και φιλολογωτατον. ειτα λεγει τον δια πασης
κηρυττομενον της θειας γραφης ανηυρηκεναι Χριστον, ουχ ως αγνοουντι
προσομιλων, αλλ' ως λιαν εκπεπαιδευ μενωι τα τε του πανσοφου Μωυσεως και των
προφητων μηνυματα. υπονοια δε ουκ αληθης περι του Σωτηρος ημων Ἰησου
Χριστου παρα τοις Ἰουδαιοις εκρατει, ως εκ πολεως ητοι κωμης εσται της Ναζαρετ,
καιτοι Βηθλεεμιτην αυτον, οσον εις τουτον ηκει τον λογον της θειας λεγουσης
γραφης "Και συ γαρ, φησιν, Βηθλεεμ γη Ἰουδα οικος του "̓Εφραθα, ολιγοστος ει του
ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα, εκ σου "γαρ μοι εξελευσεται του ειναι εις αρχοντα εν τωι
Ἰσραηλ, "και αι εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ ημερων αιωνος." ανε τραφη μεν γαρ εις
Ναζαρετ, ως που και αυτος ο Ευαγγε λιστης διεμαρτυρατο λεγων "Και ηλθεν εις
Ναζαρετ ου ην "ανατεθραμμενος·" ην δε ουκ εκειθεν, αλλ' οθεν ηδη προει πομεν,
μαλλον δε ως η του προφητου διισχυρισατο φωνη. ακολουθησας τοινυν ο Φιλιππος
τηι των Ἰουδαιων υπονοιαι φησιν Ἰησουν τον απο Ναζαρετ. Ἐκ Ναζαρετ δυναται τι
αγαθον ειναι; Συνομολογει προχειρως ο Ναθαναηλ, οτι μεγα δη τι και καλλιστον ειη
το εκ της Ναζαρετ αναδειχθησεσθαι προσ δοκωμενον. δηλον δε δηπου παντως εστιν,
ως ου μονον εδεχετο προς πιστιν του ζητουμενου την Ναζαρετ, αλλ' εκ νομου και
προφητων την γνωσιν ερανιζομενος, ταχειαν ως πολυμαθης εποιειτο την συνεσιν.
1.198 Ἔρχου και ιδε. Ἀρκεσει προς πιστιν η θεα, φησιν, και μονον εις λογους ελθων
συνομολογησεις γοργοτερον, και ανενδοιαστως ερεις αυτον οντως υπαρχειν τον
προσδοκωμενον. χρη δε πιστευειν ημας, οτι περ ην θεια τις και αῤρητος χαρις, τοις
του Σωτηρος λογοις συνεκτρεχουσα, και τας των ακροωμενων ψυχας
καταθελγουσα. ουτω γαρ γεγραπται, οτι "παντες "εθαυμαζον επι τοις λογοις της
χαριτος τοις εκπορευομενοις "απο του στοματος αυτου·" ως γαρ ενεργης ο λογος εις
δυναμιν, ουτω και εις το πειθειν ην ικανος. Ἴδε αληθης Ἰσραηλιτης, εν ωι δολος ουκ
εστιν. Ουπω την δια σημειων επιτηδευσας επιδειξιν, ετερωι τροπωι Χριστος τους τε
οικειους αναπειθειν επειρατο μα θητας, και τους οσοι περ ησαν των αυτωι
προσιοντων νουνε χεστεροι, ως ειη μεν αυτος ο κατα φυσιν Υιος και Θεος, ηκοι δε
της απαντων ενεκα σωτηριας εν ανθρωπειαι μορφηι. τις ουν ο τροπος ο προς πιστιν
επαγωγος; η θεοπρεπης δηλονοτι γνωσις. το γαρ ειδεναι τα παντα, μονωι πρεπει Θεωι·
αποδεχεται τοιγαρουν τον Ναθαναηλ, ου κολακειαις αρπαζων εις διαθεσιν, αλλ' εξ
ων αυτωι συνηιδει πιστου μενος, οτι γινωσκει καρδιας, ως Θεος. Ποθεν με γινωσκεις;
Ἄρχεται θαυμαζειν ο Ναθαναηλ, και καλειται προς πιστιν ηδη βεβαιαν· ετι δε
μανθανειν αξιοι, ποθεν αν εχοι των κατ' αυτον την γνωσιν· ακριβεις γαρ λιαν αι
φιλομαθεις και 1.199 φιλοθεοι ψυχαι. υπονοει δε ισως παρα Φιλιππου τι κατ' αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

δεδειχθαι τον Κυριον. Προ του σε Φιλιππον φωνησαι οντα υπο την συκην ειδον σε.
Ἔλυσεν αυτωι την υπονοιαν ο Σωτηρ, και προ της του Φιλιππου συντευξεως τε και
ομιλιας εωρακεναι φασκων αυτον υπο την συκην, καιτοι μη παρων τωι σωματι.
χρησιμως τε σφοδρα και η συκη και ο τοπος ονομαζεται, την του τεθεωρησθαι πιστιν
αυτον εγγυωμενα· ο γαρ ακριβως ηδη μαθων και το συν αυτωι, ετοιμως αν
παρεδεξατο. Ῥαββι, συ ει ο υιος του Θεου, συ βασιλευς ει του Ἰσραηλ. Οιδε μονον
οντα καρδιων ερευνητην τον Θεον, ουδενι δε ετερωι των ανθρωπων διδωσιν
εξεπιστασθαι νουν, το εν ψαλ μοις εκεινο κατα το εικος ενθυμουμενος "Ἐταζων
καρδιας "και νεφρους ο Θεος." ως γαρ ουδενι των αλλων προσον, μονηι τηι θειαι
φυσει και τουτο εξαιρετον ο μελωιδος ανατε θεικεν. ουκουν εν αφθογγοις ετι
ψιθυρισμοις την υπονοιαν αυτωι στρεφομενην κατα τον νουν επειπερ εγνω
θεωρουντα τον Κυριον, διδασκαλον μεν ευθυς αποκαλει, προθυμως ηδη την υπ'
αυτωι μαθητειαν εισβαινων, Θεου δε Υιον ομολογει και βασιλεα του Ἰσραηλ, ωιπερ αν
ενυπαρχοι τα της θεοτητος ιδια, τουτον ειναι παντως και κατα φυσιν Θεον
ευπαιδευτως διαβεβαιουμενος. Ὅτι ειπον σοι οτι Ειδον σε υποκατω της συκης,
πιστευεις; μειζω τουτων οψει. Ἀσφαλεστερος εσηι προς πιστιν, φησιν, οταν ιδηις τα
1.200 τουτων μειζονα· ο γαρ ενι σημειωι πεπιστευκως, πως ουκ εσται παντως δια
πολλων εν αμεινοσιν, οταν δη μαλιστα φαινοιντο των ηδη τεθαυμασμενων
αξιολογωτερα; Ἀμην αμην λεγω υμιν, οψεσθε τον ουρανον ανεωιγοτα, και τους
αγγελους του Θεου αναβαινοντας και καταβαινοντας επι τον υιον του ανθρωπου.
Κοινος ηδη προς παντας ο λογος επισφραγιζων του Ναθαναηλ την πιστιν. αγγελους
δε οφθησεσθαι λεγων ανω τε και κατω τρεχοντας επι τον Υιον του ανθρωπου,
τουτεστιν, υπηρετουντας και διακονουμενους τοις αυτου διαταγμασιν, εις την των
μελλοντων πιστευειν σωτηριαν, τοτε δη μαλιστα Θεου κατα φυσιν υπαρχων Υιος
αναδειχθησεσθαι φησιν. ου γαρ αλληλαις αι λογικαι δυναμεις, Θεωι δε παντως
δουλευ ουσιν. ουκ αναιρει δε ο λογος την εν αγγελοις υποταγην· ουδε γαρ αν
ευλογως τουτο καλοιτο δουλεια· ακηκοαμεν δε δια των αγιων Ευαγγελιστων οτιπερ
"αγγελοι προσηλθον" τωι Σωτηρι Χριστωι "και διηκονουν αυτωι." Και τηι ημεραι τηι
τριτηι γαμος εγενετο εν Καναι της Γαλιλαιας, και ην η μητηρ του Ἰησου εκει. εκληθη
δε και ο Ἰησους και οι μαθηται αυτου εις τον γαμον, και υστερησαντος οινου λεγει η
μητηρ του Ἰησου προς αυτον Οινον ουκ εχουσι· και λεγει αυτηι ο Ἰησους. Ευαφορμως
ερχεται λοιπον επι την των σημειων αρχην, ει και αβουλητως εδοκει καλεισθαι προς
αυτην· πανηγυρεως γαρ της επι γαμωι τελουμενης, δηλον δε δηπου παντως οτι
σεμνως, παρεστι μεν του Σωτηρος η μητηρ, κεκλημενος δε και αυτος τοις οικειοις
συναφικνειται μαθηταις θαυματουρ 1.201 γησων μαλλον ηπερ συνεστιασομενος, ετι
τε προς τουτωι και αυτην αγιασων της ανθρωπου γενεσεως την αρχην· οσον δε ηκεν
εις την σαρκα φαμεν. εδει γαρ αυτην την ανθρωπου φυσιν ανακεφαλαιουμενον, και
ολην ανασκευαζοντα προς το αμεινον, μη μονον τοις ηδη προς το υπαρξαι
κεκλημενοις διανεμειν την ευλογιαν, αλλα και τοις οσον ουδεπω τεχθη σομενοις
προευτρεπιζειν την χαριν, και αγιαν αυτων κατα στησαι την εις το ειναι παροδον.
Και τριτην επι τουτωι δεχου την απολογιαν. ειρητο που προς την γυναικα παρα Θεου
"Ἐν λυπαις τεξηι τεκνα." πως ουν εδει και ταυτην ημας αποκρουσασθαι την αραν, η
πως αν ην ετερως διαφυγειν καταδεδικασμενον τον γαμον; ελυσε και τουτο
φιλανθρωπος ων ο Σωτηρ. τετιμηκε τηι παρουσιαι τον γαμον, η παντων ευθυμια και
χαρα, ινα της τεκνογονιας την αρχαιαν εξελασηι κατηφειαν· "Ει τις γαρ εν "Χριστωι,
καινη κτισις και τα αρχαια παρηλθεν," ως ο Παυλος φησι, "γεγονε δε καινα." ερχεται
τοιγαρουν ομου τοις οικειοις μαθηταις εις τον γαμον· εδει γαρ παρειναι τωι
θαυματουργωι τους των παραδοξων φιλοθεαμονας, τροφην ωσπερ τινα τηι εν αυτοις
πιστει συλλεξοντας το τελουμενον. επειδη δε οινος επιλελοιπει τους εστιωμενους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

επι την συνηθη φιλανθρωπιαν αγαθον οντα τον Κυριον η μητηρ εκαλει λε γουσα
Οινον ουκ εχουσιν· ως γαρ ενον επ' εξουσιαις αυτωι παν οπερ αν βουλοιτο ποιειν, εις
το θαυμα προτρεπει. Τι εμοι και σοι, γυναι; ουπω ηκει η ωρα μου. Ἄριστα και τουτον
ημιν τον λογον ο Σωτηρ εσχηματι ζετο. ου γαρ εδει δρομαιον επι το πραττειν ελθειν,
ουδε αυτομολον ωσπερ ορασθαι θαυματουργον, κεκλημενον δε 1.202 μολις επι
τουτο βαδιζειν, και τηι χρειαι μαλλον ηπερ τοις ορωσιν επιδουναι την χαριν. δοκει δε
πως ειναι και χαριε στερα των ποθουμενων η εκβασις, ουκ εκ του προχειρου τοις
αιτουσι χορηγουμενη, δια δε μικρας υπερθεσεως εις ελπιδα καλλιστην ανωθουμενη.
αλλως τε και δια τουτου την τοις τεκουσι χρεωστουμενην τιμην αξιολογωτατην
υπαρχουσαν επιδεικνυει Χριστος, οπερ ουπω πραττειν ηθελεν αιδοι τηι περι μητερα
καταδεχομενος. Λεγει η μητηρ αυτου τοις διακονοις Ὅ τι εαν λεγηι υμιν, ποιησατε.
Πολλην εχουσα την ροπην εις το γενεσθαι το θαυμα, νενικηκεν η γυνη πειθουσα δια
το πρεπον ως υιον τον Κυριον. αρχεται δε του πραγματος αυτη προς υπουργιαν ηδη
των γενεσθαι προσταττομενων τους της πανηγυρεως υπηρετας ευτρεπιζουσα. Λεγει
αυτοις ο Ἰησους Γεμισατε τας υδριας υδατος. και εγεμισαν εως ανω. και λεγει αυτοις
Ἀντλησατε νυν και φερετε τωι αρχιτρικλινωι, και ηνεγκαν. ως δε εγευσατο ο
αρχιτρικλινος το υδωρ οινον γεγενημενον, και ουκ ᾔδει ποθεν εστιν· οι δε διακονοι
ᾔδεισαν οι ηντληκοτες το υδωρ· φωνει τον νυμφιον ο αρχιτρικλινος και λεγει αυτωι
Πας ανθρωπος πρωτον τον καλον οινον τιθησι, και οτε μεθυσθωσι, τοτε τον ελασσω·
συ τετηρηκας τον καλον οινον εως αρτι. Πληρουσι μεν οι διακονουντες το
προσταχθεν, αφατωι δε δυναμει το υδωρ εις οινον μετεσκευαζετο. τι γαρ αν γενοιτο
χαλεπον τωι παντα ισχυοντι; ο δε τα ουκ οντα καλων εις γενεσιν, πως αν καμοι τα
ηδη πεποιημενα μεταῤρυθμιζων εφ' 1.203 οπερ αν βουλοιτο; αποθαυμαζουσι δε την
χρησιν ως εξαι ρετον· ου γαρ ην ετερως ορασθαι τα δια Χριστου. αιτιαται δε τον
νυμφιον ο αρχιτρικλινος, ως εν υστερωι του δειπνου καιρωι δαπανωντα το αμεινον,
ουκ ακομψως ως γε μοι φαινεται κατα γε τον της ιστοριας λογον. Ταυτην εποιησεν
αρχην των σημειων ο Ἰησους εν Καναι της Γαλιλαιας, και εφανερωσε την δοξαν
αυτου· και επιστευσαν εις αυτον οι μαθηται αυτου. Πολλα κατα ταυτον ετελειτο τα
καλλιστα δι' ενος και πρωτου σημειου. γαμος μεν γαρ ο τιμιος ηγιαζετο, αρα δε η
κατα γυναικος εκποδων· ου γαρ εν λυπαις ετι τεξονται τεκνα, και αυτην ημων της
γεννησεως την αρχην ευλογη σαντος του Χριστου. ηλιακης δε δικην ακτινος η του
Σωτηρος ημων ανελαμψε δοξα, και το μειζον επι τουτοις βεβαιουνται προς πιστιν
απο του θαυμαζειν οι μαθηται. Ὁ μεν ουν της ιστοριας λογος εν τουτοις στησεται·
οιμαι δε δειν και ετεραν τοις ειρημενοις επινοεισθαι την θεωριαν, και τι το εντευθεν
υποδηλουμενον ειπειν. κατα βεβηκε τοινυν εξ ουρανων ο του Θεου Λογος, ως αυτος
που φησιν, ινα την ανθρωπου φυσιν νυμφιου δικην οικειω σαμενος κυοφορειν
αναπεισηι τα πνευματικα της σοφιας σπερματα. και νυμφη μεν εικοτως η
ανθρωποτης δια τουτου καλειται, νυμφιος δε ο Σωτηρ, εκ των καθ' ημας εις νοησιν
την υπερ ημας ανατεινουσης τον λογον της θειας γραφης· συγκροτειται δε ο γαμος
εν ημεραι τηι τριτηι, τουτεστιν, εν εσχατοις του παροντος αιωνος καιροις· ο γαρ τριτος
ημιν αριθμος αρχην εισφερει και μεσοτητα και τελος· ουτω γαρ 1.204 ο συμπας
εκμετρειται χρονος. τουτωι φανειται προσεοικος το δι' ενος που των αγιων
προφητων ειρημενον "Παταξει, "και μοτωσει ημας, υγιασει ημας μετα δυο ημερας εν
τηι "ημεραι τηι τριτηι· και αναστησομεθα και ζησομεθα ενωπιον "αυτου, και
γνωσομεθα· διωξομεν του γνωναι τον Κυριον, "ως ορθρον ετοιμον ευρησομεν
αυτον." επληξε μεν γαρ δια την εν Ἀδαμ παραβασιν ειπων "Γη ει και εις γην απε
"λευσηι·" το δε φθοραι και θανατωι πεπληγος παλιν εμο τωσεν αυτος κατα την τριτην
ημεραν, τουτεστιν, ουκ εν πρωτοις, ουδε εν μεσοις, αλλ' εν εσχατοις καιροις, οτε δι'
ημας γενομενος ανθρωπος υγια την φυσιν απεδειξεν ολην, εκ νεκρων αναστησας εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

εαυτωι. διατοι τουτο καλειται και "απαρχη των κεκοιμημενων·" ουκουν δια του την
τριτην ημεραν ειπειν, καθ' ην ο γαμος ετελειτο, τον τελευταιον σημαινει καιρον·
καταμηνυει δε και τον τοπον· εν Καναι γαρ της Γαλιλαιας φησιν. επιτηρειτω δε παλιν
ο φιλομαθης· ου γαρ εν τοις Ἱεροσολυμοις η πανηγυρις, εξω δε της Ἰουδαιας το
δειπνον, ως εν τηι των εθνων επιτελειται χωραι. "Γαλι "λαια γαρ των εθνων," ως ο
προφητης φησιν. δηλον δε δηπου παντως εστιν, ως η μεν των Ἰουδαιων Συναγωγη
τον εξ ουρανων απεωσατο νυμφιον, προσεδεξατο δε, και λιαν ασμενως, η εξ εθνων
Ἐκκλησια. ερχεται δε εις τους γαμους ουκ αυτομολος ο Σωτηρ· πολλαις γαρ αγιων
εκα λειτο φωναις. αλλ' οινος επιλελοιπει τους εστιωμενους· ουδεν γαρ ετελειωσεν ο
νομος, ουκ εξηρκει προς το ευφραναι τελειως το γραμμα το Μωυσαικον· αλλ' ουδε
αυτο το της εμφυτου νηψεως μετρον εις το δυνασθαι διασωζειν ημας εξετεινετο.
ουκουν αληθες αν ειη και εφ' ημων το Οινον ουκ εχουσιν, ειπειν· ο δε πλουσιοδωρος
ημων Θεος ου περιοραι τηι των αγαθων ενδειαι τριβομενην την φυσιν. οινον ημιν
1.205 ανεδειξε του πρωτου βελτιονα· "Το γαρ γραμμα αποκτενει, "το δε πνευμα
ζωοποιει·" και ο μεν νομος ουκ εχει το τελειον εν αγαθοις· τα δε θεια της
ευαγγελικης διδασκαλιας παιδευματα, πληρεστατην εισφερει την ευλογιαν.
θαυμαζει δε τον οινον τον νεον ο αρχιτρικλινος· εκαστος γαρ, οιμαι, των εις την
θειαν ιερωσυνην κατατεταγμενων και πεπιστευ μενων τον οικον του Σωτηρος ημων
Χριστου, τον υπερ νομον αυτου καταπληττεται λογον. πρωτωι δε αυτωι κελευει
δοθηναι Χριστος, οτι κατα την του Παυλου φωνην "Τον "κοπιωντα γεωργον δει
πρωτον των καρπων μεταλαμ "βανειν," και νοειτω παλιν ο ακροατης, ο λεγω. Και
ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας βοας και προβατα και περιστερας και τους
κερματιστας καθημενους. Ἐξελεγχονται παλιν και δια τουτων Ἰουδαιοι των δο
θεντων αυτοις υπερφρονουντες νομων, και γραμματων μεν Μωυσαικων ουδενα
ποιουμενοι λογον, εις μονην δε βλε ποντες την φιλοκερδιαν. προκαθαιρεσθαι γαρ
κατα ποικι λους τροπους του νομου κελευοντος τους οιπερ εμελλον εις τον θειον
αναβησεσθαι ναον, αργυραμοιβους ητοι κερμα τιστας, και ετερους επι τουτοις, οις
πλεονεξια το επιτηδευμα και τοκος και πλεονασμος εν επιθυμιαις· ολος γαρ εν
τουτοις ο των εμπορων σκοπος συντεινεται· την αγιαν καταμολυ ναντας ουκ
απειργον αυλην, ανιπτοις δε ωσπερ εις αυτην εισιεναι ποσι και αυτοι δη παντως
επεταττον οι διακωλυειν ισχυοντες· ινα δη φαινηται λεγων αληθη περι αυτων ο
Θεος οτι "Ποιμενες πολλοι διεφθειραν τον αμπελωνα μου, εμο "λυναν την μεριδα
μου, εδωκαν μεριδα επιθυμητην μου εις "ερημον αβατον, εγενηθη εις αφανισμον
απωλειας." διεφ 1.206 θαρη γαρ οντως ο δεσποτικος αμπελων, σεβας μεν αυτο το
περι το θειον πατειν διδασκομενος, ταις δε των προεστηκοτων αισχροκερδιαις εις
πασαν απαιδευσιαν αποχερσουμενος. Και ποιησας ως φραγελλιον εκ σχοινιων
παντας εξεβαλεν εκ του ιερου. Ἀγανακτει μεν εικοτως επι ταις των Ἰουδαιων
απονοιαις ο Σωτηρ· ου γαρ οικον εμποριου τον θειον εχρην αποτε λεισθαι ναον, αλλ'
οικον ευχης· ουτω γαρ γεγραπται. δεικνυει δε ουκ εν ψιλοις το κινημα λογοις, αλλα
πληγαις και μαστιγι των ιερων εξωθει περιβολων, δουλοπρεπη δι καιως αυτοις
επινοησας την τιμωριαν· ου γαρ εμελλον υποδεξασθαι τον ελευθερουντα δια
πιστεως Υιον. ορα δε μοι καλως ως εν εικονι πραγματων καταγραφομενον το δια
του Παυλου λεγομενον "Ει τις τον ναον του Θεου φθειρηι, "φθερει τουτον ο Θεος."
Ἄρατε ταυτα εντευθεν· μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου οικον εμποριου.
Ἐπιταττει μεν ως δεσποτης, χειραγωγει δε προς το πρεπον ως διδασκαλος,
παρατιθησι τε τηι κολασει την των πταισματων εξηγησιν, αιδοι τηι περι αυτα
χαλεπαινειν ουκ εων τον επιτιμωμενον. σημειωτεον δε οτι παλιν οικειον αποκαλει
Πατερα μοναδικως τον Θεον, ως αυτος δη και μονος κατα φυσιν υπαρχων εξ αυτου
και γεγεννημενος αληθως. ει γαρ μη τουτον εχει τον τροπον, εστι δε οντως μεθ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

ημων ο Λογος υιος, ως εις εξ ημων, κατα θεσιν δη 1.207 λονοτι και κατα μονον το εν
θελησει του Πατρος, οτου δη χαριν το κοινον δηπου και πασι προκειμενον καυχημα,
μονος εις εαυτον αρπαζει λεγων Μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου και ουχι
μαλλον τον οικον του Πατρος ημων; τουτο γαρ ην ισως ακολουθοτερον ειπειν, ειπερ
ενα των ουκ οντων κατα φυσιν υιων και εαυτον εξηπιστατο. επειδη δε ουκ εν τοις
κατα χαριν υιοις, αλλ' εκ της ουσιας οντα του Θεου και Πατρος εαυτον ο Λογος οντα
γινωσκει, εξω των αλλων τιθησιν, ιδιον Πατερα καλων τον Θεον. αρμοσει μεν γαρ
τοις εις υιοτητα κεκλημενοις και επακτον εχουσι το αξιωμα προσευχομενοις
αναβοαν "Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις·" εις δε και μονος εξ ενος υπαρχων ο
Μονογενης, ιδιον εικοτως αποκαλεσει πατερα τον Θεον. Ει δε δει τοις προκειμενοις
προσβαλλοντας, λογικωτερον εφαρμοσαι τοις ανωτερω και ταυτα, θεωρητεον
ετερως το αναγνωσμα. Και ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας τα προβατα και τους
βοας, και τα εξης. Θεα δη παλιν ολον της καθ' ημας οικονομιας το σχημα δια δυο
πραγματων εξυφασμενον. Καναναιοις μεν γαρ τοις κατα την Γαλιλαιαν, φημι, και
συνεστιαται και συναυλιζεται Χριστος, και ομοτραπεζους εποιειτο τους κεκληκοτας
αυτον, και δια τουτο τιμησαντας· και δια σημειων ωφελει, και το λειπον αυτοις εις
ευφρασιαν αναπληροι· και τι γαρ ουχι των αγαθων επιδαψιλευεται; ως δια τυπου
διδασκων, οτι και προσδεξεται τους της Γαλιλαιας οικητορας, τουτεστι τα εθνη,
κεκλημενος ωσπερ προς αυτα δια της εν αυτοις πιστεως, και εις τον ουρανιον εισαξει
παστον, εις την των πρωτοτοκων Ἐκκλησιαν δηλαδη, και συνανακλινει τοις αγιοις
1.208 αυτα· συνανεκειντο γαρ τοις εστιωμενοις οι αγιοι μαθηται· και της θειας και
πνευματικης συμμεθεξουσιν εορτης, καθα και αυτος που φησιν "Ὅτι πολλοι απο
ανατολων και "δυσμων ηξουσι και ανακλιθησονται μετα Ἁβρααμ και "̓Ισαακ και
Ἰακωβ," ουδενος αυτοις εις θυμηδιαν ελλει ποντος· "Ευφροσυνη γαρ αιωνιος υπερ
κεφαλης αυτων." τους δε απειθησαντας Ἰουδαιους τοπων μεν των αγιων εκβαλει,
εξω δε θησει της ιερας των αγιων περιβολης· αλλα και προσαγοντας τα εις θυσιαν ου
προσδεξεται· κολασει δε μαλλον και μαστιγι υποθησει, σειραις των οικειων πλημ
μεληματων κατεσφιγμενους. ακουε γαρ λεγοντος "Ἄρατε "ταυτα εντευθεν," ινα
παλιν εκεινα νοηις, α δη και παλαι δια φωνης του προφητου φησιν Ἡσαΐου
"Ὁλοκαυτωματων "κριων, και στεαρ αρνων και αιμα ταυρων και τραγων ου
"βουλομαι, ουδ' αν ερχησθε οφθηναι μοι. τις γαρ εξεζητησε "ταυτα εκ των χειρων
υμων; πατειν την αυλην μου ου "προσθησεσθε· εαν φερητε σεμιδαλιν, ματαιον·
θυμιαμα, "βδελυγμα μοι εστι· τας νεομηνιας υμων και τα σαββατα "και ημεραν
μεγαλην ουκ ανεχομαι· νηστειαν και αργιαν "και τας εορτας υμων μισει η ψυχη μου·
εγενηθητε μοι εις "πλησμονην, ουκετι ανησω τας αμαρτιας υμων." οπερ αριστα δια
τυπου σημαινει το εκ σχοινιων αυτοις επινοησας φραγελλιον· κολασεως γαρ
σημειον αι μαστιγες. 1.209 Ἐμνησθησαν οι μαθηται αυτου οτι γεγραμμενον εστιν Ὁ
ζηλος του οικου σου καταφαγεται με. Ἐρανιζονται κατα βραχυ το εν γνωσει τελειον
οι μαθηται και, ταις των πραγματων εκβασεσι τα γεγραμμενα συμβαλ λοντες,
πολλην ηδη δεικνυουσι την επι το μειζον επιδοσιν. Τι σημειον δεικνυεις ημιν οτι
ταυτα ποιεις; Καταπληττεται της εξουσιας το ξενον η των Ἰουδαιων πληθυς,
δυσφορουσι δε λιαν οι τωι ναωι προσεδρευοντες, κερδων ουκ ευαριθμητων
αποστερουμενοι. και διελεγχειν μεν ουκ εχουσιν, ως ουκ αριστα λεγοι, μη δειν
εμποριας οικον τον θειον αναδεικνυσθαι ναον επιταττων· υπερθεσεις δε παλιν τηι
των εμπορων φυγηι πραγματευονται, το μη προχειρως χρηναι υπεικειν αυτωι
προφασιζομενοι, μητε μην απερισκεπτως εις Υιον παραδεξασθαι του Θεου τον υπ'
ουδενος σημειου μαρτυρουμενον. Λυσατε τον ναον τουτον. Τοις εξ αγαθης
προαιρεσεως αιτουσι τα αγαθα και λιαν ετοιμως ορεγει Θεος· τοις δε προσιουσι
πειραστικως, ουχ οπως αρνειται μονον την εφ' οις αν αιτωσι φιλοτιμιαν, αλλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

το της πονηριας εγκλημα περιτιθησιν. ουτως αιτουντας σημειον τους Φαρισαιους εν
ετεροις των ευαγγε λιων τοποις ηλεγξεν ειπων ο Σωτηρ "Γενεα πονηρα και
"μοιχαλις σημειον επιζητει, και σημειον ου δοθησεται αυτηι "ει μη το σημειον Ἰωνα
του προφητου· ωσπερ γαρ ην 1.210 "Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και
τρεις "νυκτας, ουτως εσται και ο υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι "της γης τρεις
ημερας και τρεις νυκτας." οπερ ουν εκεινοις εφη, τουτο και τουτοις μετ' ολιγης
εξαλλαγης· αιτουσι γαρ, ως εκεινοι, πειραζοντες. ουκ αν δε ολως τοις ουτως εχουσι
γνωμης ουδε τουτο δεδοτο το σημειον, ει μη παντως εδει γενεσθαι δια την απαντων
ημων σωτηριαν. Ἰστεον δε οτι ταυτην αυτωι της κατηγοριας την προφασιν
εποιησαντο, λεγοντες επι Ποντιου Πιλατου διεψευσμενως, οπερ ουκ ηκουσαν·
"Ουτος γαρ εφη, φασι ∆υναμαι κατα "λυσαι τον ναον του Θεου." διο δη και επ'
αυτοις εν προ φηταις εφασκεν ο Χριστος "Ἀνασταντες μοι μαρτυρες "αδικοι α ουκ
εγινωσκον ερωτων με·" και παλιν "Ὅτι "επανεστησαν μοι μαρτυρες αδικοι, και
εψευσατο η αδικια "εαυτηι." ου προτρεπει δε αυτους εις μιαιφονιαν Λυσατε τον ναον
τουτον ειπων· αλλ' επειπερ ᾔδει δρασοντας ανυπερθετως, αυτο το συμβησεσθαι
μελλον ηθικως υπαινιττεται. Τεσσαρακοντα και εξ ετεσιν ωικοδομηθη ο ναος ουτος,
και συ εν τρισιν ημεραις εγερεις αυτον; ∆ιαγελωσι το σημειον, ου συνιεντες του
μυστηριου το βαθος, αρπαζουσι δε της εαυτων αμαθιας την νοσον εις ευλογον
αφορμην του μη υπακουειν αυτωι, και την απο του πραγματος εννοουντες
δυσχερειαν, ως εικαιολογωι μαλλον ηπερ τι των εφικτων υπισχνουμενωι
προσεσχηκασιν, ινα φαινηται το γεγραμμενον επ' αυτοις αληθες "Σκοτισθη "τωσαν
οι οφθαλμοι αυτων του μη βλεπειν, και τον νωτον "αυτων δια παντος συγκαψον,"
ινα τροπον τινα κατω 1.211 κεκυφοτες αει, και εις μονα τα επι της γης κατανευοντες
πραγματα, των υψηλων της εις Χριστον ευσεβειας δογματων μηδεμιαν δεχοιντο
θεωριαν, ου βασκαινοντος αυτοις επι τουτοις του φιλανθρωπου Θεου, ισοσταθμωι δε
μαλλον κολαζοντος δικηι τους αφορητα πλημμελησαντας. Ὅρα γαρ οπως ανοητως
υβριζουσι της εαυτων αφει δουντες ψυχης. ο μεν γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
ιδιον εκαλει Πατερα τον Θεον "Μη ποιειτε λεγων τον οικον "του Πατρος μου οικον
εμποριου." ειτα δεον αυτους Υιον ηδη και Θεον, ως εκ Θεου και Πατρος πεφηνοτα
νοειν, ανθρωπον ετι γυμνον και των καθ' ημας υπαρχειν ενα πιστευουσι. δια τοι
τουτο, και τον επι τηι του ναου κατα σκευηι δαπανηθεντα χρονον προτεινουσι
λεγοντες Τεσσαρα κοντα και εξ ετεσιν ωικοδομηθη ο ναος ουτος, και συ εν τρισιν
ημεραις εγερεις αυτον; αλλ' ω πασηι μεθυοντες απονοιαι, δικαιως αν οιμαι λεγειν
αυτοις, ει σοφος υμιν ενυκισται νους, ει τον παρ' υμιν οντα ναον οικον ειναι Θεου
πιστευετε, πως ουκ εδει Θεον οντα κατα φυσιν εννοειν τον ακινδυνως ειπειν
θαρσησαντα "Μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου "οικον εμποριου;" ειπα πως αν,
ειπε μοι, λοιπον μακρων εδεηθη χρονων εις την ενος οικου κατασκευην; η πως αν
ητονησε προς οπερ αν τυχοι γενικως, ο εν μοναις ημεραις επτα τον αριθμον τοδε το
συμπαν αφατωι δυναμει διατεχνη σαμενος, και εν μονωι τωι θελειν εχων το δυνασθαι;
ταυτα γαρ εδει λογιζεσθαι τον των ιερων γραμματων επιστημονα λαον. 1.212
Ἐκεινος δε ελεγε περι του ναου του σωματος αυτου. οτε ουν ηγερθη εκ των νεκρων,
εμνησθησαν οι μαθηται αυτου οτι τουτο ελεγε, και επιστευσαν τηι γραφηι, και τωι
λογωι ον ειπεν ο Ἰησους. Ευπαραδεκτος τωι σοφωι της σοφιας ο λογος· ενιζανει δε
των μαθηματων η γνωσις τοις συνετοις ευπετεστερον, και ωσπερ εν κηρωι μη λιαν
απεσκληκοτι, καλως εγγραφεται των σημαντρων ο τυπος, ουτως εν τρυφερωτεραις
καρδιαις ανθρωπων ο θειος ετοιμως εμπηγνυται λογος· δια τουτο, και πονηρος ο
σκληροκαρδιος ονομαζεται. σοφουνται τοινυν αγαθοι την εξιν οντες οι μαθηται, και
τους απο της θειας γραφης αναμασωνται λογους, εις ακριβεστεραν εαυτους εκ
τρεφοντες γνωσιν, και πεπηγοτως εντευθεν επι το πιστευειν ερχομενοι. επειδη και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

ναος επεκληθη το σωμα Χριστου, πως ουκ αν ειη κατα φυσιν Θεος ο ενοικων αυτωι
Μονογενης Λογος, ειπερ ουκ ενδεχεται κατοικειν εν ναωι λεγεσθαι τον ουκ οντα
Θεον; η λεγετω παρελθων τις εις μεσον, τινος ποτε των αγιων ναος απεκληθη το
σωμα· αλλ' ουκ αν οιμαι τις επιδειξαι το ειρημενον· φημι δη λοιπον, ο δη και
υπαρχον ευρησομεν αληθες, ακριβως την θειαν ανερευνωντες γραφην, ως ουδενι
των αγιων η τοιαυτη προσηπται τιμη. και γουν ο μακαριος Βαπτιστης, καιτοι πασης
μεν αρετης εις ακροτητα βεβηκως, μηδενι δε προς ευσεβειαν επιτρεψας εχειν το
μειζον, δια της Ἡρωδου μανιας την κεφαλην απετεμνετο, αλλ' ουδεν επ' αυτωι
φερεται τοιουτον. εκ δε των εναντιων, και παχυτεραν επι του λειψανου την λεξιν
επενοησεν ο ευαγγελιστης, οικονομικως, ως γε μοι φαινεται και τουτο ειπων, ινα
μονωι σωζηται τωι Χριστωι το αξιωμα. 1.213 γραφει δε ουτως· και πεμψας, φησιν, ο
μιαιφονος· Ἡρωδης δηλαδη· τον Ἰωαννην "απεκεφαλισεν εν τηι φυλακηι· και
"προσελθοντες οι μαθηται αυτου ηραν το πτωμα αυτου·" ει δε πτωμα το Ἰωαννου
καλειται σωμα, το τινος εσται ναος; καθ' ετερον οντος λογον του ναους ημας
ειρησθαι Θεου, δια το ενοικουν εν ημιν Ἅγιον Πνευμα· Θεου γαρ παλιν, και ουχ
εαυτων, χρηματιζομεν ναοι. Ἀλλ' ισως ερει τις Πως ουν ειπε μοι και αυτος ο Σωτηρ
το ιδιον σωμα, πτωμα καλει; "Ὅπου γαρ, φησιν, εαν ηι "το πτωμα, εκει
συναχθησονται οι αετοι." προς δη και τουτο φαμεν, ως ου περι του ιδιου σωματος
εφη ταυτα Χριστος, αλλ' ως εν τροπωι παραβολης και σχηματι την εσομενην των
αγιων επ' αυτον συνδρομην κατ' εκεινο ση μαινει καιρου, οταν αυθις ημιν εξ
ουρανων επιφαινηται μετα των αγιων αγγελων "εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου·"
ονπερ γαρ, φησι, τροπον αι των κρεοφαγων ορνεων αγελαι επι τα πιπτοντα των
σωματων οξει καταφερονται ροιζωι, ουτω και υμεις επ' εμε συναχθησεσθε. ο δη και
Παυλος ημιν απεγυμνου λεγων "Σαλπισει γαρ, και οι νεκροι εγερθη "σονται
αφθαρτοι·" και μην και ετερωθι, και "ημεις εν "νεφελαις αρπαγησομεθα εις
απαντησιν του Κυριου εις "αερα, και ουτως παντοτε συν Κυριωι εσομεθα." αδικησει
τοιγαρουν ουδεν το εξ ομοιωσεως εις εικονα ληφθεν της αληθειας την δυναμιν. Ὡς
δε ην εν τοις Ἱεροσολυμοις εν τωι πασχα εν τηι εορτηι, πολλοι επιστευσαν εις το
ονομα αυτου θεωρουντες αυτου τα σημεια α εποιει. Ου καταληγει διασωζων και
ωφελων ο Χριστος. τους μεν γαρ σοφοις επαγεται λογοις, τους δε και δυναμει 1.214
καταπληττων θεοπρεπει, σαγηνευει προς πιστιν, εξ ων ενεργουντα τεθεανται,
κατανευειν αναπεπεισμενους οτι περ οντως υπαρχοι Θεος ο των ουτως αξιαγαστων
δημιουργος. Αυτος δε Ἰησους ουκ επιστευεν εαυτον αυτοις. Ουκ ασφαλης η γνωμη
των αρτι πεπιστευκοτων, αλλ' ουδε ιδρυμενος ο νους επι νεαροις τοις θαυμασι· και
οι τροπον τινα χλωρον ετι τον της κατηχησεως εχοντες λογον, πως αν ειεν ηδη
πεπηγοτες εις ευλαβειαν; ουπω τοιγαρουν τοις νεηλυσιν εαυτον επιτρεπει Χριστος,
χρημα τι μεγα και αξιεραστοτατον επιδεικνυς την εις Θεον γνησιοτητα, και ουχ
ετοιμως προκεισθαι τοις εθελουσιν ελειν, αλλ' εφεσει τηι εις αγαθον και μελετηι και
χρονωι κατορθουμενην. Μανθανετωσαν δια τουτων οι των του Σωτηρος μυστη ριων
ταμιαι, μη προωρον των ιερων καταπετασματων εισω ποιεισθαι τον ανθρωπον, μηδε
νεοφυτους ταις θειαις επιτρε πειν προσιεναι τραπεζαις αωρι βαπτιζομενους τινας,
και ουκ εν καιρωι τον απαντων ∆εσποτην πιστευομενους Χριστον. ινα γαρ τυπος
ημιν καν τουτωι γενηται, και διδαξηι τινι μαλλον εστι το μυεισθαι πρεπωδεστερον,
δεχεται μεν τους πιστευοντας, ουπω δε αυτοις επιθαρσησας οραται, δια του μη
πιστευειν αυτον· ως ειναι δηλον εντευθεν, οτι χρη τους νεηλυδας ου μικρον εν
κατηχησει τριβεσθαι χρονον· ουτω γαρ αν μολις γενοιντο πιστοι. 1.215 ∆ια το αυτον
γινωσκειν παντας, και οτι ου χρειαν ειχεν ινα τις μαρτυρησηι περι του ανθρωπου·
αυτος γαρ εγινωσκε τι ην εν τωι ανθρωπωι. Θεοπρεπες και τουτο μετα των αλλων εν
Χριστωι το αξιωμα, και ουδενι των γενητων ενυπαρχον. μονωι γαρ αυτο τωι κατ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

αληθειαν οντι Θεωι προσαπτει λεγων ο ψαλμωιδος "̔Ο πλασας κατα μονας τας
καρδιας αυτων, ο συνιεις "παντα τα εργα αυτων·" ει δε μονου συνιεντος τα εν ημιν
του Θεου συνιησιν ο Χριστος· πως ουκ εσται κατα φυσιν ο Θεος "ο των κρυπτων
γνωστης," και γινωσκων "βαθεα και "αποκρυφα," καθα γεγραπται; "Τις γαρ οιδεν
ανθρωπων "τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν "αυτωι;" ειδοτος
δε ουδενος, ουκ αγνοησει Θεος· επει μηδε εν τοις πασι καταριθμειται ποτε, καθ' ων
αν εικοτως φεροιτο το Ουδεις· ως δε εξω παντων και παντα υπο ποδας, εισεται.
μαρτυρησει δε και ο Παυλος λεγων "Ζων γαρ ο λογος του "Θεου και ενεργης, και
τομωτερος υπερ πασαν μαχαιραν "διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης
και "πνευματος, αρμων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων "και εννοιων
καρδιας· και ουκ εστι κτισις αφανης ενωπιον "αυτου, παντα δε γυμνα και
τετραχηλισμενα τοις οφθαλ "μοις αυτου." ως γαρ "φυτευσας το ους," παντα επακρο
αται, και ως "πλασας τον οφθαλμον, κατανοει." και δη εισφερεται λεγων εν Ἰωβ
"Τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, "συνεχων δε ρηματα εν καρδιαι, εμε δε οιεται
κρυπτειν;" 1.216 ινα τοινυν Θεον οντα κατα φυσιν επιγινωσκωμεν τον Υιον,
αναγκαιως φησιν ο Ευαγγελιστης Ὅτι χρειαν ουκ ειχεν ινα τις μαρτυρησηι περι του
ανθρωπου· αυτος γαρ εγινωσκε τι ην εν τωι ανθρωπωι. Ἦν δε ανθρωπος εκ των
φαρισαιων, Νικοδημος ονομα αυτωι, αρχων των Ἰουδαιων. ουτος ηλθε προς αυτον
νυκτος και ειπεν αυτωι. Ἑτοιμοτερος μεν ο Νικοδημος περι το πιστευειν εστιν, αιδοι
δε ουκ αγαθηι νικωμενος, δοξης τε αμα της εν ανθρω ποις ου περιορων, παραιτειται
την παῤρησιαν, μεριζεται δε την γνωμην επ' αμφω, και χωλευει την προαιρεσιν, επι
δισσαις δε, ως γεγραπται, ταις ιγνυαις ασθενει, τοις μεν απο του συνειδοτος ελεγχοις
εις το χρηναι πιστευειν συνωθου μενος δια την των θαυματων υπερβολην, της δε
του εθνους ηγεμονιας ου φορητην ηγουμενος την ζημιαν· ην γαρ αρχων των
Ἰουδαιων. οιηθεις δε δυνασθαι και την παρ' εκεινοις ανασωζεσθαι δοξαν και
λεληθοτως ειναι πιστος, ερχεται προς τον Ἰησουν, συνεργατην τωι σκεμματι τον απο
της νυκτος ποιησαμενος σκοτον, και τωι κεκρυμμενως ελθειν επι διπληι τηι γνωμηι
κατηγορουμενος. Ῥαββι, οιδαμεν οτι απο Θεου εληλυθας διδασκαλος· ουδεις γαρ
ταυτα τα σημεια δυναται ποιειν α συ ποιεις, εαν μη ηι ο Θεος μετ' αυτου. απεκριθη
Ἰησους και ειπεν αυτωι. Ἐν τουτοις ωιηθη τοις λογοις ολοκληρον εχειν δυνασθαι την
ευσεβειαν, και αρκεσειν αυτωι προς σωτηριαν υπολαμ 1.217 βανει το θαυμασαι μονον
τα οις θαυμαζεσθαι πρεπει· ετερον δε ουδεν επι τουτοις επιζητει. διδασκαλον δε
παρα Θεου, και παρ' αυτου συνεργουμενον ονομαζων αυτον, ουπω κατα φυσιν οιδεν
οντα Θεον, ουδε συνιησι δηλονοτι της μετα σαρκος οικονομιας τον λογον, ετι δε ως
ανθρωπωι προσεισι γυμνωι, και μικραν επ' αυτωι την διαληψιν εχει. Ἀμην αμην λεγω
σοι, εαν μη τις γεννηθηι ανωθεν, ου δυναται ιδειν την βασιλειαν του Θεου. λεγει
προς αυτον ο Νικοδημος. Ουκ εφ' οις ωιηθης, φησιν, ω Νικοδημε, το πιστευειν εστιν.
ουκ αρκει σοι λογος εις δικαιοσυνην, ουδε εν ψιλοις κατορ θωσεις ρημασι την
ευσεβειαν. "Ου γαρ πας ο λεγων μοι "Κυριε κυριε εισελευσεται εις την βασιλειαν των
ουρανων, "αλλ' ο ποιων το θελημα του Πατρος μου του εν τοις "ουρανοις." θελημα
δε του Πατρος, μετοχον μεν του Ἁγιου Πνευματος αναδειχθηναι τον ανθρωπον, εις
δε ασυνηθη και ξενην αναγεννηθεντα ζωην και ουρανου χρηματισαι πολιτην τον
απο της γης. ανωθεν δε λεγων την δια του Πνευματος αναγεννησιν, εκ της ουσιας
του Θεου και Πατρος υπαρχον το Πνευμα δεικνυει σαφως, ωσπερ αμελει και αυτος
περι εαυτου που φησιν "Ἐγω εκ των ανω ειμι·" και ο σοφω τατος δε περι αυτου
παλιν φησιν Ευαγγελιστης "Ὁ ανωθεν "ερχομενος επανω παντων εστιν." Ὅτι δε
παντως εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος το Πνευμα εστιν εν οικειωι πλατυτερον
ερουμεν καιρωι. 1.218 Πως δυναται ανθρωπος γεννηθηναι γερων ων; μη δυναται εις
την κοιλιαν της μητρος αυτου δευτερον εισελθειν και γεννη θηναι; απεκριθη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

Ἰησους. Ἐλεγχεται δια τουτων ψυχικος ων ετι ο Νικοδημος, δια τε τουτο δεχομενος
ουδαμως "τα του Πνευματος του Θεου·" μωριαν γαρ ειναι νομιζει το σεπτον ουτω
και περιφανες μυστηριον. γεννησιν δε ακουων την ανωθεν και πνευματικην,
σωματικην ετι γαστερα φανταζεται παλινδρομουσαν εις ωδινα των ηδη
γεγεννημενων, και τον της καθ' ημας φυσεως ουκ αναβαινων νομον, κανονιζει τα
θειοτερα· ανεξιτητον δε ταις οικειαις εννοιαις το των μαθηματων υψος ευρων, κατω
πιπτει και φερεται. ονπερ γαρ τροπον τα τοις απεσκληκοσι των λιθων ευτονωτεραις
προσαραχθεντα βολαις, οπισω παλιν εξαλλεται· ουτως οιμαι και νους αμαθης
γοργοτεροις η καθ' εαυτον προσβαλων θεωρημασιν, ατονησας υπονοστει, και
μετροις αει τοις αυτωι πρεπουσιν εμφιλοχωρων, την αμεινω και υψηλοτεραν
ατιμαζει συνεσιν. ο δη και πεπονθως ο των Ἰουδαιων ηγουμενος την πνευματικην
ου καταδεχεται γεννησιν. Ἐαν μη τις γεννηθηι εξ υδατος και Πνευματος, ου δυναται
εισελθειν εις την βασιλειαν του Θεου. Ου συνιεντα τον ανθρωπον καθ' ον εδει
τροπον, τι αν βουλοιτο σημαινειν το ανωθεν γεννηθηναι δειν, σαφεστεροις
εκπαιδευει μαθημασι, γυμνοτεραν δε αυτωι παρατιθησι του μυστηριου την γνωσιν. ο
μεν γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος την δια Πνευματος αναγεννησιν Ἄνωθεν
απεκαλει, 1.219 της ανωτατω πασων ουσιας το Πνευμα δεικνυς, δι' ου της θειας
φυσεως γινομεθα κοινωνοι, ως το εξ αυτης ουσιωδως προιον καρπουμενοι, και δι'
αυτου και εν αυτωι προς το αρχετυπον αναμορφουμενοι καλλος, ουτω τε εις
καινοτητα ζωης ανατικτομενοι, και εις την θειαν υιοθεσιαν αναπλαττο μενοι. το δε
Ἄνωθεν ο Νικοδημος ουχ ουτως εκλαβων, την εισαυθις εσομενην υπετοπησε
γεννησιν, ως επι σωματων, σημαινεσθαι· δια τουτο και τοις εις αδυνατον
αποκλειουσι περιπεσων λογισμοις, ανους τε ομου κατεφωρατο και δυσ μαθης.
αναγκαιως τοιγαρουν ο Σωτηρ, ως ασθενεστερωι την εξιν τρυφερωτερον ετι
προσφερεται, και το δοκουν επεῤριφθαι τωι λογωι καλυμμα περιελων, αναφανδον
ηδη φησιν Ἐαν μη τις εξαναγεννηθηι δι' υδατος και πνευματος ου δυναται εισελθειν
εις την βασιλειαν του Θεου. επειδη γαρ συνθετον τι και ουχ απλουν κατα φυσιν ο
ανθρωπος, εκ δυο κεκερασμενος, αισθητου δηλονοτι σωματος και ψυχης νοερας,
διπλης αυτωι προς αναγεννησιν εδεησε θεραπειας, συγγενως πως εχουσης προς
αμφω των δεδηλωμενων. Πνευματι μεν γαρ αγιαζεται του ανθρωπου το πνευμα,
υδατι δε αυ παλιν ηγιασμενωι, το σωμα. ονπερ γαρ τροπον το εν τοις λεβησιν
εκχεομενον υδωρ ταις του πυρος ομιλησαν ακμαις την εξ αυτου δυναμιν
αναματτεται, ουτω δια της του Πνευματος ενεργειας το αισθητον υδωρ προς θειαν
τινα και αποῤρητον μεταστοιχειουται δυναμιν, αγιαζει τε λοιπον τους εν οις αν
γενοιτο. 1.220 Το γεγεννημενον εκ της σαρκος σαρξ εστι, και το γεγεννημενον εκ
του Πνευματος πνευμα εστιν. Ἑτερωι δε παλιν αυτον αναπειθει λογισμωι προς υψηλο
τεραν αναβαινειν συνεσιν, και πνευματικην ακουοντα γεν νησιν, μη τα σωματων
ιδια λαμβανειν εις νουν. ωσπερ γαρ αναγκη, φησιν, παντως ειναι σαρκας τα σαρκων
γεννηματα, ουτω δηλονοτι και πνευματα τα εκ Πνευματος. οις δε ο του πως ειναι
λογος εξηλλαγμενος, τουτοις εσται παντως και ο της γεννησεως τροπος ουχ ο αυτος.
ιστεον δε οτι γεννημα του Πνευματος το του ανθρωπου πνευμα φαμεν, ουχ ως εξ
αυτου κατα φυσιν· αμηχανον γαρ· αλλ' ως εν πρωτωι μεν και αρχαιοτερωι λογωι κατα
το δι' αυτου κεκλησθαι το μη ον εις γενεσιν, εν δε δευτερωι και οικονομικως κατα
την δι' αυτου προς Θεον αναμορφωσιν, τους οικειους ημιν χαρακ τηρας
ενθλιβοντος, και εις την ιδιαν ωσπερ ποιοτητα την διανοιαν μεταπλαττοντος. ουτω
γαρ οιμαι νοησεις ορθως και το δια του Παυλου προς τινας ειρημενον "Τεκνια, ους
"παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν," και παλιν "Ἐν γαρ Χριστωι
Ἰησου δια του ευαγγελιου εγω υμας "εγεννησα." Μη θαυμασηις οτι ειπον σοι ∆ει
υμας γεννηθηναι ανωθεν. το πνευμα οπου θελει πνει, και την φωνην αυτου ακουεις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

αλλ' ουκ οιδας ποθεν ερχεται και που υπαγει· ουτως εστι πας ο γεγεννημενος εκ του
πνευματος. Ἀρετη διδασκαλου, το ποικιλοις δυνασθαι μεθοδευειν τροποις των
ακροωμενων τον νουν, και δια πολλων ιεναι θεωρηματων, τας εφ' οις αν φαινηται
δυσχερης ο λογος αποδειξεις επισωρευοντα. δεχεται τοινυν εκ παραδειγματων 1.221
του μυστηριου τον τυπον, και φησι Το πνευμα τουτι το εγκοσμιον τε και εναεριον
περιπνει μεν ολην την οικουμενην, και οποιπερ αν βουληται διαδραμον, κτυπωι
μονωι παρον σημαινεται, και διαλανθανει μεν τον απαντων οφθαλμον, αυραις δε
τοις σωμασι λεπτοταταις προσομιλουν, αισθησιν τινα της ενουσης αυτωι φυσικης
ενεργειας ενιησιν· ουτω μοι νοει, φησι, και την δια Πνευματος αναγεννησιν, εκ
μικρων παραδειγματων επι τα μειζω χειραγωγουμενος, και καθαπερ εν εικονι τωι
παροισθεντι λογωι τα υπερ αισθησιν εννοων. Ἀπεκριθη Νικοδημος και ειπεν αυτωι
Πως δυναται ταυτα γενεσθαι; απεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτωι. Ουδεν ο μακρος
ωφελησε λογος τον ου νοουντα μηδεν. σοφον ουν αρα το εν βιβλωι παροιμιων
ειρημενον "Εις ωτα "ακουοντων" λαλει· και τουτο δια πειρας αληθες ον εδειξεν ο
Σωτηρ, τυπον ημιν εαυτον καν τουτωι διδους. εξω δε παντως της επι τωι μη δυνασθαι
πειθειν αιτιας ο διδασκων κεισεται, λεγων μεν αυτος απερ αν εχειν οιηται καλως,
ωφελων δε μηδεν δια το των ακροωμενων δυσμαθες. αλλως τε και δια τουτου
μανθανομεν, "οτι πωρωσις απο μερους "γεγονεν τωι Ἰσραηλ." ακοηι γαρ ακουοντες,
ου συνιασιν. Συ ει ο διδασκαλος του Ἰσραηλ, και ταυτα ου γινωσκεις; Ἐξ ενος
απαντας ελεγχει ο Χριστος, ονοματι μεν τωι διδασκαλικωι περιηνθισμενους, και
νομομαθειας υποληψιν ημφιεσμενους γυμνην, απαιδευσιας δε αναπλεων φορουντας
τον νουν, και συνιεναι δυναμενους ουδεν των οσαπερ αυτους ουχ οπως εχρην
εξεπιστασθαι μονον, αλλ' ηδη δυνασθαι και 1.222 διδασκειν ετερους. ει δε ο
παιδευων εν τουτοις, εν τισιν ο παιδευομενος, ουχ υπεραιροντος μαθητου του
διδασκαλου το μετρον, κατα την του Σωτηρος φωνην; "Ουκ εστι" γαρ, φησι,
"μαθητης υπερ τον διδασκαλον." επειδη δε ουτως ησαν αμαθεις, αψευδησει μεν ο
Χριστος ταφοις αυτους κεκονιαμενοις εξομοιων· αστειοτατα δε και ο Παυλος ερει
προς τον των Ἰουδαιων ηγουμενον "Τυπτειν σε μελλει ο "Θεος, τοιχε κεκονιαμενε."
Ἀμην αμην λεγω σοι οτι ο οιδαμεν λαλουμεν και ο εωρακαμεν μαρτυρουμεν.
Ἀφιλομαθη και λιαν απαιδευτον ευρισκει τον ανθρωπον, και δια πολλην παχυτητα
νου, προς την των θειων δογ ματων καταληψιν ουδαμοθεν ετι χειραγωγεισθαι
δυναμενον, καιτοι μακρου και δια ποικιλων παραδειγματων δαπανη θεντος λογου.
οθεν εικοτως το δι' ακριβειας εξηγεισθαι παρεις, απεριεργαστωι λοιπον τηι πιστει
συμβουλευει χρηναι λαβειν, ο νοειν ου δυναται· μαρτυρει δε αυτος ειδεναι σαφως, ο
λεγει, τηι του προσωπου περιφανειαι το αντιλεγειν ετι δεικνυων επισφαλεστατον. ου
γαρ ην εικος επιλελησθαι Νικοδημον, ος ειδεναι διισχυρισατο περι του Σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου, οτι παρα Θεου εληλυθε διδασκαλος· το δε αντιτεινειν τωι παρα
Θεου και Θεωι, πως ουκ αν γενοιτο κινδυνου μεστον; θεομαχια γαρ ηδη το πραγμα
φαινεται. πλην ιστεον εντευθεν ημιν, οιπερ αν εχοιμεν του διδασκειν την εξουσιαν,
οτι τοις αρτιον επι το πιστευειν ιουσιν αμεινων η πιστις εν απλοις λογισμοις, η
βαθυς τις λογος και περιερ γοτερα μαλλον εξηγησις. γαλακτι δε και ο Παυλος
εποτιζε τινας, ουπω δυναμενους των στερεωτερων μετισχειν βρω 1.223 ματων· και
"Γνωστως δε παλιν επιγνωσηι ψυχας ποιμνιου "σου," προς ημας που φησιν ο
σοφωτατος Σολομων· ουκ αδιακριτον φησιν τοις προσιουσι τον διδασκαλικον
εθελων προκεισθαι λογον, αλλα τοις εκαστου μετροις αναλογως εφηρμοσμενον. Και
την μαρτυριαν ημων ου λαμβανετε. Ὡς εχων εν εαυτωι τον Πατερα και το Πνευμα
φυσικως, εις πληθυντικον αριθμον το των μαρτυρουντων προσωπον εξετεινεν ο
Σωτηρ· ινα τροπον τινα κατα τον Μωυσεως νομον "Ἐπι στοματος δυο και τριων
μαρτυρων" κρατυνηται το ειρημενον. ουδαμοθεν δε ολως ανασωζεσθαι θελοντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

επιδεικνυει τους Ἰουδαιους, αχαλινοις δε απλως και απερι σκεπτοις ορμαις επι το
βαθυ της απωλειας φερομενους βαραθρον· ει γαρ μητε νοειν ισχυουσιν εκ πολλης
αμαθιας το κηρυττομενον, μητε πιστει ποιουνται δεκτον, τις αν αυτοις σωτηριας
ετερος επινοηθειη τροπος; καλως δη ουν και μαλα δικαιως αναπολογητον εσεσθαι
την Ἱερουσαλημ εφασκεν ο Σωτηρ, ως αυτοκλητον εφ' εαυτην αρπαζουσαν ολεθρον
"̔Ιερουσαλημ γαρ Ἱερουσαλημ, φησιν, η αποκτενουσα τους "προφητας και
λιθοβολουσα τους απεσταλμενους προς "αυτην, ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα
τεκνα σου ον "τροπον ορνις επισυναγει τα νοσσια εαυτης υπο τας "πτερυγας, και ουκ
ηθελησατε· ιδου αφιεται υμιν ο "οικος υμων." 1.224 Ει τα επιγεια ειπον υμιν και ου
πιστευετε, πως εαν ειπω υμιν τα επουρανια πιστευσητε; και ουδεις αναβεβηκεν εις
τον ουρανον, ει μη ο εκ του ουρανου καταβας, ο Υιος του ανθρωπου ο ων εν τωι
ουρανωι. Μαθημα, φησιν, την ανθρωποις πρεπουσαν ουκ αναβαινον συνεσιν, εξ
αμετρου λοιπον αλογιας ου παρεδεξασθε, και πως αν υμιν εξηγησαιμην τα θειοτερα;
οι δε εν τοις καθ' εαυτους αμαθεστατοι, πως αν ειεν εν τοις υπεραιρουσι σοφοι; και
οι προς το ελαττον ατονησαντες, πως ουκ αν εχοιεν το μειζον αφορητον; και ει μη
μονωι, φησιν, εμοι πιστευετε λεγοντι, πολλους δε εφ' εκαστωι ζητειτε τους μαρτυρας,
τινα παροισω των ουρανιων υμιν μυστηριων τον θεωρον; ουδεις γαρ αναβεβηκεν εις
τον ουρανον ει μη ο εκ του ουρανου καταβας ο Υιος του ανθρωπου. του δε Θεου
Λογου καταβεβηκοτος εξ ουρανου, τον Υιον του ανθρωπου καταβηναι φησι,
διχαζεσθαι μετα την ενανθρωπησιν εις δυο προσωπα παραιτουμενος, και ουκ
επιτρεπων τισιν, ετερον μεν ειναι λεγειν υιον τον εκ παρθενου δια την χρειαν
ληφθεντα ναον, ετερον δε παλιν τον εκ Θεου Πατρος πεφηνοτα Λογον, πλην οσον
εις τον εκαστωι πρεποντα κατα φυσιν διορισμον. ωσπερ γαρ εστιν εκ Θεου Λογος,
ουτω και ανθρωπος εκ γυναικος, εις δε λοιπον εξ αμφοιν ο Χριστος, αδιαιρετος εις
υιοτητα και εις δοξαν θεοπρεπη· επει κατα τινα τροπον ως ιδια περιτιθησι τωι εκ της
παρθενου ναωι, τα γυμνωι και μονωι πρεποντα τωι Λογωι, ιδιοποιειται δε παλιν αυτος
τα μονηι πρεποντα τηι σαρκι; νυν μεν γαρ εξ ουρανου καταβεβηκεναι φησι τον Υιον
του ανθρωπου· φοβειται δε και πτοειται και αδημονει κατα τον του παθους καιρον,
και ως αυτος παθων αναγεγραπται τα μονηι τηι ανθρωποτητι πρεποντα παθη. 1.225
Και καθως Μωυσης υψωσε τον οφιν εν τηι ερημωι, ουτως υψωθηναι δει τον υιον του
ανθρωπου, ινα πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον.
Ἀπολογησαμενος αρκουντως, και την αιτιαν αυτωι παρα θεις, δι' ην ουκ εις αμετρον
τι και υπερφυες ο της προς αυτον διδασκαλιας ανατρεχει λογος, καταβαινει δε παλιν
επι τα δια Μωυσεως τυπικως ανωθεν γεγενημενα, χειρα γωγιαις μαλλον αυτον ταις
δια σχηματων μολις δυνασθαι προς επιγνωσιν της αληθειας ελθειν, η πνευματικαις
ακριβο λογιαις, εξεπισταμενος. δειν δε δη παντως αυτον υψωθηναι φησιν, ως τον
οφιν τον δια Μωυσεως, αναγκαιοτατην επι δεικνυς της ιστοριας την βασανον, και
μονονουχι παλιν εκεινο λεγων προς τον νοουντα μηδεν "Ἐρευνατε τας "γραφας, οτι
αυται εισιν αι μαρτυρουσαι περι εμου." οφεις μεν γαρ τοις εξ Ἰσραηλ επεπηδων κατα
την ερημον, οι δε ασταχυων πιπτοντες δικην, και προς τον αδοκητως επισκη ψαντα
κινδυνον ου μετριως ασχαλλοντες, οικτροτατας αφι εντες φωνας την ανωθεν και
παρα Θεου σωτηριαν εκαλουν. ο δε επειπερ ην αγαθος τε και φιλοικτιρμων, ως Θεος,
οφιν αυτοις αναστησαι χαλκουν κελευει Μωυσεα· και δη και εν αυτωι προμελεταν
επιταττει την δια πιστεως σωτηριαν. ην γαρ τωι δηχθεντι το φαρμακον, το εις
προσωπον ιδειν του κειμενου, και την επι τοις εσχατοις απαλλαγην η πιστις μετα της
θεας τοις ορωσιν επραγματευετο. τα μεν ουν της ιστοριας εν τουτοις· ολον δε παλιν,
ως εν τυπωι τωι πραγ ματι, το της ενανθρωπησεως καταγραφει μυστηριον. οφις μεν
γαρ την πικραν και ανθρωποκτονον αμαρτιαν σημαινει, η και συμπαν το επι της γης
κατεβοσκετο γενος, πολυ 1.226 τροπως την ανθρωπου δακνουσα ψυχην, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

πολυειδη της φαυλοτητος τον ιον εκχεουσα· ην δε ουχ ετερως ημας την ουτω
νικωσαν διαφυγειν, ει μη δια μονης της εξ ουρανων επικουριας. γεγονε τοινυν ο
Θεος Λογος "εν ομοιωματι "σαρκος αμαρτιας, ινα κατακρινηι την αμαρτιαν εν τηι
"σαρκι," καθα γεγραπται, και τοις ατενιζουσιν εις αυτον δι' εκτενεστερας της
πιστεως, η και της των θειων δογματων ερευνης, σωτηριας ακαταλυτου προξενος
αναδειχθηι. το δε εφ' υψηλης τινος υποβαθρας ανεστηλωσθαι τον οφιν, δηλοι δη
παντως το εν περιφανειαι και επισημοτητι γενεσθαι Χριστον, ως αγνοηθηναι μηδενι,
η το εκ γης υψωθηναι, καθα και αυτος που φησι, δια το επι τωι σταυρωι παθος. Ουτως
γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον Υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν, ινα
πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται αλλ' εχηι ζωην αιωνιον. Ἀναφανδον εν
τουτοις οτι Θεος κατα φυσιν εστιν επει γεται δηλουν, ειπερ αναγκη νοειν τον εκ
Θεου πεφηνοτα Πατρος ειναι δη παντως και Θεον, ουκ επακτον εχοντα το αξιωμα,
καθαπερ ημεις, αλλ' υπαρχοντα τουτο κατ' αλη θειαν, οπερ ειναι πιστευεται.
οικονομικως δε τουτο και λιαν φησι, την εις ημας του Θεου και Πατρος παραζευξας
αγα πησιν ευφυως, ευαφορμως τε λιαν εις τον επι τουτωι λογον ερχομενος. δυσωπει
μεν γαρ απειθουντα τον Νικοδημον, μαλλον δε ηδη και ασεβουντα δεικνυει. το γαρ
μη λιαν ετοιμως επι το πιστευειν ιεναι, Θεου τι διδασκοντος, τι αν ετερον ειη λοιπον,
η τωι του ψευδους εγκληματι περιβαλειν την αληθειαν; ειτα προς τουτωι δεδοσθαι
λεγων εαυτον υπερ 1.227 της του κοσμου ζωης, εννοειν αναπειθει γοργως, ποσης αν
γενοιντο τιμωριας ενοχοι, παρ' ουδεν εξ απονοιας οι την ουτως αξιαγαστον του
Θεου και Πατρος ποιησαμενοι χαριν. ουτω γαρ φησιν ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον
ωστε τον υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν. Ἀκουετω παλιν ο χριστομαχος
αιρετικος, και λεγετω παρελθων, τι το μεγα της αγαπης του Θεου και Πατρος, η πως
αν αυτην εικοτως αποθαυμασαιμεν· αλλ' ερει δη παντως της αγαπης ορασθαι το
αξιαγαστον, εν τωι δεδοσθαι τον Υιον υπερ ημων, και τουτο Μονογενη. ουκουν ινα
μενηι και σωζηται μεγαλη του Θεου και Πατρος η αγαπησις, υιος νοεισθω, μη ποιημα·
Υιον δε φημι τον εκ της ουσιας του Πατρος, ομο ουσιον δηλονοτι τωι γεγεννηκοτι,
και Θεον οντως και κατ' αληθειαν. ει δε κατα τον σον, ω ουτος, λογον, το εκ της
ουσιας ειναι του Θεου και Πατρος ουκ εχει, και το ειναι κατα φυσιν Υιος και Θεος
συναποβαλει, και αργησει λοιπον το περιπυστον θαυμα της αγαπης του Πατρος.
ποιημα γαρ ποιηματων ηλλαξατο, και ουχ Υιον αληθως· εικη δε ημας και ο μακαριος
Παυλος θορυβησει λεγων "Ἀθετησας τις "νομον Μωυσεως χωρις οικτιρμων επι
δυσιν η τρισιν "μαρτυσιν αποθνησκει, ποσωι δοκειτε χειρονος αξιωθησεται "τιμωριας
ο τον Υιον του Θεου καταπατησας;" καταπατει μεν γαρ ομολογουμενως ο
καταφρονησας, αλλ' ουχ ως Υιον αληθινον, αλλα Μωυσεως ομοδουλον, ειπερ εστι
τωι πεποιη μενωι το ποιημα παντως αδελφον, κατα γε τον του πεποιη σθαι λογον, καν
ταις εις το μειζον η αμεινον υπεροχαις την ετερου δοξαν πλεονεκτηι· αλλ' εστιν
αληθης ο του Παυλου λογος· χαλεπωτεραν δε αποτισει την δικην ο καταπατησας τον
Υιον, ουχ ως εις ποιημα πλημμελων, ουδε εις ενα των Μωυσεως ομοδουλων.
μεγαλη δη ουν και υπερφυης η 1.228 αγαπη του Πατρος υπερ της του κοσμου ζωης
τον εξ εαυτου και ιδιον αυτου δεδωκοτος Υιον. Ου γαρ απεστειλεν ο Θεος τον Υιον
αυτου εις τον κοσμον ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου. Υιον
εαυτον διαῤρηδην ονομασας του Θεου και Πατρος, ουκ αμαρτυρητον εαν οιεται δειν
τον λογον, αλλ' εκ της των πραγματων, ινα ουτως ειπω, ποιοτητος επιφερει την απο
δειξιν, ασφαλεστερους εις πιστιν τους ακροωμενους απο τελων. ου γαρ απεσταλην,
φησι, κατα τον ιεροφαντην Μωυσην, νομωι κατακρινων την οικουμενην, ουδε προς
ελεγ χον της αμαρτιας εισφερων την εντολην, ουδε οικετικην ποιουμαι την
διακονιαν, αλλα ∆εσποτηι πρεπουσαν την φιλανθρωπιαν εισφερω· ελευθερω το
δουλον, ως Υιος και κληρονομος του Πατρος, μετασκευαζω τον καταδικαζοντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

νομον εις δικαιουσαν χαριν, ανιημι της αμαρτιας τον ταις των οικειων
πλημμεληματων κατεσφιγμενον σειραις, ανα σωσων την οικουμενην, ου
κατακρινων εληλυθα. εδει γαρ εδει Μωσεα μεν, φησιν, ως οικετην νομου του
κατακρινοντος γενεσθαι διακονον, εμε δε ως Υιον και Θεον της του νομου καταρας
ολην απολυειν την οικουμενην, και ταις εις φιλαν θρωπιαν υπερβολαις θεραπευσαι
του κοσμου την ασθενειαν. ει δε αμεινων η δικαιουσα χαρις της κατακρινουσης
εντολης, πως ουκ ακολουθον ηδη νοειν το οικετικον αναβαινειν μετρον τον ουτω
θεοπρεπη την εξουσιαν εισφεροντα, και των της αμαρτιας δεσμων αφιεντα τον
ανθρωπον; Εις μεν ουν των προκειμενων ουτοσι, και ουκ ακομψος, ως οιμαι, λογος·
δευτερος δε επι τουτωι δια των αυτων 1.229 ανακυκληματων στρεφομενος, και
συγγενη πως τοις ανω την θεωριαν εισφερων, εκ φιλομαθιας ειρησεται. εθεωρει τον
Νικοδημον ο Σωτηρ τοις Μωυσαικοις εμπεπηγοτα νομοις, και της μεν αρχαιοτερας
απριξ εχομενον εντολης, αποφριτ τοντα δε πως προς την δια Πνευματος
αναγεννησιν, και προς την νεαν και ευαγγελικην κατοκνουντα πολιτειαν, οιηθεντα,
κατα το εικος, φορτικωτεραν εσεσθαι ταυτην των ηδη διατεταγμενων. ουκ αγνοησας
τοιγαρουν, ως Θεος, τον εξ αμαθιας επεισπηδησαντα φοβον, ενι και αποτομωι χρησα
μενος λογισμωι, των επι τουτωι θορυβων ελευθεροι, και την μεν δια Μωυσεως
εντολην, δια του κατακρινειν τον κοσμον, δυσαχθεστεραν ουσαν επιδεικνυει,
ημεροτητος δε βραβευτην εαυτον εισφερει λεγων Ου γαρ απεστειλεν ο Θεος τον Υιον
εις τον κοσμον ινα κρινηι τον κοσμον αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου. Ὁ πιστευων
εις τον Υιον ου κρινεται· ο δε μη πιστευων ηδη κεκριται, οτι μη πεπιστευκεν εις το
ονομα του μονογενους Υιου του Θεου. Πληροφορησας δια πραγματων, οτι και Υιος
υπαρχει του Θεου και Πατρος, και της Μωυσεως διακονιας αξιολογω τεραν εισφερει
τωι κοσμωι την χαριν· πως γαρ ουκ αμεινον του κατακρινεσθαι νομωι το δικαιουσθαι
χαριτι; τροπον ημιν ετερον επενοησεν, ως Θεος, εις πιστιν επαγωγον, πανταχοθεν
τους απολωλοτας συνελαυνων εις σωτηριαν. προτιθησι τοι νυν τωι μεν πιστευοντι
γερας το μη καλεισθαι προς κρισιν, τωι δ' απειθουντι κολασιν, εις την αυτην και μιαν
δι' αμφοιν αναφερων οδον, και τους μεν εφεσει τηι περι την χαριν, τους δε φοβωι του
παθειν, επι τωι πιστευειν ιεναι προθυμως συγκαλων· χαλεπον δε και μεγα της
απιστιας δεικνυει το 1.230 εγκλημα, επειπερ εστιν Υιος και Μονογενης. οσωι γαρ αν
αξιοπιστον υπαρχοι το παροινουμενον, τοσουτον μειζονως εις το πλημμελησαι
δεινα το ατιμαζον καταδικασθησεται. ηδη δε κεκρισθαι τον απιστουντα φησιν, ως
αυτον ηδη καθ' εαυτου την του κολαζεσθαι δειν ορισαντα ψηφον, δι' ων εγνω
παραιτεισθαι τον του μη κρινεσθαι χορηγον. Αυτη δε εστιν η κρισις, οτι το φως
εληλυθεν εις τον κοσμον, και ηγαπησαν οι ανθρωποι μαλλον το σκοτος η το φως.
Ουκ αζητητον απομενειν εαι των απειθουντων το κριμα· επιλεγει δε τας αιτιας, και
δεικνυει σαφως, οτι κατα τον παροιμιωδη λογον "Ουκ αδικως εκτεινεται δικτυα
πτερω "τοις." οι γαρ, εξον καταφωτιζεσθαι, φησι, το εν σκοτωι κεισθαι τιμησαντες,
πως ουκ αν ειεν εικοτως αυτοι καθ' εαυτων των δεινων ορισται, και αυτομολοι προς
το παθειν α και διαφευγειν εξην, ειπερ ησαν ορθοι των πραγματων εξε τασται, το
φωτιζεσθαι μαλλον εθελειν του μη τοιουτου προκρινοντες, και των αμεινονων
δευτερα ποιεισθαι μελε τωντες τα αισχιονα; ελευθεραν δε παλιν των εξ αναγκης
δεσμων την του ανθρωπου διετηρησε γνωμην, και ροπαις οικειαις επ' αμφω
βαδιζουσαν, ινα δεχηται δικαιως επαινον τε τον επ' αγαθοις, και την επι τοις
εναντιοις κολασιν· ωσπερ ουν αμελει και εν ετεροις τουτο δεδειχεν ειπων "Ἐαν
"θελητε και εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε· "εαν δε μη θελητε μηδε
εισακουσητε μου, μαχαιρα υμας "κατεδεται." 1.231 Πας γαρ ο φαυλα πρασσων μισει
το φως και ουκ ερχεται προς το φως, ινα μη ελεγχθηι τα εργα αυτου. Ἐπεξεργαζεται
χρησιμως το ειρημενον, και τον επι τοις συμφερουσιν οκνον εξ αγαπης οντα της εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

το φαυλον ελεγχει, και ριζαν εχοντα το μη βουλεσθαι μαθειν τα δι' ων αν γενοιτο
τις σοφος τε και αγαθος· φευγει μεν γαρ και παραιτειται, φησιν, ο των πονηρων
εργατης το εν φωτι γενεσθαι τωι θειωι, ουκ αιδοι τηι δια το φαυλον εγκαλυπτο μενος·
η γαρ αν εσωθη τουτο παθων· αλλ' εν αγνοιαι μενειν του πρεποντος αγαπων, ινα μη
πληττηται πλημμελων, πικροτεροις ηδη τοις απο του συνειδοτος ελεγχοις προσ
βαλων, και δια του λοιπον εξεπιστασθαι το αγαθον, δυ σαχθεστεραν υφεξων τωι
κρινοντι δικην, ει μη βουλοιτο δραν απερ αν αρεσκηι Θεωι. Ὁ δε ποιων την αληθειαν,
τουτ εστιν, ο των της αληθειας εργων εραστης τε και ποιητης, ερχεται προς το φως,
ινα φανερωθηι τα εργα αυτου οτι εν Θεωι εστιν ειργασμενα· ου γαρ παραιτειται τον εν
Πνευματι φωτισμον, εξ αυτου δη μαλιστα προς το δυνασθαι νοειν ασυναρπαστως
χειραγωγουμενος, ει μη την θειαν εκβεβηκεν εντολην, και ει παντα κατα νομον
ειργασται Θεου. Ἔστι τοινυν αποδειξις εναργης της μεν εις το φαυλον αχαλινου
ροπης, και ακρατου προς το χειρον ηδονης, το μη εθελησαι μαθειν τα δι' ων αν τις
ισχυσαι προς το αμεινον αναδραμειν· της δε επι τοις αριστοις επιθυμιας, το φωτι
ζεσθαι διψην, και ωσπερ τινα κανονα και απευθυντηρα προς την αρεσκουσαν
πολιτειαν τωι Θεωι, τον αυτου ποιεισθαι νομον· οπερ ειδως ουτως εχειν, και ο
θεσπεσιος ψαλλει μελωιδος "Ὁ νομος Κυριου αμωμος επιστρεφων ψυχας, η 1.232
"μαρτυρια Κυριου πιστη σοφιζουσα νηπια· τα δικαιωματα "Κυριου ευθεια
ευφραινοντα καρδιαν, η εντολη Κυριου τη "λαυγης φωτιζουσα οφθαλμους." Και
μετα ταυτα ηλθεν ο Ἰησους εις την Ἰουδαιαν γην μετα των μαθητων αυτου· ην δε
και Ἰωαννης βαπτιζων εν Αινων εγγυς του Σαλημ, οτι υδατα πολλα ην εκει, και
παρεγενοντο και εβαπτιζοντο. ουπω γαρ ην βεβλημενος εις την φυλακην ο
Ἰωαννης. Περας ηδη λαβουσης της προς Νικοδημον ομιλιας, ετερον τι παλιν
εξαρτυει χρησιμωτατον ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης. Πνευματι γαρ θειωι
φωταγωγουμενος προς την των αναγ καιοτατων εξηγησιν, συνειδεν οτι λυσιτελησει
σφοδρα τοις εντευξομενοις το διαγνωναι σαφως, ποσην εχει την υπεροχην, η και
οσοις υπερκειται μετροις, ως προς το Ἰωαννου βαπ τισμα, το δια Χριστου· ην γαρ
ελπιδος οντως ου μακραν αναδειχθησεσθαι ποτε τους αποτολμωντας εξ ανοιας
ειπειν, η μηδεμιαν ολως εν αυτοις υπαρχειν την διαφοραν, ισο μετροις δε αυτα
χρηναι στεφανουσθαι τιμαις, η και ταυτης εις αγριωτεραν απαιδευσιαν
εξολισθαινοντας, την μεν επι τοις αμεινοσι ψηφον αφελεσθαι του δια Χριστου, το δε
νικαν τωι δι' υδατος αναισχυντως επασωτευεσθαι. ποιον γαρ θρασος τοις
απαιδευτοις ου βατον, η δια ποιας ουκ ελαυ νουσι δυσφημιας οι κατα των ιερων της
Ἐκκλησιας δογ ματων εξανισταμενοι, "και παντα τα ορθα διαστρεφοντες," καθα
γεγραπται; ινα τοινυν της εκεινων αθυρογλωττιας προανεληι τας αιτιας ο
σοφωτατος Ευαγγελιστης, αυτον ημιν εισφερει τον αγιον βαπτιστην τοις οικειοις
παρατιθεντα μαθηταις του ζητουμενου την λυσιν. βαπτιζει τοιγαρουν ο 1.233
Χριστος δια των εαυτου μαθητων· ομοιως δε και ο Ἰωαννης, και ου παντως δια
χειρος ετερων, αλλ' ουδε εν αυταις εκει ναις εβαπτιζε ταις πηγαις, εν αις τουτο
πραττων εφαινετο Χριστος, αλλα πλησιον του Σαλημ, καθα γεγραπται, και εις μιαν
των κυκλωι και γειτονα πηγην. και δι' αυτου τροπον τινα του διωρισθαι φημι τας
των υδατων πηγας, την επι τωι βαπτισματι δεικνυων διαφοραν, και κατασημαινων,
ως δι' αινιγματος, ως ταυτον μεν ουκ εστι τωι παρα του Σωτηρος ημων Χριστου το δι'
αυτου· πλησιον δ' ουν ομως, και περι αυτο, προμελετησιν τινα και εισαγωγην
εισφερον του τελειο τερου. ωσπερ ουν και ο νομος ο δια Μωυσεως, σκιαν εχειν
λεγεται "των μελλοντων αγαθων, ουκ αυτην την εικονα των "πραγματων·"
προγυμνασμα γαρ τι και προκατηχησις της εν πνευματι λατρειας το γραμμα εστι το
Μωυσαικον, κεκρυμμενην εσωθεν ωδινον την αληθειαν· ουτω νοησεις και το εις
μετανοιαν βαπτισμα. Ἐγενετο ουν ζητησις εκ των μαθητων Ἰωαννου μετα Ἰουδαιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

περι καθαρισμου· και ηλθον προς τον Ἰωαννην και ειπον αυτωι. Ἀτονουντες
Ἰουδαιοι τοις κατα τον νομον περιῤραντη ριοις συνιστασθαι, και συναγορευειν ουκ
εχοντες τωι δια σποδου δαμαλεως καθαρισμωι, εξυφαινουσι τι τοις Ἰωαννου
μαθηταις, δι' ουπερ ενομιζον ου μετριως ανιασειν αυτους, καιτοι και λιαν ετοιμως
εν τοις καθ' εαυτους ηττωμενοι. επειδη γαρ οι τωι μακαριωι προσεδρευοντες
βαπτιστηι, κρειτ τους ηδη και συνετωτεροι των Φαρισαιων εφαινοντο, το παρα τωι
οικειωι διδασκαλωι θαυμαζοντες βαπτισμα, και τους κατα νομον καταγωνιζομενοι
καθαρισμους· δυσφορουσιν επι του 1.234 τοις οι προς μονον το διαλοιδορεισθαι
γοργοι, και εις πασαν ετοιμοτατοι κακουργιαν· και δη τον οικειον παρατρεψαντες
λογον επαινουσι το βαπτισμα το δια Χριστου, διακειμενοι μεν ουκ ορθως, ουδε
αληθεις επαινους του πραγματος κατα χεοντες, εις δε μονον το λυπησαι
παρωξυμμενοι, και την παρα γνωμην δανειζομενοι προθεσιν, εως αν αυτοις εις
εργον εκτρεχηι το σπουδασμα. λογικην μεν ουν ουδεμιαν εχουσι ποιεισθαι την
αποδειξιν, αλλ' ουδε εκ των ιερων λαβοντες γραμματων συνηγορουσι Χριστωι· ποθεν
γαρ η τοιαυτη τοις απαιδευτοις συνεσις; εκεινο δε μονον εις βεβαιωσιν των οικειων
προΐσχονται λογων, το κομιδη μεν ειναι βραχεις αριθμωι τους Ἰωαννηι
προστρεχοντας, αγεληδον δε βαδιζειν επι Χριστον. ᾤοντο γαρ ισως πολυ δη λιαν
αφραινοντες την επι τωι δυνασθαι νικαν αποκομιεισθαι ψηφον, και τοις νομικοις
περιῤραντηριοις, ως ηδη κεκρατηκοσιν, απαυθαδι ζεσθαι της Ἰωαννου χειρος, εν
αμεινοσι θεντες το δια Χριστου τοις προσιουσιν αυτωι χορηγουμενον βαπτισμα. και
λυπουσι μεν οντως τους, προς ους ην ο λογος· απαλ λαττονται δε μολις επι τουτοις,
και αναχωρουσι των Ἰωαννου μαθητων, εξ απερισκεπτου λογομαχιας πολυ
μειζονως ηττω μενοι. καταστεφουσι γαρ τοις εξ αναγκης επαινοις και ουχ εκοντες
τον Κυριον. Ῥαββι, ος ην μετα σου περαν του Ἰορδανου, ωι συ μεμαρτυρηκας, ιδε
ουτος βαπτιζει, και παντες ερχονται προς αυτον. απε κριθη Ἰωαννης και ειπεν. Τοις
των Φαρισαιων λογοις καταδηχθεντες οι μαθηται, και εις αυτην δε του πραγματος
αφορωντες την φυσιν, ψευδομενους μεν ελεγχειν ησαν ουχ οιοι τε, διαπορουσι δε
εικοτως, και το μεγα του Σωτηρος ημων ουκ ειδοτες αξιωμα, 1.235 καταπτοουνται
λιαν επι τοις Ἰωαννου μειονεκτημασιν, αιδοι δε και θαυματι τον εξ αγαπης
κερασαντες λογον, αξιουσιν ηδη μαθειν, οτου δη χαριν ο ταις παρ' αυτου μεμαρτυρη
μενος φωναις, φθανει μεν αυτον εν ευκλειαις, προπηδαι δε τηι χαριτι, και σαγηνευει
βαπτιζων ου μερος της απασης πλη θυος Ἰουδαικης, αλλ' ηδη και παντας. εποιουντο
δε κατα το εικος ουκ αθεει την ζητησιν· καλει γαρ εντευθεν ο βαπτιστης εις ακριβη
και μακραν περι του Σωτηρος εξηγησιν, και διαφανεστατην των βαπτισματων
εισφερει την διαφοραν. Ου δυναται ανθρωπος λαμβανειν ουδεν, εαν μη ηι δεδομενον
αυτωι εκ του ουρανου. Ουδεν φησιν εν ανθρωποις αγαθον, ο μη παντως ειναι δει και
θεοσδοτον. "Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες;" ακουειν αν πρεποι τηι κτισει. χρηναι δε οιμαι
τοις μεν απονεμηθεισιν αρκεισθαι μετροις, και ταις ουρανοθεν διωρισμεναις εφη
δεσθαι τιμαις, εκτεινεσθαι δε περαιτερω μηδαμως, μηδε αχαριστως τηι προς το μειζον
αει κεχρημενους εφεσει, την ανωθεν ατιμαζειν ψηφον, και δεσποτικοις απομαχεσθαι
κρι μασιν, αιδοι του μη δοκειν του τελειοτερου το ελαττον απο φερεσθαι· αλλ'
οισπερ αν εθελησας τιμησηι Θεος, ταυτα δη και μαλα ποιεισθαι περι πολλου. μη
ασχαλετω τοιγαρουν ο εμος, φησι, μαθητης, ει μη το δοθεν εξαλλομαι μετρον, ει το
μειζον ουκ εννοω, και εις δοξαν ανθρωποπρεπη συστελ λομαι. 1.236 Αυτοι υμεις μοι
μαρτυρειτε οτι ειπον Ἐγω ουκ ειμι ο Χριστος, αλλ' οτι απεσταλμενος ειμι εμπροσθεν
εκεινου. Εις αναμνησιν αγει τους εαυτου μαθητας ων ηδη πολ λακις ακηκοασι
λογων, ομου μεν ελεγχων ευφυως, ως τηι των χρησιμων ληθηι κεκαρωμενους, και
περι την ουτω σεμνο τατην διδασκαλιαν απονυσταζοντας, ομου δε αναπειθων της
θειας μεμνησθαι γραφης, ατε δη τηι επι τουτοις φιλομαθειαι συντεθραμμενους· τινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

μεν εσεσθαι κηρυττει Χριστον· τινα δε αυ παλιν τον προκηρυκα βαπτιστην· ουτω γαρ
εμελλον την εφ' εκαστωι γνωσιν αναδεξαμενοι χαλεπαινειν ουδαμως, εν τοις
εκαστωι πρεπουσιν ορωντες αυτους. δεησομαι τοι γαρουν ουχ ετερων, φησιν, εις
τουτο μαρτυρων, αυτηκοους εχω τους εμαυτου μαθητας· ωμολογηκα την δουλειαν,
προ κηρυξων Ἀπεσταλην· εγω ουκ ειμι ο Χριστος· νικατω, κρα τειτω,
καταλαμπρυνεσθω μειζονως, ως δεσποτης και Θεος. Ὁ εχων την νυμφην νυμφιος
εστιν· ο δε φιλος του νυμφιου, ο εστηκως και ακουων αυτου, χαραι χαιρει δια την
φωνην του νυμφιου· αυτη ουν η χαρα η εμη πεπληρωται. Ἐγεγονει μεν παλιν ως εξ
ομοιωσεως της καθ' ημας ο λογος, αγει δε εις επιγνωσιν θεωρηματων λεπτων· τυποι
γαρ των νοητων, τα χειρος αφην υπομενοντα, και σωματικων παραδειγματων
παχυτης ακριβεστατην εισφερει πολλακις των πνευματικων την αποδειξιν. εστι
τοινυν, φησι, νυμφιος μεν και πανηγυριαρχης ο Χριστος, δειπνοκλητωρ δε εγω και
νυμφαγωγος, θυμηδιαν εχων την ακροτατην και αξιωμα περιφανες, το εν φιλοις
κατατεταχθαι μονον, και της του 1.237 εστιωντος επακροασθαι φωνης. εχω μεν ουν
ηδη το ποθου μενον εγω, και πεπληρωται μοι το σπουδασμα· εκηρυξα γαρ ου μονον,
ως ηξει ο Χριστος, αλλ' ηδη και παροντα τε θεαμαι, και αυτην εν ωσιν εισοικιζομαι
την φωνην. υμεις δε, ω σοφωτατοι μαθηται, την νυμφευομενην ανθρωποτητα τωι
Χριστωι προς αυτον ιουσαν ορωντες, και εις πνευματικην αναβαινουσαν οικειοτητα
δια του αγιου βαπτισματος την αποκεκομμενην και δραπετευσασαν της εις αυτον
αγαπης καταθεωμενοι φυσιν, μη ασχαλετε, φησιν, οτι μη μαλλον εμοι πρεπει,
προστρεχει δε λιαν ευπετως τωι κατα πνευμα νυμφιωι· τουτο γαρ ην οντως δικαιον τε
και πρεπωδεστερον. ο γαρ εχων την νυμφην νυμφιος εστι· τουτεστι, μη εν εμοι
ζητειτε του νυμφιου τον στεφανον, ουκ εμοι χορευει λεγων ο μελωιδος "Ἄκουσον,
θυγατερ, και ιδε και κλινον το ους σου, "και επιλαθου του λαου σου και του οικου
του πατρος σου, "οτι επεθυμησεν ο βασιλευς του καλλους σου·" ουδε τον εμον
ζητουσα θαλαμον η νυμφη φησιν "Ἀπαγγειλον μοι, ον "ηγαπησεν η ψυχη μου, που
ποιμαινεις, που κοιταζεις εν "μεσημβριαι·" εχει τον εξ ουρανου νυμφιον· εγω δε ησθη
σομαι και την δουλωι πρεπουσαν αναπηδησας τιμην, εν τωι της φιλιας ονοματι τε και
πραγματι. Την μεν ουν των προκειμενων διανοιαν, οιμαι δη και μαλα
διερμηνευεσθαι καλως· αρκουντως δε ηδη περι του πνευματικου διειληφως γαμου,
το γραφειν ετι περι αυτου φορτικον ηγουμεθα. Ἐκεινον δει αυξανειν, εμε δε
ελαττουσθαι. Ὡς επι μικροις ετι θορυβουμενους ελεγχει τους μαθητας, και προωρον
μεν εφ' οις ηκιστα χρην υπομειναντας σκαν 1.238 δαλον, ουπω δε ειδοτας ακριβως,
τις τε και ποθεν εστιν ο Ἐμμανουηλ. ου γαρ μεχρι τουτων, φησι, τα επ' αυτωι
θαυμασθησεται, ουδε οτι πλειους βαπτιζονται παρ' αυτωι, δια τουτο και μονον την
εμην υπεραλειται τιμην, αλλ' εις μετρον αναβησεται δοξης τοσουτον, οσον αν
πρεποι Θεωι· δει γαρ αυτον μεν εις αυξησιν ευκλειας ιεναι, και ταις καθ' ημεραν των
σημειων προσθηκαις αει προς το μειζον ανα πηδαν, και λαμπροτερον αναφαινεσθαι
τωι κοσμωι· εμε δε ελαττουσθαι, μενοντα μεν εν οισπερ υπαρχων ορωμαι, και των
απαξ δοθεντων ουχ υφιζανοντα μετρων, του δε προς αυξην αναβαινοντος δοξης αει,
τοσουτον ηττωμενον, οσον αν τρεχηι και φερηται. Και ταυτα μεν ημιν ο μακαριος
διερμηνευει βαπτιστης· ηξει δε χρησιμως δια παραδειγματων ο λογος, εναργεσ τεραν
παριστας των ειρημενων την δυναμιν. διπηχυ τυχον επι γης εστατω ξυλον·
παρακεισθω δε και φυτον, αρτι μεν γης υποκυπτον, χλωρους δε ανατεινον εις αερα
τους ορπηκας, και ταις απο ριζης ασχετοις ορμαις αει προς υψος το μειζον
ανωθουμενον· αρ' ουν ει τις περιθειη τωι ξυλωι φωνην, ειτα τουτο λεγοι περι τε
εαυτου και φυτου του γειτονος Τουτο δει αυξανειν, εμε δε ελαττουσθαι, ουκ αν
εικοτως νοοιτο βλαβος μεν τι εν τοις καθ' εαυτο σημαινειν ουδεν, αλλ' ουδε εις
κολοβωσιν το αυτωι προσον οιχησεσθαι μετρον, ελαττουσθαι δε κατα τουτο μονον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

διισχυριζεται το ειδος, καθ' ο του προς αυξησιν ιοντος αει το μειον εχον ευρισκεται.
συγγενες δε τουτωι παλιν λημψει παραδειγμα, και το των αστερων επισημοτατον
περι του ηλιου λεγοντα βοαν Ἐκεινον δει αυξανειν, εμε δε ελαττουσθαι. εως μεν
1.239 γαρ τηι της νυκτος αχλυι το αιθεριον καταμελαινεται βαθος, χρυσην
απαστραπτοντα τον εωσφορον αυγην, και ολοκληρωι διαπρεποντα δοξηι, θαυμασειεν
αν τις εικοτως· ηλιου δε ανισχειν απειλησαντος ηδη, και μετριωι τον κοσμον φωτι
καταῤραινοντος, νικαται τωι μειζονι, και παραχωρει πλεο νεκτουντι κατα βραχυ.
λεγοι δ' αν και αυτος εικοτως την Ἰωαννου φωνην, αυτο δη τουτο παθων, οπερ
εκεινος υπο μεινας φησιν.
1.240 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι ουκ εν τοις γενητοις εστιν ο Υιος, αλλ' επανω παντων,
ως Θεος εκ Θεου. Ὁ ανωθεν ερχομενος επανω παντων εστιν. ΟΥ μεγα, φησιν, ουδε
λιαν εστιν αξιαγαστον, ει την της ανθρωποτητος δοξαν υπερτρεχει Χριστος· ου γαρ
μεχρι τουτων τους της ιδιας ευκλειας ιστησιν ορους, επι πασαν δε εστι την κτισιν, ως
Θεος, επανω παντων εστι των πεποιη μενων, ουχ ως εν πασι καταριθμουμενος, αλλ'
ως και παντων εξηιρημενος, και τοις πασι θεοπρεπως εποχουμενος. επιλεγει δε την
αιτιαν, τον αντιτεινοντα δυσωπων, και κατασιγαζων τον ανθισταμενον. ο ανωθεν
ερχομενος, φησι, τουτεστιν, ο της ανωθεν ριζης εκπεφυκως, την πατρυαν εφ' εαυτωι
φυσικως αποσωζων ευφυΐαν, το Ἐπανω παντων υπαρχειν ομολογου μενως
κεκτησεται· ην γαρ δη και αμηχανον, μη ουχι παντως τοιουτον ορασθαι τον Υιον,
οποιοσπερ αν νοοιτο και κατα την αξιαν ο γεννησας αυτον. ο γαρ τηι ταυτοτητι της
φυσεως διαπρεπων Υιος, το απαυγασμα και ο χαρακτηρ του Πατρος, πως αν γενοιτο
κατα την δοξαν ελαττων αυτου; η γαρ ουκ εν Υιωι το του Πατρος ιδιον
ατιμασθησεται, και τους του τεκοντος υβριουμεν χαρακτηρας, εν ελαττοσι 1.241
τιθεντες αυτον; αλλ', οιμαι, πασιν εσται τουτο καταφανες· δια τοι τουτο και
γεγραπται "Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον "καθως τιμωσι τον Πατερα· ο μη τιμων τον
Υιον ουδε τον "Πατερα τιμαι." ο δε ισομετροις ως προς Θεον και Πατερα τιμαις
επαγλαιζομενος, δια το εξ αυτου κατα φυσιν υπαρχειν, πως ουκ αν νοοιτο λοιπον
την των γενητων αναβαινειν ουσιαν; τουτο γαρ το Ἐπανω παντων εστιν. Ἀλλ'
αισθανομαι παλιν, ως ηρεμησει μεν ουδαμως των χριστομαχων ο νους, ηξουσι δ', ως
εικος, αθυροστομουντες και λεγοντες Ὅταν ο μακαριος βαπτιστης ανωθεν ορμασθαι
λεγηι τον Κυριον, ποιος ημας αναγκασει λογος εκ της του Πατρος ουσιας ηκειν αυτον
υποτοπησαι δια το Ἄνωθεν, και ουχι μαλλον εξ ουρανων, η και εκ της ενουσης αυτωι
κατα παντων υπεροχης, ως δια τουτο και επι παντα νοεισθαι και λεγεσθαι; οταν
τοινυν ημας τοις τοιουτοις κατασφενδονωσι λογοις, αντακουσονται παλιν Ου τοις
παρ' υμιν σαθροτατοις, ω βελτιστοι, λογισμοις, αλλα μαλλον τηι θειαι γραφηι και
μονοις τοις ιεροις ακολουθησομεν γραμμασιν. ερευνητεον δ' ουν εν εκεινοις, οπως
ημιν την του Ἄνωθεν οριζονται δυναμιν. ακουετωσαν τοινυν ανακεκραγοτος τινος
των πνευματοφορων "Πασα δοσις αγαθη και παν δωρημα τελειον ανωθεν εστι
"καταβαινον εκ του πατρος των φωτων·" ιδου διαῤρηδην το ανωθεν εκ του Πατρος
ειναι φησιν· ετερον γαρ ουδεν υπερ κεισθαι γινωσκων τα γενητα παρα την αῤρητον
του Θεου φυσιν, αυτηι κυριως προσηψε το Ἄνωθεν. τα μεν γαρ αλλα συμπαντα τωι
της δουλειας υποπιπτει ζυγωι, μονος δε ανω του κρατεισθαι πηδαι και βασιλευει Θεος·
οθεν αληθως αυτος και επανω παντων εστι. Θεος δε και εκ Θεου κατα φυσιν
υπαρχων ο Υιος, της επι τουτωι λαμπροτητος ουκ εκκεισεται. ει δε το Ἄνωθεν οιεσθε
δειν Ἐξ ουρανου λαμβανεσθαι, λε 1.242 γεσθω και επι παντος αγγελου και δυναμεως
λογικης η λεξις· ερχονται γαρ ως ημας εξ ουρανων οι την ανω δια τριβοντες πολιν,
και αναβαινουσι και καταβαινουσιν, ως ο Σωτηρ που φησιν, επι τον Υιον του
ανθρωπου. τι ουν αρα εστι το τον μακαριον βαπτιστην πεπεικος, το πολλοις ετοιμον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

εις εξουσιαν αναθειναι μονωι κατ' εξαιρετον τωι Υιωι, και ως εφ' ενος του ανωθεν
καταβαινοντος ειπειν Ὁ ανωθεν ερχομενος; χρην γαρ δηπου κοινοποιεισθαι τοις
αλλοις το αξιωμα, λεγοντα Οι ανωθεν ερχομενοι επανω παντων εισιν. αλλ' οιδεν ενι
τωι Υιωι το ρημα χρεωστουμενον, ως της ανωτατω ριζης εκπεφυκοτι. Ουκουν αρα το
Ἄνωθεν σημαινει το Ἐξ ουρανου· νοηθησεται δε μαλλον, καθαπερ ηδη προειπομεν,
ευσεβως τε και αληθως. πως γαρ ολως εσται και επανω παντων, ει μη το εκ Πατρος
σημαινει το Ἄνωθεν, αλλα μαλλον το Ἐξ ουρανου;εσται γαρ, αν ουτως εχηι, και
εκαστος των αγιων αγγελων επανω παντων, ως εκειθεν ερχομενος· εκαστου δε
διαφευ γοντος το εναριθμεισθαι τοις πασιν, απο τινων ετι το Παντα συναχθησεται; η
πως αν ημιν ο του Παντα λογος ακεραιος διαμειναι, διασωζων ακριβως, ο σημαινειν
βουλεται, τοσαυτης αγγελων αποφοιτωσης πληθυος, και παραλυουσης του Παντα
τον ορον; ουκετι γαρ παντα, μενοντων εκτος, οιπερ ησαν εν πασιν. ο δε γε αῤρητως
εκ Θεου Πατρος αναλαμψας Λογος, ιδιαζουσαν εχων την ανωθεν γεννησιν, και
καθαπερ απο πηγης της του Πατρος ουσιας υπαρχων ερχομενος ουκ αδικησει το
Παντα, το εν πασιν ως μερος τεταχθαι δια φυγων· εσται δε μαλλον επανω παντων,
ως ετερος παρ' αυτα, και φυσει και δυναμει θεοπρεπει και τοις αλλοις του
γεννησαντος ιδιωμασιν. 1.243 Ἀλλ' ερουσι τυχον τας εκ της ερευνης ατοπιας δυσω
πουμενοι, σημαινειν το Ἄνωθεν ουκ εξ ουρανων, απο δε της ενουσης αυτωι κατα
παντων υπεροχης. φερε δη ουν ακριβε στερον βασανιζοντες του λεγομενου την
δυναμιν, ιδωμεν παλιν εις ποιον αυτοις καταστρεψει τελος το εγχειρημα. πρωτον
μεν ουν αμαθες τε και αδιανοητον κομιδηι, το αυτον εκ του οικειου λεγειν
αξιωματος ερχεσθαι τον Υιον, και ωσπερ απο τινος τοπου, η και ως εξ ενος, ενα τον
αυτον εκ της ιδιας υπεροχης εις το επανω παντων ειναι βαδιζειν. προς δε γε τουτωι
καγω πυθοιμην αν ηδιστα λιαν αυτων, την κατα παντων υπεροχην, ποτερον ποτε
δωσουσιν ουσιωδη και αναφαιρετον τωι Υιωι, η προσπεπορισμενην εξωθεν κατα
λογον του συμβεβηκοτος. ει μεν ουν επικτητον εχειν ερουσιν αυτον την υπεροχην,
και επακτοις επισεμνυνεσθαι τοις αξιω μασιν, αναγκη προσομολογειν ερημον ποτε
δοξης ειναι δυ νασθαι τον Μονογενη, και την επικτητον, ως εκεινοι φασιν,
αποδυσασθαι χαριν, και το Ἐπανω παντων ειναι ζημιωθεντα, φαινεσθαι γυμνον ης
αρτι θαυμαζουσιν υπεροχης, ειπερ εστι το συμβεβηκος αποβλητον, οτε μη της ουσιας
απτεται του υποκειμενου· εσται τοιγαρουν μεταβολη τις και αλλοιωσις περι τον
Υιον, και διαψευσεται μεν εικαιοις αυτον ανα μελπων ρημασιν ο μελωιδος "Οι
ουρανοι απολουνται, συ "δε διαμενεις· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται, και
"ωσει περιβολαιον ελιξεις αυτους και αλλαγησονται· συ δε "ο αυτος ει, και τα ετη
σου ουκ εκλειψουσι." που γαρ ο αυτος, ει μεταπιπτει συν ημιν, και τουτο ταις εις τα
χειρω μεταβολαις; ματην δε ως εικος και αυτος εφ' εαυτωι κατα σεμνυνεται λεγων
"Ἴδετε, ιδετε, οτι εγω ειμι και ουκ 1.244 "ηλλοιωμαι, και ουκ εστι Θεος πλην εμου·"
πως δε ουχι και εις αυτον αναβησεται τον Πατερα τα του γεννηματος παθη,
χαρακτηρ ειπερ εστι και εικων απαραλλακτος αυτου; εσται δη ουν αλλοιωτος μεν
ημιν ο Θεος και Πατηρ, εχει δε προσγεγονοτως την κατα παντων υπεροχην· και
σιωπω το λειπομενον. οικειωσεται γαρ ως εξ αναγκης τα εν τηι εικονι το αρχετυπον.
αλλ' επικτητον μεν ουκ ερουσιν εχειν αυτον την υπεροχην προς τας τοιαυτας των
λογισμων δυσχερειας τε ομου και ατοπιας αποφριττοντες, ουσιωδη δε μαλλον και
αναφαιρετον. ειτα παλιν, ω βελτιστοι, πως ημιν ου συνε ρειτε και ακοντες, οτι Θεος
κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος επανω παντων εστι, δια τουτο και εκ μονης ερχεται της
ουσιας του Θεου και Πατρος; ει γαρ ουδεν εστι των γενητων, ο μη τηι του Παντα
δυναμει περισχοινιζεται, επανω δε παντων εστιν ο Υιος, ως ετερος δηλονοτι παρα
παντα, και ουσιωδη κατα παντων εχων την υπεροχην, και ουχ ο αυτος κατα φυσιν
υπαρχων τοις πασι, πως ουκ αν νοοιτο λοιπον Θεος αληθινος; ο γαρ της των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

ποιηματων πληθυος ουσιω δως εκκειμενος, και το εν γενητοις τεταχθαι κατα φυσιν
εκδραμων, τι αν ετερον ειη λοιπον η Θεος; μεσολαβουν γαρ ορωμεν ουδεν, οσον
ηκεν εις ουσιας υφεστωσης λογον. κτισις γαρ η βασιλευομενη και επ' αυτηι νοειται
Θεος. ουκουν ει Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, εγεννηθη δε αῤρητως εκ του Θεου και
Πατρος, την του γεννησαντος φυσιν το Ἄνωθεν σημαινει. δια τε τουτο επανω
παντων εστιν ο Μονογενης, ατε δη και εξ αυτης ορωμενος. 1.245 Ὁ ων εκ της γης εκ
της γης εστι και εκ. της γης λαλει. Ουκ ισομετρως ενεργησει, φησιν, εις το δυνασθαι
πειθειν ο γηγενης τωι επι παντας οντι Θεωι. λαλησει μεν γαρ ως ανθρωπος ο απο της
γης, και εν μονηι συμβουλου κεισεται ταξει, ολας επιτρεψας τοις παιδευομενοις τας
του βουλεσθαι πιστευειν ηνιας· ο δε ανωθεν ερχομενος, ως Θεος, θειαι τινι και
αῤρητωι χαριτι καταχρησας τον λογον ταις των προσ ιοντων ενιησιν ακοαις. οσωι δε
αμεινων εστι κατα φυσιν, τοσουτωι δη παντως ενεργησει γοργοτερον. χρησιμως δε
λιαν ο μακαριος βαπτιστης προς τους εαυτου μαθητας τα τοιαυτα φησιν. επειδη γαρ
αυτον της του Σωτηρος δοξης εθεωρουν ηττωμενον, επι τε τουτωι λοιπον ου μετριως
εσκαν δαλιζοντο, διο δη και προσηιεσαν λεγοντες "Ῥαββι, ος ην "μετα σου περαν του
Ἰορδανου, ωι συ μεμαρτυρηκας, ιδε "ουτος βαπτιζει, και παντες ερχονται προς
αυτον·" αναγ καιως ο πνευματοφορος το του σκανδαλου παθος υποτεμνο μενος,
υγια τε τοις εαυτου μαθηταις την επι τοις αναγκαιο τατοις διαληψιν εντιθεις,
εξηγειται μεν του Σωτηρος την κατα παντων υπεροχην, διδασκει δε ουδεν ηττον την
αιτιαν, δι' ην ηδη παντες επ' εκεινον εβαδιζον, και το δι' υδατος μονου
παρατρεχοντες βαπτισμα, τωι θειοτερωι και τελειοτερωι προσηιεσαν, τωι δια Πνευματος
Ἁγιου δηλαδη. Ὁ εκ του ουρανου ερχομενος επανω παντων εστιν. Τουτο μαρτυρει
οτι πλειστη, φησιν, και ασυγκριτος η διαφορα τοις απο της γης προς τον ανωθεν και
εξ ουρανου καταβαινοντα Θεον Λογον. ει μη διδασκειν αξιοχρεως εγω, 1.246 και ει
μονος υμιν ο εμος ουκ εξαρκεσει λογος, αυτος επιβε βαιωσει επιμαρτυρων ο Υιος,
ακαταληπτωι μετρωι διεσταναι το γηγενες της επανω παντων αρχης· διαλεγομενος δε
που προς τους ανοσιους Ἰουδαιους, εφασκεν ο Σωτηρ "Ὑμεις εκ "των κατω εστε·
εγω εκ των ανω ειμι." κατω μεν γαρ την των γενητων φυσιν ειναι φησιν, ως
υποκειμενην και ως εξ αναγκης δουλευουσαν τωι προς το ειναι καλουντι Θεωι· ανω
δε παλιν την θειαν και αῤρητον και δεσποζουσαν φυσιν, ως παντα υπο ποδας
εχουσαν τα γενητα, και τωι της εξουσιας υποθεισαν ζυγωι. ου ματην δε ταυτα τοις
ανωτερω προστε θεικεν ο μακαριος βαπτιστης· ινα γαρ μη νομιζηται παρα τοις
εαυτου μαθηταις εικαιους αναπλαττεσθαι λογισμους, αιδοι δε του μη δοκειν
ευλογως ηττησθαι Χριστωι, μειζονα μεν λεγειν και ανωθεν αυτον, εαυτον δε
κατωθεν και απο της γης, αναγκαιως αφ' ων αυτος εφασκεν ο Σωτηρ, την των
ειρημενων επισφραγιζει δυναμιν, και προφασιν μεν, ου κα θαπερ ᾤοντο κενην,
αληθειας δε μαλλον αποδειξιν, επι δεικνυει την εξηγησιν. Ἐπειδη δε και ετερα
φερεται του στιχου γραφη Ὃ γαρ εωρακε φησι και ηκουσε, τουτο μαρτυρει, φερε και
εις αυτην ολιγα διαλεξομεθα. τας εφ' εκαστωι των πραγματων πληρο φοριας, δια δυο
μαλιστα των κυριωτερων αισθησεων λαμ βανειν πεφυκαμεν τε και κατειθισμεθα,
οψεως δη λεγω και ακοης· αυτηκοοι τε γαρ και αυτεπισκοποι γεγενημενοι τινων, επι
το λεγειν ανενδοιαστως περι αυτων ερχομεθα. αναπειθων τοιγαρουν δρομαιους
αυτους επι τωι πιστευειν ιεναι τωι Χριστωι· λαλει γαρ, φησιν, οπερ οιδεν ακριβως·
λαμβανει δε παλιν, ωσπερ εξ ομοιοτητος της καθ' ημας, ινα 1.247 νοωμεν
θεοπρεπεστερον, και φησιν Ὃ εωρακε και ηκουσε, τουτο μαρτυρει. Και την
μαρτυριαν αυτου ουδεις λαμβανει. Ουχ ως μηδενος δεχομενου την μαρτυριαν, οτι δη
και Θεος κατα φυσιν υπαρχει Χριστος, ανωθεν τε και εκ Πατρος ορμωμενος, επανω
παντων εστι, τα τοιαυτα φησιν ο μακα ριος βαπτιστης· πολλοι γαρ εδεξαντο και
πεπιστευκασι, και προ γε παντων ο Πετρος ειπων "Συ ει ο Χριστος ο Υιος του "Θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

του ζωντος·" αλλ' ως των αλλων παντων αυτος ακριβεστερον το μεγα του
λαλουντος εννοησας αξιωμα, μονονουχι κατασεισας την κεφαλην, και μηρωι την
δεξιαν επικροτησας αποθαυμαζει των απειθουντων αυτωι την απο νοιαν.
1.248 ΚΕΦΑΛΗ Γ. Ὅτι Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν ο Χριστος. Ὁ λαμβανων
αυτου την μαρτυριαν εσφραγισεν οτι ο Θεος αληθης εστιν. ΟΥΧ ετερως ην επιδειξαι
την των απειθουντων ασεβειαν, ει μη των πιστευοντων το λαμπρον εξεκαλυφθη
κατορθωμα· τηι γαρ των αγαθων αντιπαραθεσει το φαυλον ευκολως δια γινωσκεται,
και των αμεινονων η γνωσις ελεγχει τα αισχιονα. ειτις ουν, φησι, τοις του ανωθεν
ηκοντος επινευσειε λογοις, κατεσφραγισε τε και εξησφαλισατο δια της συνεσεως, οτι
το αψευδειν αει τηι θειαι συνηθες τε και φιλαιτατον φυσει. απο δη τουτου προδηλον
λοιπον τοις ορωσι το εναντιον· κατα μαρτυρησει γαρ παντως ο την πιστιν
αποκρουομενος, οτι Θεος ουκ εστιν αληθης. επιτηρητεον δε παλιν, οτι της προς την
κτισιν ομοουσιοτητος εξελκει τον Υιον, και Θεον οντα κατα φυσιν δια των
ειρημενων επιδεικνυει. ει γαρ ο τοις παρ' αυτου λαλουμενοις πειθομενος, δεχομενος
δε την μαρτυριαν, ηνπερ αν αυτος ποιοιτο περι εαυτου, κατεσφραγισε τε και
επεψηφισατο καλως, οτι δη Θεος αληθης εστι· πως ουκ αν νοοιτο κατα φυσιν Θεος ο
Χριστος, ο και δια της πιστεως των εναγχος ειρημενων αληθης επιμαρτυρουμενος;
1.249 η λεγετω παλιν ημιν ο δι' εναντιας, πως η θεια τιμαται φυσις, ως αληθευουσα,
της του Σωτηρος ημων μαρτυριας παραδε δεγμενης. ει γαρ ολως ουκ εστι κατα φυσιν
Θεος, ουκ εις την θειαν ευσεβησει φυσιν ο πιστευων, ως αληθευοντι, μαλλον δε εις
εν των κτισματων κατ' εκεινους το καλλιστον. επειδη δε του αληθευειν η ψηφος εις
Θεον ανατεινεται πι στευομενου Χριστου, προδηλον δηπου παντως εστιν, οτι Θεος
υπαρχων, ου ψευδωνυμος αυτος εφ' εαυτωι την απο των συναινουντων αρπαζει
τιμην. Ἀλλ' ου συνθησεται μεν κατα το εικος τουτοις ημων τοις λογοις ο της
αληθειας εχθρος, ανασκιρτησει δε μεγα, Θεον ειναι κατα φυσιν ου παραδεχομενος
τον Υιον· ερει δε δη παλιν Κατασοφιζηι τον λογον, ω ουτος, και στροφας επινοεις
πολυπλοκων θεωρηματων, την απλην τροπον τινα και ευ θειαν αει διανοιαν
παραιτουμενος. επειδη γαρ εξ ουρανου καταβεβηκεν ο του Θεου Λογος διαῤρηδην
βοων "Ἀπ' "εμαυτου ου λαλω, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ, αυτος μοι "εντολην εδωκε τι
ειπω και τι λαλησω," και παλιν "Παντα "α ηκουσα παρα του Πατρος απαγγελω
υμιν," η και, ως αυτος εν τοις εφεξης ο αγιος διεμαρτυρατο βαπτιστης "Ὃν "γαρ
απεστειλεν ο Θεος τα ρηματα του Θεου λαλει·" δια τουτο λεγει περι αυτου Ὁ
λαμβανων αυτου την μαρτυριαν εσφραγισεν οτι ο Θεος αληθης εστιν. αληθης γαρ
οντως ο Θεος και Πατηρ· συ δε ημιν εις τον Υιον περιτρεπειν πειραι το ετερωι
χρεωστουμενον. Τι ουν προς ταυτα και παρ' ημων ειρησεται; αρ' ουν εν προφηταις
ημιν ο Μονογενης τεταξεται, την προφηταις πρε πουσαν διακονιαν αποπληρων, και
ετερον επι τουτωι πραττων ουδεν; τινι γαρ των οντων ουκ ανενδοιαστως
παραδεκτον, 1.250 οτι τας θεοθεν ως ημας διεκομιζον οι προφηται φωνας; ειτα τι το
εξαιρετον εν Υιωι τουτο αυτο πληρουντι μονον; πως δε επανω παντων εστιν, ει
προφηταις ετι συνταττεται, και δου λοπρεπει περιβεβληται μετρωι; πως δε ως
εκεινους εν δοξηι πλεονεκτων εν ευαγγελιοις φησιν "Ει εκεινους ειπε θεους "προς
ους ο λογος του Θεου εγενετο, και ου δυναται "λυθηναι η γραφη, ον ο Πατηρ ηγιασε
και απεστειλεν εις "τον κοσμον υμεις λεγετε οτι βλασφημεις, οτι ειπον Υιος "ειμι
του Θεου;" εαυτον γαρ εν τουτοις αποδιοριζει σαφως της των προφητων αγελης, και
θεους μεν αυτους κατωνο μασθαι φησι, δια το γενεσθαι προς αυτους τον του Θεου
Λογον, εαυτον δε Υιον ομολογει. τοις μεν γαρ αγιοις προ φηταις μερικη δια του
Πνευματος διενεμηθη χαρις· εν δε τωι Σωτηρι Χριστωι παν το πληρωμα της θεοτητος
ευδοκησε κατοικησαι σωματικως, ως ο Παυλος φησι· διο και "εκ του "πληρωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

αυτου παντες ελαβομεν," ως Ἰωαννης διισχυ ρισατο. πως ουν εν ισομετρωι τοις
λαμβανουσιν ο διδους, η πως εν τηι του διακονουντος κατατεταξεται μοιραι το της
θεοτητος πληρωμα; Περιαθρειτωσαν τοινυν εντευθεν, εις οσην αυτοις αποκιν
δυνευσει δυσφημιαν ο λογος. και τινα μεν τροπον προσηκει νοεισθαι το "Ἀπ'
εμαυτου ου λαλω, αλλ' ο πεμψας με "Πατηρ, αυτος μοι εντολην δεδωκε τι ειπω και
τι λαλησω," πλατυτερον εν ιδιωι καιρωι και τοπωι διερμηνευθησεται. χρηναι δε οιμαι
προς το παρον υποθεσιν ευσεβειας τα των εναντιων ποιεισθαι προβληματα, και εξ
ων εκεινοι πρεσβευ ουσι, τοις της Ἐκκλησιας επαγωνισασθαι δογμασιν. ουκουν
εντολας μεν ειληφεναι παρα του Πατρος, και λαλειν αφ' εαυτου μηδεν,
διισχυριζονται τον Υιον· οσα δε ηκουσεν, ως αυτος που φησι, ταυτα και ημιν
επειγεσθαι λεγειν. καλως, εχετω και τηιδε· συνθησομεθα γαρ, ουδεν αδικουντος,
κατα γε 1.251 τον του πως ειναι λογον, του πραγματος τον Υιον· καλ λιστην δε
μαλλον επι του παροντος μαλιστα την οικονομιαν εισαγοντος. ουκουν, οταν
λεγοντος ακουσωσιν αυτου "Ἐγω "και ο Πατηρ εν εσμεν, ο εωρακως εμε εωρακε τον
Πατερα· "εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι·" λαμβανετωσαν την μαρτυριαν
αυτου, σφραγιζετωσαν, οτι ο Θεος και Πατηρ αληθης εστιν, οπερ οιδεν ακριβως
αναπειθων λαλειν τον Υιον· μη απιστειτωσαν τοις του Σωτηρος ρημασι, τα παρα του
Πατρος ημιν ερμηνευοντος. Ὃν γαρ απεστειλεν ο Θεος τα ρηματα του Θεου λαλει.
Οιδεν ουν αρα κατα φυσιν οντα τον αυτον ο Πατηρ εν εαυτωι τον ιδιον Υιον· τουτο
γαρ οιμαι το Ἕν εσμεν, και ουχ ετερον τι κατασημαινειν· Υιον οντα, και ου ποιημα
γινωσκει· Υιον δε φημι τον εκ της ουσιας αυτου, και ου ψιλωι τωι της υιοτητος
τετιμημενον ονοματι· οιδεν οντα της ιδιας ιδιοτητος απαραλλακτον εικονα, ως
ορασθαι μεν τελειως εν αυτωι, ζωγραφειν δε εν εαυτωι τον εξ αυτου κατα φυσιν
αῤρητως εκλαμψαντα, και εχειν μεν εν εαυτωι τον Υιον, ειναι δε αυ παλιν εν Υιωι,
δια την της ουσιας ταυτοτητα. Ταυτα φρονησας, αιρετικε, πικρου μεν σαυτον
απαλλαξεις νοσηματος, τριβης δε ημας της εν λογοις και ζητημασιν. ον γαρ
απεστειλεν ο Θεος τα ρηματα του Θεου λαλει. οταν εκ του προχειρου νοηται το
προκειμενον, τι παλιν εσται το θαυμαστον εν Υιωι; η γαρ ουχι και των αγιων εκαστος
προφητων, και απεστελλετο παρα Θεου, και τους παρ' αυτου διηγγελε λογους; και
γουν προς μεν τον ιεροφαντην ειρηται ποι Μωυσεα "Και νυν δευρο αποστελλω σε
εις 1.252 "Αιγυπτον, και ερεις προς Φαραω Ταδε λεγει Κυριος·" προς Ἱερεμιαν δε γε
τον ιερωτατον "Μη λεγε οτι νεωτερος "εγω ειμι, οτι προς παντας ους εαν
εξαποστειλω σε "πορευσηι, και κατα παντα οσα εαν εντειλωμαι σοι λαλη "σεις." τι
ουν αρα το πλεον εν τωι κατα φυσιν Υιωι, λαλουντι τα του Θεου ρηματα, δια το
απεσταλθαι παρ' αυτου; προφητης ημιν, ως εοικεν, αναδειχθησεται παλιν, και
ετερον ουδεν, οσον ηκεν ειπειν εις τον της διακονιας τροπον. Ουκουν το Ἀπεστειλε
νοησεις εν τουτοις, η κατα τον της ενανθρωπησεως λογον, και την εν τωιδε τωι
κοσμωι μετα σαρκος επιφοιτησιν· η παλιν εκληψηι θεοπρεπεστερον τε και
αξιολογωτερον. ου γαρ εκρυψεν εν εαυτωι τον Υιον ο Πατηρ, αλλ' εκ της ιδιας
εξελαμψε φυσεως, ως εκ φωτος απαυ γασμα, κατα τον αφραστον τε και ανεξηγητον
της θειας γεννησεως τροπον· ο δη και αυτος ημιν διεσαφει λεγων ο Μονογενης
"Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον και ηκω·" εξεληλυθε γαρ εκ του Πατρος εις ιδιαν
υπαρξιν ο Υιος, ει και εν αυτωι κατα φυσιν εστι· και οπερ ημιν εν εκεινωι το Ἐξηλθον
σημαινει, τουτο παλιν ενταυθα το απεσταλθαι δηλοι. ο τοινυν, φησιν, εκ Πατρος
πεφηνως τε και απαστραφθεις Λογος, ατε δη Θεος υπαρχων εκ Θεου, τοις τωι Θεωι
πρε πουσι κεχρησεται λογοις· λογοι δε αν ειεν Θεωι πρεποντες οι αληθεις, και την
απο του ψευδεσθαι κηλιδα παραιτου μενοι. ουκουν ο λαμβανων του Σωτηρος την
μαρτυριαν, εσφραγισεν, οτι Θεος αληθης εστιν· εστι γαρ οντως κατα φυσιν Θεος.
1.253 Ου γαρ εκ μετρου διδωσι το Πνευμα. Ὀξειαν υποσχες νυνι δη μαλιστα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

ακοην, ω γενναιε, ινα δη παλιν ημιν συνθαυμασεις των αγιων την νηψιν· εφη
τοινυν τον Υιον και απεσταλθαι παρα Θεου και τα του Θεου ρηματα λαλειν· αλλ'
υπαισθανεται πως, οσον ηκεν εις την προχειρον του λογου δυναμιν, προφητικον
αυτωι περιθεις το μετρον, ωσπερ ουν και διελαλησαμεν αρτιως. αναφερει τοινυν
αυτον της προς εκεινους ισοτητος δια τουτων, και δι' ενος δη τουτου σημειου διδωσι
νοειν, ως πολλη δη τις εστι, μαλλον δε ηδη και ασυγκριτος η διαφορα· αμηχανον
γαρ, φησι, τους μεμετρημενον λαχοντας το Πνευμα, και ετερωι δυνασθαι τουτο
χαριζεσθαι· ου γαρ αγιος αγιωι ποτε Πνευ ματος Ἁγιου γεγονε χορηγος· χορηγει δε
πασιν ο Υιος, ως εξ ιδιου πληρωματος. ουκουν ουκ εκ μετρου διδωσιν, ουδε ωσπερ
εκεινοι, μικραν τινα μοιραν εχει του Πνευματος, και τουτο μεταληπτως· αλλ'
επειδηπερ ανεδειχθη και χορηγος, δηλος αν ειη δηπουθεν ολον εχων ουσιωδως εν
εαυτωι. ουκουν ο τοσαυτην εχων προς εκεινους την υπεροχην, ουχ ως εις εξ εκεινων
λαλησει τα παρα Θεου, αλλ' ως Θεος υπαρχων εκ Θεου, τους Θεωι πρεποντας
ανερευξεται λογους. Ἀντικεισεται δε τοις ειρημενους ουδαμως, το δια χειρων
αποστολικων δεδοσθαι το Πνευμα τισιν οιεσθαι τινας· πνευ ματοκλητορας γαρ ηπερ
οντως του Πνευματος χορηγους του Ἁγιου ειναι πιστευσομεν· επει και Μωυσης ο
μακαριος, ουκ αυτος αφειλεν απο του οντος επ' αυτωι πνευματος προσετατ τετο,
μονηι δε τηι ιδιαι τετηρηκεν εξουσιαι και τουτο Θεος, χρηναι μεν αυτον προσβαλεσθαι
τους εβδομηκοντα λεγων, αφελειν δε απο του πνευματος του επ' αυτωι, και
επιθησειν επ' αυτοις υπισχνουμενος. ᾔδει γαρ μονωι πρεπειν επιτελειν τωι Θεωι τα
θεοπρεπη.
1.254 ΚΕΦΑΛΗ ∆. Ὅτι ου μεταληπτως εν Υιωι τα του Θεου και Πατρος ιδια,
αλλ' ουσιωδως και κατα φυσιν. Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον και παντα δεδωκεν εν τηι
χειρι αυτου. ΕΠΕΙ∆Η γαρ ειρηκεν, ως εκ Θεου πεφηνοτα Θεον τον Υιον μη ετεροις
δυνασθαι χρησθαι λογοις η οισπερ αν χρη σαιτο και ο γεννησας αυτον, αληθεσι
δηλαδη· "Ὃν γαρ "απεστειλεν ο Θεος τα ρηματα του Θεου λαλει," φησιν· αναγκαιως
δια των προκειμενων επεξεργαζεται και φησιν Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον· ουκ
ανιασομεν, φησι, τον Θεον και Πατερα, την ισην τωι εξ αυτου γεννηθεντι
περιτιθεντες τιμην, ου προσκρουσομεν τηι θεοπρεπει στεφανουντες δοξηι τον των του
Πατρος αγαθων ουσιωδως κληρονομον. αγαπαι γαρ φησι τον Υιον. ουκουν
εφησθησεται μεν δοξαζομενωι προς ημων, βαρυνθησεται δε προς το εναντιον. και μη
τις οιεσθω, φησιν, ως ενος δη τουτου και μονου θεοπρεπους αξιωματος κληρονομον
εχει τον ιδιον Υιον· παντα γαρ δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου, τουτεστι συμπαν οσον
εστιν ου σιωδως αγαθον εν Πατρι, τουτο παντως εστιν εν δυναμει 1.255 του Υιου.
χειρα γαρ εν τουτοις ονομαζει την δυναμιν, ωσπερ οταν δι' ενος που προφητου λεγηι
"Ἡ χειρ μου εστερεωσε "τον ουρανον," αντι του Ἡ δυναμις· εχει δε συμπαν εν εαυτωι
το του Πατρος ιδιον ο Υιος, ου μεταληπτως, ει και δεδωκεναι λεγεται ο Πατηρ· η γαρ
αν επικτητον εχοι και ου φυσικην την θεοτητα· διδωσι δε ουτως ο Πατηρ τωι Υιωι
παντα τα εαυτου, ωσπερανει και ανθρωπος τωι εξ αυτου φυντι παιδι διδοναι νοοιτο
τα της ανθρωποτητος ιδια, η ωσπερανει και το πυρ τηι εξ αυτου κατ' ενεργειαν
προιουσηι θερμοτητι διδοναι λεγοιτο της ιδιας φυσεως το ιδιωμα. εν δε τοις
τοιουτοις, και το παρασχειν τοις παρεχουσιν αζημιον, ου γαρ κατα μερισμον η
αποκοπην των παρεχεσθαι νοου μενων η προοδος· και αυτο δε το δοξαι λαβειν, τοις
λα βουσιν ακατηγορητον· δια γαρ μονον το Ἐξ ου τα τοιαυτα λεγεται, και φυσικη
τις, ιν' ουτως ειπω, ποιοτης των γεν νωντων νοειται τα γεννωμενα, το τι κατ'
ουσιαν εστι το γεννων εκφαινοντα, και καταλαμπρυνοντα της οικειας πηγης την
κατα φυσιν ενεργειαν. και ταυτα μεν παλιν, ως επι παραδειγματων, ανωτερω δε
τουτων δηλονοτι Θεος· δια τοι τουτο τον ανθρωπινον ασθενουντα λογον ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

αιτιασομεθα, "∆οξα γαρ Κυριου κρυπτει λογον," καθα γεγραπται. και ει βλεπομεν δι'
εσοπτρου και δι' αινιγματος, και νοουμεν εκ μερους, πως αν ουχι πολλωι δη
μειζονως τοις δια γλωττης ατονησαιμεν ρημασιν; νοησεις τοιγαρουν ευσεβως, η
κατα τουτον τον τροπον το παντα δεδοσθαι παρα Πατρος τωι Υιωι· η παραληψηι παλιν
της μετα σαρκος οικονομιας τον λογον, ουκετι το δουναι και λαβειν επι των φυ
σικων ιδιωματων εισφεροντα, αλλ' επι τηι κατα παντων 1.256 των γενητων εξουσιαι
τιθεντα τον Υιον, ινα παλιν νοηις τι τοιουτον. Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον και παντα
δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου. Μη απαυθαδιζεσθω, φησιν, ο δυσηκοος, ανθρωπον ορων
τον απαντων Κυριον, μηδε νομιζετω ψευδεσθαι την αληθειαν, το χρηναι πιστευειν
ως Θεωι δια την σαρκα παραιτουμενος. δεχεσθω την μαρτυριαν αυτου,
κατασφραγιζετω δε προ θυμως, οτι ο Θεος αληθης εστιν, ινα μη λυπηι τον εν τοις
ουρανοις Πατερα. αγαπαι γαρ τον ιδιον Υιον, αποδειξις δε της εις αυτον αγαπης, το
παντων αυτωι δεδοσθαι την εξου σιαν. ο δη και αυτος εφασκεν ο Σωτηρ "Παντα μοι
παρε "δοθη υπο του Πατρος μου." και παλιν "Ἐδοθη μοι πασα "εξουσια εν τε ουρανωι
και επι της γης." και ου δηπου δια το δοξαι λαβειν ο Υιος, ευλογως αν ως ελαττων
υπο του κατηγοροιτο, και διατι; λαμβανει γαρ, οτε γεγονεν αν θρωπος, οτε
τεταπεινωκεν εαυτον δι' ημας, οτε δουλος εχρη ματισεν ο ∆εσποτης, οτε γεγονεν εν
οικεταις ο ελευθερος Υιος. επει κατα τινα τροπον τεταπεινωκεν εαυτον, η πως εξ
ισοτητος της προς τον Θεον και Πατερα καταβεβηκεναι λεγεται; η γαρ ουχ οραις εν
τουτοις τον μεν διδοντα θεοπρεπως, τον δε ανθρωπινως τε και οικετικως λαμβανειν
λεγομενον, απερ ειχεν ως Θεος; ου δοσις δε κυριως εστιν η παρα Πατρος εις αρχην
τεθεισα της κατα παντων κυριοτητος τον Υιον· επαναδρομη δε μαλλον και
επαναληψις και μετα σαρκος εις την προ σαρκος εξουσιαν· ου γαρ οτε γεγονεν
ανθρωπος, τοτε της κτισεως αρχεται κρατειν. Ἐπει προς ποιαν ερει τις αυτον
καταβεβηκεναι ταπει νωσιν, ειπερ οτε γεγονεν ανθρωπος, τοτε του κυριευειν 1.257
αρχεται; η πως εν τηι του δουλου φανειται μορφηι, τοτε δη και μολις απαντων
αναδεδειγμενος ∆εσποτης; απαγε της εν τουτοις ατοπιας των λογισμων· αλλ'
επειπερ ανθρωπος γεγονε, τοτε και ουτως αρχεται κρατειν, ουκ αποβαλων το
θεοπρεπες αξιωμα δια την σαρκα, αναβαινων δε αυθις και μετα σαρκος εφ' οπερ ην
εξ αρχης. οτι δε των αρχαιοτερων επαναληψις ην τα επι Χριστου θρυλουμενα,
πληροφορησει λεγων αυτος "Πατερ δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον προ του "τον κοσμον
ειναι παρα σοι." οραις οπως ου δοξης αρχην, αλλ' επανανεωσιν την εις το αρχαιον
αιτει, και τουτο λεγων ως ανθρωπος; οτι δε παλιν δια την της ανθρωποτητος αιτιαν
δεδοσθαι λεγεται τα παντα τωι Υιωι, πανταχοθεν μεν ο φιλομαθης επισωρευσει
σοφως, και συνιεναι δυνησεται, μαλιστα δε δι' εκεινης της του ∆ανιηλ
φρικωδεστατης οπτα σιας, εν ηι τον μεν παλαιον των ημερων τεθεασθαι φησιν
ιδρυμενον επι του θρονου, χιλιας δε χιλιαδας, και μυριας μυριαδας, τας μεν
λειτουργειν, τας δε παρισταναι διισχυρι ζεται. προσετιθει δε τουτοις το "Και ιδου
μετα των νεφε "λων του ουρανου ως υιος ανθρωπου ερχομενος ην, και εως "του
παλαιου των ημερων εφθασεν, και ενωπιον αυτου "προσηνεχθη, και αυτωι εδοθη η
αρχη και η τιμη και η "βασιλεια, και παντες οι λαοι φυλαι γλωσσαι αυτωι δου
"λευσουσιν." οραις οπως εν τουτοις ολον ημιν ακριβως καταγραφεται της
ενανθρωπησεως το μυστηριον· οραις οπως λαμβανειν λεγεται την βασιλειαν παρα
Πατρος ο Υιος· ου γυμνος τωι προφητηι Λογος, αλλ' ως υιος ανθρωπου, φαινο μενος·
εταπεινωσε γαρ εαυτον, καθα γεγραπται, σχηματι δι' ημας ευρεθεις ως ανθρωπος·
ινα και πρωτος εις βασιλειαν ανενεχθεις, αρχη παλιν ημιν και οδος της εις βασιλειαν
δοξης 1.258 αναδειχθηι. και ωσπερ υπαρχων κατα φυσιν ζωη καταβεβηκε δι' ημας εις
τον υπερ παντων κατα σαρκα θανατον, ινα ημας και θανατου και φθορας εξεληται,
δια της προς ημας ομοιω σεως οιον αναμιξας εαυτωι, και ζωης της αιωνιου μετοχους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

απεργασαμενος· ουτω και ταις ημετεραις ολιγοτιμιαις συσχη ματιζεται Κυριος της
δοξης υπαρχων, ως Θεος, ινα και εις την βασιλιδα τιμην αναγαγηι την ανθρωπου
φυσιν. γεγονε γαρ "εν πασιν αυτος πρωτευων," ως ο Παυλος φησιν, και οδος και
θυρα και απαρχη των της ανθρωποτητος αγαθων εκ θανατου προς ζωην, εκ φθορας
εις αφθαρσιαν, εξ ασθενειας εις δυναμιν, εκ δουλειας εις υιοθεσιαν, εξ ατιμιας και
αδοξιας εις τιμην και δοξαν την βασιλικην. ουκουν οταν φαινηται λαμβανων ως
ανθρωπος ο Υιος, απερ ειχεν ως Θεος, σκαν δαλιζωμεθα μεν μηδαμως, εννοωμεν δε
μαλλον της δι' ημας και υπερ ημων οικονομιας τον τροπον. ουτω γαρ ατρωτον τε
και αζημιον τον εαυτων διατηρησομεν νουν. Ὁ πιστευων εις τον Υιον εχει ζωην
αιωνιον. Ουχ απλως, ουδε αζητητως τοις πιστευουσιν εις Χριστον ζωην προκεισθαι
το γερας ο σοφωτατος επιμαρτυρει βαπ τιστης, αλλ' εξ αυτης ημιν, ιν' ουτως ειπω,
της των πραγ ματων ποιοτητος εισκομιζει την αποδειξιν· ζωη μεν γαρ κατα φυσιν
εστιν ο Μονογενης· "Ἐν αυτωι γαρ ζωμεν και "κινουμεθα και εσμεν." εισοικιζεται δε
παντως ημιν δια της πιστεως, και κατοικει δια του Ἁγιου Πνευματος· και μαρτυ
ρησει λεγων ο μακαριος Ἰωαννης ο Ευαγγελιστης εν οικειαις επιστολαις "Ἐν τουτωι
γινωσκομεν οτι εν ημιν εστιν, οτι "εκ του Πνευματος αυτου εδωκεν ημιν."
ζωοποιησει τοι γαρουν ο Χριστος τους πιστευοντας εις αυτον, ως αυτος υπαρχων
κατα φυσιν ζωη, και λοιπον κατοικων εν αυτοις. οτι 1.259 δε δια της πιστεως εν ημιν
ο Υιος αυλιζεται, πληροφορησει λεγων ο Παυλος "Τουτου χαριν καμπτω τα γονατα
μου "προς τον Πατερα, εξ ου πασα πατρια εν ουρανωι και επι "γης ονομαζεται, ινα δωι
υμιν κατα το πλουτος της δοξης "της απλοτητος αυτου, δυναμει κραταιωθηναι δια
του Πνευ "ματος αυτου, κατοικησαι τον Χριστον εν ταις καρδιαις "υμων δια της
πιστεως." οτε τοινυν δια της πιστεως η κατα φυσιν ημιν επεισκρινεται ζωη, πως ουκ
αληθης ο λεγων Ὁ πιστευων εις τον Υιον εχει ζωην αιωνιον; αυτον δη λονοτι τον
Υιον και ουχ ετεραν τινα παρ' αυτον νοουμενην ζωην. Ὁ δε απειθων τωι Υιωι ουκ
οψεται την ζωην. Ἆρ' ουν, ερει τις τυχον, ετεραν ημιν πρεσβευει δοξαν ο βαπτιστης,
και τον της αναστασεως παραφθειρει λογον, ζωοποιηθησεσθαι μεν τον πιστευοντα
λεγων, τον δε μη τοιουτον ουκ οψεσθαι ζωην ολως διαβεβαιουμενος; εγερθη σομεθα
δε κατα γε το εικος ου παντες, ταυτην ημιν εισκεκο μικοτος του λογου την
διαφοραν· ειτα ποι ποτε χωρησει το απολυτως και ως εφ' απασιν ειρημενον
"Ἀναστησονται "οι νεκροι;" τι δ' αν και δρυη λεγων ο Παυλος "Τους γαρ "παντας
ημας δει φανερωθηναι εμπροσθεν του βηματος του "Χριστου, ινα κομισηται εκαστος
τα δια του σωματος, προς "α επραξεν, ειτε αγαθον ειτε φαυλον." Ἐπαινεισθαι μεν
ουν οιησομαι δειν τον φιλομαθη, χρηναι δε ομως ακριβεστατην εν τοις ιεροις
γραμμασι ποιεισθαι την βασανον. ορα γαρ μοι σαφως την των ειρημενων δια
στολην· περι μεν γαρ του πιστευοντος φησιν, οτι ζωην εξει την αιωνιον, περι δε του
απειθησαντος, ετεραν ο λογος εχει την εμφασιν. ου γαρ εφη ζωην ουχ εξειν αυτον·
εγερθη σεται γαρ τωι κοινωι της αναστασεως νομωι· αλλα ζωην ουκ 1.260 οψεσθαι
φησιν, τουτεστιν, ουδ' οσον εις θεωριαν ψιλην της των αγιων εφιξεται· ζωης, ουχ
αψεται της εκεινων μακαριο τητος, αγευστος διαμενει της εν ευφροσυναις
διαγωγης· ζωη γαρ οντως εκεινη· το δε εν κολασεσιν αναπνειν, θανατου παντος
ανιαρωτερον, επι μονηι τηι των κακων αισθησει ψυχην συνεχον εν σωματι. τοιαυτην
τινα και ο Παυλος ζωης εισφερει διαφοραν. ακουε τι φησι προς τους εν κακιαι
νενεκρωμενους δια Χριστον "Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη "υμων κεκρυπται εν τωι Θεωι
συν τωι Χριστωι· οταν ο "Χριστος φανερωθηι, η ζωη υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι
"φανερωθησεσθε εν δοξηι." οραις οπως το εν δοξηι φανερω θηναι μετα Χριστου την
των αγιων ονομαζει ζωην; τι δε οταν ημιν και ο ψαλμωιδος αναμελπηι λεγων "Τις
εστιν "ανθρωπος ο θελων ζωην, αγαπων ημερας ιδειν αγαθας; "παυσον την
γλωσσαν σου απο κακου·" αρ' ουχι την των αγιων εν τουτοις ερουμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

κατασημαινεσθαι ζωην; αλλ' εστιν, οιμαι, πασι καταφανες. ου γαρ δηπου των
φαυλων αποσχε σθαι κελευει τινας, ινα δη τυχοιεν της εισαυθις αναβιωσεως της
σαρκος· αναστησονται γαρ και ει μη πεπαυσοιντο του κακου· προς εκεινην δε
μαλλον ερεθιζει την ζωην, εν ηι παντως εστιν ημερας ιδειν αγαθας, εν μακαριοτητι
και δοξηι τον μακραιωνα τριβοντας βιον. Ἀλλ' οργη του Θεου μενει επ' αυτον.
Γυμνοτερον ημιν δια της εν τουτοις επαγωγης τον των ειρημενων σκοπον ο
μακαριος εδειξε βαπτιστης. περιαθρειτω δε παλιν ο φιλοζητητης την του νοηματος
δυναμιν. "Ὁ "απειθων, φησι, τωι Υιωι ουκ οψεται ζωην," αλλ' η οργη του Θεου μενει
επ' αυτον. αλλ' ειπερ ην οντως ερημον εσεσθαι 1.261 της εν σωματι ζωης εννοησαι
τον απειθησαντα, παντως αν οτι και επηνεγκεν ευθυς Ἀλλ' ο θανατος μενει επ'
αυτον. επειδη δε οργην ονομαζει Θεου, δηλον αν ειη λοιπον ταις των αγιων
ευθυμιαις την των ασεβων αντιδιαστελλων κολασιν, και ζωην μεν αποκαλων την
οντως ζωην εν δοξηι μετα Χριστου, τας δε επι τοις ασεβουσιν αικιας οργην του Θεου.
οτι δε οργη πολλακις η κολασις παρα ταις θειαις ειρηται γραφαις, δυο παροισω τους
μαρτυρας, Παυλον τε και Ἰω αννην· ο μεν γαρ εφη προς τους εξ εθνων
επιστρεφοντας "Και ημεν τεκνα οργης φυσει, ως και οι λοιποι·" ο δε τοις
γραμματευσι και Φαρισαιοις "Γεννηματα εχιδνων, τις υπε "δειξεν υμιν φυγειν απο
της μελλουσης οργης;" Ὡς ουν εγνω ο Κυριος οτι ηκουσαν οι Φαρισαιοι οτι Ἰησους
πλειονας μαθητας ποιει και βαπτιζει η Ἰωαννης· καιτοι γε αυτος Ἰησους ουκ
εβαπτιζεν, αλλ' οι μαθηται αυτου· αφηκε την Ἰουδαιαν και απηλθε παλιν εις την
Γαλιλαιαν. Ποθεν ημιν εις τουτο προεισιν ο λογος, η εκ ποιας αρχης η του
διηγηματος καθελκουσα ταξις, εγνωκοτα τον Κυριον εισφερει τους Φαρισαιους απερ
επυθοντο μαθειν, ουκ ακομψον, ως εοικεν, ειπειν. το γαρ Ὡς ουν εγνω λεγειν τον
αγιον Ευαγγελιστην, εμφασιν τινα προυποκειμενου σαφως ανατικτει πραγματος·
παντα μεν γαρ, ουδενος τι καταμη νυοντος, αυτοματως οιδεν, ως Θεος, και ουχ οτε
γιγνεται πρωτον, αλλα και "πριν γενεσεως αυτων," ως ο προφητης διεμαρτυρατο.
περιμενει δε τους εφ' εκαστωι καιρους, και ταις των πραγματων ακολουθιαις, η τηι
προγνωσει, μαλλον ενδιδωσιν· ην γαρ δη και τουτο θεοπρεπους οικονομιας αξιον.
1.262 Ζητησεως τοιγαρουν γενομενης "εκ των μαθητων Ἰω "αννου μετα Ἰουδαιου
περι καθαρισμου," πολυς παρ' αμφοιν ην ο λογος. οι μεν γαρ τωι οικειωι διδασκαλωι
συναγορευ οντες, των νομικων περιῤραντηριων και των παρ' εκεινοις τυπικων
καθαρισμων εν αμεινοσιν ηδη μετροις το δι' αυτου γενεσθαι διετεινοντο βαπτισμα·
και δη κατα το εικος εις αποδειξιν εποιουντο του πραγματος, το πολλους μεν ιεναι
προς αυτον, των δε αρχαιοτερων τε και ανωθεν εθων ηδιστα λιαν αποφοιταν. οι δε
αυ παλιν, επειπερ τοις δι' εναντιας ο λογος εφερετο κατα πρανους, και υδατων δικην
καταῤροι ζουσα της αληθειας η δυναμις τον αδρανη των ανθεστηκοτων εβαπτιζε
νουν, επι το παρα γνωμην χωρουσι, και ακοντες, πολυ δη καλλιον ειναι λεγοντες το
δια Χριστου χορηγου μενον βαπτισμα· και κατεκρατουν ηδη τοις ισοις εις απο δειξιν
αποχρησαμενοι λογισμοις, και δια των αυτων ενθυμη ματων τοις νενικηκοσιν
αντεγειρομενοι· πολλωι γαρ ορασθαι πλειους διισχυριζοντο τους προσιοντας Χριστωι,
και παντας εκεινωι μαλλον ηπερ Ἰωαννηι προστρεχειν· οθεν οιμαι και εις λυπην
ανακαυθεντας τους Ἰωαννου μαθητας τωι οικειωι προσ ελθειν διδασκαλωι λεγοντας
"Ῥαββι, ος ην μετα σου περαν "του Ἰορδανου, ωι συ μεμαρτυρηκας, ιδε ουτος
βαπτιζει, και "παντες ερχονται προς αυτον." τας γαρ εξ εριδος των Ἰουδαιων
προτασεις, ητοι λογους αποδεικτικους, ως εν ερω τησει προΐσχονται. εντευθεν
τοιγαρουν εγνωκεναι φησιν ο Ευαγγελιστης τον Κυριον οτι ηκουσαν οι Φαρισαιοι
οτι Ἰησους πλειονας μαθητας ποιει η Ἰωαννης, ειτα τον εξαισιον αυτων
παραιτουμενος φθονον, και καιρωι φυλαττων ιδιωι το παθειν, της μεν των Ἰουδαιων
υπεξεισι χωρας, αναχωρει δε παλιν εις την Γαλιλαιαν. 1.263 Ἔδει δε αυτον
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διερχεσθαι δια της Σαμαρειας· ερχεται ουν εις πολιν της Σαμαρειας λεγομενην
Συχαρ, πλησιον του χωριου ο εδωκεν Ἰακωβ Ἰωσηφ τωι υιωι αυτου. Ὦ πολλης
αγχινοιας και ακρατου νηψεως· φθανει ταις απολογιαις τα ζητηθησεσθαι
προσδοκωμενα. ειπε γαρ αν τις ευθυς, η ετερωι προσλαλων, η λεληθοτως
διενθυμουμενος Του δη χαριν ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, ουκ εν καιρωι τωι
καθηκοντι τον Σαμαρειτων εποιησατο φωτισμον; προσ ηλθε μεν γαρ η
Συροφοινικισσα ποτε, τον επι τηι ταλαιπωρωι θυγατρι μετα δακρυων ελεον
εξαιτουσα, και τι προς αυτην ο φιλοικτιρμων; "Ου καλον, φησι, λαβειν τον αρτον
των "τεκνων και βαλειν τοις κυναριοις·" ου γαρ, οιμαι, δειν εδοκιμαζε, προωρον
τοις εξ εθνων την τοις εξ Ἰσραηλ απο νεμηθεισαν επιδαψιλευσασθαι χαριν· ο δη και
σαφεστερον αυτος εποιει λεγων "Ουκ απεσταλην ει μη εις τα προβατα "τα
απολωλοτα οικου Ἰσραηλ." πως ουν αρα, φησειεν αν τις, ο προς μονον
απεσταλμενος τον Ἰσραηλ το Σαμαρειτων επαιδευε γενος, καιτοι του Ἰσραηλ ουπω
παντελως την χαριν απολακτισαντος; προς δη τα τοιαυτα, πιθανην μετ' εξουσιας την
απολογιαν εισφερει το Ἔδει δε αυτον διερχεσθαι δια της Σαμαρειας· ου γαρ δη
τουτου γε ενεκα και μονου την προς Σαμαρειτας αποδημιαν εστειλατο, εφ' ωι τε
κηρυξαι παρ' αυτοις τον λογον, και ολην εξ ολου μεταστησαι την ευλο γιαν του
Ἰσραηλ· αλλ' επειπερ εδει παρερχεσθαι, δια τουτο διδασκει, το σοφιας εργον
αποτελων. Ὥσπερ γαρ ουκ αν ποτε της ενουσης αυτωι κατα φυσιν καυστικης
ενεργειας καταληξαι το πυρ, ουτως οιμαι κατα το παντελες υπαρχειν αμηχανον την
των ολων σοφιαν μη ουχι το σοφιαι πρεπον ενεργειν· και ωσπερ ουκ εξειναι λεγων
1.264 λαβειν τον αρτον των τεκνων και βαλειν τοις κυναριοις, δακρυῤροουντι και
πολλοις εις ελεον εκλιπαρουντι λογοις, προσεῤριψε τωι γυναιωι την χαριν, ου παρ'
ετερου νομοθετου μενος τον του διδοναι καιρον, αλλ' αυτος υπαρχων μετα Πατρος
οριστης, ως Υιος και Θεος και Κυριος· ουτω και Σαμαρειτας ηλεει, και της
θεοπρεπους εξουσιας την αφρα στον ανακαλυπτων δυναμιν, οδου παρεργον χωρας
ολης ποιειται τον φωτισμον. Ἦν δε και ετερως ατοπον, ηδη ταις απονοιαις λελυττη
κοτα και φονωντα κατα του Κυριου τον Ἰσραηλ αγαπασθαι τελειως. επειδη δε ουπω
μεν ολοτελως, διωκει δ' ουν ομως ετι συμμετρως, δια τουτο και ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος ουπω μεν αυτον ολοκληρως απογυμνοι της χαριτος, εξελκει δ' ουν
ομως εις ετερους την ευλογιαν κατα βραχυ. το δε ολως της Ἰουδαιων απανιστασθαι
χωρας, και εις την των αλλογενων σπουδαζειν ιεναι, δια την των διωκοντων
απανθρωπιαν, απειλη τις ην, καθαπερ εν τυπωι ζωγραφου μενη τηι του πραγματος
φυσει, ως ολοκληρον ηδη της χαριτος υπομενουσι ζημιαν, και παραπεμψουσιν εις
ετερους το οικειον αγαθον, τουτεστι τον Χριστον, ει μη της εις αυτον παροινιας
αποσχοιντο. Ἦν δε εκει πηγη του Ἰακωβ· ο ουν Ἰησους κεκοπιακως εκτης
οδοιποριας εκαθεζετο ουτως επι τηι πηγηι. Τους της Ἰουδαιας ορους εκβεβηκως, και
παρα τοις αλλογενεσιν ηδη γεγονως ο Σωτηρ επι τηι πηγηι καταλυει του Ἰακωβ· ως εν
τυπωι παλιν ημιν και δι' αινιγματος υπο δεικνυς, οτι καν της Ἱερουσαλημ το
ευαγγελικον εκφοιτησηι κηρυγμα, και εις εθνη λοιπον ο θειος εκδραμοι λογος, ου
συναποβληθησεται τωι Ἰσραηλ η εις τους πατερας αγαπη, 1.265 αλλα παλιν αυτων
ανθεξεται Χριστος, και επαναπαυσεται και καταλυσει παλιν ως εν αγιοις, αμαραντον
αυτοις την εν αρχαις αποσωζων χαριν. εμφιλοχωρει δε ταις των αγιων μνημαις, ινα
τυπον ημιν εαυτον καν τουτωι παρασχοι, και αρχη και θυρα της εις τους πατερας
γενοιτο τιμης. καταλυει δε κεκοπιακως εκ της οδοιποριας, ως γεγραπται, ινα καν
τουτωι της των ελαυνοντων αυτον ασεβειας κατηγορηι. δεον γαρ ταις ευγνωμοσιν
ανακτασθαι τιμαις, αιδοι τε και φοβωι περιθαλπειν ως ευεργετην, ιδρωτι και πονοις
καταικιζονται τον Κυριον, ινα και αληθευοι λεγων περι αυτων εν βιβλωι ψαλμων
"Και ανταπεδιδοσαν μοι πονηρα αντι αγαθων." Ἰουδαιων μεν ουν εν τουτοις οραται
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το θρασος. τι δε αρα φησουσι προς τουτο παλιν ημιν και οι της εκεινων απονοιας
γειτονες Ἀρειανοι, μαλλον δε προς ους αν λεγοιτο δικαιως Ἐδικαιωθη Σοδομα εκ
σου; οι μεν γαρ κατα σαρκα σταυ ρουσι Χριστον, οι δε εις αυτην εμπαροινουσι την
αῤρητον του Λογου φυσιν. ιδου κεκοπιακεν εκ της οδοιποριας· τις ο τουτο παθων;
αρα και ισχυος ημιν επιδεα τον των δυνα μεων εισοισετε Κυριον, και αυτωι τωι εκ
Πατρος Μονογενει τον εκ της οδοιποριας αναθησετε πονον, ινα και παθητος νοηται
λοιπον ο παθειν ουκ ειδως; η φρονειν μεν ουτω παραιτησεσθε ποιουντες ορθως,
μονηι δε τηι του σωματος φυσει περιθησετε τα επι τουτοις εγκληματα, μαλλον δε τηι
ανθρωποτητι πρεπειν ερειτε τον πονον, ηπερ οντι και νοου μενωι γυμνωι και καθ'
εαυτον τωι Λογωι; ονπερ ουν τροπον εν ιδιαι φυσει το παντα δυνασθαι κεκτημενος,
και αυτος υπαρχων η παντων ισχυς κεκοπιακεναι λεγεται· μη γαρ μοι, μη διεληις εις
υιων δυαδα τον ενα Χριστον, καν τα της ανθρωποτητος εις εαυτον οικειουται παθη·
καιτοι μενων 1.266 απαθης, επειπερ ανθρωπος γεγονεν, ο κοπιαν μη πεφυκως·
ουτως ει τι και λεγοι των οσα δη πρεπειν ανθρωπωι μαλλον οιησομεθα δειν, και ουκ
αρα τωι Θεωι, μη λεξιθηρωμεν ευθυς, μηδε οτε μαλιστα τεχνης ημιν της εις ευσεβειαν
δει, τοτε δη διαφεροντως αμαθαινοντες αλισκωμεθα, τον μεν της μετα σαρκος
οικονομιας ως ποῤρωτατω ποιουμενοι λογον, επ' αυτην δε θερμως αναβαινοντες
την του Λογου θεοτητα, και των υπερ ημας πραγματων εκ πολλης της αμαθιας απτο
μενοι. ει μεν γαρ ολως ου κεχρηματικεν ανθρωπος, ει μη γεγονεν εν τηι του δουλου
μορφηι, θορυβεισθαι δικαιον, οταν τι λεγηι δουλοπρεπες, απαιτεισθαι δε μαλλον
παντα κατα τον πρεποντα τωι Θεωι λογον· ει δε σωζομενον εν πιστει βεβαιαι και
ανενδοιαστως τεθαρσηκαμεν, οτι κατα την Ἰωαννου φωνην "Ὁ Λογος σαρξ εγενετο
και εσκηνωσεν εν ημιν," οταν ιδηις ως σαρκα λαλουντα, τουτεστιν ως ανθρωπον,
δεχου προς ασφαλειαν του κηρυγματος τον ανθρωπωι πρε ποντα λογον. ου γαρ ην
ετερως επιγνωναι σαφως, οτι Θεος ων και Λογος, γεγονεν ανθρωπος, ει μη τι και
παθειν ο απαθης, και λαλησαι τι ταπεινον ο υψηλος αναγεγραπτο. Ὥρα ην ως εκτη.
Ευαφορμως επι τηι πηγηι καταλυοντα δεικνυει τον Ἰησουν. ηλιου γαρ ακμαιοτατην
απο μεσων αψιδων τοις επι της γης την ακτινα καταχεοντος, και ακρατοις τα
σωματα κατα φλεγοντος βολαις, το μεν ετι προσω βαδιζειν ουκ αζημιον, το δε
αναπνευσαι βραχυ μαλλον ην ακολουθοτερον, οτε δη μαλιστα και την επι τρυφαις
αιτιαν ραιδιως αν απεκρουσατο, καιρου του πρεποντος συνηγορουντος τωι πραγματι.
εκτην δ' ουκ ακριβως, αλλ' ως εκτην ειναι την ωραν φησιν, ινα και 1.267 ημεις
μανθανωμεν μηδε εν τοις ελαχιστοις αδιαφορειν, πει ρασθαι δε μαλλον και την εν
τοις τυχουσιν επιτηδευειν αληθειαν. Ἔρχεται γυνη εκ της Σαμαρειας αντλησαι
υδωρ. λεγει αυτηι ο Ἰησους ∆ος μοι πιειν. οι γαρ μαθηται αυτου απεληλυθεισαν εις
την πολιν ινα τροφας αγορασωσι. λεγει αυτωι η γυνη η Σαμαρειτις. Ουκ ηγνοει του
γυναιου την αφιξιν ο Σωτηρ. ευ γαρ δη και λιαν ηπιστατο Θεος υπαρχων αληθινος,
ως αυτικα παρεσται ψυχρον απο κρηνης αρυσομενη το ναμα· επειδη δε ηδη παρην,
εισω βροχων εποιειτο το θηραμα, και τον της διδασκαλιας ευθυ κατατεινων λογον,
απο των εν χερσι πραγματων εποιειτο την διαλεξιν. Το μεν ουν μηδαμοθεν χρηναι
καταμολυνεσθαι, τοις Ἰουδαιοις ο νομος επραγματευετο· δια τε τουτο παντος
αναχωρειν ακαθαρτου διετυπου πραγματος, και μητε αλλο γενεσιν η απεριτμητοις
αναμιγνυσθαι. οι δε εις πολυ τι πλεον αναφεροντες της εντολης την δυναμιν, και
εικαιοταταις μαλλον επιτηρησεσιν, η ταις ακριβειαις των λεγομενων
ακολουθησαντες, ουδ' οσον αποθιγειν της των αλλοφυλων σαρκος αποτολμωντες,
απασης δε εισω πεσειν ακαθαρσιας ενομιζον, ει κατα τι γουν οφθειεν ολως
Σαμαρειταις συμβαι νοντες. εις τοσουτον δε αυτοις τα της διαστασεως εχωρει
λοιπον, ως και υδατος και τροφης απογευεσθαι ναρκαν, της δια χειρος αλλοφυλων
προσκομιζομενης. ινα τοινυν ξενοφω νησηι το γυναιον, και το ασυνηθες αυτωι
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλεσηι προς ζητησιν, τις μεν ειη, και ποθεν, η και οπως των Ἰουδαικων
κατεφρονησεν εθων· ουτω τε λοιπον ο λογος επι τον οικειον 1.268 βαδιζοι σκοπον,
και το διψην υποκρινεται, λεγων ∆ος μοι πιειν. η δε εφη· Πως συ Ἰουδαιος ων παρ'
εμου ζητεις πιειν υδωρ γυναικος Σαμαρειτιδος ουσης; ου γαρ συγχρωνται Ἰουδαιοι
Σαμαρει ταις. απεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτηι. Ἀρχη μαθησεως ζητησις, και ριζα της
επι τισιν αγνοου μενοις συνεσεως η περι αυτων επαπορησις. ταυτην ο λογος ελειν
επιθυμει την αρχην· δια τοι τουτο και το δοκειν ηγεισθαι μηδεν τα των Ἰουδαιων
εθη σοφως ο Σωτηρ υπεπλαττετο. Ει ᾔδεις την δωρεαν του Θεου, και τις εστιν ο
λεγων σοι ∆ος μοι πιειν, συ αν ᾔτησας αυτον, και εδωκε σοι υδωρ ζων. λεγει αυτωι η
γυνη. Την υπερκοσμιον τε και υπερουρανιον ουκ ειδυια του Μονο γενους ουσιαν,
μαλλον δε αγνοουσα παντελως τον ενανθρω πησαντα Λογον, Ἰουδαιον ουν αυτον
ωνομαζεν η γυνη. και σιωπαι μεν προς τουτο χρησιμως, ινα σωζηται παλιν η του
προς αυτην υποθεσις λογου· αναφερει δ' ουν ομως εις υψη λοτεραν την περι αυτου
διαληψιν, ουκ ειδεναι λεγων, τις ο ποτον αιτησας εστιν, η και οσην εχει την χαριν τα
θεοθεν χορηγουμενα, ως ειπερ εχοι την γνωσιν, ουκ αν υστεριζειν ηνεσχετο, ᾔτησε
γαρ αν προλαβουσα τον Κυριον. ερεθιζει μεν ουν δια τουτων εις το και λιαν
εσπουδασμενως εθελησαι μαθειν. επιτηρει δε οπως ευφυα δη και νυν και κομπου
γυμνον επιτηδευων λογον, Θεον εαυτον ειναι φησιν, ει και βραδεια προς το
δυνασθαι νοειν η γυνη. αποθαυμαζειν γαρ αναπειθων την του Θεου δωρεαν, ταυτης
εαυτον εισφερει 1.269 χορηγον· ει γαρ ᾔδεις φησι την δωρεαν του Θεου και τις εστιν
ο λεγων σοι, συ αν ᾔτησας αυτον. τινι δ' αν και πρεποι το χαριζεσθαι τα Θεου; μη
ουχι κατα φυσιν οντι Θεωι; Ὕδωρ δε ζων αποκαλει την ζωοποιον του Πνευματος
δοσιν, δι' ης και μονης η ανθρωποτης, καιτοι τοις εν ορεσι πρεμνοις αυαινομενη
παραπλησιως, ξηρα τε ηδη και πασης αγονος αρετης ταις του διαβολου κακουργιαις
αναδεδειγμενη, προς το αρχαιον επανατρεχει της φυσεως καλλος, και την ζωο ποιον
εκπινουσα χαριν, πολυτροποις αγαθων ιδεαις περιανθι ζεται, και εις εξιν
αναβλαστωσα την φιλαρετον, ευτραφε στατους της εις Θεον αγαπης ανιησι κλωνας.
τοιουτον δε τι και δια του προφητου φησιν Ἡσαΐου προς ημας ο Θεος "Ευλογησει με
τα θηρια του αγρου, σειρηνες και θυγατερες "στρουθων, οτι εδωκα εν τηι ερημωι
υδωρ και ποταμους εν "τηι ανυδρωι, ποτισαι το γενος μου το εκλεκτον, λαον μου "ον
περιεποιησαμην τας αρετας μου διηγεισθαι." εσεσθαι δε και την του δικαιου ψυχην,
"ως ξυλον εγκαρπον," ετερος τις φησι των αγιων, και ανατελειν μεν, ωσει χορτον
ανα μεσον υδατος, οφθησεσθαι δε ως ιτεαν επι παραῤρεον υδωρ. ∆υνατον μεν ουν
τοις ειρημενοις και ετερας ημας επισω ρευειν τας απο της θειας γραφης μαρτυριας,
δι' ων ην και μαλα ραιδιως επιδεικνυειν, ως εν υδατος προσηγοριαι το θειον πολλακις
κατωνομασται πνευμα. το δε τουτοις ημας εμφι λοχωρειν ου καιρος· διο δη παλιν
ετεροις επινηξομεθα προς το μεγα και πλατυ των θειων θεωρηματων επειγομενοι
πελαγος. Κυριε, ουτε αντλημα εχεις και το φρεαρ εστι βαθυ· ποθεν ουν εχεις το υδωρ
το ζων; Ουδεν των εν συνηθειαι πλεον η γυνη φανταζεται, και 1.270 συνιησι μεν
ουδαμως των ειρημενων την δυναμιν, οιεται δε οτι κατα τινας των εξ επωιδης και
δαιμονιωδους απατης θαυματουργειν ειωθοτων, σχοινιου τε διχα και τινος ετερας
μηχανης, αυτοματον αυτηι το υδωρ εκ των φρεατιων ανοισει πυθμενων. υδωρ δε
ζων, ως προς τον οικειον ονομαζει σκοπον, το νεωστι των πηγαιων ανομβρησαν
μαστων. Μη συ μειζων του πατρος ημων Ἰακωβ, ος εδωκεν ημιν το φρεαρ τουτο και
αυτος εξ αυτου επιε και οι υιοι αυτου και τα θρεμματα αυτου; απεκριθη Ἰησους και
ειπεν αυτηι. Ἑαυτης επιλαμβανεται και σφοδρα την ταχιστην η γυνη, συνοραι δε ουχ
οσιως, ουδε παντως αληθεις λαβουσα τας υπονοιας περι αυτου· ου γαρ ην μη παντως
ωφελεισθαι προς νηψιν, την ολως των θειων απολαυουσαν λογων. ως ενδεχομενου
τοιγαρουν επωιδον μεν ουκ ειναι τον λεγοντα, προφητην δε μαλλον, και των εν
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιασμωι διαπρεπει, δια τε τουτο παρεξειν αυτηι το υδωρ το ζων κατεπαγγελλεσθαι,
και διχα των κατα συνηθειαν αντληματων, η πολυ προς χρησιν το αμεινον εξ ετερας
ανευρισκοντα πηγης, μετατιθησι τον λογον ευθυς επι το σωφρονεστερον, και ως
αγιον αγιωι συγκρινει λεγουσα Μη συ μειζων του πατρος ημων Ἰακωβ ος εδωκεν
ημιν το φρεαρ τουτο; δεχου του νοηματος την περινοιαν, εκ του μηκετι θαυμαζειν
αυτην, ει σχοινιον ουκ εχων το υδωρ επαγγελλεται, της δε κατα γευσιν ποιοτητος
περι διαλεγεσθαι μονης. Σαμαρειται μεν ουν αλλογενεις· Βαβυλωνιων γαρ αποικοι·
πατερα δε και αυτοι τον Ἰακωβ επιγραφονται κατα δυο τρο πους· ως γαρ ομορον τε
και γειτονα της Ἰουδαιων οικουντες χωραν, ολιγα της εκεινων λατρειας εις εαυτους
ανεματτοντο, και τοις Ἰουδαιων πατρασιν επαυχειν εμελετων. αλλως τε και 1.271
ην οντως αληθες, οτι της Ἰακωβ εξεφυσαν ριζης των την Σαμαρειαν οικουντων οι
πλειους. ο γαρ του Ναβατ Ἱεροβοαμ, δεκα του Ἰσραηλ συναγειρας φυλας, και το
ημισυ φυλης Ἐφραιμ, απαιρει μεν της Ἱερουσαλημ κατα καιρον της Ῥοβοαμ
βασιλειας υιου Σολομωνος, καταλαβων δε την Σαμαρειαν, και οικους εν αυτηι και
πολεις ανεδειματο. Πας ο πινων εκ του υδατος τουτου διψησει παλιν· ος δ' αν πιηι εκ
του υδατος ου εγω δωσω αυτωι ου μη διψησει εις την αιωνα, αλλα το υδωρ ο δωσω
αυτωι γενησεται εν αυτωι πηγη υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον. λεγει προς
αυτον η γυνη. "Μη συ μειζων ει του πατρος ημων Ἰακωβ," ωσπερ τι μεγα και
δυσκαταγωνιστον προβλημα προτεινουσης της Σαμαρειτιδος, ευφυεστατα παλιν ο
Σωτηρ παραιτειται μεν τον εν ρημασι κομπον, οτι μειζων υπαρχοι σαφως ουκ ειπων,
απο δε της των πραγματων ποιοτητος δοκιμαζειν αναπειθει τον προυχοντα. διατοι
τουτο και ασυγκριτον ουσαν των νοητων υδατων προς τα εν αισθησει και
γεωδεστερα την δια φοραν επιδεικνυει λεγων Πας ο πινων εκ του υδατος τουτου
διψησει παλιν, ο δε των εμων, φησιν, υδατων εμφορησα μενος, ουχ οπως του διψην
ετι κρειττων αποφανθησεται, αλλ' εξει πηγην εν εαυτωι προς ζωην αιωνιον
αποτρεφειν ισχυουσαν. ουκουν ο τα μειζω δωρουμενος εν μειζοσιν εσται, φησι, του
το ελαττον εχοντος, και την αυτην ουκ αποισεται δοξαν τωι νικωντι το ηττωμενον.
Ἰστεον δε παλιν, ως υδωρ εν τουτοις την του Ἁγιου Πνευματος χαριν ο Σωτηρ
αποκαλει, ης ειπερ τις γενοιτο μετοχος, αναπηγαζουσαν εξει λοιπον εν εαυτωι των
θειων μαθηματων την χορηγιαν, ως μηκετι μεν αυτωι της παρ' ετερων νουθεσιας
ενδειν, εξαρκειν δε μαλλον εις το δυνασθαι 1.272 ραιδιως παρακαλειν, τους οισπερ
αν γενοιτο διψην τον θειον τε και ουρανιον λογον, οποιοι τινες ησαν κατα τον
παροντα βιον και επι γης ετι πολιτευομενοι, αγιοι τε προφηται και αποστολοι, και οι
της εκεινων κληρονομοι λειτουργιας, περι ων γεγραπται "Και αντλησατε υδωρ μετ'
ευφροσυνης εκ "των πηγων του σωτηριου." ∆ος μοι τουτο το υδωρ, ινα μη διψω
μηδε ερχωμαι ενθαδε αντλειν. λεγει αυτηι ο Ἰησους. Μονα παλιν τα συνηθη και
λαλει και φανταζεται, συνιησι δε ολως των λεγομενων ουδεν· εν δε τωι μικρων
απαλλατ τεσθαι πονων, ολην εξειν οιεται του Σωτηρος ημων την φιλοτιμιαν, και εν
τωι μηκετι διψην, της του Θεου χαριτος οριζει το μετρον, ουδ' οσον εν εννοιαις
ψιλαις δεχομενη τα υπερκειμενα. Ὕπαγε φωνησον τον ανδρα σου και ελθε ενθαδε.
Ἦν αρα καλως τε και ουκ εψευσμενως ειπειν, οτι θηλειαι πως εισι θηλειων αι
φρενες, και μαλακος ενυκισται νους γυναιξιν, ουδαμοθεν εχων το δυνασθαι τι
συνιεναι γοργως· ευμαθεστερα δε πως η ανδρων εστι φυσις, και πολυ προς λογους
ετοιμοτερα, διεγηγερμενον εις νηψιν και ιν' ουτως ειπω θερμον τε και
απηρσενωμενον εχουσα τον νουν. δια ταυτην οιμαι την αιτιαν τον ανδρα καλειν τωι
γυναιωι παρεκε λευετο λεληθοτως ελεγχων, ως αμαθεστατην μεν εχοι την καρδιαν,
τοις δε εις σοφιαν λογοις αμεταχειριστον, ομου δε τι και ετερον επι τουτωι καλλιστον
οικονομων. 1.273 Λεγει αυτωι η γυνη Ἄνδρα ουκ εχω. λεγει αυτηι ο Ἰησους Καλως
ειπες οτι ανδρα ουκ εχω· πεντε γαρ ανδρας εσχες, και νυν ον εχεις ουκ εστι σου
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανηρ· τουτο αληθες ειρηκας. λεγει αυτωι η γυνη. Και τινι λοιπον ουκ αν ειη
καταφανες, ως ουκ ηγνοει μεν ο Σωτηρ του κατα νομου συνωικηκοτος ερημον
υπαρχειν αυτην, προφασιν δε του ανακαλυψαι τα κεκρυμμενα την του μη οντος
ανδρος εποιησατο ζητησιν; ην γαρ ην ουτω μολις ωφελησαι θαυμαζουσαν ουκετι
λοιπον ως ενα των καθ' ημας, αλλ' ως υπερ ανθρωπον ηδη δια του παραδοξως
ειδεναι τα εν αυτηι. αποδεχεται δε χρησιμως ανδρα λεγουσαν ουκ εχειν, καιτοι
τοσουτοις συνεφθαρμενην· ου γαρ συνοδος εκ φιληδονιας, αλλ' η κατα νομον
συναινεσις και συνδεσμος εξ αγαπης καθαρας τον ακατηγορητον αποτελουσι γαμον.
Κυριε, θεωρω οτι προφητης ει συ. Μολις αναλαμπει προς νηψιν, και παλιν ουπω
τελειαν. προφητην γαρ ετι καλει τον προφητων ∆εσποτην· πλην αμεινων η
προτερον ανεδειχθη κατα βραχυ, κατ' ουδενα μεν τροπον προς τους ελεγχους
ασχαλλουσα, την δε απο του σημειου δυναμιν εις ωφελειαν αρπαζουσα, και μαλακης
μεν ουτως εκβαινουσα φρενος, μετριως γεμην εις νεανικον ανα βαινουσα νουν, και
της καρδιας τον οφθαλμον εις αηθη πραγματων θεωριαν εκτεινουσα. εφ' ωι δη
μαλιστα θαυμα ζειν ακολουθον την του Σωτηρος ημων ανεξικακιαν τε ομου και
δυναμιν, και τας απαιδευτους διανοιας εις αξιαγαστον εξιν ευκολως
μεταῤρυθμιζοντος. 1.274 Οι πατερες ημων εν τωι ορει τουτωι προσεκυνησαν, και
υμεις λεγετε οτι εν Ἱεροσολυμοις εστιν ο τοπος οπου προσκυνειν δει. λεγει αυτηι ο
Ἰησους. Προφητην οντως υπαρχειν και Ἰουδαιον οιηθεισα τον Κυριον, τοις
επιχωριοις εθεσι πολυ δη λιαν εναβρυνεται, και της Ἰουδαιων υπονοιας
βεβουλευσθαι τα κρειττω τους Σαμα ρειτας διισχυριζεται. Ἰουδαιοι μεν γαρ
παχυτερας ετι τας περι της θειας τε και ασωματου φυσεως διαληψεις δεχο μενοι, εν
μονοις τοις Ἱεροσολυμοις, ητοι Σιων τηι γειτονι χρηναι προσκυνεισθαι τον επι
παντας Θεον διετεινοντο, ως ολης απαξ της αῤρητου και ακαταληπτου φυσεως κατα
λυουσης εκεισε, και χειροποιητοις εναποκλεισθεισης ναοις. διο δη και λιαν
ασυνετουντες επι τουτωι δια της των προ φητων ηλεγχοντο φωνης, του Θεου
λεγοντος "Ὁ ουρανος "μοι θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων μου· ποιον "οικον
οικοδομησετε μοι, λεγει Κυριος, η τις τοπος της "καταπαυσεως μου;" Σαμαρειται δε
παλιν ου ποῤρω της Ἰουδαιων αμαθιας κειμενοι, χωραν τε ομου και απαιδευσιαν
εχοντες ομορον, εν ορει τωι Γαριζειν ουτω καλουμενωι, και προσευχεσθαι δειν και
προσκυνειν οιομενοι, το γελασθαι δικαιως ου διαφευγουσι. γεγονε δε και αυτοις της
ανοιας η προφασις, το δεδοσθαι την ευλογιαν εν ορει Γαριζειν, καθως εν τωι
∆ευτερονομιωι γεγραμμενον ευρισκομεν. ταυτην η γυνη τωι Σωτηρι την ζητησιν, ως
τι μεγα και δυσκατα ληπτον προβλημα προΐσχεται λεγουσα Οι πατερες ημων εν τωι
ορει τουτωι προσεκυνησαν, και τα εξης. 1.275 Πιστευσον μοι, γυναι, οτι ερχεται ωρα
οτε ουτε εν Ἱεροσολυμοις ουτε εν τωι ορει τουτωι προσκυνησετε τωι Πατρι. Ὁμου της
απαντων αμαθιας καταψηφιζεται, μετατεθη σεσθαι λεγων επι το αληθεστερον της
παρ' αμφοιν λατρειας το σχημα. ου γαρ ετι, φησι, ζητηθησεται τοπος, εν ωι δη κυριως
οιησονται κατοικειν τον Θεον, αλλ' ως τα παντα πληρουντι και συνεχειν ισχυοντι
"προσκυνησουσι τωι Κυριωι, "εκαστος εκ του τοπου αυτου," καθαπερ τις φησι των
αγιων προφητων. ωραν δε και καιρον της των τοιουτων εθων μεταστασεως, την
εαυτου μετα σωματος επιδημιαν εν κοσμωι φησιν. Ἐπιτηρει δε οπως αστειοτατηι του
λογου χρησαμενος αγωγηι προς εννοιας τας περι Υιου ποδηγει του γυναιου τον νουν,
Πατερα καλων τον Θεον· πως γαρ αν ολως νοοιτο Πατηρ ουκ οντος Υιου; 1.276
ΚΕΦΑΛΗ Ε. Ὅτι ουκ εν τοις προσκυνουσιν εστιν ο Υιος, ηι Λογος εστι και Θεος,
προσκυνειται δε μαλλον μετα Πατρος. Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε· ημεις
προσκυνουμεν ο οιδαμεν, οτι η σωτηρια εκ των Ἰουδαιων εστιν. ΛΑΛΕΙ μεν παλιν ως
Ἰουδαιος και ως ανθρωπος, τουτον και νυν απαιτουσης τον τροπον της του
πραγματος οικονο μιας· ουδε γαρ αν καιρου του πρεποντος απεσφαλη Χριστος·
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απονεμει δε τι και πλεον εις συνεσιν ταις Ἰουδαιων λα τρειαις. Σαμαρειται μεν γαρ,
ως εν απλωι τε και αζητητωι λογωι προσκυνουσι τον Θεον· Ἰουδαιοι δε, δια νομου και
προφητων την του οντος γνωσιν κατα το εγχωρουν δεχο μενοι. δια τουτο
Σαμαρειτας μεν ουκ ειδεναι φησιν, εξεπι στασθαι δε πως Ἰουδαιους, εξ ων και
αναδειχθησεσθαι την σωτηριαν, εαυτον δηλονοτι διισχυριζεται. απο γαρ σπερ ματος
∆αυειδ το κατα σαρκα Χριστος, φυλης δε της Ἰουδα γεγονεν ο ∆αυειδ. εν δε τοις
προσκυνουσιν εαυτον κατα ταττει παλιν ως ανθρωπος, ο μετα του Θεου και Πατρος,
προς τε ημων και των αγιων αγγελων προσκυνουμενος. επειδη γαρ το οικετικον
περιεβαλετο σχημα, την οικετηι πρεπουσαν αποπληροι λειτουργιαν, ουκ απολεσας το
ειναι Θεος και Κυριος και προσκυνητος· μενει γαρ ο αυτος ει και 1.277 γεγονεν
ανθρωπος, αποσωζων δε πανταχη της μετα σαρκος οικονομιας τον λογον. Καν
μεγαλην ιδηις και υπερφυα την ταπεινωσιν, θαυ μαστης εισερχου, μη κατηγορος, μη
φιλεγκλημων, μαλλον δε μιμητης. τοιουτους ο Παυλος ημας ορασθαι βουλεται
λεγων "Τουτο φρονειτε εκαστος εν υμιν αυτοις ο και εν "Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι
Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον "ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε
μορφην "δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και "σχηματι ευρεθεις
ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον." οραις οπως ταπεινοφροσυνης υποδειγμα
γεγονεν ημιν ο Υιος εν ισοτητι μεν υπαρχων του Πατρος και εν μορφηι, καθα γε
γραπται· καταβεβηκως δε δι' ημας εις εκουσιον υπακοην και ταπεινωσιν; πως ουν
αρα το της υπακοης, πως δε το της ταπεινωσεως εδει φαινεσθαι σχημα, η δηλονοτι
δια πραγ ματων και λογων της θεοπρεπους αξιας υποβεβηκοτων, και πολυ το
ελαττον εχοντων η εν οισπερ ην γυμνος ετι παρα Πατρι Λογος, και ασυμπλοκος της
του δουλου μορφης; που γαρ ολως αυτον καταβεβηκεναι φησομεν, ει μη τι και των
παρ' αξιαν υπομειναι δωσομεν; γεγονε δε πως εν ανθρωπων ομοιωματι κατα την
του Παυλου φωνην, ει μη το ανθρωποις πρεπον εμιμησατο; πραγμα δε ανθρωποις
πρεπωδεστατον η προσκυνησις, ως εν οφληματος ταξει κατατιθεμενη τε και
προσαγομενη προς ημων τωι Θεωι. ουκουν προσκυνει μεν ως ανθρωπος, οτε γεγονεν
ανθρωπος, προσκυνειται δε αει μετα Πατρος, επει Θεος ην εστι τε και εσται κατα
φυσιν και αληθινος. Ἀλλ' ουκ ανεξεται παλιν ο δι' εναντιας, εκεινο δε λεγων
ανταναστησεται Μη ξενιζου προσκυνειν οτε φαμεν τον Υιον· 1.278 ου γαρ ουτως
οιομεθα χρηναι προσκυνειν αυτον τωι Πατρι, ωσπερ ουν αμελει και ημας η και
αγγελους τυχον, αλλ' εξαιρετος τις εστιν η Υιου προσκυνησις, και πολυ της παρ'
ημων εν αμεινοσι. Τι ουν προς ταυτα παλιν ερουμεν ημεις; Ὡς αξιολογω τατην, ω
ανθρωπε, περιτιθεις τωι Μονογενει την δουλειαν, και οικετικον αξιωμα τοις εξ
απατης καταχρυσωσας λογοις τισιν, οιει παρακρουομενος. παυσαι δοξαζων εν ατιμιαι
τον Υιον, ινα μεινηις τιμων τον Πατερα· "Ὁ γαρ μη τιμων τον "Υιον, ουδε τον Πατερα
τιμαι," καθα γεγραπται. τι γαρ ειπε μοι προς ελευθεριαν ονησει τον Μονογενη, το
εξαιρετον παρ' ημας ποιεισθαι τωι Πατρι την προσκυνησιν; εως γαρ αν εν τοις
προσκυνουσιν ευρισκηται, δουλος εσται παντως, και ει νοοιτο προσκυνητης
εξαιρετος, διοισει δε των κτισ ματων κατα μεν το ειναι γενητος ουδαμως, υπεροχαις
δε μονον ταις αλλαις, ωσπερ ανθρωπων ο Μιχαηλ, η και ετερα τις των αγιων και
λογικη δυναμις, ηι το μεν προυχειν των επι της γης ουσιωδως οραται προσπεφυκος, η
κατα τον της αγιοτητος λογον, η και τινι δοξης πλεονασμωι, δοξαν ουτω τωι παντων
αριστοτεχνηι Θεωι· το γεμην τοις γενητοις συντεταχθαι, κατα τον του πεποιησθαι
λογον, προς τα αλλα κοινον. ουκουν ουδαμοθεν το ειναι γενητος ο εν Πατρι και εκ
Πατρος φυσικως διαφευξεται Λογος, καν εξαιρετως λε γηται προσκυνειν. ειτα πως
Υιος ετι το ποιηθεν, η πως κατα φυσιν Κυριος ο δουλος και λατρης; οιμαι γαρ εγωγε
το μεν βασιλικον τε και δεσποτικον εν τωι προσκυνεισθαι διαλαμπειν αξιωμα· το δε
οικετικον τε και δουλοπρεπες ορι ζεσθαι μετρον εν τωι προσκυνειν. τωι γαρ
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποπιπτειν 1.279 ημας οιεσθαι δειν την υπερκειμενην και επανω παντων ομο
λογουμεν φυσιν. τοιγαρτοι και πασηι τηι κτισει δια του πανσοφου προσεφωνειτο
Μωυσεως "Κυριον τον Θεον σου "προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις·" ωστε
οτωι κατα φυσιν εστιν η δουλεια, και υπο τον της θεοτητος πιπτει ζυγον, τουτο δη
παντως και αναγκη προσκυνειν, και τωι της λατρειας υποκεισθαι σχηματι. εν μεν γαρ
τωι ειπειν Κυριον, διοριζει το δουλον, εν δε τωι Θεον, το πεποιημενον· συνεπινοειται
γαρ πως και αντιδιαστελλεται, τωι μεν κατα φυσιν Κυριωι το δουλον, τηι δε αγενητωι
θεοτητι το παραχθεν εις γενεσιν. Ὁ δε Υιος αιδιως ων εν Πατρι και Κυριος τε
υπαρχων ως Θεος, ποθεν αν φαινοιτο το προσκυνειν εποφειλων, απορω μεν
επιδεικνυειν εγω· φλυαρουντων δε παλιν εκεινοι Προσ κυνησει, φησιν, ο
Μονογενης τωι Πατρι, ουτε ως δουλος, ουτε ως ποιημα, αλλ' ως Υιος τωι γεννησαντι.
παραληπτεον ουν αρα την προσκυνησιν εν τωι της υιοτητος ορωι, και χρηναι παντως
ερουμεν τον Υιον προσκυνειν τωι Πατρι, ως εν τουτωι το ειναι λαχοντα, καθαπερ ουν
και ημεις εν τωι ειναι ζωια λογικα θνητα, νου και επιστημης δεκτικα, η τοις εξωθεν
και κατα νουν κινημασι και μοναις ταις εκ θελη ματων ροπαις επιτρεψομεν. ει μεν
γαρ ενεσπαρται κατα φυσιν τωι Μονογενει το χρηναι παντως και ως εξ αναγκης
προσκυνειν, ουτω τε νοουσι και λεγουσι, πως ου γυμνως εις αυτον δυσσεβουντες
αλωσονται τον Πατερα; πασα γαρ και αυτον αναγκη νοεισθαι τοιουτον, επειπερ και
εικων αυτου και χαρακτηρ αυτου εστιν ο Υιος, και οσαπερ αν εν απαραλ λακτοις
υπαρχοι τοις ομοιωμασι, ταυτα δη παντως κατ' ουδεν αλληλων διοισει. ει δε εν
μονωι κεισθαι φασι τωι 1.280 θελησαι τον Υιον προσαγειν τωι Πατρι την προσκυνησιν,
στοχασται μαλλον εισιν η της αληθειας επιστημονες. τι δ' αν κωλυσαι και ετερους
ειπειν, ριψοκινδυνον τινα πλαττο μενους ευσεβειαν, οτι θελητον τωι Πατρι
προσκυνειν τωι Υιωι, καιτοι κατα φυσιν ουκ οντι προσκυνητηι; Ἀλλ' αυτο, φησι, το
πρεπον, το μεν του Πατρος υπεξελειται προσωπον, υποθησει δε τωι πραγματι τον
Υιον, ουκ αβουλητον εχοντα το προσ κυνειν τωι Πατρι. Τι φῂς, ω ουτος; παλιν ημιν
ως εξ αδυτων, ητοι τριποδων Ἑλληνικων, αναφερεις τας μαντειας, η κατ' εκεινον
ερχηι "τον ελαμιτην Σαμεαν" τα απο καρδιας ερευγομενος σης, και ουκ απο στοματος
Κυριου; το δε πρεπον ημιν, ως ακαταγωνιστον εν τουτοις, αντεξαγων ουκ ερυθριαις;
η γαρ ουκ οιηι πρεπειν τον οντα κατα φυσιν Θεον, Θεον εχειν τον εξ αυτου
γεννηθεντα Λογον και τον ωι προσκυνει πασα η κτισις, προσκυνουμενου δε μαλλον η
προσκυνουντος Υιου Πατερα καλεισθαι και ειναι τηι φυσει; αλλ' οιμαι τοις οντως
σοφοις ουκ απαιδοντα λεγειν. πως δε και πρεπειν οριουμεθα προσκυνεισθαι παρα του
ιδιου γεννηματος τον Πατερα, τοσαυτην υπομενουσης ζημιαν της επ' αμφοιν
υποληψεως; πρωτον μεν γαρ ουτε εν ισοτητι της αξιας, ουτε εν απαραλ λακτωι της
φυσεως εικονι το μη προσκυνουν τωι προσκυ νουντι κεισεται. προσκυνει γαρ ως
ελαττων, και ου ποσοτητι μετρητος τηι κατα τι των προσπεφυκοτων· ου γαρ ελαττων
εσται Θεος η Κυριος· αλλ' ως ορωι διαφερων τωι κατα τον του πως ειναι λογον. ειτα
πως αληθης αναφανειται λεγων "̔Ο εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα;" πως δε
χρηναι τιμασθαι φησιν εαυτον ουκ εν ελαττονι μοιραι του Πατρος, το ισον ουκ εχων
εν δοξηι κατα γε τον του προσκυνουντος λογον; ειτα προς τουτωι, και αυτος ημιν ο
Πατηρ ου της 1.281 τυχουσης ακοσμιας εισω γεγονως οφθησεται. δοξα μεν γαρ αυτωι
το γεννησαι τοιουτον, οποιος περ αν υπαρχοι κατα φυσιν αυτος· εκ δε των εναντιων
αισχος ου μικρον ετερογενη τε και εκφυλον εχειν τον εξ εαυτου, και παθειν τι
τοιουτον, ο και αυτη των γενητων απεναρκησεν η φυσις. τικτει γαρ εαυτων ουκ
αισχιονα τα του τικτειν λαχοντα την δυναμιν, ορωι και βουλησει του παντων
∆ημιουργου. "Ἐξενεγκατω "γαρ, φησιν, η γη βοτανην χορτου, και ξυλον καρπιμον
"φερον σπερμα κατα γενος και καθ' ομοιωσιν." ουκουν εν δευτεροις μεν των
γενητων εσται το θειον, ειπερ εκεινα μεν εν τουτοις, το δε ουδαμως· ο δε πρεπειν τε
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομου και διωρισθαι καλως επι ταις εκ των οντων διαδοχαις επεψηφιζετο, τουτου δη
και μονος αλωσεται διαμαρτων. Τις αν ουν, ω βελτιστοι, λεγοντων ανασχοιτο,
πρεπειν τωι ιδιωι γεννητορι προσκυνειν τον Υιον; επειδη δε τοις παρ' υμων
προστεθειται λογοις, ως ουδε ανεθελητον τωι Μονο γενει το πραγμα εστι, και ταυτην
ημιν επιτειχιζετε την αναποδεικτον αφορμην απο μονου λαβοντες του πρεποντος,
φερε παλιν εκ των ιερων γραμματων και τουτο κατασκεψω μεθα, οθεν οιμαι
μαλιστα προσηκειν θηρασθαι σπουδαζειν την εφ' εκαστωι των ζητουμενων
αποδειξιν. ουκουν ο μεν νομος συντελεισθαι παρ' εκαστου των Ἰουδαιων τωι επι
παντας οντι Θεωι "το ημισυ του διδραχμου" προσεταττεν, ουκ αργυρολογιας
επινοησας ευρεσιν, ουδε χρηματων εικαιον ερανισμον, αλλα παιδευσιν τινα δι'
εναργεστατων υπεμ φαινουσαν τυπων· πρωτον μεν, οτι κυριος εστιν ουδεις της ιδιας
κεφαλης, ενα δε οι παντες κεκτημεθα τηι των τελεσ ματων καταθηκηι προς δουλειαν
καταγραφομενοι· ειτα προς τουτοις τας εκ νου τε και πνευματικας καρποφοριας, ως
εν παχυτερωι παλιν ζωγραφουσαν γραμματι τε και πραγματι. 1.282 "Τιμα γαρ, φησι,
τον Κυριον απο σων δικαιων πονων, και "απαρχου αυτωι απο σων καρπων
δικαιοσυνης·" ο δη και γενεσθαι συμβεβηκε δια της Ευαγγελικης διδασκαλιας, της
κατα νομον ηδη λατρειας συνεσταλμενης. ου γαρ ετι ταις εξωθεν δωροφοριαις
θεραπευειν οιομεθα δειν τον απαντων Κυριον, το εξ υλης φθαρτης συντελειν
επειγομενοι δι δραχμον· αληθινοι δε οντες προσκυνηται, προσκυνουμεν εν πνευματι
και αληθειαι τωι Θεωι και Πατρι. ταυτην εγκεκρυ φθαι τωι νομικωι γραμματι την
διανοιαν υποτοπητεον. Ὡς ουν εν τοις Ἱεροσολυμοις ο Κυριος ην, οι του δι δραχμου
πρακτηρες ανεπυνθανοντο του Πετρου λεγοντες "̔Ο διδασκαλος υμων ου τελει τα
διδραχμα; εισελθοντα δε "εις την οικιαν, ως γεγραπται, προεφθασεν αυτον ο Ἰησους
"λεγων Οι βασιλεις της γης απο τινος λαμβανουσι τελη η "κηνσον; απο των υιων
αυτων, η απο των αλλοτριων;" ειποντος δε αυτου "Ἀπο των αλλοτριων, εφη ο
Ἰησους " Αρα γε ελευθεροι εισιν οι υιοι· ινα δε μη σκανδαλιζωμεν "αυτους,
πορευθεις εις θαλασσαν βαλε αγκιστρον, και τον "αναβαντα πρωτον ιχθυν αρον, και
ανοιξας το στομα αυτου "ευρησεις στατηρα· εκεινον λαβων δος αυτοις αντι εμου και
"σου." οραις ουκ ανεχομενον υποτελη γενεσθαι τον Υιον, ουδε ως ενα των υπο τον
της δουλειας ζυγον, υπομειναι πραγμα δουλοπρεπες; ειδως γαρ της εαυτου φυσεως
το ελευθερον αξιωμα, οικετικον ουδεν εποφειλειν τωι Θεωι και Πατρι διισχυριζεται·
"Ἐλευθεροι γαρ εισιν οι υιοι" φησιν. πως ουν ουκ ανεθελητον εχει την δουλοπρεπη
προσκυνησιν; ο δε και προς μονον αποναρκησας τον του πραγματος τυπον, 1.283
πως αν ταυτην ετι καταδεξαιτο την αληθειαν; η γαρ ουχ ως τελος και καρποφοριαν
πνευματικην λογιουμεθα την προσκυνησιν, και λατρειας ειδος υπαρχειν ερουμεν
αυτην; επει δια ποιαν ο νομος αιτιαν τηι προσκυνησει συνεδησε την λατρειαν ειπων
"Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις, και "αυτωι μονωι λατρευσεις." πυλη γαρ ωσπερ
τις εστι και οδος της εν εργοις λατρειας η προσκυνησις, αρχην εχουσα δουλειας της
ως προς Θεον. διο δη και προς τινας ο μελωιδος που φησι "∆ευτε προσκυνησωμεν και
προσπε "σωμεν αυτωι, και κλαυσωμεν εναντιον Κυριου του ποιη "σαντος ημας." οραις
παρεπομενον τε και συνεζευγμενον τωι προσκυνειν το χρηναι προσπιπτειν; ου τι αν
γενοιτο δουλοπρεπεστερον, παρα γε τοις ορθως δοκιμαζουσι τας των πραγματων
ποιοτητας, ειπειν ουκ εχω. Ει δε επιμενουσιν οι δι' εναντιας επ' αθραυστοις ετι ταις
αναισχυντιαις σοβαρευομενοι, και των επι τουτοις απαι δευτων ου καταληγουσι
λογισμων, επιδεικνυντων ημιν ολην την αγιαν περινοστουντες γραφην
προσκυνησαντα τωι Θεωι και Πατρι τον Υιον, οτε γυμνος ην ετι Λογος, προ των της
ενανθρωπησεως χρονων και του της δουλειας σχηματος. νυν μεν γαρ ως ανθρωπος
ακατηγορητον προσκυνει, τοτε δε, ουκετι. αλλ' ουχ εξουσι μεν εκ των θειων τε και
ιερων επιδειξαι τουτο γραμματων· στοχασμους δε ημιν και σαθρων ενθυμηματων
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επινοιας συναγειροντες, ευλογως ακουσονται "Πλανασθε μη ειδοτες τας γραφας,
μηδε" την δοξαν του Μονογενους. οτι γαρ ηι μεν Λογος εστι και Θεος ου προσ κυνει,
γεγονως δε καθ' ημας, και τουτο παθειν ανθρωπο πρεπως κατεδεξατο δια την
οικονομιαν την μετα σαρκος, ου θυραθεν ημιν η πληροφορια ζητηθησεται, δια δε
των αυτου παλιν εισομεθα λογων. τι γαρ δη και φησι προς την εκ 1.284 της
Σαμαρειας γυναικα; Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ημεις προσκυνουμεν ο
οιδαμεν. αρ' ουχι παντι τωι και δια τουτου καταφανες, οτι τωι πληθυντικωι
χρησαμενος αριθμωι, και τοις εξ αναγκης και δουλειας προσκυνουσιν εαυτον
εναριθμων, ως εν δουληι τηι ανθρωποτητι γεγονως τα τοιαυτα φησι; τι γαρ ην, ειπε
μοι, το κωλυον αυτον εις οικειον προσωπον ελκυσαι μοναδικως την προσκυνησιν, ει
νοεισθαι παρ' ημων επεθυμει προσκυνητης; εδει γαρ μαλλον ειπειν Ἐγω προσκυνω ο
οιδα, ινα τοις αλλοις ασυντακτος ων, εφ' εαυτωι και μονωι την των ειρημενων
αρπασηι δυναμιν. νυνι δε το Ἡμεις αριστα τε φησι και λιαν ασφαλως, ως εν δουλοις
ηδη κατατεταγμενος δια την ανθρωποτητα, ως τοις προσκυνουσιν εναριθμιος, ως
Ἰουδαιος δια την χωραν. Ἀλλ' ερχεται ωρα και νυν εστιν, οτε οι αληθινοι
προσκυνηται προσκυνησουσι τωι Πατρι εν πνευματι και αληθειαι. και γαρ ο Πατηρ
τοιουτους ζητει τους προσκυνουντας αυτον. πνευμα ο Θεος, και τους προσκυνουντας
αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν. λεγει αυτωι η γυνη. Σημαινει μεν της
εαυτου παρουσιας τον ηδη παροντα καιρον, μετασκευασθησεσθαι δε τους τυπους
φησιν εις αλη θειαν, και την του νομου σκιαν εις λατρειαν πνευματικην. δια δε της
ευαγγελικης παιδευσεως εις ευαρεστον τωι Πατρι πολιτειαν χειραγωγηθησεσθαι
λεγει τον αληθινον προσκυνητην, τον ανθρωπον δηλονοτι τον πνευματικον,
ετοιμοτερον πως εις οικειοτητα τρεχοντα την προς Θεον. πνευμα γαρ ο Θεος, ως
προς ενσωματον νοειται φυσιν. δια τοι τουτο δικαιως τον πνευματικον αποδεχεται
προσκυνητην, ουκ εν μορφωσει και τυποις φορουντα της ευσεβειας την μορφωσιν
Ἰου δαικως, αλλα τοις μεν εξ αρετης κατορθωμασιν ευαγγελικως 1.285
διαλαμποντα, τηι δε των θειων δογματων ορθοτητι την οντως αληθη πληρουντα
προσκυνησιν. Οιδαμεν οτι μεσιας ερχεται, ο λεγομενος Χριστος· οταν ελθηι εκεινος,
αναγγελει ημιν παντα. Ὥραν αφιξεσθαι και καιρον, μαλλον δε ηδη παρειναι,
διδασκοντος του Χριστου, καθ' ον οι αληθινοι προσκυνηται την εν πνευματι
λατρειαν προσοισουσι τωι Θεωι και Πατρι, παραχρημα το γυναιον εις την λαλουμενην
παρα τοις Ἰου δαιοις ελπιδα τοις υπερ εξιν αναπτερουται νοημασιν. ειδεναι δε τον
μεσιαν ως ηξει κατα καιρον οικειον ομολογει, και ηξει μεν επι τισιν, ακριβως ου
φησιν, απεριεργαστους, ως εοικε, τους επ' αυτωι λαμβανουσα θρυλους, ατε δη
φιλογελως τε και φιλοσαρκουσα γυνη· ου μην ηγνοησε παντελως, ως αστειοτερων
μαθηματων εισηγητης επι τον Ἰσραηλ ανα δειχθησεται, και τουτο δη παντως εν τοις
περι αυτου λογοις ευρισκουσα. Λεγει αυτηι ο Ἰησους Ἐγω ειμι, ο λαλων σοι. Ου ταις
απαιδευτοις ψυχαις η και αμαθεσι παντελως εαυτον ανακαλυπτει Χριστος, αλλ'
εκειναις μαλλον επι λαμπει και φαινεται, αιπερ αν ειεν ηδη προς το βουλεσθαι τι
μαθειν ετοιμοτεραι, και της πιστεως την αρχην εν απλοις ωδινουσαι λογοις, προς
την των τελειοτερων επειγονται γνωσιν. τοιαυτη τις ημιν και η Σαμαρειτις
ανεδειχθη γυνη, παχυτερον μεν ηπερ εχρην τοις οντως θειοις προσβαλουσα
θεωρημασιν, ου μην του βουλεσθαι τι και νοειν εξωικισμενη παντελως. πρωτον μεν
γαρ αιτησαντι τωι Χριστωι το ποτον, προχειρως ου διδωσι, παραλυοντα δε πως, οσον
ηκεν ανθρω πινως ειπειν, τας επιχωριους των Ἰουδαιων συνηθειας κατα θεωμενη,
τους της παραβασεως προανεζητει λογους, μονον 1.286 ουχι δια της υπομνησεως εις
εξηγησιν καλουσα τον Κυριον· "Πως γαρ συ, φησιν, Ἰουδαιος ων παρ' εμου πιειν
αιτεις "γυναικος Σαμαρειτιδος ουσης;" επειδη δε, του της κατη χησεως προιοντος
λογου, και προφητην ωμολογει ειναι λοι πον, φαρμακον εις σωτηριαν λαβουσα τον
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγχον, ετεραν αυτωι προσηγε την πευσιν λεγουσα φιλομαθως "Οι πατερες "ημων
εν τωι ορει τουτωι προσεκυνησαν, και υμεις λεγετε "οτι εν Ἱεροσολυμοις εστιν ο
τοπος οπου προσκυνειν δει." αλλ' εδιδασκετο τουτο παλιν, ως ηξει ποτε, μαλλον δε
ηδη παρεστιν ο καιρος, καθ' ον οι αληθινοι προσκυνηται το εν ορεσι τοις επι γης
προσκυνειν παρωσαμενοι, την υψηλοτεραν και εν πνευματι λατρειαν προσοισουσι
τωι Θεωι και Πατρι. μονωι δε πρεπειν αναθεισα τα καλλιστα τωι Χριστωι, και την επι
τοις αμεινοσι γνωσιν τοις εκεινου χρονοις τηρησασα "Οιδαμεν, φησιν, οτι μεσιας
ερχεται, ο λεγομενος Χριστος, "οταν ελθηι εκεινος, αναγγελει ημιν παντα." οραις
οπως ηδη το γυναιον ευτρεπες εις το πιστευειν εγιγνετο, και ωσπερ τινα βαθμων
αναβαινουσα θεσιν, εκ μικρων ερωτηματων εις υψηλοτεραν εξιν αναπηδαι; εδει
τοινυν αυτηι τρανοτεραις μεν ηδη φωναις απογυμνουν το ποθουμενον, το δε εν
ελπισι σωζομενον αγαθαις παρατιθεναι λοιπον εν οψει λεγοντα Ἐγω ειμι ο λαλων
σοι. Ἐπιτρεποντων τοιγαρουν τοις νεηλυσιν, οι το διδασκα λικον εν εκκλησιαις
εχοντες επιτηδευμα, τον της κατηχησεως αναμασασθαι λογον, ουτω τε λοιπον
καταδεικνυντων αυτοις τον Ἰησουν, εκ μικρας παιδαγωγιας επι την εντελεστεραν
της πιστεως αναβιβαζοντες γνωσιν. οι δε τον αλλογενη και ουτω προσηλυτον
αρπαζοντες, και σκηνης μεν εισω της εσωτερας ποιουμενοι, θυειν δε ανιπτοις ετι
χερσι τον αμνον επιτρεποντες, και τωι της ιερωσυνης καταστεφοντες αξιωματι 1.287
τον ουπω κατηχουμενον, προς μεγαλους εν ημεραι κρισεως ευτρεπιζεσθωσαν
λογους. αρκει γαρ μοι τουτο και μονον ειπειν. Και επι τουτωι ηλθον οι μαθηται
αυτου. Τελος των προς την γυναικα λογων, η των μαθητων παρουσια. σιωπαι γαρ,
φησι, λοιπον ο Χριστος, και τον θερμον της πιστεως σπινθηρα Σαμαρειταις ενθεις,
επιτρεπει ταις ενδοσεσιν εις μεγαλην εξαπτεσθαι φλογα. ουτω νοησεις το παρ' αυτου
λεγομενον "Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, "και τι θελω ει ηδη ανηφθη;" Και
εθαυμαζον οτι μετα γυναικος ελαλει. Καταπληττονται παλιν οι μαθηται του
Σωτηρος την ημεροτητα, και τον υφειμενον αποθαυμαζουσι τροπον. ου γαρ δη κατα
τινας των επ' ακρατοις ευλαβειαις ηγριωμενων, την προς γυναικα διαλεξιν
αποφριττειν αξιοι, εξαπλοι δε εις απαντας την φιλανθρωπιαν, και δι' αυτου δεικνυει
του πραγματος, οτι δη παντως εις υπαρχων ∆ημιουργος, ου μονοις ανδρασι την δια
πιστεως απονεμει ζωην, αλλα και το θηλυ προς αυτην σαγηνευει γενος. Κερδαινετω
παλιν και τουτο προς υπογραμμον ο διδα σκων εν εκκλησιαις, και μη παραιτεισθω
γυναικας ωφελειν. ου γαρ θελημασι τοις ιδιοις, αλλα τηι του κηρυγματος χρειαι δει
παντως ακολουθειν. Ουδεις μεντοι ειπε Τι λαλεις; η Τι ζητεις μετ' αυτης; Μαθητων
ην εργον επιστημονων, και την πρεπουσαν τωι διδασκαλωι τιμην περισωζειν
ειδοτων, μη περιεργοις ερωτη σεσιν εις εκτοπους δοκειν υπονοιας αποδημειν, οτι
μετα γυ ναικος ελαλει, αιδοι δε μαλλον και φοβωι την μεν γλωτταν ειργειν οδοντων
εντος, περιμενειν δε μαλλον αυτομολουντα 1.288 προς λογους τον Κυριον, και
εθελουσιον αυτοις προστιθεντα την εξηγησιν. θαυμαστεον τοιγαρουν δια τουτων
εφ' ημερο τητι μεν τον Χριστον, επι δε σοφιαι και συνεσει τους μα θητας και τηι του
πρεποντος γνωσει. Ἀφηκεν ουν την υδριαν αυτης η γυνη και απηλθεν εις την πολιν.
Κρειττων ηδη και υψηλοτερα φαινεται των εις το σωμα φροντιδων, η κατα την
εχθες και τριτην πολυανδρος ουσα γυνη, και η ψυχραις πολλακις ευαλωτος ηδοναις,
πλεονεκτει της σαρκος την ως εξ αναγκης χρειαν, διψης τε ομου και ποτων
αλογησασα, προς ετεραν εξιν δια της πιστεως ανε χαλκευετο. αγαπην δε παραχρημα
την καλλιστην πασων αρετην και τον φιλαλληλον μελετωσα τροπον, οπερ αυτηι
πεφηνεν αγαθον, τουτο και ετεροις εξαγγελλουσα γοργως δρομωι τωι προς την πολιν
συντεινεται. υπεφωνει γαρ εν αυτηι, κατα γε το εικος, ο Σωτηρ, και λεληθοτως κατα
τον νουν εψιθυριζε λεγων "∆ωρεαν ελαβετε, δωρεαν δοτε." μανθανωμεν δια τουτου
μη ζηλουν μεν εκεινον τον οκνοφιλον οικετην, δια τε τουτο εις γην καταχωννυντα
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ταλαντον, επεργαζεσθαι δε μαλλον αυτο σπουδαζωμεν. ο δη και δρωσα καλως η
πολυθρυλητος αυτη γυνη, κοινοποιειται τοις αλλοις το προσπεσον αγαθον, υδωρ
μεν, οπερ ηκεν αρυσομενη, των πηγαιων ουκετι λαβουσα μαστων, ουδε την εκ γης
υδριαν οικοι παλιν αποκομιζουσα, θειαι δε μαλλον και ουρανιωι χαριτι και πανσοφωι
του Σωτηρος διδασκαλιαι τας της διανοιας απο θηκας εμπλησασα. Ἰστεον εντευθεν,
ως εν τυπωι παλιν και γραφηι, οτι μικρων δη λιαν υπερφρονουντες και σωματικων,
πολλαπλασιονα τε 1.289 και αμεινω τα παρα Θεου ληψομεθα. τι γαρ υδωρ το απο της
γης, ως προς την ανωθεν συνεσιν; Και λεγει τοις ανθρωποις ∆ευτε ιδετε ανθρωπον
ος ειπε μοι παντα α εποιησα· μητι ουτος εστιν ο Χριστος; Ὢ παραδοξου μεταβολης, ω
μεγαλης οντως και θεοπρε πους ισχυος επ' αῤρητωι διαφανους τωι θαυματι. τεχνιτις
ηδη προς λογους και μυσταγωγος, η συνιεισα μεν ουδεν των εν αρχηι λεγομενων, δια
δε τουτο δικαιως ακουσασα "Ὕπαγε "φωνησον σου τον ανδρα και ελθε ενθαδε." ορα
γαρ οπως εντεχνως την προς Σαμαρειτας εποιειτο διαλεξιν. ουκ ευθυς ευρηκεναι
φησι τον Χριστον, ουδε εν πρωτοις αυτοις εισ φερει διηγησ[εσ]ιν τον Ἰησουν· η γαρ
αν και διεπτυσθη δικαιως, ως πολυ μεν το μετρον των αυτηι πρεποντων
αναβαινουσα λογων, ουκ αγνωτας δε των αυτης τροπων τους ακροωμενους
ευρισκουσα. προεξευμαριζει τοιγαρουν τωι θαυματι, και τωι παραδοξωι
προκαταπληξασα, λειοτεραν ωσπερ τηι πιστει την οδον απεργαζεται. δευτε και ιδετε
φησι συνετως, μονονουχι θερμοτεραις βοωσα φωναις Ἀρ κεσει και μονη προς πιστιν
η θεα, και πληροφορησει παροντας αξιολογωτεροις τοις θαυμασιν. ο γαρ γινωσκων
τα κεκρυμμενα, και το μεγα τουτο και θεοπρεπες αξιωμα λαχων, πως ουκ εξ ουριας
δραμειται προς την ων αν βουλοιτο πληρωσιν; Ἐξηλθον εκ της πολεως, και ηρχοντο
προς αυτον. Ἔλεγχος της Ἰουδαιων σκληροκαρδιας η Σαμαρειτων ευπειθεια, και το
εν εκεινοις απανθρωπον εν τηι τουτων ημεροτητι διαφαινεται. και ορατω παλιν ο
φιλομαθης της εν αμφοιν εξεως την διαφοραν, ινα δη και μαλα δικαιως 1.290
αποθαυμαζηι τον Ἰησουν της μεν των Ἰουδαιων αποδημουντα 1.290 Συναγωγης,
εαυτον δε μαλλον τοις αλλογενεσι δωρουμενον. Ἰουδαιοις μεν γαρ οτι και ηξει και
επι τισιν αναφανειται Χριστος, ο δια Μωυσεως διηγγελλε νομος, προφητων δε ο
πανσεμνος ανεκηρυττε χορος, και μονονουχι παροντα λοιπον επι θυραις επεδεικνυε
λεγων "Ἰδου ο Θεος ημων, ιδου "Κυριος·" και τελευταιος επι πασιν ο μεγας "εν
γεννητοις "γυναικων" Ἰωαννης, ηδη πεφηνοτα και συνδιαιτωμενον φανερον
καθιστη λεγων "Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων "την αμαρτιαν του κοσμου." και το
γε παντων παραδοξο τερον, δια πολλων πραγματων δυναμεως τε και εξουσιας
θεοπρεπους εαυτον ο Σωτηρ εξεκαλυπτε. τι δη λοιπον επι τουτοις οι προς εκτοπους
αχαλινοι μελετωσι βουλας; φο νωσιν αδικως, επιβουλευουσι δυσσεβως, φθονουσι
δυστρο πως, γης τε και πολεως της εαυτων εξελαυνουσι την ζωην, το φως, την
απαντων σωτηριαν, την εις βασιλειαν οδον, των πλημμεληματων την αφεσιν, της
υιοθεσιας τον χορηγον. δια τοι τουτο δικαιως εφασκεν ο Σωτηρ "Ἱερουσαλημ
"̔Ιερουσαλημ η αποκτενουσα τους προφητας και λιθοβο "λουσα τους απεσταλμενους
προς αυτην, ποσακις ηθελησα "επισυναγαγειν τα τεκνα σου ον τροπον ορνις
επισυναγει "τα νοσσια εαυτης υπο τας πτερυγας, και ουκ ηθελησατε· "ιδου αφιεται
υμιν ο οικος υμων." Σαμαρειται δε της Ἰουδαιων απονοιας αναφαινονται
κρειττονες, και την ενουσαν αυτοις δυσμαθιαν ταις ευπειθειαις νικησαντες, ενος και
μονου κατακουσαντες θαυματος, δρομαιοι βαδιζουσιν επι τον Ἰησουν, ου ταις των
αγιων προφητων αναπεπεισμενοι φω 1.291 ναις, ου Μωυσαικοις κηρυγμασιν ουδε
ταις Ἰωαννου δακτυ λοδειξιαις, αλλα μιας αυτοις εξηγουμενης, και τουτο αμαρ
τωλου, γυναικος. ευλογως τοιγαρουν την επ' αυτους του Σωτηρος αποθαυμαζοντες
ψηφον, και ημεις αναφθεγξωμεθα "∆ικαιος ει Κυριε, και ευθης η κρισις σου." Ἐν τωι
μεταξυ ηρωτων αυτον οι μαθηται αυτου λεγοντες Ῥαββι, φαγε. ο δε ειπεν αυτοις.
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Οικονομει μεν αριστα του βιβλιου την συγγραφην ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης,
παραλιμπανει δε ουδεν των οσα δη παντως τοις εντευξομενοις εσεσθαι πιστευει
λυσιτελη. ακουε τοινυν οπως ημιν αξιολογωτατου πραγματος γεγονοτα παλιν
υπογραμμον εισφερει τον Ἰησουν. ουδεν γαρ οιμαι τεθεισθαι ματην εν ταις των
αγιων συγγραφαις, αλλα και οπερ αν τις οιηται μικρον, ουκ ευκαταφρονητον
ωδινον εσθ' οτε την ωφελειαν ευρισκεται. αρξαμενης τοιγαρουν της Σαμαρειτων
επιστροφης, και οσον ουδεπω προσδωκωμενων αυτων· ᾔδει γαρ ηξοντας ως Θεος·
ολος μεν εξ ολου προς την των κεκλημενων σωτηριαν συντεινεται, ποιειται δε
λογον ουδενα της του σωματος τροφης, καιτοι και κεκμηκως "εκ "της οδοιποριας,"
ως γεγραπται, ινα παλιν δια τουτου τους εν ταις εκκλησιαις ωφελησηι διδασκαλους,
και καματου μεν παντος αναπεισηι περιοραν, κρειττονα δε της περι το σωμα
φροντιδος την επι τοις σωζομενοις ποιεισθαι σπουδην· "Ουαι γαρ, φησιν ο
προφητης, οι ποιουντες το εργον "Κυριου αμελως." ινα τοινυν μανθανωμεν εν τοις
τοιουτοις μαλιστα καιροις ασιτειν ειωθοτα τον Κυριον, ερωτωντας εισφερει τους
μαθητας, και μονονουχι προκυλινδουμενος, ινα δη βραχυ τι των πεπορισμενων, ως
απαραιτητον τε και 1.292 αναγκαιαν ποιησαιτο τροφην. "απεληλυθησαν γαρ εις την
"πολιν ινα τροφας αγορασωσιν," ας και παρησαν ηδη συγκομισαμενοι. Ἐγω βρωσιν
εχω φαγειν ην υμεις ουκ οιδατε. Χαριεντως μεν ο Σωτηρ απο των εν χερσι
πραγματων εξυφαινει την αποκρισιν. μονον δε ουχι φησιν επεσκια σμενως, ως ειπερ
ειδειεν αυτοι την Σαμαρειτων επι θυρας ουσαν επιστροφην, εκεινης εχεσθαι μαλλον
ως τρυφης, η σαρκα τρεφειν ανεπειθον. εκ δε δη τουτου παλιν οσην εχει την εις
ανθρωπους αγαπην η θεια φυσις εξεστι μαθειν· τροφην γαρ ωσπερ ηγειται και
τρυφην των απολωλοτων την εις σωτηριαν αναδρομην. Ἔλεγον ουν οι μαθηται
προς αλληλους Μητις ηνεγκεν αυτωι φαγειν; λεγει αυτοις ο Ἰησους. Σκοτεινον οντα
τον λογον ουπω συνεντες οι μαθηται, τα πολλακις καθ' εαυτους ελογιζοντο
γεγονοτα, και προς τας συνηθεις καταβαινουσιν εννοιας, προσηχθαι μεν υπο του
τροφην υποπτευοντες αυτωι, τιμιωτεραν δε πως η και ηδιονα της παρ' αυτων
συλλεγεισης υπαρχειν αυτην. Ἐμον βρωμα εστιν ινα ποιησω το θελημα του
πεμψαντος με και τελειωσω αυτου το εργον. Ὅλον αποῤρηξας του λογου το
κατακαλυμμα διαφανε στατην αυτοις ανεδειξε την αληθειαν, ως δε οσον ουδεπω της
οικουμενης διδασκαλοις εσομενοις τυπον εαυτον εισφερει, συντονου τε και λιαν
αριστης σπουδης, της επι το χρηναι διδασκειν δηλαδη, και της αναγκαιας του
σωματος χρειας 1.293 δευτεραν αξιως εχουσης δια τουτο την φροντιδα. βρωμα γαρ
ειναι λεγων εαυτωι θυμηρεστατον το ποιησαι το θελημα του πεμψαντος αυτον και
τελειωσαι αυτου το εργον, της μεν αποστολικης λειτουργιας διαγραφει το
επιτηδευμα, ποταποι δε την εξιν υπαρχειν οφειλουσι καταμηνυει σαφως. συντε
τασθαι γαρ δη κατα το εικος αναγκαιον αυτους επι μονοις τοις διδασκαλικοις
φροντισμασι, δειν δε τοσουτον αποφοιταν της εις σαρκα τρυφης, ως μηδ' αυτην εσθ'
οτε προσιεσθαι την ως εξ αναγκης θεραπειαν, δια μονην επιτελουμενην την του
τεθναναι παραιτησιν. Και ταυτα μεν ημιν ειρησθω προς το παρον, ως εις τυπον και
υπογραμμον αποστολικης συντεινοντα πολιτειας· ει δε χρη τοις ειρημενοις και
δογματικωτερον προσβαλλοντας ειπειν, απεσταλθαι φησι, δηλον δε οτι παρα του
Θεου και Πατρος, η κατα τον της ενανθρωπησεως τροπον, καθ' ον επελαμψε τωι
κοσμωι μετα σαρκος, ευδοκιαι και συναινεσει του Πατρος, η ως Λογος εκ του
γεννησαντος νου προκυπτων τροπον τινα και πεμπομενος και το δοξαν αποπληρων,
ουχ ως αλλοτριων θεληματων παραληφθεις υπουργος, αλλ' αυτος υπαρχων ομου
και Λογος ο ζων και θελημα του Πατρος εναργεστατον, διασωζων ετοιμως τους
απολωλοτας. δια γαρ τοι τουτο, και του πεπομφοτος αυτον ειναι το εργον ειπων,
αυτος οραται τελειωτης· παντα γαρ παρα Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι. οτι γαρ και
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λογος και βουλη και θελημα και δυναμις του Πατρος εστιν ο Υιος, ειναι μεν απασι
νομιζω καταφανες· λυπει δε ουδεν και απο της θειας πιστωσασθαι γραφης. ουκουν
ορατω μεν τις υπαρχοντα Λογον εν τωι "̓Εν αρχηι ην ο Λογος και ο Λογος ην προς τον
Θεον και "Θεος ην ο Λογος." ορατω βουλην εν τωι λεγειν, ως προς Θεον και Πατερα,
τον μελωιδον "Ἐν τηι βουληι σου ωδη 1.294 "γησας με, και μετα δοξης προσελαβου
με·" ορατω θελημα παλιν εν τωι λεγειν αυτον "Κυριε εν τωι θεληματι σου "παρασχου
τωι καλλει μου δυναμιν." νευροι γαρ των αγιων το καλλος, τουτεστι την εις απασαν
αρετην ευεξιαν, το ζων τε και ενυποστατον θελημα του Πατρος, τουτεστιν ο Υιος. οτι
γαρ εστι και δυναμις, παλιν εντευθεν συνησεις " Εντειλαι, φησιν, ο Θεος τηι δυναμει
σου, δυναμωσον ο "Θεος τουτο ο κατηρτισω ημιν." ορας εν τουτοις ακριβως ευδοκιαι
του Θεου και Πατρος, σαρκωθεισαν αυτου την δυ ναμιν, τουτεστι τον Υιον, ινα
δυναμωσηι τουτο οπερ ημιν κατηρτισατο σωμα. ει μη γαρ εσκηνωσεν εν ημιν, ουδ' αν
ολως την απο φθορας ασθενειαν η της σαρκος απεδυσατο φυσις. αυτος τοιγαρουν
υπαρχων ο Υιος το αγαθον του Πατρος θελημα, τελειοι το εργον αυτου, σωτηρια τοις
πι στευουσιν εις αυτον αναδεικνυμενος. Ἀλλ' ερει τις προς τουτο τυχον Ει αυτος
εστιν ο Υιος το θελημα του Πατρος, ποιον απεσταλη πληρωσων θελημα; δει γαρ
ετερον ειναι παρα τον πληρουντα το πληρουμενον. τι ουν αρα προς τουτο φαμεν;
απαιτει μεν οντως των ονοματων η θεσις των σημαινομενων την ετεροτητα, αδια
φορει δε πολλακις επι Θεου, και το ακριβες εν τουτοις ο περι της ανωτατω φυσεως
παραιτειται λογος. λαλειται γαρ τα περι αυτης, ουχ ως εχει παντως αληθειας, αλλ'
οπως αν δυναιτο διερμηνευειν η γλωττα, και ους κατακροασθαι το ανθρωπινον. ο
γαρ εν αινιγματι βλεπων, εν αινιγματι και λαλει. επει τι ποιησεις οταν ο απλους
ημιν την φυσιν εισβαινηι διπλους, δια του λεγειν περι των εξ Ἰσραηλ Και τα τεκνα
αυτων διηγον δια πυρος, "ο ουκ ενετειλαμην αυτοις "και ουκ ανεβη επι την καρδιαν
μου." η γαρ ουκ αναγκη 1.295 την καρδιαν ετεραν υπαρχειν παρα τον εν ωιπερ εστι;
και πως απλους ημιν ετι νοηθησεται Θεος; ουκουν ανθρωπινως μεν λαλειται τα περι
Θεου· νοειται δε ουτως, ως αν αρμοττοι Θεωι, και το μετρον της ημετερας γλωττης
την επι παντας ουκ αδικησει φυσιν. καν ευρισκηται τοιγαρουν ο Υιος, ως περι τινος
ετερου λεγων του θεληματος του Πατρος, αδια φορησεις οικονομικως τηι των λογων
ασθενειαι περιτιθεις το μη δυνασθαι τι μειζον ειπειν, μητε μην ετερως κατασημηναι
το δηλουμενον. και ταυτα μεν ειρησθω παλιν εις αποδειξιν του νοεισθαι και θελημα
του Πατρος τον Υιον· εν δε γε τωι προκειμενωι ρητωι, λογος μεν ουδεις αναγκασει
θελημα νοει σθαι του Πατρος τον Υιον, αδιαφορως δε μαλλον παρα δεξομεθα την επι
τοις απολωλοσι βουλην αγαθην. Ουχ υμεις λεγετε οτι ετι τετραμηνος εστι και ο
θερισμος ερχεται; ∆εχεται παλιν του λογου τας αφορμας απο καιρου και πραγματος,
και απο των εν αισθησει τηι παχυτεραι πνευμα τικων θεωρηματων αναπλαττει
διηγησιν. ωρα μεν γαρ ην χειμωνος ετι κατ' εκεινο καιρου, αρτιθαλης δε και νεος
των σπερματων ο καλαμος μογις μεν της αρουρας εξεφριττε· καιρου δε τεσσαρων
μηνων διιπευσαντος εις την του θερι ζοντος χειρα πεσεισθαι προσεδοκατο. Ουχ υμεις
ουν φησιν οι ανθρωποι φατε οτι ετι τετραμηνος εστι και ο θερισμος ερχεται; Ἰδου
λεγω υμιν επαρατε τους οφθαλμους υμων και θεασασθε τας χωρας, οτι λευκαι εισι
προς θερισμον. Τουτεστιν ολιγον των επι γης πραγματων τον της δια νοιας
οφθαλμον ανοχλισαντες, τον πνευματικον επαθρειτε 1.296 σπορον, οτι
λελευκανθισται μεν ως επι την αλω βαδιουμενος ηδη, καλει δε λοιπον εφ' εαυτωι
τον αμητηρα σιδηρον. απο δε της ομοιοτητος των εν ιστοριαι πραγματων θεωρησεις
το δηλουμενον· σπορον μεν γαρ νοησεις τον νοητον και πληθυν ασταχυων
πνευματικων, τους δια της των προφητων προ γεωργηθεντας φωνης εις την
μελλουσαν αναδειχθησεσθαι πιστιν δια Χριστου· λευκαινεται δε πεπειρος τε και
ετοιμος ηδη προς το πιστευειν γεγενημενος και συμπεπηγμενος εις ευλαβειαν. ο δε
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του θεριζοντος σιδηρος, ο λαμπρος τε εστι και τομωτατος των αποστολων λογος, της
μεν κατα νομον λατρειας αποκειρων τους ακροωμενους, επι δε την αλω μετα τιθεις,
τουτεστιν, επι την Ἐκκλησιαν του Θεου· ενθα δη τριβομενοι τε και πονοις αγαθοις
ενθλιβομενοι, καθαρος αποδειχθησονται σιτος της του συναγοντος αποθηκης
επαξιος. Ἤδη ο θεριζων μισθον λαμβανει, και συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον, ινα
ο σπειρων ομου χαιρηι και ο θεριζων. εν γαρ τουτωι ο λογος αληθινος εστιν, οτι
αλλος εστιν ο σπειρων και αλλος ο θεριζων. Λογου, φησιν, ο καιρος του καλουντος
εις πιστιν, και των νομικων τε και προφητικων κηρυγματων την εις τελος αφιξιν
τοις ακροωμενοις επιδεικνυοντος. ο μεν γαρ νομος, ως εν σκιαις ταις εν τυπωι
λατρειαις, προεδηλου τον αφιξο μενον, τουτεστι Χριστον· προφηται δε μετ' αυτον,
τους παρα του Πνευματος διαπορθμευοντες λογους "μικρον οσον "οσον" και ως ηδη
παρεσομενον τε και ηξοντα προεμηνυον. επειδη δε εισω βεβηκε θυρων, ουκ εις
ελπιδα μακραν ανα θησει το προσδοκηθεν των αποστολων ο λογος, αλλ' ηδη παρον
επιδειξει· και θεριει μεν εκ νομικης λατρειας τους ετι 1.297 νομωι δουλευοντας, και
μονωι προσκαθημενους τωι γραμματι, μεταθησει δε δικην δραγματων εις εξιν τε και
πολιτειαν ευαγγελικην, αποκερει δε ομοιως πολυθεου μεν πλανης τον των ειδωλων
προσκυνητην, μετοισει δε προς επιγνωσιν του κατ' αληθειαν οντος Θεου, και το
συμπαν ως ενι και συλ ληβδην ειπειν, τους φρονουντας ετι τα επι της γης προς την
των αγγελων μεταστησει ζωην δια πιστεως της εις Χριστον. Ταυτα μεν δη, φησιν, ο
των θεριστων εξεργασεται λογος. εσται δ' ουν ομως ουκ αμισθει, συναξει γαρ δη
παντως αυτοις τον εις ζωην αιωνιον αποτρεφοντα καρπον· και ου δη που λαβοντες
μονοι καθ' εαυτους ευφρανθησονται, αλλ' ως τοις των προφητων επικεκμηκοτες
πονοις, και τον παρ' εκεινων προγεωργηθεντα θερισαντες σπορον, μιαν συν αυτοις
επιτελεσουσι την πανηγυριν. οιμαι δ' εγωγε τον σοφω τατον Παυλον, τους επι τοις
μελλουσι τυπους εκμεμαθηκοτα σαφως, εντευθεν ειπειν περι τε των αγιων πατερων
και προφητων, οτι "Και ουτοι παντες τελειωθεντες δια της "πιστεως ουκ εκομισαντο
την επαγγελιαν, του Θεου περι "ημων κρειττον τι προβλεψαμενου, ινα μη χωρις
ημων "τελειωθωσιν." ομου γαρ χρηναι χαιρειν εδοκιμασεν ο Σωτηρ τωι
προεσπαρκοτι τον θεριστην. Ἐγω απεστειλα υμας θεριζειν ο ουχ υμεις κεκοπιακατε·
αλλοι κεκοπιακασι, και υμεις εις τον κοπον αυτων εισεληλυθατε. Ἤδη το συμπαν
αυτοις αποκαλυπτει μυστηριον, και την αινιγματωδη των λογων αποστησας
περιβολην εναργεστατην του σημαινομενου παριστησι την διανοιαν. φιλοπροφητης
δε ων ο Σωτηρ και φιλαποστολος, ουτε τον εκεινων πονον εξω της των αποστολων
τιθησι χειρος, ουτε μην ολοκληρως απονεμει τοις αγιοις αποστολοις το επι τοις
μελλουσιν 1.298 ανασωθησεσθαι καυχημα δια πιστεως της εις αυτον· ανακε ρασας δε
ωσπερ και ταις εις αλληλους συνεργιαις αναμιξας τον εκατερων πονον, μιαν εσεσθαι
φησι, και μαλα εικοτως, επ' αμφοιν την φιλοτιμιαν. εισβεβηκεναι γεμην επι τοις
των αγιων προφητων τους αποστολους διαβεβαιουται πονοις, ταις των
προλαβοντων ευκλειαις ουκ επιτρεπων εναλλεσθαι, τιμαν δε μαλλον αναπειθων
αυτους, ως ηγησαμενους εν τε πονωι και χρονωι· καλλιστον δε δηπου και ημιν οτι δη
παντως εσται το μαθημα, τις ο συναινειν παραιτουμενος; Ἐκ δε της πολεως εκεινης
πολλοι επιστευσαν εις αυτον των Σαμαρειτων, δια τον λογον της γυναικος
μαρτυρουσης οτι ειπε μοι παντα οσα εποιησα. Κατακρινεται παλιν και δια τουτων ο
Ἰσραηλ, και δια της των Σαμαρειτων ευπειθειας, αφιλομαθης τε ομου και απηνης
εξελεγχεται. θαυμαζει γαρ λιαν ο Ευαγγελιστης πολλους εις Χριστον πεπιστευκεναι
λεγων δια τον λογον της γυναικος, καιτοι των δια νομου παιδαγωγουμενων εις την
επι τουτωι γνωσιν, ουτε τας Μωυσεως παραδεξαμενων φωνας ουτε τοις προφητων
οτι πειθεσθαι χρη διεγνωκοτων κη ρυγμασι προκατασκευαζει δε δια τουτων, μαλλον
δε προ απολογειται σοφως, οτι χαριτος τε και ελπιδος της εις Χριστον εξωσθησεται
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν ευλογως ο Ἰσραηλ, αντεισβησεται δε των εθνων ητοι των αλλογενων η
ευπειθεστερα πληθυς. Ὡς ουν ηλθον προς αυτον οι Σαμαρειται, ηρωτων αυτον
μειναι παρ' αυτοις. και εμεινεν εκει δυο ημερας. και πολλωι πλειους επιστευσαν δια
τον λογον αυτου. Ἐξηγειται μεν ως εν απλοτητι λογων, ο δη γενεσθαι συμβεβηκεν.
ετεραν δε ωσπερ εξαρτυει παλιν αποδειξιν, 1.299 του χρηναι δικαιως αποῤριπτεσθαι
μεν της ελπιδος τον Ἰσραηλ, μεταμοσχευεσθαι δε τους αλλογενεις επ' αυτην.
Ἰουδαιοι μεν γαρ θαυματουργουντα ποικιλως τον Ἰησουν, και εν δοξηι τηι θεοπρεπει
διαλαμποντα, πικραις τε και αφορητοις υπονοιαις υβριζουσι, και τοσουτον
εμπαροινειν ουκ ερυθριωντες αλισκονται, ως εξοικον τε ποιεισθαι και πολεως της
σφετερας ελαυνειν επειγεσθαι τον απασης αυτοις ευθυ μιας προξενον· Σαμαρειται δε
γε μιας γυναικος αναπεπει σμενοι λογοις, δρομαιους μεν οτι χρη προς αυτον
αφικνεισθαι λογιζονται. επειδη δε ηκον, εκλιπαρουν εσπουδαζον, εις τε το αστυ
παρελθειν και τον σωτηριον αυτοις επιδαψιλευεσθαι λογον· επινευει δε προχειρως
εις αμφω Χριστος, ουκ ακαρπον εσεσθαι την χαριν ειδως. πολλοι γαρ επιστευσαν δια
τον λογον αυτου. ιστω δε παλιν δια τουτων ο φιλοθεος τε και φιλευλαβης, οτι των
μεν λυπουντων αυτον απανισταται Χριστος, ενοικιζεται δε τοις ευφραινουσι δι'
υπακοης τε και πιστεως αγαθης. Τηι τε γυναικι ελεγον οτι ουκετι δια την σην λαλιαν
πιστευομεν· αυτοι γαρ ακηκοαμεν, και οιδαμεν οτι ουτος εστιν αληθως ο σωτηρ του
κοσμου. Ἀπο των μειζονων Σαμαρειταις η πιστις, και ουκ εξ ων ετι παρ' ετερων
μανθανουσιν, αλλ' εξ ων αυτηκοοι γεγονοτες θαυμαζουσιν. εγνωκεναι δε φασιν,
οτιπερ ειη σαφως ο του κοσμου Σωτηρ, πιστεως ενεχυρον της εις αυτον ελπιδος την
ομολογιαν ποιουμενοι. Μετα δε τας δυο ημερας εξηλθεν εκειθεν εις την Γαλιλαιαν.
αυτος γαρ Ἰησους εμαρτυρησεν οτι προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει.
Ἔξεισι μεν απο της Σαμαρειας, κατασπειρας ηδη τον 1.300 σωτηριον λογον, και
γεωργου τινος δικην την πιστιν εγκατα κρυψας τοις οικουσιν αυτην, ουχ ινα ταις
των λαβοντων καταδεσμοιτο σιωπαις, ηρεμουσα τροπον τινα και κατακε χωσμενη,
αλλ' ινα δη μαλλον ταις απαντων εγκαταφυοιτο ψυχαις, ερπουσα τε και
διικνουμενη προς το μειζον αει, και προς την εκφανεστεραν τρεχουσα δυναμιν.
επειδη δε δια μεσου κειμενην παρατρεχει την Ναζαρετ, εν ηιπερ αυτον και τετραφθαι
λογος, ως εντευθεν ηδη και αστον ειναι δοκειν, καταιρει δε μαλλον εις την
Γαλιλαιαν· αναγκαιαν ποιειται την απολογιαν της παραδρομης και φησιν, οτι
μεμαρτυρηκεν αυτος ο Ἰησους οτι προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει.
πεφυκαμεν γαρ πως ουδεν ηγεισθαι το συνηθες, καν υπαρχοι μεγα και τιμιον. και ου
δηπου τας παρ' εκεινων οτι δεησοι θηρασθαι τιμας ο Σωτηρ εδοκιμαζεν, εν ανδρος
φιλοδοξου τινος ταξει και φιλοκομπαστου, αλλ' ηπιστατο σαφως, οτι τοις μηδολως
οιομενοις οτι προσηκοι τιμαν τον διδασκοντα, ουδ' αν ετι γλυκυς τε και ευπαρα
δεκτος ο της πιστεως γενοιτο λογος. παρελαυνει τοιγαρουν εικοτως, εις
ωφελουμενους ουδεν εικαιους αναλωσαι πονους ουκ αξιων, και χαριν δε δια τουτου
τοις καταφρονουσι κατα τιθεις. ου γαρ ην εικος εις τοσουτον εξαμαρτανοντας
νηποινι τουτο δρασειν αυτους, ομολογουμενου δη παντως και αναμ φισβητητως
εχοντος, ως την επι τοις εσχατοις αποισονται κολασιν οι καταφρονειν εγνωκοτες
αυτου, και την ουτως αξιοθαυμαστον περιπτυοντες δωρεαν. Ὅτε ουν ηλθεν εις την
Γαλιλαιαν, εδεξαντο αυτον οι Γαλιλαιοι, παντα εωρακοτες οσα εποιησεν εν
Ἱεροσολυμοις εν τηι εορτηι· και αυτοι γαρ ηλθον εις την εορτην. Ουκ απερισκεπτως οι
Γαλιλαιοι δεχονται τον Ἰησουν, 1.301 αλλα και αυτοι δι' ων ηδη θαυματουργουντα
τεθεανται δικαιως καταπληττομενοι, και δια της εις αυτον ευλαβειας τας των
Ἰουδαιων απονοιας καταδικαζοντες, και πολυ προς ευγνωμοσυνην αμεινους των
νομομαθων ευρισκομενοι. Ἦλθεν ουν παλιν εις την Κανα της Γαλιλαιας, οπου
εποιησε το υδωρ οινον. Ἐμφιλοχωρει τοις ευγνωμοσιν ο Χριστος, και τοις ετοι
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μοτερον πως ιουσι προς την ων αν ευ παθοιεν αισθησιν τε και γνωσιν, και μειζονων
αγαθων επιδαψιλευεται χορηγιας. ερχεται τοινυν τερατοποιησων εν Καναι,
προσωφελειν μεν οτι προσηκοι τους εν αυτηι λογιζομενος, προκατεσπαρμενην δε
ωσπερ, δια των ηδη προτετελεσμενων εν αυτηι σημειων, την του παντα δυνασθαι
δραν υποληψιν εχων. Ἦν δε τις βασιλικος, ου ο υιος ησθενει εν Καφερναουμ. ουτος
ακουσας οτι Ἰησους ηκει εκ της Ἰουδαιας εις την Γαλιλαιαν, απηλθε προς αυτον και
ηρωτα ινα καταβηι και ιασηται αυτου τον υιον· εμελλε γαρ αποθνησκειν. ειπεν ουν ο
Ἰησους προς αυτον. Προσεισι μεν ο βασιλικος, ως θεραπευειν ισχυοντι· νοει δε ουπω
κατα φυσιν οντα Θεον· και Κυριος μεν αποκαλει, το δ' αληθες της κυριοτητος
αξιωμα διδωσιν ουδαμως. η γαρ αν ευθυς εδειτο προσπεσων, ουχ ινα δη παντως επι
την εστιαν βαδιζοι, και καταβαινοι συν αυτωι προς το αῤρωστουν μειρακιον, αλλ' ινα
δη μαλλον εξουσιαστικως και θεοπρεπει προσταγματι την επισκηψασαν εξελασαι
νοσον. τι γαρ εδει παρειναι τωι καμνοντι τον ωιπερ ην δυνασθαι διασωζειν και αποντι
ραιδιως; πως δε λιαν ουκ αμαθες, οτι μεν εστι 1.302 θανατου κρειττων υπολαμβανειν
αυτον, Θεον δε υπαρχειν οιεσθαι μηδαμως τον θεοπρεπους ισχυος πεπληρωμενον;
Ἐαν μη σημεια και τερατα ιδητε, ου μη πιστευσητε. λεγει προς αυτον ο βασιλικος.
Ἀπηνης μεν ετι τοις πλανωμενοις εναυλιζεται νους, λογου δε πως εσται του
καλουντος εις πιστιν κρειττον το θαυμα τουργοτερον· δια γε τοι τουτο τερατων
δεισθαι μαλλον αυτους εφασκεν ο Σωτηρ εις το δυνασθαι ραιδιως εις το συμφερον
μεταπαιδευεσθαι, και τον οντα κατα φυσιν επιγινωσκειν Θεον. Κυριε, καταβηθι πριν
αποθανειν το παιδιον μου. Ὀλιγος μεν κομιδη προς συνεσιν ο βασιλικος, νηπιαζει δε
πως περι την της χαριτος αιτησιν, και ηρεμα παραληρων ουκ αισθανεται. ου γαρ οτι
μονον ισχυσει παρων, αλλ' οτι δη παντως και απων ενεργησει πεπιστευκως,
αξιοπρεπεστατην αν επ' αυτωι την διαληψιν εποιησατο. νυνι δε φρονων τε και
πραττων παραλογωτατα, την Θεωι μεν αρμοζουσαν ισχυν απαιτει, ως δε Θεον ουκ
οιεται τα παντα πληρουν, αλλ' ουδε θανατου γενησεσθαι κρειττονα, καιτοι τωι
πλειστωι κρατηθεντα πλεονεκτεισθαι παρακαλων· "Ἔμελλε γαρ απο "θνησκειν" ο
παις. Λεγει αυτωι ο Ἰησους Πορευου· ο υιος σου ζηι. Ουτως εδει πιστευοντα
προσελθειν, αλλ' ου ταις ημων αμαθιαις φιλονεικων οραται Χριστος· ευεργετει δε
παλιν και πταιοντας, ως Θεος. οπερ ουν εδει δρωντα θαυμαζεσθαι, τουτο και μη
δεδρακοτα διδασκει τον ανθρωπον, ομου και των καλλιστων εισηγητης, και των εν
ευχαις αγαθων χορηγος αναδεικνυμενος. εν μεν γαρ τωι Πορευου το πιστευειν εστιν,
1.303 εν δε τωι Ὁ υιος σου ζηι, των ποθουμενων η πληρωσις μετα πολλης τινος και
θεοπρεπους εξουσιας εκφερομενη. Ἐπιστευσεν ο ανθρωπος τωι λογωι ωι ειπεν αυτωι ο
Ἰησους, και επορευετο. ηδη δε αυτου καταβαινοντος, οι δουλοι αυτου απηντησαν
αυτωι και απηγγειλαν λεγοντες οτι ο υιος σου ζηι. Ἓν του Σωτηρος επιταγμα δυο
παραχρημα θεραπευει ψυχας. τωι μεν γαρ βασιλικωι την ασυνηθη πιστιν ενεργα ζεται,
θανατου δε το μειρακιον εξελκει σωματικου. τις δε προ τινος ολως υγιαζεται
χαλεπον ειπειν· αμφω γαρ οιμαι κατα ταυτον συνεδραμον, τοις του Σωτηρος ημων
επιταγμασι της νοσου λαβουσης την λυσιν. απαγγελλουσι δε την του παιδος
θεραπειαν υπαντωντες οικεται ομου, και των θειων επιταγματων απολευκαινοντες
την οξυτητα· και τουτο δη μαλα σαφως οικονομουντος Χριστου· και τωι τελει της
ελπιδος ταχυ βεβαιουντες εις πιστιν ασθενουντα τον δε σποτην. Ἐπυθετο ουν παρ'
αυτων την ωραν εκεινην, εν ηι κομψοτερον εσχε, και ειπον αυτωι οτι χθες ωραν
εβδομην αφηκεν αυτον ο πυρετος. εγνω ουν ο πατηρ οτι εν εκεινηι τηι ωραι εν ηι ειπεν
αυτωι ο Ἰησους, οτι ο υιος σου ζηι, και επιστευσεν αυτος και η οικια αυτου ολη. τουτο
παλιν δευτερον σημειον εποιησεν ο Ἰησους ελθων εκ της Ἰουδαιας εις την
Γαλιλαιαν. Ἀναπυνθανεται παρ' αυτων την ωραν της επι το κρειττον του νοσουντος
ροπης, ει συντρεχει δοκιμαζων τωι της χαριτος χρονωι. επειδη δε ουτως εχειν, και ουχ
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερως εδιδασκετο, σωζεται πανοικι, την του παραδοξου δυναμιν αναθεις τωι σωτηρι
Χριστωι, και ωσπερ τινα της επι τουτοις ευχαριστιας καρπον ασφαλεστεραν
προσαγων την πιστιν. 1.304 Μετα ταυτα ην η εορτη των Ἰουδαιων, και ανεβη ο
Ἰησους εις Ἱεροσολυμα. εστι δε εν τοις Ἱεροσολυμοις η επιλεγομενη Ἑβραιστι
Βηθεσδα, πεντε στοας εχουσα. εν ταυταις κατεκειτο πληθος πολυ των ασθενουντων,
τυφλων, χωλων, ξηρων, εκ δεχομενων την του υδατος κινησιν. αγγελος γαρ Κυριου
κατα καιρον κατεβαινεν εν τηι κολυμβηθραι και εταρασσε το υδωρ· ο ουν πρωτος
εμβας μετα την ταραχην του υδατος υγιης εγινετο, ωι δηποτε κατειχετο νοσηματι. Ου
ματην ευθυς επισυναπτει τοις ειρημενοις ο μακαριος Ευαγγελιστης την εντευθεν εις
Ἱεροσολυμα του Σωτηρος επανοδον· αλλ' ην αυτωι κατα το εικος επιδειξαι σκοπος,
οσον μεν αμεινους εις ευπειθειαν Ἰουδαιων αλλογενεις, ποση δε εν αμφοιν εξεως τε
και τροπων οραται διαφορα. ην γαρ ουτως ημας, και ουχ ετερως, εκμαθειν οτι ψηφωι
δικαιαι του παντων κρατουντος Θεου, και ανθρωπου προσωπον ουκ ειδοτος λαβειν,
αποπιπτει μεν εικοτως της ελπιδος ο Ἰσραηλ, αντεισφερεται δε των εθνων η πληθυς.
χαλεπον δε ουδεν τηι των κεφαλαιων αντιπαραθεσει προσβλεποντας την επι τοις
λεγομενοις ποιεισθαι βασανον. εδειξε τοινυν αυτον εν ενι μεν σημειωι την
Σαμαρειτων ανασωσαντα πολιν, εν ενι δε ωσαυτως εν τηι Γαλιλαιαι τον βασιλικον,
και δι' εκεινου τους εν αυτηι παντως δηπου και λιαν ωφεληκοτα. επιμαρτυρησας δε
δια τουτων πολυ το προχειρον τοις αλλογενεσιν εις ευπει θειαν, αναφερει παλιν εις
Ἱεροσολυμα τον θαυματουργον, πραγμα δε θεοπρεπες επιτελουντα δεικνυει.
παλαιοτατης γαρ παραδοξως ελευθεροι τον παραλυτον νοσου, ωσπερ ουν αμελει
θανατουντα του βασιλικου τον υιον. αλλ' ο μεν επιστευσε πανοικι, και Θεον
ωμολογει τον Ἰησουν· οι δε καταπληττεσθαι δεον φονωσιν ευθυς και διωκουσι 1.305
τον ευεργετην ως παρανομουντα δυσσεβως, αυτοι καθ' εαυτων την επι τοις
αισχιοσιν οριζοντες ψηφον, δι' ων της εν τοις αλλογενεσι συνεσεως και της εις
Χριστον ευλαβειας οπισω πεσοντες αλισκονται. και τουτο ην αρα το περι αυτων εν
ψαλμοις ειρημενον, ως προς τον Κυριον Ἰησουν "Ὅτι "θησεις αυτους νωτον·" οι γαρ
πρωτοι κατατεταγμενοι δια την των πατερων επιλογην, υστερον και κατοπιν της
των εθνων βαδιουνται κλησεως· οταν γαρ "το πληρωμα των "εθνων εισελθηι, τοτε
πας Ἰσραηλ σωθησεται." Τουτον ημιν των θεωρηματων ωδινει τον σκοπον της των
κεφαλαιων συνθηκης η ευρυθμος ταξις· ποιησομεθα δε κατα μερος και της εν τοις
στιχοις διανοιας ακριβη την ζητησιν. Ἦν δε τις ανθρωπος εκει τριακοντα και οκτω
ετη εχων εν τηι ασθενειαι αυτου· τουτον ιδων ο Ἰησους κατακειμενον, και γνους οτι
πολυν ηδη χρονον εχει. Την επι τοις αζυμοις εορτην επιτελεσαντων των Ἰουδαιων,
εν ηι και το προβατον αποσφαττειν εθος αυτοις, κατα τον του πασχα δηλονοτι
καιρον, απαιρει μεν της Ἱερουσαλημ, Σαμαρειταις δε και αλλογενεσιν ο Χριστος
επιμισγεται, και διδασκει παρ' αυτοις, επι ταις των Φαρισαιων δυστροπιαις
λελυπημενος· υπονοστησας δε μολις κατα τον καιρον της αγιας πεντηκοστης· αυτη
γαρ ην εφεξης και γειτων εν τοις Ἱεροσολυμοις η πανηγυρις· επι τοις της
κολυμβηθρας υδασιν υγιαζει τον παραλυτον, μακρον μεν εν αῤρωστιαι δαπανη σαντα
χρονον· ην γαρ δη και ογδοον ετος επι τριακοστωι· πλην ουπω προς τον εκ νομου
τελειον αριθμον αναβεβηκοτα, φημι δε δη τον εκ δεκα τετρακις, ητοι τεσσαρακοντα.
Ὁ μεν ουν της ιστοριας εν τουτοις ημιν καταλυσει λογος· 1.306 μετασκευαστεον δε
παλιν εις θεωριαν πνευματικην τον απο του γραμματος τυπον. το μεν της
Ἱερουσαλημ λελυπημενον απανιστασθαι τον Ἰησουν μετα την του προβατου
σφαγην· Σαμαρειταις δε και Γαλιλαιοις επιφοιταν, και τον σωτηριον παρ' εκεινοις
κηρυττειν λογον, τι αν βουλοιτο σημαινειν ετερον, η την γενομενην εκ των
Ἰουδαιων αναχωρησιν αυτου, μετα την εν τοις Ἱεροσολυμοις επι τωι τιμιωι σταυρωι
σφαγην τε και θανατον, οτε δη και τοις εξ εθνων τε και αλλογενεσιν εαυτον
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχαριζετο, δηλουσθαι κελευων τοις εαυτου μαθηταις μετα την εκ νεκρων
αναβιωσιν, οτι προαγει παντας εις την Γαλιλαιαν; το δε επι τελει των εβδομαδων
της αγιας Πεντηκοστης παλινδρομειν αυτον εις Ἱεροσολυμα, καθαπερ εν τυποις και
αινιγμασιν υποφαινει παλιν την εσομενην εις Ἰουδαιους της του Σωτηρος ημων εκ
φιλανθρωπιας υπο στροφην εν εσχατοις του παροντος αιωνος καιροις, καθ' ονπερ οι
δια της εις αυτον ανασεσωσμενοι πιστεως τας επι τωι σωτηριωι παθει πανσεμνους
επιτελουμεν εορτας. το δε θεραπευεσθαι τον παραλυτον προ καιρου του κατα νομον
τελειου, σημαινει παλιν ως δια τυπου του συμβεβηκοτος, οτι δυσσεβως
εμπαροινησας ο Ἰσραηλ τωι Χριστωι ασθε νησει μεν και παραλυθησεται και μακρους
εν αργιαι κατα τριψει χρονους, ου μην εις τελειαν οιχησεται κολασιν, αλλ' εσται τις
αυτωι παρα του Σωτηρος επισκοπη, και υγιασθη σεται και αυτος επι τηι κολυμβηθραι
δι' υπακοης και πιστεως. οτι δε τελειος κατα νομον τον θειον εστιν ο τεσσαρακοντα
αριθμος, ουδαμοθεν αν γενοιτο χαλεπον εκμαθειν, τοις απαξ ταις θειαις ομιλουσι
γραφαις. Λεγει αυτωι ο Ἰησους Θελεις υγιης γενεσθαι; απεκριθη αυτωι ο ασθενων.
Ἀποδειξις εναργης της εις ακρον αγαθοτητος του Χρισ 1.307 του, το μη παντως τας
απο των καμνοντων ικετειας εκδε χεσθαι, φθανειν δε αυτων τηι φιλανθρωπιαι την
αιτησιν. επιτρεχει γαρ ως οραις τωι κειμενωι, και κατοικτειρει τον καμνοντα
παρακλησεως διχα. το δε ει βουλοιτο της αῤρω στιας απαλλαττεσθαι φιλοπευστειν,
ου διερωτωντος ην εξ αγνοιας το πασιν ομολογουμενως καταφανες, αλλ' εις θερμο
τεραν διανισταντος επιθυμιαν του πραγματος, και προς το λιαν εσπουδασμενως
αιτειν παροτρυνοντος. το δε ει βουλοιτο των ποθουμενων τυχειν ερωταν, εμφασιν
τινα και λογον ωδινει του δυνασθαι παρασχειν, ευτρεπη τε ηδη προς τουτο γενεσθαι,
μονην ετι περιμενοντα του την χαριν κομιζομενου την αιτησιν. Κυριε, ανθρωπον
ουκ εχω, ινα οταν ταραχθηι το υδωρ, βαληι με εις την κολυμβηθραν· εν ωι γαρ ερχομαι
εγω, αλλος προ εμου καταβαινει. λεγει αυτωι ο Ἰησους Ἔγειραι. Κατα την ημεραν της
αγιας Πεντηκοστης, αγγελοι κατα φοιτωντες εξ ουρανου το της κολυμβηθρας
εξεταραττον υδωρ, ειτα τον εντευθεν εποιουντο κτυπον της εαυτων επι στασιας τον
κηρυκα. και το μεν υδωρ ως εξ αγιων πνευ ματων ηγιαζετο· ει δε τις εφθη
προκατελθων της των νοσουντων πληθυος, το συνθλιβον αυτον αποφορτισαμενος
ανεβαινε παθος, εις ενα δε μονον τον προαρπαζοντα συνεμε τρειτο της θεραπειας η
δυναμις. αλλ' ην και τουτο σημειον της δι' αγγελων νομικης ωφελειας εφ' εν και
μονον το των Ἰουδαιων γενος εκτεινομενης, ετερον δε επ' αυτοις θεραπευ ουσης
ουδενα. απο γαρ ∆αν της καλουμενης και εως Βηρ σαβεε τα δια Μωυσεως ελαλειτο
προσταγματα, διακονηθεντα δι' αγγελων εν ορει Σιναι κατα τας ημερας της υστερον
ορισθεισης αγιας Πεντηκοστης. δια γαρ τοι τουτο, και της 1.308 κολυμβηθρας το
υδωρ ουκ εν ετερωι συνεταραττετο καιρωι, την των αγιων αγγελων εις εαυτο
σημαινον δια τουτου καταδρομην. ουκ εχων τοιγαρουν ο παραλυτος τον εις το υδωρ
εξακοντιζοντα, μετα του συνεχοντος παθους, και την των θεραπευοντων ερημιαν
εθρηνει λεγων Ἄνθρωπον ουκ εχω, τον εις το υδωρ κατακομιζοντα δηλαδη. τουτο
γαρ παντως ερειν τε και συμβουλευειν αυτωι προσεδοκησε τον Ἰησουν. Ἆρον τον
κραββατον σου και περιπατει. και ευθεως εγενετο υγιης ο ανθρωπος, και ηρε τον
κραββατον αυτου και περιε πατει. ην δε σαββατον εν εκεινηι τηι ημεραι. Θεοπρεπες το
επιταγμα, και της υπερ ανθρωπον δυνα μεως τε και εξουσιας εναργεστατην εχον την
αποδειξιν. ου γαρ επευχεται τωι κειμενωι της αῤρωστιας την λυσιν, ινα μη κατα τινας
φαινοιτο και αυτος των αγιων προφητων, αλλ' ως των δυναμεων Κυριος
εξουσιαστικως επιταττει γενεσθαι· χαιροντα μεν οικαδε βαδιζειν ειπων, επωμαδιον
δε ποιεισθαι το κλινιδιον, υπομνημα της του θεραπευσαντος ισχυος τοις ορωσιν
εσομενον. πραττει δε παραχρημα το προσταχθεν ο νοσων, και δι' υπακοης και
πιστεως την τριποθητον εαυτωι πραγματευεται χαριν. επειδη δε δια των
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προλαβοντων εις εικονα και τυπον της των Ἰουδαιων πληθυος αυτον εισηγα γομεν,
ως μελλουσης εν υστεροις θεραπευεσθαι καιροις· φερε δη τι παλιν επινοησωμεν ταις
εις τουτο συμβαινον εννοιαις αναλογως τοις προεξητασμενοις. Ἐν σαββατωι τον
ανθρωπον υγιαζει Χριστος, υγιασθεντα δε παραχρημα, την νομικην επιταττει
παραλυειν συνηθειαν, περιπατειν αναπειθων εν σαββατωι, και τουτο τωι κλινιδιωι
πεφορτισμενον, καιτοι διαῤρηδην βοωντος του Θεου δι' ενος που των αγιων
προφητων "Και ουκ εξοισετε βασταγματα 1.309 "εξ οικιων υμων τηι ημεραι του
σαββατου·" και ου δηπου φησειεν αν τις, ος γε σωφρονοιη, καταφρονητην τινα και
εξηνιον των θειων ενταλματων αποτελεισθαι τον ανθρωπον, αλλ' ως εν τυπωι τοις
Ἰουδαιοις φανερον εποιει Χριστος, οτι θεραπευθησονται μεν δι' υπακοης και
πιστεως εν εσχατοις του αιωνος καιροις· τουτο γαρ οιμαι το Σαββατον υποδηλουν,
τελευταιαν ουσαν της εβδομαδος ημεραν· κομισαμενους δε απαξ την δια πιστεως
θεραπειαν, και εις καινοτητα μεταῤ ρυθμισθεντας ζωης, την μεν του νομικου
γραμματος παλαιο τητα παρ' ουδεν αναγκη ποιεισθαι, παραιτεισθαι δε την ως εν
σκιαις αινιγματωδη λατρειαν και της Ἰουδαικης συνηθειας την εικαιαν επιτηρησιν.
εντευθεν οιμαι λαβοντα του λογου τας αφορμας και τον μακαριον επιστειλαι
Παυλον τοις μετα την πιστιν παλινδρομουσιν επι τον νομον "Λεγω δε υμιν "οτι εαν
περιτεμνησθε Χριστος υμας ουδεν ωφελησει," και παλιν "Κατηργηθητε απο Χριστου
οιτινες εν νομωι δικαι "ουσθε, της χαριτος εξεπεσατε." Ἔλεγον ουν οι Ἰουδαιοι τωι
τεθεραπευμενωι Σαββατον εστι· και ουκ εξεστι σοι αραι τον κραββατον σου.
Ἐπικαιροτατον οιμαι βοαν επι τουτοις "Ἰδου λαος μωρος "και ακαρδιος, οφθαλμοι
αυτοις και ου βλεπουσι." τι γαρ αν γενοιτο των τοιουτων απαιδευτοτερον, η τι προς
αναι σθησιαν το μειζον; το μεν γαρ οτι προσηκοι θαυμαζειν αυτους την του
θεραπευσαντος δυναμιν ου δεχονται κατα νουν· πικροι δε οντες επιτιμηται, και
μονον ειδοτες τουτο καλως, παρανομιας εγκληματι περιβαλλουσι τον αρτι και μογις
της μακρας ανακυψαντα νοσου, κεισθαι δε παλιν επιταττουσιν αμαθως, ως και εν τωι
χρηναι νοσειν της εις το σαββατον πληρουμενης τιμης. 1.310 Ὁ δε απεκριθη αυτοις
Ὁ ποιησας με υγιη, εκεινος μοι ειπεν Ἆρον τον κραββατον σου και περιπατει.
ηρωτησαν ουν αυτον. Σοφωτατην ο λογος ωδινει την εννοιαν, και της Ἰουδαιων
δυστροπιας αποκρουστικην. επειδη γαρ ουκ εξεστιν εν σαββατωι, φησιν, οικαδε την
κλινην ελοντα βαδιζειν, παρα νομιας τωι τεθεραπευμενωι ραπτοντες γραφην,
αναγκαιως αυτοις γοργοτεραν αντεξαγει την απολογιαν, εκεινον αυτωι περιπατειν
εντελλεσθαι λεγων, ος και της υγειας ανεδειχθη δοτηρ, μονον δε ουχι τοιουτον τι
φησιν Ἀξιολογωτατον, ω ουτοι, φημι προς το χρηναι τιμασθαι, καν λυπειν επιταττει
τας του σαββατου τιμας, τον ωι τοσαυτη προσεστιν ισχυς τε και χαρις; ως την εμην
εξελασαι νοσον. ει γαρ του τυχοντος εστι το εν τουτοις διαπρεπειν αλλοτριον,
αρμοσει δε μαλλον ενεργειαι και δυναμει θεοπρεπει, πως αν αμαρτοι, φησιν, ο
τουτων εργατης; η πως αν ου παντως τα κεχαρισμενα Θεωι συμβουλευσειεν ο
θεοπρεπη την δυναμιν εχων; τρεφει τοινυν εν εαυτωι πικραν ο λογος την εμφασιν.
Τις εστιν ο ανθρωπος ο ειπων σοι Ἆρον τον κραββατον σου και περιπατει; ο δε ιαθεις
ουκ ᾔδει τις εστιν· ο γαρ Ἰησους εξενευσεν οχλου οντος εν τωι τοπωι. μετα ταυτα
ευρισκει αυτον ο Ἰησους εν τωι ιερωι, και ειπεν αυτωι. Ἄπληστος εις μιαιφονιαν των
Ἰουδαιων ο νους. διερευ νωσι τον επιταξαντα, συνεπιπλεκειν αυτον τωι παραδοξως
υγιασθεντι βουλευομενοι· μονος γαρ, ως εικος, κινδυνευων ελυπει δια το σαββατον,
ο βροχους αρτι και παγιδας αφυ κτους διαδραμων, και αυτων εξειλκυσμενος των
του θανατου πυλων· ειπειν δε τον ιατρον. καιτοι σφοδρα φιλοπευστουσιν ουκ εχει,
καλως τε και οικονομικως κατακρυψαντος εαυτον 1.311 του Χριστου, ινα το
παραυτικα θερμον της εκεινων οργης διεξιοι. και ουχ ως τι παθειν ως εξ αναγκης
δυναμενος, ει μη βουλοιτο παθειν, επιτηδευει την φυγην, αλλ' ημιν υπο γραμμον
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τουτωι δη παλιν εαυτον καθιστας. Ἴδε υγιης γεγονας· μηκετι αμαρτανε, ινα μη
χειρον σοι τι γενηται. Οικονομικως τα πρωτα λαθων εμφανιζεται παλιν οικονο
μικως, τον αρμοδιον εκαστωι τηρησας καιρον. ου γαρ ην τι γενεσθαι παρα του μη
ειδοτος εξαμαρτειν, ο μη παντως εχει λογον υφ' εαυτωι τον πρεποντα. προφασιν
τοινυν της προς αυτον διαλεξεως το ψυχωφελες εποιειτο παραγγελμα, μηκετι
πλημμελειν χρηναι λεγων, ινα μη χειροσι των παρωιχηκοτων επαλγυνοιτο κακοις·
διδασκει δε δια τουτων, ως ου μονον εις την μελλουσαν εσεσθαι κρισιν
αποθησαυριζει Θεος τοις ανθρωποις τα πλημμεληματα, μαστιγοι δε ποικιλως ετι
ζωντας εν σωμασι, και προ της μεγαλης και επιφανους ημερας του πασι δικασοντος.
οτι δε πολλακις πληττομεθα πταιοντες τε και λυπουντες τον Θεον, επιμαρτυρησει
βοων ο σοφωτατος Παυλος "∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και "αῤρωστοι, και
κοιμωνται ικανοι· ει γαρ εαυτους εκρινομεν, "ουκ αν εκρινομεθα· κρινομενοι δε υπο
του Κυριου παιδευο "μεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν." Ἀπηλθεν ο
ανθρωπος, και ειπε τοις Ἰουδαιοις οτι Ἰησουςεστιν ο ποιησας αυτον υγιη.
Καταμηνυει τοις Ἰουδαιοις τον Ἰησουν, ουχ ινα τι δραν εις αυτον αποτολμωντες
δεινον δυσσεβουντες αλισκωνται, αλλ' ιν', ειπερ βουλοιντο και αυτοι θεραπευεσθαι,
τον αξιο θαυμαστον ειδειεν ιατρον. επιτηρει γαρ οπως ουτος ην εκεινωι σκοπος. ου
γαρ κατα τινα των φιλεγκλημονων 1.312 απαγγελλει προσελθων, οτι Ἰησους εστιν ο
περιπατειν επι ταξας εν σαββατωι, αλλ' ο ποιησας αυτον υγιη. τουτο δε ην ετερον τι
ποιουντος ουδεν, αλλ' η μονον τον ιατρον ση μαινοντος. Και δια τουτο εδιωκον οι
Ἰουδαιοι τον Ἰησουν, και εζητουν αυτον αποκτειναι, οτι ταυτα εποιει εν σαββατωι. ο
δε Ἰησους απεκρινατο αυτοις. Ουχ απλην ο λογος εχει εν τουτοις της Ἰουδαιων παρα
νοιας την εξηγησιν. ου γαρ οτι διωκουσι μονον, αλλ' επι τισι τουτο δραν ουκ
αισχυνονται, κατασημαινει παλιν ο Ευαγγελιστης εμφαντικωτατα λεγων Ὅτι ταυτα
εποιει εν σαββατωι. διωκουσι γαρ αμαθως τε και δυσσεβως, ως αγαθοεργειν εν
σαββατωι του νομου διακωλυοντος, ως ουκ εξον ελεειν τε και κατοικτειρειν τους
καμνοντας, ως αποδυ σασθαι δεον τον της αγαπης θεσμον, τον της φιλαδελφιας
επαινον, την της ημεροτητος χαριν· και τι γαρ ουχι των αγαθων αποπτυσαι κατα
ποικιλους μεν εχοι τις αν απο δειξαι τροπους, ουκ ειδοτας Ἰουδαιους τον περι το
σαββατον του νομοθετου σκοπον, εικαιοτατην τε λιαν επ' αυτωι ποιου μενους την
επιτηρησιν; και γαρ ως αυτος εφη που Χριστος, εκαστος αυτων τον ιδιον βουν ητοι
το προβατον απαγαγων ποτιζει, και "περιτομην λαμβανει ανθρωπος εν σαββατωι
"ινα μη λυθηι ο νομος Μωυσεως," ειτα χολωσιν "οτι ολον "ανθρωπον υγιη εποιησεν
εν σαββατωι," δια πολλην ηθων δυστροπιαν τε ομου και απαιδευσιαν, ουδε των
αλογων τον κατ' εικονα την θειαν γεγονοτα προταττοντες, αλλ' εξειναι μεν
προβατον ελεειν οιομενοι δειν εν σαββατωι, και λιμου και διψης απαλλαττειν
ανεγκλητως, παρανομιαις δε και ταις 1.313 επι τοις εσχατοις υποκεισθαι γραφαις,
τους οιπερ αν γενοιντο χρηστοι τε και αγαθοι περι τον πελας κατα το σαββατον. Ἵνα
δη παλιν θεωρωμεν αυτους ου μετριως ανοηταινοντας, δια τε τουτο δικαιως
ακουειν οφειλοντας "Πλανασθε μη "ειδοτες τας γραφας," φερε δη τι και εκ των
ιερων λαβοντες γραμματων επιδεικνυωμεν εναργως και παλαι προαναζω
γραφουμενον ως εν τυπωι τον Ἰησουν αδιαφορουντα περι το σαββατον. ουκουν εν
γηραι μακρωι, καθα γεγραπται, των ανθρωπινων αποδημησαντος του πανσοφου
Μωυσεως και εις τας ανω μεθορμισθεντος μονας, κρισει και ψηφωι του παντων
κρατουντος Θεου, την ηγεμονιαν την επι τον Ἰσραηλ ελαχε τε και εκληρωσατο παις
ο του Ναυη Ἰησους. επειδη δε μυριανδρους οπλιτων αριθμους κυκλωι περιστησας της
Ἱεριχους, ελειν τε ηδη και καταστρεφειν αυτην εβουλευετο, συνθημα μεν τοις
λευιταις εδιδου, κυκλωι περιαγειν την κιβωτον εφ' ολαις εξ τον αριθμον ημεραις, τηι
δε εβδομηι, τουτεστι κατα το σαββατον, συναλαλαζειν ταις σαλπιγξι την αμετρον των
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατευματων εκελευσε πληθυν, και κατε σεισθη μεν ουτω το τειχος, εισδραμοντες
δε εισω, χειρουνται την πολιν, ου την ακαιρον του σαββατου τιμωντες αργιαν, ουδε
το νικαν εν αυτωι παραιτουμενοι δια τον εξειργοντα νομον, αλλ' ουδε τοις Ἰησου
στρατηγημασιν αντιπραττον τες τοτε, λοιδοριας δε παντελως ελευθεραν του ανδρος
την ηγεμονιαν τηρησαντες. και ο μεν τυπος εν τουτοις. επειδη δε παρην η αληθεια,
τουτεστι Χριστος, την επιτειχισθεισαν κατα της ανθρωπου φυσεως παρα του
διαβολου φθοραν καθελων τε και χειρωσαμενος, ειτα τουτο ποιων οραται κατα το
σαββατον, ως εν προοιμιοις και αρχηι του πραγματος εν τωι παραλελυμενωι,
δυσφορουσιν απαιδευτως και της των 1.314 πατερων ευπειθειας καταδικαζουσι, την
εκ των αῤρωστηματων επηρειαν νικαν εν σαββατωι την φυσιν ουκ επιτρεποντες,
οσον εις το χρηναι διωκειν επειγεσθαι τον Ἰησουν ευεργε τουντα κατα το σαββατον.
Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι. ∆ιαλεγεται μεν ως εν σαββατωι
Χριστος. τουτο γαρ αναγκη το Ἕως αρτι δηλουν, ινα τον εαυτηι πρεποντα λογον η
του θεωρηματος δεχηται δυναμις. απαιδευτους δε οντας τους Ἰουδαιους, και τις μεν
εστι κατα φυσιν ουκ ειδοτας ο Μονογενης, μονωι δε ανατιθεντας τωι Θεωι και Πατρι
του δια Μωυσεως νομου τον ορισμον, αυτωι τε χρηναι και πειθεσθαι μονωι
διαβεβαιουμενους, αναπειθειν πειραται σαφως, οτι παντα τωι Πατρι συνεργαζεται,
και την του γεννησαντος φυσιν εχων εν εαυτωι, δια το μη ετερον τι παρ' εκεινον
υπαρχειν, οσον ηκεν εις την της ουσιας ταυτοτητα, ουχ ετερον τι φρονησει ποτε
παρα το τωι φυσαντι δοκουν. ως δε της αυτης υπαρχων ουσιας ταυτα και
βουλευσεται, μαλλον δε αυτος υπαρχων η ζωσα βουλη και δυναμις του Πατρος,
ενεργει τα παντα εν πασι μετα Πατρος. Ἵνα τοινυν τον εικαιον των Ἰουδαιων
αποκρουσηται γογ γυσμον, και δυσωπησηι διωκοντας εφ' οις χαλεπαινειν εδο κουν,
ωσανει της περι το σαββατον καταφρονηθεισης τιμης, Ὁ Πατηρ μου φησιν εως αρτι
εργαζεται καγω εργαζομαι. μονον γαρ ουχι τοιουτον τι κατασημαινειν βουλεται Ει
πιστευεις ανθρωπε, νευματι τε και βουλησει του τα παντα συμπηξαντος τε και
τεχνησαμενου Θεου την κτισιν διοικει σθαι και κατα το σαββατον, ως ανισχειν μεν
ηλιον, ομβρο τοκους τε ομοιως ανιεσθαι πηγας, και καρπους μεν εκ γης ανατρεχειν,
ου παραιτουμενους την αυξην δια το σαββατον, 1.315 ενεργειν δε τα οικεια το πυρ,
ταις των ανθρωπων χρειαις αδιακωλυτως υπηρετουν· ισθι δη παντως ομολογων
ενεργειν τον Πατερα τα θεοπρεπη και κατα το σαββατον. τι τοι γαρουν απαιδευτως,
φησιν, αιτιαι τον δι' ου τα παντα εργα ζεται; ενεργησει γαρ ουχ ετερως ο Θεος και
Πατηρ, αλλ' ως δια δυναμεως και σοφιας του Υιου. δια τουτο φησιν οτι καγω
εργαζομαι· δυσωπει τοιγαρουν ταις εις ατοπον εννοιαις τον αχαλινον των
διωκοντων θυμον, ουχ εαυτωι τοσουτον αντιτεινοντας δεικνυς, οσον ειπειν τωι
Πατρι, ωι δη και μονωι την του νομου τιμην αναγραφειν εσπουδαζον, ουπω γινω
σκοντες τον εξ αυτου και δι' αυτου κατα φυσιν Υιον· δια γαρ τοι τουτο και
μοναδικως εαυτου Πατερα φησι τον Θεον, ευφυεστατα χειραγωγων εις το καλλιστον
δη τουτο και τιμιον μαθημα. ∆ια τουτο ουν μαλλον εζητουν αυτον οι Ἰουδαιοι
αποκτειναι, οτι ου μονον ελυε το σαββατον, αλλα και πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον,
ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι. Ἐπιτεινεται προς απανθρωπιαν των Ἰουδαιων ο νους,
και δι' ων εχρην θεραπευεσθαι, νοσουσι μειζονως, ινα δη δικαιως ακουσειαν "Πως
ερειτε οτι σοφοι εσμεν ημεις;" δεον γαρ αυτους εξημερουσθαι την γνωμην, λογισμωι
τωι πρεποντι μεταποιουμενους εις ευλαβειαν, και φονωσιν ηδη κατα του
πληροφορουντος δια πραγματων, ως ουδεν ολως εις τον θειον ημαρτηται νομον,
υγιασθεντος ανθρωπου κατα το σαββατον. συνεπιπλεκουσι δε ταις δια το σαββατον
οργαις, ως βλασ φημιας εγκλημα την αληθειαν, σειραις των οικειων πλημ
μεληματων εις αλυτους οργας εαυτους κατασφιγγοντες. ευσεβειν γαρ εδοκουν, ιδιον
οτι λεγοι πατερα τον Θεον 1.316 ανθρωπος ων ασχαλλοντες. ου γαρ ᾔδεσαν πω τον
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν 1.316 δουλου μορφηι δι' ημας γεγονοτα Θεον Λογον, την εκ Θεου Πατρος
αναβρυουσαν ζωην, τουτεστι τον Μονογενη, ωι δη και μονωι κυριως τε και αληθως
επιγραφεται τε και εστι πατηρ ο Θεος, ημιν δε ουκετι· θετοι γαρ ημεις, εις το υπερ
φυσιν αξιωμα δια την του τιμησαντος θελησιν αναβαινοντες, και το θεοι και υιοι
καλεισθαι κερδαινοντες δια τον εν ημιν ενοικουντα Χριστον δια του Ἁγιου
Πνευματος. εις την σαρκα τοιγαρουν αφορωντες μονην, τον δε εν τηι σαρκι
κατοικουντα Θεον ουκ επιγινωσκοντες, ουκ ανεχονται προς το υπερεκεινα της
ανθρωπου φυσεως αναπηδωντος μετρον, δια του πατερα λεγειν εαυτου τον Θεον· τωι
γαρ ειπειν "Ὁ "Πατηρ μου," ταυτην αν εικοτως εισφεροι την εννοιαν· οιονται δε δειν
τον ωιπερ εστιν ιδιαζοντως πατηρ ο Θεος, ισον ειναι κατα φυσιν αυτωι, τουτο δη
μονον νοουντες ορθως· εχει γαρ ουτως, και ουχ ετερως. ως ουν και ταυτην του
λογου την εννοιαν παρεισαγοντος, αγανακτουσι μειζονως τον ορθον της αληθειας
εκτρεπομενοι λογον.
1.317 ΚΕΦΑΛΗ . Ὅτι ουκ ελαττων κατα δυναμιν η κατ' ενεργειαν την επι
τισιν ο Υιος του Πατρος, αλλ' ισοσθενης τε και ομοουσιος, ως εξ αυτου και κατα
φυσιν. Ἀπεκρινατο ουν ο Ἰησους και ειπεν αυτοις Ἀμην αμην λεγω υμιν, ου δυναται
ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν, εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ εκεινος
ποιει, ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει. ΟΠΕΡ εν τοις προλαβουσιν ειρηκαμεν, τουτο
παλιν ετερωι διερμηνευει τροπωι, πανταχοθεν επι την της αληθειας ευρεσιν
σαγηνευων τους ακροωμενους· τον δε εν πρωτοις ου παραδεχθεντα λογον, δια την
των συνιεναι μη δυνη θεντων ασθενειαν, ετεροτροπως αναμορφοι, και δια των
αυτων ιοντα θεωρηματων, εισφερει ποικιλως. εργον δ' αν ειη και τουτο της
διδασκαλωι πρεπουσης αρετης, το μη τρεχοντα δηλονοτι και παριπταμενον των
διδασκομενων την γνωσιν ποιεισθαι τον λογον, αλλ' ευπαρυφον τε και διαφορως
εξορχουμενον, και τωι της φρασεως εξηλλαγ μενωι, πολλακις την εν τοις θεωρημασι
ψιλουντα δυσχερειαν. αναμιξας τοινυν τωι θεοπρεπει το ανθρωπινον, και μεσον εξ
αμφοιν ενα κερασας λογον· ως ηρεμα μεν υφιζανει το τωι Μονογενει πρεπον αξιωμα,
αναβαινει δε την ανθρωπου φυσιν· ως ∆εσποτης αμα και εν δουλοις
κατατεταγμενος, φησιν 1.318 Ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν, εαν μη τι
βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ εκεινος ποιει ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει. εν
μεν γαρ τωι δυνασθαι ποιειν απαραλλακτως τα του Θεου και Πατρος, και ομοιως
ενεργειν τωι γεννησαντι, της ουσιας αυτωι μαρτυρει την ταυτοτητα. ενεργησει γαρ
ομοιως τα την αυτην αλληλοις λαχοντα φυσιν, οις δε ο του πως ειναι λογος
εξηλλαγμενος, τουτοις αν ειη και ο της εφ' απασιν ενεργειας τροπος ουχ ο αυτος.
ουκουν ως Θεος αληθινος εκ Θεου Πατρος αληθινου, ταυτα δυνασθαι ποιειν ομοιως
εκεινωι φησιν, αλλ' ινα μη μονον ισος ων εν δυνα μει φαινηται τωι Πατρι,
ομογνωμων δε κατα παντα, και μιαν εχων αυτωι την εφ' απασι θελησιν, μη δυνασθαι
λεγει ποιειν εξ εαυτου μηδεν, εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα. Ὅμοιον δε ως ει
λεγοι τρανωτερον προς τους διωκειν επιχειρησαντας, ανδρος εν σαββατωι
τεθεραπευμενου Κατα λελυσθαι νομιζετε την του σαββατου τιμην, αλλ' ουκ αν
εδρασα τουτο ποτε μη ουχι τον ομοιον εργατην ορων τον Πατερα· ενεργει γαρ τα
προς συστασιν κοσμου και κατα σαββατον, ει και δι' εμου. αδυνατον ουν εμε, φησιν,
τον εξ αυτου κατα φυσιν Υιον, μη ουχι παντως εν πασι τα του Πατρος ενεργειν τε και
βουλεσθαι, ουχ ως εξωθεν λαβοντα διδακτως τον του ποιειν υπογραμμον, η και εκ
προαιρε τικου κινηματος επι το ταυτο βουλεσθαι τωι Πατρι κεκλη μενον, αλλ' ως
φυσεως απαραποιητου νομοις επι την ισην αναβαινοντα τωι Θεωι και Πατρι βουλην
τε και πραξιν. το γαρ μη δυνασθαι ποιειν αφ' εαυτου μηδεν, εν τουτοις ευ μαλα
περιοριζεται· ουτως οιμαι χρηναι νοουντας ευσεβως, αιχμα λωτιζειν "παν νοημα εις
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την υπακοην του Χριστου," καθα γεγραπται. 1.319 Ἀπειθησει δε ισως ο τηι αληθειαι
μαχομενος, και τροφην ωσπερ τινα της εαυτου δυσβουλιας ποιησεται το ειρημενον
Ειπερ ην εν ισοτητι, λεγων, του Πατρος ο Υιος, ουδεμιαν απονεμων ως εξ αναγκης
αυτωι την υπεροχην, δια το της οικειας φυσεως μειονεκτημα, τι το πεπεικος ουτως
αυτον ακατακαλυπτως ειπειν, μη δυνασθαι ποιειν αφ' εαυτου μηδεν, εαν μη τι
βλεπηι τον Πατερα ποιουντα; σαφως γαρ εν τουτοις, φησιν, ομολογει μηδεν ολως εξ
εαυτου δυνασθαι ποιειν, ως ειδως δηλονοτι τον αμεινω και υπερεχοντα· συ δε αυ
παλιν ημιν κατασοφιζηι τον λογον. Τι ουν προς ταυτα και παρ' ημων; Ἀνδριζεται
παλιν εις δυσφημιας ο χριστομαχος, και μεθυων εξ απαιδευσιας ουκ αισθανεται.
χρην γαρ, ω βελτιστε, δοκιμαζειν ακριβως των ειρημενων την δυναμιν, και μη
προχειρως επιπηδαν τοις εξ αμαθιας εισβαινουσι λογισμοις. κατα τινα γαρ τροπον
της ισοτητος της προς τον Πατερα κατακομιζειν οιει χρηναι τον Υιον, δια το φαναι
μη δυνασθαι ποιειν εξ εαυτου μηδεν, εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα; αρα γαρ
ως ουκ εχων εν δυναμει το ισον τα τοιαυτα φησι, καιτοι και εξ αυτων εστιν των
προκειμενων ιδειν ισοσθενουντα τωι φυσαντι τον Υιον, ηπερ ισχυος της θεοπρεπους
επιδεα; ου γαρ φαινεται λεγων Ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν, εαν μη
λαβηι το δυνασθαι παρα του Πατρος· τουτο γαρ ην οντως ασθεν ουντος ειπειν· αλλ'
Ἐαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα. οτι δε δια της οπτικης αισθησεως ουκ εις το
δυναμουσθαι μαλλον, αλλ' εις θεωριαν την τινων, καλεισθαι πεφυκαμεν,
αντιστατησειν οιμαι μηδενα. ουκουν τοις του γεννησαντος εργοις ενατενιζειν
εαυτον ειρηκως ο Υιος ουκ ασθενουντα δεικνυει, ζηλωτην δε μαλλον ητοι θεατην,
και οπως ακρι βεστερον ημιν εν τοις εφεξης ειρησεται. οτι δε δια της 1.320
απαραλλακτου και ομοιοτατης ενεργειας, της εις απαντα φημι, το ισον εχων εν
δυναμει φαινεται, διδαξει σαφως εν τοις εφεξης επιλεγων αυτος ως περι του ιδιου
Πατρος α γαρ αν εκεινος ποιηι ταυτα φησιν και ο Υιος ομοιως ποιει. πως ουν
ελαττων εστιν, ο ταις ισοῤροποις τωι Θεωι και Πατρι διαπρεπης ενεργειαις; αρα γαρ
ενεργησει τα πυρος ετερον τι παρα το πυρ, ουδεμιας κατα την ενεργειαν
θεωρουμενης εξαλλαγης; και πως αν γενοιτο τουτο ποτε; πως ουν ομοιως εργασεται
τα του Πατρος ο Υιος, ει δια τουτο ελαττον εχειν της ισης ως προς αυτον ισχυος
απολιμ πανεται; Και ταυτα μεν ημιν, ως εκ του προκειμενου προς το παρον εληφθη
ρητου· ιδωμεν δε παλιν και δι' ετερων ιοντες θεωρηματων, ει επιδεχεται ποι το εν
δευτεροις ειναι του Πατρος η του Υιου φυσις· προκεισθω δε ομοιως ημιν ο περι
δυναμεως λογος. Ἆρα Θεον εκ Θεου κατα φυσιν και αληθινον, και εκ της ουσιας
οντως του Πατρος ομολογουσιν υπαρχειν τον Υιον, η Θεον μεν ειναι φασι, το δε εξω
κεισθαι της ουσιας του Πατρος, δυσσεβουντες προσαπτου σιν. ει μεν ουν ουκ εκ της
ουσιας του Πατρος ειναι λε γουσιν αυτον, ουτε Θεος εσται κατα φυσιν, ουτε Υιος
αληθινος. το γαρ μη εκ Θεου κατα φυσιν υπαρχον, ουδ' αν ολως νοοιτο κατα φυσιν
Θεος, αλλ' ουδε Υιος ει μη εκ της ουσιας γεννηθηι του Πατρος, νοθον δε ημιν και
προσ φατον τινα παρεισαγουσι θεον. ει δε τουτο μεν ουκ ερουσι, την εν τοις οικειοις
δογμασιν ατοπιαν ερυθριασαντες, δωσουσι δε αληθως εκ Πατρος υπαρχειν τον
Μονογενη, και ειναι Θεον κατα φυσιν και αληθινως· πως εν ελαττοσιν εσται του
Πατρος, η πως ατονησει περι τι, και ουχι της του 1.321 τεκοντος ουσιας κατηγορησει
το πραγμα; ει γαρ ολως ασθενειν ενδεχεται τον κατα φυσιν οντα Θεον, τι το κωλυον
εστι τουτο παθειν τον Πατερα, εχουσης απαξ το δυνασθαι παθειν της θειας και
αῤρητου φυσεως, και ουτως ηδη φαινο μενης εν Υιωι κατα τον εκεινων λογον;
ουκουν ουδε απαθες δια τουτο το θειον, αλλ' ουδε εν ταυτοτητι και αμεταβλητωι
κεισεται παντως μακαριοτητι. ειτα τις, ειπε μοι, των τα τοιαυτα δοξαζοντων
ανεξεται; τις δε της θειας βοωσης γραφης, οτι Κυριος των δυναμεων εστιν ο Υιος, ου
καταναρ κησει λεγων, δυναμουσθαι χρηιζειν αυτον, και ατελη κατα τουτο υπαρχειν,
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο κυριως και μονωι προσεστιν αυτωι μετα Πατρος και Ἁγιου Πνευματος; Ἐρει δε
παλιν ημιν ο δι' εναντιας Κατα τουτο φαμεν υπερκεισθαι του Υιου τον Πατερα. ο μεν
γαρ εστι των εργων προκαταρκτικος, ως εχων εν τε τηι δυναμει και εν τωι παντα
ειδεναι το τελειον· ο δε προτερον γινεται θεατης, ειθ' ουτως εργατης της του Πατρος
ενεργειας αναματτομενος εις εαυτον την μιμησιν, ινα δια της των εργων ομοιοτητος
και αυτος νοηται Θεος· τουτο γαρ ημας εκδιδασκει λεγων, μη δυνασθαι ποιειν αφ'
εαυτου μηδεν εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα. τι φῂς ω παντολμε συ; της του
Πατρος ενερ γειας αναματτεται τους τυπους εις εαυτον ο Υιος, ινα δια τουτου νοηται
Θεος; διδακτως ουν εσται Θεος, και ουκετι κατα φυσιν· ωσπερ δε εν ημιν επιστημη
και τεχνη τυχον, ουτως αρα εν αυτωι εστι το αξιωμα, και τεχνιτης μαλλον εστι των
της θεοτητος εργων η Θεος αληθινος· ετερος δε δηπου παντως αυτος παρα την εν
αυτωι τεχνην, καν υπαρχηι θεοπρεπης. πως ουν αρα τον των της θεοτητος ορων εκβε
βηκοτα, και εν μονηι τηι τεχνηι φορουντα την δοξαν, προσ κυνουσι μεν αγγελοι κατ'
ουρανον, προσκυνουμεν δε και ημεις ανεγκλητως, το μη χρηναι λατρευειν ετερωι
παρα τον 1.322 οντως οντα Θεον της αγιας νομοθετουσης ημιν γραφης; "Κυριον γαρ
τον Θεον σου φησι, προσκυνησεις, και αυτωι "μονωι λατρευσεις." αλλ' ουκ αν
απεσφαλη του πρεποντος η αγια μαλιστα των αγγελων πληθυς, προσκυνει δε τον
Υιον και λατρευει μεθ' ημων, κατα φυσιν οντα Θεον επι γινωσκουσα, και ου
διδακτως, ως εκεινοι ληρουντες φασιν· ου γαρ αισθανονται, κατα το εικος, οσοις
εντευθεν περιπε σουνται τοις ατοπημασι. πρωτον μεν γαρ ο Υιος αλλοιωσιν τε και
τροπην την επι το μειζον ως εξ ελαττονος επιδεξεται, καιτοι δια του προφητου
λεγων αυτος "Ἴδετε, ιδετε οτι εγω "ειμι, και ουκ ηλλοιωμαι·" διαψευσεται δε
παντως και ο ψαλ μωιδος εν πνευματι, "Συ δε ο αυτος ει," βοων προς τον Υιον.
περιμενει γαρ, ως εκεινοι φασιν, ενεργουντα τον Πατερα περι τι των οντων, οιονει
καθηγητην τινα και διδασκαλον, ινα θεωρησας γενηται μιμητης· ειτα πως ο τοιουτος
ουκ αν τωι δοξαι λοιπον εξ αγνοιας της τινων αναβαινειν εις γνωσιν, και απο του
χειρονος μετατρεπεσθαι προς το αμεινον, ειπερ ειναι λογιουμεθα το ειδεναι τι των
αγαθων του μη ειδεναι καλλιον; Ειτα τι προς τουτοις οραται το ατοπον; λεγοντων
ημιν οι παιδευτην, η Πατερα μαλλον εισφεροντες τον Θεον Ποτε ρον ποτε των
εργων του Πατρος εν αγνοιαι καθεστηκως ο Υιος περιμενει το ιδειν, η την επι τουτοις
γνωσιν εχων ακριβεστατην; ει μεν ουν ειδοτα περιμενειν ερουσιν αυτον,
περιττοτατον τι ποιουντα σαφως επιδειξουσι, και εικαιοτατου πραγματος
επιτηδευτην τον Πατερα· ο μεν γαρ, οπερ οιδεν ακριβως, ως αγνοων επισκεπτεται, ο
δε τον ειδοτα διδασκειν επιχειρει· και τινι των οντων ουκ εσται καταφανες, οτι της
εσχατης γελοιοτητος εισω κεισεται τα τοιαυτα; αλλα τουτο μεν ουκ ερουσι τυχον·
μεταβησονται δε προς το εναντιον. 1.323 περιμενειν γαρ αυτον αναγκαιως
ενεργουντα διαβεβαιωσονται τον Πατερα προς το θεωρησαντα μαθειν. πως ουν οιδε
"τα "παντα πριν γενεσεως αυτων;" η πως αληθευσει λεγων αυτος περι εαυτου "Θεος
εγγιζων εγω ειμι, λεγει Κυριος, και "ουχι Θεος ποῤρωθεν· μη απ' εμου κρυβησεται
τι;" πως δε ουκ ατοπον τε και αμαθες το μεν Πνευμα πιστευειν ερευναν τε και
ειδεναι τα βαθη του Θεου, τον δε του Πνευματος χορηγον εν αγνοιαι καθεσταναι
νομιζειν των εργων του Πατρος και του ιδιου Πνευματος, οσον εις γνωσιν
απολιμπανεσθαι; αρα γαρ ουκ αποβαλει και το ειναι σοφια λοιπον ο Υιος, επειπερ
ολως αγνοει και λαμβανει δια μαθησεως; σοφιας γαρ μαλλον εσται δεκτικος ηπερ
αυτο κατα φυσιν σοφια. σοφια γαρ το σοφουν, ου το σοφουσθαι πεφυκος, ωσπερ ουν
αμελει και φως το φωτιζον, ου το φωτιζεσθαι πεφυκος. ουκουν ετερον τι παλιν
αυτος παρα την εν αυτωι σοφιαν, και πρωτον μεν ουχ απλους, αλλ' εκ δυο λοιπον
συγκειμενος· ειτα προς τουτωι, και το ειναι Θεος απολεσει, Θεον δε φημι κατα φυσιν
και ουσιωδως· μαθησεως γαρ της απο τινος ολως και διπλοης της κατα συνθεσιν η
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεια φυσις ουκ ανεχε ται, και το απλουν ως ιδιον αγαθον και το παντελειον εχουσα.
και ει μη εστι Θεος κατα φυσιν ο Υιος, πως τα μονωι πρεποντα τωι Θεωι και ενεργει
και εργαζεται; αρα γαρ εξαρκεσειν ερουσιν αυτωι και προς δυναμιν την θεοπρεπη, το
μονον ιδειν ενεργουντα τον Πατερα, και δια ψιλης απο κερδαινει της θεας το ειναι
κατα φυσιν Θεος, και τοσαυτα δυνασθαι ποιειν, οσαπερ αν και ο δεικνυων αυτωι;
ουδεν ουν αρα το κωλυον εστι, και πολλους ημιν ετερους αναδει χθηναι θεους,
εθελησαντος και αυτοις επιδειξαι του Πατρος των οικειων εργων την οδον, και εν
τωι μαθειν τι περιττον 1.324 της του Πατρος ουσιας κεισεται το εξαιρετον· ο γαρ
διδακτος, ως εκεινοι φασιν, εις αξιωμα το της κατα φυσιν θεοτητος αναδραμων
ευρισκεται λεγων "Ἐγω και ο Πατηρ "εν εσμεν· ο εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα."
Ἀναμετρειτωσαν τοινυν οσος αυτοις δυσφημιας οχλος εκ του τοιωσδε νοειν εθελειν
επισωρευεται, και φρονειτωσαν αληθη περι του Υιου καθα γεγραπται. ουτε γαρ εκ
θεωριας της εν τοις αποτελεσμασι του Πατρος, ουτε μην ως προ καταρκτικως εν τοις
εργοις εχων αυτον, ποιητης εστιν η θαυματουργος, και δια τουτο Θεος ο Υιος, αλλ'
οτι φυσικος ωσπερ τις αυτον αποφερει νομος επι την του γεννησαντος
απαραλλακτον ομοιοτητα, ει και δια της των εργων ανελ λιπους εμφερειας
αναλαμπει και φαινεται. παραθεντες δε και εισαυθις, ει δοκει, το του λογου
κεφαλαιον, και δριμυτε ραις ερευναις αυτο βασανιζοντες, θεωρωμεν ακριβως, τις αν
ειη λοιπον των λεγομενων η δυναμις, και οπως προσηκει νοουντας ευσεβειν, ηδη
περισκεπτωμεθα. ουκουν Ἀμην αμην λεγω υμιν, ου δυναται φησιν αφ' εαυτου ποιειν
ο Υιος ουδεν εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ αν εκεινος ποιηι ταυτα και
ο Υιος ομοιως ποιει. Ὁραις οπως και δια της εν τοις εργοις απαραλλακτου
ταυτοτητος, ομοιον εαυτον κατα παντα δεικνυει τωι Πατρι, ινα δη φαινηται δια
τουτου και της ουσιας αυτου κληρο νομος; ως γαρ αναγκαιως τε και αναντιῤρητως
νοηθησο μενου Θεου κατα φυσιν υπαρχειν του την ισην ενεργειαν εχοντος τωι Θεωι
και Πατρι, τα τοιαυτα φησιν ο Σωτηρ. σκανδαλιζεσθω δε μηδεις, οταν φαινηται
λεγων οικονομικως, μη δυνασθαι ποιειν αφ' εαυτου μηδεν εαν μη τι βλεπηι τον
Πατερα ποιουντα. ως γαρ ηδη την του δουλου μορφην 1.325 περικειμενος και
ανθρωπος γενομενος δια το ενωθηναι σαρκι, ουκ ελευθεραν ουδε ανειμενην
παντελως εις θεοπρεπη παῤ ρησιαν εποιειτο την διαλεξιν· εχρητο δε μαλλον τοιαυτηι
δι' οικονομιαν εσθ' οτε, ηπερ αν πρεποι Θεωι τε ομου και ανθρωπωι· και γαρ ην οντως
κατα ταυτον αμφοτερα. Εις μεν δη λογος ουτος αληθης· οιμαι δε δειν και ετερωι
παλιν επεξηγεισθαι τροπωι το προκειμενον, και οξυτερον πως τηι του θεωρηματος
ακριβειαι προσβαλειν. ου δυναται φησιν ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν εαν μη τι
βλεπηι τον Πατερα ποιουντα. το Ου δυναται ητοι το αδυνατον κατηγορειται τινων,
ητοι των οντων τισιν επιφερεται. τουτο γαρ δη το κατηγορεισθαι, φαμεν, ουχι
παντως αναγκης ουδε ασθενειας εστι σημαντικον· διδασκει δε πολλακις και φυσεων
εδραιο τητα και ουσιων ακλονητον στασιν, την εφ' οις η εστιν η γεγονεν εκαστη των
σημαινομενων, και απερ οιδε φυσικως τε και αμεταθετως ενεργειν. ηκετω δε ει
δοκει και δια παρα δειγματων ο λογος· οταν ανθρωπος ειπηι τυχον, απηχυ τε εικος
και βαρυ μη δυνασθαι ποι διακομιζειν ξυλον, της ενουσης αυτωι ασθενειας
κατηγορει· οταν δε τις ετερος ειπηι Ἄνθρωπος ων λογικος κατα φυσιν, και εκ
λογικου κατα φυσιν γεγεννημενος πατρος, ου δυναμαι ποιειν ωσπερ ιδιον τι και απ'
εμαυτου, ο μη βλεπω προσπεφυκος τηι του γεννη σαντος φυσει, τοτε το Ου δυναμαι
την της ουσιας εδραιοτητα και το αμεταπτωτον εις ετερον τι παρ' οπερ υπαρχει
δηλοι. ου δυναμαι γαρ, φησιν, απ' εμαυτου μη ειναι ζωιον λογικον, των τηι φυσει
προσοντων κατευμεγεθησας πλεονεκτηματων· ου γαρ ορω το δυνασθαι τουτο
παθειν εν τηι του τεκοντος φυσει· κατα τουτον ουν αρα τον τροπον ακουσηι λεγοντος
του Χριστου Ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν εαν μη 1.326 τι βλεπηι τον
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατερα ποιουντα. μη επιτιματε γαρ, φησι, τοις εργοις του Υιου· την γαρ του τεκοντος
αυτον ως εν ιδιαις εννοιαις ητοι φυσικοις κινημασιν αναθεωρων ουσιαν, ωνπερ αν
ιδοι πρεποντως εργατιν αυτην, ταυτα δη πραττει, και ετερον ουδεν, παθειν τι των
παρα φυσιν δια το εξ αυτης υπαρχειν ου δυναμενος· οιον, εχει το θελειν ελεειν η του
Πατρος φυσις· τουτο δη και ενυπαρχον αυτηι θεωρων ο Υιος, ως εξ αυτου φυσικως,
ελεημων εστιν, ου δυναμενος ετερον τι παρ' οπερ εστιν εκεινη γενεσθαι. εχει γαρ εκ
Πατρος, ωσπερ την ουσιαν, ουτω και τα της ουσιας αγαθα· απλως δε δηλον οτι και
ασυνθετως ως Θεος· διατοι τουτο τοις πρωτοις επιλεγει σοφως α γαρ αν εκεινος
ποιηι, ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει· ολην, ως επος ειπειν, την περινοιαν του μη
δυνασθαι ποιειν αφ' εαυτου μηδεν εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα, συναγων
εν τουτοις. αναλογιζομενος δε την αιτιαν, εφ' ηι τα τοιαυτα φησιν ο Υιος,
ακριβεστερον τοις παρ' ημων ειρημενοις επιστησεις τον νουν. Ουκουν επειδηπερ εν
ημεραι σαββατου τον παραλυτον ηλεει, διωκειν αυτον επεχειρουν οι Ἰουδαιοι·
δυσωπει δε αυτους ο Χριστος, ελεουντα δεικνυς τον Θεον και Πατερα κατα το
σαββατον. ου γαρ ωιηθη δειν αποκωλυσαι ποτε τα οσα περ εστιν εις σωτηριαν την
ημετεραν συντεινοντα· και δη και εφασκεν εν αρχαις "Ὁ Πατηρ μου εως αρτι
εργαζεται, "καγω εργαζομαι." επειδη δε και ασχαλλοντες προς ταυτα δια πολλην
εφαινοντο δυσβουλιαν, επιλεγει παλιν Ου δυνα ται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν
εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ αν εκεινος ποιηι, ταυτα και ο Υιος
ομοιως ποιει. επειδη γαρ ου παραιτειται, φησιν, ο Πατηρ ελεειν εν σαββατωι, βλεπων
οντα δια παντος φιλοικτιρμονα, ταυτηιτοι καγω δια παντος ελεω, καινοτομησαι πως
του Πατρος την 1.327 ουσιαν εν εμαυτωι μη δυναμενος, δια του με φαινεσθαι και
ειναι τοιουτος, οποιος εστι κατα φυσιν αυτος· ενεργω γαρ παντως ως εξ αυτου, τα
αυτου. Το δε λεγειν προκαταρκτικον των εργων τον Πατερα υπαρχειν, αμαθιας της
εσχατης ουκ αμοιρησει. πως γαρ αν αυτος ιδιαι και μονος προκαταρξαιτο ποτε,
δυναμιν εχων την εφ' απασιν ενεργητικην τον Υιον, συνυπαρχοντα μεν αιδιως
αυτωι, θελησεως δε της επι τι και κινησεως της κατ' ενεργειαν την επι τισιν
εκφαντικον. και ει περιμενειν αυτον την εφ' εκαστωι των εργων ιδικην ενεργειαν
του Πατρος απαιδευτως διισχυριζονται, προς το ισον απομιμησασθαι, δεικνυτωσαν
ημιν ιδιαι και καθ' εαυτον εργασαμενον τι τον Πατερα πωποτε, η και ποιον αυτος
προθεραπευσας παρα λυπον, δεδωκεν ως εν τυπωι το πραγμα τωι γεννηματι. Ὁ γαρ
Πατηρ φιλει τον Υιον. Ἀσυνετως εξαγριουμενους εις εικαιαν οργην, τους οιπερ ησαν
δυσσεβουντες εις αυτον αφυλακτως δια το σαββατον εξελεγχει Χριστος,
εναργεστατην του πραγματος ποιουμενος την αποδειξιν δια του φιλεισθαι λεγειν
παρα του ιδιου γεννητορος. ει γαρ ολως φιλει τον Υιον ο Πατηρ, ου λυπουντα δηλον
οτι φιλει, κατευφραινοντα δε μαλλον εφ' οις αν ποιηι και εργαζηται. ματην ουν αρα
διωκουσι τον ελεειν εν σαββατωι μη παραιτουμενον, και ταις του Θεου και Πατρος
αντιτεινοντες ψηφοις δια τουτου παλιν αλισκονται. χρηναι γαρ οιονται μισειν, ον
αυτος αγαπαι, δηλον δε δηπου παντως εστιν, ως ουκ αν ηγαπησε ποτε την του
τεκοντος αυτον παρατρεχοντα βουλησιν, και ιδιαι και μονον οπερ αν αυτος εθελησαι
ποιειν ειθισμενον. επειδη δε δικαιως αγαπαι, συναινει δηλονοτι και συγκατανευει
του σαββατου την λυσιν, 1.328 και ουδεν εχουσαν επιδεικνυει το εφ' ωιπερ αν
εικοτως αγα νακτησαι Θεος ο του νομου Κυριος. Και παντα δεικνυσιν αυτωι α αυτος
ποιει. Ἀναγκαιως και ταυτα τοις προλαβουσιν επαγει, και δια ποιαν αιτιαν, ερω δη
παλιν. πατερες μεν γαρ οι παρ' ημιν, φυσικαις εσθ' οτε φιλοστοργιαις ηττωμενοι, και
λυπουντων ανεχονται των υιων, και τοις παρα γνωμην επιχειρουντας ορωντ[ε]ς
ανεξικακουσι πολλακις. δριμυς γαρ τις αυτοις ο περι παιδας ενυκισται ποθος, πασαν
αναπειθων την επ' εκεινοις μικροψυχιαν πλεονεκτειν. αλλ' ουχ ουτως, φησιν,
αγαπαι τον Υιον ο Θεος και Πατηρ· ου δυναται γαρ τι ποιειν, ο μη πεφυκεν
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργαζεσθαι και αυτος· ως δε μιαν εχων προς αυτον την ουσιαν, φυσικοις τισιν, ιν'
ουτως ειπωμεν, νομοις προς απαραλλακτον καλειται θελησιν τε και δυναμιν. ουδεν
ουν αρα, φησι, παρα το τωι τεκοντι δοκουν η πρεπον ο Υιος εργαζεται, ουδε της του
Πατρος αγαπης καταπερπερευεται, φιλοκαινος τις υπαρχων εν τοις εργοις και
εξηνιος, αλλ' ωνπερ οντα θεασαιτο ποιητην, ως εν εννοιαις δε παλιν, ταυτα δη
παντως επιτελει τηι ταυ τοτητι της ουσιας εις το μηδαμου παρεκπιπτειν το Θεωι
πρεπον διακρατουμενος. τροπης γαρ της επι τι και αλλοιω σεως αμοιρει· μενει δε "ο
αυτος" αδιαλειπτως, ως ο ψαλ μωιδος που φησι. δεικνυει δε παλιν ο Πατηρ τωι Υιωι α
αυτος ποιει, ου καθαπερ εν πινακι διαγεγραμμενα παρατιθεις, η ως αγνοουντα
διδασκων· παντα γαρ οιδεν ως Θεος· αλλ' ολον εαυτον εν τηι του γεννηματος φυσει
ζωγραφων, και τα ιδιως αυτωι προσπεφυκοτα δεικνυων εν εαυτωι, ινα εξ ων 1.329
αυτος υπαρχει και φαινεται, ποταπος τε και τις κατα φυσιν εστιν ειδειη τον
γεννητορα. δια γαρ τουτο φησιν ο Χριστος, ως "Ουδεις γινωσκει τις εστιν ο Υιος ει
μη ο Πατηρ, ουδε "τον Πατερα τις επιγινωσκει τις εστιν ει μη ο Υιος." κειται γαρ εν
αμφοιν η εκατερου γνωσις ακριβης, ου διδακτως, αλλα φυσικως· και οραι μεν ο Θεος
και Πατηρ εν εαυτωι τον Υιον, οραι δε αυ παλιν ο Υιος εν εαυτωι τον Πατερα· διατοι
τουτο φησιν "Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν "εμοι εστι." το δε οραν τε και
ορασθαι, παλιν εν τουτοις νοεισθω θεοπρεπως. Και μειζονα τουτων εργα δειξει
αυτωι, ινα υμεις θαυμαζητε. Ἐν τοις ανωτερω φησιν ο μακαριος Ευαγγελιστης ως
"̓Εζητουν οι Ἰουδαιοι τον Ἰησουν αποκτειναι, οτι ου μονον "ελυε το σαββατον, αλλα
και Πατερα ιδιον ελεγε τον "Θεον, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι." την μεν ουν επι τωι
σαββατωι κατηγοριαν απεσκευαζετο, και αυτον επιδεικνυς ενεργον εν σαββατωι τον
Πατερα, και μακρον επι τουτωι προσαναλωσας λογον· οτι δε εστιν εν ισοτητι τηι προς
τον Πατερα, και ανθρωπος γεγονως δι' ημας, πειραται διδασκειν. τουτο γαρ ην ετι
τωι λογωι το λειπον· και δια τουτο φησιν οτι Και μειζονα τουτων δειξει αυτωι εργα
ινα υμεις θαυμαζητε. και τι παλιν ημιν βουλεται δια τουτου δηλουν; Τεθεραπευται,
φησιν, ο παραλυτος "τριακοντα και οκτω "ετη εχων εν τηι ασθενειαι αυτου." και
θαυμαστη μεν οντως η του θεραπευσαντος δυναμις, θεοπρεπης τε λιαν η εξουσια·
τον δε ουτω θαυματουργον, ουκ αν τις, οιμαι, σωφρονων αιτιασαιτο Θεον εαυτον
ειναι λεγοντα, και επειπερ εστιν Υιος, ισον κατα παντα τωι γεγεννηκοτι· επειδη δε
φρο νουντες, φησι, κακιστα τε και αλογωτατα, δια το επικηρον 1.330 τουτι
σκανδαλιζεσθε σωμα, αναγκαιον υμας εκμαθειν, ως ου μεχρι τουτων τα της εμης
εξουσιας τε και ισχυος στησεται· μειζονων γαρ εσεσθε παραδοξων, καν μη βουλησθε,
θεωροι, της των νεκρων αναστασεως δηλαδη, και τοτε μειζονως καταπλαγησεσθε,
την τωι Θεωι πρεπουσαν ισχυν τε και δοξαν εν εμοι κειμενην ορωντες, ον δυσφημιας
εγκληματι περιβαλλετε νυν, και διωκειν ουκ αισχυνεσθε, δια το μονον ειπειν, οτι
"Υιος Θεου ειμι." ∆εικνυει δε οπως ο Θεος και Πατηρ τα εργα τωι Υιωι, προλαβοντες
ηδη δια πολλων ειρηκαμεν. Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει,
ουτως και ο Υιος ους θελει ζωοποιει. Θεα δη παλιν εν τουτοις σαφη της ισοτητος την
απο δειξιν. ο γαρ ισως ενεργος περι την των νεκρων αναβιωσιν, πως αν εχοι κατα τι
το ελαττον; η πως αν ειη προς τον Πατερα λοιπον ετεροφυης τε και εκφυλος ο τοις
αυτοις διαλαμπων ιδιωμασιν; ιδιον δε της θειας ουσιας, το δυ νασθαι ζωογονειν,
οπερ εστιν ομοιως εν Πατρι και εν Υιωι. ζωογονει δε παλιν ουκ ιδιως μεν παλιν τινας
και καθ' εαυτον ο Πατηρ, ιδιως δε τινας και κεχωρισμενως ο Υιος· εχων γαρ εν
εαυτωι φυσικως τον Πατερα, τα παντα εργαζεται, και ενεργει τα παντα δι' Υιου ο
Πατηρ. αλλ' επειπερ εχει το δυνασθαι ζωογονειν ο Πατηρ εν τηι ιδιαι φυσει, καθαπερ
ουν και αυτος, ως και ιδιως εκατερωι προσον απονεμει το δυ νασθαι ζωογονειν τους
νεκρους. 1.331 ΚΕΦΑΛΗ Ζ. Ὅτι των θεοπρεπων αξιωματων ητοι πλεονεκτηματων
ουδεν ως εκ μετοχης η επακτον εν Υιωι. Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα την
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρισιν πασαν δεδωκε τωι Υιωι. ἝΤΕΡΟΝ εισφερει πραγμα θεοπρεπες τε και εξαισιον,
δια πολλων αναπειθων οτι Θεος εστι κατα φυσιν και αλη θινως. τινι γαρ αν και
ετερωι πρεποι το κριναι την οικου μενην, ει μη μονωι τωι επι παντας οντι Θεωι, ον δη
και προς τουτο καλουσιν αι θειαι λεγουσαι γραφαι, ποτε μεν "̓Αναστα ο Θεος, κρινον
την γην·" ποτε δε αυ παλιν " Οτι ο Θεος κριτης εστι, τουτον ταπεινοι και τουτον
υψοι." δεδοσθαι γεμην την κρισιν εαυτωι φησι παρα του Πατρος, ουχ ως εξω της επι
τουτωι κειμενος εξουσιας, αλλ' ως ανθρωπος οικονομικως, πρεπωδεστερον
ανακεισθαι τηι θειαι φυσει τα παντα διδασκων, ης και αυτος εισω βεβηκως, ηι μεν εστι
Λογος και Θεος, οικοθεν εχει την εφ' απασιν εξουσιαν· ηι δε γεγονεν ανθρωπος, προς
ον ειρηται που "Τι "γαρ εχεις ο ουκ ελαβες," δεδεχθαι πρεποντως ομολογει. Προς δη
ταυτα παλιν ερει τις τυχον των δι' εναντιας Ἰδου διαῤρηδην ο Υιος την κρισιν
δεδεχθαι φησι παρα του Πατρος. λαμβανει δε ως ουκ εχων δηλαδη. πως ουν ουκ αν
ειη μειζων και μεγαλοφυεστερος ο διδους μετ' εξουσιας, του δεομενου λαβειν; 1.332
Τι δη ουν αρα προς τουτο φαμεν; ο μεν λογος ημιν ο προτεταγμενος ουκ ακομψως,
ως οιμαι, διηρτισται, θεω ριαν εισφερων την τωι καιρωι μαλιστα πρεπουσαν της
ενανθρωπησεως δηλαδη, και οικονομιαι τηι μετα σαρκος αρμοδιωτατην, οτε δουλος
εχρηματισεν, οτε τεταπεινωκεν εαυτον, εν ομοιωματι τωι ημετερωι γενομενος· επειδη
δε σοι δοκει των μεν απλουστερων κατασοβαρευεσθαι δογ ματων, περιεργοτεραν δε
μαλλον ποιεισθαι την ζητησιν, αγε δη παλιν τοις σοις εναντιως ιοντες προβλημασι,
πρωτον μεν εκεινο λεγωμεν Ουχι παντως, ουδε αναγκαιως, ω ουτος, ο δουναι τι
λεγομενος, ως ουκ εχοντι τωι δεχομενωι προσνεμει, αλλ' ουδε μειζων αει του
λαμβανοντος ο διδους. επει τι ποιησεις, οταν ιδηις εν πνευματι τον ιερον λεγοντα
ψαλμωιδον "∆οτε δοξαν τωι Θεωι;" δοξης αρα καθεσταναι τον Θεον επιδεα
λογιουμεθα, η και μειζους του κτισαντος δια τουτο παντως ημεις, οι ταυτην αυτωι
προσαγειν επιταττομενοι; αλλ' ουδ' αν αυτος αποτολμησηις ειπειν, ο τον επι ταις
δυσφημιαις οκνον ου παραιτουμενος· πληρες γαρ δοξης το θειον, καν μη δεχηται
παρ' ημων· ο δε οικοθεν εχει λαμ βανων εν ταξει τιμης, ουκ αν ελαττων νοοιτο ποτε,
των οιπερ αυτωι την δοξαν ως δωρον προσαγουσιν. εστι τοινυν πολλακις οραν τον
ειληφοτα τι του δεδωκοτος ουκ αισχιονα, και ου δια τουτο μεγαλοφυεστερος ο
Πατηρ του ιδιου γεννη ματος, επει πασαν αυτωι δεδωκε την κρισιν. Ειτα προς τουτωι
κακεινο περισκεπτεον· το κρινειν, ητοι δικαζειν, ενεργειαι μαλλον εισι και
πραγματα των περι τας ουσιας νοουμενων, η αυτο κατ' αληθειαν ουσιαι· ενεργουμεν
γαρ τι δικαζοντες, ιδιαζοντως υπαρχοντες οπερ εσμεν. ει δε το κρινειν, ητοι
δικαζειν, ουσιας ειναι δωσομεν, πως ουκ 1.333 αναγκη και ουχ εκοντας ομολογειν,
μηδε υπαρχειν ολως δυνασθαι των οντων τινας, ει μη φαινοιντο κριται, συγκατα
ληγειν τε παντως αυτοις τωι τελει της κρισεως την ουσιαν; αλλ' εστι το ουτως νοειν
των ατοπωτατων· ενεργεια τις τοιγαρουν το κρινειν εστι, και ετερον ουδεν. τι ουν
αρα δεδωκεν ο Πατηρ τωι Υιωι; πλεονεκτημα μεν ως εξ ιδιας φυσεως ουδεν, εν γε τωι
την κρισιν επιτρεψαι πασαν αυτωι, ενεργειαν δε μαλλον την κατα των κρινομενων.
πως ουν εσται κατα τουτο μειζων, η μεγαλοφυεστερος, τι προστε θεικως, οπερ ουκ
ην εν Υιωι τωι λεγοντι "Παντα οσα εχει "ο Πατηρ εμα εστι;" Πως ουν αρα το δουναι
νοητεον, ακουε λοιπον. ωσπερ εχων το δυνασθαι δημιουργειν ο Θεος και Πατηρ, δι'
Υιου τα παντα δημιουργει, ως δια δυναμεως και ισχυος ιδιας· ουτως εχων και το
δυνασθαι κρινειν, ενεργησει και αυτο δι' Υιου, ως δια δικαιοσυνης ιδιας. ωσπερ αν ει
λεγοιτο και το πυρ τηι εξ εαυτου κατα φυσιν ενεργειαι το καυσαι τι παρα χωρειν,
ταυτην εχοντος του πραγματος την οδον· ουτω το ∆εδωκεν ευσεβως ερμηνευοντες,
την του διαβολου παγιδα διαφευξομεθα. ει δε επιμενουσιν αναιδως προστεθεισθαι
δοξαν αυτωι παρα του Πατρος διαβεβαιουμενοι, δια του κριτην αναφαινεσθαι της
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γης, διδασκοντων ημας, πως αν ετι νοοιτο της δοξης Κυριος, ο και εν εσχατοις
καιροις ταις επι τουτωι τιμαις στεφανουμενος.
1.334 ΚΕΦΑΛΗ Η. Ὅτι Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος, και
εικων του γεννησαντος ακριβης, ισην εχει προς αυτον και τιμην και δοξαν. Ἵνα
παντες τιμωσι τον Υιον καθως τιμωσι τον Πατερα· ο μη τιμων τον Υιον ου τιμαι τον
Πατερα τον πεμψαντα αυτον. ΑΙΤΙΑ και προφασις ηδη των προκατηριθμημενων ορα
ται, το χρηναι τιμασθαι τον Υιον εν ισοτητι τε και ομοιοτητι τηι προς τον Πατερα.
βραχυ δε αναλαβων, και εις την των κατοπιν ανακομιζομενος μνημην, περιαθρησηι
ακριβως του λογου την δυναμιν. ουκουν ιδιον μεν εφασκε "Πατερα τον "Θεον
υπαρχειν, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι·" ειτα παλιν ισοσθενη και ομοτεχνον
απεδεικνυε λεγων "α γαρ αν "εκεινος ποιηι, ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει·" οτι δε
και ζωη και ζωοποιος κατα φυσιν εστιν, ωσπερ ουν και ο γεν νησας αυτον, διεσαφει
προστιθεις "Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ "εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω και ο Υιος
ους "θελει ζωοποιει." αλλ' ως εσοιτο και παντων κριτης, συνευδοκουντος εφ' απασι
και συγκατανευοντος του Πατρος, εξηγειτο λεγων "Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα,
αλλα "την κρισιν πασαν δεδωκε τωι Υιωι." τις ουν η τουτων αιτια; τι δε αρα το
πεπεικος δια τοιουτων ερχεσθαι λογων τον Μονογενη; Ἵνα παντες φησι τιμωσι τον
Υιον καθως τιμωσι τον Πατερα. ει γαρ παντα εστιν οσα και ο Πατηρ, οσον 1.335 ηκεν
εις αξιωμα θεοπρεπες, πως ουκ αν ειη πρεπον ισοσταθ μοις εκεινωι στεφανουσθαι
τιμαις, τον ωιπερ ουδεν εις ταυτο τητα της ουσιας ενδει; τι ουν αρα παλιν και προς
τουτο φασιν "οι παντα τα ορθα διαστρεφοντες," ως ο προφητης φησιν Ἡσαΐας; Ει δια
το λεγεσθαι, φησιν Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον καθως τιμωσι τον Πατερα, νομιζετε
χρηναι τον Υιον ισομετροις τωι Πατρι κατασεμνυνειν τιμαις, αγνοειτε της αληθειας
μακραν που βαδιζοντες. ου γαρ παντως το Καθως ισοτητα πραγματων εισφερει, καθ'
ων αν φαινοιτο τεθεν, ομοιωσιν δε τινα χαρακτηριζει πολλακις, οιον, φησιν, ο
Σωτηρ που συμβουλευει λεγων "Γινεσθε οικτιρμονες, καθως "και ο Πατηρ υμων ο
ουρανιος οικτιρμων εστιν." αρ' ουν εσομεθα φιλοικτιρμονες ουτως, ως ο Πατηρ, δια
το Καθως; και παλιν ο Χριστος λεγει προς τον εαυτου Πατερα περι των μαθητων
"Ἠγαπησας αυτους, καθως εμε ηγαπησας." αλλ' ουχ ουτω δωσομεν ηγαπησθαι τους
μαθητας, ως τον Υιον παλιν, δια το Καθως. τι ουν ευρεσιλογεις και αποβιαζηι την
λεξιν εις δυσφημιαν, ουδεμιαν τοις ακροωμενοις αναγκην εισφερουσαν, εις το
χρηναι τιμαν τον Υιον εν ισωι μετρωι τωι φυσαντι; Τι ουν προς ταυτα και παρ' ημων;
πικροις μεν ημων καθυλακτουσι λογοις οι θεομαχοι, αλλ' "Ἔξω τους κυνας," ως ο
Παυλος φησιν, "εξω τους κακους εργατας, εξω" της ορθης πιστεως "την κατατομην."
ημεις μεν γαρ εσμεν αλη θειας υιοι, και τεκνα φωτος· διατοι τουτο τον Μονογενη τωι
Θεωι και Πατρι συνδοξαζομεν, ου κατα τινα διαφοραν, αλλ' εν ισοτητι τιμης τε και
δοξης, ως Θεον εκ Θεου, και φως εκ φωτος, και ζωην εκ ζωης. και περιεργαζεσθαι
μεν το πιστει παραδεκτον, ως επι πλειστον ουκ ασφαλες· βασανιστεον δ' ουν ομως
και του Καθως την δυναμιν, ινα μη μεγα φρονωσιν εφ' εαυτοις οι δι' εναντιας.
ουκουν επι μεν των ανομοιων 1.336 κατα την φυσιν οτε ταττεται το Καθως, ου
παντως απαραλ λακτον ημιν εισφερει την ισοτητα, ομοιοτητα δε μαλλον και
εικονισμον, ως και αυτοι προλαβοντες ωμολογηκατε. επι δε των αλληλοις κατα
παντα προσεοικοτων ειπερ ορωιτο τεθεν, και ισοτητα την εν πασι και ομοιοτητα
δηλοι, και ει τι τουτοις ετερον ισοδυναμουν ευρισκεται. οιον τι φημι· λαμ προς μεν ο
κατ' ουρανον εστιν ηλιος, λαμπρος δε ομοιως και ο γηθεν αργυρος. αλλ' η μεν φυσις
των ειρημενων διαφορος. νοεισθω δε τις τυχον των επι γης πλουσιων τοις κατ'
οικον οικεταις Λαμπετω λεγων ο αργυρος, καθως και ο ηλιος· εν τουτωι δη μαλα
δικαιως ουκ εις την ισην αναβαινειν λαμπρο τητα τωι ηλιωι την εκ γης υλην φαμεν,
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' εις ομοιωσιν τινα και εμφερειαν, και ει φεροιτο κατ' αυτου το Καθως· Πετρου
δε και Ἰωαννου τυχον των αγιων μαθητων παρενεχθεντων εις μεσον, οι και τωι της
φυσεως λογωι, και τηι εις Θεον ευσεβειαι της προς αλληλους ακριβους ομοιοτητος ουκ
απολιμπανονται, τεταχθω το Καθως, λεγοντος του περι αυτων, ως εν υποκειμενωι
Τιμασθω παρα παντων Ἰωαννης, καθως και ο Πετρος· αρα το Καθως ατονησει παλιν
εις το μη δειν επ' αμφοιν την ισην αγεσθαι τιμην; αλλ' ουκ αν οιμαι τις το τοιουτον
ερει· θεωρησει γαρ δη το κωλυον ουδεν. Κατα ταυτην του νοηματος την αναλογιαν,
οταν εφ' Υιου και Πατρος φερηται το Καθως, δια ποιαν αιτιαν αποναρκη σομεν
ισομετροις αμφω καταστεφειν τιμαις; προανασκεψα μενος γαρ ως Θεος τα εσομενα,
και την βασκανον της σης αμαθιας περιαθρησας αντιλογιαν, ου γυμνον ευθυς, ουδε
της αυτωι πρεπουσης ερημον επικουριας, το Καθως εισενηνοχεν, αλλα ταις μεν
καθηκουσαις προοχυρωσας πληροφοριαις, προαποδειξας δε οτι και Θεος υπαρχοι
κατα φυσιν· ιδιον 1.337 γαρ εποιειτο Πατερα τον Θεον· προκατασκευασας δε παλιν,
οτι και Θεος ∆ημιουργος και ζωη κατ' αληθειαν εστι, και ολως, ιν' ουτως ειπω, τοις
του Θεου και Πατρος επαγλαιζο μενον ιδιωμασι προεισενεγκων, ευκαιρως επαγει
λοιπον Ἵνα παντες τιμωσι τον Υιον καθως τιμωσι και τον Πατερα. ειτα τι το
αντιστατουν αναφανειται λοιπον, τι δε το κωλυον εστι τον, ωιπερ ουσιωδως
ενυπαρχει τα του γεννησαντος ιδια και εξαιρετα, προς το ισον της τιμης αναβαινειν
μετρον; αυτην γαρ ηδη τιμωντες την του Θεου και Πατρος αλωσο μεθα φυσιν, καλως
εν Υιωι διαλαμπουσαν· δια γαρ τουτο φησιν εφεξης Ὁ μη τιμων τον Υιον ου τιμαι τον
Πατερα τον πεμψαντα αυτον. αναβησεται γαρ ουκ εφ' ετερον τινα μαλλον της εις
Υιον ατιμιας το εγκλημα, και της δυσφημιας η δυναμις, η εις αυτον αληθεστερον τον
Πατερα, καθαπερ απο πηγης της οικειας φυσεως ανεντα τον Υιον, ει και
συνυπαρχων αιδιως αυτωι δια πασης οραται της αγιας γραφης. Ἀλλα ναι, φησιν ο δι'
εναντιας, ηκετω της εις Υιον ατιμιας το εγκλημα προς οπερ αν βουλοιο, μαλλον δε
εις αυτον αφικνεισθω τον Θεον και Πατερα. αγανακτησει γαρ δη και μαλα εικοτως,
αλλ' ουχι παντως, ως της αυτου φυσεως υβρισμενης εν Υιωι, κατα τον αρτιως ημιν
φιλο τεχνηθεντα λογον, αλλ' επειπερ εστιν εικων αυτου και χαρακτηρ, ως προς την
θειαν τε και αῤρητον αυτου φυσιν αριστα μεμορφωμενος, χαλεπαινει μεν ευλογως,
ανοισει δε παντως εις εαυτον το αδικημα. και γαρ ην οντως των ατοπωτατων, τον
τοις θειοις χαρακτηρσιν εμπαροινησαντα, μη ουχι παντως της εις αρχετυπον
αμαρτιας αποτιννυναι δικας. ωσπερ ουν αμελει, και ο ταις εικοσι των επι γης
βασιλεων εμπαροινησας, ως εις αυτον ηδη πεπλημμεληκως τον κρατουντα
κολαζεται· ωρισμενον δε τι τοιουτον παρα 1.338 Θεου και εφ' ημων αυτων
ευρησομεν "Ὁ γαρ εκχεων," φησιν, "αιμα ανθρωπου αντι του αιματος αυτου εκχυθη
"σεται, οτι εν εικονι Θεου εποιησα τον ανθρωπον." οραις ουν, φησιν, ηδη δια τουτου,
και μαλα σαφως, οτι της εικονος αδικουμενης, και ουχι παντως της θειας αυτου
φυσεως, αγανακτειν οιεται δειν ο Θεος και Πατηρ; ουκουν κατα τουτον νοεισθω τε
και εσχηματισθω τον τροπον το ειρημενον παρα Χριστου Ὁ μη τιμων τον Υιον ουδε
τον Πατερα τιμαι. Ἆρ' ουν εξω κεισεται μεθ' ημων της του Πατρος ουσιας ο
Μονογενης; πως ουν ετι κατα φυσιν Θεος εστιν, ειπερ ολως εξωλισθε των της
θεοτητος ορων, εν ιδιαι τινι φυσει και ετεροιαι κειμενος, η εν ηιπερ εστιν ο Πατηρ;
αδικουμεν δε κατα το εικος, εις ενα θεοτητος αναβιβαζοντες λογον, της αγιας
Τριαδος την συνταξιν. εδει γαρ εδει λοιπον προσ κυνειν μεν ημας ως Θεον τον
Πατερα, δοξαν δε τινα παλιν ιδιαν απονεμειν τωι Υιωι και τωι Πνευματι, ως εις
διαφορους κατασχιζοντας φυσεις, και ιδιον εκαστωι τον του πως εστι διοριζοντας
λογον· αλλ' ενα Θεον ημιν αι θειαι πρεσβευουσι γραφαι, τον Υιον τωι Πατρι και το
Πνευμα συνταττουσαι, ως δια της ουσιωδους και απαραλλακτου ταυτοτητος, εις ενα
θεοτητος αναφερομενης λογον της αγιας Τριαδος. ουκ αρα εστι της του γεννησαντος
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσεως αλλοτριος ο Μονογενης, αλλ' ουδ' αν ολως Υιος υπαρχων νοοιτο κατα
αληθειαν, ει μη εκ της του τεκοντος εξελαμψεν ουσιας· τοιουτος γαρ, και ουχ ετερος
εν πασιν ο της αληθους υιοτητος ορος τε και τροπος· Υιου δε ουκ οντος,
συναναιρεθησεται παντως και το ειναι Πατερα τον Θεον. πως ουν αληθευσει λεγων
ο Παυλος περι αυτου "Ἐξ ου πασα πατρια εν τε ουρανωι και επι γης "ονομαζεται;" ει
γαρ μη γεγεννηκεν εξ εαυτου θεοπρεπως τον Υιον, πως εν αυτωι της πατροτητος η
αρχη διηκουσα κατα μιμησιν επι τε τους οντας εν ουρανωι και επι της γης; 1.339 αλλ'
εστι Πατηρ κατ' αληθειαν ο Θεος· Υιος αρα κατα φυσιν ο Μονογενης, εισω τε παντως
εστι των της θεοτητος ορων· Θεος γαρ εκ Θεου τεχθησεται, καθαπερ ουν ο αν
θρωπος εξ ανθρωπου τυχον, και ου διαψευσεται του Θεου και Πατρος η τα παντα
υπερκειμενη φυσις, τον αυτηι μη πρεποντα τεκουσα καρπον. Ἐπειδη δε δυσσεβως τε
και ανοητως φασιν ου την του Θεου τε και Πατρος εξυβριζεσθαι φυσιν εν Υιωι, μη
της προσηκουσης απολαυοντι δοξης προς τινων, ως εικονος δε μαλλον ιδιας
ητιμασμενης εν αυτωι χαλεπαινειν, εικοτως γε δη ποιουντα και καλως· ερωτητεον
αυτους, κατα τινα τροπον εικονα βουλονται του Πατρος ειναι τε και λεγεσθαι τον
Υιον. μαλλον δε αυτοι τον παρ' εκεινων φθασαντες λογον προδια στελλωμεν της
εικονος τα ειδη, κατα γε τον εγχωρουντα λογον· ουτω γαρ αν γενοιτο σαφης τε και
λιαν ευκρινεστερα των ζητουμενων η ευρεσις. ουκουν μια μεν ηδη και πρωτη της
κατα φυσιν ταυτοτητος εν απαραλλακτοις τοις ιδιωμασιν η εικων, ως εξ Ἀδαμ ο
Ἄβελ, η Ἰσαακ εξ Ἁβρααμδευτερα δε παλιν η κατα μονην την του χαρακτηρος εμφε
ρειαν, και το ακριβες του ειδους εκτυπωμα, καθαπερ η του βασιλεως εν ξυλωι γραφη,
η και καθ' ετερον τινα πεποιημενη τροπον, ως προς αυτον αριστα τε και
εντεχνεστατα. εικων δε ετερα λαμβανεται παλιν προς ηθη και τροπους και πολι
τειαν και θελημα το επι τισιν αγαθοις η φαυλοις, ως εοικεναι λεγεσθαι τυχον τον
μεν αγαθοεργουντα τωι Παυλωι, τον δε μη τοιουτον τωι Καιν. το γαρ εν τοις ισοις
ορασθαι φαυλοις τε και αγαθοις, την ομοιωσιν εκαστωι πραγματευεται και
περιτιθησιν εικοτως. ειδος δε πως εικονος εστιν ετερον, και το εν αξιωματι και τιμηι
και δοξηι και υπεροχηι, ωσπερ αν ει τις τυχον την τινος αρχην διαδεχοιτο, και παντα
δρυη μετ' 1.340 εξουσιας, απερ αν εκεινωι προσηκοι τε και πρεποι. εικων δε ετερως, η
καθ' ετεραν τινα ποιοτητα πραγματος η πο σοτητα, σχημα τε και αναλογιαν· δει γαρ
ηδη συλληβδην ειπειν. ∆ιδασκετωσαν τοινυν οι της θειας εικονος ακριβεστατοι
ζητηται, ποτερον ποτε την ουσιωδη και φυσικην απονεμειν ομοιωσιν οιονται δειν
τωι Μονογενει, και ουτως εικονα φασιν υπαρχειν του Πατρος τον Μονογενη τον εξ
αυτου προελ θοντα Λογον, ωσπερανει και τον Ἄβελ εξ Ἀδαμ, ολην αποσωζοντα του
τεκοντος την φυσιν εν εαυτωι, και ολο κληρον της ανθρωποτητος φορουντα τον
λογον; η δυσχε ρανουσι μεν επι τουτωι λιαν, ως Θεον οντως εκ Θεου κατα φυσιν
ομολογειν αναγκαζομενοι τον Υιον, επι δε το μαχε σθαι τηι αληθειαι συνηθως
εκνευοντες, επι τον δευτερον της εικονος αναβαδιουνται τροπον, ος εν μονηι νοειται
μορφηι και χαρακτηρι και σχηματι. αλλ' οιμαι μεν τουτο λεγειν απο ναρκησειν
αυτους. ου γαρ πεποσωσθαι το θειον, η και σχηματι περιγραπτον, και χαρακτηρι
μετρουμενον, η και ολως τα σωματων υπομενειν το ασωματον, υποληψεται τις, ουδ'
ει σφοδρα φαινοιτο ληρων. αρ' ουν ως προς ηθη και τροπους και θελημα
μεμορφωσθαι λεγουσιν αυτον, και ταυτην αυτωι περιτιθεντες ουκ αισχυνονται την
εικονα; πως γαρ ετι κατα φυσιν νοειται Θεος ο εν μονωι τωι θελειν την προς αυτον
εχων ομοιωσιν, ετερον δε τι καθ' εαυτον ιδιως υπαρχων; υφεσταναι γαρ παντως
ομολογησουσιν αυτον. ειτα τι το πλεον εν αυτωι παρα την κτισιν φανειται λοιπον; η
γαρ ουχι και αγγελους πιστευσομεν προς το θειον αυτους επειγεσθαι διαπραττειν
θελημα, ετερον τι παρα τον Θεον κατα φυσιν υπαρχοντας; τι δε οταν και εφ' ημων
νοηται το 1.341 ειρημενον; αρα γαρ τοις υπερ φυσιν παραλογως επιπηδαν, και των
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αδυνατων εφιεσθαι διδασκει λεγων αυτος ο Μονο γενης "Γινεσθε οικτιρμονες,
καθως και ο Πατηρ υμων ο "ουρανιος οικτιρμων εστι;" τουτο γαρ ην ανενδοιαστως
ειπειν, χρηναι δη παντως ημας την εν ταυτοτητι θεληματων αναλαμβανειν εικονα
του Πατρος. μιμητης δε και ο Παυλος εγινετο του Χριστου, της, ως εκεινοι ληρουντες
φασιν, εν θελημασι μονοις εικονος του Πατρος. αλλα και τουτων μεν
απαναστησονται κατα το εικος των αθλιων νοηματων, ωσπερ δε τι μειζον
επινοουντες και αμεινον, εκεινο δη παντως ερουσιν Εικων εστι του Θεου και Πατρος
ο Μονογενης, οσον εν ταυτοτητι θεληματων, οσον επι αξιωμα και δοξαν και
δυναμιν την θεοπρεπη, οσον εις ενεργειαν την επι τωι κτιζειν και θαυματουργειν,
οσον εις το βασιλευειν και παντων κρατειν, οσον εις το κρινειν και προσκυνεισθαι
προς τε αγγελων και ανθρωπων και πασης απαξαπλως της κτισεως. δια τουτων
απαντων ημιν εν εαυτωι δεικνυων τον Πατερα, ουκ εκ της υποστασεως φησιν, αλλα
"χαρακτηρ εστι της "υποστασεως αυτου." ουκουν, οπερ εφημεν αρτιως, ουδεν εστι
των ειρημενων κατα φυσιν ο Υιος, εξω δε παντων αθροως κεισεται, κατα γε τον παρ'
υμων ανοητοτατον λογον, ουτε δε Θεος αληθινος, ουτε Υιος, ου βασιλευς, ου Κυριος,
ου δημιουργος, ου δυνατος, ουτε μην εν θελημασιν αγαθος κατα φυσιν ιδιοις εστιν·
εν δε γυμνοις και μονοις τοις θεοπρεπεσιν οραται καυχημασι. και οπερ εστι ταις εν
πιναξι γραφαις η των χρωματων επιβολη, μοναις αυταις ταις των ορωμενων
ποικιλιαις εξωραΐζουσα, φορουσα δε αληθες ουδεν· τουτο και εν Υιωι των του Θεου
και Πατρος αξιωματων το καλλος, εν μεν ψιλοις και μονοις ονομασι περιανθιζεται,
εξωθεν δε ωσπερ χρωματων τινων επαλειφεται δικην· 1.342 σκιαγραφειται δε
μαλλον η θεια φυσις εν αυτωι, και ως εν ψιλωι φαινεται τυπωι. Ειτα πως ουκ αντικρυς
απασαις φανησεσθε ταις αγιαις πολεμουντες γραφαις, ινα δη και δικαιως ακουσητε
"Σκλη "ροτραχηλοι και απεριτμητοι καρδιαις και τοις ωσιν, υμεις "αει τωι Πνευματι
τωι Ἁγιωι αντιπιπτετε, ως οι πατερες "υμων και υμεις." ποτε γαρ ου Θεον αληθινον
ονομαζουσι τον Υιον, η ποτε της του τεκοντος ουσιας εξω φερουσιν αυτον; τις δε ο
τολμησας ειπειν ως ουτε φυσει δημιουργος ουτε βασιλευς ουτε παντοκρατωρ η
προσκυνητος εστιν; ο μεν γαρ θεσπεσιος μελωιδος, ως προς αυτον που φησι τον
Μονογενη "Ὁ θρονος σου ο Θεος εις τον αιωνα του αιωνος." Θωμας δε παλιν ομοιως
ο νουνεχεστατος μαθητης, και Θεον ομου και Κυριον αποκαλει. παντοκρατωρ δε και
δημιουργος, δια πασης αγιου καλειται φωνης, και ως ουκ επακτον εχων καθ' υμας
το αξιωμα, αλλ' ως τουτο κατα φυσιν υπαρχων, οπερ ειναι λεγεται, δια τε τουτο
προσκυνειται παρα τε των αγιων αγγελων και προς ημων, καιτοι μηδενι προσκυνειν
ετερωι της θειας λεγουσης χρηναι γραφης, πλην μονωι Κυριωι τωι Θεωι. Ει μεν ουν
επικτητον αυτωι και δοτον ενυπαρχειν το θεοπρεπες αξιωμα πεπιστευκασιν, ειτα τωι
τοιουτωι προσ κυνειν οιονται δειν, ιστωσαν παρα τον κτιστην τηι κτισει λατρευοντες,
προσφατον τε και νεον εαυτοις ζωγραφουντες θεον, ηπερ οντως τον κατα φυσιν
επιγινωσκοντες. ει δε της του Θεου και Πατρος ουσιας εξω κεισθαι λεγοντες τον
Υιον, και Υιον αυτον και Θεον ομολογουσιν υπαρχειν αλη θινον και βασιλεα και
κυριον και δημιουργον και ουσιωδως εν εαυτωι τα του Πατρος εχειν ιδια και
εξαιρετα· βλεπετω σαν οποι ποτε παλιν αυτοις το των τηιδε δοκουντων απο 1.343
κινδυνευσει τελος. ουδεν γαρ ολως εν τηι θειαι φυσει το αξιοπιστον ευρεθησεται,
δυναμενης ηδη και της των γενητων φυσεως υπαρχειν τουτο κατ' αληθειαν, οπερ αν
νοοιτο και αυτη. αποδεδεικται γαρ κατα γε τον παρα τοις δι' εναντιας αδρανεστατον
λογον, της μεν θειας φυσεως ουχ υπαρχων ο Μονογενης, εχων δ' ουν ομως
αληθινως εν εαυτωι τα εκεινης εξαιρετα. ειτα τις ουκ αποφριξει, και μονον ακουων
την των δογματων δυσσεβειαν; παντα γαρ ανω τε και κατω στρεφεται λοιπον, της
μεν τα παντα υπερκειμενης φυσεως καταβαινουσης επι το συνταττεσθαι τοις
γενητοις, αυτης δε της κτισεως εις το υπερεκεινα και ουχ ωρισμενον αυτηι παρα
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογως αναπηδωσης μετρον. Ουκουν, ως ολκαδος εν πελαγει βαπτιζομενης, της των
τοιουτων δογματων ατοπιας απονηχομενοι, σπευδωμεν ως επ' ασφαλη και ακυμονα
λιμενα την αληθειαν, και εικονα του Θεου τε και Πατρος ομολογωμεν τον Υιον, ουκ
επικη ροις ωσπερ τισι περιπεπλασμενον αξιωμασιν, ουδε μονοις τοις θεοπρεπεσι
κατηγλαισμενον ονομασιν, αλλ' ουσιωδως προς την του τεκοντος εμφερειαν
απηκριβωμενον, και απα ραλλακτως υπαρχοντα κατα φυσιν, οπερ αν νοοιτο και ο
γεννησας αυτον, τουτεστι Θεον αληθινον εκ Θεου κατα αληθειαν, παντοκρατορα,
δημιουργον, δεδοξασμενον, αγαθον, προσκυνητον, και ει τι τοις ειρημενοις ως Θεωι
πρεπον παρεζευκται. τοτε γαρ δη κατα παντα προσεοικοτα δεικνυ οντες τωι Θεωι και
Πατρι, και αληθευοντα παραστησομεν, ως ει μη τις βουλοιτο τιμαν τον Υιον, ουδε
τον Πατερα τιμαι τον αποστειλαντα αυτον· περι τουτου γαρ ημιν η ζητησις, και η των
αρτιως εξητασμενων κεκινηται βα σανος. 1.344 Ἀμην αμην λεγω υμιν οτι ο τον
λογον μου ακουων και πιστευων τωι πεμψαντι με εχει ζωην αιωνιον· και εις κρισιν
ουκ ερχεται, αλλα μεταβεβηκεν εκ του θανατου εις την ζωην. Ἀποδειξας ηδη δια
των προλαβοντων αρκουντως, ως ουκ εις μονον αμαρτανουσι τον Υιον οι ταλανες
Ἰουδαιοι, τολ μωντες επιτιμαν οισπερ αν λεγηι διδασκων, η και εργαζηται παρ'
αυτοις, αλλα και εις αυτον αμαθαινοντες πλημμελουσι τον Πατερα, και οσον ηκεν
εις την των ειρημενων ενεργειαν, περιστειλας τωι φοβωι το θρασος, και ζην
αναπεισας επιει κεστερον τηι των εσομενων ελπιδι, λοιπον σαγηνευει προς
ευπειθειαν. ουκ ατεχνως δε παλιν τον επι τουτοις εποιησατο λογον. επειδη γαρ
οιδεν ετι νοσουντας τους Ἰουδαιους, σκανδαλιζομενους τε ετι περι αυτου, παλιν
αναφερει την πιστιν εις το προσωπον του Θεου και Πατρος, ουχ ως εαυτον εξω
τιθεις, αλλ' ως δια την ταυτοτητα της ουσιας και εν Πατρι τιμωμενος. τους δε γε
πιστευοντας, ου μετο χους εσεσθαι μονον της αιωνιου ζωης, αλλα και τον εκ της
κρισεως διαφευξεσθαι κινδυνον, δικαιουμενους δηλονοτι διισχυριζεται,
κεκερασμενον ελπιδι προτεινων τον φοβον. ουτω γαρ ην ενεργεστερον πως και
δεικτικωτερον τοις ακροωμενοις απεργασασθαι τον λογον. Ἀμην αμην λεγω υμιν
οτι ερχεται ωρα και νυν εστιν οτε οι νεκροι ακουσωσι της φωνης του Υιου του Θεου
και οι ακουσαντες ζησουσιν. Ἐκ θανατου προς ζωην μεταβησεσθαι τους πιστευοντας
ειπων, εαυτον εισφερει της επαγγελιας εργατην και ολου του 1.345 πραγματος
αποτελεστην, ομου μεν εκεινο τοις Ἰουδαιοις υπαινιττομενος, οτι θαυμαστη μεν
οντως εστιν η επι τωι παραλελυμενωι δυναμις, αξιολογωτερων δ' ουν ομως αναδει
χθησεται δημιουργος ο Υιος, ουκ αῤρωστημα μονον, ουδε τας εκ νοσου μαλακιας
των ανθρωπινων εξελαυνων σωματων, αλλα και αυτον ηδη τον θανατον και την
επισκηψασαν ανατρεπων φθοραν· τουτο γαρ ην το και μικρωι προτερον ειρημενον
"Ὁ Πατηρ φιλει τον Υιον και παντα δεικνυσιν "αυτωι α αυτος ποιει, και μειζονα
τουτων δειξει αυτωι "εργα, ινα υμεις θαυμαζητε." το γαρ εν τωι θαυμαζεσθαι μειζον,
εν τηι των νεκρων αναστασει φαινεται. ομου δε παλιν εκεινο κατασκευαζων, οπερ ην
εικος ουκ εν ολιγωι με τρωι καταπτοησειν τους ακροωμενους· οτι γαρ και αναστησει
τους νεκρους, και προς κρισιν αξει το ποιημα, διαγορευει σαφως, ινα τωι προσδοκαν
αυτωι παραστησεσθαι ποτε, και τον εφ' εκαστοις αποδωσειν λογον, οκνηροτεροι μεν
πως εις την επι το διωκειν αυτον ευρισκοιντο τολμαν, δεχοιντο δε προθυμοτερον
ηδη τον της διδασκαλιας τε και υφηγησεως λογον. Εις ταυτα μεν ουν ο του
κεφαλαιου σκοπος οραται και συντεινεται· το δε προς λεξιν ημας αναγκαιον
απολευκαναι λοιπον. ο μεν ουν κοινος, ως εοικεν, εχει λογος, ως ηξει ποτε καιρος
καθ' ον ακουσονται της του διανιστωντος φωνης οι νεκροι· παρειναι δε και νυν
ουδεν ηττον υπολαμβανουσιν αυτον, η ως Λαζαρου τυχον της του Σωτηρος
ακουσομενου φωνης, η και νεκρους ειναι λεγοντες τους ουπω δια της πιστεως εις
αιωνιον ανακεκλημενους ζωην, οι δη και παντως εις αυτην εμελλον αναβησεσθαι,
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την του Σωτηρος διδασκα λιαν παραδεξαμενοι. και σωζει μεν οντως της θεωριας ο
τροπος το εν πιθανοτητι σχημα, το δε ακριβες ου πανυ· διο δη παλιν την των
λεγομενων αναμασωμενοι δυναμιν, τον 1.346 πρεπωδεστερον πως αυτοις
εφαρμοσομεν νουν, διαστελου 1.346 μεν δε ουτω το αναγνωσμα. Ἀμην αμην λεγω
υμιν οτι ερχεται ωρα και νυν εστιν οτε οι νεκροι ακουσωσι της φωνης του Υιου του
Θεου· ωρα δηλονοτι παλιν οτε και οι ακουσαντες ζησουσι. δια μεν ουν των εν αρχηι,
τον της αναστασεως ημων σημαινει καιρον, καθ' ον εις απολογιαν της εν κοσμωι
ζωης αναστησεσθαι τους κεκοι μημενους δια της του δικαζοντος εκδιδασκει φωνης,
ινα καθαπερ ηδη προειπον, ωσπερ τινα χαλινον τον εντευθεν αυτοις επινοησας
φοβον, καλως δη σφοδρα και επιστημονως αναπεισηι βιουν· δια δε των εν υστεροις
τον του χρηναι πιστευειν αυτωι επιδεικνυει παροντα καιρον, αλλα και της ευπειθειας
μισθον την αιωνιον εσεσθαι φησι ζωην, μονονουχι τοιουτον τι δηλων Ἥξετε παντες
εις κρισιν, ω ουτοι, κατα τον της αναστασεως δηλονοτι καιρον, αλλ' ει πικρον υμιν
ειναι το κολαζεσθαι δοκει, και απεραντους λελυπημενωι τωι κρινοντι τας δικας
υπεχειν, μη παρατρεχειν εατε τον της ευπειθειας καιρον, αλλ' ετι παροντος
επιδραττομενοι, προς την αιωνιον αναβαινειν επειγεσθε ζωην. Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ
εχει ζωην εν εαυτωι, ουτως και τωι Υιωι εδωκε ζωην εχειν εν εαυτωι· και εξουσιαν
εδωκεν αυτωι κρισιν ποιειν, οτι υιος ανθρωπου εστιν. Ὅρα δη μοι παλιν και την εν
τουτοις οικονομιαν, ινα του λογου θαυμασηις το σχημα, και μη τοις εξ αμαθιας περι
πιπτων σκανδαλοις, αυτος επι σεαυτωι καλεσηις την απω λειαν. ανθρωπος υπαρχων,
οσον εις την φυσιν του σωμα τος, ο Μονογενης, και ως εις εξ ημων επι της γης ετι
μετα 1.347 σαρκος ορωμενος, και τοις Ἰουδαιοις πολυτροπως τα προς σωτηριαν
εισηγουμενος, δυο πραγματων θεοπρεπων εαυτωι περιτεθεικε την λαμπροτητα. οτι
δε και αναστησει τους νεκρους, και κριθησομενους παραστησει τωι οικειωι βηματι,
διεβεβαιουτο σαφως· αλλ' ην και σφοδρα εικος δυσχεραινειν επι τουτωι τους
ακροωμενους, εγκαλουντας ηδη και διωκειν ευλογως αυτον υποπτευοντας, οτι
"πατερα ιδιον ελεγε τον "Θεον, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι." ανακερασας τοινυν
εξουσιαι και λαμπροτητι τηι θεοπρεπει τον αρμοζοντα τηι ανθρωποτητι λογον,
υποκλεπτει το βαρυ της οργης, επιει κεστερον πως και υφειμενως, η ηιπερ εχρην,
λεγων Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι ουτω και τωι Υιωι δεδωκε ζωην εχειν
εν εαυτωι. μη θαυμαζετε τουτωι, φησιν, ει καθ' υμας νυν υπαρχων, και ορωμενος
ανθρωπος, αναστησειν υπι σχνουμαι τους νεκρους, και εις κρισιν αγειν απειλω·
δεδωκε μοι το δυνασθαι ζωογονειν ο Πατηρ, δεδωκε μοι το κρινειν επ' εξουσιας.
επειδη δε δια τουτων την ευολισθον των Ἰου δαιων τεθεραπευκεν ακοην, φροντιδα
ποιειται γοργην και της των εφεξης ωφελειας, και την αιτιαν ευθυς του δεδεχθαι
λεγειν εαυτον εξηγουμενος, την ουδεν εχουσαν εξ εαυτης ανθρωποτητα προΐσχεται
λεγων Ὅτι Υιος ανθρωπου εστιν. Ὅτι γαρ και ζωη κατα φυσιν εστιν ο Μονογενης,
και ου ζωης της παρ' ετερου μετοχος, ζωογονει τε ουτως ωσπερ και ο Πατηρ,
περιττον οιμαι λεγειν προς το παρον, επει περ ημιν ου βραχυς εν τουτωι δεδαπανηται
λογος εν αρχηι του βιβλιου, προκειμενου ρητου Ὃ γεγονεν εν αυτωι ζωη ην. Μη
θαυμαζετε τουτο· οτι ερχεται ωρα εν ηι παντες οι εν τοις μνημειοις ακουσωσι της
φωνης αυτου και εξελευσονται, οι τα αγαθα ποιησαντες εις αναστασιν ζωης, οι δε τα
φαυλα πραξαντες εις αναστασιν κρισεως. Σημαινει μεν δια τουτων της απαντων
αναστασεως τον 1.348 καιρον, οτε, καθαπερ ημιν ο θεσπεσιος επεστειλε Παυλος
"Αυτος ο Κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου, εν "σαλπιγγι Θεου
καταβησεται απ' ουρανου" κριναι "την "οικουμενην εν δικαιοσυνηι," και αποδωσειν
εκαστωι κατα τα εργα αυτου· χειραγωγει δ' ουν ομως δια της των αυτων
επαναληψεως την αμαθεστατην των Ἰουδαιων δια νοιαν εις το δυνασθαι συνιεναι
σαφως, οτι και μειζονων εσται τερατουργος, η εν οις ο παραλυτος ην, και της οικου
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μενης αναδειχθησεται κριτης· αντιπαρατιθεις δε χρησιμως τηι των νεκρων αναστασει
την εφ' ενι των νοσουντων θερα πειαν, μειζονα τε και αξιολογωτεραν επιδεικνυει
την θανατου λυτικην ενεργειαν, και φθορας της απαντων αναιρετικην, εικοτως τε
και αναγκαιως ως επ' ελαττονι τωι παραδοξωι φησι Μη θαυμαζετε τουτο. και ου
δηπου παντως νομιουμεν αυτον της των οικειων εργων λαμπροτητος δια τουτων
κατηγορειν, η και τοις ακροωμενοις επιταττειν, μη χρηναι θαυματος αξιουν τα εφ'
οις αν εικοτως θαυμαζοιεν, αλλ' ειδεναι τε και πιστευειν βουλεται τους επ' εκεινωι
καταπε πληγμενους, οτι μικρον αυτωι το μεχρι τουτου θαυμαζεσθαι. εγειρει γαρ
λογωι και ενεργειαι θεοπρεπει, ουχ οπως εκ μικρων αῤρωστηματων τους καμνοντας,
αλλα και αυτους ηδη τους τωι θανατωι βεβαπτισμενους, και ακρατωι νενικη μενους
φθοραι· και δια τουτο φησι, το μειζον εισφερων Ὅτι ερχεται ωρα εν ηι παντες οι εν
τοις μνημειοις ακουσωσι της φωνης αυτου. ο γαρ λογωι τα ουκ οντα ποτε προς το
ειναι παρενεγκων, πως ουκ αν ισχυσαι το ηδη πεποιημενον παλιν δρομειν αναπεισαι
προς γενεσιν; ειεν γαρ αν ουτω της αυτης ενεργειας εκατερα, και μιας εξουσιας το
επ' αμφοιν 1.349 αξιαγαστον αποτελεσμα. επιλεγει δε χρησιμως, οτι προ ελευσονται
των μνηματων οι μεν επ' αισχροις αλοντες και πονηριαι συμβιοτευσαντες, την
ατελευτητον υφεξοντες δικην, οι δε διαπρεπεις εν αρεταις της επιεικειας μισθον
αντικομιου μενοι την αιωνιον ζωην· ομου μεν, καθαπερ ηδη προειπομεν, εαυτον
διανομεα των εκαστωι διαπρεποντων και δια τουτων εισφερων, ομου δε αναπειθων,
η τωι φοβωι του παθειν τα δεινα, παραιτεισθαι το φαυλον και συνελαυνεσθαι πως εις
το βιουν εθελειν ηδη σωφρονεστερον, η εφεσει νυττομενους τροπον τινα τηι περι την
αιωνιον ζωην, συντονωτεραν ποιει σθαι σπουδαζειν την επ' αγαθοις προθυμιαν.
1.350 ΚΕΦΑΛΗ Θ. Ὅτι κατ' ουδεν ελαττων του Θεου και Πατρος ο Υιος, αλλ'
ισοσθενης κατ' ενεργειαν την εφ' απασιν εστιν ως Θεος εκ Θεου. Ου δυναμαι εγω
ποιειν απ' εμαυτου ουδεν. καθως ακουω κρινω, και η κρισις η εμη δικαια εστιν, οτι
ου ζητω το θελημα το εμον αλλα το θελημα του πεμψαντος με Πα τρος. ἘΠΙΣΤΗΣΟΝ
παλιν τοις λεγομενοις ακριβεστερον, και δεχου του θεωρηματος ως εν περινοιαι την
δυναμιν. ουκ ειδοτες Ἰουδαιοι το βαθυ της μετα σαρκος οικονομιας μυστη ριον, αλλ'
ουδε τον ενοικουντα τωι εκ παρθενου ναωι Θεον Λογον επιγινωσκοντες, ζηλωι
πολλακις πεπλανημενωι, και "ου τωι κατ' επιγνωσιν," ως ο Παυλος φησιν, εις
αγριοτητα τροπων και ανημερους οργας εξεκαιοντο· και δη και κατα λευειν
επεχειρουν αυτον, οτιπερ "ανθρωπος ων, εαυτον "εποιει Θεον," και παλιν, οτι
"Πατερα ιδιον ελεγε τον "Θεον, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι." επειδη δε ησαν ουτω
δυσμαθεις, και θεοπρεπων μεν ολως ουκ ανεχομενοι λογων, μικρα δε περι αυτου και
φρονουντες και λεγοντες, οικονο μικως ο Σωτηρ συννηπιαζει μεν αυτοις,
κεκραμενην δ' ουν ομως εποιειτο την εξηγησιν, ουτε τους Θεωι πρεποντας λο γους
ολοτελως παραιτουμενος, ουτε μην εις ολοκληρον των ανθρωπινων ρηματων
αποφοιτων· ειπων δε τι της θεικης 1.351 εξουσιας αξιον, παραχρημα κολαζει τον
απαιδευτον των ακροωμενων θυμον, επαγαγων τι και ανθρωπινον, και παλιν
ανθρωπινον τι δια την οικονομιαν ειπων, ουκ εν μικροις ορασθαι μονοις τα καθ'
εαυτον επιτρεπει, Θεον οντα κατα φυσιν επιδεικνυων δια της υπερ ανθρωπον
ισχυος, η και λογων πολλακις. τοιαυτην τινα και νυν εν τοις αρτιως ημιν
προκειμενοις ευρησεις την τεχνην· τι γαρ εφη φθασας; " Ωσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει
τους νεκρους και ζωοποιει, "ουτως και ο Υιος ους θελει ζωοποιει," ειτα παλιν "Ὅτι
"ερχεται ωρα εν ηι παντες οι εν τοις μνημειοις ακουσωσι "της φωνης αυτου·" και
προς τουτοις, οτι και εξελευσονται κριθησομενοι, και αναλογως ωνπερ αν ειεν
εργαται την αντιμισθιαν αποληψομενοι. ο δε δυνασθαι λεγων ουσπερ αν εθελει
ζωογονειν, και ουτως, ως ο Πατηρ· πως αν ουχι την Θεωι πρεπουσαν δυναμιν εαυτωι
νοοιτο περιτιθεις; εσται δε οτι και παντων κριτης ο διαῤρηδην ειπων, πως ουκ αν
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκταραξαι δικαιως τους ανθρωπον ετι γυμνον οιομενους υπαρχειν αυτον; ην γαρ δη
κατα το εικος, Ἑβραιους οντας αυτους, και τοις ιεροις παιδαγωγουμενους
γραμμασιν, ουκ αγνοησαι παντελως οτι Θεος εσται της οικουμενης κριτης, επει και
παρ' αυτοις πολλακις εψαλλετο "Ἀναστα ο Θεος, "κρινον την γην." και παλιν "Ὅτι ο
Θεος κριτης εστιν." Ἐπει ουν τουτοις ασχαλλοντας ᾔδει τους ανοητους των
Ἰουδαιων λαους, της αυτης συνηθους οργης εξιστησι λεγων ανθρωπινωτερον Ου
δυναμαι ποιειν εγω απ' εμαυτου ουδεν, καθως ακουω κρινω. οσον μεν ουν εστιν εκ
του προχειρου λαβοντας ειπειν, διαγελαι των Ἰουδαιων τον νουν· ασθενειας γαρ
τινος, και ου παντελως ελευθερας εξουσιας, υποληψιν πλαττεται του λογου το
σχημα, εχει δε ουχ ουτω κατ' αληθειαν, επειπερ ισος ων ο Υιος κατα παντα τωι Πατρι,
1.352 την αυτην εφ' απασιν ενεργειαν τε και εξουσιαν εχει φυσι κως. λεγει δε μη
δυνασθαι τι ποιειν αφ' εαυτου, κρινειν δε ουτως, ωσπερ αν ακουσαι· τροπωι παλιν
ετερωι, και ισογνω μονα και ισοσθενη δεικνυων εαυτον τωι Θεωι και Πατρι. ουδε γαρ
ενεργος περι τι των οντων διχα του Υιου νοοιτ' αν μονος και καθ' εαυτον ο Πατηρ,
ισχυν εχων αυτον και δυναμιν· διο δη "παντα δι' αυτου, και χωρις αυτου εγενετο
"ουδε εν·" ουδ' αυ παλιν εξεργασεται τι καθ' εαυτον ο Υιος, μη ουχι συνοντος αυτωι
του Πατρος. δια γαρ τοι τουτο και φησιν "Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω· ο δε Πατηρ ο "εν
εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος." και ου δηπου διακει σομεθα δυναμουσθαι μεν ως εξ
ασθενειας παρα του Πατρος τον Υιον, χορηγεισθαι δε παλιν αυτωι και την εφ' απασιν
εξουσιαν· η γαρ αν ουκετι ηι κατα φυσιν Θεος, επακτον ωσπερ εχων το της θεοτητος
καλλος· αλλ' ουδε αυτος ο Πατηρ εν ακρατοις των αγαθων υπεροχαις ετι κεισεται,
δυναμεως της παρ' ετερου και εξουσιας δεομενον εχων τον της ιδιας φυσεως
χαρακτηρα Λογον. ζητηθησεται γαρ ανα λογως τηι εικονι και τωι αρχετυπωι των
ειρημενων ο χορηγος, ουτω τε λοιπον εις απεραντον ζητησιν ο λογος ημιν οιχη
σεται, και εις βαθυ βλασφημιων εκδραμειται πελαγος. αλλ' επειπερ εκ της του
Πατρος ουσιας υπαρχων ο Υιος, παντα τα του γεννησαντος ιδια κατα φυσιν
επαγεται, και ουσιωδως ανατρεχει προς μιαν αυτωι θεοτητα δια το της φυσεως
απαραλλακτον, εστι μεν αυτος εν Πατρι, εχει δ' αυ παλιν εν εαυτωι τον Πατερα·
διατοι τουτο, πολλακις ακατηγορητως τε και αληθως ανατιθησι τωι Πατρι των
οικειων εργων την δυναμιν, ουκ εξω του δυνασθαι τιθεις εαυτον, αλλα τηι ενερ γειαι
της μιας θεοτητος τα παντα προσνεμων· μια δε η θεοτης εν Πατρι και εν Υιωι και εν
Ἁγιωι Πνευματι. 1.353 Ὅτι δε ουκ ελαττων εστι του Πατρος ο Υιος, η κατα δυναμιν η
κατ' ενεργειαν την επι τισιν, αλλ' ομοιος κατα παντα και ισοσθενης, και δι' ετερων
ημιν αποδεδεικται, προκειμενου ρητου "Ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου "ουδεν,
εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα, α γαρ αν "εκεινος ποιηι, ταυτα και ο Υιος
ομοιως ποιει." επειδη δε την εν τοις θειοις δογμασιν αξιεραστοτατην σπουδην,
οκνου παντος αναφαινεσθαι κρειττονα, δικαιον τε και πρεπον υπο λαμβανω· φερε
δη παλιν τοις εν θαλαττηι ναυτιλοις ποι ουντες τα παραπλησια, σχοινιου τινος δικην,
ολον εισαυθις τον του κεφαλαιου λογον αναμηρυσωμεθα. εστι γαρ ουτως ιδειν, ου
της εαυτου φυσεως κατηγορουντα τον Υιον δι' αυτου του λεγειν μη δυνασθαι τι
ποιειν αφ' εαυτου, αλλα μαλλον την των Ἰουδαιων απονοιαν εξελεγχοντα, και
αυτον δε τον δια Μωυσεως πατησαντας νομον διαῤρηδην επιδει κνυοντα. το γαρ
ευθυς επεισαγεσθαι τωι Ου δυναμαι εγω ποιειν απ' εμαυτου ουδεν, το Καθως ακουω
κρινω, λοιδοριας μεν απασης της επι τωι μη τι δυνασθαι δραν εξ οικειας δυναμεως
ελευθεροι τον Υιον· φιλοπατορα δε μαλλον και συνεθελητην τωι γεννησαντι κατα
παντα σαφως αποφαινει. ει γαρ ωσ περει τυχον ατονησας την εκ Πατρος εδανειζετο
δυναμιν, ως ουκ εξαρκουσαν εχων αφ' εαυτου, πως ουκ εδει μαλλον ειπειν Ου
δυναμαι εγω απ' εμαυτου ποιειν ουδεν, λαμβανω δε το δυνασθαι παρα του Πατρος;
νυνι δε τουτο μεν ουκ ειπων, επενεγκων δε μαλλον τωι μη τι δυνασθαι δραν αφ'
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτου, το κρινειν ουτως ωσπερ αν και ακουσαι, δηλος αν ειη λοιπον, ουκ επ'
ασθενειαι τηι κατ' ενεργειαν την επι τισι το μη δυνασθαι τεθεικως, αλλ' επι τωι μη
ενδεχεσθαι παρα βαινειν αυτον κατα τι γουν το θελημα του Πατρος. μιας 1.354 γαρ
θεοτητος της εν Πατρι και Υιωι νοουμενης, εσται δηπου παντως και θελημα ταυτον,
ουτε δε εν Πατρι, ουτε μην εν Υιωι, η και τωι Ἁγιωι Πνευματι στασιαζουσα ποτε καθ'
εαυτης η θεια φυσις νοηθησεται, αλλ' οπερ αν δοξαι τωι Πατρι τυχον, τουτο πασης
εστι της θεοτητος θελημα. Ἀναγκαιως τοιγαρουν ο Υιος, συνευδοκητην ωσπερ τινα
και συγκατανευοντα τωι Πατρι προς την εφ' ωιπερ αν δοξειε ψηφον, εαυτον εισφερει,
μη δυνασθαι τι δραν εξηγουμενος, ο μη παντως εστι κατα γνωμην του Πατρος· τουτο
γαρ ημιν σημαινει το Ἀπ' εμαυτου. ωσπερ αν ει λεγοι μη δυνασθαι δραν αμαρτιαν,
ουκ αν τωι δοξαι δικαιως ασθενειας υπομειναι γραφην, εξηγεισθαι δε μαλλον
αξιαγαστον τι και θεοπρεπες της οικειας φυσεως ιδιωμα· οτι γαρ ατρεπτος τε και
αναλ λοιωτος υπαρχει διδωσι νοειν· ουτως οταν αφ' εαυτου μη δυνασθαι τι ποιειν
ομολογηι, καταπλαγησομεθα μαλλον φυσεως ατρεπτου καρπον ορωντες το
ατρεπτον, ηπερ ουκ ευκαιρως ως ασθενειας σημαντικον το μη δυνασθαι λο
γιουμεθα. Ταυτα δε παλιν ημιν αναλογως μεν τοις ημετεροις ει ρησθω μετροις·
ερευνατω δε ο φιλομαθης τα βελτιονα. διερμηνευσαι γεμην και ετερως το ρητον ουκ
οκνησομεν, βραχυ τι των της θεοτητος ορων και της του Μονογενους υπεροχης τον
λογον υποβιβαζοντες· και επειπερ ανθρωπος γεγονε τε οντως και κεχρηματικεν ο
Υιος, επι την μετα σαρκος οικονομιαν την των θεωρηματων μεταῤρυθμιζοντες
δυναμιν, συγγενη τε και συνημμενα τοις προαποδεδομενοις και τα εφεξης
επιδεικνυντες. ουκουν οτι και "ακουσονται "της φωνης αυτου παντες οι εν τοις
μνημειοις," και οτι και κριθησομενοι προελευσονται διεμαρτυρατο σαφως. επειδη δε
απαξ εις τον περι του κρινειν αυτον την οικουμενην 1.355 εκβεβηκε λογον, ου μονον
οτι κατ' εκεινο καιρου, καθ' ο εσεσθαι φησι την των νεκρων αναβιωσιν, δικαιος
εσται κριτης επαγγελλεται, αλλα γαρ ηδη και τα εν τωιδε τωι βιωι πραγματα κρινειν
ορθως και δικαιως διισχυριζεται. τι δε ην το ζητουμενον η και επι τισιν ολως ο
λογος, ακουε λοιπον. εγεννηθη δι' ημας εκ γυναικος· ως γαρ ο Παυλος φησιν "Ουκ
αγγελων επιλαμβανεται, αλλα σπερματος Ἁβρααμ· "οθεν ωφειλε κατα παντα τοις
αδελφοις ομοιωθηναι." επειδη δε γεγονεν ανθρωπος και εν τηι του δουλου μορφηι,
γεγονε και υπο νομον ο νομοθετης ως Θεος και Κυριος. λαλει τοιγαρουν ποτε μεν ως
υπο νομον, ποτε δε αυ παλιν ως υπερ τον νομον, και ακατηγορητον επ' αμφοιν εχει
την εξουσιαν. διαλεγεται δε νυνι προς Ἰουδαιους, ως νομοφυλαξ και ανθρωπος, ως
ουκ ειδως παραβαινειν τας ανωθεν ορι σθεισας εντολας, ουδε απο γνωμης οικειας
ανεχομενος τι ποιειν, ο μη τωι θειωι νομωι συνδοκει. δια τουτο φησιν Ου δυναμαι εγω
ποιειν απ' εμαυτου ουδεν, καθως ακουω κρινω· εαυτωι δε το μη δυνασθαι τι ποιειν
αφ' εαυτου μαρτυρων, ο μη παντως εστι και θελητον τωι νομωι, κρινειν τε ουτω και
δικαζειν τοις πραγμασιν, ωσπερ αν ακουσαι, διαγορευοντος δηλονοτι του νομου, τας
των Ἰουδαιων απειθειας εξελεγχει, και τροπων αυτων απογυμνοι το εξηνιον. τουτο
γαρ δη και υπεμφαινει καλως τεθειμενον το Ου δυναμαι εγω ποιειν απ' εμαυτου
ουδεν, αντι του Ὑμεις αφυλακτως τας δοθεισας υμιν παραβαινοντες εντολας, παντα
πραττειν αφ' εαυτων ως εξ ακινδυνου λοιπον εθαρσησατε, και τας εφ' εκαστωι των
πραγματων κρισεις ουκ ακολουθουσας τοις θεοθεν διατε ταγμενοις ποιεισθαι
σπουδαζετε. διδασκετε γαρ "διδασκα "λιας ενταλματα ανθρωπων," και νομον
ωρισασθε το οικειον θελημα. 1.356 Τις ουν ο της διασκευης της εν τουτωι τροπος, η
πως εαυτον μεν εισαγει κρινοντα δικαιως, εκεινους δε ουδαμως, ειρησεται παλιν.
τεθεραπευκεν εν σαββατωι τον παραλυτον, ηλεησεν ανθρωπον μακρους εν νοσηματι
κατατριψαντα χρο νους, ορθην δηλονοτι και αγαθην επ' αυτωι την κρισιν εξε
νεγκων. εδει γαρ εποικτειρειν και εν σαββατωι τον κειμενον, και συστειλαι μεν τον
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεον ουδαμως αιδοι τηι περι το σαββατον, εικαιοτατην επιτηδευοντα την
ευλαβειαν. ωσπερ δε και εν σαββατωι και ο Πατηρ ενεργος περι την των κτισματων
οικονομιαν εστι, παντως δε δι' Υιου, ουτω και αυτος· ουδε γαρ αποστερεισθαι δειν
τον ελεου δεομενον εν σαββατωι δια το σαββατον εδοκιμαζεν, επει κυριον ᾔδει του
σαββατου τον υιον του ανθρωπου· ουδε γαρ ο ανθρωπος δια το σαββατον εγενετο,
αλλα το σαββατον δια τον ανθρωπον. ουκουν ορθη μεν επι τουτοις και αγαθη του
Σωτηρος η κρισις, ου δια το σαββατον την επι τωι κειμενωι φιλανθρωπιαν
αποκωλυσαντος, αλλ' οπερ οιδεν ως Θεος ενεργειν· πηγη γαρ αγαθοτητος η θεια
φυσις εστι· τουτο και εν σαββατωι ποιησαντος. η δε γε των Ἰουδαιων κρισις η επ'
αυτωι λυπουμενων δια το σαββατον, και δια τουτο φονωντων κατα του μηδεν
αδικησαντος, πως ου λιαν εστι τοις μεν θειοις απαιδουσα νομοις· γεγραπται γαρ
"Ἀθωιον και δικαιον "ουκ αποκτενεις;" εξ ωμοτητος δε μαλλον της απ' αυτων, και
ουκ εκ των ιερων ηυρημενη γραμματων; ∆εχου τοινυν επι τουτοις μετ' εμφασεως
τινος λεγοντα τον Ἰησουν προς τους εφ' οις ευεργετει χαλεπαινοντας, και τοις μεν
οσιοις αυτου κριμασιν επισκηπτοντας, ακολου θουντας δε μοναις ταις εαυτων
εννοιαις, και το δοξαν εχειν ορθως νομον ωσπερ οριζομενους, καν απαιδηι τωι νομωι
Ου 1.357 δυναμαι εγω ποιειν απ' εμαυτου ουδεν, αντι του Παντα κατα νομον πραττω
τον ορισθεντα δια Μωυσεως, ουδεν απ' εμαυτου ποιειν ανεχομαι, καθως ακουω
κρινω. τι γαρ ο νομος βουλεται; "Ου ληψηι προσωπον εν κρισει, οτι η κρισις του
"Θεου εστι." τι τοινυν "εμοι χολατε, φησιν, οτι ολον "ανθρωπον υγιη εποιησα εν
σαββατωι," Μωυσεα μη κρι νοντες και εν σαββατωι περιτεμνεσθαι δειν τα βρεφη
διατα ξαμενον; "Μη κρινετε κατ' οψιν, αλλα την δικαιαν κρισιν "κρινετε. ει
περιτομην λαμβανει ανθρωπος εν σαββατωι, "ινα μη λυθηι ο νομος Μωυσεως,"
απερισκεπτως ουτως ασχαλλετε τεθεραπευμενον ολον ανθρωπον εν σαββατωι θεω
μενοι. ουκουν εγω μεν εκρινα δικαιως, υμεις δε ουκετι, παντα γαρ αφ' εαυτων
ποιειτε. εγω δε ου δυναμαι ποιειν απ' εμαυτου ουδεν, καθως ακουω κρινω και η
κρισις η εμη δικαια εστιν, οτι ου ζητω το εμον θελημα, καθαπερ υμεις, αλλα το του
πεμψαντος με Πατρος. Τις δε ο τροπος της αποστολης, και ο του πεπεμφθαι λογος,
δια πολλων ηδη προτερον ειρηκοτες, το λεγειν ετι περι τουτων παρησομεν· πλην
εκεινο χρησιμως επιτηρητεον, οτι θελημα του Θεου και Πατρος τον νομον ειναι
φησιν. Ἐαν εγω μαρτυρω περι εμαυτου, η μαρτυρια μου ουκ εστιν αληθης· αλλος
εστιν ο μαρτυρων περι εμου, και οιδα οτι αληθης εστιν η μαρτυρια ην μαρτυρει περι
εμου. Ὁ σοφωτατος Σολομων τα εφ' οισπερ αν τις και μαλα εικοτως επισεμνυνοιτο,
και αξιοζηλωτον τον οικειον αποφαινει τροπον, συλλεγων τε αμα και προτιθεις τοις
επιεικεστεροις εις το μαθειν "∆ικαιος, φησιν, εαυτου κατηγορος εν πρωτο 1.358
"λογιαι·" και παλιν "Ἐγκωμιαζετω σε ο πελας και μη το "σον στομα, αλλοτριος και
μη τα σα χειλη." εστι γαρ οντως φορτικον και χρημα τοις ακροωμενοις
δυσφορητοτατον το μη δια της ετερων επαινεισθαι φωνης εθελησαι τινας, αλλ'
εαυτοις ανεδην επιμαρτυρειν τα καλλιστα και εξαιρετα. απιστοιτο δ' αν και λιαν
εικοτως ο τοιουτος λογος· πεφυ καμεν γαρ ωσπερ τισι φυσικοις τε και αναγκαιοις
φιλαυτιας ολκοις καλεισθαι σπουδαιως εις το φαυλον μεν εαυτοις επιγραφειν
ουδεν, αει δε περιτιθεναι, και ου παντως αλη θευοντας, τα εφ' οις αν οιηται τις
ορασθαι κοσμιος τε και αγαθος. Ἐπειδη τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος εαυτωι
το τα δικαια κρινειν επεψηφιζετο, μη δυνασθαι τι δραν αφ' εαυτου διαῤρηδην ειπων,
κανονα δε ωσπερ εφ' απασι τοις πρακτεοις ποιεισθαι την του Πατρος βουλησιν, και
τουτο λεγων, αυτος εφ' εαυτωι μαρτυς εισβεβηκεν, ει και ην αληθης, αναγκαιως και
της παρα των Φαρισαιων ευρεσιλογιας φρον τισας, οπερ εμελλον ερειν
αμαθαινοντες· ου γαρ ᾔδεσαν πως κατα φυσιν οντα Θεον· εις μεσον αγει προλαβων,
και φησιν Ἐρειτε δη παντως, ταις των πολλων συνηθειαις επο μενοι, και την
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰουδαιοις πρεπουσαν απονοιαν ουκ εκβαι νοντες "Συ περι σεαυτου μαρτυρεις· η
μαρτυρια σου ουκ "εστιν αληθης·" αλλα προς τουτο παλιν αντακουσεσθε, φησιν
Ἀνεχομαι δυσφημουντων ετι, χαλεπαινω δη λιαν ουδαμως τα εξ αμαθιας της υμιν
φιλαιτατης ερευγομενων ρηματα· διδωμι καθ' υποθεσιν, καλως παρ' υμων ειρησθαι
και τουτο· εστω, την εμην παρακρουεσθε φωνην, αλλος εστιν ο μαρτυρων περι εμου.
σημαινει δε δια τουτου τον εν τοις 1.359 ουρανοις οντα Θεον και Πατερα, κατα
πολλους ηδη τροπους το γνησιον της ουσιας επιμαρτυρησαντα τωι ιδιωι γεννηματι,
ου και ειδεναι την μαρτυριαν φησιν, ως εστιν αληθης, αξιοπι στοτατην οντως και
αληθη και την εαυτου ψηφον επιδεικνυς· ινα γαρ μη καταδεξαμενος ωσπερ το
ψευδη λεγειν εαυτον περι εαυτου, χωραν τινα παλιν κακονοιας και παρεισδυσιν τοις
ετεροδοξειν ειθισμενοις παρασχοι καθ' εαυτου, αναγκαιως επιδους τωι πρεποντι και
τηι συνηθειαι το μη χρηναι παντως ως αληθη πιστευεσθαι τον εαυτον επαινουντα και
αποδεχο μενον, ανατρεχει παλιν ως Θεος επι την εαυτωι χρεωστου μενην αξιαν, και
ειδεναι φησι την του Πατρος μαρτυριαν ως εστιν αληθης, μονονουχι τουτο
διδασκων, οτι Θεος ων αλη θινος, οιδα, φησιν, εμαυτον, κεχαρισμενον δε ουδεν ο
Πατηρ ερει περι εμου· εχω γαρ ουτω κατα φυσιν, ωσπερ αν ουν και αυτος αληθης ων
επιψηφισαιτο. ουκουν εν εκεινωι μεν συγκαταβατικη τις ωσπερ συναινεσις ην, και
υποθετικος μαλλον ηπερ αληθης ο λογος· εν δε τωι ειδεναι λεγειν την του Πατρος
μαρτυριαν αληθη, της Θεωι πρεπουσης αξιοπι στιας επιδειξις. Σημειωτεον δε παλιν,
οτι κατ' ιδιαν υποστασιν αλλος εστιν ο Πατηρ παρα τον Υιον, και ουχ ωσπερ εδοξε
τισι των απαιδευτων αιρετικων, υιοπατωρ εισφερεται. Ὑμεις απεσταλκατε προς
Ἰωαννην, και μεμαρτυρηκε τηι αληθειαι. Ὥσπερ αρτιως αισχρον ειναι
διεβεβαιουμεθα, και της εσχατης ευηθειας ουκ αμοιρειν, το των οικειων πλεονεκτη
ματων θαυμαστην ορασθαι τινα, και ει παραιτοιτο το ψευ δεσθαι δια πολλην αρετην,
ουτως αδελφην ωσπερ εχει και γειτονα την ατοπιαν εκεινωι, το μη κεκλημενους επι
την επι τισι μαρτυριαν ιεναι τινας, αυτομολους δε τοις δικαζουσιν, ηγουν τοις
διερωταν εθελουσιν αναφαινεσθαι. δοξαι γαρ αν 1.360 ο τοιουτος και ουκ απο
σκοπου μη παντως επειγεσθαι λεγειν το αληθες, το δε λιαν προθυμως εθελησαι
μαρτυρειν, ουχ οπερ εχει του πραγματος η φυσις, εαυτωι δε μαλλον το δοκουν
αποφαινεσθαι. εντεχνεστατα τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, μαλλον δε ως
Θεος, και την επι τουτοις των Φαρισαιων προανατρεπων αιτιαν φησιν Ὑμεις
απεσταλ κατε προς Ἰωαννην· ουκ αυτοκλητος, φησι, προς την επ' εμοι ψηφον ο
βαπτιστης, εξω της επι τουτωι κεισεται γραφης, ελευθεραν εποιησατο την μαρτυριαν.
υμεις ερωτωντες απε στειλατε προς Ἰωαννην, και μεμαρτυρηκε τηι αληθειαι. ερωτω
μενος γαρ παρ' εκεινων, οιπερ ησαν προς αυτον απεσταλ μενοι, ει αυτος εστιν ο
Χριστος "Ὡμολογησε και ουκ "ηρνησατο· ωμολογησεν οτι εγω ουκ ειμι ο Χριστος,
αλλ' "οτι απεσταλμενος ειμι εμπροσθεν εκεινου." μεμαρτυρηκεν ουν τηι αληθειαι,
αληθεια γαρ ο Χριστος. Ἐγω δε ου παρα ανθρωπου την μαρτυριαν λαμβανω, αλλα
ταυτα λεγω ινα υμεις σωθητε. Ουχ ως αχρηστον αποπεμπεται την Ἰωαννου φωνην,
ουδε αργον αποφαινει της αληθειας τον μαρτυρα· η γαρ αν εδοξε δικαιως αυτος τι
καθ' εαυτου των ατοπων εργαζεσθαι, του χρηναι πιστευεσθαι παραλογως εκπεμπων
ον αυτος επεμψε βοαν "Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου, ευθειας ποιειτε τας "τριβους
του Θεου ημων·" αλλ' ως αμετρητωι δυσηκοΐαι των Ἰουδαιων μαχομενος, επι τα
μειζω τε και αξιολογωτερα χωρει, ουκ αναγκαιως μεν εξ ανθρωπου φωνης την εφ'
εαυτωι δεχεσθαι μαρτυριαν ειπων, μαλλον δε απο της πρε πουσης εξουσιας τωι κατα
φυσιν οντι Θεωι, και απο της εν ταις θεοσημειαις υπεροχης, λαμπροτεραν ποιησασθαι
την αποδειξιν. ανθρωπου μεν γαρ εσθ' οτε παρακρουσαιτ' αν τις φωνην, ως ουκ
αληθευουσαν, ει και τις ειη τυχον των εν 1.361 αγιοις κατατεταγμενων· ο δη και
ποιειν ου κατοκνουντες τινες, τοις των προφητων αντεπραττον λογοις "Ἄλλα ημιν
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"λαλειτε, βοωντες, και αναγγελλετε ημιν ετεραν πλανησιν." ετι τε προς τουτοις, και
των εξ Ἱεροσολυμων, ητοι της Ἰουδαιων χωρας, εις την Αιγυπτιων καταπεφευγοτες
τινες· Ἀζαριας δε ην υιος Ὡσηε και Ἰωαννης υιος Καρηε, καιπαντες οι ανδρες οι
υπερηφανοι, καθα γεγραπται, διαῤρηδην ταις Ἱερεμιου προφητειαις απειθουντες,
εφασκον "Ψευδηι, "ουκ απεστειλε σε Κυριος προς ημας ειπειν Μη εισελθητε "εις
Αιγυπτον·" η δε δια των θαυματων αποδειξις, ποιαν αν λαβοι την αντιλογιαν, και το
τοις του Θεου και Πατρος επιμαρτυρεισθαι πλεονεκτημασι, ποιον ετι δωσει τοις
φιλεγ κλημοσι της δυστροπιας τον τροπον; και γουν ο Νικοδημος· εις δε ην ουτος
των παρ' εκεινοις καθηγητων, και εν τοις το αρχειν λαχουσι κατατεταγμενος·
αναντιῤρητον την απο των θαυματων εποιειτο μαρτυριαν λεγων "Ῥαββι, οιδαμεν
οτι "απο Θεου εληλυθας διδασκαλος· ουδεις γαρ δυναται τα "σημεια ταυτα ποιειν α
συ ποιεις, εαν μη ηι ο Θεος μετ' "αυτου." Ὡς ουν ουκ εκβαινοντος την Ἰουδαιων
κακονοιαν του και αυτον απειθεισθαι τον αγιον βαπτιστην, την οσον ηκεν εις
λογους μαρτυριαν εισαγοντα, παλιν ως εν ηθει φησι Μεμαρτυρηκε μεν τηι αληθειαι,
καιτοι παρ' υμων ερωτωμενος, ο μακαριος βαπτιστης, αλλ' επειπερ υμιν
ανεπιχειρητον ουδεν, και το ριψοκινδυνως επι πασαν ιεναι λοιδοριαν κατει θισται,
και την εκεινου κατα το εικος παρεκρουσασθε φωνην. επειδη δε ορθως μεν υμιν
εχειν και τουτο δοκει, εστω δη, πειθομαι τυχον, κατανευω συν υμιν, αποστησομαι δι'
υμας και της Ἰωαννου φωνης, και την εκεινου μαρτυριαν μεθ' 1.362 υμων
παραγραψομαι· εχω τον ανωθεν μαρτυρουντα Πατερα. διδασκων δε παλιν, οτι
συναινεσιν υποθετικην ο λογος ωδινει, χρησιμως επηνεγκε Ταυτα δε λεγω ινα υμεις
σωθητε, αντι του Τους τοιουτους προς υμας εποιησαμην λογους, ουχ ουτως εχουσης
της αληθειας, αλλ' υποθετικως, ινα υμεις δια παντος σωζησθε τροπου. Και μεχρι δη
τουτου το δευτερον ημιν βιβλιον στησεται.
ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΠΛΗΡΩΘΗ
ΒΙΒΛΙΟΝ Βʹ.
1.363 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΝ ΤΩι ΤΡΙΤΩι ΒΙΒΛΙΩι ΠΛΑΤΥΤΕΡΟΝ ΕΙΡΗΜΕΝΑ.
α. Ζητησις ακριβης, διατι μη μονον λυχνος, αλλα καιομενος και φαινων ο
μακαριος βαπτιστης ειρηται παρα Χριστου, προκειμενου ρητου Ἐκεινος ην ο λυχνος
ο καιομενος. β. Ὅτι εικων εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος, εν ωι και προς Ἰουδαιους
ελεγχος, ως μη νοουντας τα δια Μωυσεως αινιγματωδως μαλλον ειρημενα,
προκειμενου ρητου Ουτε φωνην αυτου πωποτε ακηκοατε, και τα εξης. γ. Ὅτι του
Σωτηρος την αφιξιν εσημαινεν ο Μωυσης, λεγων Προφητην υμιν αναστησει Κυριος
ο Θεος υμων ως εμε. δ. Ὅτι πολλακις αι Χριστου μεταβασεις απο της Ἱερουσαλημ το
μετατεθησεσθαι την χαριν επι τα εθνη δηλουσιν, εν ταυτωι δε και ο λογος περι των
πεντε αρτων των κριθινων και των δυο οψαριων, προκειμενου ρητου Και μετα
ταυτα απηλθεν ο Ἰησους περαν της θαλασσης της Τιβεριαδος. ε. Ὅτι χαρακτηρ της
υποστασεως του Θεου και Πατρος εστιν ο Μονο γενης, και ουχ ετερος παρ' αυτον η
εστιν η νοειται χαρακτηρ, προκειμενου ρητου Ἣν ο υιος του ανθρωπου υμιν δωσει,
και τα εξης. . Περι του μαννα, οτι τυπος ην της Χριστου παρουσιας και των δι' αυτου
χαρισματων πνευματικων, προκειμενου ρητου Ειπεν ουν αυτοις ο Ἰησους Ἀμην
αμην λεγω υμιν, ου Μωυσης δεδωκεν υμιν τον αρτον εκ του ουρανου.
1.365 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ Γ.
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ζητησις ακριβης διατι μη μονον ο λυχνος, αλλα καιομενος και φαινων ο
μακαριος βαπτιστης ειρηται παρα Χριστου. ἌΡΤΙ και μολις τον επι τωι δευτερωι
βιβλιωι στησαντες καλαμον, και των θειων θεωρηματων το πλατυ τε και βαθυ
διανηξαμενοι πελαγος, καταιρειν τε ουτω νομισαντες, ως εις λιμενα το τελος, και
μονονουχι της ηπειρου το σκα φος εξαπτοντες, θαλαττης ορωμεν ετερας αρχην, τον
επι τοις εφεξης δηλονοτι δρομον, ον και οτι προσηκοι μετα πασης ημας εξανυειν
σπουδης, και αυτος δυσωπει του πραγματος ο σκοπος, αναπειθει δε ουδεν ηττον και
το υπο του λεγομενον "Ἀγαθων γαρ πονων καρπος ευκλεης." φερε δη ουν εις
ευτολμον παλιν αναβαινοντες φρονημα, τωι μεν αγαθωι και φιλανθρωπωι Θεωι τα
καθ' ημας οιακοστρο 1.366 φειν επιτρεπωμεν· αναπετασαντες γαρ καθαπερ ιστιον
της διανοιας το πλατος, και την του Πνευματος χαριν εγκολ πουμενοι καθαπερ εκ
πρυμνης ουριαν ηχην, εις βαθειαν εκτρεχωμεν ζητησιν. Χριστος γαρ εστιν "ο διδους
εν θα "λασσηι οδον και εν υδατι τριβον." κατεληξε μεν ουν το δευτερον ημιν βιβλιον,
εν τωι "Ἐγω δε ου παρα ανθρωπου "την μαρτυριαν λαμβανω, αλλα ταυτα λεγω ινα
υμεις "σωθητε." αρξωμεθα δε του τριτου, στοιχηδον επισυν απτοντες τα εφεξης τα
περι του αγιου βαπτιστου λεγον τος του Χριστου· Ἐκεινος ην ο λυχνος ο καιομενος
και φαινων, υμεις δε ηθελησατε αγαλλιαθηναι προς ωραν εν τωι φωτι αυτου. Λυχνωι
παρεικαζει τον αγιον βαπτιστην, ατε δη κατα το προσειναι πεφυκος ανθρωπωι
μετρον προαναλαμψαντα μεν της παρουσιας αυτου, πλην ουκ ιδιωι κεχρημενον
φωτι· ου γαρ ιδιον εν τωι λυχνωι το φως, αλλ' εξωθεν τε και επακτον και
προστεθειμενον· ουτω δ' αν ιδοις και εν τοις αγιοις τον παρα Χριστου φωτισμον εν
πνευματι· διο δη και λιαν ευγνωμονεστατα και φρονουντες και πραττοντες αυτοι δι'
οικειας ομολογουσι φωνης "Ὅτι εκ του πληρωματος αυτου "ημεις παντες
ελαβομεν." φως μεν γαρ εστι κατα φυσιν ο Μονογενης, ατε δη και εκ φωτος
αναλαμψας, της του Πατρος ουσιας φημι· μετεχει δε η κτισις αυτου, και παν ει τι την
του λογικευεσθαι και φρονειν επαγεται δυναμιν, σκευος ωσπερ εστιν εις το
δυνασθαι θειου πληρουσθαι φωτος, αριστα διηρτισμενον υπο του παντων
αριστοτεχνου Θεου. λυχνος ουν ο μακαριος βαπτιστης κατα τον ηδη προαποδο θεντα
λογον. τουτο δε λεγων ο Σωτηρ οικονομικως τους 1.367 ανοητους Φαρισαιους καλει
προς υπομνησιν της του Θεου και Πατρος φωνης, λεγοντος που περι αυτου
"Ἡτοιμασα "λυχνον τωι Χριστωι μου." σφοδρα δε χρησιμως τε και αναγκαιως τοις
ηδη προειρημενοις επαγει νυνι τα τοιαυτα Χριστος. επειδη γαρ πασαν αποκλειων
τοις Ἰουδαιοις απειθειας αφορμην, και πανταχοθεν αυτους συνελαυνων εις το
χρηναι πιστευειν αυτωι, συναινειν εδοξε πως εις το μη δεχεσθαι την μαρτυριαν την
παρ' αυτου, ειπων "Ἐγω δε "ου παρα ανθρωπου την μαρτυριαν λαμβανω·" ινα μη
δοκοιεν οντως τε και αληθως ουτω διακεισθαι περι του προδρομου τον Κυριον,
ωσπερ ουν εχει του λογου το σχημα, χρησιμως εις το παρον, ουχ εαυτον τι λεγοντα
περι αυτου, δια δε της του Πατρος φωνης εισφερει βοωμενον· ᾤετο γαρ δειν αιδοι
μαλιστα τηι προς Θεον και Πατερα, τον αντιτει νοντα δυσωπειν, ηγουν ηδη
γυμνοτερον θεομαχουντα δεικνυ ειν, ως και αυτοις τοις του Θεου και Πατρος
ανεδην υπαν τιαζοντα λογοις. Ἦν ουν φησιν εκεινος ο λυχνος, υμεις δε ηθελησατε
αγαλ λιαθηναι προς ωραν εν τωι φωτι αυτου. εδει γαρ ου μονον του πρεποντος
αποφοιτωντας ευκολως, και δια πολλην ανοσιο τητα τροπων το εθελησαι πιστευειν
εξωθουμενους, επιδειξαι τους Φαρισαιους, αλλα και αψικορους οντας ελεγχειν, και
προσεδρευειν μεν τηι εφεσει των αγαθων ουδαμοθεν κατει θισμενους,
απογευομενους δε μολις, και οσον εν ρημασιν επαινεσαντας μονον τους οιπερ αν
δοξειαν ειναι σεπτοι, ταχυ προς την εναντιαν εξιν μεταχωρειν ουκ αισχυνομενους·
τουτο γαρ οιμαι σημαινειν το εθελησαι προς ωραν αγαλλια θηναι εν τωι φωτι αυτου.
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεθαυμαζον μεν γαρ εν αρχαις τον αγιον βαπτιστην, ως ασκητην, ως φιλοθεον, ως
ευλαβειας απασης υπογραμμον, αλλ' οι τιμωντες τωι θαυματι, παλιν 1.368
υβριζουσιν, ουκ ανεχομενοι λεγοντος το "Ἑτοιμασατε την "οδον Κυριου, ευθειας
ποιειτε τας τριβους του Θεου ημων." τουτο γαρ δη και ποιουντες σαφως δια της
απειθειας αλι σκονται. Ἤδη μεν ουν, καθαπερ υπολαμβανω, τον ευτριβη και
κατειθισμενον τοις πολλοις της ερμηνειας τροπον του προ κειμενου τηρησαντες, την
επ' αυτωι θεωριαν κατα την ενου σαν ημιν εξεθεμεθα δυναμιν· επειδη δε του
Σωτηρος ο λογος εις βαθειας ημας κατατεινων εννοιας, και πικροτερων αψα σθαι
νοηματων μονονουχι και επαναγκαζων οραται, ουχ απλως οτι λυχνος ην Ἰωαννης
σημαινων, αλλ' οτι και καιομενος και φαινων, αναγκαιον ηγουμεθα, προσβαλοντας
οξυωπεστερον τηι των ειρημενων δυναμει, της αληθειας το καλλος ιχνηλατειν. αυτο
δε δη παλιν εις μεσον ημιν παροι σθησεται το ρητον. Ἐκεινος ην ο λυχνος φησιν.
εξηρκει και δια τουτου μονου κατασημηναι τον αγιον βαπτιστην, ωστε και εις
εννοιαν τους ακροωμενους αναδραμειν της περι αυτου προφητειας, εχουσης ωδε
"Ἡτοιμασα λυχνον τωι Χριστωι "μου." επειδη δε προστιθησι τωι λυχνον ειπειν, ο
καιομενος και φαινων, δηλος αν ειη δηπουθεν ουκ εις μονην την του προφητου
φωνην αναφερων τον ακροατην, αλλα και εις νομι κην τινα διατυπωσιν, ως εν
σχηματι παλιν και σκιαι την Ἰωαννου δαιδουχιαν προαναπλαττουσαν, ην καλως
εποιησατο μαρτυρησας τωι δεσποτηι Χριστωι. ως δε τοις Μωυσαικοις ομιλουντας
λογοις και τουτο ενδελεχως τους οιησιφρονας Φαρισαιους, εξελεγχει παλιν
αμαθαινοντας, και δοκησει μαλ λον οντας σοφους, ηπερ οντως νομομαθεις. ουτος
μεν ουν συμπας εστιν ο του λογου σκοπος· δειν δε ημας αναμφι λογως υπολαμβανω
και το θειον αυτο παρακομιζοντας λο γιον, επιδεικνυειν ηδη λυχνον ουχ απλως,
αλλα και καιομενον και φαινοντα τον μακαριον βαπτιστην. 1.369 Ὅτε τοινυν τα
περι της αγιας σκηνης διετυπου Θεος, μετα την των αυλαιων των δεκα
συμπληρωσιν, λεγει προς τον ιεροφαντην Μωυσεα "Και συ συνταξον τοις υιοις
"̓Ισραηλ, και λαβετωσαν σοι ελαιον εξ ελαιων ατρυγον "καθαρον κεκομμενον εις
φως καυσαι, ινα καιηται ο λυχνος "δια παντος εν τηι σκηνηι του μαρτυριου, εξωθεν
του κατα "πετασματος του επι της διαθηκης· καυσει αυτον ο Ἀαρων "και οι υιοι
αυτου απο εσπερας εως πρωι εναντιον Κυριου, "νομιμον αιωνιον εις τας γενεας
υμων παρα των υιων "̓Ισραηλ. και συ προσαγαγου προς σεαυτον τον τε Ἀαρων "τον
αδελφον σου και τους υιους αυτου εκ των υιων Ἰσραηλ "ιερατευειν μοι." το μεν ουν
θειον λογιον εν τουτοις ημιν εστατω, χωρητεον δε ηδη προς την ενδεχομενην
σαφηνειαν αυτου· το ελαιον το ατρυγον τε και καθαρον, εοικεν υποδη λουν την
καθαρωτατην και αθολωτον του Ἁγιου Πνευματος φυσιν, ητις εν ημιν ελαιου δικην
απερινοητως ειστρεχουσα αποτρεφει και συνεχει και αυξει τον εν ψυχηι φωτισμον,
καθαπερ εν λυχνωι κειμενον. ουτω δε και τον θεσπεσιον βαπτιστην της περι του
Σωτηρος ημων μαρτυριας το φως εκλαμψαι πιστευομεν, ουχ ετερωθεν την του
δυνασθαι φωτα γωγειν κομισαμενον δυναμιν, η δια του ελαιου του νοητου, δυνατως
τε και επιτηδειως εχοντος εις το φως καυσαι το θειον εν ημιν, ο δη και αυτος ως εν
αινιγματι ο Σωτηρ κατεμηνυσε λεγων "Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, και τι "θελω
ει ηδη ανηφθη;" λυχνος ουν ως εν τυπωι παλιν ο καιομενος και φαινων δια παντος
εν τηι σκηνηι του μαρτυ ριου ο μακαριος ην βαπτιστης· και το μεν εν τηι σκηνηι του
μαρτυριου φαινειν αυτον, σημαινει και καλως, οτι δεκτος εν εκκλησιαις ο παρ'
αυτου φωτισμος, και ουκ εξω κεισεται της 1.370 ιερας τε και θειας του Σωτηρος
αυλης. το γεμην εξω του καταπετασματος ορασθαι τον λυχνον, εοικεν υποδηλουν,
οτι τον απλουστερον τε και εισαγωγικον εισοισει φωτισμον, "Μετανοειτε λεγων,
ηγγικε γαρ η βασιλεια των ουρανων·" των δε εσω του καταπετασματος
αποκεκρυμμενων, δηλαδη του Σωτηρος ημων μυστηριων, ουδεν ολως επιδεικνυει.
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου γαρ εβαπτισεν εις μετουσιαν Ἁγιου Πνευματος, ουδε εισ ηνεγκεν ο παρ' αυτου
φωτισμος εις το εσω του καταπε τασματος· ην γαρ επι της εξω σκηνης "της εχουσης
ετι την "στασιν" κατα την του Παυλου φωνην. επειδη δε φησιν, οτι και "Καυσει
αυτον Ἀαρων και οι υιοι αυτου απο εσπε "ρας εως πρωι εναντιον Κυριου, νομιμον
αιωνιον εις τας "γενεας υμων," τοιωσδε παλιν νοησαι προσηκειν οιμαι το
ειρημενον. Ἀαρων και οι υιοι αυτου τους εν ταις εκκλησιαις κατα καιρον
ιερουργουντας υποσημαινουσι, τουτεστι τους εν αυταις διδασκαλους, και των θειων
θυσιαστηριων λειτουρ γους· ουτοι τον λυχνον τον νοητον, τουτεστι τον Ἰωαννην,
αει διαλαμποντα τηρειν επιταττονται· τουτο γαρ εστι το "Καυσουσιν αυτον απο
εσπερας εως πρωΐ." ο γαρ συμπας καιρος, εν ωι προσηκε το του λυχνου φαινεσθαι
φως, το μηκος εστι της νυκτος, δι' ου σημαινεται του παροντος αιωνος το μετρον.
φως γαρ τον μελλοντα νοουμεν αιωνα. καιεται γεμην, ητοι λαμπρος ο λυχνος
διαφυλαττεται, δεκτην αει τοις πιστευουσιν εις Χριστον την επ' αυτωι δαιδουχιαν
ποιουμενος, και οτιπερ εστιν αληθης τα τοιαυτα λεγων περι Χριστου δια φωνης των
κατα καιρους ιερεων επιμαρτυρου μενος. Ἵνα δε σε διδαξηι Θεος, οτι δια τουτου τον
του Σωτηρος προανετυπου προαγγελον, ευθυς επισυναπτει την των ιερα 1.371
τευοντων επιλογην. αναβησηι δε παλιν ολον του κεφαλαιου τον λογον
αναμασωμενος εις τοιαυτην τινα θεωριαν, και ουκ ακομψον, ως γε μοι δοκει· επι
τελει της σκηνης η επι τωι λυχνωι διαταξις εισενηνεκται, μεθ' ην ευθυς η των ιερεων
προβολη τε και χρησις. επι γαρ τελει του νομου και των προφητων, η του
προβαδιζοντος εξελαμψε "Φωνη βοωντος "εν τηι ερημωι, καθα γεγραπται, ετοιμασατε
την οδον Κυριου, "ευθειας ποιειτε τας τριβους του Θεου ημων," μεθ' ον ευθυς η των
αγιων αποστολων δια Χριστου χειροτονια τε και αναδειξις· εξελεξατο γαρ ο Κυριος
"δωδεκα, ους και απο "στολους ωνομασεν." Και εν τουτοις ημιν της επι τωι λυχνωι
θεωριας συμπεπε ρασμενης, ιδωμεν παλιν την του Σωτηρος φωνην Ἐκεινος ην ο
λυχνος φησιν ο καιομενος και φαινων, υμεις δε ηθελησατε αγαλλιαθηναι προς ωραν
εν τωι φωτι αυτου. εξιν αμαθη και δυσαγωγον εις υπακοην τοις Φαρισαιοις εγκαλει,
και διε λεγχει παλιν, ως ασυγκριτον νοσουσι την απαιδευσιαν, ουδε απερ ειδεναι
κατεπαγγελλοντο νοειν ισχυοντες, και πολυ μεν λιαν της ακριβους νομομαθειας
εξωικισμενοι, αγνοουντες δε κατα το παντελες, απερ ως εν σχημασιν ο νομοθετης
προ ανετυπου δια Μωυσεως. δια μεν γαρ του λεγειν, οτι ο λυχνος ην εκεινος ο
καιομενος και φαινων, δυσωπει κατα το εικος ως ουπω νενοηκοτας το εν νομικοις
αινιγμασι και παλαι σκιαγραφουμενον· δια δε του ειπειν Ὑμεις δε ηθελησατε
αγαλλιαθηναι προς ωραν εν τωι φωτι αυτου, της ανωθεν ψηφου το οικειον αει
προταττοντας θελημα παλιν εισφερει, και οισπερ αν βουλωνται μονοις ακολουθειν
ειθισμενους. του γαρ νομοθετου, φησι, δια παντος φαινειν τε και καιεσθαι τον
λυχνον διατεταχοτος, ουκ εις αει φαινειν αυτον υμεις 1.372 ηθελησατε, αλλα προς
μονην ωραν, τουτεστι προς ολιγοστον κομιδη τον καιρον. εν αρχηι γαρ θαυμασαντες
κατεσβεσατε, το οσον εφ' εαυτοις, του λυχνου το φως, αλογωτατα μεν
επισκηπτοντες τωι θεοθεν απεσταλμενωι, και ου μονον αυτοι το βαπτιζεσθαι
παραιτουμενοι, αλλα και του βαπτιζειν ετε ρους αποκωλυοντες· απεστειλατε γαρ
προς αυτον λεγοντες "Τι ουν βαπτιζεις;" τουτεστι τι φωτιζεις εις μετανοιαν και
επιγνωσιν του Χριστου; ουκουν ευηθειας αμα και παρανο μιας επηνεγκε γραφην τοις
ανοητοις γραμματευσι και Φαρι σαιοις, ταις Ἰωαννου παλιν επαγωνιζομενος φωναις
ο Σωτηρ· οπερ οιμαι συνεις, αριστα τε διειληφως και ο μακαριος Λου κας της
εκεινων απονοιας καταβοαι λεγων "Και πας ο λαος "ακουσας" των του Σωτηρος
ρηματων δηλαδη, "εδικαιωσαν "τον Θεον, βαπτισθεντες το βαπτισμα Ἰωαννου. οι δε
"Φαρισαιοι και οι νομικοι την βουλην του Θεου ηθετησαν "εν εαυτοις, μη
βαπτισθεντες υπ' αυτου." Ἐγω δε εχω την μαρτυριαν μειζω του Ἰωαννου· τα γαρ
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργα α δεδωκε μοι ο Πατηρ ινα τελειωσω αυτα, αυτα τα εργα α ποιω, μαρτυρει περι
εμου οτι ο Πατηρ με απεσταλκε. και ο πεμψας με Πατηρ, αυτος μεμαρτυρηκε περι
εμου. Ει και λυχνος ην εκεινος, φησι, και δια νομικων συν ταγματων
ζωγραφουμενος, και δια φωνης των αγιων προ φητων προβοωμενος, ως
αναδειχθησεται ποτε του κατ' αλη θειαν προαναλαμπων φωτος, και διαγγελλων εν
υμιν, οτι προσηκει την οδον ευτρεπη ποιεισθαι του Κυριου και Θεου· αλλ' επειπερ
υμιν ουκ αξιοπιστος ισως οραται, καιτοι τοσουτος υπαρχων εν αρετηι, δια την
ενουσαν υμιν αχαλινον τε και εκτοπωτατην απονοιαν, επι το μειζον ηδη χωρω, καθ'
ου κατα το εικος ερειτε παλιν ουδεν, αυτο της αληθειας το καλλος και παρα
βουλησιν την εαυτων δυσωπουμενοι. ου 1.373 γαρ λογοις ετι και ταις εξ ανθρωπων
ψηφοις επισεμνυνομαι, ουδε τας εκ ρηματων ψιλων συλλεγειν επ' εμαυτωι
μαρτυριας οιησομαι δειν, αξιολογωτεροις δε και πολυ μειζοσι των ειρημενων
επιτρεψω τα κατ' εμαυτον, και εξ αυτης ηδη καταλαμπρυνω της εν εργοις
μεγαλειοτητος, οτι Θεος κατα φυσιν ειμι, και εκ Θεου πεφηνα Πατρος, αδικω δε
ουδεν τους εμους, εφ' οπερ αν βουλωμαι μεταῤρυθμιζων, νομους, και εκ της κατα το
γραμμα παχυτητος εις πνευματικην θεωριαν μεταστοιχειων τα τοις αρχαιοτεροις
αινιγματωδως ειρημενα. κατανοειτω δε παλιν ο φιλομαθης, οτι λεγων ο Σωτηρ δια
των εργων επιμαρτυρεσθαι καλως εις το ειναι κατα φυσιν Θεος, εκδιδασκει σαφως,
ως ουκ αν ειη των ενδεχομενων απαραλλακτως ενυπαρχειν τινι την Θεωι πρε
πουσαν ενεργειαν τε και δυναμιν, ει μη και αυτος κατα φυσιν υπαρχοι Θεος.
μαρτυρειται γαρ δια των εργων, ου καθ' ετερον οιμαι τροπον, αλλα κατα τουτον
αυτον. ει γαρ των του γεννησαντος εργων οραται τελειωτης, και απερ αν εκεινωι και
μονωι φαινοιτο πρεπωδεστερα, ταυτα και αυτος εξ οικειας ισχυος αποπληροι· πως
ουκ αν γενοιτο παντι τωι σαφες, οτι την αυτην εκεινωι φυσιν απεκληρωσατο, και τοις
του τεκοντος ιδιωμασι διαλαμπων, ως εξ αυτου, την ισην αυτωι δυναμιν τε και
ενεργειαν εχει; ειληφεναι γεμην παρ' αυτου τα εργα φησιν, η δια το της
ανθρωποτητος σχημα και την του δουλου μορφην, ταπεινοτερον πως ηπερ εχρην και
τουτο λαλων οικονομικως, η την του Θεου και Πατρος ευδοκιαν τε και συναινεσιν,
την εφ' απασι τοις παραδοξως επιτελουμενοις, τωι της δοσεως αποσεμνυνων
ονοματι. ουτω γαρ και απεσταλθαι διισχυριζεται, ατε δη και κενωσας εαυτον, καθα
γεγραπται, της ακρατως πρεπουσης αξιας τωι Θεωι δια την εις ημας αγαπησιν·
εταπεινωσε γαρ εαυτον, και την του τεταπεινωσθαι σμικροπρεπειαν ουκ εν 1.374
ετεροις ευρησομεν τροποις, η εφ' οισπερ αν ως ανθρωπος εσθ' οτε λαληι. τουτωι
συναιδει το δια του ψαλμωιδου παλιν ως εξ αυτου δι' ημας ανθρωποπρεπως
ειρημενον "Ἐγω δε "κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου επι Σιων ορος το αγιον "αυτου
διαγγελλων το προσταγμα Κυριου." ο γαρ βασι λευς ων αει μετα του Πατρος, ο
συνθρονος τε και συνεδρος, ως Θεος Θεωι τωι γεννησαντι, κεχειροτονησθαι φησιν εις
βασιλεα και κυριον, απερ ειχεν ως Θεος λαμβανειν ειπων, οτε πεφηνεν ανθρωπος, ωι
το βασιλευειν κατα φυσιν ουκ ενεστιν, αλλα γαρ και το της κυριοτητος ονομα τε και
πραγμα παντως επακτον.
1.375 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι εικων εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος, εν ωι και προς
Ἰουδαιους ελεγχος, ως μη νοουντας τα δια Μωυσεως αινιγματωδως μαλλον
ειρημενα. Ουτε φωνην αυτου πωποτε ακηκοατε, ουτε ειδος αυτου εωρα κατε, και
τον λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν μενοντα, οτι ον απεσταλκεν εκεινος, τουτωι υμεις
ου πιστευετε. ΟΥΧ απλην αν τις ιδοι νοηματων διασκευην τωι προτε θεντι παλιν
επιχεομενην ρητωι, αλλα κεκρυμμενων θεωρη ματων εσμον, πολυ δη λιαν ευκολως
τον των αζητητως επακροωμενων παριππευοντα νουν, μονοις δε ταχα τοις
πικροτερον εξεταζουσιν ορασθαι καταδεχομενον. τι γαρ δη το πεπεικος, ερει τις
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυχον, απο της θεοπρεπους ενεργειας μαρτυρεισθαι λεγοντα τον Ἰησουν, ως επι τι
των παρακει μενων ελθειν το πολυ λιαν απεσχοινισμενον, το μητε ακηκοεναι φημι
της του Θεου και Πατρος φωνης τους Φαρι σαιους πωποτε, μητε μην τεθεασθαι το
ειδος αυτου, αλλα μηδε τον λογον εχειν ενοικουντα αυτοις τον εκεινου. και
συνθησομαι γε, και πας τις οιμαι των αλλων, ως ουκ εξω του πρεποντος γενοιτ' αν η
τοιαυτη παρα τινων επαπορησις. ποιον ουν αρα τοις προκειμενοις εφαρμοσομεν
νουν, τι δε παλιν ευρεσιλογουντες εξαρτυσομεν, της αληθειας εχομενοι πανταχη,
δια της του Πνευματος ενεργειας τε και χαριτος εξειπειν πειρασομαι. 1.376 Ἔθος τωι
Σωτηρι Χριστωι, ποιουμενωι πολλακις τας επω φελεις διαλεξεις προς τους ασυνετους
μαλιστα Φαρισαιους, εις το της καρδιας αυτων ατενιζειν βαθος, και περισκεπτε σθαι
θεοπρεπως τα εν λογισμοις αφωνως ετι κατα τον νουν στρεφομενα τε και
ανακινουμενα, και προς ταυτα μαλιστα και τας αποκρισεις ποιεισθαι και τους λογους
εσθ' οτε και τους ελεγχους επ' αυτοις, και ου παντως των οικειων ρημα των
ανεξιτητον διατηρει τον ειρμον, αλλα προς οπερ αν εκεινοι βουλευωνται και καθ'
εαυτους εννοωσι, δριμυς υπανται, και δια τουτου δεικνυς, οτι περ εστι κατα φυσιν
Θεος, ως γινωσκων τα εν τωι βαθει κειμενα, και καρδιας ερευνων και νεφρους·
δεχεσθω δε, ει τωι δοκει, την επι τοις ειρημενοις εναργεστατην αποδειξιν παρα των
ετερων ευαγγελιστων, Λουκα δη φημι και των συν αυτωι. γεγραπται τοινυν εν τοις
ευαγγελιοις, ως ησαν ποτε συνεληλυθοτες απο πασης της περιχωρου της Ἰουδαιας
Φαρισαιοι και νομοδιδασκαλοι. "Και ιδου, φησιν, ανδρες φεροντες επι κλινης
ανθρωπον ος "ην παραλελυμενος, και εζητουν αυτον εισενεγκειν και θειναι
"ενωπιον αυτου· και μη ευροντες ποιας εισενεγκωσιν αυτον "δια τον οχλον,
αναβαντες επι το δωμα δια των κεραμων "καθηκαν αυτον συν τωι κλινιδιωι εις το
μεσον εμπροσθεν "του Ἰησου. και ιδων την πιστιν αυτων ειπε τωι παραλυ "τικωι
Ἄνθρωπε, αφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου· και "ηρξαντο διαλογιζεσθαι οι γραμματεις
και οι Φαρισαιοι "λεγοντες Τις εστιν ουτος ος λαλει βλασφημιας; τις δυνα "ται
αφιεναι αμαρτιας ει μη εις ο Θεος; επιγνους δε ο "̓Ιησους, φησι, τους διαλογισμους
αυτων, αποκριθεις ειπε "προς αυτους Τι διαλογιζεσθε εν ταις καρδιαις υμων; τι
"εστιν ευκοπωτερον ειπειν Ἀφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου, η 1.377 "ειπειν Ἔγειραι
και περιπατει;" οραις οπως ου περιμεινας την εν προφοραι ρηματων αποκρισιν, ητοι
γογγυσμον, προς τας εν αυτοις εννοιας ως Θεος αποκρινεται; ευρησεις δε παλιν και
ετεραν πραγματος εικονα κατα τουτο διηρτημενην το σχημα. λεγει γαρ ουτως ο
μακαριος Λουκας "Ἐγενετο "δε εν ετερωι σαββατωι εισελθειν αυτον εις την
συναγωγην "και διδασκειν, και ην ανθρωπος εκει και η χειρ αυτου η "δεξια ην ξηρα.
παρετηρουντο δε αυτον οι γραμματεις και "οι Φαρισαιοι ει εν τωι σαββατωι
θεραπευει, ινα ευρωσι "κατηγοριαν κατ' αυτου· αυτος δε ᾔδει, φησιν, τους διαλο
"γισμους αυτων, και ειπε τωι ανδρι τωι ξηραν εχοντι την "χειρα Ἔγειραι και στηθι εις
το μεσον. και αναστας εστη. "ειπε δε ο Ἰησους προς αυτους Ἐπερωτησω υμας ει
εξεστι "τωι σαββατωι αγαθοποιησαι η κακοποιησαι." οραις δη παλιν
ανακεκαλυμμενως εν τουτοις, ως εις αυτην ορων την καρδιαν των ανοητως
αιτιασθαι πειρωμενων αυτον, εποιησατο τους λογους; τοιουτον τι παλιν και επι τωι
προκειμενωι ρητωι τεθεωρησθαι παρα του Σωτηρος εν ταις των Φαρισαιων διανοιαις
υποτοπησομεν. οψει δε την ευθειαν η την του πραγματος θεσιν ουκ απολακτισαντα
τον λογον, εκαστα των ηδη προειρημενων αναμηρυσασθαι κατοκνησας ουδα μως.
Γεγονε τοινυν εν αρχηι προς εκεινους ο πολυς τε και μακρος ουτοσι λογος επι τωι
τεθεραπευμενωι κατα το σαβ βατον, και δια ποικιλων ευρηματων και συλλογισμων
ανα πειθειν επειρατο Χριστος τους οιπερ ησαν επι τηι του σαββατου λυσει δυστροπως
ασχαλλοντες, ως εξεστι και ελεειν εν σαββατωι, και εις παντας εργαζεσθαι το
αγαθον, και προς τουτοις, οτι πραγματος αξιολογωτατου σκιαν ο νομος εποιειτο την
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το σαββατον αργιαν, αλλως τε και 1.378 οσον ηκεν εις την εκεινων ψηφον
παραλυσας την του σαβ βατου τιμην, η και τον νομον ως δια τουτου δη μαλιστα
παραβεβηκως, και απεσταλθαι παρα του Θεου και Πατρος και λιαν ευτονως
διισχυριζετο, και προσετι μαρτυρεισθαι παρ' αυτου, και συνευδοκησειν εφ' απασιν
οισπερ αν εργα σαιτο, διελαλει σαφως. προς ταυτα κατα γε το εν λογισμοις πιθανον,
διενθυμουνται παλιν οι Φαρισαιοι καθ' εαυτους, ατε δη τοις νομικοις
προσεδρευοντες γραμμασιν, αει τε τας δια Μωυσεως εντολας προισχομενοι και
ανεγνωκεναι λε γοντες Τις ο παρα τουτου λογος· πως δε αυτωι συνευδοκησει
παραλυοντι τον νομον ο Θεος και Πατηρ; ποτε δε μεμαρ τυρηκεν, η τινα ψηφον
εποιησατο περι αυτου; εκ μεν γαρ των Μωυσαικων συνταγματων εγνωκαμεν οτι
καταβεβηκεν ο Θεος επι το ορος το Σινα, ωφθη τοις πατρασι το ειδος αυτου,
ακουστη, φησι, γεγονεν η φωνη αυτου· λελαληκεν οληι τηι Συναγωγηι, τηρειν
εκελευσε την ημεραν του σαβ βατου, σαφως διαστειλας ωδι "Μνησθητι την ημεραν
των "σαββατων αγιαζειν αυτην· εξ ημερας εργαι και ποιησεις "παντα τα εργα σου, τηι
δε ημεραι τηι εβδομηι σαββατα "αγια Κυριωι τωι Θεωι σου· ου ποιησεις εν αυτηι παν
εργον." και ουχ ετερου, φησι, ταυτα λεγοντος ηκουσαμεν, αυτηκοος ην της θεοθεν
φωνης η των πατερων πληθυς, και μετ' εκεινους εν ημιν ο λογος του Θεου· τις δε
ουτος εστιν; Ταυτα παλιν επειπερ ενθυμουμενους εθεατο, πικρως αμα θαινοντας
εξελεγχει λεγων Ουτε φωνην αυτου πωποτε ακηκοατε ουτ' ειδος αυτου εωρακατε,
και τον λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν μενοντα, οτι ον απεστειλεν εκεινος τουτωι
υμεις ου πιστευετε. τα γαρ εν τυπωι γεγονοτα κατ' εκεινο του καιρου, και δι' ων
αυτοις η επι το ορος το Σινα καθοδος εσχηματιζετο του Θεου, ταυτα παλιν ειδοτες
ουδεν, ουκ εις εικονας πραγματων εδεχοντο νοητων, αλλ' οντως και τοις του
σωματος οφθαλ 1.379 μοις ορατην ειναι δυνασθαι την θειαν ᾤοντο φυσιν, και φωνηι
σωματικηι κεχρησθαι πεπιστευκεισαν. οτι δε αληθης επ' αυτοις του Σωτηρος ο λογος
ην, και ουτε φωνης ακηκοασι ποτε του Θεου και Πατρος, ουτε μην οψει τηι δια
σωματος τεθεαται τις το ειδος αυτου, τουτεστι τον ομοιον αυτωι κατα παντα Λογον,
χρηναι παλιν επιδειξαι σαφως υπολαμβανω, τα εν τηι εξοδωι γεγραμμενα παραθεντα
προς ερευναν τε και βασανον πνευματικην. εχει δε ουτως "Και εξηγαγε Μωυσης
"τον λαον εις την συναντησιν του Θεου εκ της παρεμβολης, "και παρεστησαν υπο το
ορος το Σινα. το δε ορος το Σινα "εκαπνιζετο ολον δια το καταβεβηκεναι τον Θεον
επ' αυτου "εν πυρι, και ανεβαινεν ο καπνος ως καπνος καμινου· και "εξεστη πας ο
λαος σφοδρα. εγινοντο δε αι φωναι της "σαλπιγγος προβαινουσαι ισχυραι σφοδρα·
Μωυσης ελα "λει, ο δε Θεος απεκρινατο αυτωι φωνηι." ωδε μεν ουν ημιν το του
πανσοφου Μωυσεως λογιον εχει· δειν δε οιμαι και νυν εις γελοιοτατην
κατολισθαινοντας περι Θεου δοξαν τους Ἰουδαιους ελεγχειν, και αυτο τεθεασθαι το
ειδος οιηθεντας αυτου, και ακουσαι της οντως ενουσης τηι θειαι φυσει φωνης. Ἄγε δη
τοινυν τηι του Σωτηρος επιθαρσουντες χορηγιαι και χαριτι, την του νομικου
παχυτητα γραμματος εις πνευ ματικην θεωριαν απολεπτυνωμεν· ουτω γαρ μαλιστα
φα νειται και αληθες το προς Φαρισαιους ειρημενον περι Θεου Ουτε φωνην αυτου
πωποτε ακηκοατε ουτε ειδος αυτου εωρακατε. το μεν ουν δια Μωυσεως εξαγεσθαι
τον λαον εις απαντησιν του Θεου, καθα γεγραπται, σημειον αν γενοιτο σαφες και
λογος ως εν αινιγματι, του μη δυνασθαι τινας απαιδαγω γητως τε και ανεπιστητως
ιεναι προς Θεον, νομωι δε μαλλον χειραγωγουμενους εις επιγνωσιν ων ζητουσι
μαθειν. Μωυσης 1.380 γαρ εις νομον ημιν νοηθησεται κατα το ειρημενον υπο τινος
" Εχουσι Μωυσεα και τους προφητας." η δε γε παρα στασις η υπο το ορος
καταβεβηκοτος ηδη και οντος εν αυτωι του Θεου, την ετοιμοτητα της γνωμης και το
γοργον εις δουλειαν των καλουμενων υποδηλοι, ουκ ανανευοντων τροπον τινα και
τοις υπερ δυναμιν και υψηλοτεροις η κατα την φυσιν προσβαλειν, συμπαροντος
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις του Θεου. τοιουτοι δε παντως του Σωτηρος οι μετοχοι. διο δη και την υπερ
ανθρωπον μελετωντες ανδρειαν "Τις αν ημας χωρισαι, "φασιν, απο της αγαπης του
Χριστου; θλιψις η στενο "χωρια η διωγμος η λιμος η γυμνοτης η κινδυνος η μα
"χαιρα;" παντα γαρ τοις ευσεβουσιν οιστα τα δεινα δια την εις Χριστον αγαπησιν·
καν ως ορος η θλιψις εγειρηται, παντος εκεινοι κινδυνου κατανεανιευσονται, και
της προς Θεον φιλιας την γνωμην ουκ αποστησουσι. κατελθειν δε λεγομενος, ουκ εις
χθαμαλον τινα χωρον, αλλ' ανω που παλιν και εν ορει φαινεται Θεος, ινα δη τι
τοιουτον εννοησηις κατα σαυτον, οτι καν ταις ημετεραις διανοιαις η θεια φυσις
συγκαταβαινουσα, εαυτην ημιν προσαγηι προς κατανοησιν, αλλ' εστι παλιν εν τοις
πολυ λιαν υπερ ημας και λογοις και θεωρημασι. το γαρ υψηλον τε και υπερτονον
των περι αυτης δογματων δια του ορους σημαινεται, ο και συμπαν ημιν τωι καπνωι
καταμελαινεσθαι λεγει. δριμεις γαρ οντως και ου σφοδρα λαμπροι παρ' ημιν οι περι
της θεοτητος λογοι, τον της διανοιας οφθαλμον καπνου δικην αμυττοντες. δια
τουτο Παυλος μεν ο σοφωτατος εν εσοπτρωι και εν αινιγματι βλεπειν ημας
διεμαρτυρατο· τεθεικεναι δε "σκοτος αποκρυφην αυτου," τον Θεον δηλονοτι, φησι
που παλιν ο μελωιδος, τωι του σκοτους ονοματι την περι αυτον ακαταληψιαν
υποδηλων, ησπερ αν εις τυπον ληφθειη καλως 1.381 ο περι το πυρ εν τωι ορει
καπνος· εν πυρος δε σχηματι κατεισι το θειον αυτο, κατ' εκεινο δη μαλιστα καιρου,
πρεποντως τε και αναγκαιως τηι του πραγματος φυσει. εδει γαρ εδει τον εις δουλειαν
και συνεσιν δια του μελ λοντος ορισθησεσθαι νομου καλουντα τον Ἰσραηλ, φω
τιστην ορασθαι και κολαστην· αμφω δε ταυτα τελειται δια πυρος. αλλα και "φωναι,
φησιν, αι της σαλπιγγος "εγινοντο προβαινουσαι ισχυροτεραι σφοδρα," ινα παλιν
ημιν τοιαυτη τις νοηματων εξυφαινηται δυναμις· εξεφω νηθη μεν γαρ και ο νομος
παρα Θεου, πλην ου συντονως εν αρχηι δια την των παιδαγωγουμενων ασθενειαν,
αλλ' ισχνοφωνως, ιν' ουτως ειπω, και ουχ ολην εχων την του σαλπιζοντος δυναμιν.
διο δη και βραδυγλωσσον εαυτον ωνομαζεν ο Μωυσης. προβαινοντος δε του καιρου,
και εκ της κατα το γραμμα σκιας εις πνευματικην αναφεροντος λατρειαν τους
πιστευοντας εις Χριστον, ισχυροτεραι σφοδρα της θειας σαλπιγγος εξεδραμον αι
φωναι, του σωτηριου τε και ευαγγελικου κηρυγματος πασαν τροπον τινα περιη
χουντος την οικουμενην. ου γαρ, καθαπερ ο λεπτοβοης τε και σμικροκηρυξ νομος εις
μονην την Ἰουδαιων ηκουσθη χωραν, η και απο ∆αν και εως Βηρσαβεε
κατηγγελλετο, μαλλον δε "εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων," καθα
γεγραπται. τι δε δη παλιν επι τουτοις; "Μωυσης "ελαλει, φησιν, ο δε Θεος
απεκρινατο αυτωι φωνηι." ∆ριμυς εστω παλιν των ευμαθεστερων ο νους, επιτηρειτω
δε ακριβως την τοις θειοις λογιοις ενουσαν ασφαλειαν. λαλει μεν γαρ ο Μωυσης,
αποκρινεται δε τουτωι Θεος φωνηι, ουκ ιδιαι παντως φωνηι, τουτο γαρ ου φησιν, αλλ'
απλως τε και απολελυμενως φωνηι, τηι δια κτυπου ρηματων ανθρω πινωτερον
παραδοξως αποτελουμενηι· περι τι γαρ αν των 1.382 εργων ατονησαι Θεος; τι δ' ουκ
αν εξανυσηι Θεος θελησας, και λιαν ευκολως; ελαλει τοιγαρουν ο Μωυσης, ο δε Θεος
απεκρινατο αυτωι φωνηι. και ο μεν τυπος εν τουτοις· ιδωμεν δε την αληθειαν. εχεις
τοιγαρουν εν ευαγγελιοις τοις αγιοις λαλουντα τον Κυριον "Πατερ, δοξασον σου τον
Υιον," αποκρινομενον δε δια φωνης τον Πατερα "Και εδοξασα και "παλιν δοξασω."
ουκ ειναι δε την φωνην αληθως του Θεου και Πατρος ο Σωτηρ εδειξεν, ειπων τοις το
τηνικαδε παρουσιν "Ου δι' εμε η φωνη αυτη γεγονεν, αλλα δι' υμας·" οραις οπως
γεγενησθαι σαφως διισχυρισατο την φωνην, επει μη τηι δια κτυπου κεχρησθαι φωνηι
την θειαν οιεσθαι φυσιν ακολουθον, καν ταις ημετεραις συσχηματιζηται χρειαις, και
λαληι καθ' ημας οικονομικως. Ταυτα παλιν ημιν αναγκαιως εισεκομισθη προς το
παρον τωι λογωι τα θεωρηματα· χρηναι δη παντως ελογισαμεθα τοις εντευξομενοις
αληθευοντα φαινεσθαι τον Ἰησουν, οταν ευρισκηται λεγων προς Ἰουδαιους περι του
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιου γεννητορος Ουτε φωνην αυτου πωποτε ακηκοατε ουτε ειδος αυτου εωρακατε,
και τον λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν μενοντα οτι ον απεστειλεν εκεινος, τουτωι
υμεις ου πιστευετε. οτι δε παλιν οι Φαρισαιοι προς εκτοπους αλαζονειας
αναφυσωμενοι, τον θειον ειναι συν αυτοις τε και εν αυτοις επλαττοντο λογον, δια τε
τουτο προς αξιαγαστον ελασαι σοφιαν ανοητως διισχυριζοντο, μαρτυ ρησει και αυτο
το Πνευμα, Χριστου δια του προφητου λεγοντος Ἱερεμιου προς αυτους "Πως ερειτε
οτι σοφοι εσμεν "ημεις, και ο λογος Κυριου μεθ' ημων εστιν; εις ματην "εγενηθη
σχοινος ψευδης γραμματευσιν, ηισχυνθησαν σο "φοι, επτοηθησαν και εαλωσαν,
σοφια τις εστιν εν αυτοις; "οτι τον λογον Κυριου απεδοκιμασαν." πως γαρ τον ζωντα
και ενυποστατον του Θεου Λογον αποδοκιμασαντες ουχ 1.383 αλωσονται, την εις
αυτον ου παραδεξαμενοι πιστιν, αλλα τον του Θεου και Πατρος ατιμασαντες
χαρακτηρα, και το αληθεστατον ωσπερ ειδος αυτου, δια της θεοπρεπους εξουσιας τε
και δυναμεως θεωρησαι παραιτησαμενοι; καταληπτη γαρ ημιν ουχ ετερως κατα το
ενδεχομενον η θεια τε και αποῤ ρητος φυσις, η δι' ων επιτελει και εργαζεται· δια γαρ
τοι τουτο, και απο "μεγεθους και καλλονης κτισματων αναλογως" επι την του
γενεσιουργου θεωριαν ο μεν Παυλος ημας ιεναι προσταττει, ξεναγει δε παλιν εις την
εφ' εαυτωι καταληψιν ο Σωτηρ "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, λεγων, μη
"πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις "εργοις μου πιστευετε."
κατηιτιατο δε που και λιαν ευλογως τον οικειον μαθητην, Φιλιππος ουτος ην, ως
ετερως δυνασθαι προς την επι τωι Θεωι και Πατρι θεωριαν ελθειν αζητητως
υποτοπησαντα, καιτοι παρον επ' εξουσιας αυτωι την απαρα ποιητον εικονα
κατασκεπτεσθαι, δεικνυουσαν ακριβως εν εαυτηι τον γεννησαντα· διο δη και εφασκε
"Τοσουτον "χρονον μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; ο "εωρακως εμε
εωρακε τον Πατερα." Ἐρευνατε τας γραφας, οτι εν αυταις δοκειτε υμεις ζωην
αιωνιον εχειν, και αυται εισιν αι μαρτυρουσαι περι εμου, και ου θελετε ελθειν προς
με, ινα ζωην εχητε. Ἡ μεν λεια και ιππηλατος τοις πολλοις και τετριμμενη διανοια
του ρητου προστακτικως ειρησθαι νομιζειν παρα του Σωτηρος ημων προς τους
Φαρισαιους αναπειθει, το χρηναι τας θειας ερευνωντας γραφας τας περι αυτου
μαρτυριας προς ζωην ερανιζεσθαι. επειδη δε συνδεσμον εν τωι μεταξυ θεις· φημι δε
το Και· συναπτει το Ου θελετε ελθειν προς με, δηλος αν ειη λοιπον ετερον τι
σημαινων, συγγενες μεν τοις ειρη 1.384 μενοις, εχον δε τι βραχυ το εξηλλαγμενον. ει
γαρ εδει νοεισθαι προστακτικως, πως ουκ ειναι φησομεν αναγκαιον κατα τοδε το
σχημα τυχον το συμπαν ειπειν Ἐρευνατε τας γραφας οτι εν αυταις δοκειτε υμεις
ζωην αιωνιον εχειν και αυται εισιν αι μαρτυρουσαι περι εμου· ερευνησαντες δε
ελθετε προς με· αλλ' ως μη εθελοντας ελθειν, καιτοι δια της ερευνης επι τουτο
χειραγωγουμενους καταιτιαται λεγων Και ου θελετε ελθειν προς με. Ἀναγνωσομεθα
τοινυν επι το χρησιμωτερον βλεποντες, και το τοις προαποδοθεισιν ακολουθουν, ου
παντως προσ τακτικως, αλλ' ως εν συνεσει μαλλον και υποστιγμηι. εσται δε παλιν
του προκειμενου τοιουτος ο νους. επειδη γαρ εθεασατο αυτους τρεχοντας επι τα
Μωυσεως αει συγγραμ ματα, και συλλεγοντας εκειθεν απαιδευτως τας των αντι
λογιων αφορμας, ζητουντας δε ετερον ουδεν, η και δεχομενους, οπερ αν αυτοις το
χρηναι πιστευειν περιποιηι· δια τουτο παλιν αναγκαιως αχρηστον αυτοις και
ανονητον τον της επι τουτοις ερευνης αποφαινει πονον, και ως επι μεγαλωι τε και
επωφελεστατωι πραγματι μεμελετηκασιν ου κατα λογον κεχρησθαι τον πρεποντα
διελεγχει σαφως. τι γαρ ειπε μοι το χρησιμον, οτι τας μεν θειας, φησιν, ερευνατε
γραφας, οιομενοι δι' αυτων εις αιωνιον αναβησεσθαι ζωην· επαν δε ταυτας εμοι
μαρτυρουσας ευρισκητε, και ζωην ονομαζουσας εμε την αιωνιον, ου θελετε ελθειν
προς με ινα ζωην εχητε; ουκουν οθεν εδει σωζεσθαι, φησιν, εκειθεν τα μεγιστα τας
εαυτων ζημιουντες ου νοειτε ψυχας, προς μεν μονον το αντι λεγειν εκ Μωυσαικων
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακονωμενοι λογων, τα δε εφ' οις ην υμας την αιωνιον αποκερδαινειν ζωην, ουδ'
οσον εις νουν τον εαυτων εισοικιζοντες. 1.385 Ὅτι δε πολυς εν τε τωι νομωι και τοις
αγιοις προφηταις ο λογος περι της κατα φυσιν ζωης, τουτεστι του Μονογενους,
πασιν οιμαι τοις φιλομαθεσιν υπαρχειν καταφανες. ∆οξαν παρα ανθρωπου ου
λαμβανω, αλλ' εγνωκα υμας οτι την αγαπην του Θεου ουκ εχετε εν εαυτοις.
Αισθανεται παλιν, μαλλον δε οραι θεοπρεπως, το δυ σπειθες και δυσηνιον των
Φαρισαιων καταδακνομενον στιφος, και ου παντως εφ' οις ηιτιατο τας θειας ως ου
δεοντως ερευ νωντας γραφας, αλλ' επι τωι μαλλον ειπειν "Ου θελετε "ελθειν προς
με." α γαρ αυτοι νοσουσιν ευκολως, ταυτα δυνασθαι κρατειν και επι του Σωτηρος
πιστευουσιν· ᾤοντο γαρ δη κατα το εικος, εκ πολλης και τουτο παθοντες ανοιας
φιλαρχειν ηδη κατ' αυτων τον Κυριον, και τας παρα παντων τιμας εαυτωι
πραγματευεσθαι θελειν, δια του καλειν εις μαθητειαν αυτους. τοιαυτην τινα την
υπονοιαν λαβοντες εις νουν, εκπεσεισθαι μεν οσον ουδεπω της κατα του εθνους
εξουσιας προσεδοκων αυτοι· διεπριοντο δε ου μικρως τον κληρονομον ορωντες
απαιτειν εθελοντα τον του αμπελωνος καρπον. διο δη παλιν, οσον ηκεν εις οργην
και τους επι τοις ειρημενοις φθονους, μονονουχι λεγουσι το εν ταις ευαγ γελικαις
παραβολαις "∆ευτε αποκτεινωμεν αυτον και σχω "μεν την κληρονομιαν αυτου."
αναιρων τοιγαρουν την εξ εικαιοτητος εν αυτοις κατεσπαρμενην υπονοιαν, και τα
εκ φθονου και βασκανιας προαποῤριζων βλαστηματα, γυμνηι λεγει τηι φωνηι ∆οξαν
παρα ανθρωπου ου λαμβανω. ου γαρ καλω, φησιν, εις μαθητειαν την παρ' εμοι τους
ακροω μενους, η τας παρ' υμων η τας παρ' ετερων τιμας, καθαπερ υμεις, θηρωμενος,
ουδε τουτον της διδασκαλιας αντικομι σαιμην αν τον μισθον, πληρεστατην εχων την
δοξαν εξ 1.386 εμαυτου, και ουχ υστεριζουσαν της παρ' υμων, αλλ' ειρηκα μη θελειν
υμας ερχεσθαι προς με δια το γνωναι σαφως Ὅτι την αγαπην του Θεου ουκ εχετε εν
εαυτοις. ερημοι γαρ οντες της εις Θεον αγαπης, φησι, πως αν εφικοισθε προς με τον
εκ Θεου πεφηνοτα Θεον Μονογενη; Ἐγω εληλυθα εν τωι ονοματι του Πατρος μου,
και ου λαμβα νετε με· εαν αλλος ελθηι εν τωι ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον ληψεσθε. Ἵνα
μη δοκοιεν οι Φαρισαιοι διαλοιδορεισθαι ματην αυτοις τον Κυριον, δια του λεγειν
"Ουκ εχετε την αγαπην "του Θεου εν εαυτοις," πραγμα δεικνυς αληθες το ειρημενον,
παρατιθησιν ευθυς τοις ανωτερω και τουτο· οτι γαρ, φησιν, ου διαψευδομαι της προς
το θειον αγαπης ερημους υμας υπαρχειν ειπων, δι' ενος υμιν παραστησω πραγματος.
εγω μεν γαρ ηλθον εν τωι ονοματι του Πατρος μου· παντα γαρ εις δοξαν του Θεου και
Πατρος επειγεσθαι πραττειν υμας αναπειθω· αλλα ταις απειθειαις απετιναξασθε μεν
τον ανωθεν ηκοντα και θεοθεν ορμωμενον· ληψεσθε δε παντως· οιδα γαρ ως Θεος
τα εσομενα· τον ψευδωνυμον, ου τωι Θεωι και τωι Πατρι την δοξαν ανατιθεντα, και
την παρ' υμων απαιτουντα πιστιν, αλλ' ονοματι τωι ιδιωι πραγματευομενον·
εντευθεν, οιμαι, συνεις και ο μακαριος Παυλος αληθες τι φησι περι τε των Ἰουδαιων
και του της ανομιας υιου "Ἀνθ' "ων την αγαπην της αληθειας ουκ εδεξαντο εις το
σωθηναι "αυτους, δια τουτο πεμπει αυτοις ο Θεος ενεργειαν πλανης "εις το
πιστευσαι αυτους τωι ψευδει, ινα κριθωσιν απαντες "οι μη πιστευσαντες τηι αληθειαι,
αλλ' ευδοκησαντες τηι "αδικιαι." αποδειξις τοινυν του μη λογοις εικαιοις βεβλη 1.387
σθαι τους Φαρισαιους παρα του Σωτηρος ημων Χριστου το ειρημενον εστι,
πραγματος εσομενου κατ' οικειον καιρον προ φητειαν εισφερον. Πως δυνασθε
πιστευειν, δοξαν παρα ανθρωπων λαμβανοντες, την δε δοξαν την παρα του μονου
Θεου ου ζητειτε; Φιλαρχουντας ηδη και τας εξ ανθρωπων τιμας ποιου μενους περι
πολλου τους Φαρισαιους ελεγχει, λεληθοτως υπαινιττομενος οτιπερ σφοδρα ποιουσι
κακως, τα νοσηματα της οικειας ψυχης περιτιθεντες αβουλως τωι κατα μηδενα
τροπον νοσειν ειδοτι Θεωι. ειτα της φιλοδοξιας απριξ εχο μενους, δι' αυτην τα
καλλιστα ζημιουσθαι φησι, την πιστιν δη λεγων την εις αυτον· οπερ δη και ο Παυλος
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν οραται ειπων σαφως "Ει γαρ ετι, φησιν, ανθρωποις ηρεσκον, "Χριστου δουλος
ουκ αν ημην." πεφυκε τοινυν ωσπερ εξ αναγκης συμβαινειν τοις τας εξ ανθρωπων
θηρωμενοις τιμας, το της ανωθεν αποπιπτειν δοξης και παρα Θεου του μονου, καθα
φησιν ο Σωτηρ. μονον δε παλιν φησι τον Θεον τοις των εθνων αντιδιαστελλων, και
ουκ εξω τιθεις εαυτον της του μονου τιμης. αναβαινει γαρ, καθαπερ ηδη πολλακις
ειρη καμεν, εις μιαν θεοτητος φυσιν τε και δοξαν της αγιας τε και ομοουσιου
Τριαδος το πληρωμα. Μη δοκειτε οτι εγω κατηγορησω υμων προς τον Πατερα· εστιν
ο κατηγορων υμων Μωυσης, εις ον υμεις ηλπικατε. Φιλοδοξως μαλλον ηπερ
ευσεβως διαζην επειγεσθαι τους Φαρισαιους ειπων, δια τε τουτο προς αμετρον
απειθειαν αποκλιναι διδαξας, και εξ αυτου φησι κατηγορηθησεσθαι Μωυσεως, εφ'
ωιπερ ην εθος αυτοις και λιαν ευτονως απο σεμνυνεσθαι. και γουν λεγοντος ποτε του
εκ γενετης τυφλου 1.388 προς αυτους περι Χριστου "Μη και υμεις θελετε μαθηται
"αυτου γενεσθαι;" διαῤρηδην ευθυς ανακεκραγοτες φασι "Συ μαθητης ει εκεινου,
ημεις δε του Μωυσεως εσμεν "μαθηται." κατηγορησει τοινυν, φησι, και αυτος υμων
ο Μωυσης, εφ' ωι πασαν εθεσθε την ελπιδα, και της ενουσης υμιν απονοιας
καταβοησει παρα Θεωι μετα των αλλων κατα φρονουμενος. και ου δηπου νομιουμεν
ανεγκλητους ειναι παρα Χριστωι τους απειθουντας αυτωι, δια το φαναι προς
Ἰουδαιους Μη δοκειτε οτι εγω κατηγορησω υμων προς τον Πα τερα. τι γαρ δη και
ερουμεν, οταν ακουσωμεν αυτου λεγοντος "Πας ουν οστις ομολογησει εν εμοι
εμπροσθεν των ανθρω "πων, ομολογησω καγω εν αυτωι εμπροσθεν του Πατρος "μου
του εν τοις ουρανοις· οστις δ' αν αρνησηται με εμ "προσθεν των ανθρωπων,
αρνησομαι καγω αυτον εμπροσθεν "του Πατρος μου του εν τοις ουρανοις;" αρ' ουκ
ευλογως υπονοησομεν κατηγορηθησεσθαι ποτε παρα τωι Θεωι και Πατρι δια της
αρνησεως, τους οισπερ αν τουτο συμβαινηι δια Χριστου; αλλ' υπαρχειν οιμαι τουτο
παντι τωι σαφες. ουκουν ουκ ελευθεροι του κατηγορεισθαι παντως εισιν Ἰου δαιοι,
δια μακρας απειθειας αρνησαμενοι τον Χριστον, αλλ' ευφυεστατα παλιν ο προς
αυτους εχει λογος. επειδη γαρ τας παρ' αυτου νουθεσιας αποσειομενοι, και εν τωι
μηδενι καταταττοντες λογωι την θειαν τε και ουρανιον διδασκαλιαν αυτου, επι το
χρηναι φυλαττειν αει τα Μωυσεως βαδιζουσιν, ως και γυμνοτερον ηδη βοωντας
ορασθαι "Ἡμεις οιδαμεν "οτι Μωυσει λελαληκεν ο Θεος, τουτον δε ουκ οιδαμεν
"ποθεν εστιν·" αναγκαιως δη σφοδρα και εις αυτον πλημ μελουντας ελεγχει τον εφ'
ωι μεγαλαυχωσι Μωυσεα, και δεηθησεσθαι μεν μηδαμως ετερου κατηγορουντος
φησιν, εξαρκεσειν δε μονον αυτοις και τον δι' εκεινου νομον, δι' ων απειθουσιν
αυτωι προς το χρηναι λοιπον ευλογως κατη 1.389 γορεισθαι πεσουσι, καν η του
κρινοντος αργησηι φωνη, του τεστι Χριστου. Ει γαρ επιστευετε Μωυσει, επιστευετε
αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν. Ὑπο του πανσοφου Μωυσεως
κατηγορηθησεσθαι τους Ἰουδαιους ειπων, και την επι ταις εις αυτον απειθειαις υπο
μειναι γραφην, επιφερει και ταυτα χρησιμως το μη ματην αυτοις επισκηψαι
διδασκων, η και ως αλλως την επι τωι λοιδορεισθαι φιλειν υποληψιν παραιτουμενος·
πραγμα γαρ λεγων ου διεψευσμενον οραται· Ἔστω τοινυν, φησι, τους εμους οτι
παρακρουεσθε λογους, καρτερησω και απειθουμε νος· καταδεξασθε Μωυσεα τον
εαυτων· δοτε τωι παρ' υμων θαυμαζομενωι την πιστιν, και γνωσεσθε παντως, ον ουκ
ειδοτες ατιμαζετε· αναῤρηξατε τους τυπους ωδινοντας την αληθειαν. εγω γαρ εν
τοις εκεινου σκιαγραφουμαι βιβλιοις. ουκουν και αυτος υμων κατηγορησει, φησιν, ο
Μωυσης, οταν απειθουντας ιδηι τοις περι εμου συγγραμμασιν. Ἔδει μεν ουν ισως
ημας και τον εν τοις προκειμενοις διερμηνευσαντας νουν, ιεναι παλιν επι τα εφεξης,
επιτρε ψαντας τοις οντως φιλομαθεσιν αναζητειν τας επι Χριστωι δια Μωυσεως
εικονας. πληρη μεν γαρ των ειρημενων τα εκεινου συγγραμματα, και πολυς ο λογος
ο παρ' αυτωι· δυσχερειας δ' ουν ομως της εις το συνιεναι μεστος, λεπτων δε σφοδρα
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και κεκρυμμενων θεωρηματων αναπλεως. ινα δε μη δοκωμεν οκνωι μεν το κρατειν
επιτρεψαι, ιδρωτα δε ουτω τον αξιαγαστον ουκ ευλογως αναδυεσθαι, περιτιθεντες
απλως τοις Μωυσαικοις συγγραμμασι την δυσχερειαν, εαυτους και προς τουτο
καθησομεν, το γεγραμμενον ειδοτες "Κυριος 1.390 "δωσει ρημα τοις
ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι·" μακρου δε οντος του περι τουτων λογου,
καθαπερ ειρηκαμεν, και δια πολλων σχηματων του πανσοφου Μωυσεως το επι
Χριστωι προανατυπουντος μυστηριον, ουκ αμετρητον τινα τοις εντευ ξομενοις
επισωρευειν οχλον οιησομεθα δειν, αλλ' εν ελοντες εκ παντων, σαφη την αποδειξιν
ποιεισθαι σπουδασομεν, οτι του Σωτηρος ημων αληθης ην ο λογος, ον εποιειτο προς
Ἰουδαιους ειπων Ει επιστευετε Μωυσει επιστευετε αν εμοι, περι γαρ εμου εκεινος
εγραψεν.
1.391 ΚΕΦΑΛΗ Γ. Ὅτι του Σωτηρος την αφιξιν εσημαινεν ο Μωυσης. Ἐκ του
∆ευτερονομιου περι Χριστου. "ΠΡΟΦΗΤΗΝ υμιν εκ των αδελφων σου ως εμε ανα
"στησει σοι Κυριος ο Θεος σου, αυτου ακουσεσθε. κατα "παντα οσα ηιτησω παρα του
Κυριου του Θεου σου εν "Χωρηβ τηι ημεραι της εκκλησιας λεγοντες Ου προσθησομεν
"ακουσαι της φωνης Κυριου του Θεου ημων, και το πυρ το "μεγα τουτο ουκ οψομεθα
ετι, ουδε μη αποθανωμεν· και "ειπε Κυριος προς με Ὀρθως παντα οσα ελαλησαν· προ
"φητην αναστησω αυτοις εκ των αδελφων αυτων ωσπερ "σε, και δωσω το ρημα μου
εν τωι στοματι αυτου, και "λαλησει αυτοις καθοτι αν εντειλωμαι αυτωι· και
ανθρωπος "ος αν μη ακουσηι οσα αν λαλησηι ο προφητης επι τωι "ονοματι μου, εγω
εκδικησω εξ αυτου." επαναληψιν τινα και ανακεφαλαιωσιν των Μωυσαικων
βιβλιων το ∆ευτερο νομιον εχει· διο δη τυπον εξ αυτου και εικονα την εκ νομικης
ιερουργιας ουκ ενεστιν ελοντας ειπειν. ομως επειπερ ασυνετειν ουκ ειθισμεθα παντα
νοουντες ορθως δια Χριστον, τοις εντευξομενοις ερουμεν, και τον εν τοις
προκειμενοις αναμοχλευοντες νουν Ἰδου δη παλιν ακατακαλυπτως ημιν το επι
Χριστωι λαλειται μυστηριον, εξ ομοιοτητος της κατα Μωυσεα δια λεπτοτατης
θεωριας εντεχνως μεταπλαττομενον. 1.392 "Προφητην γαρ υμιν αναστησει, φησι,
Κυριος ο Θεος υμων "εκ των αδελφων σου ως εμε·" διερμηνευων δε αυτος, και μαλα
γοργως, οποιαν ημιν εισφερει την εξ εικονισμου του κατ' αυτον θεωριαν το
διηγγελμενον, επιφερει σαφως "Κατα "παντα οσα ηιτησω παρα Κυριου του Θεου σου
εν τωι ορει "Σιναι τηι ημεραι της εκκλησιας λεγοντες Ου προσθησομεν "ακουσαι της
φωνης Κυριου του Θεου ημων, και το πυρ το "μεγα τουτο ουκ οψομεθα ετι, και ου μη
αποθανωμεν." εαυτον μεν γαρ το τηνικαδε μεσιτην ειρησθαι διισχυριζεται, τοις υπερ
την φυσιν προσβαλειν ατονουσης ετι της Ἰουδαιων Συναγωγης, και τα υπερ δυναμιν
δια τουτο σωφρονως παραι τουμενης. τουτο δε ην θεοπτια δηλονοτι, ταις ουκ εξ
εθους φαντασιαις την οψιν ξενιζουσα, και σαλπιγγων υπερφυη και αφορητα τοις
ακροωμενοις απηχηματα. Ουκουν ασθενειας μεν τοις το τηνικαδε φαρμακα η Μωυ
σεως ανεδεικνυτο μεσιτεια, διακονουντος τηι συναγωγηι τα θεοθεν τεθεσπισμενα.
μεταληψηι δε παλιν τον τυπον επι την αληθειαν, και τον μεσιτην Θεου και
ανθρωπων δια τουτων εννοησεις Χριστον, διακονουντα τοις ευμαθεστεροις δια φω
νης ανθρωπινης, οτε δι' ημας εκ γυναικος εγεννηθη, την του Θεου και Πατρος
αποῤρητον θελησιν, γνωριζομενην αυτωι δη και μονωι, καθο και Υιος εξ αυτου και
σοφια νοειται παντα ειδως "και τα βαθη του Θεου." επειδη γαρ τοις του σωματος
οφθαλμοις ουκ ην ακρατωι και γυμνηι προσβαλειν τηι θειαι τε και αῤρητωι δοξηι της τα
παντα υπερκειμενης ουσιας· "Ουδεις γαρ οψεται το προσωπον μου, φησι, και
"ζησεται·" αναγκαιως ο Μονογενης του Θεου Λογος ταις ημετεραις ασθενειαις
συνεσχηματιζετο, το ανθρωπινον δη τουτο κατα τον αῤρητον της οικονομιας λογον
ημφιεσμενος σωμα, και την ανωθεν ημιν, τουτεστι του Θεου και Πατρος, φανεραν
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εποιειτο βουλην, λεγων "Παντα οσα ηκουσα παρα 1.393 "του Πατρος, ταυτα
αναγγελω υμιν·" και παλιν "Ὅτι "εγω εξ εμαυτου ουκ ελαλησα, αλλ' ο πεμψας με
Πατηρ "αυτος μοι εντολην δεδωκε τι ειπω και τι λαλησω." ουκ ουν κατα μεν την της
μεσιτειας εικονα, τυπος αν νοοιτο Χριστου και παλαι Μωυσης, τα θεοθεν διωρισμενα
τοις υιοις Ἰσραηλ ευ δη και μαλα διακονουμενος· αλλ' η μεν Μωυσεως μεσιτεια
διακονικη, ελευθερα δε η δια Χριστου και μυστικωτερα, φυσικως των
μεσιτευομενων επιθιγγανοντος, και προς αμφω διηκοντος, την τε μεσιτευομενην
ανθρωπο τητα φημι, και Πατερα Θεον. Ἦν μεν γαρ φυσει Θεος ως εκ Θεου
Μονογενης, οιονει της του γεννησαντος ου κεχωρισμενος ουσιας, και αυτηι
προσπεφυκως, καθο νοειται και εξ αυτης· ην δε και ανθρω πος, καθο γεγονε σαρξ
εαυτον ημιν εξομοιων, ινα δι' αυτου συναπτηται Θεωι το πολυ κατα φυσιν
διηιρημενον. οταν ουν λεγηι Μωυσης "αναστησει Κυριος υμιν προφητην ως εμε,"
νοησεις ουχ ετερως, η ονπερ τροπον αρτιως ειρηκαμεν· επει και αυτος τον επι τουτωι
λογον επισφραγιζει λεγων ο Θεος "̓Ορθως παντα οσα ελαλησαν, προφητην αυτοις
αναστησω "ωσπερ σε, και θησω τα ρηματα μου επ' αυτωι, και λαλησει "αυτοις κατα
παντα οσα αν εντειλωμαι αυτωι." "φερει γαρ "τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως" ο
Υιος, ως ο Παυλος φησι, και τας του Πατρος ημιν αναγγελλει φωνας, ατε δη παρ'
αυτου μεσιτης κεχειροτονημενος, κατα το εν ψαλμοις ᾀδομενον, ως εξ αυτου του
Χριστου "Ἐγω δε κατεσταθην "βασιλευς υπ' αυτου επι Σιων ορος το αγιον αυτου,
διαγ "γελλων το προσταγμα Κυριου." Ει δε τωι δοκει και εξ ετερων εννοιων επι τον
της ομοιο τητος αναβιβαζεσθαι τροπον, εκληψεται μεν νομοθετην το Ὡς εμε, και
παροισει προς αποδειξιν το "Ἐῤρεθη τοις 1.394 "αρχαιοις Ου μοιχευσεις· εγω δε λεγω
υμιν" Ουκ επιθυ μησεις. εκληψεται δε παλιν ομοιως το Ὡς εμε, χειραγωγον οιονει
τινα και καθηγουμενον λεγων, εις το δυνασθαι νοειν τα εν θελησει Πατρος και δι'
ων αν γενοιτο της εις ουρανους βασιλειας η οδος ιππηλατος· ωσπερ ουν αμελει και
τοις αρχαιοτεροις ο μακαριος Μωυσης της δια νομου παιδαγω γιας διδασκαλος
ανεφαινετο, πανταχη τοις ιδιοις επιτιθεις λογοις το "Ἵνα πολυν ζησηις χρονον, και
εισαξηι σε Κυριος ο "Θεος σου εις την γην ην ωμοσε τοις πατρασι σου." επειδη δε τοις
ειρημενοις επηνεγκε "Και ανθρωπος ος αν μη "ακουσηι οσα αν λαλησηι ο προφητης
εκεινος επι τωι ονο "ματι μου, εγω εκδικησω εξ αυτου," αμαθαινοντες Ἰουδαιοι, και
προς εσχατην δυσηκοΐαν τον οικειον αποτραχυνοντες νουν, αυτοκλητον ηδη
βλεπετωσαν ταις εαυτων κεφαλαις επαντλουντες τον ολεθρον· εσονται γαρ υπο
θειαν οργην, οψωνια της εις Χριστον παροινιας το εν ολοκληρωι των αγαθων ζημιαι
γενεσθαι λαμβανοντες· Ει γαρ επιστευον Μωυσει, επιστευον αν τωι Χριστωι· περι γαρ
αυτου εκεινος εγραψεν. Ει δε τοις εκεινου γραμμασιν ου πιστευετε, πως τοις εμοις
ρημασι πιστευετε; Πολλην αν τωι δοξαι και λιαν εικοτως ο λογος εχειν την
ασαφειαν. οιχησεται γαρ και ουκ απο σκοπου προς υπονοιας ουκ αληθεις,
υπερκεισθαι τας Μωυσεως συγγραφας των του Σωτηρος ρηματων υπολαβων· εχει
γαρ τινα τοιουτον ο λογος τον σχηματισμον, και οσον εστιν ουκ εξ ακριβους θεωριας
ελοντας ειπειν, αξιολογωτεραν των του Σωτηρος ρηματων τοις Μωυσαικοις
συγγραμμασιν εκποριζει την υποληψιν. δια γαρ του λεγειν Ει δε τοις εκεινου
γραμμασιν ου πιστευετε, 1.395 πως τοις εμοις ρημασιν πιστευετε; το εν αμεινοσι
κεισθαι τας εκεινου συγγραφας, η εν οις αν ειεν οι παρ' αυτου λογοι, διδωσι πως
εννοειν· αλλ' αυτη του πραγματος η φυσις της εσχατης ευηθειας αναπλεων την
ουτως απιθανον επιδειξει διανοιαν. πως γαρ αν νοοιτο τα Μωυσεως γραμματα των
του Σωτηρος διενεγκοντα ρηματων, οπου τυποι μεν ησαν τα δι' εκεινου και σκιαι,
αληθεια δε τα δια Χριστου; και μακρον μεν ην ισως ου χαλεπον επι τουτωι δαπανησαι
λογον· τα δε λιαν εναργη και ου θυραθεν, αλλ' εξ εαυτων τους ελεγχους
λαμβανοντα, περιττον οιμαι λεγειν, ως ουκ αν εχοι κακως η καλως. τι γαρ αν τις
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις τοιουτοις επιδιατριψαι λεπτομυθων; και τα μηδαμοθεν δυσχερη
κατακερματιζων εις ουκ ευκαιρους πολυλογιας; Ἔχει τοινυν το δια του Σωτηρος
λεγομενον τοιουτον τινα νουν. ει νομον, φησι, τον δια Μωυσεως εχοντες
γεγραμμενον, ανω τε και κατω τα εκεινου μελετωντες γραμματα παρ' ουδεν
ποιεισθε την επ' αυτοις παραβασιν, εκτοπωι ληθηι βαπτιζοντες το πολλακις
ανεγνωσμενον, πως αν γενοισθε περι τους εμους ευγνωμονεστεροι λογους, η πως αν
ετοιμοτεροι τε και ευπει θεστεροι προς τας εμας αναφανεισθε φωνας, ου πολλακις
ουδε αει προσεδρευοντες, αλλ' ως εκ παραδρομης ακροω μενοι, και μονον απαξ εσθ'
οτε ταις του σωματος ακοαις εισοικιζοντες; η γαρ κατα το σχημα τοδε τοις
ειρημενοις προσβαλεις, η ετερως επαθρησεις· χρηστομαθης γαρ λιαν η εν τουτοις
περιεργια και ζητησις. ουκουν τα μεν Μωυσεως γραμματα, παιδαγωγιαν τινα και τον
δια τυπου σχημα τισμον των επι Χριστωι μυστηριων εισφερει, και οιονει στοι χεια
τινα της περι αυτου γνωσεως, τα εν εκεινωι σκιαγρα φουμενα, α και δια των ηδη
προεξητασμενων πλατυτερον επεδειξαμεν. τελος δε παιδευσεως νομικης ο Χριστος,
κατα 1.396 το γεγραμμενον "Πληρωμα νομου και προφητων ο Χρι "στος." οι τοινυν,
φησι, "τα στοιχεια της αρχης των "λογων του Θεου" μη παραδεξαμενοι, και τον δι'
εμφα νεστερου του γραμματος χειραγωγουντα νομον ταις ευηθειαις εξωθουμενοι,
πως αν ετι της τελειοτερας εφικοιντο γνωσεως; η πως αν αυτοις ευπαραδεκτον ετι
το μειζον, χωρηθεντος ουδαμως του μικρου τε και υποβεβηκοτος;
1.397 ΚΕΦΑΛΗ ∆. Ὅτι πολλακις αι Χριστου μεταβασεις απο της Ἱερουσαλημ
το μετατεθησεσθαι την χαριν επι τα εθνη δηλουσιν· εν ταυτωι δε και λογος περι των
πεντε αρτων των κριθινων και των δυο οψαριων. Και μετα ταυτα απηλθεν ο Ἰησους
περαν της θαλασσης της Τιβεριαδος. ΠΡΩΤΟΝ εκεινο χρηναι τοις ακροωμενοις
ειπειν υπολαμ βανω αναγκαιον, οτι τας εκ των Ἱεροσολυμων μεταβασεις ο Κυριος
ου διχα τινος αναγκαιοτατης αιτιας οραται ποιων· οικονομει δε τι σχεδον εφ'
εκαστηι, και εν τηι των πραγμα των φυσει, καθαπερ εν πινακι, καταγραφει μυστηρια.
οποιος μεν ουν της μεταστασεως ο σκοπος, και τι το εντευθεν υπο δηλουμενον, εν
οικειωι καιρωι καταφανες καταστησομεν, εκβε βηκοτων εις περας των προκειμενων
ημιν κεφαλαιων· εκαστα γαρ διελοντες κατα βραχυ, και το εκ των γραμματων διερ
μηνευσαντες χρησιμον, ουτω τε τοις εντευξομενοις παρα θεντες εις νοησιν,
τελευταιαν εποισομεν την επι τωι παντι θεωριαν τα πολυμερως ειρημενα
κεφαλαιωδεστερον επιτεμ νοντες· ο δε νυν εν χερσιν υπαρχει, τουτο και πρωτον
ειπειν οιησομαι δειν. Μετα ταυτα φησιν απηλθεν ο Ἰησους περαν της θαλασσης της
Τιβεριαδος. μετα ποια ταυτα, ζητητεον ου παρειμενως. παραδοξος τοινυν εν τοις
Ἱεροσολυμοις ιατρος ανεδειχθη 1.398 Χριστος· τεθεραπευκεν ανθρωπον "τριακοντα
και οκτω ετη "εχοντα εν τηι ασθενειαι αυτου," ου φαρμακον επιθεις, ου νοσηματων
αποκρουστικον επινοησας βοηθημα, λογωι δε μαλλον, ως Θεος, εξουσιαι παντουργωι
και θεοπρεπει τωι νευματι· "Ἐγερθεις γαρ, φησιν, αρον το κλινιδιον σου, και "υπαγε
εις τον οικον σου." επειδη δε σαββατον ην, χαλε παινουσιν αμαθως οι την παχυτητα
νοσουντες του γραμματος Ἰουδαιοι, οι πλεον η εκεινος ταις συντροφοις αυτων
αλογιαις συνδεδεμενοι, οι παντων ομου των αγαθων αδρανη νοσουντες αργιαν, οι
παραλυτοι τον νουν, και την εξιν εκλελυμενοι, προς ους αν εικοτως και λεγοιτο
"Ἰσχυσατε χειρες ανει "μεναι και γονατα παραλελυμενα." χαλεπαινουσι δε, την
οφειλομενην τωι σαββατωι τιμην χρηναι λεγοντες και παρ' αυτου του νομοθετου
φυλαττεσθαι· καταδικαζουσιν ως παρα βαινοντος του Χριστου, το γεγραμμενον εις
νουν ου δεχο μενοι "Ἀσεβης ο λεγων βασιλει Παρανομεις." επι τουτοις ελεγχοι μεν
ησαν παρα του Σωτηρος δριμεις· λογος δε διεσκευαζετο πολυς τε και μακρος, οτι
τυπικως τοις αρχαιο τεροις η κατα το σαββατον αργια νενομοθετητο, και οτι "Κυριος
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι του σαββατου ο υιος του ανθρωπου." αλλ' οι προς μηδεν μεν των αγαθων
επιτηδειοι, προς δε πασας ετοιμοτατοι δυστροπιας καταστασιαζουσι του διδασκοντος
απερ εδει μαθειν, και φονωσιν ηδη κατα του σοφουν εθε λοντος, "πονηρα, κατα το
γεγραμμενον, αντι αγαθων" απο διδοντες αυτωι. Μετα τοινυν ταυτα τα πεπραγμενα
τε και ειρημενα απανι σταται των Ἱεροσολυμων ως εξ αναγκης ο Κυριος, και επειπερ
ην εγγυς το πασχα των Ἰουδαιων, ως ολιγον εν τοις εφεξης ευρησομεν, και αυτην
διεπλευσε την Τιβεριαδος 1.399 θαλασσαν, ητοι λιμνην ουτω καλουμενην εν τηι
χωραι των Ἰουδαιων. επειδη δε το δη μαλιστα κατασοβησαν αυτον, και μεταχωρειν
αναπεπεικος εις ετερους τε οιχεσθαι τοπους και τοσουτον της Ἱερουσαλημ
απεσχοινισμενους, εκεινο δη μα λιστα υπαρχειν αρτιως ειρηκαμεν, το εγγυς ειναι το
πασχα των Ἰουδαιων· δεικνυναι πρεπειν υπολαμβανω, καλως δη λιαν το εν τοις
Ἱεροσολυμοις ευρισκεσθαι κατ' εκεινο καιρου παραιτησαμενον τον Ἰησουν. Ουκουν
νομος ο δια Μωυσεως απο πασης της περιοικιδος ανατρεχειν εις Ἱεροσολυμα τους
Ἰουδαιους εκελευεν, εκει την εν τυπωι της σκηνοπηγιας επιτελεσοντας εορτην. και
νοησει μεν εντευθεν ο πνευματικος την απαντων των αγιων επισυναγωγην εις
Χριστον, οτε δη και απο πασης της οικουμενης μετα την των νεκρων αναβιωσιν εις
την ανω συνενεχθησονται πολιν την επουρανιον Ἱερουσαλημ, αναθη σοντες εκεισε
τα χαριστηρια της σκηνοπηγιας της αληθους, τουτεστι της των σωματων συμπηξεως
τε και διαμονης, λελυμενης δηλονοτι της φθορας, και του θανατου πεσοντος εις
θανατον. το δε οσον ειπειν εις το εκ της ιστοριας γενεσθαι πεφυκος, αριθμον ουκ
ᾔδει των αναβαινοντων εις Ἱερουσαλημ η πληθυς, και ην δη μαλιστα κατ' εκεινο
καιρου πολλα δυνασθαι τους Φαρισαιους εικος, συναγορευειν τωι νομωι
προσποιουμενους, και ως εν πληθει τοσουτωι κατα βοωντας του παραβαινοντος, η
και παραβαινειν οιηθεντος αυτοις. ουδεν γαρ ολως το χαλεπον, τον αμετρητον των
αγελαιων αναῤριπιζειν εσμον, οταν τις αυτον ηδικησθαι λεγηι και παροτρυνειν
επιχειρηι και κατα των λυπουντων ουδεν· υδατος γαρ δικην, η και πυρος αδιακριτοις
και απρο βουλευτοις ορμαις διαῤριπτειται πανταχη, και προς απαντα 1.400 χωρει τα
παθειν ανεχομενα. ταυτα τοινυν ουκ αγνοησας ο Κυριος υπεκκλεπτει μεν της
Ἱερουσαλημ αμα τοις μαθηταις εαυτον, αφικνειται δε της θαλασσης περαν της
Τιβεριαδος· οτι δε φονωντας παραιτειται τους Ἰουδαιους, καλως δη μαλα ποιων,
εισομεθα παλιν και δια τουτων. λεγει γαρ αυτος ο μακαριος Ευαγγελιστης "Και μετα
ταυτα περιεπατει ο "̓Ιησους εν τηι Γαλιλαιαι· ου γαρ ηθελεν εν τηι Ἰουδαιαι
"περιπατειν, οτι εζητουν αυτον οι Ἰουδαιοι αποκτειναι." Ὅτι μεν ουν παραιτειται το
εν τηι Ἰουδαιαι περιπατειν, ινα μη προωρον υπομεινηι τον θανατον, συγκατανευσω,
φησιν, ερει τις τυχον, αλλ' ει και φευγει την εορτην, ουπω μαν θανω. ουκουν οι μεν
νομισθεντες αδελφοι προσιασι λεγοντες εν τηι Γαλιλαιαι τωι Χριστωι "Ἀναβηθι
εντευθεν και υπαγε "εις την Ἰουδαιαν, ινα και οι μαθηται σου βλεπωσι τα "σημεια α
ποιεις." προς αυτους δε ο Κυριος "Ὑμεις ανα "βητε εις την εορτην, εγω ουκ
αναβαινω εις την εορτην "ταυτην, οτι ο εμος καιρος ουπω πεπληρωται." Προδηλον
ουν αρα και σαφες, οτι των Ἱεροσολυμων εκκεχωρηκεν ο Σωτηρ, ουκ αυθαιρετον
την ως εξ εκειθεν αποδημιαν στειλαμενος, αλλα και τας των απειθουντων
βδελυριας εκμυσαττομενος, και των διωκοντων την αγριοτητα της ευστοχιας
περιπλανων, και τεχνηι του φθονου το βελος αποκρουομενος. υπεκνευει δε παλιν,
καιτοι παθειν ισχυων ουδεν, ει γε και παρην, ινα τυπον ημιν αναγραψηι καλον, ου
δειλιας μαλλον, αλλ' ευλαβειας και αγαπης της εις τον πελας. εισομεθα γαρ, ως εκ
τυπου προς επιγνωσιν χρη σιμου χειραγωγουμενοι πραγματος, οτι διωκοντων ημας
των εχθρων, και ει μηδεν ορωιτο παντελως εν τωι παρειναι το βλαβος, αλλ'
εξισταμενοι πως, και δια τουτου σοφιζομενοι τας των εφοδων ακμας, υπεκτρεχοντες
τε το παραυτικα θερμον, εξηβοις ηδη περιτευξομεθα ταις των αδικουντων 1.401
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οργαις, και το θρασος της καθ' εαυτων πλεονεξιας υπο τεμνομεθα, ωφελουντες
μαλλον τους οιπερ αν γενοιντο περι ημας ουκ αγαθοι, και αδικως, ηπερ
ωφελουμενοι, οπερ εστιν εναργως, μη τα εαυτων ζητουντες, αλλα και τα ετερων.
εργον ουν αγαπης, το τοις εθελοκακουσι μη αντεγειρεσθαι παντως, μηδε
αποκεχρημενους τωι δυνασθαι πασχειν ουδεν καν παροντες αλισκωμεθα, δριμυτερον
ωσπερ εν εκεινοις απεργαζεσθαι τον θυμον, πλεονεκτειν ουκ εχοντα του μισου
μενου την δυναμιν· η τοινυν αγαπη, φησι καθαπερ ο Παυ λος, "ου ζητει τα εαυτης,"
ηπερ ην εν Χριστωι καθαρως. Ὀξυ δε δη παλιν ενερεισας τοις γεγραμμενοις της δια
νοιας το ομμα, θαυμασεις αριστην ευρισκων οικονομιαν εν ταις του Σωτηρος ημων
αποστασεσι, ταις εκ των Ἱεροσο λυμων φημι. εξελαυνεται μεν γαρ υπο της των
Ἰουδαιων απονοιας πολλακις, καταλυων δε παρα τοις αλλογενεσι, και ανασωζεσθαι
πως δοκει παρ' εκεινοις, και της δεουσης απο λαυει τιμης· την αμεινω ψηφον τηι εξ
εθνων Ἐκκλησιαι δια τουτου διδους, και το μισοθεον των εξ Ἰσραηλ δια της ετερων
ευλαβειας εξελεγχεσθαι ποιων, και το εν εκεινοις ωμον δια της εν τουτοις
ημεροτητος επιδεικνυων, ινα δη δια παντων φαινοιντο λοιπον κεχρεωστημενως
ηδη και καλως της εις τους πατερας επαγγελιας εξωθουμενοι. αποπηδησας δε των
Ἱεροσολυμων ο Κυριος, ουκ εις μιαν των περιοικιδων καταλυει πολιν, ουδε εν ταις
ομοροις αυλιζεται κωμαις, περαν δε απεισι της θαλασσης της Τιβεριαδος, μονονουχι
δι' εμφανε στατου πραγματος απειλων τοις οτι προσηκοι διωκειν αυτον δυσσεβως
ηιρημενοις, οτι τοσουτον αυτων αποστησεται, και παντος του εθνους εαυτον
απονοσφιει, ως και αβατον αυτοις τροπον τινα της προς αυτον επιστροφης
κατασκευασαι την οδον· βατη γαρ ουδαμως τοις ανθρωπων ποσιν η θαλασσα.
τοιουτον δε τι και εν τοις εφεξης προς αυτους που λεγων 1.402 ευρεθησεται
"Ζητησετε με, και ουχ ευρησετε, και οπου εγω "υπαγω υμεις ου δυνασθε ελθειν."
λειοτατη μεν γαρ και ευπορευτος και ουδεν εχουσα το τραχυ τοις δια πιστεως προς
αυτον ιουσιν η δια της δικαιοσυνης οδος, εκτετραχυμενη δε και αναντης, μαλλον δε
και αδιοδευτος παντελως τοις παρορ γιζουσιν αυτον, κατα το ειρημενον δι' ενος των
αγιων προ φητων "∆ιοτι ευθειαι αι οδοι του Κυριου, και δικαιοι "πορευσονται εν
αυταις, οι δε ασεβεις ασθενησουσιν εν "αυταις." ουκουν το δυσηνυτον ωσπερ,
μαλλον δε και ανηνυτον, τοις Ἰουδαιοις, της ως επ' αυτον νοουμενης οδου, το
μεταξυ της θαλασσης κατασημαινει διαστημα, επει και της δυσσεβουσης ψυχης
αναφραττειν επαγγελλεται τας οδους εν προφηταις ο Θεος λεγων "∆ια τουτο ιδου
εγω "φρασσω την οδον αυτης εν σκολοψι και την τριβον αυτης "ου μη ευρηι." οπερ
ουν εν εκεινοις εδηλουν οι σκολοπες, τουτο και εν τουτοις η θαλασσα των
αφυλακτως εμπαροινειν ελομενων τον εμπαροινηθεντα χωριζουσα και διιστωσα
των ουχ οσιων τον οσιον. Ἔοικε δε τι και ετερον ημιν ως εν ωδισιν ο τυπος κεκρυμ
μενον εχειν μυστηριον. οτε γαρ της Αιγυπτιων εξεπεμπετο χωρας ο Ἰσραηλ,
ηκολουθει μεν λιαν εκτεθηγμενος ο Φαραω, επι δε ταις αδοκητοις ευπραγιαις του
εθνους εξοιστρουμενος, τα εκ φθονου και λυπης αποτολμαν νομωι τωι μαχης ηπει
γετο· ηκολουθει δε, δυνασθαι παλινδρομειν εις δουλειαν αναγκασειν οιομενος τους
οψε και μολις της υπ' αυτωι θητειας εκδεδυκοτας· αλλα διεβιβαζε μεν τον λαον δια
θαλασσης μεσης Θεος, ο δε διωκων εντονως και χαλασαι μεν την οργην μηδαμως
ανεχομενος, θεομαχειν δε παρα λογως αναπεπεισμενος εξ ακρατου θυμου, κατα
μεσην αυτην πανστρατιαι κατεπνιγετο, διεσωζετο δε μονος ο Ἰσραηλ. 1.403 αλλ'
ηκετω και νυν εις μεσον ημιν ο τας των Ἰουδαιων απονοιας προαναθρηνησας
Μωυσης, και λεγετω προς αυτους επι ταις εις Χριστον ασεβειαις αγανακτων "Γενεα
πονηρα "και μοιχαλις, ταυτα τωι Κυριωι ανταποδιδοτε;" τον διενεγ κοντα δια
θαλασσης μεσης και κυματων σφοδρων περαν ελαυνεις θαλασσης, και διωκων ουκ
ερυθριαις; σον ουν αρα το παθειν Ἰουδαιε, σε καταπνιξει λοιπον η θαλασσα· των γαρ
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταδιωκοντων, ου των διωκομενων, ο θανατος, και εν εκεινοις ην τοτε, και νυν
επι Χριστου και των ανοσιων Ἰουδαιων. ψαλλει δε που και ο θεσπεσιος ημιν ∆αυειδ
"Μη με καταποντισατω καταιγις υδατος, λεγων, μηδε κατα "πιετω με βυθος·" το
παγχαλεπον της Ἰουδαιων συναγωγης υπεμφαινων ναυαγιον, και το συν εκεινοις
εναποπνιγεσθαι τωι της αγνωσιας βυθωι παραιτουμενος. αλλ' Αιγυπτιοις μεν και τωι
παρ' εκεινοις κρατουντι, τοτε περι σωματος εκ γης ο κινδυνος ην, Ἰουδαιοι δε
παθοντες εις τα τιμιωτερα μει ζονως κολαζονται· ψυχης γαρ υπομενουσι ζημιαν,
αναλογως τοις ιδιοις κακουργημασι τα επιχειρα κομιζομενοι. εκολαζετο μεν γαρ
ευλογως ο Φαραω, πλεονεκτειν εις δουλειαν το ελευθερον επιχειρων· τιμωρειται δε
παλιν εξ αντιστροφου δικαιως ο Ἰσραηλ την υπο τωι παντων ∆εσποτηι δουλειαν ουκ
εισερχομενος, αλλ' οπερ ην ως εν δυναμει πλεονεξιας εκεινος αυτωι, τουτο και αυτος
εκ πολλης αλαζονειας εις Θεον ευρισκομενος. Σημειωτεον δε, οτι την Τιβεριαδος
λιμνην θαλασσαν απο καλει, τοις της θειας γραφης επομενος λογοις· "τα γαρ
"συστηματα των υδατων θαλασσας" εκαλεσεν ο ∆ημι ουργος· αδιαφορει δε πολλακις
και ο παρα τοις εξω λογος, ως και λιμνην εσθ' οτε την θαλασσαν ονομαζειν ου παραι
τεισθαι τινας. 1.404 Ἠκολουθει δε αυτωι οχλος πολυς, οτι εθεωρουν τα σημεια α
εποιει επι των ασθενουντων· ανηλθε δε εις το ορος ο Ἰησους, και εκει εκαθητο μετα
των μαθητων αυτου· ην δε εγγυς το πασχα η εορτη των Ἰουδαιων. Ὅτε γαρ των
Ἱεροσολυμων εκπεφοιτηκεν ο Χριστος, κατα το εν προφηταις ειρημενον
"Ἐγκαταλελοιπα τον οικον "μου, αφηκα την κληρονομιαν μου," οτε τον απειθη και
δυσηνιον των Ἰουδαιων απολακτισας λαον τοις αλλογενεσιν εαυτον εχαριζετο, τοτε
πολυς μεν οχλος ακολουθει. ανεισι δε και εις ορος αυτος, κατ' εκεινο δη παντως
οπερ ειρηκε φθασας "Καγω εαν υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω "προς εμαυτον."
υψωθη μεν γαρ εκ της γης, και εις τον υπερ ημων αναβαινων σταυρον· υψωθη δε
παλιν ετερως, καθαπερ εις ορος αναβεβηκως την θεοπρεπη τιμην τε και δοξαν· ου
γαρ ως ανθρωπον ατιμαζομεν κατα τον Ἰσραηλ, αλλ' ως Θεον και Σωτηρα και
Κυριον προσκυνουμεν ημεις. παρ' εκεινοις μεν γαρ ταπεινος τις υπαρχειν, και ουδεν
ολως κατα το παντελες, ενομιζετο· και γουν Σαμαρειτην αποκα λουντες ουκ
εφριττον, σεμνοτερον δε πως ατιμαζοντες τον του τεκτονος αυτον απεκαλουν υιον·
παρα δε γε τοις πιστευουσιν εις αυτον, ως μεγαλουργος και Θεος, ως των παραδοξων
εργατης αποθαυμαζεται. ακουηις γαρ, οπως ευ σεβης τοις ακολουθησασιν ενυπαρχει
σκοπος. οτι γαρ εθεωρουν τα επι των ασθενουντων σημεια, δια τουτο δη μαλα
θερμως επεσθαι δειν υπελαμβανον, ως απο των τελουμενων ανα λογως επι την του
τελουντος επιγνωσιν ποδηγουμενοι, και απο της θεοπρεπους εξουσιας τον ταυτην
ημφιεσμενον φυ σικως εννοουντες Υιον. δια ταυτης δε χρηναι βαδιζειν ημας της
οδου προς την εφ' εαυτωι πιστιν εκελευσεν ο Σωτηρ· 1.405 "Τα γαρ εργα, φησιν, α
εγω ποιω, αυτα τα εργα μαρτυρει "περι εμου." και παλιν "Ει ου ποιω τα εργα του
Πατρος "μου, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, "τοις εργοις μου
πιστευετε." ωσπερ ουν "απο μεγεθους "καλλονης κτισματων ο γενεσιουργος αυτων
θεωρειται" Θεος, ουτως απο της θεοσημειας, κατα την ισην των νοη ματων
διασκευην, ο των σημειων οραται τελειωτης, και η των ακολουθουντων πιστις
δικαιως αν θαυμαζοιτο. Οιμαι δ' εγωγε περιεργοτεραν τινα και ουχ απλην τοις
ειρημενοις εγκεκρυφθαι διανοιαν. ορωμεν γαρ λεγονται τον Ευαγγελιστην, ουχ οτι
μονον σημειων ησαν φιλοθεαμονες οι ακολουθησαντες τωι Χριστωι, αλλα και ποιων
ησαν σημειων δικαιοτατοι θαυμασται. προστιθησι γαρ οτι α εποιει επι των
ασθενουντων, ινα δια τουτων εναντιως εχουσαν τηι των Ἰουδαιων την των
ακολουθουντων αποδειξηι διανοιαν. οι μεν γαρ οτι τον παραλυτον ασθενουντα
τεθεραπευκε, δυσσεβως χαλεπαινουσιν, οι δε ου μονον επι τουτοις παροντα θαυμα
ζουσιν, αλλα και αποδημουντι συνεκτρεχουσιν, ως θαυμα τουργωι και Θεωι. φυγωμεν
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοινυν την Ἰουδαιοις πρεπουσαν αμαθιαν, οι Χριστον δεσποτην επιγραφομενοι,
προσεδρευ σωμεν αυτωι δια της υπομονης, οπερ εδρων τληπαθως οι σοφωτατοι
μαθηται· χωριζεσθαι μεν και λειποτακτειν ανεχο μενοι μηδαμως, αυτοις δε λοιπον
αναβοωντες τοις πραγμασι το νεανικως υπο του Παυλου λεγομενον "Τις ημας
χωρισει "απο της αγαπης του Χριστου;" ακολουθησωμεν τοινυν αυτωι και
διωκομενωι και φευγοντι τας των μαχομενων αυτωι δυστροπιας, ινα και εις ορος
αναβαινωμεν, και εκει καθισωμεν συν αυτωι, τουτεστιν εις περιφανη και
ευκλεεστατην αναπη δησωμεν χαριν, δια του συμβασιλευειν αυτωι, καθαπερ ουν
1.406 εφασκεν αυτος "Ὑμεις οι ακολουθησαντες μοι εν τοις "πειρασμοις μου, εν τηι
παλιγγενεσιαι οταν καθισηι ο υιος "του ανθρωπου επι θρονου δοξης αυτου,
καθησεσθε και "υμεις επι δωδεκα θρονους κρινοντες τας δωδεκα φυλας του
"̓Ισραηλ." ταυτας γαρ οιμαι τας θεωριας εισφερειν το και προσεδρευειν λεγεσθαι τωι
Σωτηρι τους μαθητας, και ανελ θοντας εν ορει συγκαθισαι. Ἐπαρας ουν τους
οφθαλμους ο Ἰησους και θεασαμενος οτι πολυς οχλος ερχεται προς αυτον, λεγει
προς Φιλιππον Ποθεν αγορα σομεν αρτους ινα φαγωσιν ουτοι; τουτο δε ελεγε
πειραζων αυτον· αυτος γαρ ᾔδει τι εμελλε ποιειν. απεκριθη αυτωι Φιλιππος. Μαθημα
δη παλιν αριστον τε και ανδρασι τοις ιερωτατοις πρεπωδεστατον τοις εαυτου
μαθηταις επενοησεν ο Χριστος, και εν δυσχωριαις ακρατοις νικαν αναπειθων την επι
τροπωι τωι φιλοξενωι δειλιαν, και οκνον μεν τον επι τουτωι διαῤριπτειν που μακραν,
θερμοτεροις δε μαλλον επι την αρετην αφικνει σθαι κινημασιν· ου τι αν γενοιτο
μειζον, παρα γε τοις ειδοσι και θελουσι δι' ων αν πρεποι την ανωθεν εαυτοις
εξωνεισθαι φιλιαν; οχλου γαρ δη προς αυτον ιοντος ου μικρου, και αναριθμητου
πληθυος υδατων δικην επεισχεομενης τοις το ποις, εν οις ηυλιζετο, προς το
ετοιμαζεσθαι τρεφειν αυτους παραχρημα διεκελευετο. και ην μεν οντως ουκ απεικος
και του σφοδρα πλουσιου καταναρκησειν την προθυμιαν, τωι πληθει των ορωμενων
καταπτοουμενην εις φοβον τον επι τωι μη δυνασθαι φιλοξενειν· αλλ' ουδεν ολως
δεικνυει το μεγα Χριστος, οταν εις ολιγους γιγνηται παρ' ημων η φιλαδελφια,
κατανεανιευεσθαι δε πως και των παρ' ελπιδα βουλεται, τηι εις αυτον πεποιθησει
βεβαιουμενους προς την εφ' απασι τοις αγαθοις ευτολμιαν. 1.407 Κατα μεν ουν της
ιστοριας τον λογον, ουκ απο σκοπου συντεινεται των ειρημενων η δυναμις,
μεταβαλοντες δε παλιν αυτα προς θεωριαν πνευματικην, και το εν τυπωι παχυ περι
κειροντες σχημα, γυμνοτερον ηδη φαμεν, ως δια προθυμιας αγαθης και πιστεως τους
επιζητουντας αυτον, καθαπερ εξ ορους, εξ υψηλης δηλονοτι και θεοπρεπους της
προγνωσεως, προαναβλεπει Θεος, κατα το ειρημενον παρα του Παυλου "Ους γαρ
προεγνω, και προωρισε συμμορφους της εικονος "του Υιου αυτου, τουτους και
εκαλεσεν." επαιρει τοινυν τους οφθαλμους ο Χριστος, οιονει της θειας επισκεψεως
αξιους οντας επιδεικνυων τους αγαπωντας αυτον· ωσπερ ουν αμελει και εν ευλογιας
τροπωι προς τον Ἰσραηλ ελεγετο "̓Επαραι Κυριος το προσωπον αυτου επι σε και δωηι
σοι "ειρηνην·" αλλ' ου μεχρι μονης της επισκεψεως η επι τοις τιμωσιν αυτον
οριζεται χαρις, αλλα τι και ετερον προστιθεις ο μακαριος Ευαγγελιστης, ουκ
απρονοητως εχοντα των οχλων δεικνυει τον Κυριον, αλλ' εις τροφας ηδη και
πανδαι σιαν ευτρεπιζομενον· ινα δη παλιν δια τουτου νοηις το εν παροιμιαις
φερομενον "Ου λιμοκτονησει Κυριος ψυχην "δικαιαν·" εαυτον γαρ παρατιθησι,
καθαπερ αρτον εξ ου ρανου, και τας των φοβουμενων αυτον αποθρεψει ψυχας·
παντα δε αυτοις ετοιμαζει τα ζωαρκη, καθαπερ ουν εν ψαλμοις λεγει το "Ἡτοιμασας
την τροφην αυτων, οτι "ουτως η ετοιμασια σου." και αυτος δε που φησιν ο Χριστος
"Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο ερχομενος προς με ου "μη πεινασηι πωποτε·" επιδωσει γαρ,
καθαπερ ηδη προει πομεν, τας εξ ουρανου δηλονοτι τροφας, και την πολυειδη του
Πνευματος επιδαψιλευσεται χαριν. ευτρεπιζεται γεμην προς το δουναι τοις
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσιουσι τας τροφας, ουδε περιμεινας την αιτησιν. "Το γαρ τι προσευξομεθα καθ' ο
δει ουκ 1.408 "οιδαμεν," αυτος δε ορεγει προλαβων, απερ ημας εις ζωην συνεχει την
αιωνιον. Λεγει τοινυν προς Φιλιππον Ποθεν αγορασομεν αρτους; διατι προς
Φιλιππον, καιτοι των αλλων συμπαρεστωτων τε και προσκαρτερουντων αυτωι
μαθητων, αναγκαιον ιδειν. ουκουν ζητητικος μεν ο Φιλιππος και φιλομαθης, οξυς δε
ου λιαν εις το δυνασθαι συνιεναι θερμως τα θεοπρεπεστερα. τουτο δ' αν μαθοις,
εκεινο κατα σαυτον αναλογισαμενος, οτι χρο νους ακολουθησας τωι Σωτηρι
μακρους, και ποικιλως τα περι της θεοτητος αυτου συλλεγων μαθηματα, και
πλουσιωτατην δια τε πραγματων και λογων ερανιζομενος επ' αυτωι την καταληψιν,
ως ουδεν ουπω μαθων, εν τελευταιοις της οικονο μιας καιροις λεγει προς τον
Ἰησουν "Κυριε, δειξον ημιν τον "Πατερα, και αρκει ημιν·" αλλ' ως ακακοηθως ειπων
ευ μαλα μετεπαιδευετο· "Τοσουτον γαρ χρονον μεθ' υμων "ειμι, και ουκ εγνωκας με
Φιλιππε," φησιν ο Χριστος. ως ουν παχυτερωι προς νοησιν, και βραδυτερον πως ηπερ
εχρην προς την των θειοτερων ιοντι καταληψιν, προτεινει την πευσιν, γυμναζων εις
πιστιν τον μαθητην. τουτο γαρ σημαινει το Πειραζων εν τουτοις, ει και καθαπερ ο
μακαριος Ευαγγελιστης διισχυρισατο Αυτος δε ᾔδει τι εμελλε ποιειν. Το δε Ποθεν
αγορασομεν λεγων, των συνοντων αυτωι το αφιλοχρηματον, και την εκουσιον δια
Θεον πτωχειαν επι δεικνυει, ουδ' οσον εις το πριασθαι τας αναγκαιας εχοντων
τροφας. ομου δε τι τουτωι προσεργαζεται, και δια τεχνης οικονομει. το γαρ Ποθεν, ου
ματην, ως προς ουδεν ολως επικομιζεσθαι μελετησαντας, αλλα και εις ακρον αφιλαρ
γυρειν ειθισμενους φησιν. αποκλεισας δη ουν και αποτεμων ευφυεστατως την επ'
αργυροις ελπιδα, μονονουχι και ανα 1.409 πειθει λοιπον επ' εκεινο βαδιζειν, οτι
δεησει τον Κυριον, ει μηδενος ενοντος αυτοις, αποτρεφειν βουλοιτο τους προς αυτον
ερχομενους αφατωι δυναμει και εξουσιαι θεοπρεπει δημιουρ γησαι τροφας. τουτο γαρ
ην ετι το λειπομενον, και εις μονας οραν τας εντευθεν ελπιδας εκαλει λοιπον, κατα
τους παρ' Ἕλλησι ποιητας, –σιδηρεον ελκος αναγκης. ∆ιακοσιων δηναριων αρτοι
ουκ αρκουσιν αυτοις ινα εκαστος βραχυ τι λαβηι. Ἀδρανως ο Φιλιππος ουκ επι το
παντα δυνασθαι και λιαν ευκολως τον Ἰησουν αναβαινει παλιν, αλλα το Ποθεν
αγορασομεν ακουσας πειραστικως παραχρημα συναρπαζεται, και εις μονην οραι την
δια χρηματων οδον, ουχ ετερως ανυσθησεσθαι την του πραγματος εννοησας φυσιν,
ει μη θεσμωι τωι κοινωι και τωι παρα πασι κατειθισμενωι· τουτο δε ην η εκ δαπανης
φιλοτιμια. ουκουν οσον εις τε των μαθητων το αφιλοχρηματον και το κεκτησθαι
μηδεν, και εις αυτην δε του Φιλιππου την διανοιαν, ουπω τελειως προς το εξαισιον
του Σωτηρος ημων αφορωσαν αξιωμα, εις αδυνατον πως περιτρεπεται λοιπον η επι
τοις οχλοις φιλοτιμια. τουτο δε ου γεγονε, διεξαγεται δε του Σωτηρος εις περας η
βουλησις. "Το αδυνατον αρα παρα ανθρωποις δυνατον παρα τωι Θεωι," και της
ενουσης ακολουθιας εν τηι φυσει των καθ' ημας πραγματων, πανταχοθεν αμεινων η
θεια φαινεται δυναμις, παντα παραδοξως εξανυειν ισχυουσα, και οσα τον εν ημιν
εξαλλεται νουν. 1.410 Λεγει αυτωι εις εκ των μαθητων αυτου Ἀνδρεας ο αδελφος
Σιμωνος Πετρου Ἔστι παιδαριον ωδε, ο εχει πεντε αρτους κριθινους και δυο οψαρια·
αλλα ταυτα τι εστιν εις τοσουτους; ειπε δε ο Ἰησους. Ἀδελφα τωι Φιλιππωι και φρονει
και λογιζεται, και συγ γενη πως εχων εν εαυτωι την επι τωι Σωτηρι διαληψιν και
αυτος εξελεγχεται. ου γαρ εννοησας την δυναμιν, ουτε μην εκ της των φθασαντων
μεγαλουργιας επι το παντα δυνασθαι τον Ἰησουν και λιαν ευπετεστατα
παιδαγωγουμενος, κατα μηνυει δε τα παρα τωι παιδαριωι κειμενα, πλην ατονησας
οραται περι την πιστιν· ταυτα γαρ τι εστι φησιν εις τοσου τους; καιτοι· χρη γαρ ηδη
λεγειν· ουχ υπεσταλμενως, μαλλον δε δει προς αναμνησιν ιεναι γοργως των ηδη
παραδοξως τετελεσμενων, λογιζεσθαι δε οτι ξενον ην εργον η και αλλοτριον
ουδαμως του μετασκευασαντος εις οινον την του υδατος φυσιν, του θεραπευσαντος
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον παραλυτον, και την ουτω μακραν αῤρωστιαν ενι κατασοβησαντος λογωι, και εκ
του μη οντος δημιουργησαι τροφας, και ολιγας κομιδη τας ηυρημενας
πολυπλασιασαι θεικως. η γαρ εν εκεινοις εξουσια, πως ουκ αν εχοι και το εν τουτοις
δραστικον; ουκουν αδρα νεστερον μεν πως ηπερ εχρην η των μαθητων απεκρινετο
ξυνωρις. πλην αθρητεον εν τουτωι παλιν εκεινο. τα γαρ δοκουντα τοις αγιοις και
διεπταισθαι κατα βραχυ, του χρη σιμου πολλακις ουκ αμοιρει, αλλ' εχει τι
συμπεπλεγμενον, ο τηι του πραγματος φυσει λυσιτελει, περι ην αν γενοιτο της
δοκουσης ασθενειας αυτων τα εγκληματα· λογισαμενοι γαρ οι μνημονευθεντες αγιοι
μαθηται, και σαφως ειρηκοτες, ο μεν οτι "∆ιακοσιων δηναριων αρτοι ουκ αρκουσιν
αυτοις "ινα εκαστος βραχυ τι λαβηι·" ο δε, περι τε των πεντε αρτων και των δυο
ιχθυων, οτι ταυτα τι εστιν εις τοσουτους; 1.411 αιρουσι πως εις υψος το θαυμα, και
περιφανεστατην απερ γαζονται την του Σωτηρος ισχυν, την οσον ουδεπω κορεσθη
σομενην πληθυν δια των οικειων κατασημηναντες λογων, και περιτετραπται της
απιστιας η δυναμις εις αγαθην μαρτυριαν την επι Χριστωι. δι' ων γαρ τοις οχλοις ουκ
εξαρκεσειν ωμολογηκασι προς βραχειαν απολαυσιν των τοσουτων αργυριων το
μετρον, δια τουτων αυτων την αποῤ ρητον του εστιωντος καταστεφουσι δυναμιν,
οτε δη και ενοντος ουδενος· τι γαρ ην εις τοσουτους τα παρα τωι παι δαριωι κατα τον
Ἀνδρεου λογον; τα της εις τους οχλους αγαπης και σφοδρα πλουσιως εκβεβηκε.
Τοιαυτην τινα κατα την ερημον και την του πανσοφου Μωυσεως ολιγοπιστιαν
ευρησομεν. εκλαιον μεν γαρ οι εξ Ἰσραηλ, και προς βδελυραν επιθυμιαν των εν
Αιγυπτωι τραπεζων κατηρεθισμενοι, λεβητας μεν ακαθαρτους εφαντα ζοντο κρεων,
κρομμυων δε και σκοροδων και της εν τοις ομοειδεσι χυδαιοτητος εις εκτοπωτατην
εκνευοντες ηδονην, και των θειων αλογησαντες αγαθων, επεφυοντο πως και τωι
μεσιτευοντι και παιδαγωγουντι Μωυσει. αλλ' ουκ ηγνοει Θεος τα εφ' οις ανοιμωζειν
η πληθυς ηπειγετο, και δη και επιδωσειν αυτοις κρεα κατεπηγγελλετο. επειδη δε ην
εν ερημωι της φιλοτιμιας η υποσχεσις, και δυσηνυτον πως, οσον ηκεν εις
ανθρωπινον νουν, εδοκει το πραγμα, προσεισιν ανα βοων ο Μωυσης "Ἑξακοσιαι
χιλιαδες πεζων ο λαος εν οις "ειμι εν αυτοις, και συ ειπες Κρεα δωσω αυτοις, και φα
"γονται μηνα ημερων· μη προβατα και βοες σφαγησονται "αυτοις, και αρκεσει
αυτοις;" και τι προς ταυτα Θεος; "Μη χειρ Κυριου ουκ αρκεσει;" περι τι γαρ αν και
αδυνα τησαι Θεος; Ουκουν ερει τις ευλογως, και επι τοις παρα Φιλιππου τε 1.412 και
Ἀνδρεου λογοις Μη χειρ Κυριου ουκ αρκεσει; δεχομενοι δε και ημεις εις
παραδειγματος τροπον την του πραγματος φυσιν, νοσηματων εσχατον και παντος
επεκεινα κακου την ολιγοπιστιαν ηγωμεθα, καν εργαζηται Θεος, η και δρασειν
επαγγελληται, πιστει δη παντως απεριεργαστωι γινεσθω δεκτον, και μη τωι μη
δυνασθαι νοειν, οπως εσται τα υπερ ημας, επ' ασθενειαι τηι επι τισι κατηγορεισθω το
θειον. πρεποι δ' αν τωι αγαθωι και σωφρονι και βεβηκοτα καλως φρονουντι τον
λογισμον, κακεινο λαμβανειν εις νουν, ως και ο του σωματος οφθαλμος, ουκ οσον
αν βουλοιτο τις, τοσουτο δη παντως και κατοψεται, αλλ' οσον ενδεχεται, και το της
φυσεως ημων εφιησι μετρον· τα δε εν υψει πολλωι λιαν ανατεθειμενα, καν ολως
φανταζηται, διακρινειν ου δυναται, λεπτοτατην επ' αυτοις και μολις αρπαζων την
θεωριαν. ουτω μοι νοει και τον ανθρωπινον νουν· μεχρι γαρ των δοθεντων ορων
αυτωι παρα του πεποιηκοτος εφικνειται και εκτεινεται, καν ολως υπαρχηι
κεκαθαρμενος· οψεται γαρ ουδεν των υπερκειμενων, παραχωρησει δε και ουχ εκων
τοις υπερ την φυσιν, ουδαμοθεν εχων αυτων περιδραττεσθαι· πιστει τοινυν τα υπερ
ημας, και ου ζητησει λαμβανεται, και θαυμαζεται μεν ο ουτω πιστος, επει
ανεπιτιμητος δε ουδαμως ο τοις εναντιοις περιπεσων· και επι τουτωι παλιν αυτος
ημιν ο Σωτηρ μαρτυρησει λεγων "Ὁ πιστευων εις τον Υιον ου "κρινεται, ο δε μη
πιστευων ηδη κεκριται." ∆ιειληφοτες δε απαξ τον λογον τον επι τωι χρηναι μη
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απιστειν τωι Θεωι, φερε δη τι παλιν εκ των ιερων γραμμα των αναδεξαμενοι
παραθωμεν εις μεσον, και την επι ταις απιστιαις κολασιν εκλαμπρυνωμεν προς
ωφελειαν των εντευ ξομενων. ουκουν· επ' αυτον γαρ ειμι παλιν τον ιεροφαντην
Μωυσεα· εκελευετο ποτε κατα την ερημον αφορητωι διψει 1.413 καταβαρυνθεντος
του λαου, κοινωνον μεν ποιεισθαι τον Ἀαρων, κατακρουειν δε τηι ραβδωι την πετραν,
ινα και υδατων ανομβρησηι πηγας. αλλ' ου σφοδρα τοις του προσ ταττοντος
αναπεπεισμενος λογοις, ολιγοψυχησας δε πως δια το ανθρωπινον "Ἀκουσατε μου,
φησιν, οι απειθεις· "μη εκ της πετρας ταυτης εξαξομεν υμιν υδωρ; και επαρας
"Μωυσης την χειρα αυτου επαταξε τηι ραβδωι την πετραν "απαξ και δις, και εξηλθεν
υδωρ πολυ· και ειπε Κυριος "προς Μωυσην και Ἀαρων Ὅτι ουκ επιστευσατε αγιασαι
"με εναντιον των υιων Ἰσραηλ, δια τουτο ουκ εισαξετε "υμεις την συναγωγην
ταυτην εις την γην ην δεδωκα "αυτοις." αρ' ουν εντευθεν ουκ αν γενοιτο παντι τωι
σαφες, οπως εστι χαλεπα της απιστιας τα οψωνια; και ει τοσουτος υπαρχων
επετιμηθη Μωυσης, τινος ετι φεισεται Θεος, τινι δε ουκ εποισει τον εφ' οις αν
απιστησηι θυμον ο ουτως απροσωποληπτος, ως μηδε αυτον εθελησαι δυσωπεισθαι
Μωυσεα, προς ον ειρηται παρ' αυτου "Οιδα σε παρα παν "τας, και χαριν ευρες παρ'
εμοι." Ποιησατε τους ανθρωπους αναπεσειν· ην δε χορτος πολυς εν τωι τοπωι·
ανεπεσον ουν ανδρες τον αριθμον ως πεντακι σχιλιοι. Πραιοτητα μεν την συνηθη
τετιμηκεν ο Σωτηρ, και το μεν δριμυ των ελεγχων αφιστησιν· ουκ επιτιμαι γαρ δηκτι
κως, καιτοι και λιαν νυσταζουσι τοις μαθηταις, οσον ηκεν εις το επ' αυτωι
μικροψυχον τε και ολιγοπιστον· παιδαγωγει δε μαλλον δια πραγματων αυτων εις
καταληψιν ων ουπω πιστευουσι. το γαρ Ποιησατε τους ανθρωπους αναπεσειν, ου
μετριαν εχει την εμφασιν, μονον δε ουχι και τοιουτον τι 1.414 λεγοντα δεικνυει τον
Ἰησουν Ὢ βραδεις εις το την εμην συνιεναι δυναμιν, και νοησαι τις ο λαλων
Ἀνακλινατε τους ανδρας, ιν' εκ μηδενος του παρ' υμιν κειμενου κατακορεσθεν τας
ορωντες θαυμαζητε. ανακλινατε τους ανδρας. τουτο γαρ αυτοις το λειπον εστιν· ου
γαρ δηναρια μεν διακοσια τα ζωαρκη τοις οχλοις περιποιειν αν ισχυσε, χρηματων δε
των εν ανθρωποις το μειον εν τωι δυνασθαι σωζειν, η εμη κεκτησεται δυναμις, η
παντα προς το ειναι καλουσα και των εξ ουκ οντων δημιουργος· ουδε Ἡλιας μεν ο
προφητης ανενδεα τον ελαιοφορον της χηρας ετιθει καμψακην, μητερα τε
ανεκλειπτου τροφης την υδριαν απετελει, ο δε κακεινωι το δυνασθαι διδους, ουκ αν
εξισχυσε πολυτλασιασαι το μηδεν, και το προστυχον απλως της αῤρητου φιλοτιμιας
εργασα σθαι πηγην, και αδοκητου χαριτος αρχην τε και ριζαν; Τοιαυτα μεν ουν
εννοησαι τυχον ουκ απιθανον δια της εμφασεως οιονει λεγοντα τον Χριστον·
επισημαινεται δε χρησιμως ο μακαριος Ευαγγελιστης, οτι και χορτος ην εν τωι τοπωι
πολυς, επιτηδειως εχοντα τον χωρον προς το και δειν ανακλινεσθαι τους ανδρας
επιδεικνυς. επιτηρει δε οπως αναμεμιγμενης εις εαυτην της των τρεφομενων
πληθυος, και γυναικων δηλονοτι παρουσων συν τεκνοις, μονους τους ανδρας
απηριθμησατο, ταις κατα τον νομον ως οιμαι συνη θειαις ακολουθων. διαταττοντος
γαρ του Θεου, και προς τον ιεροφαντην λεγοντος Μωυσεα "Λαβετε αρχην πασης
"συναγωγης υιων Ἰσραηλ κατα συγγενειας, κατ' οικους "πατριων, κατα αριθμον εξ
ονοματος, κατα κεφαλην αυτων, "παν αρσεν απο εικοσαετοις και επανω·"
απετελειτο το προσταχθεν, και μακρον μεν ονοματων ο προφητης συνετιθει 1.415
καταλογον, θηλειων δε παντελως και μειρακιωδους ηλικιας αλογησας οραται,
καταγραφει δε οχλον τον ηβησαντα. τιμιον γαρ και εν βιβλωι Θεου παν οσον
ανδρωδες και νεανικον, και ου νηπιαζον εις φρονησιν την επ' αγαθοις. ουκουν και
συνηθειαν δια τουτου τετιμηκε νομικην, και θεω ρημα τι παλιν διαπλαττει
πνευματικον· η γαρ ουκ ευλογως ερουμεν εις ολην του προκειμενου την διανοιαν
βλεποντες, οτι τον μεν υβριστην και αλαζονα των Ἰουδαιων λαον, και εκτρεπεται
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαιως και καταλιμπανει Χριστος, προσδεχεται δε και λιαν ηδεως τους προσιοντας
αυτωι, και ταις ουρανιοις καταπιαινει τροφαις, αρτον ορεγων τον νοητον, τον στηρι
ζοντα καρδιαν ανθρωπου; αποτρεφει δε ουκ επιπονως αυτους, αλλ' ιλαρως τε και
ανειμενως, και μετα πολλης της εν ευλαβειαι τερψεως. τουτο γαρ ημιν η επι τωι
χορτωι των οχλων κατακλισις σημαινει, ως ηδη και πρεπειν εκαστωι των της
τοιαυτης ηξιωμενων χαριτος το εν ψαλμοις εκεινο λεγειν "Κυριος ποιμαινει με, και
ουδεν με υστερησει· εις τοπον "χλοης εκει με κατεσκηνωσεν." εν πολληι γαρ τερψει
και τρυφηι ταις του Πνευματος χορηγιαις ο των αγιων εκτρε φεται νους, κατα το
ειρημενον εν τωι αισματι των ᾀσματων "Φαγετε και πιετε και μεθυσθητε οι πλησιον."
πολλων δε οντων και αναμιξ, καθαπερ ηδη προειρηκαμεν, των ανακει μενων
ανδρων επεμνησθη μονων, αποσιωπησας γυναικας και τεκνα χρησιμως τωι
θεωρηματι. διδασκει γαρ ημας ως δι' αινιγματος, οτι τοις ανδριζομενοις, εις το
αγαθον δηλονοτι, πρεπωδεστερον πως και οικειοτερον η παρα του Σωτηρος
χορηγηθησεται τροφη, και ουχι τοις εκθηλυνεσθαι πεφυ κοσιν εις εξιν ουκ αγαθην,
αλλ' ουδε τοις νηπιαζουσι ταις φρεσιν, ως δια τουτο μηδεν συνιεναι δυνασθαι των
αναγ καιων εις γνωσιν. 1.416 Ἔλαβεν ουν τους αρτους ο Ἰησους και ευχαριστησας
διεδωκε τοις ανακειμενοις· ομοιως δε και εκ των οψαριων οσον ηθελον. Ευχαριστει
μεν εις τυπον ημετερον, και της οφειλουσης ημιν ενυπαρχειν ευλαβειας
υπογραμμον. ανατιθησι δε παλιν, ως ανθρωπος, τηι θειαι φυσει την επι τωι παραδοξωι
δυναμιν. κατειθισται γαρ πως ουτος ο τροπος αυτωι, και ωφελουντι προς
υπογραμμον ευλαβειας, καθαπερ ειρηκαμεν, τους εφ' οις αναδειχθηι των καλλιστων
εισηγητης, και οικονομικως κατακρυπτοντι πως ετι το θεοπρεπες αξιωμα, πριν
επιστηναι του παθειν τον καιρον· ην γαρ δη και δια φροντιδος αυτωι το λαθειν
επειγεσθαι τον αρχοντα του αιωνος τουτου. διατοι τουτο και εν ετεροις τας μεν
ανθρωποις πρεπουσας σχημα τιζεται φωνας, ως ανθρωπος· θεραπευει δε παλιν των
ακροωμενων τον νουν, σοφωτατην εσθ' οτε ποιουμενος την επαγωγην, ως εν τωι
"Πατερ, ευχαριστω σοι οτι ηκουσας "μου." οραις, οπως ανθρωποπρεπης ο λογος, και
την των ακεραιοτερων διανοιαν εκταραξαι δυναμενος; αλλ' οτε τουτο φησιν, ως
ανθρωπος, τοτε δη παλιν ευθυς της οικονομιας εξηγειται τον τροπον, και τον επι τωι
βουλεσθαι λανθανειν σκοπον, αριστα δη λιαν οικονομων και ανατειχιζων παραλε
λυμενον των απλουστερων τον νουν. "Ἐγω γαρ ᾔδειν," φησιν, "οτι παντοτε μου
ακουεις." τινος ουν ενεκα τοιαυτα λαλεις; "∆ια τον οχλον τον περιεστωτα ειπον, ινα
πιστευ "σωσι, φησιν, οτι συ με απεστειλας." αρ' ουν ουκ αν γενοιτο δια τουτων
καταφανες, οτι πολυτροπως ημας ωφε λων, και τον κεκρυμμενον της μετα σαρκος
οικονομιας, ως αν αυτωι πρεποι, διανυων σκοπον, ταπεινοτερα πως, η εν οις εστιν
αληθως, εσθ' οτε λαλει; ως ουν εν εκεινοις οικονομι 1.417 κως το Ευχαριστω σοι
λαμβανεται, ουτως και ενταυθα το Ευλογησας επι των αρτων νοειται. Σημειωτεον
δε, οτι αντι του Ευχαριστησας, το Ευλογη σας ειρηκεν ο Ματθαιος, διαφωνησει δε
ουδαμως των αγιων η εκδοσις. εν γαρ αποδειξει το συναμφοτερον ο Παυλος ειπων
"Ὅτι παν βρωμα Θεου καλον, και ουδεν αποβλητον, "αγιαζεται γαρ δια λογου Θεου
και εντευξεως·" ευλογειται δε παντως το αγιαζομενον δια της εν εντευξει
προσευχης, ην επι τραπεζαις αει ποιειν ειθισμεθα. Ἐπειδη δε αζητητον των
συμφεροντων ουδεν καταλιμ πανεσθαι πρεπει· φερε δη τι βραχυ και εις τους πεντε
λεγωμεν αρτους, οιπερ ησαν παρα τωι παιδαριωι και εις τα δυο οψαρια· λογον γαρ
ωδινει μυστικον των ηυρημενων αυτο τε το ειδος, και μην και ο αριθμος. δια τι γαρ,
τυχον ερει τις των φιλομαθεστερων, ουχι μαλλον τεσσαρες οι αρτοι, και τρεις οι
ιχθυες; διατι δε μη πεντε, και τεσσαρα οψαρια; τι δε ην ολως το αναγκαζον και των
ηυρημενων εξηγεισθαι τον αριθμον, και ουχι μαλλον απλουστερον τε και απολυτως
ειπεν εξ ολιγων κομιδη των ηυρημενων την αμετρητον των ακολουθουντων
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποτετραφθαι πληθυν; το δε λιαν εσπου δασμενως και περι τουτων εξηγεισθαι τον
μακαριον Ευαγ γελιστην, διδωσι τι παντως εννοειν, ο και ζητειν αναγ καιον.
Ουκουν, πεντε μεν ειναι φησι τους αρτους, και τουτο κριθινους, δυο δε τα οψαρια,
και δια τουτων αποτρεφει Χριστος τους αγαπωντας αυτον. οιμαι δε εγωγε· και σκο
πειτω το κρειττον ο φιλομαθης· οτι δια μεν των πεντε αρτων των κριθινων, το
πενταμερες του πανσοφου Μωυσεως βιβλιον σημαινεται, τουτεστι συμπας ο νομος,
παχυτεραν ωσπερ εισφερων την δια του γραμματος και της ιστοριας 1.418 τροφην·
τουτο γαρ υποδηλοι, το απο κριθης. δια δε των οψαριων η δια των αλιεων τροφη,
τουτεστι τα τρυφερωτατα των του Σωτηρος μαθητων συγγραμματα· και δυο ταυτα,
φησιν, αποστολικον εν ημιν και ευαγγελικον διαλαμπει κηρυγμα. αμφω δε ταυτα
των αλιεων ευρηματα και λογο γραφιαι πνευματικαι. αναμιξας τοιγαρουν ο Σωτηρ
τοις παλαιοις τα νεα, δια νομου και μαθηματων διαθηκης καινης των εις αυτον
πιστευοντων τας ψυχας αποτρεφει προς ζωην, δηλον οτι την αιωνιον. οτι γαρ εξ
αλιεων οι μαθηται, προ δηλον δηπου και σαφες· ει γαρ και μη παντες τυχον, αλλ'
επειπερ εισιν εν αυτοις οι τοιουτοι, ουτω της επι τοις ειρημε νοις αληθειας ο λογος
ημιν ουκ εξοιχησεται. Ὡς δε ενεπλησθησαν, λεγει τοις μαθηταις αυτου Συναγαγετε
τα περισσευσαντα κλασματα, ινα μη τι αποληται. συνηγαγον ουν, και εγεμισαν
δωδεκα κοφινους κλασματων εκ των πεντε αρτων των κριθινων, απερ επερισσευσε
τοις βεβρωκοσι. ∆οξειε μεν αν τωι φειδοι των περισσευματων τοις εαυτου μαθηταις
επιταξαι Χριστος συλλεγειν αυτα. αλλ', οιμαι, παστισουν εννοησαι πρεποντως, ως
ουκ αν εις τουτο μικρο λογιας καταβαινειν ηνεσχετο· και τι λεγω Χριστος; αλλ' ουδε
εις τις των καθ' ημας. τι γαρ ην εκ πεντε αρτων κριθινων το περιλελειφθαι
προσδοκωμενον; αλλ' εχει πολ λην οικονομιαν ο λογος, και το θαυμα τοις
ακροωμενοις δια φανες εργαζεται. τοσαυτη γαρ τις ενεργεια θεοπρεπους εξουσιας
περι το πραγμα εστιν, ως μη μονον εκ πεντε τον αριθμον κριθινων και οψαριων
δυοιν δημον ουτω κατακορε σθηναι πολυν, αλλ' ετι προς τουτο και συγκομισθηναι
λειψανων κοφινους δωδεκα. αλλως τε και ετεραν τινα κατα το εικος το θαυμα την
υπονοιαν απεκρουσατο, τηι των λει 1.419 ψανων ευρεσει βεβαιουμενον εις πιστιν του
παντως τε και αληθως τροφης γενεσθαι πλεονασμον, και ουχι μαλλον φαν τασιας
επιδειξιν απατωσης και τον των εστιωμενων και τον των διακονουντων αυτοις
οφθαλμον. το δε γε μειζον τε και αξιολογωτερον, και λιαν ημας ωφελουν, εκεινο
εστι· κατα νοει γαρ οπως προθυμοτατους ημας δια του θαυματος απερ γαζεται προς
το βουλεσθαι και λιαν ασμενως φιλοξενειν, μονονουχι δι' αυτων ημιν αναβοησας
των γεγενημενων, ως ουκ επιλειψει τα παρα Θεου τον κοινωνικον, και τωι φιλαλ
ληλωι χαιροντα τροπωι, και το γεγραμμενον αποπληρουν εθελησαντα "∆ιαθρυπτε
πεινωντι τον αρτον σου." οκνωι μεν γαρ τωι περι τουτο κατειλημμενους τους
μαθητας ευρι σκομεν εν αρχηι, αλλ' επειπερ ησαν ουτω διακειμενοι, πλου σιαν αυτοις
ο Σωτηρ την απο των λειψανων ετιθει συγκο μιδην· διδασκει δε και ημας δια
τουτων, οτι βραχυ τι δαπανωντες εις δοξαν Θεου, πλουσιωτεραν αντιληψομεθα
χαριν κατα το ειρημενον παρα Χριστου "Μετρον καλον "πεπιεσμενον και
σεσαλευμενον υπερεκχυνομενον δωσουσιν "εις τον κολπον υμων." ουκ οκνητεον
τοιγαρουν εις κοινω νιαν την εξ αγαπης της εις αδελφους, ιτεον δε μαλλον εις
ευτολμιαν αγαθην, και οκνον μεν και δειλιαν την αφιλοξενειν αναπειθουσαν, ως
ποῤρωτατω ποιησωμεθα, βεβαιουμενοι δε προς ελπιδα δια της πιστεως του και τα
μικρα πολυπλασιαζειν δυνασθαι τον Θεον, ανοιξωμεν τοις δεομενοις τα σπλαγχνα,
κατα την του νομου διαταξιν "Ἀνοιγων γαρ, φησιν, "ανοιξεις τα σπλαγχνα σου τωι
αδελφωι σου τωι επιδεομενωι "εν σοι·" ποτε γαρ ελεημων οφθησηι, σκληρος διαμεινας
τον εν τωιδε τωι βιωι χρονον; ποτε δε πληρωσεις την εντο λην, τον του δυνασθαι δραν
εν αργιαι παριππευειν επιτρεπων 1.420 καιρον; μεμνησο λεγοντος του μελωιδου "Ὅτι
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ εστιν εν "τωι θανατωι ο μνημονευων σου· εν δε τωι ᾅδηι τις εξομολο "γησεται
σοι;" ποιος γαρ ετι των νεκρων ο καρπος, η πως ετι μεμνησεται τις Θεου δια του
πληρουν εντολην των εν ᾅδου καταβεβηκοτων; "Συνεκλεισε γαρ ο Θεος κατ'
αυτου," κατα το γεγραμμενον· διατοι τουτο και ο σοφωτατος ημας επαιδευε Παυλος
"Ἕως καιρον εχομεν εργαζωμεθα το αγα "θον," επιστελλων τισι. Και ταυτα μεν ημιν
εις το εκ της ιστοριας λελεξεται χρησιμον· επειδη δε πνευματικως εκλαμβανοντες τα
ειρη μενα· χρην γαρ ουτω, και ουχ ετερως· δια μεν των πεντε κριθινων το
Μωυσαικον εφημεν υποδηλουσθαι βιβλιον, δια δε τοιν δυοιν οψαριοιν, τα σοφα των
αγιων αποστολων συγγραμματα· χρηναι παλιν υπολαμβανω και επι της των
λειψανων συλλογης, μυστικον τε και πνευματικον επινοησαι θεωρημα, τηι των
ειρημενων ακολουθιαι συντρεχον. ουκουν εκελευε μεν ο Σωτηρ αναπιπτειν μεν τους
οχλους, ευλογησας δε τους αρτους και τα οψαρια παρετιθει, δια της των μαθητων
υπουργιας δηλαδη· επειδη δε κατεκορεσθησαν παραδοξως οι βεβρωκοτες, συλλεγειν
επιταττει τα λειψανα, και πληρουνται κοφινοι δωδεκα, εις εκαστωι των μαθητων
κατα το εικος· ησαν γαρ τοσουτοι και αυτοι. τι ουν εντευθεν υπονοησομεν, η παντως
εκεινο, και ουκ εψευσμενως, οτι πανηγυριαρχης μεν των επ' αυτωι πιστευοντων
εστιν ο Χριστος, και τους προς αυτον ιοντας αποτρεφει τοις θειοις τε και ουρανιοις,
δηλον οτι μαθημασι, νομικοις τε και προ φητικοις, ευαγγελικοις τε και
αποστολικοις. αλλ' ου παντως αυτος οραται τουτων ο αυτουργος, διακονουσι δε
ημιν την ανωθεν χαριν οι μαθηται· αυτοι γαρ ουκ εισιν "οι λαλουντες" κατα το
ειρημενον, "αλλα το Πνευμα του Πατρος το 1.421 "λαλουν εν" αυτοις· αλλ' ουκ
αμισθι τοις αγιοις αποστο λοις ο προς τουτο γενησεται πονος. παραθεντες γαρ ημιν
τας πνευματικας δηλον οτι τροφας, και τα παρα του Σωτηρος ημων αγαθα
διακονησαμενοι, πλουσιωτατην αποι σονται την ανταποδοσιν, και πληρεστατην
ευρησουσι παρα Θεου της φιλοτιμιας την χαριν. οιμαι γαρ τουτο, και ουχ ετερον τι,
δηλουν το μετα τους πονους και την υπουργιαν την επι τοις δαιτυμοσι
δεδαπανημενην, κοφινον εκαστωι συνειλεχθαι μεστον δια προσταγματος του
Χριστου. οτι δε μετ' εκεινους τα εκ του τυπου διαβησεται και εις τους των αγιων
ηγουμενους εκκλησιων, ουκ αμφιλογον. Οι ουν ανθρωποι ιδοντες ο εποιησεν
σημειον ο Ἰησους, ελεγον οτι ουτος εστιν ο προφητης ο ερχομενος εις τον κοσμον.
Θαυμαζουσι το σημειον οι δοκιμαζειν ειδοτες τα θεοπρεπη, και ανθρωπινωι μαλλον
λογισμωι διοικουμενοι, ηπερ κτηνωδη νοσουντες την αβουλιαν, οποιοι τινες ησαν οι
δυσσεβεις Ἰουδαιοι, δεον ωφελεισθαι τηι των τελουμενων περιφανειαι, και το κρινειν
ορθως δυνασθαι ζημιουμενοι. χρηναι γαρ ηδη και καταλιθουσθαι τον Ἰησουν
εδοκιμαζον, των παραδοξων οτι δη πολλακις ορωιτο δημιουργος. αμεινους
τοιγαρουν και ου κατα τι μερος βραχυ της εκεινων απονοιας, οι τηιδε θαυ μαζοντες,
και εφ' ενι τουτωι και μεγαλωι σημειωι σωφρονως αναπεπεισμενοι λοιπον, οτιπερ ειη
παντως αυτος ο και ηξειν εις κοσμον εν προφητου ταξει προκεκηρυγμενος· επιτηρει
δε, οση παλιν εντευθεν οραται διαφορα, γενους τε φημι του εξ Ἰσραηλ, και των εξω
της Ἰουδαιας κειμενων· οι μεν γαρ καιτοι πολλων και ουκ αναξιων εις το
θαυμαζεσθαι γεγονο τες θεωροι, σκληροι μεν ουχ οπως εισι και απανθρωποι 1.422
μονον, αλλα δη και φονωσιν αδικως τον οτι προσηκοι δια σωζειν αυτους
προθυμουμενον, ατιθασοις απονοιαις πολεως τε της εαυτων και χωρας ελαυνοντες·
οι δε της Ἱερουσαλημ εξωικισμενοι, και δια τουτου το αλλογενες υπεμφαινοντες, ενι
και μονωι σημειωι δοξαζουσι, και ανενδοιαστως τηι πιστει παραδεχεσθαι δειν τας επ'
αυτωι διαληψεις ευγενως δοκιμα ζουσιν. απο δη τουτων απαντων, αυτοκατακριτος
μεν και αυτοκληρος εις το χρηναι λοιπον αποῤριπτεσθαι δικαιως ο Ἰσραηλ
ανεδεικνυτο, φειδους δε της ανωθεν και αγαπησεως της δια Χριστου το χρηναι
λαχειν ηδη τοις εθνων χρεω στουμενον. Ἰησους ουν γνους οτι μελλουσιν ερχεσθαι
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αρπαζειν αυτον ινα ποιησωσι βασιλεα, ανεχωρησε παλιν εις το ορος αυτος
μονος. Ἀξιεπαινετωτατην μεν αν τις εποιησε την ψηφον, και σφοδρα δικαιως τοις
απο του μεγαλου θαυματος αναπε πεισμενοις ευκολως, οτι δη πρεποι τα παντων
εξαιρετα προσειναι Χριστωι, και την ακροτατην ως εν μοιραι τιμης ανατιθεσθαι. το
γαρ εθελειν αυτον εις βασιλεα προχειρι ζεσθαι, τι αν ημιν ετερον η τουτο σημαινηι;
αγασθειη δ' αν τις εικοτως μετα των αλλων και τουτο, υπογραμμος γαρ ημιν
αφιλοδοξιας ευρισκεται Χριστος, και τους οτι προσηκοι τιμαν ελομενους αυτον
αποφευγων, και βασιλειαν την ανω τατω των εν ημιν παραιτουμενος, ει και
αζηλωτον αυτωι αληθως το πραγμα, δια το παντων βασιλευειν μετα Πατρος, ομου δε
και διδωσιν εννοειν τοις εις ελπιδα την μελλουσαν αποβλεπουσιν, οτι μικρον αυτοις
το εν κοσμωι μεγα, και οτι τας εν τωιδε τωι βιωι, ηγουν κοσμωι, τιμας, καν αυτομολωσι,
1.423 μη προσιεσθαι καλον, ιν' εις εκεινην αναβαινωσι την παρα Θεου· απρεπες γαρ
οντως το εν τουτοις διαλαμψαι φιλειν, τους οι γε προς θειαν επειγονται χαριν, και
δοξαν διψωσι την αιωνιον. Παραιτητεον τοιγαρουν την υπεροψιας αδελφην και γει
τονα φιλοδοξιαν, και ου πολυ τωι μετρωι των εκεινης ορων απεσχοινισμενην. και το
μεν επιφανες εν τιμηι κατα τον παροντα βιον, ως αδικουν αποφυγωμεν, ζητωμεν δε
μαλλον το εν ταπεινωσει σεμνον, παραχωρουντες αλληλοις, καθαπερ ημας και ο
μακαριος Παυλος ενουθετει λεγων "Τουτο φρο "νειτω εκαστος εν υμιν αυτοις ο και
εν Χριστωι Ἰησου, ος "εν μορφηι Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι "ισα
Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων, εν "ομοιωματι ανθρωπων
γενομενος, και σχηματι ευρεθεις ως "ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος
υπηκοος μεχρι "θανατου, θανατου δε σταυρου· διο και ο Θεος αυτον "υπερυψωσε και
εχαρισατο αυτωι το ονομα το υπερ παν "ονομα." οραις οπως η εκουσιος ταπεινωσις
λαμπρον εχει το τελος, και ριζα πολλων ημιν αγαθων το μετριον αναφαι νεται
φρονημα; εν μορφηι μεν γαρ υπαρχων του Θεου και Πατρος τεταπεινωκεν εαυτον ο
Μονογενης ανθρωπος γενο μενος δι' ημας, αλλ' ει και πεφηνεν εν τωιδε τωι βιωι μετα
σαρκος, αλλ' ουκ εμεινε ταπεινος· ανατρεχει γαρ εις το αρχαιον αξιωμα και εις
δοξαν την θεοπρεπη, και ει γεγονεν ανθρωπος. τον αυτον δη τουτον νοησαι τις
τροπον και εφ' ημων. οταν γαρ εαυτους των διακενων υψωματων του παροντος
βιου κατακομιζωμεν και ζητωμεν τα ταπεινα, τοτε δη παντως και την ανωθεν
αντικομιουμεθα δοξαν, και εις το ειναι θεοι κατα χαριν αναβησομεθα, καθ'
ομοιοτητα λαμβα νοντες την ως προς τον αληθως και κατα φυσιν Υιον το 1.424
καλεισθαι τεκνα Θεου· και ινα τι τοις προκειμενοις ειπω το συγγενες, και αυτην, ει
προσεισι, την επι γης ακροτητα παραιτωμεθα την απασης μητερα τιμης, ει
φρονουμεν τα επουρανια, και τοις ανω πολιτευομεθα μαλλον ηπερ τοις επι της γης.
Πνευματικων δε θεωρηματων ο λογος ημιν ουκ αμοιρει, διο δη παλιν ερουμεν, ολην
ωσπερ ανακεφαλαιουμενοι των γεγενημενων την δυναμιν, και τον εξ αρχης των
προκει μενων αναμηρυσαμενοι λογον· ουτω γαρ ημιν εσται κατα φανες το
ρηθησεσθαι μελλον, μαλισθ' οτι προστεθεικεν ο μακαριος Ευαγγελιστης, ωσπερ
αναγκαιον τι και απαραι τητον υποδηλων, το, οτι ανεχωρησεν εις το ορος αυτος
μονος. ουκουν την των Ἰουδαιων απανθρωπιαν παραιτουμενος, απε δημει μεν της
Ἱερουσαλημ ο Χριστος, οπερ εστιν εναργως "̓Εγκαταλελοιπα τον οικον μου, αφηκα
την κληρονομιαν "μου." διαπεραιωσαμενος δε την Τιβεριαδος θαλασσαν, και πολυ
λιαν της εκεινων απονοιας απεσχοινισμενος, ανεπηδα προς ορος αμα τοις μαθηταις·
α δη και υποδηλουν ειρηκαμεν το τε αβατον ωσπερ και ανηνυτον τοις Ἰουδαιοις της
ως επ' αυτον οδου, και την εξ οργης της επι τωι παθει γενομενην αναχωρησιν του
Χριστου μεχρι καιρου, δηλον οτι του πρεποντος, και οτι περιφανης εσται Χριστος
αμα τοις εαυτου μαθηταις, οταν εκβαινηι την Ἰουδαιαν και προς τα εθνη βαδιζηι
μετατιθεις επ' εκεινα την χαριν· απο δε γε του ορους τους επομενους αυτωι
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατεσκεπτετο, και προσετι τουτωι διενοειτο περι τροφης. και τουτο δε παλιν
ελεγομεν καθαπερ εν τυπωι σημαινειν και την ανωθεν τοις αγιοις χρεωστου μενην
επισκοπην, κατα το "Ὀφθαλμοι Κυριου επι δικαιους," και οτι των σεβομενων αυτον
ουκ απρονοητως εχει ο Χρισ τος. ειτα παραδοξως ο πολυς απετρεφετο δημος, δια γε
των 1.425 πεντε αρτων και τοιν δυοιν οψαριοιν· εφ' ωι δη χρηναι νοεισθαι
διωριζομεθα των αγιων συγγραμματα παλαιων τε και νεων την δια των αποστολων
παραθεσιν τοις αγαπωσι Χριστον. προς δε τουτοις, οτι και τον της εις ημας διακονιας
καρπον πλουσιον κομιειται παρα Θεου των μαθητων ο χορος, και μετ' εκεινους, οι
των αγιων του Θεου προεστωτες εκκλη σιων· επι γαρ παντας εν εκεινοις ο τυπος ην
εν αρχηι. ειτα θαυμαζουσιν οι θεωροι το σημειον και αρπαζειν εις βασιλεα
βουλευονται τον Ἰησουν. ο δη και συνεις, αναχωρει μονος εις το ορος ως γεγραπται·
οτε γαρ παρα τοις εθνεσιν ως μεγαλουργος και Θεος εθαυμασθη Χριστος, οτε παντες
αυτον επεγραψαντο βασιλεα και κυριον, τοτε και ανεληφθη μονος εις τον ουρανον,
ουδενος αυτωι το παραπαν ακολουθη σαντος· απαρχη γαρ των νεκρων αναβεβηκεν
ολως μονος εις το ορος το μεγα και αληθεστερον κατα το ειρημενον δια του
ψαλμωιδου "Τις αναβησεται εις το ορος του Κυριου, η τις "στησεται εν τοπωι αγιωι
αυτου; αθωιος χερσι και καθαρος "τηι καρδιαι." ακολουθησει γαρ ο τοιουτος τωι
Χριστωι και εις ορος το νοητον αναβησεται, κατα τον της των ουρανων βασι λειας
καιρον· ανακεχωρηκε δε εις το ορος, τουτεστιν, αναβε βηκεν εις τον ουρανον, ου το
βασιλευειν των πεπιστευκοτων αυτωι παραιτουμενος, αλλ' υπερτιθεμενος τον της
βασιλειας της εκφανεστερας καιρον εις την ανωθεν ως ημας επιστρο φην, οτε και εν
δοξηι τηι του Πατρος καταβησεται, ουκετι δια σημειων, καθαπερ και προτερον,
επιγινωσκομενος οτιπερ οντως εστι κατα φυσιν Κυριος, αλλ' εκ δοξης θεοπρεπους
οτιπερ υπαρχει βασιλευς ανενδοιαστως ομολογουμενος. Ουκουν· ερω γαρ αυθις εν
ολιγωι συνενεγκων των ειρημενων το πλατος· οτε δια σημειων επιστευθη και
επεγνωσθη Θεος, των Ἰουδαικων εκφοιτησας λαων, τοτε δη παντες αυτον και εις
βασιλεα λαμβανειν επειγονται· αναβαινει δε μονος εις 1.426 ουρανους καιρωι τωι
πρεποντι την της βασιλειας εκφανε στεραν επιδειξιν αποταμιευομενος. Ὡς δε οψια
εγενετο, κατεβησαν οι μαθηται αυτου επι την θαλασσαν, και εμβαντες εις πλοιον
ηρχοντο περαν της θα λασσης εις Καφαρναουμ. Παραδοξως αποτελεσθεντος του
πρωτου σημειου, ριζα παλιν και ετερου και προφασις η επ' εκεινωι φυγη τε και
αναχωρησις οικονομικως ευρισκεται, και πορευεται, κατα το γεγραμμενον, "εκ
δυναμεως εις δυναμιν" ο θαυματουργος. επειδη γαρ εζητειτο μεν εις βασιλεα παρα
των επ' εκεινωι τωι μεγαλωι καταπεπληγμενων θαυματι, παρηιτειτο δε αυτος τας εν
κοσμωι τιμας κατα τους ηδη προαποδοθεντας λογους· εδει δη παντως και τοπων
αυτον, μαλλον δε απασης της εκεινων απανιστασθαι χωρας. ινα τοινυν και
αποπλευσαι δοκηι, και τον των επιζητουντων υποχαυνωσηι τονον, προαποδημειν
επιταττει τοις μαθηταις, απομενει δε αυτος ευαφορμως επι το εφεξης σημειον
ερχομενος· ην γαρ δη και λιαν εσπουδασ μενον αυτωι το δια πασης αφορμης και
πραγματος βεβαιουν εις πιστιν την εφ' εαυτωι των αποστολων τον νουν. επειδη γαρ
εμελλον εσεσθαι της οικουμενης διδασκαλοι, και ωσπερ τινες "φωστηρες
διαλαμψειν εν κοσμωι," κατα την του Παυλου φωνην, αναγκαιαν αυτοις την εφ'
απασι τοις ωφε λειν πεφυκοσιν εποιειτο χειραγωγιαν. τουτο γαρ ην ουχ οπως
εκεινοις χαριζεσθαι μονοις, αλλα και τοις παρ' αυτων παιδαγωγηθησεσθαι
μελλουσιν εις την επ' αυτωι καταληψιν απλανη. Ἀλλα του δη χαριν, ερει τις τυχον,
μετα την επ' εκεινωι μεγαλουργιαν ευθυς το δυνασθαι και επ' αυτης ιεναι θα λασσης
τον Ἰησουν εισφερεται; πιθανην δε σφοδρα την αιτιαν ο τοιουτος αντακουσεται.
επειδη γαρ τους μεν οχλους 1.427 αυτος αποτρεφειν εβουλετο, ατονησειν δε πως
αυτον περι τουτο Φιλιππος τε και Ἀνδρεας υπελαβον, ο μεν αργυριων ουκ ελαχιστον
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αριθμον μολις αυτοις εξαρκεσειν εις ολιγην κομιδη την απολαυσιν ειρηκως, ο δε
πεντε μεν αρτους και οψαρια δυο παρ' ενι των παιδαριων ηυρησθαι διδασκων, μη
μην ειναι τι το ηυρημενον εις οχλον ουτω πολυν, και απο παντων, ως επος ειπειν,
των οικειων ρηματων μηδεν εξω δυνασθαι της χρεωστουμενης ακολουθιας τοις
καθ' ημας πραγμασιν ενομισαν αυτον· αναγκαιως, ινα της ουτω σμικρο πρεπους
υποληψεως εαυτον απαλλαξηι, και ατονουντα πως ετι των αποστολων τον νουν
αναπειθηι δυνασθαι μαθειν, οτι παντα παραδοξως απερ αν εθελησαι ποιει τηι των πρα
γματων φυσει μη κωλυομενος, μητε μην κατα τι γουν ολως παραποδιζουσης αυτωι
της ως εξ αναγκης ακολουθιας, υπο ποδας ετιθει τους εαυτου την υγραν των υδατων
φυσιν, καιτοι τοις ανθρωπινοις σωμασιν υποκεισθαι μελετησασαν· παντα γαρ ην ως
Θεωι δυνατα. οψιας τοιγαρουν ηδη γεγενη μενης, και των ζητουντων αυτον την
ακριβειαν παραλυοντος του καιρου, καταβαινει μεν επι θαλασσαν των αγιων μαθη
των ο χορος, απεπλει δε παραχρημα, τωι Θεωι και διδασκαλωι τα παντα και αμελητι
πειθομενος. Και σκοτια ηδη εγεγονει, και ουπω εληλυθει προς αυτους ο Ἰησους, η τε
θαλασσα ανεμου μεγαλου πνεοντος διηγειρετο. Πολλα κατα ταυτον οικονομειται
χρησιμως, και συνε λαυνει τους μαθητας εις θερμοτεραν του Σωτηρος την επιζη
τησιν τα συμβαινοντα· θορυβει μεν γαρ βαθυς ων ο της νυκτος σκοτος, και τοις μεν
υδασι μαινομενοις καπνου δικην επινηχομενος, την δε οποι λοιπον απευθυνεσθαι
χρην αναι ρουμενος γνωσιν. εκταραττει δε ου μικρως και πνευματων 1.428
αγριοτης, ροιζηδον τοις κυμασιν επεμβαινουσα, και προς υψος ηδη το ασυνηθες
διανιστωσα τον κλυδωνα. αλλα και τουτων ηδη γεγενημενων, ουπω φησιν εληλυθει
προς αυτους ο Ἰησους· εν τουτωι γαρ ην μαλιστα το κινδυνευμα, και το του φοβου
πλεον το μη παρειναι Χριστον τοις πλεουσιν ενειργαζετο. Ουκουν αναγκη
χειμαζεσθαι τους μη συνοντας αυτωι, διατεμνομενους δε πως, η και δοκουντας
αποδημειν δια του των θειων εξοιχεσθαι νομων, και χωριζομενους δια την αμαρτιαν
του διασωζειν ισχυοντος. ουκουν ει βαρυ το εν σκοτωι γενεσθαι τωι νοητωι, και ει
χαλεπον το εν θαλασσηι πικραι των ηδονων καταπνιγεσθαι, προσδεξωμεθα τον Ἰη
σουν· τουτο γαρ ημας και κινδυνων απαλλαξει, και της εις θανατον αμαρτιας. ο δε
τυπος των ειρημενων εν τοις γεγο νοσιν οφθησεται· ηξει δη ουν παντως επι τους
μαθητας. Ἐληλακοτες ουν ως σταδιους εικοσιπεντε η τριακοντα, θεωρουσι τον
Ἰησουν περιπατουντα επι της θαλασσης και εγγυς του πλοιου γινομενον· και
εφοβηθησαν. ο δε ειπεν αυτοις Ἐγω ειμι, μη φοβεισθε. Ὅτε μακροις διαστημασι της
ηπειρου χωριζονται, και παθοντας ην εικος διασωζεσθαι μηδαμως· μεσην γαρ ηδη
ειχον την θαλασσαν· τοτε δη μαλα τριποθητως αυτοις επι φαινεται ο Χριστος· ην γαρ
ουτω και χαριεστατην τοις κινδυνευουσιν επιδουναι την σωτηριαν, πασαν αυτοις
την επι τωι ζην ελπιδα προαποτεμοντος ηδη του φοβου. επιφαινεται δε παραδοξως
αυτοις· τουτο γαρ ην μαλιστα το προς ωφε λειαν οικονομουμενον· καταπληττονται
δε δια μεσης θαλασ σης και επ' αυτων υδατων ιοντα βλεποντες τον Ἰησουν, και
προσθηκην τωι φοβωι το θαυμα λαμβανουσιν· απαλλαττει 1.429 δε αυτους των
συμβεβηκοτων παραχρημα Χριστος Ἐγω ειμι, μη φοβεισθε λεγων· εδει γαρ εδει
παντα μεν εκποδων οιχεσθαι θορυβον, παντος δε κινδυνου φαινεσθαι κρειττονας,
τους οις ηδη παρην ο Χριστος· εισομεθα τοινυν και δια τουτου παλιν, φρονημα μεν
εχειν εν πειρασμοις ευτολμον τε και νεανικον, υπομονηι δε κεχρησθαι συντονωι τηι
εις Χριστον ελπιδι, βεβαιουμενους εις ευθαρσιαν την επι τωι παντως διασωθησεσθαι,
καν πολλοι τινες ημας οι εκ του πειραζεσθαι περικλυζωσι φοβοι. Ἐπιτηρει γαρ οπως
ουκ ευθυς αποπλευσασιν, ουδε εν αρχηι των κινδυνων, τοις εν τωι σκαφει Χριστος
επιφαινεται, αλλ' οτε σταδιοις απενοσφιζοντο της ηπειρου πολλοις. ου γαρ ευθυς
αρχομενης της εκταρασσουσης ημας περιστασεως η του διασωζοντος χαρις επιφοιται,
αλλ' οταν ακμασηι μεν ο φοβος, φαινηται δε ηδη κατα κρατος ο κινδυνος, και εν
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεσοις, ιν' ουτως ειπω, τοις κυμασι των θλιψεων ευρισκω μεθα· τοτε δη και
αδοκητως επιφαινεται Χριστος, και περι στελλει μεν τον φοβον, κινδυνου δε
απαλλαξει παντος, αφατωι δυναμει μετατιθεις τα δεινα, καθαπερ εις γαληνην την
ευθυμιαν. Ἤθελον ουν λαβειν αυτον εις το πλοιον, και ευθεως εγενετο το πλοιον
επι της γης εις ην υπηγον. Ου κινδυνων μονον απαλλαττει τους πλωτηρας ο Κυριος
παραδοξως αυτοις επιλαμψας, αλλ' ηδη και πονου και ιδρωτων ελευθεροι, δυναμει
τηι θεοπρεπει τηι κατ' αντιπεραν γηι προσερεισας το σκαφος· οι μεν γαρ προσεδοκουν,
ερετ τοντες ετι μολις δυνασθαι διεκπλειν, ο δε και τουτων εξιστησι των πονων
αυτους, πολλων εν ολιγωι κομιδηι τωι καιρωι θαυματων δημιουργος προς
πληροφοριαν αυτοις ανα 1.430 δεικνυμενος· ουκουν οταν ημιν επιφαινηται και
επιλαμπηι Χριστος, ακονιτι κατορθωσομεν και το μειζον η κατ' ελπιδα την εν ημιν,
και οι δια του μη εχειν αυτον κινδυνευοντες, ουδενος ετι προσδεησομεθα πονου
προς το δυνασθαι κατορ θουν τα λυσιτελη, παροντος αυτου. λυσις ουν αρα παντος
κινδυνου Χριστος, και κατορθωματων εκβασις των υπερ ελπιδα τοις προσδεχομενοις
αυτον. Ἐπειδη δε τον εφ' εκαστωι των προκειμενων ανα μερος εποιησαμεθα λογον,
αγε δη παλιν ταις των ηδη φθασαντων ακολουθιαις και τον εν τουτοις συνειροντες
νουν, πνευμα τικην εξυφηνωμεν θεωριαν. ουκουν ωσπερ εις ορος αναβε βηκεναι
τον ουρανον ελεγομεν τον Ἰησουν, αναληφθεντα δηλονοτι, μετα την εκ νεκρων
αναβιωσιν· αλλ' οτε τουτο γενεσθαι συμβεβηκε, τοτε μονοι και καθ' εαυτους οι
μαθηται τυπον επεχοντες των εφεξης και κατα παντα καιρον διδα σκαλων
εκκλησιαστικων, καθαπερ τινα θαλασσαν, τον εν τωι παροντι βιωι διανηχονται
κλυδωνα, συχνοις και μεγαλοις περιπιπτοντες πειρασμοις, και τους επι τωι διδασκειν
κινδυ νους ουκ ευκαταφρονητους υπομενοντες παρα των ανθεστη κοτων τηι πιστει
και μαχομενων τοις ευαγγελικοις δηλονοτι κηρυγμασιν· αλλα και του φοβου
πεπαυσονται και κινδυνου παντος, καταληξουσι δε και της εν πονοις ταλαιπωριας,
οταν αυτοις και εισαυθις επιφαινηται Χριστος εν δυναμει θεο πρεπει, και πασαν
εχων υπο ποδας την οικουμενην. τουτο γαρ οιμαι δηλουν το επι θαλασσης
περιπατειν, επει και εις κοσμου τυπον πολλακις η θαλασσα παρα τηι θειαι λαμβα
νεται γραφηι κατα το εν ψαλμοις ειρημενον "Αυτη η θα "λασσα η μεγαλη και
ευρυχωρος· εκει ερπετα ων ουκ εστιν "αριθμος, ζωια μικρα μετα των μεγαλων." οταν
ουν ελθηι ο Χριστος εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου, καθα γεγραπται, 1.431 τοτε των
αγιων αποστολων το σκαφος, τουτεστιν η Ἐκκλη σια, και οι πλεοντες εν αυτηι,
τουτεστιν οι δια πιστεως και αγαπης της εις Θεον, ανω των εν κοσμωι γεγονοτες
πραγ ματων, αμελητι και διχα πονου παντος καταλυσουσιν εις γην εις ην υπηγον. ην
γαρ αυτοις ο σκοπος, καθαπερ εις ευδιον καταλυσαι λιμενα, την των ουρανων
βασιλειαν δηλαδη· βεβαιοι δε την εφ' απασι τοις ειρημενοις διανοιαν ο Σωτηρ,
λεγων προς τους εαυτου μαθητας, ποτε μεν οτι "Μικρον και "ουκετι θεωρειτε με, και
παλιν μικρον και οψεσθε με," ποτε δε παλιν "Θλιψιν εξετε εν τωι κοσμωι· αλλα
θαρσειτε, εγω "νενικηκα τον κοσμον." κατεισι γεμην δια νυκτος απο του ορους ο
Κυριος, και τοις εαυτου μαθηταις αγρυπνουσιν επιφοιται· και γουν ιοντα
προσβλεπουσι δειλιας ου διχα· καταφριττουσι γαρ, ινα δη τι το αναγκαιον εις νοησιν
και δια τουτων ημιν αναφαινηται. καταβησεται γαρ εξ ουρανου καθαπερ εν νυκτι
κοιμωμενου τροπον τινα του κοσμου, και εις πολλην ρεγχοντος αμαρτιαν. δια γαρ
τουτο και προς ημας που φησι "Γρηγορειτε ουν, οτι ουκ οιδατε ποιαι ωραι ο "κυριος
υμων ερχεται." διδαξει δε ουδεν ηττον ημας και η επι ταις παρθενοις παραβολη το
λεγομενον. πεντε μεν γαρ τας φρονιμους ειναι φησι, μωρας δε τας πεντε· αλλα
βραδυνοντος "του νυμφιου ενυσταξαν πασαι και εκαθευδον· "μεσης δε νυκτος
κραυγη γεγονεν Ἰδου ο νυμφιος, εξερ "χεσθε εις απαντησιν." οραις οπως δια μεσης
νυκτος ο νυμφιος ημιν αγγελλεται; τις δε λοιπον η κραυγη, και ο της απαντησεως
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τροπος, σαφηνιει λεγων ο θεσπεσιος Παυ λος, ποτε μεν "οτι αυτος ο Κυριος εν
κελευσματι, εν φωνηι "αρχαγγελου, εν σαλπιγγι Θεου καταβησεται απ' ουρανου·"
ποτε δε παλιν περι των εγηγερμενων αγιων, οτι και "ημεις "οι ζωντες οι
περιλειπομενοι αμα αυτοις εν νεφελαις αρπα 1.432 "γησομεθα εις απαντησιν του
Κυριου εις αερα, και ουτω "παντοτε συν Κυριωι εσομεθα." το δε φοβωι βεβλησθαι
τους μαθητας, καιτοι θεωρουντας ερχομενον, και εν πονωι και εγρηγορσει
κατειλημμενους, εκεινο δηλοι, οτι φοβερος μεν επι παντας ηξει κριτης, καταπτηξει
δε παντως εφ' εαυτωι και ο δικαιος, ως δια πυρος δοκιμαζομενος, καιτοι και προανα
βλεπων αει τον αφιξομενον, και ουκ οκνησας εις πονους τους επ' αρετηι, νηψει τε
ομοιως και αγαθηι γρηγορσει συντεθραμ μενος. ου συνεισερχεται δε τοις εαυτου
μαθηταις, ως συμ πλευσων ο Κυριος, εφορμιζει δε μαλλον τηι χερσωι το σκαφος. ου
γαρ συνεργησων ετι προς κατορθωσιν αρετης τοις αυτον σεβομενοις επιφανειται
Χριστος, αλλα τοις ηδη κατωρθωμενοις περας επιθησων το προσδοκωμενον. Τηι
επαυριον ο οχλος ο εστως περαν της θαλασσης ιδων οτι πλοιαριον αλλο ουκ ην εκει
ει μη εν εκεινο εις ο ανεβησαν οι μαθηται αυτου, και οτι ου συνηλθε τοις μαθηταις
αυτου εις το πλοιον ο Ἰησους, αλλ' οι μαθηται αυτου απηλθον· αλλα δε ηλθε
πλοιαρια εκ Τιβεριαδος εγγυς του τοπου οπου εφαγον τον αρτον ευχαριστησαντος
του Κυριου. Ου λανθανει το παραδοξον, το επ' αυτης της θαλασσης φημι
περιπατησαι τον Ἰησουν, καιτοι δια νυκτος και εν σκοτωι γεγενημενον και
λεληθοτως οικονομηθεν. υπαισθα νεται δε των ακολουθειν ειωθοτων ο δημος, δια
πολλης τινος, ως εοικε, της επιτηρησεως, οτι μητε συμπλευσοι τοις εαυτου μαθηταις
πληροφορουμενος, μητε μην ετερωι διαπορθ μευσαι τωι σκαφει· μονον γαρ ην εκεισε
το των αποστολων, ο δη και λαβοντες προυχοντο. ουδεν ουν αρα λανθανει των
αγαθων, καν λεληθοτως υπο του τεληται τυχον, και αληθες 1.433 εντευθεν
οψομεθα, το "Ουδεν κρυπτον ο ου φανερωθησεται, "ουδε αποκρυφον ο ου μη
γνωσθηι και εις φανερον ελθηι." χρηναι φημι τοιγαρουν τον τοις ιχνεσιν ακολουθειν
εθελοντα του Χριστου, και κατα το εγχωρουν ανθρωπωι προς τον εν εκεινωι
διαπλαττεσθαι τυπον, μη φιλοκομπως επειγεσθαι διαζην, μηδε εις θηραν επαινων
εξελκεσθαι ποιουντα την αρετην, μηδε ει παραδοξον τινα και λιαν εξησκημενον
επανε λοιτο βιον, ου μετριως δοξαζεσθαι δια τουτο φιλειν, αλλα μονοις ορασθαι
θελειν τοις της θεοτητος οφθαλμοις απογυμ νουσης τα κρυπτα, και το λεληθοτως
επιτελεσθεν εις εμφανε στατην αγουσης καταληψιν. Ὅτε ουν ειδεν ο οχλος οτι
Ἰησους ουκ εστιν εκει ουδε οι μαθηται αυτου, ενεβησαν αυτοι εις τα πλοιαρια και
ηλθον εις Καφαρναουμ ζητουντες τον Ἰησουν. Ἀκολουθουσιν ουτοι θαυμασται μεν
ισως των σημειων υπαρχοντες, ου μην εις το χρηναι πιστευειν την εξ αυτων
ωφελειαν δεχομενοι, αλλ' ωσπερ τινα τωι παραδοξοποιωι την αντιδοσιν δια του και
μονον αυτον επαινειν ουκ ανεθελητον προσκομιζοντες. φρενος δε τουτο νοσημα
ψυχρον, και ψυχης ουδαμοθεν επι την του συμφεροντος αιρεσιν παιδαγωγεισθαι
κατειθισμενης. αιτιον δε τουτων αυτοις, το μονον επιτερπε σθαι ταις της σαρκος
ηδοναις, και τροφηι μαλλον τηι ευτελε στατηι και προσκαιρωι προθυμως επιπηδαν,
ηγουν τοις πνευ ματικοις επιτρεχειν αγαθοις, και πειρασθαι κερδαινειν, οσα προς
ζωην αν αποτρεφηι την αιωνιον. τουτο δ' αν μαθοις ακριβως, και δια των εφεξης.
1.434 Και ευροντες αυτον περαν της θαλασσης ειπον αυτωι Ῥαββι, ποτε ωδε γεγονας;
Εις διαθεσιν μεν ο λογος την εξ αγαπωντων σχηματι ζεται, και υποπλαττεται πως το
γλυκυ, πλην ανοητος κομιδη και μειρακιωδης εξελεγχεται· ου γαρ εδει τωι τοσουτωι
περι τυχοντας διδασκαλωι, ματαιον τι λεγειν και μαθειν επειγε σθαι το μηδεν. τι γαρ
εδει φιλοπευστειν, ποτε μεν αυτος αφικοιτο τυχον; τι δε ην εικος τουτο μαθοντας
ωφεληθη σεσθαι; σοφα τοιγαρουν παρα σοφων ζητητεον, και προτε τιμησθω λογων
απαιδευτων η εν συνεσει σιγη. αλατι μεν γαρ ηρτυσθαι δειν επιταττει τον λογον
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημων ο Χριστου μαθητης· ετερος δε τις εις τουτο προτρεπει των σοφων "Τεκνον,
ειπων, ει μεν εστι σοι λογος συνεσεως, αποκρι "θητι· ει δε μη, χειρ εστω επι στοματι
σου." οπως δε φαυλον εστι το επ' απαιδευτωι γλωττηι καταγινωσκεσθαι, και δι'
ετερου γνωσομεθα "Ει τις γαρ, φησι, δοκει θρησκος "ειναι εν υμιν, μη χαλιναγωγων
γλωτταν αυτου, αλλα απα "των καρδιαν αυτου, τουτου ματαιος η θρησκεια."
Ἀπεκριθη αυτοις ο Ἰησους και ειπεν Ἀμην λεγω υμιν, ζητειτε με ουχ οτι ειδετε
σημειον, αλλ' οτι εφαγετε εκ των αρτων και εχορτασθητε. Ἐρουμεν δη τι κοινον,
πλην εθει μικρωι τετριμμενον. πεφυκασι πως αι μεγαλαι των διδασκαλων εξεις ου
μετριως χαλεπαινειν πολλακις, οταν τι των εικαιων και ανωφελων εξεταζωνται·
και ου δηπου τουτο παθοντας αυτους εξ αλαζο νειας ευρησομεν, αλλα μαλλον ταις
των ερωτωντων αμαθιαις επιστυγναζοντας. επι μεν ουν ημων τε και των καθ' ημας
ουκ ακομψως ειρησθαι το τοιουτο υπολαμβανω· θερμον δε 1.435 τοις εκεινα
διερωτησασιν επιφερει τον ελεγχον ο Σωτηρ, ως λαλουσιν απαιδευτως, και
ασυνετως διεσκεμμενοις, ουχ οτι προσηκοι ζητειν τα εφ' οις αν γενοιντο καλοι τε
και αγαθοι, αλλ' επι μισθωι σωματικωι και τουτωι ευτελεστατωι κατα κολουθειν αυτωι.
τι γαρ αν γενοιτο τροφης της εφημερου, και ουκ εν πολυτελει, το ελαττον;
επιτηδευτεον τοιγαρουν την εις Χριστον και ευλαβειαν και αγαπησιν, ουχ ινα τι των
σωματικων ευρισκωμεν, αλλ' ινα την δι' αυτου σωτηριαν αποκερδαινωμεν, και μη
λεγωμεν μεν αγαθα προς αυτον, ωσπερ ουν εκεινοι το Ῥαββι, εμποριας δε αλλως
υποθεσιν και απληστου χρηματων συγκομιδης την χρηστολογιαν αρτυωμεν· ηγουν ο
τοιουτοις επιχειρων, ουκ αγνοησει λοιπον οτι πικρως ελεγχοντι προσβαλει τωι
Χριστωι, και την κεκρυμ μενην εν αυτωι κακιαν αποκαλυπτοντι. Θαυμασαι δε παλιν
ακολουθον και την επι τουτοις οικονο μιαν. επειδη γαρ νοσωι κατειλημμενους
εθεατο τηι προειρη μενηι, καθαπερ τις αριστοτεχνας και επιστημων ιατρος, διπλουν
αυτοις επενοησε φαρμακον, αξιολογωτατωι σημειωι τον επωφελη παραπλεξας
ελεγχον. το μεν ουν σημειον ευρησομεν εν τωι ειδεναι τα εν αυτοις, εν δε τωι κυριως
μη δι' ευσεβειαν ζητειν επειγεσθαι λεγειν αυτους τον θαυμα τουργον, θεωρησεις τον
ελεγχον· ωφελει δε διττως. τωι μεν γαρ εξεπιστασθαι σαφως τα εν αυτοις
βουλευματα και γνωριζειν ακριβως, ασυνετους οντας επιδεικνυει, οτι δη λη σονται
τον θειον οφθαλμον οιομενους, καταχωσαντες μεν εν καρδιαι την πονηριαν,
επιτηδευοντες δε το εν γλωττηι γλυκυ. τουτο δε ην αναπειθοντος ηδη νοσου μεν της
επι τουτοις αποφοιταν, αμαρτιας δε καταληγειν ου μικρας· υβριστης γαρ οντως και
παρανομος, ο ταυτην εχων επι Θεωι την δια ληψιν· τωι δε χρησιμως ελεγχειν
ημαρτηκοτας, ανασειραζων τροπον τινα του κακου τον επεκεινα δρομον· ερπει μεν
γαρ 1.436 και εκτεινεται το κωλυον εχον ουδεν· φωραθεν δε πως μονονουχι και
αισχυνεται, και σχοινιου δικην εις εαυτο συστελλεται. ωφελει τοιγαρουν και
ελεγχων ο Κυριος, και δι' ων αν τις αυτον οτι πληττοι νομισειε, δια τουτων αυτων
ευεργετουντα θεασαιτο. νοητεον εντευθεν, οτι καν θωπευωσι τινες, η και χρηστοις
περισαινωσι λογοις τους των εκκλησιων ηγουμενους, μη ορθοποδωσι δε περι την
πιστιν, ου συναρπαζεσθαι ταις κολακειαις ακολουθον αυτους, ουδε ωσπερ τινα
μισθον των επαινων αντικιχραν τοις επα νορθωσεως δεομενοις, την εφ' οισπερ αν
πταιωσι σιωπην· ελεγχειν δε μαλλον εκ παῤρησιας, και μεταχωρειν αναπει θειν επι
το αμεινον, ηγουν δια τουτου καν ετερους ωφε λειν, κατα το ειρημενον υπο του
Παυλου "Τους αμαρτα "νοντας ενωπιον παντων ελεγχε, ινα και οι λοιποι φοβον
"εχωσι." Τα μεν ουν εν τοις προκειμενοις ημιν ανα μερος εν τουτοις, ακολουθα
γεμην και αναγκαιως επενηνεγμενα τοις ηδη προτεθεωρημενοις, αναδεικνυσθαι
δειν υπολαμβανω και αυτα. ουκουν εν εκεινοις ελεγομεν του Σωτηρος ημων την εκ
του ορους καθοδον την δευτεραν ημιν και εισαυθις εσο μενην εκ των ουρανων
επιδημιαν ανατυπουν, και ως εν συναιρεσει του παντος θεωρηματος
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσεπετιθεμεν, οτι και αγρυπνουσι και εν τωι πονειν υπαρχουσιν ετι τοις εαυτου
μαθηταις επιφαινεται, και δειλιας απαλλαξας παραχρημα το σκαφος ετιθει προς γην.
και τι το εν τουτοις ως εν τυποις ημιν ζωγραφουμενον, εν εκεινοις εσαφηνιζομεν.
αλλ' επι τηρει και νυν, οτι μετα το κατελθειν εκ του ορους τον Ἰησουν, υστερουσι
τινες περι την ακολουθησιν, και τελευ ταιοι βαδιζουσιν επ' αυτον. ερχονται γαρ "τηι
επαυριον," 1.437 ουκ απαρατηρητως και τουτο προστεθεικοτος του ευαγγε λιστου·
ειτα περιτυχοντες, χρηστοις κολακευειν επιχειρουσι λογοις, επιπληττει δε αυτοις ο
Χριστος, ζεοντα και δριμυν επαγαγων τον ελεγχον, ινα παλιν εκεινο διενθυμωμεθα,
οτι μετα το αφικεσθαι τον Κυριον ως ημας εξ ουρανων, εικαιο τατη λοιπον και
ανωφελης ανθρωποις η των αγαθων επι ζητησις, και το ακολουθειν εθελειν αυτωι
καιρον ουκ εχει τον πρεποντα. αλλα καν προσιωσι τινες, προσηνεστατοις αυτον
καταμαλθαξειν οιομενοι λογοις, ουκετι χρηστωι περιτευξονται και πραωι τωι
κρινοντι, αλλ' ελεγκτικωι τε και πληκτικωι· την γαρ των ελεγχομενων θωπειαν, και
αυτον δε τον ελεγχον εν τοις του Σωτηρος θεωρησεις λογοις, οτε δη και φησι
"Πολλοι ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι·" τηι της κρισεως δηλονοτι "Κυριε κυριε, ου
τωι σωι ονοματι δαιμονια εξεβα "λομεν;" αλλα "Τοτε, φησιν, ομολογησω αυτοις, οτι
"αμην λεγω υμιν ουδεποτε εγνων υμας·" ου γαρ εζητησατε με, φησι, καθαρως, αλλ'
ουδε το εν αγιασμωι διαπρεπειν ηγαπησατε, εγνων γαρ αν δια τουτων υμας, αλλ'
επειπερ εις ευποριας ευρεσιν την εν δοκησει και εν ψιλαις υπονοιαις ευλαβειαν
εποιησασθε, και ηγνοηκεναι δικαιως ομολογω· οπερ ουν εν τουτοις ειναι φαμεν το
Κυριε, κυριε, τουτο και εν θαδε το Ῥαββι. ουκουν οτωι το κολαζεσθαι πικρον, μη
κατα πιπτετω προς ανανδριαν, μηδε ασθενειτω ποικιλως εις το πλημμελειν, εις
χρηστοτητα βλεπων την εν Θεωι, αλλ' ετοι μαζετω "εις την εξοδον αυτου τα εργα
αυτου," καθα γεγραπ ται, "και παρασκευαζεσθω εις τον αγρον," τουτεστιν, εως εστιν
εν τωιδε τωι κοσμωι. αγρον γαρ τον κοσμον ηρμηνευσεν ο Σωτηρ. παρασκευαζεσθω δε
προς αποδειξιν αγιασμου και δικαιοσυνης επι του θειου βηματος. ου γαρ ακαιρως
οντα φιλανθρωπον θεωρησει τον δικαστην, αλλ' ουδε τοις εις 1.438 ελεον εικοντα
λογοις, τον ωιπερ εχρην αμελητι καταπειθε σθαι καλουντι προς σωτηριαν, οτε και ο
της ημεροτητος επεδιδου καιρος, και την επι τοις ηδη προεπταισμενοις εξαι τειν
αμνηστιαν, και την εκ Θεου του σωζοντος φιλανθρω πιαν επιζητειν. Ἐργαζεσθε μη
την βρωσιν την απολλυμενην, αλλα την βρωσιν την μενουσαν εις ζωην αιωνιον.
Τοιουτον τι παλιν επι το καθολου και γενικωτερον πως εκπλατυνων τον λογον, ο
Παυλος ημας εκδιδασκει λεγων "̔Ο σπειρων εις την σαρκα εκ της σαρκος θερισει
φθοραν· "ο δε σπειρων εις το πνευμα εκ του πνευματος θερισει ζωην "αιωνιον."
σπειρειν μεν γαρ εις την σαρκα φησι τους οι γε ταις της σαρκος ηδοναις ολας ωσπερ
επιτρεψαντες τας ηνιας δρομαιοι βαδιζουσιν εφ' οπερ αν βουλωνται, διακρινοντες
μεν ουδαμως το σφισι λυσιτελες απο του κατασινεσθαι και αδι κειν πεφυκοτος,
δοκιμαζειν δε ολως το τωι νομοθετηι δοκουν ουδαμοθεν κατειθισμενοι, επι δε μονον
το ηδυ τε και προσ καιρον απερισκεπτως κατασυρομενοι, και των ορωμενων προ
κρινοντες ουδεν· σπειρειν δε παλιν εις το πνευμα διισχυ ριζεται, τα εφ' οις αν
βουλοιτο διαπρεπειν ημας το Ἅγιον Πνευμα, ολον μεν της εαυτων διανοιας
δαπανωντας το σπουδασμα, συντονωι δε ουτως αποκεχρημενους φροντιδι προς
γεωργιαν των αγαθων, ως ει μη τις αυτους κατηπειξε λογος φυσικος τε και
ανυπερθετος τας αναγκαιας τηι σαρκι χαριζεσθαι τροφας, ουδ' αν εις τουτο ποτε
καταβαινειν ηνεσχοντο. οιμαι τοινυν προσηκειν ημας, "της μεν σαρκος "εις
επιθυμιας" μηδεμιαν ολως τιθεσθαι προνοιαν, προσ κεισθαι δε μαλλον τοις
αναγκαιοτατοις, και επιτηδευειν επει γεσθαι τα οσαπερ ημας εις την αιωνιον τε και
θειαν ανα 1.439 φερει ζωην. το μεν γαρ τας του σωματος αποθαυμαζειν 1.439
τρυφας, και μηδεν ηγεισθαι το αμεινον των περι γαστερα πλεονασμων, θηριωδες
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οντως, και της επι τοις εσχατοις αλογιας ουκ αμοιρουν. το δε προσκεισθαι τοις
αγαθοις, και λιαν επειγεσθαι διαπρεπειν εν αρεταις και τοις του πνευματος
υποκεισθαι νομοις, προσιεσθαι τε και λιαν ασμενως τα παρα Θεου προς σωτηριαν
εφοδιαζειν ημας ισχυοντα, δοιην αν εγωγε πρεπειν οντως τωι την ιδιαν
επιγινωσκοντι φυσιν, και οτι ζωιον πεποιηται λογικον κατ' εικονα του κτισαντος ουκ
ηγνοηκοτι. ουκουν ως αυτος που φησιν ο Σωτηρ "Μη "μεριμνωμεν τι φαγωμεν η τι
πιωμεν η τι περιβαλωμεθα," λογιζομενοι δε οτι κρειττων εστιν "η ψυχη της τροφης,
"και το σωμα του ενδυματος," οπως αν εχοι καλως τα τιμιωτερα μαλλον των εν ημιν
ενθυμωμεθα. Ευπαθουντος μεν γαρ του σωματος, και ταις αυτωι καταλ ληλοις
πιαινομενου τρυφαις, ονησις μεν ουδεμια τηι αθλιαι ψυχηι· εκ δε των εναντιων, και
πολυ τι το βλαβος ανατελει. κατοιχησεται γαρ εις το πυρ το αιωνιον, επειπερ αναγκη
τους ουδεν των αγαθων ειργασμενους, της επι τουτοις εισω γε νεσθαι δικης,
λογισμωι δε τωι πρεποντι χαλιναγωγηθεντος του σωματος, και τοις του πνευματος
υπεζευγμενου νομοις, σωζε σθαι παντως αναγκη το συναμφοτερον. εστι τοινυν των
ατο πωτατων, της μεν προσκαιρου και οσον ουδεπω φθαρησομενης σαρκος ουτως
ημας προνοειν, ως οιεσθαι δειν ουδενος ολως απολιμπανεσθαι των φιλαιτατων
αυτηι· εν παρεργου δε ταξει λαβειν, η και τωι μηδενι παρισουν την επι ψυχηι
φροντιδα, καιτοι τοσουτον οιμαι προσηκειν επειγεσθαι μαλλον ημας προσκεκλισθαι
τοις επι ψυχηι φροντισμασιν, οσον και εν αμει νοσιν η κατα σαρκα εστιν· ουτω γαρ
οντως, και των ηττωμε 1.440 νων προταττοντες το ως εν συγκρισει νικων, και
δικαιαν την επι τουτοις οριζοντες ψηφον, οσιοι τε και σοφοι γενησομεθα δικασται,
και ουχ ετεροις τισι την εκ λογισμων αγαθων ορθο τητα χαριουμεθα, μαλλον δε ταις
οικειαις περιθησομεν κεφα λαις. εργαζωμεθα τοινυν καθα φησιν ο Σωτηρ μη την
βρωσιν την απολλυμενην· χωρησασα γαρ εις γαστερα και εις ολιγον κομιδη τον
καιρον προς ευτελεστατην ηδονην τον νουν διαπαιξασα προς αφεδρωνα χωρει, και
εκ γαστρος αυθις μετοχετευεται. η δε βρωσις η πνευματικη την καρδιαν στηριζουσα,
συνεχει τον ανθρωπον εις ζωην αιωνιον, ην και χορηγησειν αυτος ημιν ο Χριστος
επαγγελλεται, λεγων " Ην ο υιος του ανθρωπου υμιν δωσει·" συναναπλεξας ομου τωι
θεοπρεπει το ανθρωπινον, και συζευξας ολον της οικονομιας της μετα σαρκος το εν
κοσμωι μυστηριον. υπαινιττεται δε πως την μυστικην τε και πνευματικωτεραν
τροφην, δι' ης και σωμα και ψυχην αγιαζομενοι διαζωμεν εν αυτωι. γυμνοτερον δε
πως εν τοις εφεξης τουτο λεγοντα θεωρησομεν. τετηρησθω τοιγαρουν ο λογος τωι
χρεωστου μενωι καιρωι τε και τοπωι.
1.441 ΚΕΦΑΛΗ Ε. Ὅτι χαρακτηρ της υποστασεως του Θεου και Πατρος εστιν ο
Μονογενης, και ουχ ετερος παρ' αυτον η εστιν η νοειται χα ρακτηρ. Ἣν ο υιος του
ανθρωπου υμιν δωσει· τουτον γαρ ο Πατηρ εσφραγισεν ο Θεος. ΟΥΚ ηγνοησε παλιν,
ως Θεος, τα εκ της Ἰουδαικης αμαθιας εσομενα τυχον εγκληματα, και τα εφ' οις
εξαγρι ουσθαι πολλακις αυτους απαιδευτως συμβεβηκεν. ᾔδει δε οτι λογιουνται καθ'
εαυτους, εις μονην ορωντες την σαρκα, και τον εν αυτηι Θεον Λογον ουκ
εννοησαντες Τις ουτος αρα εστιν ο τοις θεοπρεπεσι λογοις επιπηδων; τις γαρ αν
ανθρωποις χορηγησαι τροφην, την εις ζωην συνεχουσαν την αιωνιον; φυσεως μεν
γαρ ανθρωπινης παντελως αλλοτριον το τοιουτον εστι, μονωι δ' αν πρεποι τωι επι
παντας οντι Θεωι. προαπολογειται τοιγαρουν ο Σωτηρ, και δυσωπει ταις ευκαιροις
των λογων επαγωγαις, την προσδοκουμενην αυτων αθυρογλωττιαν. επιδωσειν μεν
γαρ την βρωσιν αυτοις την εις ζωην αποτρεφουσαν την αιωνιον τον υιον του
ανθρωπου φησιν, εσφραγισθαι γεμην απο του Πατρος εαυτον παραχρημα
διισχυρισατο· η το εσφραγισθαι παλιν, αντι του κεχρισθαι τεθεικως·
κατασφραγιζεται γαρ ο χριομενος· ηγουν οτι μεμορφωται φυσικως προς τον Πατερα
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεικνυς. ομοιον γαρ ως ει ελεγεν Ουκ αδυνατησω βρωσιν υμιν επιδουναι την 1.442
μενουσαν και εις αιωνιον ζωην τε και τρυφην αναφερουσαν. ει γαρ και ορωμαι
καθαπερ εις εξ υμων, ανθρωπος δηλονοτι μετα σαρκος, αλλ' εχρισθην και
κατεσφραγισθην παρα του Θεου και Πατρος εις απαραλλακτον ομοιοτητα, την ως
προς αυτον. οψεσθε γαρ, φησιν, εν εμοι μεν εκεινον, εμε δε αυ παλιν εν εκεινωι
φυσικως, και ει γεγεννημαι δι' υμας ανθρω πος εκ γυναικος κατα τον αῤρητον της
οικονομιας λογον· εχω γαρ δη το παντα δυνασθαι δραν εν εξουσιαι θεοπρεπει,
απολειφθησομαι τε κατ' ουδενα τροπον της ενουσης ισχυος τωι φυσαντι· και ει
διδωσι τροφην υμιν την πνευματικην την διασωζουσαν εις ζωην αιωνιον ο Θεος και
Πατηρ, επι δωσει δηλον οτι και ο Υιος, και εν σαρκι γεγονως, εικων απαραλλακτος
υπαρχων αυτου, νοουμενης δηλονοτι της κατα παν οτιουν εμφερειας, ου κατα τους
της σαρκος χαρακτηρας, αλλ' ουδε κατα τι γουν των ολως εν σωματικωι νοουμενων
σχηματι, αλλ' εν δοξηι θεοπρεπει και ισοσταθμωι δυναμει, και εν εξουσιαι βασιλικηι.
επιτηρητεον δε παλιν, οτι τον υιον του ανθρωπου επιχορηγησειν ειπων τα
θεοπρεπη, και κατεσφραγισθαι προς εικονα του Θεου και Πατρος, ουκ ανε χεται
μερισμου του διατεμνοντος της κατ' αληθειαν υιοτητος τον εκ παρθενου ναον, αλλ'
ενα παλιν εαυτον οριζει τε και νοεισθαι βουλεται· και γαρ εις οντως εστιν εφ' ημας ο
Χριστος, καθαπερ αλουργιδα βασιλικην το ιδιον φορημα περικειμενος, φημι δη το
ανθρωπινον σωμα, ητοι ναον τον εκ ψυχης δηλονοτι και σωματος, ει και εις εξ
αμφοιν ο Χριστος. Ἀλλ', ω βελτιστε, παλιν ο χριστομαχος ερει, διδου ταις αληθειαις
το δυνασθαι κρατειν, μη κατασοφιζου τον λογον, εφ' οπερ αν αυτος εθελησαις
περιελκων ουκ ευγενως. ιδου 1.443 σαφως, και δια τουτων ημιν ουκ εκ της ουσιας
υπαρχων του Πατρος ο Υιος αναδεικνυται, αλλα μαλλον απεικονισμα της ουσιας
αυτου. εστω δε δη τι τοιουτον, φησιν, ο φαμεν· η σφραγις, ητοι το σημαντρον, κηρωι
τυχον ηγουν ετεραις υλαις επιτηδειως εχουσαις εις το λαβειν ενθλιβομενον, και την
ομοιοτητα μονην εγχαραξαν την εαυτου, παλιν επανα κομιζεται παρα του
προσθλιβοντος, ζημιωθεν εξ εαυτου μηδεν· ουτως ο Πατηρ προς τον Υιον ολον
εαυτον ενιεις και ενσημανας τροπον τινα δι' ακριβεστατης της ομοιω σεως, ουκ εξ
εαυτου παντως εχει μερος ωσπερουν της ουσιας, ηγουν εξ αυτης νοουμενον, αλλ' ως
εικονα μονην και ομοιω σιν ακριβη. Ὁρατω δη παλιν ο φιλομαθης, οτι και νυν ημιν
ως οφις ο δι' εναντιας επιπηδαι, και εις υψος αιρει την ιου γεμουσαν κεφαλην· αλλ' ο
συνθραυων τας κεφαλας του δρακοντος, συνθραυσει και ταυτην, και δωσει παλιν
ημιν το δυνασθαι τας πολυτροπους αυτων δυστροπιας υπεκδραμειν. λεγετω τοινυν
ημιν ο δεινοις ημας αρτιως περικτυπησας λογοις· η σφραγις ητοι το σημαντρον το εξ
υλης τυχον πεποιημενον ητοι σιδηρας ηγουν της απο χρυσου, αρ' ουχι παντως εν
χαρακτηρι τινι κατασημαινει τα εν οις γινεται, η και διχα χαρακτηρος εσται τε και
νοηθησεται σημαντρον; αλλ' οιμαι πας τις ουν οτι και των παρ' εκεινοις, και ουχ
εκων ομολο γησειεν απο του πρεποντος προς αυτην συνελκομενος την αληθειαν, οτι
δη παντως εν χαρακτηρι σφραγιει· χαρακ τηρος δε διχα, κατα γε τον εν τωι πρεποντι
λογισμον, ουδαμως. οτε τοινυν, καθαπερ ημιν η θεια διαμαρτυρεται γραφη,
"χαρακτηρ της υποστασεως" του Θεου και Πατρος εστιν ο Υιος, εν αυτηι τε ων
δηλονοτι, και εξ αυτης φυσικως, αυτος εν τινι κατασημαινεται, η δια τινος ετερου
σφραγιει χαρακτηρα τον ιδιον ο Πατηρ; ου γαρ δη τις ερει τον 1.444 Πατερα μη ειναι
παντως εν ειδει θεοπρεπει, οπερ εστιν ο Υιος η μορφη του τεκοντος αυτον, ον ειπερ
τις θεασαιτο νοητως, αυτον δηλον οτι κατοψεται τον Πατερα. δια γαρ τοι τουτο και
εαυτον ειναι φησιν εν αυτωι φυσικως, καν εξ αυτου νοηται κατα το ιδιοσυστατον,
ωσπερουν και το απαυ γασμα τυχον εν τωι απαυγαζοντι και εκ του απαυγαζοντος,
και ετερον τι κατα γε τον εν νοησει λογον, και παλιν ουχ ετερον, ως προς αυτο
θεωρουμενον, δια το εξ αυτου λεγε σθαι, και εν αυτωι παλιν υπαρχειν. και ου δηπου
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το εν μερισμωι και αποκοπηι τηι καθολου, και κατ' ουσιαν τα τοιαυτα
λαμβανεται· εμπεφυκοτα γαρ κατα την ταυτοτητα της ουσιας τοις αφ' ων εισι, και εξ
αυτων ειναι πιστευονται, προκυπτοντα μεν πως κατα την εκφανσιν την ως εν
νοησει προς ετερον τι και ιδικως, πλην ου μεμερισμενως. σφρα γιζεται τοινυν παρα
του Πατρος, ου γυμνος η ασαρκος ο εκ της ουσιας αυτου Λογος, αλλα μαλλον δι'
αυτου τα προς ομοιωσιν αναγομενα την ως προς Θεον κατα το ενδεχομενον, ωσπερ
ουν εν εκεινωι νοουμεν, εν τωι τινας λεγειν "Ἐση "μειωθη εφ' ημας το φως του
προσωπου σου, Κυριε." προσωπον μεν γαρ του Θεου και Πατρος τον Υιον ειναι
φησιν, οπερ εστι παλιν ο χαρακτηρ· φως δε το εξ αυτου, την δια του Πνευματος επι
την κτισιν διηκουσαν χαριν, δι' ης ως προς Θεον αναπλαττομεθα δια πιστεως, οιονει
σημαν τρωι τινι την προς τον Υιον συμμορφιαν αναλαμβανοντες δι' αυτου, ος εστιν
εικων του Πατρος, ινα σωζηται καλως εν ημιν το καθ' ομοιωσιν και εικονα
γεγενησθαι του κτισαντος. επειδη δε ομολογουμενως προσωπον εστι του Θεου και
Πατρος ο Υιος, ειη δηπου παντως αν αυτος και ο χαρακτηρ εν ωι σφραγιζει Θεος.
Ἀλλα ναι, φησιν ο δι' εναντιας, οτι μεν δια του Πνευ ματος κατασφραγιζει Θεος τους
αγιους πιστευομεν, πλην 1.445 ουδεν ολως τα παρα σου προς την προκειμενην
ευρισκεται ζητησιν· διο δη παλιν αναλαβοντες ερουμεν Ἡ σφραγις η απο σιδηρου
τυχον η και χρυσου νοουμενη εγχαραττει την ομοιωσιν την εαυτης ταις υλαις, ταις
εφ' αις αν γενοιτο, αποβαλουσα μεν εξ εαυτης ουδεν, μονην δε κατ' ενεργειαν την εκ
του προστεθλιφθαι κατασημαινουσα τα δεχομενα· ουτω νοουμεν εσφραγισθαι παρα
του Πατρος τον Υιον, ουδεν εχοντα της ουσιας αυτου, απολαυσαντα δε μονης της
ακριβους ομοιωσεως, και ετερον τι παρ' αυτον υπαρχοντα, καθαπερ εικονα προς το
αρχετυπον. Ὢ παρανοιας αμετρου και ριψοκινδυνου φρονηματος· ως ευκολως
επελαθου των αρτι γεγυμνασμενων. χαρακτηρα μεν γαρ του Πατρος τον Υιον
ειρηκαμεν, σφραγιζεσθαι δε εν αυτωι το αλλοτριον, και ουκ αυτον, ινα μη αυτος
εαυτου νοοιτο χαρακτηρ. συ δε ημιν ουκ ορθως τον επι τουτοις απολακτισας λογον,
μονην αυτωι την κατ' ενεργειαν ομοιο τητα περιτιθεις ουκ ερυθριαις. εν μονοις ουν
αρα χαρακτηρσι Θεος εσται καθ' υμας ο Υιος, και φυσει μεν ουδαμως, κατα δε το
μεμορφωσθαι μονον και εσχηματισθαι καλως προς την του τεκοντος εμφερειαν.
ταχα δε ουκετι τεκοντος ολως· ωρα γαρ υμας δια τουτων αναιρειν και την γεννησιν,
μαλλον δε αναγκη πασα, και ει μη βουλεσθε. περι μεν ουν του χρηναι πιστευειν
γεγεννησθαι τον Υιον εκ Πατρος, πολυς ημιν ηδη δεδαπανηται λογος, η και εν
οικειωι καιρωι δαπανη θησεται· πρεπωδεστερον δε πως επι το εν χερσι βαδιουμεθα,
τοις αθυρογλωττειν αφυλακτως ειωθοσιν εκεινο προτεινοντες εις ερωτησιν Ἆρ'
ουχι παντως το δοτον ερουσι και αφαι ρετον και το προσγεγονος ολως εγχωρειν
ομολογουσι και αποβαλλεσθαι; η γαρ ουχι και αποπτυεσθαι παν οτιουν εσθ' οτε
συμβαινει, ο μη κατα φυσιν ενεῤριζωθη τισιν; αλλ' 1.446 εστι δηλον, καν ει μη τις
εκεινων συννευσειεν. εσται δη ουν, κατα γε τον εν τοις ενδεχομενοις λογον, γυμνος
ποτε της ομοιωσεως ο Υιος· μονην γαρ ως φατε κατ' ενεργειαν την ως εκ Πατρος
προς αυτον εσημανθη, το εκ φυσικων πλεονε κτηματων ουκ εχων ασφαλες, αλλ'
ετερος τις παντελως νοουμενος και υπαρχων παρα τον γεννησαντα, και ολο σχερως
αποκεκομμενος της ουσιας αυτου. καλως γαρ δη σφοδρα ποιουντες, και σοφωτατοις
τα πραγματα προανα βλεποντες λογισμοις, ησφαλισασθε τον Πατερα, μηδεν εξ
εαυτου λεγοντες επιδουναι τωι· Υιωι, πλην ομοιωσεως αξιωσαι μονης, ινα μη τι
παθος νοηται περι αυτον. τουτο γαρ υμων το αποῤρητον ευηθες. ηγνοησατε γαρ
κατα το εικος, οτι παντα ποιων απαθως ο Θεος και Πατηρ, γεννησει και απαθως, και
πυρος εστι κρειττων· καταφερει γαρ και εις ταυτην ημας ο λογος την χρειαν· ουκ εν
παθει και αποκοπηι τηι κατα σωμα νοουμενηι γεννωντος την εξ αυτου πυρωσιν.
ακουετωσαν τοινυν οι προς μονας υπονοιας νεανικοι, και το δυσφημειν αφυλακτως
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρημα μεν ουκ ανοσιον, αρετην δε μαλλον ειναι λογιζομενοι, οτι περ ει εν μονηι τηι
καθ' ομοι ωσιν οικειοτητι συντεταχθαι φασι τωι Πατρι τον Υιον, εν ουδεμιαι των
αγαθων ασφαλειαι κεισεται, αποκινδυνευσει δε παντως και εις το ειναι φυσει Θεος,
επιδεξεται δε κατα γε το ενδεχομενον και την εις τα χειρω παρατροπην. και γαρ δη
και προς εκεινον ελεγετο τον Τυριων ηγουμενον, α και λογος ημας αναγκαιως
αναπειθει προσαπτειν τωι του ∆ιαβολου προσωπωι "Συ ει αποσφραγισμα ομοιωσεως·"
αλλ' ευρι σκεται της ομοιωσεως αποπεσων, ο προς ον ο τοιουτος ειρηται λογος. οραις
ουν ηδη, και μαλα σαφως, απο δη των τοιουτων, ως ουκ ασφαλες εις ακλονητον
στασιν τοις νοη τοις το εν ομοιοτητι κεισθαι μονηι τηι προς Θεον, αλλ' ουδε 1.447
αποχρη προς απαραποιητον διαμονην την εφ' οισπερ αν ειεν αγαθοις, το
κατεσφραγισθαι καλως προς την του ποιησαντος φυσιν. καταπιπτει γαρ και αυτα και
φερεται κατω μεταχω ρουντα πολλακις εις αισχιονα γνωμην, ηπερ ην εν αρχαις.
ενδεχεται δη ουν κατα τον ουτως ημιν εχοντα λογον, κατα μονην την ταυτοεργιαν
εις ομοιωσιν αναβαινοντα τωι Πατρι τον Υιον, και υποβαθραι μεν ουκ ερηρεισμενον
φυσικηι, εν δε μοναις ταις εξ οικειων θεληματων ροπαις την ασφαλειαν εχοντα,
υπομειναι και τροπην η, καν μη παθοι, προαιρεσεως αξιαγαστου καρπον ευρησει το
μη παθειν, και ου φυσικης ασφαλειας εδραιοτητα μαλλον ως Θεος. Τι ουν, ω
βελτιστοι, γεγονεν ημιν ουκετι Θεος κατ' αλη θειαν ο Υιος; και ει καθ' υμας ουτως
εχων αλωσεται, τι προσκυνουμεν αυτωι; διατι δε τωι Θεωι και Πατρι συνδοξα ζεται; τι
δε και ταις ανωτατω δυναμεσιν, ως Θεος εποχειται; ηγνοησεν αρα μεθ' ημων και
αυτα τα αγια Σεραφιμ, οτι πολυ του πρεποντος αποσφαλλεται, τον ουκ οντα κατα
φυσιν δοξολογουντα Θεον; πλαναται δε, κατα το εικος, Κυριον σαβαωθ ονομαζοντα
τον τοις ισοις τετιμημενον. η γαρ ουκ ερουμεν, και τας ανωτατω δυναμεις, αρχας τε
και θρονους και εξουσιας και κυριοτητας συμμορφους ορασθαι σπουδαζειν κατα το
εγχωρουν τωι Θεωι; ει γαρ το εκ της γης μικρον ουτω ζωιον ως προς εκεινην την
κτισιν, φημι δη τον ανθρωπον, τωι τοιουτωι καλλει τετιμηται, ποιον εχει λογον μη
ουχι παντως οιεσθαι, και πολυ των εν ημιν εν αμεινοσι, τα πολυ τιθεσθαι κρειττονα;
πως ουν αυτον και Κυριον σαβαωθ ονομαζουσι, και εν δορυφορων ταξει περιε στασι,
καθαπερ τωι βασιλει των ολων υπηρετουμενα; οτου δε χαριν και αυτωι συνεδρευει τωι
Πατρι, και τουτο εκ δεξιων, το δουλον τωι δεσποτηι, τωι πεποιηκοτι το ποιημα; 1.448 η
γαρ ουχι τοις γενητοις, το εκ προσοχης και γρηγορσεως απαθες και απαραποιητον
μαλλον αν πρεπηι προσαγειν, η τωι κατ' ουσιαν Θεωι φυσικως εχοντι το μη δυνασθαι
παθειν; αλλ' εστι δηλον, καν εκεινοι μη λεγωσι. τις ουν ετι τουτων ληρουντων
ανεξεται, η πως ουκ ευλογως ακουσονται "Ουαι "οι μεθυοντες ανευ οινου;" Ἀλλ'
ισως δυσωπηθησονται μεν τας εκ των τοιουτων συλλογισμων ατοπιας, επ' εκεινο δε
βαδιουνται, και κατασε σημανθαι μεν παρα του Πατρος εις ομοιωσιν ακριβεστατην
ερουσι τον Υιον, εν ατρεπτωι δ' ουν ομως ειναι τηι φυσει, και ει μη εστιν εκ Πατρος.
Ειτα πως ειπε μοι το μη εκ Θεου κατα φυσιν, φορεσει το ιδιον αυτου, και των της
θειας ουσιας πλεονεκτηματων ουκ αμοιρουν ουσιωδως ευρεθησεται, το μη εξ αυτης
προελθον κατα τον αληθη της γεννησεως τροπον; εστι γαρ, οιμαι, παντι τωι σαφες
και ομολογουμενον, ως αβατα παντελως τα της θεοτητος ιδια τηι πεποιημενηι κτισει,
και τα εκεινηι προσοντα φυσικως ουκ αν γενοιτο ποτε παρ' ετερωι των οντων τινι,
κατα τον ισον τε και απαραλλακτον τροπον· οιον το ατρεπτον εν Θεωι φυσικως,
ουτω δε και εν ημιν ουδαμως, ασφαλεια δε τις ημας ως προς αυτο σχηματιζει δια
προσοχης και νηψεως, εφ' α μη προσηκεν ουκ επιτρε πουσα προχειρως
μεταβιβαζεσθαι. ει δε ολως ενδεχεται τι κατ' εκεινους των θεικων ιδιωματων
ενυπαρχειν τινι των ουκ εξ αυτης κατ' ουσιαν και ουτως ενυπαρξει καθαπερ αυτηι, τι
το κωλυον ειπε μοι, και παντα λοιπον τα θεοπρεπη κατα χωρειν ηδη, και εν τοις μη
υπαρχουσι κατα φυσιν θεοις; ενος γαρ ολως αδιακωλυτως χωρησαντος, του
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατρεπτου φημι, τοπον εξει και τα λοιπα· και τι το εντευθεν; συγκε χυται το παν ημιν.
η γαρ ουχι τα μεν ανω χωρησει κατω, αναβησεται δε προς τον ανω τοπον τα κατω; τι
γαρ δη το 1.449 παραποδιζον ετι τον μεν ανωτατω Θεον προς την ημετεραν
καταβιβαζεσθαι θεσιν, ημας δε αυ παλιν ειναι θεους, και ουτως ως ο Πατηρ,
ουδεμιας ετι μεταξυ κειμενης τε και ορωμενης διαφορας, ει χωρησει και εν ημιν και
ενυπαρξει φυσικως τα Θεωι προσοντα μονωι πλεονεκτηματα; και επει περ εν εαυτωι
μονωι συνεχει κατα το εικος ο Θεος και Πατηρ τα δι' ων εσομεθα κατ' αυτον,
μεμενηκαμεν ανθρωποι, και αγγελοι δε συν ημιν τουθ' οπερ εισιν, επι το επανω
παντων ουκ αναβαινοντες. ως ειπερ ειδειη φθονου κρειττων ορασθαι Θεος, δια του
προσθειναι πασιν εις εξουσιαν το ιδιον αυτου, πολλοι δη παντως αν ησαν οι κατα
φυσιν θεοι, γην τε και ουρανον και την αλλην απασαν κτισιν δημιουργειν ισχυ
οντες· τα γαρ απαξ κεχωρηκοτα τα εν τωι κατα φυσιν ∆ημιουργωι πλεονεκτηματα,
πως ουκ αν γενοιντο κατ' αυτον; η τι το κωλυον εν ισηι φαινεσθαι δοξηι το τοις ισοις
δια λαμπον αγαθοις; αλλ' οραι που παντως ο θεομαχος, οση τις εντευθεν των
εκτοπων ημιν εννοιων η πληθυς επισωρευεται, και της ενουσης αυτωι δυσμαθιας
καταβοαι· εν ιδιαι γαρ φυσει το θειον κεισεται, και μεθεξει μεν αυτου το πεποιη μενον
δι' οικειοτητος πνευματικης, αναβησεται δε ουδαμως εις το εκεινηι προσον
απαραλλακτως αξιωμα. διεσκευα σμενων δε ουτως ημιν των λογων, ουσιωδως τωι
Υιωι το ατρεπτον ενυπαρχον ευρησομεν· Θεος ουν αρα κατα φυσιν εστιν, αναγκαιως
τε λοιπον εκ Πατρος, ινα μη τι φαινηται των ουκ εξ αυτου κατα φυσιν προς το ισον
εν θεοτητι διαβαινον αξιωμα. Ἐπειδη δε ως ακαταμαχητον ημιν προΐσχονται
λογισμον, ετερον ειναι τον Υιον λεγοντες παρα τον Πατερα, καθαπερ εικονα προς
αρχετυπον, και δια της τοιαυτης ευρεσιλογιας διατεμειν οιονται της ουσιας αυτον
του γεννησαντος· αλω σονται παλιν ανοηταινοντες ου μικρως, και επι μηδενι το
1.450 παραπαν διισχυριζεσθαι μελετησαντες, ωσανει και κατ' αλη θειαν δυναμενωι
τουθ' οπερ αυτοις κατα νουν εστιν εξανυειν καλως. τι γαρ ολως επι τουτωι και
διατεινονται ματην, η ποθεν απο μονης της κατ' ιδιαν υπαρξιν ετεροτητος διατε
μνουσι του Πατρος τον Υιον; ου γαρ δηπου το υπαρχειν αυτον ιδιοσυστατως, και της
του τεκοντος ουσιας αλλοτριον αποφαινει. εστι μεν γαρ εκ Πατρος ομολογουμενως,
ως εκ της ουσιας αυτου, εστι δε αυ παλιν εν Πατρι δια το εν αυτωι κατα φυσιν
υπαρχειν· και αυτου λεγοντος ακουσηι, ποτε μεν "Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον και
ηκω·" ποτε δε αυ παλιν "Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι." αναχωρησει μεν γαρ
ουκ εις ιδιοτητα παντελως και ολο τροπως κεχωρισμενην, δια το εν μιαι θεοτητι την
αγιαν νοεισθαι Τριαδα, αλλ' ων εν Πατρι κατα λογον, ητοι σχεσιν αδιαστατον την ως
εν ομοουσιοτητι, και εξ αυτου νοηθησεται κατα προοδον αποῤρητως την
εκφαντικην, ητοι την ως εν απαυγασματι. φως γαρ εστιν εκ φωτος. ουκουν εν Πατρι
και εκ του Πατρος, αδιαστατως τε αμα και κεχωρισμενως, ως μεν χαρακτηρ
ενυπαρχων, εικων δε ως προς αρχετυπον εν ιδιαι νοουμενος υπαρξει. ποιησομεθα δε
ουχ απλως τον επι τουτωι λογον, αλλ' εκ παραδειγματος νομικου βεβαιω σομεν
πανταχοθεν τοις ετεροδοξοις την εκ της αληθειας επιτειχιζοντες δυναμιν. Ουκουν
προσκομιζειν ο νομος τοις εξ Ἰσραηλ διεταξατο λυτρον της οικειας εκαστον
κεφαλης, "το ημισυ του διδρα "χμου." εν δε ενι στατηρι το διδραχμον ην. αλλα και
εν τουτωι παλιν αυτος ημιν εσκιαγραφειτο Χριστος, ο υπερ παντων, ως παρα
παντων, λυτρον εαυτον προσαγαγων τωι Θεωι και Πατρι, και νοουμενος μεν, ως εν
μιαι δραχμηι, πλην της ετερας ου κεχωρισμενως, δια το ως εν νομισματι τωι ενι,
καθαπερ ηδη προειρηκαμεν, τας δυο κεισθαι δραχμας. ουτω 1.451 δ' αν νοοιτο και
Υιος προς Πατερα, και Πατηρ αυ παλιν ως προς Υιον, εν μιαι μεν αμφω τηι φυσει,
διηιρημενως δε ανα μερος εκατερος, ως υπαρχων ιδιοσυστατως, πλην ου παντη διακε
κομμενως, ουδε διχα του ετερου το ετερον. και ωσπερ ησαν εν ενι τωι νομισματι δυο
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δραχμαι, το εν ποσοτητι μετρον ισομοιρουν αλληλαις και ουδαμοθεν ελαττουμενον
εχουσαι, ουτω νοησεις το εν μηδενι παραλλαττον της ουσιας του Υιου προς Θεον και
Πατερα, η αυ παλιν εκεινου προς αυτον, υγια τε λοιπον τον εφ' απασι τοις περι
αυτου λαλουμενοις εκδεξηι λογον. Ειπον ουν αυτωι Τι ποιουμεν, ινα εργαζωμεθα το
εργον του Θεου; απεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτοις. Ουκ εξ αγαθης διανοιας η πευσις,
αλλ' ουδε, ωσπερ αν τις υποτοπησαι τυχον, εκ φιλομαθειας αυτοις προεισιν η
ερωτησις, γεγονε δε μαλλον εκ πολλης αγαν της αλαζονειας ο λογος. ωσπερ γαρ
ουδεν προς οις ᾔδεσαν αξιουντες ετι μαθειν μονονουχι τοιουτον τι φασιν Ἅλις, ω
ουτος, ημιν τα δια Μωυσεως· ισμεν ουκ ελαττον, ηπερ εχρην, τα εφ' οις αν δεησαι
συντεινεσθαι τον των θειων εργων επιστημονα. τι δε αρα το καινον εποισεις αυτος
τοις κατ' εκεινο καιρου διατεταγμενοις; τι δε διδαξεις το ξενον, ο μη δια των θειων
ημιν προεσημανθη λογων; ουκουν εξ απονοιας μαλλον ηπερ οντως εκ φιλομαθους
προαιρεσεως η ερωτησις. εχεις τι τοιουτο και παρα τωι μακαριωι Ματθαιωι· νεανιας
μεν γαρ τις, ουκ ευποριστατωι κτηματων περιουσιαι περιχεομενος, υπαινιττετο πως
εις το χρηναι λοιπον την υπο Θεωι δουλειαν εισερχεσθαι. επειδη δε ηκεν εις τον
Ἰησουν, σπουδαιως ανεπυνθανετο, τι χρη δραν αυτον, ινα και της αιωνιου ζωης
1.452 ευρισκοιτο κληρονομος. προς αυτον δε ο Κυριος "Τας "εντολας που παντως
οισθα, φησιν, ου φονευσεις, ου "μοιχευσεις, ουκ επιορκησεις," και οσα τουτοις
συνηρμο σται. αλλ' ως τουτων ουδενος εκεινος ετι δεομενος, η και μαθηματων
εξηγησιν πολυ της ενουσης εξεως υστεριζουσαν ου καταδεχομενος "Ταυτα, φησι,
παντα εκ νεοτητος μου "τετηρηκα· τι δε ετι υστερω;" οπερ ουν εκεινος αμαθιαι
συζευξας την υπεροψιαν το Τι ετι φησιν υστερω, τουτο και ουτοι δια πολλην αγαν
αλαζονειαν τε ομου και δοκησισοφιαν λεγουσι Τι ποιουμεν ινα εργαζωμεθα το εργον
του Θεου; Ἀγαθον ουν αρα το μετριον φρονημα, και ψυχης εργον ευγενους, το τοις
διδασκουσιν επιτρεπειν το λυσιτελες εξεπι στασθαι μαλλον, παραχωρειν τε ουτω
μαθημασιν, ενεστιαν οισπερ αν εχειν οιωνται καλως, ατε δη και το μειζον εχουσιν εν
γνωσει. πως γαρ αν ολως και εν διδασκαλου παραληφ θησονται ταξει, μη ουχι
παντως ελοντες το εν συνεσει πλεονεκτουν η ωσπερ αν εχοι των παιδευομενων ο
νους, οτε και εις το εκεινων μετρον καταληξει μολις αυτοις η εις το μειζον επιδοσις,
κατα γε το υπο του Σωτηρος ειρημενον "Ουκ εστι μαθητης υπερ τον διδασκαλον,"
και "Ἀρκετον "τωι μαθητηι ινα γενηται ως ο διδασκαλος αυτου;" Τουτο εστι το εργον
του Θεου, ινα πιστευητε εις ον απεστειλεν εκεινος. Πληκτικωτατα παλιν ο Κυριος, ει
και λεληθοτως ετι και επεσκιασμενως ταις των ερωτωντων απονοιαις επιπηδαι·
οιησεται μεν γαρ τις οσον ηκεν ειπειν εις απλοτητα λογου, μηδεν ετερον αυτοις
επιταττειν τον Ἰησουν, η οτι προσηκοι πιστευειν αυτωι. περισκεπτομενος δε των
ειρημενων τον νουν, και προς ετερον τι βαδιζουσαν θεωρησει την αναφοραν. καλως
γαρ δη σφοδρα ποιων, ταις των ερωτωντων απονοιαις 1.453 πρεποντα τον επι
τουτοις διεσκευαζετο λογον. εκεινοι μεν γαρ, ως αλις δια νομου μανθανοντες τωι
Θεωι θυμηρες εργα ζεσθαι, αθετουσι δυσσεβως του Σωτηρος ημων την διδασκα λιαν
"Τι ποιουμεν, λεγοντες, ινα εργαζωμεθα το εργον του "Θεου;" αλλ' εδει και πολυ της
Θεωι φιλαιτατης λατρειας απεσχοινισμενους ετι δεικνυειν αυτους, και ουδεν ολως
εγνω κοτας των αληθως αγαθων, τους οι γε τωι γραμματι τωι νομικωι
προσεδρευοντες, τυπων απλως και σχηματων μεστον εχουσι τον νουν. δια τοι τουτο
μετα πολλης τινος της εμφα σεως λεγει ταις κατα νομον λατρειαις τον εκ της
πιστεως αντιδιαστελλων καρπον Τουτο εστι το εργον του Θεου ινα πιστευητε εις ον
απεστειλεν εκεινος. τουτο εστιν, ουχ οπερ υμεις ενομισατε, φησιν, εις μονους
ορωντες τους τυπους, αλλ' ιστε δη παλιν, καν μη βουλησθε μαθειν, ως ου ταις παρ'
υμιν βουθυσιαις ο νομοθετης ηγασθη ποτε, μηλοσφα γειν δε ου δει σε εθελοντι τε
και απαιτουντι τουτο Θεωι· τι δ' αν ειη λιβανωτος, καν ευοσμοις εις αερα
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιελιττηται καπνοις, τι δε ο τραγος ονησει, φησι, και αι δυσποριστοι του
κινναμωμου προσαγωγαι; ου φαγεται κρεα ταυρων Θεος, αλλ' ουδε αιμα τραγων
πιεται· εγνω "παντα τα πετεινα του "ουρανου, και ωραιοτης αγρου μετ'" αυτου εστι.
μεμισηκε δε και απεωσατο τας εορτας υμων, και ου μη οσφρανθηι εν ταις
πανηγυρεσιν υμων, ως αυτος που φησιν· αλλ' ουδε ελαλησε "προς τους πατερας
υμων περι ολοκαυτωματων και "θυσιων." ουκουν ου τουτο εστι το εργον του Θεου,
αλλ' εκεινο μαλλον, ινα πιστευητε εις ον απεστειλεν αυτος. και γαρ δη και οντως
αμεινων εστι της νομικης και ως εν τυπωι λατρειας η δια πιστεως σωτηρια, και της
κατακρινουσης εντολης η δικαιουσα χαρις. 1.454 Ἔργον ουν αρα τηι φιλοθεωι ψυχηι
πιστις η εις Χριστον, και αξιολογωτερον σφοδρα το επειγεσθαι μαλλον τοις περι
αυτου κατασοφουσθαι λογοις, ηγουν ταις εν τυπωι προσε δρευειν σκιαις.
αποθαυμασεις δε παλιν κακεινο προς τουτοις· εχων γαρ εν εθει Χριστος λογον
ποιεισθαι μηδενα των διερωτωντων πειραστικως, αυτο προς το παρον οικονομικως
αποκρινεται· ει και ᾔδει παλιν ωφεληθησομενους ουδεν· εις κατακριμα αυτοις·
ωσπερ ουν και εν ετεροις φησιν "Ει μη "ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ
ειχοσαν· νυνι δε "προφασιν ουκ εχουσι περι της αμαρτιας αυτων." Ειπον ουν αυτωι Τι
ουν ποιεις συ σημειον, ινα ιδωμεν και πιστευσωμεν σοι; τι εργαζηι; οι πατερες ημων
εφαγον το μαννα εν τηι ερημωι, καθως εστι γεγραμμενον Ἄρτον εκ του ουρανου
εδωκεν αυτοις φαγειν. Ἐκκαλυπτεται κατα βραχυ των Ἰουδαιων η γνωμη, καιτοι
λανθανουσα πως και εν αφανεστεροις ετι κατακε χωσμενη τοις λογισμοις· εφασκον
μεν γαρ εξ απονοιας "Τι ποιωμεν, ινα εργαζωμεθα τα εργα του Θεου," ατε δη,
καθαπερ ηδη προειπομεν, εξαρκουσαν εχοντες την δια Μωυ σεως εντολην, εις το
δυνασθαι προς πασαν αυτους απευθυναι σοφιαν, δι' ης αν ειδειεν το ευαρεστον
επιτελειν τωι Θεωι· αλλ' ηγνοειτο πως καιτοι τοιουτος ων εν αυτοις ο σκοπος,
απογυμνουται δε νυνι και κατα βραχυ προεισιν εις το εμφανεστερον· "Ου γαρ εστι
κρυπτον," κατα την του Σωτη ρος φωνην, "ο ου φανερωθησεται." τι τοινυν ηδη,
φασι, τι ποιεις συ σημειον; τετιμηται, φησι, και λιαν εικοτως ο μακαριος Μωυσης,
παρεδεχθη προς μεσιτειαν Θεου και ανθρωπων. και γαρ δη και αρκουν εδωκε
σημειον· εφαγον 1.455 εν τηι ερημωι το μαννα παντες οι συν αυτωι. συ δε δη λοιπον,
επειπερ εις τοπον ημιν εισερχηι τον εκεινου μειζονα, και τοις παλαι διωρισμενοις
επιδιαταττειν ου παραιτηι, ποιοις ημας πιστωσεις σημειοις, η τι δεικνυων των οσα
θαυμαζεσθαι πρεπει καινοτερων ημιν παιδευματων ειστρεχεις εισηγητης; αληθης δε
δια τουτων και αυτος ο του Σωτηρος ημων αναδεικνυται λογος· οτι γαρ ᾤοντο
χρηναι ζητειν, ουχ ινα θαυμαζωσιν αυτον, εφ' οις αν τι δρασαι θεοπρεπως, αλλ'
επειπερ εφαγον εκ των αρτων και εχορτασθησαν, εξ ων ηδη φασιν και ελεγχονται.
σημειον γαρ απαιτουσιν αυτον, ουχ απλως το τυχον, αλλ' οπερ ως ᾤοντο πεποιηκε
Μωυσης, ουκ εις μιαν ημεραν, αλλ' εν ολοις τοις ετεσι τεσσαρακοντα τον εξ
Αιγυπτου λαον διαθρεψας κατα την ερημον, δια της του μαννα χορηγιας. παντελως
γαρ, ως φαινεται, των εν τηι θειαι γραφηι μυστηριων ειδοτες ουδεν, ου τηι θειαι τουτο
πεποιηκοτος δυναμει την επ' εκεινωι θαυμα τουργιαν ανακεισθαι πρεπειν
διελογιζοντο, ανοητως δε σφοδρα την Μωυσεως επ' αυτωι καταστεφουσι κεφαλην.
αιτουσι τοιγαρουν το ισον εκεινωι παρα Χριστου σημειον, ουδεν ολως το θαυμα
διδοντες τωι προς ημεραν αυτοις επιδειχθεντι σημειωι, και ει μεγα τυχον ευρισκοιτο,
χρηναι δε και εις μακρον εκτεινεσθαι χρονον της τροφης την επιδοσιν. ουτω γαρ αν,
και μολις δυσωπησειν αυτους εις το κατανευειν και συμψηφιζεσθαι λοιπον
αξιολογωτατην ειναι του Σωτηρος την δυναμιν, ευπαραδεκτον τε δια τουτου την
διδασκαλιαν. προδηλον ουν εστι, και ει μη σφοδρα φασιν εναργως, οτι σημειων μεν
αλογουσι παντελως, προφασει δε του θαυμαζειν εθελειν αυτα, την ακαθαρτον της
γαστρος ηδονην θεραπευειν επειγονται.
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1.456 ΚΕΦΑΛΗ ς . Περι του μαννα, οτι τυπος ην της Χριστου παρουσιας και
των δι' αυτου χαρισματων πνευματικων. Ειπεν ουν αυτοις ο Ἰησους Ἀμην αμην
λεγω υμιν, ου Μωυσης δεδωκεν υμιν τον αρτον τον εκ του ουρανου.
ΠΛΗΚΤΙΚΩΤΑΤΑ και νυν ο Σωτηρ ασυνετους οντας ελεγχει, και πολυ λιαν
ηγνοηκοτας τα εν τοις Μωυσαικοις συγγραμμασι. χρην γαρ δηπου λιαν αυτους
εξεπιστασθαι σαφως, οτι διηκονει μεν ο Μωυσης τα παρα του Θεου προς τον λαον,
και αυ παλιν τα εξ υιων Ἰσραηλ προς Θεον, και αυτουργος μεν αυτος επ' ουδενι των
θαυματων υπηρχεν, υπηρετης δε μαλλον και υπουργος ων αν βουλοιτο δραν επ'
ωφελειαι των εκ δουλειας ανακεκλημενων ο παντων αυτοις των αγαθων χορηγος.
οπερ ουν ην εν υπονοιαι δυσσεβει παρ' εκεινοις, τουτο και μαλα γοργως υποτεμνεται
Χριστος. το γαρ δη τα μονηι πρεποντα τε και χρεωστουμενα τηι θειαι φυσει, ταις
ανθρωπων ανατιθεναι τιμαις, και ουχι μαλλον αυτηι, πως ουν ουκ αν ειη λοιπον
μωριας τε ομου και δυσσε βειας αναπλεων; αποστησας δε λοιπον τον ιεροφαντην
Μωυσεα του θαυματος, και της εκεινου χειρος υπεξελων το παραδοξον, δηλος αν ειη
δηπουθεν εαυτωι μαλλον ανατιθεις μετα Πατρος την δοξαν, ει και παραιτοιτο λεγειν
εναργε στερον, δια την των ακροωμενων απαιδευσιαν. ην γαρ δη 1.457 και οντως
ελπιδος ου μακραν, ατε δη Μωυσεως δια των τοιουτων εξυβρισμενου ρηματων,
αποταυρουσθαι παλιν αυτους, και εις ακρατους οργας ανακαιεσθαι, το μεν αληθες
οπως αν εχοι διερευνωντας ουδαμως, ουδε την του λαλουντος αξιαν
επιγινωσκοντας, επι δε μονον απερισκεπτως ιοντας το χρηναι τιμασθαι Μωυσεα, και
ουκ ευλογως τυχον, οτε και προς τι το υπερτερουν συγκρινοιτο. Μανθανωμεν
τοινυν, ευκρινεστερον τε και λογικωτερον, την εις τους αγιους ημων πατερας
επιτηδευειν ευλαβειαν, και αποδιδοναι κατα το γεγραμμενον, "τωι τον φοβον τον
φοβον, "τωι την τιμην την τιμην." αδικησομεν γαρ ουδαμως, το εκαστωι πρεπον
αναλογως προσαπτοντες, επει "και πνευματα "προφητων προφηταις υποτασσεται·"
οταν δε δη τις λογος εισερχηται περι του Σωτηρος ημων Χριστου, τοτε και λεγειν
ημας αναγκαιον "Ὅτι τις εν νεφελαις ισωθησεται τωι Κυριωι, "η τις ομοιωθησεται τωι
Κυριωι εν υιοις Θεου;" Ἀλλ' ο Πατηρ μου διδωσιν υμιν τον αρτον εκ του ουρανου τον
αληθινον. ο γαρ αρτος του Θεου εστιν ο καταβαινων εκ του ουρανου και ζωην
διδους τωι κοσμωι. Ἔδει μη μονον αποστησαι Μωυσεα της θεοπρεπους εξουσιας, κατα
γε την ενουσαν εν εκεινοις διαληψιν, και της επ' εκεινωι θαυματουργιας υπηρετην
αναδειξαι μαλλον η χορηγον, αλλ' ηδη και αυτο καιτοι παραδοξως γεγενημενον
κατασμικρυνειν το θαυμα, και αντιπαραθεσει τηι προς το μειζον επιδεικνυειν
υπαρχον ολως ουδεν. δεχου γαρ μοι παλιν τοιουτον τι βοωντα Χριστον Ἐν μικροις,
ω ουτοι, και ευτελεστατοις τα μεγαλα λογιζεσθε, και την του παντων ∆εσποτου
φιλοτιμιαν εν ολιγοις κομιδη διωρισασθε μετροις. αμαθαινοντες γαρ ου κατα τι
βραχυ το μαννα λογιζεσθε τον αρτον ειναι τον εξ ουρανου, καιτοι μονον εν ερημωι
το των 1.458 Ἰουδαιων αποθρεψαν γενος, αναριθμητων οντων ετερων, των ανα
πασαν την οικουμενην εθνων· και συνεσταλμενην ουτω την φιλανθρωπιαν
ελογισασθε θελειν επιδειξαι Θεον, ως ενι και μονωι λαωι χορηγησαι τροφας· τυποι
μεν γαρ εκεινα των γενικωτερων, και της καθολου φιλοτιμιας εις το κατα μερος
επιδειξις ην, ως εν αῤραβωνι τοις προειληφοσιν. αλλ' οτε της αληθειας επι θυραις
ημιν ο καιρος, ο Πατηρ μου διδωσιν υμιν τον αρτον τον εξ ουρανου, ος δια της του
μαννα χορηγιας τοις αρχαιοτεροις ως εν σκιαις κατεγραφετο. μη γαρ δη τις οιεσθω,
φησι, κατ' αληθειαν εκεινον ειναι τον αρτον τον εξ ουρανου, κατανευετω δε μαλλον
εκεινωι την ψηφον, ωιπερ αν φαινοιτο προσον το πασαν αποτρεφειν δυνασθαι την
οικου μενην, και ολως χαριζεσθαι τωι κοσμωι την ζωην. Καταιτιαται τοινυν τοις εν
τυπωι γεγενημενοις προσπεπη γοτα τον Ἰουδαιον, και το εκ της αληθειας καλλος
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναζητειν παραιτουμενον. ην γαρ ουκ εκεινο το μαννα κυριως, αλλ' η αυτος ο
Μονογενης του Θεου Λογος, ο εκ της ουσιας ερχο μενος του Πατρος, επειπερ εστι
κατα φυσιν ζωη, τα παντα ζωογονων. επειδη γαρ εκ ζωντος ανεφυ Πατρος, ζωη και
αυτος κατα φυσιν εστι, και επειπερ εργον τηι κατα φυσιν ζωηι το ζωοποιειν, ζωοποιει
τα παντα Χριστος. οπερ γαρ αρτος ημιν ο εκ γης ευρισκεται, την ασθενη της σαρκος
φυσιν ουκ εων καταφθειρεσθαι· τουτο και αυτος δια της του Πνευματος ενεργειας το
πνευμα ζωοποιων, και ου μεχρι τουτων, αλλα και αυτο το σωμα συνεχων εις
αφθαρσιαν. Ἐπειδη δε απαξ ημιν εις τον επι τωι μαννα λογον εκτρεχει τα
θεωρηματα, το λυπουν κατα γε το εικος ουδεν, και επ' αυτωι τι βραχυ
κατασκεψαμενους ειπειν, εξ αυτων παρα θεντας των Μωυσαικων βιβλιων ανα
μερος τα επ' αυτωι γεγραμμενα· ουτω γαρ αν και ευκρινεστατην ποιησαμενοι 1.459
του λογου την παραθεσιν, εκαστα των επ' αυτωι νοουμενων ορθως διοψομεθα.
επιδειξομεν δε δια παντων, οτι το μαννα το αληθινον αυτος εστιν ο Χριστος, ως εν
τυπωι τωι μαννα χορηγεισθαι τοις αρχαιοτεροις νοουμενος παρα του Θεου και
Πατρος. εχει δε ουτως η των λογιων αρχη "Τηι τε πεντε "καιδεκατηι ημεραι τωι μηνι
τωι δευτερωι εξεληλυθοτων αυτων "εκ γης Αιγυπτου, διεγογγυζε πασα η συναγωγη
υιων "̓Ισραηλ επι Μωυσην και Ἀαρων, και ειπαν προς αυτους "οι υιοι Ἰσραηλ
Ὄφελον απεθανομεν πληγεντες υπο Κυριου "εν γηι Αιγυπτωι, οταν εκαθισαμεν επι
των λεβητων των "κρεων και ησθιομεν αρτους εις πλησμονην, οτι εξη "γαγετε ημας
εις την ερημον ταυτην αποκτειναι πασαν "την συναγωγην ταυτην εν λιμωι." τα μεν
ουν εκ της ιστοριας διαφανη και λιαν ευσυνοπτα, και ουδενος οιμαι προσδεομενα
λογου του την προχειρον βασανιζοντος γνωσιν· ερουμεν δε παλιν εις μονον ορωντες
το πνευματικον. ουκουν ετι την Αιγυπτιων εχοντες χωραν οι εξ Ἰσραηλ, δια θειου
προσταγματος την επι Χριστωι τυπικως επετελουν εορτην, και της του προβατου
θοινης αψαμενοι, μολις ουτω της του Φαραω τυραννιδος την πλεονεξιαν εξεβησαν,
και τον της δουλειας αφορητον απεσειοντο ζυγον· ειτα προς τουτωι παρα δοξως την
ερυθραν διαπεραιωσαμενοι θαλασσαν εν ερημωι γεγονασι· και δη και εν αυτηι
λιμωττοντες κρεωφαγειν επεθυμουν, και εις την συνηθη των αρτων επιθυμιαν υπε
συροντο· εγογγυζον τε ουτω κατα Μωυσεως και εις μετα γνωσιν της παρα Θεου
δωρεας καταπιπτουσι, δεον επι τουτοις ου μετριως ευχαριστειν. Αιγυπτος τοινυν
σκοτασμος αν ειη, και νοηθησεται πως εις την του παροντος αιωνος καταστασιν και
εις εξιν την κοσμικην, ην ωσπερ τινα χωραν επιγραψαμενοι, πικραν υπομενομεν εν
αυτηι την θητειαν, 1.460 εργαζομενοι μεν το παραπαν ουδεν τωι Θεωι, μονωι δε τωι
διαβολωι τελουντες τα θυμηρεστατα, και καθαπερ εις πηλον η δυσωδη βορβορον, τας
της ακαθαρτου σαρκος καταπη δωντες ηδονας, αμισθον τε και ανονητον
τληπαθουντες πονον, και ουκ αταλαιπωρον, ιν' ουτως ειπω, την φιληδονιαν
επιτηδευοντες. Ἀλλ' οταν ημιν ο του Θεου νομος κατα νουν προσλαληι, και πικραν
ηδη βλεπωμεν την εν τουτοις δουλειαν, τοτε δη τοτε την εξ απασης φαυλοτητος
αποδημιαν διψησαντες, ωσπερ εις την της ελευθεριας αρχην και θυραν επ' αυτον
ερχομεθα τον Χριστον, και την δι' αιματος του τιμιου λοιπον ασφαλειαν τε και χαριν
εφοδιαζομενοι, καθαπερ τινα θαλασσαν ταραχωδη και συγκεχυμενην, τας εν τωιδε
τωι βιωι περιστασεις αφεντες σαρκικας, εξω τε παντος θορυβου γεγονοτες κοσμικου,
προς εξιν ηδη την αυλοτεραν και καθα ρωτεραν ερχομεθα, οιαπερ εις ερημον
καταλυοντες χωρον. επειδη δε ουκ αγυμναστος εις αρετην ο δια νομου προς αυτην
παιδαγωγουμενος, οταν εν τουτοις ηδη γεγονοτες ευρισκωμεθα, τοτε τοις
δοκιμαζουσι περιπιπτοντες πειρα σμοις, υπομνησει τηι των σαρκικων επιθυμιων εσθ'
οτε καταδακνομεθα, ειτα πολυ λιαν ημας καταπυρουσης της επιθυμιας, καταβοωμεν
εξ ακηδιας πολλακις, καιτοι προς ελευθεριαν ανακεκληκοτος ημας του θειου νομου,
εν λιμωι δε ωσπερ γεγονοτες των αρχαιοτερων και κατειθισμενων ημιν ηδονων, και
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς πονους ηδη τους επι ταις εγκρατειαις ολιγωρησαντες, ουκετι φαυλην ορωμεν
την εν κοσμωι δου λειαν. και γαρ οντως ικανον το εν τηι σαρκι θελημα προς απασαν
ολιγοψυχιαν την επ' αγαθοις ελκυσαι τον νουν. "Ειπε δε Κυριος προς Μωυσην Ἰδου
εγω υω υμιν αρτους "εκ του ουρανου." εχεις ηδη και μαλα σαφως εν τουτοις 1.461
οραν το εν ψαλμοις μελωιδουμενον "Ἄρτον ουρανου εδωκεν "αυτοις, αρτον
αγγελων εφαγεν ανθρωπος·" αλλ' εστιν, οιμαι, πασι διαφανες, οτι των εν τοις
ουρανοις δυναμεων λογικων, ουχ ετερος αν νοοιτο και αρτος και τροφη παρα τον εκ
Θεου Πατρος Μονογενη. αυτος ουν αρα το μαννα το αληθες, ο αρτος ο εξ ουρανου, ο
πασηι κτισει λογικηι παρα Θεου Πατρος χορηγουμενος. εις δε γε των προκειμενων την
ταξιν εισβαινοντες, εκεινο φαμεν Κατανοησον οπως η θεια τε και ανωθεν χαρις, και
νοσουσαν εσθ' οτε τα συνηθη, την ανθρωπου φυσιν ανθελκει προς εαυτην και
ανασωζει ποι κιλως. κατωθει μεν γαρ λιθου δικην επιπιπτον τωι νωι το φρονημα της
σαρκος, και προς το ιδιον θελημα τυραννικως εκβιαζεται, αντιπεριαγει δε παλιν
ημας ο Χριστος, καθαπερ τινι χαλινωι, προς την των αμεινονων επιθυμιαν, και εις
εξιν ανακομιζει τους νενοσηκοτας την φιλοθεον. ιδου γαρ ιδου τοις
κατολισθαινουσιν εις σωματικας ηδονας, τας εξ ουρανων χορηγησειν υπισχνειται
τροφας, την δια του Πνευματος παρακλησιν δηλονοτι, το μαννα το νοητον. δια
γαρτοι τουτου προς πασαν υπομονην και ανδρειαν διακρατουμεθα, και το μη πιπτειν
εξ ασθενειας εφ' α μη προσηκεν αποκερ δαινομεν. εστηριζε τοινυν ημας εις
ευσεβειαν και παλαι το μαννα το νοητον, τουτεστι Χριστος. επειδη δε απαξ δια την
χρειαν, ως εν εκβασει του λογου γεγοναμεν, ουκ αζη τητον αυτον οιμαι πρεπειν εαν,
επειπερ εχει πολυ το τελουν εις ονησιν. Ουκουν ερει τις ευλογως Ὅτου δη χαριν ο
φιλανθρωπος τε και φιλαρετος ουτω Θεος, δεον φθασαι μεν την αιτησιν, υστεριζει
περι την υποσχεσιν· κολαζει γεμην ουδαμως τους ουτω διεστραμμενους την εξιν,
καιτοι κολασας εν τοις 1.462 εφεξης, οτε την ισην νοσουντες επιθυμιαν, και αρτους
εις πλησμονην και κρεων εφανταζοντο λεβητας, και δυσωδε στατων κρομμυων
εισεδεχοντο ποθον. εν γαρ τοις αριθμοις ευρησομεν οτι και τετιμωρηνται τινες, και
Μνηματα της επιθυμιας ο χωρος εκληθη, εν ωιπερ εστρατοπεδευον τοτε. "̓Εκει γαρ
εθαψαν, φησι, τον λαον τον επιθυμητην." ουκουν προς μεν το πρωτον ερουμεν, οτι
δη παντως εχρην περιμειναι τας επιθυμιας, ουτω τε λοιπον ευκαιρως ανα
δεικνυσθαι χορηγον· χαριεστατη γαρ πως εστι τοις ευ παθουσιν η δοσις, οταν αυτης
τινες προαναφαινωνται και προβαδιζωσιν ηδοναι, διψην αναπειθουσαι το ουπω
παρον· αισθησεως δε της χαριεστερας αμοιρησειεν αν η του αν θρωπου ψυχη, μη ταις
εις το ευ παθειν ηδοναις προσυν τεινομενη και καμνουσα. αλλ' ισως αιτησιν μεν
ουδαμως γεγενησθαι, την ως παρ' εκεινων ερεις, γογγυσμον δε μαλλον και
μεταγνωσιν και καταβοην· τουτο γαρ ην οντως και αληθεστερον ειπειν. προς δη και
τουτο φαμεν, οτι πρεποι μεν αν τοις μεν τελειοις την εξιν, η δι' εντευξεως αιτησις·
ισομοιρησει δε πως αυτηι και ο των ασθενεστερων εξ ακηδιας, η οπως αν γενοιτο,
γογγυσμος· χαλεπαινει δε ου παντως φιλανθρωπος ων ο παντων Σωτηρ. ονπερ γαρ
τροπον τοις ετι κομιδηι νηπιοις ο κλαυθμος εσθ' οτε συντελει προς αιτησιν των
χρησιμων αυτοις, και καλειται προς ερευναν η τεκουσα δια τουτου πολλακις των εν
ηδοναις τωι βρεφει, ουτω τοις ετι νηπιοις και βεβηκοσιν ουπω προς συνεσιν, ο εξ
ακηδιας, ιν' ουτως ειπω, κλαυθμος αιτησεως εχει δυναμιν την ως προς Θεον.
κολαζει δε ουκ εν αρχηι, καιτοι και ταις γηΐναις επιθυμιαις ηττωμενους ορων, αλλ'
εν μεσοις ηδη τοις χρονοις, δι' αιτιαν τοιαυτην, ως γε μοι φαινεται. ουπω μεν γαρ το
μαννα λαβοντες οι νεωστι της Αιγυπτιων αποδημησαντες, ουδε τον αρτον εχοντες
τον εξ 1.463 ουρανου, τον στηριζοντα καρδιαν ανθρωπου, καταπιπτουσιν εικοτως
εις επιθυμιας σαρκικας, διατοι τουτο και συγγινω σκονται· οι δε ηδη του Κυριου
κατατρυφησαντες, καθα γεγραπται, των πνευματικων αγαθων τα σαρκικα προτιμη
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαντες, δικαιοτατην ηδη την δικην υπεχουσι, και προσετι τωι παθειν επισημον της
συμφορας την μνημην αποκληρω σονται. μνηματα γαρ της επιθυμιας ονομα κειται
τωι της κολασεως τοπωι. "Και εξελευσεται ο λαος και συλλεξουσι το της ημερας "εις
ημεραν." εις τυπον του μαννα του νοητου το αισθητον λογιουμεθα. και το μεν
μαννα το νοητον αυτον ημιν κατα σημαινει τον Χριστον, την δε γε παχυτεραν του
νομου παιδευσιν το αισθητον υπαινιττεται. εφημερος ουν ευλογως η συγκομιδη, και
αποκωλυει τηρειν ο νομοθετης εις την αυριον, ως δι' αινιγματων τοις αρχαιοτεροις
υποδηλων, οτι του σωτηριου λοιπον αναλαμψαντος χρονου, καθ' ον εν κοσμωι μετα
σαρκος πεφηνεν ο Μονογενης, καταργηθησονται παντως οι δια του νομου τυποι, και
το συλλεγειν ετι τροφας εκειθεν εικαιον, αυτης ηδη παρακειμενης της αληθειας
ημιν εις τρυφην και απολαυσιν. "Και εσται τηι ημεραι τηι εκτηι και ετοιμασουσιν ο εαν
"εισενεγκωσι, και εσται διπλουν ο εαν συναγαγωσιν." επιτηρει δη παλιν, ινα νοηις,
οτι ουκ εαι συλλεγειν τηι ημεραι τηι εβδομηι το μαννα το αισθητον, το δε ηδη πορισθεν
και συνειλεγμενον κατα την προ αυτης ποιεισθαι κελευει τροφην. η μεν γαρ εβδομη
σημαινει της του Σωτηρος ημων επιδη μιας τον χρονον, καθ' ον εν αγιασμωι
σαββατιζομεν, των της αμαρτιας εργων αποπαυσαμενοι, και δεχομενοι μεν εις
τροφην, και πληροφοριαν της πιστεως και την ηδη συγκε 1.464 κοσμημενην εν ημιν
δια του νομου γνωσιν, ου μην ως εξ αναγκης ετι συλλεγοντες, λαμπροτερας ηδη
παρακειμενης τροφης, και τον αρτον εχοντες τον εξ ουρανου. εν διπλωι δε τωι μετρωι
προ της αγιας εβδομης το μαννα συλλεγεται· και μοι παλιν νοησεις εντευθεν, οτι
κατακλειομενου του νομου προς το εν τωι χρονωι τελος, και αρχομενης ηδη της αγιας
εβδομης, τουτεστι της επιδημιας Χριστου, εν διπλωι τροπον τινα τωι μετρωι γενησεται
των ουρανιων αγαθων η ευρεσις, και διττη τις η χαρις, προς τοις εκ νομου χρησιμοις
και την ευαγγελικην εισαγουσα παιδευσιν. οπερ αν και αυτος νοοιτο διδασκων ο
Κυριος, οτε φησι που καθαπερ εν ειδει παρα βολης "∆ια τουτο πας γραμματευς
μαθητευθεις τηι βασιλειαι "των ουρανων ομοιος εστιν ανθρωπωι πλουσιωι, οστις εκ
"βαλλει εκ του θησαυρου αυτου νεα και παλαια·" παλαια μεν τα εκ του νομου, νεα
δε τα δια Χριστου. "Και ειπε Μωυσης και Ἀαρων προς πασαν συναγωγην "υιων
Ἰσραηλ Ἑσπερας γνωσεσθε οτι Κυριος εξηγαγεν "υμας εξ Αιγυπτου, το πρωι οψεσθε
την δοξαν Κυριου εν "τωι διδοναι Κυριον υμιν εσπερας κρεα φαγειν και αρτους "το
πρωι εις πλησμονην." επαγγελλεται τοις εξ Ἰσραηλ ο Μωυσης χορηγηθησεσθαι μεν
παρα Θεου την ορτυγομητραν το προς εσπεραν, επιγνωσεσθαι δε διισχυριζεται δια
τουτου σαφως, οτι Κυριος ανηγαγεν αυτους εξ Αιγυπτου· πρωι γεμην διαῤρηδην
οψεσθε, φησι, την δοξαν Κυριου, εν τωι λαβειν αρτους εις πλησμονην. και μοι παλιν
την εφ' εκαστωι των ειρημενων εννοει διαφοραν· η μεν γαρ ορτυγο μητρα σημαινει
πως τον νομον· χθαμαλοπετες γαρ οντως αει και περι γην το στρουθιον· ουτω δ' αν
ιδοις και τους δια νομου παιδαγωγουμενους εις χθαμαλωτεραν δια τυπων 1.465
θεοσεβειαν, οσον δε ηκεν εις θυσιας φημι και περιῤραντηρια και καθαρσεις
Ἰουδαικας· ολιγον γαρ ουτοι της γης ανοχλι ζονται πως, και αναβαινειν δοκουσιν
αυτης, εισι δ' ουν ομως εν αυτηι και περι αυτην· ου γαρ εν νομωι το τελειως αγαθον
και υψηλον εις συνεσιν. χορηγειται γεμην εν εσπεραι· ητοι το εν τωι γραμματι
σκοτεινον του λογου παλιν ημιν δια της εσπερας σημαινοντος, η την αφεγγη του
κοσμου καταστασιν, ουπω το φως εχοντος το αληθινον, τουτεστι Χριστον, ος
ενανθρωπησας φησιν "Ἐγω φως εις τον κοσμον εληλυθα." γνωσεσθαι δε λεγει τους
υιους Ἰσραηλ, οτι Κυριος αυτους ανηγαγεν εξ Αιγυπτου· γνωσις γαρ μονη της
καθολου δια Χριστου σωτηριας εν τοις Μωυσαικοις οραται συγγραμ μασιν, ουπω
παρουσης αυτοπροσωπως της χαριτος. αυτο γαρ δη τουτο και υπεδηλου προστιθεις
"Το πρωι οψεσθε "την δοξαν Κυριου εν τωι διδοναι υμιν αρτους εις πλησμο "νην."
λελυμενης γαρ ωσπερ εν ταξει νυκτος της νομικης αχλυος, και ηλιου του νοητου
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασιν ημιν ανατειλαντος, την δοξαν Κυριου παροντος ηδη κατοπτριζομεθα, τον
αρτον εις πλησμονην τον εξ ουρανου κομιζομενοι, αυτον δε ηδη παλιν φημι τον
Χριστον. "Ἐγενετο δε εσπερα, και ανεβη ορτυγομητρα και εκα "λυψε την
παρεμβολην· το πρωι εγενετο δε καταπαυομενης "της δροσου κυκλωι της
παρεμβολης, και ιδου επι προσωπον "της ερημου λεπτον ωσει κοριον λευκον." ορα
δη παλιν την των νοηματων διασκευην· περι μεν γαρ της ορτυγομητρας φησιν, οτι
εκαλυψε την παρεμβολην, περι δε γε του μαννα παλιν, οτι πρωι καταβεβηκε,
καταπαυομενης της δροσου, κυκλωι της παρεμβολης επι προσωπον της ερημου. η μεν
1.466 γαρ δια νομου παιδευσις, η εν τυποις φημι και σχημασιν, ην τωι της
ορτυγομητρας ειδει παραβεβληκαμεν, την των Ἰουδαιων καλυπτει Συναγωγην·
"κειται" γαρ, ως ο Παυλος φησι, "καλυμμα επι την καρδιαν αυτων," και "πωρωσις
"απο μερους." επαν μεντοι γενηται πρωι, τουτεστιν ανι σχοντος ηδη και την
οικουμενην ολην περιαστραπτοντος του Χριστου, επαν και η δροσος καταληγηι
λοιπον, τουτεστιν η παχεια και αχλυωδης των νομικων επιταγματων εισηγησις·
τελος γαρ νομου και προφητων ο Χριστος· τοτε δη παντως το αληθες ημιν και εξ
ουρανου καταβησεται μαννα· ευαγγε λικην δε δηλονοτι διδασκαλιαν τουτο φαμεν·
ουκ επι την των Ἰσραηλιτων συναγωγην, αλλα κυκλωι της παρεμβολης, εις παντα
δηλονοτι τα εθνη, και επι προσωπον της ερημου, τουτεστι της εξ εθνων Ἐκκλησιας,
περι ης ειρηται που " Οτι πολλα τα τεκνα της ερημου μαλλον η της εχουσης "τον
ανδρα." επι γαρ πασαν την οικουμενην η του νοητου μαννα κατασκεδαννυται χαρις,
η και τωι κοριωι παραβαλ λεται, και λεπτον ονομαζεται. λεπτη γαρ οντως και απο
ψυκτικη των εν ζεσει παθων η του θειου λογου δυναμις, την εκ σαρκικων
κινηματων πυρωσιν εν ημιν κατευναζουσα, και εις το βαθος της καρδιας
εισδυνουσα. ψυχροτατην δε ειναι φασι, και αυτης της ποας, τουτεστι του κοριου, την
ενεργειαν την εν ποιοτητι φυσικηι. "Ἰδοντες δε αυτο οι υιοι Ἰσραηλ ειπαν ετερος τωι
ετερωι "Τι εστι τουτο; ου γαρ ᾔδεισαν τι ην." ασυνηθεις οντες του παραδοξως
γεγενημενου, και ουκ εχοντες εκ πειρας ειπειν οπερ αν ειη σαφως Τι εστι τουτο προς
αλληλους φασιν· αυτο δε δη τουτο το ως εν ζητησει ρηθεν, ονομα ποιουνται τωι
πραγματι, και τηι Συρων αποκαλουσι γλωττηι Μαννα, 1.467 τουτεστι παλιν Τι εστι
τουτο; και νοησεις εντευθεν, ως εμελλε παρα των Ἰουδαιων αγνοηθησεσθαι Χριστος.
το γαρ ως εν τυπωι κρατουν, και επ' αυτης εδειξε της αληθειας ισχυσαν η πειρα. "Ειπε
δε Μωυσης προς αυτους Μηδεις εγκαταλιπετω "απ' αυτου εως το πρωΐ· και ουκ
ηκουσαν Μωυσηι, αλλα "κατελιπον απ' αυτου τινες εις το πρωι, και εξεζεσε σκω
"ληκας και επωζεσε, και επικρανθη επ' αυτους Μωυσης." το πρωι παλιν εν τουτοις,
τον λαμπρον ημιν και διαφανε στατον της του Σωτηρος ημων επιδημιας
κατασημαινει καιρον, οτε λελυμενης τροπον τινα της τε κατα νομον σκιας, και της
εν τοις εθνεσιν αχλυος διαβολικης, φωτος ημιν δικην ανετειλεν ο Μονογενης, και
ορθρος εδειχθη πνευματικος. επιταττει τοινυν ο μακαριος Μωυσης το εν τυπωι παλιν
μαννα μη καταλιμπανειν εις το πρωΐ. ανατειλαντος γαρ ημιν του μνημονευθεντος
αρτιως καιρου, περιτται λοιπον και ακαιροι παντελως αι κατα τον νομον σκιαι, δια
την ηδη παρουσαν αληθειαν· πραγμα δε οντως αχρειον, αναλαμ ψαντος ηδη
Χριστου, την εν νομωι δικαιοσυνην ο Παυλος απεδειξε λεγων περι αυτου, "δι' ον τα
παντα εζημιωθην," τα εν νομωι δηλονοτι καυχηματα, "και ηγουμαι σκυβαλα "ειναι,
ινα Χριστον κερδανω και ευρεθω εν αυτωι μη εχων "εμην δικαιοσυνην την εν νομωι,
αλλα την δια πιστεως "̓Ιησου Χριστου." οραις ουν οπως ως σοφος εφυλαξατο το μη
καταλιμπανειν εις το πρωΐ; τυπος δ' αν ειεν οι προς το πρωι τηρησαντες, της
απειθησειν μελλουσης αυτωι πλη θυος Ἰουδαικης, οις και το εντονως εθελειν τον εν
γραμμασι τηρησαι νομον, και σαπριας και σκωληκων εσται παραι 1.468 τιον. ακουεις
γαρ οπως εκπικραινεται λιαν ο νομοθετης επ' αυτοις; "Και ειπε Μωυσης προς Ἀαρων
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λαβε σταμνον χρυσουν "ενα και εμβαλετε εις αυτον πληρες το γομορ Μαν, και
"αποθησεις αυτο εναντιον του Θεου εις διατηρησιν." ευ καιρον οντως και επι τουτωι
δη λιαν αποθαυμαζοντας λεγειν " Ω βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου·"
ακατα ληπτος γαρ οντως η εγκεκρυμμενη συνεσις ταις θεοπνευ στοις γραφαις, "και
βαθυ βαθος, κατα το γεγραμμενον, τις "ευρησει αυτο;" οραις τοινυν οπως ημιν και ο
τελευταιος επι τουτοις διηρτισται λογος. επειδη γαρ αυτος ημιν το μαννα το
αληθινον ανεδειχθη Χριστος, ως εν εικονι τοις αρχαιοτεροις δια τυπου δηλουμενος,
αναγκαιως δια του προ κειμενου διδασκει, τινος εσται και ποσης αναπλεως αρετης
τε και δοξης, ο το μαννα το νοητον αποθησαυριζων εν εαυτωι, και εις τα εσωτατα της
εαυτου καρδιας εισφερων τον Ἰη σουν δια της εις αυτον πιστεως τε ορθης και
αγαπης ολοτελους. ακουεις γαρ οπως εν σκευει χρυσωι πληρες το γομορ του Μαν
ενετεθη δια χειρος Ἀαρων εις διατηρησιν εναντιον του Θεου [κατετεθη]· η γαρ οσια
και θεοφιλης οντως ψυχη, τελειως εν εαυτηι τον επι Χριστωι λογον ωδινουσα, και
ολον λαβουσα τον ουρανιον θησαυρον, σκευος μεν εσται τιμιον, ως απο χρυσου,
προσενεχθησεται δε δια του παντων αρχιερεως τωι Θεωι και Πατρι, και εις οψιν
ανενεχθησεται του τα παντα συνεχοντος τε και διασωζοντος εις διατηρησιν, και το
φθειρομενον οσον εις οικειαν φυσιν, ουκ εωντος κατα φθειρεσθαι. καταγραφεται
τοιγαρουν ο δικαιος, ως εν σκευει χρυσωι το νοητον εχων μαννα, τουτεστι Χριστον,
αναβαινων 1.469 εις αφθαρσιαν, ως εν επισκεψει Θεου, και μενων εις διατη ρησιν,
εις μακραιωνα δηλονοτι βιον και ζωην την απεραντον. αφραινοντας τοιγαρουν ου
μετριως τους Ἰουδαιους, οιομενους τε οτι παρα του πανσοφου Μωυσεως τοις
αρχαιοτεροις εχορηγηθη το μαννα, και μεχρι τουτων ιστωντας τον επ' αυτωι λογον,
εννοουντας δε παντελως των δι' αυτου προση μαινομενων ουδεν, ευλογως ελεγχει
λεγων ο Χριστος "Ἀμην "λεγω υμιν ου Μωυσης δεδωκεν υμιν" το μαννα. εδει γαρ
μαλλον εκεινο διενθυμεισθαι και νοειν, οτι μονην εις τουτο την δια της μεσιτειας
υπουργιαν εισενηνοχεν ο Μωυσης· ην δε το δωρον ουκ ανθρωπινης ευρημα χειρος,
αλλ' εργον της ανωθεν χαριτος, εν τοις παχυτεροις καταγραφουσης το νοητον, και
τον αρτον ημιν σημαινουσης τον εξ ουρανου, τον ολωι τωι κοσμωι διδοντα την ζωην,
και ουχ εν ως κατα προσκλισιν αποτρεφοντα γενος το εξ Ἰσραηλ. Ειπον ουν προς
αυτον Κυριε, παντοτε δος ημιν τον αρτον τουτον. ειπε δε αυτοις ο Ἰησους.
Ἀπογυμνουται σαφως δια τουτων, και πολυ λιαν επιθυ μησας λαθειν, ο των
Ἰουδαιων σκοπος, και οτι μη θεμις ψευδεσθαι την αληθειαν κατιδοι τις αν, ουχ οτι
σημειων γεγονασι θεωροι, δια τουτο και ακολουθειν αυτους επειγε σθαι, λεγουσαν,
αλλ' οτι φαγοντες εκ των αρτων εχορτα σθησαν. επι πολληι δ' αν εικοτως δυσμαθιαι
καταγινω σκοιντο, και χρηναι λεγειν επ' αυτοις οντως υπολαμβανω "̓Ιδου λαος
μωρος και ακαρδιος, οφθαλμοι αυτοις και ου "βλεπουσιν, ωτα αυτοις και ουκ
ακουουσι." δια γαρ τοι πολλων, ωσπερ ουν εξεστι καταθεασασθαι, λογων αφι
στωντος αυτους των σωματικων εννοιων του Σωτηρος ημων Χριστου, και
αναπτερουντος δια της πανσοφου διδασκαλιας 1.470 εις θεωριαν πνευματικην, ουκ
αναβαινουσι των τηι σαρκι χρησιμων, και αρτον ακουοντες τον ζωην διδοντα τωι
κοσμωι, τον απο γης ετι φανταζονται, θεον εχοντες την κοιλιαν, κατα το
γεγραμμενον, και τοις περι γαστερα κεκρατημενοι κακοις, ινα δικαιως ακουσειαν,
ων "η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων." εοικοτα δη λιαν τον τοιουτον ευρησεις λογον τωι
δια γυ ναικος εκεινης της Σαμαρειτιδος· μακρον γαρ και επ' αυτηι δαπανωντος λογον
του Σωτηρος ημων Χριστου, και περι υδατων των νοητων εκδιδασκοντος, λεγοντος
τε σαφως "Πας ο πινων εκ του υδατος τουτου διψησει παλιν, ος δ' "αν πιηι εκ του
υδατος ου εγω δωσω αυτωι, ου μη διψησει "εις τον αιωνα, αλλα το υδωρ ο δωσω εγω
αυτωι γενησεται "εν αυτωι πηγη υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον·" συνηρ παζετο
δια την ενουσαν αυτηι δυσμαθιαν, και την νοητην αφεισα πηγην, ουδεν τε το συμπαν
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι αυτης εννοησασα, επι την των αισθητων υδρευματων χορηγιαν κατολισθαι
νουσα φησι "Κυριε δος μοι τουτο το υδωρ, ινα μη διψω "μηδε ερχωμαι ενθαδε
αντλειν." συγγενης ουν αρα τοις παρ' εκεινης λογοις ο των Ἰουδαιων· ωσπερ γαρ
εκεινη δια την φυσιν εμαλακιζετο, τον αυτον οιμαι και ουτοι τροπον, το μεν αρσεν,
ιν' ουτως ειπω, και νεανικον εις φρονησιν εχουσιν ουδαμως, εκθηλυνονται δε πως
εις ανανδρους επιθυμιας τας επι γαστρι, και το γεγραμμενον εφ' εαυτοις δεικνυουσιν
αληθες "Ὁ γαρ μωρος μωρα λαλησει, και η καρδια αυτου "ματαια νοησει." Ἐγω ειμι
ο αρτος της ζωης. Ἔθος τωι Σωτηρι Χριστωι τας περι των θειοτερων και των ηδη
προκατηγγελμενων μυστηριων ποιουμενωι διηγησεις, αινιγματωδη πως και ου
σφοδρα διαφανη τα επ' αυτοις 1.471 εξυφαινειν διηγηματα. ου γαρ ακατακαλυπτον
προκεισθαι τοις εθελουσιν απλως βεβηλοις τε και ανοσιοις εις κατα πατημα τον
ουτω σεπτον εφιησι λογον, επικρυψας δε πως ταις δι' αινιγματων επιβολαις ουκ
ασυμφανη μεν τοις συνε τοις εργαζεται· επαν δε τινας των ακροωμενων
αμαθαινοντας βλεπηι, και νοουντας το παραπαν των λαλουμενων ουδεν,
απολευκαινει σαφως, οπερ αν εθελοι δηλουν, και πασαν ωσπερ αχλυν την εν τωι
λογωι περιελων, γυμνην τε και ευσυνοπτον παρατιθησι του μυστηριου την γνωσιν,
αναπο λογητον αυτοις και δια τουτου την απιστιαν αποτελων. οτι δε ην συνηθες
αυτωι, καθαπερ ειρηκαμεν, επεσκιασμενωι και λεληθοτι μαλιστα κεχρησθαι τωι λογωι,
και αυτος μεν διδαξει λεγων εν βιβλωι ψαλμων "Ἀνοιξω εν παραβολαις το στομα
"μου." βεβαιωσει δε ουδεν ηττον την επι τουτοις ημιν εξηγησιν, και διεσφαλμενην
ουδαμως αποδειξει και ο μακα ριος προφητης Ἡσαΐας αναβοων "Ἰδου δη βασιλευς
δικαιος "βασιλευσει, και αρχοντες μετα κρισεως αρξουσι, και εσται "ανθρωπος
κρυπτων τους λογους αυτου." βασιλεα γαρ δικαιον εφ' ημας βεβασιλευκεναι φησι
τον λεγοντα "Ἐγω "δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου επι Σιων ορος το αγιον
"αυτου, διαγγελλων το προσταγμα Κυριου." κρισει δε, τουτεστιν ορθοτητι τηι κατα
παν συμβιοτευοντας αρχοντας, και τους αγιους φησι μαθητας, οι και τωι Σωτηρι
Χριστωι κρυπτοντι πολλακις τους λογους αυτου προσηιεσαν λεγοντες "Φρασον ημιν
την παραβολην·" οτε και αυτος "∆ιατι τοις "οχλοις λαλεις εν παραβολαις" ακουσας
ποτε, σαφεστατην αιτιαν ευρισκεται διειπων "Ὅτι βλεποντες, φησιν, ου βλε "πουσι
και ακουοντες ουκ ακουουσιν ουδε συνιουσιν." ου γαρ ησαν αξιοι παντως δηπου
κατα το εικος, τοιαυτην επ' αυτοις ορισαμενου την ψηφον του τα δικαια κρινοντος
Θεου. 1.472 μυριας τοιγαρουν ο Σωτηρ επινοησας τοις λογοις τας περι στροφας,
επειπερ εθεατο συνεντας ουδεν τους ακροωμενους, γυμνοτερον ηδη φησιν Ἐγω ειμι
ο αρτος της ζωης, μονον δε ουχι ταις αμετρητοις αυτων αλογιαις εναλλεται λεγων
Ὦ προς μονην απαιδευσιαν ασυγκριτον εχοντες την κατα παν των υπεροχην,
χορηγησειν υμιν αρτους εξ ουρανου διειποντος του Θεου, και τοσαυτην εφ' υμας
πεποιημενου την υποσχεσιν εν τηι του μαννα τροφηι, την θειαν ωρισασθε φιλοτιμιαν,
και μεχρι τουτων ιστωντες ουκ ερυθριατε την ανωθεν χαριν, αγνοουντες οτι μικρον
και υμιν το λαβειν τα τοιαυτα παρα Θεου, και αυτωι δε τωι Θεωι το χαριζεσθαι. μη
τοινυν εκεινον, φησι, τον αρτον ειναι τον εξ ουρανου πιστευετε. εγω γαρ ειμι ο
αρτος της ζωης, ο παλαι μεν υμιν ως εν υποσχεσει προκατηγγελμενος και ως εν
τυπωι δηλουμενος· παρων δε νυνι και χρεωστουμενην υποσχεσιν αποπληρων. ειμι δε
αρτος ζωης, ουκ αρτος σωματικος, μονα τα εκ λιμου περικοπτων παθη, και
καταφθορας της εντευθεν απαλλαττων την σαρκα, αλλ' ολον εξ ολου το ζωιον εις
ζωην αναπλαττων την αιωνιον, και θανατου κρειττονα τον εις το ειναι αει
πεποιημενον ανθρωπον αποδεικνυς· υπαινιττεται δε δια του των την δια της αγιας
σαρκος ζωην τε και χαριν, δι' ης εν ημιν το του Μονογενους ιδιον επεισκρινεται,
τουτεστιν η ζωη. Ἰστεον δε οτι· δειν γαρ οιμαι φιλομαθως το εις ωφελειαν τελουν
θηρασθαι σπουδαζειν· εφ' ολοις μεν ετεσι τον αριθ μον τεσσαρακοντα το τυπικον
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις εξ Ἰσραηλ εχορηγηθη μαννα παρα Θεου, συνοντος ετι Μωυσεως συν αυτοις·
επειδη δε εις το κοινον του βιου κατηντηκε τελος, καθηγητης δε ηδη και στρατηγος
των Ἰουδαικων ταγματων κατεσταθη 1.473 Ἰησους, διεβιβαζε μεν αυτους τον
Ἰορδανην, καθα γεγραπται, περιτεμων δε μαχαιραις πετριναις, και εις την γην της
επαγγε λιας εισκεκομικως, αρτωι λοιπον αποτρεφεσθαι παρεσκευαζε, στησαντος ηδη
του μαννα την χορηγιαν του πανσοφου Θεου. ουκουν· ο τυπος γαρ ηδη
μετασκευασθησεται προς το αλη θεστερον· οτε συνεσταλη Μωυσης, τουτεστιν, οτε
της κατα νομον λατρειας ηργησαν οι τυποι, ανεδειχθη δε Χριστος εφ' ημας ο αληθης
Ἰησους· αυτος γαρ διεσωσε "τον λαον απο "των αμαρτιων αυτων·" τοτε διεβημεν
τον Ἰορδανην, τοτε την εν πνευματι περιτομην δια της διδασκαλιας των δυοκαι
δεκα λιθων εδεξαμεθα, τουτεστι των αγιων μαθητων, περι ων εν προφηταις
γεγραπται, "οτι λιθοι αγιοι κυλιονται επι της "γης·" οι γαρ δη πασαν περινοστουντες
τε και καταθεοντες την οικουμενην αγιοι λιθοι, αυτοι δη παντως εισι, δι' ων και
περιετμηθημεν περιτομηι αχειροποιητωι τηι εν πνευματι, δια Πνευματος δηλαδη. οτε
τοινυν εις την των ουρανων εκλη θημεν βασιλειαν δια Χριστου· τουτο γαρ οιμαι
δηλουν, και ουχ ετερον τι παλιν, το εισβηναι τινας εις την γην της επαγ γελιας· τοτε
μαννα μεν ουκετι το τυπικον εφ' ημας· ου γαρ τοις Μωυσαικοις ετι τρεφομεθα
γραμμασιν· αρτος δε λοιπον ο εξ ουρανου, τουτεστι Χριστος, αποτρεφων ημας εις μα
κραιωνα ζωην, δια τε της επιχορηγιας του Ἁγιου Πνευματος και μεθεξει της ιδιας
σαρκος, εντιθεισης ημιν την Θεου μετοχην, και νεκροτητα την εκ της αρχαιας
αφανιζουσης αρας. Ὁ ερχομενος προς με ου μη πεινασηι, και ο πιστευων εις εμε ου μη
διψησηι πωποτε. Κεκρυπται τι παλιν εν τουτοις, οπερ ειπειν αναγκαιον. εθος γαρ τωι
Σωτηρι Χριστωι, ταις των αγιων δοξαις ου σφοδρα φιλονεικειν, αλλ' εκ των
εναντιων και αξιαγαστοις 1.474 αυτους καταστεφειν τιμαις. επαν μεντοι τινες των
αμαθε στερων, οσην εχει κατ' εκεινων την υπεροχην ουκ επιγινω σκοντες την
αμεινω προσαγαγωσι δοξαν αυτοις, τοτε δη σφοδρα χρησιμως φρονειν μεταπειθει τα
πρεπωδεστερα, τις μεν εστιν ο Μονογενης διενθυμουμενους, και οτι δη παντως
ασυγκριτοις διοισει ταις υπεροχαις· αλλ' ου σφοδρα σαφη τον επι τουτοις ποιειται
λογον, επεσκιασμενον δε πως, και διχα κομπου παντος, απο δε της εν πραγμασι
θεωριας, ητοι συγκρισεως, την επι τοις κρειττοσιν αρπαζοντα ψηφον. οιον, φερε
ειπειν, διελεγετο ποτε προς την εκ Σαμαρειας γυναικα, ηι και δωσειν υδωρ το ζων
επηγγελλετο· συνεισα δε ουδεν των ειρημενων η γυνη "Μη συ μειζων ει του "πατρος
ημων Ἰακωβ, εφη, ος εδωκεν ημιν το φρεαρ;" επειδη δε μεταπειθειν αυτην ο Σωτηρ
εβουλετο, οτιπερ ειη και κρειττων αυτου, και ουκ εν ολιγοις τισιν αξιοπιστοτερος
μετροις, επι την των υδατων βαδιζει διαφοραν, λεγων "Πας "ο πινων εκ του υδατος
τουτου διψησει παλιν, ος δ' αν πιηι "εκ του υδατος ου εγω δωσω αυτωι γενησεται εν
αυτωι "πηγη υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον." και τι το εντευθεν, η παντως
εκεινο νοειν αναπειθει, οτι περ αναγκη τον των αμεινονων χορηγον κεισθαι δη
παντως και εν αμεινοσιν, η εν οισπερ αν ειη τυχον ο προς ον η συγκρισις; τοιουτον
τινα τροπον υφηγησεως τε και διδασκαλιας επιτη δευει και νυν. επειδη γαρ
κατεσοβαρευοντο πως αυτου, και μεγαλοφρονειν απετολμων Ἰουδαιοι, Μωυσεα τε
τον νομο θετην ανω τε και κατω προισχομενοι, και τοις δι' εκεινου μαλλον
ακολουθειν, ηπερ τοις δια Χριστου, χρηναι πολλακις διισχυριζοντο, την του μαννα
χορηγιαν και την εκ πετρας των υδατων εκδρομην, αξιολογωτατην αποδειξιν
λογιζομενοι της κατα παντων πλεονεξιας, και αυτου δε του Σωτηρος 1.475 ημων
Ἰησου Χριστου, λοιπον αναγκαιως επι την συνηθη κεχωρηκε μεθοδον, και
γυμνοτερον μεν ου φησιν, οτι κρειτ των ειη Μωυσεως, δια το των ακροωμενων
αχαλινον θρασος, και το πολυ λιαν εις οργην εκκεκρεμασμενον· επ' αυτο δε παλιν το
θαυμαζομενον ερχεται πραγμα, και απο συγκρισεως της προς το μειζον, ελεγχει
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μικρον· Ὁ γαρ ερχομενος προς με φησιν ου μη πεινασηι και ο πιστευων εις εμε ου μη
διψησηι πωποτε· ναι γαρ, φησι, και αυτος υμιν εγω συνθησομαι δεδοσθαι το μαννα
δια Μωυσεως, αλλ' οι φαγοντες επει νασαν· ερω δε οτι και εκ πετρων υμιν ωδινος
εξεδοθη το υδωρ, αλλ' οι πιοντες εδιψησαν, και προσκαιρον τινα κομιδηι την
απολαυσιν η των ειρημενων ενεποιησε δοσις· ο δε γε προς εμε βαδιζων ου μη
πεινασηι πωποτε, και ο πιστευων εις εμε ου μη διψησηι πωποτε. Τι δη ουν αρα
Χριστος επαγγελλεται; φθαρτον μεν ουδεν, ευλογιαν δε μαλλον την εν μεταληψει
της αγιας σαρκος τε και αιματος, ολοκληρως εις αφθαρσιαν ανακομι ζουσης τον
ανθρωπον, ως ουδενος επιδεισθαι των οσα τον της σαρκος απελαυνει θανατον,
τροφης δε δηλονοτι φημι και ποτου. εοικε δε παλιν υδωρ ονομαζειν εν τουτοις, τον
δια Πνευματος αγιασμον, η αυτο το θειον τε και αγιον Πνευμα, ουτω πολλακις παρα
ταις θειαις ωνομασμενον γραφαις. ζωοποιει τοιγαρουν το αγιον σωμα Χριστου τους
εν οις αν γενοιτο, και συνεχει προς αφθαρσιαν, τοις ημετε ροις ανακιρναμενον
σωμασι. σωμα γαρ ουχ ετερου τινος, αλλ' αυτης νοειται της κατα φυσιν ζωης, ολην
εχων εν εαυτωι την του ενωθεντος Λογου δυναμιν, και πεποιωμενον ωσπερ, μαλλον
δε ηδη και αναπεπλησμενον της ενεργειας αυτου, δι' ης τα παντα ζωοποιειται και
προς το ειναι φυλατ τεται. επειδη δε ταυτα τουτον εχει τον τροπον, ιστωσαν 1.476
ηδη λοιπον οι βεβαπτισμενοι και της θειας απογευσαμενοι χαριτος, οτι βαδιζοντες
μεν οκνηρως και μολις εν ταις εκκλησιαις, αποφοιτωντες δε και εις χρονους
μακρους της ευλογιας της δια Χριστου, και την επιζημιον ευλαβειαν πλαττομενοι,
δια του μη βουλεσθαι μετεχειν αυτου μυστι κως, οτι της αιωνιου ζωης εαυτους
εκπεμπουσι, ζωοποιεισθαι παραιτουμενοι· περιτρεπεται δε εις παγιδα και εις σκαν
δαλον, καιτοι καρπος ευλαβειας δοκουσα πως ειναι παρ' αυτοις, η παραιτησις. χρην
γαρ δη μαλλον επειγεσθαι την ενουσαν αυτοις εισκομιζειν δυναμιν τε και
προθυμιαν, οπως αν φαινοιντο γοργοι προς αποκαθαρσιν αμαρτιας, και πει ρασθαι
μαλλον αστειοτατην επιτηδευειν του βιου την αγω γην, τρεχειν τε ουτω λοιπον και
σφοδρα τεθαῤρηκοτως εις μεταληψιν της ζωης. αλλ' επειπερ εστι ποικιλος εις
απατην ο σατανας, σωφρονειν μεν αυτους ουδαμοθεν οτι πρεποι λογιζεσθαι
συγχωρει, κατασπιλωσας δε τοις κακοις, και αυτην αποφριττειν αναπειθει την
χαριν, δι' ης ην εικος, ωσπερ εξ οινου και μεθης της επι φαυλοτητα καλουσης
ηδονης ανανηφοντας, το συμφερον οραν τε και περισκεπτε σθαι. αποῤρηξαντες
τοινυν τον εκεινου δεσμον, αποσεισα μενοι τε τον εκ πλεονεξιας ημιν επιῤριφεντα
ζυγον, δουλευ σωμεν εν φοβωι τωι Κυριωι, καθα γεγραπται, και των της σαρκος
ηδονων αμεινους ηδη δι' εγκρατειας αναδεικνυμενοι, προσιωμεν τηι θειαι τε και
ουρανιωι χαριτι, και εις αγιαν μεταληψιν αναβαινωμεν του Χριστου· ουτω γαρ ουτω
και απατης διαβολικης περιεσομεθα, θειας τε φυσεως γεγονοτες κοινωνοι, προς
ζωην και αφθαρσιαν αναβησομεθα. Ἀλλ' ειπον υμιν οτι και εωρακατε με και ου
πιστευετε. ∆ια πολλων μεν αυτους καταγωνιζεται λογων, και εκ παντος συνελαυνει
τροπου προς την δια πιστεως σωτηριαν· 1.477 αλλ' ουκ ηγνοησε παλιν ως Θεος, οτι
προς αδελφην ωσπερ τινα και συνηθη δραμουνται την συντροφον απιστιαν, περι
οψονται δε ως ουδεν τον καλουντα προς ζωην. ινα τοινυν ειδειεν ουκ ηγνοηκοτα
τον Ἰησουν, οποιοι τινες ευρεθησονται παλιν, μαλλον δε, οπερ εστι πρεπωδεστερον
ειπειν, υπο θειαν οντας εαυτους εκμαθοιεν οργην, επιφερει παλιν Ἀλλ' ειπον υμιν
οτι και εωρακατε με και ου πιστευετε. προεγνων, φησι, και προειρηκα σαφως, οτι δη
παντως διαμενειτε σκλη ροι, και της υμιν φιλαιτατης απειθειας απριξ ημμενοι, των
εμων αμετοχοι χαρισματων καταλειφθησεσθε. και ποτε τι τοιουτον επ' αυτοις
ειρηκεν ο Χριστος; αναμιμνησκου λε γοντος προς τον μακαριον προφητην Ἡσαΐαν
"Πορευθητι "και ειπον τωι λαωι τουτωι Ἀκοηι ακουσετε και ου μη συνητε, "και
βλεποντες βλεψετε και ου μη ιδητε· επαχυνθη γαρ η "καρδια του λαου τουτου." η
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ ουκ αληθης και δια των εν χερσι κειμενων ημιν πραγματων ο λογος
αναδειχθησεται; ειδον γαρ ειδον Θεον οντα κατα φυσιν τον Κυριον, οτε την αριθμου
κρειττονα των επ' αυτον ιοντων πληθυν πεντε κρι θινοις διεθρεψεν αρτοις, και δυο
διακλασας οψαρια. αλλ' εωρακοτες ου πιστευουσι, δια την εκ της θειας οργης ταις
διανοιαις αυτων αχλυος δικην επισκηψασαν πωρωσιν. ησαν γαρ δηπου και
αναμφιλογως αξιοι τουτο παθειν, επειπερ αμετροις ενεχομενοι πταισμασι, και
αῤρηκτοις κατεσφιγμενοι σειραις παρανομηματων, ουδε αυτον επιδημησαντα τον
ελευ θερουν ισχυοντα παρεδεχοντο. δια ταυτην επαχυνθη την αιτιαν η καρδια του
λαου τουτου. Ὅτι δε δια της του σημειου μεγαλειοτητος Θεον οντα κατα φυσιν
εθεωρει τον Ἰησουν η των Ἰουδαιων πληθυς, δι' εκεινου δη μαλιστα συνιεναι
δυνησηι· αποθαυμασαντες γαρ το γεγενημενον, ωσπερ ουν εν τοις ανωτερω φησιν ο
Ευαγγε 1.478 λιστης, εζητουν "αρπαζειν αυτον ινα ποιησωσι βασιλεα." σκηψις
τοιγαρουν ουδεμια της απονοιας περιλιμπανεται τοις Ἰουδαιοις. καταπληττομενοι
γαρ, και λιαν εικοτως, τας θεοσημειας, και αναλογως επι την του τερατοποιουντος
δυ ναμιν απο των εργων ερχομενοι, μονονουχι καταφριττουσι την ευπειθειαν, και
των αγαθων εξαλλονται τροπων, επ' αυτον ωσπερ κατακυβιστωντες ηδεως τον της
απωλειας πυθμενα. Παν ο διδωσι μοι ο Πατηρ προς εμε ηξει. Ουχ απλως ειπειν εδει
τον Κυριον "Ὅτι και εωρακατε "με και ου πιστευετε," αλλ' ην αναγκαιον, και την
του πεπωρωσθαι προφασιν τοις ειρημενοις επενεγκειν, ινα δη μαθοιεν υπο θειαν
πεσοντες οργην. ουκουν ωσπερει τις αριστοτεχνης ιατρος, και την αῤρωστιαν αυτοις
επιδεικνυει, και της αῤρωστιας ανακαλυπτει την προφασιν, ουχ ινα μαθοντες επ'
αυτωι δη τουτωι μενοιεν ησυχη, αλλ' ινα δια παντος εκμειλισσοιντο τροπου
λελυπημενον επ' αυτοις τον απαντων ∆εσποτην, επ' ευλογοις δε δηλονοτι ταις
αιτιαις· ου γαρ αν αδικως ελυπηθη ποτε, αλλ' ουδ' αν ο τα δικαια κρινειν ειδως,
τοιαυτην τινα την επ' εκεινοις εποιησατο κρισιν, ει μη λογος εκαλει προς τουτο, το
κατηγορεισθαι δειν πανταχοθεν διαπηδων. αφιξεσθαι γεμην προς αυτον ο Σωτηρ δια
τουτων διισχυρισατο παν οπερ αν επιδοιη ο Θεος και Πατηρ, ουχ ως αυτος ατονησας
εις το προσκομιζειν εαυτωι τους πιστευοντας· εξηνυσε γαρ αν εθελησας και τουτο
λιαν ευπετως "κατα την ενεργειαν του δυνασθαι αυτον και υπο "ταξαι αυτωι τα
παντα" κατα την του Παυλου φωνην· αλλ' επειπερ αναγκαιον πως ειναι δοκει και
πρεπωδεστερον, το δια της θειας φυσεως φωταγωγεισθαι λεγειν τους εν αγνω 1.479
σιαι, παλιν ως ανθρωπος ανατιθησι τωι Πατρι την επι τοις θεοπρεπεστεροις ενεργειαν.
εθος γαρ αυτωι τουτο ποιειν, ωσπερ ουν αμελει πολλακις ειρηκαμεν. εικος δε οτι
προσ αχθησεσθαι λεγων εαυτωι παρα του Θεου και Πατρος παν ο διδωσιν αυτωι,
παρεσομενον ηδη και οσον ουδεπω πιστευοντα τον εξ εθνων υπαινιττεται δημον.
τουτο δε ην απειλουντος ευφυως, οτι και αποπεσουνται της χαριτος αυτοι, και
αντανα βησονται παντες οι εξ εθνων προσαγομενοι δια της του Θεου και Πατρος
ημεροτητος, ως σωτηρι και ζωοποιωι κατα φυσιν υπαρχοντι τωι Υιωι, ινα της ευλογιας
μετεσχηκοτες της απ' αυτου, κοινωνοι μεν ηδη της θειας αποτελοιντο φυσεως,
ανακομιζοιντο δε ουτως εις αφθαρσιαν και ζωην, και εις το αρχαιον της φυσεως
μεταπλαττοιντο σχημα. ωσπερ ουν ει τις ιατρωι προσαξαι τον αῤρωστον, ινα την
επισκη ψασαν αποκρουσαιτο νοσον, ουτω προσφερειν ερουμεν τωι Υιωι τον Θεον και
Πατερα, τους οιπερ αν φαινοιντο της παρ' αυτου σωτηριας αξιοι. πικρον ουν αρα και
ολεθριον κομιδηι τοις εχουσιν η σκληροκαρδια. δια τοι τουτο και προφητικος τοις
Ἰουδαιοις επισκηπτει λογος "Περιτμηθητε τωι Θεωι" διαῤρηδην αναβοων, "και
περιτεμεισθε την σκληροκαρδιαν "υμων, ανδρες Ἰουδα και οι κατοικουντες
Ἱερουσαλημ." αλλ' ουκ εκεινοις, ημιν δε μαλλον, ο Θεος και Πατηρ την εν καρδιαι
τετηρηκε περιτομην, την δια Πνευματος Ἁγιου δη λονοτι κατα τον εν τωι κρυπτωι
τελουμενην Ἰουδαιον. δικαιον ουν αρα της εκεινων απειθειας αποπηδαν, και
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραιτεισθαι σπουδαζειν την σκληροκαρδιαν, εις τρυφεραν δε μαλλον
μεταποιεισθαι διανοιαν, ει την επ' εκεινοις οργην ως ολεθριον παραιτουμεθα. 1.480
Και τον ερχομενον προς με ου μη εκβαλω εξω. Ουκ ανονητον εσεσθαι φησι τοις προς
αυτον ιουσι την δια πιστεως επιστροφην· εδει γαρ οντως αξιεραστοτατον τι χρημα,
και μυριων παραιτιον αγαθων, την εκ Θεου και Πατρος επιδειξαι προσαγωγην. εσται
τοινυν, φησι, και υπαρξει τα καλλιστα τοις δια της ανωθεν χαριτος ως εμε
καλουμενοις και βαδιζουσιν. ου γαρ εκβαλω εξω τον ερχο μενον, τουτεστιν, ου
καθαπερ τι σκευος αχρηστον αποπεμ ψομαι κατα το ειρημενον δι' ενος των
προφητων "Ἠτιμωθη "̔Ιεχονιας ως σκευος ου ουκ εστι χρεια αυτου, απεῤριφη και
"εξεβληθη εις γην ην ουκ ᾔδει. γη γη ακουε λογον Κυριου, "γραψον τον ανδρα
τουτον εκκηρυκτον ανθρωπον." ουκουν ουκ εκκηρυχθησεται, φησιν, αλλ' ουδε ως
ατιμος εξω ριφη σεται, η και αμετοχος απομενει της εμης φιλοτιμιας, αλλ' εις
αποθηκην εισκομισθησεται, και εν ταις ουρανιαις κατα λυσει μοναις, εισω τε πασης
ελπιδος της υπερ νουν ανθρω πινον εαυτον γεγονοτα κατοψεται· "Ὀφθαλμος γαρ
ουκ "ειδε και ους ουκ ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ "ανεβη, α ητοιμασεν ο
Θεος τοις αγαπωσιν αυτον." εικος δε δη παλιν υποδηλουν, το Ου μη εκβαλω εξω τον
ερχομενον προς με, το μη παραδοθησεσθαι τηι κρισει τον πιστευοντα και τηι θειαι
προσερχομενον χαριτι. το γαρ Ἔξω τοιουτον τι σημαινον ευρησεις, ως εν εκεινηι τηι
παραβοληι τηι παρα τωι μακαριωι Ματθαιωι "Ὁμοια γαρ, φησιν, εστιν η βασιλεια "των
ουρανων σαγηνηι βληθεισηι εις την θαλασσαν και εκ "παντος γενους συναγαγουσηι,
ην αναβιβασαντες και επι "τον αιγιαλον ελκυσαντες, συνελεξαν τα καλα εις αγγεια,
"τα δε σαπρα εξω εβαλον." το μεν γαρ εις τας θειας και ουρανιους αυλας
συγκομισθησεσθαι τους αγαθους, δια του συλλελεχθαι λεγειν τα καλα εις αγγεια
νοησομεν· δια δε 1.481 του το αχρειον εξω βεβλησθαι, το παντων αποπεσεισθαι των
αγαθων και εις κρισιν κατοιχησεσθαι τον ασεβη θεωρη σομεν. ουκουν οταν λεγηι
Χριστος Τον ερχομενον προς με ου μη εκβαλω εξω, το μηδαμοθεν περιπεσεισθαι
κολασει τον δια πιστεως αυτωι προσιοντα λαον παραδεξωμεθα. σοφω τατα δε μοι
δοκει τοις εκτοπως απονοουμενοις δια τουτων υπαπειλειν, ως, ει μη τις αυτους την
ταχιστην αγαθην προς ευπειθειαν μεταποιεισθαι βουληθειη, εξω μεν κεισονται παν
τος αγαθου, της δε εις αυτον φιλιας και ουχ εκοντες αποδη μησουσι· δι' ων γαρ ουκ
εκβαλλειν εξω τον ερχομενον επαγ γελλεται, δια τουτων αυτων οτι παντως εκβαλει
τον ουκ ιοντα σημαινει.
ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ
ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ, ΒΙΒΛΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ.
1.483 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΑ ΕΝ ΤΩι ΤΕΤΑΡΤΩι ΒΙΒΛΙΩι
α. Ὅτι κατ' ουδεν ελαττων του Θεου και Πατρος ο Υιος, δια το εξ αυτου κατα
φυσιν υπαρχειν, καν υποταττεσθαι λεγηται παρα τινων, προκειμενου ρητου Ὅτι
καταβεβηκα εκ του ουρανου ουχ ινα ποιω το θελημα το εμον αλλα το θελημα του
πεμψαντος με Πατρος. εν αυτωι δε τουτωι και λογος χρησιμωτατος περι του τιμιου
σταυρου του Χριστου. β. Ὅτι ζωοποιον το αγιον σωμα Χριστου, προκειμενου ρητου
Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης, και των εφεξης, εν οις ως περι αρτου φησι του ιδιου
σωματος. γ. Ὅτι ου ζωης της παρ' ετερου μετοχος εστιν ο Υιος, μαλλον δε κατα
φυσιν ζωη ως εκ ζωης της κατα φυσιν γεγεννημενος του Θεου και Πατρος,
προκειμενου ρητου Καθως απεστειλε με ο ζων Πατηρ καγω ζω δια τον Πατερα, και ο
τρωγων με κακεινος ζησει δι' εμε. δ. Ὅτι τυπος ην του Χριστου προηγουμενη του
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαου κατα την ερημον η αγια σκηνη και η κιβωτος δε η εν αυτηι και η λυχνια και τα
θυσιαστηρια δε, το τε του θυμιαματος και το των καρπωματων, αυτον εσημαινε τον
Χριστον· προκειμενου ρητου Που εχομεν απελθειν; ρηματα ζωης αιωνιου εχεις. ε.
Περι της εορτης της σκηνοπηγιας, οτι της οφειλομενης τοις αγιοις ελπιδος την
αποκαταστασιν δηλοι, και την εκ νεκρων αναβιωσιν· προκειμενου ρητου Ἦν δε
εγγυς η εορτη των Ἰουδαιων η σκηνοπηγια. 1.484 . Λογος περι της αργιας της κατα
σαββατον, τινος εστι σημαντικη πολυτροπως επιδεικνυς, προκειμενου ρητου Ει
περιτομην λαμ βανει ανθρωπος εν σαββατωι, εμοι χολατε οτι ολον ανθρωπον υγιη
εποιησα εν σαββατωι; ζ. Λογος περι της εν ογδοηι περιτομης, τινος εστι σημαντικη
πολυτροπως επιδεικνυς, προκειμενου ρητου Ει περιτομην λαμβανει ανθρωπος εν
σαββατωι, και των εφεξης.
1.485 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ.
ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι κατ' ουδεν ελαττων του Θεου και Πατρος ο Υιος, δια το εξ
αυτου κατα φυσιν υπαρχειν, καν υποταττεσθαι λεγηται παρα τινων. Ὅτι
καταβεβηκα εκ του ουρανου ουχ ινα ποιω το θελημα το εμον αλλα το θελημα του
πεμψαντος με Πατρος. τουτο δε εστι το θελημα του πεμψαντος με, ινα παν ο δεδωκε
μοι, μη απολεσω εξ αυτου, αλλα αναστησω αυτο εν τηι εσχατηι ημεραι. ∆ΟΞΕΙΕΝ μεν
αν τωι κατα το προχειρον σχημα δυ σχερης ο λογος, και σκανδαλου του περι την
πιστιν ου λιαν απηλλαγμενος, ως εντευθεν ηδη προσδοκαν δυσκαταγωνι στοις ημας
περιπεσεισθαι προβλημασι τοις εκ των δι' εναντιας. αλλ' ουδεν ολως εν τουτωι το
χαλεπον, "Παντα "γαρ ενωπια τοις συνιουσι, κατα το γεγραμμενον, και ορθα 1.486
"τοις ευρισκουσι γνωσιν," τουτεστι τοις ευσεβως μελετη σασι διερμηνευειν τε και
νοειν τα εν ταις θειαις γραφαις μυστηρια. αποδειξιν τοινυν ωσπερ τινα και
πληροφοριαν εναργη του μη εκβληθησεσθαι εξω τον ερχομενον προς αυτον, εν
τουτοις ημιν τοις λογοις ποιειται Χριστος. ταυτης γαρ δη τοι, φησιν, ενεκα της αιτιας
κατεβην εξ ουρανου, τουτεστιν, ανθρωπος γεγονα κατα την ευδοκιαν του Θεου και
Πατρος, μονον δε ουχι και αβουλητοις ομιλησαι πρα γμασιν ου παρηιτησαμην, αχρις
αν εξανυσαιμι τοις εις εμε πιστευουσι την αιωνιον ζωην και την εκ νεκρων
αναβιωσιν, καταργησας του θανατου το κρατος. τι δε ην αρα το ανεθε λητον τε και
θελητον τωι Χριστωι; η παρα των Ἰουδαιων ατιμια, λοιδοριαι και υβρεις και αικιαι
και μαστιγες και εμπτυσματα, και προς τουτοις ετι συκοφαντιαι, και το τελευταιον
εφ' απασιν, ο της σαρκος θανατος. ταυτα μεν γαρ δι' ημας εκων υπεμεινεν ο Χριστος,
αλλ' ειπερ ενεδε χετο μη παθοντα κατορθουν το εφ' ημιν σπουδαζομενον, ουκ αν
ηθελησε παθειν· επειδη δε παντως τε και απαραιτητως εμελλον Ἰουδαιοι
κατατολμαν τα επ' αυτωι γεγονοτα, κατα δεχεται το παθειν, ποιειται δε θελητον το
ανεθελητον, δια τα εκ του παθους χρησιμα, συνευδοκουντος αυτωι του Θεου και
Πατρος, και χρηναι παντα προθυμως υπενεγκειν υπερ της απαντων σωτηριας
συγκατανευοντος. εν γαρ δη τουτωι μαλιστα την αμετρον της θειας φυσεως
αγαθοτητα κατο ψομεθα, ως και αυτο δι' ημας αιρετον ποιεισθαι το απο βλητον ου
παραιτουμενης. οτι δε και ανεθελητον μεν πως εστι τωι Σωτηρι Χριστωι το επι τωι
σταυρωι παθος, θελητον δε δι' ημας και την ευδοκιαν του Θεου και Πατρος, συνησεις
1.487 εντευθεν. μελλων γαρ αναβαινειν επ' αυτον, τας προς Θεον εποιειτο διαλεξεις,
ως εν προσευχης δηλονοτι σχηματι λεγων "Πατερ, ει δυνατον, παρελθετω απ' εμου
το ποτηριον τουτο· "πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ·" οτι μεν γαρ Θεος ην ο
Λογος αθανατος τε και αδιαφθορος, και αυτο κατα φυσιν ζωη, καταπτησσειν ουκ
ᾔδει τον θανατον, πασιν οιμαι προδηλοτατον· επιτρεπει γεμην ως εν σαρκι γεγονως
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο μενειν τα ιδια τηι σαρκι, και γεγονοτα λοιπον επι θυραις υποπτησσειν τον
θανατον, ινα φαινηται κατα αληθειαν ανθρωπος· δια τουτο φησιν "Ει δυνατον,
παρελθετω απ' "εμου το ποτηριον τουτο." ει ενδεχεται, φησιν, ω Πατερ, μη παθοντα
τον θανατον κατορθωσαι τοις εις αυτον πεσουσι την ζωην, ει αποθνησκει θανατος
μη τεθνεωτος εμου, κατα την σαρκα δε δηλονοτι, παροιχεσθω, φησι, το ποτηριον·
πλην επειδηπερ ουκ αν γενοιτο, φησιν, ετερως, ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ. οραις
οπως ατονουσα μεν παλιν η ανθρωπου φυσις και εν αυτωι τωι Χριστωι, το οσον εις
εαυτην, ευρισκεται· ανακομιζεται δε δια του ενωθεντος αυτηι Λογου προς ευτολμιαν
θεοπρεπη, και εις φρονημα νεανικον μεταπαιδευεται, ως μη τοις ιδιοις το δοκουν
επιτρεψαι θελη μασιν, αλλα σκοπωι μαλλον ακολουθειν τωι θειωι, και προς εκεινο
τρεχειν επειγεσθαι, προς οπερ αν ημας ο του πεποιη κοτος ανακαληι νομος. οτι δε τα
τοιαυτα φαμεν αληθευοντες, και εξ αυτου μαθησηι του συνεζευγμενου "Το μεν γαρ
"πνευμα, φησι, προθυμον, η δε σαρξ ασθενης·" ου γαρ ηγνοησε Χριστος, οτι της
θεοπρεπους αξιας πολυ δη λιαν απελιμπανετο, το δοκειν ηττασθαι θανατωι και της
απ' 1.488 αυτου δειλιας αισθανεσθαι· δια τουτο θερμοτατην τοις ειρη μενοις
επηνεγκε την απολογιαν· ησθενηκεναι μεν γαρ την σαρκα δια το αυτηι πρεπον και
φυσει προσον ειπων· προ θυμον δ' ουν ομως υπαρχειν το πνευμα, το παθειν ουδεν
των αδικουντων ειδος· οραις οπως αβουλητος τωι Χριστωι δια τε την σαρκα και την εκ
του παθους αδοξιαν ο θανατος ην· θελητος δ' ουν ομως, αχρις αν εις αισιον
διεξαγηται περας τωι κοσμωι παντι το εν ευδοκιαι του Πατρος, τουτεστιν, η παντων
σωτηρια και ζωη; η γαρ ουχι παντως δηπου και αληθως το τοιουτον ημιν
κατασημαινων οραται, τουτο λεγων ειναι το θελημα του Πατρος, ινα των
προσαγομενων απολεσηι μηδεν, αλλ' αναστησηι αυτο εν τηι εσχατηι ημεραι; ως γαρ ηδη
φθασαντες προεδιδαξαμεν, ως ζωηι και Σωτηρι τωι Χριστωι, τον ζωης και σωτηριας
επιδεα προσκομιζει φιλανθρωπος ων ο Θεος και Πατηρ. Ἀλλ' αισθανομαι παλιν
απαιδοντα λεγων τωι της αλη θειας εχθρωι. συγκατανευσει μεν γαρ τοις αρτιως ημιν
ειρημενοις ουδαμως· αναβοησει δε μεγα και διαπρυσιον τι κεκραγως αφιξεται Ποι δη
παλιν ημιν περιπλαναις, ω ουτος, τα θεωρηματα, και πολυπλοκους μεν επινοεις νοη
ματων επεισφορας, εξελκεις δε της αληθειας τον λογον; ερυθριαις δε κατα το εικος
ομολογησαι, φησι, την ακουσιον υποταγην του Υιου. η γαρ ουκ εσται και δια τουτων
ημιν καταφανες, οτι καταρξει μεν αυτος και καθηγησεται της εν τοις πραγμασιν
οικονομιας ουδαμως, υποκειται δε μαλλον τοις θελημασι του Πατρος; οιδε γαρ
ουτως εαυτον της προς αυτον ισοτητος ηττωμενον, ως και αναγκαζεσθαι τροπον
τινα και τα ανεθελητα ποιεισθαι θελητα, και πραττειν ου παντως το αυτωι δοκουν,
αλλα μαλλον το τωι Πατρι. και μη λεγε 1.489 μοι παλιν, φησιν, εις την ενανθρωπησιν
περιελκων το ειρη μενον Ὡς ανθρωπος υποτασσεται. ιδου γαρ ως οραις, Θεος ων ετι
και Λογος γυμνος και ασυμπλοκος της σαρκος κατα βεβηκεν εξ ουρανου, και πριν
ολως την του δουλου περιτε θηναι μορφην υπεταττετο προυχοντι δηλονοτι και
καταρχοντι τωι Πατρι. ∆εινοις μεν ημων, ω γενναιε, καθαπερ οιει δη παντως, και
λιαν ευτροχωτατοις καθιππευεις λογοις, ου μην δι' ευθειας ιουσιν, αλλ' εκτος οδου
της βασιλικης τε και τετριμμενης εκσεσοβημενοις, αφεις δε, ως ο παρ' Ἕλλησιν εχει
λογος, την αμαξιτον, επι κρημνους επειγηι και πετρας. διατεινεσθε μεν γαρ εικηι προς
ημας το πειθεσθαι τωι Πατρι τον Υιον, ανω τε και κατω λεγοντες, ωσανει και τινος
των ορθα φρονειν ειωθοτων, οτι χρη πρεσβευειν το εναντιον, ενθυμου μενου, και
ουχι δη μαλλον και συναγορευειν υμιν επι τουτωι διεγνωκοτος. ου γαρ στασιαζουσαν
ποτε καθ' εαυτης την αγιαν τε και ομοουσιον Τριαδα νοησομεν, αλλ' ουδε εις
διαφορους κατασχιζεσθαι γνωμας, η και καταμεριζεσθαι πως εις το ιδιαι δοκουν, η
τον Πατερα τυχον, η τον Υιον, η το Πνευμα το Ἅγιον, αλλα συμφερεσθαι μεν εφ'
απασιν, ως εκ μιας δε δηλον οτι θεοτητος, εν αει παντως και το αυτο θελημα εν οληι
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι αγιαι κεισθαι Τριαδι. αργειτω τοιγαρουν ο μακρος ημιν περι τουτων λογος, και
ησυχαζετω το φιλο νεικειν αναπειθον εφ' οις ηκιστα χρη· ουδενος γαρ επι τουτωι
χαλεπαινοντος, περιττον υμιν ετι το διατεινεσθαι. Ἐπειδη δε δυστροπωτατα φρονειν
τε και νοειν ειθισμενοι, το συμφερεσθαι τοις θελημασι του Πατρος τον Υιον, την ως
εξ αναγκης υποταγην ονομαζετε, προς τουτο δη παλιν τα εικοτα προς υμας
διαλεξομεθα. εν απλοτητι μεν γαρ ει προεκομισθη παρ' υμων η τοιαυτη φωνη, καν
εικοτως 1.490 εφησυχαζοντες, το περι την λεξιν αδιαφορον ου παντως
εβασανιζομεν. επειδη δε μετα πολλης τινος της κακοηθειας προκεκομισμενην
ορωμεν, αναγκαιως αντιταξωμεθα, τηι δυ ναμει του Ἁγιου Πνευματος, και ου τοις
ενουσιν ημιν θαρσησαντες λογοις. μαλιστα μεν γαρ ουκ απολυτως, ουδε εις πασαν
απλως υποθεσιν, αλλ' ουδε επι παντος πραγματος, μη παντη τε και παντως των
οικειων εχεσθαι θεληματων ο Υιος διισχυρισατο, φυλαξαι γεμην το του Πατρος
λεγει κατα πραγματος ωρισμενου, δια τας σας, ως γε μοι προσ εστι νοειν,
ευρεσιλογιας, προνοησας της ημετερας ασφαλειας, ως Θεος. υπομενει δε το
αβουλητον, και ποιειται θελητον δι' ημας· παθος δε φημι το επι τωι σταυρωι,
δηλονοτι συναρεσαν ουτω και τωι γεννησαντι, καθαπερ ημιν ηδη προειρηται. και
γουν εξεστιν οραν παρατεθεισαν ευθυς την αποδειξιν, και παρακειμενην εναργως
την υποθεσιν, εφ' ην, καθαπερ αυτος φησι, των μεν οικειων απεστη θεληματων,
αποπληροι δε το του Πατρος. τουτο γαρ εστι φησι το θελημα του Πατρος ινα παν ο
δεδωκε μοι μη απολεσω εξ αυτου αλλ' αναστησω αυτο τηι εσχατηι ημεραι. και οτι μεν
οντως ανεθε λητον τε ομου και θελητον τωι Μονογενει το επι τωι σταυρωι παθος
οραται, προειρηται μεν ηδη σαφως, διαληψομεθα δε και εσαυθις ακριβεστεραις
ερευναις, τοις εντευξομενοις απλουντες την αληθειαν. βαδιουμαι δε προτερον επι
ζητησιν της λεγομενης παρ' υμων υποταγης, προυποκειμενου δηλονοτι και
ανενδοιαστως ομολογουμενου παρ' υμων, οτι συντρεχει της αγιας Τριαδος εις μιαν
βουλην τε και γνωμην αει τα θεληματα· λεγετωσαν τοινυν ημιν οι δεινοι σοφισται,
ποτε ρον ποτε εν τωι της υποταγης ονοματι τε και πραγματι το 1.491 ειναι εστι του
Υιου, και τουτο αυτωι φυσις, ωσπερ ανθρωπωι τυχον η ανθρωποτης, η υπαρχων
προτερον αυτος ως εν ιδιωι λογωι υποταττεται τωι Πατρι, ωσπερ ουν αν ει τις νοησαι
τυχον επ' αγγελου και ετερας τινος δυναμεως λογικης. οντα γαρ ταυτα και
υφεστωτα, τον της υποταγης δεχεται τροπον. Ει μεν ουν εν τωι υποταττεσθαι τωι
Πατρι το ειναι φατε του Υιου, υποταγη μαλλον εσται και ουχ υιος. ειτα πως ου λιαν,
ειπε μοι, ληρουντες αναφανησεσθε λοιπον; υποταγη γαρ αυτη καθ' εαυτην πως αν
υφεσταναι νοοιτο μη ενυπαρ χουσα των οντων τινι; τα γαρ τοιαυτα
προυποκειμενων αναγκαιως των εν οις γινεσθαι φιλει συμβαινειν εθος, και ουχ
ετερως. θεωρουνται δε μαλλον περι τας ουσιας, ητοι ταις ουσιαις συμβαινοντα,
ηγουν υφεστωτα καθ' εαυτα. και ωσπερ επιθυμια τυχον, η επι τι των οντων καλουσα
και φερουσα, ουκ αν υπαρξαι καθ' εαυτην, εντικτεται δε μαλλον τωι δεχεσθαι
πεφυκοτι· ουτως η υποταγη θεληματων τινα ροπην υπεμφαινουσα προς το δειν
υποταττεσθαι τισιν, ουκ εν ιδιαι φυσει νοηθησεται, αλλ' ως παθος η θελησις η
επιθυμια τυχον λοιπον ενυπαρξαι μαλλον των οντων τινι. αλλωστε το της υποταγης
ονομα τε και πραγμα, κατ' ου δενος αν νοοιτο κυριως αδιακριτως εκφωνηθεν, αλλ'
ουδε οτι φαυλον εστιν η αγαθον τις διαγνωσεται, ει μη προσκειμενον εχοι το τινος
εστιν υποταγη· υποταττεται μεν γαρ τις τωι Θεωι, αλλα και τωι διαβολωι· και ωσπερ το
σοφος ονομα μεσον τι εστι· "σοφοι γαρ εισι του κακοποιησαι" τινες, "σοφοι δε παλιν
κληρονομησουσι δοξαν," εχοντες δε δηλον οτι την σοφιαν επ' αγαθοις· ουτως η
υποταγη μεσοτητα τινα μαλλον εχει, και ουκ αληθειαν ωρισμενως. αδηλον γαρ
τινος ολως υποταγη εσται. τοιγαρουν, και επ' αδηλοις ημιν η του Υιου φυσις, ει
νοοιτο παρ' υμων υποταγη. τινος γαρ 1.492 υποταγη, προσκειμενου μηδενος, ουκ αν
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναιτο τις αψευ δησας ειπειν. οτι δε αυτη καθ' εαυτην ουχ υπαρξει ποτε κατ' ιδιον
λογον η υποταγη, παχυτερον πως και εναργε στερον επ' αυτων ηδη των ποιηματων
καταγαγοντες τον λογον, θεωρησομεν· δεχου δε τινα επι τουτοις συλλογισμον. ει
γαρ εν τωι υποταττεσθαι το ειναι δωσομεν τωι ανθρωπωι τυχον, το μη ειναι παντως
αυτον εν τωι μη υποταττεσθαι λογιουμεθα· πως ουν ελεγετο προς τινα παρα του
μελωιδου, ως οντα μεν ηδη και υπαρχοντα, ου μην ετι και υποτεταγ μενον
"Ὑποταγηθι τωι Κυριωι και ικετευσον αυτον;" οραις ουν οπως ανοητον κομιδηι το
αυτην υφεσταναι καθ' εαυτην οιεσθαι την υποταγην; ουκουν αναγκη και
συνομολογειν υπαρχειν τε και ειναι τον Υιον εν ιδιαι φυσει προτερον, ειθ' ουτως και
υποταττεσθαι λεγειν τωι Πατρι. τι ουν, ειπε μοι, το αναγκαζον εστι, τον εκ της ουσιας
οντα του γεννησαντος, τον απαραποιητον της φυσεως αυτου χαρακτηρα, της προς
αυτον αποπιπτειν ισοτητος, δια το πειθηνιον; ημεις μεν γαρ ορθα φρονουντες και
λεγοντες, ομοουσιον οντα τωι γεγεννη κοτι γινωσκομεν, και την εφ' απασιν
ισοτιμιαν αυτωι περιτι θεμεν, και κατ' ουδενα τροπον της θεοπρεπους αξιας ηττα
σθαι λογιουμεθα· συ δε μοι σκοπει κατα τινα τροπον εκβαλεις της ισομετρου προς
τον Πατερα τιμης δια την λεγομενην υποταγην, τον τοις ισοις επαγλαιζομενον
αγαθοις δια την ταυτοτητα της ουσιας. Ἀλλ' αυτο δη τουτο, φησι, τοις παρ' ημων
επαγωνιειται λογοις, το πειθεσθαι τωι Πατρι τον Υιον, και θεληματων μεν των ιδιων
ου σφοδρα φροντιζειν, εικειν δε μαλλον τοις του Πατρος, ως υπερκειμενου δηλονοτι
και μειζονος. Ἀλλ' αυτο δη τουτο κατα την σην, ω ουτος, φωνην, οπερ οιει τους σους
ωφελησειν λογους, παλιν ετερον ευρησεις ουδεν, η της ενουσης υμιν αμαθιας
καρπον. ει μεν γαρ το 1.493 τις αμεινων εν αξιωματι, και το μειζον εχων εν δοξηι,
διεκρι νομεν, εδοξεν αν πως και τοτε δη μολις ευκαιρον τινα λογον εχειν υμιν το
θρυλουμενον· επειδη δε ο της ομοουσιοτητος εξεταζεται τροπος, πως ου μετριως
ασυνετουντες αλωσεσθε, το μειζον εν αυτηι κατα του ιδιου γεννηματος απονεμοντες
τωι Θεωι και Πατρι; το μεν γαρ μειζον, ητοι το ελαττον, η οπερ αν λεγηται τι τοις
τοιουτοις ομοειδες, ουκ αυτα κυριως ουσιας ειναι δωσομεν· ωσπερ ουν ελεγομεν και
επι της υποταγης, αλλ' εξωθεν πως εισι και των περι τας ουσιας. το γαρ ηδη
προυφεστηκος και υπαρχον, επιδεξεται τυχον ως εν συγκρισει τηι προς ετερον το
μειζον η ελαττον· μη υπο κειμενου δε τινος και προυφεστωτος περι ο τα τοιαυτα
γινεσθαι φιλει, πως αν ειεν αυτα καθ' εαυτα, καιτοι κατα την του συμβεβηκοτος
ταξιν νοουμενα τε και οριζομενα; ουκουν οταν το ελαττον η και το μειζον ημιν
ονομαζηται, της ουσιας μεν ουχ αψεσθε του Μονογενους, αλλ' ουδε της του Πατρος,
μοναις δε ταις εξωθεν υπεροχαις ητοι μειονε κτημασι, κατασεμνυνειτε μεν ωσπερ
ουν οιεσθε τον Πατερα, διαλοιδορηθησεσθε δε τωι Υιωι, καιτοι διαῤρηδην ακουοντες
βοωντος αυτου "Ὁ μη τιμων τον Υιον ουδε τον Πατερα "τιμαι," και οτι προσηκοι
παντας τιμαν τον Υιον καθως τιμωσι τον Πατερα· ισοσταθμωι γαρ χρηναι
περιβαλεσθαι δοξηι τα μηδαμοθεν εις εκφυλον αλλοτριοτητα μερισθηναι δυναμενα,
λαχοντα δε μιαν και την αυτην ουσιαν, καλως γε σφοδρα ποιων εδιδασκεν ο
Χριστος, "ου παρ' ανθρωπων "την εφ' εαυτωι μαρτυριαν" λαβειν εκδεξαμενος,
καθαπερ εφασκεν αυτος, αλλα των οντων απαντων αξιοχρεως τε και αξιωτερος
αυτος εφ' εαυτωι μαρτυς εισβεβηκως. ερει δε δη παντως αληθη κατα φυσιν υπαρχων
αληθεια, καθαπερ ουν εξεστι και εξ αυτης ημας δοκιμαζειν τουτο της των πρα 1.494
γματων ποιοτητος. το μεν γαρ μειζον, ητοι το ελαττον χωρησηι αν εικοτως, ου κατ'
αυτης της τινων ουσιας, αλλα κατα τινων των περι τας ουσιας των οντων· οιον δε
δη τι φημι Ἄνθρωπος ετερου τυχον ανθρωπου, καθ' οπερ αν αν θρωπος νοοιτο και
λεγοιτο, ουδαμοθεν εξει το μειζον, η ελαττον· ουτε γαρ ελαττων ανθρωπος
ανθρωπου καθο αν θρωπος, ουτε μειζων καθο παλιν ανθρωπος. ισος γαρ εφ' απασιν
ο της φυσεως θεωρειται λογος· ο αυτος δ' αν σωζοιτο λογος και επ' αγγελων, η και
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι παντος του πεποιημενου και εν τηι κτισει κατηριθμημενου. ουκουν αχωρητα
παντελως επ' αυτων τα τοιαυτα των ουσιων ευρι σκεται, συμβαινει δε ταις ουσιαις,
ηγουν τισι των περι αυτας, καθαπερ εν τοις ανωτερω δεδωκαμεν. πως ουν εσται
μειζων ο Πατηρ του Υιου, φυσει Θεος υπαρχων του κατα φυσιν Θεου; το γαρ εξ
αυτου γεγεννησθαι τον Υιον, αναγ κασει δη παντως και ουχ εκοντας υμας
αποδουναι το ομοου σιον αυτωι. Προυποκειμενου τοιγαρουν και αναμφιλογως
εισβαινοντος του κατα φυσιν ειναι Θεον τον Υιον, επιζητωμεν, ει δοκει, ποτερον
ποτε την μεν ισην αυτωι τιμην απονεμοντες, ως προς τον εξ ουπερ εστι, και μην και
δοξαν περιθησομεν τωι γεγεννηκοτι, η το εναντιον εξεργασομεθα, τοις κατωτερω και
ελαττοσιν εξυβριζοντες τον γεγεννημενον, οπερ οντως εστι και αληθεστερον· δοξα
μεν γαρ τωι Πατρι το γεννησαι τοιουτον, οποιος περ αν υπαρχοι κατα φυσιν αυτος.
συμβη σεται δε παντως το εναντιον· ευφημειν γαρ ακολουθον· ει μη διασωζοι την
αυτωι πρεπουσαν ευφυΐαν ο Υιος, το μειον εχων η κατα την δοξαν η κατα τι γουν
των οσα προσειναι παντως εχρην, ινα δη φαινοιτο δια παντων παντελειος τε και
αληθινος υπαρχων Θεος. εχων δε ουτω φυσεως, ει τιμαι 1.495 τον Πατερα, μη
γελασηις ανθρωπε, μηδε οφλησεις δικην κακυνων αμαθως, οπερ ηκιστα χρην. εστι
γαρ δηπου θαυ μαζειν αυτον και επι τουτωι πρεπον, οτι και τιμαι και αγαπαι τον
γεννησαντα· παν γαρ ειδος αρετης, πηγην ωσπερ τινα και ριζαν εχει την ανωτατω
πασων ουσιαν· εκφανεντα δε πρωτον εν εκεινηι τα αγαθα, και εις ημας καταῤρει,
τους οιπερ εσμεν γεγονοτες κατα την εκεινης εικονα. δια τουτο και ημιν ο
νομοθετης τιμαν οτι χρη πατερα και μητερα διηγγελλεν, αλλα και γερα τουτοις
επετιθει τα καλλιστα· μεγιστον οιμαι δη παντων το πραγμα ειδως, και λοιδοριας
απασης τοσουτον απηλλαγμενον, ως και μακραιωνος βιου φαινεσθαι προξενον·
ονπερ ουν τροπον ημεις δια το υπο ταττεσθαι και καταπειθεσθαι τοις γεννησασιν,
ουχ ετεροι τινες κατα την φυσιν ως προς αυτους αποτελουμεθα, αλλ' οντες οπερ
εισιν εξ ανθρωπων ανθρωποι, και τελειον εχοντες τε και αποσωζοντες τον της
ανθρωποτητος ορον, επιτη δευομεν ως εν ταξει λαμπρας αρετης το πειθηνιον· ουτω
νοησεις επι τε Πατρος και του Υιου. ων γαρ ο εστιν, εκ Θεου Θεος δηλονοτι, τελειος
εκ τελειου, χαρακτηρ απαρα ποιητος της του γεννησαντος ουσιας, λογιειται μεν
ετερον ουδεν, η οπερ αν και αυτος λογισαιτο τυχον, ουπερ εστι και βουλη και Λογος·
εθελησει δε παντως τα αυτα τωι Πατρι, τοις αυτοις, ιν' ουτως ειπω, της
ομοουσιοτητος νομοις, εις το παντα συνεθελειν τα αγαθα τωι Πατρι
συνδιακρατουμενος. Σκανδαλιζου τοιγαρουν, ανθρωπε, μηδαμως, οταν ακουσηις
λεγοντος Καταβεβηκα εκ του ουρανου ουχ ινα ποιω το θελημα το εμον αλλα το
θελημα του πεμψαντος με. ο γαρ ελεγομεν εξ αρχης, τουτο παλιν ερουμεν. κατα
πραγματος ωρισμενου και εναργους τον επι τουτωι λογον εποιησατο ο Χριστος. 1.496
διδασκων γαρ, οτι το υπερ παντων τεθναναι θελητον μεν εχει δια το ουτω
βεβουλησθαι την θειαν φυσιν, ανεθελητον δε δια τα επι τωι σταυρωι παθη, και το
οσον ηκεν εις την σαρκα παραιτουμενην τον θανατον, τα τοιαυτα φησι. και μακρος
μεν ημιν ηδη προανηλωται λογος· οτι δε και ανεθε λητον πως οραται τωι Σωτηρι
Χριστωι, καθοπερ ην ανθρω πος, το επι τωι σταυρωι παθος, και εξ αυτης ακολουθον
ημας της των πραγματων φυσεως κατιδειν. φαμεν ουν, οτι της Ἰουδαικης εργον ην
απονοιας, το παντη τε και παντως σταυ ρωθησεσθαι τον Χριστον, και τουτο
ανυπερθετως εμελλεν εσεσθαι παρ' αυτων, ουκ αμελετητον εχοντων την τολμαν
την επι τουτοις, αφ' ων ηδη πεπραχεσαν εις τε τους αγιους προφητας, και τους οιπερ
αν ησαν κατ' εκεινο καιρου γεγο νοτες αγιοι. επειδη δε ουχ ετερως ην το πεπτωκος
εις θανατον, εξαναστησαι παλιν εις ζωην, ει μη γεγονεν αν θρωπος ο Μονογενης του
Θεου Λογος, εδει δε παντως γεγο νοτα παθειν· το ανεθελητον εποιησατο θελητον,
και τουτο της θειας φυσεως δια την εις ημας καταδεξαμενης αγαπην. Ἡ γαρ παντων
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τεχνιτις σοφια, τουτεστιν ο Υιος, το εκ διαβολικης δυστροπιας σκευωρηθεν, φημι δε
τον εαυτου κατα σαρκα θανατον, οδον ημιν σωτηριας και θυραν ανεδειξε ζωης, και
αντεστραπται τωι διαβολωι τα εν ελπισι, και μολις εγνω παθων, οτι σκληρον αυτωι το
θεομαχειν. δοκει δε μοι και ο θεσπεσιος μελωιδος τοις περι τουτων συμφερεσθαι
λογοις, και τι τοιουτον υποδηλουν, οτε φησιν, ως περι Χριστου και του διαβολου
"Ἐν τηι παγιδι αυτου ταπεινωσει "αυτον·" παγιδα μεν γαρ συνεπηξατο τωι Χριστωι
τον 1.497 θανατον ο διαβολος, αλλ' εν αυτηι τεταπεινωται τηι οικειαι παγιδι. λελυται
γαρ ο θανατος εν θανατωι Χριστου, και κατηργηθη τυραννος ο πεσεισθαι μη
προσδοκων. και μα κρον μεν ην επι τουτοις επιθειναι λογον ου χαλεπον, ο δε ην εν
χερσιν, αυτο δη παλιν ερουμεν. ει μη κυριως τε και αληθως θεληματων ην εργον
Ἰουδαικων, και των εν εκεινοις ανοσιων τολμηματων καρπος ο θανατος του
Χριστου, κριμα δε ην το θειον, ωσπερ οιονται τινες, το παντως αγον εις τουτο· πως
ουκ εδει λοιπον και ως εξ αναγκης ηδη πληρου σθαι το δοξαν δι' ανθρωπων δη
παντως, και ουχ ετερως; ειτα πως αν, ειπε μοι, δικαιως ετι κολαζοιντο ταις απαραι
τητοις του Θεου ψηφοις υπηρετουντες τινες; πως δε δειλαιος και εν αμεινοσιν "ει μη
εγεννηθη ο ανθρωπος εκεινος" δι' ου παρεδοθη ο Χριστος; ει γαρ θελητον τωι Σωτηρι
το παθος, και ανεθελητον ουδαμως καθ' ετερον τινα τροπον νοοιτο, ποιαν αν
ευλογως εισπραττοιτο δικην, ο θεληματων δεσπο τικων και των εσομενων
απαραιτητως υπηρετης αναδεδειγ μενος; η γαρ ουχ απασιν εσται διαφανες, οτι
παντως εδει γενεσθαι τα τηι θειαι τε και αῤρητωι δοξαντα φυσει, γενεσθαι δε παντως
δια τινων; αλλ' εστι και δια τουτων και δια πλειονων ετερων συνιδειν, ως επειπερ εξ
ουρανων καταβε βηκεν ο Υιος τον υπερ απαντων υπομειναι θανατον, εκων τε ομου
και ακων, ινα παντας αναστησηι τηι εσχατηι ημεραι, δοξαν ουτω και αυτωι τωι Πατρι δια
το πασι συμφερον· ετεροφυα δε ουδαμως, η κατα τι γουν ηττωμενον του γεγεν
νηκοτος εαυτον νοεισθαι δια τουτων βουλεται. Τον μεν ουν δι' εναντιας
υπερυθριασειν ηδη, και τοις περι τουτων ημιν ουκ αντιταξεσθαι λογοις
υπολαμβανω· 1.498 ενισταμενωι δε παλιν και φιλονεικειν οτι πρεποι διεγνω κοτι
μακροτερον εκεινο φημι. Ει καταβεβηκεν εξ ουρανων ο Υιος ου το οικειον
αποπληρωσων θελημα, καθαπερ αυτος φησιν, αλλα το του Πατρος, και σοι της
αρτιως ημιν ειρη μενης επι τουτωι θεωριας ουχ ηδεις οι λογοι φανουνται τυχον· αρ'
ουκ αναγκαιον ειπειν αντιτεταχθαι πως αυτοις τα θεληματα, και διωρισθαι κατα το
εναντιον την βουλησιν; αλλ' εστι δη πασιν ομολογουμενον. ει μεν γαρ το διειργον
ουδεν, μια δηπου παντως εν αμφοιν η θελησις· ει δε ως ετεραν τινα παρα την του
Πατρος υπαρχουσαν παρελαυνει μεν την εαυτου, πληροι δε εκεινην, πως ουκ
ασυνετως ερουμεν μιαν ειναι, και ουχ ετεραν ως προς ετεραν; Ἴδωμεν τοινυν εν
τισιν εστιν η θελησις του Πατρος· ουτω γαρ δη και την ετεραν, οποι ποτε βλεποι,
διαγνωσο μεθα. ουκουν η μεν βουλησις του Πατρος, ως αυτος ειρηκεν ο Σωτηρ, ινα
παν ο δεδωκεν αυτωι μη απολεσηι εξ αυτου αλλ' αναστησηι αυτο τηι εσχατηι ημεραι. και
αγαθη μεν οτι και φιλανθρωπος ουδεις αντερει· μεθισταντες δε προς την εναν τιως
εχουσαν βουλησιν του Υιου τας εννοιας, ουτε φιλαν θρωπον, ουτε μην ολως
ευρησομεν αγαθον, φρονουντα δη παντως ταναντια τωι Πατρι, και ουτε διασωζειν
ημας, ουτε μην εκ θανατου διανισταν εθελοντα. πως ουν ετι ποιμην αγαθος, πως δε
σημειον ημιν της ενουσης αυτωι φιλανθρω πιας ετιθει, το διδοναι την ψυχην υπερ
ημων; ει μεν γαρ καταβεβηκεν εξ ουρανων, ινα τουτο πληρωσηι καθ' εκουσιον
βουλησιν, πως ου το ιδιον θελημα πληροι, μητε απολλυων το προσαγομενον, αλλα
και διανιστας κατα την εσχατην ημεραν; ει δε ουκ εστιν εν θελησει τουτο αυτωι,
υπηρετει δε μαλλον τοις θελημασι του Πατρος, και διανιστας και δια σωζων, τους
απολωλοτας δηλονοτι και τωι θανατωι κεκρατη μενους, πως ουκ αληθευσομεν, ουτε
αγαθον, ουτε μην 1.499 ετερως φιλανθρωπον ειναι διαβεβαιουμενοι τον Υιον; παυ
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσθω τοινυν ο χριστομαχος, πανταχοθεν αυτωι προς δυσφη μιαν κατηγορουμενου
του προβληματος, και πικροις ημας περι τουτων μη καθυλακτειτω λογοις. Τουτο γαρ
εστι το θελημα του Πατρος μου, ινα πας ο θεωρων τον Υιον και πιστευων εις αυτον
εχηι ζωην αιωνιον, και αναστησω αυτον εγω τηι εσχατηι ημεραι. Ὁρισαμενος ηδη το
αγαθον θελημα του Πατρος, απολευ καινει παλιν αυτο, και πλατυτερον εις
επισκεψιν τοις ακροω μενοις προτιθησι, δια του και εσαυθις αναλαβειν. τις γαρ αν
γενοιτο της προσαγωγης ο τροπος, και τι το εκ του προσηχθαι κερδανουσι τινες,
εξηγειται λαμπρως. διδωσι τοινυν ο Πατηρ τωι Υιωι ζωοποιειν ισχυοντι τα ζωης
επιδεα· διδωσι δε ουτως, ως δια γνωσεως εντιθεις εκαστωι δηλονοτι την εφ' Υιωι
καταληψιν αληθη, και το δυνασθαι συνιεναι καθαρως οτιπερ ειη Θεος εκ Θεου
Πατρος αληθινου, ιν' ουτως διατεθεις, και ταις επ' αυτωι θεωριαις κατηγλαισμενος,
επι το εκ της πιστεως αναφεροιτο γερας, τουτεστι την μακραιωνα ζωην, και τον
αμηρυτον εν μακαριοτητι βιον. προσαγει μεν ουν ο Πατηρ δια γνωσεως και
θεοπρεπους θεωριας τωι Υιωι, τους οις αν την θειαν επιψηφισαιτο χαριν. ζωοποιει δε
λαβων ο Υιος, και το ιδιον αγαθον τοις εξ οικειας φυσεως καταφθειρεσθαι
πεφυκοσιν εντιθεις, και κα θαπερ σπινθηρα πυρος εγκαταχωσας αυτοις την
ζωοποιον του Πνευματος δυναμιν, ολους δι' ολου μεταπλαττει εις αθανασιαν.
ακουων δε παλιν, οτι προσκομιζει μεν ο Πατηρ, το δε αναβιουν δυνασθαι χορηγει
τοις προστρεχουσιν ο Υιος, μη προς εκτοπους αποδημησεις εννοιας, ως ιδιαι και
μεμερι 1.500 σμενως οιεσθαι τι ποιειν εκατερον, προς οπερ αν εχοι φυσεως
επιτηδειως, δεχου δε μαλλον εις νουν οτι συνεργατης μεν εστιν ο Πατηρ τωι Υιωι και
ο Υιος αυ παλιν τωι Πατρι, και ολης, ιν' ουτως ειπω, της αγιας Τριαδος εργον εστιν η
καθ' ημας σωτηρια και η εκ θανατου παλιν εις ζωην επανοδος, αρκουντως δε ισθι
και τον Πατερα προς πασαν εχειν ισχυν τε και χρειαν, ομοιως δε και τον Υιον, και
προσετι το Ἅγιον Πνευμα· ερχεται δε δια πασης της αγιας Τριαδος τα εις ημας αγαθα,
και τα παντα εν πασιν ο Θεος και Πατηρ ολοκληρως ευρισκεται δι' Υιου εν Πνευματι.
Ἐπιτηρητεον δ' ουν ομως κακεινο, ως πολυ τι το αξιο λογον εν τωι πιστευειν εις τον
Υιον ευρισκεται. ζωην γαρ εχει το γερας· ει δε εν Υιωι κατα φυσιν επιγινωσκεται ο
Πατηρ και Θεος, τις αν ανασχοιτο λοιπον των εξω φερον των αυτον της ουσιας του
Πατρος, και απυλωτον εχοντων εις την επι τουτωι δυσφημιαν το στομα; δι' ωνδε
δυνασθαι διανισταν εις ζωην το πεπτωκος εις θανατον επαγγελλεται, δια τουτων
αυτων, ουδεμιας ηδη μεσολαβουσης εξαλλαγης, εις ταυτοτητα φυσικην αναβαινει
τωι γεγεννηκοτι· ζωης γαρ εργον ιδιον το ζωοποιειν, και επειπερ ζωη κατα φυσιν
εστιν ο Πατηρ, ζωη παντως και ο κατα φυσιν εξ αυτου νοηθη σεται, τουτεστι ο
Μονογενης. Ἐγογγυζον ουν οι Ἰουδαιοι περι αυτου, οτι ειπεν Ἐγω ειμι οαρτος ο
καταβας εκ του ουρανου. Ἀγανακτουσι παλιν οι των ειρημενων παρα Χριστου
συνιεντες ουδεν· πεφυκε δε πως εν τουτοις ορασθαι κατα το πλειστον ο απαιδευτος
νους· ου γαρ εχοντες περιδραττεσθαι 1.501 των εννοιων, δι' ων ην εικος
μεταποιηθησεσθαι πως επι το αμεινον, εις ακαιρους ολιγοψυχιας εκτελευται. η γαρ
ουχι και αληθες επ' αυτοις δη παλιν τοις Ἰουδαιοις το ειρημενον ευρησομεν;
χαλεπαινουσι γαρ δια ποιαν αιτιαν; τις δε αυτους εις τουτο κεκληκε λογος;
γογγυζουσι δε διατι; καιτοι μαλλον εχρην φιλομαθεστερον τοις ειρημενοις επι
στησαι τον νουν, και εξ αυτων ηδη κατασκεπτεσθαι των πραγματων την αληθειαν,
δια τε της εν τοις αποτελεσθεισι μεγαλουργιας, εις δοκιμωτατην ιεναι συνεσιν,
ποτερον ποτε
διαψευδοιτο Χριστος, αρτον εαυτον, και τουτο εξ ουρανου καταβεβηκοτα καλων,
ηγουν αληθευει, και τουτον εχων αυτοις τον τροπον αλισκοιτο. ουτω γαρ ην
κρινοντας ορθως παιδαγωγεισθαι καλως προς την του συμφεροντος ευρεσιν· αλλα
ζητουντες ουδεν χαλεπαινουσι, καιτοι δια των ηδη παρωιχηκοτων, αρτον οντως
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωης και αληθινον επιδει ξαντος εαυτον του Χριστου, αντιδιαστελλοντος τε τωι εν
τυπωι και σκιαι χορηγηθεντι μαννα κατα την ερημον τοις πατρασιν αυτων. "Ὁ γαρ
ερχομενος προς με, φησιν, ου "μη πεινασηι πωποτε·" ως των εκεινο φαγοντων το
μαννα, βραχειαν τινα και ευαποβλητον κομιδη την απολαυσιν εσχη κοτων περι την
σαρκα· των δε προς αυτον ιοντων δια της πιστεως, ουκ εις ομοιαν τοις τοτε την
ονησιν αναβησομενων, καρπωσομενων δε μαλλον διηνεκη της ευλογιας την χαριν.
Σφαλλεται τοινυν των Ἰουδαιων ο νους, μονα βλεπων τα επι της γης· και τουτο ην
αρα το επ' αυτοις ᾀδομενον "Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων του μη βλεπειν, και
"τον νωτον αυτων δια παντος συγκαμψον," ινα μηδαμοθεν προς την των θειων
μυστηριων ανανευοντες γνωσιν, κακοι κακως απολοιντο δια τας σφων αυτων
απονοιας, και το λιαν ακρατες εις απειθειαν. αναμιμνησκομενοι δε πως τα εν τοις
1.502 Μωυσαικοις συγγραμμασι, πατρωιον ωσπερ τινα τοις Ἰου δαιοις κληρον ενοντα
τον επι τοις αριστοις τε και αγαθοις γογγυσμον ευρησομεν· αλλ' εις πικρον
καταληγον το πρα γμα τελος, και παλαι μεν εν εκεινοις η πειρα, και νυν επι τουτοις
ουδεν ηττον επεδειξεν. εγογγυζον εκεινοι κατα την ερημον, και αχαριστον
εποιουντο κατα Θεου την καταβοην, αλλ' "υπο των οφεων απωλλυντο," καθαπερ
που και ο σοφος διεμαρτυρατο Παυλος· γογγυζουσι και ουτοι κατα Χριστου, και τον
νομοθετην και λυτρωτην ταις ουτω μα κραις απειθειαις υβριζουσιν· αλλ' εντελειται
"τωι δρακοντι "και δηξεται αυτους," κατα το γεγραμμενον· προκεισονται δε θοινη τωι
παμφαγωι θηρι, καταληγει γαρ ως εξ αναγκης αει προς τελος η απειθεια το
παγχαλεπον. Και ελεγον Ουχ ουτος εστιν Ἰησους ο υιος Ἰωσηφ, ου ημεις οιδαμεν τον
πατερα και την μητερα; πως ουν λεγει οτι εκ του ουρανου καταβεβηκα; Ὦ πολλης
αμαθιας, και ακρατωι μεθηι κατεσκοτισμενης διανοιας· "επαχυνθη, κατα το
γεγραμμενον, η καρδια του "λαου τουτου." θεωρει γαρ οντως ουδεν, ων εδει
συνιεναι λαμπρως, και γελωτος αξια και φρονει και φθεγγεται· χρην γαρ δηπου
μαλλον αυτους την του πανσοφου Μωυσεως εκμελετωντας συγγραφην, τοις τε των
αγιων προφητων εντρυφωντας κηρυγμασιν εκεινο νοειν, ως ου διχα σαρκος, ουδε
των δια σωματος περιβληματων, ως ημας αφιξεσθαι προσεδοκατο Χριστος, αλλ' εν
ανθρωπειαι μορφηι φανη σεσθαι προεκηρυττετο, και εν τωι κοινωι δη τουτωι παντων
ευρεθησεσθαι σχηματι· διατοι τουτο την μεν αγιαν παρθενον εξειν εν γαστρι,
τεξεσθαι δε και υιον, προφητικος ημιν αναφωνει λογος· ομοσας δε τωι μακαριωι
∆αυειδ αληθειαν 1.503 ευρισκεται Κυριος, ην δη και αθετησειν ουδαμως επηγγελ
λετο, οτι θησει τον εκ καρπου της οσφυος αυτου επι του θρονου αυτου, καθα
γεγραπται· εξελευσεσθαι δε και "ραβδον "εκ της ριζης Ἰεσσαι" προαπηγγελτο. οι δε
εις τοσαυτην αλογιαν εκτρεχοντες ουκ αισθανονται, ως ειπερ ειδειεν την κατα
σαρκα μητερα του μετα σαρκος αφιξεσθαι προκεκη ρυγμενου, δια τουτο χρηναι δη
παντως απειθειν οιομενων, οτι καταβεβηκεν εκ των ουρανων· ει γαρ και μη κατα
σωμα τουτο γεγονος ευρησομεν, αλλ' ην ως εν οικειωι ναωι τωι εκ παρθενου σωματι
Λογος ο θειος, ανωθεν εκ Πατρος ως ημας αφιγμενος, και δια την απαντων
σωτηριαν σπερματος Ἁβρααμ επιδραξαμενος, ινα "κατα παντα τοις αδελφοις"
ομοιωθηι, και καλεσηι προς υιοθεσιαν την ως προς Θεον την ανθρωπου φυσιν, Θεος
αμα και ανθρωπος αναδεδειγμενος. αλλ' ου συνεντες την μετα σαρκος οικονομιαν
του Σωτηρος ημων Ἰουδαιοι, απο του την μητερα γινωσκειν αυτου και τον πατερα,
καιτοι μη οντα πατερα, ουκ ερυθριωσιν ασχαλλοντες, οτι καταβηναι λεγοι Χριστος
εξ ουρανου. Τυπος δε παλιν ημιν ωφελειας ανατελλει καν τουτωι πολλης·
παιδευομεθα γαρ δια τουτων εν τοις καθ' ημας, οτι πολλην αν ημιν προσοισηι ζημιαν
το μη μαλλον τοις νοητοις της καρδιας ομμασι την ενουσαν τοις αγιοις περιαθρειν
αρε την και εις την εγκεκρυμμενην αυτοις δοξαν αφοραν, αλλ' εκ της περι το σωμα
σμικροπρεπειας πολλακις ουδενος εν ταξει τιθεναι το μεγα παρα Θεωι και τιμιον.
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω περι των αγιων εν προφηταις ο Θεος που φησιν, ως εν ενι κατα παντων
απλωσας τον λογον "Ευλογημενος ο ανθρωπος ος πεποιθεν "επι τωι Κυριωι, και εσται
Κυριος ελπις αυτου, και εσται ως "ξυλον ευθηνουν παρ' υδατι, και επι ικμαδα βαλει
ριζαν "αυτου, εν ενιαυτωι αβροχιας ου φοβηθησεται, και ου δια 1.504 "λειψει ποιων
καρπον. βαθεια καρδια παρα παντα, και "ανθρωπος εστι, και τις γνωσεται αυτον;
εγω Κυριος "εταζων καρδιας, δοκιμαζων νεφρους." οταν τοινυν ημεις τον
εγνωσμενον παρα Θεωι, και εν ταις αρτιως ειρημεναις τεθαυμασμενον αρεταις, ταις
αλαζονειαις κατασμικρυνωμεν, εις μονην αυτου την εξωφανη και επικηρον
αποβλεποντες σαρκα, και την εκ του σωματος αδοξιαν προφασιν της επ' αυτωι
σμικροψυχιας ποιησαμενοι, πως ουχι ταναντια φρο νουντες τωι παντων αλωσομεθα
βασιλει, δικην τε ουτως υφεξομεν ου μετριαν, εσθ' οτε το υψηλον λεγοντες
ταπεινον, και το φως τιθεμενοι σκοτος, και το γλυκυ πικρον ορι ζομενοι; Φυλακτεον
τοιγαρουν τοις αγιοις τας αυτοις πρεπουσας τιμας, και θεωρητεον μαλλον αυτους
δια της εσωθεν και κεκρυμμενης ευκλειας, η εν οις αν ειεν δια την σαρκα. αλλα γαρ
οι πλειστοι των εν ημιν, το μεν εν κοσμωι ταπει νον τιμης μεν ολως η και τινος
δοξης αξιουν ουκ ανεχονται, καν υπαρχοι διαπρεπης εν αρεταις, εις δε μονην
αποβλε ποντες την εκ πλουτου πλεονεξιαν, και την ευδιαφθορον τε και οσον
ουδεπω τεθνηξομενην ευκλειαν ενορωντες ου σφοδρα δικαιοις οφθαλμοις, παρ'
ουδεν ποιουνται το κρινειν ορθως. τους γαρ δη τοιουτους και λιαν εικοτως διαγελαι
του Σω τηρος ο μαθητης, λεγων "Ὑποκριται, εαν γαρ τις εισελθηι "εις την
συναγωγην υμων ανηρ χρυσοδακτυλιος εν εσθητι "λαμπραι, εισελθηι δε και πτωχος
εν ρυπαραι εσθητι," ειτα λεγητε, φησι, τωι μεν πλουσιωι προς τωι δεξιωι καθεζεσθαι
τοπωι, τωι δε "πτωχωι Στηθι εκει η καθου υπο το υποποδιον "μου, ου διεκριθητε εν
εαυτοις;" καιτοι σκοπειν εντευθεν ακολουθον, ποσης αν ειεν ευλογου μομφης
υπαιτιοι γεγο νοτες, οι τοις εξωθεν περιβλημασι, και ουχι τοις εσωθεν 1.505 αγαθοις
τον ανδρα θαυμαζοντες. και πλουτος μεν γαρ και το εκ πλουτου λαμπρον, αλλοτριαν
τινα και νοθην τοις κεκτημενοις προσοισειεν αν εικοτως την δοξαν· η δε εν καρδιαι
λαμπροτης, και το εν εργοις αγαθοις διαφανες, γνησιος αν ειεν και εμπεφυκως τοις
εχουσι πλουτος, ου συναπομενων τηι σαρκι, και συν αυτηι κατασηπομενος, αλλ'
ενδημουσηι μεν ετι τηι ψυχηι κατα τονδε τον βιον συνωικισ μενος, εκδημουσηι δε παλιν
συναφιπταμενος, οποι περ αν ο του παντος νευσειεν ηγεμων. πολλαι γαρ μοναι παρα
τωι Πατρι, καθαπερ ηκουσαμεν. Τιμητεον τοιγαρουν ουχι παντως η αναγκαιως τον
εν πλουτωι διαφανη, και τοις επι γης δοξαριοις καθαπερ εν πινακι
κατακεχρωσμενον, εκεινους δε μαλλον, οις η των εργων φαιδροτης αμαραντον
αποτικτει δια Θεου την ευ κλειαν, και το εσωθεν εναστραπτει καλλος δια πασης
ιδεας αγαθων εκλελαμπρυσμενους. Ἀπεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτοις Μη γογγυζετε
μετ' αλληλων. ουδεις δυναται ελθειν προς με, εαν μη ο Πατηρ ο πεμψας με ελκυσηι
αυτον, καγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι. Κατασμικρυνουσιν Ἰουδαιοι τον
Ἰησουν, τον μεν εν τοις ουρανοις αγνοουντες Πατερα, και οτι περ ειη κατα φυσιν
Υιος του παντων δεσποζοντος, ουδαμοθεν επιγινωσκοντες, εις δε μονην
αποβλεποντες την επι της γης μητερα και τον Ἰωσηφ. δια τουτο θερμοτερον πως
αυτοις υπανται, και παραχρημα παλιν επ' αυτο το θεοπρεπες αξιωμα χρησιμως
αναπηδαι· δι' ων οιδεν, ως Θεος, και το λαθρα ψιθυρισθεν και εις νουν αυτοις
αναβεβηκος, δια τουτων αυτων επιτρεπων εννοειν, οτι της αληθειας εκπιπτουσι, και
μικραν κομιδη την 1.506 επ' αυτωι διαληψιν εποιησαντο. τον γαρ ολως ειδοτα καρ
διας, εξεταζοντα τε τα εν νωι κινηματα, και ουδεν ηγνοηκοτα των εν ψυχαις
βουλευματων, πως ουχι μαλλον εχρην δοξηι μεν ηδη καταστεφειν τηι θεοπρεπει, και
ανακομιζειν δε εις τοσουτον της εν ανθρωποις σμικροπρεπειας, οσον δη υπερ κεοιτο
των επι γης ο Θεος; ανακαλυπτων τοινυν τον εν αφθογγοις ετι μομφαις
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατακεχωσμενον λογισμον, και τον λαθρα διαψιθυρισθεντα γογγυσμον εν αυτοις
φανερον καθι στας δι' αιτιαν ηδη την ειρημενην Μη γογγυζετε φησι μετ' αλληλων·
ειτα δεικνυς, οτι θεοδιδακτον εν ανθρωποις αγαθον το περι αυτου μυστηριον, και
της ανωθεν χαριτος εργον εστιν η περι αυτου γνωσις, μηδε δυνασθαι φησιν ως
αυτον αφικεσθαι, μη ουχι ταις του Πατρος νουθεσιαις καθειλ κυσμενον· ην δε τουτο
παλιν ετερον ποιουντος ουδεν η σκοπειν αναπειθοντος, οτι δεησοι μεν αυτους
κλαοντας και πικραινομενους, εφ' οις μεν ηδη λελυπηκεσαν ελευθερουσθαι ζητειν,
ανελκεσθαι δε πως και εις σωτηριαν δια πιστεως της εις αυτον, δια βουλης του
Πατρος, και της ανωθεν επικουριας κατευμαριζουσης αυτοις την εν τουτοις οδον,
και λειαν ωσπερ αποτελουσης, την επειπερ ημαρτανον αφειδως εκτετραχυ μενην·
αναστησειν γεμην εκ νεκρων τον πιστευοντα χρησι μως διεβεβαιουτο, και δια
τουτου παλιν Θεον οντα κατα φυσιν και αληθινον τοις ανοητοις εαυτον παριστας· το
γαρ ολως δυνασθαι ζωοποιειν, και παλινδρομησαι προς αναβι ωσιν αναγκασαι τωι
θανατωι κεκρατημενον, μονηι μεν αν πρεποι δικαιως τηι του Θεου φυσει,
προσγραφοιτο δε των γενητων ουδενι. του γαρ ζωντος εστι το ζωοποιειν, και ουχι
του παρ' ετερου δανειζομενου την χαριν. 1.507 Ἔστι γεγραμμενον εν τοις
προφηταις Και εσονται παντες διδακτοι Θεου. Την ενυπαρχουσαν τοις ακροωμενοις
απονοιαν εννοησας ως Θεος, ουκ αμαρτυρητον εαι τον επι τουτωι λογον, ανωθεν δε
δια των αγιων προφητων προκεκηρυγμενον ηδη και προ αναφωνηθεντα δεικνυει,
και τας των αντερειν οτι πρεποι παλιν αυτωι διενθυμουμενων προαναιρων αφορμας,
και την ενουσαν αυτοις αμαθιαν ουδεν ηττον απογυμνων, δια του και τουτο δη
παλιν αγνοουντας ορασθαι, καιτοι νομωι παιδαγω γουμενους προς την των
εσομενων καταληψιν. αναπειθει τοινυν και ουχ εκοντας ηδη συννευειν· ου γαρ ην
εικος και ταις των αγιων προφητων αντιστατησειν φωναις, οτι τοις αξιοις ενηχησει
ο Θεος και Πατηρ το περι αυτου μυστηριον, και αποκαλυψει τον ιδιον Υιον,
αποῤρητως εκαστωι προσ λαλων, και θεοπρεπως την επι τουτοις συνεσιν εντιθεις.
Ἀνωτερω δε λεγων "Ουδεις δυναται ελθειν προς με, "εαν μη ο Πατηρ ο πεμψας με
ελκυσηι αυτον," ουκ αναγκαστικην, ουδε βιαιοτατην ουσαν επιδεικνυει την ελξιν
προστιθεις· Πας ο ακουσας παρα του Πατρος μου και μαθων ερχεται προς με. Ὅπου
γαρ ακοη και μαθησις και το εκ παιδευσεως αγαθον, δια πειθους δηλονοτι και ουκ εξ
αναγκης η πιστις· αντιληπτικη δε μαλλον, ως εξ αγαπης τοις αξιοις η επι Χριστωι
συνεσις χορηγειται παρα του Πατρος ηπερ αναγκα στικη· περισωζεσθαι γαρ ο
δογματικος αναγκαζει λογος το αυτεξουσιον και αυτοπροαιρετον τηι του ανθρωπου
ψυχηι, ινα 1.508 δικαιους μεν επ' αγαθοις απαιτηι τους μισθους, σφαλλομενη δε του
πρεποντος, και το τωι νομοθετηι δοκουν εκ ραιθυμιας εκβαινουσα, την επι τωι
κολαζεσθαι δικην και ευλογωτατην αποκομιζοιτο. Ἰστεον δε οτι καν λεγοιτο τινας
εκπαιδευειν ο Πατηρ το επι Χριστωι μυστηριον, αλλ' ου μονος ενεργησει περι τουτο,
επιτελεσει δε μαλλον ως δια σοφιας ιδιας αυτο του Υιου. εννοειν γαρ ακολουθον, ως
ου διχα σοφιας η κατα συνεσιν εν τισιν αποκαλυψις εσται παρα του Πατρος. σοφια δε
του Πατρος εστιν ο Υιος. ουκουν ως δια σοφιας ενεργησει του ιδιου γεννηματος την
εν τοις αξιοις αποκαλυψιν ο Πατηρ. και απαξαπλως ειπειν, αληθως δε δη παντως,
και ουχ ετερως, ουκ αν τις αμαρτοι, πανθ' οσα περ εστι του Θεου και Πατρος
ενεργηματα τα επι τισιν, ητοι θεληματα, πασης ειναι λεγων της αγιας Τριαδος,
ομοιως δε και τα αυτου του Υιου, και τα του Ἁγιου Πνευματος. δια γαρτοι ταυτην, ως
εγωιμαι, την αιτιαν, του Θεου και Πατρος αποκαλυπτειν λεγομενου τον ιδιον Υιον,
και καλειν επ' αυτωι τους εις το πιστευειν ετοιμοτερους, και αυτος ο Υιος τουτο
ποιων ευρι σκεται, και το Πνευμα δε ουδεν ηττον το Ἅγιον. Πετρωι μεν γαρ τωι
μακαριωι φησιν ο Σωτηρ, την εις αυτον πιστιν ευθαρσεστατα διωμολογηκοτι
"Μακαριος ει Σιμων Βαρ "̓Ιωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' ο "Πατηρ
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μου ο εν τοις ουρανοις." αυτος δε τουτο ποιων εν ετεροις οραται. και γουν εφ' εαυτωι
καλως δη λιαν ο Παυλος αποσεμνυνεται, περι του κατα Χριστον μυστηριου βοων
"Ουδε γαρ εγω παρ' ανθρωπου παρελαβον αυτο, η εδιδα "χθην, αλλα δι'
αποκαλυψεως Ἰησου Χριστου." ιδοις δε αν οτι και αυτο το Πνευμα το Ἅγιον ουδεν
ηττον ημιν αποκαλυπτει Χριστον. επιστελλει γουν ο σοφωτατος Ἰω 1.509 αννης "Και
υμεις το χρισμα ο ελαβετε απ' αυτου μενει εν "υμιν, και ου χρειαν εχετε ινα τις
διδασκηι υμας, αλλ' ως "το αυτου χρισμα διδασκει υμας περι παντων." και αυτος δε
που φησιν ο Σωτηρ, ως περι του παρακλητου, τουτεστι του Πνευματος "Ἔτι πολλα
εχω λεγειν υμιν, αλλ' ου "δυνασθε βασταζειν αρτι· οταν δε ελθηι εκεινος, το πνευμα
"της αληθειας, οδηγησει υμας εν τηι αληθειαι πασηι· ου γαρ "λαλησει αφ' εαυτου, αλλ'
οσα ακουει λαλησει, και τα "ερχομενα αναγγελει υμιν. εκεινος εμε δοξασει, οτι εκ
του "εμου ληψεται, και αναγγελει υμιν." πνευμα γαρ αληθειας υπαρχον,
φωταγωγησει τους εν οις αν γενοιτο, και επι την της αληθειας χειραγωγησει
καταληψιν. και ταυτα φαμεν, ουχ ως κατασχιζοντες εις αλλοτριοτητα, και εις το
διηιρη μενως κατα το παν η τον Πατερα τιθεντες του Υιου, ηγουν τον Υιον του
Πατρος, αλλ' ουδε το Πνευμα το Ἅγιον του Πατρος και του Υιου, αλλ' ειπερ μια
θεοτης εστι τε οντως και ουτω κηρυττεται εν τηι αγιαι και ομοουσιωι θεωρουμενη
Τριαδι, τα εκαστωι προσαπτομενα και ιδιως ανατεθεισθαι δοκουντα, πασης ειναι
διοριζομενοι της θεοτητος βουλας τε και ενεργειας. ενεργησει γαρ δι' εαυτης ου
μεμερισμενως η θεια τε και αδιαιρετος φυσις, οσον ηκεν εις τον ενα της θεοτητος
λογον, ει και υφεστηκε των νοουμενων εκαστον ιδιοσυστατως· εστι γαρ ο εστιν ο
Πατηρ, και ο Υιος ομοιως και το Ἅγιον Πνευμα. προς δε γε τοις ειρημενοις περιαθρη
τεον κακεινο· τα προς τι πως εχοντα των ονοματων, αυτα δι' αμφοιν γνωριζεται, και
την του ενος δηλωσιν εν τηι του ετερου κατιδοι τις αν. ουκουν αναγκη μεν πασα δια
Πατρος αποκαλυπτεσθαι τον Υιον, δι' Υιου δ' αυ παλιν τον Πατερα· συνεισαγεται γαρ
παντως θατερωι το ετερον, και ει τις ειδειη Πατερα τηι φυσει τον Θεον, εννοησει δη
παντως 1.510 τον εξ αυτου γεννηθεντα Υιον, ωσπερ ουν αμελει και το ετερον. ο γαρ
Υιον ομολογων ουκ αγνοησει τον γε γεννηκοτα. Ουκουν ηι μεν εστι Πατηρ ο Θεος,
ουτω τε νοειται και κηρυττεται, την περι του ιδιου γεννηματος τοις ακροωμενοις
εντιθησι γνωσιν· ηι δε Υιος ο εξ αυτου κατα φυσιν ονομα ζεται και εστιν αληθως,
διαγγελλει τον Πατερα· διατοι τουτο φησιν ως προς αυτον "Ἐφανερωσα σου το
ονομα "τοις ανθρωποις." επειδη γαρ εγνωσθη παρα τοις πεπι στευκοσιν ο Υιος,
πεφανερωσθαι φησι το του γεννησαντος ονομα· νοηθειη δ' αν την περι του ιδιου
γεννηματος γνωσιν εντιθεις ημιν ο Θεος και Πατηρ, ου φωνης ανωθεν καταῤ
ρηγνυμενης, και βροντης τινος δικην περικτυπουσης την οικουμενην, αλλα θειας
δηλονοτι φωταγωγιας αναλαμπουσης εν ημιν προς κατανοησιν της θεοπνευστου
γραφης· ευρησεις δε παλιν και προς τουτο εν ημιν ενεργον τον Υιον· γεγραπται γαρ
που περι των αγιων μαθητων οτι "Τοτε διηνοιξεν "αυτων τους οφθαλμους," εις το
νοειν δηλονοτι τας αγιας γραφας. Ουχ οτι τον Πατερα εωρακε τις, ει μη ο ων παρα
του Θεου· ουτος εωρακε τον Πατερα. Προανασκοπησας παλιν, ως Θεος, οτι
παραδεξονται μεν ουδαμως την δια του Πνευματος αποκαλυψιν, ουδε την ανωθεν
μεν εν φωταγωγιαις εννοησουσι συνεσιν, απαιτη σουσι δε δια πολλην δυσβουλιαν
και αυτο το χρηναι θεωρειν τον Πατερα, και, ινα ουτως ειπωμεν, δι' αυτοπρο σωπου
παιδευεσθαι θεας, οπερ ως ᾤοντο τοις πατρασιν αυτων υπηρχθη ποτε,
καταφοιτωσης επι το ορος το Σινα της δοξης του Θεου· προανασειραζει παλιν, και
ωσπερ τινι 1.511 χαλινωι περιτρεπει προς το χρηναι μη παχειαν εχειν επι τωι Θεωι την
διαληψιν, μηδε ορατην εσεσθαι ποτε την αορατον οιεσθαι φυσιν· ουδεις γαρ πωποτε,
φησι, τεθεαται τον Πα τερα. εοικε δε παλιν και αυτον υπαινιττεσθαι τον ιεροφαντην
Μωυσεα. ᾤοντο μεν γαρ ανοητως δη σφοδρα και τουτο φρονουντες οι Ἰουδαιοι, δια
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το εισελθειν "εις τον γνοφον" αυτον, τεθεασθαι την αῤρητον του Θεου φυσιν, και
τοις του σωματος οφθαλμοις κατιδειν, οπερ εστι κατα φυσιν το ακηρατον καλλος.
αλλ' ινα μη τι γυμνοτερον λεγων επι τωι πανσοφωι Μωυσει, δοκηι πως αυτους επι το
συνηθες παρο τρυνειν θρασος, αδιοριστως τε αμα κατα παντων και ως επ' εκεινωι
φησιν Ουχ οτι τον Πατερα εωρακε τις. μη γαρ δη τα υπερ την φυσιν απαιτειτε, φησι,
μηδε εις το πασι τοις γεγο νοσιν ανεμβατον παραλογοις φερεσθε ταις ορμαις. απεδρα
τε γαρ και διαλεληθεν η θεια και απερινοητος φυσις, ουχ οπως τους εν ημιν
οφθαλμους οντας μονους, αλλ' ηδη και τους απασης της κτισεως· εν γαρ τωι Ουδεις,
τα παντα περισχοινιζεται, εαυτον δε και μονον ειναι τε εκ Θεου και τεθεασθαι τον
Πατερα διοριζομενος, εξω τιθησι δηλονοτι των παντων, καθ' ων αν νοοιτο το Ουδεις
αποφαντικως· επειδη δε εξω παντων εστι, και ουδενος ορωντος τον Πατερα, μονος
αυτος του βλεπειν ουχ αμαρτανει, πως ουκ αν νοοιτο λοιπον ουκ εν τοις πασιν
υπαρχων, ως εις εξ αυτων, αλλ' εξω των παντων, ως υπερ παντα; και ει παντων
ειναι λεγομενων παρα του Θεου, και μηδενος ορωντος τον Πατερα· "τα γαρ παντα εκ
του Θεου" κατα την του Παυλου φωνην· μονος αυτος θεωρει τον Πατερα δια το
υπαρχειν παρα Θεου· το παρα του Θεου ληψομεθα νοουντες ορθως, επ' αυτου δη και
μονου το εκ της ουσιας του Πατρος. ει γαρ μη τουτον εχει τον τροπον, οτου δη χαριν,
καθαπερ ηδη προειπομεν, 1.512 παντων ειναι λεγομενων παρα Θεου, μονος αυτος
επι την του γεννησαντος αναβαινει θεαν, δια το ειναι παρα Θεου; ουκουν ειρησεται
μεν επι των ποιηματων καταχρηστικωτερον· παρα Θεου γαρ τα παντα δημιουργητως
δια το παρηχθαι δι' αυτου προς γενεσιν· επι δε του Υιου, καθ' ετερον τε και αληθε
στερον τροπον το παρα του Θεου, ως εξ αυτου κατα φυσιν, δεδεξεται. διο τοις πασιν
ου συναριθμουμενος, αλλ' εξω παντων υπαρχων και επανω παντων μετα Πατρος, ου
συνα σθενησει τοις πασιν, ατε δη της εκεινων ομοφυΐας εξηιρη μενος, ως δε εις την
του γεννησαντος ανατρεχων φυσιν, κατοψεται παντως τον εξ ουπερ εστι. Το δε
οπως η κατα τινα τροπον, η αυτος θεωρησει τον Πατερα, η αυ παλιν παρα του
Πατρος οφθησεται, της μεν ημετερας γλωττης ουκ εργον ειπειν· νοητεον δ' ουν
ομως θεοπρεπως. Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο πιστευων εις εμε εχει ζωην αιωνιον. Θυρα
τοιγαρουν και οδος εις ζωην η πιστις, και απο φθορας εις αφθαρσιαν αναδρομη.
θαυμασαι γεμην ουδεν ηττον παρεσται τοις ακροωμενοις και την εν τουτοις οικονο
μιαν. επειδη γαρ ουδεν το παραπαν συνεντας αισθανεται, αλλ' ουδε οτι προσηκοι
τοις εκ προφητων υποπειθεσθαι λογοις οιομενους οραι, το μεν οσον ην ασθενουν εις
πιστιν ως εκ λογισμων ανθρωπινων, ορκωι τωι προς αληθειαν υπο τεμνεται. γερα δε
τοις πιστευουσι προτιθεις τα αξιοζηλωτα, καθαπερ τισιν ολκοις, επιθυμιαις δηλονοτι
ταις εις αυτα, μονονουχι και ουχ εκοντας εκβιαζεται και αναπειθει βαδιζειν επι το
κηρυττομενον. τι γαρ αν γενοιτο της αιωνιου ζωης προτιμοτερον, τοις οις γε πικρος
ο θανατος και τα εκ της 1.513 φθορας αναφαινεται παθη; πρεποι δ' αν και τουτο
σοφωι διδασκαλωι, το δια πασης φημι της εις ζωην καλουσης οδου, τους ασυνετον τι
φρονειν ελομενους μεταπαιδευειν επι το αμεινον· αυτος δε υπαρχων η αιωνιος ζωη,
εαυτον τοις πιστευουσιν επιδωσειν επαγγελλεται, οπερ εστι το "κατοι "κησαι
Χριστον εν ταις καρδιαις ημων δια της πιστεως."
1.514 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι ζωοποιον το αγιον σωμα Χριστου, εν οις ως περι αρτου
φησι του ιδιου σωματος. Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης. οι πατερες υμων εφαγον το
μαννα εν τηι ερημωι και απεθανον· ουτος εστιν ο αρτος ο εκ του ουρανου
καταβαινων, ινα τις εξ αυτου φαγηι και μη αποθανηι. ΣΑΦΩΣ δη λιαν εν τουτοις
εκεινο καταθεασασθαι παρ εσται το δια του προφητου προαναφωνουμενον Ἡσαΐου
"̓Εμφανης εγενομην τοις εμε μη ζητουσιν, ηυρεθην τοις "εμε μη επερωτωσιν· ειπα
Ἰδου ειμι τωι εθνει ος ουκ εκα "λεσεν το ονομα μου· ολην την ημεραν εξεπετασα τας
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"χειρας μου προς λαον απειθουντα και αντιλεγοντα." ολην γαρ του λογου την
λεβηριδα περιελων, και πασαν, ιν' ουτως ειπω, περιστολην αποστησας,
ακατακαλυπτως ηδη τοις εξ Ἰσραηλ εαυτον εμφανιζει λεγων Ἐγω ειμι ο αρτος της
ζωης, ινα δη μαθοιεν, ως, ειπερ εχουσι θελητον το κρειττους ειναι της φθορας, και
αυτον τον εκ παραβασεως επισκηψαντα θανατον αποδυσασθαι, δεησει βαδιζειν
αυτους εις μεταληψιν του ζωοποιειν ισχυοντος, και αφανιζοντος μεν την φθοραν,
καταργουντος δε και τον θανατον· εργον γαρ οντως τουτο της κατα φυσιν ζωης
ιδιον τε και πρεπωδεστατον. επειδη δε δεδοσθαι το μαννα κατα την ερημον τοις
πατρασιν αυτων διαβεβαιουμενοι, τον αρτον αληθως τον εξ ουρανου κατα
φοιτησαντα, τουτεστι τον Υιον, ουκ εδεχοντο, αναγκαιαν του 1.515 τυπου προς το
αληθες ποιειται την συγκρισιν, ιν' ουτως ειδειεν ουκ εκεινον οντα τον αρτον τον εξ
ουρανου, αλλ' ον η του πραγματος πειρα τοιουτον κατα φυσιν οντα δεικνυει· οι μεν
γαρ υμετεροι, φησι, πατερες τε και προγονοι φαγοντες το μαννα, τηι του σωματος
φυσει το χρεος αποδεδωκασι, προσκαιρον δι' εκεινου την ζωην αποκερδαναντες, και
εφη μερον την εξ αυτου τροφην τηι σαρκι προσκομιζοντες, το μη παραυτικα τεθναναι
μολις επραγματευοντο. ειη δ' αν εναρ γεστατη, φησιν, αποδειξις του μη αρτον ειναι
τον εξ ουρανου κατα το αληθεστερον, το μηδαμοθεν εις αφθαρσιαν ωφελει σθαι δι'
αυτου τους μετεσχηκοτας· σημειον δε παλιν ομοιως του κυριως τε και αληθως αρτον
ειναι ζωης τον Υιον, το και αυτων αναδεικνυσθαι κρειττονας των εκ θανατου
δεσμων τους απαξ μετεσχηκοτας, και ανακεκραμενους τροπον τινα δια της
κοινωνιας αυτωι. οτι γαρ παλιν εις εικονα μαλλον, η σκιαν, του Χριστου το μαννα
λαμβανεται, και τον αρτον υπεδηλου της ζωης, αυτο δε ουκ ην ο της ζωης αρτος,
ειρηται μεν ημιν δια πολλων· συνεργει δε πως και ο ψαλμωιδος εν πνευματι βοων
"Ἄρτον ουρανου εδωκεν αυτοις, αρτον αγ "γελων εφαγεν ανθρωπος." δοκει μεν γαρ
πως ο λογος επι τοις εξ Ἰσραηλ ειρησθαι παρα του πνευματοφορου, εχει δε ουχ ουτω
το αληθες, εφ' ημιν δε μαλλον ο των ειρημενων σκοπος συντεινεται. η γαρ ουκ
ευηθες και ανοητον κομιδηι τους οντας κατα τον ουρανον αγιους αγγελους, καιτοι
φυσιν λαχοντας την ασωματον, παχυτερας μετισχειν οιεσθαι τρο φης, και δεισθαι
βοηθηματων εις το διακρατεισθαι προς ζωην, οποιων περ αν και τουτι το εκ γης
επιθυμησαι σωμα; αλλ' ουδεν οιμαι χαλεπον εννοειν, ως επειπερ εισι πνευματα,
τοιαυτης αν δεοιντο και τροφης, πνευματικης δηλονοτι και νοητης. πως ουν αρτος
αγγελων τοις των Ἰουδαιων προ γονοις κεχορηγησθαι λεγεται, ει αληθευοι τα
τοιαυτα βοων ο 1.516 προφητης; αλλ' εστι δηλον, ως επειπερ ην το μαννα το τυπικον
εις εικονα Χριστου, του συνεχοντος τε και διακρα τουντος εις το ειναι τα παντα, και
αποτρεφοντος μεν αγγε λους, ζωογονουντος δε τα επι της γης, το ως εν σκιαις
υποδηλουμενον ονοματι τωι της αληθειας ο προφητης απε καλει, τωι μη δυνασθαι
τους αγιους αγγελους γεωδεστερας μετισχειν τροφης, παχειας ωσπερ εννοιας, της
επι τωι μανναι φημι, και ουχ εκοντας εξελκων τους ακροωμενους, ανακο μιζων δε
πως εις λογον πνευματικον, τον επ' αυτωι δηλονοτι τωι Χριστωι, ος και αυτων αρτος
των αγιων εστιν αγγελων. Ουκουν οι μεν φαγοντες το μαννα, φησι, τετελευτηκασιν,
ως ουδεμιας δηλονοτι ζωης μετουσιαν παρ' αυτου δεξαμενοι· ου γαρ ην οντως
ζωοποιον, λιμου δε μαλλον επικουρον σαρκικου, και ως εν τυπωι του αληθεστερου
παραληφθεν. οι δε τον αρτον εν εαυτοις εισκομιζοντες της ζωης, γερας εξουσι την
αθανασιαν, φθορας τε και των εκ ταυτης κακων παντελως αλογησαντες, προς
αμηρυτον τε και ατελευτητον βιου του κατα Χριστον αναβησονται μηκος.
διαλυμανειται δε τοις περι τουτων ημων λογοις ουδεν το και απογευσασθαι δειν
θανατου σαρκικου δια το τηι φυσει πρεπον, τους εν μεταληψει γεγονοτας του
Χριστου· οτι καν ει τωι κοινωι δη τουτωι περιολισθαινοντες τελει παθωσι το
ανθρωπινον, αλλ' ως ο Παυλος φησι, ζωσι τωι Θεωι ζησειν μελλοντες. Ἐγω ειμι ο
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρτος ο ζων ο εκ του ουρανου καταβας· εαν τις φαγηι εκ του αρτου τουτου, ζησει εις
τον αιωνα. "Τα αυτα λεγειν υμιν εμοι μεν ουκ οκνηρον, υμιν δε "ασφαλες,"
επιστελλει τισιν ο θεσπεσιος Παυλος, εξ αυτων οιμαι και τουτο των του Σωτηρος
πεπαιδευμενος ρηματων. 1.517 ονπερ γαρ τροπον τοις αγριαινουσι των τραυματων,
ουχ ενος δει φαρμακου προσβολης, πολυειδους δε μαλλον της θεραπειας, και ουχ
απαξ τυχον προσκομιζομενης, αλλα τηι συνεχειαι της επαγωγης εκπολιορκουσης το
παθος· ουτως οιμαι δειν και απηνεστατηι ψυχηι και νωι κατεσκληκοτι, συχνας
επαρτυεσθαι, και αλλεπαλληλους ιεναι τας εκ των διδασκαλων επικουριας·
καταμαλθαξαι γαρ αν ειη μη δια μιας και πρωτης υφηγησεως, αλλα γε δια της και
εσαυθις προσκομιζομενης αυτωι, και ει δια των αυτων ερχοιτο λογων. πολλακις
τοιγαρουν ο Σωτηρ τον αυτον τοις Ἰουδαιοις ανα κυκλησας λογον παρατιθησι
ποικιλως, ποτε μεν αινιγματωδη και ασαφειαι πολληι κατημφιεσμενον, ποτε δε
διπλοης απα σης απηλλαγμενον, αφειμενον τε και ανετον, ινα λοιπον απειθησαντες,
μηδενος ετι δεοιντο προς κατακρισιν, κακοι δε απολοιντο κακως, αυτοι της εαυτων
κατωθουντες ψυχης της απωλειας το ξιφος. Ουδεν τοιγαρουν επικρυψαμενος ετι
φησιν ο Χριστος Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων ο εκ του ουρανου καταβας. τυπος ην εκεινο
φησι, και σκια και εικων. ακουσατε διαῤρηδην ηδη και ουκετι κεκαλυμμενως Ἐγω
ειμι ο αρτος ο ζων, εαν τις φαγηι εκ του αρτου τουτου ζησεται εις τον αιωνα. οι εξ
εκεινου φαγοντες απεθανον· ου γαρ ην ζωοποιος· ο δε τουτον εσθιων τον αρτον,
τουτεστιν εμε, ητοι την σαρκα την εμην, ζησεται εις τον αιωνα. παραφυλακτεον
τοιγαρουν και παραιτητεον ομου το σκληρυνεσθαι τοις εις ευσεβειαν λογοις, ουχ
απαξ ημας, αλλα και πολλακις μεταπειθοντος του Χριστου. ειη γαρ αν ουκ
αμφιλογον, ως ενοχοι παντως εσονται παγχαλε ποις εγκλημασιν, οι προς εσχατην
εκνενευκοτες απονοιαν, και δι' υπερμετρου της απειθειας εμπαροινειν ου παραιτου
μενοι τωι των καλλιστων εισηγητηι. δια τουτο φησι περι 1.518 των Ἰουδαιων "Ει μη
ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν 1.518 "ουκ ειχοσαν· νυνι δε προφασιν ουκ
εχουσι περι της αμαρ "τιας αυτων." οι μεν γαρ ουδαμως δια της ακοης εις καρδιαν
εισοικισαμενοι της σωτηριας τον λογον, ημερωτερωι τυχον περιτευξονται τωι κριτηι,
το μηδολως ακουσαι προτει νοντες, ει και οτι μαλιστα τον επι τωι μη ζητησαι μαθειν
αποδωσουσι λογον· οι δε και πολλακις δια των αυτων νουθεσιων τε και λογων εις
την του συμφεροντος θηραν εκπαιδαγωγουμενοι, σφας δε αυτους οτι χρη των
καλλιστων αποστερειν ανοητως λογιζομενοι, πικροτατην αποτισουσι κο λασιν, και
οιον λελυπημενωι περιπεσουνται τωι κρινοντι, προφασιν της αυτης απονοιας
δυσωπουσαν αυτον ανευρι σκειν ουχ εχοντες. Και ο αρτος δε ον εγω δωσω η σαρξ
μου εστιν υπερ της του κοσμου ζωης. Ἀποθνησκω, φησιν, υπερ παντων, ινα παντας
ζωοποιησω δι' εμαυτου, και αντιλυτρον της απαντων σαρκος την εμην εποιησαμην.
τεθνηξεται γαρ ο θανατος εν θανατωι τωι εμωι, και συναναστησεται μοι, φησιν, η
πεσουσα του ανθρωπου φυσις. γεγονα γαρ δια τουτου καθ' υμας, ανθρωπος δη
λονοτι και εκ σπερματος Ἁβρααμ, ινα "κατα παντα τοις "αδελφοις" ομοιωθω. συνεις
δε τουτο καλως οπερ αρτιως ημιν εφη Χριστος, και αυτος φησιν ο μακαριος Παυλος
"̓Επει ουν τα παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και "αυτος παραπλησιως
μετεσχε των αυτων, ινα δια του "θανατου καταργησηι τον το κρατος εχοντα του
θανατου, "τουτεστι τον διαβολον·" ου γαρ ην ετερως τον το κρατος εχοντα του
θανατου καταργηθηναι ποτε, και αυτον δε τον θανατον, ει μη δεδωκεν εαυτον υπερ
ημων ο Χριστος, εις 1.519 υπερ παντων αντιλυτρον· ην γαρ υπερ παντας. δια τουτο
και εν ψαλμοις που φησιν εαυτον υπερ ημων ωσπερ αμωμον ιερειον ανατιθεις τωι
Θεωι και Πατρι "Θυσιαν και προσ "φοραν ουκ ηθελησας, σωμα δε κατηρτισω μοι·
ολοκαυτω "ματα και περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας· τοτε ειπον Ἰδου "ηκω, εν
κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου, του ποιησαι "το θελημα σου ο Θεος
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηβουληθην·" επειδη γαρ "αιμα "ταυρων και τραγων και σποδος δαμαλεως" ουκ
εξηρκει προς αποκαθαρσιν αμαρτιας, αλλ' ουδε η των αλογων σφαγη κατηργησεν αν
ποτε του θανατου το κρατος, αυτος εισβαινει Χριστος τροπον τινα τας υπερ απαντων
υφεξων δικας. "Τωι γαρ μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν," ως ο προ φητης φησι, και
"τας αμαρτιας ημων αυτος ανηνεγκεν εν "τωι σωματι αυτου εις το ξυλον·"
εσταυρωθη δε υπερ παντων και δια παντας, ινα ενος υπερ παντων αποτεθνη κοτος,
οι παντες ζησωμεν εν αυτωι· ου γαρ ην δυνατον "κρατεισθαι αυτον υπο" του
θανατου, αλλ' ουδ' αν της κατα φυσιν ζωης κατεκρατησεν η φθορα. οτι δε υπερ της
του κοσμου ζωης την εαυτου προσηγαγε σαρκα Χριστος, και δια των αυτου
γνωσομεθα λογων· "Πατερ γαρ, φησιν, αγιε "τηρησον αυτους·" και παλιν "Ὑπερ
αυτων εγω αγιαζω "εμαυτον·" εαυτον δε φησιν αγιαζειν εν τουτοις, ουκ εις
αγιασμον ωφελων τον εν καθαρσει ψυχης, ητοι πνευματος, ως εφ' ημων νοουμενον,
αλλ' ουδε την του Ἁγιου Πνευ ματος μεθεξιν· ην γαρ εν αυτωι το Πνευμα φυσικως·
ην τε και εστιν αγιος αει, και εσται κατα το διηνεκες· το δε Ἁγιαζω φησιν εν τουτοις,
αντι του Ἀνατιθημι και προσαγω καθαπερ αμωμον ιερειον εις οσμην ευωδιας.
ηγιαζετο γαρ, ητοι κατα νομον εκαλειτο αγιον το τωι θειωι θυσιαστηριωι
προσκομιζομενον. 1.520 ∆εδωκε τοιγαρουν υπερ της απαντων ζωης το ιδιον σωμα ο
Χριστος, ενοικιζει δε παλιν ημιν δι' αυτου την ζωην, και οπως, ερω κατα δυναμιν.
επειδη γαρ ο ζωοποιος του Θεου Λογος ενυκηκε τηι σαρκι, μετεσκευασεν αυτην εις το
ιδιον αγαθον, τουτεστι την ζωην, και ολος αυτηι κατα τον αῤρητον της ενωσεως
λογον συμβεβηκως ζωοποιον απεδειξε, καθαπερ ουν εστι κατα φυσιν αυτος. δια
τουτο ζωοποιει τους μετε χοντας αυτου το σωμα Χριστου· εξελαυνει γαρ τον θα
νατον, οταν εν τοις αποθνησκουσι γενηται, και εξιστησι την φθοραν, τον την
φθοραν αφανιζοντα Λογον τελειως ωδινον εν εαυτωι. Ἀλλ' ερει τις τυχον, εις την
των κεκοιμημενων αναβιωσιν τον της διανοιας οφθαλμον απερεισας Οι γαρ πιστιν
μεν την εις Χριστον ου παραδεξαμενοι, μετοχοι τε ου γεγονοτες αυτου, κατα τον της
αναστασεως ουκ αναβιωσονται χρονον. τι δε; ουχι παλινδρομησει προς ζωην συμπαν
το ποιημα το πεπτωκος εις θανατον; Ἀλλα ναι προς ταυτα ερουμεν, αναβιωσεται
πασα σαρξ· εγερθησεσθαι γαρ τους νεκρους ο προφητικος προαγορευει λογος.
λογιουμεθα γαρ επι πασαν διηκειν την ανθρωποτητα το δια της αναστασεως του
Χριστου μυστηριον, και εν αυτωι και πρωτωι πασαν απολελυσθαι πιστευομεν της
φθορας την ημετεραν φυσιν. παντες γαρ αναστησονται, καθ' ομοιοτητα του δι' ημας
εγηγερμενου και παντας εχοντος εν εαυτωι, καθαπερ ην ανθρωπος. και ωσπερ εν τωι
πρωτοπλαστωι κατεκλιθημεν εις θανατον, ουτως εν τωι πρωτοτοκωι παλιν, τωι δι'
ημας, εκ νεκρων αναβιωσονται συμπαντες· αλλ' "οι "μεν τα αγαθα ποιησαντες εις
αναστασιν ζωης," καθαπερ γεγραπται, "οι δε τα φαυλα πραξαντες εις αναστασιν
"κρισεως." δοιην δ' αν εγωγε και ου τωι τυχοντι μετρωι, 1.521 θανατου πικροτερον το
αναστηναι προς κολασιν, και εις μονας αικιας το αναβιωναι λαβειν. κυριωτερον
τοιγαρουν ζωην οντως την εν Χριστωι νοητεον, την εν αγιασμωι και μακαριοτητι και
αδιαπτωτωι τηι θυμηδιαι· επει και ταυτην αληθως ουσαν την ζωην εξεπισταται και ο
σοφος Ἰωαννης λεγων "Ὁ πιστευων εις τον Υιον εχει ζωην αιωνιον, ο δε "απειθων
τωι Υιωι ουκ οψεται ζωην, αλλ' η οργη του Θεου "μενει επ' αυτον." ιδου γαρ ιδου τον
εν απειθειαι κατειλημ μενον την ζωην ουκ οψεσθαι φησι· καιτοι παντος του ποιη
ματος παλινδρομησειν εις ζωην και αναστησεσθαι προσδο κωμενου. προδηλον ουν,
οτι την τοις αγιοις ηυτρεπισμενην, την εν δοξηι φημι και εν αγιασμωι, ζωην εικοτως
απεκαλεσεν ο Σωτηρ, ην οτι διωκειν δεησει προς μεταληψιν ιοντας της ζωοποιουσης
σαρκος, ουδενι των ευ φρονουντων αμφιβολον. Ἐπειδη δε δια πολλων ηδη των
προκειμενων αρτον εαυτον απεκαλεσεν ο Σωτηρ, ιδωμεν παλιν, ει μητι των
προκατηγγελμενων εις νουν αναφερεσθαι τον ημετερον και δια τουτου βουλεται,
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και των εν τοις ιεροις κειμενων αναμι μνησκει γραμματων, εν οις ως εν αρτου
σχηματι και παλαι κατεσημαινετο. γεγραπται τοινυν εν τοις αριθμοις "Και "ελαλησε
Κυριος προς Μωυσην λεγων Λαλησον τοις υιοις "̓Ισραηλ και ερεις προς αυτους Ἐν
τωι εισπορευεσθαι υμας "εις την γην εις ην εγω εισαγω υμας εκει, και εσται οταν
"εσθητε υμεις απο των αρτων της γης, αφελειτε αφαιρεμα "αφορισμα Κυριωι·
απαρχην φυραματος υμων αρτον αφαιρεμα "αφοριειτε αυτο, ως αφαιρεμα απο
αλωνος, ουτως αφοριειτε "αυτον, απαρχην φυραματος υμων, και δωσετε τωι Κυριωι
"αφαιρεμα εις τας γενεας υμων." αινιγματωδως μεν ουν και παχειαν ωσπερ την απο
του γραμματος περιστολην εχων ο 1.522 νομος τα τοιαυτα διετυπου· προανεφωνει
δε παλιν τον αρτον οντως τον αληθινον τον εξ ουρανου καταφοιτωντα, τουτεστι
Χριστον, και ζωην διδοντα τωι κοσμωι. εννοει γαρ οπως ανθρωπος καθ' ημας δια την
προς ημας ομοιωσιν γεγενη μενος, απαρχη τις ωσπερ του ημετερου φυραματος και
αφορισμα κατα το γεγραμμενον, ανετεθη τωι Θεωι και Πατρι πρωτοτοκος εκ νεκρων
αναδεδειγμενος, και απαρχη της απαντων αναστασεως εις αυτον αναβαινων τον
ουρανον· εληφθη μεν γαρ εξ ημων, σπερματος Ἁβρααμ επελαβετο, καθαπερ ο
Παυλος φησιν, ανετεθη δε ως εξ απαντων και υπερ παντων, ινα τους παντας
ζωοποιησηι, και καθαπερ εξ αλωνος δραγμα το πρωτον αναφερηται τωι Θεωι και
Πατρι. ωσπερ δε υπαρχων κατ' αληθειαν φως, επετιθει τοις εαυτου μαθηταις την απο
του πραγματος χαριν· "Ὑμεις γαρ εστε," φησι, "το φως του κοσμου·" ουτω και αρτος
υπαρχων ο ζων και ο παντα ζωογονων και προς το ειναι συνεχων, καθ' ομοιοτητα
παλιν και δια σκιας της κατα τον νομον, ως εν αρτοις δωδεκα τον ιερον ανετυπου
των αποστολων χορον. λεγει γαρ ουτως εν τωι Λευιτικωι "Και ελαλησε Κυριος "προς
Μωυσην λεγων Ἔντειλαι τοις υιοις Ἰσραηλ, και "λαβετωσαν σοι ελαιον ελαινον
καθαρον κεκομμενον εις "φως, καυσαι λυχνον δια παντος εξωθεν του καταπετα
"σματος εν τηι σκηνηι του μαρτυριου." ειτα φησιν επι τουτοις "Και ληψεσθε
σεμιδαλιν και ποιησετε αυτην δω "δεκα αρτους, δυο δεκατων εσται ο αρτος ο εις· και
επιθη "σετε αυτους δυο θεματα, εξ αρτους το εν θεμα, επι την "τραπεζαν την
καθαραν εναντι Κυριου, και επιθησετε επι "το θεμα λιβανον καθαρον και αλας, και
εσται εις αρτους "εις αναμνησιν προκειμενα τωι Κυριωι." Λυχνον μεν ουν τον εν τηι
αγιαι σκηνηι, και εξωθεν του καταπετασματος τον καταφωτιζοντα, τον μακαριον
Ἰωαννην 1.523 εν τοις προλαβουσιν ειναι δεδωκαμεν, τρεφομενον μεν ελαιωι τωι
καθαρωτατωι, τουτεστι, τωι δια του Πνευματος φωτισμωι· εξω γεμην του
καταπετασματος, επειπερ εστιν ο λογος αυτωι κατηχητικος "Ἑτοιμασατε γαρ την
οδον Κυριου, φησιν, "ευθειας ποιειτε τας τριβους του Θεου ημων." τα δε εσω του
καταπετασματος, τουτεστι, το αποκεκρυμμενον περι Χριστου μυστηριον, ου λιαν
εκφαινει. "Ἐγω μεν" γαρ, φησιν, "υμας βαπτιζω εν υδατι εις μετανοιαν, ο δε οπισω
"μου ερχομενος ισχυροτερος μου εστιν, ου ουκ ειμι ικανος "τα υποδηματα βαστασαι,
αυτος υμας βαπτισει εν Πνευ "ματι Ἁγιωι και πυρι." οραις ουν οπως καταλαμπει μεν
αυτος, ως εν απλουστερωι τωι λογωι καλων εις μετανοιαν, τα γεμην εσω του
καταπετασματος απογυμνουν επιτρεπει τωι βαπτιζοντι δια πυρος και Πνευματος; και
πλατυτερον μεν τα περι τουτων διειληφαμεν, προτεθεντος ημιν ρητου, κατα την
αρχην του βιβλιου "Ἐκεινος ην ο λυχνος ο καιομενος "και φαινων·" ηψαμεθα δε
πως εκ παραδρομης αρτιως, επειπερ ην αναγκαιον, μετα την Ἰωαννου παροδον,
γειτονα δεικνυειν και ευθυς κειμενην των αγιων αποστολων την αναῤρησιν. ∆ια
γαρ ταυτην οιμαι την αιτιαν ο λογος προκαταση μηνας αυτον δια του λυχνου, την
επι τοις δωδεκα αρτοις θεωριαν ημιν παρατιθησι· "Ποιησετε γαρ, φησι, δωδεκα
"αρτους· δυο δεκατων εσται ο αρτος ο εις." εθος τηι θειαι γραφηι τον αριθμον τον
δεκα, τελειον αει προσδεχεσθαι και ειδεναι πληρεστατον, επειπερ η των εφεξης
αριθμων παροδος τε και θεσις, ανακυκλησιν τινα και πολυπλασιασμον των αυτων
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις τα αυτα δεχομενη, προς οπερ αν τις εθελησαι βαδιζει και εκτεινεται. εκ δυο
τοιγαρουν δεκατων εκαστον ειναι κελευει, ινα το τελειον ιδηις εν τοις μαθηταις, εν
ισηι τηι ξυνωριδι, τηι τε πραγματικηι φημι και τηι κατα θεωριαν 1.524 αρετηι.
επιτιθεσθαι γεμην δυο θεματα κελευει χρησιμως, μονονουχι και την στασιν αυτην
υποδεικνυς, ην εθος ην κατα το εικος ποιεισθαι, μεσον αει τον Κυριον δεχομενους,
και ωσπερ τινα καθηγητην αει κυκλουν ειθισμενους αυτον. ινα δε μαθωμεν, οτι
καθαπερ ο Παυλος φησι, Χριστου γεγονασιν ευωδια τωι Θεωι και Πατρι, επιτιθεσθαι
τοις αρτοις κελευει τον λιβανωτον, καταπαττεσθαι δε και αλσιν. ειρηται γαρ που
προς αυτους "Ὑμεις εστε το αλας της "γης·" αλλα και τηι των σαββατων ημεραι
προσκομιζεσθαι κελευει χρησιμως· ανεδειχθησαν γαρ εν εσχατοις του αιωνος
καιροις, εσχατη δε της εβδομαδος ημερα το σαββατον. και ουχι τουτο μονον, αλλ'
επειπερ κατα τον καιρον της του Σωτηρος ημων επιδημιας εσαββατισαμεν
πνευματικως· ηρ γησαμεν γαρ εξ αμαρτιων. συνεβη δε και τους αγιους τοτε ημιν
αποστολους αναδειχθηναι, ων και τα θεια τρεφομενοι συγγραμματα προς ζωην
αναβαινομεν την εν αγιασμωι. δια τουτο κατα την των σαββατων ημεραν προκεισθαι
μαλιστα κελευει τους αρτους εν τηι αγιαι τραπεζηι, τουτεστιν εν τηι Ἐκκλησιαι·
σημαινεται γαρ πολλακις απο μερους το παν. τι δ' αν γενοιτο της αγιας Χριστου
τραπεζης το αγιωτερον; ουκουν ως αρτος μεν ο Σωτηρ προανετυπουτο κατα τον
νομον· αρτοι δε παλιν οι μαθηται καθ' ομοιοτητα την αυτου· παντα γαρ αληθινως
μεν ην εν Χριστωι, καθ' ομοιοτητα δε την ως προς αυτον, και εφ' ημας δια της αυτου
χαριτος. Ἐμαχοντο ουν προς αλληλους οι Ἰουδαιοι λεγοντες Πως δυ ναται ημιν
ουτος δουναι την σαρκα φαγειν; ειπεν ουν αυτοις ο Ἰησους. "Παντα ενωπια τοις
συνιουσι, και ορθα τοις ευρισκουσι "γνωσιν," κατα το γεγραμμενον· σκοτεινον δε
τοις ανοητοις 1.525 και το λιαν ευμαθες. ο μεν γαρ συνετος οντως ακροατης, το μεν
των μαθηματων ευσυνοπτοτερον τωι της διανοιας εγκατακλειει θησαυρωι, μελησμον
επι τουτωι μηδενα κατα δεξαμενος· τα δε εφ' οις αν φαινηται χαλεπος ο λογος, ταις
ερευναις περινοστει, και φιλοπευστων ου παυεται. και μοι δοκει τοιουτον τι
χρησιμως επειγεσθαι δραν, οποιον τι φασι τας ευδρομωτατας και θηρευτικας
απεργαζεσθαι κυνας, αι προς αισθησιν την δια ρινων πολλην εχουσαι παρα της
φυσεως την οξυτητα, τας των ζητουμενων καταδυσεις αει περιθεουσιν. η γαρ ουχι
προς τοιαυτην τινα την εξιν καλεσει το σοφον και προφητικον ωδε λογιον εχον
"Ζητων "ζητει, και παρ' εμοι οικει;" χρη γαρ ζητουντα ζητειν, τουτεστι,
συντονωτατην εις τουτο την προθυμιαν εισφεροντα μη απονοσφιζεσθαι ποι προς
εξιτηλους εννοιας, αλλ' οσωιπερ αν αποτραχυνηται τι προς δυσχερειαν, τοσουτωι δη
μαλλον οξυτερωι προσεχεσθαι νωι, και γοργοτεραις ενθυμηματων εκπολιορκειν
προσβολαις το κρυπτομενον. αλλα γαρ ο ατριβης τε και αχειραγωγητος νους, οπερ
αν αυτον ανατρεχηι, τουτο παντως εξυβριζει ταις απειθειαις, και ως κιβδηλον
εκτρεπεται το νικων, εξ απαιδευτου θρασους και εις εσχατην αναβαινων υπεροψιαν.
το γαρ μηδενι παραχωρειν εθελειν, μηδε οιεσθαι τι μειζον υπαρχειν αυτου, πως ουκ
αν ειη λοιπον, οπερ αρτιως ειρηκαμεν; Τουτωι περιπεσοντας τωι παθει και τους
Ἰουδαιους ευρη σομεν εις την του πραγματος αφορωντες φυσιν. δεον γαρ αυτους
παραδεχεσθαι μεν αμελ[λ]ητι του Σωτηρος τους λο γους, προτεθαυμακοτας ηδη δια
πολλων την θεοπρεπη δυ ναμιν αυτου και την εφ' απασιν αμαχον εξουσιαν, επι δε
τοις δυσεφικτοις φιλοπευστειν, και παιδευεσθαι μαλλον παρα 1.526 καλειν περι ων
αν φαινοιντο δυσχεραινοντες· παλιν το Πως ανοητως επι Θεου λεγουσιν, ωσπερ ουκ
ειδοτες, οτι δυσφη μιας απασης αναπλεως ο λογος οραται. το γαρ παντα δυνασθαι
κατορθουν ακονιτι προσεστι τωι Θεωι· ψυχικοι δε οντες, καθαπερ φησιν ο μακαριος
Παυλος, ουκ εδεχοντο "τα "του πνευματος του Θεου, μωρια" δε αυτοις το σεπτον
ουτως οραται μυστηριον. ∆ει τοιγαρουν εντευθεν ημας ωφελουμενους, και εξ ων
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετεροι πταιουσι τον οικειον επανορθουντας βιον, εν ταις παραληψεσι των θειων
μυστηριων πιστιν μεν εχειν αζη τητον, μηδενι δε των λεγομενων επιφερειν το Πως·
Ἰουδαικον γαρ το ρημα, και κολασεως δε της εσχατης δια τουτο παραιτιον· επει και ο
της Ἰουδαιων συναγωγης ηγουμενος· Νικοδημος δε ουτος ην· το "Πως δυναται
ταυτα γενεσθαι" λεγων, οτε των θειων κατηκροατο λογων, εγελατο δικαιως
ακουσας "Συ ει ο διδασκαλος του Ἰσραηλ και ταυτα ου "γινωσκεις;" εντεχνεστεροι
τοινυν προς την του συμφεροντος θηραν και δια της ετερων ατοπιας ευρισκομενοι,
το Πως λεγειν εφ' οις αν εργαζηται Θεος παραιτωμεθα, ανατιθεναι δε μαλλον
μελετησωμεν αυτωι των ιδιων εργων την οδον εξεπιστασθαι· ονπερ γαρ τροπον
εισεται μεν ουδεις, το τι κατα φυσιν εστιν ο Θεος, δικαιουται δε πιστευων "οτι εστι,
"και τοις εκζητουσιν αυτον μισθαποδοτης γινεται," ουτως αγνοησει μεν παλιν τον
εφ' εκαστωι των τελουμενων παρ' αυτου τροπον, ανατιθεις δε τηι πιστει την εκβασιν,
και το παντα δυνασθαι συναινων τωι υπερ παντας Θεωι, κομιειται της ουτως αγαθης
διαληψεως ουκ ευκαταφρονητον τον μισθον. ουτω γαρ ημας διακεισθαι και αυτος
εθελων ο παντων ∆εσποτης δια του προφητου φησιν Ἡσαιου "Ου "γαρ εισιν αι
βουλαι μου ωσπερ αι βουλαι υμων, ουδε "ωσπερ αι οδοι υμων αι οδοι μου, λεγει
Κυριος· αλλ' ως 1.527 "απεχει ο ουρανος απο της γης, ουτως απεχουσιν αι οδοι "μου
απο των οδων υμων και τα διανοηματα υμων απο της "διανοιας μου·" ο δε τοσουτον
ημων κατα τε σοφιαν και δυναμιν υπερκειμενος, πως ουχι και εργασεται παραδοξως,
και την ημετεραν υπεραλειται καταληψιν; Βουλοιμην δ' αν ετι και λογισμον επι
τουτοις ουκ ακομψον, ως γε μοι φαινεται, παρεισενεγκειν. οι μεν γαρ κατα τονδε
τον βιον της καλουμενης μηχανικης την επιστη μην επανελομενοι, μεγα τι πολλακις
κατορθουν επαγγελ λονται, και των μεν ακροωμενων διαλανθανει τον νουν προ της
θεωριας των δρωμενων η μεθοδος· εις δε την ενουσαν αυτοις αποβλεποντες τεχνην,
και προ πειρας αυτης ποιου μεθα τηι πιστει δεκτον, το αντιτεινειν ετι δυσωπουμενοι.
πως ουν, ερει τις, ουκ αν ειεν εικοτως δεινοις εγκλημασιν ενοχοι, τον απαντων
αριστοτεχνην Θεον ταις απειθειαις ατιμαζειν κατατολμωντες, οι το Πως εφ' ων αν
εργαζηται λεγειν ου παραιτουμενοι, καιτοι σοφιας απασης χορηγον εγνωκοτες
αυτον, και οτι παντα δυναται δια πασης παιδευο μενοι της θειας γραφης; ει δε
επιμενεις Ἰουδαιε λεγων το Πως, ερω σοι καγω την σην αμαθιαν δια σε μιμουμενος
Πως εξηλθες εξ Αιγυπτου; πως δε, ειπε μοι, και εις οφιν μετετραπη ραβδος η
Μωυσαικη; πως ελεπρωθη μεν η χειρ, αποκατεσταθη δε αυθις, ως γεγραπται; πως εις
την αιματος φυσιν μετηλθε το υδωρ; πως διηλθες δια μεσης θαλασσης "ως δια
ξηρας;" πως δε δια ξυλου το πικρον της Μεῤρας υδωρ εις γλυκυ μετεσκευαζετο; πως
δε σοι και υδωρ εκ των πετραιων ανεδοθη μαστων; πως επι σε κατηνεχθη το μαννα;
πως δε κατα χωραν εστη παλιν ο Ἰορδανης; η πως κατεσεισθη δια μονης κραυγης της
Ἱεριχους το απορθητον τειχος, και ουκ επιλειψει λεγοντα σε το Πως; πολλα γαρ
1.528 ηδη προτεθαυμακως αλωσηι μεγαλουργηματα, οις ειπερ επαγεις το Πως, οληι
παντελως απειθησεις τηι θειαι γραφηι, και παντας των αγιων προφητων ανατρεψεις
τους λογους, και αυτου δε προ παντων του σου Μωυσεως τα ιερα συγ γραμματα.
ουκουν εδει μαλλον πιστευοντας τωι Χριστωι, και τοις παρ' αυτου λεγομενοις
αμελλητι κατανευοντας μαν θανειν επειγεσθαι μαλλον της ευλογιας τον τροπον,
ουκ απερισκεπτως εμπαροινειν λεγοντας Πως δυναται ουτος ημιν δουναι την σαρκα
αυτου φαγειν; οτι και το Ουτος, εν υπερ οψιαι φασι· τοιουτον τι γαρ παλιν αυτοις το
υπερογκον υπαινιττεται ρημα. Ἀμην αμην λεγω υμιν, εαν μη φαγητε την σαρκα του
υιου του ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα, ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις.
Μακροθυμος οντως και πολυελεος ο Χριστος, ωσπερ ουν εξεστι και εξ αυτων ηδη
των προκειμενων ιδειν. φιλονει κησας γαρ ουδαμως ταις των απειθουντων
μικροψυχιαις, παλιν αυτοις την ζωοποιον του μυστηριου γνωσιν επιδαψι λευεται,
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και νικησας ως Θεος την των λυπουντων αλαζο νειαν, τα δι' ων εις μακραιωνα βιον
αναβησονται φησι· και τινα μεν τροπον αυτοις την σαρκα δωσει φαγειν, ουπω
διδασκει· ᾔδει γαρ οντας εν σκοτει και νοειν ουδαμοθεν ισχυοντας το αποῤρητον·
οσον δε αυτοις εκ του φαγειν αγαθον εκβησεται, παραδεικνυει χρησιμως, ινα ταχα
πως αυτους ταις εις το βουλεσθαι ζην απεραντοις ηδοναις ετοι 1.529 μοτερον
πειθων, το πιστευειν διδαξειε. πεπιστευκοσι γαρ ηδη και το μανθανειν δυνασθαι
πρεποντως ακολουθει. επει και ουτω φησιν ο προφητης Ἡσαΐας "Ἐαν γαρ μη
πιστευσητε, "ουδ' ου μη συνητε." ουκουν εδει προεῤριζωμενης εν αυτοις της
πιστεως, δευτεραν επεισκρινεσθαι την εφ' οις αγνοουσι συνεσιν, και ου
πρεσβυτεραν. της πιστεως ορασθαι την ζητησιν. ∆ια ταυτην οιμαι την αιτιαν παρεις
εικοτως ο Κυριος το λεγειν αυτοις, τινα τροπον επιδωσει την σαρκα αυτου φαγειν,
επι το χρηναι πιστευειν προ της ερευνης καλει. τοις γαρ ηδη πεπιστευκοσι,
διακλασας τον αρτον εδιδου, λεγων "Λαβετε, φαγετε, τουτο εστι το σωμα μου·"
ομοιως δε και εις παντας το ποτηριον περιενεγκων Λαβετε "πιετε," φησιν, "εξ αυτου
παντες· τουτο γαρ εστι το αιμα μου της "διαθηκης το υπερ πολλων εκχυνομενον εις
αφεσιν αμαρ "τιων." οραις οπως τοις μεν ανοηταινουσιν ετι, και το πιστευειν
αζητητον εξωθουμενοις, ουκ εξηγειται του μυστη ριου τον τροπον, τοις δε ηδη
πεπιστευκοσι σαφεστατα διειπων ευρισκεται; ακουετωσαν τοινυν οι την πιστιν την
εις Χριστον εξ ανοιας ουπω παραδεξαμενοι Ἐαν μη φαγητε την σαρκα του υιου του
ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα, ουκ εχετε ζωην αιωνιον εν εαυτοις· αμετοχοι
γαρ παντελως και αγευστοι διαμενουσι της εν αγιασμωι και μακαριοτητι ζωης, οι δια
της μυστικης ευλογιας ου παραδεξαμενοι τον Ἰησουν. ζωη μεν γαρ κατα φυσιν εστι,
καθο και εκ ζωντος εγεννηθη Πατρος· ζωοποιον δε ουδεν ηττον και το αγιον αυτου
σωμα, συνενηνεγμενον τροπον τινα και αῤρητως ενωθεν τωι τα παντα ζωογονουντι
Λογωι· διο αυτου λελογισται, και ως εις νοειται συν αυτωι. αδιαιρετος γαρ μετα την
ενανθρωπησιν, πλην οσον εις το ειδεναι τον εκ Θεου Πατρος ηκοντα Λογον 1.530 και
τον εκ της παρθενου ναον, ου ταυτον μεν ουν οντα τηι φυσει· ου γαρ ομοουσιον τωι
εκ Θεου Λογωι το σωμα· εν δε τηι συνοδωι και τηι απερινοητωι συνδρομηι· και επειπερ
ζωο ποιος γεγονε του Σωτηρος η σαρξ, ατε δη τηι κατα φυσιν ηνωμενη ζωηι, τωι εκ
Θεου δηλονοτι Λογωι, οταν αυτης απογευσωμεθα, τοτε την ζωην εχομεν εν εαυτοις
συνενου μενοι και ημεις αυτηι, καθαπερ ουν αυτη τωι ενοικησαντι Λογωι. δια γαρ τοι
τουτο και εν τωι τους νεκρους διανισταν, ου λογωι μονον, ουδε τοις θεοπρεπεσιν
επιταγμασιν ο Σωτηρ ενεργων ευρισκεται, αλλα συνεργατην ωσπερ τινα προς τουτο
δη μαλιστα την αγιαν αυτου λαμβανειν ηπειγετο σαρκα, ινα δεικνυηι ζωοποιειν
δυναμενην, και ως εν ηδη γενομενην προς αυτον. και γαρ ην οντως ιδιον αυτου, και
ουχ ετερου το σωμα. και γουν οτε το του αρχισυναγωγου κοριον διανιστη λεγων "Ἡ
παις εγειραι," εκρατησε της χειρος αυτης, καθα γεγραπται· ζωοποιων μεν ως Θεος,
τωι παντουργωι προσταγματι· ζωοποιων δε αυ παλιν και δια της αφης της αγιας
σαρκος, μιαν τε και συγγενη δι' αμφοιν επιδεικνυσι την ενεργειαν. αλλα και οτε
εισεπορευετο εις πολιν καλουμενην Ναιν, και "εξεκομιζετο μονογενης υιος
"τεθνηκως τηι μητρι αυτου," παλιν "ηψατο της σορου, "λεγων Νεανισκε, σοι λεγω,
εγερθητι." και ου μονον διδωσιν ενεργειν τωι λογωι την των νεκρων αναβιωσιν, αλλ'
ινα δειξηι ζωοποιον το ιδιον σωμα, καθαπερ ουν ηδη προει πομεν, των τεθνεωτων
απτεται, και δι' αυτου την ζωην εντιθεις τοις ηδη κατεφθαρμενοις. και ει δια μονης
αφης της αγιας σαρκος ζωοποιειται το διεφθαρμενον, πως ουχι πλουσιωτεραν
αποκερδανουμεν την ζωοποιον ευλογιαν, οταν 1.531 αυτης και απογευσωμεθα;
μεταποιησει γαρ παντως εις το ιδιον αγαθον, τουτεστι την αθανασιαν, τους
μετεσχηκοτας αυτης. Και μη θαυμασηις επι τουτωι, μηδε ειπηις κατα σεαυτον
Ἰουδαικως το Πως· εννοει δε μαλλον οτι ψυχρον τηι φυσει το υδωρ εστιν· αλλ' οταν
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις λεβητα κεχυμενον ομιλησηι τωι πυρι, τοτε της μεν ιδιας μονονουχι και
επιλανθανεται φυ σεως, εις δε την του νενικηκοτος ενεργειαν αποφοιται. τον αυτον
ουν αρα και ημεις τροπον, ει και φθαρτοι δια την φυσιν εσμεν της σαρκος, αλλα τηι
μιξει της ζωης την εαυτων αφεντες ασθενειαν, εις το εκεινης ιδιον αναστοιχειου
μεθα, τουτεστι την ζωην. εδει γαρ εδει, μη μονον δια του Ἁγιου Πνευματος εις ζωης
καινοτητα την ψυχην ανακτι ζεσθαι, αλλα γαρ και το παχυ τουτο και γεωδες σωμα
δια παχυτερας και συγγενους αγιαζεσθαι μεταληψεως και καλει σθαι προς
αφθαρσιαν. οιεσθω δε μηδαμως ο νωθρος εις συνεσιν Ἰουδαιος, νεωτερων ημιν
μυστηριων ανηυρησθαι τροπον. θεωρησει γαρ εν αρχαιοτεροις συγγραμμασι, φημι δε
τοις Μωυσαικοις, προκαταγραφομενον ηδη και της αλη θειας φορουντα την
δυναμιν, οτι και εν ψιλοις ετελειτο τοις σχημασι. τι γαρ εδυσωπησεν, ειπε μοι, τον
ολοθρευτην; τι δε και τους προγονους εκεινων μη συναπολεσθαι τοις Αιγυπτιοις
παρεσκευασεν, οτε κατα των πρωτοτοκων ο παντα νικων εξωπλιζετο θανατος; αρ'
ουχι πασιν αν γενοιτο συμφανες, ως επειπερ τωι θειωι νομωι καταπειθομενοι τεθυ
κασι τον αμνον, και των εκεινου σαρκων απογευσαμενοι κατεχρισαν τωι αιματι τας
φλιας, παρελαυνειν αυτους ως ηγιασμενους ο θανατος ηναγκαζετο; παρετετακτο
μεν γαρ κατα πασης της ανθρωπειας φυσεως ο ολοθρευτης, τουτ εστιν, ο της σαρκος
θανατος, δια την εν τωι πρωτοπλαστωι 1.532 παραβασιν. τοτε γαρ πρωτον ηκουσαμεν
"Γη ει και εις "γην απελευσηι." αλλ' επειπερ εμελλε τον ουτω δεινον ανατρεψειν
τυραννον ο Χριστος, δια της αγιας αυτου σαρκος εν ημιν γινομενος ως ζωη,
προανετυπουτο τοις παλαι το μυστηριον, και απεγευοντο των του προβατου κρεων,
αγιαζομενοι τε τωι αιματι διεσωζοντο, παρατρεχοντος αυτους, κατα βουλησιν Θεου,
του ολοθρευειν τεταγμενου, τους οιπερ ησαν μετοχοι του αμνου. τι τοιγαρουν χαλε
παινεις, Ἰουδαιε, προς την εκ των τυπων ηδη καλουμενος αληθειαν, οταν λεγηι
Χριστος Ἐαν μη φαγητε την σαρκα του υιου του ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα,
ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις; καιτοι μαλλον εχρην ευθαρσεστερον πως επι την των
μυστηριων ιεναι καταληψιν, δια των Μωυσαικων προ παιδαγωγηθεντα βιβλιων, και
δια σχηματων αρχαιοτατων επι το χρηναι πιστευειν ανενδοιαστως
χειραγωγουμενον. Ὁ τρωγων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα εχει ζωην
αιωνιον, καγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι. Καν τουτωι δη μαλιστα
θαυμασαι προσηκει τον αγιον Ευαγγελιστην "Και ο Λογος σαρξ εγενετο," διαῤρηδην
ανακεκραγοτα· ου γαρ οτι γεγονεν εν σαρκι, αλλ' οτι γεγονε σαρξ, ουκ απεναρκησεν
ειπειν, ινα δειξηι την ενωσιν. και ου δηπου φαμεν, η τον εκ Πατρος Θεον Λογον εις
την της σαρκος μεταπεποιησθαι φυσιν, ηγουν την σαρκα μετα χωρησαι προς Λογον·
μενει γαρ εκατερον, οπερ εστι τηι φυσει, και εις εξ αμφοιν ο Χριστος· αποῤρητως δε
και υπερ νουν τον ανθρωπινον ηνωμενος ο Λογος τηι ιδιαι σαρκι, και ολην ωσπερ εις
εαυτον μεταστησας κατ' ενεργειαν την εν τωι δυνασθαι ζωοποιειν τα ζωης δεομενα·
της μεν ημε τερας φυσεως εξηλασε την φθοραν, εξεστησε δε και τον 1.533 παλαι δια
την αμαρτιαν ισχυσαντα θανατον. ουκουν ο τρωγων την αγιαν σαρκα Χριστου, ζωην
αιωνιον εχει· εχει γαρ η σαρξ εν εαυτηι τον Λογον κατα φυσιν οντα ζωην. δια γαρ
τουτο φησιν, οτι εγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι. αντι δε του ειπειν, οτιπερ
αυτον, τον εσθιοντα δηλονοτι, το εμον αναστησει σωμα, το Ἐγω τεθεικεν, ως ουχ
ετερος ων παρα την ιδιαν σαρκα· και ου παντως τηι φυσει, διατεμνε σθαι γαρ ολως
εις υιων δυαδα μετα την ενωσιν ουκ ανε χεται. εγω τοιγαρουν, φησιν, ο εν αυτωι
γεγονως, δια της εμης δηλονοτι σαρκος, αναστησω τον εσθιοντα τηι εσχατηι ημεραι.
ην γαρ δη και αμηχανον μη ουχι παντως νικησαι την φθοραν και κρατησαι θανατου
τον κατα φυσιν οντα ζωην. δια τουτο καν βιαζηται το ανθρωπινον σωμα προς το
καταφθειρεσθαι δειν ο δια της παραβασεως επιπηδησας θανατος, αλλ' επειπερ εν
ημιν ο Χριστος δια της ιδιας γινεται σαρκος, αναστησομεθα παντως· απιθανον γαρ,
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλλον δε και αδυνατον, μη ζωοποιειν την ζωην τους εν οις αν γενοιτο. ωσπερ γαρ
ει τις σπινθηρα λαβων αχυροις εγκαταχωσαι πολλοις, ινα σωζομενον εχοι το του
πυρος σπερμα· ουτω και εν ημιν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος δια της ιδιας
σαρκος εναποκρυπτει την ζωην, και ωσπερ τι σπερμα την αθανασιαν εντιθησιν, ολην
την εν ημιν αφανιζον φθοραν. Ἡ γαρ σαρξ μου αληθης εστι βρωσις, και το αιμα μου
αληθης εστι ποσις. Ἀντιδιαστελλει παλιν τηι του μαννα χορηγιαι την μυστι κην
ευλογιαν, και τοις εκ πετραιων λαγονων ναμασι του ποτηριου την γευσιν. οπερ δε
ηδη και δι' ετερων ειρηκε 1.534 φθασας, τουτο παλιν ενταυθα φησι, πολυτροπως τον
αυτον εξυφαινων λογον. ου γαρ δη χρηναι λιαν αποθαυμαζειν αυτοις το μαννα
παρεγγυαι, προσδεχεσθαι δε μαλλον αυτον, ως αρτον εξ ουρανου και χορηγον της
αιωνιου ζωης. "Οι "μεν γαρ πατερες υμων, φησιν, εφαγον το μαννα εν τηι "ερημωι
και απεθανον· ουτος δε εστιν ο αρτος ο εκ του "ουρανου καταβαινων, ινα τις εξ
αυτου φαγηι και μη "αποθανηι·" η μεν γαρ του μαννα τροφη προς ολιγον, φησι,
κομιδηι τον καιρον την του σωματος χρειαν διαπαι ξασα, και το εκ της ενδειας
δυσωπησασα βλαβος, ησθενησε παλιν ουκ εντιθεισα τοις βεβρωκοσι την αιωνιον
ζωην. ουκ ην ουν αρα βρωσις αληθης και αρτος εξ ουρανου τουτεστι· το δε αγιον
σωμα του Χριστου, προς αθανασιαν και ζωην αιωνιον αποτρεφον, βρωσις οντως
αληθης. αλλ' επιον και υδωρ εκ πετρας εκεινοι. και τι το εντευθεν, φησι, ποια δε τοις
πεπωκοσιν η ονησις; τετελευτηκασι γαρ. ην ουν αρα κακεινο ποσις ουκ αληθης,
αληθης δε κατ' αληθειαν ευρι σκεται ποσις το τιμιον αιμα Χριστου, ολην εκ βαθρων
αποῤριζουν την φθοραν, και αναμοχλευον τον εν τηι ανθρω πειαι σαρκι
κατοικησαντα θανατον. αιμα γαρ εστιν ουχ ενος των τυχοντων απλως, αλλ' αυτης
της κατα φυσιν ζωης. δια τουτο και σωμα και μελη Χριστου χρηματιζομεν, ως δια
της ευλογιας αυτον εν εαυτοις δεχομενοι τον Υιον. Ὁ τρωγων μου την σαρκα και
πινων μου το αιμα εν εμοι μενει, καγω εν αυτωι. Πολυτροπως ημας δια τουτων
μυσταγωγει, και επειπερ εστι δυσεφικτος πως τοις αμαθεστεροις ο λογος, την απο
του πιστευειν συνεσιν εφ' εαυτωι μαλλον απαιτων η ζη τησιν, ανω τε και κατω των
αυτων ελιττων εξευμαριζει 1.535 ποικιλως, και πανταχοθεν ημιν το εκ του
πραγματος κατα λαμπρυνει χρησιμον, θεμελιον ωσπερ τινα και κρηπιδα τηι πιστει
την επ' αυτωι καλλιστην επιθυμιαν καταπηγνυς. ο γαρ τρωγων μου φησι την σαρκα
και πινων μου το αιμα εν εμοι μενει, καγω εν αυτωι. ωσπερ γαρ ει τις κηρον ετερωι
συναψειε κηρωι, παντως δηπου και ετερον εν ετερωι γεγονοτα κατοψεται· τον αυτον
οιμαι τροπον και ο την σαρκα δεχο μενος του Σωτηρος ημων Χριστου, και πινων
αυτου το τιμιον αιμα, καθα φησιν αυτος, εν ως προς αυτον ευρισκεται συν
ανακιρναμενος ωσπερ και αναμιγνυμενος αυτωι δια της μετα ληψεως, ως εν Χριστωι
μεν αυτον ευρισκεσθαι, Χριστον δε αυ παλιν εν αυτωι. ουτω πως ημας και εν τωι κατα
Ματ θαιον Ευαγγελιωι, Χριστος επαιδαγωγει λεγων "Ὁμοια "εστιν η βασιλεια των
ουρανων ζυμηι, ην λαβουσα γυνη "εκρυψεν εις αλευρου σατα τρια, εως ου εζυμωθη
ολον." τις μεν ουν η γυνη, τις δε των καλουμενων σατων η τριας, η και τι το σατον
ολως εστιν, εν οικειωι λελεξεται τοπωι· προς δε γε το παρον εις μονην ερουμεν την
ζυμην. ωσπερ ουν ο Παυλος φησιν, "οτι μικρα ζυμη ολον το φυραμα "ζυμοι," ουτως
ολιγοστη παλιν ευλογια συμπαν ημων εις εαυτην αναφυρει το σωμα, και της ιδιας
ενεργειας αναπληροι, ουτω τε εν ημιν γινεται Χριστος, και ημεις αυ παλιν εν αυτωι.
και γαρ δη και αληθευων ερει τις οτι και εν παντι μεν εστιν η ζυμη του φυραματος,
και το φυραμα δε κατα τον ισον λογον εν οληι γινεται τηι ζυμηι· εχεις ως εν βραχεσι
των ειρημενων τον νουν. αλλ' ειπερ εσμεν της αιωνιου ζωης ερασται, ει τον της
αθανασιας χορηγον εν εαυτοις εχειν ευχομεθα, μη κατα τινας των αμελεστερων το
ευλογεισθαι παραιτωμεθα, μηδε παγιδα και βροχον ημιν εξαρτυετω την επιζημιον
ευλαβειαν ο βαθυς εις πανουργιαν διαβολος. Ναι γαρ γεγραπται, φησιν "Ὁ εσθιων εκ
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του αρτου και 1.536 "πινων εκ του ποτηριου αναξιως κριμα εαυτωι εσθιει και "πινει·"
δοκιμασας δε τα κατ' εμαυτον, ουκ αξιον οντα βλεπω. Ποτε τοινυν αξιος εσηι, και
παρ' ημων ο τουτο λεγων ακου σεται, ποτε σαυτον παραστησεις τωι Χριστωι; ει γαρ
μελλοις αει καταπτοεισθαι τοις ολισθημασιν, ολισθανων δε ουκ απο παυσηι· "Τις γαρ
συνησει παραπτωματα," κατα τον αγιον ψαλμωιδον, αμετοχος ευρεθησηι παντελως
του διασωζοντος αγιασμου. ουκουν λογιηι μεν ευσεβεστερον συννομον επιτη δευειν
βιον, μεταληψηι δε ουτω της ευλογιας, ου θανατου μονον, αλλα και των εν ημιν
νοσηματων αποκρουστικην ειναι πιστευσας· κατακοιμιζει γαρ εν ημιν γεγονως ο Χρι
στος τον εν τοις μελεσι της σαρκος αγριαινοντα νομον, και αναζωπυρει μεν την εις
Θεον ευλαβειαν, απονεκροι δε τα παθη, μη λογιζομενος ημιν τα εν οις εσμεν
παραπτωματα, θεραπευων δε μαλλον ως νενοσηκοτας. καταδεσμει γαρ το
συντετριμμενον, εγειρει το πεπτωκος, ως ποιμην αγαθος και την ψυχην εαυτου
τεθεικως υπερ των προβατων.
1.537 ΚΕΦΑΛΗ Γ. Ὅτι ου ζωης της παρ' ετερου μετοχος εστιν ο Υιος, μαλλον
δε κατα φυσιν ζωη ως εκ ζωης της κατα φυσιν γεγεννημενος του Θεου και Πατρος.
Καθως απεστειλε με ο ζων Πατηρ, καγω ζω δια τον Πατερα· και ο τρωγων με,
κακεινος ζησει δι' εμε. ΑΣΥΜΦΑΝΕΣΤΕΡΟΣ μεν των προκειμενων ο νους, και ου τηι
τυχουσηι δυσχερειαι κατημφιεσμενος· πλην ου παντελως αποσκιρτησει προς το
δυσευρετον, καταληφθη σεται γαρ και αλωσιμος εσται τοις ορθως εθελουσι νοειν.
οτε τοινυν απεσταλθαι φησιν εαυτον ο Υιος, τοτε το σεσαρ κωσθαι δηλοι, και ετερον
ουδεν· το σεσαρκωσθαι δε οταν λεγωμεν, ανθρωπον ολοκληρως γενεσθαι φαμεν.
ωσπερ τοινυν ανθρωπον με, φησι, πεποιηκεν ο Πατηρ, και επειπερ εκ της κατα φυσιν
εγεννηθην ζωης Θεος ων Λογος ζωη, και ανθρωπος γεγονως της εμαυτου φυσεως
τον εμον εμπλησας ναον, τουτεστι το σωμα· τον αυτον δη τροπον και ο την εμην
εσθιων σαρκα ζησει δι' εμε· ελαβον γαρ την αποθνη σκουσαν σαρκα, αλλ' επειπερ
ενυκηκα ταυτηι, ζωη κατα φυσιν υπαρχων, δια το εκ ζωντος ειναι Πατρος, πασαν εις
ζωην ανεστοιχειωσα την εμαυτου. ου νενικημαι τηι φθοραι της σαρκος, νενικηκα δε
μαλλον αυτην ως Θεος. ωσπερ ουν· ερω γαρ αυθις οκνησας ουδεν δια το χρησιμον· ει
και 1.538 γεγονα, φησι, σαρξ· τουτο γαρ το απεσταλθαι σημαινει· ζω παλιν δια τον
ζωντα Πατερα, τουτεστι, την του τεκοντος ευφυΐαν εν εμαυτωι διασωζων, ουτω και ο
δια της μετα ληψεως της εμης σαρκος εμε δεχομενος εν εαυτωι ζησεται, παντως ολος
εις εμε μεταστοιχειουμενος, τον ζωογονειν ισχυοντα δια το ως εκ ριζης ειναι της
ζωοποιου, τουτεστι του Θεου και Πατρος. σεσαρκωσθαι δε λεγει παρα του Πατρος,
καιτοι του μεν Σολομωνος λεγοντος "Ἡ σοφια "ωικοδομησεν εαυτηι οικον·" του δε
μακαριου Γαβριηλ τηι του Πνευματος ενεργειαι την του θειου σωματος ανατιθεντος
ποιησιν, οτε τηι αγιαι προσελαλει παρθενωι "Πνευμα" γαρ, φησιν, "αγιον επελευσεται
επι σε, και δυναμις υψιστου "επισκιασει σοι·" ινα παλιν εννοηις, οτι μιας ουσης της
κατα φυσιν θεοτητος, και εν Πατρι και Υιωι νοουμενης και εν τωι Ἁγιωι Πνευματι, ου
μεμερισμενως εκαστος ενεργησει περι τι των οντων, αλλ' οπερ αν λεγοιτο γενεσθαι
και δι' ενος, τουτο παντως εστιν ολης εργον της θειας φυσεως. μιας γαρ ουσης της
αγιας Τριαδος κατα γε τον της ομοου σιοτητος λογον, μια δηπου παντως και η εφ'
απασιν εσται δυναμις. παντα γαρ εκ Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι· ο δε πολλακις
ειρηκαμεν, τουτο παλιν ερουμεν· τα αυτα γαρ λεγειν ει και φορτικον, αλλ' ουν εχει
το ασφαλες. εθος γαρ τωι Σωτηρι Χριστωι τα οσαπερ εστι την ανθρωπωι πρε πουσαν
αναπηδωντα δυναμιν, τηι του Πατρος ενεργειαι χρησιμως ανατιθεναι. τεταπεινωκε
γαρ εαυτον ανθρωπος γεγονως· και επειπερ την του δουλου μορφην κατεδεξατο, το
δουλοπρεπες ουκ ατιμαζει μετρον, πλην ουκ εξω κεισεται του παντα ποιειν μετα
Πατρος· ενεργει δε ο γεννησας αυτον δι' αυτου τα παντα, κατα την αυτου του
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σωτηρος φωνην "̔Ο Πατηρ γαρ, φησιν, εν εμοι μενων ποιει τα εργα 1.539 "αυτος."
αποδιδους τοινυν τηι οικονομιαι τηι μετα σαρκος το πρεπον, ανατιθησι τωι Θεωι και
Πατρι τα υπερ ανθρωπου δυναμιν. το γαρ κτισαι ναον εν παρθενωι την ανθρωπου
δυναμιν εξαλλεται. Ἀλλ' ερει προς ταυτα παλιν ο δι' εναντιας Και πως αν ετερως το
τι κατα φυσιν εστιν εξεκαλυψεν ο Υιος, η πως αν εδειξε σαφως οτι μειζων εστιν ο
Πατηρ, ει μη δια του λεγειν οτι ζω δια τον Πατερα; ει γαρ χορηγος εστιν ο Πατηρ τωι
Υιωι της ζωης, τις εις τοσαυτην αβελτεριαν ελασει λοιπον, ως μη παντως εννοειν οτι
το μετοχον ζωης ου ταυτον εσται κατα φυσιν τηι ζωηι, ητοι τωι ζωοποιειν ισχυοντι;
Προς δη τα τοιαυτα, και ημεις τον της αληθειας αντεξα γοντες λογον, ερουμεν
ευκαιρως "Ὁ μωρος μωρα λαλησει, "και η καρδια αυτου ματαια νοησει, του
συντελειν ανομα "και λαλειν προς Κυριον πλανησιν." τι γαρ αν γενοιτο της τοιαυτης
των αιρετικων εννοιας το παρανομωτερον; πως δε ουκ εσχατη πλανησις λαλειται
παρ' αυτων κατα του παντα ζωογονουντος Χριστου, οτε λεγειν ουκ ερυθριωσιν οι
παραφρονεστατοι, ζην αυτον της παρ' ετερου μετοχον ζωης, καθαπερ τα δι' αυτου
γεγονοτα; αρ' ουν εσται λοιπον και ζωιον ημιν ο Υιος, ατε δη και ζωης υπαρχον
μετοχος, αλλ' ουκ αυτο κατα φυσιν ζωη; το γαρ ζωιον ετερον ειναι δει παντως παρα
την ουσαν εν αυτωι ζωην. ει δε νομιζουσι ταυτον ειναι δυνασθαι, λεγεσθω παν ζωιον
ζωη· αλλ' ουκ αν οιμαι τις ουτω ποιησαι σωφρονων· ουκουν ουδε ζωιον ημιν ο
Μονογενης, αλλα ζωη κατα φυσιν νοηθησεται. πως γαρ αν και αληθευσαι λεγων
"Ἐγω ειμι η αναστασις και η "ζωη;" ζωη γαρ εστι το ζωογονουν, ου το της παρ'
ετερου ζωης επιδεες, ωσπερ ουν αμελει και σοφια νοειται το 1.540 σοφουν
δυναμενον, ου το σοφουσθαι πεφυκος. ουκουν καθ' υμας διαψευσεται μεν η
αληθεια, και ουκ αληθευσει λεγων ο Χριστος Ἐγω ειμι η ζωη. ψευδομυθησει δε
παλιν και ο λαμπρος των αγιων χορος, τους δια του Πνευματος ερευγο μενος
λογους, και ζωην αποκαλων τον Μονογενη. ο μεν γαρ θειος ημιν ψαλμωιδος ως προς
τον Πατερα λεγων ευρισκεται "Ὅτι παρα σοι πηγη ζωης·" ο δε θαυμασιος
Ευαγγελιστης Ἰωαννης εν οικειαις επιστολαις ουτω φησιν " Ο ην απ' αρχης, ο
ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν τοις οφθαλ "μοις ημων, ο εθεασαμεθα και αι χειρες ημων
εψηλαφησαν, "περι του λογου της ζωης· και η ζωη εφανερωθη, και εωρα "καμεν, και
μαρτυρουμεν, και απαγγελλομεν υμιν την ζωην "την αιωνιον, ητις ην προς τον
Πατερα, και εφανερωθη "ημιν." οραις αληθευοντα τον ψαλμωιδον, και δια της
Ἰωαννου φωνης, οτε φησι προς τον των ολων Πατερα Θεον " Οτι παρα σοι πηγη
ζωης;" ην γαρ και εστι παρ' αυτωι πηγη ζωης ο Υιος· οτι γαρ φησιν περι αυτου τα
τοιαυτα ο πνευματοφορος, δια των αυτου παλιν πληροφορησει λογων· επιστελλει
γαρ ουτως "Και οιδαμεν οτι ο Υιος του Θεου "ηκει, και εδωκεν ημιν διανοιαν ινα
γινωσκωμεν τον αλη "θινον, και εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου Ἰησου
"Χριστωι· ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και η ζωη η "αιωνιος." ειτα τις ειπε μοι
λοιπον της των ετεροφρονων τερθρειας ανεξεται; η τις της εκεινων δυσσεβειας ου
κατα βοησει δικαιως, ζωης της παρ' ετερου μετοχον αποτολ μωντων ειπειν τον Υιον,
καιτοι της αγιας και θεοπνευστου γραφης ουδεν μεν τοιουτον λεγουσης περι αυτου,
διαῤρηδην δε μαλλον βοωσης, οτι και Θεος ειη κατα φυσιν, και αλη θινος, και πηγη
ζωης, και ζωη παλιν αιωνιος; πως γαρ αν νοοιτο Θεος υπαρχειν αληθινος ο ζωης της
παρ' ετερου 1.541 δεομενος, και ουχι μαλλον υπαρχων αυτος κατα φυσιν ζωη; η πως
αν λεγοιτο ζωης ετι πηγη, ταις παρ' ετερου χορηγιαις εις το δυνασθαι ζην
βοηθουμενος; Ἀλλα ναι, φησιν ο δι' εναντιας, κατα τουτο ζωην ειναι δωσομεν τον
Υιον, καθο και αυτος δυναται ζωοποιειν, ως εχων εν εαυτωι τον ζωντα Πατερα. Ἀλλ'
ουκ αρκεσει ταυτα προς απολογιαν υμιν, ω βελ τιστοι, της κατα του Μονογενους
δυσφημιας· απαιδευτος δε και πανταχη διαπιπτων ο λογος υμιν καν τουτωι παλιν
αλω σεται. το γαρ χρηναι λεγειν ζωην αποκαλεισθαι τον Υιον, επειπερ οιδε
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωογονειν τα ζωης δεκτικα, δια το εχειν εν εαυτωι τον Πατερα, πως ουκ αμετρον
τινα την αμαθιαν ωδινει; ου γαρ ιστε δηπου κατα το εικος, τι μεν εστι το κατα φυσιν,
τι δε το εκ του κατα φυσιν, ως αυτο συντιθε μενον, οπερ εστι το κατα θεσιν. οιον
θερμον μεν τηι φυσει το πυρ, θερμα δε και ετερα, της ενεργειας μετασχοντα της απ'
αυτου, σιδηρος τυχον η ξυλον· αλλ' ουκ επειπερ εθερ μανθη, δια τουτο λεγοιντ' αν
ειναι και πυρ· αλλοτριαν γαρ και ου φυσικην εν εαυτοις την ενεργειαν εχει. ηξει δε
και εφ' ημας αυτους των παραδειγματων ο λογος· η γραμμα τικη τυχον ητοι
γεωμετρικη, λογικης μεν επιστημης ειδη πιστευεται, αλλ' οταν τις ιδρις γενηται
γραμματικης ητοι της ετερας, ουκ αυτο γραμματικη νοηθησεται τυχον, ητοι
γεωμετρικη, αλλ' εκ της εν αυτωι γενομενης γραμματικης, γραμματικος ονομαζεται,
και παλιν ομοιως το ετερον· ουτω και η κατα φυσιν ζωη, ετερον τι παντως εστι παρα
τα εν οις γινεται, μετασκευαζουσα προς εαυτην το μη φυσει τοιουτον. ουκουν οταν
εν Υιωι λεγητε τον Πατερα υπαρ χειν, ωσπερ εν υληι τυχον, ινα, επειπερ εστι ζωη
κατα φυσιν, 1.542 ζωογονειν δυνηται και αυτος, ανοητως ετι ζωην ειναι δωσετε, και
ουχι μαλλον ζωης της παρ' ετερου μετοχον, σχεσει δε μαλλον και ουκ ουσιωδως εις
το του χορηγουντος ανακεκλη μενον αξιωμα. και ωσπερ ουκ αν τις ευλογως τον
θερμαν θεντα σιδηρον αποκαλεσειε πυρ, καν την του πυρος ενεργειαν εχηι, δια το εξ
αυτου τεθερμανθαι· η και παλιν ουκ αν τις νουν εχων ονομασαι γραμματικην τον
γραμματικον, δια το και ετερους δυνασθαι χειραγωγειν εις την επιστημην· ουτως και
ουκ αν οιμαι τις τα εικοτα φρονων, ζωην ονομασαι τον Υιον δια το και ετερους
δυνασθαι ζωογονειν, ου κατα φυσιν εχοντα κατ' εκεινους το ειναι ζωη, αλλ' εκ της
του Πατρος ενεργειας ενεσπαρμενον, ητοι δια τον ενοικουντα Πατερα. τι δ' αν, ειπε
μοι, και διακωλυσαι λοιπον, ως εξ ημων ενα νοεισθαι τον Υιον, φθαρτης δηλονοτι
φυσεως, ει ζηι δια τον Πατερα, τουτεστι, την εκ του τεκοντος ζωην χορηγουμενος, ως
νοουσιν αυτοι; εφθαρη γαρ αν κατα την των νοηματων αναλογιαν, ει μη εσχεν εν
εαυτωι τον ζωντα Πατερα. και ει συγχωρουμεν αληθευειν λεγοντι "Ἐγω εν τωι Πατρι
και ο "Πατηρ εν εμοι," εχει μεν αυτος εν εαυτωι τον Πατερα ζωην οντα κατα φυσιν·
εστι δε αυτος εν Πατρι, καιτοι ζωη κατα φυσιν ουκ ων· και σιωπω το δυσφημον, ει
και λεγειν εχρην εις ελεγχον της των θεομαχων ασεβειας· αλωσεται γαρ εχων ο
Πατηρ εν εαυτωι το ζωης ερημον, τουτεστι φθοραν, ητοι φυσιν την φθειρομενην. οτι
γαρ η του πραγματος φυσις ουτως νοειν ημας αναγκασηι περι του Υιου, ζητητεον
ημιν και εσαυθις, και δια ποικιλων ιτεον θεωρηματων, επειπερ ημιν σκοπος ταις
προσηκουσαις ακριβειαις κατα λεπτυναι το ζητουμενον. ζωην ειναι φῂς κατα φυσιν
τον Θεον και Πατερα· καλως, εχει γαρ ουτως, αλλ' εστι και εν Υιωι. τουτο γαρ και ο
παρ' υμων διδωσι λογος. εροιμην δ' 1.543 αν εικοτως ηδη λοιπον, εκεινο μανθανειν
επιθυμων, τι ενερ γησει περι τον Υιον, υπαρχων εν αυτωι; αρα μεταδωσει της εαυτου
ζωης τωι ιδιωι γεννηματι, καθαπερ δεομενωι και ουχ εχοντι την ζωην εξ εαυτου; και
πως ουκ αναγκη πασα νοειν ερημον ειναι ζωης τον Υιον; το δε ζωης ερημον, τι αν
ετερον ειη λοιπον, η φθαρτον; αλλ' ου μεταδωσει της εαυτου ζωης τωι γεννηματι·
ζωη γαρ, και ει μη δεχοιτο παρ' αυτου. Πως ουν ετι συκοφαντουσι τινες
αθυρογλωττουντες αφυ λακτως, και δια τουτο λεγουσι ζην τον Υιον, επειπερ εχει
ζωην οντα κατα φυσιν εν εαυτωι τον Πατερα; ει μεν γαρ ζηι και διχα του Πατρος, ως
υπαρχων ουσιωδως και αυτοζωη, ουκετι ζηι δια τον Πατερα, τουτεστι, δια την εκ
Πατρος μετα ληψιν. ει δε χορηγον της ιδιας ζωης εχει τον Πατερα, ζωην ιδιαν ουκ
εχων αυτος αναδειχθησεται· διανειζεται γαρ την παρ' ετερου, και οπερ εξ αρχης
ελεγομεν, ζωιον μαλλον εστιν η ζωη, και φθαρτης ηδη φυσεως. πως ουν εαυτον
απεκαλει ζωην; η γαρ εξεσται και ημιν ακινδυνως ειπειν Ἐγω ειμι η ζωη, η ειπερ
εστι σφαλερος ο λογος· ου γαρ εξεσται ποιηματι τοις θεοπρεπεσιν αξιωμασιν
επιπηδαν· οιδεν αρα ζωην οντα κατα φυσιν εαυτον ο Υιος. επει πως εσται "χαρακτηρ
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της υποστασεως" του γεννησαντος αυτον, πως δε εικων και ομοιωσις ακριβης; η πως
ουκ ορθως εποιει λεγων ο Φιλιππος "∆ειξον ημιν τον Πατερα, και αρκει "ημιν;" και
γαρ δη και οντως εννοησαι προσηκει, οτι τον Υιον τις τεθεαμενος, ουπω τεθεωρηκε
τον Πατερα, ειπερ ο μεν εστι κατα φυσιν ζωη, ο δε ζωης της παρ' αυτου μετοχος. ου
γαρ αν τις ιδοι το ζωοποιουν εν τωι ζωοποιουμενωι ποτε, εν τωι δεομενωι τον
απροσδεα. ουκουν και καθ' ετερον 1.544 ψευσεται τροπον, ειπων "Ὁ εωρακως εμε
εωρακε τον "Πατερα." Ἀλλ' οραι που παλιν ο των ευσεβων της Ἐκκλησιας δογματων
εραστης, οσα ταις εκεινων φλυαριαις ακολουθησει τα ατοπα. εκκλινετω τοιγαρουν
απ' αυτων και παραλλατ τετω κατα το γεγραμμενον· και ποιειτω μεν τροχιας ορθας,
τας δε οδους κατευθυνετω τας εαυτου, και προς το απλουν της αληθειας ορατω
καλλος, ζωην μεν κατα φυσιν ειναι πιστευων τον Θεον και Πατερα, ζωην δε παλιν
ομοιως τον εξ αυτου γεγεννημενον Υιον. ως γαρ φως εκ φωτος ειναι λεγεται, ουτω
και ζωη εκ ζωης· και ωσπερ τα φωτος δεο μενα φωτιζει ο Θεος και Πατηρ, ως δια
φωτος ιδιου του Υιου, και σοφοι τα σοφιας δεκτικα, ως δια σοφιας ιδιας, και δυναμοι
τα δυναμεως χρηιζοντα, ως δια δυναμεως παλιν ιδιας, ουτω και ζωοποιει τα οσαπερ
εστι της παρ' αυτου δεομενα ζωης, ως δια ζωης ιδιας και εξ αυτου προχεομενης,
τουτεστι του Υιου. οταν ουν λεγηι Ζω δια τον Πατερα, μη νομισηις οτι δια το δεχεσθαι
την παρα του Πατρος ζωην, ζην εαυτον ομολογει, αλλ' επειπερ εκ ζωντος εγεννηθη
Πατρος, δια τουτο και ζην εαυτον διισχυρισατο. ου γαρ ενεχωρει μη ζην τον εκ
ζωντος Πατρος· και ωσπερ ει τις λεγοι των καθ' ημας Ἄνθρωπος ειμι λογικος δια τον
πατερα, ανθρωπου γαρ λογικου γεγονα τεκνον· ουτω νοη σεις και επ' αυτου του
Μονογενους· ζω φησι δια τον Πατερα. επειδη γαρ ζωη κατα φυσιν εστιν ο γεννησας
με Πατηρ, ευφυες δε ειμι και γνησιον γεννημα, το ιδιον αυτου κατα φυσιν επαγομαι,
τουτεστι, το ειναι ζωη, τουτο γαρ εστι και ο Πατηρ. επειδη δε εις εξ ενος νοειται τε
και εστιν· εκ Πατρος γαρ ο Υιος, ει και συνην αιδιως· εικοτως τοις φυσι κοις του
γεννησαντος αξιωμασιν, ως ιδιοις επισεμνυνεται. 1.545 Ουτος εστιν ο αρτος ο εξ
ουρανου καταβας, ου καθως εφαγον οι πατερες υμων το μαννα και απεθανον· ο
τρωγων μου τουτον τον αρτον ζησει εις τον αιωνα. Μεγαλα, φησιν, ειναι δει τα εκ
μεγαλων αποτελεσματα, και τα δια της ανωθεν χορηγουμενα χαριτος, ορασθαι
προσηκει θεοπρεπη, και της θειας μεγαλοδωρεας αξια. ει γαρ ολως εποιησω
παραδεκτον εν πιστει το εξ ουρανου κατα βαινειν τον αρτον, εμποιειτω τοις
εφιεμενοις διηνεκη την ζωην, και ακαταληκτον εχετω της αθανασιας την ενεργειαν.
ειη γαρ αν αποδειξις αυτη σαφης του ειναι τον αρτον εξ ουρανου, τουτεστι, παρα
Θεου· επει και πρεπειν ερουμεν αιωνια τωι αιωνιωι χαριζεσθαι, και μη προσκαιρου
τρυφης απολαυσιν, εις ολιγοστον κομιδη τον καιρον και μολις αντεχειν ισχυουσαν.
λογιειται γαρ τις ουκ ετι σοφως αρτον ειναι τον παρα Θεου και ανωθεν, ον
βεβρωκοτες οι προγονοι θανατωι νενικηνται, και την απο της φθορας ουκ
απεκρουσαντο βλαβην, και θαυμαστον ουδεν· αρτος γαρ απαθανατιζειν ισχυων,
εκεινος ουκ ην. ουκουν ουδε εξ ουρανου δικαιως αν υπο του νοοιτο και λεγοιτο. ην
γαρ δη και εργον τωι εκειθεν καθικνουμενωι πρεπον, και θανατου και φθορας
αμεινους αποτελειν τους μετεχοντας αυτου. αναμ φιλογωι δε παλιν αποδειξει
βεβαιωθησεται, αρτον ειναι τουτον εξ ουρανου, τον δια Χριστου δηλαδη, τουτεστι,
το σωμα αυτου. ζην γαρ εις αιωνα ποιει τον απογευσαμενον. πολυ δε δη τι το
αξιοπιστον της θειας φυσεως καν τοιουτοις οραται, ουδεν αξιουσης χαριζεσθαι
μικρον, παντα δε μαλλον υπερφυη, ει και την ημετεραν διανοιαν υπερτελλοντα, ως
δια το μεγεθος ηδη της χαριτος και απιστεισθαι παρα των 1.546 απλουστερων. τηι γαρ
ουτω πλουσιαι χειρι πως ουκ εδει προσειναι το πλουσια χαριζεσθαι θελειν; διο και ο
Παυλος αποθαυμαζει λεγων "Ὀφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ "ηκουσε και επι
καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν "ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον·" εν
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μικροις δε ο νομος παραδειγμασι τα μεγαλα διετυπου, "σκιαν εχων των μελ "λοντων
αγαθων, ουκ αυτην δε την εικονα των πραγματων," καθα γεγραπται· ως εν τηι του
μαννα τροφηι την ευλογιαν ορασθαι την δια Χριστου· σκια γαρ των μελλοντων
εκεινα τοις αρχαιοτεροις προκατεγραφετο. Ταυτα ειπεν εν συναγωγηι διδασκων εν
Καφαρναουμ. Θαυμαστων ημιν μυστηριων εξηγησιν εισενεγκων ο σο φωτατος
Ευαγγελιστης, ανατιθησιν εικοτως τωι Σωτηρι Χριστωι την της επ' αυτοις
διδασκαλιας αρχην, τηι του προσωπου περιφανειαι τον αντιπραττοντα δυσωπων, και
τους οιπερ εμελλον αντερουντες αφιξεσθαι προκαταπτοων· η γαρ των διδασκοντων
εσθ' οτε λαμπροτης ετοιμοτερον πως εις πιστιν τον ακροατην εργαζεται, και
γοργοτεραν παρα των παιδευομενων απαιτει την συναινεσιν. ευ δε δη λιαν επαγει το
Ἐν τηι συναγωγηι· μονον γαρ ουχι τουτο δηλουμενος ο λογος Ἀλλ' ουδε εις που
τυχον η δυο κατηκουσαν ταυτα λεγοντος του Χριστου, διαῤρηδην επι παντων εν
συναγωγηι διδαξας οραται, ωσπερ ουν αυτος και δια του προφητου Ἡσαΐου φησιν
"Ουκ εν κρυφηι λελαληκα ουδε εν τοπωι γης "σκοτεινωι·" εποιειτο γαρ εν παῤρησιαι
τους περι τουτων λογους, αναπολογητον τοις Ἰουδαιοις την κρισιν αποτελων, και
τοις απειθησασι τα εκ του μη πιστευειν αυτωι δυσαχθε στερα ποιων εγκληματα. ουπω
μεν γαρ το ουτω σεπτον 1.547 παιδευθεντες μυστηριον, ευλογον αν εποιησαντο του
κολα ζεσθαι την παραιτησιν, και το μηδε ολως ειδεναι προισχο μενοι, μετριωτεραν
αν την του κρινοντος υπεμειναν κινησιν. εγνωκοτες δε και πολλακις
μυσταγωγουμενοι, ειτα ταις απειθειαις υβριζοντες, πως ουκ αν εικοτως παντος
ανηιρη μενου λοιπον ελεου κολαζοιντο, και πικροτατην αποτισειαν τωι παρ' αυτων
ητιμασμενωι την δικην; τοιουτον τι και αυτος επ' αυτοις ειρηκεν ο Σωτηρ "Ει μη γαρ
ηλθον, φησι, "και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχοσαν· νυνι δε προ "φασιν ουκ
εχουσι περι της αμαρτιας αυτων." Παραφυλακτεον τοιγαρουν, μαλλον δε
παραιτητεον, ως θανατου προξενον το δυσηκοον, και ζωης παρεκτικην την πιστιν
ηγωμεθα την εφ' οις αν διδασκηι Χριστος. διαφευ ξομεθα γαρ ουτω το μετ' εκεινων
κολαζεσθαι. προστιθησι δε οτι και εν τηι Καφαρναουμ ταυτα λελαληκεν ο Χριστος,
ινα φαινηται μεμνημενος ακριβως. ο γαρ ειδως και τοπον και κωμην, πως αν
αμαρτοι περι την των διδαχθεντων εξηγησιν; Πολλοι ουν ακουσαντες εκ των
μαθητων αυτου ειπον Σκληρος εστιν ο λογος ουτος· τις δυναται αυτου ακουειν;
ειδως δε ο Ἰησους εν εαυτωι οτι γογγυζουσι περι τουτου οι μαθηται αυτου, ειπεν
αυτοις. Τουτο τοις ανοητοις εθος· αει γαρ των μαθηματων καται τιωνται τα
λεπτοτερα, και την υψηλοτεραν η κατ' αυτους θεωριαν αμαθως διασυρουσιν, επει μη
νοουσιν αυτοι· καιτοι μαλλον εχρην μανθανειν επειγεσθαι, και τοις λαλουμενοις
συναπολεπτυνεσθαι φιλειν, ουκ εκ των εναντιων των ουτω σοφων κατεξανιστασθαι
λογων, και σκληρον αποκαλειν, ο και θαυμαζεσθαι πρεπει. πασχουσι γαρ τι
τοιουτον, οποιον 1.548 περ αν τις υπομενοντας βλεποι τους των οδοντων εστερη
μενους. εκεινοι μεν γαρ τοις τρυφερωτεροις επιτρεχοντες σιτιοις, ατιμαζουσι
πολλακις τα των εδωδιμων χρηστοτερα, και το κρειττον εσθ' οτε κακυνουσιν, ουχ
ομολογουντες την νοσον, υφ' ης αυτο παραιτεισθαι βιαζονται. οι δε αμαθιαι
συντροφοι, και φρενος της αγαθης ηττωμενοι, καταφριττουσι την γνωσιν, ην εδει
και σφοδρα πολλοις καταθηρασθαι πονοις, και δια συντονου μαλλον εξανυειν
σπουδης. ανηρ μεν ουν ο πνευματικος τοις του Σωτηρος ημων εντρυφησει λογοις,
αναβοησει δε αν μαλλον και δικαιως "Ὡς γλυκεα "τωι λαρυγγι μου τα λογια σου·
υπερ μελι και κηριον τωι "στοματι μου." ο δε ψυχικος Ἰουδαιος μωριαν ειναι λογι
ζομενος ασυνετως το πνευματικον μυστηριον, και δια των του Σωτηρος ρηματων επι
την ανθρωπωι πρεπουσαν συνεσιν αναβαινειν παρακαλουμενος, επι την συντροφον
αει κατα πιπτει μωριαν, το μεν πονηρον καλον λεγων, το δε καλον πονηρον, κατα
την του προφητου φωνην. πατρωζει δε παλιν, και τας των προγονων αμαθιας
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απομιμουμενος καν τουτοις αλωσεται· οι μεν γαρ το μαννα παρα του Θεου χορηγου
μενοι, και της ανωθεν μετισχοντες ευλογιας επι την συνηθη χυδαιοτητα
κατεφεροντο, και τας εν Αιγυπτωι δυσωδιας εζητουν, κρομμυα και πρασα και κρεων
λεβητας επιθυ μουντες ιδειν· οι δε την ζωοποιον του Πνευματος χαριν δεχεσθαι
παρακαλουμενοι, και τον αρτον τον αληθινον, τον εκ Θεου και Πατρος ηκοντα
τρεφεσθαι διδασκομενοι, προς την εαυτων εκνευουσι πλανην, "φιληδονοι μαλλον
οντες η "φιλοθεοι·" και ωσπερ οι τουτων προγονοι και αυτης κατη γορουν της δια
του μαννα τροφης, αποτολμωντες λεγειν "̔Η δε ψυχη ημων καταξηρος" εν τωι μανναι
τουτωι· ουτω 1.549 και ουτοι παλιν τον αρτον αποπεμπονται τον αληθινον, ουκ
ερυθριωντες λεγειν Σκληρος εστιν ο λογος ουτος. ∆ει τοιγαρουν σοφους ειναι τους
των θειων μυστηριων ακροατας, δει δοκιμους ειναι τραπεζιτας, ως ειδεναι το
δοκιμον και το παρασημον νομισμα, και μητε τοις πιστει παραδεκτοις ακαιρως
επαγειν την ανεξιτητον ζητησιν, μητε τοις της ζητησεως δεομενοις επασωτευεσθαι
πιστιν εσθ' οτε την επιζημιον, αποδιδοναι δε το εκαστωι πρεπον των λαλου μενων,
και δι' ευθειας ωσπερ ιεναι τριβου, το εκκλινειν επ' αμφω παραιτουμενους. οδωι γαρ
βασιλικηι πορευεσθαι πρε πει τον εις ορθοτητα πιστεως τρεχοντα της εν Χριστωι.
Τουτο υμας σκανδαλιζει; εαν ουν θεωρητε τον υιον του ανθρωπου αναβαινοντα
οπου ην το προτερον; Ἐκ πολλης αγαν της αμαθιας των υπο τωι Σωτηρι Χριστωι
μαθητευομενων τινες επι τοις παρ' αυτου λογοις εσκανδαλιζοντο. επειδη γαρ
επηκροωντο λεγοντος "Ἀμην "αμην λεγω υμιν, εαν μη φαγητε την σαρκα του υιου
του "ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα, ουκ εχετε ζωην εν "εαυτοις·" εις ωμοτητα
τινα θηριοπρεπη καλεισθαι σφας υπελαμβανον, ως σαρκοφαγειν μεν απανθρωπως,
αιμα δε ροφειν επιταττεσθαι, και οσα και μονον ακουσαι φρικτα ταυτα ποιειν
αναγκαζεσθαι. ου γαρ ᾔδεσαν πως του μυστη ριου το καλλος, και την ηυρημενην επ'
αυτωι καλλιστην οικονομιαν· επι δε γε τουτωι κακεινο που παντως καθ' εαυτους
ελογιζοντο Πως αν ημιν το ανθρωπινον σωμα την αιωνιον εμφυτευσαι ζωην; τι δε
ονησει προς αθανασιαν το ημιν ομοφυες; συνεις τοιγαρουν ο Χριστος τα εν αυτοις
βουλευματα· "παντα γαρ γυμνα και τετραχηλισμενα "τοις οφθαλμοις αυτου·"
θεραπευει παλιν εις καταληψιν 1.550 των αγνοουμενων ετι πολυτροπως
χειραγωγων. ανοητως γαρ λιαν, ω ουτοι, φησιν, επι τοις παρ' εμου σκανδαλιζεσθε
λογοις. ει γαρ ουπω πιστευειν εγνωκατε, καιτοι πολλακις μυσταγωγουμενοι, οτι
ζωην υμιν ενησει το ημετερον σωμα, τινα τροπον διατεθησεσθε, φησιν, οταν αυτο
και εις ουρανον ανιπταμενον βλεπητε; ου γαρ υπισχνουμαι μονον, οτι και εις αυτον
αναβησομαι τον ουρανον, ινα μη παλιν λεγητε το Πως· αλλ' εν οφθαλμοις υμιν η
θεα στησεται, παντα δυσω πουσα τον αντιλεγοντα. εαν ουν βλεπητε, φησιν, εις τον
ουρανον αναβαινοντα τον υιον του ανθρωπου, τι ερειτε παλιν; ελεγχθησεσθε γαρ ου
μετριως αφραινοντες. ει γαρ μη δυνασθαι την εμην σαρκα την ζωην υμιν ενθειναι
λογιζεσθε, πως πτηνου δικην εις ουρανον αναβησεται; ει γαρ μη δυναται ζωοποιειν,
οτι μη πεφυκε ζωοποιειν, πως αεροβα τησει, πως δε εις ουρανους αναβησεται; και
τουτο γαρ ομοιως αδυνατον τηι σαρκι. ει δε αναβαινει παρα φυσιν, τι το κωλυον ετι
και ζωοποιειν αυτην, και ει μη πεφυκε ζωοποιειν, οσον εις ιδιαν φυσιν; ο γαρ
ουρανιον αποδειξας το απο γης, και ζωοποιον αποτελεσει, και ει πεφυκε φθειρε σθαι
κατα τον ιδιον λογον. Ἐπιτηρητεον δε οπως ουκ ανεχεται παλιν εις δυο καταμε
ριζεσθαι χριστους, κατα την τινων αβουλιαν. αμεριστον γαρ εαυτον πανταχηι
φυλαττει μετα την ενανθρωπησιν. τον γαρ υιον του ανθρωπου φησιν αναβαινειν
οπου ην το προτερον, καιτοι του εκ γης σωματος ουκ οντος ανω προ τουτου, μονου
δε ετι και καθ' εαυτον του Λογου, προ συνδρομης της εις σαρκα· καλως ουν ο Παυλος
το "Εις Κυριος Ἰησους Χριστος" εν ιδιαις τεθεικεν επιστολαις. εις γαρ Υιος, και προ
της σαρ 1.551 κωσεως και μετα την σαρκωσιν, και ουκ αλλοτριον του Λογου το ιδιον
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου λογιουμεθα σωμα· δια γαρ τοι τουτο και υιον ανθρωπου φησι τον ανωθεν εξ
ουρανου καταφοιτησαντα Λογον· σαρξ γαρ εγενετο, κατα τον μακαριον
Ευαγγελιστην, και ουκ εις σαρκα μεταχωρησας εκ παρατροπης· ατρεπτος γαρ και
αναλλοιωτος κατα φυσιν εστιν, ως Θεος· αλλ' ως εν ιδιωι κατοικησας ναωι, τωι εκ
παρθενου φημι, και ανθρωπος γε γονως κατα λογον αληθινον. αναβησεσθαι δε
λεγων, ενθα και προτερον ην, διδωσι πως εννοειν τοις ακροωμενοις, οτι
καταβεβηκεν εξ ουρανου· ην γαρ ουτως εικος συνεντας του λογου την δυναμιν, ουχ
ως ανθρωπωι προσεχειν μονον, αλλ' ειδεναι λοιπον και τον εν σαρκι Θεον Λογον,
πιστευειν τε οτι και ζωοποιον εσται το σωμα αυτου. Το πνευμα εστι το ζωοποιουν, η
σαρξ ουκ ωφελει ουδεν. Ου σφοδρα, φησιν, ασυνετως το μη δυνασθαι ζωοποιειν
περιτεθεικατε τηι σαρκι· οταν γαρ μονη νοηται και καθ' εαυτην η της σαρκος φυσις
πως, ουκ εσται δηλονοτι ζωο ποιος· ζωογονησει μεν γαρ τι των οντων ουδαμως,
δειται δε μαλλον αυτη του ζωογονειν ισχυοντος. επαν δε το περι της
ενανθρωπησεως πολυπραγμονηται μυστηριον, ειτα τις ο ενοικων τηιδε τηι σαρκι
μανθανητε, διατεθησεσθε παντως, φησιν, ει μη και αυτου κατηγορειτε του θειου
Πνευματος, οτι δυναται ζωοποιειν, καν μηδεν ολως η σαρξ εξ εαυτης ωφεληι. επειδη
γαρ ηνωται τωι ζωοποιουντι Λογωι, γεγονεν ολη ζωοποιος προς την του βελτιονος
αναδραμουσα δυναμιν, ουκ αυτη προς την ιδιαν βιασαμενη φυσιν, τον ουδαμοθεν
ηττωμενον. καν ασθενηι τοιγαρουν η της σαρκος φυσις, οσον ηκεν εις εαυτην, εις το
δυνασθαι ζωοποιειν, αλλ' ουν ενερ γησει τουτο τον ζωοποιον εχουσα Λογον, και
ολην αυτου την 1.552 ενεργειαν ωδινουσα. σωμα γαρ εστι της κατα φυσιν ζωης,
1.552 και ουχ ενος τινος των απο της γης, εφ' ουπερ αν και ισχυσαι δικαιως το Ἡ
σαρξ ουκ ωφελει ουδεν. ου γαρ η Παυλου τυχον, αλλ' ουδε η Πετρου, ηγουν ετερου
τινος τουτο εν ημιν εργασεται· μονη δε και εξαιρετως η του Σωτηρος ημων Χριστου,
εν ωι κατυκησε "παν το πληρωμα "της θεοτητος σωματικως." και γαρ αν ειη των
ατοπω τατων το μεν μελι τοις ουκ εχουσι κατα φυσιν το γλυκυ την ιδιαν εντιθεναι
ποιοτητα, και εις εαυτο μετασκευαζειν δυνασθαι το, ωιπερ αν αναμισγηται, την δε
του Θεου Λογου ζωοποιον φυσιν μη ανακομιζειν οιεσθαι προς το ιδιον αγα θον, το
εν ωιπερ ενυκησε σωμα. ουκουν επι μεν των αλλων απαντων αληθης εσται λογος,
οτι η σαρξ ουκ ωφελει ουδεν· ατονησει δε επι μονου Χριστου, δια το εν αυτηι
κατοικησαι την ζωην, τουτεστι τον Μονογενη. πνευμα δε φησιν εαυ τον· "Πνευμα
γαρ ο Θεος·" και κατα τον μακαριον Παυλον "̔Ο γαρ Κυριος το πνευμα εστιν." και ουκ
αναιρουντες το ιδιως υφεσταναι το Πνευμα το Ἅγιον τα τοιαυτα φαμεν, αλλ' ωσπερ
υιον ανθρωπου φησιν εαυτον, επειδη γεγονεν ανθρωπος, ουτω παλιν απο του ιδιου
πνευματος εαυτον ονο μαζει. ου γαρ αλλοτριον αυτου το Πνευμα αυτου. Τα ρηματα
α λελαληκα υμιν, πνευμα εστι και ζωη εστιν. Ὅλον ηδη τηι ζωοποιωι του Πνευματος
ενεργειαι το ιδιον σωμα πληροι. πνευμα γαρ λοιπον την σαρκα καλει, και ουκ
ανατρεπων το ειναι σαρκα αυτην· δια δε το ακρως ηνωσθαι τε αυτωι, και ολην αυτου
την ζωογονον ενδυσασθαι δυναμιν, οφειλουσαν ηδη καλεισθαι και πνευμα. και θαυ
1.553 μαστον ουδεν, μηδε γαρ επι τουτωι σκανδαλισθηις. ει γαρ "ο κολλωμενος τωι
Κυριωι εν πνευμα εστι," πως ουχι μαλλον το ιδιον αυτου σωμα εν ως προς αυτον
ονομασθη σεται; σημαινει τοιγαρουν δια των προκειμενων τοιουτον τι παλιν Ἐκ
των ενοντων υμιν διαλογισμων υπαισθανομαι, φησιν, ασυνετουντες οτι
διαλογιζεσθε γεγονεναι μοι λογον τον προς υμας, οτι τηι φυσει ζωοποιον εστι το απο
γης σωμα· αλλ' ουχ ουτος εστιν εν τοις εμοις ρημασιν ο σκοπος· ολη γαρ ην προς
υμας περι του θειου Πνευματος η εξηγησις και περι της αιωνιου ζωης. ουδε γαρ η της
σαρκος φυσις ζωοποιον το πνευμα εργαζεται, αλλ' η του Πνευματος δυ ναμις
ζωοποιον το σωμα ποιει. τα ρηματα τοινυν απερ υμιν διειλεγμαι, πνευμα εστι,
τουτεστι πνευματικα και περι του Πνευματος, και ζωη εστιν, αντι του ζωοποια και
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι της κατα φυσιν ζωης. και ουκ αθετων την ιδιαν σαρκα τα τοιαυτα φησιν, αλλ'
οπερ εστιν αληθες, τουτο διδασκων ημας· οπερ γαρ ειρηκαμεν αρτιως, τουτο παλιν
ερουμεν αναλαβοντες δια το χρησιμον· η της σαρκος φυσις, αυτη καθ' εαυτην ουκ αν
δυναιτο ζωογονειν· επει τι το πλεον εν τωι κατα φυσιν Θεωι; αλλ' ου μονη και καθ'
εαυτην και εν Χριστωι νοηθησεται· εχει γαρ ενωθεντα τον Λογον, ος εστι κατα φυσιν
ζωη. οταν ουν ζωοποιον αυτην ονομαζηι Χριστος, ουκ αυτηι τοσουτον, οσον εαυτωι,
ητοι τωι ιδιωι Πνευματι το ζωογονειν δυνασθαι μαρτυρει. δι' αυτον γαρ και το ιδιον
αυτου σωμα ζωοποιον εστιν, επειπερ αυτο προς την ιδιαν ανεστοιχειωσε δυναμιν· το
δε οπως, ουτε νωι καταληπτον, ουτε γλωττηι λεκτον, σιωπηι δε και πιστει τηι υπερ
νουν τιμωμενον. Ὅτι δε πολλακις τωι του Πνευματος ονοματι παρα ταις 1.554
θεοπνευστοις γραφαις καλειται και ο Υιος, δια των υποτε ταγμενων εισομεθα.
γραφει τοινυν ο μακαριος Ἰωαννης περι αυτου "Ουτος εστιν ο ελθων δι' υδατος και
πνευματος "̓Ιησους Χριστος, ουκ εν τωι υδατι μονον, αλλα και εν τωι "υδατι και τωι
πνευματι, και το πνευμα εστι το μαρτυρουν, "οτι το πνευμα εστιν η αληθεια." ιδου
γαρ πνευμα την αληθειαν ονομαζει, καιτοι βοωντος διαῤρηδην του Χριστου "̓Εγω
ειμι η αληθεια·" Παυλος δε παλιν ημιν επιστελλων φησιν "Οι εν σαρκι οντες Θεωι
αρεσαι ου δυνανται· υμεις "δε ουκ εστε εν σαρκι αλλ' εν πνευματι, ειπερ πνευμα
Θεου "οικει εν υμιν. ει δε τις πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος "ουκ εστιν αυτου. ει δε
Χριστος εν υμιν, το μεν σωμα "νεκρον δια την αμαρτιαν, το δε πνευμα ζωη δια
δικαιο "συνην." ιδου γαρ δη παλιν εν τουτοις το του Θεου Πνευμα κατοικειν εν ημιν
αποφηναμενος, αυτον ειρηκεν εν ημιν ειναι τον Χριστον. αδιαιρετον γαρ του Υιου
το Πνευμα αυτου, κατα γε τον εν ταυτοτητι φυσεως λογον, ει και νοοιτο υπαρχειν
ιδιοσυστατως. δια τουτο πολλακις αδιαφορει, ποτε μεν το Πνευμα, ποτε δε εαυτον
ονομαζων. Ἀλλ' εισιν εξ υμων τινες οι ου πιστευουσιν· ᾔδει γαρ εξ αρχης ο Ἰησους,
τινες εισιν οι μη πιστευοντες και τις εστιν ο παραδωσων αυτον. και ελεγε ∆ια τουτο
ειρηκα υμιν οτι ουδεις δυναται ελθειν προς με, εαν μη ηι δεδομενον αυτωι εκ του
Πατρος μου. Ἐν τουτωι δη παλιν εστι διαῤρηδην οραν πληρουμενον το δι' ενος των
αγιων προφητων προκεκηρυγμενον "Ἀκοηι "ακουσετε και ου μη συνητε, και
βλεποντες βλεψετε και "ου μη ιδητε. επαχυνθη γαρ η καρδια του λαου τουτου, 1.555
"και τα ωτα αυτων εβαρυναν, και τους οφθαλμους αυτων "εκαμμυσαν, μηποτε ιδωσι
τοις οφθαλμοις αυτων, και τηι "καρδιαι συνωσι και επιστρεψωσι, και ιασομαι
αυτους." αυτηκοοι γαρ των του Σωτηρος γιγνομενοι διδαγματων, και ου παρ' ετερου
τινος των αγιων μανθανοντες, δια φωνης δε μαλλον του παντων ∆εσποτου
μυσταγωγουμενοι, αλλα γαρ και τοις του σωματος ορωντες αυτον οφθαλμοις, ταις
σφων αυτων ανοιαις εξεπαχυνοντο, και τον της διανοιας καταμυ σαντες οφθαλμον,
τον της δικαιοσυνης ηλιον απετρεποντο, τον της ευαγγελικης παιδευσεως φωτισμον
ου παραδεχο μενοι· πονηροι γαρ ησαν και πολλοις ηδη τοις παρωιχη κοσιν ενοχοι
πταισμασι. δια τουτο και "πωρωσιν απο "μερους γεγενησθαι τωι Ἰσραηλ" ο σοφος
ημιν διεμαρ τυρατο Παυλος. επει δε και ου της τυχουσης φρονησεως εργον ην τον εν
ανθρωπειαι μορφηι κρυπτομενον επιγνωναι Θεον, μη δυνασθαι φησι προς αυτον ιεναι
τον ουπω λαβοντα, συνεσιν δε δηλονοτι παρα του Θεου και Πατρος, και μαλα
εικοτως. ει γαρ "πασα δοσις αγαθη και παν δωρημα "τελειον ανωθεν εστι
καταβαινον εκ του πατρος των φω "των·" πως αν ουχι μαλλον και το επιγνωναι
Χριστον, δωρον αν γενοιτο της του Πατρος δεξιας; και η της αληθειας καταληψις,
πως ουκ αν νοοιτο πασης επεκεινα χαριτος; οσωι γαρ αν φαινοιτο των ανωτατω
προξενος αγαθων, τοσουτωι μαλλον αν πρεποι της θειας αυτην ηρτησθαι φιλοτιμιας.
διδωσι γεμην ου τοις ακαθαρτοις ο Πατηρ το επιγνωναι Χριστον, ουδε τοις εις
εκτοπους απειθειας αποφοιταν μελε τησασι την επωφελεστατην του Πνευματος
ενιησι χαριν· ου γαρ εδει βορβορωι το τιμιον επιχεισθαι μυρον. και γουν ο μακαριος
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητης Ἱερεμιας, προαποκαθαιρεσθαι δειν ταις 1.556 εις παν εργον αγαθον
επιθυμιαις, τους εγγιζειν εθελοντας τωι Χριστωι δια της πιστεως επιταττει βοων
"Ζητησατε τον "Θεον, και εν τωι ευρισκειν αυτον επικαλεσασθε· ηνικα δ' "αν εγγιζηι
υμιν, απολιπετω ο ασεβης την οδον αυτου και "ανηρ ανομος την βουλην αυτου και
επιστραφητω επι "Κυριον, και ελεηθησεται, οτι επι πολυ αφησει τας αμαρ "τιας
υμων." οραις οπως προεξανιστασθαι χρηναι φησι της αρχαιας οδου, και των
παρανομων απανιστασθαι βου λευματων, ινα την των αμαρτιων αφεσιν
κομισωμεθα, δια πιστεως δε δηλονοτι της εν Χριστωι. δεδικαιωμεθα γαρ ουκ "εξ
εργων νομου," αλλα κατα χαριν την εξ αυτου, και την δωρηθεισαν ημιν ανωθεν
αμνησικακιαν. Ἀλλ' ερει τις τυχον Τοιγαρουν τι το κωλυσαν αυτον αμνησικακησαι
και Ἰουδαιοις, και τωι Ἰσραηλ συν ημιν την αφεσιν επιδαψιλευσασθαι; ην γαρ δη και
ουτως πρεπον τωι τελειως αγαθωι. πως δε και αληθευσει, φησιν, οταν λεγηι προς ημας
"Ουκ ηλθον καλεσαι δικαιους, αλλα αμαρτωλους "εις μετανοιαν;" Τι ουν προς
ταυτα; μονοις τοις εξ Ἰσραηλ και πρωτοις η δια του Σωτηρος προσεπινοειται χαρις·
απεσταλη γαρ, ως αυτος διεβεβαιωσατο, προς μονα τα απολωλοτα προβατα οικου
Ἰσραηλ. και γουν τοις εθελουσι πιστευειν εξην και εις την ζωην ανατρεχειν την
αιωνιον. αλλ' οι μεν ευγενε στερωι συζωντες τροπωι, και της αληθειας οντες
ερευνηται, την του Θεου και Πατρος χαριν συνεργον λαβοντες εις σωτηριαν δια
πιστεως ανεσωζοντο· ο δε αλαζων Φαρισαιος και οι σκληροκαρδιοι μετ' εκεινων
αρχιερεις και πρεσβυτεροι του λαου, πιστευειν ουκ ηθελον, καιτοι προπεπαιδευμενοι
δια Μωυσεως και των προφητων. επειδη δε δια την εαυτων δυσβουλιαν αναξιοι
λοιπον της αιωνιου ζωης ανεδεικνυντο, τον παρα του Θεου και Πατρος ουκ
εκομισαντο φωτισμον. 1.557 εχεις και τουτου τον τυπον εν αρχαιοτεροις
συγγραμμασιν. ονπερ γαρ τροπον τοις κατα την ερημον απιστησασι τωι Θεωι, το
εισελθειν εις την γην της επαγγελιας ου δεδοται, ουτω και τοις δια της απειθειας
ατιμαζουσι τον Κυριον, ουκ εδοθη το εισελθειν εις την των ουρανων βασιλειαν, ης
ην ο τυπος της επαγγελιας η γη. και ουκ "αδικος ο Θεος ο "επιφερων εκαστωι την
οργην·" δικαιος γαρ ων κατα φυσιν οριει παντως ορθα, και το οικειον απευθυνει
κριμα πρεποντως τηι ιδιαι φυσει, καν μη νοοιμεν αυτοι της υπερ ημας οικονο μιας την
οδον. Χρησιμως γεμην ο μακαριος Ευαγγελιστης παντα φησιν ειδεναι τον Ἰησουν,
και ουκ αγνοησαι παλιν τινες μεν οι απειθησειν μελλοντες, τις δε ο της εις αυτον
δυσσεβειας υπουργος, ινα παλιν νοηται Θεος, ως "ειδως τα παντα πριν "γενεσεως
αυτων." Ἐκ τουτου πολλοι των μαθητων αυτου απηλθον εις τα οπισω, και ουκετι
μετ' αυτου περιεπατουν. Σκληρα πως εστι τοις ασυνετοις αει τα σοφα, και οπερ αν
οιηται τις και ου μετριως ονησειν αυτους, τουτο πολλακις οραται και επιζημιον.
ονπερ γαρ τροπον τοις την οψιν αλγουσι την σωματικην μαχεται μεν του ηλιου το
φως, ηδυ δε πως εστι το αφεγγεσιν εγκαθιδρυεσθαι τοποις, ουτω τοις νοσουσι τα
κατα τον νουν, απεχθη μεν των μαθηματων τα περισκελεστερα, και τα δυσευρετοις
εννοιαις επεσκιασμενα, βδελυρωτατα, καν πολυ το ωφελιμον εχοι, προσφιλη δε
μαλλον τα μικρα και ηδιονα, καν μηδεν εσθ' οτε περιποιηι το λυσιτελες. η γαρ ουκ εκ
των προκειμενων το ειρημενον αληθες ον ευρησομεν; το θειον και μεγα μυστηριον
παρα 1.558 τιθεντος Χριστου, και δια ποικιλων θεωρηματων ανοιγνυντος την επ'
αυτωι καταληψιν, και μονονουχι περιστελλοντος ηδη το καταπετασμα του ναου, και
την εσωτεραν σκηνην εκκα λυπτοντος, καταμυσαττονται μεν τον ουτω σοφον τε και
ουρανιον λογον, απονευουσι δε παλιν εις αμαθιαν κτηνο πρεπη, και απηλθον εις τα
οπισω, καθαπερ φησιν ο Ευαγγε λιστης, και το περιπατειν ετι συν αυτωι
παραιτουμενοι. τουτο γαρ οντως εστι το οπισω πεσειν. δια τουτο και δια του
προφητου φησι παλιν Ἱερεμιου προς την αγνωμονα και φιλονεικον Ἱερουσαλημ,
την των απειθουντων δηλονοτι τροφον "Συ απεστραφης με, λεγει Κυριος, και οπισω
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"πορευσηι·" και γαρ δη κατα λογον αληθη τηι των αγαθων αποστροφηι το οπισω
πιπτειν ακολουθει· Θεος δε το παν αγαθον. ουκουν απηλθον εις τα οπισω, και
πεπτωκασιν ανοπιν οι δειλαιοι, τωι Σωτηρι μη συμβαδιζοντες ετι, προς ετερας δε
ωσπερ τραπομενοι τριβους, και εις τα συνηθη κατασυρομενοι παθη. Ἀλλ' ιδωμεν
παλιν, ει μη και τουτου τον τυπον εν τοις του Μωυσεως ευρισκομεν λογοις. ουκουν
οτε μακρας διιπ πευσαντες οδους, και την αγριαν εκεινην διελασαντες ερημον, επ'
αυτηι λοιπον ησαν της επαγγελιας τηι γηι, κατασκεψο μενοι ταυτην κατα θειον
απεστελλοντο προσταγμα Ἰησους τε ο του Ναυη, και συν αυτωι τινες ετεροι. ως δε
διοπτευ σαντες απασαν επι Μωυσεα παλιν ανεκομιζοντο, προσελα λουν τηι
συναγωγηι πικρα μεν τινες· γη γαρ, εφασκον, ην κατεσκεψαμεθα αυτην, χαλεπους
εχει τους οικητορας, και υιους γιγαντων εωρακαμεν εκει, και οσαπερ ην τους ακροω
μενους οῤρωδειν αναπειθοντα προστιθεντες διετελουν. Ἰη σους δε μετ' εκεινους
πολλοις μεν επαινοις καταστεφειν επειρατο την γην, παρεκαλει δε λεγων "Ἡ γη, ην
κατεσκε 1.559 "ψαμεθα αυτην, αγαθη σφοδρα· ει αιρετιζει ημας Κυριος, "εισαξει
ημας εις αυτην." αλλα των Ἰουδαιων οι προγονοι καταλιθουν μεν οτι πρεποι τον
Ἰησουν διετεινοντο· του δε παντα ισχυοντος Θεου το μηδεν δυνασθαι
καταψηφιζομενοι, "καθισαντες εκλαιον," καθα γεγραπται, και παροξυνουσι μεν επι
τουτοις εικοτως τον απαντων ∆εσποτην. επειδη δε ησαν απειθεις ουτω και υβρισται,
της επαγγελιας αποπεπτω κασιν· "Ὡς γαρ ωμοσα, φησιν, εν τηι οργηι μου Ει εισε
"λευσονται εις την καταπαυσιν μου." ειτα τι το επι τουτοις; παλινδρομειν αυτοις, και
οπισω βαδιζειν εσαυθις επιταττει Θεος· λεγει γαρ προς Μωυσεα "Αυριον απαραντες
"επιστραφητε υμεις οδον θαλασσαν ερυθραν." επειδη γαρ εισελθειν ουκ
εβουληθησαν, εις ην εκληθησαν γην, πεμ πονται προς αποστροφην, και την αυτην
αυθις ανελιττειν οδον αναγκαζονται· ου γαρ ηθελησαν ακολουθησαι τοις Ἰησου
λογοις, ουδε αγαθην ακουοντες την γην, ετιμων τηι συναινεσει τον συμβουλον. οπερ
ουν εκεινοι τοτε πεπονθασι, τουτο και ουτοι νυνι. διδασκομενοι γαρ την οδον της
αιωνιου ζωης, και εις την των ουρανων βασιλειαν ειστρεχειν παρα καλουμενοι, ταις
απειθειαις υβριζουσι· δια τουτο δικαιως απηλθον εις τα οπισω, και το συμβαδιζειν
ετι τωι καθηγου μενωι προς σωτηριαν ταις εαυτων δυστροπιαις ζημιουμενοι. 9Ειπεν
ουν τοις δωδεκα ο Ἰησους Μη και υμεις θελετε υπαγειν; Ου προτρεπει προς
αποστασιν τους αγιους αποστολους ο κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ουδε
ελευθεραν αυτοις και ακατηγορητον του πραγματος επιδεικνυει την αδειαν, αλλ'
ουδε προχειρως απονευειν εφιησιν, ως ουδεν πεισομενους εκ τουτου το βλαβος·
απειλει δε μαλλον ευφυως, ως ει μη 1.560 φαινοιντο κρειττους της Ἰουδαιων
απαιδευσιας, οπισω και αυτοι πεμφθησονται, και ουκετι συν αυτωι βαδιουνται, κατοι
χησονται δε προς απωλειαν. ου γαρ ο πολυς εν αριθμωι προσκυνητης παντως εσται
παρα Θεωι και τιμιος, αλλ' ο εν ορθηι διαπρεπων πιστει, και ει φαινοιτο βραχυς. δια
τουτο πολλους μεν ειναι τους κεκλημενους η θεια λεγει γραφη, παραδεχθησεσθαι δε
μονους τους εκλεκτους, και δοκιμω τατους ολιγους οντας κομιδη. και τουτο γαρ
αυτος ο θειος ημιν διεμαρτυρατο λογος. ομοιον τοινυν ως ει και εφασκε τοις εαυτου
μαθηταις ο Σωτηρ Ει μεν τοις ημετεροις αμελλητι καταπειθεσθε λογοις, ει το
κατηγορουν ενδοιαζειν αφεντες απεριεργαστωι πιστει λοιπον παραδεχεσθε το μυ
στηριον, ει πικρον υμιν φαινεται και βδελυριας ου της τυχουσης αναμεστον το
σκληριαν των εμων κατηγορησαι λογων, ει παραιτεισθε λεγειν Ἰουδαικως "Πως
δυναται "ημιν ουτος δουναι την σαρκα αυτου φαγειν;" οψομαι τε συνοντας ηδεως,
και συνδιαιτησομαι χαιρων, και γνησιους οντας αγαπω· ει δε τοις οπισω πεσουσι τα
ισα φρονειν εγνωκατε, και συναποτρεχειν εφιημι, και συναπελαυνω δι καιως. ου
γαρ επιλειψουσι προσκυνηται, των ευαγγελικων κηρυγματων ουκ εις μονην
λαληθησομενων την Ἰουδαιαν, αλλ' εις πασαν ηδη περιφοιτωντων την οικουμενην,
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και καθαπερ εις θιασον ενα τους απανταχοσε καλουντων, και συναγειροντων
ευπετως επι την της αληθειας επιγνωσιν. " Ιδε τοιγαρουν χρηστοτητα και αποτομιαν
Θεου," καθαπερ ο Παυλος φησι· και αποτομιαν μεν επι τοις απειθησασι, χρηστοτητα
δε παλιν επι τοις μελλουσιν επιγινωσκειν αυτον, εαν επιμενωσι τηι χρηστοτητι,
καθαπερ που παλιν ο Παυλος διισχυρισατο· επει και αυτοι εκκοπησονται· ο γαρ των
κατα φυσιν ου φεισαμενος κλαδων, ουδε των εγκεντρισθεντων 1.561 φεισεται. ιστω
τοιγαρουν και παιδευεσθω δια τουτων ο χωλευων εξ ανοιας περι την πιστιν, ως ει
μη βουλοιτο της τοιαυτης καταληξαι νοσου, βαδιειται μεν εις τα οπισω, και τον
καθηγουμενον ετι προς ζωην αιωνιον ουκ εχων κατοιχη σεται μεν εις ᾅδου στυγνος,
ανοιμωξει δε την εαυτου δυσβου λιαν· "Ἐκει γαρ εσται, φησιν, ο κλαυθμος και ο
βρυγμος "των οδοντων." εικος δε δη παλιν και ετερον ημιν υποση μαινεσθαι
χρησιμον δια του λεγειν τοις εαυτου μαθηταις τον Ἰησουν Μη και υμεις θελετε
υπαγειν; ινα γαρ μη νομι ζοιντο και αυτοι ταις Ἰουδαικαις αμαθιαις
συναποφερεσθαι, και συγκατολισθανειν τοις απειθησασιν, η και αλλως κατα βοησαι
μετ' εκεινων αυτου, ως σκληρα μεν διδασκοντος, αδυνατα δε μυσταγωγειν
επιχειρουντος τους ακροωμενους, επυνθανετο χρησιμως ει θελητον αυτοις ειη το
μετ' εκεινων αποφοιταν, ινα δια τουτου καλεσηι προς ομολογιαν της ορθης και
ακηρατου πιστεως, ο δη και γεγονεν.
1.562 ΚΕΦΑΛΗ ∆. Ὅτι τυπος ην του Χριστου προηγουμενη του λαου κατα την
ερημον η αγια σκηνη, και η κιβωτος δε η εν αυτηι και η λυχνια και τα θυσιαστηρια
δε, το τε του θυμιαματος και το των καρπωματων, αυτον εσημαινε τον Χριστον.
Ἀπεκριθη αυτωι Σιμων Πετρος Κυριε, προς τινα απελευσομεθα; ρηματα ζωης αιωνιου
εχεις. ∆Ι' ενος οι παντες λαλουσι του προυχοντος, την αγιοις οντως πρεπωδεστατην
αποσωζοντες επιστημην, ινα δη τυπος τοις μετ' αυτους καν τουτωι παλιν ευρισκοιντο
σωφρονος τε και αξιαγαστου λογισμου· χρην γαρ εις διδασκαλου λαλειν ακοας, ουχι
παντας αδιακριτως προπηδωντας των αλλων προαλεστερον, και το αγορευειν ουκ
αυτοις πρεποντως αρπα ζοντας, παραχωρειν δε μαλλον επειγεσθαι σοφως τοις οιπερ
αν ειεν και βουληι και ταξει προτεταγμενοι. δια τουτο και ο Παυλος "Προφηται, φησι,
δυο η τρεις λαλειτωσαν, και ανα "μερος." ου γαρ επειδηπερ τηι της προφητειας
τετιμηνται χαριτι, δια τουτο χρηναι αυτους και ατακτως ποιεισθαι τον λογον
επεψηφιζετο· αλλ' επειπερ ησαν αγιοι, δια τουτο δη μαλλον επιστημονως τοις
ακροωμενοις προσλαλειν διεκε λευετο. ουκουν επιστημης ην εργον αγιοπρεπους το
υπερ παντων απολογεισθαι μονον εαν τον ωιπερ υπηρχε το μειζον 1.563 εν ταξει.
Προς τινα τοιγαρουν απελευσομεθα, φησιν, αντι του Τις ημας μυσταγωγησει τα
παραπλησια; η και τινι προσ ελθοντες το κρειττον ευρησομεν; ρηματα ζωης αιωνιου
εχεις· ου σκληρα, καθαπερ εκεινοι φασιν, αλλ' εις το παντων εξαι ρετον
αναφεροντα, τουτεστιν, εις ακαταληκτον και μακραιωνα βιον, και φθορας απασης
εξωικισμενην ζωην. δηλον δε δηπου παντως ημιν και δια τουτων εσται των λογων,
ως ενι και μονωι διδασκαλωι δει προσκαθεζεσθαι τωι Χριστωι, και προσ εδρευειν
αδιαλειπτως τε και απερισπαστως αυτωι, και αυτον ποιεισθαι καθηγητην, ποδηγειν
ειδοτα καλως εις ζωην την απεραντον. ουτω γαρ ουτω και εις την ουρανιον τε και
θειαν αυλην αναβησομεθα, και εις την των πρωτοτοκων εκκλησιαν εισελαυνοντες,
τοις υπερ νουν τον ανθρωπινον εντρυφησομεν αγαθοις. οτι γαρ εστιν αγαθον τε και
σωτη ριον χρημα το μονωι βουλεσθαι κατακολουθειν τωι Χριστωι, και αυτωι συνειναι
δια παντος, και αυτη μεν αναμφιλογως η του πραγματος πληροφορησει φυσις. ουδεν
δε ηττον και εκ των αρχαιοτερων γραμματων εισομεθα. Ουκουν οτε τας Αιγυπτιων
πλεονεξιας αποδυσαμενοι προς την της επαγγελιας γην οι εξ Ἰσραηλ ηπειγοντο, ουκ
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατακτους ποιεισθαι τας πορειας αυτους εκελευε Θεος, ουδε οποιπερ αν τις εθελησαι
βαδιζειν ο νομοθετης ηφιει· πλανη θησεσθαι γαρ παντως ουκ εχοντας τον
ηγουμενον ουκ αμφι βολον ην. δια τουτο γαρ γεγραπται παλιν προς υποτυ πωσιν
ημετεραν εν τωι βιβλιωι τωι καλουμενωι των αριθμων "Και τηι ημεραι ηι εσταθη η
σκηνη, εκαλυψεν η νεφελη την "σκηνην, τον οικον του μαρτυριου· και το εσπερας
ην επι "της σκηνης ως ειδος πυρος εως πρωΐ. ουτως εγιγνετο δια "παντος, η νεφελη
εκαλυπτεν αυτην ημερας και ειδος πυρος "την νυκτα. και ηνικα ανεβη η νεφελη απο
της σκηνης, 1.564 "και μετα ταυτα απηραν οι υιοι Ἰσραηλ· και εν τωι τοπωι "ου αν
εστη η νεφελη, εκει παρενεβαλον οι υιοι Ἰσραηλ· "δια προσταγματος Κυριου
απαρουσι. και φυλαξονται οι "υιοι Ἰσραηλ την φυλακην του Θεου και ου μη
εξαρωσι. "δια φωνης Κυριου παρεμβαλουσι και δια προσταγματος "Κυριου
απαρουσιν." οραις οπως ακολουθειν επιταττονται, και συναπαιρειν μεν απαιρουσηι τηι
νεφεληι, συγκαταλυειν δε παλιν αυτηι και συγκατευναζεσθαι; το γαρ συνειναι τωι
ποδηγουντι σωτηριον και τοτε μεν ην τοις εξ Ἰσραηλ, και ημιν δε νυνι το μη
χωριζεσθαι Χριστου. αυτος γαρ ην τοις αρχαιοτεροις και ως σκηνη και νεφελη, και
ως πυρ μορφου μενος· μετοισθησεται δε παλιν, ως εφικτον, της ιστοριας ο λογος επι
το πνευματικον. οτε γαρ "η σοφια," κατα το γεγραμμενον, "ωικοδομησεν εαυτηι
οικον," και την αληθε στεραν εστησε σκηνην, τουτεστι, τον εκ παρθενου ναον,
καταβεβηκεν εις αυτην απερινοητως τε και θεοπρεπως ο εν κολποις ων του Θεου και
Πατρος Θεος Λογος, και γεγονεν ανθρωπος, ινα τοις μεν ηδη πεφωτισμενοις, και "ως
εν ημεραι" περιπατουσι, κατα τον Παυλον, νεφελη γενηται συσκια ζουσα, και των εξ
ασθενειας παθων τον καυσωνα παραλυ ουσα· τοις δε αγνοουσιν ετι και
πλανωμενοις, και καθαπερ εν νυκτι και σκοτωι διαιτωμενοις, πυρ καταφωτιζον, και
εις την του Πνευματος ζεσιν μεταποιουν. θερμους γαρ ειναι τωι πνευματι τους οιπερ
εισιν αγαθοι πιστευομεν· οιμαι γαρ ουχ ετερου τινος ενεκα φαινεσθαι μεν επι της
σκηνης την νεφε λην εν ημεραι, το πυρ δε την νυκτα, η της ηδη προαποδεδο μενης
ημιν θεωριας. τοισδε επεσθαι τοις προστεταγμενοις μη αυτομολειν εις οδοιποριαν
επεταττετο, συναπαιρειν δε τηι σκηνηι και συγκαταλυειν αυτηι, δια τυπου παλιν ινα
νοηις 1.565 εκεινο το ειρημενον παρα Χριστου "Ὁ εμοι διακονων "ακολουθειτω μοι·
και οπου ειμι εγω, εκει και ο διακονος "ο εμος εσται." το γαρ πεπηγος περι την
ακολουθησιν, και το της προσεδρειας εκτενες, δια του συμβαδιζειν απερισπα στως
αυτωι σημαινεται· το δε συμβαδιζειν τωι Σωτηρι Χριστωι, και ακολουθειν, ουχι
παντως κατα σωμα νοειται, πληρουται δε μαλλον δια της εν εργοις αρετης, εφ' ηι τον
οικειον καταπηξαντες νουν οι σοφωτατοι μαθηται, και το απελθειν οπισω μετα των
απειθουντων ως ολεθριον παραι τουμενοι, το Που εχομεν απελθειν αναβοωσιν
εικοτως· αντι του Σοι παντοτε συνεσομεθα, και των σων ανθεξομεθα προσταγματων,
και τους σους παραδεξομεθα λογους, ου κατα τι γουν επαιτιωμενοι, και μετα των
απαιδευτων σκλη ρον ειναι νομιζοντες, οπερ αν λεγηις μυσταγωγων, αλλ' εκεινο
μαλλον "Ὡς γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα λογια σου, "υπερ μελι και κηριον τωι στοματι
μου." Των μεν ουν προκειμενων τοιουτος ο νους· οτι δε η σκηνη τοις αρχαιοτεροις
εις τυπον ην του Χριστου, γνωσομεθα παλιν, τοις περι αυτης ειρημενοις προς τον
αγιον Μωυσεα λεπτην επιστησαντες την διανοιαν. παρεκβατικος μεν ουν δοξειεν αν
ειναι τωι τυχον ο περι τουτων λογος, αλλ' ονησειεν ου μικρως· δει γαρ οιμαι περι
τουτων προθυμως δη μαλα στενολεσχειν τας των ουκ ευλογως επαιτιωμενων
φιλοψογιας παραιτουμενους. εχει τοιγαρουν το θειον λογιον ουτως· εκθησομεθα
γαρ ουτως ανα μερος την εκ του γραμματος σκιαν ως ενι καταλεπτυνοντες. "Και
ελαλησε," φησι, "Κυριος προς Μωυσην λεγων Ἐν ημεραι μιαι του "μηνος του πρωτου
νουμηνιαι στησεις την σκηνην." τι το πεπεικος τον απαντων Κυριον, ερει τις ευλογως
των φιλο μαθεστερων, εν μιαι μεν ιστασθαι την σκηνην ημεραι προσ 1.566 ταξαι, και
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη εν δυσιν, η τρισιν, εν δε τηι νουμηνιαι, και ου μηνος απλως του τυχοντος, αλλα
του πρωτου; πολλην γαρ οντως ημιν τα τοιαυτα και μαλα εικοτως εμποιησαι την
ζητησιν, επειδη των ειρημενων ταις θειαις γραφαις των εικαιων ουδεν. ουκουν·
εψομεθα γαρ τοις εαυτων περι τουτων λογοις· η ανισταμενη σκηνη το αγιον σωμα
ση μαινει Χριστου και, ινα ουτως ειπω, την συμπηξιν του τιμιου σκηνους αυτου, εν
ωι ηυδοκησε κατοικησαι παν το πληρωμα της θεοτητος σωματικως· ανιστασθαι
γεμην αυτην εν ημεραι κελευει μιαι, και τουτο δη μαλιστα σοφως τε και οικονομικως,
ινα δια της μιας ημερας τον αιωνα νοηις τον ενεστηκοτα, καθ' ον και μονον γεγονεν
ανθρωπος. νουμηνιαν γεμην ουδεν ετερον ημας ακολουθον εννοειν, η την ανακαινι
ζουσαν ημας του Σωτηρος επιδημιαν, καθ' ην "τα μεν "αρχαια παρηλθε, γεγονε δε τα
παντα καινα." νεος γαρ ημιν ανεδειχθη καιρος εν Χριστωι, την μεν παλαιοτητα της
νομικης λατρειας εξωθουμενος, εις νεαν δε και καινην αναῤ ρυθμιζων ζωην δια των
ευαγγελικων παιδευματων, αλλα και τους πεπαλαιωμενους εξ αμαρτιας και
αφανισμου γεγονοτας εγγυς ανακαινιζων εις δικαιοσυνης αρχην, και την μεν παλαι
οτητα καταλυων της επεισακτου φθορας, τηι δε της αφθαρ σιας καινοτητι
καταφαιδρυνων τους δια πιστεως εις ζωην αναδραμοντας την αιωνιον· "ει τις γαρ
εν Χριστωι, καινη "κτισις," κατα το γεγραμμενον. Μηνι δε τωι πρωτωι, την θειαν
εγειρεσθαι διαταττει σκηνην, οτε της τροπης της εαρινης αναλαμπει το καλλος,
απονιψαμενον ωσπερ του χειμωνος την κατηφειαν, υποθαλ πεται δε μαλακως
λαμπροτεροις ηδη και καθαρωτεροις η γη 1.567 ηλιοις, και κυπριζουσι μεν
αμπελωνες, ταις δε των ανθεων ευοσμιαις ο γηπονος εντρυφαι, και ποηφορει μεν
πεδια, τοις δε των ασταχυων οχμοις ολαι φριττουσιν αρουραι, κατα τινας των παρ'
Ἕλλησι ποιητων· οτε παρηλθεν ο χειμων, κατα το γεγραμμενον, επορευθη δε και ο
υετος εαυτωι, οτε της τομης εφθασεν ο καιρος. ταυτα δε παντα νοησεις πνευματικως,
και χειμωνα μεν εκλειψει και υετον παρελα σαντα, τους εκ διαβολικης τυραννιδος
επισκηπτοντας πει ρασμους, και την κατα παντων πλεονεξιαν· λελυται γαρ η των
δαιμονων ισχυς εν ημεραις Χριστου. ηλιος δε ημιν ανετειλεν ο λαμπρος, αυτος
δηλονοτι περι ου φησιν ο Θεος και Πατηρ "Και ανατελει υμιν ηλιος δικαιοσυνης,"
τους απε ψυγμενους εις αμαρτιαν, τηι του Πνευματος ζεσει κατα θαλπων εις
δικαιοσυνην· αμπελους δε παλιν τας νοητας, και ανθη τα πνευματικα, και ασταχυας
επι τουτοις, τους αγιους νοησεις, πολυτροπωι τηι εις Θεον ευσεβειαι διαπρεποντας, και
πολυειδη της αρετης αναβρυοντας τον καρπον· ειπειν δε ως εν συντομωι λοιπον
αναγκαιον· ανθοκομει το εαρ, και χλοη φορειν μεν απασαν παρασκευαζει την γην,
καταστεφει δε νεωι τους λειμωνας βλαστωι, και πρεμνα τα παλαι ξηρα δια την του
χειμωνος αφορητον υβριν ανηβαν αναπειθει, και προς οψιν αγει την αμεινονα, και
φυλλωι μεν τωι συνηθει περιανθιζεσθαι ποιει, καρποις δε τοις κατα φυσιν φιλοτι
μεισθαι παρασκευαζει τον εφεστωτα γηπονον. τοιουτον τι και εφ' ημων
γεγενημενον ευρησομεν· οι γαρ παλαι ξηροι δια την εφ' ημας βασιλευουσαν
αμαρτιαν, και καρπων ερημοι των εις αρετην, ανεθαλομεν εις δικαιοσυνην δια
Χριστου, και τον δια πιστεως ηδη καρπον αρτιφανη τε και νεον τωι των πνευματων
γηπονωι προσκομιζομεν· ουτω τε νοουμεν 1.568 εικοτως το δι' ενος των αγιων
προφητων ειρημενον, ως εκ προσωπου Χριστου "Αυτος ο λαλων, παρειμι ως ωρα επι
"των ορεων." τι γαρ εν τοις ορεσιν η ωρα, τουτεστιν, ο εαρινος εργαζεται καιρος,
προλαβοντες ηδη σαφως ειρη καμεν. Ουκουν εν μιαι μεν ιστασθαι την σκηνην ημεραι
προσ ταττει χρησιμως, τυπον επεχουσαν του Χριστου, ινα νοηις επ' αυτωι, το απαξ
αποθανειν εν ενι τουτωι τωι παροντι καιρωι· γεννηθησεται γαρ εισαυθις ουδαμως,
αλλ' ουδε τεθνηξεται, γεγεννημενος απαξ και αποθανων και διαναστας εκ νεκρων·
ακολουθειν γαρ αναγκη τωι θανατωι την ανα στασιν, συμπηξιν τινα του αγιου
σκηνους υπαρχουσαν. εν νουμηνιαι δε, οτι νεος ημιν αιων εν Χριστωι· καινη γαρ
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτισις τα εν αυτωι. και ο μην δε ο πρωτος παραλαμβανεται, την εκ θανατου και
φθορας εις ζωην και αφθαρσιαν επανα νεωσιν της ανθρωπειας φυσεως υποδηλων,
και την εκ της ακαρπιας εις ευκαρπιαν ηδη μεταστασιν, και της του δια βολου
τυραννιδος την παραδρομην, καταληξαντος ηδη χει μωνος δικην και
συνεσταλμενου. ειτα παλιν ετερως ημιν ως εν τυπωι και σχηματι τον Ἐμμανουηλ
επιδεικνυει λεγων "Και θησεις την κιβωτον του μαρτυριου, και σκεπασεις την
"κιβωτον τωι καταπετασματι." εν μεν γαρ τοις προλα βουσιν ο Λογος ημιν ως εν
ολοκληρωι κατεγραφετο τηι σκηνηι· ην γαρ οικος Θεου του ενοικησαντος εν αυτωι,
δηλονοτι το αγιον σωμα Χριστου· αλλ' ουδεν ηττον ημιν και δια της κιβωτου κατα
μερος ο αυτος σημαινεται. κατε σκευαστο μεν γαρ εκ ξυλων ασηπτων, ινα το σωμα
νοηις το αδιαφθορον αυτου· κατακεχρυσωτο δε ολη χρυσιωι καθαρωι, καθα γεγραπται,
εσωθεν τε και εξωθεν. παντα γαρ τιμια και βασιλικα τα εν αυτωι, και το θειον και το
ανθρωπινον, 1.569 και εν πασιν αυτος πρωτευει, κατα τον Παυλον· εις τιμης δε
τυπον και υπεροχης της κατα παντων το χρυσιον λαμβα νεται. κατεσκευασμενη
τοιγαρουν η κιβωτος εκ ξυλων ασηπτων και κεχρυσωμενη, και τον θειον ειχεν
εναποτεθεντα νομον, εις τυπον του ενοικησαντος και ενωθεντος τηι αγιαι σαρκι Θεου
Λογου· ρημα γαρ Θεου και ο νομος ην, ει και μη ενυποστατον, ωσπερ ουν εστιν ο
Υιος. καλυπτεται δε τωι καταπετασματι. και γαρ ην πως και ασυμφανης τοις πολλοις
ενανθρωπησας ο Θεος Λογος, και περιβολην εχων το ιδιον σωμα, και ωσπερ εν
καταπετασματι διαλανθανων τηι ιδιαι σαρκι, ως εντευθεν ουδε εγνωκοτας τινας
αυτου το θεοπρεπες αξιωμα, ποτε μεν καταλιθουν επιχειρειν, εγκλημα ποιουμενους,
οτι περ ανθρωπος ων, εαυτον ειναι λεγοι Θεον· ποτε δε παλιν, ουδεν ολως
υπερυθριωντας ειπειν "Ουχ "ουτος εστιν Ἰησους ο υιος Ἰωσηφ, ου ημεις οιδαμεν τον
"πατερα και την μητερα; πως νυν λεγει οτι εξ ουρανου "καταβεβηκα;" ουκουν το
επεῤριφθαι τηι κιβωτωι το κατα πετασμα, το αγνοηθησεσθαι παρα τοις πολλοις
υποσημαινει τον Ἰησουν. ην ουν αρα και η κιβωτος εις τυπον αυτου. δια γαρ τοι
τουτο και προεβαδιζε των εξ Ἰσραηλ κατα την ερημον την του Θεου ταξιν
αποπληρουσα τοτε· αυτος γαρ ην ο του λαου καθηγουμενος. και μαρτυς ο ψαλμωιδος
λεγων "Ὁ Θεος εν τωι προπορευεσθαι σε ενωπιον του λαου "σου, εν τωι διαβαινειν σε
την ερημον, γη εσεισθη, και γαρ "οι ουρανοι εσταξαν." προελαυνουσης γαρ και
προβαδι ζουσης αει της κιβωτου, Θεος διαῤρηδην προπορευεσθαι λεγεται.
σαφεστεραν δ' αν εχοις την επι τουτωι παλιν αποδειξιν, εκεινο διενθυμουμενος.
εκελευε ποτε τοις εξ Ἰσραηλ δια Μωυσεως ο Θεος, αναβαινειν μεν τεθαρσηκοτως επι
το ορος το Σηειρ, εκπολιορκειν δε τον Ἀμοῤραιον· αλλ' 1.570 εις αδρανη πεσοντες
δειλιαν οι κεκελευσμενοι, και ρωμαις ταις εαυτων αναθεντες το κατορθουν, και ουχι
μαλλον ταις ανωθεν επικουριαις επιθαρσησαντες, καθισαντες εκλαιον παρα το ορος,
καθα γεγραπται· επι τουτοις εικοτως ο νομοθετης εξεπικραινετο, και ηπειλει λοιπον
ουδε αποισειν εις την γην της επαγγελιας αυτους. καταδηχθεντες δε μολις της
απειλης, και εις μεταγνωσιν ενεχθεντες ουκ ευκαιρον, αναβαινειν επεχειρουν, εκ
παρακοης δευτερας, οπλα κατα των Ἀμοῤραιων αρπασαντες. αλλα προηγορευε Θεος
τα εσομενα δια Μωυσεως· ειπε γαρ "αυτοις Ουκ αναβησεσθε," φησι, "και ου μη
πεσεισθε προ προσωπου των εχθρων "υμων, ου γαρ ειμι μεθ' υμων." πανταχη δε
νοσουντες το δυσηκοον, και παραβιασαμενοι ανεβαινον εις το ορος, καθα γεγραπται.
αλλ' η κιβωτος, φησι, του Θεου ουκ ανεβη μετ' αυτων· εμεινε γαρ εν τηι παρεμβοληι.
οραις οτι Θεου λε γοντος Ουκ ειμι μεθ' υμων, ου συναναβαινει τοις απειθουσιν η
κιβωτος, αυτο σαφως τοις ευμαθεστεροις επιδεικνυουσα, το ταξιν επεχειν του
καθηγεμονος Θεου; αλλα και κυκλωι της Ἱεριχους δια των ιερεων εβασταζετο, και το
υψηλον αυτης κατεπεσε τειχος, ουχ ελεπολεις επιστησασα και κριους, δια
σαλπιγγων δε μαλλον και φωνης· οπερ ον αληθες εν Χριστωι παλιν ευρησομεν.
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτος γαρ εστιν ο τοις ιεροις και αγιοις ανδρασιν εποχουμενος, και πασαν του
διαβολου καταστρεφων ισχυν, ουχ οπλοις, αλλα κραυγηι και σαλ πιγγι, τουτεστιν,
αποστολικοις τε και ευαγγελικοις κηρυγ μασι, και συναινεσει τηι παρα παντος του
λαου, εν ορθοτητι πιστεως τον ιδιον ομολογουντος ∆εσποτην. ο και εν ταις
μυστικαις δοξολογιαις ορωμεν αποπληρουμενον, προανα φωνουσης του λαου
σαλπιγγος ιερατικης, η και εν τηι του λειτουργουντος νοειται φωνηι, πιπτει δε ουτω
και συντρι 1.571 βεται των εναντιων η δυναμις· "Τα γαρ οπλα ημων ου "σαρκικα,
κατα τον Παυλον, αλλα δυνατα τωι Θεωι." οτι δε τοις αγιοις εποχειται τροπον τινα
και επικειται Χριστος, σαφηνιει μεν λεγων και ο προφητης Ἀμβακουμ "Ὅτι επι"βησηι
επι τους ιππους σου, και η ιππασια σου σωτηρια·" διδαξει δε ουδεν ηττον και αυτος ο
Σωτηρ προς τον Ἀνανιαν περι του Παυλου λεγων "Πορευου, οτι σκευος εκλογης μου
"εστιν ουτος του βαστασαι το ονομα μου ενωπιον παντων "των εθνων." Ἀλλα "και
εισοισεις την τραπεζαν, επι τουτοις φησι, και "προθησεις την προθεσιν αυτης, και
εισοισεις την λυχνιαν "και επιθησεις τους λυχνους αυτης." νοησεις δε δι' αμφοιν τον
Χριστον· συσχηματιζεται γαρ εν τραπεζης τροπωι προ κειμενους εχουσης τους
αρτους, δια το εν αυτωι παντας εις ζωην αιωνιον αποτρεφεσθαι, μετασχοντας
δηλονοτι της αγιας αυτου σαρκος, κατα το ειρημενον παρ' αυτου "Ἐγω ειμι ο "αρτος
ο εκ του ουρανου καταβας, και ζωην διδους τωι "κοσμωι. εαν τις φαγηι εκ του αρτου
τουτου, ζησεται εις "τον αιωνα· και ο αρτος δε ον εγω δωσω η σαρξ μου εστιν "υπερ
της του κοσμου ζωης." ουκουν της τραπεζης η προθεσις, τουτεστιν οι αρτοι, το αγιον
σημαινουσι σωμα Χριστου, το παντας εις ζωην αποτρεφον την αιωνιον. επειδη δε ο
μακαριος ∆αυειδ και οι συν αυτωι πεινασαντες, καθα γεγραπται, τους αρτους της
προθεσεως εφαγον, ιδωμεν ει μη τι και δια τουτου μυστικον ανεγραφετο. ουκ εξην
απο γευσασθαι των της προθεσεως αρτων, ει μη μονοις τοις ιερευσι, κατα διαταξιν
νομικην· αλλ' ουκ οντες εκ φυλης ιερατικης ∆αυειδ τε και οι συν αυτωι, της
ιερωτατης ηπτοντο τροφης· ινα δια τουτου παλιν η των εθνων πιστις και απο 1.572
μερους των εξ Ἰσραηλ σημαινηται. ωφειλετο μεν γαρ τοις εξ Ἰσραηλ ο Χριστος, ως
ιερωτεροις "δια τους πατερας" και τον νομον, αλλ' επεισδραμουσα τροπον τινα,
καιτοι δια την πλανην ανιερος ουσα των αλλογενων η πληθυς, εφαγε τον αρτον της
ζωης, συμπαροντος αυτηι του ∆αυειδ, και ωσπερ τινα τυπον αποπληρουντος των
ανασεσωσμενων εξ Ἰσραηλ, οπερ και ο μακαριος Ἡσαΐας ονομαζει καταλειμμα.
πολλοι γαρ εξ αυτων πεπιστευκασι τωι Χριστωι. Ουτω μεν ουν δια της αγιας τραπεζης
νοηθησεται Χριστος. λυχνια δε παλιν, ως οληι φαινων τηι οικιαι, τουτ εστι τωι κοσμωι·
"Ἐγω γαρ ειμι το φως του κοσμου," φησιν· επτα δε τους λυχνους και ουχ ενα
λαμβανει· φωτιζει γαρ πολυτροπως και διαφοροις καταλαμπρυνει χαρισμασι τας
των πιστευοντων ψυχας· γιγνεται δε παλιν εκ χρυσιου καθαρου, δια το υπερ παντας
και τιμιον. αλλα και στερεον εχει τον καυλον· γεγραπται γαρ ουτω· διακενον γαρ,
αλλ' ουδε κουφον, ουδεν εν Χριστωι. εχει δε και κρινα δια την ευωδιαν την εν
αγιασμωι, κατα το "Ἐγω ανθος του πεδιου, "κρινον των κοιλαδων." και αυται δε
παλιν αι επαρυστριδες τας των θειων χαρισματων χορηγιας σημαινουσι. δυο γεμην
κλαδους ελαιων ορασθαι περι αυτην ο προφητης Ζαχαριας διισχυρισατο, ινα δυο
νοηις τους ηλεημενους λαους, ους και της πιοτητος απεκαλεσεν υιους, παρεσταναι τε
λεγει τωι Κυριωι πασης της γης, καιτοι περι την λυχνιαν τεθεωρημενων των κλαδων,
εναργεστατην αποδειξιν δια τουτου ποιουμενος, οτιπερ η λυχνια Χριστος, δι'
υπακοης και πιστεως εαυτωι παραστησας τον τε εξ εθνων και τον εκ των Ἰουδαιων
λαον. Ειτα τουτοις επιλεγει πολυτροπως ημιν κατασημαινων 1.573 αυτον "Και
θησεις το θυσιαστηριον το χρυσουν εις το "θυμιαν εναντιον της κιβωτου, και
επιθησεις καλυμμα κατα "πετασματος επι την θυραν της σκηνης του μαρτυριου, και
"το θυσιαστηριον των καρπωματων θησεις παρα την θυραν "της σκηνης του
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαρτυριου, και περιθησεις την σκηνην, και "παντα τα εν αυτηι αγιασεις κυκλωι."
επιτηρητεον γαρ, οπως και δι' αμφοιν ημιν τοιν θυσιαστηριοιν ο Χριστος
καταγραφεται. αποτεθηναι γαρ διατεταχως το θυσιαστηριον το χρυσουν, εν ωι το
θυμιαμα κατεναντι της κιβωτου, κα λυμματα δε δια μεσου ταις της σκηνης
περιτεινεσθαι θυραις ειπων, ως αν μη τα ενδον ορωιτο, και το των καρπωματων
θυσιαστηριον παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου κεισθαι κελευει, ουκ
ασυμφανες η διαλανθανον· εξω γαρ ην του καταπετασματος. ορα τοινυν αυτον, δια
μεν του θυσια στηριου του θυμιαματος εις οσμην ευωδιας αναβαινοντα τωι Θεωι και
Πατρι· τουτο γαρ υποδηλοι το θυμιαμα· δια δε του θυσιαστηριου των καρπωματων,
ως θυμα και σφαγιον υπερ ημων προσαγομενον. εκρυπτετο δε δια του καταπε
τασματος το χρυσουν θυσιαστηριον· κεκρυμμενη γαρ ην η δοξα Χριστου· εμφανες δε
το ετερον το των καρπωματων, εν ωι τα σφαγια· φανερος γαρ ο Χριστου θανατος και
πασι γνωριμος. κειται γεμην ουκ αδιακριτως· το μεν γαρ απε ναντι της κιβωτου, το
δε παρα τας θυρας της σκηνης. και το μεν απεναντι της κιβωτου το χρυσουν κεισθαι
θυσιαστη ριον, οιονει το εν οψει του Θεου και Πατρος, θαυμαστην ειναι την δοξαν
του Υιου δι' αινιγματος υποδηλοι, κατα το "Ουδεις γινωσκει τις εστιν ο Υιος ει μη ο
Πατηρ." το δε προς αυταις κεισθαι ταις θυραις της σκηνης το των καρπω ματων
θυσιαστηριον, τυπον επεχον του θανατου αυτου και της υπερ παντων σφαγης,
σημαινει παλιν μη ετερως δυνα 1.574 σθαι προσελθειν τωι Θεωι και Πατρι ημας, ει μη
δια της του Χριστου θυσιας, κατα το ειρημενον παρ' αυτου "Ἐγω ειμι "η θυρα," και
"Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' "εμου." εν κυκλωι γεμην περιτεινεσθαι
την σκηνην δια ταττει των εν αυτηι παντων περιεκτικην, ως μιαν ορασθαι, και μη
πολλας. εις γαρ εν ημιν ο Χριστος, καν πολυτροπως νοηται, σκηνη μεν δια το
καταπετασμα της σαρκος, κιβωτος δε τον θειον εχουσα νομον, ως Λογος του Θεου
και Πατρος· τραπεζα δε παλιν, ως τροφη και ζωη· λυχνια δε, ως φως νοητον και
πνευματικον· και θυσιαστηριον θυμιαματος, ως ευωδιας οσμη της εν αγιασμωι· και
θυσιαστηριον καρπω ματων, ως σφαγιον υπερ της του κοσμου ζωης. αγιαζεται δε
παντα τα εν αυτηι· αγιος γαρ ολος, και οπως αν νοηται Χριστος. Καθηγουμενης
τοιγαρουν της αγιας σκηνης, συναπαιρειν τε αυτηι και συγκαταλυειν οι εξ Ἰσραηλ
επεταττοντο, παι δευοντος παλιν ημας του Θεου και διδασκοντος χρησιμως,
ηγεμονα ποιεισθαι και καθηγητην της εις σωτηριαν οδου, τον δι' ημας σαρκωθεντα
Θεον Λογον, και τοις αυτου δια ταγμασιν αμελλητι συννευοντας, εις ζωην
αναβαινειν την αιωνιον· ο και δραν ου θελησαντες οι δια πολλων μυσταγω γηθεντες
λογων, "απηλθον εις τα οπισω, και ουκετι μετ' "αυτου περιεπατουν." σοφωτατα
γεμην ο μακαριος Πετρος το Που εχομεν απελθειν προς τον Σωτηρα φησι· το γαρ
κατα μηδενα τροπον αποφοιταν του Θεου, συνειναι δε μαλλον επειγεσθαι
πνευματικως, αγιοις οντως πρεπωδεστατον. Και ημεις πεπιστευκαμεν, και
εγνωκαμεν συ ει ο Χριστος ο αγιος του Θεου. Θαυμαστη των αγιων αποστολων η
πιστις, θερμος της 1.575 ομολογιας ο τροπος, αξιεραστοτατη και υπερφερης η συνε
σις. ου γαρ δη κατα τινας των αμαθεστερων, η και κατ' εκεινους τους οιπερ απηνη
τον του Σωτηρος απεκαλουν λογον, οπισω δικαιως απυχοντο και πεπτωκασιν, ουτε
μην εξ ελαφριας ευσυναρπαστως επι το πιστευειν εκληθησαν, πληροφορηθεντες δε
προτερον, και διακειμενοι κατα το αληθες, οτι ρηματων μεν ζωοποιων αναμεστος ην
ο μυστα γωγων, ουρανιων δε παιδευματων εισηγητης. ασφαλης δε λιαν η τοιαυτη
πιστις· η δε ουχ ουτως εχουσα, ραιδιως αν εικοτως και αποπτυοιτο, και ριζαν ουκ
εχουσα την πληρο φοριαν, ετοιμοτατα της ανθρωπου διανοιας εκτριβεται. και γουν
αυτος εν παραβολαις ο Σωτηρ, οτε τους περι του σπειροντος εποιειτο λογους, ο δε
επεσεν επι την πετραν, φησι, και μη εχον ριζαν εξηρανθη, πετραν ειναι λεγων
αινιγματωδως, νουν τον απεσκληκοτα και τον απαξ εγκατα βληθεντα λογον
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμοθεν εχοντα παραδεξασθαι. τουτο γαρ δη και πεπονθοτες εκ πολλης αγαν της
αμαθιας οι ταλανες Ἰουδαιοι "∆ιαῤρηξατε τας καρδιας υμων και μη "τα ιματια
υμων," δια της του προφητου φωνης εδιδα σκοντο. ονπερ γαρ τροπον προ της των
σπερματων κατα βολης, αροτρωι χρηναι προανατεμνεσθαι την γην ο της γηπονιας
συμβουλευει νομος· ουτως οιμαι δειν τους προς αναληψιν θειων ιοντας λογων
προαναπτυσσειν τροπον τινα ταις εις αυτους επιθυμιαις την καρδιαν· παραδεχθεντες
γαρ ουτω, γην ωσπερ τινα καρποφορον αποτελουσι ψυχην την ωδινουσαν. ουκουν
εν πληροφοριαι πιστεως εγνωκεναι φασιν οι σοφωτατοι μαθηται, και προς γε τουτωι
θαρσειν, ως αυτος ειη Χριστος ο Υιος του Θεου του ζωντος. σοφως δε λιαν, και τον
επι τουτωι παλιν εξυφασμενον ευρησεις λογον· και πιστευειν γαρ και εγνωκεναι
φασι, συνενεγκοντες αμφω 1.576 κατα ταυτον. εδει γαρ και πιστευειν και νοειν· και
ουκ επειπερ εστι πιστει παραδεκτα τα θειοτερα, δια τουτο χρη παντως της επ' αυτοις
ερευνης ολοκληρως αποφοιταν, πει ρασθαι δε μαλλον και γουν εις μετριαν
αναβαινειν γνωσιν, την ως εν εσοπτρωι και αινιγματι, καθαπερ ο Παυλος φησιν. ευ
δε δη παλιν ου προτερον εγνωκεναι φασιν, ειτα πιστευειν, αλλα προθεντες την
πιστιν, δευτεραν την γνωσιν επαγουσι. μετα γαρ την πιστιν η γνωσις, και ου προ της
πιστεως, κατα το γεγραμμενον "Ἐαν μη πιστευσητε, ουδ' ου μη "συνητε."
προκατατεθεισης γαρ εν ημιν κρηπιδος τινος δικην της απεριεργαστου πιστεως,
εποικοδομειται λοιπον η γνωσις κατα βραχυ, και "εις μετρον ηλικιας" ημας αναφε
ρουσα της εν Χριστωι, και "εις ανδρα τελειον" και πνευμα τικον. δια τοι τουτο και ο
Θεος που φησιν "Ἰδου εγω "εμβαλω εις τα θεμελια Σιων λιθον εκλεκτον ακρογωνι
"αιον εντιμον." αρχη γαρ ημιν και θεμελιος εις αγιασμον και δικαιοσυνην ο Χριστος,
δια πιστεως δε δηλονοτι, και ουχ ετερως· ουτω γαρ εν ημιν ενοικιζεται. Ἐπιτηρει δε
οπως πανταχη μοναδικως και προτεταγ μενου του αρθρου φασι Συ ει ο Χριστος ο
Υιος του Θεου του ζωντος, των μεν εν χαριτι κεκλημενων εις υιοθεσιαν ως ενα και
εξαιρετον υπεξαγοντες τον αληθως Υιον, ου καθ' ομοιο τητα και ημεις υιοι. και τον
Χριστον δε παλιν αποκαλουσιν αυτον ως ενα· πλην ιστεον οτι Χριστος ουκετι
καλειται δι' εαυτον, η ως τουτο υπαρχων ουσιωδως, ωσπερ ουν εσται και Υιος, αλλ'
εις μεν οντως και εξαιρετως· ουδεις γαρ εν χρισ τοις ως αυτος, πλην καθ' ομοιοτητα
την ως προς ημας ονομαζεται Χριστος· κυριον μεν γαρ αυτωι και αφωρισμενον
ιδικως ονομα τε και πραγμα κατ' αληθειαν, το Υιος, κοινον δε ως προς ημας το
Χριστος. επειδη γαρ εχρισθη καθο γεγονεν ανθρωπος, δια τουτο Χριστος. ουκουν ει
το 1.577 χριεσθαι τηι της ανθρωποτητος περιθησομεν χρειαι, Χριστος αν νοοιτο καθ'
ομοιωσιν την ως προς ημας, και ουχ ουτως ωσπερ εστι και Υιος, πλην εις και μονος
φυσικως τε και εξαιρετως, και προ σαρκος και μετα σαρκος, και ου δυο, καθαπερ
οιονται τινες, ου νοουντες, ως εοικε, του μυστηριου το βαθος. ου γαρ εις ανθρωπον ο
εκ Θεου Πατρος καταπε φοιτηκε Λογος, ωσπερ εφ' ενα τυχον των αγιων προφητων η
δια Πνευματος χαρις, αλλ' αυτος κατ' αληθειαν εγενετο σαρξ, κατα το γεγραμμενον,
ανθρωπος δηλαδη. αδιαιρετος τοιγαρουν μετα την ενωσιν, και ουκ εις δυο προσωπα
κατα σχιζεται, καν ετερον τι νοωμεν τον εκ Θεου Λογον, και την εν ηι κατυκηκε
σαρκα· ολου δε του χορου των αγιων απο στολων την επι τουτοις ημιν
διαβεβαιουντος πιστιν, δι' ων εγνωκεναι φασι μοναδικως, ως αυτος εστιν ο Χριστος
ο Υιος του Θεου, τους ετερον τι προς τουτοις επικαινοτομειν εξ ανοιας ου
παραιτουμενους, ει φρονοιημεν ορθως, ου παρα δεξομεθα. Ἀπεκριθη αυτοις ο
Ἰησους Ουκ εγω υμας τους δωδεκα εξελε ξαμην, και εξ υμων εις διαβολος εστιν;
ελεγε δε τον Ἰουδαν Σιμωνος Ἰσκαριωτην· ουτος γαρ εμελλεν αυτον παραδιδοναι,
εις ων εκ των δωδεκα. Ἐπιτεινει τον ελεγχον, και δριμυτεροις αυτους κατα σφιγγει
λογοις, το χαυνον και ανειμενον εις ραιθυμιας τας επι τωι σοφουσθαι θελειν
υποτεμνομενος· τοιουτον τι γαρ μονονουχι λεγων οραται Νηψεως, ω μαθηται, και
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φρενων ο καιρος και συντονου διανοιας εις το διασωζεσθαι θελειν. ολισθηροτατη
γαρ λιαν η της απωλειας οδος, ου τον ασθενη μονον υποσυρουσα νουν, αλλα και τον
ηδη δοκουντα βεβαιως 1.578 εσταναι· δεινον δ' οτι χρημα και πολυμορφον αμαρτια,
πολυτροποις ηδοναις τον ανθρωπινον καταγοητευουσα νουν, και λειοταταις ωσπερ
επιθυμιαις εις α μη προσηκεν εξελ κουσα· υποδειγμα δε μοι του λογου, φησιν, εσται
το καθ' υμας. ερω γαρ τεως· ουδενα εκεινων των εξ ελαφριας οπισω πεσοντων, ως
αγαθους υμας επελεξαμην· ᾔδειν γαρ ως Θεος τα εν υμιν· αλλ' ηρπασεν εν αδειαι
φιλοκερδιας ο σατανας, και ου διεψευσται παντως ψηφος η εμη. προαιρετικον γαρ
εν ανθρωποις και αυθαιρετον το επ' αμφω βαδιζειν, ειτε εις δεξιον ειτ' ουν εις
αριστερον, αρετην δε δηλονοτι και κακιαν φημι. ομου τοιγαρουν δια του και
μειζονως επισκηπτειν αυτοις, και εις νηψιν εγειρει την πρεπουσαν, και εν τοις καθ'
εαυτον, εκαστον ασφαλεστερον απεργαζεται· το μεν γαρ τις ο παραδωσων αυτον,
ουπω λεγει σαφως· ενι δε απλως και αδιοριστως της ασεβειας επιθεις το φορτιον, εις
αγωνα καθιστη τους παντας, και προς νηψιν ακριβεστεραν εκαλει, καταφριττοντος
εκαστου της εαυτου ψυχης την ζημιαν. ομου δε τι τουτοις και ετερον απετελει τηι
των μαθητων ευπιστιαι λυσιτελες. επειδη γαρ ειδεναι καθωμολογηκασι,
πεπιστευκεναι τε αραροτως, οτιπερ αυτος εστιν "ο Υιος του "Θεου," φαινεται
προειδως τα εσομενα, βεβαιαν ωσπερ και δια τουτου την εφ' εαυτωι δεικνυς
ομολογιαν. πρεπει γαρ των οντων ουδενι το γινωσκειν τα μελλοντα, πλην ενι τωι
μονωι κατα φυσιν Θεωι, περι ου και γεγραπται "Ὁ ειδως τα "παντα πριν γενεσεως
αυτων." διαβολον δε, τον των δια βολικων θεληματων απεκαλεσεν υπουργον, ου
διεψευσμενως. ωσπερ γαρ "ο κολλωμενος τωι Κυριωι εν πνευμα εστιν," ουτω
δηλονοτι και το εναντιον.
1.579 ΚΕΦΑΛΗ Ε. Περι της εορτης της σκηνοπηγιας, οτι της οφειλομενης τοις
αγιοις ελπιδος την αποκαταστασιν δηλοι, και την εκ νεκρων αναβιωσιν·
προκειμενου ρητου Ἦν δε εγγυς η εορτη των Ἰουδαιων η σκηνο πηγια. Και μετα
ταυτα περιεπατει ο Ἰησους εν τηι Γαλιλαιαι· ου γαρ ηθελεν εν τηι Ἰουδαιαι περιπατειν,
οτι εζητουν αυτον Ἰουδαιοι αποκτειναι. ΜΕΤΑ ταυτα, φησι, τα ειρημενα τε και
πεπραγμενα, παλιν εποιειτο τας διατριβας ασμενεστερον εν τηι Γαλιλαιαι Χριστος·
τουτο γαρ οιμαι το περιεπατει δηλουν· αλλ' ουκ εθελουσιον αυτωι το παρ' εκεινοις
ειναι, μαλλον δε ως εξ αναγκης συμβαινον επιδεικνυει προστεθεικως τας αιτιας.
ηθελον γαρ, φησιν, αυτον αποκτειναι Ἰουδαιοι· δια τουτο τοις αλλογενεσι και εις
μακρους εαυτον εχαριζετο χρονους, το εν τηι Ἰουδαιαι περιπατειν παραιτουμενος.
αλλ' οιμαι παλιν ουδεν ηττον δια τουτων επι πολληι λιαν δυστροπιαι κατηγο ρεισθαι
τον Ἰσραηλ, ει γε του διαιτασθαι παρ' αυτωι πολυ τι κρειττον εφαινετο το παρα τοις
εξ εθνων ευρισκεσθαι μαλ λον· ην δε αρα τουτι το δια του προφητου πεφωνημενον
Ἱερεμιου "Ἐγκαταλελοιπα τον οικον μου, αφηκα την κληρονομιαν μου", εδωκα την
ηγαπημενην ψυχην μου εις "χειρας εχθρων αυτης·" το γαρ εξοικον μεν δια την των
1.580 διωκοντων ανοσιοτητα γενεσθαι Χριστον, μεταφοιτησαι δε παρα τοις
Γαλιλαιοις, πως ουκ εστι διαῤρηδην επιδουναι την οικειαν ψυχην εις χειρας εχθρων
αυτης; εχθρα γαρ τα εθνη Χριστου, κατα γε το δουλευειν ετερωι, και προσκυνειν τηι
κτισει παρα τον κτισαντα, δια το μηπω την εις αυτον παρα δεξασθαι πιστιν. και
τουτο σαφως διδαξει λεγων αυτος "̔Ο μη ων μετ' εμου κατ' εμου εστιν." αλλ' οιμαι
δη πας τις ερει προ της αληθους θεογνωσιας και πιστεως ουκ ειναι τα εθνη μετα
Χριστου· ην ουν αρα κατ' αυτου, και εν τηι των εχθρων ταξει δια τουτο κειμενα·
ουτω δε εχοντος τουτου, και σαφως διεγνωσμενου, τοσαυτη τις παρα τοις εξ Ἰσραηλ
μυσαροτης επολιτευετο, ως εν μοιραι κεισθαι τηι αμεινονι, το παρ' εχθροις ορασθαι
φοιτωντα, και μεθ' ων ηκιστα χρην ηδιον ποιεισθαι τας διατριβας, η οπερ ην μαλλον
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακολουθον τε και πρεπωδεστερον παρα τοις συγγενεσι κατα την σαρκα· και οσον εις
τουτο και αγαπαν οφειλουσιν. ευλογωτατα τοινυν επι τα εθνη μεθιστη Χριστος, και
δι' αυτου τροπον τινα του πραγματος ηδη λεγων, ως, ει μη του διωκειν αποσχοιντο,
και παραλυειν ταις απονοιαις τον ευεργετην, ολοκληρως εαυτον τοις εξωθεν
χαριειται, και επι τα εθνη μεταστησει Χριστος. ωσπερ δε τουτο φαμεν υπεμφαινειν
αυτον δια τουδε του πραγματος, ουτω παλιν ευρησομεν και δια σχηματος
αρχαιοτερου την εκ της Ἱερουσαλημ απο δρομην απειλησαντα. Ὅτε τοινυν τους περι
των θυσιων διωριζετο νομους, καθα και εν τωι βιβλιωι γεγραπται τωι Λευιτικωι,
προδιατυπωσας, ως εν εικονι Χριστου, προσαγεσθαι μοσχον εις το δωρον και
ολοκαυτωμα τωι Κυριωι· και παλιν ετερως αυτον σχηματιζει λεγων "Ἐαν δε απο των
προβατων το δωρον αυτου τωι "Κυριωι, απο τε των αρνων και των εριφων εις
ολοκαυτωμα, 1.581 "αρσεν αμωμον προσαξει αυτο, και επιθησει την χειρα επι "την
κεφαλην αυτου, και σφαξουσιν αυτο εκ πλαγιων του "θυσιαστηριου προς βοῤραν
εναντι Κυριου." πως ουν αρα και δια τουτων ημιν το επι Χριστου μορφουται
μυστηριον, αναγκαιως ερευνητεον. πρωτον δε οιμαι προσηκειν αυτου τε του ναου
του εν Ἱεροσολυμοις, και του θειου θυσιαστηριου την θεσιν ειπειν, ινα ουτω
νοωμεν, ο τι ποτε αρα δηλοι, το μη κατ' ευθυ των ειρημενων οραν, τετραφθαι δε
μαλλον προς βοῤραν το προβατον. κειται τοιγαρουν εν μεν τοις νοτιωτεροις της γης
μερεσι των Ἰουδαιων η χωρα, βλεπει δε εις ευαν ο νεως, και ταις πρωταις του ηλιου
βολαις ανοιγει τας θυρας· αλλα και αυτο το θειον θυσιαστηριον, κατευθυ των αγιων
ερηρεισμενον, ωσπερ εν οψει Θεου, τοις εξ ευας εισβαλλουσι το πρωτον εδιδου
μετωπον, των δυο πλαγιων του μεν ορωντος εις νοτον, του δε επι βοῤραν· οτι δε
ταυθ' ουτως εχει, καθαπερ ειρηκαμεν, πληροφορηθησηι μαθων το παρα τωι προφητηι
Ἰεζεκιηλ κειμενον. οτε γαρ δη τα περι της του Φαλτιου τελευτης εδιδασκετο, δια
θεωριας δε δηλονοτι πνευματικης, ουτω φησι "Και ειδον και ιδου ως
"εικοσικαιπεντε ανδρες, τα οπισθια αυτων προς τον ναον "Κυριου και τα προσωπα
αυτων απεναντι· και ουτοι προσ "εκυνουν κατα ανατολας τωι ηλιωι." ει δε ανισχοντι
τωι ηλιωι προσκυνων οπισθομερη τις τον ναον ετιθει του ιδιου σωματος, πως ουκ
αναγκη νοειν εις ανατολας τετραφθαι το προσωπον αυτου; κατα τουτο δε ην το
σχημα και το θειον αυτο θυσιαστηριον, καθαπερ ειρηκαμεν. ουκουν αυτου τε του
ναου και του θειου θυσιαστηριου μετωπον μεν ην το προσ βασιμον εις ανατολας·
πλαγια δε δυο, το μεν εις νοτον, θατερον δε προς βοῤραν, του ετερου δηλονοτι και
λειποντος, ο δη νοειται πως και οπισθοφανες τοις της εσπερας ενο 1.582 ρωντος
μερεσιν· ουτω τοιγαρουν εχοντων ημιν των ειρη μενων, προς αυτωι κειμενην
ευρησομεν τωι βοῤραι την της Ἰουδαιων γειτονα Γαλιλαιαν, τουτεστι, την των εθνων
χωραν, κατα το γεγραμμενον "Γαλιλαια των εθνων." επειδη δε εμελλεν ο Κυριος
ημων Ἰησους ο Χριστος μετα το σωτηριον παθος της μεν των Ἰουδαιων
απανιστασθαι χωρας, αφικεσθαι δε εις την Γαλιλαιαν, τουτεστι, προς την εξ εθνων
Ἐκκλησιαν, εκ πλαγιων εσφαζετο του θυσιαστηριου το εν τυπωι ληφθεν εις θυσιαν
προβατον, ινα υποβλεψηι προς βοῤραν, κατ' εκεινο το ειρημενον υπο του ψαλμωιδου
περι Χριστου "Οι οφθαλμοι αυτου εις τα εθνη επιβλεπουσιν." Ἐπειδη δε και
παραιτεισθαι φησιν ο μακαριος Ευαγγελι στης το συνειναι τοις Ἰουδαιοις αυτον,
επειπερ αυτον ανε λειν εβουλευοντο, τοις ειρημενοις εκεινο προσθησομεν, ως ου
δειλιας εγκλημα την αναχωρησιν λογιουμεθα του Χριστου, αλλ' ουδε ασθενειας δια
τουτο κατηγορησομεν του παντα ισχυοντος, τον δε της οικονομιας αποδεξομεθα
τροπον· εδει γαρ ου προωρον, αλλ' εν καιρωι τωι ιδιωι τον υπερ παντων υπομειναι
σταυρον. Ειπον ουν προς αυτον οι αδελφοι αυτου Μεταβηθι εντευθεν και υπαγε εις
την Ἰουδαιαν, ινα και οι μαθηται σου θεωρη σωσι τα εργα α ποιεις· ουδεις γαρ τι εν
κρυπτωι ποιει και ζητει αυτος εν παῤρησιαι ειναι. ει ταυτα ποιεις, φανερωσον σεαυτον
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι κοσμωι. ουδε γαρ οι αδελφοι αυτου επιστευον εις αυτον. Ουπω τον ενοικησαντα
τηι αγιαι σαρκι Θεον Λογον επιγι νωσκοντες οι νομισθεντες του Σωτηρος αδελφοι,
αλλ' ουδε ειδοτες κατ' εκεινο καιρου, καθ' ον τα τοιαυτα φασιν, οτι 1.583 γεγονεν
ανθρωπος, μικρας ετι τας διαληψεις εχουσι περι αυτου, και πολυ μετριωτερα της
ενουσης αυτωι χαριτος τε και υπεροχης φανταζονται, πλεον μεν των αλλων ορωντες
ουδεν, ταις δε κοιναις επ' αυτωι διαπαιζομενοι δοξαις, οιομενοι τε κατα το αληθες εκ
πατρος γεγεννησθαι και αυτον του Ἰωσηφ, και την κεκρυμμενην ουχ ορωντες του
μυστηριου κατασκευην· πολλων γαρ, ως εικος, λεληθοτως θαυματουργουμενων
παρα Χριστου κατα την Γαλιλαιαν, κενης εφιεσθαι δοξης αυτον αναπειθουσι, και ως
μεγα τι χρημα το εκ των ορωντων αποδεχεσθαι θαυμα συμβου λευουσιν, ως τουτου
γε ενεκα και μονου τας εφ' εκαστωι των τελουμενων δυναμεις ενεργειν εθελοντος
αυτου, ινα δη μονον παρα τοις ορωσιν αξιαγαστος ειναι δοκηι, και τοις εξ αν θρωπων
επαινοις εναβρυνηται, κατα τινας των φιλοδοξειν ειωθοτων. ορα γαρ οπως
αναβαινειν αυτωι συμβουλευουσιν εις την Ἰουδαιαν, εν αυτηι δε μαλλον
τερατουργειν, ουχ ινα πιστευωσιν εις αυτον οι μαθηται αυτου, αλλ' ινα θεωρησωσι
τα εργα α ποιει. ει γαρ βουλει γινωσκεσθαι, φασι· τουτο γαρ το ειναι εν φανερωι· μη
λεληθοτως εσο μεγαλουργος μηδε, εν τωι δυνασθαι παντα δραν υπαρχων εκπρεπης,
φευγε την παῤρησιαν· εσηι γαρ ουτω τωι κοσμωι γνωριμος και εν τοις ορωσι
περιφανεστερος. λογος μεν ουν ο παρ' εκεινων εν τουτοις. επισημαινεται δε
χρησιμως ο σοφωτατος Ευαγγε λιστης, ως ουπω πεπιστευκεισαν εις αυτον οι
αδελφοι αυτου· και γαρ ην οντως των ατοπωτατων επι τοις ουτω ψυχροις
καταγινωσκεσθαι λογοις, τους ηδη δια της πιστεως την θεοπρεπη περι αυτου
λαβοντας επιγνωσιν. αλλα τοτε μεν ουπω πεπιστευκοτες λαλουσι σοφως· επειδη δε
πεπι στευκασι το μεγα περι αυτου συνεντες μυστηριον, εις τουτο θεοσεβειας τε και
αρετης ανατρεχουσιν, ως και αποστολους 1.584 χρηματισαι, και διαπρεπη κτησασθαι
την ευλαβειαν. εχεις και τουτο δια της των προφητων προαιδομενον φωνης. και
γουν ο μακαριος φησιν Ἱερεμιας, ως προς τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον
"Ὅτι και οι αδελφοι σου και ο οικος "του πατρος σου, και ουτοι ηθετησαν σε, και
αυτοι εβοησαν, "εκ των οπισω σου επισυνηχθησαν· μη πιστευσηις εν "αυτοις, οτι
λαλησουσι προς σε καλα." οι γαρ προ της πιστεως αθετησαντες αδελφοι, και δια των
αρτιως ημιν ειρημενων, μονονουχι και καταβοαν επιχειρουντες αυτου, συνηχθησαν
δια πιστεως, λελαληκασι τε καλα περι αυτου, και προσωφελουντες ετερους, και τοις
περι της πιστεως επαγωνιζομενοι λογοις. επαγρυπνως δε λιαν ο προφητης αδελφους
ονομασας, επιφερει χρησιμως Ὁ οικος του πατρος σου, ινα μη και αυτοι γεγονοτες
νοοιντο πως εκ της αγιας παρθενου, μαλλον δε ως εκ μονου πατρος του Ἰωσηφ.
Λεγει ουν αυτοις ο Ἰησους Ὁ καιρος ο εμος ουπω παρεστιν, ο δε καιρος ο υμετερος
παντοτε εστιν ετοιμος. Ἐπεσκιασμενος αει του Σωτηρος ο λογος· ουτω γαρ
γεγραπται περι αυτου, οτι "και εσται ο ανθρωπος κρυπτων "τους λογους αυτου." οτι
δε και τουτο χρησιμως επετη δευετο, τις των ευ φρονουντων ουκ ερει; ουπω
τοιγαρουν παῤρησιας ακρατου καιρος, φησιν, αλλ' ουδε αναδειξεως της εις απαντας
απημφιεσμενως ουτω της Ἰουδαιων διανοιας πεπαινομενης εις συνεσιν, ως διχα
θυμου και οργης τους παρ' εμου δυνασθαι χωρησαι λογους· αλλ' ουδε ολως
γνωριζεσθαι με τωι κοσμωι νυν εφιησιν ο καιρος, ουπω παντελως αποφοιτωντων της
χαριτος Ἰουδαιων, αλλ' ουδε ουτως εμπαροινησαντων εις εμε, ως ηδη χρηναι
λοιπον μεθορμισασθαι προς ετερους. ουπω τοιγαρουν δια ταυτα 1.585 τον εαυτου
φησι παρειναι καιρον, παρειναι δε λεγει τον εκεινων, και εν ετοιμωι δε κεισθαι δια
παντος· εξειναι γαρ τοις εν κοσμωι φαμεν το δοκουν επιτελειν παραποδιζοντος
αναγκαιου μηδενος, η και εις προσκαιρον καλουντος οικονο μιαν προς το χρηναι τι
δραν η μη συμβουλευουσαν, ωσπερ ουν ην αμελει και επι Χριστου· αλλωστε των την
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν κοσμωι ζωην ελομενων, ανειμενη τις εστιν η διαιτα, και φροντιδος της
επιπονωτερας απηλλαγμενη, προκειμενον ωσπερ αει και ηπλωμενον εισφερουσα
τον επι τοις ηδιστοις καιρον και εφ' οπερ αν βουλωνται βαδιζειν, ετοιμως τοις αυτηι
χρωμενοις επιτρεπουσα. Ουκουν των μεν αναγκαιως οικονομιαις πραγματων υπο
κειμενων, καιρος ουχ απας εις το δραν α προσηκεν επιτηδειος, αλλ' ο πρεπων
εκαστωι των τελουμενων, και ωσπερ αν η του πραγματος απαιτοιη φυσις· τωι δε
απολυτως ελομενωι βιουν, επικεισεται μεν τοιουτον ουδεν· ετοιμοτατη δε μαλλον
και ανειμενη παντελως, η εφ' οπερ αν εθελωσιν ιεναι παροδος. Ου δυναται ο κοσμος
μισειν υμας, εμε δε μισει, οτι εγω μαρτυρω περι αυτου οτι τα εργα αυτου πονηρα
εστιν. Χαριεντως σφοδρα και νυν ο Σωτηρ κοσμικωτερον ετι φρονουντας και
διακειμενους ελεγχει τους αδελφους, και δευτεραν ωσπερ απολογιαν τεχνηι κερασας
εισφερει, δι' ης ουχ οπως ουκ εγνωκοτας αυτους τις κατα φυσιν εστιν αποδεικνυσιν,
αλλ' ετι τοσουτον της εις αυτον αγαπης εξωικισμενους, ως ελεσθαι διαζην ουκ
απαιδοντως τοις τον εν κοσμωι θαυμαζουσι βιον, και ουχι μαλλον τον εν αρετηι. ην
γαρ δη και οντως ατοπωτατον τοις μεν αλλοις απασι 1.586 προσλαλειν τα
συμφεροντα, περιστολης απασης της επι τουτωι παρηιρημενης· τοις δε ειναι δοκουσιν
αδελφοις, μη ουχι πολλωι και πλειονι χαριζεσθαι μετρωι, τα εφ' οις εμελλον ου
μετριως ωφελουμενοι μανθανειν εχοντες ηδη της σοφιας τον χορηγον. εθος δε
τουτο τωι Σωτηρι Χριστωι· δραξαμενος γαρ ευκαιρου προφασεως εσθ' οτε, μακρας
τοις ακροωμενοις εξυφαινει τας κατηχησεις. αει τοιγαρουν, φησι, φιλον εκαστωι το
συγγενες, και η του τροπου ταυτοτης παραδοξως συναγει προς διαθεσιν. ο κοσμος
υμας ου μισει· φρονειτε γαρ ετι τα αυτου· εμε δε μισει, ουχ ηδεως εχων εφ' οις αν
ασχημονηι παρ' εμου κατηγορουμενος· ουκουν ακινδυνως επελευσεσθε μεν υμεις επι
τηνδε την εορτην, εγω δε ουκετι. διαλεξομαι γαρ παντως και ερω παρων τα
συμφεροντα, πικρος δε τοις φιληδονοις ο ελεγχος, και προς οργην ανα καυσαι δεινος
τον οτι προσηκοι σωφρονειν ου καταδε χομενον. Ὠφελει δε παλιν και δια τουτων
ημας των ρηματων ο Κυριος· και γαρ δη ποιεισθαι τους ελεγχους ουκ απερι σκεπτως
συμφερει, ουδε εις παντας εκφερειν μετ' επιπλη ξεως την υφηγησιν, αλλ' ειδεναι το
γεγραμμενον "Μη "ελεγχε κακους, ινα μη μισησωσι σε," οτε το μισος ημιν ουκ
αζημιον, εις ωτα δε μαλλον ακουοντων επειγεσθαι λαλειν, κατα το γεγραμμενον.
φιλαμαρτημων μεν γαρ ο κοσμος εστιν, επανορθωτης δε των ου δεοντως επιτελου
μενων ο Κυριος· δι' ελεγχου δε πολλακις ποιεισθαι προσηκει την επανορθωσιν· το
γαρ ολως καταλεγειν της αμαρτιας, επιτιμαν εστι τοις αγαπωσιν αυτην, και το της
φαυλοτητος κατηγορειν, επιπληττειν εστι τοις εχουσιν αυτην. οταν ουν αναγκη μεν
εις το ελεγχειν καληι τον διδασκοντα, και ο της θεραπειας τροπος δια τουτων ιεναι
κελευηι, χαλεπαινηι δε 1.587 λιαν ο δια των ελεγχων αβουλητως παιδαγωγουμενος,
τοτε δει παντως τα εκ μισους αναφυεσθαι κακα. δια τουτο φησιν ο Σωτηρ εαυτον
μισεισθαι παρα του κοσμου, ως ουπω χωρειν ισχυοντος την μετ' επιπληξεως
παραινεσιν, οταν και τουτο προσηκηι γενεσθαι δια το χρησιμον. νους γαρ επι ταις εις
το φαυλον ηδοναις τυραννουμενος, χαλε παινει δη παντως τον οτι προσηκοι
σωφρονειν αναπειθοντα λογον. ταυτα δε φησιν ο Σωτηρ ουκ αποφησας παντελως
την εν τοις Ἱεροσολυμοις αποδημιαν, ουδε προς ελεγχους απειρηκως τους οιπερ αν
φαινοιντο τοις αμαρτανουσι χρη σιμοι, αλλ' εν καιρωι τωι δεοντι δραν και τουτο μετα
των αλλων διανοουμενος. σημειωτεον δε οτι και τοις εαυτου μαθηταις τοιουτον τι
φησι. παραμυθουμενος γαρ, και ου σφοδρα τοις επισυμβησεσθαι μελλουσιν
επασχαλλειν διδα σκων, οταν αυτον τηι οικουμενηι κηρυττωσι, και μυριοις δια τουτο
περιπιπτωσι πειρασμοις "Ει ητε, φησιν, εκ του "κοσμου, ο κοσμος αν το ιδιον εφιλει·
επειδη δε εκ του "κοσμου ουκ εστε, δια τουτο μισει υμας ο κοσμος." κοσμον εν
τουτοις ου την ορωμενην κτισιν αποκαλων, μαλλον δε τους φρονουντας τα εν
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοσμωι· οις δη και λιαν ο μεν των ισων ουκ εραστης, σκληρος και προσαντης και εν
εχθρου τινος ταξει λελογισται· συγγενης δε και φιλος ο συνεθε λητης, και τηι του
βιου ταυτοτητι προς ισοτροπιαν την επ' αισχροις συσφιγγομενος. Ὑμεις αναβητε εις
την εορτην ταυτην· εγω ουκ αναβαινω εις την εορτην ταυτην, οτι ο εμος καιρος
ουπω πεπληρωται. Ἀποφασκει μεν ηδη σαφως το βουλεσθαι τοις Ἰουδαιοις
συνεορταζειν ο Κυριος, ηγουν ιεναι κατα ταυτον, ως συμμε 1.588 θεξων εκεινοις της
εν σκιαις ευθυμιας. το γαρ απαξ ειρη μενον, ως προς ολιγους, καιτοι νομισθεντας
αδελφους, εις ολον δυναμει διαδραμειται το γενος το εξ Ἰσραηλ. ου γαρ δη τις ερει
το συνειναι τοις αδελφοις δι' αυτους γε κυριως παραιτεισθαι τον Ἰησουν, ως δε και
συνων εν τηι Γαλιλαιαι φαινεται· υποτοπητεον δε, οτι και ουκ απο σκοπου δια την του
γενους του κατα σαρκα παρα πολλοις υπονοιαν και ομεστιος ην. προδηλον ουν, οτι
καθαπερ εν τυπωι τοις αδελφοις ολης της Ἰουδαιων πληθυος εισφερομενης, το
συνεορταζειν αυτοις αποφευγει Χριστος, κατα το ειρημενον δι' ενος των αγιων
προφητων "Μεμισηκα, απωσμαι τας "εορτας υμων, και ου μη οσφρανθω εν ταις
πανηγυρεσιν "υμων· διοτι και εαν ενεγκητε μοι ολοκαυτωματα και "θυσιας, ου
προσδεξομαι αυτα, και σωτηριου επιφανειας "υμων ουκ επιβλεψομαι· μεταστησον
απ' εμου ηχον ωιδων "σου, και ψαλμον οργανων σου ουκ ακουσομαι·" "Πνευμα "γαρ
ο Θεος, και τους προσκυνουντας αυτον εν πνευματι "και αληθειαι δει προσκυνειν,"
κατα την αυτου του Σωτηρος φωνην. υπαρχων δε πνευμα, πνευματικαις αν εικοτως
τιμαις και δωροφοριαις εφηδοιτο, ων και εις τυπον δια της νομικης εντολης
βουθυσιαι τε και μηλοσφαγιαι, και λιβανου προς τουτοις, σεμιδαλεως τε και οινου
και ελαιου προσκομιδαι τεταγμενως εγινοντο, το πολυειδες της αρετης των προσ
κυνουντων εν πνευματι δι' εμφανεστερων σχηματων κατα μηνυουσαι. υμεις
τοιγαρουν, φησιν, οι την σκιαν αγαπωντες ετι, παχυτερον τε και Ἰουδαικως
διακειμενοι περι τουτων, αναβητε προς την εν σκιαις και τυποις πανηγυριν· εμοι δε
ουχ ουτως εορταζειν ηδυ· προς ταυτην ουκ ανειμι την εορτην, την εν τυπωι δηλονοτι
και σχηματι· εχω γαρ εν αυτηι το 1.589 τερπον ουδεν· περιμενω δε μαλλον της
αληθους πανηγυρεως τον καιρον, ος ουπω πεπληρωται. τοτε γαρ τοτε, φησι, τοις
εμοις θιασωταις συνεσομαι χαιρων εν τηι λαμπροτητι των αγιων, τηι του Πατρος
δοξηι, την εις ακρον απαστραπτων φαιδροτητα. εαυτου δε φησι, και ως ιδιον
αποκαλει τον καιρον· αυτου γαρ η εορτη, αυτος ο πανηγυριαρχης εστιν. αυτωι γαρ
αυτην και ο μακαριος Ἱερεμιας ανετιθει λεγων τοις κατημεληκοσι της εις Θεον
ευσεβειας, και εν τωι μηδενι πεποιημενοις το βουλεσθαι διαπρεπειν εν αγαθοις "Τι
ποιη "σετε εν ημεραι πανηγυρεως, και εν ημεραις εορτης Κυριου;" οι γαρ ολως, φησι,
το υπερ της αρετης ιδρουν παραιτου μενοι, και το λαμπρον της εις Θεον αγαπης
αμφιον ουκ εχοντες, τι ποιησετε εν ημεραι πανηγυρεως, πως εισελευ σεσθε προς την
θειαν τε και ουρανιον εορτην, η πως αν υμας ο του δειπνου δεσποτης ουκ αν
ευλογως εξωσειε του φαιδροτατου των κεκλημενων χορου λεγων "Ἑταιρε, πως
"εισηλθες ωδε μη εχων ενδυμα γαμου;" τουτωι δ' αν ειη συγγενες και την ισην ημιν
εισκομιζον διανοιαν το παρα τωι προφητηι κειμενον Ζαχαριαι "Και εσται γαρ, φησιν,
οσοι "αν καταλειφθωσιν εκ παντων των εθνων των ελθοντων "επι Ἱερουσαλημ, και
αναβησονται κατ' ενιαυτον του "προσκυνησαι τωι βασιλει Κυριωι παντοκρατορι και
του "εορταζειν την εορτην της σκηνοπηγιας." αναβησεσθαι δε τους καταλειφθεντας
φησιν επι την του μεγαλου βασιλεως προσκυνησιν, και προς αποπληρωσιν της
εορτης της σκηνο πηγιας. πολλων γαρ δια της χαριτος κεκλημενων, οι προς την ανω
πολιν αναβαινοντες ου πολλοι· ολιγοι γαρ οι εκλεκτοι, κατα την του Σωτηρος
φωνην, εκ παντος δηλονοτι ληφθεντες εθνους. αναβησονται δε λεγων επι τωι προσ
1.590 κυνειν, ουκετι την νομικην, μαλλον δε την εν πνευματι λατρειαν
επιτελουντας επιδεικνυει, και πληρουντας εορτην την επι σκηνοπηγιαι τηι κατ'
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληθειαν, μονονουχι το εν ψαλμοις εκεινο λιγυρως ανιεντας μελος "Ευλογητος
Κυριος, "οτι εισηκουσε της φωνης της δεησεως μου. επ' αυτωι "ηλπισεν η καρδια μου,
και εβοηθηθην και ανεθαλεν η "σαρξ μου·" ανεθαλη γαρ η σαρξ, και εισαυθις αναβιω
σεται, και ου διχα Χριστου· γεγονε γαρ ημιν αυτος η της αναστασεως αρχη, και της
αληθεστερας σκηνοπηγιας η θυρα. και τουτο ην αρα το δι' ενος ειρημενον των αγιων
προφητων και "αναστησω την σκηνην ∆αυειδ την πεπτω "κυιαν." σκηνη γαρ η
πεσουσα του εκ σπερματος ∆αυειδ το κατα σαρκα Χριστου, πρωτη προς αφθαρσιαν
δια της δυναμεως του Θεου και Πατρος εξεγηγερται κατα το ειρη μενον προς
Ἰουδαιους δι' ενος των αποστολων περι αυτου "Τουτον τηι ωρισμενηι βουληι και
προγνωσει του Θεου "εκδοτον λαβοντες δια χειρος ανομων προσπηξαντες ανει
"λετε, ον ο Θεος ανεστησε λυσας τας ωδινας του θανατου, "καθοτι ουκ ην δυνατον
κρατεισθαι αυτον υπ' αυτου·" και παλιν "Τουτον τον Ἰησουν ανεστησεν ο Θεος, ου
παντες "ημεις εσμεν μαρτυρες." οτι γαρ εθος τηι αγιαι γραφηι, τον εκ ∆αυειδ κατα
σαρκα Χριστον, ∆αυειδ αποκαλειν, χαλεπον ουδεν συνιδειν. Ταυτα ειπων αυτος
εμεινεν εν τηι Γαλιλαιαι· ως δε ανεβησαν οι αδελφοι αυτου εις την εορτην, τοτε και
αυτος ανεβη, ου φανερως, αλλ' ως εν κρυπτωι. Ἐμφιλοχωρει τηι Γαλιλαιαι, και της
Ἰουδαιων χωρας εξωστρακισμενος, ηδιον τε και ασφαλεστερον διαιταται Χριστος,
ινα παλιν των ειναι δοκουντων νομομαθων ευγενε 1.591 στερα φαινηται, καιτοι
λιαν απαιδευτος ουσα των εθνων η πληθυς, δια την ετι συνεχουσαν πλανην.
σημαινει δε δια τουτου και την εις αυτα δικαιαν αγαπησιν, και την επι τοις εξ
Ἰσραηλ ευλογωτατην απεχθειαν. πως γαρ ουκ εμελλεν "ο παντα γινωσκων πριν
γενεσεως αυτων," ουτω διατεθη σεσθαι, ως αγαπης μεν ηδη της θειας αξιουν την εξ
εθνων Ἐκκλησιαν, καλουμενην ουτως ευπετως επι τωι πιστευειν αυτωι, αποσειεσθαι
δε λοιπον και καταμυσαττεσθαι δικαιως ως αγνωμονα την Ἱερουσαλημ· ος γε και
προ αυτων της επιδημιας των χρονων, επιθυμησαι μεν λεγεται του καλλους αυτης,
κατα την του ψαλλοντος αναφωνησιν, πορνην δε και μοιχαλιδα, και τι γαρ ουχι των
τοιουτων, την σκληροτρα χηλον Ἱερουσαλημ απεκαλει; σαφεστατα γουν δια μεν του
προφητου φησιν Ἱεζεκιηλ προς αυτην "∆ια τουτο πορνη "ακουε λογον Κυριου·" δια
δε της Ἱερεμιου φωνης ως μοιχαλιδα καταιτιαται βοων οτι "Καθως αθετει γυνη εις
"τον συνοντα αυτηι, ουτως ηθετησεν εις εμε οικος Ἰσραηλ, "λεγει Κυριος." ως ουν
ηδη κατα προγνωσιν την εκ προ μηθειας θεοπρεπους, της μεν εξ εθνων Ἐκκλησιας
περια θρησας το καλλος, της δε των Ἰουδαιων συναγωγης την εν φαυλοτητι τροπων
αισχροτητα, την μεν ηδη προαγαπαι και προεισοικιζεται, καθαπερ τινα νυμφην επι
παστωι, επι δε τηι ετεραι προαπεχθανεται, το τελειως εκατεραι χρεωστουμενον καιρωι
τηρησας τωι δεοντι. ουτε γαρ προωρον τοις εξ Ἰσραηλ ολοκληρως επαγει την
κολασιν, ουτε μην ολοσχερως εαυτον τηι Γαλιλαιαι χαριζεται προ του σωτηριου
σταυρου· τοτε γαρ ην τουτο δρωντα δικαιως επ' ευλογοις αιτιαις της προς εκεινους
αγαπης αποφοιταν. ειρηκως τοιγαρουν, ως ουκ αναβησεται προς ταυτην την εορτην,
και τοις αδελφοις επιτρεψας, ει θελητον, ιεναι, μονος· παρειναι γαρ ουπω διε 1.592
βεβαιουτο καιρον· ανεισι μετ' αυτους, ουχ ετερα μεν λεγων, πραττων δε οις αν λεγοι
τα εναντια· τουτο γαρ ην ηδη και ψευδεσθαι, καιτοι δολου, τουτεστι ψευσματος, ουχ
ηυρησθαι λεγομενου παντελως εν τωι στοματι αυτου· αλλ' οντως εκεινο δραν οπερ
υπεσχετο προθυμουμενος. ου γαρ ανα βαινει συνεορτασων, νουθετησων δε μαλλον,
και επειπερ εις το σωζειν αφικετο, τα εις ζωην αναφεροντα την αιωνιον ερων τε και
εισηγησομενος. οτι γαρ ουτος ην ο σκοπος εν αυτωι, διδαξει σαφως το μηδε τοις
ανιουσιν εθελησαι συμβαδιζειν αυτον, ανελθειν δε μολις και λεληθοτως, ου
παῤρησιαι και ιλαροτητι χρωμενον των ιοντων επι πανηγυριν. Και γουν, οτε λοιπον
επι το σωτηριον ανεβαινε παθος, ανηλθεν ου κεκρυμμενως, αλλα πωλωι μεν
εποχουμενος εις τυπον του νεου λαου, νηπιων δε προελαυνοντα δημον ουκ
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευαριθμητον εχων, σχημα παλιν αποπληρουντα του τεχθη σομενου λαου, περι ου
γεγραπται "Και λαος ο κτιζομενος "αινεσει τον Κυριον." ανεφωνει δε και τα
προβαδιζοντα βρεφη "Ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου, ωσαννα "εν τοις
υψιστοις." ουκουν δια του λεληθοτως ανελθειν, αποδεικνυει οτι συνεορτασων μεν
ουδαμως, προσδιαλεχθη σομενος δε μαλλον αυτοις εις Ἱεροσολυμα παραγεγονεν ο
Χριστος· ως γαρ ηδη προλαβοντες ειρηκαμεν, ουπω παν τελως του Ἰσραηλ
απανισταται, πριν αν θανατωι παραδοθεις, αξιως ηδη φαινηται τουτο ποιων. Του δε
ειπειν μεν, ως ουκ αναβησεται, μετα δε τουτο μη παραιτεισθαι το ανελθειν, ευρησεις
και παλαι τον τυπον αποπληρουμενον εν βιβλιωι τωι επικλην Ἐξοδωι. Μωυσης μεν
γαρ ο θεοσπεσιος τε και ιερωτατος τας εν τωι ορει διατριβας εποιειτο μετα Θεου, τον
δοθησομενον παρ' αυτου περιμενων νομον. εμοσχοποιει δε κατα την ερημον της εις
Θεον 1.593 ευσεβειας ολιγωρησας ο Ἰσραηλ· αλλ' οργιζεται δικαιως επι τουτοις ο
νομοθετης, και της ελαφριας των ουτως ετοιμως εφ' α μη προσηκεν αποκλιναντων
καταβοησας, και εξαναλωσειν εισαπαξ απειλησας αυτους, εν τελευταιοις φησι προς
τον αγιον Μωυσεα "Πορευου και αναβηθι εντευθεν "συ και ο λαος σου, ους εξηγαγες
εξ Αιγυπτου, εις την "γην ην ωμοσα τωι Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ λεγων"Τωι
σπερματι υμων δωσω αυτην, και συναποστελω προ "προσωπου σου τον αγγελον
μου," ειτα λεγει προς αυτον ο Μωυσης "Ει μη αυτος συμπορευσηι μετ' εμου, μη με
ανα "γαγηις εντευθεν· και πως γνωστον εσται αληθως οτι "ευρηκα χαριν παρα σοι,
εγω και ο λαος σου, αλλ' η "συμπορευομενου σου μεθ' ημων; και ειπε Κυριος προς
"Μωυσην Και τουτον σοι τον λογον ον ειρηκας ποιησω· "ευρες γαρ χαριν παρ' εμοι."
οραις οπως επι μεν του Ἰσραηλ αποστασιαι λυπουμενος, ου συναναβησεσθαι μεν εις
την γην αυτοις της επαγγελιας διισχυριζετο, συναπο στελλειν δε τινα αγγελον
εφασκεν, αιδοι δε τηι προς Μωυσεα, και τηι των πατερων μνημηι την συγγνωμην επι
διδους, συμβαδιεισθαι παλιν αυτοις καθυπεσχετο. Ἀρνησαμενος τοιγαρουν το
συνεορταζειν Ἰουδαιοις, ως αλαζοσι και υβρισταις, ως δια της αρνησεως ατιμαζουσι
Θεον, ωσπερ ουν εκεινοι δια της μοσχοποιιας, ου σφοδρα φιλονεικησας τοις των
λυπουντων πταισμασιν, αποπληρων δε μαλλον την εις τους αγιους πατερας
υποσχεσιν, ανεισι διδαξων, και τα εις σωτηριαν αυτοις παραθησων μαθηματα, ουκ
αγγελωι την τοιαυτην επιτρεψας διακονιαν, ωσπερ ουν ουδε τοτε, αυτουργος δε
μαλλον και εις την των αχαριστων σωτηριαν γιγνομενος. 1.594 Οι ουν Ἰουδαιοι
εζητουν αυτον εν τηι εορτηι και ελεγον Που εστιν εκεινος; Ἐρευνωσιν Ἰουδαιοι τον
Ἰησουν, ουχ ινα ευροντες πιστευσειαν· η γαρ αν και το ζητεισθαι φθασας εαυτον
προσεκο μιζε κατα το παρ' αυτου λεγομενον "Ευρεθην τοις εμε μη "ζητουσιν,
εμφανης εγενομην τοις εμε μη επερωτωσιν·" αλλ' εκ πολλης αγαν της παρανομιας
εις την Ἑλληνων εικαιοπονιαν κατολισθαινοντες, και τα εκεινοις συνηθη ζηλω
σαντες μαλλον, ηπερ τα δι' ων εικος ην δια της ανωθεν καταλαμπρυνεσθαι χαριτος.
Ἑλληνων μεν γαρ οι δοκουντες ειναι συνετοι, και της κοσμικης και δαιμονιωδους
σοφιας αναπεπλησμενοι, μακρους και πικρους αναλισκοντες λογους, και κυκλους
θεωρηματων εικαιων ελιττοντες, ιστον τε αρα χνης κατα το γεγραμμενον
υφαινοντες, την αληθειαν, ητοι το αγαθον, η το δικαιον ο τι ποτε κατα φυσιν εστιν,
προσ ποιουνται ζητειν, και μονην ωσπερ σκιαν της αληθους γνωσεως εαυτοις
αναπλαττοντες, αγευστοι παντελως της εν εργοις διατελουσιν αρετης, και της
ανωθεν τε και οντως σοφιας ερημοι διαμενοντες, επ' ουδενι των χρησιμων εσθ' οτε
τα μεχρι λογων ποιουνται γυμνασματα. Ἰουδαιοι δε παλιν, οι της εκεινων αμαθιας
αδελφοι και γειτονες, ανα ζητουσι τον Ἰησουν, ουχ ιν' ευροντες πιστευσωσιν, ως η
των πραγματων εδειξε φυσις, αλλ' ινα πολλαις αυτον λοιδοριαις κατακοντιζοντες,
την ασβεστον ταις εαυτων κεφα λαις εποισειαν φλογα. και καθ' ετερον δε τροπον,
εικαιο τατην αυτους ποιεισθαι την ζητησιν οιησομεθα παλιν. μονον γαρ οτι μη
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεστι προσποιουνται ζητειν. παρειναι γαρ εδει, φασι, τοις εορταζουσι τον
θαυματουργον, το εν τερψει μαλλον ηδυ, και ουχι παντως την εκ του θαυμαζειν
ωφελειαν θηρωμενοι· νομομαθειας δε δοξαν ημφιεσμενοι, 1.595 και πεπαιδευσθαι
τοις ιεροις γραμμασιν ου μετριως οιομενοι, της προφητικης αμνημονουσι φωνης,
εχουσης ωδε "Ζητη "σατε τον Θεον, και εν τωι ευρισκειν αυτον επικαλεσασθε· "ηνικα
αν εγγιζηι υμιν, απολιπετω ο ασεβης την οδον αυτου "και ανηρ ανομος την βουλην
αυτου και επιστραφητω επι "Κυριον, και ελεηθησεται." οραις οπως ουκ εξαρκεσει
προς σωτηριαν το μονον ζητειν, αλλ' ευροντας αναγκη και επι στρεφειν, δι' υπακοης
δηλονοτι και πιστεως; ουτω δε ην ανασωζεσθαι τον αμαθη και δυσαγωγον των
Ἰουδαιων λαον· επειδη δε καν τουτωι λιαν ασυνετουντες αλισκονται, λοιπον
ευλογως ακουσονται "Πως ερειτε οτι σοφοι εσμεν ημεις, "και λογος Κυριου μεθ'
ημων εστιν; εις ματην εγενηθη "σχοινος ψευδης γραμματευσιν. ηισχυνθησαν σοφοι,
επτοη "θησαν, εαλωσαν. σοφια τις εστιν εν αυτοις; οτι τον "λογον Κυριου
απεδοκιμασαν." πως γαρ ουκ απεδοκι μασαν, ου παραδεξαμενοι, η πως ουκ
ατιμαζουσι, το Που εστιν εκεινος, απαιδευτως περι αυτου λεγειν ου παραιτου μενοι;
απονοουμενων γαρ το Ἐκεινος, και ουπω θαυμαζειν αξιουντων αυτον, καιτοι δια
πολλης αγαν της μεγαλουργιας εκπρεπεστατην εχειν οφειλοντα παρ' αυτοις την
υποληψιν. Και γογγυσμος περι αυτου ην πολυς εν τοις οχλοις. οι μεν ελεγον οτι
αγαθος εστιν· αλλοι δε ελεγον Ου, αλλα πλαναι τον οχλον. ∆υσθηρατον μεν αει πως
και δυσευρετον εστι το αγαθον, και το δυνασθαι της αληθειας το καλλος ιχνηλατειν
δυσκα τορθωτον τοις πολλοις, εξαιρετως δε τοις αμαθεστεροις και ουκ εχουσι το εν
συνεσει πικρον, οι ροπαις αλογωταταις λογισμων ασυνετων επι το δοκουν αυτοις
ευπετεστερον αποκλινοντες, και την του παρεμπιπτοντος φυσιν δοκιμαζειν 1.596
ουκ ανεχομενοι, της αληθους των πραγματων ποιοτητος ουκ αν εφικοιντο ποτε,
καιτοι του Παυλου λεγοντος "Γινεσθε "δοκιμοι τραπεζιται," και παντα δε δοκιμαζειν
ημας αναπει θοντος, ως εξ ακριβους ερευνης επι την του συμφεροντος ερχεσθαι
θηραν. ακουετωσαν τοινυν οι εκ πολλης παρα νοιας τον Ἰησουν ου θαυμαζοντες,
αδιακριτως δε οτι πρεποι κατηγορειν εγνωκοτες αυτου "Γευσασθε και ιδετε οτι χρη
"στος ο Κυριος." ονπερ γαρ τροπον οι το εξαιρετον εν τηι κατα γευσιν ποιοτητι
δοκιμαζοντες μελι, και εξ ολιγης κομιδηι της γευσεως δεχονται του ζητουμενου την
αισθησιν, ουτως οι εις πειραν και βραχειαν των του διασωζοντος ιοντες λογων, οτι
χρηστος επιγνωσονται, και μαθοντες θαυμα σουσιν. οι μεν ουν παρα τοις Ἰουδαιοις
συνετωτεροι συνα γορευουσι τωι Χριστωι, και ορθην επ' αυτωι την ψηφον εκφερουσι,
συναινουντες ως αγαθωι, εκεινο δη παντως κατα το εικος ενθυμουμενοι, ως ουκ αν
τωι προσειη δυνασθαι κατορθουν, ων αν εργατης ορωιτο Θεος, ει μη Θεος κατα φυσιν
υπαρχοι, ηγουν Θεου μετοχος, και δια τουτο αγαθος, ωιπερ αν πρεποι και το δια
παντων ευδοκιμειν, και δια της ανωθεν δυναμουσθαι χαριτος, ει και ουχ ουτως ην
εν Χριστωι· αυτος γαρ εστιν ο Χριστος ο των δυναμεων Κυριος· αλογωταταις δε λιαν
επινηχονται δοξαις, και της αληθειας αφεστασι μακραν, οι πλανον αποκαλειν ουκ
οκνη σαντες τον εις απλανη της δικαιοσυνης κατευθυνοντα τριβον. ακουετω
τοιγαρουν ο παραφρων Ἰουδαιος "Ουαι οι λεγοντες "το πονηρον καλον και το καλον
πονηρον, οι τιθεντες το "σκοτος φως και το φως σκοτος." εν ισηι γαρ ταξει τωι
συνειπειν φαυλοτητι το κατηγορειν του καλου, και των μεν αισχρων την
ευλογωτατην αποστησαι καταῤρησιν, τοις δε εν τηι των αριστων μοιραι τεταγμενοις
μωμον επιῤριπτειν τον ουδαμοθεν αυτοις χρεωστουμενον. προανεφωνειτο δε και τα
1.597 επι ταυταις αυτων ταις λοιδοριαις εγκληματα· "Ουαι" γαρ φησιν "αυτοις, οτι
απεπηδησαν απ' εμου· δειλαιοι εισιν, "οτι ησεβησαν εις εμε· εγω δε ελυτρωσαμην
αυτους, αυτοι "δε κατελαλησαν κατ' εμου ψευδη." Ουδεις μεντοι εν παῤρησιαι ελαλει
περι αυτου δια τον φοβον των Ἰουδαιων. Ἐν τοις Ἰουδαιοις ο γογγυσμος, και δια τον
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φοβον των Ἰουδαιων, ουδενα δυνασθαι φησιν εν παῤρησιαι λαλειν. ουκουν
εξαιρετως Ἰουδαιους ονομαζει τους των Ἰουδαιων εξαρχοντας, ουκ αξιωσας, ως γε
μοι φαινεται, πρεσβυτερους αυτους, η ιερεας, η ετερον τι προσειπειν των τοιουτων ο
θεσπεσιος Ευαγγελιστης, ζηλωι τωι προς ευσεβειαν προς την επ' αυτοις λυπην
ηκονημενος, ους δη και εικοτως, ως τον νοητον κατα φθειροντας αμπελωνα,
καταιτιαται λεγων εν προφηταις ο Θεος "Ποιμενες πολλοι διεφθειραν τον
αμπελωνα μου, "εμολυναν την μεριδα μου, εδωκαν μεριδα επιθυμητην μου "εις
ερημον αβατον, εγενηθη εις αφανισμον απωλειας." πως γαρ ουκ οιησομεθα
κατεφθαρθαι κατ' αληθειαν αμπε λωνα τον δεσποτικον ταις εαυτων βδελυριαις, οτε
και το συνειπειν τωι αγαθω και θαυμασαι μονον το θαυματος αξιον επισφαλες
απεδεικνυον; φορτικωτεραν δε οτι τοις ηγου μενοις των Ἰουδαιων την κολασιν
απεργαζεται μετα των αλλων και τουτο, τινι των ευ φρονουντων αμφιβολον; ιδου
γαρ ιδου, δεδιε τε και καταφριττει μεν απας αυτους ο λαος, ου παιδαγωγειται δε
κατα νομον, αλλ' ουδε ζην εκδιδασκεται κατα λογον τον πρεποντα, καιτοι και μαλα
προθυμως οισπερ αν επιταξειαν υποκειμενος. αποδειξις γαρ της εις ακρον υποταγης
ο φοβος· παρανομειν τοιγαρουν, η το τωι νομο 1.598 θετηι δοκουν περιαθρειν
ευγνωμονως ηναγκαζετο, και δι' ων ουδ' οσον επαινεσαι το αγαθον τολμωσιν,
εθελουσιον μεν ουδαμως, βιαιοτατην δε ωσπερ, καθ' ων αν εκεινοι βου λωνται, την
επι φαυλοτητι ψηφον εκφερειν, και τον επαινου και θαυματος αξιον, ως αισχρον
κατακρινειν. ονπερ ουν τροπον αν αριστα τις ανηρ θαλαττευειν ειδως, και τοις της
νεως πηδαλιοις προσκαθημενος, και πειθομενην εχων αυτην αγαγοι κατα πετρων,
αυτος αν υπαιτιος νοοιτο γεγονως του πταισματος· η ωσπερ αν ει τις ιππηλατειν
ειθισμενος, ευδρομωτατοις μεν λιαν εποχοιτο τοις πωλοις, ευπαρακο μιστον δε
αυτων και την εφ' οπερ αν βουλοιτο πτησιν τοις των χαλινων ανακρουσμασιν εχειν
δυναμενος, ειτα λιθωι προσαῤραξας τους τροχους, ου τοις πωλοις του παθειν την
αιτιαν ευλογως μεν, μαλλον εαυτωι περιθησει· τον αυτον οιμαι τροπον οι των
Ἰουδαιων καθηγηται, ουχ οπως τιμωντα μονον, αλλα και τωι υπερ τουτου φοβωι
δουλαγωγουμενον εχοντες τον λαον, απαιδοντως δε τοις θειοις προσταγμασι
διοικησαντες, δικαιως αν αυτοι της απαντων απωλειας ευ θυνας εκτισειαν. οτι δε
αυτοι της των λαων απωλειας γεγονασι προφασις, μαρτυρησει λεγων ο προφητης
Ἱερε μιας "Ὅτι οι ποιμενες ηφρονευσαντο, και τον Κυριον ουκ "εξεζητησαν· δια
τουτο ουκ ενοησε πασα η νομη, και "διεσκορπισθησαν." Ἤδη δε της εορτης μεσουσης
ανεβη ο Ἰησους εις το ιερον, και εδιδασκεν. Ἱεροπρεπης του Σωτηρος ημων η
διδασκαλια· που γαρ δη και ετερωθι μαλλον εχρην την θειαν ακουεσθαι φωνην, ει
μη εν τοποις, οις το θειον ενοικειν πιστευηται; παντα μεν γαρ περιεπει Θεος, και ουκ
αν νοοιτο τοπωι περιγραπτος, 1.599 οσον δε εις ιδιαν φυσιν, παντελως τοις ουσιν
αχωρητος· πρεπωδεστερον πως χωροις αυτον τοις αγιοις ενοικειν υπο τοπησομεν,
και το δοκουν τηι θειαι φυσει ακουστον ημιν εν ιεροις μαλιστα τοποις εσεσθαι
νομιουμεν ευλογωτατα· οπερ δε παλιν εν τυπωι και σκιαι τοις ανωτερω κατεγραφετο,
τουτο νυν εις αληθειαν μετασκευαζει Χριστος· φησι γαρ προς Μωυσεα τον
ιεροφαντην Θεος "Και επιθησεις το "ιλαστηριον επι την κιβωτον ανωθεν, και εις την
κιβωτον "εμβαλεις τα μαρτυρια α εαν δω σοι· και γνωσθησομαι "σοι εκειθεν, και
λαλησω σοι ανωθεν του ιλαστηριου ανα "μεσον των δυο Χερουβιμ των οντων επι
της κιβωτου του "μαρτυριου, κατα παντα οσα εαν εντειλωμαι σοι προς τους "υιους
Ἰσραηλ." ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, μεσουσης ηδη της εορτης, καθα
γεγραπται, εν τοις ιεροις τε και ανακειμενοις τωι Θεωι τοποις παρελθων ως Θεος, εκει
τοις οχλοις προσλαλει, καιτοι λεληθοτως αναβεβηκως, ωσπερ ουν και επι του κατα
την σκηνην ιλαστηριου, λεληθοτως μεν ην η Θεου καθοδος, νοουμενη δε τοτε μολις,
οτε του λαλειν ενειστηκει καιρος· ενι δε και τοτε τωι μακαριωι Μωυσει διελεγετο
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεος, ετερωι μη προσλαλων· ουτω και ο Χριστος, εν ετι το των Ἰουδαιων επαιδευε
γενος, ενι τε λαωι προσδιαλεγεται, κοινην ουπω τοις εθνεσιν απλωσας την χαριν. ευ
δε δη λιαν ο μακαριος Ευαγγελιστης, ουχ απλως Εισηλθεν, αλλ' ανεβη φησιν εις το
ιερον· υψηλον γαρ τι χρημα και της χαμαιζηλου φαυλοτητος πολυ λιαν υπερ τερουν
το εις θειον εισερχεσθαι παιδευτηριον, και τοις αγιοις ενδιαιτασθαι τοποις· ο δε του
πραγματος τυπος αληθης εφ' ημων. Χριστος γαρ ην ο αγιαζων το ιερον, και τυπος ην
1.600 τουτου παλαι Μωυσης, τωι ελαιωι τωι ηγιασμενωι την σκηνην καταχριων και
αγιαζων αυτην, καθα γεγραπται· καιτοι μαλλον εχρην αγιαζεσθαι δια των αγιων
τοπων τον αν θρωπον, ηπερ αγιαζειν αυτους· αλλ' ουδεις των εν τυπωι τελουμενων
ο λογος δια την αληθειαν, ης δη και χαριν τα εν σκιαις ανεπλαττετο· καθαπερ ουν
εστιν ιδειν και επι των αγιων προφητων. ο μεν γαρ τις πορνηι γυναικι και ουχ εκων
συνοικειν εκελευετο, γυμνος δε βαδιζειν ετερος, αλλα και επι πλευραν κατακεισθαι
την δεξιαν ουκ ολιγον ημερων αριθμον. επετελειτο δε ταυτα δια τα εξ αυτων, και ου
παντως δι' εαυτα· ουτω τοιγαρουν και ο μακαριος Μωυσης αγιαζειν εκελευετο την
σκηνην, καιτοι μαλλον αγιαζεσθαι προς αυτης οφειλων, ινα Χριστος νοοιτο παλιν
ως εν αυτωι τον ιδιον αγιαζων ναον, καιτοι μετα σαρκος Ἰουδαιοις συν διαιτωμενος,
και εν αυτωι τοις οχλοις προσλαλων, ωσπερ ουν εκ του ιλαστηριου παλαι ο Θεος.
Ἐθαυμαζον ουν οι Ἰουδαιοι λεγοντες Πως ουτος γραμματα οιδε μη μεμαθηκως; Ουκ
απηχες των Ἰουδαιων το θαυμα, κεκομψευσμενος δε πως εστιν ο επι τουτωι λογος·
ην γαρ δη και εικος κατα πληττεσθαι βλεποντας και λογωι και γνωσει διαπρεποντα
ξενως, τον οτωι πλουτειν εκ μαθηματων ουκ ην. δεκτικος μεν γαρ σοφιας ο
ανθρωπινος νους, και ει μηπω τις ορωιτο σοφος, επιτηδειοτατη δε λιαν η φυσις προς
αναληψιν συνεσεως τε και επιστημης της επι τισιν. αλλ' εν τοις ου σφοδρα περι τας
εν λογοις εχουσι τριβας συμμεμυκος τροπον τινα και κατηυνασμενον εστι το εν τηι
φυσει χρησιμον· εν δε τοις ειωθοσι και δια τοιουτων ερχεσθαι 1.601 πονων, και
γυμνασμασι τοις δια λογων εντρυφαν, λαμπρον τε λιαν εστι, και εις νηψιν ετοιμον
αγαθην, λογων δε και σοφων ευρηματων παραθεσιν ου μετριαν εχον ευρισκεται.
καταπληττονται τοιγαρουν οι Ἰουδαιοι, προσεχοντες ουπω μεν ως Θεωι κατα φυσιν,
ετι δε ως ανθρωπωι ψιλωι τωι Σωτηρι Χριστωι, και οτι πλουτει και εν σοφιαι
θαυμαζουσι, την τουτου προξενον μαλιστα, την εν τοις αναγνωσμασι γυμνασιαν,
ουκ εχων, δια το αδιδακτως ειδεναι γραμματα. ουκουν ανοιας Ἰουδαικης και τουτο
μετα των αλλων το κατηγορημα· η γαρ αν ουδεν αυτοις εδοκει παραδοξον το μη
δεισθαι γραμματων την απαντων τεχνιτιν σοφιαν, τουτεστι, τον Μονογενη του Θεου
Λογον, ος ην εν αυτοις εν ανθρωπου διαλανθανων σχηματι. Ἐπιτηρητεον δε παλιν
εκεινο χρησιμως. ζητουντες μεν γαρ τον Ἰησουν εν τοις ανωτερω λεγουσι "Που
εστιν "εκεινος;" ως εκ μονων ειδοτες αυτον των θαυματων· τις δε ακριβως, η τινος,
η ποθεν ουπω σαφως επισταμενοι· εν δε τουτοις ουχ οπως ηγνοηκοτες τι των κατ'
αυτον, αλλ' ως παντα σαφως επισταμενοι, λεγουσιν, οτι και οιδε γραμματα μη
μεμαθηκως. ουκουν η επ' αυτον τε ζητησις παρα των αγελαιων ασημοτερα, και παρα
των ουκ ειδοτων αυτον ακριβως, το "Που εστιν εκεινος" ανεφωνειτο καταφρονη
τικως· παρα δε των ειδοτων, το ετερον. αγριωτεραν ουν αρα των εν αγνοιαις οι μη
αγνοουντες αποτισουσι δικην· τοις μεν γαρ το μη ειδεναι παραιτησις, τοις δε το
ειδεναι κατακριμα. δια τουτο και κρειττον ειναι λεγεται τισι το μη επιγνωναι την
οδον της αληθειας· εν γαρ τωι ειδεναι μειζων η κολασις, οτι "φιληδονοι μαλλον η
φιλοθεοι." ο μεν ουν Ἰησους, κατα την των Ἰουδαιων επαπορησιν, ᾔδει γραμματα
1.602 μη μεμαθηκως· επαιδευθη δε Μωυσης, καθα γεγραπται, "πασηι τηι των
Αιγυπτιων σοφιαι," αλλ' ως ουδεν ολως ειδως, καιτοι λιαν ων εν εκεινοις σοφος, τοις
θεοθεν λογοις εις αμεινονα γνωσιν επαιδευετο, ελεγχομενης ως αδρανους δηλονοτι
της του κοσμου σοφιας, δια της θειοτερας και κρειττονος, καθ' ην ητοι δι' ης τα επι
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστωι μυσταγω γουμεθα, την ανωθεν οντως και παρα Θεου κομιζομεθα συνεσιν.
Χριστος ουν αρα το εν πασι τελειως αγαθον, εν δε των παντων και η σοφια και η
συνεσις, εφ' ηι το λαμπρον ου διδακτως, αλλ' εμφυτον εχων νοειται. και γουν ο
προφητης που περι αυτου φησιν Ἡσαΐας "Ὅτι πριν η "γνωναι το παιδιον καλον η
κακον, απειθει πονηριαι του "εκλεξασθαι το αγαθον." και ου δηπου νομιουμεν αφραι
νοντες, ως εν διακρισει λογισμων, ητοι κατα την του βελτιονος αιρεσιν το μεν
φαυλον αποτρεπεσθαι το δη θειον τε και ουρανιον γεννημα, προσιεσθαι δε μαλλον
το αγαθον· αλλ' ωσπερ αν ει τις λεγοι περι του πυρος, οτι απειθει τωι ψυχρωι, το ειναι
ψυχρων ου καταδεχομενον, ουχ αιρεσιν εν αυτωι την εκ θεληματων σημαινει,
φυσεως δε μαλλον εδραιο τατην εις το ιδιον στασιν· ουτω και επι Χριστου. φυσικα
γαρ εν Θεωι παντα τα αγαθα, και ουκ εξωθεν επεισκρινεται· ουτω δε ην εν αυτωι και
η σοφια, μαλλον δε αυτος ην η πηγη κυριως τε και ιδικως σοφια, δι' ης τα εν μεθεξει
σοφα κατα μερος, ουρανια τε και επιγεια λογικα κτισματα. Ἀπεκριθη Ἰησους και
ειπεν αυτοις Ἡ εμη διδαχη ουκ εστινεμη, αλλα του πεμψαντος με. Ἀληθες οντως
υπαρχον το υπο του των σοφων αναγε γραμμενον ευρησομεν "Ὅτι πνευμα Κυριου
πεπληρωκε την 1.603 "οικουμενην, και ους ακροασεως επακροαται τα παντα." προς
δε γε τους οιομενους ανοητως κομιδη, μαλλον δε ηδη και δυσσεβως, οτι
φθεγξαμενοι τι τον θειον διαλησονται νουν, ο θεσπεσιος ψαλμωιδος που φησι
"Συνετε δη αφρονες εν "τωι λαωι, και μωροι ποτε φρονησατε· ο φυτευσας το ους,
"ουχι ακουει;" πως γαρ ολως αν ενδεχοιτο μη ουχι παντως ακροασασθαι τα παντα,
τον τοις δι' αυτου γενομενοις και την δια της ακοης αισθησιν εμφυτευσαντα; βλεπε
τοι γαρουν καν τουτωι παλιν Θεον οντα κατα φυσιν τον Κυριον. το γαρ ως εν οχλωι
λαθρα διαψιθυρισθεν παρα των Ἰου δαιων ουκ αγνοει· δεχεται δε ωσπερ εν ωσι
θεοπρεπως, καν δια τον φοβον των ηγουμενων μηδεν εν παῤρησιαι λαλωσι περι
αυτου. επειδη δε απαξ τεθαυμακασι τινες των συνδε δραμηκοτων εν τωι ιερωι και
διελογιζοντο κατα το εικος, η και αλληλοις προσελαλουν ηρεμα "Πως ουτος
γραμματα "οιδε μη μεμαθηκως;" αναγκαιως δη παλιν ισον εαυτον αναδεικνυσι τωι
Θεωι και Πατρι, τωι μαθοντι μεν το παραπαν ουδεν, εχοντι δε των ολων την γνωσιν
φυσικως τε και αδιδακτως, δια το παντος υπερκεισθαι νου και πασαν την εν τοις
ουσιν υπερανιπτασθαι φρονησιν. ην μεν ουν και εξ ετερων τουτο δεικνυειν
πραγματων, και πληροφορειν τους ακροωμενους, ως οσα περ ενεστι τωι γεγεννηκοτι,
ταυτα και αυτωι προσοντα φαινεται, δια ταυτοτητα φυσικην. οπερ εποιει και εν
ετεροις απο του δυνασθαι ταυτα, και απαραλ λακτον εχειν την εφ' απασιν ενεργειαν
προς το ισον εικοτως αναβαινων αξιωμα "α γαρ αν ο Πατηρ ποιηι, φησι, ταυτα "και
ο Υιος ομοιως ποιει," και παλιν "Ὥσπερ γαρ ο "Πατηρ εγειρει τους νεκρους και
ζωοποιει, ουτω και ο Υιος "ους θελει ζωοποιει." Ἀλλ' ην πως εν τουτοις
επικαιροτατον τε και πρεπωδε 1.604 στατον, εξ ων εδει μαλιστα ποιεισθαι την
αποδειξιν. συνε σεως γαρ περι και φιλομαθιας της διχα γραμματων ο λογος ην τοις
εκεινα διενθυμουμενοις. εαυτωι τοιγαρουν τουτο δεικνυειν ενυπαρχον εχρην,
καθαπερ αμελει και τωι Πατρι. τις ουν ο της αποδειξεως τροπος; απο του την ισην
εχειν εκεινωι σοφιαν, ει και οτι μαλιστα κατα τον αληθη τε και σωφρονα λογισμον,
αυτος εστιν η σοφια και εκ Θεου Πατρος, ωι και κατα παντα προσεοικως ταυτα
διδασκειν εκεινωι φησι, κατ' ουδενα τροπον εξηλλαγμενως. η γαρ δια το εις ακρον
εξωμοιωσθαι τηι του Πατρος διδαχηι την εαυτου, ταυτην ειναι την εκεινου φησιν, η
δια το αυτον ειναι την σοφιαν του Πατρος, δι' ης τα παντα λαλει και νομοθετει,
αυτου και την διδαχην ειναι φησιν· ομου δε τι προς τουτωι και ετερον οικονομει,
προς δε την των παιδευομενων σωτηριαν ου μετριως λυσιτελουν. επειδη γαρ
ανθρωπον ορωντες, δια την απο γης σαρκα ουκ εδεχοντο τον λογον ως παρα Θεου,
πιθανην δε τινα δια τουτο νοσειν εδοκουν την απειθειαν, ανατιθησι χρησιμως τωι
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεωι και Πατρι την διδασκαλιαν, ομου και πραγμα λεγων αληθες, και φοβωι του
θεομαχους ειναι δοκειν αντιτεινοντας ετι τοις ανωθεν ορισμοις, κατα δεχεσθαι
πειθων τα λεγομενα. Ἰστεον δε οτι δια του παλιν απεσταλθαι λεγειν, ουκ εν
δευτεροις της του Πατρος αξιας εαυτον οντα δεικνυει· ου γαρ δουλοπρεπη νοητεον
την αποστολην, ει και οτι μαλιστα την του δουλου μορφην ημφιεσμενος,
ανεγκλητως αν λεγοι και ταυτα περι εαυτου. απεσταλη δε ουτως ως λογος εκ νου,
ως απαυγασμα το ηλιακον εξ αυτου. ταυτα γαρ πως εστι των εν οις εισιν εκφαντικα,
δια του προκυπτειν επι το εξω δοκειν, πλην τοις αφ' ων εισιν ενυπαρχοντα φυσικως
και αδιαστατως. ου γαρ επειδηπερ εξεδοθη λογος εκ νου, 1.605 και απαυγασμα τυχον
εξ ηλιου, δια τουτο χρη παντως οιεσθαι των εκβεβηκοτων υπαρχειν ερημα τα
γεννησαντα, μαλλον δε κακεινα εν τουτοις, και ταυτα δε εν εκεινοις ενυπαρχοντα
παλιν οψομεθα. αλογος γαρ ουκ εσται ποτε νους, αλλ' ουδε λογος ουκ εχων τον εν
αυτωι μορφωθεντα νουν. αναλογως δε τουτωι και το ετερον εκληψομεθα. Ἐαν τις το
θελημα αυτου ποιηι, γνωσεται περι της διδαχης, ποτερον εκ του Θεου εστιν, η εγω
απ' εμαυτου λαλω. Ἀζητητως μεν εδει και παντος ενδοιασμου διχα τους της
αληθειας παραδεξασθαι λογους, και το απαξ ειρημενον, μη ετερως εχειν δυνασθαι
πιστευειν, η ωσπερ αν ειναι διωρι σατο. πλην ουκ αναποδεικτον εαι δια τους
απειθουντας το λεγομενον, εναργεστατην δε αυτωι και σαφη λιαν επαγει την λυσιν,
τεχνηι πολληι κερασας του λογου το σχημα. και τις η τεχνη, τις δε της οικονομιας ο
λογος, ερουμεν παλιν. εζητουν αυτον αποκτειναι δια τον παρετον, τον εν τωι
σαββατωι θεραπευθεντα φημι. ομου τοιγαρουν ηρεμα και υποπληττει διανοουμενους
ηδη κατ' αυτου το δεινον, και την επ' αυτωι μιαιφονιαν ωδινοντας διελεγχει σαφως,
ως επιθυμειν ελομενους πληρουσθαι το αυτοις μαλλον ηπερ το τωι νομο θετηι
δοκουν. εισεσθε γαρ τοτε δη μαλιστα, φησι, την παρ' εμου διδαχην, οτι του Θεου και
Πατρος εστιν, επαν βου λοισθε τοις εκεινου μαλλον ηπερ τοις οικειοις ακολουθησαι
θελημασι. θελημα δε του νομοθετου και Θεου, το μιαι φονιας εξιστασθαι παντελως.
τοτε γαρ τοτε, φησιν, ουκ αδικωι μισει προκατειλημμενοι, ουδε τροπωι θηριοπρεπει
προς ουκ ευκαιρους οργας εξωθουμενοι, διαγνωσεσθε σαφως, ποτερον εκ Θεου εστιν
ο της εμης διδαχης λογος, η απ' εμαυτου λαλω. ουκουν τωι χρησιμωι συναναπλεξας
τον ελεγχον, 1.606 καταιτιαται δικαιως, ως ουκ ευλογως επισκωπτοντας οισπερ αν
φαιη διδασκων, συνευδοκουντος αυτωι και συνεθελοντος του Θεου και Πατρος, η και
οπερ εστιν αληθες, συνδιδα σκοντος τε και συνεξηγουμενου. τιθησι δε το Ἀπ'
εμαυτου, αντι του ιδιαζοντως, και αποκεκομμενως κατα το παντελες του κατα την
συνεθελησιν και ταυτοβουλιαν του Πατρος. και ου δηπου τις οιησεται, τα εικοτα
φρονων, των οικειων ρηματων αυτον ως κιβδηλων κατηγορειν, αλλ' ως ετερως ουκ
αν εσομενων πωποτε, ει μη κατα θελησιν του Θεου και Πατρος, τα τοιαυτα φησι.
λαλει γαρ ως δια Λογου και σοφιας ιδιας του ιδιου γεννηματος· λαλει δε παντως ουκ
απαιδοντως εαυτωι· πως γαρ ενδεχεται; Ὁ αφ' εαυτου λαλων την δοξαν την ιδιαν
ζητει. Σημειον τουτο τιθησιν εναργες του μη παντελως εαυτωι την εκ του διδασκειν
πραγματευεσθαι δοξαν, το μη ξενοις τισι και αλλοτριοις του νομου προσχρησθαι
λογοις· τουτο γαρ ην το λαλειν αφ' εαυτου· καταπειθεσθαι δε μαλλον τοις ηδη
προτεθεσπισμενοις συμβουλευειν αυτοις, μονην του γραμματος την ανωφελη και
παχειαν αφιστωντα σκιαν, μετασκευαζοντα τε πιθανως εις πνευματικην θεωριαν τα
εν τυποις ετι λανθανοντα· οπερ ουν και εν τωι κατα Ματθαιον Ευαγγελιωι φησιν
"Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα "πληρωσαι." τουτο παλιν ενθαδε πλαγιως
υποδηλοι· μονην εχει του γραμματος μεταμορφωσιν εις αληθειαν η ευαγγε λικη
πολιτεια, και Μωυσαικον τι μετασκευασας τυπον επι το πρεπωδεστερον, εχει της εν
πνευματι λατρειας την ει δησιν. λαλει τοιγαρουν και ουκ αφ' εαυτου Χριστος· τουτ
εστι, ξενον ουδεν των ηδη προδιηγγελμενων. ου γαρ απο πεμπεται Μωυσεα, ουδε
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την εν νομωι παραιτεισθαι διδασκει 1.607 παιδευσιν, αλλα τοις εν τυπωι
σκιαγραφουμενοις, καθαπερ τι χρωμα περιφανεστερον, επαλειφειν την αληθειαν.
ευμετα χειριστως δε σφοδρα τας των Ἰουδαιων ευνοιας εξωνου μενος, ανατιθησι τωι
Θεωι τε και Πατρι τιμην τε και δοξαν. επειδη γαρ ουκ ειδοτες Ἰουδαιοι τον εκ Θεου
Πατρος πεφη νοτα Λογον, παρα μονου του Πατρος ᾤοντο δεδοσθαι τον νομον,
εικοτως αυτον και δοξαζεσθαι μεν σωζομενου του νομου διισχυριζετο, και το
εναντιον υπομενειν, ει μη φυλατ τοιτο κατα λογον. αλλ' ει και της δοξης του Πατρος
κοινωνος εστιν ο Υιος, και δι' αυτου προς Μωυσεα λελα ληκεν ο Θεος και Πατηρ,
ομως ταις εκεινων υπονοιαις οικονομικως συναινει· εν δε τωι μηδεν αφ' εαυτου
λαλειν, ο μη τωι νομωι δοκει, ου παντως την ιδιαν επειγεσθαι δοξαν οικοδομειν
ομολογει, αλλα την τωι νομωι χρεωστουμενην. Προς δε γε τουτωι, κακεινο
θεωρητεον. πλαγιως γαρ ετι και επεσκιασμενως υποπληττει τους Ἰουδαιους,
περιπιπτον τας μεν οις εγκαλουσιν αμαθως, εαυτοις δε μαλλον, ηπερ τωι παντων
δεσποτηι Θεωι την δοξαν αρπαζειν κατειθισμενους, και οπως, ερω. αποκλινοντες γαρ
των του νομου διαταγ ματων, επι το δοκουν εκαστοι κατεφεροντο, "διδασκοντες,"
καθα γεγραπται, "διδασκαλιας ενταλματα ανθρωπων." επι τουτωι παλιν ευφυως
παρανομουντας ελεγχει Χριστος, και εις αυτον πλημμελουντας τον νομοθετην, δι'
ων ου τοις εκεινου διαζην ορισμοις, προσκεισθαι δε μαλλον ταις παρ' αυτων
διδασκαλιαις τους ακροωμενους ανεπειθον. ουκουν, καν αδιοριστως ετι και
απολελυμενως λεγηι Χριστος Ὁ αφ' εαυτου λαλων την δοξαν την ιδιαν ζητει, της
των Φαρισαιων απονοιας ελεγχει την νοσον, ως δια του μαλλον τα οικεια βουλεσθαι
λαλειν την του νομοθετου κλεπτοντας δοξαν, και περιπλανωντας εις εαυτους τα τωι
Θεωι χρεωστουμενα, 1.608 αφυλακτως τε δια τουτο λοιπον και φονευειν αυτον ηδη
βουλευεσθαι. δια γαρ τοι τουτο μαλιστα παρανομουντας ελεγχει, προφασιν του
λογου ποιησαμενος οικονομικως, το τηρειν επειγεσθαι τον νομον, δια τε τουτου
τιμαν τον Θεον και Πατερα. ο δε ζητων φησιν την δοξαν του πεμψαντος αυτον,
ουτος αληθης εστι, και αδικια εν αυτωι ουκ εστιν. ως του μη ζητουντος το του Θεου
μαλλον, αλλα το οικειον, ουτε οντος αληθους, αλλα και λιαν αδικωτατου· ουκ εστι
μεν γαρ αληθης, ως συκοφαντων τον νομον και το οικειον θελημα παρεισφερων
αυτωι· αδικωτατος δε, ως το του νομοθετου δικαιον κριμα παρωσαμενος, και εν
αμεινοσι των δεσποτικων τα οικεια τιθεις. δικαιος ουν αρα και αληθης ο Χριστος,
ουδενι των ειρημενων υποπιπτων εγκληματι. Ου Μωυσης δεδωκεν υμιν τον νομον;
και ουδεις εξ υμων ποιει τον νομον· τι με ζητειτε αποκτειναι; ∆ια πολλων
ευρηματων εφ' ενα συντρεχει σκοπον του Σωτηρος ο λογος. πλαγιως μεν γαρ εν τοις
προλαβουσιν υπελεγξας τους Φαρισαιους, ως προσηκεν, οιομενους, ουχι τοις θεοθεν
διατεταγμενοις καταπειθεσθαι δειν, αλλα γνωμας εισηγεισθαι τας εαυτων, θηρασθαι
δε μαλλον επειγεσθαι την παρα των υπηκοων τιμην, και ου τωι παντων ανατιθεντας
∆εσποτηι, αλλ' εις το σφων αυτων περιελκοντας προσωπον, ως εντευθεν ηδη και
παρανομειν αποτολμαν ευπετεστερον, ετερωι παλιν και δριμυτατωι χρησαμενος
τροπωι, γυμνον αυτοις ηδη και ακατακαλυπτον εξαρτυει τον ελεγχον. επι γαρ τηι του
σαββατου λυσει κρινομενος, και παρανομιας αδικωτατην υπομενων επ' αυτωι την
γραφην, ου καθ' ενα λοιπον πλημμελουντας εις τον νομον, αλλ' ηδη συμπαν το των
Ἰουδαιων εθνος παρ' ουδεν οτι πεποιηται τα Μωυσεως 1.609 διηλεγξε. λεγετε γαρ
μοι, φησιν, οι τον ελεειν εν σαββατωι προθυμουμενον κατακρινοντες, οι
βδελυρωτατην την επι τοις ευ ποιουσιν οριζοντες ψηφον, και των οικτιρμονων
ανεδην καταδικαζοντες, αρ' ουχι δια Μωυσεως υμιν, ον αει θαυμα ζετε, το επι τωι μη
χρηναι μιαιφονειν δεδοται προσταγμα; ουκ ηκουσατε λεγοντος "Ἀθωιον και δικαιον
ουκ αποκτε "νεις;" τι τοιγαρουν και τον εαυτων λυπειτε Μωυσεα, προ χειρως ουτω
τον ορισθεντα δι' αυτου παραβαινοντες νομον; ελεγχος δε τουτου και αποδειξις
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναργης, το τον μηδεν ημαρτηκοτα διωκειν εμε, και αναιρειν αδικως επειγεσθαι τον
ουδαμοθεν, οτι πρεποι τουτο παθειν αυτο, κατηγορεισθαι δυναμενον. Ουκουν εν
ηθει πολλωι του Σωτηρος ο λογος, και πληκτι κωτατα μεν εν τουτοις ταις των
Ἰουδαιων απονοιαις επιπηδαι, κατολισθαινοντας δε ωσπερ αχαλινοις ορμαις επι το
κατα δικαζειν αυτου δια την του σαββατου παραβασιν, παρα νομουντας επιδεικνυει
και μιαιφονειν ελομενους, δια τε τουτο και μονον, εις αμαρτιαν την απασων
καταπιπτειν χειρονα. μονον δε ουχι και βοαι Πικραι και ανουθετητωι περιπεσοντα
νοσωι, και αφορητωι λοιπον αῤρωστιαι δαπανωμενον τεθερα πευκα τον παραλυτον,
εν ημεραι σαββατου· αλλ' ευ ποιησας, ως εφ' απασι τοις αισχιστοις αλους
κατακρινομαι, και φονον δια τουτο της εμης καθοριζετε κεφαλης. ποιος ουν αρα,
φησι, τιμωριας υμιν ευρεθησεται τροπος των τολμηματων επαξιος; ιδου γαρ
παραβαινετε μεν και αυτοι τον νομον· ο δε της παραβασεως λογος, ου τοις εμοις
εγκλημασι παραπλη σιος· ου γαρ ευ ποιουντες, ωσπερ καγω, τουτο δραν αναπει
θεσθε, αλλ' εις φονον ορωντες, τον απασης πλημμελειας χειρονα. που τοιγαρουν εν
τουτοις υμιν ο Μωυσης, δι' ον εγω, καιτοι διασωζων, κρινομαι; ουκ αυτος υμιν τον
επι τουτωι νομον ωρισατο; μη αρα δη παλιν, ως εμον πατη 1.610 σαντες λογον, παρ'
ουδεν ποιεισθε την παραβασιν φονωντες αδικως; τοιαυτα μεν ουν προς τους
ανοσιους Φαρισαιους εικοτως αν λεγοι Χριστος· αφιστησι δε προς το παρον του
οικειου προσωπου τον νομον, καιτοι νομοθετης υπαρχων αυτος, μονωι δε ωσπερ
αυτον ανατιθησι τωι Πατρι, δι' εκεινου δη μαλιστα δυσωπων αναισχυντουντας τους
Ἰουδαιους, ος ειναι και μειζων αυτου παρ' εκεινοις υπειληπτο. και γαρ, ως πολλακις
ειρηκαμεν, ουπω κατα φυσιν οντα Θεον επεγινω σκον, αλλ' ουδε της μετα σαρκος
οικονομιας ᾔδεσαν πω το βαθυ μυστηριον, την Μωυσεως δε μαλλον εθαυμαζον
δοξαν. Ἀπεκριθη ο οχλος ∆αιμονιον εχεις· τις σε ζητει αποκτειναι; απεκριθη ο
Ἰησους και ειπεν αυτοις. Αισθανονται των εγκληματων, και πικροις ηδη τοις
εντευθεν βαλλομενοι λογοις, χωρουσι προς αρνησιν, ουκ αυτοκυριως το μιαιφονειν
παραιτουμενοι, μονον δε το δοκειν παραλυειν τον νομον περισπουδαστως
αποκρουομενοι· εν μονηι γαρ τηι οιησει των Φαρισαιων το καυχημα. διο δη και
ταφους αυτους κεκονιαμενους απεκαλει Χριστος, εξωθεν μεν περικειμενους της εκ
τεχνων επινοιας την ωραιοτητα, γε μοντας δε κατα το εσω της νεκρων ακαθαρσιας.
οιμαι δε οτι και τον επι τωι προσδοκησαι τι παθειν αφιστωντες φοβον τα τοιαυτα
φασιν, ου το θαρσειν αληθως ως ου πεισεται διδοντες αυτωι, αλλ' εις επικινδυνον
εξελκοντες παῤρησιαν, και το μη επειγεσθαι διαλανθανειν αυτους αναπειθειν οιο
μενοι. τοτε γαρ ην δυνασθαι χαλεπον ουδεν επιβουλευειν αυτωι, κατα γε την ουσαν
εν εκεινοις υπονοιαν· ᾤοντο γαρ αμαθως ουκ ειδοτες τον διωκομενον, οτι ταις παρ'
αυτων δυστροπιαις υποκεισεται, καν μη βουληται παθειν, αλωσεται 1.611 δε καθ'
ενα των ουκ ειδοτων τον εν ταις διανοιαις αυτων διαλανθανοντα λογισμον. καρπος
τοιγαρουν δυστροπιας η αρνησις, και δυσσεβειας της εις Χριστον ετερος τροπος· δι'
ων γαρ επιχειρουσιν, ως ουκ ον αληθες αποκρουεσθαι το παρ' αυτου λελεγμενον, ως
ψευσαμενον κατακρινουσι, προστιθεντες "ανομιαν επι την ανομιαν αυτων," καθα
γεγραπται. Ἓν εργον εποιησα, και παντες θαυμαζετε; Ἀναγνωσομεθα μεν το
προκειμενον, ως εν ερωτησει, καθ' υποστιγμην και τελειαν. πλην την εν τωι λογωι
τεχνην ουκ αγνοησομεν, σοφωτατην εν εαυτωι την οικονομιαν ωδινοντι. επιτηρει
γαρ οπως την επι τωι παρειμενωι γεγενημενην φιλανθρωπιαν τοις Ἰουδαιοις
εξηγουμενος, ουκ αφυλακτως φησι Τεθεραπευκα τον ανθρωπον εν σαββατωι, και δια
τουτο θαυμαζετε; υφειμενως δε μαλλον και πολυ λιαν ευπερι στολως Ἓν εργον
εποιησα λεγει, την εκ του πληθους ακαιρον τιθασευων οργην· και γαρ ην ουκ
απεικος δια την επι τωι σαββατωι δηχθεντας παραβασιν, καταλιθουν ηδη πειρασθαι
τον Ἰησουν. ακριτοβουλον γαρ πως, κατα τους παρ' Ἕλλησι ποιητας, και προχειρον
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις οργην αει το πληθος εστι, και λειοτατηι συμπνοιαι τηι προς οπερ αν βουλοιτο κεχρη
μενον, και εις ακαθεκτον θρασος ευκολως αποταυρουμενον, γοργοτερον δε πως
ηπερ εχρην εις τας επι τοις δεινοις αλισκεται τολμας. αποστησας τοιγαρουν τον επι
τωι πραγ ματι κομπον δια το χρησιμον, πραοτατοις μεν προσχρηται λογοις, επιεικως
δε σφοδρα φησιν Ἓν εργον εποιησα, και παντες θαυμαζετε; εφ' ενι, φησι, τουτωι,
καιτοι γεγονοτι δια την του κειμενου σωτηριαν και ζωην, ως επ' εκτοποις οντως
1.612 τολμημασι κατακρινετε τον μεγαλουργον, και εις μονην ορωντες την του
σαββατου τιμην, ου τωι παραδοξωι το θαυμα χαριζεσθε· τουτο γαρ ην οντως το
πρεπωδεστερον· αλλ' οτι λελυται πως κατα την ενουσαν υμιν υπονοιαν αμαθη
παραγγελμα νομικον, ουκ επι μικροις τισιν, η και ουδενος αξιοις, αλλ' επ' ανθρωπου
σωτηριαι και ζωηι, παρα λογως ηγασθητε, δεον επαινους μαλλον απονεμειν αυτωι τωι
την ουτω μεγαλην και θεοπρεπη κατημφιεσμενωι δυναμιν. απαιδευτος τοιγαρουν
και δια τουτων ο των Ἰουδαιων ελεγχεται δημος, εφ' οις ου προσηκε την επι τωι
τεθερα πευμενωι δαπανησας καταπληξιν, και ουχι μαλλον αυτην αναθεις τωι
παραδοξως διασωζοντι Χριστωι. ιστεον δε οτι τοις εξ Ἰσραηλ προσδιαλεγομενος και
λεγων Ἓν εργον εποιησα και παντες θαυμαζετε, πλαγιως υπελεγχει παλιν, και
τοιουτον τι παραδηλοι. εφ' ενι γαρ τουτωι, φησι, τωι καθ' υμας πλημμεληματι την
εμην αποθαυμαζετε γνωμην, ως τωι νομοθετηι προσκρουειν αποτολμησαντος· ειτα
πως οιεσθε διακεισθαι Θεον, ου καθαπαξ αυτοι λυπουντες τον νομον, αλλ' ως ουδεν
παραβαινοντες, τα εφ' οις ετερους κρινετε; ∆ια τουτο Μωυσης δεδωκεν υμιν την
περιτομην, ουχ οτι εκ του Μωυσεως εστιν, αλλ' εκ των πατερων, και εν σαββατωι
περιτεμνετε ανθρωπον. Βαθυς μεν ο λογος και δυσεφικτον πως εστι το επι τωι
προκειμενωι θεωρημα, πλην εσται καταφανες δια την του φωτιζοντος χαριν. δια
πολλων τοιγαρουν κατασοφιζομενος λογων την των Ἰουδαιων απαιδευσιαν, και
διδασκων πολυ τροπως, επι τηι του σαββατου λυσει προς ακαιρους οργας 1.613 οτι μη
προσηκεν αποδημειν, δια το κυριον ειναι του σαβ βατου τον υιον του ανθρωπου·
λοιπον ονησας ουδεν δια την των ακροωμενων κακοβουλιαν, εφ' ετερον οικονομιας
δια βαινει τροπον, και πειραται δεικνυειν ηδη σαφως αυτον τον ιεροφαντην
Μωυσεα τον του νομου διακονον, τον επι τωι σαββατωι παραλυοντα νομον δια την
περιτομην, την εκ της των πατερων συνηθειας μεχρι και των αυτου διηκουσαν
χρονων, ινα λοιπον ευλογως φαινηται και αυτος πατρωιον ωσπερ αποσωζων εθος,
και επειπερ εν σαββατωι Θεος εργα ζεται, δια τουτο και εαυτον ενεργον επιδεικνυς,
ουδεν ηγου μενον του σαββατου την παραβασιν, δια το συμφρονειν αει τωι
γεννησαντι. δια γαρ τουτο και εφασκεν "Ὁ Πατηρ μου "εως αρτι εργαζεται, καγω
εργαζομαι." ινα τοινυν μη εμε, φησιν, ενεργουντα τι κατα το σαββατον βλεποντες,
ως επι ξενωι και παραλογωτατωι θαυμαζητε πραγματι, δεδωκεν υμιν ο Μωυσης την
περιτομην εν σαββατωι, και φθασας εκεινος τον επ' αυτωι παρελυσε νομον. και δια
ποιαν αιτιαν; ουκ ενομιζε πραττειν ορθως, τον τοις πατρασι διορισθεντα νομον και
το εξ εκεινων εθος ατιμαζων δια το σαββατον. δια γαρ τουτο και εν σαββατωι
περιτεμνεται ανθρωπος. ει δε οτι προσηκοι τιμαν το πατρωιον εθος ο Μωυσης
ελογιζετο, και κρειττον αυτο της εις το σαββατον ετιθει τιμης, τι τεθορυ βησθε
ματην επ' εμοι, και ωσπερ τινα των παρανομειν αφυλακτως ειωθοτων, επι τηι του
νομου καταφρονησει θαυμαζετε; καιτοι τωι γεγεννηκοτι, φησι, τα ισα μεν δρω,
συμφρονω δε αει προς παν το δοκουν, και επειπερ ενεργης εστιν εν σαββατωι, το
αργειν εν αυτωι παραιτουμαι καλως. δεδωκεναι γεμην την περιτομην τον Μωυσεα
διι σχυριζεται, καιτοι μη ουσαν εξ αυτου κατα το αρτιως ειρημενον, αλλ' εκ των
πατερων· δια το δεδοσθαι μεν τοις 1.614 πατρασι την επι τωι περιτεμνεσθαι δειν
εντολην· λεπτο τερον δε πως και ακριβεστερον τα επ' αυτηι διωρισθαι δια Μωυσεως.
περιετμηθη μεν γαρ ο προπατωρ Ἁβρααμ, αλλ' ουκ οκταημερος, ουδε ζευγος επ'
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι τρυγονων η περιστερων ξυνωρις εις θυσιαν ανεβη, κατα την Μωυσεως
διαταξιν.
1.615 ΚΕΦΑΛΗ ς . Λογος περι της αργιας της κατα το σαββατον, τινος εστι
σημαντικη πολυτροπως επιδεικνυς. Ει περιτομην λαμβανει ανθρωπος εν σαββατωι
ινα μη λυθηι ο νομος Μωυσεως, εμοι χολατε οτι ολον ανθρωπον υγιη εποιησα εν
σαββατωι; Α∆ΙΑΚΡΙΤΟΝ πως εστι τοις πολλοις το αναγνωσμα, και ου σφοδρα σαφες
εις διαιρεσιν, δια τουτο προτερον ερουμεν τα επ' αυτωι. αναγνωσομεθα τοιγαρουν
κατα βραχυ, παραμειβοντες την εν τηι λεξει συνθηκην· ουτω γαρ νοησεις ακριβως το
δηλουμενον. Ει περιτομην τοιγαρουν φησι λαμ βανει ανθρωπος εν σαββατωι, εμοι
χολατε, ινα μη λυθηι ο νομος Μωυσεως, οτι ολον ανθρωπον υγιη εποιησα εν
σαββατωι; ου γαρ δεχεται την περιτομην ανθρωπος εν σαββατωι, ινα μη λυθηι ο νομος
Μωυσεως· λυεται γαρ ουκ αργουντος δια την περιτομην του σαββατου· ως γαρ
φθασαντες ηδη προεδιδαξαμεν, μαλλον δε ως αυτος ειρηκεν ο Σωτηρ, ουκ εκ του
Μωυσεως, αλλ' εκ των πατερων εστιν η περιτομη. ωστε δια την εκ των πατερων
περιτομην λυεται πως ο νομος ο Μωυσεως, ο επι τωι σαββατωι φημι. δια τοι τουτο
Ἵνα μη λυθηι ο νομος Μωυσεως, τοις του Σωτηρος ρημασι συναπτεον· χολατε γαρ
μοι φησιν ινα μη λυθηι ο νομος Μωυσεως οτι ολον ανθρωπον υγιη 1.616 εποιησα εν
σαββατωι. τα μεν ουν της διαιρεσεως, εν τουτοις ηδη περιωρισται· ιτεον δε και προς
την των δηλουμενων εξηγησιν, ει και σφοδρα δυσχερη προς καταληψιν. φρον τιδος
τοιγαρουν της επ' ανθρωπωι, φησι, τροπος εστιν η περιτομη, και αυτην νικωσα την
επι τωι σαββατωι διαταξιν. ην γαρ αναγκη τωι παθοντι και θεραπευεσθαι. τι τοιγαρουν
το απειργον εστιν, η πως αν ευλογως διακωλυσειε το παν υγιαζεσθαι σωμα το επι τωι
σαββατωι νομοθετουμενον, ανεγκλητον ηδη την λυσιν τηι κατα μερος και βραχυ
θεραπειαι συγκεχωρηκος; περιτεμνεται γαρ τις, και θερα πευεται παθων, ου
κατηγορουμενος εν σαββατωι. ματην ουν αρα, φησιν, επασχαλλετε τωι των
αμεινονων εργατηι την του νομου παραβασιν επιφεροντες, οτε μη λυπειται νομος
και επι σμικραι τηι περιτομηι παρα του Μωυσεως εξωθουμενος. αναπλεκεται δε δια
τουτων συλλογισμος, αναπειθων εις συναινεσιν, οτι μη προσηκοι λυπεισθαι ματην
αυτους, ει τυπος ηδη του πραγματος γεγονεν ο Μωυσης, ωι συναγο ρευειν
παραλογως οτι πρεποι νομιζοντες, και εις το χρηναι μιαιφονειν κατεσυροντο παρ'
ουδεν τον δι' εκεινου ποιουμενοι νομον. Μη κρινετε κατ' οψιν, αλλα την δικαιαν
κρισιν κρινετε. Ὁ νομος, φησιν, ωι συναγορευειν επειγεσθε, δι' ον ουτω και εις
αγριαν οργην ανεκαυθητε, διαῤρηδην βοαι οτι "Ου "ληψηι προσωπον εν κρισει, οτι η
κρισις του Θεου εστιν." οι τοινυν εμε κατακρινοντες, ως παρανομουντα δια το σαβ
βατον, και επι τουτωι χαλεπαινειν οτι και μαλα προσηκοι διεγνωκοτες, μελετησατε
την εις τον νομον τιμην· δυσωπη 1.617 θητε το διηγγελμενον Μη κρινετε κατ' οψιν,
αλλα την δικαιαν κρισιν κρινατε. ει μεν γαρ εξω του παρανομειν τεθεικατε τον
Μωυσεα, και της επι τουτωι καταγνωσεως αμοιρειν ευ μαλα ποιουντες λογιζεσθε,
καιτοι παραλυοντα τον επι τωι σαββατωι θεσμον δια την εκ πατερων περιτομην,
απολυσατε των εγκληματων και τον Υιον τηι του Πατρος αει συμφερομενον γνωμηι,
και τοις εκεινου συναινουντα θελημασι, και απερ αν εργαζηται, ταυτα και αυτον
ομοιως ποιειν ειθισμενον. ει δε μονου καταδικαζετε του Υιου, Μωυσεα μη κρινοντες,
καιτοι τοις ισοις, φησιν, ενεχομενον, οισπερ αν οιεσθε καμε δια το σαββατον, πως
ουχι δη τον θειον πατουντες αλωσεσθε νομον, και τοις ανωθεν ενυβριζοντες οροις
καταληφθησεσθε, αιδοι τηι περι τινας τον επι τωι τα δικαια κρινειν παραφθει ροντες
λογον, και των θειων ενταλματων ποιουμενοι κρειτ τονα, τον ωι την εκ
προσωποληψιας αιδω παρανομουντες χαριζεσθε; Ἐπιτηρειτω δε παλιν ο συνετος
ακροατης του Σωτηρος ημων Χριστου την αξιαγαστον τεχνην. νομου γαρ ενος
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκαλουμενος λυσιν, δια πολλων αγαν παρανομουντας ελεγχει, μονονουχι το
ευαγγελικον εκεινο λαλων "Τι δε "βλεπεις το καρφος το εν τωι οφθαλμωι του
αδελφου σου, "την δε εν τωι σωι οφθαλμωι δοκον ου κατανοεις;" κακον ουν αρα το
κρινειν ετερους· "Ἐν ωι γαρ τις κρινει τον "ετερον, εαυτον κατακρινει," κατα το
γεγραμμενον. διατοι τουτο και παρ' αυτου του Σωτηρος ελεγετο "Μη κρινετε, "και
ου μη κριθητε, μη καταδικαζετε, και ου μη καταδικα "σθητε." και ταυτα φαμεν εν
τοις καθ' ημας· παρανομησει γαρ ουδαμως ο Χριστος, τους εαυτου μετατιθεις εφ'
οπερ αν βουληται νομους, και της αληθειας την ευχροιαν ταις νομι καις επιταττων
σκιαις· ινα δη λοιπον και εις πνευματικην 1.618 μεταβαλλοιτο θεωριαν τα
παχυτερον πως τοις αρχαιοτεροις διατεταγμενα. Ἐπειδη δε απαξ ο λογος ημιν εις
την επι τωι σαββατωι και τηι περιτομηι κατεῤρυηκε μνημην, οιμαι δη παλιν ου μειον
εισοισειν ηπερ εδει το κερδος τωι γε ολως φιλομαθει, το συνιδειν ακριβως, του μεν
αν ειη σημαντικος ο εν εβδομηι σαββατισμος, τι δ' αυ το υποδηλουμενον δια της εν
ογδοηι περιτομης, ετι τε προς τουτωι το μαθειν και δια ποιαν αιτιαν η περιτομη και εν
αυτωι λαμβανεται τωι σαββατωι, της κατα νομον αργιας ουκ ανεχομενη· τον δε εφ'
εκαστωι λογον, ως αν οιος τε ω, διευκρινησαμενος, σαφη ποιησαι πειρασομαι.
προκεισεται δε πρωτος ημιν ο περι της εβδομης, ητοι του σαββατου, και της αργιας
της εν αυτωι. ουτω γαρ αν γενοιτο και των εφεξης πρεπωδεστατη λιαν η βασανος.
ουκουν ηδη τον πρωτον επ' αυτωι διορισθεντα νομον, οπως τε και τινα τροπον εφυ,
ζητησωμεν. Ἐπειδη γαρ της εν Αιγυπτωι δουλειας τον Ἰσραηλ εξελων προς την
ανωθεν τε και αρχαιαν ελευθεριαν εκαλει Θεος δια του πανσοφου Μωυσεως, και δια
μεσης θαλασσης ξηρωι τροπον τινα και αβροχωι ποδι παραδοξως διενεγκων επι την
της επαγγελιας επειγεσθαι γην διεκελευετο· λοιπον αναγ καιως προαφαγνιζεσθαι
τροπον τινα και προκαθαιρεσθαι προσεθιζων αυτους, συνεκαλει μεν εις εκκλησιαν
εν τωι ορει Σιναι· εν πυρος δε ειδει καταφοιτησας επ' αυτο, τα προς σωτηριαν
ενομοθετει λεγων "Ἐγω ειμι Κυριος ο Θεος σου, "οστις εξηγαγε σε εκ γης Αιγυπτου,
εξ οικου δουλειας· ουκ "εσονται σοι θεοι ετεροι πλην εμου. ου ποιησεις σεαυτωι
"ειδωλον, ουδε παν ομοιωμα, οσα εν τωι ουρανωι ανω και "οσα εν τηι γηι κατω και οσα
εν τοις υδασιν υποκατω της "γης. ου προσκυνησεις αυτοις και ου μη λατρευσεις
αυτοις· "εγω γαρ ειμι Κυριος ο Θεος σου, Θεος ζηλωτης." εδει γαρ 1.619 εδει της των
συμφεροντων νομοθεσιας εντευθεν απαρχεσθαι, και τοις εις θεογνωσιαν μαθημασι
προμυσταγωγειν τους απαξ παραστησαντας εαυτους εις δουλειαν και υπακοην τωι
Θεωι. ριζα γαρ απασης αρετης η θεογνωσια, και κρηπις ευσεβειας η πιστις. επιδειξας
τοιγαρουν εαυτον, και οιονει φανερον καταστησας ηδη, δια του ειπειν Ἐγω ειμι
Κυριος ο Θεος σου, και προγεωργησας εν αυτοις την δια γνωσεως πιστιν, αποφησας
τε παντελως την ειδωλου κατασκευην, και προσκυνησιν των ψευδωνυμων θεων, οτι
το παραβαινειν αυτοις ουκ αζημιον, και την εκ του μεθιστασθαι κολασιν εις οψιν
αγει βοων "Ου ληψηι το ονομα Κυριου του Θεου σου "επι ματαιωι," τουτεστιν, ου
περιθησεις ειδωλωι ματαιωι το θειον τε και φρικωδεστατον ονομα, "ου γαρ μη, φησι,
καθα "ρισηι Κυριος τον λαμβανοντα το ονομα αυτου επι ματαιωι." ενοχον τοινυν
εσεσθαι διειπων ου μετριωι πταισματι τον, ωιπερ αν γενοιτο φιλον προσκυνειν ετερωι,
και ψευδωνυμον επιγραφεσθαι θεον, και απειλησας συμμετρως, ατε δη και εν αρχηι
προς το πιστευειν ηγμενοις, και τρυφερωτεραν εχουσι την διανοιαν, τιθησιν εφεξης,
και δευτερον ωσπερ διετυπου νομον "Μνησθητι, λεγων, την ημεραν των σαββατων
αγια "ζειν αυτην· εξ ημερας εργαι και ποιησεις παντα τα εργα "σου, τηι δε ημεραι τηι
εβδομηι σαββατα Κυριωι τωι Θεωι "σου· ου ποιησεις εν αυτηι παν εργον·" ειτα και τινα
τουτο δρωντες απομιμησονται χρησιμως επιδεικνυς "Ἐν γαρ εξ "ημεραις εποιησε,
φησι, Κυριος τον τε ουρανον και την γην "και την θαλασσαν και παντα τα εν αυτοις,
και κατεπαυσε "τηι ημεραι τηι εβδομηι· δια τουτο ηυλογησε Κυριος την "ημεραν την
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβδομην και ηγιασεν αυτην." Τι ουν αρα παλιν, ερει τις, ο επι τωι σαββατωι παρεδιδου
θεσμος; δευτερος δε και γειτων ευθυς μετα την επι ταις 1.620 παραβασεσιν απειλην
εισενηνεκται δια ποιαν αιτιαν; προς δη και τουτο φαμεν, ως εδει μη μονον, οτι
πεισονται τα δεινα τοις παραβαινουσιν απειλειν, μηδε μονωι τωι δειματι προς
ευλαβειαν ασφαλιζεσθαι τον Ἰσραηλ· δουλοπρεπε στερον γαρ το εν φοβωι θεοσεβειν·
αλλ' επιδειξαι και τινων εσονται μετοχοι, η και εις ποιον καταληξουσι τελος οι της
εις αυτον αγαπης απριξ ηρτημενοι. διοριζει τοιγαρουν και διδωσιν ως εν τυπωι των
εσομενων αυτοις αγαθων την υπο σχεσιν. σκιαν γαρ εχει ο νομος των μελλοντων
αγαθων, καθα γεγραπται, και προγυμνασμα τι της αληθειας το εν αυτωι σχημα
φαινεται. αργειν δε κελευει την τελευταιαν της εβδομαδος ημεραν, τουτεστι το
σαββατον, και αποπαυεσθαι μεν εργου παντος, ανιεσθαι δε και αναπαυσιν
επιτηδευειν εν αυτωι, την επι τελει των αιωνων εσομενην τοις αγιοις ανα παυσιν τε
και τρυφην δια τουτου δηλων, οτε της εν κοσμωι καταληξαντες ζωης, και τους επι
ταις αγαθουργιαις ιδρωτας απονιψαμενοι, την απονον τε και καματου διχα παντος
δια ζησονται βιον οι εν Χριστωι, κατα το ειρημενον περι αυτων δια της του προφητου
φωνης "Ἐπιλησονται γαρ την θλιψιν "αυτων την πρωτην, και ου μη αναβηι αυτων
επι την καρ "διαν, αλλ' ευφροσυνη αιωνιος επι την κεφαλην αυτων· επι "γαρ
κεφαλης αυτων αινεσις, και ευφροσυνη καταληψεται "αυτους, απεδρα οδυνη και
λυπη και στεναγμος." καταλυ σαντα τοινυν, και μονονουχι των επι τηι δημιουργιαι
πονων καταληξαντα τον ∆ημιουργον απομιμουμενοι και αυτοι, των εν τωιδε τωι βιωι
καματων αποπαυσονται, προς τρυφην ανα βαινοντες την επι τελει των αιωνων
δοθησομενην παρα Χριστου. και εις τουτον οιμαι συντετασθαι τον σκοπον την επι τωι
σαββατωι διατεταγμενην αργιαν. 1.621 Ἐπιτηρει δε οπως αποφατικως μεν φησιν ο
νομοθετης, το Ου προσκυνησεις θεοις ετεροις· τον δε επι τωι σαββατωι θεσμον
γειτονα τουτωι τιθεις το Μνησθητι λεγει, και δια ποιαν αιτιαν; οτι του μεν μη
προσκυνειν θεοις ετεροις ηδη παρην ο καιρος. δια γαρ τοι τουτο και ενεργους ειναι
περι αυτο παραχρημα διεκελευετο, δια μνημης δε πως κατιδειν τα εσομενα, και τα εν
τυποις ετι ζωγραφουμενα ταις εννοιαις προαναθεωρειν ενεδεχετο· ειτα προς τουτωι
κακεινο περι σκεπτεον· ευ γαρ δη και μαλα διατεταχως τα επι τηι πιστει παθηματα,
τιθησιν ευθυς της επι τελει των αιωνων επαγγε λιας την μνημην, ειτα λοιπον τους
ετερους οριζει νομους, το "Τιμα, φημι, τον πατερα σου και την μητερα σου," και το
Ου φονευσεις, και τα λοιπα, ινα μη εξ εργου δικαιουσθαι νομιζωμεν, μηδε των
οικειων πονων καρπον την αφθονον του Θεου μεγαλοδωρεαν, αλλ' εκ πιστεως
μαλλον εαυτοις εσεσθαι προσδοκησωμεν. δια τουτο προ των νομων της κατ'
ευσεβειαν πολιτειας, γειτων ευθυς τηι πιστει των εν ελπισιν αγαθων η χαρις
εισβεβηκε. Σημαινει τοιγαρουν η κατα το σαββατον αργια την εν αναπαυσει και
αγιασμωι των αγιων ζωην, οτε δη συμπαν αποδυσαμενοι το λυπουν, και πονου
παντος καταληξαντες, τοις θεοθεν εντρυφησουσιν αγαθοις. και γουν ο μακαριος
Παυλος, οτε τους περι τουτων ημιν εποιειτο λογους, και τον επι τωι σαββατισμωι του
λαου διερευνησασθαι τροπον αριστα τε ποιων εδοκιμαζεν, ουτω φησι "Τισι δε ωμοσε
"μη εισελευσεσθαι εις την καταπαυσιν αυτου, ει μη τοις "απειθησασι; και βλεπομεν,
οτι ουκ ηδυνηθησαν εισελθειν "δια απιστιαν." επειδη γαρ ᾤοντο τινες εκεινην ειναι
της καταπαυσεως την γην, εις ην εβαδιζον της των Αιγυπτιων εκκεχωρηκοτες,
καιτοι ληφθεισαν εις τυπον της τοις αγιοις 1.622 δοθησομενης παρα Χριστου, ην και
γην ζωντων απεκαλεσεν ο ∆αυειδ, πειραται δεικνυειν ο σοφωτατος Παυλος, οτι
τυπος ην εκεινη της προσδοκωμενης κατακληροδοτηθεισα τοτε τοις υιοις Ἰσραηλ
τοις Ἰησου διαταγμασιν. οτι γαρ εις τυπον της αληθειας εκεινα λαμβανεται,
διελεγχει γοργως, αποδεικ τικον τοις ειρημενοις επαγων συλλογισμον. λεγει δε
ουτως "̓Επει ουν απολειπεται τινας εισελθειν εις αυτην, και οι "προτερον
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευαγγελισθεντες ουκ εισηλθον δι' απιστιαν, παλιν "οριζει τινα ημεραν Σημερον εν
∆αυειδ λεγων, μετα τοσου "τον χρονον, καθως προειρηται Σημερον εαν της φωνης
"αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας καρδιας υμων, ως εν "τωι παραπικρασμωι. ει
γαρ αυτους Ἰησους κατεπαυσεν, "ουκ αν περι αλλης ελαλει μετα ταυτα ημερας."
οραις οπως το δοκουν αντιπιπτειν ελυσε γοργως; ειπε γαρ αν τις ευθυς προς εκεινα
τοις των Ἰουδαιων επαγωνιζομενος λογοις Τι ουν, ω βελτιστε, φηις; ουκ
εισκεκομικεν ο Ἰησους τον λαον εις την γην της επαγγελιας; ου κατεπαυσαν και
εσαββατισαν εν αυτηι; ναι φησιν, αλλ' ως εν τυπωι των αληθινων και μιμηματι. ει
γαρ εν τουτοις και μονοις η του Θεου χαρις, και της επαγγελιας της παρ' αυτου το
μετρον περιοριζεται, και πεπληρωται τωι Ἰσραηλ εν εκεινοις τα εν ελπισι, δηλοι δε
προς τουτοις ετερον ουδεν το γραμμα το νομικον, κατα τινα δη τροπον, ως μη που
καταπαυσαντος αυτους Ἰησου, παλιν ετερος δια του μακαριου ∆αυειδ ο της
καταπαυσεως οριζεται καιρος, καιτοι τοσουτοις υστεριζοντος χρονοις; σοφως ουν
αρα και λιαν εμφρονως τυπον επιδειξας και εικονα πραγματων πνευματικων τα εν
ταις ιστοριαις κειμενα, τον κεκρυμμενον ετι και διαλανθανοντα λογον επι τωι
σαββατωι καταλαμπρυνει, προστιθεις "Ἄρα απολειπεται "σαββατισμος τωι λαωι του
Θεου. ο γαρ εισελθων εις την 1.623 "καταπαυσιν αυτου, και αυτος κατεπαυσεν απο
παντων των "εργων αυτου, καθαπερ απο των ιδιων ο Θεος." ειτα πως εντευθεν ουκ
αν ηδη λοιπον ομολογοιτο σαφως, οτι το κατα λυσαι πονων των επ' εργοις δηλαδη,
σαββατισμον οιδε των αγιων ο νους, οτε τοις ηδη προειργασμενοις εν τωιδε τωι βιωι
κατορθωμασι το λαμπρον των αγιων εντρυφησει στιφος, καθ' ομοιοτητα του
παντων ∆ημιουργου, καταπαυσαντος τε και ευφραινομενου κατα την εβδομην
ημεραν, ωσπερ ουν εν βιβλιωι παροιμιων η σοφια φησιν "Ἐγω ημην ηι προσε "χαιρε,
καθ' ημεραν δε ηυφραινομην εν προσωπωι αυτου εν "παντι καιρωι, οτε ηυφραινετο
την οικουμενην συντελεσας, "και ενηυφραινετο εν υιοις ανθρωπων." ουκουν·
επανηξω γαρ αυθις επι το εξ αρχης, και του παντος λογου τον σκοπον αναληψομαι·
την απονον των αγιων ζωην η κατα το σαββατον αργια δηλοι. παντα γαρ διχα πονου
τα αγαθα κατ' εκεινο καιρου τοις αγιοις χορηγηθησεται παρα Θεου, και ουτε την
αρχεκακον αμαρτιαν εργασομεθα τοτε, δια το προῤριζον αυτην εξ ημων απολεσθαι
μετα του κατασπειρειν αυτην εν ημιν ειωθοτος, κατα το "Ουκ εσται εκει λεων, ουδε
"των θηριων των πονηρων ουδεν ου μη αναβηι εκει, αλλ' "εσται εκει οδος καθαρα,
και οδος αγια κληθησεται." αλλα και παντων ακονιτι των αγαθων των αγιων ο νους
ανθεξεται. δια γαρ τοι τουτο και ο συλλεγων εν σαββατωι τα ξυλα λιθολευστος
τελευται, ως αδικησας εν τωι τυπωι την αληθειαν. καταλυσαντες γαρ και εις εκεινην
καταντησαντες την ανα παυσιν, ουκ εξελευσομεθα ποτε τον αξιαγαστον τε και εν
αρεταις διαφανη τροπον, καθαπερ εκεινοι απο της ιδιας σκηνης, αλλ' ουδε την πυρος
ετι τροφον και μητερα συλλε ξομεν αμαρτιαν, ωσπερουν εκεινος τα ξυλα δια πολλην
αγαν αναισθησιαν, ου συνεις τα εν τυπωι προς αληθειαν 1.624 βλεποντα. δια τοι
τουτο και τοις λιθοις τοις αναισθητοις, ατε δη και αλους επ' αναισθησιαι πολληι, παρα
των κολα ζοντων εβαλλετο, γραφομενην εχων εν τηι τιμωριαι την ποιοτητα του
τροπου. οτι μεν ουν τοτε την βδελυραν αμαρτιαν ουκ εργασομεθα, δηλον, αλλ' ουδε
το ωφελουν ιδρωτι κατορθωσομεν· και οψομεθα παλιν ως εν αινιγματι και τουτο
δηλουμενον εν βιβλιοις τοις Μωυσαικοις. δροσου μεν γαρ δικην επηφιει το μαννα
τοις υιοις Ἰσραηλ εν ερημωι Θεος, και δεδωκεν αρτον αγγελων αυτοις, κατα το
γεγραμ μενον· ειτα και νομον επ' αυτωι διωριζετο δια του πανσοφου Μωυσεως·
προσεφωνει γαρ ουτως "Φαγετε σημερον· εστι "γαρ σαββατα σημερον τωι Κυριωι, ουχ
ευρησετε εν τωι "πεδιωι· εξ ημερας συλλεξετε· τηι δε ημεραι τηι εβδομηι "σαββατα, ουκ
εστιν εν αυτηι." υποδηλοι γαρ, οτι προ μεν της των αιωνων συστολης, πονωι το
ωφελουν και το απο τρεφον ημας εις ζωην την αιωνιον συναγειρειν ακολουθον,
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωσπερουν εκεινοι την πλατειαν περιθεοντες ερημον, απαντα χοθεν εις τροφην το
μαννα συνεκομιζοντο· εν δε τηι εβδομηι, τουτεστιν, επι τελει λοιπον, ο μεν της των
χρησιμων συλ λογης εξοιχεται καιρος, τοις δε ηδη προπεπορισμενοις εντρυ φησομεν,
κατα το ειρημενον δια του ψαλμωιδου "Τους "καρπους των πονων σου φαγεσαι." Ὁ
μεν ουν νομοθετης και Θεος, ου ταις σκιαις εφηδο μενος, αλλ' εις αυτην ηδη την των
πραγματων εικονα προ αναβλεπων, διηγγελλετο μη δειν εν σαββατωι πονειν. αλλ'
υπερφρονησαντες τινες του διορισθεντος αυτοις επι τουτωι νομου, και ριψοκινδυνως
τωι παντων ∆εσποτηι προσκρουειν ου παραιτουμενοι, το μεν οτι προσηκοι βαδιζειν
συγκομισο 1.625 μενους το μαννα και εν σαββατωι διεγνωκεσαν, και ουκ εν βουλαις
το τολμημα μοναις, αλλ' εις εργον ηδη το δοκουν διεξηγετο. επισκηπτει τοιγαρουν
δια τουτο παλιν αυτοις ο νομοθετης και φησιν "Ἕως ποτε ου βουλεσθε εισακουειν
"τας εντολας μου και τον νομον μου; ιδετε, ο γαρ Κυριος "εδωκεν υμιν την ημεραν
ταυτην σαββατα· δια τουτο αυτος "δεδωκεν υμιν τηι ημεραι τηι εκτηι αρτους δυο
ημερων· καθι "σεσθε εκαστος εις τους οικους υμων, μηδεις υμων εκπο "ρευεσθω εκ
του τοπου αυτου τηι ημεραι τηι εβδομηι." οραις οπως την ιδρωτος και πονου παντος
ελευθεραν ημιν προανα πλαττων ζωην εν ταις κατα τυπον αργιαις, δραν ουδεν ολως
εφιησιν εν σαββατωι; συλλεγειν μεν γαρ ουκ εαι, προσεπι ταττει δε τουτωι, και το
χρηναι τον οικον αφεντα μηδαμοσε χωρειν, αλλ' εκ των ιδιων μη εκπορευεσθαι
τοπων. και τι παλιν ημας δια τουτου βουλεται μαθειν, εκθησομεθα, συγ γενες αυτωι
και ωσαυτως εχον παραθεντες ρητον. προσε λαλει τοιγαρουν ο μακαριος προφητης
Ἱερεμιας τοις Ἰουδαιοις ωδι "Ταδε λεγει Κυριος Φυλαξατε τας ψυχας υμων "και μη
αιρετε βασταγματα εν τηι ημεραι των σαββατων και "μη εκπορευεσθε ταις πυλαις
Ἱερουσαλημ, και μη εκφε "ρετε βασταγματα εξ οικιων υμων εν τηι ημεραι των
"σαββατων, και παν εργον ου ποιησετε· αγιασατε την "ημεραν των σαββατων καθως
ενετειλαμην τοις πατρασιν "υμων." και τι το εντευθεν; εις εξιν ημας προδιανιστας
την φιλαγρυπνον, φυλαττειν επιταττει την ιδιαν ψυχην· ουτω γαρ αν υπαρξαι
ραιδιως και το δειν εισελασαι λοιπον εις τον εν ελπισι σαββατισμον. αναφανειται δε
οσα τοις τουδε τυχουσι τα αγαθα, διεσαφει καλως δια της των ετερων 1.626
επαγωγης. βασταγματι μεν γαρ ουκ εαι καταβριθεσθαι τινας, ως ουδενος ετι κατ'
εκεινο καιρου το δυσαχθες της αμαρτιας αναληψομενου φορτιον· αγιοτητος γαρ ο
καιρος, οιχομενης μεν εις αναιρεσιν παντελη της αρχαιας αμαρτιας, ανακαινιζο
μενης δε της εκαστου ψυχης εις εξιν ακλινως την φιλαρετον. αλλα και το εξω
φοιταν των της Ἱερουσαλημ ουκ εφιησι πυλων. και γαρ δη κατα τον αληθη τε και
ορθως εχοντα λογον οικησει παγιως ο λαμπρος των αγιων χορος την επουρανιον
Ἱερουσαλημ, και την αγιαν ουκ εκβησεται πολιν, εσται δε μαλλον δια παντος εν
αυτηι και προς το δυνασθαι δραπετευειν ουδαμως των απαξ δοθεντων αγαθων τηι
θειαι δυναμει διακρατουμενος. "Ἀμεταμελητα γαρ τα χαρισματα "και η κλησις του
Θεου," κατα τον αγιον Παυλον. εν δε γε τωι παλιν ειπειν Ουκ εξελευσεσθε εκαστος εκ
του τοπου υμων, εκεινο δη μαλα σαφως εοικεν υποδηλουν. πολλαι μεν γαρ οντως αι
μοναι παρα τωι Θεωι και Πατρι, κατα την του Σωτηρος φωνην· και τουτου δη παλιν
λαμπρως ανεπληρου τον τυπον η αγια σκηνη, δεκα λαμβανουσα τας αυλας, και
δοθησεται μεν εκαστωι κατα την αξιαν και αναλογως τοις κατωρθωμενοις η μονη· οι
δε ολως εν κατασχεσει των εκεισε σκηνωματων γεγενημενοι, δια παντος μεν αυτοι
ενδιαιτησονται, βαδιουνται δε ουδαμως εις αποπτωσιν των εκ θειας αυτοις
απονεμηθεντων δωρεας. και αληθης ημιν ο μαρτυς εισβησεται· λεγει γαρ ουτως ο
προφητης Ἡσαΐας περι των τοιουτων διειληφως "Οι οφθαλμοι σου οψονται
"̔Ιερουσαλημ, πολις πλουσια, σκηναι αι ου μη σεισθωσιν, "ουδ' ου μη κινηθωσιν εις
τον αιωνα χρονον." εν γαρ τωι μη σειεσθαι λεγειν τας εν τηι πλουσιαι πολει σκηνας, το
αμεταθετον της εν αυτηι διαμονης και ενδιαιτησεως κατα δηλοι. αλλα και προς
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτοις ετι, παν εργον, φησιν, ου 1.627 ποιησετε εν αυτηι, και αγιασετε την ημεραν
των σαββατων. καθαπερ ηδη πολλακις ειρηκαμεν, αργιας της επ' αμφοιν και
αναπαυσεως ο καιρος, και ολος αγιος ανατεθειμενος εις εορτην τωι Χριστωι. Το δε
χρηναι παλιν ημας ενεργειν μεν εν σαββατωι μηδεν, καταλυειν δε ωσπερ και
ανεισθαι παντος του προς ιδρωτα καλουντος και πονον, και δι' ετερων
επιγνωσομεθα. εν μεν γαρ τηι εξοδωι φησιν "Ἓξ ετη σπερεις την γην σου και
"συναξεις τα γεννηματα αυτης· τωι δε εβδομωι αφεσιν "ποιησεις και ανησεις αυτην."
εν δε τωι Λευιτικωι "Ὅταν "εισελθητε εις την γην ην εγω διδωμι υμιν, και αναπαυ
"σεται η γη ην εγω διδωμι υμιν σαββατα Κυριωι· εξ ετη "σπερεις τον αγρον σου, και
εξ ετη τεμεις την αμπελον σου "και συναξεις τον καρπον αυτης· τωι δε ετει τωι
εβδομωι "αναπαυσις εσται τηι γηι, σαββατα Κυριωι." την μεν γαρ αναισθητον των
πονων ουκ ανιησι γην, αλλ' ουδε αυτηι κυριως τον επι τουτοις εχαριζετο νομον, το
δε μη χρηναι πονειν δια του την γην ανειναι τοις αυτην κεκτημενοις
επραγματευετο. πολυτροπως γαρ ημιν την επι Χριστωι κατεσημαινεν εορτην, καθ' ην
οι φοβωι τωι θειωι συζησαντες, εις παντελη και ολοκληρον ελευθεριαν
αναδραμουνται την εν αγιασμωι και πλουσιωτατηι του Πνευματος χαριτι. και τουτο
δε παλιν δι' αυτων εισομεθα των Μωυσαικων ενταλματων. εχει γαρ ουτως "Ὅταν
πραθηι σοι αδελφος σου η η αδελφη "σου, ο Ἑβραιος η η Ἑβραια, εξ ετη δουλευσει
σοι, τωι δε "ετει τωι εβδομωι αφεσις." οι γαρ παλαι τηι αμαρτιαι δου λευσαντες, και
ηδονηι τηι προς το φαυλον εαυτους τροπον τινα τωι διαβολωι καταπωλησαντες,
δικαιωθεντες εν Χριστωι δια της πιστεως, εις τον αληθη και αγιον αναβησομεθα
σαββατισμον, την δια της χαριτος ελευθεριαν ημφιεσμενοι, και αγαθοις τοις θεοθεν
λελαμπρυσμενοι.
1.628 ΚΕΦΑΛΗ Ζ. Λογος περι της εν ογδοηι περιτομης, τινος εστι σημαντικη
πολυτροπως επιδεικνυς. ἈΡΚΟΥΝΤΩΣ ηδη, καθαπερ υπολαμβανω, και κατα δυναμιν
της ενουσης ημιν διανοιας τον επι τωι σαββατωι διαπτυξαντες λογον, επι την τουτωι
γειτονα περιτομην τον επι τηι ζητησει μετοισομεν πονον, πανταχοθεν το λυσιτελες
οτι πρεποι θηρασθαι διεγνωκοτες· και γαρ αν ειη των ατοπωτατων, και γελοιοτητος
δε της εσχατης ουκ αμοιρουν, το μη παντα πονον αδεως της εν τουτοις γνωσεως
αμει βεσθαι φιλειν. τι δε δη και το εξ αυτης ως εν τυπωι τοις αρχαιοτεροις
υποδηλουμενον περιαθρουντες πνευματικως, εκ θησομεθα παλιν κατα το μετρον
της επιχορηγιας του παντα τα σκοτεινα φανερουντος Θεου, και θησαυρους ημιν
αποκρυ φους αορατους ανοιγοντος. τοις μεν γαρ προς εξιν ηδη βεβηκοσι την
απροσδεα, και τελειοτεραν εχουσι την διανοιαν, εξεσται και νοειν και λαλειν τα
πολυ τουτων βελτιονα· ημεις δε τα εις νουν ιοντα τον ημετερον, καν του πρεποντος
υστε ριζειν δοκει, τοις ακροωμενοις παραθησομεν, ουκ αιδοι του μη δοκειν ηττησθαι
τινων την φιλαδελφιαν λυπησαντες, μαλλον δε το γεγραμμενον ειδοτες "∆ιδου
σοφωι αφορμην, και "σοφωτερος εσται· γνωριζε δε δικαιωι, και προσθησει του
"δεχεσθαι." πρωτος τοιγαρουν επι τηι περιτομηι διωριζετο 1.629 νομος, λεγοντος προς
Ἁβρααμ του Θεου "Συ την διαθηκην "μου διατηρησεις, και το σπερμα σου μετα σε εις
τας "γενεας αυτων· και αυτη η διαθηκη μου ην διαθησω ανα "μεσον υμων και εμου,
και ανα μεσον του σπερματος σου "μετα σε εις τας γενεας αυτων· περιτμηθησεται
παν αρσε "νικον. και περιτμηθησεσθε την σαρκα της ακροβυστιας "υμων, και εσται
εις διαθηκην ανα μεσον εμου και υμων. "και παιδιον οκτω ημερων περιτμηθησεται
υμων παν αρσε "νικον." ορισαμενος δε τον επι τουτωι νομον, και οτι προσηκοι
παντως αυτους της ακροβυστιας την σαρκα περι τεμνεσθαι διατεταχως, ουκ αζημιον
αποφαινει του νομου την παραβασιν, μυστηριου τυπον αναγκαιοτατου το πραγμα
δεικνυς· επιλεγει γαρ τουτοις εφεξης "Και εσται η διαθηκη "μου επι της σαρκος
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμων εις διαθηκην αιωνιον· και απεριτ "μητος αρσην, ος ου περιτμηθησεται την
σαρκα της ακρο "βυστιας αυτου τηι ημεραι τηι ογδοηι, εξολοθρευθησεται η "ψυχη
εκεινη εκ του σπερματος αυτης· οτι την διαθηκην "μου διεσκεδασεν." ο μεν ουν
θεσπεσιος Παυλος σημειον ωσπερ τι και σφραγιδα δεδοσθαι της εν ακροβυστιαι
πιστεως την περιτομην τωι πατριαρχηι διισχυρισατο. σκοπος γαρ ην, ως εοικεν, αυτωι
και περισπουδαστον επιχειρημα, νομικου παντος επιταγματος προανεχουσαν τε και
αρχαιοτεραν επι δειξαι την δια πιστεως κλησιν τε και δικαιοσυνην. εδυσωπει γαρ
ουτω μολις τους εξ Ἰσραηλ και συνεπειθε πως εις το μη παραβασιν ηγεισθαι του
νομου την δια πιστεως δικαιο συνην, επαναδρομην δε μαλλον εις το απ' αρχης, και
προ νομου παντος· αλλ' εν καιρωι περιενεγκων εις το τεως ωφε λουν και τωι παροντι
χρησιμον του λογου την δυναμιν, ετερον τινα παλιν ειδως της περιτομης τον τροπον
ευρι σκεται. το γαρ εν σαρκι καυχασθαι φιλειν τοις Ἰουδαιοις 1.630 απομαθειν
συμβουλευων, επιστελλει παλιν "Ου γαρ ο εν "τωι φανερωι Ἰουδαιος εστιν, ουδε η εν
τωι φανερωι εν σαρκι "περιτομη, αλλ' ο εν τωι κρυπτωι Ἰουδαιος, και περιτομη
"καρδιας εν πνευματι ου γραμματι, ου ο επαινος ουκ εξ "ανθρωπων αλλ' εκ του
Θεου." η γαρ ουχι δια τουτων και υποπειθει λοιπον εις ετερας εννοιας επ' εκεινηι
μεταβιβαζε σθαι, και ου μεχρι του δεδοσθαι "σφραγιδα της εν ακρο "βυστιαι πιστεως,"
την περιτομην τωι προπατορι, διενθυ μεισθαι βουλεται, αλλα τι και μειζον επι τουτωι
νοειν και πνευματικον; Ζητητεον τοιγαρουν και περισκεπτεον ουκ ανειμενως τις η
εν πνευματι περιτομη, τινος δ' αν νοοιτο συμβολον η εν σαρκι τελουμενη, και δια
ποιαν αιτιαν ουκ αδιαφορως, εν ηιπερ αν ημεραι τυχοι, μονηι δε εν ογδοηι
περιτεμνεται αν θρωπος. εστι τοινυν ουδενι των οντων αμφιβολον, ως επειπερ ημιν
ο σκοπος συντεινεται προς το θελειν συνδει σθαι τωι Θεωι δια μεσιτου Χριστου, δια
τουτο δη παντως και προκαθαιρεσθαι πρεπει, προαγνιζεσθαι δια τροπου παντος τους
εις οικειοτητα δια πιστεως αναβαινοντας τωι παναγνωι ∆εσποτηι. ληψομεθα δε εις
αριστην του τοιουδε πραγματος εικονα το ειρημενον παρα Θεου προς τον αγιον
Μωυσεα "Καταβας διαμαρτυραι τωι λαωι, και αγνισον "αυτους σημερον και αυριον,
και πλυνατωσαν τα ιματια "εαυτων, και εστωσαν ετοιμοι εις την ημεραν την τριτην·
"τηι γαρ ημεραι τηι τριτηι καταβησεται Κυριος επι το ορος "Σινα." εν μεν γαρ τωι
προαγνιζεσθαι δειν, την δια τροπων επιεικειαν επιτηδευειν βουλεται· εν δε τωι
χρηναι τα αμφια περιπλυνειν αυτους, την αυτου του σωματος υπεμφαινει καθαρσιν.
αμφιον γαρ ωσπερ και περιστολη της ψυχης το σωμα εστιν. 1.631 Ουκουν επειδηπερ·
αναβησομαι γαρ επι την του λογου πρωτην τε και αναγκαιοτατην αρχην·
προαγνιζεσθαι παντως εχρην τους εις οικειοτητα τρεχοντας τωι αγιωι Θεωι, κατα το
παρ' αυτου λεγομενον "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος ειμι·" συμβολον αγνισμου δια
της εν σαρκι περιτομης τοις αρχαιο τεροις ωριζετο· και οπως, ερουμεν. την των καθ'
ημας πραγματων διευκρινησαμενοι φυσιν, αμαρτιας απασης προ βαδιζουσαν ηδονην
ευρησομεν· και καλει τις ημας εις το πλημμελειν επιθυμια θερμη της ενεργειας αει
προανισχουσα, και την της διανοιας συνεσιν προαρπαζουσα, πειθουσα τε ουτω
λοιπον επι την των αιρεθεντων διεξαγωγην δια λειο τατης ερχεσθαι της οδου.
αληθη δε πως οντα τον επι τουτοις ημων λογον αποφαινει λεγων ο Χριστου
μαθητης, ουτω βοων "Μηδεις πειραζομενος λεγετω οτι απο Θεου "πειραζομαι· ο γαρ
Θεος απειραστος εστι κακων, πειραζει "δε αυτος ουδενα, εκαστος δε πειραζεται υπο
της ιδιας "επιθυμιας εξελκομενος και δελεαζομενος· ειτα η επιθυμια "συλλαβουσα
τικτει αμαρτιαν, η δε αμαρτια αποτελεσθεισα "αποκυει θανατον." οραις ουν οπως εν
επιθυμιαις ταις επι τισιν η της φαυλοτητος προδημιουργειται γενεσις, και εν
εκτοποις ηδοναις τα της αμαρτιας προκυοφορειται σπερ ματα; προσταττει τοιγαρουν
ο νομοθετης και Θεος εκεινωι δη μαλιστα τωι μοριωι του σωματος, εν ωι και δι' ου των
ηδονων η γενεσις, τον περιτεμνοντα σιδηρον επιφερεσθαι, ινα δη μαθοις ως δι'
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αινιγματος, ως αμηχανον ημας οφθη σεσθαι ποτε καθαρους, ει μη του θειου λογου
την τομωτατην ενεργειαν εν καρδιαι δεξαμενοι, και εις νουν λαβοντες την του
Πνευματος μαχαιραν, τας εφ' απασι τοις αισχιστοις επιθυμιας αποπεμψομεθα,
πραττοντες μεν ουδαμως τα εν 1.632 ιδιοις θελημασι, καν ηδιστην εχειν
υποκρινωνται την απο λαυσιν, μονον δε το δοκουν τωι Θεωι στεργειν και δραν
αναπειθομενοι. τοιαυτην ημιν εισκομιζουσης της αληθε στερας περιτομης την
δυναμιν, προς τους επι μονηι τηι σαρκι μεγαλοφρονειν ειωθοτας εικοτως αν λεγοιτο
"Περιτμηθητε "τωι Θεωι, και περιτεμεισθε την σκληροκαρδιαν υμων, ανδρες "̓Ιουδα
και οι κατοικουντες Ἱερουσαλημ." ο γαρ την σαρκα περιτεμνομενος, μονηι
περιτετμηται τηι σαρκι, ο δε την εν πνευματι περιτομην δια πιστεως της εις Χριστον
κομισα μενος, μονωι και αληθως περιτεμνεται τωι Θεωι. ∆εχομεθα δε την εν πνευματι
περιτομην ανακομιζουσαν ημας εις οικειοτητα την ως προς Θεον, κατα την ογδοην,
τουτεστι την αναστασιμον του Σωτηρος ημεραν, σημειον τουτο τιθεμενοι του
προξενον ειναι ζωης την εν πνευματι περιτομην, και συναινουντες τροπον τινα δι'
αυτου του πραγματος, οτι συζησομεθα τωι Χριστωι κατα το ειρημενον δια του
Παυλου· "Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυ "πται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι·
οταν ο Χριστος φανε "ρωθηι, η ζωη υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθη "σεσθε
εν δοξηι." η γαρ ουχι και αληθευων ερει τις, οτι τωι κοσμωι τεθνηξεται τις, τας εν
κοσμωι δια Θεον ηδονας παραιτουμενος; τοιοσδε τις και ο θεσπεσιος Παυλος ημιν
ανεφαινετο λεγων "Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν "τωι σταυρωι του
Χριστου, δι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται "καγω τωι κοσμωι." μετοχοι γαρ γεγονοτες
αυτου δια του Πνευματος, του πασαν την εν ημιν ακαθαρσιαν αχειρο ποιητως
περιτεμνοντος, ενεκρωθημεν τωι κοσμωι, ζωμεν δε την αριστην ζωην τωι Θεωι.
ουκουν κατα την ογδοην η περιτομη δια την αναστασιν του Χριστου, και ου προ της
ογδοης· ου γαρ προ της αναστασεως η του Πνευματος 1.633 δοσις, αλλα μετ' εκεινην
εστιν, ητοι κατ' αυτον της αναστα σεως τον καιρον, οτε και τοις εαυτου μαθηταις
ενεφυσησε λεγων "Λαβετε Πνευμα Ἅγιον." Ἰουδαιοις μεν ουν η δια σιδηρου
πρεπωδεστερα περιτομη, δουλοι γαρ ετι και υπο νομον τον κολαστην· κολασεως δε
σημειον ο σιδηρος· ημιν δε ως ελευθεροις και πνευματικοις η δια Πνευματος
καθαρσις, παντα μεν των ημετερων ψυχων εκπεμπουσα μολυσμον, το δε τελειον εν
λαμπροτητι τηι κατ' ευσεβειαν δια πιστεως εισκομιζουσα. Ὅτι γαρ δια της
αληθεστερας και πνευματικης περιτομης, της κατ' ευσεβειαν τελειοτητος
αποπληρουται το καυχημα, περισκεψαμενοι παλιν τα επι τωι πατριαρχηι Ἁβρααμ γε
γραμμενα, θεωρησομεν. γεγραπται τοινυν περι του προ πατορος Ἁβρααμ, ως ην μεν
ετων εννεα και εννενηκοντα τον αριθμον, ενομοθετει δε τοτε χρησιμως αυτωι την
περιτομην ο Θεος, σημειον ωσπερ τι και τουτο τιθεις εναργες, οτι προ θυρον ωσπερ
και προεισαγωγη τις εστι της εις αρετην τελειοτητος η περιτομη, μαλλον δε ουδε
ολως αφιξεσθαι ποτε προς τουτο τινα σαφως υποδηλων, μη την εκ της περιτομης
σκιαγραφουμενην εχοντα καθαρσιν· τελειοτητος γαρ συμβολον ο εκατον αριθμος.
προ της τελειοτητος τοινυν η περιτομη. προβαδιζουσα γαρ αυτη προς εκεινην ημας
ανακομιζει ραιδιως. αλλ' ου μεχρι τουτων ημιν τα εκ της περιτομης περιοριζεται
χρησιμα, περιτομης δε φημι της εν πνευματι· αλλ' ηδη και μονοις αυτην τοις κατα
Χριστον ελευθεροις χρεωστουμενην ευρησομεν. ελευθερος δε δηπου παντως εστιν
εν Χριστωι, την μεν υπο τωι διαβολωι δουλειαν και τον της αμαρτιας ζυγον
αποσεισαμενος ο ανθρωπος, και διαῤρηξας μεν τους εκεινων δεσμους, καθα
γεγραπται, το δε λαμπρον τε και ατυραννευτον της δικαιοσυνης αναδησαμενος
καυχημα, δικαιοσυνης δε φημι της εν πιστει Χριστου. 1.634 Ὅτι δε πρεπουσαν
ελευθεροις μεν την εν ογδοηι περιτομην ευρησομεν, δουλοις δε ουκ ετι, την ιεραν τε
και θειαν περι νοστουντες γραφην, κατ' ουδενα παλιν ενδοιασομεν τροπον. ουκουν
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο μεν Ἰσμαηλ, ο εκ θεραπαινης της Ἄγαρ τωι πατριαρχηι γεγεννημενος υιος,
περιετεμνετο μεν, αλλ' ουκ εν ογδοηι, εν ετει δε μαλλον τωι τρισκαιδεκατωι·
γεγραπται γαρ ουτως, οτι περιετεμεν Ἁβρααμ Ἰσμαηλ τον υιον αυτου δεκα και τριων
ετων, ινα τον της δουλευουσης Ἱερουσαλημ υιον, τουτεστι τον Ἰσραηλ, και της
ογδοης εκπεσοντα και της δωδεκατης, ο θειος ημιν επιδειξηι λογος. εκπιπτει μεν γαρ
της ογδοης, ως ουκ εθελησας προσδεξασθαι της εν ογδοηι γενομενης αναστασεως το
σωτηριον κηρυγμα, τουτεστι το ευαγγελιον του Χριστου, δι' ουπερ ην ουκ
αμφιβολον ωφε λουμενους εις πιστιν και εν πνευματι περιτεμνεσθαι. εκ πιπτει δε
παλιν και της δωδεκατης, ως εν αινιγματι τον ιερον των αποστολων χορον ταις
απειθειαις εξωθουμενος, αγευστος τε και παντελως απειρατος της παρ' εκεινων διδα
σκαλιας διατελειν προθυμουμενος. ο μεν ουν οικετης εν τουτοις· ο δε εκ της
ελευθερας ελευθερος Ἰσαακ εν ογδοηι περιτεμνεται. οι γαρ της ελευθερας ελευθεροι
παιδες, της ανω φαμεν Ἱερουσαλημ, προσδεξαμενοι την ογδοην, τουτ εστι την
αναστασιν του Χριστου, και την εν πνευματι περιτομην πεπλουτηκασιν, απασης
αυτους ελευθερωσασαν αμαρτιας, και θανατου μεν απαλλαττουσαν, επειδη και αμαρ
τιας, εξ ης και δι' ην ο θανατος, εις δε την Χριστου ζωην μεθορμιζουσαν. Ὅτι δε
παλιν προς οις ηδη φθασαντες διειρηκαμεν, και θανατου λυσις και φθορας ανατροπη
δια της εν πνευματι περιτομης ευρισκεται, θεωρησομεν ευκολως, το της καλου
μενης εξοδου πολυπραγμονουντες βιβλιον. Μωυσης μεν γαρ 1.635 ο μακαριος δια
θειου προσταγματος προς Φαραω τον των Αιγυπτιων εστελλετο τυραννον, οτι της
μακρας εκεινης δουλειας ανειναι προσηκοι τον Ἰσραηλ απαγγελλων. και δη και
εβαδιζεν, ως ηδη περιτευξομενος ων ειρηκαμεν χαριν· αλλ' "εγενετο, φησιν, εν τηι
οδωι εν τωι καταλυματι "συνηντησεν αυτωι αγγελος, και εζητει αυτον αποκτειναι·
"και λαβουσα Σεπφωρα ψηφον περιετεμε την ακροβυστιαν "του υιου αυτης και
ειπεν Ἔστη το αιμα της περιτομης του "παιδιου μου· και απηλθεν απ' αυτου, διοτι
ειπεν Ἔστη το "αιμα της περιτομης του παιδιου μου." ενταυθα μοι τιθει το ους
ακριβως· Μωυσεα μεν γαρ ο λεγομενος αγγελος διαχειρισασθαι και αποκτειναι
ζητει, αναχωρει δε μολις αυτου και απανισταται, την του παιδιου περιτομην δυσω
πουμενος, ην δια ψηφου Σεπφωρα δημιουργησασα το χρεων αποπληρωσαι φησιν.
εστη γαρ το αιμα της περιτομης του παιδιου μου, τον Μωυσεως ολοθρευτην
αποσοβουσα, βοαι. αλλ' ει μη τις και τουτοις μυστικος ενεκρυπτετο λογος, ποιον αν
ειπε μοι πιθανον επιδειξαιτο νουν, το τηι του παιδιου περιτομηι τον ιεροφαντην
σωζεσθαι Μωυσεα, και θηριου δικην επιπηδωντα τον ολοθρευτην τηι του αιματος
επιδειξει καταληξαι μεν της εφοδου λοιπον, ανασειραζεσθαι δε ωσπερ και οπισω
χωρειν; ουκουν· επ' εκεινο γαρ δη και πρωτον βαδιουμαι των αλλων· ουκ ηρκεσεν
εις σωτηριαν τωι μακαριωι Μωυσει το εκ της ιδιας περιτομης αγαθον, ητοι καυχημα.
δειν γαρ οιμαι μαλλον ουτως ειπειν. ου γαρ ανατρεψει τον θανατον κατα παντος
αδιακριτως ερχομενον, πονηρου τε και αγαθου, της κατα νομον περιτομης η δυ
ναμις. φοβει δε και ακοντα, και ανατρεπει λυσσωντα, του νεου λαου, τουτεστι, των
εις Χριστον πεπιστευκοτων η εν πνευματι περιτομη, δια της Σεπφωρας, τουτεστι της
Ἐκκλη σιας, αριστα δη λιαν επιτελουμενη. 1.636 Πως ουν, ειποι τις αν και λιαν
εικοτως, εν τηι του νεου λαου κατα πνευμα περιτομηι και ο ταυτης απειρατος Ἰσραηλ
περισωζεται; προς δη τουτο φαμεν, ως οσον μεν ηκεν εις το μη θελησαι τον Ἰσραηλ
παραδεξασθαι την αναστασιν του Σωτηρος ημων Χριστου, βεβασιλευκεν αν και εις
το διηνεκες ο θανατος· επειδη δε οι πιστευσαντες παρεδεξαντο, δι' αυτους εις ολην
διεβη την φυσιν η της αναστασεως χαρις, προτει νομενη τροπον τινα τοις ολοις δια
της εν πνευματι περι τομης· ει και πολλη τις η της αναστασεως εν τε τουτοις
κακεινοις οραται διαφορα. οι μεν γαρ το πιστευειν εις Χριστον εξωθουμενοι, και ταις
απειθειαις υβριζοντες τον χορηγον της ζωης, οσον εις το μονον αναβιωναι την απο
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της αναστασεως κερδανουσι δυναμιν· αναβιωσονται γαρ εις κατακρισιν, ουκ
αγαπησαντες τον δικαιουντα Χριστον· οι δε της του Σωτηρος αναστασεως
θαυμασται, και των ενταλ ματων γνησιοι φυλακες, "εις αναστασιν ζωης," καθα γε
γραπται, της εν ηιπερ εισιν εξοιχησονται γης. παραπεμψει τοιγαρουν ο εν πνευματι
περιτετμημενος λαος και εις τους απιστους ετι το ιδιον αγαθον. αυτωι γαρ κυριως η
της αναστασεως οφειλεται χαρις, παραπεμψει δε και εις ετερους αυτην, ολην εκ
τεχνης ανασωσαι την φυσιν εθελησαντος του Θεου. ως γαρ ο Παυλος φησιν, ωσπερ
ημεις ηπειθη σαμεν ποτε τωι ελεωι του Ἰσραηλ, ινα δια της εκεινων ευπειθειας την
δια Χριστου κερδανωμεν χαριν· "ουτω και "αυτοι νυν ηπειθησαν τωι ημετερωι ελεει,
ινα και αυτοι "παλιν ελεηθωσι," παραπεμποντος και εις αυτους του Σω τηρος ημων
Χριστου δια της ημετερας πιστεως το εκ της αναστασεως αγαθον. τα γαρ τοις
πιστευουσι χρεωστουμενα, πρεπωδεστερον οληι δωρειται τηι φυσει. δια γαρ τοι τουτο
και ο θεσπεσιος ημιν αποστολος Παυλος το περι της 1.637 εσομενης αναστασεως
αποκαλυπτων μυστηριον, απαρχην μεν τον Χριστον αναστησεσθαι λεγει. και γαρ δη
και εγηγερται πρωτος εκ νεκρων, αλλ' "επειτα, φησιν, οι του "Χριστου εν τηι
παρουσιαι αυτου." προ γαρ των αλλων απαντων τους οικειωθεντας αυτωι δια πιστεως
δει αναστη σεσθαι λεγει, χρεωστουμενην αυτοις δη μαλιστα κυριως τε και ιδικως
επιδεικνυων την αναστασιν, ει και εις ολην διικνειται την φυσιν, εξ αγαθοτητος
δηλονοτι και φιλαν θρωπιας του παντελως καταργησαι τον θανατον εθελη σαντος
Θεου. Ἐπιτηρει δε οπως ου σιδηρωι περιτεμνει το παιδιον η Σεπφωρα· κολαστης γαρ
ο σιδηρος, και τοις υπο νομον τον κολαζοντα πρεπων· αλλα ψηφωι, καθα γεγραπται,
νοουμενηι εις τυπον Χριστου. το γαρ αθραυστον τε και στερεον εφ' απασι της του
Μονογενους φυσεως δια τουτου σημαινεται. τοιγαρτοι και αδαμαντα τον Χριστον ο
Θεος και Πατηρ εν αγιοις προφηταις απεκαλει λεγων "Ἰδου εγω εντασσω "αδαμαντα
εις μεσον λαου μου Ἰσραηλ." το γαρ μηδα μοθεν εικειν τοις αντιπιπτουσι δυνασθαι
την θειαν τε και αῤρητον του Λογου φυσιν, ως εν σχηματι παλιν ο αδαμας ημιν
σημαινει· ουτω δε ημιν και ο θεσπεσιος Ἰησους, μετα την Μωυσεως στρατηγιαν και
την εκεινου τελευτην εις ηγεμονιαν κεκλημενος, ψηφωι τηι θειαι καθαρους απετελει
τους υιους Ἰσραηλ, και επειπερ της των πολεμιων χειρος κατεξανιστασθαι χρην,
προεξοπλιζεσθαι τροπον τινα δια της περιτομης ευ μαλα διεκελευετο, ουχ ετερως
εσεσθαι του πιπτειν αμεινους και θανατου κρειττονας τους οσον ουδεπω
μαχομενους ειδως. Γεγραπται δε ουτως περι αυτου "Και ειπε Κυριος τωι "̓Ιησου
Ποιησον σεαυτωι μαχαιρας πετρινας εκ πετρας "ακροτομου, και καθισας περιτεμε
τους υιους Ἰσραηλ. και 1.638 "εποιησεν Ἰησους μαχαιρας πετρινας, και περιετεμε
τους "υιους Ἰσραηλ." εν γαρ δη τουτοις ημιν το μεν της πετρας ονομα, το οιονει
πεπηγος τε και αθραυστον του Θεου Λογου· το δε λεγομενον ακροτομον, την εν τωι
καθικνεισθαι λεπτως εις απαντα δυναμιν και την οξυτατην ενεργειαν αυτου δηλοι,
επει και Παυλος ημιν, ο τοις ιεροις τε και θειοις εντεθραμμενος γραμμασι "ζωντα και
ενεργη, και "τομωτερον υπερ πασαν μαχαιραν διστομον" τον θειον αποκαλει λογον,
διικνεισθαι τε φησιν αυτον "αχρι μερισμου "ψυχης και πνευματος." ο δε ουτως
λεπτος και τομος, εν καρδιαις ταις ημετεραις δια του ιδιου καθικνουμενος Πνευ
ματος, απαλλαττει μεν απασης ακαθαρσιας· περιτεμων δε, ως ουκ εστιν ειπειν, τα
εφ' οις εσμεν της εσχατης βδελυριας αναπλεωι, και αγιους και αμωμους απεργαζεται.
ορα γαρ μοι διαφανεστατην εν τουτοις την της αληθειας εικονα. εστι γαρ ο μεν
περιτεμνων Ἰησους, οι δε υπομενοντες τουτο παρ' αυτου, "παν παιδιον νεον, καθα
γεγραπται, οστις ουκ οιδε "σημερον αγαθον η κακον." οι μεν γαρ της Αιγυπτιων
εκδεδημηκοτες, της απειθειας οψωνιον την θειαν ειχον οργην, και πολυειδης
αυτους κατα την ερημον εξεδεχετο κολασις, δοξαν εικοτως τωι παναγνωι Θεωι μη
εισαγαγειν αυτους εις την γην, ην ωμοσε τοις πατρασιν αυτων. οι δε αυ μετ'
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινους των της απειθειας εγκληματων ελευθεροι, τυπον ανεπληρουν του νεου
λαου, ως και την εν πνευματι περι τομην δια Χριστου λαμβανειν, κατοιχομενου προς
απωλειαν, καθαπερ αρτιως ελεγομεν, του αρχαιου και πρωτου λαου, τουτεστι του
Ἰσραηλ. περιτεμνεται γεμην ο ευγενης και νεος λαος, Ἰησου διαταττοντος, περαν
του Ἰορδανου, καθα γεγραπται. εχει γαρ ουτω και τα εκ της αληθειας θεωρου 1.639
μενα. δεξομεθα γαρ ουδαμως την δια του Πνευματος εν καρδιαι περιτομην, ουπω τον
μυστικον διαβιβασθεντες Ἰορ δανην, αλλ' επεκεινα γεγονοτες των αγιων υδατων.
επειδη δε περιετμηθη πας ο λαος δια προσταγματος Ἰησου, το εκ του πραγματος
ευθυς ανακαλυπτει χρησιμον ο νομοθετης, και φησι προς τον αγιον Ἰησουν "Ἐν τηι
σημερον ημεραι "αφειλον τον ονειδισμον Αιγυπτου αφ' υμων." επι τισιν ουν αρα τον
Ἰσραηλ ωφελεισθαι δωσομεν περι της περιτομης; η ποιον αυτον ονειδισμον
αφαιρεθηναι φαμεν; την δουλειαν δηλονοτι, και το εξ ασθενειας ετοιμον εις
πλεονεξιαν, και προσετι πονους τους επι πηλωι και πλινθειαι. οραις οσων απαλλαττει
κακων της εν πνευματι νοουμενης περιτομης η δυναμις; εξελκει μεν γαρ της του
διαβολου χειρος την του ανθρωπου ψυχην, ελευθεραν και ανειμενην της
τυραννουσης εν ημιν αμαρτιας αποτελει, και πλεονεξιας απασης της εκ πονηρων
δαιμονιων αμεινω δεικνυει. αλλα και πηλου και πλινθειας ανιησιν, ου γαρ ετι ταις
της σαρκος μεμολυσμενον ηδοναις, η τοις περι γην εγκαταφυρεσθαι πονοις εαι,
ελευθεροι δε και θανατου και φθορας, και ουκ εν τουτοις ολα τα εκ της περιτομης,
αλλα και θειας φυσεως αποτελει κοινωνους δια μετοχης του Σωτηρος ημων
Χριστου. Ἐπισυναπτει γαρ τοις ειρημενοις ο του βιβλιου συγγρα φευς, οτι "Και
εποιησαν οι υιοι Ἰσραηλ το πασχα τηι "τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι του μηνος, και
εφαγοσαν απο "του σιτου της γης αζυμα και νεα." ου γαρ εστιν ετερως δυνασθαι
μετασχειν του αμνου του αληθινου του αιροντος την αμαρτιαν του κοσμου, αλλ'
ουδε την αζυμον τε και νεαν των ευαγγελικων κηρυγματων ευρεσθαι τροφην, μη
προπαρ ελθοντας μεν τον μυστικον Ἰορδανην, την δε εκ του ζωντος 1.640 Λογου
λαβοντας περιτομην, και προαποτριψαμενους τροπον τινα, καθαπερ κηλιδα ψυχης,
τον ονειδισμον Αιγυπτου, κατα τον αρτιως ημιν διερμηνευθεντα τροπον. Ὅτι γαρ ως
ονειδισμου και ακαθαρσιας αναμεστον απασης τον ουπω περιτετμημενον
καταμυσαττεται Θεος, ου την σαρκα βδελυττομενος, ην ουκ απηξιωσε δημιουργειν·
αλλα τον ταις εις το φαυλον ηδοναις υγιως ετι και ολο κληρως, ινα ουτως ειπωμεν,
εχοντα, δια το μηδεν αποβαλειν, διαγνωσομεθα παλιν, οταν ευρωμεν λεγοντα προς
τον αγιον Μωυσεα και τον Ἀαρων "Ουτος ο νομος του πασχα· πας "αλλογενης ουκ
εδεται απ' αυτου, και παντα οικετην τινος "και αργυρωνητον περιτεμεις αυτον, και
τοτε φαγεται απ' "αυτου." εξειργει μεν γαρ παντελως τον αλλοφυλον, τον ουπω δια
πιστεως προσοικειωθεντα Χριστωι δια τουτου δηλων· τον δε γε τηι αμαρτιαι
δουλευοντα, και τωι διαβολωι τροπον τινα καταπεπραμενον, προπεριτμηθεντα και
προκεκα θαρμενον των ιερωτατων απτεσθαι κρεων ευκαιρως δη λιαν εφιησι τοτε.
καθαροι γαρ μαλλον καθαρως μεθεξομεν του Χριστου, κατα το εν ταις εκκλησιαις
ευρυθμως αναφωνου μενον Τα αγια τοις αγιοις. και γαρ ην οντως δικαιον τε και
πρεπον, αποθανοντος υπερ ημων του Σωτηρος ημων Χριστου, και ου τοις κατα
νομον ημας περιῤραντηριοις καθαρισαντος, αλλ' αιματι τωι ιδιωι, και ημας αυτωι την
ιδιαν αναθειναι ζωην, και ως εν ταξει δικαιων οφληματων καταθεσθαι λοιπον το μη
πολιτευεσθαι μεν εαυτοις, αντιδιδοναι δε ωσπερει την ολοσχερη προς αγιασμον
αφιερωσιν των ημετερων ψυχων. οτι γαρ ημας το τιμιον αιμα και ο θανατος του
υπερ παντων αποθανοντος Χριστου, και παντος διεσωσε κακου, και της εν πνευματι
περιτομης γεγονε προξενον, δι' ης το συναπτε σθαι τωι επι παντας Θεωι κερδαινομεν,
καν τουτωι παλιν οψομεθα. γεγραπται γαρ τι τοιουτο επι τωι μετα Μωυσεα 1.641
γεγονοτι στρατηγωι, φημι δε παλιν Ἰησου τωι του Ναυη "Και εγενετο μετ' εκεινα και
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεθανεν Ἰησους υιος Ναυη "δουλος Κυριου εκατον δεκα ετων. και εθαψαν αυτον
προς "τοις οριοις του κληρου αυτου· εκει εθηκαν μετ' αυτου εις "το μνημα εν ωι
εθαψαν αυτον εκει, τας μαχαιρας τας "πετρινας εν αις περιετεμε τους υιους Ἰσραηλ."
εθαπτετο μεν γαρ τεθνεως ο μακαριος Ἰησους· παρεπηγνυντο δε χρησιμως αι
μαχαιραι τωι μνημειωι, προς τον της περιτομης υπουργησασαι τυπον· ινα παλιν ημεις
δια τουτου συνωμεν, οτι τωι θανατωι του Σωτηρος ημων Χριστου της εν πνευματι
περιτομης παραπεπηγεν η χαρις η παντων ημιν των ουρα νιων αγαθων
προμνηστρια. Ἐκληψομεθα τοινυν την εν ογδοηι περιτομην, Ἰουδαικον νοουντες
ουδεν, την δια Πνευματος καθαρσιν, εν πιστει και αναστασει Χριστου, πασης
αμαρτιας αποβολην, θανατου και φθορας αναιρεσιν, προξενον αγιασμου και
οικειοτητος της εις Χριστον, ελευθεριας εικονα, της προς Θεον οικειωσεως οδον τε
και θυραν. Ἅλις μεν ουν ηδη των επι τουτοις πανταχοθεν ημιν ηρανισμενων
θεωρηματων πνευματικων, διηιρημενοιν δε ως εικος τοιν δυοιν κεφαλαιοιν, εκαστωι
τε τον αυτωι πρεποντα διηντληκοτες λογον· λειπον αν ειη και χρεωστουμενον
ειπειν, οτου δη χαριν της περιτομης το χρημα το πνευματικον κατανεανιευεται πως
και της του σαββατου τιμης. δεκτη γαρ η περιτομη και εν σαββατωι, τον επ' αυτωι της
αργιας ου καταφριττουσα νομον. κατασημαινοντος τοινυν του μεν εν εβδομηι
σαββατισμου την εκ φαυλοτητος απασης ραιστω νην τε και αργιαν, και την απο της
αμαρτιας σχολην, σημαινουσης δε παλιν της εν πνευματι περιτομης ουδεν παρα
ταυτα ετερον, ως εν εξηλλαγμενωι τροπωι· το γαρ 1.642 οιμαι των περιττων
επιθυμιων απαλλαττεσθαι και ηδονης της πλειονος, την εκ φαυλοτητος αργιαν
ωδινειν διαφανως· ουχ οπως κατ' ουδενα παραλυουσαν τροπον τον επι τωι σαββατωι
νομον την περιτομην ευρησομεν, αλλ' ηδη και συνασπιζουσαν και εις ενα και τον
αυτον μονονουχι και συνθεουσαν λογον, και οτι προσηκεν αργειν και ανεισθαι
φαυλοτητος αναφανδον αγορευουσαν, ως ειναι ταυτον αμφο τερα, το τε
περιτεμνεσθαι λεγω, και το αργειν εν σαββατωι, καθοσονπερ αν τις αριστα γε ποιων
υπολαβοι, κατα την εξ αμφοιν εις ενα σκοπον συνδρομην. ου γαρ δηπου τωι παχει
της ιστοριας προσεδρευσομεν τυπωι, προσβαλουμεν δε μαλλον πνευματικως τοις
λογιοις του Πνευματος. ουκουν ακατηγορητως και εν σαββατωι το εκ της περιτομης
εισβη σεται χρησιμον, επει κατα την του Σωτηρος φωνην, "βεβη "λουσιν οι ιερεις εν
τωι ναωι το σαββατον" ιερουργουντες εν αυτωι, και των συνηθων ου καταληγοντες,
"και αναιτιοι "εισιν," ως αυτος αυτοις μεμαρτυρηκεν ο Κριτης, ευ δη μαλα και λιαν
εικοτως. εργων γαρ ιερων και των οσα το θειον ευφραινει ποιος αν γενοιτο καιρος,
οτι προσηκεν ημας αποσχεσθαι λεγων; το δε καταληγειν της εν ευσεβειαι σπουδης
κατα τινα χρονον ουκ επιζημιον; φαυλοτητος ουν αρα και μονης της βδελυρας
αμαρτιας αξιεπαινετωτατην εχει καταλυσιν και ανοκωχην η κατα το σαββατον
αργια, διακωλυει δε ουδαμως εργοις μεν εφηδεσθαι τοις ιεροις, οπερ δ' αν οιηται τις
προς ωφελειαν εσεσθαι τηι οικειαι ψυχηι, τουτο και λιαν επειγεσθαι περαινειν ορθως
ανεγκλητως εφιησι. τουτο δ' αν ιδοις αυτο και εν τηι δυναμει της περιτομης
εισκεκομισμενον το χρησιμον. εν γαρ τωι τας εις το φαυλον ηδονας αποτεμνειν,
αργιας μεν της εις αμαρτιας οραται γενεσις, λατρειας δε της εν πνευματι και
πολιτειας της ιερωτατης αρχη· αλλ' η γε διαφορα μικρα μεν 1.643 εν τουτοις,
αναγκαια δ' ουν ομως. το γαρ αμφω μη εν εβδομηι τελεισθαι προσταττειν, μητε μην
εν ογδοηι τυχον, οτι διεσταλται πως ο εφ' εκαστωι λογος διδωσιν εννοειν. αλλ' εχει
τινα και τουτο διανοιαν, ουκ ακομψον, ως γε μοι φαι νεται. το γαρ αργησαι
φαυλοτητος, ουπω παντως εστι και φαυλοτητος αποβολη. ηρεμει γαρ πολλακις εν
ημιν τα παθη, της μεν διανοιας ουκ εξωθεν οντα κατα το παντη· λογισμωι δε τωι
σωφρονι, καθαπερ τινι χαλινωι περιενεχθεντα βιαιως εις απαιδουσαν αυτοις ησυχιαν,
αλλα και τοις εις ασκησιν πονοις και ουχ εκοντα παραχωρει· το δε αποσεισα σθαι
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παθος, οσον ανθρωπωι πρεπει, παντως γε δηπου και ετερον τι παρ' εκεινο εστι, και
πολυ τι μειζον παρα το αργησαι παθους. διεσκευασμενων δε ουτω των επι τουτοις
λογων, προσηκει λοιπον εννοειν, ως ου προτερον επι την των παθων, ητοι των εξ
ηδονης πταισματων, ηξομεν απο βολην, ο και δια της περιτομης σημαινεται, μη ουχι
της κατ' ενεργειαν δραστικης κακιας προκαταλυοντες, και ιστων τες ωσπερ εις
αργιαν τα εις πλημμελειαν τρεχοντα του νου κινηματα. βαθμωι γαρ ωσπερ τινι τοτε
τωι τοιουτωι χρησα μενοι, και προσετι μειζον και υπερτερουν ραιδιως αναβησο μεθα,
την ολοσχερη φημι των παθων αποτομην. αλλα το μεν αργησαι παθους, εχει τινα
μοιραν του και εφ' ημιν κεισθαι δοκειν· καταληξομεν γαρ του κακου τοις αμεινοσι
των ιδιων θεληματων επιδιδοντες την ροπην· το δε απαλ λαττεσθαι παθους, ουχι
παντως εφ' ημιν, εργον δ' αν ειη πρεπον οντως Χριστωι τωι παθοντι υπερ ημων, ινα
και παντας αναῤρυθμισηι προς καινοτητα ζωης. διατοι τουτο 1.644 την μεν ογδοην η
περιτομη πρεποντως απεκληρωσατο, τον ανακαινιστην, ιν' ουτως ειπω, της
αναστασεως εισκομιζουσα καιρον. γειτονα δε την οπισω βραχυ, την εβδομην, η
αργια. λειπεται γαρ πως και οπισω κειται βραχυ της ολοκληρου των παθων
αποτομης, η προσκαιρος τε και κατα θελησιν αργια.
1.645 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΑ ΕΝ ΤΩι ΠΕΜΠΤΩι ΒΙΒΛΙΩι.
α. Ὅτι κατα Ἑλληνων αμαθεις υπονοιας, ου ταις ωραις ως εξ αναγκης
υποκειται τα καθ' ημας, αλλ' εκ προαιρεσεως ιδιας επι τε το αγαθον και το εναντιον
ερχομεθα, και οτι τοις του Θεου νευμασι διοικουμεθα· προκειμενου ρητου Ἐζητουν
αυτον πιασαι και ουδεις επεβαλεν επ' αυτον τας χειρας οτι ουπω εληλυθει η ωρα
αυτου. β. Ὅτι μετα τον του Σωτηρος σταυρον κατα την εκ νεκρων αναβιωσιν
ενωικισθη παγιως ημιν το Ἅγιον Πνευμα· προκειμενου ρητου Ουπω γαρ ην Πνευμα
οτι Ἰησους ουδεπω εδοξασθη. γ. Ὅτι ου της Ἰουδαιων ισχυος εργον ην το επι τωι
σταυρωι παθος, ουδε εκ της τινων πλεονεξιας απεθανεν ο Χριστος, αλλ' αυτος εκων
τουτο υπερ ημων πεπονθεν, ινα παντας διασωσηι· προκειμενου ρητου Ταυτα τα
ρηματα ελαλησεν εν τωι γαζοφυλακιωι διδασκων εν τωι ιερωι και ουδεις επιασεν
αυτον οτι ουπω εληλυθεν η ωρα αυτου. 1.646 δ. Ὅτι Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος
της προς την κτισιν ομοιοτητος ανωικισμενος παντελως, οσον εις ουσιας λογον·
προκειμενου ρητου Ὑμεις εκ του κοσμου τουτου εστε· εγω εκ του κοσμου τουτου
ουκ ειμι. ε. Ὅτι ουκ ελαττων εν δυναμει και σοφιαι του Θεου και Πατρος ο Υιος,
μαλλον δε [αυτο]σοφια και δυναμις αυτου· προκειμενου ρητου Ἀπ' εμαυτου ποιω
ουδεν, αλλα καθως εδιδαξεν με ο Πατηρ ταυτα λαλω.
1.647 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΕΜΠΤΟΝ
. Ἔλεγον ουν τινες εκ των Ἱεροσολυμιτων Ουχ ουτος εστιν ον ζητουσιν
αποκτειναι; ἙΟΡΤΗΣ ουσης της κατα νομον σκηνοπηγιας κατωνο μασμενης, και εξ
απασης, ως επος ειπειν, της περιοικιδος συνδεδραμηκοτων Ἰουδαιων εις
Ἱεροσολυμα· τουτο γαρ ην το τωι νομοθετηι δοκουν· την προς απαντας διδασκαλιαν
εποιειτο Χριστος. ου γαρ δηπου μονοις προσελαλει τοις αστικοις. ουκουν αναγκη
ζητειν τον γε ολως χρηστομαθη και φιληκοον, τι το πεπεικος τον θειον ημιν
Ευαγγελιστην, την μεν αλλην απασαν των Ἰουδαιων αγελην σιωπωσαν εισαγειν,
Ἱεροσολυμιταις δε μονοις τον επι τουτωι προσαψαι λογον· τι δε αρα διεσκεμμενοι και
καθ' εαυτους ενθυμουμενοι τα τοιαυτα φασιν· σχημα γαρ τωι λογωι περιτεθειται
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαθυ. 1.648 τι τοιγαρουν προς τουτο ερουμεν; ουκ ευαριθμητα κατα 1.648 το αστυ
σημεια πεποιηκοτος του παντων Σωτηρος ημων Χριστου, συχνοτερον δε τοις
Ἱεροσολυμοις ενδιατριβοντος, υποπειθονται δε πως, ηρεμα βαδιζουσιν εις το λοιπον
θελη σαι πιστευειν αυτωι των κατα το αστυ τινες, αλλ' ουτε γυμνως, ουτε μην
ελευθερως αγαπαν απετολμων, τωι των ηγουμενων καταπτοουμενοι θρασει, και
προς δεος επιζημιον ουκ εξ επιβουλιας συνωθουμενοι. τουτο γαρ εδηλου σαφως εν
τοις ηδη παρωιχηκοσιν ειρηκως ο μακαριος Ευαγγελιστης, εν παῤρησιαι μηδενα
λαλειν "περι αυτου δια τον φοβον των "̓Ιουδαιων." Ἰουδαιους γαρ εν τουτοις τους
ηγουμενους αποκαλει λοιπον, κατοκνησας, ως γ' εμοι φαινεται, τοις ουτως
απεγνωσμενοις την των ηγουμενων επωνυμιαν χαρι ζεσθαι. παῤρησιαζομενου
τοιγαρουν του Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, και ταις των αρχοντων απονοιαις
επιπη δωντος ευτονως, διελεγχοντος τε και μαλα σαφως ως ουδεις μεν αυτοις του
νομοθετου λογος, επι δε το δοκουν εκαστοι και λιαν ευπετως αποκλινοντες και εις
το φοναν απερι σκεπτως ως επι μηδενι των φαυλων εξωλισθον, υπομενοντος τε των
αηδων επι τουτοις ουδεν παρ' ων ην εικος υποστη σεσθαι τα δεινα· αυτο δη τουτο
προς αποδειξιν και πληρο φοριαν της ενουσης αυτωι θεοπρεπους εξουσιας
Ἱεροσολυμιται λαμβανουσι, και τοις ηδη προτεθαυμασμενοις προσθηκην ωσπερ τινα
και τουτο δεχομενοι, και τοις προλαβουσιν επισωρευοντες, θερμοτεροις λοιπον τοις
κινημασιν επι το χρηναι πιστευειν αυτωι συνελαυνονται. δια τουτο φασιν την εκ
λογισμου του εικοτος ερανιζομενοι γνωσιν Ουχ ουτος εστιν ον ζητουσιν αποκτειναι;
εννοει γαρ οτι μονονουχι και υψηλην 1.649 ανατεινοντες χειρα την δεξιαν, τηιδε
κακεισε περικομιζοντες, δεικνυουσι μεν τον ελεγχοντα, διαγελωσι δε ηδη την
εκεινων ατιθασον αγριοτητα κατηυνασμενην ορωντες, ου λογισμωι τωι σωφρονι·
ποθεν; θεοπρεπει δε μαλλον δυναμει και εξουσιαι. Σημειωτεον δε οτι τοις αλλοις
απασι των Ἰουδαιων οχλοις Ἱεροσολυμιται μονοι ταναντια φασι, και οπως, ερω.
εισηγουμενου ποτε τα καλλιστα του Σωτηρος ημων Χριστου παρειστηκεισαν οι
Φαρισαιοι διαπριομενοι επι τουτοις, ανα κεκαλυμμενοι δε ηδη προς ανημερον
θρασος, και τα εκ φονου πραττειν επειγομενοι· προς δη τουτο αυτος εφασκε παρα
νομουντας ελεγχων αυτους τους οτι προσηκοι φοναν εγνω κοτας "Ου Μωυσης
δεδωκεν υμιν τον νομον; και ουδεις εξ "υμων ποιει τον νομον· τι με ζητειτε
αποκτειναι;" και ο μεν συμπας του λογου σκοπος τας των ηγουμενων κατα τοξευει
καρδιας· υποπληττεται δ' ουν ομως η αγελαια πληθυς, αφορητως δε διατεθεισα περι
τους λογους υβριστι κωτερον απεκρινατο λεγουσα "∆αιμονιον εχεις· τις σε ζητει
"αποκτειναι;" αλλ' οιμαι παντι τωι δηλον υπαρχειν, ως επειπερ εθεατο φονωντας
ηδη τους Φαρισαιους, εκεινα φησιν ο Χριστος. πως ουν αρνουμενων ενταυθα τινων,
και το Τις σε ζητει αποκτειναι, βοωντων, Ἱεροσολυμιται μονοι ταναντια τοις αλλοις
απασι καταψηφιζομενοι λεγουσιν Ουχ ουτος εστιν ον ζητουσιν αποκτειναι; ευ δε και
τουτο Ζητουσιν, ινα τοις αρχουσι μονοις επιγραφηται τα τολμηματα. ουκουν
πιθανος τις ημας αναπειθει λογος εννοειν, ως ο μεν αλλος των Ἰουδαιων ηγνοησε
δημος τον εν τοις ηγουμενοις σκοπον, Ἱεροσολυμιται δε γε κατα τα πλειστα
συνοντες αυτοις και 1.650 μιαν συνοικησαντες πολιν, αει τε περιτυγχανοντες, ισασι
πως τον εγκεχωσμενον αυτοις ανοσιον επι τωι Σωτηρι τωι Χριστωι σκοπον. και
συμβεβηκεν ου δια μονης της του Σωτηρος ημων φωνης το μιαρον των Ἰουδαιων
κατηγορεισθαι στιφος, αλλ' ηδη και εξ αυτης της υπ' αυτοις πρατ τουσης αγελης, η
ταις αυτων απονοιαις διολωλε τε και ηνεχθη κατα κρημνων. και γαρ εστι πως εκ
των ειρημενων διψωσαν μεν ηδη και εκκεκαυμενην ωσπερ εις την επι Χριστωι πιστιν
οραν, ολιγης δε κομιδη δεομενην της χειρα γωγιας, ης ειπερ ετυχον, ευκολως αν
παραδεξωνται τον ουρανοθεν ως ημας αφιγμενον. υπαιτιοι τοιγαρουν της των
προβατων απωλειας εισιν οι το ηγεισθαι λαχοντες. και μαρτυρησει παλιν ο
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητης Ἱερεμιας ουτω βοων "Ὅτι "οι ποιμενες ηφρονευσαντο, και τον Κυριον
ουκ εξεζητησαν· "δια τουτο ουκ ενοησε πασα η νομη, και διεσκορπισθησαν." Ἴδε εν
παῤρησιαι αυτοις λαλει, και ουδεν αυτωι λεγουσιν. Ἐπιτεινουσι της πληροφοριας εν
εαυτοις τους λογους, και εις φανερωτεραν ωσπερ αναφοιτωσιν αποδειξιν, την
ακινδυνον ορωντες παῤρησιαν Χριστου. καταπληττονται δε και σφοδρα εικοτως εις
αμελετητον τε και ασυνηθη μακρο θυμιαν υπενεχθεντας ευρισκοντες τους ανοσιους
το παλαι, και υβριστας θεωμενοι τε και ξενην επιτηδευοντας ημερο τητα. εις
ευλογους εντευθεν αποδημουσιν υποψιας· δι' ων δε παλιν ως ανεξικακουντας
θαυμαζουσιν και εφ' οις ουδα μοθεν οργιζεσθαι χρην, δια τουτων αυτων
κατηγορουντες αλισκονται, ως εν εθει παρ' εκεινοις ην τοις των καλλιστων
εξηγηταις αδιακριτως επιφυεσθαι, και κατα παντος απλως ιεναι θερμως, αν μονον
αυτοις απαιδοντα λεγηι, καν ει τι τωι θειωι νομωι συνηγορηι. δεινον γαρ αει των
Φαρισαιων το 1.651 φυσημα, και μετρον ουκ ᾔδει της εκεινων απονοιας το θρασος.
τις ουν αρα, φασιν, ο τιθασευων εις το παρον, και τις ο ασχετωι τωι παλαι θυμωι
χαλινον επιθεις τον σωφρονα λογισμον; τις δε ουτω καταγοητευσας, και ωσπερ
τινας οφεις επιπηδωντας αει κατευναζει προς ημεροτητα; ιδε παῤ ρησιαι λαλει και
ουδεν αυτωι λεγουσιν. ουχ απλως λαλει, φησιν, αλλα μετα παῤρησιας. και ουκ αν
οιμαι τις αιτια σαιτο δικαιως την εκεινων οργην ησυχαζουσαν, ει λαθραιως εποιειτο
τους κατ' αυτων λογους ο ζητουμενος. εν γαρ τωι μη πυθεσθαι τυχον, ουδ' αν
εκινηθησαν οι θυμοι, αλλ' εν παῤρησιαι γεγονοτος του λογου, και δι' ελεγχων
ερχομενου πικρων· τουτο γαρ δη μαλιστα το της παῤρησιας ονομα δηλοι· ουχ οπως
απειρηκασι προς οργας, καιτοι λιαν ετοιμως τουτο νοσουντες, αλλα και προς λογους
οκνουσι μονους. ουδεν γαρ αυτωι λεγουσιν. Μηποτε αληθως εγνωσαν οι αρχοντες
οτι αυτος εστιν ο Χριστος; Ὁραις οπως εξ ευλογων επινοιων και λογισμων των
εικοτων το χρηναι πιστευειν ερανιζομενοι μονονουχι και ασχαλλουσιν, ως
εγνωκοτων μεν ηδη των αρχοντων αυτον, παραιτουμενων δε διαῤρηδην επι τωι
θεομαχειν, και του ανωθεν ηκοντος καταναισχυντειν ουκ ανεχομενων, καταχων
νυντων δε πως βασκανοις ετι ταις σιωπαις την αναῤρησιν. ει γαρ μη εγνωκασι,
φησιν, αληθως οτι αυτος εστιν ο Χριστος, τι το ανεχεσθαι πεπεικος διελεγχοντος εν
παῤρησιαι, καινο τομουντος δε πως και τα παλαι διηγγελμενα, δι' ων και εν σαββατωι
θεραπευων ηλισκετο, και λυπουντος ου μετριως αυτους δι' ων απημφιεσμενως
φησιν "Ου Μωυσης δεδωκεν 1.652 "υμιν τον νομον, και ουδεις εξ υμων ποιει τον
νομον;" ανεξικακουσι δε προς ταυτα, καιτοι λιαν αφορητως περι αυτα διακειμενοι,
και θερμοτερον ειωθοτες εναλλεσθαι και τοις αδικουσιν ουδεν. δια παντος
τοιγαρουν ερχομενοι λο γισμου την επι Χριστωι κατα βραχυ συλλεγουσι πιστιν,
απονεμουσι γεμην τοις αρχουσι το εγνωκεναι κατα αληθειαν, ατε δη και προ αυτων
και τοις ιεροις εντεθραμμενοις γραμ μασι, και πλεον ηπερ αυτοι τα εν ταις θειαις
γραφαις δυναμενοις συνιεναι μυστηρια. επιτηρει δε δια παντων οτι τοις αρχουσιν
αοκνως ακολουθειν ο των Ἰουδαιων ηυτρε πιστο δημος, ος και παντως αν διεσωθη
προς το ευθυ παρα των ηγουμενων παιδαγωγουμενος. δια γαρ τοι τουτο και δικας
υφεξουσι πικρας, οτε και αυτος ο Σωτηρ κατηιτιατο λεγων "Ουαι υμιν τοις νομικοις,
οτι ηρατε την κλειδα της "γνωσεως· αυτοι ουκ εισηλθετε, και τους εισερχομενους
"εκωλυσατε." θυρα γαρ εστιν ωσπερ τις και πυλη προς θεογνωσιαν, και οδος εις
απασαν αρετην ευκολως κομιζουσα των ορθα διδασκοντων ο λογος, και η του
ποιμαινοντος επιστημη διασωζειν οιδε την των θρεμματων αγελην. ωσπερ ουν και
το εναντιον διολλυσι μεν ευκολως, κατα κρημνων δε αποισει και ουχ εκοντα τα
ποιμνια. Ἀλλα τουτον οιδαμεν ποθεν εστιν· ο δε Χριστος οταν ερχεται, ουκ οιδαμεν
ποθεν εστιν. Ουκ εκ μονων των εξωθεν εννοιων, ουδε επειπερ οιστον εποιησαντο
τον επι τοις ελεγχοις πονον οι καθηγουμενοι, το πιστευειν εισδεχεται των
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἱεροσολυμιτων η διανοια· σφοδρα δε χρησιμως και τους εξ εικοτων ωδινησασα
λογισμους και 1.653 υπενεχθεισα προς αληθεις υπονοιας τας επι Χριστωι δια της
ενουσης αυτωι θεοπρεπους εξουσιας, ουκ ακομψως ηδη προς την της ευσεβειας
παιδαγωγουμενη καταληψιν, ουκ αισθα νεται παλιν εις την Ἰουδαιοις συντροφον
αμαθιαν εξολι σθαινουσα. δοκουσι μεν γαρ πως οι καλως εκεινα διεσκεμ μενοι
πανταχοθεν εθελειν θηρασθαι το αληθες, και ουκ εκ μονης της των αρχοντων σιγης
και της ασυνηθους πραο τητος επι το χρηναι πιστευειν βαδιζουσιν, αλλα και αυτην
ερευνωσι την αγιαν γραφην, εξ ορθης μεν εις τουτο καλου μενοι γνωμης,
απαιδαγωγητως δ' ουν ομως και ασυνετως κομιδη την επι τωι μυστηριωι ποιουμενοι
βασανον· οτι γαρ μονον επιγινωσκουσι ποθεν εστιν ο εν παῤρησιαι λαλων, τουτεστιν
εκ ποιας μεν ορμαται κωμης, τινων δε εξεφυ γονεων, ουκ ειναι φασιν αυτον τον δια
νομου προκεκηρυγ μενον. ειτα τουτοις επαγουσιν Ὁ δε Χριστος οταν ελθηι, ουδεις
γινωσκει ποθεν εστιν. και παντι μεν που δηλον, ως εξ αμαθιας αυτοις το πλανασθαι
καν τουτωι συμβεβηκεν. εξε τασαι δε δειν υπολαμβανω, ποθεν εις τουτο προεισιν
αυτοις τα φρονηματα· τι δ' αρα το αναπεισαν εστιν τους, οιγε καλως τα επ' αυτωι
διεσκεπτοντο, δια ταυτην οιεσθαι την αιτιαν ουκ ειναι Χριστον, επειπερ οθεν εστιν
ουκ ηγνοουν· δια τι δε τουτοις επαγουσι το Χριστος οταν ελθηι ουδεις οιδε ποθεν
εστιν; απο γαρ τοι τουτου λοιπον την της αληθειας ζημιουνται καταληψιν. ουκουν
φερεται τις εν τωι Ἡσαΐαι λογος περι Χριστου "Την γενεαν αυτου τις διηγησεται; "οτι
αιρεται απο της γης η ζωη αυτου." και ο μεν μακαριος προφητης επι του Θεου Λογου
το ρημα τιθεις, την γενεαν αντι της υπαρξεως λεγει. τις γαρ αν ολως και φρασαι τον
τροπον της υπαρξεως του Μονογενους; ποια δε γλωσσα διηγησεται την εκ Πατρος
αῤρητον γεννησιν του 1.654 Υιου; η ποιος αρα νους ουκ ατονησει προς τουτο; οτι μεν
γαρ εγεννηθη παρα Θεου και Πατρος ισμεν τε και πεπι στευκαμεν· το δε πως, αβατον
ειναι φαμεν παντι νωι, και σφαλερωτατην εχει την βασανον. δει γαρ βαθυτερα μη
ζητειν, μηδε εξεταζειν τα χαλεπωτερα, διανοεισθαι δε μαλλον α προστεταγμεθα, και
πιστευειν μεν ου σεσαλευμενως περι Θεου "οτι τε εστι κατ' αληθειαν και τοις
εκζητουσι μισθα "ποδοτης γινεται·" ζητειν δε ουκετι, κατα το γεγραμμενον, τα υπερ
νουν και φρονησιν, ου μονον την εν ημιν, αλλα και την εν οληι τηι κτισει, η και εν
παντι πεποιημενωι λογικωι. τις ουν αρα του Μονογενους "την γενεαν εξηγησεται;
"αιρεται γαρ απο της γης η ζωη αυτου," τουτεστιν, υψη λοτερος απαντων των οντων
επι της γης ο περι της υπαρξεως αυτου φαινεται λογος. ζωην γαρ παλιν ενθαδε την
υπαρξιν λεγει. Τουτο τον ασυνετον των Ἰουδαιων απεσφηλε νουν, και
απεβουκολησε πως της αληθους επι Χριστωι διαγνωσεως. ου γαρ ενενοησαν, ως
εικος, οτι διπλους παρα τοις αγιοις προφηταις ο περι αυτου λογος ευρισκεται. οτε
μεν γαρ οτι παρεσται μετα σαρκος εν τωιδε τωι βιωι σημαινουσι, κατα σαρκα φανεραν
αυτου καθιστωσι την εκ παρθενου γεννησιν· "̓Ιδου γαρ η παρθενος εν γαστρι εξει,
και τεξεται υιον." αλλα και οποι τεχθησεται κηρυττουσι σαφως "Και συ "γαρ
Βηθλεεμ οικος του Ἐφραθα, ολιγοστος ει του ειναι εν "χιλιασιν Ἰουδα· εκ σου μοι
εξελευσεται του ειναι εις "αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ
1.655 "ημερων αιωνος." την δε γε εκ Πατρος και Θεου αῤρητον γεννησιν ως ενι
διερμηνευοντες, η εκεινο φασιν, οπερ ειπομεν φθασαντες "Την γενεαν αυτου τις
διηγησεται; οτι αιρεται "απο της γης η ζωη αυτου·" η το τωι παροισθεντι συνε
ζευγμενον ρητον "Και αι εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ ημερων "αιωνος." εξοδους γαρ
ενταυθα του Μονογενους την ως εκ φωτος αναλαμψιν, και προ παντος αιωνος και
ημερας και ροπης εις ιδιαν υπαρξιν εκδρομην ωσπερ τινα την απο της του τεκοντος
ουσιας σημαινει. αμφω τοιγαρουν ημιν της αγιας παρατιθεισης γραφης, και των
ιερων γραμματων και ποθεν εσται λεγοντων το κατα σαρκα Χριστος, και αζητητον
τιμωντων σιγηι την εκ Πατρος υπαρξιν, πως ουκ αν τις ευλογως ου μετριως
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαθαινοντας τους Ἰουδαιους ευρων, πλατυ γελασας ερει Ουκ απο μονου του μη
γινωσκεσθαι την γενεαν του Χριστου, τα επ' αυτωι ζητητεον, αλλα και εκ του
γινωσκεσθαι τις και ποθεν ορμαται το κατα σαρκα; Ἔκραξεν ουν ο Ἰησους διδασκων
εν τωι ιερωι και λεγων Καμε οιδατε, και οιδατε ποθεν ειμι. Ἀλληλοις ηρεμα
ψιθυριζοντων εκεινα των Ἱεροσολυ μιτων· ου γαρ απετολμων "εν παῤρησιαι λαλειν
δια τον "φοβον των Ἰουδαιων," καθα γεγραπται· δεχεται παλιν των ειρημενων την
γνωσιν θεοπρεπως ο Χριστος. επειδη δε προσωφελειν οτι πρεποι διεσκοπει τους
ανδρας, παραχρημα δεικνυει θεοπρεπη παλιν εν εαυτωι την ενεργειαν, και οτι
παντων εχει την γνωσιν ανακαλυπτει σαφως. εξαιρει μεν γαρ εις υψος την βοην,
καιτοι προτερον ουκ ειωθως τουτο πραττειν αυτος, διελεγχει δε παλιν ως ουκ
εχοντας εδραιον τον νουν της θεοπνευστου γραφης, και ριζαν ποιειται τοις εαυτου
λογοις το εν παραβυστωι και μολις απεπτυσμενον. 1.656 ειτα προς τουτοις ετι και εξ
ων οτι χρη μη πιστευειν ᾤοντο παραφρονως, δια τουτων αυτων οτι προσηκει
πιστευειν αυτους αναπειθει γοργως· εστι δε των λεγομενων τοιουτος ο νους.
εθαυμασατε φησιν, και σφοδρα ποιουντες ορθως, οτι θεοπρεπης οντως ενυπαρχει
μοι δυναμις, εξημερουσα ραιδιως καιτοι φονωσαν την των Ἰουδαιων διανοιαν·
ζητουσι γαρ αποκτειναι με κατα τον παρ' υμων αψευδη τε και εξ ακριβειας παρ'
υμων ποιηθεντα λογον, και πολλην αγαν εις τουτο τιθενται την σπουδην. αλλ' εμε,
φησιν, εξιστα σθαι δεον και αποφοιταν ως ποῤρωτατω των οτι προσηκει φονευειν
βεβουλευμενων, ουδεν ολως της εκεινων απονοιας φροντισας, εκ των εναντιων εν
παῤρησιαι λαλω και διελεγχω λυπουντας τον νομον δια του μη τα δικαια κρινειν
εθελειν αυτους· πασχω δε το συμπαν ουδεν. ανεξικακουσι γαρ ουχ εκοντες οι παλαι
δεινοι, και ου της εκεινων προαιρεσεως το πραγμα καρπος, αλλα της εμης εξουσιας η
δυναμις. ου γαρ εφιημι καιτοι λελυττηκοσιν αυτοις και εις απανθρωπον
αποτεθηγμενοις οργην, προωρον εις εμε την μιαιφονιαν αποτολμαν. επι τουτοις ουν
αρα, φησι, και λιαν εικοτως, καταπεπληχθε μεν υμεις, εγνωκεναι δε αληθως τους
ηγου μενους φατε, οτι εγω ειμι ο Χριστος. λογισμωι δε τωι πρεποντι
κατακολουθουντες εν τουτοις, προς τα εκ της θειας γραφης απονευοντες λογια, δεον
ωφελεισθαι μαλλον εις την επ' εμοι βεβαιουμενους καταληψιν, τουναντιον
παθοντες εσκανδαλισθητε. απο γαρ του μονον επιστασθαι ποθεν ειμι, και δια τινος
γεγεννημαι, νενομικατε, φησιν, ουκ ειναι με τον 1.657 Χριστον. ιστε τοιγαρουν, οτι
καμε οιδατε και οιδατε ποθεν ειμι, τουτεστιν δεδωκεν υμιν η θεια γραφη και το
ειδεναι με και ποθεν ειμι. και ουκ επειπερ εγνωκατε τυχον, οτι Ναζα ραιος η
Βεθλεεμιτης ειμι, και οτι γεγεννημαι δια γυναικος, δια τουτο χρη παντως υμας και
το της απιστιας εισδεχεσθαι νοσημα· αλλ' εκ των ειρημενων επ' εμοι, και δια την
κατα σαρκα γεννησιν, απο τουτων ιεναι μαλλον εχρην εις κατα ληψιν των επ' εμοι
μυστηριων, και ουκ εις μιαν αποκλιναι μονην προφητου φωνην, ος την εκ Θεου και
Πατρος αῤρητον καταμηνυει γεννησιν. Και απ' εμαυτου ουκ εληλυθα, αλλ' εστιν
αληθινος ο πεμψας με. ∆ια μακρας απειθειας υβριζοντας υποπληττει παλιν εν
απολογιας σχηματι. τεχνηι μεν ουν ου μετριαι συνεξυφηνας τον λογον, οικονομει
πανταχη το μη δοκειν ευαφορμως προς ευλογους ορμας διανισταν τους
ακροωμενους, κατασκιασας δε πως ασαφειαι το ειρημενον, υποκλεπτει του θυμου το
πλεον, και παραιρει το δριμυ του κινηματος. τι τοινυν και δια τουτο, φησιν,
εξηγουμενου πολλακις και διαῤρηδην ανακεκραγοτος απεσταλθαι παρα του Θεου
και Πατρος, απιστουσιν ετι, και επειπερ αυτου το κατα σαρκα γινω σκουσι γενος, ουκ
ειναι φασιν αυτον τον δια νομου προκε κηρυγμενον και δια των αγιων προφητων
προκατηγγελμενον· μονον δε ουχι και υπαντιαζουσι λεγοντες Ψευδομυθεις ω ουτος,
εξ οικειων δε θεληματων ως ημας αφιγμενος, ειτα το του Πατρος ονομα
πλαττομενος ουκ ερυθριαις; αποκρουο μενος τοιγαρουν και την επι τουτωι
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συκοφαντιαν αυτων, ταις απολογιαις αναμισγει τον ελεγχον, ευφυεστατα τε φησιν
1.658 Ἀπ' εμαυτου ουκ εληλυθα αλλ' εστιν αληθινος ο πεμψας με. υμιν μεν γαρ εθος,
φησιν, ω παντα τολμωντες ευκολως, και προς οτιουν και των σφοδρα δεινων
απερισκεπτως βαδι ζοντες, ψευδοπροφητευειν εσθ' οτε, και Θεου μη απεσταλ κοτος,
πεπεμφθαι λεγειν παρα Θεου. εγω δε των καθ' υμας ουκ ειμι, αλλ' ουδε τας παρ' υμιν
τετριμμενας απομιμησομαι τολμας. ουκ αφικομην απ' εμαυτου, ουδε αυταγγελος, ως
υμεις, αλλ' εξ ουρανου παραγεγονα· αληθινος εστιν ο πεμψας με, ου κατ' εκεινον
δηπου τον υμετερον τον φιλοψευδη, τουτεστι τον διαβολον, ου το πνευμα
λαμβανοντες και το ψευδη προφητευειν αποτολματε. ουκουν αληθινος μεν ο
πεμψας με, ο δε υμας προς το πλαττεσθαι τους παρα Θεου λογους διανιστας, ουκ
αληθινος. ψευστης γαρ εστι και των ψευδομενων πατηρ. οτι δε τοις Ἰουδαιοις
κατειθισμενον ευρησομεν το προφητευειν ψευδη, τοις των προφητων περι
τυγχανοντες λογοις ακονιτι θεωρησομεν. σαφεστατα γαρ που φησιν ο παντων
∆εσποτης περι αυτων "Ουκ απε "στελλον τους προφητας, και αυτοι ετρεχον· ουκ
ελαλησα "προς αυτους, και αυτοι επροφητευον." και παλιν εν Ἱερεμιαι "Ψευδη οι
προφηται προφητευουσιν επι τωι ονοματι μου, "ουκ απεστειλα αυτους και ουκ
ελαλησα προς αυτους και "ουκ ενετειλαμην αυτοις· οτι ορασεις και οιωνισματα και
"προφητειας καρδιας αυτων αυτοι προφητευουσιν υμιν." ελεγχεται τοιγαρουν επι
τουτωι ο αλαζων Ἰουδαιος, ως και αυτωι περιθεις τωι Χριστωι το προσον εαυτωι και
κατα Θεου θρασος, τουτεστι, την ψευδοπροφητειαν. το δε ολως απι στειν τωι θεοθεν
και εκ Πατρος απεσταλθαι βοωντι, τι αν ετερον ειη λοιπον η διαῤρηδην ανακραγειν,
οτι ψευδοπρο φητευεις τα ημων εις ημας μιμουμενος; 1.65 Ὃν υμεις ουκ οιδατε, εγω
δε οιδα αυτον, οτι παρ' αυτου ειμι, κακεινος με απεστειλεν. Ἐλεγετε, φησιν, αρτιως
Ὁ Χριστος οταν ελθηι, ουδεις οιδε ποθεν εστιν. αλλ' επειπερ υμιν τουτο δοξαν εχειν
ορθως, ως αληθες κρατυνετε, συναινω τοις παρ' υμων περι τουτου λογοις. αληθινος
μεν γαρ εξ ουπερ ειμι Πατηρ, αλλ' ουχ υμιν εγνωσμενος. οταν τοινυν, φησιν,
αβουλοτατα μεν, πλην εαυτοις αρεσκοντως διασκεπτησθε το περι εμου μυστηριον,
ειτα γινωσκοντες τις και ποθεν ειμι το κατα σαρκα, το χρηναι πιστευειν εκπεμπητε,
δια τουτο μονον παραδεξασθε την πιστιν, οταν ευρισκησθε μη νοουντες ποθεν ειμι·
ειμι δε εκ Πατρος, ον υμεις ουκ οιδατε, τον εξ αυτου μη ειδοτες, εν ωι και μονωι
θεατος ο Πατηρ. ο γαρ εωρακως τον Υιον εωρακε τον Πατερα, και ο γινωσκων τον
Υιον ουκ ηγνοησε τον γεννησαντα. ουκουν απασης αυτοις ευρεσιλογιας και δια
τουτο εξηιρημενης, κακονοιας παλιν οντες αλωσονται, προφασιν μεν απειθειας
ουδεμιαν ευρι σκοντες ετι, μοναις δε ταις εαυτων δυστροπιαις την γνωσιν
εξωθουμενοι, ινα φαινηται και το γεγραμμενον αληθες "Ει "δετε πλεονακις, και ουκ
εφυλαξασθε· ηνοιγμενα τα ωτα, "και ουκ ηκουσατε." επειδη δε τοις των Ἰουδαιων
προσε κειτο λογοις, ως "ουδεις γινωσκει ποθεν εστιν οταν ελθηι "Χριστος,"
αναγκαιως εαυτον υφεξελκων, ως Θεος, της των γενητων πληθυος, και των αλλων
απαντων καθ' ον αν εικοτως ερχοιτο το Ουδεις, ετερον οντα τηι φυσει δεικνυων, ως
ου μετ' εκεινων αγνοει τον εαυτου γεννητορα, φησιν, αλλ' ειδεναι κατα πασαν
ακριβειαν εαυτον τε κακεινον διισχυρισατο. εστι γαρ Θεος εκ Θεου Πατρος,
παραδοξον 1.660 τινα και ξενην, η και αυτωι πρεπουσαν μονωι την επι τουτοις
ειδησιν εχων. ου γαρ ωσπερ ημεις γινωσκομεν, κατα τον αυτον οιμαι τροπον οιδεν ο
Υιος τον Πατερα. μεχρι γαρ εννοιας μονης επι την θεοπτιαν η των γενητων ερχεται
φυσις, και τους αυτηι πρεποντας ορους ουχ υπερτρεχουσα, το εν αῤρητοις κρυπτεσθαι
λογοις και ουχ εκουσα τηι θειαι φυσει παραχωρει. ο δε εκ Θεου Πατρος πεφηνως
Μονογενης ολον εν εαυτωι θεωρει τον γεννησαντα, και την του τεκοντος ουσιαν εν
τηι οικειαι φυσει ζωγραφων οιδεν ουτως αυτον, ως ουκ εστιν ειπειν· ανεκφραστα γαρ
τα περι Θεου.
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1.661 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι κατα τας Ἑλληνων αμαθεις υπονοιας, ου ταις ωραις ως
εξ αναγκης υποκειται τα καθ' ημας, αλλ' εκ προαιρεσεως ιδιας επι τε το αγαθον και
το εναντιον ερχομεθα· και οτι τοις του Θεου νευμασι διοικουμεθα. Ἐζητουν ουν
αυτον πιασαι Ἰουδαιοι· και ουδεις επεβαλεν εις αυτον την χειρα, οτι ουπω εληλυθει
η ωρα αυτου. ΚΑΤΑ∆ΗΧΘΕΝΤΕΣ τοις ελεγχοις οι Φαρισαιοι, και την επι τουτοις
σιωπην ταις μεν σφων δυστροπιαις ορωντες ουκ αζημιον, επωφελη δε τοις οχλοις·
συνεπειθοντο γαρ πως επι το χρηναι λοιπον ομολογειν αυτον ειναι τον Χριστον· επι
το συνηθες αυτοις κατασυρονται θρασος, και διψωσι παλιν το μιαιφονειν. αιδω μεν
την προς τον νομον, ως αχρειοτατην αυτοις παρωσαμενοι, εν δε τωι μηδενι λογωι τα
εν τοις ιεροις πεποιημενοι γραμμασι, το δε "Ἀθωιον και "δικαιον ουκ αποκτενεις"
ουδεμιας αξιωσαντες μνημης, αδικωτατην κατα Χριστου νοσουσι μανιαν. αλλ' εκ
θειας ισχυος περιτρεπεται παλιν αυτοις προς παν τουναντιον των εγχειρηματων η
εκβασις. "Ου γαρ επιτευξεται δολιος "θηρας," κατα το γεγραμμενον. ζητουσι μεν γαρ
αυτον πιασαι, καθα φησιν ο Ευαγγελιστης, ως εθελουσιον και αυτοκελευστον την
επι τοις ελεγχοις ποιησαμενοι σιωπην, και το κεκωλυσθαι δοκειν παρ' αυτου ταις
υστεραις οργαις αποκρουομενοι. τουτο γαρ εις αποδειξιν του ειναι κατα 1.662 φυσιν
Θεον τον Ἰησουν εδεχοντο λεγοντες τινες των Ἱεροσολυμιτων "Ἴδε παῤρησιαι λαλει,
και ουδεν αυτωι λεγουσι· "μηποτε αρα εγνωσαν οι αρχοντες αληθως οτι αυτος εστιν
"ο Χριστος;" αλλ' "ο δρασσομενος τους σοφους εν τηι "πανουργιαι αυτων,"
αχρειοτατην μεν τοις εκεινα διεσκεμ μενοις αποφαινει την τολμαν, βεβαιοι δε τοις
οχλοις το ως εν σκεψει και στοχασμοις ηρεμα διαθρυλουμενον. ειργονται γαρ
ενεργειαι θεοπρεπει χαλινον αυτοις επιτιθεισηι τοις ανο σιουργημασι, και μεχρι
μονων εγχειρηματων εκτεινεσθαι συγχωρουσηι τα σκεμματα. την δε αιτιαν του μη
δεδυνησθαι διεξαγειν εις περας αυτους τον προτεθεντα σκοπον επι τουτωι χρησιμως
επηνεγκεν ο σοφωτατος Ευαγγελιστης· ουπω γαρ εληλυθει φησιν η ωρα αυτου·
ωραν εν τουτοις διαῤρηδην ειπων τον καιρον, δηλον δε οτι του παθους και τον του
τιμιου σταυρου. ειτα τινι λοιπον ουκ αν γενοιτο και δια τουτου καταφανες, ως ουκ
αν ολως πεπονθεν ο Χριστος το παθειν εθελειν εξωθουμενος; ου γαρ εκ πλεονεξιας
Ἰουδαικης, αλλ' εθελοντης επι τον υπερ ημων δι' ημας ανεβη σταυρον. δια τοι τουτο
και λεγει, την εκ του δοκειν ατονησαι λοιδοριαν αποτριβομενος "Ουδεις αιρει την
"ψυχην μου απ' εμου, εγω τιθημι αυτην απ' εμαυτου· "εξουσιαν εχω θειναι αυτην,
και παλιν εξουσιαν εχω "λαβειν αυτην." ως γαρ ηδη προειρηκαμεν, ουκ αβουλητον
υπερ ημων υπεμεινε τον σταυρον. αυτος γαρ εαυτον καθαπερ αγιον θυμα
προσκεκομικε τωι Θεωι και Πατρι, αιματι τωι ιδιωι την απαντων σωτηριαν
εξωνουμενος. διο δη και εφασκεν εν ευαγγελικοις κηρυγμασιν "Ὑπερ αυτων εγω
"αγιαζω εμαυτον." το δε Ἁγιαζω φησιν εν τουτοις, αντι του προσαγω και ανατιθημι·
αγιον γαρ το προσαγομενον 1.663 εις θυσιαν τωι Θεωι. οτι δε πλεονεξιας απασης της
παρα τινων ελευθεραν εδεχετο την υπερ απαντων σφαγην, διαγνω σομεθα παλιν
οταν εν ψαλμοις ακουωμεν λεγοντος προς Θεον και Πατερα "Θυσιαν και προσφοραν
ουκ ηθελησας, "σωμα δε κατηρτισω μοι· ολοκαυτωματα και περι αμαρτιας "ουκ
ηυδοκησας, τοτε ειπον Ἰδου ηκω, εν κεφαλιδι βιβλιου "γεγραπται περι εμου, του
ποιησαι το θελημα σου ω Θεος." οραις οπως αυτομολος εις το υπερ παντων ανιει
παθος; ιδου γαρ ηκω, φησιν, ουκ εξ αναγκης της παρ' ετερου τεθηραμαι.
διαδιδρασκει τοινυν των ηγουμενων το παραυτικα θρασος, καιρωι τωι πρεποντι το
παθειν ταμιευομενος, και θεοπρεπε στατην εφ' απασιν επιτηδευων την παῤρησιαν.
Ἀρκεσει μεν ουν προς την των προκειμενων σαφηνειαν οιμαι και ταυτα· αλλ'
επειπερ εικος τινας των μυσταγωγου μενων ακουοντας και το Ουπω εληλυθει η ωρα
αυτου, εκ πολλης αγαν της ελαφριας προς Ἑλληνικας και μανιωδεις υπενεχθηναι
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακοβουλιας, ως νομισαι παραλογως, ωραις και ημεραις και καιροις υποκεισθαι τα
ανθρωπινα, οιμαι δη παλιν αναγκαιον υπαρχειν ολιγα αττα περι τουτων ειπειν,
ειπερ ημιν ο σκοπος δια πασης εννοιας τοις εντευξομενοις το λυσιτελουν εμποριζειν
επειγεται. τοις μεν ουν της Ἐκκλησιας τεκνοις, α και τοις ιεροις εντεθραπται γραμ
μασιν, αρκεσειν υπολαμβανω προς ελεγχον της Ἑλληνων απατης, και προς το
δυνασθαι καλως την εντευθεν αποφορ τισασθαι δυσβουλιαν, το ως εν τροπωι
κατηγοριας ητοι σοφης επιπληξεως ειρημενον παρα του Παυλου προς τινας των
τηιδε διακειμενων "Ἡμερας παρατηρεισθε και μηνας "και καιρους και ενιαυτους·
φοβουμαι υμας, μηποτε εικηι "κεκοπιακα εις υμας." και γαρ δη και οντως
ευρεσιλογιας απασης ανηιρημενης, ο τηι τοιαυτηι κατειλημμενος μωριαι την 1.664 μεν
οικειαν ολοθρευσει ψυχην, αυτον δε ατιμαζων αλωσεται τον απαντων ημων
γενεσιουργον, ωι και μονωι των καθ' ημας ο σοφος τε και ευπαιδευτος λογος
ανατιθησι τα πηδαλια. οι δε επιτηρειν ουκ ορθως εκεινα διεγνωκοτες, τον μεν της
προνοιας ανατρεψουσι λογον, ουκετι δε των καθ' ημας ταμιαν ειναι πιστευουσι τον
απαντων ∆εσποτην, και ροις δε και ωραις το παντων επιτρεψουσι κρατος, την κτισιν
επιτιθεντες επανω του ποιητου, και των μεν καλλιστων απο στερουντες τον, ωι πασα
χρεωστειται τιμη και δοξα και προσκυνησις, τα δε υπερ κτισιν τηι κτισει δωρουμενοι,
και τοις ποιημασιν απονεμοντες τα οισπερ εχρην καταστεφειν τον ∆ημιουργον· και
ου μεχρι τουτων αυτοις στησεται τα εγκληματα, προβησεται δε και επι τι τουτων το
χαλεπω τερον· διαλοιδορησεται αναφανδον τωι φιλαγαθωι Θεωι, και των φαυλων
εργατην ερει τον απασης αμαρτιας εχθρον. ει γαρ παρ' αυτου πεποιηται χρονος, ωρα
τε και ημερα και ενιαυτος, αγει δε ταυτα τινας ως εξ αναγκης και πλεονεξιας εις
αβουλητον εσθ' οτε φαυλοτητα, προς το και ταις εντευθεν περιπιπτειν συμφοραις,
πως ουκ αληθης υμιν ο περι τουτωι αναλαμψει λογος; οποι δε ημιν και βαδιειται
λοιπον το δια του πανσοφου Μωυσεως; "Και ειδεν γαρ, φησιν, ο Θεος "παντα οσα
εποιησεν, και ιδου παντα καλα λιαν." εν δε των παντων ο χρονος· εν δε τωι χρονωι
και ωρα και ημερα και ενιαυτος. ει δε οπερ ειδεν αγαθον ο της θειας φυσεως
οφθαλμος, τουτο των φαυλων ερουμεν επαγωγον, πως ουκ αντικρυς το επ'
αισχιστοις αλωναι δημιουργον τον απαντων ομολογησομεν Κυριον; Οιμαι μεν ουν
υπερυθριασειν ηδη τους ενεχομενους τοις αρτιως ημιν ειρημενοις πταισμασιν.
επειδη δε εικος ουχ 1.665 οπως ενιστασθαι μονον ταις Ἑλληνικαις αβουλιαις, αλλ'
ηδη και συναγορευειν αυταις, βεβουλησθαι τινας, φερε δη παλιν την ενουσαν
ατοπιαν τωι δογματι και ετερως διασκε ψωμεθα, και τα εκ λογισμων χρησιμα
επισωρευοντες βοηθη ματα ταις εκεινων βδελυριαις αντεξαγωμεν την αληθειαν. ει
γαρ δη καθ' υμας, ω ουτοι, καλουντος ημας ως εκ πλεο νεξιας του καιρου και ωρας
επαναγκαζουσης, επι τι τυχον των αγαθων η των εναντιων ελκομεθα, περιττος, ως
εοικεν, ημιν ο προς εκαστα των πρακτεων διιθυνων λογισμος, και των μεν φαυλων
εξιστασθαι συμβουλευων, επιτρεχειν δε μαλλον τοις επαινουμενοις διακελευομενος·
ποια γαρ εν τευθεν ονησις, ειπε μοι, λοιπον, τι δε το εκ λογισμων ωφελημα χρηστον,
ει πεισομαι παντως και βαδιουμαι και ουχ εκων εφ' οπερ αν η ωρα καληι, και ο
καιρος επαναγκαζειν βουληται; ακολουθον αρα, καθαπερ των ολκαδων φασιν τους
οιακοστροφους, προς πασαν απειρηκοτας ελπιδα του διασω ζεσθαι την ναυν, επειδαν
εν χειμωνι κινδυνευσαι συμβηι, παντα μεν ανειναι καλων, απολυσαι δε και αυτους
ηδη τους οιακας, ουδεν ετι της τεχνης ανεχομενους της εν αυτωι, επιτρεψαι δε ουτω
ταις των κυματων ορμαις, διαῤριπτεσθαι δε κατα την θαλασσαν· ουδεν γαρ ουδεν ως
εκ των ηδη προειρημενων το κερδος ουτε τοις εθελουσι την αρετην, ουτε μην τοις
της κακιας εργαταις ανατελει το βλαβος, ει μη προς εκαστα των τελουμενων
αντικομιζωμεθα παρα Θεου, και κατα την των πραγματων ποιοτητα τας αντιμισθιας
αντιλαμβανωμεν. οριει γαρ, ειπε μοι, πολλακις η ωρα τα καλλιστα, και αδιακριτως
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εποισει το ωφελουν ο καιρος, καν επι τοις αισχιστοις αλισκωμαι; μετοισθεντος δε
παλιν προς το εναντιως εχον του λογου, ουδεν εσθ' οτε των αγαθων ο 1.666 καιρος
επιψηφιειται τισιν, εποισει δε μαλλον το παντων, ως επος ειπειν, χαλεπωτερον και
τοις οτι πρεπει την των αγαθων εργασιαν προτιμαν ευ μαλα διεσκεμμενοις. Ἀλλ'
ουδεν μεν εσται τουτων, ερει τις τυχον, εκαστωι δε το τυχον τα αυτωι πρεποντα
διδωσιν η ωρα και ο καιρος. Ουκουν βασιλευσει μεν ηδη λοιπον ο καιρος; το δε της
προνοιας αξιωμα ταις ωραις περιθησομεν, ουδεν ετι φροντι ζοντες του Θεου;
αιτησομεν δε δι' ευχης παρ' αυτου μεν ουδεν, παρα δε της ωρας η του καιρου; και τι
το εντευθεν; προσκυνουμεν τηι κτισει παρα τον κτισαντα, και την δοξαν του
∆ημιουργου τοις παρ' αυτου γεγονοσι δυσσεβουντες περιθησομεν. αυτοθεν μεν ουν
το εν τουτοις αισχος, και της δυσσεβειας το μεγεθος ου συν πολλωι τωι πονωι
περιαθρη σομεν και γυναιων αυτων των εταιριζεσθαι πεφυκοτων εκφανεστεραν
λαχοντα την βδελυριαν· το δε δη παλιν εις νουν αναβαινον ερουμεν δια το
χρησιμον. περιττως, ως εοικεν, οι θειοι τε και ανθρωπινοι νομοι, τοις μεν των
φαυλων ερασταις τας αυτοις πρεπουσας οριζουσι δικας, τοις δε το ζην εθελειν
επιεικεστερον περι πολλου ποιουμενοις προστε θεικασι τας τιμας. ει γαρ ολως ουδεν
εν τοις εφ' ημιν κειται θελημασιν, υποπεπτωκε δε ταις εξ ωρων αναγκαις, αφυκτως
τε και απαραιτητως αγουσαις επ' αμφω, πως αν ετι δικαιως τοις μεν αγαθοις το
επαινεισθαι πρεπειν ομολο γησαιμεν, τοις δε μη τοιουτοις το εναντιον ως εν
οφληματος ταξει καταθησομεν; τι δε, ειπε μοι, και επαναγκαζουσιν ημας οι νομοι
των μεν φαυλων αποφοιταν, τοις δε αμεινοσιν επιτρεχειν επειγεσθαι, ετερων
εχοντων των εν ημιν βουλευ ματων τας ηνιας, και εφ' οπερ αν βουλωνται
διεξαγοντων ευκολως; ταις γαρ των ωρων εξουσιαις υποκεισθαι δειν τα ανθρωπινα,
και φασι και βεβουληνται, της εντευθεν ατοπιας 1.667 ουδεν ολως φροντισαντες. η
γαρ ουχι και ουχ εκοντες ερουσιν, ως ο παντων των οντων επι της γης την
ηγεμονιαν λαχων, και αυτων εσται των αλογων αθλιωτερος ζυων, και βιωσεται μεν
ελεεινως· ο δε προυχειν οφειλων δια την φυσιν, εν δευτεροις ηδη, μαλλον δε και εν
τοις εσχατοις, κατατεταξεται; ει γαρ εκεινα μεν αυτοκελευστοις ορμαις προς το
δοκουν απονευει διακωλυοντος ουδενος, και προσιεται μεν οπερ οιδε λυσιτελουν,
αποτρεχει δε των αδικειν ειω θοτων, πικρωι δε ημεις τωι χρονωι δεσποτηι
δουλευσομεν, και απαραιτητον τυραννιδα την απο των ωρων εξουσιαν σκηπτου
τινος δικην επηρτημενην εσχηκαμεν, πως ου πολλωι τινι μετρωι τα καθ' ημας εν
χειροσιν, η εν οις εκεινα εστιν; Ἀλλ' ερυθριασει μεν, ως εοικεν, ο συνειπειν
εθελησας, μαλλον δε καταψευσασθαι, των ωρων και των εις ουδεν των τοιουτων
πεποιημενων χρονων, την δε εν τοις δογμασιν αβελτεριαν αποκρουομενος ηξει
λεγων Ουτε την ωραν, ω ουτος, αλλ' ουδε τον χρονον η τον καιρον κατεξουσιαζειν
των ανθρωπινων διοριζομεθα, ωρας γεμην ειναι φαμεν πονηρας, και καιρους επι
ταυταις, οι ραγδαιων εσθ' οτε πνευματων δικην τοις αθλιοις ημιν επιθρωσκουσιν.
Ἀντερουμεν δε τουτοις ημεις Ὦ παρακοποι φρενων και ακρατωι μωριαι
μεμεθυσμενοι, πως υμας διελαθε παλιν οτι κατ' αυτης της ανωτατω πασων ουσιας
οικειον εξοπλιζετε νουν; η γαρ ουκ εσται των φαυλων εργατις, ει πονηρον εστιν τι
των παρ' αυτης γεγονοτων; αλλα τουτο μεν ως ηδη προειρημενον παριππευσομεν,
εκεινο δε μαλλον υμιν αναπειθεσθαι σπουδασομεν, πως αν ημας η ωρα η ο καιρος
1.668 αδικησαι, η και εκ των εναντιων ευφρανει, μη ουχι του τα παντα διιθυνοντος
Θεου, καθ' οπερ αν βουλεται, και προς το εκαστωι χρεωστουμενον η λυπειν η
ευφραινειν εκ των εναντιων θελοντος; ηκουομεν γαρ λεγοντων αρτιως, ως εν
εξουσιαι μεν εστι ταις ωραις των καθ' ημας ουδεν, πονηρας γεμην ειναι τηι φυσει
τινας, και αθροως ημιν εγκαταφορει σθαι πνευματος δικην. αλλ' οιμαι δη παλιν ως
χαλεπον ουδεν της εσχατης αβουλιας αναπλεων και τουτον υμιν επιδειξαι τον
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογισμον. τινι γαρ ουκ εσται των οντων καταφανες, οτι τα δεκα και δυο των ωρων
διαστηματα, τα μεν ημεραι, τα δε νυκτι συμμεμετρηται· νυξ δε και ημερα ου τινι μεν
συμβαινει, τινι δε ουκ ετι, αλλα δια παντων ερχεται; το δε πονηρον τηι φυσει, και
απαραποιητως εχον εις τουτο, ου τωι μεν δεινι πονηρον, ετερωι δε ουκετι, αλλ' ουδε
ενι τυχον η δευτερωι, πασι δε μαλλον εν ισηι μοιραι το βλαβος εποισει, δι' ωνπερ αν
ιοι το της νυκτος η το της ημερας διαστημα. πως ουν εν ημεραι τυχον η εν ωραι μιαι,
τον μεν εξεστιν ευπαθουντα βλεπειν, και πολλοις εντρυφωντα τοις ευφραι νειν
ειδοσιν, ως επι διαιτας ιεναι λαμπρας, και συναγειρειν συν πολληι τηι σπουδηι τους
συνεστιασομενους, ετερους δε ακριβως εν τοις εναντιοις, ως και απαγεσθαι
πολλακις τινα τεθνηξομενον οικτρως. τις ο λογος, ειπε μοι, η πως αν ενδεχοιτο μιας
ουσης ωρας, η και ενος του καιρου, τον μεν εν εκεινοις, το δε εν τουτοις ορασθαι; τι
την ωραν εκεινην προσερεις; πονηραν, η το εναντιον; ειπειν γαρ ουκ εχω, κατα των
επ' αμφω βλεπων, και τρυφωντα μεν ενα, νεκρον δε και απνουν και ελεεινον
ευρισκων τον ετερον. αρ' ουχι μυθος αμαθης, και δαιμονιωδους μανιας ευρηματα τα
επι ταις ωραις αλωσεται δογματα; αλλ' οιμαι παντας 1.669 αμελλητι κατανευσειν,
και των εκεινα φρονουντων κατα ψηφιζεσθαι. Και ην μεν ως εοικεν τοις ειρημενοις
αρκεισθαι πρεπον, αλλ' ινα μη τοις ενδεχομενοις και στοχασμοις το παν επιτρεψας
ευρεσιλογιας προφασιν καταλειψω τισιν, επι πραγματων εξηγησιν μεταβησομαι, και
εκ των γεγονοτων αναμφιλογως επισφραγιω τον αρτιως ημιν διιππευθεντα λογον.
ουκουν Ἀσσυριοι ποτε κυκλωι περιεχοντες την αγιαν πολιν· φημι δη την αγιαν
Ἱερουσαλημ· πολιορκειν εβου λευοντο· ο δε τουτων στρατηγος· Ῥαψακης δε ουτος
ην· ποτε μεν απατηλοις προεπειρατο λογοις καταμαλθασσειν των εν αυτηι μαχιμων
τον νουν, ποτε δε ταις απειλαις τουτο ποιειν εσκεπτετο· και ο μεν μακαριος Ἑζεκιας
την βασιλιδα τοτε περιεπων τιμην, ου τοις ιδιοις επιθαρσει στρατευμασιν, αλλα Θεωι
τωι παντων ανετιθει της νικης το τελος, και την παρ' αυτου μονην επικουριαν δι'
εκτενεστατης εκαλει της προσευχης, και κατεκλινε το ους τωι δικαιωι παραχρημα μεν
Θεος, γειτονα δε ταις ευχαις την χαριν ετιθει. "Ἐξηλθεν "γαρ αγγελος Κυριου, καθα
γεγραπται, και ανειλεν εκ της "παρεμβολης των αλλοφυλων εκατον ογδοηκοντα
πεντε "χιλιαδας." τι ουν, ω βελτιστε, προς τουτο ερεις; εν μιαι νυκτι, και καθ' ωραν
την αυτην και καιρον, ο μεν Ἀσσυριος επιπτεν αγγελου χειρι δαπανωμενος,
διεσωζετο δε των Ἱερο σολυμιτων η πληθυς, και οι μεν ησαν εν τοις εσχατοις, οι δε
εν τερψει και χαραι. που της ωρας η δυναμις; πως επ' αμφοιν ανωμαλως εμεριζετο;
και τοις μεν το χαιρειν, τοις δε το θνησκειν κακως ειργαζετο; ου γαρ διφυα τε και
πολυ μορφον αποτολμησαις αν αυτην ονομασαι, και ει σφοδρα ληρεις. ο αυτος δ' αν
ημιν ισχυσαι λογος επι τε ∆αθαν 1.670 και Ἀβιρων οι, της Μωυσεως ηγεμονιας
καταστασιασαντες ποτε και ακλητοι προς την της θειας ιερωσυνης αναπηδησαι ταξιν
ου καταδεισαντες, πανοικι κατεβησαν εις τα βαθη της γης· και οι μεν ησαν εις ᾅδου,
διεσωζετο δε της συναγωγης το λοιπον. χρην δε δηπου παντως, ειπερ ην ολως ουκ
εκ θειας οργης, αλλ' εξ ωρας η κολασις, ουκ εφ' εν απλως καταῤρηγνυσθαι μερος της
συναγωγης, αλλ' ολην εξ ισου περισχουσαν ελειν. Ουκουν ουχ ωραν ουδ' ημεραν
ουδε καιρον ως η του λυπουντος προξενον, η του πεφυκοτος ευφραινειν καταδεξω
μεθα, το οσον εις ιδιαν φυσιν, η και οπως αν τις ειπων επ' αυτον ουκ αν αμαρτοι·
αλλ' εκδεξωμεθα μεν το εξ ωρας η απο καιρου χρησιμον, και εκ των εναντιων το
βλαβος, οταν η επιστημονως προσιοντες ηγουν αμαθως, η τοις ηδεσιν η τοις ουχ
ουτως εχουσιν περιπιπτωμεν. οιον δε τι φημι "Καιρος παντι πραγματι," καθα
γεγραπται, και το μεν ειδε ναι καιρους, επωφελεστατον, το δε μη επιστασθαι, πολυ
δη λιαν επιζημιον. δει γαρ ουκ εν χειμωνι ναυτιλλεσθαι, το δε εν θερει τουτο δραν
ουκ απαιδευτον· ουτω δε περι τουτων διακειμενοι αναθησομεν των καθ' ημας τα
πηδαλια τωι παντων επιστατηι Θεωι. ει γαρ κατα την αψευδη του Σωτηρος φωνην, το
 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μικρον τουτο και ευτελες στρουθιον ουκ αν εις παγιδα πεσηι ποτε διχα της γνωμης
του Θεου και Πατρος, πως αν ο ουτω τετιμημενος και την κατα παντων ψηφον
λαχων, παθοι τι των παρα γνωμην η κατ' ευχην, μη ουχι της προνοιας ουδεν τι
καλουσης των ειρημενων ανα λογως τοις εκαστωι βεβιωμενοις; Παραθησω δε τι προς
τουτοις ετερον, ο και μικρου της μνημης αποτιναχθεν εξυχετο, καιτοι λιαν υπαρχον
των προκειμενων συγγενες, μαλλον δε την αυτην εξαιτουν εφ' εαυτωι ζητησιν, και
την λυσιν εχον ου χαλεπην, αλλα και 1.671 σφοδρα ραιδιαν ελειν τωι γε ολως
συνετωι, και τα αισθητηρια της διανοιας εχοντι γεγυμνασμενα προς διακρισιν
αγαθου τε και κακου. τι δη ουν αρα κακεινο εστιν, περι ου δη τα τοιαυτα φαμεν;
γαμον επετελουν οι Καναναιοι ποτε την των Ἰουδαιων γειτονα προσοικουντες
χωραν· Γαλιλαια δε ην· οι τ' επι πανδαισιαν συνεκαλουν τον Κυριον αμα τηι μητρι
και τοις αγιοις μαθηταις, και προφασις αυτοις της πανηγυρεως ην η γαμηλιος ευνη·
ως δε ομοσιτος τοις εις τουτο συνειλεγ μενοις ο Κυριος παρην ευλογησων ον
νενομοθετηκε γαμον, οινος επελειπε τους εστιωμενους· ετι δε ως υιου κατεξουσια
ζουσα δια την πολλην αγαν υποταγην του Σωτηρος η μητηρ, ομου τε και τον εν
δυναμει θεοπρεπει δια πολλης ηδη της πειρας μαθουσα "Οινον ουκ εχουσι," φησιν·
ᾔδει γαρ εξανυσοντα και μαλα ραιδιως, οπερ απηιτει των πραγ ματων η φυσις. προς
αυτην δε ο Κυριος "Τι εμοι και σοι, "γυναι; ουπω ηκει η ωρα μου." ο μεν ουν
φιλοθεος νους και των αλλοκοτων απηλλαγμενος δογματων, Ἑλληνικης τε ως
ποῤρωτατω δεισιδαιμονιας αναφυγων, το ειρημενον ευ σεβως εκδεξεται. ουπω γαρ
ηκει, φησιν, ο της αναδειξεως μου καιρος, της δια σημειων δηλαδη. Θεος γαρ ων
κατα φυσιν, τον εκαστωι πραγματι πρεποντα χρονον ουκ ηγνοησε, ποθεν; ο δε εκ
πολλης αγαν της ασυνεσιας περιτρεπων εις εκεινο και τουτο· ιππηλατων γαρ πως
εστι τοις πολλοις το κακον· και ταις των ωρων ενεργειαις, ωσπερ ουν τινες
ληρουντες φασιν, υποκεισθαι και αυτον οιομενοι τον Χριστον, αυτοθεν ημιν
ανοητευων αλωσεται, και δι' ων επαγωνιεισθαι τοις εαυτου προσεδοκησε λογοις, δια
τουτων αυτων της ενουσης τοις δογμασιν ατοπιας καταγνωσεται. ει γαρ ταις των
ωρων ενεργειαις υποκεισθαι δωσομεν των πραγματων την φυσιν, δια τε τουτο
φαναι τον Χριστον προς την 1.672 μητερα το Ουπω ηκει η ωρα μου, πως, ειπε μοι,
κατα τον παρ' υμων βδελυρον τε και ασοφωτατον λογον, ουπω την απο της ωρας
συνασπιζουσαν αυτου τοις θελημασιν ενερ γειαν εχων δημιουργος των αιτηθεντων
γινεται; φαινεται γαρ παραχρημα το υδωρ εις οινον μεταβαλων. αλλ' ειπερ οιεσθε
χρηναι ταις των ωρων εξουσιαις υποκεισθαι τα πραγματα, πως ουκ εδει μηδε την
αρχην ολως επιχειρειν εξανυσαι τον Κυριον, οπερ η της ωρας ουκ εδιδου συνδρομη;
αλλ' ουδεν τουτου φροντισας οραται, προωρον δε ωσπερ εδιδου την χαριν εκεινοις.
ουκ αρα της ωρας η δυναμις ην εμποδων, καιρου δε ουπω παροντος εις αναῤρησιν
την δια θαυματων, τα τοιαυτα φησιν ο Χριστος. Ουκουν απηλλαχθημεν της εν
τουτοις υμων υπονοιας, αυτος και ονομαζομενης της ωρας νοεισθω καιρος, ο
εκαστωι πραγματι πρεπων· οτι δε και ημεις της εξ ωρων αναγκης ελευθεροι
καθεστηκαμεν, πλειονων οιμαι μη δεισθαι ρηματων την πραγματειαν. αρκουντως
γαρ ηδη τα επι τουτωι διει ληφαμεν. Πλην εκεινο δειξαι σπουδασομεν εν γε τωι
παροντι λοιπον, οτι την ωραν εν ταις θειαις γραφαις τον εκαστωι πρεποντα πραγματι
καιρον ευρησομεν. και κραζεται μεν ο θαυμασιος Παυλος και της ονομαζομενης
ωρας σημαινει την δυναμιν "Και τουτο ειδοτες τον καιρον, οτι ωρα υμας εξ "υπνου
εγερθηναι· η νυξ προεκοψεν, η δε ημερα ηγγικεν." οραις οτι καιρον προταξας, την
ωραν επηνεγκεν, ως αυτο δια του αυτου, και ουχ ετερον τι δηλων. καιρος γαρ ην
διεγρη γορησαντας ηδη τους κεκαρωμενους εν αμαρτιαις αναμυσαι προς το
συμφερον, και διεγερθηναι προς νηψιν την θεοφιλη. 1.673 Ἐκ του οχλου ουν πολλοι
επιστευσαν εις αυτον, και ελεγον Ὁ Χριστος οταν ελθηι μη πλειονα σημεια εχει
 
 

264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιησαι ων ουτος εποιησεν; Ὅσην ο λογος εν τουτοις εχει την οικονομιαν και οπως
ημιν μετ' εκεινα παλιν ευρυθμως εισβεβηκεν, αξιον ιδειν. προειρηκως γαρ ως
εζητουν αυτον Ἰουδαιοι συλλαβειν, και καθειρξαι βροχοις τοις εξ απονοιας εις ωμον
ουτω και ουκ εν καιρωι μελετωμενον κινδυνον, τους οχλους δεικνυει τους
πεπιστευκοτας, ινα των ηγουμενων ομολογηται λοιπον τα επ' αυτωι κακουργηματα.
τοσουτον γαρ αφεστασιν οι δημοι του βουλευεσθαι παροινειν ως αυτον, ως και τας
εκ των θαυματων ηδη συλλεγειν εννοιας, και οτι προσηκει λοιπον τοις παρ' αυτου
προσκεισθαι μαθημασι διαῤρηδην ομολογειν. λογος δε ην, ως εικος, εφ' ολον των
Ἰουδαιων το γενος εκτεθρυλημενος, και ανα πασαν αυτων ηπλωμενος την χωραν,
ως επι μεγαλοις τισιν η Χριστου παρουσια γενε σθαι· και τερατουργησει μεν υπερ
λογον, αξιολογωτεραν δε σφοδρα και της νομικης αμεινω παιδευσεως την διδασκα
λιαν εισοισει. γυνη μεν γαρ η Σαμαρειτις, οτε το υδωρ αρυσαμενη εις την του Ἰακωβ
αφικνειτο πηγην, και τωι Σωτηρι προσδιελεγετο "Οιδαμεν, φησιν, οτι Μεσσιας ερ
"χεται, ο λεγομενος Χριστος· οταν ελθηι εκεινος, αναγγελει "ημιν παντα." και το
Οιδαμεν, εν τουτοις, ουχι δη παντως εκεινηι και μονηι περιθησομεν εικοτως, αλλ'
ολον προσ απτοντες το Σαμαρειτων τε και Ἰουδαιων γενος, τον αρτιως ημιν
προσκεκομισμενον βεβαιωσομεν λογον. ουτοι δε νυνι τα εν λαμπραις ελπισι περι
αυτου θρυλουμενα των ηδη παροντων ουκ εν μειζοσι βλεποντες, μονονουχι προς
αλλη 1.674 λους τοιαυτα φασιν Ἐπι τισιν ημιν ο νομος αναδειχθη σεσθαι
διαμεμηνυκε τον Χριστον; τινα δε αυτον ο των αγιων προφητων κεχρησμυδηκε
λογος; θαυματουργον δη λονοτι και των αριστων εισηγητην. αλλ' ορωμεν ακρως
προς αμφω τον ηδη παροντα διαπρεπη. ποια σημειων υπερβολη τοις ετι το μειζον
εννοουσι περιλιμπανεται; προς τι των δυσχερων ησθενησεν; τι δε υπερ λογον και
παρα δοξως ουκ ειργασται; εν τινι το πλεον ετι ζητησωμεν; ιδωμεν ει μη λοιπον εν
οροις του παντος αφικνειται θαυ ματος; τι το εν Χριστωι προσδοκωμενον, ο μη εν
τουτωι φαινεται; αναισχυντος ηδη λοιπον η του πιστευειν παραι τησις, αγνωμων η
ραιθυμια, και ο της μελλησεως λογος απιθανος κομιδη κατα γε το δειν αιρεισθαι τα
καλλιστα· ομολογεισθω Θεος· τουτο γαρ αυτη των πραγματων η φυσις και ουχ
εκοντας αιτει. Ουκ ακομψως μεν ουν ουδε του πρεποντος εξωικισμενως την
τοιαυτην αν τις τοις Ἰουδαιοις περιθειη φωνην. σημειω τεον γεμην οτι ταις των
ηγουμενων δυστροπιαις διολωλε το υπηκοον· οι μεν γαρ ησαν αριστοι στοχασται τηι
των τελου μενων λαμπροτητι προς το χρηναι πιστευειν ποδηγουμενοι, μονην δε
περι Χριστου μενοντες των ηγουμενων συνεσιν· οι δε ουτως ησαν εις ωμοτητα
δεινοι, ως κακουν επιχειρειν τον επι μεγαλαις ελπισιν προκατηγγελμενον, δια τε
των τελου μενων ηδη και πεπιστευμενον. Ἤκουσαν οι αρχιερεις και οι Φαρισαιοι
του οχλου γογγυζοντος περι αυτου ταυτα. Ἀσχαλλει μεν η πληθυς κατα των
ηγουμενων και μαλα 1.675 εικοτως. εποιειτο δε πολλην τινα την καταβοην περι του
Σωτηρος ημων Χριστου, ουχ οτι ξενος ην και υπερ ελπιδα θαυματουργος, αλλ' ουδε
οτι της νομικης λατρειας τα αμεινω παρηλθεν ερων· αλλ' οτι τοις αρχιερευσιν και
Φαρισαιοις ουπω γεγονει παραδεκτος τοις παρα Χριστου λεγομενοις ισοστατουσαν
εχων την δοξαν, και κατ' ουδεν ολως εν ελαττοσιν ων η εν οισπερ αν εκεινον οι επ'
αυτωι διαγγελ λουσι θρυλοι, η και ο των αγιων προεκηρυξε προφητων λογος. ως ουν
ηδη φθονωι κεκρατημενους ηπερ οντως της του λαου σωτηριας πεφροντικοτας
καταιτιωνται δικαιως· πολυς δε ων της επι τουτοις αιτιας ο λογος ου διαλανθανει
τους ηγουμενους, και προσκεκρουκεν, ως εικος, η πληθυς, ευλογως μεν ηδη
καταπεπληγμενη τον Κυριον, διψωσα δε λιαν το πιστευειν αυτωι και ηδη πως της
των αρχοντων πλεονεξιας τον ζυγον ου φερουσα, μελετωσα δε ωσπερ εκεινο δραν
το εν ψαλμοις ειρημενον "∆ιαῤρηξωμεν τους "δεσμους αυτων, και αποῤριψωμεν αφ'
ημων τον ζυγον "αυτων." ου γαρ τοις του νομου διαταγμασιν υποζευξαντες των
 
 

265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγελαιων τον νουν, αλλα τοις ιδιοις υποθεντες ευρημασι, και διδασκοντες
διδασκαλιας ενταλματα ανθρωπων, την ευθειαν αφεντες και ιππηλατον επι
κρημνους και βοθρους εξεπεμπον τους οισπερ ην ηδη και εν ετοιμωι το σωζεσθαι, και
οικοθεν χειραγωγουμενοις προς ευθυτητα λογισμων. Και απεστειλαν οι αρχιερεις
και οι Φαρισαιοι υπηρετας ινα πιασωσιν αυτον. "Ἀθωιον και δικαιον ουκ αποκτενεις"
του νομου διηγγελ κοτος, ανω τε και κατω το "Ουκ εσηι μετα πλειονων επι "κακιαι"
σαφως ανακεκραγοτος, φονωσιν οι νομοφυλακες, και επι τωι τα Μωυσεως ηγεισθαι
σεπτα καταφρυαττομενοι, 1.676 και τοις αλλοις απασιν, ει μη τουτον διακεοιντο τον
τροπον, επιτιμαν ειωθοτες. αλλ' ουδεν εν τουτοις του νομου φροντι σαντες,
διαλακτισαντες δε ωσπερ τα παρ' αυτοις τιμιωτατα, βροχοις περιβαλειν σπουδαζουσι
τον ημαρτηκοτα μεν το παραπαν ουδεν, οτι δε μαλλον αυτος ειη ο Χριστος, δι'
αυτων ηδη των εργων πεπιστευμενον. εχρην δε δηπου παντως, ερει τις ευλογως,
τους ανοσιους των Ἰουδαιων καθηγητας, ειπερ ησαν των θειων λογιων ιστορες και
των θειων νομων επιστημονες, προσλαλησαι μαλλον τοις οχλοις, ανατρεψαι
λογισμοις τοις καθηκουσι την επι τουτωι κατα βοην, αποκρουσασθαι του φθονου τας
υποψιας, μεθισταν εις το φρονειν α προσηκεν, ειτι περ ολως και διεσφαλσθαι παρ'
αυτοις ενομιζοντο, καλας επι Χριστωι τας υπονοιας ωδινοντες· εδει ταις εκ
προφητων μαρτυριαις πληροφορησαι, και δια πασης απαξαπλως ιοντας της θειας
γραφης, απονιψασθαι μεν τα εκ των οχλων εγκληματα, διδαξαι δε περι Χριστου το
αληθεστερον ως εγνωκοτας τι πλεον. αλλ' ουδεμιαν εντευθεν την απολογιαν
ευρισκοντες, δυσωπουμενοι δε την αγιαν γραφην, ατε κατηγορουσαν αυτων μετα
των οχλων ευρισκοντες, εις αναισχυντον εμπιπτουσι θρασος, και εκ μεσου ποιεισθαι
σπουδαζουσι τον Χριστον, οτι διεπταισται διελεγχειν ουκ εχοντες. το δε δη των
αλλων αφορητοτερον, ουδε των τυχοντων η σκεψις, αλλα των αρχιερεων τα
τολμηματα συνδρομον εχοντων τοις Φαρισαιοις την γνωμην, καιτοι καθηγεισθαι
δεον αυτων ως πλεονεκτουντας τωι της ιερωσυνης πραγματι, και το προτεταχθαι δια
τουτου λα χοντας, εδει φαινεσθαι καθηγητας, και εν αγαθοις τοις σκεμμασι, και
βουλης καταρχειν ουκ απαιδουσης Θεωι. αλλ' 1.677 επειπερ εξω φρενος γεγονασιν
αγαθης, και κατοπιν των ιδιων ενθυμηματων τον θειον ριψαντες νομον, επι μονον
το δοκουν αδιακριτοις εφεροντο ταις ορμαις· κεφαλη γαρ γεγονεν εις ουραν, κατα το
γεγραμμενον. επεται γαρ ο ηγουμενος, και τηι των Φαρισαιων ανοσιοτητι
συμφρονων αχαλινους ηδη και κατα Χριστου ποιειται τας καταδρομας.
απροφασιστος δε πως αει τοις πονηροις ο προς φιλαρετους ευρισκεται πολεμος, και
μονονουχι χωλευει της μαχης ο τροπος ταις εξ ευλογων αιτιων ευρεσιλογιαις ου
βοηθου μενος, μονοις δε τοις εκ φθονου διακεκωλυμενος νοσημασιν. ου γαρ εχοντες
αμιλλασθαι τοις εκεινων μεγαλουργημασιν, ουδε δια της ισης ευψυχιας ισομετρον
αυτοις αποκομιζεσθαι δοξαν, η και εν αμεινοσι τυχον δια των αμεινονων ορασθαι,
προς αγριοτητα πιπτουσι λογισμων, και ταις των νικωντων ευφημιαις εξοπλιζονται
παραλογως, αφανιζειν σπουδαζοντες το ασχημονειν αναγκαζον αυτους. αει γαρ τηι
παραθεσει του βελτιονος το φαυλον ελεγχεται. χρην δε δηπου μαλλον αυτους δια
των ισων παρισουσθαι φιλειν, και τοις επαινου μενοις τα αυτα μαλλον επειγεσθαι
φρονειν και δραν. εικος δε δη τι και πικρον εννοησαι τους Φαρισαιους. επειδη γαρ
επυθοντο διαγογγυζειν τους οχλους, και αλληλοις ηδη δια θρυλειν "Ουχ ουτος εστιν
ον ζητουσιν αποκτειναι; ιδε εν "παῤρησιαι λαλει, και ουδεν αυτωι λεγουσι. μηποτε
εγνω "σαν οι αρχοντες οτι αυτος εστιν ο Χριστος;" αποκρουο μενοι παλιν τηι
συντροφωι κακιαι την εντευθεν υποληψιν, δεσμειν επιταττουσιν, αυτο τε τουτο
πληρωσοντας τους υπηρετας εκπεμπουσιν. 1.678 Ειπεν ουν αυτοις ο Ἰησους Ἔτι
μικρον χρονον μεθ' υμων ειμι, και υπαγω προς τον πεμψαντα με. Ουκ ηγνοησε
παλιν, ατε δη Θεος υπαρχων κατα φυσιν ο Κυριος, τα μιαιφονα των Φαρισαιων
 
 

266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τολμηματα, και την εφ' εαυτωι των αρχιερεων ανοσιον σκεψιν. θεωρει δε τοις της
θεοτητος οφθαλμοις ηδη και παροντας, και τοις οχλοις αναμεμιγμενους τους οιπερ
ησαν εξειλεγμενοι παρ' εκεινων υπηρεται προς το συλλαβειν αυτον. δια τουτο
κοινον μεν ως προς απαντα τον περιεστωτα δημον ποιειται τον λογον, εχοντα δε
ωσπερ προς εκεινους αποκρισιν ιδικην, ομου δε και εν ταυτωι πολλα διδασκει τα
χρησιμα. απειλει μεν γαρ χαριεντως, αλλα και, εφ' οις ηδεσθαι χρη, μικροψυχουντας
ελεγχει· απρακτον δε και ετερως αυτοις εσεσθαι το εγχει ρημα καν γενεσθαι συμβηι.
και οπως, ερουμεν, τον εφ' εκαστωι διελοντες λογον· εν μεν γαρ τωι ειπειν Ἔτι
μικρον χρονον μεθ' υμων ειμι, μονονουχι τουτο διδασκων φαινεται Λεγετε μοι,
φησι, δια ποιαν αιτιαν ως εν τωιδε τωι κοσμωι βραδυ νοντι μοι λοιπον επασχαλλετε;
φορτικος ειμι τοις καθ' υμας, ομολογω, και τοις ου τιμωσι την αρετην ου λιαν ηδυς,
συντριβων τον ου φιλοθεον, και υποπληττων ελεγχοις εσθ' οτε τον δυσσεβη. μισος
εμαυτωι γεωργησας ουκ αγνοω. αλλα μη προωρον ουτως επ' εμοι τον του θανατου
βροχον εκτεινετε. μικρον ετι μεθ' υμων εσομαι χρονον, απαναστησομαι χαιρων,
οταν ο τωι παθειν πρεπων ελθηι καιρος, ουτε αυτος ανεξομαι συνειναι κακοις, ουχ
ηδειαι μοι φησιν αι μετα φονωντων διατριβαι, αποδραμουμαι των δυσσεβουντων,
ως Θεος, συνεσομαι δε τοις εμοις πασας τας ημερας του αιωνος καν απειναι δοκω τηι
σαρκι. εν δε τωι λεγειν Ὑπαγω προς 1.679 τον πεμψαντα με, σημαινει τι παλιν
τοιουτον Ματην επ' εμοι το της εαυτων δυσσεβειας, φησιν, ηκονησατε ξιφος. τι δε
και ανηνυτοις καταξαινεσθε βουλαις; στησατε του φθονου το βελος· βαλλει γαρ εις
ουδεν· ουχ υποθησεται θανατωι την ζωην, ουδε περιεσται της αφθαρσιας η φθορα·
ουκ εσομαι κατοχος ταις ᾅδου πυλαις, ουκ εσομαι μεθ' υμων εν μνη μειοις νεκρος,
αναπτησομαι προς τον εξ ουπερ ειμι, αναβη σομαι δε παλιν εις ουρανους, εγκλημα
της υμετερας δυσσε βειας και αγγελοις και ανθρωποις ορωμενος. οι μεν γαρ
αναφοιτωντα θαυμασουσιν, οι δε υπαντωντες ερουσι "Τι "αυται αι πληγαι ανα
μεσον των χειρων σου; και ερω "προς αυτους ας επληγην εν τωι οικωι του αγαπητου
μου." ουκουν εν ηθει πολλωι και εν εξαιρετωι πραοτητι συντεθηται παλιν ο λογος, εις
υπογραμμον δε και τουτο ημετερον· οθεν και ο Παυλος τον του Θεου δουλον μη
χρηναι "μαχεσθαι" φησιν, "αλλ' ηπιον ειναι προς παντας, εν πραοτητι παι "δευοντα
τους αντιδιατιθεμενους." δει γαρ οιμαι θορυβου παντος και των εξ οργης ατιθασων
κινηματων εξω κεισθαι τον φιλοθεον νουν, και ωσπερ τινα κυματων αγριαν επει
σφοραν παραιτεισθαι φιλειν τα εκ μικροψυχιας συμβαι νοντα, νηνεμοις δε ωσπερ
ευδιαις εφηδεσθαι τοις εκ πραο τητος λογισμοις, και αγαπαν οτι μαλιστα το διαζην
εν μακροθυμιαις, ανεξικακον δε προς παντας ορασθαι, και φρενος μεν εχεσθαι
παντελως αγαθης, λογον δε τον προς εχθρους ποιεισθαι μη ασχημονα. Ζητησετε με,
και ουχ ευρησετε. Χαριεντως και τουτο, και εν ηθει πολλωι. σημαινει μεν γαρ ο τι,
κατα το προχειρον εκληφθεν, ου δυσχερες εις κατα 1.680 ληψιν, ωδινει δε τι πικρον
εν παραβυστωι μυστηριον. επειδη γαρ αναβησεσθαι φησι προς τον αποστειλαντα
αυτον, τουτεστι, προς τον Θεον και Πατερα, καν επιβου λευειν επιχειρωσιν ετι, καν
του διωκειν ου παυσωνται, ουδαμοθεν αυτοις αλωσιμον εσεσθαι λεγει τον εις
αυτους δραμοντα τους ουρανους. το δε αληθεστερον τε και αινιγμα τωδως
υποδηλουμενον, τοιουτον εστιν Ἐγω, φησι, χορη γησων υμιν απεσταλην την ζωην,
αφιγμαι δε της ανθρω πειας φυσεως εξελειν τον εκ παραβασεως επισκηψαντα
θανατον, και ανεξικακως ανακομισων προς Θεον τους δι' αμαρτιας εξολισθησαντας·
παραγεγονα τοις εν σκοτει το θειον ενθησων και ουρανιον φως, και προς τουτοις ετι
"πτωχοις μεν ευαγγελισασθαι, τυφλοις" επιδουναι την "αναβλεψιν, κηρυξαι
αιχμαλωτοις αφεσιν, καλεσαι ενιαυτον "Κυριου δεκτον." αλλ' επειπερ υμιν ταις
απονοιαις εξε λαυνειν δοκει τον ουτω πλουσιαν των ουρανιων αγαθων παραθεντα
την απολαυσιν, μετα βραχυ μεν αυτος ανακομι σθησομαι προς τον εξ ουπερ ειμι,
 
 

267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεταγνωσεσθε δε υμεις, και απρακτοις υστεροβουλιαις δαπανωμενοι πικρως εφ'
εαυτοις θρηνησετε, καν ευρισκειν ετι τον της ζωης βουλησθε χορηγον, ουκ εξεσται
τοτε τον ποθουμενον απολαυσαι. αποπηδησας γαρ απαξ και της εις υμας αγαπης
απονε νευκως, αποτειχιω παντως υμιν και το εν ζητησει χρησιμον. Τοιουτον δε τι
και εν τοις των προφητων κηρυγμασι περι αυτων ευρησομεν. λεγει γαρ τις περι των
εξ Ἰσραηλ "Μετα προβατων και μοσχων πορευσονται του εκζητησαι "τον Κυριον,
και ου μη ευρωσιν αυτον, οτι εξεκλινον απ' "αυτων." οι γαρ ελεσθαι παροντι ζωην
ου θελησαντες, και το εν χερσιν αγαθον λογισμοις ασυνετοις εξωθουμενοι, πως
1.681 αν ειεν ετι προς το λαβειν επιτηδειοι; και οι το καιρου διαμαρτειν εν τωι
μηδενος ποιησαμενοι λογωι, πως αν εχειν δυναιντο τα εκ των καιρων αγαθα;
ενεστηκοτος μεν γαρ του καιρου και παροντος ετι, τα εν αυτωι και εξ αυτου
ζητητεον· εξοιχομενου δε ηδη και παρελαυνοντος, περιττη λοιπον και εικαιοτατη
των εν αυτωι χρησιμων η ζητησις. και γουν ο μακαριος Παυλος "Ἰδου νυν καιρος
ευπροσδεκτος, φησιν, "ιδου νυν ημερα σωτηριας," αλλα και "Ἕως καιρον εχομεν,
"εργαζωμεθα το αγαθον προς παντας." ηδη γαρ ηδη πρεπει τοις την εξιν αγαθοις το
μη δειν, παρηβωντος ηδη του καιρου, τα εξ αυτου ζητειν αγαθα, αρχομενου δε
μαλλον, και ακμαιοτατην ωσπερ την παρουσιαν επιδεικνυοντος. Και πολλα μεν ην
επι τουτοις ετι περι καιρου λεγειν απο της θειας γραφης, παρεις δε τοις φιλοπονοις
το εκεινα ζητειν, ερω τι βραχυ, κοινον μεν και εν χρησει τηι παρ' ημιν, ομως δ' ουν
ου μετριαν εχον την ονησιν. φασι τοιγαρουν τους τας εν τοις πιναξιν ανατυπουντας
γραφας, οτε καιρον προς ειδος αγουσι το ανθρωπινον, το μεν αλλο του σωματος
σχημα κατα το δοκουν αυτοις αποσημαινεσθαι, κεφαλην δε μονην επιτιθεναι
τοιαυτην· απο μεν γαρ των κατοπιν αυτην αποτριχα τε και λειοτατην επιδεικνυουσι
λαμπροις αλει φοντες χρωμασιν· απο δε μεσου κρανιου, μακραν τοις μετω ποις
επαρτωσι την τριχα, και κεχυμενην εις το προσω και διαῤρεουσαν, δι' αυτου δη
τουτου δηλουντες του σχηματος, οτι καιρου μεν τινος ενεστηκοτος τε και οιον
αντιπροσωπου υπαντιαζοντος, ραιδιαν επιδραξαιτο, παρωιχηκοτος δε ηδη, πως αν ετι
και λαβοιτο; δασυς μεν γαρ ωσπερ και ευκα τοχος ετι παρων, παραδραμων δε,
ουκετι. τουτο γαρ η κατοπιν λειοτης υποδηλοι, μονονουχι την του κατειργειν 1.682
εθελοντος διαπαιζουσα χειρα. ουκουν επειπερ ουκ εν ημιν τα εκ των καιρων μετα
τους καιρους, παρουσι τοις αγαθοις μη επινυσταξωμεν, εγρηγορωμεν δε μαλλον, και
μη οτε το ζητειν ανωφελες, το θηρασθαι το ωφελουν ασυνετως σπου δαζωμεν. Και
οπου ειμι εγω υμεις ου δυνασθε ελθειν. Ἀστειοτατα παλιν της των ουρανων
βασιλειας το των Ἰουδαιων εκπεμπει γενος, ακολουθα μεν τοις ηδη προειρη μενοις
επενεγκων, βαθυ δ' ουν ομως αυτοις εγκαταχωσας μυστηριον. απλουστερον μεν γαρ
προσβαλλοντες τωι λογωι, και απεριεργοτεραν επ' αυτωι την θεωριαν δεξαμενοι,
τοιουτον τι φαμεν υποδηλουν αυτον, ως ουδαμοθεν αυτοις εσται καταληπτος, αλλ'
ουδε τοις παρ' αυτων υποπεσειται βροχοις παλινδρομησας προς τον Πατερα. ου γαρ
βασιμος αυτοις εσται και ουρανος, ο δε αυτωι συνεδρευων τωι Θεωι και Πατρι, πως αν
και γενοιτο τοις ζητουσιν αυτον αλωσιμος; εις μεν ουν λογος ουτος ου βαθυς,
πρεπωδεστερος δε ταις των Ἰουδαιων ελαφριαις μαλλον, και ταις εκεινων διανοιαις
εν αμεινοσι· χθαμαλωτερον γαρ πως αει νοουντες ευρι σκονται· η δε ακριβης και
κεκρυμμενη των ειρημενων δια νοια τουτον εχει τον τροπον Ἐγω μεν, φησι, της
υμετερας ανοσιοτητος την παγιδα διεκδραμων, ανακομισθησομαι προς Θεον και
Πατερα· προαποδημησω δε παντως των ημετερων προσκυνητων, ινα και πορευσιμον
αυτοις αποδειξας την προς το ανω διακομιζουσαν τριβον, παντας εχοιμι μεθ' εαυτου.
υμεις δε ου δυνασθε ελθειν οπου ειμι εγω, τουτεστιν αποκληροι των θειων αγαθων
ευρεθησεσθε, αμετοχοι της εμης εσεσθε δοξης, και του συμβασιλευειν τοις αγιοις
1.683 αλλοτριοι, αγευστοι διαμενειτε της εν ελπισι δωρεας, απο σιτοι των θειων
 
 

268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσεσθε γαμων, την εμην ουκ οψεσθε πανη γυριν, ουκ αναβησεσθε προς τας ανω
μονας, αλλ' ουδε της των πρωτοτοκων Ἐκκλησιας το καλλος επαθρησετε· αποπτος
υμιν η ανω γενησεται πολις· ου θεωρησετε την πλουσιαν Ἱερουσαλημ· εκει γαρ με το
εμον δοξολογησει ποιμνιον, υμεις δε ου δυνασθε ελθειν. ου γαρ παραδεξεται
κυριοκτονους ο ουρανος, ουδε ανοιξει του παραδεισου τας πυλας τα Χερουβιμ, ινα
θεομαχος εισελθηι λαος, δυσωπησει δε ου δαμως την φλογινην ρομφαιαν ανηρ ταις
εις Θεον δυσσε βειαις ενοχος· μονον οιδε τον ευσεβη και τιμαι τον φιλοθεον, και
ειρηνης συνθημα ποιειται την πιστιν. Τοιαυτην τινα θεωριαν τοις ειρημενοις
εποισομεν παντα χοσε την αληθη, και τοις εν συνεσει πρεπουσαν ιχνηλατουντες
διανοιαν. ολιγα δε τουτοις προσθησομεν αποδεικνυντες δια το χρησιμον, οσοι μεν
προς εξιν αναβαινοντες την φιλοθεον, και συνεσονται και συνεορτασουσι τωι
Χριστωι· οι δε ταις Ἰουδαικαις αμαθιαις συντρεχοντες, ουκ εν τουτοις εσονται· ποθεν;
πικραν δε της απειθειας πραχθησονται κολασιν. ουκουν ο θεσπεσιος ημιν εισιτω
Παυλος προς τους τηι αμαρτιαι νενεκρωμενους αναβοων "Ἀπεθανετε γαρ, και η "ζωη
υμων κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι· οταν ο "Χριστος φανερωθηι, η ζωη υμων,
τοτε και υμεις συν αυτωι "φανερωθησεσθε εν δοξηι." και παλιν τους περι της ανα
στασεως διεκβιβαζων λογους "Και ημεις οι ζωντες, φησιν, "οι περιλειπομενοι αμα
συν αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφε "λαις, εις απαντησιν του Κυριου εις αερα, και
ουτω παντοτε "συν Κυριωι εσομεθα." συγγενη δε τουτοις και αυτος ο Σωτηρ προς
τους εαυτου μαθητας διαγορευων οραται. συνε στιωμενος γαρ αυτοις "Λεγω δε υμιν,
φησιν, ου μη πιω απ' "αρτι εκ τουτου του γεννηματος της αμπελου, εως της 1.684
"ημερας εκεινης οταν αυτο πινω καινον μεθ' υμων εν τηι "βασιλειαι των ουρανων."
αλλα και τωι συνανηρτημενωι ληιστηι παρ' αυτας του θανατου τας πυλας δια πιστεως
της εις αυτον την των αγιων αρπαζοντι χαριν "Ἀμην αμην "λεγω σοι, φησι, σημερον
μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι." οι μεν ουν ταις ευπειθειαις τετιμηκοτες αυτον,
συνεσονται μεν αδιακωλυτως, εντρυφησουσι δε τοις υπερ νουν αγαθοις· οι δε ταις
απονοιαις εξυβριζειν ου παραιτουμενοι, καιτοι του νυμ φωνος ουκ οντες υιοι,
κατοιχησονται μεν εις ᾅδου στυγνοι, πικρας αποτισοντες δικας. "εκβληθησονται"
γαρ, κατα το γεγραμμενον, "εις το σκοτος το εξωτερον." αληθευσει τοιγαρουν ως εν
αινιγματι λεγων προς Ἰουδαιους ο Κυριος Ὅπου εγω υπαγω υμεις ου δυνασθε
ελθειν. Ειπον ουν οι Ἰουδαιοι προς εαυτους Που ουτος μελλει πορευ εσθαι, οτι ημεις
ουχ ευρησομεν αυτον; μη εις την δια σποραν των Ἑλληνων μελλει πορευεσθαι και
διδασκειν τους Ἕλληνας; Ὁραις εν τουτοις παλιν Ἰουδαικων αθλιοτητα λογισμων;
οραις χαιμαιζηλου διανοιας οικτροτατην υπονοιαν; ου γαρ οτι προς ουρανον
αναβησεται φασι, καιτοι διαῤρηδην ακου σαντες "Ἔτι μικρον μεθ' υμων ειμι, και
υπαγω προς τον "πεμψαντα με," αλλα την των Ἑλληνων φανταζονται χωραν,
ωσπερ παρ' εκεινοις οντος του πεπομφοτος αυτον, προς ον και επανηξειν
επηγγελετο. προφητευει δε, ως εικος, δια τουτων, καιπερ ουκ ειδως ο λεγει των
Ἰουδαιων ο δημος. δια γαρ θειας τινος ενεργειας κεκινημενοι δη τηι των εθνων χωραι
χαριζονται τον Χριστον, ως εν υποψιας σχηματι τα μικρον υστερον αληθη
δοξαζοντες· εμελλε γαρ και βαδι εισθαι οντως προς Ἕλληνας και διδασκειν αυτους,
την αχα 1.685 ριστον των Ἰουδαιων απολακτισας μητερα την Ἱερουσαλημ. επιτηρει
δε οπως ουχ απλουν τον επι τουτωι ποιουνται λογον. ου γαρ οτι μονον εις την των
Ἑλληνων αποδραμειται δια σποραν υπολαμβανουσιν, αλλ' επαγουσι δυστροπως οτι
και μελλει διδασκειν τους Ἕλληνας, ινα παλιν αυτοις κατηγοριας αποτεκηι
προφασιν και η παρ' αυτων υποψια. το μεν γαρ επιμιγεσθαι ταις των Ἑλληνων
διασποραις δια του προς τας εκεινων ιεναι πολεις η χωρας, τετριμμενον τε και ακατη
γορητον παρα τοις Ἰουδαιοις ηυρισκετο· το δε εξηγεισθαι τοις αλλογενεσι τον
νομον, και τα θεια τοις αμυητοις ανακα λυπτειν μυστηρια, διαβεβλημενον και ουκ
 
 

269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανεγκλητον παρ' αυτοις. και γουν αδιαφορησαντας τινας περι τουτο κατηι τιατο Θεος
δια του προφητου λεγων Ἱερεμιου "Και ανε "γνωσαν εξω νομον." πικρως ουν αρα
φασιν οτι μελλει διδασκειν τους Ἕλληνας, ως ετοιμως παραβαινοντα τον νομον
διασυροντες, και εκ των ηδη προειργασμενων εν ημεραι σαβ βατου το παντα
πραττειν απερισκεπτως, καν τοις θειοις απαιδηι νομοις, συνηθες ον αυτωι και εν τωι
μηδενι γεγονος πιστευοντες. Ἐν δε τηι εσχατηι ημεραι της εορτης τηι μεγαληι ειστηκει ο
Ἰησους, και εκραξε λεγων Ἐαν τις διψαι, ερχεσθω προς με και πινετω. Ζητητεον ευ
μαλα καν τουτωι, τι δη παλιν ο σοφωτατος ημιν Ευαγγελιστης υπαινιττεται μετα
πολλης τινος αγαν της επιτηρησεως, μεγαλην ονομασας την εσχατην της εορτης
ημεραν, η τι το παρασκευασαν τον Κυριον ημων Ἰησουν τον 1.686 Χριστον, ωσπερ εξ
αναγκαιου τινος λογου και τωι καιρωι πρεποντος κατ' αυτην μαλιστα τοις Ἰουδαιοις
ειπειν Ει τις διψαι ερχεσθω προς με και πινετω. ην μεν γαρ και ετεροις αυτον
αποχρησασθαι λογοις· οιον Ἐγω ειμι το φως, εγω ειμι η αληθεια. αλλ' εις τον του
πιστευειν παρατρεψας λογον την εξηγησιν, το Πινετω, αναγκαιον ωσπερ τι και
χρεωστουμενον τοις περι της εορτης εισκεκομικε λογοις. τον δε εν τωι προκειμενωι
σκοπον ως εν ολιγοις ειπειν πειρασομαι. Ὅτε τοινυν τα περι της εορτης της
σκηνοπηγιας διετυπου Θεος ουτω προς τον Μωυσην "Τηι πεντεκαιδεκατηι ημεραι "του
μηνος του εβδομου εορτη σκηνων τωι Κυριωι, και "προσαξετε ολοκαυτωματα και
θυσιας επτα ημερας, και "ημερα η πρωτη κλητη αγια εσται υμιν." ειτα τουτοις επι
διαταξας των θυσιων τους τροπους, επηνεγκε παλιν "Και "τηι πεντεκαιδεκατηι ημεραι
του μηνος του εβδομου τουτου, "προσοισετε ολοκαυτωματα τωι Κυριωι επτα ημερας,
και "ημερα η πρωτη αναπαυσις, και ημερα η εβδομη ανα "παυσις. και τηι ημεραι τηι
πρωτηι ληψεσθε καλλυντρα "φοινικων και κλαδους ξυλου δασεις και καρπον ξυλου
"ωραιου και ιτεας και αγνου κλαδους εκ χειμαῤρου ευφραν "θηναι." ηδη μεν ουν εν
τωι δευτερωι βιβλιωι εκαστα του παροισθεντος ρητου διεξιοντες τα μερη, μακρον επ'
αυτωι δεδαπανηκαμεν λογον, συντεμοντες δ' ουν ομως εν ολιγοις, αυθις
επαναμνησομεν. εφασκομεν γαρ την μεν εορτην της σκηνοπηγιας τον τριποθητον
ημιν της αναστασεως κατα σημαινειν καιρον. το δε καλλυντρα λαβειν, και καρπον
ωραιου ξυλου, και προς τουτοις ετι τα ετερα, επαναληψιν 1.687 τινα του παραδεισου
δηλουν, ως και εισαυθις ημιν δοθησο μενου δια Χριστου. επειδη δε οτι τα παντα
λαβειν εκ χειμαῤρου προσηκει τελευτωντι προσεκειτο τωι ρητωι, εξ αυτου τε παλιν
ευφραινομενοι, ελεγομεν, χειμαῤρωι παρω μοιωσθαι τον Κυριον ημων Ἰησουν τον
Χριστον, εν ωι δη πασαν την εν ελπισι τερψιν τε και τρυφην ευρησομεν, εν αυτωι τε
ευφρανθησομεθα θειως τε και πνευματικως. οτι δε χειμαῤρους εστι τε και καλειται
πνευματικως, επιμαρτυρησει λεγων και ο σοφωτατος ημιν μελωιδος, ως προς Θεον
και Πατερα περι ημων "Οι δε υιοι των ανθρωπων εν σκεπηι "των πτερυγων σου
ελπιουσι. μεθυσθησονται απο πιοτητος "οικου σου, και τον χειμαῤρουν της τρυφης
σου ποτιεις "αυτους." και αυτος δε που φησιν εν προφηταις ο Κυριος "̓Ιδου εγω
εκκλινω προς αυτους ως ποταμος ειρηνης, και "ως χειμαῤρους επικλυζων." Ἐπειδη
τοινυν ο νομος κλητην αγιαν εκαλει την τε πρωτην, και την εβδομην της εορτης
ημεραν, μεγαλην αυτην κατωνομασεν και αυτος ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης, τετριμ
μενον, ως εοικε, τοις Ἰουδαιοις ουκ ατιμασας εθος. ενουσης τοιγαρουν τοις περι της
εορτης διατεταγμενοις και της του χειμαῤρου μνημης, επιδεικνυς εαυτον ο Σωτηρ
αυτον εκει νον οντα τον χειμαῤρουν, ος εν τωι νομικωι προκατηγγελετο λογωι Ει τις
διψαι φησιν ερχεσθω προς με και πινετω. ορα γαρ οπως εξιστησι των Ἰουδαιων τον
νουν των εν γραμ μασι τυπων, και μετακομιζει ευφυως τα εν σχημασιν, ει τι
συμβουλευει την αληθειαν. εγω γαρ ειμι φησιν ο δια του νομοθετου χειμαῤρος εν
τοις περι της εορτης προαναφωνου μενος λογοις. και ει κλαδους ιτεας και αγνου και
κλαδους ξυλου δασεις εκ χειμαῤρου λαβειν αναγκαιον, χειμαῤρος δε 1.688 ο Χριστος
 
 

270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου κυριως, ουδε αληθως της εορτης εν εκεινοις εστι το σχημα, ειη δ' αν μαλλον
πραγματων συμβολα νοητων, α δοθησεται τοις ευσεβουσι δια Χριστου. Πλατυτερον
δε περι αυτων εν τωι δευτερωι διειληφοτες βιβλιωι, καθαπερ ουν ηδη προειπομεν, ου
ταυτολογησομεν, εψομεθα δε μαλλον τοις εφεξης. Ὁ πιστευων εις εμε, καθως ειπεν
η γραφη, ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος. Μακραν και
αγηρω της πιστεως επιδεικνυσι την αμοιβην, και πλουσιωτατοις εντρυφησειν
χαρισμασι τοις παρα Θεου τον ουκ απειθουντα φησιν. εσται γαρ ουτω των δια του
Πνευματος δωρηματων αναπλεως, ως μη μονον τον εν αυτωι καταπιαινεσθαι νουν,
αλλ' ηδη και ταις ετερων καρδιαις επικλυζειν δυνασθαι, ποταμιου ρευματος δικην
το θεοσδοτον αγαθον και εις τον πελας εκβλυζοντας. αυτο δη τουτο τοις αγιοις
αποστολοις επεταττε λεγων "∆ωρεαν ελαβετε, δωρεαν "δοτε." ενεργος δε ηδη περι
αυτο γενεσθαι ποθων και αυτος ημιν ο σοφος και ιερος επιστελλει Παυλος "Ἐπιποθω
γαρ "ιδειν υμας, ινα τι μεταδω χαρισμα πνευματικον." ιδοις δ' αν τουτο σφοδρα
καλως εν τε τοις αγιοις ευαγγελισταις, αλλα και εν τοις ευαγγελικοις της Ἐκκλησιας
διδασκαλοις, οι τοις ιουσιν επι Χριστον δια της πιστεως, αφθονωτατον της ενθεου
διδασκαλιας προχεοντες λογον, πνευματικως κατευφραινουσιν, ουκετι δε διψην
επιτρεποντες της αληθειας την γνωσιν, σοφοις δ' ωσπερ εν ηχημασι μονονουχι και
λαρυγγιζοντες εις την των παιδευομενων καρδιαν. διο δη χαιρων ο ψαλμωιδος εν
πνευματι περι αυτων ανεφωνει "̓Επηραν οι ποταμοι Κυριε, επηραν οι ποταμοι φωνας
1.689 "αυτων." μεγα τι και εξαισιον ο των αγιων εφωνησε λογος, και "εις πασαν την
γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων," καθα γεγραπται, "και εις τα περατα της οικουμενης
τα ρηματα "αυτων." τους τοιουτους ημιν ποταμους αναδειξειν επηγ γελλετο δια του
προφητου λεγων Ἡσαΐου Θεος, ο παντων Θεος και ∆εσποτης "Ευλογησει με τα θηρια
του αγρου, "σειρηνες και θυγατερες στρουθων, οτι δεδωκα εν τηι ερημωι "υδωρ και
ποταμους εν γηι ανυδρωι, ποτισαι το γενος μου "το εκλεκτον, τον λαον μου ον
περιεποιησαμην τας αρετας "μου διηγεισθαι." προδηλον ουν οτι ποταμους εκ της του
πιστευοντος κοιλιας προελευσεσθαι φησιν ο Σωτηρ την δια του Πνευματος διδακτην
τε και ελλογιμον χαριν ης και ο Παυλος μνημονευει λεγων "Ὧι μεν διδοται δια του
Πνευματος" λογος σοφιας." Ειδεναι γεμην προς τουτοις εστι καλον, οτιπερ ου το
ρητον ουτως εχον ως προενηνεκται παρα τηι θειαι γραφηι τοις εαυτου λογοις
εντεθεικεν ο Σωτηρ, ερμηνευσας δε μαλλον το προς διανοιαν. ευρισκομεν γαρ που
περι παντος του τιμων τος και αγαπωντος τον Θεον, οτι "Ἔσται ως κηπος μεθυων
"και ως πηγη ην μη εξελιπεν υδωρ." οπερ δε φησιν εν τοις ηδη κατοπιν προς την εκ
της Σαμαρειας γυναικα, τουτο και νυν διαγορευει σαφως. εκει μεν γαρ φησιν "Πας ο
πινων "εκ του υδατος τουτου διψησει παλιν· ος δ' αν πιηι εκ του "υδατος ου εγω
δωσω αυτωι ου μη διψησηι εις τον αιωνα, "αλλα το υδωρ ο εγω δωσω αυτωι γενησεται
αυτωι πηγη "υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον." ενταυθα δε παλιν προς την ισην
αναφερων διανοιαν τον του λογου σκοπον, ποταμοι φησιν εκ της κοιλιας αυτου
ρευσουσιν υδατος ζωντος.
1.690 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι μετα τον του Σωτηρος σταυρον κατα την εκ νεκρων
αναβιωσιν ενωικισθη παγιως ημιν το Ἅγιον Πνευμα. Τουτο δε ελεγε περι του
Πνευματος ου εμελλον λαμβανειν οι πιστευοντες εις αυτον· ουπω γαρ ην Πνευμα,
οτι Ἰησους ουδεπω εδοξασθη. ∆ΡΙΜΕΙΑΝ εφ' εαυτωι την βασανον εξαιτει των προκει
μενων ο νους, και πολλης αγχινοιας εργον αν γενοιτο μολις το συνιεναι διαρκως
του μυστηριου το βαθος. αναλογιζο μενος γαρ τις και εις εκαστον βλεπων των αγιων
προφητων, εικοτως αν ηδη και εις εννοιας εκβαινει θερμας, πως ουκ ην το Πνευμα,
καιτοι τοσουτου προφητων αναδεδειγμενου χορου, οι και λαλουντες εν Πνευματι τα
θεια περι Χριστου μυστη ρια δια μακρων ευρισκονται λογων. μη γαρ τοι τοσουτον
 
 

271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημεις εξω βαινομεν λογισμου του καθηκοντος, ως οιηθηναι Πνευματος ερημην την
των αγιων γενεσθαι διανοιαν. δυ σωπει γαρ ημας και καθαπερ εξ αναγκης προς το
πειθεσθαι καλει, ως διακεισθαι κατα αληθειαν, ως ησαν πνευματοφοροι, και αυτο
της προφητειας το χρημα και τα εν τοις ιεροις ευρισκομενα γραμμασι. Προς μεν γαρ
τον Σαουλ ο Σαμουηλ φησιν, οτι "εφα "λειται επι σε πνευμα Κυριου, και στραφησηι
εις ανδρα 1.691 "αλλον·" περι δε αυτου γεγραπται του μακαριου Ἐλισαιου "Και
εγενετο ως εψαλλεν ο ψαλλων, και εγενετο επ' αυτον "χειρ Κυριου." μαρτυρει δε
και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τωι μακαριωι ∆αυειδ, ως εν Πνευματι
λαλουντι μυστηρια. και πολλα μεν αν τις επισωρευσαι ραιδιως τοις ειρημενοις τα
παραπλησια, δι' ων αν γενοιτο και λιαν ευκολως δυνασθαι κατιδειν
πνευματοφορουντας τους αγιους. εν δε τοις ουτω προφανεστατοις το μακροις εν
τριβεσθαι λογοις περιττον, ως εοικεν, η και ετερως φορτικον. πως ουκ ην Πνευμα,
ζητητεον ακριβως. οιμαι γαρ δειν αλη θευειν ηγεισθαι τον μακαριον Ευαγγελιστην.
Ουκουν το μεν οντως αληθες, αυτος ο παντων ιδρις ιστω Θεος· χρη γαρ ου
περιεργοτερον τοις υπερ ημας προσ βαλλειν αποτολμαν. πλην οσον εστιν ως εν
ευσεβεσιν ιδειν λογισμοις, τοιουτον τι περι ημας συμβεβηκε γενεσθαι. γεγονε γαρ εξ
αρχης εν αφθαρσιαι τουτι το λογικον επι γης ζωιον, τουτεστιν ο ανθρωπος. αιτιον δε
της αφθαρσιας αυτωι και της εις απασαν αρετην διαμονης, το ενοικεισθαι παρα Θεου
Πνευμα διεφαινετο. "ενεφυσησε γαρ εις το προσωπον "αυτου πνοην ζωης," καθα
γεγραπται. αλλ' εξ απατης της αρχαιας εκεινης απονευσας εις αμαρτιαν, ειτα κατα
βραχυ δια των εφεξης πολλην εις τουτο λαβων την επιδοσιν, ομου τοις αλλοις
αγαθοις και την του Πνευματος υπομενει ζημιαν, γεγονε τε ουτω λοιπον ουχ υπο
μονην την φθοραν, αλλα και προς πασαν ευκολος αμαρτιαν. επειδη δε ο παντων
γενεσι ουργος "ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι Χριστωι," καλως γε σφοδρα
ποιων εβουλευσατο, και ανακομισαι παλιν εις το αρχαιον ηθελησε την του
ανθρωπου φυσιν, επαγγελ λεται μετα των αλλων επιδωσειν αυθις αυτηι και το
Πνευμα το Ἅγιον· ου γαρ ην ετερως εις ακλονητον στασιν των 1.692 αγαθων
αναδραμειν. οριζει τοιγαρουν της εφ' ημας του Πνευματος καθοδου τον καιρον, και
επαγγελλεται λεγων "̓Εν ταις ημεραις εκειναις· ταις του Σωτηρος ημων δηλαδη·
"εκχεω· απο του Πνευματος μου, δηλαδη· επι πασαν σαρκα." επειδη δε της
φιλοτιμιας ο χρονος παρεκομιζεν εις μεσον μετα σαρκος επι της γης τον Μονογενη,
τουτεστιν, ανθρωπον εκ γυναικος γεγονοτα κατα την αγιαν γραφην, εδιδου παλιν το
Πνευμα ο Θεος και Πατηρ, εδεχετο δε πρωτος ως απαρχη της ανανεουμενης φυσεως
το Πνευμα Χριστος. "Ἐμαρ "τυρησε γαρ Ἰωαννης λεγων οτι τεθεαμαι το Πνευμα
"καταβαινον εξ ουρανου, και εμεινεν επ' αυτον." Ἐδεχετο δε πως; επεξεργαστεον
γαρ αναγκαιως το ειρη μενον. αρ' ως ουκ εχων; ου τουτο φαμεν· μη γενοιτο. ιδιον
γαρ του Υιου το Πνευμα εστι, και ουκ εξωθεν, ωσπερ ημιν επεισκρινεται τα παρα
Θεου χορηγουμενον, αλλ' ενυ παρχει φυσικως αυτωι καθαπερ και τωι Πατρι, και δι'
αυτου προεισι τοις αγιοις κατα το εκαστωι πρεπον διανεμηθεν παρα του Πατρος.
ειληφεναι δε λεγεται, καθο γεγονεν ανθρωπος, και ην ανθρωπωι πρεπον το λαβειν.
και ωσπερ Υιος υπαρχων του Θεου και Πατρος, και εκ της ουσιας αυτου
γεγεννημενος, και προ της ενανθρωπησεως, μαλλον δε και προ παντων αιωνων,
κατ' ουδεν ολως ασχαλλει λεγοντος του Θεου και Πατρος προς αυτον οτε γεγονεν
ανθρωπος "Υιος μου ει συ, "εγω σημερον γεγεννηκα σε." τον γαρ προ αιωνων οντα
Θεον, εξ αυτου γεγεννημενον, σημερον γεγεννησθαι φησιν· ιν' ημας εν αυτωι
καταδεξηται προς υιοθεσιαν, ολη γαρ ην η ανθρωποτης εν Χριστωι, καθοπερ ην
ανθρωπος· ουτω και το ιδιον εχοντι Πνευμα, διδοναι παλιν αυτο λεγεται τωι Υιωι,
1.693 ινα ημεις εν αυτωι το Πνευμα κερδανωμεν. ταυτης τοιγαρουν της αιτιας ενεκα
"σπερματος Ἁβρααμ επιλαμβανεται," κατα το γεγραμμενον, ωμοιωθη δε "κατα
 
 

272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα τοις αδελφοις." δεχεται τοινυν ουχ εαυτωι το Πνευμα το Ἅγιον ο Μονογενης·
αυτου γαρ εστι και εν αυτωι και δι' αυτου το Πνευμα, καθαπερ ηδη προειπομεν· αλλ'
επειπερ ανθρωπος γεγονως, ολην ειχεν εν εαυτωι την φυσιν, ινα πασαν επανορθωσηι
μετασκευασας εις το αρχαιον. Προς δε γε τοις ειρημενοις κακεινο περισκεπτεον. οψο
μεθα γαρ δια λογισμων ιοντες σοφων, και τοις απο της θειας γραφης βεβαιουμενοι
λογοις, ουχ εαυτωι λαβοντα το Πνευμα Χριστον, ημιν δε μαλλον εν εαυτωι· παντα
γαρ δι' αυτου και εις ημας τρεχει τα αγαθα. επειδη γαρ ο προ πατωρ Ἀδαμ ου διεσωσε
την του Πνευματος χαριν παρα τραπεις εξ απατης εις παρακοην και αμαρτιαν, ολη τε
ουτως εν αυτωι εζημιουτο λοιπον η φυσις το θεοσδοτον αγαθον, αναγκαιως ο τροπην
ουκ ειδως Θεος Λογος γεγονεν αν θρωπος, ινα λαβων ως ανθρωπος διασωσηι παγιως
τηι φυσει το αγαθον. των τοιουτων ημιν μυστηριων εξηγητης και αυτος εισβησεται ο
θειος μελωιδος· λεγει γαρ ουτως προς τον Υιον "Ἠγαπησας δικαιοσυνην και
εμισησας αδικιαν· "δια τουτο εχρισε σε ο Θεος ο Θεος σου ελαιον αγαλλια "σεως
παρα τους μετοχους σου." επειδη γαρ, φησιν, ηγα πησας αει την δικαιοσυνην·
δικαιος γαρ ει ο Θεος, παρατρε πεσθαι ποι παρα τουτο μη δυναμενος· εμισησας δε την
αδικιαν αει· φυσικως γαρ σοι το μισοπονηρον εμπεφυκεν, ως φιλοδικαιωι Θεωι· δια
τουτο σε κεχρικεν ο Θεος και Πατηρ· ο γαρ φυσεως ιδιας πλεονεκτημα την ατρεπτον
εχων δικαιοσυνην, ουκ αν μετηνεχθης ποτε προς ην ουκ εγνως 1.694 αμαρτιαν·
ουτω δε εχων, διεσωσας αναμφιλογως εν σεαυτωι, καθο γεγονας ανθρωπος, τηι
ανθρωποτητι το παρα Θεου και Πατρος αγιον χρισμα, τουτεστι το Πνευμα. γεγονε
τοινυν καθ' ημας ανθρωπος ο Μονογενης, ιν' εν αυτωι και πρωτωι παλινδρομουντα
τα αγαθα, και η του Πνευματος ριζωθεισα χαρις οληι λοιπον αραροτως τηι φυσει
φυλαττοιτο, οιονει κιχρωντος ημιν το της ιδιας φυσεως αμεταπτωτον του
Μονογενους, και εκ Θεου Πατρος οντος Λογου, δια το κατεγνωσθαι την ανθρωπου
φυσιν εν Ἀδαμ, ως αδιαπτωτως εχειν ου δυναμενην, κατολισθαινουσαν δε και
σφοδρα ραιδιως εις παρατροπην. ωσπερ ουν εν ταις του πρωτου τροπαις εις ολην
διηκει την φυσιν η των αγαθων ζημια· κατα τον αυτον οιμαι λογον και εν τωι μη
ειδοτι τροπην της των θειων χαρισματων διαμονης ολωι σωθησεται τωι γενει το
κερδος. ει δε τωι μη σφοδρα δοκουμεν τα εικοτα φρονειν τε και λεγειν, διδασκετω
παρελθων την αιτιαν, δι' ην παρα ταις θειαις γραφαις δευτερος Ἀδαμ ο Σωτηρ
κατωνομασται. εν μεν γαρ εκεινωι τωι πρωτωι προεισι μεν εξ ουκ οντων εις το ειναι
το γενος το ανθρωπινον, και προελθον εφθαρη, οτι τον θειον λελυπηκε νομον· εν δε
τωι δευτερωι, τουτεστι τωι Χριστωι, προς αρχην επανεισι δευτεραν ανασκευαζομενον
προς καινοτητα ζωης, και εις την της αφθαρσιας επανα δρομην. ει τι γαρ εν Χριστωι,
καινη κτισις, ως ο Παυλος φησι. δεδοται τοινυν ημιν το ανακαινιζον Πνευμα,
τουτεστι, το Ἅγιον, το της αιωνιου παραιτιον ζωης μετα το δοξα σθηναι Χριστον,
τουτεστι, μετα την αναστασιν, οτε διαῤ ρηξας τα του θανατου δεσμα, και κρειττων
απασης φθορας αναδεδειγμενος, ανεβιω παλιν ολην εχων εν εαυτωι την φυσιν,
καθοπερ ην ανθρωπος και εις εξ ημων. 1.695 Πολυπραγμονησας δε την αιτιαν, δι' ην
ου προ της αναστασεως, αλλα μετα ταυτην η του Πνευματος γεγονε χυσις, εκεινο
παλιν ακουσηι Ἀπαρχη της ανανεουμενης φυ σεως τοτε γεγονεν ο Χριστος, οτε
φροντισας ουδεν των του θανατου δεσμων ανεβιω παλιν, καθαπερ αρτιως
ειρηκαμεν. πως ουν εδει προ της απαρχης ζωοποιηθεντας ορασθαι τους μετ' αυτην;
ονπερ γαρ τροπον ουκ αν απο γης αναβλα στησαι φυτον, μη ουκ ηδη παντως της
ιδιας ριζης εκπε φυκος· αρχη γαρ αυτωι της βλαστης εκειθεν· ουτως ην αμηχανον
ριζαν ημας εχοντας εις αφθαρσιαν τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον, προ της
ριζης ορασθαι βλαστη σαντας. επιδεικνυων δε της εις ημας καθοδου του Πνευματος
ηδη παροντα τον καιρον, μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν ενεφυσησε τοις μαθηταις
λεγων Λαβετε Πνευμα Ἅγιον. τοτε γαρ ην οντως επι θυραις, μαλλον δε εισω θυρων
 
 

273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο της ανανεωσεως χρονος. και περιαθρειτω μοι παλιν ο φιλομαθης ει μη γεγονεν
ημιν αληθης και ο περι τουτων λογος· εν αρχηι μεν γαρ, ωσπερ ουν ημιν ο
πνευματοφορος εφη Μωυσης, λαβων χουν απο της γης, και διαπλασας τον
ανθρωπον ο παντων ∆ημιουργος, "ενεφυσησεν εις το προσ "ωπον αυτου πνοην
ζωης·" και τις η πνοη της ζωης, η δηλονοτι το Πνευμα του Χριστου του λεγοντος
"Ἐγω ειμι "η αναστασις και η ζωη;" επειδη δε της ανθρωποτητος απεπτη το Πνευμα
το προς τον θειον ημας χαρακτηρα συνεχειν τε και διαπλαττειν δυναμενον, αυθις
ημιν ο Σωτηρ χαριζεται τουτο, προς εκεινο το αρχαιον αναφερων αξιωμα, 1.696 και
αναπλαττων εις εικονα την εαυτου. δια γαρ τοι τουτο και ο Παυλος προς τινας λεγει
"Τεκνια, ους παλιν ωδινω, "αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." Λογιζωμεθα
τοινυν· αναληψομαι γαρ τον του λογου σκοπον· εν μεν τοις αγιοις προφηταις
ελλαμψιν ωσπερ τινα πλουσιαν και δαιδουχιαν γενεσθαι του Πνευματος,
παιδαγωγειν ισχυουσαν εις την των εσομενων καταληψιν και των κεκρυμμενων
την γνωσιν· εν δε τοις πιστευουσιν εις Χριστον ου δαιδουχιαν απλως την απο του
Πνευματος, αλλ' αυτο κατοικειν το Πνευμα, και εναυλιζεσθαι τεθαρση καμεν. οθεν
εικοτως και ναοι Θεου χρηματιζομεν, καιτοι των αγιων προφητων ουδενος θειου
ναου κεχρηματικοτος πωποτε. επει πως εκεινο διαληψομεθα, τι δε δη και ερουμεν
οταν ακουσωμεν του Σωτηρος λεγοντος ημων Χριστου "̓Αμην αμην λεγω υμιν, ουκ
εγηγερται εν γεννητοις γυ "ναικων μειζων Ἰωαννου του Βαπτιστου· ο δε μικροτερος
"εν τηι βασιλειαι των ουρανων μειζων αυτου εστιν;" και τις η βασιλεια των ουρανων;
η δοσις δηλονοτι του Ἁγιου Πνευματος κατ' εκεινο το ειρημενον "Ἡ βασιλεια των
"ουρανων εντος υμων εστιν·" εναυλιζεται γαρ ημιν το Πνευμα δια της πιστεως. οραις
ουν οπως προταττει παντος γεννητου γυναικων τον εν τηι βασιλειαι των ουρανων,
και του τελειου μειονεκτουμενον; και μη τις οιεσθω την δοξαν, η της εκεινων
αρετης κατασμικρυνειν ημας των αγιων, η αμεινους ειναι λεγειν και τους
ευτελεστατους. ου γαρ τουτο φαμεν· ασυγκριτον γαρ της εκεινων πολιτειας το
καλλος. υπερ δε του συνιεναι σαφως εν ολιγοις διερμηνευσωμεν το παρα του
Σωτηρος ημων ειρημενον. μεγας ην οντως ο μακαριος Βαπτιστης, και δια πασης μεν
αρετης εκπρεπεστατος, επ' αυτους δε λοιπον ελασας της ενουσης εν ημιν
δικαιοσυνης 1.697 τους ορους, ως υπερτερον ειναι μηδεν. αλλ' ο ουτως εχων εδειτο
Χριστου λεγων "Ἐγω χρειαν εχω υπο σου βαπτι "σθηναι, και συ ερχηι προς με;" οραις
οπως τελειος ων, οσον ηκεν εν ανθρωποις και εν γεννητοις γυναικων, ανακτι ζεσθαι
τροπον τινα και αναγεννασθαι παρακαλει δια του Ἁγιου Πνευματος; οραις οπως
παραχωρει τοις αναγεννη θεισι το μειζον, δι' ων αυτος ετι δεισθαι τουτου φησιν; ει
μεν γαρ ηι εν αμεινοσι μη βεβαπτισμενος, τι το βαπτιζεσθαι παρακαλειν αυτον και
αναπειθον; ει δε οιδεν εαυτον εσομενον εν βελτιοσιν, οταν ερχηι το βαπτισμα, πως
ουκ αναθησει το μειζον τοις ηδη βεβαπτισμενοις; μειζονα τοιγαρουν και αυτου
φησιν Ἰωαννου Χριστος τον εν τηι βασιλειαι των ουρανων μικροτερον, τουτεστι, και
τον αρτι βεβαπτισμενον, ουπω δε και το εν εργοις εξαιρετον εχοντα, κατα τουτο
μονον, καθο γεννητος μεν ετι γυναικος ο μακαριος ην Βαπ τιστης, ο δε εκ Θεου
γεγεννηται, κατα το γεγραμμενον, και θειας γεγονε φυσεως κοινωνος, ενοικουν
εχων εν αυτωι το Ἅγιον Πνευμα, και ναος ηδη χρηματιζων Θεου. Ἐπ' αυτο δε δη
παλιν αναδραμουμαι το προκειμενον. εγινετο μεν γαρ εν προφηταις το Πνευμα δια
την του προ φητευειν χρειαν· ενοικιζεται δε νυν δια Χριστου τοις πιστευ ουσι, και εν
αυτωι πρωτον αρξαμενον οτε γεγονεν ανθρωπος. εχει μεν γαρ ως Θεος αδιαστατως,
το ουσιωδως εκπεφυκος αυτωι, και ιδιον αυτου Πνευμα. χριεται δε δι' ημας και το
Πνευμα λαμβανειν ως ανθρωπος λεγεται, ουχ εαυτωι την των θειων αγαθων
εμποριζων μεταληψιν, αλλα τηι ανθρωπου 1.698 φυσει, καθαπερ ουν ηδη
προεδιδαξαμεν. οταν τοινυν ημιν ο θειος Ευαγγελιστης Ουπω γαρ ην Πνευμα λεγει
 
 

274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι Ἰησους ουδεπω εδοξασθη, την ολοσχερη και ολοκληρον κατοικησιν εν
ανθρωποις του Ἁγιου Πνευματος σημαινειν αυτον υπο τοπησωμεν. Ἐκ του οχλου
ουν ακουσαντες τινες τον λογον τουτον ελεγον Ουτος εστιν αληθως ο προφητης·
αλλοι ελεγον οτι ουτος εστιν αληθως ο Χριστος. Καταπληττονται την παῤρησιαν ως
θεοπρεπη, και τους λογους ορωντες ουκετι τοις ανθρωπου πρεποντας μετροις, επι
την του νομου καταφευγουσι μνημην, ως προαγγει λαντος ηδη περι Χριστου, και
προφητην αναστησεσθαι και λεγοντος τωι πανσοφωι Μωυσει παραπλησιον δια
πορθμευειν μελλοντα τους παρα Θεου λογους τωι Ἰσραηλ. ουτω γαρ που φησιν ο
Θεος περι αυτου προς τον αγιον Μωυσεα "Προφητην αυτοις αναστησω εκ των
αδελφων "αυτων ωσπερ σε, και θησω τους λογους μου εις το "στομα αυτου, και
λαλησει αυτοις κατα παντα οσα αν "εντελλωμαι αυτωι." ουκουν απο της των λογων
ποιοτητος, και της των ρηματων υπερβολης αυτον εκεινον ηδη φασι τον δια νομου
προκεκηρυγμενον αναπεφανθαι λοιπον. τινι γαρ αν πρεποι το λεγειν "Ει τις διψαι,
ερχεσθω προς με και "πινετω·" και "Ὁ πιστευων εις εμε, καθως ειπεν η γραφη,
"ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος," ει μη μονωι τωι κατα
φυσιν Θεωι, τουτο δε ην ο Χριστος. ει και μικρα φρονουντες Ἰουδαιοι περι αυτου,
προφητην απλως ονομαζουσιν, ουκ ειδοτες την κατα παντων υπεροχην του
Ἐμμανουηλ, αλλ' ως ενα των αλλων αναμετρουντες αυτον, 1.699 ασυνετως δε
σφοδρα και τοις νομικοις προσβαλλοντες θεω ρημασι καν τουτωι παλιν αλωσονται·
ετερον γαρ ειναι νομι ζουσι τον Χριστον παρα τον εν τωι νομωι προφητην. και
θαυμαστον ουδεν ει την εν τουτοις ακριβειαν ο δημος ουκ εχει, οπου και αυτη των
αλαζονων Φαρισαιων η θεομαχος πληθυς την ισην τοις οχλοις αμαθιαν νοσουσα
φαινεται. επιπληττουσα γαρ ποτε τωι μακαριωι Βαπτιστηι "Τι ουν "βαπτιζεις, φησιν, ει
συ ουκ ει ο Χριστος ουτε Ἡλιας ουδε "ο προφητης;" δυο γαρ ηξειν προσδοκωμενων,
του τε κατα τον νομον προφητου φημι, τουτεστι Χριστου, και Ἡλιου, περι τριων
επυνθανοντο, ετερον ειναι τον προφητην υποτο πησαντες παρα τον Ἰησουν. ουκουν
ευκαιρον εκεινο λεγειν επ' αυτοις, το δια του προφητου λεγομενον Ἰεζεκιηλ "Καθως
"η μητηρ και η θυγατηρ, θυγατηρ της μητρος σου ει συ." νοσει γαρ ο δημος τα
παραπλησια τοις ηγεισθαι λαχουσι· πλην εκεινο καλον συνιδειν ως ησαν μεν ηδη
προς το πιστευειν ηυτρεπισμενοι, και αναπειθονται δε πως απο των του Σωτηρος
ρηματων επι το θαυμαζειν αυτον, ουκ εχοντες δε την απο των ηγουμενων
παιδαγωγιαν, εις πολυσχιδη νοηματων αποφερονται τριβον, οι μεν τον Χριστον, οι
δε τον προφητην αποκαλουντες τε ειναι και ηδη πιστευοντες. το γαρ Ἀληθως
εγκειμενον, εμφασιν εχει τινα πεπηγοτος ηδη λο γισμου, και παραδεχθεισης εισφερει
πιστεως υποψιαν. Οι δε ελεγον Μη γαρ εκ της Γαλιλαιας ο Χριστος ερχεται; ουχ η
γραφη ειπεν οτι εκ του σπερματος ∆αυειδ και απο Βηθλεεμ, της κωμης οπου ην
∆αυειδ, ερχεται ο Χριστος; Ουκ αταλαιπωρον Ἰουδαιοι ποιουνται την ζητησιν την
επι Χριστωι. δια γαρ πασης ιοντες εννοιας ευρισκονται, και δια 1.700 ποικιλων
συναγοντες εννοιων την επ' αυτωι της αληθειας καταληψιν. προτεθαυμακοτες γαρ
ηδη δια των λογων αυτων, και την εν ταις υφηγησεσιν υπερφερη παῤρησιαν
χειραγωγον ηδη δεξαμενοι προς το λογιζεσθαι τι μεγα περι αυτου, και αυτην την
θειαν προσερευνωσι γραφην, απλανεστατην εκειθεν ευρησειν οιομενοι περι αυτου
την διαληψιν· εχει γαρ ουτω τηι φυσει το πραγμα. οτι μεν ουν απο σπερματος εσται
του τρισμακαριου ∆αυειδ, και εν Βηθλεεμ αναδειχθησεται της Ἰουδαιας,
πεπιστευκασι ταις περι τουτου δηλονοτι προφη τειαις αναπεπεισμενοι. "Ὤμοσε γαρ
Κυριος τωι ∆αυειδ "αληθειαν, που φησιν ο σοφος μελωιδος, και ου μη αθετησει
"αυτον Ἐκ καρπου της οσφυος σου θησομαι επι τον θρονον "σου." ο προφητης δε
φησι "Και συ Βηθλεεμ, οικος του "̓Εφραθα, ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα·
εκ "σου γαρ μοι εξελευσεται του ειναι εις αρχοντα του Ἰσ "ραηλ, και αι εξοδοι αυτου
 
 

275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απ' αρχης εξ ημερων αιωνος." επλανατο γεμην η των Ἰουδαιων αχειραγωγητος
γνωμη, και επι Χριστωι διεσφαλλετο δια μονην την Ναζαρεθ εν τηι Γαλιλαιαι
κειμενην, εν ηι τετραφθαι τον Κυριον ο πολυς εχει λογος. ουτω γαρ φησι τις των
αγιων ευαγγελιστων "Ἦλθε "δε εις Ναζαρεθ ου ην ανατεθραμμενος." αλλ' ουκ
ειδοτες οτι γεγεννηται μεν εν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας εκ της αγιας παρθενου της εκ
σπερματος ∆αυειδ· φυλης γαρ ην της Ἰουδα το γενος· απο μονου του τετραφθαι τον
Κυριον εν Ναζαρεθ, της αληθειας εκπιπτουσι και του σωζοντος αμαρ τανουσι
λογισμου. Σχισμα ουν εγενετο εν τωι οχλωι δι' αυτον. Φιλονεικουσι ματην, και εις
διαφορους κατασχιζονται 1.701 γνωμας, οι μεν ειναι τον προφητην αυτον, οι δε τον
Χριστον υπολαμβανοντες. και προφασις αυτοις της εντευθεν διχο νοιας, το μη
ειδεναι τον Χριστον, μηδε την εν τοις ιεροις γραμμασιν ακριβειαν συνιδειν· η γαρ αν
ουχ ετερον ειναι τον Ἰησουν παρα τον εν τωι νομωι προφητην πιστευοντες, της
ακαιρου διχονοιας εξεστησαν. Τινες δε εξ αυτων ηθελον πιασαι αυτον, αλλ' ουδεις
επεβαλεν επ' αυτον τας χειρας. Οι παρα των αρχιερεων και Φαρισαιων απεσταλμενοι
προς το συλλαβειν τον Κυριον, ευκαιρον του τολμηματος εποιουντο προφασιν την
εν αλληλοις των οχλων διχονοιαν· αφιλονεικοτερον γαρ πως επιτρεψειν αυτοις
υπελαμβανον αποκομιζειν αυτον, ουδεν μεν ετι ζηλουντας εφ' οις αν τι και παθοι,
γεγονοτι δε ωσπερ πολεμου και στασεως αφορμηι, και υβριζομενωι παντως
εφησθησεσθαι. αλλ' ουδεις επεβαλεν επ' αυτον τας χειρας, ουκ αιδοι τηι περι αυτον,
αλλ' ουδε τοις θυμοις τον εξ ευλαβειας επιῤριψαντες χαλινον, μονηι δε τηι παρ'
αυτου καταραισθεντες δυναμει· καιρωι γαρ ιδιωι το παθειν υπερ ημων εχαριζετο, και
δυσωπειται μολις η των Ἰουδαιων επιβουλη τοις ανωθεν ειργομενη διακωλυμασιν.
ου γαρ εδει προωρον την μιαιφονιαν επιχειρειν, περιμενειν δε μαλλον, καιπερ οντας
ανοσιους, της ανοσιοτητος τον καιρον. Ἦλθον ουν οι υπηρεται προς τους αρχιερεις
και Φαρισαιους· και ειπον αυτοις εκεινοι ∆ιατι ουκ ηγαγετε αυτον; Ουδεν εξανυσαι
των προστεταγμενων ισχυσαντες οι προς το θηρασαι τον Κυριον εσταλμενοι προς
τους ηγουμενους 1.702 ανεκομιζοντο. θορυβουνται δε λιαν προς την αφιξιν των
υπηρετων, ουχ ορωντες εχοντας τον ζητουμενον. ο δε ην εν υποψιαις αυτοις, ηδη
δεδρασθαι πιστευοντες, ου μετριως πληττονται δειματι. επειδη γαρ δια τε σημειων
υπερφυων και της εν λογοις υπερβολης εθαυμαζετο Χριστος, τωι μεν συντροφωι
κατεμαραινοντο φθονωι· ησαν δε παλιν ουκ εν ολιγωι τωι φοβωι μη αρα των
Ἰουδαιων ο δημος επεσθαι λοιπον οτι πρεποι δοκιμασας αυτωι της αυτων εξω
γενοιτο χειρος. τουτο πεπραχθαι νομισαντες· ετοιμοτερα γαρ εις το πιστευεσθαι τα
εν υποψιαις αει· σπουδαιως αναπυνθανονται λεγοντες ∆ιατι ουκ ηγαγετε αυτον; τι
γαρ υμας το διακω λυσαν, φασι, μη εις περας αγαγειν το τοις κρατουσι δοκουν;
θερμοτεροι δε πως εσμεν προς το παντα μανθανειν επει γεσθαι, και το λυπουν εσθ'
οτε μη διακρινοντες, αλλ' εκ προαλους επιθυμιας και των απευκτων την γνωμην
αρπα ζοντες. Ἀπεκριθησαν οι υπηρεται Ουδεποτε ελαλησεν ουτως ανθρωπος.
Ευκαιρον ειπειν οντως επι του Σωτηρος ημων Χριστου "̔Ο δρασσομενος τους σοφους
εν τηι πανουργιαι αυτων." ιδου γαρ ιδου, κατα το γεγραμμενον, "βουλην πολυπλοκον
"εξεστησε," και ολην εξ αντιστροφου την των πραγματων εδειξε φυσιν, πανταχοθεν
των ηγουμενων την μυσαροτητα και την των τροπων ανοσιοτητα διελεγχων ως
ασθενη και ριψοκινδυνον, θεομαχειν ου παραιτουμενους. δεδοικοτες γαρ οι τε
αρχιερεις και οι Φαρισαιοι, μη αρα τοις του Σωτηρος υποπεισθειεν ρημασιν οι των
Ἰουδαιων λαοι, συλληψομενους αυτον τους υπηρετας εκπεμπουσι, το εκ μεσου
γενεσθαι Χριστον αναιρησειν αυτοις την επ' εκεινωι φροντιδα νομι 1.703 ζοντες.
αλλ' οπερ ην αυτοις εν υποψιαις κειμενον, τουτο παθοντες υπεστρεψαν οι παρ'
αυτων απεσταλμενοι, και οπερ ην εικος αποφριττειν ακουοντας, και ουχ εκοντες
διδασκονται, και τοις παρα γνωμην ομιλουσιν αδοκητως ακουοντες Ουδε ποτε
 
 

276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελαλησεν ουτως ανθρωπος. Ἐπειδη δε εις απολογιαν του μη αγαγειν τον Κυριον τα
τοιαυτα φασι, φερε δη παλιν εκπλατυνωμεν εις λογους το παρ' αυτων ειρημενον,
πανταχου της σαφηνειας των λαλου μενων φροντιζοντες. ει γαρ τηι μαθησει, φησι,
των ιερων εντρυφωμεν γραμματων, ει τους θειους επαυχουμεν οτι πεπαιδευμεθα
νομους, ει την σοφιαν, ως χρημα τι των υπερκοσμιων αγαθων θαυμαζομεν, τι
δυσσεβουντες ελαυ νομεν τον ουτω σοφον, αδικουμεν δε ου μετριως ον ηκιστα χρη,
καιτοι μαλλον αυτωι την εξαιρετον χρεωστουντες αγα πησιν· αλλα και τοις εκ νομου
κινδυνοις τας εαυτων υποτι θεμεν κεφαλας, αθωιον και δικαιον παραλογως
αποκτειναι διψησαντες; ταυτην αν εικοτως ωδινειν την εννοιαν τους παρα των
υπηρετων οιησομεθα λογους. οιμαι δε εγωγε και πικροτερον τι διεσκεμμενους ειπειν
Ουδεποτε ελαλησεν ουτως ανθρωπος· μονον γαρ ουχι τουτο φασιν Ουκ ευλογως
επαι τιασθε νυνι διαγαγειν ουκ ισχυσαντας ως υμας τον ζητου μενον· πως γαρ αν τις
και ουκ εχοντα βιασαιτο τον οσον εις λογους θειαν εχοντα φυσιν; ελαλει γαρ ουχ ως
ανθρω πος, ουδε ησαν ανθρωπωι πρεποντες οι παρ' αυτου γεγονοτες λογοι, Θεωι δε
μαλλον τωι κατα φυσιν ακατηγορητως αρμο ζοντες. λεγετω γαρ τις ει διαμεμνηται,
φασι, τις των αγιων προφητων χειμαῤρον εαυτον αλωσεται λεγων, η τις απετολ
μησεν ειπειν "Ει τις διψαι, ερχεσθω προς με και πινετω·" ποτε δε ημιν αυτος ο μεγας
εφη Μωυσης "Ὁ πιστευων εις "εμε, [καν αποθανηι, ζησεται·] ποταμοι εκ της κοιλιας
αυτου 1.704 "ρευσουσιν υδατος ζωης." ταυτα δε λαλουντος ηκουσαμεν. ην ουν αρα
φυσει Θεος ο τοις υπερ ανθρωπον λογοις ακινδυνως μεγαλαυχουμενος· το δε θηραν
επιχειρειν ως εξ αναγκης και βιας τον υπερ την κτισιν, πως ουκ ερει τις
επισφαλεστατον; η πως αν ηλω προς ημων ουχ εκων ο τοσουτον υπερ ημας, οσον
ανθρωπου Θεος; ουκουν απο δειξιν εναργη του κατα φυσιν ειναι Θεον τον Κυριον οι
υπηρεται προτεινουσι το Ουδεποτε ελαλησεν ανθρωπος ουτως. πληττεται δε
πανταχοθεν ο θεομαχος, και δι' ων αν νοηται κατορθουν το ποθουμενον, δια τουτων
αυτων ουκ ειδως επισφαττεται. Ἀπεκριθησαν αυτοις οι Φαρισαιοι Μη και υμεις
πεπλανησθε; Ἐντονωτερον Ἰουδαΐζειν τους υπηρετας εικος γε δη σφοδρα, και
προσεδρευοντας μεν τοις Φαρισαιοις αει, και κοινης αυτοις μετασχοντας γνωμης,
τους δε των ηγουμενων αει περιαντλουμενους λογους, ταυτα δε φρονειν ως αει
συνοντας αναπεπεισμενους. επειδη δε ηκον αγοντες μεν ουδαμως τον Κυριον,
καταπεπληγμενοι δε παρ' ελπιδα, και ον ουκ εδει μισειν εν αρχαις, οψε και μολις
θαυμαζοντες, και τους αλλους απαντας προς αυτων αναπειθεσθαι λογιζομενοι, μετα
πολλης τινος της αγωνιας φασι Μη και υμεις πεπλα νησθε; συνες γαρ οπως
απογνωσιν τινα της επι τοις δημοις ελπιδος ωδινει το ειρημενον. ως γαρ ηδη
πεπλανημενης της αλλης πληθυος, οσοιπερ ησαν ουκ ασφαλεστεροι, τον επι τοις
υπηρεταις προΐσχονται φοβον. την μεν γαρ αλλην, φησι, των αγελαιων πληθυν τοις
ιεροις ουκ εντετριμμενην γραμμασιν, αλλ' ουδε τηι προσεδρειαι τηι προς ημας ωχυρω
μενην, διδοσθω τυχον απεριεργαστοις αυτωι προστεθηναι 1.705 ροπαις, και
συντεθεισθαι μαλλον ευσυναρπαστως οις εφη και πεπραχεν· εισεδεχθη δε και παρ'
υμων το πλανασθαι ποθεν; κατα τινα δε τροπον εξηπατησθε και αυτοι; τι δε το της
προς ημας εξελκυσαν αγαπης, καιτοι ταις ισαις ημιν απειθειαις κατεσκληκοτας;
υπεμφαινειν γαρ οιμαι τι τοιου τον των Φαρισαιων το ρημα. Μη τις εκ των
αρχοντων επιστευσεν εις αυτον η εκ των Φαρισαιων; αλλ' ο οχλος ουτος ο μη
γινωσκων τον νομον επικαταρατοι εισιν. Ἐπι την συνηθη παλιν αλαζονειαν
εκπιπτουσιν, αμαθιας μεν επιῤριπτουντες γραφην τοις ως τερατουργουντα και
εισηγουμενον τα θεοπρεπη καταπεπληγμενοις τον Ἰησουν, νομομαθειαι δε και
επιστημηι των ιερων γραμματων μονας τας εαυτων καταστεφοντες κεφαλας· οτι δε
μη συναινουσιν αυτοι τοις ορθως εκεινα θαυμαζουσι, δια πασης ιεναι πιστευ ουσιν
αρετης. ωσπερ δε του νομου κελευοντος των αξια γαστων κατηγορειν, και τοις
 
 

277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεκεινα θαυματος κρισιν επαγειν αντιστροφον, ου μετριως αβρυνονται
παραπαιοντες τε και προς πασαν απαιδευσιαν εκ πολλης αγαν της ελα φριας
ευκολως διαῤριπτουμενοι. οθεν δε μαλλον εχρην επι γινωσκειν αυτους ηδη παροντα
τον Ἰησουν, εκειθεν εαυτους αδικουντες αλισκονται, και βαρυνουσι τον κλοιον
εαυτων, κατα το γεγραμμενον· "Φασκοντες γαρ ειναι σοφοι εμω "ρανθησαν." καιτοι
πολυ τι το αμεινον ην, μη ειδεναι τον νομον ομολογειν, η ειδεναι καλως οιομενους
και φασκοντας, ειτα τον δι' αυτου κηρυττομενον ατιμαζοντας, πικροτεραι
περιπιπτειν τηι δικηι, και αφυκτοις εγκαταπειρεσθαι κακοις. 1.706 ο γαρ ειδως, φησι,
το θελημα του Κυριου αυτου, και μη ποιησας δαρησεται πολλας· ο δε μη ειδως, και
μη ποιησας, δαρησεται ολιγας. ουκουν ειδεναι τον νομον ομολογησαντες, αυτοι της
αυτων απειθειας κατηγορειν εγνωκασι, διαγελωσι δε τον οχλον ως αμαθη, δια τε
τουτο τοις του Σωτηρος ημων σεσαγηνευμενον θαυμασιν· ειτα τοις εκ νομου
διηγημασι μεταπειθειν ουκ εχοντες, αλαζονως υβριζουσιν απαιδευτους ονομαζοντες
τους ετοιμους εις συνεσιν. τουτο γαρ εθος αει τοις των διδασκαλων αμαθεστεροις, οι
μηδεν εχοντες των ζητουμενων ειπειν, οργαις αποκρουοντες των φιλοπευστουν
των την ακριβειαν. επαρατους δε ειναι φασι τους πιστευ οντας, αυτοι καθ' εαυτων
δικαιοτερον αν τουτο λεγειν αναπε πεισμενοι. το γαρ επαρατον ειναι τον απειθη
πρεπωδεστερον δη, ειποντος του νομοθετου σαφως, ως περι προφητου του Σωτηρος
ημων Χριστου "Και εσται ος αν μη ακουσηι οσα "αν λαλησηι ο προφητης εκεινος επι
τωι ονοματι μου, εξολο "θρευθησεται η ψυχη εκεινη εκ του λαου αυτης." Λεγει προς
αυτους Νικοδημος, ο ελθων προς αυτον προτερον, εις ων εξ αυτων Μη ο νομος
ημων κρινει τον ανθρωπον εαν μη ακουσηι πρωτον παρ' αυτου και γνωι τι ποιει; Εις
μεν ο Νικοδημος των ηγουμενων εστι, και τοις αρχην λαχουσιν εναριθμιος, πλην
ουχ ολοκληρως απειθης, ουδε ταις εκεινων απονοιαις εις απαν αμιλλωμενος,
κατανενυγ μενος δε ηδη, και ελευθεραν μεν ουπω την εις Χριστον αγαπην εχων,
πλην ηρεμα τους απο του συνειδοτος ελεγ χους δυσωπουμενος. οτι γαρ και δια
νυκτος δε αφικετο προς αυτον, και εγνωκεναι σαφως διεβεβαιωσατο ως παρα Θεου
τε ηκει διδασκαλος, και ως ουδεις αν δυναιτο 1.707 τοιαυτα σημεια ποιειν, ει μη
Θεον εχοι μεθ' εαυτου, παντας οιμαι μαθειν, τουτο σαφως ειρηκοτος εν αρχηι του
μακαριου Ευαγγελιστου. συντεθαυμακως τοιγαρουν τοις οχλοις τον Ἰησουν,
υποπληττεται πως επαρατος συν εκεινοις αποκε κλημενος. δεινον γαρ αναπεισαι το
συνειδος εν τοις παρα γνωμην ηρεμειν. ως ουν επι τουτωι λελυπημενος, αντεπαγει
την ισην υβριν αυτοις, εμφανως μεν ουπω, λογοις δε τοις εκ νομου το πιθανον
εχουσαν, και ου σφοδρα γυμνην αντεξαγων την αγανακτησιν. του γαρ νομου, φησιν,
εφ' εκαστωι των ζητουμενων πραγματων το "Και εκζητησεις" ακριβως και σαφως, ει
γεγονε το πραγμα τουτο, τοις δικαζουσι λεγοντος, προαλως κατεκρινατε τους ουπω
κεκλημενους εις κρισιν, και πριν τι των παρ' εκεινων ακουσαι ρηματων,
προχειροτατην ουτω την ψηφον επαγετε. υμεις ουν αρα, φησιν, οι αληθε στερον
επαρατοι καταφρονουντες του νομου. γεγραπται γαρ "̓Επικαταρατος πας ος ουκ
εμμενει πασι τοις γεγραμμενοις "εν τωι βιβλιωι του νομου τουτου του ποιησαι αυτα."
δι' ων δε παλιν αγανακτει καταδικαζοντων του δημου των Φαρι σαιων δια μονον το
θαυμασαι τον Ἰησουν, δηλος αν ειη τοις πιστευουσι συναινων. αιδω μεν γαρ ετι
νοσων επιζημιον, ουπω τε κερασας τωι ζηλωι την παῤρησιαν, γυμνην ουχ ορασθαι
την ενουσαν αυτωι πιστιν εφιησι, σκοτεινωι δε ωσπερ αμφιωι τηι υποκρισει
περιβαλων, λανθανει πως ετι συναγορευων Χριστωι· χαλεπον δ' ουν ομως νοσημα
νοσει. χρη γαρ πιστευειν ανυποστολως, καυχωμενους μαλλον ηπερ αισχυνομενους,
και διαφανη μεν παῤρησιαν επιτηδευοντας, 1.708 υποκρισιν δε παραιτουμενους την
δουλοπρεπη· δια γαρ τοι τουτο και ο σοφος διωριζετο Παυλος εργατην
ανεπαισχυντον δει ειναι τον ορθοτομουντα της αληθειας τον λογον· και αυτος δε
 
 

278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

που φησιν εν εαυτωι την αρετην διαλαμπουσαν επιδεικνυς "Ου γαρ επαισχυνομαι το
ευαγγελιον, δυναμις "γαρ Θεου εστιν εις σωτηριαν παντι τωι πιστευοντι." γε γονε
τοινυν· ερω γαρ αυθις αναλαβων· πικρος ο του Νικο δημου λογος· οτου γαρ χαριν
ταις των Φαρισαιων φωναις αυτος αντεπραττετο μονος λεγων, καιτοι πολλους
εχοντος και ετερους του μιαιφονου συστηματος; αλλ' εστι δηλον παντι τωι λοιπον,
ως επειπερ τοις θαυμαζουσι τον Χριστον εναριθμιος ην, επαρατους ανταποφαινει
τους οις ηκιστα εχρην ανοσιως επαγοντας την αραν. Ἀπεκριθησαν και ειπον αυτωι
Μη και συ εκ της Γαλιλαιας εγηγερται. Ἰουδαιος, φησιν, υπαρχων και αυθιγενης, τι
την Γαλιλαιων απειριαν υπεδυς, και τοις αγνοησασι παντελως τα ημετερα
συναμαθαινεις εκτοπως; ομιλησας δε οτι μαλιστα τοις ιερω τατοις γραμμασι, και τοις
εν νομων διαταγμασιν υπαρχων εντριβης, ποθεν ουκ εγνως, φησιν, ως ουκ εστι
προσδοκαν προφητην εκ Γαλιλαιων; σκοπος μεν ουν τοις των Φαρι σαιων λογοις
ενυπαρχει τοιουτος. αθρητεον δε παλιν εκεινο· οι γαρ τους οχλους ως ειδοτας ουδεν
ων εχρην εξεπιστασθαι διαπτυοντες, και επι πολληι λιαν αμαθιαι καταιτιωμενοι, κατα
μυσαττομενοι τε και απαιδευτους αποκαλουντες υπερηφανως, αυτοι τα χειρω
νοσουντες αλισκονται, και της εκεινων απει 1.709 ριας κατ' ουδενα επενεγκοντες
τροπον. εκεινοι μεν τα δια Χριστου λαβοντες θαυματα, και συλλεγοντες ηδη πως
κατα βραχυ την επ' αυτωι πιστιν, ποτε μεν εφασκον "Ὁ Χριστος "οταν ελθηι, μη τι
πλειονα σημεια εχει ποιησαι ων ουτος "εποιησεν;" ποτε δε παλιν της ουτως ορθης
εξελκομενοι γνωμης, απο μονης εσφαλλοντο της Ναζαρετ προς τηι Γαλιλαιων
κειμενης, εν ηι εντεθραφθαι τον Κυριον η θεια διαγορευει γραφη· εφασκον τε δια
τουτο "Μη γαρ εκ της "Γαλιλαιας ο Χριστος ερχεται; ουχι η γραφη ειπεν οτι εκ
"σπερματος ∆αυειδ και απο Βηθλεεμ, της κωμης οπου ην "∆αυειδ, ο Χριστος
ερχεται;" οι δε πλατυ γελωντες επι ταις των δημων απαιδευσιαις, επαρατους δε δια
τουτο καλουντες αυτους, της εκεινων αγνοιας ουκ ησαν εν αμει νοσιν. ιδου γαρ και
αυτοι φασιν Ἐρευνησον και ιδε οτι προφητης εκ της Γαλιλαιας ουκ εγηγερται. Ειποι
δ' αν τις προς αυτους επι τουτοις ευλογως κεκινη μενος Ὦ το νικαν εν απαιδευσιαι
παραχωρουντες ουδενι, ατευκτοι και σκληροι, που της υμετερας οφρυος καυχημα
σοφιας ιχνος εν υμιν; που δε τοις νομομαθεσιν η πρεπουσα συνεσις; ου γαρ
ενδοιαζειν εχρην επι τωι Σωτηρι Χριστωι, καταπειθεσθαι δε μαλλον ουδεν ολως
αναδυομενους τωι Θεωι και Πατρι λεγοντι περι αυτου προς τον αγιον Μωυσεα, οτι
"Προφητην αυτοις αναστησω εκ των αδελφων αυτων "ωσπερ σε." το δε Ἐκ των
αδελφων αυτων, πως ουχι παντως ειναι χρην εκ των Ἰουδαιων και εξ Ἰσραηλ;
αλλωστε των μεν θυραθεν ου δεησεσθε κατηγορων, αυτοι δε δι' εαυτων
ασυνετουντες εξελεγχθησεσθε. διδασκοντος 1.710 μεν γαρ του Σωτηρος ημων
Χριστου, και διαῤρηδην ειποντος " Οτι καταβεβηκα εκ του ουρανου ουχ ινα ποιω το
θελημα "το εμον αλλα το θελημα του πεμψαντος με," πικρα μεν τοτε διελογιζεσθε,
θυμον δε τουτοις ου μετριον επωδινοντες, ελεγετε παλιν "Ουχ ουτος εστιν Ἰησους ο
υιος Ἰωσηφ, ου "ημεις οιδαμεν τον πατερα και την μητερα; πως νυν λεγει "οτι εκ του
ουρανου καταβεβηκα;" οτε τοινυν ωμολογηκας εναργως ειδεναι σαφως τον πατερα
και την μητερα, ᾔδεις που παντως τουτον απο ριζης οντα της εξ Ἰσραηλ· πως ουν
Γαλιλαιον ειναι φῂς τον εξ Ἰουδαιων; πως αλλογενης ο εξ Ἰσραηλ; ου γαρ δη το εν
τηι Γαλιλαιαι εντεθραφθαι χωραι, και χρονους ενδεδιητησθαι τινας, τουτο δη παντως
και του γενους εξιστησι και τον εξ Ἰσραηλ, επει το κωλυον ουδεν Ἰουδαιον ειναι το
γενος τον εκ Γαλιλαιων ορμωμενον, ει προς την των Ἰουδαιων αφικοιτο χωραν.
εικαιον ουν αρα το λεγειν τους οιησιφρονας Φαρισαιους περι του Σωτηρος ημων
Χριστου, οτι εκ της Γαλιλαιας προφητης ουκ εγηγερται. μαλλον γαρ εδει ζητειν πως
αν ειη Γαλιλαιος ο εξ Ἰουδαιων, ουτω τε λοιπον εννοειν την εις Ναζαρετ
ανατροφην, και μη δια τουτο του πιστευειν αποφοιταν. Ἐπιτηρητεον δε παλιν ως
 
 

279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμοθεν εχοντες επισκηπτειν τοις θαυμασι τοις παρ' αυτου, καιτοι προς
ακροτατην ηκονη μενοι δυσμενειαν, απο μονης αντιλεγουσι της χωρας, επειπερ ην
εκ της Γαλιλαιας κατα την ενουσαν αυτοις υπονοιαν. λελυμενης ουν αρα της
εντευθεν αυτοις υποψιας, η πιστις ηδη λοιπον ουκ αμφιβολος, ειπερ ησαν σοφοι.
1.711 Παλιν ουν ελαλησεν αυτοις ο Ἰησους λεγων Ἐγω ειμι το φως του κοσμου.
Ὥσπερ ελεγομεν πρεποντα τοις περι της εορτης γεγραμ μενοις πεποιησθαι τον λογον
τον Ἰησουν, οτε κατα την εσχατην ημεραν ειστηκει βοων "Ει τις διψαι, ερχεσθω προς
"με και πινετω," επειπερ χειμαῤρου το Μωυσεως διε μεμνητο λογιον· ουτω και νυν
επικαιροτατην ποιειται την εξηγησιν, και τηι των πραγματων φυσει χρεωστουμενην.
επειδη γαρ συναφραινοντας τοις οχλοις εθεατο τους διδα σκαλους, και τους
γελωντας τοις γελωμενοις νοσουντας τα παραπλησια, μιαι δε ωσπερ νυκτι τηι της
αμαθιας βεβαπ τισμενους, και ζητουντας μεν επιχειρειν το επ' αυτωι μυστη ριον,
ευρισκοντας δε το παραπαν ουδεν, την αιτιαν ωσπερ της ενουσης αυτοις ασυνεσιας
εις μεσον αγει βοων Ἐγω ειμι το φως του κοσμου. δια πασης, φησι, της αγιας ιοντες
γραφης, και τα επ' εμοι δια των προφητων ειρημενα βασανι ζειν οιομενοι, πολυ της
οδου της ζωης διασφαλλεσθε. και θαυμαστον ουδεν· ου γαρ εστιν εν υμιν ο
αποκαλυπτων μυστηρια, και παντα καταφωτιζων τον κοσμον, ηλιου τε δικην εις τας
των δεχομενων αυτον καταλαμπων καρδιας. τον δε ουκ εχοντα φως εν εαυτωι το
θειον και νοητον αναγκη δη παντως εν σκοτωι περιπατειν, και πολλοις δια τουτο
περιπταιειν τοις ατοπημασιν. οτι δε φως κατα φυσιν εστιν ο Μονογενης, ως εκ
φωτος του κατα φυσιν αναλαμψας του Θεου και Πατρος, δια μακρων ημιν δεδεικται
λογων εν τωι πρωτωι βιβλιωι, ρητου προτεθεντος Ἦν το φως το αληθινον. Ἀθρητεον
δε παλιν οτι φως εαυτον ειναι φησιν ουκ ιδιως η αφωρισμενως των εξ Ἰσραηλ, αλλ'
ολου του κοσμου. και πραγμα μεν δια τουτου φησιν αληθεστατον· αυτον γαρ 1.712
ειναι φαμεν τον οληι τηι φυσει το νοητον ενιεντα φως, και ωσπερ τινα σπερματος
καταβολην παντι τωι κεκλημενωι προς γενεσιν την ανθρωπωι πρεπουσαν
ενσπειροντα συνεσιν, κατα το ειρημενον περι αυτου "Ἦν το φως το αληθινον, ο
"φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον." πλην οιμαι τι τωι λογωι παλιν
εγκατακεχωσθαι πικρον. ει γαρ μη τι τοιουτον ωδινει το ειρημενον, εδει μονον
ειπειν Ἐγω ειμι το φως. επειδη δε του κοσμου προστεθεικεν, οιμαι δη τι τοιουτον
αυτον υπαινιττεσθαι και νυν εθελειν. ην μεν γαρ εν μονηι τηι Ἰουδαιαι γνωστος ο
Θεος, και εν μονωι δε τωι Ἰσραηλ μεγα το ονομα αυτου, βαθυς δε ωσπερ την ετεραν
απασαν γην κατεπιμπλη σκοτος, ουδενος των εν τωι κοσμωι το θειον τε και ουρανιον
εχοντος φως, πλην οτι μονου του Ἰσραηλ. αλλ' ωσπερ το τηνικαδε παντων ομου
των εθνων των εν τωιδε τωι κοσμωι της θεογνωσιας εξωικισμενων, και ωσπερ εν ιδιαι
τινι ταξει κειμενων, "Ἐγενηθη λαος Κυριου "μερις αυτου, σχοινισμα κληρονομιας
αυτου Ἰσραηλ·" ουτω παλιν εφ' ολον τον κοσμον του νοητου μετοισθεντος ηλιου,
και απαραντος μεν των εξ Ἰσραηλ του φωτος, μεθορμιζο μενου δε παρα τοις εθνεσιν,
εξω των ολων ο Ἰσραηλ ηυρι σκετο· "Ὑπομειναντων γαρ αυτων φως εγενετο αυτοις
"σκοτος, κατα το γεγραμμενον, μειναντες αυγην εν αωριαι "περιεπατησαν." ου ματην
ουν αρα φησιν ο Σωτηρ τοις Φαρισαιοις προσλαλων Ἐγω ειμι το φως του κοσμου·
απειλει γαρ ευφυως ως απαναστησεται μεν του Ἰσραηλ, μετακομισει δε την χαριν
εφ' ολον ηδη τον κοσμον, και εφαπλωσει λοιπον ετεροις την της θεογνωσιας ακτινα.
Ἐπιτηρητεον δε οπως, καιτοι παρα τοις ακροωμενοις 1.713 ανθρωπος τε ορωμενος
και μετα σαρκος, ουκ εν εμοι φησι το φως, αλλ' εγω ειμι το φως, ινα μη τις εις υιων
δυαδα διατεμηι Χριστον μετα την δια της ενανθρωπησεως οικονομιαν· εις γαρ Κυριος
Ἰησους Χριστος, ως ο Παυλος φησι, και προ σαρκος και μετα σαρκος, και εις και
μονος κατα αληθειαν Υιος ο εκ Θεου Πατρος Λογος, και οτε γεγονεν ανθρωπος, ουκ
εν μερει τεθεντος του εκ γυναικος ληφθεντος ναου· αυτου γαρ ιδιον το σωμα, και το
 
 

280

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διατεμνειν ολως μετα την σαρκωσιν, κατα γε τον της υιοτητος λογον, δυσφημιας
ουκ αμοιρει. πλην ιστεον, οτι καν σεσαρκωσθαι λεγωμεν, ου μονηι σαρκι
περιβεβλησθαι φαμεν τον του Θεου Λογον, αλλ' εν τωι της σαρκος ονοματι τον
παντα δηλουμεν ανθρωπον. Ὁ ακολουθων εμοι ου μη περιπατησει εν τηι σκοτιαι,
αλλ' εξει το φως της ζωης. Ὑποπειθει παλιν αυτους πανταχοθεν το λυσιτελουν θη
ρασθαι φιλειν, και παιδαγωγεισθαι μαλλον εθελειν τοις αυτου διαταγμασιν, ηγουν
ταις σφων αυτων αμαθιαις ακο λουθειν ελομενους, και αυτης της αιωνιου
στερεισθαι ζωης. οσον δε πειθηνιοις αυτωι γεγονοσι προσεσται το ωφελουν,
υποδεικνυσιν, επειπερ εστι κατα φυσιν αγαθος και "παντας "ανθρωπους θελει
σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας "ελθειν." επειδη δε ᾔδει παλιν αντερουντας ως
Θεος, εικονι πραγματων αρχαιοτεραι συναναπλαττει τον λογον, και εκ των τοις
προγονοις συμβεβηκοτων, οτι προς πολλης αυτοις ωφελειας γενησεται το
ακολουθειν εθελειν αυτωι, διαγορευει σαφως. γεγραπται τοινυν περι των εξ Ἰσραηλ,
οτι "και "ωδηγησεν αυτους εν νεφεληι ημερας, και ολην την νυκτα "εν φωτισμωι
πυρος." οτε γαρ την πλατειαν διεβαδιζον 1.714 ερημον, προς την της επαγγελιας
ειστρεχοντες γην, νεφελη μεν αυτοις εν ημεραι την ηλιακην αποτινασσουσα φλογα
κατα βουλησιν δηλονοτι την θειαν, οροφου δικην επηρτητο· στυλος δε ηγειτο πυρος
της νυκτος μαχομενος σκοτωι, και απλανεστατην τοις ιουσι χαραττων την οδον.
ωσπερουν οι κατ' εκεινο καιρου τωι ηγουμενωι και προελαυνοντι κατακο λουθουντες
πυρι, το πλανασθαι διεφυγον, και κατευθυ της ευθειας και αγιας εφεροντο γης,
ουδεν ολως νυκτος η σκοτους φροντιζοντες· ουτως ο ακολουθων εμοι, τουτεστιν, ο
κατ' ιχνη βαινων των εμων διδαγματων, εσται μεν ουδαμως εν σκοτωι, το δε φως
της ζωης αποκερδανει, τουτεστι, των επ' εμοι μυστηριων την αποκαλυψιν
χειραγωγειν αυτον δυναμενην εις ζωην την αιωνιον. τεχνιτης δε παλιν εις λογους
υπαρχων ο Κυριος, αγριαινοντας ηδη τους Φαρισαιους και λελυττη κοτας ου μικρως,
προσερεθιζει μεν ουδαμως δια του γυμνο τερον λεγειν οτι και μενουσιν εν σκοτωι
και ταις εαυτων απειθειαις εντεθνηξονται· τροπωι δε παλιν ετερωι τουτο λεγων
ευρισκεται, μεταστρεψας επι το χρηστοτερον του λογου την δυναμιν. δι' ων γαρ
ενθαδε τον αυτωι κατακολουθειν ηιρημενον εξειν το φως της ζωης επαγγελλεται, δια
τουτων αυτων υπο δηλοι περιεσταλμενως, ως το επεσθαι παραιτουμενοι, και φωτος
εξουσιν ερημιαν του προς ζωην αυτους ανακομιζειν ισχυοντος. η γαρ ου πασι
καταφανες, και αναμφιλογως παραδεκτον, οτι τοις το ευθυμειν αποφευγουσι
συμβαινειν αναγκη το εναντιον; ην ουν αρα του Σωτηρος ημων ο λογος αληθης, και
το δια της εν αυτωι τεχνης οικονομηθεν ουκ αμφιβολον. 1.715 Ειπον ουν οι
φαρισαιοι Συ περι σεαυτου μαρτυρεις· η μαρτυρια σου ουκ εστιν αληθης. Νωθης και
βραδυνους ο Φαρισαιος, και δυσαγωγος λιαν εις το δυνασθαι κατιδειν την του
Κυριου θεοτητα· πλαναται δε παλιν δια την σαρκα, και πλεον ουδεν των ορωμενων
φανταζεται. πολυ γαρ τοις υπερ ανθρωπον ρημασι κεχρη μενον ορων, και
θεοπρεπεστατων επακουσας λογων, ανθρω πον ετι κοινον εννοει, προς το της
θεοτητος περιφανες ου βλεπων, ουδε τον της διανοιας ανοιγνυς οφθαλμον προς το
επαθρησαι τον Ἐμμανουηλ. τινι γαρ αν και πρεποι το λεγειν "Ἐγω ειμι το του
κοσμου φως," ει μη ενι και μονωι τωι κατα φυσιν Θεωι; τις των αγιων προφητων
τοιαυτην ειπειν απετολμησε φωνην; ποιος ημιν των αγγελων τοιουτον εῤρηξε
λογον, ολην ημιν την θεοπνευστον περινοστουντες γραφην, και τον ιερον και θειον
περιεργαζομενοι λογον, αυτο δη τουτο δεικνυτωσαν. αλλ' ουδενα των αναγκαιων
τιθε μενοι λογον, αντερειν οτι πρεπει λογιζονται, και επ' εκεινο χωρουσι θερμως ο
μονον ισασιν ακριβως, το της φιλοψογιας εγκλημα φημι. διασυρουσι γαρ ως ουκ
οντα το φως του κοσμου, κατηγορουντες των παρ' αυτου λεγομενων, ουκ ειναι τε
αληθη την παρ' αυτου μαρτυριαν διαβεβαιουμενοι. "Σοφοι "γαρ εισι του
 
 

281

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακοποιησαι, το δε καλως ποιησαι ουκ "εγνωσαν," ανατρεψειν τε και σφοδρα
κιβδηλως υπολαμ βανουσι δυνασθαι την μαρτυριαν αυτου, απο ψιλης και μονης της
παρ' ημιν συνηθειας, ουκ εκ νομικων ενταλματων ακυρουν επιχειρουντες αυτην.
Που γαρ ο νομος, διδασκετωσαν παλιν, αβεβαιον ειναι φησι την τινος μαρτυριαν
περι εαυτου· φορτικον μεν γαρ πως εστι, και ουκ οιστον εσθ' οτε τισι το τινα των
οντων 1.716 τυχον επιμαρτυρειν εαυτωι τα εξαιρετα. και γουν ο σοφω τατος
παροιμιαστης "Ἐγκωμιαζετω σε φησιν ο πελας και "μη το σον στομα, αλλοτριος και
μη τα σα χειλη·" πλην ου παντως διεψευσμενον οραται το υπο του τυχον περι
εαυτου λελεγμενον. ηκετω γαρ τις ημιν των Φαρισαιων εις μεσον, ειτα τι δρασωμεν
διδασκετω τον μακαριον Σαμουηλ εαυτωι μαρτυρουντα τα καλλιστα. ευρισκεται γαρ
που τοις εξ Ἰσραηλ απολογουμενος και λεγων "Μαρτυς Κυριος εν "υμιν και μαρτυς ο
χριστος αυτου σημερον εν ταυτηι τηι "ημεραι, οτι ουχ ευρηκατε εν ταις χερσι μου
ουδεν." αλλ' ειπερ ο νομος εαυτωι μαρτυρειν τινα διεκωλυε, πως ειπε μοι παρ' ουδεν
αυτον εποιησατο Σαμουηλ, καιτοι της θειας γραφης λεγουσης περι αυτου "Ἅγιος ην
Μωυσης και "̓Ααρων εν τοις ιερευσιν αυτου, και Σαμουηλ εν τοις "επικαλουμενοις
αυτον· επεκαλουντο τον Κυριον, και αυτος "επηκουεν αυτων· εν στυλωι νεφελης
ελαλει προς αυτους· "εφυλασσον τα μαρτυρια αυτου, και τα προσταγματα "αυτου α
εδωκεν αυτοις." οραις οτι συνεπλακη τωι μακαριωι Μωυσει ως συντρεχουσαν εχων
εκεινωι την αρετην, και ως ακριβης νομοφυλαξ μαρτυρειται δια του Πνευματος; πως
ουν παρεβη τον νομον εαυτωι μαρτυρησας, ειποι τις αν; αλλ' ου παρεβη· μαρτυρειται
γαρ ως φυλασσων, και μεμαρτυ ρηκεν εαυτωι. νομος ουν αρα το μαρτυρειν εαυτωι
των οντων ουδενα κωλυει. τι δε προς τουτοις ερουμεν, οταν ιδωμεν λεγοντα τον
μακαριον ∆αυειδ "Κυριε ο Θεος μου, ει εποιησα "τουτο, ει ανταπεδωκα τοις
ανταποδιδουσι μοι κακα;" αλλα και προς τουτο φησιν ο μακαριος Ἱερεμιας "Κυριε
παντο "κρατωρ, ουκ εκαθισα εν συνεδριωι αυτων παιζοντων, αλλ' "ηυλαβουμην απο
προσωπου χειρος σου·" Παυλος δε παλιν ο σοφωτατος, καιτοι "πεπαιδευμενος κατα
ακριβειαν "τον πατρωιον νομον," καθαπερ ουν και αυτος που διε 1.717 μαρτυρατο
"Ουδεν γαρ εμαυτωι συνοιδα" διαῤρηδην αναβοαι. Λεγετω τοιγαρουν εφ' εκαστωι
τουτων ο Φαρισαιος Συ περι σεαυτου μαρτυρεις, η μαρτυρια σου ουκ εστιν αληθης, ει
και οτι μαλιστα τοις επιτιμαν αυτωι μη παραιτουμενοις τωι παντων ∆εσποτηι, το κατα
των αλλων τα χειριστα δραν ιππηλατων. πλην εκεινο λεγομεν αναλαβοντες
εισαυθις, ως ουκ αναγκαια μεν εκ νομικων ενταλματων η των Φαρισαιων
αντιῤρησις, απο δε μονου πεποιημενη του κρατουντος εν συνηθειαι, και του μη
πρεπειν δοκουντος τοις επιεικεσι τον τροπον· λοιδορια δε μαλλον εστιν η αντιῤρησις
νομικη, υποκλεπτουσα πως αυτου τους ηδη θαυμαζοντας και οτι προσηκει πιστευειν
αναπεπεισμενους. διασυρουσι γαρ ως ουκ αληθευοντα, και την των ειρημενων
αρτιως παραφθει ροντες πιστιν, ουδε φως κατα αληθειαν ειναι φασι, τον εκ της
δυσφημιας ολεθρον ταις εαυτων επαντλουντες οι δειλαιοι κεφαλαις. Ἀπεκριθη
Ἰησους και ειπεν αυτοις Ἐαν εγω μαρτυρω περι εμαυτου, αληθης εστιν η μαρτυρια
μου, οτι οιδα ποθεν ηλθον και που υπαγω. Τουθ' οπερ εστι κατα φυσιν και αληθως
εαυτον φασκον τος ειναι του Χριστου "Ἐγω γαρ ειμι το φως του κοσμου," διαῤρηδην
ανεφωνει· διεψευσθαι παλιν αυτον η φιλοκιν δυνος των Φαρισαιων ωιηθη πληθυς.
ου γαρ ᾔδεσαν ασυνε τουντες εκτοπως, οτι την ιδιαν τινες οταν γε εκδιηγουνται
φυσιν, και τα ουσιωδως αυτοις ενυπαρχοντα λεγουσιν, ου φιλοκομπως αυτους
τουτο δραν τα εικοτα φρονουντες υπο τοπησομεν, αλλ' ουδε δοξαν ερουμεν
φιλοθηρειν την δια κενον, εκτρανουν δε μαλλον, οπερ εισιν αληθως. οιον δε δη
1.718 τι παλιν επι τουτωι φαμεν, οταν αγγελος ειπηι την ιδιαν κατασημαινων φυσιν
Ἄγγελος ειμι· ει και οταν ανθρωπος τουθ' οπερ εστιν επιδεικνυων λεγει Ἄνθρωπος
ειμι· αλλα και ει τις ηλιωι περιθειη φωνην, ειτα κακεινος της εαυτου φυσεως το ιδιον
 
 

282

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκδιδασκων Ἐγω, φαιη, τον ουρανιον δια θεων κυκλον, λαμπρον αφιημι φως τοις
επι της γης· ουχ εαυτωι τις αυτον τα μη προσοντα μαρτυρειν, αλλ' οπερ οντως εστι
κατα φυσιν, ευλογως οιησεται. τον αυτον οιμαι τροπον και επι του Σωτηρος ημων
Χριστου, καν φως εαυτον ειναι λεγηι, ταληθες ερει, και ουδεν ηττον εξωθεν
επικομπαζων αλωσεται. ου συνεντες τοιγαρουν τον Ἐμμανουηλ οι πολλοι συζωντες
απαιδευσιαι, φιλοδοξειν μεν αυτον υπολαμβανουσιν, ως ενι δε των καθ' ημας
επιφυονται, και ου καταπεφρικασι λεγοντες "Ἡ μαρτυρια σου ουκ εστιν αληθης," τωι
μη ειδοτι το ψευδεσθαι· ου γαρ "ευρεθη δολος εν τωι στοματι "αυτου," καθα
γεγραπται. αλλ' εδει παλιν πολυ δη λιαν της αληθειας απεσφαλμενους, και
αποφοιτωντας του πρε ποντος λογισμου χειραγωγησαι τους πλανωμενους και ανε
ξικακως οτι του πρεποντος διημαρτηκασιν ειπειν, τωι ανωθεν οντι και εκ Θεου
Πατρος γεγεννημενωι, το και ψευδεσθαι φιλειν ανοσιως επιγραφοντες. αληθης γαρ
φησιν εστιν η εμη μαρτυρια καν εγω μαρτυρω περι εμαυτου. ανθρωποις μεν γαρ εκ
φιλαυτιας εσθ' οτε το θελειν εαυτοις επιμαρτυρειν τα καλλιστα, καν ει μη τυχοιεν
εχοντες, οραται προσπε φυκος· ευολισθος γαρ εις το φαυλον η φυσις· αλλ' ουκ εμοι,
φησι, το δυνασθαι ταυτα προσεστι νοσειν τοις απο της γης. οιδα γαρ ποθεν ειμι· φως
εκ φωτος δηλονοτι, και Θεος αληθινος εκ Θεου Πατρος αληθινου αβατον ασθενειας
εχων την φυσιν. ει γαρ και ανθρωπος γεγονα φησι δια την εις 1.719 ανθρωπους
αγαπην, αλλ' ου δια τουτο της θεοπρεπους αξιας ερημος ων γνωσθησομαι· μενω δε
παλιν οπερ ειμι κατα φυσιν, τουτεστι Θεος. αποδειξις δε τουτου σαφης, το ειδεναι
που υπαγω· αναβησομαι γαρ εις ουρανους προς τον εξ ουπερ ειμι Πατερα. οπερ οιμαι
φαιη τις αν ουκ ανθρωπωι πρεπειν ενι των καθ' ημας, αλλα τωι κατα φυσιν Θεωι, και
ει γεγονεν ανθρωπος. ουκουν το μεν οιδα ποθεν ειμι, το εκ του Πατρος κατα φυσιν
ειναι τον Υιον υπαινιττεται· το δε Που υπαγω, θεοπρεπους μεν εξουσιας επιδειξις.
ανεισι γαρ ως Θεος επανω των ουρανων, ως ο Παυλος φησιν· απειλην δ' ουν ομως,
ει και ου σφοδρα σαφως, τηι των Ἰουδαιων ανοσιοτητι πρεπουσαν εχει. ως γαρ οσον
ουδεπω παντως μεν απαναστησεται του γενους αυτων, εν τουτοις οραται λεγων, εν
ερημιαι δε του θειου φωτος καταλελοιπως, εν αγνοιαι και σκοτωι βαθει γενεσθαι
παρασκευασει, οπερ αυτοις εν ετεροις σαφεστερον φαινεται διειπων "Ἕως γαρ το
"φως εχετε, φησι, περιπατειτε εν τωι φωτι, ινα μη η σκοτια "υμας καταλαβηι." Ὑμεις
κατα την σαρκα κρινετε, εγω κρινω ουδενα. Ἀξιεραστοτατηι πραοτητι παλιν τον
απαντων Κυριον αποκεχρημενον ευρησομεν· ου γαρ ισοσταθμοις οργαις τους
δυσφημουντας αυτον ανταμειβεται, καιτοι πικρας ᾔδει μετα σχειν οφειλοντας δικας·
αλλα τους των ιατρων επιεικε στερους απομιμουμενος δικαιως αν οιμαι καν τουτωι
θαυμα ζοιτο. οι μεν γαρ τας των αῤρωστουντων ολιγωριας εν ουδενι πολλακις
τιθενται λογωι, ανεξικακουντες δε τληπαθε στατα παλιν αυτοις επικουρον ποιουνται
την τεχνην, το πεφυκος ανιαν αφανιζοντες, και διαλοιδορουμενοι εσθ' οτε, το
συντελουν εις υγειαν εξηγουμενοι μεταπειθουσι πως επι το δραν επειγεσθαι τα
συμφεροντα, και της νοσου την 1.720 αιτιαν καταλευκαινουσιν. ο δε Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος και δυσφημουντων ανεχεται, και λοιδορουμενος ωφελει,
καταδεσμει των υβριζοντων τα τραυματα· αλλα και ποθεν αυτοις συνεβη νοσειν της
εις αυτον απιστιας τα εγκληματα, καταλεγει διαφανεστατα. υμεις γαρ φησι κατα την
σαρκα κρινετε, τουτεστι, πλανασθε, και λιαν εικοτως, επειπερ ορατε προς μονην
ταυτην την σαρκα, καιτοι πολυ δη μαλλον τηι των εργων μεγαλοπρεπειαι προσεχειν
οφει λοντες· ενα δε των καθ' υμας ειναι πιστευοντες δια το κατημφιεσθαι τηι
υμετεραι σαρκι, εξηπατησθε δεινως, και το βαθυ της μετα σαρκος οικονομιας ουκ
επαθρουντες μυστηριον, αβουλοτατην επ' εμοι την ψηφον οριζετε, ψευδεσθαι
λεγοντες την αληθειαν. εγω δε το κρινειν υμας εις καιρον ετερον υπερθησομαι "Ου
γαρ απεστειλεν ο Θεος τον Υιον εις τον "κοσμον ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα
 
 

283

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωθηι ο κοσμος." Οιμαι μεν ουν ουκ ακομψως λελυσθαι το εν τωι προκει μενωι
ζητουμενον· ιεναι δε παλιν και δι' ετερων εξεσται θεωρηματων τον επ' αυτωι καθ'
οσον ενδεχεται καταλεπτυ νουσι νουν. υμεις φησι κατα την σαρκα κρινετε, εγω ου
κρινω ουδενα. ουδεν φησιν εχοντες το παραπαν εγκαλειν, αλλ' ουδε τοις ημετεροις
τερατουργημασιν ευλογως αν επισκηψαι δυναμενοι, δια μονην μεν την σαρκα
κατασμικρυνετε, και επειπερ ανθρωπος ορωμαι καθ' υμας, εν τωι μηδενι δυσσεβως
κατεταξατε. αλλ' εγω φησιν ου δια ταυτην υμας κατακρινω την αιτιαν. ου γαρ
επειπερ ανθρωποι την φυσιν εστε, δια τουτο παντως υμας λογιουμαι το μηδεν, ουδε
δια τουτο δικην αποδωσετε τωι Κριτηι. ουκ επιτιμω τηι φυσει, ου κατα δικαζω των
εμαυτου δημιουργηματων, ουδεν εν ανθρωπωι το πλημμελημα δια τον ανθρωπον
ειναι φημι. αλλ' υμεις μεν 1.721 δια την σαρκα το μηδεν ειναι με λογιζεσθε, και δια
τουτο κατεκρινατε· εγω δε ουχ ουτω λελογισμαι περι υμων, αλλα τι μεγα και τιμιον
χρημα τον ανθρωπον, ει και γεγονεν απο γης, επισταμενος· καιτοι Θεος υπαρχων
αληθινος, και εν μορφηι γεγεννηκοτος με Πατρος, εμαυτον εταπεινωσα μορφην
δουλου λαβων, και ανθρωπος γεγονως· εφ' ωι δη νυνι μονωι κατακρινομαι παρ'
υμων, καιτοι κρινων αυτος επι τουτωι μηδενα. και εαν κρινω εγω, η κρισις η εμη
δικαια εστι και αληθης, οτι μονος ουκ ειμι, αλλ' εγω και ο πεμψας με Πατηρ. Ἆρ'
ουν, ερει τις τυχον των ταναντια τοις της Ἐκκλησιας" φρονουντων δογμασι, δια
τουτο και μονον κρινειν ορθως οιδεν ο Υιος, επειπερ αυτωι τουτο δρωντι συνεστιν ο
Πατηρ; τουτου δε τηιδε κειμενου, και εχοντος αληθως, τι λοιπον εστι το διακωλυον
ειπειν δια βουλης του Πατρος πηδαλιουχεισθαι τροπον τινα προς ορθοτητα τον Υιον,
ουκ εχοντα τουτο τελειως, η και ανεγκλητως δυναμενον κατορ θουν εξ εαυτου; Τι
ουν αρα και ημεις τοις παρ' εκεινων αντερουμεν λο γοις; δυσσεβες υμων, ω ουτοι, το
φρονημα, και μοναις ταις Ἰουδαιων απονοιαις οτι μαλιστα πρεπωδεστατον· ου γαρ
ως ουκ εχων το δικαια κρινειν εξ εαυτου δυνασθαι, τα τοιαυτα φησιν ο Υιος·
επιμαρτυρησει γαρ αυτωι λεγων και ο μελωι δος εν Πνευματι "Ὁ Θεος κριτης
δικαιος." οτι δε κριτης ετερος παρ' αυτον ουδεις, αυτος εισδραμειται μαρτυς ημιν εν
ευαγγελιοις ειπων "Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα "πασαν την κρισιν
δεδωκε τωι Υιωι." αρα ουν ως ουκ ειδοτι κρινειν ορθως την κρισιν δεδωκεν ο Θεος
και Πατηρ; αλλ' οιμαι της απασων εσχατης απονοιας δοιη τις αν το ουτως 1.722
διακεισθαι περι της δικαιοσυνης του Πατρος, τουτεστι του Υιου. οιδε γαρ ο Πατηρ το
ιδιον γεννημα, δεδωκεν αυτωι την κρισιν, το δικαια κρινειν δυνασθαι και δια του
δουναι σαφως επιμαρτυρων. εστι τοιγαρουν προδηλοτατον, ως ουκ ασθενων περι το
τα δικαια κρινειν συνδικασειν εαυτωι τον Πατερα φησιν, αλλ' ωδινει τινα θεωριαν
το προκειμενον τοις ανωτερω συγγενη και ακολουθον. τι δη ουν αρα βου λεται
δηλουν, ερουμεν σαφως. Ὑμεις, φησιν, ω των Ἰουδαιων ηγεμονες και διδασκαλοι,
πονηραν επ' εμοι και αδικω τατην εποιησασθε κρισιν· δια γαρ μονην την σαρκα το
μηδεν ηγεισθαι δειν υπολαμβανετε, καιτοι κατα φυσιν οντα Θεον. εγω δε κρινειν τα
καθ' υμας αρξαμενος, ου τοιαυτην καθ' υμων εξοισω την ψηφον· ου γαρ επειπερ
εστε κατα φυσιν ανθρωποι, δια τουτο κολαζεσθαι πρεπειν υμας οιησομαι δειν· εχων
δε μαλλον εφ' απασι συνθελητην και συνδικαστην τον Πατερα, κατακρινω δικαιως
υμας. και δια ποιαν αιτιαν; ου γαρ εδεξασθε τον ουρανοθεν ηκοντα, και ως υμας εκ
Πατρος απεσταλμενον εξυβριζοντες ου διαλελοιπατε, τον επι σωτηριαι των ολων
επιδημησαντα κατεσμικρυνατε με δια μονην την σαρκα, μακραν που τον αει φιλον
υμιν απολακτισαντες νομον. που γαρ ειπε μοι Μωυσης καταδικαζειν χρηναι κελευει
τινος δια το ανθρωπον ειναι την φυσιν; ουκουν αδικα μεν υμεις και κρινετε και
λογιζεσθε· ου γαρ εχετε συνεθελητην εν τουτοις τον νομον, μονοι δε κατα παντος
τολματε δεινου, τας εκ των θειων θεληματων συμπνοιας ουκ εχοντες· εγω δε ουχ
ουτως, συνδρομον γαρ ωσπερ και συνευδοκητην εχων εφ' απασι τοις καθ' υμων εν
 
 

284

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμαυτωι τον Πατερα, κρινω δικαιοτατα παραδιδους εις ερημωσιν ολην 1.723 υμων
την χωραν, και ταις εκ πολεμου καταχωννυων συμ φοραις, αλλα και αυτης της των
ουρανων βασιλειας εκ πεμπων τους ουτω λελυττηκοτας κατα του σωζειν εθε
λοντος, και δια ταυτην αφιγμενου την αιτιαν εν ανθρωπινωι σχηματι. Και εν τωι
νομωι δε τωι υμετερωι γεγραπται οτι δυο ανθρωπων η μαρτυρια αληθης εστιν. εγω
ειμι ο μαρτυρων περι εμαυτου, και μαρτυρει περι εμου και ο πεμψας με Πατηρ.
Συνδικασειν εαυτωι τον Θεον και Πατερα και συγκατα κρινειν τους εις αυτον
δυσσεβουντας ειπων, δεχεται την των προσωπων δυαδα και προς ετερον τι
χρησιμον. εγω μεν γαρ, φησιν, οπερ ειμι κατα φυσιν, τουτο και λεγειν ου
παραιτησομαι. φως μεν γαρ ειμι του κοσμου, και φιλο κομπειν μεν ολως ουκ αν τωι
δοκοιην εγω· ου γαρ επ' οθνειοις πλεονεκτημασιν, αλλα τοις εμοι προσουσιν ου
σιωδως σεμνυνομαι. πλην ει ταυτα λεγων, ουκ αξιοχρεως ειναι δοκω προς το χρηναι
λαβειν παρ' υμων την επ' αληθειαι συνεσιν, επειπερ ειμι μονος, και εμαυτωι μεμαρ
τυρηκα, παραληψομαι συνεργουντα τε και συμψηφιουμενον τοις εμοις
πλεονεκτημασι τον Θεον και Πατερα. συνθαυ ματουργει γαρ μοι, φησιν, ως ορατε,
και συνεργαζεται. οσον μεν γαρ ηκεν εις ανθρωπου φυσιν, ουκ αν τι δρυην εγω, ει
το ειναι Θεον κατα φυσιν ουκ εχω· οσον δε εις το υπαρχειν εκ Πατρος, εχειν τε εν
εμαυτωι τον Πατερα, και παντα δυνασθαι κατορθουν ομολογω, και τηι του
γεννησαντος μαρ τυρουμαι φυσει· ως γαρ δια την ταυτοτητα της ουσιας εχων αυτον
εν εμαυτωι, επι το παντα κατορθουν αδιακωλυτως ερχομαι. εχει γαρ ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος απο μεν 1.724 της θειας φυσεως το παντουργικον ως Θεος, και ει
πεφηνεν ανθρωπος· μαρτυρειται δε και παρα του Πατρος, ως συνερ γατην αυτον εφ'
απασιν εχων κατα το ειρημενον παρ' αυτου "̓Απ' εμαυτου ποιω ουδεν· ο δε Πατηρ ο
εν εμοι μενων "ποιει τα εργα αυτος." λογιζομεθα δε συνεργαζεσθαι τωι Υιωι τον
Πατερα, ουχ ως ατονουντι τυχον ιδιαν τινα και ετεραν συνεισαγοντα δυναμιν προς
την των τελουμενων κατορθωσιν. ει γαρ ουτω νοουμεν, ατελη παντως ειναι
δωσομεν και την του Πατρος δυναμιν και την του Υιου, ει γε δι' αμφοιν αποτελειται
τι των παραδοξων· ωσπερ ουκ αρκουντος εις την χρειαν ενος. ευσεβεστερον δε και
νοουντες και δεχομενοι το ειρημενον, ερουμεν παλιν, ως επειπερ εστιν εν Πατρι και
Υιωι και μια θεοτης, και της αυτης φυσεως απαραλλακτος εξουσια τε και δυναμις,
εσται δηπου παντως εργα του Θεου και Πατρος τα του Υιου, εργα δε αυ παλιν του
Υιου τα του Θεου και Πατρος. λεγει δε το Ουδεν απ' εμαυτου ποιω, ουχ ως υπηρετης
η υπουργος, η και εν μαθητου τινος ταξει διακειμενος, και περιμενων το
διακελευεσθαι παρα του Πατρος, η και διδακτικος προς το κατορθουν ιεναι τα
παραδοξα· εκεινο δε μαλλον ακριβεστατα κατασημαινων, οτι της ουσιας εκπεφυκως
του Θεου και Πατρος, και φωτος τινος δικην εκ των αδυτων αυτου κολπων αῤρητως
τε και αναρχως αναφυς, και συνυπαρχων αιδιως αυτωι, εικων τε και χαρακτηρ της
υποστασεως αυτου και υπαρχων και νοου μενος, την αυτην αυτωι γνωμην, ιν' ουτως
ειπω, και την εφ' απασιν ενεργειαν εχει. ινα γαρ διδαξηι σαφως οτι και συνεθελητης
εστι προς απαντα τωι Γεννητορι, ποιω, φησιν, ουδεν απ' εμαυτου· ομοιον γαρ ως ει
ελεγεν Ουκ εξυκισμαι ποι προς ιδιαν τινα θελησιν, την ουκ ενουσαν τωι Θεωι και
1.725 Πατρι. οσα πεφυκεν η του Πατρος βουλεσθαι τε και λογι ζεσθαι φυσις, ταυτα δη
παντως εστι και εν εμοι, επειπερ των εκεινου κολπων εξελαμψα, και ειμι καρπος
αληθινος της ουσιας αυτου. δυσχερη μεν ουν ταυτα προς εξηγησιν, και το
εκτρανουσθαι δια γλωσσης ουκ αταλαιπωρον το και αυταις εσθ' οτε ταις διανοιαις
ουκ εφικτον. εις ευσεβη δ' ουν ομως θεωριαν, εις οσονπερ αγοντες ενδεχεται τα
τοιαυτα, μισθον εαυτοις περιποιησομεν τον ουρανιον, ατρωτον τε ουτω και
ακλονητον ταις εις ετερον τι παρατροπαις τον εαυτων διατη ρησομεν νουν.
Σημειωτεον δε οτι προσθεις ο Σωτηρ και λεγων προς Ἰουδαιους Και εν τωι υμετερωι
 
 

285

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε νομωι γεγραπται, καταδεχε σθαι λοιπον ως εξ αναγκης αναπειθει τους Φαρισαιους
την των προσωπων δυαδα. μαρτυρω μεν γαρ εγω περι εμαυτου, φησιν, συλληψεται
δε μοι και προς τουτο και ο Πατηρ· αρα ουν εσται παρ' υμιν δεκτη η των μαρτυρων
δυας νομικωι βεβαιουμενη γραμματι, η παλιν εις μονον ορωντες τον επ' εμοι
φθονον, ουδε τον υμιν τεθαυμασμενον τηρησετε νομον; Ἔλεγον ουν αυτωι Που εστιν
ο Πατηρ σου; Καν τουτωι δη μαλιστα της των Ἰουδαιων ασυνεσιας πας τις ουν, οιμαι,
και λιαν εικοτως καταβοησειε το προφητικον εκεινο λεγων "Ἰδου λαος μωρος και
ακαρδιος." μακρου γαρ πολλακις προς αυτους γεγονοτος του λογου παρα του Σω
τηρος ημων Χριστου, ανω τε και κατω τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον
ονομαζοντος, προς τοσαυτην οι δειλαιοι κατολισθαινουσιν ανοιαν, ως αποτολμησαι
λεγειν Που εστιν ο Πατηρ σου; λογιζονται μεν γαρ περι μεν του οντος εν τοις
ουρανοις Θεου το παραπαν και Πατρος ουδεν, περιβλεπονται δε μαλλον και ζητουσι
τον Ἰωσηφ, αυτον ειναι πατερα Χριστου, και ουχ ετερως εχειν τε πεπιστευκοτες.
οραις ουν 1.726 οπως λαος οντως μωρος και ακαρδιος ευλογως αποκεκληται· τον γαρ
της διανοιας οφθαλμον ουδ' οσον των επιγειων ανακουφιζειν δυναμενοι,
δεικνυουσιν αληθες το επ' αυτοις ειρημενον "Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων
του μη "βλεπειν, και τον νωτον αυτων διαπαντος συγκαμψον·" ζυων μεν γαρ των
αλογων συνεκαμφθη τα νωτα, τουτο γαρ παρα της φυσεως εχοντων το σχημα, και
ορθοτενες εν αυτοις ουδεν. αλλα και των Ἰουδαιων ο νους απεκτηνωθη τροπον
τινα, και νενευκεν αει προς το κατω, βλεπει δε των ουρανιων ουδεν. η γαρ ουχι και
εξ αυτου του πραγματος εις τον επι τουτο λογον αριστα παιδαγωγουμενοι
φρονουμεν τε και λογιζομεθα περι αυτων αληθη; ει γαρ ολως ελογιζοντο τον εν τοις
ουρανοις Πατερα και Θεον, πως αν εζητησαν τον ασωματον εν τοπωι; πως δ' αν, ειπε
μοι, περι του τα παντα πληρουντος Θεου, το Που εστιν αβουλοτατα λεγοντες, ουχ
οληι μαχονται τηι θειαι γραφηι, καιτοι τον περι του Θεου λογον ως ενι διεξιων ο
θεσπεσιος μελωιδος, και το παντα δυνασθαι πληρουν αναθεις αυτωι "Που πορευθω,
φησιν, απο "του πνευματος σου, και απο του προσωπου σου που φυγω; "εαν αναβω
εις τον ουρανον, συ ει εκει, εαν καταβω εις τον "ᾅδην, παρει· εαν αναλαβω τας
πτερυγας μου κατ' ορθρον "και πορευθω εις τα εσχατα της θαλασσης, και γαρ εκει η
"χειρ σου οδηγησει με, και καθεξει με η δεξια σου." αλλα και αυτος ημιν ο επι
παντων Θεος, οτι μη τοπωι περιγραπτην φυσιν εχει καθαρως επιδεικνυς, προς αυτους
τους ουτω φησιν ανοσιους Ἰουδαιους "Μη ουχι τον ουρανον και την "γην εγω
πληρω, λεγει Κυριος· ποιον οικον οικοδομησετε "μοι; η τις τοπος της καταπαυσεως
μου; ο ουρανος μοι "θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων μου." εστι τοι γαρουν δια
παντων οραν αμαθαινοντας Ἰουδαιους, οτε λεγουσι τωι Σωτηρι Χριστωι Που εστιν ο
Πατηρ σου; ει μη 1.727 περι του κατα σαρκα νομισθεντος πατρος τα τοιαυτα φασι,
ληρουντες καν τουτωι. εικος δε δη τι και ετερον υπαινιττε σθαι βαθυ των Ἰουδαιων
τους λογους. επειδη γαρ ᾤοντο μεμοιχευσθαι προ γαμου την αγιαν παρθενον,
ταυτηιτοι και μαλα πικρως ως μηδε ειδοτι τωι Χριστωι τον εξ ουπερ εστι
διαλοιδορουνται λεγοντες Που εστιν ο πατηρ σου; ληρουντες. Ἀπεκριθη Ἰησους Ουτε
εμε οιδατε ουτε τον Πατερα μου· ει εμε οιδατε και τον Πατερα μου αν ειδητε. Ἀληθης
ο λογος, και ουδαμοθεν επι τωι διεψευσθαι κατη γορεισθαι δυναμενος. οι γαρ οντως
εξ Ἰωσηφ, ηγουν εκ πορνειας, νομιζοντες ειναι τον Χριστον και τον εκ Θεου Πατρος
αγνοησαντες πεφηνοτα Λογον, πως ουκ ευλογως ακουσονται το Ουτε εμε οιδατε
ουτε τον Πατερα μου; ει γαρ ᾔδεσαν τον εκ Θεου και Πατρος πεφηνοτα Λογον, και δι'
ημας εν σαρκι γεγονοτα κατα την θειαν γραφην, επεγνωσαν αν και τον τουτου
γεννητορα. ακριβεστατη γαρ επιγνωσις του Πατρος δι' Υιου ταις των
φιλομαθεστερων διανοιαις εγγινεται, καθα και αυτος που διεβεβαιωσατο λεγων ως
προς Θεον και Πατερα "Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις "ανθρωποις." και παλιν
 
 

286

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ "εμου." επειδη γαρ επεγνωμεν τον Υιον, επεγνωμεν
εξ αυτου τον γεννησαντα. εισφερεται μεν γαρ δι' αμφοιν η θατερου περινοια, και
συνειστρεχει μεν παντως ονομασθεντι τωι Πατρι και η του γεννηματος μνημη·
συμβαδιζει δε παλιν του Υιου σημασιαι το του γεννησαντος ονομα. δια γαρ τοι τουτο
θυρα τις ωσπερ εστι και οδος, εις επιγνωσιν 1.728 αποφερουσα την περι του Πατρος,
ο Υιος. ουτω και φησιν "Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου·" δει γαρ
προτερον ημας τι κατα φυσιν εστιν ο Υιος, κατα γε το εγχωρουν, εκμαθειν, ειθ'
ουτως ως εξ εικονος και χαρακτηρος ακριβεστατου συνειναι καλως το αρχετυπον.
οραται γαρ ο Πατηρ εν Υιωι, και καθαπερ εν εσοπτρωι τηι του ιδιου γεννη ματος φυσει
διαφαινεται. ει δε τουτο αληθες, ωσπερ ουν εστιν αληθες, δυσωπεισθω παλιν ο
θεομαχος Ἀρειανος. αναγκη γαρ ομοιον ειναι κατα παντα λογον τε και τροπον αυτωι
τον χαρακτηρα της ουσιας αυτου, ινα μη ετερον τι παρ' οπερ εστιν ο Πατηρ
υπολαμβανηται εν Υιωι διαλαμπον απαραποιητως· και ει αγαπαι το εν Υιωι
γνωριζεσθαι και εν αυτωι διαφαινεσθαι, παντως δηπου και ομοουσιον, και της
ενουσης αυτωι δοξης οιδεν οντα κατ' ουδεν ολως χειρονα· ου γαρ αν ηθελησεν εν
ελαττοσιν ειναι πιστευεσθαι, παρ' οπερ εστι κατα φυσιν αυτος. επειδη δε τουτο και
αγαπαι και βεβουληται, πως ουκ αναγκη λοιπον ομοιον ειναι κατα παντα τροπον
ομολογειν τωι Πατρι τον Υιον, ινα τις δι' αυτου γινωσκηι και τον γεννητορα, καθαπερ
ηδη προειρη καμεν, απο της εικονος επι το αρχετυπον αναβαινων ορθως,
ακατηγορητον εχειν δυνηται την επι την αγιαν Τριαδα δια ληψιν. ουτω μεν ουν ο
γινωσκων τον Υιον, οιδε και τον Πατερα. κατανοει δε οπως μετα του λεγειν τα
αληθη προς Ἰουδαιους ο Κυριος, και τινα τεχνην ετεραν παραπλεκει τωι λογωι·
σαφως γαρ ειπων Ουτε εμε οιδατε ουτε τον Πατερα μου, τον των Ἰουδαιων
υπεξελκει νουν εις το μη μονα περι αυτου φρονειν τα ανθρωπινα, μητε μην οιεσθαι
κατα αληθειαν υιον αυτον ειναι του Ἰωσηφ παραληφθεντος οικονομικως, ζητειν δε
μαλλον και περισκεπτεσθαι, τις μεν ο εν τηι σαρκι Λογος, τις δε ο τουτου κατα φυσιν
Πατηρ.
2.1 ΚΕΦΑΛΗ Γ. Ὅτι ου της Ἰουδαιων ισχυος εργον ην το επι σταυρωι παθος,
ουδε εκ της τινων πλεονεξιας απεθανεν ο Χριστος, αλλ' αυτος εκων υπερ ημων
τουτο πεπονθεν, ινα παντας διασωσηι. Ταυτα τα ρηματα ελαλησεν εν τωι
γαζοφυλακιωι διδασκων εν τωι ιερωι, και ουδεις επιασεν αυτον, οτι ουπω εληλυθει η
ωρα αυτου. ἈΠΟΛΟΓΕΙΤΑΙ χρησιμως υπερ του σωτηριου παθους ο σοφωτατος
Ευαγγελιστης, και τον επι τωι σταυρωι γεγο νοτα θανατον ουκ εξ ανθρωπινης
αναγκης, ηγουν εξ ετερας πλεονεξιας αβουλητως επιδεικνυει τον θανατον τον
Ἰησουν παθοντα, εαυτον δε μαλλον υπερ ημων καθαπερ αμωμον θυμα τωι Θεωι και
Πατρι δια την ενουσαν αυτωι περι ημας αγαπην ιερουργησαντα. επειδη γαρ εδει
παθειν, ουτω μελ λουσης ανατρεπεσθαι της επεισακτου φθορας και της αμαρ τιας
και του θανατου, δεδωκεν αντιλυτρον εαυτον υπερ της απαντων ζωης. ποιος ουν
αρα λογος εν τοις προκειμενοις ευρεθησεται τωι σωτηριωι συναγορευων παθει, τι δε ο
σκοπος των εν τουτωι θεωρηματων ωδινει το χρησιμον, ακουε παλιν. ταυτα γαρ
φησιν ελαλει τα ρηματα Χριστος ουκ εξω της Ἱερουσαλημ, ουδε εις πολιν τινα των
περιοικιδων, αλλ' ουδε εις πολιν η εις κωμην της Ἰουδαιας ασημοτεραν, παρ' αυτο
2.2 γαρ ειστηκει το γαζοφυλακιον, τουτεστιν, εις αυτου του ναου το μεσαιτατον εν
αυτωι τωι ιερωι τους περι των τοιουτων εποιειτο λογους. αλλα καιτοι σφοδρα
διαπριομενοι και λελυπηκοτες εκτοπως επι τοις παρ' αυτου λεγομενοις οι Φαρισαιοι,
ουκ επιασαν αυτον, εξον ευκολως τοτε δη τουτο μαλιστα δραν αυτοις· ην γαρ, ως
εφην, αρκυων εντος. τι ουν αρα το πεπεικος και ουχ εκοντας ηρεμειν, τους θηριων
ατιθασων αγριαινοντας δικην; τι το ανακοψαν την εκεινων οργην; κατεγοητευθη δε
 
 

287

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπως η μιαιφονος των Φαρισαιων καρδια; ουπω φησιν εληλυθει η ωρα αυτου,
τουτεστιν, ουπω παρην ο του θανατου καιρος, ου παρ' ετερου τινος ο ωρι σμενος επι
τωι Σωτηρι Χριστωι, αλλ' ουδε κατα τας Ἑλλη νων ψευδομυθιας εξ ειμαρμενης
επιῤριπτουμενος, ηγουν απο της ωρας κατα τον παρ' εκεινοις ληρουντα λογον,
ωρισμενος δε μαλλον παρ' αυτου κατα συναινεσιν του Θεου και Πατρος. Θεος γαρ
υπαρχων τηι φυσει και αληθινος και του πρεποντος διαμαρτειν ουκ ειδως, ευ δη και
λιαν εξηπι στατο ποσον μεν εδει τοις επι της γης συνδιαιτασθαι χρονον μετα σαρκος,
ποτε δε αυθις ιεναι προς ουρανον, τωι της ιδιας σαρκος θανατωι καθελοντα τον
θανατον· οτι γαρ ουκ εκ της τινων πλεονεξιας ο θανατος επενηνεκται τηι κατα φυσιν
ζωηι, δηλον μεν δηπου οιμαι πασιν ειναι τοις σοφοις. πως γαρ αν υπερισχυσε της
κατα φυσιν ζωης τα του θανατου δεσμα; και αυτος δε που διαμαρτυρεται λεγων ο
Κυριος "Ουδεις "αιρει την ψυχην μου απ' εμου, εγω τιθημι αυτην απ' "εμαυτου·
εξουσιαν εχω θειναι αυτην, και παλιν εξουσιαν "εχω λαβειν αυτην." ει μεν γαρ ως
εξ αναγκης ωριζετο παρ' ετερου τινος ο καιρος, καθ' ον εδει παντως αυτον
υπομειναι τον θανατον, πως εν εξουσιαι κειμενον ευρησομεν 2.3 τηι παρ' αυτωι το
θειναι αυτην ψυχην; εληφθη γαρ αν και ουχ εκοντως, ειπερ ην ουκ εν εαυτωι το
παθειν. ει δε τιθησιν αυτην αφ' εαυτου, το αρα παθειν ουκ εν δυναμει τηι ετερου
τινος, αλλ' εν βουλησει μονηι τηι αυτου θεωρησομεν. τοτε γαρ ταις των Ἰουδαιων
απονοιαις διεξαγεσθαι προς το εκεινοις δοκουν συγκεχωρηκεν, οτε δε συνειδεν ηδη
παροντα τον πρεποντα τωι θανατωι καιρον. Μη μεγα φρονειτω τοιγαρουν επι τοις
εαυτου τολμημασιν ο αλαζων Φαρισαιος, μηδε λεγετω φυσωμενος εκ πολλης
αβουλιας Ει Θεος κατα φυσιν υπηρχεν ο Χριστος, πως ου γεγονεν εξω βροχων των
εμων; πως ου διεδρα χειρας τας εμας; αντακουσεται γαρ παρα των αγαπωντων
αυτον Ουχ ο σος ουτως ισχυσε βροχος· ην γαρ ουδεν χαλεπον τωι παντων κρατουντι
Θεωι την σην συνθραυσαι παγιδα, και το της σης δυσσεβειας υπεκδυναι δικτυον· αλλ'
ην το παθειν τωι κοσμωι σωτηριον, λυσις ην θανατου το παθος, αμαρτιας και φθορας
καταστροφην ο μεγας ειχε σταυρος. ταυτα γινωσκων ως Θεος τοις σοις εαυτον
υπεθηκεν ανοσιοις τολμημασι· τι γαρ ειπε μοι διεκωλυε περιπλεκεσθαι τοτε μαλλον
αυτωι, οτε παρ' αυτωι τωι γαζοφυλακιωι διδασκοντι τους οδοντας επετριζες· και ει της
σης δυναμεως εργον ην το νικησαι Χριστον, τι μη δεσμιον εποιησω τοτε; αλλ' ειστη
κεις θυμωι μεν ακρατωι προς μιαιφονιαν εκκεκαλυμμενως, πραττων δε των
δοκουντων ουδεν. ουπω γαρ ηθελε παθειν ο ταις σαις απονοιαις των αῤρηκτων
ωσπερ χαλινων πει σθεις. ταυτα μεν αν τις εικοτως ταις των Ἰουδαιων γλωσ
σαλγιαις αντιτιθεις δυσωπησει και ουχ εκοντας εις το μη οις ηκιστα χρην
απαλαζονευεσθαι· αποθαυμασαι δε αν τις, και μαλα εικοτως, τον αγιον
Ευαγγελιστην επισημηναμενον ευ 2.4 καιρως, και ειρηκοτα σαφως, οτι ταυτα
εδιδασκεν εν τωι ιερωι παρα το γαζοφυλακιον ο Σωτηρ, και ουδεις επιασεν αυτον.
επεμαρτυρει γαρ ωσπερ τοις παρ' αυτου ρημασιν, απερ εφη προς Ἰουδαιους οτε
συλληψομενοι παρησαν αυτον "Ὡς επι "ληιστην εξηλθετε μετα μαχαιρων και ξυλων
συλλαβειν "με; καθ' ημεραν εκαθεζομην εν τωι ιερωι διδασκων και ουκ "εκρατησατε
με." και ου δηπου φησειεν αν τις τα εικοτα φρονων, ως επηιτιατο τους Ἰουδαιους οτι
μη προωρον αυτωι το παθος επηγαγον, αλλ' ουδε οτι τον δεοντα παρελασαντες
χρονον, βραδεις ωσπερ εβαδιζον επι το χρηναι μιαιφονειν. ελεγχει δε μαλλον
αυτους, ως οιηθεντας ασυνετως, και ουχ εκοντος αυτου περιεσεσθαι ποτε, και
βιασαμενους ελειν δυνασθαι τον ουδεν ειδοτα παθειν ει μη βουλοιτο. "Ἐκαθε
"ζομην γαρ διδασκων εν τωι ιερωι και ουκ εκρατησατε με·" ου γαρ ηβουλομην τοτε,
αλλ' ουδ' αν εις το παρον ισχυσατε τουτο δραν, ει μη ταις υμετεραις χερσιν
εθελοντης υπενη νεγμαι. ουκουν δια παντων εξεστιν ιδειν, ως ου της Ἰουδαιων
ισχυος εργον ην το θανατωι περιβαλειν τον Κυριον, αλλα τοις μεν εκεινων ανοσιοις
 
 

288

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τολμημασιν επιγραψαι τις αν το εγχειρημα· τωι δε Σωτηρι Χριστωι το υπερ παντων
εθελησαι παθειν, ινα παντας εξεληται και αγορασας αιματι τωι ιδιωι παραστησηι τωι
Θεωι και Πατρι. "Θεος γαρ ην," κατα την του Παυλου φωνην, "εν Χριστωι κοσμον
καταλλασσων "εαυτωι," και το της εις αυτον φιλιας εκπεπτωκος ανακομιζων
αμνησικακως εις οπερ ην εν αρχηι. Ειπεν ουν παλιν αυτοις Ἐγω υπαγω, και ζητησετε
με, και εν τηι αμαρτιαι υμων αποθανεισθε. Ὅτι χρη παροντος επιδραττεσθαι του
καιρου καθ' ονπερ 2.5 δυναιτο τις εαυτον ωφελειν, εν τουτοις ευ μαλα διαγορευει
Χριστος. το γαρ υστεριζειν εν αγαθοις, και υστεροβουλειν εις το χρησιμον, ονησιν
μεν εχον ουδεμιαν οραται, θρηνον δε μαλλον τον ταις ραιθυμιαις πρεποντα προξενει.
χρηστος τοιγαρουν υπαρχων ο Κυριος ημων και επιεικης, καθα γεγραπται, και
ατιμαζοντων ανεχεται, και προσωφελει τους υβριζοντας, και της εν ανθρωποις
μικροψυχιας αμεινων ως Θεος ευρισκεται. απειλει δε χρησιμως την εξ αυτων απανα
στασιν, και το Ὑπαγω φησιν εναργως, ινα γοργοτεραν αυτοις εμφυτευσηι διανοιαν,
και λογιζομενους οτι χρη πα ροντα τον λυτρωτην απρακτον ουκ εαν, παρελαυνειν
αυτους ακονησηι προς πιστιν, ετοιμοτερους τε ηδη προς ευπειθειαν εργασηται.
επιβοησας δε το Ὑπαγω, και απειλησας την εκ παντος του εθνους αποδρομην,
παρεζευξεν οικονομικως και την εντευθεν αυτοις εσομενην ζημιαν. εντεθνηξεσθε
γαρ ταις εαυτων αμαρτιαις, φησι· και λογον αληθη την του πραγματος φυσιν
εισκομιζουσαν θεωρησωμεν. οι γαρ ολως ου παραδεξαμενοι τον ως ημας αφιγμενον
εξ ουρανων, ινα παντας δικαιωσηι δια της πιστεως, πως ουκ εν ταις εαυτων
αμαρτιαις αναμφιλογως τεθνηξονται· και τον καθαιρειν ει δοτα μη προσηκαμενοι,
πως ου διηνεκη τον εκ της εαυτων δυσσεβειας εξουσι μολυσμον; το δε τεθναναι μη
λελυτρω μενον, αλλ' ετι τωι της αμαρτιας κατηχθισμενον βαρει, οποι παραπεμψει
την του ανθρωπου ψυχην, τινι των οντων αμφιβολον; ᾅδης γαρ, οιμαι, τον τοιουτον
ο βαθυς εκδε ξεται, και εν σκοτει διατελεσει μακρωι, αλλα και πυρ οικησει και
φλογας, εκεινοις εικοτως εναριθμουμενος, περι ων ειρηται που δια της του
προφητου φωνης "Ὁ σκωληξ αυτων ου "τελευτησει, και το πυρ αυτων ου
σβεσθησεται, και εσονται 2.6 "εις ορασιν πασηι σαρκι." ων ινα την πειραν αποκερδα
νωσιν, εις ταχειαν αυτους αποστροφην της συνηθους απει θειας πολυτροπως εκαλει
Χριστος, ουχ απλως ως αποδρα μειται και αποφοιτησει λεγων, αλλα και οσην
εντευθεν υπομενουσι συμφοραν αναγκαιως προτιθεις. αποθανεισθε γαρ φησιν εν
ταις αμαρτιαις υμων. επειδη δε δια μεσου τεθεικεν, οτι και ζητησετε με, ζητουντας
δε τεως αυτον Ἰουδαιους ουχ ευρισκομεν, ηξομεν ευλογως επι τοιαυτην τινα
διανοιαν· δει γαρ αληθευειν αυτον. ει γαρ και νυν οντες εν σωμασι και ταις της
σαρκος ηδοναις ετι διαπαιζομενοι δια πολλην αγαν αναισθησιαν ου ζητουσι τον
λυτρωτην, αλλ' εις ᾅδου πε σοντες οι δειλαιοι, και τοις των κολαστηριων
ομιλησαντες τοποις, οταν εν αυτοις γενωνται τοις κακοις, τοτε δη τοτε και ουχ
εκοντες ζητησουσιν. "Ἐκει γαρ εστι, φησιν, ο κλαυθμος "και ο βρυγμος των
οδοντων," εκαστου κατα το εικος των εκει γεγονοτων την επ' αγαθοις ραιθυμιαν
ανοιμωζοντος, και μονονουχι το εν βιβλωι τηι των παροιμιων λεγοντος "Ουκ
"ηκουον φωνην παιδευοντος με και διδασκοντος με." ουκουν ως ο Παυλος φησι
"Φοβηθωμεν ουν μη ποτε καταλειπο "μενης επαγγελιας εισελθειν εις την
καταπαυσιν αυτου, "δοκηι τις εξ υμων υστερηκεναι." χρη γαρ τρεχειν ινα
καταλαβωμεν, και τον εκ δουλειας ημας εξελκοντα της πι κρας, μη ταις απειθειαις
υβριζειν, προσιεσθαι δε μαλλον, και υπτιαις ωσπερ χερσιν αρπαζειν την χαριν. Και
οπου εγω υπαγω υμεις ου δυνασθε ελθειν. Ου μονον εν ταις εαυτων αμαρτιαις
τεθνηξονται, φησιν, αλλ' οτι και των της βασιλειας αγαθων εξω μενουσι προς τας
ανω μονας ουκ αναβαινοντες, διαγγελλει σαφως· οι γαρ 2.7 τον ανωθεν ηκοντα μη
παραδεξαμενοι, πως αν και δυναιντο κατακολουθειν προς τα ανω βαδιζοντι; διπλη
 
 

289

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τις ουν αρα εστι τοις απειθουσιν η κολασις, και ουκ εν απλοις τισι της ζημιας ο
λογος. ονπερ γαρ τροπον τοις αῤρωστιαι περι πεσουσι σωματικηι τληπαθειν αναγκη
λοιπον και τα δεινα του παθους υποφερειν αλγηματα, και προς τουτωι και των της
υγειας στερεισθαι καλων· ουτως οιμαι, και ουχ ετερως, τους εληλακοτας εις ᾅδου,
και δικην εκει πραττομενους ταις αμαρτιαις ισομετρον, και την εκ της κολασεως
υπομενειν συμφοραν, και της των αγιων ελπιδος ζημιουσθαι την απο λαυσιν. αριστα
τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ουχ οτι ταις εαυτων αμαρτιαις
εναποθανουνται μονον, αλλ' οτι και προς τας ανω μονας ουκ αναβησονται φησι·
διπλωι γαρ ωσπερ αυτους καταδησας σχοινιωι, της ενουσης δυσβου λιας εξελκειν
επειγεται. πανταχοθεν ανασωζων το απολωλος, και καταδεσμων το
συντετριμμενον, και ανορθων το κατεῤ ραγμενον· ταυτα γαρ ην ποιμενος αγαθου,
και την ψυχην υπερ της των προβατων σωτηριας αντιδιδοντος ετοιμως· τοις μεν
αυτου μαθηταις επηγγειλατο λεγων "Πορευσομαι, και "ετοιμασω τοπον υμιν, και
παλιν ηξω και παραληψομαι "υμας μετ' εμαυτου," βασιμον εσεσθαι δεικνυς και
αυτον τοις αγιοις τον ουρανον, και τας ανω μονας ηυτρεπισθαι διδασκων τοις
αγαπωσιν αυτον· τοις γεμην απειθειν ελομε νοις αυτωι, δικαιως τε και αναγκαιως
φησιν, οτι οπου εγω υπαγω υμεις ου δυνασθε ελθειν. τις γαρ αν ολως ακολουθησαι
ποτε τωι παναγιωι Χριστωι τον δια πιστεως ουκ αγαπησας καθαρισμον; η κατα τινα
τροπον ο μεμολυσμενος ετι, και τον εκ των ιδιων παθων ουκ αποτριψαμενος ρυπον,
συν εσται τωι φιλανθρωπωι ∆εσποτηι; "Τις κοινωνια φωτι προς "σκοτος," κατα την
του Παυλου φωνην; οιμαι γαρ αγιους 2.8 ειναι δειν τους τωι παναγνωι Θεωι λεγειν
εθελοντας "Ἐκολ "ληθη η ψυχη μου οπισω σου." Ταυτην οιμαι την διανοιαν ουκ
ακομψως και νυν εφηρ μοσθαι τωι προκειμενωι ρητωι· ει δε χρη περινοστουντας αυτο
διαφορως επαθρησαι, και ειπειν επι τουτοις ετερον τι παλιν, και τουτο ποιειν ουκ
οκνησομεν. Ὅπου εγω υπαγω υμεις ου δυνασθε ελθειν. Θεος υπαρχων αληθινος,
αφεστηκα μεν ου δενος, πληρω δε τα παντα, και τοις πασι συνων, οικω μαλιστα τον
ουρανον, ηδιστα τοις αγιοις ενδιαιτωμενος πνευμασιν. αλλ' επειπερ ειμι και
φιλανθρωπος των ολων γενεσιουργος, ου φορητην ηγησαμην των εμαυτου
ποιηματων την ζημιαν· ειδον εις ολεθρον παντελη κεχωρηκοτα τον αν θρωπον·
εθεωρουν εξ αμαρτιας πεσοντα προς θανατον· αλλ' εδει χειρα λοιπον την επικουρον
τωι κειμενωι προτεινεσθαι· εδει τωι νενικημενωι και πιπτοντι δια παντος επαμυναι
τροπου. ειτα πως ην ακολουθον ανασωσαι το απολωλος; εδει συνειναι τοις
κινδυνευουσι τον ιατρον, εδει παρειναι τοις αποθνησκουσι την ζωην, εδει
συνδιαιτασθαι τοις εν σκοτει το φως. αλλ' ην ουκ εφικτον ανθρωπους οντας υμας
την φυσιν αναπτηναι προς ουρανον και συνδιαιτασθαι τωι σω ζοντι. αφιγμαι
τοιγαρουν αυτος εγω προς υμας, ηκουον των αγιων πολλακις βοωντων "Κυριε
κλινον ουρανους σου και "καταβηθι." καταβεβηκα τοιγαρουν κατακλινας, φησιν, ου
ρανους· ου γαρ ην υμας ηξειν εκεισε προσδοκαν αλλως. ετι συν υμιν και
συνδιατριβειν ανεχομαι, γοργοτερον επιδρα ξασθε της ζωης, καθαρισθητε δια της
πιστεως, εως οτου παρεστιν ο ελεειν επ' εξουσιας ειδως και δυναμενος. βαδι ουμαι
γαρ η και επανηξω παλιν οπου υμεις ου δυνασθε ελθειν, καν ζητησητε της σωτηριας
τον χορηγον εξ ακαιρου λοιπον 2.9 υστεροβουλιας, ουχ ευρησετε· τι δη το εντευθεν
εξεστω σκοπειν. αποθανεισθε γαρ παντως εν αμαρτιαις, και τοις εαυτων
πλημμελημασι καταχθομενοι, στυγνοι κατοιχησεσθε λοιπον εις το του θανατου
δεσμωτηριον, δικας αποτισοντες εκει της ουτω μακρας απειθειας. αγαθος τοιγαρουν
υπαρχων και σφοδρα φιλανθρωπος ο Σωτηρ, συνελαυνει τωι φοβωι τους Ἰουδαιους
των εσομενων κακων και ουχ εκοντας επι το σωζεσθαι. Και ελεγεν αυτοις Ὑμεις εκ
των κατω εστε, εγω εκ των ανω ειμι. Παλιν ερει τις τυχον των φιλομαθεστεραν
εχοντων δια νοιαν, και λεπτοτερον των θειων θεωρηματων επαινειν κατει
 
 

290

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θισμενων, τι το αναπεισαν τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον αρτι τοις Ἰουδαιοις
προσφωνουντα και λεγοντα "Ἐγω "υπαγω, και ζητησετε με," καθαπερ τι των
αναγκαιων επενεγκειν Ὑμεις εκ των κατω εστε, εγω εκ των ανω ειμι. δοκει μεν γαρ
πως ου σφοδρα τοις ανω κατακολουθειν τα τοιαυτα, πλην ωδινει τινα κεκρυμμενην
οικονομιαν. επειδη γαρ εστι Θεος χρειαν ουκ εχων, ως αυτος που φησιν ο θεσπεσιος
Ευαγγελιστης Ἰωαννης, "ινα τις μαρτυρησηι περι "του ανθρωπου· αυτος γαρ
εγινωσκε τι ην εν τωι ανθρωπωι," διικνειται γαρ "μεχρι μερισμου ψυχης και
πνευματος αρμων "τε και μυελων, και κριτικος εστιν ενθυμησεων και εννοιων
"καρδιας·" ουκ ηγνοησε παλιν τας των Ἰουδαιων αμαθεις υπονοιας, οι επειπερ
αυτοις παχυς τις και αδρανης ενυκισται νους, το Ὑπαγω παρα του Σωτηρος
ακουσαντες, ωιηθησαν ασυνετως η οτι φευξεται ποι την Ἰουδαιαν αφεις, η και οτι
τοιουτον τι φησιν Ἕως οτε περιειμι και ζω, πιστευσατε, μη αρα πως και τεθναναι
συμβηι. το γαρ Ὑπαγω, κοινως 2.10 εκληφθεν υποσημαινει και τουτο· και θαυμαστον
ουδεν ει τοιαυταις αβουλιαις Ἰουδαιοι περιπεπτωκασιν, ως και λογι ζεσθαι τι
τοιουτον επι Χριστωι. Θεον γαρ οντα κατα φυσιν ουκ ᾔδεσαν, μονον δε εις τουτο το
απο γης ορωντες σωμα, ανθρωπον ενενοουν ενα των καθ' ημας. δια γαρ τοι τουτο
και επιπληττων αυτοις εφασκεν ο Σωτηρ "Ὑμεις κατα την "σαρκα κρινετε." αφιστας
τοιγαρουν αυτους της ουτω μειρακιωδους και χαμαιπετους εννοιας, διδασκει παλιν,
ως ου περι τινος των εν γενεσει και φθοραι διαλογιζονται ταυτα, περι δε του ανωθεν
και εκ Θεου Πατρος γεγεννημενου κατα αληθειαν. αρμοσει τοιγαρουν ουκ εμοι
μαλλον το τεθναναι, φησι, και φευγειν, ανωθεν γαρ ειμι, τουτεστι, Θεος εκ Θεου· το
γαρ ανω παντων Θεος· υμιν δε τουτο προσεσται πρεπω δεστερον. κατωθεν γαρ εστε,
τουτεστι φυσεως υποκειμενης τε θανατωι, και υποπιπτουσης φθοραι και δειλιαι· επ'
εμοι τοιγαρουν διαλογιζεσθε, φησι, τοιουτον μηδεν, την εαυτων αφεντες ασθενειαν·
ου γαρ ισοτιμον τωι ∆εσποτηι το δουλον, τωι ανωθεν τε και εκ Θεου Πατρος
γεγεννημενωι το κατωθεν και απο της γης. Ὅτι δε το Ἄνωθεν την εκ Θεου Πατρος
γεννησιν του Υιου υποσημαινει, και λογισμος ημας αναπεισει σοφος. τοπικως μεν
γαρ εκληφθεν το Ἄνωθεν, το εξ ουρανου δηλονοτι δηλοι, αλλ' ουδεν εν Υιωι το
εξαιρετον παρα την κατω και υποκειμενην τωι Θεωι κτισιν, οταν ερχηται εξ ουρανου
μονον, επει τοι και αγγελων οι πλειους προς διακονιαν αποστελλομενοι κατω
βαδιζουσι διοικουντες τινα των επι της γης ανωθεν και εξ ουρανου καταβαινοντες.
και μαρτυς ημιν ο Σωτηρ λεγων "Ἀμην αμην λεγω υμιν, 2.11 "οψεσθε τον ουρανον
ανεωιγοτα, και τους αγγελους του "Θεου αναβαινοντας και καταβαινοντας επι τον
υιον του "ανθρωπου." οτε τοινυν και αγγελοι καταβαινουσιν ανωθεν εξ ουρανου, τι
ματην επικομπαζει Χριστος ως επι μεγαλωι τινι και ολην υπερεχοντι την κτισιν, τωι
ανωθεν ηκειν φημι; αλλ' εστιν ανιδρωτι και αταλαιπωρως σφοδρα συνιδειν τις μεν
εστι κατα φυσιν ο Μονογενης, τι δε οι παρ' αυτου γεγονοτες αγγελοι· ουκουν
αναγκαιως ου το κοινον δη τουτο το εξ ουρανου καταβαινειν το Ἄνωθεν ημιν
σημαινει, αλλ' οτι της ανωτατω και υπερκειμενης τα παντα φυσεως εξελαμψεν ο
Υιος. ουκουν το Ἄνωθεν επι μονου του Μονο γενους το εκ Θεου κατα φυσιν και ουχ
ετερον δηλοι. παντων γαρ ειναι τε και υπαρχειν εκ Θεου λεγομενων, προσεστι τωι
Υιωι κατα παντων εξαιρετον, το εξ αυτης υπαρχειν της ουσιας του Πατρος γεννητως,
και ουχ ωσπερ τα ποιηματα δημιουργικως.
2.12 ΚΕΦΑΛΗ ∆. Ὅτι Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος της προς την κτισιν
ομοιοτητος ανωικισμενος παντελως, οσον εις ουσιας λογον. Ὑμεις εκ τουτου του
κοσμου εστε, εγω ουκ ειμι εκ του κοσμου τουτου. Ἔ∆ΕΙΞΕΝ εν τουτοις ευ μαλα και
σαφως, τι μεν αν νοοιτο το Ἄνω, τι δε το Κατω. επειδη γαρ δυναμενους συνιεναι
μηδεν εικος δηπου τους Φαρισαιους σωματικωτερον τοις ειρημενοις προσβαλειν, και
 
 

291

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ανω τε και κατω τοπικως εκλαβειν, και εις πολλας εντευθεν εννοιας
περιπλανασθαι, χρησιμως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος του δοκουντος
επεῤριφθαι περιβληματος και ασαφειας απασης απογυμνοι τον λογον, λευκοτερον
ωσπερ και εισαυθις αυτοις παραθεις οπερ ειρηκεν αινιγματωδως. Ὑμεις γαρ φησιν
εκ τουτου του κοσμου εστε, τουτεστι του κατω· εγω ουκ ειμι εκ τουτου του κοσμου,
ουκουν τουτο εστι το ανω. υπερτρεχει δε απαν το εν γενεσει Θεος, ου τοπικοις
υπερεχων υψωμασιν· ευηθες γαρ και ανοητον κομιδηι το εν τοπωι νοειν το
ασωματον· αλλα τοις της φυσεως αῤρητοις πλεονεκτημασιν υπερανι σχων τα
γενητα. ταυτης εαυτον ειναι της ουσιας φησιν ο Λογος, ουκ εργον, αλλα καρπον και
γεννημα. επιτηρει γαρ οπως ουχ αλισκεται λεγων Ἄνωθεν εγω γεγονα και πεποιη
μαι, μαλλον δε το Ειμι, ινα δειξηι και οθεν εστι, και οτι 2.13 συνην αιδιως τωι ιδιωι
γεννητορι. ων γαρ εστιν ωσπερ και ο Πατηρ· ο δε ων, και τωι οντι συνων αιδιως,
κατα τινα δη τροπον ουκ ην, η των ετεροδοξουντων λεγετω μωρια. Ἀλλ' ισως ημιν
ανταναστησεται λεγων ο της αληθειας εχθρος Ουκ αδιακριτως ειρηκεν ο Χριστος
Ουκ ειμι εκ του κοσμου, προσθεις δε το Τουτου, δεδειχεν ακριβως, οτι και ετερος εστι
κοσμος ο νοητος αφ' ουπερ ειναι δυναται. Ουκουν εν ποιημασιν ο Υιος· τουτο γαρ
ημιν ο σος, ω ουτος, διαπραγματευεται λογος· τεταξεται δε παντως εν τοις γενητην
εχουσι την φυσιν ο ∆ημιουργος, αγγελικον δε ισως αυτωι και δουλοπρεπες αξιωμα
περιθεις των της δυσφημιας εγκληματων εαυτον απηλλαχθαι νομιζεις. η γαρ ουκ
οισθα παλιν οτι καν την ανωτατω στασιν τε και ιδρυσιν αποδωις αυτωι ηπερ αν
νοοιτο παρα τοις αγιοις αγγελοις, καν υπερανω πασης αρχης και εξουσιας και
θρονων ομολογεις υπαρχειν αυτον, γενητον δ' ουν ομως πιστευσηις, ουδεν ηττον
υβριεις; λογος γαρ ολως ουδεις εις αξιαν τωι Μονογενει της κατα των αλλων
υπεροχης, εστ' αν ολως νοηται πεποιημενος. ου γαρ εν τωι προτεταχθαι τινων εχει
την δοξαν, αλλ' εν τωι μη ειναι γενητος, υπαρχειν δε μαλλον Θεος εκ Θεου κατα
φυσιν. συ δε παλιν ημιν τον εκ Θεου πεφηνοτα, και δια τουτο Θεον, τοις γενητοις
εγκαταριθμεις, και μερος ειναι του κοσμου λογιζηι, και ει μη τουτου τυχον, αλλ' ουν
ετερου· διοισει γαρ ολως ουδενος οσον εις τον του πεποιησθαι λογον η νοουμενη
των κοσμων διαφορα· ειτα τον τωι γεννησαντι συνεδρευοντα Λογον, τοις
δορυφοροις και παρασταταις εγκα ταλεγων ουκ ερυθριαις; ει γαρ ουκ ακουεις του μεν
Γαβριηλ λεγοντος προς τον Ζαχαριαν "Ἐγω ειμι Γαβριηλ ο παρε 2.14 "στηκως
ενωπιον του Θεου, και απεσταλην λαλησαι προς "σε·" Ἡσαΐου δε παλιν οτι "Ειδον
τον Κυριον σαβαωθ "καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου, και Σερα "φειμ
ειστηκεισαν κυκλωι αυτου." και το γε παραδοξον, τον Υιον ο προφητης κατεθεατο,
και Κυριον αυτον απεκαλει σαβαωθ, και εν βασιλεως ταξει δορυφορουμενον παρα
των ανωτατω δυναμεων εισφερει. οτι δε την του Μονογενους δοξαν κατεθεατο
σαφως, μαρτυρησει λεγων ο σοφος Ἰωαν νης "Ταυτα δε ειπεν Ἡσαΐας οτι ειδε την
δοξαν αυτου· "και ελαλησε περι αυτου." διατοι τουτο και ο θεσπεσιος Παυλος απο τε
του συνεδρευειν αυτον τωι Θεωι και Πατρι, και απο του κεκλησθαι κατα φυσιν Υιον,
εις ακριβεστατην ερχομενος του μυστηριου καταληψιν, και της επ' αυτωι θεωριας
συλλεγων την γνωσιν "Τινι γαρ ειπε φησι των "αγγελων ποτε Υιος μου ει συ" ο Θεος
δηλαδη και Πατηρ, "εγω σημερον γεγεννηκα σε;" εν γαρ τωι Γεγεν νηκα, το φυσει
Θεον υπαρχειν εκ Θεου τον Υιον σημαινεται. και παλιν "Τινι δε ειπεν ποτε των
αγγελων Καθου εκ "δεξιων μου;" και ου δηπου τα τοιαυτα λεγων, η ως αδικον τι
δραν ειωθοτα καταιτιαται τον Θεον και Πατερα, η ως την των αγγελων ατιμαζοντα
φυσιν, οτε τοις δευτεροις αυτην εγνω τιμαν παρα τον Υιον· τι γαρ δη το διακωλυον,
ερει τις τυχον, επειπερ εστι δικαιος και αγαθος ο Θεος τε και Πατηρ, συνεδρον εαυτωι
και την των αγγελων ποιεισθαι φυσιν, ειπερ εστιν ολον εν γενητοις ο Υιος και
ομογενης αυτοις κατα γε τον του πεποιησθαι λογον, καν υπεροχαις τισιν ετεραις το
 
 

292

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενον αυτοις πλεονεκτηι μετρον, ωσπερ ουν ημας εκεινοι τυχον. αλλ' ουκ αδικος ο
Θεος και Πατηρ, ο τοις μεν αγγελοις παρεσταναι κελευων, και τουτο διδους τηι
εκεινων φυσει το αξιωμα συνεδρον εχων τον ιδιον Υιον, επειπερ οιδε κατα φυσιν
οντα Θεον, και ουκ αλλοτριον της ουσιας αυτου 2.15 το ιδιον γεννημα. πως ουν ετι
γενητος, πως δε απο κοσμου του γενητου, και ουχι μαλλον εν τουτοις, εν οισπερ αν
ειη Θεος αληθινος, υπερ παντα δηλονοτι τα εν παντι κοσμωι νοουμενα τε και
υπαρχειν ομολογουμενα; Ἐπειδη δε ως τι μεγα και αμαχον προσετεινατε το ειπειν
τον Χριστον ευδιαστολως Ἐγω ουκ ειμι εκ του κοσμου τουτου, δια δε Τουτου τον
ετερον ημιν κατασημαινεσθαι κοσμον διισχυριζεσθε λεγοντες εκειθεν υπαρχειν
αυτον, ιδωμεν παλιν ει μη σαθροις επερειδεσθε λογισμοις, ταυτα λογιζεσθαι και
φρονειν υπο μονης της εαυτων ελαφριας αναπειθομενοι. το γαρ Ουτος, η Τουτου
τυχον, και ει τι λεγεται παρ' ημων αντωνυμικως, δεικτικον εστι, και ουχι παντως
ουδε αναγκαιως ετερου σημαντικον. και γουν ο μακαριος Βαρουχ, τον ενα και μονον
ημιν κατασημαινων Θεον "Ουτος φησιν ο Θεος "ημων, ου λογισθησεται ετερος προς
αυτον·" αλλ' ειπερ ην παντως το Ουτος ετερου σημαντικον, πως ουκ αν ετερος
ελογισθη προς αυτωι; αλλα και Συμεων ο δικαιος το επι τωι Χριστωι προφητευων
μυστηριον "Ἰδου ουτος, φησι, "κειται εις πτωσιν και αναστασιν νεκρων πολλων εν
τωι "̓Ισραηλ, και εις σημειον αντιλεγομενον·" καιτοι τινι των οντων ου
προδηλοτατον, ουχ ως ετερων ημας προσωπων αφιστας ο δικαιος το Ουτος φησιν,
αλλ' ινα ουτως ειπω, μοναδικως τον ηδη παροντα και προς τουτο τεθειμενον υπο
δεικνυς. ουκουν οταν λεγηι Χριστος Ἐγω ουκ ειμι εκ του κοσμου τουτου, ουχι
παντως ως υπαρχων εξ ετερου κοσμου τα τοιαυτα φησιν, αλλ' ωσπερ δυο τινας
τοπους σωματικω τερον οριζων και τιθεις, της γενητης φυσεως φημι και της
αῤρητου και επανω πασης ουσιας ανθρωπου, μενοντας Ἰου δαιους εν τωι των
γενητων τοπωι τιθησι λεγων Ὑμεις εκ του κοσμου τουτου εστε· εαυτον δε παντελως
των εν γενεσει διιστας, και τωι ετερωι συναπτων τοπωι τωι της θεοτητος 2.16 λεγω
Ουκ ειμι φησιν εκ του κοσμου τουτου. ουκουν αντι παραθεις εις γνωσιν την θεοτητα
τωι κοσμωι, τουτου μεν εκεινωι διδωσιν, εαυτον δε τωι γεγεννηκοτι Θεωι και τηι
ανωτατω πασων ουσιαι προσνεμει. Ἀλλ' ουδεν αδικησει, φησι, των αγγελων την
φυσιν ο Θεος και Πατηρ, ει μη τουτοις αυτην οις και τον Υιον εγνω τιμαν. αδικον
γαρ ουδαμως αποφαινει τον Θεον, το εν τηι κτισει ποικιλον, η τωι εκαστωι πρεποντως
απονεμειν την δοξαν, επει κατα τινα τροπον ημεις αγγελων ηλαττω μεθα, καιτοι
δικαιον ειναι ομολογουντες τον Θεον· οπερ ουν ημεις προς αγγελους, τουτο και
αγγελοι προς τον Υιον· παραχωρουσι δε ως αμεινονι και το εν μειζοσιν ειναι τιμαις,
η εν αισπερ εισιν αυτοι. Ἀλλ', ω βελτιστε· παλιν ερουμεν τον αμαθη δυσωπουντες
αιρετικον· ει και της των αγγελων δοξης αφεστηκαμεν, επει και της ενουσης αυτοις
ευσεβειας ηττωμεθα, και ει πολυ τι το εν τηι κτισει ποικιλον και παρηλλαγμενον και
πλεονεκτουν εν τιμαις, ητοι μειονεκτουμενον κατα την του ποιησαντος βουλησιν,
αλλα γε τοις πασιν το εκτισθαι κοινον, και ουδεν ολως εν τουτοις το ετερον
υπερτερουν η λειπομενον. πρου χειν μεν γαρ εν τε τιμηι και δοξηι του ανθρωπου τον
αγγελον θαυμαστον ουδεν, η και του αγγελου τον αρχαγγελον· το γεμην εις του τα
παντα πεποιηκοτος αναβαινειν δυνασθαι δοξαν ουδενι των κτισματων προσον
ευρησομεν· ου γαρ εσται τι των γεγονοτων φυσει Θεος, ουδ' ισοτιμον εσται τωι
∆εσποτηι το δουλον, συνεδρον τε και συμβασιλευον αυτωι. ποιον ουν αρα μετρον
εσται τιμης τωι Υιωι γενητωι καθ' υμας οντι, και εκ του κοσμου του νοητου το
θεοπρεπες αξιωμα; πως δε εις την αυτην αναδραμειται δοξαν τωι κατα φυσιν Θεωι το
τοις κτισμασιν ομογενες, καιτοι του Θεου 2.17 λεγοντος "Την δοξαν μου ετερωι ου
δωσω." τι δε ειπε μοι τον διαβολον των ουρανιων εξεπεσεν αυλων; αρα το δι ψησαι
τιμην πρεπουσαν μεν φυσει τηι γενητηι, των γεμην προσοντων αυτωι μετρων την
 
 

293

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμεινω και μειζονα, και εν τουτοις ην αυτωι των εγκληματων ο λογος; η οτι τετολ
μηκεν ειπειν "Ἔσομαι ομοιος τωι υψιστωι;" εφαντασθη γαρ δυνασθαι το ποιηθεν εις
την του ποιησαντος αναβηναι φυσιν, και συνθρονον εσεσθαι τωι παντων εχοντι το
κρατος Θεωι. δια τουτο και πεπτωκεν ως αστραπη, κατα το γεγραμ μενον, εξ
ουρανου. συ δε ημιν τοις ουτω σφαλεροις αφυ λακτως επιπηδων, εν τωι μηδενι τιθης
το εκ τινος κοσμου καθ' υμας οντα τον Υιον, και μερος δια τουτο της κτισεως, εν
ταξει τιμης καλεισθαι παρα του Θεου και Πατρος εις το συνεδρευειν αυτωι, τουτο
προξενουσης αυτωι της ουσιας ουδαμως, αλλ' ουδε επι το πρεπον αυτηι και
χρεωστουμενον καλουσης αξιωμα. δεχεται γαρ, αν ουτως εχηι καθαπερ υμεις
ληρουντες φατε, ως εν χαριτος μερει τα υπερ την κτισιν. απαγε της δυσφημιας
ανθρωπε· διακεισομεθα γαρ ουχ ουτως ημεις, μη δοιη Θεος. αγγελους μεν γαρ και
αρχαγγελους, και τους ετι τουτων εν αμεινοσι τετιμησθαι διαφορως πιστευομεν κατ'
εξουσιαν και βουλησιν του πανσοφου Θεου, δικαιαν δηλονοτι την εφ' εκαστωι των
γεγονοτων οριζοντος ψηφον· τον δε κατα φυσιν Υιον, ουκ εν τουτοις ειναι
νομιουμεν· ου γαρ εν χαριτος μερει και επακτην εχει την δοξαν, αλλ' επειπερ εκ της
ουσιας εστι του Θεου και Πατρος, Θεος αληθινος εκ Θεου του κατα φυσιν και αλη
θινου, συνθρονος τε και συνεδρος εστιν αυτωι, παντα υπο ποδας εχων ως Θεος, και
εκ του Πατρος μετα του Πατρος και οληι τηι κτισει θεοπρεπως εποχουμενος. δια τουτο
και 2.18 δικαιως ηκουεν "Ὅτι τα συμπαντα δουλα σα·" επειδη δε πανταχοθεν Θεος
αληθινος υπαρχων ευρισκεται, δηλον δηπου παντως ως ουκ εστιν εκ του κοσμου
τουτου, τουτεστι, γενητος. ολην γαρ των πεποιημενων την φυσιν ο κοσμος ημιν εν
τουτωι κατασημαινει, την ως εκ μερους επι το συμπαν το πεποιησθαι νοουμενον
παραπεμπων συγκρισιν, ωσπερ ουν αμελει πασης εαυτον υπεξαγων της προς την
κτισιν ομοφυΐας εν προφηταις εφη Θεος "∆ιοτι Θεος εγω "ειμι και ουκ ανθρωπος."
και ουκ επειπερ εφη μη ειναι καθ' ημας ανθρωπος, δια τουτο παντως αυτον
αγγελοις, ηγουν ετεροις τισι των γενητων, συνταξομεν, αλλ' εκ μερους επι το
συμπαν ιοντες, ετερον τι κατα φυσιν υπαρχειν ομολο γησομεν τον Θεον παρα παντα
τα γενητα. ουτως οιμαι δειν ευσεβουντας νοειν τα παρεμπιπτοντα δυσχερη·
"Βλεπομεν "γαρ εν εσοπτρωι δι' αινιγματος," καθαπερ ο Παυλος φησιν. Ειπον ουν
υμιν οτι αποθανεισθε εν ταις αμαρτιαις υμων. ∆ι' ολιγων ανατρεψας την
αβουλοτατην των εκεινα διεν θυμουμενων υπονοιαν, και ληρουντας εφ' εαυτωι
παλιν ελεγξας, επανεισιν ωσπερ επι τον εξ αρχης προτεθεντα τωι λογωι σκοπον, και
εν οσοις εσονται κακοις, περιπεσουνται δε τισιν, αλογωτατα παρωθουμενοι το
πιστευειν αυτωι, και εισαυθις επαναλαβων υποφαινει. χρημα δε διδασκαλωι τωι σοφωι
και επιεικει πρεπωδεστερον αν ειη και τουτο· δειν γαρ οιμαι τον διδασκοντα, μη ταις
των ακροωμενων αμαθιαις φιλονεικειν, μηδε της εις αυτους φροντιδος ολιγωρειν,
ει και μη λιαν ετοιμως παραδεχοιντο τυχον των μαθηματων την γνωσιν, αλλα και
εισαυθις τα αυτα, μαλλον δε και πολλακις ανακυκλουντα λεγειν, και δια των αυτων
ιεναι ρηματων. 2.19 επειτοι και ο τληπαθης αροτρευς ανατεμων εσθ' οτε την
αρουραν, και πονους εν αυτηι διηντληκως ου βραχεις, και τον σπορον εγκαταχωσας
τοις αυλαξιν, αν ιδηι διεφθαρμενον, παλινδρομει προς αροτρον, και τοις ηδη
κατεφθαρμενοις επισπειρειν ου κατοκνει. διημαρτηκως γαρ εν αρχηι του σκοπου
παθοι αν ου παντως εν γουν τοις δευτεροις τα παραπλησια. τοιαυτην επασκησας την
εξιν και ο θεσπεσιος Παυλος που φησιν "Τα αυτα λεγειν υμιν εμοι μεν ουκ "οκνηρον,
υμιν δε ασφαλες." οραις οπως οκνου κρειττων ο διδασκων ευρισκεται, τοτε τοις
ακροωμενοις το εν ασφαλει των επιτηδευματων γενεσθαι πολλακις ακολουθει;
χρησιμως τοιγαρουν τον προς Ἰουδαιους αναμηρυσαμενος λογον ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος, ουκ εν τοις τυχουσιν εσεσθαι του μη πιστευειν αυτωι την ζημιαν
διισχυριζεται· δειν γαρ παντως εν αμαρτιαις αποθανειν τους απειθουντας φησι, το δε
 
 

294

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τεθναναι πεφορτισμενον τοις πλημμελημασιν, οτι φλογι τηι παμφαγωι παραδωσει
την του ανθρωπου ψυχην, ουκ αμφιλογον. Ἐαν γαρ μη πιστευσητε οτι εγω ειμι,
αποθανεισθε εν ταις αμαρτιαις υμων. Ἀκριβεστερον εισηγειται τα συμφεροντα, και
φανοτατον της σωτηριας καθιστας τον τροπον υποδεικνυει λοιπον δια ποιας ιοντες
οδου προς την των αγιων αναβησονται ζωην, και εις την ανω γενησονται πολιν, την
επουρανιον Ἱερου σαλημ. και ου μονον οτι προσηκει πιστευσαι φησιν, αλλ' οτι και
εις αυτον τουτο γενεσθαι δεησει διισχυριζεται. δικαι ουμεθα γαρ πιστευοντες εις
αυτον ως εις Θεον εκ Θεου, ως εις Σωτηρα και λυτρωτην και βασιλεα των ολων και
Κυριον 2.20 αληθως. απολεισθε τοιγαρουν ου πιστευοντες, φησιν, οτι εγω ειμι. το δε
Ἐγω περι ου, φησιν, εν προφηταις γεγραπται "Φωτιζου φωτιζου Ἱερουσαλημ, ηκει
γαρ το φως σου, και "η δοξα Κυριου επι σε ανατεταλκεν." εγω γαρ ειμι φησιν, ο
παλαι προς αποστασιν των εν ψυχηι νοσηματων βαδισαι κελευων, και την εξ αγαπης
θεραπειαν υπισχνουμενος δια του λεγειν "Ἐπιστραφητε υιοι επιστρεφοντες, και
ιασομαι "τα συντριμματα υμων." εγω ειμι ο την θεοπρεπη εν σοι και παλαι
χρηστοτητα και ασυγκριτον ανεξικακιαν χαριει σθαι δη ειπων, δια τε τουτο βοων
"Ἐγω ειμι εγω ειμι ο "εξαλειφων τας αμαρτιας σου και ου μη μνησθησομαι." εγω
ειμι, φησιν, ο και δια του προφητου Ἡσαΐου λεγων "Λουσασθε, καθαροι γενεσθε,
αφελετε τας πονηριας απο "των καρδιων υμων απεναντι των οφθαλμων μου· παυ
"σασθε απο των πονηριων υμων, και δευτε και διαλεχθωμεν "λεγει Κυριος· και εαν
ωσιν αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, "ως χιονα λευκανω, εαν δε ωσιν ωσει
κοκκινον, ως εριον "λευκανω." εγω φησιν ειμι, περι ου παλιν αυτος που φησιν ο
προφητης Ἡσαΐας "Ἐπ' ορος υψηλον αναβηθι ο ευαγγελιζομενος Σιων", υψωσον τηι
ισχυι την φωνην ο ευαγγελι "ζομενος Ἱερουσαλημ· υψωσατε, μη φοβεισθε· ιδου ο
Θεος "υμων, ιδου Κυριος μετα ισχυος ερχεται, και ο βραχιων "μετα κυριας· ιδου ο
μισθος αυτου μετ' αυτου, και το εργον "ενωπιον αυτου. ως ποιμην ποιμανει το
ποιμνιον αυτου, και "τωι βραχιονι αυτου συναξει αρνας, και εν γαστρι εχουσας
"παρακαλεσει." και παλιν "Τοτε ανοιχθησονται οφθαλμοι "τυφλων, και ωτα κωφων
ακουσονται, τοτε αλειται ως "ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται γλωσσα μογιλαλων."
εγω ειμι φησι, περι ου παλιν γεγραπται οτι "Ἐξαιφνης 2.21 "ηξει εις τον ναον αυτου
Κυριος ον υμεις ζητειτε, και ο "αγγελος της διαθηκης ον υμεις θελετε· ιδου ερχεται,
λεγει "Κυριος, και τις υπομενει ημεραν εισοδου αυτου; η τις "υποστησεται εν τηι
οπτασιαι αυτου; οτι αυτος εισπορευ "σεται ως πυρ εν χωνευτηριωι και ως ποια
πλυνοντων." εγω φησιν ειμι ο υπερ της απαντων σωτηριας προσαγειν εμαυτον εις
θυσιαν αυτωι τωι Θεωι και Πατρι δια φωνης του μελωιδου καθυπισχνουμενος και
βοων "Θυσιαν και προσ "φοραν ουκ ηθελησας, σωμα δε κατηρτισω μοι· ολοκαυτω
"ματα και περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας· τοτε ειπον Ἰδου "ηκω, εν κεφαλιδι βιβλιου
γεγραπται περι εμου, του ποιησαι "το θελημα σου ο Θεος." εγω φησιν ειμι, και αυτος
ο δια Μωυσεως εκηρυττε νομος ουτω λεγων "Προφητην εκ των "αδελφων σου ως
εμε αναστησει σοι Κυριος ο Θεος σου, "αυτου ακουσεσθε· κατα παντα οσα ηιτησω
παρα Κυριου "του Θεου σου εν ορει εν Χωρηβ εν ημεραι της εκκλησιας." ουκουν
ευλογως απολεισθε, φησι, και δικαιοτατην αποτισετε τωι κρινοντι δικην τον δια
πολλων μεν υμιν προκεκηρυγμενον αγιων, μαρτυρηθεντα δε και δι' ων εργαζομαι
δια πολλην ανοσιοτητα τροπων ου προσηκαμενοι. και γαρ δη και κατα αληθειαν
ουδεις εξαλειται λογος του κολαζεσθαι δειν τους απειθουντας αυτωι, πεπληρωμενης
μεν της θεοπνευστου γραφης των περι αυτου μαρτυριων τε και λογων, και αυτου δε
συνωιδον τοις παλαι χρησμωιδουμενοις την απο των εργων παρεχομενου
λαμπροτητα. Ἔλεγον ουν αυτωι Συ τις ει; Προεισι παλιν αυτοις εξ αλαζονειας ο
λογος αγριωτατηι συγκεκραμενον οργηι. φιλοπευστουσι γαρ ουχ ινα μαθοντες
πιστευσειαν, αλλ' εκ πολλης απονοιας μονονουχι και επιπη 2.22 δωσι Χριστωι.
 
 

295

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απλουστερον μεν γαρ το Ἐγω ειμι φησιν αυτος, ου προσθεις οτι Θεος εκ Θεου, αλλ'
ουδε ετερον τι των οσα την ενουσαν αυτωι κατασημαινει δοξαν· υφειμενως δε παλιν
και κομπου διχα παντος μονον εκεινο φησι, το Ἐγω ειμι, προστιθεναι το λειπον
επιτρεψας τοις ευμαθε στεροις· οι δε προς εκτοπωτατην και αχαλινον χωρουσι
μανιαν, και εξ αμετρου της υπεροψιας μονονουχι και δια κοπτουσιν ουπω προς
τελος ελασαντα του Σωτηρος τον λογον, επιτιμωσι δε ωσπερ και μεταξυ
διαλαβοντες φασι Συ τις ει; τουτο δε ην ειπειν εναργως Μη αρα τι μειζον ων ισμεν
ημεις περι σεαυτου φρονησαι τολμαις; οιδαμεν σε του τεκτονος υιον, ανδρος
ευτελους και πενιχροτατου, ασημου παρ' ημιν και ουδενος παντελως. κατακρινουσι
τοιγαρουν ως ουδεν οντα τον Κυριον ορωντες εις μονον το κατα σαρκα γενος, την δε
εκ των εργων μεγαλοπρεπειαν, αλλ' ουδε την ανωθεν και εκ Θεου γεννησιν, ουδ'
οσον εις νουν δεξαμενοι, οθεν ην μαλιστα Θεον οντα κατα φυσιν επιγινωσκειν
αυτον· τις γαρ αν ειργασατο τα μονωι πρεποντα Θεωι; μη ουχι και αυτος υπαρχων
κατα φυσιν Θεος; ειργαζετο δε ο Χριστος· ην ουν αρα, και εστι Θεος, και εν σαρκι
γεγονως υπερ της απαντων σωτηριας και ζωης. αλλ' οι μοναις ταις εαυτων
δυσβουλιαις πειθομενοι, της δε θειας ημων και θεοπνευστου γραφης λογον ουδενα
λαβοντες πωποτε, εφ' οις εδει μαλλον ευχαριστειν, επι τουτοις αυτον
κατασμικρυνουσι, μη ειδοτες "μητε α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται."
Στησαντες τοινυν εις το Συ μετ' εμφασεως την υπο στιγμην, και την καλουμενην
οξειαν αναπεμψαντες, ως εν ερωτησει μετα θαυματος εκδεχομεθα τον λογον· φασι
γαρ το Συ, οιονει Ὁ μηδεις ων ολως, και τουτο παρ' ημιν 2.23 γινωσκομενος, ο
ευτελης και εξ ευτελων, τι περι σεαυτου λαμπρον εχεις ειπειν, τι δε αξιον λογου των
περι σου; της γαρ Ἰουδαικης απονοιας ουδεν των τοιουτων τολμηματων αλλοτριον.
Ειπεν αυτοις ο Ἰησους Την αρχην ο τι και λαλω υμιν. Ἀτιμαζομαι, φησι, καιτοι
καλων εις αιωνιον ζωην, εις αφεσιν αμαρτιων, εις αποθεσιν θανατου και φθορας, εις
αγιασμον, εις δικαιοσυνην, εις δοξαν, εις καυχημα προς υιο θεσιαν Θεου· αλλα και
τουτοις απασι στεφανουν εθελων υμας, εν τωι μηδενι κατατεταγμαι λογωι, και
ευτελης ουτω λελογισμαι παρ' υμιν· αλλα ναι δικαια πασχω, φησιν, οτι και λογου
παρ' υμιν εποιησαμην αρχην οτι και προσπεφωνηκα τι των ειδοτων ωφελειν, και
διασωζειν εβουλευσαμην τους οιπερ εμελλον εις τοσαυτην κατοιχησεσθαι
μοχθηριαν, ως πικρας αμοιβας αποδιδοναι φιλειν τωι διασωζειν αυτους ηιρημενωι.
Ἔοικε δε τι και ετερον ημιν δια τουτων υποδηλουν ο Χριστος. εδει γαρ με, φησιν,
ουχ υμιν ολως προσλαλησαι κατα την αρχην, εκεινοις δε μαλλον τουτο χαριζεσθαι
τοις μελλουσι και λιαν ασμενως εφηδεσθαι λογοις, και αμελλητι τον αυχενα τοις
ευαγγελικοις υποζευξαι διαταγμασι. σημαινει δε δια τουτων των εθνων την πληθυν.
οταν δε τα τοιαυτα λεγοντα νοωμεν αυτον, παραφυλαξομεθα παλιν των δι' εναν
τιας τον λογον· ερει γαρ τις τυχον των ειωθοτων χριστομαχειν Ει μη τοις Ἰουδαιοις
προσλαλειν εν αρχηι, μαλλον δε τοις εθνεσιν εδει, διημαρτεν αρα του πρεποντος ο
Υιος, ουχι τουτο μαλλον, αλλ' εκεινο διαπεπραχως. αλλ' ερουμεν προς τουτο παλιν
Ουκ εις μεταγνωσιν των ιδιων, η των του Πατρος θεληματων ελθων ο Υιος, τα
τοιαυτα φησιν, αλλ' 2.24 ουδε ως εξω βεβηκως του πρεποντος τηι οικονομιαι πραγ
ματος, ου γαρ αν εβουλευσατο τι Θεος, ο μη παντως ην γενεσθαι και πρεπον· δια δε
του λεγειν, ως ουχ υμιν εδει λαλησαι κατα την αρχην, ουδε θεμελιον ωσπερ
καταβαλεσθαι παρ' υμιν της σωτηριωδους διδασκαλιας, αληθη και φιλαν θρωπον
κατα φυσιν υπαρχοντα και τον Πατερα δεικνυει και εαυτον. ιδου γαρ, καιτοι μη
ουσιν αξιοις τοις ανοσιοις Ἰουδαιοις τον σωτηριον εχαριζετο λογον, εν δευτερωι
κατα ταξας τοπωι των εθνων την πληθυν, καιτοι λιαν ευπετεστερον και πιστευειν
αυτωι και πειθεσθαι μελετησασαν. Τι ουν αρα το αναπεισαν αυτον τον
σκληροτραχηλον των Ἰουδαιων λαον των ετερων προταξαι και προτιμαν; προς
 
 

296

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους εποιησατο της αφιξεως την επαγγελιαν δια των αγιων προφητων, αυτοις η
χαρις δια τους πατερας ωφειλετο. δια τουτο και εφασκεν "Ουκ απεσταλην ει μη εις
τα προ "βατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ·" και προς γυναικα δε την
συροφοινικισσαν "Ουκ εστι καλον λαβειν τον αρτον των "τεκνων και βαλειν τοις
κυναριοις." ουκουν ο μεν Ἰσραηλ εκ τουτου τετιμηται, και προτετακται των εθνων,
καιτοι σκαιοτεραν εχων την γνωμην. επειδη δε ηγνοησε τον απαντων ∆εσποτην, και
των εν επαγγελιαις αγαθων τον τελειωτην, μετεστη λοιπον επι τα εθνη της
διδασκαλιας η χαρις, οις εχρην κατα την αρχην και εν πρωτοις προσδια λεχθηναι τον
Κυριον, ουχ οσον εις την υποσχεσιν την εις τους πατερας γεγενημενην, αλλ' οσον εις
την ενουσαν αυτοις ευπειθειαν. Πολλα εχω περι υμων λαλειν και κρινειν.
Καταδικαζοντων αυτου των Ἰουδαιων προαλεστερον, και ουδενι μεν εχοντων το
παραπαν εγκαλειν, επι μονηι δε τηι 2.25 ευτελειαι του κατα σαρκα γενους
εξωφρυωμενων, δια τε τουτο το μηδεν ειναι λεγοντων αυτον, εδυσωπει πραως, και
εν τοις ανωτερω γυμνοτερον ειπων "Ὑμεις κατα την σαρκα κρινετε, "εγω κρινω
ουδενα." το δε κρινειν κατα την σαρκα, τοι αυτην αν εχοι την διανοιαν εικοτως· οι
γαρ μονα θαυμα ζοντες τα επιγεια, των μεν ουρανιων αγαθων ορωσιν ουδεν, εις
μονην δε την τωιδε τωι βιωι λαμπροτητα βλεποντες, τον πλουτουντα θαυμαζουσιν,
ητοι τον ετεροις τισι δοξαριοις επικομπαζοντα· αλλ' οι γε κατα τον του Θεου νομον
τας των πραγματων διευκρινομενοι φυσεις, των αξιεραστων οντως και
αξιοζηλωτων ανθρωπων εκεινον ειναι φασιν, ωι το βουλεσθαι βιουν ενυπαρχει κατα
την του πεποιηκοτος βουλην τε και θελησιν. αδικησει γαρ ουδεν την του ανθρω που
ψυχην αγαθουργειν ειθισμενην το κατα σαρκα σμικρο πρεπες, ωφελησει δε και εκ
των εναντιων ουδεν τους διαζην εννομως παραιτουμενους η εν τωιδε τωι βιωι
λαμπροτης και το εκ πλουτου περιφανες. κρινουσι τοιγαρουν κατα την σαρκα,
καθαπερ ουν αρτιως ελεγομεν, οι μη βλεποντες εις αγιοτητα, μη πολιτειαν, μη
τροπους ειωθοτες δοκιμαζειν, αλλ' εις μονα τα επιγεια τον οικειον παρατρεποντες
νουν, και παντος αξιουντες θαυματος τον εν πλουτωι και τρυφηι τεθραμμενον. υμεις
ουν, ω παραφρονεστατοι των Ἰουδαιων καθηγηται, καιτοι νομωι τωι δια Μωυσεως
προς την επι το δικαζειν ακριβειαν παιδαγωγουμενοι, κατεγνωκοτες επ' ουδενι δια
μονην την της σαρκος ευτελειαν κατακρινετε τον δια πολλων υμιν παραδοξων
οφθεντα Θεον. εγω δε την υμετε ραν απαιδευσιαν ου μιμησομαι, ουδε τοιαυτην περι
υμων εξοισω την ψηφον· ουδεν μεν γαρ ολως η ανθρωπου φυσις. τι γαρ αν ειη το
επικηρον τουτι και απο γης σωμα; σαπρια και σκωληξ και ετερον ουδεν. αλλ' ου δια
ταυτην υμας την αιτιαν κατακρινω, ουδε επειπερ ανθρωποι κατα φυσιν εστε, 2.26
δια τουτο παντως υμας και περιπτυεσθαι δειν οριω· εχω πολλα περι υμων λαλειν και
κρινειν, τουτεστι, πλουτει πας ο λογος ο κατηγορων εφ' υμιν, ουχ εν εγκαλεσω
μονον, αλλα πολλα, και επ' ουδενι διαψευσομαι, καθαπερ υμεις. εχω κρι νειν ως
απειθεις, ως αλαζονας, ως υβριστας, ως θεομαχους, ως αγνωμονας, ως αχαριστους,
ως πονηρους, ως φιληδο νουντας μαλλον η φιλοθεειν ειθισμενους, ως "δοξαν παρ'
"αλληλων λαμβανοντας, την δε δοξαν την παρα του μονου "ου ζητουντας·" ως
εμπυρισαντας τον νοητον αμπελωνα, ως μη βοσκησαντας κατα λογον την
εγχειρισθεισαν υμιν αγελην παρα Θεου, ως μη χειραγωγησαντας επι τον δια νομου
και των προφητων κηρυττομενον, τουτεστιν, εμε. τοιαυτα μεν ο Σωτηρ τοις
Ἰουδαιοις επιφθεγξαιτο· προσ τιθεις δε το Πολλα εχω λεγειν περι υμων ετι και
κρινειν, υπα πειλει πως αυτοις, ως αναδειχθησεται ποτε Κριτης, ο μηδεν ειναι δοκων
παρ' εκεινοις δια την σαρκα. Ἀλλ' ο πεμψας με αληθης εστι, καγω α ηκουσα παρ'
αυτου, ταυτα λαλω εις τον κοσμον. Ἐῤρωσθαι φρασας ταις Ἰουδαιων απαιδευσιαις,
και τους ανεδην αυτωι διαλοιδορησασθαι τολμησαντας, εν τωι μηδενι λογισαμενος,
επανεισιν ωσπερ επι το εξ αρχης, το μεν κρινειν ηδη τα κατ' αυτους, και την επι
 
 

297

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτωι παῤρησιαν ου τωι παροντι μαλλον, αλλα τωι πρεποντι τηρησας καιρωι, και τωι
της επιδημιας τροπωι τον ιδιον αποσωσας σκοπον· ου γαρ ηλθεν ινα κρινηι τον
κοσμον, αλλ' ινα σωσηι τον κοσμον, ως αυτος που φησι. διατοι τουτο και απριξ των
αυτωι πρεποντων εχομενος, και τον εις σωτηριαν καλουντα παλιν αναμηρυσαμενος
λογον, επιτεινει την παραινεσιν. εν τουτωι 2.27 γαρ μαλιστα θαυμαζειν αξιον της τε
ανεξικακιας το μετρον, και της ενουσης αυτωι φιλανθρωπιας την υπερβολην· δια
τουτο και ο Πετρος επιστελλει περι αυτου "Ὃς λοιδορου "μενος ουκ αντελοιδορει,
πασχων ουκ ηπειλει, παρεδιδου δε "τωι κρινοντι δικαιως." ουκουν αναλωσω φησι
τον προς υμας νυν μαλιστα λογον, ουκ εφ' οις υμιν εθος· εις φιλο ψογιας δηλονοτι
και την επ' ουδενι των χρησιμων τριβην· αλλα το κρινειν υμας καιρωι τηρησας τωι
πρεποντι, των υμιν συμφεροντων ανθεξομαι, και της εις υμας ουκ αποστησομαι
φειδους, καν εξ απονοιας της ενουσης υμιν ασυνετως υβρι ζετε. ελεγον τοινυν προς
υμας αρτιως "Ἐγω ειμι το φως "του κοσμου· ο ακολουθων εμοι ου μη περιπατησει εν
τηι "σκοτιαι, αλλ' εξει το φως της ζωης·" επι τουτωι παρα λογως ασχαλλοντες
ανεπηδατε δριμεις "Συ περι σεαυτου "μαρτυρεις, αναβοωντες εκτοπως, η μαρτυρια
σου ουκ εστιν "αληθης." προς δη τα τοιαυτα παλιν εγω "Καν εγω μαρ "τυρω περι
εμαυτου, αληθης εστιν η μαρτυρια μου, οτι "οιδα ποθεν ηλθον και που υπαγω." αλλ'
ει δοκω τις ειναι φορτικος, ταυτα λεγων εν υμιν, ει μη δεκτος ειμι μαρτυς περι των
εμοι προσοντων αξιωματων φυσικων, αλλ' ο πεμψας με αληθης εστι καγω α ηκουσα
παρ' αυτου ταυτα λαλω εις τον κοσμον. ταυτολογω, φησι, τωι πεμψαντι με Πατρι,
συνωιδα τοις εκεινου φθεγγομαι ρημασιν, οτι φως ειμι κατα φυσιν ειπων. απερ ουν
ηκουσα λεγοντος περι εμου του Θεου και Πατρος, ταυτα λαλω εις τον κοσμον.
ουκουν ει ψευδομαι καθ' υμας, και ουκ αληθης εστιν η μαρ τυρια μου, προεψευσθαι
παντως αναγκαιον υμας ειπειν τον Πατερα. αλλ' εστιν αληθης· ουκουν ου
διεψευσμαι, και ει μη τοις παρ' εμου καταπειθησθε λογοις, δυσωπηθητε, φησι, τας
του πεμψαντος με φωνας. τι γαρ εφη περι εμου; "̓Ιδου ανηρ, Ἀνατολη ονομα αυτωι·"
και παλιν προς τους 2.28 σεβομενους αυτον "Και ανατελει υμιν τοις φοβουμενοις το
"ονομα μου ηλιος δικαιοσυνης, και ιασις εν ταις πτερυξιν "αυτου·" προς εμε δη
φησιν, ον ουκ ειδοτες υβριζετε "Ἰδου "δεδωκα σε εις διαθηκην γενους, εις φως
εθνων." αλλ' οτι και φως ειμι προς υμας ελεγετο παρ' αυτου "Φωτιζου "φωτιζου γαρ
φησιν, Ἱερουσαλημ, ηκει γαρ σου το φως, "και η δοξα Κυριου επι σε ανατεταλκε."
ταυτα λεγοντος ηκουσα περι εμου του αποστειλαντος με Πατρος, καγω δια τουτο
φως εμαυτον ειναι του κοσμου φημι, υμεις δε δια μονην την σαρκα κατεσμικρυνατε
κριναντες ουκ ορθως, και δια τουτο λεγειν αποτολματε συχνως "Συ περι σεαυτου
"μαρτυρεις· η μαρτυρια σου ουκ εστιν αληθης." Ουκουν· ανακεφαλαιωσασθαι γαρ
ολην ακολουθον την εν τωι προκειμενωι διανοιαν· θεομαχουντας αντικρυς απο
φαινει τους Ἰουδαιους, και ου μονον ταις παρ' αυτου μαχο μενους φωναις, αλλα και
ψηφωι τηι παρα του Πατρος· ο μεν γαρ φως οιδεν οντα κατα φυσιν τον ιδιον Υιον, και
ανατολην και ηλιον δικαιοσυνης δια τουτο καλει· οι δε τον εξ απει θειας ολεθρον
ταις εαυτων επισυροντες κεφαλαις αποδοκι μαζουσι την αληθειαν, "το καλον
λεγοντες πονηρον," και δια τοι τουτο δικαιως αυτοις ακολουθησει το Ουαι. Ουκ
εγνωσαν οτι τον Πατερα αυτοις ελεγε. Καταπληττεται παλιν την των Ἰουδαιων
αναισθησιαν ο πνευματοφορος, και μαλα εικοτως· τι γαρ αν γενοιτο των τοιουτων
ανοητοτερον, οι γε και μακρου πολλακις προς αυτους γεγονοτος λογου περι του
Θεου και Πατρος, ουδεν εννοουσι περι αυτου του Σωτηρος ημων ακροωμενοι
λεγοντος "̓Αλλ' ο πεμψας με αληθης εστι." τις ουν η προφασις, 2.29 και δια ποιαν
αιτιαν ο μακαριος Ευαγγελιστης ουκ εγνω κεναι φησιν Ἰουδαιους οτι τον Θεον
αυτοις και Πατερα δια τουτων εσημανεν ο Χριστος, αναγκαιον ειπειν. επειδη γαρ
εφη προς αυτους ο Σωτηρ "Ει εμε ᾔδειτε, και τον Πατερα "μου αν ᾔδειτε," ινα καν
 
 

298

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτωι παλιν αληθη λεγων ευρι σκηται, τους αγνοησαντας τον Υιον, αγνοουντας
εισφερει και τον Πατερα. θυρα γαρ ωσπερ και πυλη τις εστι της εις τον Πατερα
γνωσεως ο Υιος· δια τουτο και ελεγεν "Ουδεις "ερχεται προς τον Πατερα ει μη δι'
εμου." ως γαρ εξ εικονος επι το αρχετυπον ανατρεχων ο νους εκ του παρεμ
πιπτοντος εκεινο φανταζεται. ην ουν αναγκαιον επιδειξαι τους Ἰουδαιους ουδεν
εννοουντας περι Πατρος, επειπερ ουκ ηθελησαν αναγωγως απο της γνωσεως της του
Υιου προς την εκεινου χειραγωγεισθαι καταληψιν. δια τουτο γοργως ο Ευαγγελιστης
μονονουχι και επισημαινεται, οτι λεγοντος του Χριστου Ὁ πεμψας με αληθης εστιν,
ουκ εγνωσαν οτι τον Πατερα αυτοις ελεγεν. Ὅταν υψωσητε τον υιον του ανθρωπου,
τοτε γνωσεσθε οτι εγω ειμι. Τους των ιατρων αριστους απομιμουμενος, της ενουσης
αυτοις κατα ψυχην αῤρωστιας απογυμνοι την προφασιν, και το διακωλυον αυτους
εις την επ' αυτωι συνεσιν τε και πιστιν ιεναι γοργως, αποκαλυπτει σαφως. επειδη γαρ
εις τε την σαρκα και το εντευθεν βλεποντες γενος, μικρα πως φρονειν ανεπειθοντο
περι αυτου, καλυμμα δε τουτο τοις της διανοιας εχοντες οφθαλμοις, ουκ ᾔδεσαν αν
οντα Θεον, και ει πεφηνεν ανθρωπος, αναγκαιως αυτοις προσεφωνει λεγων Ὅταν
υψωσητε τον υιον του ανθρωπου τοτε γνωσεσθε οτι εγω 2.30 ειμι, τουτεστιν, οταν
της επ' εμοι μικρας τε και χαμαιπετους αποπαυσησθε διαληψεως, οταν υψηλον τε
και υπεργειον φρονησητε περι εμου, και Θεον εκ Θεου πεφηνοτα πιστευ σητε, ει και
γεγονα δι' υμας ανθρωπος καθ' υμας, το τηνι καδε διαγνωσεσθε σαφως, οτι εγω ειμι
το φως του κοσμου· τουτο γαρ εις υμας ελεγον αρτιως· τι γαρ αν ετι διακω λυσαι,
φησι, τον ολως παραδεχθεντα Θεον υπαρχειν αλη θινον, και φως ειναι του κοσμου;
ου γαρ δη προς τοσαυτην κατοιχηθησεται τις μανιαν και θρασος, ως και τοτε φαναι
τολμαν "Ἡ μαρτυρια σου ουκ εστιν αληθης·" ψευδηγορησει γαρ ουδαμως εφ' οισπερ
αν λεγηι Θεος φυσει και αληθινος. Ἔστι τοινυν προδηλοτατον και εκ των του
Σωτηρος ρηματων, οτι σμικραν εχοντες επ' αυτωι την υπονοιαν, και ανθρωπον ειναι
γυμνον, ερημον τε της κατα φυσιν θεοτητος διενθυμουμενοι, παντως δηπου και
απιστησομεν εικοτως αυτωι, και ου παραδεξομεθα Σωτηρα και λυτρωτην. ειτα τι το
εντευθεν; της ελπιδος αποπεπτωκαμεν. ει γαρ δια πιστεως η σωτηρια, φρουδη δε η
πιστις, τι το διασωζον ετι; πιστευοντες δε και εις υψος αιροντες το θεοπρεπες τον
Μονογενη, και ει γεγονεν ανθρωπος, εξ ουριας ωσπερ ερχομενοι, και το παγχαλεπον
του βιου διαθεοντες πελαγος, προς την ανω μεθορμισομεθα πολιν, τας εκ του
πιστευειν τιμας εκει κομιουμενοι. ΑΛΛΩΣ ΤΟ ΑΥΤΟ. Ὅταν υψωσητε τον υιον του
ανθρωπου τοτε γνωσεσθε οτι εγω ειμι. Πολλοις τε και αγαθοις περιαντλησας λογοις
τον των Ἰουδαιων θυμον, σφριγωντα παλιν ουδεν ηττον οραι. δυσφη 2.31 μουντες
γαρ αφυλακτως ου καταληγουσιν, αλλα ποτε μεν ακυρον αυτου ποιουσι την φωνην,
και ψευστην αποκαλουσι δυσσεβως· το γαρ ολον ειπειν "Ἡ μαρτυρια σου ουκ εστιν
"αληθης," τι αν ετερον ειη λοιπον η τουτο; ποτε δε παλιν εξ αγαπης αυτοις τα εις
σωτηριαν εισηγουμενωι, και δια τουτο λεγοντι, οτι "Ἐαν μη πιστευσητε οτι εγω ειμι,
απο "θανεισθε εν ταις αμαρτιαις υμων," αντηγειροντο θερμως, και τοις εξ αγαπης
αυτοις ρημασι τους εξ απονοιας αντεξα γοντες λογους, εφασκον Συ τις ει; εδει
τοινυν τοις ακρατως ουτως εγκεκυλισμενοις εις παραλογον θρασος του σωφρονι
ζοντος λογου, και μετριωτερον εχειν αναπειθοντος φρονημα, χαλινον δε λοιπον
επιτιθεντος και ουχ εκουσηι τηι γλωττηι. δια ταυτην αυτοις ηπειλει την αιτιαν
εναργεστατα λεγων ως ου διαφευξονται την εφ' οις δυσσεβουσι κολασιν, αλλ' ει και
προς το παρον ανεξικακουντα βλεπουσιν, αλλ' εις περας αυτοις το δεινον
διεξοιχομενης της εις αυτον δυσσεβειας, τουτεστι του θανατου και του σταυρου,
πανδεινον υποστη σονται δικην, και αφορητον αντιδεξονται συμφοραν, την εκ του
πολεμου δηλονοτι του προς Ῥωμαιους, ος αυτοις μετα τον του Σωτηρος συνεβη
σταυρον εξ οργης της ανωθεν παρα Θεου. οτι δε εμελλον υπομειναι τα παγχαλεπα,
 
 

299

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαφε στερον που παλιν αυτοις ο Σωτηρ κατεσημαινε λεγων, ποτε μεν προς τας
κλαιουσας γυναικας "Θυγατερες Ἱερουσαλημ, "μη κλαιετε επ' εμοι, κλαιετε δε εφ'
υμας και επι τα τεκνα "υμων·" ποτε δε παλιν "Ὅταν ιδητε κυκλουμενην υπο
"στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε ερειτε τοις ορεσι "Καλυψατε ημας, και τοις
βουνοις Πεσατε εφ' ημας." εις τουτο γαρ Ἰουδαιοις τα εκ του πολεμου περιεστι παθη,
ως της εκεινων πειρας παν ειδος θανατου γενεσθαι γλυκιον τε και αιρετωτερον· την
δε της χωρας αυτων εξαναστασιν, και 2.32 των ενοικουντων αυτην τους τε
εξανδραποδισμους, και την ωμοτατην σφαγην, και τους εν εκαστηι πολει λιμους, τας
τε εν αυταις τεκνοφαγιας, ιστορει και Ἰωσηπος εν οικειοις συγ γραμμασι. οταν ουν,
φησι, σταυρωι παραδοντες τον υιον του ανθρωπου την αντιῤροπον υπομεινητε
κολασιν, και των εις εμε τολμηματων ισοσταθμους αντεκτισητε δικας, τοτε κλαι
οντες γνωσεσθε οτι εγω ειμι ο παντα ισχυων, δηλονοτι Θεος. ει γαρ στρουθιον εν
αθεει προς παγιδα του θηρευοντος ουκ εισβησεται, πως δ' αν ολη χωρα, φησι, και
εθνος το ηγαπη μενον, προς ολεθρον ουτως βαδιειται παντελη, μη ουχι παντως
τουτο γενεσθαι κατανευσαντος του παντων κρα τουντος Θεου; κακον ουν αρα και
πανδεινον η Θεου κατα φρονησις εις περας αγουσα των απευκτων. διο και ο Παυλος
τισιν επιπληττει λεγων ως περι Θεου "Ἢ του "πλουτου της χρηστοτητος αυτου και
της ανοχης και της "μακροθυμιας αυτου καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον "του
Θεου εις μετανοιαν σε αγει, κατα δε την σκληροτητα "σου και αμετανοητον καρδιαν,
θησαυριζεις σεαυτωι οργην "εν ημεραι οργης." ΑΛΛΩΣ ΤΟ ΑΥΤΟ. Μακρους διετελεσε
χρονους τοις Ἰουδαιοις συνδιαιτω μενος ο Χριστος, και κατα πασαν, ως επος ειπειν,
συναγω γην προσλαλων, και εν παντι σαββατωι προσδιαλεγομενος, και μαθημα
πολλακις αυτοις αφθονως παραθεις το λυσι τελουν, εκαλει συχνως προς τον δια του
Πνευματος φω τισμον· και δη και εφασκεν, ατε δη και Θεος υπαρχων κατα φυσιν και
αληθινος "Ἐγω ειμι το φως του κοσμου·" αντεπραττον δε ταυτα λεγοντι φρονουντες
παραλογωτατα "Συ γαρ, φησι, περι σεαυτου μαρτυρεις· η μαρτυρια σου "ουκ εστιν
αληθης." και ου μεχρι των εν ρημασιν αντι 2.33 λογιων τα των Ἰουδαιων εστι
τολμηματα, ουδε εν μονωι τωι διαλοιδορησαι φιλειν το ατιθασον αυτων
συμπεπερασται θρασος· ερχομενοι δε δια πασης ωμοτητος αφειδως, τελευ τωντες και
σταυρωι και θανατωι παρεδοσαν αυτον. επειδη δε ην κατα φυσιν ζωη, διαῤρηξας τα
του θανατου δεσμα, διεγηγερται μεν εκ νεκρων, αποφοιται δε εικοτως της Ἰου δαιων
βδελυριας, και του μεν Ἰσραηλ απεπηδα και σφοδρα δικαιως, εαυτον δε προς τα εθνη
μετατιθεις, παντας εκαλεσε προς το φως, και τυφλοις μεν ουσιν αναβλεψιν
εχαριζετο. συμβεβηκε τοινυν μετα τον επι τωι σταυρωι θανατον του Σωτηρος ημων
Χριστου, τας μεν των Ἰουδαιων σκοτισθηναι διανοιας, ατε δη και εκεχωρηκοτος
παρ' αυτων του φωτος, τας δε των εθνων καταλαμπρυνθηναι καρδιας, ως επιλαμ
ψαντος αυτοις του φωτος του αληθινου. Ὅταν ουν υψωσητε φησι τον υιον του
ανθρωπου τοτε γνωσεσθε οτι εγω ειμι. αντι του Περιμενω της υμων δυσσεβειας το
τελος, ουκ εποισω δε προωρον υμιν την οργην, εκδεξομαι το παθειν και τον
θανατον, υπομενω προς τοις αλλοις και τουτο· αλλ' οτε σταυρωι παραδωτε τον υιον
του ανθρωπου ανθρωπον γυμνον νομισθεντα παρ' υμιν, τοτε γνωσεσθε και ουχ
εκοντες, φησιν, ως ου διεψευσμαι λεγων οτι εγω ειμι το φως του κοσμου. οταν γαρ
εαυτους σκοτισθεντας βλεπητε, πεφωτισμενην δε των εθνων την αμετρητον πληθυν
δια το γενεσθαι με παρ' αυτοις, πως ουχι και ακοντες συνερειτε λοιπον οτι φως ειμι
του κοσμου κατα αληθειαν; οτι γαρ εμελλεν της Ἰουδαιων αποφοιτησειν Συναγωγης
μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν ο Σωτηρ, ουδενι μεν αμφιβολον· πεπρακται γαρ και
διηνυσται· πλην εστι πως, μαλλον δε ηδη σαφως και εκ των παρ' αυτου περιαθρησαι
λογων "Ἕως γαρ το φως εχετε, περι "πατειτε εν τωι φωτι, ινα μη η σκοτια υμας
καταλαβηι." 2.34 η γαρ του φωτος συστολη τε και αναχωρησις σκοτιας γενεσιν ποιει,
 
 

300

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και παλιν η του φωτος παρουσια σκοτιας αφανισμον εργαζεται. ουκουν
αποδεικνυται φως υπαρχων κατα αληθειαν ο Χριστος, σκοτισας μεν Ἰουδαιους δια
της απ' αυτων αποστασεως, καταφωτισας δε τα εθνη δια της εις αυτα παρουσιας, και
πικρον μαθημα τοις Ἰουδαιοις η των δεινων γεγονε πειρα. ΑΛΛΩΣ ΤΟ ΑΥΤΟ. Ὅταν
υψωσητε τον υιον του ανθρωπου, τοτε γνωσεσθε οτι εγω ειμι. Ἐπειπερ εις την
σαρκα, φησιν, αφορωντες μονην, ψιλον ανθρωπον ειναι με πιστευετε, και των καθ'
υμας υπαρχειν ενα νομιζετε, το δε της θεοτητος αξιωμα, και η εντευθεν δοξα, ουδ'
οσον εις νουν ανεισι τον υμων· εσται σημειον υμιν εναργεστατον του κατα αληθειαν
εκ Θεου Θεον υπαρ χειν εμε, και φως εκ φωτος, το πανδεινον υμων και παρα
νομωτατον τολμημα, τουτεστιν, ο σταυρος και ο επ' αυτωι της σαρκος θανατος. οταν
γαρ ιδητε της εαυτων απονοιας απρακτον μεν γενομενην την εκβασιν,
συντεθραυσμενην δε και την επι τωι θανατωι παγην· διαναστησομαι γαρ εκ νεκρων·
τοτε και ουχ εκοντες ως εξ αναγκης ηδη λοιπον συνθησεσθε τοις παρ' εμου προς
υμας γεγονοσι λογοις, και Θεον ειναι κατα φυσιν ομολογησετε. κρειττων μεν γαρ
εσομαι θανατου και φθορας, ως δε ζωη κατα φυσιν υπαρχων τον εμον αναστησω
ναον. αλλ' ειπερ εστι το θανατου κρατειν και των της φθορας καταλαζονευεσθαι
βροχων Θεωι πρεπον τωι κατα φυσιν, και ουχ ετερωι των οντων τινι, πως ου κατα
πασης εκποδων γενομενης αντιλογιας και παντος ενδοιασμου αναδειχθησομαι
παντα δια τουτο νικαν 2.35 ισχυων και ακονητι; ουκουν σημειον εσεσθαι τοις
Ἰουδαιοις τον οικειον σταυρον εφασκεν ο Σωτηρ, και αποδειξιν την εναργεστατην
του κατα φυσιν αυτον ειναι Θεον. Τουτο δ' αν ιδηις αυτον και ετερωθι που λεγοντα
σαφως· πολλων μεν γαρ και αναριθμητων τερατουργηματων επι δειχθεντων δι'
αυτου, προσηιεσαν ποτε πειραζοντες οι Φαρι σαιοι και λεγοντες "∆ιδασκαλε θελομεν
απο σου σημειον "ιδειν·" ο δε επειπερ τους εν αυτοις ιοντας εθεατο διαλο γισμους,
και πικρως διενθυμουμενους ουκ ηγνοει "Γενεα," φησι, "πονηρα και μοιχαλις
σημειον επιζητει, και σημειον "ου δοθησεται αυτηι ει μη το σημειον Ἰωνα του
προφητου· "ωσπερ γαρ ην Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας "και τρεις
νυκτας, ουτως εσται και ο υιος του ανθρωπου εν "τηι καρδιαι της γης τρεις ημερας και
τρεις νυκτας." ακουεις οπως σημειον αιτουσι τοις Ἰουδαιοις εις αποδειξιν οτι Θεος
υπαρχει κατα αληθειαν, ει και πειραζοντες ελεγον, ουχ ετερον αυτοις
επιδειχθησεσθαι φησιν, ει μη το σημειον Ἰωνα του προφητου, τουτεστι, τον
τριημερον θανατον και την εκ νεκρων αναβιωσιν; τι γαρ αν γενοιτο της θεοπρεπους
εξουσιας σημειον ουτω μεγα και περιφανες, ως το κατα λυσαι θανατον, και
ανατρεψαι φθοραν, καιτοι κατα θειαν αποφασιν της ανθρωπειας κατακρατησαντα
φυσεως; ηκουσε γαρ η εν Ἀδαμ "Γη ει και εις γην απελευσηι·" αλλ' ην εν εξουσιαι τωι
Σωτηρι Χριστωι και τελος επιθειναι ταις οικειαις οργαις, και ταις ευλογιαις
ανατρεψαι τον εκ της αυτου παλιν αρας ισχυσαντα θανατον. οτι δε σφοδρα
κατεφριττον Ἰου δαιοι το εκ της αναστασεως σημειον ως αναπεισαι δεινον οτι Θεος
υπαρχοι κατα αληθειαν ο Χριστος, το τελευταιον αυτων δραματουργημα διδαξει
σαφως· ως γαρ επυθοντο του Σωτηρος την αναστασιν, και οτι ουχ ευρηται εν τωι
μνημειωι, 2.36 τεθορυβημενοι τε και περιδεεις επι τουτο γεγονοτες λιαν, τας εκ των
στρατιωτων συκοφαντιας πολλοις εξωνεισθαι χρη μασιν εμελετων. δεδωκασι γαρ
αργυριον αυτοις, ινα λεγωσιν "οτι οι μαθηται αυτου ελθοντες εκλεψαν αυτον ημων
κοιμω "μενων." μεγα τοιγαρουν το εκ της αναστασεως σημειον αναμφιλογον εχον
την αποδειξιν του ειναι Θεον τον Ἰησουν, εφ' ωι και των Ἰουδαιων σκληρα και
ακαμπης διεταραχθη καρδια.
2.37 ΚΕΦΑΛΗ Ε. Ὅτι ουκ ελαττων εν δυναμει και σοφιαι του Θεου και Πατρος
ο Υιος, μαλλον δε αυτος σοφια και δυναμις αυτου. Και απ' εμαυτου ποιω ουδεν,
 
 

301

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα καθως εδιδαξε με ο Πατηρ, ταυτα λαλω. ΛΑΛΕΙ μεν ανθρωπινωτερον, ουχ
ετερως συνιεναι δυνα μενων των Ἰουδαιων, ουτε μην ακρατως επαΐειν ανεχομενων
παρ' αυτου τα θεοπρεπη. επι γαρ τοιουτων και λιθοις αυτον κατασφενδονωντες
αλισκονται, βλασφημιαν αυτου καθορι ζοντες, οτιπερ ανθρωπος ων, εαυτον εποιει
Θεον. υπεξελων τοιγαρουν της θεοπρεπους αξιας το πλειον, και πολυ της επι τουτωι
λαμπροτητος απαμφιεσας τον λογον, ταις των ακρο ωμενων ασθενειαις ευ μαλα
συμπλαττεται και, επειπερ την ενουσαν αυτοις διανοιαν ερευνων ευρισκει Θεον ουκ
ειδοτας αυτον, ανθρωποπρεπη ποιειται τον λογον, ινα μη παλιν αυτοις εις οργην
ανακαιοιτο τα φρονηματα, και του προσ εδρευειν καν γουν εκ μερους αυτωι
παραλογως αποπηδησειαν. γνωσεσθε τοινυν φησιν "οταν υψωσητε τον υιον του αν
"θρωπου οτι εγω ειμι·" γνωσεσθε παλιν ομοιως, οτι απ' εμαυτου ποιω ουδεν, αλλα
καθως εδιδαξε με ο Πατηρ ουτω λαλω. Και τις η χρεια των τοιουτων ρηματων ειπε
μοι, ερει τις τυχον· τι δε παλιν εν τουτοις διδασκει ημας Χριστος; 2.38 ουκουν
ερουμεν ευδιαστολως εκαστα των ειρημενων ευσεβως απολεπτυνοντες· ου
διαλελοιπατε, φησι, τοις εμοις επι σκηπτοντες εργοις, ως εκτοπως τε και ανοσιως
γεγενη μενοις, κατεκρινατε πολλακις ως παρανομειν ου παραιτου μενον, ως τα
απαιδοντα τωι νομοθετηι δραν ειθισμενον. απελυον μεν γαρ της ουτω μακρας
αῤρωστιας τον παρετον, ηλεουν ανθρωπον εν σαββατωι. αλλ' ιδων, φησιν, επι τουτωι
φιλεγκλημονας, τους θαυμαζειν οφειλοντας, και πολυ τι των εμοι πρεποντων
απεσφαλμενους, αλλα και εναγχος υμιν τα προς σωτηριαν εισηγουμενος, και
βαδιζειν ανεπειθον επι το βουλεσθαι μετασχειν φωτος. ειτα το φως υμιν το
αληθινον επεδεικνυον· την γαρ εμαυτου φυσιν εξηγουμενος, εφασκον "̓Εγω ειμι το
φως του κοσμου," υμεις δε παλιν αβουλοτατα δρωντες και βουλομενοι, των εμων
κατεξανεστητε λογων, ανεδην ειπειν τετολμηκατε "Ἡ μαρτυρια σου ουκ εστιν
"αληθης." οταν ουν υψωσητε τον Υιον του ανθρωπου, τουτεστιν, οταν αυτον
περιβαλεισθε θανατωι, και των του θανατου δεσμων κρειττονα βλεπητε·
αναστησομαι γαρ εκ νεκρων, επειπερ ειμι κατα φυσιν Θεος· τοτε γνωσεσθε φησιν οτι
ουδεν απ' εμαυτου ποιω αλλα καθως εδιδαξε με ο Πατηρ, ουτω λαλω. μαθησεσθε
γαρ οταν ιδητε κατα φυσιν οντα Θεον και Υιον, ως ειμι μεν ιδιογνωμων ουδαμως,
συνεθε λητης δε αει τωι Θεωι και Πατρι, και οσαπερ αν εργαζοιτο ταυτα και αυτος
ποιειν ουκ οκνων, λαλων δε παλιν οσα και αυτον οιδα λεγοντα. της γαρ αυτης
ουσιας ειμι τωι γεννη σαντι. εθεραπευον μεν γαρ τωι σαββατωι τον παρετον, υμεις δε
παλιν επι τουτωι διεκεισθε πικρως, αλλ' ενεργον υμιν υπε δειξα τον Πατερα και εν
σαββατωι· ελεγον γαρ "Ὁ Πατηρ 2.39 "μου εως αρτι εργαζεται καγω εργαζομαι."
ουκουν απ' εμαυτου ποιω ουδεν. παλιν ελεγον Ἐγω ειμι το φως του κοσμου, αλλ'
ωιηθητε τι λεγειν των απαιδοντων αυτωι, καν τουτωι παλιν υμας εδυσωπουν
υποδεικνυς λεγοντα περι εμου "̓Ιδου τεθεικα σε εις διαθηκην γενους, εις φως
εθνων." ματην ουν αρα καταιτιασθε, φησι, τον αει τωι Πατρι συνεθε λοντα, και
ποιουντα μηδεν των απαιδοντων αυτωι, μητε μην τι λαλειν ανεχομενον, ο μη εστι
παρ' αυτου. τουτονι τοις προκειμενοις οιμαι δειν εφαρμοσαι τον νουν. Ἀλλα το
πικρον ημιν ισως εφαλειται θηριον, τον χριστο μαχον δε δηλονοτι, φημι Ἀρειανον·
καταβοησει δε ως εικος, και λεγων αφιξεται Ἐξ ουριας, ω ουτος, ιοντα τον λογον, τι
βιαζηι παλιν επι το σοι μονωι δοκουν αντωθειν επειγο μενος, και την της αληθειας
παρακλεπτων δυναμιν ουκ ερυθριαις; ιδου σαφως ο Υιος ουδεν εξ εαυτου διισχυρι
ζεται δραν, αλλ' οπερ αν μαθοι παρα Θεου και Πατρος, τουτο και λαλειν, ουτως
οιδεν εν αμεινοσιν οντα τον εαυτου Πατερα η εν οις εστιν αυτος. Τι ουν ω βελτιστε;
παλιν ο τοιουτος αντακουσεται, ισχυν αρα και συνεσιν χορηγειται παρα του Πατρος
ο Υιος ινα και δυνηται τι δραν και λαλειν ανεγκλητως; πως ουν ετι Θεος κατα φυσιν,
ο παρ' ετερου το δυνασθαι και φρονειν δανειζομενος, καθαπερ ουν εχει και των
 
 

302

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτισματων η φυσις; τοις γαρ εξ ουκ οντων λαχουσι την γενεσιν, παν οπερ αν γενοιτο
προσον, τουτο δη παντως εστι και θεοσδοτον. αλλ' ουχ ουτως εν Υιωι· Θεον γαρ
αληθινον η θεια τε οιδε και κηρυττει γραφη. δειν γε οιμαι τωι γε οντι κατα φυσιν
Θεωι παντα τελειως προσειναι τα αγαθα· το δε τελειως ουκ εχον 2.40 κατα τι γουν
ολως των οφειλοντων θαυμαζεσθαι, πως αν ειη κατα φυσιν Θεος; ονπερ γαρ τροπον
το αφθαρτον και αθανατον προσειναι δει παντως αυτωι φυσικως, και ουκ εξωθεν,
ουδε επακτως, ουτω και το εφ' απασι τοις αγαθοις παντελειον και απροσδεες. ει δε
κατα τον σον, ω ουτος, ανοσιον τε και αμαθη λογισμον ατελης εστιν ο Υιος κατα τε
το δυνασθαι δραν τα θεοπρεπη και το δεοντως λαλειν, εστι δε δυναμις και σοφια του
Πατρος, κατα την θειαν γραφην, τωι Πατρι μαλλον αρμοσει και ουκ αυτωι τοσουτον
το κατη γορημα. ουτω γαρ ταυτα διαλαβων, ουκ ετι τελειον υπαρ χειν ερεις εν
δυναμει τον Θεον και Πατερα, αλλ' ουδε τελειως σοφον. οραις ουν οποι
κατολισθαινει παλιν της σης αμαθιας το θρασος. θαυμαζω δε οπως κακεινο την σην
παρατρεχει διανοιαν. κατα τινα τροπον, λεγε μοι, παλιν ο Θεος και Πατηρ τηι ιδιαι
δυναμει χορηγησει το δυνασθαι, η πως αν την εαυτου σοφιαν σοφωτεραν εργασαιτο;
η γαρ αναγκη λεγειν ως επι τι μειζον ανεισιν αει, και προκοπτει κατα βραχυ προς το
δυνασθαι τι και πλεον της ενουσης ισχυος αυτωι· οπερ εστιν ευηθες τε και αδυνατον
παντελως· η δυσσεβουντας υπολαμβανειν παρ' ετερου νευρουσθαι μαλ λον αυτον.
πως αν ετι και των δυναμεων ονομαζοιτο Κυριος ο Υιος, η πως αν ετι νοοιτο σοφια
και δυναμις, δυναμου μενος καθ' υμας και σοφουμενος παρ' ετερου; απαγε της
δυσφημιας, και της των λογισμων ατοπιας. η γαρ δοτε σαφως υπαρχειν ποιημα τον
Υιον, ινα πασαν εχητε κατα βοωσαν υμων την θεοπνευστον γραφην, ηγουν ει
πιστευετε κατα φυσιν ειναι Θεον, δοτε δη δοτε τελειως εχειν αυτωι τα της θεοτητος
ιδια. ιδιον δε της κατα φυσιν ιδιοτητος το μητε περι μηδεν ασθενειν, μητε μην της
ανωτατω σοφιας 2.41 απολιμπανεσθαι, μαλλον δε αυτο κατα φυσιν ειναι σοφιαν και
δυναμιν· εν δε τηι σοφιαι διδακτως ουδεν· αλλ' ουδ' αν εν τηι πρωτηι τε και αληθως
νοουμενηι δυναμει το δυνασθαι ποτε θεωρησαιμεν επακτον. Ἵνα δε και αυτην
εξεταζοντες των πραγματων την φυσιν, τα ειρημενα παρα Χριστου βασανισωμεν
ακριβεστερον, και τοδε τοις ειρημενοις εποισομεν. τι τοσουτον ειργασται γε γονως
ανθρωπος ο Μονογενης, ο την ενουσαν αυτωι πλεο νεκτησει δυναμιν; εικος γαρ
δηπου φαναι τινας τοτε γαρ ηνυσθαι πρεποντως ειπειν, ατε δη παρα του Θεου και
Πατρος το δυνασθαι δανεισαμενον Ἀπ' εμαυτου ποιω ουδεν, οτι δαι μονιον ηλασεν,
οτι των αῤρωστηματων αφηκε τον παρα λυτον, οτι λεπρον του παθους απηλλαξεν,
οτι τυφλοις δεδωκεν οραν, οτι πληθυν ανθρωπων ουκ ευαριθμητον πεντε
κατεκορεσεν αρτοις, οτι θαλασσαν αγριαινουσαν κατεκοιμισε λογωι, οτι τον Λαζαρον
ηγειρεν εκ νεκρων· αρα και αμεινω της ενουσης ισχυος αυτωι την εν τοις τοιουτοις
ερουμεν επιδειξιν; ειτα πως ειπε μοι τον ουτω μεγαν εστησεν ουρανον, και διατεινας
ως σκηνην κατοικειν, πως εθεμελιωσε την γην, πως δε ηλιου και σεληνης και των
εν τωι στερεω ματι γεγονεν εργατης; πως δε εκτισεν αγγελους και αρχαγ γελους,
θρονους και κυριοτητας, και προς τουτοις ετι τα Σεραφιμ; ο δε εν τοις ουτω μεγαλοις
και υπερφυεσιν, ουτε δυναμεως ουτε μην σοφιας της παρ' ετερου δεηθεις, πως αν
ητονησεν εν τοις ουτω μικροις, η πως αν εδεηθη του διδα σκειν οφειλοντος, α χρην
λαλησαι προς Ἰουδαιους, ο και δια των αγιων προφητων ως σοφια δοξολογουμενος;
ακουω γαρ τινος λεγοντος "Κυριος ο ποιησας την γην εν τηι ισχυι "αυτου, ο
ανορθωσας την οικουμενην τηι σοφιαι αυτου, και "εν τηι φρονησει αυτου εξετεινε τον
ουρανον," προς δε γε 2.42 τουτο και ο θεσπεσιος ∆ανιηλ φησιν "Ειη το ονομα του
"Κυριου ευλογημενον εις τους αιωνας, οτι η σοφια και η "συνεσις και η ισχυς αυτου
εστιν." ει δε αυτου, κατα τον του προφητου λογον, και η ισχυς και η σοφια εστι, τις
ετι λοιπον της των ετεροδοξων ανεξεται γλωσσαργιας, παρ' ετερου και δυναμιν και
 
 

303

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοφιαν χορηγεισθαι λεγοντων την σοφιαν και δυναμιν ειναι του Πατρος; Ἀλλ' ει μεν
τινα, φησιν, ελεγομεν ετερον ηι το λειπον εις δυναμιν επιχορηγειν τωι Υιωι, ηγουν
διδασκειν αυτον, ευλογως αν τοις παρ' ημων επεσκηψατε λογοις, ως υβρι ζομενωι
συνηγορειν εγνωκοτες αυτωι· επειδη δε τον Θεον και Πατερα ταυτα διδοναι φαμεν,
ποια λοιπον εντευθεν υμιν η της λυπης αναφανεισα προφασις;" Ουκουν ει μηδεν
αδικησειν οιεσθε τον Υιον εις το ειναι κατα φυσιν ανομοιον τωι γεννησαντι, καν
χορηγεισθαι τι λεγεται παρ' αυτου, των νεων, ω ανθρωπε, διαμεμνησο λογων, και
αναπειθου δια τουτου μη σκανδαλιζεσθαι· διδου δε αυτωι το εν ισοις υπαρχειν κατα
παντα τωι ιδιωι γεννητορι, και κατα μηδενα παντελως ηττασθαι τροπον η λογον. ει δε
σε τουτο των της ορθοτητος εξελκει λογισμων, και φρονειν α μη θεμις αναπειθει
περι αυτου, τι ματην ημας τοις ουτω σαθροις κατασοφιζεσθαι λογοις επιχειρεις;
διοισει γαρ ολως ουδεν καν αυτος ο Θεος και Πατηρ, καν ετερος τις παρ' εκεινον
διδοναι τι λεγεται τωι Υιωι. επι γαρ τωι τι λαβειν απαξ κατηγορουμενος, ποιαν αν εχηι
την ονησιν, καν λιαν υπαρχοι περιφανες του διδοντος το προσωπον; τι γαρ ειπε μοι
διοισει τωι το πληττεσθαι παραιτουμενωι το ξυλινηι 2.43 τυχον ηγουν διαχρυσωι
παιεσθαι ραβδωι; ου γαρ το τοιωσδε παθειν, αλλα το μηδαμως παθειν αγαθον.
ελεγχομενου τοιγαρουν του Υιου, δυναμεως τε και σοφιας επιδεους, οταν φαινηται
τι παρ' αυτου λαβων, και εν τουτοις συμπαν εχοντος ηδη το κατηγορημα, πως ουκ
ευηθες κομιδηι λογοις ημας εωλοις κατακροτειν τους ακροωμενους, και τοις εξ
απατης ευρημασι περιπλαττειν το εγκλημα δια του δειν οιεσθαι των μεν αλλων
ουδενα, μονον δε τον Πατερα κατα δεχεσθαι χορηγον; θαυμαζω δε οπως, καιτοι
δοκουντας ειναι σοφους, και λογοις τοις εξωθεν ου μετριως εξησκημενους προς το
δυνασθαι διενθυμεισθαι πικρα, κακεινο διελαθεν, οτι τον του Θεου και Πατρος
κατασμικρυνοντες χαρακτηρα, τουτεστι, τον Υιον, ουκ αυτου τοσουτον, οσον
εκεινου κατη γορειν εγνωκατε, ου και εστι χαρακτηρ, ουτως εχειν εξ αναγκης
οφειλοντος ως αν εν Υιωι διαφαινηται. Ἀλλ' εκβιασεται σε, φησιν, η του Υιου φωνη,
προς το και ουχ εκοντα συναινειν οις ειπειν ουκ απηξιωσεν. αυτος γαρ ουδεν εξ
εαυτου ποιειν ωμολογηκεν, αλλα και απερ αν διδασκοιτο παρα του Θεου και Πατρος,
ταυτα λαλειν. Ἀλλα σοι μεν, ω γενναιε, και τα καλως ειρημενα δο κουντων εχειν
ουκ ορθως, επειπερ ηρνησω της αληθειας το φως· ημεις δε παλιν την εαυτων
βαδιουμεθα οδον, και τα συνηθη και φιλα φρονησομεν περι του Μονογενους μετα
της πρεπουσης ημιν ευσεβειας τοις προκειμενοις προσβαλλοντες. ει μεν γαρ ειρηκεν
ο Μονογενης Ουδεν απ' εμαυτου ποιω, λαμβανων δε το δυνασθαι παρα του Θεου και
Πατρος, και τερατουργω και θαυμαζομαι, ην μεν τις και ουτω λογος ουδεν ολως
οφειλοντα δια τουτο κατηγορεισθαι δεικνυων αυτον, πλην εδοξε πως αν
ευπροσωποτερον ημιν αντιπρατ 2.44 τειν ο δι' εναντιας. επειδη δε απλως και
απολυτως επενε χθεντος ουδενος Ουδεν απ' εμαυτου ποιω φησιν, ου παντως
ερουμεν αυτον ως κατα τι γουν ασθενη την ιδιαν καταιτια σθαι φυσιν, αλλ' ετερον τι
σημαινειν αληθες και ακατηγο ρητον. ινα γαρ επ' ανθρωπον μετασχηματιζοντες του
λογου την δυναμιν, ιδωμεν ακριβως, ο φησιν· εστωσαν δυο τινες ανδρες τυχον την
αυτην δηλονοτι λαχοντες φυσιν, ισοσθενεις τε αλληλοις και ομογνωμονες, ειτα
λεγετω ο εις εξ αυτων Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω· αρα ως ασθενης, η και δραν ολως
ουδεν αφ' εαυτου δυναμενος το τοιουτον φησειεν αν, η ως εχων εφ' απασι
συνευδοκητην και ομογνωμονα τον ετερον και συνεζευγμενον αυτωι; ουτω μοι νοει
και εφ' Υιου, μαλλον δε και υπερ τουτο πολυ. επειδη γαρ εργαζομενωι τα παραδοξα
παραλογως επεπηδων Ἰουδαιοι, ανω τε και κατω την του σαββατου λυσιν
επαιτιωμενοι, και παρανομιαν εγκαλουντες αυτωι, λοιπον εφ' απασιν
ομογνωμονουντα και συνευδοκητην επεδεικνυε τον Θεον και Πατερα, τεχνηι δυσω
πων τον αχαλινον των απειθουντων θυμον. ην γαρ δη και εικος αποφριξαι μεν ηδη
 
 

304

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινας το εγκαλειν εθελειν αυτωι παντα δραν λεγοντι κατα βουλησιν του Πατρος, και
το ιδιον εν τωι εκεινου δεικνυοντι θεληματι. το δε παντα κατα θελησιν του Πατρος
εργαζεσθαι τον Υιον, ουκ ελαττονα δειξει και υπουργον, αλλ' εξ αυτου και εν αυτωι
και ομοου σιον. επειδη γαρ εστιν αυτος η σοφια του Πατρος, και η ζωσα βουλη, ουχ
ετερον τι ποιειν ομολογει παρ' οπερ αν βουληται τυχον ο Πατηρ, ου και εστι και
σοφια και βουλη, επει και συνεσις η εν ημιν ουκ αφ' εαυτης τι ποιει, συμπαν δε το
ημιν δοκουν αποπληροι. και μικρον μεν ως προς 2.45 εκεινο το παραδειγμα, πλην
εχον εικονα της αληθειας ουκ αμυδραν. και ωσπερ η συνεσις η εν ημιν ουχ ετερον
ειναι παρ' ημας τι λελογισται· τον αυτον οιμαι τροπον και η σοφια του Θεου και
Πατρος, τουτεστιν ο Υιος, ουχ ετερον τι παρ' αυτον εστιν οσον εις ουσιας ταυτοτητα
λεγω, και φυσεως απαραλλακτον ομοιοτητα· Πατηρ γαρ εστιν ο Πατηρ, και Υιος ο
Υιος ιδιοσυστατως. Ἐπειδη δε προς τουτο φησιν οτι Καθως εδιδαξε με ο Πατηρ ταυτα
λαλω, νομιζετω μηδεις μαθησεως ολως της κατα τι γουν επιδεα καθεσταναι τον
Υιον· πολλη γαρ εν τουτοις η των λογισμων ατοπια· σημαινει δε τι τοιουτον η του
λογου δυναμις. Ἰουδαιοι μεν γαρ οι συνιεναι των αγαθων τι ουκ ισχυοντες, ου
μονον εφ' οις ειργαζετο παρα δοξως εσκανδαλιζοντο, αλλα και οτε τι των
θεοπρεπων ρηματων εφθεγγετο τουτο παθοντας ιδοι τις αν· και γουν λεγοντος τε
και αληθευοντος Ἐγω ειμι το φως του κοσμου, διεπριοντο τε και τα πανδεινα χρηναι
τολμαν διεσκεπτοντο. ο δε Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, ινα ματην αυτους επι
τουτωι λελυττηκοτας ελεγξηι, τους εαυτου λογους του Θεου και Πατρος ειναι φησιν,
ανθρωπινωτερον μεν το Ἐδιδαξεν ειπων. πλην ουκ εξω θεωριας λεπτης την απο της
λεξεως ευρησομεν δυναμιν· και ει μη δεχοιτο τυχον ο της αληθειας εχθρος τα
ανθρωπινα, μαλιστα μεν αδικει της μετα σαρκος οικονομιας τον λογον. εταπεινωσε
γαρ εαυτον ο Μονογενης ανθρωπος γεγονως, και δια τουτο πολλακις λαλων ως
ανθρωπος. πλην ιστω παλιν ως ουδεν αδικησει τον Υιον εις αξιωμα το θεοπρεπες το
ειπειν Καθως εδιδαξε με ο Πατηρ ουτω λαλω· πανταχοθεν γαρ υγιως εχοντα και
καλως και τουτον αυτου τον λογον επιδειξομεν. αποκρινασθω δε ημιν 2.46
διερωτωσιν εκεινος των της ευσεβειας δογματων ο κατη γορος Τις ειπε μοι το
βρεφος το αρτιγενες τηι ανθρωπειαι διδασκει κεχρησθαι φωνηι; δια τι μη βρυχαται
κατα τον λεοντα, ηγουν ετερον τι των αλογων ζυων απομιμειται ποτε; αλλ' εδει
δηπου παντως, και επ' εκεινο δραμειται το κοινον και πασι κατειθισμενον· η φυσις
διδασκαλος προς την του σπειροντος ιδιοτητα το εξ αυτου διαπλαττουσα. εστιν ουν
αρα μαθειν αδιδακτως παρα της φυσεως, ολης, ιν' ουτως ειπω, της του σπειροντος
ιδιοτητος εντεθεισης τωι γεννηματι. ουτω τοιγαρουν και αυτος ο Μονογενης μαθειν
παρα του Πατρος και εν τουτοις διισχυρισατο. οπερ γαρ εστιν ημιν η φυσις, τουτο δη
παντως αυτωι νοοιτ' αν εικοτως ο Θεος και Πατηρ, και ωσπερ ημεις, επειπερ
ανθρωποι και εξ ανθρωπων εσμεν, αδιδακτως μανθανοντες παρα της φυσεως
λαλουμεν ανθρωποπρεπως, ουτω και αυτος, επειπερ Θεος εκ Θεου κατα φυσιν εστιν,
εμαθεν ωσπερ απο της ιδιας φυσεως λαλειν, ως Θεος, και τα πρεποντα Θεωι
διαλεγεσθαι, οπερ εστιν Ἐγω ειμι το φως του κοσμου· ο γαρ οιδεν εαυτον οντα δια το
εξ ουπερ εστι Πατηρ· φως εστι γαρ εκ φωτος· τουτο μαθειν εφη παρ' αυτου,
αδιδακτον τινα μαθησιν των θεοπρεπων εργων τε και λογων εκ της του
γεννησαντος ιδιοτητος εχων και φυσεως, ωσπερ αναγ καιοις θεσμοις εις
ταυτοβουλιαν την εφ' απασι και ταυτο λογιαν αναβαινων τωι Θεωι και Πατρι. πως
γαρ ουκ εδει το εν θελησει ταυτον, και το εν λογοις ισον τε και ομοιον αναμφιλογως
ενυπαρχειν τοις, οι γε μιαν εχουσι την φυσιν; επι Θεου δε παντως ο λογος, ουκ εφ'
ημων· ημας μεν γαρ και ηθων παρατροπαι, και θεληματων διαφοραι, και παθων
πλεονεξιαι των του πρεποντος εξελκουσιν ορων· η δε θεια τε και απερινοητος φυσις,
ωσαυτως εχουσα δια παντος και 2.47 εν τοις ιδιοις αγαθοις ακλονητως ερηρεισμενη,
 
 

305

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιαν εχοι την εφ' ετερον τι παρατροπην· η πως ουχι παντως δραμειται κατ' ευθυ
του ιδιου σκοπου, και τα εαυτηι πρεποντα και λαλησει και εξεργασεται; της αυτης
ουν ουσιας υπαρχων ο Μονογενης προς τον εαυτου γεννητορα, και τοις της μιας
θεοτητος αξιωμασι διαπρεπων, παντως δηπου και αναγκαιως εργασεται μεν απερ αν
εργασαιτο και αυτος ο Πατηρ· τουτο γαρ εστι το ποιειν αφ' εαυτου ουδεν· λαλησει δε
παντως τα του γεννησαντος, ουχ ως υπουργος η κεκελευσμενος η ως μαθητης, αλλ'
ως φυσεως ιδιας εχων καρπον, το και τοις του Θεου και Πατρος χρησθαι λογοις. εν
τουτωι γαρ δια φαινεται σαφως και λοιδοριας απασης αμοιρουν το μη λεγεσθαι τι
παρ' αυτου. Και ο πεμψας με μετ' εμου εστι· και ουκ αφηκε με μονον. Ἐν τουτωι
δεικνυσιν εναργως οτι την του Θεου και Πατρος διερμηνευει βουλην, ουκ αυτος
εχων ετεραν παρα την εν εκεινωι· ποθεν; αυτος γαρ εστιν η ζωσα και ενυπο στατος
βουλη τε και θελησις του γεννησαντος αυτον, κατα το εν βιβλωι ψαλμων ειρημενον
υπο τινος των αγιων "Ἐν "τηι βουληι σου ωδηγησας με," και παλιν "Κυριε, εν τωι
"θεληματι σου παρασχου τωι καλλει μου δυναμιν," παντα γαρ εν Χριστωι τα αγαθα
τοις αγαπωσιν αυτον· αλλ' ως εις γνωσιν εκφερων την ημετεραν τα εν τωι Θεωι και
Πατρι. ονπερ γαρ τροπον τα εν τωι βαθει της ημετερας διανοιας ο προφορικος ημων
ουτος και δια γλωσσης προχεομενος σα φηνιζει λογος, και την εν τωι νωι θελησιν την
επι τισι δηλονοτι φημι, καθαπερ τι μαθημα λαβων, και εξ αυτης 2.48 επι το τοιωσδε
τυχον λαλειν ορμωμενος· ουτω παλιν ευσε βουντες υποτοπησωμεν την του
παραδειγματος δυναμιν αναβαινοντα τον Υιον, επειπερ εστιν αυτος και Λογος και
σοφια του Θεου και Πατρος, τα εν αυτωι διαλεγεσθαι. και επειπερ εστιν ουκ
ανυποστατος ωσπερ ο ανθρωπινος, αλλ' ενουσιος τε και ζων ως ιδιαν εχων εν Πατρι
και μετα Πατρος την υπαρξιν, ουκ ειναι μονος ενθαδε φησιν, ειναι δε μετ' αυτου και
τον πεμψαντα αυτον. οταν δε λεγηι το Μετ' εμου, σημαινει τι παλιν θεοπρεπες τε και
μυστικον· ου γαρ δηπου νομιουμεν εκεινο λεγειν αυτον, οτι ωσπερ αν ειη τυχον
μετα προφητου Θεος, συνασπιζων δηλονοτι τηι οικειαι δυνα μει, και ταις ευμενειαις
επικουρων ητοι ταις δια του Πνευ ματος ελλαμψεσιν εις προφητειαν εγειρων, ουτω
και μετ' αυτου τον γεννησαντα· αλλα και εν τουτοις τιθησι το Μετ' εμου καθ' ετερον
τροπον· εις την αυτην γαρ μοι φυσιν εστιν ο πεμψας με φησι, Θεος δηλονοτι και
Πατηρ. Κατα τοδε νοησεις το σχημα και το εν τωι προφητηι κειμενον Ἡσαΐαι περι
Χριστου "Γνωτε εθνη και ηττασθε, "οτι μεθ' ημων ο Θεος," αρμοσει μεν γαρ ο επι
τουτωι λογος και επ' αυτωι την του σωζεσθαι πεποιημενοις ελπιδα· φασι δε ομως και
ουτοι το Μεθ' ημων ο Θεος, ουχ ωσπερ αν ει τις υπονοησαι τυχον, οτι συνεργος μεν
γαρ και συμπαραστατης εσται Θεος, αλλ' οτι μεθ' ημων, τουτεστιν, εξ ημων.
ανθρωπος μεν γαρ γεγονεν ο του Θεου Λογος, και εν τουτωι παντες διασεσωσμεθα,
και διεῤρηξαμεν τα του θανατου δεσμα, και την εκ της αμαρτιας απεδυσαμεθα
φθοραν, επειπερ καταβεβηκεν εις ημας, και μεθ' ημων γεγονεν ο εν μορφηι του Θεου
υπαρχων Θεος Λογος. ωσπερ 2.49 ουν εν τουτωι νοουμεν το μεθ' ημων ο Θεος, αντι
του εις την αυτην ημιν γεγονε φυσιν ο εκ Θεου και Πατρος Λογος, ουτω κανθαδε την
ισην τοις θεωρημασιν αναλογιαν αποσω ζοντες οταν λεγηι Χριστος Ὁ πεμψας με μετ'
εμου εστι και ουκ αφηκε με μονον, εκδεξομεθα σαφως εκεινο σημαινοντα μυστικως,
οτι, καθαπερ ηδη προειπομεν, εις την αυτην μοι φυσιν εστιν ο Θεος και Πατηρ, και
ουκ αφηκε με μονον. και γαρ ην οντως αμηχανον, μη ουχι παντως εχειν μετ'
εμαυτου τον εξ ου γεγεννημαι Θεον και Πατερα. Και ισως ερει τις και διερωτησει
φιλομαθεστερον ∆ια ποιαν αιτιαν αυτος τα τοιαυτα φησιν ο Σωτηρ, η τι το πεπεικος
επι ταυτην αυτον ιεναι την εξηγησιν; Προς δη τα τοιαυτα και ημεις απολογησομεθα,
χρησιμως και αναγκαιως επιδεικνυντες αυτον τοις ηδη προειρημενοις επιτιθεντα
και τουτο. επειδη γαρ ειρηκεν οτι "καθως εδι "δαξε με ο Πατηρ ταυτα λαλω,"
αναγκαιως ηδη συνοντα τε και ομοουσιον εαυτωι δεικνυει τον Πατερα, ινα
 
 

306

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευηται λοιπον τα εκεινου λαλων ως Θεος τα εκ Θεου, και απο της φυσικης του
γεννησαντος ιδιοτητος επι το λεγειν τα θεο πρεπη παρορμωμενος, καθαπερουν τα
ανθρωπων τεκνα μα θησιν τινα παρα της φυσεως αδιδακτον εχοντα, καθαπερ εν τοις
ανωτερω προειρηκαμεν, οιδεν αληθως τα της ανθρωπο τητος ιδια. ου
σκανδαλιστεον τοιγαρουν, οταν τι λεγηι μαθειν παρα του Πατρος ο Υιος· ου γαρ δια
ταυτην εσται την αιτιαν ελαττων αυτου, αλλ' ουδε εκφυλος τις κατ' εκεινους
ευρεθησεται· και λογισμωι τοιωιδε το πραγμα κατα σκεψωμεθα. ου γαρ εν τωι ειδεναι
τι τυχον, η μη ειδεναι ο της ουσιας δοκιμαζεται λογος, αλλ' εν τωι τι εκαστον κατα
φυσιν εστιν· οιον φερε ειπειν Παυλος υποκεισθω και Σιλουανος· και ο μεν Παυλος
ιστω και πεπαιδευσθω τελειως το επι Χριστωι μυστηριον· ελαττον δε πως η κατα 2.50
τον Παυλον ο Σιλουανος. αρ' ουν ουχ ομοιοι κατα την φυσιν, η υπερεξει κατα τον
ουσιας λογον ο Παυλος τον Σιλουανον, επειπερ εγνω μειζονως η κατ' εκεινον του
μυστη ριου το βαθος; αλλ' ουδενα ληρειν εις τοσουτον υπολαμ βανω, ως νομισαι
ποτε διηλλαχθαι την φυσιν αυτοις δια το εν γνωσει μειζον η ελαττον. οτε τοινυν
ουκ εν τωι τι μαθειν η διδαξαι, τα της ουσιας ακριβως δοκιμαζεται, καθαπερ
ειρηκαμεν, ουδεν αδικησει τον Υιον εις το ειναι κατα φυσιν Θεον, οταν τι λεγηι και
μαθειν παρα του ιδιου Πατρος. ου γαρ δια τουτο της προς αυτον ομοουσιοτητος
εξοιχησεται, μενει δε παντως οπερ εστι, τουτεστι, Θεος εκ Θεου, φως εκ φωτος. Ἀλλ'
ισως ερεις Πως ουν; εν γνωσει μειζων ο Πατηρ· δια γαρ τουτο διδασκει τον Υιον.
ερουμεν δε παλιν οτι μαλιστα μεν ηδη δια πολλων απεδειξαμεν λογων οτι μαθη
σεως και διδασκαλιας απροσδεης η σοφια του Πατρος, και πολλους επι τουτωι
συνειροντες λογισμους, εις αμετρον δυσφημιαν καταστρεφοντα τον λογον
εξηλεγχομεν. ειτα σοι κακεινο προς τουτοις ειπειν αναγκαιον ηδη φαινεται, οτι
σπουδη τωι Υιωι και πολλη λιαν η επιτηρησις προς το κολοβουν αει το ιδιον αξιωμα,
και ου σφοδρα θεοπρεπως διαλεγεσθαι δια την του δουλου μορφην, και την
εντευθεν δι' ημας αναληφθεισαν ταπεινωσιν. που γαρ καταβεβηκεν, η εκ ποιων εις
οια μετεστη λοιπον, ει μη λαλει τι και υποβεβηκοτως και της θεοπρεπους δοξης ου
λιαν επαξιως; δια γαρ τοι τουτων πολλακις, και απερ οιδεν ως Θεος, αγνοειν ως
ανθρωπος σχηματιζεται. οψει δε τουτο σαφως εν ιστοριαι τηι κατα τον Λαζαρον τον
εκ Βηθανιας φημι, ον και παραδοξωι δυναμει και θεοπρεπεστατηι φωνηι τεθρημερον
οντα και οδωδοτα, λοιπον παλινδρομησαι προς ζωην παρε 2.51 σκευασεν· αλλ' ορα
μοι την εν τωι πραγματι πεπλασμενην οικονομιαν. ειδως γαρ οτι τεθνηκε Λαζαρος,
και τουτο προειρηκως τοις εαυτου μαθηταις, ως Θεος, ανθρωπινως αντεπυθετο "Που
τεθεικατε," λεγων, αυτον. ω παραδοξου πραγματος. ο μακραν που της Βηθανιας
διαιτωμενος, και ουκ αγνοησας ως Θεος, οτι τεθνηκε Λαζαρος, πως εζητει μαθειν το
μνημειον; αλλ' ερεις αριστα γε φρονων, ως υπεπλαττετο την ερωτησιν οικονομων τι
χρησιμον. δεχου τοινυν καν τουτωι παλιν οικονομικως, απερ οιδεν ως Θεος, ταυτα
λεγοντα μαθειν παρα του Πατρος· παροτρυνεσθαι δε ουκ επιτρεπων μειζονως την
των Ἰουδαιων απονοιαν, και τον των αμαθεστερων κολαζων θυμον, ουκ ακρατον
εις αυτους τον θεοπρεπη λογον εισφερει, καιτοι πρεπον ουτω μαλλον αυτωι
διαλεγεσθαι. Ἐπειδη δε ανθρωπον ετι και ψιλον υπαρχειν αυτον υπενοουν, τοις
ανθρωποπρεπεσι λογοις κερασας ωσπερ το της θεοτητος αξιωμα, μετριωτερον πως η
καθ' εαυτον οικο νομικως προσλαλει Ὅτι εγω τα αρεστα αυτου ποιω παντοτε· δεχου
μοι παλιν καν τουτωι την λυσιν του δοκουντος ειναι δυσχερους, και περιαθρει σαφως
διερμηνευομενον ορθως το "Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω." δια γαρ τουτο, φησι, μηδεν
απ' εμαυτου ποιειν διεμαρτυραμην υμιν εναγχος προσλαλων, επειπερ εθος εμοι και
τριβη μηδεν απαιδον εργαζεσθαι τωι Θεωι και Πατρι, μηδε ειδεναι τι δραν, ει μη οπερ
αρεσκει τωι φυσαντι. προδηλον ουν αρα λοιπον ως εν τουτωι και μονον το μηδεν αφ'
εαυτου ποιειν τον Υιον νοηθησεται, εν τωι τα αρεστα πραττειν αει τωι Θεωι και Πατρι,
 
 

307

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως ειπερ ει μη των τοιουτων ειργαζετο τυχον, εδρασεν αν τι και αφ' εαυτου,
τουτεστι, το παρα βουλησιν του γεννησαντος. ουκ αρα δια το ηττησθαι της πατρυας
αρετης, ουδε δια το μη δυνασθαι τι κατορθουν εξ ιδιας ισχυος, ουδεν αφ' εαυτου 2.52
ποιειν εν τουτοις διισχυρισατο, αλλ' επειπερ ισογνωμων εστι και συνεθελητης αει
τωι γεννησαντι προς παν οτιουν, και ουδεν μελετησας κατα μονας ωσπερ και
διηιρημενως επιτελειν. και ου δηπου νομιουμεν εις εκτοπους εννοιας
κατολισθαινοντες προαιρετικην τινα και εκτικην αρετην εν δεικνυσθαι τον Υιον εν
τουτοις, φυσεως δε μαλλον ατρεπτου καρπον, ουκ αξιουσης το θεοπρεπες εν τωι τι
βουλευεσθαι δραν. επι μεν γαρ των κτισματων ατε δη και τρεπεσθαι δυναμενων επι
τα χειρω, και μεταβολαις υπεικειν ταις εξ αμεινονων επι τα αισχιονα, καρπος αν ειη
θεοσεβους τε και φιλαρετου γνωμης το αγαθον. επι δε γε της θειας και τα παντα
υπερκειμενης ουσιας ουχ ουτως. αλλοιωσεως γαρ και τροπης απασης εξηιρημενης,
και τοπον ουκ εχουσης ουδενα, καρπος εσται λοιπον ουσιας απαραποιητου το αγα
θον, ωσπερ ουν αμελει και εν πυρι το θερμον, η εν χιονι το ψυχρον· ου γαρ εν
θελησει το πυρ την ιδιαν ενεργειαν εχον οραται, φυσικην δε μαλλον και ουσιωδη,
ετερως εχειν ου δυναμενον, ει μη αρα ποιειν τοις του πεποιηκοτος εκβιαζηται
νευμασιν. ουκουν ου καθαπερ ημεις, αλλ' ουδε ετερον τι των λογικων κτισματων, εκ
προαιρεσεως της εξαιρετου δια κρατουμενος εις το δραν επειγεσθαι το αρεσκον τι
Θεωι και Πατρι τα τοιαυτα φησιν ο Μονογενης, αλλ' ως φυσεως ιδιας θεσμοις
ακολουθων, και ουδεν ετερον ειδως φρονειν τε και πραττειν, ει μη τα εν θελησει του
γεννησαντος αυτον. πως γαρ αν ολως η ομοουσιος τε και μια θεοτης αυτη καθ'
εαυτης διχονοησαι ποτε; η πως αν το μη αυτηι φιλον εργασαιτο, τινος αυτην εφ'
ετερον τι παρατρεπειν ισχυοντος; ει γαρ υφεστηκεν ιδιαι και καθ' εαυτον ο Θεος και
Πατηρ, 2.53 ομοιως δε και ο Υιος και το Πνευμα, αλλ' ουν εις ολοτελη μερισμον η
αγια και ομοουσιος ου διασπασθησεται Τριας, εις μιαν δε μαλλον θεοτητος φυσιν
συμπαν αυτης αναβαινει το πληρωμα. προς δε γε τουτοις κακεινο περισκεπτεον, ως
ουδεις αν εικοτως καθελοι λογος της προς τον Πατερα φυσικης ταυτοτητος τον Υιον·
επειπερ ποιειν τα αρεστα αυτωι παντοτε διισχυρισατο, ομοουσιος δε μαλλον
υπαρχων αυτωι, και δια τουτου γνωσθησεται και Θεος εκ Θεου κατα φυσιν και
αληθινος. τις γαρ αν ειπε μοι φρονησει τα Θεου θεοπρεπως τε και απαραλλακτως, ει
μη και αυτος υπαρχοι κατα φυσιν Θεος; η τις αν επιτελεσαι παντοτε το αρεσκον
αυτωι, μη ουχι την φυσιν αβατον εχων τοις χειροσι, και το εξαιρετον της θειας
φυσεως αξιωμα λαχων, το μη ειδεναι φημι το αμαρτειν; περι μεν γαρ των κτισματων
ειρηται "Τις καυχησεται αγνην εχειν την καρδιαν, η τις παῤρησια "σεται καθαρος
ειναι απο αμαρτιων;" οτε και εις ακρο τατην υπερβολην ανατεινουσα το ειρημενον η
θεια γραφη " Αστρα δε, φησιν, ου καθαρα ενωπιον αυτου." αγγελοι μεν γαρ καιτοι
κατα πολυ των καθ' ημας διαλλαττοντες, και στασιν εχοντες εδραιοτεραν την εις
αρετην, ου τετηρηκασι "την εαυτων αρχην·" δια γαρ το κατεσπασθαι τινας ολως
εκειθεν και πεσειν εις αμαρτιαν, ολη κατηγορειται των λογικων κτισματων η φυσις
ως αμαρτιας δεκτικη, και τροπης της επι το χειρον αμοιρειν ουκ ισχυουσα· ζωιον δε
το επι της γης λογικον τε [και] θεοεικελον, ουδε εν μακροις εξωλισθε χρονοις, αλλ'
εν πρωτωι πεπτωκε τωι Ἀδαμ. ουκουν απειρηται παντελως τηι κτισει το αμεταφορον
και ατρεπτον, και το ωσαυτως εχειν δυνασθαι φυσικως· μονωι γαρ αρμοσει τωι κατα
αληθειαν οντι Θεωι. τουτο δε εν Υιωι διαφαινεται καλως· "αμαρτιαν γαρ ουκ
εποιησεν, ως ο Παυλος φησιν, 2.54 "ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου·" Θεος
ουν αρα και εκ Θεου κατα φυσιν ο Υιος του αμαρτανειν και τρεπε σθαι μη ειδοτος,
και το πρεπον τηι ιδιαι φυσει μη εκτρεχοντος ποτε. οταν ουν τα αρεστα τωι Πατρι
ποιειν ομολογηι παν τοτε, σκανδαλιζεσθω μηδεις, μηδε εν ελαττοσιν η εν οις εστιν ο
Πατηρ, υπαρχειν οιεσθω τον εξ αυτου, φρονειτω δε μαλλον ευσεβως, ως δε Θεος εκ
 
 

308

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου κατα φυσιν εις ταυτοβουλιαν και, ιν' ουτως ειπω, ταυτοεργιαν αναβαινει τωι
φυσαντι. Ταυτα αυτου λαλουντος πολλοι επιστευσαν εις αυτον. Το σμικροπρεπες εν
τωι λογωι πολλακις επιτηδευοντα τον Χριστον, δια την των ακροωμενων ασθενειαν,
και μεγα τι το εντευθεν κατορθουν ειωθοτα θαυμαζει παλιν εντευθεν ο σοφος
Ευαγγελιστης· παρον γαρ ως Θεωι τα παντα λαλειν, ελευθεραν τε και βασιλικην
εχουσαν την εφ' απασιν εξου σιαν ποιεισθαι την διαλεξιν, συμμετριασας
οικονομικως εξει τον λογον, σαγηνευει μεν εις ευπειθειαν πολλους, προσ εδρευειν
τε λοιπον πολλους υποπειθει σπουδαιοτερον αυτωι. ουκουν ουκ εικαιον τωι Σωτηρι
το επιτηδευμα, φημι δε το λαλειν τοις οχλοις ανθρωποπρεπεστερον· απεθρασυνοντο
γαρ ου μικρως, και απεφοιτων ευκολως αυτου των αμαθε στερων τινες, ανθρωπον
βλεποντες, και θεοπρεπων ακου οντες λογων. επειδη δε ην εν ταυτωι Θεος και
ανθρωπος, ακατηγορητον εχων επ' αμφω την εξουσιαν, και ανεγκλητως καθ' ονπερ
αν βουλοιτο τροπον διαλεγεσθαι δυναμενος, ταις των ακροωμενων ελαφριαις ευ
μαλα ποιων συνεπλαττετο, τα ανθρωπωι πρεποντα πολλακις περι εαυτου ποικιλως
εξηγου μενος, οιον δε τι φημι το Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω, και τα τουτοις αδελφα·
συνιεντες γαρ ολως ουδεν, αβασανιστως δε 2.55 μαλλον τοις λεγομενοις
προσβαλλοντες, επι τον κοινον δη τουτον και προχειρον τοις πολλοις εβαδιζον
νουν· ᾤοντο δε λεγειν αυτον οτι Και λαβων παρα Θεου το δυνασθαι θαυμα τουργω,
και οτι μετ' εμου εστιν, επειπερ "αυτωι τα αρεστα "ποιω παντοτε." Συμφρονουσιν ουν
αρα τοις ανοσιοις Ἰουδαιοις οι επα ρατοι της αληθειας εχθροι και, τοις της ευσεβειας
αντιπρατ τοντες δογμασι, μικρα περι του Κυριου φιλονεικουντες βουλευονται, και
τα οικονομικως τε και καλως ειρημενα, προς καθαιρεσιν της ενουσης αυτωι δοξης τε
και εξουσιας αρπαζοντες, το της αληθειας παρακλεπτουσι καλλος. ου γαρ
διαμεμνηνται κατα το εικος Παυλου μεν λεγοντος, οτι χρη λογισμους καθαιρειν "και
παν υψωμα επαιρομενον κατα "της γνωσεως του Θεου, αιχμαλωτιζειν τε παν νοημα
εις" Χριστον και εις την υπακοην αυτου· ηγνοηκασι δε παλιν το περι των θειων
ειρημενον λογιων δι' ενος που των προφητων "Τις σοφος και συνησει ταυτα; η
συνετος και "επιγνωσεται ταυτα;" ει μη γαρ τις αυτοις πολλη λιαν επεπολαζεν
ασαφεια, και βαθυ τι και σκοτεινον επενηχετο καλυμμα, τις η χρεια του ζητεισθαι
σοφον και συνετον, ος αν ευρειν δυναιτο την τουτων επιγνωσιν; Ἀλλα τουτων μεν
αλις προς το παρον, ερουμεν δε μαλλον απο των προκειμενων ελοντες τι χρησιμον.
επι στευον τα τοιαυτα λεγοντι τωι Χριστωι, καθα φησιν ο Ευαγγελιστης, ου παντες,
αλλα πολλοι· αλλα καιτοι Θεος υπαρχων αληθινος, και ουδεν εχων εν οφθαλμοις, ο
μη παντως εστι γυμνον, ειδως τε και λιαν ακριβως, ως ουχ απαντας αρπασει προς
ευπειθειαν, διεκαρτερει μακρους ανα λισκων λογους τοις προσιουσιν αυτωι,
καλλιστον ημιν υπο 2.56 γραμμον και δια τουτων διδους, και τυπον εαυτον τοις της
Ἐκκλησιας διδασκαλοις ανατιθεις. ει γαρ και μη παντες ωφελοιντο τυχον ενεκα γε
της σφων αυτων μοχθηριας, αλλ' επειπερ εικος απονασθαι τινας της εντευθεν
σπουδης, ουκ οκνητεον περι την των συμφεροντων υφηγησιν. καταχων νυντες γαρ
ωσπερ εις ακαρπον σιωπην το δοθεν ημιν ταλαντον, τουτεστι, την δια του
Πνευματος χαριν, κατ' εκεινον εσομεθα τον πονηρον οικετην τον ανεδην λεγοντα
τωι οικειωι δεσποτηι "Ἤιδειν οτι σκληρος ανθρωπος ει, "θεριζων οπου ουκ εσπειρας,
και συναγων οθεν ου διεσκορ "πισας, και φοβηθεις κατεχωσα το ταλαντον σου. ιδε
"εχεις το σον." αλλ' εις οιον ο ουτω δειλος κατεστρεψε τελος, και ποιαν εξηιτησε
δικην, εγνω που παντως ο φιλο μαθης τοις ευαγγελικοις ουχ απαξ περιτυχων
συγγραμ μασιν. ουκουν εκεινο διενθυμουμεθα, και σκοπωμεν ορθως, ως οκνου μεν
απηλλαχθαι προσηκει παντος, του προς το χρηναι διδασκειν φημι, τον εις τουτο
προκεχειρισμενον, τρεπεσθαι δε προς ολιγωριας ουδαμως, ει και μη παντες τοις παρ'
αυτου καταπειθωνται λογοις, χαιροις δε μαλλον εφ' οισπερ αν ολως αποκερδαινοι
 
 

309

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πονων, εννοειν δε και μαλα σωφρονως ακολουθον το δια του Σωτηρος ημων
ειρημενον "Ουκ εστι μαθητης υπερ τον διδασκαλον, ουδε "δουλος υπερ τον κυριον
αυτου. αρκετον τωι μαθητηι ινα "γενηται ως ο διδασκαλος αυτου, και τωι δουλωι ως ο
"κυριος αυτου." ει γαρ ου παντας ο Κυριος πειθει δια την των ακροωμενων
σκαιοτητα και σκληροκαρδιαν, τις ασθε νουντα τον παρ' ημων αιτιασεται λογον,
καιτοι προαιρετικην απαιτουντα και ουκ εξ αναγκης την συνεσιν; 2.57 Ἔλεγεν ουν ο
Ἰησους προς τους πεπιστευκοτας αυτωι Ἰουδαιους Ἐαν υμεις μεινητε εν τωι λογωι τωι
εμωι, αληθως μαθηται μου εστε. Τροπον απαιτει τους πιστευσαντας τον
ερηρεισμενον και πεπηγοτα και ετοιμως εχοντα προς διαμονην του καθαπαξ
αιρεθεντος αυτοις αγαθου. τουτο δε ην η πιστις η εις αυτον. το γαρ επαμφοτεριζειν
ανοητον τε και ακερδες αποφαινει παντελως, επει και "Ἀνηρ διψυχος, ακαταστατος
εν πασαις "ταις οδοις εαυτου," καθα γεγραπται. το δε απριξ απτε σθαι των
λυσιτελουντων επειγεσθαι, σοφον οντως εστι και επωφελεστατον. οσον μεν ουν
ηκεν εις το νοησαι προ χειρως, εκεινο φησιν, ως ειπερ αν βουλοιντο τοις παρ' αυτου
καταπειθεσθαι λογοις, τοτε δη παντως και αυτου χρημα τιουσι μαθηται. οσον δε εις
το συνιεναι τι κεκρυμμενον, εκεινο δηλοι· λεγων γαρ οτι Ἐαν υμεις μεινητε εν τωι
λογωι τωι εμωι, φαινεται πως αυτους αγωγως τε και πραως διδαγματων εξελκων των
Μωυσαικων, και της μεν του γραμματος προσ εδρειας αφιστας, ουκετι τε τοις εν
τυπωι λαληθεισι τε και πεπραγμενοις προσκεισθαι κελευων, μαλλον δε τωι λογωι τωι
παρ' αυτου, οπερ εστιν εναργως το ευαγγελικον και θεσπεσιον κηρυγμα. ελαλει γαρ
και παλιν προς ημας δια των αγιων προφητων, αλλ' ησαν οι μεσιτευοντες, οι δι' ων
δηλονοτι τους προς ημας εποιειτο λογους. λογος δε κυριως αυτου το ευαγγελικον
νοηθησεται κηρυγμα· ου γαρ δι' ετερου προς ημας, αλλα δι' αυτου γεγονος
ευρισκομεν· δια γαρ τοι τουτο και ενανθρωπησας φησιν "Αυτος ο λαλων παρειμι."
επι μαρτυρησει δε και ο Παυλος λεγων εν τηι προς Ἑβραιους επιστοληι "Πολυμερως
και πολυτροπως παλαι ο Θεος 2.58 "λαλησας τοις πατρασιν εν τοις προφηταις επ'
εσχατου των "ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι." ουκουν αυτουργος ημιν εις
διδασκαλιαν εσχατοις του αιωνος καιροις γεγονεν ο Υιος. δια τοι τουτο λογος αυτου
κυριως ονομασθησεται μαθημα το ευαγγελικον. ην μεν γαρ ακολουθον γυμνοτερον
πως και απημφιεσμενως ειπειν Οι την πιστιν την εις εμε παραδεδεγμενοι, και οψε
μεν, ομως δ' ουν επεγνωκοτες τον ανωθεν υμιν δια νομου και προφητων
κηρυττομενον, μηκετι τοις δια Μωυσεως προσπεπηχθε τυποις, μηδε ταις κατα τον
νομον προσεδρευειν σκιαις αναπειθεσθε, μηδε εν εκεινοις ολως την της σωτηριας
οριζεσθε δυναμιν, αλλ' εν μαθημασιν τοις πνευματικοις, και εν τοις ευαγγελικοις
και δι' εμου κηρυγμασιν· αλλ' ην ουκ απεικος, μαλλον δε ηδη και ανενδοιαστως
εχον, ως αρτι και μολις την πιστιν παρα δεξαμενοι, σαλευομενην τε και
ευανατρεπτον εις μεταστασιν εχοντες την διανοιαν, ουκ αν των τοιουτων
ανεσχοντο λογων, αλλ' ουκ αν διεκαρτερησαν ολως ετοιμως αει πιπτοντες εις
οργην, ως υβριζομενου δε δια τουτων του πανσοφου Μωυ σεως, και πεμπομενου
προς το μηδεν δια του καταφρονεισθαι δι' αυτου τα τοις αρχαιοτεροις διωρισμενα,
προς την οικειαν ευκολως ετραποντο τολμαν, και το συναγορευειν εκεινωι
μελετωντες αει, παρ' ουδεν αν εποιησαντο το πιστευειν ετι βουλεσθαι τωι Χριστωι.
οικονομικως τοιγαρουν και επεσκια σμενως ετι τοις εαυτου λογοις αντιδιαστελλων
τα Μωυσεως, τουτεστιν, αντιπαρεξαγων τωι νομωι το κηρυγμα το ευαγγε λικον, και
πολυ λιαν εν αμεινοσι των αρχαιοτερων τα νεα τιθεις παιδευματα Ἐαν υμεις φησι
μεινητε εν τωι λογωι τωι εμωι, οντως μαθηται μου εστε· οι γαρ ολοκληρωι
διαλαμποντες πιστει, και ανενδοιαστως εις νουν το ευαγγελικον παραδεξα 2.59
μενοι μαθημα, σκιας τε της κατα νομον ου σφοδρα φροντι ζοντες, μαθηται κατα
αληθειαν εισι του Χριστου· οι δε μη τουτον αυτον προσιοντες τον τροπον εαυτους
 
 

310

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαπαιζουσι, το ειναι μαθηται κατα αληθειαν ουκ εχοντες, δια τε τουτο της σωτηριας
εκπεπτωκοτες. και γουν ο μακαριος Παυλος τοις εκ νομου δικαιουσθαι μετα την
πιστιν ανοητως εθελουσι, διαῤρηδην επιστελλει "Κατηργηθητε απο του Χριστου οι
"τινες εν νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσατε." θαυ μαστον ουν αρα και τιμιον η
μονοτροπος πιστις, και το ακολουθειν αραροτως βουλεσθαι τωι Χριστωι τας εκ νομου
σκιας εις την επ' αυτωι περιελκοντας γνωσιν, και τα αινιγ ματωδως ειρημενα προς
την πνευματικην μεταπλαττοντας παιδευσιν. κηρυττεται γαρ δια νομου και των
προφητων το επ' αυτωι μυστηριον. Και γνωσεσθε την αληθειαν, και η αληθεια
ελευθερωσει υμας. Ἀμυδρος μεν ετι, και ου σφοδρα διαφανης ο λογος· ωδινει δ' ουν
ομως αδελφην τοις προ αυτου την δυναμιν, και δια των αυτων ημιν εισι
θεωρηματων ετεροτροπως εξυφασμενος. αποδημειν γαρ και αυτος αναπειθει και
λοιπον απανιστασθαι φιλειν της κατα νομον λατρειας τους απαξ πεπιστευκοτας·
παιδαγωγων δε ηγεισθαι την σκιαν εις την επ' αυτωι γνωσιν, και τα εν τυποις
αφεντας και αινιγμασιν, επ' αυτην ιεναι γοργως την αληθειαν, τουτεστι, Χριστον
τον της αληθους ελευθεριας δοτηρα και λυτρωτην. γνωσεσθε τοινυν φησι την
αληθειαν τοις εμοις εμμενοντες λογοις, απο δε του γνωναι την αληθειαν την παρ'
αυτης ωφελειαν ευρησετε. και δεχου μοι παλιν τοιουτον τι λεγοντα προς Ἰουδαιους
τον Κυριον· εκπλατυναι γαρ οιμαι δειν και το εν τωι προκειμενωι θεωρημα, δια το
τοις εντευξομενοις λυσιτελουν· πικραν εν Αιγυπτωι, φησιν, υπεμεινατε την 2.60
δουλειαν, και μακρος υμας ανηλωσε πονος την υπο τωι Φαραωι θητειαν
εισδεδυκοτας, αλλ' εβοησατε το τηνικαδε προς τον Θεον, και προς ελεον τον εφ'
υμιν κεκινηκατε, ταις ενουσαις υμιν εποιμωζοντες συμφοραις εξ ουρανων εζητειτε
τον λυτρωτην· επεφοιτων δε υμιν παραχρημα και τοτε, και γης μεν υμας της
αλλοτριας εξεπεμπον, ωμοτατης δε σφοδρα τυραννιδος εξελων προς ελευθεριαν
εκαλουν. αλλ' ινα μανθανητε τον επικουρον και λυτρωτην, κατε γραφον υμιν εν
προβατου σφαγηι το εμαυτου μυστηριον, και την δι' αιματος σωτηριαν
προανατυπουν εκελευον τοτε· διεσωζεσθε γαρ καταχριοντες εαυτους τε και τας
φλιας τωι αιματι του αμνου. ουκουν απο των τυπων εξω το βραχυ πηδησαντες, οταν
μανθανητε την αληθειαν, εσεσθε δη παντως και αληθως ελευθεροι. και αμφιβαλετω,
φησιν, επι τουτωι μηδεις. ει γαρ τοσουτων υμιν αγαθων ο τυπος τοτε γεγονε
προξενος, πως ουχι μαλλον η αληθεια πλουσιωτεραν επιδι δωσι την χαριν; Τοιαυτα
μεν δη το κωλυον ουδεν προς Ἰουδαιους υποτοπη σαι λεγειν τον Ἰησουν, εις
πλατειαν εκτρεχοντος θεωριαν του λογου· εικος δε τινα και ετεραν ημιν εκ των
προκειμενων αναλαμψαι την διανοιαν. ο νομος ο δια Μωυσεως βαπτισ μους ετυπου
και περιῤραντηρια, αλλα και οτωι τυχον αλωναι συμβεβηκε και τωι της αμαρτιας
βοθρωι περιολισθειν, θυειν εκελευε μοσχον η προβατον, ουτω τε τα εφ' οις αν
εκαστος πλημμεληι περικοπτειν εγκληματα. αλλ' ουδεν εκεινα προς απονιψιν
αμαρτιας. ου γαρ αν εξελοι ποτε της αιτιας τους κατεγνωσμενους, αλλ' ουδε του
κολαζεσθαι δειν ελευθερους αποφαινει, τους οις ο θειος πεπατηται νομος. τι γαρ αν
ονησαι τον ανθρωπον το βουθυτειν πλημμελησαντα, εν δε 2.61 τωι μηλοσφαγειν
ποιον αν ευρηι τις το κερδος; τι γαρ χαριειται δια τουτων οιονει, οσον ηκεν εις την
του νομου παραβασιν, υβρισμενωι τωι Θεωι; αυτου γαρ λεγοντος ακουσον "Μη
φαγωμαι κρεα ταυρων, η αιμα τραγων "πιωμαι;" προς τουτοις ετι προς Ἰουδαιους
εναργως "Τα "ολοκαυτωματα υμων κατα των θυσιων υμων συναγαγετε "και φαγετε
κρεα, οτι ουκ ελαλησα προς τους πατερας "υμων περι ολοκαυτωματων και θυσιων,
αλλ' η το ρημα "τουτο ενετειλαμην αυτοις λεγων Κριμα δικαιον κρινατε." ουκουν
ανονητος παντελως η δι' αιματων προσαγωγη, και αποπλυνειν ουκ οιδε την εξ
αμαρτιας προστετριμμενην ανθρωπωι κηλιδα. πληροφορησει δε παλιν, οταν ιδηις
αυτον λεγοντα προς την των Ἰουδαιων μητερα την Ἱερουσαλημ δια φωνης Ἱερεμιου
 
 

311

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"Τι η ηγαπημενη εν τωι οικωι μου "εποιησε βδελυγματα; μη ευχαι και κρεα αγια
αφελουσιν "απο σου τας κακιας σου, η τουτοις διαφευξηι;" "Ἀδυνατον "γαρ αιμα
ταυρων και τραγων αφαιρειν αμαρτιας," ως ο Παυλος φησιν. οτι δε ως εικαιαν
μελετωντες λατρειαν, και τας δι' αιματων προσαγωγας ητοι δωροφοριας επ' ουδενι
των χρησιμων επιτελειν σπουδαζοντες, της θειας εικοτως αυλης εξεπεμποντο,
διδαξει σαφως και δια φωνης Ἡσαΐου λεγων "Πατειν την αυλην μου ου
προσθησεσθε· εαν "φερητε σεμιδαλιν, ματαιον· θυμιαμα, βδελυγμα μοι εστιν."
ουκουν ουκ εν εκεινοις· τοις εν νομωι διατεταγμενοις φημι· η αληθης σωτηρια, αλλ'
ουδ' αν ελοιτο τις εκειθεν την τριποθητον ελευθεριαν, την εκ της αμαρτιας φημι·
ολιγον δε των τυπων αναπηδησαντες, και της εν πνευματι λατρειας περιαθρουντες
ηδη το καλλος, επεγνωκοτες τε την αληθειαν, τουτεστι, τον Χριστον, δια της εις
αυτον πιστεως δικαιου 2.62 μεθα· δικαιουμενοι δε προς ελευθεριαν την αληθη
διαβαι νομεν, καταταττομενοι λοιπον ουκ εν δουλοις ετι καθαπερ και προτερον,
αλλ' εν υιοις δηλονοτι Θεου. και μαρτυρησει λεγων ο Ἰωαννης περι τε Χριστου και
των πιστευοντων εις αυτον "Ὅσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν "τεκνα
Θεου γενεσθαι." χρησιμως τοιγαρουν ο Κυριος και Χριστος ημων, το μεν θαυμαζειν
ετι τας εν νομωι σκιας ουκ εαι τους πιστευοντας εις αυτον· ουδεν γαρ εν εκειναις το
ωφελουν, ητοι της αληθους ελευθεριας προξενον· επιγνωναι δε μαλλον επιταττει
την αληθειαν. δια ταυτης γαρ αυτους αραροτως ελευθερωθησεσθαι λεγει, κατα την
εν τοις ειρη μενοις δυναμιν. Σπερμα Ἁβρααμ εσμεν, και ουδενι δεδουλευκαμεν
πωποτε· πως συ λεγεις οτι ελευθεροι γενησεσθε; ∆ιαγελωσι παλιν του Σωτηρος
ημων την υποσχεσιν, μαλλον δε ηδη και δυσφορουσιν ως υβρισμενοι. το γαρ ωι
δουλειας μετεστιν ουδεν, πως αν δεοιτο, φησι, του προς ελευθεριαν καλουντος ημας,
και ως εν προσθηκης μερει το ενυπαρχον ηδη διδοντος· αγνοουσι δε, καιτοι
δοκησισοφειν ειωθοτες, οτι γεγονε μεν ο προπατωρ Ἁβρααμ ου πατρος επισημου
κατα τον κοσμον, αλλ' ουδε τοις εν τωιδε τωι βιωι θαυμαζομενοις περιφανεστατος,
κατελαμπρυνθη δε δια μονης της πιστεως της εις Θεον· "Ἐπιστευσε δε Ἁβρααμ
φησιν, "τωι Θεωι, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην η πιστις, και "φιλος Θεου
εκληθη." οραις δη ουν και μαλα σαφως της εν εκεινωι λαμπροτητος την αιτιαν.
επειδη γαρ κεχρηματικε φιλος του παντων κρατουντος Θεου, γεγονε δια τουτο
μεγας 2.63 και αοιδιμος, ελογισθη δε αυτωι η πιστις εις δικαιοσυνην, και προφασις
αυτωι γεγονεν ελευθεριας της κατα Θεον η εκ πιστεως δικαιοσυνη. ουκουν οτε
πιστευσας εδικαιωθη, τουτ εστιν, οτε την εκ της αμαρτιας δυσγενειαν απεσεισατο,
τοτε πεφηνε λαμπρος και ευγενης και ελευθερος. ανοητως τοι γαρουν οι Ἰουδαιοι
την και αυτον ελευθερωσασαν του γενους τον αρχηγετην περιπτυοντες χαριν, επι
μονον τον δι' αυτης ελευθερωθεντα βαδιζουσιν, αλλ' ουδε οθεν εστιν, η οποι ποτε
βλεποι, το εν εκεινωι λαμπρον περισκεψαμενοι, τον των εν αυτωι καλλιστων
ατιμαζουσι χορηγον, και την απασης ευγενειας αφεντες πηγην, επι τωι ταυτης
μετεσχηκοτι φρο νουσι μεγα· αλωσονται δε και επι τωι μηδενι δουλευσαι πωποτε
ματην επικομπαζοντες, και διεψευσμενος αυτοις και ο περι τουτου λογος ουδεν
ηττον διελεγχθησεται. δεδουλευ κασι μεν γαρ Αιγυπτιοις ετη τον αριθμον
τετρακοσια και τριακοντα, και δια της ανωθεν χαριτος μολις εξεκομισθησαν εξ
οικου δουλειας, και εκ καμινου σιδηρας, καθα γεγραπται, της Αιγυπτιων πλεονεξιας
δηλαδη. δεδουλευκασι δε και Βαβυλωνιοις και Ἀσσυριοις, οτε πασαν την Ἰουδαιων
αναστησαντες χωραν, και αυτην δε την Ἱερουσαλημ, εις την εαυτων ολον μετεθεσαν
τον Ἰσραηλ. ουδαμοθεν τοιγαρουν των Ἰουδαιων υγιης ο λογος· προς τωι γαρ την
αληθεστεραν αγνοησαι δουλειαν την εν αμαρτιαις φημι, και την ετεραν αρνουνται
δυσγενη παντελως, και επι τωι μηδενι πολλακις μεγα φρονειν ειθισμενην εχοντες
την διανοιαν. Ἀπεκριθη αυτοις ο Σωτηρ Ἀμην αμην λεγω υμιν οτι πας ο ποιων την
 
 

312

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτιαν δουλος εστι της αμαρτιας. Ψυχικους οντας αυτους, και εις μονα βλεποντας
τα 2.64 σωματικα, της μεν ενουσης αμαθιας εξιστησι, μεταβιβαζει δε πως επι τα
πνευματικωτερα, και ωσπερ εις ατριβη τε και αηθη παντελως μετακομιζει παιδευσιν,
την κεκρυμμενην αυτοις και εν πολλοις αγνοηθεισαν καιροις δουλειαν υπο δεικνυς,
και οτι μεν ψευδομενοι λεγουσι, το "Ουδενι δεδου "λευκαμεν πωποτε," παριησι
σοφως, αλλ' ουδε ματην επικομπαζειν αυτους τηι του προπατορος ευγενειαι φησιν,
ινα μη παλιν αυτους εφ' α μη προσηκε παροτρυνειν δοκηι κεκλιμενους ηδη και πολυ
ρεποντας εις οργην· επ' αυτο δε ωσπερ χωρησας το αναγκαιον, και οπερ οντως εδει
μαθειν, δουλον ειναι φησι της αμαρτιας τον ποιουντα αυτην, μονον δε ουχι τουτο
λεγει Συνθετον τι ζωιον, ω ουτοι, κατα την γην ανθρωπος, εκ ψυχης δηλονοτι και
σωματος, και η μεν κατα σαρκα δουλεια περι την σαρκα εστιν, η δε εν ψυχηι και περι
ψυχην τελουμενη, βαρβαρον εχει μητερα την αμαρτιαν. το μεν ουν κατα σαρκα της
δουλειας αφειναι τον ανθρωπον η των κρατουντων εξουσια κεκτησεται, το δε εκ της
αμαρτιας ελευθερουν, μονωι μεν αν πρεποι κατειρησθαι Θεωι, αρμοσει δε των αλλων
ουδενι. ουκουν αναπειθει τα εικοτα φρονειν, και της οντως τε και αληθους
ελευθεριας εφιεσθαι, ζητειν δε ουτω λοιπον ου την των προγονων λαμπροτητα προς
ουδεν ουσαν αυτοις εις τουτο λυσιτελη, μονον δε τον των ιδιων νομων
κατεξουσιαζοντα Θεον, ων η παραβασις την αμαρτιαν δημιουργει της εν τηι ψυχηι
δου λειας την τροφον. εοικε δε πως ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος λεληθοτως ετι
και πολυ κατεσκιασμενως ελεγχειν αυτους, ωσανει ματην επ' ανθρωπωι φρονουντας
μεγα, ελευθε ρον τε υπαρχειν παντελως οιομενους τον μακαριον Ἁβρααμ. τωι γαρ
γενικωτερον αποφηνασθαι παντα τον ποιουντα την 2.65 αμαρτιαν δουλον ειναι της
αμαρτιας, και αυτον εισω βροχων ποιειται τον Ἁβρααμ δουλον οντα της αμαρτιας
ποτε· δεδικαιωται γαρ ου δικαιος ων, αλλ' οτε πεπιστευκε τωι Θεωι προς την εκ του
δεδικαιωσθαι κεκλημενος ελευθεριαν. και ουχι παντως τηι του δικαιου
φιλονεικουντες δοξηι τα τοιαυτα φαμεν, αλλ' επειπερ ουδεις εν ανθρωποις των της
αμαρτιας βελων απειρατος, υπηνεχθη δε παντως και ο δοκων ειναι μεγας τωι της
αμαρτιας ζυγωι, κατα το γεγραμμενον "Ουκ "εστι δικαιος ουδεις, παντες γαρ ημαρτον
και υστερουνται "της δοξης του Θεου." δοξα δε Θεου προς τοις αλλοις, και το
μηδαμοθεν δυνασθαι περιπεσειν αμαρτιαι, ο δη και μονωι τετηρηται τωι Χριστωι·
μονος γαρ γεγονεν "εν νεκροις "ελευθερος," ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν, καιτοι
γεγονως εν νεκροις, τουτεστιν εν ανθρωποις κατατεταγμενος, ων ο της αμαρτιας
ποτε κατεκρατει θανατος. Ουκουν· ανακεφαλαιωσομαι γαρ τον εν τοις ειρημενοις
σκοπον· υπηινιττετο πως ο Κυριος οτι και αυτος ο μακαριος Ἁβρααμ δεδουλευκως τηι
αμαρτιαι ποτε, και δια μονης της εις Χριστον πιστεως ελευθερωθεις ουχ ικανος εις
ετερους παραπεμψαι την πνευματικην ευγενειαν, επει μηδε του δυνασθαι τινας
ελευθερουν υπαρχει κυριος ο την εκ της αμαρτιας δουλειαν ου δι' εαυτον
αποπεμψαμενος, αλλ' ουδε της ελευθεριας εαυτωι χορηγος αναδεικνυμενος, παρ'
ετερου δε ταυτην λαβων, αυτου δηλονοτι του δικαιουντος Χριστου. 2.66 Ὁ δουλος
ου μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα· ο Υιος μενει εις τον αιωνα. Ἀνελευθερον
αποφηνας και υπο δουλειαν οντα πικραν τον ταις αμαρτιαις ενοχον, επιλεγει
χρησιμως, και τινα μεν εσται τωι την δουλειαν ηγαπηκοτι, τι δ' αυ παλιν υπαρξει
παρα Θεου τοις βιουν ελομενοις εννομως, και εν υιοις Θεου δια τουτο
κατατεταγμενοις. Ὁ μεν γαρ δουλος φησιν ου μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα· και
γαρ δη και οντως εις το σκοτος δραμειται το εξωτερον, εκει δικας αποτισων της
ανελευθερου ζωης, μενει δε ο Υιος εις τον αιωνα. οι γαρ απαξ τηι της υιοθεσιας
απολαυσαντες δοξηι, μενουσιν εν προσωπωι Θεου, της ιερας των πρωτοτοκων αυλης
κατ' ουδενα καιρον εξωθουμενοι, μακρον δε μαλλον και αμηρυτον αιωνα τρι βοντες
εν αυτηι. συνησεις δε το λεγομενον ακριβως εν τοις ευαγγελιοις παραβολην
 
 

313

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προτιθεις εις αναγνωσιν, εν ηι στησει μεν τους εριφους εξ ευωνυμων, εκ δεξιων δε τα
προβατα, φησιν, ο Χριστος, και οτι τους μεν εριφους αποπεμψεται "Πορευεσθε
λεγων οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον "το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις
αγγελοις αυτου·" συναξει δε προς εαυτον τα προβατα, και ασμενως εισδεξεται
"∆ευτε παλιν αναβοων οι ευλογημενοι του Πατρος μου, "κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο "καταβολης κοσμου." δια μεν γαρ των εριφων, η
ακαρπος των φιλαμαρτημονων δηλουται πληθυς· δια δε των προ βατων, ο των
ευσεβουντων χορος, καθαπερ εριωι τινι τωι της δικαιοσυνης καρπωι καταβριθομενος.
ουκουν ο μεν το της δουλειας αισχος αραμενος, της των ουρανων βασιλειας ως 2.67
αχρηστον τε και ατιμωτατον σκευος εξωσθησεται· εισδεχθη σεται δε και εν αυτηι
διαμενει πας ο βιουν ορθως αγαπησας, εν υιοις τε δια τουτο κατατεταγμενος Θεου.
εικος δε οτι τα τοιαυτα λεγων ο Κυριος και υπαινιττεται πως αυτοις, οτι την δια
πιστεως ελευθεριαν ου προσηκαμενοι, παντως δηπου και της ιερας τε και θειας
αυλης εξοιχησονται, τουτεστι, της Ἐκκλησιας, κατα το δι' ενος που των προφητων
ειρημενον "̓Εκ του οικου μου εκβαλω αυτους." οτι γαρ εις περας αυτοις το
προαναφωνηθεν εκβεβηκεν, αυτη των πραγματων η φυσις διαμαρτυρεται·
"Ἐγκατελιπη μεν γαρ η θυγατηρ "Σιων ως σκηνη εν αμπελωνι, και ως
οπωροφυλακιον εν "σικυηρατωι," καθα γεγραπται· πεπτωκε δε και καθηιρεθη
παντελως ο ναος, και αυτοι μεν εξω γεγονασιν ου μειναντες εν αυτωι εις τον αιωνα,
αντανεβη δε ωσπερ και αντεγηγερται δια Χριστον η εξ εθνων Ἐκκλησια, εν αυτηι τε
μενουσι δια παντος οι προς την θειαν υιοθεσιαν κεκλημενοι δια της πιστεως·
πεπαυσεται γαρ ουδαμως, αλλ' ουδε καταληξει ποτε της Ἐκκλησιας το καυχημα· αι
γαρ των δικαιων ψυχαι των επιγειων απαιρουσαι, προς την ανω μεθορμι ζονται
πολιν την επουρανιον Ἱερουσαλημ την των πρωτο τοκων εκκλησιαν, "η τις εστι
μητηρ ημων" κατα την του Παυλου φωνην. Ἐπειδη δε πως και τον περι της δουλειας
βασανιζοντες λογον, και δια παντος τροπου την αληθειαν ιχνηλατειν γλιχομενοι,
και αυτον εν δουλοις κατωνομασθαι τον Ἁβρααμ ειρηκαμεν, ουδε το αυτου
προσωπον εξω τιθεντες της εν τοις θεωρημασι περιβολης, δια το γενικωτερον
ειρησθαι παρα Χριστου "Πας ο ποιων την αμαρτιαν δουλος εστι της "αμαρτιας·" φερε
δη παλιν τοις εαυτων επομενοι λογοις 2.68 την των ειρημενων δυναμιν
σαφηνιζωμεν. εφρονουν οι Ἰουδαιοι μεγαλα και υπερογκα της ενουσης αυτοις
ευγενειας αρχηγετην ωσπερ τινα και πηγην προισχομενοι τον Ἁβρααμ, το δε οτι
προσηκει ζητειν το δια της ανωθεν ελευθερουσθαι χαριτος, ουδ' οσον εν ψιλοις
εδεχοντο λογισμοις, "μωροι "και τυφλοι," κατα την του Σωτηρος υπαρχοντες
φωνην. αναγκαιως τοιγαρουν επιδειξαι βουλεται Χριστος, οτι το τηι φυσει δουλον,
εις ελευθεριαν ουχ ικανον την ετερων, αλλ' ουδε ολως εις την εαυτου· κατα τινα
γουν τροπον εαυτωι χαριειται την ελευθεριαν το ταυτης επιδεες, οσον εις την φυσιν,
το δε παρ' ετερου την εφ' εαυτωι χαριν δανειζομενον, πως αν αρκεσαι προς την
ετερων; αρμοσει δε μονωι και ανακεισεται πρεποντως το ελευθερουν δυνασθαι τωι εκ
Θεου κατα φυσιν Θεωι. αποδειξιν τοιγαρουν ποιειται σαφη του δειν αναγκαιως
υπαρχειν και ομολογεισθαι δουλον, παν, ο μη μενει εις τον αιωνα, τουτεστιν, ωι μη
προσεστι το ωσαυ τως εχειν αει. συμπαν μεν γαρ το εν γενεσει, παντως δηπου και
υποκεισεται τηι φθοραι· το δε ουτως εχον, δουλον εσται δηλαδη του προς το ειναι
κεκληκοτος Θεου. περι γαρ των κτισματων ελεγετο προς αυτον "Ὅτι τα συμπαντα
δουλα "σα." γεγονε μεν επι τουτωι γενικος ο λογος· εν γεμην το μερος τωι παντι,
τουτεστιν, ο μακαριος Ἁβρααμ, ητοι καθολου παλιν η ανθρωποτης. σημειον δε
διδωσιν εναργες του ειναι βασιλεα και δεσποτην των ολων τον εκ Θεου πεφηνοτα
Θεον Μονογενη, το μενειν εις τον αιωνα· τινι γαρ αν πρεποι το ωσαυτως εχειν αει,
και εν βεβαιωι των αιδιων ιδρυσθαι καλων, ει μη τωι γε οντι κατα φυσιν Θεωι; κατα
 
 

314

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτον ημιν τον λογον και ο θεσπεσιος μελωιδος την μεν κτισιν απεδειξε δουλην,
τον δε εκ Θεου Πατρος πεφηνοτα Θεον Λογον βασιλεα και Κυριον. απο γαρ μερους
επι το συμπαν το εν γενεσει φημι την θεωριαν εξαπλων, περι τε 2.69 των ουρανων
και του κατα φυσιν Υιου φησιν "Αυτοι "απολουνται, συ δε διαμενεις· και παντες ως
ιματιον "παλαιωθησονται, και ωσει περιβολαιον ελιξεις αυτους και "αλλαγησονται·
συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ "εκλειψουσιν." οραις οπως ευ μαλα και δια
τουτων αληθες υπαρχον ομολογουμενως, οτι το μεν δουλον ου μενει εις τον αιωνα,
μενει δε ο Υιος, και το μη μενειν, αποδειξις του ειναι δουλον το καθ' ουπερ αν
κατηγοροιτο εστιν; αναλογως δε τουτωι το ετερον, τουτεστι, το μενειν εις τον αιωνα,
σημειον αν γενοιτο σαφες του δεσποτην ειναι και Θεον καθ' ουπερ αν λεγοιτο
κυριως τε και αληθως η τοιαυτη φωνη. εξηρκει μεν ουν εις το τοις παρ' ημων
επιμαρτυρησαι λογοις ο ψαλμωιδος· επειδη δε κατα το γεγραμμενον "επι στοματος
"δυο και τριων μαρτυρων σταθησεται παν ρημα," φερε παλιν προς εκεινωι και τον
μακαριον Ἱερεμιαν συνωιδα και φρονουντα και λεγοντα δεικνυωμεν. απο γαρ του
καταφθει ρεσθαι παν το ποιηθεν, και δουλον αυτο δια τουτο δεικνυς, απο δε του
μενειν τε και αμεταποιητως εχειν Θεον απο φαινων κατα φυσιν τον Υιον, δηλον δε
οτι δια τουτο και Κυριον, ουτω που φησι προς αυτον "Ὅτι συ καθημενος τον "αιωνα,
και ημεις απολλυμενοι τον αιωνα." εν παντι γαρ χρονωι το γενητον εσται φθαρτον
κατα γε τον του πεποιη σθαι λογον, και ει μη φθειροιτο δυναμει Θεου, εσται δε αει
καθημενος ο Θεος, της ενθαδε λεγομενης καθισεως το ιδρυ μενον και εν ταυτοτητι
πεπηγος υποδηλουσης της ουσιας αυτου μετα του συναγεσθαι, και το εν βασιλικωι
σχηματι τε και πραγματι διαπρεπειν αυτον· εικονα γαρ πως εχει και τουτων η
καθισις. Ουκουν· αναδραμουμαι γαρ αυθις εις το εξ αρχης· απο μεν του μη μενειν εις
τον αιωνα φθαρτον τε και γενητον επι 2.70 δεικνυσι τον μακαριον Ἁβρααμ·
τετελευτηκε γαρ και μετεστη τροπον τινα της οικιας της δεσποτικης, τουτεστι, τουδε
του κοσμου· αναλογως δε εντευθεν και δουλον αυτον νοεισθαι βουλεται ουχ ικανως
εχοντα προς το δυνασθαι και ετεροις την ελευθεριαν χαριζεσθαι· απο δε του μενειν
εις τον αιωνα τον Υιον, εαυτον ηδη σαφως Θεον εκ Θεου κατα φυσιν ειναι φησιν, ωι
δη παντως εποιτο αν το ειναι βασιλεα και Κυριον. και τι το εκ της αρτιως ειρημενης
ημιν διαφορας οικονομουμενον, εν τωι γειτονι και εν τωι εφεξης προκειμενωι
δειχθησεται σαφως. Ἐαν ο Υιος υμας ελευθερωσηι, οντως ελευθεροι εσεσθε. Μονωι,
φησι, τωι κατα φυσιν Υιωι τωι κατα αληθειαν ελευθερωι και δουλειας απασης
εξηιρημενωι το ελευθερουν δυνασθαι προσον ευρισκεται, ετερωι δε παρ' αυτον το
παραπαν ουδενι. ονπερ γαρ τροπον επειπερ εστι κατα φυσιν και σοφια και φως και
δυναμις, σοφοι μεν τα σοφιας δεκτικα, φωτιζει δε τα φωτος δεδεημενα, και δυναμοι
τα δυναμεως χρηιζοντα· ουτως επειπερ εστι Θεος εκ Θεου, και της απαντων
βασιλευουσης ουσιας γνησιος τε και ελευθερος καρπος, οισπερ αν εθελησαι χορηγει
την ελευθεριαν. απο μεν ουν του κατα φυσιν ουκ εχοντος αυτην ουκ αν γενοιτο τις
ελευθερος αληθως· οταν δε αυτος ο Υιος ελευθερουν εθελησηι τινας, το ιδιον αυτου
εντιθεις αγαθον, χρηματιουσιν οντως ελευθεροι παρα του την εξουσιαν εχοντος
κομισαμενοι το αξιωμα, και ουχι παρα τινος των παρ' ετερου δεδανει σμενων και
οθνειοις ωσπερ λελαμπρυσμενου χαρισμασιν. Ἀναγκαιοτατη τοιγαρουν η εν τοις
προλαβουσιν εξη γησις, και πολυ το χρησιμον το εκ της εκεισε διαφορας ανατελει
τοις εκμαθεστερον επαΐειν εσπουδακοσιν. εδει γαρ 2.71 συνιεναι ποθεν ημας
αναγκαιον επιζητειν την κατα Θεον ευγενειαν, και τον ελευθερουν ισχυοντα
μανθανειν Υιον. μελετατωσαν τοινυν μη υψηλοις εξογκουσθαι φρονημασιν οι τοις
εν κοσμωι χαιροντες αξιωμασι, μηδε της των αγιων κατατρεχετωσαν δοξης τε και
χαριτος, ει και μικροι τινες εκ μικρων γεγονασι κατα σαρκα· ου γαρ το εν ανθρωποις
λαμπρον ειναι δοκουν αρκει προς ευγενειαν την παρα Θεωι, αλλα το εν βιωι και
 
 

315

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τροποις τοις εν αρετηι διαφανες ελευ θερον οντως και ευγενη τον ανθρωπον
απεργαζεται. "επραθη "μεν εις δουλον Ἰωσηφ," καθα γεγραπται, αλλ' ην και ουτως
ελευθερος τηι κατα ψυχην ευγενειαι διαλαμπων· πατρος δε εξεφυ μεν ελευθερου και
ην οντως Ἡσαυ, αλλα τηι των τροπων αισχροτητι το δουλοπρεπες επεδεικνυ φρο
νημα. ευγενεις ουν αρα παρα Θεωι, καθαπερ ουν αρτιως ειρηκαμεν, ουχ οι πλουτον
εχοντες, και χρηματων περιου σιαις περιχεομενοι, και λαμπραις επιχαιροντες ταις εν
κοσμωι τιμαις, αλλ' οι βιωι σεμνωι και πολιτειαι συννομωι διαφανεις. Οιδα οτι σπερμα
Ἁβρααμ εστε· αλλα ζητειτε με αποκτειναι, οτι ο λογος ο εμος ου χωρει εν υμιν.
Πολυτροπως αυτοις το εκ της συγγενειας της προς Ἁβρααμ καυχημα τε και φρονημα
παντελως εικαιον και ουδεμιαν εχον την ονησιν επιδεικνυς, τα τοιαυτα φησιν, ινα
ζητωσι την αληθη και Θεωι φιλην ευγενειαν. οραι γαρ ουκ εις σαρκα Θεος, κατα το
ειρημενον παρ' αυτου του Σωτηρος ημων Χριστου "Ἡ σαρξ ουκ ωφελει ουδεν,"
αποδεχεται μαλλον και επαινου παντος αξιοι το εν ψυχαις ευγενες, και συγγενειαν
οιδεν εχοντας αληθη, ουσπερ αν η των εργων ομοιοτης ητοι των εθων η ταυτοτης
εις μιαν ωσπερ αρετην 2.72 συναγειρουσα, ταις ισαις των αγαθων ιδεαις
επισεμνυνεσθαι ποιει, αναλογως δε τουτοις και το εναντιον. επει κατα τινα τροπον
απο γης οντες ημεις, και εκ πηλου διηρτισμενοι, κατα το γεγραμμενον,
χρηματιουμεν του παντων ∆εσποτου, καθαπερ ουν ο Παυλος φησι "Γενος ουν
υπαρχοντες του "Θεου;" ομολογουμενως μεν γαρ συγγενεις γεγοναμεν αυτωι δια την
σαρκα την εν τωι κατα Χριστον μυστηριωι· αλλ' εστι πως και καθ' ετερον τροπον
τουτο συνυπαρχον ιδειν αληθες. φρονουντες γαρ τα αυτου και οτι προσηκεν
ευσεβειν ου παρεργως διενθυμουμενοι, χρηματιουμεν υιοι του επι παντας Θεου, και
προς την εν αυτωι θελησιν κατα το εγχωρουν τον οικειον διαπλαττοντες νουν, ουτω
τε την προς αυτον ομοιοτητα και ακριβεστατην εμφερειαν συγγενεις οντως εσμεν.
Ὅτι δε την εξ εργων ητοι των τροπων ομοιοτητα και ακρι βεστατην εμφερειαν εις
συγγενειας δυναμιν λαμβανει Θεος, διαγνωσομεθα σαφως τοις ιεροις εγκυπτοντες
λογοις, και την θειαν περινοστουντες γραφην. ουκουν εν καιροις Ἱερεμιου του
προφητου, γεγονε τις ελαμιτης Σαμειας τουνομα ψευδομαντις, τα απο καρδιας
ερευγομενος της εαυτου, καθα γεγραπται, και ουκ απο στοματος Κυριου. επειδη δε
πολλη τις ην και ετερα πληθυς ψευδομαρτυρων και ψευδοπροφητων, περιπλανωσα
τους οχλους και εφ' α μη προσηκεν εξελκουσα, ηγανακτει λοιπον εικοτως ο παντων
δεσποτης Θεος. ειτα πολλους επι τωι Σαμειαι δαπανησας λογους, και ποιας υφεξει τας
τουτου του τολμηματος δικας λεπτοτερον διειπων, εν τελευταιοις επαγει, και
εκδικησω "επι Σαμειαν και επι το γενος αυτου, "τους ποιουντας τα ομοια αυτωι·"
ακουεις οπως εν τοις ομοιοις 2.73 επιχειρημασι την συγγενειαν οραι; πως γαρ αν ο τα
δικαια κρινειν ειδως συνεκολασε τωι Σαμειαι το κατα σαρκα γενος ουκ ισοτροπουν
αυτωι κατα γε τον εν φαυλοτητι λογον, καιτοι σαφως δια του προφητου λεγων
Ἰεζεκιηλ "Ψυχη η "αμαρτανουσα, αυτη αποθανειται." ουκουν ινα μη τι τοι ουτο
νοηται περι αυτου, το γενος ειπων επηνεγκεν ευθυς Τους ποιουντας τα ομοια αυτωι,
εν τηι των δρωμενων ταυτο τητι την συγγενειαν οριζομενος. αλλ' ινα και επ' αυτων
ιδωμεν των Ἰουδαιων το ειρημενον αληθες, αναμιμνησκω μεθα των Ἰωαννου
λογων, του αγιου φημι Βαπτιστου· εωλον γαρ αποφαινων αυτοις της προς Ἁβρααμ
συγγενειας το καυχημα "Και μη λεγετε, φησιν, εν εαυτοις Πατερα "εχομεν τον
Ἁβρααμ· δυνατος γαρ ο Θεος εκ των λιθων "τουτων εγειραι σπερμα τωι Ἁβρααμ."
επειδη γαρ ειρητο προς αυτον παρα Θεου "Πληθυνων πληθυνω το σπερμα "σου ως
τα αστρα του ουρανου," τωι χρηναι παντως αψευδειν τον επαγγειλαμενον
επερειδομενος των Ἰουδαιων ο δημος, εφρονει μεν μεγα, προσεδοκα δε ουδαμως της
του προγονου συγγενειας αποπεσεισθαι ποτε, ινα το θειον επαγ γελμα σωζηται,
φησιν. αλλα και ταυτην αυτοις αφανιζων την ελπιδα, σαφως δη μαλα φησιν ο
 
 

316

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μακαριος Βαπτιστης, δυνατος "ο Θεος εκ των λιθων τουτων εγειραι τεκνα τωι
"̔Αβρααμ." συνδραμειται δε τουτοις και ο μακαριος Παυλος ωδι λεγων "Ου γαρ
παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ, "ουδ' οτι εισι σπερμα Ἁβρααμ, παντες τεκνα."
δεικνυμενου τοιγαρουν πανταχοθεν αληθους, οτι την εν ηθει και τροποις
συγγενειαν οιδε Θεος, ματαιον ηδη φαινεται το προγονοις μεν επαυχειν αγιοις και
αγαθοις, απολιμπανεσθαι δε και αφεσταναι μακραν της εκεινων αρετης. ∆ια τοι
τουτο φησιν ευλογως προς Ἰουδαιους ο Κυριος 2.74 Οιδα οτι σπερμα Ἁβρααμ εστε
αλλα ζητειτε με αποκτειναι οτι ο λογος ο εμος ου χωρει εν υμιν. ναι γαρ, φησιν,
οταν εις μονην ιδω την σαρκα, και οθεν εξεφυ των Ἰουδαιων ο δημος περισκεψωμαι,
τοτε και εκ σπερματος Ἁβρααμ γεγονοτας ορω· επαν δε της εκεινου πολιτειας τε και
γνωμης περια θρησω το καλλος, αλλοτριους υμας και ουκετι συγγενεις καταθεωμαι,
φησι. ζητειτε με γαρ αποκτειναι, καιτοι του προπατορος, εφ' ωι νυν φρονειτε μεγα,
μη οντος φονευτου· και το γε χειριστον τε και παρανομωτατον, ουδε επ' ευλογοις
παρ' υμων διωκομαι ταις αιτιαις, φονατε δη λιαν αδικως· δια τουτο γαρ και μονον
αναιρειν εβουλευσασθε, οτι ο λογος ο εμος ου χωρει εν υμιν, καιτοι καλων υμας εις
σωτηριαν και ζωην. ου χωρει δε εν υμιν, δια την ενοικησασαν εν υμιν αμαρτιαν
δηλαδη, και τοπον ωσπερ ουκ εωσαν εχειν τινα την επ' αγαθοις συμβουλην τε και
παραινεσιν. ουκουν φονευται κατα ταυτον Ἰουδαιοι και αδικωτατοι κριται, θανατωι
χρηναι τιμασθαι διοριζομενοι τον ουδεν αδικησαντα, μαλλον δε τον ωφελειν
εγνωκοτα, και διασωζειν αυτους σπουδαζοντα. πως ουν ετι συγγενεις Ἁβρααμ τωι
δικαιωι και αγαθωι, οι τοσουτον των εν εκεινωι καλων λειπομενοι, και της προς
αυτον ομοηθειας εκδεδραμηκοτες, οσον αφε σταναι δοιη τις αν και διωρισθαι λεγοι
της αρετης την φαυλοτητα; Ἐγω α εωρακα παρα τωι Πατρι λαλω· και υμεις ουν α
ηκουσατε παρα του Πατρος ποιειτε. Ἀχωρητον εφη παρα τοις Ἰουδαιοις τον εαυτου
γενεσθαι λογον, ταυτης τε και μονης ενεκα της αιτιας επ' αυτωι παρο τρυνεσθαι
διειπων, μαλλον δε και φονωντας ελεγχων, αναγ 2.75 καιως επαγει και ταυτα, και
δια ποιαν αιτιαν, εκθησομαι παλιν. ου γαρ ηγνοησεν, ως εικος, ως ανταναστησονται
των Ἰουδαιων τινες τοις παρ' αυτου διαμαχομενοι λογοις, και τα εκ της ενουσης
αυτοις φρενοβλαβειας ερευγομενοι, παλιν ερουσιν Ου ματην, ως φῂς, επι σοι
φονωσι τινες, επ' ευλογοις εις τουτο παρωρμηνται ταις αιτιαις, θεοφιλες εν αυτοις
το κινημα, και ζηλος ουκ εχων το κατηγορεισθαι δικαιως· αχωρητος γαρ εν αυτοις ο
σος εστι λογος, επειπερ αυτον απωιδον εποιησω τωι Θεωι, φησιν, ετεραν ημας διδα
σκεις πλανησιν, και της μεν κατα τον νομον εξελκεις οδου, μεταβιβαζεις δε πως επι
το σοι και μονωι δοκουν. ταυτα δηπου παντως διαψιθυριζοντων κατα το λεληθος
των Ἰουδαιων, η και καθ' εαυτους διενθυμουμενων προσυπανται παλιν ο Κυριος,
ειδως τα εν αυτοις των διαλογισμων κινη ματα· Θεος γαρ εστιν αληθινος· και δια
τουτο λεγει Ἐγω α εωρακα παρα τωι Πατρι λαλω, κατεσκεψαμην την του Πατρος του
εμου φυσιν, ειδον εξ εμαυτου πολλακις και εν εμαυτωι τον γεννησαντα, και των εν
αυτωι θεληματων γεγονα θεωρος. ειδον δι' εμφυτου δηλονοτι γνωσεως, ποιων
εργων εστιν εραστης, ταυτα τε λαλω προς υμας, ουδεν δε ολως απαιδον ειρηκως
αλωσομαι, ουδε διατεταχα τι παρα το εκεινωι δοκουν. επ' εκεινα καλειν εσπουδακα
τους ακροωμενους, ου των εμων αφιστας· εν εμοι γαρ τα εκεινου, και τα εμα παλιν
αυ εν αυτωι· αλλ' ει και ουτως εχων τηι φυσει, και συνεθελητης εν απασιν υπαρχων
τωι Θεωι και Πατρι, δοκω τις ειναι παρ' υμων ουκ αληθης, και νενομισμαι των θειων
υμας απο πλαναν παιδευματων, λελυσθω το εγκλημα, ριψατε την υπονοιαν· α
ηκουσατε παρα του Πατρος ποιειτε, λελαληκεν υμιν δια Μωυσεως, περασατε την
εντολην, ηκουσατε λε γοντος "Ἀθωιον και δικαιον ουκ αποκτενεις." πως ουν 2.76
ζητειτε με αποκτειναι, και την του Πατρος παραλυοντες εντολην; Ἀλλα και καθ'
ετερον παλιν εκδεξομεθα τροπον Και υμεις ουν α ηκουσατε παρα του Πατρος ποιειτε·
 
 

317

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λελαληκε μεν, φησι, δια των προφητων υμιν, ηκουσατε λεγοντος "Χαιρε "σφοδρα
θυγατερ Σιων, κηρυσσε θυγατερ Ἱερουσαλημ· "ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι
δικαιος και σωζων, και "επιβεβηκως επι πωλον ονου υιον υποζυγιου," αλλα και δια
φωνης Ἡσαΐου παλιν "Ἐπ' ορος υψηλον αναβηθι ο ευαγγελιζομενος Σιων", υψωσον
τηι ισχυι την φωνην σου ο "ευαγγελιζομενος Ἱερουσαλημ· υψωσατε, μη φοβεισθε·
"ιδου ο Θεος υμων, ιδου Κυριος μετα ισχυος ερχεται, και "ο βραχιων αυτου μετα
κυρειας· ιδου ο μισθος αυτου μετ' "αυτου, και το εργον ενωπιον αυτου· ως ποιμην
ποιμανει το "ποιμνιον αυτου, και τωι βραχιονι αυτου συναξει αρνας, και "εν γαστρι
εχουσας παρακαλεσει." καταπειθομενοι τοινυν ταις του Πατρος εντολαις,
παραδεξασθε τον προαναφωνου μενον· τιμησατε τηι πιστει τον προκεκηρυγμενον.
δοτε καν τοις του Πατρος λογοις το κρατειν εν υμιν. Ἰστεον δε οτι του Θεου και
Πατρος τον νομον ειναι φησι, καιτοι λαληθεντα παρ' αυτου δι' αγγελων, ουχ εαυτον
εξω του νομοθετησαι τιθεις, αλλα ταις Ἰουδαιων συγχωρων υπο νοιαις ουτως εχειν
πεπιστευκοτων, και ου διαμαχεται προς την υπονοιαν οικονομικως· εδυσωπει γαρ
πολλακις αυτους, επειπερ αυτον ου παραδεχονται· το γαρ του Πατρος ονομα
παραγων εις μεσον· Ἀπεκριθησαν αυτωι και ειπον Ὁ πατηρ ημων Ἁβρααμ εστιν. Ὦ
πολλης αμαθιας, και νου κατεσκληκοτος εις απειθειαν, και εις μονην ορωντος
φιλονεικιαν. συγκατανευοντος γαρ 2.77 του Σωτηρος ημων Χριστου, και φασκοντος
εναργως "Οιδα "οτι σπερμα Ἁβρααμ εστε," τοις αυτοις επιμενουσι, και καθαπερ τινος
διατεινομενου και αντιπραττοντος, ουκ ειναι τε λεγοντος αυτους εκ σπερματος
Ἁβρααμ κατα σαρκα, παλιν φασιν οτι ο πατηρ ημων Ἁβρααμ εστι, και δια των αυτων
πολλακις ιοντες λογων ουκ ερυθριωσιν, οι μηδε Βαττωι ταχα που παραχωρειν
οιομενοι δειν, μονης δε της εκεινου γλωσσαλγιας αριστοι ζηλωται. αλλ' ισως γεγονε
τις αυτοις αλογωτατη του πραγματος αφορμη, και ποια παλιν ερουμεν. του γαρ
Κυριου λεγοντος "Ἐγω α εωρακα "παρα τωι πατρι ταυτα λαλω," το μεν Θεον και
Πατερα δια τουτων σημαινειν ουχ υπελαμβανον, ᾤοντο δε λεγειν αυτον, η τον
δικαιον Ἰωσηφ, η και ετερον τινα των επι της γης, μικρα κομιδηι περι αυτου
κωμωιδουντες και φρονουντες και διεσκεμμενοι. η μεν γαρ αγια παρθενος το θειον
εκυοφορησε βρεφος, ουχ ομιλησασα γαμοις, αλλ' "εκ Πνευματος Ἁγιου," καθα
γεγραπται. και αγνοησας μεν της οικονομιας τον τροπον εν αρχαις ο μακαριος
Ἰωσηφ, "εβουληθη δε λαθρα "απολυσαι αυτην," κατα την του Ματθαιου φωνην.
πλην ουκ ηγνοηθη παντελως παρα τοις Ἰουδαιοις οτι προ γαμου και μιξεως
εκυοφορησεν η αγια παρθενος, ου μην συνηκαν οτι και εξ Ἁγιου Πνευματος, ᾤοντο
δε μαλλον υπο του διεφθαρθαι των εκ του εθνους αυτην, οθεν ουκ ορθας δια ληψεις
ειχον επι Χριστωι. ετερου μεν γαρ αυτον γεγεννη σθαι πατρος ενομιζον παιδα του
την αγιαν διεφθαρκοτος παρθενον κατα την εκεινων αποπληξιαν, επιγεγραφθαι δε
μονον τωι Ἰωσηφ νοθον οντα, και ουχ υιον αληθως. λε γοντος τοινυν "Ἐγω α
εωρακα παρα τωι πατρι λαλω," ουδεμιαν μεν ολως εδεχοντο περι Θεου την εννοιαν,
κατα σημηναι γεμην αυτον ενα των επι γης πατερων, και μετα 2.78 σκευαζειν
αυτους επιχειρειν της επι τωι προγονωι φιλοτιμιας υπωπτευον, αιματι δε τωι οικειωι
προσνεμειν την ετερωι χρεωστουμενην τιμην, και της πατριαρχειας την αρχαιοτατην
δοξαν υποτοπησαντες, φιλονεικοτερον τε και ευτονωτερον υπαντιαζουσι λεγοντες
Ὁ πατηρ ημων Ἁβρααμ εστιν. ισον γαρ ως ει και εφασκον Καν σοφοις ημας, ω ουτος,
περιαντλησηις λογοις, καν τοις εξαισιοις περικτυπησηις θαυ μασι και ταις υπερ λογον
κατακροτησηις μεγαλουργιαις, ουκ αποστησεις του αρχαιου καυχηματος, ουκ
επιγραψομεθα του γενους αρχηγετην πατερα τον σον, ετερωι την τοιαυτην ουκ
αναθησομεν δοξαν, αλλ' ουδε νεους γεναρχας των αρχαιο τερων ανταλλαξομεθα.
θαυμαστον δε ουδεν, αλλ' ουδε του πιστευεσθαι μακραν, το τοιαυταις αμαθιαις
περιπιπτειν Ἰουδαιους, οπου και ψιλον υπαρχειν αυτον υπελαμβανον ανθρωπον, και
 
 

318

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του τεκτονος απεκαλουν υιον πολυτροπως εξευτελιζοντες, και εν τωι μηδενι
καταταττοντες τον απαντων βασιλεα και Κυριον. οτι δε και περι της αγιας παρθενου
διετεθησαν ουκ ορθως, ως υπο του κατεφθαρμενης, δια των εφεξης σαφως δη λιαν
εισομεθα. Λεγει αυτοις ο Ἰησους Ει τεκνα του Ἁβρααμ ητε, τα εργα του Ἁβρααμ
εποιειτε αν· νυν δε ζητειτε με αποκτειναι, ανθρωπον ος την αληθειαν υμιν
λελαληκα, ην ηκουσα παρα του Θεου· τουτο Ἁβρααμ ουκ εποιησε. ∆ια παντος, ως
επος ειπειν, τροπου τε και λογου το των Ἰουδαιων τιθασευων θρασος
επεσκιασμενως αυτοις προσ λαλει Χριστος, ου γυμνον προσαγων τον ελεγχον, αλλ'
ηπιωι μεν λογωι κεκραμενον, υφειμενως δε πως και ποικιλως αυτων καταγοητευων
τι τον θυμον. επειδη δε πολυ λιαν ανοηταινοντας βλεπει, και συνιεντας των
ειρημενων ουδεν, ελευθερον ηδη καταπετασματος, και γυμνον απασης περι βολης
ποιειται τον λογον. εδει γαρ εδει, φησιν, ει το εν 2.79 τεκνοις Ἁβρααμ κατατεταχθαι,
τιμην ειναι την ανωτατω πεπιστευκατε, τους εκεινου σπουδαζειν απομιμησασθαι
τρο πους· εδει του προγονου την αξιεραστον ιχνηλατειν αρετην, εδει προς τουτοις
την ευπειθειαν ζηλουν και αγαπαν. ηκουσε του Θεου λεγοντος "Ἔξελθε εκ της γης
σου και εκ της "συγγενειας σου, και δευρο εις την γην ην αν σοι δειξω." και
μελλησας ουδεν περι την των χρηματισθεντων εκπλη ρωσιν, παραχρημα μεν της
ενεγκουσης εξεθει, την δε αλλο τριαν ουκ ειδως καταλαμβανεται του προσταξαντος
επιθαρ σησας φειδοι. επι νυσσηι δε ωσπερ αυτηι γεγονως του βιου, και εκατοστον που
τριβων ενιαυτον, ηκουσεν οτι εσται σοι σπερμα· και κατ' ουδεν ενδοιασας, θερμην
εδιδου τωι λαλουντι την πιστιν, ου τηι της σαρκος ασθενειαι προσε σχηκως, αλλα την
του χρηματισαντος εννοησας ισχυν. ηκουσεν εις θυσιαν αναθειναι τωι Θεωι τον
αγαπητον, και των της φυσεως ευθυς κατηγωνιζετο ποθων, δευτεραν εποι ειτο της
θειας εντολης την επι τωι νεανισκωι φιλοστοργιαν. παν δε τουτοις εν υμιν ευρισκω
το εναντιον· αποκτειναι γαρ με ζητειτε φησιν, οτι λελαληκα υμιν τα παρα του Θεου·
τουτο Ἁβρααμ ουκ εποιησεν. ου γαρ εξυβρισε ταις απει θειαις τον λαλησαντα προς
αυτον, ουκ εζητησε τι δρασαι των λυπουντων αυτον. πως ουν ετι τεκνα του Ἁβρααμ
εστε, τοσουτον της εκεινου φιλοθεΐας αποφοιτησαντες, οσον η των τροπων δεικνυει
διαφορα; επιτηρει δε οπως οικονομει τον λογον· ου γαρ ειρηκεν εν τουτοις ακουσαι
την αληθειαν παρα του Πατρος, αλλα παρα του Θεου, επειπερ, ως αρτιως ειρη καμεν,
εκ της ενουσης αυτοις αμετρου μωριας κατεσυροντο πως επ' αυτωι προς εννοιας ουκ
αληθεις, πατερα τινα των επι της γης οιομενοι λεγειν αυτον. ευ δε δη λιαν τους επι
τωι τεθναναι ποιουμενος λογους, ανθρωπον εαυτον ονομαζει, 2.80 πανταχη μεν
εαυτωι φυλαττων το αδιαφθορον ως Θεωι κατα φυσιν, πλην ου διορισας εαυτου τον
ιδιον ναον, αλλ' ως εις υπαρχων Υιος, και οτε γεγονεν ανθρωπος· αληθειαν γεμην
λαλησαι φησιν. ου γαρ εν τυποις ετι και σχημασι την ευσεβειαν επιτηδευειν ημας ο
του Σωτηρος διδασκει λογος, αλλα την εν πνευματι και αληθινην λατρειαν
αναπειθει αγαπαν. Ὅταν δε λεγηι οτι α ηκουσα παρα του Πατρος, σκανδα λιστεον
ουδαμως. επειδη γαρ εαυτον ανθρωπον ειναι φησιν, ανθρωποπρεπως και τουτο
λαλει. ως γαρ αποθνησκειν ως ανθρωπος λεγεται, λεγεσθω και ακουειν ως
ανθρωπος. εικος δε οτι την εμφυτον γνωσιν, ην εχει περι των θεληματων του ιδιου
Γεννητορος, ως εν τωι Ἀκουσαι τιθησιν· ουτω γαρ εθος και αυτηι λεγειν πολλακις τηι
θεοπνευστωι γραφηι περι Θεου· οταν γαρ ειπηι Και ηκουσε Κυριος, ουχι δη παντως
ιδικην και αφωρισμενην την ακουστικην αυτωι περιθησομεν αι σθησιν, καθαπερ ουν
εστιν εν ημιν. απλη γαρ εστιν η θεια φυσις, και συνθεσεως απασης απηλλαγμενη·
παραδεξομεθα δε μαλλον ως ακοην την γνωσιν, και την γνωσιν ως ακοην· συνθετον
δε ουδεν εν απλωι, καθαπερ ειρηκαμεν. τριτον δε τουτοις εποισομεν λογον, ουκ απο
του πρεποντος ιοντες σκοπου. εφη που περι Χριστου προς Μωυσεα τον ιερω τατον ο
Θεος και Πατηρ, οτι "Προφητην αναστησω αυτοις·" δηλον δε οτι τοις εξ Ἰσραηλ· "εκ
 
 

319

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αδελφων αυτων "ωσπερ σε, και θησω τους λογους μου εις το στομα αυτου, "και
λαλησει αυτοις κατα παντα οσα αν εντειλωμαι αυτωι." δια ταυτην ουν οιμαι την
αιτιαν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος ακουσαι φησι παρα του Πατρος την
αληθειαν, ταυτην τε λαλησαι τοις Ἰουδαιοις, ομου και αυτωι μαχο μενους ελεγχων
αυτους τωι Θεωι και Πατρι, και εαυτον 2.81 εναργως εκεινον οντα δεικνυς, ον
αναστησειν αυτοις ο νομοθετης προεπηγγειλατο. Ὑμεις ποιειτε τα εργα του πατρος
υμων. Ἐξετεροτροπουντας αποδειξας τωι προγονωι τους Ἰου δαιους, και πολυ της
εκεινου φιλοθεΐας εξωικισμενους, απο γυμνοι μεν εικοτως του εικαιου σαρκικου
καυχηματος· το δε μη χρηναι λοιπον εν τοις εκεινου κατατεταχθαι τεκνοις
διαῤρηδην ειπων, ετερωι τωι κατ' αυτους προσνεμει πατρι, και την εξ εργων
ομοιοτητα δεσμον ωσπερ τινα συγγενειας ωρισατο, τους μεν αγαθους την εξιν οτι
τοις αγαθοις συνδεισθαι πρεπει διδασκων, τους γεμην τωι φαυλωι συμβιο τευοντας
τροπωι τους επι τοις ισοις κατεγνωσμενους εν ταξει ποιεισθαι πατερων ακολουθον
ειναι διοριζομενος. ονπερ γαρ τροπον τοις αριστα βιουν ελομενοις, και αγιοις ηδη
δια τουτο κεχρηματικοσιν, ακινδυνως εξεσται πατερα καλειν τον Θεον, επειπερ
αυτον κατα το εγχωρουν ανθρωποις απομι μεισθαι σπουδαζουσιν, ουτω και τοις
πονηροις δικαιως αν επιγραφοιτο γεννητωρ ο πονηρος, επειπερ αυτου και της
πονηριας και δυστροπιας εν ηθεσι τοις ιδιοις διαπλαττουσι την εικονα. πατηρ γαρ ου
παντως ο εξ εαυτου γεννησας νοειται παρα τηι θειαι μαλιστα γραφηι, αλλα και ο τοις
ιδιοις ηθεσι συμμορφους εχων τινας, ων και ειναι λεγεται δια τουτο πατηρ. ουτω και
ο θεσπεσιος Παυλος επιστελλει προς τινας "Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου δια του
ευαγγελιου "εγω υμας εγεννησα." ωσπερ ουν, καθαπερ ελεγομεν, και Θεωι, και τοις
αγιοις πατρασι συμμορφοι τινες αποτελουνται δια της εν τροποις ομοιοτητος και
αγιασμου· ουτω και τωι διαβολωι, και τοις κατ' αυτον ομοηθεσι, και ομογνωμονες
αποτελουνται τινες εξ ιδιας τουτο πασχοντες μοχθηριας. 2.82 ουκουν αγιοις μεν
πατερες οι αγιοι, πονηροις δε αυ παλιν οι πονηροι τρεπομενοι, πρεπωδεστατοι. και οι
μεν την θειαν μορφην οσον ηκεν ειπειν εν αγιασμωι ταις εαυτων αναματτο μενοι
ψυχαις, και την οικειοις υιοις πρεπουσαν εχοντες παῤ ρησιαν, εικοτως ερουσι
"Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις." φαυλοι δε παλιν τωι κατ' αυτους ανακεισονται
πατρι, γεννη θεντες ωσπερ δια της εις αυτον ομοιωσεως εις την ισην μοχθηριαν
αυτων. πατερα τοιγαρουν Ἰουδαιοις ετερον παρα τον αγιον Ἁβρααμ οριζει τε και
ονομαζει Χριστος· τις δε ουτος, ουπω λεγει σαφως. Ειπον ουν αυτωι Ἡμεις εκ
πορνειας ου γεγεννημεθα· ενα πατερα εχομεν τον Θεον. Φθασας ηδη προειπον οτι
πικρας και ανοσιους επι τωι Σωτηρι Χριστωι τας διαληψεις ενοσουν οι παντα
τολμωντες Ἰουδαιοι ευκολως. ᾤοντο γαρ διεφθαρθαι μεν την αγιαν παρθενον, την
του Κυριου μητερα φημι, εχουσαν δε αλωναι κατα γαστρος ουκ εξ Ἁγιου Πνευματος,
η εξ ενεργειας της ανωθεν, αλλ' υπο του τυχον των επι της γης. απειθεις γαρ οντες
και ασυνετοι παντελως, η λογον ουδενα των προφη τικων εποιουντο γραμματων,
καιτοι διαῤρηδην ακουοντες "̓Ιδου η παρθενος εν γαστρι εξει και τεξεται υιον," η εις
μονην ορωντες την σαρκα, και ταις καθ' ημας ακολουθιαις επομενοι, την δε και υπερ
λογον εργατιν ουκ εννοησαντες φυσιν, ηι δυσηνυτον μεν ουδεν, απαν δε το δοκουν
ιππηλατον, μη ετερως δυνασθαι κυοφορειν γυναικα νομιζουσιν, ει μη εκ συνοδου
της προς ανδρα και μιξεως. τοιαυτην νο σουντες την υποψιαν οι δειλαιοι,
συκοφαντειν απετολμων την δια του Πνευματος γεννησιν του θειου τε και ουκ 2.83
αθαυμαστου γεννηματος. επειδη δε της προς Ἁβρααμ αυτους συγγενειας εξω τιθεις
ετερωι προσνεμει δε πατρι, χαλεπαινουσι σφοδρα, και την ενουσαν αυτοις οργην αχα
λινως επαφριζοντες, διαλοιδορουμενοι λεγουσιν Ἡμεις εκ πορνειας ου
γεγεννημεθα, ενα πατερα εχομεν τον Θεον. τοιουτον τι γαρ φασιν αινιγματωδως
∆υο μεν πατερας εχεις αυτος, αλλ' ουδε εξ ευγενων εγεννηθης γαμων, ημεις δε ενα
 
 

320

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Θεον. αλλ' ορατω τις παλιν και διασκεπτεσθω σαφως οσην καν τουτωι νοσουσι
μωριαν. οι γαρ δια την εν αυτοις φαυλοτητα τε και μοχθηριαν ουδε εν τεκνοις
Ἁβρααμ τεθειμενοι παρα τωι δικαιωι Κριτηι, προς τοσουτον αποπληξιας οιχονται
μετρον, ως και Θεον εαυτοις επιφημιζειν πατερα, ταχα που δια το ειρημενον εν
βιβλιοις Μωυσαικοις "Υιος πρωτοτοκος μου "̓Ισραηλ," το δε δια της Ἡσαΐου φωνης
εις νουν ου δεχομενοι "Ουαι τεκνα αποσταται, ταδε λεγει Κυριος." ζητησειε δ' αν τις
εικοτως, τι το πεπεικος επι του παροντος τους Ἰουδαιους ουκετι λεγειν Ὁ πατηρ
ημων Ἁβρααμ εστιν,η ενα πατερα εχομεν τον Ἁβρααμ, αλλ' ευθυς επι τον ενα Θεον
αναδραμειν. και μοι δοκουσι τοιουτον τι διεσκεφθαι καθ' εαυτους. επειδη γαρ
υποπληττοντες τηι λοιδοριαι τον Κυριον ως νενοθευμενης προ γαμου της μητρος, δυο
πατερας επεγραφον αυτωι, αναγκαιως συνεργον ωσπερ τινα της επι τουτωι κακονοιας
την του ενος κλησιν εζητουν λαβειν. δι' ων γαρ αυτους ενα πατερα τον Θεον εχειν
διισχυριζονται, δια τουτων αυτων δυο τωι Κυριωι πλαγιως επονειδιζουσιν αντι
παρισταντες ωσπερ τον ενα δυσιν. ενενοουν γαρ οτι λεγοντες ενα πατερα εχομεν τον
Ἁβρααμ, παντως αν ηρνη σαντο τους ετερους, τον Ἰσαακ δη λεγω και τον Ἰακωβ, και
τους εξ εκεινου δυοκαιδεκα, οπερ ει δρωιεν, εδοκουν ηδη καθ' 2.84 εαυτων
εξοπλιζεσθαι, μαχεσθαι τε τωι ιδιωι θεληματι και καυχηματι, της των πατερων
ευγενειας τον Ἰσραηλ αλλο τριουντες, συντρεχειν τε δια τουτου λοιπον ταις του
Κυριου φωναις. βλαβος τοιγαρουν εκτρεχοντες το εντευθεν αυτοις αναφυεσθαι
δοκουν, ουκετι μεν λεγουσιν Ἕνα πατερα εχομεν τον Ἁβρααμ, επιγραφουσι δε
μαλλον εαυτοις ενα πατερα τον Θεον, ταις εις λοιδοριας σφαλερωταταις ηδοναις
καταθελγο μενοι μοναις, ινα και μειζοσι περιπταιωσι ταις αιτιαις, δυσσεβειας μεν
απασης οντες εργαται, εν πατρος δε ταξει λαβειν θαρσησαντες τον απασης
δυσσεβειας εχθρον. Ειπεν αυτοις ο Ἰησους Ει ο Θεος πατηρ υμων ειη, ηγαπατε αν εμε·
εγω γαρ εκ του Θεου εξηλθον και ηκω. Ουκ αναιρει δε δια τουτων ο Κυριος το
εξειναι τισι και εν υιοις καταταττεσθαι Θεου, δεικνυει δε μαλλον τισιν αν πρεποι το
καυχημα, και οτι μαλλον αγιοις ενυπαρχον ευρε θησεται. διελεγχει δε μαλλον
αφραινοντα τον υβριστην Ἰουδαιον. εις μεν γαρ, φησι, και αληθης εγω πεφυκα κατα
φυσιν Υιος, εκ Θεου δε δηλονοτι Πατρος· τεθεινται δε παντες ως προς εμε
μορφουμενοι, και εις την εμην αναβαι νοντες δοξαν· αι γαρ εικονες αει προς τα
αρχετυπα. πως ουν ολως δυνασθε φησιν εναριθμεισθαι εν τεκνοις Θεου, τον εκ Θεου
πεφηνοτα και προς την ιδιαν μεταπλαττοντα μορφωσιν τους εις αυτον πιστευοντας,
ουχ οπως ουκ αγαπαν εγνωκοτες, αλλ' ηδη και ατιμαζοντες, ου καθ' ενα τροπον,
αλλα κατα πολλους; και οι τον χαρακτηρα μη δεξαμενοι του Θεου και Πατρος, πως
αν ολως μορφωθειεν ως προς αυτον; αλλως τε και ου τοις τυχουσιν ανεγκλητως
εξεσται, φησι, πατερα καλεισθαι τον Θεον, αλλ' οις αν της εις αυτον ευσεβειας
εναστραπτοι το καλλος, εκεινοις οιμαι, και ουχ 2.85 ετεροις, αρμοσει. εγω τα
καλλιστα συμβουλευσων εξ ου ρανου παραγεγονα, και προς την του Θεου μορφωσιν
καλων υμας ο εμος ευρισκεται λογος. αλλ' ειπερ ην οντως υμιν εν σπουδηι και ποθωι
το εχειν πατερα τον Θεον, παντως οτι και ηγαπησατε με, τον της τοιαυτης οδου και
καθηγητην και διδασκαλον, τον διδοντα της προς τον ενα και αληθως Υιον
ομοιοτητος τας αφορμας, τον αποτελουντα συμμορφους εαυτωι δια του Ἁγιου
Πνευματος τους δεχομενους αυτον. ο δε ολως, φησιν, οικειοτητι τηι προς Θεον
επαυχων, πως ουκ αν ηγαπησε τον παρα Θεου; πως γαρ ειπε μοι τιμησει το δενδρον ο
τον εξ αυτου γεννηθεντα καρπον ανοητως εκμυσαττομενος; "Ἢ τοινυν, φησι,
ποιησατε το δενδρον "καλον και τον καρπον αυτου καλον, η ποιησατε το δενδρον
"σαπρον και τον καρπον αυτου σαπρον." ουκουν ει το δενδρον ευγενες, τουτεστιν, ο
Θεος και Πατηρ, και την εξ αυτου λαμπροτητα ταις εαυτων κεφαλαις επαντλειν
εγνω κατε, δια τι μη και τον εξ αυτου καρπον τοιουτον ειναι πιστευσαντες
 
 

321

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγαπησατε; ομου τοιγαρουν το προκειμενον και πικρον εχει προς Ἰουδαιους τον
ελεγχον· δεικνυει γαρ ψευδομενους. οτε γαρ πατερα καλειν Θεον επιχειρουσι, πολυ
τι της αρετης των εις τουτο κεκλημενων αφεστηκοτες δια του μη αγαπαν τον εκ
Θεου κατα φυσιν· ομου δε χρησιμως και της αῤρητου γεννησεως εισφερει την
μνημην, ινα παλιν καν τουτωι δυσσεβουντες αλισκωνται, δυσγενη και νοθον
αποκαλουντες αυτον. ει μεν ουν το λεγειν Ἐγω εκ του Θεου εξηλθον, την εκ Πατρος
αῤρητον τε και αναρχον γεννησιν εαυτου σημαινει· το δε Ἥκω προστιθεις, την εν
τωιδε τωι κοσμωι παροδον την μετα σαρκος. και ου δηπου φησιν εναντι και πρωτον
τοτε εκ Θεου και Πατρος αναλαμψαι 2.86 τον Θεον Λογον, οτε γεγονεν ανθρωπος·
τουτο γαρ εν τισιν εδοξε των ανοσιων αιρετικων· εκληψεται δε μαλλον και
ακολουθως το ειρημενον, και νοησει παλιν ευσεβως. ου γαρ επει συνηψε τας λεξεις,
το τε Ἐξηλθον και το Ἥκω φημι, ομοχρονος εσται παντως τηι γενεσει της σαρκος ο
εκ Πατρος Λογος, αλλ' εκαστωι των σημαινομενων το πρεπον διατηρη σομεν.
πρωτην μεν γαρ την του Λογου γεννησιν την εκ Θεου νοουμενην αναρχως ειναι και
υπερ νουν πιστευοντες· διο και προτεθειται εν τωι Ἐγω εκ του Θεου εξηλθον· η δε
δευτερα, τουτεστιν η κατα σαρκα Ουδε γαρ απ' εμαυτου εληλυθα, αλλ' εκεινος με
απεστειλεν. εσαρκωθην καθ' υμας, τουτεστι, γεγονα ανθρωπος, εν ευδοκιαι τε του
Θεου και Πατρος αφικομην εν τωιδε τωι κοσμωι διαλεξομενος υμιν τα παρα Θεου, και
γνωρισων ουκ ειδοσι τα οσαπερ αυτωι κατα γνωμην εστιν. αλλ' ουκ ηγαπησατε,
φησι, τον εκ θειας υμιν αναδειχθεντα βουλησεως Σωτηρα και ποδηγον. πως ουν ετι
χρηματιειτε τεκνα Θεου, η κατα τινα τροπον της προς αυτον οικειοτητος
αποκερδανειτε την χαριν, τον εξ αυτου μη τιμησαντες; εικος δε δη τι παλιν
υπαινιττεσθαι τον Κυριον, και καθυλακτουντα ματην αυτου των Ἰουδαιων τον
δημον κατασιγαζειν επειγεσθαι και δια των τοιουτων ρηματων. τι δε αρα το
υποδηλουμενον εστι, δι' ολιγων ερουμεν. Πολλοι παρα τοις Ἰουδαιοις τον μεν θειον
παρ' ουδεν ηγουμενοι φοβον, θαυμαζοντες δε και αποδεχομενοι μονας τας εξ
ανθρωπων τιμας, και αισχρων λημματων ηττωμενοι, προφητευειν απετολμων τα
"απο καρδιας εαυτων λαλουντες, "και ουκ απο στοματος Κυριου," καθα γεγραπται.
και γουν αυτος ο παντων ∆εσποτης επηιτιατο λεγων "Ουκ απεστελον "τους
προφητας, ουκ ελαλησα προς αυτους, και αυτοι προε "φητευον·" αλλα και δρασειν
αυτους τα δεινα επηπειλει 2.87 λοιπον βοων "Ουαι τοις προφητευουσιν απο καρδιας
αυτων, "και το καθολου μη βλεπουσι." τοιουτος τις ην ο Σαμεας ο τοις Ἱερεμιου
λογοις το οικειον ψευδος αντιτιθεις, και τους μεν ξυλινους αρπασας κλοιους,
συντριψας δε και ειπων "Ταδε λεγει Κυριος Συντριψω τον ζυγον Βαβυλωνος
"βασιλεως." επειδη τοινυν λεγοντος του Σωτηρος ημων Χριστου "Νυν δε με ζητειτε
αποκτειναι, ανθρωπον ος την "αληθειαν υμιν λελαληκα, ην ηκουσα παρα του Θεου,"
διεγογγυζον οι Ἰουδαιοι, και τις εστιν αληθως ουκ ειδοτες αυτον, ψευδοπροφητην
υπαρχειν ενομιζον, εσκληρυνοντο τε ταυτης ενεκα της αιτιας, ως ηδη μεν αυτωι και
διαλοιδορει σθαι τολμαν, φοναν δε ουτως αγριως, ως ηδη τουτο και επειγεσθαι
δραν, χρησιμως αυτους καταπτοει παλιν, ουκ αφ' εαυτου μεν ελθειν καθαπερ ην
εθος αυτοις ψευδοπροφητευ ουσιν, απεσταλθαι δε παρα Θεου λεγων, ινα εν ταυτωι
και την του ψευδοπροφητου δοξαν αποκρουομενος, και διδασκων ως ου μετριαν
υφεξουσι δικην, ουχ οπως ατιμαζοντες μονον τον απεσταλμενον παρα του Θεου και
Πατρος, αλλ' ηδη και φοναν επ' αυτωι τολμησαντες, το αχαλινον αυτων ανακοψειε
θρασος. Ὁ μεν ουν του προκειμενου λογος εν τουτοις· εικος δη παλιν τροφην ωσπερ
τινα ποιεισθαι τον αιρετικον της ενουσης αυτωι δυσσεβειας το ειρημενον.
κατηγορησει γαρ ισως της ουσιας του Μονογενους, ειναι τε αυτην εν ελατ τοσιν η εν
οις εστιν ο Πατηρ νομισει, δια το απεσταλθαι λεγειν παρ' αυτου. αλλ' εννοειτω
παλιν ο τοιουτος και της αρτιως ημιν ειρημενης οικονομιας τον τροπον, και
 
 

322

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεμνησθω βοωντος του Παυλου περι του Υιου "Ὃς εν μορφηι Θεου "υπαρχων ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' "εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων,
εν ομοιωματι "ανθρωπων γενομενος, και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος
"εταπεινωσεν εαυτον, υπηκοος γενομενος μεχρι θανατου." 2.88 ει δε τεταπεινωκεν
εαυτον εκων, δηλονοτι συγκατανευοντος ωσπερ και συνεθελοντος αυτωι του
Πατρος, ποιον εξει το κατηγορημα διεξαγων εις τελος της οικονομιας τον τροπον,
καθ' ον εδει λογον; ει δε δια το λεγειν απεσταλθαι, και εν ελαττοσιν η εν οις εστιν ο
Πατηρ οιει κεισθαι τον Υιον, πως ειπε γαρ μοι παλιν ο εν ελαττοσιν ων κατα την σην
αμα θιαν, απαραλλακτως ενεργει τα Θεου; που γαρ το ελαττον εν αυτωι διαφαινεται
παντα τελειως εχοντος τα του ιδιου γεννητορος, και πληρεστατην εξουσιαν την
θεοπρεπη; ουκ ουν ουκ ελαττων δια την αποστολην νοηθησεται, αλλα Θεος
υπαρχων εκ Θεου κατα φυσιν και αληθινως, επειπερ αυτος εστιν η σοφια και η
δυναμις του Πατρος, πεμπεται προς ημας καθαπερ εξ ηλιου το εξ αυτου
σκεδαννυμενον φως, ινα σοφοι το σοφιας επιδεες, ουτω τε λοιπον αναβιβαζοιτο δι'
αυτου, και προς επιγνωσιν του Θεου και Πατρος δυναμωθειη το ησθενηκος, και προς
πασαν αρετην αναγαγοιτο. παντα γαρ τηι ανθρωπου φυσει τα καλλιστα δια μονου
πεφηνε του Χριστου. οικετικον ουν αρα το παραπαν ουδεν εν Χριστωι, πλην αρα
μονης της κατα σαρκα μορφης, θεοπρεπης δε μαλλον η εφ' απασιν εξουσια και
δυναμις, καν ο λογος ημιν σχηματιζηται το ανθρωπινον τωι της ταπεινωσεως μετρωι
καλως συμμορφουμενος. ∆ια τι την λαλιαν την εμην ου γινωσκετε; οτι ου δυνασθε
ακουειν τον λογον τον εμον. Το και πολλακις ειρημενον ημιν ερουμεν παλιν, δια το
τοις εντευξομενοις λυσιτελες· ιεναι γαρ και μαλα συχνως τον λογον δια του
πεφυκοτος ωφελειν το αδικουν ουδεν. 2.89 εθος τοιγαρουν τωι Σωτηρι Χριστωι τον
μεν απο γλωσσης αναβρασθεντα λογον ου παντως εκδεχεσθαι των απειθουντων
αυτωι, ενοραν δε μαλλον εις καρδιας και νεφρους, και τας αποκρισεις ποιεισθαι προς
τους εν τωι βαθει της καρδιας αυτων στρεφομενους ετι διαλογισμους. ανθρωπος μεν
γαρ ουκ ειδως τα εν ετερωι διανοηματα, τον προφορικον αναγ καιως εκδεξεται
λογον, Θεος δε ουχ ουτως· παντα γαρ ειδως, αντι φωνης εχει το ενθυμιον. επειδη
τοινυν εφη τοις Ἰου δαιοις ο Κυριος εληλυθεναι μεν ουκ αφ' εαυτου, καθαπερ ην
εθος τοις εξ οικειας γνωμης, και ουκ εκ θειου Πνευματος επι το προφητευειν
βαδιζουσι, πεπεμφθαι γεμην παρα του Θεου, διενθυμουνται παλιν, ητοι
διαλογιζονται καθ' εαυτους, η και λεληθοτως αλληλοις εμψιθυριζοντες εφασκον
Πολλοι λελα ληκασι προφηται τα παρα του Θεου, και τους εκ του Πνευ ματος εις
ημας εισεκομισαν λογους, αλλ' ευρισκομεν ουδεν παρ' εκεινοις τοιουτον, οποιον εν
τοις τουτου ρημασιν. αποφερει γαρ παντελως της κατα νομον λατρειας, και εις
ετεραν τινα μεθιστησι πολιτειαν, και ξενην ημιν εισηγειται βιου διαγωγην. ουκουν
ασυμφωνος εναργως, ασυμβατος δε τοις παλαι γεγονεν ο λογος αυτωι. ταυτα κατα το
εικος επειπερ εθεατο διενθυμουμενους αυτους, δεικνυς οτι Θεος κατα φυσιν εστι, και
τα εν καρδιαις ειδως βουλευματα προσλαμβανει και φησι ∆ια τι την λαλιαν την
εμην ου γινωσκετε; οτι ου δυνασθε ακουειν τον λογον τον εμον. ουκ ηγνοηκα,
φησιν, ως την εμην ου δυνασθε συνιεναι λαλιαν, ητοι διδασκαλιαν, αλλ' ερω την
αιτιαν υμιν του πραγματος, και τι το εμποδων, καταστησω σαφες. ου δυνασθε τον
εμον ακουσαι λογον· το δε Ου δυνασθε φησιν, ατονουντας ελεγχων περι το τελειως
αγαθον, δια το ιδιοις προκεκρατησθαι παθεσιν. απονευροι μεν γαρ η φιληδονια τον
νουν, και η 2.90 προς το φαυλον αχαλινως εχουσα ροπη προσεκλυουσα της καρδιας
τον τονον, αδρανη και ατολμοτατην αυτην απεργα ζεται προς γε το δυνασθαι
κατορθουν αρετην. προησθενη κοτες τοιγαρουν ταις εις φαυλοτητα ροπαις, και υπο
των ιδιων παθων τυραννουμενοι, φησι, τον εμον ακουειν ου δυνασθε λογον·
"Ευθειαι μεν γαρ αι οδοι Κυριου," κατα το γεγραμ μενον, "και δικαιοι πορευσονται
 
 

323

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν αυταις, οι δε ασεβεις "ασθενησουσιν εν αυταις." συγγενες ευρησεις τουτοις, και το
εν ετεροις προς τους Φαρισαιους ειρημενον "Πως δυνασθε "πιστευειν, δοξαν παρ'
αλληλων λαμβανοντες, και την "δοξαν την παρα του μονου Θεου ου ζητειτε;" καν
τουτωι γαρ δη το μη δυνασθαι πιστευειν αυτους, την εκουσιον της διανοιας
ασθενειαν, ητοι το προκεχειρωσθαι ταις φιλοδοξιαις τον νουν σημαινει. αληθες δε
παλιν υπαρχον επι τοις Ἰουδαιοις ευρισκομεν το δια της του Παυλου φωνης ειρη
μενον "Ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του Πνευματος "του Θεου, μωρια γαρ
αυτωι εστιν." ουκουν επειδηπερ ησαν ψυχικοι, μωριαν ηγουντο τον επι το σωζεσθαι
καλουντα λοιπον, και της εξαιρετου πολιτειας διδασκοντα την οδον, απευθυνοντα
τε καλως εις το αρεσκειν δυνασθαι τωι φιλα ρετωι Θεωι, ωι πασα τιμη, δοξα, κρατος εις
τους αιωνας των αιωνων, αμην.
2.91 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΑ ΕΝ ΤΩι ΕΚΤΩι ΒΙΒΛΙΩι.
Ὅτι ουκ εκ προγενεστερων της ψυχης αμαρτηματων τα σωματικα τισιν
επισυμβαινει παθη, αλλ' ουδε αμαρτιας πατερων επι τεκνα η τινων επαγει τισιν ο
Θεος, τους ουδεν ημαρτηκοτας κολαζων, αλλα δικαιον εφ' απασιν εκφερει το κριμα,
προσκειμενου ρητου Ῥαββι, τις ημαρτεν, ουτος η οι γονεις αυτου, ινα τυφλος
γεννηθηι;
2.93 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ΕΚΤΟΝ.
Ὑμεις εκ του πατρος του διαβολου εστε, και τας επιθυμιας του πατρος υμων
θελετε ποιειν. εκεινος ανθρωποκτονος εστιν απ' αρχης, και εν τηι αληθειαι ουχ
εστηκεν, οτι ουκ εστιν αληθεια εν αυτωι. ἈΠΟΒΟΥΚΟΛΗΣΑΣ εικοτως της απο Ἁβρααμ
συγ γενειας αυτους, εχοντας τε ανομοιως τοις εκεινου τροποις, και πολυ της εις
αυτον τον Θεον ευσεβειας εξεστηκοτας ελεγξας, και προς τουτοις ετι την αιτιαν
εξηγησαμενος του μη δυνασθαι κατηκοους ειναι της παρ' αυτου λαλιας, επιδεικνυει
παλιν, τις αν μαλλον αυτοις πρεπωδεστερον τε και οικειο τερον ονομαζοιτο πατηρ.
υμεις τοιγαρουν φησιν εκ του πατρος του διαβολου εστε, ον και ανθρωποκτονον
φησιν ειναι εν αρχηι, και εν τηι αληθειαι μη εσταναι, ψευστην ειναι· ψευ στην δε
υπαρχειν αυτωι τον πατερα, ον και εν τοις εφεξης 2.94 τις αν ειη σαφως διωρισατο·
αυτη γαρ ως εν ολιγοις η των προκειμενων προπετεια πολλην εχουσα την ασαφειαν,
και βασανων των εξ ακριβειας οτι μαλιστα δεομενη. βαθυς γαρ ο περι τουτου λογος
και ουκ ευκατοπτος οιμαι πολλοις· οσον μεν γαρ εις την εξ ετοιμου ληφθηναι
δυναμενην δια νοιαν, ουχ ετερον τινα τοις Ἰουδαιοις οριζεται πατερα παρα τον εξ
ουρανου κατολισθησαντα σαταναν. αλλ' εν τοις εφεξης κειμενον ως περι του
διορισθεντος αυτοις πατρος, οτι ψευστης εστι καθως και ο πατηρ αυτου, θορυβει πως
ημας, μαλλον δε ου μετριως επαπορειν αναγκαζει. τινα γαρ τα εικοτα δη φρονουντες
υποτοπησαιμεν αν γενεσθαι τωι διαβολωι πατερα, η τις προ αυτου κατωλισθεν ετερος
ωιπερ αν ως εν ειδει και τροπωι ο μετ' αυτον παρεικαζοιτο; εν μεν γαρ τοις ιεροις τε
και θειοις γραμμασιν ουκ αν τις ημιν επιδειξοιτο τοιουτον αναγνωσμα· παραδεκτον
δε ουδαμως εις πιστιν ο μη ταις θεοπνευστοις ειρηται γραφαις. πνευμα γαρ απαν το
εν δαιμοσι τελουν ως διαβολου τεκνον σατανας καλειται κατα το ειρημενον παρα
του Σωτηρος ημων Χριστου "Ει ουν ο "σατανας τον σαταναν εκβαλλει, εφ' εαυτον
εμερισθη·" αλλ' ενα των αλλων προυχοντα τε και υπερκειμενον εκεινον ηκουσαμεν
προς ον ειρηται που δια του προφητου Ἱεζεκιηλ "Συ ει αποσφραγισμα ομοιωσεως και
στεφανος καλλους εν "τηι τρυφηι του παραδεισου του Θεου γεννηθεις, παντα "λιθον
χρηστον ενδεδυσο." τινα τοινυν υπαρχειν ετερον ανεγκλητως υποτοπησομεν, προς
 
 

324

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ον ουτος εμορφωθη, κατ' ειδος λεγω το εν φαυλοτητι; τινες μεν γαρ των παλαιο
τερων εξηγητων τα εν τωι προκειμενωι διαλαμβανοντες, τον μεν αρχαιον εκεινον
σαταναν, ος και των αλλων απαντων 2.95 δαιμονιων πρωτοστατης νοειται, δεδεσθαι
φησι τηι του Θεου δυναμει, και εις αυτον εῤριφθαι τον ταρταρον τας εφ' οις εις Θεον
πεπαρυνηκεν ευθυνας υφεξοντα, ετερον δε μετ' εκεινον αναπεφανθαι τινα, ταις του
πατρος βδελυριαις ισοτρο πουντα· καλως τον νυν αρχοντα του αιωνος τουτου, περι
αυτου τε φαναι τον Σωτηρα διισχυρισαντο, οτι και ανθρω ποκτονος ην απ' αρχης,
και οτι ψευστης εστιν ωσπερ ο πατηρ αυτου. Ἀλλ' ει μη πολλα καθ' εαυτους επι
τουτωι διενοουμεθα, καν εικοτως τον λογον εξ ετοιμου παρεδεξαμεθα· νυνι δε ημας
συναινειν απερισκεπτως ουκ εαι, και προ γε των αλλων εκεινο. κατα μεν γαρ της
επιδημιας του Σωτηρος ημων καιρον, η του διαβολου τυραννις εδεχετο την του κατα
πιπτειν αρχην, και εις την αβυσσον εξεπεμπετο τα πονηρα τε και ακαθαρτα
πνευματα. και γουν προσιοντες οι δαιμονες διαῤρηδην αυτον παρεκαλουν, "ινα μη
αυτοις επιταξηι εις "την αβυσσον απελθειν," καθα γεγραπται. μεμνημεθα δε οτι και
πολλην εποιουντο την καταβοην επι τουτωι λεγοντες " Εα, τι ημιν και σοι Ἰησου
Ναζαρηνε; οιδαμεν σε τις ει· "ο αγιος του Θεου· ηλθες ωδε προ καιρου βασανισαι
"ημας;" οτι μεν γαρ επιδημησας ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος κατατηξειν
ημελλεν αυτους και ποικιλως ανια σειν, ᾔδεσαν που παντως και αυτοι, πολυν οντα
τον περι αυτου λογον ευρισκοντες παρα τοις εξ Ἰσραηλ, κατηιτιωντο γεμην ως
αφιγμενον ουκ εν καιρωι, και τουτο δρωντες τυραννικως, και τον της επιδημιας
χρονον κατηγορουντες δυστροπως· πλην το Προ καιρου λεγουσιν, ως βασανι
σθεντες μεν καθ' ετερον τινα χρονον ουδαμως, ενα δε προσ δοκωντες τον της
επιδημιας, καθ' ον εμελλον ανενδοιαστως υπομειναι τα προσδοκωμενα. προς δε γε
τουτο κακεινο φαμεν Ει εκεινου δεδεμενου, κατα την τινων διαληψιν, 2.96 ετερος
τις ηπατησε τον Ἀδαμ, καταληγει δε ουπω της εφ' ης κατηγορειται μανιας,
ανυπαιτιος μεν εσται παντελως ο πρωτος εν τοις καθ' ημας, απαλλαξει δε ως εικος
και παντος εγκληματος ο λογος αυτον, ουτε δε πεφονευκε τινα, ουτε ηπατησεν, ουτε
εψευσατο. αλλ' ουδε προς αυτον δικαιως λελεξεται παρα του Θεου "Ὃν τροπον
ιματιον εν αιματι "πεφυρμενον ουκ εσται καθαρον, ουτως ουδε συ εσηι "καθαρος,
διοτι την γην μου απωλεσας και τον λαον μου "απεκτεινας." αν τοινυν των αρτιως
ημιν απηριθμημενων κακων αμοιρειν εκεινον, ον και πρωτον ειναι φασιν, επιτρε
πομεν, τινα μιμεισθαι λοιπον οριουμεθα τον μετ' εκεινον δευτερον, η προς τινα
λοιπον εμορφωθη πλεονεκτων εν κακιαι τον ηγουμενον, και της εκεινωι φαυλοτητος
παχυτερους εχων τους χαρακτηρας; Ἀλλ' ην μεν ισως ουκ απεικος και δια πλειονων
ελθειν τον επι τουτωι διερευνωντας λογον, το γεμην σφοδρα διατει νεσθαι περιττον
εφ' οις ηκιστα χρη λογιζομεθα. ουκουν εφ' ετεραν ιτεον διανοιαν, και ζητητεον
ακριβως τινα τοις Ἰου δαιοις πατερα οριζει ο Χριστος ισοτροπον τε και ομογνω μονα,
ωσπερ αν εικοτως και πατηρ επιγραφοιτο δαιμονιον, εκεινος ο αρχεκακος,
τουτεστιν, ο σατανας. αναφερει τοινυν αυτους επι τον Καιν, ος πρωτος ανθρωπων
απαντων ελεγχων μεν ουκ ηγαπησε τον σωφρονιστην, φθονου δε και φονου και
δολου και ψευδους και απατης αρχη μετ' εκεινον εδειχθη τον σαταναν, ουπερ αν
δικαιως ονομαζοιτο και υιος, ατε δη και πασαν της εκεινου πονηριας αναματτομενος
εν εαυτωι την μορφωσιν. ονπερ γαρ τροπον αγιωι τε και δικαιωι τε παντι πατηρ
νοειται Θεος, αυτος ων η παντων αγιασμου και δικαιοσυνης αρχη, τον αυτον οιμαι
τροπον παντι πονηρωι πατηρ αν ευλογως ο σατανας ονομαζοιτο, αυτος ων απασης
2.97 πονηριας αρχη· επειδη δε τον μεν Καιν δεδοσθαι τοις Ἰουδαιοις πατερα, αυτωι δε
τωι Καιν τον σαταναν ειρηκαμεν, φερε δη παλιν τοις εαυτων επομενοι λογοις
αναφανδον επιδειξωμεν πρωτον μεν εις ελεγχους τους παρα Θεου τραχηλιωντα τον
σαταναν, ειτα και απατησαντα και ψευσα μενον, και το τελευταιον δια φθονου
 
 

325

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φονευσαντα. επιδει ξαντες δε τουτωι τον Καιν ισοτροπον τε και ομογνωμονα,
καταφερομεν τον λογον επι τριτου εις τους Ἰουδαιους της εν αυτωι φαυλοτητος
ολην εχοντας την εικονα. Ουκουν ατιμασας μεν ωσπερ την ιδιαν αρχην, και πολυ
των υπερ φυσιν την εαυτου γλιχομενος, ορον τε τον της εαυτου ταξεως ου τηρησας
ο σατανας κατηνεχθη, και πεπτωκεν ελεγχθεις ωσπερ δια τουτου παρα Θεου, και της
οικειας φυσεως το μετρον εκδιδασκομενος· αλλ' ουδεμιαν εντευθεν την ονησιν
εχων δια την εαυτου δυσβουλιαν, ενοσει τα χειρονα βλεπων μεν ουδαμως εις το
χρηναι γοργως την οικειαν γνωμην επανορθουν, εν ακλονητωι δε ωσπερ της
δυστροπιας διαμειναι σπουδασας. επειδη δε ο πρωτος ανθρωπος επλασθη παρα Θεου
κατα την Μωυσεως συγ γραφην, και ην εν τωι παραδεισωι την δοθεισαν ετι εντολην
φυλαττων, την επι τωι ξυλωι φημι, πρωτος εις φθονον ο σατανας ανεκαυθη,
ελεγχομενης δε ωσπερ της αυτου παρα βασεως τε και παρακοης τοις πρωτοπλαστοις,
οτε την δο θεισαν εντολην εφυλαττον ετι, πολυπλοκοις απαταις αυτους εις
παρακοην εξελκειν ηπειγετο. ειδως δε οτι τεξονται παρ' ουδεν ποιησαμενοι του
μεγαλου βασιλεως τα προσταγματα, και τουτο δραν αναπειθει τους ουδεν
αδικησαντας τοις εσχα τοις περιβαλλων κακοις. οτι γαρ διαβολικης απατης και
φθονου γεγονεν εργον η εν Ἀδαμ παραβασις, και ο δι' 2.98 αυτης επιπηδησας
θανατος, και αυτη μεν η του πραγματος διδαξει φυσις, σαφηνιει δε ουδεν ηττον και
το του πανσοφου Σολομωντος λογιον εχον ωδι "Ὁ Θεος θανατον ουκ εποιησε·
"φθονωι δε διαβολου θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον." εν τουτοις μεν τα εκεινου
σαφως· δευτερος δε ο Καιν ημιν εισιτω και εστατω λοιπον. ην μεν γαρ πρωτοτοκος
εξ Ἀδαμ γηπονος το επιτηδευμα, δευτερος επ' αυτωι γεγονεν Ἄβελ, αλλ' ην
προβατων ποιμην. επειδη δε προσαγειν αυτους θυσιαν τωι Θεωι νομος εκαλει
φυσικος, αδιδακτως εντιθεις την του δημιουργησαντος γνωσιν· ενεσπαρται γαρ και
εντεθειται τηι φυσει παρα Θεου παντα τα αγαθα· προσεκομιζε μεν ο "Καιν απο των
καρπων της γης," καθα γεγραπται, αλλα "και Ἄβελ ηνεγκεν απο των πρωτοτοκων
"των προβατων και απο των στεατων αυτων. και επειδεν "ο Θεος επι Ἄβελ και επι
τοις δωροις αυτου· επι δε Καιν "και επι ταις θυσιαις αυτου ου προσεσχε. και ελυπησε
τον "Καιν λιαν και συνεπεσε τωι προσωπωι. και ειπε Κυριος ο "Θεος τωι Καιν Ἵνα τι
περιλυπος εγενου, και ινα τι συνε "πεσε το προσωπον σου; ουκ εαν ορθως
προσενεγκηις, "ορθως δε μη διεληις, ημαρτες; ησυχασον." ειτα προς τον Ἄβελ "Προς
σε η αποστροφη αυτου, και συ αρξεις αυτου." ουκουν ο μεν Καιν ηλεγχετο διελων
ουκ ορθως το προσε νεχθεν, επαινων δε και τιμης ηξιουτο δικαιως ο Ἄβελ, ο δη και
τροφη φθονου τωι Καιν εγινετο. απετραχυνετο γαρ προς ελεγχους τους
σωφρονιζοντας καθαπερ ο Σατανας, ειτα τον αδικον ωδινησας φθονον, καθαπερ
ειρηκαμεν, δολωι μετεισι τον αδελφον, τον ανοσιον ηδη μελετησας φθονον. "Ειπε
γαρ, φησι, Καιν προς Ἄβελ τον αδελφον αυτου "∆ιελθωμεν δη εις το πεδιον αλλο
τουτου βελτιον," λεγων, και καθαπερ επι τερψιν τινα και χλοην τον ουδεν ειδοτα
2.99 καλων θηριοπρεπως διεχρησατο, και πρωτον μεν επι γης απετελει νεκρον,
οιηθεις, κατα γε τον εν τωι εικοτι λογον, οτι παντως εισω γενησεται θαυματος, ουκ
εχων ετι τον ειδοτα νικαν. αλλα και φονευσας εψευδετο. λεγοντος γαρ του Θεου
"Που Ἄβελ ο αδελφος σου;" το Ουκ οιδα φησιν, εκ πολλης δε λιαν της απονοιας
προσετιθει θερμως "Μη φυλαξ του αδελφου μου εγω ειμι;" μονον γαρ ουχι και τουτο
φησιν ειπειν Ὁ στεφανωσας αδικως τι ωφελησας αυτον ο φυλαττων αυτον; οραις
ουν και μαλα σαφως ηδη εν αυτωι της του διαβολου κακιας ολον ωσπερ απηκριβω
μενον το ειδος, και την συμμορφιαν του τροπου κατα το ισον τε και ομοιον σχημα
διαπεπλασμενην; Ἡκετω τοινυν ο λογος και κατ' ευθυ της Ἰουδαιων ανοσιοτητος,
και της του Καιν φαυλοτητος περιτιθεντες αυτοις την ομοιωσιν, ταυτα δεικνυωμεν
επιχειρουντας κατα Χριστου, οσα κατα του Ἄβελ εκεινος, ινα δικαιως αυτοις και
 
 

326

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρεποντως ηδη λοιπον ονομαζοιτο πατηρ. ουκουν πρωτοτοκος μεν ο Καιν, καθαπερ
ειρηκαμεν, πρωτοτοκος δε παλιν ως εν Θεου τεκνοις τοισδε κατα θεσιν ο Ἰσραηλ,
κατα το ειρημενον προς Μωυσην "Υιος πρωτο "τοκος μου Ἰσραηλ." προσκεκομικεν
εκεινος τα απο γης εις θυσιαν τωι Θεωι, αλλ' "ου προσεσχε ταις θυσιαις αυτου," καθα
γεγραπται· γεωδεστερα δε πως εστι και του Ἰσραηλ, κατα το ειρημενον, η του νομου
λατρεια, δια μοσχων και προβατων και καρπων των απο της γης· αλλ' ουδε προσ
δεχεται ταυτην ο Θεος· "Ἵνα τι μοι γαρ, φησιν, λιβανον "εκ Σαβα φερετε και
κινναμωμον εκ γης μακροθεν;" αλλα και δια φωνης Ἡσαΐου διαῤρηδην αναβοαι "Τις
γαρ εζητησε "ταυτα εκ των χειρων υμων;" ειτα μετα τον Καιν εισερ χεται θυσων
Ἄβελ ο δικαιος απο των προβατων. μετα γαρ 2.100 την κατα νομον λατρειαν, και επι
τελει των προφητων ο ∆ικαιος οντως επεδημησε Χριστος, ου καρπους τους απο γης
προσκομιζων εις θυσιαν τωι Θεωι και Πατρι, αλλ' υπερ της απαντων ζωης τε και
σωτηριας ως αμωμον ιερειον εαυτον αναθεις εις οσμην ευωδιας αυτωι.
αποπεμπομενος δε ο Θεος και Πατηρ την κατα νομον λατρειαν ως γεωδεστεραν,
προσεσχεν επι τηι θυσιαι του Σωτηρος ημων Χριστου. το δε Προσεσχε, το προσησθη
δηλοι. ειτα τι προς τουτοις; επετιμηθη Καιν ουχ ως ορθως διελων, και διελεγχθεις
ενοσει τον φθονον, επι τε το φονευειν ακριτως ορμαι. ενουθετει και Θεος εν Υιωι τον
των Ἰουδαιων λαον, απηιτει τα κρειττονα παρ' αυτων εις δωροφοριαν, την κατα
νομον λατρειαν μεθι σταναι προσταττων εις πνευματικην καρποφορησιν, και
μεταπλαττειν το γραμμα προτρεπων εις αληθειαν. αλλ' ελεγχομενοι χαλεπαινουσι,
και πληττονται μεν τωι πατρυωι φθονωι, φονωσι δε και αδικως κατα του Σωτηρος
ημων Χριστου. ηπατησεν ο Καιν τον Ἄβελ, και λαβων εις το πεδιον εδειξε νεκρον·
ηπατησαν ομοιως το οσον εφ' εαυτοις Ἰουδαιοι τον Χριστον εν σχηματι φιλου τον
προδοτην αποστειλαντες, ος ινα παραδωι προς αυτον αφιγμενος απα τηλως
κατησπαζετο λεγων "Χαιρε ραββι." αλλα και λαβοντες αυτον εις το πεδιον,
τουτεστιν, εξω της πυλης διεχρησαντο. "εξω γαρ της πυλης" πεπονθε δι' ημας και
υπερ ημων ο Χριστος. οραις ουν οπως τωι μεν Ἁβρααμ η τοις εξ εκεινου γεγονοσι
προσεχως κατ' ουδενα τροπον εοικοτες αλισκονται, του δε ιδιου και πρεποντος
οντως αυτοις πατρος εχουσι την εικονα, συμμορφον τε και συγγενη την κακιαν
αυτωι νοσουντες εκτοπως, δικαιως ακουουσιν Ὑμεις εκ του πατρος του διαβολου
εστε και τας επιθυμιας του πατρος υμων θελετε ποιειν· εκεινος ανθρωποκτονος ην
απ' αρχης και εν τηι αληθειαι ουχ εστηκεν οτι ουκ εστιν αληθεια εν αυτωι· οταν 2.101
λαληι το ψευδος, εκ των ιδιων λαλει· οτι ψευστης εστι, καθως και ο πατηρ αυτου.
εγω δε οτι την αληθειαν λεγω υμιν, ου πιστευετε μοι. βλεπει μεν ο του λογου σκοπος
προς τον εν μεσωι παροισθεντα και υποδειχθεντα των Ἰουδαιων πατερα, φημι δε τον
Καιν, εκπλατυνεται δε προς το γενικωτερον. ου γαρ μεχρι των εκεινου τροπων την
των λεγομενων ιστησι δυναμιν, περιτιθησι δε τωι κατ' εκεινον παντι το ως εφ' ενος
ιδικως επι παντος ομοιου τιθεις. οταν γαρ, φησιν, ο Καιν ητοι κατ' εκεινον ετερος
ψευστης λαληι το ψευδος εξ ιδιας ωσπερ συγγενειας λαλει. α γαρ εχει μαθων παρα
των ηγουμενων, και του της κακιας δεδωκοτος την αρχην, τινα καθαπερ φυσικην
επιτηδειοτητα το ψευδεσθαι ποιησαμενος τον εαυτου μιμειται πατερα. λαλει γαρ το
ψευδος· δια τουτο, φησιν, επειπερ αυτωι και φιλοψευστης γεγονε πατηρ, αγεται δε
ωσπερ τισι φυσικοις ηδη θεσμοις εις δυσγενειαν την παππυαν τε και πατρικην, και
δεικνυει μεν εν εαυτωι την εκεινων φαυλοτητα, διαφανεστατην δε ωσπερ εικονα
των ιδιων ηθων τε και τροπων την εν τοις προγονοις μοχθηριαν πεποιημενος,
επαυχει που παντως τοις ιδιοις κακοις. οτε τοινυν ταυθ' ουτως συμβαινειν εθος, και
η των αρχαιων φαυλοτης εγχαραττομενη τοις ομοηθεσιν εκεινων αυτους και παιδας
ονομαζεσθαι ποιει, τι το κωλυον εστι την αληθειαν λεγοντι και μοι πιστευειν υμας,
οτι δη παντως εξ αληθους πεφηνα Πατρος, και καθαπερ ηδη προειπον "Ἐκ "του Θεου
 
 

327

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξηλθον και ηκω;" ει γαρ ψευδεται τις επειδη ψευστην εχει τον πατερα, και εξ ιδιας
ωσπερ συγγενειας εκειθεν λαλει, πως ουκ αναγκαιον λεγοντα καμε την αλη θειαν
νοεισθαι δη παντως εξ αληθους γεγεννησθαι Πατρος και ου, καθαπερ υμεις
δυσσεβουντες υπετοπησατε, των επι γειων τινος εκ πορνειας και συνοδου της ου
κατα νομον; Τοιουτοις μεν ουν χρησαιτ' αν ρημασι προς Ἰουδαιους ο Κυριος· ιστεον
δε οτι επι μεν ανθρωπων ηγουν πνευματων 2.102 λογικων εν ηθει και τροποις
οραται το συγγενες, οπερ αν εχοιεν προς τε αλληλους εις τον απασης κακιας πατερα
διαβολον· επι δε του Μονογενους μονον εις εικονα του θεωρουμενου το πραγμα
ληφθεν· παρ' αυτου γαρ παντως απαραποιητως σχηματιζεται· το γαρ ομοφυες αυτωι
προς τον Πατερα φυσικον τε και ουσιωδες· εξ αυτου γαρ υπαρχων αληθως μετα της
κατα φυσιν ιδιοτητος παντα εχων τα αυτου, και της εμφερειας της εις απαντα την
ακροτητα, μορφην και εικονα και χαρακτηρ οραται του φυσαντος. επειδη τοινυν
αληθης ο Πατηρ, αληθεια παντως και ο εξ αυτου, τουτεστιν, ο Χριστος. Τις εξ υμων
ελεγχει με περι αμαρτιας; Ουκ ελεγχεσθαι προσδοκωντος η ερωτησις, αναιρουντος
δε μαλλον και αποφασκοντος παντελως το περιπεσειν αμαρτιαι δυνασθαι τον εκ
Θεου πεφηνοτα Θεον αληθινον· αμαρτιαν γαρ ουκ εποιησεν ο Χριστος. απασα μεν
γαρ αμαρτια εκ παρατροπης της απο του βελτιονος επι το μη ουτως εχον λαμβανει
την γενεσιν, εντικτεται δε τοις τρεπε σθαι πεφυκοσι, και αλλοιωσεως της εφ' α μη
προσηκε δεκτικοις. πως αν ουν νοοιτο και αμαρτειν ο τροπην ουκ ειδως, ουδε
αλλοιωσεως της επι τι των ου πρεποντων δεκτικος, ακλονητος δε μαλλον τοις ιδιοις
εμπεφυκοσιν αγαθοις, και ου παρ' ετερου τινος, αλλ' εξ εαυτου; ανα πυνθανεται
τοιγαρουν Ἰουδαιων ο Κυριος, ειπερ ολως εχουσι διελεγχειν αυτον περι αμαρτιας.
και ο μεν λογος ο περι τουτου και κατα παντος αν διηκοι πλημμεληματος επι το
καθολου ληφθεις· πλην τωι προκειμενωι πρεποντως αυτον εφαρμοζοντες, ου περι
πασης φαμεν αμαρτιας ερεσθαι προς 2.103 το παρον, και ουτως ελεγχεσθαι δεδιως
τουτο δραν, διενοη θημεν δε τι τοιουτον, οτι την των Ἰουδαιων αμαρτιαν δυσωπειν
οτι μαλιστα δια σπουδης εχων αει, ουκ αν δια τουτου παραθηγειν ηνεσχετο προς το
παλιν εκεινα κατη γορειν, α δη και φθασαντες ελεγομεν "Περι καλου εργου "ου
λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, και οτι συ "ανθρωπος ων ποιεις σεαυτον
Θεον·" προς δε τουτοις ετι και την επι τωι σαββατωι παρακομιζειν καταλυσιν εφ' ηιπερ
αν λιαν ως παρανομησας εκρινετο. αμαρτιαν ουν αρα προς το παρον ονομαζει το
ψευδος. ει γαρ ουδεπωποτε, φησιν, ελεγχομαι ψευστης, του δη χαριν απειθειν
εγνωκατε τωι δια παντος αληθευοντι, λεγοντι τε παντως σαφως οτι Πατρος εξεφυν
αληθινου, και οτι το ψευδος ουκ οιδα; δοτε δη δοτε λοιπον ανενδοιαστως πιστει
κρατειν οτι παντως ειμι και αληθης, οταν λεγω περι εμαυτου "Ἐγω εκ του Πατρος
"εξηλθον και ηκω·" περι δε υμων οτι ο πατηρ υμων ο διαβολος εστι· ψευδεσθε γαρ
και φονατε καθαπερ εκεινος. διελεγχει δε χρησιμως φονωντας αυτους, ανακοπτων
ωσπερ δια τουτου τα εγχειρηματα. εξελεγχομενη γαρ αμαρτια πολλακις υπερυθριαι,
και υπονοστει τροπον τινα, προς το προσω χωρειν και επεκτεινεσθαι μηδαμοθεν
ευρισκουσα· δοκουσα δε πως διαλανθανειν αει προς το μειζον αιρεται, και
αδιακωλυτοις ορμαις εις περας ερπει το χειριστον. Ει αληθειαν λεγω, δια τι υμεις ου
πιστευετε μοι; ∆ια των αυτων πολλακις διεισι λογων, επειπερ οραι συνιεντας ουδεν·
χρημα γαρ δη και τουτο διδασκαλοις οτι μαλιστα πρεπωδεστατον, τον εις απαξ φημι
μη παρα δεχθεντα λογον πολυτροπως ανελιττειν ου κατοκνειν, ινα ταις των
ακροωμενων ενιζανηι ψυχαις. οτε τοινυν ο ψευστης, 2.104 φησι, "λαλει το ψευδος,
εκ των ιδιων λαλει· ψευστης γαρ "εστι καθως και ο πατηρ αυτου·" τι τοις ειρημενοις
ουκ αδελφα λογιζομενοι τε και πραττοντες, καμοι λεγοντι την αληθειαν ου
πιστευετε, οτι παρα αληθειαν δια τουτο λαλω, επειπερ ειμι και ουτως αληθης
καθαπερ και ο Πατηρ; εικος δε δηπου διελεγχειν αυτον Ἰουδαιους ασθενουντας δια
 
 

328

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο προς το μη δυνασθαι τους εξ αληθειας χωρησαντας λογους, επειπερ ουκ εισι
της αληθειας υιοι. επιψευδονται δε ματην εαυτοις πατερα τον Θεον οταν λεγωσιν
"Ἕνα πατερα εχομεν "τον Θεον." ο μεν γαρ Θεος, φησιν, ολως ων αληθεια, χαιρει τηι
αληθειαι, "και τους προσκυνουντας αυτον, εν "αληθειαι και πνευματι" βουλεται
προσκυνειν. τα δε της αληθειας τεκνα δεχεται προθυμως το συγγενες, τουτεστι, την
αληθειαν. υμεις δε δια τουτο λεγοντι μοι την αληθειαν ου πιστευετε, επειπερ ουκ
εστε της αληθειας υιοι. τοιουτον τι μοι δοκει λεγειν προς Ἰουδαιους ο Κυριος, οποιον
περ αν τις και εφ' ετερου σχηματισας κατιδοι καλως. λεγετω γαρ τις τυχον των
σωφρονειν ειωθοτων προς ακολαστον υιον ηγουν οικετην η γειτονα Ει σωφρονειν
σοι δοκω πορνειαν παραι τουμενος, και την εντευθεν υποληψιν της εμαυτου
κεφαλης ως ποῤρωτατω τιθεις, δια τι απειθεις και ου πιστευεις λεγοντι φαυλον οτι
και μυσαρον το πραγμα εστι; και ου δηπου παντως τηι πευσει την απολογιαν
αντεπαγεσθαι ζητων τα τοιαυτα φησειεν αν, αλλ' εξ ων απειθουντα δεικνυει σαφως
εξελεγχων, οτι χαιρων ταις ακολασιαις ου χωρει τον σωφρονιζοντα λογον. Ουτως
ουν αρα και επι των Ἰουδαιων νοησομεν, οταν ειπηι 2.105 Χριστος Ει αληθειαν λεγω
δια τι ου πιστευετε μοι; το γαρ των τοιουτων ερωτησεων σχημα παραπιπτουσαν εχει
και αει πως παρακειμενην εκ των ερωτωμενων ομολογιαν, ελεγχουσα δε μαλλον
αυτους η επερωτησις κατα το πολυ φαιη τις αν. ων γαρ ημεις κεκτημεθα νοσουντας
την ερημιαν τους ηρωτη μενους εξελεγχομεν. επιτηρει δε οπως ουκ απολυτως, αλλ'
ου καθολου φησι ∆ια τι ου πιστευετε μοι; αλλα προστεθεικε το Ὑμεις, αινιττομενος
πως τους αγριωτερον απειθειν ειω θοτας, και υπεμφαινων ως παρησαν τινες
ευγενεστεραν ισως εχοντες την διανοιαν, και ουκ ακριβεις της του Καιν δυστρο πιας
τους χαρακτηρας εν τοις ιδιοις ηθεσιν αποσωζοντες, αλλ' οσον ουδεπω προκοψαντες
και εις το εν τεκνοις καταταττεσθαι Θεου. φημι γαρ οιεσθαι δειν μη παντας αρδην
ακρατοις απονοιαις βεβαπτισθαι τους Ἰουδαιους, αλλ' ειναι τινας ζηλον μεν εχοντας
Θεου, καθαπερ ο Παυλος φησι, πλην ου κατ' επιγνωσιν, δια τοι τουτο βραχυ περι την
πιστιν μελλησαντας. εν δε γε τοις ουτω διακειμενοις αιτια σομεθα πολυ βλεποντας
εις οργην, και ακρατως εκκεκαυ μενους εις μιαιφονιαν, τους ανοσιους μαλιστα
γραμματεις και Φαρισαιους, οις αν επαγοιτο πρεπωδεστερον και το ∆ια τι υμεις ου
πιστευετε μοι, ιδικως ωσπερ αυτοις την αμετρον απειθειαν ανατιθεντος Χριστου.
αυτοι γαρ ησαν οι καθη γουμενοι, και συντρεχειν τοις σφων ανοσιουργημασιν ανα
πειθοντες το υπηκοον. δια τοι τουτο κατηγορουνται δικαιως ως αραντες την κλειδα
της γνωσεως, και μητε εισβαινοντες αυτοι, διακωλυοντες δε και ετερους. εχει τοινυν
το και Ὑμεις ιδικωτεραν ωσπερ προς τους ηγουμενους μαλιστα την αναφοραν. 2.106
Ὁ ων εκ του Θεου τα ρηματα του Θεου ακουει· δια τουτο υμεις ουκ ακουετε, οτι εκ
του Θεου ουκ εστε. Το μεν Ἐκ του Θεου τινας ειναι νοητεον εν τουτοις, ουκ ως εκ
της ουσιας αυτου γεννηθεντας· ευηθες γαρ· αλλ' ουδε κατ' εκεινο το δια του Παυλου
λεγομενον "Τα παντα εκ "του Θεου·" επειδη γαρ εστι δημιουργος και γενεσιουργος
απαντων ο τοις πασι το ειναι διδους, τα παντα εξ αυτου φησιν ο θεσπεσιος Παυλος.
αλλ' εν τουτοις ουχ αρμοσει το ουτω νοειν· απαντες γαρ εισιν εκ Θεου πονηροι τε
και αγαθοι, καθο παντων εστι δημιουργος. εκ Θεου τοιγαρουν φησι τον εξ αρετης και
εννομου πολιτειας προσοικειωθεντα Θεωι, και ηξιωμενον ωσπερ της προς αυτον
συγγενειας, καθο και εν τεκνοις καταταττειν τους τοιουτους αξιοι. ο τοινυν φησιν
ων εκ Θεου προχειροτατα και ασμενως τους θειους εισδεξεται λογους· φιλον γαρ
πως αει το συγγενες και οικειον· ο δε μη ων εκ Θεου, τουτεστιν, ο κατα μηδενα
τροπον την προς αυτον οικειωσιν τετιμηκως, ουκ αν ηδιστα των θειων
επακροασαιτο λογων· ουδε γαρ ενυπαρξαι τοις πονηροις ραιδιως το αγαθον,
αξιομαχος δε ουδαμως υπερ της αρετης εστι ποθος, επειπερ αυτοις της εσχατης
αναπεπλη σται μοχθηριας ο νους, και προς μονον οραι το ιδιον θελημα. Ὅταν δε λεγηι
 
 

329

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστος Ὁ ων εκ του Θεου τα ρηματα του Θεου ακουει, νομιζετω μηδεις οτι μοναις
ταις του σωματος ακοαις τας θειας ημας εισοικιζεσθαι φωνας επιταττει. τις γαρ των
οντων, ει και φαυλος ειη κομιδηι, της του λαλουντος οτιδηποτουν ουκ αν
ακροασαιτο φωνης, ει μη αρα νοσωι τινι παραιροιτο την αισθησιν; το δε Ἀκουει
τιθησιν εν τουτοις, 2.107 αντι του συγκατανευει, πειθεται και εις νουν αποκρυπτει
τον εαυτου, κατα το ειρημενον εν βιβλωι παροιμιων "Σοφος "καρδιαι δεξεται
εντολας." την μεν γαρ των ανοητων, ητοι καταφρονητων, καθαπερ τις ασημος ηχη
περιενεχθεις ο λογος, και ωσπερ τις κτυπος παρενοχλησας εικηι παραχρημα των
λαβοντων απαλλαττεται, εισδυνει δε καθαπερ εις αρου ραν ευγενη των συνετων την
καρδιαν. σοφως δη σφοδρα τας των Ἰουδαιων απονοιας ελεγχων ο Κυριος, και
δυσφη μουντας ανεδην επιδεικνυς, τους εαυτου λογους του Θεου λογους ειναι φησι.
μεταπαιδευει γαρ πως, φησιν, αυτους εις το φρονειν επ' αυτωι τα πρεπωδεστερα, και
μη νομιζειν Ἰωσηφ, ηγουν ετερου τινος των επι της γης, εκπεφυκεναι κατα
αληθειαν, αλλ' εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος Θεον εκ Θεου πεφηνεναι
πιστευειν, ο δη και συνεντες ασχαλλουσι, και θερμοτεροις καταφλεγουσι τοις θυμοις
προστιθεντες "ανομιαν επι την ανομιαν εαυτων," καθα γεγραπται, δι' ων ετι
μειζονως υβριζουσιν. Ἀπεκριθησαν Ἰουδαιοι και ειπον αυτωι Ου καλως λεγομεν
ημεις οτι Σαμαρειτης ει συ και δαιμονιον εχεις; Καταθρηνησαι παλιν ακολουθον την
των Ἰουδαιων απο πληξιαν, και της ευηθειας την υπερβολην. ταις γαρ σφων αυτων
αλισκονται φωναις, καθαπερ οι θηρες, οτε ταις των σφαττοντων επιπηδωσι χερσιν,
αυτοι καθ' εαυτων τας επι τωι σιδηρωι κιχρωντες ορμας. ελεγχομενοι γαρ ως εθος
αυτοις και μελετη συντροφος το ψευδομυθειν, αληθες ον παραχρημα δεικνυουσι,
και διαπριονται μεν ως ουκ ειεν εκ Θεου παρα του Σωτηρος ακουοντες. ουδενος δε
μεταξυ διαγεγονοτος χρονου, της του διαβολου κακιας ακριβεστατην εν εαυτοις
αποφαινουσι την εικονα. Σαμαρειτην γαρ και 2.108 δαιμονιωντα, φασι, τον εκ Θεου
πεφηνοτα τολμωσι λεγειν Θεον, αυτοι μαλλον εν εαυτοις το πικρον εχοντες και
θεομαχον δαιμονιον· ουδεις γαρ λεγει Ἀναθεμα Ἰησους ει μη εν Βεελζεβουλ, κατα
την του Παυλου φωνην. ψευσται μεν ουν και υβρισται και λοιδοροι και δια τουτων
οντες αλωσονται, και θεομαχειν ειθισμενοι, την πρεπουσαν αποτι σουσι δικην τωι
παντα ισχυοντι κριτηι. Ζητητεον δε παλιν καν τουτωι την αιτιαν, δι' ην και
Σαμαρειτην ειναι φασι και δαιμονιωντα τον Κυριον. το γαρ προθεντας ειπειν Ου
καλως ημεις λεγομεν, υπεμφαινει πως ως επ' αιτιαις τισι και ως Σαμαρειτην
διασυρουσι, και μην και το ετερον, οπερ της εκεινων εστι τολμησαι φωνης. ουκουν
Σαμαρειτην ειναι φασιν ως αδιαφορουντα περι τας νομικας εντολας, και την του
σαββατου λυσιν εν ουδενι λογιζομενον. ου γαρ ακριβης παρα τοις Σαμαρειταις εστιν
Ἰουδαισμος, μεμικται δε πως εθεσι τοις οθνειοις και Ἑλληνικοις η εκεινων λατρεια.
η καθ' ετερον λογον Σαμαρειτην λεγουσιν αυτον ειναι, επειπερ Σαμαρειταις ην εθος
εαυτοις μεν την καθαροτητα μαρτυρειν τε και επιψευδεσθαι, κατα κρινειν δε τους
ετερους ως μεμολυσμενους. δια ταυτην γαρ οιμαι την προφασιν "Ου συγχρωνται
Ἰουδαιοι Σαμαρει "ταις," κατα το γεγραμμενον, παραιτουνται δε και το ετεροις τισιν
επιμισγεσθαι, καταμυσαττομενοι τροπον τινα τον εντευθεν μολυσμον, επειπερ
αυτοις το ουτως ληρειν ορθως εχειν δοκει. καταδικαζων δε της Ἰουδαιων
κακοηθειας ο Κυριος, υιους μεν αυτους απεκαλει του διαβολου, εαυτωι γεμην το
παντελως ανυπαιτιον εις αμαρτιαν, και καθαροτητα την εις ακρον επιμαρτυρει
λεγων "Τις εξ υμων ελεγχει με "περι αμαρτιας;" τουτο δε ην εναργως εαυτωι μεν
καθαρο τητα, δια του μη δυνασθαι περιπεσειν αμαρτιαι, την ανωτατω 2.109
προσγραφοντος· δια δε του τεκνα λεγειν τους Ἰουδαιους του Σατανα, κατακρινοντος
ως μεμολυσμενους, και πασης ακαθαρσιας αναπλεω εχοντας τον νουν, οπερ εστι και
αληθες. ουκουν Σαμαρειτην μεν δια ταυτα, δαιμοναν δε παλιν φασιν, οτι τοις
 
 

330

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαιμονιοις εθος την Θεωι χρεωστου μενην εις εαυτα μετατιθεναι τιμην, και την του
Θεου δοξαν αρπαζειν αφειδως. αυτο δε δη τουτο δραν οιονται τον Χριστον, οταν
εαυτον ανθρωπος ων ως εις Θεου τοπον εισφερηι λεγων "Ὁ ων εκ του Θεου τα
ρηματα του Θεου "ακουει." υπεμφαινει γαρ ως περι των ιδιων ρηματων τα τοιαυτα,
φησι. της μεν ουν λοιδοριας, μαλλον δε της δυσφη μιας, της κατ' αυτου προφασις
αυτη τοις Ἰουδαιοις και αφορμη προς το εκεινα λεγειν, απερ αυτοις την αιωνιον
ηῤραβωνιζετο φλογα. επεισι δε μοι θαυμασαι καν τουτωι παλιν αυτους. οργιζομενοι
γαρ, επειπερ υιοι διαβολου και ψευσται πολλακις εκληθησαν, εργωι δεικνυουσι
προσον αυτοις το εγκλημα, ο και μαλλον εχρην δια της εις αρετην αποτριβεσθαι
ροπης. το γαρ ολως διαλοιδορεισθαι φιλειν, και τα μη προσοντα τισιν ως προσοντα
λεγειν, ου τοις εν τεκνοις Θεου κατατεταγμενοις, αλλα υιοις διαβολου πρεπω
δεστατον. λοιδορουσι δε ου μονον οι δειλαιοι, οι και της εαυτων καταψευδονται
κεφαλης, ινα μη λεγω Χριστου, αλλα γαρ και καλως τουτο διισχυριζονται δραν, ουδε
οσον ειπειν καταγινωσκοντες της φαυλοτητος, οπερ εστι τυφλοτητος τελειοτατης
αποδειξις. Ἀπεκριθη Ἰησους Ἐγω δαιμονιον ουκ εχω, αλλα τιμω τον Πατερα μου, και
υμεις ατιμαζετε με. Ἐν πραοτητι μεν ο λογος, γεγονε δ' ουν ομως εν ηθει 2.110
πολλωι. εμφατικωτατα γαρ το Ἐγω δαιμονιον ουκ εχω, φησιν, εαυτον δε ωσπερ
αντιδιαστελλων εκεινοις, της μεν επι τουτωι λοιδοριας ελευθερον αποφαινει,
δεικνυει δε μαλλον επ' αυτων το ειρημενον αληθες. ει μη γαρ αυτοι το δαι μονιον
ειχον αληθως, καν απεφριττον εικοτως δαιμονωντα καλειν τον δια των εργων
αυτοις μαρτυρηθεντα Θεον. ευφυεστατα τοινυν το Ἐγω, φησιν, ουκ εχω, μετατιθεις
ωσπερ επ' εκεινους το ειρημενον και αυτοις μαλλον απονεμων αυτο δια το ουτως
εχειν κατα αληθειαν. εγω τοινυν ουκ εχω, φησιν, αλλ' υμεις δηλονοτι το δαιμονιον,
τιμω δε τον εμαυτου Πατερα, Θεον εμαυτον και εκ Θεου πεφηνεναι λεγων, και οτι
ουκ εγνων αμαρτιαν διισχυριζομενος. εδει γαρ εδει Θεον ειναι τον εκ Θεου, και τον
εκ του μη ειδοτος αμαρτιαν κατα τον εξ ουπερ εστιν ορασθαι τοιουτον. ην δε ως
αναγκη συμβηναι το εναντιον, εις το προσκρουειν υμιν παραιτου μενος, τοις ουχ
ουτω λαμπροις εχρησαμην λογοις· ου γαρ αν ετιμηθη Θεος Υιον εχειν νοουμενος τον
ουκ οντα Θεον· ουκ αν ετιμηθη φησιν ο Πατηρ, ει του καταπιπτοντος εις αμαρτιαν
ωνομασθη ο πατηρ φησιν. ουκουν εμαυτωι τα καλλιστα μαρτυρων, δυσφημων μεν
φησιν ουδαμως, καθαπερ υμεις υπολαμβανετε, τιμων δε μαλλον τον γεννητορα.
τιμω δε παλιν αυτον και καθ' ετερον τροπον· φημι γαρ δικαιως περι υμων, οτι εκ του
Θεου ουκ εστε, επει μηδε θεμις τους εις τουτο πονηριας ηκοντας και πασηι φαυλοτητι
βεβαπτισμενους, εκ Θεου ειναι λεγειν. τιμαι γαρ και οι κειοτητος αξιοι της προς
αυτον ου τον ψευστην και λοι δορον και δυσφημον και αλαζονα και υβριστην, ουδε
τον αδικως φοναν ειωθοτα, αλλα τον επιεικη και πραον και ευσεβη και φιλοθεον
και αγαθον. ουκουν και κατα τουτο 2.111 τιμω τον Πατερα, της προς αυτον
οικειοτητος εξω τιθεις τους επ' ακρατωι πονηριαι κατεγνωσμενους, υμεις δε και
τουτο ποιουντα παλιν ατιμαζετε, και τοις επαινοις τοις περι του Πατρος
επισκηπτοντες, ινα μη μονον εις τον Υιον, αλλ' ηδη και εις αυτον δυσσεβουντες
αλισκησθε. ει γαρ εμαυτωι τα καλλιστα μαρτυρων τιμω τον γεννησαντα, ατιμασει
παντως δηπου, φησιν, ο τον εξ αυτου τοις εσχατοις περιβαλλων ονειδεσι.
πανταχοθεν τοιγαρουν και τοις εαυτου λογοις συνισταται Χριστος, και οτι Θεος κατα
φυσιν εστιν απο φαινει σαφως, και δι' ων τιμασθαι τον Πατερα φησι, της προς αυτον
οικειοτητος της των ανοσιων πληθυος εξωθου μενης, αλλοτριους Ἰουδαιους
πανταπασιν αποφαινει Θεου. τι γαρ των εκεινα λεγοντων ανοσιωτερον; Ἐγω ου
ζητω την δοξαν μου· εστιν ο ζητων και κρινων. Ἀληθες εν τουτοις οραται διαφανως
το δια του Πετρου περι του Σωτηρος ημων ειρημενον "Ὃς λοιδορουμενος ουκ
"αντελοιδορει, πασχων ουκ ηπειλει, παρεδιδου δε τωι κρι "νοντι δικαιως." βλεπετε
 
 

331

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ οπως τα παντων καιτοι χειριστα τε και απηχεστατα τα παρα των ανοσιως
εμπαροι νουντων αυτωι, και τουτο πολλακις [και ουκ] εισαπαξ ακουων, επιμενει τηι
οικειαι χρηστοτητι, και του πρεποντος αυτωι κατ' ουδενα τροπον εξισταται, προς
υποτυπωσιν και τουτο δρων ημετεραν, ινα "τοις ιχνεσιν αυτου" κατακολουθειν
σπουδα ζοντες, μη "λοιδοριαν αντι λοιδοριας," μη ετερον τι "κακον "αντι κακου"
τοις εθελουσι λυπειν αντιδιδοντες αλισκω μεθα, νικωμεν δε μαλλον "εν τωι αγαθωι
το κακον." εγω τοιγαρουν ου ζητω την δοξαν μου, φησι, και ουχ ως ακινδυνον
καθιστας το εμπαροινειν αυτωι τους εθελοντας, αλλ' ουδε 2.112 προτρεπων ευπετως
εις ταυτην ιεναι τινας την δυσσεβειαν, τουτο λεγων οραται, εκεινο δε μαλλον
υποδηλοι, ηκω γαρ φησιν, ου δοξαν την παρ' υμων εμπορευσομενος, αλλ' ουδε ολως
τιμης η ευκλειας γλιχομενος. τεταπεινωκα γαρ εμαυ τον, εν μορφηι του Θεου και
Πατρος υπαρχων, και ανθρωπος γεγονα καθ' υμας δι' υμας. ο δε δουλου μορφην ουκ
απα ξιωσας λαβειν, εξον εν ισοτητι διαμειναι τηι προς Θεον και Πατερα, και τοις υπερ
νουν και λογον εντρυφαν, πως αν ετι νοοιτο δοξαν την υπο του ζητων, και ουχι
μαλλον εθελουσιον υπομειναι την αδοξιαν δια το ετεροις χρησιμον; η γαρ τουτο
φησιν εν τουτοις ο Κυριος, η και καθ' ετερον τροπον ου ζητειν αυτον την εαυτου
δοξαν υποτοπησομεν. παρον γαρ αυτωι παραχρημα κολαζειν τους υβριστας, και τας
υπερ της δυσφημιας εισπραττειν δικας, ως εις αυτον ασεβουντας τον απαντων
Κυριον· φερει το λυπουν ησυχηι, και διεκαρ τερει τοσουτον ως μηδ' οσον ειπειν
αντιλυπησαι λογωι ψιλωι τους αλαζονας εθελειν· αλλ' ινα μη φαινηται το δυσσεβειν
εις Θεον τοις τυχουσιν ιππηλατον, αναγκαιως αυτοις ωσπερ επιτειχισμα τι
διακωλυων εις τουτο βαδιζειν ευθεως, την του Πατρος αντεταξεν οργην.
ανεξικακουντος γαρ του Υιου, και την ιδιαν ου διεκδικουντος παραχρημα δοξαν, ουκ
ανεξεται φησιν ο Πατηρ· εκδικος γαρ εσται, και τοις υβρισταις επαναστησεται, ουχ
ως ετερωι συνασπιζων τυχον, ουδε ως ενος των αγιων υβρισμενου λυπεισθαι θελων
και πρεπειν οιομενος, αλλ' ως εις αυτον αναβαινουσης της αμαρτιας· ουδεν γαρ
ολως το μεσολαβουν Πατερα και τον Υιον, οσον εις ουσιας ταυτοτητα φαμεν, καν
ιδιως εκατερος υπαρχειν νοοιτο. δια γαρ τοι τουτο και ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος εν ετεροις φησιν "Ὁ μη τιμων τον Υιον, 2.113 "ουδε τον Πατερα τιμαι." εχει
γαρ εν εαυτωι φυσικως ο Υιος τον Πατερα συνδοξαζομενον τε και εκατερον δηλονοτι
συνυφισταμενον· εχει δ' αυ παλιν εν εαυτωι ο Πατηρ τον Υιον ωσπερ κοινωνον της
ουσιας, ουτω και της εφ' απασι δοξης. κολασθησονται τοινυν οι ταλανες Ἰουδαιοι
δια της εις τον Κυριον και Υιον δυσφημιας, εις ολην δυσσεβησαντες την ομοουσιον
και αγιαν Τριαδα, και την απαντων βασιλιδα φυσιν, ως εν τωι Υιωι λυπησαντες.
Παραιτητεον τοιγαρουν παντι τωι γε ολως σωφρονειν ειω θοτι, το κατα τι γουν τωι
αγαθωι προσκρουειν Θεωι. ου γαρ επειπερ ουκ επαγει παραχρημα τοις εις αυτον
πλημμελουσι την οργην δια τουτο παντως υπτιωτεον. αγαθος μεν γαρ εστι, "Μη
οργην επαγων καθ' εκαστην ημεραν, αλλ' εαν μη "επιστραφωμεν την ρομφαιαν
αυτου στιλβωσει" κατα το γεγραμμενον, και εντενει το τοξον αυτου καθ' ημων, εν ωι
του θανατου τα σκευη, τουτεστι, παν ειδος αικιας και αφορητου συμφορας. Ἀμην
αμην λεγω υμιν, εαν τις τον λογον μου τηρηι, θανατον ου μη ιδηι εις τον αιωνα.
Περιττον αποφαινει το και μακρας αντεπαγειν τας απο λογιας τοις ειωθοσι
φιλοψογειν. αποκλινει γαρ εφ' οπερ ην αναγκαιον, το καλεισθαι φημι δια πιστεως
εις την αιωνιον ζωην, μονον δε ουχι το εῤρωσθαι φρασας τοις εξ αμαθιας
λελυπηκοσι, τεχνηι τινι παλιν τον οικειον αναμισγει λογον. προειρηκως γαρ ως περι
Θεου οτι "Ὁ ων εκ του Θεου τα "ρηματα του Θεου ακουει," παραχρημα φησιν Ἐαν τις
τον εμον λογον τηρηι, δεικνυς εαυτον κατα φυσιν οντα Θεον, απο τε τουτου
διδασκων μηδεμιαν τοις Ἰουδαιοις περιλελειφθαι δυσσεβειας υπερβολην, οτε και
δαιμονιον εχειν ειρηκασι τον 2.114 ζωην διδοντα την αιωνιον τοις εθελουσι τηρειν
 
 

332

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον λογον αυτου. η γαρ ουχι κατα φυσιν υπαρχων Θεος και δια τουτου γνωσθησεται;
τινι γαρ αν ετερωι πρεποι το δυνασθαι ζωο ποιειν εισαει τους των παρ' αυτου
ακροωμενους λογων, ει μη τωι γε οντι κατα φυσιν Θεωι; τηρειται γεμην ο λογος ο
θειος, ου παραβαινοντος τινος την θειαν εντολην, αλλ' ενισταμενου και δρωντος
αμελλητι το κεκελευσμενον, και κατα μηδενα τροπον επ' αργιαι των θειων
κατηγορουμενου νομων. επι τηρει δε παλιν οσην ο λογος εχει την ακριβειαν· ου γαρ
ηνεσχετο λεγειν Ἐαν τις τον εμον ακουσηι λογον, αλλ' Ἐαν τις τον εμον λογον
τηρησηι. δεχονται μεν γαρ εις ους τον του Θεου λογον, ουκ ανθρωποι μονον
αμαρτιας ενοχοι, αλλα και αυτο των δαιμονων το ανοσιον στιφος· και γουν ο
παντων ηγουμενος Σατανας, οτε τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον πειραζειν ετολμα
κατα την ερημον, λακτιζων εις κεντρα δια πολλην ηθων αγριοτητα, και θειον αυτωι
παρετιθει λογον "Γεγραπται φησας οτι τοις αγγελοις αυτου εντελειται περι "σου του
διαφυλαξαι σε εν πασαις ταις οδοις σου." ουκουν ουκ εν ακροασει ψιληι της
σωτηριας ο λογος, ουδε εν μονωι τωι μαθειν η ζωη, αλλ' εν τωι τηρησαι το ακουσθεν,
και ωσπερ τινα κανονα και οριστην του βιου, τον θειον αυτωι παρετιθει λογον. φησι
δε οτι θανατον ου μη ιδηι εις τον αιωνα των αυτου ρηματων ο βεβαιος φυλαξ, ουχι
παντως αναιρων το τεθναναι σαρκι, αλλ' η τον θανατον ειναι θανατον μη
λογιζομενος ως Θεος· ουδεν γαρ αυτωι το νεκρον, καθο πεφυκε και το μη ον αγειν εις
γενεσιν, και το ενεχθεν κατεφθαρμενον ευκολως ζωοποιειν· η θανατον ουκ οψεσθαι
τους αγιους φησιν εις αιωνα τον μελλοντα, ος δη και κυριως τε και αληθεστερον
αιων εικοτως νοοιτο περας ουκ εχων, 2.115 καθαπερ ουτος ο καθ' ημας, ουκ οψεσθαι
δε τον θανατον εις εκεινον φησι τον αιωνα, τους τον θειον αυτου τηρησαντας
λογον, ουχ ως τεθνηξομενων τινων μετα την αναστασιν· λελυται γαρ ο παντων
θανατος εν θανατωι Χριστου, και το της φθορας ηφανισται κρατος· αλλα θανατον
ονομαζει κατα το εικος το δι' αιωνος κολαζεσθαι. τουτο δε αν μαθοις, οπερ ειρηκεν
αυτος εν τοις ανωτερω διασκοπουμενος· "Ἀμην γαρ, φησι, "λεγω υμιν, ο πιστευων
εις τον Υιον εχει ζωην αιωνιον, ο "δε απειθων τωι Υιωι ουκ οψεται ζωην." καιτοι
παντες αναβιωσονται, και εις ζωην εισαυθις αναδραμουνται, πιστοι τε και απιστοι.
μερικη γαρ και ουδαμως η αναστασις, αλλ' ιση τοις ολοις, κατα γε τον εν τωι χρηναι
παντας αναβιωναι λογον. Πως ουν ο μη πιστευων τωι Υιωι την ζωην ουκ οψεται,
καιτοι παντων αναστησεσθαι προσδοκωμενων; δηλον ουν αρα παντι τωι λοιπον οτι
ζωην εθος αποκαλειν τωι Χριστωι, το εν ευθυμιαι και δοξηι βιωναι μακραν και
καταληγειν εις περας παραιτουμενηι, οπερ εστιν εν ελπιδι τοις αγιοις τεθη
σαυρισμενον. ωσπερ ουν απειθουντα τωι Υιωι την ζωην αθεατον εξειν φησι, καιτοι
παντων αποβιωναι προσδοκω μενων, ου την του σωματος κατασημαινων εν τουτοις
ζωην, αλλα την τοις αγιοις ηυτρεπισμενην ευθυμιαν, ουτως απο καλων· τον αυτον
οιμαι τροπον τον γενναιον και νεανικον των θειων αυτου ρηματων εσομενον
φυλακα, θανατον ουκ οψεσθαι φησιν εις τον αιωνα, και ουχι παντως τον του
σωματος θανατον δια τουτου δηλων, αλλα την τοις αμαρ τωλοις ηυτρεπισμενην
κολασιν. ως γαρ εν εκεινοις η ευθυμια δια της ζωης σημαινεται, ουτω κανθαδε δια
του θανατον ειπειν η κολασις. 2.116 Ειπον αυτωι οι Ἰουδαιοι Νυν εγνωκαμεν οτι
δαιμονιον εχεις. Κατηγορουσι παλιν της αληθειας, οι επειπερ ωνομαζοντο ψευσται
δυσφορουντες ως υβρισμενοι· μαρτυρουσι δε και ουχ εκοντες ταις του Σωτηρος
φωναις, και δι' ων ατιμαζουσι, δια τουτων αυτον αψευδουντα δεικνυουσι. τυφλοι δε
ουτοι εισιν οι δειλαιοι, και τοσαυτης αμαθιας αναπεπλησμενην εχουσι την καρδιαν,
ως μηδ' ολως αποτριβεσθαι δειν τα εφ' οις αν εγκαλουνται νοειν, αλλ' αισχιοσι των
παρωιχηκοτων αει περιπιπτειν κακοις, και τοις εαυτων αλισκεσθαι βροχοις. ιδου γαρ
ιδου και δι' ων απολογεισθαι νομιζουσιν, ως ου ματην αυτωι λελοιδορημενοι,
ψευσται δια τουτων μειζονως ελεγχονται, και σειραις ωσπερ των οικειων
 
 

333

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτηματων εντονωτερον κατασφιγγονται. ευηθεστατα δε και το Νυν εγνωκαμεν
ενθαδε φασιν· οι γαρ και πολλακις καθυλα κτουντες αυτου, και δαιμονιον εχειν
επιφημιζοντες, νυν εγνω κεναι φασι της προλαβουσης αυτων αθυρογλωττιας κατα
δικαζοντες. ει γαρ νυν εγνωκασιν, ουκ ᾔδεσαν παλαι. πως ουν εφασκον δαιμοναν
τον ουπω κατεγνωσμενον ωσπερ ουν ωιηθησαν αυτοι; ψευστης ουν παλαι και
προτερον αρα ην ο δυσσεβης των Ἰουδαιων λαος, και απυλωτωι στοματι την εκ του
διαβολου κακιαν ηρευγετο κατα Χριστου· αρπαζουσι δε προς βεβαιωσιν της εαυτων
φλυαριας το ειρημενον παρα του Σωτηρος ημων Χριστου, δια πολλην ως εικος την
αποπληξιαν και συνασπιζειν οιομενοι τωι ψευδει την αλη θειαν. ειτα δι' ων δυνασθε
μαθειν οτι πλημμελουσι δυσ σεβως, τον της αιωνιου ζωης χορηγον εκτοπως
υβριζοντες, δια τουτων αυτων ουκ αισθανονται παλιν προς επιτασιν ιοντες της
νοσου· ου γαρ οπως επ' εκεινοις μεταγινωσκειν αυτους οτι πρεποι λογιζονται, αλλ'
ηδη πεπεισθαι φασι περι 2.117 ων ειρηκασιν ως ην η αληθεια ................... ..................
και αληθης ο προφητης λεγων " Οτι ευθειαι αι οδοι του Κυριου, και δικαιοι
πορευσονται "εν αυταις· οι δε ασεβεις ασθενησουσιν εν αυταις." κατα πλαγειη δ' αν
τις την ασυγκριτον αυτων καν τουτωι μανιαν. δαιμονιων και πονηρων πνευματων
ουκ ευαριθμητον οχλον μιαι του Σωτηρος φωνηι συντριβομενον βλεποντες, και ουχ
εκοντα των εν οις ησαν εξωθουμενον, ου καταφριττουσι δαιμονιον εχειν λεγοντες
αυτον, καιτοι δια λογισμων πληρο φορηθεντες αναγκαιων, ως ουκ αν ο Σατανας
εκβαλοι τον Σαταναν. "Πασα γαρ βασιλεια, φησιν ο Χριστος, μερι "σθεισα καθ'
εαυτην ερημουται· και πασα οικια και πολις "μερισθεισα καθ' εαυτην ερημουται. και
ει ο Σατανας τον "Σαταναν εκβαλλει, εφ' εαυτον εμερισθη· πως ουν σταθη "σεται η
βασιλεια αυτου;" ιδου τοινυν ερει τις, και μαλα εικοτως "Λαος οντως μωρος και
ακαρδιος, οφθαλμοι αυτοις "και ου βλεπουσιν, ωτα αυτοις και ουκ ακουουσιν." ουτε
γαρ λογωι και διδασκαλιαις μετατιθενται προς το εθελειν τα αμεινω φρονειν, ουτε
τοις της διανοιας ομμασι την απαντων βασιλιδα καταθεωμενοι φυσιν, ταις εις
ατιμιαν υπερβολαις, καθαπερ τισι λιθοις, κατασφενδονωσιν αυτην, μαλλον δε την
ιδιαν εκαστος ψυχην. Ἁβρααμ απεθανε και οι προφηται απεθανον, και συ λεγεις Ἐαν
τις τον λογον μου τηρησηι, θανατον ου μη γευσηται εις τον αιωνα. Ὅτε της ιδιας
καταψευδομενοι κεφαλης οι παντολμοι των Ἰουδαιων δημοι, το ∆αιμονιον εχεις τωι
Σωτηρι φασιν, ουδεν ετερον υποδηλουν εθελουσιν, η οτι Θεον σεαυτον ποιεις, ως
2.118 την οφειλομενην τηι θειαι φυσει τιμην τε και δοξαν εις αυτον ωσπερ
περιπλασας. τουτο γαρ τοις δαιμονιοις εθος, ωσπερ ουν και εν ετεροις ειρηκαμεν.
νοουσι δε των ορωμενων πλεον ουδεν, ουδε τον εν τηι ανθρωπειαι σαρκι Θεον Λογον
επιγινω σκουσιν, αλλ' ουδε βραχυ τι των σωματικων τον οικειον ανοχλιζοντες
νουν, μονοις δε τοις επιγειοις εμπηξαντες, περι μονα στρεφονται τα χειρω, αφαις
υποπιπτοντα. δια ταυτην οι ταλανες σκανδαλιζονται την αιτιαν, και ψευδομυθειν
οιονται την αληθειαν, τουτεστι Χριστον, αλλα και της τωι Θεωι πρεπουσης
κατεπαιρεσθαι δοξης υπολαμβανουσιν αυ τον, ουχ οπως το εν ισηι ταξει τεθεισθαι τωι
παντων κρατουντι καταδεχομενον, αλλ' ηδη μειζον τι φρονουντα, και δυνασθαι
λογιζομενον, η και δρασειν υπισχνουμενον, οπερ ουκ εδρασεν ο Θεος και Πατηρ. τι
γαρ δη και ασχαλλουσι τεθναναι λεγοντες Ἁβρααμ και τους προφητας, του δη χαριν
προς ανατροπην των του Σωτηρος λογων τον των αγιων προΐσχονται θανατον,
ακολουθον κατιδειν. ουκουν τοιουτον τι βουλονται δηλουν Ου διεψευσμεθα
λεγοντες οτι δαιμονιον εχεις, ου μακραν των ειρημενων η αποδειξις. ιδου γαρ και
αυτον υπεραλεισθαι τον Θεον επαγγεληι τοις θαυ μασι, και κατορθουν ευκολως
ισχυσειν α μη δεδρακεν αυτος. Ἁβρααμ μεν γαρ και οι προφηται, καιτοι τον του Θεου
τηρησαντες λογον, τοις της φυσεως νομοις ουκ αντειρηκασιν, αλλ' εκλιθησαν τε και
πεπτωκασιν εις τον κοινον δη τουτον του σωματος θανατον· ειτα συ φῂς αγευστον
 
 

334

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσεσθαι του θανατου παντελως τον των παρα σου φυλακα λογων· πως ουν ουκ
αμεινω φησι των εκεινου τα σα; ο δε Θεον 2.119 υπερτερησειν υπολαβων, πως ουκ
αποπληκτος εναργως; οιονται γαρ εκ πολλης αμαθιας, μονον τον του σωματος
θανατον παραδηλουν εν τουτοις τον Κυριον, και το μη τεθναναι σαρκι τοις αυτωι
πειθομενοις κατεπαγγελεσθαι, ει και οτι μαλιστα σωφρονων ην εργον εννοειν ως
ουδεν αποθνησκει τωι Θεωι, καν αποθανηι ζωοποιουμενον. ει γαρ εκ του μη οντος εις
το ειναι παρηνεχθη, πως ουχι μαλλον ετοιμοτερον τε και ευπετεστερον το ηδη
παρενεχθεν ες το και εισαυθις ειναι κληθησεται, καν βραχυ τι νοουσι κατευνασθεν
δι' οικονομιαν; ουκ ειδοτες τοιγαρουν του Σωτηρος την δοξαν Ἰουδαιοι
κατασοβαρευονται πως των παρ' αυτου λογων, και δαιμονωντα καλουσιν, ως και
ων ουκ ειργασται Θεος τα μειζω ποιειν υπισχνουμενον, και προς αποδειξιν της
εαυτων συκοφαντιας τον τε του Ἁβρααμ και των αγιων προφητων παρακομιζουσι
θανατον, δια τοι τουτου ελεγχειν οιονται τον Χριστον ως ματαιοις μεν
επικομπαζοντα λογοις, διηνεκη δε την ζωην τοις φυλαττουσι τον λογον αυτου
δωσειν υπισχ νουμενον, παραλυοντα δε πως και την του Θεου δοξαν, δι' ων τα μειζω
δωσειν αυτοις ομολογει. Μη συ μειζων ει του πατρος ημων Ἁβρααμ, οστις απεθανε;
και οι προφηται απεθανον. Ἐπεσκιασμενος καν τουτωι των Ἰουδαιων ο λογος, και
βαθειαν εαυτωι την διανοιαν ωδινων οραται. τι γαρ παλιν εν τουτωι φασιν
ανθρωποπρεπη μεν εννοουντες, πικρα δ' ουν ομως κατα γε τον εν εαυτοις οντα
σκοπον; ιδου γαρ καιτοι φασι τον θειον τηρησαντες λογον, τεθναασιν Ἁβρααμ τε και
οι προφηται, αλλ' ηκουσαμεν αρτιως σου τα μειζω τισιν επαγγελλομενου. δι' ων γαρ
ουδ' ολως 2.120 αυτους αποτεθνηξεσθαι φῂς, μειζους δηπου παντως και εν αμεινοσι
των ειρημενων εισι, κατ' αυτο δη τουτο το μη τεθναναι. αρ' ουν· ειπε γαρ, φασι, και
αποκριναι διαπυνθα νομενοις εκεινο· μειζων αυτος ει του Ἁβρααμ και των
προφητων, ο και μειζους εκεινων ετερους αποτελειν υπισχ νουμενος; αρ' ου τεθνηξηι
τεθνηκοτων εκεινων, διαμενεις δε αθανατος, ανθρωπος ων, και απο γης εχων το
σωμα; πως ουν αν επιδοιης ετεροις ο ουκ εχεις αυτος; τεθνηξηι γαρ παντως
ανθρωπος ων. ει δε ουκ ει μειζων Ἁβρααμ τε και των προφητων, τον κοινον εκεινοις
υποστησομενος θανατον, ουκ αρα δωσεις ετεροις ο μηδε σοι προσεστιν αγαθον·
τοιαυτην τινα την διανοιαν εχει το πλαγιως παρ' αυτων ειρημενον. και μη
θαυμασηις, ει πλεον ουδεν εννοουσι περι Χριστου. ως γαρ πολλακις ηδη δια πολλων
ειρηκαμεν, ανθρωπον αυτον ειναι ψιλον και των καθ' ημας ενα νομιζουσι, τον
ενωθεντα σαρκι Μονογενη Θεον Λογον παντελως αγνοησαντες, τινα σεαυτον ποιεις,
εξ αμετρου φρενοβλαβειας μονονουχι και επανορθουν οιονται πλημμε λουντα τον
Κυριον, και ωσπερ ηγνοηκοτι το πρεπον, συμ βουλευουσι φρονειν τι μετριωτερον.
ηγνοηκας γαρ ω ουτος, φασι, την εαυτου φυσιν, επελαθου δε ωσπερ ανθρωπος ων,
ουκ ηρκεσθης τωι δοθεντι παρα Θεου μετρωι· τινα γαρ σεαυτον ποιεις, ο και της παρ'
αυτου φιλοτιμιας τα αμεινω δωσειν καθυπισχνουμενος, και μειζονα κατορθωσειν
της εκεινου δυναμεως ριψοκινδυνως ειπων; κατακρινουσι τοινυν ως
δυσφημησαντα, και σκορπιων δικην επιπηδωσι λοιπον, επιτιμαν δε χρηναι και
σφοδρα δικαιως υπολαμβανουσι τωι Χριστωι, ως το μεν της ανθρωποτητος
ατιμαζοντι μετρον, αναπηδωντι δε και εξαλλομενωι τοσουτον, ως επεκεινα φερεσθαι
της ενουσης δοξης τωι παντων ∆εσποτηι, αλλα 2.121 και την των αγιων πατριαρχων
τε και προφητων πατουντι τιμην· προσδοκωσι γαρ ηδη και διαῤρηδην αναβοωντος
ακουεσθαι, δι' ων ερεθιζειν νομιζουσι, το Τινα σεαυτον ποιεις κακοτροπως
επιφθεγγομενοι, οτι μειζων ειμι και Ἁβρααμ και των προφητων, ει και οτι μαλιστα
τουτο λεγων αληθης ην ο Κυριος, επειπερ ουδεις ανθρωπων λογος εις το συγκρι
νεσθαι Θεωι τωι πασης επανω φυσεως ορατης τε και νοητης. Ἀπεκριθη Ἰησους Ἐαν
εγω δοξαζω εμαυτον, η δοξα μου ουδεν εστι. Βλεπει μεν απας ο του λογου σκοπος εις
 
 

335

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε του Ἁβρααμ του αγιου προσωπον και των προφητων, μετασχηματιζει δε πιθανως
εις εαυτον το δηλουμενον ο Σωτηρ, ουκ αγνοησας οτι προχειρος εις οργην και
προφασεως διχα της εις τουτο καλουσης ο Φαρισαιος, και προσθηκην αει προς το
χρηναι μιαιφονειν αγριωτερον παν οτιουν των περι αυτου λαλου μενων εκδεχεται.
φιλαμαρτημονας γαρ ο φθονος εργαζεται τους εν οις αν γενοιτο, και θερμοτερον
αναπειθει δυσφορειν, και εφ' οις ηκιστα χρην. τοιουτον τι δε παραδηλουν παλιν
εθελει Χριστος. επεπηδων Ἰουδαιοι και αντεπραττον τοις παρ' αυτου λεγομενοις
ανω τε και κατω τον μακαριον Ἁβρααμ και τους προφητας κατακορως ονομαζοντες,
και διαῤρηδην βοωντες "Μη συ μειζων ει του πατρος ημων "̔Αβρααμ, οστις απεθανε;
και οι προφηται απεθανον." ειτα προς τουτοις, και ως τηι των αγιων αλλομενον
δοξηι, και υπεραιρομενον πολυ δη λιαν υπερ εκεινους, κατηιτιωντο λεγοντες "Τινα
σεαυτον ποιεις;" εδει τοινυν προς ταυτα σαφως απολογεισθαι τον Κυριον, και λεγειν
εναργως, οτι Κρειττων ειμι και μειζων Ἁβρααμ και των προφητων. αλλ' ουκ αν
οιστον εποιησατο τον λογον ο μεγαλοφρων Ἰουδαιος· 2.122 ηγανακτησε γαρ αν επι
τουτωι τις ευθυς, και φιλοπατωρ ειναι πλαττομενος, και τηι των αγιων δοξηι
συναγορευειν υποκρινομενος, θερμοτερον αν επεφυ κατα Χριστου, και δικαιως ηδη
μιαιφονειν εδοκει λελυπημενος· δια τουτο μετα σχηματισας εις εαυτον ο Κυριος
τους λογους φησιν Ἐαν εγω δοξαζω εμαυτον η δοξα μου εστιν ουδεν· μονον γαρ
ουχι τουτο φησι Μηδεις εφ' εαυτωι φρονειτω μεγα των επι της γης. ει γαρ
βουλοιμεθα διανοεισθαι καθ' εαυτους, τις η ανθρωπου δοξα εστιν, ουδεν ουσαν
αυτην ευρησομεν· "Πασα γαρ "σαρξ χορτος, και πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος
χορτου·" θαυμαστον ουν αρα φησιν ουδεν ει τετελευτηκεν Ἁβρααμ, και μετ' εκεινον
οι προφηται. τι γαρ η ανθρωπου δοξα, τυραννουμενης της φυσεως και θανατωι και
φθοραι ευμα ραντωι χορτωι δια τουτο παρεικασμενης; Εικος δε οτι μετασχηματισας εις
εαυτον ευφυως το προσον τωι Ἁβρααμ ητοι τοις προφηταις μετρον, και λεγων Ἡ
δοξα μου ουδεν εστιν, εις αναμνησιν αγει τον Ἰουδαιον του μεν Ἁβρααμ σαφεστατα
λεγοντος περι εαυτου "Ἐγω ειμι "γη και σποδος," των δε μακαριων προφητων
ανακεκρα γοτων προς Θεον "Μνησθητι οτι χους εσμεν." και ου δηπου φαμεν δια
τουτο της των αγιων δοξης κατηγορειν τον δοξαζοντα αυτους. αλλ' ην αναγκη
λοιπον, και ο του χρησιμου λογος εκαλει προς το δεικνυειν αυτον οσην εχει την
διαφοραν η θεια τε και αῤρητος αυτου φυσις προς τα υποπιπτοντα θανατωι και
φθοραι. Ἔστιν ο Πατηρ μου ο δοξαζων με. Ὑπερ σαφηνειας ακριβους και θεωριας
των σημαινο μενων, τοις αυτοις αποκεχρησομαι λογοις, και δια των αυτων 2.123
ηξω ρηματων. ως αμαχον ζητημα και προτασιν ουκ ευανα τρεπτον προτεινοντων
των Ἰουδαιων αει και λεγοντων "Μη "συ μειζων ει του πατρος ημων Ἁβρααμ, οστις
απεθανε; "και οι προφηται απεθανον· τινα σεαυτον ποιεις;" οιομενων δε κατα
αληθειαν οτι και τεθνηξεται, και υποκεισεται και αυτος θανατωι και φθοραι, και ουκ
εσται μειζων κατα τουτο του τε Ἁβρααμ και των αγιων προφητων, φρονουντων τε
το παραπαν ουδεν ολως μεγα περι αυτου· λοιπον αναγκαιως ο Κυριος ημων Ἰησους
ο Χριστος, ο εκ της του γεννησαντος αιδιοτητος, αΐδιον αυτον οντα δεικνυει· δια
τουτο φησιν Ἔστιν ο Πατηρ μου ο δοξαζων με. το Ἔστιν εν τουτοις ουχ απλως ουδε
αβασανιστον νοεισθαι βουλομενος, τεθεικως δε μαλλον αυτο ως του ειναι τον
Πατερα σημαντικον. ο δε εκ του οντος Πατρος αῤρητως γεγεννημενος Υιος,
συνεπαγεται δηπου παντως το του γεννησαντος ιδιον, τουτεστι το ειναι. κρειττων
ουν αρα και Ἁβρααμ και των προφητων· οι μεν γαρ τεθναασιν ως γηγενεις θνητων
οντες πατερων· ο δε εκ του οντος απερινοητως προελθων, εστιν αει δοξαζομενος
υπο του ιδιου Πατρος, ουχ ως δοξης επιδεης· βασιλευς γαρ της δοξης εστιν· αλλ' ως
εχων καυχημα, το εξ αιδιου γεννη θηναι Πατρος, αΐδιος τε δια τουτο υπαρχων και
αυτος, επαγεται γαρ ουσιωδως το του τεκοντος αξιωμα. αδικησει τοιγαρουν ουδεν
 
 

336

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις υποληψιν την θεοπρεπη τον Υιον, το δοξαν αυτου λεγεσθαι τον Πατερα, επει και
αυτος ο Πατηρ δοξαζεται το ομοιον παρα του Υιου, ουχ ως δοξης επιδεης, αλλ'
επειπερ ηγειται και εχει δοξαν το τοιουτου γεννηματος γνωσθηναι Πατερα, ιδιου
δηλονοτι κατ' αυτον του Θεου. δια γαρ τοι τουτο και αυτος ο Υιος ως προς τον
Πατερα φησι "Πατερ, δοξασον σου τον Υιον, ινα και ο Υιος 2.124 "δοξασηι σε."
ουκουν η μεν ανθρωπου δοξα το παραπαν ουδεν. πιπτει γαρ το απο γης εις θανατον,
και κατα γαρ το σωμα, ει και αναστησεται. δοξαζεται μεν γε ο Μονογενης παρα του
ιδιου γεννητορος, ως μετα των αλλων απαντων αγαθων και το ιδιον εχων της
ουσιας αυτου· οση δε αυτου προς πασαν την κτισιν η διαφορα, και ο μακαριος
μελωιδος ως εν ολιγοις κατασημαινει βοων "Οι ουρανοι απολουνται, "συ δε
διαμενεις· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται, "και ωσει περιβολαιον αλλαξεις
αυτους και αλλαγησονται· "συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ εκλειψουσι."
φθαρτον γαρ παν το ποιηθεν και ει μηπω διεφθαρται τηι θειαι βουλησει προς τουτο
διακρατουμενον, αφθαρτος δε και αΐδιος κατα φυσιν Θεος, ου τοις ετερου θελημασιν
αποκερ δαινων αυτο καθαπερ η κτισις, αει δε υπαρχων εν ιδιοις αγαθοις, εν οις εστι
και το ιδιον. Ὃν υμεις λεγετε οτι Θεος ημων εστι, και ουκ εγνωκατε αυτον.
∆ιελεγχει παλιν αυτους και μαλα γοργως ως μονην την εν ρημασι, και τουτο ψιλοις,
φιλοθεΐαν επιτηδευοντας, πολυ δε λιαν αφεστηκοτας του κατα αληθειαν ειδεναι τον
Θεον, μονον δε ουχι το δια του προφητου διηγγελμενον επιφθεγ γεται παλιν αυτοις,
τοτε μεν γαρ ελεγεν "Ἐγγιζει μοι ο "λαος ουτος, τοις χειλεσιν αυτων τιμωσι με, η δε
καρδια "αυτων ποῤρω απεχει απ' εμου·" νυνι δε χρησιμως, και τωι παλαι
συνηρμοσμενως το Ουκ εγνωκατε αυτον επιφωνει. και αληθης ο λογος· ου γαρ το
ειδεναι τυχον οτι εστι Θεος, τουτο δη παντως εστι και γνωσιν εχειν Θεου· οτι γαρ
υφεστηκε και εστιν ο Θεος, "και τα δαιμονια πιστευουσι, 2.125 "και φριττουσι," κατα
το γεγραμμενον. προς δε το γινω σκειν, οτι εστι, και δοξας εχειν ακολουθον περι
αυτου τας αυτωι πρεπουσας και χρεωστουμενας· οιον δε φημι τι· τον οντα Θεον τι
μεν οντως εστι κατα φυσιν, ουκ αν οιμαι τις πολυπραγμονησαι σωφρονων· ευρειν
γαρ αμηχανον· τα γεμην προσοντα αυτωι, και μη προσοντα τυχον, επιγνοιη τις αν και
λιαν ευκολως, τοις ιεροις ομιλησας γραμμασιν. ισμεν γαρ και πεπιστευκαμεν οτι
δυνατος εστιν· ισμεν δε οτι ουκ εστιν ασθενης, ισμεν οτι αγαθος εστιν, ισμεν οτι ουκ
εστι πονηρος, ισμεν οτι δικαιος εστι, και παλιν ουκ εστιν αδικος. ισμεν οτι αΐδιος
εστι, διακειμεθα και πιστευ ομεν οτι ουκ εστι χρονωι πεπερασμενος, αλλα ουδε προσ
καιρος καθα και ημεις. εν ρημασι και φωναις φασκοντες Ἰουδαιοι τοινυν οσον,
διωμολογουν σαφως Θεον εαυτων ειναι τον Θεον, αγνοουντες αυτον ουδεν ηττον,
αλλ' οσον τε οτι τε αφθαρτος εστι και αΐδιος συνεντας ουχ ευρησομεν. ει γαρ ᾔδεσαν,
ουκ αν, οιμαι, προς τουτο κατωλισθον απο πληξιας ως τεθνηξεσθαι προσδοκαν τον
εκ της ουσιας αυτου προελθοντα Υιον Μονογενη· αλλ' ουδ' αν αυτωι τον του Ἁβρααμ
και των προφητων προτεινοντες θανατον ανοητως εφασκον Τινα σεαυτον ποιεις; η
γαρ ουχι και σφοδρα ερει τις εικοτως ως ην αναγκαιον τους ειδοτας τις εστι κατα
φυσιν ο Πατηρ, τοιουτον ειναι πιστευειν και τον εξ αυτου προελθοντα Λογον; ονπερ
γαρ τροπον απο γλυκειας πηγης γλυκυ μεν παντως προεισι ναμα, και απο ξυλων
ευγενων ευγενη παντως εσται και τα τικτομενα· ουτως οιμαι δειν τον εκ του κατα
φυσιν Θεου, Θεον ειναι πιστευειν αληθη, και τον εξ αιδιου γεγεννημενον Πατρος,
αΐδιον ειναι κατα τον γεννητορα· ευκαιρον ουν αρα κανθαδε προς Ἰουδαιους ειπειν
" Η ποιησατε το δενδρον σαπρον και τον καρπον αυτου "σαπρον, η ποιησατε το
δενδρον καλον και τον καρπον αυτου 2.126 "καλον. ου γαρ δυναται δενδρον αγαθον
καρπους πονηρους "ποιειν, ουδε δενδρον σαπρον καρπους αγαθους ποιειν." πως ουν
ενδεχεται, μαλλον δε πως ουχ απασης εστι μωριας αναμεστον, τον εξ αθανατου
γεννηθεντα Πατρος θνητον ειναι νομιζειν, και τοις εφθαρμενοις εναριθμιον
 
 

337

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιεισθαι τον ουκ ειδοτα φθοραν; Ἐγω δε οιδα αυτον· και εαν ειπω οτι ουκ οιδα
αυτον, εσομαι ομοιως υμων ψευστης. Ουκ εψευσαμην, φησιν, Ἰουδαιοις λεγων "Ἐαν
τις τον "εμον λογον τηρησηι θανατον ου μη ιδοι εις τον αιωνα." δυναμαι γαρ
απαθανατιζειν, επειπερ οιδα τουτο ποιειν ισχυοντα τον εξ ουπερ ειμι, οιδα κατα
φυσιν οντα ζωην τον Πατερα τον εμαυτου. ειμι τοιγαρουν κατ' εκεινον καγω, ζωη
δηλονοτι κατα φυσιν, και ζωοποιος. αρνησαμενος δε το δυνασθαι ζωογονειν, ως
αγνοων εσομαι τον Πατερα, ου το ιδιον της ουσιας εχων εγω ζωοποιειν δυναμαι,
καθαπερ εκεινος. ουκουν εχειν μεν ομολογω παντα τα εν τωι Πατρι, και κατ' εκεινον
υπαρχειν εμαυτον, διισχυριζομενος δια τε του τα εκεινου δραν υπισχνουμενος, οιδα
παντως αυτον· λεγων δε μη εχειν απαραποιητως εν εμαυτωι τα του Πατρος ιδια,
ψευστης εσομαι καθ' υμας, ως μη ειδως τον Πατερα. αλλα και οτε φημι την μεν του
Ἁβρααμ και των προφητων ουδεν ειναι δοξαν, επειπερ ησαν εκ γης, και ανθρωποι
την φυσιν, οις και το αποθνησκειν ου ξενον, την δ' εμην ειναι δοξαν, το αΐδιον του
Πατρος, ως ειδως τον Πατερα, τα τοιαυτα φημι· λεγων δε οτι φθαρησομαι κατ'
εκεινους, και ουκ ειμι τωι Πατρι συναΐδιος, ψευσομαι καθ' υμας, αγνοησας τον εξ
ουπερ ειμι Πατερα. αμηχανον γαρ τον εκ του οντος και ωσαυτως εχοντος αει, μη
ουχι παντως ειναι τε και ωσαυτως εχειν αει. αΐδιον γαρ το εξ αιδιου γεγεννημενον.
απλουστερον γαρ το προκειμενον εκλαβων ερει τις αυτο 2.127 καθ' ετερον ειρησθαι
τροπον. οιδα, φησι, τον εμαυτου Πατερα· λεγων δε μη ειδεναι καθ' υμας εσομαι
ψευστης, τους ουκ ειδοτας μεν τον Θεον, ειδεναι δε φασκοντας αυτον. Τις δε ο της
ειδησεως τροπος, και επι τισι του μη ειδεναι τα εγκληματα, σαφως ηδη διειρηκοτες,
περιττον εποισομεν ουδεν. Ἀλλ' οιδα αυτον και τον λογον αυτου τηρω. Ὅσον μεν
ηκεν εις το ετοιμως τωι προκειμενωι προσ βαλλειν, εκεινο φαμεν, οτι λαλει παλιν ως
ανθρωπος, και καταβιβαζει παλιν αυτον εις τα ημετερα Χριστος, το δουλο πρεπες
ουκ αφιεις σχημα κατα καιρον τον πρεποντα. λεγει τοινυν και ειδεναι τον Πατερα
και τον λογον αυτου τηρειν. και ουχι παντως ερουμεν αναγκαιως εαυτωι τα τοιαυτα
προσ μαρτυρειν, αλλ' ουδε των αυτωι πρεποντων απαριθμεισθαι τινα, τεχνη δε τις
ανεμιχθη τωι λογωι πολλη. δια του γαρ φαναι και ειδεναι τον Πατερα και τον λογον
αυτου τηρειν, οις εχειν αυτος διισχυριζεται, ταναντια φρονουντας τους Ἰου δαιους
επιδεικνυσιν, ως μητε ειδοτας δηλονοτι τον Θεον, μητε μην οιομενους οτι πρεποι
τηρειν τον λογον αυτου· η γαρ αν εδεξαντο και μαλα προθυμως τον δια Μωυσεως
και των προφητων προκεκηρυγμενον. ευρησομεν δε πως και παρ' ημιν σχημα τι
τοιουτον εν λογοις ευφυες τε και καλ λιστον, ελεγχου μεν εχον δυναμιν, και ηρεμα
τισιν υποδη λουν τα εν οις εισι κακα, υποτεμνον δε πως τον εις το διελεγχεσθαι
θυμον. οιον εστω τις ανηρ τυχον επιεικης και τα αλλα χρηστος, ονειδιζων τωι
κλεπτοντι και τωι μεθυοντι, και λεγων Ἐγω ανθρωπος ειμι τις επιεικης, ου κεκλοφα
τα ετερων, αλλ' ουδε μεμεθυσμαι ποτε. και ου παντως ο τοιουτος εαυτωι δια τουτου
μαρτυρει, ουδε ουτως αυτον οιησομεθα λαλειν, αλλ' ων εχει ταναντια περιτι θεντα
τοις ονειδιζομενοις. ουτω τοιγαρουν και ο Κυριος 2.128 ημων Ἰησους ο Χριστος
ειδεναι φησι τον Πατερα και τηρειν τον λογον αυτου, ετεροιως δια τουτο τοις
ανοσιοις Ἰουδαιοις, το μητε ειδεναι τον Θεον περιτιθεις, μητε μην ανεχεσθαι τον
παρ' αυτου λογον, η φυλακης τινος ολως αξιουν τον ανωθεν αυτοις διορισθεντα
νομον. Ει δε χρη και ετερως τοις προκειμενοις εμβαλειν, και λεπτοτερον πως ιδειν
το πλαγιως υποδηλουμενον, και τοδε προς τουτοις ερουμεν Οιδεν ο Υιος τον εαυτου
Πατερα, ου τοιαυτην εχων γνωσιν, οποια περ εστιν η εν ημιν, αλλα θεοπρεπη τε και
ανεξηγητον. ωσπερ γαρ ο εξ ανθρωπου γεγεννημενος ανθρωπος, ου παρ' ετερου
τινος μαθων, αλλ' εξ ων εστιν αυτος την του γεννησαντος ουκ αγνοει φυσιν· ουτω
και ο Υιος οιδε μεν εξ ων εστι τον εαυτου γεννητορα, τηρει δε τον λογον αυτου,
τουτεστιν ολον εχει σωζομενον εν εαυτωι της ουσιας αυτου τον ορον· δηλοι γαρ ο
 
 

338

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογος τον ορον. λογος μεν γαρ ο ανθρωπου, τουτεστιν ο ορος της ουσιας αυτου,
ζωιον λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον. αλλα γαρ και αγγελου τυχον ο
λογος, ορος αν νοοιτο της ουσιας αυτου. επι δε Θεου του κατα φυσιν ημας μεν λογον
η ορον ουκ εστι λαβειν· ου γαρ ισμεν τι κατα φυσιν εστιν, οιδεν δε ο Υιος τον εαυτου
Πατερα, και εκ της ουσιας αυτου γεγεννημενος οιδεν τι κατα φυσιν εστιν ο γεννησας
αυτον· απο δε της παρ' ημιν συνηθειας λαβων και τοις ανθρωπινοις αποχρησαμενος
ρημασι, τον λογον του Πατρος, οιονει τον ορον της ουσιας αυτου, τηρειν εν εαυτωι
2.129 φησιν. εστι γαρ εικων του τεκοντος αυτον και χαρακτηρ ουδαμοθεν παντελως
εις ανομοιοτητα κατηγορουμενος, εχων δε παντα εν εαυτωι τα του γεννητορος
θεοπρεπη τε και εξαιρετα. Ἁβρααμ ο πατηρ υμων ηγαλλιασατο ινα ιδηι την ημεραν
την εμην, και ειδε και εχαρη. Ἡμεραν εν τουτοις, ουχ ετερον τι φησι παρα τον της
επιδημιας καιρον, καθ' ον ημιν το φως ελαμψεν το αλη θινον, και ο της δικαιοσυνης
ανεσχεν ηλιος, λελυμενου ωσπερ εν αχλυος ταξει του συνεχοντος ημας το τηνικαδε
σκοτου, τυραννουντος επι του αρχοντος του αιωνος τουτου, και πασαν ως επος
ειπειν την οικουμενην ταις εαυτου δυστροπιαις καταμελαινοντος τε και εις
πολυθεον κατω θουντος πλανην, διαφορως τε τον εκαστου κατασκοτιζοντος νουν.
δια τουτο και ο θεσπεσιος μελωιδος ημεραν ωσπερ ειδως τον τριποθητον της
επιδημιας αυτου καιρον, προανε φωνει λεγων εν Πνευματι "Αυτη η ημερα ην
εποιησεν ο "Κυριος· αγαλλιασωμεθα και ευφρανθωμεν εν αυτηι." αλλως τε και
ημεραν εθος αποκαλειν τηι θειαι γραφηι τον εκαστου πραγματος καιρον, κατα το
"Ἡμερα γαρ Κυριου "σαβαωθ επι παντα υβριστην και υπερηφανον, και ταπει
"νωθησονται," και παλιν "Τι ποιησετε εν ημεραι πανηγυ "ρεως και εν ημεραι εορτης
Κυριου;" αλλα και απολεισθαι τους τινων διαλογισμους εν εκεινηι τηι ημεραι φησιν ο
μελωιδος, παλιν ημεραν οριζων τον του θειου και προσδοκω μενου βηματος καιρον,
καθ' ον ουδεν ωφελησει τους εν κοσμωι λαμπρους η των αρχαιων διαλογισμων
απατη, και της οφρυος της επι πλουτωι το διακενον φυσημα. Ἠγαλλιασατο ουν
φησιν ο πατηρ υμων Ἁβρααμ ινα ιδηι την ημεραν την εμην, και ειδε και εχαρη. και
πως η ποτε 2.130 νομιουμεν τον μακαριον Ἁβρααμ την ημεραν τεθεασθαι του
Σωτηρος ημων Χριστου, τουτεστι, τον καιρον της επιδημιας αυτου της μετα σαρκος
ιδειν; ου πλατυς μεν ο λογος· ου γαρ εστιν ειπειν εξ αντιῤρητου λαβοντα και
σαφηνισαι· πλην ως ενι καλως τα εις τουτο νοουντες ερουμεν, οτι καθαπερ ενι των
αγιων προφητων απεκαλυψεν ο Θεος το εαυτου μυστηριον. ηγουν του θεασασθαι
δωσομεν αληθως την ημεραν αυτον της του Κυριου σφαγης, δι' ην τα παντα ημιν
αισιως εκβεβηκεν, και καθαπερ εξ ουριας ηνεχθη καλως, οτε και εις τυπον αυτου τον
μονογενη και πρωτοτοκον, τουτεστι τον Ἰσαακ, αναφερειν εις θυσιαν επεταττετο·
ιερουργουντι γαρ εικος αυτωι τοτε καθαπερ εν τυπωι τωι δρωμενωι καταστηναι σαφη
του μυστηριου την ακριβειαν. δοιη τις αν και ετερας εις τουτο τοις φιλομαθεστεροις
τας αφορμας. και γαρ ειδεν ανδρας τρεις "προς τηι δρυι τηι "Μαμβρηι," αλλα και
επαγγελιαν εδεχετο παρα Θεου, οτι πατηρ εσται πολλων εθνων, οπερ ην ουχ ετερως
ανυσθηναι δυνατον, ει μη δια της εις Χριστον πιστεως εκληθη πατερα τα εθνη τον
Ἁβρααμ επιγραφομενα, και εν τηι των ουρανων βασιλειαι συνανακλιθησομενα τε και
συμμεθεξοντα αυτωι της εφ' απασιν αγαθοις του Σωτηρος ημων φιλοτιμιας. ειδεν
ουν φησιν ο μακαριος Ἁβρααμ, και ιδων εχαρη την ημεραν την εμην. και δια ποιαν
αιτιαν επι το και ταυτα φαναι προεισι Χριστος, αναγκαιον ειπειν. ανθρωπον ορωντες
αυτον Ἰουδαιοι δια το περιβλημα της σαρκος, ουδεν ενενοουν περι αυτου θεοπρεπες,
ᾤοντο δε οτι και θνητος εστι καθ' ημας, ατε δη και εκ του μη οντος εις το ειναι
παρενεχθεις. οτι δε ην αΐδιος ως εξ αιδιου Πατρος, πιστευειν ουκ ηθελον δια πολλην
αβουλιαν. ινα τοινυν αποδειξηι σαφως ως ου προσφατος εστιν, ουδε αρτιγενης καθ'
ημας, αλλ' οτι και 2.131 τοις αρχαιοτατοις αυτων πατρασιν εγινωσκετο ως ων
 
 

339

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αΐδιος, τα τοιαυτα φησιν. εν ταυτωι δε ως εοικεν ονειδιζει χρησιμως, οτι περιπτυουσι
δρωντες αβουλως, και φρονουντες ασυνετως, απερ ην εν εορτης ταξει τωι του γενους
αυτων εξαρχοντι. εκεινος μεν γαρ μονον ειδε και εχαρη· εχοντες δε αυτοι και
απολαυειν εξον ταις απειθιαις υβριζουσι, και της ουτω λαμπρας καταλαζονευονται
χαριτος. η ταχα κακεινο πλα γιως υποδηλοι οτι και μειζων εστι και κρειττων του
Ἁβρααμ, ειπερ ην εκεινωι πανηγυρις, το και μονον γνωναι τι περι αυτου. γυμνως μεν
γαρ και επικαλυμματος τινος διχα τουτο λεγειν ουκ ην, δια το εκεινων ακρατες εις
οργην, ετερωι δε τροπωι κατασημαινει παλιν αυτο. Και μητις οιεσθω λεγοντα προς
Ἰουδαιους τον Ἰησουν Ἁβρααμ ο πατηρ υμων απεθανεν, εαυτωι φθεγγεσθαι τα
ναντια, επειπερ αυτους ποτε μεν της προς Ἁβρααμ οικειο τητος εξιστησι λεγων "Ει
τεκνα του Ἁβρααμ ητε, τα εργα "του Ἁβρααμ εποιειτε αν·" νυνι δ' αυ παλιν υιους
Ἁβρααμ αποκαλει. ιστεον δε οτι καλως επ' αμφοιν τον οικειον εις αληθειαν
απευθυνει λογον. εν μεν γαρ εκεινοις, της πνευμα τικης ευγενειας οριζομενος την
ποιοτητα, εν τηι των ηθων ταυτοτητι την οικειοτητα ζωγραφει· εν δε τουτοις, μονην
αυτοις και γυμνην της σαρκος απονεμει την συγγενειαν, ινα και εν εκεινοις
αληθευηι, και εν τουτοις μη ψευδηται. Ειπον ουν Ἰουδαιοι προς αυτον Πεντηκοντα
ετη ουπω εχεις, και Ἁβρααμ εωρακας; Ἀνοητος κομιδηι των Ἰουδαιων ο λογος, και
πολλην ωδινων την γελοιοτητα· θαυμασαι δ' αν τις αυτους και σφοδρα εικοτως εις
τοσαυτην εκδεδραμηκοτας την ασυνεσιαν, 2.132 ως μηδεν το παραπαν δυνασθαι ων
εχρην εννοειν. μυριας γαρ λογων περιστροφας επινοουντος αυτοις του Σωτηρος
ημων Χριστου, ανω τε και κατω δια των αυτων ιοντος ρηματων, και την ιδιαν
αυτοις αιδιοτητα πολυτροπως κατα σημαινοντος, ουδεν ολως διαλογιζονται πλεον
ων ορωσι τοις του σωματος οφθαλμοις, ωσπερ δε παντελως εξεστηκοτες και
παρακεκομμενοι του νου την ενεργειαν, ουκ ανατεινουσι την καρδιαν εις τα
πρεποντα Θεωι, παλιν δε ως ενι των καθ' ημας ανθρωπων τοτε μολις αρξαμενωι το
ειναι και εν τοις ουσι τελειν, οτε και γεγεννηται, παραλογως εγκαλουσι το ψευδος,
ουδε οπερ ηκουσαν λεγοντος εννοουντες ορθως. ο μεν γαρ εφη τεθεασθαι τον
Ἁβρααμ την ημεραν αυτου, οι δε μεταθεντες προς το εναντιον αυτωι του λογου την
δυναμιν, ουπω γαρ φασιν εχεις ετη πεντηκοντα και πως τεθεασαι τον Ἁβρααμ;
ελεεινος τοιγαρουν ο παραφρων Ἰουδαιος, πολληι μεν αει συζησας απαιδευσιαι,
μανιαν δε την ατιθασον ποιη σαμενος συντροφον. Ειπεν αυτοις ο Ἰησους Ἀμην αμην
λεγω υμιν, πριν Ἁβρααμγενεσθαι εγω ειμι. Παλιν επι το συνηθες αυτωι και φιλον
επιτηδευμα βαδιζει Χριστος. λαλει μεν γαρ εσθ' οτε πολυ λιαν αινιγματωδως, και
διαφοροις επικρυψεσιν επισκιαζων την εξηγησιν ου πασιν εαι γενεσθαι καταφανη.
επαν δε συνεντας ιδηι μηδεν τους ακροωμενους, τοτε της ασαφειας απαμφιασας τον
λογον παρατιθησι γυμνον και σαφη, ο δη και δραν επι του πα ροντος επειγεται.
επειδη γαρ ουδεν ευρισκει συνεντας, καιτοι μακρου διιππευσαντος λογου, ουδε
δυνηθεντας εννοειν οτι και αΐδιος εστιν ως εξ αιδιου Πατρος, και οτι μειζων του
Ἁβρααμ ασυγκριτως ως Θεος, αναφανδον ηδη φησιν ως εν 2.133 ορκου ταξει
προστιθεις το Ἀμην εις βεβαιωσιν των λεγο μενων Πριν Ἁβρααμ γενεσθαι εγω ειμι.
οιησομεθα δε ουδα μως επαυχειν τον Μονογενη τωι ειναι προ μονου του Ἁβρααμ.
εστι γαρ προ χρονου παντος, και πρεσβυτατην εχει την γεννησιν αναρχος ων εν
Πατρι. επειδη δε προυκειτο προς το παρον η προς Ἁβρααμ αυτωι συγκρισις, εκεινου
φησιν εαυτον υπαρχειν αρχαιοτερον, ωσπερανει λεγοι και ο εκατον αριθμος το
τυχον, οτι μειζων ειμι του δεκα, και ουχι παντως ως γειτονα τωι δεκα την υπεροχην
εχων, τα τοιαυτα φησειεν αν, αλλ' οτι πολυ λιαν υπερκειμενος, και υπερ των δεκα
εστιν. ουκουν ου τοις Ἁβρααμ αμιλλαται χρονοις, ουδε ολιγωι προυχειν εαυτον των
εκεινου καιρων διισχυριζεται, αλλ' επειπερ εστιν ανω παντος χρονου, και παντος
αιωνος αριθμον εξαλλεται, και προ του Ἁβρααμ εαυτον ειναι φησι, πραγμα λεγων
 
 

340

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληθες. οικειως δε σφοδρα και καλως, επι μεν του Ἁβρααμ το Γενεσθαι τιθησιν, εφ'
εαυτου δε το Ειμι, δεικνυς οτι τωι μεν εξ ουκ οντων γενομενωι παντως αν εποιτο και
το φθειρεσθαι δειν, τωι δε αει οντι το προς το μη ειναι χωρειν ουκ αν συμβαιη ποτε.
μειζων ουν αρα και κρειττων του Ἁβρααμ· μειζων μεν ως αΐδιος, κρειττων δε οτι μη
φθειρεται καθαπερ εκεινος. Ἦραν ουν λιθους ινα βαλωσιν επ' αυτον· ο δε Ἰησους
εκρυβη και εξηλθεν εκ του ιερου. Ουχ ορωσι την αληθειαν, ατε δη και οντως
ψευσται τε οντες αυτοι, και ψευστην εχοντες τον πατερα, κατα την του Σωτηρος
φωνην· αγανακτουσι δε παλιν επ' ουδενι των ανιαν ειωθοτων. ωσπερ ουν
αδικουμενηι τηι του προπατορος δοξηι συναθλειν οιομενοι, δια τουτων ανεκαυθησαν
παλιν εις ουκ ευκαιρους οργας, καιτοι δεον μαλλον αυτους συνιδειν και 2.134 των
ειρημενων εις δυναμιν, και τις ο ταυτα λεγων εστιν, αλλ' εις μανιαν αλογωτατην
και θηριοπρεπη παραλογως εκνευοντες, λιθοις αυτον επιχειρουσι σφενδοναν, ωσπερ
ουκ αρκουντως δια πολλης ηδη λοιδοριας προσκρουσαντες, ηγουν μετριαν εξ
απονοιας εφ' εαυτοις επισυρομενοι την οργην. θερμον μεν ουν και παραλογωτατον
το των Ἰουδαιων εγχει ρημα· προεισι δε ουκ εις εργον ακαιρως, απην γαρ ετι του
παθειν ο καιρος. κατακρυπτει δε εαυτον ο Χριστος, ου τοιχοις υποδραμων, ουχ
ετερον τι του ιδιου προστησαμενος σωματος, αλλα τηι δυναμει της θεοτητος αφανη
τοις ζητου σιν εαυτον καταστησας. και ουκ ηρκεσθη τωι λαθειν, αλλα και εξεισιν εκ
του ιερου, τυπον ωσπερ τινα πραγματων ημιν νοητων καταγραφων εν τουτοις. τοις
μεν γαρ αγαπωσιν αυτον εμφανης εστι δια παντος, κατα το "Μακαριοι οι "καθαροι
τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται." απο τρεχει δε των θεομαχειν ειθισμενων,
και ουδενι των δυσσε βουντων φαινεται, αλλ' ουδε το συνειναι τροπον τινα και
συνδιαιτασθαι τοις διωκουσιν αυτον ποιειται φιλον, απο δημει δε μαλλον αυτων,
και απανισταται, πασαν ωσπερ εαυτωι συνεξελκων ευθυμιαν, και των παρ' εαυτου
χαρι σματων ερημους αφεις τους, αφ' ων αν παθοι κακως, οσον εις το θελειν αυτον
αδικησαι φημι, και εις τα των δυσσε βουντων εγχειρηματα, ει και ματαια παντα
δεικνυει Χριστος, αφατωι δυναμει των εις αυτον πλημμελουντων το ανοσιον
αφανιζων θρασος. Και παραγων ειδεν ανθρωπον τυφλον εκ γενετης.
Ἐμπαροινουντων αυτωι των Ἰουδαιων, λιθοις τε ηδη κατακοντιζειν επιχειρουντων
αυτον, εξεισι μεν του παρ' αυτοις ιερου παραχρημα, και της των διωκοντων
ανοσιοτητος εαυτον υπεξαγει. παρατρεχων δε τον εκ γενετης ευθυς 2.135 επιβλεπει
τυφλον, σημειον ωσπερ και τουτο τιθησιν εναργε στατον, οτι της μεν Ἰουδαιων
επαναστησεται βδελυριας, και την θεομαχων καταλειψει πληθυν, επισκεψεται δε
παλιν μαλλον τα εθνη, και εις αυτα μεταστρεψει της ημεροτητος της αυτου την
φιλοτιμιαν, α και τωι εκ γενετης παρεικαζεται τυφλωι, δια το εν πλανηι γεγενησθαι
και εκ πρωτης ωσπερ ηλικιας ερημα της αληθους θεογνωσιας υπαρχειν αυτα, και το
φως ουκ εχειν το παρα Θεου, τουτεστι, τον δια του Πνευματος φωτισμον. επιτηρησαι
δε παλιν ακολουθον τι αν βουλοιτο δηλουν το ως εν παραδρομηι τον τυφλον
επεσκεφθαι παρα Χριστου. και μοι παλιν επεισι νοειν, οτι κυριως μεν ουχι τοις
εθνεσιν επεδημησεν ο Χριστος, δια μονον δε τον Ἰσραηλ, καθα και αυτος που φησιν
"Ουκ "απεσταλην ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου "̓Ισραηλ·" κατωρθωθη
δε τοις εθνεσιν η αναβλεψις ως εν παροδωι Χριστου μεθορμισαντος επ' αυτα τον
ελεον, δια την του Ἰσραηλ απειθειαν. και τουτο ην αρα το δια Μωυσεως και παλιν
προαιδομενον "Ἐγω παραζηλωσω αυτους επ' ουκ "εθνει, επ' εθνει ασυνετωι
παροργιω αυτους." εθνος μεν γαρ ασυνετον ην το δουλευον τηι κτισει παρα τον
κτισαντα, και κτηνων αλογων δικην εις πασαν απλως αμαθιαν καταβοσκο μενον,
και μονοις προσανεχον τοις επι της γης. επειδη δε παρωργισεν ο Ἰσραηλ ο σοφος δια
τον νομον, και συνετος δια το προφητας εχειν, αντιπαρωργισθη παρα του Θεου
προσληφθεντων εις τον εκεινοις πρεποντα τοπον των ασυ νετων το πριν, οις δια της
 
 

341

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστεως και "σοφια γεγονεν ο "Χριστος και αγιασμος και απολυτρωσις," κατα το
γεγραμ μενον, δηλον δε οτι και φως και αναβλεψις.
2.136 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι ουκ εκ προγενεστερων της ψυχης αμαρτηματων τα
σωματικα τισιν επισυμβαινει παθη, αλλ' ουδε αμαρτιας πατερων επαγει τισιν ο Θεος,
τους ουδεν ημαρτηκοτας κολαζων, αλλα δικαιον εφ' απασιν εκφερει το κριμα. Και
ηρωτησαν αυτον οι μαθηται αυτου λεγοντες Ῥαββι, τις ημαρτεν, ουτος η οι γονεις
αυτου, ινα τυφλος γεννηθηι; απεκριθη ο Ἰησους Ουτε ουτος ημαρτεν ουτε οι γονεις
αυτου, αλλ' ινα φανερωθηι τα εργα του Θεου εν αυτωι. ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΣ μεν και λιαν
επιεικως οι σοφωτατοι μαθηται, μαλλον δε ουκ αθεει προς το βουλεσθαι ταυτα
μαθειν παρωρμηθησαν, και φιλοπευστουσι χρησιμως ουχ εαυτοις τοσουτον, οσον
ημιν την εντευθεν ονησιν εξαρτυ οντες· ωφελουμεθα γαρ ου μετριως, παρα του
παντα ειδοτος και την εν τουτοις αληθη δοξαν ακροωμενοι, και προς του τοις ετι
βδελυριας εξιτηλων δογματων αποκρουομενοι, α μη παρα μονοις ην Ἰουδαιοις,
αλλα και ηδη τινες και των επι γνωσει της θεοπνευστου γραφης αφορητως
εξωφρυωμενων, και δοκουντων τελειν εις Χριστιανους, απετολμησαν ειπειν, ως
εστιν αληθες, ταις ιδιαις μαλλον ευρεσιλογιαις ηδομενοι, και των ιδιων ηττωμενοι
θεληματων, και πλανην Ἑλληνικην τοις της Ἐκκλησιας αναφυρειν δογμασιν ου
καταδεισαντες. 2.137 Ἰουδαιοι μεν γαρ οι ταλανες ως προγονικων ασεβηματων
πραττομενοι δικας, η και αλογωτατα τας των πατερων αμαρτιας επιῤριπτουντος
αυτοις του Θεου, και διεγογγυζον ου μικρως, και κατεγελων ως αδικωτατου
κριματος, και δη και εφασκον ως εν ειδει παραβολης "Οι πατερες εφαγον "ομφακα,
και οι οδοντες των τεκνων εγομφιασαν." ουτοι δε παλιν γειτονα τε και συγγενη
νοσουντες απαιδευσιαν τοις αρτιως ημιν κατωνομασμενοις προ της των σωματων
κατασκευης προυπαρχειν μεν και προυφεσταναι τας των ανθρωπων ψυχας
διατεινονται, καταφοιτωσας δε προθυ μως εις το πλημμελειν και προ των σωματων,
το τηνικαδε συνδεισθαι τουτοις αυτας, ως εν ταξει κολασεως το εν σαρκι γενεσθαι
δεχομενας. αλλ' ενι και συντομωι λογωι τας παρ' αμφοιν ασυνεσιας ελυσεν ο Χριστος,
μητε τον τυφλον ημαρτηκεναι, μητε μην τους τεκοντας αυτον διισ χυρισαμενος,
ανατρεπει μεν Ἰουδαιων το δογμα, ουκ απο τινος πλημμελειας τυφλον γεγεννησθαι
τον ανθρωπον ειπων, ουτε εξ οικειας, ουτε προγονικης, αλλ' ουδε πατρος η μητρος·
καταστρεφει δε παλιν της των ετερων αβελ τηριας τους υθλους, οι και προ σωματος
αμαρτειν λεγουσι τας ψυχας. Ἐρει γαρ τις αυτοις και μαλα εικοτως Πως ειπε μοι
φησιν ο Χριστος, μητε τον τυφλον αμαρτησαι μητε τους γονεις αυτου; καιτοι
καθαρους αμαρτιας ουκ αν δοιημεν ολως υπαρχειν αυτους. ανθρωπους γαρ οντας
εικος δηπου παντως, μαλλον δε ην αναγκαιον, περιπιπτειν και πται σμασι. ποιον ουν
αρα καιρον οριζει Χριστος, καθ' ον αληθης ημιν ο παρ' αυτου λογος οφθησεται, ως
ουτε ημαρτεν αυτος ουτε μην οι γονεις αυτου; αλλ' εστι δηλον οτι τον 2.138 προ της
γενεσεως λεγει, καθ' ον ουκ οντες ολως ουδε ημαρτανον. Περι μεν ουν των
τοιουτων, και οτι ληρουντων εστι και παραπαιοντων εστιν αληθως το λογιζεσθαι
προ σωματων αμαρτησαι ψυχας, σεσωματωσθαι τε δια τουτο, και εις τονδε τον
περιγειον αφικεσθαι χωρον, μακρος ημιν γεγονε λογος εν αρχηι του ευαγγελιου
προκειμενου εις εξηγησιν και θεωριαν ημιν "Ἦν το φως το αληθινον, ο φωτιζει
παντα "ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον," και παρελκον αν ειη και περι τουτων
ημας και εισαυθις διαλαβειν. ποθεν δε Ἰου δαιοις εις τουτο δοξης και υπονοιας
ελθειν συμβεβηκεν, αναγ καιον τε ειπειν, και επιδειξαι σαφως οτι την θειαν ουκ
ισχυσαν τες νοησαι φωνην, λογισμου του πρεποντος απεσφαλησαν. Ἐσκηνοπηγειτο
ποτε κατα την ερημον ο Ἰσραηλ, εκαλει δε τον ιεροφαντην Μωυσεα ο Θεος εν τωι
ορει Σιναι· αλλ' ως ην εκεισε μετα του Θεου παρατεινων εις ημερας τεσσαρα κοντα
 
 

342

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον αριθμον, μελλητης ειναι τοις παρα τοις δημοις εδοκει, οι και μονου τοτε
κατεξανισταντο του Ἀαρων, και προς τας εν Αιγυπτωι ψευδολατρειας εξ ολιγωριας
κατα συρομενοι κατεβοων λεγοντες "Ποιησον ημιν θεους οι "προπορευσονται ημων·
ο γαρ Μωυσης ουτος ο ανθρωπος "ος εξηγαγεν ημας εκ γης Αιγυπτου, ουκ οιδαμεν τι
γε "γονεν αυτωι." ειτα τι το εντευθεν, οιμαι δειν επιδρομαδην ειπειν.
"εμοσχοποιησαν" κατα το γεγραμμενον, και ωργι ζετο δικαιως επι τουτωι Θεος· ειτα
και ολην εισαπαξ ανα λωσειν επηπειλει την Συναγωγην. προσεπιπτεν ο Μωυσης, και
συγγνωμην εξηιτει δια μακρας προσευχης· επενευσε προς την αφεσιν ο παντων
∆ημιουργος, και κολασειν μεν ουκ ετι τον λαον, πλην ου συναναβησεσθαι προς την
γην της επαγγελιας αυτωι διετεινετο, συνεκπεμψειν δε μαλλον αυτοις ωσπερ εν
ταξει καθηγητου τον ιδιον αγγελον. 2.139 εδυσχεραινε προς τουτο Μωυσης, και δια
το μη βουλεσθαι συναναβαινειν τωι λαωι τον Θεον, κατεστοχαζετο πως καλως γε
σφοδρα νοων οτι τελειαν ουπω καταληξιν εχει τα της θειας οργης, εδειτο δε και
παλιν εκτενως συμβαδιζειν αυτοις τον ∆εσποτην, ουκ αρκεσειν τοις εξ Ἰσραηλ την
αγγελου μονην χειραγωγιαν ειδως, η ταχα και δεδιως του λαου την ασθενειαν, δια
τε τουτο την των αγιων αγγελων μισοπονη ριαν παραιτουμενος, τον δε αγαθον και
φιλανθρωπον, και τον ολων παμβασιλεα και Κυριον συνειναι μαλλον τοις
ετοιμοτερον πταιουσι παρακαλων. ᾔδει γαρ ουχ απαξ αυτοις, αλλα και πολλακις
συγγνωσομενον, και τον εφ' οις αν πλημμελωσιν ελεον επιδωσοντα. επενευετο δε
και προς τουτο Θεος· ειτα σημειον εζητει παρ' αυτου προς πληρο φοριαν εναργη και
αποδειξιν του δεδοσθαι την συγγνωμην ολοσχερως τωι ιδειν αυτον· "Ει γαρ ευρηκα,
φησι, χαριν "παρα σοι, εμφανισον μοι σεαυτον γνωστως ιδω σε, οπως "αν ω ευρηκως
χαριν εναντιον σου, και ινα γνω οτι ο λαος "σου το εθνος τουτο το μεγα." ενηργει
και τουτο Θεος, ως ην εφικτον, πληροφορων εις απαντα τον θεραπευτην τον
οικειον, οτι και παρηκε τωι λαωι την αμαρτιαν, και οτι συναναβησεται προς την γην
της επαγγελιας αυτωι. ειτα ταις επαγγελιαις ωσπερ τινα κορωνιδα δια το λειπον επιτι
θεις, ετερας αυτωι δυο πλακας αναλαξευσαι προσταττει, συντριβεισων δηλονοτι των
εν αρχηι, προς το και εισαυθις αυτωι καταγραψαι τον νομον, ημεροτητος καν τουτωι
της επ' αυτοις ου μετριαν ποιουμενος την αποδειξιν. επειδη δε και προς τουτο
γεγονεν ευτρεπης ο Μωυσης "Κατεβη Κυριος "εν νεφεληι, καθα γεγραπται, και
παρεστη αυτωι εκει, και 2.140 "εκαλεσε τωι ονοματι Κυριου. και παρηλθε Κυριος προ
"προσωπου αυτου, και εκαλεσε Κυριος ο Θεος οικτιρμων "και ελεημων, μακροθυμος
και πολυελεος και αληθινος, και "δικαιοσυνην διατηρων, και ποιων ελεος εις
χιλιαδας, "αφαιρων ανομιας και αδικιας και αμαρτιας, και ου καθαριει "τον ενοχον,
επαγων αμαρτιας πατερων επι τεκνα και επι "τεκνα τεκνων επι τριτην και τεταρτην
γενεαν." αλλ' ιδου δη σαφως· ερω γαρ αυθις αναλαβων το εν αρχηι ζητουμενον·
θεοπρεπη την ημεροτητα και ασυγκριτον τινα την φιλαν θρωπιαν εχειν εαυτον
διισχυριζεται Θεος. αυτου γαρ και ουχ ετερου τινος τον λογον ειναι φαμεν, και ου
καθαπερ οιονται τινες του πανσοφου Μωυσεως τας χαριστηριους αναπεμποντος
υπερ του λαου προσευχας. οτι γαρ αυτος εστιν ο παντων ∆εσποτης περι εαυτου
ταυτα λεγων, ουχ ετερος ημιν, αλλ' αυτος ο μακαριος μαρτυρησει Μωυσης διδασκων
εν βιβλιωι των αριθμων, οτε παλιν προσκεκρουκεν εξ ακαιρου δειλιας ο Ἰσραηλ,
κακυνοντων τινων της επαγγε λιας την γην, οι και ταυτην κατασκεψομενοι δια
προσ ταγματος Κυριου παρα Μωυσεως επεμποντο. οι γαρ επειπερ εκ της των
αλλοφυλων ανεκομιζοντο γης, ηκοντο τε αυθις ως τον λαον, πικρους μεν περι αυτης
εξεπτυον λογους, γην δε ειναι λεγων αγριαν ουτω και απηνη ως κατεσθιειν
δυνασθαι τους οικουντας αυτην, εις τοσαυτην δυσφημιαν τους ακροωμενους
εκαλουν, ως διαβροχον μεν εχειν δακρυων την παρειαν, οι πονοι δε ηδη και εν
Αιγυπτωι βουλεσθαι. "∆ωμεν γαρ, εφασκον, αρχηγους, και πορευθωμεν εις
 
 

343

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"Αιγυπτον·" αναλωσειν δε αυτους απειλουντος Θεου, παλιν εδειτο Μωυσης, και της
δοθεισης επαγγελιας αυτωι μονον ουχι και εις αναμνησιν αγων τον Θεον προεισι
βοων "Και 2.141 "νυν υψωθητω ισχυς σου Κυριε, ον τροπον ειπας λεγων "Κυριος και
μακροθυμος και πολυελεος και αληθινος, "αφαιρων ανομιας και αδικιας και
αμαρτιας· και καθαρισμωι "ου καθαριει τον ενοχον, αποδιδους αμαρτιας πατερων επι
"τεκνα εως τριτης και τεταρτης γενεας· αφες την αμαρτιαν "τωι λαωι τουτωι κατα το
μεγα ελεος σου, καθαπερ ιλεως "αυτοις εγενου απο Αιγυπτου εως του νυν."
δεδεικται τοινυν ως αυτος εαυτωι το φιλανθρωπον επιμαρτυρει και το ακρως
ανεξικακον ο επι παντων Θεος. πρεπον δ' αν ειη λοιπον την αιτιαν του πεπλανησθαι
τους Ἰουδαιους ειπειν, και μνησικακον τινα και βαρυμηνιν υπαρχειν τον αγαθον
ημων οιεσθαι Θεον. Ἀλλ' οιμαι γεμην των θειων λογιων ουδαμοθεν εχειν αυτους
επιδραξασθαι, η και δυνασθαι κατηγορειν ως ουκ αριστα γεγονοτων, αλλ'
εκβεβηκοτων πολυ τον του δικαιου θεσμον, μοναις δε ταις σφων αυτων και τουτο
παθειν αμαθιαις αυτους, ως νομισαι κατα αληθειαν αμαρτιας επα γεσθαι των
γεγεννηκοτων επι τεκνα, και μακραν ουτω της θειας οργης γινεσθαι την παρατασιν,
ως μεχρι τριτης και τεταρτης αφικνεισθαι γενεας, υπερ ων ετεροι κατηγορηνται τους
ουδεν ημαρτηκοτας αδικως κολαζουσαν. πως γαρ ουκ εδει μαλλον, ειπερ τινες ησαν
σοφοι, διενθυμεισθαι πρε ποντως, ως ουκ αν η της δικαιοσυνης πηγη και των παρ'
ημιν ηθων δρασεται τα αισχιονα; ανθρωποι μεν γαρ τοις παρανομειν ειωθοσι τας εκ
των νομων επιῤριπτουσι ποινας, ουδεν το παραπαν τοις εξ αυτων γεγονοσιν
επιφεροντες, ει μη αρα τι συνυπαιτιοι και κοινωνοι των πταισματων αλι σκοιντο· ο
δε και ημιν τους εφ' απασι τοις δικαιοις διορισα 2.142 μενος νομους, πως αν αλοιη
τιμων των και παρ' ημιν αυτοις ου μετριως κατεγνωσμενων; ειτα κακεινο προς
τουτωι δια σκεπτεον. μυριους μεν γαρ δια Μωυσεως εχρησμυδησε νομους, και
πολλαχως διατεταχε κολαζεσθαι τους ανοσιοις συζωντας τροποις· αλλ' ουδαμου
προσταττων οραται συγ κινδυνευειν τοις αμαρτανουσι χρηναι τους εξ αυτων. κατα
γαρ των αλοντων η δικη, και τοις υποπιπτουσι τωι νομωι το μονοις κολαζεσθαι
πρεπειν ωρισατο. δυσσεβες ουν αρα το νοειν Ἰουδαικως, σοφον δε δει παντως το και
της θειας καταστοχαζεσθαι γνωμης, και πανταχοσε τηρειν τα τηι παντων βασιλιδι
πρεποντα φυσει. εννοωμεν τοινυν ποι ουντες ορθως, ως ουκ αν ο των ολων Θεος
την ενουσαν αυτωι γαληνοτητα προτιθεις ωσπερ εις μεσον, και επ' ακρατωι τηι
φιλανθρωπιαι θαυμαζεσθαι θελων, δια τε τουτο βοων "Κυριος "μακροθυμος και
πολυελεος και αληθινος, αφαιρων ανομιας "και αμαρτιας," ουτω μνησικακος
ηβουληθη γνωριζεσθαι, ως και εις τεταρτην παραπλουν γενεαν την οργην. πως γαρ
ετι μακροθυμος και πολυελεος, η πως ανομιας και αμαρτιας αφαιρων, ο μηδε μεχρι
της του πταιοντος κεφαλης τα της δικης συμμετρειν ανεχομενος, αλλ' εκτεινων
επεκεινα τριτης γενεας, και σκηπτου τινος δικην και τοις αθυοις επιπηδων; ουκουν
απιθανον κομιδηι, και της εσχατης ευηθειας ου μακραν, εν ταυτωι και φιλανθρωπιαν
και ημεροτητα και μακραν ουτω και αλογωτατην οργην εαυτωι προσειναι μαρτυρειν
οιεσθαι τον Θεον. Ειτα τι προς τουτοις ετερον οι νοουντες Ἰουδαικως, ουδε ειδεναι
δωσουσι τον Θεον τον εκαστωι των πραγματων πρε 2.143 ποντα καιρον. ει γαρ
επαγγελλεται το μακροθυμειν, και το κατατιθεσθαι λιαν ευκολως προσαπτων
ευρισκεται, του δη και χαριν οραται προστεθεικως "Ἐπαγων αμαρτιας πατερων "επι
τεκνα εως τριτης και τεταρτης γενεας;" τουτι γαρ ην ετερον του δρωντος ουδεν, η
καταπτοειν εθελοντος τους εκδε χομενους παρ' αυτου των διεπταισμενων την
αφεσιν, ως ουδαμοθεν αυτοις υπαρξει το εν ελπισιν, ειπερ ουτως εστι μνησικακος
και μακρος εις οργην ο επ' αυτοις εικοτως λελυπημενος. τι δε ειπε μοι και αυτος
ημιν ο ιεροφαντης Μωυσης; αρ' ουχι ποιησας οραται πραγμα παραλογωτατον, ει
προσκεκρουκοτος του Ἰσραηλ και κολαζεσθαι μελλοντος, προσεισι μεν παρακαλων,
 
 

344

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμνηστιαν δε την παρα Θεου και φιλανθρωπιαν αιτων ουκ ευκαιρως φησι προς Θεον
Ὅτι πεφυκας ειναι τοιουτος ως αποδιδοναι πατερων αμαρτιας επι τεκνα τεκνων.
τουτο γαρ ην παραθηγοντος μαλλον εις οργην, η καλουντος εις ελεον, και
μνησικακιαν εξαιτουντος μαλλον η μακροθυμιαν. αλλ' οιμαι δυσωπειν εδοκει και
δια τουτων αυτον, και μονονουχι προς υπομνησιν αγειν ων αυτος εφθεγξατο, οτε
της ενουσης αυτωι χρηστοτητος εποι ειτο την αναῤρησιν. οπως γαρ αυτος εστι
μακροθυμος και πολυελεος, και οτι πεφυκεν αμαρτιας και ανομιας αφαιρειν, εν
τουτοις ευ μαλα διαγνωσθησεται, εν οις μαλιστα δοκει τις ειναι πικρος. Τινα τοινυν
προσηκε νοησαι τροπον τα ειρημενα παρα Θεου, λοιπον οιμαι πρεπειν ειπειν.
"Κυριος, φησι, μακρο "θυμος και πολυελεος, αφαιρων ανομιας και αμαρτιας·" ειτα
το τουτων κειμενον εφεξης ως εν ερωτησει μεθ' υπο στιγμης αναγνωσομεθα "Και
καθαρισμωι ου καθαριει τον "ενοχον;" ινα τι τοιουτον εννοησηις Ὁ μακροθυμος φησι
2.144 και πολυελεος Θεος, ο αφαιρων ανομιας και αμαρτιας, ουκ αν καθαρισαι
καθαρισμωι τον ενοχον; αλλ' εστιν ουκ αμφι βολον· καθαριει γαρ παντως· επει πως
εστι μακροθυμος και πολυελεος, πως δε ολως αφαιρων αμαρτιας, ει μη καθαριζει
τον ενοχον; προς δε γε τουτο της ενουσης παλιν αυτωι μακροθυμιας τε και
ανεξικακιας εις αποδειξιν αποφερει, και οτι τας των πατερων αμαρτιας επιθησει
τεκνοις εως τριτης και τεταρτης γενεας, ουχ υπερ πατρος κολαζων υιον· μη τουτο
νομισηις· αλλ' ουδε εκγονωι τωι μακραν, καθαπερ τι φορτιον επιῤριπτων των
προγονων τα πταισματα, σημαινων δε τι τοιουτον. γεγονε τις τυχον ανηρ
παρανομος, και μοχθηριας απασης αναμεστον εχων την διανοιαν· και κολαζεσθαι
μεν υπερθεσεως απασης διχα τον ουτω διαζην ηιρημενον εχρην, διεκαρτερησε δ' ουν
ομως ανεξικακως ο Θεος, ουκ επενεγκων αυτωι την αυτωι χρεω στουμενην οργην.
ειτα τουτωι γεγονεν υιος ταις του πατρος δυσσεβειαις αμιλλωμενος, και παρατρεχων
εν κακιαι τον φυσαντα· και εμακροθυμησε και επι τουτωι Θεος· αλλα και εκ τουτου
γεγονε τριτος, η και εκ του τριτου τεταρτος κατ' ουδενα τροπον οσον εις κακιας
ειδος των πατερων ηττωμενος, ισοῤροπον δε ταις εκεινων επιτηδευσας την
δυσσεβειαν. επαγει λοιπον ο Θεος την ανωθεν και απ' αρχης ολωι τωι γενει
χρεωστουμενην οργην, ανεξικακησας διαρκως, μαλλον δε και ηπερ εχρην. το γαρ
υπερθεσθαι την τιμωριαν και μεχρι τεταρτης γενεας, πως ουκ αν γενοιτο
θεοπρεπους οντως ημεροτητος εγκωμιον; οτι γαρ ουχ υιον υπερ πατρος, αλλ' ουδε
πατερα κολαζειν οιδεν υπερ υιου, χαλεπον ουδεν εκμαθειν και εξ ων εφη σαφως δια
φωνης Ἰεζεκιηλ του προφητου προς αυτους Ἰουδαιους, επ' αυτωι δη 2.145 τουτωι
διαγογγυζοντας και λεγοντας Οι πατερες εφαγον ομ 2.145 φακα, και οι οδοντες των
τεκνων εγομφιασαν. "Και εγενετο," φησι, "λογος Κυριου προς με λεγων Υιε
ανθρωπου, τις υμιν "η παραβολη αυτη εν τωι Ἰσραηλ, λεγοντες Οι πατερες "εφαγον
ομφακα, και οι οδοντες των τεκνων εγομφιασαν; "ζω εγω, λεγει Κυριος, εαν γενηται
η παραβολη αυτη ετι "λεγομενη εν τωι Ἰσραηλ· οτι πασαι αι ψυχαι εμαι εισιν, ον
"τροπον η ψυχη του πατρος ουτω και η ψυχη του υιου, εμαι "εισιν· η ψυχη η
αμαρτανουσα αυτη αποθανειται. ο δε υιος "ου ληψεται την αδικιαν του πατρος, ουδε
ο πατηρ ληψεται "την αδικιαν του υιου αυτου· εκαστος εν τηι αδικιαι αυτου, ηι
"ημαρτεν, αποθανειται εν αυτηι." αλλ' οιμαι ληρειν ουδενα τοσουτον ως νομισαι τα
καλλιστα μεν ουκ εν αρχηι νομο θετησαι Θεον, μεταβεβουλευσθαι δε πως και
μετεσκεφθαι το αμεινον, και ως ενα των καθ' ημας υστεροβουλησαντα μολις
επινομοθετειν δεδυνησθαι τα πρεπωδεστερα. ει μεν γαρ επαινουμεν εκεινα, των
δευτερων δηλονοτι δια τουτου κατηγορησομεν, ει δε τοις δευτεροις αποψηφιουμεθα
το νικαν, παντως δηπου των ηττωμενων καταγνωσομεθα. εαυτωι τοιγαρουν
νομοθετησει ταναντια Θεος, και διημαρτηκε καθαπερ ημεις του δεοντος, ποτε μεν
εκεινα, ποτε δε ταυτα θεσμοθετων. αλλ' οιμαι πας τις ερει ταις μεν ειρημεναις
 
 

345

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατοπιαις κατ' ουδενα δυνασθαι τροπον την θειαν υποκεισθαι φυσιν, αλλ' ουδ' αν
αφαμαρτησαι ποτε του δεοντος. Ἀποδειξιν ουν αρα της ασυγκριτου φιλοτιμιας
αυτου το ειρημενον εισφερει, τουτεστιν, αποδιδους αμαρτιας πατερων επι τεκνα εως
τριτης και τεταρτης γενεας. οτι γαρ εθος τωι φιλανθρωπωι Θεωι μη παραχρημα
κολαζειν τους πλημμελη σαντας, αναδυεσθαι δε μαλλον και εις χρονους ανατιθεναι
μακρους τας τιμωριας, αυτου λεγοντος συνησεις "Και τον 2.146 "θυμον μου επλησα
και επεσχον, και ου συνετελεσα αυτους." ετερωθι δε παλιν "Ουπω γαρ
αναπεπληρωνται αι αμαρτιαι "των Ἀμοῤραιων εως του νυν." οραις οπως επλησε μεν
τον θυμον, εδρων γαρ ηδη τινες πληρεστατου λοιπον αξια θυμου, διεκαρτερει δε ως
Θεος, και το συντελειαν τοις λυπουσιν επενεγκειν ανεβαλλετο. αλλ' ινα σοι, και
καθαπερ εν πινακι, την των ειρημενων ανατυπουντες αποδειξιν, και δι' αυτων ηδη
πληροφορησωμεν των πραγματων, οτι της του Θεου φιλανθρωπιας εγκωμιον εστι
το ειρημενον, παροισω τι των εν τοις ιεροις κειμενων γραμμασι, και εξ αυτης
αποδειξαι πειρασομαι της θειας γραφης, επενεχθεισας αμαρτιας πατε ρων επι τεκνα
επι τριτην και τεταρτην γενεαν ουκ αδικως, αλλα δικαιως, και τοις τουτο παθουσι
κεχρεωστημενως. γενησεται δε ο λογος δια το μηκος της ιστοριας εν παρα δρομηι.
Ουκουν, ως εν τωι τριτωι βιβλιωι των βασιλειων ανεγνω μεν, βεβασιλευκεν επι τον
Ἰσραηλ μεθ' ετερους ο Ἀχααβ, ος αμπελωνος κατ' ουδενα τροπον αυτωι προσηκοντος
εις αδικωτατην εμπεσων επιθυμιαν, αναιρει τον δεσποτην, φημι δε τον Ναβουθαι. ει
γαρ και μη τουτο γενεσθαι προστεταχεν αυτος, αλλ' επι ταις της γυναικος
δυστροπιαις ουκ εδυ σφορει. ηγανακτει Θεος επι τουτοις αναγκαιως, ειτα φησι προς
αυτον δια του προφητου Ἡλιου "Ταδε λεγει Κυριος "̔Ως συ εφονευσας και
εκληρονομησας, δια τουτο ταδε "λεγει Κυριος Ἐν τωι τοπωι ου ελειξαν αι υες και οι
κυνες "το αιμα Ναβουθαι, εκει λειξουσιν οι κυνες το αιμα σου "και αι πορναι
λουσονται εν τωι αιματι σου·" και παλιν ευθυς "Ταδε λεγει Κυριος Ἰδου επαγω επι σε
κακα, και "εκκαυσω οπισω σου και εξολοθρευσω του Ἀχααβ ου 2.147 "ρουντα προς
τοιχον και συνεχομενον και καταλελειμμενον "εν Ἰσραηλ, και δωσω τον οικον σου
ως τον οικον Ἱεροβοαμ" υιου Ναβατ και ως τον οικον Βαασσα υιου Ἀχααβ, "περι των
παροργισματων ων παρωργισας και εξημαρτες "τωι Ἰσραηλ. και τηι Ἰεζαβελ ελαλησε
λεγων Οι κυνες "φαγονται αυτην εν τωι προτειχισματι του Ἰσραηλ, και τον
"τεθνηκοτα του Ἀχααβ εν τηι πολει φαγονται οι κυνες, και "τον τεθνηκοτα εν τωι
πεδιωι φαγονται τα ορνεα του "ουρανου." ταυτα δε δρασειν απαντα και
αναμφιλογως εποισειν διαπειλησαντος του παντων ∆εσποτου, διεῤρηξε μεν το
αμφιον ο Ἀχααβ, εισελθων δε εις τον οικον αυτου, καθα γεγραπται, κατενυγη, και
δακρυων μεν κατετηκετο πικρως, σακκωι δε διεζωσατο την οσφυν. επειδη δε εν
τουτοις αυτον γεγονοτα κατηλεει Θεος, κολοβουν αρχεται την οργην, και χαλινον
ωσπερ επιτιθεις τωι παραχρημα θυμωι, τωι προφητηι φησιν "Ἑωρακας ως κατενυγη
Ἀχααβ "απο προσωπου μου; ουκ επαξω ταυτα εν ταις ημεραις "αυτου, αλλ' εν ταις
ημεραις του υιου αυτου επαξω την "κακιαν." αρα ουν επι τινος ταυτα πεπληρωνται,
πως ουχι δικαιον κατιδειν; ουκουν γεγονε μεν εξ Ἀχααβ Ὀζιας, ος "εποιησε, φησι, το
πονηρον εναντιον Κυριου, και επορευθη "εν οδωι του πατρος αυτου Ἀχααβ και εν
οδωι Ἰεζαβελ της "μητρος αυτου." αλλα και εξ Ὀζιου γεγονε, φησιν, Ἰωραμ, περι ου
παλιν γεγραπται οτι επορευθη "εν ταις αμαρτιαις "οικου Ἱεροβοαμ." αλλα και εξ
Ἰωραμ βεβασιλευκε τριτος Ὀχοζιας, περι ου παλιν φησιν ο της ιστοριας λογος οτι
"εποιησε το πονηρον ενωπιον Κυριου καθως ο οικος "̓Αχααβ." επειδη δε ηδη παρην ο
καιρος του κολαζεσθαι δειν τον οικον Ἀχααβ, μεχρι και τεταρτων εγγονων της 2.148
κατα Θεου δυσσεβειας ου καταληξαντα, κεχρισται λοιπον επι τον Ἰσραηλ εις βασιλεα
Ἰωσαφατ υιος Ναμεσι, ος αναιρει μεν τον Ὀχοζιαν, και συν εκεινωι την Ἰεζαβελ,
αναιρει δε τωι Ἀχααβ και ετερους υιους εβδομηκοντα, την θειαν ωσπερ διεξαγων εις
 
 

346

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περας οργην, ως και τιμης και χαριτος επι τουτωι τυχειν. τι γαρ φησι προς αυτον ο
Θεος; "̓Ανθ' ων ηγαθυνας ποιησαι το ευθες εν οφθαλμοις μου, "και παντα οσα εν τηι
καρδιαι μου εποιησας τωι οικωι "̓Αχααβ, υιοι τεταρτοι καθησονται σοι επι του θρονου
σου." οραις ουν οπως τους μεν πονηρους εκ πονηρων εν τεταρτηι μολις εκολασε
γενεαι, τωι δε τιμησαντι και μεχρι τεταρτης γενεας εκτεινει τον ελεον. παυσαι τοινυν
Ἰουδαιε της του Θεου δικαιοσυνης κατηγορων· εις εγκωμιου γαρ ταξιν παρ' ημιν
δεχθησεται το Ἀποδιδους αμαρτιας πατερων επι τεκνα επι τριτην και τεταρτην
γενεαν. Ἀλλ' ινα φανερωθηι τα εργα του Θεου εν αυτωι. ∆υσεξηγητον μεν πως εσται
και αποριας εισω πολλης το προκειμενον, και ην μεν ισως ουκ αμαθες και
παρατρεχειν αυτο, και δια το σφοδρα δυσεφικτον εαν. αλλ' ινα μη λελυμενων
δογματων Ἰουδαικων, ετερον τι συγγενες εκει νοις καθαπερ "τις ριζα πικριας ανω
φυουσα ενοχληι," κατα την του Παυλου φωνην· εικος γαρ υποτοπησαι τινας δια
τουτο προς παθη τα των ανθρωπων καλεισθαι σωματα, ινα εν αυτοις φανερωθηι τα
εργα του Θεου· χρησιμως ως γε μοι φαινεται και προς τουτο ειπειν ολιγα αττα προς
το και εντευθεν αποκρουσασθαι βλαβη, και τοις εξ απατης λο γισμοις μηδεμιαν εχειν
επιτρεψαι παρεισδυσιν. οτι μεν ουν ουτε τας γονεων αμαρτιας επαγει τεκνοις Θεος ει
της εκεινων δυστροπιας ειεν αμετοχα, και οτι προς τουτοις ουκ 2.149 εκ
προγενεστερων της ψυχης αμαρτηματων η σωματωσις, απεδειξαμεν. ανειλε γαρ
παραδοξως αποφησας αμφω Χριστος, ατε δη και τα παντα γινωσκων ως Θεος,
μαλλον δε αυτος υπαρχων των καθ' ημας πραγματων ταμιας, και των εκαστωι
πρεποντων, ητοι χρεωστουμενων, διανομευς. εν μεν γαρ τωι μη αμαρτησαι λεγειν
τον τυφλον, μητε μην δια τουτο την τυφλωσιν υπομειναι, το προγενεστεροις του
σωματος πλημμελημασιν υπαιτιον ειναι νομιζειν την του ανθρωπου ψυχην,
αποφαινει μωρον· εν δε τωι μητε τους γονεις πλημμελησαι διαῤρηδην ειπειν, ινα
τυφλος ο εξ αυτων γεννηθηι, την ανοητον των Ἰουδαιων υπονοιαν αναιρει. διδαξας
τοιγαρουν οσον ην αναγκαιον ειδεναι τους μαθητας, δια την των αρτιως ημιν
ειρημενην δογματων ανατροπην, και τοσουτον αυτοις χαρισαμενος, οσον εδει τηι
ανθρωπου παραθεσθαι γνωσει, σιωπαι το λειπον, και ουκετι προστι θησιν εναργως
την αιτιαν του γεννηθηναι τυφλον τον επ' ουδενι προγενεστερωι κατηγορουμενον
πταισματι, μονηι τηι θειαι φυσει την εφ' απασι τοις τοιουτοις ειδησιν τε και
οικονομιαν ως εξαιρετον αναθεις. ευφυεστατα δε παλιν εφ' ετερον τι παρατρεπει
τον της αποκρισεως λογον, και φησιν Ἀλλ' ινα φανερωθηι τα εργα του Θεου εν αυτωι.
Ἆρ' ουν, ερει τις, δογματιζει και νυν ημιν ταυτα λεγων ο Κυριος, ως δια τουτο και
μονον τοις των ανθρωπων σωμασι του πασχειν επισυμβαινοντος, ινα φανερωθηι τα
εργα του Θεου εν αυτοις; αλλ' ου σφοδρα μοι δοκει, μαλλον δε απηχες παντελως το
ουτω διακεισθαι και φρονειν· ου γαρ δογμα τιζων, ωσπερ ουν οιησεται τις, τα
τοιαυτα φησιν. οτι μεν γαρ πληττεσθαι τισιν εξ αμαρτιων συμβεβηκε, γραμματων
πολλακις επυθομεθα των ιερων. ο μεν γαρ Παυλος επι στελλει σαφως προς τους
ανιπτοις ωσπερ ποσιν επι το 2.150 θειον αναττειν τολμωντας θυσιαστηριον, και
βεβηλωι τε και ανοσιαι χειρι της μυστικης ευλογιας επιθιγγανειν "∆ια τουτο "εν υμιν
πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι, και κοιμωνται "ικανοι. ει γαρ εαυτους εκρινομεν,
ουκ αν εκρινομεθα· "κρινομενοι δε υπο Κυριου παιδευομεθα, ινα μη συν τωι "κοσμωι
κατακριθωμεν." ωστε τοις αῤρωστησασι και τεθ νεωσιν εσθ' οτε δια θειας οργης
επενηνεκται το παθειν. αλλα και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, οτε τον
παρετον της μακρας απελυσε νοσου, και παραδοξως εδειξεν υγια "Ἴδε, φησιν, υγιης
γεγονας· μηκετι αμαρτανε, ινα μη "χειρον σοι γενηται." ως ενδεχομενου γαρ και
συμβαινοντος του και εν χειροσιν αυτον γενεσθαι δι' αμαρτιας, ει μη φυλαξαιτο,
διαφυγων απαξ και ανασεσωσμενος χαριτι τηι παρ' αυτου, τα τοιαυτα φησιν. αλλ'
ισως ταυτηι μεν ειρη σθαι καλως συγχωρησομεν· τοις δε εκ σπαργανων και εκ
 
 

347

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτων της γενεσεως χρονων πεπονθοσι τι των απευκτων, και τοις νοσημασι
συναποτεχθεισιν εκ μητρας, ποιον αν τις εφαρμοσαι λογον, ου ραιδιον συνιδειν.
προειναι μεν γαρ την ψυχην ου πιστευομεν, αλλ' ουδε προ σωματος αμαρτειν
οιησομεθα· πως γαρ αν και αμαρτοι το κεκλημενον ουπω προς γενεσιν; αμαρτιας δε
ουκ ουσης, αλλ' ουδε του παθους προηγησαμενου πταισματος, τινα λοιπον ερουμεν
του παθειν την προφασιν; αλλ' εστιν αθεατα παντελως ταις ημετεραις διανοιαις τα
πολυ λιαν υπερ ημας, και το περι τουτων ολως εθελησαι ζητειν συμβουλευσαιμ' αν
εγωγε παραιτεισθαι τοις σωφροσι, και προ γε παντων εμαυτωι. χρη γαρ διανοεισθαι
μαλλον α προστεταγμεθα, και βαθυτερα μεν μη εξεταζειν, χαλεπωτερα δε μη ζητειν,
μηδε ανορυττειν πειρασθαι ριψο κινδυνως τα εγκεκρυμμενα μονηι τηι θειαι και
αφραστωι βουληι, επιτρεπειν δε μαλλον ευσεβως ειδεναι μονωι Θεωι 2.151 τα αυτωι
πρεποντα και εξαιρετα, μετα του διακεισθαι και πιστευειν αληθως οτι δικαιοσυνης
απασης υπαρχων πηγη, ουκ αν τι δρασαι τυχον, η βουλευσαιτο εν τε τοις καθ' ημας,
και εν τοις κατα πασαν την αλλην κτισιν, ει μη οπερ αν αυτωι φαινοιτο πρεπον, και
των της αληθους ορθοτητος ουκ εξοιχεται λογων. Ουκουν επειπερ ημας τουτον
διακεισθαι τον τροπον ουκ απεικος, ου δογματικως ειρηκεναι φημι τον Κυριον το
Ἵνα φανερωθηι τα εργα του Θεου εν αυτωι· περισπωντα δε μαλλον εις ετεραν οδον
ωσπερ του ζητουμενου την αποκρισιν, και εκ των βαθυτερων η καθ' ημας
περιαγοντα προς τα πρεπωδε στερα· κατειθισται γαρ πως και τουτο αυτο. οτι δε
αληθης ο λογος, ακουε παλιν φιλοπευστουντων σφοδρα ποτε των αγιων μαθητων
τα περι της συντελειας του αιωνος, και ου μετριως εξακριβουν πειρωμενων τα περι
της δευτερας αυτου παρουσιας, και πολυ το ανθρωποις εοικος αναβαινοντων
μετρον, σαφεστερον αυτους των τοιουτων αφιστας ερωτη σεων "Ουχ υμων εστι το
γνωναι, φησι, χρονους η καιρους "ους ο Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι· αλλα
ληψεσθε "δυναμιν επελθοντος του Ἁγιου Πνευματος εφ' υμας, και "εσεσθε μου
μαρτυρες εν τε Ἱερουσαλημ και εν τηι Ἰουδαιαι "πασηι." ακουεις οπως ζητειν ημας
απερ ηκιστα χρην ουκ εφιησι παντελως, παρατρεπει δε μαλλον εφ' οπερ ην αναγ
καιον ελθειν· ουτω κανθαδε διειρηκως εναργως οπερ εδει μαθειν, αποσιωπαι το
λειπον, εαυτωι μονωι πρεπειν ειδως το εξεπιστασθαι τουτο. ινα δε μη παντελως
σιωπησας καλεσηι πως αυτους εις το και εισαυθις περι των αυτων αναπυνθα νεσθαι
φιλειν, ως εν απολογιας σχηματι, και ωσπερ τινα χρεωστουμενην ταις ερωτησεσιν
αμοιβην ευφυως διαπλατ των, φησιν Ἀλλ' ινα φανερωθηι τα εργα του Θεου εν αυτωι,
οπερ 2.152 εστιν ως εν ετερωι και απλουστερωι λογωι Ουκ εξ οικειων αμαρτηματων η
γονικων ο ανθρωπος απετεχθη τυφλος, επειδη δε απαξ τουτο παθειν συμβεβηκε,
δυνατον και εν αυτωι δοξαζεσθαι τον Θεον· οταν γαρ ενεργειαι τηι ανωθεν, του
παρενοχλουντος και επισκηψαντος αυτωι παθους ελευ θερος ευρεθηι, τις ου θαυμασει
τον ιατρον; τις δε του θερα πευσαντος ου κατοψεται την δυναμιν εν αυτωι; Ταυτην
οιμαι την διανοιαν εγκεισθαι τωι προκειμενωι, νοειν δε τοις συνετοις εξεστω τα
τελειοτερα· ει δε οτι πρεπει φιλονεικειν οιονται τινες, δια τε τουτο φασι τον τυφλον
γεγεννησθαι τον ανθρωπον, ινα Χριστος εν αυτωι δοξασθηι, παλιν ερουμεν αυτοις
Ἆρα ουν ω γενναιοι μονος ην εκεινος εν οληι τηι Ἰουδαιαι τυφλος εκ γενετης, κατα
τον της παρου σιας του Σωτηρος ημων καιρον, αλλος δε ουδεις το παραπαν; αλλ'
οιμαι και ουχ εκοντες ομολογησονται ως ην δε και που σφοδρα εικος ουκ
ευαριθμητον εν οληι τηι χωραι των τοιουτων ειναι την πληθυν. πως ουν εις ενα και
μονον, η και εις ετερους τον αριθμον βραχεις η επιδειξις, ητοι φιλοτιμια, γεγονε του
Χριστου; αλλ' οιμαι γε δη και το επι τουτοις ολως διατεινεσθαι περιττον. ουκουν ως
ευηθες κομιδηι παρω σαμενοι το εξ αρχης, ερουμεν ως αληθες, οτι τοσουτον ημιν
αποκαλυψας εν τοις ζητουμενοις οσον εδει μαθειν, απονευει προς ετερον λογον της
εν τουτοις ερευνης ευφυως υπεξαγων τον ιδιον μαθητην. Ἡμας δει εργαζεσθαι τα
 
 

348

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργα του πεμψαντος ημας εως ημερα εστιν· ερχεται νυξ, οτε ουδεις δυναται
εργαζεσθαι. Ἰδου δη λιαν εν τουτοις σαφως τε και επιεικως μονον ουχι και ετερον
υποπληττει τους μαθητας ως ετερον τι τραπομενους παρ' οπερ εχρην, και αμαξιτον
μεν αφεντας 2.153 την ευτριβη τε και βασιμον, οδον δε ωσπερ την κατ' ουδεν αυτοις
πρεπουσαν ιεναι θαρσησαντας. τι γαρ ζητειτε, φησιν, α σιωπασθαι καλον; τι δε το τωι
καιρωι πρεπον αφεντες, μανθανειν επειγεσθε τα υπερ ανθρωπου διανοιαν; ου της επι
τουτοις ερευνης, αλλ' εργου, φησι, και συντονου σπουδης ο καιρος· δειν γαρ οιμαι
μαλλον τα περι τουτων ανεντας φιλοπευστειν, εξανυσειν επειγεσθαι τα
προστεταγμενα παρα Θεου, και επειπερ ημας ανεδειξεν αποστολους, τα της απο
στολης εργα πληρουν. εαυτον δε τοις απεσταλμενοις συν αναπλεκων ο Κυριος, και
τοις οφειλουσιν εργαζεσθαι τιθησιν αριθμον, ουχι παντως ως μεθ' ημων, η ως εις εξ
ημων εξ αναγκης δουλοπρεπους τοις του προστεταχοτος θελημασιν υποκειμενος τα
τοιαυτα φησιν· αλλα συνηθες τι τωι λογωι και παρ' ημιν τετριμμενον σχημα
τετηρηκως. ειθισμεθα γαρ πως, επαν μαλιστα τα του πληττειν τους ακροωμενους ο
λογος μη υπαρχηι γυμνος, εαυτους εκεινοις συνδειν τε και συνεισφερειν, καθαπερ
ουν αμελει και ο σοφωτατος Παυλος Κορινθιοις προσλαλων, ως εφ' εαυτου τε και
Ἀπολλω, το τελευταιον επηνεγκεν "Ταυτα δε, αδελφοι, μετεσχηματισα "εις εμαυτον
και Ἀπολλω, ινα εν ημιν μαθητε το μη υπερ "α γεγραπται φρονειν." εως τοινυν
ημερα εστι, φησιν, εργα ζωμεθα τα εργα του πεμψαντος ημας· ηξει γαρ νυξ οτε
ουδεις εργασασθαι δυναται. και ημεραν μεν εν τουτοις τον της ενσωματου ζωης
ονομαζει καιρον· νυκτα δε γε τον εν θανατωι χρονον. επειδη γαρ ημερα τοις εργοις
μεν απενε μηθη, νυξ δε αργιαι και υπνωι, δια τουτο τον μεν της ζωης χρονον καθ' ον
εργαζεσθαι δει το αγαθον, ημεραν ειναι φασι, νυκτα δε τον εν τηι κοιμησει καιρον,
καθ' ον ουδεν εστιν εργασασθαι παντελως· "Ὁ γαρ αποθανων δεδικαι 2.154 "ωται
απο της αμαρτιας," κατα την του Παυλου φωνην, απο του μηδεν δυνασθαι δραν εξω
και του πλημμελειν ευρισκομενος. Οιδεν μεν ουν οιδεν η θεια γραφη και ημερας της
νοητης ετερον λογον, και νυκτα δε ουδεν ηττον παρα ταυτην ετεραν. αλλ' εν καιρωι
τωι πρεποντι των νοηματων εκαστον παρα δεχθεν, απλανη των ζητουμενων την
θεωριαν εκφαινει. το δε εφ' α μη προσηκε, και οτε μη δει περιελκειν πειρασθαι
βιαιως εις πνευματικην ερμηνειαν το ιστορικως ωφελουν, ουδεν ετερον εστιν, η
συγχειν απλως το απεριεργως λυσι τελουν, και το χρησιμον αυτοθεν εκ πολλης
σφοδρα της αμαθιας καταθολουν. Ὅταν ω εν τωι κοσμωι, φως ειμι του κοσμου. Ἆρα
γαρ ολως ουκ ειναι ποτε νομιουμεν εν τωι κοσμωι Χριστον, η αναληφθεντα προς
ουρανον μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν, ουκ ενδημειν ετι τοις εν τωιδε τωι βιωι
πιστευομεν; καιτοι Θεος υπαρχων αληθινος ουχ οπως ουρανους και τα επεκεινα του
στερεωματος μονον, αλλα και την καθ' ημας οικουμενην πληροι τε και περιεπει· και
ωσπερ εν τωιδε τωι κοσμωι μετα σαρκος ανθρωποις συνδιαιτωμενος των ουρανων ουκ
απελιμπανετο, ουτω διακεισομεθα φρονουντες ορθως, οτι καν εκ του κοσμου
γενηται δια την σαρκα, παρεσται παλιν ουδεν ηττον τοις εν αυτωι και επιστατησει
τοις ολοις η θεια τε και αῤρητος αυτου φυσις ουδενος αποδημουσα των οντων, η
απολιμπανομενη τινος, πανταχη δε τοις πασι παρουσα· και πληρουσα μεν τοδε το
συμπαν και το υπερ τουτο νοουμενον, χωρουμενη δε υπο μονης εαυτης. Τι ουν εστιν
ο φησιν εν τουτοις ο Κυριος ακολουθον 2.155 συνιδειν. ως εωλον ανατρεψας την
Ἰουδαιων υπονοιαν, και σαθροις εναφραινοντας αποδειξας δογμασι, συμβουλευσας
τε τοις εαυτου μαθηταις οτι πρεποι μαλλον αυτους εργα ζεσθαι φιλειν τα δοκουντα
Θεωι, και απομαθειν επειγεσθαι το ζητειν ολως το υπερτερουν, καταπτοησας δε πως
ως παρε λασει δρωντας ουδεν ο των εργων καιρος, ει μη πασαν ποιοιντο σπουδην εις
το θελειν ευδοκιμειν, ως εισιν εν τωιδε τωι κοσμωι μετα σαρκος, εαυτον εις εικονα
λαμβανει του πραγματος. ιδου γαρ καγω, φησι, το εμαυτωι πρεπον εργα ζομαι, και
 
 

349

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επειπερ αφιγμαι φωτισων τα εν ενδειαι φωτος, δει με και τοις του σωματος
οφθαλμοις, ει φωτος νοσοιεν την απευκτην ερημιαν, ενοικιζειν το φως, οταν
μαλιστα των πεπονθοτων προσιωσι τινες. Ἐκληψομεθα τοιγαρουν ιστορικωτερον,
και ως εν απλωι λογωι το ειρημενον· οτι γαρ εστι και φως νοητον ο Μονο γενης
καταφωτιζειν ειδως και δυναμενος, ου τα εν τωιδε τωι κοσμωι μονον, αλλα και την
αλλην απασαν υπερκοσμιον κτισιν, ουκ αμφιβολον· προς δε την των εν χερσι
θεωριαν την εκ των λαλουμενων διανοιαν συναρμοζοντες, ουκ απι θανον οιμαι τι
δρωντες αλωσομεθα. Ταυτα ειπων επτυσε χαμαι, και εποιησε πηλον εκ του
πτυσματος, και επεχρισεν αυτου τον πηλον επι τους οφθαλμους, και ειπεν αυτωι
Ὕπαγε νιψαι εις του Σιλωαμ την κολυμβηθραν, ο ερμη νευεται απεσταλμενος.
απηλθεν ουν και ενιψατο, και ηλθε βλεπων. Εις τυπον της των εθνων κλησεως την
επι τωιδε τωι τυφλωι θεραπειαν παραδεξαμενοι, παλιν ερουμεν ως εν βραχεσιν
ανακεφαλαιουμενοι του μυστηριου τον λογον. 2.156 πρωτον μεν οτι παρατρεχων,
και το παρα τοις Ἰουδαιοις αφεις ιερον, οραι τον τυφλον, ειτα τουτωι κακεινο
χρησιμως εποισομεν, ως παρακλησεως διχα, και ουδενος εκλιπαρουντος αυτον,
εθελουργωι δε μαλλον και αυτοκελευστωι ροπηι προσ εισιν ο Σωτηρ επι το θελειν
ιασασθαι τον ανθρωπον, σημειον ωσπερ και τουτο τιθεις ως ουδεμιας εκ της των
εθνων πληθυος παρακλησεως γεγενημενης· παντες γαρ ησαν εν τηι πλανηι· Θεος
υπαρχων και αγαθος κατα φυσιν, αυτοκλητος ωσπερ επι τον επ' αυτοις ελεον
παρεληλυθε. πως γαρ αν ολως η κατα τινα τροπον εξηιτησε παρα Θεου τον ελεον ο
πολυχους των Ἑλληνων αριθμος, ητοι των εθνων, ασυγκριτοις αμαθιαις
κατακεχωσμενον εχων τον νουν, ως μηδολως οραν δυνασθαι τον φωτιστην; ωσπερ
ουν αμελει και ο τεθεραπευμενος τυφλος ουκ οιδε τον Ἰησουν, ελεωι δε και
φιλανθρωπιαι το παρ' ελπιδα κερδαινει· ο και τοις εθνεσιν υπηρχθη δια Χριστου. εν
σαββατωι γεμην τα της θεραπειας τελειται, τυπον ημιν εν τουτοις αποπληρουν
ισχυοντος του σαββατου του τελευταιου καιρου του παρ οντος αιωνος, καθ' ον τοις
εθνεσιν επελαμψεν ο Σωτηρ· τελος μεν γαρ εβδομαδος το σαββατον, επιδεδημηκε δε
και επεφανη πασιν ημιν ο Μονογενης εν εσχατηι ωραι, και εν τελευταιοις του αιωνος
καιροις. αλλα και τον της ιασεως τροπον αξιον οντως αποτεθηποτας ειπειν "Ὡς
εμεγαλυνθη "τα εργα σου Κυριε, παντα εν σοφιαι εποιησας." Του γαρ χαριν, ερει τις
τυχον, καιτοι λογωι παντα κατορ θουν ευκολως δυναμενος, αναφυρει μεν πηλον απο
του πτυσ 2.157 ματος, καταχρισας δε του πεπονθοτος τους οφθαλμους, και
εργωδεστερον τι προσεπιταττων οραται. υπαγε νιψαι γαρ φησιν εις την
κολυμβηθραν του Σιλωαμ. αλλ' οιμαι βαθυς τις τοις ειρημενοις εγκεχωσται λογος·
επιτελει γαρ εικαιον ουδεν ο Σωτηρ. καταχριει μεν γαρ τωι πηλωι το λειπον ωσπερ
και ημαρτημενον τηι του ομματος φυσει προστιθεις, και δεικνυς δια τουτου, ως αυτος
ην ο πλασας ημας εν αρχηι, κτιστης τε και δημιουργος του παντος. εχει δε τινα και
λογον μυστικον η του πραγματος δυναμις· τι γαρ δη προς τουτο φαμεν, η τι νοειν επ'
αυτωι διεσκεμμεθα, παλιν ερουμεν. ουκ ην ετερως τα εθνη δυνασθαι την
επισκηψασαν αυτοις αποκρουσασθαι τυφλοτητα, και το θειον τε και αγιον
επαθρησαι φως, τουτεστι, την της αγιας και ομοουσιου Τριαδος γνωσιν αναλαβειν,
ει μη γεγονε μετοχα της αγιας αυτου σαρκος, και απελουσατο την καταμελαινουσαν
αμαρ τιαν, απεδυσατο δε του διαβολου την εξουσιαν δια του αγιου δηλονοτι
βαπτισματος. επειδη δε προωρον του μυστηριου τον τυπον τωι τυφλωι ενεχαραττεν ο
Σωτηρ, απεπληρου τεως της μετοχης την δυναμιν δια της επιχρισεως του πτυσματος.
εις εικονα γεμην του αγιου βαπτισματος το εν τωι Σιλωαμ απονιπτεσθαι δραμοντα
κελευει, ου και αναγκαιως διερμη νευει τουνομα σοφος αγαν ων και πνευματοφορος
ο Ευαγγε λιστης. λογιζομεθα γαρ ετερον ουδενα τον απεσταλμενον υπαρχειν, η τον
επ' ολεθρωι της αμαρτιας και της του διαβολου πλεονεξιας ανωθεν ημιν και παρα
 
 

350

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρος επιφοι τησαντα τε και απεσταλμενον Θεον Μονογενη, αυτον τε τοις υδασιν
αορατως επινηχεσθαι της αγιας κολυμβηθρας γινω σκοντες, λουομεθα μετα πιστεως,
ουκ εις αποθεσιν ρυπου 2.158 σαρκος, κατα το γεγραμμενον, αλλ' ωσπερ λυμην τινα
και ακαθαρσιαν των της διανοιας ομματων εκπλυνοντες, ινα λοιπον καθαροι
καθαρως το θειον επαθρειν ισχυσωμεν καλλος. ονπερ ουν τροπον ζωοποιον ειναι
πιστευομεν το σωμα Χριστου, επειπερ εστι του ζωντος Θεου Λογου ναος τε και
ενδιαιτημα, πασαν εχων αυτου την ενεργειαν, ουτως ειναι φαμεν και φωτισμου
προξενον· σωμα γαρ εστι του κατα φυσιν και κατα αληθειαν φωτος. και ωσπερ οτε
τεθνεωτα διανιστη τον μονογενη της χηρας υιον, ουκ ηρκεσθη μονωι τωι προσταξαι
και ειπειν "Νεανισκε, σοι "λεγω, εγερθητι," καιτοι λογωι παντα κατορθουν
ειθισμενος οσαπερ αν βουλοιτο, αλλ' επετιθει τηι σορωι και την χειρα, δεικνυς οτι και
το σωμα αυτου την ζωοποιον ενεργειαν εχει· ουτω κανθαδε καταχριει τωι πτυσματι,
διδασκων οτι και φωτισμου προξενον και δια ψιλης της αφης το σωμα αυτου εστι.
σωμα γαρ εστι φωτος αληθινου, καθαπερ ειρηκαμεν. απεισι γεμην ο τυφλος ηι ταχος
απονιψαμενος, και αμελλητι το προσταχθεν αποπληροι, δεικνυς ωσπερ εν εαυτωι
την των εθνων ευπειθειαν περι ων γεγραπται "Την ετοιμασιαν της "καρδιας αυτων
προσεσχε το ους αυτου." σκληροκαρδιοι μεν ουν οι ταλανες Ἰουδαιοι, τρυφεροι δε
παντελως εις υπακοην και δι' αυτης μαρτυρουνται της πειρας οι εξ εθνων. αναμυει
δε παραχρημα την τυφλοτητα τωι πηλωι συναπονιψαμενος ο ανηρ, και υποστρεφει
βλεπων. ου γαρ ην ετερως γενεσθαι παρα το δοκουν τωι Χριστωι. καλη τοιγαρουν η
πιστις, ισχυειν εν ημιν την θεοσδοτον χαριν παρασκευαζουσα, και το διψυχειν
επιζημιον. "Ὁ γαρ 2.159 "διψυχος ανηρ ακαταστατος εν πασαις ταις οδοις αυτου,"
καθα γεγραπται, και ληψεται παρα Κυριου παντελως ουδεν. Οι ουν γειτονες και οι
θεωρουντες αυτον το προτερον οτι προσαιτης ην, ελεγον Ουχ ουτος εστιν ο
καθημενος και προσαιτων; αλλος ελεγεν Ουχι, αλλ' ομοιος αυτωι εστιν. εκεινος
ελεγεν οτι εγω ειμι. ∆υσπαραδεκτα πως εις πιστιν τα των θαυματων υπερ φερη, και
το μηδαμοθεν ...... ουκ αταλαιπωρον εφ' εαυτωι την συνεσιν εχει, τιμαται δε μολις
απεριεργως εισκο μισθεν ταις τινων διανοιαις. το γαρ βασανιζειν πειρασθαι τα υπερ
νουν δειν και λογον, ευηθειας ου μακραν. εντευθεν οιμαι και απιστησαι τινας των
ειδοτων μεν προτερον τον ταις τριοδοις εμφιλοχωρουντα τυφλον, κατατεθηποτων
δε αυθις, επειπερ αυτον αδοκητως φαιδρωι διαπρεποντα βλε πουσιν οφθαλμωι.
καταμεριζονται δε προς ενδοιασμον απο του συμβεβηκοτος, και οι μεν τωι μεγεθει
του πραγματος ενορωντες ακριβεστερον, ουδε αυτον ειναι τον ανθρωπον, εμφερη δε
λιαν τωι γινωσκομενωι φασι. και γαρ δη και οντως ουκ απεικος τι παθειν εν τουτοις
τινας προς το και αυτην παραιτεισθαι την αληθειαν, τωι μεγεθει της θεοσημειας εις
ανεθελητον ωσπερ εξωθουμενους ψευδομυθιαν. ετεροι δε των ευμαθεστερων
μελλησμων ελευθεραν ποιουνται την συνεσιν, αιδοι δε και φοβωι το θαυμα
τιμησαντες αυτον εκεινον ειναι φασι. λυει δε παραχρημα το ζητουμενον ο
τεθεραπευμενος, αξιολογωτατην εφ' εαυτωι την ιδιαν εισ φερων ομολογιαν. ου γαρ
αν εαυτον ηγνοησε τις, ουδε ει σφοδρα νοσοι το ληρειν. πανταχοθεν δε τωι
θαυματουργωι 2.160 το εν μεγαλοις ορασθαι προξενει δι' υπερβολην δυναμεως
απιστουμενον το παραδοξον. Ἔλεγον ουν αυτωι Πως ανευχθησαν σου οι οφθαλμοι;
Συννευουσι μολις αυτον εκεινον ειναι πιστευσαντες, ον εγινωσκον εξ αρχης, και το
περι τουτων αφεντες αμφιγνοειν, ερωτωσιν οπως την τυφλοτητα διεκρουσατο, και
τις ο τροπος του παρ' ελπιδα πραγματος. εν εθει γαρ πως αει τοις θαυμαζουσι το
φιλοπευστειν ακριβεστερον, και των δρω μενων τον τροπον περιεργαζεσθαι· ο δη
και αυτο ποιειν εγνωκασιν ουκ αθεει, κατα γε τον ημετερον νουν, αλλ' ινα και ουχ
εκοντες μανθανωσι του Σωτηρος ημων την δυναμιν, εκδιηγουμενου και σαφως
αυτοις διαγγελλοντος του τυφλου, οπερ εις εικονα ληψηι καλην του γενεσθαι
 
 

351

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλους τοις εξ Ἰσραηλ τους εξ εθνων επιστρεψαντας, και την μεν αρχαιαν
διαδραντας τυφλοτητα, τον δε παρα του Σωτηρος ημων Χριστου δια του Πνευματος
αποκερδαναντας φω τισμον. οτι δε το ειρημενον αληθες εστιν, αυτα βοησει τα
πραγματα. Ἀπεκριθη εκεινος Ἄνθρωπος ο λεγομενος Ἰησους πηλον εποιησε και
επεχρισε μου τους οφθαλμους και ειπε μοι Ὕπαγε νιψαι εις τον Σιλωαμ. απελθων
ουν και νιψαμενος ανεβλεψα. Ὅτι μεν Θεος κατα φυσιν εστιν ο Σωτηρ αγνοων ετι
φαινεται· ου γαρ αν ουτω μικροπρεπως ελαλησε περι αυτου· εοικε δε πως ως περι
τινος των αγιων το επ' αυτωι φρονειν και λογιζεσθαι, εξ αμυδροτερας ως εικος και
τουτο φημης ελων περιφοιτωσης απασαν την Ἱερουσαλημ, και εκτεθρυ 2.161
λημενης της επ' αυτωι λαλιας πανταχηι. αλλως τε και ου σφοδρα δια σπουδης
υπαρχον ορωμεν τοις και το σωμα λελωβημενοις και ακρατωι μαχομενοις ενδειαι, το
περι γνωσιν ασχολεισθαι την τινων, δαπανωσης ωσπερ ολην αυτων την φροντιδα
της αγοητευτου πενιας. απλουστερον τοινυν και ανθρωπον αποκαλει, και τον της
ιασεως εξηγειται τροπον. εδει μεν γαρ τωι μεγεθει του θαυματος αναπεπεισμενον την
υπερ ανθρωπων φυσιν χαριζεσθαι δοξαν τωι τερατουργωι, τωι γεμην δυνασθαι τους
αγιους ενεργειν δια Θεου τα παρα δοξα την πιστιν επιδιδους, συναρπαζεται πως προς
το υπαρχειν εκεινων ενα νομιζειν αυτον. Και ειπον αυτωι Που εστιν εκεινος; λεγει
Ουκ οιδα. Ουκ εκ φιλοθεου γνωμης ζητουσι τον Ἰησουν, αλλ' ουδε οποι και παρα
τισιν εποιειτο τας διατριβας επειγονται μαθειν, ινα τι των συντελουντων εις ονησιν
περιτυχοντες αιτησειαν, πεπηρωμενοι δε της διανοιας τον οφθαλμον, και πολυ
χειρονως ηπερ εκεινος ποτε τον του σωματος, προς αδικωτατην οργην ανακαιονται,
και θηριων ατιθασων αναπη δωσι δικην, λελυσθαι νομιζοντες παρα του Σωτηρος
ημων νομικην εντολην την επι το χρηναι φημι μηδεν εν σαββατωι το παραπαν
εργαζεσθαι διηγορευμενην. λελυττηκασι δε ου μετριως, επειπερ ολως πηλου θιγειν
απετολμησε, περιτριψας δακτυλωι την γην, και προσετι τουτο και απονιψασθαι δειν
εν σαββατωι τον ανθρωπον διεταξατο. διατοι τουτο και τον εξ οργης και απονοιας
ερευγονται λογον το Που εστιν εκεινος 2.162 αναισχυντως λεγειν ου παραιτουμενοι.
ωι γαρ ην εικος και πλουσιαν οφειλεσθαι δοξαν την εκ μικρυσμου λοιδοριαν
προσαπτουσι· καιτοι θαυμασαι δεον ειπερ ησαν αγαθοι, και τοις προσηκουσιν
επαινοις την του Θεου δυναμιν κατα στεφειν ειδοτες, αλλ' οπερ ην οιμαι δικαιον
αυτους φρονειν τε και δραν εξ αμετρητου κακοβουλιας παρωθουμενοι, εις ακαιρον
παρατρεπονται ζηλον, και οτι προσηκεν αδικουμενωι τροπον τινα συνειπειν τωι νομωι
κιβδηλως διενθυμουμενοι, ζητουσιν ως εργασαμενον εν σαββατωι τον Ἰησουν και
την ουτως αξιαγαστον εντολην αδικησαντα δια του θεραπευσαι τον ανθρωπον.
εικος γαρ δηπου νομιζειν αυτους, απηνη τινα και ου φιλοικτιρμονα τον Θεον
υπαρχειν εν σαββατωι, αγανακτειν δε σφοδρα καν βλεπηι σωζομενον τον κατ' εικονα
και ομοιωσιν την αυτου γεγονοτα, δι' ον και το σαββατον· "Κυριος γαρ εστι του
σαββατου ο υιος του "ανθρωπου," κατα την του Σωτηρος φωνην. Ἄγουσιν αυτον
προς τους Φαρισαιους τον ποτε τυφλον. ην δε σαββατον εν ηι ημεραι τον πηλον
εποιησεν ο Ἰησους και ηνοιξεν αυτου τους οφθαλμους. Ἀποκομιζουσι τοις
ηγουμενοις τον ανθρωπον, ουχ ινα τα επ' αυτωι μαθοντες θαυμασωσιν· ου γαρ ην
εικος επι τινι των τοιουτων ησθηναι ποτε τους ασυγκριτον ωδινοντας φθονον κατα
του Σωτηρος ημων Χριστου, αλλ' ως ενδηλον καταστησοντες, καθαπερ ᾤοντο, την
παρανομιαν αυτου, και κατηγορησοντες ως ηδικηκοτα δια το ειργασθαι πηλον εν
σαββατωι. το γαρ επι τωι παραδοξωι θαυμα λακτισαντες, ως πλημμελειας του
πραγματος επιδραττονται, ελεγχον ωσπερ των δεδραμενων παραδεικνυντες τον
ανθρωπον, εφ' ωι τετολ 2.163 μητο το παραδοξον, ομου δε τι και κατορθουν οιονται
συντελουν αυτοις εις ευσεβειας υποληψιν ως εν εθεσιν Ἰουδαικοις, και νομικον
επιταγμα διεξαγειν εις περας επει γονται. εν μεν γαρ τωι ∆ευτερονομιωι Θεος ο φυσει
 
 

352

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αληθινος το μη δειν ετερωσε παραφερεσθαι ποι των φιλο θεων τον νουν
εκδιδασκων, μητε μην παρ' αυτον οιεσθαι τινας ειναι θεους, προσεδρευειν δε μονωι
τωι κατα αληθειαν επιταττων, αλλα και λιαν εκπικραινεσθαι κατα των ετερον τι
παρα τουτο φρονειν συμβουλευσαι τολμωντων, ουτω φησιν "̓Εαν δε παρακαλεσηι σε
ο αδελφος σου εκ πατρος σου η "εκ μητρος σου, η ο υιος σου η η θυγατηρ σου, η η
γυνη "σου η εν τωι κολπωι σου, η ο φιλος ο ισος τηι ψυχηι σου "λαθρα λεγων
Πορευθωμεν και λατρευσωμεν θεοις ετεροις, "ου συνθελησεις αυτωι και ουκ
εισακουσηι αυτου, και ου "φεισεται ο οφθαλμος σου επ' αυτωι, και ουκ επιποθησεις
"αυτωι ουδε μη σκεπασεις αυτον· αναγγελλων αναγγελεις "τα περι αυτου." Ἰουδαιοι
τε παλιν προς μονα βλεποντες τα ετερων πταισματα, και το καθ' ενος ορισθεν
πραγματος κατα παντος ασυνετως εκδεξαμενοι, τους αλοντας επι τισι τοις εξω
νομου παρηγον επι τους αρχοντας, τιμαν οιο μενοι και δια τουτου τον νομοθετην.
δια ταυτην οιμαι την αιτιαν, τον μεν Ἰησουν εζητουν λεγοντες "Που εστιν "εκεινος;"
ανευρειν δε ουδαμοθεν ισχυσαντες, αγουσιν ως εν δευτεραι ταξει τον εφ' ωι το θαυμα
τετελεστο, δι' οικειας ωσπερ επισφραγιουντα φωνης το λελυσθαι τον νομον εν τοις
κατ' αυτον παρα του θεραπευσαντος εν σαββατωι. Ὅτι δε ου μετριως ασχαλλουσι δια
το γενεσθαι πηλον εν σαββατωι σαφες ημιν καθιστας ο μακαριος Ευαγγελιστης,
επιτηδειως επισημαινεται την του πραγματος γελοιοτητα, 2.164 προσθεις το Ἦν δε
σαββατον εν ηι ημεραι τον πηλον εποιησεν ο Ἰησους. Παλιν ουν ηρωτων αυτον και οι
φαρισαιοι Πως ανεβλεψας; Περιεργαζονται της θεραπειας τον τροπον, θερμοτερον
ωσπερ εν εαυτοις το εκ της βασκανιας ανακαιοντες πυρ, φιλοπευστουσι δε λιαν, ουκ
αγνοουντες δε ως γε μοι φαινεται το παραδοξον. πως γαρ ουκ ευηθες παντελως
τους, οιπερ ησαν ως αυτους αφιγμενοι ποτε τυφλον απο φεροντες, μη ουχι παντως
ειπειν της απαγωγης την αιτιαν, ωσπερ δε ουκ αρκουντων εκεινων εις το
κατηγορειν του Χριστου, και αυτον δι' οικειας αναγκαζουσι φωνης ομολο γησαι το
δεδραμενον, χαλεπωτεραν εσεσθαι της συκοφαντιας την δυναμιν δια τουτου
πιστευοντες. συνες γαρ οπως ου διερωτωσιν απλως ει τεθεραπευται μονον, ζητουσι
δε μαλλον πως ανεβλεψεν ακουσαι· τουτο δε ην επακουσαι λιαν εσπου δακοτων οτι
πηλον εποιησε, και εχρισε μου τους οφθαλμους· εν τουτωι γαρ πασαν κεισθαι του
νομου την παραβασιν ασυνετως υπελαμβανον και, τους ανωθεν διυβρισθαι θεσμους
σκηπτομενοι, απασχαλλειν ηδη δικαιως και χρηναι δικας απαιτειν τον λυπησαντα
διεσκεπτοντο. Ὁ δε ειπεν αυτοις Πηλον επεθηκε μου επι τους οφθαλμους, και
ενιψαμην, και βλεπω. ∆εχονται προθυμως ωσπερ τινα φθονου τροφην την
ομολογιαν του θαυματος, και ασμενως αρπαζουσι της κατ' αυτου μανιας την
υποθεσιν. απλουστερον μεν γαρ εξηγειται το συμβαν ο πηρος τοτε, και κακοηθος
σφοδρα φησιν ως εν συντομοις ομολογιαις ανυμνων ωσπερ τον ιατρον· κατα 2.165
πληττεται γαρ τροπον τινα την του πραγματος φυσιν. εκεινο γε ως εικος
διενθυμουμενος οτι πηλωι καταχρισας ασυνηθει φαρμακωι το βλεπειν αυτωι
παραδοξως εξηνυσεν· εκφαντικωτατα δε μοι δοκει και εκ πικρων νοηματων ειπων
Πηλον εποιησε και εχρισε μου τους οφθαλμους. ομοιον γαρ ωσπερ αν ει τις υπολαβοι
λεγειν αυτον Οιδα μεν αυτος εις φθονουντων ερων ακοας, ταληθες δ' ουν ομως ουκ
αποκρυ ψομαι. αμειψομαι ταις ευχαριστιαις τον εμον ευεργετην, κρειττων εσομαι
της ακαιρου σιγης· τιμησω ταις ομολογιαις τον ιατρον, ου περιεργον μοι τον της
ιασεως επιτηδευσαντα τροπον, ου σιδηρωι και ανατομαις το πραγμα κινησαντα, ου
φαρμακων καρυκειαις το ωφελουν εξαρτυσαντα, ου μεθοδωι χρησαμενον εντριβει,
ξεναις δε μαλλον επινοιαις ισχυσαντα. πηλον εποιησε και εχρισε μου τους
οφθαλμους, και ενιψαμην, και βλεπω. εστι δε πως θαυμασαι και σφοδρα δικαιως τον
ανθρωπον τοις περι τουτων ρημασι καθαπερ τινα κορωνιδα χρησιμως το Βλεπω
προστεθεικοτα, μονον γαρ ουχι καν τουτωι φησιν Ου ματαιαν αποφανω την του
 
 

353

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεραπευσαντος δυναμιν, ουκ αρνησομαι την χαριν· εχω γαρ ηδη το παλαι
ποθουμενον· αυτος εγω, φησιν, ο και εν ωδισιν τυφλος, ο εν εμβρυωι και μητραι
νοσων, πηλωι κατακεχρισμενος τεθερα πευμαι, και βλεπω, τουτεστιν, ουχ απλως
ανεωιγοτα δεικνυω τον οφθαλμον, καλυπτων εν βαθει τον σκοτον, αλλ' οντως ορω.
εχω λοιπον εν οψει τα εν ψιλαις τοπριν ακοαις. ιδου λαμπρον ηλιου περιαστραπτει
με φως· ιδου ξενων θεαματων τον εμον οφθαλμον περιστοιχιζεται καλλος. αρτι
μολις 2.166 εγνων την Ἱερουσαλημ, και βλεπω μεν θειον εν αυτηι περια στραπτοντα
ναον, ορω δε εν μεσωι το σεπτον οντως θυσια στηριον· καν επεκεινα πυλης ευρεθω,
ολην εν κυκλωι περια θρησω την Ἰουδαιαν, και τι μεν ορος εστι, τι δε φυτον
επιγνωσομαι. μεταμειβομενου δε του καιρου προς εσπεραν, ουκ ετι τον εμον
οφθαλμον το των ανω θαυματων διαλησεται καλλος, ουχ ο διαφανης των αστερων
χορος, αλλ' ουδε της σεληνης το παγχρυσον σελας. καταπλαγησομαι δια τουτου του
τεκτηναμενου την τεχνην, απο καλλονης κτισματων επι γνωσομαι καγω τον
∆ημιουργον. ουκουν οσον ηκεν εις πλατος θεωρηματων και την εν λογοις κομψειαν,
τοιαυτην τινα ωδινει δυναμιν το ειρημενον, αυτο τε το Βλεπω φημι και το Πηλον
εποιησε και εχρισε μου τους οφθαλμους. ου γαρ εξωθειται το χαριεν εν θεωρημασιν,
ουδε ως κιβδηλον παραιτειται λογος ο παρ' ημιν, τουτεστιν, ο εκκλησιαστικος.
ουκουν ασυκοφαντητον αληθως την του θεραπευσαντος δυ ναμιν, οσον ην εν αυτωι,
διατηρων τα τοιαυτα φησιν, ο, επειπερ ηλεηθη παρα Χριστου, παρα τοις ιερευσι
κρινο μενος. Ἔλεγον ουν εκ των Φαρισαιων τινες Ουκ εστιν ουτος παρα Θεου ο
ανθρωπος, οτι το σαββατον ου τηρει. Ουκ ειναι φασι ληρουντες παρα Θεου τον ωι
προσεστιν ενεργειν δυνασθαι τα Θεου, και ισωι δοξης μετρωι στεφανου μενον
βλεποντες τωι παντα ισχυοντι Πατρι τον Υιον, τον επ' ασεβειαι μωμον επιῤριπτειν
ουκ αισχυνονται παραλογως αυτωι, παρωσαμενοι δε την εκ του παραδοξου βοην, τον
οικειον αντεξαγουσι φθονον τωι θαυματουργωι, και κατηγο ρουσιν αφυλακτως ως
πλημμελησαντος του μη ειδοτος 2.167 αμαρτιαν. ολον δε παραλελυσθαι τον νομον
ασυνετως πιστευουσι δι' ενος δακτυλου κινησιν εν σαββατωι τετολμη μενην, καιτοι
της φατνης τον βουν ανιεντες αυτοι, και εφ' υδωρ αποκομιζοντες, αλλα και ει
προβατον εις βοθρον εμπεσοι, κατα το γεγραμμενον, και τουτο συν πολληι διανι
σταντες σπουδηι. ουκουν διυλιζουσι τον κωνωπα, κατα την του Σωτηρος φωνην·
τουτο γαρ ην εν αυτοις εν εθει πολλωι· αφρονως δε σφοδρα και λιαν απεγνωσμενως
ουκ αποτιν νυντες το θαυμα Χριστωι, ουδε εκ του κατορθωματος, τις αν ειη λοιπον
επιγινωσκειν αυτον ανεχομενοι, μικρολογουσι δια το σαββατον, και ωσπερ απασης
κατορθουμενης αυτοις αρετης δια μονου του αργειν εν σαββατωι, της προς Θεον
οικειοτητος ολοκληρως εκπεμπουσιν, ουκ ειναι λεγοντες αυτον παρα Θεου, καιτοι
μαλλον εχρην τον των ιδιων κατεξουσιαζοντα νομων ηδη παροντα νοειν, και οτι
φιλον μεν και αιρετον τωι Θεωι το και εν σαββατωι αγαθουργειν, και τον ελεου
δεομενον, της ελπιδος ουκ αφειναι κενον. ποτε γαρ τις ουκ αν επαινεσαι τον των
αγαθων εργατην, η ποιος της αρετης κατατυραννησει καιρος; οι δε καιτοι τον
αρχαιον εκεινον θαυμαζοντες Ἰησουν ελοντα μεν εν σαββατωι την Ἱεριχω, δραν δε
τα τοις νικωσι συνηθη τοις πατρασιν αυτων διατεταχοτα, και παρ' ουδεν ολως το
αργειν εν σαββατωι χρηναι ποιησαμενον, επιφυονται τωι Χριστωι, και οσον εις ιδιαν
κακονοιαν, ουκ εξωθειν επειγονται μονον της θεοπρεπους δοξης αυτον, αλλα και
τοις αγιοις πρεπουσης αποστερουσι τιμης. εικαιομυθειν δε σφοδρα δια μονης της
σφων βασκανιας αναπειθομενοι, την επ' ασεβειαι καταχεουσι ψηφον του
δικαιουντος τον κοσμον, και δια τουτο παρα Πατρος ως ημας αφιγμενου. 2.168
Ἄλλοι δε ελεγον Πως δυναται ανθρωπος αμαρτωλος τοιαυτα σημεια ποιειν; και
σχισμα ην εν αυτοις. Σμικρα μεν ετι και ουτοι φρονουσιν ως επ' ανθρωπωι ψιλωι
λαλουντες και λογιζομενοι, πλην αλοντες τωι θαυματι Χριστωι το νικαν η νομωι
 
 

354

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαριζονται, και την απο της θειας θεοσημιας επιδειξιν της κατα το σαββατον αργιας
ηδη τιθεντες, εν αμεινοσιν ορθοι φαινονται δικασται. το γαρ ολως του πλημμελειν
υπεξαγειν, και αμαρτιας εξω ποιειν τον οτι προσηκοι και εν σαββατωι τι δραν ου
παραιτουμενον, πως ου σφοδρα τοις επι τωι σαββατωι διωρισμενοις ανθο πλιζεται;
λογισμωι δε ως εικος αναγκαιωι, και πολλην εν εαυτωι την συνεσιν εχοντι, προς το
ουτω διακεισθαι βαδι ζοντες τα τοιαυτα φασι. προδηλον μεν γαρ και αναμφι λογως
ομολογουμενον, οτι τοις τον θειον παραβλεπουσι νομον, και παρ' ουδεν τιθεμενοις
τα δια της ανωθεν ψηφου διωρισμενα, ουκ αν επιδοιη Θεος το δυνασθαι τι πωποτε
των αξιαγαστων επιτελειν. αλλ', ως Ἰουδαιοι νομιζουσι, δεδωκε τουτο Χριστωι,
καιτοι τον επι τωι σαββατωι νομον λυπη σαντι. ουκ αρα το εν σαββατωι τι δραν
κρατυνει προς αμαρτιαν, αλλ' ουδε αργιας της εν αυτωι πολυ δη κρειττονα την επ'
αγαθοις εργασιαν [αμφιβαλοι τις αν]. και γουν ως αυτος που παλιν φησιν ο Σωτηρ,
ιερασθαι τοις λευιταις εφειται κατα το σαββατον, και αζημιον εχουσι την επι τουτωι
σπουδην, μαλλον δε την αργιαν ουκ αζημιον. αιτιασαιτο 2.169 γαρ μεν τις αυτους
βουθυτειν ελομενους κατα το σαββατον, η και τους των αλλων θυσιων
επιτηδευοντας τροπους; εγκα λεσαι μεν παλιν μαλλον εικοτως ει μη δρωιεν α χρην,
και τοις της λατρειας νομοις ωφειλετο. οτε τοινυν τα υπερ της τινων σωτηριας κατα
νομον καθοσιουμενα αδιακωλυτως και εν σαββατωι προς το θειον αναβαινει
θυσιαστηριον, πως ουκ αν μαλλον επιτελοιτο πρεπωδεστερον η εις ανθρωπον χαρις,
δι' ον το θαυμα και εν σαββατωι δεκτον; λογισμωι τοι γαρουν τωι πρεποντι προς το
κρινειν αριστα κεκλημενοι των Ἰουδαιων τινες, και μολις της τωι εθνει προσουσης
αμαθιας την αχλυν των της διανοιας ομματων αποπεμψαμενοι, την του Σωτηρος
θαυμαζουσι δοξαν, ει και ουπω σφοδρα καλως· ελαττονα γαρ ηπερ εχρην λαλουσι
περι αυτου, αποσχιζονται δε των ετοιμως κατακρινοντων αυτον. οι μεν γαρ ανοσιως
φθονωι το νικαν η λογισμωι διδοντες τωι πρεποντι, και το μηδαμοθεν εγκαλεισθαι
πεφυκος εις παρανομιας δεχονται δυναμιν· οι δε τηι φυσει του πραγματος ενορωντες
ορθως, της εκεινων μωριας καταδικαζουσιν. Εικος δε δηπου και ετερον τι κατορθουν
ελομενους ειπειν το Πως δυναται ανθρωπος αμαρτωλος τοιαυτα σημεια ποιειν; ολωι
γαρ, ως επος ειπειν, συναθλειν επειγονται τωι των αγιων θεσμωι. ει γαρ ολως εξειναι,
φασιν, επιτρεψομεν, και τοις ειωθοσι πλημμελειν τοις υπερ λογον επισεμνυνεσθαι,
και θαυματων ορασθαι αυτους δημιουργους, τι το κωλυον ετι φανειται τους
φιλεγκλημονας της των προφητων πληθυος κατηγορειν, η και αυτωι λοιπον
επιφυεσθαι τωι μακαριωι Μωυσει, και εν μηδενι ποιεισθαι λογωι τον ουτω σεπτον, ει
και επι τοις απαντων αριστοις μαρτυροιτο κατορθωμασιν; ουκουν και αυτοι
συναγορευουσι τηι των πατερων δοξηι δια Χριστον, προφασιν ωσπερ τινα της εις
εκεινους αγαπης και τα επ' αυτωι δεξαμενοι. 2.170 Λεγουσιν ουν παλιν τωι τυφλωι Τι
συ λεγεις περι αυτου οτι ηνοιξε σου τους οφθαλμους; Παραπαιειν νομιζουσι τους τα
δικαια κρινειν προθυμου μενους· επιλελησθαι δε μοι δοκουσι παντελως του
λεγοντος Κριμα δικαιον κρινατε, προκατειλημμενοι δε ωσπερ τοις απο φθονου
δεσμοις, φωνης ολως επαΐειν τιμωσης Χριστον ουκ ανεχονται, αλλ' ωσπερ τινα των
αυτοις πολεμιωτατων τον των παραδοξων συνειπειν θελοντα παραιτουμενοι, και
μικρα της εαυτων φροντισαντες κεφαλης παρατρεπουσιν αλαζονως τους λογους επι
τον ανθρωπον, ος ην τεθεραπευμενος, και το πολλακις ακουσθεν ερωτωσιν εισαυθις,
προκεκληκοτες μεν ηδη φαυλον τε και αμαρτωλον τον ενεργησαντα τι κατα το
σαββατον· οιομενοι δε δια τουτο καταδικασειν αυτου συν αυτοις τον τυφλον, και
ταις παρ' αυτων ακολουθησειν φω ναις, τας μεν επι τηι του παθους απαλλαγηι
χαριστηριους ευχας περιστειλαντα, δεδιοτα δε και την παρ' εκεινων οργην
καταπεφρικοτα, κατηγορησειν ευκολως ως παροινησαντος τωι νομωι δια το
σαββατον. πονηρος μεν ουν των Φαρισαιων ο λογισμος, οτι δε αμαθης ουκ
 
 

355

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμφιβολον. τι γαρ αν ηδικησε του παραδοξου την δυναμιν ενος αχαριστου φωνη; η
πως ουκ εν δοξηι θεοπρεπει φανειται Χριστος ειπερ ενικηθη τωι φοβωι το τυχον ο
τυφλος, και το υπομειναι τι των ειωθοτων λυπειν παραιτουμενος την χαριν
ηρνησατο; αλλα δεινος εις το πειθειν ο φθονος τους ωδινοντας αυτον προς το δραν
επειγεσθαι τι θερμως, καν εχηι πολυ το γελασθαι δικαιως· απηλλαγμενος δε των
τοιουτων ο νους, λογισμους μεν ασυνετους διαπηδα, αθολωτον δε το οικειον αει
διασωζων καλλος, φερεται κατ' ευθυ του πρεποντος, και των της 2.171 αληθειας
ορων ουκ αποφοιται. δειλαιοι τοιγαρουν και αλα ζονες οι Φαρισαιοι, τους μεν ορθα
και φρονειν ελομενους και λεγειν, παραπαιειν ηγουμενοι, επαναγκαζοντες δε και α
μη θεμις ειπειν περι του παραδοξως εις τα παρ' ελπιδα καλε σαντος τον ετοιμον μεν
εις ευχαριστιας, εγγυς δε ηδη λαμ πρας επιγνωσεως δια του παραδοξου γεγενημενον.
Ὁ δε ειπεν οτι προφητης εστιν. Ὀξυ κατα καρδιας δεχονται βελος οι τον ορθον μεν
και δικαιον ου προσιεμενοι λογον, μονον δε το τωι φθονωι δοκουν θηρασθαι
σπουδαζοντες· "Ου γαρ επιτευξεται δολιος θη "ρας," κατα το γεγραμμενον.
περιτρεπεται γαρ αυτοις εις το παρα γνωμην το σπουδασμα, και πολυ της ελπιδος
εσφαλησαν αδοκητως ακουσαντες Ὅτι προφητης εστι. συμ φρονει γαρ τοις αλλοις
αριστα γε ποιων ο τεθεραπευμενος. οι μεν γαρ ουκ ασυνετως την του πραγματος
φυσιν διεσκεμ μενοι, ανθρωπον αμαρτωλον μηδεν των τοιουτων δυνασθαι δραν
αποφαινονται· ο δε εφ' ωι το θαυμα τετελεσται, μονον ουχι την εν εκεινοις γνωμην
ιχνηλατων, προφητην ειναι φησιν, ουπω μεν ακριβως τις εστι κατα αληθειαν
εκμαθων, τετριμμενωι δε παρα τοις Ἰουδαιοις ακολουθησας πραγματι. ην γαρ αυτοις
εν εθει προφητας αποκαλειν τους τερατουρ γους, ως εφ' αγιοτητι μαρτυρουμενους
δια τουτο παρα Θεου. ονπερ ουν τροπον εκεινοι ποιουντες ορθως ουκ αιδοι τηι περι
το σαββατον το της θεοσημειας ατιμαζουσι μεγεθος, δια τε τουτο και αμαρτιας
ανυπαιτιον παντελως ειναι φασι τον ενεργησαντα· τον αυτον οιμαι και ουτος
τροπον την επι τωι σαββατωι σμικρολογιαν παρωσαμενος, την επι τοις αμει νοσιν
απονεμει δοξαν τωι το βλεπειν δωρησαμενωι, ον και εν 2.172 τηι των αγιων ταξει
τιθεις, προφητην αποκαλει. δοκει δε μοι λοιπον ου σφοδρα των νομικων
μεταποιεισθαι διαταγ ματων. ου γαρ αν εθαυμασε τοσουτον αυτον, ουδ' αν εν
προφητου ταξει παρεδεξατο τον ιατρον, καιτοι παραλυειν τον επι τωι σαββατωι
δοκουντα θεσμον. ωφελημενος ουν αρα τωι θαυματι, και προς εξιν ηδη της Ἰουδαιων
την κρειττονα διαβεβηκως, τωι θαυματουργωι το χρηναι νικαν απονεμει νομικην
επιτηρησιν ανυπαιτιον παντελως την επ' αγαθοις ποιουμενωι παραβασιν. Ουκ
επιστευσαν οι Ἰουδαιοι περι αυτου, οτι τυφλος ην και ανεβλεψεν, εως οτου
εφωνησαν τους γονεις αυτου του ανα βλεψαντος και ηρωτησαν αυτους λεγοντες
Ουτος εστιν ο υιος υμων ον υμεις λεγετε οτι τυφλος εγεννηθη; πως ουν βλεπει αρτι;
Ουκ εαι πιστευεσθαι το πασιν ομολογουμενον δριμυς ων εν αυτοις ο κατα του
θεραπευσαντος φθονος, και τωι της μανιας οιστρωι τυραννουμενοι μικρα μεν κομιδηι
της αληθειας φροντιζουσι, ψευδηγορειν τε κατα Χριστου, και αυτον μεν εν πρωτοις
εξεβιαζοντο τον τυφλον, ουδεν δε ηττον νυνι και τους τεκοντας αυτον
εικαιοπονουντες αλισκονται, προς παν τουναντιον εκβεβηκοτος του πραγματος.
περιττοτατην δε σφοδρα την πευσιν προσαγουσι τοις γεγεννηκοσι τον αν θρωπον,
και μοι δοκουσιν εξ αμετρου δυσβουλιας και τον δι' αιδους αυτοις οντα και σφοδρα
συνηγορουμενον ατιμαζειν νομον. ηγον μεν γαρ οι γειτονες, καθα γεγραπται, "τον
"ποτε τυφλον," και τοις ταυτα διερωτωσι νυνι παραστη σαντες παντως δηπου και
οτι τυφλος εγεννηθη διηγγελλον, και οτι νυν ανεβλεψεν εμαρτυρουν. ειτα του
νομου σαφως επι στοματος δυο και τριων μαρτυρων αληθες ειναι παν 2.173 ρημα
διηγγελκοτος, ου δυο μονον και τριων ακυρουντες επιμαρτυρησιν, αλλ' ως εικος και
πλειονων, εφ' ετερους ερχονται τους γονεις του τεθεραπευμενου, πραγμα ποιουντες
 
 

356

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρανομον τε και αμαθες. αλλ' ουδεν αυτοις ο νομος, οτε τι των εν οικειαις ηδοναις
εξανυειν επειγονται. επειδη γαρ εδυσωπει και ουχ εκοντας ηδη το θαυμα
μαρτυρουμενον δια τε της γειτονων και δια της του θεραπευθεντος φωνης,
προσεδοκησαν αναπειθειν δυνασθαι τους ερωτωμενους παρ' ουδεν μεν ποιησασθαι
την αληθειαν, ειπειν δε μαλλον τα κατα γνωμην αυτοις. ορα γαρ οπως
εμβριθεστερον πως αυτους διερωτωντες φασιν Ουτος εστιν ο υιος υμων ον υμεις
λεγετε οτι τυφλος εγεννηθη; μονον γαρ ουχι τα πανδεινα δραν εις αυτους
διισχυριζονται, και αμετρωι καταπτοουσι δειματι προς εκεινο καλουντες ως εξ
αναγκης και βιας οπερ ακουειν ηθελον. τουτο δε ην το Ουκ εγεννηθη τυφλος. εις
γαρ ην εν αυτοις και δυσσεβης ο σκοπος, την επι Χριστωι των οχλων παραλυσαι
διαληψιν, και ανατρεψαι των ηδη τεθαυ μακοτων την αγνωμονα πιστιν. ονπερ δε
τροπον οι πολιν τινα των ευτυχεστατων εξελειν σπουδαζοντες, κυκλωι μεν απασαν
περιθεουσι, παντοδαποις δε αυτην εκπολιορκουσι τροποις, ποτε μεν διορυττειν τας
υποβαθρας επειγονται, ποτε δε τοις πυργοις τας εκ των ελεπολεων εφιστασι πληγας·
ουτω και οι παντολμοι Φαρισαιοι ταις σφων αυτων δυστρο πιαις πολιορκουσι το
θαυμα, και τροπον ουδενα δυσσεβειας καταλιμπανουσιν. αλλ' ουκ ην το πασι
διεγνωσμενον ως εωλον αποκρουσασθαι, και το πολλοις ηδη τεθαυμασμενον εις
αφανεστεραν καταστρεψαι διαληψιν. 2.174 Ἀπεκριθησαν οι γονεις αυτου και ειπον
Οιδαμεν οτι ουτος εστιν ο υιος ημων και οτι τυφλος εγεννηθη· πως δε νυν βλεπει
ουκ οιδαμεν, η τις ανεωιξεν αυτου τους οφθαλμους ημεις ουκ οιδαμεν· αυτον
ερωτησατε, ηλικιαν εχει αυτος περι αυτου λαλησαι. Ὁμολογουσιν ως αληθες, το
μηδαμοθεν αμφιβολον, και εφ' ωιπερ εικος ην υπομειναι των αβουλητων ουδεν·
ειδεναι μεν γαρ την ιδιαν φασκουσι γονην, και της ωδινος ουκ αρνουνται το
γνησιον, συνετεχθη δε οτι τωι παθει λεγουσι σαφως· αναδυονται γεμην του θαυματος
την εξηγησιν, τηι του πραγματος φυσει τουτο βοαν επιτρεποντες, και αυτο μαλλον
πρεπωδεστερον πως ειναι διαβεβαιουμενοι το Τινα τροπον τεθεραπευται, λεγειν τωι
ιδιωι γεννηματι· δεινος δε πως εστιν εις το αποστησαι του πρεποντος ο επι κινδυνωι
φοβος. διο δη την των Φαρισαιων ωμοτητα καταφριττοντες, ου τετηρηκασι τουτο
που καλως ειρημενον "Ἕως θανατου "αγωνισαι υπερ της αληθειας." εικος δε δη τι
παθειν αυτους ετερον· δειλος γαρ ο πενης πανταχηι, και το αντι βλεπειν δυνασθαι
τισιν εξ αχρηματιας παραιρουμενος, υπο φευγει πολλακις εις αβουλητον σιωπην και
την εξ αναγκης ανεξικακιαν. ως γαρ ηδη διαρκως τωι της πτωχειας αχθει
συντετριμμενος, ως το και ετεροις καταφορτιζεσθαι κακοις αποναρκαι. τοιουτον τι
παθειν υποτοπητεον τους τεκοντας τον τυφλον, ει και οτι μαλιστα συν ακολουθιαι
πολληι προεισιν ο λογος αυτοις. το μεν γαρ ειδεναι τον εξ εαυτων δηπου παντως
μαλλον αυτοις και ουχι τωι γεννηθεντι πρεπω δεστερον αναθειη τις αν, το γεμην
ειδεναι τον ιατρον ουχι παντως τοις γεγεννηκοσιν, ειη δ' αν μαλλον αρμοδιωτερον
τωι δια πειρας εχοντι την απο του θαυματος χαριν. ουκουν 2.175 οπερ ισασιν
ομολογουσι σαφως, ατε δη και τωι πρεποντι προς τουτο καλουμενοι· οπερ δε ην
αληθεστερον εκεινον ειπειν, ως ακριβεστεραν εχοντα την γνωσιν, τουτο παρα
καλουσι διδασκειν. ουκ αθεει δε μοι δοκουσι τοις εαυτων επενεγκειν λογοις, το
Ἡλικιαν εχει. κατηγορει γαρ πως και τουτο της των Φαρισαιων ανοσιοτητος. ει γαρ
εχει το δυνασθαι φρονειν απο τε του χρονου και της ηλικιας ο προς την αναβλεψιν
κεκλημενος, οταν λεγηι το θαυμα, και τις ο επ' αυτωι γεγονε τροπος, ουκ εκ
μειρακιωδους ερει της φρενος, αλλ' εκ νου βεβηκοτος τε ηδη καλως, και συνα
γορευειν οις αν εθελησαι τυχον ισχυοντος. συμβησεται δη ουν ως εξ αναγκης
εντευθεν αναιδεστατην ορασθαι των Φαρισαιων την απειθειαν. ιδου γαρ ουτε τοις
γειτοσιν, ουτε αυτωι πιστευουσι τωι τυφλωι, και ουκ εξ απαλης τροπον τινα ταυτι
λεγοντι φρενος, ουτε μην εκ μειρακιωδους διανοιας επι το ψευδηγορειν ευκολως
 
 

357

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατολισθαινοντι, αλλ' ηλικιαν εχοντι των πραγματων τας φυσεις προξενουσαν μη
αγνοειν. Ταυτα ειπον οι γονεις αυτου, οτι εφοβουντο τους Ἰουδαιους· ηδη γαρ
συνετιθεντο οι Ἰουδαιοι ινα εαν τις ομολογησηι τον Χριστον αυτον ειναι
αποσυναγωγος γενηται. Καλως και πρεποντως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος ταις
των Φαρισαιων κεφαλαις επιφερει το ουαι· "Ουαι γαρ "υμιν τοις νομικοις, οτι ηρατε
την κλειδα της γνωσεως· "αυτοι ουκ εισηλθετε, και τους εισερχομενους εκωλυσατε."
επαθρειτω γαρ παλιν ο θεοφιλης ει μη τοις ειρημενοις το εκ της αληθειας εψεται
καλλος. ουδε γαρ αν διαψευσαιτο ποτε 2.176 Χριστος. ιδου γαρ προς τωι μηδενα
διδασκειν επειγεσθαι τον περι της επιδημιας αυτου λογον, και τους συνιεναι
δυναμενους εκ της των κατορθουμενων λαμπροτητος αμει λικτωι καταπτοουσι
φοβωι, και σκληραν επιτιθεντες αναγκην την εκ της σφων αγριοτητος, ομολογεισθαι
διακωλυουσι τον εξ αυτων ορασθαι των παραδοξων ουκ ατονησαντα. απο συνακτον
γαρ ποιουντες τον ευγνωμονα, δια τε τουτο προς το πιστευειν ευκολον, ουκ
ερυθριωσιν οι δειλαιοι, αλλοτριουν δε τροπον τινα του Θεου τον Θεωι κολλωμενον
επ' εξουσιας, αυτοις και αυτον αναπειθειν τον απαντων Κυριον συνεθελη την
γενεσθαι της ενουσης αυτοις κατα παντων μανιας. απολογειται γεμην ο θαυμασιος
Ευαγγελιστης, και τωι φοβωι νενικησθαι φησι τους ερωτωμενους, ουκ εθελησαι τε δια
τουτο ειπειν ως τον εξ αυτων γεγονοτα τεθεραπευκεν ο Χριστος, ινα της Ἰουδαιων
απονοιας απογυμνωσας το μεγεθος φανερον καταστησηι και τοις μετ' αυτους. τι γαρ
αν γενοιτο των τοιουτων απανθρωποτερον, οι γε και τιμωριας οριζουσι τοις
ευγνωμοσιν, αγουσι δε προς το κολαζεσθαι δειν τους συνεντας ολως τον δια νομου
και προφητων κηρυττομενον. ουκ αγνοηθεισαν δε τοις αγιοις προφηταις την των
Ἰουδαιων ανοσιον σκεψιν, εκ των ιερων γραμματων ευρησομεν. δια γαρ Ἡσαΐου
φησιν ο καρδιας και νεφρους ερευνων, "διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης και
πνευματος "αρμων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων "καρδιας,
ωι παντα γυμνα και τετραχηλισμενα" εστιν "Ουαι "τεκνα αποσταται, ταδε λεγει
Κυριος Ἐποιησατε βουλην "και ου δι' εμου, συνθηκας και ου δια του Πνευματος μου,
"προσθειναι αμαρτιαν εφ' αμαρτιας." ο μεν γαρ λεγων οτι Κυριος Ἰησους, ερει δηπου
παντως εν Ἁγιωι Πνευματι, κατατην του Παυλου φωνην· μελετησας δε τις το
εναντιον, ουκ εν Ἁγιωι Πνευματι· ποθεν; λαλησει δε μαλλον εν Βεελζε 2.177 βουλ.
ουκουν, ου δια του Ἁγιου Πνευματος αι των Ἰουδαιων συνθηκαι, προσετιθεσαν γαρ
αμαρτιας εφ' αμαρτιαις, αυτοι μεν προ παντων τον εκ της απειθειας ολεθρον ταις
εαυτων επισυροντες κεφαλαις, παραπεμποντες δε και εις ετερους δια του κωλυειν
αυτους ομολογειν τον Χριστον· δυσσεβειας μεν γαρ της εσχατης αναμεστον οντως το
εγχειρημα, πλην ανηνυτωι πραγματι σφαλερως εγκειμενους διαγελαι λεγων ο
ψαλμωιδος "Κυριε εν οργηι σου συντα "ραξεις αυτους, και καταφαγεται αυτους πυρ,
τον καρπον "αυτων απο γης απολεις, και το σπερμα αυτων απο υιων "ανθρωπων·
οτι εκλιναν εις σε κακα, διελογισαντο βουλην "ην ου μη δυνωνται στηναι." ισχυσαν
γαρ ουδαμως την θεομαχον κρατυναι βουλην, καιτοι πολλακις και δια μυριων
επιχειρησαντες τροπων αφανισαι την δοξαν Χριστου. διο και τεθεινται νωτος,
τουτεστιν, εκ προσωπου γεγονασι, και εξ οφθαλμων του παντων ∆εσποτου, δικαιως
ακουοντες "Πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων και τηι φλογι ηι "εξεκαυσατε."
Ἐφωνησαν ουν τον ανθρωπον εκ δευτερου ος ην τυφλος, και ειπον αυτωι ∆ος δοξαν
τωι Θεωι· ημεις οιδαμεν οτι ουτος ο ανθρωπος αμαρτωλος εστιν. Ἀποστησαι της εις
Χριστον ευφημιας τον ανθρωπον ουκ ισχυσαντες, ετερωι προς τουτωι μεθοδευειν
επιχειρουσι λογωι, και χρηστωι τροπον τινα τωι δελεασματι προς τον οικειον
καθελκειν επειγονται σκοπον, το δε μηδ' ολως μεμνησθαι Χριστου, μητε μην
ανακηρυττειν αυτον ως ιατρον, δια πολλων αναπειθειν εκμηχανωμενοι λογων,
πανουργοτατα λιαν χρηναι μεν δοξαν αναθειναι τωι Θεωι δια το θαυμα φασιν,
 
 

358

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευσεβειν εν τουτωι πλαττομενοι, συνδιακεισθαι γεμην 2.178 και πιστευειν αυτοις
επιταττουσι, καν της ανωτατω πασων ασεβειας απτομενοι αμαρτωλον ειναι λεγουσι
τον επ' ολεθρωι της αμαρτιας επιδημησαντα. και της μεν επι τουτο συκο φαντιας
ουδεμιαν παντελως παρακομιζουσι την αποδειξιν, περιαυτιζομενοι δε και
φρονουντες εφ' εαυτοις μεγα τι και εξαισιον δι' αυτο δη και μονον το ηγεισθαι λαων
τηι των προσωπων περιφανειαι την πιστιν χαριζεσθαι, και καθαπερ εν οφληματος
ταξει καταθεσθαι διακελευονται. το γαρ Ἡμεις οιδαμεν, την ασυγκριτον ωδινον
υπεροψιαν αλωσεται παρα γε τοις τον εαυτων λανθανοντα βασανιζουσι νουν. αλλ'
εστι καντευθεν ου μετριως αποθαυμασαι τον των Ἰουδαιων αποπληκτον νουν.
ανατιθεναι γαρ τωι Θεωι την επι τωι παραδοξωι προσταττοντες δοξαν, ατε δη και μονωι
των τοιουτων εργατηι, τον εξ οικειας ισχυος ενεργησαντα [τα] του Θεου
κατακρινουσι, και ουχ οπως αυτοι μονοι οι ταλανες, συμφρονειν δε και ετερους
επαναγκαζουσι· μονηι δε γνωσει τηι εαυτων απονεμοντες το ειδεναι σαφως ως
αμαρτωλος ειη Χριστος, αγνοουσιν οπως τα χειριστα της οικειας καθορι ζουσι
κεφαλης. πολυ γαρ ταις νομομαθειαις επαυχειν ειω θοτες, και τοις ιεροις αφορητως
επισοβαρευομενοι γραμμασι, μειζονα δη παντως αποτισουσι δικην ως εξον μεν
ειδεναι το επι Χριστωι μυστηριον δια τε νομου και των προφητων πολυειδως
εκτυπουμενον τε και βοωμενον, αυτοκλητον δε δια πολλης αγαν της ραιθυμιας
αρπαζοντες αγνοιαν, η και ειδοτες μεν ακριβως, μη μην οπερ εδει δραν και μαλιστα
προθυμως εθελησαντες ποτε. παιδαγωγειν γαρ εδει των αγελαιων τον νουν προς
καταληψιν των επι Χριστωι μυστη ριων, και πειρασθαι μαλλον καθηγεισθαι των
αλλων προς επιγνωσιν ων εδει μαθειν. αλλ' οι πλατεις εις λογους, και 2.179 δεινοι
προς αλαζονειας, το Ἡμεις οιδαμεν, πολυ λιαν απηυ χενισμενως αναβοησαντες, τας
μεν του νομου παρωθουντες φωνας, ουδεν τα Μωυσεως ειναι λογιζονται, οχλος δε
αλλως αυτοις και τα εκ προφητων ειναι δοκει· τιθενται γαρ εις διανοιαν ουδαμως τα
δια της του προφητου φωνης εσεσθαι προηγγελμενα κατα τον καιρον της επιδημιας
του Σωτηρος ημων Χριστου· "Τοτε γαρ, φησιν, ανοιχθησονται "οφθαλμοι τυφλων,
και ωτα κωφων ακουσονται· τοτε "αλειται ως ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται
γλωσσα "μογιλαλων." τεθεραπευται μεν γαρ ο παραλυτος επι τηι κολυμβηθραι τηι
Βηζαθα, τριακοστον δε και ογδοον ετος διατετελεκως "εν τηι ασθενειαι αυτου," καθα
γεγραπται, ενι του Σωτηρος ρηματι το κλινιδιον αφεις ελαφου δικην εξηλατο· και
επ' εκεινωι θαυμασαι δεον τον Ἰησουν, την επι τωι σαββατωι λυσιν εθρηνουν, και
παραβεβασθαι τον νομον διατεινομενοι, την επι τωι θαυματι κατεσοφιζοντο χαριν.
εκβληθεντος δε ποτε δαιμονιου λελαληκεν ο κωφος· οι δε προς ουτω δεινην
ασυνεσιαν εξωλισθον, ως μηδε βραχειαν εντευθεν αποκερδαναι την ονησιν.
ανεβλεψεν ο τυφλος, προφητικον πεπληρωται κηρυγμα, η δια του Πνευματος εις
περας ηχθη φωνη, και τι; παλιν επι τουτοις νοσουσιν εκεινοι, κατακρινουσι τον
θαυματουργον, αμαρτιαν καθορι ζουσι του θεοπρεπως εκλαμπειν ισχυοντος, και το
εκ μακρων ανωθεν χρονων εσεσθαι προσδοκηθεν, παρον ηδη δεικνυοντος. Ἀπεκριθη
ουν εκεινος Ει αμαρτωλος εστιν ουκ οιδα· εν οιδα, οτι τυφλος ων αρτι βλεπω.
∆ιττην, ως εοικεν, ο ποτε τυφλος συνεκομισατο χαριν παρα Χριστου·
συνελαμπρυνθη πως αυτωι δε τοις του σωματος οφθαλμοις και ο νους· και ηλιου μεν
του καθ' ημας το σελας εν σαρκικοις εχει τοις ομμασιν, ακτινα δε 2.180 ωσπερ την
νοητην, τον δια του Πνευματος λεγω φωτισμον, εισοικιζεται προς το εισω τε και εν
καρδιαι λαμβανει. ακουε γαρ οπως ταις των ηγουμενων βδελυριαις εκ πολλης αγαν
της εις Χριστον αγαπης αντιστατει, και μονονουχι μεθυουσι τε και διαῤριπτουμενοις
ευφυως επιπληττει, αιδοι δε συμ μετρωι συνυφηνας τον λογον, και τηι ταξει της
ηγεμονιας αναθεις το χρεωστουμενον, εν ηθει φησιν Ει αμαρτωλος εστιν ουκ οιδα·
και ου δια τουτο φαμεν ηγνοηκεναι τον ανθρωπον, ως ουκ ην αμαρτωλος ο Χριστος,
 
 

359

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιησομεθα. δε πως αυτον τοιαυτα τινα προς εκεινους αναφωνειν. λεγετω γαρ ουτω
τυχον Στεργειν α μη χρην αβουλητως αναγκαζομενος ουκ ανεξομαι συκοφαντειν
τον εμον ευεργετην, ου συνδιακεισομαι τοις ατιμαζειν εθελουσι τον ωι πασα
χρεωστειται τιμη. αμαρτωλον ουκ· ερω τον ουτω θαυματουργον, πονηραν ουκ
εποισω ψηφον τωι δραν ισχυοντι τα Θεου, ουκ εαι με τοις παρ' υμων συγκατανευσαι
λογοις εν εμοι το θαυμα βλεπο μενον· τυφλος ημην και βλεπω, ουχ ετερου λεγοντος
τα εκεινου πεπιστευκα, ουχ απλως οθνειοις συναρπαζομαι διη γημασιν, ου τα εφ'
ετεροις επεισι μοι θαυμαζειν κατορθω ματα. αυτος εγω, φησι της εκεινου δυναμεως
η επιδειξις, εστηκα βλεπων ο παλαι τυφλος, εικων ωσπερ τις της εκεινου
φιλανθρωπιας το καλλος υποδεικνυουσα, και της θεοπρεπους εξουσιας το μεγεθος
εξαστραπτουσα. τοιουτον τινα νουν εφηρμοσθαι προσηκειν υπολαμβανω τοις του
αναβλεψαντος λογοις. το γαρ ειπειν μεν Ει αμαρτωλος εστιν ουκ οιδα, παραχρημα δε
τουτο συνειραι το Ἓν οιδα οτι τυφλος ημην και αρτι βλεπω, ουχ απλης τινος
θεωριας, αλλα και σφοδρα σοφης υπονοιαν εισφερει. 2.181 Ειπον ουν αυτωι παλιν Τι
εποιησε σοι; πως ανεωιξε σου τους οφθαλμους; Φιλοπευστουσι παλιν και τον της
θεοσημιας διερευνωσι τροπον, ουκ εκ φρενος αγαθης η χρηστομαθειας το πραγμα
ποιουμενοι, αλλα καιτοι ζημιας απασης αισχιονα, και παντος κακου επεκεινα
τιθεντες και λογιζομενοι το υπο του των οντων ευφημεισθαι Χριστον, ταυτα παντα
παλιν ανασκα λευουσιν, οιομενοι πως τον ανθρωπον ου ταυτολογησειν ετι,
διαπεσειν δε πως περι του πραγματος εξηγησιν, και τι τοις προτερον εναντιως εχον
ερειν, ινα της διαφωνιας επιδραξα μενοι, πεπλασμενον τινα και ψευστην αυτον
αποφηνειαν. διελογιζοντο γαρ οι επι πολληι σφοδρα συνεσει κατωφρυω μενοι εν
ψιλαις του ανθρωπου φωναις την του παραδοξου σωζεσθαι δυναμιν, και ουχι
μαλλον εν τωι πεπραχθαι δια φαινεσθαι. οιμαι δε τι και τοιουτον αυτους υπομειναι
παλιν οι μισειν αδικως ου καταναρκωντες τινας, οταν εκπυθωνται τι των αυτοις
δεδραμενων, ειτα τουτο μη δικαιως πεπραχθαι δοκηι, ουχ απαξ αλλα και πολλακις
αυτο παρα των εξηγου μενων επαΐειν εθελουσιν, ακονωντες ωσπερ εις οξυτεραν
κινησιν βραδυνοντα πως τον επ' εκεινωι θυμον. δυσωπει γαρ αει το συνειδος
εξελεγχον τα εν ημιν, και της αδικιας κατηγορων ου παυεται, καν εκ προσπαθειας
ηδυ φαινηται πως το αδικειν. ανακινουσι τοινυν, και ουχ εκοντα παρο τρυνουσιν εις
το και εισαυθις ανακυκλουντα αυτον και δια των αυτων ερχεσθαι λογων τον
τεθεραπευμενον, μονονουχι διανευοντες αλληλοις και λιαν επιτηρειν
διακελευομενοι ει 2.182 μη πεπρακται τι των εξω νομου δια την εν σαββατωι θεοση
μιαν. αγριαινοντα γαρ τον εν αυτοις θηριοπρεπη λογισμον καταγχει το συνειδος,
χαλινον ωσπερ επιφερον και ουχ εκουσι τον ελεγχον. Ἀπεκριθη αυτοις Ειπον υμιν
ηδη, και ουκ ηκουσατε· τι παλιν θελετε ακουειν; Περιττον ηδη φαινεται, φησι, το και
εισαυθις ειπειν εις απειθεις ακοας, εικαιον δε σφοδρα το και πλειστακις υμας περι
τουτων διερωταν, οι γε ωφελεισθε μεν το παραπαν ουδεν, καιτοι μαθοντες και
πεπεισμενοι, ανελιττειν δε με και νυν τους αυτους προσταττετε λογους επ' ουδενι
των χρη σιμων, ως η πειρα βοαι. ελεγχει γαρ δια τουτων τους Φαρισαιους ο
τεθεραπευμενος ως ανοηταινουσι κομιδηι, "την "μεν ακοην αποστρεφοντες απο της
αληθειας," κατα το γεγραμμενον, επι δε τωι λελυσθαι τον νομον ουκ ευλογως
παρωργισμενοι, δια τε τουτων τον ευφημειν εθελοντα τον τερατουργον εν
κατηγορου ταξει παρειναι κελευοντες, η θαυμαστην υπαρχειν υπολαμβανοντες· ην
γαρ ουτος αληθως εν εκεινοις ο σκοπος, επειπερ αυτοις αδιαφορον παντελως και εν
λογωι του μηδενος η του νομου παραβασις ην. δια τοι τουτο τα δικαια κρινειν
παρωσαμενοι, προς το δοκουν ετρα ποντο μονον, καιτοι λεγοντος αμνημονουντες
Θεου "Χειλη "ιερεως φυλαξεται κρισιν, και νομον εκζητησουσιν εκ "στοματος
αυτου." Μη και υμεις θελετε μαθηται αυτου γενεσθαι; Ὡμολογηκεν ηδη σαφως, και
 
 

360

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποστολης απασης εξηιρη 2.183 μενης, ως ει μη και λογωι τυχον, αλλ' ουν
εμαθητευθη τωι θαυματι, και πεπιστευκεν ηδη παραδοξως το βλεπειν εν διδασκαλιας
ταξει λαβων. εν γαρ δη τωι προς εκεινους ειπειν Μη και υμεις θελετε μαθηται αυτου
γενεσθαι, την οικειαν ωσπερ προεκαλυψε γνωμην, ως ηδη θελησαντος τε και
γεγονοτος· μελετων δε τροπον τινα και προ ολοκληρου της πιστεως το "∆ωρεαν
ελαβετε, δωρεαν δοτε," ηυτρεπισται ταχα και λιαν αφθονως εις το παιδευειν αυτους
τα λυσιτελη· διισχυριζεται αοκνοτατα δε και πολλακις ερειν τα επι τωι θαυματι, ει
μαθητειαν οντως ποιοιντο την εξηγησιν. τετη ρηκεν ουν αρα και σφοδρα καλως το
εν βιβλωι παροιμιων "Εις ωτα ακουοντων λαλει." Ἔοικε δε πως υπαινιττεσθαι δια
τουτων λεληθος τι και κεκρυμμενον. και τι τουτο εστιν, εν βραχεσιν ερω. ησαν τινες
εν τοις ηγουμενοις οι διεγνωκεισαν μεν οτι Χριστος ειη κατα αληθειαν ο
Θαυματουργων, κεχωσμενην δε ωσπερ εν ωδισι την επ' αυτωι κρυπτοντες γνωσιν ετι
πολλους διελαν θανον. μαρτυρησει δε και αυτος ημιν ο σοφος λεγων Ευαγγελιστης,
οτι εγνωσαν μεν οι αρχοντες, οτι αυτος εστιν ο Χριστος, "δια γεμην τους Φαρισαιους
ουχ ωμολο "γουν·" επαγωνιειται δε πως τοις περι τουτον λογοις και ο Νικοδημος
διαῤρηδην αναβοων και λεγων προς τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον "Ῥαββι,
οιδαμεν οτι απο Θεου "εληλυθας διδασκαλος, και οτι ουδεις δυναται ταυτα τα
"σημεια ποιειν α συ ποιεις, εαν μη ηι ο Θεος μετ' αυτου." ᾔδεσαν ουν αρα των
αρχοντων τινες, και διετεθρυλητο πως ο περι τουτου λογος ανα πασαν την
Ἱερουσαλημ. εγνωκεναι μεν τους αρχοντας η των Ἰουδαιων πληθυς υπονοει, μη μην
2.184 και ομολογειν ως βουλεσθαι δια βασκανιαν και φθονον. οτι δε αληθες και
τουτο εστιν, εξ αυτων επιδειξομεν των ευαγγελικων γραμματων. αυτος γαρ που
φησιν ο μακαριος Ἰωαννης, ως ειστηκει μεν διδασκων ο Ἰησους εν αυτωι τωι ναωι, και
οσα τον νομον εδοκει λυπειν κατα γε την των ακροωμενων υπονοιαν εξηγουμενος.
ουδεν δε το παραπαν οι των Ἰουδαιων ηγουμενοι κινησαντες, αλλ' ουδε οσον ειπειν
αποτολμησαντες φησαι λογον Ὦ ουτοσι, παυσαι διδασκων τα τοις παλαι νομοις
απαιδοντα, εν υπονοιαι παρα τοις οχλοις εγινοντο τηι και αρτιως ημιν ειρημενηι. και
γουν καθα γε γραπται "Ἔλεγον τινες των Ἱεροσολυμιτων Ουχ ουτος "εστιν ον
ζητουσιν αποκτειναι; ιδε παῤρησιαι λαλει, και "ουδεν αυτωι λεγουσι· μηποτε εγνωσαν
οι αρχοντες οτι "ουτος εστιν ο Χριστος;" μονονουχι γαρ φησιν ουτως Ἴσασιν οι
καθηγησασθαι λαχοντες ως αυτος οντως εστιν ο Χριστος· ιδου καιτοι φοναν
νομιζομενοι κατ' αυτου, λαλουντι μετα πολλης αγαν της παῤρησιας, ουδε ψιλοις
επισκηπτουσι λογοις. τοιαυτης τοιγαρουν υπονοιας διεσπαρ μενης ανα πασαν την
Ἱερουσαλημ, εξεπυθετο ποτε και ο τυφλος, και ειχεν εν ωσι τον επι τουτοις λογον.
χαριεντως ουν αρα τροπον τινα διελεγχων φησιν Ἆρα με ματην τους αυτους
αναμηρυσασθαι λογους, και ανυμνειν το θαυμα προσ ταττετε, η σφοδρα ποιεισθαι
την καθ' ηδονην εξηγησιν, διψωντες μεν ηδη την υπ' αυτωι μαθητειαν, αλληλους δε
επιδυσωπουμενοι, και αχαριστον προτιμωντες αιδω της ουτως αξιαγαστου γνωσεως;
2.185 Και ελοιδορησαν αυτον και ειπαν Συ μαθητης ει εκεινου, ημεις δε του
Μωυσεως εσμεν μαθηται. Ὑπογελαι τροπον τινα τουτο λεγων ο Ευαγγελιστης. οραι
γαρ τους ιερασθαι λαχοντας αποπληξιας εις τουτο κατολισθησαντας, ως λοιδοριας
ηγεισθαι χρημα το ουτω σεπτον, την υπο Χριστωι δηλονοτι παιδαγωγιαν, ης εις
αξιεραστον ιοντες αγαπην φασι των αγιων τινες, οι μεν οτι "̔Ως γλυκεα τωι λαρυγγι
μου τα λογια σου, υπερ μελι και "κηριον τωι στοματι μου·" ετερος δε παλιν, ως προς
τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον περι των απειθουντων αυτωι "Συντελεσον
αυτο, και εσται ο λογος σου εμοι εις "ευφροσυνην και αγαλλιαμα και χαραν καρδιας
μου." αλλ' ουδεν των ιερων μεταποιουμενοι λογων, τον υπο Χριστου
παιδαγωγουμενον, και δι' αυτο δη και τουτο μονον ουκ ανεγκλητως ειναι
νομιζουσιν, αληθη δε καθ' εαυτων και ψηφοφορουντες δογματα, διδασκαλον μεν τωι
 
 

361

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυφλωι τον Χριστον απονεμουσιν, εαυτοις δε Μωυσεα· και γαρ δη και οντως
κατεφωτισθη μεν τα εθνη παρα Χριστου δια παιδευσεως ευαγγελικης, εναπεθανε δε
τοις δια Μωυσεως τυποις ο Ἰσραηλ, και τηι του γραμματος ενεχωσθη σκιαι. δια τουτο
και ο Παυλος περι αυτων που φησι "Μεχρι γαρ "σημερον ηνικα αναγινωσκηται
Μωυσης, καλυμμα επι την "καρδιαν αυτων κειται." οτι δε και εις τυπον των εθνων
την επι τωι τυφλωι καθαπερ εν εικονι κατεγραφομεν ιστοριαν, τα ως εν τυπωι τα κατ'
αυτον εις την επ' εκεινοις αληθειαν μεταπλαττοντες, ουκ αμφιβολον. Πλην εκεινο
σημειωτεον, οτι χρημα τερπνον και πασης ευκλειας αναμεστον ο δια Χριστον
ονειδισμος· δι' ων γαρ 2.186 οιονται χρηναι λυπειν οι διωκειν ου παραιτουμενοι
τους αγαπωντας αυτον, δια τουτων αυτων ουκ ειδοτες ευφραι νουσι, λαμπροτερους
δε μαλλον αυτους αποφαινουσιν ηπερ αληθως αδικειν ισχυουσι. κατασμικρυνοντες
δε, ως εικος, οι πανωλεις Φαρισαιοι τας εαυτων κεφαλας, ινα μη λεγω Χριστον, περι
μεν αυτου, το Ἐκεινου φασιν, εκπλατυνομενοι δε ωσπερ εις αλαζονειαν υπερογκον,
ανοητως λεγουσιν Ἡμεις δε του Μωυσεως εσμεν μαθηται. Ἡμεις οιδαμεν οτι
Μωυσει λελαληκεν ο Θεος, τουτον δε ουκ οιδαμεν ποθεν εστιν. Ἀπαυθαδιζονται
παλιν, οπλον εχοντες την αυτοις συνηθη και φιλαιτατην απονοιαν, και επ'
αθραυστοις αναισχυντιαις σοβαρευομενοι, το Ἡμεις οιδαμεν αναφθεγγονται. προστι
θεντες δε οτι Μωυσει λελαληκεν ο Θεος, δια τε τουτου τιμαν οτι πρεποι και σφοδρα
διεγνωκοτες αυτον, ετερωι τροπωι παλιν υβριζειν εν ουδενι τα εκεινου τιθεντες
δογματα. κατακρινουσι γαρ ασυνετως, ον ουπω γινωσκουσι, μαλλον δε και μαθοντες
δυσσεβως ατιμαζουσι, καιτοι του νομου το αδικως εξειναι τισιν απηχες τι δραν η
ψηφιζεσθαι παντελως αποφασκοντος. τοιουτον δε τι φασι και δια τουτου παλιν
Ὁμολογουμενως λελαληκε προς Μωυσεα ο Θεος· ουδεις επι τουτωι λογος ενδοιαζειν
αναπειθων τινας, νομους ωρισατο δι' αυτου, και τους εφ' εκαστωι των πρακτεων
τεθεικεν ορους. παραβατης ουν αρα, φησιν, των ιερων γραμματων, ο τοις δι' εκεινου
φρονων ταναντια, και λελυται σαφως ο επι τωι σαββατωι θεσμος· εθεραπευθης γαρ εν
σαββατωι· τον επι τουτοις αλοντα και κατεγνωσμενον, ουκ ειδεναι δικαιον. 2.187
ευλογως ηδη φαμεν οτι τον θειον ου τετηρηκε νομον. ουκουν οτε λεγουσι περι
Χριστου, το Ουκ οιδαμεν ποθεν εστιν, ουχ ως αγνοουντες το τις η ποθεν εστι τα
τοιαυτα φασιν, αλι σκονται γαρ ετερωθεν διαῤρηδην ομολογησαντες ειδεναι τα επ'
αυτωι. "Ουχ ουτος εστιν ο του τεκτονος υιος, ου ημεις "τον πατερα και την μητερα
οιδαμεν; πως ουν λεγει οτι "εκ του ουρανου καταβεβηκα;" ουχ ως αγνοιας ουν αρα
σημαντικον εκδεξωμεθα το Ουκ οιδαμεν τουτον ποθεν εστιν, αλλα της ενουσης
αυτοις αλαζονειας καρπον επαθρησομεν. περιπτυοντες γαρ τας εαυτων κεφαλας, και
εν τωι μηδενι το παραπαν λογιζομενοι, την τοιαυτην επ' αυτωι λεγουσι φωνην. εικος
δε δηπου κακεινο βουλεσθαι δηλουν· αναπειθει γαρ πως ημας το τοις θεωρημασι
πρεπον και εις λεπτοτεραν ιεναι βασανον· οιδαμεν, φησιν, οτι Μωυσηι λελαληκεν ο
Θεος, πιστευσωμεν ουν αρα και αμελλητι τοις δι' αυτου, και τηρη σωμεν τα θεοθεν
διεσταλμενα· τουτον δε ουκ οιδαμεν, ου γαρ λελαληκε προς αυτον ο Θεος, ουδε τι
τοιουτον επ' αυτωι διεγνωκαμεν. αλλ' εδει τους Φαρισαιους, καιτοι δοκησι σοφειν
ειθισμενους, και πολυ τηι γνωσει των θειων επαυ χουντας λογων, εκεινο λογιζεσθαι,
οτι δια του πανσοφου Μωυσεως προκηρυττων ως ηξοντα κατα καιρον τον Ἰησουν ο
Θεος και Πατηρ ουτω φησι "Προφητην αναστησω αυτοις "εκ των αδελφων αυτων
ωσπερ σε, και δωσω το ρημα μου "εν τωι στοματι αυτου, και λαλησει αυτοις καθοτι
αν "εντελλωμαι αυτωι. και ανθρωπος ος αν μη ακουσηι οσα "αν λαλησηι ο προφητης
εκεινος επι τωι ονοματι μου, εγω "εκδικησω εξ αυτου." καιτοι φησειεν αν τις τοις
Ἰουδαιοις ευλογως επιφυομενος Ὦ μονον ειδοτες το απειθειν, ει τοις του Μωυσεως
λογοις καταπειθεσθε προαλεστερον, επειπερ 2.188 αυτωι λελαληκεν ο Θεος, πως ουκ
εχρην τουτο δραν και επι Χριστωι, καιτοι διαῤρηδην ανακεκραγοτος ακουοντες "Τα
 
 

362

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"ρηματα α εγω λαλω, ουκ εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος "με Πατρος·" και παλιν
"Ἀπ' εμαυτου ου λαλω, αλλ' ο "πεμψας με Πατηρ αυτος μοι εντολην δεδωκε τι ειπω
και "τι λαλησω;" προφασις ουν αρα και λογισμων εικαιων ευρηματα των Φαρισαιων
οι λογοι. ει γαρ δια τουτο φασι Μωυσει μαλλον επεσθαι δειν, επειπερ αυτωι
λελαληκεν ο Θεος, τι μη ταυτα φρονουσιν επι Χριστωι, καιτοι λεγοντι σαφως απερ
αρτιως ειρηκαμεν; αλλ' εν μερει τιμωντες τον νομον, και σεπτον ηγεισθαι
προσποιουμενοι το δοκουν τωι Θεωι, πληττουσιν ετερως χειρονως ατιμαζοντες δια
του μη παραδεχεσθαι θελειν το καιριωτερον κηρυγμα· τουτο δε ην το επι Χριστωι δια
την μετα σαρκος οικονομιαν ως εν προ φητου ταξει κατηγγελμενον. Ἀπεκριθη ο
ανθρωπος και ειπεν αυτοις Ἐν τουτωι γαρ το θαυμαστον εστιν, οτι υμεις ουκ οιδατε
ποθεν εστι, και ηνοιξε μου τους οφθαλμους. Καταπεπληγμαι, φησι, και σφοδρα
καλως ει τον εν αγιοτητι τοσαυτηι και θεοπρεπει δυναστειαι δι' ων ειργασται
μαρτυρουμενον ηγνοηκεναι φατε, και το προσεδρευειν απερι σπαστως τωι Θεωι
νομιζομενοι, και νομου προεστηκοτες, και ταις ιεραις εντρυφωντες συλλαβαις, και
λαχοντες ηγεμονιαν η και μαλιστα το αγαθους ειδεναι φροντιστας. τινι γαρ αν και
πρεποι το ειδεναι καλως τους τερατουργουντας δια Θεου, ει μη τοις και ιερασθαι
προστεταγμενοις, και οις εις φρον τιδα το σεπτον απενεμηθη μυστηριον;
καταπληττεσθαι δε λεγων ως ηγνοηκοτας κομιδηι τον ουτως αξιαγαστον και ξενην
εις αυτον επιτελεσαντα την θεοσημιαν, υποπληττει 2.189 λεληθοτως, οτι τοσουτον
αφεστασιν αγιασμου, και της εις ευσεβειαν επιεικειας, ως και αναισχυντως
ομολογειν μηδε ειδεναι παντελως τον αληθως αγιον, τουτεστι Χριστον. Ἵνα γαρ τον
καθ' ημας γυμνασωμεν λογον· ει αληθες τουτο που καλως ειρημενον, οτι "Παν ζωιον
αγαπαι το ομοιον "αυτωι, και τωι ομοιωι αυτου προσκολληθησεται ανηρ·" πως ειπερ
ησαν αγιοι τε και αγαθοι, το κολλασθαι φιλειν απε τρεποντο τωι αγιωι και αγαθωι;
ελεγχον ουν αρα της των Φαρισαιων εναγους πολιτειας, ητοι διαγωγης, ωδινει το
ειρημενον. οιμαι δε τι και ετερον επι τουτωι παραδηλουν. δειν γαρ οιμαι τοις
θεωρημασι φιλεργον επαγοντα την διανοιαν, το εν εκαστωι κεκρυφθαι δοκουν
οξυωπεστερον καθοραν. τι τοινυν εστι τουτο; πολυς μεν απασαν την Ἰουδαιαν
περιηχειτο λογος περι του Σωτηρος ημων Χριστου, πλην ως περι προφητου. ουτω
γαρ ο νομος αυτον ηξειν προεχρησμυδησε "Προφητην λεγων ανατησει Κυριος ο
"Θεος ημων εκ των αδελφων υμων·" ειχον γεμην εν ελπισιν ως αναδειχθεις κατα
καιρον τον οικειον τα υπερ τον νομον αυτοις διαλεχθησεται, και την αληθεστεραν
του νομοθετου βουλησιν ευ μαλα διεξιων μεταπαιδευσει τα πρεπωδεστερα. και μη
θαυμασηις ει παρα τοις Ἰουδαιοις ελπις ην και λογος τοιουτος, οπου και παρα τοις
αλλογενεσι ταυτοθρους διε σπαρτο λογος. και γουν η Σαμαρειτις εκεινη γυνη
"Οιδαμεν "οτι Μεσιας ερχεται, ο λεγομενος Χριστος, οταν ελθηι "εκεινος, αναγγελει
ημιν παντα." ᾔδεσαν τοιγαρουν οι Ἰουδαιοι, και μαλα σαφως, οτι και ηξει Χριστος·
τουτο γαρ ο Μεσιας δηλοι· και βουλησιν αυτοις την αμεινω διερμη νευσει Θεου, προς
δε γε τουτοις οτι και οφθαλμους ανοιξει τυφλων διωμολογητο παρα του Ἡσαΐου
φασκοντος εναργως, 2.190 οτι "Τοτε ανοιχθησονται οφθαλμοι τυφλων·" αλλα και
ετερος τις την Ἱερουσαλημ περιεφοιτα λογος, επειδηπερ τον του Θεου και Πατρος
αῤρητον τοκον αγνωστον ειναι παντως φησιν ο προφητης Ἡσαΐας λεγων "Την
γενεαν αυτου τις "διηγησεται;" παλιν Ἰουδαιοι προς ιδιας παρατρεποντες εννοιας
των ειρημενων την δυναμιν, αγνοηθησεσθαι παν τελως τον Χριστον υπετοπησαν,
ουδενος το παραπαν ειδοτος ποθεν εστι, καιτοι της θειας γραφης φανοτατην αυτου
την κατα σαρκα γεννησιν καθιστωσης ημιν, δια τε τουτο βοωσης "̓Ιδου η παρθενος
εν γαστρι εξει και τεξεται υιον." οτι δε παλιν αχειραγωγητος εις την των αναγκαιων
καταληψιν των Ἰουδαιων υπαρχων ο νους, αγνοησεσθαι τον Χριστον υπε λαμβανον,
ου χαλεπον ουν ιδειν, εξ ων ο μακαριος Ευαγγε λιστης Ἰωαννης Ἱεροσολυμιταις επ'
 
 

363

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι φαναι διισχυρισατο. "Ἔλεγον γαρ τινες των Ἱεροσολυμιτων Ουχ ουτος "εστιν
ον ζητουσιν αποκτειναι; και ιδε παῤρησιαι λαλει, "και ουδεν αυτωι λεγουσι. μηποτε
αληθως εγνωσαν οι "αρχοντες οτι ουτος εστιν ο Χριστος; αλλα τουτον "οιδαμεν
ποθεν εστιν· ο δε Χριστος οταν ερχηται, ουδεις "γινωσκει ποθεν εστιν." Ουκουν τα
τοιαυτα δογματιζοντων ασυνετως επι Χριστωι των Ἰουδαιων, εννοιας ηδη τας επ'
αυτωι λαμβανει γοργως ο ποτε τυφλος απο του θαυματος, μονον δε ουχι και αρπαζει
προς βεβαιωσιν των οικειων διαλογισμων των Φαρισαιων το ρημα. εν τουτωι γαρ
φησιν εστι το παραδοξον, οτι ουκ οιδατε ποθεν εστι, και ηνοιξε μου τους οφθαλμους.
δυο, φησιν, εχω σημεια, και μαλα σαφη, του αυτον ειναι τον Χριστον. ουτε γαρ
οιδατε ποθεν εστιν, αλλα και ηνοιξε μου τους οφθαλμους. αυτος ουν αρα ουτος
σαφως ο δια νομου προ βοωμενος, και δια φωνης προφητων μαρτυρουμενος. 2.191
Οιδαμεν οτι αμαρτωλων ο Θεος ουκ ακουει, αλλ' εαν τις θεοσεβης ηι και το θελημα
αυτου ποιηι, τουτου ακουει. Προεντρυφησας τροπον τινα τοις δια των προφητων και
νομου κηρυγμασιν, ωσπερ ηδη τετελειωμενοις εν τωι και ηγνοησθαι ποθεν εστιν ο
Χριστος και ανοιχθηναι οφθαλ μους τυφλων, πανταχοθεν εαυτωι τα εις πιστιν
ερανιζομενος βοηθηματα, προσεπινοει τι και ετερον. εξ αναγκαιων γαρ και
ομολογουμενων εννοιων επι την του χρησιμου και του πρεποντος ζητησιν ιεναι
σχηματιζεται, και συλλογισμον ωσπερ τινα συναγει θεοφιλη· φιλαμαρτημονων μεν
γαρ ουκ ακουσαι πωποτε τον φιλοδικαιον τε και φιλαρετον Θεον, αριστα γε φρονων
και διισχυριζεται, και τουτο εν ταξει των ανενδοιαστως ομολογουμενων τιθεις,
αντιπαρεισαγει το εναν τιον ως αληθες, ως μηδαμοθεν αντιλεγομενον, φημι δη τωι
παντη τε και παντως υπακουειν των θεοσεβειν ειωθοτων τον απαντων Κυριον. και ο
μεν του συμπερασματος σκοπος εις μονον οραι τον Χριστον, πεποιηται δε πως επι το
γενικω τερον και καθολικην εχει την δηλωσιν. ως γαρ ηδη φθασας εμηνυσα,
χθαμαλωτεραν εχει την επι Χριστωι διαληψιν ο ποτε τυφλος, ουπω δε οντα κατα
φυσιν Θεον ακριβως εκμαθων, ως περι προφητου διανοειται και λαλει, εφ' ουπερ αν
ακατηγορητως ταττοιτο το θεοσεβειν· Χριστωι δε ουδα μοθεν αρμοσει· Θεος γαρ εστι
κατα φυσιν, την εκ των θεοσεβουντων λατρειαν, ως εν ταξει θυσιας πνευματικης
προσδεχομενος. 2.192 Ἐκ του αιωνος ουκ ηκουσθη οτι ηνοιξε τις οφθαλμους τυφλου
γεγεννημενου. Καταδηχθεις ως εοικεν ου μικρως, επαλγησας δε ωσπερ ταις επι
Χριστωι λοιδοριαις και αφορητως λελυπημενος, επειπερ ως ονειδιζοντες εφασαν "Συ
μαθητης ει εκεινου, "ημεις δε του Μωυσεως εσμεν μαθηται," συναγορευειν επειγεται
τωι οικειωι καθηγητηι, και αντιπαρεξαγει τροπον τινα τοις δια Μωυσεως
τετελεσμενοις τα λαμπρα του Σωτηρος ημων κατορθωματα, οσωι μειζων εστιν εις
τερα τουργιαν, τοσουτωι δεικνυς εν αμεινοσιν. η γαρ ουκ αναγκη τον του μειζονος
αποτελεστην ειναι δη παντως και κατα την δοξαν υπερφερη; αλλ' εστιν ουκ
αμφιβολον. ομου δε ως εικος δηλοι τι τοιουτον, αρχαιοτατης μεν προαιδουσης προφη
τειας, εχουσης δε ωδε περι της Χριστου παρουσιας "Τοτε," φησιν, "ανοιχθησονται
οφθαλμοι τυφλων," ουδεις μεν πω προτερον τοιουτον τι δεδρακως εθαυμασθη,
πεπληρωται δε δια τουτου και μονου ον υμεις ουκ οιδ' οπως, φησιν, αμαρ τωλον
αποκαλειν ου κατεναρκησατε. καιτοι πολυς μεν αγιων προφητων ανεδειχθη χορος,
ουκ ευαριθμητοι δε δικαιων εμοι δια των ιερων φερονται γραμματων, αλλ' Ἐκ του
αιωνος ουκ ηκουσθη οτι ηνοιξε τις οφθαλμους τυφλου γεγεννημενου. ουχ ουτος
ουν αρα εστιν ο Χριστος ο περας επενεγκων τοις των προφητων μηνυμασιν, ο προς
τελος διεξαγαγων τα παλαι διηγγελμενα; ει γαρ ουδεις τις παρ' αυτον ανοιγει ετερος
τυφλων οφθαλμους, τι λοιπον αντιστατησει τηι πιστει· τι δε ανατρεψει την επ' αυτωι
συναινεσιν; η πως ου παντος ενδοιασμου γεγονοτος εκποδων, δια λειοτατης ωσπερ
δρα μειται της οδου της επ' αυτωι γνωσεως το μυστηριον; 2.193 Συναγορευει
τοιγαρουν τωι Σωτηρι Χριστωι και δια τουτων ο τεθεραπευμενος. βλεπε δε οπως
 
 

364

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευφυως τον της συνηγοριας εξυφαινει λογον. ην μεν γαρ οντως ελευθερας
παντελως παῤρησιας ειπειν, οτι και Μωυσεως και προ φητων αμεινων τε και
διαφανεστερος εστιν ο Χριστος, αλλ' ην ουκ απεικος εννοειν αλυοντας επι τουτωι
τους Φαρισαιους το μεν επαγωνιζεσθαι τοις αγιοις ως υβρισμενοις προσποιει σθαι
πανουργως, ευαφορμως δε ηδη και κολαζειν επιχειρησαι τον ανθρωπον, ινα μη ζων
και ορωμενος υπομνημα της Χριστου φαινοιτο δοξης, και εικων ωσπερ τις της
ενουσης αυτωι θεοπρεπους εξουσιας· δια τουτο και την εντευθεν υπεκνευων οργην,
και ταις εκεινων μιαιφονιαις αποκλειων την εις το προσω παροδον, επι το καθολου
και ασημοτερον παρατρεπει του λογου τον σκοπον, Ἐκ του αιωνος υπο μηδενος το
παραπαν γεγενησθαι λεγων οπερ ειργασται Χριστος επ' αυτωι. τουτο δε ην ετερον
υποδεικνυοντος ουδεν, η οτι μειζων απαντων και επιδοξοτερος ο Χριστος, ο
τοιαυτην ενουσαν αυτωι την τε δυναμιν και εξουσιαν δια πραγματων επιδεικνυς, ην
πεφορηκεν ουδεις των αγιων πωποτε. καταστεφει τοιγαρουν τον οικειον ιατρον τηι
κατα παντων υπεροχηι, λαβων εις αποδειξιν το τοις ετεροις ανη νυτον τε και
ανεπιχειρητον θαυμα, τουτο δε ην η τυφλοτητος ανατροπη. Ει μη ην. ουτος παρα
Θεου, ουκ ηδυνατο ποιειν ουδεν. Ὀξυωπεστερος εις αληθειαν των δια νομου
πεπαιδευ μενων ο αρτι βλεπων, και της αρχαιας τυφλοτητος παρα δοξως
απηλλαγμενος· ιδου γαρ ιδου πολλοις αγαν και 2.194 σοφοις αποκεχρηται λογοις
κιβδηλοτατην επιδεικνυς των Φαρισαιων την γνωμην. επειδη γαρ εφασαν ανοητως
περι Χριστου, οτι "Τουτον ουκ οιδαμεν ποθεν εστιν," εξελεγχει παλιν ευτονως, ως
φρονουντας πλημμελως, οτε το παραπαν ουκ ειδεναι φασι τον ουτω θαυματουργον,
προδηλου πασιν υπαρχοντος ως αμηχανον τι δραν των δια θειας ενεργειας
αποτελουμενων τον ουκ οντα παρα Θεου. ενεργει γαρ δια μονων αγιων τα τοιαυτα
Θεος· αλλοτριωι δε και ουπω βεβηκοτι την εις αυτον ευσεβειαν ουκ αν επιδοιη ποτε
το δυνασθαι τοιαυταις εναβρυνεσθαι δοξαις. επει λεγετω παρ ελθων ο παραπληξ
Φαρισαιος, τις εστι λοιπον η διαφορα παρα Θεωι αγιου και βεβηλου, δικαιου και
αμαρτωλου, ανοσιου και θεοφιλους. ει γαρ εφειται δια των ισων απαρα ποιητως
διαλαμπειν εκατερον, ουδεν ετι το μεσολαβουν, παντα δε ηδη συγκεχυται, και το
γεγραμμενον ευλογως ερουμεν "Τι ικανως δουλευσομεν αυτωι, η τις ωφελεια οτι
"απαντησομεν αυτωι;" ει γαρ καθαπερ εφη τις των παρ' Ἕλλησι ποιητων Ἴση μοιρα
μενοντι, και ει μαλα τις πολεμιζοι, και εν ισηι τιμηι κακος τε και αγαθος, πως ουκ
εικαιον το πικρων αποπειρασθαι πονων δια την αρετην; αλλ' ουχ ουτω ταυτ' εχειν
λογιουμεθα· ποθεν; "Τους γαρ δοξαζοντας "με, φησιν ο Θεος, δοξασω, και ο
εξουδενων με εξουδενω "θησεται." Ἐροιμην δ' αν εγωγε τους οιησιφρονας
Φαρισαιους, ει αδιακριτως και δια των αμαρτωλων ενεργει τα τοιαυτα Θεος, τι μη
ταυτα τωι μεγαλωι Μωυσει δεδρακασι κατα την 2.195 Αιγυπτιων οι μαγοι; δια τι μη
δια των ισων ιοντες θαυ ματων την αυτην εκεινωι δοξαν απηνεγκαντο; αλλ' ερεις
οτι γεγονε μεν οφις πεσουσα προς γην ραβδος η Μωυσαικη, γεγονασι δε ουδεν ηττον
και αι των μαγων. αντακουσηι παρ' ημων ως αι μεν εκεινων ουκ εις οφιν
μεταπεποιηντο, αλλ' ην απατη και φαντασμα της ανθρωπινης οψεως παρα κλεπτον
την ακριβειαν, και τεχνη τις ην μαγικη την ραβδον ως οφιν επιδεικνυουσα· η δε
Μωυσεως αληθως εις οφιν μετεσκευαζετο, και εις την του θηριου μετεπηδα φυσιν.
απο δε της διαφορας της τοις ιεροις εντεθεισης γραμμασιν, αληθες κατοψει το
ειρημενον. κατεφαγε γαρ η Μωυσεως τας εκεινων ραβδους· επειδη γαρ αι μεν εν
ψιλοις ησαν των οφεων σχημασιν, η δε αληθως τε και φυσικως τουτο ην οπερ
εφαινετο, παρεκομισθη και εις οργην, ινα ζωιον φαι νηται, και ραβδος ουκετι,
καταδακνει δε και υπερ δυναμιν οφεως αφατωι δυναμει, και το ουτω χαλεπον
εξευμαριζοντος του Θεου. λεγετω δε μοι παλιν ο Φαρισαιος, οι ταις εαυτων ραβδοις
τα των οφεων επιθεντες σχηματα, και πως και χειρα λεπρωσαν ουκ εδειξαν
 
 

365

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαραν, ατονησαντες δε διαῤ ρηδην εφασκον "∆ακτυλος Θεου εστι τουτο." πως δε,
ειπε μοι, πυρ εξ ουρανων ου κατηγον οι του Βααλ ιερεις, καιτοι κατενεγκοντος
Ἡλιου; εν προσωποληψιαις ουν αρα τα παρα Θεου; μη γενοιτο· δικαιος γαρ ὣν και
δικαιων εραστης, και δια μεν των αγιων ενεργει τα χαρισματα τα παραδοξα, δια δε
των πλημμελουντων ουδαμως. ευλογωτατα τοινυν ο ποτε τυφλος ταις των
Φαρισαιων αθυρογλωττιαις επιτιμαι, και πλημμελως ελεγχει πεφρονηκοτας, επειπερ
ουκ ειναι φασι παρα Θεου τον εκ του δυνασθαι δραν τα παραδοξα θεοθεν οντα κατα
φυσιν μαρτυρουμενον. 2.196 Ἀπεκριθησαν και ειπον αυτωι Ἐν αμαρτιαις συ
εγεννηθης ολος, και συ διδασκεις ημας; και εξεβαλον αυτον εξω. ∆υσπαραδεκτα τοις
πολλοις τα εξ ελεγχων τραυματα και η δι' αυτων επανορθωσις. οιστα μεν γαρ και
ηδεα τοις σοφοις, επειπερ εχει πολλην εν εαυτοις την ονησιν και την εις το αμεινον
ανακομιδην, καν συνεισβαινηι το δακνον. πικρα δε τοις φιλαμαρτημοσι, και δια
ποιαν αιτιαν; εῤριζω σαντες γαρ ταις εις το φαυλον ηδοναις την διανοιαν, την
εντευθεν αυτους αποκειρουσαν νουθεσιαν ως το λυπουν εκτρεπονται, και ζημιαν
ηγουνται την εκ των ηδεων απο δρομην, ουδενα του λυσιτελειν πεφυκοτος
ποιουμενοι λογον. ονπερ γαρ τροπον οι νεως αποπιπτοντες, και ποταμιωι ρευματι
γεγονοτες αλωσιμοι αντιπραττειν μεν ουδαμως ισχυουσι, το δε αντινηχεσθαι τοις
υδασι σφαλερον ηγου μενοι, μονηι φερονται τηι ρυμηι· τον αυτον οιμαι τροπον και
ουτοι, περι ων αρτιως ο λογος, τηι των οικειων ηδονων τυραννιδι νικωμενοι, πασας
εχειν αυταις επιτρεπουσι τας ηνιας, το αντιστατειν κατα τι γουν απαυδησαντες.
δυσφο ρουσι τοιγαρουν οι δειλαιοι Φαρισαιοι, και τωι των αριστων εισηγητηι
θηριοπρεπως επιτριζοντες, επι τα της οργης χαι ρουσι προοιμια, και μανιας
απροσιτον απαρχην αναβλυ ζοντες λοιδορουσιν αθεσμως, αναπηδωντες δε τροπον
τινα προς την συντροφον αυτοις υπεροψιαν, εν αμαρτιαις γεγεννη σθαι φασι τον
τυφλον, Ἰουδαικαις υπονοιαις προς τουτο διαπαιζομενοι, και ασυστατωι δογματι
συναγορευοντες αμα θως. οτι γαρ των οντων ουδεις ουτε δι' εαυτον κυριως, ουτε
μην δια τους τεκοντας αυτον η τυφλος αποτικτεται, 2.197 ηγουν ετερον τι παθος
εχων σωματικον, αλλ' ουδε οτι τας πατερων αμαρτιας επι τεκνα καταφερει Θεος,
ουκ ακομψως, ως γε μοι φαινεται, δια μακρου δεδειχαμεν λογου, προτε θεντος ημιν
εις εξηγησιν "Ῥαββι, τις ημαρτεν, ουτος η οι "γονεις αυτου, ινα τυφλος γεννηθηι;"
επειδη τοινυν διελεγ χειν εγνω τους Φαρισαιους ο ποτε τυφλος, ουχ οπως ελοιδο
ρηθη μονον, αλλα και εκβαλλεται παρ' αυτων. και δεχου παλιν εις τυπον πραγματος
αληθους το τετελεσμενον· οτι γαρ εμελλον οι εξ Ἰσραηλ καταβδελυσσεσθαι τους εξ
εθνων ως τεθραμμενους εν αμαρτιαις δια την προλαβουσαν απατην, επιγνωσεται τις
εξ ων οι Φαρισαιοι προς εκεινον ειρηκασιν. εκπεμπουσι δε αυτον, αποπεμπτοι γαρ
και αποβλητοι παρα τοις Ἰουδαιοις οι τον επι Χριστωι πρεσβευοντες λογον. Ἤκουσεν
ο Ἰησους οτι εξεβαλον αυτον εξω. Ἀκουσαι φησιν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης τον
Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, ουχι παντως, ουδε εξ αναγκης απαγ γελλοντος τινος
αυτωι το γεγενημενον, αλλ' επειπερ ως που τις εφη των σοφων "Πνευμα Κυριου
πεπληρωκε την οικου "μενην, και ους ακροασεως ακροαται τα παντα." εισακουει
γαρ, ως ο ψαλλων φησιν "Ὁ φυτευσας το ους ουχι "ακουει; και ο πλασας οφθαλμον
ουχι κατανοει;" οταν τοινυν υβριζωμεθα δι' αυτον, η και τι των πεφυκοτων λυπειν
υπομενωμεν παρα των θεομαχειν ειωθοτων, πιστευειν ακο λουθον, οτι δη παντως
εποπτης εσται Θεος, ακουει δε ωσπερ τον επισυμβαινοντα πειρασμον· αυτη γαρ η
φυσις του πραγματος και των δι' αυτον ατιμαζομενων το γνησιον εν ωσι τοις θειοις
μεγαλην εχει την βοην. 2.198 Και ευρων αυτον ειπεν αυτωι Συ πιστευεις εις τον Υιον
του Θεου; Ἐκβεβληται παρα των Φαρισαιων ο ποτε τυφλος, αλλ' ου μακρου μεταξυ
διαγεγονοτος χρονου ζητει μεν αυτον ο Χριστος, ευρων δε μυσταγωγει. σημειον ουν
εσται και τουτο του εν φροντιδι κεισθαι τηι παρα Θεωι τους συνα γορευειν εθελοντας
 
 

366

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι, και της εις αυτον πιστεως προκιν δυνευειν ου καταφριττοντας. ακουεις γαρ
οπως ως εν ταξει καλης αντιμισθιας εαυτον εμφανη καθιστας, τελεωτατον αυτωι τον
επι τηι πιστει λογον εμφυτευειν επειγεται. προσ αγει δε την πευσιν ινα λαβηι την
συναινεσιν. ουτος γαρ του πιστευειν ο τροπος. δια γαρ τοι τουτο τους επι το θειον
ιον τας βαπτισμα προδιερωτωμενους παρεργως ει πεπιστευκασι, συναινουντας τε
ηδη και διωμολογηκοτας, ως γνησιους ηδη τηι χαριτι παραπεμπομεν. αρχεται ο του
πραγματος τοινυν τυπος εντευθεν ημιν, και εξ αυτου μεμαθηκαμεν του Σωτηρος
ημων Χριστου το τινα χρη τον τροπον τον επι τηι πιστει ποιεισθαι λογον. δια τουτο
και ο θεσπεσιος Παυλος ομολο γεισθαι την εν τουτοις ομολογιαν επι πολλων
μαρτυρων διισχυρισατο, τουτεστι, των αγιων αγγελων· και ει φρικωδες εστι το επ'
αγγελων ειρηκοτα διαψευσασθαι, ποσωι μαλλον επ' αυτου του Χριστου; ερωται
τοιγαρουν τον ποτε τυφλον ουχ απλως ει βουλοιτο πιστευειν, αλλα και εις τινα,
προστι θησιν. η γαρ πιστις εις τον Υιον του Θεου, και ουχ ως εις ανθρωπον ενα των
καθ' ημας, αλλ' ως εις Θεον ενανθρωπη σαντα. πληρες γαρ ουτω το επι Χριστωι
μυστηριον. λεγων δε το Συ πιστευεις, μονονουχι φησι Βουλει της εκεινων απο νοιας
ορασθαι κρειττων; συ ταις εκεινων απειθιαις εῤρωσθαι 2.199 φρασας καταδεχηι την
πιστιν. το γαρ Συ τοιαυτην εισφερει τινα την ως προς ετερους αντιδιαστολην. Και τις
εστι Κυριε, φησιν, ινα πιστευσω εις αυτον; Ἡ σωφρονι λογισμωι προκατηρτισμενη
ψυχη, ελευθεροις τε της διανοιας ομμασι τον της αληθειας διερευνωσα λογον
απαραποδιστως επ' αυτηι καθαπερ εις λιμενα καταιρει, και αταλαιπωρον εχει την του
συμφεροντος θηραν. εσται δε παλιν αποδειξις των ειρημενων ο ποτε τυφλος. δια
πολλων γαρ ηδη λογισμων τε και εννοιων το επι Χριστωι θαυμασας μυστηριον, αλλα
και την αῤρητον αυτου καταπεπληγμενος ισχυν, εξ ων, ουχ ετερος τις, αλλ' αυτος
εφ' εαυτωι πεπει ραται, προχειρος ουτως εις το πιστευειν ευρισκεται, και αμελλητι
προς τουτο βαδιζων. ιδου γαρ ιδου τινι δεησαι προσαγειν την ηδη
προοικοδομηθεισαν εν αυτωι πιστιν διερωται. λειπει γαρ αυτωι τουτο μονον
προηυτρεπισμενωι προς εκεινο καθαπερ ειρηκαμεν. Και ειπεν ο Ἰησους Και εωρακας
αυτον, και ο λαλων μετα σου εκεινος εστιν. Εις τινα προσηκοι πιστευσαι
διερωτωμενος, εαυτον επι δεικνυει, και ουχ απλως Ἐγω ειμι λεγων, αλλα τον ορω
μενον τε και προσλαλουντα φησι τον Υιον ειναι του Θεου, ωφελειας της ημετερας
πανταχηι προνοων, και τα εις πιστιν βοηθηματα την απλανη τε και αδιαστροφον
εξυφαινων ποικιλως, ινα μη δοκουντες ευσεβειν εις βροχους και παγην 2.200
εμπεσωμεν διαβολικην, του μυστηριου την αληθειαν ασυ νετως αποτρεπομενοι. ηδη
γαρ τινες και των δοκουντων ειναι Χριστιανων, ου συνεντες ακριβως της μετα
σαρκος οικονομιας τον σκοπον, αποδιελειν τετολμηκασι του Θεου Λογου τον εκ
γυναικος δι' ημας ληφθεντα ναον, και εις υιων κατεμερισαν δυαδα τον ενα και
αληθως Υιον, και οτι γεγονεν ανθρωπος· δια γαρ πολλην αποπληξιαν απαξιουσι
κατα το εικος ομολογειν, ο και δρασαι δι' ημας ουκ απηξιωσεν ο Μονογενης. αυτος
γαρ "εν μορφηι Θεου υπαρχων" κατα το γεγραμμενον, "ουχ αρπαγμον ηγησατο το
ειναι ισα Θεωι, "αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων," ινα γενηται καθ' ημας
ανθρωπος δηλαδη χωρις αμαρτιας· οι δε φρο νουσιν εκτοπως επιτιμωντες τροπον
τινα τηι θειαι και φιλαν θρωπωι βουληι, παρωσαμενοι δε οσον εις οικειας εννοιας της
αληθους υιοτητος τον εκ γυναικος ληφθεντα ναον, ου παρα δεχονται την
ταπεινωσιν, πολυ δε της αληθειας απεσφαλ μενην επινοουντες δοξαν, ετερον μεν
ειναι φασι τον εκ Θεου Πατρος Υιον Μονογενη, τουτεστι, τον εκ της ουσιας αυτου
γεννηθεντα Λογον, ετερον δε παλιν τον εκ γυναικος υιον. ειτα της θεοπνευστου
γραφης Υιον και Χριστον ανακηρυτ τουσης ενα, πως ουχι απασης εισι δυσσεβειας
αναπλεωι διατεμνοντες εις δυο τον ενα και αληθως Υιον; ηι μεν γαρ εστι Θεος Λογος,
ετερος νοειται παρα την σαρκα· ηι δε σαρξ εστιν, ετερον τι νοειται παρα τον Λογον· ηι
 
 

367

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε γεγονεν ανθρωπος ο εκ Θεου Πατρος Λογος, αργησει παντελως το ετερος και
ετερος δια την αῤρητον ενωσιν τε και συνοδον. εις γαρ και μονος Υιος, και προ της
προς σαρκα συνοδου, και οτε συνηλθε σαρκι· δια δε της σαρκος ολοκληρως τον
ανθρωπον ονομαζομεν, τον εκ ψυχης και σωματος λεγω. δια ταυτην ουν αρα την
προφασιν, προνοητικωτατα παλιν ο 2.201 Κυριος Τις εστιν ο Υιος του Θεου
διερωτωμενος, ουκ ειπεν Ἐγω· ην γαρ δη τινας, ως εικος, ασυνετως υπολαμβανειν
οτι μονος ο Λογος ο εκ Θεου και Πατρος πεφηνως δια τουτου κατεσημαινετο, αυτο
δε των δοκουντων αμφιβαλλε σθαι παρα τισιν εαυτον προαποδειξας δια του ειπειν
Και εωρακας αυτον· και τον ενοικουντα αυτον τηι σαρκι παρα δεικνυει Λογον, δια
του παλιν ειπειν και ενεγκειν Και ο λαλων μετα σου εκεινος εστιν. οραις ουν οσην ο
Λογος εχει την ενωσιν· ου γαρ τεθεικε διαφοραν, αλλ' εαυτον ειναι φησι, και τον
τοις του σωματος οφθαλμοις υποπιπτοντα, και τον εκ της λαλιας γινωσκομενον.
απαιδευτον ουν αρα και δυσσεβες κομιδηι το λεγειν απερισκεπτως τινας Ὁ ανθρωπος
του Χριστου· Θεος γαρ ων γεγονεν ανθρωπος αδιαιρετος οσον εις το ειναι Θεος και
Υιος και μετα σαρκος, τελεωτατη γαρ εν τουτοις η της εις αυτον πιστεως ομολογια
και γνωσις. Ὁ δε ειπε Πιστευω, Κυριε. και προσεκυνησεν αυτον. Ὀξυς εις ομολογιαν
την επι τηι πιστει φημι, και θερμος εις ευσεβειαν ο ποτε τυφλος. επειδη γαρ εγνω
παροντα τε και ορωμενον τον αληθως Υιον τον Μονογενη, προσεκυνησεν ως Θεωι,
καιτοι βλεπων αυτον εν σαρκι, δοξαν ουκ εχοντα την οντως θεοπρεπη,
πεφωτισμενος δε την καρδιαν απο της ενουσης αυτωι δυναμεως τε και εξουσιας,
αναλογως εις εννοιας αναπηδαι σοφας τε και αγαθας, και της θειας αυτου και
αῤρητου φυσεως το καλλος καταφανταζεται· ου γαρ αν 2.202 προσεκυνησεν ως
Θεον, ει μη Θεον ειναι πεπιστευκεν, απο 2.202 του γεγονοτος εις αυτον και
παραδοξως τετελεσμενου θαυ ματος επι το φρονειν ουτω παιδαγωγουμενος. επειδη
δε ολην την επ' αυτωι πραγματειαν εις το των εθνων μετη γαγομεν προσωπον, φερε
δη περι τουτου λεγωμεν παλιν. βλεπε γαρ μοι πληρουντα δια της προσκυνησεως της
εν πνευματι λατρειας τον τυπον, εις ον εχειραγωγηθη τα εθνη δια της πιστεως.
βουθυσιαις γαρ και λιβανωτοις και ταις των ετερων ζυων προσαγωγαις, θεραπευειν
ην εθος τωι Ἰσραηλ τον απαντων Κυριον κατ' επιταγμα νομικον· οι δε εξ εθνων
πεπιστευκοτες, ου ταυτην ισασι της λατρειας την οδον, ετραποντο δε την ετεραν,
τουτεστι, την πνευματικην, ην δη και μαλιστα φιλην αυτωι και ηδιονα φησιν ειναι
Θεος. ου γαρ "φαγομαι κρεα ταυρων, φησιν, αλλ' ουδε "αιμα τραγων πιομαι." θυειν
δε μαλλον ημιν επιταττει "θυσιαν αινεσεως," τουτεστι, την μετ' ωιδης προσκυνησιν,
εις ην οτι παντως αναβησεται τα εθνη δια της πιστεως εν Ἁγιωι Πνευματι θεωρησας
ο μελωιδος ως προς τον Κυριον ημων και Σωτηρα φησιν "Πασα η γη
προσκυνησατωσαν "σοι και ψαλατωσαν σοι, ψαλατωσαν δη τωι ονοματι σου." αλλα
και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος της νομικης λατρειας εν αμεινοσιν ουσαν
επιδεικνυς την πνευμα τικην, προς την εκ της Σαμαρειας γυναικα φησι "Πιστευε
"μοι, γυναι, οτι ερχεται ωρα οτε ουτε εν τωι ορει τουτωι "ουτε εν Ἱεροσολυμοις
προσκυνησετε τωι Πατρι. αλλ' "ερχεται ωρα και νυν εστιν, οτε οι αληθινοι
προσκυνηται "προσκυνησουσι τωι Πατρι εν πνευματι και αληθειαι· και "γαρ ο Πατηρ
τοιουτους ζητει τους προσκυνουντας αυτον. "πνευμα ο Θεος, και τους
προσκυνουντας αυτον εν πνευ "ματι και αληθειαι δει προσκυνειν." διαλογιζομεθα δε
φρο 2.203 νουντες ορθως τουτωι διαπρεπειν τωι τροπωι και τους αγιους αγγελους, και
ωσπερ τινα δορυφοριαν πνευματικην προσ κομιζειν Θεωι την προσκυνησιν. και γουν
οτε την θεοπρεπη προαγειν τιμην τωι Πρωτοτοκωι και Μονογενει το Πνευμα τοις ανω
διεκελευετο "Και προσκυνησατωσαν αυτωι, φησι, "παντες αγγελοι Θεου." αλλα και ο
θειος ημας ψαλμωιδος προς τουτο λεγων εκαλει "∆ευτε προσκυνησωμεν και προσ
"πεσωμεν αυτωι." και μακρηγορειν μεν ην επι τουτοις ου χαλεπον· μετρον δε τοις
 
 

368

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρημενοις επιθεντες το πρεπον, της των ρητων παραθεσεως προς το παρον
αφεξομεθα. πλην εκεινο παλιν αναμνησωμεν, οτι της των εθνων λατρειας τον
τυπον απεπληρου καλως ο ποτε τυφλος, τηι της πιστεως ομολογιαι γειτονα τιθεις την
προσκυνησιν. Και ειπεν ο Ἰησους Εις κριμα εγω εις τον κοσμον τουτον ηλθον, ινα οι
μη βλεποντες βλεπωσι και οι βλεποντες τυφλοι γενωνται. Της αναδειξεως, της εν
τωιδε τωι κοσμωι φημι, την αιτιαν ημιν εξηγουμενος δια φωνης Ἡσαΐου φησιν ο
Χριστος "Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με, ευαγγελι "σασθαι πτωχοις
απεσταλκε με, κηρυξαι αιχμαλωτοις "αφεσιν και τυφλοις αναβλεψιν." αλλα και
ετερωθι που φησιν "Οι κωφοι ακουσατε, και οι τυφλοι αναβλεψατε "ιδειν." οτε
τοινυν ταυτης ενεκα της αιτιας κεχειροτονησθαι λεγει παρα του Θεου και Πατρος,
ινα κηρυξηι τυφλοις την αναβλεψιν, πως ενθαδε φησιν Εις κριμα εγω εις τον κοσμον
τουτον ηλθον ινα οι μη βλεποντες βλεπωσι και οι βλεποντες τυφλοι γενωνται; "Ἆρα
ουν, ερει τις, Χριστος αμαρτιας "διακονος, κατα την του Παυλου φωνην; μη
γενοιτο·" 2.204 αφικετο μεν γαρ εξανυσων τον εξ ημεροτητος της εις ημας
προτεθεντα σκοπον, τουτεστι, καταφωτισαι συμπαντας τηι του Πνευματος δαιδουχιαι.
δεινοι δε προς απειθειαν υπαρ χοντες Ἰουδαιοι την καταλαμπρυνουσαν αυτους ου
παρε δεξαντο χαριν, αυτοκλητον ωσπερ εφ' εαυτους καλουντες τον σκοτισμον. και
γουν γεγραπται περι αυτων εν προφη τικοις μηνυμασιν "Ὑπομειναντων αυτων φως
εγενετο αυτοις "σκοτος, μειναντες αυγην εν αωριαι περιεπατησαν." οσον γαρ ηκεν
εις το του νομου κηρυγμα, περιεμενον Ἰουδαιοι την τε αυγην και το φως, τουτεστι
Χριστον. ηξειν γαρ και παρεδεχοντο, και προσεδοκων αυτον, αλλ' οι κατα τουτο
δοκουντες ευσεβειν, εν αωριαι περιεπατησαν, τουτεστιν, εν σκοτωι βαθει, ουχ ετερου
τινος αυτοις γεγονοτος αιτιου του παθειν τον σκοτισμον, αλλα ταις σφων αυτων
απειθειαις αυτεπισπαστον εφ' εαυτοις εχοντων την νοσον. παραγεγονα τοινυν, φησι,
τυφλοις επιδωσων το βλεπειν δια της πιστεως, η δε των αχειραγωγητων και
ανυποτακτων ατεγκτος γνωμη πολυ βλεπουσα προς απειθειαν εις κατακριμα
γενεσθαι παρεσκευασεν αυτοις την του φωτιζοντος αφιξιν. επειδη γαρ ου
πιστευουσι, κατακρινονται. τουτο δε σοι σαφεστερον και δι' ετερων ειρηκεν ο Σωτηρ
"Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο "πιστευων εις τον Υιον ου κρινεται, ο δε απειθων τωι Υιωι
"ηδη κεκριται, οτι μη πεπιστευκεν εις το ονομα του Υιου "του Θεου." χαριεντως
τοιγαρουν απο του παρακειμενου και εν χερσιν οντος διαλεγεται τε πραγματος, και
το παρα δοξως αποτελεσθεν επι τωι ποτε τυφλωι ριζαν ωσπερ ποιειται τωι λογωι·
αναβλεψαι μεν γαρ αυτον ου κατα σωμα μονον, αλλα και οσον εις νουν
διισχυριζεται, δια το παραδεξασθαι την πιστιν, παθειν δε το εναντιον τους
Φαρισαιους· ου γαρ 2.205 εθεασαντο την δοξαν αυτου, καιτοι φανοτατα
διαλαμπουσαν, και εν τωι μεγιστωι και νεαρωι θαυματι. Ἤκουσαν εκ των Φαρισαιων
ταυτα οι μετ' αυτου οντες, και ειπον αυτωι Μη και ημεις τυφλοι εσμεν;
Προσεδρευουσιν οι Φαρισαιοι και συμβαδιζειν επειγονται τωι Σωτηρι Χριστωι, καιτοι
πικρον εις καρδιαν εχοντες βελος, και λυπηι και φθονωι διατηκομενοι δια την δοξαν
αυτου· συμβαδιζουσι δε ομως τροφας τωι μισει συλλεγοντες, και πολυτροπους τοις
θαυμασι συκοφαντιας αρτυοντες, πα ραλυοντες τε δια τουτο των ευπειθεστερων την
ακακοηθη διανοιαν. επειδη δε ταυτα λεγοντος διεπυνθανοντο του Χριστου,
διεπριοντο παλιν, ου γαρ ην εικος αγνοειν οτι τετραπται προς αυτους ο του λογου
σκοπος. επειδη δε απολελυμενως ετι και αδιοριστως ειρητο παρ' αυτου, το " Ινα οι
βλεποντες τυφλοι γενωνται·" ουπω καιρον εχοντες εγκαλειν ευλογως ως
υβρισμενοι, διερωτωσι πανουργως των ειρημενων την δυναμιν εις το οικειον
περιελκοντες προσωπον, και σαφεστερον ωσπερ αξιουντες ειπειν, ει και αυτους ειναι
λεγοι τυφλους, ινα δη παλιν ως νομικην εντολην αδικησαντα κατακρινωσιν. ᾔδεσαν
γαρ ανω και κατω τα Μωυσεως γραμματα περινοστουντες οτι γεγραπται "Ἄρχοντα
 
 

369

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του "λαου σου ουκ ερεις κακως." η τοινυν υβριζεσθαι προσδο κησαντες τα τοιαυτα
φασιν, ινα δοκειεν ευλογως επιφυεσθαι και αγανακτειν και ακατηγορητον ηδη
ποιεισθαι την επι βουλην την επι Χριστου, η και αληθως εχοντες τι πικρο τερον εις
νουν, και συκοφαντιας ειδος το αυτοις πρεπον ωδινοντες. επειδη γαρ εφη Χριστος
"Εις κριμα εγω εις τον "κοσμον τουτον ηλθον, ινα οι μη βλεποντες βλεπωσιν," 2.206
υπεδηλου δε δια τουτων του τυφλου την αναβλεψιν, ου δυνηθεντες υπενεγκειν του
παραδοξου την αναμνησιν, αντε γειρονται παλιν διατεθηγμενοι τωι φθονωι, και
αντιπραττειν επιχειρουσι τοις παρ' αυτου μονονουχι λεγειν ου παραιτου μενοι ∆εινα
κομπαζεις, ω ουτος, κατορθωσας ουδεν ων ειργασθαι νομιζεις, αλλ' αρα μη βουλει,
φασι, και εφ' ημων αυτων πλαττεσθαι την θαυματουργιαν, αρα μη παρεσται σοι
λεγειν οτι και ημας οντας τυφλους τεθεραπευκας; βουλει σοι περιθωμεν την ιατρου
δοξαν και θαυματουγου, ψευσα μενοι κατ' εκεινον, ον φῂς αναβλεψαι γεννηθεντα
τυφλον; μη και ημας αρα συκοφαντησεις αποτολμησας ειπειν τα επ' εκεινωι; πονηρος
ουν αρα και σφοδρα πικρος των Φαρισαιων ο λογος διαγελωντων τα επ' εκεινωι, και
συκοφαντιαν ειναι μαλλον οιομενων ηπερ αληθειαν· δυσωπει γαρ ουδεν τον
αγνωμονα. Ειπεν αυτοις ο Ἰησους Ει τυφλοι ητε, ουκ αν ειχετε αμαρτιαν· νυν δε
λεγετε οτι βλεπομεν· αι αμαρτιαι υμων μενουσι. Κατατηκει παλιν αυτους ο Σωτηρ
τεχνηι κερασας τον ελεγχον. λοιδοριας μεν γαρ απασης αποφοιται, δυσωπει δε της
αληθειας παρατιθεις την δυναμιν· επ' ουδενι δε χρησιμωι το βλεπειν εχοντας
αποδεικνυσι, μαλλον δε και του μηδολως ορωντος πεσοντας εν χειροσιν. ανθρωπος
μεν γαρ ο τυφλος, φησι, τωι τεθεασθαι μηδεν των παραδοξως αποτελουμενων, εξω
βεβηκεν αμαρτιας, και ανυπαιτιος πως υπαρχει· οι δε των θαυματων εποπται και
θεωροι δια πολλην αβουλιαν και κακονοιαν την εξ αυτων ου παραδεξαμενοι πιστιν,
δυσαπο νιπτον εχουσι την αμαρτιαν, και δυσεξιτητον οντως την επι 2.207 τουτωι
κατακρισιν. επι μεν ουν της σωματικης τυφλοτητος τε και αναβλεψεως τηιδε νοειν
ουκ απιθανον· αναλογως δε διαβαινοντες εις το νοητον, και την ισην εντευθεν
αναματτο μενοι τωι λογωι δυναμιν παλιν ερουμεν, ως ανθρωπος μεν ο ασυνετος
ευλογωτατην αν την επι του δικαζοντος αιτησαι συγγνωμην, ο δε οξυς εις νοησιν
και συνεις το συμφερον, ειτα τοις αισχιοσι της εαυτου διανοιας καταπωλησας την
ροπην, και το νικαν ηδοναις ου τωι χρησιμωι δωρουμενος, αναισχυντως αιτησει τον
ελεον, και παραιτησιν την επι τωι κολαζεσθαι δειν ουδαμοθεν εξει βοηθουμενην,
απολειται δε και σφοδρα δικαιως ασυνηγορητον εφ' εαυτωι τηρησας την αμαρτιαν.
και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος αυτο δη τουτο κατασημαινων εν
ευαγγελιοις φησιν "Ὁ ειδως το "θελημα του κυριου αυτου και μη ποιησας δαρησεται
"πολλας·" αγνοιας μεν γαρ επι τωι μη ειδοτι τα εγκλη ματα, καταφρονησεως δε της
εσχατης επι τωι νενοηκοτι, και το δραν αβουλως εξωθουμενωι. επιτηρει δε παλιν
οπως καν τουτωι γεγονεν ασφαλης του Σωτηρος ο λογος· ου γαρ δη φησιν
αποφαντικως Ὅτι βλεπετε, αλλ' Ὑμεις, φησι, λεγετε οτι βλεπομεν. ην γαρ δη και
λιαν ατοπωτατον συνεσιν επιμαρτυρειν τοις ουτω τυφλον και απεσβηκοτα φορουσι
τον νουν, ως τολμησαι φαναι περι αυτου "Ἡμεις οιδαμεν "οτι ουτος ο ανθρωπος
αμαρτωλος εστιν." αυτοκατακριτοι τοιγαρουν Ἰουδαιοι βλεπειν μεν εαυτους
διαβεβαιουμενοι, πραττοντες δε το συμπαν ουδεν ων εδει δραν, και λιαν ευτονως,
και γινωσκοντες μεν του Κυριου το θελημα, περιφρονουντες δε ουτως ως και τοις
αριστοις υπαντιαζειν θαυμασιν. 2.208 Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο μη εισερχομενος δια
της θυρας εις την αυλην των προβατων, αλλα αναβαινων αλλαχοθεν, εκεινος
κλεπτης εστι και ληιστης· ο δε εισερχομενος δια της θυρας ποιμην εστι των
προβατων· τουτωι ο θυρωρος ανοιγει, και τα προβατα της φωνης αυτου ακουει, και
τα ιδια προβατα φωνει κατ' ονομα και εξαγει αυτα· οταν δε παντα τα ιδια εκβαληι,
εμπροσθεν αυτων πορευεται, και τα προβατα αυτωι ακολουθει, οτι οιδασι την φωνην
 
 

370

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου· αλλοτριωι δε ου μη ακολουθησουσιν, αλλα φευξονται απ' αυτου, οτι ουκ
οιδασι των αλλοτριων την φωνην. ∆οξειεν μεν αν και μαλα εικοτως τοις
αβασανιστως επακροωμενοις ου λιαν ευκαιρως ο της προκειμενης παρα βολης
εισπεφορησθαι λογος· τυφλοτητος γαρ αναβλεψεως τε περι διαλεγομενος, περι
προβατων ευθυς, αυλης τε και θυρας ποιειται τους λογους. αλλ' οτωι σοφος
ενυκισται νους, και περιεργοτερον τοις θεωρημασι προσβαλλειν εσπου δασται,
κατοψεται παλιν επ' ευθειας ωσπερ ιοντα τον λογον, και μηδαμοσε του πρεποντος
απεσφαλμενον. ο δε πολλακις ειπον ερω και εισαυθις αναλαβων. εθος τωι Σωτηρι
Χριστωι μη προς μονους αποκρινασθαι τους δια φωνης αποκτυπη θεντας λογους,
οταν αυτωι προσιωσι τινες, αλλ' επειπερ οραι και νεφρους και καρδιας, και προς
ενθυμησεις απολογεισθαι μονας· "παντα γαρ αυτωι γυμνα και τετραχηλισμενα, και
"ουκ εστι κτισις αφανης ενωπιον αυτου·" δια τοι τουτο και προς ενα των αγιων φησι
"Τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, "συνεχων δε ρηματα εν καρδιαι, εμε δε οιεται
κρυπτειν;" επειδη τοινυν το των Φαρισαιων ανοσιον στιφος κακουργως
διεπυνθανετο, καθαπερ ελεγομεν αρτιως, ει και αυτοι τυφλοι εισιν, ινα λεγων
αληθως οτιπερ εισι, τυφλοι δηλονοτι, κατα δικαζηται παλιν ως τοις ηγουμενοις
διαλοιδορησαμενος, και 2.209 κακως ειρηκως τους αρχειν λαχοντας λαων·
εφρονουν γαρ επι τουτωι μεγα τι και εξαισιον· αναγκαιως ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος, και ταυτηι παλιν αυτων τηι διενθυμησει μαχομενος, εισκομιζει χρησιμως την
παραβολην, αμυδροτερον πως και ως εν αινιγμασιν υποδηλων ως ουχ εξουσιν εκ
πλεονεξιας το καθηγεισθαι βεβαιως, αλλ' ουδε παγιον αυτοις προσεσται το αξιωμα
τον τουτου δοτηρα τον Θεον εξ αλα ζονειας υβριζουσι· διδασκει δε οτι τουτο
προσεσται μονοις τοις δι' αυτου καλουμενοις εις λαων ηγεμονιαν. θυραν τοι γαρουν
εαυτον ειναι φησιν εισφεροντα δια βουλης ιδιας εις το καθηγεισθαι ποιμνιων των
λογικων τον επιστημονα και φιλοθεον. κλεπτην δε και ληιστην αποκαλει και
αλλαχοθεν αναβαινοντα τον εκ βιας και τυραννιδος την ου δοθεισαν αυτωι τιμην
δυνασθαι λαβειν οιομενον, οποιοι τινες ησαν περι ων δηπου φησι δι' ενος των
προφητων, οτι "Ἐβασι "λευσαν και ου δι' εμου, ηρξαν και ου δια του Πνευματος
"μου." αινιττεται δε δια τουτων ως ειπερ αυτοις καθ' ηδονην το ηγεμονευειν εστι
των λαων, δεησει πιστευσαντας και το θειον παραδεξαμενους κηρυγμα δι' αυτου
προς τουτο δραμειν, ινα και ακλονητον και καλως ιδρυμενην εχοιεν την αρχην, ο δη
και γεγονεν εν τε τοις αγιοις αποστολοις, και τοις μετ' εκεινους των αγιων
εκκλησιων διδασκαλοις, οις και ο θυρωρος ανοιγει, τουτεστιν, η ο τεταγμενος
αγγελος εις το ταις εκκλησιαις επιστατειν και συμπραττειν τοις ιερασθαι λαχουσιν
εις τας των λαων ωφελειας, η παλιν αυτος ο Σωτηρ, αυτος και θυρα και της θυρας
υπαρχων Κυριος. καταπειθεσθαι γεμην και υπεικειν ορθως τηι του ποιμαι νοντος
φωνηι την των προβατων αγελην ευ μαλα διισχυ ριζεται, παραιτεισθαι δε και λιαν
εσπουδασμενως την των αλλοτριων φωνην, ινα πραγμα νοηις αληθες επι το
γενικωτερον εκπλατυνων του λογου την δυναμιν. διδασκομεν γαρ εν 2.210
εκκλησιαις τα δια της θεοπνευστου γραφης παρακομιζοντες δογματα, και ωσπερ
τινα τροφην πνευματικην τον ευαγγε λικον τε και αποστολικον παρατιθεντες
λογον. κατηκοοι δε των τοιουτων εισιν οι πιστευοντες εις Χριστον, και αδια στροφωι
διαπρεποντες τηι πιστει, παραιτουνται δε προς τας των ψευδοποιμενων φωνας, και
ως ολεθριον αποτρεπονται παθος. τι ουν αρα το εντευθεν, ερει τις, τοις φαρισαιοις
υποδηλουμενον; συνελων ως εν βραχει τε και κεφαλαιωδει λογωι παλιν ερω. εαυτον
επιδεικνυει, και της αυλης κυριον και θυραν και θυρωρον, ινα δη μαθοιεν ακριβως
ως ουχ εξουσι της ηγεμονιας ιδρυμενην την στασιν, ει μη δι' αυτου προς ταυτην
ιοντες το θεοσδοτον εχοιεν αγαθον. προστιθεις δε οτι τα προβατα τοις ιδιοις
καταπειθεται ποιμεσι, των δε αλλοτριων εξαλλεται, παλιν ευφυως υπαινιττεται ως
 
 

371

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιστα τησουσι μεν ουδαμως αυτοι των μελλοντων πιστευειν εις αυτον,
αποφοιτησει δε παλιν της παρ' αυτοις διδασκαλιας τα προβατα, και τοις δι' αυτου
ποιμεσι προσκεισεται. Ταυτην την παροιμιαν ειπεν αυτοις ο Ἰησους· εκεινοι δε ουκ
εγνωσαν τινα ην α ελαλει αυτοις. Ἁπλους των αγιων ο λογος, και της Ἑλληνων
περιεργιας απηλλαγμενος· "Ἐξελεξατο γαρ ο Θεος τα μωρα του "κοσμου, κατα την
του Παυλου φωνην, ινα καταισχυνηι "τους σοφους." κατεχρησατο τοινυν τωι της
παροιμιας ονοματι· καλει γαρ ουτω την παραβολην· ταχα δε οτι μεμικται πως αει
των τοιουτων ο χαρακτηρ και δι' αμφοιν ως δι' ενος νοειται το δηλουμενον. πλην
εκεινο φαμεν ως αποθαυμαζει σφοδρα την των Ἰουδαιων ασυνεσιαν ο θεσπε σιος
Ευαγγελιστης. ως γαρ αυτη των πραγματων η πειρα διαμαρτυρεται, πετραις η
σιδηρωι παραπλησιαν εχουσι την 2.211 διανοιαν, ουδεν το παραπαν των επωφελων
ακροαματων εισδεχεσθαι μελετησασαν. δια τουτο προς αυτους ελεγετο δια φωνης
Ἰωηλ του προφητου "∆ιαῤρηξατε τας καρδιας "υμων και μη τα ιματια υμων." ∆οκει
δε μοι παλιν ουκ απερισκεπτως ειπειν ο του βιβλιου συγγραφευς, οτι ταυτην την
παραβολην ειπεν αυτοις ο Ἰησους, οι δε ου συνηκαν, φησι, τινα ην α ελαλει αυτοις.
εκφωνει δε ταυτην μετ' εμφασεως ου μικρας. εν ισωι γαρ ει λεγοι σαφως Ουτως
αφιστασι του δυνασθαι τι συνιεναι των αναγκαιων οι Φαρισαιοι, καιτοι
δοκησισοφουντες εκτοπως, ωστε ταυτην ου συνηκαν την παραβολην, την ουτως
ευκα τοπτον και λελευκασμενην, εν ηι δυσχερες ουδεν, ου καμ πυλον εις νοησιν, ου
χαλεπον εις καταληψιν. διαγελαι δε πρεποντως την Ἰουδαικην δυσβουλιαν, επειπερ
αυτοις το μηδεν ειναι Χριστος κατεφαινετο, καιτοι τα υπερ νομον διδασκων, και
πολυ της Μωυσεως χαριεστεραν ποιουμενος την υφηγησιν. Ειπεν ουν αυτοις ο
Ἰησους Ἀμην λεγω υμιν εγω ειμι η θυρα των προβατων. Ἔγνω δη παντως κατα την
φυσιν υπαρχων Θεος και τα εν τωι βαθει κειμενα βλεπων, ως ουδεν των παρ' αυτου
λεγομενων συνηκεν ο Φαρισαιος, καιτοι μεγαλα φρονειν ειωθως επι τε νομομαθειαι,
και επι τωι δοκειν ειναι σοφος ασυγκριτως εξωφρυωμενος. δια τουτο φανοτατην
αυτοις ποιειται την εξηγησιν, και αναμηρυσαμενος ωσπερ τον δια των μακρων
λογον εν ολιγοις κομιδη τον της παροιμιας διαμηνυει σκοπον. αγαθος γαρ ων φυσει,
χειραγωγει προς 2.212 καταληψιν και ουκ οντας αξιους, ως ταχα τις αυτοις
ωφελειας ελλαμψοι τροπος. εαυτον δε φησιν εναργως των προβατων ειναι την
θυραν, πραγμα διδασκων ομολογουμενον· μονης γαρ δια πιστεως της εις αυτον, εις
οικειοτητα την ως προς Θεον εισελαυνομεν, και μαρτυς αυτος επι τουτωι λεγων
"Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου." η τοινυν τοιουτον τι σημαινειν
βουλεται η, οπερ εστι τοις προκει μενοις θεωρημασι πρεπωδεστερον, απολευκαινει
παλιν ως δι' αυτου προς ηγεμονιαν και το καθηγεισθαι των λογικων ποιμνιων
ερχομεθα, κατα το ειρημενον δια του Παυλου "Ου γαρ εαυτωι τις λαμβανει την τιμην,
αλλ' ο καλουμενος "υπο του Θεου." και γουν ουδεις εαυτον ανεδειξε των αγιων
προφητων, αλλ' ουδε ο λαμπρος και μεγας των αποστολων χορος εαυτον εις τουτο
κεκληκως αλωσεται. ανεδειχθη γαρ δια θελησεως του Χριστου καλεσαντος εις
αποστολην αυτους κατ' ονομα, και καθ' ενα, καθα φησιν εν τηι προκει μενηι
παροιμιαι. ισμεν γαρ οπως εν ευαγγελιωι τωι κατα Ματθαιον συνετεθη μεν εφεξης τα
των αποστολων ονοματα, ειτ' ευθυς επενηνεκται της αναῤρησεως ο τροπος·
"τουτους" γαρ φησι "τους δωδεκα" ανεδειξεν ο Σωτηρ, "ους και "αποστολους
ωνομασεν." αρχοντιωντα τοιγαρουν τον απο πληκτον Φαρισαιον, και ου μετριως
εκκεκαυμενον ορων προς το της ηγεμονιας ονομα τε και πραγμα, διδασκει χρησιμως
εαυτον οντα και του καθηγεισθαι τισι χορηγον και προς τουτο ραιδιως εισκομιζειν
ισχυοντα. θυρα γαρ ων της ιερας τε και θειας αυλης, εισδεξεται μεν τον επιτηδειον,
αποτειχιει δε τωι μη τοιουτωι την εις το εισω παροδον. 2.213 Παντες οσοι ηλθον
κλεπται εισι και ληισται· αλλ' ουκ ηκουσαν αυτων τα προβατα. Πανταχοθεν την
 
 

372

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατιθασον των Φαρισαιων καταγοητευων διανοιαν, και προς εμφρονα μετατιθεις
λογισμον, πειραται δεικνυειν ως ανονητον τι χρημα και σφαλερωτατον, το
καθηγεισθαι τολμαν, ου δια της ανωθεν χειροτονιας, ουδε δια της θειας βουλησεως,
αλλ' εξ ανθρωπινης απονοιας οιομενους οτι περιεσονται της αρχης, καν ο ταυτης μη
βουληται χορηγος. εαυτον τοιγαρουν θυραν διαῤρηδην ει πων, ατε δη και μονον
εισκομιζοντα προς ηγεμονιαν τους επιτηδειους, τα των αρχαιοτερων επιχειρηματα
παρατιθησιν ευθυς, ινα καθαπερ εν πινακι σκιαγραφουμενην βλεποντες την εις
τελος του πραγματος διεξαγωγην, μαθοιεν ηδη σαφως ως το δυνασθαι κρατειν και
προηγεισθαι ποιμνιων και λαων, δια μονης της ανωθεν υπαρχει χαριτος, και ουκ εξ
επιχειρηματων τυραννικων. χρησιμως τοιγαρουν κανθαδε φησι προς αναμνησιν
ανακομιζων την εν τοις αρχαιοτεροις οτι παντες οσοι ηλθον κλεπται εισι και ληισται
αλλ' ουκ ηκουσεν αυτων τα προβατα. υποκριναμενοι γαρ την των αγαθων ποιμενων
επιστασιαν παρηλθον εις μεσον τινες, επειδη δε ουκ ην αυτοις ο υποτιθεις το
ηγουμενον, και υπα κουειν αναπειθων ων ηγεμονευειν εχρην, απεσκιρτησεν η των
προβατων πληθυς. Ὑποτοπητεον δε ουδαμως δια το Παντες ειπειν, ακυρου σθαι
παρα του Σωτηρος ημων Χριστου των αγιων προ φητων την αποστολην· ου γαρ κατ'
εκεινων, αλλα καθ' ετερων ο λογος. επειδη γαρ περι τε ψευδοποιμενων, και των
αλλαχοθεν αναβαινοντων εις την αυλην των προβατων προυκειτο λεγειν,
αναγκαιως ηδη προσημανθεντων εναργως 2.214 των εφ' οις ην ο λογος, το Παντες
φησιν, οιησομεθα δε ουδαμως το των αγιων προφητων αθετεισθαι προσωπον· πως
γαρ αν ηθετησεν ο της εαυτου παρουσιας δι' εκεινων εναργη καταστησας τα
μηνυματα, ο λεγων "Ἐγω ορασεις "επληθυνα, και εν χερσι προφητων ωμοιωθην;"
και Μωυσεα μεν αναδειξας, προς Ἱερεμιαν δε ειπων "Μη λεγε "οτι νεωτερος εγω
ειμι, οτι προς παντας ους αν εξαποστελω "σε πορευσηι, και κατα παντα οσα αν
εντειλωμαι σοι "λαλησεις·" προς δε τον μακαριον Ἰεζεκιηλ "Υιε ανθρω "που,
εξαποστελω εγω σε προς τον οικον του Ἰσραηλ, "τους παραπικραινοντας με;"
ουκουν ο του λογου σκοπος ουκ εις τον των αγιων προφητων τετραπται χορον, οραι
δε μαλλον εις εκεινους, οιπερ ησαν ποτε κατα την Ἰουδαιαν προφητειας
υποκρινομενοι, και ψευδηγορουντες ως παρα Θεου ηκοντες, και τον λαον
αναπειθοντες ου τοις αληθως παρα Θεου προφητευουσι καταπειθεσθαι μαλλον, η
τοις παρ' αυτων διαπεπλασμενοις επιχειρημασι τε και λογοις, περι ων που φησι και
αυτος ο Κυριος ο παντων ∆εσποτης και Θεος "Ουκ απεστελλον τους προφητας, και
αυτοι "ετρεχον· ουκ ελαλησα προς αυτους, και αυτοι επροφη "τευον·" προς δε γε τον
μακαριον Ἱερεμιαν "Ψευδη οι "προφηται προφητευουσιν επι τωι ονοματι μου, ουκ
απε "στειλα αυτους και ουκ ελαλησα προς αυτους και ουκ "ενετειλαμην αυτοις, οτι
ορασεις και οιωνισματα και προ "φητειας καρδιας αυτων αυτοι προφητευουσιν υμιν·
ει "προφηται εισι, και ει εστι λογος Κυριου εν αυτοις, "απαντησατωσαν μοι. τι το
αχυρον προς τον σιτον;" ο μεν γαρ λογος οντως ο παρα Θεου τροφιμωτατην εχει την
2.215 δυναμιν, και στηριζει καρδιαν ανθρωπου, κατα το γεγραμ μενον, ο δε των
ανοσιων ψευδοπροφητων, ητοι ψευδοδιδα σκαλων, ευδιαθρυπτοτατος τε και
αχυρωδης υπαρχων ουδε μιαν τοις ακροωμενοις εμποιει την ονησιν. οταν τοινυν
κλεπτας ονομαζει και ληιστας τους προελασαντας της παρου σιας αυτου, η την
ψευδηγορον και απατεωνα των αρτιως ημιν ειρημενων υποσημαινει πληθυν, η του
λογου την δυναμιν εποισεις κακεινοις, περι ων εν ταις πραξεσι των αποστολων
γεγραπται. οι μεν γαρ των Ἰουδαιων καθηγηται τους αγιους αποστολους
συνενεγκοντες ποτε, και εις το παρανομωτατον εαυτων στησαντες βουλευτηριον,
εξελαυνειν μεν της Ἱερουσαλημ εβουλευοντο, κινδυνοις δε τοις εσχατοις αναγκασαι
προσομιλειν, αλλ' εις αναμνησιν αυτους ψευδοδι δασκαλων εκαλει λεγων ο
Γαμαλιηλ "Ἄνδρες Ἰσραηλιται, "προσεχετε εαυτοις επι τοις ανθρωποις τουτοις τι
 
 

373

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελλετε "πραττειν. προ γαρ των ημερων τουτων ανεστη Θευδας "λεγων τινα εαυτον
ειναι μεγαν, ωι προσεκλιθησαν αυτωι "ανδρων αριθμος ωσει τετρακοσιοι· ος ανηιρεθη,
και παντες "οσοι επειθοντο αυτωι διελυθησαν και εγενοντο εις ουδεν. "μετα τουτον
ανεστη Ἰουδας ο Γαλιλαιος εν ταις ημεραις "της απογραφης, και απεστησε λαον
οπισω αυτου· κακεινος "απωλετο, και παντες οι επειθοντο αυτωι διεσκορπισθησαν."
οραις ουν εν τουτοις ανενδοιαστως και σαφως, ως ου περι των αγιων προφητων,
αλλα περι των την ετεραν εχοντων ταξιν τα τοιαυτα φησιν ο Χριστος, ινα και ουχ
εκοντας αναπεισηι τους Φαρισαιους μη ταις εαυτων απονοιαις επιτρε πειν αβουλως
το δυνασθαι προξενειν αυτοις, και ουχ εκοντος Θεου, το προεσταναι λαων, αλλα
νευματι τωι θειωι την εφ' 2.216 απασιν εξουσιαν παραχωρειν, και δια της οντως
θυρας ειστρεχειν επειγεσθαι μαλλον, η τοις συλωσι παραπλησιως αλλαχοθεν
αναβαινειν επιχειρειν εις την των προβατων αυλην. Ἐγω ειμι η θυρα· δι' εμου εαν
τις εισελθηι, σωθησεται, και εισελευσεται και εξελευσεται, και νομην ευρησει. Ἀπο
του συμβαινειν ειωθοτος εις θεωριαν πνευματικην καθαπερ εξ ιστοριας διαπλαττει
του λογου το σχημα, και μονονουχι τα εν οφθαλμοις ηπλωμενα, και ουδεν εχοντα
χαλεπον εις καταληψιν, εικονα ποιειται των αφανεστερων. οι μεν γαρ κλεπται,
φησι, και ληισται τοις των προβατων σηκοις ανεδην προσβαλλοντες, δια μεν της
θυρας ουκ εισελαυνουσι, καταπηδωντες δε αλλαχοθεν, και της αυλης το θριγκιον
υπεραλλομενοι, κινδυνευουσιν. αλωναι γαρ δηπου και σφοδρα εικος τον ουτω
ληιστευοντα, και απερισκεπτως κακουργειν ηιρημενον, οι δε δι' αυτης της θυρας
εισβαινοντες, ακινδυνοτατην ποιουνται την εισδρομην, ουκ ασημοι δηλονοτι
τυγχανοντες, αλλ' ουδε αγνωστοι τωι των προβατων δε σποτηι. ειστρεχουσι γαρ
ανοιγνυντος αυτοις του ταις θυραις εφεστηκοτος· αλλ' οι τοιουτοι, φησι, συνεσονται
τοις προ βατοις εν πολληι παῤρησιαι νομιμωτατην ωσπερ και ακα κουργον, και της
επι το ληστευειν υποψιας απηλλαγμενην, την εισβολην ποιησαμενοι. Ουτος μεν ουν
της ιστοριας ο τυπος· μεταβιβαζοντες δε το εξ αυτης υποδηλουμενον εις ωφελειαν
πνευματικην εκεινο φαμεν, οτι οι μη δια θειας επιτροπης τε και γνωμης εις το
καταρχειν λαων αναβαινοντες, ωσπερ εις το δια θυρας εισελθειν παραιτουμενοι
παντως δηπου και απολουνται, 2.217 φησι, κριμα το θειον εκβιαζομενοι, κατα γε
των εγχειρη ματων τον λογον. οι δε θεοσδοτον λαχοντες ηγεμονιαν, και δια Χριστου
προς τουτο βαδιζοντες, εν πολληι παῤρησιαι και χαριτι της ιερωτατης καταρξουσιν
αυλης, τοσουτον αφεστη κοτες της επ' εκεινοις οργης, ως και τιμας εντευθεν εκδε
χεσθαι, και στεφανους ανωθεν ηξοντας οσον ουδεπω καρα δοκειν, επειπερ σκοπος
αυτοις διαλυμηνασθαι μεν τοις προβατοις κατα τι γουν ουδαμως, επωφελειν δε
μαλλον αυτα, και τωι της αγελης δεσποτηι τα θυμηρη δρωντας δια παντος
διασωζεσθαι φιλειν τοις υπ' αυτωι γεγονοσι. θορυβει δε σφοδρα και δια τουτων ο
Κυριος τους ακαμπεις Φαρισαιους, ηκιστα μεν αυτους διασωθησεσθαι λεγων, απο
πεσεισθαι δε παντως της εν ηιπερ εισιν αρχης, και μαλα δικαιως, επειπερ ου δια Θεου,
δια δε της σφων αυτων κακονοιας παγιως αυτην εξειν υπολαμβανουσιν. αλλα μοι
και δια τουτο θαυμαζειν επερχεται την ασυγκριτον του Σωτηρος φιλανθρωπιαν.
"Οικτιρμων γαρ οντως και ελεη "μων ο Κυριος," προτιθεις μεν απασι της σωτηριας
την οδον, πολυτροπως δε καλων επ' αυτην και το σφοδρα δυσηκοον και
απεσκληκοτα. εσται δε μοι παλιν απο του πραγματος η των ειρημενων αποδειξις.
επειδη γαρ ουτε δια θαυματων, ουτε μην ποθωι τωι προς ελπιδα και δοξαν ορωντι την
μελλουσαν, αναπειθει τον Φαρισαιον τον παρ' αυτου προσηκασθαι λογον, επ' εκεινο
βαδιζει γοργως, εφ' ωιπερ ην μαλιστα θορυβουμενους εικος, ως εξ αφυκτου λοιπον
αναγκης εις ευπειθειαν οραν. της γαρ εκ του καθη γεισθαι δοξης μεταποιουμενους
ειδως, και ουκ εν τοις τυχουσι το εντευθεν λογιζεσθαι κερδος εσπουδακοτας,
απογυμνουσθαι φησι, και ερημους εσεσθαι παντελως του σφοδρα τετιμη 2.218
 
 

374

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μενου, και μετα χειρας οντος αυτοις, ει μη την ταχιστην εαυτους μεταστησαντες επι
το θελειν υπακουειν αυτωι της παρ' αυτου φειδους απολαυσειαν. Ὁ κλεπτης ουκ
ερχεται ει μη ινα κλεψηι και θυσηι και απολεσηι· εγω ηλθον ινα ζωην εχωσι, και
περισσον εχωσι. Θυραν εαυτον ειναι φασκοντος του Σωτηρος ημων Χριστου, και επ'
αυτωι κεισθαι διδασκοντος το και εισκο μιζειν ους αν βουλοιτο τυχον, εξω τε μενειν
εαν τον ανεπι τηδειον και προς το ποιμαινειν ατεχνεστατον, ετι τε προς τουτοις, και
ληιστας και κλεπτας αποκεκληκοτος τους οιπερ ησαν αυτομολοι προς την ου
δοθεισαν αυτοις ανωθεν χαριν, διελογιζοντο παλιν οι δειλαιοι Φαρισαιοι τις αρα
υπαρχων ουτοσι προς τοσαυτην ανεισι παῤρησιαν, εκεινοις ων ταχα και αυτος
εναριθμιος, ων καταιτιαται την αφιξιν· ψευδοποι μενα γαρ ᾤοντο και
ψευδεπιστατην και αυτον ως εξ οικειας αναδεδειχθαι γνωμης, ουχ οτι Θεος ων
γεγονεν ανθρωπος κατα το αρχαιοτατον κηρυγμα της θεοπνευστου γραφης. εικος δε
δη και συλλεξαντας την αληθη γνωσιν περι αυτου καθαπερ τι των δυσαχθων ταις
απειθειαις αποφορτιζεσθαι, εις μονα δε βλεπειν τα καθ' ηδονην αυτοις και τα δια
φροντιδος κειμενα· ταυτα δε ην το λαων ηγεισθαι και παρ' αυτο χρηματιζεσθαι. επει
τοινυν εγνω ταυτα διενθυμου μενους, η και αλληλοις ψιθυριζοντας, ου περιμεινας
την παρ' αυτων εμφανεστεραν καταῤρησιν, απολογειται πρε ποντως, και εξ αυτων
χρηναι των πραγματων δοκιμαζεσθαι διισχυριζεται, τις μεν ο ποιμην, τις δε ο
κλεπτης εστι, δυσδιακριτον γεμην το τοιουτον ουδαμως ειναι φησιν, οταν τις τον
εκαστου περιαθρησηι σκοπον τε και τροπον. Ὁ μεν 2.219 γαρ κλεπτης ερχεται, φησιν,
επι λυμηι θρεμματων, της του ληιστευειν επιθυμιας ταυτην εχουσης αναμφιλογως
την εκ βασιν· ο δε αγαθος οντως ποιμην επ' ουδενι μεν αφιξεται των δεινων εις την
των προβατων αυλην, κατορθωσων δε μαλλον αυτοις το λυσιτελουν, και απερ αν
νοοιτο προς πολλης αυτοις ωφελειας εσεσθαι, ταυτα συντονως εξεργα σομενος.
Ἡκετω τοιγαρουν ως εξ ετερας εικονος επι το αληθε στερον η του λογου δυναμις,
και αθρειτω παλιν ο Φαρι σαιος, τι μεν ως ψευδοποιμενες και ψευδοδιδασκαλοι τοις
παρ' αυτων πεφενακισμενοις προυξενησαν τοτε, τινα δε δωσων αφικετο Χριστος, η
προς ποιαν ημας ανοισων ευημεριαν. ουκουν οι ψευδηγορειν ου παραιτησαμενοι
ποτε, και το απεσταλθαι παρα Θεου πλασαμενοι, προφητευσαντες τε κατα το
γεγραμμενον "απο καρδιας αυτων, και ουκ απο "στοματος Κυριου," και προς τουτοις
ετι Θευδας τε εκεινος και ο Γαλιλαιος Ἰουδας αποστησαντες "λαον οπισω" αυτων,
τοις συναπαχθεισι συνδιεφθαρησαν· ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος την αιωνιον
ημιν προξενησων ζωην, εξ αγαπης της εις ημας παραγεγονεν. ων δε εναντιος ο
σκοπος, και ο της αφιξεως τροπος τοσουτον εξηλλαγμενος, πως ουκ εναντια και
γνωμη και επιτηδευμα; ουκουν απο της των πραγματων ποιοτητος δοκιμαζεσθαι
χρηναι φησι τινες μεν αν ειεν εκεινοι, τις δε παλιν αυτος. ην γαρ ουτως αναπεισαι
μηδεν απηχες περι αυτου φρονειν ετι τους ηγου μενους, ενα των ψευδοποιμενων
υπαρχειν οιομενους αυτον, η και των αλλαχοθεν αναβαινοντων εις την των
προβατων αυλην, θυραν δε μαλλον και εισαγωγεα και ποιμενα Χριστον εληλυθεναι
γεμην, ουχ ινα μονην εχωσι ζωην τα προβατα, φησιν· αλλα τι και περιττον· προς γαρ
τωι αναβιωναι τους 2.220 εις αυτον πιστευοντας, και το εν πασιν εσεσθαι τοις
αγαθοις ελπις ουκ αμφιλογος. εικος δε οτι το περισσον και αυτης της ζωης, τουτεστι,
το πλεον ητοι το τιμιωτερον, την τελεωτατην του Πνευματος μεθεξιν ειναι φησιν, ει
και σφοδρα περιε σταλμενως. το μεν γαρ αναβιωναι κοινον αγιοις τε και
αμαρτωλοις, Ἕλλησι τε και Ἰουδαιοις και ημιν αυτοις· "̓Αναστησονται γαρ οι νεκροι,
και εγερθησονται οι εν τοις "μνημειοις, και ευφρανθησονται οι εν τηι γηι," κατα την
αψευδη του Σωτηρος υποσχεσιν. το δε εν μεθεξει γενεσθαι του Ἁγιου Πνευματος,
ουκετι πασι κοινον, αλλα προς τηι ζωηι περιττον και ως εν ταξει πλειονος του κοινηι
πασιν υπαρξαντος, μονοις απονεμηθησεται τοις δια πιστεως της εις Χριστον
 
 

375

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεδικαιωμενοις· σημανει δε και τουτο ο θειος ημιν Παυλος λεγων "Ἰδου μυστηριον
υμιν λεγω· παντες "μεν κοιμηθησομεθα, ου παντες δε αλλαγησομεθα, εν "ατομωι, εν
ριπηι οφθαλμου, εν τηι εσχατηι σαλπιγγι· σαλ "πισει γαρ, και οι νεκροι εν Χριστωι
εγερθησονται αφθαρ "τοι, και ημεις αλλαγησομεθα·" παντες μεν γαρ εκ νεκρων
αναστησονται, δια το πασηι δεδοσθαι τηι φυσει δια την της αναστασεως χαριν· και εν
ενι τωι Χριστωι, τωι εξ αρχης και πρωτωι καταλυσαντι του θανατου το κρατος, και εις
ζωην ενεργηθεντι την διηνεκη, ο κοινος της ανθρωποτητος ορος και προς
αφθαρσιαν αναμορφουμενος, καθαπερ ουν εν Ἀδαμ εν ενι παλιν και πρωτωι προς
θανατον και φθοραν καταδικαζο μενος. αλλα πολλη τις κατ' εκεινο καιρου των
ανισταμενων η διαφορα, και πολυ τι το διαλλαττον ευρεθησεται. οι μεν γαρ εν
πιστει τηι εις Χριστον αναπαυσαμενοι, και τον αῤρα βωνα του Πνευματος κατα τον
καιρον της μετα σωματος 2.221 ζωης κομισαμενοι τελεωτατην εναποκομιουται την
χαριν, και αλλαγησονται προς δοξαν κομιζομενοι την παρα Θεου. οι δε απειθησαντες
τωι Υιωι και την περιβλεπτον αντιμισθιαν παρ' ουδεν ποιησαμενοι, διελεγχθησονται
αυτου παλιν φωνην, μονον το αναβιωναι τοις αλλοις συγκληρωσαμενοι, της ουτω
μακρας απειθειας αποτισουσι δικας. κατοιχησονται γαρ εις ᾅδου κολασθησομενοι,
και ανονητον εξουσιν υστεροβουλιαν. εσται γαρ, φησιν, εκει ο κλαυθμος και ο
βρυγμος των οδοντων. Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος. Προεπιδειξας ευ μαλα και σαφως
οσα τοις αρχαιοτεροις η των ψευδοπροφητων, ητοι ψευδοποιμενων, υποκρισις διε
λυμηνατο, εμφανη τε καταστησας της εαυτου παρουσιας τα κατορθωματα, και εξ
αυτης ηδη της των προβατων συγκρι σεως την νικωσαν απενεγκαμενος, και ταις εξ
αληθειας στεφανουμενος ψηφοις, εικοτως αναφθεγγεται το Ἐγω ειμι ο ποιμην ο
καλος. ματην ουν αρα φησιν εκεινα κατ' εμου διεσκεπτεσθε, εγκαλειν δε ουκ
εχοντες ως κατα τι γουν ολως παραχαραττειν εθελοντι το τοις προβατοις λυσιτελες,
τοις τουτο δραν ειωθοσιν επαριθμειν ου κατεναρκησατε, τον δε αληθως αγαθον,
πονηρον ειναι φατε, και το δυνασθαι κρινειν ορθως εφ' εκαστωι πραγματι κατα την
του νομοθετου διαταξιν εκ του φιλαυτειν ζημιουμενοι. ουκουν ως αδικους, ως
αλογησαντας κομιδηι των δια Μωυσεως, ως ηγνοηκοτας της επιδημιας αυτου τον
σκοπον, ελεγχει τους ηγουμενους, ινα δη λοιπον και αληθευων επ' αυτοις ο
προφητης Ἡσαΐας ευρισκηται. "Ουαι γαρ, φησιν, οι λεγοντες το πονηρον "καλον και
το καλον πονηρον, οι λεγοντες το γλυκυ πικρον "και το πικρον γλυκυ, οι τιθεντες το
φως σκοτος και το 2.222 "σκοτος φως." η γαρ ουχι τουτο δρωντες αλωσονται, το
κατα αληθειαν φως, τουτεστι, τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον τιθεντες εις
σκοτος, δια του τον αγαθον ημων ποιμενα τοις ψευδωνυμοις ποιμεσιν ου
παραιτεισθαι συν ταττειν, και ταχα της εκεινων τιμης οπισω πεμπειν απο τολμαν;
τους μεν γαρ τον θειον εαυτοις επιφημιζοντας λογον, και τωι της προφητειας
ονοματι καταληΐζεσθαι μεν μελετησαντας των αγελαιων τον νουν, και οδου μεν της
προς αληθειαν υπεκκλεπτοντας, αποβουκολουντας δε ποι προς το δοκουν αυτοις,
και ουχι παντως Θεωι, δια πολλης ειχον αιδους οι και τοτε δοκουντες κρατειν.
Σαμεας γουν ο Σαλαμιτης τοις παρα Θεου λογοις την εξ εαυτου ψευδομυ θιαν
αντιτιθεις, της Ἱερεμιου δοξης κατεθρασυνετο. ο μεν γαρ ην εν δεσμοις, ο δε την
παρα Σεδεκιου τιμην, γερας ειχε της ψευδηγοριας. Φαρισαιοι δε νυν οι δειλαιοι πολυ
της εκεινων δυσσεβειας ιοντες επεκεινα, και ασχημονουντες νεανικωτερον, ουδε το
υπαρξαν τοις ψευδοδιδασκαλησασιν απονεμουσι τωι Χριστωι. τι γαρ δη και φασι περι
αυτου προς τους ηδιστα τον παρ' αυτου λογον επακροωμενους; "∆αιμονιον εχει και
μαινεται· τι αυτου ακουετε;" δια γαρ τοι τουτο και αυτος δια του προφητου φησιν
Ἡσαΐου περι αυτων "Ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου· δειλαιοι "εισιν, οτι
ησεβησαν εις εμε· εγω δε ελυτρωσαμην αυτους, "αυτοι δε κατελαλησαν κατ' εμου
ψευδη." και παλιν "Πεσουνται εν ρομφαιαι οι αρχοντες αυτων δι' απαιδευσιαν
 
 

376

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"γλωσσης αυτων." πως γαρ ουχ απασης αξιοι δικης οι γλωτταν ουτω δριμειαν
ανοητως επασκησαντες, ως εκεινα φαναι τολμησαι κατα Χριστου, απερ ημιν μεν
ουδαμως, μονοις δε αρμοσει τοις κατ' αυτους ακοης τε της σφων εισω ποιησασθαι,
και ριψοκινδυνως ειπειν; 2.223 Ὁ ποιμην ο καλος την ψυχην αυτου τιθησιν υπερ
των προβατων· ο δε μισθωτος και ουκ ων ποιμην, ου ουκ εστι τα προβατα ιδια,
θεωρει τον λυκον ερχομενον και αφιησι τα προβατα και φευγει· και ο λυκος αρπαζει
αυτα και σκορπιζει· οτι μισθωτος εστι και ου μελει αυτωι περι των προβατων.
Ἀντιπαραθεις εντεχνως ταις τινων γλωσσαλγιαις και αθεσμοις τολμημασι την εκ
των ιδιων εργων φαιδροτητα, και ληιστας μεν εκεινους και κλεπτας και
καταπηδωντας αλλαχοθεν εις την των προβατων αυλην, εαυτον δε ποιμενα τον
οντως αγαθον, αποφηνας τε και ονομασας, επ' αυτους ηδη μεταχωρει τους των
Ἰουδαιων καθηγητας, και της των Φαρισαιων ηγεμονιας αμεινω δεικνυει την
εαυτου. ποιειται δε παλιν απο συγκρισεως φανερωτατην αυτοις την απο δειξιν.
αντιπαρεξαγει γαρ ωσπερ ταις παρ' αυτων ραιθυμιαις γρηγορσιν τε και αγαπην την εξ
εαυτου, και πεφροντικοτας μεν της αγελης ουδεν εξελεγχει παλιν, εαυτωι γεμην
ηκειν εις τουτο την υπερ αυτης φροντιδα φησιν, ως και της απασι φιλαιτατης
υπερφρονησαι ψυχης. οριζει δε ωσπερ κατα τινα δοκιμαζεσθαι προσηκοι τροπον
ποιμενα τον αγαθον, και αυτην γαρ χρηναι μη κατοκνειν προεσθαι την ψυχην διορι
ζεται της των ποιμνιων σωτηριας υπερμαχομενον, ο δη και τετελεσται δια Χριστου.
απεσκιρτησε μεν γαρ της προς Θεον αγαπης ο ανθρωπος, απονευσας εις αμαρτιαν,
εξωικισθη δια τουτο της ιερας τε και θειας αυλης, των του παραδεισου περιβολων
φημι, και ταυτην νοσησας την συμφοραν τωι προς αμαρτιαν φενακισαντι διαβολωι,
και θανατωι τωι εξ αμαρτιας αναβλαστησαντι, πικροις οντως και αγοητευτοις
κατεσαγηνευθη λυκοις. επειδη δε ποιμην αγαθος εφ' απαντας ανεδειχθη Χριστος,
εθηκεν υπερ ημων την ψυχην τηι των 2.224 ατιθασων θηριων ξυνωριδι μαχομενος,
σταυρον υπεμεινε δι' ημας ινα θανατωι νεκρωσηι τον θανατον, κατεκριθη τε δι' ημας
ινα της επι τωι πλημμελειν κατακρισεως παντας εξε ληται, καταργησας δια της
πιστεως την τυραννησασαν αμαρτιαν, και "προσηλωσας το καθ' ημων χειρογραφον
τωι "ιδιωι σταυρωι," καθα γεγραπται. ουκουν ο μεν της αμαρτιας πατηρ ως "προβατα
εν ᾅδηι" εθετο θανατωι ποιμανειν ημας επιτρεψας, κατα το εν ψαλμοις ειρημενον.
απεθανε δε δι' ημας ο αγαθος οντως ποιμην, ινα της αφεγγους του θανατου χειας
εξελων τοις ουρανιοις συναγελαζεσθαι παρασκευασηι χοροις, και αντι σηκων των εις
πυθμενας αβυσσου και μυχους θαλασσης κειμενων, τας ανω και παρα Πατρι
χαρισηται μονας· δια τουτο και προς ημας που φησι "Μη φοβου, το "μικρον
ποιμνιον, ηυδοκησε γαρ ο Πατηρ δουναι υμιν την "βασιλειαν." αλλ' εν τουτοις μεν
τα δια Χριστου· ιδωμεν δε τα εκεινων εν τισιν. ουκουν ετερον μεν ουδεν οντως
αλωσονται τωι γε ομμασιν ορθοις τα επ' αυτοις διευκρινου μενωι η μισθωτοι και
ψευδοποιμενες και δειλοι και προδοται και οκνηροι, λογον μεν ουδενα της των
προβατων ωφελειας πεποιημενοι πωποτε, το δε ηδυ πως και εκαστωι δοκουν
πανταχοθεν εκποριζειν σπουδαζοντες. μισθωτοι γαρ ησαν, κατα την του Σωτηρος
φωνην, ουκ ην αυτων ιδια τα προβατα, μαλλον δε του Χριστου του μισθωσαντος
κατα την αρχην, και επι τιμαις ταις ανωτατω χειροτονησαντος επιστατας τοις
Ἰουδαιων λαοις τους ιερουργους· αλλα την ουτω λαμπραν και ..... της των
θρεμματων αυλης αφει δησαντες παντελως, προυδωκαν τωι λυκωι τα προβατα, και
2.225 οπως η τινα τροπον ερουμεν επιτομωτερον. εν μεν γαρ τοις αρχαιοτεροις
καιροις, μονον επεγραφετο βασιλεα τον Θεον ο πολυχους των Ἰουδαιων λαος, αυτωι
το διδραχμον, αυτωι θυσιας ετελει, και ωσπερ τινα δασμον, την εν νομωι προσ
εκομιζετο πολιτειαν. αλλ' ηλθεν επ' αυτον καθαπερ τις αγριος λυκος ετερογενης
ανθρωπος, δουλειας επιθεις ονομα τε και πραγμα, και βασιλειας ανθρωπινης
 
 

377

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιῤριπτων ζυγον, μετακομιζεσθαι πως επαναγκαζων εις εκνομον τε και αηθη ζωην,
φορους εξαιτων, της υπο Θεωι βασιλειας αποσυλων. ην γαρ δη και αναγκη τοις εις
τουτο ταλαιπωριας κατεῤραγ μενοις τοις του κρατουντος υπεικειν θεσμοις· ηκεν ο
αλλο γενης αφιστας μεν αρχην την παρα Θεου, τουτεστι, την ιερασθαι λαχουσαν
φυλην, ηι το κρινειν και το δικαζειν επετετραπτο παρα Θεου, μετατιθεις παντα και
βιαζομενος, εαυτον τοις νομισμασιν ενσημαινεσθαι ποιων, και παν ειδος επαγων
πλεονεξιας. προς την ουτως αφορητον υβριν ουκ ηγρυπνησαν οι ποιμενες. ειδον τον
λυκον ερχομενον, και την αγελην αφεντες απεδρασαν, ου γαρ ην αυτων ιδια τα
προβατα, ουκ εκαλεσαν τον επαμυναι δυναμενον, τον διασω σαντα μεν εκ
Βαβυλωνιων, ανατρεψαντα δε τον Ἀσσυριον, τον ανελοντα δια χειρος αγγελου
"εκατον και ογδοηκοντα "πεντε χιλιαδας" των αλλογενων. οτι δε ηδικησεν ου
μικρως και παρελυσεν εις ευλαβειαν τους εξ Ἰσραηλ το παραδεξασθαι την οθνειων
αρχην, την υπο γε τοις αλλο γενεσι φημι, και εξ αυτου μαθησηι του πραγματος.
Πιλατου γαρ ποτε τοις Ἰουδαιοις το παραλογον εξονειδιζοντος θρασος, οτε και
σταυρουσθαι παρεκαλουν τον Κυριον, και ακατα καλυπτως λεγοντος "Τον βασιλεα
υμων σταυρωσω;" τοτε 2.226 δη τοτε την υπο Θεωι δουλειαν αποσεισαμενοι, και τα
της αρχαιας δεσποτειας διαῤρηγνυντες δεσμα, νεοις ωσπερ προσεχωρουν ζυγοις,
ανεδην αναφωνησαντες "Ουκ εχομεν "βασιλεα ει μη Καισαρα." και ταυτα τοις
ηγουμενοις ορθως εχειν εδοκει, δρωμενα τε και αναφωνουμενα· αυτοις ουν αρα τας
εφ' απασι τοις κακοις αναθετεον αιτιας. κατα κρινονται δε και μαλα εικοτως ως των
ποιμνιων προδοται, ως δειλοι και ανανδροι και φιλομαχοι παντελως, και απαυ
δησαντες ολοκληρως το υπερασπιζειν και υπερμαχεσθαι θελειν των υπο χειρα
ποιμνιων. δια τουτο και Θεος αυτους απαιτιαται λεγων "Ὅτι οι ποιμενες
ηυφρονευσαντο, και τον "Κυριον ουκ εξεζητησαν· δια τουτο ουκ ενοησε πασα η
"νομη, και διεσκορπισθησαν." εξ αυτων τοιγαρουν αποδε δεικται των πραγματων,
οτι ποιμην μεν προβατων αγαθος οντως ο Χριστος, οι δε φθοροι μαλλον η αγαθοι
επαινων τε των επι γνησιοτητι πολυ δη λιαν εξωικισμενοι. Ἐγω ειμι ο ποιμην ο
καλος. Ἀνεσκιρτησε παλιν ως την νικωσαν ευρων, και την επι το χρηναι
προταττεσθαι της Ἰουδαιων αρχης αποκομισα μενος ψηφον, ου ταις τινων
μαρτυριαις, αλλ' εξ αυτης ηδη της των πραγματων συνεξετασεως αναφωνουμενην.
ονπερ γαρ τροπον αντιπαραθεις τα οικεια τοις δια των ψευδοπρο φητων
κακουργημασι, και αμεινω δεικνυς της εκεινων ψευδο λογιας των οικειων
κατορθωματων την εκβασιν· τους μεν γαρ επι μονωι τωι κλεψαι και θυσαι και
απολεσαι γενεσθαι φησιν αυτομολους επι το ψευδεσθαι, και α μη θεμις ειπειν,
εαυτον γεμην αφιχθαι προς το μη μονον εχειν ζωην, αλλα 2.227 και περισσον τι τα
προβατα· καλως τε και ορθως ανεφωνει το Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος, ουτω
κανθαδε τον αγαθον οντως ποιμενα διορισαμενος εν τωι και προθνησκειν επει
γεσθαι των προβατων, και την ψυχην προθειναι προθυμως υπερ αυτων, τον δε
μισθωτον και οθνειον επιστατην και δειλον και φυγαδα, και τι γαρ ουχι των
τοιουτων προειρηκως, επειπερ εαυτον οιδε καταθησοντα την ψυχην υπερ των
ποιμνιων, παλιν ευλογως αναβοαι το Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος. εδει γαρ εδει
παντας νικαν τον εν πασι πρωτευοντα, ινα και αληθης φανηται παλιν ο μελωιδος
προς αυτον που λεγων "Ὅπως αν δικαιωθηις εν τοις λογοις σου, και νικησηις "εν τωι
κρινεσθαι σε." Προς δε γε τοις ειρημενοις κακεινο διασκεπτεον. οιμαι γαρ εγωγε τα
προς ωφελειας εσομενα πολλης τοις Ἰουδαιων λαοις παραθεντα τον Κυριον, μη
μονον εξ οικειων ρηματων, αλλα και δια της των προφητων χρησμωιδιας αναπειθειν
αυτους επειγεσθαι τα εικοτα φρονειν, και ειδεναι σαφως, ως αυτος μεν εστιν ο
ποιμην ο καλος, οι δε ουκετι· ποθεν; ην γαρ ουκ απεικος εννοειν ως ει μη τοις παρ'
αυτου καταπει θονται λογοις, αλλα γε τοις δι' εκεινων και ουχ εκοντες ενδωσουσι.
 
 

378

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγει τοινυν το Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος, εις αναμνησιν ωσπερ των ειρημενων δια
φωνης Ἰεζεκιηλ του προφητου την των Ἰουδαιων ανακομιζων διανοιαν. λεγει γαρ
ουτω περι τε Χριστου και των καθηγεισθαι λαχοντων της Ἰουδαιων αγελης "Ταδε
λεγει κυριος κυριος Ὦ ποιμενες "του Ἰσραηλ, μη βοσκουσιν οι ποιμενες εαυτους;
ουχι τα "προβατα βοσκουσιν οι ποιμενες; ιδου το γαλα κατεσθιετε "και τα ερια
περιβαλλεσθε και το παχυ σφαζετε, και τα 2.228 "προβατα μου ου βοσκετε. το
ησθενηκος ουκ ενισχυσατε, "και το κακως εχον ουκ εσωματοποιησατε και το συντε
"τριμμενον ου κατεδησατε, και το πεπλανημενον ουκ "επεστρεψατε, και το
απολωλος ουκ εζητησατε, και το "ισχυρον κατειργασασθε μοχθωι· και διεσπαρη τα
προ "βατα μου δια το μη ειναι ποιμενας, και εγενηθη εις "καταβρωμα πασι τοις
θηριοις του αγρου, και διεσπαρη τα "προβατα μου εν παντι ορει και επι παντα
βουνον υψηλον, "και επι προσωπου πασης της γης, και ουκ ην ο εκζητων "ουδε
επιστρεφων." εις γαρ τοις Ἰουδαιων καθηγηταις ο σκοπος προς μονην οραν την
φιλοκερδιαν, και χρηματιζεσθαι μεν ταις παρα των υπηκοων προσαγωγαις, δασμους
τε συλλεγειν, και τα υπερ νομον διατασσειν, του δε γε λυσι τελησειν μελλοντος, η
και του διασωζειν ισχυοντος τους υπο χειρα λαους, μηδενα ποιεισθαι λογον. δια
τουτο παλιν επ' αυτοις ουτω φησιν ο καλος οντως ποιμην "Ταδε λεγει "Κυριος
κυριος Ἰδου εγω επι τους ποιμενας, και εκζητησω "τα προβατα μου εκ των χειρων
αυτων, και αποστρεψω "αυτους του μη ποιμαινειν τα προβατα μου, και ου βοσκη
"σουσιν ετι οι ποιμενες αυτα· και εξελουμαι τα προβατα "μου εκ του στοματος
αυτων, και ουκ ετι εσονται αυτοις "εις καταβρωμα." και παλιν μεθ' ετερα "Και
αναστησω "επ' αυτους ποιμενα ενα και ποιμανει αυτους, τον δουλον "μου ∆αυειδ,
και εσται αυτων ποιμην, και εγω Κυριος "εσομαι αυτοις εις Θεον, και ∆αυειδ αρχων
εν μεσωι αυτων· "εγω Κυριος ελαλησα. και διαθησομαι τωι ∆αυειδ διαθηκην 2.229
"ειρηνης, και αφανιω θηρια πονηρα απο της γης, και "κατοικησουσιν εν τηι ερημωι
και υπνωσουσιν εν τοις "δρυμοις. και δωσω αυτους περικυκλωι του ορους μου, και
"δωσω τον υετον υμιν, υετον ευλογιας, και τα ξυλα του "πεδιου δωσουσι τον καρπον
αυτων, και η γη δωσει τον "καρπον αυτης." ουκουν εν τουτοις ευ μαλα και σαφως,
οτι μεν της των Ἰουδαιων ηγεμονιας εκστησεται των Φαρισαιων η ανοσια πληθυς
διαγορευει Θεος, οτι δε μετ' εκεινους επι στατησει ταις λογικαις των πιστευοντων
αγελαις ο εκ σπερματος ∆αυειδ το κατα σαρκα Χριστος αναφανδον ωρισατο.
διαθηκην γαρ ειρηνης συντετακται δι' αυτου, το ευαγγελικον δηλονοτι και
θεσπεσιον κηρυγμα προς φιλιαν ημας αναφερον την ως προς Θεον, και την των
ουρανων βασιλειαν περιποιουν. δι' αυτου τε παλιν ομοιως ο της ευλογιας υετος,
τουτεστιν, η του Πνευματος απαρχη καρπο φορον ωσπερ τινα γην αποτελουσα την
εν ηιπερ αν γενοιτο ψυχην. επειδη δε τοις μεν προβατοις ου μετριως οι Φαρι σαιοι
διελυμηναντο, καταβοσκοντες μεν ουδαμως, καταλω βασθαι δε μαλλον αυτα
πολλαχως επιτρεποντες, διεσωσε δε ο Χριστος, και της ανωθεν ευλογιας εδειχθη και
δοτηρ και προξενος, εικοτως αναφαινεται τουθ' οπερ εστιν ομολογων Ἐγω ειμι ο
ποιμην ο καλος. Σκανδαλιζεσθω δε μοι μηδεις, ει δουλον απεκαλεσεν ο Θεος και
Πατηρ τον εκ σπερματος ∆αυειδ γενομενον αν θρωπον, καιτοι κατα φυσιν οντα Θεον
και Υιον αληθινον, εννοειτω δε μαλλον, οτι τεταπεινωκεν εαυτον μορφην δουλου
λαβων. πρεποντως αρα τηι ληφθεισηι μορφηι κεκληται παρα του Θεου και Πατρος.
2.230 9Και γινωσκω τα εμα και γινωσκουσι με τα εμα· καθως γινωσκει με ο Πατηρ
καγω γινωσκω τον Πατερα.9 Ἀπεριεργοτερον μεν επι τουτωι φαιη τις αν ετερον
ουδεν βεβουλησθαι κατασημηναι τον Κυριον, η οτι σαφης μεν αυτος εσται τοις
εαυτου, και τοις εις αυτον πιστευουσιν αταλαιπωρον χαριειται την περι αυτου
γνωσιν, επιγνωσεται δε και αυτος τους ιδιους, ουκ ανονητον δηλονοτι το γινω
σκεσθαι καθιστας τοις τουτο δη λαχουσι. τι γαρ ερουμεν το αμεινον του γινωσκεσθαι
 
 

379

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεωι; επειδη δε πικροτεραν εφ' εαυτωι την βασανον εξαιτει πως το ειρημενον δια το
προσ κεισθαι μαλιστα Καθως γινωσκει με ο Πατηρ καγω γινωσκω τον Πατερα· φερε
προς τοιαυτην ιωμεν του προκειμενου την εννοιαν. ου γαρ, οιμαι, τις ερει των
εῤρωμενον εχοντων τον νουν κατισχυσαι των οντων τινα τοιαυτην δυνασθαι
λαβειν περι Χριστου την γνωσιν, οποιαπερ αν ειη τυχον η εν τωι Θεωι και Πατρι περι
αυτου. μονος γαρ οιδεν ο Πατηρ το ιδιον γεννημα, γινωσκεται δε υπο μονου του
ιδιου γεννη ματος. "Ουδεις γαρ οιδε τον Υιον ει μη ο Πατηρ, ουδ' αυ "τον Πατερα τις
οιδε τι εστιν ει μη ο Υιος," κατα την αυτου του Σωτηρος φωνην. οτι μεν γαρ Θεος ο
Πατηρ και Θεος ομοιως αληθινος ο Υιος, ισμεν τε και πεπιστευκαμεν· το δε τι κατ'
ουσιαν εστιν η αῤρητος φυσις, ανεφικτον παντελως ημιν τε και τοις αλλοις λογικοις
κτισμασι. πως ουν ισο μετρως εισομεθα τωι Πατρι τον Υιον; αθρητεον γαρ οπως
επιγνωσεσθαι μεν αυτος ημας διισχυριζεται, επιγνωσθη σεσθαι δε παρ' ημων ως
οιδεν αυτος τον Πατερα και ο Πατηρ αυτον. Ουκουν επεξεργαστεον και τινα τοις
ειρημενοις εφαρμο σωμεν θεωριαν, ουκ απο του προκειμενου φερουσαν σκοπου·
2.231 ζητητεον δε, το γε ηκον εις νουν εγω μεν ουκ αποκρυψομαι, τοις γεμην
εθελουσιν εστω παραδεκτον. οιμαι γαρ οτι την γνωσιν εν τουτοις ουχ απλως την
ειδησιν λεγει, δεχεται δε μαλλον αντι της οικειοτητος, ητοι της κατα γενος και
φυσικης, η της ως εν μεθεξει χαριτος και τιμης. γνωστους ουν εθος αποκαλειν τοις
Ἑλληνων παισιν ουχ οπως τους κατα τα γενους οικειους μονον, αλλα και ομαιμους
αδελ φους. οτι δε και η θεια γραφη γνωσιν οιδε την οικειοτητα, δια τουτων
εισομεθα. λεγει γαρ που Χριστος περι των ουδαμοθεν οικειωθεντων αυτωι "Πολλοι
ερουσι μοι εν εκεινηι "τηι ημεραι· τηι της κρισεως δηλονοτι· Κυριε Κυριε, ου τωι "σωι
ονοματι δυναμεις πολλας εποιησαμεν, και δαιμονια "εξεβαλομεν; τοτε ομολογησω
αυτοις, οτι αμην λεγω υμιν "οτι ουδεποτε εγνων υμας." αλλ' ειπερ η γνωσις μονην
ημιν κατασημαινει την ειδησιν, πως ηγνοησε των οντων τινας ο παντα εχων "γυμνα
και τετραχηλισμενα τοις "οφθαλμοις αυτου," καθα γεγραπται· ο και "πριν γενε
"σεως τα παντα ειδως;" ουκουν ανοητον κομιδηι, μαλλον δε ηδη και δυσσεβες, το
αγνοησαι τινας υποτοπησαι τον Κυριον, οιησομεθα δε μαλλον ειπειν αυτον ως
ουδαμοθεν την οικειοτητα την προς αυτον και σχεσιν επαγονται. ουκ οιδα γαρ, φησι,
γεγονοτας εραστας αρετης, ου τον εμον τιμησαντας λογον, αλλ' ουδε συναφθεντας
εμοι δια πραξεων αγαθων. ακολουθως τοις ανω νοησεις και επι του πανσοφου
Μωυσεως, οταν προς αυτον λεγηι Θεος "Οιδα σε παρα "παντας, και χαριν ευρες παρ'
εμου," αντι του εν οικειοτητι τηι υπερ παντας ετεθης παρ' εμοι, και πολλην επορισω
την χαριν. και ουκ αναιρουντες το και εις ειδησεως δυναμιν την γνωσιν
λαμβανεσθαι τα τοιαυτα φαμεν, αλλα τροπον τοις 2.232 θεωρημασιν επινοουντες
τον πρεπωδεστερον. ουκουν Γινωσκω φησι τα εμα και γινωσκομαι υπο των εμων,
καθως γινωσκει με ο Πατηρ καγω γινωσκω τον Πατερα· αντι του προσοικειω
θησομαι τοις προβατοις τοις εμοις, οικειωθησεται δε μοι τα προβατα τα εμα, κατα
τουτον τον τροπον καθ' ον εμοι μεν οικειος εστιν ο Πατηρ, εγω δε αυ παλιν οικειος
ειμι τωι Πατρι. ονπερ γαρ τροπον οιδεν ο Θεος και Πατηρ γνησιαν εχων ωδινα τον
ιδιον Υιον και καρπον της ουσιας αυτου, οιδε δε παλιν ο Υιος Πατερα κατα αληθειαν
εχων τον Θεον, ατε δη γεννητος υπαρχων εξ αυτου, κατα τον αυτον και ημεις
τροπον προσοικειωθεντες αυτωι, γενος αυτου χρηματι ζομεν και κεκλημεθα τεκνα,
κατα το ειρημενον παρ' αυτου "̓Ιδου εγω και τα παιδια α μοι εδωκεν ο Θεος." γενος
δε και γνησιον εσμεν και χρηματιζομεν του Υιου, και δι' αυτον του Πατρος, επειπερ
υπαρχων εκ Θεου Θεος Μονογενης ανθρωπος γεγονε, την αυτην ημιν φυσιν
αναλαβων, ει και διχα πασης αμαρτιας. επει πως "γενος εσμεν του Θεου," κατα τινα
δε τροπον "θειας φυσεως κοινωνοι;" ου γαρ εν μονωι τωι εθελησαι Χριστον εις
οικειοτητα λαβειν ημας το της καυχησεως εχομεν μετρον, αλλ' επαληθευεται πασιν
 
 

380

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν η του πραγματος δυναμις. θεια μεν γαρ φυσις ο του Θεου Λογος και μετα
σαρκος, ημεις δε γενος αυτου, καιτοι κατα φυσιν οντος Θεου, δια το την αυτην ημιν
σαρκα λαβειν. ουκουν εμφερης ο της οικειοτητος τροπος. ως γαρ ωικειωται μεν
αυτος τωι Πατρι, ωικειωται δε δια την ταυτο τητα της φυσεως ο Πατηρ αυτωι, ουτω
και ημεις αυτωι καθο γεγονεν ανθρωπος, και αυτος δε ημιν. δι' αυτου δε ως δια
μεσιτου τωι Πατρι συναπτομεθα. μεθοριον γαρ ωσπερ τι θεοτητος τε της ανωτατω
και ανθρωποτητος εστιν ο Χρι στος, εν ταυτωι τε ων αμφοτερα, και οιον συνεχων εν
εαυτωι 2.233 τα τοσουτον διωικισμενα, και συναπτεται μεν ως φυσει Θεος τωι Θεωι και
Πατρι, ανθρωποις δε παλιν ως κατ' αληθειαν ανθρωπος. Ἀλλ' ισως ερει τις Ουχ οραις,
ω ουτος, οποι ποτε παλιν ο σος αποκινδυνευει λογος; ει γαρ καθο γεγονεν ανθρωπος
γινωσκειν αυτον οιησομεθα τα αυτου, τουτεστιν, ελθειν εις οικειοτητα των
προβατων αυτου, τις εξω μενει της αγελης; εσονται γαρ οικειοι συμπαντες καθο και
ανθρωποι καθαπερ αυτος. τι ουν εν τωι λεγειν ετι το περισσον Τα εμα; τι δε τοις
οντως αυτου το εξαιρετον; ει γαρ παντες οικειοι δια την ηδη προειρημενην αιτιαν, τι
τοις γνωριμοις εσται το πλειον; Προς τουτο φαμεν, οτι κοινος μεν απασι και τοις
εγνω κοσιν αυτον και τοις αγνοησασιν ο της οικειοτητος τροπος· γεγονε γαρ
ανθρωπος, ου χαριζομενος ανα μερος τισι, τισι δε ουκετι, αλλ' ολην πεσουσαν
εποικτειρας την φυσιν. ονησει δε ουδεν ο της οικειοτητος τροπος τους δια της
απειθειας υβριζοντας, απονεμηθησεται δε μαλλον καθαπερ γερας εξαιρετον τοις
αγαπωσιν αυτον. ονπερ γαρ τροπον ο της αναστασεως λογος διηκει μεν επι παντας,
δια την του Σωτηρος αναστασιν, ολην εαυτωι συνανιστωντος την αν θρωπου φυσιν,
ωφελησει δε ουδεν τους φιλαμαρτημονας· κατοιχησονται γαρ εις τον ᾅδην, επι
μονωι τωι χρηναι κολαζεσθαι το αναβιωναι δεχομενοι· τοις γεμην τον εξαι ρετον
ησκηκοσι βιον προς ωφελειας εσται πολλης· επι γαρ μετουσιαι των υπερ νουν
αγαθων ληψονται την αναστασιν· κατα τουτον οιμαι τον τροπον τον της
οικειοτητος λογον ηκειν μεν επι παντας πονηρους τε και αγαθους, μη μην εν ισωι
πασιν υπαρχειν, αλλα τοις μεν πιστευουσιν εις αυτον συγγενειας αληθους και των
ταυτηι χρεωστουμενων αφορ μην, τοις δε μη τοιουτοις αχαριστιας τε και
ανοσιοτητος 2.234 εγκλημα χαλεπωτερον. και ταυτα μεν επι τουτοις ημεις·
διανοεισθω δε τις τα τελεωτερα. Ἐπιτηρητεον δε γεμην οπως εστιν αληθης τε ομου
και ασφαλης ο λογος, ου γαρ διαφορησας περι αυτων οραται, αλλ' εν ταξει τηι οικειαι
και πρεπωδεστατηι των πραγματων εκαστα τιθεις. ου γαρ εφη Γινωσκει με τα εμα και
γινωσκω τα εμα, αλλ' εαυτον εγνωκοτα προτερον εισφερει τα ιδια προβατα, ειθ'
ουτως γνωσθησεσθαι φησι παρ' αυτων. εκληφθεισης δε της γνωσεως επι μεν της
ειδησεως, ωσπερ ουν ελεγομεν εν αρχηι, τοιωσδε πως νοησεις Ουχ ημεις αυτον
επεγνωκαμεν πρωτοι, επεγνω δε ημας πρωτον αυτος. και γουν ο Παυλος τοις εξ
εθνων επιστελλων τοιουτον τι φησι "∆ιο μνημονευετε υμεις τα εθνη εν σαρκι οι
λεγομενοι "ακροβυστια υπο της λεγομενης περιτομης εν σαρκι χειρο "ποιητου, οτι
ητε τωι καιρωι εκεινωι χωρις Χριστου απηλλο "τριωμενοι της πολιτειας του Ἰσραηλ
και ξενοι των δια "θηκων της επαγγελιας, ελπιδα μη εχοντες και αθεοι εν "τωι
κοσμωι· νυνι δε εν Χριστωι Ἰησου οι ποτε οντες "μακραν εγενηθητε εγγυς εν τωι
αιματι του Χριστου." εξ αμετρητου γαρ ημεροτητος εαυτον τοις εθνεσι προσαγηοχεν
ο Χριστος, και προεγνω μαλλον η εγνωσθη παρ' ημων. εις δε γε την οικειοτητα και
συγγενειαν νοουμενης της γνωσεως, παλιν εκεινο φαμεν Ουχ ημεις ηρξαμεθα του
πραγματος, αλλ' ο εκ Θεου Θεος Μονογενης· ου γαρ ημεις επεδραξαμεθα της υπερ
φυσιν θεοτητος, αλλ' αυτος ο φυσει Θεος σπερματος Ἁβρααμ επελαβετο, καθα φησιν
ο Παυλος, και γεγονεν ανθρωπος, ινα τοις αδελφοις ομοιωθεις κατα παντα, χωρις
αμαρτιας, προς οικειοτητα λαβηι τον ουκ εχοντα ταυτην εξ εαυτου, τουτεστι, τον
ανθρωπον. ουκουν 2.235 αναγκαιως αυτος ημας προεγνωκεναι φησιν, ειθ' ουτως
 
 

381

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας αυτον. Και την ψυχην μου τιθημι υπερ των προβατων. Ὡς υπερ οικειων ηδη
και συγγενων ηυτρεπισται μεν εις το παντι μεν υπερασπιζειν τροπωι, και
κατεπαγγελλεται και προκινδυνευειν μεν ετοιμως, συνιστας εν ταυτωι δια της
επαναληψεως οτι περ αυτος οντως εστιν ο ποιμην ο καλος. οι μεν γαρ τοις λυκοις
ανεντες τα προβατα, και δειλοι και μισθωτοι δια τουτο και μαλα κατωνομασθησαν, ο
δε επει περ εγνω τοσουτον αυτων υπεραγωνισασθαι δειν, ως μηδε αυτον
καταναρκησαι τον θανατον, ευλογως αν δη νοοιτο ποιμην ο καλος. λεγων δε οτι
τιθημι την ψυχην μου υπερ των προβατων, επειπερ ειμι ο ποιμην ο καλος,
υποπληττει τον Φαρισαιον, και διδωσι πως εννοειν οτι τοσουτον εμπαροι νησει ποτε,
και εις τουτο μανιας της επ' αυτωι κληθησεται, ως θανατωι περιβαλειν ον ηκιστα μεν
τουτο πασχειν εχρην, επαινου δε μαλλον παντος αξιουσθαι και θαυματος αυτων τε
ων ειργαζετο χαριν, και της εν τωι ποιμαινειν ευτεχνους επιστημης. Σημειωτεον
γεμην οτι τον υπερ ημων και δι' ημας θανατον ουκ ακουσιον υπεμεινεν ο Χριστος,
εθελοντης δε προς τουτο βαδιζων οραται, καιτοι ραιστα το πασχειν δια δραναι
δυναμενος, ει μη βουλοιτο παθειν. ουκουν το της εις ημας αγαπησεως καλλος και το
της ημεροτητος υπερφυες, εν τωι και εκοντα παθειν υπερ ημων οψομεθα. 2.236 Και
αλλα προβατα εχω, α ουκ εστιν εκ της αυλης ταυτης· κακεινα δει με αγαγειν, και της
φωνης μου ακουσουσι, και γενησεται μια ποιμνη, εις ποιμην. Πολυτροπως τον
ατακτον περικροτει Φαρισαιον· οτι μεν γαρ της των προβατων επιστασιας οσον
ουδεπω παρωσθη σεται, καταρξει δε μαλλον αυτος και καθηγησεται, δια πολλων
υπεμφαινει λογων. υποσημαινει δε οτι τοις εξ Ἰσραηλ ευγνωμονεστεροις τας εκ των
εθνων αναμιξας αγελας, ου μονης ηγεμονευσει της Ἰουδαιων, αλλ' ηδη και εις ολην
διατενει την γην της εαυτου δοξης το φως, και καλεσει προς θεογνωσιαν τους
απανταχοσε λαους, ουκ εν μονηι τηι Ἰουδαιαι γνωστος ειναι καταδεχομενος, ωσπερ
ουν εν αρχαις, απασηι δε μαλλον τηι υπ' ουρανον προτιθεις εις απολαυσιν της
αληθους θεογνωσιας την επιστημην. οτι δε παιδαγωγος εις ευσεβειαν τοις εθνεσιν
ανεδειχθη Χριστος, εκμαθοι τις αν και λιαν ευκολως· μεστη γαρ η θεοπνευστος
γραφη των επι τουτωι μαρτυριων, και ην μεν ως εοικε παρα τρεχειν ουκ απεικος
ανεντα τοις ευμαθεστεροις την επι τουτωι ζητησιν· παραθεις δ' ουν ομως δυο των
προφητων η τρεις περι τουτου λογους ερω παλιν τα εφεξης. φησι που τοινυν ο Θεος
και Πατηρ περι αυτου "Ἰδου μαρτυριον εθνεσι "δεδωκα αυτον, αρχοντα και
προστασσοντα εθνεσιν." διε μαρτυρατο γαρ τοις εθνεσιν ο Χριστος μαθημα δους το
σωτηριον, και δι' ων ανασωζεσθαι χρην ανυποστολως ειπων. μελωιδος δε ο θειος
καθαπερ εις θιασον ενα τους απανταχοσε καλων, και προς ουρανιον εορτην
συναγειρεσθαι την υφ' ηλιωι κελευων "Παντα τα εθνη, φησι, κροτησατε χειρας,
"αλαλαξατε τωι Θεωι εν φωνηι αγαλλιασεως." αλλ' ει τωι δοκοιη και της ουτω
λαμπρας και αοιδιμου πανηγυρεως 2.237 πολυπραγμονειν την αιτιαν, ευρησει
λεγοντα σαφως "Ὅτι "βασιλευς πασης της γης ο Θεος, ψαλλετε συνετως, εβασι
"λευσεν ο Θεος επι παντα τα εθνη." και αυτον δε που τον Κυριον εν ιδιοις λογοις
εισαγηοχε πασιν ομου τοις εθνεσι το ευαγγελικον περιαγγελλοντα κηρυγμα· εν γαρ
τωι ογδοωι και τεσσαρακοστωι λεγει ψαλμωι "Ἀκουσατε παντα τα εθνη, "ενωτισασθε
παντες οι κατοικουντες την οικουμενην, οι τε "γηγενεις και οι υιοι των ανθρωπων,
επι το αυτο πλουσιος "και πενης. το στομα μου λαλησει σοφιαν, και η μελετη "της
καρδιας μου συνεσιν." τι γαρ ερει τις των ευαγγε λικων παιδευματων ειναι τι
σοφωτερον, τι δε ουτως εν συνεσει λαληθεν ευρησομεν ως μαθημα το δια Χριστου;
ουκουν· επανηξει γαρ ο λογος εις το απ' αρχης· οτι τοις εξ Ἰσραηλ επιστρεφουσι
συναγελασθησεται των εθνων η πλη θυς, προαγορευει σαφως. αλλα του δη χαριν,
φαιη τις αν την εν τωι προκειμενωι διανοιαν πικροτερον ερευνων, τοις Ἰουδαιων
ηγουμενοις προσδιαλεγομενος [ο Σωτηρ], και προς ανδρας μισει και φθονωι
 
 

382

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διακεκαυμενην εχοντας την καρδιαν λαλων, αποκαλυπτει μυστηρια; τι γαρ, ειπε μοι,
τους τοιουτους εχρην οτι των εθνων καταρξει μαθειν, και οτι τα εξω της Ἰουδαιας
προβατα ταις ιδιαις αυλαις ενσηκιει; τι ουν ερουμεν προς τουτο, τι δε
απολογισομεθα; ουχ ως φιλοις ανακοινουται μυστηρια, αλλ' ουδε εικαιαν αυτοις
ποιειται την επι τουτοις εξηγησιν· αλλ' επειπερ ωφελησων ηπιστατο, οσον εφ'
εαυτωι· τουτο γαρ ην το προκειμενον, ει και των ακροωμενων δυσαλωτος κομιδηι και
προς ευπειθειαν ουκ ευχερης υπαρχων ο νους διεμεινεν ακαμπης. επειδη δε την τε
Μωυσεως συγγραφην και τα των αγιων προφητων 2.238 μηνυματα διεγνωκοτας
ηπιστατο, πολυς δε και μακρος παρα τοις προφηταις ο λογος, οτι και τα εθνη προς
θεογνωσιαν σαγηνευσει Χριστος, δια τουτο σημειον αυτοις ωσπερ το πραγμα τιθεις
εναργεστατον ως αυτος ειη σαφως ο προηγ γελμενος, οτι καλεσει και τα ουκ οντα εκ
της Ἰουδαιων αυλης προβατα διαῤρηδην διισχυρισατο, ινα λοιπον, ωσπερ ουν
ελεγομεν αρτιως, αυτον οντως εκεινον ειναι πιστευσειαν, ον και ο των αγιων
ανδρων προεχρησμυδει χορος. ∆ια τουτο με ο Πατηρ αγαπαι, οτι τιθημι την ψυχην
ινα παλιν λαβω αυτην. Ὑπανται πολλακις ου μονον τοις ηδη δια γλωττης εκπε
φωνημενοις, αλλα και τοις εν τωι βαθει λογισμοις· Θεος γαρ υπαρχων αληθινος,
παντων εχει σαφη την επιγνωσιν. δια γελωντων τοιγαρουν των ανοσιων Ἰουδαιων
τον παρ' αυτου λογον, και επειπερ εις τοσουτον τοις ιδιοις προβατοις συν αθλησειν
κατεπηγγελλετο, και σφοδρα προθυμως, ως και προτεθναναι λιαν ετοιμως εχειν,
ληρειν οιομενων ηδη και μαινεσθαι δοκουντων αυτον, αναγκαιως ηδη λοιπον εξ
απαι δευσιας ομου και δυσσεβειας αμετρου της ενουσης αυτοις διαγελωντας
επιδεικνυει λογοις τε και πραγμασιν επιτιμαν ελομενους α πολλης οιδε τιμης αξιουν
ο Θεος και Πατηρ. αγαπαι γαρ με δια τουτο, φησιν, ο δια πολλην ασυνεσιαν
πεποιησθε παρ' ουδεν. πως ουν ουκ αλαζονες και δυσσεβειας απασης εντος, οι
καταγελαστον ειναι φατε το τωι Θεωι θυμηρεστατον; διδωσι δε πως αυτοις και δια
τουτων εννοειν, οτι μεμισηνται σφοδρα παρα Θεου. ει γαρ αγαπαι τον τιθεντα την
ψυχην υπερ των προβατων της εγχειρισθεισης αγελης, αναγκη δη πασα νοειν, οτι
βδελυρον ηγησεται τον 2.239 θεωρουντα τον λυκον ερχομενον, και ανεντα μεν την
αγελην επιπηδωντι και μαινομενωι, τρεπομενον δε προς φυγην, ο δη και δρωντας
εξηλεγχε τους αρχειν λαχοντας του Ἰουδαιων λαου, ητοι αυλης. εν ταυτωι τοιγαρουν
και θεομισεις και ασεβουντας ελεγχει δια του μη καταφριξαι γελαν το παρα τωι Θεωι
τιμιωτατον. ηγαπησθαι γεμην παρα του Θεου και Πατρος διισχυριζεται Χριστος, ουχ
οτι μονον τιθησι την ψυχην, αλλ' οτι τιθησιν ινα και λαβηι· εν γαρ δη τοι μαλιστα
τουτωι των εις ημας κατωρθωμενων αγαθων διαλαμπει το μεγεθος. ει γαρ ετεθνηκει
μεν μονον, μη εγηγερτο δε, τι το πλεον ην ετι; κατα τι δ' αν την φυσιν ονησας εφανη
νεκρος συν ημιν απομεινας, υπο τα του θανατου δεσμα και υπο της επεισακτου
φθορας αναμιξ τοις αλλοις τυραννου μενος; επειδη δε τεθεικεν Ἵνα και λαβηι,
διεσωσεν ολην κατα τουτο την φυσιν, καταργησας του θανατου το κρατος, και
κτισιν ημας αναδειξει καινην. Ἀγαπαται τοιγαρουν παρα του Θεου και Πατρος ο
Υιος, ουχ ως εξω της αγαπης διαμενων, ει μη συνεβη το καθ' ημας· ην γαρ αει και δια
παντος αγαπωμενος. βαδιουμεθα δε προς την του λεγομενου καταληψιν· τα φυσει
προσοντα τισιν, η και καθ' εξιν συμβαινοντα, τοτε δη μαλιστα χαριε στατην εχει την
εκφανσιν, οταν αγηται προς ενεργειαν. οιον, το πυρ εχει φυσικως την ιδιαν εν
εαυτωι θερμοτητα, αλλ' οταν ενεργηι τι περι τας υλας, τοτε δη μαλιστα ποση τις αυτωι
και ποια δυναμις ενυπαρχει διαγινωσκομεν. ομοιως ο γραμματικης τυχον, ηγουν
ετερας τοιαυτης τινος επιλαβο μενος επιστημης, ουκ αν, οιμαι, θαυμαζοιτο σιωπων,
προτι θεις δε μαλλον εις γνωσιν ετεροις το της ενουσης αυτωι μαθησεως καλλος.
ουτω τοιγαρουν η θεια τε και αῤρητος 2.240 φυσις οταν ενεργηι τι των ιδιως
ανακειμενων αυτηι, και προσειναι πεφυκοτων, τοτε δη μαλιστα και αυτη παρ' εαυτηι
 
 

383

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαριεστερα φαινεται, οραται δε ουτω και παρ' ημιν. και γουν η σοφια φησιν εν
βιβλιωι παροιμιων "Ἐγω ημην ηι "προσεχαιρε, καθ' ημεραν δε ηυφραινομην εν
προσωπωι "αυτου εν παντι καιρωι, οτε ηυφραινετο την οικουμενην "συντελεσας, και
ενηυφραινετο εν υιοις ανθρωπων." καιτοι το χαρειν αει προσεστι τωι Θεωι, και το
ατελευτητον εν θυμη διαις· το γαρ λυπουν ολως ουδεν τον απαντων εχοντα την
εξουσιαν, αλλα προσεχαιρε τηι ιδιαι σοφιαι συντελεσας την οικουμενην. εις εργον γαρ
ενεχθεισαν ορων της εαυτου σοφιας την ενεργειαν, τοτε δη μαλιστα χαιρειν ᾤετο
δειν πλουσιωτερον. ουτω τοιγαρουν κανθαδε νοησωμεν. αγαπη γαρ υπαρχων ο Θεος
και Πατηρ, κατα την Ἰωαννου φωνην, και ουκ αγαθος απλως, αυτο δε μαλλον το
αγαθον, επειπερ ειδε τον ιδιον Υιον υπερ ημων τιθεντα δια της εις ημας αγαπης και
ασυγκριτου χρηστοτητος της εαυτου φυσεως ακριβεις αποσωζοντα τους χαρακτηρας,
ηγαπησεν εικοτως, ου μισθον ωσπερ τινα των εις ημας γεγονοτων την αγαπην αυτωι
δωρουμενος, αλλ', ωσπερ ειρηκαμεν, της ουσιας της εαυτου το γνησιον εν Υιωι
θεωρων, και φυσεως ωσπερ τισιν αναγκαιοις τε και απαραιτητοις ολκοις προς τουτο
καλου μενος. ωσπερ ουν ει τις και των καθ' ημας εν ιδιωι τεκνωι τυχον της οικειας
μορφης ακριβη τον χαρακτηρα καταθεω μενος, αιρεται προς επιτασιν αγαπης οτε
μαλιστα βλεπει· κατα τουτον οιμαι τον τροπον ο Θεος και Πατηρ αγαπησαι λεγεται
τον ιδιον Υιον υπερ ημων τιθεντα την ιδιαν ψυχην και αυθις λαμβανοντα. αγαπης
γαρ εργον το και παθειν 2.241 ελεσθαι, και τουτο αδοξως, δια την τινων σωτηριαν,
και ουχ οπως τεθναναι μονον, αλλα και αυθις την τεθεισαν ψυχην λαβειν, ινα
νεκρωσηι τον θανατον και την απο της φθορας ελασηι κατηφειαν. αγαπητος ουν
υπαρχων αει δια την φυσιν, ηγαπησθαι νοηθησεται και δια της εις ημας αγαπης
καλων εις θυμηδιαν τον εαυτου γεννητορα· επειπερ ην αυτωι καν τευθεν οραν
αθολωτον παντελως και απαραποιητως εκλαμ πουσαν της εαυτου φυσεως την
εικονα. 2.243 λιβρι ηιιι φραγμεντα θυαε ρεπεριρι ποτυερυντ. Ουδεις αιρει αυτην απ'
εμου, αλλ' εγω τιθημι αυτην απ' εμαυτου. εξουσιαν εχω θειναι αυτην, και εξουσιαν
εχω παλιν λαβειν αυτην. ΕΝΤΑΥΘΑ μεν τοι διδασκει οτι ου μονον υπηρχεν ποιμην
αγαθος κινδυνευων υπερ της ποιμνης, αλλα και Θεος φυσει. διο ουκ αν τον θανατον
υπεμεινεν, ει μη εκων δια το εχειν θεοπρεπεστερον εξουσιαν της οικονομιας ταυτης
πολυ το χρησιμον εχουσης υπερ ημων· και διδασκουσης της του λογου υφης και τους
Ἰουδαιους, οτι ουδεποτε εμελλον αυτου περιγενεσθαι μη θελησαντος. ου μονον δε
επι του θειναι την ψυχην, ειπεν Ἐξουσιαν εχω, αλλ' επι αμφοτερων του τε θανατου
και της αναστασεως το Ἐξουσιαν εχω εθηκεν, ινα μη δυναμεως τε και ενεργειας
ετερου φαινηται το κατορθωμα 2.244 καθαπερ υπηρετηι και υπουργωι κατ' επιτροπην
αυτωι συγχω ρουμενον, αλλ' ινα φυσεως ιδιας επιδειξηι καρπον το και αυτων
δυνασθαι κατεξουσιαζειν των του θανατου δεσμων, και εφ' οπερ αν βουλοιτο
μετατρεπειν ευκολως των πραγ ματων τας φυσεις, οπερ εστιν ιδιον οντως του κατα
φυσιν Θεου. τουτο ουν βουλεται δειξαι, δια του λεγειν Ἐξουσιαν εχω θειναι την
ψυχην και εξουσιαν εχω λαβειν αυτην· οτι ου κελευσθεις ως δουλος η υπηρετης,
αλλ' ουδε ως εξ αναγκης η βιασθεις παρα τινων, αλλ' εκων ηλθεν επι τουτο. Ταυτην
την εντολην ελαβον παρα του Πατρος μου. Ἵνα γαρ μη τις ειπηι, οτι παρα την του
Υιου βουλησιν ου δυναται ο Πατηρ λαβειν αυτου την ψυχην, και εκ τουτου
στασιασμον και διχονοιαν εισαγαγηι εν τηι μιαι θεοτητι του Πατρος και του Υιου· δι'
ων φησιν Ἔλαβον εντολην, συμφρονουντα και συνθελοντα προς τουτο δεικνυσι και
τον Πατερα, και ως απο μιας γνωμης εις τουτο παρελθειν ομολογει, ει και αυτος
εστιν η του Πατρος βουλη. αρμοσει δε τουτο και τηι μετα σαρκος οικονομιαι. εν
εντολης δε ταξει παρειλη φεναι λεγων το δοξαν παρα τωι Πατρι ορθως εχειν, ουκ
ελαττοι εαυτον του Πατρος ων φυσει Θεος, αλλα το μεν πρεπον τηι ενανθρωπησει
τηρει. πλην υπομιμνησκει οτι αυτος εστιν ο προφητης περι ου ειπεν ο Πατηρ "Ὅτι
 
 

384

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαλησει "καθοτι αν εντειλωμαι αυτωι·" την προς τον Θεον και Πατερα κοινοβουλιαν,
ως εντολην, δεδεχθαι λεγων. οπερ ελεγε προς Ἰουδαιους προς το μη νομιζειν αυτον
παρα τα 2.245 του Πατρος λαλειν προσταγματα. ει δε προφητην ωνομασε τον ιδιον
Υιον ο Πατηρ τον ομοουσιον, μη θορυβηθηις· οτε γαρ γεγονεν ανθρωπος, τοτε
ηρμοσθη αυτωι και το του προφητου ονομα, τοτε και εντολας αυτωι δεδοσθαι φαμεν
παρα του Πατρος οικονομικως. πλην ο λαμβανων εντολας, ου κατα τουτο ελαττων η
ανομοιος εστι της του εντελλο μενου ουσιας η φυσεως, οπου γε και ανθρωποι
ανθρωποις εντελλονται, και αγγελοι αγγελοις· και ου δια τουτο ετερο φυεις η
ελαττονας τους επιταττομενους λεγομεν. ουκουν ουτε του Πατρος ο Υιος ελαττων,
ει και γεγονεν ανθρωπος ινα γενηται ημιν πασης υπογραμμος αρετης· διο και τουτο
διδασκει οτι χρη τοις γονευσιν εν πασιν υπακουειν ημας, ει και το ισον εχομεν κατα
την φυσιν. εστι δε οπου το παρα του Πατρος λεγομενον Ἐντελουμαι, δηλοι το
Ἀραροτως ποιησω, ως οταν ειπηι "Και εντελουμαι τηι οικουμενηι οληι "κακα, και τοις
ασεβεσι τας αμαρτιας αυτων." πλην και συγκαταβατικως εσθ' οτε λαλει ο Υιος, δια
το ημας νοησαι ως εστι δυνατον τα αῤρητα λογια· ομως ου το ειπειν οτι Ἐντολην
ελαβον, ποιει μη ειναι Θεον τον φυσει οντα Θεον. η ουν λεγε Θεον, και διδου οσα τηι
θεοτητι αρμοζει εχειν, η λεγε αυτον κτισμα φανερως. ου γαρ το λαβειν εντολην,
γυμνοι των φυσικως τινι προσοντων. επειδη δε οσα ο Πατηρ ενετειλατο τωι Υιωι
ταυτα λαλει· και φησιν "Ἐγω και ο "Πατηρ εν εσμεν," αναγκη σε ειπειν, ητοι οτι
αληθευειν ο Πατηρ ενετειλατο τωι Υιωι, η οτι ψευδεσθαι. α γαρ ελαβεν ο Υιος
εντολην λαλησαι, λαλει· "Ὁ πεμψας με "γαρ, φησι, Πατηρ, εντολην εδωκε τι ειπω
και τι λαλησω." ει δε και ειπεν "Ὅτι ο Πατηρ μου μειζων μου εστιν," ουδεν εναντιον.
καθο μεν γαρ φυσει Θεος, ισος τωι Πατρι· 2.246 καθο δε γεγονεν ανθρωπος και
εταπειπωσεν εαυτον, τα πρεποντα τηι ανθρωποτητι λαλει ρηματα οικονομικως. ομως
το της εντολης ονομα εξωθεν της ουσιας υπαρχον, ουκ αν γενοιτο της ουσιας
εγκλημα. ου γαρ εν τωι εντελλεσθαι τον Πατερα, το ειναι εστι τωι Υιωι, ουδε τουτο
γενοιτο ποτε της ουσιας ορος. οιδε τοινυν ο Υιος, ως βουλη και σοφια του Πατρος, το
αραροτως κεκριμενον παρ' αυτου· ει δε ως εντολην δεχεται, μη θαυμασηις.
ανθρωπινοις γαρ λογοις τα υπερ λογον σημαινεται, και τα ταις ημετεραις αῤρητα
φωναις κατεσπασθη προς τον λογον τον εν ημιν, ινα και νοειν ισχυσωμεν.
αιτιασωμεθα τοινυν, ου την του πραγματος ατοπιαν, αλλα την των ρηματων
ασθενειαν ου δυναμενων εφικεσθαι, καθ' ον εδει τροπον, της των πραγματων ποιο
τητος και ακριβους ερμηνειας. Σχισμα παλιν εγενετο εν τοις Ἰουδαιοις δια τους
λογους τουτους· ελεγον δε πολλοι εξ αυτων ∆αιμονιον εχει και μαινεται· τι αυτου
ακουετε; αλλοι ελεγον Ταυτα τα ρηματα ουκ εστι δαιμονιζομενου· μη δαιμονιον
δυναται τυφλων οφθαλμους ανοιξαι; Κατεισι του Σωτηρος ο λογος εις τας των
ακροωμενων καρδιας, και τρυφερωτερας μεν ευρων μεταπλαττει παρα χρημα, και
προς εξιν μεθιστησιν αγαθην· σκληραις δε περιτυχων απανισταται και απονευει
τροπον τινα. ουκουν ο μεν ετοιμον πως εις ευγνωμοσυνην εχων τον νουν, τον
σωτηριον ασμενως παραδεξεται λογον, ο δε μη τοιουτος, ουκετι. τοιουτον τι συνεβη
παθειν τους Ἰουδαιων λαους. επειδη γαρ των του Σωτηρος κατηκροασαντο λογων,
κατα 2.247 σχιζονται προς διχονοιαν, και οι μεν αισθητικωτεροι, ρε πουσιν ηδη προς
σωτηριας αρχην· οι δε σκληροι, νοσουσι χειρονως, ηπερ ειχον εν αρχηι.
καταπληττεται δε ωσπερ ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης ει δια τουτους τους λογους
συνεβη σχισθηναι τους Ἰουδαιων λαους. εμφαντικωτατα γαρ οιμαι λεγειν αυτον το
σκληρον των απειθησαντων θαυμαζοντα, οτι σχισμα εγενετο δια τους λογους
τουτους, δι' ους, φησιν, εδει τους Ἰουδαιους ακριβως πεισθηναι οτι αυτος εστιν ο
Χριστος. τοσουτον ησαν οι του Σωτηρος λογοι θαυμαστοι. αλλα και τουτων αυτοις
ειρημενων οις εικος ην εις ευπειθειαν σαγηνευεσθαι και τον σφοδρα δυσθηρατον,
 
 

385

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σχισμα γεγονεν εν αυτοις. αποθαυμαζει τοινυν αυτους εις αναισχυντον παρα κοην
ανοσιως εκτετραμμενους. τοσουτωι γαρ οιμαι κατηγο ρεισθαι δικαιον, οσωιπερ αν
εικοτως ο παρα του Σωτηρος ημων θαυμαζοιτο λογος. ο μεν ουν ελαλει θεοπρεπη
και απερ υπεραναβαινει ανθρωπον· η δε των υπερ ανθρωπον λογων λαμπροτης και
η θεοπρεπης παῤρησια προς ακρατον αβουλιαν εξιστησι τους πολλους. και επειπερ
ην εθος τοις αληθως δαιμονιζομενοις προχειροτατα δυσφημειν, ατε δη
λελυττηκοσιν ευκολως και συνεσεως απασης εξω κειμενοις, ᾤοντο δε τον Κυριον
ανθρωπον ειναι ψιλον, ουκ εννοουντες, οτι Θεος ην φυσει, δια τουτο ως ακρατητως
βλασφημουντα, δαιμονωντα εκαλουν. ηκουον γαρ λεγοντος απερ αν πρεποι μονωι
λεγειν τωι Θεωι. ως ενα δε των καθ' ημας ορωντες, και τις εστι κατα φυσιν ουπω
γινωσκοντες, δυσφημειν ενομιζον οτε τι λεγοι θεοπρεπες. ουκουν οικονομικως δια
την των ακροωμενων ασθενειαν υφειμενως πολλακις και τωι 2.248 καθ' ημας
κεχρηται λογωι. κατασχιζεται τοινυν των Ἰου δαιων ο δημος· και οι μεν, ουδεν
εννοησαντες ολως των επ' αυτωι μυστηριων, ανοσιως υβριζουσιν· οι δε την εξιν
επιει κεστεροι προχειρως ου κατακρινουσιν, αναμασωμενοι δε τους παρ' αυτου
λογους και μετα ακριβειας βασανιζοντες, της εν αυτοις γλυκυτητος υπαισθανονται,
δοκιμωτατην τε ουτω ποιουνται την διακρισιν, νηφοντας και συνεσεως της ανω
τατω γεμοντας λογους, ταις των δαιμονιων ελαφριαις ου χαριζομενοι. εθος γαρ
εκεινων εν τωι παραπαιειν, το παρεμ πιπτον λαλειν. οι ουν Φαρισαιοι μαλλον ησαν
οι δαιμο νωντες, οι τοιουτον καλουντες τον παντος ελευθερον παθους· και
λεληθασιν εαυτους την ενουσαν αυτοις εξαγορευοντες νοσον και το συνεχον αυτους
κακον εξ αγνοιας εξηγεισθαι ου παραιτουμενοι. οιμαι δε εγωγε κακουργοτατως
σφοδρα λεγειν αυτους, οτι δαιμοναι ο Κυριος. επειδη γαρ ως ποι μενας κατηιτιατο
δειλους και μισθωτους, ως ανεντας τωι λυκωι τα προβατα, και ολιγα παντελως της
αγελης φροντισαντας, ου μετριως καταπτοουμενοι μη αρα συνιεντες οι δημοι το
ειρημενον, παραιτησωνται μεν ηδη το υπ' αυτοις ετι ποιμαι νεσθαι, προσδραμωσι δε
τηι υπο Χριστωι μαθητειαι, δια τουτο τον νουν των αγελαιων φενακιζοντες φασι
∆αιμονιον εχει, τι αυτου ακουετε; αλλα και ταυτα εκεινων δια κακουρ γιαν
λεγοντων, εις το εναντιον αυτοις απεβη το σκεμμα. αλλοι δε απο μεν της των λογων
ποιοτητος, ορθους ειναι κρινουσι τους του Κυριου λογους, ως ουκ οντων των τοι
ουτων λογων δαιμονιζομενου· ομως αι θαυματουργιαι, φησιν, αμαχον εχουσι
μαρτυριαν. ει γαρ και των λογων ως ουκ ορθως λεγομενων κατηγορειτε, αλλ'
αμηχανον εν ταυτωι τινα και δαιμονιον εχειν, κακεινα ποιειν απερ μονος δυναται
Θεος 2.249 ποιειν. απο ουν των καρπων οι αισιοι κριται επεγινωσκον αυτον, μετα
και του και θαυμαζειν τον παρ' αυτου λογον. Ἐγενετο δε τα εγκαινια εν
Ἱεροσολυμοις και χειμων ην· και περιεπατει ο Ἰησους εν τωι ιερωι εν τηι στοαι
Σολομωνος. Παρην δε εν ταις εορταις ο Κυριος ουχ ως συνεορτασων· πως γαρ; ο
ειπων "Μεμισηκα απωσμαι τας εορτας υμων·" αλλ' ινα τους επωφελεις αυτου
λογους επι παρουσιαι πολλων ειπηι, εμφανη εαυτον καταστησας τοις Ἰουδαιοις, και
αζη τητως αυτοις εαυτον καταμιξας. εγκαινια δε οιητεον ενταυθα, ητοι την πρωτην
εορτην καθ' ην ο Σολομων επετελεσε τα εγκαινια, η οτε ο Ζοροβαβελ υστερον συν
τωι Ἰησου μετα την εκ Βαβυλωνος επανοδον τον ναον ωικοδομησε. χειμωνος δε και
υετου οντος τηνικαυτα, εικοτως απαντες επι την στοαν ετρεχον· διο και ο Χριστος
εκει ηλθεν, ινα πασιν γνωρισηι εαυτον τοις θελουσιν αυτον ιδειν, και μεταδωι αυτοις
ωφελειας. οι γαρ ορωντες ηκονωντο προς το ερωταν τι αυτον· οτι και μαλλον εν
ταις αργιαις οι ανθρωποι πεφυκασι τους τοιουτους επιμελως ανακινειν λογους.
Ἐκυκλωσαν ουν αυτον οι Ἰουδαιοι, και ελεγον αυτωι Ἕως ποτε την ψυχην ημων
αιρεις; ει συ ει ο Χριστος, ειπε ημιν παῤρησιαι. Παραιρειται μεν αυτους το εις πιστιν
οξυ δριμυσσων ο φθονος· εκβιαζεται δε προς το θαυμα των τελουμενων το 2.250
 
 

386

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγεθος. υπαιτιωνται γεμην του λογου, και το της διδα σκαλιας περιεσταλμενον,
εμποδιον αυτοις ειναι φασι του συνιεναι δυνασθαι καλως απερ εδει μαθειν. αξιουσι
τοι γαρουν ειπειν αυτον εναργεστερον, καιτοι πολλακις ακροα σαμενοι και μακραν
επι τουτωι λαβοντες εξηγησιν. ει γαρ και μη εφη σαφως Ἐγω ειμι ο Χριστος, αλλα
των προσ ειναι πεφυκοτων αυτωι αξιωματων πολλα παρηγεν εις μεσον, ποτε μεν
λεγων "Ἐγω ειμι το φως του κοσμου," ποτε δε παλιν "Ἐγω ειμι η αναστασις και η
ζωη· εγω ειμι "η οδος· εγω ειμι η θυρα· εγω ειμι ο ποιμην ο καλος." εξ ων γαρ ταυτα
εαυτον ονομαζει, σημαινει οτι ο Χριστος εστι. τοις γαρ τοιουτοις αξιωμασιν ειωθεν η
γραφη στεφανουν τον Χριστον, ει και λευκως τουτο αυτον απηιτουν οι Ἰουδαιοι
ειπειν. αλλως τε ταχα πως και ου σφοδρα ευπαραδεκτον το εν απλαις λεγειν φωναις
Ἐγω ειμι ο Χριστος, ουχ επομενων εις αποδειξιν των πραγματων, δι' ων αν εικοτως
επιστευθη ως αυτος ειη ο Χριστος. ασυγκριτως δε κρειττον μη εξ ων αυτος ελεγε
γνωριζεσθαι αυτον, οτι αυτος εστιν ο Χριστος, αλλ' εκ των προσειναι πεφυκοτων
μαλλον, και εξ ων αι θειαι περι αυτου χρησμωιδουσι γραφαι, και φανερον αυτον
εσεσθαι μηνυουσιν. απερ μη νοησαντες οι Ἰουδαιοι ως αγαν μικροψυχουντες, φασι
το Ἕως ποτε την ψυχην ημων αιρεις; εθος γαρ τοις ολιγωρουσι τουτο λεγειν.
Ἀπεκριθη αυτοις ο Ἰησους Ειπον υμιν και ου πιστευετε· τα εργα α εγω ποιω εν τωι
ονοματι του Πατρος μου, ταυτα μαρτυρει περι εμου. Περιττον ουν ενομισε και ο
Χριστος τοις πολλακις 2.251 ακουσασι και μη πεισθεισι, παλιν τα αυτα ειπειν. χρη
γαρ απο της των γινομενων ποιοτητος δοκιμαζεσθαι τα εκαστου, και ου παντως εις
λογους οραν. αποπληρουν δε λεγει εαυτον τα εργα εν τωι ονοματι του Πατρος, ου
την ανωθεν καθα τις αγιος καρπουμενος δυναμιν, ουδ' ως αδυναμιαν εαυτωι
κατηγορων, ο Θεος εκ Θεου, ο του Πατρος ομοου σιος, η δυναμις του Πατρος, αλλ' ως
απονεμων τηι θειαι δοξηι την των τελουμενων δυναμιν, εν τωι ονοματι του Πατρος τα
εργα φησι ποιειν. πλην και αναγει επι τον Πατερα την τιμην· ινα μη δωι τοις
Ἰουδαιοις αφορμην του επιφυεσθαι αυτωι. ομως και αξιον ηγησατο μη παρελθειν το
μετρον της του δουλου μορφης καν υπαρχηι Θεος και Κυριος. ειπων δε οτι εν ονοματι
του Πατρος ποιει τα εργα, διδασκει οτι οι Ἰουδαιοι βλασφημουντες ελεγον, εν
Βεελζεβουλ εκβαλλειν αυτον τα δαιμονια. επει δε ο Πατηρ, ουκ επειδη πατηρ εστι,
ποιει τα θαυματα, αλλ' επειδη Θεος εστι φυσει· και ο Υιος αρα, ουκ επειδη Υιος, αλλ'
ως Θεος εκ Θεου, δυναται και αυτος τα του Πατρος εργα ποιειν· διο οικονομικως
ειπεν, εν ονοματι του Πατρος τα εργα ποιειν. Ἀλλ' υμεις ου πιστευετε μοι, οτι ουκ
εστε εκ των προβατων των εμων. καθως δε ειπον υμιν, τα προβατα τα εμα της
φωνης μου ακουουσι, καγω γινωσκω αυτα, και ακολουθουσι μοι, καγω διδωμι
αυτοις ζωην αιωνιον, και ου μη απολωνται εις τον αιωνα. Ἀποδειξις των του
Χριστου προβατων, το ευηκοον και το ετοιμον εις ευπειθειαν, ωσπερ των αλλοτριων
το απειθες. το γαρ Ἀκουειν ωδε νοουμεν, το τοις λεγομενοις πεισθηναι· εκεινοι δε
γινωσκονται υπο Θεου οι ακουοντες αυτου· το δε 2.252 Γινωσκεσθαι δηλοι το
οικειουσθαι· καθολου γαρ ουδεις υπο του Θεου αγνοειται. οταν ουν λεγηι Γινωσκω
τα εμα, τουτο φησιν, οτι προσδεξομαι και οικειωσομαι αυτα μυστικως τε και
σχετικως. ειποι δ' αν τις οτι και καθο ανθρωπος γεγονε, παντας ανθρωπους
ωικειωσατο δια το ομογενες, ωστε οικειοι παντες εσμεν Χριστωι κατα σχεσιν
μυστικην, καθο γεγονεν ανθρωπος· αλλοτριοι δε οσοι μη φυλαττουσι την συμ
μορφον της αγιοτητος εικονα. ουτω γαρ και Ἰουδαιοι οικειοι οντες κατα γενος του
Ἁβρααμ του πιστου, εξ ων απιστοι γεγονασιν, εστερηθησαν της εκεινου συγγενειας
δια την των τροπων ανομοιοτητα. φησι δε οτι Και ακολουθουσι μοι τα προβατα· οι
γαρ πειθομενοι και επονται απο τινος θεοσδοτου χαριτος κατ' ιχνος Χριστου, ουκετι
ταις νομικαις δουλευοντες σκιαις, αλλ' οις ο Χριστος επιταττει και τωι αυτου ακολου
θουντες λογωι, δια χαριτος εις το αυτου αναβησονται αξιωμα, υιοι Θεου καλουμενοι.
 
 

387

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου γαρ ανιοντος εις τους ουρανους, κακεινοι ακολουθησουσιν αυτωι. αμοιβην
δε και γερας τοις επομενοις αυτωι την ζωην την αιωνιον χαρι σασθαι φησι, και το μη
υποκεισθαι θανατωι η φθοραι και ταις βασανοις ταις επαγομεναις παρα του Κριτου
τοις πλημμελησασι. δι' ων δε διδωσι ζωην, δεικνυσιν αυτος ζωη ων φυσει· και οτι
αυτος ταυτην χορηγει εξ εαυτου και ουκ εξ ετερου λαβων. ζωην δε νοουμεν
αιωνιον, ου την μακροημερευσιν, ης παντες μελλουσιν απολαυειν μετα την
αναστασιν καλοι τε και κακοι· αλλα και το εν ευθυμιαι διαγειν. ∆υνατον δε ζωην
νοειν και την μυστικην ευλογιαν δι' ης εμφυτευει Χριστος την εαυτου ζωην, δια της
μεταληψεως της ιδιας σαρκος τοις πιστοις, κατα το ειρημενον "Ὁ 2.253 "τρωγων μου
την σαρκα και πινων μου το αιμα εχει "ζωην αιωνιον." Και ου μη αρπασηι τις αυτα εκ
της χειρος μου. ο Πατηρ μου ος δεδωκε μοι παντων μειζων εστι, και ουδεις δυναται
αρπαζειν εκ της χειρος του Πατρος μου. εγω και ο Πατηρ μου εν εσμεν. Οι πιστοι και
την επικουριαν εχουσι του Χριστου, ου δυναμενου του διαβολου αρπαζειν αυτους·
ητοι οι εχοντες ακαταπαυστον των αγαθων απολαυσιν, μενουσιν εν αυτωι, ουχ
αρπαζοντος αυτους ετι τινος απο της δοθεισης αυτοις ευθυμιας εις τιμωριαν η
βασανους. ου γαρ δυνατον τους οντας εν τηι του Χριστου χειρι, αρπαγηναι εις το
κολα σθηναι, δια το αγαν ισχυειν τον Χριστον· η γαρ χειρ εν τηι θειαι γραφηι, την
δυναμιν δηλοι· οτι μεν ουν ανικητος η του Χριστου χειρ και εις παντα ισχυουσα,
αναμφιβολον. αλλ' επειπερ εωρα τους Ἰουδαιους καταγελωντας αυτου ως αν
θρωπου ψιλου, μη νοουντας οτι φυσει Θεος ην ο ορωμενος και ψηλαφωμενος
ανθρωπος, πειθων αυτους οτι αυτος εστιν η του Πατρος δυναμις, φησιν, οτι ουδεις
αρπασει απο της χειρος του Πατρος μου, τουτεστιν εμου. εαυτον γαρ φησι την
παντοδυναμον του Πατρος δεξιαν· ως δι' αυτου παντα ενεργουντος του Πατρος· ως
και δια της ημετερας χειρος τα παρ' ημων ενεργουμενα. εν πολλοις γαρ της γραφης
τοποις, ο Χριστος χειρ ονομαζεται και δεξια του Πατρος· οπερ σημαινει την δυναμιν·
και απλως χειρ ονομαζεται Θεου η παντουργικη ενεργεια και ισχυς. αμεινων γαρ
πως αει σωματικης φαντασιας ο περι Θεου λογος. λεγεται δε ο 2.254 Πατηρ διδοναι
τωι Υιωι, ουχ ως μη εχοντι αει υπο χειρα την κτισιν, αλλ' ως οντι αυτωι φυσει ζωηι,
προσκομιζων ημας τους επιδεομενους ζωης, ινα δια του Υιου ζωοποιηθωμεν του
οντος φυσει ζωης, και οικοθεν εχοντος τουτο. πλην και καθο γεγονεν ανθρωπος,
αρμοζει αυτωι το αιτειν τε και λαμβανειν παρα του Πατρος α ειχεν ως φυσει Θεος.
Ἐασας γαρ τα ανθρωπινα ο Χριστος, επι το θεοπρεπες αυτου ανατρεχει αξιωμα,
εναβρυνομενος τοις φυσικοις αυτου πλεονεκτημασι δια το χρησιμον των πιστων και
την υγια πιστιν, ητις εστι το μηδολως υποπτευειν ελαττονα ειναι του Πατρος τον
Υιον. ουτω γαρ δεικνυται εικων ασινης του Πατρος, ολοκληρον εν εαυτωι και υγιη
διασωζων τον του Πατρος χαρακτηρα. εν δε λεγομεν τον Υιον και τον Πατερα, ουκ
αναφυροντες τας εν αριθμωι μοναδας, καθως τινες τον αυτον ειναι λεγουσι Πατερα
και Υιον, αλλα ιδιως υφεσταναι πιστευοντες τον Πατερα, και ιδιως τον Υιον, τους δε
δυο εις μιαν ουσιας ταυτοτητα συναγοντες, και μιαν εχοντας ισχυν ειδοτες, ως εν τωι
ετερωι ετερον απαραλλακτως ορασθαι. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. δια μεν του Ἓν,
την ταυτο τητα της ουσιας σημαινει· δια δε του Ἐσμεν εις δυαδα τεμνει το
νοουμενον, και παλιν εις μιαν περισφιγγει θεοτητα. Πλην κακεινο κατα Ἀρειανων
σημειωτεον, οτι εν τωι ειπειν Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, ου της ταυτοβουλιας η
δηλωσις, αλλ' η της ουσιας ενοτης σημαινεται· οτι γαρ και Ἰουδαιοι ενοησαν οτι
τουτο ειπων Θεον εαυτον ειναι λεγει και ισον 2.255 τωι Πατρι· και ουκ ηρνησατο ο
Χριστος οτι τουτο ειπεν οπερ ενενοουν. Ἐβαστασαν ουν παλιν οι Ἰουδαιοι λιθους,
ινα λιθασωσιν αυτον. Μη ανασχομενοι γαρ αυτου, εν ειναι εαυτον λεγοντος προς
τον Πατερα, επι το φονευσαι αυτον ωρμησαν· καιπερ εκαστου των παρ' αυτου
γινομενων Θεον αυτον αναγορευ οντων φυσει. ου μονον δε νυν, αλλα και αλλοτε
 
 

388

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαβοντες λιθους επι τωι αυτον φονευσαι, ακινητοι εστησαν ενεργειαι τηι του Χριστου·
ως δηλον και εκ τουτου γενεσθαι, οτι ουκ αν επασχεν, ει μη εκων. ομως δια
ηπιοτητα ο Χριστος κατε στελλε την εκεινων αλογον ορμην, λεγων ου ∆ια ποιον
λογον ον ειπον, θυμουσθε, αλλα ∆ια ποιον εργον ο εποιησα; ει γαρ μη εποιησα, φησι,
πολλα θεοπρεπη εργα τα δεικνυντα με φυσει Θεον, εικοτως αν ηγανακτειτε νυν
ακουοντες μου λεγοντος "Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν." αλλ' ουκ αν ειπον τουτο, ει μη
δια παντων ων εποιησα, τουτο εδειξα. φησι δε παρα του Πατρος, ου παρ' εαυτου, τα
εργα, μετριοφρονων προς την ημων ωφελειαν, ινα μη οταν λαβωμεν τι παρα Θεου,
αλαζονευωμεθα. δεδειχεναι δε παρα του Πατρος τα εργα φησιν, ουκ αλλοτριον
εαυτον δεικνυς της εκεινων ενεργειας, αλλα διδασκων οτι της ολης εστι θεοτητος τα
εργα. θεοτης δε μια νοειται παρ' ημων εν Πατρι και Υιωι και Ἁγιωι Πνευματι. οπερ
γαρ τυχον ποιει ο Πατηρ, τουτο τελειται δι' Υιου εν Πνευματι· και παλιν, ο ποιει ο
Υιος, τουτο λεγεται ο Πατηρ ποιειν εν Πνευματι. διο και αυτος ελεγεν "Ἀπ' εμαυτου
ουδεν ποιω, ο δε Πατηρ εν εμοι μενων, "αυτος ποιει τα εργα." 2.256 Περι καλου
εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας. Ἔχοντες "ζηλον Θεου, αλλ' ου κατ'
επιγνωσιν," ηγανακ τουν ακουοντες του Χριστου λεγοντος "Ἐγω και ο Πατηρ "εν
εσμεν." τι γαρ το κωλυον αυτον ειναι εν προς τον Πατερα, ειπερ επιστευσαν οτι Θεος
ην κατα φυσιν; διο και λιθαζειν αυτον επεχειρουν, και απολογουμενοι δι' ην αιτιαν
τουτο εποιουν, φασιν, οτι ουχ ενεκεν ων εποιησας καλων λιθαζομεν σε, αλλ' οτι
βλασφημεις· αυτοι εκ του εναντιου βλασφημουντες, δι' ων ηθελον λιθαζειν τον
οντα αληθως Θεον, αγνοουντες οτι ου γυμνηι τηι θεοτητι εμελλεν ο Ἰησους
επιδημειν, αλλα σαρκουμενος εκ σπερματος ∆αυειδ, βλα σφημιαν ειναι λεγοντες την
ορθην ομολογιαν. Ἐγω ειπα Θεοι εστε, και τα εξης. Ἐπειδη τοινυν θεους τινας
εκαλεσεν ο Πατηρ, ειναι δε δηπου αυτοις επακτον αναγκη το αξιωμα· εις γαρ ο κατα
φυσιν υπαρχων Θεος· αναγκαιως, ινα μη και αυτος εις υπαρχειν εκεινων νομιζηται,
ουκ ουσιωδη την της θεοτητος περικειμενος δοξαν, προσπεπορισμενην δε μαλλον εν
ισωι τοις αλλοις, αντιδιαστελλει σαφως εαυτον εκεινοις. τοσουτον γαρ της εκεινων
πτωχειας διενηνοχοτα δεικνυει, ως επειπερ γεγονεν αυτος εν αυτοις, δια ταυτην
αυτους την αιτιαν κεκλησθαι θεους· αυτος γαρ εστιν ο Λογος του Θεου και Πατρος. ει
δε και εξηρκεσε τισιν εν αυτοις γεγονως ο Λογος εις το και ανθρωπους οντας τηι της
θεοτητος καταλαμπρυναι τιμηι, πως ουκ αν ειη κατα φυσιν Θεος ο και τοις αλλοις
την επι τουτωι προξενησας φαιδροτητα; Νυν ελεγχων τους Ἰουδαιους, οτι ου δια το
ειπειν "Ἐγω 2.257 "και ο Πατηρ εν εσμεν," ελιθαζον αυτον, αλλα ματην, φησιν Ει
επειπερ ειπον εμαυτον Θεον, δοκω βλασφημειν, διατι του Πατρος ειρηκοτος δια του
νομου προς τους ανθρω πους Θεοι εστε, ουκ εκρινατε τουτο ειναι βλασφημιαν; τουτο
δε φησιν, ουχι προσκαλουμενος αυτους ειπειν τι κατα του Πατρος· αλλ' ελεγχων οτι
τον νομον αγνοουσι και τας θεοπνευστους γραφας. επειδη δε των ειρημενων θεων
και του φυσει Θεου πολυ το μεσον, δι' ων λεγει διδασκει το διαφορον· ει γαρ οι
ανθρωποι προς ους γεγονεν ο του Θεου Λογος, θεοι κεκληνται, και ελαμπρυνθησαν
τηι της θεοτητος τιμηι, τον του Θεου Λογον εισοικισαμενοι και εισδεδεγμενοι κατα
ψυχην, πως ουκ αν ειη φυσει Θεος, ο δι' ον εκεινοι θεοι; "Θεος γαρ ην ο Λογος," κατα
την Ἰωαννου φωνην· ο και τοις αλλοις τουτο προξενησας το λαμπρον. ει γαρ ο του
Θεου Λογος δια του Ἁγιου Πνευματος αναγει προς την υπερ ανθρωπον χαριν, και
κατακοσμει θεικηι τιμηι τους εν οις αν γενοιτο, δια τι, φησι, λεγετε οτι βλασφημω,
λεγων εμαυ τον Υιον Θεου και Θεον; καιπερ δι' ων ενεχειρισθην παρ' αυτου
μαρτυρουμενος οτι Θεος ειμι φυσει. αγιασας γαρ με απεστειλεν εις τον κοσμον
"Σωτηρα του κοσμου·" οπερ μονου εστι φυσει Θεου, το δυνασθαι διασωζειν εκ του
διαβολου και της αμαρτιας και της φθορας τους ανθρωπους. Ἀλλ' ισως οταν η θεια
λεγηι γραφη, παρα του Πατρος απεσταλθαι τον Υιον, ευθυς ο αιρετικος τροφην τηι
 
 

389

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικειαι πλανηι ποιειται την λεξιν, ερει δε που παντως οτι υμεις οι παραιτουμενοι
λεγειν τον Υιον ελαττονα του Πατρος, πως ουχ ορατε παρ' αυτου πεμπομενον ως
παρα μειζονος τινος και υπερκειμενου; τι ουν ερουμεν; η οτι το της αποστολης
ονομα, μαλιστα μεν πρεπει τοις της κενωσεως μετροις· ακουεις γαρ οτι συναπτων ο
Παυλος αμφοτερα, τοτε φησιν 2.258 απεσταλθαι παρα του Πατρος τον Υιον, οτε και
γεγονεν εκ γυναικος και υπο νομον ως ανθρωπος μεθ' ημων, καιτοι νομοθετης ων
και Κυριος. ει δε νοοιτο γεγονως εν τηι δουλου μορφηι ο Υιος, ειτα αποστελλεσθαι
λεγοιτο παρα του Πατρος, ουδεν ολως υπομενει το βλαβος, εις το ειναι και
ομοουσιος αυτωι και ισοκλεης και κατ' ουδεν ολως μειονεκτουμενος. αι γαρ τοι
λεξεις αι παρ' ημων ει επι Θεου προφεροιντο, την ακριβη παραιτουνται βασανον·
χρη δε αυτας ουχ ουτω νοειν κατα την εν ημιν συνηθειαν λεγω, αλλ' ως αν αυτηι
πρεποι τηι θειαι και υπερτατηι φυσει. τι γαρ, ει μη εχοι φωνας η ανθρωπου γλωττα
δυναμενας αρκεσαι τηι θειαι δοξηι προς εξηγησιν; εστι τοινυν ατοπον δια την της
ανθρωπινης γλωττης ασθενειαν και την εν λεξει πτωχειαν, της ανωτατω πασων
δοξης αδικεισθαι την υπερ οχην. μεμνησο του Σολομωντος λεγοντος "∆οξα Κυριου
"κρυπτει λογον." περιεργαζομενοι γαρ ακριβως την του Κυριου δοξαν, εοικαμεν τοις
εθελουσι σπιθαμηι μετρησαι τον ουρανον. ουκουν οταν ανθρωπινως τι λεγηται περι
Θεου, νοεισθω θεοπρεπως. επει τι ποιησεις οταν ακουσηις ψαλ λοντος του ∆αυειδ "Ὁ
καθημενος επι των Χερουβιμ εμφα "νηθι, εξεγειρον την δυναστειαν σου και ελθε εις
το σωσαι "ημας;" πως γαρ καθηται το ασωματον; που δε οντα τον των ολων Θεον
προς ημας αφικεσθαι παρακαλει, τον λεγοντα δια των προφητων "Μη ουχι τον
ουρανον και την γην εγω "πληρω, λεγει Κυριος;" που τοινυν αν ελθοι προς ημας ο
παντα πληρων; παλιν γεγραπται, οτι πυργον ουρανομηκη κατεσκευαζον τινες "Και
κατεβη Κυριος ιδειν την πολιν και "τον πυργον· και ειπε Κυριος ∆ευτε και
καταβαντες συγ "χεωμεν αυτων τας γλωσσας εκει." που κατεβη Κυριος; η 2.259 τινα
τροπον η αγια Τριας εαυτην εις καθοδον παροτρυνει; τι δε ειπε μοι και αυτος ο
Σωτηρ πεμπειν ημιν εξ ουρανου τον Παρακλητον επηγγελλετο; που γαρ η ποθεν
πεμπεται το παντα πληρουν; "Πνευμα γαρ Κυριου πεπληρωκε την "οικουμενην,"
καθα γεγραπται. Ουκουν αι λεξεις αι καθ' ημας τα υπερ ημας σημαι νουσιν, ει επι
Θεου λεγοιντο. βουλει τι νοησαι των ουτω δυσχερων; ειτα σοι προς καταληψιν ο
νους ασθενει, και τουτο παθων, αισθανηι; μη χαλεπηνηις ανθρωπε, ομολογει της
σαυτου φυσεως την ασθενειαν, μεμνησο του λεγοντος "̓Ισχυροτερα σου μη ζητει·"
οταν εις τον του ηλιου κυκλον τον του σωματος οφθαλμον ανατεινηις, ευθυς
αποστρεφεις, τηι του φωτος προσβοληι νικωμενος. ισθι δη ουν οτι και η θεια φυσις
φως απροσιτον οικει· απροσιτον δε ταις των περιεργαζομενων διανοιαις. χρη τοινυν
οταν και ανθρωπιναις φωναις λαληται τα περι Θεου, μηδεν λογιζεσθαι ταπεινον,
αλλ' εν τηι πτωχειαι των καθ' ημας λεξεων, τον της θειας δοξης κατοπτριζεσθαι
πλουτον. τι γαρ ει αποστελλεται παρα του Πατρος ο Υιος; αρα δια τουτο ελαττων
εσται; ουκουν οταν εκ του ηλιακου σωματος το εξ αυτου πεμπηται φως, ετεροφυες
εστι παρ' αυτο, και εν ελαττοσι παρ' αυτου; καιτοι πως τουτο και μονον εννοησαι
ουκ αμαθες; φως ουν υπαρχων του Πατρος ο Υιος, πεμπεται προς ημας, ως ηλιου
τυχον αυγην απαστραψαντος· ο δη και γενεσθαι παρεκαλει λεγων ο ∆αυειδ
"Ἐξαποστειλον το φως σου και την "αληθειαν σου." και ει δοξα εστι τωι Πατρι το
φως εχειν, πως ελαττον φης αυτου το εν ωι δοξαζεται; και αυτος δε ο Υιος περι
εαυτου λεγει Ὃν ο Πατηρ ηγιασε και απεστειλε. το δε Ἡγιασεν η γραφη κατα
πολλους δεχεται τροπους. 2.260 λεγεται μεν γαρ αγιαζεσθαι το ανατιθεμενον τωι
Θεωι. και γουν εφη προς Μωυσεα "Ἁγιασον μοι παν πρωτοτοκον." αγιαζεται δε παλιν
το προχειρισθεν παρα Θεου προς το πραξαι τι των κατα γνωμην αυτου· ουτω γαρ
περι τε του Κυρου και των Μηδων φησιν, οτε της Βαβυλωνιων αυτους
 
 

390

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταστρατευειν ηθελε "Γιγαντες ερχονται πληρωσαι τον "θυμον μου χαιροντες αμα
και υβριζοντες· ηγιασμενοι εισι, "και εγω αγω αυτους." αγιαζεται δε παλιν το εν
μεθεξει γεγονος του Ἁγιου Πνευματος. ουκουν ηγιασθαι φησιν εαυτον παρα του
Πατρος ο Υιος, ως προχειρισθεντα παρ' αυτου προς κατορθωσιν της του κοσμου
ζωης, και κατα της των αντικειμενων καταλυσεως· η και ετι, καθο επεμφθη εις το
υπερ της του κοσμου σωτηριας σφαγηναι· και γαρ αγια καλουνται και τα
αφοριζομενα εις θυσιαν Θεωι. ηγιασθαι δε φαμεν αυτον και μεθ' ημων ανθρωπινως
οτε γεγονε σαρξ· ηγιασθη γαρ αυτου η σαρξ, δεξαμενη τον ενωθεντα αυτηι Λογον, μη
ουσα φυσει αγια· δι' ων δε τουτο γινεται, αγια ζεται παρα του Πατρος· μια γαρ
Πατρος και Υιου και Ἁγιου Πνευματος η Θεοτης. Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου,
μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευσατε, ινα
γνωτε και πιστευσητε οτι εν εμοι ο Πατηρ και εγω εν αυτωι. Ὃ λεγει, τοιουτον εστιν.
επειδη το ειπειν τινα Πατερα τον Θεον ευχερες· το μεν τοι δειξαι δι' εργων τουτο,
2.261 δυσχερες και αδυνατον τηι κτισει· δι' ων κατορθω, φησι, θεοπρεπως, ισος
φαινομαι τωι Θεωι και Πατρι· και ουδεμια υμιν απολογια απιστουσι, τηι πειραι
μαθουσιν, οτι ισος ειμι τωι Πατρι, δι' ων ποιω θεοπρεπων εργων, ει και δια την σαρκα
εδοξα τις ειναι παρ' υμιν, ως εις των πολλων. εντευθεν δυνατον εννοειν οτι "Ἐγω
εν τωι Πατρι και ο "Πατηρ εν εμοι." η γαρ της ουσιας ταυτοτης τον Πατερα εν Υιωι και
τον Υιον εν Πατρι ειναι και ορασθαι ποιει. και γαρ και εφ' ημων η του Πατρος ημων
ουσια γινωσκεται εν τωι παρ' αυτου τεχθεντι, και εν τωι τεκοντι παλιν η του
τεχθεντος. εις γαρ εν πασιν ο της φυσεως ορος, και εν οι παντες τηι φυσει. εν δε τωι
διακεχωρισθαι ημας τοις σω μασιν, ουκετι εν οι πολλοι. οπερ ουκ εστιν ειπειν επι
του κατα φυσιν Θεου· ασωματον γαρ το θειον, ει και εν ιδια ζουσαις υπαρξεσι την
αγιαν νοουμεν Τριαδα. Πατηρ γαρ εστιν ο Πατηρ, και ουχ Υιος· Υιος δε παλιν ο Υιος
και ου Πατηρ· και Πνευμα Ἅγιον ιδιαζοντως το Πνευμα, ει και ουκ εισιν εν
διαστασει, δια την προς αλληλους κοινωνιαν τε και ενοτητα. Μιας τοινυν ουσης
θεοτητος εν Πατρι και Υιωι και Ἁγιωι Πνευματι, τον Πατερα εν Υιωι, τον δε Υιον εν
Πατρι λε γομεν ορασθαι. αναγκαιον δε κακεινο ειδεναι, οτι περ ου το βουλεσθαι
ταυτα τωι Πατρι, ουδε το μιαν εχειν προς αυτον 2.262 γνωμην, παρασκευαζει λεγειν
τον Υιον "Ἐγω εν τωι Πατρι "και ο Πατηρ εν εμοι," και "Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν·"
αλλ' οτι της του Πατρος ουσιας γνησιον υπαρχων γεννημα, φαινει μεν εν εαυτωι τον
Πατερα, φαινεται δε και αυτος εν Πατρι. φησι γαρ οτι τα αυτα και βουλεται και λαλει
και ισχυει τωι Πατρι, και κατορθοι ευκολως ο θελει, και απερ ο Πατηρ ποιει, ινα δια
παντων δεχθηι ομοουσιος αυτωι και της ουσιας αυτου καρπος αληθης, και ου μονον
εχων προς αυτον ενοτητα σχετικην εν μονοις ομοιοις θελημασι και θεσμοις αγαπης·
ο και τοις κτισμασι προσειναι λεγομεν. Και απηλθε παλιν περαν του Ἰορδανου εις
τον τοπον οπου ην Ἰωαννης το πρωτον βαπτιζων, και εμεινεν εκει. και πολλοι
ηλθον προς αυτον, και ελεγον οτι Ἰωαννης μεν εποιησεν σημειον ουδεν· παντα δε
οσα ειπεν Ἰωαννης περι τουτου αληθη ην. και πολλοι επιστευσαν εις αυτον εκει. Ἐν
τοπωι πηγας εχοντι μεθορμιζεται ο Σωτηρ, τα Ἱερο σολυμα καταλιπων, ινα ως δια
τυπου αινιξηται ως κατα λειψει μεν την Ἰουδαιαν, επι την εξ εθνων δε εκκλησιαν
μεταβησεται την εχουσαν τας πηγας του βαπτισματος· ενθα και προσερχονται αυτωι
πολλοι διαπεραιουμενοι τον Ἰορδανην· τουτο γαρ δηλοι το Περαν του Ἰορδανου
αυλιζεσθαι τον Χριστον. οι τοινυν περασαντες τον Ἰορδανην δια του αγιου
βαπτισματος, αποκομιζονται προς Θεον· και 2.263 γαρ μετεβη απο της των Ἰουδαιων
συναγωγης επι τα εθνη· και τοτε πολλοι ηλθον προς αυτον, και επιστευσαν ταις περι
αυτου λεχθεισαις παρα των αγιων φωναις. και πιστευουσιν εις αυτον εκει, οπου αι
των υδατων πηγαι, οπου το επι Χριστωι διδασκομεθα μυστηριον. ο γαρ Χριστος ουκ
εν τοις προ Ἰορδανου ναμασιν ην· αλλα περαν που· και ελθων εμεινεν, εν τηι εξ
 
 

391

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθνων Ἐκκλησιαι προσμεινας παγιως. τιμωμεν δε τον Ἰωαννην, ουχ ως ενεργησαντα
τι θεοπρεπες, αλλ' ως ταληθη περι Χριστου μαρτυρησαντα. ου μονον γαρ Ἰωαννου,
αλλα και παντος αγιου ο Χριστος θαυμαστοτερος· οι μεν γαρ προφηται, ο δε Θεος
θαυματουργος. σημειωτεον δε οτι οδος εισιν οι Ἰωαννου και των λοιπων προφητων
λογοι, εις το πιστευσαι Χριστωι. Ἦν δε τις ασθενων Λαζαρος απο Βηθανιας, εκ της
κωμης Μαριας και Μαρθας της αδελφης αυτης. ην δε Μαρια η αλειψασα τον Κυριον
μυρωι και εκμαξασα τους ποδας αυτου ταις θριξιν αυτης, ης ο αδελφος Λαζαρος
ησθενει. Ἐπιτηδες δε μεμνηται των ονοματων των γυναικων ο Ευαγγελιστης,
δεικνυς οτι επισημοι ησαν ως θεοσεβεις. διο και ηγαπα αυτας ο Κυριος. πολλων δε
γεγονοτων ως εικος εις τον Κυριον υπο της Μαριας, του μυρου μεμνηται ουχ ως
ετυχεν, αλλ' ινα δειξηι οτι τοσαυτην ειχε διψαν η Μαρια περι τον Χριστον, οτι
εξεμαξε τους ποδας αυτου ταις ιδιαις θριξι, ζητουσα την εκ της αγιας σαρκος
πνευματικην ευλογιαν προσηλωσαι προς εαυτην γνησιεστερον· και γαρ 2.264
πολλαχου φαινεται θερμοτερον τωι Χριστωι προσεδρευουσα και απερισπαστως, την
προς αυτον επισπωμενη οικειοτητα. Ἀπεστειλαν ουν προς αυτον αι αδελφαι αυτου
λεγουσαι Κυριε, ιδου ον φιλεις ασθενει. Ἀποστελλουσιν αι γυναικες προς τον Κυριον
αει μεν θελουσαι αυτον εχειν πλησιον εαυτων, τοτε δε ευπροσωπως τουτο δια τον
αῤρωστουντα ποιουσαι. επιστευον γαρ, ως ει φανειη μονον ο Χριστος, απηλλαττετο
της νοσου ο κειμενος. υπομιμνησκουσι δε της αγαπης ης ειχε προς τον νοσουντα,
ελκοντες αυτον μαλιστα δια τουτου εκει· ᾔδεισαν γαρ οτι εφροντιζε τουτου· και
ηδυνατο μεν και απων ως Θεος και τα παντα περιεπων, θεραπευσαι αυτον· ομως
ενομιζον οτι ει παραγενοιτο, και χειρα ορεξει και εγερει· ουπω το τελειον της
πιστεως ουδ' αυται εχουσαι· δια τουτο και δυσφορουσιν, ως εικος, οιομεναι μηδε
αῤρωστησαι ολως τον Λαζαρον, ει μη ημελησεν αυτου ο Χριστος· παντα γαρ, φασιν,
εχοντων τα αγαθα των αγαπωμενων παρα Θεου, δια ποιαν αιτιαν αυτος ον φιλεις,
ασθενει; η και τουτο ταχα φασι Μεγαλη της νοσου η θρασυτης, οτι κατετολμησεν
επιθεσθαι τοις υπο Θεου αγαπωμενοις. ισως δε και τοιουτον τι δοκουσι λεγειν
Ἐπειδη και τους εχθρους αγαπαις και θεραπευεις, πολλωι μαλλον χρεωστεις εις τους
αγαπωντας σε τουτο ενδειξα σθαι. δυνασαι γαρ εν μονωι τωι θελειν παντα ποιησαι.
2.265 πιστεως ουν ο λογος μεστος και της εις Χριστον γνησιο τητος αποδειξις.
Ἀκουσας δε ο Ἰησους ειπεν Ἡ ασθενεια αυτη ουκ εστι προς θανατον, αλλ' υπερ της
δοξης του Θεου, ινα δοξασθηι ο υιος του Θεου δι' αυτης. Λεγει μεν τοι ταυτα ο Κυριος,
ουχ ινα απελθοντες οι ανθρωποι απαγγειλωσι ταις αδελφαις του Λαζαρου, αλλ' ως
Θεος προλεγων το εσομενον, οτι προς δοξαν Θεου εωρα το του πραγματος
αποτελεσμα, ου δια τουτο συμβασης της νοσου, ινα δοξασθηι· ευηθες γαρ τουτο
ειπειν· αλλ' επειπερ συνεβη και εις θαυμαστον εωρα τελος. εαυτον δε φησι τον φυσει
Θεον, αυτου γαρ εις δοξαν γεγονε το γεγονος. ειπων γαρ οτι υπερ της δοξης του
Θεου γεγονεν η ασθενεια, επηγαγεν Ἵνα δοξασθηι ο Υιος του Θεου εν αυτηι, περι
εαυτου λεγων. Ει δε αυτος μεν ειπε μη ειναι προς θανατον την του Λαζαρου
αῤρωστιαν, συμβεβηκε δε ο θανατος, ουδεν θαυμαστον. προς γαρ το περας ορωντες
του πραγματος, και οτι εμελλε μετ' ολιγον αναστηναι· ουχι τι συμβεβηκεν εν τωι
μεταξυ σκοπουμεν, αλλ' εις ποιον απεβη το περας. εκρινε γαρ ο Κυριος ασθενουντα
δειξαι τον θανατον, και το συμβαν εις δοξαν Θεου δειξαι, τουτεστιν εαυτου. 2.266 Ὡς
ουν ηκουσεν οτι ασθενει, τοτε μεν εμεινεν εν ωι ην τοπωι δυο ημερας. Και ανεβαλετο
την αφιξιν, ινα μη νοσουντα αυτον θερα πευσηι, αλλα τελευτησαντα αναστησηι· οπερ
εστι μειζονος δυναμεως, ινα και μειζονως δοξασηται. Μετα δε τουτο λεγει τοις
μαθηταις αυτου Ἄγωμεν εις την Ἰουδαιαν παλιν. λεγουσιν αυτωι οι μαθηται αυτου
Ῥαββι, νυν εζητουν σε οι Ἰουδαιοι λιθασαι, και παλιν υπαγεις εκει; Ειπων δε ο
Κυριος το Ἄγωμεν εις την Ἰουδαιαν παλιν, δοκει υπεμφαινειν, οτι ει και αναξιοι
 
 

392

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισιν εκεινοι ευεργεσιας, αλλα καιρου καλουντος του εμποιουντος αυτοις ωφελειαν,
απελθωμεν προς αυτους· οι δε μαθηται δοκουσι δια την αγαπην την προς αυτον
κωλυειν αυτον, πλην ως ανθρωποι οιονται οτι και ακων εκινδυνευε τοις Ἰουδαιοις
περιτυχων. διο και αναμιμνησκουσιν αυτον της Ἰουδαιων κατα αυτου μανιας,
μονονουχι λεγοντες Τι παλιν ζητεις μετα των απει θων γενεσθαι και αχαριστων των
μη λογοις μηδε εργοις μαλασσομενων; οι και ετι φονωσι κατα σου, και ζεοντα τον
θυμον εχουσιν. ηγουν τουτο φασιν, η τουτο σημαινει ο 2.267 λογος αυτων· οτι εις
προφανη κινδυνον αυτους αγει. ομως υπακουουσι τωι διδασκαλωι, ως ειδοτι το
βελτιον. Ἀπεκριθη ο Ἰησους Ουχι δωδεκα ωραι εισι της ημερας; εαν ουν τις περιπατηι
εν τηι ημεραι, ου προσκοπτει, οτι το φως του κοσμου τουτου βλεπηι· εαν δε τις
περιπατηι εν τηι νυκτι, προσκοπτει, οτι το φως ουκ εστιν εν αυτωι. Ταχα δε τηι της
ημερας αεικινητωι φοραι παρεικαζει την ευπαροιστον και φιλοκαινον των ανθρωπων
διανοιαν, την μη ισταμενην επι μιας δοκησεως, αλλα μεταπηδωσαν απο ετερας
γνωμης εις αλλην, ως και η ημερα απο ωρας αλλης εις αλλην μεταβαινει. νοησεις δε
και ουτως το Ουχι δωδεκα εισιν ωραι της ημερας; τουτεστιν Ἡμερα, φησιν, ειμι και
φως. ωσπερ ουν ουκ ενι καταληξαι της ημερας το φως, μη ουχι τον τεταγμενον
αποπληρωσαν καιρον· ουτως ουκ εστι των ενδεχομενων, τον παρ' εμου
συστελλεσθαι φωτισμον απο των Ἰουδαιων, μη εις το πρεπον της φιλανθρωπιας
προελθουσης μετρον. ημεραν δε λεγει τον της παρουσιας καιρον· νυκτα δε, τον προ
ταυτης· ως και οταν λεγηι ο Κυριος "Ἡμας δει εργαζεσθαι τα εργα του πεμψαντος
"ημας, εως ημερα εστι." τουτο ουν ενταυθα φησιν οτι ουκ εστι νυν καιρος αποσχισαι
εμαυτον των Ἰουδαιων, καν 2.268 ανοσιοι ωσιν, αλλα παντα ποιειν τα προς
θεραπειαν αυτων. ου γαρ δει αυτους νυν κολαζεσθαι, αποχωρουσης απ' αυτων της
θειας χαριτος ηλιου δικην. αλλ' ωσπερ το φως της ημερας ουκ εκλειπει ει μη
πληρωθηι το δωδεκαωρον, ουτως ουδε ο παρ' εμου συστελλεται φωτισμος προ
καιρου, αλλα μεχρι του σταυρωθηναι μενω μετα των Ἰουδαιων, ενιεις αυτοις ως
φως της θεογνωσιας την συνεσιν. επειδη γαρ Ἰουδαιοι εν σκοτιαι οντες απιστιας,
προσκοπτουσιν επ' εμοι ως λιθωι, δει απελθειν προς αυτους και φωτισαι αυτους, ινα
παυσωνται της θεομαχου μανιας. Ταυτα ειπε, και μετα τουτο λεγει αυτοις Λαζαρος ο
φιλος ημων κεκοιμηται· αλλα πορευομαι ινα εξυπνισω αυτον. Ἀξιολογος προφασις
ελκει με εις Ἱερουσαλημ· το γαρ Ὁ φιλος ημων κεκοιμηται, τουτο σημαινει· και εαν
παρι δωμεν τουτον, αφιλοικτιρμονος λαμβανομεν δοξαν. διο δυσωπεισθαι χρη ημας
επι τουτωι και δραμειν επι την του φιλου σωτηριαν, υπερορωντας των Ἰουδαιων τας
επιβουλας. δεικνυς δε εαυτου την θεοπρεπη δυναμιν, υπνον καλει της 2.269
ανθρωπινης ψυχης την απο του σωματος εξοδον και σφοδρα εικοτως· θανατον γαρ
ουκ ηξιωσεν ειπειν ο κτισας επι αφ θαρσιαι τον ανθρωπον, κατα το γεγραμμενον, και
σωτηριους αναδειξας τας γενεσεις του κοσμου. πλην εστι και αληθης ο λογος· υπνος
γαρ οντως παρα Θεωι και ετερον ουδεν ο προσκαιρος ημων του σωματος θανατος,
ψιλωι και μονωι καταργουμενος νευματι της κατα φυσιν ζωης, τουτεστι Χριστου. ορα
δε οτι ουκ ειπε Λαζαρος απεθανε και πορευ ομαι αναστησαι αυτον, αλλα φησι
Κεκοιμηται, το κομπα στικον φευγων, προς ημετεραν διδασκαλιαν και ωφελειαν· ου
γαρ αν ουτως αμυδραν μετ' επικρυψεως ηφιει φωνην, ως μηδ' αυτους συνιεναι τους
μαθητας τον λογον. ου γαρ εφη Πορευομαι ζωωσων η αναστησων αυτον εκ νεκρων,
αλλ' εξυπνισων· οπερ ην αργον τεως εις υποψιαν. Ειπον ουν οι μαθηται αυτου Κυριε,
ει κεκοιμηται, σωθησεται. ειρηκε δε ο Ἰησους περι του θανατου αυτου· εκεινοι δε
εδοξαν οτι περι της κοιμησεως του υπνου λεγει. Ἐκεινοι δε μη νοησαντες του λογου
την δυναμιν, ωιηθησαν τον Ἰησουν λεγειν περι κοιμησεως υπνου, ος επι το πολυ τοις
αῤρωστοις συμβαινων, αναπαυσιν ποιει· διο φασιν Ουκ αξιο λογος η αφιξις του
αφυπνον ποιησαι τον Λαζαρον· ου γαρ επωφελες το εξυπνισαι αῤρωστον. ταυτα δε
 
 

393

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγον, εγκοψαι αυτον βουλομενοι της οδου, λεγοντες οτι ουκ αξιον εν μεσωι 2.270
γενεσθαι των φονευτων, δια το ποιησαι πραγμα ουκ επωφελες. Τοτε ειπεν αυτοις ο
Ἰησους παῤρησιαι Λαζαρος απεθανε, και χαιρω δι' υμας, ινα πιστευσητε, οτι ουκ ημην
εκει. αλλα αγωμεν προς αυτον. Μη νοησαντων ουν των μαθητων, οτι τον θανατον
υπνον ωνομασε, λευκοτερον ενεφηνεν ειπων, οτι απεθανε. φησι δε εαυτον χαιρειν,
ου δια φιλοδοξιαν, οτι εμελλε ποιησαι το θαυμα, αλλ' οτι τουτο προφασις εμελλε
γινεσθαι τοις μαθηταις εις πιστιν. το δε ειπειν Ὅτι ουκ ημην εκει, τουτο δηλοι. ει
ημην εκει, ουκ εμελλεν αποθνησκειν, ηλεησα γαρ αν αυτον και ολιγον καμνοντα·
νυν δε αποντος εμου συνεβη ο θανατος, ινα αναστησας αυτον, μεγαλην υμιν
εμποιησω την ωφελειαν δια της εις εμε πιστεως. ταυτα δε λεγει ο Χριστος, ουχ ως
τοτε μονον δυναμενος τα θεοπρεπη ποιειν, οταν παρηι· αλλ' επειπερ ει παρην, ουκ αν
παρειδε τον φιλον εως θανατου καταβιβασθεντα. το δε Ἄγωμεν προς αυτον, ως προς
ζωντα φησι· ζωσι γαρ αυτωι ως Θεωι οι νεκροι, ως μελλοντες ζησειν. Ειπεν ουν
Θωμας ο λεγομενος ∆ιδυμος τοις συμμαθηταις αυτου Ἄγωμεν και ημεις, ινα
αποθανωμεν μετ' αυτου. Ὁ του Θωμα λογος εχει μεν προθυμιαν· εχει δε και δειλιαν,
και γεγονε μεν εκ φιλοθεου φρονηματος, κατακε κερασται δε τηι ολιγοπιστιαι.
απολειφθηναι γαρ ουκ ανε 2.271 χεται, αλλα και τους αλλους αναπειθει τουτο
ποιειν· ομως οιεται οτι και παθειν εμελλον υπο Ἰουδαιων, και ου θελοντος αυτου,
δια το φονικον των Ἰουδαιων, ου σκοπων την του σωζοντος δυναμιν, οπερ εδει
μαλλον. εποιει δε αυτους δειλους ο Χριστος, υπερ μετρον ανεξικακων εν οις επασχεν
υπο Ἰουδαιων. λεγει ουν μη χρηναι χωριζεσθαι του διδασκαλου, ει και αναμφιβολος
προκειται κινδυνος· ως υπομειδιων δε τροπον τινα ο Θωμας ελεγε το Ἄγωμεν,
τουτεστιν Ἀποθανωμεν. η ουτω φησι Παντως μεν εαν απελθωμεν, αποθνησκομεν,
ομως μη παραιτησωμεθα το παθειν, ου γαρ δει τοσουτον φιλοψυχειν· ει γαρ εγειρει
τον νεκρον, περιττος ο φοβος, εχομεν γαρ τον δυναμενον ανα στησαι μετα το πεσειν.
Ἐλθων ουν ο Ἰησους εις Βηθανιαν, ευρεν αυτον τεσσαρας ηδη ημερας εχοντα εν τηι
μνημειωι. ην δε η Βηθανια εγγυς των Ἱεροσολυμων απο σταδιων δεκαπεντε. πολλοι
δε εκ των Ἰουδαιων εληλυθεισαν προς την Μαρθαν και την Μαριαν, ινα
παραμυθησωνται αυτας περι του αδελφου αυτων. ∆ια τουτο και το διαστημα λεγει
των ημερων των μετα τον θανατον Λαζαρου, ινα επι πλεον θαυμασθηι το θαυμα, και
μητις ειπηι τυχον, οτι μετα μιαν ημεραν εληλυθει, και ουκ ην τεθνεως, αλλα
αῤρωστουντα αυτον ηγειρε. λεγει δε οτι πολλοι ησαν εν τηι Βηθανιαι Ἰουδαιοι· καιτοι
χωριου ουκ οντος πολυανθρωπου· εκ της Ἱερουσαλημ παραγενομενοι· ου γαρ ην
πολυ το της οδου διαστημα το κωλυον τους ενδιαθετους φιλους συνειναι ταις περι
την Μαρθαν, ητοι 2.272 επειπερ εξακουστον γεγονε το θαυμα εν τηι Ἱερουσαλημ
παρα πασι και εν τηι περιχωρωι, τιθησι την αιτιαν, οτι πολλων οντων εκει, εικοτως
απανταχοσε διεδοθη ο λογος· των μεν θαυμαζοντων, των δε δια φθονον λαλουντων
το γεγονος, προς το διαβολην ποιησαι τωι θαυματι δια ψευδο κατηγοριας. Ἡ ουν
Μαρθα ως ηκουσεν οτι Ἰησους ερχεται, υπηντησεν αυτωι· Μαρια δε εν τωι οικωι
εκαθεζετο. Ταχα δε θερμοτερα μεν η Μαρθα προς το ποιησαι τα δεοντα· διο και
πρωτη υπηντησε· συνετωτερα δε η Μαρια. διο ως αισθητικωτεραν εχουσα ψυχην,
εμεινεν οικοι, τας εκ των παραμυθουμενων δεχομενη θεραπειας, η δε Μαρθα ως
απλουστερα εδραμε, μεθυουσα μεν τωι παθει, φερουσα δε ομως νεανικωτερον. Ειπεν
ουν η Μαρθα προς τον Ἰησουν Κυριε, ει ης ωδε, ουκ αν απεθανεν ο αδελφος μου· και
νυν οιδα οτι οσα αν αιτησηι τον Θεον, δωσει σοι ο Θεος. λεγει αυτηι ο Ἰησους Ἀναστη
σεται ο αδελφος σου. απεκριθη αυτωι η Μαρθα Οιδα οτι αναστησεται εν τηι εσχατηι
ημεραι. Ὃ λεγει η Μαρθα, τοιουτον εστιν Ου δια τουτο, φησιν, απεθανεν ο αδελφος
μου, οτι υποκειται η ανθρωπου φυσις τωι θανατωι, αλλ' οτι συ ου παρης, ο τον
θανατον νικησαι δυναμενος δια του προσταγματος. υπο δε της λυπης εξω του
 
 

394

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσηκοντος πλανωμενη, ενομιζε μηκετι δυνασθαι τι ποιησαι τον Κυριον· ως
παραδραμοντος του καιρου· και 2.273 ᾤετο αυτον παραγεγονεναι, ουκ επι τωι
αναστησαι Λαζαρον, αλλ' ινα παραμυθησηται αυτας. ηρεμα γαρ αυτωι και υπο
μεμφεται βραδυναντι, και μη ευθυς ελθοντι οταν ηδυνατο βοηθειν, οτε απεστειλαν
λεγουσαι "Κυριε, ιδε ον φιλεις "ασθενει." το δε λεγειν Ὅσα αν αιτησηι τον Θεον
δωσει σοι, υπερυθριωσης εστι φανερως αιτησαι ο βουλεται· ομως σφαλλεται περι
την αληθειαν, ουχ ως Θεωι διαλεγομενη, αλλ' ως ενι των αγιων, δια την ορωμενην
σαρκα οιομενη οτι οσα αν αιτησηι ως αγιος, λαμβανει απο Θεου, ου μην ειδυια οτι
φυσει Θεος ων και δυναμις του Πατρος, αμαχον εχει την επι πασιν ισχυν. ει ᾔδει γαρ
οτι Θεος ην, ουκ αν ειπεν οτι Ει ης ωδε· ο γαρ Θεος πανταχου εστιν. ο μεντοι Κυριος
δια το αφιλοκομπον, ουκ ειπεν Ἐγερω τον αδελφον σου, αλλα Ἀναστησεται,
μονονουχι ηρεμα αυτην ελεγχων και λεγων Ἀνισταται μεν καθως βουλει, πλην ουχ
ως συ νομι ζεις. ει γαρ οιει δι' ευχης και αιτησεως τουτο ανυεσθαι, συ ποιει το της
ευχης, μη μην εμοι επιταττε τωι θαυματουργωι, ος δυναμαι τηι ιδιαι ισχυι αναστησαι
τον νεκρον. ταυτα ακουσασα η γυνη, και αιδουμενη μεν ειπειν οτι νυν αυτον
αναστησον, τροπον δε τινα παροξυνουσα αυτον εις το ποιησαι νυν το εργον, δοκει
πως αδημονειν περι την βραδυ τητα του χρονου, λεγουσα Οιδα οτι αναστησεται εν
τηι εσχατηι ημεραι, αλλα προωρον ιδειν επιθυμω την του αδελφου ανα στασιν. ητοι
του Κυριου ειποντος το Ἀναστησεται ο αδελφος σου, μονονουχι συναινει τωι δογματι
τουτωι η γυνη λεγουσα Οιδα τουτο· πιστευω γαρ οτι ανιστανται οι νεκροι καθως συ
εδιδαξας· "Ὅτι ερχεται ωρα, και εξελευσονται, οι τα "αγαθα ποιησαντες εις
αναστασιν ζωης, οι δε τα φαυλα 2.274 "πραξαντες εις αναστασιν κρισεως." ομοιως δε
και ο Ἡσαΐας εν Πνευματι ειπεν "Ἀναστησονται οι νεκροι, και "εγερθησονται οι εν
τοις μνημειοις." ου γαρ απιστω τωι της αναστασεως λογωι, ως οι Σαδδουκαιοι. Ειπεν
αυτηι ο Ἰησους Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη. ο πιστευων εις εμε καν αποθανηι
ζησεται, και πας ο ζων και πιστευων εις εμε ου μη αποθανηι εις τον αιωνα. πιστευεις
τουτο; λεγει αυτωι Ναι Κυριε· εγω πεπιστευκα οτι συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου ο
εις τον κοσμον ερχομενος. Καρπος γεμην και τιμη της εις Χριστον πιστεως, η
αιωνιος ζωη, και ουκ αλλως προσγινεται τουτο τηι του ανθρωπου ψυχηι. ει γαρ δια
Χριστον παντες ανισταμεθα, αλλα ζωη αυτη εστιν αληθης, το ατελευτητως εν
μακαριο τητι ζην· ουδεν γαρ διαφερει θανατου, το εις κολασιν αναβιωναι μονον. ει
ουν οραι τις και τους αγιους θνησκοντας τους λαβοντας υποσχεσεις ζωης, ουδεν
τουτο, μονον γαρ οσον εις το συμβηναι γινεται. καιρωι δε τωι πρεποντι τετη ρηται η
της χαριτος αναδειξις, ου κατα μερος ισχυουσα, αλλ' εν πασι διηνεκως και τοις ηδη
προαποθανουσιν αγιοις προς ολιγον γευσαμενοις του θανατου, εως της κοινης ανα
στασεως. τοτε γαρ κοινηι παντες των αγαθων απολαυ σουσιν. ειπων δε ο Σωτηρ οτι
Ἐαν αποθανηι ζησεται, ουκ ανειλεν εν τωι νυν αιωνι τον θανατον· αλλα τοσουτον
αυτον διδωσι κατα των πιστων ισχυειν, οσον εις το συμβηναι μονον, καιρωι γαρ τωι
πρεποντι τετηρηκε την της αναστα σεως χαριν. φησι γουν, οτι ουκ αμοιρος εσται του
της σαρκος θανατου δια την ανθρωπινην φυσιν ο εις εμε 2.275 πιστευων, αλλ' ομως
ουδεν εκ τουτου πεισεται δεινον, Θεου δυναμενου ζωοποιειν ευκολως ον αν εθεληι·
ο γαρ εις αυτον πιστευσας, εν τωι μελλοντι αιωνι ατελευτητον εχει ζωην εν
μακαριοτητι και ολοκληρωι αφθαρσιαι. διο μητις γελατω των απιστων· ου γαρ ειπεν ο
Χριστος Ἀπαρτι θανατον ου μη ιδηι, αλλα απολελυμενως ειπων Θανατον ου μη ιδηι
εις τον αιωνα, περι του μελλοντος αιωνος ειπεν, εις εκεινον τηρησας το περας της
υποσχεσεως. ειπων δε τηι Μαρθαι Πιστευεις, ως μητερα και προξενον της ζωης
απαιτει της πιστεως την ομολογιαν· η δε ετοιμως συνεθετο και ακριβως ομολογει,
ουχ απλως πιστευουσα οτι Χριστος εστι και Υιος του Θεου· χριστος γαρ δυναται ειναι
και προφητης, δια το κεχρισθαι, ο αυτος και υιος νοεισθαι δυναται· αλλα μετα του
 
 

395

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρθρου ειπουσα Ὁ Χριστος ο Υιος του Θεου, τον ενα και εξαιρετον και αληθως Υιον
ωμολογησεν. εις τον Υιον ουν η πιστις, ουκ εις ποιημα. 2.276 Πιστευεις τουτωι;
Προεξηγησαμενος του κατα αυτον μυστηριου την δυναμιν, και δειξας εναργως οτι
ζωη κατα φυσιν εστι και Θεος αλη θινος, απαιτει την επι τηι πιστει συναινεσιν, τυπον
ταις εκκλησιαις τον επι τουτωι θεις. χρη γαρ ου διακενον ημας εις αερα ριπτουντας
φωνην, το σεπτον ομολογειν μυστηριον, αλλ' εν καρδιαι και νωι την πιστιν
ριζωσαντας, καρπον του πραγματος ποιεισθαι την ομολογιαν· χρη δε πιστευειν ενδοι
ασμου τινος διχα και διψυχιας. υβριστης γαρ ο διψυχος και χωλευων περι την
πιστιν· δια τουτο και "ακαταστατος "εν πασαις ταις οδοις αυτου." ειδεναι γεμην
αναγκαιον, οτι Θεωι της πιστεως την ομολογιαν ποιουμεθα, καν δι' ανθρω πων
ερωτωμενοι, των ιερασθαι λαχοντων φημι, το Πιστευω λεγομεν εν τηι παραληψει
του αγιου βαπτισματος. πανδεινον ουν αρα το διαψευσασθαι και παρολισθησαι προς
απιστιαν, ινα μη και δικαστην και μαρτυρα απονοιας εχωμεν αυτον τον παντων
∆εσποτην λεγοντα "Και εγω μαρτυς, φησι "Κυριος." επιτηρητεον δε οτι Λαζαρου
κειμενου και τεθνη κοτος, υπερ αυτου τροπον τινα το γυναιον εξαιτειται την επι τηι
πιστει συναινεσιν· ινα παλιν ο τυπος εν ταις εκκλησιαις ισχυσηι· οτε γαρ αρτιγενες
προσαγεται βρεφος, η της κατη χησεως το χρισμα λαβειν, ητοι το της τελειωσεως επι
τωι αγιωι βαπτισματι, ο προσαγων υπερ αυτου το Ἀμην ανα φωνει. υπερ δε των
εσχατηι νοσωι κατειλημμενων, μελλον των τε δια τουτο βαπτιζεσθαι, και
αποταττονται τινες και συνταττονται, την οικειαν ωσπερ εξ αγαπης κιχρωντες 2.277
φωνην τοις νοσωι πεπεδημενοις· οπερ εστι κατιδειν γεγονος επι τε Λαζαρου και της
αδελφης αυτου. σοφως δε η Μαρθα και οικονομικως προκατασπειρει της πιστεως
την ομολογιαν, ινα τον εξ αυτης θερισηι καρπον. Και ταυτα ειπουσα απηλθε και
εφωνησε Μαριαν την αδελφην αυτης λαθρα ειπουσα Ὁ διδασκαλος παρεστι και
φωνει σε. εκεινη δε ως ηκουσεν, εγερθη και ηρχετο προς αυτον. Ἀπηλθε καλεσουσα
την αδελφην αυτης προς το και αυτην κοινωνησαι της επι τωι προσδοκωμενωι
πραγματι ευθυμιας, συναποληψομενην ανασταντα παρ' ελπιδα πασαν τον τεθνη
κοτα. ην γαρ ακουσασα "Ἀναστησεται ο αδελφος σου." λαθρα δε την του Σωτηρος
παρουσιαν τηι αδελφηι αυτης ευηγγελισατο, δια το παρακαθεζεσθαι των Ἰουδαιων
τινας των φθονουντων θαυματουργουντι τωι Χριστωι. Και ουχ ευρησομεν εν τοις
ευαγγελιοις οτι ο Χριστος ειπε Καλει μοι την αδελφην σου· αλλ' η Μαρθα την του
πραγματος απαραιτητον χρειαν και το της παρουσιας χρεω στουμενον, αντι
κελευσεως και φωνης δεξαμενη, τουτο φησιν. η δε ετοιμως εδραμε προς αυτον, και
υπανταν εθελει. πως γαρ ουκ εμελλε τουτο ποιειν η σφοδρα λυπουμενη επι τηι
απουσιαι αυτου, και θερμον εχουσα φρονημα εις ευσεβειαν και αγαπην εις αυτον
πολλην; 2.278 Ουπω δε εληλυθει ο Ἰησους εις την κωμην, αλλ' ην ετι εν τωι τοπωι
οπου προσυπηντησεν αυτωι η Μαρθα. οι ουν Ἰουδαιοι οι οντες μετ' αυτης εν τηι οικιαι
και παραμυθουμενοι αυτην, ιδοντες την Μαριαν οτι ταχεως ανεστη και εξηλθεν,
ηκολου θησαν αυτηι λεγοντες οτι υπαγει εις το μνημα ινα κλαυσηι εκει. Οι ουν
συνοντες Ἰουδαιοι, οιηθεντες αυτην δεδραμηκεναι επι το μνημειον προς το εαυτην
σπαραξαι, συνακολουθουσιν αυτηι, νευματι Θεου τουτο ποιουντες, ινα συνελθωσιν
επι τωι το θαυμα ιδειν και μη βουλομενοι. ει γαρ μη οικονομιαι Θεου τουτο εγεγονει,
ουκ αν εμεμνητο αυτου ο Ευαγγε λιστης, ουτε τας εφ' εκαστωι συμβαινουσας αιτιας
απεγρα φετο, ει μη πανταχου της αληθειας αντεποιειτο. ειπεν ουν την αιτιαν δι' ην
πολλοι εις το μνημειον εδραμον, ευρε θησαν τε και γεγονασι θεαται του θαυματος,
και αλλοις απηγγειλαν. Ἡ ουν Μαρια ως ηλθεν οπου ην ο Ἰησους, ιδουσα αυτον
επεσε προς τους ποδας αυτου λεγουσα Κυριε, ει ηις ωδε, ουκ αν απεθανεν ο αδελφος
μου. Ἡ μεντοι Μαρια, προωρον γεγενησθαι λεγει τον θανατον τωι αδελφωι δια το
απειναι τον Κυριον· και τοτε φησιν επι δεδημηκεναι αυτον τωι οικωι, οτε ο της
 
 

396

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεραπειας παρεδραμε καιρος· και εστι μεν και εκ τουτου στοχασασθαι, οτι ως Θεωι
αυτωι ελεγε τουτο, ει και ουκ ακριβως λελαληκεν, οιομενη μη παρειναι αυτον ει και
απην τωι σωματι. ακριβε 2.279 στερα δε ουσα και συνετωτερα της Μαρθας, ουκ ειπεν
" Οσα αν αιτησηι τον Θεον δωσει σοι ο Θεος." διο προς ταυτην ουδεν λαλει ο Κυριος,
προς δε την Μαρθαν μακρον διετεινε τον λογον. τηι λυπηι μεν τοι μεθυουσαν την
Μαριαν ουκ ελεγχει, ειπουσαν το Ει ης ωδε, τωι πληρουντι την απασαν κτισιν· προς
ημετερον υπογραμμον και τουτο ποιων, ινα μη τους εν ακμηι των θρηνων οντας
ελεγχωμεν· συγ καταβαινει δε μαλλον, την ανθρωπινην φυσιν απογυμνων, δακρυει
δε και συγχειται, ιδων αυτην κλαιουσαν και τους συνελθοντας αυτηι Ἰουδαιους
κλαιοντας. Ὁ ουν Ἰησους ως ειδεν αυτην κλαιουσαν και τους συνεληλυθοτας αυτηι
Ἰουδαιους κλαιοντας, ενεβριμησατο τωι πνευματι και εταραξεν εαυτον και ειπε Που
τεθεικατε αυτον; Ἐπειδη δε ου Θεος κατα φυσιν μονον, αλλα και αν θρωπος ην ο
Χριστος, πασχει μετα των αλλων το ανθρω πινον· αρχομενης δε πως εν αυτωι
κινεισθαι της λυπης, και νευουσης ηδη προς το δακρυον της αγιας σαρκος, ουκ
αφιησιν αυτην τουτο παθειν εκλυτως, καθαπερ εθος ημιν. εμβριμαται δε τωι
πνευματι, τουτεστι τηι δυναμει του Ἁγιου Πνευματος επιπληττει τροπον τινα τηι ιδιαι
σαρκι· η δε, το 2.280 της ενωθεισης αυτηι θεοτητος ουκ ενεγκουσα κινημα, τρεμει τε
και θορυβου πλαττεται σχημα. τουτο γαρ οιμαι σημαι νειν το Ἐταραξεν εαυτον· πως
γαρ αν ετερως υπομεινηι θορυβον; ταραχθησεται γεμην κατα τινα τροπον η αθο
λωτος αει και γαληνιωσα φυσις; επιτιμαται τοινυν η σαρξ δια του πνευματος, τα
υπερ φυσιν ιδιαν διδασκομενη φρο νειν. δια γαρ τοι τουτο γεγονεν εν σαρκι, μαλλον
δε σαρξ, ο παντα ισχυων του Θεου Λογος, ινα ταις ενεργειαις του ιδιου πνευματος,
τας μεν της σαρκος ασθενειας νευρωσηι, και γεωδεστερου φρονηματος απαλλαξηι την
φυσιν, αναμορφωσηι δε ωσπερ εις μονα τα δοκουντα Θεωι. ουκουν νοσημα μεν
φυσεως ανθρωπινης, το τυραννεισθαι ταις λυπαις· καταρ γειται δε και τουτο μετα
των αλλων εν πρωτωι Χριστωι, ινα και εις ημας διαβηι. Ἢ ουτω νοητεον το
Ἐνεβριμησατο τωι πνευματι και ετα ραξεν εαυτον, αντι του Κεκινημενος εις ελεον εκ
του δακρυσαι πολλους, ενετειλατο τροπον τινα τωι ιδιωι πνευματι κατα παλαιειν και
προ καιρου τον θανατον και αναστησαι τον Λαζαρον. ουκ ως αγνοων δε ερωτα Που
τεθεικατε αυτον· ο γαρ επ' αλλοδαπης ων και ειδως οτι τεθνηκε, πως ηγνοησε το
μνημα; λεγει δε ουτως ως αφιλοκομπος· ου μην ειπεν Ἄγωμεν εις το μνημειον,
εγερω γαρ αυτον, ει και τα μαλιστα το ερωτησαι ουτως, ταυτην εχει την εμφασιν.
ομως και τουτο ειπων, πολλους παρεσκευασε προβαδιζειν 2.281 αυτου, ως
υποδεικνυντας το ζητουμενον. οικονομικως ουν και τουτο ειπεν, ελκων δια του
ρηματος πολλους εις τον τοπον, και αγνοειν σχηματιζεται, την της ανθρωποτητος
πτωχειαν ουδαμου παραιτουμενος ο φυσει Θεος και παντα ειδως, ου τα γεγονοτα
μονον αλλα και τα εσομενα, πριν γενεσεως αυτων. Και το ερωταν ουν ουδεμιαν
αγνοιαν φερει τωι δι' ημας καθ' ημας γενομενωι, αλλ' εκ τουδε μαλλον ισος τωι Πατρι
δεικνυται· και γαρ εκεινος ερωται "Ἀδαμ, που ει;" και ουτος αγνοιαν σοφιζεται και
πυνθανεται Που τεθεικατε, ωστε δια της πευσεως πληθος συναγερθηναι προς την
αποδειξιν, και παρα των εχθρων μαλλον μαρτυρηθηναι το παραδοξον της
αναβιωσεως του ηδη διαφθαρεντος. Ἔλεγον ουν οι Ἰουδαιοι Ἴδε πως εφιλει αυτον.
τινες δε εξ αυτων ειπον Ουκ ηδυνατο ουτος ο ανοιξας τους οφθαλμους του τυφλου
ποιησαι ινα και ουτος μη αποθανηι; Ὁ μεντοι Ευαγγελιστης βλεπων δακρυουσαν την
αδα κρυτον φυσιν, καταπληττεται, ει και ιδιον ην της σαρκος το παθος, και ου τηι
θεοτητι πρεπον. δακρυει δε ο Κυριος, 2.282 εωρακως τον κατ' ιδιαν εικονα γεγονοτα
ανθρωπον κατε φθαρμενον, ινα το ημων περιστειληι δακρυον. δια γαρ τουτο και
απεθανεν, ινα και ημεις απαλλαγωμεν θανατου. δακρυει δε μονον, και ευθυς επεχει
το δακρυον, ινα μη δοξηι τις ωμος και απανθρωπος ειναι, και ημας επι τοις αυτοις
 
 

397

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδευων μη επι πολυ εκλυεσθαι επι τοις τεθνηκοσι. το μεν γαρ, συμ παθειας
εχομενον· το δε γυναικικον και ανανδρον. δια τουτο ουν συνεχωρησε τηι ιδιαι σαρκι
κλαυσαι ολιγον, καιπερ ων τηι φυσει αδακρυς και απασης ανεπιδεκτος λυπης, οσον
εις ιδιαν φυσιν. θαυμαζουσι δε και αυτοι οι μισουντες, του Κυριου το δακρυον. οι γαρ
εις ακρον φιλοσοφουντες και οι εν υποληψει λαμπραι δυσχερεστατα δακρυουσιν, ως
κατα νεανιευομενοι πασης συμφορας. ενομιζον δε οι Ἰουδαιοι οτι δια τον θανατον
εδακρυσε Λαζαρου, αυτος δε πασαν την ανθρωπινην φυσιν κατελεων εδακρυσεν, ου
μονον Λαζαρον κλαιων, αλλα το πασι συμβεβηκος εννοων, οτι πασα η ανθρωποτης
γεγονεν υπο θανατον, δικαιως τωι τοιουτωι επι τιμιωι υποπεσουσα. αλλοι δε υπο του
φθονου τρωθεντες, ουδεν ελεγον αγαθον· ου γαρ κατα αληθειαν ηιτιωντο τον
Κυριον, ως επιτρεψαντα αποθανειν τον Λαζαρον· τουτο γαρ ην πιστευοντων οτι
ηδυνατο τον θανατον στησαι· αλλα μονονουχι τουτο φασιν Που η ισχυς σου ω
θαυματουργε; ιδου γαρ και μη βουλομενου σου, τεθνηκεν ο υπο σου φιλου μενος. οτι
γαρ ηγαπας, δηλον εξ ου δακρυεις. ει ουν ην της σης ισχυος το του τυφλου εργον,
ηδυνασο και τον θανατον 2.283 στησαι, οπερ εστι και αυτο υπερ ανθρωπου φυσιν. ως
επι χαιροντες ουν εξ ων εωρων τροπον τινα παραλυομενην την αυτου δοξαν, φασι
τουτο. Ὁ ουν Ἰησους παλιν εμβριμωμενος εν εαυτωι ερχεται εις το μνημειον· ην δε
σπηλαιον, και λιθος επεκειτο επ' αυτωι. λεγει δε ο Ἰησους Ἄρατε τον λιθον. Ἐνταυθα
την εμβριμησιν νοουμεν, την οιονει μετα κινη σεως της κατ' εξουσιαν θελησιν· και
οτι αγριωτερον τηι λυπηι επετιμησε, και τωι δακρυωι τωι εκ της λυπης εκχεισθαι
μελλοντι. ως γαρ Θεος παιδαγωγικως τηι ανθρωποτητι επι τιμαι, νεανιευεσθαι
επιταττων των λυπηρων, η θεοπρεπει κινηματι διοριζεται, οτι χρη ανατρεψαι
λοιπον του θανατου το κρατος. και τουτο δια της ιδιας αυτου εμφαινει σαρκος· και
το του σωματος κινημα το κεκρυμμενον εσημαινεν εσωθεν. και τουτο δηλοι ωδε το
Ἐνεβριμησατο, αντι του, δια σχηματισμου του σωματος το κεκρυμμενον εσημαινε
κινημα. Τον δε λιθον ουκ απεκυλισε δι' εαυτου δια δυο ταυτα· εν μεν διδασκων οτι
περιττον το εν τοις μη αναγκαιοις θαυμα τουργειν· ετερον δε, οτι αυτος μεν εγειρει
τους νεκρους, παραστησονται δε εις υπηρεσιαν του πραγματος οι αγγελοι, ους και
θεριστας αλλαχου παραβολικως αποκαλει ο Κυριος. Λεγει αυτωι η αδελφη του
τετελευτηκοτος Μαρθα Κυριε, ηδη οζει· τεταρταιος γαρ εστι. Τα μεγαλα των
κατορθωματων απιστεισθαι φιλει, και 2.284 τοις υπερ λογον ακολουθει το μη λιαν
ετοιμως θαυμαζεσθαι· τουτο μοι δοκει υπομειναι και την αγαθην Μαρθαν· παραι
τειται γαρ αυτην το εις πιστιν ασφαλες η του πραγματος υπερβολη, και το ξενον της
ελπιδος του καθηκοντος εξιστησι λογισμου· και θαυμαστον ουδεν ει την πιστιν
ομολογησασα παλιν ολιγοπιστιαι χειμαζεται τηι υπερβοληι του θαυματος. ητοι και ως
πανυ τιμωσα τον Χριστον, ειπε το Ἤδη οζει, προς το μη αηδισθηναι εκ της του
νεκρου δυσωδιας· η ως αισχυνην τουτο φησι. σπευδουσι γαρ οι των τεθνεωτων
οικειοι, προ του το σωμα γενεσθαι δυσωδες, κατακρυψαι τηι γηι, αισχυνομενοι τους
ζωντας και ατιμιαν ηγουμενοι του κειμενου, το βδελυττεσθαι αυτον παρα τινων.
Λεγει αυτηι ο Ἰησους Ουκ ειπον σοι οτι εαν πιστευσηις οψει την δοξαν του Θεου; Μεγα
αγαθον πιστις, οταν απο θερμης γινηται διανοιας, και τοσαυτην εχει δυναμιν, ωστε
ου μονον ο πιστευων σω 2.285 ζεται, αλλα γαρ και αλλοι αλλων πιστευσαντων
εσωθησαν, ως ο εν Καπαρναουμ χαλασθεις παραλυτος δια την πιστιν των
βασταζοντων αυτον· ως ο Λαζαρος, δια την της αδελφης, προς ην εφη ο Κυριος Ἐαν
πιστευηις οψει την δοξαν του Θεου; μονονουχι λεγων Ἐπειδη Λαζαρος νεκρος ων
πιστευειν ου δυναται, συ του νεκρου το λειπον της πιστεως αναπληρωσον. διττον δε
της πιστεως το ειδος· το μεν, δογματικον, συγκαταθεσιν της ψυχης εχον περι τουδε
τινος· ως το "Ὁ πιστευων εις τον Υιον ου κρινεται·" το δε, εν χαριτος μερει παρα του
Χριστου δωρουμενον· "Ὧι μεν "γαρ, φησι, δια του Πνευματος διδοται λογος σοφιας,
 
 

398

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"ετερωι δε πιστις," ητις ου δογματικη μονον εστιν, αλλα και των υπερ ανθρωπον
ενεργητικη, ως και "ορη μεθιστα "νειν." η μεν τοι Μαρθα υπο ασθενειας λογισμων
εις απιστιαν ενεπεσεν. αλλ' ο Κυριος ουκ εφιησι, λυσιν υπε νεγκων τωι παθει
ταχειαν. χρη γαρ φησι πιστευειν ασφαλως, ινα θεασηται τα παρ' ελπιδα. μεγα γαρ η
διψυχια νοσημα, και αποστερουν των εκ Θεου χαρισματων. διο ταυτηι επιτι μησας, το
παντων ανθρωπων διωρθωσατο γενος, ωστε μη αλωναι τοις της διψυχιας κακοις.
φευγων δε το κενοδοξον ο Χριστος, ουκ ειπεν Ὄψει την δοξαν μου, αλλα την του
Θεου. δοξα δε Θεου, το εγειραι νεκρον. αυτος ουν αρα εστιν ο κατα φυσιν Θεος, ο
ειπων "Ἐγω ειμι η αναστασις," ου την δοξαν μετ' ου πολυ θεωρησειν την γυναικα
φησιν, οταν οιηθηι μη ψευδεσθαι την αληθειαν, ος εστιν ο Χριστος· ην δε αυτηι
επαγγελθεν, το αναστηναι τον νεκρον αυτης αδελ 2.286 φον. και η μεν Μαρια
συνετωτερα ουσα, ουδεν ενδοιαστικον φθεγγεται· η δε Μαρθα, τωι της διψυχιας
κατειχετο νο σηματι. Ὁ δε Ἰησους ηρε τους οφθαλμους ανω και ειπεν Πατερ
ευχαριστω σοι οτι ηκουσας μου. εγω δε ᾔδειν οτι παντοτε μου ακουεις· αλλα δια τον
οχλον τον παρεστωτα ειπον, ινα πιστευσωσιν οτι συ με απεστειλας. Οικονομικως
μεντοι ως ανθρωπος λαλει ο Χριστος χθα μαλως, ου κατα την της θεοτητος
υπεροχην· και αναφερει τωι Πατρι την χαριν ουχ υπερ Λαζαρου μονον, αλλ' υπερ της
παντων ζωης. αγαθος γαρ ων, ομογνωμων εστι τωι Πατρι ανακομιζοντι την
ανθρωπου φυσιν εις την ζωην, την εις φθοραν πεσουσαν δια της παρακοης,
ουδεμιαν εχων διαφοραν προς την του Πατρος αγαθοτητα. ωσπερ δε και ημεις δια
των οικειων λογισμων αναπειθομεθα εις το μη ποιησαι το δοκηθεν, ουτω και ο
Κυριος, Λογος ων και βουλη του Πατρος, φιλον ημιν πεποιηκε τον Πατερα. και ου
δηπου φαμεν οτι οργιζεται το θειον, αλλ' οτι δικαιος ων και αγαθος, οιδε τον τηι
επιτιμησει πρεποντα καιρον, και τον τηι ανεσει. πλην ευχαριστει ο Κυριος, και τουτο
ποιει προς υπογραμμον ημων, τιμων τον Πατερα. οταν δε ο ισος τωι ισωι ευχαριστηι,
ου ποιει παντως τουτο της ουσιας ελαττωσιν. δι' ων δε επισημαινεται οτι δια τον
οχλον ταυτα λεγω, μονονουχι φησιν, οτι προσπεποιημαι της προσευχης το σχημα,
και οικονομικως ειπον ευχαριστειν. ᾔδειν γαρ οτι παντοτε μου ακουεις. ου γαρ εστι
προς εαυτην απειθης η μια της θεοτητος φυσις, επειπερ εις εστιν ο της Τριαδος νους,
2.287 Πατρος Υιου και Πνευματος. ειδως ουν, φησιν, οτι μια ημων η βουλησις και εν
το θελημα, δια τον οχλον ταυτα εφην. ταυτα δε ο Χριστος λεγει δια τους Ἰουδαιους,
τωι Πατρι ευχαριστων, ωσανει δι' αυτου ενεργων τα θεοπρεπη· ινα μηκετι ειπωσιν
οτι εν Βεελζεβουλ ποιει τα σημεια. απολογειται δε και δια το σχημα της προσευχης,
ινα μη σκανδαλισθωμεν ημεις, ειπων οτι δια τον οχλον τουτο εποι ησα, και το Συ με
απεστειλας, δια τας Ἰουδαικας υπονοιας φησιν· ηκω γαρ ουκ απ' εμαυτου, ως οι
ψευδοπροφηται· αλλ' ευδοκιαι σηι και θελησει, εμαυτον εκενωσα μορφην δουλου
λαβων, ινα πασι κατορθωσω την ζωην. οικονομικος ουν της προσευχης ο τροπος και
σχηματι πρεπων τωι μετα σαρκος, ουχι τηι της θεοτητος υπεροχηι και ασυγκριτωι λαμ
προτητι. το γαρ ολως αιτησαι και λαβειν, δουλοπρεπες αν ειη μαλλον, και τωι
βασιλευομενωι κατειθισμενον. δρασει γεμην ανεγκλητως και τουτο Χριστος· ο γαρ
ανθρωπος γενεσθαι καταδεξαμενος, πως αν ετι παραιτησαιτο τα αν θρωπινα; 2.289
Και ταυτα ειπων φωνηι μεγαληι εκραυγασε Λαζαρε, δευρο εξω. και εξηλθεν ο
τεθνηκως δεδεμενος τους ποδας και τας χειρας κειριαις, και η οψις αυτου σουδαριωι
περιεδεδετο. Ὢ του θαυματος· τον δυσωδη νεκρον και μετα τεταρτην της τελευτης
ημεραν, εκ της θηκης εξηγαγε, και τον πεπε δημενον και συμπεποδισμενον βαδιζειν
εκελευσε. και παρα χρημα, ο τε θανατος εδραπετευσε, και ο νεκρος εδραμε της
σηπεδονος απαλλαγεις, και την ταυτης αποθεμενος δυσω διαν, και τας του θανατου
πυλας διαφυγων, και υπο των 2.290 δεσμων ου κωλυομενος τρεχειν. και τωι μεν
καλυμματι του προσωπου, το βλεπειν αφηιρημενος, ακωλυτως δε προς τον
 
 

399

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλεσαντα τρεχων, και την δεσποτικην επιγινωσκων φωνην. θεοπρεπης γαρ ο
λογος και βασιλικον το κελευσμα, λυσιν εχον θανατου και φθορας ανατροπην, και
της υπερ λογον ενεργειας αποδειξιν. το γεμην διαπρυσιωι χρησθαι κραυγηι, ξενον
παντελως και ασυνηθες τωι Σωτηρι Χριστωι. και γουν ο Θεος και Πατηρ περι αυτου
που φησιν "Ουκ ερισει ουδε "κραυγασει," και τα εξης. αψοφητι γαρ και θορυβου διχα
παντος τα της αληθους θεοτητος εργα· τουτο δε ην εν Χριστωι, Θεος γαρ εκ Θεου
κατα φυσιν εστι και αληθινος. τι ουν αρα φαμεν, οταν ιδωμεν ασυνηθως
ανακεκραγοτα; ου γαρ δηπου κατοιχησεται τις εις τουτο μωριας, ως εξω του
πρεποντος ιεναι ποτε λεγειν αυτον, η και αμαρτειν του δεοντος. πως ουν ενδεχεται;
ουκουν εχει λογον η κραυγη και προφασιν, ην αναγκαιως ερουμεν, δια το τοις
ακροω μενοις χρησιμον· τυπον ωσπερ τινα της καθολου των νεκρων αναστασεως το
επι Λαζαρωι ποιειται θαυμα, και το εφ' ενι πληρουμενον, εικονα του γενικωτερου και
κατα παντος εστησε καλην. οτι γαρ ηξει Κριτης, πεπιστευκαμεν, λογι ζομεθα τε οτι
κραυγη τις εσται δια σαλπιγγος, κατα την του Παυλου φωνην, διακελευομενη τοις
εν γηι κειμενοις την αναστασιν, ενεργουσης δηλονοτι το πραγμα της αῤρητου
δυναμεως του παντα ισχυοντος Θεου. ∆ια γαρ τοι τουτο και ο νομος δια Μωυσεως,
οτε της 2.291 σκηνοπηγιας διετυπου την εορτην· εορτασατε, φησιν, αυτην,
"μνημοσυνον σαλπιγγων." συμπηγνυσθαι γαρ μελλοντων εσαυθις των ανθρωπινων
σωματων, και την ιδιαν ωσπερ σκηνην παραληψομενης οσον ουδεπω της εκαστου
ψυχης, προαναφωνησει κελευσμα το δεσποτικον και προηχησει το της αναστασεως
συνθημα, σαλπιγξ Θεου, κατα το ειρημενον. εις τυπον ουν ταυτης, επι Λαζαρωι μεγα
τι και εξακουστον εφωνησε Χριστος, ου σφοδρα του συνηθους φροντισας, ινα των
εσεσθαι προσδοκωμενων επιδειξηι τον τυπον. Λεγει αυτοις ο Ἰησους Λυσατε αυτον
και αφετε υπαγειν. Χρησιμως ουν δια χειρων οικειων επετρεψεν αυτοις λυσαι
αυτον, ινα μηδεμιαν εχοιεν συκοφαντιας αφορμην, αλλα 2.292 μαρτυρες ωσι του
θαυματος. και τουτο δε εχει δειγμα της καθολικης αναστασεως, οτε λυομενης της
αμαρτιας και της του θανατου φθορας, ελευθερος αφιεται εκαστος. πεσοντες γαρ εις
αμαρτιαν, καθαπερ τι καλυμμα, την εντευθεν αι σχυνην τωι της ψυχης προσωπωι
περιτεθεικαμεν, και τοις του θανατου κατεδεσμευθημεν βροχοις. οταν ουν ημας
κατα τον της αναστασεως καιρον των απο γης μνηματων εξοισει ο Χριστος, τοτε δη
τοτε των εν αρχηι απολυσας κακων, και περιαιρων τροπον τινα της αισχυνης το
καλυμμα, λοιπον ελευθερως ανεισθαι κελευει, ουχ αμαρτιαι τυραννουμενους, ουχ
υποκειμενους τηι φθοραι, ηγουν ετεροις τισι τοις ειωθοσι κακουν, ως πληρουσθαι εν
ημιν το δι' ενος των αγιων προ φητων ειρημενον "Και εξελευσεσθε και σκιρτησετε
ως "μοσχαρια εκ δεσμων ανειμενα." Λαμβανε δε μοι το θαυμα και επι τα εντος. ει
γαρ ο νους ημων αποθανοι Λαζαρος, δει μετα εξομολογησεως, ως Μαρθαν και
Μαριαν, την υλικην σαρκα και την σεμνοτεραν ψυχην προσελθειν τωι Χριστωι και
παρακαλεσαι· και ος επιστας, την επικειμενην τηι μνημηι αρθηναι κελευσει πω ρωσιν,
και φωνησει μεγαληι φωνηι της ευαγγελικης σαλ πιγγος ∆ευρο εξω των του κοσμου
περισπασμων, και τας σειρας λυσει των αμαρτιων, ωστε δυνασθαι κινεισθαι αρα
ροτως προς αρετην. 2.293 Πολλοι ουν εκ των Ἰουδαιων οι ελθοντες προς την
Μαριαν και θεασαμενοι ο εποιησεν ο Ἰησους επιστευσαν εις αυτον. τινες δε εξ αυτων
απηλθον προς Φαρισαιους και ειπον αυτοις ο εποιησεν ο Ἰησους. Τωι παραδοξωι
νικηθεντες πολλοι πεπιστευκασιν· ετεροι δε τωι φθονωι τρωθεντες, αφορμην
ποιουνται το θαυμα του δρασαι τα των φθονουντων, και τοις ηγουμενοις
απηγγειλαν το γεγονος, ινα κακεινων λυπηθεντων εφ' οις ειργασατο ο Χριστος,
σχωσι τινα παραψυχην της ιδιας λυπης, τωι και αλλους εχειν ομοφρονας και
συγκοινωνους της παραφρονος ταυτης λυπης· και ινα αυτοι μη ισχυοντες βλαψαι
τον ουδεν αδικησαντα, τους δυνατωτερους κατ' αυτου ερεθισωσι. Συνηγαγον ουν οι
 
 

400

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρχιερεις και οι Φαρισαιοι συνεδριον και ελεγον Τι ποιουμεν οτι ο ανθρωπος ουτος
σημεια πολλα ποιει; εαν αφωμεν αυτον ουτως, παντες πιστευσουσιν εις αυτον· και
ελευσονται οι Ῥωμαιοι και αρουσιν ημων και τον τοπον και το εθνος. Ἀμελει και οι
μεν Φαρισαιοι το θαυμαζειν αφεντες, επι το λυπεισθαι τρεπονται, και θανατου αυτον
κρειττονα βλε ποντες, αποκτειναι βουλευονται, ουκ εννοουντες την αφατον
εξουσιαν, ως περι ανθρωπου δε ψιλου εννοουντες, ελαλουν Τι ποιουμεν οτι ο
ανθρωπος ουτος πολλα σημεια ποιει; καιτοι δεον εκ τουτου μαλλον πιστευσαι οτι
αυτος ην ο Χριστος, ον η θεοπνευστος γραφη εν πολλοις προανεφωνησεν, οτι
πολλων σημειων εσται δημιουργος. οι δε και αιτιαν προφασιζονται, δι' ης επειρωντο
πεισαι τους ελαφροτερους αποκτειναι αυτον, και φασιν Ἐαν εασωμεν αυτον ουτως,
αντι του, ζωντα και 2.294 θαυματουργουντα, πεισομεθα πανδεινα. εαν γαρ τουτωι τωι
τον νομον καταλυοντι πιστευσωσι πολλοι, οιχησεται λοιπον τα ημετερα· και λοιπον
ως ασθενησαντων Ἰουδαιων εις τελος, επιθησονται ημιν οι Ῥωμαιοι, και ουκ
εασουσιν ημας τοις πατρυοις εθεσιν αδεως χρησασθαι, ουτε του ιδιου αρχειν εθνους,
ουτε δικαζειν, αυτοι μαλλον δικαζοντες και ουχ ημεις ετι. Εις δε τις εξ αυτων
Καιαφας, αρχιερευς ὣν του ενιαυτου εκεινου, ειπεν αυτοις Ὑμεις ουκ οιδατε ουδεν,
ουδε διαλογι ζεσθε οτι συμφερει ημιν ινα εις ανθρωπος αποθανηι υπερ του λαου και
μη ολον το εθνος αποληται. τουτο δε αφ' εαυτου ουκ ειπεν, αλλα αρχιερευς ων του
ενιαυτου εκεινου προεφητευσεν οτι ημελλεν ο Ἰησους αποθνησκειν υπερ του
εθνους, και ουχ υπερ του εθνους μονον, αλλ' ινα και τα τεκνα του Θεου τα
διεσκορπισμενα συναγαγηι εις εν. Ἀλλ' οπερ ελεγομεν, οπερ λαθρα εμελετων
Ἰουδαιοι ποιησαι, τουτο φανερως αυτοις ο τουτων αρχιερευς συμβου λευει ποιειν
και φονευσαι τον Χριστον, ως υπερ του εθνους τουτο λεγων, καιπερ το εθνος
αδικον. πραγμα δε αληθες φησιν, ουκ εκ της αυτων δυστροπιας κατωρθωμενον, αλλ'
εκ της του Θεου δυναμεως και σοφιας. οι μεν γαρ επ' ολεθρωι ιδιωι τον Χριστον
απεκτειναν, ο δε "θανατωθεις σαρκι," παντων ημιν γεγονεν αιτιος των αγαθων.
απωλειαν δε του εθνους καλει, το υπο χειρα γενεσθαι την Ῥωμαικην, και απολεσθαι
την του νομου σκιαν· οπερ ανατρεψαι ζητουντες, υπεμειναν. εξ ανομου μεν ουν ειπε
γνωμης ο Καιαφας ο ειπεν· ομως ο λογος γεγονε πραγματος αληθους ερμηνευ 2.295
τικος, ως εν ταξει προσενεχθεις προφητειας. οσων γαρ γεγονεν αιτιος αγαθων ο του
Χριστου θανατος, προανα φωνει λεγων ο ουκ οιδε, και δοξαζων τον Θεον ως ο
Βαλααμ κατα αναγκην, επειπερ ην εχων το ιερατικον αξιωμα, ως ουκ αυτωι δοθεισης
της προφητειας, αλλα τωι της ιερωσυνης σχηματι· ητοι εξ ων υστερον τα ειρημενα
γεγονεν υπο του Καιαφα και απεβη ου παντως λαβοντος προφητικην χαριν. εικος
γαρ οτι ο λαλουσι τινες γινεται· ει και μη ειδοτες οτι παντως εσται, λαλουσιν. ο μεν
ουν Καιαφας υπερ μονων Ἰουδαιων ελεγεν εσεσθαι τον Χριστου θανατον, ο δε υπερ
πασης φησιν αυτον γενεσθαι της ανθρωποτητος. γενος μεν γαρ και τεκνα Θεου
απαντες χρηματιζομεν, καθο παντων εστι πατηρ τροπωι δημιουργικωι γεννησας και
αγαγων ωσπερ εις υπαρξιν τα ουκ οντα. ετι δε και οτι κατ' εικονα αυτου ετιμηθημεν
γεγονοτες εξ αρχης, και αρχειν λαχοντες των επι γης, και της θειας ομολογιας
ηξιωμενοι, και της εν παραδεισωι διαιτης τε και τρυφης απολαυοντες. αλλ' εσκορ
πισεν ο σατανας εν ταυτωι μειναι μη συγχωρησας, και αποβουκολησας πολυτροπως
της εις Θεον προσεδρειας τον ανθρωπον. συνεισηγαγε δε παλιν και συνεκομισε
παντας δια της πιστεως ο Χριστος εις μιαν αυλην την Ἐκκλησιαν, και υπο ζυγον ενα
παρεσκευασε, παντων εν γεγονοτων, Ἰου δαιων, Ἑλληνων, Βαρβαρων, Σκυθων, και
"εις ενα καινον "ανθρωπον" αναπλαττομενων, και προσκυνουντων ενα Θεον. 2.296
Ἀπ' εκεινης ουν της ωρας συνεβουλευσαντο ινα αποκτεινωσιν αυτον. Ειχον μεν γαρ
την επιθυμιαν της κατα Χριστου μιαι φονιας· απο δε του καιρου καθ' ον το
συνεδριον γεγονεν, αρχην ωσπερ ελαβε, δημοσιευθεισης της απαντων εις τουτο
 
 

401

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συναινεσεως. ου γαρ ειπεν ο Ευαγγελιστης, οτι Ἀπ' εκεινης της ωρας εβουλευσαντο
ποιησαι τον φονον, αλλα Συνεβουλευ σαντο, τουτεστιν, οπερ τωι καθ' εκαστον
εδοκει, κοινηι πασιν ηρεσεν. Ὁ ουν Ἰησους ουκ ετι παρρησιαι περιεπατει εν τοις
Ἰουδαιοις, αλλ' απηλθεν εκειθεν εγγυς της ερημου εις Ἐφραιμ λεγομενην πολιν και
εκει εμεινε μετα των μαθητων αυτου. Και ενταυθα τοινυν ως Θεος το λαθρα δοξαν
αυτοις ειδως και μηδενος αναγγειλαντος εις κατακριμα των Ἰουδαιων υποχωρει, ου
δειλιασας, αλλ' ινα μη δοξηι ορωμενος ερεθιζειν αυτους, καιπερ φονωντας. διδασκει
δε και ημας υπεικειν ταις των οργιζομενων ακμαις, και μη επιῤριπτειν εαυτους τοις
κινδυνοις, μηδ' αν υπερ της αληθειας ωσιν· αλλα κατα λαμβανομενους μεν ιστασθαι,
μελλοντας δε αναδυεσθαι, δια το της εκβασεως αδηλον. Ἦν δε εγγυς το πασχα των
Ἰουδαιων· και ανεβησαν πολλοι εις Ἱεροσολυμα εκ της χωρας προ του Πασχα, ινα
αγνισωσιν εαυτους. Παρατρεχων απαντα ο Ευαγγελιστης επι τον του παθους 2.297
ερχεται καιρον. Ἰουδαιων δε το Πασχα καλει το τυπικον· το γαρ αληθινον Πασχα
ουκ Ἰουδαιων, αλλα Χριστιανων των εσθιοντων την σαρκα Χριστου του αληθινου
αμνου. προ ηγνιζοντο δε κατα παλαιον εθος οι ημαρτηκοτες εκουσια η ακουσια
αμαρτηματα, και ου πας εποιει το τυπικον πασχα, ουκ εθνικος, ουκ απεριτμητος, ου
παροικος, ου μισθωτος, ου μεμολυσμενος, απερ παντα πνευματικως δια Χριστιανων
γινεται. Ἐζητουν ουν τον Ἰησουν, και ελεγον μετ' αλληλων εστηκοτες εν τωι ιερωι Τι
υμιν δοκει; οτι ου μη ελθηι εις την εορτην; εδεδωκεισαν δε οι αρχιερεις και οι
φαρισαιοι εντολην ινα εαν τις γνω που εστι, μηνυσηι, οπως πιασωσιν αυτον.
Ἀμφιβολος μεντοι ο λογος, ποτερον απο μισουντων η αγαπωντων ελεχθη το ∆οκειτε
οτι ου μη ελθηι εις την εορτην; εικος γαρ ην λεγειν τους εις αυτον πιστευοντας προς
τους απιστους ουτως Ἐπειδη εβουλευσασθε φονευσαι τον Ἰησουν, και νομιζετε οτι
αγνοει το λαθρα υμιν εσκεμμενον, σημειον εσται τουτο σαφες, οτι Θεος εστιν. ου γαρ
δη ηξει νυν συνεορτασων ημιν, ειδως τα σκεμματα ημων ως Θεος. η ουτως
σχηματιστεον τον λογον ως απο των μισουντων Ἐπειπερ εθος αει τωι Ἰησου
παραλυειν τον νομον, θελετε γνωναι υμεις οι εις αυτον πιστευοντες, οτι τοιουτος
εστιν, εξ ων ουτε νυν εις την εορτην παραγινεται, αθετων τον της εορτης νομον
προς το μη συνεορτασαι ημιν; φασι δε τουτο, ουχ οτι αναγκη ην παντας συνδραμειν
εις Ἱερουσαλημ εν τωι Πασχα, ως επι τηι σκηνοπηγιαι, αλλ' ητοι δειλιας αποδειξιν
2.298 εμποιουνται το μη αναβαινειν αυτον εις Ἱεροσολυμα, ως μη δυναμενου εαυτωι
βοηθειν εν τοιαυτηι ημεραι, και δια τουτο απολιμπανομενου. η και προς εαυτους
ταυτα φασιν οι προσταχθεντες αυτον συλλαβειν και ολιγωρουντες, επειπερ ουπω
αυτον εωρων ελθοντα, και εσπευδον ταχεως ποιησαι το προσταχθεν. Ὁ ουν Ἰησους
προ εξ ημερων του πασχα ηλθεν εις Βηθανιαν, οπου ην Λαζαρος ο τεθνηκως ον
ηγειρεν εκ νεκρων. εποιησαν ουν αυτωι δειπνον εκει, και η Μαρθα διηκονει· ο δε
Λαζαρος εις ην των συνανακειμενων αυτωι. Καταφρονησας της των Ἰουδαιων
επιβουλης ο Κυριος, εαυτον εκουσιως προς το παθειν εκδιδωσιν, επει παρην ο του
παθους καιρος, εις την Βηθανιαν ελθων, ου μην εις την Ἱερου σαλημ, ινα μη
αιφνιδιως οφθεις τοις Ἰουδαιοις, εκκαυσηι αυτους εις οργην, αλλα δια της φημης του
ειναι αυτον εγγυς, καταστειληι το ζεον του εκεινων θυμου. συνεσθιει δε τωι Λαζαρωι,
δια τουτου υπομιμνησκων τους ορωντας της θεο πρεπους αυτου εξουσιας. δεικνυσι
δε ο Ευαγγελιστης δια του διηγηματος, οτι ου κατεφρονει ο Χριστος του νομου· οθεν
και προ εξ ημερων του πασχα, οτε εδει αγορασθηναι τον αμνον και τηρηθηναι εως
της τεσσαρεσκαιδεκατης, συνεφαγε τοις περι τον Λαζαρον· ισως την ημεραν την προ
του ληφθηναι το προβατον εθους οντος τοις Ἰουδαιοις ολιγον τι πανηγυριζειν, ουκ
εκ νομου αλλ' απο συνηθειας, ινα μετα το παραληφθηναι το προβατον, σχολασωσι
λοιπον εως της 2.299 εορτης, νηστειαι, ητοι ολιγοσιτιαι, και αγνισμοις. φαινεται ουν ο
Κυριος τιμησας και εν τουτωι τα της εορτης εθη. καταπληττομενος δε ο Ευαγγελιστης
 
 

402

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν, οτι ο τετραη μερος νεκρος συνησθιε τωι Χριστωι, εις υπομνησιν της θεο
πρεπους αυτου εξουσιας. εισαγει δε εξ αγαπης της εις Χριστον, την Μαρθαν
διακονουσαν, και τοις της τραπεζης υπηρετουσαν πονοις. 2.301 λιβρι ηιιιι φραγμεντα
θυαε ρεπεριρι ποτυερυντ. Ἡ ουν Μαρια λαβουσα λιτραν μυρου ναρδου πιστικης
πολυτιμου, ηλειψε τους ποδας του Ἰησου και εξεμαξε ταις θριξιν αυτης τους ποδας
αυτου· η δε οικια επληρωθη εκ της οσμης του μυρου. ΤΗΣ Μαρθας υπηρετουσης, η
Μαρια αλειψασα τον Κυριον μυρωι, ετελειωσε την εις αυτον αγαπην, και δια των
δυο, τελειος ο της αγαπης ορος ετελειωθη. 2.302 Λεγει Ἰουδας ο Ἰσκαριωτης εις των
μαθητων αυτου, ο μελλων αυτον παραδιδοναι ∆ιατι τουτο το μυρον ουκ επραθη τρια
κοσιων δηναριων και εδοθη πτωχοις; ειπε δε τουτο ουχ οτι περι των πτωχων εμελεν
αυτωι, αλλ' οτι κλεπτης ην και γλωσσοκομον ειχε, και τα βαλλομενα εβασταζεν.
ειπεν ουν ο Ἰησους Ἄφες αυτην, εις την ημεραν του ενταφιασμου μου τετηρηκεν
αυτο. τους πτωχους γαρ παντοτε εχετε μεθ' εαυτων, εμε δε ου παντοτε εχετε.
Ἐπιτιμαι ο προδοτης τηι γυναικι επιδειξαμενηι την εις Χριστον ευσεβειαν, και της
αξιαγαστου πραξεως επιλαμ βανεται, και προσποιειται δια της εις τους πτωχους
αγαπης μεμφεσθαι, διοτι μυρον προσεφερε, και ουκ αργυριον. αγνοων δε και το
οντως καλον, λεγει τουτο ο Ἰουδας. δει γαρ την εις Θεον δωροφοριαν προτιμοτεραν
ειναι των πτωχων. Ὁ μεντοι Ευαγγελιστης εξηγειται την αιτιαν, δι' ην ταυτα ειπεν ο
Ἰουδας· οτι ουχ ως των πενητων κηδομενος, αλλ' οτι κλεπτης ην και ιεροσυλος, τα
τωι Θεωι ανατιθεμενα χρηματα κλεπτων. και ο Κυριος δε πασης αιτιας ελευθεραν
αποφαινει την γυναικα, δι' ων εγκεκαλυμμενως ελεγχει τον προδοτην, ουκ ευλογως
αιτιωμενον τα επαινου αξια, λεγων 2.303 Ἄφες αυτην. απολογειται δε υπερ της του
μυρου χρισεως, ου δια τρυφην γεγονυιας, αλλα δια τι μυστηριον, οπερ εις τον αυτου
γεγονεν ενταφιασμον, ει και ηγνοει η ποιησασα του μυστηριου την οικονομιαν.
πολλα γαρ τινες και ειπον και εποιησαν εις μυστικον ορωντα τυπον αγνοουντες.
ομως ο Κυριος ελεγχει παλιν τον Ἰουδαν, οτι ου δι' ευλαβειαν ταυτα ελεγεν, αλλ' οτι
αισχροκερδης ην, και δι' ολιγον κερδος προδουναι εμελλε τον διδασκαλον. ο γαρ
εντα φιασμος και η του θανατου μνημη τουτο δηλουν φαινεται. επαγει δε και
λογισμον ο Σωτηρ, αναπειθων ημας οτι της εις αυτον ευσεβειας ουδεν εστι βελτιον.
αξιολογωτατη μεν γαρ, φησιν, η φιλοπτωχια, πλην οπισω τεταχθω της εις Θεον
αιδους. ο δε λεγει, τοιουτον εστιν Ὁ χρονος, φησιν, ο της εις εμε τεταγμενος ενεκα
τιμης, ηγουν ο της επι γης διατριβης, ουκ απαιτει εμου προτιμασθαι τους πενητας.
τουτο δε ειπεν οικονομικως. ουκ αφιστησι μεντοι παντελως της εις τους πτωχους
αγαπης τον συμπαθη. οτε ουν χρεια λατρειας η υμνωιδιας, δει προτιμαν ταυτας της
εις τους πτωχους αγαπης· δυνατον γαρ ευ ποιειν μετα τας πνευ ματικας λειτουργιας.
φησιν ουν οτι ουκ αδιαστατως αει ταις εις εμε τιμαις δει σχολαζειν, ουτε εις την
ιερατικην λειτουργιαν παντα αναλισκειν, αλλα τα πολλα δαπαναν εις τους πενητας.
η ουτως· ωσπερ μετα το αναβηναι προς τον Πατερα, επιτρεπει τοις μαθηταις
νηστευειν· ουτω και της εις τους πτωχους επιμελειας τοτε αυτους αδεεστερον
αντιλα βεσθαι φησιν, αθορυβως τε μαλλον και σχολαιοτερον κατορ θωσειν την
φιλοπτωχιαν· οπερ και γεγονε. μετα γαρ την αναληψιν του Σωτηρος, οτε ουκετι
ηκολουθουν τωι διδα σκαλωι, αλλ' εσχολασαν, τοτε εντονως απαντα τα καρποφο
ρουμενα εις τους πενητας ανηλισκον. 2.304 Ἔγνω ουν οχλος πολυς εκ των
Ἰουδαιων οτι εκει εστι, και ηλθον ου δια τον Ἰησουν μονον, αλλ' ινα και τον
Λαζαρον ιδωσιν ον ηγειρεν εκ νεκρων. ∆ια το ξενον του σημειου καταπληττεται ο
οχλος, και οπερ ηκουσαν γεγονος, ηθελον και οψει θεωρησαι προς βεβαιοτεραν
πιστιν. ου μονον δε τον Λαζαρον ηθελον ιδειν, αλλα και τον Χριστον τον του
σημειου ποιητην, ου τοτε πρωτον αυτον εωρακοτες· ησαν γαρ πολλακις αυτον
ιδοντες και ομιλησαντες αυτωι· αλλ' επειπερ ην υποχωρησας, δια το μη παθειν παρα
 
 

403

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καιρον, εζητουν παλιν ιδειν αυτον· οι δε επιεικεστεροι και εθαυμαζον αυτον, ως
ουδεν αυτου κατεγνω κοτες. οικονομικως ουν ο Κυριος ουκ ευθυς εισηλθεν εις
Ἱερουσαλημ, αλλ' εμεινεν εξω, ινα τους πολλους δια της φημης επισπασηται εις
επιθυμιαν του θελειν αυτον ιδειν. Ἐβουλευσαντο δε οι αρχιερεις ινα και τον
Λαζαρον αποκτεινωσιν, οτι πολλοι δι' αυτον υπηγον των Ἰουδαιων και επιστευον
εις τον Ἰησουν. Ὅρα δε οτι παραφρονειν δοκουσιν οι ηγουμενοι, τηιδε κακεισε
κλονουμενοι υπο του φθονου, και ουδεν ακολουθον λαλουντες, φονον επι φονωι
μελετωσιν, οιομενοι του παρα δοξου δραματος την δυναμιν συναναιρεισθαι τωι
τελευτωντι, ινα τους λαους ανακοψωσι τρεχοντας επι το πιστευειν Χριστωι. 2.305 Τηι
επαυριον οχλος πολυς ο ελθων εις την εορτην, ακουσαντες οτι ερχεται ο Ἰησους εις
Ἱεροσολυμα, ελαβον τα βαΐα των φοινικων και εξηλθον εις συναντησιν αυτου, και
εκραζον λε γοντες Ὡσαννα, ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου βασιλευς
του Ἰσραηλ. Ευπειθεστεροι οντες οι οχλοι και τηι του σημειου ποιησει υπαχθεντες
υπηντησαν τωι Χριστωι, υμνουντες αυτον ως νενικηκοτα τον θανατον, μετα βαΐων.
ευφημουσι δε ουχ απλως, αλλ' εκ της θεοπνευστου γραφης, το επ' αυτωι καλως
ειρημενον λεγοντες, ομολογουντες οτι και βασιλευς ην του Ἰσραηλ, ον και ελεγον
εαυτον βασιλεα ιδιον, την του Χριστου κυριοτητα παραδεχομενοι. ευλογημενος δε
λεγοντες ο Υιος· ουχ ως ευλογιας της παρα Πατρος τυχων, ο παντα ευλογων και ουκ
εων διαφθειρεσθαι, και της αῤρητου ουσιας ων του Πατρος· αλλ' οτι ευλογια η Θεωι
πρεπουσα και τωι κατα φυσιν Κυριωι προσαγεται παρ' ημων, επειπερ εληλυθεν εν
ονοματι Κυριου. παντες γαρ οι αγιοι ουκ εν εξουσιαι κυριο τητος ηλθον, αλλ' ως
οικεται γνησιοι· ουτος δε ως Κυριος. διο και αρμοδιως επ' αυτωι η προφητικη
λελεκται φωνη. ει γαρ και κυριοι καλουνται τινες, ου φυσει, αλλα χαριτι εχουσι το
αξιωμα. και γαρ και τηι αποχηι του ψευδους, καλουνται οι ανθρωποι αληθεις. οπερ
ουκ εστιν ειπειν επι Χριστου· ου γαρ δια τουτο καλειται αληθεια, επειδη ου
ψευδεται, αλλ' οτι αμεινω εχει παντελως του ψευδους την φυσιν. 2.306 Ευρων δε ο
Ἰησους οναριον εκαθισεν επ' αυτο, καθως εστι γεγραμμενον Μη φοβου θυγατερ
Σιων· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι καθημενος επι πωλον ονου. Πολλου γαρ
πληθους αυτον δορυφορουντος και ευφη μουντος, υπο μετριοπαθειας ακρας επι
ονου εκαθεσθη, διδα σκων ημας, μη υψουσθαι εν τοις επαινοις· ουδεν των της χρειας
παρεκβαινων. ο μεν ουν Ματθαιος, πλατυτερον ειπε τα περι της ονου· ο δε Ἰωαννης
επ' αυτο του πραγματος ηλθε το καιριωτατον, οπερ εθος αυτωι ποιειν. επειδη δε παρα
το συνηθες εαυτωι αρτι μονον φαινεται ο Κυριος επι ονου καθημενος, ου δια τουτο
φαμεν αυτον καθισαι, οτι μακραν ην της πολεως· ου γαρ απειχε πλειω δεκαπεντε
σταδιων· ουδε οτι οχλος ην· και αλλοτε γαρ συνευρεθεις οχλωι ουκ εποιησε τουτο·
ποιει δε τουτο, δεικνυς οτι νεον εαυτωι λαον τον εξ εθνων τον ακαθαρτον μελλει
υποτασσειν και αναγειν εις το της δικαιοσυνης αξιωμα, εις τε την ανω Ἱερουσαλημ,
ης τυπος η επιγειος· εις ην εισερχεται ο λαος καθαρος γενομενος συν Χριστωι
υμνουμενωι υπο των ακακων αγγε λων, ων τυπος τα νηπια. πωλον δε λεγει τον
ονον, επειδη ο εξ εθνων λαος αγυμναστος ην της εις ευσεβειαν αγουσης πιστεως.
Ταυτα δε ουκ εγνωσαν οι μαθηται αυτου το πρωτον, αλλ' οτε εδοξασθη ο Ἰησους,
τοτε εμνησθησαν οτι ταυτα ην επ' αυτωι γεγραμμενα και ταυτα εποιησαν αυτωι.
Ἠγνοουν μεν ουν το κατ' αρχας, τα επ' αυτωι γεγραμ μενα· μετα δε την αναστασιν,
ουκ εμειναν εχοντες την Ἰουδαικην πηρωσιν, αλλα απεκαλυφθη αυτοις δια του
Πνευματος η γνωσις των θειων λογων. τοτε δε εδοξασθη ο 2.307 Χριστος, οτε
σταυρωθεις ανεβιω. ουκ ερυθριαι δε ο Ευαγ γελιστης καταλεγων την των μαθητων
αγνοιαν, και παλιν γνωσιν, επειπερ ην αυτωι σκοπος, αλογησαι μεν της εις
ανθρωπους αιδους, συνηγορησαι δε τηι του Πνευματος δοξηι, και δειξαι τινες μεν
ησαν οι μαθηται προ της αναστασεως, τινες δε γεγονασι μετα την αναστασιν. ει ουν
 
 

404

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτοι ηγνοουν, πολλωι μαλλον οι αλλοι Ἰουδαιοι. μετα δε το σταυρωθηναι, εσχισθη
το καταπετασμα, ινα γνωμεν οτι ουδεν ετι των αποκρυφων διαλανθανει τους
πιστους και φιλοθεους. εφωτισθησαν ουν την γνωσιν απο του καιρου της
αναστασεως, οτε ενεφυσησεν ο Χριστος εις το προσωπον αυτων, και γεγονασιν εξ
ετερων αλλοι. επι πλειον δε εφω τισθησαν εν τηι ημεραι της πεντηκοστης, οτε εις την
του επιφοιτησαντος αυτοις Ἁγιου Πνευματος μετεπλαττοντο δυναμιν. Ἐμαρτυρει
ουν ο οχλος ο ων μετ' αυτου, οτε τον Λαζαρον εφωνησεν εκ του μνημειου και
ηγειρεν αυτον εκ νεκρων· δια τουτο και υπηντησεν αυτωι ο οχλος, οτι ηκουσαν
τουτο αυτον πεποιηκεναι το σημειον. Ἀκουσας το συμβαν των αγελαιων ο συλλογος,
ευηκοως επεισθη τοις μαρτυρουσιν οτι ανεστησε τον Λαζαρον ο Χριστος, και
κατελυσε το του θανατου κρατος, καθως οι προφηται ειπον· δια τουτο και
υπηντησαν αυτωι. 2.308 Οι ουν Φαρισαιοι ειπον προς εαυτους Θεωρειτε οτι ουκ
ωφελειτε ουδεν; ιδε, ο κοσμος ολος οπισω αυτου απηλθεν. Τουτο ως εαυτους
καταμεμφομενοι φασιν, επειπερ εκ παλαι ουκ ανειλον συν τωι Λαζαρωι τον Ἰησουν,
προτρε πομενοι εαυτους εις το φοναν· αγανακτουντες περι του πιστου οχλου, ως
ιδιων κτηματων αποστερουμενοι, των οντων του Θεου. Ἦσαν δε Ἕλληνες τινες εκ
των αναβαινοντων ινα προσκυνησωσιν εν τηι εορτηι. Ἀπορησειε δ' αν τις εν τουτοις
και διασκεψαιτο, κατα τινα λογον αναβαινουσι των Ἑλληνων τινες προσκυνησοντες
εις Ἱεροσολυμα, και τουτο της κατα νομον εορτης επιτελου μενης. ου γαρ δηπου τις
ερει προς την των εκεισε θεαν αναβηναι μονον αυτους· συμμεθεξοντες γαρ τοις
Ἰουδαιοις της αυτοις και μονοις πρεπουσης συναναθεουσιν εορτης. τι το κοινον εις
λατρειας λογον Ἕλλησι τε και Ἰουδαιοις; καιτοι πολυ διεστωσαν ευρησομεν την εν
αμφοιν εξιν τε και προαιρεσιν· οι μεν γαρ την αληθειαν, οι δε το ψευδος τετιμηκασι.
τι ουν ερουμεν εν τουτοις; παρακειμενης της Ἰουδαιων χωρας τηι των Γαλιλαιων,
πολεις τε και κωμας αλληλαις ομορους εχοντες Ἕλληνες τε κακεινοι, συχνας μεν
εποιουντο τας επιμιξιας, εφοιτων δε παρ' αλληλοις εκατεροι, ποικιλης εις τουτο
καλουσης αφορμης. επειδη δε πως θερ μοτερα πολυ προς μεταστασιν την επι το
αμεινον η των ειδωλολατρουντων εστι διανοια, ατε δη και μαλα ραιδιως 2.309
εξελεγχομενης αυτων της ψευδολατρειας ως αχρηστου παν τελως, μετεπειθοντο
τινες ευκολως· ουπω μεν ολοτελως εις το μονωι λατρευειν τωι κατα αληθειαν οντι
Θεωι, μεριζομενοι δε πως τοις εις αποστασιν λογισμοις, και ταις των ιδιων
διδασκαλων επομενοι γνωμαις, Πλατωνος φημι και των κατ' εκεινον ειναι
λεγομενων σοφων. οι μεν γαρ ενα φασιν ειναι τον παντων ∆ημιουργον, εγκοσμιους
δε τους λοιπους, και ωσπερ τινας ηγεμονας κεχειροτονησθαι παρ' εκεινου προς
διοικησιν των ανθρωπινων πραγματων. εθος ουν τισι Παλαιστινοις, [Ἕλλησι]
μαλιστα, παρεζευγμενην και γειτονα την των Ἰουδαιων εχουσι χωραν,
αποματτεσθαι πως εθη παρ' αυτοις και το της μοναρχιας ονομα τιμαν, δοξαν ουτω
κακεινοις, ων αρτιως εμνημονευσαμεν, ει και μη ουτω φασι καθαπερ ημεις. οι δε,
μητε πληρη την εις Ἰουδαιους εχοντες ροπην, μητε μην των Ἕλλησι φιλων
αφεστηκοτες εθων, μεσην δε τινα και προς αμφω βλεπουσαν επιτηδευοντες δοξαν,
θεοσεβεις ονομαζονται. οι τοιουτοι τοιγαρουν, ου σφοδρα των Ἰουδαικων εθων τα
ιδια διωικισμενα βλεποντες, οσον ηκεν εις θυσιων τροπους και μοναρχιας διαληψιν·
ου γαρ ᾔδεισαν προτερον της αγιας και ομοουσιου Τριαδος τους λογους οι εξ Ἰσραηλ,
αλλ' ουδε της πνευματικης λατρειας την δυναμιν· συνανεβαινον προσκυνησοντες,
εν πανδημοις μαλιστα συνδρομαις, ουχ ως την ιδιαν λυπουντες θρησκειαν, αλλ' ως
ενα τον επι παντων τιμωντες Θεον. 2.310 Ουτοι ουν προσηλθον φιλιππωι τωι απο
Βηθσαιδα της Γαλιλαιας και ηρωτησαν αυτον λεγοντες Κυριε, θελομεν τον Ἰησουν
ιδειν. ερχεται Φιλιππος και λεγει τωι Ἀνδρεαι· ερχεται Ἀνδρεας και Φιλιππος, και
λεγουσι τωι Ἰησου. Και μη ειδοτες οι Φαρισαιοι το αληθες ελαλουν λεγοντες " Ιδε ο
 
 

405

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοσμος ολος οπισω αυτου απηλθεν." ου μονον γαρ Ἰουδαιοι, αλλα και οι εξ εθνων
εμελλον πιστευειν. διο και ως εν απαρχηι τοτε γεγονεν η των Ἑλληνων προσθηκη,
και ως Γαλιλαιοι οι Ἕλληνες προσηλθον τωι φιλιππωι, ως και αυτωι Γαλιλαιωι οντι,
ινα δειξηι αυτοις τον Ἰησουν, ον ηθελον ιδειν, πολλην ακουοντες εις αυτον
γινομενην την ευφημιαν, ωστε προσκυνησαι και ων ηθελον τυχειν. μνησθεις δε ο
Φιλιππος οτι ειπε προς αυτους ο Κυριος "Εις οδον εθνων "μη απελθητε, και εις πολιν
Σαμαρειτων μη εισελθητε," δειλιαι μηπως προσκρουσαι δοξηι τους μη πεπιστευκοτας
προσαγων τωι Χριστωι, αγνοων οτι οικονομικως ο Κυριος εκωλυσε τους μαθητας
εισελθειν προς τα εθνη, εως ου πρωτοι οι Ἰουδαιοι την δοθεισαν αυτοις
αποσεισονται χαριν. ως θερμοτερωι δε και επιτηδειοτερωι προς τα τοιαυτα λεγει τωι
Ἀνδρεαι· δοξαν δε ουτω καλως, αμφοτεροι απαγγελλουσι τωι Κυριωι. συνετως δε
πραξας ο Φιλιππος, διδασκει ημας οτι ου καλον τοις υπερ ημας λαλειν τι ως ετυχε,
καν δοκηι τι των αγαθων ειναι, αλλα μαλλον μετα φρονιμων συσκεπτε σθαι το τι δει
ποιειν. Ὁ δε Ἰησους απεκρινατο αυτοις λεγων Ἐληλυθεν η ωρα ιναδοξασθηι ο υιος
του ανθρωπου. Ἐπειδη ουν οι εξ εθνων επειγονται προς το θελειν αυτον 2.311 ιδειν
η επιστρεψαι, δια τουτο φησιν Ἐληλυθεν η ωρα. ο γαρ καιρος εγγυς ην του παθους,
μεθ' ον ευθυς η των εθνων κλησις. ωραν δε εν τουτοις τον παροντα καιρον
ονομαζει, ουκ αλλο τι προς αναγκην αγον αυτον του παθειν, αλλ' ορισμοις τοις παρ'
αυτου τουτον αναδεικνυμενον. παντα γαρ ποιησας οσα εις πιστιν ενηγε τους
ανθρωπους, και τον της βασιλειας των ουρανων κηρυξας λογον, επ' αυτο λοιπον της
ελπιδος το κεφαλαιον βαδιζειν θελει, το νεκρωσαι τον θανατον· οπερ ουκ αλλως
εγενετο αν, ει μη η ζωη τον υπερ απαντων υπεμεινε θανατον, ινα οι παντες ζησωμεν
εν αυτωι. δια γαρ τουτο και δοξαν ιδιαν ονομαζει τον θανατον, και το παθειν απαντα
τα δεινα υπερ των αυτον ατιμαζοντων αμαρ τωλων. ομως ει και αει ην
δεδοξασμενος παρα των εν ουρανοις αγγελων, αλλ' ο σταυρος γεγονεν αυτωι αρχη
του δοξασθηναι επι γης παρα των εθνων ως Θεωι. επειπερ εασας τους ενυβρισαντας
αυτωι Ἰουδαιους, μετεβη εις τα εθνη, και δοξολογειται ως Θεος παρ' αυτων
ελπιζομενος ηξειν εν τηι δοξηι του Πατρος. ου γυμνον δε λεγει τον Λογον
δοξασθησεσθαι, αλλ' ενα δεικνυων Υιον τον εξ ανθρωποτητος τε και θεοτητος
αῤρητως νοουμενον, υιον ανθρωπου φησιν· εις γαρ Υιος και Χριστος, τομην ουκ
εχων μετα την ενανθρωπησιν· αλλα Θεος υπαρχων και νοουμενος και μετα σαρκος.
2.312 Ἀμην αμην λεγω υμιν Ἐαν μη ο κοκκος του σιτου πεσων εις την γην αποθανηι,
αυτος μονος μενει· εαν δε αποθανηι, πολυν καρπον φερει. Ου μονον οτι πασχει
προλεγει, ουδε οτι παρεστιν ο καιρος, αλλα και την αιτιαν καταλεγει, δι' ην ηδιστον
εποιη σατο το παθειν· και οτι πολυ το του παθους κερδος· η γαρ αν ουκ αν ειλετο
παθειν, ου γαρ ακων επαθε. και γαρ δια την εις ημας φειδω, τοσαυτην ημεροτητα
υπεδειξατο, ως και παντα τα ωμα δι' ημας ελεσθαι παθειν. ωσπερ δε ο σπαρεις
κοκκος του σιτου, σταχυας πολλους αναβλαστανει, ουχ εαυτον δι' εκεινους
ζημιουμενος, αλλα δυναμει ολοις τοις κοκκοις του σταχυος ενυπαρχων· εξ αυτου
γαρ οι παντες ανεβλα στησαν· ουτω και ο Κυριος απεθανε, και ανοιξας τους της γης
μυχους, ανηγαγε συν εαυτωι τας των ανθρωπων ψυχας, αυτος ων εν πασι κατα τον
της πιστεως λογον μετα και του υπαρχειν ιδιοσυστατως. ου μονον δε τοις
αποθανουσι τουτο δεδωκε το κερδος το δι' αυτου καρποφορειν, αλλα και τοις ζωσιν·
ει και προς την παραβολην ο λογος εσχηματισθη πιθανως. καρπος γαρ των Χριστου
παθηματων, η παντων ζωη, νεκρων τε και ζωντων. σπερμα γαρ γεγονε ζωης, ο
Χριστου θανατος. Ἆρα γε η θεια του Λογου φυσις, θανατου γεγονε δεκτικη; και πως
τουτο ειπειν ουκ ανοσιον παντελως; ζωη γαρ εστι κατα φυσιν ο εκ Θεου Πατρος
Λογος· εγειρει μαλλον, ου πιπτει. καταργει τον θανατον, ου κρατειται 2.313 φθοραι·
ζωοποιει μαλλον το ζωης επιδεες, ουκ αυτος ζητει παρ' ετερου την ζωην. ωσπερ γαρ
 
 

406

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το φως ουκ αν γενοιτο σκοτος, ουτως αμηχανον την ζωην μη ειναι ζωην. πως ουν ο
αυτος και ως κοκκος σιτου λεγεται πεσειν εις γην, και αναβηναι ως "Θεος εν
αλαλαγμωι;" η δηλονοτι, το μεν θα νατου γευσασθαι πρεποι αν αυτωι καθο γεγονεν
ανθρωπος· το γεμην αναβηναι θεικως, ιδιον αυτου φυσικως. Ὁ φιλων την ψυχην
αυτου απολεσει αυτην, και ο μισων την ψυχην αυτου εν τωι κοσμωι τουτωι εις ζωην
αιωνιον φυλαξει αυτην. Ου μονον υμας επι τωι εμωι σκανδαλιζεσθαι ου χρη παθει,
ουδε απιστειν οις ειπον, αλλα και προς τουτο παρε σκευασθαι προσηκει· ο γαρ δοκων
ενταυθα επιμελεισθαι της ιδιας ψυχης και ου θελων αυτην εις κινδυνους εκδιδοναι
δι' εμε, απολλυσιν αυτην εν τωι μελλοντι καιρωι. ο δε εις κινδυνους αυτην διδους εν
τωι νυν αιωνι, μεγαλους αυτηι φυλασσει τους καρπους. και ο της εν τωι κοσμωι τουτωι
κατα φρονησας ζωης, την αφθαρτον κτησεται εν τωι μελλοντι. ταυτα δε εφη ο
Κυριος, ουχ ως της ψυχης ενταυθα τι πασχουσης, αλλα της ψυχης φιλιαν καλει, το
δοκειν αυτην κατεχειν, ου προδιδοντας εις κινδυνους το σωμα. Ἐαν εμοι τις
διακονηι, εμοι ακολουθειτω. Ὃ λεγει τοιουτον εστιν Ει εγω, φησι, δια το υμων
χρησιμον εκδιδωμι εμαυτον εις θανατον, πως ουκ ανανδρον το μη, των οικειων
ενεκεν χρησιμων, της προσκαιρου κατα φρονησαι υμας ζωης, και τωι της σαρκος
θανατωι την 2.314 αμαραντον κτησασθαι ζωην; δοκουσι γαρ μισειν την εαυ των
ψυχην, οσον ηκεν εις το παθειν, οι εκδιδοντες αυτην εις θανατον, τοις αιωνιοις
φυλαττοντες αγαθοις· και οι εν ασκησει δε ζωντες, μισουσι τας εαυτων ψυχας, ουχ
ηττω μενοι ταις της φιλοσαρκιας ηδοναις. ο ουν εποιησεν ο Χριστος δια την
απαντων σωτηριαν παθων, εις τυπον εποιησεν ανδρειας, διδασκων τους των
ελπιζομενων αγαθων επιθυμουντας, επειγεσθαι κατορθουν την αρετην. δει γαρ,
φησι, τους θελοντας μοι ακολουθειν, την ισην εμοι ανδρειαν και ευτολμιαν
ενδεικνυσθαι· ουτω γαρ ληψονται τα της νικης βραβεια. Και οπου ειμι εγω, εκει και
ο διακονος ο εμος εσται. Και επειδη ο της σωτηριας αρχηγος, ου δια δοξης και
τρυφης ωδευσεν, αλλα δια ατιμιας και πονων· ουτω δει και ημας αλυπως ποιειν, ινα
εις τον αυτον τοπον καταντησωμεν, και της θειας μετασχωμεν δοξης. ποιας δε αξιοι
εσμεν τιμης, οι μη αξιουντες τα ισα τωι ∆εσποτηι παθειν; ταχα δε ειπων Ὅπου ειμι
εγω, εκει και ο διακονος ο εμος εστω, ου τοπον λεγει, αλλα τροπον αρετης. εν οις
γαρ ωφθη Χριστος διαπρεπων, εν τοις αυτοις οφειλουσιν ειναι και οι αυτωι
ακολουθουντες, ουκ εν τοις θεοπρεπεσιν αξιωμασι και τοις υπερ ανθρωπον· ου γαρ
δυνατον ανθρωπωι τον αληθη και φυσει Θεον μιμησασθαι· αλλ' εφ' οις αν ενδεχηται
την ανθρωπου διαπρεπειν δυνασθαι φυσιν, ουκ εν τωι χαλινουν 2.315 θαλασσαν και
τα ομοια ποιειν, αλλ' εν τωι ειναι ταπεινους και πραους και φεροντας υβρεις. Ἐαν τις
εμοι διακονηι, τιμησει αυτον ο Πατηρ. Ἐν τουτωι γουν φησι την αντιμισθιαν ειναι εν
τωι τιμα σθαι εκ του Πατρος· μετοχοι γαρ της του Χριστου βασι λειας και ευκλειας οι
Χριστου μαθηται, κατα το πρεπον ανθρωποις μετρον· απο δε του Πατρος λεγει
διδοσθαι τας τιμας, καιτοι αυτος ων ο δοτηρ των αγαθων, ανατιθεις δε τηι θειαι φυσει
το εκαστωι διδοναι κατα το εργον αυτου, και δεικνυς οτι θελει ο Πατηρ δουλευειν
ημας τοις του Υιου διαταγμασιν· ου γαρ εναντια τωι Πατρι νομοθετει. Σημειωτεον
ουν οτι ο ποιων τα αρεστα Θεωι, Χριστωι διακονει· ο δε τοις ιδιοις ακολουθων
θελημασιν, εαυτωι μαλλον ακολουθει και ου Θεωι. Νυν η ψυχη μου τεταρακται, και τι
ειπω; Πατερ, σωσον με εκ της ωρας ταυτης· αλλα δια τουτο εις την ωραν ταυτην.
Πατερ, δοξασον σου τον Υιον. Νυν, φησιν, η ψυχη μου τεταρακται· και τι ειπω;
Πατερ σωσον με εκ της ωρας ταυτης, αλλα δια τουτο ηλθον εις την ωραν ταυτην.
ορα δη παλιν εν τουτοις της μεν ανθρωπινης φυσεως το εις θορυβους ευκολον και
ευπαρακομιστον εις δειλιαν, της δε θειας αυθις και αῤρητου δυναμεως το εφ' 2.316
απασιν αῤραγες τε και αθραυστον και εις μονην βλεπον την αυτηι πρεπουσαν
ανδρειαν. η μεν γαρ θανατου παρεισδυσα μνημη ταραττειν πειραται τον Ἰησουν, η
 
 

407

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε της θεοτητος δυναμις κεκινημενον ευθυς χειρουται το παθος και μετα μορφοι
παραχρημα προς ασυγκριτον ευτολμιαν το δειλιαι νενικημενον. οιησομεθα γαρ και
εν αυτωι τωι Σωτηρι Χριστωι κεκινησθαι τα ανθρωπινα δια δυο τε και αναγκαιους τρο
πους. εδει γαρ εδει και δια τουτων αυτον ου δοκησει και υπονοιαι, φυσικως δε
μαλλον και αληθως ανθρωπον εκ γυναικος γεγονοτα φαινεσθαι, παντα φεροντα τα
ανθρωπινα, διχα μονης αμαρτιας. φοβος δε και δειλια, παθη μεν εν ημιν φυσικα, το
γεμην εν αμαρτιαις τεταχθαι διαπεφευ γοτα. και προς τουτοις ετι χρησιμως
υπεκινειτο και εν Χριστωι τα ανθρωπινα, ουχ ινα κινηθεντα κρατυνηται και εις τα
προσω χωρηι, καθαπερ και εφ' ημων, αλλ' ινα κεκινη μενα τηι δυναμει του Λογου
διακοπτηται, προς αμεινω τινα και θειοτεραν καταστασιν μεταστοιχειουμενης της
φυσεως εν πρωτωι Χριστωι. ην γαρ ουτω και ουχ ετερως και εις ημας αυτους τον της
ιασεως διαβηναι τροπον. εν γαρ. απαρχηι Χριστωι εις καινοτητα ζωης η ανθρωπου
φυσις 2.317 ανεκομιζετο· εν αυτωι δε και τα υπερ φυσιν εκερδαναμεν. δια γαρ τουτο
και δευτερος Ἀδαμ κατωνομασται παρα ταις θειαις γραφαις. ωσπερ δε ως ανθρωπος
επεινασε και εκοπιασεν, ουτω και τον εκ του παθους δεχεται θορυβον, ως
ανθρωπινον. ταραττεται δε ουχ ωσπερ ημεις, αλλ' οσον εις αισθησιν μονον
υπενεχθηναι του πραγματος, ειτα παλιν ευθυς εις την εαυτωι πρεπουσαν ευτολμιαν
αναπηδαι. εκ τουτων δηλον οτι και ψυχην ειχε λογικην. ωσπερ γαρ το πεινησαι
τυχον ηγουν ετερωι τινι των τοιουτων περιπεσειν, ιδιον της σαρκος παθος, ουτω και
το ταραττεσθαι δια μνημης της των δεινων, ψυχης αν ειη παθος της λογικης, ηι και
μονηι ημιν δια των ενθυμησεων επεισκρινεται μνημη. ουπω γαρ εν αυτωι τωι σταυρωι
γεγονως ο Χριστος, προωρον υπομενει τον θορυβον, προαναθεωρησας δηλονοτι το
μελλον, και τωι λογισμωι προς την των εσομενων μνημην υπενεχθεις. το γαρ της
δειλιας παθος, ουτε της απαθους ειποιμεν θεοτητος, ουτε μην της σαρκος· λογισμων
γαρ εστι ψυχης, και ου σαρκος το παθος. ει δε και το αλογον εχον ψυχην θορυ βειται
και ταραττεται, αλλ' ου δια μνημης, ουδε λογισμωι το εσομενον προανασκοπουν
παθος επι δειλιαν ερχεται, αλλ' οταν αυτοις αλωναι γενηται τοις κακοις, τοτε του
παροντος κινδυνου συλλεγει μολις την αισθησιν. νυν δε ο Κυριος θορυβειται, ουκ εξ
ων βλεπει, αλλ' εξ ων ενθυμειται, και εξ ων προσδοκαι. αλλ' ουδε ειπεν ο Χριστος Ἡ
σαρξ μου τεταρακται, αλλ' η ψυχη μου, την των αιρετικων υπονοιαν παρωθουμενος.
ει δε και εν τηι παλαιαι φησεις ειρησθαι υπο Θεου προς Ἰουδαιους "Νηστειαν και
αργιαν και τας 2.318 "εορτας υμων μισει η ψυχη μου," και οσα τοιαυτα· ερουμεν, ως
τοις ημετεροις εθεσιν αποκεχρηται μαλλον δια την προς ημας συγκαταβασιν, ωσπερ
και προσωπον και οφθαλμους και τα λοιπα μελη προσαπτει τωι ασωματωι
καταχρηστικως. μετα δε την ενανθρωπησιν, ει ουτως ειρησθαι φησομεν, εικων ην
αρα, και δοκησις, και σκια, και ου κατα αληθειαν ανθρωπος, κατα τον αθεον Μανην.
ολην τοινυν την αν θρωπου φυσιν ηνωσεν εαυτωι ο του Θεου Λογος, ινα ολον σωσηι
τον ανθρωπον. ο γαρ μη προσειληπται, ουδε σε σωσται. Ειπων μεντοι το Ἐταραχθη,
ου σιωπαι, αλλ' εις ευτολμιαν μεταπλαττει το παθος, και μονονουχι φησιν Ουδεν εστι
το αποθανειν· αλλα δια τουτο επετρεψα τηι σαρκι το δειλιασαι, ινα μεταστοιχειωσω
αυτην εις ευτολμιαν. ηλθον τοις επι γης την ζωην κατορθωσων, διο και προς το
παθειν ηυτρε πισμαι. Αιτει δε τον Πατερα, και το της ευχης σχημα διατυποι, ουχ ως
αδυνατων ο παντα ισχυων, αλλ' ως ανθρωπος τα μειζω η κατα ανθρωπον απονεμων
τηι θειαι φυσει, ουκ εξω ων ταυτης, οταν καληι τον Πατερα τον ιδιον, αλλ' ειδως οτι
δια Πατρος και Υιου ηξει η εν παντι πραγματι δυναμις και δοξα. ειτε δε ∆οξασον σου
τον Υιον εχει η γραφη, ειτε ∆οξασον σου το ονομα, ταυτον εστι τηι των θεωρηματων
ακριβειαι. ομως ο Χριστος καταφρονησας του θανατου και της εκ του παθειν
αισχυνης, μονα δε τα εκ του παθειν σκοπων κατορθωματα, και οσον ουδεπω εκ
μεσου βαδιζοντα δια του θανατου της ιδιας σαρκος τον απαντων θανατον 2.319
 
 

408

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βλεπων, αναιρεθησομενον τε παντελως το της φθορας κρατος, αναμορφουμενην τε
ηδη λοιπον προς καινοτητα ζωης την ανθρωπου φυσιν, μονονουχι προς τον Θεον
και Πατερα τοιουτον τι φησιν Ὀκνηρον μεν, ω Πατερ, προς το παθειν το σωμα, δεδιε
δε και τον παρα φυσιν θανατον, αλλα και ουκ οιστον πως ειναι δοκει τωι συνεδρωι
και τωι κατα παντων εχοντι κρατος τοις των Ἰουδαιων εμπαροινεισθαι τολμημασι·
πλην επειπερ αφιγμαι προς τουτο, δοξασον σου τον Υιον, τουτεστι, μη διακωλυσηις
ιοντα προς θανατον, συγκατα νευσον τωι σωι γεννηματι δια το πασι λυσιτελες. οτι δε
δοξαν ο Ευαγγελιστης και ετερωθι που τον σταυρον απε καλει, μαθησηι λεγοντος
αυτου "Ουπω γαρ ην Πνευμα " Αγιον, οτι Ἰησους ουδεπω εδοξασθη." σαφως γαρ εν
τουτοις το εσταυρωσθαι, το δεδοξασθαι φησι· δοξα δε ο σταυρος. ει γαρ και περι τον
του παθους καιρον πολλα εφυβριστα υπεμεινεν ανεξικακως εκων, αλλ' εξ ων δυνα
μενος μη παθειν, υπεστη δι' ημας εθελουσιως το παθος, της υπεραγαν εστιν
ευσπλαγχνιας και της ανωτατω δοξης, το δι' αλλων ωφελειαν υποστηναι τουτο.
γεγονε δε και ετερωι τροπωι εν ευδοξιαι ο Υιος. δι' ων γαρ κατεκρατησε του θανατου,
εγνωμεν αυτον οντα ζωην και Υιον Θεου του ζωντος. δοξαζεται δε ο Πατηρ, οταν
φαινηται τοιουτον εχων Υιον εξ εαυτου γεννηθεντα, οποιος εστι και αυτος. 2.320
εστι δ' αγαθος, φως, ζωη, και θανατου κρειττων, και οσα θελει ποιων. οταν δε λεγηι
∆οξασον σου τον Υιον, τουτο φησι Συγκατανευσον μοι παθειν εθελοντι. ου γαρ αβου
λητως τον Υιον ο Πατηρ εδωκεν εις θανατον, αλλ' εκων υπερ της του κοσμου ζωης·
το ουν συνθελησαι τον Πατερα, ως δοσις ωνομασται ημιν αγαθων· αντι γαρ του
παθειν την δοξαν ειπε. λεγει δε τουτο και προς υπογραμμον ημων· οτι δει μεν
ευχεσθαι μη εμπεσειν εις πειρασμον, εμπεσοντας δε γενναιως φερειν, και μη
αποπηδαν, ευχεσθαι τε εις Θεον σωθηναι. αλλα δοξασον σου το ονομα. ει γαρ δια
των κιν δυνων ημων συμβαινει δοξασθηναι τον Θεον, παντα τουτου τεταχθω
δευτερα. Ὥσπερ μεντοι ουκ αλλως ο θανατος κατηργηθη, μη απο θανοντος του
Σωτηρος· ουτω και εφ' εκαστου των της σαρκος παθων· ει μη γαρ εδειλιασεν, ουκ αν
εν ελευθεριαι του δειλιαν η φυσις γεγονεν· ει μη ελυπηθη, ουκ αν απηλ λαγη του
λυπεισθαι ποτε· ει μη εταραχθη και επτοηθη, ουκ αν εξω ποτε τουτων εγενετο. και
εφ' εκαστωι των ανθρω πινως γεγονοτων, τον αυτον εφαρμοζοντα λογον ευρησεις
εν Χριστωι· τα της σαρκος παθη κεκινημενα, ουχ ινα κρατησηι, ωσπερ και εν ημιν,
αλλ' ινα κινηθεντα καταργηθηι τηι δυ ναμει του ενοικησαντος τηι σαρκι Λογου, προς
το αμεινον μεταποιουμενης της φυσεως. 2.321 Ἦλθεν ουν φωνη εξ ουρανου
λεγουσα Και εδοξασα και παλιν δοξασω. Ουκ ειπε δε ο Ευαγγελιστης οτι ο Πατηρ
ανωθεν επεφω νησεν, αλλ' οτι εξ ουρανου γεγονεν η φωνη, ινα μη τινες αιρετικοι
δι' ων ηκουον λαλειν τον Πατερα ειπειν επιχειρη σωσιν οτι και η θεια φυσις ο Πατηρ
σωμα τι παχυ περι κειται. διο και φωνην την εναρμονιον λαλει, πως δε η φωνη
διεσκευασθη ουχ ημων ειπειν. ο δε σημαινει η του λογου ερμηνεια τουτο εστι. δια
πολλων σημειων περιβλεπτος ην ο Υιος, συνεργαζομενου αυτωι τα παραδοξα του
Πατρος, και επειπερ συνεργατης ην αυτωι εις απαντα α εποιει, δοξασαι μεν ηδη φησι,
και εισαυθις δε δοξασειν επαγγελλεται προθυμως, δια του επι τωι θανατωι σημειου.
καθο μεν γαρ Θεος εστιν ο Υιος και εκ Θεου και ζωη εκ της κατα φυσιν ζωης
εκπεφυκως, εαυτον ηγειρεν εκ νεκρων· καθο δε νοειται καθ' ημας ανθρωπος χωρις
αμαρτιας, ουχ εαυτον αναστησας νοειται, αλλα δια του Πατρος αναστας. Ἀπεκριθη ο
Ἰησους και ειπεν αυτοις Ου δι' εμε η φωνη αυτη γεγονεν, αλλα δι' υμας.
Ἀντεφθεγγετο ο Πατηρ, καθ' ον οιδε τροπον, τωι ιδιωι 2.322 Υιωι, εις φιλοτιμιαν των
ακροωμενων την εαυτου βουλησιν φανερων, ινα πιστευσωσιν αναμφιβολως, οτι
Υιος εστι κατα φυσιν του Θεου και Πατρος. διηπορει δε ο οχλος εις δια φορους
υπονοιας σχιζομενος ασυνετως. εδει γαρ αυτους εννοησαι οτι ο Πατηρ ην ο
αντιφθεγξαμενος, προς ον εποιησατο τους λογους ο Υιος. ου γαρ βροντην ᾔτησε
 
 

409

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενεσθαι, ουτε αγγελον φωνησαι, ομως ο Υιος φησιν, οτι ου δι' εμε γεγονεν η φωνη
αλλα δι' υμας. ᾔδει γαρ του τεκοντος την βουλησιν καν μηδεν ελαληθη, επειδη ην
και εστιν η του Πατρος σοφια και Λογος. δι' υμας ουν φησι γεγονεν η φωνη· ινα
παραδεχησθε με ως Υιον Θεου, ον οιδεν οντα φυσει εαυτου Υιον ο Πατηρ. λεγει μεν
ουν ο Κυριος οτι γεγονεν η φωνη, ου μην προστιθησιν οτι του Πατρος ην, η πως
γεγονεν· εστι γαρ περιττον τουτο. πλην επιμαρτυ ρεται οτι και φωνην ακουσαντες
ως εξ ουρανου, ουδεν ηττον επεμειναν τηι εαυτων δυσσεβειαι. Νυν κρισις εστι του
κοσμου τουτου· νυν ο αρχων του κοσμου τουτου εκβληθησεται εξω. Της του
Σωτηρος επιδημιας ο τριποθητος ουτοσι καιρος, παρουσαν ηδη την επι τοις εθνεσι
κρισιν τε και δικην εδεικνυεν. εμελλον γαρ απαλλαττεσθαι της του διαβολου
πλεονεξιας, δικαιοτατον αυτοις απονεμοντος ελεος του οσιου τε και δικαιου Κριτου.
ου γαρ οιομαι δειν οιεσθαι νυνι κατακρινεσθαι κοσμον, οτε του δικαιουσθαι παρην ο
καιρος· αλλα τωι μεν κοσμωι κρισις εσται, τουτεστιν, εκδικησις. ο δε 2.323 αρχων του
κοσμου τουτου εκβληθησεται εξω· εσται, φησι, κατα του τον κοσμον ηδικηκοτος
κρισις, και ουχι κατα του την αδικιαν υπομειναντος κοσμου. και γαρ ως αυτος εφη ο
Χριστος "Ουκ απεστειλεν ο Θεος τον Υιον ινα κρινηι τον "κοσμον, αλλ' ινα σωσηι τον
κοσμον." ορος τοινυν εσται, φησι, της ενεστωσης κρισεως, το εκβληθηναι εξω τον
αρχοντα του κοσμου τουτου. εκβληθηναι δε ποθεν; η δηλον οτι της εκ βιας αυτωι
πεπορισμενης αρχης και της ουδαμοθεν προσ ηκουσης βασιλειας. σημαινει δε το
Ἔξω την κολασιν και την εις ᾅδου βαδισιν. Καγω εαν υψωθω εκ της γης, ελκυσω
παντας προς εμαυτον. Χριστου μεντοι δεδωκοτος εαυτον τωι Πατρι υπερ της ημων
σωτηριας ως αμωμον ιερειον, και τας υπερ ημων μονονουχι δικας τιννυντος,
ελυτρωθημεν των της αμαρτιας εγκληματων. και δη οτε ο θηρ εκ μεσου γεγονε, και
καθηιρεθη ο τυραννος, τοτε αγει προς εαυτον ο Χριστος το αποπλανηθεν γενος, ου
μονον Ἰουδαιους αλλα και παντας ανθρωπους προς σωτηριαν καλων δια της εις
αυτον πιστεως. μερικη γαρ η δια του νομου κλησις, γενικη δε η δια Χριστου. μονος
γαρ ο Χριστος δυνατος ην ως Θεος παντα ημιν προξενησαι τα αγαθα. ευφημως δε
λιαν, αντι του σταυρω θηναι, το υψωθηναι φησι. τοις μεν γαρ φονωσιν ασυμφανες
ετηρει το μυστηριον· ου γαρ ησαν αξιοι μαθειν· τοις γεμην νουνεχεστεροις εφηκε
νοειν οτι δια παντας και υπερ παντων 2.324 πεισεται. αλλως τε φαιη τις αν οιμαι και
σφοδρα καλως, υψος ειναι το επι ευκλειαι και δοξηι νοουμενον, τον επι τωι σταυρωι
θανατον. δοξαζεται γαρ και δια τουτο Χριστος, πολλα τηι ανθρωποτητι δια τουτου
προξενησας τα αγαθα· δι' ων ελκει προς εαυτον· και ου καθαπερ οι μαθηται, ετερωι
προσαγει. δεικνυσιν ουν εαυτον οντα φυσει Θεον, ουκ εξω τιθεις τον Πατερα. δια
γαρ του Υιου ελκεται τις εις την του Πατρος γνωσιν. Τουτο δε ελεγε σημαινων ποιωι
θανατωι εμελλεν αποθνησκειν. ∆ια τουτου εδειξεν ο Ευαγγελιστης, οτι ουκ αγνοων
επαθεν ο Κυριος, αλλ' εκων και ειδως ου μονον οτι απεθνησκεν, αλλα και ποιωι
τροπωι· τον σταυρον δε ωνο μασε θανατον. Ἀπεκριθη ουν αυτωι ο οχλος Ἡμεις
ηκουσαμεν εκ του νομου οτι ο Χριστος εις τον αιωνα μενει· και πως συ λεγεις οτι δει
υψωθηναι τον υιον του ανθρωπου; τις εστιν ουτος ο υιος του ανθρωπου; Ταυτα δε
φασιν ως ειρηκαμεν, νοησαντες οτι το υψωθηναι το σταυρωθηναι ελεγεν. εθος γαρ
ην αυτοις ευφημοτεροις ονομασι σημαινειν τα πολυ βλεποντα εις ακρατους συμ
φορας. πειρωνται ουν δια της γραφης αποδειξαι ψευδομενον τον Χριστον. αυτη γαρ,
φησιν, ου λεγει προσκαιρον τον Χριστον λεγουσα περι αυτου "Συ ιερευς εις τον
αιωνα." 2.325 πως ουν συ λεγεις οτι ο Χριστος ειμι λεγων σεαυτον τεθνη ξομενον;
αλλα γαρ μη νοουντες Ἰουδαιοι λεγουσι μεν αυτον δια το παθος μη ειναι Χριστον· ου
λεγουσι δε οτι εγραφη οτι δει τον Χριστον παθειν και αναστηναι και ανελθειν προς
τον Πατερα, λειτουργον εσομενον των αγιων και των ημε τερων ψυχων αρχιερεα,
οτε και κρειττων και αφθαρτος ανεβιω. καιτοι της γραφης ουχ οτι μονον ηξει εν τωι
 
 

410

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινωι δη τουτωι και ανθρωπινωι σχηματι προαπαγγελλουσης, αλλ' οτι και της
απαντων ζωης προτεθνηξεται και αναβιωσεται παλιν τα του θανατου διαῤρηξας
δεσμα, εξ ου παντως το μενειν εις αιωνα Χριστον κατορθουται καλως· κρειττων γαρ
αναδεδειγμενος θανατου και φθορας, ανεβη προς τον Πατερα. Ειπεν ουν αυτοις ο
Ἰησους Ἔτι μικρον χρονον το φως εν υμιν εστι. περιπατειτε εως το φως εχετε, ινα
μη η σκοτια υμας καταλαβηι· και ο περιπατων εν τηι σκοτιαι ουκ οιδεν που υπαγει. Ὡς
ασυνετοις και απιστοις τοις Ἰουδαιοις, ου καταλεγει σαφως ο Χριστος το βαθυ του
λογου μυστηριον. αλλα προς ετερον πηδαι, ομου και το επωφελες αυτοις εξηγου
μενος και δεικνυς την αιτιαν δι' ην ου νοουσι τα εν ταις γραφαις, και οτι ει μη
πιστευσειαν αυτωι φωτι οντι, ολοτελως αυτους το της αγνωσιας καταληψεται
σκοτος, και των εκ του φωτος αγαθων στερηθησονται· οσον γαρ απο της γραφης, ως
φως προσεδοκων τον Μεσιαν. επειδη δε ηλθεν, εις τουναντιον αυτοις απεβη τα της
ελπιδος· σκοτος γαρ αυτους κατελαβε δια την απιστιαν. ανανηψατε ουν, φησι,
ταχεως, εως υμιν εξεστι μικρον τι της του θειου 2.326 φωτος αυγης μετασχειν, ινα
μη υμας ο της αμαρτιας κατα λαβηι σκοτος. καλως δε ειπε, μετα το φως την σκοτιαν.
κατ' ιχνος γαρ της του φωτος αναχωρησεως βαδιζει το σκοτος. ειπων δε συν τωι
αρθρωι το φως, εαυτον εδηλωσεν· οτι αυτος εστι μονος κατα αληθειαν το φως. Ἕως
το φως εχετε, πιστευετε εις το φως, ινα υιοι φωτος γενησθε. Ὁδον μεν ουν σωτηριας
την πιστιν απεδειξε την εις αυτον, δι' ου τις και τον Πατερα γινωσκει. υιους δε
φωτος αυτους ονομαζει ητοι εαυτου η του Πατρος· φως γαρ λεγει τον Πατερα, μετα
το ειπειν εαυτον φως, ινα δειξηι μιαν εαυτου και του Πατρος φυσιν· γινομεθα δε υιοι
του Πατρος, οταν δια της εις Χριστον πιστεως εισδεξωμεθα τον Πατερα, ος εστι φως·
τοτε γαρ και ημεις τεκνα Θεου χρηματιουμεν. Ταυτα ελαλησεν ο Ἰησους, και
απελθων εκρυβη απ' αυτων. ∆ι' ολιγων διδαξας τα λυσιτελη, παλιν θεοπρεπει δυ
ναμει εκ μεσου αυτων ποιει εαυτον, κατακρυπτων εαυτον, και εις οργας αυτους ουκ
εων εξεγειρεσθαι, αλλα μεταβουλευ εσθαι διδους καιρον, οπως αν τα αμεινω
πραξωσιν. υπο χωρει δε οικονομικως εγγυς οντος του παθους· δεικνυς οτι
αβουλητον ην αυτωι το αναιρεθηναι υπο Ἰουδαιων, ει και εκων εαυτον επεδωκεν εις
το παθειν, αντιλυτρον εαυτον της ημετε ρας διδους ζωης, και εδεξατο τον θανατον,
τον λυπηι εικοτως απεικαζομενον και μετεσκευασε την λυπην εις ευφροσυνην. 2.327
Τοσαυτα δε αυτου σημεια πεποιηκοτος εμπροσθεν αυτων ουκ επιστευον εις αυτον.
Θελων δε αυτων την αμετρον δυστροπιαν ελεγξαι ο Ευαγγελιστης, προσεθηκε και το
Ἔμπροσθεν αυτων, δεικνυς οτι ουδε οις εωρων επιστευον. Ἵνα ο λογος Ἡσαΐου
πληρωθηι ον ειπε Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων και ο βραχιων Κυριου τινι
απεκαλυφθη; δια τουτο ουκ ηδυναντο πιστευειν· οτι παλαι Ἡσαΐας ειπε Τετυ
φλωκεν αυτων τους οφθαλμους και επωρωσεν αυτων την καρδιαν, ινα μη ιδωσι
τοις οφθαλμοις και νοησωσι τηι καρδιαι και επιστραφωσι και ιασωμαι αυτους. Ουχ
ινα τοινυν πληρωσωσι τας προφητειας οι Ἰουδαιοι εφονευσαν τον Κυριον· η γαρ αν
ουτε δυσσεβεις ησαν· αλλα δι' οικειαν κακονοιαν. ει γαρ και προειπον οι προ φηται
τα δια την εκουσιον αυτων δυσβουλιαν παντως εσομενα, δια τουτο προειπον, ινα οι
νηφοντες διαπηδησωσι τους του διαβολου βοθρους· εξον γαρ παντως τοις ακουουσι
και φυλαξασθαι. διο και αναγκαια η προῤρησις. Παλιν ετερου ζητηματος λυσις. Ὅτι
ουχ ο Θεος ετυφλωσε τους Ἰουδαιους. η γαρ αν ουτε απηιτει αυτους ευθυνας· οπου γε
και τα ακουσια συγχωρει πταισματα. ο δε νους ουτως· ως γαρ απο Θεου λαληθεντα
τα ρηματα ο Ἡσαΐας προφερει Ἐαν γενωμαι ανθρωπος και οικειαι φωνηι εισηγησωμαι
υμιν τα λυσιτελη, ουδε ουτως ακουσετε μου, ωσπερ ουδε των προφητων· ουδε οταν
ιδητε τα υπερ λογον σημεια, ουδεν εκ του ιδειν ωφελη 2.328 θησεσθε. και τουτο
δηλοι το Ου μη ιδητε. ου γαρ ειπεν οτι πωρωσω αυτων τας καρδιας, και τυφλωσω
τους οφθαλ μους, αλλ' οτι καν ακουσητε, ου μη ακουσητε· καν ιδητε, ου μη ιδητε,
 
 

411

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα μη επιστραφεντας ιασωμαι. ει γαρ ηκουσαν και ειδον ονπερ εχρην τροπον,
ετυχον αν παντως ωφελειας. ουκουν ου τιμωριας αναγκαιας εχει δηλωσιν ο λογος,
ουδε ορον καταδικαζοντος και καταψηφιζομενου των Ἰουδαιων, αλλα των
χρησιμων εστι προαγγελτικος. ᾔδει γαρ ποιοι εμελλον γινεσθαι, και απεφηνατο περι
αυτων. πλην ουδε κατα παντων χωρει ο λογος, αλλα κατα μονων των απιστων·
πολλοι γαρ πεπιστευκασιν εξ αυτων. ουτω μεν ουν εκδεδω κασιν οι εβδομηκοντα.
εικος δε, οτι ο Ευαγγελιστης τηι Ἑβραιων εκδοσει ακολουθησας ετερως εχουσηι παρα
την των εβδομηκοντα, ειπε το ∆ια τουτο ουκ ηδυναντο πιστευειν, επειδη ετυφλωσεν
αυτους· και οσον μεν εκ της προφανους λεξεως, ουκ ειρηκεν οτι ο Θεος ετυφλωσεν
αυτους. εικος δε, οτι αλλος τουτο εποιησε προς το μη επιστρεψαι τους Ἰουδαιους και
τυχειν ιασεως. ει δε και δεξομεθα οτι ο Θεος ετυ φλωσεν, ουτω νοητεον, οτι
παρεχωρησεν αυτους παθειν την τυφλωσιν υπο του διαβολου, ουκ αγαθους οντας
την εξιν. ουτω γαρ παραδιδωσιν εις αδοκιμον νουν και εις παθος τους ομοιοτροπους.
εν ωι δε τοιουτοι ησαν, ου δικαιον ην αυτοις γνωναι του μυστηριου το βαθος και τα
κρυφια, τους μηδε τας νομικας εντολας διατηρησαντας. επει ουν ουτε τον νομον,
ουτε τα ευαγγελικα εδεξαντο διαταγματα, τον της διανοιας μυοντες οφθαλμον, δια
τουτο ου δεχονται την φωτισαι δυναμενην αυτους παιδευσιν. 2.329 Ὅμως μεντοι και
εκ των αρχοντων πολλοι επιστευσαν εις αυτον, αλλα δια τους Φαρισαιους ουχ
ωμολογουν, ινα μη αποσυναγωγοι γενωνται. ηγαπησαν γαρ την δοξαν των αν
θρωπων μαλλον ηπερ την δοξαν του Θεου. Νυν μεντοι συνωθουμενοι υπο των
σημειων εις το πιστευειν, και ουκετι τολμωντες αντιλεγειν τωι Κυριωι, εκπιπτουσι
της αιωνιου ζωης, επιμονηι της εαυτων βδελυ ριας, την εις ανθρωπους αιδω της προς
Θεον οικειωσεως προτιμησαντες, και δοξης προσκαιρου δουλοι οντες, αφο ρητον
ηγουμενοι ζημιαν το εκπεσειν της εκ των Φαρισαιων τιμης. επει ουν τουτο ην το
κωλυον αυτους πιστευσαι τοτε, ακουσον τι φησιν ο Χριστος· Ἰησους δε εκραξε και
ειπεν Ὁ πιστευων εις εμε ου πιστευει εις εμε, αλλ' εις τον πεμψαντα με, και ο
θεωρων εμε θεωρει τον πεμψαντα με. Κραζει δε παρα το ειωθος εαυτωι, ελεγχει δε η
κραυγη των πιστευσαντων μεν εις αυτον, εγκαλυψαμενων δε ετι την ακαιρον αιδω.
ου γαρ λεληθοτως τιμασθαι βουλεται παρα των θαυμαζειν αυτον ελομενων, αλλα
φανερως. χρηναι γαρ υπελαμβανε την μεν πιστιν αποτιθεσθαι τηι καρδιαι, ποιει σθαι
γεμην εν παῤρησιαι πολληι την επ' αυτηι σοφωτατην ομολογιαν. επειδη δε Θεος κατα
φυσιν υπαρχων, την καθ' ημας υπεδυ μορφην, παραιτειται γυμνως εις μισουντων
ακοας εις το παρον ειπειν, οτι χρη πιστευειν εις αυτον, καιτοι πολλακις τουτο ειπων·
οικονομικωτατα δε των νενο σηκοτων επ' αυτωι τον ατιθασον φθονον κατα βραχυ
προσ 2.330 εθιζει τον νουν καθικνεισθαι προς το βαθος των περι αυτον μυστηριων,
ουκ εις ανθρωπινον προσωπον, αλλ' εις το της θειας ουσιας, ως νοουμενης της
θεοτητος ολοκληρως εν τωι προσωπωι του Θεου και Πατρος· εχει γαρ εν εαυτωι τον
Υιον και το Πνευμα. σοφωτατα λιαν ανακομιζει λεγων Ὁ πιστευων εις εμε ου
πιστευει εις εμε αλλ' εις τον πεμψαντα με, ου γαρ εξω τιθησιν εαυτον του
πιστευεσθαι παρ' ημων οτι Θεος κατα φυσιν εστι και εκ Θεου πεφηνε Πατρος· αλλ'
εντεχνως, καθα ειρηται, μεταχειριζεται προς ευσεβειαν των ασθενουντων τον νουν,
ινα τι τοιουτον εννοηις λεγοντα Ὅταν εις εμε πιστευητε τον δι' υμας μεν ανθρωπον
καθ' υμας, Θεον δε δι' εαυτον και τον εξ ουπερ ειμι Πατερα, μη ανθρωπωι την πιστιν
ανατιθεναι νομισητε. ειμι γαρ ουδεν ηττον κατα φυσιν Θεος, και ει φαινομαι καθ'
υμας· εχω δε εν εαυτωι τον γεννησαντα. εμου τοιγαρουν οντος ομοουσιου τωι
γεγεννηκοτι, διαβησεται παντως η πιστις και εις αυτον τον Πατερα. οπερ ουν
εφημεν, κατα βραχυ μεταπαιδευων ο Κυριος επι το αμεινον, και χρησιμως
αναπλεκων τωι θεο πρεπει το ανθρωπινον, εφασκεν Ὁ πιστευων εις εμε, και τα εξης.
οτι μεν γαρ ουκ εις ανθρωπον απλως η πιστις, αλλ' εις Θεου φυσιν, ει και ην ο Λογος
 
 

412

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν σαρκι, δια του μη εις αυτον πραττεσθαι την φυσιν, ευ μαλα διαμεμηνυκεν· οτι δε
εστιν εν ταυτοτητι τηι κατα παν τωι Θεωι και Πατρι, δια την φυσικην εμφερειαν και το
της ουσιας οιονει ταυτοειδες, διε σαφει λεγων. 2.331 Ἐγω φως εις τον κοσμον
εληλυθα, ινα πας ο πιστευων εις εμε εν τηι σκοτιαι μη μεινηι. Ἰδου παλιν εις εαυτον
αρπαζει την πιστιν, και δυο κατα ταυτον εξανυει τα χρησιμωτατα. φως μεν γαρ
εαυτον υπαρχειν ομολογων, Θεον οντα κατα φυσιν αποδεικνυει· μονωι γαρ τωι φυσει
Θεωι πρεπει το ουτω καλεισθαι. προσ θεις δε της αφιξεως την αιτιαν, ερυθριαν
αναπειθει τον της εις αυτον αγαπης ολιγωρησαντα· και οτι αναγκη δηπου νοειν, εν
σκοτει τεως υπαρχειν τους ουπω πιστευσαντας, ει γε μονοις τοις πεπιστευκοσιν εις
αυτον υπαρχει το εν φωτι γενεσθαι τωι παρ' αυτου. αγει δε αυτους και εις αναμνησιν
των πολλαχου περι αυτου ειρημενων, δι' ων ηξειν προηγγελ λετο την οικουμενην
καταφωτισων· οποιον εστι το "Φω "τιζου φωτιζου Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου το φως
το "αληθινον, και η δοξα Κυριου επι σε ανατεταλκεν," και το "Ἐξαποστειλον το φως
σου και την αληθειαν σου." ομοιον ουν ως ει ελεγεν Ἐγω ειμι το φως το εν τηι γραφηι
αφιξεσθαι προσδοκωμενον επι σωτηριαι του κοσμου, προς το φωτισαι τους εν σκοτει
πλανωμενους ως εν νυκτι. Ὁ λογος ον ελαλησα, εκεινος κρινει αυτον εν τηι εσχατηι
ημεραι. Αυτοκατακριτους ουν φησιν εσεσθαι τους αυτου παρα κουοντας και ου
προσδεξαμενους την σωζουσαν πιστιν. ο 2.332 γαρ επι τωι φωτισαι ελθων, ουχ ινα
κρινηι ηλθεν, αλλ' ινα σωσηι. ο τοινυν απειθων και τοις μεγιστοις κακοις εαυτον
υποβαλλων, εαυτον μεμφεσθω ως δικαιως τιμωρουμενον. ου γαρ εγω τουτου αιτιος,
ο θελων σωσαι τους μελλοντας εις κρισιν εμπεσειν· και δια τουτο ελθων. ο γαρ
νομον τιθεις κολαζοντα τους απειθεις, ουχ ενεκεν του τιμωρησασθαι τους
παραβαντας τουτον τιθησιν, αλλ' ινα φυλαξαντες αυτον οι ακουοντες, σωθωσιν.
εγω ουν ελθων σωσαι, παραγγελλω υμιν πιστευειν, και μη καταφρονειν των εμων
λογων, επειπερ ο παρων καιρος, σωτηριας εστιν, αλλ' ου κρισεως. εν ημεραι γαρ
κρισεως επαξει υμιν της απειθειας τας τιμωριας, ο προς σωτηριαν υμας καλεσας
λογος. ποιος δε ην ο λογος ον ελαλησα;
2.335 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΟ ΕΝ ΤΩι ΕΝΝΑΤΩι ΒΙΒΛΙΩι.
α. Ὅτι δια την ταυτοτητα της φυσεως ο Υιος μεν εν τωι Πατρι εστιν· ο Πατηρ
δ' αυ παλιν εν τωι Υιωι εστιν.
2.337 ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟ
ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ΕΝΝΑΤΟΝ.
Ὅτι εγω εξ εμαυτου ουκ ελαλησα, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ αυτος μοι
εντολην δεδωκε τι ειπω και τι λαλησω· και οιδα οτι η εντολη αυτου ζωη αιωνιος
εστιν· α ουν λαλω εγω, καθως ειρηκε μοι ο Πατηρ, ουτως λαλω. ΕΙΣ αναμνησιν αγει
τον των Ἰουδαιων λαον των δια Μωυσεως προκεκηρυγμενων περι αυτου,
υποπληττει δε δια τουτων ευφυως και, την ενουσαν αυτοις ανοσιοτητα παρα
δεικνυς, απελεγχει σαφως, ως ουδεις αυτοις λογος του και εις αυτον εμπαροινησαι
τον νομον, καιτοι δεδοσθαι πιστευθεντα παρα Θεου. τι γαρ εφη δια Μωυσεως περι
Χριστου, γνω ριμον μεν απασιν, ερω δ' ουν ομως δια την του νοηματος χρειαν
"Προφητην αναστησω αυτοις εκ μεσου των αδελ "φων αυτου ωσπερ σε·" τουτεστι
νομοθετην και μεσιτην Θεου και ανθρωπων· "και δωσω το ρημα μου εν τωι 2.338
"στοματι αυτου, και λαλησει αυτοις καθοτι αν εντειλωμαι "αυτωι. και ο ανθρωπος
εκεινος, ος αν μη ακουσηι οσα αν "λαλησηι ο προφητης επι τωι ονοματι μου, εγω
εκδικησω εξ "αυτου." εν ταυτωι τοιγαρουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τον
 
 

413

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλαζονα των Ἰουδαιων ευθυνει δημον, ως και αυτωι μαχομενον τωι Θεωι και Πατρι,
και δι' ων εντολην ειληφεναι λεγει παρ' αυτου και αφ' εαυτου μη λαλειν, εαυτον
οντα τον προφητην επιδεικνυει σαφως, τον δια νομου προβοωμενον, και δια της του
Θεου και Πατρος φωνης εκ πολλων ανωθεν χρονων προκεκηρυγμενον. καλει δε πως
προς αναμνησιν, καιτοι νωθεις οντας αυτους, ως ει μη βουλοιντο τοις παρ' αυτου
καταπειθεσθαι λογοις, υποκει σονται παντως αδιαφυκτωι κολασει, και υπομενουσιν
απερ εφη Θεος. οι γαρ την θειαν εντολην του Θεου και Πατρος παρατρεχοντες, και
τον ζωοποιον του Θεου λογον εξωθου μενοι του Σωτηρος ημων Χριστου, πως ουκ εν
τοις εσχατοις κεισονται κακοις, η πως ουκ αμετοχοι μενουσι της παρ' αυτου ζωης,
ευλογως ακουοντες το δια της του προφητου φωνης "Γη, γη, ακουε, ακουε λογον
Κυριου· ιδου εγω "επαγω επι τον λαον τουτον κακα, τον καρπον αποστροφης "αυτωι,
οτι τωι νομωι μου ου προσεσχον, και τον λογον μου "απωσατε." διττωι γαρ ενοχους
οντας εγκληματι τους Ἰου δαιους ευρησομεν· ουτε γαρ αυτον καιτοι σεπτον ειναι
δοκουντα και φιλον τετιμηκασι τον νομον, τον δι' αυτου κηρυχθεντα μη
προσηκαμενοι, ουτε μην προσεσχηκασι τοις λογοις του Σωτηρος ημων Χριστου,
καιτοι βοωντος ανα φανδον, ως αυτος ειη σαφως ο προφητης ο δια νομου
χρησμωιδουμενος, δι' ων εφασκε τοις παρα του Θεου και Πατρος διακονεισθαι
λογοις. Και μη τις οιεσθω το φαναι τον Κυριον, ως αφ' εαυτου 2.339 μεν ουδεν,
λαλειται δε παρα Πατρος, αδικειν αυτον δυνασθαι κατα τι γουν ολως, η κατα τον της
ουσιας αυτης, ηγουν εις αξιας λογον της θεοπρεπους· αλλα πρωτον μεν εκεινο διεν
θυμεισθω τε παλιν, και λεγετω ερομενοις ημιν Ἆρα γαρ πρεπειν οιησεται τις τωι γε
ολως οντι τε και νοουμενωι κατα φυσιν Θεωι το της προφητειας ονομα τε και πραγμα;
καιτοι παστισουν οιμαι και των λιαν ευχερων αποφησειεν αν, απιθανον ειναι λεγων
αποκαλεισθαι προφητην τον εν προ φηταις λαλουντα Θεον· αυτος γαρ ορασεις
επληθυνε κατα το γεγραμμενον, και εν χερσι προφητων ωμοιωθη. επειδη τοινυν το
της δουλειας ονομα και σχημα της προς ημας ομοιοτητος αναλαβων, καθ' ημετεραν
ομοιωσιν εκληθη προ φητης, αναγκαιως αυτωι και τα τωι προφητηι πρεποντα περι
τεθεικεν ο νομος, τουτεστι, το πυθεσθαι τι παρα του Πατρος, εντολην τε ειληφεναι τι
ειπηι και τι λαλησηι. προς δε γε τουτωι κακεινο ειπειν οιησομαι δειν· εν πολληι
προληψει γεγονοτες Ἰουδαιοι περι τον νομον, λελαλησθαι παρα του Θεου
πιστευοντες αυτον, ουκ αν παρεδεξαντο του Σωτηρος τους λογους, εις πνευματικην
λατρειαν μεταπλαττοντος τα παλαι διωρισμενα. Και τις η προφασις του μη θελειν
αυτους παραδεξασθαι τον εις αληθειαν των τυπων μεταπλασμον; ουκ ᾔδεσαν κατα
φυσιν οντα Θεον, αλλ' ουδε ειχον εις νουν, οτι Λογος ων του Πατρος ο Μονογενης
την ημετεραν δι' ημας πεφο ρεκε σαρκα· η γαρ αν ευθυς υποπεσοντες Θεωι, προς παν
οτιουν αμελλητι μεθισταμενοι, την αυτωι πρεπουσαν διετη ρησαν δοξαν. ᾤοντο δε
μαλλον των καθ' ημας οι δειλαιοι υπαρχειν ενα, και ανθρωπον οντα ψιλον
φρονησαι τοσουτον, ως και αυτους επιχειρειν τους παρα του Θεου και Πατρος
παραλυειν νομους. και γουν ανεδην εφασκον προς αυτον "Περι καλου εργου ου
λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφη "μιας, οτι συ ανθρωπος ων ποιεις σεαυτον Θεον."
δια 2.340 πολλης τοινυν και ακριβους οικονομιας ο Κυριος ημων Ἰησους της
ενουσης αυτοις υπονοιας μεθιστας τους ακροω μενους, ως απο ψιλου και μονου του
ανθρωπινου προσωπου μετακομιζει τον λογον επι τον αναντιῤρητως τε και ομολο
γουμενως προσκυνουμενον, φημι δη τον Θεον και Πατερα, δια παντος χρηναι
τροπου την απαιδευτον των Ἰουδαιων καρδιαν εκδυσωπειν οιομενος, και
μεταχειριζεσθαι ποικιλως τους ασυνετους επιχειρων εις το βουλεσθαι μαθειν τα
αληθη και πρεπωδεστερα. τοιουτοις μεν ουν αποχρησαιτ' αν τις λογοις τε και
θεωρημασι, τας των ανοσιων αιρετικων φιλο ψογιας διακρουομενος οιομενων, οτι
μειον εξει κατα τι γουν ο Υιος, ως προς τον εαυτου γεννητορα, δια το φαναι λαλειν
 
 

414

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν αφ' εαυτου μηδεν, δεδοσθαι γεμην εντολην, λαλειν τε ουτω καθαπερ
ηκροασατο. Και αρκεσειν μεν οιμαι και ταυτα, πλην ερω τι και ετερον της εκεινων
αθυρογλωττιας την υβριν απογυμνουν. φερε γαρ, ει δοκει, βραχυ περιστειλαντες της
μετα σαρκος οικονο μιας εν γε τωι παροντι τον λογον, επ' αυτου δεικνυωμεν του
Μονογενους ορθως τε και καλως ειρημενον το Ὅτι εγω εξ εμαυτου ου λαλω, αλλ' ο
πεμψας με Πατηρ αυτος μοι εντολην δεδωκε τι ειπω και τι λαλησω. αυτος γαρ ων ο
ζων τε και ενυποστατος Λογος του Θεου και Πατρος, αναγκαιως διερ μηνευει τα εν
αυτωι, και το ως εν θελησει δοκουν τωι ιδιωι γεννητορι εξαγων εις φως, ως εντολης
δυναμιν ειληφεναι φησιν· ιδοι δ' αν τις και εφ' ημων αυτων αληθες το πραγμα, και
ουχ ετερως εχον. λογος γαρ ο προφορικος, ο εν συνθεσει λεξεων και ρηματων, δια τε
φωνης της εναρθρου προς το εξω διακτυπουμενος, εντελλομενης ωσπερ αυτωι της
ημετερας διανοιας, εκκαλυπτει τα εν αυτηι, και ει μη εν χρονωι μακρωι το πραγμα
γινεται· αμα γαρ τι συνηκεν ο νους, και παρεθετο τηι φωνηι· η δε προς το εξω
βαδιζουσα τα εν τωι βαθει, τα εν τωι νοι διερμηνευει παραλλαττουσα 2.341 μηδεν των
εντεταλμενων αυτηι. τι τοινυν το ξενον, ω ουτοι, φησειεν αν τις ευ μαλα προς
εκεινους, ει Λογος ων του Θεου και Πατρος ο Υιος, ουχ ωσπερ ο ημετερος· μειζω γαρ
παντος παραδειγματος τα περι Θεου· την του τεκοντος αυτον διερμηνευει βουλην; η
γαρ ουχι και ονομα φησιν ο προφητης αυτωι πρεπωδεστατον, καλεισθαι "Μεγαλης
βου "λης αγγελον;" αλλ' οιμαι και τουτο υπαρχειν σαφες. ουδεν τοιγαρουν εις τον
της ουσιας λογον, ητοι της αξιας, υπομενει το βλαβος ο Μονογενης, καν εντολην
ειληφεναι λεγηται παρα του Θεου και Πατρος· επει και ημεις αυτοι πολλακις ετεροις
εντελλομεθα τι και δραν επιταττομεν, αλλ' ου ταυτης ενεκα της αιτιας την προς
ημας ομοιοτητα φυ σικην αρνησονται, ουδε το ειναι καθ' ημας αποβαλουνται, ηττον
οντες ομοουσιοι, και προ της εντολης, και μετα την εντολην. Ἀλλ' ερεις οτι μενουσι
μεν ομοουσιοι, ηττωμενοι δε της αξιας υπηρετουσι της παρ' ημιν. Καγω δε σοι προς
τουτο φημι περι του Μονογενους Ει μεν γαρ ουκ εγραφη περι αυτου, οτι "εν μορφηι
Θεου "υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' "εαυτον εκενωσε
μορφην δουλου λαβων, και σχηματι "ευρεθεις ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον,"
ειχεν αν σοι και ουκ απιθανον λογον της αντιλογιας το σχημα· επειδη δε της
υποταγης και ταπεινωσεως εναργης ο τροπος, τι ριψο κινδυνως επιτιμαις τωι δι' ημας
και τουτο παθειν υπομειναντι; πανταχοθεν τοιγαρουν εις ορθοτητα δογματων
περιισταντες τον λογον, οικονομικως ειρηκεναι φαμεν τον Κυριον ημων Ἰησουν
Χριστον τα εν τωι προκειμενωι ρητωι. 2.342 Προ δε της εορτης του πασχα, ειδως ο
Ἰησους οτι ηλθεν αυτου η ωρα ινα μεταβηι εκ του κοσμου τουτου προς τον Πατερα,
αγαπησας τους ιδιους τους εν τωι κοσμωι τουτωι, εις τελος ηγαπησεν αυτους.
Ἀσυμφανεστερον εστι τοις πολλοις το εν τοις προκει μενοις θεωρημα, και ου σφοδρα
τρανες εις εξηγησιν, αλλ' ουδε απλουν εχον, ωσπερ αν τις οιηθειη, τον νουν. του γαρ
δη χαριν επισημαινεται νυν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης, και ωσπερ τι των αναγκαιων
επιτηρει, λεγων Προ δε της εορτης του πασχα ειδως οτι εληλυθεν αυτου η ωρα ινα
μεταβηι εκ του κοσμου τουτου προς τον Πατερα; τι δε αυ παλιν εστι το Ἀγαπησας
τους ιδιους τους εν τωι κοσμωι εις τελος ηγαπησεν αυτους; εχοντος τοινυν ου μετριον
του λογου το ασαφες, βουλεσθαι τι τοιουτον οιμαι λεγειν αυτον, οτι προ του
σωτηριου παθους, καιτοι γινωσκων, φησιν, ο Σωτηρ, οτι λοιπον επι θυραις γεγονεν
ο καιρος της εις ουρανους μετα στασεως, τελειοτατην επεδειξατο την αγαπησιν την
περι τους ιδιους οντας εν τωιδε τωι κοσμωι. και ει χρη πως πλατυτεραν τοις
προκειμενοις επινοησαι θεωριαν, οπερ εφην αρτιως, και εισαυθις ερω. ιδιον μεν γαρ
του Σωτηρος ημων Χριστου τα παντα δι' αυτου γεγονοτα, λογικα και νοερα
κτισματα, δυναμεις αι ανω, και θρονοι, και κυριοτητες, και ει τι τουτοις ομογενες,
οσον εις τον του πεποιησθαι λογον· ιδιον δε αυ παλιν αυτου και τα επι της γης
 
 

415

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογικα, καθο παντων εστι ∆εσποτης, και ει μη τινες προσκυνουσιν ως δημιουργον.
ηγαπησε τοινυν τους ιδιους τους εν τωι κοσμωι. "ου γαρ αγγελων επιλαμβανεται,"
κατα την Παυλου φω νην, ουδε δια την των αγγελων φυσιν, "εν μορφηι Θεου και
"Πατρος υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα "Θεωι," δι' ημας δε μαλλον
τους οντας εν τωι κοσμωι, κεκενωκεν 2.343 εαυτον, και μορφην ανεδεξατο την
οικετικην ο παντων Κυριος, αγαπηι τηι περι ημας κεκλημενος εις τουτο. αγα πησας
τοινυν τους εν τωιδε τωι κοσμωι ηγαπησεν αυτους εις τελος, καιτοι και προ της εορτης
και προ του πασχα ειδως οτι ηλθεν αυτου η ωρα ινα μεταβηι εκ του κοσμου τουτου
προς τον Πατερα. του μεν γαρ μη εις τελος αγαπησαντος ην, το γενεσθαι μεν
ανθρωπον, μη μην εθελησαι και της απαντων προκινδυνευσαι ζωης, αλλ' ηγαπησεν
εις τελος, και τουτο παθειν ου παραιτησαμενος, καιτοι προειδως οτι πεισεται. ου γαρ
αποπτον ην τωι Σωτηρι το παθος. εξον ουν, φησι, διαδραναι των Ἰουδαιων τας
παροινιας και την των σταυ ρουντων ανοσιοτητα, τελεωτατην επεδειξατο την
αγαπησιν την εις τους ιδιους τους οντας εν τωι κοσμωι, παρηιτησατο γαρ ουδαμως το
και της απαντων υπερτεθηναι ζωης. οτι γαρ εν τουτωι μαλιστα τελεωτατον εστι της
αγαπης το μετρον ιδειν, αυτον παροισω μαρτυρα τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον
τοις αγιοις λεγοντα μαθηταις "Αυτη εστιν η εντολη η εμη, "ινα αγαπατε αλληλους
καθως ηγαπησα υμας. μειζονα "γαρ ταυτης αγαπην ουδεις εχει, ινα τις την ψυχην
αυτου "θηι υπερ των φιλων αυτου." και καθ' ετερον δε τροπον αει πως εστι δια
σπουδης γεγονος τοις αγιοις ευαγγελισταις, προειδοτα δεικνυειν τον του παθους
καιρον τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον· ινα μη τις των ετεροδοξειν ειωθοτων
της θειας αυτου δοξης κατεπαιρηται, λεγων, ως ηλω μεν δι' ασθενειαν, βροχοις δε
τοις Ἰουδαιων ανεθελητως περιπεσων, τον ουτω πανδεινον υπεστη θανατον.
οικονομικος τοιγαρουν και ωφελιμος των αγιων ο λογος. 2.344 Και δειπνου
γενομενου, του διαβολου ηδη βεβληκοτος εις την καρδιαν Ἰουδα Σιμωνος του
Ἰσκαριωτου, ινα παραδωι αυτον· ειδως οτι παντα εδωκεν αυτωι ο Πατηρ εις τας
χειρας, και οτι απο Θεου εξηλθε και προς τον Θεον υπαγει, εγειρεται εκ του δειπνου
και τιθησι τα ιματια, και λαβων λεντιον διεζωσεν εαυτον· ειτα βαλλει υδωρ εις τον
νιπτηρα, και ηρξατο νιπτειν τους ποδας των μαθητων και εκμασσειν τωι λεντιωι ωι ην
διεζωσμενος. Προῤριζον ο Σωτηρ εκ των ημετερων διανοιων, ως νοση ματων
αισχιστον, και της απαντων ανωτατω βδελυριας αξιον, καταστρεφει την υπεροψιαν.
οιδε γαρ ουτως ουδεν αδικειν ειωθος την ανθρωπου ψυχην, ως τουτο μαλιστα το
μιαρον και αποπτυστον παθος, ωι και αυτος ο παντων ∆εσποτης, ως εν ταξει
πολεμιου, δικαιως αντανισταται· "Κυριος γαρ υπερηφανοις αντιτασσεται," κατα την
του Σολομωντος φωνην. εδει τοινυν τοις αγιοις μαλιστα μαθη ταις μετριου τε και
καθυφειμενου φρονηματος, και διακενου τιμης ου σφοδρα φροντιζοντος λογισμου·
ου μικρας γαρ εχοντες τας του τοιαυτα νοσειν αφορμας, κατωλισθον αν ευκολως, ει
μη πολλης ετυχον της επικουριας. φιλει γαρ πως αει τοις εχουσι το περιφανες το
πικρον της αλαζονειας επιτρεχειν θηριον. ειτα τι των αγιων αποστολων φαιδρο
τερον; η ποιον της προς Θεον φιλιας το αξιολογωτερον; τον μεν γαρ ουδεν οντα
κατα τον βιον ουκ αν εισελθοι το παθος. φευγει γαρ πως αει τον ουδεν εχοντα
ζηλωτον, και των εν τωι μηδενι τεταγμενων ανεπιβατον· πως γαρ αν επελθοι των
τοιουτων τινι το κατα τι γουν ολως αλαζο νευεσθαι; φιλει δε τις την υπεροψιαν
αξιοζηλωτος ων, εαυτον τε δια τουτο του πελας προτιθεις, και πολυ των 2.345
αλλων διενεγκειν ασυνετως υπολαβων, ως εξαιρετον τινα και υπερφυεστατην
αρετην κατορθωσαντα, και πολιτειας οδον αηθη τε τοις αλλοις και αστιβη
διανυσαντα. οτε τοινυν παραπεπηγε πως τοις εχουσι τι λαμπρον, το νοσειν εσθ' οτε
την υπεροψιαν, πως ουκ εδει τοις αγιοις αποστολοις μετριου φρονηματος
υπογραμμον γενεσθαι Χριστον, ινα τυπον εχοντες και εικονα τον απαντων Κυριον,
 
 

416

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αυτοι κατα το δοκουν τωι Θεωι τον οικειον μεταπλασσοιεν νουν; ην ουν αρα την
νοσον ουχ ετερως εξελειν, ει μη δια του διδαξαι σαφως τοσουτον οιεσθαι των αλλων
ηττασθαι κατα την δοξαν, ως και εν δουλου ταξει καταταττεσθαι δειν, ουδε αυτην
καταφριττοντα την οικετηι πρεπουσαν λειτουργιαν αποπληρουν, δια του και
απονιζειν των αδελφων τους ποδας, και λεντιον περιθεσθαι δια την χρειαν. αθρει
γαρ οπως αν δραποδωδες το χρημα εστιν, οσον εις εθη φημι τα εν κοσμωι και τας εξω
τριβας. υπογραμμος τοιγαρουν μετριου τε και συνεσταλμενου φρονηματος απασι
τοις κατα τον βιον· ουτε γαρ μονοις τοις μαθηταις· γεγονεν ο Χριστος. δια τουτο και
ο θεσπεσιος Παυλος, αυτον εικονα παραλαβων, εις τουτο προτρεπει λεγων "Τουτο
φρονειτω εκαστος εν υμιν ο και "εν Χριστωι Ἰησου·" και παλιν "Τηι ταπεινοφροσυνηι
"αλληλους ηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων." θεσμος γαρ αγαπης και ομοψυχιας εν
φρονηματι γινεται ταπεινωι. ινα δε την του πραγματος υποληψιν εις υψος εξαρηι
μεγα, και μη τι των τυχοντων δεδρασθαι νομισωμεν παρα Χριστου, παλιν αναγκαιως
ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης προκαταπλητ τεται την ενουσαν αυτωι δοξαν τε και
εξουσιαν, και το κατα παντων κρατος, δι' ων φησιν Ειδως οτι παρεδωκεν αυτωι ο
Πατηρ εις τας χειρας. καιτοι γαρ, φησιν, ουκ ηγνοηκως, οτι παντων εχοι την
εξουσιαν, και οτι απο Θεου εξηλθεν, τουτ εστιν, εκ της ουσιας εγεννηθη του Θεου
και Πατρος, και προς Θεον υπαγει, τουτεστι, παλιν ανιησιν εις ουρανους, 2.346
συνεδρευων δηλονοτι τωι ιδιωι γεννητορι, τοσαυτην υπεστη την ταπεινωσιν, ως
λεντιωι μεν διαζωσασθαι, των δε μαθητων απονιζειν τους ποδας. εχοντες τοινυν
εντευθεν αριστον της ευλαβειας υπογραμμον, και της εις αλληλους αγαπης περι
φανεστατην εικονα, μετρια μεν φρονωμεν, αγαπητοι, ηγω μεθα δε τους αδελφους τα
μειζω κεκτησθαι των εν ημιν πλεονεκτηματων, καν υπαρχωμεν αγαθοι. τουτο γαρ
ημας ο μεγας ουτος υπογραμμος αναπειθει φρονειν τε και βου λεσθαι. Ἔρχεται ουν
εις Σιμωνα Πετρον· και λεγει αυτωι Κυριε, συ μου νιπτεις τους ποδας; απεκριθη
Ἰησους και ειπεν αυτωι Ὃ εγω ποιω συ ουκ οιδας αρτι, γνωσηι δε μετα ταυτα. λεγει
αυτωι Πετρος Ου μη νιψηις μου τους ποδας εις τον αιωνα. Θερμοτερον πως αει του
Πετρου το κινημα, και πολυ γοργοτερον εις ευλαβειαν, θεωρησαι τις αν εν ολοις, ως
επος ειπειν, τοις συγγραμμασι. τοιγαρτοι και νυν εθει τωι ιδιωι κατακολουθησας και
τροπωι, το σεσωσμενον δη τουτο της εις ακρον ηκουσης ταπεινοφροσυνης τε και
αγαπης παρωθειται μαθημα, τις μεν αυτος ειη κατα φυσιν εννοων, τις δ' αυ παλιν ο
τον νιπτηρα παρακομιζων αυτωι, και την οικετου χρειαν αποπληρουν ου
παραιτουμενος. θορυβει γαρ ου μετριως αυτον απαραδεκτον πως εις πιστιν υπαρχον
το πραγμα, και ει πολλοις ορωιτο τυχον οφθαλμοις. τις γαρ αν ουκ εφριξε μαθων, ως
ο των ολων μετα Πατρος υπαρχων Κυριος, οικτροτατην ουτω την δουλειαν προς
τους εαυτου μαθητας επεδειξατο, ως και οπερ ειναι δοκει παρα τοις οικεταις την
εσχατην επεχον ταξιν, τουτο και μαλα προ θυμως εθελησαι δραν αυτον, εις
υπογραμμον και τυπον μετριου φρονηματος; δεδιε τοιγαρουν ο θεσπεσιος μαθητης
2.347 το εκ του πραγματος αχθος, και της συνηθους και τετριμ μενης ευλαβειας αυτωι
καρπον ποιειται την παραιτησιν, συνεις δε ουπω την αιτιαν του πραγματος, οιεται τι
δραν εικηι τον Κυριον, και ψιλην αυτοις του σωματος επινοησαι την αναπαυσιν· το
γαρ απονιζεσθαι τους ποδας συντελει πως εις τουτο, και μετριως αποχαλαι την εκ του
βαδισματος στασιν· δια τουτο και σφοδρα θερμως ενειργει λεγων Κυριε, συ μου
νιπτεις τους ποδας; εδει γαρ εδει, φησι, τους κατα φυσιν οικετας τουτο πραττειν
ημας, ουχι σε τον απαντων Κυριον. αλλ' υπερτιθεται μεν του πραγματος την
εξηγησιν εις καιρον ο Χριστος, οτι γεμην αξιολογωτεραν εχοι την αιτιαν, το παρ'
αυτου γεγονος συνησειν φησι μετα ταυτα, οταν δηλονοτι πλατυτεραν περι αυτου
ποιειται την εξηγησιν. Ὀνησει δε λιαν και τουτο παλιν ημας μετα των αλλων ου
μικρως. θεα γαρ οπως καιρου καλουντος εις εργον, υπερτιθεται τον λογον, καιρου δε
 
 

417

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυ παλιν επειγοντος εις λογον αναδυεται το δραν· παντα γαρ καιροις απονεμων τοις
εοικοσι και πρεπουσιν ην. ανανευοντος τοινυν του Πετρου, και αποφασκοντος
εναργως ουκ αν αυτου νιψαι τους ποδας εις τον αιωνα, την εσομενην ζημιαν
εντευθεν φανεραν ο Σωτηρ καθιστησι λεγων· Ἀπεκριθη αυτωι ο Ἰησους Ἐαν μη νιψω
σε, ουκ εχεις μερος μετ' εμου. Ὅσον μεν ουν ηκεν εις τον εμφανη και προχειρον του
προκειμενου σκοπον Ει μη καταδεξαιο, φησι, το ξενον τουτο και αηθες της
ταπεινοφροσυνης μαθημα, μεριδα και κληρον ουκ αν ευροις μετ' εμου. επειδη δε
πολλακις ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, και μικρας των λογων λαβων αφορμας,
γενικην ποιειται την εξηγησιν, και εις πλατος εξελκων τα εφ' ενος πραγματος,
ηγουν εις τι μερος ιδιως ειρημενα, 2.348 πλουσιαν τοις ορωμενοις εισφερει την
ονησιν, οιησομεθα πως καν τουτωι λεγειν αυτον, ως ει μη τις απονιψαιτο δια της
αυτου χαριτος τον εκ της αμαρτιας και του πλημμελειν μολυσμον, αμετοχος εσται
της παρ' αυτου ζωης, και της των ουρανων βασιλειας αγευστος απομενει. ου γαρ
τοις ακα θαρτοις εις τας ανω μονας εισιεναι θεμις, αλλα τοις δια της εις Χριστον
αγαπης καθαρον εχουσι το συνειδος, και ηγια σμενοις εν Πνευματι δια του αγιου
βαπτισματος. Λεγει αυτωι Σιμων Πετρος Κυριε, μη τους ποδας μου μονον, αλλα και
τας χειρας και την κεφαλην. Ὁ τοσαυτην ημιν αρτιως επιδειξας την ενστασιν, και
απαυδησας εναργως τοιν ποδοιν την απονιψιν, ουχ οπως αυτους παρατιθησι μονους,
αλλα και χειρας και κεφαλην. ει γαρ μελλοιμι, φησιν, αποπεσεισθαι δια τουτο της
προς σε κοινωνιας, και μακραν που κεισθαι των εν ελπισιν αγαθων, ει μη σοι και
τουτο δραν εθελοντι και προελομενωι κατανευ σαιμι και απονιψαιμι τους ποδας,
παραθησω και τα λοιπα, την ουτω φρικωδεστατην ζημιαν παραιτουμενος. ευλαβειας
ουν ην αρα καρπος η εν αρχαις παραιτησις, και το δυσαχθες δεδιοτος του πραγματος,
ουχι δη παντως αντιπραττοντος τοις δεσποτικοις επιταγμασιν. εννοων τε γαρ, ως
εφην, την τε του Σωτηρος αξιαν, και της εαυτου φυσεως το σμικρο πρεπες, ηρνειτο
μεν εν αρχαις· μαθων δε το βλαβος, ευθυς μετατρεχει προς το βουλεσθαι το τωι
κρατουντι δοκουν. Ἐπιτηρει δε παλιν και δεχου το πεπραγμενον εις ωφελειας
υπογραμμον· καιτοι γαρ ειρηκως "Ου μη νιψηις μου τους "ποδας εις τον αιωνα,"
μεθισταται παραχρημα του προς τουτο βλεποντος νου, ουκ εκεινο μαλιστα
εννοησας, οτι προσηκοι τοις ιδιοις αυτον εμμενοντα λογοις αληθη φαι νεσθαι παρ'
ημιν, αλλ' οτι μειζονα και χαλεπωτεραν ευρησει 2.349 ζημιαν, την εκ του τηρησαι το
ειρημενον. παραφυλακτεον τοιγαρουν το προαλως τι και προχειρως ειπειν, μητε μεν
αγριοις επειγεσθω τις τονοις ...... το εκ προπετειας απο πτυσθεν, αλλα καν τι
λεγεσθαι συμβηι παρα τινων, ειτα τι των αγαθων και αναγκαιοτερων αφανιζηται δια
της ενστα σεως, επαθρειτω δια των προκειμενων, οτι πολυ λιαν εν αμεινοσι το μη
λεγειν απλως και διατεινεσθαι ματην, οτι δεδωκως ειη λογον, πραττειν δε μαλλον
επειγεσθαι το λυσι τελες. κρειττον γαρ οιμαι πας τις ερει, εν λογοις ημας υπομειναι
γραφην, η πραγματων αναγκαιων ζημιαν υφι στασθαι. απεστω δε γλωττης της
ημετερας το ομνυναι παντελως, δια τας προχειρους τε και εξ ακριτου διανοιας
φωνας, και τας εσθ' οτε συμβαινουσας ως εξ αναγκης μετα βολας. αξιον μεν γαρ και
αξιοζηλωτον οντως ερει τις το γλωτταν εχειν επιστημονα, και εις α μη προσηκεν
ολιγακις διολισθαινουσαν. επειδη δε το πραγμα δυσκαταγωνιστον και αυτος ημιν ο
θειος παρεδειξε λογος· "την γαρ γλωτταν "ουδεις δυναται ανθρωπων δαμασαι,"
κατα το ειρημενον· ορκων ελευθεραν την των λογων ποιωμεθα προφοραν. τοτε γαρ
ει τι και παρελθειν αναγκασαι καιρος, μειον εσται το κατηγορημα, και μετριωτεραν
εξει το πταισμα την γραφην. ευκολως δ' αν οιμαι και της παρα Θεου τις συγγνωμης
τευξεται, δια την αει πως ημιν παρεπομενην των λογισμων ελαφριαν.
"Παραπτωματα γαρ τις συνησει," κατα το γε γραμμενον, η πως ουκ αν διαπταισηι
γηινος ανθρωπος, λειοτατην εχοντος του λογου την εις οτιουν αποδρομην; γλωττα
 
 

418

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ η εν ημιν ου λιαν ευκατοχος. 2.350 Λεγει αυτωι ο Ἰησους Ὁ λελουμενος ου
χρειαν εχει, ει μη τους ποδας νιψασθαι, αλλ' εστι καθαρος ολος· και υμεις καθαροι
εστε, αλλ' ουχι παντες· ᾔδει γαρ τον παραδιδοντα αυτον· δια τουτο ειπεν οτι ουχι
παντες καθαροι εστε. ∆εχεται μεν εκ των καθ' ημας απο κοινου πραγματος το
παραδειγμα, ευαφορμως τε διαπραττει τωι προδοτηι τον ελεγχον, μεταβουλεσθαι τε
διδασκων και μετατιθεσθαι εις εξιν την αμεινω τον ανθρωπον. ει γαρ και ουπω
γυμνως της ενουσης αυτωι δυσβουλιας απελεγχει τα εγκληματα, αλλ' ουν γε
δριμειαν ο λογος εχει την εμφασιν. δι' ων γαρ τοις αλλοις την εις ολοκληρον
καθαροτητα μαρτυρει, υποπτον δηλονοτι τον μη τοιουτον καθιστησι, και μεμολυ
σμενον αποδεικνυει. τοις μεν γαρ ετεροις αυτου μαθηταις, και το της απερισπαστου
προσεδρειας καυχημα, και τον της ακολουθησεως πονον, και το βεβαιον εν πιστει,
και το πληρες εν αγαπηι τηι περι Χριστον, την καθαροτητα προ ξενει· τωι γεμην ετερωι,
και αυτο της απληστου φιλοχρη ματιας το εγκλημα, και το ασθενες εις διαθεσιν την
περι τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον, την ανεκπλυτον κηλιδα προστριβεται,
και της ασυγκριτου δυσβουλιας τον μολυσμον εμποιει. οταν τοινυν λεγηι Χριστος
Ἤδη υμεις καθαροι εστε, αλλ' ουχι παντες, κεκρυμμενον μεν εστι, πλην επωφελη τωι
προδοτηι ποιειται τον ελεγχον. ει γαρ και μη εφη σαφως, καθαπερ αρτιως ειρηκαμεν,
αλλ' ην εν εκαστωι δικαζον το συνειδος, και διακεντουν τον ημαρτηκοτα, και την
των ειρημενων δυναμιν καθαπερ εξ αναγκης καλουν επι τον υπαιτιον. Ἐννοει δε
οπως οικονομιας τινος και θεοπρεπους ανεξι κακιας το πραγμα πεπληρωται· ει γαρ
εφη σαφως, τις ο 2.351 προδωσων αυτον, πολεμιους αν αυτωι τους αλλους εξειργα
σατο, και ταχα τι των ανηκεστων συνεβη παθειν, και προωρον αν υπομειναι δικην,
ζηλωι τωι προς ευσεβειαν διατεθηγμενου τινος, και προανελειν του ∆εσποτου τον προ
δοτην επιχειρησαντος. υπαινιξαμενος τοινυν, και τωι συνει δοτι δριμυν τον ελεγχον
αφεις, αναμιλλητον εδειξε της ενουσης αυτωι ανεξικακιας το μεγεθος. καιτοι γαρ
ειδως ουκ αγαθον οντα περι αυτον ουδε ευγνωμονα μαθητην, αλλ' ωδινοντα μεν
τον εκ της διαβολικης πικριας ιον, περισκε πτομενον δε τινα τροπον αυτον παραδωι,
τετιμηκεν εν ισωι τοις αλλοις, απονιζοι δε αυτου και τους ποδας, μεχρι παντος τα εκ
της ιδιας αγαπης τηρων, και πριν εις τελος ελασαι τα εγκληματα, την οργην ουκ
επιτιθεις. ιδοις γαρ αν ιδιον οπως υπαρχον και τουτο της ιδιας θειας φυσεως το πλεο
νεκτημα. ου γαρ επειπερ οιδεν ο Θεος τα εσομενα, δια τουτο προωρον επιφερει τισι
την κολασιν· ανεξικακησας δε μαλλον οσον εδει καιρον, οταν ωφελουμενους ιδηι
μηδεν, εμμενοντας δε μαλλον τοις αιρεθεισι κακοις, κολαζει λοιπον, της δυσβουλιας
το πραγμα δεικνυς, και ουκ εργον οντως της ιδιας βουλης, ητοι θελησεως. και γουν
δια τουτο φησιν Ἰεζεκιηλ "Ζω εγω λεγει Κυριος, οτι ου θελω τον θανατον "του
αποθνησκοντος, ως το επιστρεψαι αυτον απο της οδου "αυτου της πονηρας και ζην
αυτον." μακροθυμως τοιγαρουν και ανεξικακως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
συνανα μιγνυς ετι τοις αλλοις αυτου μαθηταις τον προδοτην, καιτοι "του διαβολου
ηδη βεβληκοτος εις την καρδιαν αυτου ινα "αυτον παραδωι·" αναγκαιως γαρ και
τουτο προς τοις αλλοις επισημηνασθαι τον Ευαγγελιστην εν αρχαις· και αυτου ποδας
ενιψεν, απροφασιστον αυτου την δυσσεβειαν αποτελων, ινα καρπος της ενουσης
αυτωι πονηριας η απο στασις φαινηται. 2.352 Ὅτε ουν ενιψε τους ποδας των
μαθητων και ελαβε τα ιματια αυτου και ανεπεσε παλιν, ειπεν αυτοις Γινωσκετε τι
πεποιηκα υμιν; υμεις φωνειτε με Ὁ κυριος και ο διδασκαλος, και καλως λεγετε, ειμι
γαρ. ει ουν εγω ενιψα υμων τους ποδας ο Κυριος και ο διδασκαλος, και υμεις
οφειλετε αλληλων νιπτειν τους ποδας. υποδειγμα γαρ δεδωκα υμιν ινα καθως
εποιησα υμιν εγω και υμεις ποιητε. Ἀναφανδον ηδη φησι την του πραγματος αιτιαν,
και της ασυγκριτου ταπεινοφροσυνης το υποδειγμα, της εις ημας ενεκεν ωφελειας
πεποιησθαι φησιν· αναπολογητον δε το εκ της υπεροψιας εγκλημα τιθεις, αναγκαιως
 
 

419

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισφερει του ιδιου προσωπου το περιφανες. εν γαρ δη τωι τοιουτωι θεωρησαι τις αν το
της ταπεινοφροσυνης ασυγκριτον μεγεθος. το μεν γαρ εξ εαυτου χαμαιριφες, η και
εν τωι μηδενι τεταγμενον, κατα ποιον αν κατασμικρυνθειη τροπον, η οποι χωρησει
το κατω κειμενον; θεωρησαι γαρ τουτο και ει μη τι το κατα βιβαζειν ανωθεν
πεφυκος. το δε εν υψει θεωρουμενον, εν ταπεινωι γεγονος θαυμαζεται· κατεβη γαρ
εις οπερ ουκ ην. αναγκαιως τοιγαρουν και ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τοις
εαυτου μαθηταις, μαλλον δε δι' εκεινων τοις ανα πασαν την γην, το της
ταπεινοφροσυνης μαθημα διδους, ουχ απλως φησιν, οτι ωσπερ εγω ενιψα υμων τους
ποδας, ουτω και υμεις οφειλετε ποιειν· προεξηγειται δε μαλλον το ιδιον αξιωμα, και
την ενυπαρχουσαν αυτωι φυσικην ευκλειαν παρατιθεις δυσωπει τωι πραγματι τον
φιλοδοξον. υμεις γαρ φησιν αυτοι καλειτε με ο Κυριος και ο διδασκαλος και καλως
λεγετε, ειμι γαρ. επιτηρει δε οπως και μεταξυ του λογου της των πιστευοντων
προενοησεν οικοδομης, και τας των ανοσιων αιρετικων ουκ ηγνοησε γλωσσαλγιας.
επειδη γαρ 2.353 εφη προς τους εαυτου μαθητας Ὑμεις καλειτε με Ὁ Κυριος και ο
διδασκαλος, ινα μη τις οιηται φυσει μεν αυτον ουκ ειναι κυριον, ουδε διδασκαλον,
εχειν γεμην ως εν ταξει τιμης παρα των εσομενων αυτωι την επωνυμιαν, αναγκαιως
προσ τεθεικε τας εκεινων αναιρων υπονοιας Και καλως λεγετε, ειμι γαρ. ου γαρ
ψιλον ονομα κεκτηται τιμης το Κυριος, καθαπερ ημεις οικεται μενοντες την φυσιν,
λελαμπρυσμενοι γεμην κατα χαριν τοις υπερ φυσιν τε και αξιαν ονομασιν· αλλ' εστι
τηι φυσει Κυριος, κατεξουσιαζων των ολων, ως Θεος, προς ον ειρηται που δια της του
ψαλλοντος φωνης "Ὅτι "τα συμπαντα δουλα σου." εστι δε τηι φυσει και διδα σκαλος·
"Πασα γαρ σοφια παρα Κυριου," και πασα συνεσις δι' αυτου. σοφοι γαρ ως σοφια τα
νοητα, και πασηι κτισει τηι λογικηι, επουρανιωι τε και επιγειωι, την αυτηι πρεπουσαν
ενσπειρει συνεσιν. ονπερ γαρ τροπον αυτος υπαρχων η κατα φυσιν ζωη ζωογονει τα
παντα τα ζωης δεκτικα, ουτως επειπερ αυτος εστιν η σοφια του Πατρος, πασιν
εντιθησι τα σοφιας δωρα, φρονησιν δηλονοτι και πασαν ειδησιν αγαθων. φυσει
τοιγαρουν των ολων Κυριος εστι και διδασκαλος ο Υιος. οτε τοινυν ο μεγας εν δοξηι
και τοσουτος εγω προς την ουτω σμικρο πρεπη καθικνεισθαι ταπεινωσιν ου
κατοκνησας φαινομαι, ως και τους υμων απονιψαι ποδας· πως αν ετι και υμεις,
φησι, παραιτησθε αλληλοις ποιειν; διδασκει δε δια τουτων, το μη της ετερων τιμης
καταλαζονευεσθαι φιλειν, αλλ' υπερφερειν αυτου και προτεταχθαι κατα παν οτιουν
οιεσθαι τον ομοδουλον. καλον γε σφοδρα το μαθημα· φρονηματος γαρ
αφιλοκομπειν ειωθοτος ουκ αν οιμαι τις επιδειξαι το ισον· ουδεν τε ουτω διιστησι
και αδελφους και φιλους, ως η των αθλιων δοξαριων ακρατης επιθυμια. αει γαρ πως
το 2.354 μειζον αιρουμεθα, και τοις λαμπροτεροις επιπηδαν αι διακενοι του βιου
τιμαι τον ευολισθον ημων αναπειθουσι νουν. ινα τοινυν της τοιαυτης καταληξωμεν
νοσου, και της ουτω βδελυρας αποπαυσωμεθα επιθυμιας· απατη γαρ και ετερον
ουδεν το φιλοδοξον παθος· αυτον εις οικειον δεχωμεθα νουν τον απαντων βασιλεα
Χριστον, δια τουτο νιψαντα των μαθητων τους ποδας, ινα και ημεις τους αλληλων.
δια γαρ τουτου κολασθησεται μεν απας αλαζονειας τροπος, απαν δε ειδος κοσμικης
φιλοδοξιας εκποδων οιχησεται. ει γαρ ο φυσει Κυριος, ως οικετης, πως το δουλον
ουκ αν ελοιτο τι παθειν των αυτωι πρεπωδεστατων, και ουχι λοιπον την απασων
εσχατην αποτισηι δικην; Ἀμην αμην λεγω υμιν, ουκ εστι δουλος μειζων του κυριου
αυτου, ουδε αποστολος μειζων του πεμψαντος αυτον. ει ταυτα οιδατε, μακαριοι εστε
εαν ποιητε αυτα. Νομοις ωσπερ αναγκαιοις οχυρουν επεται Χριστος του
πεπραγμενου την δυναμιν, και σφαλερωτατην παντελως αποφαινει την παραβασιν
της σωτηριωδους εντολης. το γαρ ορκωι βεβαιωθεν, ουκ ανεγκλητον εχει την
παραδρομην. κατηγορημα τοινυν φησιν απροφασιστον τοις οικεταις, ει μη τα ισα
φρονειν εθελοιεν τοις ιδιοις δεσποταις· πλεονεξια γαρ ηδη, και ετερον ουδεν, το του
 
 

420

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μειζονος τε και υπερ αξιαν εραν· αποστολοις τε ομοιως την αυτην αν εικοτως
εποισαι γραφην, το εν αμεινοσιν ειναι ζητειν, η εν οις εστιν ο αποστειλας αυτους.
αρκεσει γαρ αυτοις εις ευκλειας απασης μετρον, του πεπομφοτος το φρονημα. τουτο
δε εστιν ουδεν ετερον η εκεινο παντως ειπειν· οτι γελασθη σεσθε δικαιως επι του
θειου βηματος, ει ταυτα δραν εις αλληλους αυτοι παραιτεισθε δι' υπεροψιαν, καιτοι
το της δουλειας ονομα λαχοντες κοινον, απερ εις υμας εγω, καιτοι 2.355 κατα φυσιν
υπαρχων Θεος και Κυριος. ατοπον γαρ αληθως, μαλλον δε ηδη της ανωτατω μανιας
ουκ αμοιρουν, οικετας οντας εν ελαττοσι του και δεσποτου και αποστειλαντος,
επερυθριαν ατοπως τηι προς αλληλους δουλειαι. Ει ταυτα τοινυν ιστε, φησι,
τουτεστιν, ει νοειν δυνασθε σαφως ο φημι, μακαριοι εστε εαν ποιητε αυτα. ου γαρ το
ειδεναι την αρετην, αλλα το εργαζεσθαι μαλλον αξιεραστον τε και αξιοζηλωτον
φαιη τις αν. οιμαι δε οτι ταχα πως και αμεινον το μηδ' ολως μαθειν, η μαθοντας
οκνωι πεδησαι τον νουν και, απερ αν τις αριστα τε και ορθως εχειν ειδειη, μη
βουλεσθαι κατορθουν, κατα την του Σωτηρος φωνην "Ὁ "μη ειδως το θελημα του
Κυριου αυτου, και μη ποιησας, "δαρησεται ολιγας, ο δε ειδως και μη ποιησας,
δαρησεται "πολλας." τωι μεν γαρ ηγνοηκοτι παντελως, ει και ευθυνοιτο πως επι τηι
ραιστωνηι τυχον, το γουν μετριαν αιτησαι συγγνωμην ου λιαν αναρμοστον· τωι γεμην
ειδοτι το χρημα γενοιτ' αν δυσαχθες εις κατακρισιν η γνωσις. κατεφρονησε γαρ,
ουδενος αυτωι λειποντος εις το δυνασθαι δραν τα αυτωι πρεπωδεστερα. χρη τοινυν
ειδοτας εργαζεσθαι· τελειον γαρ τοτε της εν Χριστωι πολιτειας το καυχημα
περικειμενοι, πληρεστατην κατα καιρους αποληψομεθα την αντιδοσιν. και γουν ο
Σωτηρ τον ποιησαντα και διδαξαντα μεγαν εφη κληθησεσθαι, και μαλα δικαιως, εν
τηι βασιλειαι των ουρανων· τι γαρ αυτωι το λειπον εις ευσεβειαν; ωι δ' αν φαινοιτο
προσον το εξ εργων αγαθων εν ολοκληρωι καυ χασθαι τωι μετρωι, πως ουκ αν γενοιτο
παρα Θεου το τελειο ταταις επαυχειν δωρεαις; συνδρομος ουν αρα τοις εργοις οταν η
γνωσις γενηται, τοτε δη παντως ονινησιν ου μικρως· ελλελοιποτος δε οποτερου,
χωλον δη παντως το ετερον εσται· γεγραπται δε, οτι "και η πιστις χωρις των εργων
"νεκρα εστι." καιτοι το ειδεναι Θεον τον ενα και φυσει, και ομολογειν αδολως τε και
αληθως, τουτο εστιν η πιστις, 2.356 αλλα και τουτο νεκρον, μη παρεπομενης αυτωι
της εξ εργων φαιδροτητος. πως ουν ουκ ανονητον παντελως το ειδεναι μεν τυχον τι
αν ειη το αγαθον, μη μην εθελειν ετι και επιτηδευειν αυτο; δια ταυτην τοιγαρουν
την αιτιαν μακαριους εσεσθαι φησι τους εαυτου μαθητας, ητοι τους πιστευοντας εις
αυτον, ου μονον ελοντας των παρ' αυτου λαλουμενων την ειδησιν, αλλ' ει και
δρωιεν αυτα. Ου περι παντων υμων λεγω· εγω γαρ οιδα τινας εξελεξαμην· αλλ' ινα η
γραφη πληρωθηι Ὁ τρωγων μετ' εμου τον αρτον επηρεν επ' εμε την πτερναν αυτου.
Ου μικραν ο λογος εχει την ασαφειαν εν τουτοις. μακα ριους γαρ εσεσθαι λεγων τους
εν γνωσει μεν εχοντας το αγαθον, εργωι δε τουτο πληρουν σπουδαζοντας· επηγαγεν
ευθυς Ου περι παντων λεγω, τον προδοτην αινιττομενος, κατα γε το πολλοις τε και
εμοι δοκουν· ου γαρ εν τοις ζηλωτοις ο θεομισης, ουδ' αν εν τοις μακαριοις
καταταχθειη ποτε τηι τοσαυτηι δυσσεβειαι την τοιαυτην ενοχον καταστησας ψυχην.
και μια μεν αυτη του προκειμενου διανοια τετριμμενη παρα τοις πλειοσιν· ετερα δε
αυ παλιν προς ταυτηι. τοιαδε μελλων γαρ ερειν ο Χριστος, οτι κατα την τελειαν τε
και ιερωτατην γραφην· ο τρωγων μου τον αρτον εμεγαλυνεν επ' εμε πτερνισμον,
ητοι επηρεν επ' εμε πτερναν αυτου, προαπολο γειται τροπον τινα, και τον γνησιον
των ετερων μαθητων θεραπευει χορον, ενι και μονωι την του κατηγορηματος
δυναμιν αναθεις. επειδη γαρ παντες ησθιον τον αρτον αυτου, συνεστιωμενοι
δηλονοτι και συνδαπανωντες τα δι' αυτου συγκομιζομενα, δια τουτο χρησιμως
εικαιοις συντρι βεσθαι δειμασιν ουκ εαι των ελευθερων τον νουν, και το της υποψιας
δριμυ προανακοπτει λεγων Ου περι παντων υμων λεγω· εγω γαρ οιδα τινας
 
 

421

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξελεξαμην· αλλ' ινα φησιν η 2.357 γραφη πληρωθηι Ὁ εσθιων μου τον αρτον επηρεν
επ' εμε την πτερναν αυτου, ητοι εμεγαλυνε πτερνισμον, κατα την του ψαλλοντος
φωνην· οιμαι τι τοιουτον υποδηλουν. εκδοθεισης ημιν τοιγαρουν εν τουτοις
θεωριας διπλης, δοκιμαζετω την αμεινω και αληθως εχουσαν ο φιλομαθης, πλην εις
το ρητον ετι λεγωμεν, τον των απλουστερων ασφαλιζομενοι νουν. Ἐπαπορησειε γαρ
αν τις εν τουτοις κατα δυο τροπους. και πρωτον μεν ημιν υπαντησει λεγων Ει παντα
ειδεναι Χριστον πιστευομεν, τι τον Ἰουδαν εξελεξατο, και τι τοις ετεροις ανεμιξε
μαθηταις, ουκ αγνοησας, οτι και προδους αλωσεται, και των της φιλοκερδειας εισω
πεσειται βροχων; ερει δε προς τουτοις Ει δε δια τουτο την πτερναν επηρε κατα
Χριστου, καθαπερ φησιν αυτος, ινα πληρωθηι η γραφη, ουκ αυτος αν νοοιτο του
γεγονοτος υπαιτιος, αλλ' η αναγκαζουσα δυναμις πληρουσθαι την γραφην. ∆ει δε
ημας προς εκαστα των ειρημενων αντανιστασθαι γοργως, και την εκατερωι
πρεπουσαν απολογιαν τοις κατα δυναμιν εξυφαναι λογισμοις, προς οικοδομην και
παρα κλησιν των ουκ επαρκουντων οικοθεν σφισιν αυτοις εις το δυνασθαι νοειν τα
εν τηι θειαι γραφηι. και πρωτον μεν εκεινο φαμεν, ως ει μελλοιμεν εφ' εκαστωι των
γεγονοτων παρα Θεου τοις τοιουτοις αποκεχρησθαι λογοις, καταληξομεν ουδαμως
επιτιμωντες τωι ποιητηι, διαλοιδορουμενοι τε τωι προς το ειναι τα ουκ οντα καλουντι
Θεωι, και την αμετρον αυτου φιλανθρωπιαν διασυροντες αμαθως. τι γαρ, ειπε μοι,
και ετερους διακωλυει τυχον εγκαλεσαι λεγοντας Τι τον Σαουλ απελεξω, και εις
βασιλεα κεχρικας επι τον Ἰσραηλ, ειδως οτι παντως αθετησει την χαριν; και τι τουτο
λεγω; αναβησεται γαρ της αιτιας η προφασις επι τον του γενους καθηγητην,
τουτεστιν, Ἀδαμ. ερει δε τις τυχον των εκεινα 2.358 διεσκεμμενων Τι τον πρωτον
ανθρωπον επλασας απο γης ο τα παντα ειδως; ου γαρ ηγνοεις οτι πεσειται την
δοθεισαν αυτωι παρελασας εντολην. κατα τον αυτον τουτον λογον και επι τοις
ανωτερω και μειζοσιν ετι κατηγορει βοων ∆ιατι την αγγελων δεδημιουργηκας
φυσιν, ουκ αγνοησας, ως Θεος, την εσομενην τινων απονοιαν εις αποστασιν;
τετηρηκασι γαρ ου παντες την οικειαν αρχην. ειτα τι το εντευθεν; η του Θεου
προγνωσις ουκ αν αυτον συγκεχωρηκεν οφθηναι δημιουργον, αλλ' ουδ' αν η λογικη
κτισις παρηλθεν ολως εις γενεσιν, ινα μονης της αλογου και αναισθητου φυσεως
βασιλευηι Θεος, μηδε οτι Θεος κατα φυσιν εστι γινωσκο μενος. χρηναι δε οιμαι
μαλιστα δη παντων εκεινο δια σκεπτομενους οραν, οτι τοις λογικοις των κτισματων
ιδιας προαιρεσεως απενειμε τας ηνιας ο παντων ∆ημιουργος, και αυτοκελευστοις
αφηκεν ιεναι ροπαις, εφ' οπερ αν εκαστος βουλοιτο τυχον εχειν αριστα δοκιμασας
τον τροπον. οι μεν ουν τοις αμεινοσι προσνενευκοτες ορθως, την ιδιαν διασω ζουσι
δοξαν, και εν μεθεξει μενουσι των απονεμηθεντων αυτοις αγαθων, αμεταπτωτον τε
την ευθυμιαν ευρισκουσιν· οι δε τοις ιδιοις καταφθειρομενοι λογισμοις, και εφ' α μη
θεμις ακαθεκτοις ωσπερ ρευμασιν επιθυμιων κατασυρομενοι, την αυτοις πρεπουσαν
υπομενουσι δικην, και την επι ταις αχαριστιαις εικοτως υπομενοντες γραφην, την
απηνη και απεραντον υποστησονται κολασιν. επι τουτοις τοις ορισμοις γενομενην
ευρησεις και την των αγγελων φυσιν. οι μεν γαρ διατηρησαντες την οικειαν αρχην,
αναποβλητον εχουσι την εφ' απασι τοις αγαθοις ιδρυσιν τε και στασιν· οι δε τοις επι
τα χειρω νευμασι της αρχαιας εκεινης ευκλειας διολισθη σαντες, σειραις ζοφου
τεταρταρωμενοι, κατα το γεγραμμενον, εις κρισιν μεγαλης ημερας τετηρηνται.
ουτως πεποιηται κατα την αρχην ο πρωτος ανθρωπος, τουτεστιν ο Ἀδαμ. 2.359 ην
μεν γαρ εν παραδεισωι, και εν ταις ανωτατω τρυφαις, πνευματικαις δηλονοτι και
δοξηι τηι παρα Θεωι. και διεμεινεν αν εν τοις αρχαιοις της φυσεως αγαθοις, ει μη
τετραπτο προς αποστασιν και παρακοην, αβουλοτατα παρελθων την διορισθεισαν
εντολην ανωθεν. ουτω κεχρικε τον Σαουλ εις βασιλεα· ην μεν γαρ εν αρχαις ου
φαυλος ανηρ, οφθεντα γεμην ουκετι τοιουτον μεθιστη της δοξης και της βασιλιδος
 
 

422

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τιμης. Ουτως επελεξατο τον Ἰουδαν, και τοις αγιοις αυτον ανεμιξε μαθηταις,
επιτηδειως εχοντα δηλονοτι προς ακο λουθησιν εν αρχαις. επειδη δε κατα βραχυ
πειραζων ο Σατανας ταις αισχροκερδιαις προσεχειρωσατο, νικηθεντα τωι παθει, και
προδοτην δι' αυτο γεγονοτα, λοιπον απεωσατο. ουδεν ουν αρα προς τον
επιλεξαμενον. ην γαρ εν εκεινωι το δυνασθαι μη διαπεσειν, ελομενωι δηλονοτι τα
πρεπωδεστερα, ολην τε την ιδιαν μετατιθεντι διανοιαν εις το χρηναι γνη σιως
ακολουθησαι Χριστωι. Εις δε γε των προκειμενων το ετερον εκεινο φαμεν Μη γαρ τις
οιεσθω, κατα την τινων αβουλιαν, δια τουτο διεξα γεσθαι προς περας τα εργα τα
κεχρησμωιδημενα δια των αγιων προφητων, ινα πληρωθειεν αι γραφαι. ει γαρ τουτο
εστιν αληθες, ουδεν ολως διακωλυσει τους τοις γεγραμμενοις αναγκαιως
υπηρετησαντας, ουκ απροφασιστον εχειν την αμαρτιαν, μαλλον δε ουδ' ολως
πεπλημμεληκεναι. ει γαρ εδει πληρωθηναι φησιν, ερει τις, επληρουτο δε δια τουτων,
οι δι' ων αρα πεπληρωνται πασης αν ειεν ευθυνης ελευθεροι. αλλως τε και
"διακονος αμαρτιας" η θεια δη παντως κατε φαινετο γραφη, καλουσα καθαπερ εκ
βιας εις εκεινα τινας, α ελαλειτο δι' αυτης, ινα και εις περας ηκοι το παλαι
πεφωνημενον. αλλ' οιμαι πολυς επι τουτωι της δυσφημιας 2.360 ο λογος. τις γαρ αν
ειη του καθηκοντος λογισμου τοσουτον εστερημενος, ως τον του Ἁγιου Πνευματος
οιεσθαι λογον αμαρτιας τισι γινεσθαι προξενον; ουκουν ου δια ταυτην πιστευομεν
την αιτιαν δεδρασθαι τα εργα παρα τινων, ινα πληρωθειεν αι γραφαι· οτι δε παντως
εσται τα συμβησο μενα προειδος το Πνευμα λελαληκεν, ιν' οταν γινεσθαι συμβηι,
πιστεως ενεχυρον λαβοντες την προῤρησιν, την εφ' ωι γεγραπται ταυτα, λοιπον
αραροτως επιγινωσκωμεν. πολλου δε ημιν γεγονοτος του λογου περι των τοιουτων
εν ετερωι βιβλιωι, το μακροις ετι περι αυτων ενδιατριψαι διηγημασι, περιττον ειναι
πως δοκει. Ἀπαρτι λεγω υμιν προ του γενεσθαι, ινα πιστευσητε οταν γενηται οτι εγω
ειμι. Ἀναγκαιοτατην πεποιημαι, φησι, των οσον ουδεπω παρε σομενων και προ
καιρου την εξηγησιν· ηισθησει γαρ τους ακροωμενους, και ου μικρον οισει το κερδος,
ει τον εκ του πραγματος ειδειεν σκοπον. εικαιοις μεν γαρ την του λογου χρειαν
δαπαναν διηγημασιν, ασυνηθες τε και ου φιλον εμοι· οις δ' αν φαινηται προσον το
λυσιτελες ου μικρον ειναι προς γνωσιν ιοι την υμετεραν, ταυτα δειν υπολαμβανω
ταις υμετεραις ενηχειν ακοαις. λεγω τοιγαρουν απαρτι φησιν υμιν τα επι θυραις μεν
ηδη, τετελεσμενων δε ουπω την γνωσιν εντιθημι, ιν' οταν γενεσθαι συμβηι
συναρμοττοντες τοις παρ' εμου προηγορευμενοις των πραγματων το τελος, εκεινον
αυτον ειναι με πιστευσητε, περι ου τα τοιαυτα κεχρησμυδηκεν η θεια γραφη. εν
ταυτωι τοιγαρουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, και τον προδοτην επανορθουν
ευπεριστολως επιχειρει, κεκρυμμενον επι μικραις ασαφειαις 2.361 προκομιζων τον
ελεγχον, και την της προδοσιας εκβασιν εις σημειον εσεσθαι φησι και εις
σαφεστατην αποδειξιν του αυτον ειναι Χριστον. ως γαρ ηδη φθασαντες ειπομεν, ο τα
δια των ιερων γραμματων προκεκηρυγμενα τοις του προ δοτου συμβαλων
τολμημασιν, ευσυνοπτοτατην αν οιμαι και αταλαιπωρον κομιδηι την επ' αυτωι
καταληψιν αληθη, και μαλα ραιδιως, ελοιτο αν. Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο λαμβανων
αν τινα πεμψω, εμε λαμβανει· ο δε εμε λαμβανων λαμβανει τον αποστειλαντα με.
Προαποδειξας χρησιμως εαυτον οντα Χριστον και δι' ων εμελλεν ο προδοτης
εμπαροινησειν εν αυτωι, χρησιμον τι παλιν επινοει προς ανατροπην της εκεινου
κακοβουλιας. ως αμυδροτερος πως αυτωι προεισι και νυν ο λογος· συγκρυ πτειν γαρ
ετι πειραται το τολμημα, και αναφανδον ουπω φησι τις ο προδωσων αυτον.
απελεγχει τοιγαρουν, και μαλα χρησιμως μετα σαφους παραδειγματος, ως αναγκη
πασα και εις το του Θεου και Πατρος αναθειν προσωπον, της εις αυτον γινομενης
αγαπης τε και τιμης το περας· και ουχι δηπου τουτο κυριως αυτωι δεικνυειν σκοπος,
ταχα δε μαλλον το εναντιως εχον κατα την δοξαν. αφεις γαρ, ως εοικε, το φαναι
 
 

423

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυμνοτερον, οπερ ειρηκεν εν ετεροις, τουτ εστιν "Ὁ μη τιμων τον Υιον ουδε τον
Πατερα τιμαι·" κεχωρηκε μαλλον επι το ευφημοτερον, επιτρεπων τοις ακρο ωμενοις
το νοειν εκ τουτου το εναντιον, επει τοι και απειλης μαλλον η προτροπης ην ο
καιρος, επι θυραις οντος του τολμηματος, και ηδη μελετωμενης της επ' αυτωι
παροινιας. βεβληκει γαρ ηδη την σκεψιν ο Σατανας εις την του προ δοτου καρδιαν.
ωσπερ τοινυν, φησιν, εμε δη παντως αυτον και ουχ ετερον υποδεξαιτο τις, τον παρ'
εμου απεσταλμενον ει λαβοι· ουτως ο τον παρα Θεου και Πατρος αποσταλεντα
δεξαμενος, αυτον αν εικοτως δεχοιτο τον Πατερα. αλλ' εν 2.362 τουτοις μεν αυτου
τοις ρημασι το δια της ευφημιας δηλου μενον κατιδοι τις αν. μετατιθεις δε το
εναντιον προς την θεωριαν, την του προδοτου δυσσεβειαν ουκ εις μονον οψεται
διαβαινουσαν τον Υιον, αλλα και εις αυτον τον Πατερα. τροπος τοιγαρουν απειλης
το ειρημενον εστιν, ευφημοτεροις δε ρημασι προκεκομισμενος, παριστας τε ωσπερ
δια των αριστερων το δηλουμενον. ονπερ γαρ τροπον τον απεσταλ μενον παρα Θεου
δεξεται τις των καθ' ημας, τοις παρ' αυτου συναινεσας λογοις, και δια του τηρησαι
το θεσπισθεν, τιμησας τον κηρυττομενον· κατ' αυτον οιμαι τον λογον υποδεξαιτο τις
αν τον Κυριον, και δι' αυτου τον Πατερα, πιστευων εις Υιον. συνειστρεχει γαρ τωι
γεννηματι του τεκοντος η δηλωσις. ο γαρ ολως Υιον ειναι πιστευσας αυτον,
ομολογησει δη παντως τον φυσαντα. φρικτον ουν αρα του προδοτου το κριμα, και
εις αυτον εξυβρισαντος τον Θεον και Πατερα δια της εις τον Υιον δυσσεβειας. η γαρ
αν παρεδεξατο και τετιμηκε, γνησιον υποθεις ως Κυριωι το φρονημα, ει ανενδοιαστωι
τηι πιστει Θεον υπαρχειν εκ Θεου καθωμολογησε τον Υιον, αισχρων τε λημματων
κρειττονα την εις αυτον αγαπην ο δειλαιος εποιησατο, αλλ' ουδ' αν οιμαι προδοτης
αλους, αμεινον εαυτωι το μηδολως γενεσθαι παρεσκευασεν. Ταυτα ειπων ο Ἰησους
εταραχθη τωι πνευματι, και εμαρτυρησε και ειπεν Ἀμην αμην λεγω υμιν οτι εις εξ
υμων παρα δωσει με. Και τινι των οντων ουκ αν γενοιτο σαφες, ως ουτε δια νοιας,
ουτε μην λογων η ημετερα φυσις ευπορει, δι' ων αν δυναιτο τυχον ανεγκλητως τε
και αδιαπτωτως ειπειν τα της θειας τε και αῤρητου φυσεως ιδια; δια τουτο τοις καθ'
εαυτην υπηρετειται λογοις προς μετριαν εξηγησιν των υπερ 2.363 νουν. πως γαρ αν
τι και φρασαι σαφως, ο και αυτην ημων υπερανισχει την εννοιαν; δει τοιγαρουν
ημας, καθαπερ τινα τυπον των νοηματων την των ανθρωπινων ρηματων παχυ τητα
δεχομενους, επ' αυτα πειρασθαι βαδιζειν, κατα γε τον εγχωρουντα τροπον, τα της
θεοτητος ιδια. δεινον τοιγαρουν εις ελεγχους το θειον, και ακρατωι μισοπονηριαι
κινουμενον, καθ' ων αν τουτο γενεσθαι πρεποι ψηφωι τηι παρ' αυτου, ει και υπερ
λογον ανεξικακει. οταν ουν η θεια γραφη καταση μηναι βουληται το κατα των
δυσσεβουντων οιονει κινημα, παλιν εκ των καθ' ημας λαμβανουσα, και τοις
ανθρωπινοις αποχρησαμενη ρημασιν, οργην ονομαζει και θυμον, καιτοι της θειας
ουσιας και καθ' ομοιοτητα την ημων των τοιουτων παθων υπομενουσης ουδεν,
κινουμενης δε μονον εις αγανα κτησιν, ως οιδε τε και πεφυκεν αυτη· παντελως γαρ
αποῤ ρητα τα περι Θεου· απο δε των ημετερων εθων, καθαπερ αρτιως ειρηκαμεν, τα
υπερ ημας καταγραφειν εθος τηι θειαι γραφηι. τεταραχθαι τοιγαρουν κανθαδε φησιν ο
θεσπεσιος Ευαγγελιστης τον Χριστον τωι πνευματι, το μισοκακον του Πνευματος
κινημα ταραχην ονομασας· ου γαρ ην, ως εοικεν, ετερως ειπειν. εικος δε δηπου και
την της θεοτητος κινησιν ουκ ενεγκουσαν την σαρκα, βραχυ τι και υποφριξαι και
θορυβου σχημα παθειν, και σημειον οργης επιδειξαι, κα θαπερ ουν αμελει και επι
Λαζαρωι γεγραπται, οτι "εμβριμω "μενος εαυτωι ο Ἰησους εις το μνημειον"
ενεβαδιζεν. ονπερ γαρ τροπον εν εκεινοις την κατα του θανατου δριμειαν απειλην
εμβριμησιν εφη, ουτω κανθαδε το κατα του δυσσε βους προδοτου κινημα τωι της
ταραχης ονοματι κατεση μαινεν. εταραχθη δε εικοτως, επι ταις Ἰουδα δυστροπιαις
αγανακτων. τι γαρ αν γενοιτο της εκεινου δυσσεβειας το επεκεινα, ος γε τοις αλλοις
 
 

424

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν ισωι μαθηταις τετιμημενος τε υπερφυως, και εν τοις απολεκτοις κατατεταγμενος,
ολιγωι 2.364 αργυριωι παντελως την εις Χριστον αγαπην ηλλαξατο, και εσθιων τον
αρτον αυτου την πτερναν επηρεν, ου τιμην, ου δοξαν, ου της αγαπης τον νομον, ου
το χρεωστουμενον ως Θεωι σεβας, ουχ ετερον τι των εις αυτον γενομενων υπολογι
σαμενος, εις μονα δε βλεπων τα περι των Ἰουδαιων μυσαρα δηναρια, και ολιγων
αργυριων κομιδη την εαυτου πωλησας ψυχην, και το αθωιον τε και δικαιον αιμα ταις
των μιαι φονωντων χερσιν εγχειρισαμενος. ευλογωτατη τοιγαρουν η του
τεταραχθαι προφασις. επακολουθει δε δριμυς ο ελεγχος, ουτω μεν εις προσωπον
ιδικως το ενος των δωδεκα, περιι στας γεμην εις μονους αυτους το ουτω
φρικωδεστατον κατη γορημα, και μονονουχι παρεγγυωμενος των ακροωμενων
εκαστωι την ιδιαν φυλαξαι ψυχην, μη αρα πως εκ ραιθυμιας τοις ουτω δεινοις
αλωσηται βροχοις, και της του διαβολου πικριας γλυκυ γενοιτο θηραμα. επωφελης
ουν αρα των ελεγχων η δυναμις, ην παρ' ουδεν ποιησαμενος του προ δοντος ο νους,
των οικειων ειχετο σπουδασματων. εμφαντι κωτατα τοινυν ο Χριστος το Εις εξ
υμων παραδωσει με φησιν. η γαρ της του τολμωντος αχαριστιας δια τουτου
κατηγορει, η της του διαβολου κακιας δεικνυει το μεγεθος, ως τοσουτον δυνηθεισης,
ως και αυτων ενα των αποστολων αρπασαι. Ἔβλεπον ουν εις αλληλους οι μαθηται
διαπορουμενοι περι τινος λεγει. Ἔκπληξις τε ομου και δεος ειστρεχει τους μαθητας,
και αλληλοις ενορωσι, διπλουν εκ των ειρημενων ωδινοντες θορυβον. εκαστος μεν
γαρ κατα το εικος της ιδιας υπερ τρεχων ψυχης, ουκ εν ολιγωι γεγονε δειματι, αλλα
και της εις το κοινον ορωσης υποληψεως χαριν, ουκ ελαττονα της ετερας την
αγωνιαν εδεχοντο. οτι μεν γαρ αληθες εσται παντως το ειρημενον πιστευουσιν.
ισασι γαρ ως ουκ αν 2.365 διαπεσοι κενος του Σωτηρος ο λογος, το τε γεμην εις τουτο
δυσσεβειας κατωλισθηκεναι των εν μαθηταις απηριθμη μενων τινα, δεινον και
αφορητον ειναι λογιζομενοι, το μεν ιδιον εκαστου συνειδος ανακρινουσι, και
περιαθρουσι δεινως επι τινα της απωλειας ο κληρος πεσειται, και ποθεν, η πως
ισχυσει τοσουτον ο σατανας, ως και αυτων εκκλεψαι των γνησιων τινα. Ἦν
ανακειμενος εις εκ των μαθητων αυτου εν τωι κολπωι του Ἰησου, ον ηγαπα ο Ἰησους·
νευει ουν τουτωι Σιμων Πετρος πυθεσθαι τις αν ειη περι ου λεγει. αναπεσων δε
εκεινος ουτως επι το στηθος του Ἰησου λεγει αυτωι Κυριε, τις εστιν; αποκρινεται ουν
ο Ἰησους Ἐκεινος εστιν ωι εγω βαψας το ψωμιον δωσω αυτωι. Θαυμασαιμεν αν
εικοτως και εν τουτωι δη παλιν των αγιων μαθητων το γοργον εις φιλοθεΐαν, και το
λιαν ακριβες εις ευλαβειαν· ου γαρ εχοντες εξ εαυτων ειδεναι υπαιτιον τινα, αλλ'
ουδε ταις εκ στοχασμων απαταις επι θαρσησαντες, φιλοπευστουσι παλιν, και
μανθανειν επει γονται δι' ενος του προυχοντος, Πετρος δε ουτος εστιν, ος
προσεκομισε μεν ουδαμως δι' εαυτου την πευσιν, τωι δε πλησιον και αγαπωμενωι δια
το της αγνειας λαμπροτερον το διερωταν εφιησιν· Ἰωαννης δε ουτος εστιν ο του
προκει μενου βιβλιου συγγραφευς, ος, επειπερ ηγαπησθαι φησιν εαυτον, το οικειον
κατεκρυψεν ονομα, σιγηι παραδους, ινα μη τωι δοξαι φιλοκομπειν. ελευθερος γαρ
φιλοδοξιας των αγιων ο νους. ηρεμα τοινυν τωι διδασκαλωι προσκε κλιμενος,
διαψιθυριζει λαθρα, και μανθανειν αξιοι τον της απωλειας υιον· αλλ' ουχ ετερον τι
σημειον αυτωι διδωσιν ο Σωτηρ του πραγματος, η το δια της του προφητου φωνης
2.366 και παλαι προκεκηρυγμενον "Ὁ εσθιων αρτους μου, εμεγα "λυνεν επ' εμε
πτερνισμον." βαψας γαρ επιδιδωσι το ψωμιον, δεικνυς δια τουτου τον εσθιοντα τον
αρτον αυτου· και τον μεν των αγιων μαθητων εξιστησι φοβον, αγει δε πως αυτους
εις αναμνησιν προφητειας ετερας διαγορευουσης ωδι "Συ δε ω ανθρωπε ισοψυχε,
ηγεμων μου και γνωστε "μου, ος επι το αυτο εγλυκανας μοι εδεσματα, εν τωι οικωι
"του Θεου επορευθημεν εν ομονοιαι." ισοψυχος μεν γαρ γνωστος τε και ομοτραπεζος,
και τι γαρ ουχι των τελουντων εις γνησιοτητα γεγονε ποτε τωι Σωτηρι και αυτος ο
 
 

425

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προ δοτης, ατε δη τοις ετεροις εγκατειλεγμενος αγιοις μαθηταις, οι τον αυτον
εχοντες τωι Σωτηρι σκοπον, και την των Ἰου δαιων συμπεριθεοντες χωραν, υπηρεται
γοργοι των θαυματων εγινοντο, και παντα πραττειν ηπειγοντο τα εις τιμην και
δοξαν αυτου· αλλ' ο γνωστος και ισοψυχος, αισχρων λημ ματων ηλλαξατο την του
τιμησαντος χαριν. Ἐπιτηρει δε παλιν, οπως ημας παραθηγει καλως ο σοφωτατος
Ευαγγελιστης εις το βιουν εθελειν οτι μαλιστα λογικωτατα, και της διανοιας
επασκειν την οξυτητα προς το δυνασθαι και λιαν ευπετως των θειων καθικνεισθαι
θεωρη ματων, και της θεοπτιας εξακριβουν οσον ενι τους λογους επειγεσθαι. τα
διαπρεπη τετιμησθαι και ηγαπησθαι φησιν εαυτον παρα του Σωτηρος ημων Χριστου,
ως και ανακεισθαι πλησιον, και αυτωι τωι κολπωι τωι δεσποτικωι, δειγμα της εις αυτον
υπερφυους αγαπησεως το πραγμα ποιουμενος. πλη σιον ουν αρα Θεου και εν
πρωτοις ωσπερ εσονται τοποις τοις παρ' αυτωι μαλιστα δη παντων οι την καρδιαν
εχοντες καθαραν, οις και εξαιρετον απονεμει γερας και αυτος ο Σωτηρ, μακαριους
εσεσθαι λεγων τους καθαρους "τηι "καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται." και
παροισομεν εις αποδειξιν του αληθως ειρησθαι τον λογον, αυτον δη τουτονι τον
σοφωτατον Ευαγγελιστην. τεθεαται γαρ την δοξαν 2.367 Χριστου, κατα την αυτου
φωνην "Τεθεαμαι γαρ την δοξαν "αυτου, φησι, δοξαν ως Μονογενους παρα Πατρος,
πληρης "χαριτος και αληθειας." ου γαρ δη τοις του σωματος οφθαλμοις επαθρησαι
τις αν την οληι κτισει παντελως αθεατον φυσιν. ου γαρ "εωρακε τις τον Πατερα,"
κατα την του Σωτηρος φωνην, "ει μη ο ων παρα του Θεου·" τουτεστιν ο Υιος· "ουτος
εωρακε τον Πατερα." τοις γεμην κηλιδος της κοσμικης και φροντιδος εικαιας, της εν
τωιδε τωι βιωι φημι, τον νουν εχουσιν απηλλαγμενον, δια λεπτης αρα και ταχα της
υπερ νουν θεωριας την οικειαν δοξαν αποκαλυπτει Χριστος, δεικνυς εν αυτηι και την
του Πατρος. δια γαρ τουτο εφασκεν "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα." Βαψας
ουν το ψωμιον διδωσιν Ἰουδαι Σιμωνος Ἰσκαριωτηι, και μετα το ψωμιον εισηλθεν εις
εκεινον ο σατανας. Ἐναργεστατον μεν τοις εαυτου μαθηταις το του προ διδοντος
σημειον εδειξεν ο Σωτηρ. βαψας γαρ επιδεδωκε το ψωμιον, τον εσθιοντα τον αρτον
αυτου δια τουτου καθι στας εμφανη, και τον επαιρειν μελλοντα την πτερναν αυτου.
τον γεμην της εις Χριστον δυσσεβειας τε και μιαιφονιας ηγεμονα και πρυτανιν, και
των ολων κατασκευαστην εισ πεπηδηκεναι φησιν ο σοφωτατος Ευαγγελιστης εις
την του προδοτου καρδιαν, και ολον εν αυτωι γενεσθαι τον σαταναν μετα την
επιδοσιν του ψωμιου. και μητις οιεσθω παλιν, του δεδεχθαι τον σαταναν το ψωμιον
τωι προδοτηι γενεσθαι παραιτιον. ου γαρ εις τοσουτον αποπληξιας ηξομεν μετρον,
αλλ' ουδε της καθηκουσης ερημοι γεγονοτες φρενος, εισοδου προφασιν δεδοσθαι τωι
πονηρωι την ευλογιαν υπονοησομεν, εκεινο δε μαλλον ερουμεν ουκ εξω της
αληθειας τον επ' αυτωι καθισταντες λογον Ἐπειδη γαρ απασης αγαπης εις 2.368
αυτον τετελεσμενης, και ουδενος το παραπαν ελλειψαντος των τελουντων εις τιμην
και διαθεσιν, των αυτων ειχετο σπουδασματων, ου ταις μεταγνωσεσι το κακως
δοξαν επαν ορθουμενος, ου μεθισταται την καρδιαν εκ της αθεσμου βουλης, ου
δακρυῤροησας ολως εφ' οις και μονον ενθυμη θηναι τετολμηκεν, αλλ' ετι χειρονως
διψησας της δυσσε βειας το περας, δια τολμηματων ηττησθαι κακων, εισηλθε λοιπον
ο σατανας, καθαπερ τινα πυλην της του φυλατ τοντος ερημην νηψεως
αναπετασθεισαν αυτου την καρδιαν ευρων, και αθυρωτον οντα θεωρησας τον νουν,
θερμον τε ηδη προς το βουλεσθαι δραν απερ αν εθεληι και δια σκεψηται. Τετριμμενον
δε ωσπερ τουτο τωι πονηρωι, δια πασης ωσπερ ιοντες της θεοπνευστου γραφης
ευρησομεν. προσεισι μεν γαρ εν αρχαις την των σεβομενων τον Θεον δοκιμαζων
καρδιαν, και πονηρους εν πρωτοις κατασπειρει λογισμους, και ταις εις το φαυλον
ηδοναις προς παν ειδος ημας ερεθιζει πταισματων· μαλιστα δε προς εκεινο πιπτει
βαρυς, προς οπερ αν βλεπηι προπεπονθοτας ηδη και προηττωμενους. συνεργατην γαρ
 
 

426

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωσπερ ταις εαυτου δυστροπιαις αει πως δεχεται την ημετεραν ασθενειαν, και το
προαδικησαν παθος τον ημετερον νουν· οιον φερε ειπειν, παρενοχλει μεν τωι δεινι
τυχον και θερμην επαγει την αισθησιν το της σαρ κικης ηδονης βδελυρωτατον
κινημα· ετερωι δε το κερδων ηττασθαι κακων, και ανοσιων χρηματων πορισμον
αριστον ειναι δοκει πως και τουτο τετιμηται. οταν ουν προσιηι μαχο μενος, συνοπλον
ποιειται το προκρατησαν εν ημιν και προ πολεμησαν παθος, και δι' εκεινου παντως
ημιν τον της απωλειας μηχαναται τροπον. ωσπερ γαρ ει τις των αριστα πολεμαρχειν
ειωθοτων, πολιν τινα κυκλωι περισχων, και δια πασης μηχανης εισελθειν
επειγομενος επι τα του τειχους 2.369 ησθενηκοτα μερη, προσκομιζεσθαι κελευει τας
ελεπολεις, ευκαιρως αιρησειν εντευθεν ειδως· κατα τον αυτον οιμαι τροπον ο
σατανας, οτε την ανθρωπου ψυχην εκπολιορκησαι βουλεται, προς το ατονησαν
μερος εν αυτηι χωρει, καταστρε ψειν ουτως ευκολως οιομενος, οταν ιδηι μαλιστα
μηδεμιαν επιδεχομενην την ονησιν, δι' ων ην εικος αδικεισθαι το παθος, οιον
εισηγησεις αγαθας, τους επ' ανδρειαι παροξυσμους, τας εις ευσεβειαν υπομνησεις, και
την μυστικην ευλογιαν. κα ταργει γαρ μαλιστα δη τουτο του διαβολου τον ανδρο
κτονον ιον. Ουκουν ο προδοτης ουκ ελεγχους εδυσωπηθη τους ετι λεληθοτως και εν
παραβυστωι προκεκομισμενους, αλλ' ουδε την αμαχον της αγαπης ισχυν, ου τιμην
και δοξαν και χαριν, ου την ευλογιαν την παρα Χριστου· απερισκεπτως δε ωσπερ και
απερικλαστωι τονωι προς εκεινο και μονον ορων, εις οπερ ηδη προηττητο, της
φιλοκερδειας νοσημα φημι, λοιπον ολοκληρως ηλω τε και πεπτωκεν. ου γαρ ετι
συμβουλον εχει τον σαταναν, αλλ' ολης ηδη της καρδιας δεσποτην και
κατεξουσιαστην ποιειται της εαυτου διανοιας, τον εν αρχαις ψιθυριζοντα. εισηλθε
γαρ εις αυτον, κατα την του ευαγγελιου φωνην. Φυλακτεον ουν αρα, και παντι
σθενει παραιτητεον τας εκ των προπαθειων ζημιας· χρηναι δε δειν διαμεμνησθαι του
λεγοντος "Ἐαν πνευμα του εξουσιαζοντος αναβηι επι σε, "τοπον σου μη αφηις, οτι
ιαμα καταπαυσει αμαρτιας "μεγαλας." αναγκη μεν γαρ ανακτιζεσθαι πως εν δυναμει
λογισμων ταις ημετεραις καρδιαις το του εξουσιαζοντος πνευμα. ει γαρ εν ημιν το
δυνασθαι διακωλυειν, τουτο γε πλην εν ημιν, το κολαζειν παραχρημα το ανελθον,
και μη επιτρεπειν ριζουσθαι ταις εκ ραιθυμιας ενδοσεσιν, αλλ' ωσπερ τινα πικριας
αρχην αποτεμνειν επειγεσθαι, και 2.370 απαρενοχλητον ιεναι θελησαι τον νουν·
ηγουν ειδεναι σαφως, οτι νικησει κατα βραχυ κολακευων ο σατανας, και παθοιμεν
αν τοιουτον, οποιον ο ψαλλων φησι "Προ του με ταπεινω "θηναι εγω
επλημμελησα." προ γαρ του παθειν τελειως την αμαρτιαν, προπλημμελουμεν ημεις
τηι συναινεσει των λογισμων, τιμωντες τε αυτην και καταδεχομενοι και τοπον
εισοδου διδοντες δια τουτου τωι σαταναι. εσται δε τυπος και εικων του πραγματος του
προδοτου το παθος. Λεγει αυτωι ο Ἰησους Ὃ ποιεις ποιησον ταχιον. τουτο δε ουδεις
εγνω των ανακειμενων προς τι ειπεν αυτωι. Ἀπαιδον μεν ισως και ου σφοδρα
συμβαινον τοις ηδη προειρημενοις δοξειεν αν ειναι τωι τυχον το προκειμενον. ανθ'
οτου γαρ δη, φησειεν αν και ουκ απο σκοπου, διε λεγχων, κεκρυμμενως δε και ουκ
εναργως αποτρεπων ο Κυριος της εις αυτον μιαιφονιας τον προδιδοναι σπουδα
ζοντα, νυν προς αυτην παραθηγων οραται, αμελλητι δε βαδιζειν προς το ουτω
μυσαρον τε και ανοσιον διακελευεται σπουδασμα; καιτοι τι μαλλον τον οικοθεν εδει
νοσουντα παροτρυναι, φησι, προς τουτο και τεθηγμενον εξ εαυτου, και ουχι μαλλον
ανασειραζειν ταις νουθεσιαις επι το αμεινον, και της προτεθεισης αυτον ανακοψαι
βουλης; και δοιη μεν αν τις σφοδρα του πρεποντος διαμαρτειν λογισμου την επι
τουτωι καταβοην, οξυωπεστερον γεμην τοις εν τωι προκειμενωι θεωρηματι ενειρας
τον νουν, ατοπως μεν ουδεν ειρημενον ευρησει, δριμειαν δε μαλλον αυτοις
ενυπαρχουσαν συνεσιν, ην και οπως αν δυνωμαι δια βραχεων ειπειν πειρασομαι.
Προνοητικωτατα τοινυν εν τοις προλαβουσιν ο σοφος Ευαγγελιστης προεισπηδησαι
 
 

427

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εισελθειν εις την του προδοτου καρδιαν αυτον εφη τον σαταναν, ινα φαινηται
2.371 λοιπον ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος αυτωι μαλλον, ηπερ οντως τε και
αληθως τωι παρ' αυτου δι' απροσεξιαν κεκρατημενωι Ὃ ποιεις ποιησον ταχιον.
ομοιον γαρ, ως ει λεγοι σαφως Το σον εργον οπερ οισθα μονον, και δραν αει σοι
φιλον, ω σατανα, ποιησον ταχιον· απεκτεινας τους προφητας· εστρατηγεις γαρ εις
ασεβειαν Ἰουδαιοις· και τοτε καταλευσθηναι παρασκευασας τους τον σωτηριον του
Ἰσραηλ πρεσβευοντας λογον, ουδενος εφεισω των απεσταλ μενων παρα Θεου· πασαν
εις αυτους επεδειξω την υπερ λογον ωμοτητα και μανιας υπερβολην. ηκω τοιγαρουν
μετ' εκεινους εγω, τοις μεν ετι πλανωμενοις το μηκετι πλανασθαι διδους, τοις εν
σκοτει κατορθων το εν φωτι γενεσθαι τωι θειωι, τοις εις την σην παγιδα
κατολισθησασι και θηραμα της σης γενομενοις ωμοτητος, το εξω βροχων γενεσθαι
δωρουμενος. ηκω της δια σε τυραννουσης αμαρτιας κατα λυσων το κρατος, και τις ο
φυσει Θεος επιδειξων ανθρωπωι παντι· αλλ' οιδα λοιπον ου μετριως την σην
ατιθασον φρενα. οπερ ουν εθος σοι τολμαν επι τοις τα τοιαυτα κατορθουν εθελουσι,
πραττε και νυν. ανιασεις γαρ ουδαμως επιπιπτων οξυς, και σφοδρα δριμυς
εγκειμενος, οσον αν εσται το παθος δι' εμου βαδισαν εν αρχηι. Και ταυτι μεν εγωγε
του Σωτηρος τα ρηματα την του προκειμενου δυναμιν υπαινιττεσθαι πως
υπολαμβανω· επι ταχυνεσθαι δε δια τι προσταττει τα τολμηματα, φερε δη παλιν
διασκεπτωμεθα. καιτοι πανδεινον μεν το των ανοσιων ευρισκεται θρασος,
εμπαροινειν ακαθεκτως ελομενων αυτωι· προσδοκαν γαρ ην αικισματα, και
δυσφημιων οχλον ου φορητον, πληγας και εμπτυσματα, και το τελευταιον ελεεινον
τον επι ξυλωι θανατον, ηλους και σταυρον, οξος και χολην και τα εκ λογχης
τραυματα· τι τοιγαρουν επισπευδει, φησι, 2.372 και αμελλητι δρασθαι βουλεται παρα
του διαβολου τα επι τωι παθει τολμηματα; και γαρ υπηρεται γεγονασιν Ἰουδαιοι και
υπουργοι των κακων, αλλ' εκεινωι το παν επιθησομεν στρατηγουντι προς
μιαιφονιαν, και απ' αρχων εξαρχοντι των κακων· αλλ' ει και σφοδρα δεινα τα εις
Χριστον των ανοσιων Ἰουδαιων τολμηματα, και αφορητος των σταυρω σαντων η
υβρις, αλλ' ᾔδει του παθους το περας, και τι το εντευθεν αποβησομενον. εμελλε γαρ
δια του τιμιου σταυρου πεσεισθαι μεν εις το παντελες η του διαβολου τυραννις,
καταργεισθαι και θανατος, και το της φθορας αφανιζεσθαι κρατος, απολυεσθαι τε
της αρχαιας εκεινης αρας το ανθρω πινον γενος, αργησειν προσεδοκατο λοιπον εκ
φιλανθρωπιας και χαριτος του Σωτηρος ημων Χριστου, το "Γη ει και εις "γην
απελευσηι·" εμελλεν "ανομια πασα," κατα την του προφητου φωνην, "εμφραξειν το
στομα αυτης," και κατη γορειν μεν ουκετι των υπ' αυτην γεγονοτων, αφανιζεσθαι δε
παντελως εμελλον οι κατα πασαν την οικουμενην τον αλη θως φυσει και μονον ουκ
ειδοτες Θεον, οι τηι εις Χριστον δεδικαιωνται πιστει, ανοιχθησεσθαι λοιπον η του
παρα δεισου προσεδοκατο πυλη· εμελλε τοις ανωτατω τα κατω συναπτεσθαι, και
ανοιγεσθαι μεν ουρανους, κατα την του Σωτηρος φωνην· τα δε των αγιων αγγελων
ταγματα ανα βαινειν και καταβαινειν επι τον υιον του ανθρωπου. ειτα τοσουτων
ειπε μοι προσδοκωμενων αγαθων, και λαμπρας ουτως ελπιδος ανατικτομενης ημιν
δια του σωτηριου σταυ ρου· πως ουκ εδει τον την ημετεραν διψησαντα σωτηριαν,
δια τε τουτο καθ' ημας γεγονοτα χωρις αμαρτιας, τον ουτω τριποθητον επειγεσθαι
βλεπειν ηδη παροντα καιρον; πως δε ουκ εχρην τον ουδεν ειδοτα κακον
καταφρονησαι μεν των εκ διαβολικης κακουργιας εσκευασμενων, επειγεσθαι 2.373
δε μαλλον ελθειν εις τον τριποθητον καιρον της ουτω λαμπρας εορτης; Ουκ ειδοτι
τοιγαρουν τωι σαταναι, οτι της εαυτου κατα στρατευεται κεφαλης, αγνοησαντι τε
παντελως, οτι κατα κρημνου τρεχει, τον επι του σταυρου διαπηξας θανατον,
εφασκεν ο Σωτηρ Ὃ ποιεις ποιησον ταχιον· απειλουντος γαρ μαλλον η
προτρεποντος ο λογος εστιν. ωσπερ γαρ νεανιας προ ηβης και καλος και σφριγωσαν
 
 

428

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχων εν τωι σωματι δυναμιν, οραι μεν εφ' εαυτωι δρομαιον ιοντα τινα, οξει δε πελεκει
την δεξιαν εναρμοσας, και ειδως οτι τεθνηξεται παντως ελθων, αναφθεγγοιτο τυχον
Ὃ ποιεις ποιει ταχιον· οψει γαρ της εμης δεξιας την δυναμιν· και ου δηπου τεθναναι
σπουδαζοντος ερει τις το ρημα, προειδοτος δε μαλλον οτι νικησει και περιεσται του
κακουν εθελοντος αυτον· ουτως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, οξυτερωι τροπον
τινα κεχρησθαι κελευει δρομωι τον σαταναν εις τα επ' αυτωι τολμηματα. δειξει γαρ
ηδη πεσοντα γελασθαι τον αλιτηριον, ελευθεραν τε την οικουμενην ιδειν του παλαι
κρατησαντος εκ πλεονεξιας και νενικηκοτος, ως εξ απατης, ως και της εις Θεον
αποστησαι πιστεως. αγνοουσι γεμην οι μαθηται του λογου την δυναμιν,
οικονομικως, ως εικος, ουκ αποκαλυψαντος αυτοις του Χριστου, επει και εν ετεροις
φαινεται προδιδασκων μεν, οτι παραδοθησεται εις χειρας αμαρτωλων, και οτι
σταυρωθησεται, και αποκτανθησεται, και αναστησεται τηι ημεραι τηι τριτηι·
παρεγγυωμενος δε μηδενι το παραπαν τοιαυτα λαλειν. σκοπος γαρ ην αυτωι λαθειν
τον αρχοντα του αιωνος τουτου, τις αληθως κατα φυσιν εστιν, ινα και ελθων
σταυρωθηι, και σταυρωθεις ανεληι τον θανατον, και τοις εις αυτον πιστευουσι κατορ
θωσηι την σωτηριαν. κατακρυπτει τοιγαρουν οικονομικως τα πλειστα των
λεγομενων· παντα γαρ οιδεν ως Θεος τα συμφεροντα. 2.374 Τινες δε εδοκουν, επει το
γλωσσοκομον ειχεν ο Ἰουδας, οτι ειπεν αυτωι ο Ἰησους Ἀγορασον ων χρειαν εχομεν
εις την εορτην· η τοις πτωχοις ινα τι δωι. Ου συνιεντες οι μαθηται του λογου την
δυναμιν, επι τας συνηθεις υπονοιας ευπετεστερον τρεχουσι, και απερ ην εθος τωι
Σωτηρι προσταττειν, ταυτα παλιν αυτον οιονται δηλουν. εγγυς γαρ ουσης της
εορτης, προσεδοκησαν τι των εις αυτην επιτηδειων εκπριασθαι κελευειν αυτωι τωι
γλωσσοκομον εχοντι, ηγουν μαλιστα το αυτωι περισπουδαστον εξανυσαι προσ
ταττειν, τουτεστι, τα τοις δεομενοις επαρκεσαι δυναμενα, κατα γε το των
προσκομιζομενων μετρον. χρηστος γαρ και ελεημων ο Κυριος, κατα το γεγραμμενον.
αριστος δε σφοδρα και ημιν αυτοις ο του πραγματος ευρεθησεται τυπος. χρηναι γαρ
οιμαι τους εορταζειν εθελοντας, κα θαρως τε και αρεσκοντως Θεωι, ουχι μονης της
σφων αυτων ευθυμιας ποιεισθαι λογον, ουδε οπως αν αυτοι και μονοι διατελοιεν
ιλαρως προνοειν, συναναπλεκειν δε μαλλον τηι οικειαι φροντιδι και την επι τοις
δεομενοις φειδω. τοτε γαρ τοτε τον της εις αλληλους αγαπης αποπληρουντες
θεσμον, εορτην οντως πνευματικην επιτελεσομεν τωι Σωτηρι Χριστωι. τοιγαρτοι και
ο παλαι τοις Ἰουδαιοις διακελευσθεις νομος εν τηι του μαννα συγκομιδηι, ου μονοις
αυτοις εφιησι συλλεγειν τους τουτο πραττειν ισχυοντας· "Ἕκαστος γαρ, φησι, και
"τοις συσκηνοις υμων συλλεξατε." ει γαρ τις ητονησε των ομοσκηνων αυτοις, οι μη
τουτο πεπονθοτες, κιχρωντες ωσπερ αυτωι την ιδιαν ισχυν, συνεκομιζον τωι οικειωι
μετρωι και το τοις ετεροις αρκουν, ινα κατα το γεγραμμενον, ο μεν το πολυ μη
πλεονασηι, ο δε το ελαττον μη ελαττωθηι. ουτω γαρ ην, ανακρασεως ωσπερ τινος
γενομενης, τον της ισοτητος απασι σωζεσθαι λογον. αδικει τοιγαρουν τον ταις αγιαις
εορταις 2.375 πρεποντα τυπον, ο μη τηι οικειαι φροντιδι την των δεομενων
συναναμιγνυς. ειη γαρ αν οντως εορτη τελεια το συναμμα. Λαβων δε το ψωμιον
ευθυς εξηλθεν εκεινος. ην δε νυξ.
∆ρομαιος απεισιν επι το τωι διαβολωι δοκουν, και καθαπερ οιστρων και
δεδονημενος της μεν εστιας εξαλλεται· κρειττον δε ολως ουδεν της φιλοκερδειας
οραι, και το γε παραδοξον, ουδεν εκ της ευλογιας ωφελημενον ευρησομεν, δια την
ενουσαν αυτωι δηλονοτι δυσκαθεκτον εις το χρηματιζεσθαι ροπην. προκεκρατημενος
γαρ τωι παθει, και ολοκληρον εαυτωι τον απασης ανομιας ωδινων πατερα, ουδε οποι
ποτε τρεχει λοιπον ο δειλαιος διασκεπτεται. νυκτα γαρ ουν ωσπερ τινα και ζοφωδη
διαλογισμων ανοσιων εσμον εν στερνοις ελων, εις ᾅδου πυθμενα και εις πεταυρον
κατανται, και κατα τον εν παροιμιαις λογον, ως ελαφος επισπευδει "πεπληγως εις το
 
 

429

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηπαρ τοξευματι," η ως κυων επι δεσμους "ουκ ειδως οτι περι ψυχης τρεχει." και μοι
δοκει μη ματην ειπειν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης, οτι λαβων το ψωμιον εξηλθεν
ευθυς. δεινος γαρ ο σατανας εις το τοις απαξ αλουσι και υπ' αυτον γεγονοσι
προσταττειν ευθυς εξανυειν τα πονηρα, και μελλησεως απασης διχα το δοκουν αυτωι
κατεργαζεσθαι και ουχ εκοντας αναγκασαι. δεδιεν ισως, πικρονους τε υπαρχων αει
και δριμυς εις κακουργιαν, μη αρα τις εν ταις υπερθεσεσι παρεισδραμουσα
μεταγνωσις μεταβουλευσασθαι τι των αγαθων παρασκευασηι τον ανθρωπον, και
καθαπερ τινα μεθην αποθεσθαι του νου την εις αμαρτιαν ηδονην, εξω τε παγιδος
ελκυσηι της παρ' αυτου τον ηδη κατειλημμενον. δια ταυτην οιμαι την αιτιαν
επικεισθαι τον αλιτηριον τοις υπ' αυτον γεγονοσιν, εις το δραν επειγεσθαι και μαλα
γοργως το αρεσκον αυτωι. και γουν τον Ἰουδαν μετα το ψωμιον ευθυς αναγκαζει
λοιπον, ως υπο χειρα λαβων, επι 2.376 την ουτως ανοσιον ιεναι πραξιν, δεδιως κατα
γε το εικος ομου τηι μεταγνωσει και την εκ της ευλογιας δυναμιν, μη αρα πως εν τηι
του ανθρωπου καρδιαι φωτος αναλαμψασα δικην, αγαθουργειν αναπεισηι προελεσθαι
μαλλον αυτον, ηγουν το φρονημα το γνησιον εντεκηι, τωι και προδουναι λοιπον
αναπεπεισμενωι. Ὅτι γαρ εθος τουτο πραττειν αει καθ' ημων τωι δαιμονι, και δια των
εν τυπωι γεγονοτων γνωσομεθα. εποιησατο μεν γαρ υπο χειρα τους Ἰουδαιους ο
Φαραω κατ' Αιγυπτον οντας ετι, πηλωι δε και πλινθειαι και ταις των εργων αναγκαις
εγκατατρυχεσθαι πικρως επιταξας αυτους, ουδενα τε ταις προς Θεον ικετειαις εδιδου
καιρον. και γουν προς τους των εργων επιστατας "Βαρυνεσθω, φησι, τα εργα των
ανθρωπων "τουτων, και μη μεριμνατωσαν λογοις κενοις·" λογους κενους ονομαζων
την εις ελευθεραν εξιν αναδρομην και την επι τουτωι διαπυρον επιθυμιαν, και τον
επι τηι δουλειαι θρηνον, και την επι των καλλιστων προσευχην. ουκ ηγνοει γαρ δια
της εν τουτοις σχολης ου μικραν ευρησοντας ονησιν. απο δη των τυπων επι την των
αληθεστερων θεωρηματων ιοντες επιγνωσιν, κατεπειγοντα σφοδρα τον σαταναν
ευρησομεν προς το χρηναι πραττειν τα πονηρα τους εισω πεσοντας των παρ' αυτου
δικτυων, και ολοκληρως ηδη κεκρατημενους εις υπουργιαν των αρεσκοντων αυτωι.
Ὅτε ουν εξηλθε, λεγει ο Ἰησους Νυν εδοξασθη ο υιος του ανθρωπου, και ο Θεος
εδοξασθη εν αυτωι. και αυτος δοξασει αυτον εν εαυτωι, και ευθυς δοξασει αυτον.
Ἔξεισι μεν ο προδοτης τοις του διαβολου στρατηγημασιν υπηρετησων· αρχεται δε
του λογου Χριστος, ουκ εις τας παντων ακοας τα μονοις πρεποντα τοις γνησιοις
λαλεισθαι δειν ως εν τυπωι και δια τουτου διδασκων. ου γαρ διδοναι 2.377 προσηκει
το αγιον τοις κυσι, κατα την αυτου φωνην, αλλ' ουδε τοις υων ενυβριζεσθαι ποσι
τους μαργαριτας εαν. οπερ ουν εφη και προτερον, ως εν ειδει παραβολης, τουτο
πειραται διδασκειν καιρου καλουντος εις εργον και σαφε στεραν επιδειξιν. μετα
τοινυν του προδοτου την αποστασιν και της εστιας την αποδρομην, ανακοινουται
λοιπον, ως εν καιρωι τωι πρεποντι, τοις γνησιοις των μαθητων τα μυστηρια και φησι
Νυν εδοξασθη ο υιος του ανθρωπου· και σημαινει μεν δια τουτου το σωτηριον
παθος, ως ον επι θυραις τε και ηδη παρεσομενον μετα βραχυ. δεδοξασθαι γεμην τον
υιον του ανθρωπου φησιν, ουχ ετερον τινα λεγων παρ' εαυτον, ου διηιρημενως,
καθαπερ εδοξε τισιν· εις γαρ Υιος ο Χριστος, και προ σαρκος και μετα σαρκος, και
πριν ανθρωπος γενηται καθ' ημας, και οτε γεγονεν ανθρωπος. το δε οπως δεδοξα
σθαι διισχυριζεται, ζητητεον· φαιεν γαρ ισως τινες Ἢ γαρ ουχι και προτερον
τερατοποιειν εδοξαζετο; καιτοι θαλασσαν μεν αγριαινουσαν ενι δυσωπησας λογωι,
και βιαιοτατων πνευματων ανακοψας φοραν, προσεκυνηθη μεν παρα των εν τωι
πλοιωι τοτε, ηκουσε δε οτι "Ἀληθως Θεου υιος ει." και μην και τον εν τηι Βηθανιαι
Λαζαρον παλινδρομησαι προσταξας εις ζωην, διαβοητον εσχε το θαυμα, ως και ανα
βαινοντι κατα τον της εορτης καιρον εις Ἱεροσολυμα πρου παντησαι συμπαντας
ομου τοις νηπιοις, και αξιαγαστον αυτωι την ευφημιαν αναπλεκειν λεγοντας
 
 

430

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"Ευλογημενος ο "ερχομενος εν ονοματι Κυριου." αλλα και πεντε διακλασας αρτους
ποτε και οψαρια δυο, κορεσθηναι παρεσκευασε την των επ' αυτον συνδεδραμηκοτων
πληθυν, διχα νηπιων και γυναικων, εις πεντε συντεινουσαν χιλιαδας ανδρων.
εδοκει δε ουτως ευκλεες το τερατουργουμενον ειναι τισιν, ως την του πραγματος
καταπεπληγμενους υπεροχην, ζητειν αυτον αναδειξαι και βασιλεα· τουτο γαρ αυτος
ημιν ο Ευαγγε λιστης διεμαρτυρατο. χαλεπον δε ουδεν και δι' ετερων οσων 2.378 και
σφοδρα πλατυν ιεναι τον λογον, των αρτιως ημιν απηριθμημενων πραγματων κατ'
ουδεν ηττωμενην την δοξαν εχοντων. πως ουν αρα λοιπον ο και παλαι
δεδοξασμενος, εαυτον νυνι δεδοξασθαι φησι; δεδοξασται γαρ και δι' ετερων, και
θεοπρεπους εξουσιας υποληψιν εχων εφαινετο· το γεμην της δοξης τελειον και της
ευκλειας το πληρες εν εκεινωι παντως ην, εν τωι παθειν αυτον υπερ της του κοσμου
ζωης, και δι' εαυτου της απαντων αναστασεως καινοτομησαι τον τροπον.
βασανιζοντες γαρ ως ενι καλως του κατ' αυτον μυστηριου τον λογον, ουχ εαυτωι
τυχον, ουδε κυριως δι' εαυτον τεθνεωτα κατοψομεθα, αλλ' υπερ απασης της ανθρω
ποτητος παθειν τε και δρασαι, το τε παθος αυτο, και μετ' εκεινο την αναστασιν.
τεθνηκε μεν γαρ κατα την σαρκα της απαντων ζωης αντιῤροπον την ιδιαν
αποδεικνυς, και της αρχαιας εκεινης αποπληρων αρας εν εαυτωι την δυναμιν ο
παντων ανταξιος. εγηγερται δε παλιν εκ νεκρων εις ακη ρατον τινα και
ακαταληκτον ζωην, ολην εν εαυτωι διανιστας την φυσιν. απαξ γαρ αποθανων, κατα
το γεγραμμενον, "ουκετι αποθνησκει· θανατος αυτου ουκετι κυριευει. ο γαρ
"απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ, ο δε ζηι, ζηι τωι "Θεωι." τουτο και εφ' ημιν
αυτοις αληθες εσται δια Χριστον. εγερθησομεθα γαρ ετι εις θανατον ουχι, αλλ' εις
ζωην την απεραντον, ει και πολλη μετα τουτο των ανιστα μενων η διαφορα, κατα γε
το εν δοξηι φημι, και την τοις εκαστου τροποις χρεωστουμενην αντιδοσιν. γενομενος
τοινυν "υπηκοος τωι Θεωι και Πατρι μεχρι θανατου, θανατου δε "σταυρου," κατα την
του Παυλου φωνην, υπερυψωθη παλιν λαβων το ονομα το υπερ παν ονομα. ο γαρ
νομισθεις ανθρωπος ειναι ψιλος, υπερεδοξασθη λιαν, Θεος οντως και Υιος του Θεου
κατα αληθειαν αναδεδειγμενος, ουκ εις καινον αξιωμα κεκλημενος το ειναι φυσει
Θεος, αλλ' εις οπερ ην 2.379 και προ σαρκος, εις τουτο δη παντως και μετ' αυτης
αναδραμων της σαρκος, κατα τουτο δεδοξασθαι νομιουμεν αυτον, καιτοι της δοξης
οντα δια παντος Κυριον. καινον γαρ ουδεν εν Χριστωι των θεοπρεπων αξιωματων
ευρισκεται, εχων δε παντα φυσικως, ως Θεος, και προ της λεγομενης κενωσεως·
αλλα και της ληφθεισης του δουλου μορφης, επειδηπερ εαυτον ανεβιβασεν εις
εκεινα παλιν, και οτε γεγονεν ανθρωπος, δεδοξασθαι νοειται, και ειληφεναι λε
γεται. δεδοξασμενωι τοιγαρουν τωι Χριστωι συνδεδοξασται παντως και ο Θεος και
Πατηρ. εδοξασθη δε εν Υιωι, ου δοξης τινα προσθηκην λαβων παρα του ιδιου
γεννηματος· ανενδεης γαρ τοιουτου παντος η θεια τε και αῤρητος φυσις· αλλ'
επειπερ εγνωσθη τινος εστι Πατηρ. ονπερ γαρ τροπον δοξα και καυχημα τωι Υιωι το
τοιουτον εχειν κατα φυσιν γεννη τορα, τον αυτον οιμαι τροπον και αυτωι τωι Πατρι
δοξα και καυχημα, το τοιουτον εχειν εξ εαυτου τον ιδιον Υιον. δια τουτο φησιν Και ο
Θεος εδοξασθη εν αυτωι, και ο Θεος δοξασει αυτον εν εαυτωι και ευθυς δοξασει
αυτον· αμα γαρ εδοξασθη Πατηρ δια τον Υιον, και αντεδοξασεν ευθυς τον Υιον. επ'
αμφω γαρ δι' αμφοιν το της δοξης ονομα τρεχει. Πλην ινα και εν τοις καθ' ημας την
του λογου καταβιβα σωμεν δυναμιν, ωφελειας τοις ακροωμενοις τικτοντες αφορ
μην, εκεινο τουτοις εποισομεν. ει δοξαζομεν εν εαυτοις τον Θεον, προσδοκησωμεν
οτι δοξασθησομεθα παρ' αυτου. ζω γαρ εγω, λεγει Κυριος, οτι τους δοξαζοντας με
δοξασω, και ουκ εξουδενωθησονται. δοξαζεται δε δι' ημων και εν ημιν ο Θεος, οταν
τον εκ της αμαρτιας παρωσαμενοι ρυπον, δια πασης αγαθοεργιας τον οικειον
καταφαιδρυνωμεν βιον. ζωμεν γαρ ουτως εις δοξαν αυτου. 2.380 Τεκνια, ετι μικρον
 
 

431

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρονον μεθ' υμων ειμι. Ἐν τηι των τεκνιων ταξει, και εν τοις αρτιτοκοις βρεφεσι
καταταττει τους μαθητας, καιτοι προς τοσουτον αρετης αναπηδησαντας μετρον, και
συνεσιν εχοντας την ολιγοις κατωρθωμενην· δεικνυς δια τουτου, και μαλα σαφως,
οτι και ο σφοδρα τελειος εν ανθρωποις υποπτευθεις, νηπιος εστι παρα τωι Θεωι, και
βραχυς τας φρενας. τι γαρ η ανθρωπου συνεσις ως προς την των ολων τεχνιτιν
σοφιαν; δια τουτο τις ψαλλων ελεγε προς Θεον "Κτηνωδης εγενη "θην παρα σοι."
και ουχι παντως ερει τις ει γε νουν εχοι, δια του κεκολλησθαι τωι Θεωι κτηνωδη
λεγεσθαι τον ψαλ λοντα· ειη γαρ αν τουτο πικρον της θειας φυσεως κατηγο ρημα,
και πολλην αν εχον ορωιτο την ατοπιαν. ο μεν γαρ ανθρωπωι κολλωμενος σοφωι και
παρ' αυτωι γινομενος· δει γαρ οιμαι την λεξιν του ψαλμου συναρμοσασθαι δια την
χρειαν· κτηνωδης ουκ αν γενοιτο ποτε, αγχινους δε μαλλον και συνετος και δριμυς
εις φρονησιν. ει δε δη τουτο φαιη τις αν και μαλα δικαιως υπαρχειν αληθες, πως ουκ
αν οιοιτο ληρειν, τον ωι γε παρεστι φρονειν, οτι κτηνωδης εσται και ανους ο παρ'
αυτου γενομενος τηι σοφιαι του Θεου; τι ουν αρα, φησιν, οτι και ο λιαν σοφος εν
ανθρωποις, ει τηι του Θεου σοφιαι συγκρινοιτο, κτηνωδης τε ων οφθησεται, και εν
τοις ουκ εχουσι νουν λογισθησεται; ονπερ γαρ τροπον ο μικροτατος των αστερων
ουκ αν ταις ηλιου φιλονεικοιη βολαις, αλλ' ουδε λιθος ο βαρυς ορει τωι παντων
υπερφερει, ουτως ανθρωπων συνεσις ουκ αν δυναιτο ποτε τηι του Θεου σοφιαι
συγκρινεσθαι, μαλλον δε ουδεν ολως εσται προς εκεινην παντελως. τεκνιον ουν αρα
και ο τελειος. Μικρον γεμην ετι χρονον συνεσεσθαι τοις εαυτου μαθηταις 2.381 εφη
Χριστος, ουχ ως αφεστηξων παντελως, ουδε εις απαν και ολοκληρως
αλλοτριουμενος· μεθ' ημων γαρ εστι "πασας "τας ημερας και εως της συντελειας του
αιωνος," κατα την αυτου φωνην· αλλ' οτι μετα σαρκος ου συνεσται, καθαπερ εχθες
και τριτην· ην δε και επι θυραις, μαλλον δε εισω θυρων, ο καιρος της εντευθεν
αποδημιας προς τον Πατερα και της ανοδου της εις ουρανον. διακεισθαι δε δειν αναγ
καιον ειναι φημι, τους οι γε φρονουσιν ορθως και ιδρυμενην εχουσι την πιστιν, ως ει
και απεστιν ημων τηι σαρκι, την προς Θεον και Πατερα στειλαμενος αποδημιαν, αλλ'
ουν τηι θειαι δυναμει περιεπει τα συμπαντα, και συμπαρεστι τοις αγαπωσιν αυτον. δια
γαρ τοι τουτο και εφασκεν "Ἀμην "αμην λεγω υμιν, οπου εαν συναχθωσι δυο η τρεις
εις το "εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων." ωσπερ γαρ ανθρωποις ετι
συνδιαιτωμενος, και επι γης υπαρχων μετα σαρκος, επληρου μεν ουρανους, συνην δε
τοτε τοις αγιοις αγγελοις, ουκ απελειπετο τε των ανω χωρων· ουτω και νυν
υπαρχων εν ουρανοις μετα της ιδιας σαρκος, πληροι μεν την γην, συνεστι δε τοις
εαυτου γνωριμοις. επιτηρει δε οπως, καιτοι κατα μονην την σαρκα χωριζεσθαι
προσδοκων· συνεστι γαρ ημιν τηι δυναμει της θεοτητος δια παντος· ετι μικρον
χρονον μεθ' ημων εσεσθαι φησι, τελειως τε και ολοκληρως εαυτον απο του μερους
σημαινων, ινα μητις εις υιων δυαδα διατεμνειν επιχειρηι τον ενα Χριστον, αλλ' ως εν
τι νοηι και δεχοιτο, και τον εκ Θεου Πατρος γεννη θεντα Λογον και τον εκ της αγιας
παρθενου ληφθεντα ναον, ουχ οτι της αυτης ουσιας εισιν, αλλ' οτι μετα την αῤρητον
ενωσιν, ο του διακοπτειν λογος ουκ ευσεβης· εις γαρ εξ αμφοιν ο Χριστος. 2.382
Ζητησετε με, και καθως ειπον τοις Ἰουδαιοις, οπου εγω υπαγω, υμεις ου δυνασθε
ελθειν, και υμιν αρτι λεγω. Ουκ αζημιον παντελως εσεσθαι τοις εαυτου μαθηταις
την αποδημιαν φησι, την εαυτου δηλονοτι. πρωτον μεν, οτι λυπηι τηι επι τουτωι
κατατακησονται, και δυσοιστον εξουσι της εντευθεν πικριας το βαρος. συνειναι γαρ
δη και παλιν αυτωι διψησειν, ουκ αμφιβολον, και συνδιαιτασθαι δια παντος εθελειν
αυτους, καθαπερ αμελει και ο θεσπεσιος Παυλος, και αυτης προτιθεις της ενθαδε
ζωης το συνειναι Χριστωι, κρειττον εφασκεν ειναι "το αναλυσαι και συν "Χριστωι
ειναι." ταυτα συνεωρακως ο Χριστος, και τας των αγαπωντων αυτον ουκ αγνοησας
καρδιας, ου διχα λυπης εσεσθαι τοις μαθηταις εφη την εαυτου ανοδον· αλλ' ην τις
 
 

432

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι τουτωι και ετερα προφασις αληθης, ζητειν αναγκαζουσα το συνειναι Χριστωι τους
αγιους μαθητας. ομιλησειν μεν γαρ οσον ουδεπω κινδυνοις εμελλον ου μικροις, και
ταις Ἰουδαιων ακαθεκτοις απονοιαις κατασφεν δονασθαι συχνως, αλλα και ταις εξ
ετερων τινων περιπε σεισθαι μανιαις, ολην περιθεοντες την οικουμενην, και τοις ετι
πλανωμενοις τον του Σωτηρος διακηρυττοντες λογον, ως δεσμωτηριων πειρασθαι,
υβρεως τε και αικιας ουκ αμοιρειν, και ετερων ουδεν ηττον στρεβλωσεων εις πειραν
ελθειν· καιτοι των τοιουτων ουδενος πεπειραμενοι προτερον εν τωι συνειναι Χριστωι.
ζητησετε, φησι, τοτε τοινυν την εμην μαλιστα συνουσιαν, οταν υμας τα πολυτροπα
των πει ρασμων εκταραττηι κυματα. τουτο δε ην, ου προς δειλιαν αγοντος, η
προκατακλωντος τωι φοβωι τους μαθητας· επα λειφοντος δε μαλλον εις ευτονιας
αναληψιν, και οιονει προς την των εσεσθαι προσδοκωμενων υπομονην προευτρεπι
σθηναι διδασκοντος. ου γαρ ευρησομεν ακερδες, μαλλον δε 2.383 πολλην αν τις ιδοι
την ονησιν εχον το εν ψαλμοις ᾀδομενον "̔Ητοιμασθην και ουκ εταραχθην." το μεν
γαρ ολως ουκ ελπισθεν των αδικειν ειωθοτων, δεινον εις θορυβους, και αδοκητον
πως εχει την εφοδον· το δε ταις προσδοκιαις, και το τωι προεγνωσθαι τισι
προδαπανησαν ηδη του φοβου το πλεον, ουκ ακρατον εχει καθ' ων αν επιοι δυναμιν,
προμελε τησασης αυτο της διανοιας, και ως ηδη παρον δεξαμενης πολλακις, οσον εις
εννοιας δυναμιν. ωσπερ γαρ ει τις αιμοβορος και αγριος θηρ, εκ μεσου αναδυς
ευδενδρου τε και δασειας της λοχμης, εφαλλοιτο τινι των ουχ ορωντων αυτον,
σπαραττει μεν λιαν ου προσδοκωντα την εφοδον, αναιρει δε προς μαχην ουκ
ευτρεπισθεντα λαβων· ο δε ποῤρωθεν οφθεις, και οτι παρεσται διεγνωσμενος, ωπλι
σμενωι συμβαλων, η ελαττον αδικησει τυχον, η και μηδεν ισχυσας οιχησεται· τον
αυτον οιμαι τροπον και επι των πειρασμων, ο μηδολως εσεσθαι προσδοκηθεις του
προσδοκη θεντος ηδη θερμοτερον τε και αγριωτερον ημιν προσβαλει. χρησιμως
τοιγαρουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, δια του φαναι Ζητησετε με, τα εκ του
μηκετι συνειναι τοις εαυτου συμβησομενα μαθηταις, και θορυβους υπαινιττεται,
τους εκ των πολεμησοντων, αυτους προετοιμαζων δια του προειπειν εις ανδρειας
αναληψιν· επιλεγει δε τουτοις χρησιμως και τι παρα ποδας κεισεται κωλυον
ακολουθειν εις το παρον αυτους. οπερ γαρ ελεγον τοις Ἰουδαιοις, φησι, τουτο και
προς υμας αρτι φημι Ὅπου εγω υπαγω υμεις ου δυνασθε ελθειν· ου γαρ πω παρην ο
καιρος του προς τας ανω γενεσθαι μονας τους αγιους αποστολους ουπω λελειτουργη
κοτας. ετηρειτο γαρ μαλιστα το και εις τουτο παρελθειν αυτους καιρωι τωι καθηκοντι.
Ἐπιτηρητεον γεμην εκεινο παλιν, οτι τοις μεν Ἰουδαιοις προσλαλων και αυτο δη
τουτο σημαινων εφασκε Ζητησετε 2.384 με, και ουχ ευρησετε με· τοις γεμην εαυτου
μαθηταις, το Ζητησετε με μονον φησιν, αποσιωπαι δε πρεποντως το Ουχ ευρησετε·
και δια ποιαν αιτιαν; αρμοσει μεν γαρ εκεινοις το μη ευρισκειν αυτον, δια τε την
αμετρον απιστιαν και της εις αυτον δυσσεβειας την υπερβολην· τοις δε γνησιον εις
αυτον εχουσι το φρονημα και ακαπηλευτον αποσωσασι την αγαπησιν, ουκετι
πρεποντως αν λεγοιτο το Ουχ ευρησετε με. συνην γαρ αυτοις, και συνεσται δια
παντος. Ἐντολην καινην διδωμι υμιν, ινα αγαπατε αλληλους· καθως εγω ηγαπησα
υμας, ινα και υμεις αγαπατε αλληλους. Καλως τε και αληθως ο θεσπεσιος γραφει
Παυλος " Ωστε ει τις εν Χριστωι, καινη κτισις· τα αρχαια παρ "ηλθεν, ιδου γεγονε τα
παντα καινα." ανακαινιζει γαρ ημας, και αναπλαττει τροπον τινα προς καινοτητα
ζωης, αστιβη δε και τοις αλλοις ου τετριμμενην, οσοις το εν νομωι πολιτευεσθαι
φιλον, και ταις δια Μωυσεως προσεδρευειν εντολαις. τελειοι μεν γαρ ο νομος ουδεν,
κατα το γεγραμ μενον· πληρεστατον δε της εις Θεον ευσεβειας το μετρον εν τοις του
Σωτηρος ημων κατιδοι τις αν διαταγμασι. δια γαρ τουτο και αυτος που προς ημας
ωδε πη φησιν "Ἀμην "αμην λεγω υμιν εαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων
"πλειον των γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε "εις την βασιλειαν των
 
 

433

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανων." ου γαρ τοις Ἰουδαιων αμιλλωμεθα τροποις, αλλ' ει μη και σφοδρα
παραδραμοιμεν την εν νομωι δικαιοσυνην, ουκ αν οιμαι ποτε προς την των ουρανων
εισελασειν ημας βασιλειαν. και ουχ ως αχρηστον παντελως η ανονητον τον δια
Μωυσεως ειναι διοριζομεθα νομον· εισκεκομικε γαρ ημιν, ει και μη τελειως, το
αγαθον, αλλ' ουν γε παιδαγωγος επι την της ευαγγελικης πολιτειας ευρισκεται
μαθησιν, και δι' αινιγματων και τυπων εικονα της αληθους ευσεβειας εισφερων,
ενεχαραξε πως ταις ημετε ραις διανοιαις της δια Χριστου παιδευσεως την σκιαν. δια
2.385 γαρ τοι τουτο και εφασκεν αυτος "Λεγω γαρ υμιν, οτι πας "γραμματευς
μαθητευθεις τηι βασιλειαι των ουρανων ομοιος "εστιν ανθρωπωι πλουσιωι, οστις
εκβαλλει εκ του θησαυρου "αυτου καινα και παλαια." πλουτος μεν γαρ οντως πνευ
ματικος τε και λιαν εν τοις δια Μωυσεως τετριφθαι λογοις, και την εξ αυτων
ωφελειαν τεθησαυρισμενην εχειν εν δια νοιαι τον ανθρωπον, προσειληφοτα γεμην
και το της ευαγ γελικης παιδευσεως καλλος, εναβρυνεσθαι διπλως, τηι τε των
αρχαιων και των νεων εν ειδησει νομων. δεικνυς τοιγαρουν ο Κυριος ημων Ἰησους
ο Χριστος, οτι της αρχαιας αμεινων εντολης η παρ' αυτου, και οτι τοις εν νομωι
πολιτευομενοις ατριβες πως ην ετι το σωτηριον κηρυγμα, μελλων ανα βαινειν εις
ουρανους, θεμελιον τινα ωσπερ και κρηπιδα παντος αγαθου τον της αγαπης
προκαταβαλλεται νομον, αγαπης δε, ου της κατα νομον, αλλα της υπερ νομον. δια
τουτο φησιν Ἐντολην καινην διδωμι υμιν ινα αγαπατε αλλη λους. ειτα πως, ειπε
μοι, φησειεν αν τις τυχον, ειναι ταυτην την εντολην καινην ειρηκεν ο δια Μωυσεως
τοις αρχαιο τεροις ειπων "Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον σου εξ ολης της "καρδιας σου
και εξ ολης της διανοιας σου, και τον πλη "σιον σου ως εαυτον;" ιδου γαρ ιδου
προταξας των αλλων και προτεθεικως, ως εικος, την εις Θεον αγαπησιν, παρεισκε
κομικε γειτονα την εις αλληλους, και παρεζευξε πως τηι εις Θεον την εις ημας
αυτους, ως ουκ αν ετερως εχουσης ορθως ουδε της εις Θεον αγαπης, ει μη παρεποιτο
ταυτηι και η τωι πελας χρεωστουμενη. παντες γαρ εσμεν αλληλων αδελφοι. και γουν
ο σοφωτατος Ἰωαννης, καλλιστα τε ειδως και διδασκων ετερους Ὁ αγαπων, φησι,
τον αδελφον αυτου, τον Θεον αγαπαι. πως ουν εντολη καινη δια Χριστου, καιτοι τοις
παλαιοις νομοις διηγορευμενη; αλλ' ορα μοι την ασφαλειαν, βλεπε την επαγωγην.
ου γαρ ηρκεσθη τωι ειπειν Ἐντολην καινην διδωμι υμιν ινα αγαπατε αλληλους, αλλα
του 2.386 λογου την καινοτητα δεικνυς, και της αρχαιας εκεινης αγα πησεως, της εις
αλληλους φημι, πολυ τι το μειζον εχουσαν την εαυτου, προστεθεικεν ευθυς Καθως
εγω ηγαπησα υμας ινα και υμεις αγαπατε αλληλους. Ἐρευνητεον τοιγαρουν υπερ
του συνιεναι σαφως των ειρημενων την δυναμιν, πως ηγαπησεν ημας ο Χριστος.
τοτε γαρ τοτε, και λιαν ευκολως, επαθρησαιμεν αν το καινον και παρηλλαγμενον
της νυνι δοθεισης εντολης. ουκουν "εν "μορφηι Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον
ηγησατο το ειναι ισα "Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων, εν
"ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και σχηματι ευρεθεις ως "ανθρωπος εταπεινωσεν
εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι "θανατου, θανατου δε σταυρου." αλλα και
πλουσιος ων επτωχευσε, καθα παλιν ο Παυλος ημιν διεμαρτυρατο. οραις το καινον
της εις ημας αγαπησεως; ο μεν γαρ νομος αγα πησαι δειν τον αδελφον εκελευσεν ως
εαυτον· ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος ηγαπησεν ημας υπερ εαυτον· ου γαρ αν
εν μορφηι και ισοτητι του Θεου και Πατρος υπαρχων προς την ημετεραν κατεβη
ταπεινωσιν, ουδ' αν υπεστη πικρον ουτως υπερ ημων τον της σαρκος θανατον, ουδ'
αν ηνεσχετο ραπισματων Ἰουδαικων, αισχυνης και γελωτος και των αλλων
απαντων, ινα μη εκαστα των εις αυτον γεγο νοτων εξαριθμουμενοι, προς απεραντον
τον λογον εκτεινωμεν· αλλ' ουδ' αν επτωχευσε πλουσιος ων, ει μη πολυ λιαν
ηγαπησεν ημας υπερ εαυτον. ξενον ουν αρα της αγαπης το μετρον. ουτω και ημας
διακεισθαι κελευει, ουδεν ολως της εις αδελφους προτιθεντας αγαπης, ου δοξαν, ου
 
 

434

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλουτον, αλλ' ουδε οκνουντας και εις αυτον, ει δεοι, τον της σαρκος καταβηναι
θανατον, ινα την του πελας σωτηριαν αποκερδα νωμεν· ο δη και πεπραχασιν οι
μακαριοι του Σωτηρος ημων μαθηται, και οι τοις εκεινων ιχνεσιν ακολουθησαντες,
αμεινον 2.387 της οικειας ζωης το ετερους σωζεσθαι λογισαμενοι, και παντα μεν
ανατλαντες πονον, εν δε τοις εσχατοις γεγονοτες κακοις, ινα τας των απολλυμενων
περισωσειαν ψυχας. και γουν ο Παυλος φησι, ποτε μεν, οτι "Καθ' ημεραν απο
"θνησκω," ποτε δε παλιν "Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; "τις σκανδαλιζεται, και ουκ
εγω πυρουμαι;" ριζαν ουν αρα της τελειοτατης εις Θεον ευσεβειας την υπερ νομον
αγα πησιν επιτηδευειν ημας ο Σωτηρ διεκελευσατο· ταυτηι τοι, και ουχ ετερως ειδως
δοκιμωτατους εσεσθαι παρα τωι Θεωι, και της παρ' αυτου πεφυτευμενης εις ημας
αγαπησεως ιχνηλατουντας το καλλος, εν μεγαλοις εσεσθαι και τελειοις αγαθοις. Ἐν
τουτωι γνωσονται παντες οτι εμοι μαθηται εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Γνωρισμα,
φησιν, αμαχον τε και αναμφιλογον ταις εαυτων επιγραψετε κεφαλαις το
μεμαθητευσθαι παρ' εμοι, ει κατ' ιχνος βαινειν της εμης επειγεσθε πολιτειας, κατα γε
το εγχωρουν τηι υμετεραι φυσει και τοις της ανθρωπο τητος μετροις, ως αδιασπαστον
εχειν της εις αλληλους αγαπης τον συνδεσμον, και εν αλληλοις συνηρμοσθαι καλως,
κατα γε τον της φιλαλληλιας λογον και το εκ της φιλοστοργιας ασυγκριτον
καυχημα· τουτο γαρ ημιν ακριβως χαρακτηριει του διδασκαλου την δοξαν. αλλ'
οιμαι τις προς τουτο ερει, και αφιξεται τυχον, εκεινο διερωτων ∆ιατι της υπο Χριστωι
μαθητειας η αγαπη το γνωρισμα, και το πασων ειδος αρετων εν αυτωι διεφαινετο,
ουκ εξ επιεικειας πεπο ρισμενον, αλλ' ουδε πονωι και προσοχηι, καθαπερ εν ανθρωπωι
συνειλημμενον, αλλ' ως τηι αυτου προσπεφυκος φυσει; θειας γαρ μαλιστα φυσεως
ιδια, και αυτηι προσοντα κυριως τε και αληθως τα παντος επεκεινα θαυματος. 2.388
Και μην ορθοτατα γε ω ταν, ερουμεν ημεις, τον επι τουτοις εποισω λογον. καρπος
γαρ ουσιας της ανωτατω, τα ιδιως τε και κυριως. προσπεφυκοτα αυτηι. αλλ' εστι πως
δοκιμαζοντα κατιδειν, οτι παν ειδος αρετης της αγαπης εστι συμπληρωτικον, και
παν, οπερ αν δοκοιη τις ειναι κατορθου μενον αγαθον, εις αυτην οραι πως και
τετραπται. δια τοι τουτο προυχουσα μεν εντολη και πρωτη κατα τον νομον, το
αγαπαν εστι Κυριον τον Θεον εξ ολης της ψυχης και εξ ολης της καρδιας και εξ ολης
της διανοιας· δευτερα δε και αδελφη και γειτων εκεινηι η εις τον πλησιον αγαπη
συμπαν εχουσα του νομου το πληρωμα. και γουν ο θεσπεσιος Παυλος, εις τουτο
συγκεφαλαιουμενος απασαν εντολην επι στελλει "Το γαρ ου μοιχευσεις, ου
φονευσεις, ουκ επιορ "κησεις, και ει τις ετερα εστιν εντολη, εν τουτωι τωι λογωι
"ανακεφαλαιουται, εν τωι αγαπησεις τον πλησιον σου ως "εαυτον· πληρωμα ουν
νομου η αγαπη." οτι δε και απασης αρετης ιδεαν εισω των οικειων ορων εποιησατο,
συνεχει δε ωσπερ αγκαλαις ελουσα τα αγαθα, Παυλος παλιν αυτος ο σοφωτατος
επιμαρτυρησει βοων "Ἡ αγαπη ου περπερευεται, "ου φυσιουται, ουκ ασχημονει, ου
ζητει τα εαυτης," και τα τουτοις συνημμενα· μακρον γαρ ειπειν της αγαπης το
μετρον. αλλως τε φημι δη μαλιστα πρεπειν τε και ενυπαρχειν τοις αγαπαν
ελομενοις, οτι Χριστου γεγονασι μαθηται τοις απαν ταχοσε γνωριζεσθαι, το τωι
στεφανωι της αγαπης επισεμνυ νεσθαι, και καθαπερ τι σημαντρον επιφερεσθαι του
πραγ ματος την φιλαλληλιαν· του δε δη χαριν, και τουτο φημι δια βραχεων. αρα γαρ
ει τις των καθ' ημας χαλκουργικην, ηγουν την υφαντου μετιηι τεχνην, ουκ αν ορωιτο,
και μαλιστα σαφως, ως χαλκοτυπου τινος, η υφαντου γεγονε μαθητης; τι δε ο
τεκτονικης εμπειριας ουκ αμοιρων; ουκ αρα βοησειεν αν δια τουτο δυνασθαι
κατορθουν τα εν τηι τεχνηι καλως, οτι 2.389 τεκτονα της εμπειριας εσχε τον
ηγουμενον; κατα τον αυτον οιμαι λογον οι της θεοφιλους αγαπης πληρουμενην εν
εαυτοις την δυναμιν εχοντες, ακονιτι γνωριουσιν, οτι της αγαπης γεγονασι μαθηται,
ητοι του την εις ακρον αγαπην εχοντος Χριστου. ηγαπησε γαρ ουτω τον κοσμον, ως
 
 

435

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αυτην υπερ αυτου καταθειναι την ψυχην, και των Ἰουδαικων τολ μηματων
υπομειναι την αγριοτητα· και μαρτυρησει λεγων αυτος προς τους εαυτου μαθητας,
οτι "Μειζονα ταυτης της "αγαπης ουδεις εχει ινα τις την ψυχην αυτου θηι υπερ των
"φιλων αυτου." επειδη γαρ ο Θεος αγαπη εστι, κατα την Ἰωαννου φωνην, αγαπης
ων Υιος, τουτεστι, του κατα φυσιν Θεου και μονου και αληθινου, αγαπη και αυτος
αναπεφανται, ου λογοις εξησκημενον και δια ρηματων κομπου λελαμ πρυσμενον
εχων το αξιωμα, αλλ' εργοις αυτοις και πραγ μασι, καρπον οντα της του τεκοντος
ουσιας εαυτον επιδειξας. οιησομεθα γαρ ουδαμως δεκτικην ειναι των αγαθων την
ανωτατω πασων ουσιαν, αλλ' ουδε επικτητον ερουμεν εν αυτηι την απαντων των
αγαθων ιδεαν, καθαπερ εν ημιν, αλλ' ουδε ως τι τυχον ετερον εν ετερωι νοουμενον,
ωσπερ ουν εν ανθρωπωι φαιη τις αν την τινος επιστημην· ου γαρ επι στημη καθ'
εαυτον ο ανθρωπος, επιστημης δε μαλλον δεκτικος· αλλ' αυτο το παν αγαθον, οπερ
αν ειναι πιστευη ται, τουτο κυριως αυτην ειναι φαμεν την θειαν και αῤρητον φυσιν,
πηγην ωσπερ τινα παν ειδος αρετης εχουσαν εν εαυτηι, και εξ εαυτης αναβλυζουσαν.
ευλογωτατα τοινυν αυτος περ εσται της αγαπης ο καρπος, αγαπη και αυτος υπαρχων
κατα τον εξ ουπερ εστι Πατρος ο Υιος, δια της αγαπης μαλιστα ταις ημετεραις ψυχαις
ενσημανθησεται, και της οικειοτητος της προς αυτον εγχαραττει τοις αγαθοις τα
γνωρισματα, το απριξ εχεσθαι της φιλαλληλιας. αλλως τε, ει κατα την Παυλου
φωνην, ο Χριστος εστιν η ειρηνη ημων· 2.390 εν αυτωι γαρ συνηφθη τα παντα, τα
κατω τοις ανω, και δι' αυτου κατηλλαγημεν τωι Θεωι και Πατρι, καιτοι πολλην εν
αρχαις επιτηδευσαντες την αποστασιν, δια την εις το φαυλον αποδρομην, και εις δυο
ποτε μεμερισμενοι λαους, εις τε τα εθνη και τον Ἰσραηλ, εις ενα καινον ανθρωπον
εκτισθημεν εν αυτωι· λελυται γαρ το μεσοτοιχον του φραγ μου, και κατηργηται της
εχθρας η δυναμις, δογμασιν ευαγ γελικοις κατασιγασθεντος του νομου· πως αν
εγνωσθησαν οτι της ειρηνης γεγονασι μαθηται οι την εις αλληλους ειρηνην ουκ
εχοντες; τι γαρ ετερον ειη τυχον ο της αγαπης διασπασμος, η πολεμου γενεσις και
ειρηνης ανατροπη και διψυχιας απασης ευρεσις; ωσπερ γαρ εν αῤραγει της αγαπης
συνδεσμωι τα εκ της ειρηνης ημιν αγαθα διασωζεται· τον αυτον οιμαι τροπον εν τηι
της αγαπης διακοπηι το εκ του πολεμου κακον παρεισδυεται. και τι το εντευθεν;
υβρεις και φιλονεικιαι και ζηλοι και οργαι και θυμοι και ψιθυ ρισμοι και καταλαλιαι
και φθονοι και παν ειδος φαυλοτητος αναφαινεται. Ἁπασης τοιγαρουν αρετης εν τωι
της αγαπης ειδει τε και τροπωι συγκεφαλαιουμενης τε και πληρουμενης, μη μεγα τις
φρονειτω των εν ημιν επ' ασιτιαις και χαμευνιαις, ηγουν εφ' ετεροις τισι των εξ
ασκησεως πονοις, ει μη διασωζοι καλως την εις τον αδελφον αγαπησιν. εξω γαρ του
καμ πτηρος της νυσσης φερεται, κατα τους των ηνιοχων αμαθε στερους,
υπο[π]λαναται δε κυβερνητου δικην, ος εχει μεν της νεως το πηδαλιον, τον γεμην
προτεθεντα τωι διαπλωι σκοπον εξ αμαθιας ου διεσωσατο. δια τουτο και ο θαρσησας
ειπειν "Ει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου;" φημι δε δη τον
θεσπεσιον Παυλον, ουκ επι τωι διωκειν απλως, αλλ' εν τωι κατα σκοπον τουτο δραν
εσεμνυνετο· το γαρ, οιμαι, σωματικοις επαυχησαι πονοις, των κεφαλαιω 2.391
δεστερων και αναγκαιοτερων αγαθων εκπιπτοντα, τουτεστι, το μη διωκειν κατα
σκοπον· οιδε δε ουτω την αγαπην καθαπερ τινα κορωνιδα πασαις επικεισθαι ταις
αρεταις, ως και καλλιστα περι αυτης φιλονεικησαντα λεγειν "Καν "ψωμισω παντα
τα υπαρχοντα μου, καν παραδω το σωμα "μου ινα καυθησομαι, αγαπην δε μη εχω,
ουδεν ωφελουμαι· "εαν ταις γλωσσαις των ανθρωπων λαλω και των αγγελων,
αγαπην δε μη εχω, γεγονα χαλκος ηχων η κυμβαλον "αλαλαζον." προσωπον ουν
αρα και εικων εν ημιν του Σωτηρος Χριστου, της αγαπης το καυχημα.
Λεγει αυτωι Σιμων Πετρος Κυριε, που υπαγεις; Φιλοπευστει δη παλιν εκ
φιλομαθειας ο Πετρος, και περιεργαζεται του λογου την δυναμιν, συνεις μεν ουπω,
 
 

436

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το εικος, ως εχει το ειρημενον, θερμοτατην γεμην εις το δειν επεσθαι τωι
Χριστωι την προθυμιαν εισφερων. και αξια γαστος μεν εν τουτωι των μαθητων η
ταξις. ου γαρ δηπου φαιη τις αν, οτι των ετερων συνεντων, τυχον μονος ηγνοησεν ο
προτεταγμενος, δια τε τουτο διερωταν. παραχωρουσι δε μαλλον ως προυχοντι το
καταρχεσθαι λογου, και παῤρησιας της εν τωι διαπυνθανεσθαι φημι. το γαρ εις
διδασκαλου λαλειν ακοας, ουδε τοις ειναι τι δοκουσιν, ακινδυνον. θαυ μαστος δε
ουδεν ηττον ο Πετρος, ουκ αιδοι του μη δοκειν ειναι νωθης την ειδησιν των
αγνοηθεντων ζητουμενος, αλλ' οξυς επι το χρηναι σοφουσθαι τρεχων, και αισχυνης
ακαιρου κρειττονα την εκ της φιλομαθειας ονησιν ποιησαμενος, ινα τυπος τοις μεθ'
εαυτον καν τουτωι γενηται. δειν γαρ οιμαι μη παρατρεχειν εαν τους των
διδασκοντων λογους, ειπερ αν ειεν ου σφοδρα σαφεις, ινα τινες ειναι δοκωμεν
αγχινοι τε λιαν και δριμεις εις συνεσιν· διαπυνθανεσθαι δε μαλλον και
ανασκαλευειν επιστημονως το εν αρχηι παραδεχθεν εις ονησιν. πολυ γαρ αμεινων η
του συμφεροντος γνωσις 2.392 δοκησισοφιας κενης, και του δοκειν εξεπιστασθαι τι,
κρειττον αν ειη το μαθειν αληθως. Ἀπεκριθη αυτωι ο Ἰησους Ὅπου εγω υπαγω ου
δυνασαι μοινυν ακολουθειν, ακολουθησεις δε υστερον. Ειδως οτι βαρειαν τε και
δυσαχθη τοις εαυτου μαθηταις ενθησει την λυπην, αναφανδον ειπων, ως
αναβησεται μεν εις ουρανους, ερημους δε της εαυτου παρουσιας εασει κατα την γην,
ει και συνεσται παλιν ως Θεος, ευπεριστολως προς το παρον αποχρηται τωι λογωι,
διακλεπτων ηρεμα του νου την ακριβειαν. και γουν ουκ ειδοτας ορων, εν αυτωι
μενειν εαι. τα γαρτοι λυπειν ειωθοτα, βαρυτεροις εσθ' οτε κατασκιαζειν λογοις ουκ
αμελετητον τοις σοφοις. ει γαρ και οτι μαλιστα της ανθρωποτητος απαρχην εαυτον
ανακομιζων τωι Θεωι και Πατρι, την εις το ανω και εις ουρανους αποδημιαν εστελ
λετο, και υπερ της απαντων λυσιτελειας το δρωμενον ην· ενεκαινισε γαρ ημιν οδον,
ην ουκ ᾔδει προτερον η ανθρωπου φυσις· αλλα γε τοις αγιοις μαθηταις αει συνειναι
σπουδα ζουσιν, ου φορητον ειναι διεφαινετο το χωριζεσθαι Χριστου, καιτοι
συνοντος αυτοις δια παντος τηι του Πνευματος δυ ναμει τε και συνεργιαι. αγνοουντα
τοινυν τον μακαριον Πετρον των ειρημενων την δυναμιν, ομου τοις αλλοις
μαθηταις, εν ταυτωι μενειν εαι, και ουκ ευθυς εφιστησι τηι των ειρημενων ακριβειαι,
χρησιμως, αχρις αν αυτοις τον ανακτασθαι δυναμενον διαπερανει λογον· τουτο και
εν τοις εφεξης ποιουντα θεωρησομεν. λεγει γαρ προς αυτους "Συμ "φερει υμιν ινα
εγω απελθω· εαν γαρ εγω μη απελθω, ο "παρακλητος ου μη ελθηι προς υμας." φθανει
γεμην, ως Θεος, επαγγειλασθαι θελοντα τον μαθητην, οτι και ακολου θησει
προθυμως και συνεσται γοργως, ουδενος αυτωι την προθυμιαν ανασειραζοντος, και
φησιν Ὅπου υπαγω εγω ου 2.393 δυνασαι μοι νυν ακολουθησαι, ακολουθησεις δε
υστερον. και διττην ο λογος ωδινει την εννοιαν· ων η μεν μια προχειρο τατη και
λιαν ευτριβης, αφανεστερα δε πως η ετερα και εν αινιγμασι. φασκει μεν γαρ, ως ουκ
αν δυναιτο νυν ακολουθειν προς το ανω βαδιζοντι και παλινδρομουντι προς
ουρανον· ακολουθησει γεμην μετα ταυτα, αποκαθισταμενης δηλονοτι τοις αγιοις
παρα Χριστου της εν ελπισι τιμης τε και δοξης, οτε εις την ανω γενησονται πολιν,
και συμβασι λευσουσιν αυτωι. σημαινει δε τι προς τουτωι και ετερον, και ποιον, ερω.
ουπω την εξ υψους ενδυσαμενοι δυναμιν, ουδε το ενισχυον αυτους και εις ανδρειαν
αναπλαττον την ανθρωπου φυσιν κομισαμενοι, Πνευμα φημι δη το Ἅγιον, ουχ οιοι
τε ησαν θανατου καταγωνιζεσθαι, και τοις ουτω δυσαντητοις ανταποδυσασθαι
δειμασιν. ην γαρ και αλλως απιθανον, μονωι πρεποντος και τετηρημενου τωι Σωτηρι
Χριστωι του συνθραυειν δυνασθαι του θανατου το κρατος, ετερους προ αυτου τουτο
δρωντας ορασθαι. το γαρ μη καταδειμαινεσθαι θανατον, τι αν ετερον ειη τυχον, η
θανατου καταφρονειν, ως ουδεν αδικειν ισχυοντος; δια τοι τουτο, κατα γε τον ημε
τερον νουν, και αυτοι κατεφριττον οι μακαριοι προφηται προσιοντα τον θανατον,
 
 

437

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως ουπω κατηργημενον δια της αναστασεως του Χριστου. ορθως δε τουτο συνεις και
ο Παυλος εφη τον εκ Θεου Πατρος και εν Θεωι οντα Λογον σπερματος Ἁβρααμ
επιδραξασθαι, ινα δια του θανατου της αγιας σαρκος καταργησηι τον θανατον, "και
απαλλαξηι "τουτους οσοι φοβωι θανατου δια παντος του ζην ενοχοι "ησαν δουλειας."
πρωτη γαρ θανατου λυσις το σωτηριον παθος, και αρχη τοις αγιοις της κατ' αυτου
γεγονεν ευτολ μιας η αναστασις του Χριστου. ουπω τοινυν καταργη σασης τον
θανατον της κατα φυσιν ζωης, μητε μην συν θραυσασης τον εξ αυτου ταις ημετεραις
ψυχαις εμπιπτοντα 2.394 φοβον, ασθενεστεροι πως ετι προς κινδυνους ησαν οι μαθη
ται. δια τουτο χαριεντως ο Κυριος, οτι σταυρωθησεται κατα καιρους ο Πετρος,
εψεται τε κατα τουτο αυτωι συνεπινευει και φησιν· οτι δε νυνι προς αγωνα τεως τον
τοσουτον ουκ αθραυστον εχει τον νουν, υποδηλοι λεγων Ὅπου εγω υπαγω ου
δυνασαι μοι νυν ακολουθησαι, ακολουθησεις δε υστερον. ει γαρ μη τον του Πετρου
θανατον εν τουτοις ημιν ο Χριστος υπαινιττεται, του δη χαριν, καιτοι των αλλων
αγιων απο στολων εχοντων εν υποσχεσει το συνεσεσθαι τε και ακο λουθειν αυτωι
κατα τον της αναστασεως δηλονοτι καιρον, αποκαθισταμενης αυτοις της ακηρατου
ζωης, και των εν ελπισιν αγαθων, εις μονον το του Πετρου προσωπον την του λογου
περιιστησι δυναμιν; αλλ' εστι προδηλον, οτι τωι Πετρωι προαγγελλων το εν υστεροις
αυτωι συμβησομενον χρονοις αινιγματωδως υπεμφαινει. και γουν δι' ετερων
σαφεστερον αυτο δεδηλωκεν ειπων "Ὅτε ηις νεωτερος, "εζωννυες σεαυτον και
περιεπατεις οπου ηθελες· οταν δε "γηρασηις, εκτενεις τας χειρας σου, και αλλοι
ζωσουσι σε "και αποισουσι σε οπου ου θελεις. τουτο δε ειπε, φησι, "σημαινων ποιωι
θανατωι δοξασει τον Θεον." ει γαρ και εστιν ηδυ τοις αγιοις το πασχειν υπερ Χριστου,
αλλ' ο κινδυνος ου θελητος μεν, φορητος δ' ουν ομως οταν εξ αναγκης τινων
επιφερηται. δια τουτο και προσταττει προσ ευχεσθαι, ινα μη εμπεσωμεν εις
πειρασμον. Λεγει αυτωι ο Πετρος Κυριε, διατι ου δυναμαι σοι νυν ακολου θησαι; την
ψυχην μου υπερ σου θησω. Τι το κωλυον, φησιν, η τι το εξειργον ακολουθειν, τον ωι
προτεθναναι του διδασκαλου σκοπος, και εν καυχηματος ταξει λελογισται; τελος
μεν γαρ κινδυνου παντος, και το ακροτατον ωσπερ της των διωκοντων ατιθασου
πλεονεξιας, 2.395 μεχρι μονης στησεται της σαρκος· κατ' αυτης γαρ ο θανατος· ο δε
και προς τουτο ετοιμως εχων ηδη και διεσκευασμενος, υπο τινος αν διακωλυοιτο,
φησιν, απολεσηι δε πως το συντονον φρονημα περι το χρηναι παντως ακολουθειν;
θερμοτατη μεν γαρ η προθυμια του Πετρου, και το της υποσχεσεως μετρον
πλεονεκτουν, ου μικραν την ενουσαν αυτωι δυναμιν θεωρησαι τις αν, μαλλον δε και
αυτων πραγματων ηλεγξε το τελος· πλην εκεινο διασκεπτεον. του γαρ Σωτηρος
ημων Χριστου την εις ουρανους αναφοι τησιν ανω και κατω σημαινοντος, και οτι
μεν νυν ουχ εψεται λεγοντος, ακολουθησειν γεμην μετα ταυτα, πληρω θεισης αυτου
δηλονοτι της αποστολης, καιρου του πρεποντος επι την ανω πολιν τας των αγιων
καλουντος κεφαλας, ετοιμως εχειν αυτος και προκινδυνευειν επαγγελλεται, την
ετεραν ωσπερ οιμον ιων, και μη κατ' ευθυ των λεγομενων ερχομενος την διανοιαν.
οιμαι δε δειν εν λογοις ειπειν, ουπω τοις ειρημενοις ακριβως επιστησας τον νουν,
οιεται ταχα που τον Κυριον, η προς τινας των κατα την Ἰουδαιαν αγριω τερας
διαβησεσθαι κωμας, η και εις ετερους οιχεσθαι λαους, οι τοσουτον εξ ακριβους
ακοης αποδιακεισονται προς τα παρ' αυτου ρηθησεσθαι μελλοντα, ως μικρα μεν
κομιδηι προς τα των αλλων Ἰουδαιων τολμηματα, πολυ δε λιαν ημερωτατην την
ενουσαν τοις Φαρισαιοις αποδειξαι μανιαν. διατοι τουτο κατακολουθησειν
απαραποδιστως επαγγελλεται, ουχι ουν τεθναναι μονον, αλλ' ει και τεθναναι δεησει
μη κατοκνων. εχει δε τουτωι παραπλησιως και εν τοις ανωτερω, και οποι, παλιν ερω.
Παραιτουμενος γαρ ποτε τας των Ἰουδαιων αποπληξιας, και το ακρατες του θυμου,
και το της γλωττης εξηνιον, τοις κατα την Γαλιλαιαν επεχωριαζεν ο Χριστος, πολλα
 
 

438

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε παρ' εκεινοις τερατουργων εθαυμαζετο. επειδη δε ο της Μαριαμ 2.396 και ο της
Μαρθας τεθνηκεν αδελφος, φημι δη τον Λαζαρον, εγνω παλιν ως Θεος, ειτα λεγει
τοις μαθηταις "Λαζαρος ο "φιλος ημων κεκοιμηται, αλλα πορευομαι ινα εξυπνισω
"αυτον." προς δε τουτο φασιν εξ αγαπης οι μαθηται "Νυν εζητουν σε Ἰουδαιοι
λιθασαι, και παλιν υπαγεις "εκει;" ανισταμενου δε του Χριστου, και το χρηναι
παντως επι την των Ἰουδαιων υπονοστησαι χωραν διακελευομενου τε και λεγοντος·
"Θωμας ο λεγομενος ∆ιδυμος τοις ετεροις εφη "συμμαθηταις Ἄγωμεν και ημεις, ινα
αποθανωμεν μετ' "αυτου." τοιουτον οιμαι τι και τον των Πετρου ρηματων ωδινειν
σκοπον. οιεται γαρ ισως, καθαπερ ηδη προειπον, αποδραμεισθαι ποι διακηρυξοντα
τον Ἰησουν, και κινδυνευειν αυτον παρ' εκεινοις· δια τουτο και αυτος, επειπερ εστιν
εξ αγαπης ακαθεκτος, αμαχον τινα και δυσανταγωνιστον την εις τουτο προθυμιαν
οισειν επαγγελλεται, ουδεν ετι παν τελως υπολελειφθαι λεγων το διακωλυειν
ισχυον, καιτοι επεσθαι δειν ηιρημενον, επειπερ αυτωι και προτεθναναι του
διδασκαλου σκοπος. Ἀποκρινεται ο Ἰησους Την ψυχην σου υπερ εμου θησεις; αμην
αμην λεγω σοι, ου μη αλεκτωρ φωνησει, εως ου απαρνησηι με τρις. Μειζονα μεν η
καθ' εαυτον ο Πετρος επαγγελλεται, καν αξιαγαστον εχηι την επι τουτωι σπουδην·
του γεμην εσο μενου χειμωνος το αμειδες, και δυσοιστον του πειρασμου, και του
διωγμου το μεγεθος εννοησας ο Χριστος, μονονουχι κατασειει την κεφαλην, ολον δε
ωσπερ εν οφθαλμοις απλω σας το παθος, και της Ἰουδαιων ανοιας θεωρησας την
υπερ βολην, διασκοπησας δε τα εσομενα κατ' εκεινο καιρου, ταχα τι τοιουτον
αναφωνει Την ψυχην, ω Πετρε, υπερ εμου τιθης, και το μηδεν ειναι φῂς τον επι
τουτωι φοβον; οτι τε 2.397 κρειττων εσηι των εσομενων υπολαμβανεις; αλλα του πει
ρασμου το βαρος ουκ επιστασαι· ου γαρ αραροτως προκει σεται το παθειν, σοι δε το
μικροψυχησαι λιαν και ουχ εκοντι συμβησεται, και αρνησηι με τρις, και εν νυκτι
τουτο αυτο μιαι. ταυτι πως οιεσθαι λεγειν υποτοπητεον τον Ἰησουν· θαυμασαι γεμην
καν τουτωι δη παλιν την ενουσαν αυτωι φιλανθρωπιαν αξιον· προειρηκως γαρ, οτι
τωι τονωι της ενουσης αυτωι προθυμιας η της ψυχης ουχ εψεται δυναμις, οκλασει
γεμην και υπενδωσει τοσουτον, ωστε και προς μονον απειπειν τον του κινδυνου
φοβον, ουδεν επηπει λησε, δια τουτο τυχον, ως ουδ' υπο θειαν εσται κινησιν λεγει·
και δια ποιαν αιτιαν ................................ παθοντι δε τι των ανθρωπινων ουκ
επανατεινει την κολασιν. ᾔδει γαρ ασθενουσαν ετι την φυσιν, και ου δυναμενην
ενεγκειν του θανατου την απειλην. ουπω γαρ ουπω κατηρ γημενος δια της
αναστασεως αυτου, της απαντων διανοιας κατεθρασυνετο, και ικανος ην ετι και
μονωι συνθραυσαι τωι δειματι και τον σφοδρα νεανικον και δεινον εις ευτολμιαν.
παθουσα γαρ παρα φυσιν η φυσις τον θανατον, ως νενικη κοτι παραχωρει, μαλλον
δε παρεχωρει τοτε· διαῤρηξαντος δε του Σωτηρος ημων τα εκεινου δεσμα, γλυκυς
αναπε φανται τοις αγαπωσι Χριστον, ει και προσιοι πικρως· αντεισβεβηκε γαρ η
αιωνιος ζωη, το της φθορας παρα λυουσα κρατος. οιεσθω δε παλιν ενταυθα μηδεις
ηρνησθαι τε και ατονησαι τον Πετρον, δια το ρημα Χριστου· ου γαρ αναγκην
επιτιθεις, αλλ' ουδε εκ βιας ελκων εις το παθειν τα τοιαυτα φησιν· αλλ' οπερ οιδεν,
ως Θεος, παντως και αναμ φιλογως εσομενον προλεγει τωι μαθητηι. Ἐπειδη δε τα τοις
αρχαιοτεροις συμβεβηκοτα προς νουθεσιαν των μετ' αυτους αναγεγραπται, φερε δη
τι λε γωμεν των αναγκαιων εις ονησιν εκ του κεφαλαιου κεκινη μενοι. ου γαρ οιμαι
δειν επαγγελλεσθαι τι προχειρως τωι 2.398 Θεωι, ουδε κατορθουν υπισχνεισθαι το
υπερ δυναμιν εσθ' οτε, ως κατεξουσιαζοντας των πραγματων, και τουτο φημι προς
τα εκ της αποτυχιας εγκληματα βλεπων· αλλως τε και υπεροψιας ουκ απηλλαχθαι
νομιζω το προαλεστερον ειπειν, οτι κατορθωσω τοδε τι τυχον, η τοδε τι. και γαρ εφ'
απασιν, οις αν τις δρασαι προελοιτο και βουληται κατορθουν, εκεινο μαλιστα δει
φωνειν, οπερ ειρηκεν ο σοφωτατος μαθητης "Ἐαν ο Κυριος θεληι και ζησωμεν."
 
 

439

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προθυμιαν μεν γαρ την αγαθουργον φημι δειν ταις των φιλοθεων ενειναι ψυχαις,
και το κατορθουν εθελειν την αρετην εξ ολης ισχυος επειγεσθαι, την δε επι τουτοις
οδον δια της ανωθεν εξαιτειν ευμενειας, ουχ ως εχοντα προαλως επαγγελλεσθαι.
αψευδη γαρ ουτω τωι Θεωι την εφ' απασι τοις αριστοις επαγγελιαν τηρησομεν, εξω τε
ποδα αιτιας εξομεν, κατα τον παρ' Ἕλλησι λογον. εστι δε και ετερως αγαθον το μη
ευξασθαι τισιν, η ευξασθαι και μη απο δουναι. Μη ταρασσεσθω υμων η καρδια. Εις
τουτο μικροψυχιας κατοιχησεσθαι τον Πετρον ειπων, ως αρνησασθαι τρις, και εν μιαι
τουτο πεισεσθαι νυκτι, τηι του πραγματος υπερβοληι μονονουχι τον ακμαιοτατον των
κινδυνων υπεδειξε φοβον. οθεν ην δηπου, και μαλα εικοτως, τους ετερους
παραχρημα διαλογιζεσθαι μαθητας Τις αρα και ποσος, η ποιον εξει το μεγεθος, των
εσομενων ο φοβος, δυσκαταμαχητος δε ουτως ο πειρασμος, ως ελειν μεν τον
προυχοντα, καταβαλειν δε ουχ απαξ, αλλ' εν ενι μεν πολλακις, και εν ολιγωι καιρωι;
τις ουν αρα εν ημιν το εν τοις ετι χειροσι γενεσθαι διαφευξεται, η πως ανθεξει τις
ετερος, του Πετρου κινουμενου, και τωι βαρει των συμβεβη κοτων ως εξ αναγκης
υπεικοντος; ματην ουν αρα τους επι 2.399 τωι χρηναι κατακολουθειν αυτωι
διηντληκαμεν πονους, και εις ζημιαν ιδρωτων εκτελευται το επιχειρημα, καιτοι ζωης
της παρα Θεωι προξενον ειναι δοκουν. ταυτα τοι καθ' εαυτους διενθυμεισθαι τους
μαθητας το απεικος ουδεν· επειδη δε κεκλιμενην αυτοις την διανοιαν επανορθουν
εδει παλιν, αναγκαιον ωσπερ τοις εντευθεν διαλογισμοις τε και δει μασιν αντεπαγει
το φαρμακον, οπλον τε ποιεισθαι την ατα ραξιαν επιταττει λεγων Μη ταρασσεσθω
υμων η καρδια. ορα γεμην, οπως επεσκιασμενως αυτοις της εσομενης αυτοις
μικροψυχιας υπισχνειται την αφεσιν. ακατακαλυπτως μεν γαρ ου φησιν, οτι
συγγνωσομαι και ησθενηκοσιν, η οτι συνεσομαι παλιν ουδεν ηττον αρνησαμενοις, η
πεφευγοσιν, ινα μη τον εκ του γελασθαι φοβον ολοτελως αποστησας, και την εκ του
προσκρουειν υπονοιαν ολοτελως αφελων, λειον αυτοις απεργασηται το
πλημμελημα, και παρ' ουδεν ποιεισθαι διδαξηι την εκ της αρνησεως μεμψιν. το δε δη
μη χρηναι ταραττεσθαι λεγων, μεσους αυτους ελπιδος ετιθει και δειματος, ιν'
ησθενηκοσι μεν και παθουσιν αυτοις το ανθρωπινον, η της ημεροτητος ελπις προς το
ανασφηλαι συμμαχηι· ολιγακις δε πταιειν ο του προσκρουειν αυτους επιτρεπηι φοβος,
επειπερ αυτοις ουπω μετην το μη δυνασθαι διαπιπτειν ολως, ουπω κατημφιεσμενοις
την ανωθεν και την εξ υψους δυναμιν, τουτεστι, την δια του Πνευματος χαριν.
επιταττει τοιγαρουν μη ταραττεσθαι, ομου μεν διδασκων, οτι περ προσηκοι δη
παντως αμεινους ειναι δειλιας τους αγωνιζεσθαι μελλοντας και τους υπερ της εις
ακρον ευ κλειας εισβησεσθαι πονους· μεγα γαρ εις ευτολμιας εφοδιον ο αταραχος
νους· ομου δε αυ παλιν αμυδροτερον μεν και ου σφοδρα διαφανως, υποσπειρων δ'
ουν ομως της αφεσεως την ελπιδα, και ει γενοιτο πως αυτοις το εξ ανθρωπινης 2.400
μικροψυχιας κατολισθειν εις δειλιαν. νους γαρ ουπω τηι ανωθεν ιδρυμενος χαριτι,
δειλος τε και ευανατρεπτος και εις το κλονεισθαι ταχυς. δια τοι τουτο και ο
σοφωτατος Παυλος επευχομενος τισιν επιστελλει "Και η ειρηνη του "Χριστου η
υπερεχουσα παντα νουν φρουρησει τας καρ "διας υμων." τουτο γαρ εστι το μη
ταραττεσθαι την καρδιαν. Πιστευετε εις τον Θεον, και εις εμε πιστευετε. Ὁπλιτην
εργαζεται τον αρτι δειλον, και δια πραγματων εκ φοβου τραυματων ποιεισθαι
κελευει το εν πιστει γοργον. σωζομεθα γαρ ουτως, και ουχ ετερως, κατ' εκεινο δη
που το εν ψαλμοις μελωιδουμενον "Κυριος φωτισμος μου και "σωτηρ μου, τινα
φοβηθησομαι; Κυριος υπερασπιστης της "ζωης μου, απο τινος δειλιασω;"
υπερμαχομενου γαρ και υπερασπιζοντος ημων του παντα ισχυοντος Θεου, τις αν
ημας δυναιτο κακουν; τις δε ισχυος εις τουτο δραμειται τυχον, ως υπο χειρα ποιησαι
τους εκλεκτους, και τοις της εαυτου δυστροπιας υποθειναι κακοις; η τις αν ελοιτο
και δορυκτητους ποιησαιτο τους την θειαν εχοντας παντευχιαν; οπλον ουν η πιστις,
 
 

440

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αῤραγες τε και πλατυ, και την εκ του παθειν οιεσθαι τι τυχον αποτρεπον δειλιαν,
απρακτα τε παντελως και ανονητα παντελως τοις πειραζουσι τα της πονηριας αυτων
αποτελουν βελη. εχοντος δε ουτω του της πιστεως λογου, παλιν εκεινο διασκεπτεον·
διεκελευσατο γαρ πιστευειν αυτους, ουκ εις μονον τον Θεον, αλλα και εις αυτον, ουχ
ως ετερον τι παρα τον οντα φυσει Θεον υπαρχων αυτος, οσον εις ουσιας ταυτοτητα
λεγω, αλλ' οτι το εις Θεον πιστευσαι, εν τε τουτωι μονωι τωι ρηματι τον της πιστεως
οιεσθαι δειν συμπεπερασθαι λογον, Ἰουδαικης πως εστιν υπονοιας ιδιον, το δε τηι εις
Θεον πιστει συνεισαγεσθαι 2.401 το ονομα του Υιου, κηρυγματων ευαγγελικων
επιταγμα φαι νεται. δει γαρ πιστευειν τους οι γε φρονουσιν ορθως, εις γε Θεον
Πατερα, και ουχ απλως εις Υιον, αλλα και ενανθρω πησαντα, και εις το Πνευμα το
Ἅγιον. η μεν γαρ αγια τε και ομοουσιος Τριας, και ταις των ονοματων διαφοραις και
των προσωπων ποιοτησι τε και ιδιοτησι διαστελλεται· πατηρ γαρ εστιν ο Πατηρ και
ουχ Υιος, και Υιος παλιν ο Υιος και ου Πατηρ, και Πνευμα το Πνευμα το Ἅγιον ιδιον
της θεοτητος· και εις τον αυτον της ουσιας ανακεφα λαιουται λογον, ου τρεις ημιν,
αλλ' ενα Θεον επιγραφουσα. πλην ευδιαστολως φημι δειν ημας ποιεισθαι την πιστιν,
ουχ απλως λεγοντας Πιστευομεν εις Θεον, αλλ' εξαπλουντας την ομολογιαν, και
εκαστωι προσωπωι τον αυτον της δοξης ανατιθεντας λογον. διαφορα γαρ πιστεως
ουδεμια μεν εν ημιν, ου γαρ μειζων μεν εν ημιν η πιστις εν Πατρι, ελαττων δε εν
Υιωι, η και εν τωι Ἁγιωι Πνευματι· αλλ' εις τε και ο αυτος της ομολογιας ορος τε και
τροπος, δια τριων ερχο μενος ονοματων εν ισωι τωι μετρωι, ινα προς ενοτητα φυσεως
και δια τουτων ιουσα φαινηται παλιν η αγια Τριας, ακατη γορητος τε παντελως η
περι αυτην διαλαμπουσα δοξα και εν ταις ημετεραις ορωιτο ψυχαις εις Πατερα και εις
Υιον η πιστις, και οτε γεγονεν ανθρωπος, και εις το Πνευμα το Ἅγιον. και ουκ αν
οιμαι διελοιτο τις, ει γε σωφρονοιη, του Θεου Λογου τον εκ παρθενου ναον, οσον
ηκεν εις το της υιοτητος χρημα φημι· "Εις γαρ Κυριος Ἰησους Χριστος," κατα την του
Παυλου φωνην. ο δε διατεμνων εις υιων δυαδα τον ενα και μονον, ιστω δη παντως
την πιστιν αρνου μενος. και γουν ο θεσπεσιος Παυλος τον περι τουτων αριστα τε και
λιαν ορθως εξυφαινων λογον, ου γυμνον εις πιστιν εισκεκομικε τον Μονογενη,
αλλα και εν τοις καθ' ημας γεγονοτα, τουτεστιν, ανθρωπον αποθανοντα τε και 2.402
εγηγερμενον εκ νεκρων. τι γαρ φησιν; "Ἐγγυς σου το "ρημα εστιν, εν τωι στοματι σου
και εν τηι καρδιαι σου· "τουτεστι το ρημα της πιστεως ο κηρυσσομεν, διοτι εαν "ειπηις
εν τωι στοματι σου οτι Κυριος Ἰησους, και "πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου οτι ο Θεος
ηγειρεν αυτον "εκ νεκρων, σωθησηι. καρδιαι γαρ πιστευεται εις δικαιο "συνην,
στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν." ει δε πιστευομεν εις Υιον, ως εγηγερμενον,
τις ο τεθνεως, ινα και αναστηι; αλλ' εστι δηλον, οτι τεθναναι νοειται κατα την σαρκα.
κατεκλεισθη γαρ εις θανατον το ιδιον αυτου σωμα, και ανεβιω παλιν· σωμα γαρ ην
της κατα φυσιν ζωης, ολην του εν αυτωι κατοικησαντος και αῤρητως ηνωμενου την
ιδιοτητα φορουν, τουτεστιν, ενεργειαν την ζωοποιον. οταν ουν τις διεληι και, θεις
ανα μερος την τε σαρκα και τον ενοικησαντα σωματικως εν αυτηι, δυο τολμησηι
λεγειν υιους, γινωσκετω πιστευειν εις μονην την σαρκα. πιστευειν γαρ ημας αι θειαι
διδασκουσι γραφαι εις τον σταυρωθεντα τε και αποθανοντα, και εγηγερμενον εκ
νεκρων, ουχ ως ετερον οντα παρα τον εν αυτηι Θεον Λογον, ουχ οσον εις ουσιας
ταυτοτητα φημι· σωμα γαρ το σωμα, και ου Λογος, ει και σωμα του Λογου· αλλ' οσον
εις το της αληθους υιοτητος χρημα. ει δε τωι δοκοιημεν ουκ αριστα λεγειν,
επιδεικνυτω παρελθων τον εκ Θεου τεθνεωτα Λογον καθο νοειται Θεος, οπερ εστιν
αδυνατον, μαλλον δε και μονον εννοησαι δυσ σεβες. Ἐν τηι οικιαι του Πατρος μου
μοναι πολλαι εισιν· ει δε μη, ειπον αν υμιν οτι πορευομαι ετοιμασαι τοπον υμιν· και
εαν πορευθω και ετοιμασω τοπον υμιν, παλιν ερχομαι και παρα ληψομαι υμας μετ'
εμαυτου, ινα οπου ειμι εγω και υμεις ητε. Ἀναγκαιως αυτοις το μη χρηναι
 
 

441

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταραττεσθαι διειπων, 2.403 πιστευειν τε μαλλον και εις τε Πατερα τον Θεον, και
εαυτον επιταξας, και αναφανδον ηδη φησι μικροψυχουντας παρα μυθουμενος, ως
ουκ εξω μενουσι της οσιας αυλης, αλλ' ενοικισθησονται μεν ταις ανω μοναις, εν δε
τηι των πρωτο τοκων εκκλησιαι τον μακραιωνα τριψουσι βιον, και εν ατελευτητοις
εσονται τοις αγαθοις. πολλας γεμην ειναι φησι τας μονας εν τηι του Πατρος οικιαι,
πολυχωρητον τινα διδασκων ειναι τον ουρανον, και προσθηκης ουδεμιας δεισθαι
παντελως την παρ' αυτου γενομενην κτισιν εις το δυνασθαι λαβειν τους αγαπωντας
αυτον· εικος δε, οτι και το διαφορον της τιμης, τωι πολλας ειναι λεγειν τας μονας,
υποσημηναι βουλεται, εκαστου του διαζην βουλομενου εν αρετηι, τοπον ωσπερ τινα
τον ιδιον αποληψομενου, και την τοις αυτου πρεπουσαν κατορθωμασι δοξαν. ει μη
πολλαι τοιγαρουν ησαν αι παρα τωι Θεωι και Πατρι μοναι, ταυτης αν ενεκεν της
αιτιας προαποδημησειν εφη, ως δηλονοτι προετοιμασαι τα των αγιων ενδιαιτηματα·
πολλας δε ουσας ειδως προη τοιμασμενας ηδη, και των αγαπωντων Θεον
περιμενουσας την αφιξιν, ουχι ταυτης ενεκα της αιτιας αποδημησων, φησιν, αλλα
της ανοδου της προς το ανω, νομην ωσπερ τινα και τοπον προευτρεπισων υμιν, και
το παλαι δυσβατον εξομαλιων. αβατος γαρ ην ανθρωποις παντελως ο ουρανος, και
ου πεπατηκε προτερον πωποτε σαρξ το καθαρον εκεινο και παναγνον των αγγελων
χωριον, ενεκαινισε δε πρωτος ημιν την εις αυτον ανοδον ο Χριστος, και τοπον
εδωκεν ανοδου της εις ουρανον τηι σαρκι, απαρχην ωσπερ τινα των κεκοιμημενων,
και εν γης χωματι κειμενων, εαυτον ανακαι νισας τωι Θεωι και Πατρι, και πρωτος
ανθρωπος οφθεις τοις εν ουρανωι. τοιγαρτοι και το σεπτον και μεγα της επιδημιας
της μετα σαρκος μυστηριον ουκ ειδοτες οι κατ' ουρανον οντες αγγελοι, ανιοντα
κατετεθηπεσαν, επι δε τωι ξενωι και 2.404 αηθει πραγματι μονονουχι τεθορυβημενοι
φασι "Τις ουτος "ο παραγενομενος εξ Ἐδωμ;" τουτεστιν, εκ γης· αλλ' ουκ αδιδακτον
της του Θεου και Πατρος αξιαγαστου σοφιας την ανω πληθυν αφηκε το Πνευμα,
διεκελευετο δε μαλλον ως βασιλει και των ολων ∆εσποτηι τας ουρανιους ανοιγνυναι
πυλας αναφωνουν "Ἄρατε πυλας οι αρχοντες υμων, και "επαρθητε πυλαι αιωνιοι,
και εισελευσεται ο βασιλευς της "δοξης." ενεκαινισε τοινυν ημιν ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος "οδον προσφατον και ζωσαν," ως ο Παυλος φησιν, ουκ "εις
χειροποιητα αγια εισελθων, αλλ' εις αυτον τον "ουρανον, νυν εμφανισθηναι τωι
προσωπωι του Θεου υπερ "ημων." ου γαρ εαυτον εμφανισων τωι προσωπωι του Θεου
και Πατρος αναβεβηκεν ο Χριστος· ην γαρ και εστι και εσται δια παντος εν Πατρι, και
εν οφθαλμοις του ιδιου γεννητορος, αυτος γαρ εστιν, ωι προσχαιρει δια παντος·
ανεβη δε νυν ως ανθρωπος ασυνηθως τε και ξενως εμφανι σθηναι ο παλαι γυμνος
ανθρωποτητος Λογος. δι' ημας δε τουτο και υπερ ημων, ινα και ως ανθρωπος
ευρεθεις, ως Υιος εν δυναμει και μετα σαρκος ακουσας καθολου "Καθου "εκ δεξιων
μου," της υιοθεσιας την δοξαν ολωι δι' εαυτου παραπεμψηι τωι γενει· εις γαρ εστιν εξ
ημων, καθο πεφηνεν ανθρωπος, εκ δεξιων του Θεου και Πατρος, ει και υπερ πασαν
εστιν την κτισιν, και ομοουσιος τωι ιδιωι γεννητορι, καθο πεφηνεν εξ αυτου Θεος εκ
Θεου και φως εκ φωτος κατα αληθειαν. ενεφανισθη τοινυν, ως ανθρωπος υπερ
ημων τωι Πατρι, ινα ημας τους εκ προσωπου γεγονοτας δια την αρχαιαν παραβασιν,
στησηι παλιν ως εν προσωπωι του Πατρος· κεκαθικεν, ως Υιος, ινα και ημεις ως υιοι
δι' αυτου χρηματισωμεν και τεκνα Θεου. διατοι τουτο και ο Παυλος, ο τον Χριστον
εχειν εν εαυτωι λαλουντα διατεινομενος, κοινα τηι φυσει τηι ανθρωπειαι τα εις αυτον
ιδικως γεγονοτα 2.405 διδασκων φησιν, οτι "και συνηγειρεν ημας και συνεκαθισεν
2.405 "εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι." ιδιον μεν γαρ ως Υιωι κατα φυσιν υπαρχει
Χριστωι το της συνεδρειας αξιωμα, και την του συγκαθησθαι δοξαν αυτωι τε
πρεποντως και μονωι αληθως ανακεισθαι φησομεν. το δε ολως καθ' ημας υπαρ χειν
τον συνεδρευοντα καθο πεφηνεν ανθρωπος μετα του νοεισθαι και Θεον εκ Θεου,
 
 

442

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραπεμπει πως και εις ημας την εκ του αξιωματος χαριν. ει γαρ και μη αυτωι
συνεδρευ σομεν τωι Πατρι· πως γαρ το δουλον εις την ισην τωι δεσποτηι τιμην ανιοι
ποτε; αλλ' ουν γε, την επι θρονων καθισιν τοις αγιοις επηγγειλατο μαθηταις. "Ὅταν
γαρ, "φησιν, ο υιος του ανθρωπου καθισηι επι θρονου δοξης "αυτου, και υμεις
καθισεσθε επι δωδεκα θρονους κρινοντες "τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ." ουκουν
ανοιχησομαι, φησιν, ου μονας υμιν ετοιμασων· εισι γαρ ηδη πολλαι, και το
επικαινοτομεισθαι τηι κτισει περιττον· προευτρεπισων δε τοπον υμιν του ειναι
δυνασθαι λοιπον αναμιξ τοις αγιοις αγγελοις τους οντας επι της γης, δια την
μεσολαβησασαν αμαρτιαν· ου γαρ αν εμιχθη τοις ουτω βεβηλοις η αγια των ανω
πληθυς· κατορθωσας δε τουτο, και συναψας τοις ανω τον κατω, τοπον δε δους
ανοδου της εις την ανω πολιν υμιν, παλιν επανηξω κατα τον της παλιγγενεσιας
καιρον και παρα ληψομαι υμας μεθ' εαυτου, ινα οπου ειμι εγω και υμεις ητε. ο και
συνεις ο Παυλος εν οικειαις επιστολαις ουτω φησι "Τουτο γαρ υμιν λεγομεν εν λογωι
Κυριου, οτι ημεις οι "ζωντες οι περιλειπομενοι εις την παρουσιαν του Κυριου "ου μη
φθασωμεν τους κοιμηθεντας, οτι αυτος ο Κυριος εν "κελευσματι, εν φωνηι
αρχαγγελου και εν σαλπιγγι Θεου "καταβησεται απ' ουρανου, και οι νεκροι εν
Χριστωι ανα "στησονται πρωτον, επειτα ημεις οι ζωντες οι περιλειπο "μενοι αμα συν
αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις 2.406 "απαντησιν του Κυριου εις αερα, και
ουπω παντοτε συν "Κυριωι εσομεθα." Και οπου εγω υπαγω οιδατε, και την οδον
οιδατε. Προαποδημησω μεν εγωγε, φησιν, ετοιμασων υμιν της ανοδου τοπον της εις
ουρανους· αλλ' ει βουλεσθε, και φιλον υμιν το εν εκειναις καταλυσαι ταις μοναις,
και περι πολλου πεποιησθε το εις την ανω γενεσθαι πολιν, και τοις αγιοις
συναυλισθηναι πνευμασιν, οιδατε την οδον, τουτεστιν, εμε· δι' εμου γαρ παντως, και
ου δι' ετερου τινος την ουτως αξιαγαστον αποκερδανειτε χαριν· ου γαρ ετερος υμιν
ανοιξει τους ουρανους, ουδε βατον αποδειξει ποτε το παντελως αστιβες τε και αηθες
τοις απο της γης χωριον, ει μη μονος εγω. και αληθης ο λογος. δια γαρ τοι τουτο και
ο προ φητης Ἱερεμιας εν Πνευματι, ταυτην ημας την οδον οτι μαλιστα ζητειν
παρεκελευετο, λεγων "Στητε επι ταις οδοις "και ερωτησατε τριβους Κυριου
αιωνιους, και ιδετε ποια "εστιν η οδος η αγαθη, και βαδιζετε εν αυτηι, και ευρησετε
"αγνισμον ταις ψυχαις υμων." οδοι μεν γαρ Κυριου και τριβοι, κατα τον προφητην,
τα σωτηρια των αγιων προ φητων συγγραμματα· αλλ' ει τις αυτοις τον νουν επιστη
σειε, την οδον ευρησει την αγαθην, τουτεστι Χριστον, δι' ου και ο τελειος αγνισμος
ταις ημετεραις ψυχαις εγγινεται· δικαιουμεθα γαρ δια της πιστεως, και θειας
αναδεικνυμεθα φυσεως κοινωνοι τηι μεθεξει του Ἁγιου Πνευματος. αλλα και αυτος ο
μεγαλοφωνοτατος προφητης Ἡσαΐας ουτως ημιν τον Χριστον διεκηρυττε λεγων
"Ἔσται εκει οδος "καθαρα, και οδος αγια κληθησεται·" εκει δε που φησιν, εν τοις
χρονοις δηλονοτι της μετα σαρκος οικονομιας του Μονογενους· οδος γαρ ημιν
γεγονε καθαρα και αγια, δι' ης 2.407 οι βαδιζοντες, την λαμπραν των αγιων
καλλιπολιν και την ελευθεραν Ἱερουσαλημ εν τοις ωρισμενοις οψονται χρονοις. και
αυτος δε παλιν ο θεσπεσιος ημιν μελωιδος, ως προς Θεον Πατερα φησι "Νομοθετησον
με, Κυριε, εν τηι οδωι σου." επιθυμει γαρ τοις δια Χριστου παιδευεσθαι νομοις, ουκ
αγνοησας τις οτι και προς την ανω βαδιειται πολιν, δια της ευαγγελικης παιδευσεως,
κατευθυ παντος ερχομενος αγαθου. και παρενεγκειν μεν ου χαλεπον και ετερας ετι
πολλας εκ προφητων μαρτυριας, δι' ων αν ειδειημεν οδον την αγιαν αποκεκλημενον
τον Ἰησουν, αλλ' ουδεν οιμαι το αναγκαιον τοις ουτω σαφως εγκειμενοις εις ονησιν
επαγωνι ζεσθαι σφοδρα. ιστε τοινυν την οδον, δι' ης αν ιοιτε, φησι, και αυτοι προς
τας ανω μονας, ηδη τουτο παραδηλων, και ετερον ουδεν, η οτι πολλα μεν λιαν και
ευπρεπη τα παρα Θεωι και Πατρι καταλυματα, και τοπον υμιν παῤρησιας του και εν
εκεινοις γενεσθαι τοις χωριοις ετοιμασων προαναβη σομαι. πλην ιστε, φησιν, ως ουκ
 
 

443

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν τις δι' ετερου τινος το εκεισε γενεσθαι λαβοι, πλην δι' εμου και μονου. ουκουν ει
τις εκπεσοι του αγαπασθαι παρα Χριστου, η βεβηλοις κενοφω νιαις και αλλοκοτων
ρηματων ακαθαρσιαις προσεχων συκο φαντειν ελομενων, την αῤρητον αυτου και
απερινοητον φυσιν ως εν δουλοις καταταττει, και τοις γενομενοις καταριθμει τον
ελευθερον και εκ της ουσιας του Πατρος γε γεννηθεντα Λογον, ηγουν καθ' ετερον
τινα λυπησειε τροπον, γινωσκετω λοιπον της προς το ανω πορειας την οδον
απολεσας, και πεπλανημενος μεν του ιδιου γεωργιου τους αξονας, κατα το
ειρημενον υπο τινος, υφεξων δε παντως την τοις κατω μενουσι πρεπουσαν δικην.
δια τουτο και ο σοφωτατος Παυλος τους αρνησαμενους εκ φρενοβλαβειας το εν
Χριστωι πολιτευεσθαι, παλινδρομουντας δε προς τας εκ νομου σκιας, 2.408
απηλλοτριωσθαι φησιν απο Χριστου και της χαριτος εκ πεσειν, δια του δικαιουσθαι
φιλειν εκ νομου. ονπερ γαρ τροπον ο της τετριμμενης τε και ευθειας εκπιπτων οδου,
τα εκ του πλανασθαι παντως υποστησεται βλαβη· ουτως, οιμαι, και ουχ ετερως οι
την εν Χριστωι δικαιοσυνην παρω σαμενοι, και της ευαγγελικης πολιτειας την
παιδευσιν εν τωι μηδενι τεθεικοτες, την ανω πολιν ουκ οψονται, αλλ' ουδε τοις
αγιοις συνδιαιτησονται. οδος γαρ η προς τουτο κομι ζουσα, μονος εστιν ο Χριστος.
Λεγει αυτωι Θωμας Ουκ οιδαμεν που υπαγεις, και πως οιδαμεν την οδον; λεγει αυτωι
ο Ἰησους Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη· ουδεις ερχεται προς τον Πατερα,
ει μη δι' εμου. Ουπω διαῤρηδην ειπειν εθελησαντι τωι Χριστωι τοις εαυτου μαθηταις,
οτι βαδιειται προς την ανω, και αποδη μησει προς τον Πατερα, αινιγματωδως γεμην
ετι και δια πολλων εμφασεων το πραγμα σημαινοντι, προσεκομισε την πευσιν ο
μαθητης· Θωμας δε ην ουτος· και συναναπλεκει τινα λογισμον, μονονουχι και ουχ
εκοντα λεγειν εκβιαζο μενος, και οποι ποτε πορευσεται, και ου της αποδημιας η οδος
συντεινεται. ου γαρ ισμεν, εφη, που υπαγεις, ειτα πως αν ειδειημεν την οδον; και το
μεν σφοδρα περιεργον του μαθητου παρελαυνει Χριστος· ου γαρ αποκρινεται τι προς
οπερ ηθελεν αυτος αλλ', εκεινο τηι ιδιαι γνωσει τηρησας, και καιρωι μαλλον αναθεις
τωι πρεπωδεστερωι, διεκκαλυπτει χρη σιμως, οπερ ην αυτοις αναγκαιον εις μαθησιν.
εγω τοινυν ειμι φησιν η οδος, εγω η αληθεια, εγω η ζωη. και οτι μεν αληθης περι
εαυτου ταυτα λεγων ο Κυριος, ουδεις αν οιμαι των ευ φρονουντων ενδοιασηι
πωποτε· πλην εκεινο δειν υπολαμβανω ζητησαι φιλομαθως. του γαρ δη χαριν,
καιτοι 2.409 φως και σοφια και δυναμις και ετεροις δε οσοις ονομασι 2.409 παρα ταις
θεοπνευστοις ωνομασμενος γραφαις, εξειλεγμενοις ωσπερ τισι και πολυ λιαν
εχουσιν οντα λογον χρηται προς το παρον, οδον εαυτον και αληθειαν και ζωην
αποκαλων; βαθεια γαρ ως εγωιμαι και ου λιαν ευκατοπτος η του λογου δυναμις· ουκ
οκνητεον δ' ουν ομως προς την εγχειρησιν. ερω γαρ οπερ εις εμην αναβαινει
διανοιαν, εφιεις δηλονοτι τα αμεινω νοειν τοις θεωρειν ειωθοσιν οξυωπεστερον.
∆ια τριων τοιγαρουν πραγματων ταις ανω και θειαις προσβαλουμεν αυλαις, και εις
την των πρωτοτοκων αναβη σομεθα εκκλησιαν· δια πραξεως δη φημι, της κατα
ποικιλην αρετην, και πιστεως της εν ορθοτητι, και ελπιδος της εν ζωηι. αρ' ουν
ετερος ημιν του δυνασθαι τοιαυτα δραν γενη σεται χορηγος, η προξενος, η αιτια, η
προφασις παρα τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον; ουμενουν· μη γαρ τοι νομισηις.
αυτος γαρ ημιν νενομοθετηκε τα υπερ νομον, αυτος υπεδειξε την οδον, ην αν οιμαι
τις καλως εις την κατ' ενεργειαν αρετην εκδεξαιτο, και το εν πραξεσι ταις κατα
Χριστον διαβατικον τε και προθυμον. ουκουν αυτος εστιν η αληθεια, αυτος εστιν η
οδος, τουτεστιν, ο αληθης της πιστεως ορος, και ο της απλανους περι Θεου
διαληψεως κανων τε και σταθμη. πιστευοντες γαρ εις Υιον αληθως, τουτεστιν, εξ
αυτης γεννηθεντα της ουσιας του Θεου και Πατρος, ου νοθον, ου ψευδωνυμον, αλλ'
ουδε κτισμα η ποιημα το της αληθους πιστεως περικεισομεθα καυχημα. ο γαρ εις
υιον παραδεξα μενος τον Υιον, διωμολογηκε παντως και τον εξ ουπερ εστι, και
 
 

444

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατερα τον Θεον οιδε τε και δεξεται. αυτος τοιγαρουν η αληθεια εστιν, αυτος εστιν η
ζωη· ου γαρ ετερος ημιν απο καταστησει την εν ελπισι ζωην, την εν αφθαρσιαι
δηλονοτι και μακαριοτητι και αγιασμωι· αυτος γαρ ημας εγειρει, και 2.410 νεκρους
γεγονοτας δια την αρχαιαν αραν ανακομισει παλιν εις οπερ ημεν εν αρχαις. απαντα
τοινυν ημιν εν αυτωι και δι' αυτου τα καλλιστα τε και εξαιρετα πεφηνε τε ηδη και
γενησεται. και ορα μοι παλιν, οτι τηι των προκειμενων θεωριαι πολυ δη πρεπων εστιν
ο περι τουτων λογος. ενδοια ζοντος τε γαρ ετι του μαθητου και φασκοντος Πως
οιδαμεν την οδον, δια βραχεων εδειξεν, ως επειπερ ειδειεν των εις το ανω
διακομιζειν εθελοντων αγαθων αιτιον τε και χορηγον και πρυτανιν υπαρχειν αυτον,
ουδενος αυτοις ετι δεησει προς το ειδεναι την οδον. Ἐπειδη δε τουτωι συνηπτε το
Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα ει μη δι' εμου, φερε δη τι και προς αυτο λεγωμεν
των ρηθησεσθαι μελλοντων, εκεινο προερευνησαντες, το πως αν τις ιοι προς τον
Πατερα. ερχομεθα τοινυν κατα δυο τροπους· η γαρ αγιοι γεγονοτες κατα γε το
πρεπον τηι ανθρωποτητι μετρον, ως αγιωι Θεωι κολλωμεθα· "Ἅγιοι "γαρ εσεσθε,
φησιν, οτι εγω αγιος·" ηγουν επι την του Πατρος γνωσιν την ως εν πιστει και θεωριαι
βαδιζομεν, τηι ως εν εσοπτρωι και αινιγματι, καθα γεγραπται. αλλ' ουκ αν τις αγιος
ειη ποτε, και δια πολιτειας ηξει της κατ' αρετην, μη ουχι ποδηγουντος αυτον εις
απαντα του Χριστου, ουδ' αν αυτωι συναπτοιτο τωι Θεωι και Πατρι, μη ουχι παντως
μεσιτευοντος του Χριστου. μεσιτης γαρ εστι Θεου και ανθρωπων, δι' εαυτου και εν
εαυτωι συναπτων την ανθρωπο τητα τωι Θεωι. ως μεν γαρ εκπεφυκως της ουσιας του
Θεου και Πατρος, ηι Λογος εστι και απαυγασμα και χαρακτηρ, εν εστι προς τον
Πατερα, ολος ων εν αυτωι, και εχων αυτον εν εαυτωι· ηι δε γεγονεν ανθρωπος καθ'
ημας, διχα της ημων αμαρτιας συναπτεται τοις επι της γης, και μεθοριον ωσπερ τι
γεγονε, συνεχων εν εαυτωι τα προς ενοτητα και φιλιαν συνδεδραμηκοτα. 2.411
Ουδεις ουν ηξει προς τον Πατερα, τουτεστι, θειας ανα δειχθησεται φυσεως κοινωνος,
ει μη δια Χριστου μονου. ει μη γαρ εμεσιτευσε γενομενος ανθρωπος, ουκ αν εις
τουτο μακαριοτητος προυβη τα καθ' ημας, αλλα και ει τις ιοι προς τον Πατερα δια
θεωριας, της εν πιστει φημι και γνωσει τηι κατ' ευσεβειαν, δι' αυτου παλιν ηξει του
Σωτηρος ημων Χριστου. οπερ γαρ εφην αρτιως, ερω δη παλιν, ουχ ετερως εχοντος
του λογου οιμον. προσδεξαμενος γαρ τις τον Υιον εις υιον αληθως, επι την του Θεου
και Πατρος αφιξεται γνωσιν· ουδε γαρ υιος υπαρχειν νοοιτο, μη ουχι παντως
συνεισδεχθεντος αυτωι του τεκοντος αυτον. συνειστρεχει γαρ Υιωι μεν η περι Πατρος
γνωσις, Πατρι δε αυ παλιν η περι Υιου. ουκουν αληθης ο Κυριος λεγων Ουδεις
ερχεται προς τον Πατερα ει μη δι' εμου, οτι φυσικη και ουσιωδης εικων του Θεου και
Πατρος εστιν ο Υιος, και ου καθαπερ εδοξε τισιν, επακτοις αξιωμασι μεμορφωται
προς αυτον, ετερον τι κατ' ουσιαν υπαρχων και νοουμενος. Ει εγνωκειτε με, και τον
Πατερα μου αν ᾔδειτε. Αυτον δη καθ' εαυτου φαιη τις αν ισως και οιηθειη τυχον
διαλεγεσθαι τον Υιον. εχει δε ουχ ουτως. ου γαρ αν τι των εικαιων εφθεγξατο και
περιττων, ει και οτι μαλιστα δια το μη σφοδρα δυνασθαι τινας τοις λεγομενοις ακο
λουθειν, χρησιμωτατην εσθ' οτε ποιειται την επαναληψιν. πλην εν γε τωι παροντι
πολυ δη λιαν ονινησιν ημας, ταυτι τοις πρωτοις προσενεγκων. επειδη γαρ
διεπυνθανετο ο Θωμας Που γαρ απελευσηι, λεγων, η πως αν ημεις ειδειημεν την
οδον, το οποι ποτε βαδιηι μη γινωσκοντες, αναγκαιως εφασκεν "Ἐγω ειμι η οδος και
η ζωη και η αληθεια," και οτι "Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου·"
δεικνυς εντευθεν, ως ειπερ τις βουλοιτο την οδον ειδεναι, δι' ης αν ιηι προς ζωην την
αιωνιον, φιλονεικησει δη παντως 2.412 ειδεναι Χριστον. επειδη δε ην τινας εικος
Ἰουδαικην τινα μαλλον ηγουν ευαγγελικην επιτηδευοντας παιδευσιν, εξαρ κειν
οιεσθαι προς το πιστευειν ορθως την εις ενα των ολων Θεον ομολογιαν τε και
γνωσιν, μη μην επειγεσθαι μαθειν τον περι της αγιας και ομοουσιου Τριαδος λογον,
 
 

445

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγκαιως αποκλειει τροπον τινα Χριστος και τοις ουτω δοξαζουσι την περι του
Θεου γνωσιν, ει μη και αυτον βουλοιντο παραδε χεσθαι. δια γαρ Υιου προσιτεον τωι
Θεωι και Πατρι. αναλογως γαρ τηι του γεννηματος θεωριαι και επ' αυτον ηξομεν τον
γεννητορα. ου γαρ εστιν, ουκ εστιν αμφιβαλειν, οτι τον Υιον τις υφεσταναι
πιστευων ουτως ως υιον, τον εκ της ουσιας φημι του γεννησαντος, εισεται δη
παντως και τον Πατερα. Κατα μεν ουν την απλουστεραν και απεριεργον γνωσιν,
ουτως αν τις οιηθειη τυχον λαλησαι· ει δε τωι δοκοιη και δια λεπτων ερχεσθαι
νοηματων, ως και επ' αυτην των πραγ ματων ελασαι την βασανον, αληθευοντα
παλιν ευρησει τον Υιον. διανοιαι μεν γαρ απασηι παντελως αχωρητος η θεια φυσις
εστι, και τι κατ' ουσιαν ο των ολων γενεσιουργος τολμαν ολως περιεργαζεσθαι,
φρενοβλαβειας απασης απο δειξιν εχει. πλην εστι πως ημας τινα, ως εν σκιαις και
αινιγμασιν, ερανιζεσθαι γνωσιν, κατοπτρον ωσπερ τι παρα τιθεντας τωι νοι των
ενοντων πλεονεκτηματων τηι του Υιου φυσει τον καταλογον. εξ ων γαρ εστιν αυτος,
και εξ ων ειργασται γενομενος ανθρωπος, και προ της ενανθρωπησεως, αναλογως
αν τις επι την του τεκοντος αυτον θεωριαν ανιοι λοιπον. ορα γαρ μοι την ενουσαν
αυτωι δοξαν τε και δυναμιν, βλεπε την εφ' απασιν απαραποδιστον εξουσιαν. τι γαρ
ειπε μοι και των υπερ λογον, ουκ ελευθεροις νευμασι κατορθωσας οραται, και προ
σαρκος και μετα σαρκος; αλλ' ο τοσουτος ημιν δι' αυτων οφθεις των πραγματων
"Ἐγω, "φησι, και ο Πατηρ εν εσμεν· ο εωρακως εμε εωρακε τον 2.413 "Πατερα."
ιτεον ουν αρα κατα την του προκειμενου δυναμιν απο της εικονος επι το αρχετυπον,
και απο του χαρακτηρος επ' εκεινον δη παντως ου και εστι χαρακτηρ, και ου, κατα
τινας των ετεροδοξειν ειωθοτων, επακτοις τισι και τοις εξωθεν αξιωμασι
σχηματιζεσθαι φαμεν τον Υιον προς τον Πατερα ουδε, καθαπερ τοις πλανωμενοις
δοκει, εικων ειναι λεγεται του Θεου και Πατρος, ως εχων αυτου την δοξαν, την
δυναμιν, την σοφιαν, φυσεως γεμην ετερας υπαρχων· ταυτα γαρ εκεινων τα
ληρηματα, και η κεκομψευμενη φλυ αρια, μαλλον δε δυσσεβεια, προς ανατροπην
επινοηθεισα και καθαιρεσιν της ομοουσιοτητος του Υιου, κατα γε τον εν αυτοις
ανοσιον τε και θεομαχον σκοπον· αλλ' ως Υιος αληθως, εκ της του Θεου και Πατρος
ουσιας αποῤρητως και απερινοητως γεννηθεις, χαρακτηρ εστιν αυτου και εικων και
απαυγασμα, φερων εν οικειαι φυσει της του τεκοντος αυτον ουσιας το ιδιον, και των
φυσικων πλεονεκτηματων το καλλος. ου γαρ αποπληκτοι κατ' εκεινους εσομεθα και
εις τουτο δυσβουλιας τον οικειον κατωθησομεν νουν, ως τωι κατα φυσιν ουκ οντα
λεγειν Θεωι ομοιον, μητε μην εκ της ουσιας γεννηθεντα του Θεου και Πατρος, την
του Θεου χαρισασθαι δοξαν, η και φαναι δυνασθαι ποτε το πεποιη μενον ολως, και
το εξ ουκ οντων εις το ειναι παρενεχθεν, την θειαν απαραλλακτως φορεσαι δυναμιν
και σοφιαν, εχειν δε ουτως ως αν νοοιτο τυχον η θεια τε και αῤρητος του Θεου
Πατρος φυσις. τι γαρ αν ειη το παραλλαττον ετι ποιητου και ποιηματος, η τι το
μεσολαβουν και διακοψαι δυναμενον της ταυτοτητος της εν ουσιαι φημι το γεγονος
του κτι σαντος; ει γαρ ολως εχει την τε δοξαν και την δυναμιν και την σοφιαν
αυτου, κατα τον ισον τροπον τωι Θεωι και Πατρι, τι το μειζον εν αυτωι, τι δε το πλεον
εξει παρ' ημας, ητοι την κτισιν, εγω μεν ειπειν ουκ αν εχοιμι παντελως, απορησειν
δε υπολαμβανω κακεινους. ουκουν ου 2.414 τοις εξωθεν αξιωμασιν ο Υιος ημιν εις
την του Πατρος ισοτητα σχηματιζεται, και ου καθαπερ τις εν πινακος γραφηι, μοναις
ημιν ταις των χρωματων ιδεαις καταποικιλλεται, την του βασιλεως πλαττομενος τε
και ψευδομενος μορφην, αλλα χαρακτηρ εστι και εικων αληθως του τεκοντος
αυτον, εν ιδιοις και φυσικοις αγαθοις την του Πατρος φυσιν εμφανη καθιστας. δια
τουτο γαρ αμηχανον ειναι φησιν επιγνωναι τισι τον Πατερα, μη ουχι προτερον
επεγνωκοσιν αυτον, τουτ εστι τον Υιον. Και απαρτι γινωσκετε αυτον και εωρακατε
αυτον. Ἄξιον οιμαι θαυμασαι, και τουτωι την ενουσαν τωι λογωι διασκευην και
 
 

446

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποῤρητον οικονομιαν. ειρηκως γαρ οτι "Ει "εγνωκειτε με και τον Πατερα μου αν
ᾔδειτε," και νομισθεις εγκαλειν τοις μαθηταις των ουτως αναγκαιων την αγνοιαν,
τεθεραπευκεν ευθυς Ἀπαρτι λεγων γινωσκετε αυτον και εωρα κατε αυτον. επειδη
γαρ εμελλον των απανταχοσε κειμενων εκκλησιων ηγεμονες εσεσθαι, παρ' αυτου
του Σωτηρος ακου σαντες το "Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη," δια ταυτην
ως εγωιμαι μαλιστα την αιτιαν, προαποδειξας χρη σιμως και κοινον ωσπερ εις
απαντας ποιησαμενος λογον, ως ει τις ειδειη τον Υιον, εισεται δηπου παντως και τον
εξ ουπερ εστι Πατερα και Θεον, επιμαρτυρει χρησιμως τοις εαυτου μαθηταις την
επιγνωσιν ου κεχαρισμενως· ου γαρ αν φθεγξαιτο τι των ουκ αληθων· αλλ' οντως
ειδοσι τε και επεγνωκοσιν. οτι γαρ Υιον αληθως ειναι του Θεου τον Κυριον ᾔδεσαν
τε και πεπιστευκεισαν, ουδαμοθεν εστι τοις ευ φρονουσιν αμφιβολον. επει κατα τινα
τροπον Ναθαναηλ ο Ἰσραηλιτης ακουσας "Προ του σε Φιλιππον καλεσαι "οντα υπο
την συκην ειδον σε," παραχρημα της πιστεως 2.415 την ομολογιαν εισκεκομικε
λεγων "Ῥαββι, συ ει ο υιος του "Θεου, συ ει ο βασιλευς του Ἰσραηλ·" και μην και
θαλασσης τε παραδοξως και ασυνηθως κατηυνασμενης, πως αυτον προσεκυνουν οι
εν τωι σκαφει "λεγοντες Ἀληθως "Θεου υιος ει;" αρ' ουν ουκ ειδοτων οτι περ υπαρχοι
Θεος και εκ Θεου γεγεννηται Πατρος ερει τις το ρημα; ειτα πως ουκ αμαθαινων ο
τοιουτος αλωσεται; περι τα μερη της Φιλιππου Καισαρειας παρ' αυτου διερωτωμενοι
του Χριστου "Τινα με λεγουσιν οι ανθρωποι τον υιον του ανθρωπου," ουχι πρωτον
μεν εφασκον τας ετερων υπονοιας; οι μεν γαρ, φησιν, Ἡλιαν ειναι νομιζουσιν, οι δε
Ἱερεμιαν, η ενα των προφητων. τινα δε λεγουσιν αυτοι, διαῤρηδην ειπειν ου
παραιτουμενοι δι' ενος οι παντες του προυχοντος, Πετρος δε αυτος ην, ουκ
ενδοιαστως εφασαν "Συ ει ο Χριστος ο "υιος του Θεου του ζωντος." ουκουν, οταν
λεγηι Χριστος "Ει εγνωκατε με, και τον Πατερα μου αν ᾔδειτε," μη παντως αυτοις
τοις μαθηταις υπολαβηις ειρησθαι το ρημα, αλλ' ορον ωσπερ τινα γενικον τοις
απανταχοσε ποιειται, το των αγιων αποστολων προσωπον παραθεις. Ἐπιτηρει γαρ
οπως ευρησομεν ουκ ηγνοηκοτας αυτους, οτι Θεος τε εστι και Υιος του Θεου· αλλ'
οδον εαυτον ειναι φησαντος του Θεου, το αινιγματωδως ειρησθαι δοκουν ου σφοδρα
συνηκαν, και περι τουτο μονον αυτοις το της αγνοιας αιτιαμα στησεται. δια γαρ τοι
τουτο διελεγξας εν ολιγοις, ως ου δυνησονται συνιεναι το πλαγιως ειρημενον
αυτοις, ειτα κοινον απασι προθεις εντευθεν λογον, διδαξας τε σαφως, ως και αυτην
ζημιωθησεται την εις τον Πατερα γνωσιν, ος αν αγνοησηι τον Υιον, ως ηδη
διωμολογηκοσι την πιστιν τοις μαθηταις, εικοτως την γνωσιν επιμαρτυρει λεγων
Ἀπαρτι γινωσκετε αυτον και εωρακατε αυτον. το δε Ἀπαρτι φησιν, ουχι δηπου
παντως εξ εκεινης της ωρας, 2.416 ητοι της ημερας, καθ' ηνπερ αυτοις τους περι των
τοιουτων εποιειτο λογους· το δε Ἀπαρτι φησιν, αντιπαρεξαγων τωι αρχαιωι και
πρωτωι, τον αρτιφανη και νεον της αυτου παρουσιας καιρον, καθ' ον λαμπροτερα
γεγονε τοις κατα πασαν την οικουμενην η περι Πατρος γνωσις δια του Υιου. δια γαρ
τοι τουτο και εν βιβλωι ψαλμων ως προς Θεον και Πατερα φησιν "Ἐθαυμαστωθη η
γνωσις σου εξ εμου." εωρακοτες γαρ τοις υπερ λογον θαυματουργημασι διαπρε
ποντα τον Υιον, και μετα θεοπρεπους εξουσιας κατορθουντα ραιδιως οπερ αν
βουλοιτο, τεθαυμακαμεν εντευθεν την του Πατρος γνωσιν, ουχ ετερως εχουσαν
εννοουντες αυτην, η ωσπερ εστιν η του εξ αυτου προελθοντος Υιου. Ἀπαρτι τοινυν
γινωσκετε αυτον και εωρακατε αυτον. εγνωκαμεν γαρ εν Υιωι, καθαπερ εφην
αρτιως, τις ο Πατηρ, και ου μονον επεγνωκαμεν, αλλα και εθεασαμεθα, ητοι
εωρακαμεν. η μεν γαρ γνωσις την δια των εννοιων θεωριαν υποδηλοι, ην αν τις
λαβοι τυχον περι της θειας τε και αῤρητου φυσεως, της επι παντας φημι και δια
παντων και εν πασι. το γεμην ιδειν, την δια των τερατουργηματων πληροφοριαν
σημαινει. ου γαρ μονον εγνωκαμεν οτι ζωη κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ· ουδε εν
 
 

447

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψιλαις και μοναις εννοιαις την του πραγματος ει δησιν εν εαυτοις εσχηκαμεν· εν
Υιωι ζωοποιουντι τους νεκρους, και εις το ειναι παλιν ανακομιζοντι τους κατεφθαρ
μενους· ου μονον εγνωκαμεν, οτι ζωη κατα φυσιν εστι και οτι πασαν υπο ποδας εχει
την κτισιν ο Θεος και Πατηρ, και των παρ' αυτου γεγονοτων κατεξουσιαζει
βασιλικως, ως "παντα τα εργα σειεσθαι τε δι' αυτον και τρεμειν," κατα το
γεγραμμενον· αλλ' ειδομεν οντα τοιουτον και εν Υιωι, οτε θαλαττηι και πνευμασιν
επιτιμων, μετα πολλης εφη της εξουσιας "Σιωπα, πεφιμωσο." 2.417 Ἐπειδη τοινυν
εμελλεν ερειν, οτι ου μονον εγνωκατε τον Πατερα, αλλ' οτι και εωρακατε, προταξαι
δειν αναγκαιον ωιηθη το Ἀπαρτι, και δια ποιαν αιτιαν; ο μεν γαρ νομος ο δια
Μωυσεως προσεφωνει τοις υιοις Ἰσραηλ "Κυριος ο "Θεος σου κυριος εις εστι," και
τον μεν περι του Υιου λογον ου παρετιθει τοις παλαι, μονης δε της πολυθεΐας
εξελων αυτους, εις την του ενος εκαλει προσκυνησιν· ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος, οτε γεγονεν ανθρωπος, δια πολλων σημειων και ενεργηματων εγνωρισεν
ημιν δι' εαυτου τον Πατερα, και την εν τηι αγιαι Τριαδι νοουμενην τε και υφεστωσαν
αληθως μιαν εδειξε θεοτητος φυσιν. καλως ουν αρα το Ἀπαρτι φησι, δια το ατελες
εν γνωσει των κατα νομον και των κατ' εκεινους πολιτευομενων. σημειωτεον δε,
οτι εαυτον αντι του Πατρος εωρασθαι λεγων, ουκ ανατρεπει το υπαρχειν αληθως τε
και ιδιοσυστατως τον εξ ουπερ εστι Πατερα και Θεον· αλλ' ουδε εαυτον ειναι φησι
τον Πατερα, οσον ηκεν ειπειν εις προσωπου δηλωσιν· αλλ' επειπερ εστιν ομοουσιος
τωι Πατρι, εωρασθαι φησιν εν αυτωι τον γεννη σαντα, ωσπερ αν ει και ανθρωπου
τινος υιος την ιδιου πατρος εθελησας κατασημαναι φυσιν, εαυτον επιδειξας λεγει τωι
τουτο μαθειν εθελοντι τυχον Τον εμον εν εμοι τεθεασαι πατερα. Θεος δε παλιν την
του παραδειγματος υπεραλειται δυναμιν. Λεγει αυτωι Φιλιππος Κυριε, δειξον ημιν
τον Πατερα, και αρκει ημιν. Φιλομαθης μεν ο Φιλιππος, πλην ου λιαν οξυς εις
συνεσιν την ταις θεοπτιαις πρεπωδεστεραν. ου γαρ αν ωιηθη ποτε τοις του σωματος
οφθαλμοις την θειαν ισχυσαι καταθεασασθαι φυσιν, καιτοι διαῤρηδην λεγοντος του
Θεου "Ουδεις οψεται το προσωπον μου και ζησεται." ει γαρ και 2.418 ωφθη ποτε τοις
αγιοις, ως η θεοπνευστος εφη γραφη, αλλ' ουκ αν οιμαι τις υποτοπησαι ποτε εμφανη
την θειαν γενε σθαι φυσιν ουτως, ως εχει καθ' εαυτην, πλαττεσθαι δε μαλλον εις το
τωι καιρωι πρεπωδεστερον σχημα. και γουν οι προφηται διαφορως αυτον τεθεανται,
και ποικιλος τε περι Θεου παρ' εκεινοις ο λογος. ο μεν γαρ Ἡσαΐας ετερως, Ἰεζεκιηλ
δε παλιν ουχ ομοιως τωι παρ' εκεινωι θαυματι. εδει τοινυν συνιεναι τον Φιλιππον, ως
ην τι των αμηχανων παντελως, την θειαν δυνασθαι κατιδειν ουσιαν, και τουτο δια
σαρκος, και ου μετα σαρκος, οτε και ου σφοδρα νουνεχες, παρουσης αυτωι της
εικονος και ακριβους χαρακτηρος του Θεου και Πατρος, επ' αυτο ζητειν ιεναι το
αρχετυπον, ως ουπω παρον, και καθ' ον εδει λογον επιδειχθεν. ικανωτατη γαρ λιαν
εις παραστασιν της ουσιας του Θεου και Πατρος η Χριστου θεωρια, καλως τε και
ακριβως εξυφαινοντος το αξιεραστον καλλος της οθεν εξεφυ βασιλικης ουσιας. "απο
"γαρ του καρπου το δενδρον επιγινωσκεται," κατα την αυτου του Σωτηρος φωνην.
εξαρκουσης τοιγαρουν τωι γε απαξ συνετωι της του Υιου θεωριας εις παραστασιν τε
και ακριβη πληροφοριαν, τις αν ειη κατα φυσιν και ο γεννησας αυτον· περιττος μεν
ισως ο του μαθητου φαινεται λογος, πλην ουκ εξω κεισεται των εις ακρον επαινων
ηκοντων. αυτον γαρ οιμαι δειν ου μετριως αποθαυμασαι λεγοντα ∆ειξον ημιν τον
Πατερα και αρκει ημιν. ομοιον γαρ ως ει εφη τυχον Πασης αν εισω γενεσθαι της
θυμηδιας ομολο γησαιμεν, και προς το ειναι μακαριως ουδεν εστι το λειπον
ζητησαιμεν, ει της του Θεου και Πατρος αξιωθειημεν πολυ ευκτου θεας και αυτοι. ο
δε παντος προθεις αγαθου και του δοκουντος εις ευθυμιαν συντελειν την του Πατρος
θεαν, πως ουκ αν ομολογοιτο παντος υπαρχειν αξιος θαυματος; ουτω μεν ουν τα εν
τωι προκειμενωι διαληψομεθα, καθαπερ οιμαι, 2.419 κατα την ευστιβη τε και
 
 

448

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απλουστεραν τοις πολλοις θεωριαν. ει δε χρη τι και περιεργοτερον ιδειν, και ταχα τι
των κεκρυμμενων ειπειν, οιησομεθα τι τον Φιλιππον φρασαι τε ομου και νοησαι
τοιουτον. κατεδακνοντο γαρ επι τοις του Σωτηρος θαυμασιν οι των Ἰουδαιων
προεστηκοτες και προς τουτοις ετι γραμματεις τε και Φαρισαιοι, και ταις αμετρητοις
θεοσημιαις καθαπερ τισι λιθοις εις καρδιαν βαλλομενοι, και εῤρηγνυντο τωι φθονωι,
και δρασαι μεν τι προς ταυτα και τερατουργουντα διακωλυειν δι' ουδενος ισχυειν
ᾔδεσαν τρο που· διασυροντες δε ουτω τα παραδοξως γεγενημενα, και τοις εξ απατης
κατασμικρυνοντες λογοις την δοξαν αυτου, ανω τε και κατω την των Ἰουδαιων
διαθεοντες χωραν, αυτην τε την Ἱερουσαλημ, ποτε μεν εφασκον εν Βεελζεβουλ
αυτον εργαζεσθαι τα σημεια· ποτε δε παλιν εις ακαθεκτον μανιαν εξοιστρουμενοι,
δαιμοναν μεν εφασκον, ουκ ειδεναι δε α φησιν. επετιμων γαρ τοις οχλοις λεγοντες
"∆αιμονιον εχει "και μαινεται, τι αυτου ακουετε," αλλ..................... .......................
ευκλειαις αφορητως αντεγειρομενος, τις δε ουτος ην, αναγκαιως ερω. Ἀνεπειθον
γαρ τους δημους, καθαπερ αρτιως εδειξαμεν, τον μεν παρα του Σωτηρος ημων μη
προσιεσθαι λογον, αποφοιταν δε ως διδασκοντος παρα τον νομον και ως ποῤρωτατω
φευγειν επειγεσθαι, προσκεισθαι δε μαλλον τοις δια Μωυσεως τεθεσπισμενοις. και
δια ποιαν αιτιαν; εφα σκον γαρ οτι Μωυσης μεν ο μεγας τους παλαι λαους εξηνεγκεν
"εις συναντησιν του Θεου," κατα το γεγραμ μενον, και παρεστησεν επι το ορος το
Σινα, εδειξε τε αυτοις εν τωι ορει τον Θεον, και ακουσαι παρεσκευασε των λογων
αυτου, πεπληροφορηκε τε και μαλα σαφως, οτι Θεος ελαλει τους νομους· ο δε
τουτων ουδεν εδειξε παντελως. οτι δε ουτος ην πολυς παρ' εκεινοις ο λογος,
εντευθεν μαθησηι. θεωρησεις γαρ λεγοντας προς τον εκ γενετης τυφλον, ον 2.420
αῤρητωι δυναμει τεθεραπευκεν ο Σωτηρ "Συμμαθητης ει "εκεινου, ημεις δε του
Μωυσεως εσμεν μαθηται. ημεις γαρ "οιδαμεν οτι Μωυσηι λελαληκεν ο Θεος, τουτον
δε ουκ "οιδαμεν ποθεν εστιν." ενομιζον τοινυν οι τοις Ἰουδαικοις συναγορευοντες
δογμασι, δυσανταγωνιστον τινα τον επι τουτοις ποιεισθαι λογον, και ουκ
ευανατρεπτον τοις πολλοις, εθορυβουν δε ως εικος και υπεσκελιζον δια τουτου
πολλους. τουτο καθ' εαυτον εννοησας ο Φιλιππος, ως λυθησομενης απασης της των
Ἰουδαιων αντιλογιας, ει και αυτος δειξειεν ο Χριστος τοις εις αυτον πιστευουσι τον
Πατερα, προσεισι λεγων Κυριε δειξον ημιν τον Πατερα και αρκει ημιν. εννοει γαρ
λεγοντα Παντα, φησιν, ω ∆εσποτα, εις πιστιν επαγωγα δια της σης εξουσιας τελειται,
δια μυριων θαυματων δυσωπη σειεν αν τις της των Ἰουδαιων γλωσσαλγιας το
ακρατες. επιλειψηι δ' αν ημιν εις το παραπαν ουδεν, ει και αυτος ημιν επιδειξεις τον
Πατερα και Θεον· αρκεσει γαρ τουτο τοις σοις μαθηταις, εις το δυνασθαι λοιπον και
μαλα καλως τοις των εκεινα προτεινοντων καθοπλιζεσθαι λογοις. τοιαυτην τινα
θεωριαν τοις προκειμενοις εποισαντες, ουκ αν οιμαι του πρεποντος λογου
διαμαρτησαιμεν. καλει γαρ ημας προς το ουτω νοειν και αυτος ο Φιλιππος λεγων
Ἀρκει ημιν το ιδειν τον Πατερα και Θεον, ωσανει τουτου και μονου τοις πεπι
στευκοσιν ελλελοιποτος, υποτιθει δε πως και αυτος ο Σωτηρ, εν τοις εφεξης ειπων
"Τα ρηματα α εγω λεγω υμιν απ' "εμαυτου ου λαλω, ο δε Πατηρ εν εμοι μενων ποιει
τα "εργα αυτος." το δε οπως προσηκει και τουτο νοειν, ουκ εν τωι παροντι μαλλον,
αλλ' εν τωι πρεπωδεστερωι και γειτονι λελεξεται τοπωι. 2.421 Λεγει αυτωι ο Ἰησους
Τοσουτωι χρονωι μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας με, φιλιππε; ο εωρακως εμε
εωρακε τον Πατερα. Ἀπροφασιστον τωι μαθητηι την αμαθιαν επιδεικνυει. τα μεν γαρ
δυσεφικτοτερα των θεωρηματων, και προς κατα ληψιν την εν νοησει φημι
λεπτοτεραν εν εαυτοις εξαιτουντα την βασανον, ει και μη εν ολιγωι χρονωι τυχον,
αλλ' ουν εν μακραις παρατασεσι των καιρων εσται δη παντως αλωσιμα τοις
φιλομαθεσι και καταφανη γενησεται· οις δε ουκ ενεστι το περισκελες, αλλ' ευθειαν
εχει την ειδησιν, τουτοις αν τις προσβαλοι, και λιαν ακονιτι. τι τοινυν, φησιν, ω
 
 

449

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φιλιππε, προς την επ' εμοι συνεσιν ακριβη το παραποδισαν, ειπε. καιτοι γαρ ουτω
μακρου διελασαντος χρονου, καθ' ον ειμι μεθ' υμων, και αρκουντος εις
πληροφοριαν ων εδει σε μαθειν, ενδοιαζεις ετι, μαλλον δε ηλως ηγνοηκως, τις μεν
εγω κατα φυσιν ειμι και ποθεν, καιτοι των οτι μαλιστα παρα σοι θαυμαζομενων
ευρισκων οντα δημιουργον. πως δε ουκ εγνως, φησιν, οτι ο θεωρησας εμε τεθεαται
τον Πατερα; αλλ' Ἰουδαιους μεν οιει τους παλαι την θειαν εν τωι ορει Σινα τεθεασθαι
φυσιν, ακηκοεναι τε λαλουσης αυτης, οτε τους επι τοις πρακτεοις ετιθει νομους· συ
δε ουπω διετεθης, οτι τον Πατερα τεθεασαι δι' εμου τε και εν εμοι· ο γαρ εωρακως
εμε εωρακε τον Πατερα. και οτι μεν ου σωματικην τινα θεωριαν ημιν κατασημαινει
Χριστος, ου μακρων οιμαι δεδεησθαι λογων τους ακροωμενους. ου γαρ αν τις ειποι
των νουν εχοντων, την του Θεου φυσιν θεωριαις υποκεισθαι σωματικαις, αλλ' ουδε
τοις της σαρκος οφθαλμοις κατιδοι τις αν το ως και μολις εν εσοπτρωι καταληπτον·
βλεπομεν γαρ ως εν αινιγματι· και μικρα φρονειν οιμαι περι Θεου και τον λιαν
μεγαληι επαυχουντα γνωσει. 2.422 Πλην εκεινο δη παλιν τοις της αληθειας ερουμεν
εχθροις, οι πλατειαν εχουσι καθ' ημων την γλωτταν, μαλλον δε κατ' αυτης της
ουσιας του Μονογενους. ει γαρ μη εξ αυτης της ουσιας του Θεου και Πατρος εστιν ο
Υιος, γεννητως υπαρ χων τουθ' οπερ εστι, Θεος δηλονοτι και κατα φυσιν και
αληθως, μονοις δε τοις εξωθεν αγλαιζομενος σχημασι, και ταις επεισακτοις
λελαμπρυσμενος ευκλειαις, ου φυσικοις διαπρεπων αξιωμασιν, εν εαυτωι δε μορφοι
τον Πατερα, και εικων εστιν απαραλλακτος του Θεου, πρωτον μεν ουκ αν ειη κατα
φυσιν Υιος, αλλ' ουδε γεννημα κατα αληθειαν, ποιημα δε καθ' ημας, η τι των
τοιουτων ετερον· ου παρα δεχθεντος, ουτω τε εχειν πεπιστευμενου, παντελως δηπου
κακεινο φησομεν αληθως, ως ουκ αν ειη πατηρ ο Πατηρ ενεργειαι και φυσει, θελησει
δε μαλλον και δοκησει τυχον, καθαπερ ουν και ημων ωνομασται πατηρ. ειτα τι το
εντευθεν; συνομολογηθησεται και ως εξ αναγκης ανατελει Τριας· ουκ ετι γαρ ημιν η
αγια πιστευεται κατα τινα δη τροπον, τρεις δε μαλλον, ως εν αλληλοις ουκ
ενυπαρχοντος ουσιωδως, εκαστου τε ωσπερ των ονοματων εις τον οικειον της ιδιας
φυσεως αναχωρουντος λογον, διακεκομμενου τε του ετερου παντελως. εκβιαζεται
γαρ πως ημας η του θεωρη ματος δυναμις και παχυτερον περι τουτων ειπειν. και ει
τουτο δωσομεν υπαρχειν αληθες, ουτως τε εχειν ερουμεν, και της ουσιας του Θεου
και Πατρος αλλοτριον παντελως παρα δεξομεθα τον Υιον, πως ου διαψευσεται
λεγων Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα; Θεου γαρ υπαρχοντος κατα φυσιν του
Πατρος, πως αν ημιν ο Υιος, καιτοι μη υπαρχων Θεος κατα φυσιν κατα τον εκεινων
λογον, δειξει εν εαυτωι τον Πατερα; πως γαρ εν τωι γεγονοτι το μη γεγονος θεωρη
σομεν· εν δε τωι μη οντι ποτε, κατα γε τον του πεποιησθαι λογον, πως αν τις ιδοι τον
οντα δια παντος; μη γαρ μοι 2.423 λεγετω τις των εκεινα δεδυσφημηκοτων, την της
αληθειας κατασοφιζομενος δυναμιν, ως επειπερ εχει την δοξαν του Θεου και
Πατρος, την τε δυναμιν και την σοφιαν αυτου και την αγαθοτητα και το
παντουργικον και το δυνασθαι παρα γειν τα ουκ οντα ποτε, δια τουτο και εικων
εστιν αυτου· αλλα δεικνυτω προτερον, ει Θεος κατα φυσιν φαινεται, και ουτως
απαραλλακτως, ως μηδεν ειναι το αδικουν την ει σαπαν και ολοτελως εμφερειαν
της εικονος προς το αρχε τυπον· απορησαντα δε και τουτο δεικνυειν ουχ εκοντα,
δευτερον αιτησομεν ειπειν, ποιος αν επιτρεψηι λογος, καιτοι κατα φυσιν ουκ οντα
Θεον, κατα γε την ενουσαν αυτοις βδελυριαν, τα της θεοτητος εργα δυνασθαι
πληρουν. τουτο γαρ εστι το φερειν την εικονα του Πατρος. ει μεν γαρ οικοθεν ουκ
εχων την αρκουσαν εις τουτο δυναμιν ο Υιος δανειζεται την παρα Πατρος, και
χορηγειται παρ' αυτου και σοφιαν και ισχυν, ινα δυνηται κατορθουν α και μονηι
πρεπειν ερουμεν τηι του Πατρος φυσει, διαψευσεται ουτω και την εικονα και την
ομοιωσιν. ει δε ψευδεσθαι μεν ου δωσομεν αυτον, ουτως εχοντα καθαπερ ειρηκαμεν,
 
 

450

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως δε αληθευοντι συναινεσομεν, αυτην αλωσομεθα την δοξαν αδικουντες του Θεου
και Πατρος, και οπως, ερω. η γαρ αναγκη λεγειν, οτι ψευδεται την εικονα του Θεου
και Πατρος, οικοθεν μεν ουκ εχων την τοις εργοις εξαρκουσαν ισχυν, παρ' ετερου δε
ταυτην χορηγουμενος· ου γαρ ουτω το αρχετυπον· η ειπερ εστιν αληθης εν εαυτωι
λεγων ορασθαι τον Πατερα, και ουδεν ολως ειναι το διαλλαττον η το μεταξυ η παρα
χαραττον την εις απαν εμφερειαν, αναγκη λοιπον και ουχ εκοντα ειπειν, οτι και
αυτος ο Πατηρ επακτην εχει και παρ' ετερου την δυναμιν. ουτω γαρ ημιν εαυτον εν
τηι εικονι της ιδιας φυσεως, ητοι της δοξης, ηβουληθη δεικνυειν. Ἆρ' ουν ουχ ορατε,
φησειεν αν τις προς εκεινους λοιπον, 2.424 οποι ποτε βαδιειται της ευθειας οδου
διεκπιπτων ο λογος, και εις οιον αποκομιζει βαραθρον τους εκεινα πεφρονηκοτας;
αλλα ναι, δυναται, φησι, καιτοι γενητος υπαρχων ο Υιος τα της φυσεως εργα
πληρουν, δοξαν ουτω τωι Θεωι και Πατρι. ειτα τι τουτου φανειται το δυσσεβεστερον;
ουδεν γαρ ετι το μειζον ητοι το πλεον εν Θεωι παρα την κτισιν, ει και την της
θεοτητος δοξαν τε και δυναμιν αυτηι περιθησομεν. μη γαρ τις εκ φρενοβλαβειας
οιεσθω πολλης αξιαγαστον τι και μεγα περι Υιου φρονειν τε και λεγειν, οτι κτισμα
μεν εστιν, ουχ ως εν δε των κτισματων· ιστω δε ου μικρως αδικων την δοξαν αυτου.
ου γαρ ει εξαιρετον εχει την φυσιν παρα τα αλλα κτισματα ζητητεον, αλλ' ει γεγονεν
ολως. το γαρ ειναι κτισμα πως αν διαφυγοι, ει και παντων εστι των κτισματων το
καλλιστον; αδικουμενης δε της δοξης του Υιου εν τωι γενεσθαι λεγειν αυτον, τι
ματην επαγουσι, καθαπερ τι φαρμακον αυτωι, το εν τωι καλλιστωι των αλλων
υπαρχειν τοπωι; υβριουμεν τοιγαρουν την του Θεου και Πατρος ουσιαν, ει ταυτα
δυνασθαι κατορθουν περιθησομεν τωι Υιωι, γενητωι και αυτωι τυγχανοντι, κατα τον
εκεινων αμαθη και ασυνετον λογισμον. ουκ ανεξομεθα δε λεγοντων αυτων, οτι τα
της θεοτητος εργα κατορθοι, κτισμα κατα φυσιν υπαρχων ο Υιος, ουτω δοξαν τωι
Θεωι και Πατρι. ει μεν γαρ εχουσι δεικνυειν τουτο απο της θειας γραφης,
παρακομιζοντων α βουλονται, και ακαπηλευτους ημιν τας των αγιων τηρουντων
φωνας· ει δε γνωμης ιδιας ευρηματα, και τους επι τουτωι πεποιηνται λογισμους,
χαριεντως ερουμεν "Ουαι τοις προφητευουσιν απο καρδιας αυτων·" εκεινα γαρ
δωσομεν εθελειν αει τον Πατερα, α την θειαν αυτου δοξαν απαραχαρακτον οιδε
τηρειν, και των περι αυτου δογματων διασωζει την ορθοτητα. ουκουν ταις εκεινων
ασυνεσιαις το εῤρωσθαι φρασαντες, επι τον αληθη περι αυτου χωρησομεν 2.425
λογον, εκ της ουσιας γεννηθηναι πιστευοντες του Θεου και Πατρος Υιον αληθως, και
Θεον εκ Θεου κατα φυσιν. αληθευει γαρ ουτως υπαρχων και χαρακτηρ και ομοιωσις
του Θεου και Πατρος λεγων Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα· πως ουν λεγεις
∆ειξον ημιν τον Πατερα; εξον γαρ δη σοι, φησιν, ω Φιλιππε, την του Πατρος εν εμοι
κατα θεασασθαι φυσιν, και εξ ων αυτος ειμι διασκεπτεσθαι τον γεννητορα· πεφηνα
τε γαρ και ειμι κατα αληθειαν και της ουσιας αυτου χαρακτηρ απαραλλακτος και
εικων εμφερης, ολην εν εμαυτωι την του Θεου και Πατρος εγχαραττων φυσιν· ποιον
ετι της θεοπτιας επιζητησαις αν τροπον ετερον, ει γε σοι προσον ορωιτο το τα εικοτα
δυνασθαι φρονειν, η ποιαν ειπε μοι θεωριαν αιτεις; αρα μη κρειττονα και
ακριβεστεραν οιει δεδοσθαι τοις αρχαιοτεροις, οτε κατε βην εν ειδει πυρος επι το
ορος το Σινα; πολυ γαρ αυχειν επι τουτωι δη μαλιστα τοις Ἰουδαιοις εν εθει. Ταυτι
μεν ισως υπονοησαιμεν αν τυχον διειλεχθαι Χρι στον· οτι δ' ουν αμεινων εις γνωσιν
την του Θεου και Πατρος, η των παραδοξων επιδειξις του Σωτηρος ημων Χριστου,
της εν τωι ορει Σιναι, χρηναι δειν υπολαμβανω και νυν ημας αοκνοτατα λεγειν. οψει
γαρ ουτω τον Φιλιππον, παρακειμενης αυτωι της αληθους εικονος, ουκ αναγκαιως
αιτησαντα την ετεροτροπον θεωριαν του Θεου και Πατρος, η και τοις αρχαιοτεροις
εδοθη κατα το ορος Σινα· κατεβη μεν γαρ εκει Κυριος εν ειδει πυρος, καθα γεγραπται,
θεω ρουντων δηλονοτι των εξ Ἰσραηλ. αλλ' ουκ αν οιμαι τις δια τουτου εις εννοιας
 
 

451

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληθεις ελασαι ποτε τας περι Θεου, ηγουν εις την τηι θεοτητι πρεπουσαν αναπηδησαι
διαληψιν· πως γαρ ολως δια πυρος, καθαπερ απο τινος εικονος, ιοιμεν αν επι το
αρχετυπον, τουτεστι, τον Πατερα και Θεον; αγαθος μεν γαρ ο Θεος τηι φυσει, και προς
γε τουτωι 2.426 δημιουργος, τα ουκ οντα ποτε καλων εις γενεσιν, και συνεχων εις το
ειναι τα παντα, και ζωογονων, αυτος σοφια και δυναμις, χρηστος και οικτιρμων και
ελεημων. τουτων δε το παραπαν ουδεν εν πυρι. ου γαρ αν οιοιτο τις, ει γε νουν εχοι,
χρηστον και φιλανθρωπον ειναι το πυρ, ουδε ερει τις σωφρονων, ως ειη μεν
δημιουργικον, σοφον τε και ζωογονον. ειτα πως αν τις, ειπε μοι, δια πυρος τας περι
της αληθους θεοτητος εννοιας συλλεξειεν; η πως αν εν εσοπτρωι και αινιγματι
θεωρησειε τι των εμπεφυκοτων αυτηι; τις ουν αρα, φησιν, ο λογος, η ποια γεγονε
προφασις εις πυρ ανα πειθουσα χρηματιζεσθαι τον Θεον εν τωι ορει Σιναι; ερουμεν οτι
αρχομενων των εξ Ἰσραηλ κατ' εκεινο δη μαλιστα καιρου της εις ευσεβειαν
παιδαγωγιας, και ωσπερ τινα κανονα ποιεισθαι μελλοντων της οικειας ζωης τον
διορθω σασθαι μελλοντα νομον, εδει τοτε δη μαλιστα κολαστην τινα και φοβερον
αυτοις φαινεσθαι τον Θεον, ιν' ειδεναι εχοιεν οι παραβαινοντες, οτι προς πυρ ο
λογος αυτοις. δια γαρ τοι τουτο και ο μεγας Μωυσης τοις εξ Ἰσραηλ προσε φωνει
λεγων "Ὁ Θεος ημων πυρ καταναλισκον εστι." και ου δηπου φαιημεν αν οτι την του
Θεου φυσιν εξηγουμενος, πυρι παρεικαζεν αυτην ο ουτω σοφωτατος, ωνομαζε δε
ουτω τον Θεον, ως εκ πολλης αγαν μισοπονηριας, πυρος δικην του παμφαγου
δαπαναν τε και αναλισκειν ου παραιτουμενου τους καταφρονουντας αυτου. ουκουν
ουκ εξ ων εστι κατα φυσιν, Θεος δια πυρος γνωριζεται· το δε ουτως ωνομασθαι και
ωφθαι τοτε προς το τοις ακροωμενοις εληφθη λυσιτελες. ιωμεν δη λοιπον επι την
αληθη και ακριβεστατην του Πατρος θεωριαν, τουτεστι τον Υιον. εικονα γαρ αυτον
οψομεθα του γεννησαντος, τοις ενουσιν αυτωι πλεονεκτη μασι τον της διανοιας
ενερεισαντες οφθαλμον. αγαθος τοιγαρουν ο Θεος και Πατηρ κατα φυσιν, τοιουτον
οντα 2.427 και τον Υιον ευρησομεν. πως γαρ ουκ αγαθος, ο τοσαυτην δι' ημας
υπομεινας ταπεινωσιν, και ελθων "εις τον κοσμον "αμαρτωλους σωσαι," και θεις
την ψυχην αυτου υπερ αυτων; δυνατος ομοιως ο Πατηρ, ουτως εχει και ο Υιος· τι
γαρ αν ειη το δυνατωτερον του και αυτοις επιταττοντος τοις στοιχειοις, και θαλαττηι
μεν επιτιμωντος και πνευμασιν, αναστοιχειουντος δε προς οπερ αν βουλοιτο των
πραγματων τας φυσεις, και καθαρισθηναι μεν επιταττοντος τωι λεπρωι, το δε βλεπειν
διδοντος τοις τυφλοις, εν εξουσιαι θεοπρεπει. ζωη κατα φυσιν ο Πατηρ· ζωη παλιν
εστι και ο Υιος, ζωοποιων τους κατεφθαρμενους, και το του θανατου κατα στρεφων
κρατος, δια τε τουτο τους νεκρους ανιστας. εικοτως ουν αρα φησι προς Φιλιππον Ὁ
εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα. εξον γαρ σοι, φησιν, ευ μαλα περιαθρειν εν εμοι τε
και εξ εμου τον γεννησαντα, τινα τροπον ετερον της θεοπτιας αιτεις, καιτοι της
δοθεισης αρχαιοτεροις την αμεινω λαχων, και αληθεστατηι περιτυχων εικονι,
τουτεστιν εμοι; Ου πιστευεις οτι εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστιν; Ἐγω
μεν, φησιν, ω Φιλιππε, την του γεννησαντος φυσιν εν εμαυτωι καταγραφων, εικων
ειμι της ουσιας αυτου, μεμορ φωμενος δηλονοτι κατ' εκεινον, ουχ ως αν οιοιτο τις
ταις εξωθεν δοξαις, αλλ' ουδε ξενοις η επακτοις λελαμπρυσμενος πλεονεκτημασιν·
αλλ' εν ιδιαι φυσει φορων τα του γεννη σαντος ιδια, και τουτο υπαρχων αληθως,
οπερ αν ειη κακεινος, κατα γε τον εν ταυτοτητι λογον, τηι κατ' ουσιαν φημι. συ γαρ
δη παλιν προς ταυτα ερεις· ου γαρ διετεθης αρα λοιπον, ως εγω μεν εν τωι πατρι, ο
πατηρ δε αυ παλιν εστιν εν εμοι. καιτοι και ουχ εκοντα, φησιν, εκβιασεται σε λοιπον
η των ειρημενων δυναμις εις την επι τουτωι συναι 2.428 νεσιν. ουκουν, απερ αν
φαιην εγω, ταυτα δη παντως εστι του Πατρος, και απερ αν εργασαιμην εγω, ο Πατηρ
εργα ζεται. φησι δε ταυτα ο Χριστος, ουχ ως τοις ετερου τυχον αποκεχρημενος
ρημασιν, ουτε μην ως εν προφητου ταξει και μετρωι τας ανωθεν και παρα Πατρος
 
 

452

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαπορθμευων φωνας· ελαλουν γαρ ου τα εαυτων εκεινοι παντως, αλλα του
διδοντος τε και εμπνεοντος αυτοις Θεου· απονεμει δε παλιν τωι ιδιωι Πατρι των
παραδοξων την εκβασιν, ουχ ως επακτωι δυναμει θαυματουργων, κατ' εκεινους
δηλονοτι τους λεγοντας, οτι ημιν μη προσεχετε "ως ιδιαι δυναμει η ευσε "βειαι"
τεθεραπευκοσι, δηλονοτι τον καμνοντα. κεχρησθαι γαρ τοις αγιοις εθος ουκ ιδιαι
παντως ισχυι προς τα παρα δοξα, μαλλον δε τηι του Θεου· διακονοι γαρ και υπουργοι
λογων τε ομου των θειων και ενεργηματων ευρισκονται. επειδη δε ομοουσιος εστι
τωι Πατρι ο Υιος, κατ' ουδενα τροπον διαλλαττων, ηγουν ως ετεροιως εχων ως προς
αυτον, λογους ειναι φησι τους ιδιους του Πατρος, ως ουχ ετεροις αν του Πατρος
χρησαμενου λογοις η οισπερ αν ο Υιος. αλλα και εν τηι των εργων μεγαλειοτητι
νοησεις ωσαυτως. ως γαρ ουδεν ετερον ενεργειν πεφυκοτος τε και ισχυοντος του
Πατρος η οπερ αν ειδειη τε και ενεργοιη τυχον ο Υιος, αυτου τα εργα φησιν. εννοει
γαρ λεγοντα φανοτερον ουτως Ειμι τωι γεγεννηκοτι κατα παν οτιουν εμφερης, και
εικων της ουσιας αυτου, ου μονοις ωραιζομενος σχημασι και ταις εξωθεν δοξαις,
αλλ' ολον εχων εν εαυτωι τον φυσαντα δια την της ουσιας ταυτοτητα. Τα ρηματα α
εγω λαλω απ' εμαυτου ου λαλω, αλλα ο Πατηρ εν εμοι μενων αυτος ποιει τα εργα. Ει
γαρ προς υμας τι, φησιν, ελαλησεν ο Πατηρ, τουτοις αυτοις οισπερ εγω νυνι, ουκ αν
ετεροις εχρησατο λογοις. 2.429 τοσαυτην γαρ εχω προς αυτον ουσιωδη την
εμφερειαν, ως αυτου τας εμας ειναι φωνας, και απερ αν δρυην εγω, ταυτα αυτου
πιστευεσθαι κατορθωματα· εν εμοι γαρ μενων δια το απαραλλακτον εν ουσιαι ποιει
τα εργα αυτος. επει και μιας ουσης της θεοτητος, εν τε Πατρι και Υιωι και Πνευματι
νοουμενης, απας μεν λογος ο παρα Πατρος, παντως εστι δι' Υιου εν Πνευματι· και
παν εργον, ητοι παραδοξον, δι' Υιου εν Πνευματι· πραττεται γεμην, ως παρα Πατρος.
ου γαρ εξω της του γεννησαντος ουσιας εστιν ο Υιος, ουτε μην το Πνευμα το Ἅγιον,
εν αυτωι δε ων ο Μονογενης, εχων δε αυ παλιν εν εαυτωι τον τεκοντα, αυτον φησιν
ενεργειν. ενεργης γαρ εστιν η του Πατρος φυσις, καλως εν Υιωι διαλαμπουσα. Φαιη δ'
αν τις επι τουτοις ετεραν διανοιαν, της μετα σαρκος οικονομιας καλως αυτωι
χορηγουσης τας αφορμας. απ' εμαυτου γαρ φησιν ου λαλω, αντι του, ου
μεμερισμενως, ουδε απαιδοντως τωι Θεωι και Πατρι. επειδη γαρ εν ανθρω πειαι μορφηι
τοις ορωσιν εφαινετο, ανατιθησι τηι της θεοτητος φυσει τους εαυτου λογους, ως εν
προσωπωι του Πατρος, και μην και τα εργα· μονον δε ουχι φησι Μη το σχημα τουτι το
ανθρωπινον, την εμοι πρεπουσαν και χρεωστουμενην παραι ρεισθω διαληψιν, μηδε
ανθρωπου ψιλου και ενος των καθ' υμας ειναι τους εμους λογους υπολαβητε, αλλα
θειους αλη θως και αυτωι πρεποντας τωι Πατρι, ουτως ως εμοι. ενεργει δε εν εμοι
μενων· ειμι γαρ εν αυτωι και αυτος εν εμοι. μη τοινυν, φησιν, ως μεγα τι και
υπερφυες τοις αρχαιοτεροις δεδοσθαι πιστευετε, το ιδειν μεν ως εν ειδει πυρος τον
Θεον, ακουσαι δε και φωνης λαλουσης αυτοις. υμεις γαρ οντως τεθεασθε δι' εμου
και εν εμοι τον Πατερα, ει και πεφηνα καθ' υμας, Θεος ων κατα φυσιν, ηλθον
εμφανως, κατα την του ψαλλοντος φωνην. ιστε δε οτι των ημετερων ακου σαντες
λογων, των υπο Πατρος ηκουσατε· θεωροι δε γεγονατε και των εργων, και της
ενουσης ισχυος αυτωι. δι' 2.430 εμου γαρ λαλει μεν, ως δια Λογου του ιδιου, κατορθοι
δε και ενεργει τα θαυματος αξια, ως δια δυναμεως παλιν της εαυτου. Ὅτι δε της του
Πατρος ουσιας ουδεις αν οιμαι λογος αποτεμοι ποτε τον τε Λογον και την δυναμιν
αυτης· ενυ παρχειν δε και εμπεφυκεναι κατα φυσιν αυτηι παστισουν ομολογησειεν,
ουκ αμφιβολον, ει μη τις αρα ειη παραπληξ την διανοιαν. 2.431 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι δια
την ταυτοτητα της φυσεως, ο Υιος μεν εν τωι Πατρι εστιν, ο Πατηρ δ' αυ παλιν εν τωι
Υιωι εστιν. Πιστευετε οτι εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστιν. ἈΝΑΦΑΝ∆ΟΝ
ηδη φησιν, μαλλον δε και επιταττει λοιπον οτι προσηκοι φρονειν ουχ ετερως ημας, η
ωσπερ αυτος ο της αληθειας βουλοιτο λογος. ομοουσιος γαρ εστι τωι ιδιωι γεννητορι,
 
 

453

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεσολαβουντος παντελως ουδενος, η κατα τι γουν διακοπτοντος εις ετεροτητα
φυσικην θατερου τον ετερον. εις γαρ εστι προς αυτον, ως εν τηι του τεκοντος ουσιαι
την του Υιου διαφαινεσθαι φυσιν, και εν τηι του γεννηματος ουσιαι την του Θεου και
Πατρος ορασθαι τε και διαπρεπειν, ωσπερ αμελει και εν τοις καθ' ημας θεωρησαι τις
αν. ου γαρ ετεροι κατα φυσιν εσμεν προς τα εξ αυτων γεννηματα, ουτε μην εις
αλλοτριοτητα μεριζομεθα φυσικην, ει και τηι των σωματων ετεροτητι διεστηκαμεν·
διοπερ ιδοι τις αν τον μακαριον Ἁβρααμ ο τον εξ αυτου γεννηθεντα υιον εωρακως.
αλλ' επι μεν ανθρωπων τυχον πολλη τις εστιν η διακοπη, συστελλομενου τροπον
τινα και αναχω ρουντος μεμορφωμενως εκαστου προς το ιδιως εχειν και φαινεσθαι,
και ουκ εμπεφυκοτος τωι ετερωι σωματικως, ει και κοινος απασιν ο της ουσιας ορωιτο
λογος· επι δε Θεου του κατα φυσιν εννοησεις ουχ ουτως· ιδιαζοντως μεν γαρ 2.432
πατηρ εστιν ο Πατηρ, και ουχ Υιος· και παλιν ομοιως Υιος ο εξ αυτου και ου πατηρ,
και πνευμα το Πνευμα ιδιως· αλλ' εις μιαν θεοτητος φυσιν συνιουσης τε και
συνειλεγ μενης της αγιας Τριαδος, εις Θεος εν ημιν, και ουχ ολο κληρον εκαστωι των
σημαινομενων δοιη τις αν την εκ του ετερου τυχον αποφοιτησιν, ουδ' αναχωρησει
παντελως εις το ειναι μεμερισμενως· αλλ' ειναι μεν εκαστον τουθ' οπερ εστι και
κατωνομασται παρ' ημιν ιδιοσυστατως πιστευομεν. εκ δε του Πατρος οντα τον Υιον,
τουτεστιν, εκ της ουσιας αυτου, εξ αυτου τε προελθειν αῤρητως, εν αυτωι τε μενειν
εννοουμεν. τον δε αυτον τροπον και περι του Ἁγιου Πνευματος. εστι μεν γαρ εκ
Θεου του κατα φυσιν αλη θως, αλλ' ουδαμοθεν μεμερισμενον της ουσιας αυτου,
προιον δε μαλλον εξ αυτου, και εν αυτωι μενον αει· χορηγουμενον δε τοις αγιοις δια
Χριστου· παντα γαρ δι' Υιου εν Πνευματι Ἁγιωι. ταυτην ημας την των δογματων
ορθοτητα και αλη θειαν εδιδαξεν η των αγιων πατερων συνεσις· ουτω πεπαι
δευμεθα λαλειν τε και φρονειν και δι' αυτων των ιερων γραμματων· οτι δε λιαν
ορθως επι ταυτην ιμεν την αλοιδο ρητον πιστιν, παραθαρσυνει λεγων ο Κυριος
Πιστευετε οτι εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ δε εν εμοι. Ει δε μη, δια τα εργα αυτα
πιστευετε. ∆ιαῤρηδην γαρ εν τουτοις φησιν, ως ουδ' αν εργασαιτο, ουδ' αν εξανυσαι
πωποτε τα μονηι τηι θειαι πρεποντα φυσει, μη ουχι κατα φυσιν υπαρχων και εξ αυτης.
και ορα μεθ' οσης ασφαλειας τε ομου και αληθειας τα τοιαυτα φησιν. ου γαρ εξ ων
αν λεγοι, τοσουτον αξιοι πιστευεσθαι, καιτοι ψευδεσθαι μη ειδως, οσον εξ ων
ενεργηι. και δια ποιαν αιτιαν, ερω. λογοις μεν γαρ και ρημασι τοις θεοπρεπεσιν
αποκεχρησθαι τυχον, και τι των ριψοκινδυνων ειπειν, ανδρι 2.433 μαινομενωι και
παραπαιοντι, χαλεπον ουδεν· εργωι γεμην και δυναμει τηι θεοπρεπει τις αν χρησαιτο
ποτε; χαριειται δε τινι των γενητων την ιδιαν δοξαν ο Πατηρ; η γαρ ουχι Θεου δοξαν
ειναι φαμεν το παντα δυνασθαι δραν, και παντουργικην εχειν ισχυν· ουδενι γεμην
ετερωι προσειναι, τωι γε ολως εναριθμουμενωι τοις κτισμασιν; ουκουν εξ αναγ καιων
τε ομου και αναντιῤρητων αποδειξεων τα καθ' εαυτον δοκιμαζεσθαι βουλομενος ο
Χριστος, εξ αυτων κελευει πιστευεσθαι των εργων, ως ειη μεν αυτος εν Πατρι, εχει
δε αυ παλιν εν εαυτωι τον Πατερα, τουτεστι, την του Πατρος φυσιν εν υπαρξει τηι ιδιαι
φορει, ως γνησιον γεννημα, ως καρπος αληθως, ως Υιος εκ Πατρος πεφηνως
φυσικως. Ἀλλ' η μεν Ἐκκλησια του Χριστου, καιτοι λιαν επαυ χουσα τηι των
δογματων ορθοτητι, τοιαυτην εχει την δοξαν περι του Μονογενους· τοις γεμην
θεομαχοις αιρετικοις ετε ροια παρεστη φρονειν αναπειθειν τους τοις ολεθριοις
αυτων προσιοντας τε και προσεχοντας λογοις. επιλυττωντες γαρ ταις κατα Χριστου
λοιδοριαις, φιλονεικουσιν οι δειλαιοι, και κατανοουσιν αλληλους, ουκ εις
παροξυσμον ευσεβειας, αλλ' ιν' ασεβεστερος ετερου ορωιτο δειν ετερος, και
φθεγξαιτο τι των απηχεστερων. επειδη γαρ τον εκ Σοδομων πινουσιν οινον, και
πικραν εκ Γομοῤρας τρυγωσι σταφυλην· ου γαρ εκ θειου δεχονται Πνευματος τα επ'
αυτωι θεωρηματα, ουδε εξ αποκαλυψεως της του Πατρος, αλλ' εκ της του δρα κοντος
 
 

454

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεφαλης· ουδεν μεν φρονουσι των εχοντων υγιως, εκεινα δε λεγουσιν, α τας των
ακροωμενων ταλαιπωρους αποφαινει ψυχας, προς ᾅδην αυτας κατακομιζοντα και
εις το κατω βαραθρον. ταυτα και βιβλιοις ενθειναι τολμησαντες, αθανατον ωσπερ
την ενουσαν αυτοις ανεστηλωσαν πονηριαν. εδει μεν ουν ημας διαρκως ειρηκοτας
εις το προκειμενον, απερ ην εικος ωφελειν δυνασθαι τους εντευξομενους, ορθο
2.434 τατην εχοντα την επι τωι Υιωι διαληψιν, μηδεμιαν των παρ' εκεινοις
ποιησασθαι μνημην. επειδη δε απεικος ουδεν τοις αθλιοις εκεινων περιτυχοντας
ρημασι συναρπαγηναι των απλουστερων εις συνεσιν τινας, αναγκαιον ωιηθην τοις εξ
αληθειας δογμασι τα εκ της εκεινων φλυαριας διακρου σασθαι βλαβη, ευανατρεπτον
τε παντελως επιδειξαι την συκοφαντιαν, ην επιτειχιζειν βουλονται τωι Υιωι, μαλλον
δε οληι τηι θειαι φυσει· τουτο γαρ ειπειν αληθεστερον. Τοιγαρουν ενετυχον βιβλιδιωι
των δι' εναντιας· ειτα τα εν τωι προκειμενωι ρητωι διερευνωμενος, ευρισκον επι
λεξεως αυτης ουτω λεγοντα μεθ' ετερα τινα Ὁ τοινυν Υιος ουσιωδως περιεχομενος
υπο του Πατρος, τον Πατερα εν εαυτωι εχει τα ρηματα φθεγγομενον και τα σημεια
επιτε λουντα· οπερ ερμηνευει λεγων α εγω λαλω υμιν απ' εμαυτου ου λαλω, ο δε
Πατηρ εν εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος. Ταυτι της εκεινου τερθρειας τα ρηματα·
επειδη δε χρη και ημας ειπειν το τοις ειρημενοις αντιστατουν και αδοκιμον οντα τον
νουν διελεγχειν δυναμενον, εκεινο φημι Το μεν ουν ουσιωδως περιεχεσθαι λεγειν
τον Υιον υπο του Πατρος, ο τι ποτε αρα εστιν, η τι αρα δηλοι, ου σφοδρα συνιημι·
χρηναι γαρ οιμαι το αληθες ειπειν· τοσαυτην εχει την ασαφειαν. ερυθριαι γαρ ωσπερ
και συστελλεται πως προς το αφανε στερον παῤρησιαν ουκ εχον το θεωρημα. ωσπερ
γαρ "ο τα "φαυλα πρασσων μισει το φως και ουκ ερχεται προς το "φως, ινα μη
ελεγχθηι," κατα την του Σωτηρος φωνην· ουτω πας λογος ο τα φαυλα δηλων, δια
σκοτεινων εννοιων ερχεσθαι φιλει, και προς το σαφηνειας ουχ ηξει φως, ινα μη
ελεγχθηι της ενουσης αυτωι σαθροτητος η ευτελεια. τι ουν αρα εστι το ουσιωδως
περιεχεσθαι τον Υιον υπο του Πατρος; ιημι γαρ δη δι' εννοιας απασης, οισπερ αν
2.435 δυνωμαι διαπτυσσων λογοις το αμυδρως ειρημενον, και δυσωπουμενον ταχα
μη και αρα νοηθεν αποκαλυψηι την του τεκοντος αυτο δυσβουλιαν. ει μεν ουν τουτο
βουλεται δηλουν, ως εν τηι του Πατρος ουσιαι φαινομενος ο Υιος, ως ομοουσιος
αυτωι, εχει και αυτος εν εαυτωι τον Πατερα εν τηι του γεννηματος φυσει καλως
διαλαμποντα, συναινεσομεν και ημεις εις την του θεωρηματος δυναμιν· ου μετριως
δ' αν αδικησαι τυχον το της περιοχης ονομα κειμενον εφ' Υιωι. ει δε τουτο μεν ου
φησιν· ου γαρ εκ της ουσιας του Πατρος γεγεννησθαι ποτε παραδεξεται τον Υιον ο
τοιαυτην εμεσας κατ' αυτου δυσφημιαν, ωσπερ δε τι σωμα πεπερασμενον την του
Υιου φυσιν εμπεριειληφθαι τηι του Πατρος διισχυ ριζεται· πως ουκ αν αναφανδον
δυσφημησας αλωσεται, και της εις ακρον ηκουσης φρενοβλαβειας αναπλεως ων; και
αυτοι γαρ Θεον ειναι λεγοντες τον Υιον, τα σωματων ιδια προσαπτειν αυτωι
παραλογως επιχειρουσι· το γαρ ολως περιορισμωι τινι και μετρωι περισχοινιζεσθαι τωι
νοουμενωι κατα διαστασιν, ως και απο τινος αρχης καταληγειν εις περας, παντως
επιδεξαιτο και το ειναι τυχον εν τοπωι και ποσωι και ειδει και σχηματι. ειτα πως ου
σωματων ιδια ταυτι; πως δε ου μεθ' ημων, ως καθ' ημας, ο υπερ ημας νοηθησεται; η
πως ουκ αδελφος τηι ετεραι κτισει, λοιπον ουδεν εχων παρ' αυτην το πλεον, οσον
ηκεν ειπειν εις το ειναι πεπερασμενως; εχων δε ουτω κατα γε την αμαθη των δι'
εναντιας υπονοιαν, τι ματην ημας προσεκτυπει λεγων "̔Υμεις εκ των κατω εστε, εγω
εκ των ανω ειμι·" και παλιν "Ὑμεις εκ του κοσμου τουτου εστε, εγω ουκ ειμι εκ "του
κοσμου τουτου;" ανωθεν γαρ εαυτον ειναι λεγων, ουχ απλως εδηλου το εξ ουρανων·
τι γαρ αν εχοι το πλειον παρα τους αγιους αγγελους, ειπερ ανωθεν κακεινους οντας
ευρησομεν, τοπικως εκληφθεντος του σημαινομενου; ση 2.436 μαινει δε οτι της
ανωθεν ουσης και της τοις ολοις εποχου μενης ουσιας εξεφυ. πως ουν αληθης
 
 

455

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναφαινεται λοιπον, ει κοινα προς την ετεραν εχει κτισιν τα σωματων ιδια, και ομου
τοις εξ ουκ οντων εις το ειναι παρενεχθεισι περιεχο μενος εστιν υπο του Πατρος;
ειπερ ουδεν εξω κεισθαι δωσομεν αυτου. και ο μεν θεσπεσιος μελωιδος, αληθη που
παντως και κεκρυμμενα μυστηρια λαλων εν Πνευματι, ουδενος μεν παντελως
απολιμπανεσθαι τοπου φησι τον Υιον, το ασωματον τε και απεριοριστον αυτωι δια
τουτου προσμαρτυρων, και οτι μη τοπωι περιληπτος, ως Θεος· "Που γαρ πορευθω,
φησιν, απο του πνευματος σου, και "απο του προσωπου σου που φυγω; εαν αναβω
εις τον "ουρανον, συ εκει ει, εαν καταβω εις τον ᾅδην, παρει· εαν "αναλαβω τας
πτερυγας μου κατ' ορθρον και πορευθω εις "τα εσχατα της θαλασσης, και γαρ εκει η
χειρ σου οδη "γησει με, και καθεξει με η δεξια σου." ριψοκινδυνως δε ουτοι, και ταις
του Πνευματος φωναις την εαυτων αντεξα γοντες γνωμην, ορισμωι και περιγραφαις
υποβαλλουσι τον Μονογενη, καιτοι λογισμον οφειλοντες επι τουτωι λαβειν
αναγκαιον τε και χρησιμον. ει γαρ πεπληρωκε μεν ουρανους, και τα εσχατα της γης,
τουτεστι, τα εις τον ᾅδην· πως ου σφοδρα παραλογωτατον το περιοχης ονομα
προσαπτειν αυτωι, μηδε εκεινο λογισαμενους, οτι ει το προσωπον αυτου, τουτεστι, το
Πνευμα· προσωπον γαρ του Υιου καλει το Πνευμα· τα παντα πληροι, πως αν αυτος
εισω γενοιτο περιοχης, καν λεγηι οτι περιοχης του Θεου και Πατρος; αλλ' ουδεν
ηττον υβριει περιγραψας το ασωματον, και μετρωι περιτιθεις το ουκ ον
πεπερασμενως. το γαρ ουσιωδως αυτον περιεχεσθαι λεγειν υπο του Θεου και Πατρος,
τι ετερον εστι δηλουν, η οτι πεπερασμενην εχει την ουσιαν, ωσπερ ουν αμελει και εν
εκαστον των παρ' αυτου γεγονοτων, 2.437 α και ακινδυνως τε και αληθως
περιεχεσθαι δωσομεν· σωματα γαρ, ει και μη τοιαυτα τυχον οποια τα ημετερα.
Ἔπεισι δε μοι κακεινο προς τουτοις εννοειν. ει γαρ αναγ καιον ειναι φαμεν το υπο
του περιειλημμενον εισω δη κεισθαι παντως του περιεχειν αυτο λεγομενου, πως ουκ
αναμ φιλογως εψεται το εν ελαττοσιν ειναι νοειν του περιεχοντος το περιεχομενον,
και πεπερατωσθαι λεγειν αυτο, κατακλειο μενον ωσπερ τηι του μειζονος περιοχηι; τι
ουν ω βελτιστε παλιν ερεις; ιδου γαρ εικονα του Θεου και Πατρος εαυτον παραθεις
και διαῤρηδην ειπων "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον "Πατερα," και παλιν επηνεγκεν
ευθυς "Ἐγω εν τωι Πατρι "και ο Πατηρ δε εν εμοι εστιν·" ει γαρ τουτο φησι καθ' υμας,
οτι καιτοι χαρακτηρ και εικων υπαρχων του γεγεννη κοτος, ουσιωδως υπ' αυτου
περιεχομαι, πως ουχ απασιν αναμφιλογον, οτι τοιαυτας ημας εννοιας εχειν περι του
Πατρος βουλεται, οποιαν περ αν λαβοιμεν και επ' αυτωι; πεπερατωσθαι τοιγαρουν
αναγκη και τον Πατερα, εστι γαρ εν Υιωι· και ζητειτω λοιπον ο αιρετικος, τις ο
μειζων αυτου· εμοι γαρ ου θεμις ειπειν η νοειν. ου γαρ ανα μερος μεν εικων εσται
του Πατρος ο Υιος, ανα μερος δε ουκετι. ει γαρ ολως εχει τι το παραλλαττον και
μεσολαβουν την εισαπαν ομοιωσιν, μερος αν ειη λοιπον, ουχ ολοκληρος εικων.
αλλα που τουτο δειξαις αν την αγιαν λεγουσαν γραφην; ου γαρ δηπου τοις σοις
αναπεπεισμενοι λογοις, την των ιερων δογματων ορθοτητα παρωσομεθα. θαυμαζω
δε οπως ου κατεδεισαν επι τουτοις ειπειν Καθαπερ ο Παυλος τον Χριστον ειχεν εν
εαυτωι λαλουντα και ενεργουντα τας δυναμεις, τον αυτον δη τροπον και ο Υιος τον
Πατερα λαλουντα και τα σημεια ποιουντα ειχεν εν εαυτωι· διο φησι Πιστευετε, οτι
εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ δε εν εμοι· ει δε μη, δια τα εργα αυτα πιστευετε. ειτα τις
ετι 2.438 Χριστιανον προσερει τον ουτω διεσκεμμενον και πεφρονη κοτα περι
Χριστου; ιδου γαρ ιδου, και μαλα σαφως, Θεον μεν αυτον ουκετι φησιν αληθως·
ριψοκινδυνως δε περιθεις το πρεπον τοις κτισμασι μετρον αυτωι, θεοφορον τινα και
Θεου μετοχον, ηγουν εκ Θεου γεννηθεντα Θεον κηρυττει. σκοπος γαρ αυτωι δια
παντος, ως επος ειπειν, τροπου και λογου της ουσιας του Θεου και Πατρος παντελως
απειργειν αυτον, και εισαπαν αποτεμειν της φυσικης και ουσιωδους οικειοτητος, ης
εχει προς τον εαυτου Πατερα και Θεον. Ειτα τι αν γενοιτο των τοιουτων το
 
 

456

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερτερουν εις απο πληξιαν; η πως ουκ αν τις, ωσει νεκροις ηδη και απολω λοσι, το
εκ της αγαπης επισταξαι δακρυον αχαλινως ουτω τετραμμενοις εις ασεβειαν· ερει δε
και λιαν ευκαιρως "Τις "δωσει τηι κεφαληι μου υδωρ και τοις οφθαλμοις μου πηγην
"δακρυων, και κλαυσομαι τον λαον τουτον ημερας και "νυκτος;" επι γαρ τοις τα
τοιαυτα φρονειν ελομενοις, ακρατες αν τις εικοτως επισταξαι δακρυον. επειδη δε
τοις εξ αληθειας δογμασιν αποκρουεσθαι δειν τας παρ' εκεινων συκοφαντιας
προσηκειν υπολαμβανω, δια το τοις απλου στεροις λυσιτελες, φερε παλιν αυτοις
εκεινο λεγωμεν, οτι ζηλουντες εζηλωκαμεν τωι Κυριωι. ο γαρ τοι θεσπεσιος Παυλος,
ω ουτοι, η και τις ετερος των αγιων, τον Χριστον εχοντες ταις εαυτων διανοιαις
ενοικισθεντα δια του Πνευ ματος, εδρων ευ μαλα τα δοκουντα Θεωι, και δημιουργοι
των παραδοξων εφαινοντο. ουκουν αραρεν, ο τι δοιης δ' αν και αυτος υπαρχειν
αληθες, ως ανθρωποι τε την φυσιν υπαρ χοντες, και ετερον τι κατα την ουσιαν παρα
το ενοικουν αυτοις Ἅγιον Πνευμα Χριστου, θεοφοβοι τινες ησαν και λαμπροι δια της
δοθεισης αυτοις παρα Χριστου χαριτος· συνερεις δε παντως ημιν, ως ερημοι μεν του
χαρισματος ησαν ποτε, κεκληνται γεμην εις αυτο, δοξαν ουτω καλως 2.439 εχειν τωι
ποτε καλως διιθυνοντι Θεωι· ην ουν αρα των ενδεχομενων, και δια τινος των
ατοπων η και ορθως ουκ ειργασμενων, προσκεκρουκοτα τωι Θεωι τον μακαριον
Παυλον, ηγουν τινα των κατ' εκεινον ετερον, ερημον μεν της δοθεισης αυτωι χαριτος
οφθηναι δυνασθαι, κατωθεισθαι δε αυθις και υπονοστειν εις την οθεν ανεβη
ταπεινωσιν. το γαρ ολως εξωθεν και επακτον ραιδιως αν αποπτυοιτο και
αναφαιρετον εστιν, ως δοτον. αρ' ουν ω βελτιστε· τετραψεται γαρ προς σε ο λογος
παλιν· ει κατα την προς σε απαιδευσιαν και ασεβεστατην υποληψιν, καθαπερ ην εν
τωι Παυλωι Χριστος λαλων και τερατουργων, ουτως ειναι δοιη τις αν εν τωι Υιωι τον
Πατερα, πως ουκ αμφιλογον ως Θεος μεν εσται κατα φυσιν ουδαμως, αλλ' ετερον τι
παρα τον ενοικουντα Πατερα, Θεον οντα κατα αληθειαν; ουτω γαρ ην εν τωι Παυλωι
Χριστος. οργανον ουν αρα και ωσπερ τι σκευος εστιν εις δοξαν κατηρτισμενον ο
Μονογενης, και διοισει μεν ουδεν αυλου και λυρας, εκεινο φωνων, οπερ αν
εμπνεηται τυχον, ηγουν ευρυθμως αναμελωιδειν τωι πληκτρωι κελευηται· εσται δε
ουτω παραδεκτος εις θαυματουργιαν τωι Πατρι, ως αν νοοιτο τυχον πριων η
σκεπαρνον τοις ειδοσι το ξυλουργειν. ειτα τι τουτου παραλογωτερον; ουτω γαρ
εχων φυσεως, καθαπερ εκεινοι φασιν, αλλοτριος εσται παντελως του Θεου και
Πατρος, οσον εις το ειναι φυσει Θεος εν ημιν, και ετερος παρ' αυτον ουδεις. ει δε της
του Πατρος ουσιας ο Υιος αποσχοινιζεται, κατα γε το ειναι φυσει Θεος, πως ουκ
αληθως ηδη φαμεν, οτι τηι κτισει συντετακται, και συνηριθ μηται τοις ποιημασι, και
εν οργανου παρεληφθη χρειαι, και υπουργος ημιν αντι δεσποτου πεφηνεν ηδη
λοιπον ο τωι Θεωι και Πατρι συνεδρευων Υιος· μαλλον δε ουδε υιος εστι κατα
αληθειαν; ου γαρ το εν οργανου ταξει τεθεν, εις υιον τις νοησαι και παραδεξαιτο.
εργαλειον ουν αρα της ενουσης 2.440 αυτωι τεχνης, ητοι σοφιας, ετεκεν ο Πατηρ, και
ετερον τι παρ' οπερ εστιν αυτος αποκυησας οραται. και πως αν ενδεχοιτο; πως δε ουκ
ευηθες παντελως το νοειν τι τοι ουτον; ουκ απαλλαξας τοινυν οργανικης τε και
οικετικης υποληψεως τον Υιον, γεννημα δε κατα αληθειαν ομολογων αυτον
ουδαμως, αρνουμενος δε την αῤρητον γεννησιν, την εκ της ουσιας του Θεου και
Πατρος φημι, αυτην αδικησεις του τεκοντος την δοξαν· ουκ ετι γαρ εσται πατηρ κατ'
αληθειαν ο Πατηρ· ο γαρ μη γεννησας ολως εξ εαυτου, τινος αν ειη κατα φυσιν
πατηρ; ψευδωνυμος ουν αρα παντελως η αγια Τριας, μητε του Πατρος οντος κατα
αληθειαν πατρος, μητε μην υιου κατα φυσιν του Υιου. ακολουθησει δε αναλογως τωι
θεωρηματι και η κατα του Πνευματος δυσφημια. Ουκουν ηπατημεθα, και διεψευσται
μεν η πιστις· ψευδο μυθει δε η αγια γραφη, πατερα καλουσα τον Θεον· και ει μη εστι
κατα φυσιν Θεος ο Υιος, ως εκ Θεου και Πατρος γεννηθεις, πεπλανημεθα μεν ημεις,
 
 

457

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμπεπλανηται δε τοις επι της γης και η ανω πολις και η των αγιων αγγελων
καθαρωτατη πληθυς, τωι κατα φυσιν Θεωι συνδοξαζουσα τε και συμπροσκυνουσα, και
ουκ οιδ' οπως δοξολογειν αναπε πεισμενη θεοφορον τι σκευος και των ποιηματων
εν, κατα γε την εκεινων αβελτηριαν φημι. ει δε βουλοιτο ποτε της εις τον Υιον
σχεσεως και της ενοικησεως αναχωρειν ο Πατηρ, ουδεν διοισει ταχα των
διωλισθηκοτων της ιδιας αρχης, ιδιον μεν εχων ουδεν, ουτε μην εν ιδιαι φυσει τον
γεννησαντα φερων, παντα δε μαλλον υπαρχων τα καθ' ημας, και μονηι τηι θειαι
νευρουμενος χαριτι, αλλα και τωι της υιοτητος ονοματι μεθ' ημων τετιμημενος. τι
ουν, ειπε μοι, μη και αυτος συν ημιν την οικειαν ομολογει φυσιν; διατι δε "Ἡμεις
απολλυμενοι τον αιωνα, και αυτος καθη "μενος τον αιωνα;" του δε δη χαριν ημεις
μεν οικεται, 2.441 Κυριος δε αυτος; ει γαρ και υιοι κεκλημεθα Θεου, την ιδιαν φυσιν
ουδεν ηττον επιγινωσκοντες, ουκ αισχυνομεθα την δοξαν· αυτος δε ειπε μοι, δια
ποιαν αιτιαν, ειπερ εστι καθ' ημας, και κατ' ουδεν των κτισματων εν αμεινοσι, κατα
γε το μη ειναι κατα φυσιν Θεος· τουτο γαρ τοις απαιδευτοις δοκει· τι μη μεθ' ημων
ομολογει την δουλειαν; την δε πρεπουσαν και ανακειμενην ιδικως τηι θειαι φυσει
τιμην τε και δοξαν εαυτωι περιθεις, τοις αγιοις μαθηταις ευρισκεται λεγων "Ὑμεις
καλειτε με Ὁ κυριος και ο διδασκαλος, και "καλως λεγετε· ειμι γαρ." και ταυτα μεν ο
Σωτηρ· οι δε καλοι τε και αγαθοι των κατ' αυτου δογματων εισηγηται, επαινουσι μεν
λεγοντα και διατεινομενον, ως ειη παναληθως καλουμενος Κυριος, της δε κατα
φυσιν κυριοτητος εξω θουντες αυτον δια του μη βουλεσθαι Θεον εκ Θεου κατα
φυσιν ομολογειν, και της εαυτων βδελυριας τα παντων αισχιστα κατηγορειν ου
πιστευουσιν. Ὅτι γαρ ουκ εν τοις την δουλικην εχουσι ταξιν, ουδε τοις των
γεγονοτων καταλογοις εναριθμιος ειναι βουλεται, βλεπει δε μαλλον εις την
ενουσαν αυτωι κατα φυσιν ελευθεριαν, και οτε γεγονεν εν τηι του δουλου μορφηι, και
δια τουτου συνη σεις. αφικετο μεν γαρ εν Καφαρναουμ, καθαπερ εν τοις ευαγγελιοις
ανεγνωμεν· οι δε του κατα νομον διδραχμου πρακτορες, Πετρωι προσιοντες εφασκον
"Ὁ διδασκαλος "υμων ου τελει το διδραχμον;" και επειδη τουτο Χριστος διεπυθετο,
τι προς τον Πετρον απεκρινατο, δικαιον ουν ιδειν "Οι βασιλεις της γης απο τινων
λαμβανουσι κην "σον η τελη; απο των υιων, η απο των αλλοτριων;" του δε Πετρου
σοφως τε και νουνεχως τον της βασιλειας αλλο τριον, οσον εις γενος και την καθ'
ημας νοουμενην αγχι στειαν, υποκεισθαι δειν τοις θεσμοις η τοις τελεσιν ομολογη
σαντος, ευθυς επηγαγεν ο Χριστος εαυτωι την θεοπρεπη μαρτυριαν ως αληθως
ενουσαν προσνεμων "Ἄρα γε ελευ 2.442 "θεροι εισιν οι υιοι." ει δε ην ομοδουλος,
και ουχ Υιος αληθως εκ της του Πατρος ουσιας γεγεννημενος, ουδε φυσικην εχων
προς τον τεκοντα την οικειοτητα, τι τους αλλους απαντας τοις τελεσιν υποθεις, ως
αλλοτριους οντας κατα την φυσιν του δασμολογειν οφειλοντος, και εν οικετων
ταξει κειμενους, μονωι την ελευθεριαν μεμαρτυρηκεν εαυτωι; καταχρηστικως μεν
γαρ εφ' ημιν τα κυριως τε και αληθως μονηι πρεποντα τηι θεοτητι φερεται, ενυπαρχει
δε αυτωι κατα αληθειαν, ωστε την των γενητων ει τις ακριβως διασκε πτοιτο φυσιν,
θεωρησαι παντως αυτηι το της δουλειας ονομα τε και πραγμα πρεπωδεστατον. ει δε
τινες των εν ημιν τηι της ελευθεριας τετιμηνται δοξηι, καταχρηστικως εχουσι το
μονωι Θεωι χρεωστουμενον.
Ἡδεως δ' αν σφοδρα κακεινο προς τουτοις εροιμην αυτους Ἆρα θεοφορον
ερουσι τον Παυλον, Χριστου κατοι κουντος δια του ιδιου Πνευματος· η και τουτο
ληρουντες αρνησονται. ει μεν γαρ ερουσι θεοφορον ουκ ειναι κατ' αληθειαν, αρκεσει
δη τουτο προς το παντας αναπεισαι λοιπον τας παρ' αυτων αποσειεσθαι φλυαριας
και μισειν εις ακρον, ως ουδεν ειπειν των ατοπων παραιτουμενους. ει δε γε τουτο
φευγοντες προς γε το χρηναι λεγειν τραπη σονται ταληθες, και θεοφορον αληθως
ομολογησουσιν αυτον, δια το τον Χριστον εν αυτωι κατοικειν, πως ου σφοδρα
 
 

458

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυσσεβως αλωσονται της του Θεου και Πατρος ουσιας αλλοτριον ειναι λεγοντες τον
Υιον; ουκετι γαρ θεοφορος ο Παυλος, ει μη Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος. αλλ' ερυ
θριωντες εσθ' οτε· προσεστι γαρ και το πανουργον αυτοις και κακοηθες εις λογους·
Θεον μεν ερουσιν αληθως τον Υιον, μη μην εκ Θεου γεγεννησθαι κατα φυσιν. και οτι
μεν απαστισουν αυτων καν τουτωι καταβοησειεν, ουκ αμφιλογον· 2.443 πως γαρ αν
ειη Θεος, ο μη εκ Θεου κατα φυσιν γεγεννη μενος; πλην εκεινο λεγομεν Θεον ειναι
φῂς κατα φυσιν τον Υιον· πως ουν αν ειη θεοφορος ηγουν Θεου μετοχος ο κατα
φυσιν Θεος; ουδε γαρ αν εαυτου μετασχοι ποτε· εις τι γαρ οικησει Θεος εν Θεωι, ως
ετερος εν ετερωι; ει γαρ τουτεστι κατα φυσιν το δεχομενον, οπερ αν νοοιτο και το
ενοικουν, ποια ουν λοιπον η της μετοχης γενοιτο χρεια; ει δε ωσπερ αυτος ενυκησε
τωι Παυλωι, τον αυτον δη τροπον και ο Πατηρ εν αυτωι, πως ου θεοφορος εσται κατα
τον Παυλον, το ειναι Θεος κατα φυσιν ουδαμοθεν εχων ετι, δια το κρειττονος
δεηθηναι του ενοικουντος Θεου; ειτα παλιν επι τουτοις ο γενναδας ημιν ουτοσι
προσεπινοει, και δια πολλων αποδειξεων, ως υπειληφεν αυτος, τον οικειον θρυ
λουν πειραται λογον. αξιον γαρ οιμαι δια παντων αυτου των ρηματων ελθειν, και
της ενουσης αυτωι θεομαχου βουλης απλωσαι την πευσιν, ινα διελεγχηται σαφως,
οτι τοις ποιη μασιν εναριθμιον τιθεται τον Μονογενη, και κεκομψευμεναις απαταις
την εις αυτον ασεβειαν καταχωσας ο δειλαιος, Θεον μεν ειναι συνομολογει, της
γεμην αληθως και κατα φυσιν θεοτητος εκπεμπων αυτον οιεται πως δυνασθαι
λαθειν τους εις αυτην βλεποντας την αληθειαν. Γραφει τοινυν ωδι Ἀλλ' ωσπερ
ημεις εν αυτωι ειναι λεγομενοι, φησιν, αμιγη προς αυτον εχομεν την υπο στασιν· τον
αυτον τροπον και ο Υιος εν τωι Πατρι τυγχανων διακεκριμενην του αγενητου εχει
την ουσιαν. Φευ γε του τολμηματος· ως δεινος ο λογος, και μεστος απονοιας, μαλλον
δε δυσβουλιας απασης και αποπληξιας. εμωρανθησαν οντως φασκοντες ειναι σοφοι,
και φρονουντες ουτω περι του Μονογενους τον αγορασαντα αυτους ∆εσπο την
ηρνησαντο, κατα το γεγραμμενον. ει μεν γαρ ανθρωπον ειναι φασι και ενα των καθ'
ημας τον του Θεου Λογον, ουδεν ετι το κωλυον ειπειν ουτως υπαρχειν αυτον εν
Θεωι, 2.444 καθαπερ ημεις· ει δε Θεον ειναι πιστευουσι, και ως τουτο κατα φυσιν
υπαρχοντι προσκυνειν εγνωκασι, τι μη μαλλον απονεμουσιν αυτωι το θεοπρεπως
ενυπαρχειν τωι ιδιωι γεννη τορι, εχειν τε αυτον εν εαυτωι; τουτο γαρ οιμαι φρονειν τε
και λεγειν τοις οντως θεοφιλεσι πρεπωδεστερον. ει δε αθραυστον ημιν
επιτηδευοντες την αναισχυντιαν εμμενουσιν οις ειρηκασιν, ουτω τε φασιν εν Πατρι
τον Υιον, ωσπερ αν ειη τυχον και ημων εκαστος, των εξ ουκ οντων και απο γης δι'
αυτου γεγονοτων, τι μη τοις εθελουσιν εφειται λοιπον ακινδυνως ειπειν "Ὁ
εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα, "καγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστιν;"
αλλ' οιμαι μωριας της απασων εσχατης αλοιη τις αν επι τουτωι γραφηι, και μαλα
εικοτως. απηχες τε γαρ και ουδενος των αγιων ηνεχθη ποτε τοιαυτη φωνη παρα τηι
θεοπνευστωι γραφηι· παραχωρουσι δε παντες τωι κατα φυσιν Κυριωι και Θεωι τωι
Μονογενει την εφ' απασι τοις αγαθοις ασυγκριτως υπερ οχην, και δη και κεκραγασι
λεγοντες "Τις ομοιωθησεται τωι "Κυριωι εν υιοις Θεου;" πως ουν ετι καθ' ημας ο
Μονο γενης, ειπερ ουδεις ισος τε και ομοιος αυτωι κατα την των αγιων φωνην; ει δε
ουτως εστιν εν Θεωι, καθαπερ ημεις, πως αν ουκ αναγκη λοιπον ψευδομυθησαι μεν
λεγειν τον των αγιων χορον, ουδεν δε το πλειον απονειμαι τωι κατα φυσιν Υιωι, δι'
ουπερ αν φαινοιτο τοις κατα θεσιν ουκ ισοστατων; απαγε της βδελυριας, ανθρωπε·
φρονησομεν γαρ ουχ ουτως ημεις, μη γενοιτο, ταις δε των αγιων πατερων επομενοι
δοξαις, ευδοκιμησειν παρα Θεωι πιστευομεν. Ἐπειδη δε εις αποδειξιν ων φρονουσι
και λεγουσιν εκεινο παρηγαγον το ειρημενον δια του Παυλου, οτι εν Θεωι "ζωμεν
και κινουμεθα και εσμεν," το εν Πατρι λεγεσθαι τον Υιον δεικνυντες εικαιον εκ των
καθ' ημας, φερε ταις καθηκουσαις ερευναις το ρηθεν υποβαλλοντες διελεγχωμεν
 
 

459

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2.445 αυτους και τον των αγιων αποστολων συκοφαντειν εθε λοντας νουν, και εις
το δοκουν αυτοις αβουλοτατα παρα τρεποντας τα λιαν ορθως ειρημενα· Ἀθηνηισι μεν
γαρ γεγονως ο μακαριος Παυλος, ειτα πολυ λιαν εις πολυθεον πλανην
ανεπτοημενους ορων, καιτοι σοφους ειναι πεπιστευ μενους τους εκεισε λαους,
παρακομιζειν αυτους επειρατο της αρχαιας απατης τοις εις ευσεβειαν λογισμοις
μεταθεις ευ φυως εις το χρηναι λοιπον ενα τε και μονον ειδεναι Θεον, τοις παρ'
αυτου γεγονοσι και το κινεισθαι και ζην και ειναι δωρουμενον. ζωογονει γαρ τα
παντα, ζωη κατα φυσιν υπαρχων ο παντων ∆ημιουργος, της ιδιας ιδιοτητος εντιθεις
αῤρητως αυτοις την δυναμιν. ου γαρ ην ετερως διασωζεσθαι προς το ειναι
διακρατουμενα τα εκ του μη οντος λαχοντα την γενεσιν· η γαρ αν ευθυς εις την
οικειαν υπενοστησε φυσιν· φημι δε προς το μη ειναι παλιν· ει μη τηι προς τον οντα
σχεσει της οικειας γενεσεως ενικησε την ασθενειαν. εφη τοιγαρουν ο θεσπεσιος
Παυλος ορθως τε και μαλα καλως, ζωην των ολων επιδεικνυς τον Θεον, ως εν αυτωι
ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν· ουκ εκεινο παντως δηλων οπερ αυτοι, την των
ιερων γραμματων ορθοτητα παραφθει ροντες, διεπλασαντο κατ' οικειον σκοπον,
αλλ' οπερ ην αληθες, και τοις αρτι παιδαγωγουμενοις εις θεογνωσιαν
ωφελιμωτατον· και ει δει σαφεστερον ειπειν, ουκετι σημηναι βεβουληται, οτι
ανθρωποι την φυσιν τυγχανοντες, εν τηι ουσιαι του Πατρος κειμεθα τε και ως οντες
εν αυτωι φαινο μεθα, αλλ' οτι και ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν εν Θεωι, ητοι
συνεστηκαμεν.
Συνες γαρ ως ουχ απλως τε και ανειμενως εφη το, οτι μονον εσμεν εν Θεωι,
δια την σην ως εικος αμαθιαν, ω ταν, αλλα διαφορως, οπερ ηθελησεν ειπειν
ερμηνευων, και το Ζωμεν προταξας, επαγαγων δε τουτωι και το Κινουμεθα, 2.446
τριτον επηγαγε το Ἐσμεν, τηι των προλαβοντων διανοιαι και αυτο χαριζομενος. και
οιμαι μεν οτι δυσωπησει ταχα που τον θεομαχον ορθως εχων ημιν ο περι τουτου
λογος· ενιστα μενωι δε παλιν, και το Ἐν τωι Θεωι περιελκοντι προς το αυτωι και μονωι
δοκουν, της θεοπνευστου γραφης την συνη θειαν επιδειξομεν. εθος γαρ αυτηι λεγειν
εσθ' οτε αντι του δια Θεου, το Ἐν Θεωι. επει λεγετω γαρ εκεινος ημιν, πως εν
ψαλμοις ανακεκραγε λεγων τις "Ἐν τωι Θεωι ποιησωμεν "δυναμιν·" και παλιν ως
προς αυτον "Ἐν σοι τους εχθρους "ημων κερατιουμεν." ου γαρ δη τις οιησεται τουτο
λεγειν αυτον, ως εν τηι ουσιαι του Θεου δυναμιν τινα δημιουργησειν επαγγελλεται,
αλλ' ουδε εν αυτηι τους ιδιους εχθρους ευρι σκοντας κερατιειν αυτους ο ψαλλων
φησιν· αλλ' εν Θεωι, φησιν, αντι του ∆ια Θεου, και το Ἐν σοι παλιν, αντι του ∆ια σου.
τι δε και ο μακαριος Παυλος Κορινθιοις επι στελλων ελεγεν; "Ευχαριστω τωι Θεωι
μου περι παντων "υμων επι τηι δοθεισηι υμιν εν Χριστωι Ἰησου χαριτι," και παλιν "Ἐξ
αυτου δε υμεις εστε εν Χριστωι Ἰησου, ος "εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου, δικαιοσυνη
τε και αγιασμος "και απολυτρωσις." αρα γαρ ερει τις νουνεχως, οτι την
απονεμηθεισαν ανωθεν τοις Κορινθιοις χαριν εν αυτηι τηι ουσιαι του Χριστου
δεδοσθαι φησιν ο πνευματοφορος, ηγουν ακολουθως τουτωι το ετερον εκληψεται;
και πως ουκ αν ορωιτο ληρων; τι τοινυν και αυτο το των ιερων γραμματων
παραλυων εθος, και την του μακαριου Παυλου βουλην συκοφαντησας, υπαρχειν
ημας εν Θεωι, τουτεστιν, εν τηι ουσιαι του Πατρος λεγεις, οταν ακουσηις τοις εν
Ἀθηνηισι διειποντος, οτι εν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν; Ἀλλα ναι, φησιν ο
των ολεθριων δογματων προε 2.447 στηκως· επει σοι δοκει και ορθως εχειν φαινεται
το Ἐν Θεωι ειναι και νοεισθαι ∆ια Θεου, τι ματην καταφλυαρεις; τι δε τοις δυσφημιας
εγκλημασιν υποτιθης, οταν πεποιη σθαι δια του Πατρος διατεινωμεθα τον Υιον; ιδου
γαρ αυτος φησιν, οτι εγω εν τωι Πατρι, αντι του ∆ια του Πατρος, κατα γε τον σον ω
ουτος λογον, και την αρτιως ημιν εκ των ιερων γραμματων παρενεχθεισαν
συνηθειαν. Ἐγω δε προς τουτο φημι δειν απολογησασθαι παλιν, και τας εκεινων
 
 

460

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακουργιας απογυμνωσαι και βλαβη. θαυμαζω γαρ οπως ασμενως ακουσαντες οτι εν
Θεωι, δια Θεου λεγειν εθος τηι θειαι γραφηι, και δια μονον το δυνασθαι κατειπειν τι
της δοξης του Μονογενους, συναινεσαντες τε και την λεξιν παραδεξαμενοι,
ληρουντες οτι παλιν ουδεν ηττον αλωσονται διεγνωκασιν ουδαμως, καιτοι
φασκοντες ειναι σοφοι τε και δριμεις. ει μεν γαρ μονοις εφειται τοις δι' εναντιας το
της θεοπνευστου γραφης αει τειχιζειν εθος τηι ουσιαι του Μονο γενους, και δια τουτο
πεποιησθαι λεγειν αυτον παρα του Πατρος, επειπερ ειναι μεν εν Θεωι φησιν· το δε Ἐν
Θεωι, δια Θεου νοεισθαι δεδωκαμεν, εδοξεν αν κατα γε το εικος λογον εχειν αυτοις
ουχι λιαν αμαθη το κακουργημα. ει δε δη το κωλυον ουδεν και ημας αυτους, δια της
μειζονος ατοπιας ανατρεπειν εθελοντας την των παρ' αυτοις δογ ματων σαθροτητα,
και επ' αυτον αναφερειν τον Πατερα του σημαινομενου την δυναμιν, ειπειν τε
σαφως, ως επειπερ και τουτο φησιν, οτι ο Πατηρ εν εμοι εστι, προσηκει νοειν, αντι
του δι' εμου, ινα λοιπον γενητος γενηται και αυτος ο Πατηρ, πως ου λιαν ασυνετοις
επιθαρσησαντες λογισμοις, την επ' ακρατωι μωριαι ψηφον αποισονται; ωσπερ γαρ ο
Υιος εαυτον ειναι φησιν εν τωι Πατρι, ουτως εφη και τον Πατερα ειναι εν εαυτωι· ει
δε το εν Πατρι, δια του Πατρος νοεισθαι βουλονται, τι το απειργον ειπειν οτι και το
Ἐν Υιωι, δι' Υιου 2.448 νοηθησεται; αλλ' ουκ εις τουτο μωριας συν εκεινοις κατο
λισθειν ανεξομεθα παλιν· ουτε γαρ δια του Πατρος ερουμεν πεποιησθαι τον Υιον,
ουτε μην δι' Υιου γενεσθαι τον εξ ου τα παντα, Πατερα και Θεον· εθος δε μαλλον το
της θεο πνευστου γραφης εκαστωι πρεποντως επιῤριπτουντες καιρωι και προσωπωι
και πραγματι, καθαρον τε και ανυπαιτιον τον εφ' απασι τοις αναγκαιοις
εξυφανουμεν λογον. τοις μεν γαρ εξ ουκ οντων εις το ειναι παρενεχθεισι και
γεγονοσι δια Θεου, πως ουκ αν μαλιστα πρεποι το νοεισθαι τε και λεγεσθαι παρ'
ημων, ως εισιν εν Θεωι, τουτεστι δια Θεου; τωι γεμην κατα φυσιν Υιωι και Κυριωι και
Θεωι και δημι ουργωι των ολων, ουκ αν οιμαι τουτο κυριως τε και αληθως αρμοσειεν,
ειναι δε φυσικως εν Πατρι και ενυπαρχειν αυτωι εχειν τε αυτον εν εαυτωι, δια το εν
ουσιας ταυτοτητι φαι νεσθαι, και μηδεν εχειν παντελως το μεσολαβουν και δια
τεμνον εις ετεροτητα φυσικην. Και οτι μεν ισως τοις ευμαθεστεροις, ως γε μοι
φαινεται, καλως διειρηται δοξειεν αν, συναινεσει γεμην ο δι' εναντιας ουδαμως· ερει
δε δη παλιν, τον εν αρχαις εισκεκομισμενον αναμασωμενος λογον, οτι ουτως εστιν ο
Πατηρ εν τωι Υιωι, ωσπερ ημεις εν αυτωι. Τι ουν αρα· φησαιμεν αν ουκ ασυνετως
ελεγχοντες σαθρα τε και μειρακιωδη φρονουντα τε και λεγοντα· ουτως ειναι φῂς
τον Υιον εν Πατρι, καθαπερ ημας εν αυτωι; καλως. ειτα τι δη, προς τουτο ερουμεν, μη
τοις ισοις ημας επισεμνυνεσθαι λογοις το της ημετερας φυσεως εφιησι μετρον,
οισπερ αν ορωιτο και αυτος ο Χριστος; αυτος μεν γαρ επειπερ εστιν εν Πατρι, εχει δε
εν εαυτωι τον Πατερα, ατε δη και εικων αυτου και χαρακτηρ απαραλλακτος δια
τουτο υπαρχων "Ὁ εωρακως εμε, φησιν, εωρακε τον Πατερα, "εγω και ο Πατηρ εν
εσμεν," ημεις δε ειπε μοι, ει ουτως εσμεν εν αυτωι, εχομεν τε αυτον εν εαυτοις,
ωσπερ ουν 2.449 αμελει και αυτος εν Πατρι και ο Πατηρ εν αυτωι· δια τι μη μακρον
ανατεινοντες τον αυχενα, και υψηλον τοις υπαντωσι δεικνυντες το προσωπον, μετα
παῤρησιας φαμεν Ἐγω εν τωι Χριστωι και ο Χριστος εν εμοι· ο εωρακως εμε εωρακε
τον Χριστον· εγω και ο Χριστος εν εσμεν; ειτα τι το εντευθεν; ουκ αν οιμαι τις
καταδεισειεν ορθως, ουδ' αν κατοκνησαι πρεποντως ετι τουτο αυτο φαναι τολμησας
και περι αυτου λοιπον ειπειν του Πατρος Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. ει γαρ εν εστιν ο
Πατηρ προς τον Υιον, πως ουκ αυτωι λοιπον ισομοιρησει τωι Πατρι, εικων
απαραλλακτος απαραλλακτου γεγονως εικονος, τουτεστι του Υιου; τις ουν αρα προς
τουτο μανιας κατοιχησεται ποτε, ως τολμησαι λεγειν Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον
Χριστον· εγω και ο Χριστος εν εσμεν; ει γαρ σχετικως και ου κατα φυσιν απονεμεις
τωι Υιωι το ειναι εν τωι Πατρι, εχειν τε εν εαυτωι τον Πατερα, ουτω δε και ημεις εν
 
 

461

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστωι και Χριστος εν ημιν· πρωτον μεν εν ταξει τηι καθ' ημας ο Υιος, ειτα το
κωλυον ουδεν παρελασαντας και αυτον, ει βουλοιμεθα, τον Υιον, ως δια μεσου
κειμενον, επ' αυτον ωσπερ ευθυδρομειν τον Πατερα, και αυτωι προσω μοιωσθαι
λεγειν ημας ουτως ακριβως, ως μηδεν ορασθαι το διαλλαττον. το γαρ εν ειναι προς
τι λεγεσθαι τοιαυτην αν εχοι την δυναμιν. αρ' ουν ουχ ορατε εις οσην αυτοις ασυνε
σιαν τε ομου και ασεβειαν κατωλισθε τα φρονηματα, και οσων ημιν λογισμων
ατοπων εισπεπηδηκε θορυβος; Τις ουν η προφασις του ταυτα λεγειν και
διατεινεσθαι, και τοις ουτως εωλοις επινηχεσθαι λογοις αυτους, ερω δη παλιν.
σκοπος εις αυτοις, αλλοτριον τε και εκφυλον παν τελως της του Πατρος ουσιας
αποφηναι τον Υιον. οτι γαρ αληθευοντες τα τοιαυτα φαμεν, εκ των εφεξης και παρε
ζευγμενων ταις προτεραις αυτου δυσφημιαις εισομεθα. επαγει γαρ ουτως Ἀλλ'
ωσπερ ημεις, φησιν, εν αυτωι 2.450 οντες, αμιγη προς αυτον εχομεν την υποστασιν·
τον αυτον τροπον και ο Υιος εν τωι Πατρι τυγχανων, διακε κριμενην του αγεννητου
Θεου εχει την ουσιαν. τι φῂς, εμβροντητε; γυμνην ουτω την εις τον Υιον πεποιησαι
δυσφημιαν; αρ' ουν μη διακενον ερει τις συκοφαντιαν καταχειν ημας επειγεσθαι της
των θεομαχων κεφαλης; ιδου γαρ σαφως, ουδεν ολως το πλειον απονεμουσιν αυτωι
των απο γης γεγονοτων και δι' αυτου προς το ειναι παρενηνεγμενων. εγω δε καιτοι
λιαν αφορητως εχων εφ' οις ειπειν οι δειλαιοι τετολμηκασιν, εκεινο δειξαι
πειρασομαι τωι σκοπωι παλιν επομενον της θειας γραφης, ως επειπερ αρνουνται τον
Υιον, συνηρνησαντο τον Πατερα, και λοιπον εισιν αθεοι, και ελπιδα μη εχοντες εν
τωιδε τωι κοσμωι, κατα το γεγραμμενον. και οτι φαμεν καλως, αληθης μαρτυς ημιν
εισβησεται ο θεοφιλης Ἰωαννης γεγραφως ωδι "Ὁ αρνουμενος" τον Πατερα και τον
Υιον· πας ο αρνουμενος τον "Υιον ουδε τον Πατερα εχει· ο ομολογων τον Υιον και
τον "Πατερα εχει." ορθως δε τοι λιαν ο πνευματοφορος, και της τωι λογωι πρεπουσης
αρμονιας ουκ εξω τιθεις το θεω ρημα. επειδη γαρ οιδεν ουκ ονοματι μονον, ενεργειαι
δε μαλλον, οπερ ειναι και λεγεται, τουτεστι, Πατηρ, κατα φυσιν υπαρχοντα,
αναγκαιως συνεξαρνεισθαι φησιν ετερωι τον ετερον. συνειστρεχει γαρ πως αει τωι γε
οντι κατα φυσιν και νοουμενωι Πατρι του προελθοντος εξ αυτου γεννηματος η
γνωσις τε και δηλωσις, και τωι γεννηθεντι κατα αληθειαν το του τικτειν πεφυκοτος
συνεπινοειται προσωπον. αμα γαρ τις εγνω Πατερα, συνηκεν οτι γεγεννηκε, και ει
μαθοι το γεννημα, διακεισεται παντως οτι πατρος εξεφυ τινος. ουκουν δι' αμφοιν
τοις ακροωμενοις η εκατερου γνωσις εντικτεται· και αρνησαμενος μεν τις, οτι Πατηρ
εστιν αληθως ο Θεος, συναναιρησει παντως την του Υιου γεννησιν· γεννημα δε 2.451
παλιν ουχ ομολογησας ειναι τον Υιον, την περι του Πατρος γνωσιν συνεξελει δη
παντως αυτωι. οτε τοινυν τοις ανοσιοις ημας κατασφενδονησας λογοις,
διακεκριμενην του αγεννητου Θεου την ουσιαν διατεινεται εχειν τον Υιον, πως ου
διαῤ ρηδην ουδε Υιον υπαρχειν αυτον ομολογει; Υιου δε ουκ οντος, ουδ' αν αυτος ο
Πατηρ αληθως ετι νοοιτο πατηρ. τινος γαρ εσται πατηρ, ει μη τετοκε; διακεκρισθαι
μεν γαρ ουχι της ουσιας, αλλα του προσωπου του Πατρος και αυτοι φαμεν τον Υιον,
ουχ ως αλλοτριον οντα κατα φυσιν αυτου, καθαπερ αμελει τοις θεομαχοις δοκει,
αλλ' ως οντα τε και νοουμενον εν ιδιωι προσωπωι, και κατ' ιδιαν υπαρξιν ετερο τητι·
Υιος γαρ εστι, και ου Πατηρ· διακεκρισθαι γεμην κατ' ουσιαν ουτ' αν αυτοι φαιημεν,
ει γε φρονουμεν ορθως, ουτε τινι των αδελφων συμβουλευσαιμεν. πως γαρ αν και
διακεκριται μονον, καθ' οπερ εστιν ιδιαζοντως εκαστον; ο Πετρος γαρ Πετρος εστι
και ου Παυλος, και ο Παυλος ου Πετρος, μενουσι γεμην αδιακριτοι κατα φυσιν. εις
γαρ επ' αμφοιν της ουσιας ο λογος, και τον αυτον απαραλλακτως εξει τα προς
ενοτητα φυσικην συνδουμενα. Του δε δη χαριν τα τοιαυτα φαμεν; επιδειξαι γαρ ημιν
σκοπος, οτι φρονουντες εκεινοι δυσσεβως, της κατα φυσιν θεοτητος εξελκουσι τον
Υιον, ουδεν αυτωι πλεον, καθαπερ ηδη προειπομεν, σχετικης απονεμοντες
 
 

462

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικειοτητος της ως προς Πατερα και Θεον. επει δια ποιαν αιτιαν ημας παρα δειγματα
παραθεντες του λογου Καθαπερ ημεις, φασιν, αμιγη προς αυτον εχομεν την
υποστασιν, οντες εν αυτωι, ουτως και αυτος διακεκριμενην εχει του Θεου την ουσιαν,
καν ειναι λεγηται, φησιν, εν αυτωι; αρ' ου πασιν ευκατοπτος η πανουργια; αρ' ουκ
ερει τις ευλογως τον ουτω δυσωδε στατον εξεμεσαντα λογον εκεινων υπαρχειν ενα
των δια του 2.452 Πνευματος προκεκηρυγμενων εμπαικτων; τι γαρ Ἰουδας ημιν
επιστελλει του Σωτηρος ο μαθητης; "Ὑμεις δε, αγα "πητοι, μνησθητε των ρηματων
των προειρημενων υπο των "αποστολων του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι
ελεγον "υμιν οτι επ' εσχατου του χρονου ελευσονται εμπαικται "κατα τας εαυτων
επιθυμιας πορευομενοι των ασεβειων. "ουτοι εισιν οι αποδιοριζοντες, ψυχικοι,
Πνευμα μη εχοντες." ουδεις μεν γαρ το παραπαν Ἁγιωι Πνευματι λαλων, κατερει τι
της δοξης του Μονογενους. τουτο γαρ ειναι φημι το λεγειν "Ἀναθεμα Ἰησους."
ανδρες δε ψυχικοι και δειλαιοι και του Ἁγιου Πνευματος ερημην εχοντες την
καρδιαν, αποδιοριζουσι του Πατρος τον Υιον, ουσιωδη φασκοντες εχειν αυτον την
διακοπην, καθαπερ αμελει τα γενητα και των παρ' αυτου πεποιημενων εκαστον,
ειναι τε ουτω φρο νουντες αυτον εν Πατρι, καθαπερ ημεις εν αυτωι. Ὅτι δε της εις
ακρον αμαθιας εισω βεβηκασι τοιαυτα γραφειν τολμησαντες, φερε παρα της θειας
γραφης δια σκεπτωμεθα παλιν, ως εστιν εφικτον, επιδειξαι τε τοις ακροωμενοις
σπουδασωμεν, ως ετερως μεν ημεις εσμεν εν τωι Υιωι, ετεροιως γεμην ο Υιος εν τωι
ιδιωι Πατρι. ου γαρ ταις κατα θελησιν αρεταις προς αυτον μορφουμενος, εικων εστι
της υποστασεως αυτου, δια τε τουτο εστιν εν αυτωι· αλλ' ως εν ταυτοτητι φυσικηι και
ως μιαν εχων προς αυτον την ουσιαν· εισκεκλησθω δε μαρτυς ημιν επι τουτοις ο
σοφω τατος Ἰωαννης, λεγων "Και η κοινωνια δε η ημετερα μετα "του Πατρος και
μετα του Υιου αυτου Ἰησου Χριστου·" πως ουν αρα φασιν, η κατα τινα
διισχυριζονται χρηναι τροπον, την κοινωνιαν ημας μετα του Πατρος και μετα του
Υιου αυτου Ἰησου Χριστου; ει μεν γαρ την ουσιαν ωσπερ την εαυτων αναμιγνυοντες
τηι θειαι φυσει, ητοι τωι Πατρι και τωι Υιωι, εν αυτοις ειναι νοουμεθα, και ουχι μαλλον
της 2.453 κοινωνιας ο λογος εις την των θεληματων ομοιοτητα βλεπει, πως αν
εχοιμεν αυτην μετα του Πατρος και μετα του Υιου, καιτοι κατ' εκεινους ουκ οντων
ομοουσιων; η γαρ αναγκη λοιπον και ημας τα γελωτος αξια φρονουντας ειπειν οτι,
την οικειαν διακοπτοντες φυσιν, το μεν ημισυ τωι Πατρι, το δε ετερον ημιν και τωι
Υιωι δεδωκαμεν, ουτω τε εν αυτοις ειναι νοουμεθα· η παραιτουμενοι την
αποπληξιαν του λογου, φαμεν οτι ταις κατα θελησιν αρεταις και τηι συμμορφιαι τηι
προς το θειον τε και αποῤρητον καλλος καταφαιδρυνειν τον οικειον σπουδαζοντες
νουν, την της κοινωνιας εαυτοις περι ποιουμεθα χαριν. αρ' ουν ουτως ερουμεν
υπαρχειν εν Πατρι τον Υιον, ηγουν σχετικην και επιτετηδευμενην κοινωνιαν εχειν
προς τον γεννησαντα; καιτοι τι δηποτε δια της των εργων ισοτητος τε και
ομοιοτητος ποδηγεισθαι βουλεται τον ημετερον νουν επι το χρηναι πιστευειν
ανενδοιαστως, ως ειη μεν αυτος εν Πατρι, εχει δε αυ παλιν εν εαυτωι τον Πατερα; η
γαρ ουχι πασι προδηλοτατον και αληθες υπαρχον οραται, οτι την των εργων
λαμπροτητα παρ' ημων εξεταζεσθαι θελων, ισοσθενη δεικνυσιν εαυτον τωι ιδιωι
Πατρι, ως ουδενα λογον εχουσης ετι της κατ' ουσιαν διακοπης και φυσικης
ετεροτητος, ει τοις ισοις επαυχοιεν κατορθωμασιν αυτος τε και ο Πατηρ. Ἐννοει γαρ
οπως ουκ εν τουτοις ειπειν ημεις, αλλ' εν ετε ροις τισι την προς τον Θεον
συμμορφιαν επιτηδευοντες της προς αυτον κοινωνιας αξιουμεθα. εποικτειροντες
γαρ αλλη λους, και των της αγαπης εργων απριξ εξημμενοι, και πασαν
επιτηδευοντες την εν τωι καθ' ημας βιωι σεμνοτητα, τοτε δη μολις εν Θεωι ειναι
λεγομεθα. και μαρτυς ο Ἰωαννης λεγων "̓Εν τουτωι γινωσκομεν οτι εν αυτωι εσμεν· ο
λεγων εν "αυτωι μενειν οφειλει καθως εκεινος περιεπατησε και αυτος "περιπατειν,"
 
 

463

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και παλιν "Ὑμεις, φησιν, ο απ' αρχης 2.454 "ηκουσατε εν υμιν μενετω· εαν γαρ εν
υμιν μεινηι ο απ' "αρχης ηκουσατε, και υμεις εν τωι Υιωι και εν τωι Πατρι "μενειτε."
και τι το απ' αρχης, οπερ ημιν διακελευεται μενειν, ινα ημεις ωμεν εν Θεωι, αυτος
ημιν ουδεν ηττον σαφηνιει λεγων "Ὅτι αυτη εστιν η επαγγελια ην ηκουσατε "απ'
αρχης, ινα αγαπατε αλληλους." ακουεις οπως εσμεν εν Θεωι, την αγαπην δηλονοτι
την εις αλληλους επιτηδευοντες, και την του Σωτηρος ιχνηλατειν αρετην καθ' οσον
ενι σπουδαζοντες· αρετην δε φημι, ου την εν τωι δυνασθαι κτιζειν ουρανους, η ποιειν
αγγελους, η καθιδρυσαι γην, η θαλασσαν εξαπλουν, ουτε μην την εν εκεινωι, καθ' ο
αῤρητωι και απεριεργαστωι δυναμει, λογωι μεν πνευματων εκοιμισε βιας, διανιστη δε
τους τεθνηκοτας, ηγουν τοις τυφλοις εχαριζετο το βλεπειν, η τωι λεπρωι
καθαριζεσθαι μετα πολλης τινος της εξουσιας επεταττεν· εκεινην δε μαλλον, ηπερ
αν αρμοττοι τοις της ανθρωποτητος μετροις. ευρησομεν αυτον, ωσπερ ουν ο Παυλος
φησι, λοιδορηθεντα μεν παρα των ανοσιων Ἰουδαιων, ουκ αντιλοιδορησαντα δε,
αλλα πασχοντα μεν, ουκ απειλησαντα δε, παραδοντα δε μαλλον τωι κρινοντι
δικαιως· ευρησομεν αυτον λεγοντα παλιν "Μαθετε απ' "εμου, οτι πραΰς ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε "αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων." Ουκουν δια μεν
των τοσουτων κατορθωματων μιμεισθαι σπουδαζοντες τον απασης ημιν αρετης
ηγεμονα Χριστον, εν τε τωι Πατρι και εν αυτωι μενειν λεγομεθα, γερας ωσπερ και
αντιμισθιαν της εν βιωι σεμνοτητος το πραγμα κερδαινοντες. ο δε Υιος ουκ εκ
τουτων ημας την ενουσαν αυτωι λαμπρο τητα δοκιμαζειν βουλεται, τηι δε των
παραδοξων μεγαλειο τητι μετα της ενουσης αγχινοιας προσεσχηκοτας διασκε
πτεσθαι δειν επιταττει την απαραλλακτον εμφερειαν, ην εχει προς τον Πατερα τον
εαυτου, πιστευειν τε ουτω λοιπον, 2.455 ως επειπερ εστιν ομοουσιος, εχει μεν εν
εαυτωι τον γεννη σαντα, ενυπαρχει δε και αυτος αυτωι· η διδασκετωσαν παρελθοντες
οι δι' εναντιας, οτι γερας εχει, καθαπερ ημεις, το εν τωι Πατρι νοεισθαι και αυτος, και
πολιτειας της κατα νομον ευαγγελικον, αντιῤροπον αμοιβην. αλλ' ουδεν οιμαι
δεινον εκεινοις φαινεται και τουτο· οις γαρ ειδος ουδεν γλωσσαλγιας
ανεπιτηδευτον, τι των λιαν απηχεστατων ουχ ιππηλατον; εικος ουν οτι κακεινο
ερουσιν, ως ειη μεν ο Υιος εν Πατρι δια τουτο, εχοι δε αυ παλιν εν εαυτωι τον
Πατερα, επειπερ ταις και ημιν εφικταις αρεταις ως προς αυτον σχηματιζεται. και τι
δη παλιν, ω βελτιστοι, φαμεν, Φιλιππου λεγοντος "Κυριε δειξον ημιν τον Πατερα,"
μη παντας τους αγιους αποστολους εις εικονα και ομοιωσιν ακριβη του νοουμενου
παραθεις εφασκεν ο Χριστος Τοσουτωι χρονωι μετα αλληλων εσμεν, και ουκ εγνωκας
τον Πατερα; αλλ' ουδενα των αλλων εαυτωι συνεισδεχεται, μονον δε μονωι παραθεις
τωι Πατρι, ως μικρα μεν κομιδηι παρατρεχει τα ημετερα, ουκ εν τουτοις δε ακριβως
την θειαν ουσιαν εξει κονιζεσθαι θελων, εαυτωι τετηρηκε μονωι την εις ακρον
εμφερειαν. ο γαρ εωρακως εμε, φησι, τον Πατερα εωρακεν. ειτα τουτοις επηνεγκεν
ευθυς "Πιστευετε οτι εγω εν τωι Πατρι "και ο Πατηρ δε εν εμοι εστιν." οπου γαρ
απαραλλακτως εχει κατα γε την εισαπαν εμφερειαν, πως ουκ αν εχοι λοιπον αυτος
μεν εν εαυτωι τον Πατερα, εχεται δε ωσπερ υπο του Πατρος; εννοει γαρ τι τοιουτον,
και προς αποδειξιν δεχου των ειρημενων. αρα γαρ, ει τις το Ἁβρααμ, ηγουν ετερου
τινος ανθρωπου τυχον εις μεσον αγαγοι παιδιον, ειτα την του τεκοντος αυτο
διερωτοιη φυσιν, τις τε ολως ειη και ποδαπος ο τεκων βουλοιτο μαθειν, ουκ αν
ευλογως εφωνησε, μαλλον δε την οικειαν επεδειξε φυσιν, λεγων Ὁ εωρακως εμε
εωρακε τον πατερα· εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ δε 2.456 εν εμοι εστιν; ειτα προς
αποδειξιν του την αληθειαν ειπειν, ουκ αν παροισαι πρεποντως την εν τοις
ανθρωπινοις εργοις ητοι φυσικοις πλεονεκτημασι ταυτοτητα λεγων ∆ια τα εργα
αυτα πιστευετε μοι, εχω γαρ παντα και ενεργειν ισχυω τα τηι ανθρωπειαι προσοντα
φυσει. αλλ' οιμαι πας τις ερει και συναινεσαι δικαιως, οτι λεγοι μεν αληθη, δριμειαν
 
 

464

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε των εν τοις ιδιοις εργοις αποδειξιν την ταυτοτητα παρα κομισαι. τι τοιγαρουν οι
τα ορθως εχοντα διαστρεφοντες, μη την ευθειαν των θεωρηματων ιεναι τριβον τους
ιδιους αναπειθουσι φοιτητας αλλα, της βασιλικης τε και τετριμ μενης εξωσαντες,
την αστιβη και τραχειαν ερχομενοι διαλε ληθασι μεν εαυτους, συντριβουσι δε και
τους επεσθαι δειν οιομενους αυτοις; αλλ' ημεις, ου ταυτην ερχομενοι την οδον, την
ευθυτενη βαδιουμεθα και, τοις ιεροις πειθομενοι γραμ μασιν, ισοσθενη και
ομοουσιον τωι Θεωι και Πατρι πιστευο μεν ειναι τον εξ αυτου γεννηθεντα κατα φυσιν
Υιον, εικονα τε υπαρχειν αυτου, δια τε τουτο αυτον μεν ειναι εν Πατρι, εν εαυτωι δε
τον Πατερα. Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο πιστευων εις εμε, τα εργα α εγω ποιω κακεινος
ποιησει, και μειζονα τουτων ποιησει, οτι εγω προς τον Πατερα πορευομαι, και ο τι αν
αιτησητε εν τωι ονοματι μου, τουτο ποιησω, ινα δοξασθηι ο Πατηρ εν τωι Υιωι. Ειη μεν
αν, ειπερ τωι δοκει τωι των προκειμενων θεωρη ματων συνεκτεινεσθαι πλατει,
μακρος και βαθυς ο λογος· το δε τοις ακροωμενοις εννοουντες λυσιτελεστερον,
περιδραξα σθαι των σημαινομενων οιησομεθα πρεπειν, το πολυ του λογου
περιστειλαντες μηκος· ειη γαρ αν ουτω μαλιστα τοις πολλοις ευπαραδεκτον το
θεωρημα. επιδειξαι τοιγαρουν εθε λησας, ως ειη μεν ομοουσιος τωι ιδιωι γεννητορι,
και οτι 2.457 χαρακτηρ εστιν αυτου, φορουμενος μεν ως εν αρχετυπωι τωι Πατρι,
εχων γεμην εν εαυτωι το αρχετυπον, ως χαρακτηρ φυσικως τε και ουσιωδως, και ου
κατα τινα σχηματισμον τον εν διαπλασει νοουμενον· ανω γαρ σχηματων το θειον,
επει και ασωματον· "εγω, φησιν, εν τωι Πατρι και ο Πατηρ "δε εν εμοι εστιν." αλλ'
ινα της εμφερειας την ισοτητα και το συμμορφον απαραλλακτως μη καθ' ετερον
τινα ζητωμεν τροπον η εκ μονων των τηι φυσει προσοντων πλεονεκτη ματων·
εντευθεν γαρ ην ουσιωδη και φυσικην οραν την ομοιωσιν· Ει δε μη, φησιν, απο των
εργων πιστευετε. ᾤετο γαρ δη λιαν ορθως, ως ειπερ ολως θεασαιτο τις αυτον τοις
ισοις εκλαμποντα κατορθωμασι τωι Θεωι και Πατρι, εις φυσικον οντως παραδεξαιτο
χαρακτηρα και εικονα της ουσιας αυτου· ου γαρ αν ποτε δρασαι τα ισα τωι Θεωι το μη
εκ Θεου κατα φυσιν, αλλ' ουδ' αν προσγενοιτο τινι των γενητων το εν ισωι μετρωι τηι
θειαι φυσει τερατουργειν δυνασθαι ποτε. αβατα γαρ και ανεπαφα παντελως τοις εξ
ουκ οντων εις το ειναι κεκλημενοις τα του αει οντος ιδιως αγαθα. και οτι μεν
αλοιδορητος παντελως παρα γε τοις ευ φρονουσιν ο του Σωτηρος εσται λογος,
ουδαμοθεν ενδοιασειν εικος ην τινας· εσεσθαι γεμην τοις ταναντια δοξαζουσιν,
ετεροδιδασκαλιας αφορμη και προφασις και το καλως ειρη μενον, ουκ ηγνοησεν, ως
Θεος. ινα τοινυν μη τοις τα ορθα διαστρεφουσιν αθυρογλωττιας εν τουτοις
παραλιπηται τοπος, μηδε λεγοιεν οτι δημιουργος των θαυματων γεγονεν ο Υιος, ουκ
εκ της ενουσης ισχυος αυτωι, ουδε εξ ιδιας δυναμεως, αλλ' επειπερ ειχεν εν εαυτωι
τον Πατερα ποιουντα τα εργα, καθαπερ ουν αυτος εφη και διισχυρισατο,
τεθεραπευκεν αναγκαιως ο Κυριος ταις των νοηματων επαγωγαις· εαυτον μεν γαρ
εν τουτοις εσεσθαι χορηγον επαγγελλεται τοις πιστευουσιν εις αυτον, ωνπερ αν
εθελουσιν αιτειν, και ουχι μονην αυτοις επαγγελλεται τοσαυτην χορηγησειν
δυναμιν 2.458 και εξουσιαν, αλλα την επι πολυ· μειζονα γαρ, φησιν, ων εγω
πεποιηκα ποιησει. οραις ουν οπως ανακοπτει χρησιμως των δι' εναντιας το θρασος,
και ανασειραζει τροπον τινα τοις ελεγχοις ερχομενους κατα πετρων; ερει γαρ τις
αυτοις Ὦ ανοητοι και τυφλοι, μηδεν εξ εαυτου δεδυνησθαι κατορθουν υπειληφοτες
τον Υιον, κεχορηγησθαι δε μαλλον την εφ' απασι τοις παραδοξως τετελεσμενοις
δυναμιν τε και εξου σιαν υπο του Πατρος· πως και μειζονα κατορθουν επαγγελ λεται
δωσειν τοις πιστευουσιν εις αυτον; πως ο μη δεδρακεν αυτος, ετερος κατορθωσει,
την παρ' αυτου δανεισαμενος δυναμιν; θεα γαρ οπως ουκ ειρηκεν εν τουτοις οτι
χορη γησει τοις πιστευουσι δυναμιν ο Πατηρ, αλλ' Ὅ τι αν αιτησητε εν τωι ονοματι
μου ποιησω. ο δε τοις αλλοις και τα μειζω δυνασθαι κατορθουν ως Θεος επιδιδους,
 
 

465

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πως αν αυτος εχορηγηθη παρ' ετερου το δυνασθαι; ουκουν ληρος μεν τα εκεινων
παντελως και υθλος εικαιος και δαιμονιωδους δυ στροπιας ευρηματα. πεπερασμενην
δε ουδαμως την του Υιου δυναμιν θεωρησαι τις αν, ουδε διηκουσαν μεν επι τι των
οντων, ουκ αρκουσαν δε τοις ετι μειζοσιν, αλλ' οσαπερ αν βουλοιτο ταυτα τε
δρωσαν ευκολως, και τοις αξιοις χαρι ζομενην το τοις ισοις τυχον, ηγουν και
υπερκειμενοις ενα βρυνεσθαι θωκοις. και μη τις οιεσθω λεγειν ημας οτι περιεσται
ποτε το δυνασθαι τινι των την εις αυτον πιστιν τετιμηκοτων δημιουργησαι μεν
ουρανον, ηλιον δε και σε ληνην, ηγουν τον περιφανη των αστερων χορον αναδειξαι,
και κτισαι τυχον αγγελους η γην η τα εν αυτηι. τετραπται γαρ ουκ εν τουτοις ο του
λογου σκοπος, αλλ' εφ' οις ην εικος συντεινεται, και της ανθρωποπρεπους
λαμπροτητος εν δοξηι φημι και αγιασμωι το μετρον ουχ υπερτρεχει. δια γαρ τοι τουτο
περιστελλων ωσπερ του λογου τον εφ' οπερ αν τις βουλοιτο δρομον, και μονοις τοις
παρ' αυτου παραδοξως τετελεσμενοις επι της γης, οτε γεγονεν ανθρωπος, των ετι
2.459 μειζονων αντιπαρεξαγων το μεγεθος α εγω πεποιηκα φησι ποιησει και
μειζονα τουτων· ου γαρ ατονησας περι τα μειζω, μεχρι των τετελεσμενων την
οικειαν επεστησε δυναμιν, επι τελεσας δε απερ εχρην και οσα περ τυχον εις μεσον
παρε κομισεν ο καιρος, οτι μη μεχρις εκεινων αφικνεισθαι δυναται της ενουσης
εξουσιας αυτωι το απερινοητον μεγεθος, εκδιδα σκει χρησιμως δια των ειρημενων.
αλλ' ινα την ταξιν των προκειμενων τηρησαντες τηι της λεξεως θεωριαι των ακροω
μενων τον νουν επιστησωμεν Ἀμην φησι λεγω υμιν Ὁ πιστευων εις εμε τα εργα α
εγω ποιω κακεινος ποιησει και μειζονα τουτων ποιησει οτι εγω προς τον Πατερα
πορευομαι.
Ειτα τι τουτο, φησειεν αν τις των ακροωμενων επιεικε στερον, το πορευεσθαι
φημι προς τον Πατερα τον Υιον, προς το δυνασθαι κατορθουν και τα ετι μειζω των
παρ' αυτου δεδειγμενων τους πιστευοντας εις αυτον; ουκουν κεκρυμμενην τινα
θεωριαν εισφερει το ειρημενον. τι ουν εστιν, ο φησι, δεχου λεγοντα τυχον Ὦ των
εμων υπηρεται λογων και γνησιοι φοιτηται, εως μεν συν υμιν τας διατριβας
εποιουμην επι της γης, επολιτευσαμην ως ανθρωπος, ουκ ακρατον υμιν της
θεοτητος την εξουσιαν επεδειξαμην· ειπον τε και πεπραχα πρεποντως πως και τωι
της ταπεινωσεως μετρωι και τωι σχηματι τωι δουλοπρεπει. επειδη δε λοιπον εκεινα
καθηκοντως τετελεσται, και πεπληρωται μοι της μετα σαρκος οικονομιας το
μυστηριον· πεισομαι γαρ οσον ουδεπω τον θανατον, και εγερθησομαι· χαριεισθαι δε
υμιν επαγγελ λομαι και τα ετι μειζονα των δι' εμου θαυματων δυνασθαι πληρουν,
παροντος ετι του καιρου και της επι τουτοις φιλο τιμιας. πορευομαι γαρ προς τον
Πατερα συνεδρευσων αυτωι δηλονοτι και συμβασιλευσων, ως Θεος εκ Θεου, ακατακα
λυπτωι δυναμει και εξουσιαι ...... της εμαυτου φυσεως το 2.460 διδοναι τοις γνησιοις
τα αγαθα· οπερ αν αιτησητε φησιν επι τωι ονοματι μου, τουτο ποιησω, τετελεσμενου
του καιρου καθ' ον εδει, φησιν, εν τωι της ταπεινωσεως φαινεσθαι σχηματι.
τετηρηκα το πρεπον δια την οικονομιαν· νυνι δε λοιπον ακατακαλυπτως ως Θεος
ενεργησειν επαγγελλομαι τα Θεου, ου τον Πατερα της ουτω θεοπρεπους δοξης
εξωθουμενος, αλλ' ινα δοξασθηι εν τωι Υιωι. δοξαζομενου γαρ του γεννη ματος,
δοξασθησεται παντως εν αυτωι και ο γεννησας αυτον. Θεος γαρ αν κατα φυσιν
υπαρχων ο Υιος και δια πολλων μεν ετερων καταπεφανται· ουδεν δε ηττον και δια
του δεχεσθαι μεν τας των αγιων ευχας, χορηγειν δε αυτοις απερ αν αιτοιεν και
βουλοιντο. πως ουν ουκ αν ο Πατηρ εν αυτωι δοξαζοιτο; ωσπερ γαρ και εικοτως αν
κατεψεχθη, Θεου κατα φυσιν ουκ οντος του προελθοντος εξ αυτου γεννηματος·
ουτως εσται πολυ λιαν ευκλεης, Θεον εχων αληθινον, και τα παντα ισχυοντα δραν
τε ομου και ετεροις χαριζεσθαι, τον εκ της ουσιας αυτου προελθοντα καρπον. Ει δε
εις δοξαν συντεινει του Πατρος το εν τοις θεοπρε πεσιν αξιωμασιν ορασθαι τον Υιον,
 
 

466

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιος του κολαζεσθαι λογος εξελειται τον αιρετικον, αναισχυντοις δυσφημιαις
κατασμικρυνειν αυτον πολυτροπως ου καταδεισαντα; ερω δε προς τουτοις ετερον,
ταις εκεινων απαιδευσιαις ου μετριως, ως εγωιμαι, μαχομενον. ει γαρ ευχομεθα τωι
Υιωι και παρ' αυτου ζητουμεν τα αιτηματα, και αυτος διδοναι κατεπαγγελ λεται, πως
ουκ αν ειη φυσει Θεος και εκ Θεου του κατα φυσιν γεγεννημενος; ει γαρ μη ουτως
εχειν υπολαμβα νουσιν αυτον, γενητον δε ειναι λεγουσι, κατα τι διοισομεν ετι των
επικαλουμενων τον ηλιον η τον ουρανον ηγουν ετερον τι των κτισματων; ει γαρ και
σφοδρα κακουργως της εαυτων αλογιας το ακαλλες δυσωπουμενοι, κτισμα μεν
λεγουσιν αυτον εν ισωι τοις αλλοις κτισμασιν, ασυγκριτον 2.461 δε τινα την κατα
παντων εχειν υπεροχην· αλλ' ιστωσαν οτι ουδεν ηττον υβριουσι την του Πατρος
δοξαν, τουτεστι, τον Υιον, εστ' αν αυτον εναριθμιον λεγωσιν ειναι τοις πεποιη
μενοις. το γαρ ζητουμενον εστιν, ουκ ει μεγα τυχον εστιν η μικρον ποιημα, αλλ' ει
ολως γενητος, και μαλλον ουχι Θεος κατα φυσιν, οπερ εστι και αληθες. Ἐαν τι
αιτησητε εν τωι ονοματι μου, τουτο ποιησω. Ἀπημφιεσμενως ηδη φησιν οτι, Θεος
υπαρχων αληθινος, προσδεξεται μεν και λιαν ευπετως τας παρα των ιδιων ευχας,
χορηγησει δε και σφοδρα προθυμως απερ αν βουλωνται λαβειν, χαρισματα δε
δηλονοτι πνευματικα και της ανωθεν φιλοτιμιας αξια. και ουχ ως της ετερου
φιλανθρωπιας διακονος, ουτε μην ως αλλοτριας ημεροτητος υπουργος τα τοιαυτα
φησιν, αλλ' ως εχων εν εξουσιαι τα παντα μετα Πατρος, και αυτος υπαρχων ο δι' ου
τα παντα, παρα τε ημων εις Θεον, και εις ημας παρ' αυτου. δια τουτο και Παυλος αει
συνεζευγμενας τας των αγαθων χορηγιας τοις αξιοις επευχεται λεγων "Χαρις υμιν
και ειρηνη απο Θεου "Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου." και ου δη τις νουν
εχων οιησεται παλιν, ως ιδιαι μεν τινα χαριν διδωσιν ο Πατηρ, ιδιαι δε ωσπερ και ανα
μερος αυ παλιν ο Υιος· αλλ' εστι μεν η αυτη και μια, ει και δι' αμφοιν λεγεται.
ποιειται γουν ομως τα παντα παρα Πατρος δι' Υιου τοις αξιοις τα αγαθα, και η των
θειων χαρισματων διανομη, ουκ εν υπουρ γιας ταξει παραληφθεντος, καθαπερ
ειρηκαμεν, αλλ' ως συνδοτηρος τε και συγχορηγου νοουμενου τε και υπαρχοντος
αληθως. μια γαρ η της θεοτητος φυσις εστι τε και ουτω πιστευεται. καν γαρ εις
Πατερα πλατυνηται και Υιον και εις το Πνευμα το Ἅγιον, αλλ' ουκ εχει τον εισαπαν
και 2.462 ολοκληρως διασπασμον, τον εις εκαστον των σημαινομενων φημι.
διακεισομεθα γαρ φρονουντες ορθως, ως εκ Πατρος τε εστι και εν Πατρι φυσικως ο
Υιος, εξ αυτου τε και εν αυτωι, και το ιδιον αυτου τε και του Υιου Πνευμα, τουτεστι,
το Ἅγιον. μιας τοιγαρουν ουσης τε και νοουμενης της κατα φυσιν θεοτητος, δι' Υιου
παρα Πατρος εν Πνευματι τοις αξιοις τα παρ' αυτοις χορηγηθησεται, και τα παρ'
ημων εις Θεον απενεχθησεται, μεσιτευοντος δηλονοτι του Υιου· "Ουδεις γαρ ερχεται
προς τον Πατερα, ει μη δι'" αυτου, καθαπερ αμελει διωμολογησε και αυτος· θυρα τοι
γαρουν και οδος της προς Θεον και Πατερα φιλιας τε ομου και προοδου, γεγονε τε
και εστιν ο Υιος, και της παρ' αυτου δωρεας συνδοτηρ τε ομου και διανομευς, ως εκ
μιας τε αμα και κοινης φιλοτιμιας. μια γαρ η της θεοτητος φυσις, εν προσωπωι τε και
υποστασει Πατρος τε και Υιου και Ἁγιου Πνευματος. επειδη δε ασυνηθες πως τοις
αρχαιο τεροις και ανεπιτηδευτον ην ετι το δι' Υιου προσερχεσθαι τωι Πατρι, διδασκει
και τουτο χρησιμως, και ωσπερ τινα κρηπιδα του πραγματος εν τοις ιδιοις μαθηταις
προ καταβαλλων και την επι τουτωι πιστιν τε και μαθησιν, και εις ημας αυτους
παραπεμπει και της προσευχης τον τροπον και της ελπιδος την δηλωσιν. επιδωσειν
γαρ αυτος τα εν ευχαις ημιν επαγγελλεται, δειγμα της κατα φυσιν θεοτητος και της
ενουσης αυτωι βασιλικης εξουσιας, και τουτο τοις αλλοις προστιθεις. Ἐαν αγαπατε
με, τας εντολας μου τηρησατε. Χρηναι μεν αιτειν ευχομενους επι τωι ονοματι αυτου
διατεταχως, χορηγησειν δε τοις αιτουσιν αυτος οπερ αν βουλωνται λαβειν
υπισχνουμενος, φροντιδα ποιειται πολλην του μη διαψευδεσθαι δοκειν δια τας των
 
 

467

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειωθοτων φιλο 2.463 ψογειν καταλαλιας ανοσιους. εστι γαρ ιδειν και εξ αυτων
μαλιστα των ιερων γραμματων, ως προσιασι μεν και εξαι τουνται τινες επι τωι
ονοματι αυτου, δεχονται γεμην ουδαμως, το εκαστωι πρεπον και τοις αιτουσι
λυσιτελες ουκ ηγνοη κοτος Θεου. ινα τοινυν επιδειξηι σαφως ο Κυριος ημων Ἰησους
ο Χριστος, προς τινας αυτωι γεγονε τε και εστιν ο λογος, και τισιν η της υποσχεσεως
οφειλεται χαρις, εφ' ωι εσται και αληθως, παρεκομισεν ευθυς των αγαπωντων το
προσωπον, και τον ακριβη νομοφυλακα παραζευγνυσι τωι λογωι, δεικνυς οτι προς
αυτους και ουχ ετερους η της ημε ροτητος επαγγελια και η των πνευματικων
αγαθων επιδοσις δι' αυτου κρατησει και γενησεται. οτι γαρ οκνωι πολλακις η
χορηγος συστελλεται χειρ του Θεου, τοις ουκ ορθως εθε λουσιν αιτειν το των
ελπισθεντων αποκλειουσα περας, συνησεις ευκολως εξ ων ο Χριστου μαθητης
αποτεινεται γραφων ωδι "Αιτειτε και ου λαμβανετε, διοτι κακως αιτειτε, "ινα εν
ταις ηδοναις υμων δαπανησετε." διο και παλιν περι των διψυχειν ειωθοτων φησι
"Μη γαρ οιεσθω ο ανθρωπος "εκεινος, οτι ληψεται τι παρα του Κυριου· ανηρ γαρ
"διψυχος, ακαταστατος εν πασαις ταις οδοις αυτου." τοις μεν γαρ ερωτωσιν ουκ εις
κατορθωσιν αρετης την ανωθεν χαριν, αλλ' εις απολαυσιν σαρκικης ηδονης και
κοσμικων επιθυμιων, μονονουχι και αποφραττει το ους ο Θεος, χορηγει δε παντελως
ουδεν· α γαρ αν αποφασκηι και αποβλητα ποιηται δια την ενουσαν αυτοις βδελυριαν,
πως αν χορη γησαι τισιν; η δε απασης γλυκυτητος πηγη πως αν αυτη πικρον
αναβλυσαι ναμα; οτι δε τοις των πνευματικων χαρισματων ερασταις πλουσιαι τε και
προθυμοτατηι χειρι διανεμει τα αγαθα, κατοψει ραιδιως, οταν ακουσηις λεγοντος
δια μεν Ἡσαΐου του προφητου προς αυτους "Ἔτι σου "λαλουντος ερω Τι εστι;" δια δε
της του ψαλλοντος φωνης 2.464 οτι "οφθαλμοι Κυριου επι δικαιους, και ωτα αυτου
εις "δεησιν αυτων." Ὁρισαμενος τοινυν και διαῤρηδην ειπων οτι τοις αγα πωσιν
αυτον οφειλεται τε και υπαρξει δη παντως το τοις ανωθεν εντρυφαν αγαθοις, δι'
αυτου δηλονοτι χορηγουμενοις παρα Πατρος, καταγραφει παραχρημα και της
αγαπης την δυναμιν και, οπως αν αυτην επιτηδευσαιμεν, αριστα τε και ανεγκλητως
διδασκει δια το χρησιμον. ου γαρ ει τις λεγοι τον Θεον αγαπαν, παντως δη και την
του αληθως αγαπαν αποισεται δοξαν, επει μη εν λογωι ψιλωι της αρετης η δυναμις,
μητε μην εν γυμνοις μορφουται ρημασι της εις Θεον ευσεβειας το καλλος, αλλ' η εξ
αγαθων αποτελεσματων και φιληκοου γνωμης ευ μαλα διαγινωσκεται, και των
θειων εντολων η τηρησις την εις το θειον αγαπην αριστα ζωγραφει, και ζωσαν ολως
και αληθη παριστησιν αρετην, ουκ εν μοναις σκιαγραφουμενην ταις απο γλωττης
φωναις, καθαπερ ειρη καμεν, φαιδροις δε ωσπερ διαπρεπουσαν χρωμασι ταις των
εργων ιδεαις και ολοκληρως εκλαμπουσαν. και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος σαφως ημιν τουτο παραδεικνυς "Ου πας ο λεγων μοι Κυριε Κυριε, φησιν,
εισελευ "σεται εις την βασιλειαν των ουρανων, αλλ' ο ποιων το "θελημα του Πατρος
μου του εν ουρανοις." ου γαρ εν αργαις ρηματων κολακειαις η πιστις, αλλ' εν ταις
των δρωμενων ποιοτησι δοκιμαζεται· και γουν νεκραν ειναι ταυτην ου
παρεπομενων των εργων η θεια λεγει γραφη. το μεν γαρ ειδεναι, φησιν, οτι ο Θεος
εις εστιν, ουκ εν διανοιαις ανθρωπιναις ευρησομεν μονον, αλλα και εν αυτοις τοις
ακαθαρτοις δαιμοσιν, α και φριττει και ουχ εκοντα την του ποιησαντος δυναμιν. το
γεμην συνδρομον ποιεισθαι τηι πιστει την απο των δρωμενων φαιδροτητα, μονοις αν
πρεπον και ελλαμπον ορωιτο τοις αληθως αγαπωσι τον Θεον. ουκουν 2.465 αποδειξις
της αγαπης και τελεωτατος της πιστεως ορος, των ευαγγελικων δογματων η τηρησις
και των θειων εν τολων η φυλακη. και χαλεπον μεν ισως ουδεν ετερα προς τουτοις
ειπειν συγγενη πως εχοντα την διανοιαν, πλην ου του παροντος οιμαι καιρου. διο δη
παλιν ιτεον επι τα τοις προ κειμενοις ημιν πρεπωδεστερα Ἐαν αγαπατε με φησι, τας
εντολας μου τηρησετε. συνες γαρ δη παλιν και διαμεμνησο καλως οτι πολλακις τοις
 
 

468

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτου μαθηταις προσδιαλεγομενος, η και αυτοις τοις Ἰουδαιοις, εφασκε "Τα ρηματα
α εγω "λαλω ουκ εστιν εμα αλλα του πεμψαντος με·" και παλιν "̓Απ' εμαυτου ου
λαλω, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ αυτος "μοι εντολην δεδωκε τι ειπω και τι λαλησω·"
και παλιν " Α ουν εγω λαλω ουκ εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος με." νυνι δε δη
παλιν καιτοι του Θεου και Πατρος ανω τε και κατω τους λογους ειναι
διωμολογηκως, ους εποιησατο προς ημας, ιδιας εντολας ειναι φησιν, απερ ημιν
λελαληκε. και ου δη τις αυτον νουν εχων οιησεται ψευδομυθειν· μη γαρ εισελθοι
τουτο Χριστιανον· αληθευσει δε παλιν, ατε δη και αυτος υπαρχων η αληθεια. ου γαρ
καθ' ενα των προφητων, ως εν διακονου ταξει και υπηρετου, τον παρα Πατρος ημιν
διεπορθμευσε λογον, αλλ' ως εχων προς αυτον την εμφε ρειαν, ως μηδε λογωι τυχον
ορασθαι διαφορον, αλλ' ουτω πεφυκεναι λαλειν, ωσπερ αν και αυτος ο Πατηρ τυχον
διαλεγοιτο. το γαρ απαραλλακτον της ουσιας και ταυ τολογειν αναπειθει τωι
γεννησαντι τον Υιον· ως δε Λογος ων αυτος και σοφια και βουλησις του Θεου και
Πατρος, δεδεχθαι φησιν εντολην τι ειπηι και τι λαλησει. επει και ημεις αυτοι τον
οικειον εκαστοι νουν, τωι κατα προφοραν την δια ρηματων λογωι μονονουχι και
εντελλομενον βλεπομεν προς το εξω βαδιζοντι διερμηνευσαι τα εν αυτωι. και μικρα
μεν ως προς Θεον η του παραδειγματος δυναμις, εικονα δε 2.466 ομως την εν τοις
καθ' ημας, εις την των υπερ ταυτα πληρο φοριαν δεχομενοι, καθαπερ εν εσοπτρωι
και εν αινιγματι τα θεια νοουμεν μυστηρια. Καγω ερωτησω τον Πατερα, και αλλον
παρακλητον δωσει υμιν, ινα ηι μεθ' υμων εις τον αιωνα, το πνευμα της αληθειας, ο ο
κοσμος ου δυναται λαβειν, οτι ου θεωρει αυτο ουδε γινωσκει αυτο· υμεις γινωσκετε
αυτο, οτι παρ' υμιν μενει και εν υμιν εσται.
Ἀναμισγει παλιν τωι θεοπρεπει το ανθρωπινον, και ουτε προς ακρατον
αναφοιται της θεοτητος δοξαν, ουτε μην ολο κληρως τοις της ανθρωποτητος μετροις
εμφιλοχωρει, ερχεται δε δι' αμφοιν παραδοξως τε αμα και κεκραμενως, επειπερ
εστιν εν ταυτωι Θεος τε και ανθρωπος. Θεος μεν γαρ ην τηι φυσει, καθοπερ εκ Πατρος
καρπος και απαυγασμα της ουσιας αυτου· ανθρωπος δε παλιν, καθο γεγονε σαρξ.
λαλει τοιγαρουν ως Θεος τε ομου και ανθρωπος, ουτω γαρ ην τηρησαι καλως τηι
μετα σαρκος οικονομιαι τους πρεποντας λογους. πλην εκεινο φαμεν την του
προκειμενου διερευ νωντες δυναμιν· οτι και νυν ο Κυριος ημων αναγκαιως την περι
του Θεου και Πατρος εισκεκομικε μνημην, εις οικοδομην της πιστεως και εις το
σφοδρα λυσιτελες τοις ακροωμενοις, καθαπερ ουν αποδειξει προιων ο λογος. επειδη
γαρ αιτειν ημας εκελευσεν επι τωι ονοματι αυτου, και τον τοις αρχαιοις ασυνηθη
τροπον της προσευχης μετα των αλλων εθεσπισε, δωσειν κατεπαγγειλαμενος και
μαλα προθυμως, απερ αν εθελωμεν λαβειν· ινα μη δοκοιη δια τουτων το του Θεου
και Πατρος παρωθεισθαι προσωπον, ηγουν παραιρεισθαι την του τεκοντος αυτον
εξουσιαν, την επι ταις των αγιων φιλο τιμιαις φημι, χρησιμον αυτον συγχορηγον
εσεσθαι και 2.467 συνεπιδωσειν ημιν τον παρακλητον εφη· το Ἐρωτησω παλιν
επιων, ως ανθρωπος, ιδικως τε ανατιθεις οληι τηι θειαι τε και αῤρητωι φυσει το αυτηι
μαλιστα πρεπον, ως εν προσωπωι του Θεου και Πατρος. τουτο γαρ εθος αυτωι, καθα
και πολλακις ηδη προλαβοντες ειρηκαμεν. Ἄλλον γεμην Παρακλητον το Πνευμα
καλει της του Θεου και Πατρος ουσιας, ητοι της εαυτου. εις γαρ επ' αμφοιν της
ουσιας ο λογος, ουκ εξω τιθεις αυτο, τον δε της ετεροτητος λογον εν μονωι νοεισθαι
διδους τωι ειναι και υπαρχειν ιδιο συστατως αυτο. ου γαρ Υιος το Πνευμα εστιν, αλλ'
οντως, ιδιως τε ον και υπαρχον τουθ' οπερ εστιν εν πιστει παρα δεξομεθα· Πνευμα
γαρ εστι του Πατρος και του Υιου. ειδως δε οτι και αυτος παρακλητος εστι τε κατα
αληθειαν, και εν τοις ιεροις ωνομασται γραμμασι, παρακλητον αλλον το Πνευμα
καλει, ουχ ως ετερον τι τυχον ενεργειν εν τοις αγιοις ειδος η οπερ αν και αυτος, ου
και εστι και λεγεται Πνευμα. οτι δε και αυτος παρακλητος ωνομασθη τε και εστιν ο
 
 

469

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιος, μαρτυρησει λεγων ο Ἰωαννης εν ιδιαις συγγραφαις "Ταυτα "λεγω, φησιν, υμιν,
ινα μη αμαρτανητε. και εαν τις δε "αμαρτηι, παρακλητον εχομεν προς τον Πατερα,
Ἰησουν "Χριστον δικαιον, και αυτος ιλασμος εστι περι των αμαρ "τιων ημων."
αλλον τοινυν παρακλητον το Πνευμα καλει, εν ιδιαις μεν υποστασεσι νοεισθαι
θελων αυτο, τοσαυτην γεμην εχον την εμφερειαν ως προς αυτον, και απαραλλακτως
ουτως ενεργειν ισχυον απερ αν και αυτος ενεργοιη τυχον, ως αυτον ειναι δοκειν τον
Υιον, και ετερον ουδεν· Πνευμα γαρ εστιν αυτου. και γουν της αληθειας αυτο
κατωνομασε Πνευμα, και δια των προκειμενων εαυτον ειναι την αληθειαν λεγων.
2.468 Ἀλλ' ερει τις εικοτως τοις αλλοτριον ειναι νομιζουσι τον Υιον της του Θεου
και Πατρος ουσιας Και πως, ειπε μοι, το της αληθειας Πνευμα, τουτεστι το του Υιου,
διδωσιν ο Πατηρ, ουχ ως ξενον η αλλοτριον, αλλ' ως ιδιον Πνευμα, καιτοι καθ' υμας
διωρισμενον εχων της ουσιας τον λογον προς τον Υιον, και Υιου το Πνευμα εστιν, ου
γαρ οτι αμφι λογον· πως δε αυ παλιν, ειπερ εστιν ετεροουσιος ο Υιος, το του Πατρος
Πνευμα διδωσιν, ως εαυτου; γεγραπται γαρ οτι "ενεφυσησε τοις μαθηταις λεγων
Λαβετε Πνευμα " Αγιον." αρ' ουν ουκ οιησεται τις, και μαλα δικαιως, μαλλον δε και
αραροτως διακεισεται, οτι των του Θεου και Πατρος φυσικων αγαθων ουσιωδως
υπαρχων κοινωνος ο Υιος, εχει το Πνευμα κατα τουτον τον τροπον καθ' ον περ αν
νοοιτο και ο Πατηρ, ουκ επακτον ουδε εξωθεν· ευηθες γαρ, μαλλον δε μανικον το
ουτω φρονειν· αλλ' ωσπερ ημων εκαστος το ιδιον εν εαυτωι πνευμα συνεχει, και εκ
των ενδο τατων σπλαγχνων εις το εξω προχεει. δια γαρ τοι τουτο και σωματικως
ενεφυσησεν ο Χριστος, δεικνυς οτι καθαπερ εκ στοματος του ανθρωπινου προεισι το
πνευμα σωματικως, ουτω και εκ της θειας ουσιας θεοπρεπως προχειται το εξ αυτου.
οτε τοινυν αυτο το Πνευμα του τε Θεου και Πατρος εστι και του Υιου, πως ουχι
παντως μιαν εξουσι την εξου σιαν διηιρημενως τε αμα και συνημμενως; Πατηρ γαρ ο
Πατηρ και ουχ Υιος, και Υιος ο Υιος και ουχι Πατηρ· πλην ο Πατηρ εν Υιωι και ο Υιος
εν Πατρι· διδωσι γεμην τον παρακλητον, ητοι το Πνευμα το Ἅγιον, ουκ ιδιαι μεν ο
Πατηρ, ιδιαι δε ο Υιος, χορηγειται δε μαλλον τοις αγιοις παρα Πατρος δι' Υιου. δια
γαρ τοι τουτο διδοναι λεγομενου 2.469 του Πατρος, ο δι' ου τα παντα διδωσιν ο Υιος·
και διδοναι λεγομενου του Υιου, ο εξ ου τα παντα διδωσιν ο Πατηρ. Ὅτι δε θειον τε
το Πνευμα, και ουχ ετεροουσιον, ως προς αυτον τε φημι τον Πατερα και τον Υιον,
ουδενι μεν οιμαι των ευ φρονουντων υπαρχειν αμφιβολον, και αναγκαιος δε ημας
αναπεισει λογος. ει γαρ ουκ ειναι τις αυτο φησιν εκ της ουσιας του Θεου, πως αν ειη
Θεου μετοχος η κτισις ετι λαβουσα το Πνευμα; κατα τινα δε τροπον ναοι Θεου χρη
ματιουμεν και εσομεθα, κτιστον η αλλογενες κομιζομενοι πνευμα, και ουχι μαλλον
το εκ Θεου; πως δε θειας φυσεως κοινωνοι, κατα τας των αγιων φωνας, οι
Πνευματος μετοχοι, ει τοις γενητοις εναριθμιον εστι, και ουχι μαλλον εξ αυτης ημιν
της θειας φυσεως προεισιν, ου διικνουμενον δι' αυτης εις ημας ως αλλοτριον αλλ',
ιν' ουτως ειπω, ποιοτης ωσπερ τις της θεοτητος εν ημιν γινομενον, και εν τοις αγιοις
κατοι κουν, και απομενον δια παντος, ει της εαυτων διανοιας τον οφθαλμον δια
πασης επιεικειας αποκαθαιροντες και δια της εις πασαν αρετην ανενδοτου σπουδης,
συντηροιεν εαυτοις την χαριν. αχωρητον μεν γαρ και αθεωρητον αυτο τοις εν
κοσμωι φησιν ο Χριστος, τουτεστι, τοις τα εν κοσμωι φρονουσι και αγαπαν ελομενοις
τα επιγεια, χωρητον γεμην και ευκατοπτον τοις αγιοις. δια ποιαν αιτιαν; οι μεν γαρ
δυσεκπλυτον εχοντες την ακαθαρσιαν, και λημης ωσπερ τινος τον οικειον
αναπλησαντες νουν, το της θειας φυσεως ου περιαθρουσι καλλος, ουτε μην τον του
Πνευματος καταδεχονται νομον, ολοτροπως τοις της σαρκος τυραννουμενοι
παθεσιν· οι δε αγαθοι και νηφαλεοι, σχολαζουσαν των εν κοσμωι κακων εχοντες την
καρδιαν, εισοικιζουσι μεν εν εαυτοις εθελοντι τον Παρακλητον, διασωζουσι δε
λαβοντες, και καθοσον ανθρω ποις εφικτον, νοητως θεωρουσι, πολυ τι και μεγα και
 
 

470

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2.470 αξιοζηλωτον εντευθεν αποκομιζομενοι το γερας. αγιασει γαρ αυτους, και
παντων ομου των αγαθων αποτελεστας απο δειξει, και το μεν της ανθρωποπρεπους
δουλειας αισχος αφιει, τωι δε της υιοθεσιας αξιωματι περιβαλει. και μαρτυ ρησει
λεγων ο Παυλος "Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν "ο Θεος το πνευμα του Υιου αυτου
εις τας καρδιας υμων, "κραζον Ἀββα ο πατηρ." Ουκ αφησω υμας ορφανους, ερχομαι
προς υμας. Ἀναγκαιως και νυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τον περι της αγιας
τε και ομοουσιου Τριαδος εξυφαινει λογον. δεδειχε μεν γαρ ηδη προτερον, παραθεις
εις πληρο φοριαν λογους τε και πραγματα τοις αγαπωσιν αυτον, οτι τε και υπαρχοι
κατα φυσιν Θεος, και εκ Θεου γεγεννηται Πατρος, ισοσθενης τε εστι και ισογνωμων
αυτωι. δια γαρ τουτο και εφασκε ποτε μεν, οτι "εγω ο λαλω, απ' εμαυτου ου "λαλω,"
ποτε δε παλιν "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος "μου, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν
εμοι μη πιστευητε, "τοις εργοις μου πιστευετε." αλλ' ην επι τουτοις ου μετριως
αναγκαιον το και επ' αυτωι τωι Ἁγιωι Πνευματι την ορθως τε και ανεγκλητως
εχουσαν δεχεσθαι δοξαν. ουτω γαρ ην ολοκληρως εις ορθοτητα πιστεως τον των
ακροωμενων απευ θυνεσθαι νουν. τι τοινυν ημας δια των προκειμενων διδα σκει
Χριστος, ως εν ολιγοις εκθησομαι. ετερον ημιν παρα του Θεου και Πατρος
πεμφθησεσθαι λεγων, ασφαλιζεται παλιν οικονομικως τον επι τηι πιστει λογον. ην
γαρ δη τινας εικος ουκ ορθως νοουντας το ειρημενον, οιησεσθαι λεγειν αυτον ουκ εκ
της ουσιας ειναι του Θεου το Πνευμα το Ἅγιον, καθαπερ ουν εδοξε των ασυνετων
τισιν, αλλ' ετερον τι κατα φυσιν υπαρχειν αυτο· το γαρ Ἄλλον ειπειν, παρα γε τοις
αμαθεστεροις, τοιαυτης τινος αιτιας εμφασιν 2.471 εισκομισειεν αν. ινα τοινυν
επιδειξηι σαφως, οτι τον της ετεροτητος λογον ου καθ' ετερον τινα νοεισθαι
βουλεται τροπον, αλλα κατα μονον το ιδιως υπαρχειν αυτο· Πνευμα γαρ το Πνευμα
και ουχ Υιος, ωσπερ ουν Υιος ο Υιος και ου Πατηρ· αποσταλησεσθαι τον Παρακλητον
ειπων, αυτος ηξειν επαγγελλεται, ουχ ετερον τι το Πνευμα δεικνυς η οπερ εστιν
αυτος, επειπερ εστιν εκ του Πατρος ιδιον Πνευμα και αυτου νοειται· και νους αυτου
δια τουτο και ωνομασται· και γουν ο Παυλος φησιν αυτο δη τουτο σημαινων "Ἡμεις
δε "νουν Χριστου εχομεν." συνιεντες τοινυν ορθως τε και απλανως, και το
εκτρεπεσθαι ποι παρα το εικος ως ακαλλες διωθουμενοι, και τοις της θεοπνευστου
γραφης επομενοι λογοις, φαμεν οτι ουχ ετερον τι παρ' αυτον, οσον ηκεν ειπειν εις
ταυτοτητα φυσικην, διηιρημενως τε και ιδιοσυστατως· τουτο γαρ οιμαι συνεις και ο
θεσπεσιος Παυλος παραμισγει πολλακις, και ως ταυτον ον εκατερον εισφερει, τον
Παρα κλητον φημι και τον Υιον. ευρησεις γαρ λεγοντα "Ει δε "τις Πνευμα Χριστου
ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου," και παλιν ευθυς "Ει δε Χριστος εν υμιν, το μεν
σωμα "νεκρον δια την αμαρτιαν, το δε Πνευμα ζωη δια δικαιο "συνην." ακουεις πως
Χριστον εχειν διαῤρηδην ομολογει τους το Πνευμα λαβοντας αυτου; φησι δε και εν
ετεροις "∆οκω γαρ καγω Πνευμα Θεου εχειν." ο δε τουτο προς ημας ειπων "Ει
δοκιμην ζητειτε, φησι, του εν εμοι λα "λουντος Χριστου," και ημιν δε τοις
πεπιστευκοσιν ενοικη σαι Χριστον δια της πιστεως πολλακις επευχεται, καιτοι το
Πνευμα δεχομενος το Ἅγιον. και μη τις οιεσθω λεγειν ημας, οτι των ονοματων, ητοι
των προσωπων αναιρει την εις εκατερον στασιν, η οτι τον Υιον ουχ Υιον ειναι φησιν
αλλα Πνευμα, ηγουν το Πνευμα Πνευμα μεν ουκ οιδεν, Υιον δε 2.472 ειναι φησιν· ου
γαρ ουτος ην εν εκεινωι σκοπος, αλλ' ουδε ουτως πιστευομεν. οιδε γαρ της αγιας και
ομοουσιου Τρι αδος την απαριθμησιν, και ιδιαι μεν εκαστον των σημαινο μενων
υφεσταναι διδασκει· το γεμην εν απαραλλακτωι κεισθαι ταυτοτητι την αγιαν Τριαδα
διακηρυττει σαφως. επει πως το Πνευμα Θεος εστι και ονομαζεται; "Ουκ οι "δατε
γαρ, φησιν, οτι ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του "Θεου εν υμιν οικει;" ει δε επειπερ
εν ημιν οικει το Πνευμα, ναοι γεγοναμεν του Θεου, πως ουκ εκ Θεου το Πνευμα, τουτ
εστιν, εκ της ουσιας αυτου, Θεον εν ημιν οικιζον δι' εαυτου; ουκουν ουκ αλλοτριον
 
 

471

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της ιδιας φυσεως δεικνυς το Πνευμα ο Μονογενης, παρα του Πατρος εκπεμπεσθαι
τοις αγιοις ειπων τον Παρακλητον, αυτος ηξειν επαγγελλεται και την Πατρος ταξιν
αυτοις αποπληρουν, ινα μη καθαπερ τινες ορφανοι της του προεστηκοτος επικουριας
ερημοι, δια τε τουτο λοιπον ταις του διαβολου παγισιν ευαλωτοι και τοις εν κοσμωι
σκανδαλοις ευεπιχειρητοι λιαν ευρισκωνται, καιτοι πολλοις ουσι και ως εξ αναγκης
ερχομενοις δια την ακαθεκτον των επαγοντων μανιαν. οπλον ουν αρα και
ασφαλειαν αῤραγη ταις ημετεραις ψυχαις δεδωκεν ο Πατηρ το Πνευμα Χριστου, την
αυτου χαριν τε και παρουσιαν και δυναμιν εν ημιν απο πληρουν. αμηχανον γαρ
ανθρωπου ψυχην κατορθωσαι τι των αγαθων ηγουν των οικειων κρατησαι παθων, η
της του διαβολου παγιδος οξειας διαδραναι το μεγεθος, μη τηι του Ἁγιου Πνευματος
τετειχισμενην χαριτι, και αυτον εχουσαν εν εαυτηι δια τουτο Χριστον. και γουν ο
θεσπεσιος ημιν μελωιδος τα υπερ τουτου χαριστηρια δια της ενουσης αυτωι σοφιας
συντιθεις ανεφωνει προς τον Θεον "Κυριε, ως οπλωι "ευδοκιας εστεφανωσας ημας·"
οπλον ευδοκιας ουδεν ετερον ειναι λεγων, η το προασπιζον ημων Ἅγιον Πνευμα,
και αδοκητωι συνεχον ισχυι προς το δοκουν τωι Θεωι. ουκουν οτι 2.473 παρεσται και
βοηθησει δια του Πνευματος τοις πιστευουσιν εις αυτον, ουδεν ηττον επαγγελλεται,
καν εις αυτους ανα βαινηι τους ουρανους, μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν, "νυν
"εμφανισθησεσθαι τωι προσωπωι του Θεου υπερ ημων," κατα την του Παυλου φωνην.
Ἔτι μικρον και ο κοσμος με ουκετι θεωρει, υμεις δε θεωρειτε με, οτι εγω ζω, και
υμεις ζησεσθε. Ἐπι θυραις οντος του παθους, και τον της αναληψεως καιρον
συνεισαγοντος, αποπτος εσεσθαι τωι κοσμωι φησι, τουτεστι, τοις των θειων
προτιμησασιν αγαθων την των προσκαιρων απολαυσιν, και των ουρανιων τα
επιγεια ποιου μενοις εν αμεινοσι. και τοις μεν ηδη προειρημενοις αδελφην τε και
συνδρομον την διανοιαν εξυφαινοντες, ερουμεν ευ λογως, οτι τον μεν παρακλητον,
τουτεστι, το Πνευμα το Ἅγιον, δεδωκεν ο Θεος και Πατηρ, δι' Υιου δηλονοτι· παντα
γαρ δι' αυτου παρα Πατρος. εληλυθε γεμην, ουκ επι παντας αδιακριτως, πονηρους τε
και αγαθους, αλλ' εφ' ους ην αυτωι βαδιεισθαι πρεπον. οσον μεν γαρ ηκεν εις την του
διδοντος πλουσιωτατην τε και αφθονον χαριν, ουδεις εμεινεν αμετοχος των επι της
γης· "Ἐκχεω γαρ, φησιν εν προφηταις, απο "του πνευματος μου επι πασαν σαρκα·"
εκαστος γεμην εαυτωι παραιτιος γινεται του κεκτησθαι το θεοσδοτον αγα θον, η και
μηδολως ελειν. οι μεν γαρ δια πασης επιεικειας τον οικειον αποκαθαιροντες νουν
ουδαμως, εμφιλοχωρουντες δε λιαν τοις εν κοσμωι κακοις, αμετοχοι της θειας
απομενουσι χαριτος, ουκ οψονται Χριστον εν εαυτοις, ερημην του Πνευ ματος
εχοντες την καρδιαν. δια τοι τουτο και εν ταξει γεγο νοτες τωι προστατηι των
ορφανων, υπο παντος, ως επος ειπειν, διαρπαζονται του πλεονεκτειν ισχυοντος, η
παθους, η δαιμονος, ηγουν ετερας τινος επιθυμιας κοσμικης, και παντος 2.474
πραγματος καθελκοντος ωσπερ και βιαζομενου προς αμαρ τιαν. τοις γεμην οσιοις
και επιτηδειως εχουσιν εις το λαβειν αυτον εικοτως εφασκεν, επειδη τουτων
εμελλον υπομενειν ουδεν "Ουκ αφησω υμας ορφανους, ερχομαι προς υμας." ουκουν
αποπτος μεν και αθεατος κομιδη τοις τα εν κοσμωι φρονουσι χρηματισαι φησι, μετα
την εντευθεν αποδημιαν, φημι δη την εις ουρανους αναφοιτησιν· ορατος δε τοις
αγιοις ευρεθησεσθαι λεγει, θειαν τε τινα και νοητην εντι θεντος μαρμαρυγην τοις
της καρδιας αυτων οφθαλμοις του Ἁγιου Πνευματος, και πασαν ειδησιν
ενσπειροντος αγαθην. Ἢ γαρ ουτως αυτον οιησομεθα λεγειν το Ἔτι μικρον και ο
κοσμος με ουκετι θεωρει, υμεις δε θεωρειτε με, ηγουν εφ' ετεραν τινα
παρακλινοντες θεωριαν, μαλισθ' οτι προσπλεκεται τοις ειρημενοις παρ' αυτου το
Ὅτι εγω ζω και υμεις ζησεσθε, λογιζομεθα τι τοιουτον. μετα γαρ την εκ νεκρων
αναβιωσιν, κατορθωσας τηι ημετεραι φυσει την εις οπερ ην εξ αρχης επαναδρομην,
και αποδειξας τον ανθρωπον αφθαρτον, ως εν απαρχηι και πρωτωι τωι ιδιωι ναωι,
 
 

472

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανεβη προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον· αλλ' ολιγον μεταξυ διατελεσας
χρονον, καταβησεται παλιν, καθαπερ πιστευομεν, και επα νηξει παλιν προς ημας "εν
τηι δοξηι του Πατρος αυτου μετα "των αγιων αγγελων," και προθησει μεν απασι το
φρικω δεστατον βημα πονηροις τε και αγαθοις. συμπαν γαρ ηξει το ποιηθεν εις
κρισιν· αναλογως δε τοις εκαστωι βεβιωμενοις αποδιδους τα πρεποντα, τοις μεν εξ
ευωνυμων ερει, τουτεστι, τοις τα εν κοσμωι πεφρονηκοσι ποτε "Πορευεσθε απ' εμου
"κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον το ητοιμασμενον τωι "διαβολωι και τοις αγγελοις
αυτου·" τοις γεμην εκ δεξιων, τουτεστι, τοις οσιοις και αγαθοις "∆ευτε οι
ευλογημενοι του "Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασι 2.475
"λειαν απο καταβολης κοσμου." συνεσονται γαρ και συμ βασιλευσουσι τωι Χριστωι,
και τοις ουρανιοις εντρυφησουσιν αγαθοις, συμμορφοι γεγονοτες της αναστασεως
αυτου, και της μεν αρχαιας φθορας διαδραντες τους βροχους, μακραι δε και αμυθητωι
περιβληθεντες ζωηι, και ατελευτητως τωι αει ζωντι συζωντες ∆εσποτηι. οτι γαρ οι
θεοφιλη και εξαιρετον ασκησαντες βιον, αδιαλειπτως συνεσονται τωι Χριστωι, θεω
ρουντες δηλονοτι το θειον αυτου και αῤρητον καλλος, σαφη νιει λεγων ο Παυλος
"Ὅτι αυτος ο Κυριος εν κελευσματι, "εν φωνηι αρχαγγελου και εν σαλπιγγι Θεου
καταβησεται "απ' ουρανου, και οι νεκροι εν Χριστωι αναστησονται "πρωτον, επειτα
ημεις οι ζωντες οι περιλειπομενοι συν "αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις
απαντησιν του "Κυριου εις αερα, και ουτως παντοτε συν Κυριωι εσομεθα·" και παλιν
προς τους νεκρουν ελομενους τα εν κοσμωι παθη "̓Απεθανετε γαρ, και η ζωη υμων
κεκρυπται συν τωι "Χριστωι εν τωι Θεωι, οταν ο Χριστος φανερωθηι η ζωη "υμων, τοτε
και υμεις φανερωθησεσθε συν αυτωι εν δοξηι." ουκουν· ανακεφαλαιωσομαι γαρ του
λογου την δυναμιν· οι μεν των εν κοσμωι κακων ερασται κατοιχησονται προς τον
ᾅδην, και εκ προσωπου γενησονται Χριστου· συνεσονται γεμην αυτωι και
συνδιαιτησονται δια παντος οι της αρετης ερασται, και τον αῤραβωνα του
Πνευματος ασινη τηρη σαντες, συνοντες δε δηλονοτι, και το θεοπρεπες αυτου κατο
ψονται καλλος αδιακωλυτως· "Ἔσται γαρ σοι, φησι, "Κυριος φως αιωνιον, και ο
Θεος δοξα σου·" και εικος δε τουτο βουλεσθαι δηλουν τον Κυριον, οταν ακουωμεν λε
γοντος Ἔτι μικρον και ο κοσμος με ουκετι θεωρει, υμεις δε θεωρειτε με, οτι εγω ζω
και υμεις ζησεσθε. διαψευσεται γεμην ουδαμως, μικρον ειναι λεγων τον μεταξυ
χρονον της οιονει αποκαλυψεως αυτου. Θεωι γαρ τωι αει οντι και ο μακρος 2.476 καθ'
ημας χρονος εν τωι μηδενι τεθειται παντελως· και μαρτυρησει λεγων ο μελωιδος
"Ὅτι χιλια ετη εν οφθαλμοις "σου, Κυριε, ως ημερα η χθες ητις διηλθε, και φυλακη
εν "νυκτι." Ἐν εκεινηι τηι ημεραι υμεις γνωσεσθε οτι εγω εν τωι Πατρι μου και υμεις εν
εμοι καγω εν υμιν. ∆υσεφικτον μεν πως εστι το εν τοις προκειμενοις θεω ρημα, και
δριμειαν ωσπερ εξαιτουν εφ' εαυτωι την βασανον, οκνον τε τωι λογωι περιποιουν
ικανωτατον, κατευθυνηι γεμην οτι παλιν ημας εις αληθειαν ο Χριστος, πιστευομεν.
τινες μεν ουν, καιτοι των προυχειν υποληφθεντων ποτε παρα τοις ανοσιοις
αιρετικοις, παραιτουμενοι πονηρως το εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος ομολογειν
τον Υιον, δια τε τουτο υπαρχειν εν αυτωι σχετικην τινα και ου φυσικην υπονοουσι
την ενωσιν, και δη και γεγραφηκασι, τα εκ της οικειας ερευγομενοι γνωμης, ου τα εξ
Ἁγιου Πνευματος, ως επειπερ αγαπαται μεν ο Υιος παρα του Πατρος, αγαπαι δε αυ
παλιν αυτος τον Πατερα, κατα τουτον εστι τον τροπον εν αυτωι. και αποδειξιν ωσπερ
τινα δυσανατρεπτον εισκομιζουσιν οι παραφρονες το τε τωι προκειμενωι
παρεζευγμενον ρητωι, περι τε ημων και αυτου· και δη και φασι καλαμινην ωσπερ
τινα ραβδον ταις εαυτων υποστησαντες δυσφημιαις, οτι ωσπερ ημεις εν αυτωι ειναι
λεγομεθα, εχομεν τε αυτον εν εαυτοις, και ου κατα τον της ουσιας λογον ενουμεθα,
τροπος δε της ενωσεως, καθα πεφυκαμεν αγαπαν τε και ανταγαπασθαι· ουτω, φησι,
και ο Υιος, ουκ εν τηι ουσιαι παντως εστι του Θεου και Πατρος, διακεκριμενος δε
 
 

473

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντελως κατα γε τον της φυσεως λογον, και ετεροιως εχων κομιδηι, κατα μονον
τον της αγαπης θεσμον νοειται, φησιν, εν τωι Πατρι. σκοπος γαρ αυτοις, καθαπερ
εφαμεν αρτιως, ποιημα και κτισμα και 2.477 γενητον και μοναις μεν ταις κατα των
αλλων κτισματων υπεροχαις τιμωμενον, εξω γεμην της ουσιας υπαρχοντα του Θεου
και Πατρος αποφηναι τον Μονογενη. Μακρου δε ημιν ηδη περι τουτου γεγονοτος
λογου, δι' ου κατα γε την ενουσαν ημιν εδεικνυομεν δυναμιν, οτι κατα φυσιν εστιν ο
Υιος εν τωι Πατρι, και ουσιωδη προς αυτον εχει την ενωσιν, παρησομεν ετι το περι
τουτου τεως εις το παρον διατεινεσθαι. πλην ουχ ολοκληρως επιτρεψομεν ερη μην
ωσπερ καταδραμειν του λογου τους δι' εναντιας, αντι παραταξομεθα δε δι' ολιγων,
ως οιον τε κεκακουργημενον αμα και αμαθες αποφαινοντες της πονηριας αυτων το
μυσαρον φιλοτεχνημα, και δη και ερουμεν Ει δια μονον το αγαπασθαι και αγαπαν ο
Υιος ενεστι τωι Πατρι, κατα τον αυτον τουτον λογον ημεις τε εν αυτωι και αυτος εν
ημιν, και δεσμος μεν ουδεις συναπτων οραται ετερος, η τωι Πατρι τον Υιον, ηγουν
ημας αυτωι και αυτον ημιν· πως η δια τινα τροπον, ειπε μοι, φησιν, ως εν εκεινηι τηι
ημεραι γνωσομεθα το περι τουτου μυστηριον; ουπω γαρ κατα το εικος εγνωκαμεν,
οτι ο Πατηρ μεν τον Υιον αγαπαι, αγαπαι δε και αυτος τον Πατερα· αλλ' ουδ' ισμεν πω
ταχα τα καθ' εαυτους, λο γισμος δε ημας διαπαιζει κενος οιομενους οτι ηγαπησε μεν
ημας ο Υιος, και δια τουτο τωι Πατρι κατεκτησατο, ηγαπη σαμεν δε και ημεις αυτον.
λεγων γαρ το Ἐν εκεινηι τηι ημεραι γνωσεσθε, ουπω παροντα δεικνυει τον της
ειδησεως χρονον· ειτα τι ματην ημας κατεκτυπει λεγων ο Κυριος "Ὁ Πατηρ "αγαπαι
τον Υιον;" οτι γαρ και αυτος αγαπαι τον Πατερα, τις ουκ ερει; πως δε ειπε μοι και της
εις ημας αγαπησεως αποδειξιν εποιειτο σαφη το ελεσθαι παθειν υπερ ημων; "Μειζω
γαρ, φησι, ταυτης της αγαπης ουδεις εχει, ινα τις "την ψυχην αυτου θηι υπερ των
φιλων αυτου." τι δε παρ' ημων την εις εαυτον αγαπην εζητει σαφως, δια τε τουτο
πληρουν επειγεσθαι τα δοκουντα αυτωι; ο γαρ αγαπων με, 2.478 φησι, τας εντολας
μου τηρησει. ποτε γαρ την θειαν εντολην τηρησομεν, εις το παρον αλογησαντες; οτε
τοινυν πιστευσαι μεν αξιον, οτι φιλει ο Υιος τον Πατερα, αγαπαι δε ημας και παρ'
ημων αγαπαται, πως ουκ ακολουθον εννοειν, ετερον τι βεβουλευσθαι κατασημηναι
τον Υιον, και τον της ενωσεως τροπον ου τωι της αγαπης οριζεσθαι νομωι, μαλλον δε
καθ' ετερον τινα τροπον εισκεκομικεναι σαφως, οταν λεγηι προς ημας Ἐν εκεινηι τηι
ημεραι γνωσεσθε οτι εγω εν τωι Πατρι μου και υμεις εν εμοι καγω εν υμιν; Ἀλλ' ερει
προς τουτο τυχον ο δι' εναντιας, οτι προ μεν του παθους τα τοιαυτα προς ημας
λελαληκεν ο Χριστος, ως αγαπαι μεν αυτος τον Πατερα και ανταγαπαται παρα του
Πατρος, αγαπαι δε και ημας και ημεις αυτον· μετα δε γε το παθος και την εκ νεκρων
αναβιωσιν, επειπερ ειδομεν διαῤρη ξαντα τα του θανατου δεσμα, εγνωκαμεν οτι εν
Πατρι εστιν, ατε δη και αγαπωμενος, δια τε τουτο και αναστας εκ νεκρων. δια τουτο
και αυτος εν ημιν και ημεις εν αυτωι, κατα τον αυτον της αγαπης λογον. Ἡμεις δε
προς τουτο φαμεν Μαλιστα μεν ληρωδης υμιν και ασυνετος παντελως και δια
σαθρων εισι λογων η αντι θεσις. πλην, ω γενναιοι, διασκεψασθε παλιν οτι προ της εκ
νεκρων αναστασεως οπερ εγνωμεν αληθως, ουκ εδει μαθειν μετα την αναστασιν. ει
μεν γαρ ατελως επιστευομεν τον Υιον αγαπασθαι μεν παρα του ιδιου Πατρος,
αγαπαν δε και αυτον τον Πατερα, περιμενειν οντως εχρην την αναστασιν, ινα της
γνωσεως εχωμεν εκειθεν την τελειοτητα. ει δε αξιο πιστος ο Πατηρ και προ της
αναστασεως λεγων "Αυτος "εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος," αληθευει δε και αυτος ο
Σωτηρ λεγων "Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον·" ο δε της αγαπης λογος εν τηι κατα παν
τελειοτητι νοειται πρεποντως, τι φληναφως ημας κατακροτειτε λογοις; τι δε το της
αλη θειας παρωθουμενοι καλλος, το δυσειδες ημιν αναπλαττετε 2.479 ψευδος,
εξελκοντες μεν της του Πατρος ουσιας τον εξ αυτου και δι' αυτου Υιον, σαθρους δε
λιαν επινοουμενοι λογους, και στροφας ατοπων επινοουντες συλλογισμων; οτι γαρ
 
 

474

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγαπησεν ημας μεν ο Μονογενης, ηγαπησαμεν δε και ημεις αυτον, παντι τωι
προκεισεται και λιαν ετοιμως ιδειν, αυτην επαθρειν εθελοντι της αληθειας την
φυσιν. εν μορφηι γαρ υπαρχων του Θεου και Πατρος, "ουχ αρπαγμον ηγησατο "το
ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου "λαβων." ειτα τις, ειπε μοι, των
τοιουτων η προφασις; αρ' ου της εις ημας αγαπης ο λογος; και πως εστιν αμφι
βαλειν; το δε και ημας εθελειν υπερ Χριστου και αυτην ετοιμως εχειν καταπροεσθαι
τοις διωκουσι την ψυχην, ινα μη τον εαυτων αρνησωμεθα Κυριον, αρ' ουκ αν
εισκομισαι σαφη την αποδειξιν της εις αυτον αγαπης; αλλ' η παντως αληθες ερει τις
και τουτο, η των αγιων καταψηφιειται μαρτυρων, ως επ' ουδενι των χρησιμων
διηθληκοτων δια Χριστον, και αμισθι τοσουτον ανατλησαντων κινδυνον.
αποδεδειγμενου τοιγαρουν, και μαλα σαφως, ως τελειαν μεν ο Πατηρ εις τον Υιον
εχει την αγαπην, ισοτροπως δε και αυτος αγαπαι τον Πατερα, και ημεις μεν αυτον,
αυτος δε ημας, ποιον αν εχοι λογον το εις ετερους οιεσθαι χρονους αναπτεσθαι
τυχον την επι τωιδε διαγνωσιν, οταν λεγηι ο Κυριος Ἐν εκεινηι τηι ημεραι γνωσεσθε οτι
εγω εν τωι Πατρι και υμεις εν εμοι καγω εν υμιν; Ἀλλα γαρ εῤρετω μεν τα εκεινων
ληρηματα και των μισοθεων λογισμων η παρευρεσις· ημεις δε τηι του Πνευ ματος
δαιδουχιαι θαρσησαντες, ειπειν ουκ οκνησομεν απερ εδοξεν εχειν ορθως υπερ
σαφηνειας των ζητουμενων. προει ρηκως τοιγαρουν "Ὅτι εγω και υμεις ζησεσθε,"
παραχρημα τουτοις επενεγκων ευρισκεται Ἐν εκεινηι τηι ημεραι γνωσεσθε οτι εγω εν
τωι Πατρι μου και υμεις εν εμοι καγω εν υμιν. ειτα τινι 2.480 των οντων και φρονειν
ειωθοτων ορθως ουκ αν γενοιτο και μαλα σαφες, ως ημεραν οριζει της επι τουτωι
γνωσεως τον καιρον, καθ' ον αν και ημεις αυτοι προς αυτον αναμορφου μενοι, προς
ζωην αναβησομεθα την αιωνιον, την του θανατου διαδραντες αραν; και μοι δοκει
τοιουτον τι σημαινειν ο Χριστος φησι· φημι δε τον Παυλον· οταν το θειον ημιν
αποκαλυπτων μυστηριον επιστελληι προς τινας "Ἀπεθανετε "γαρ, και η ζωη υμων
κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι "Θεωι· οταν ουν ο Χριστος φανερωθηι η ζωη υμων,
τοτε "και υμεις φανερωθησεσθε συν αυτωι εν δοξηι." μετασχημα τισει γαρ το σωμα
της ταπεινωσεως ημων, τουτο δη παντως, και ουχ ετερον, συμμορφον της δοξης
αυτου, και μεταπλασει προς το αρχαιον αῤρητωι δυναμει την ανθρωπου φυσιν, παντα
μετατιθεις ευκολως προς οπερ αν βουλοιτο, διακω λυοντος ουδενος· Θεος γαρ εστιν
αληθινος, "ποιων παντα "και μετασκευαζων," κατα το γεγραμμενον. κατ' εκεινην
ουν αρα την ημεραν, ητοι τον καιρον, καθ' ον και υμεις αυτοι ζησεσθε· ζω γαρ εγω,
καιτοι καθ' υμας ανθρωπος γεγονως, και το υποπιπτον τηι φθοραι κατα γε την ιδιαν
φυσιν ενδυ σαμενος σωμα· σαφως επιγνωσεσθε, φησιν, οτι εγω μεν εν τωι Πατρι,
υμεις δε εν εμοι καγω εν υμιν. διακεισομεθα δε ταυτι προς ημας τον Κυριον ειπειν,
ουχ ινα νομιζωμεν υπαρ χειν αυτον εν Πατρι, κατα γε τον της αγαπης λογον, ωσπερ
ουν εδοκει τοις δι' εναντιας φρονειν, αλλα κατα δυναμιν μυστηριου βαθεος, ο και
νοησαι μεν εκεινο χαλεπον, φρασαι δε ου ραιδιον· πλην οπως αν οιος τε ω διηγεισθαι
πειρα σομαι. Της μεν ουν ακριβους εκθεσεως πολυ λιαν ηττησθαι παντα νουν
υπολαμβανω των επι γης, τωι γεμην θερμωι της αγαπης, καν γουν μετριως ιδειν τε
και φρασαι παραθηγο 2.481 μενος, νυν ιδωμεν της του Μονογενους ενανθρωπησεως
τον σκοπον· φερε δοκιμασωμεν την αιτιαν, δι' ην εν μορφηι του Θεου και Πατρος
υπαρχων ως Θεος, "ουχ αρπαγμον ηγησατο "το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε
μορφην δουλου "λαβων, και υπεμεινε σταυρον αισχυνης καταφρονησας." εσται γαρ
ουτω και μολις ευσυνοπτον, κατα γε το εγχωρουν, των προκειμενων το βαθος.
γνωσομεθα δε πως μεν εστιν ο Υιος εν Πατρι, φυσικως δηλονοτι και ου κατα γε την
εκ του αγαπασθαι και αγαπαν επινοηθεισαν σχεσιν παρα των δι' εναντιας· ημεις δε
αυ παλιν εν αυτωι κατα τον ισον τροπον και αυτος εν ημιν. ουκουν μιαν μεν ωσπερ
αληθη τε και γενικωτατην αιτιαν της ενανθρωπησεως του Μονογενους ο σοφος
 
 

475

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν εξηγουμενος Παυλος εφασκεν· ευδοκησε γαρ ο Θεος και Πατηρ
"ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι "Χριστωι," και οτι το της ανακεφαλαιωσεως
ονομα τε και πραγμα δηλοι το ανακομισαι παλιν και αναλαβειν εις οπερ ην εν αρχηι
τα προς ανομοιον εκπεπτωκοτα τελος· ειτα τους της ανακεφαλαιωσεως τροπους ανα
μερος ημιν απολευκαινειν εθελων, ποτε μεν εφασκε "Το γαρ αδυνατον του νομου,
εν "ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας "εν ομοιωματι σαρκος
αμαρτιας και περι αμαρτιας κατεκρινε "την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα
του νομου "πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν, αλλα "κατα
πνευμα·" ποτε δε παλιν "Ἐπειδη γαρ τα παιδια "κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος,
δια τουτο και αυτος "παραπλησιως μετεσχε των αυτων, ινα δια του θανατου
"καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, τουτεστι "τον διαβολον, και
απαλλαξηι τουτους οσοι φοβωι θανατου "δια παντος του ζην ενοχοι ησαν δουλειας."
και δυο μεν τουτους ημιν της ανακεφαλαιωσεως τροπους αναγκαιως εχοντα της
ενανθρωπησεως του Μονογενους τον λογον, ο 2.482 Παυλος εξηγησατο· τροπον δε
επι τουτοις των ετερων περιεκτικον, ο σοφος ευαγγελιστης Ἰωαννης. γραφει γαρ
ουτω περι Χριστου "Εις τα ιδια ηλθε, και οι ιδιοι αυτον ου "παρελαβον· οσοι δε
ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν "τεκνα Θεου γενεσθαι, τοις πιστευουσιν εις
το ονομα αυτου, "οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος, ουδε εκ "θεληματος
ανδρος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν." προδηλον ουν αρα και πασιν οιμαι διαφανες,
οτι τουτων ενεκα δη μαλιστα των αιτιων Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν υπαρχων,
ανθρωπος γεγονεν ο Μονογενης, ινα δηλονοτι κατακρινηι μεν την αμαρτιαν εν τηι
σαρκι, νεκρωσηι δε τωι ιδιωι θανατωι τον θανατον, και υιους ημας αποδειξηι Θεου,
προς το υπερ φυσιν αξιωμα τους οντας επι της γης αναγεννησας εν Πνευματι. ην γαρ
δηπου και μαλα καλως, κατα τουτονι τον τροπον ανακεφαλαιωσασθαι παλιν και εις
το αρχαιον αναλαβειν το διολισθησαν γενος, τουτεστι, το ανθρωπινον. Παλιν
εκαστην τωι λογωι παραθεντες των αρτιως ημιν ειρημενων αιτιων, επ' αυτηι τα
εικοτα λεγωμεν. πως γαρ αν και πρεποι νοειν ζητητεον, οτι κατεκρινε την αμαρτιαν
εν τηι σαρκι, πεμψας τον ιδιον Υιον ο Θεος και Πατηρ εν ομοιω ματι σαρκος
αμαρτιας. Θεον γαρ οντα κατα φυσιν, και εκ της ουσιας αυτου πεφηνοτα και το
ατρεπτον εχοντα φυσικως της ιδιοτητος αυτου, δια τε τουτο μη ειδοτα παντελως το
διολισθειν εις αμαρτιαν, ηγουν παρατρεπεσθαι ποι προς το μη εχον ορθως, εις την
υποπιπτουσαν τηι σαρκι αμαρτιαν καταβηναι παρεσκευασεν εθελοντι, ινα ιδιαν
αυτην ποιησα μενος σαρκα, προς το ιδιον αυτου και φυσικον μεταστησηι, τουτεστι, το
μη αμαρτανειν. ου γαρ δηπου διακεισομεθα φρονουντες ορθως, οτι δη μονωι τωι
οικειωι ναωι τουτο κατορ θωσων γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης· που γαρ αν ολως
ορωιτο της ως ημας αφιξεως το μεγαλοπρεπες και ωφελιμον, 2.483 ει μονον το
εαυτου διεσωσατο σωμα; πιστευσομεν δε μαλλον, ως οληι τηι φυσει δι' εαυτου και εν
αυτωι πρωτωι καθαπερ εν απαρχηι της ανθρωποτητος περιποιησων τα αγαθα, γεγονε
καθ' ημας ο Μονογενης. ωσπερ γαρ ουχι τωι θανατωι μονον, αλλ' ολοις
ηκολουθησαμεν τοις παθεσι της σαρκος, εν τωι πρωτωι τουτο παθοντες ανθρωπωι, δια
τε την παραβασιν και την θειαν αραν· κατα τον αυτον οιμαι τροπον εψομεθα
συμπαντες τωι Χριστωι διασωζοντι πολυτροπως, και αγιαζοντι την της σαρκος φυσιν
εν εαυτωι. διο και ο Παυλος εφασκε "Και καθως εφορεσαμεν την εικονα του "χοικου,
φορεσομεν και την εικονα του επουρανιου." εικων γαρ του χοικου, τουτεστιν Ἀδαμ,
το εν παθεσι γενεσθαι και φθοραι· εικων δε του επουρανιου, τουτεστι Χριστου, το εν
απαθειαι γενεσθαι και αφθαρσιαι. κατεκρινε τοινυν την αμαρ τιαν εν τηι ιδιαι σαρκι
Θεος υπαρχων κατα φυσιν ο Λογος, αργειν επιταξας αυτηι, και μεταῤρυθμισας
μαλλον εις το κινεισθαι προς το δοκουν τωι Θεωι, και μη προς το ιδιον ετι θελημα·
ουτω τε ψυχικον υπαρχον το σωμα κατεσκευασε πνευματικον. εις μεν ουν της
 
 

476

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανακεφαλαιωσεως ουτοσι τροπος, ο δε και μαλιστα πρεπων και τηι των προκειμενων
θεωριαι χρεωστουμενος μετ' εκεινον εισβησεται· προκεισεται δε ειπειν περι της
αιωνιου ζωης, και της του θανατου νεκρω σεως, οπως τε της ανθρωπειας φυσεως
την εκ της παραβα σεως φθοραν απεστησεν ο Μονογενης. ουκουν "επειπερ τα
"παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και αυτος παρα "πλησιως μετεσχε των
αυτων," ινα νεκρωσηι τον θανατον, και ο κτισας εις αφθαρσιαν τα παντα, και
σωτηριους απο δειξας τας γενεσεις του κοσμου, κατα το γεγραμμενον, μεταπλασηι
παλιν των πραγματων το σχημα προς το αρχαιον. Και μοι παλιν ο λογος
περιεργοτερον μεν ηπερ εχρην, 2.484 αναγκαιως δ' ουν ομως προβλησεται, την των
καθ' ημας αρχαιοτητα παραδεικνυς. το γαρ οιμαι περιδραττεσθαι των θεωρηματων
εθελειν ορθως, των εξ οκνου πταισματων αμοι ρησει παντελως. πεποιηται τοινυν
τουτι το λογικον επι της γης ζωιον, φημι δη τον ανθρωπον, εξ αρχης "κατ' εικονα
"του κτισαντος" κατα τας γραφας· και διαφορος μεν της εικονος ο λογος. εικων γαρ
ου καθ' ενα τροπον, αλλα κατα πολλους· μερος γεμην το των αλλων μαλιστα
διαφανε στατον της προς τον ποιησαντα Θεον εμφερειας, το αφθαρ τον και
ανωλεθρον. αλλ' ουκ αν οιμαι ποτε προς το ουτως εχειν δυνασθαι το ζωιον
εξηρκεσεν εαυτωι, κατα γε τον της ιδιας φυσεως λογον· πως γαρ αν ο απο γης εν ιδιαι
φυσει το της αφθαρσιας εδειχθη εχων καυχημα, μη ουχι παρα του κατα φυσιν
αφθαρτου τε και ανωλεθρου Θεου και ωσαυτως οντως αει, καθ' ομοιοτητα των
αλλων αγαθων και τουτο πεπλουτηκως; "Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες;" εικοτως γε
σφοδρα και αληθως προς ημας που φησιν ο θεσπεσιος Παυλος. ινα τοινυν το εκ του
μη οντος παροισθεν εις γενεσιν μη προς την οικειαν υπονοστησαν αρχην, παλιν
οιχηται προς το μηδεν, σωζηται δε μαλλον διηνεκως· ουτος γαρ ην ο του κτισαντος
σκοπος· μετοχον αυτον της ιδιας φυσεως αποτελει Θεος. "ενεφυσησε γαρ εις το
προσωπον "αυτου πνοην ζωης," τουτεστι, το Πνευμα του Υιου, και γαρ εστιν αυτος η
ζωη μετα Πατρος, συνεχων εις το ειναι τα παντα. κινειται γαρ εν αυτωι τε και ζηι τα
ζωης δεκτικα, κατα την του Παυλου φωνην. Και μη τις ημων επι τουτωι ψευδη
κατηχειτω λογον, οιηθεις ειπειν το θειον εμφυσημα γεγονεναι τωι ζυωι ψυχην· τουτο
γαρ ου φαμεν, λογισμωι τοσωιδε προς την του πραγ ματος αληθειαν
διακυβερνωμενοι. ει γαρ οιονται τινες το θειον εμφυσημα γενεσθαι ψυχην,
λεγετωσαν ημιν, ποτερον 2.485 ποτε παρετραπη της ιδιας φυσεως και γεγονεν εις
ψυχην, η μεμενηκεν εν ταυτοτητι τηι εαυτου. ει μεν γαρ ερουσι μετατετραφθαι ποι
και τον της ιδιας φυσεως παρε λασαι θεσμον, δυσφημουντες αλωσονται· τρεπτην
γαρ ειναι παντως ερουσι την ατρεπτον και ωσαυτως εχουσαν αει φυσιν· ει δε
παρετραπη ουδαμως, διαμεμενηκε δε τουθ' οπερ ην αει προελθον εκ Θεου το
εμφυσημα αυτου, πως εξεστη προς αμαρτιαν, και τοσαυτης παθων διαφορας γεγονε
δεκτι κον; ου γαρ δηπου φαιεν αν, ως ενεστιν ολως τηι θειαι φυσει το δυνασθαι
πλημμελειν. αλλ' ινα μη μακραις αποδειξεσιν επι τουτωι χρωμενοι τον τοις
προκειμενοις χρεωστουμενον παρελασωμεν λογον, φημι δειν εκεινο παλιν
αναλαβοντας ειπειν, ως ουκ αν οιμαι τις ευ φρονων το εκ της θειας ουσιας προελθον
εμφυσημα, ψυχην οιοιτο γενεσθαι τωι ζυωι, ψυχωθεντι δε, μαλλον δε και προς
ιδιοτητα της τελειας φυσεως δι' αμφοιν αφιγμενωι, ψυχης δη λεγω και σωματος,
καθαπερ τινα σφραγιδα της εαυτου φυσεως ενε πηξεν ο ∆ημιουργος το Πνευμα το
Ἅγιον, τουτεστι, την πνοην της ζωης, δι' ης προς το αρχετυπον διεπλαττετο καλλος,
απετελειτο δε κατ' εικονα του κτισαντος, προς πασαν ιδεαν αρετης δυναμει του
ενοικισθεντος αυτωι δια κρατουμενος Πνευματος. επειδη δε αυτοπροαιρετος ων, και
τας των ιδιων θεληματων πεπιστευμενος ηνιας· μοιρα γαρ της εικονος και αυτη,
κατεξουσιαζει γαρ των οικειων θελη ματων Θεος· ετραπη, και πεπτωκε· το δε οπως,
η θεια γραφη διδασκετω, σαφης γαρ ο περι τουτου παρ' αυτηι λογος·
 
 

477

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανακεφαλαιωσασθαι παλιν την ανθρωπου φυσιν εις το αρχαιον εβουλευσατο τε και
επικεχειρηκεν ο Θεος και Πατηρ εν Χριστωι, και θελησας εξηνυσε. πως ουν αρα
γεγονεν, ακολουθον κατιδειν· ουκ ην ετερως διαδραναι τον 2.486 θανατον φυσεως
οντα της φθειρομενης τον ανθρωπον, ει μη την αρχαιαν εκεινην ανεκομισατο χαριν,
και μετεσχε παλιν του τα παντα προς το ειναι συνεχοντος Θεου και ζωογο νουντος
δι' Υιου εν Πνευματι. κεκοινωνηκε τοινυν αιματος και σαρκος, τουτεστι, γεγονεν
ανθρωπος, ζωη κατα φυσιν υπαρχων, και εκ ζωης της κατα φυσιν γεγεννημενος,
τουτ εστι του Θεου και Πατρος, ο Μονογενης αυτου Λογος, ινα τηι φθειρομενηι σαρκι
κατα γε τον λογον της ιδιας φυσεως, αῤρητως τε και αφραστως και ως αυτος εγνωκε
μονος, εαυτον ενωσας προς την ιδιαν αυτου ανακομισηι ζωην, και μετοχον αποδειξηι
δι' εαυτου του Θεου και Πατρος. μεσιτης γαρ εστι Θεου και ανθρωπων, κατα το
γεγραμμενον, τωι μεν Θεωι και Πατρι φυσικως ως Θεος και εξ αυτου συναπτο μενος,
ανθρωποις δε παλιν ως ανθρωπος, και εχων μεν εν εαυτωι τον Πατερα και ων αυτος
εν τωι Πατρι· χαρακτηρ γαρ εστι και απαυγασμα της υποστασεως αυτου, ου διω
ρισμενος της ουσιας, ης εστι χαρακτηρ και εξ ης προεισιν, ως απαυγασμα, αλλ' εν
αυτηι τε ων αυτος, και εχων αυτην εν εαυτωι· ημας δε παλιν εχων εν εαυτωι, καθο την
ημετεραν πεφορηκε φυσιν, και σωμα του Λογου κεχρηματικε το ημετερον σωμα.
σαρξ γαρ ο Λογος εγενετο, κατα την Ἰωαννου φωνην. πεφορηκε δε την ημετεραν
φυσιν, προς την ιδιαν αυτην αναπλαττων ζωην. εστι δε και αυτος εν ημιν· μετοχοι
γαρ αυτου παντες γεγοναμεν, και αυτον εχομεν εν εαυτοις δια του Πνευματος· δια
γαρ τουτο και θειας φυσεως γεγοναμεν κοινωνοι και υιοι χρηματιζομεν, ουτω και
αυτον εχοντες εν εαυτοις τον Πατερα δια του Υιου. και μαρτυρησει λεγων ο Παυλος
"Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπε "στειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρ "διας
υμων κραζον Ἀββα ο πατηρ." ου γαρ ετερον τι 2.487 παρα τον Υιον το Πνευμα αυτου,
κατα γε τον εν ταυτοτητι λογον, φημι δη τηι φυσικηι.
Ουτω δε ημιν του περι τουτων προκεχωρηκοτος λογου, φερε την των
προκειμενων παραθεντες διανοιαν, ταις του Σωτηρος φωναις αυτην εφαρμοσωμεν
Ἐν εκεινηι γαρ τηι ημεραι γνωσεσθε φησιν, οτι εγω εν τωι Πατρι και υμεις εν εμοι
καγω εν υμιν. εγω μεν γαρ ζω, φησι, ζωη γαρ ειμι κατα φυσιν, και ζωντα τον
εμαυτου δεδειχα ναον· αλλ' οταν και υμεις αυτοι καιτοι φθαρτης οντες φυσεως,
ζωντας εαυτους θεωρη σητε καθ' ομοιοτητα την προς με· τοτε δη γνωσεσθε, και
μαλα σαφως, οτι ζωη κατα φυσιν υπαρχων, υπαρχοντι και αυτωι ζωηι κατα φυσιν τωι
Θεωι και Πατρι συνηψα δι' εμαυτου, κοινωνους ωσπερ και μετοχους αποτελων της
αφθαρσιας αυτου. εγω μεν γαρ φυσικως εν Πατρι, καρπος γαρ ειμι της ουσιας αυτου
και γνησιον γεννημα, ενυπαρχων τε και εξ αυτης πεφηνως ζωη εκ ζωης, υμεις δε εν
εμοι καγω εν υμιν, καθο πεφηνα μεν ανθρωπος εγω, κοινωνους δε θειας φυσεως
απεδειξα το Πνευμα το εμον ενοικισας υμιν. εν ημιν γαρ εστιν ο Χριστος δια του
Πνευματος, μετατρεπων εις αφθαρσιαν το φθειρεσθαι πεφυκος, και μετατιθεις εκ
του καταθνησκειν προς το μη ουτως εχον. διο και ο Παυλος φησιν, οτι "ο εγειρας
Ἰησουν Χριστον εκ νεκρων ζωοποι "ησει και τα θνητα σωματα υμων, δια του
ενοικουντος "αυτου Πνευματος εν υμιν." ει γαρ και προεισιν εκ Πατρος το Πνευμα
το Ἅγιον, αλλ' ερχεται δι' Υιου, και ιδιον εστιν αυτου· παντα γαρ δι' Υιου παρα
Πατρος. οτι γαρ δια του Πνευματος εις ζωην ανεπλασθημεν την αιωνιον, ο θειος
ημιν μελωιδος επιμαρτυρησει, βοων ως προς τον των ολων Θεον "̓Ανοιξαντος δε σου
την χειρα τα συμπαντα πλησθησεται "χρηστοτητος· αποστρεψαντος δε σου το
προσωπον ταρα "χθησονται· αντανελεις το πνευμα αυτων και εκλειψουσι, 2.488 "και
εις τον χουν αυτων επιστρεψουσιν. εξαποστελεις το "Πνευμα σου και κτισθησονται,
και ανακαινιεις το προσωπον "της γης." ακουεις οπως συνεταξεν ημιν την
ανθρωπου φυσιν η παραβασις η εν Ἀδαμ και οιονει των θειων ενταλ ματων η
 
 

478

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποστροφη, και εις την ιδιαν γην υπονοστησαι παρεσκευασεν; οτε δε εξαπεστειλεν ο
Θεος το Πνευμα αυτου, και μετοχους ημας απεδειξε της ιδιας φυσεως, και δι' αυτου
ανεκαινισθη το προσωπον της γης, μετεμορφω θημεν εις καινοτητα ζωης, την εκ της
αμαρτιας αποβαλοντες φθοραν, και της αιωνιου ζωης εισαυθις επιδραξαμενοι, δια
της χαριτος και φιλανθρωπιας του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου
τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν Ἁγιωι Πνευματι εις τους αιωνας, Ἀμην. ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ
ΕΝΑΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ.
2.489 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΑ ΕΝ ΤΩι ∆ΕΚΑΤΩι ΒΙΒΛΙΩι.
α. Ὅτι κατ' ουδεν ελαττων εστιν ο Υιος του Θεου και Πατρος, ισος δε μαλλον
και ομοιος κατα φυσιν αυτωι, προκειμενου ρητου Ει ηγαπατε με, εχαρητε αν, οτι εγω
προς τον Πατερα πορευομαι, οτι ο Πατηρ μειζων μου εστιν. β. Ὅτι τωι Θεωι και Πατρι
ομοουσιος εστιν ο Υιος, και ουχ ετεροφυης ουδε εκφυλος κατα τινας των
διεστραμμενων, προκειμενου ρητου Ἐγω ειμι η αμπελος, υμεις τα κληματα, και ο
Πατηρ μου ο γεωργος εστιν.
2.491 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ∆ΕΚΑΤΟΝ.
Ὁ εχων τας εντολας μου και τηρων αυτας, εκεινος εστιν ο αγαπων με· ο δε
αγαπων με αγαπηθησεται υπο του Πατρος μου, καγω αγαπησω αυτον και εμφανισω
αυτωι εμαυτον. ΦΑΝΕΡΩΤΕΡΑΝ εσεσθαι του μυστηριου την αποκα λυψιν τοτε δη
μαλιστα λεγων εν ημιν, οταν εαυτους απαθρησωμεν ζωντας καθ' ομοιοτητα την
αυτου· ζω γαρ καγω, φησι, ζησεσθε δε και υμεις· πληροφορουμενης ωσπερ της
εκαστου διανοιας, ουκ εξ ων ηκροασατο και πεπιστευκε μονον, αλλ' εξ ων αν εχοι
μαλλον, κομισαμενος ηδη της επαγγελιας το περας. πειρα γαρ λογων ευσθενεστερα
προς το αναπειθειν δυνασθαι και πληροφορειν. ινα μη πασιν απλως προκεισθαι
νομιζωμεν το εξειναι τυχον της ουτω σεπτης απολαυσαι δωρεας, και ει μη τινες ειεν
αγαθοι και τωι θειωι λελαμπρυσμενοι φοβωι, το των αγαπωντων αυτον προσωπον
παραζευξας ευθυς τωι λογωι, δεδειχεν εναργως ως 2.492 ουχ ετεροις ελειν την ουτως
ασυγκριτον εξεσται χαριν, ει μη τοις αριστα διαζην ελομενοις· ουτοι γαρ αν ειεν οι
αγαπωντες αυτον. ει γαρ και τα παντων τυχον διεγειρηι σωματα Χριστος,
αναστησονται γαρ πονηροι και αγαθοι, αλλ' ουχ απασιν αδιακριτως προς δοξαν η
τρυφην το αναβιωναι δοθησεται. προδηλον γαρ οτι οι μεν επι τωι κολαζεσθαι μονον
λαβοντες την αναστασιν, θανατου παντος απηνεστεραν εξουσι την ζωην, οι δε
μακρους εν μακαριοτητι τριβοντες χρονους, ζησουσιν οντως την εν Χριστωι πολυ
ευκτον τε και αγιαν ζωην. οτι γαρ οι την επι τωι κολα ζεσθαι ψηφον αποκομιζεσθαι
μελλοντες παρα Χριστου κατα τον καιρον της κρισεως, αγευστοι μενουσι της μακα
ριας ζωης, καιτοι κοινον τοις αγιοις το αναβιωναι λαχοντες, παραδηλοι λεγων "Ὁ
πιστευων εις τον Υιον εχει ζωην "αιωνιον· ο δε απειθων τωι Υιωι ουκ οψεται την
ζωην, αλλ' "η οργη του Θεου μενει επ' αυτον." συνες γαρ οπως, καιτοι παντων
πονηρων τε και αγαθων αναστησεσθαι προσδοκω μενων, τους ενοχους τοις της
απειθειας εγκλημασιν ουδε οσον απαθρησαι μονον φησι την ζωην, ζωην ειναι λεγων
ουχι παντως το αναστηναι μονον, αλλ' εκεινην οιμαι και μαλα εικοτως την εν
αναπαυσει και δοξηι και τρυφαις, πνευματικαις δε δηλονοτι και ουχ ετεραις. τρυφης
δε τροπος πνευματικος, η τελεια περι Θεου γνωσις και των επι Χριστωι μυστηριων η
ακριβης αποκαλυψις, ουκ εν εσοπτρωι παλιν και εν αινιγμασι, καθαπερ και νυν
αμυδρους ημιν των ζητουμενων τους χαρακτηρας εμφαινουσα, αλλ' ολη καθαρως εν
ημιν διαφαινομενη τε και λαμπουσα, και τελειοτατην εμποιουσα την ειδησιν· "το
 
 

479

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ εκ μερους "καταργηθησεται," κατα την του Παυλου φωνην. ∆ιδασκων
τοιγαρουν ημας ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, οτι τοις αγαπαν ελομενοις αυτον
και τοις των θειων αυτου κηρυγματων εργαταις η της αποκαλυψεως υποσχεσις, πρε
2.493 πωδεστερα τε εστι και οικειως εχουσα μαλλον, ου μην τοις ταναντια
πεφρονηκοσι τε και δεδρακοσι, χρησιμωτατα τοις ειρημενοις επηνεγκε λεγων Ὁ
εχων τας εντολας μου και τηρων αυτας, ουτος εστιν ο αγαπων με· εχει δε τις τας
εντολας, την πιστιν παραδεξαμενος και δια μνημης αγαθης εις τον οικειον
εισοικισαμενος νουν την αθολωτον τε και διειδη των ευαγγελικων ενταλματων
παιδευσιν· πληροι δε αυτας πρα κτικως ενεργων, και τηι των δρωμενων λαμπροτητι
διαπρεπης ορασθαι σπουδαζων. τελειος ουν αρα και ολοκληρως απηρ τισμενος εις
ευσεβειαν, ο πιστει τε και πραξει διαφανης, ωσπερ επι οσιοτητι τηι κατα Χριστον
μαρτυρουμενος· "Ἐπι "στοματος γαρ δυο η τριων μαρτυρων σταθησεται παν "ρημα,"
κατα το γεγραμμενον. τον δε δη τοιουτον, εικοτως αγαπησει μεν ο Θεος και Πατηρ,
αγαπησει δε ουδεν ηττον και ο Υιος. ωσπερ γαρ εστιν ομοουσιος, ουτω και συνεθε
λητης τωι ιδιωι γεννητορι. μιας γαρ ουσιας, εν δηπου το θελημα, και σκοπος εφ'
απασιν εις, και το διαφωνουν ουδεν, ηγουν εις ετεραν και ετεραν κατασχιζον
θελησιν. τοις γεμην της θειας αγαπης ηξιωμενοις, λαμπρον επιδωσειν το γερας
επαγγελλεται, και οτι ταις υπερ λογον αυτους καταστεψει δωρεαις. εμφανισω γαρ
φησιν αυτωι εμαυτον. καθαροι γαρ παρα τοις καθαροις οι περι της θεοπτιας εσονται
λογοι· διαλαμπει δε ο Χριστος εν αυτοις, δια του ιδιου δηλονοτι Πνευματος εις
εκαστα των δεοντων φωταγωγων, και αῤρη τοις τισι δαιδουχιαις ταις κατα τον νουν
εαυτον εκκαλυπτων και εμφανη καθιστας· οι δε απαξ ελοντες, μακαριοι τε και
ζηλωτοι. και μοι δοκει τοιουτος τις ειναι λεγων ο προφητης ∆αυειδ "Ἀκουσομαι τι
λαλησει εν εμοι Κυριος ο Θεος·" και μην και αυτος ημιν ο θειος επιστελλων
αποστολος "Ει "δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου;" λαλει γαρ εν τοις
αγιοις δια του Πνευματος τα καθ' εαυτον, και 2.494 ετερα δε προς τουτοις
αποκαλυπτων μυστηρια. δια γαρ τοι τουτο και συνεντες ακριβως αυτα, ποτε μεν
λεγουσιν, οτι "ημιν μεν απεκαλυψεν ο Θεος δια του Πνευματος," ποτε δε παλιν
"Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν," νουν ειναι λεγοντες το Πνευμα αυτου. Λεγει αυτωι
Ἰουδας, ουχ ο Ἰσκαριωτης Κυριε, τι γεγονεν οτι ημιν μελλεις εμφανιζειν σεαυτον
και ουχι τωι κοσμωι; Ἐξ αγαπης μεν προεισι φιλοπευστησων ο μαθητης, πλην ουκ
ακριβως οραται συνεις του Σωτηρος τον λογον. ο μεν γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος εξαιρετον τινα τοις αγιοις υπισχνειτο την γνωσιν, και ουχι τηι των αλλων
παρεικασμενην. ισχνοτεροι γαρ και κατα πολυ διειδεστεροι των θειων μυστηριων οι
χαρακτηρες εν τοις ανθρωποις τοις θειοις εκλαμπουσιν· εν δε τοις ουπω προς τουτο
φρενων καθαροτητος αφιγμενοις, ως ελειν δυνασθαι λαμπρως των υπερ λογον την
ειδησιν δια της του Πνευματος δωρεας, εν απλοις η γνωσις οραται λογισμοις, και
κατα μονον εστι το ειδεναι τυχον, οτι Θεος εστιν ο Χριστος και Υιος αληθως του
κατα φυσιν Θεου. τοσαυτης τοιγαρουν μεταξυ χωρου σης της διαφορας, και κατα
πολυ διειργουσης των αγε λαιων την γνωσιν της εν τοις αγιοις θεωρουμενης,
αδιαφο ρησας ο μαθητης προσεισιν ερωτων Ἀνθ' οτου μη πασι τοις κατα την
οικουμενην αποκαλυψειν εαυτον, μονοις δε τοις αγιοις επαγγελλεται. το δε Τι
γεγονεν αναβοων, εοικε τι τοιουτον υπαινιττεσθαι θελειν· σκοπος σοι, φησι, της εις
ημας αφιξεως, ω ∆εσποτα, το μη τισι μεν ανα μερος γινω σκεσθαι, τισι δε ουκετι·
ηκουομεν γαρ εν προφηταις οτι "οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του Θεου," αλλα και
αυτος εφωνεις βοων "Τερπου και ευφραινου, θυγατερ Σιων, "οτι ιδου εγω ερχομαι
και κατασκηνωσω εν μεσωι σου, "λεγει Κυριος, και καταφευξονται εθνη πολλα προς
τον 2.495 "Κυριον εν τηι ημεραι εκεινηι, και εσονται αυτωι εις λαον·" συνοντες δε και
συνδιατριβοντες, αυτηκοοι της σης γεγενη μεθα φωνης, οταν προς ημας εφης "Ὅταν
 
 

480

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υψωθω εκ της "γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον·" αλλα και προς αυτους ειρηκας
Ἰουδαιους οτι "και αλλα προβατα εχω, α ουκ εστιν "εκ της αυλης ταυτης, κακεινα με
δει αγαγειν, και γενη "σονται μια ποιμνη, εις ποιμην." ουκουν επι παντας εσεσθαι
προσδοκωμενης της δια σου χαριτος, και παντας σαγηνευθησεσθαι προς θεογνωσιαν,
σου τε ημιν επαγγειλα μενου σαφως, και της των αγιων προφητων διαμαρτυρου
μενης φωνης, τι γεγονε; ποι δη μετεστη, φησι, και μετατε θειται της επαγγελιας ο
σκοπος; τι δε ουχ απασι τοις κατα τον κοσμον εμφανιζεις σεαυτον, αλλα μονοις ημιν;
ουτος μεν ουν και ουχ ετερος οιμαι των του μαθητου ρηματων ο νους· τι δε αρα το
αποκομισαν αυτον της αληθους διαληψεως παραδειξαι καλον. Ὁ μεν γαρ Κυριος
ημων Ἰησους ο Χριστος εφασκε "Μικρον και ο κοσμος με ουκετι θεωρει, υμεις δε
θεωρειτε "με·" αλλ' ην δηπου και μαλα σαφως, οτι κοσμον εν τουτοις, ουχι παντως
τους οντας εν τωιδε τωι βιωι φησιν, ητοι διαζωντας επι της γης· παντες γαρ εισιν εν
τωιδε τωι κοσμωι πονηροι τε και αγαθοι· κοσμον δε ωνομασε μαλλον τους τα επιγεια
φρονειν αναπεπεισμενους, και τηι ματαιοτητι του κοσμου το οικειον υποζευξαντας
φρονημα. τουτο τοι γαρουν ου σφοδρα συνεις ο μαθητης, ωιηθη λεγειν αυτον, οτι
των μεν αλλων απαντων ανθρωπων, οι και τονδε τον περιγειον οικουσι χωρον, τον
οφθαλμον διαλησεται, φημι δε τον εσω και κεκρυμμενον, και αποπτος εσται
παντελως, ουδενι των οντων γινωσκομενος πλην μονοις τοις εαυτου μαθηταις·
τουτο της αγνοιας αυτωι γεγονεν αιτιον. ει γαρ 2.496 συνηκεν εν αρχαις, ουκ αν
ολως προσηλθεν ερωτων Τι γεγονεν οτι ημιν μελλεις εμφανιζειν σεαυτον και ουχι
τωι κοσμωι; υπηνεχθη μεν ουν το τηιδε νοειν, κοινως τε και ειθισμενως τοις αλλοις
την εκ του ονοματος σημασιαν εκλαβων· κοσμον γαρ εθος εστιν ημιν ονομαζειν,
κατα γε τον ευτριβη και τοις αλλοις απασι προκειμενον λογον, τους εν παντι τωι
κοσμωι τυχον, ωσπερ ει τις και πολιν λεγοι, τους ολην οικουντας την πολιν. πλην
αξιοζηλωτος και ταυτα λεγων ο μαθητης. αθρει γαρ οπως ηλιου δικην τοις ανα
πασαν την γην την του Σωτηρος διαφαινεσθαι δοξαν επιθυμει, καιτοι των καθ'
εαυτον ει μονον εποιειτο προνοιαν, εξην εχοντα της γνωσεως την υποσχεσιν επι
μονοις τοις ιδιοις ηδεσθαι καλοις. αλλ' ουκ εξηρκει προς θυμηδιαν το ιδιαζοντως
ωσπερ αυτωι δοθησομενον αγαθον· επειδη δε ην φιλοθεος τε ομου και φιλαδελφος,
εκπλατυνεσθαι του Σωτηρος την δοξαν επιθυμει, κοινην δε τοις αδελφοις προ
κεισθαι την χαριν. το γαρ εις γνωσιν ακριβη καλεισθαι Θεου, τι αν εχοι το
ισοστατουν; Ἀπεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτωι Ἐαν τις αγαπαι με, τον λογον μου
τηρησει, και ο Πατηρ μου αγαπησει αυτον, και προς αυτον ελευσομεθα και μονην
παρ' αυτωι ποιησομεθα. Ου σφοδρα συνεντα θεωρησας τον μαθητην, επανεισι παλιν
επι το εν αρχαις ειρημενον, και διδασκει σαφως, ως ου κατα μονην την εν ειδησει
νοουμενην επιγνωσιν, εαυτον εμφανισει τοις γνησιοις, αλλ' εξαιρετος τις αυτοις και
ουχι τοις αλλοις εντριβης ο της ελλαμψεως υπαρξει τροπος. οι μεν γαρ αγελαιοι
τυχον, και αρτι τυχον της των ειδωλων απατης αποφοιτησαντες, κεκλημενοι τε
προς επιγνωσιν του κατα φυσιν οντος Θεου, εν ψιλοις και αζητητοις εχουσι
λογισμοις την πιστιν, αυτο δη τουτο μαθοντες φρονειν, ως "ουδεν ειδωλον εν
κοσμωι" τυχον, εις δε μονος ο φυσει 2.497 Θεος· οι δε δια πασης αρετης τον οικειον
καταλαμπρυνοντες νουν, εχοντες τε ηδη προς το μανθανειν επιτηδειως τα θεια τε
και κεκρυμμενα μυστηρια, την δια του Πνευματος λη ψονται δαιδουχιαν, και αυτον
εν εαυτοις εναυλισθεντα τον Κυριον τοις της διανοιας επαθρησουσιν οφθαλμοις.
ουκουν ου κοινη τοις αλλοις των αγιων η γνωσις, αλλ' εξαιρετος τις και διωρισμενη
και πολλην εχουσα την διαφοραν. ωφελει τοιγαρουν δια παντος ημας λογου τε και
τροπου Χριστος. πρωτον μεν γαρ, τις ο αυτον αγαπων ευ μαλα διοριζεται, δεικνυς ως
γε μοι φαινεται και νοειν επεισιν ορθως, ως ουχ απασιν εφειται λαβειν την του
χαρισματος δυναμιν, αλλ' οισπερ αν ενυπαρχον ορωιτο το της εις αυτον γνησιοτητος
 
 

481

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καυχημα δια του τηρησαι τας εντολας. Ειτα τινα τροπον αυτοις επιλαμψει, πως δε
αυτοις εγκα τοικισθησεται, λεγει· Ἀγαπησει γαρ αυτον ο Πατηρ μου, φησι. τετιμηκως
γαρ τις δι' ευπειθειας της εις τον Υιον τον εξ ουπερ εστι γεννητορα, καρπον εξει του
πραγματος την αγαπησιν. ειτα τι το εντευθεν ανατελει, ποιον δε αυτωι περιεσται το
κερδος σαφες καθιστας Ἐλευσομεθα φησι προς αυτον εγω και ο Πατηρ, και μονην
παρ' αυτωι ποιησομεθα. κατοικησαντος γαρ εν ημιν του Σωτηρος ημων Χριστου δια
του Ἁγιου Πνευματος, συνεσται δηπου παντως και ο γεν νησας αυτον· Πνευμα γαρ
και αυτου του Πατρος το Πνευμα Χριστου· και γουν ο θεσπεσιος Παυλος πηι μεν ιδιον
του Πατρος, πηι δε του Υιου το Πνευμα φησιν, ου τοις ιδιοις αντιταττων λογοις,
αληθευων δε μαλλον καθ' εκατερον· εχει γαρ ουτω τηι φυσει. λεγει τοινυν προς
τινας, οτι "ο "εγειρας Χριστον Ἰησουν εκ νεκρων ζωοποιησει και τα "θνητα σωματα
υμων, δια του ενοικουντος αυτου Πνευ "ματος εν υμιν," ειτα παλιν "Ὅτι δε εστε
υιοι, εξαπε "στειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρδιας 2.498 "υμων,
κραζον Ἀββα ο πατηρ." οραις οπως το αυτο Πνευμα του τε Πατρος εστι και του Υιου;
κατοικουντος ουν αρα του Μονογενους εν ταις καρδιαις ημων, ουκ απεστιν ο Πατηρ·
εχει γαρ ο Υιος εν εαυτωι τον γεννητορα, μιας προς αυτον υπαρχων ουσιας, εστι δε
και αυτος εν Πατρι φυσικως. Ὁ μεν ουν της πιστεως ορος τε και ανυπαιτιος ουτος αν
ειη λογος· εροιμην δ' αν επι τουτωι και λιαν ηδεως τους εκ πολλης αμαθιας
ετεροδοξειν ελομενους, και τηι του Πνευ ματος δοξηι την οικειαν εξοπλιζοντας
γλωτταν. τι γαρ δη και φαιεν, οταν λεγωμεν αυτοις Ει κτιστον το Πνευμα εστι και
αλλοτριον της ουσιας του Θεου καθ' υμας, πως αν εν ημιν δι' αυτου κατοικησαι
Θεος; πως δε Θεου μετοχος ο το Πνευμα λαβων; ει μεν γαρ εστι των ενδεχομενων δια
τινος ολως γενητης ουσιας, της θειας τε και αῤρητου φυσεως ημας μεταλαχειν, τι αν
ετι το κωλυον ορωιτο τον Θεον και Πατερα το Πνευμα παρωσαμενον, και δι' ετερου
τινος ουπερ αν βουλοιτο κτισματος εν ημιν γινεσθαι και αγιαζειν ημας; αλλα τουτο
αδυνατον· ου γαρ αν γενοιτο τις Θεου δη του κατα φυσιν μετοχος δι' ετερου, ει μη
δια του Πνευματος· Θεος αρα και εκ Θεου το Πνευμα, και ου τοις γεγονοσιν
εναριθμιον, καθαπερ εδοξε τισιν. Ἄλλως τε κακεινο προς τουτωι διασκεπτεον. το
μετοχον τινος, ως κρειττονος κατ' ουσιαν και ετεροφυους η οπερ εστιν αυτο, ετερον
ειναι κατα φυσιν αναγκη του μετεχο μενου. ει τοινυν κτιστον η ποιητον το Πνευμα
εστι, τινος εσται λοιπον η κτισις μετοχος; αρ' ουχι παντως εαυτης; κοινον γαρ
οραται, ο εκτισται λοιπον επ' αμφοιν· αλλα και κτιστοι και γενητοι κατα φυσιν οντες
ημεις, ως ετερου κατα φυσιν υπαρχοντος η οπερ ημεις, του Πνευματος μετεσχη
καμεν· ουκ αρα κτιστον το Πνευμα εστιν. ει δε τουτο 2.499 αληθες, ωσπερ ουν
αληθες, Θεος και εκ Θεου το Πνευμα, καθαπερ ειρηκαμεν. διαφευξεται γαρ των
οντων ουδεν την του πεποιησθαι δοξαν, ει μη μονος ο φυσει Θεος, εξ ου δηλονοτι
προιον αῤρητως το Πνευμα το Ἅγιον, ως αυτος εξ ουπερ εστιν, εν ημιν κατοικει.
ιδιον γαρ εστι της ουσιας αυτου, και ποιοτης ωσπερ της αγιοτητος αυτου. Και ταυτα
μεν ηδη προς τουτους· προς δε γε τους Ἀνομοιους, και πολεμειν εγνωκοτας τωι Υιωι,
οι και αδελφην και γειτονα τοις αρτιως ημιν ειρημενοις νοσουσι μανιαν, ερω τι των
αναγκαιων. Ἐαν τις αγαπαι με, τον λογον μου τηρησει, και ο Πατηρ μου αγαπησει
αυτον, και προς αυτον ελευσομεθα και μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα. τι ουν, ω
γενναιοι, φατε, διαπυθεσθαι τινος θελοντος και μαθειν αξιουντος παρ' υμων,
ποτερον ποτε δυο θεους εξομεν ενοικουντας, τον Πατερα και τον Υιον· η Θεος εις εν
ημιν νοειται τε και εστιν αληθως; ει μεν γαρ ετερος εστι κατα φυσιν ο Υιος παντελως
και εν ιδιαι τινι φυσει νοουμενος, πως ουκ αναγκη δυαδα θεων εν ημιν γενεσθαι
πιστευειν, οταν τηρωμεν τας εντολας; ει δε ναοι χρηματιζομεν, ενος δηλονοτι και ου
δυο θεων, οταν ημιν ο Πατηρ και ο Υιος εναυλιζωνται, ποιος εν ημιν ετι λογος
συστελλει προς ενοτητα τους δυο, της κατ' ουσιας ταυτο τητος ουκ εχουσης τοπον,
 
 

482

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα γε την υμετεραν φρενοβλα βειαν; η γαρ αναγκη λεγειν, οτι ψευδη προς ημας
λελα ληκεν ο Χριστος, ενοικιζεται δε μονος ημιν ο Πατηρ δια του Πνευματος· ηγουν
ενοικει μεν αυτος, απεστι δε ο Πατηρ. αλλα τουτο ατοπον· εις δε Θεος εν ημιν, οταν
αμφω λαβωμεν. ουχ ετεροουσιος αρα προς τον εαυτου Πατερα φανειται λοιπον ο
Μονογενης, αλλ' εξ αυτου και εν αυτωι, καθαπερ εν τωι φωτι το απαυγασμα το εξ
αυτου. ειη γαρ αν ουτω και ουχ ετερως η του μυστηριου δυναμις αληθης. 2.500 και
γουν ο θεσπεσιος Παυλος, ουχι δυο θεων ωνομασεν ημας ναους, αλλ' ενος δηλονοτι
και αυτου· "Ουκ οιδατε, φησιν, "οτι ναος Θεου εστε και το Πνευμα του Θεου οικει εν
"υμιν;" οραις οτι συνεισενεγκων εις ουσιας ταυτοτητα τον Πατερα και τον Υιον,
ναους ημας αποδεδειχθαι φησιν, ου θεων μαλλον, αλλα Θεου. τι τοινυν εικαιοις
παρακρουεσθε λογισμοις της αληθειας την δυναμιν, και της εαυτων δυσσε βειας τον
ιον επισπειρετε τοις αλογωτερον ειωθοσι προσ βαλλειν τοις ιεροις τε και θειοις
γραμμασιν; Ὁ μη αγαπων με τους λογους μου ου τηρει. Προαποδειξας ευ μαλα και
διορισαμενος ορθως, τινες αν ειεν οι αγαπωντες αυτον, μεθεξωσι δε και ποιων
αγαθων, μετεισιν ευθυς εφ' ετερους τους ουπω φιλειν ελομενους. ου γαρ εσονται
φυλακες, φησι, ρηματων των εμων· τουτο γαρ εστι το Ου τηρησει τον λογον μου, ως
καθ' ενος η περι ενος λεγομενον, ει και πλατειαν πως εχει και γενικην την δηλω σιν.
ακολουθως δε σφοδρα και τουτο φησιν. ει γαρ της εις αυτον αγαπης αποδειξις εσται
σαφης το τηρησαι τας εντολας, ητοι τον παρ' αυτου λογον, ειη δηπου παντως ον
αληθες και το εναντιον. δειγμα γαρ εσται του μη ελεσθαι φιλειν, το δι' ουδενος
ποιεισθαι λογου την εντολην, παρω θεισθαι δε το κεκελευσμενον, καθαπερ τι των
αδικειν ειω θοτων. αλλ' ωσπερ τοις νομοφυλαξιν ενοικισειν εαυτον ομου τωι Θεωι
και Πατρι κατεπηγγελλετο· κατα τον αυτον οιμαι λογον των μη τοιουτων
απαναστησεται και αποφοι τησει παντελως. αληθευσει γαρ λεγων ο Σολομων "Ὅτι
"εις κακοτεχνον ψυχην σοφια ουκ εισελευσεται, ουδε κα "τοικει εν σωματι
καταχρεωι αμαρτιας." και γαρ τοι και εφ' ημων ουτως εχουσαν ευρησεις του
πραγματος την φυσιν· η γαρ ουχι τοις ομοφροσι και ομοτροπειν ελομενοις το 2.501
συνδιαιτασθαι μαλλον ηγουν τοις ετεροις παντι τωι τετι μηται; καιτοι "παν ζωιον
αγαπαι το ομοιον αυτωι," κατα το γεγραμμενον, "και τωι ομοιωι αυτωι
προσκολληθησεται "ανηρ·" ει δε και εν ημιν αυτοις ομοηθεσι συνειναι κατα ταυτον
των οτι μαλιστα δια σπουδης ειναι δοκει, πως ουχι μαλλον ουτως εχειν επι Θεου
λογιουμεθα; αγαθος γαρ υπαρχων τηι φυσει, και αρετης απασης αρχη και γενεσις,
ουχι τοις φαυλοτητος ερασταις, αλλα της αρετης εργαταις εναυλιζεται, παραιτειται
δε τον ακαθαρτον, και λιαν ορθως. καθαπερ ουν αμελει και ημεις αυτοι βορβορου
και δυσωδιας απηλλαχθαι τας εαυτων οικιας σπουδαζομεν, ειπερ τι των τοιουτων
ολως εχοι, το εν αυταις αυλιζεσθαι παραιτουμενοι· αρ' ουν ου μειζονως ο καθαρος τε
και παναγιος ημων Θεος την μεμολυσμενην ψυχην παραιτησεται, και
καταμυσαττεται καρδιαν τωι της αμαρτιας βορβορωι κατηφανισμενην; αλλ' εστιν ουκ
αμφιβολον. οτι γαρ εν τουτοις εσται και ουχ ετεροις ο μη τηρησας την εντολην·
ακαθαρτος γαρ και φιλοβορβορος· αυτη σε παλιν η του θεωρηματος διδαξει δυναμις.
εν γαρ τωι μη τηρησαι τας θειας εντολας η της αμαρτιας ευρισκεται γενεσις. Ὅνπερ
γαρ τροπον η του φωτος στερησις παρεισαγει το εναντιον, φημι δε τον σκοτον, ουτω
το μη δραν εθελειν την αρετην, την της φαυλοτητος παρεισαγει γενεσιν· καθ' εν γαρ
τι το υποκεισθαι νοουμενον, ουκ αν οιμαι κατα ταυτον συμβαιη ποτε τα της
αλληλων διωρισμενα ποιοτητος, κατα γε τον λογον του εναντιως εχειν· κακια και
αρετη διωρισται τε και πολυ διεστηκε προς το εναντιον της αλληλων ποιο τητος, η
οπως αν τις ειπων ουκ αν αμαρτοι τυχον, αλλ' ουκ αν τινι των οντων καθ' ημας
προσοντα φανειη κατα ταυτον αμφοτερα και δι' ενεργειας πληρουμενα. η γαρ
πονηρος τις 2.502 εστιν η αγαθος, ει και ουκ εις ακρον πονηριας τυχον, ητοι της
 
 

483

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαθοτητος. ουκουν ισχυοντος εν ημιν του ενος, ατο νησει παντως το ετερον,
τουτεστι, το εναντιως εχον. ει δε εν τωι τηρησαι τας εντολας το της αρετης ειδος εστι,
πως ουχι προδηλοτατον, ως εν τωι μη τηρησαι της κακιας η γενεσις; αποκειται δε
ωσπερ τωι τετηρηκοτι το εχειν εν εαυτωι τον Πατερα και τον Υιον, οπερ εστιν απασης
θυμη διας τε και δοξης αρχη και υποθεσις· ουτω και τωι μη τηρησαντι το ηκιστα
μετασχειν της θειας τε και αῤρητου φυσεως, οπερ εστιν ουδενος το συμπαν
απολαυσις αγαθου. ουκουν ει τωι καλον και αξιεραστον ειναι δοκει το της θειας
φυσεως μεταλαχειν, ενδιαιτωμενον τε και ενοικουντα τοις της καρδιας ταμιειοις
τον των ολων εχειν Πατερα και Θεον δι' Υιου εν Πνευματι, διανιζετω την εαυτου
ψυχην, και την εκ της φαυλοτητος, δι' ων αν δυναιτο τροπων, μαλλον δε δια πασης
αγαθουργιας αποτριβετω κηλιδα. χρηματιει γαρ τοτε ναος οντως Θεου· αναπαυσεται
δε εν αυτωι και κατα λυσει, κατα το γεγραμμενον. ου γαρ εσται κατ' εκεινον τον εν
τοις ευαγγελιοις νομικον ωνομασμενον, ος την παρα του Σωτηρος ου περιμεινας
χαριν, αυτοκλητος ειναι προς ακο λουθησιν εφη, και την ουτως αξιαγαστον
αρπαζων τιμην φησι "∆ιδασκαλε, ακολουθησω σοι οπου εαν απερχηι·" αλλα τι προς
αυτον ο Κυριος, ως εν παραβοληι και αινιγ ματι; "Αι αλωπεκες φωλεους εχουσι, και
τα πετεινα του "ουρανου κατασκηνωσεις, ο δε υιος του ανθρωπου ουκ εχει "που την
κεφαλην κλινηι." αλωπεκας δε και ουρανου πετεινα, τους πανουργους και
ακαθαρτους ωνομασε δαιμονας, και τα εγκοσμια ταυτι και αερια πνευματα, α ταις
των φιληδονων καρδιαις εμφιλοχωρει τε και εναυλιζεται, την των ιδιων
θεληματων εχοντα πληρωσιν, στενοχωρουντα τε ουτω τας αθλιας των δεχομενων
ψυχας, ως τοπον ουδενα 2.503 παντελως αναπαυσεως εν αυταις ευρισκειν τον Θεον·
τουτο γαρ εστι το κλιναι την κεφαλην. Καθαρισωμεν τοινυν απο παντος μολυσμου
τας εαυτων καρδιας· ουτω γαρ ουτω και εν ημιν οικησει Θεος, και αμεινους ημας
απασης επηρειας αποφανει διαβολικης, μακα ριους τε και ζηλωτους εργασεται, και
κοινωνους αποδειξει της θειας αυτου και αῤρητου φυσεως. Και ο λογος ον ακουετε
ουκ εστιν εμος, αλλα του πεμψαντος με Πατρος. Οικονομει τι παλιν των αναγκαιων,
και καλουντων εις ορθοτητα λογισμων, και δι' ων εμελλον ευμαθεστεραν εχειν
διανοιαν εις το συνιεναι καλως του μυστηριου το βαθος, παρακομιζει παλιν εις
μεσον. στηριζει δε των ακροωμενων τον νουν, ινα μη ταις Ἰουδαιων αμαθιαις
συγκαθελκομενοι, και ταις εκεινων υπονοιαις τα ισα νοειν αγαπησαντες, την αγιαν
και ευαγγελικην τινες ατιμαζοιεν παιδευσιν· ο δε ει πειν βουλομαι, σαφως εστι
τοιουτον. ο νομος μεν γαρ σκιαν εχων και τυπον "μεχρι καιρου διορθωσεως"
επικειμενον, κατα την του Παυλου φωνην, "παιδαγωγος ημων γεγονεν "εις
Χριστον," και προμελετησιν ωσπερ τινα της κατ' ευσεβειαν αρετης εισεκομιζε.
προγυμνασμα τοινυν της αλη θους και εν πνευματι λατρειας τα δια Μωυσεως ειπων
τις, ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος. δια γαρ τοι τουτο τετε λειωκεν ο νομος ουδεν· ο
δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ουκετι πραγματων εικονας, αλλ' αυτην ημιν
αναφανδον υπε δειξε την αληθειαν, ουκ εν τυποις ετι και σχηματι το της αρετης
καταγραφων ειδος, οπερ εποιει Μωυσης, αλλα γυμνην ωσπερ και εμφανη καθιστας,
και πληρη προς ευ σεβειαν τον ανθρωπον αποτελων. ην ουν αρα των τυπων εις
αληθειαν μεταχωρησις και μεταπλασις, των δια Χριστου 2.504 ρηματων η παιδευσις.
επειδη δε της αληθειας ηδη διαλαμ πουσης, περιττον ην ετι κρατυνεσθαι την σκιαν,
ουκετι τοις νομικοις τυποις πολιτευεσθαι ενομοθετει Χριστος τους προσ ιοντας αυτωι
δια της πιστεως. τουτο λιαν ελυπει τους Ἰου δαιους, ᾤοντο τε οτι τον αρχαιον
καταλυσων νομον επιδεδη μηκεν ο Χριστος, καιτοι διαῤρηδην βοωντος ακουοντες
"Ουκ "ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα πληρωσαι· λεγω γαρ "υμιν, οτι ιωτα εν η
μια κεραια ου μη παρελθηι απο του "νομου, εως αν παντα γενηται." πληρωμα γαρ
εχει της του νομου σκιας η κατα αληθειαν αρετη δια των Χριστου νομων
 
 

484

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισκεκομισμενη, καθαπερ αρτιως ελεγομεν. επειδη γαρ ακριτωι θυμωι διωλισθηκοτες
εις απειθειαν, και εις ζηλον ιοντες του νομου ου κατ' επιγνωσιν, συνηγορειν
εδοκουν τωι νομωι τα δια Χριστου παρωθουμενοι, δια τουτο χρησιμως, ινα μη δοκοιη
τισι καινους τινας η ιδιους παρα την ενουσαν βουλησιν τωι Θεωι και Πατρι διοριζειν
νομους, αναγκαιως επηνεγκεν οτι ο λογος ον ακουετε ουκ εστιν εμος αλλα του
πεμψαντος με. Μη γαρ δη τις οιεσθω φησι των προσιοντων εμοι δια της πιστεως, ως
απωιδον τινα λογον εποιησαμην τωι Θεωι και Πατρι· αυτου παλιν και ουχ ετερου το
ευαγγελικον εστι κηρυγμα, ουκ ερυθριασαντος ωσπερ επι τοις αρχαιοτεροις θεσμοις,
αλλ' ουδε ως νυν ηυρημενης της αμεινονος εντολης, αλλ' ως εν καιρωι τωι δεοντι
μεταπεπλασμενου του τυπου προς αληθειαν. ο γαρ εκεινα λαλησας δι' εμου τοις
αρχαιο τεροις τοτε, και ταυτα νυνι προς υμας· Λογος γαρ ειμι ζων της του Θεου και
Πατρος αῤρητου θελησεως ερμηνευτικος, διο και κεκλημαι "Μεγαλης βουλης
αγγελος." Ἢ γαρ κατα τουτον τον τροπον εκδεξομεθα το ειρημενον, φημι δε το Ὁ
λογος ον ακουετε ουκ εστιν εμος αλλα του πεμψαντος με Πατρος, ηγουν και ετερως
νοησομεν. του γαρ Θεου και Πατρος τον εαυτου λογον φησιν, ινα οι μεν τηρουντες
2.505 ειδειεν οτι Θεον τετιμηκασι, τοις παρ' αυτου γεγονοσι κατα πειθομενοι λογοις·
οι δε γε προς το τουτωι πεσοντες εναν τιον, και ταις απειθειαις την δοθεισαν εντολην
εξυβριζειν ου παραιτουμενοι, εις αυτην αμαρτανουσι την παντων βασιλιδα φυσιν.
ην δε δη παλιν κατα δυο τροπους τον των ακροω μενων ασφαλισασθαι νουν· η γαρ
το θελειν τιμησαι τον Θεον προτρεψαι παντως εις ευπειθειαν, ηγουν το δεδιεναι
προσκρουειν αυτωι τουτο δη παλιν εργασεται. εισι γαρ δι' αμφοιν ο του χρησιμου τε
και συμφεροντος λογισμος. λεγων δε οτι ουκ εστιν εμος ο λογος, ουχι δη παντως
ημας εξιστησι του ιδιου προσωπου, καθοπερ εστι Λογος και Θεος· επειδη δε την
οικετικην εχων μορφην ετι και εν ανθρωπινωι φαινομενος σχηματι και υπαρχων
αληθως καθ' ημας τα τοιαυτα φησιν, ουκ ανθρωπινον τον εαυτου νοεισθαι βου λεται
λογον, αλλα θειον οντως και βασιλικον, περιενεγκων αναγκαιως εις το του Πατρος
προσωπον, ινα μη διελων εαυτον, δυο λοιπον υιους νοεισθαι παρασκευασηι, εις ων
Υιος και προ της σαρκωσεως και μετα την σαρκωσιν· εις γαρ ο Χριστος, και ου δυο
κατα τινας. Θεος γαρ ων ο Λογος εκ Πατρος γεγονε σαρξ, κατα την Ἰωαννου φωνην,
ουκ εις σαρκα μεταβεβλημενος, αλλ' ιδιαν ποιησαμενος σαρκα τον εκ της αγιας
παρθενου ναον. ινα τοινυν μη ανθρωπινον ειναι νομιζωμεν τον λογον αυτου, μηδε
της θειας εκστησωμεν φυσεως το μαθημα το ευαγγελικον, αλλα Θεου του επι παντας
ειναι πιστευωμεν, οικονομικως και σφοδρα καλως, ατε δη και εν ανθρωπινωι
φαινομενος σχηματι, τηι θειαι φυσει απονεμει παλιν τον λογον, ως εν προσωπωι του
Θεου και Πατρος, εξ ου και εν ωι κατα φυσιν εστιν, ως απαυγασμα και Λογος αυτου
και της υποστασεως αυτου χαρακτηρ. 2.506 Ταυτα λελαληκα υμιν παρ' υμιν μενων·
ο δε παρακλητος, το Πνευμα το Ἅγιον, ο πεμψει υμιν ο Πατηρ εν τωι ονοματι μου,
εκεινος υμας διδαξει παντα, και υπομνησει υμας παντα α ειπον εγω. Ἔχει παλιν ο
λογος το ανθρωπινον, και των καθ' ημας ου λιαν απηλλακται μετρων, οσον ηκεν εις
νουν τοις προκει μενοις τον πρεποντα. ποτε γαρ, ευλογως ερει τις, ως ου παρ' ημιν
εστιν ο Χριστος κατα γε την της θεοτητος δυναμιν, καιτοι πληροι μεν τα παντα, και
ουδενος το συμπαν απο δημει, περιεπει δε μαλλον αῤρητωι δυναμει γην τε και
ουρανον, και των αβυσσου δε μυχων ουκ απολιμπανεται; που γαρ ουκ εστι Θεος;
οταν ουν λεγηι Ταυτα προς υμας ειπον παρ' υμιν μενων, κατα το ανθρωπινον
εκληψομεθα· και επειπερ εμελλεν εξ οφθαλμων γενεσθαι των ημετερων, κατα γε
την σαρκα φημι, την εν τοις ουρανοις αποδημιαν στειλα μενος τα τοιαυτα φησι· την
δε του μυστηριου τελειοτατην και ακριβεστατην ημιν αποκαλυψιν δια του
παρακλητου γενεσθαι λεγει, τουτεστι, του Ἁγιου Πνευματος αποστα λεντος παρα του
Πατρος επι τωι ονοματι αυτου, λεγω δη του Υιου. ως γαρ Χριστος εν ημιν το Πνευμα
 
 

485

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου· δια τουτο φησιν οτι εκεινος διδαξει υμας παντα α ειπον υμιν εγω. επειδη γαρ
εστι Πνευμα Χριστου και νους αυτου, κατα το γεγραμμενον, ουχ ετερον τι παρ'
αυτον ον, κατα γε τον εν ταυτοτητι φυσικηι λογον, καιτοι νοουμενον τε και υπαρχον
ιδιως, οιδε παντα τα εν αυτωι. και μαρτυρησει λεγων ο Παυλος "Τις γαρ οιδε τα του
ανθρωπου, ει μη το πνευμα "του ανθρωπου το ον εν αυτωι; ουτω και τα του Θεου
"ουδεις εγνωκεν, ει μη το Πνευμα του Θεου." ουκουν, ως ειδος τα εν τηι βουλησει
του Μονογενους, παντα ημιν αναγγελλει, ουκ εκ μαθησεως εχον την ειδησιν, ινα μη
φαινηται διακονου ταξιν αποπληρουν, και τους ετερου τυχον 2.507 διαπορθμευων
λογους, αλλ' ως Πνευμα αυτου, καθαπερ αρτιως ειρηκαμεν, και ειδος αδιδακτως
παντα τα εξ ου και εν ωιπερ εστι, τα θεια τοις αγιοις αποκαλυπτει μυστηρια, καθαπερ
αμελει και ο ανθρωπινος νους παντα γινωσκων τα εν αυτωι, διακονει προς το εξω,
λογωι τυχον τωι προφορικωι, τα θεληματα της ψυχης, ης εστι και νους, ετερον μεν τι
παρ' αυτην ταις επινοιας ορωμενος τε και ονομαζομενος, ετερος δε κατα φυσιν ουκ
ων, αλλ' ως μοριον του παντος συμπληρω τικον, εν αυτηι τε υπαρχον, και εξ αυτης
αναφυεσθαι πιστευ ομενον. υπερ δε τουτο παλιν η θεια τε και αῤρητος φυσις· μικρα
γαρ πασα παραδειγματων ισχυς, καν δια λεπτων ερχηται λογων. ουκουν η τελεια
μαθησις δια του Πνευματος τοις αγιοις εντικτεται. και γουν ο θεσπεσιος Παυλος επι
στελλει προς τινας "Καγω ακουσας την καθ' υμας πιστιν "εν τωι Κυριωι Ἰησου και την
εις παντας τους αγιους "αγαπην, ου παυομαι ευχαριστων υπερ υμων μνειαν ποιου
"μενος επι των προσευχων μου, ινα ο Θεος του Κυριου ημων "̓Ιησου Χριστου, ο
πατηρ της δοξης, δυη υμιν Πνευμα "σοφιας και αποκαλυψεως εν επιγνωσει αυτου,
πεφωτισμε "νους τους οφθαλμους της καρδιας, εις το ειδεναι υμας τις "εστιν η ελπις
της κλησεως αυτου, τις ο πλουτος της δοξης "της κληρονομιας αυτου εν τοις αγιοις,
και τι το υπερ "βαλλον μεγεθος της δυναμεως αυτου εις ημας τους πιστευ "οντας
κατα την ενεργειαν ην ενηργηκεν εν τωι Χριστωι, "εγειρας αυτον εκ νεκρων, και
καθισας εν δεξιαι αυτου εν τοις "επουρανιοις υπερανω πασης αρχης και εξουσιας και
δυνα "μεως και κυριοτητος και παντος ονοματος ονομαζομενου ου "μονον εν τωι
αιωνι τουτωι αλλα και εν τωι μελλοντι." εν γαρ τηι των τοιουτων αποκαλυψει δια του
Πνευματος εν ημιν αποῤρητως ενεργουμενηι, της μετα σαρκος οικονομιας το βαθος
και του κεκρυμμενου μυστηριου την δυναμιν θεω 2.508 ρουμεν. οτι δε την αυτου του
Χριστου παρουσιαν τε και δυναμιν αναπληροι το Πνευμα αυτου τοις αγιοις
ενοικουν, και παντα διδασκει απερ αυτος λελαληκε προς ημας, παλιν ημιν ουδεν
ηττον ο Παυλος σαφηνιει λεγων "Τουτου χαριν "καμπτω τα γονατα μου προς τον
Πατερα, εξ ου πασα "πατρια εν τε ουρανωι και επι γης ονομαζεται, ινα δυη υμιν
"κατα τον πλουτον της δοξης δυναμει κραταιωθηναι δια του "Πνευματος αυτου εις
τον εσω ανθρωπον, κατοικησαι τον "Χριστον δια της πιστεως εν ταις καρδιαις υμων,
εν αγαπηι "εῤριζωμενοι και τεθεμελιωμενοι, ινα εξισχυσητε καταλα "βεσθαι συν πασι
τοις αγιοις τι το πλατος και μηκος και "βαθος και υψος, γνωναι τε την
υπερβαλλουσαν της γνω "σεως αγαπην του Χριστου, ινα πληρωθητε εις παν το
"πληρωμα του Θεου."
Σημειωτεον δε παλιν, οτι παντα δια του Πνευματος απο καλυφθησεσθαι τοις
αγιοις ειπων, ουχ ετερωι διδωσιν αυτους διδασκαλωι· μη τουτο νομισηις· εαυτωι δε
παριστησι δια του Πνευματος, σαρκικοις μεν ουκετι φαινομενος οφθαλμοις, τοις
γεμην νοητοις της καρδιας ομμασι θεοπρεπως θεωρουμενος. Ειρηνην αφιημι υμιν,
ειρηνην την εμην διδωμι υμιν· ου καθως ο κοσμος διδωσιν, εγω διδωμι υμιν· μη
ταρασσεσθω υμων η καρδια μηδε δειλιατω. Εις αναμνησιν ενεγκων τους αγιους
αποστολους της εις ουρανους αναβασεως, και οτι περιλειφθησονται κατα τουτο
μονοι παρασκευασας εννοειν δια του φαναι "Ταυτα λελα "ληκα υμιν παρ' υμιν
μενων," συνιησιν ευ μαλα γοργως, ατε δη και υπαρχων κατα φυσιν Θεος, ως ου
 
 

486

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετριαν αυτοις εντεθεικε την πτοιαν ο λογος, τεθορυβηκε δε δεινως, και τωι βαρει
της λυπης καταφορτισας τον εκαστου κατεθολωσε νουν. τι γαρ αν γενοιτο της λυπης
το δυσαχθεστερον; τι δε ουτω φορτικον, ως των ηδιστων η παραιρεσις, και το των
2.509 ετι μαλιστα φιλαιτατων αδοκητον υπομενειν ζημιαν; καθι στησι τοινυν αυτους
λυπηι και φοβωι τεταραγμενους. προ φασις μεν γαρ και ριζα λυπης, το μελλειν αυτων
αποφοιταν και ανακομιζεσθαι προς τον Πατερα, δικαιοτατη πως ην, εποιειτο δε
μητερα την υποψιαν του παντα πεισεσθαι, και λιαν ετοιμως, ου συμπαροντος ετι,
κατα γε την εμφανη του σωματος οψιν, του διασωζειν ισχυοντος. πως δε καθι
στησιν, η τινα τροπον αυτοις το εκ της ευθυμιας φαιδρον εισοικιζεται, και προς
θειαν αυθις γαληνην ο νους κατευνα ζεται; διδωμι, φησιν, υμιν ειρηνην και αφιημι
υμιν ειρηνην την εμην. ειρηκα, φησι, πλειστακις, ως "ουκ αφησω υμας "ορφανους·"
αλλ' ουδε μονοι την γην οικησετε του βοη θουντος ερημοι και γυμνοι· συνεσομαι
γαρ παλιν υμιν, και απων τωι σωματι ανατειχιω παλιν ταις ευμενειαις, ως Θεος, ανω
θησομαι θορυβου παντος, περιεσται δε της υμετερας ευτολμιας ουδεις· πας γαρ
ατονησει φοβος, και δειλια μεν εκποδων οιχησεται, θεια δε τις εν υμιν ανατελει
δυναμις, σχολαζοντι νωι και γαληνιωσηι καρδιαι ξεναγουσα προς αποκαλυψιν των
υπερ ανθρωπινον νουν. νυν δε διδωμι υμιν ειρηνην, ουχ απλως, αλλ' ειρηνην την
εμην. τουτο δε ην εναρ γως ουδεν ετερον ειπειν, η οτι χορηγησω το Πνευμα, και
συνεσομαι δι' εμαυτου τοις δεχομενοις αυτο. Ὅτι γαρ η ειρηνη Χριστου το Πνευμα
εστιν αυτου, μακρου μεν οιμαι μη δεισθαι λογου προς πληροφοριαν και αποδειξιν.
πλην εκεινο φαναι δειν υπολαμβανω Ει γαρ αυτος εστιν η εν τοις ουρανοις ειρηνη
και επι της γης, πως ουκ αν ειη λοιπον παντι τωι σαφες οτι, καθαπερ ειρηκαμεν, η
ειρηνη δη παντως εστι το Πνευμα αυτου; και γουν ο θεσπεσιος Παυλος προς τινας
εφη "Και η ειρηνη του Θεου η υπερεχουσα παντα "νουν φρουρησει τας καρδιας υμων
και τα νοηματα υμων." καιτοι πως ου δικαιον εννοειν, ως ου περι ταυτησι της
ειρηνης της εν τωι κοινωι νοουμενης λογωι τε και πραγματι 2.510 τα τοιαυτα φησιν; η
μεν γαρ αφιλομαχος και αφιλοπολεμος εξις, οσον εν οικειαις ροπαις και εν θελησει
τηι καθ' εαυτην, ειρηνην εχει και εργαζεται· και ουκ ενυποστατον τι και υπαρχον
ιδιως οιησομεθα ποτε την ουτω νοουμενην ειρηνην, αλλ' εν εξει τηι των αγαπωντων
αυτην συμβαινειν υπονοη σομεν· πως ουν αρα νοησαι τις αν παντα νουν υπερεχειν
την τοιαυτην ειρηνην; το γαρ μηδαμη μηδαμως ον κατ' ιδιαν υπαρξιν, πως αν νοοιτο
κρειττον τε και αμεινον ανθρωπων τυχον, η αγγελων, η και των ετι προσανω
νοουμενων; νουν γαρ ειναι και ταυτα φαμεν. ουκουν η υπερ αρχας, η υπερ εξουσιας,
η υπερ θρονους η κυριοτητας και υπερ παντα νουν ειρηνη, το Πνευμα Χριστου εστι,
δι' ου τα παντα τωι Θεωι και Πατρι κατηλλαξεν ο Υιος, τωι τα αυτου θελειν, και
βουλεσθαι νοειν τε και πραττειν, και μη ετερωσε ποι χωρειν εις αποστασιν δια της
εις τα φαυλα παρατροπης. λυπει δε ουδεν και λογισμον επι τουτωι λαβειν ουκ
ασυνετον. ονπερ γαρ τροπον επειπερ ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος και σοφια και
δυναμις, καλειται δε και εστι το Πνευμα αυτου, πνευμα εστι ζωης και σοφιας και
δυναμεως· ουτως επειπερ εστιν αυτος τε και ουχ ετερος η αληθως τε και κυριως
ειρηνη, λεγοιτ' αν εικοτως και νοοιτο παλιν κατ' αυτον ειρηνη το Πνευμα αυτου. δια
τοι τουτο και ιδικως αναθεις τηι εαυτου φυσει την ιδιαν ειρηνην, τουτεστι, το
Πνευμα, λεγει περι αυτου Ειρηνην την εμην αφιημι υμιν. οτι δε και παρα τοις αγιοις
προφηταις ουτω κατωνομασται το Πνευμα Χριστου, συνησεις ευ μαλα το δια φωνης
Ἡσαΐου μαθων "Κυριε γαρ, φησιν, ο Θεος ημων, ειρηνην δος ημιν· "παντα γαρ
απεδωκας ημιν." ως γαρ ουδεν του νομου τετε λειωκοτος, ουτε μην εξαρκουσης της
κατ' αυτον δικαιοσυνης 2.511 εις πληρεστατην ευσεβειαν ανακομισαι τον ανθρωπον,
το Πνευμα το θειον δοθηναι παρακαλει, δι' ου κατηλλαγμενοι τωι Θεωι και Πατρι,
προς φιλιαν ανακεκλημεθα, δραπεται το πριν αναδεδειγμενοι δια την εφ' ημας
 
 

487

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλευουσαν αμαρ τιαν. δος τοιγαρουν την ειρηνην ημιν, φησιν, ω δεσποτα, παντα
γαρ απεδωκας ημιν. και ο βουλεται δηλουν ειναι φημι τοιουτον Ἐπιδος, φησιν, ω
∆εσποτα την ειρηνην· παντα γαρ εχειν ομολογησομεν τοτε, ελλελοιπος δε φανειται
των αγαθων ουδεν τωι γε απαξ κομισαμενωι το πληρωμα Χριστου· παντος γαρ
πληρωσις αγαθου, κατοικησαι Θεον εν ημιν δια του Πνευματος. επειδη τοινυν
ικανωτατον σφοδρα το Πνευμα εστι, παντα της διανοιας καταραΐσαι θορυβον, και
πασαν την εν ημιν καταργησαι δειλιαν, εφοδιον ωσπερ εις ανδρειαν και αταραξιαν
το επιτηδειον επιδωσειν επαγγελλεται λεγων Ειρηνην την εμην αφιημι υμιν· μη
ταρασ σεσθω υμων η καρδια μηδε δειλιατω. Ἠκουσατε οτι εγω ειπον υμιν Ὑπαγω
και ερχομαι προς υμας. Ουχ ετερου, φησι, διεπυθεσθε λεγοντος την εμην εντευθεν
αποδημιαν· αυτηκοοι γαρ των εμων ρηματων γεγονατε. τι δε υμιν επηγγειλαμην ο
ψευδεσθαι μη ειδως; εγω υπαγω και ερχομαι προς υμας. ει μεν ουν απαρακλητον
υμιν ο λογος ηπειλησε την αποδημιαν και διηνεκη την απολειψιν, ην δηπου και
μαλα εικος επι τουτωι λιαν ασχαλλοντας αφορητως δη εχειν και εις ακρατους
δυσθυμιας κατολισθειν· επειδη δε προς υμας εφην, ως ουκ απελευσομαι μονον, αλλ'
οτι και επανηξω κατα καιρον, τι δη, φησι, μονον το λυπουν ταις εαυτων διανοιαις
εισοικιζοντες, το πεφυκος ευφραινειν ταις αμνηστιαις υβριζετε; αντεγειρεσθω τωι
πληττοντι το θεραπευειν ειδος, αντιπαλαιετω τοις ανιαν πεφυκοσιν η του 2.512
κατευφραινοντος δυναμις. συντεταγμαι μεν γαρ ως αναβη σομενος προς τον Πατερα
και Θεον, αλλ' οτι και επανηξω παλιν επηγγελμαι. καταραΐζει τοινυν ακμαιοτατην
εν τοις μαθηταις την λυπην ευρων· και ωσπερ αν ει τις φιλοπαις οντως ανηρ και
αγαθωτατος, της ενεγκουσης απαιρειν επι τισι των αναγκαιων εκβιαζομενος, ειτα
πολυ των ιδιων τεκνων το δακρυον βλεπων, την τρυφερωτατην αυτων και φιλην
καταβρεχον παρειαν, δια παντος εισι λογου, και το εκ της αποδημιας εσομενον
αγαθον αει παρακομιζων εις μεσον, ανθοπλιζει τροπον τινα ταις λυπαις την επι τοις
ηδιστοις ελπιδα· ουτω και ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος της των αγιων ψυχης
περιστελλει την λυπην. ᾔδει γαρ ᾔδει, Θεος υπαρχων αληθινος, φορτικωτατην
αυτοις εσεσθαι την απολειψιν αυτου, καιτοι συνοντος αει δια του Πνευματος·
αγαπης δε τουτο και οσιοτητος της εις ακρον αποδειξις. το γαρ συνειναι βουλεσθαι
τωι Χριστωι, πως ουκ αληθως τοις αγιοις πρεπωδεστατον; και γουν ο θαυμασιος
Παυλος τουτον εχων εν εαυτωι τον σκοπον Κρεισσον γαρ φησι, "το αναλυσαι και συν
Χριστωι ειναι."
2.513 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι κατ' ουδεν ελαττων εστιν ο Υιος του Θεου και Πατρος,
ισος δε μαλλον και ομοιος κατα φυσιν αυτωι. Ει ηγαπατε με, εχαρητε αν οτι
πορευομαι προς τον Πατερα, οτι ο Πατηρ μου μειζων μου εστιν. ἈΝΤΙΠΕΡΙΤΡΕΠΕΙ
της λυπης την αφορμην εις θυμη διας υποθεσιν, και οτι μη χαιρουσι μαλλον εφ' ωι
νυν ασχαλλουσι, καταιτιαται σαφως· εν ταυτωι δε πειραται διδασκειν, οτι τους
ακαπηλευτον τε και αληθη την εις ετερους αγαπην επιτηδευοντας ζητειν αναγκαιον
ουχι δη παντως μονον το σφισιν αυτοις ηδυ τε και φιλον, αλλα και τοις
αγαπωμενοις λυσιτελες, καιρου και τουτο δραν αναπειθοντος. δια τουτο και ο
Παυλος επιστελλων φησιν "̔Η αγαπη ου περπερευεται, ου φυσιουται, ουκ ασχημονει,
"ου ζητει τα εαυτης·" λεγει δε προς τινας μη τα εαυτων ζητουντες, αλλα και τα
ετερων. αγαπης γαρ εργον της ακριβους, ουχι δηπου παντως το μονον ημας
προνοειν των ιδιων αγαθων, αλλα και τωι πλησιον περισκεπτεσθαι το χρησιμον·
τουτο γαρ φρονειν αναπειθει τους εαυτου μαθη τας δια των προκειμενων ο Σωτηρ.
και φερε δη παλιν εφ' ημιν αυτοις καθαπερ επι πινακι, λεπτοτεροις γραφειοις την
του θεωρηματος ανατυπουντες δυναμιν, αναβαινωμεν εν τευθεν επι το Χριστου
μυστηριον. προξενει γαρ πολλακις ο εν τοις ελαττοσι τυπος το εφικεσθαι δυνασθαι
 
 

488

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και των ασυγκριτως εχειν πεπιστευμενων. ουκουν ηδυ μεν, φερε 2.514 ειπειν, τοις
Παυλου μαθηταις το αυτωι συνειναι δια παντος· αλλα κρειττον τωι Παυλωι "το
αναλυσαι και συν Χριστωι "ειναι," καθαπερ αυτος διεβεβαιωσατο γραφων. ην ουν
εργον τοις αγαπαν ελομενοις αυτον, το πληρουν επειγεσθαι την εις αυτον αγαπησιν,
και μη δυσοιστον αει ποιεισθαι το αυτοις και μονον ηδυ, περιαθρουντας δε μαλλον
και το τωι διδασκαλωι χρησιμον αποδημουντι συμφερειν· ηπειγετο γαρ συνειναι
Χριστωι. Ἔχεις του θεωρηματος εν τοις καθ' ημας την σκιαν. φερε δη τοινυν, των επι
Χριστωι μυστηριων την δυναμιν, καθαπερ τι χρωμα πολυειδες ταις σκιαις
επαλειφοντες, αυτην ηδη σαφως επιδειξωμεν την αληθειαν. εν μορφηι γαρ υπαρ χων
του Θεου και Πατρος ο Μονογενης, και εν ισοτητι τηι κατα Πνευμα, ουχ αρπαγμον
ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, δια τε την εις ημας αγαπησιν, κεκενωκεν εαυτον μορφην
δουλου λαβων, και υπεστη γε τουτο παθων, ινα παντας ημας απευθυνηι προς πασαν
ειδησιν αρετης, ινα δια της των θαυματων ασυγκριτου φαιδροτητος θεωρους
γενεσθαι παρα σκευασηι της ενουσης τηι θειαι φυσει δυναμεως τε και δοξης και
υπερφυους εξουσιας· ουτω γαρ ην αναπεισαι τους εις εσχατην αμαθιαν ωλισθηκοτας
ανασφηλαι παλιν εις συν εσιν, και προσκυνειν μεν ουκετι τηι κτισει παρα τον κτι
σαντα, τον δε αληθως ενα και φυσει Θεον επιγραφεσθαι. ωφελησε δε και καθ'
ετερους τροπους ημας ο Μονογενης ενανθρωπησας· κατεστρεψε γαρ του θανατου το
κρατος, κατελυσε της αμαρτιας την δυναμιν, δεδωκεν ημιν "πατειν "επανω οφεων
και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν "του εχθρου." ην ουν αρα και λιαν εικοτως
ημιν μεν αυτοις η και τοις αγιοις μαθηταις ηδυ τε και φιλον, και παντος αξιον
λογου, το συνειναι δια παντος τωι τοσουτων ημιν αγαθων δοτηρι Χριστωι,
συμπαροντα τε αει και συνδιαιτω 2.515 μενον εχειν· αλλ' ου σφοδρα χρησιμον αυτωι
διεφαινετο, εν μακροις ουτω χρονοις εμφιλοχωρειν τωι της ταπεινωσεως σχηματι
παραδεχθεντι χρησιμως δια την εις ημας αγα πησιν, καθαπερ ηδη προειπομεν. εδει
γαρ μαλλον, της καθ' ημας οικονομιας ακολουθως ηδη πεπερασμενης, εις την ιδιαν
αναφοιτησαι δοξαν αυτον, και μετα της δι' ημας ληφθεισης σαρκος παλινδρομειν εις
ισοτητα την προς Θεον και Πατερα, ην ουχ αρπαγμον ηγησαμενος· εξην γαρ εχειν ως
ιδιον αγαθον· εις ανθρωπινην καταβεβηκεν αδοξιαν. εως μεν γαρ ην επι της γης ετι,
καιτοι Θεος υπαρχων αληθινος και των ολων Κυριος, ουδενος αμεινων των καθ'
ημας ελογιζετο παρα γε τοις ουκ ειδοσι την δοξαν αυτου. και γουν εῤρα πισθη, και
ενεπτυσθη, και εσταυρωθη, και της Ἰουδαιων ανοσιοτητος υπεστη τον γελωτα
τολμησαντων ειπειν "Ει "υιος ει του Θεου, καταβηθι νυν απο του σταυρου, και
"πιστευσομεν σοι." επειδη δε το καθ' ημας αποπληρωσας μυστηριον, προς τον εν τοις
ουρανοις ανεκομιζετο Πατερα και Θεον, ατε δη παρελασαντος ηδη του της
ταπεινωσεως χρονου, και πεπερασμενων των καιρων της εκουσιου κενω σεως, Θεος
ηδη ταις ανω δυναμεσι διεφαινετο. ου γαρ ηγνοησεν αναβαινοντα τον των ολων
∆εσποτην ο ουρανος, αλλ' εκελευοντο μεν οι ταις ανω πυλαις εφεστηκοτες, ως τον
των δυναμεων προσιεσθαι Κυριον, καιτοι μετα σαρκος ανι πταμενον, αιρειν τε τας
πυλας αυτωι διετυπου το Πνευμα λεγον "Ἄρατε πυλας οι αρχοντες υμων, και
επαρθητε πυλαι "αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς της δοξης· Κυριος "κραταιος
και δυνατος, Κυριος δυνατος εν πολεμωι, Κυριος "των δυναμεων, αυτος εστιν ουτος
ο βασιλευς της δοξης." εγνωσθη γαρ "ταις αρχαις και ταις εξουσιαις η πολυποι
"κιλος σοφια του Θεου, ην εποιησεν εν τωι Χριστωι," καθαπερ ο Παυλος φησιν.
ανακομισθεις γαρ προς τον Πατερα, καιτοι μειζονα η κατ' αυτον κατ' εκεινο
νοουμενον, 2.516 καθοπερ ο μεν εμεινεν εν οις ην αει, ο δε την εκουσιον υπομεινας
κενωσιν εν τηι του δουλου κατεβη μορφηι, προς την οικειαν αυθις ανεβιβασθη δοξαν,
ακουσας "Καθου εκ "δεξιων μου εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των "ποδων
σου." ινα δε μη δοκοιη πλεονεκτησας και ουχ εκοντα τυχον τον εν τοις ουρανοις
 
 

489

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατερα και Θεον, καθισαι προς τοις δεξιοις τον Υιον αυτος τουτο λεγων ο Πατηρ
εισενηνεκται, το Ἐκ δεξιων μου καθου, φησι. και ου δη τις ερει νουν εχων, ως τοις
δευτεροις ο Πατηρ τετιμηται τον Υιον εχων εκ δεξιων, λογιειται δε μαλλον εκεινο
και διασκεψεται. εδει γαρ οντως εκ δεξιων νοεισθαι, και τον ανυποπτον εις
ελαττωσιν εχειν τοπον, ουχι δηπου παντως τον Πατερα, μαλλον δε τον Υιον, δια την
εκουσιον κενωσιν και υποταγην, ως επ' ελαττοσι κατηγορουμενον παρα των
συνιεναι μη δυναμενων το επ' αυτωι μυστηριον. δια τουτο εκ δεξιων του μηδαμοθεν
κατηγορεισθαι δυναμενου Πατρος, ινα το ισοτιμον σωζηται τωι Υιωι. Και ταυτι μεν
ημιν εισεκομισθη τα διηγηματα χρησιμως εις το παρον, ουκ ασυντελη τοις
προκειμενοις εχοντα λογον. αναλαβων δε εσαυθις, και ολον, ως επος ειπειν, εξ
αρχης αναμηρυσαμενος της εξηγησεως τον σκοπον, ερω δη λοιπον, ως ηδυ μεν ημιν
και δι' ευχης και φιλον το συνειναι δια παντος τωι Σωτηρι Χριστωι, καιτοι δι' ημας
κεκενωκοτι εαυτον, καθα γεγραπται, και εις το σχημα γενομενωι το οικετικον, και εις
την της ανθρωπινης φυσεως αδοξιαν. τι γαρ η ανθρωπου φυσις, ως προς Θεον; αλλ'
ουκ αυτωι τωι Υιωι τουτο χρησιμον, λυσιτελες δε μαλλον το αναβηναι προς τον
Πατερα, και την οικειαν ανακομισασθαι δοξαν τε και εξουσιαν και αξιωμα το
θεοπρεπες αναφανδον ηδη, και ουκετι κατεσκιασμενως. κεκαθικε γαρ εκ δεξιων,
εθελοντος τουτο και αυτου του Πατρος. φιλει γαρ ως ιδιον γεννημα 2.517 και ως
καρπον της ουσιας αυτου· ουκουν δια τουτο φησιν Ει ηγαπατε με, εχαρητε αν οτι
πορευομαι προς τον Πατερα, οτι ο Πατηρ μειζων μου εστιν. οντως της εις αυτον
αγαπης απο δειξις ην το μη λυπεισθαι τοσουτον δια την δοκουσαν απολειψιν και
αναγκαιως παραληφθεισαν αποδημιαν· διεν θυμεισθαι δε μαλλον, οτι προς την
αυτωι πρεπουσαν τε και οφειλομενην πεφοιτηκε δοξαν, και εις το αρχαιον αξιωμα,
τουτεστι, το θεοπρεπες εναργως. και γουν ο μελωιδος, καιτοι δια του Πνευματος
λαλων μυστηρια "Παντα τα εθνη, φησι, "κροτησατε χειρας·" ειτα της εορτης την
αιτιαν εκδιηγου μενος, την εις ουρανους αναληψιν του Σωτηρος παρεκομιζε λεγων
"Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι, Κυριος εν φωνηι "σαλπιγγος," αλαλαγμον ονομαζων
και σαλπιγγα, την υψηλην και εξακουστον του Πνευματος φωνην· οτε ταις ανω
δυναμεσι τας πυλας αιρειν διεκελευετο, και Κυριον αυτον ωνομαζε των δυναμεων,
καθαπερ ελεγομεν αρτιως. επ' αυτωι δε δη τουτωι και αυτον ευρησομεν τον των
αγιων χορον εν πολλαις γεγονοτα ταις θυμηδιαις. τοιγαρτοι και εφασκε, ποτε μεν
οτι "Ὁ Κυριος εβασιλευσεν, αγαλλιασθω "η γη," ποτε δε αυ παλιν "Ὁ Κυριος
εβασιλευσεν, ευπρε "πειαν ενεδυσατο· ενεδυσατο Κυριος δυναμιν και περιεζω
"σατο." ο γαρ μεθ' ημων ανθρωπος προ της εκ νεκρων αναστασεως, οτε προς τον εν
τοις ουρανοις ανεβη Πατερα, τοτε την ιδιαν ευπρεπειαν ενεδυσατο, και την εξ αρχης
υπαρχουσαν αυτωι περιεζωσατο δυναμιν· κεκαθικε γαρ βασι λευων μετα Πατρος.
χαιρειν ουν αρα δικαιον τε και πρεπον τους αγαπωντας αυτον, οτι πεπορευται προς
τον εν τοις ουρανοις Πατερα την ιδιαν δοξαν αναληψομενος, και παλιν αυτωι
συμβασιλευσων, καθαπερ ην εν αρχηι. μειζονα δε φησιν αυτον, ουχ οτι κεκαθικεν εκ
δεξιων, ως Θεος, αλλ' ως 2.518 ην ετι μεθ' ημων, τουτεστιν, εν τοις καθ' ημας. ως
γαρ ετι το δουλοπρεπες εχων σχημα, και παροντος αυτωι ουπω του καιρου καθ' ον
εδει αναλαβειν, τα τοιαυτα φησι. και γουν οτε τον τιμιον υπερ ημων υπεστη
σταυρον, οξος αυτωι και χολην Ἰουδαιοι προσηγαγον διψησαντι, και πιων, εφη
Τετελεσται. πεπληρωτο γαρ ηδη ο της ταπεινωσεως καιρος, και εσταυρωθη μεν, ως
ανθρωπος· νενικηκε δε του θανατου το κρατος, ουχ ως ανθρωπος, ετι μαλλον δε ως
Θεος, φημι δη κατα την ενεργειαν και την επι τωι νικησαι δοξαν τε και δυναμιν, ου
κατα την σαρκα. μειζων ουν ο Πατηρ, ως ετι δουλου και εν τοις καθ' ημας οντος του
Υιου· επει και Θεον εαυτου φησιν αυτον, και τουτο τωι ανθρωπινωι προσνεμων
σχηματι. ει γαρ πιστευομεν οτι κεκενωκε τε και τεταπει νωκεν εαυτον, πως ουχ
 
 

490

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απασιν εσται καταφανες, οτι κατα βεβηκεν εξ υπεροχης τινος εις ελαττωσιν, μαλλον
δε εξ ισοτητος της προς τον Πατερα προς το μη ουτως εχον; ουδεν δε τουτων
υπομεμενηκεν ο Πατηρ· μεμενηκε δε και εστιν εν οις ην εξ αρχης. μειζων ουν αρα
του την ελαττωσιν οικονομικως ελομενου, και τεως οντος εν αυτηι, αχρις αν εις
εκεινο παλιν ανακομισθηι, το ιδιον δη φημι και φυσικον αγαθον, εν ωιπερ ην εν αρχηι.
τοπος δε ωσπερ οικειος τε και φυσικος αυτωι νοηθειη αν εικοτως η ισοτης η προς τον
Πατερα, ην εχειν εξον αδιακωλυτως, ουχ αρπαγμον ηγη σατο δι' ημας. Και πολλου
ημιν γεγονοτος λογου περι της ισοτητος του Υιου της προς τον Θεον και Πατερα και
εν τοις οπισω βιβλιοις, ταχα πως ην ηδη πρεπον επι την των εξης σαφη νειαν ελθειν,
το περι τουτων ετι μακρηγορειν αφεντας εις το παρον. επειδη δε τις των ασυνετων
αιρετικων, ου λιαν αθαυμαστον παρα τοις Ἰουδαιοις λαχων των ιερων γραμ ματων
την ειδησιν, τα εν τωι προκειμενωι ερμηνευειν επι 2.519 χειρων, γραφηι παραδεδωκεν
ου φορητας δυσφημιας κατα του Μονογενους, αδρανες ωιηθην και λιαν αναρμοστον
εμαυτωι πραγμα θελειν υφιστασθαι, το σιωπηι παραδραμειν την ουτω δεινην του
μνημονευθεντος απονοιαν. ουκουν οιησομαι δειν υπαντησαι μεν κατα λογον αυτωι,
δειξαι τε σαφως οτι σαθρα τε και γραωδη τα παρ' αυτου μυθαρια, και φρονησεως μεν
της αγαθης αμοιρουντα παντελως, στροφας δε εικαιων εχοντα λογισμων. επ' αυτης
δε υμιν αναγνωσομαι λεξεως, α συνθειναι τετολμηκε, την του προκειμενου,
καθαπερ αυτος ωιηθη, θεωριαν εξηγουμενος Μειζονα δε εαυτου τον Πατερα
κηρυσσων σαφως, ου μονον την εαυτωι πρεπουσαν παρε στησεν ευγνωμοσυνην,
αλλα γαρ και των εν αμφοτεροις ειναι νομιζοντων το ψευδος διηλεγξε. και την
Σαβελλιου δια τουτων περικροτησας δοξαν, δεινος, ως οιεται, και δριμυς επιπηδαι
τοις εν ισοτητι προς τον Πατερα τιθεισι τον Υιον, ουτω παλιν ειπων Εις τοσουτον
παλιν απονοιας προηλθον τινες, ως μηδε ολως ανεχεσθαι μειζονα ειναι τον Πατερα
της του Μονογενους θεοτητος λεγειν, αλλα μονον αυτον συγκρισει τηι περι την
σαρκα υπερεχειν δοκειν, μηδε καν τουτο συνιδειν δυνηθεντες, ως τα ετερογενη
ουδαμως συγ κρινεσθαι δυναται. ουδεις γαρ αν ειποι ποτε οτι ανθρωπος σοφωτερος
εστι κτηνους, ουτε μην ιππος οξυτερως τρεχει χελωνης, αλλ' ανθρωπον ανθρωπου
ελλογιμωτερον, ιππον δε ιππου οξυτερον φερεσθαι. μονων τοινυν των ομογενων
την προς αλληλα συγκρισιν επιδεχομενων, αναγκη αυτους ομολογησαι, οτι ο Πατηρ
μειζων αυτης της του Μονο γενους θεοτητος υπαρχει. οι γαρ εναντιως σφαλλομενοι
τωι προς την σαρκα συγκρινειν, οσον το επ' αυτοις, το πατρικον αξιωμα καθαιρουσι.
Ταυτι μεν εκεινου τα υθλωδη ληρηματα· διασκεπτεον δε οπως ουδε ειδοτα δειξωμεν
οτι τοις ιδιοις αυτος μαχεται 2.520 λογοις. αποδεχεται μεν γαρ τον Υιον, ως την
αυτωι πρε πουσαν ευγνωμοσυνην διατηρησαντα, τωι ειπειν Ὁ Πατηρ μειζων μου εστι·
θαυμαζω δε οπως ουδε εκεινο κατα νουν εισεδεξατο. τι γαρ ην ολως το αναπειθον
αυτον θεολογιας αψασθαι νυνι, καιτοι το καιρον ειδεναι τον πρεποντα και λογου και
πραγματος ουκ εν τωι μηδενι θειη τις αν, ει γε σωφρονοιη. τι ουν εδει της ουτως
ακαιρου θεολογιας ανιω μενοις τοις μαθηταις, επειπερ εμελλεν αποδημειν απο
κοσμου προς τον Πατερα και Θεον; ποιον γαρ αν εποισειε παρα μυθιας τροπον αυτοις
το πραγμα τυχον; ανθ' οτου δ' ολως μονονουχι και καταιτιαται λεγων Ει ηγαπατε
με, εχαρητε αν οτι πορευομαι προς τον Πατερα, οτι ο Πατηρ μειζων μου εστιν; αρα
γαρ, ειπε μοι, διακεισθαι τουτο προς θυμηδιαν εποιει τους μαθητας, η της ουτω
φιλοθεου λυπης απηλλαττεν, οτι προς τον μειζονα Πατερα πορευεται; ειτα ποιον
κατιδοι τις αν τον της παραμυθιας εν τουτωι τροπον; καιτοι Φιλιππου μεν ερομενου
και λεγοντος "Κυριε, δειξον ημιν τον Πατερα, "και αρκει ημιν," τοτε δη τοτε και λιαν
ευκαιρως, ατε δη και του της θεολογιας ενεστηκοτος καιρου, τον Πατερα μεν εν
εαυτωι δεικνυς, εαυτον δε αυ παλιν εν τωι Πατρι, και οτι κατ' ουδεν ελαττων εστιν
αυτου, τηι δε κατα παν ισοτητι διαπρεπης, εφασκε "Τοσουτωι χρονωι μεθ' υμων ειμι,
 
 

491

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και "ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; ο εωρακως εμε εωρακε τον "Πατερα· ου πιστευεις οτι
εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ "εν εμοι εστιν; εγω και ο Πατηρ εν εσμεν." αλλα τοτε
μεν ευκαιρως τον επι τουτοις ημιν εξυφαινων λογον, εικοτως εθαυμαζετο· νυνι δε
ποιον εχει το πραγμα καιρον, η ποιον ολως επιδεξεται λογισμον, η βουλεσθαι μεν
την εν τοις μα θηταις καταραΐσαι λυπην, φαρμακα δε ωσπερ παραμυθιας αυτοις
επινοειν, το επιταξαι χαιρειν, οτι πορευεται προς τον Πατερα; αρ' ουν ουκ αν γενοιτο
και τοις λιαν ανοητοις 2.521 συμφανες δι' αυτου του πραγματος, ως επειπερ εις την
ιδιαν αυθις παλινδρομησαι δοξαν μετα Πατρος ηπειγετο, χαιρειν επι τουτωι τοις
αυτον αγαπωσι διεκελευετο, αξια γαστον αυτον αυτοις παρακλησεως και τουτον
μετα των αλλων επινοησας τον τροπον; Ἀλλα παρησω μεν τουτο νυνι, και ταις
εκεινου φρενο βλαβειαις ου πολυς εγκεισομαι· φημι δε δειν επ' εκεινα μαλλον
ελθειν· ωιηθη γαρ ισως τηι της θεοτητος φυσει την σαρκα συγκρινοντας, ανονητον
κομιδηι ποιεισθαι την αντεξε τασιν, οτε κεκενωσθαι λεγομεν τον Υιον, επειδη
γεγονεν ανθρωπος· εχει δε ουχ ουτω, ποθεν; οικετικου δε μετρου και δουλοπρεπους
αξιωματος την θειαν λεγοντες δοξαν, ηλαττω σθαι φαμεν του Πατρος τον Υιον,
καθο γεγονεν ανθρωπος, αποκαταστηναι γεμην εις το ειναι παλιν εν ισωι τωι φυσαντι
μετα την εντευθεν αποδημιαν, ου καινην η επικτητον ουδε αηθη δοξαν
ημφιεσμενον, αλλ' εν εκεινηι γεγονοτα παλιν, εν ηιπερ ην εν αρχηι μετα του Πατρος.
και γουν ο θεσπεσιος ημιν μυσταγωγος, φημι δε τον Παυλον, την πρεπουσαν τοις
ανθρωποις ταπεινωσιν ουκετι περιτιθεις αυτωι μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν και
την ανοδον την εις ουρανους, επι στελλει λεγων "Ει γαρ και εγνωκαμεν κατα σαρκα
Χρισ "τον, αλλα νυν ουκετι γινωσκομεν·" περι δε εαυτου παλιν "Παυλος αποστολος
Ἰησου Χριστου, ουκ απ' ανθρωπων "ουδε δι' ανθρωπου, αλλα δια Ἰησου Χριστου."
καιτοι τι δηποτε παλιν αυτον προς ημας αφιξεσθαι λεγων μετασχη ματιουντα "το
σωμα της ταπεινωσεως ημων συμμορφον τωι "σωματι της δοξης αυτου," νυν
εξαρνειται λεγων "ουκ απ' "ανθρωπων, ουδε δι' ανθρωπου," καιτοι
προκεχειρισμενος εις αποστολην δια Ἰησου Χριστου; τι δε ολως αυτον ουκ ειδεναι
κατα σαρκα φησιν; αρ' ουν, ειπε μοι, τον αγορα σαντα αυτον δεσποτην ηρνησατο; μη
γενοιτο, φρονει γαρ 2.522 ορθως. τετελειωμενου γαρ ηδη και εις περας ηκοντος του
καιρου επι της νοουμενης τωι Μονογενει κενωσεως, ητοι ταπεινωσεως, ουκ εξ ων
οραται κεκενωμενος, μαλλον δε εξ ων εστι κατα φυσιν Θεος, διακηρυττειν τε αυτον
και επι γινωσκειν επειγεται. γνωσθεντος γαρ απαξ και παρα δεχθεντος του οτι
γεγονεν ανθρωπος, εδει λοιπον εκεινο διδασκεσθαι τους πεπιστευκοτας, οτι και Θεος
κατα φυσιν εστι, δια τουτο μαλλον τοις θεοπρεπεσι περι αυτου λογοις η τοις ετεροις
εφηδεται. Θαυμαζω δε οπως ουκ ερυθριαι, λεγων, ως επειπερ μονα τα ομογενη την
προς αλληλα συγκρισιν επιδεχεται, αναγκη αυτους ομολογησαι, οτι ο Πατηρ μειζων
της του Μονογενους θεοτητος υπαρχει. ουκ αισθανεται γαρ, ως εικος, τον οικειον
εαυτωι εξοπλισας λογον· λεγετω γαρ ημιν εκεινο χρησιμως ερεσθαι βουλομενοις Αι
προς αλληλα των ομοειδων συγ κρισεις, απο ποιων μαλλον επιτελοιντο
πρεπωδεστερον; αρ' εξ ων εισι, κατα γε τον κοινον της φυσεως λογον, η εξ ων
εκαστον εχει των οσα προσγινεται τε και απογινεται, ενυ παρχει τε και ουκ
ενυπαρχει, δι' αιτιας ευλογους; οιον δε δη τι φημι· παραθησω γαρ εκεινο λαβων οπερ
αυτος ημιν εισκεκομικεν εις παραδειγματος λογον· Ει τις ανθρωπωι τον ανθρωπον
εθελησαι συγκρινειν, εις μεν τον ενα και κοινον της ουσιας αποβλεψας λογον,
ουδεμιαν επ' αμφοιν ευροι διαφο ραν· ουδε γαρ ανθρωπος ανθρωπου διοισει ποτε,
κατα γε το ειναι ζωιον λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον· ουτος γαρ εν
απασιν, εις τε της ουσιας αυτης ορος· αλλ' ουδ' ιππος ιππου κατ' αυτο γε τουτο το
ιππος ειναι φημι, διαφερειν δε ανθρωπον ανθρωπου, καθ' ηντινα ουν επιστημην,
οιον γραμματικην, η και καθ' ετερους τινας τοιουτουσι τροπους. αλλα ταυτα μεν ουχ
 
 

492

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αψεται της ουσιας, αιτιαν δε μαλλον ετεραν λαχοντα φαινεται. αλλα και ιππος μεν
ιππου δρο μικωτερος, η κατα σωμα μειων η περιπληθεστερος, πλην 2.523 την εν
τουτοις πλεονεξιαν, ητοι την ελαττωσιν, ουκ εν ορωι κειμενην τωι της ουσιας
ευρησομεν. η γαρ αν κατ' ουδεν αλληλων διηνεγκε τα εις συγκρισιν αναβαινοντα
την προς αλληλα. μειων γαρ ανθρωπος ανθρωπου τυχον, ηγουν το μειζον εχων,
καθοπερ εισιν ανθρωποι, πως αν ολως νοοιτο και λεγοιτο; ουκουν, εν ισωι μεν μετρωι
πασι τοις ομοειδεσι τα φυσικα· διαφορα δε τα ενοντα φαινεται, και κατα τον του
συμβεβηκοτος εξωθεν εγκειμενα λογον. ουκουν επει δηπερ κατα την εκεινου
προτασιν, ητοι φωνην· ανθεξομαι γαρ αυτης· μονα τα ομογενη την προς αλληλα
συγκρισιν οικειοτερον επιδεξεται, ομολογειτω πρωτον, ως ομογενης εστιν ο Υιος τωι
Πατρι, τουτεστιν, ομοουσιος· ουτω γαρ νοησεις το ομογενες, ανθρωπον γαρ
ανθρωπωι συγκρινεσθαι δειν εδοκιμασεν, αλλα και ιππον ιππωι· και διδασκετω
λοιπον την αιτιαν δι' ην ο τωι Θεωι και Πατρι συγκρινο μενος Υιος, ως ομογενης
αυτωι, την κατα τι γουν ελαττωσιν εχει, που δε το μειον ευρησομεν, οτε τοις
ομογενεσιν εις αν αρμοττοι της ουσιας ορος; εκαστης γαρ ουσιας, ο περι αυτης λογος,
ου τελειος μεν εν τισιν, ατελης δε εν ετερωι φαινεται, αλλ' εις και ισος επι παντων
φαινεται. αιτιας γεμην ετερας εχειν φαμεν των συμβεβηκοτων εκαστον ητοι
προσγεγονοτων καθ' ονδηποτουν τροπον. αυτο δε δη παλιν υπερ σαφηνειας των
ειρημενων το εξ αρχης παροισω παρα δειγμα. ανθρωπος μεν ανθρωπου διοισει μεν
ολως ουδεν, καθοπερ εισιν ανθρωποι τυχον· αλλ' ο μεν τις εστιν ευ σεβης, ο δε
κακονους, και ο μεν ασθενης και λελωβημενος το σωμα, σωος δε και ευρωστος
ετερος, και ο μεν τις βασκανος, ο δε αγαθος· αλλ' οταν τις τουτων τας αιτιας
ακριβως κατασκεπτηται, τον μεν της αιτιας ορον ουκ αιτια σεται, παθεσι δε μαλλον
σωματικοις ηγουν ψυχικοις ανατι θησι τας αιτιας. ενος τοιγαρουν νοουμενου τε και
οντος επι 2.524 τε Πατρος και Υιου της θεοτητος ορου, η οπως αν τις ειπων ουκ αν
του πρεποντος εξοιχοιτο· συγκρινονται γαρ ως ομογενεις, κεχρησομαι δε δια την
αναγκην του θεωρηματος και τοις αυτου λογοις· διδασκοντων οι ταλανες τι αρα
νομιζουσι παρασκευασαι τον Υιον εν ελαττοσιν ειναι του Θεου και Πατρος; αρα
παθος, η ραιθυμια και οσα συμ βαινειν οιδε τοις γενητην εχουσι την φυσιν; ειτα τις
ουτω ληρησει και διακεισεται παραλογως, ως και μονον ανασχε σθαι καν γουν εις
ους ελεσθαι την βλασφημιαν; οτε τοινυν, ως ομογενης υπαρχων τωι κατα φυσιν Θεωι,
Θεος εστι δηλονοτι κατα φυσιν και αυτος· συγκρινεται γαρ τωι Πατρι· διακωλυσει δε
ουδεν το ωσαυτως εχειν τωι φυσαντι· πως ελαττων εστιν; Ἐπειδη δε και αμαθεστατα
τε και αλογωτατα εν τοις προκειμενοις διεξιων, ου κατεδεισεν ειπειν ο της αληθειας
εχθρος, οτι μειζων ο Πατηρ της θεοτητος του Υιου· φερε της μετα σαρκος οικονομιας
τον λογον βραχυ τι περιστει λαντες, και της των προκειμενων εννοιας αποδιελοντες
δια τον ελεγχον, την θεοτητα του Υιου τηι του Πατρος συγκρι νωμεν κατα γε τον
εκεινων λογον, εκεινο δη πρωτον ειπειν απαιτησαντες τον τουτο φαναι
τολμησαντα, ποτερον ποτε Θεον οντα κατα φυσιν υπαρχειν οιεται τον Θεον, η
ετερον μεν τι παρα τουτο, τετιμησθαι γεμην τηι της θεοτητος κλησει, καθαπερ ουν
αμελει πολλοι μεν εν ουρανωι θεοι και κυριοι, πολλοι δε και επι της γης ειναι
λεγονται. δια βεβαιουμενου μεν γαρ ψιληι δεδοξασθαι προσηγοριαι τηι της θεοτητος
φημι τον Υιον, μη μην και υπαρχειν κατα φυσιν αυτον αληθως τουθ' οπερ ειναι και
λεγεται, τα εικοτα φρο νουντες υπαντησομεν, διαῤρηδην ανακεκραγοτες Ὦ ταν, ως
ει μη φυσει Θεος εστι, κτισματι προσκυνουμεν ετι παρα τον κτισαντα, και ουχι μονον
ημεις οι τονδε τον περιγειον 2.525 εχοντες χωρον, αλλα και αυτη των αγιων
αγγελων η πληθυς· κατηγορησομεν δε και παντος αγιου λοιπον, Θεον αυτον κατα
φυσιν ειρηκοτος και αληθινον, μαλιστα δε παντων αιτιασομεθα τον μακαριον
Ἰωαννην ειρηκοτα περι αυτου "Οιδαμεν οτι ο υιος του Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν
 
 

493

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δια "νοιαν ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον, και εσμεν εν τωι "αληθινωι αυτου
Υιωι Ἰησου Χριστωι, ουτος εστιν ο αληθινος "Θεος και ζωη η αιωνιος." ει δε πασαν
ομου δυσωπουμενος τον θεοπνευστον γραφην, Θεον οντως αυτον προσερει και
υπαρχειν ουτω διακεισεται, πιστευειν τε ουτω μειονεκτεισθαι του Πατρος κατα τι
γουν ολως υπολαμβανει· αρ' ουχ ετερον ημιν εισκεκομικε Θεον, της προς τον
Πατερα σχεσεως φυ σικης ολοκληρως διακεκομμενον, και εν ιδιαι μεν τινι νοου
μενον υποστασει, μη μην ενυπαρχειν τηι του Θεου και Πατρος ουσιαι; αλλ' οιμαι
δηλον απασι το πραγμα εστιν. ει γαρ ουδεν εαυτου μειζον η ελαττον, αλλ' ελαττονος
μεν τινος μειζον τι νοειται, μειζονος δε τινος ελαττον, ποτερον πως ουκ αναγκη δυο
δη παντως ομολογησαι θεους κατα φυσιν και αληθινους, ιν' ο μεν νοηται μειζων, ο
δε ελαττων αυτου; ουκουν οιχεται μεν ηδη και ανατετραπται κατ' εκει νους της
Ἐκκλησιας η πιστις· Θεος δε ουχ εις εφ' ημας, αλλα δυο λοιπον. τινος ουν αρα ναοι
κεχρηματικαμεν, κατα τας γραφας; η δηλον οτι του το ιδιον Πνευμα ταις ημετε ραις
εγκατοικισαντος ψυχαις; οταν ουν ευρισκωμεν εκ των ιερων γραμματων, ουχι του
Πατρος μονον, αλλα και του Υιου Πνευμα λεγομενον, τι λογισομεθα; τι δε προσηκε
φρονειν; τινα των δυο παρωσαμενοι, τον ετερον ειναι Θεον λεγομεν; ει μεν ουν δυο
θεους, τον ελαττω τε και τον μειζω, παραδεξωμεθα, αμφω τε ταις ημετεραις ψυχαις
εναυλιζεσθαι φησομεν δια των ιδιων πνευματων, ναοι θεων ηδη γεγονοτες
αλωσομεθα· δυο δε ημιν ενοικει πνευματα, μειζον τε και 2.526 ελαττον, ανολογως
τηι φυσει των δεδωκοτων αυτα. τις ουν αρα των τοιουτων εμετων ανεξεται; τις δε
τον παρ' εκεινοις αμαθη τε και γελοιοτατον ου κατοψεται λογον, την των
ειρημενων αρτιως ημιν διασκεψαμενος εννοιαν; αλλ' ισως αναγκαζομενος δυο κατα
φυσιν ομολογησαι θεους, ειπερ ο μεν εστι μειζων, ο δε ελαττων, επ' εκεινο βαδιειται
το συν ηθες τε και τετριμμενον αυτωι, φημι δη το φυσιν ιδιαν τινα λεγειν εχειν τον
Υιον, ει μητε της γενητης απηλλακται παντελως, μητε μην ολοκληρως αποπιπτει
της του Θεου και Πατρος. οι γαρ κτισμα και ποιημα λεγειν εναργως ου
παραιτουμενοι, επι τας των τοιουτων ρηματων καταφευγουσι κομψειας,
αστειοτεραν ωσπερ επινοουντες την δυσφημιαν. οταν τοινυν ουτως εχειν λεγωμεν
τον Υιον, ως μητε Θεον κατα φυσιν ολοκληρως υπαρχειν αυτον, μητε μην εν κτι
σμασιν ολοκληρως τελειν, ειναι δε τινα μεσον, ως και της του Θεου και Πατρος αξιας
απολιμπανεσθαι, και την των κτισματων υπεραλλεσθαι δοξαν· πρωτον μεν ερουμεν,
ως ουδεις αυτοις επετρεψε λογος νομοθετειν α βουλονται και λαλειν. η γαρ ημας εκ
των ιερων τε και θειων πληρο φορουντων γραμματων, η μηδαμοθεν
μεμαρτυρημενον τον ιδιον εχοντες λογον, αισχυνεσθωσαν τα απο γνωμης ιδιας επι
πιστει διοριζομενοι. Πλην επειπερ αυτοις και τουτο παρεστη εξ ακριτου λεγειν
φρενοβλαβειας, επι την αυτων βαδιουμαι προτασιν, ερω δε δη λοιπον παλιν Ει γαρ
μονα τα ομοειδη την προς αλληλα συγκρισιν κυριως αν επιδεξαιτο, συγκρινεσθαι δε
δειν εαυ τον κυριως τωι Θεωι και Πατρι δεδοκιμακεν ο Υιος, σαφεστατα λεγων Ὁ
Πατηρ μειζων μου εστι· πως ουκ αναγκη τοιουτον νοεισθαι και τον Πατερα, οποιος
αν λεγοιτο παρ' υμων ο Υιος; και τι το εντευθεν; ολον υμιν εις το μηδεν κατα
στρεφει το θεωρημα. εως μεν γαρ μειζων λεγεται του Υιου 2.527 παρ' υμων ο Πατηρ,
η δε κτισις ελαττων, μεση τις ην καθ' υμας η του Μονογενους φυσις.
καταβιβασθεισης δε της του Πατρος ουσιας εις την Υιου, τινος εσται μεσος λοιπον,
ουκ οντος ετι του υπερκειμενου και υπερεχοντος; ει δε καθα φησιν, ως ομογενης
ομογενει τωι Πατρι συγκρινεται, πως ουχ εις επ' αμφοιν ο της ουσιας εσται λογος;
παραιτουμενοι δε τον Υιον ομοουσιον υπαρχειν ομολογειν τωι Πατρι, τιθειν δε
μαλλον αυτον εν ελαττοσι, και την του Πατρος κατεσπα σατε δοξαν εις την του καθ'
υμας ελαττονος τε και μειο νεκτουμενου, αρ' ουχ ορατε λοιπον ακανθης δικην
ανατελλου σαν την δυσφημιαν; αρ' ουχι "ριζα πικριας ανω φυουσα" την των ουτω
 
 

494

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διακειμενων καρδιαν παρενοχλει; τι τοινυν αφεντες τον ευθη της αληθειας λογον
εις τοσαυτην ατοπιαν παρελαυνετε λογισμων; δοτε δη δοτε τωι ομογενει καθ' υμας
το εν ισοτητι κεισθαι του Θεου και Πατρος. ουτω γαρ εις εσται Θεος, εν αγιαι τε και
ομοουσιωι Τριαδι προσκυνου μενος τε και δοξολογουμενος προς τε ηδη ημων αυτων
και των αγιων αγγελων. Και νυν ειρηκα υμιν πριν γενεσθαι, ινα οταν γενηται
πιστευσητε. Ἀσφαλες ενεχυρον των εσεσθαι προσδοκωμενων η περι αυτων οραται
προῤρησις· βεβαιοι τοιγαρουν των μαθητων την καρδιαν, και αραροτως φρονειν
αναπειθει Χριστος, οτι περ ανεισιν αληθως προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και
Θεον, συμβασιλευσων τε αυτωι και συνεδρευσων ως Θεος, και εξ αυτου κατα φυσιν
ως Θεος γεγεννημενος. μη γαρ δη, φησι, την εμην απολειψιν, την κατα σαρκα και
εμφανη· συνεσομαι γαρ υμιν ως Θεος δια παντος· εν ισωι λογισησθε της των αγιων
προφητων. οι μεν γαρ, ατε δη και απο γης γεγονοτες και τηι ιδιαι φυσει το χρεων
αποτι σαντες, συνεσταλησαν τε και κεχωρηκασιν εις τον ανθρωποις 2.528 πρεποντα
νομον· Θεος δε κατα φυσιν υπαρχων εγω, ουκ εν ισωι μετρωι τοις δι' εμαυτου
γεγονοσι κεισομαι, τον της ανα στασεως περιμενων καιρον· ζω γαρ αει, ζωη κατα
φυσιν υπαρχων· και αποστελω τον Παρακλητον, επιδωσω δε υμιν και ειρηνην την
εμην, και ου διαψευσομαι, αλλ' ινα τυχοντες της επαγγελιας και τηι του Ἁγιου
Πνευματος λελαμπρυ σμενοι χαριτι, τοις εμοις λογοις επιψηφισθησεσθε την
αληθειαν, εις αναμνησιν, ως εφην, μετα την πειραν ερχο μενοι, και ινα πιστευσητε
πεπηγοτως οτι συνειμι και συμ βασιλευω τωι Πατρι, προδιειλεγμαι ταυτι και
λελαληκα προς υμας· εξεγγυησεται την εν τοις ειρημενοις αληθειαν τοινυν της
επαγγελιας το περας. ει γαρ μη ζωη, φησιν, ει μη συνεδρευω τωι Θεωι και Πατρι, πως
αν αυτος επιδοιην τα θεια και πνευματικα χαρισματα; διανεμω δε, καθαπερ επηγ
γελμαι, χορηγησω δε και το Πνευμα και την ειρηνην. ειτα πως ουκ αναμφιλογον, οτι
ζωη ειμι και συμβασιλευω μετα Πατρος; ου γαρ του μη οντος η μηδεν ισχυοντος
εργον εστι, το τοις θειοις καταλαμπρυνειν χαρισμασι τους αγα πωντας αυτον, αλλα
του οντος τε και δυναμενου και εισαει βασιλευοντος. οτι τοινυν ουκ εικαιαν την
προῤρησιν την επι τοις εσομενοις εποιησατο, δια τουτων εδιδαξεν ο Χρισ τος. ινα
γαρ ασφαλεστεραν εχοιεν την επ' αυτωι πιστιν, μετα την των χαρισματων πειραν εις
εννοιαν τε και μνημην των προεπηγγελμενων ερχομενοι, πεποιησθαι φησι την δια
λεξιν. Ουκετι πολλα λαλησω μεθ' υμων· ερχεται γαρ ο του κοσμου αρχων, και εν
εμοι ουκ εχει ουδεν, αλλ' ινα γνωι ο κοσμος οτι αγαπω τον Πατερα, καθως εντολην
μοι δεδωκεν ο Πατηρ, ουτω ποιω. Ὡς των ανοσιων Ἰουδαιων παρεσομενων τε ηδη,
μεθ' ης 2.529 επηγοντο σπειρας και του ταυτης αρχοντος, ος και παρα δωσειν αυτον
επηγγειλατο, συλληψομενων τε ηδη και μελ λοντων αποισειν ουκ εις μακραν εις τα
επι τωι σταυρωι και προ του σταυρου παθη, καταληξειν ηδη του προς αυτους εφη
λογου. συνεσταλθαι γαρ και εις το μηδεν φησιν ελασαι τον καιρον· της γαρ
Ἰουδαιων μιαιφονιας ηβωσης τε λιαν επ' εμοι, και θυρων εισω λοιπον ορωμενης, ου
ρηματων ετι των προς υμας, αλλ' αυτου του παθειν ενε στηκεν ο καιρος· πλην ηκει,
φησιν, ο του κοσμου αρχων και εν εμοι εχει ουδεν. τεθνηξομαι δε και λιαν ασμενως
και τον υπερ της απαντων ζωης υποστησομαι θανατον, αιδοι τηι προς τον γεννητορα
και αγαπηι τηι προς αυτον εθελοντης ομιλησας και τοις παρα γνωμην, ινα την αυτης
πληρωσω βουλησιν. ο μεν ουν του προκειμενου σκοπος γενοιτ' αν ευ μαλα εν
τουτοις διαφανης· ισχνοτερον δε τα εν αυτωι δια πτυσσοντες, εκεινο φαμεν Ὁ μεν
γαρ του γενους ημων αρχηγετης Ἀδαμ τον εκ της θειας αρας υπεδυ θανατον, δια του
παραλυσαι την δοθεισαν εντολην, αυτος τε υφ' εαυτου και του διαβολου
κατηγορουμενος. φαινεται γεμην επ' ευλογοις τουτο παθων αιτιαις· εψεται γαρ ουκ
αδικως τοις εκ ραιθυμιας ημαρτηκοσι το κολαζεσθαι δειν· ο δε δευτερος Ἀδαμ,
τουτεστιν, ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος επ' ουδενι το συμπαν κατηγορεισθαι
 
 

495

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμενος· ου γαρ "εποι "ησεν αμαρτιαν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου·"
το υπερ ημων υπεστη παθος, ανυπαιτιος μεν υπαρχων δι' εαυτον παντελως,
αντιλυτρον δε της απαντων ζωης εαυτον τωι παθειν προσκεκομικως· επειδηπερ
αγαπαι τον Πατερα την του κοσμου διψησαντα σωτηριαν. του δε αγαπωντος τον
Πατερα, παντως δηπου και εργον ην το δοκουν αυτωι και εν τοις αναγκαιοις
λελογισμενον, μη παρ' ουδεν ηγεισθαι μαλλον, αλλ' εις περας αγειν επειγεσθαι. τι δε
τουτο ην; 2.530 ηθελησε τον ιδιον Υιον, καιτοι συμμορφον τε εχων αυτον και τηι
κατα παν ισοτητι διαπρεπη, εις τοσαυτην καταβηναι ταπεινωσιν, ως και ανθρωπον
γενεσθαι δι' ημας, και τον υπερ της απαντων ζωης μη ερυθριασαι θανατον· τουτο
πεπραχεν ο Υιος, αγαπων τον γεννητορα, τον εντεταλθαι λεγομενον, ως ιδιαι
δυναμει νεκρωσαι μεν τωι της σαρκος παθει τον θανατον, το δε της φθορας
καταλυσαι κρατος, ζωοποιησαι τε τους κατεφθαρμενους, και την αρχαιαν αυτοις
αυθις ανανεωσαι δοξαν. δια τουτο φησιν, οτι στενος μεν ο των λογων καιρος·
εισελαυνει γαρ ηδη το παθος, και το των Ἰουδαιων επ' εμοι λογισθεν ανεκαυθη
τολμημα· πεισομαι γαρ εθελοντης, επειπερ αφιγμαι δια τουτο. Πλην ερχεται ο του
κοσμου αρχων και εν εμοι ουκ εχει ουδεν· τουτεστιν, ουχ αλωσομαι
πεπλημμεληκως, αλλ' ουδε προφασις εσται τοις Ἰουδαιοις της εις εμε παροινιας
ευλογος· ουδεν εν εμοι των ιδιων ο διαβολος εχει· ιδια γαρ ωσπερ εκεινου τα φαυλα,
και της αμαρτιας η γενεσις εκεινον οιδεν αρχην. οτι δε αληθης του Σωτηρος ο λογος
μαλιστα μεν και εξ αυτης κατιδοι τις αν της ακολουθιας. πως γαρ εξη μαρτεν ο μη
ειδως αμαρτιαν, ο φυσει και αληθειαι Θεος, ο τροπης της επι τι των ουκ εχοντων
ορθως ανεπιδεκτος παν τελως; ουχ ηκιστα δε και δι' αυτων οψομεθα τουτο των
αναγεγραμμενων εν τοις αγιοις ευαγγελισταις. ο μεν γαρ σοφωτατος Ἰωαννης τον
Πιλατον εισκεκομικε λεγοντα "Ἐγω "ουδεμιαν αιτιαν ευρισκω εν αυτωι," και παλιν
μετα το επιθειναι στεφανον τον εξ ακανθων, προσφωνουντα και λεγοντα "Ἴδε αγω
αυτον υμιν εξω, ινα γνωτε οτι ουδεμιαν "αιτιαν ευρισκω εν αυτωι·" ο δε γε Ματθαιος
εις τοσαυτην αυτον μισοπονηριαν αφιχθαι φησιν, ως και απονιψασθαι αυτον τοις
Ἰουδαιοις τας χειρας και ειπειν "Ἀθωιος ειμι "απο του αιματος του δικαιου τουτου·"
επ' αυτων δε των 2.531 αρχιερεων εισκεκομισμενον ημιν επιδειξας, ουτω φησιν "Οι
"δε αρχιερεις και το συνεδριον ολον εζητουν ψευδομαρ "τυριαν κατα του Χριστου,
οπως αυτον θανατωσωσι, και "ουχ ευρον, πολλων προσελθοντων ψευδομαρτυρων."
ει γαρ και δι' ανθρωπων εζητειτο τα κατ' αυτον, αλλ' ως οργανοις και υπουργοις της
ενουσης αυτωι δυστροπιας εχρητο ο διαβολος, και αυτος ην μαλλον ηπερ ετερος τις,
ο ευρειν εν αυτωι ζητων πλημμελημα. ουκουν αληθες, οτι των ιδιων ουδεν ειχεν ο
διαβολος εν αυτωι, ον και αρχοντα του κοσμου προς το παρον ωνομασεν, ουχ ως
αληθως οντα δεσποτην, αλλ' ωσπερ τινα των αλιτηριων βαρβαρων, πλεο νεξιας
νομωι κρατησαντα των κατ' ουδενα τροπον προση κοντων αυτωι. υφ' εαυτωι γαρ
εποιησατο δια της αμαρτιας τον ανθρωπον, και ωσπερ τινα ποιμνην ανεπιστατητον
απο βουκολησας Θεου των αλλοτριων εκρατει. τοιγαρτοι και της ουτω πορισθεισης
αρχης δικαιως εκβεβληται. βεβασιλευκε γαρ εφ' ημας ο Χριστος, διο φησι "Νυν ο
αρχων του "κοσμου τουτου εκβληθησεται εξω, καγω εαν υψωθω εκ "της γης, παντας
ελκυσω προς εμαυτον." Ἐγειρεσθε, αγωμεν εντευθεν. Ὁ μεν κοινος τοις πολλοις και
τετριμμενος του προκει μενου λογος εκεινο διδωσι νοειν, ως επειπερ ο της Ἰουδαιων
απονοιας εισελασας ηδη καιρος, μονονουχι πεπηγοτα λοιπον τον τιμιον του
Σωτηρος επιδεικνυει σταυρον, εις εκεινους αποτρεχειν τους τοπους ομου τοις αγιοις
μαθηταις ηπειγετο, εν οισπερ αυτον η των υπηρετων συνελαβετο ευρουσα σπειρα.
και πιθανος μεν ο νους· πλην εικος τε και ετερον εθελειν υποδηλουν, πνευματικον
δηλονοτι και κεκρυμμενον. την γαρ εξ ετερου τινος προς ετερον τι μεταστασιν και
την εκ των χειρονων εις το αμεινον αποδρομην, δι' αυτου τε και 2.532 συν αυτωι
 
 

496

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασιν ημιν εσομενην κατασημηναι θελων, το Ἐγειρεσθε αγωμεν εντευθεν επιφωνει·
ινα τι τοιουτον ως εν αληθειαι νοησαι μελλωμεν, απο μεν θανατου προς ζωην, απο
δε φθορας εις αφθαρσιαν, δι' αυτου τε και συν αυτωι, καθαπερ εφην αρτιως, ως απο
τινος τοπου μεταχωρειν εις ετερον. καλως ουν αρα το Ἐγειρεσθε αγωμεν εντευθεν
φησιν· η και καθ' ετερον τινα τροπον εφ' ημων αυτων εκληψηι το ειρη μενον.
εμελλομεν ηδη μεθιστασθαι εκ του φιλειν τα εν κοσμωι φρονειν εις το ελεσθαι δραν
εθελειν το δοκουν τωι Θεωι και ετι προς τουτωι, εκ δουλειας αναφοιταν εις το της
υιοθεσιας αξιωμα, απο γης εις την ανω πολιν, εξ αμαρτιας εις δικαιοσυνην, την δια
πιστεως δε δηλονοτι της εν Χριστωι, εξ ακαθαρσιας της ανθρωπινης εις τον δια του
Πνευματος αγιασμον, εξ ατιμιας εις δοξαν, εξ αμαθιας εις συνεσιν, απο δε δειλιας και
ανανδριας εις ευτολμιαν την επ' αγαθοις. Τοπον ουν ωσπερ τοις επι γης ημων
πλημμελημασι το ενθαδε τιθεις Ἐγειρεσθε φησιν αγωμεν εντευθεν· ει γαρ και οσον
ηκεν εις το του λογου σχημα, και εαυτον ημιν συν δησας φαινεται, αλλ' ουδεν ημας
αδικησει τουτο παντελως, επειπερ αυτωι τουτο συνηθες δραν. και γουν εν ετεροις
αλωσεται λεγων προς τους εαυτου μαθητας "Ἡμας δει "εργαζεσθαι τα εργα του
πεμψαντος ημας εως ημερα εστιν· "ερχεται νυξ, οτε ουδεις δυναται εργασασθαι."
ακουεις οπως εαυτον ημιν εις το εργαζεσθαι πρεπειν συναναπλεκει, καιτοι τωι
εργαζεσθαι δειν καθ' ημας ου συνυποκειμενος; αλλ' ευτριβες ημιν τουτο του λογου
το σχημα και παρ' ημιν αυτοις ουδεν ηττον ευρησομεν· και γουν ο θεσπεσιος Παυλος
επιπληξας Κορινθιοις τουτο τετολμηκεν, επιστελλει δε ωδι "Ταυτα δε, αδελφοι μου,
μετεσχηματισα εις εμαυτον "και Ἀπολλω, ινα εν ημιν μαθητε το μη υπερ ο
γεγραπται "φρονειν." οτι δε ει και μη συνυπαιτιον ταις αυτων ασθε 2.533 νειαις,
αλλ' ουν ηγεμονα της οδου της εφ' απασιν αγαθοις και της εκ παθων των αρχαιων
επι το κρειττον επιστροφης, ου πρεσβυν, ουκ αγγελον, αλλ' αυτον εσχηκαμεν τον
απαν των Κυριον, ουδαμοθεν αμφιβολον. λελυτρωμεθα γαρ, ου δι' εαυτων, αλλ'
ουδε δι' ετερου τινος των γενητων, δι' αυτου δε μαλλον του Σωτηρος ημων Χριστου.
ουκουν οταν ως συν ημιν και μεθ' ημων την εν κοσμωι παραδραμων φαυλοτητα
λεγηι το Ἐγειρεσθε αγωμεν εντευθεν, ουχ ως συνυπαιτιος, ηγουν ενεχομενος τοις
ανθρωπινοις παθεσιν, αλλ' ως αρχηγος και προστατης και καθηγητης της εισοδου εις
αφθαρσιαν και ζωην την εν αγιασμωι και φιλοθεΐαι, το τοιουτον ερει.
2.534 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι τωι Θεωι και Πατρι ομοουσιος εστιν ο Υιος, και ουχ
ετεροφυης, ουδε εκφυλος, κατα τινας των διεστραμμενων. Ἐγω ειμι η αμπελος η
αληθινη, και ο Πατηρ μου ο γεωργος εστιν. ὍΤΙ προσηκοι της εις αυτον αγαπης
εξηρτησθαι φιλειν, και ποσον εκ του κολλασθαι αυτωι κερδανουμεν επιδειξαι
θελησας το ωφελουν, αμπελον μεν εαυτον ειναι φησιν, ως εν παραδειγματος λογωι,
κληματα γεμην τους ενωθεντας αυτωι και ενηρμοσμενους τροπον τινα και
εμπεπηγοτας, γεγονοτας τε ηδη της εαυτου φυσεως κοινωνους, δια του μεταλαχειν
Ἁγιου Πνευματος· το γαρ συνενωσαν ημας τωι Σωτηρι Χριστωι το Ἅγιον Πνευμα
αυτου εστιν. προαιρετικη μεν γαρ η προς την αμπελον κολλησις των προσιοντων
αυτηι, σχετικη δε παρ' αυτης η προς ημας. εκ μεν γαρ προαιρεσεως αγαθης
προσεληλυθαμεν ημεις δια της πιστεως, γενος δε γεγοναμεν αυτου το της υιοθεσιας
αξιωμα παρ' αυτου κομισαμενοι. και γαρ δη κατα τον αγιον Παυλον "̔Ο κολλωμενος
τωι Κυριωι εν πνευμα εστιν." ωσπερ ουν εν ετεροις κρηπις και θεμελιος δια της του
προφητου κατω νομασται φωνης· επ' αυτωι γαρ εποικοδομουμεθα, λιθοι και ημεις
χρηματισαντες, ζωντες και πνευματικοι, "εις ιερατευμα 2.535 "αγιον, εις
κατοικητηριον του Θεου εν Πνευματι," καθ' ετερον δε τινα τροπον οικοδομεισθαι
προς τουτο μη δυνα μενοι, ει μη γεγονεν ημιν θεμελιος ο Χριστος· ουτω κανθαδε
κατα την ισην του νοηματος αναλογιαν, αμπελον εαυτον ειναι φησι των εξ αυτης
 
 

497

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κληματων ως μητερα και τροφον. ανεγεννηθημεν γαρ εξ αυτου τε και εν αυτωι εν
Πνευματι προς καρποφοριαν ζωης, ουχι της αρχαιας και παλαιας, αλλα της εν
καινοτητι πιστεως τε και αγαπης της εις αυτον. διατηρουμεθα δε προς το εχειν το
ειναι, προσπεφυκοτες ωσπερ αυτωι και απριξ εχομενοι της παραδοθεισης ημιν αγιας
εντολης και δια του σωζειν επειγεσθαι το εκ της ευγενειας αγαθον, τουτεστι, δια του
μη ανεχεσθαι λυπειν κατα τι γουν ολως το ενοικισθεν ημιν Ἅγιον Πνευμα, δι' ου
κατοικειν εν ημιν νοειται Θεος. κατα τινα γαρ τροπον εσμεν εν Χριστωι και αυτος εν
ημιν, αυτος ημιν ο σοφος Ἰωαννης επιδειξει λεγων "Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι
εσμεν "εν αυτωι και αυτος εν ημιν, εκ του Πνευματος ου εδωκεν "ημιν," και παλιν
"Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν αυτωι "εσμεν· ο λεγων εν αυτωι μενειν οφειλει καθως
εκεινος "περιεπατησε και αυτος περιπατειν·" ο και τοις ακροω μενοις σαφεστερον
καθιστας ουτω φησι παλιν "Ὁ τηρων "τας εντολας αυτου εν αυτωι μενει, και αυτος
εν αυτωι." ει γαρ η τηρησις των εντολων την εις αυτον αγαπην εργα ζεται,
κολλωμεθα δε δια της αγαπης αυτωι, πως ουκ αληθες εν τουτοις φαινεται το
ειρημενον; ονπερ γαρ τροπον της αμπελου το πρεμνον της ιδιας και ενουσης αυτωι
ποιοτητος φυσικης διακονει τε και διανεμει τοις κλημασι την απο λαυσιν, ουτως ο
Μονογενης του Θεου Λογος, της τε του Θεου και Πατρος και της εαυτου φυσεως την
οιονει συγγε νειαν τοις αγιοις εντιθησι το Πνευμα διδους, ατε δη και συνενωθεισιν
αυτωι δια τε της πιστεως και της εισαπαν 2.536 οσιοτητος· τρεφει δε προς ευσεβειαν,
και απασης αυτοις αρετης και αγαθουργιας ειδησιν ενεργαζεται. Γεωργον δε φησι
τον Πατερα, δια ποιαν αρα και τουτο αιτιαν; ουδε γαρ απρακτος η αεργος εις ημας ο
Πατηρ, τρεφοντος τε και συνεχοντος εις το ειναι καλως του Υιου εν Ἁγιωι Πνευματι,
ολης δε ωσπερ της αγιας και ομοουσιου Τριαδος εργον εστιν η των καθ' ημας
επανορθωσις, και δια πασης ερχεται της θειας φυσεως η εφ' απασι τοις παρ' αυτης
δρωμενοις θελησις τε και δυναμις. δια τουτο και ολοκληρως και εν ενι προσωπωι
παρ' ημων δοξαζεται. σωτηρα γαρ καλουμεν τον Θεον, ουκ ανα μερος μεν τωι Πατρι,
ανα μερος δε αυτωι τωι Υιωι, ητοι τωι Ἁγιωι Πνευματι τα εφ' οις ηλεη μεθα
αποκομιζοντες χαριστηρια, αλλ' οντως της μιας θεοτητος κατορθωμα λεγοντες την
εαυτων σωτηριαν. καν γουν εκαστωι προσωπωι διανεμεσθαι τι δοκηι των εις ημας
γεγονοτων, ητοι των ενεργουμενων περι την κτισιν, αλλ' ουδεν ηττον πιστευ ομεν
οτι παντα εστι παρα Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι. νοησεις ουν αρα και λιαν ορθως,
οτι τρεφει μεν ημας εις ευσεβειαν ο Πατηρ δι' Υιου εν Πνευματι· γεωργει δε αυ
παλιν, τουτεστιν, εφοραι τε και επισκεπτεται και φροντιδος της επανορθουσης αξιοι
δι' Υιου εν Πνευματι. λογιουμεθα γαρ μαλλον ουτως ορθως ηπερ ουν ετερως, κατα
γε τον ημετερον νουν· ει γαρ εκαστωι δωσομεν ανα μερος εργα σασθαι τι των καθ'
ημας, ο μητε του ετερου τυχον ειναι φαμεν, πως ουκ αναμφιλογον, ως επειπερ
αμπελος μεν ο Υιος ωνομασται νυν, γεωργος δε ο Πατηρ, τρεφομεθα μεν ιδικως,
συνεχομεθα τε προς το ευ ειναι παρα μονου του Υιου· παρα δε γε του Πατρος ψιλην
εχομεν την επισκεψιν; αμπελωι μεν γαρ το τρεφειν οικειον τα ιδια κληματα, τωι δε
γηπονουντι το επισκεπτεσθαι. αλλ' ει γε φρονουμεν ορθως, ηγησομεθα δη παντως,
οτι ουτε εκεινο χωρις του Πατρος, 2.537 ουτε μην το ετερον διχα του Υιου ηγουν του
Ἁγιου Πνευ ματος κατορθωσειε το παν· παντα γαρ παρα Πατρος δι' Υιου εν
Πνευματι, καθαπερ ειρηκαμεν. οικονομικως δε λιαν και νυν ο Σωτηρ γεωργον
ωνομασε τον Πατερα, και τις αρα τουτου γεγονε προφασις, ουδεν ολως ειπειν
χαλεπον· ινα γαρ μητις οιηται μονου του Μονογενους την εφ' ημιν γενε σθαι
φροντιδα, συνεργατην ωσπερ εισκεκομικε τον Πατερα και Θεον, εαυτον μεν
αμπελον ειπων τοις ιδιοις κλημασι χορηγουσαν την ζωην και το δυνασθαι
καρποφορειν, γεωργον δε τον γεννησαντα· και δια τουτου παλιν, ετεραν ωσπερ τινα
της θειας ουσιας ενεργειαν την κατ' επισκεψιν νοου μενην εις ημας επιτελεισθαι
 
 

498

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκων. εδει γαρ εδει μαν θανειν ημας, ως ου μονον κοινωνους της εαυτου
φυσεως εξειργασατο Θεος, εν αγιαι τε και ομοουσιωι Τριαδι νοου μενος· αλλα και των
καθ' ημας ακριβεστατην ευ μαλα ποιειται την επισκεψιν, ως εν τροπωι γεωργιας
παραλη φθεισαν εις το παρον ακολουθως τε και σφοδρα καλως. προωνομασμενης
γαρ αμπελου και των εξ αυτης κληματων, πως ου λιαν εν τουτοις πρεπωδεστατη του
γεωργουντος η δηλωσις, τον εποπτην των ολων και επιμελητην εισφερουσα,
τουτεστι Θεον; ει δε πεπιστευκαμεν, οτι φυσικως μεν και αληθως εστιν ο Υιος εν τωι
ιδιωι Πατρι, εχει δε εν ιδιαι φυσει τον γεννησαντα, και παντα δι' αμφοιν εν Πνευματι
ως εκ μιας θεοτητος επιτελεσθησεται, και ουτε του τρεφειν ημας ο Πατηρ εξω
κεισεται, και της εφ' ημιν γεωργιας ουκ αλλο τριος ο Υιος νοοιτο, και εικοτως· οπου
γαρ φυσεως ταυτοτης εν απαραλλακτοις οραται λογοις, εκει το της ενεργειας ου
μεμερισμενον, καν ποικιλως τε και διαφορως ενεργεισθαι τυχον νοοιτο τινι. μιας δε
ουσιας, τουτεστι, της αληθους και κατα φυσιν θεοτητος εν τρισιν υποστασεσι
νοουμενης, εν τε τωι Πατρι φημι και τωι Υιωι και τωι Ἁγιωι Πνευματι, πως ου 2.538
σφοδρα τρανες ανενδοιαστως εχον, ως οπερ αν ενος τι τυχον ενεργημα λεγηται,
τουτο της ολης εστι και μιας θεοτητος αποτελεσμα, κατα γε τον εν δυναμει τηι
φυσικηι λογον; Και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, συνεργατην εφ' απασι τον
Πατερα παραδεχομενος, τοις ανοσιοις Ἰου δαιοις ποτε προσεμιξε λεγων "Πολλα
καλα εργα εδειξα "υμιν εκ του Πατρος μου, δια ποιον αυτων εργον λιθαζετε "με;"
και παλιν περι της κατα το σαββατον εργασιας "̔Ο Πατηρ μου, φησιν, εως αρτι
εργαζεται, καγω εργα "ζομαι." και ουκ αν οιμαι τις οιηθειη λεγειν αυτον, ως ανα
μερος μεν ο Πατηρ εργαται τι των περι την κτισιν, ανα μερος δε παλιν ο Υιος· επειδη
δε δι' Υιου τα παντα ο Πατηρ, και ουκ αν ετερως εργασαιτο τι των πωποτε, ουτος γαρ
εστιν η σοφια και η δυναμις αυτου· δια τουτο των ιδιων εργων εργατην παλιν
ωνομασε τον Πατερα ειπων "̓Απ' εμαυτου ποιω ουδεν, αλλ' ο Πατηρ εν εμοι μενων
"ποιει τα εργα αυτος." οιμαι μεν ουν προσηκειν ημας ουχ ετερως η τηιδε νοειν, ως εν
αμπελου μεν ταξει κεισθαι Χριστον, ημας δε κληματων ηρτησθαι δικην,
πιαινομενους ωσπερ τηι χαριτι και την δια του Πνευματος εκπινοντας δυναμιν εις
καρποφοριαν πνευματικην. Ἐπειδη δε παλιν ημας ορθοποδειν ελομενους ο πικρος
των δι' εναντιας περικροτει λογος, και αναπειθειν πειραται α μη θεμις εννοειν,
φανερα τοις ακροωμενοις καταστησομεν συνελοντες λογοις, απερ τις εκεινων εν
μακροις συντεθεικε στιχοις Ευ γαρ δη τοι, φησιν, ο Μονογενης διηλεγξε τε και
καταγελαστους απεφηνε τους οιομενους αυτον ομοου σιον ειναι τωι Θεωι και Πατρι.
ιδου γαρ αμπελον εαυτον ονομαζει σαφως, γεωργον δε τον Πατερα. ωσπερ ουν ου
ταυτον εις ουσιαν αμπελος τε, φησι, και γεωργος· το μεν γαρ ξυλον, ο δε εστιν
ανθρωπος· αλλογενη δε ταυτα και 2.539 ετεροφυλα παντελως· ουτως ουχ ομοουσιος
ο Υιος τωι Πατρι, διεστηκε δε κατα πολυ και ουσιωδης αυτους διειργει λογος, ει γε ο
μεν εστι γεωργος, ο δε αμπελος. οτι γαρ ουκ ευλογως τινες εις τον της μετα σαρκος
οικονο μιας λογον τα τοιαυτα περιενεγκειν επιχειρησουσιν, ουκ εστιν αμφιβολον. ου
γαρ την σαρκα την εαυτου φησιν ειναι την αμπελον, μαλλον δε την θεοτητα. τινι
γαρ ου σαφες εσται, φησιν, ως το ημετερον σωμα ουχι της του Σωτηρος εκκρεμαται
σαρκος, καθαπερ αμπελου τα κλη ματα, ουτε μην ο των αγιων καρπος σαρκικος,
αλλα πνευματικος; ουκουν εν μερει, φησι, τεθεισης εις το παρον της σαρκος, αυτηι τηι
θεοτητι του Υιου την του λογου περιθησομεν δυναμιν, και αυτην ερουμεν ειναι την
αμπελον, ης εξημμεθα δια της πιστεως. Ταυτι μεν εκεινωι καταφλυαρησαι παρεστη
παρωθουμενωι ποικιλως κατα γε το αυτωι καλως εχειν δοκουν, την των θειων
δογματων ορθοτητα, και συν πολληι κακουργιαι προς τον αυτωι προτεθεντα
παρατρεποντι σκοπον. ημεις δε της αληθειας εχομενοι, πανταχηι διακεισομεθα μεν
ουχ ουτως, πολλου γε και δει, την δια των αγιων ημων πατερων ιχνη λατουντες
 
 

499

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεσιν, τοις της αληθειας εψομεθα δογμασιν. οπως μεν αν νοησαι προσηκοι του
προκειμενου την δυναμιν, ουκ ακομψως ηδη διερευνησαιμεν, κατα γε το εν ημιν
εφικτον· σκεπτεον δε παλιν οπως τε ημας και τινα δη τροπον εξοπλιζεσθαι χρη, και
τοις παρ' εκεινων ανταποδυ σασθαι λογοις. ει μεν γαρ σιωπηι παρελασαντες, ουδεν
ην εντευθεν ιδειν το βλαβος ταις των απλουστερων διανοιαις ειστρεχον, εικοτως το
ματαιοις εντριβεσθαι λογοις παρ' ουδεν ηγησαμενοι ταις των εφεξης κειμενων
θεωριαις επενη χομεθα· επειδη δε ου μικραν την ζημιαν εποισειεν αν ει
παραδεχθειεν υπο του τα ουτω δογματιζομενα, πως ουκ 2.540 ακολουθον ζηλωι τωι
φιλοθεωι κεκινημενους καθειναι την μαχην την εν λογισμοις τε και λογοις; ειη γαρ
αν ουτως ευκατοπτος τε κομιδηι των δι' εναντιας η πανουργια. και φερε δη πρωτον
εκεινο λεγωμεν, οτι το εν παραδειγματος ταξει ληφθεν και εις ομοιωσιν την του
πραγματος εισκεκο μισμενον, εις φυσιολογιας τροπον, ητοι ουσιας δηλωσιν,
εκλαβειν ουκ ευκαιρως ανοητον παντελως· οιμαι γαρ εγωγε τους εις εκαστα των
λεγομενων συνιεναι θελοντας ορθως εις τον του θεωρηματος αποβλεπειν σκοπον,
και τι μετα χειρας εχων ο του λογου δημιουργος ποιειται την διαλεξιν συν πολληι τηι
φρονησει κατασκεπτεσθαι δειν. σκοπει δε δη παλιν εξ αυτων ημιν των προκειμενων,
ει μη σοι δοκουμεν αριστα λεγειν. ουκ ην μετα χειρας τωι Σωτηρι Χριστωι διδαξαι
τους μαθητας, ως ειη μεν αυτος κατα φυσιν ετερος, ετεροιος δε ο Πατηρ, ουδε δια
τουτο γεωργον μεν τον φυσαντα καλειν ᾤετο δειν, αμπελον δε εαυτον. ει γαρ ουτος
ην ο σκοπος εν αυτωι, τι μη μεχρι τουτων ιστη τον λογον, ουδεν ολως ετερον
προσεπενεγκων; ασυγχυτον γαρ αν εποιησατο την δηλωσιν του οικειου σκοπου,
κατα γε το υμιν δοκουν, ει μονον ωνομασεν εαυτον τε και τον Πατερα. νυνι δε
προκαταθεις αμπελον μεν εαυτον, κληματων δε δικην ηρτησθαι λεγων ημας, ειτα
της γεωργιας το επιτηδευμα περιθεις τωι Πατρι, δηλος αν ειη και πασιν οιμαι
καταφανης, ως ουδεν μεν τοιουτον οποιον υμεις υπειληφατε δηλοι, δια παχεων δε
ωσπερ και τοις του σωματος οφθαλμοις υπο πιπτοντων παραδειγματων αναπεισαι
βουλεται τους ακροω μενους, οτι πασης ημιν καρποφοριας πνευματικης η δυναμις
παρ' αυτου, καθαπερ ουν αμελει και τοις της ριζης προσπε φυκοσι κλημασι ποιοτης
παρ' αυτης. δοτον μεν γαρ εν ημιν παν οπερ εχομεν αγαθον, Θεωι δε ουκετι· εστι γαρ
αυτος εν εαυτωι των ιδιων πλεονεκτηματων, δοξης τε και εξουσιας 2.541 της αυτωι
και μονωι πρεπουσης εναρχος αρχη· δια τουτο μεν ριζα ωσπερ αμπελος ο Χριστος,
κληματα δε ημεις. ει δε γεωργον ωνομασε τον Πατερα, μη ειπηις ως ετεροουσιον. ου
γαρ τουτο σημηναι βουλεται, καθαπερ ειρηκαμεν, αλλ' επι δειξαι θελησας, οτι και
ριζα και αρχη της εν ημιν καρπο φοριας πνευματικης και ζωης η θεια γεγονε φυσις,
προς τοις ειρημενοις αγαθοις, ως εν γεωργου τινος ταξει χαριζομενη, και
επιφερουσα τοις δια πιστεως κεκλημενοις εις κοινωνιαν αυτης την επισκεψιν της
αγαπης. ουδεν ουν αρα παντελως η των παραδειγματων ανομοιοτης προς τον της
ουσιας εξει λογον· ου γαρ προκειται νυνι τωι Σωτηρι Χριστωι περι τουτου τι λεγειν,
αλλ' ετερον εχει σκοπον της διδασκαλιας ο τροπος. Ἐπειδη δε λεγειν ο παραφρων εκ
της ενουσης αυτωι δυσβουλιας τα ουκ ορθως εχοντα βουλεται, και φησιν, οτι λογος
ουδεις επιτρεψει της ευθειας ωσπερ εξελκοντας τον του προκειμενου σκοπον
περιτρεπειν εις την ενανθρωπησιν του Χριστου· ου γαρ συνηφθημεν αυτωι κατα το
σωμα, αλλ' ουδε εμενον οι αποστολοι ως κληματα τυχον εν τωι σωματι του Χριστου,
ουτε μην αυτωι κατα τουτον συνη πτοντο τον λογον, αλλα διαθεσει και πιστει
ειλικρινει, φερε τι βραχυ και προς ταυτα λεγωμεν, πανταχη δεικνυντες αφραινοντα
και των ιερων γραμματων ουκ ιοντα κατ' ευθυ. οτι μεν γαρ διαθεσει τηι νοουμενηι
κατα την τελειαν αγαπην, ορθηι τε και αδιαστροφωι πιστει, φιλαρετωι τε και
ειλικρινει λογισμωι συνενουμεθα πνευματικως τωι Χριστωι, ουδαμως εξαρνησεται
των παρ' ημιν δογματων ο λογος· συνερουμεν γαρ οτι δη μαλα τουτο φασιν ορθως·
 
 

500

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το δε γε καταθαρ σησαι λεγειν ως ουδεις ημιν συναφειας της κατα σαρκα προς αυτον
ο λογος, ολοκληρως απαιδον ταις θεοπνευστοις γραφαις επιδειξομεν. πως γαρ αν
αμφιλογον, η τις αν ολως ενδοιασαι ποτε των ευ φρονειν ειωθοτων, ως αμπελος
2.542 μεν εστι κατα τουτο Χριστος· ημεις δε κληματων αποτε λουντες σχημα την εξ
αυτου και παρ' αυτου ζωην εις αυτους κομιζομεθα, καιτοι του Παυλου λεγοντος Οι
γαρ παντες "εν σωμα εσμεν εν Χριστωι, οτι εις αρτος οι πολλοι "εσμεν· οι γαρ παντες
εκ του ενος αρτου μετεχομεν." λεγετω γαρ τις ημιν την αιτιαν, και διδασκετω
παρελθων της μυστικης ευλογιας την δυναμιν. γινεται γαρ εν ημιν διατι; αρ' ουχι
και σωματικως ημιν ενοικιζουσα τον Χριστον τηι μεθεξει και κοινωνιαι της αγιας
αυτου σαρκος; αλλ' οιμαι λεγειν ορθως· γραφει γαρ ο Παυλος γεγενησθαι "τα εθνη
"συσσωμα και συμμετοχα και συγκληρονομα" Χριστου. συσσωμα τοιγαρουν κατα
ποιον απεφανθη τροπον; αξιω θεντα γαρ μετασχειν της ευλογιας της μυστικης, εν
προς αυτον γεγονε σωμα, καθαπερ αμελει και των αγιων εκαστος αποστολων. επει
δια ποιαν αιτιαν μελη του Χριστου τα οικεια, μαλλον δε τα παντων, ως αυτου
κατωνομασε μελη; γραφει γαρ ουτως "Ουκ οιδατε οτι τα μελη υμων μελη "Χριστου
εστιν; αρας ουν τα μελη του Χριστου ποιησω "πορνης μελη; μη γενοιτο·" αλλα και
αυτος ο Σωτηρ "Ὁ "τρωγων μου την σαρκα, φησι, και πινων μου το αιμα εν "εμοι
μενει, καγω εν αυτωι." εν γαρ δη τουτωι μαλιστα κατιδειν αξιον, ως ου κατα σχεσιν
τινα μονην, την εν διαθεσει νοουμενην, εν ημιν εσεσθαι φησιν ο Χριστος, αλλα και
κατα μεθεξιν [φυσικην] ητοι φυσικην. ωσπερ γαρ ει τις κηρον ετερωι συναναπλεξας
κηρωι, και πυρι συγκατατηξας, εν τι το εξ αμφοιν εργαζεται, ουτω δια της
μεταληψεως του σωματος του Χριστου και του τιμιου αιματος, αυτος μεν εν ημιν,
ημεις δε αυ παλιν εν αυτωι συνενουμεθα. ου γαρ ην ετερως ζωοποιηθηναι δυνασθαι
το φθειρεσθαι πεφυκος, ει μη συνεπλακη σωματικως τωι σωματι της κατα φυσιν
ζωης, τουτεστι, του Μονογενους. και ει μη τοις εμοις 2.543 καταπειθηι λογοις, επιδος
την πιστιν αυτωι βοωντι Χριστωι "̓Αμην αμην λεγω υμιν, εαν μη φαγητε την σαρκα
του "υιου του ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα, ουκ εχετε "ζωην εν εαυτοις. ο
τρωγων μου την σαρκα και πινων μου "το αιμα εχει ζωην αιωνιον, καγω αναστησω
αυτον εν τηι "εσχατηι ημεραι." ακουεις ηδη λοιπον εναργως διειποντος αυτου, ως αν
μη φαγωμεν την σαρκα αυτου και πιωμεν το αιμα, ουκ εχομεν εν εαυτοις, τουτεστιν,
εν τηι ιδιαι σαρκι, ζωην αιωνιον; νοηθειη δ' αν η αιωνιος ζωη, και μαλα δικαιως, η
σαρξ της ζωης, τουτεστι του Μονογενους. αυτη δε ημας ανιστησιν εν τηι εσχατηι
ημεραι, πως η τινα τροπον, ακουσηι μεν δηπου παντως, εγω δε ειπειν ουκ οκνησω.
επειδη γαρ σαρξ εγενετο της ζωης, τουτεστι, του εκ Θεου και Πατρος αναλαμψαντος
Λογου, προς την της ζωης μετε χωρησε δυναμιν, και εστι των αμηχανων, θανατωι
νικασθαι την ζωην. ουκουν επειπερ εν ημιν γεγονεν η ζωη, των του θανατου
δεσμων ουκ ανεξεται, νικησει δε παντως την φθο ραν, επειπερ ουκ οιδε τα εξ αυτης
υπομενειν. ου γαρ "η "φθορα την αφθαρσιαν κληρονομει," κατα την του Παυλου
φωνην. ει γαρ και οτι μαλιστα Χριστος Ἐγω, φησιν, αναστησω αυτον, ουχι μονηι τηι
ιδιαι περιτεθεικε σαρκι το δυνασθαι διανισταν τους κεκοιμημενους, αλλ' εν υπαρχων
μετα της ιδιας σαρκος ο εν αυτηι Θεος Λογος, το Ἐγω φησι, και λιαν ορθως. ου γαρ εις
υιων δυαδα τεμνεται Χριστος, ουτε μην αλλοτριον του Μονογενους υπονοησαι τις
αν το σωμα αυτου, ωσπερ ουν αμελει και της ημετερας ψυχης ουκ αν οιμαι τις
αλλοτριον προσερει το σωμα αυτης. Ὅτε τοινυν και δια τουτων ημιν αναπεφανται
των θεωρη ματων, αμπελος μεν υπαρχων κατα τουτο Χριστος, κληματα δε ημεις, ατε
δη και της προς αυτον εχομενοι κοινωνιας, ουχι μονον πνευματικης, αλλα και
σωματικης· τι ματην ημων 2.544 καταφλυαρει, λεγων ως επειπερ ου σωματικως της
προς αυτον κοινωνιας εξημμεθα, πιστει δε μαλλον και διαθεσει της κατα τον νομον
αγαπης, ου την σαρκα, φησι, την ιδιαν αμπελον ωνομασε, μαλλον δε την θεοτητα.
 
 

501

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καιτοι τι δη ποτε, φαιη τις αν, τον πρεπωδεστερον τε και οικειοτερον τοις θεωρημασι
τροπον αφεις, επι το πολυ διωρισμενον επειγηι; η γαρ ουχι πρεπωδεστερον και κατα
την της σαρκος κοινωνιαν, αμπελον μεν ειναι δωσομεν τον Ἰησουν, εαυτους δε
κληματα δια το ομοφυες; ομοφυη γαρ τηι αμπελωι τα εξ αυτης. και ταυτα φαμεν, ουκ
επιχειρουντες αναιρειν το συνενουσθαι δυνασθαι τωι Χριστωι, δια τε πιστεως ορθης
και αγαπης ειλικρινους, αποδεικνυντες δε μαλλον οτι και πνευματικως και
σωματικως, αμπελος μεν ο Χριστος, κληματα δε ημεις. Ἀλλα γαρ ο μεν της αληθειας
λογος απλους και δια φανης, πανουργως δε ο δι' εναντιας παραιτειται μεν ομολο
γειν, οτι και σωματικως αμπελος ην ο Χριστος, ατε δη και την ιδιαν τοις κλημασι,
τουτεστιν ημιν, χαριζομενος ζωην· καθαπερ ουν τοις εμπεφυκοσιν αυτηι κλημασιν η
αισθητη τε και επι γης αμπελος, περιτρεπει δε και βιαζεται την του νοηματος
δυναμιν επι μονην αυτου την θεοτητα. δυνασθαι γαρ ουτω συκοφαντειν αυτην
ωιηθη δη παλιν, εκεινο προ τεινων αμαθως Ει γαρ αμπελος μεν εστιν ο Υιος, φησι,
γεωργος δε ο Πατηρ, ετεροφυης δε παλιν ο Υιος ως προς την αμπελον, ουχ
ομοουσιος εσται τωι Πατρι ο Υιος, φησι. Και βαθυ μεν τι και πικρον και θεωρημα
δυσανατρεπτον επιτειχισαι νομιζει τοις της Ἐκκλησιας δογμασιν, αλωσεται δε ουδεν
ηττον καντευθεν ληρων. πρωτον μεν γαρ αλλογενη κατα φυσιν διαβεβαιουμενος
ειναι τον Υιον, και της του τεκοντος ουσιας εξω τιθεις, πως αν ετι πατερα καλοιη
τον Θεον, υιον δε ολως τον Υιον; ει γαρ μη γεγεννησθαι φησιν αυτον, τουτεστι,
προελθειν εκ της ουσιας του Πατρος, 2.545 καθαπερ και εξ ανθρωπων τα εξ αυτων
γεννηματα, πως αν ειη κατα αληθειαν Υιος; ειτα πως τον μακαριον Ἰωαννην
αποστησει λεγοντα "Ὁ αρνουμενος τον Υιον και τον "Πατερα αρνησεται· ο
ομολογων τον Υιον ομολογει και "τον Πατερα;" και αληθης ο λογος· εν γαρ τωι
ετερωι συναναιρειται παντως και συνυφισταται το ετερον. ου γαρ αν ειη πατηρ ουκ
οντος υιου, ουδ' αν υιος νοοιτο ποτε μη ουχι παντως αυτωι συνεπινοουμενου του
φυσαντος. ει τοινυν αρνειται τον Υιον· ετερογενη γαρ ειναι φησι· και αυτον
ηρνησατο τον Πατερα. τι ουν ω βελτιστε προς ταυτα ερεις; εις τινα λοιπον η πιστις;
που της αγιας Τριαδος η δοξα; λελυται γαρ και φρουδη λοιπον η των ολων κρατουσα
φυσις, εν ψιλαις ημιν σημανθεισα λεξεσι παρα της αγιας γραφης· αναγκαζει γαρ
ημας και δια των ουτως απηχεστατων ιεναι λογων η εκεινων αποπληξια και ψευδο
μυθια. αλλ' ισως το της δυσφημιας καταδεισας μεγεθος, αλλογενη μεν ειναι φησι,
γεγεννησθαι γεμην παρα του Θεου και Πατρος. ημεις δε αυ παλιν ειπειν απαιτησομεν
Πως αρα γεγεννησθαι διδωσι τε και ομολογει; ει μεν γαρ ως εν των κτισματων, κατα
σχεσιν την ως εν αγαπηι και κατα θελησιν· παντα γαρ εκ Θεου λεγεται· δια των
αυτων ουδεν ηττον ηξει βλασφημιων. αληθη δε τον τοκον ειπων, εκ φυλον τε ειναι
διαβεβαιουμενος, και αλλογενη λεγων ετι και μετα τουτο, δυσσεβησει παντως εις
αυτον τον γεννησαντα· ο γαρ και αυτη παρηιτησατο παθειν των γενητων η φυσις,
τουτο δη παντως υποδειξειεν υπομειναντα τον Θεον. η γαρ ουχι το εκ τινος κατα
φυσιν γεγεννημενον αληθως, ομοου σιον τωι τεκοντι φαινεται; και πως ουχ απασι
συμφανες; ουκουν η μεν κτισις κατα λογον προεισι τον πρεποντα· τικτει γαρ ουκ
αλλογενη· μονον δε παθοντα τον Θεον το εναντιον ευρησομεν, ειπερ αλλογενη
γεγεννηκε και ουκ εξ ιδιας φυσεως τον Υιον. 2.546 Ἦν μεν ουν εικος ουδεν ετι προς
ταυτα θελειν ειπειν τον δι' εναντιας, ουκ εξισταμενωι δε της ενουσης αυτωι δυσβου
λιας, οιομενωι τε αλλογενη τον εκ Θεου και Πατρος υπαρχειν Υιον, ουκ ενδωσομεν
τοις της αληθειας συνηγορουντες δογ μασιν· επιδειξομεν γαρ ομογενη λεγοντα τηι
κτισει τον Θεον και Πατερα· και πως η ποθεν, ακουοιτ' αν ηδη παλιν. αμπελον
εναργως διατεινεται και φησιν, ου την σαρκα μαλλον, αλλ' αυτην ωνομασθαι την
θεοτητα του Μονο γενους. εχετω τηιδε τυχον· ουκουν, ερησομαι γαρ, απολο γεισθω
δε παλιν, ποτερον ποτε Θεον αληθινον υπαρχειν οιεται τον Υιον, η ουχι, προσερει δε
 
 

502

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοθον και εν ψιλαις εχοντα φωναις το αξιωμα. ει μεν γαρ ουκ ειναι κατα φυσιν
Θεον, αυτον εφ' εαυτωι δεχεσθω μαρτυρα τον Μονογενη λεγοντα "Ἐγω ειμι η
αληθεια." αληθεια γαρ καθ' ενα τροπον, ου το νοθον εχει και ψευδωνυμον.
παραδεχεσθω δε και αυτον επι τουτωι τον σοφωτατον Ἰωαννην, ανακεκραγοτα
σαφως και λεγοντα "Και εσμεν εν τωι αληθινωι Θεωι Ἰησου "Χριστωι· ουτος εστιν ο
αληθινος Θεος και η ζωη η αιω "νιος." αλλ' ει και προς τουτο τυχον υπερυθριασας,
και το διατεινεσθαι μεθεις αληθινον ομολογησει Θεον τον Υιον, ουχ ετερωσε ποι
χωρησομεν, λογοις δε τοις παρ' αυτου χρησο μεθα προς ανατροπην των παρ' αυτου
λεγομενων Ἆρ' ουχ ωσπερ γεωργος αλλογενης εστι τηι αμπελωι; ο μεν γαρ ανθρωπος,
η δε ξυλον· ουτως η αμπελος ορθως τε και αληθως ομοφυης αν νοοιτο προς τα ιδια
κληματα; αλλ' οιμαι γεμην μηδενα προς τουτο μωριας εθελησαι κατελθειν, ως
αρνεισθαι τολμαν το ουτω καταφανες. οτε τοινυν Θεος υπαρχων αληθινος,
ομοουσιος εστι τωι κατα φυσιν αληθινωι Θεωι, τουτεστι, τωι Πατρι, και αμπελος μεν
εστι, κληματα δε ημεις, ομοφυη δηλονοτι δια τουτο τηι αμπελωι, πως ουχι θεοι κατα
φυσιν εσομεθα και ημεις, την ιδιαν ωσπερ αφεντες 2.547 φυσιν; αλλ' εστι το ουτω
φρονειν των εις ακρον δυσσε βειας ηκοντων κακων· πεποιημεθα γαρ ημεις, Θεος δε
κατα φυσιν εστιν ο Υιος. ειτα πως εσται τουτο; πως δε αληθες επ' αυτωι το
λεγομενον, ειπερ εισιν ομοφυη τηι αμπελωι τα κληματα; αναγκη γαρ, η και ημας
αυτους εις την της θεο τητος της αληθους ανακομιζεσθαι φυσιν, ηγουν εκεινην
καταβιβαζεσθαι προς ημας· ομοφυη γαρ τηι αμπελωι τα κληματα. και επειπερ
φαινεται λεγων ο Υιος "Ἐγω και ο "Πατηρ εν εσμεν," και ημεις αυτωι
συναναβησομεθα προς ομοιοτητα την κατα παν οτιουν προς τον Πατερα, η και αυτος
ο Πατηρ εις ημετεραν ομοιωσιν συγκαθελκυσθησεται τωι Υιωι, τωι προς ημας ομοφυει.
ορατε δη ουν οσος ημιν εντευθεν δυσφημιων ανατελλει θορυβος· δια δη τουτο, τοις
εξ αληθειας μαλλον εψομεθα λογισμοις, εν υποδειγματος τροπωι πιστευοντες τον
Υιον ειπειν Ἐγω ειμι η αμπελος, υμεις τα κληματα, ο Πατηρ μου ο γεωργος εστιν.
Παν κλημα εν εμοι μη φερον καρπον, αιρει αυτο· και παν το καρπον φερον, καθαιρει
αυτο ινα καρπον πλειονα φερηι. Ἑκτικη μεν εστιν ημων η κολλησις προς Χριστον και
προαιρετικην εχουσα της συναφειας την δυναμιν, τελειουσα δε αγαπηι και πιστει. και
η μεν πιστις ταις ημετεραις εισοι κιζεται ψυχαις, ακραιφνη της θεογνωσιας
παρεχουσα την δηλωσιν· ο δε της αγαπης τροπος, της παρ' αυτου διορι σθεισης ημιν
εντολης απαιτει την τηρησιν· ουτω γαρ που και αυτος τον αγαπωντα δεικνυς
εφασκεν Ὁ αγαπων με τας εντολας μου τηρησει. ιστεον ουν οτι συνενουμενοι μεν
δια πιστεως αυτωι, και εν ψιλαις και μοναις ομολογιαις το της κολλησεως ειδος
επιτηδευοντες, ου μην και τοις εξ αγαπης ανδραγαθημασι τον της συναφειας δεσμον
επισφιγγοντες, 2.548 κληματα μεν εσομεθα, νεκρα δε ομως και ακαρπα. διχα γαρ
εργων η πιστις νεκρα εστι, κατα την του αγιου φωνην. ει τοινυν αρα κατα τουτον
τον τροπον ορωιτο τε και υπαρχοι κλημα, ματην, ως επος ειπειν, των της αμπελου
στελεχων εκκεκρεμασμενον, ιστω δη παντως τηι του γεωργου δρεπανηι
περιτευξομενος. αποτεμει γαρ παντως αυτο, και καθαπερ εικαιον συρφετον πυρι
νεμεσθαι δωσει· τουτο γαρ των ακαρπων το κριμα· καθαπερ οιμαι και επι της ως εν
ειδει παραβολης παραληφθεισης συκης, τωι γηπονουντι φησιν ο του χωριου
δεσποτης "Ἔκκοψον αυτην, ινατι και την γην "καταργει;" ουτω κανθαδε νομιζω τον
απαντων Θεον και Πατερα, τον στεγνον τε και αγονον των κληματων αποθερι ζειν
οχλον, επ' ουδενι των χρησιμων της νοητης αμπελου παρηρτημενον. οιμαι δε εγω,
τον των ημετερων ψυχων επι μελητην, τουτεστι Θεον, επιδειξαι θελειν δια της εν
τουτοις παραβολης, οποιον τε και οσον υπομενει το βλαβος η της προς αυτον
κοινωνιας αποτμηθεισα ψυχη. προς το μηδεν γαρ οιχησεται και αχρηστος εσται προς
πασαν αγαθουργιαν, αναμφιβολως γεμην κολασει παραδοθησεται, και πυρος εσται
 
 

503

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του παμφαγου τροφη. και γουν δια του προφητου παλιν Ἱεζεκιηλ αυτο δη τουτο και
μαλα σαφως διερμηνευων ελεγεν "Υιε ανθρωπου, τι αν γενοιτο το ξυλον της
αμπελου "εκ παντων των ξυλων των οντων εν τοις ξυλοις του "δρυμου; μη
ληψονται εξ αυτου ξυλον του ποιησαι εις "εργασιαν; η του κρεμασαι εν αυτωι παν
σκευος, την κατ' "ενιαυτον καθαρσιν αυτης αναλισκει το πυρ, και εκλειπει "εις
τελος, μη χρησιμον εσται εις εργασιαν;" συνες δη ουν το απαξ αποτμηθεν, και
ολοκληρως απεσπασμενον, αχρη στον μεν παντελως και εις ουδεν ετι των
αναγκαιων παρα ληφθηναι δυναμενον, μονωι δε ταχα χρησιμευον πυρι. αρ' ουν ου
προδηλον, ως ει και κλημα γενοιμεθα, της μεν 2.549 πολυθεου πλανης
εξεσπασμενοι, ομολογησαντες δε την πιστιν την εις Χριστον, ερημοι δε δια της των
εργων κολλησεως γενοιμεθα, παντως δηπου τα των εικαιων κλη ματων
υποστησομεθα; και τι το λοιπον; αποτεμνομεθα γαρ ολοκληρως, δοθησομεθα γαρ και
πυρι, και ην εσχομεν ποτε παρα της αμπελου ζωοποιον ικμαδα, τουτεστι το Πνευμα,
προσαποβαλοντες· ο γαρ εφη Χριστος επι του το ταλαντον καταχωσαντος, τουτο δη
θεωρησαι τις αν πληρου μενον και επι τοις ολοκληρως υπομεινασι την αποτομην.
αφαιρειται γαρ ωσπερ εκεινου το ταλαντον αμα, ουτως οιμαι και εκ του κληματος,
ως εν ικμαδος τινος ητοι ποιοτητος λογωι, το Πνευμα. αφαιρειται δε δια ποιαν
αιτιαν; ινα μη τοις εις το πυρ κατοιχησεσθαι μελλουσι παρα του Κριτου
συγκαταδικαζεσθαι το Πνευμα δοκηι το δεσποτικον. ει γαρ οι των επιγειων
κρατουντες πραγματων των απαξ τετιμη μενων και βασιλικοις δεδοξασμενων
νευμασιν, ου καθορι ζουσι τι προχειρως, αλλα και ει τις αλοιη τυχον, εφ' οις αν
ευλογως αποτιννυοι δικας, ουκ αν τουτο παθοι προ της των αξιωματων αποβολης·
πως ουκ αναγκαιον, την επι τωι χρηναι κολαζεσθαι καταδικασθεισαν ψυχην δια
ψηφου της ανωθεν, προαποθεσθαι τροπον τινα και προαποδυσασθαι της των κακων
πειρας την του Πνευματος χαριν; πεισεσθαι μεν ουν φησι τα τοιαυτα το ακαρπον
κλημα, καλως γε δη σφοδρα τας ημετερας διανοιας ασφαλιζομενος εις το εχεσθαι
φιλειν της εις αυτον αγαπης, δια τε της κατ' ενεργειαν αρετης και της ασινους
δηλονοτι πιστεως· της δε του γηπονουντος φροντιδος ουκ απειρατον εσεσθαι
παντελως το καρποφορον κλημα φησι, διακαθαρθησεσθαι γαρ προς το και μειζονως
δυνασθαι καρποφορειν. τοις γαρ ολως αριστα μεν και ως αν εχοι καλως διαζην
ελομενοις, αγαθουργειν δε οτι μαλιστα και δια πασης ιεναι πολιτειας θεοφιλους
ηιρημενοις, 2.550 συνεργαζεται Θεος, καθαπερ τινι δρεπανηι τηι του Πνευματος
ενεργειαι χρωμενος, και περιτεμνων εν αυτοις, ποτε μεν τας ηδονας, αι αει καλουσιν
εις φιλοσαρκιαν και παθη σωμα τικα, ποτε δε αυ παλιν τα οσα περ οιδε ταις των
ανθρωπων συμβαινειν ψυχαις, δια ποικιλης κακων ιδεας κατασπιλουντα τον νουν.
ταυτην γαρ ειναι φαμεν την αχειροποιητον τε και εν Πνευματι νοουμενην
περιτομην, περι ης ο Παυλος φησι ποτε μεν "Ου γαρ ο εν τωι φανερωι Ἰουδαιος εστιν,
ουδε η "εν τωι φανερωι εν σαρκι περιτομη, αλλ' ο εν τωι κρυπτωι "̓Ιουδαιος, και
περιτομη καρδιας εν πνευματι ου γραμματι· "ου ο επαινος ουκ εξ ανθρωπων αλλ' εκ
του Θεου·" ποτε δε παλιν "Ἐν ωι και πιστευσαντες περιετμηθητε περιτομηι
"αχειροποιητωι." φασκουσι τε προς ταυτα τισιν, ως ειπερ τις γενοιτο διακαθαρσις
τοις της νοητης αμπελου κλημασιν, ουκ αν οιμαι διχα πονου συμβησεται, αλγει γαρ
τοσουτον, οσον τε και οπως οιδεν αλγειν το ξυλον· αναλογως ουν αρα και επι των
αγιων ημας νοησαι προσηκοι, συναινεσομεν τε και συνερουμεν ευ μαλα
διεσκεμμενοι. παιδευει γαρ ημας δια πονου και θλιψεως ο φιλαρετος ημων Θεος. και
γουν ο προφητης ημιν Ἡσαΐας φησιν "Ὅτι εκπλυνει Κυριος τον "ρυπον των υιων
και των θυγατερων Σιων, και το αιμα "εκκαθαριει εκ μεσου αυτων εν πνευματι
κρισεως και πνευ "ματι καυσεως·" και αυτος δε προς τουτωι ο θεσπεσιος Παυλος "Ει
παιδειαν υπομενετε, ως υιοις υμιν προσφερεται "ο Θεος· τις γαρ εστιν υιος, ον ου
 
 

504

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδευει πατηρ·" και μην και αυτος ο παντος επεκεινα θαυματος των αγιων χορος,
την δια των αγιων πεφυκοτων ουκ αποσειεται παιδευσιν, ασμενεστατα δε μαλλον
προσιεται λεγων "Παιδευσον ημας "Κυριε, πλην εν κρισει και μη εν θυμωι, ινα μη
ολιγους "ημας ποιησηις." εν θυμωι μεν γαρ η ολοκληρος εσται των ακαρπων
κληματων αποτμησις, πεμπει γαρ εις κολασιν· εν 2.551 κρισει δε μαλλον, τουτεστιν
εν διασκεψει και μετρωι, των καρποφορων η διακαθαρσις, ολιγον εχουσα κομιδηι τον
πονον εις καρποφοριας παροξυσμον και ευανθεστερας αναδρομης την εντευθεν
προφασιν. και γουν αποδεχομενοι τουτο βοωσι τινες "Κυριε, εν θλιψει μικραι η
παιδεια σου ημιν." σμικρο τατη μεν γαρ η του διακαθαιρεσθαι θλιψις, αλλα παιδειαν
ημιν παρεχουσα την ανωθεν, μακαριους αποφαινει. και παραληφθησεται μαρτυς ο
μακαριος ∆αυειδ ουτω βοων "Μακαριος ανθρωπος, ον αν παιδευσηις Κυριε, και εκ
του "νομου σου διδαξηις αυτον, του πραῧναι αυτον αφ' ημερων "πονηρων." ημεραι
γαρ οντως αποφραδες και πονηραι τοις αποτμηθεισιν ολοτελως και εις κολασιν την
δια πυρος κατοιχησεσθαι μελλουσιν, αι της αδεκαστου κρισεως, αλλα τοτε τοις
παιδευομενοις καταπραΰνει Θεος. τελοιη γαρ αν ο τοιουτος ουδαμως εν τοις υπο
κρισιν και κολασιν, επειπερ ουκ ακαρπον γεγονε κλημα. συμπαραζευγνυσθω
τοιγαρουν τηι της πιστεως ομολογιαι και η δια των εργων θερμοτης, και συνθειτω
τοις περι Θεου λογοις τα πραγματα. τοτε γαρ τοτε συνεσομεθα τωι Χριστωι, και της
προς αυτον κοινωνιας την δυναμιν ασφαλη τε και βεβαιαν ευροιμεν, τον εκ της
αποτομης διαφευγοντες κινδυνον. Ειρηται δε ταυτα νυνι παρ' ημων, επειπερ εδοκει
πνευμα τικως τηι των προκειμενων θεωριαι προσβαλλειν· εικος δε δη τι και ετερον
εθελειν υποδηλουν τον Κυριον δια του φαναι σαφως Παν κλημα εν εμοι μη φερον
καρπον αιρει αυτο, και παν το καρποφορουν καθαιρει αυτο, ινα καρπον πλειονα
φερηι. κλημα γαρ οιμαι το τηι του Πατρος αποτομιαι της εις Χριστον κοινωνιας
απεσπασμενον, τον εις ευκαρπιαν ουκ επιτηδειον των Ἰουδαιων σημαινει λαον, οις
και αξινην επενεχθησεσθαι φησιν ο τρισμακαριος Ἰωαννης, πυρι παρα δοθησεσθαι
λεγων το αποτεμνομενον δενδρον· τα δε τελειας 2.552 μεν ου δεδεημενα τομης,
απομενοντα δε εν τηι αμπελωι, και τηι θειαι φροντιδι διακαθαιρεσθαι μελλοντα, τους
τε εξ αυτων πεπιστευκοτας των Ἰουδαιων, και τους επ' εκεινοις επιστρεφοντας εξ
εθνων, οις μια μεν η καθαρσις· εν Πνευ ματι γαρ τελειται τωι Ἁγιωι, κατα τας γραφας·
ετεροιος γεμην και παρηλλαγμενος ο του καθαιρεσθαι τροπος. αποτεμνεται γαρ των
εξ Ἰσραηλ το κατα νομον ετι τον Μωυσαικον διαζην εθελειν και πολιτευεσθαι, της
δε των ειδωλολατρουντων καρδιας παραιρειται της αρχαιας απατης ο σκοπος, και
της των ασυνετων εθων ακαθαρσιας ο συρφετος, ινα δυνωνται φερειν της θειας τε
και ευαγγελικης παιδευ σεως τον εδωδιμον ωσπερ τωι Θεωι και φιλον οντως καρπον.
οτι δε παλιν ημιν αληθες φαινεται το ειρημενον, χαλεπον ουδεν πληροφορησαι εξ
αυτων των θειων γραμματων. επιστελλει γαρ ο θεσπεσιος Παυλος τοις μεν εξ
Ἰουδαιων πεπιστευκοσιν, οτε των ευαγγελικων δογματων ολιγωρη σαντες, οπισω
παλιν ᾤχοντο τας του νομου τετιμηκοτες σκιας "Ἀπηλλοτριωθητε απο Χριστου οι
τινες εν νομωι "δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσατε," και παλιν "Λεγω "γαρ υμιν οτι
εαν περιτεμνησθε Χριστος υμας ουδεν "ωφελησει." ει δε το βουλεσθαι δικαιουσθαι
κατα τον νομον αλλοτριους αυτους αποφαινει του Χριστου, πως ουχι παντως
αναμφιλογον, οτι της κατα νομον πολιτειας η αποθεσις της εις Χριστον συναφειας
προξενει την δυναμιν; περιτεμνεται τοινυν ουτω μεν ο Ἰσραηλ, διακαθαιρεται δε
μαλλον και ο ποτε τηι κτισει λατρευσας παρα τον κτισαντα, την αρχαιαν νοσον
αποβαλων. τι γαρ προς αυτους ο Παυλος φησιν; "Ει γαρ εχθροι οντες κατηλλαγημεν
τωι "Θεωι δια του θανατου του Υιου αυτου, πολλωι μαλλον "καταλλαγεντες
σωθησομεθα εν τηι ζωηι αυτου·" αιτιαται δε και φησιν εν ετεροις "Νυνι δε γνοντες
Θεον, μαλλον δε 2.553 "γνωσθεντες υπο Θεου, πως παλιν επιστρεφετε επι τα
 
 

505

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"ασθενη και πτωχα στοιχεια του κοσμου, οις παλιν ανωθεν "δουλευειν θελετε;" οτε
τοινυν οι τοις ασθενεσι στοιχειοις δουλευειν θελοντες αλλοτριουνται Χριστου,
συνενουνται γε μην οι δουλευειν ουκ ανεχομενοι τηι κτισει παρα τον κτι σαντα, πως
ουκ εσται των ομολογουμενων οτι τροπος τοις εξ εθνων ο της διακαθαρσεως εσται
της αρχαιας απατης δια του Πνευματος επωφελεστατη τομη παν ειδος ημιν αγαθων
πολυτροπως αντεισκομιζουσα. εν γαρ τηι των φαυλων απο θεσει και αποβοληι το της
αρετης αντεισκρινεται καλλος. οπου γαρ αισχροτης εκποδων, εκει το σεμνον ανισχει
και φαινεται. Σημειωτεον δε, οτι δια μεν του Πνευματος η περιτομη, την της
διακαθαρσεως αποπληρουσα χρειαν εν ημιν, χορη γος δε του Πνευματος ο Υιος "Ἀπο
γαρ του πληρωματος "αυτου παντες ημεις ελαβομεν," κατα την Ἰωαννου φωνην,
και αυτος εστιν ο προς ημας ειπων "Λαβετε Πνευμα " Αγιον." ενεργει τοιγαρουν την
εις ημας ανακαθαρσιν, ως εν τροπωι της δια του Πνευματος νοουμενης περιτομης, ο
Πατηρ δι' Υιου. κεκενωται τοινυν το πικρον και ανοσιον των δι' εναντιας τολμημα,
μη καταδεισαντων ειπειν, ως επειπερ αμπελον μεν εαυτον ειρηκεν ο Υιος, γεωργον
δε τον Πατερα και Θεον, ο αυτος ουκ εσται κατα φυσιν αυτωι. λογος γαρ ουδεις
επιτρεψει, φησι, ταυτον εις ουσιαν γεωργον τε και αμπελον νοεισθαι ποτε. οταν ουν
ευρισκηται γεωργος ο Υιος δια της εν Πνευματι περιτομης, διακεισθωσαν ηδη
λοιπον, ως επειπερ αλληλοις ομοειδεις οι γεωργοι, καθο πεφυκασιν ανθρωποι,
προδηλον οτι της προς τον Πατερα και Θεον ομοουσιοτητος ουκ αλλοτριος ο Υιος.
2.554 Ἤδη υμεις καθαροι εστε δια τον λογον ον λελαληκα υμιν. Ἀποδειξιν ωσπερ
διαφανη τε και αναμφιλογον της του διακαθαιροντος αυτους τεχνης ποιειται τους
μαθητας. ηδη γαρ αυτους διακεκαθαρθαι φησιν, ουχ ετερου τινος απολαυ σαντας,
μονον δε δια τον προς αυτους λαληθεντα λογον, τουτεστι, την θειαν τε και
ευαγγελικην υφηγησιν. λογος δε ουτος εστι παρα Χριστου. ειτα τις αρα εστι των ευ
φρονουντων, ος ενδοιασει λοιπον, οτι δρεπανη τις ωσπερ και χειρ του Πατρος, ο δι'
ου τα παντα εστι, τουτεστιν ο Υιος, την της εις ημας γεωργιας ενεργειαν αποπληρων,
ην τωι του Πατρος προσαπτει προσωπωι, διδασκων οτι παντα μεν παρα Πατρος, πλην
ως δια δυναμεως του Υιου; και γαρ ο του Σωτηρος ημας διακαθαιρει λογος, καιτοι
της καθ' ημας γεωργιας ανατεθειμενης τωι Θεωι και Πατρι. αυτος γαρ εστιν ο ζων και
τομωτατος αυτου λογος, ο "διικνουμενος αχρι "μερισμου ψυχης και πνευματος
αρμων τε και μυελων, και "κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καρδιας."
καθικνουμενος γαρ εις τα βαθη της εκαστου ψυχης, και τον εν εκαστωι κεκρυμμενον
σκοπον ακατακαλυπτον εχων ως Θεος, τοις μεν εικαιοις ημων σπουδασμασι την
οξειαν επαγει τομην δια της του Πνευματος ενεργειας· τουτο γαρ οιμαι νομιουμεν
την αποκαθαρσιν· τα δε οσα πεφυκεν ωφελειν ημας εις εφεσιν αρετης, ταυτα
πολυπλασιαζεσθαι ποιει προς καρποφοριαν, η νοειται κατ' ευσεβειαν. Ὅτε τοινυν δι'
Υιου παρα Πατρος ενεργειται καλως της εις ημας γεωργιας ο τροπος, μεματαιωται·
πως γαρ ουχι; το περιττον και κακουργοτατον των δι' εναντιας επιχειρημα,
ετεροφυα τον Υιον δια τουτο λεγοντων υπαρχειν, ως προς Πατερα και Θεον,
επειδηπερ αμπελος μεν αυτος, κατωνο μασται δε γεωργος ο Πατηρ. διασκεπτεσθω δε
παλιν, και περιαθρειτω σαφως, οτι καθαρους ειναι διοριζεται τους αυτου 2.555
μαθητας, ουχι ιδικως τε και αφωρισμενως, τουτεστι, διχα του Μονογενους,
ενεργησαντος τι περι αυτους του Θεου και Πατρος· αλλ' επειπερ επειθοντο τωι παρ'
αυτου λογωι. ωσπερ ουν ζωοποιος εστι δι' Υιου και εν Υιωι, τον αυτον οιμαι τροπον
και γεωργος, ητοι των ημετερων ψυχων επι μελητης, εικοτως αν νοοιτο παλιν ουχ
ετερως η δι' Υιου. ει δε τοις απαξ ουκ ορθως ειρημενοις οιονται δειν επιμενειν οι τον
εναντιον ημιν πρεσβευοντες λογον, και επειπερ αμπελον εαυτον εφη Χριστος, δια
τουτο, καθαπερ εξ αναγκης, εις εκφυλον ετεροτητα παρωθειν εκβιαζονται, τι το
κωλυον ετι και ημας αυτους δια της ισης αναισχυντιας ιεναι λοιπον, και περιτρεπειν
 
 

506

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετι και ουχ εκοντας αυτους δια της ισοτροπου φλυαριας, της μειρακιωδους ταυτησι
και ανοητου παντελως διαληψεως απανιστασθαι φιλειν; ει γαρ επειπερ αμπελος
ειρηται, δια ταυτην αυτον οιονται την αιτιαν της προς Θεον και Πατερα διαπιπτειν
οικειοτητος φυσικης, και ετεροουσιον ειναι παντελως, επειπερ ου ταυτον εις
ταυτοτητα φυσεως αμπελος τε και γεωργος, τι μη και ημεις, τον αυτον εκεινοις
ανθυποφεροντες αμαθη τε και ακομψοτατον λογισμον, εκεινο φαμεν Ἆρα μονοις
τοις κλημασιν η των γηπονειν ειωθοτων επιεικεια λυσιτελης αν γενοιτο, και περι
μονα τυχον τα εκ των στελεχων εξηρτη μενα το εκ της τεχνης προβησεται χρησιμον,
η δεησεται τινος επιμελειας και αυτη των κληματων η τροφος, τουτ εστιν η
αμπελος, ηι προσπεφυκε τε τα εξ αυτης και ενηρ μοσται φυσικως; αλλ' ουδεν οιμαι
δεησει προς αποδειξιν πονου· συνερει γαρ ευθυς ημιν και αυτος ο δι' εναντιας, ως
ει μη τις γενοιτο των στελεχων η φροντις, ουδ' αν αυτοις ενυπαρξαι τοις κλημασι το
ειναι καλως. επειδη τοινυν αμπελον μεν εαυτον κατωνομακεν ο Χριστος, δειται
γεμην και αυτο της αμπελου το στελεχος της του γηπονουντος επιεικειας, η παντη
τε και παντως αδικηθησεται· λογισο 2.556 μεθα λοιπον εν ταξει μεν ειναι τηι καθ'
ημας τον Υιον, δεισθαι δε μεθ' ημων της παρα Πατρος επιμελειας, ινα μη και αυτος
εις ετερον τι παρ' οπερ εστι περιτρεπηται, και διαπιπτηι της οικειας ταξεως, ητοι της
ενουσης εδραιοτητος αυτωι. συναγει γαρ εις τουτο λοιπον των θεομαχειν ειω θοτων
η μειρακιωδης ενστασις. Ἀλλ' οιχεσθω μεν ταυτα, πολλην νοσουντα την αβουλιαν,
εισιτω γεμην περι των αγιων αποστολων ημιν ο λογος. ηδη γαρ φησιν υμεις καθαροι
εστε δια τον λογον ον λελαληκα υμιν. ομοιον ωσει λεγοι Πεπρακται παρα Πατρος
δια τον εμον λογον επι πρωτους υμας ο της νοητης και δια Πνευματος και εν
Πνευματι νοουμενης διακαθαρσεως τροπος· ιδου των εικαιων εθων και νεκροτητος
κοσμικης αποβαλοντες την οχλησιν, ετοιμοι προς καρποφοριαν εστε την θεοφιλη·
ιδου νομικης απηλλαχθητε και ανονητου και εικαιοτατης των Ἰουδαιων
επιτηρησεως. εξεκαθαρε λογος υμας ο εμος· ου γαρ ετι πολιτευεσθε Μωυσαικως,
ητοι κατα τον του νομικου γραμματος τροπον· ουτε γαρ εν βρωμασι και πομασιν,
ουτε μην εν διδαχαις βαπτισμων, αλλ' ουδε ταις δι' αιματων προσαγωγαις
εκζητησετε τον αγιασμον, αλλ' εν πιστει βεβαιαι πληρουσθαι πιστευετε, και δια
πασης αγαθουργιας ευαρεστειν τωι Θεωι σπουδαζετε. θεωρειται γαρ εν τουτοις της
πνευματικης λατρειας η δυναμις. οι τοινυν αποκαθαρ θησεσθαι μελλοντες εσονται,
φησι, καθ' υμας· παιδευθη σονται γαρ οι μεν αρτι της του διαβολου σαγηνης εκδιδρα
σκοντες, και τους της ειδωλολατρειας διαδραντες βροχους, ουκετι μεν τοις εκεινου
πολιτευεσθαι νομοις, αποτιναξαμενοι δε καθαπερ εικαιον συρφετον, την των
αρχαιων εθων ακα θαρσιαν, ουτω τε λοιπον επιτηδειοι προς το δυνασθαι
καρποφορειν τα της θεοφιλους αρετης εργα δια της θειας αποδειχθεντες χαριτος,
κληματων δικην εμοι προσαφθη 2.557 σονται, και αγαπης της εις εμε εξηρτημενοι
πιανθησονται την καρδιαν ταις του Πνευματος επιῤροιαις, και την της εμης
αγαθοτητος εκπινοντες χαριν διαζησονται, και τραφη σονται προς ευσεβειαν· οι δε
μην εξ Ἰσραηλ, οταν τηι πιστει προσηλωθειεν εμοι, κληματων δε και αυτοι παραρτη
θειεν δικην, τοτε δη τοτε την δια τον εμον λογον διακαθαρσιν εις νουν δεξαμενοι,
ουκετι μεν τηι του γραμματος προσεδρειαι σχολαζουσιν, ουδε τοις εν σκιαι
προσπηξαντες τυποις, καθα περ νυνι, την καρδιαν, την αληθη και εν πνευματι
λατρειαν καρποφορουσι τωι Θεωι· "Πνευμα γαρ ο Θεος, και τους "προσκυνουντας
αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσ "κυνειν." ομου τοιγαρουν και των
μελλοντων διακαθαρθη σεσθαι σαφως δεικνυει το εσομενον καλλος ως εν υπο
δειγματι τοις εαυτου μαθηταις, και αυτους δε μειζονως παραθαρσυνει προς
αναληψιν της ετι πλουσιωτερας αρετης, ουκ εικαιαν αυτοις γεγενησθαι την
προσεδρειαν και την εκ της γεγενημενης διδασκαλιας αποδειξας παιδευσιν, ευαγγε
 
 

507

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λικης δε δηλονοτι φαμεν, δι' ης εμελλον αυτοι τους κατα πασαν οντας ονησειν την
οικουμενην, εαυτους εις υποτυπωσιν τοις εις Χριστον πιστευουσι παρεχομενοι.
γεγραπται γαρ περι των αγιων, ως προσηκει μεν αυτων αναθεωρειν "την "εκβασιν
της αναστροφης," και αυτην δε μιμεισθαι την πιστιν. εαυτου δε γινεσθαι μιμητας
τους τωι Θεωι λατρευ οντας προτρεπει και ο Παυλος. Μεινατε εν εμοι, καγω εν υμιν.
καθως το κλημα ου δυναται φερειν καρπον αφ' εαυτου, εαν μη μεινηι εν τηι αμπελωι,
ουτως ουδε υμεις, εαν μη εν εμοι μεινητε. Εισομεθα παλιν και δια της εν τοις
προκειμενοις ακρι βους θεωριας, ως αρα εστι πρωτον μεν εργον σπουδης αναγκαιας
και θεοφιλους, το εισδεχθηναι δια της πιστεως 2.558 της ειλικρινους τε και αληθους
παρα Χριστου. τουτι γαρ αν ειη το αριθμεισθαι λοιπον εν κλημασι τοις τηι αμπελωι
προσπεφυκοσι τηι αληθινηι, φημι δη Χριστωι. δευτερας δε οιμαι φροντιδος καρπος,
κατ' ουδενα τροπον της πρωτης μειονεκτουμενος, μαλλον δε και συντονωτεραν
εχων εφ' εαυτωι την μεριμναν, το ενηρμοσθαι φιλειν και απριξ εχεσθαι του Θεου, δια
της εν εργοις νοουμενης αγαπης, η και της αγιας τε και θειας εντολης την πληρωσιν
εχει. τουτο γαρ ημας αδιασπαστως ενυπαρχειν αυτωι και εμπε πηχθαι ποιει, κατα τον
λεγοντα ψαλμωιδον "Ἐκολληθη η "ψυχη μου οπισω σου." ουκ αρκεσει τοιγαρουν
προς ολο κληρον ημιν θυμηδιαν, ητοι προς αγιασμον, τον ως επι εκθεσει του
αγιαζοντος ημας Χριστου, το εισδεχθηναι μεν ως εν ταξει κληματων· χρηναι δε προς
τουτωι φημι, και το δια της τελειας τε και ανελλιπους αγαπης γνησιως ακολου θειν.
εν γαρ δη τουτωι μαλιστα καλως αν εχοι και σωζοιτο της εν Πνευματι κολλησεως
νοουμενης ητοι συναφειας η δυναμις. επειδη τοινυν εφη Χριστος τοις εαυτου
μαθηταις " Ηδη υμεις καθαροι εστε δια τον λογον ον λελαληκα "υμιν·" ινα μη τις
οιηθειη ποτε των απαξ κεκαθαρμενων αδιαπτωτως εχειν δυνασθαι, και ει μη τινα
τυχον εις το ευ ειναι ποιοιτο σπουδην, προσεπιταττει χρησιμως, οτι προσ ηκοι μενειν
εν αυτωι. και τι τουτο εσται; ετερον ουδεν, ως γε μοι φαινεται, μαλλον δε εναργως το
δια του Παυλου καλως ειρημενον "Ὥστε ο δοκων εσταναι βλεπετω μη "πεσηι·" μυρια
γαρ αν και τοις ηδη βεβαιως δοκουσιν εσταναι συναντησαι τα ολισθηματα, μη ουχι
διεδρασθαι καλως εν οισπερ αν ειεν δια πολλης αγαν ποιουμενοις σπουδης. δει δε
οιμαι και πασης ημας αξιουν επιεικειας και νηψεως τα καθ' εαυτους, καν ερηρεισθαι
πως δοκηι τις, δι' επιδοσιν την ηδη προηνυσμενην εις κατορθωσιν αγαθων. 2.559
οποιαν γαρ τις και οσην υπομενει την ζημιαν, της προς Θεον συμφυΐας
αποκεκομμενος ωσπερ δια του εφ' α μη προσηκεν εκ ραιθυμιας παρολισθειν,
παρεδειξεν αναγκαιως επειπων Καθως το κλημα ου δυναται φερειν καρπον αφ'
εαυτου, εαν μη μεινηι εν τηι αμπελωι, ουτως ουδε υμεις, εαν μη εν εμοι μεινητε· ει γαρ
μη εχοι το κλημα καθαπερ απο μητρος της αμπελου την ζωοποιον αυτωι
χορηγουμενην ικμαδα, πως αν αποτεκοι τον βοτρυν, η τινα και ποθεν εξοισει
καρπον; αναλογως ουν αρα και εφ' ημων αυτων νοησεις το ειρη μενον. καρπος γαρ
ουδεις εν ημιν αρετης αναβλαστησει ποτε της εις Χριστον συναφειας εκπεπτωκοσιν.
εξηρτη μενοις γεμην του καταπιαινειν ισχυοντος και αποτρεφοντος εις ευσεβειαν,
καθαπερ υδατι ζωοποιωι, τηι του Πνευματος χορηγιαι και χαριτι, και το δυνασθαι
καρποφορειν προσεσται ραιδιως. και τουτο ειδως ο Μονογενης, εν ευαγγελιοις
ελεγεν "Ει τις διψαι, ερχεσθω προς με και πινετω·" ο και σφοδρα καλως διερμηνευων
ημιν ο πνευματοφορος Ευαγγελιστης, διεμαρτυρατο λεγων "Τουτο δε ειπε, φησι,
περι του Πνευ "ματος ου εμελλον λαμβανειν οι πιστευοντες εις αυτον." και αυτος δε
προς τουτωι προσηυχετο λεγων ο μακαριος ∆αυειδ ως προς Θεον και Πατερα "Ὅτι
παρα σοι πηγη "ζωης, και τον χειμαῤρουν της τρυφης ποτιεις αυτους." πηγη γαρ
ζωης θειας και πνευματικης, χειμαῤρος τε τρυφης, τις αν ετερος νοοιτο παρα τον
Υιον, ος καταπιαινει τε και καταρδευει τηι ζωοποιωι και ιλαραι του Πνευματος χαριτι,
καθαπερ εν ταξει κληματων προσπεφυκοτων αυτωι δι' αγα πης και πιστεως, τας
 
 

508

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημετερας ψυχας. 2.560 Ἐγω ειμι η αμπελος, υμεις τα κληματα· ο μενων εν εμοι καγω
εν αυτωι, ουτος φερει καρπον πολυν· οτι χωρις εμου ου δυνασθε ποιειν ουδεν. εαν μη
τις μεινηι εν εμοι, εβληθη εξω ως το κλημα και εξηρανθη, και συναγουσιν αυτα και
εις πυρ βαλλουσι, και καιεται. Ἀναφανδον ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος ταυτης
τοι και μονης ενεκα της αιτιας, αμπελον μεν εαυτον κατωνο μασθαι φησιν, υπερ του
συνιεναι σαφως, μονον δε ουχι και τοις του σωματος οφθαλμοις κατιδειν, ως εν
παχει τε και αισθητωι και φανοτατωι λιαν παραδειγματι, ως τοις μεν αυτωι
προσηλωσθαι σπουδαζουσι και απριξ ελομενοις προσπεφυ κεναι, περιεσται καλως το
δυνασθαι τε και επιτηδειως εχειν προς την της αρετης αποκυησιν και καρποφοριας
πνευμα τικης, χορηγουμενους δηλονοτι, καθαπερ εκ μητρος της αμπελου, την εξ
αυτης δυναμιν εις το δυνασθαι και ενεργειν· τοις γεμην αποσπωμενοις ωσπερ, ητοι
διακεκομμενοις, της εις αυτον σχεσεως δια του .... τραπηναι .... προς α μη δειν και εις
απωιδον τωι Θεωι πολιτειαν, ουδεμια μεν δυναμις εποφθησεται της εις αρετην
επιτηδειοτητος, αλλ' ουδε του δυνασθαι τοις εκ της αγαθουργιας διαπρεπειν
καρποις, εσται δε μαλλον, ως εξ αναγκης απαραιτητου λοιπον, το χρηναι παμφαγωι
δαπανασθαι πυρι. το γαρ αχρηστον εις ευσεβειαν, επιτηδειον πως εις το δικας
αποτιννυειν δοκει, ωσπερ ουν αμελει και το αυανθεν εν κλημασι μονωι χρησιμον
εσται πυρι. Λαβοις δ' αν των ειρημενων αναμφιλογον τε και αληθη την αποδειξιν,
ου τας των αρχαιων αγιων περισκοπουμενος κεφαλας, αλλ' αυτοις επαφεις την
διανοιαν τοις αγιοις απο στολοις. οι μεν γαρ της εις Χριστον αγαπης κατ' ουδενα
2.561 τροπον ολιγωρησαντες, διαμεμενηκοτες δε εν αυτωι, και μηδεν ολως
προταττεσθαι της εις αυτον ευσεβειας οιομενοι δειν, γεγονασι παναοιδιμοι· καρπον
δε της εαυτων αρετης εδειξαν την οικουμενην, και φιλοθεου πολιτειας υπογραμμον
τα καθ' εαυτους αναθεντες, καθαπερ εικονα τηι υφηλιωι λαμ πραν, τον αμαραντον
της παρα Θεωι δοξης ανεδησαντο στεφανον· ο δε μικροις αργυριοις σαγηνευθεις εις
απωλειαν, φημι δε τον ευχερη τε και ευωνοτατον Ἰουδαν, αποτμηθεις της αμπελου
της νοητης, τουτεστι Χριστου, κατεξηρανθη τροπον τινα, τωι της μαθητειας αξιωματι
και την ζωοποιον του Πνευματος ποιοτητα συναποβαλων. βεβληται γαρ εξω, κατα
την του Σωτηρος φωνην· απηλλοτριωται γαρ και πυρι τωι κολαζοντι συρφετου
παρεδοθη δικην. χρησιμως ουν αρα τοις ακροωμενοις ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος, την τε εκ του προσηλωσθαι σπουδαζειν αυτωι παρεδειξεν ευθυμιαν και την
εκ του παρακοπηναι ζημιαν αντιπαριστησι, διπλουν επινοησας της σωτηριας τον
τροπον· η γαρ εφεσει τηι προς δοξαν ορωσηι και ζωην, ηγουν το πυρι κολαζεσθαι
παραιτου μενοι, της προς αυτον συναφειας ολοκληρωι τωι της διανοιας τονωι
σπουδαιοτερον ανεξομεθα. Γεωργον δε φησι τον Πατερα, τηι θειαι φυσει διδους των
καθ' ημας την επισκεψιν, καθα και εν τοις ανωτερω δια πολλων ημιν απεδειχθη
λογων. ευρεθησεται γαρ υπαρχων αυτος του γεωργουντος η χειρ ουχ ετερα παρ'
αυτον νοου μενη, κατα γε το ομοουσιον και εξ αυτου τε και εν αυτωι, καθαπερ ουν
εστι και εφ' ημων ουτως εχον ιδειν. οτι γαρ δι' Υιου τα παντα, καθαπερ δια χειρος
του Πατρος, αυτου λεγοντος ακουσον περι των κτισματων "Ἡ χειρ μου εποιησε
"ταυτα παντα," καιτοι των παντων γεγονοτων δι' Υιου, κατα τας αγιας γραφας.
Σημειωτεον δε, οτι και ο θεσπεσιος Παυλος την ενθαδε 2.562 νοουμενην ημιν
υπαινιττεται τομην, ει και μη ως αμπελου τυχον, ουτω λεγων "Ἴδε ουν χρηστοτητα
και αποτομιαν "Θεου· επι μεν τους πεσοντας αποτομην, επι δε σε χρηστο "τητα, εαν
επιμεινηις τηι χρηστοτητι· επει και συ εκκο "πησηι." Ἐαν μεινητε εν εμοι και τα
ρηματα μου εν υμιν μεινηι, ο εαν θελητε αιτησεσθε, και γενησεται υμιν. Ῥιζαν
εσεσθαι φησιν ευμενειας αυτοις της ανωτατω, το προσκολλασθαι φιλειν αδιατμητως
αυτωι, και φυλαττειν εν νωι, καθαπερ τινα παρακαταθηκην θειαν τε και
πνευματικην, την ακραιφνεστατην των ευαγγελικων παιδευματων, και των επι τηι
 
 

509

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστει δογματων την αληθη τε οντως παιδευσιν, και ειλικρινεσιν εννοιαις
κατωχυρωμενην. εν γαρ δη τουτοις ημιν συμπας αν ειη του Σωτηρος ο λογος, ει τον
εν τοις ευαγγελιοις περιαθρησαι σκοπον θελησομεν. το γαρ τοις αιτουσιν αμελλητι
διανεμειν τα αγαθα κατεπαγγελλεσθαι τον Χριστον, πως ουχι τουτο και μαλα σαφως
εγγυασθαι φησομεν; τι δε δη βουλεται προς τουτοις ημιν και του λογου το ακριβες,
ερευνησαι δειν υπολαμβανω. εαν μεινητε φησιν εν εμοι και τα ρηματα μου εν υμιν
μεινηι, ο εαν θελετε αιτησετε και γενησεται υμιν. εφικτον γαρ ολως δοιη τις αν το
μενειν εν Χριστωι δυνασθαι, μη μην εχειν εν εαυτωι και τους αυτου λογους; ναι δη,
φαιεν γαρ αν εικοτως οι φρονησει διαπρεπεστεροι. διαμεμνησθω γαρ ο φιληκοος, οτι
τον της εις Χριστον αγαπης διερευνωμενοι τροπον, τις τε ειη και οπως αν γενοιτο
καλως δοκιμαζοντες, διττην ελεγομεν εχειν οδον, φημι δε την δια πιστεως, της κατα
τι γουν ανυπαιτιου παντελως, και της κατ' ενεργειαν πρακτικης, η και δια της
ειλικρινους αγαπης παρεισκρινεται. εχειν δε ουτως ημιν 2.563 πεπιστευμενων των
λογων, οι μεν ου λιαν ασφαλη και ευκαθεκτον τον της συναφειας ητοι της
οικειοτητος επιτη δευοντες τροπον, ψιλην την εν λογοις ομολογησαντες πιστιν, την
γεμην δια των κατορθωματων εις τελειοτητα μορφου μενην αγαπην ουκ
επιδεξαμενοι, μενουσι μεν εν Χριστωι, κατα γε την εκ του πιστευσαι τυχον
οικειοτητα, και δια του μη προς ετεραν εξοιχεσθαι λατρειαν· ουκετι δε και τους
λογους εχοντες εν εαυτοις καταληφθησονται του Χριστου. και ουχι δη τουτο παντως
φαμεν, οτι ληθηι καταχωσαντες των ευαγγελιων το κηρυγμα, παντελως εισι των του
Σω τηρος λογων αμνημονες, αλλ' οτι μηδενος αξιουσι λογου την εν Χριστωι
πολιτειαν, ταις ιδιαις το παν επιτρεποντες ηδο ναις, και προς το μονα φρονειν τα επι
της γης αχαλινον εχοντες την ροπην, δια τε τουτο της νοητης και αγιας αμπελου
κατασπωμενοι, και αυτοι ταις σφων αυτων φιλο παθειαις την της οικειοτητος
απολακτιζοντες χαριν. παντος δε τοιουτου περι και αυτος εφη Χριστος "Ου πας ο
λεγων "μοι Κυριε κυριε εισελευσεται εις την βασιλειαν των "ουρανων, αλλ' ο ποιων
το θελημα του Πατρος μου του εν "τοις ουρανοις·" οτι δε μονη και καθ' εαυτην η
πιστις της εκ των εργων φαιδροτητος ου λαχουσα την συνδρομην, απο χρωντως ουχ
εξει εις το δυνασθαι προξενειν την εις Θεον οικειοτητα, σημαινει λεγων και ο
Χριστου μαθητης "Συ "πιστευεις οτι εις ο Θεος· και τα δαιμονια πιστευουσι, και
"φριττουσιν." ειτα προσερει τις ηδη τοις αρκεσειν αυτοις γυμνην τε και μονην
οιομενοις την πιστιν εις το δυνασθαι την ανωθεν οικειοτητα περιποιειν Ἆρα και
αυτο των δαι μονων το στιφος αναδραμειται προς οικειοτητα την ως προς Θεον,
επειπερ οιδεν ενα τε και οντα πεπιστευκε; και πως αν ειη τουτο γε; το γαρ ειδεναι
μονον αχρειον, οτι Θεος εστιν εις ο παντων ποιητης τε και γενεσιουργος· δειν δε
οιμαι τηι πιστει συμπαρομαρτειν και της εις αυτον ευλαβειας το 2.564 καυχημα. ο γαρ
τοιουτος και εν Χριστωι μενει, και εχων οφθησεται τους λογους αυτου, κατα το εν
βιβλωι ψαλμων ειρημενον ως προς Θεον "Ἐν τηι καρδιαι μου εκρυψα τα "λογια σου,
οπως αν μη αμαρτω σοι." ωσπερ γαρ ει τις εν αγγει χαλκωι πυρος αποθοιτο σπερμα,
παντως δηπου και της παρ' αυτου θερμοτητος αποτελεσει μετοχον, ουτως ο εν ψυχηι
τε και καρδιαι τον θειον τε και ουρανιον λογον δια κατεχων νους, δι' εφεσεως της εις
απασαν αρετην, αει προς τουτο δι' αυτου θερμαινεται. γεγραπται γαρ "Πεπυρωμενον
"το λογιον σου σφοδρα, και ο δουλος σου ηγαπησεν "αυτο." Ὁ τοινυν, φησι,
καταστησας εν τουτοις τα καθ' εαυτον, και εις τουτο λοιπον καυχηματος
αναβεβηκως, ως εν εμοι τε μενειν αυτον, εχειν τε παρ' εαυτωι τους εμους λογους,
ανυπο στολως προσιτω, και οπερ αν εχηι προς ηδονην εξαιτειτω τοτε συν παῤρησιαι
πολληι, και μελλησμου διχα δοθησεται αυτωι· κατανευσω γαρ φησιν. αρ' ουν ει τις
καν τι των φαυλων αιτηι, προαλεστερον ληψεται, και τουτων εσται διανομευς ο
φιλαρετος; απαγε της δυσβουλιας ανθρωπε. απηχες γαρ ουδεν η των ολως
 
 

510

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατηγορουμενων επ' αισχρο τητι χορηγησει Θεος· εκεινο δε μαλλον εννοησαι
πρεπωδε στερον· η γαρ ουκ εσται δικαιον τε και ορθως εχον; ως ο μενων εν Χριστωι,
και εχων εν εαυτωι τους λογους αυτου, προδηλον οτι ατε και αγαθος ων και επιεικης
μονα φρο νειν εγνωκε τα Θεωι θυμηρεστατα. τοις γαρ εν καρδιαι τον θειον εχουσι
λογον, απερ αν βουλοιντο καθηκοντως επε τρεψεν αιτειν, ουκ αγνοησας
πνευματικων δηλονοτι και θειων αγαθων ορεκτιαν της μεθεξεως· ορισαμενου δε δια
τουτων ευ μαλα του Σωτηρος ημων Χριστου, τις τε ειη και 2.565 ποδαπος τον τροπον
ο προσευχομενος και λαμβανειν αξιων απερ αν βουληται παρα Θεου, την εαυτων εις
τουτο διαπλατ τωμεν πολιτειαν, ει τυχειν ευχομεθα της ανωθεν ευμενειας. ει δε μη
σαυτον οισθα γεγονοτα τοιουτον, οποιον ημιν αρτιως υπεδειξεν ο Χριστος, μη
δυσφορει παρακρουομενος. ει δε σοι δοκει το πραγμα φορτικον, συμπαραζευξας τηι
πιστει τα εκ της αγαθουργιας καυχηματα· τουτο γαρ εστι το μενειν εν Χριστωι και
εχειν εν εαυτωι τους λογους αυτου· προσιθι πεποιθως, και ληψηι και αυτος
μελλησμου διχα παντος, οπερ αν αιτησηις παρα Θεου. Ἐν τουτωι εδοξασθη ο Πατηρ
μου, ινα καρπον πολυν φερητε, και γενησεσθε εμοι μαθηται. ∆εδοξασθαι φησι τον
εαυτου Πατερα και Θεον, επ' ασυγ κριτωι δικαιως θαυμαζομενον αγαθοτητι, και της
εις ακρον ιουσης ημεροτητος καθαπερ τινα στεφανον αναδησαμενον την αποδειξιν·
"Ἠγαπησε γαρ ουτω τον κοσμον," κατα το γεγραμμενον, "ωστε τον Υιον αυτου τον
Μονογενη εδωκεν, "ινα πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται αλλ' εχηι ζωην
"αιωνιον." καρπος ουν αρα της ημεροτητος του Θεου και Πατρος, η παντων ζωη,
πληρουμενη δηλονοτι δια Χριστου. δια τουτο και αυτος εφη που, διαλεγομενος ως
προς Θεον και Πατερα "Ἐγω σε εδοξασα επι της γης το εργον τελει "ωσας ο δεδωκας
μοι ινα πληρωσω αυτο." εγχειρισαμενος γαρ παρα του Πατρος ωσπερ την απαντων
ημων σωτηριαν ο Μονογενης, ευ μαλα κατωρθωκεν, ουκ εν υπουργιας ταξει
παραληφθεις, αλλ' αυτοσοφια και δυναμις του φυσαντος υπαρχων, ης και διχα
γενοιτο το παραπαν ουδεν. παντα γαρ δι' αυτου, κατα τον αγιον Ευαγγελιστην,
εξαιρετως δε τα καθ' ημας. και γουν ο μακαριος ∆αυειδ των καθ' ημας πραγματων
την οικονομιαν, και της απαντων ζωης την 2.566 κατορθωσιν επιτρεπεσθαι τωι Υιωι
παρα Πατρος, ατε δη και υπαρχοντι δυναμει και σοφιαι αυτου, παρακαλει λεγων,
ποτε μεν "Ἔντειλαι ο Θεος τηι δυναμει σου, δυναμωσον ο Θεος "τουτο ο κατηρτισω
ημιν," ποτε δε παλιν "Ὁ Θεος το "κριμα σου τωι βασιλει δος." εργον γαρ ην μονου
του συμβασιλευοντος τωι Θεωι και Πατρι, το πασαν κατεφθαρ μενην επανορθωσαι
την γην, και αναμορφωσαι δυνασθαι προς οπερ ην εν αρχαις. εδοξασθη τοιγαρουν ο
Πατηρ μου επιδους αντιλυτρον της του κοσμου ζωης τον ιδιον εαυτου Υιον,
ευδοκησας ιδειν εν τοις καθ' ημας τον υπερ πασαν την κτισιν, ουχ ινα τι των αγαθων
τηι ιδιαι κατορθωσηι φυσει· παντελειος γαρ και απροσδεης, απαντων εχων το κρα τος·
αλλ' ινα υμεις πλειονα καρπον φερητε, και γενησθε εμοι μαθηται. ει μη γαρ γεγονεν
ανθρωπος, ουδ' αν ολως ημεις, της προς αυτον συμφυΐας ηξιωμενοι και κληματων
δικην εμπεφυκοτες και δυναμιν εις καρποφοριαν ποριζομενοι παρ' αυτου δια
μετουσιας του Πνευματος, απετεκομεν αν τον της θεοφιλους πολιτειας καρπον, ον
και πολυν ονομαζει, τον εκ της νομικης λατρειας οπισω τιθεις και εν ελαττοσιν ειναι
δη λων. "τετελειωκε γαρ ο νομος ουδεν," κατα την του Παυλου φωνην· δια τουτο
προς τους αγιους εφασκε μαθητας, μαλ λον δε προς απαντας ημας, οι δια πιστεως και
της εισαπαν αγαπης αυτωι κεκολλημεθα "Ἀμην αμην λεγω υμιν εαν μη "περισσευσηι
η δικαιοσυνη υμων πλεον των γραμματεων "και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την
βασιλειαν των "ουρανων," και παλιν "Πας γραμματευς μαθητευθεις τηι "βασιλειαι
των ουρανων ομοιος εστιν ανθρωπωι πλουσιωι, "οστις εκβαλλει εκ του θησαυρου
αυτου καινα και παλαια·" καθαπερ εκ θησαυρου της καρδιας τα Μωυσαικα διηγη
2.567 ματα, και των αρχαιων συγγραμματων την μνημην. ο γεμην κατηκοος τε και
 
 

511

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευμαθης και της ευαγγελικης δαιδουχιας αναπλεως, πολυς και διπλους εις πλουτον,
τον εν Πνευματι δε δηλονοτι φημι. νεα γαρ εκβαλλει και παλαια, την του νομου
σκιαν και της εν νομωι λατρειας την δυναμιν μετα πλαττων εις σχημα πολιτειας
ευαγγελικης. ο γαρ εδηλου δια των τυπων ο νομος, τουτο Χριστος απημφιεσμενως
εν αληθειαι. διο και ελεγεν "Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, "αλλα πληρωσαι," και
παλιν "Ἀμην αμην λεγω υμιν, "ιωτα εν η μια κεραια ου μη παρελθηι απο του νομου,
εως "αν παντα γενηται." καρπος ουν αρα πολυς ο εν πνευματι και αληθειαι, της
ευαγγελικης λατρειας η δυναμις, επειπερ εις δοξαν του Θεου και Πατρος ανθρωπος
γεγονεν ο Μονο γενης. συμβεβηκε δε δια τουτο και αυτου γενεσθαι μαθητας τους
οντας επι της γης· προσελαλει γαρ τοις αρχαιοτεροις και παλαι δια των προφητων
ως Θεος, αλλ' εις ημας και περι ημων ελεγετο "Και εσονται παντες διδακτοι Θεου."
ημιν γαρ τοις εις αυτον πιστευσασιν, ουχ ετερος τις μεσολα βησας τον παρ' αυτου
διεπορθμευσε λογον, αλλ' ουδε μεσι της γεγονε των θεληματων αυτου προς ημας,
καθαπερ αμελει Μωυσης τοις εξ Ἰσραηλ εν τωι ορει Σινα, ηγουν οι μετα Μωυσεα
προφηται τοις κατ' αυτους, αλλ' αυτος ημας εδι δαξεν ο Χριστος. διδακτοι δε Θεου
δια τουτο παντες ημεις. ουκ αν ουν ολως αυτου γεγοναμεν μαθηται, ουκ αν
ετεκομεν τον της φιλοθεΐας καρπον και τουτον πολυν, ει μη εδοξασθη δι'
ημεροτητος ο Πατηρ, ευδοκησας εν ημιν, ως και ανθρωπον γενεσθαι τον εκ της
ουσιας αυτου προελθοντα Λογον. νοη σομεν γαρ ουτως, οτε λεγουσης ακουομεν της
θειας γραφης οτι δεδωκε τον ιδιον Υιον. συνευδοκησε γαρ τουτο τωι παθειν υπερ
ημων ελομενωι, και δια τουτο και δεδωκεναι λεγεται, και μαλα εικοτως. 2.568 Καθως
ηγαπησε με ο Πατηρ, καγω ηγαπησα υμας· μεινατε εν τηι αγαπηι τηι εμηι. εαν τας
εντολας μου τηρησητε, μενετε εν τηι αγαπηι μου· καθως καγω τας εντολας του
Πατρος μου τετηρηκα, και μενω αυτου εν τηι αγαπηι. Ἰσχνοτερωι παλιν τωι της
διανοιας οφθαλμωι τα εν τοις προκειμενοις αθρητεον μυστηρια. βαθυς γαρ ο λογος,
και ολην ημιν, ως επος ειπειν, της μετα σαρκος οικονομιας παραθεις την δηλωσιν.
ηγαπησθαι μεν γαρ εαυτον διισχυ ριζεται παρα του Θεου και Πατρος, ανταγαπησαι δε
ουτως ημας, κατα τον αυτον δηλονοτι τροπον, καθ' ονπερ αν ηγα πησθαι νοοιτο και
αυτος παρα του ιδιου γεννητορος. ειτα τι τουτοις επηνεγκεν; οτι προσηκει μενειν
ημας εν τηι αγαπηι αυτου. αλλα και προφασιν ωσπερ τινα και αναγκαιοτα την αιτιαν
αποδιδωσι, του και σφοδρα δικαιως ηγαπησθαι παρα του Πατρος, το τηρησαι τας
εντολας αυτου, και ημιν δε αυτοις πληρουν επειγεσθαι τουτο διακελευεται,
διαμενειν τε ουτω φησιν εν τηι αγαπηι αυτου. συλληβδην οσον μεν ουν εστιν ειπειν
και τα εν τωι προκειμενωι συνενεγκειν αθροως, εν τουτοις ευ μαλα δεδηλωκαμεν.
επειδη δε οιμαι δειν το δοκουν εσθ' οτε θορυβησειν ου μικρως των ακεραιων τον
νουν κατεξευμαρισαι, παλιν φερε δη λεγωμεν, οπως τε και τινα τροπον τον εν τοις
προκειμενοις εκληψομεθα νουν. φαινεται τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος,
τυπον ωσπερ τινα και της ευαγους πολιτειας υπογραμμον εαυτον ημιν παραθεις, ατε
δη και δια τουτο γεγονως υπο νομον, και της ημετερας πτωχειας ουκ απαξιωσας το
μετρον ελειν, ινα τοις ημετε ροις εθεσιν οικονομικως συναναπλαττομενος, οδηγος
ευρεθηι, καθαπερ εν παραδειγμασι τοις καθ' εαυτον, προς ανα ληψιν πολιτειας και
ζωης της αηθους ημιν και αστιβους παντελως. 2.569 Που τοιγαρουν, η ποιαν του
Πατρος τετηρηκεν εντολην, η και τινα τροπον ηγαπησθαι λεγεσθαι παρ' αυτου,
ζητητεον. παρεστω τοιγαρουν Παυλος ο σοφωτατος, και μυσταγωγειτω λεγων περι
αυτου, ως εν μορφηι μεν υπηρχε Θεου, "αλλ' "εαυτον εκενωσε μορφην δουλου
λαβων, εν ομοιωματι αν "θρωπων γενομενος, και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος
"τεταπεινωκεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, "θανατου δε σταυρου·
διο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε "και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα."
ακηκοας, οπως καιτοι Θεος υπαρχων αληθινος, ατε δη και συμμορφος τωι τεκοντι
 
 

512

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι, τεταπεινωκεν εαυτον γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου; επειδη γαρ
διασωσαι το κατεφθαρμενον επι γης γενος εβουλευσατο ο Θεος και Πατηρ, ουκ ην δε
τουτο διανυσαι θεμις των εν γενεσει τινι, πασαν ωσπερ την ενου σαν τηι κτισει
δυναμιν αναπηδωντος του κατορθωματος, αυτος υπεδυ την οικονομιαν, ο γινωσκων
το θελημα του Θεου και Πατρος Θεος Μονογενης. κατεβη δε ουτως εις εκουσιον
υποταγην, ως και μεχρι θανατου καθικεσθαι και τουτου ατιμοτατου. το γαρ
εξηρτησθαι σταυρου, πως αν ειη τιμιον, μαλλον δε πως ουχ απασης αδοξιας
επεκεινα; επειδη δη δε ταυτα υπεστη, φησιν, ο Θεος αυτον υπερυψω σεν· ουκουν
εχεις, εν μεν τηι κατα θελησιν υπακοηι των του Πατρος βουλευματων την πληρωσιν·
α και εν ταξει εντολων φησι γενεσθαι προς αυτον ο Υιος. συνεις γαρ ως Λογος τα εν
Πατρι σκεμματα, και του τεκοντος αυτον τα βαθη διερευ νωμενος, μαλλον δε αυτος
υπαρχων η σοφια και η δυναμις του Πατρος, εις εργον αγει το δοξαν, εις τοπον αυτο
τιθεις εντολης, και ονομαζων ουτως ανθρωπινωτερον· βλεπε δε καν τουτωι της
αγαπης το μετρον. υπερυψωσε γαρ αυτον ο Θεος, φησι· τον υψηλον ηδη και
δεδοξασμενον υπερυψοι και δοξαζει, καιτοι Θεος κατα φυσιν εστι και αληθινος, ατε
δη 2.570 και υπαρχων ουχ εις των κτισματων, κατα γε την ταυτοτητα την εκ της
ουσιας αυτου, δια τουτο νοουμενος τε και ων αληθως παντος υψωματος επεκεινα
νοητου, αλλα και της δοξης Κυριος κατα τας αγιας γραφας. αλλα ναι, φησιν,
υψουται και δοξαζεται, πως δε η ποτε και τινα τροπον; οτε δηλονοτι γεγονεν εν τηι
του δουλου μορφηι, και εν τωι της ταπεινωσεως σχηματι, τουτεστιν, ανθρωπος καθ'
ημας. ανα τρεχει γαρ και μετα σαρκος εις το συνυψουσθαι παλιν και συνδοξαζεσθαι
τωι Πατρι· ηγαπηθη τε παρ' αυτου, και ουχι τοτε πρωτον, οτε την εκουσιον υποταγην
πεπληρωκε, νοη σεις δε μαλλον εκεινως. ονπερ γαρ τροπον υψηλος υπαρχων αει και
δεδοξασμενος, οσον εις ιδιαν φυσιν, δεδοξασθαι τε και υψωσθαι λεγεται, οτε
γεγονεν ανθρωπος, ο της θεοπρε πους δοξης ερημος ων, οσον εις ανθρωποτητος
λογον· ουτω και εξ αρχης, αει τε και δια παντος αγαπωμενος, ηγαπησθαι λεγεται και
μετα σαρκος. πεφηνε γαρ δια τουτο καθ' ημας, τουτεστι, κεχρηματικε και γεγονεν
ανθρωπος, ινα τον παλαι μεμισημενον δια την εν αρχηι παραβασιν και την εν τωι
μεταξυ παρεισφρησασαν αμαρτιαν, αγαπητον αποτελεσηι τωι Θεωι. θυρα γαρ δια
τουτο και αρχη και οδος απαντων ημιν των αγαθων πεφηνεναι λεγεται Χριστος. αρα
δη σοι λοιπον ανεγκλητως εαυτον ηγαπησθαι φησι δια το τετη ρησθαι παρ' αυτου
τας του Πατρος εντολας; αρα μη σοι τραχυς ο του μυστηριου κατεφανη λογος, και
της δι' ημας τετελεσμενης οικονομιας το βαθος μη δυσεφικτον πως τωι σωι γεγονε
νωι; αλλ' εστιν "ενωπια τοις συνιουσι και ορθα "παντα τοις εχουσι γνωσιν," κατα το
γεγραμμενον. Μεινατε τοινυν φησιν εν τηι αγαπηι τηι εμηι, τουτεστι, δια σπουδης
απασης και προθυμιας ερχομενοι, διαπραγματευ σασθε τε και επιτηδευσασθε το
τοιαυτης αξιουσθαι παρ' εμου της αγαπης, οποιαν εχω καγω παρα τωι Θεωι και Πατρι.
γεγονα μεν γαρ υπηκοος εγω και των του Πατρος θελημα 2.571 των αποτελεστης,
μενω τε δια τουτο και αραροτως ηγαπη μενος. αλλ' οταν γενησθε και αυτοι των
εμων φυλακες εν τολων, κατα τον ισον τροπον μενειτε παντως εν τηι αγαπηι τηι εμηι.
απροφασιστον δε την εις τουτο, φησιν, εξετε ραιθυ μιαν· ου γαρ αμισθι τον επι
τουτοις ιδρωτα διατλησετε. φανησομαι γαρ τοσαυτην υμιν επιδους την αγαπην,
οσην αυτος εχω παρα Πατρος, και μονονουχι ταις ισοῤροποις τιμαις τον των εμων
λογων φυλακα στεφανων. εμε γαρ υπερυψωσεν ο Πατηρ, εχαρισατο τε "το ονομα το
υπερ "παν ονομα." αναδεδειγμαι γαρ των ολων Θεος, αλλ' ουχ αλωσομαι βασκανος
ουδε των τοιουτων υμιν διαφθονησας αγαθων· ανθρωπους γαρ οντας, δουλην τε δια
τουτο λαχον τας την φυσιν, θεους και υιους απεδειξα Θεου, τοις υπερ φυσιν
αξιωμασι καταφαιδρυνας δια της χαριτος, κοινωνους της εμης βασιλειας
εισεδεξαμην, συμμορφους απεδειξα "τωι "σωματι της δοξης" της εμης, αφθαρσιαι
 
 

513

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τετιμηκα και ζωηι. αλλα ταυτα μεν εν ελπισι, και εις αιωνα τηρειται τον μελ λοντα.
τι δε δη και εις το παρον; αρ' ουχι λαμπρους και δεδοξασμενους απεφηνα, σεπτους δε
ουχι παρα πασι τοις φιλοθεοις κατεστησα; καιτοι τοις ανοσιοις επετιμησατε δαιμοσι,
"πασαν νοσον και πασαν μαλακιαν" επετρεψα θεραπευειν, επηγγειλαμην λεγων
"Ἀμην αμην λεγω υμιν, "ο πιστευων εις εμε, τα εργα α εγω ποιω κακεινος ποιησει,
"και μειζονα τουτων ποιησει." ταυτα πως τοις αγιοις μαθη ταις οιησομεθα λεγειν
αυτον τον των προκειμενων αναματ τομενοι νουν. πανταχου δε τοις της αληθειας
δογμασι την διανοιαν υποζευξαντες, και τα παρεμπιπτοντα των θεωρη ματων, ως
ενι, καλως ταις εις ευσεβειαν τεχναις εις το τοις ακροωμενοις λυσιτελες
περιτρεποντες, το γουν σκανδαλωι τινι περιπεσειν ανοητως διαφευξομεθα.
γεγραπται γαρ εν βιβλωι ψαλμων "Ειρηνη πολλη τοις αγαπωσι τον νομον "σου, και
ουκ εστιν αυτοις σκανδαλον." 2.572 Ταυτα λελαληκα υμιν ινα η χαρα η εμη εν υμιν
μεινηι, και η χαρα υμων πληρωθηι. Τον περι της αμπελου λογον ημιν εισκεκομικως,
ειτα το αποσπωμενον κλημα, και οιονει της τρεφουσης αυτο μητρος διακεκομμενον,
αχρειον μεν εσεσθαι παντελως, πυρι δε χρηναι δαπανασθαι διδαξας, ου μικραν
ενεποιησε τοις μαθη ταις την επι τουτωι πτοιαν. αι γαρ των απευκτων ακροα σεις,
και ει μηπω φαινοιντο παροντα τυχον, ου μετριως εισιν εκταραττειν ικαναι, μαλισθ'
οταν εντικτοι τισι του συμβαινειν αυτα δυνασθαι την υποψιαν των εσομενων το
αδηλον. καθαπερ αμελει και ο τηνδε μελλων διαπλειν την θαλασσαν, ως
ενδεχομενου και χειμωνος εις πειραν ελθειν, και μην και αγριου κυματος και
ατιθασων κυματων καταδρομης, και ει μηπω παροντα καταθεωιτο τυχον, εν μοναις
φροντισιν ετι και τουτο αδηλοις, ως ηδη παροντα δεδιεν. υποφριττοντας τοινυν
τους αποστολους, και τηι των δεινων ακοηι ταχα πως και γεγονοτας περιδεεις, και
προς την των εσομενων αποναρκησαντας πειραν, ανανεοι χρησιμως εις ευτονον
φρονημα, και στυγνων αφεμενος λογων, περι της κατα Θεον αυτοις διαλεγεται
θυμηδιας. ου γαρ τοι, φησιν, ω ημετεροι μαθηται, τουτου γε ενεκα νυνι τον προς
υμας πεποιημαι λογον, ως ανανδρον μεν υμιν εμποιη σαι φρονημα, ηγουν επ' αδηλωι
δειματι, και ουχι παντως εσομενωι κακωι προκατακλωμενους υμας, και
ατολμοτατους ορασθαι προς κατορθωσιν αγαθων, αλλ' ινα τουτοις συμ βαινηι τα
εναντια, και θυμηδιαν εχητε την εμην, ητοι η εμη χαρα εν υμιν μεινηι. Και τι τουτο
εστι, τι δε δια τουτου νοειν ημας εθελει Χριστος, πικροτερον οιμαι διασκεψασθαι
δειν. διχως τοι γαρουν νοητεον. η γαρ ωσπερ εν λογισμωι μηδεν εχοντι παντελως
περιεργοτερον ερει τις τυχον, ινα την περι εμε 2.573 χαραν εχητε, ητοι την εις εμε·
ουτω γαρ αν και αυτοι την ιδιαν αναπληρωσητε δυναμιν, των υπερκοσμιων αγαθων
εννοουντες την αμοιβην, και την εσομενην τοις παρ' υμων ιδρωσιν αντιδοσιν, και
της παρα Θεωι δοξης το μεγεθος· ηγουν ετερον τι σκοπουντες και λογιζομενοι, προς
βαθυτεραν ιεναι θεωριαν ουκ αποκνησομεν. χρηναι γαρ οιμαι και λιαν ευ μαλα
φιλοθηρειν ευσεβως απασης θεωριας τον σκοπον. τι ουν αρα δηλοι το Ἵνα η χαρα η
εμη ηι εκ υμιν; η το οτι γεγονε καθ' ημας ο Μονογενης, τουτεστιν, ανθρωπος διχα
μονης αμαρτιας, παντα κεκρικως υπομειναι και παθειν οσων ηγαγεν εις πειραν
αυτον η επαρατος των Ἰουδαιων απονοια; ευρησομεν γαρ υβρισθεντα τε και
διωκομενον και πικροις ονειδεσι διακεκρουσμενον, εμπτυσθεντα τε και ραπισθεντα
και της δια μαστιγων αικιας ουκ αμοιρησαντα, και τελευ ταιον επι τουτοις τωι δι'
ημας και υπερ ημων προσηλωθεντα σταυρωι. επι δε τουτοις απασι τοις ουτω δεινοις,
ου κατε σπασθη προς λυπην, πλην οσον του παθειν οικονομικως ουκ απεφριξε την
αδοξιαν, αλλα της πρεπουσης θυμηδιας αυτωι και χαρας αναπλεως ην, επειπερ
εθεασατο την των σωζο μενων πληθυν, πληρουμενον τε το θελημα του Θεου και
Πατρος. δια τουτο χαραν εποιειτο την ατιμιαν, τρυφην ελογιζετο τους πονους.
καιτοι γαρ πολλων και απηχεστα των κατ' αυτου τολμωμενων, γεγραμμενον
 
 

514

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευρησομεν οτι τοτε ο Ἰησους "ηγαλλιασατο τωι πνευματι και ειπεν "Ἐξομολογουμαι
σοι Πατερ κυριε του ουρανου και της γης, οτι "απεκρυψας ταυτα απο σοφων και
συνετων, και απεκαλυ "ψας αυτα νηπιοις· ναι ο Πατηρ, οτι ουτως ευδοκια εγενετο
"εμπροσθεν σου." ακουεις, οτι επειπερ εθεατο σοφουμενους τους νηπιους τε οντας
και ανοητους ποτε, χαιρει μεν και αγαλλιαται δια του Πνευματος, χαριν δε ωσπερ
υπερ ημων ανατιθει τωι διασωζοντι Πατρι· αλλα και οτε την των 2.574 Σαμαρειτων
διεθει χωραν, κεκμηκε δε "εκ της οδοιποριας," καθα γεγραπται, "εκαθεζετο επι τηι
πηγηι" του Ἰακωβ; επειδη δε το γυναιον αυτωι προσεκομιζε την του αρυσασθαι
χρειαν, προσελαλησε τε αυτωι τα εικοτα και Σαμαρειτων οχλον ηξοντα προσεδοκησε,
και τροφης αναγκαιας αλογησας φαι νεται. τι γαρ εφη προς τους μαθητας,
εδεσματων αυτωι μεταλαβειν συμβουλευοντας; "εμον βρωμα εστιν ινα ποιησω "το
θελημα του Πατρος μου και τελειωσω αυτου το εργον." αρ' ουν καντευθεν ουκ αν
γενοιτο συμφανες, οτι τρυφην εποιειτο και χαραν των πατρυων θεληματων την
πληρωσιν, τουτεστι, την εις σωτηριαν αναδρομην των εις απωλειαν διωλισθηκοτων;
αλλ' εστιν ουκ αμφιλογον. Ταυτα τοινυν παντα, φησι, διειλεγμαι προς υμας ινα η
χαρα η εμη εν υμιν ηι, τουτεστιν, ιν' επ' εκεινοις εθελητε διευθυμεισθαι μονοις εφ'
οισπερ καγω, ινα προς αγωνας ανδρισησθε, και την επι τοις σωζομενοις ελπιδα
περιζωσα μενοι, καν τι δια τουτο συμβαινηι παθειν, μη προς ακηδιας αδρανεις
καταφερησθε μαλλον, χαιρητε δε τοτε πλουσιω τερον, επειπερ και δι' υμων
αναπληρουται το θελημα του "παντας ανθρωπους θελοντος σωζεσθαι και εις
επιγνωσιν "αληθειας ελθειν." εχαιρον γαρ επι τουτοις καγω και λιαν ηδιστους
ελογιζομην τους πονους. οταν τοινυν, φησι, τοιαυτην ελησθε εχειν χαραν, ην
εμαυτωι πρεπειν ελογισα μην, τοτε τελειαν αυτην εξετε και ολοκληρον.
Πληρεστατην γαρ οντως και τελειαν ειναι χαραν λογιζο μεθα, την εν Θεωι και δια
Θεον και επ' εργοις αγαθοις, δια το πεπηγος και ακλονητον της ελπιδος· και οτι
γεγονεν, εφ' οις ην εικος, ουχι μονους ημας, αλλα και αυτον ησθηναι τον Ἰησουν·
ατελη δε χαραν την εν κοσμωι φαμεν, δια τε το ευπαραφορον και το εφ' οις ηκιστα
χρην τελουμενην ορασθαι, τουτεστι, πραγμασι κοσμικοις, α φαντασματων 2.575 και
σκιας εξιπταται δικην. ωσπερ τελειον μισος ειναι φαμεν, το δικαιως τε και ορθως επι
τισι παρ' ημων γινομενον· ωσπερ ουν αμελει και ο μακαριος ∆αυειδ περι των
ανθεστη κοτων τηι δοξηι του Θεου φησι "Τελειον μισος εμισουν "αυτους·" τελειαν δε
αγαπην, την ολοκληρως ανακεισθαι Θεωι παρασκευαζουσαν τους ελοντας αυτην εν
Θεωι και δια Θεον, ου την επι τισιν επιγειοις και λογου μηδενος αξιοις πραγμασιν.
Αυτη εστιν η εντολη η εμη, ινα αγαπατε αλληλους, καθως καγω ηγαπησα υμας·
μειζονα ταυτης αγαπην ουδεις εχει, ινα τις την ψυχην αυτου θηι υπερ των φιλων
αυτου. Ἐμφανεστεραν ηδη καθιστησι δια της τουτων επαγωγης, των ηδη
προειρημενων την δυναμιν, τουτεστι, το χρηναι τους μαθητας την αυτου χαραν
εχειν εν εαυτοις· αναφανδον δε φησιν, οτι τουτο εντελλομαι, και τουτο διδασκω
δραν τε και φρονειν τους επεσθαι δειν οιομενους εμοι, τοιουτοτροπον εις αλληλους
εκμελεταν την αγαπην, οποιαν εγω φθασας επεδειξαμην και πεπληρωκα. ποιον ουν
αρα το μετρον θεω ρησαι τις αν της αγαπης του Χριστου, παλιν αυτος υπε φηνεν,
ειπων, το μειζον ειναι μηδεν της τοιαυτης αγαπης, η και αυτην προεσθαι την ψυχην
υπερ των αγαπωμενων διακελευεται. εκ δη τουτων απαντων μονονουχι τοις ιδιοις
διακελευεται μαθηταις, οτι προσηκει τοσουτον αφεσταναι του δεδιεναι φιλειν τους
υπερ των σωζομενων αγωνας, και αυτον αοκνοτατα και λιαν ετοιμως εχειν
υποστηναι τον της σαρκος θανατον· καθικετο γαρ και μεχρι τουδε του μετρου, της
του Σωτηρος ημων αγαπης η δυναμις. το δε ταυτα λεγειν ετερον ην δρωντος ουδεν,
η παραθηγοντος μεν εις υπερφυα τε και εξαιρετον ανδρειαν τους μαθητας, διανιστα
νοντος δε λιαν εις ακμαιοτατην φιλαδελφιαν, και φρονημα 2.576 το νεανικον και
 
 

515

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοθεον εγχαλκευοντος, και εις αμαχον τινα και ακαταγωνιστον εγειροντος
προθυμιαν εις το παντα κατορθουν επειγεσθαι γοργως τα αυτωι θυμηρεστατα. τοιου
τον ημιν εαυτον επεδεικνυ λεγων ο Παυλος "Ἐμοι γαρ το "ζην Χριστος και το
αποθανειν κερδος," και παλιν "Ἡ "γαρ αγαπη του Χριστου συνεχει ημας κριναντας
τουτο, "οτι εις υπερ παντων απεθανεν, αρα οι παντες απεθανον," και προς τουτοις
ετι "Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του "Χριστου; θλιψις η στενοχωρια η λιμος η
γυμνοτης η "κινδυνος η μαχαιρα;" ακουεις, οπως ουδεν ολως εξειν το αντιστατουν
επαγγελλεται, ηγουν διακοπτειν ισχυον της εις Χριστον αγαπης αυτους; ει δε το
ποιμαινειν τα ποιμνια και το βοσκειν τα αρνια του Χριστου, τουτο αν ειη το αγαπαν
αυτον· πως ουκ εσται προδηλοτατον, οτι και θανατου κρειτ των εσεται, φησι,
διωγμων τε και μαχαιρας αμεινων, αλο γησει δε παντελως και στενοχωριας ο τον
σωτηριον τοις ουκ ειδοσι Θεον διακηρυττων λογον; ει δε δη προσηκοι δια την του
νοηματος συστροφην τον του Σωτηρος συνενεγκοντας λογον, κεφαλαιωδεστερον
ειπειν ο βουλεται δραν τους εαυτου μαθητας· αοκνοτατον τε και παντος εξω
δειματος τον οικειον διασωζοντας νουν, τον της εις αυτον πιστεως ιερουργησαι
κελευει λογον, και τοις ανα πασαν την οικουμενην εμφανες καταστησαι το
ευαγγελιον. αυτο δε τουτο και δια φωνης Ἡσαΐου φησιν· "Ἐπ' ορος υψηλον αναβηθι
ο ευαγγελιζομενος Σιων", υψωσον τηι ισχυι την φωνην σου ο ευαγγελι "ζομενος
Ἱερουσαλημ· ισχυσατε, μη φοβεισθε." ο και δυνασθαι εξαιτουντας παρα Θεου
κατορθουν δι' εκτενεστα της προσευχης και αυτους ευρησομεν τους αγιους μαθητας,
οτε της Ἰουδαιων κατηγορουντες απονοιας εφασκον "Και "τα νυν, Κυριε, επιδε επι
τας απειλας αυτων, και δος τοις "δουλοις σου μετα παῤρησιας λαλειν τον λογον
σου." ομολογουμενως μεν γαρ τοις ιερουργουσι το ευαγγελιον του 2.577 Χριστου,
πολλοι λιαν οι ανθισταμενοι και δυσσεβως επι τριζοντες· αλλ' ει και δριμυς ο φοβος,
και δεινοτατα τα εκ της επιβουλης διανισταται κυματα, λογος του παθειν ουδεις
παρα γε τοις αληθως μαθηταις, εστ' αν ιοι προς εργον αυ τοις τα εκ της αγαπης
κατορθωματα, αγαπης δε φημι της τοιαυτης, οποιαν προς ημας υπεδειξεν ο Σωτηρ,
"ος αντι "της προκειμενης αυτωι χαρας υπεμεινε σταυρον, αισχυνης
"καταφρονησας," ινα τοις ημαρτηκοσι κατορθωσηι την σωτηριαν. ει δε μη παθειν
ηθελησεν υπερ ημων, ημεν αν ετι νεκροι, οικεται διαβολου, "μωροι και τυφλοι" και
παντος μενοντες επιδεεις αγαθου, ηδονης δε δουλοι και αμαρτιας, "̓Ελπιδα μη
εχοντες και αθεοι εν τωι κοσμωι." νυνι δε και αυτην υπερ ημων τεθεικε την ψυχην εξ
αγαπης της εις ημας ο Σωτηρ, και ασυγκριτον τινα την φιλανθρωπιαν επιδει
ξαμενος, ζηλωτους απεφηνε και τρισμακαριους, ουδενος το παραπαν των αγαθων
επιδεεις. Ἁρμοσει μεν ουν των προκειμενων η δυναμις κατα τουτον οιμαι τον
σκοπον ταις θεοπνευστοις των μαθητων κεφαλαις· ει δε δη και εις απαντας εξιοι το
ειρημενον, τουτεστιν Αυτη εστιν η εντολη η εμη ινα αγαπατε αλληλους καθως
ηγαπησα υμας· πολυ τι τοις ολοις λυσιτελες δια της ερευνης εισβη σεται. ει γαρ
απασης της του Σωτηρος ημων εντολης την πληρωσιν η εις αδελφους αγαπη τηρει
και εργαζεται, πως ου λιαν αξιοθαυμαστος ο ταυτην οτι μαλιστα κατορθουν
επιχειρων αλοιδορητως τε και ανυπαιτιως, οτε πασων, ως επος ειπειν, των αρετων
εναποκειται το κεφαλαιον; δευτερα γαρ της εις Θεον αγαπης η εις αλληλους εστι,
και πασα της εις Θεον ευσεβειας η δυναμις ως εν ενι τουτωι συμπεραιουται "λογωι, εν
τωι Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον." 2.578 Ὑμεις φιλοι μου εστε, εαν ποιητε
οσα εγω εντελλομαι υμιν. ουκετι λεγω υμας δουλους, οτι ο δουλος ουκ οιδε τι ποιει
αυτου ο κυριος· υμας δε ειρηκα φιλους, οτι παντα α ηκουσα παρα του Πατρος μου
εγνωρισα υμιν. Ἀντεταξε παλιν τοις εκ της υπακοης και φιλαρετου γνω μης
εσομενοις εσθ' οτε δειμασι, της εις αυτον φιλιας το κερδος, ινα ταις εντευθεν
ευθυμιαις και τηι προς το μειζον εφεσει το εν εκεινοις αφανιζηται φορτικον, και το
 
 

516

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λυπειν εσθ' οτε δοκουν οιχησεται προς το μηδεν. γλυκυς γαρ τοτε τοις φιλοθεοις ο
πονος, οτε γειτων αρα και πλουσιος ο μι σθος. ειτα τις αν οιηθειη τι μειζον, τι δε
ειναι λαμπροτερον ερει του φιλον ειναι και λεγεσθαι Χριστου; θεα γαρ οπως και
υπερ αυτους τους της ανθρωπειας φυσεως ορους εστι το αξιωμα. δουλα μεν γαρ
παντα του πεποιηκοτος αυτα, κατα την του ψαλλοντος φωνην, και ουδεν οιμαι των
γεγονοτων εστιν, ο μη τωι της δουλειας υπηνεχθη ζυγωι, κατα γε τον πρεποντα λογον
και δημιουργωι και ποιηματι. ου γαρ εν ισωι το ποιηθεν τωι τεκτηναμενωι, ποθεν;
καταρ ξει δε μαλλον και καθηγησεται των ιδιων εργων ο επι παντας Θεος.
υπεζευγμενων ουν αρα των ολων, και δου λον υπεστρωκοτων τωι Θεωι τον αυχενα,
προς την υπερ φυσιν ανακομιζει δοξαν τους αγιους ο Κυριος, ει δραν εθε λοντες
φαινοιντο τα δοκουντα αυτωι, και καθαπερ εν ταξει δωροφοριας, ακατηγορητον
αυτωι προσκομιζει την υποταγην· λαμπρος ουν αρα και αξιοζηλωτος ο μισθος. Πλην
εκεινο κατασκεπτεον εν τουτοις ευ μαλα· λυσιτε λησει γαρ ου μικρως· ει γαρ
εξαρκεσει τισιν εις ελευθερον αξιωμα και προς το μηκετι καλεισθαι δουλους η προς
τον Υιον φιλια, πως αν ειη δουλος η ως ποιημα και γενητος, κατα την τινων
αβουλιαν; ου γαρ δη τοις ετεροις την μεν της ελευθεριας τιμην διανεμειν εστιν
ικανος, ερημον δε ταυτης 2.579 την ιδιαν εξει φυσιν· χρηναι γαρ οιμαι προ των
αλλων αυτον τοιουτον ειναι φαινεσθαι, δωσει γαρ τοτε πρεπωδε στερον τοις ουκ
εχουσι το ιδιον αγαθον. αλλα τοις αγιοις αποστολοις η και τοις αλλοις απασι τυχον
τοις δια πιστεως εις φιλιαν αναβαινουσι την προς τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον,
επακτον αν ειη και δοτον, ως εν ταξει τιμης το αξιωμα, εχον δε ουκετι κατα τον ισον
τροπον· οι γαρ τηι προς αυτον ομοιωσει προς την της ελευθεριας ανατρεχοντες
δοξαν, αυτωι δη τουτωι και μονωι προσον φυσικως αποδει ξειαν. τωι γαρ κατα φυσιν
αει το κατα θεσιν παρεικαζεται. Σημειωτεον γεμην· δειν γαρ οιμαι δια παντος ιεναι
θεω ρηματος χρησιμου τε και λιαν αναγκαιαν εχοντος την εξη γησιν· οτι της κατα
νομον δικαιοσυνης η εκ πιστεως της εις Χριστον αρχαιοτεραν εχει την αναδειξιν, και
προς του τοις, οτι τοις πιστευουσι και υπακουουσι τωι Χριστωι, η των θειων
μυστηριων αποκαλυπτεται γνωσις, και η του Θεου και Πατρος ερμηνευεται βουλη
παρα του ταυτην ειδοτος Υιου· τοις δε απειθησασιν ουκετι. Και φερε παλιν αυτο δια
της θεοπνευστου δεικνυωμεν γραφης, ολιγα χρησιμως αδολεσχησαντες. γεγραπται
τοινυν εν βιβλωι Μωυσεως, οτι πεπιστευκε μεν "Ἁβρααμ τωι "Θεωι," πλην η πιστις
αυτωι λελογισται "εις δικαιοσυνην, "και φιλος Θεου εκληθη." και τις ο της πιστεως
τροπος, η πως αρα φιλος εκληθη Θεου; ηκουσεν "Ἔξελθε εκ της "γης σου και εκ της
συγγενειας σου, και δευρο εις την γην "ην αν σοι δειξω." αλλα και οτε τον μονογενη
προσετατ τετο θυειν εις τυπον Χριστου, τον εν τωι Θεωι κεκρυμμενον εδιδασκετο
σκοπον· και γουν ο Σωτηρ εφη περι αυτου τοις ανοσιοις Ἰουδαιοις προσλαλων
"Ἁβρααμ ο πατηρ υμων "ηγαλλιασατο ινα ιδηι την ημεραν την εμην, και ειδε και
"εχαρη." ουκουν δι' υπακοης και θυσιας ο θεσπεσιος Ἁβρααμ φιλος εκληθη Θεου, και
το της δικαιοσυνης ανε 2.580 δυσατο καυχημα· και ουχι τουτο μονον, αλλα και
θειων ηξιωθη λογων, και βουλην εγνω Θεου, την επ' εσχατοις γενομενην καιροις.
επι συντελειαι γαρ των αιωνων υπερ ημων απεθανεν ο Χριστος, το ιερον οντως και
αγιον θυμα το αιρον την αμαρτιαν του κοσμου. Ἀλλ' ορα μοι παλιν τα ισα
πληρουμενα και επι των δια πιστεως εις φιλιαν αναβαινοντων του Σωτηρος ημων
Χρι στου· ηκουσαν και αυτοι "Ἔξελθε εκ της γης σου." και οτι δεδρακασι προθυμως,
ακουε τι φασιν "Ου γαρ εχομεν "ωδε μενουσαν πολιν, αλλα την μελλουσαν
επιζητουμεν· "ης τεχνιτης και δημιουργος ο Θεος." μετοικοι γαρ εισι και
παρεπιδημοι επι της γης, τοις ανω πολιτευομενοι, και την μεν ενεγκουσαν αφεντες,
οσον ηκεν ειπειν εις φρονημα το φιλοθεον, γλιχομενοι δε της ανω μονης. ταυτην
γαρ αυτοις ο Σωτηρ υπεδειξε λεγων "Πορευομαι και ετοιμασω τοπον "υμιν· οτε δε
 
 

517

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελθω, παραληψομαι υμας μετ' εμαυτου, ινα "οπου ειμι εγω και υμεις ητε." ηκουσαν
εξελθειν απο της συγγενειας αυτων. και πως τουτο δειξομεν; αυτον σοι παροισομεν
λεγοντα τον Χριστον "Ὁ φιλων πατερα η "μητερα υπερ εμε ουκ εστι μου αξιος." οτι
δε συγγενειας της επιγειου και σαρκικης προτετιμηται τα παρα Θεου, και πολυ δη
κρειττων η εις Χριστον αγαπη τεθειται, παρα γε τοις σεβομενοις αυτον αληθως ουκ
αμφιλογον. και ο μεν μακαριος Ἁβρααμ τον ιδιον υιον εις οσμην ευωδιας προσ
αγαγειν τωι Θεωι διεκελευετο· οι δε την εν πιστει δικαιοσυνην περιζωσαμενοι, ουχ
ετερους προσαγαγειν, αλλ' εαυτους εκ ελευσθησαν· παραστησατε γαρ φησι "τα
σωματα υμων "θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην "λατρειαν
υμων·" οτε και γεγραπται περι αυτων "Οι γαρ "του Χριστου Ἰησου την σαρκα
εσταυρωσαν συν τοις πα "θημασι και ταις επιθυμιαις." εγνωσαν δε και αυτοι το εν
Χριστωι μυστηριον. ισασι γαρ "δυναμεις μελλοντος 2.581 "αιωνος," και τα εν
εσχατοις εσομενα καιροις, οτι των ιδιων αποληψονται πονων τους μισθους, και της
εις Χριστον ευσεβειας αντικομιουνται την αμοιβην. ουκουν δικαιοι τε και φιλοι
Θεου χρηματιουμεν, καθαπερ Ἁβρααμ. αρχαιο τερα δε σφοδρα της νομικης πολιτειας
η ευαγγελικη, τουτ εστιν, η δια πιστεως και φιλιας Θεου, εν πρωτωι μεν τοτε
διαπεπλασμενη τωι Ἁβρααμ, ως εν αρχηι του κατα σαρκα γενους, τουτεστι του
Ἰσραηλ· ερχομενη δε νυνι, καθαπερ εκ τυπου προς αληθειαν, πληρουμενη τε καλως
εν αυτοις τοις αγιοις μαθηταις, ως εν απαρχηι του κατα πνευμα γενους, του και
περιποιουμενου εις περιποιησιν λαου, ος και εθνος αγιον και βασιλειον ιερατευμα
προσαγορευεται· διο και προς την των Ἰουδαιων μητερα, φημι δη την Συναγωγην,
δια της του ψαλλοντος ειρηται φωνης "Ἀντι των πατερων "σου εγενηθησαν οι υιοι
σου." καιτοι γαρ οντες υιοι της Ἰουδαιων συναγωγης οι θεσπεσιοι μαθηται· εθεσι γαρ
ανε τραφησαν τοις Μωυσαικοις· γεγονασιν εις πατερας, την του Ἁβρααμ επεχοντες
ταξιν, και γενους αρχη κατεστησαν του πνευματικου, αρχοντες τε δια τουτο
κεχειροτονηνται κατα πασαν την οικουμενην ιερουργουντες το ευαγγελιον του
Χριστου, καθαπερ εκεινος εν τυπωι Χριστου τον Ἰσαακ. ταυτα φαμεν, ουχι της
οφειλομενης αυτωι και πρεπουσης δοξης εξω τιθεντες τον μακαριον Ἁβρααμ, αλλ'
ως εν τυπωι δει κνυοντες εν αυτωι τα εν εσχατοις καιροις οικονομηθεντα δια
Χριστου. παρεπεται τοινυν και συνεζευκται πως τηι δια πιστεως ελευθεριαι, το της
προς Θεον φιλιας αξιωμα, οπερ ωφθη μεν εν πρωτωι τοτε τωι Ἁβρααμ· νυνι δε παλιν,
ως εν απαρχηι τοις αγιοις μαθηταις. παρακομισαι δε πως επι το ταυτα χρηναι λεγειν
ημας ο θεσπεσιος Παυλος, ου μετριως τοις Ἰουδαιοις φιλονεικων, οτι· της κατα
νομον δικαιοσυνης πρεσβυτερα λιαν εστιν η εκ πιστεως. οτε γαρ 2.582 τον της κατα
σαρκα περιτομης εποιειτο λογον, ουχ ετερου τινος χαριν δεδοσθαι ταυτην
διισχυρισατο τηι του γενους απαρχηι, τουτεστι τωι Ἁβρααμ, η του γενεσθαι "σημειον
και "σφραγιδα της εν ακροβυστιαι πιστεως." ει δε προ νομου η ακροβυστια μεθ' ης
και η πιστις, μετα δε τον νομον η περιτομη το εκ πιστεως ουκ εχουσα καυχημα,
πεπιστευκε δε Ἁβρααμ εν ακροβυστιαι· πως ου πρεσβυτερα της εν νομωι πολιτειας η
δια πιστεως εσται δικαιοσυνη, δικαιουμενων τε και ελευθερουμενων δια της εις
Θεον φιλιας, καθαπερ Ἁ βρααμ; ουτω γαρ εσται και "πατηρ πολλων εθνων," εξ
επαγγελιας, ου κατα σαρκα. και ταυτα νυνι χρησιμως ειρη καμεν, δια το φαναι τον
Κυριον Ουκετι λεγω υμας δουλους· υμεις φιλοι μου εστε, οτι παντα α ηκουσα παρα
του Πατρος ανηγγειλα υμιν. Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω εξελεξαμην υμας,
και τεθεικα υμας ινα υπαγητε και καρπον φερητε και ο καρπος υμων μενηι· ινα ο τι
αν αιτησητε τον Πατερα εν τωι ονοματι μου δωσει υμιν. Ουτε τοις αγαν
δυσαχθεστεροις καταφορτιζεσθαι λογοις τους αγιους εφιησι μαθητας, το πολυ
νενευκος εις ασθενειαν των ανθρωπινων λογισμων ουκ αγνοησας, ως Θεος, ουτε
μην ταις υπερμετροις θυμηδιαις εαι διακεισθαι προς το ευολι σθον· νοσημα γαρ πως
 
 

518

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τουτο πικρον· μιαν δε ωσπερ εξ αμφοιν διακερασας μεσοτητα, ποδηγει
καθηκοντως εις ασφαλη τριβον, και πολιτειας αυτοις της εδραιοτερας, και
σφαλεροτητος απασης απηλλαγμενης ενεργαζεται γνωσιν. διαρκεστατα τοινυν
αυτους τοις εις παρακλησιν επαλειψας λογοις, και εφ' οις ην εικος καταστυγνασαι
πρεπειν, χαιρειν αναπεισας εξ αντιστροφης, ταις εις φιλεργιαν εντολαις 2.583
παραθηγει παλιν εις ευτολμον φρονημα, και δια πασης ιον τας σπουδης και τον
εξαιρετον εις φιλαλληλιαν επιτηδευον τας τροπον, ωφελειν κελευει τους απιστους
ετι, και τοις εις ευσεβειαν λογοις τε και πραγμασι σαγηνευειν επειγεσθαι τους
πεπλανημενους, εις το θελειν δια πιστεως κολλασθαι Θεωι. Ἑαυτον τοιγαρουν
εικονα και τυπον του πραγματος παραθεις, και παρενεγκων εις μεσον το εις αυτους
ηδη τετε λεσμενον αυτωι, μιμεισθαι τε πειθει τον διδασκαλον, και τοις ισοις
διαλαμπειν αυτους κατορθωμασι, λεγων Ουχ υμεις με εξελεξασθε αλλ' εγω υμας
εξελεξαμην, και τα τουτοις εφεξης. εννοει γαρ λεγοντα τυχον Περιζωσασθε την εις
αλληλους αγαπην, ω μαθηται· ταυτα γαρ δητοι φρονειν τε και δραν εις ετερους
οφειλετε και υμεις αυτοι, και δια συντονου σπου δης εργαζεσθαι φιλειν, απερ εις
υμας εγω τετελεκα φθασας. εγω γαρ εξελεξαμην υμας· ουκ εμε μαλλον υμεις. εγω
προσηγαγομην και γνωριμον μεν ουκ ειδοσι κατεστησα δι' υπερφυα γαληνοτητα, εις
εδραιαν δε ουτως ανεκομισα γνω μην, ωστε υμας αναγειν, τουτεστιν, αει προς το
μειζον εκ τεινεσθαι και καρποφορειν δυνασθαι τωι Θεωι. δια τε τουτου προς τοσαυτην
ιοιτε παῤρησιαν, ωστε και ο τι αν αιτητε λοιπον επι τωι ονοματι μου, τουτο και
λαβειν. ουκουν επειπερ των εμων κατ' ιχνος βαινετε λογων τε και διοικησεων, και
την τοις γνησιοις πρεπουσαν μαθηταις περιζωσασθαι γνω μην, ουκ ανακοπτειν
ακολουθον περιμενοντας απλως τον εις πιστιν αυτομολον, και αυτοκλητον εις
ευσεβειαν· εαυτους δε μαλλον τοις αγνοουσιν ετι και πλανωμενοις προσαγειν
χειραγωγους, και προσκομιζειν και τοις ουπω μαθειν ελο μενοις το σωτηριον
κηρυγμα, παρακαλειν τε προθυμως προς την της αληθους θεογνωσιας ιεναι
καταληψιν, καν αποτρα χυνηται πως εις απειθειαν των ακουοντων ο νους. ειεν γαρ
2.584 αν ουτω και αυτοι καθ' υμας, τουτεστι, προκοψουσι και απελευσονται ταις εις
το αμεινον επιδοσεσιν εις καρποφο ριαν την εν Θεωι, ως καρπον μεν εχειν τον αει
μενοντα και σωζομενον, προσευχην δε ουτω δεκτην, ως οπερ αν βουλων ται λαβειν,
ει μονον αιτοιεν επι τωι ονοματι μου. Ουκουν· χρηναι γαρ παλιν, ως εν ολιγοις
συνελοντα τον του προκειμενου σκοπον, σαφη καταστησαι τοις ακροωμε νοις·
τοιαυτην εχειν εις ετερους αναπειθει τους μαθητας την αγαπην, και τοιαυτην
αυτους επιτηδευειν θελει την προθυ μιαν εις το μηδαμοθεν κατοκνειν τας των ουπω
πεπιστευκοτων ψυχας φιλοθηρειν εις ευσεβειαν, οποιαν περ φθασας αυτος εις ημας
ητοι προς αυτους ενεδειξατο. οτι γαρ αυτος επελε ξατο τους μαθητας ουκ
αμφιβολον, και περιττον οιμαι λεγειν, οπως τε και τινα τροπον η εκαστου γεγονε
κλησις· πλην οτι τοιουτον ωδινει τον σκοπον του Σωτηρος ο λογος, οποιον εφην
αρτιως, ουδεν ηττον ημας αναπεισει τα εφεξης· ταυτα γαρ φησι λελαληκα υμιν ινα
αγαπατε αλλη λους. η γαρ ουχι της ανωτατω πασων αγαπης εργον ειναι δωσομεν το
επιλεξασθαι τε και καλεσαι προς υπακοην τωι Θεωι τους απιστους ετι και
πλανωμενους; αλλ' εστιν ουκ αμφιβολον. ο και δραν ηπειγετο λεγων ο Παυλος
"Ὑπερ "Χριστου ουν πρεσβευομεν, ως του Θεου παρακαλουντος "δι' ημων· δεομεθα
υπερ Χριστου, καταλλαγητε τωι Θεωι·" και μην ο Πετρος τοις Ἰουδαιοις δημοις εν
παῤρησιαι λαλων "Και νυν, αδελφοι, οιδα οτι κατα αγνοιαν επραξατε, ωσπερ "και οι
αρχοντες υμων· μετανοησατε ουν και βαπτισθητω "εκαστος υμων εν τωι ονοματι του
Κυριου ημων Ἰησου Χρι "στου." οραις οπως μεν και τοις ουπω πεπιστευκοσιν υπαν
τωσι μεν προθυμοτατα, τον δε ουπω ζητηθεντα προκομιζουσι λογον, ου τοις
αγνοουσιν αυτοις επιτρεποντες το χρηναι 2.585 πρωτους αυτους επιλεγεσθαι
 
 

519

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλους, αλλα φθανοντες εις τουτο και τον ουπω μαθειν τι των αναγκαιων
εθελοντα. Ἐπειδη δε τοις του Σωτηρος ημων προσκειται λογοις το Ἵνα υμεις
υπαγητε και καρπον φερητε και ο καρπος υμων μενηι· τι ποτε αρα και τουτο δηλοι
ζητησαι προσηκει. τι γαρ αν νοοιτο και πως το λεγειν, οτι μενει των μαθητων ο
καρπος; οιμαι τοινυν, οτι καρπον μενοντα φησιν ο Σωτηρ, τον δια της ευαγγελικης
παιδευσεως, και ουχι της εν νομωι δικαιοσυνης. πεπαλαιωται γαρ εκεινη δια το
μηδεν δυνα σθαι πληρουν. τετελειωκε γαρ ο νομος ουδεν, κατα την του Παυλου
φωνην, αντανεθαλε δε ωσπερ και αντανεκυψεν η καινη, παλαιουσα τε την πρωτην
και αφανιζουσα, και τον αληθως μενοντα τε και σωζομενον εισφερουσα καρπον. τοι
γαρτοι και Παυλος ημιν ο θεσπεσιος προσλαλων, ηδιστα τε και ευμενως την εν νομωι
δικαιοσυνην εζημιωσθαι φησιν, ινα κερδανηι Χριστον, τουτεστι, δια πιστεως της εις
αυτον, δικαιοσυνην και καρποφοριαν ευαγγελικην· διαμενει γαρ ο τοιουτος και
διηνεκης εσται καρπος, πληρεστατην εις ευσε βειαν την του ανθρωπου ψυχην
αποτελειν δυναμενος. ου γαρ τοις ευαγγελικοις κηρυγμασι καινη τις ετερα
παρεισδρα μειται παιδευσις παλαιουσα την πρωτην· καθαπερ αμελει γεγονεν επι της
δια Μωυσεως εντολης, αλλ' εις αιωνα στησεται του Σωτηρος ο λογος, καθα που και
αυτος φησιν "̔Ο ουρανος και η γη παρελευσεται, οι δε λογοι μου ου "μη
παρελθωσιν." Ει ο κοσμος υμας μισει, γινωσκετε οτι εμε πρωτον υμων μεμισηκε. Της
των ιατρων εμπειριας και εξαιρετου τεχνης, ουδεν οιμαι παντελως αποδεουσαν την
του Σωτηρος ευρησομεν μεθοδον, ην εφ' εκαστωι ποιειται πραγματι, πανταχοθεν το
2.586 λυσιτελες τοις ακροωμενοις αει μηχανωμενος. οι μεν γαρ την εσομενην εσθ'
οτε εν τοις σωμασι των παθων δυστρο πιαν ανασειραζουσι ταις απο της τεχνης
επαγωγαις· ο δε την εις το προσω παροδον αποφραττει τοις κακοις, προφυ λακτικαις
ωσπερ τισι προανατειχιζων εντολαις την εκαστου ψυχην. επειδη τοινυν εμελλον
ουκ εφ' ενος εθνους τυχον, αλλ' ουδε επι χωρας μιας προεδρευειν οι μαθηται, καθη
γησασθαι δε μαλλον απασης της υφ' ηλιωι, και τοις κατα πασαν την οικουμενην τον
ευαγγελικον και θειον διακηρυξαι λογον, παρατρεπειν τε τους ακροωμενους επι το
μονωι τωι Θεωι δοκουν, και μεταθησειν εξ αμαρτιας επι το βουλεσθαι δραν τα αυτοις
πρεποντα, και κανονα της εαυτων ζωης ποιεισθαι τον νομον, φημι δε τον
ευαγγελικον, αναγκαιως αυτοις παρ' ουδεν ποιεισθαι κελευει το παρα του κοσμου
μισεισθαι, τουτεστι, παρα των φρονουντων τα εν κοσμωι, και φιληδονως τε και
ασεβως ζην ελομενων. και τις αν ειη παλιν ο τουτου λογος; αρα γαρ, ειπε μοι,
φησειεν αν τις τυχον, τα τοιαυτα τοις εαυτου μαθηταις διακελευεσθαι δειν
εδοκιμασεν ο Χριστος, επωφελες τι χρημα το μισεισθαι δεικνυς, αδιακριτως τε και
επ' ουδενι τυχον των αναγκαιων εις ονησιν; απαγε της αμαθιας· ου γαρ αν εις τουτο
διω λισθεν ο λογος αυτωι· το μισεισθαι δε ουχ απλως ου σφοδρα φυλαττεσθαι παρα
παντος συμβουλευει, διωρι σμενως φησιν αριστα τε και διακεκριμενως Ει ο κοσμος
υμας μισει, τουτεστιν, ει και μελλοιεν υμας δια μισους εχειν οι τα εν κοσμωι
τετιμηκοτες, και μονα φρονουντες τα επι της γης, ιστε δη τοτε, φησι, προπεπονθοτα
τουτο τον ∆ιδασκαλον. οτι δε τοις των καλλιστων εισηγηταις ου μετριαν οισει την
ονησιν του Σωτηρος η εντολη, κατιδοι τις αν ευ μαλα ραιδιως, ει τηι των πραγματων
ενορυη φυσει. φιλον μεν γαρ πως αει, μαλλον δε ως επιπαν εσπουδα 2.587 σμενον
τοις των αισχιστων ερασταις, και τοις εις ακρον ηκουσι βδελυριας κοσμικης,
παρακρουεσθαι μεν ως δυσαχθη και αλλοκοτον τον σωφρονιζοντα λογον,
επιφυεσθαι δε τοις εισηγεισθαι σπουδαζουσι τα των μαθηματων αριστα και τα δι' ων
αμεινους εσονται η προτερον ησαν, μοναις ταις ιδιαις ηδοναις το κρατειν
επιτρεψαντες. αλλα γαρ μικρου με τι των αναγκαιων παρελασαν ᾤχετο, καιτοι ταις
των προκειμενων θεωριαις οτι μαλιστα πρεπον τε και χρεωστου μενον. Ἰουδαιοι μεν
γαρ μονωι τωι Μωυσαικωι προσεδρευοντες γραμματι, και τοις εν τυπωι τετελεσμενοις
 
 

520

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"μεχρι καιρου "διορθωσεως" τον οικειον ενιδρυσαντες νουν, της ευαγγε λικης
παιδευσεως ουδενα μεν το παραπαν εποιουντο λογον, τους δε γε πρεσβευτας,
φορτικους ηγεισθαι μαλλον των σφοδρα πολεμιωτατων ᾤοντο δειν· οι δε την
ετεραν μετι οντες πλανησιν, και την αῤρητον του Θεου δοξαν περιτι θεντες τηι
κτισει, φημι δε τους εξ εθνων, ου λιαν ασμενως τον καταλαμπρυνειν αυτους ειδοτα
παρεδεχοντο λογον. εντετηκοτες γαρ ωσπερ τοις αρχαιοις κακοις, φιλαιτατην
εποιουντο την αμαθιαν, και συντροφου νοσηματος αποφοιταν ησαν οτι μαλιστα
δυσοκνοτατοι. ουτω τοιγαρουν της των πραγματων εχουσης φυσεως, τις αν
ενδοιασαι λοιπον ως εμελλον εσεσθαι του Σωτηρος οι μαθηται, στυγητοι μεν τοις
Ἰουδαιοις, διεπτυσμενοι δε παρα τοις την Ἑλληνων νοσουσι πλανησιν· ηκιστα δε
ηδεις, μαλλον δε δυσαχθεστατοι τοις φιληδονειν ελομενοις, και τον εξιτηλον εν
τρυφαις τετιμη κοσι βιον; αλλ' ειπερ εμελλον του Σωτηρος οι μαθηται, το μεν υπο
του μισεισθαι τυχον των ηδη κατειλεγμενων ποιει σθαι φορτικον, ζηλουν δε μαλλον
επειγεσθαι και φιλοθηρειν εκτοπως και την παρα των τα τοιαυτα νοσουντων
αγαπησιν, πως ου πασι προδηλοτατον, ως ουκ αν εγενοντο περιφανεις, 2.588 ουδενι
το παραπαν τον ωφελειν ισχυοντα προισχομενοι λογον, κομψειαις δε μαλλον
επιδιδοντες τα φρονηματα, και τον μεν εκ παῤρησιας της κατα Θεον συστειλαντες
ελεγχον, το γεμην εκαστωι μαλλον ηδυ λαλουντες τε και ειση γουμενοι; Ἀναγκαια
τοιγαρουν η παραινεσις του μη σφοδρα φιλει σθαι ζητειν, ποιεισθαι δε παρ' ουδεν το
και δια μισους ιεναι τισιν, εστ' αν αυτοις το εκ της νουθεσιας υπαρχοι χρησιμον.
τουτο τοι και Παυλον δεδρακοτα θεωρησομεν και ειρηκοτα σαφως "Ἄρτι γαρ
ανθρωπους πειθω η τον Θεον; η ζητω "ανθρωποις αρεσκειν; ει ετι αρεσκειν
ανθρωποις ηθελον, "Χριστου δουλος ουκ αν ημην." επιτιμησας δε παλιν των εν
Κορινθωι τινι, αφορητως τε λιαν απηλγηκοτα τουτον μαθων, φησιν "Ει γαρ εγω
λυπω υμας, και τις εστιν ο "ευφραινων με ει μη ο λυπουμενος εξ εμου; η γαρ κατα
"Θεον λυπη μετανοιαν εις σωτηριαν αμεταμελητον κατερ "γαζεται." εσται
τοιγαρουν ουδαμοθεν αμφιλογον, ως κολα κευσει μεν τον κοσμον ηπερ ονησει
μαλλον ο καθ' ηδονην τοις ακροωμενοις εσομενος λογος, και ουχι την του συμφε
ροντος γνωμην παρατιθεις· ο δε τοις του Σωτηρος πειθο μενος λογοις, ουχι τουτο
πρεσβευσει· ποθεν; προελειται γαρ μαλλον το αρεσκειν αυτωι, και πνευματικον
ηγησεται πλου τον και το μισεισθαι λοιπον παρα των ηγεισθαι πολεμιω τατην την
αρετην ελομενων. Ὅταν τοινυν, φησι, ταις υμετεραις ευδοκιμησεσιν αντι πραττειν
εσθ' οτε ορωιτο κεκινημενον το μισεισθαι παρα του κοσμου· νικασθω, και τουτο
διαῤριπτεσθαι το παραποδισμα, δια του μη λιαν εφηδεσθαι ταις των αγαπωντων
αυτον τιμαις, ει μη του πεφυκοτος ωφελειν ανεχοιντο λογου· ορασθω δε μηδαμως
το μισεισθαι φορτικον, εμου τουτο προπεπονθοτος. ειμι δε δηλονοτι Κυριος και
διδασκαλος. 2.589 οτι δε επ' ολεθρωι της εαυτων κεφαλης και αυτον μεμιση κασι τον
Χριστον, οι τα εν κοσμωι φρονειν ηιρημενοι, και των ουρανιων υπερφρονησαντες
αγαθων, ουκ εργον οιμαι δεικνυειν. εφη γαρ αυτος εν τοις ευαγγελιοις προς τινας
"Ου δυναται ο κοσμος μισειν υμας, εμε δε μισει, οτι εγω "μαρτυρω περι αυτου οτι τα
εργα αυτου πονηρα εστι." τυπον ουν αρα τοις αγιοις αποστολοις τα καθ' εαυτον καν
τουτωι δη παλιν παραθεις, ιχνηλατειν κελευει και την επι τουτοις οδον, οτε και
διαῤρηδην ελεγεν ετερωθι ποι παλιν "Μακαριοι εστε οταν διωξωσιν υμας και
ονειδισωσι και "ειπωσι παν πονηρον καθ' υμων ψευδομενοι ενεκεν εμου· "χαιρετε
και αγαλλιασθε, οτι ο μισθος υμων πολυς εν "τοις ουρανοις· ουτω γαρ εδιωξαν τους
προφητας τους "προ υμων." Ει εκ του κοσμου ητε, ο κοσμος αν το ιδιον εφιλει· οτι δε
εκ του κοσμου ουκ εστε, αλλ' εγω εξελεξαμην υμας εκ του κοσμου, δια τουτο μισει
υμας ο κοσμος. Ἐλαφρον εκ τεχνης και το παντων οτι μαλιστα δυσαχθε στατον, και
εφ' ωιπερ ην εικος ου μετριως δυσχεραινειν, παραδοξως ηδεσθαι ποιει. φορτικον μεν
 
 

521

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ οντως το μισεισθαι προς τινων, δια τα εντευθεν εσθ' οτε διεκκυπτοντα βλαβη
και αδοκητους επιβουλας, αλλ' ηδυ και τουτο δια Θεον, και οταν συμβαινηι δι'
ευσεβειαν, αποδειξιν εναργε στατην εισφερει του μη ειναι κοσμικον, τον εφ' ωιπερ
αν πραττοιτο παρα τινων. ωσπερ γαρ σωματων, ουτως οιμαι και τροπων συγγενειας
ευρησομεν, και των εθων η ταυτοτης, και η κατα παν οτιουν ομοιοτης, την εξ
αιματος αγχιστειαν υποδραμειν ικανη· "Παν γαρ ζωιον αγαπων το ομοιον αυτωι,"
κατα το γεγραμμενον, "και τωι ομοιωι αυτου προσκολληθη "σεται ανηρ·" της δε
ομοηθειας δηλονοτι τον της εις αλληλους αγαπης ανανεουσης νομον, αγιος μεν
αγιωι συν 2.590 διαιτησεται, και λιαν ηδεως εσεται κατα ταυτον και συνε σται
φιλοφρονως· βεβηλωι δε παλιν ο τοιουτος τον τροπον. ταυτηιτοι και νομος ο δια
Μωυσεως διαστολην εποιειτο την ανα μεσον αγιου τε και βεβηλου φημι, αμικτα πως
αλληλοις και ασυγχυτα τα τοιαυτα τηρων, κατα γε τον εν αγαπηι λογον· "Φθειρουσι
γαρ ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι," και πολεμει πως αλληλοις τα ετεροτροπειν ηιρημενα,
και τα τοις εις το εναντιον βλεπουσι διωικισμενα θελημασι μονονουχι και αλληλων
κατηγορει, εκατερου το οικειον θαυμαζοντος επιτηδευμα. ουκουν αναγκη μισεισθαι
τον φιλαρετον, δι' ων αυτος θαυμαζοιτο την φαυλοτητα διελεγχοντα, και το εν τοις
πονηροις αισχος απολευκαινοντα, τηι των οικειων αντι παραθεσει τροπων·
παραδειχθεντος γαρ του αγαθου, πολλη πως αναγκη το φαυλον ασχημονειν. δια
ταυτην οιμαι την αιτιαν τοις φιλαρετοις επιμεμηνασιν οι μη τον ισον αυτοις
εζηλωκοτες τροπον. ουκ εαι τοιγαρουν λυπεισθαι τους μαθη τας, καν απηχθημενους
εαυτους ορωσι τωι κοσμωι δια το φιλαρετον και την εις αυτον ευσεβειαν, χαιρειν δε
μαλλον εκ των εναντιων εισηγειται δειν, δεχομενους εις αποδειξιν του παρα Θεωι
λαμπρους εσεσθαι και λογου παντος αξιους, το μισεισθαι παρα του κοσμου. βλεπε
γαρ οπως σφαλερον απεδειξεν, οπερ ην εικος ελεσθαι τυχον, τληπαθειν ουκ
ανεχομενους. το μεν γαρ μισεισθαι παρα τινων, ην δηπου παντως ουχ ολοκληρως
αζημιον· αλλ' ουκ εχει την παραι τησιν ελευθεραν παρα Θεωι, πολυ δε δη τι το
κερδος εν τωι μαλλον εθελησαι παθειν αυτο. ει γαρ ο μισουμενος παρα των τα εν
κοσμωι πεφρονηκοτων, ως εξω κοσμου λελογισται, τον αρα μη μισηθεντα, τοις του
κοσμου κακοις συνδεισθαι λοιπον αναγκη νοειν. Τι ουν αρα δια τουτων ωικονομησεν
ο Χριστος; το εν παῤρησιαι ποιεισθαι τον λογον αυτους, και μη αιδοι τηι περι τινας
των ημαρτηκοτων, ηγουν απειθειν ελομενων τωι θειωι 2.591 κηρυγματι, τον
σωφρονειν αναπειθοντα διακωλυοντας λογον, ανωφελητους εαν τους
ακροωμενους, παριππευοντας δε και τα εκ του μισεισθαι πολλακις εσομενα βλαβη
γοργηι και ανυποστολωι κεχρησθαι τηι συμβουληι, μηδεν το παραπαν υφορωμενους,
ηγουν προυργιαιτερον τι λογιζομενους του δειν αρεσαι Θεωι. ο δη και Παυλος αριστα
κατορθων, ουτω γραφει "Ἄρτι γαρ ανθρωπους πειθω η τον Θεον; η ζητω
"ανθρωποις αρεσκειν; ει ετι ανθρωποις ηρεσκον, Χριστου "δουλος ουκ αν ημην." ου
γαρ εστιν ουκ εστι πονηροις αρεσκειν και Θεωι· πως γαρ αν ιοι κατα ταυτον
αμφοτερα, πολυ τι εις ανομοιοτητα διωικισμενης της εν εκατερωι θελη σεως; η μεν
γαρ εις αρετην, η δε εις φαυλοτητα βλεπει. τον αρα μονοτροπως εθελοντα δουλευειν
τωι Θεωι, και της εις αυτον ευσεβειας ουδεν τιθεντα το αμεινον, προσκρουειν αναγκη
τοις αγαπωσι τον κοσμον, οταν αναπειθηι φρονειν τα της του κοσμου βδελυριας
εκφεροντα. δυσφορωτατοι γαρ τοις φιληδονοις αι προς ετερον τι καλουσαι
συμβουλαι, καθαπερ αμελει και τοις υπο τουτων των παθων το σωμα διεφθαρμενοις
τα επωφελη και δακνοντα των βοηθηματων. Μνημονευετε του λογου ου εγω ειπον
υμιν Ουκ εστι δουλος μειζων του κυριου αυτου· ει εμε εδιωξαν, και υμας διωξουσιν·
ει τον λογον μου ετηρησαν, και τον υμετερον τηρησουσι. Προαποδειξας ευ μαλα και
το μισεισθαι καλον, ειπερ ειη και τουτου καιρος· φορητον γαρ αγαν, μαλλον δε τριπο
θητον, οπερ αν συμβαινηι δια Θεον, παραποδισματων αμει νους εργαζεσθαι
 
 

522

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμενον· προσαναιρει δη χρησιμως οπερ οιδεν ως Θεος κατοκνησειν αναπειθον
αυτους προς το σφοδρα συντεινεσθαι θελειν περι το χρηναι κηρυττειν τον ουρανιον
λογον. επομενον γαρ επι πολυ τοις εις το διδα σκειν προκεχειρισμενοις το
ατιμαζεσθαι και κινδυνευειν, 2.592 οταν ουχ ηδεις τοις νουθετουμενοις οι παρ'
αυτοις ευρι σκωνται λογοι, συμβαινοντος τε προς τουτωι και του διω κεσθαι, μη
παραδεχθεντος εσθ' οτε του λογου, ευτρεπεις ειναι και προς ταυτα λιαν ευχερεις και
προθυμως και νεανικως διακελευεται. προμηνυει δε ωσπερ παντη τε και παντως
εσομενων δια την των μελλοντων παιδαγωγηθησεσθαι μοχθηριαν. τουτο δε και εν
ετεροις εδηλου λεγων "Ουαι "τωι κοσμωι απο των σκανδαλων· αναγκη γαρ ελθειν τα
"σκανδαλα." οικονομει δε πανταχη, τα καθ' εαυτον εν τουτωι παραδεικνυς, ινα μη
μειζονων εφιεμενοι, καθ' ετερον τροπον ασχημονουντες αλισκωνται, αλλ' ωσπερ εξ
αναγκης κατοπιν της του Κυριου βαινοντες δοξης το μη υπερ αυτον γενεσθαι
σπουδαζωσι· το μεν ουν ατιμασθησεσθαι παντως αυτους υποσημαινει λεγων Ουκ
εστι δουλος υπερ τον κυριον αυτου. εμε γαρ, φησιν, αχαλινωι μεν κατεκροτησαν
γλωττηι, λοιδοριας τροπον ανεπιτηδευτον ουκ αφεντες οι δειλαιοι, δαιμονωντα και
μεθυσον και πορνειας εκαλουν καρπον. αλλ' ουκ εζητουν παραχρημα τας δικας, αλλ'
ουδε ταις παρ' αυτων λοιδοριαις καταδηχθεις, τον τοις ακροωμενοις σωτηριον
ανεκαμψα λογον. ουκουν μη ζητεισθω παρ' υμων το μειζον ακαιρως, μηδε των του
Κυριου κατασοβαρευεσθε μετρων, προς τοσαυτην εαυτον δι' ημας καταβιβασαντος
την ταπεινωσιν, δια το πασι λυσιτελες. ουκουν αμεινους εργα ζεται και της εν λογοις
σκληροτητος και της των φιλο ψογειν ειωθοτων ανοσιοτητος, καθαπερ αμελει και ο
μακα ριος προφητης Ἱερεμιας προς αυτο δη τουτο γεγυμνασμενος ελεγεν "Ἡ ισχυς
μου εξελιπεν εν τοις καταρωμενοις με." μειζονως γεμην ο θεσπεσιος Παυλος
διαλαμψας εν αυτωι, και πολυ καταθλησας της των υβριζοντων ανοσιοτητος
"Λοιδορουμενοι, φησιν, ευλογουμεν, δυσφημουμενοι παρα "καλουμεν." το μεν γαρ
των τοιουτων κατανεανιευεσθαι 2.593 φιλειν, εργον αν γενοιτο διανοιας
πτωχευουσης τωι πνευματι, κατα το γεγραμμενον, και μετριωι κομιδηι κεκοσμημενης
φρονηματι. φυεται γαρ πως και καθαπερ εκ ριζης ανισχει καλης, εν τουτωι δη
μαλιστα, το μακροθυμον τε και ανεξι κακον. το δε αφορητως εχειν εις λογους τους
παροτρυνον τας, εις παν η και οτιουν ατιμιας ειδος της παρα τινων, ενδειξιν αν εχοι
σαφη λογισμου φιλοκομπου, και της εν κοσμωι φιλοδοξιας ου λιαν απηλλαγμενου
φρονηματος. τι γαρ αν δρασηι τυχον, η τι υβρις αδικησηι τον της ατυφιας εραστην; τωι
δε μη δοξης εφιεμενωι κοσμικης, πως ανιαρον εσται το λοιδορεισθαι προς τινος;
∆οξης ουν αρα ταυτησι της εικαιοτατης φημι και της εν κοσμωι τετιμημενης ανω
βεβηκοτα τον νουν, και των τοιουτων υπεριπταμενον εχειν, εικοτως διακελευεται·
προε πινοει δε ωσπερ αναγκαιαν ασφαλειαν προς το δειν εθελειν εν τουτοις
ορασθαι, και καθαπερ αικιαν την εις τουτο κατω θουντα τιθησι λογισμον, οπερ
ελεγομεν εξ αρχης, το κατοπιν ιεναι της του Κυριου τιμης, ηδιστα δε λιαν προσιεσθαι
παν οπερ αν ιοι κατα καιρον, εστ' αν αυτοις το ευδοκιμειν υπαρχηι δια Θεον, ου ταις
ατιμιαις υπτιουμενους ως οκνον ανωφελη, ουδε υπο του τυχον επειπερ
διαλελοιδορηνται πικρως, την εν τωι διδασκειν παῤρησιαν ανασειραζοντας, και των
θειων ενταλματων ολιγωρησαντας, αντεχεσθαι δε μαλλον της εις αδελφους αγαπης,
και δια παντος επειγεσθαι τροπου τους πλανωμενους ωφελειν. Ἀναπεισας τοινυν
υπο ποδας της προσκαιρου δοξης φει δεσθαι της κοσμικης, ετερον τι
προσεπαγωνιζεται, χρησιμον τε και αναγκαιον. ει γαρ εμε φησιν εδιωξαν, και υμας
διω ξουσι. και συγγενη μεν τοις πρωτοις εχει και τουτο την θεωριαν. τληπαθειν δ'
ουν ομως αναπειθει, και των εσεσθαι εν ημιν προσδοκηθεντων διαλογισμων
προαναιρει την ασθε 2.594 νειαν. ην μεν γαρ ουκ αμφιβολον, οτι ταις των
διωκοντων την αληθειαν περιπταιοντες οργαις του Σωτηρος οι μαθηται, τοις εκ του
 
 

523

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διωκεσθαι περιπεσουνται δεινοις· αλλ' ην δη που και μαλα εικος λογιζεσθαι, οτι τον
υπερ της δοξης Χριστου ποιουμενοι λογον, παντως που πλουσιας της παρ' αυτης
μεθεξουσι φειδους, ως μηδεν ολως το παραποδιζον ορασθαι προς την ουτως
αξιαγαστον προθυμιαν αυτων, θορυβου δε παντος και κινδυνου ορασθαι κρειττονας,
υπομε νοντας δε το παραπαν ουδεν των οσα πεφυκε λυπειν, εντρυ φωντας δε
μαλλον ταις παρα παντων τιμαις, ατε δη και τον σωτηριον αυτοις πρεσβευοντας
λογον. και ην μεν ουκ απο σκοπου του πρεποντος, το τα τοιαυτα προσδοκαν και εν
τουτοις ειναι ζητειν τους οι γε καλειν σπουδαζουσιν εις αιωνιον ζωην, προξενοι τε
των παρα Θεου χαρισματων τοις ακροωμενοις ηυρισκοντο. αλλ' εκαστου της ιδιας
προαιρε σεως την ροπην εφ' οπερ αν βουλοιτο διιθυνοντος, παρατρε ποντος τε προς
το αυτωι θελητον και ηδεως πως εχον, αναδειχθησεσθαι μαλλον εδει, και τους τηι
αληθειαι φρονουν τας τα εναντια, και νενικημενους ταις εις το φαυλον ηδοναις,
μαχεσθαι δειν εγνωκοτας τοις οι γε καλουσιν εξω των ηδι στων αυτους. ου γαρ
θυμηρη τοις φιληδονοις τα προς τουτο βλεποντα μαθηματα. ην ουν αρα λοιπον
καθαπερ εξ αναγκης αναδειχθησεσθαι προσδοκαν, τους οι γε εν ταξει πολεμιων
γεγονοτες, διωξουσι τε και καταικισονται και παν ειδος επινοησουσι πειρασμων.
Ἀνδρειως ουν αρα και προς τουτο εχειν αυτους διακε λευεται Χριστος, ουκ
αποφησας οτι συμβησεται· δια δε του χρηναι μαλλον ορασθαι νεανικους επιταττειν,
προκηρυτ των οτι παρεσονται. ει γαρ εμε φησιν εδιωξαν και υμας διωξουσιν. ισον
ως ει ελεγεν Ἐγω των ολων ο ποιητης, ο παντα υπο χειρα εχων, τα τε εν τωι ουρανωι
και τα επι της γης, ου χαλινον επεθηκα τοις θυμοις, ουδε καθειρξα καθαπερ 2.595
αικιαις το εκαστου κινημα των ακροωμενων· εφηκα δε μαλ λον τηι εκαστου
προαιρεσει το ελεσθαι το δοκουν, δρασαι δε οτι περ αν βουλοιντο· και γουν
διωκομενος εκαρτερουν, καιτοι του διακωλυσαι εχων την εξουσιαν. οταν ουν αρα
διωκησθε και αυτοι, διακαρτερουντες παραχρημα την των μισουντων αποτροπην,
μηδε δυσφορουντες αγαν επι ταις αχαριστιαις των ωφελουμενων, κατοπιν της εμης
ιοντες οικονομιας, δια των αυτων ερχεσθε θεληματων, ινα και της ομοιας μετασχητε
δοξης. οι γαρ συμπασχοντες και συμβα σιλευσουσι. Προσθεις δε και τριτον Ει τον
λογον μου ετηρησαν, και τον υμετερον τηρησουσιν, αθυμως εχειν ουκ εαι μη
παραδεχθεισης αυτων της διδασκαλιας εσθ' οτε. ποιει δε σφοδρα και τουτο καλως.
οιεται μεν γαρ ο προς τουτο προκεχειρισμε νος, οτι πονων υπεστη ζημιαν ει μη
βουλοιντο τινες τοις παρ' αυτου πειθεσθαι λογοις· το δε ουχ ουτως εχει· μη γαρ δη
τις οιεσθω, ποθεν; ειρηκως γαρ απαξ και την του συμφεροντος γνωσιν ο συμβουλος
παραθεις, οπερ ην εν αυτωι τουτο και δεδρακε· κεισεται το λοιπον εν ταις των
ακροωμενων γνωμαις· τραπεσθαι γαρ αυτους εφ' οπερ εκαστος εθελει ραιδιον, η προς
ευπειθειαν η το εναντιον. ουκ αποκνητεον ουν αρα τοις των αριστων εισηγηταις, το
και τοις απεγνωκοσι τον ωφελειν δυναμενον ενσπειρειν λογον τηι θειαι δυναμει, και
τα ημιν ουκ εφικτα δυνασθαι κατορθουν μετα πιστεως απονεμουσιν, ο δη και
γεγονος ητοι καλως εσχηματισμενον και εν ταις των ταλαντων διανομαις ευρη
σομεν. ο μεν γαρ ευρισκεται δεκα λαβων, ο δε πεντε, ο δε δυο, και προς τουτοις ετι το
εν, ος δη και εμπορευσασθαι παραιτουμενος, κατεχωσε μεν το ταλαντον εις την γην·
ηκουσε δε δια τουτο "Πονηρε δουλε και οκνηρε, εδει σε "βαλειν το αργυριον μου
τοις τραπεζιταις, καγω ελθων 2.596 "εκομισαμην αν το εμον συν τοκωι." ονπερ γαρ
τροπον οι προς τα της γηπονιας εργα γεγυμνασμενοι, και τουτον εχοντες τον
σκοπον, ανατεμνοντες τοις αροτροις την γην, ειτα τωι βωλωι τον σπορον εγχωσαντες,
ουκετι ταις εαυτων εμπειριαις απονεμουσι τα λοιπα, τηι δε θειαι μαλλον επιτρε πουσι
δυναμει και χαριτι, το ριζωσαι φημι το καταβληθεν και εις καρπον αναθρεψαι τον
τελειον· ουτως οιμαι δειν τον των βελτιστων εισηγητην διανεμειν μονως τον λογον,
εφειναι γεμην τα λοιπα τωι Θεωι. Φαρμακον ουν αρα μικροψυχιας τε και ακηδιας
 
 

524

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λυτικον επαγει τοις εαυτου μαθηταις ο Σωτηρ, και την επι τουτωι παραινεσιν. μη γαρ
δη κατοκνειν, φησιν, ελεσθε ποτε διδασκειν ετι, και ει των απαξ νενουθετημενων
τινες ουδενα ποιοιντο της δοθεισης αυτοις διδασκαλιας τον λογον· απαρα δεκτους δε
παρα πολλοις και τας εμας εσθ' οτε φωνας ευρισκοντες, μη της εμης υπερτεινεσθε
δοξης, καν τουτωι δε παλιν κατοπιν μενοντες, το δυσθυμειν αποπεμπεσθε. αναγ
καιοτατη δε τουτων η μαθησις ην τοις αγιοις αποστολοις, επειπερ εμελλον
διακηρυξειν τοις απανταχη τον θειον τε και σωτηριον λογον. και γουν ο θεσπεσιος
Παυλος, ατε δη προς αποστολην δια Χριστου προκεχειρισμενος, τοιουτος τις ημιν
γεγονως κατεφαινετο, και δια της εν τουτοις αν δρειας ερχομενος οραται πολλακις·
οτι γαρ και φιλοδοξιας καταφρονειν ᾤετο δειν, αλογειν δε σφοδρα και διωγμων,
εποιειτο δε περι πολλου και το μη λιαν εκκακειν και, ει που τινες ολως τον απαξ
αυτοις εγκατεσπαρμενον ου παρε δεξαντο λογον, ραιδιον επιδειξαι. γραφει γαρ προς
τινας "̔Υμεις φρονιμοι εν Χριστωι, ημεις δε μωροι δια Χριστον· "ημεις ασθενεις, υμεις
δε ισχυροι, ημεις ατιμοι, υμεις δε "ενδοξοι· αχρι της αρτι ωρας και πεινωμεν και
διψωμεν," και ετι παλιν επι τουτοις "Ὡς περικαθαρματα, φησιν, 2.597 "εγενηθημεν
του κοσμου, παντων περιψημα εως αρτι." οραις οπως ην ευκλειας αμεινων κοσμικης,
δια την του Σωτηρος εντολην; το δε γενναιον εν διωγμοις εμφανιζων ελεγε "Τις
ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου; "θλιψις η στενοχωρια η διωγμος η λιμος
η γυμνοτης η "κινδυνος η μαχαιρα;" γραφει δε και ετεροις οτι "τα αυτα "λεγειν εμοι
μεν ουκ οκνηρον, υμιν δε ασφαλες·" αλλα και Γαλαταις ετι "Τεκνια μου, ους παλιν
ωδινω, αχρις ου μορ "φωθηι Χριστος εν υμιν." ακουεις οπως αοκνοτατα μεν τον
αυτον ανακυκλει λογον, ου παραδεχθεντος αρα του πρωτου και εν αρχαις
γεγονοτος, και αυ ωδιναι τινας ευ μαλα φησιν, αχρις αν εν αυτοις η μορφωσις
αναλαμψηι Χριστου. λογος δε παντως ο τουτου δημιουργος, αναπλαττων εις
φιλοθεΐαν και εις εικονα Χριστου δια της πιστεως τους ακροωμενους. Ἀλλα ταυτα
παντα ποιησουσιν εις υμας δια το ονομα μου, οτι ουκ οιδασι τον πεμψαντα με. Ουχ
ετεραν εσεσθαι τοις δυσσεβειν ελομενοις κατα των αγιων αποστολων διισχυριζεται
προφασιν, η το οικειον ονομα μονον. εγκλημα γαρ τουτο τοις σεβομενοις Θεον, και
του πολεμεισθαι προφασις παρα των ουκ ειδοτων αυτον. προδηλου δε οντος απασιν,
ως ουκ αν τις αμισθι παθοι τι δια Θεον· λαμπρος γαρ επι τουτοις προκεισεται
στεφανος· επιτρεπει παλιν εις ευτολμιαν, και καρτερικον εργαζεται φρονημα, τηι της
αμοιβης ελπιδι την εκ των εσεσθαι προσ δοκωμενων μοχθηριαν αποκρουομενος.
κερδος ουν εδειξε και τελος ευχης και αυτο το δεινον, και οπερ ην ισως
καταναρκησαι τινας και μονον ηξειν προσδοκηθεν, τουτο δειματος μεν απαλλαττει
παντος, προσιεσθαι τε και λιαν ασμενως αναπειθει τους μαθητας. και γουν
εισκεκλημενοι ποτε προς το των Ἰουδαιων ανοσιον βουλευτηριον, και πλη 2.598
γαις το σωμα κατηικισμενοι δια Χριστον, εξηιεσαν "απο "προσωπου του συνεδριου
χαιροντες, κατα το γεγραμμενον, "οτι κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος του Κυριου
ατιμα "σθηναι." και μην και ημιν αυτοις τληπαθειν επι τουτωι διακελευονται
σφοδρα, καταστυγναζειν δε μηδαμως, καν ειπερ ολως των ανιαρων τι προσιοι δια
Χριστον "Μη γαρ "τις υμων πασχετω, φησιν, ως φονευς η κλεπτης η κακο "ποιος· ει
δε ως Χριστιανος, μη αισχυνεσθω, δοξαζετω "δε τον Θεον επι τωι ονοματι τουτωι."
ηδιστον ουν αρα το πασχειν δια Χριστον, και γλυκυς ο κινδυνος, οταν εχηι της
εφοδου την προφασιν εξ αγαπης της εις Θεον. Ἄθρει δε οπως καν τουτωι δη παλιν
αναδεικνυς εαυτον εν προς τον εαυτου Πατερα, μη ειδεναι φησι τους Ἰουδαιους,
ητοι τους διωξειν μελλοντας τους οιπερ αν ειεν το Χριστου πρεσβευοντες ονομα,
μητε τον Πατερα, μητε τον Υιον. μισοπατωρ γαρ ομολογουμενως ο χρηναι δειν
ατιμαζειν οιομενος τον Υιον, ουχ ως εις ετεραν δε δηλονοτι πλημμε λησας φυσιν,
αλλ' εις αυτο το της κατα φυσιν θεοτητος εμπαροινων αξιωμα. ουδε γαρ αν ηλω τις
 
 

525

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξυβριζων εις τον Υιον, ει την του Πατρος εδυσωπηθη φυσιν· εγνωκως δε ολως τι
κατ' ενεργειαν εστιν ο Πατηρ, πως ηγνοησεν οτι γεγεννηκεν εξ εαυτου; ειτα τις ουχ
υβρισει το φυτον, τον εξ αυτου γεννηθεντα κακυνων καρπον; αγνοιας ουν αρα της
εις τον Πατερα και Θεον αποδειξις ουκ αμφιλογος η εις τον Υιον αμαρτια. Ἐπειδη δε
ουκ εφη νυνι Ὅτι ουκ οιδασι τον Πατερα μου, αλλα τον πεμψαντα με, δοκω τι
τοιουτον αυτον υπαινιττε σθαι θελειν· σκοπος, ως εοικεν, αυτωι, τους το διωκειν
επιτη δευοντας τους ανακειμενους αυτωι, διπλουν ωσπερ εντευθεν το παρανομημα
ταις εαυτων επαρτωντας κεφαλαις εμπλεξαι σαφως· μονον γαρ ουχι, φησιν,
αγνοουντες αλωσονται τον 2.599 εξ ουπερ ειμι, ουδε μονην την επ' αθεοτητι ψηφον
αποκο μιουνται δικαιως, αλλα γαρ και αυτηι λοιπον επιτιμωντες ευρεθησονται τηι
σοφιαι του Θεου και Πατρος. ει γαρ επεμψε μεν τον ιδιον Υιον εγερουντα το
ωλισθηκος, ανακαι νουντα το συντετριμμενον, κατορθωσοντα τε τοις εν κοσμωι την
ζωην, αντεξαγουσι μεν εκεινοι και αντιπραττουσι δυσ σεβως τοις διακηρυττειν
εθελουσι τον τουτου κατορθωτην, πως ου λιαν εναργως ηγνοηκοτες αλωσονται και
αυτωι μαχο μενοι τωι πεμψαντι με; δια γαρ του πεμπεσθαι λεγειν, ολην ημιν της μετα
σαρκος οικονομιας εισκομιζει την δηλωσιν· ο δε ηγνοηκως τον πεμψαντα, και Θεον
ηγνοηκεν εν ταυτωι και το της αποστολης ατιμαζει μυστηριον. Ει μη ηλθον και
ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχοσαν· νυν δε προφασιν ουκ εχουσι περι της
αμαρτιας αυτων. ∆ιχηι νοητεον το εκ των προκειμενων υποδηλουμενον. ει γαρ
οιοιτο τις τυχον προς Ἕλληνας τε και Ἰουδαιους τον επι τουτωι γενεσθαι λογον,
εκεινο φαμεν, ως ει μη εγεγονει προς απαντας τους οντας επι της γης το θειον τε και
ουρανιον κηρυγμα, φημι δη το ευαγγελικον, παραδεικνυον εκαστωι της σωτηριας
την οδον, και τα της δικαιοσυνης εργα καταλευκαινον, ην αν ισως εκαστωι λογος
ουκ ασθενης εις παραιτησιν των ου σφοδρα φιλεργουντων εις αρετην, η των
αρεσκοντων Θεωι παντελης αμαθια· ταυτη τοι συγ γνωμης αξιουσθαι παρακαλειν.
επειδη δε προς απαντας ο της εισηγησεως λογος πεποιηται, τις αν ειη λοιπον ο της
παραιτησεως λογος, η ποιοις αν χρησαιτο τις προς τον Κρινοντα λογοις, επι τοις
αισχιστοις μετα την γνωσιν κατη γορουμενος; ει δε περι μονων λεγοι τουτι των
Ἰουδαιων ο Κυριος, ατε δη και πολλακις ακροασαμενων διδασκοντος, 2.600 και
ουδεν ηγνοηκοτων των οσα διεκελευσατο φρονειν τε και δραν, εκδεξηι τοιωσδε Της
μεν υμετερας ουκ ανεξονται διδασκαλιας, φησιν, εποισουσι δε πειρασμους τε και διω
γμους, και παν ειδος υμιν εννοησουσι θορυβων, και εις μισος αδικον εκ πικριας
ανακαυθησονται, πλημμελημα μεν ουδεν εχοντες ειπειν, εγκαλουντες δε μονην
αγαπην την εις εμε. κατασοφιζομενοι δε ωσπερ της εαυτων απονοιας την ωμο τητα,
και το εκ της ηδυπαθειας αισχος αποτριβομενοι, Μωυσεα δη παντως προβαλουνται
και τα Μωυσεως, συνα σπιζειν δε ωσπερ τοις πατρυοις υποκρινουνται νομοις· αλλ'
ει μεν μη ελθων της δια Μωυσεως εντολης ου παρεδειξα τα βελτιονα, ει μη δια
πολλων πεπληροφορηκα λογων, ως ειη μεν ηδη καιρος τα εν τυπωι παρελασαι
λοιπον, και οτι σχη ματων μεν αλις και σκιας, ωρα δε αυτην αναλαμψαι την
αληθειαν· ει μη τουτο και εξ αυτου δεδειχα νομου, σαφε στατα λεγων "Ει επιστευετε
Μωυσει, επιστευετε αν εμοι· "περι γαρ εμου εκεινος εργαψεν·" ει μη ταις των
προφητων μαρτυριαις συνωιδον εδειξα τον εμαυτου λογον, και της εμης παρουσιας
την δυναμιν προῤρηθεισαν τε ηδη και κεκη ρυγμενην, εσχον αν αφορμας ευλογους
της κατ' εμου και υμων απονοιας. επειδη δε παραλελειπται μεν ουδεν, ειρηται δε
απαν, οσον ηκεν ειπειν αναγκαιον, εικαιος, ος αυτοις εις προφασιν επινοηθησεται
λογος της ουτω γυμνης αμαρτιας. Ταυτην οιμαι δειν τοις του Σωτηρος λογοις
εφαρμοσαι νυνι την διανοιαν, ασυγγνωστα δε τοις εις αυτους πλημμε λουσιν
επιδεικνυς τα εγκληματα, και κολασθησεσθαι ποτε τους τα τοιαυτα τολμωντας
ειπων, παραιρειται της λυπης το πλεον και υποκλεπτει σοφως, οπερ ην εικος
 
 

526

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανιασειν ου μετριως αυτους. φορητην γαρ εσθ' οτε τοις αδικουμενοις την
πλεονεξιαν εργαζεται, το αραροτως οιεσθαι δικας των πλημμεληθεντων αποτισειν
τους της πλεονεξιας εργατας. 2.601 και τουτο ειδως και αυτος ο παντων ∆εσποτης
"Ἐμοι," φησιν, "εκδικησις, εγω ανταποδωσω, λεγει Κυριος," αλλα και αυτος ημιν ο
μακαριος Παυλος, υπο τινος των αρχιερεων τυπτομενος, της επι τωι πασχειν πικριας
ουχ ετεραν εσχε παραψυχην, η ταυτην αυτην· τι γαρ εφη; "Τυπτειν σε "μελλει ο
Θεος, τοιχε κεκονιαμενε." ασθενειας ουν αρα φαρμακον ανθρωπινης και τουτο, το
κολαζεσθαι φημι προσδοκαν τους αδικειν ελομενους. κρειττων γεμην και εν πλειονι
μετρωι της ανθρωπινης μικροψυχιας ο Κυριος· "λοι "δορουμενος γαρ ουκ
αντελοιδορει, πασχων ουκ ηπειλει," κατα το γεγραμμενον· ραπιζομενος δε,
φορτικον ειπεν ουδεν, ουτε μην ηπειλησε τωι παισαι τετολμηκοτι, πραοτατα δε και
ανεξικακως κομιδηι "Ει κακως, φησιν, ελαλησα, μαρτυρησον "περι του κακου· ει δε
καλως, τι με δερεις;" αληθης ουν αρα τοις προφηταις ο λογος "Ὅτι τις εν νεφελαις
ισωθη "σεται τωι Κυριωι, η τις ομοιωθησεται τωι Κυριωι εν υιοις "Θεου;" Ὁ εμε μισων
και τον Πατερα μου μισει. Ἀθεοτητος εγκλημα καθοριζει σαφως των εξ ανοσιου
γνωμης και φρενος εκκεκρουσμενης μισειν αυτον ελομενων. και γαρ εστιν αληθες·
ου γαρ αφεξονται της εις τον Πατερα πλημμελειας οι τον Υιον ατιμαζοντες, ηγουν
οτι πρεπει μισειν εγνωκοτες. ονπερ γαρ τροπον οι την του ηλιου μαρ μαρυγην, ως
επ' ουδενι των αναγκαιων φαινοι τε και υπαρχοι, διασυροντες, τας της αχρειοτητος
αιτιας και την επ' αυτηι ψηφον εις αυτον ανατεινουσι τον εξ ουπερ εστι· και οτωιπερ
αν κακυναι δοκηι την εξ ανθεων τυχον ευωδιαν, επ' εκεινο δη παντως ανοισει το
εγκλημα το εξ ουπερ αν τικτοιτο· τον αυτον οιμαι τροπον επι τε του Μονογενους και
του τεκοντος αυτον συμβησεται. ου γαρ εστιν ουκ εστι καταψεγοντας τινας 2.602 το
τινος εκπεφυκος, επαινεσαι το εξ ουπερ εστι. δια τοι τουτο τοις Ἰουδαιοις εφη
Χριστος "Ου δυναται δενδρον αγα "θον καρπους πονηρους ποιειν, ουδε δενδρον
σαπρον καρπους "αγαθους ποιειν·" οτε και την επι τουτωι διακρισιν ακριβη τε και
ανεπιληπτον διεκελευετο ποιεισθαι "Ἢ ποιησατε το "δενδρον σαπρον και τον
καρπον αυτου σαπρον." οπερ γαρ αν καθ' ενος των τοιουτων αληθευοιτο τυχον,
τουτο δη παντως διηκειν επ' αμφοιν αναγκαιος τις οιμαι παρατρεψει. μιας γαρ
φυσεως, πως ουχι δη παντως κοινα εσται τα ηττωμενα, ηγουν και ετερως
καταλαμπρυνειν ειδοτα; και οπερ αν δρασειε τις εις το εκ τινος πηγης, τουτο δη
παντως δεδρακως αν ειη και εις αυτην την πηγην. δια τουτο φησιν ο Χριστος οτι ο
εμε μισων και τον Πατερα μου μισει. φερει δε χρησιμως και εις το του Πατρος
προσωπον, απερ αν εις αυτον επιχειροιτο παρα τινων. πληροφορησει μεν γαρ ουδεν
ηττον ημας δια τουτων των λογων, ως ουχ ετερος τις εστιν ως προς αυτον, κατα γε
τον εν ταυτοτητι τηι κατα παν νοουμενηι λογον. καταπτοει δε προς τουτωι τους
ακροω μενους, σφαλερον ετι δεικνυς το επι τωι μισειν αυτον ελεσθαι πλημμελημα,
ευσυλητον τε και ανεπικουρητον εσεσθαι παν τελως τον αυτωι μη προσκυνειν
επιχειρουντα διισχυριζεται, ατε δη και εις αυτο το του Πατρος εμπαροινουντα
προσωπον. συναγανακτησει γαρ παντως, ως συνυβριζομενος, τωι ιδιωι γεννηματι.
Ὅτι δε τους αγιους αποστολους ευτολμοτατους ετιθει και τουτο παραδεχθεν εις
πιστιν, πως ου σφοδρα διαφανες; ομου δε προς τουτοις ετερον αναγκαιον οιμαι και
σοφον απετελει Χριστος· και τουτο παλιν ερω· εξ ασυγκριτου φρενοβλαβειας και
μανιας υπερφυους ᾤοντο τινες, οτι πλημμελουντες εις τον Υιον και τοις του
Σωτηρος αντι πραττοντες λογοις, τον του νομου δοτηρα Θεον ευφραινουσι, 2.603 και
τοις δια Μωυσεως τεθεσπισμενοις το χρηναι νικαν αει χαριζομενοι, γνησιοι τινες
της εις Θεον αγαπης ευρισκονται φυλακες. εδει τοιγαρουν το μεν εν εκεινοις εικαιον
αποφαι νεσθαι φυσημα, μαθειν δε την οικουμενην, οτι τοις του Σωτηρος
αντεξαγοντες νομοις, προς ολοκληρον ωσπερ την θειαν εχουσι φυσιν υβρισμενην εν
 
 

527

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιωι, δια της παρακοης και της ουτω μακρας και απροφασιστου λοιπον απειθειας, ην
ου μονον ιδικως εις το οικειον επιτελεισθαι προσωπον ευ μαλα διισχυριζεται, αλλα
και εν τοις τον υπερ αυτου και δι' αυτον πρεσβευουσι λογον. θεομαχος ουν αρα και
υβρι στης, και προς ολην εχων την αῤρητον τε και αφραστον φυσιν, ο και αυτοις τοις
αγιοις αποστολοις αντιπραττειν επιχειρων. κηρυττουσι γαρ ουχ εαυτους, αλλα τον
των ολων Θεον και Κυριον, τουτεστι Χριστον. Ει τα εργα μη εποιησα εν αυτοις α
μηδεις αλλος εποιησεν, αμαρτιαν ουκ ειχοσαν· νυνι δε και εωρακασι και μεμισηκασι
και εμε και τον Πατερα μου. Ουδενα τοις Ἰουδαιοις περιλελειφθαι λογον εις το μη
χρηναι κολαζεσθαι και τοις ανηκεστοις περιπεσειν, και δια τουτων ουδεν ηττον
απεφηνεν ο Χριστος. φαινεται γαρ των εις ωφελειαν τελουντων ελλελοιπως ουδεν,
λογου μεν αυτοις παρατεθεντος μακρου, δι' ουπερ ην και μαλα ραιδιως ιεναι προς
σωτηριαν, παραδειχθεντων δε και θαυματων, α μηπως τις των εν κοσμωι τεθεαται.
τις γαρ των αγιων τοις του Σωτηρος ημιλληθη θαυμασιν; ειτα τοσουτον
αφεστηκοτων του θαυμαζειν αυτον εθελησαι των Ἰουδαιων ως και μισειν ελεσθαι
μαλλον εξ ανοσιου γνωμης, πως ου δυσαχθες το των εγκληματων φορτιον αυτοις
επικεισεται; ην γαρ δηπου το πολυ τι κρειττον και αμεινον, μητε λογων αυτους επακ
ροασθαι σοφων, μητε μην της ουτως αῤρητου τερατουργιας 2.604 εις οψιν ελθειν·
ισως γαρ αν εξεμηχανησαντο τον επι τωι συγγινωσκεσθαι δειν ουκ ακομψον λογον
Ουκ ακηκοαμεν τι των αναγκαιων ουτε μην τεθεαμεθα τι, λεγοντες, των εις πιστιν
επαγωγων. επειδη δε ουχ ενος των αγιων προφητων, αλλ' αυτου του ανωθεν
ηκοντος τε και ως ημας εσταλμενου διεπυνθανοντο Χριστου, αλλα και ξενων
θαυματων γεγονασι θεωροι· τυφλου γαρ οφθαλμους ανεωιξεν ο Χριστος, καιτοι
μηδενος ετερου πωποτε δυνηθεντος τοιουτον τι εργασασθαι· τι την των Ἰουδαιων
απονοιαν εξαιρησεται; η ποιος εξοισει του κολαζεσθαι λογος; ακουσαντες γαρ και
τεθεαμενοι, μεμισηκασι και τον Υιον και τον Πατερα. μεμισηκασι δε πως; ουτε γαρ
τον παρα Πατρος δι' Υιου τετιμηκασι λογον, ουτε μην τοις της θειας φυσεως εργοις,
το αυτοις πρεπον ατιμασαντες θαυμα, δυσσεβουντες εναργως εις ολην αλω σονται
την τουτων εργατην του Θεου φυσιν. θαυματουρ γουντι γαρ τωι Υιωι, συνην δηπου
παντως και αυτος ο Πατηρ, ουχ ως ετερος δι' ετερου τυχον ενεργων τα θαυματος
αξια, αλλ' ως ων εν Υιωι δια την ταυτοτητα της φυσεως και της ουσιας το
απαραλλακτον. αχαριστοι τοιγαρουν οι ταλανες Ἰουδαιοι, και επι πολληι τηι
αγνωμοσυνηι λιαν κατηγορου μενοι, δι' ουδενος μεν εχοντες λογου την ασυγκριτον
του Σωτηρος διδασκαλιαν, ατιμαζοντες δε προς τουτωι δι' Υιου και εν Υιωι την του
Πατρος φυσιν, καιτοι των υπερ λογον αυτοις θαυματων αναδειχθεισαν δημιουργον,
εφ' οις ην εικος και τον σφοδρα σκληρον και δυσηνιον αγεσθαι τε και καλεισθαι
λοιπον εις το φρονειν δυνασθαι τα εικοτα και τα δι' ων εδει τιμασθαι Θεον. Ἀλλ' ινα
πληρωθηι ο λογος ο εν τωι νομωι αυτων γεγραμμενος, οτι εμισησαν με δωρεαν. Ουδε
τουτο μεν αγνοηθεν τωι τα παντα προανακηρυξαντι 2.605 νομωι δεικνυσιν εναργως·
πλην ου δια τουτο φαμεν προειπειν εκεινα τον νομον, ινα το των Ἰουδαιων
εξαπτοιτο μισος αδικως κατα τε του Υιου και του Πατρος, αλλ' επειπερ εμελλεν
εσεσθαι παρ' αυτων, προαναπεφωνηκεν ο θειος και ιερος νομος, ουδεν των
εσομενων ηγνοηκος το Πνευμα δεικνυς. γεγραπται γαρ εν βιβλωι ψαλμων εκ
προσωπου Χριστου την των Ἰουδαιων απονοιαν επαιτιωμενου και λεγοντος, οτι
"μισος αδικον εμισησαν με." πως γαρ ουκ αδικον μισος; πως δε ουκ εξεπικρανθησαν
δωρεαν, οι γε τοσουτον αφεστηκοτες του χρηναι μισειν, οσον ηκεν ειπειν εις την
των εις αυτους γεγονοτων φυσιν, ως φιλειν μαλλον την απασων ανωτατω σπουδην,
και αγαπαν εις το βουλεσθαι κατακολου θειν αυτωι. ποιαν γαρ αν τις εχοι του μισους
την αφορμην, λεγετω παρελθων ο ταις Ἰουδαικαις απειθειαις συνηγορων· τι των
γεγονοτων δια Χριστου, μισους ηγουν απεχθειας αξιον; οτι θανατου και φθορας
 
 

528

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξειλετο; οτι πλεονεξιας απηλλαξε διαβολικης, και την της αμαρτιας κατελυσε
τυραν νιδα, και το δουλον ως προς υιοτητα την ως προς Θεον ανεκομισεν; οτι εκ
φιλανθρωπιας και αμνησικακιας δικαιους απεφηνε τους ταις αμαρτιαις
νενεκρωμενους; οτι Πνευματος Ἁγιου και θειας φυσεως απεδειξε κοινωνους, και
αυτο δε ημιν το των αγιων αγγελων προυξενησεν οικητηριον, και βασιμον
ανθρωποις εδειξε τον ουρανον; πως ουν ετι δικαιον μισεισθαι τον τουτων ημιν
γεγονοτα χορηγον και πρυτανιν, και ουχι μαλλον ασιγητοις ευφημεισθαι
δοξολογιαις και ακαταληκτοις ευχαριστιαις αντιγεραιρεσθαι παρ' ημων; αλλ' ουδεν
οιμαι τον ατεγκτον μεθιστησιν Ἰουδαιον εις το βουλεσθαι φρονειν απερ εδει
φρονειν. μεμισηκε γαρ δωρεαν, ον εξ ολης διανοιας αγαπαν εδει μαλλον και ταις εκ
της ευπειθειας καταστεφειν τιμαις. πλην καν τουτωι χρησιμως ο Κυριος εαυτον ουκ
ηγνοηκεναι δεδειχε την των Ἰουδαιων 2.606 κακονοιαν, προειρηκοτα δε μαλλον και
οτι μεν εσται προ εγνωκοτα, κεχρημενον γεμην ημεροτητι τε και αμνησικακιαι
θεοπρεπει. παρατεθεικε γαρ και ακαθηκοντως ουτως διακει μενοις τον εις σωτηριαν
καλουντα λογον, προς το και θαυ μασι βεβαιουν της εις αυτον πιστεως την
ομολογιαν, ειπερ τινες ησαν αγαθοι και ευγνωμονες. ωφελει δε σφοδρα καν τουτωι
τους μαθητας, ιν' αμνησικακως και τοις υβριζειν αυτους επιχειρουσι τον της
σωτηριας προτεινωσι λογον, και κατ' αυτο δη τουτο κατ' ιχνος ιοντες φαινοιντο της
εν αυτωι και πρωτωι διαλαμψασης αρετης. ει τι γαρ αγαθον, εν πρωτωι Χριστωι και εφ'
ημας, και εξ αυτου διερπει παντα τα καλλιστα. Ὅταν δε ελθηι ο παρακλητος ον εγω
πεμψω υμιν παρα του Πατρος, το πνευμα της αληθειας ο παρα του Πατρος εκ
πορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου· και υμεις δε μαρ τυρειτε, οτι απ' αρχης
μετ' εμου εστε. Μεμισησθαι λεγων εαυτον τε και τον Πατερα παρα των ασυνετων
Ἰουδαιων, και τουτο δωρεαν και επ' ουδενι των εικοτων, συμπαρεισαγει το Πνευμα
χρησιμως, ομου και της αγιας Τριαδος την αναπληρωσιν εμποιων τωι Λογωι, και αυτο
δε δεικνυς συνητιμασμενον, ινα ολοκληρως εν Υιωι πεπαρωινηκοτες ελεγχωνται των
παραδοξων οι θεωροι και της ανωτατω πασων ουσιας την ουτως υπερφυα
καθυβρισαντες δυναμιν, δι' ων ουχ οπως παραδεχεσθαι δειν ᾤοντο τον Χριστον,
καιτοι τερατουργουντα ξενως εις πληροφοριαν αυτων, αλλ' ων ηδη δεδρακασι·
δεδυσσεβηκασι γαρ εις αυτον, α και μονον εστιν εννοησαι φρικτον. καιτοι, φαιη γαρ
αν τις τυχον, ω παραφρον Ἰουδαιε, θαυματων σοι 2.607 γεγονε δημιουργος ο
Χριστος, α και την Μωυσεως υπεραιρει δοξαν και παντος αγιου λαμπροτητα· το γαρ
φαναι τον Κυριον "Ει τα εργα μη εποιησα εν αυτοις α μηδεις αλλος "εποιησε,"
τοιαυτην ημιν την διανοιαν εισφερει. ειτα τον των ελαττονων υπηρετην και
διακονον, φημι δε Μωυσεα, ταις ουτω λαμπραις καταστεφεις τιμαις, τον δε
ασυγκριτως υπερφερη και πολυ των αμεινονων εργατην, ασυνετως ουτω
παρωθουμενος ουκ ερυθριαις, καιτοι τοις δια Μωυσεως χρησ μωιδημασι το παλαι
διηγγελμενον επαγοντα περας, και κατακλειοντα λοιπον εις αληθειαν την σκιαν.
ομου τοιγα ρουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος συνεισκεκομικε μεν αναγκαιως
εαυτωι τε και τωι Πατρι την του Πνευματος μνη μην· απελεγχει δε αμα το ειρημενον
αληθες, τουτεστιν, ως ειπερ τις ελοιτο δια μισους εχειν τον Υιον, συναποστυγησει δη
παντως και τον εξ ουπερ εστι Πατερα· και πως η τινα δη τροπον, θεα παλιν. Ἰδου γαρ
ιδου πνευμα της αληθειας, τουτεστιν εαυτου, τον Παρακλητον ειπων, παρα του
Πατρος αυτον εκπορευε σθαι φησιν. ωσπερ γαρ εστιν ιδιον Πνευμα του Υιου
φυσικως, εν αυτωι τε υπαρχον και δι' αυτου προιον, ουτω και του Πατρος· οις δε το
Πνευμα κοινον, τουτοις ειη δηπου παντως αν και τα της ουσιας ου διωρισμενα. μη
γαρ δη τινες ημας των δυσσεβειν ειωθοτων τοις εκ αμαθιας αποκο μιζοντων λογοις
εις α μη θεμις εννοειν, ως υπουργικην τινα χρειαν αποπληρων ο Υιος το παρα του
Πατρος Πνευμα τηι κτισει διακονει· και τουτο γαρ ασυνετως τινες ου κατεδεισαν
 
 

529

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπειν. πιστευειν δε μαλλον ακολουθον, ως επειπερ ιδιον εστιν αυτου, καθαπερ
αμελει και του Θεου και Πατρος, αποστελλει τοις αγιοις αυτου μαθηταις προς
αγιασμον. ει δε δη νομιζουσι τροπον τινα και δριμυ νοειν τε και λεγειν, διακονον
ημιν και υπουργον καν τουτωι δη παλιν τον Υιον 2.608 εισκομιζοντες, πως ουκ
ακολουθον ειπειν "Μωροι και "τυφλοι," πη δη παλιν ιοντες υμεις ουκ αισθανεσθε,
και της του Μονογενους κατεπαιρεσθε δοξης, εκ της ενουσης υμιν αμαθιας αθλιους
συνειροντες λογισμους; ει γαρ ολως χορηγει το Πνευμα παρα του Πατρος ο Υιος, εν
υπηρετου τινος ταξει λελογισμενος, πως ουκ αναγκαιον ομολογειν, ως αλλοτριον
μεν εστι παντελως της ουσιας αυτου, ταχα δε και αμεινον αυτου και κατα πολυ
κρειττον, ανπερ ουτως εχηι κατα γε την παρ' υμιν αμαθιαν; ει γαρ ουκ εκ του Πατρος
εκπορευεται, τουτεστιν, εκ της ουσιας αυτου, ο Υιος καθ' υμας, πως ουκ εν αμεινοσι
νοοιτ' αν το Πνευμα παρα τον Υιον; ειτα τι φαμεν, οταν ακουσωμεν λεγοντος περι
αυτου οτι "Ἐκεινος εμε δοξασει, οτι εκ του εμου ληψεται, και "αναγγελει υμιν."
Προς δε τοις ειρημενοις κακεινο λοιπον ως εξ αναγκης εισβησεται. ει γαρ υπουργιαν
διακονικην αποπληρουν οιεσθε τον Υιον, το αλλοτριον ημιν, τουτεστι, το παρα του
Θεου και Πατρος κεχορηγηκοτα Ἅγιον ον κατα φυσιν Πνευμα, ου κατα φυσιν αγιος ο
Υιος, κατα μεθεξιν δε ωσπερ ημεις. λεγεται γαρ κατα την των δυσσεβων αμαθιαν,
αλλοτριος ειναι της ουσιας του Πατρος, εξ ης και προεισι το Πνευμα το δι' αυτου
χορηγουμενον. εσται τοινυν των ενδεχομενων, ειπερ ουκ ιδιον του Υιου το Πνευμα
εστιν, αλλ' εισποιητον εχει και αυτος τον αγιασμον, καθαπερ η κτισις, και αποπεσειν
δυνασθαι ποτε της ενουσης αγιοτητος αυτωι. το γαρ ως εν ταξει προσθηκης
επικτηθεν, πως ουκ αν απογενοιτο, κατα γε τον του εγχωρουντος λογον; ειτα τις
των τοιουτων ουκ αποδραμειται δογματων; πρεπωδεστερον δε οιμαι το ουτως
ειπειν. Φιλη τοιγαρουν ημιν η αληθεια, και τα εκ της αληθειας δογματα, και αυτοις
εκεινοις ημεις ουχ εψομεθα, την δε των 2.609 αγιων πατερων ιχνηλατουντες πιστιν,
ιδιον ειναι φαμεν του Υιου τον Παρακλητον, τουτεστι, το Πνευμα το Ἅγιον, και ουκ
επεισκρινομενον εξωθεν, ουδε επικτητον εν αυτωι, καθαπερ εστιν εν τοις αγιοτητος
δεκτικοις, οις και εκ μη οντων η γενεσις, αλλ' ομοουσιον αυτου, καθαπερ αμελει και
του Πατρος. ουτω γαρ αν ουκ εις πολυθεον ημιν μυθολογιαν η των εκκλησιαστικων
δογματων οιχησεται δυναμις, αλλ' εις ενα θεοτητος λογον η αγια Τριας
ανασφιγγεται. εν ταυτωι τοιγαρουν και της ουσιας την ενοτητα παραδεικνυς, εαυτου
τε φημι και της του Θεου και Πατρος, πνευμα της αληθειας τον Παρακλητον ειναι
λεγων, παρα του Πατρος εκπορευεσθαι φησιν, απελεγχει τε σαφως και αναμφιλογως
θεομαχον ολοκληρως τον χριστομαχον. ο γαρ ολως εμπαροινειν εθε λησας τωι Υιωι,
πεπλημμεληκως αν εικοτως και εις αυτον νοοιτο τον εξ ουπερ εστιν. Ὅταν τοινυν
ελθηι ο Παρακλητος φησι το πνευμα της αλη θειας, τουτεστι το εμον, ο παρα του
Πατρος εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου. μαρτυρησει δε πως; ενεργησαν
γαρ εν υμιν τε και δι' υμων τα παραδοξα, μαρτυς εσεται δικαιος τε και αληθης της
εμης θεοπρεπους εξουσιας, και της εν δυναμει μεγαλειοτητος. εμον γαρ Πνευμα, το
ενεργουν εν υμιν· ωσπερ δε εμον, ουτω και του Θεου και Πατρος. συγκαθυβρισθαι
τοιγαρουν αναγκη νοειν τους δι' ενος του αγαθου Πνευματος τα παραδοξα προς
πληροφοριαν της πιστεως ενεργησαντας ως εν προσωπωι Χριστου, εν ωι κατυκησε
κατα τον Παυλον, ουχι μερος τι της αφραστου θεοτητος, αλλ' "ολον το πληρωμα
σωματικως." Μαρτυρουντος δε του Πνευματος, συνεπιμαρτυρησετε φησι και υμεις
αυτοι. γεγονατε γαρ αυτοπται και θεωροι των παρα τοις ιδιοις τετελεσμενων, αει
συνοντες ως μαθηται. 2.610 Ταυτα λελαληκα υμιν, ινα μη σκανδαλισθητε. Την των
Ἰουδαιων απονοιαν φανοτατην τοις εαυτου μαθη ταις καθιστας ο Σωτηρ, ταχα και
επενεγκειν τοις περι τουτων εμελλε λογοις, οτι δη προς τοσαυτην ηξουσι δυση κοΐαν
οι ταλανες, αποφραξουσι δε ουτω την ακοην, και εις τουτο βαδιουνται μισοθεΐας οι
 
 

530

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειλαιοι, καθυβρισουσι δε ουτω τους υπερ της αληθειας λογους, ως ειπερ και δυο
γενοιντο τυχον της αυτου δοξης οι μαρτυρες, μηδε ουτω παραδεξασθαι θελειν
αυτην, καιτοι διαῤρηδην ανακεκραγοτος του νομου, πιστευεσθαι δειν, και
ανενδοιαστως ειναι παρα δεκτον, παν οπερ αν δια της δυο τυχον η τριων επιμαρτυ
ροιτο φωνης. αλλα τουτο μεν ου φησι χρησιμως εις το παρον. και γαρ αν ου μετριαν
αυτοις ενεποιησε την ακηδιαν, και διακλασας ωσπερ εις απογνωσιν τους μαθητας,
οκνου και δειλιας απαραποδιστον εν αυτοις ετιθει την παροδον. εικος γαρ δηπου
καθ' εαυτους εννοειν, ως ει μηδενι πεισθη σονται παντελως των Ἰουδαιων οι δημοι,
αλλα και αυτον ηγησονται παρ' ουδεν τον Παρακλητον, καιτοι τοις υπερ λογον
τερατουργημασι καταπληττοντα, ουδεν δε ηττον αλω σονται και μετα τουτο
μισουντες Χριστον, και συν αυτωι τον Πατερα, τι και πονον ανατλησαι δεησει κενον;
τι μη και πραγματων απαλλαττεσθαι δει, την εις ανηκοους σιωπην του διδασκειν
προτιμησαντας; ταυτα τοι κατα το εικος ουκ αγνοησας λογιεισθαι τους μαθητας,
περιστελλει μεν εν τεχνως τα οσαπερ ην μοχθηροτερα προς εξηγησιν και δειλιας και
οκνου του προς το χρηναι διδασκειν εμποιητικα· παρατρεπει δε χρησιμως του λογου
την δυναμιν επι το προευτρεπιζεσθαι δειν, και προεσκευασθαι νεανικως προς τα εξ
εκεινων εσομενα, ητοι προσδοκωμενα. το γαρ αιφνιδιως και αδοκητως τισιν
επελθον, ικανον ταραξαι και την λιαν 2.611 εχουσαν εδραιως ψυχην· το δε ως ηξοι
και εσται πρου ποπτευθεν, λειοτεραν εχει την προοδον, και το αχθος ευφο
ρητοτερον, ως προεγνωσμενον ηδη και προτετριμμενον ταις του παθειν
ανενδοιαστως ελπισιν. οιμαι δε τι και τοιουτον υποσημηναι βουλεσθαι τον Χριστον.
ει γαρ εγω, φησι, τοσαυτα μεν ηδη τεθαυματουργηκα, και τουτο επι μαρτυσιν υμιν,
θαυματουργησει δε και εφ' υμων ο Παρακλητος· και της Ἰουδαιων απονοιας ουκ
ατονησει το θρασος, αλλ' εσονται παλιν εν τουτοις, και εν τοις ετι χειροσι, μη
σκανδα λισθητε, φησιν, οταν και αυτοι τουτο παθοντες ευρισκησθε, διαμεμνησθε δε
πανταχου των εμων λογων· "Ου γαρ εστι "μαθητης υπερ τον διδασκαλον, ουδε
δουλος υπερ τον "κυριον αυτου." Ἀποσυναγωγους ποιησουσιν υμας· αλλ' ερχεται
ωρα ινα πας ο αποκτεινας υμας δοξηι λατρειαν προσφερειν τωι Θεωι. Ἀνεκομισε προς
αυτο το παντων, ως επος ειπειν, ακρο τατον των δεινων, του κινδυνου την
προῤρησιν, ουχ ινα την ανανδρον τοις εαυτου μαθηταις ενεργασηται πτοιαν· ου γαρ
αν ηρμοσε δραν τωι γε ολως παροτρυνειν εθελοντι προς το ευτολμοτατα λιαν τον
ευαγγελικον κηρυξαι λογον· αλλ' ινα τον ανωτατω φοβον, ως ηδη προεγνωσμενον,
ευτριβη οντα δια τουτο παρωθουμενοι, παντος μεν ηδη κατανεανιευωνται κακου,
μηδενα δε ολως ποιοιντο λογον, μηδε ειπερ τι προσιοι των αφορητοτερων κακων
ειναι δοκουντων. τοις γαρ το μειζον ου δεδοικοσι, ποιαν αν ζημιαν εποισει το
ελαττον; οι δε και των εις ακρον ηκοντων δειματων κατευμεγεθειν εγνωκοτες, δια
τινος ετι των αλλων ταραχθειεν αν; ινα τοινυν ευτρεπη την διανοιαν εχοιεν εις το
παντα λιαν ασμενως υπενεγκειν, και προς το χρηναι τοσουτον της εκ των Ἰουδαιων
κατεξανιστασθαι βλαβης, ως μηδε αυτον ει τυχοι παροντα τον ωμον δεδιεναι
θανατον· ουχι τα εν εθει μονον συμβησεσθαι λεγει, ουδε μεχρι τουτων στησεσθαι
2.612 την επιβουλην, ητοι την των Ἰουδαιων επαναστασιν, ως αποσυναγωγους
γενεσθαι μονον, αλλ' εις τουτο κατολισθειν ωμοτητος την εκεινων ανοσιοτητα
προμεμηνυκεν, ως οιηθηναι ποτε και την της εις Θεον ευσεβειας ιεναι τριβον την
κατ' αυτων εις ακρον απανθρωπιαν. οτι δε και αποσυναγωγοι παρα τοις Ἰουδαιοις
εγινοντο, και ταυτην ως εν αρχαις του πραγματος υπεμενον δικην οι της αγαπης της
εις Χριστον εξημμενοι, σαφες αν γενοιτο, λεγοντος του Ευαγγελιστου, οτι "πολλοι
μεντοι και εκ των αρχοντων επιστευσαν εις "αυτον, αλλα δια τους Φαρισαιους ουχ
ωμολογουν, ινα μη "αποσυναγωγοι γενωνται," και παλιν "Ἤδη γαρ συνετε "θειντο
οι γραμματεις και οι Φαρισαιοι ινα εαν τις αυτον "ομολογησηι τον Χριστον ειναι,
 
 

531

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποσυναγωγος γενηται·" αλλ' ει και προς ταυτην, φησι, την των Ἰουδαιων
επιβουλην αφορητως εχουσι τινες, ιστεον εντευθεν, ως ου μεχρι τουτων τα καθ'
υμας στησεται. μη γαρ ολως, φησιν, ει και συμ βαιη τουτο παθειν ασχαλλετε.
κατοιχησεται δη προς τουτο φαυλοτητος τα εκεινων τολμηματα, ως εις λατρειας
δυναμιν της θεοφιλους τον καθ' υμων οιηθηναι θανατον· ο δη και γεγονος
ευρησομεν επι τε τωι αγιωι Στεφανωι, τηι των μαρτυρων απαρχηι, και επι τωι θεσπεσιωι
Παυλωι. Στεφανωι μεν γαρ το της δυσφημιας εγκλημα περιπλεκοντες, και ζηλον
εντευθεν τον φιλοθεον πλαττομενοι, τον δια λιθων επηγαγον θανατον· τωι γεμην
ιερωι τε και σοφωτατωι Παυλωι τοσουτον επετριζον των Ἰουδαιων τινες, ως
"αναθεματισαι "εαυτους μητε φαγειν μητε πιειν αχρις ου ανελωσιν αυτον·" ουτω
γαρ εν ταις πραξεσι των αγιων αποστολων γεγραμ μενον ευρησομεν. καλη
τοιγαρουν και λυσιτελης λιαν η προῤρησις, προεξευμαριζουσα μεν τον επι τοις
δεινοις φοβον, ως δε ηδη πεπονθοτας αναχαλκευουσα προς ανδρειαν τους μαθητας.
προαποψυχθησεται γαρ πως η του κινδυνου 2.613 θερμοτης προεγνωσμενη τοις
πασχουσι, και ασθενεστεραν την εφοδον εργαζεται. Και ταυτα ποιησουσιν, οτι ουκ
εγνωσαν τον Πατερα ουδε εμε. Ἔδειξε των Ἰουδαιων τον "ζηλον, ου κατ'
επιγνωσιν·" καθαπερ αμελει και ο Παυλος φησι· πεπλανημενον δε σφοδρα και εξω
που βαινοντα της ευθειας οδου, καιτοι δοκουντα κατα γε τον εν αυτοις οντα σκοπον
τελεισθαι δια Θεον. ᾤοντο μεν γαρ της δια Μωυσεως υπερασπιζοντες εντολης τον
του νομου δοτηρα κατευφραινειν Θεον, και μαχομενοι τοις δια Χριστου θεσπισμασιν
ευδοκιμειν οι ταλανες ου μικρως υπελαμβανον. δια γαρ τοι τουτο και τοις τον
ευαγγελικον διακηρυττουσι λογον επεκειντο σφο δρως, αλλ' ηγνοουν απασης εισω
πεσοντες μωριας, και δια της εις τον Υιον ατιμιας εις αυτον πλημμελουντες τον
Θεον και Πατερα, μαλλον δε ουκ ειδοτες ηλισκοντο παντελως, τι μεν εστι Πατηρ, τι
δε παλιν ο εξ αυτου πεφηνως Υιος. και το γε παραδοξον, Μωυσεα μεν γαρ τον
σοφωτατον ταις ανωτατω τιμαις καταστεφανουν ηπειγοντο, νομου του δι' αγγελων
γεγονοτα διακονον· τον δε Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον, την αποῤρητον του
Πατρος εξηγουμενον βου λησιν, λεγοντα τε σαφως "Ἀπ' εμαυτου ποιω ουδεν, αλλ' ο
"πεμψας με Πατηρ αυτος μοι εντολην δεδωκε τι ειπω και "τι λαλησω," ταις εσχαταις
ατιμιαις περιβαλειν ουκ ωκ νησαν, καιτοι συνθαυματουργουντος αυτωι του Θεου και
Πατρος, και δι' αισθητης ανωθεν μαρτυρουντος φωνης, ανακεκραγοτος δε
διαῤρηδην και λεγοντος "Ουτος εστιν ο "Υιος μου ο αγαπητος εν ωι ηυδοκησα." εστι
τοινυν ουκ αμφιβολον, ως ειπερ τις ελοιτο τοις τον θειον διαπορθμευουσι λογον
επιφυεσθαι πικρως, εν αγνοιαι κεισεται πασης ομου της αγιας τε και ομοουσιου
Τριαδος. ουδε γαρ οιδε τον 2.614 Πατερα, ο τον εξ αυτου πεφηνοτα Λογον της
πρεπουσης δοξης εξω τιθεις, κατα γε τον ιδιον σκοπον. πως γαρ ουκ ανενδοιαστως
παραδεκτον παρα γε τοις νουνεχεστερον τηι των πραγματων φυσει προσβαλειν
δυναμενοις, ως επειπερ εστιν ομοουσιος τωι Πατρι, λαλησει μεν παντως τα κατα
βουλησιν του Πατρος, ως δε κοινωνον της δοξης εχων αυτον, εξει δη παντως και
συλλυπουμενον, εφ' οις αν πταιωσιν εις αυτον τινες. απολογειται τοινυν εν τουτοις
ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, και μονονουχι των Ἰουδαικων τολμηματων
κατηγορει, πικραν και ολεθριον εντευθεν επιθεις την ψηφον τοις αυτον ατιμαζουσι
δια της εις αυτους τους αγιους αποστολους ωμοτητος. ου γαρ εις αυτους κυριως ο
της πλημμελειας περιτραπησεται λογος, αλλ' εις αυτον αναβησεται τον της θειας
αποστολης αυτοις επιτι θεντα την λειτουργιαν, καθαπερ αμελει και προς Σαμουηλ
ποτε τον αγιον ελεγε περι των υιων Ἰσραηλ "Ὅτι ου σε "εξουθενηκασιν, αλλ' η εμε
εξουθενηκασι." Πραγμα τοιγαρουν σφαλερωτατον, το μη τοις αγιοις εθελειν την
αυτοις αρμοδιωτατην απονειμαι τιμην· αναδρα μειται γαρ της εις αυτους
πλημμελειας ο λογος εις τον αποστειλαντα αυτους.
 
 

532

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλα ταυτα λελαληκα υμιν, ινα οταν ελθηι η ωρα αυτων, μνημονευητε
αυτων, οτι εγω ειπον υμιν. Ουχ ετερου του χαριν περι τουτων αυτοις πεποιησθαι τον
λογον διισχυριζεται, η ινα γινωσκοιεν, οτι δη παντως τοις δι' αυτον ομιλησαντες
πειρασμοις της αμαρτιας, την εντευθεν αποκερδανουσι δοξαν. ου γαρ δη προειρηκα,
φησι, τους τονους της υμετερας διανοιας προαπονευρων, αλλ' ουδε προωρον υμιν εκ
του πειθεσθαι τι προσδοκαν επινοησας το δειμα, προγινωσκειν δε μαλλον διδους, ινα
διττην εντευθεν 2.615 την ωφελειαν κερδανητε. πρωτον μεν γαρ αναμνησθεντες, οτι
προειπον εγω, τον προεγνωκοτα θαυμασετε, και αυτος υμιν ο του κινδυνου καιρος
εις πληροφοριαν ασφαλους συμβησεται πιστεως· ο γαρ ειδως τα εσομενα, πως ουκ
αν ειη κατα φυσιν Θεος; και προς γε τουτωι το ετερον· ο γαρ δη προηυτρεπισμενος
και προεγνωκως οτι πεισεται, μαλθακωτερωι μεν περιτευξεται τωι φοβωι,
κατευμεγεθησει γαρ ραιδιως παντος του δοκουντος ειναι δεινου, ακλονητον τε τον
νουν εν αυτοις κτησεται τοις πονοις· το γαρ αδοκητως οιμαι παρ' ελπιδα παθειν
πικροτεραν εχει την προσβολην. και γουν ο ψαλλων φησιν "Ἡτοιμασθην "και ουκ
εταραχθην." διαμεμνησθαι τοινυν κελευει τους μαθητας του προειρηκοτος αυτοις τα
εσομενα χρησιμως και αναγκαιως. ην γαρ ουκ αμφιβολον, οτι Θεον αληθινον
υπαρχειν αυτον και δια τουτο πιστευοντες· ιδιον γαρ το παντα ειδεναι του κατα
αληθειαν οντος Θεου· και οτι των δεινων εξελειται ραιδιως πιστευσουσιν. Ταυτα δε
εξ αρχης ουκ ειπον υμιν, οτι μεθ' υμων ημην. νυν δε υπαγω προς τον πεμψαντα με,
και ουδεις εξ υμων ερωται με Που υπαγεις; αλλ' οτι ταυτα λελαληκα υμιν, η λυπη
πεπληρωκεν υμων την καρδιαν. Ἑτερου τινος χρησιμου και αναγκαιοτατου λιαν
προε νοησεν ο Χριστος. ην γαρ ουκ αμφιβολον, οτι κεκλημενοι προς μαθητειαν εν
αρχαις παρ' αυτου, συνοντες τε αει και συνδιαιτωμενοι, και πολλην των παραδοξων
εσχηκοτες την πειραν, συσκεψαμενοι τε την ασυγκριτον αυτου δυναμιν και
εξουσιαν, οτι παντα νικησουσι πειρασμον, και παντων απαξαπλως περιεσεσθαι των
δεινων υπελαμβανον. πως γαρ ην ενδοιαζειν ετι και προς τουτο μικροψυχειν την
του τοσαυτα ισχυοντος λαχοντας ευμενειαν; επειδη δε τοις παρ' 2.616 ελπιδα
περιπεσεισθαι κινδυνοις προμεμηνυκεν ο Χριστος, ινα μη σφοδρα προς τουτο
ταραττοιντο, διενθυμουμενοι τε και λεγοντες Ἆρα των εν αρχαις ελπιδων
εσφαλημεν και διημαρ τηκαμεν του σκοπου, κεκλησθαι μεν εφ' απασι τοις αγαθοις
οιηθεντες, εκτελευτωντες δε ουτως εις αδοκητους συμφορας; αναγκαιως ο Κυριος
του μη εν αρχαις προμηνυσαι ταυτι την αιτιαν εξηγειται και φησι Ταυτα εξ αρχης
ουκ ειπον υμιν οτι μεθ' υμων ημην. εξηρκει μεν γαρ συμπαρων αυτοις ετι προς το
ανασωζειν ευκολως, και εκ παντος ρυεσθαι πειρασμου, και την εφ' απασι τοις
συμβαινουσι καθηκοντως ποιεισθαι διδα σκαλιαν τε και επανορθωσιν. επειδη δε
αποδημει προς τον Πατερα, την των εσεσθαι προσδοκωμενων απαραιτητον αφιξιν
εξηγειται χρησιμως και εν καιρωι τωι πρεποντι. ει γαρ και ημιν αυτοις το του καιρου
του πρεποντος μη αμαρτανειν εσπουδασται, πως ουκ αν μαλλον αρεσαι Θεωι; καιρος
ουν αρα σιωπης ην εν αρχαις, ουπω του χρηναι μαθειν ως εξ αναγκης εισβαινοντος·
επειδη δε απεδημει προς τον Πατερα, ο της φρασεως παρεισεδυ καιρος. αρ' ουν
απενοσφιζετο των μαθητων ο Σωτηρ αναφοιτησας προς τον Πατερα, και συνην
αυτοις τηι του Πνευματος ενεργειαι τε και δυναμει και χαριτι; πως, η κατα τινα
τροπον; ου γαρ ψευδεται λεγων "Ἰδου "εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας και
εως της συντε "λειας του αιωνος," πλην οσον εις σαρκα και την μετα σωματος
παρουσιαν, ουδαμοθεν αμφιβολον. αλλ' οιδε μεν ο Σωτηρ αναγκαιοτατην εσεσθαι τηι
ανθρωπειαι φυσει την εις ουρανους αναβασιν της ιδιας σαρκος, πλην ουκ ηγνοησεν,
ως Θεος, οτι τηι πικριαι της λυπης μεμεθυστο των μαθητων η καρδια. ελυπει γαρ λιαν
αυτους αποδημων ο Χριστος, επει περ ηθελον αυτωι συνειναι δια παντος. ως δε ηδη
κεκρικοτα τουτο δραν, ουδε διερωτωσιν, ο τι ποτε αρα, και δια ποιαν αιτιαν
 
 

533

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποιχησεται, η τι το επειγον ηγουν αναπειθον εις το ανω βαδιζειν αυτον.
συγγινωσκει τοινυν ως εξ αγαπης αυτοις παθουσι και τουτο, και σιωπην ουκ
ευκαιρως ελο 2.617 μενοις αγαπαν της αποδημιας ουκ εωσαν το αιτιον εκμαθειν,
καιτοι πολλην εχοντος του ειδεναι την ονησιν. Ἀλλ' εγω την αληθειαν υμιν λεγω,
συμφερει υμιν ινα απελθω· εαν γαρ μη απελθω, ο παρακλητος ου μη ελθηι προς υμας.
Θερμη μεν γαρ υμας κατεδηδοκε λυπη, φησι, και δριμυς εταραξε πονος. ου γαρ
αταλαιπωρον εαυτοις τον εμον εσεσθαι χωρισμον υπειληφατε, σφοδρα φρονουντες
ορθως. περιπεσεισθε γαρ παντως οις ηδη προειρηκα πειρασμοις, και της των
διωκοντων ανοσιοτητος υπομενειτε την αγριοτητα. χρηναι δη ουν αει των ηδιστων
το συμφερον προταττεσθαι λογιζομενος, ερω προς υμας την αληθειαν, συμφερει
υμιν ινα εγω απελθω. και παντα μεν τα νοηματα τωι υπερ ημας παραχωρησομεν
Σωτηρι Χριστωι, πλην ου μετριως αν οιμαι θορυβησειν δυνασθαι τινα των
απλουστερων το ειρημενον. λογιειται γαρ παντως εκεινο καθ' εαυτον και
διασκεψεται, ως ειπερ ην αμεινον το αποδημησαι Χριστον, το αρα παρει ναι της κατα
τι γουν ζημιας ου λιαν απηλλακτο· και ει το συμφερον ημιν εν τωι ανελθειν αυτον,
πως ουχι το εναντιον εκ του μη απελθειν συμβησεται; και θορυβησει μεν ισως τινας
των ακεραιων το ζητημα· πλην ο συνεσει τηι θειαι διακυβερνωμενος προς ακριβη των
ειρημενων καταληψιν, ουκ αν ολως οιμαι σκανδαλισθειη ποτε, διασκεψηται δε
μαλλον τον τοις ειρημενοις πρεποντα νουν. Χρηναι τοιγαρουν προ των αλλων
απαντων εκεινο φημι διαλογιζεσθαι τε και ειδεναι σαφως, οτι κατα το γεγραμ μενον
"Καιρος τωι παντι πραγματι," και παντα καλα εν καιρωι αυτων. παρην ουν αρα κατα
καιρους χρησιμως ο Κυριος εν τωιδε τωι κοσμωι μετα σαρκος· εν καιρωι δ' αυ παλιν τωι
καθηκοντι τε και ηρμοσμενωι ταις εφ' εκαστωι των 2.618 πραγματων τελουμεναις
οικονομιαις χρησιμως ανηιει προς τον Πατερα. και ου διαβεβλησεται μεν παντελως,
ως ου σφοδρα λυσιτελες το συμπαρειναι τοις μαθηταις, δια την εις υστερον
αναγκαιως γενομενην αποδημιαν, ουτε μην λοι δορηθησεται κατα τι γουν ολως το
εκ της αποδημιας χρη σιμον, δια το εκ του παρειναι συμφερον· εκατερον γαρ εν
καιρωι πρεποντι χρησιμως επραττετο. ινα δε τον του θεωρη ματος νουν βραχυ
παραπλωσαντες, ευσυνοπτοτερον τοις αδελφοις καταστησωμεν, φερε δη λεγωμεν
αναμηρυσαμενοι τωι λογωι κατ' επιδρομην της μετα σαρκος οικονομιας του
Μονογενους την προφασιν, και προς τουτοις ετι το της αποδημιας ωφελιμον. Ἵνα
τοινυν και φθορας και θανατου απαλλαξηι τον δια της αρχαιας εκεινης
κατακεκριμενον αρας, γεγονεν ανθρωπος, εαυτον ωσπερ εγκαθιεις τηι ημετεραι
φυσει, ζωην κατα φυσιν υπαρχοντα. νενικηται γαρ ουτω του θανατου το κρατος, και
λελυται της εν ημιν επεισακτου φθορας η δυναμις. και επειπερ της εις αμαρτιαν
ροπης ελευθερα παντελως η θεια φυσις εστι, πεφορεκεν ημας δια της ιδιας σαρκος·
εν αυτωι γαρ ημεν οι παντες, καθο πεφηνεν ανθρωπος· ινα νεκρωσηι "τα μελη τα επι
της γης," τουτεστι, τα της σαρκος παθη, και καταργησηι της αμαρτιας νομον τον εν
τοις ημετεροις μελεσι τυραννησαντα, και προς τουτωι παλιν ινα την φυσιν ημων
αγιασηι, και τυπος ημων και καθηγητης ευρεθηι της εις ευσεβειαν οδου, καθαρα τε
επιγνωσις της κατ' επιγνωσιν αληθειας και απλανους πολιτειας· ταυτα δη ουν
απαντα γεγονως ανθρωπος κατωρθωκεν ο Χριστος. εδει τοινυν εις ακροτητα παντος
αγαθου την ανθρωπου φυσιν αναγαγειν, και ουχι μονον απαλλαξαι θανατου και
αμαρτιας, αλλ' ηδη και εις αυτους αναβιβασαι τους ουρανους, ομοδιαιτον τε και
συγχορευτην επιδειξαι τοις αγγελοις τον ανθρωπον· και 2.619 ωσπερ
κεκαινοτομηκεν ημιν δια της ιδιας αναστασεως το διαδραναι δυνασθαι την φθοραν,
ουτως ημιν ανοιξαι και την εις το ανω παροδον, και εν οψει στησαι του Πατρος τον
εκ προσωπου τεθεντα δια την εν Ἀδαμ παραβασιν. ουτω τα τοιαυτα συνεις και ο
θεσπεσιος Παυλος ελεγεν "Ου γαρ "εις χειροποιητα αγια εισηλθεν ο Χριστος, ουδε εις
 
 

534

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντι "τυπα των αληθινων, αλλ' εις αυτον τον ουρανον, νυν "εμφανισθηναι τωι
προσωπωι του Θεου υπερ ημων." ακουεις οτι δια παντος εν οψει και εν τηι φυσει του
ιδιου Γεννητορος ων, δια την ταυτοτητα της ουσιας, νυν ου δι' εαυτον, αλλ' υπερ
ημων εμφανιζεται; ο γαρ ειπον ηδη, τουτο παλιν ερω· ημας ιστησιν εν οψει του
Πατρος, απαρχη ων της ανθρωπο τητος, αποδημησας εις ουρανους. ωσπερ γαρ ζωη
κατα φυσιν υπαρχων, αποθανειν τε και αναστηναι λεγεται δι' ημας, ουτως και αει
βλεπων τον εαυτου Πατερα, ορωμενος τε αυ παλιν και παρα του ιδιου Πατρος, νυν
εμφανισθηναι λεγεται, τουτεστιν, οτε γεγονεν ανθρωπος, ου δι' εαυτον, αλλ' υπερ
ημων, ως ανθρωπος, και ως ελλελοιπος ουν αρα τηι καθ' ημας οικονομιαι
κατεφαινετο, το και εις αυτους ημας ανα βηναι τους ουρανους, ως εν απαρχηι και
πρωτωι Χριστωι. προδρομος γαρ και εις αυτους ανεληλυθεν υπερ ημων, ως που και
αυτος φησιν ο θεσπεσιος Παυλος· και ηι μεν αν θρωπος, νοειται τυχον αρχιερευς ετι
των ημετερων ψυχων και παρακλητος και ιλασμος υπερ των ημετερων αμαρτιων· ηι
δε Θεος και Κυριος κατα φυσιν, συνεδρος τωι ιδιωι Γεννη τορι, αλλα και εις ημας
αυτους ουδεν ηττον παλιν και η εκ τουτου διαβησεται δοξα. διο και Παυλος ελεγε
περι του Πατρος, οτι "και συνηγειρε και συνεκαθισεν ημας εν τοις "επουρανιοις εν
Χριστωι." τετελεσμενων ουν αρα των επι της γης, το ελλελοιπος εδει πληρουν,
τουτεστι, το αναβηναι προς τον Πατερα. δια τουτο φησι Συμφερει υμιν ινα εγω 2.620
απελθω· εαν γαρ μη απελθω, ο Παρακλητος ου μη ελθηι προς υμας. Φερε δη τι και
προς τουτοις ετερον επινοωμεν τοις θεωρη μασι χρησιμον τε και αληθες. κατωρθωτο
μεν γαρ απαντα λοιπον τα επι της γης, καθαπερ αμελει διεβεβαιουμεθα νυνι· χρην δε
δη παντως κοινωνους ημας και μετοχους γενεσθαι της θειας του Λογου φυσεως,
ηπερ την οικειαν αφεντας ζωην εις ετεραν μετασκευαζεσθαι, και προς καινοτητα
πολι τειας μεταστοιχειουσθαι της θεοφιλους· αλλ' ην ουχ ετερως δυνασθαι τουτου
τυχειν, ει μη δια της του Ἁγιου Πνευ ματος κοινωνιας τε και μετουσιας. ο γεμην
πρεπωδεστατος τε και οικειοτατος καιρος τηι του Πνευματος αποστοληι και καθοδωι
τηι προς ημας, εκεινος ην αρα λοιπον ειστρεχων ευκαιρως, ο μετα την εντευθεν
αποδημιαν του Σωτηρος ημων Χριστου. συνων μεν γαρ ετι μετα σαρκος και τοις
πιστευουσιν εις αυτον, παντος οιμαι χορηγος αγαθου αν εδεικνυτο· αλλ' επειπερ
αυτον ανακομιζεσθαι δειν προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα καιρος εκαλει και
χρεια, πως ουκ εδει συνειναι δια του Πνευματος τοις σεβομενοις αυτον, και ενοικειν
εν ταις καρδιαις ημων δια της πιστεως, ιν' αυτον εχοντες εν εαυτοις, μετα παῤρησιας
κραζωμεν "Ἀββα ο "πατηρ," και προς πασαν ευκολως ιοιμεν αρετην, και προσετι
τουτωι, δυνατοι τε και αμαχοι προς τας του διαβο λου μεθοδειας ευρισκωμεθα, και
τας εξ ανθρωπων επανα στασεις, ατε δη και το παντα ισχυον εχοντες Πνευμα. Ὅτι
γαρ εις ετεραν τινα μεθιστησιν εξιν τους εν οις αν γενοιτο και κατοικησηι το Πνευμα,
και εις καινοτητα δε μεταπλαττει ζωης, πως ου ραιδιως επιδειξηι τις αν, απο τε της
αρχαιας και νεας γραφης; ο μεν γαρ θεσπεσιος Σα μουηλ, οτε τους προς τον Σαουλ
εποιειτο λογους "Και "εφαλειται, φησιν, επι σε Πνευμα Κυριου, και στραφησηι "εις
ανδρα αλλον" ο δε μακαριος Παυλος "Ἡμεις δε 2.621 "παντες ανακεκαλυμμενωι
προσωπωι την δοξαν Κυριου "κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα
απο "δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος· ο δε "Κυριος το Πνευμα
εστιν." οραις οτι μεταπλαττει το Πνευμα προς ετεραν ωσπερ εικονα τους εν οις αν
φαινοιτο καταυλισθεν; μεθιστησι γαρ ευκολως απο του φρονειν εθελειν τα επι της
γης εις το μονα βλεπειν τα εν ουρανοις, και εξ ανανδρου δειλιας εις ευτολμοτατην
διανοιαν. οτι δε και τους μαθητας τουτο παθοντας ευρησομεν, και κεχαλκευ μενους
δια του Πνευματος εις το μητε τας των διωκοντων επαναστασεις καταναρκαν, αλλα
και της εις Χριστον αγα πης απριξ εχομενους, ουδαμοθεν αμφιβολον. ουκουν
αληθης του Σωτηρος ο λογος Συμφερει υμιν λεγοντος το αποδημησαι με εις
 
 

535

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανους· εκεινος γαρ ην ο καιρος της καθοδου του Πνευματος. Και ελθων εκεινος
ελεγξει τον κοσμον περι αμαρτιας και περι δικαιοσυνης και περι κρισεως· περι
αμαρτιας μεν, οτι ου πιστευουσιν εις εμε· περι δικαιοσυνης δε, οτι προς τον Πατερα
υπαγω και ουκετι θεωρειτε με· περι κρισεως δε, οτι ο αρχων του κοσμου τουτου
κεκριται. Καιρον επιδειξας τον δεοντα της του Πνευματος καθοδου και αποστολης,
το αποδημησαι προς τον Πατερα, και την εν τοις αγιοις μαθηταις αγριαινουσαν
λυπην αποχρωντως δια τουτου τεθεραπευκως, και τινων εσται δημιουργος ο
Παρακλητος χρησιμως προσεπιδεικνυσιν. ελθων γαρ φησιν ελεγξει τον κοσμον περι
αμαρτιας και περι δικαιοσυνης και περι κρισεως. και τινα μεν τροπον ο εφ' εκαστωι
των ειρη μενων ελεγχος εσται, διαμεμηνυκεν ακριβως· πλην επειπερ ου λιαν
ευκολως προσβαλλειν εικος τωι θεωρηματι τινας, 2.622 διερμηνευσαι δειν ανα μερος
υπολαμβανω, και λευκοτερον ειπειν του σημαινομενου την δυναμιν. Τεθειται
τοινυν εν πρωτοις ο περι της αμαρτιας ελεγχος. πως ουν ελεγξει τον κοσμον; οταν
γαρ τοις αγαπωσι Χρι στον, ως αξιοις ηδη και πεπιστευκοσι γενηται, τοτε δη τοτε τον
κοσμον, τουτεστι, τους απαιδευτους τε και απιστους ετι και ταις εν κοσμωι
φιληδονιαις κεκρατημενους δι' αυτου κατακρινηι του πραγματος, ως ενοχους επι
ταις ιδιαις αμαρ τιαις, και τοις εαυτων εντεθνηξομενους αμαρτημασι. προσ
ωποληπτησει γαρ ουδαμως ο Θεος, αλλ' ουδε τισι μεν των επι της γης αιτιας
ευλογου διχα χαριειται το Πνευμα, τισι δε ουκετι, μονοις δε τοις αξιοις εγκατοικιει
τον Παρακλητον, οι δια πιστεως ειλικρινους ως Θεον οντως τετιμηκασι, και των
ολων ωμολογησαν δημιουργον και Κυριον. οπερ ουν ειρηκε φθασας τοις Ἰουδαιοις
αυτος ο Σωτηρ, οτι "εαν μη "πιστευσητε οτι εγω ειμι, εν ταις αμαρτιαις υμων αποθα
"νεισθε," αληθες ον επιδειξει δια πραγματων ο Παρακλητος ελθων. Ἐλεγξει δε
παλιν τον κοσμον φησι περι δικαιοσυνης, οτι προς τον Πατερα υπαγω και ουκετι
θεωρειτε με· συνερει γαρ δικαιως τοις πεπιστευκοσιν εις Χριστον μετα την εις ου
ρανους αναβασιν, ως δικαιως δεδικαιωμενοις. παρεδεξαντο γαρ ως Θεον αληθινον,
ον τεθεανται μεν ουδαμως, συνε δρευειν γεμην τωι ιδιωι Πατρι πεπιστευκασιν. οτι
γαρ μακα ριους απεκαλει τους ουτω πιστευοντας ο Χριστος, εκμαθοι τις αν και λιαν
ευκολως εκεινων επιμνησθεις ων ειρηκε τε και δεδρακεν ο Θωμας. ενδοιαζων γαρ
ετι προς το αναβιωναι τον Υιον "Ἐαν μη βαλω, φησι, την χειρα μου εις την πλευ
"ραν αυτου, και ιδω τους τυπους των ηλων, ου μη πιστευσω." επειδη δε πεπιστευκεν,
οπερ ηθελησε δραν εφεντος αυτωι του Χριστου, ποιων ηκουσε λογων; "Ὅτι εωρακας
με, 2.623 "πεπιστευκας· μακαριοι οι μη ιδοντες και πιστευσαντες." δικαιως ουν αρα
δεδικαιωνται και διχα της θεας οι πιστευ σαντες, του δε των ισων τυχειν ο κοσμος
εξωλισθε, την εκ πιστεως δικαιοσυνην ου προσηκαμενος, αλλ' εθελοντης τοις ιδιοις
εμφιλοχωρησας κακοις. Ειδεναι γεμην αναγκαιον, ως ου κατα μονων Ἰουδαιων η
των αρτιως ημιν ειρημενων ελεγχων δυας δια του Παρακλη του γενησεται, κατα
παντος δε μαλλον ανθρωπου σκληρου τε και απειθους· σημαινει μεν γαρ η του
κοσμου προση γορια, και τον ταις φιληδονιαις ακαταληκτως εγκαλινδου μενον και
της διαβολικης βδελυριας ουκ εξισταμενον, σημαινει δε ουδεν ηττον και τους εν
παντι τωι κοσμωι διε σπαρμενους τε και κατωικηκοτας. γενικος ουν αρα και κατα
παντων ο διπλους ουτοσι κεχωρηκεν ελεγχος. σεσαγηνευκε γαρ ο Χριστος ουχι
μονην την Ἰουδαιαν, καθα και εν αρχαις, η μονον το σπερμα το εξ Ἰσραηλ, αλλα
συμπαν το εξ Ἀδαμ διολισθησαν γενος. ου γαρ επι μερος η χαρις, αλλ' εφ' ολην
γεγονε την οικουμενην το εκ της πιστεως αγαθον. Τριτος ελεγχος δια του
Παρακλητου γενησεται, καθα φησιν ο Σωτηρ, η δικαιοτατη κατακρισις του αρχοντος
του κοσμου τουτου. πως δε ηδη παλιν η τινα τροπον, εξηγη σομαι. προσμαρτυρησει
γαρ τηι δοξηι του Χριστου, και αυτον οντως αποδειξας οντα τον των ολων Κυριον,
ελεγξει τον κοσμον, ως πεπλανημενον, και τον μεν αληθως τε και φυσει αφεντα
 
 

536

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεον, προσκυνησαντα δε και λελατρευκοτα τωι μη κατα φυσιν, τουτεστι, τωι σαταναι.
ικανη γαρ οιμαι προς το ουτως εχουσαν επιδειξαι την του πραγματος φυσιν, η κατ'
αυτου γενομενη κρισις. ου γαρ αν κατεκριθη και ησθενησεν, ουδ' αν της θεομαχιας
εισεπραχθη δικας, σειραις ζοφου τεταρταρωμενος, ειπερ ην φυσει Θεος το
ακλονητον εχων εν τε ισχυι και δοξηι· νυνι δε τοσουτον ελλελοιπος 2.624 ορωμεν
αυτωι, το την οικειαν δυνασθαι διασωσαι τιμην, ωστε και υπο ποδας τεθεισθαι των
πνευματοφορων, ητοι πιστων, οι και Θεον υπαρχειν ωμολογηκασι τον Χριστον.
πατουσι γαρ αυτον και πειραζοντα και μαχομενον. οταν δε δη τις και τον των
ακαθαρτων δαιμονιων εσμον καταπεφρικοτα και εκπεμπομενον βλεπηι δια της
αυτων προσευχης, και ενερ γειας και δυναμεως του Ἁγιου Πνευματος, πως ουκ
ευλογως ερει κατακεκρισθαι τον σαταναν; κατακεκριται γαρ τωι μηκετι δυνασθαι
πλεονεκτειν τους τωι Πνευματι τωι Ἁγιωι κατεσφραγισμενους εις δικαιοσυνην και
αγιασμον, δια πιστεως της εις Χριστον. επει πως αν, ειπε μοι, κατεπατησαμεν πασαν
αυτου την δυναμιν, κατα το εν ψαλμοις ειρημενον προς παντα ανθρωπον τον
κατοικουντα "εν βοηθειαι του "υψιστου, επι ασπιδα και βασιλισκον επιβησηι, και
κατα "πατησεις λεοντα και δρακοντα;" οταν τοινυν ο εξ ουρανου Παρακλητος εν
αγιαις γενηται ψυχαις, και δικαιως αυτοις απεσταλμενος δια την αδεκαστον
φαινηται πιστιν, τοτε ταις οικειαις αμαρτιαις ενοχον αποδειξει γεγονοτα τον κοσ
μον, και της ανωθεν αμοιρησαντα χαριτος, επειπερ αποτρε πονται τον λυτρωτην·
ελεγξει δε παλιν αυτον, ως ουκ ευλογως εγκαλουντα την αμαρτιαν τοις ηδη
πεπιστευκοσι. δεδικαιωνται γαρ εικοτως, καιτοι προς Θεον αποδημησαντα τον
Χριστον και θαυματουργουντα μη θεασαμενοι, τηι πιστει τιμησαντες. οιμαι δε δη τι
τοιουτον εννοησαντα και τον Παυλον ειπειν "Τις εγκαλεσει κατα εκλεκτων Θεου;
"Θεος ο δικαιων, τις ο κατακρινων;" ενεφραξε γαρ ανομια πασα το στομα αυτης,
κατα την του ψαλλοντος φωνην, ουδεν εγκαλειν εχουσα τοις δια πιστεως
εξειλεγμενοις, και της εντευθεν δικαιοσυνης κατημφιεσμενοις το καυχημα.
απελεγξει δε τον κοσμον, ως πεπλανημενον, και εις τον ουτω κατακριτον εχοντα
τας ελπιδας, ως απασης μεν δοξης της 2.625 αρχαιας αποπεσειν, εκφαυλιζεσθαι δε
δειν, και εν τωι μηδενι τεταχθαι λογωι παρα των σεβομενων Θεον. Ἄρχοντα γεμην
του αιωνος τουτου κεκληκεν ο Θεος, ουχ ως οντα τουτο κατα αληθειαν, ουχ ως
ουσιωδες εχοντα αξιωμα, φημι δη το δυνασθαι κρατειν, αλλ' ως εξ απατης και πλεον
εξιας την επι τουτωι δοξαν αποκερδαινοντα, και ως εν τοις πλανωμενοις ετι
κρατουντα τε και αρχοντα, δια την ενουσαν αυτοις μοχθηροτατην προαιρεσιν, καθ'
ην τηι πλανηι τον οικειον προσδησαντες νουν, αδιαφυκτον εχουσι της αιχμα λωσιας
τον βροχον, καιτοι διαδραναι παρον επ' εξουσιας αυτοις, δια πιστεως της εις Χριστον
μετατεθειμενοις εις επιγνωσιν του κατα αληθειαν οντος Θεου. νοθον ουν αρα το της
αρχης ονομα τωι σαταναι, φυσικως μεν ου προς τον Θεον, εν δε τηι των πλανωμενων
βδελυριαι διασωζομενον. Ἔτι πολλα υμιν εχω λεγειν, αλλ' ου δυνασθε βασταζειν
αρτι. οταν δε ελθηι εκεινος, το πνευμα της αληθειας, οδηγησει υμας εις πασαν την
αληθειαν· ου γαρ λαλησει αφ' εαυτου, αλλ' οσα αν ακουσηι λαλησει, και τα ερχομενα
αναγγελει υμιν. Πλεονεκτουμενους ηδη ταις εκ του μαθειν τα εσομενα δυσθυμιαις
ευρων, και αφορητως εχοντας προς τα εσεσθαι προσδοκωμενα· πεπληρωκε γαρ,
φησιν, η λυπη την καρδιαν υμων· και ταις των ετερων προσθηκαις καταφορτιζειν αυ
τους ουκ ᾤετο δειν, καταχωννυει δε ωσπερ εις ευκαιρον σιωπην, πληττειν ου
μετριως αυτους κατα γε το εικος ο και τα εφεξης ισχυοντα, και τηι δια του Πνευματος
αποκαλυψει τε και φωταγωγιαι τηι κατα καιρον εσομενηι τον δεοντα, το λειπον
αυτοις εις γνωσιν τετηρηκε. ταχα δε και ατονουντας ετι περι την του μυστηριου
καταληψιν θεωρησας, δια το μηπω 2.626 πεφωτισθαι δια του Πνευματος, μητε μην
γενεσθαι θειας φυσεως κοινωνους· "Ουπω γαρ ην Πνευμα Ἅγιον," κατα τον αγιον
 
 

537

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ευαγγελιστην, "οτι Χριστος ουδεπω εδοξασθη·" τα τοιαυτα φησιν, εκεινο δη παντως
εθελησας υποδηλουν, ως ετι μεν εχοι και σφοδρα βαθεα και νουν υπερβαινοντα τον
ανθρωπινον αποκαλυπτειν μυστηρια, παραιτοιτο δε νυνι και μαλα εικοτως, ουπω
προς τουτο λιαν επιτηδειως εχοντας ορων. οταν γαρ υμας εξ ετερων εις ετερους,
φησι, το εμον απεργασηται Πνευμα, και τον υμετερον μεταστοιχειωσηι νουν, εις το
θελησαι τε λοιπον και δυνασθαι των νομικων υπερφρονησαι τυπων, ελεσθαι δε
μαλλον της εν Πνευματι λατρειας το καλλος, και των εν σκιαις προτιμησαι την αλη
θειαν· τοτε δη τοτε, φησι, συνιεναι ραιδιως ευ μαλα δυνη σεσθε τα περι εμου. χωρησει
γαρ εν υμιν ευπαραδεκτος τε ηδη και πλατυς ο λογος. Ταυτι μεν ουν δειν οιεσθαι
λεγειν τον Κυριον τοις εαυτου μαθηταις εννοησαι τις αν. ηξει γεμην εις ταυτον, και
εις την ισην τοις ειρημενοις αρτιως συνδραμειται διανοιαν, οπερ εφη παλιν, ως εν
τυπωι παραδειγματων "Ουδεις επιβλημα "απο ιματιου καινου σχισας επιβαλλει επι
ιματιωι παλαιωι·" αλλ' ουδε "οινον νεον εις ασκους βαλλουσι παλαιους· ει δε "μη,
ρηγνυνται οι ασκοι και ο οινος εκχειται, αλλ' οινον "νεον εις ασκους νεους
βλητεον." τοις γαρ ουπω προς καινοτητα ζωης και γνωσεως ομου αναπεπλασμενοις
δια του Πνευματος, ουκ εστι τα νεα των ευαγγελικων κηρυγματων παιδευματα, και
αχωρητα πως εστι τα περι της αγιας Τριαδος μυστηρια. τηι τοινυν ανακαινωσει τηι δια
του Πνευ ματος εσομενηι πνευματικως, αποταμιευεται χρησιμως η των ετι
βαθυτερων εξηγησις, το μεν ετι προσεδρευειν τηι του νομικου γραμματος
παλαιοτητι, τηι των πιστευοντων εις Χριστον ουκ εωσηι διανοιαι, μεταμορφουσθαι δε
μαλλον εις καινοτητα λογισμων, και τα δι' ων ενεστι το της αληθειας 2.627
καταθεασθαι καλλος εντιθεισηι θεωρηματα. οτι δε προ μεν της εκ νεκρων
αναστασεως του Σωτηρος ημων Χριστου, και πριν εν μεθεξει γενεσθαι του
Πνευματος, Ἰουδαικωτερον πως διεζων οι μαθηται, και της κατα νομον πολιτειας
αντει χοντο, ει και μειζον ακριβως το επι Χριστωι μυστηριον, θεωρησαι τις αν, και
λιαν ευκολως. και γουν ο μακαριος Πετρος, καιτοι των αγιων προεκκειμενος
μαθητων, διηγου μενωι ποτε τωι Σωτηρι το επι τωι σταυρωι παθος, και οτι δεοι τοις
Ἰουδαικοις εμπαροινεισθαι τολμημασιν εξηγουμενωι χρησιμως, αντανεφωνει λεγων
"Ἵλεως σοι Κυριε, ου μη "εσται σοι τουτο·" καιτοι διαῤρηδην ανακεκραγοτων των
αγιων προφητων, ουχ οτι πεισεται μονον, αλλα τινα και οποσα υπομενει. και μην
κακεινο προς τουτωι διασκεπτεον. ως γαρ εν ταις πραξεσι των αποστολων γεγραπται
τε και ανεγνωκαμεν, προσπεινος ην ποτε και ηθελησε γευσασθαι ο Πετρος, ειτα
τεσσαρσιν αρχαις καθιεμενην εξ ουρανου την οθονην ιδων, εν ηι παντα εγεγραπτο
ζωια τε χερσαια και νηκτα και αερια, και φωνης ενεχθεισης ανωθεν "Ἀναστας "Πετρε
θυσον και φαγε," ανταπεκρινατο λεγων "Μηδαμως "Κυριε, οτι ουδεποτε εφαγον παν
κοινον η ακαθαρτον." δια τοι τουτο δικαιως ηλεγχετο παλιν ακουων "α ο Θεος
"εκαθαρισε συ μη κοινου." καιτοι χρην δηπου διαμεμνησθαι πολλακις του Σωτηρος
ημων ειρηκοτος προς Ἰουδαιους "Ου "το εισερχομενον εις το στομα κοινοι τον
ανθρωπον." ορα γουν οπως αυτωι της δια του Πνευματος εδει φωταγωγιας. οραις
οπως εχρην εις ετεραν εξιν μεταχαλκευεσθαι της ενου σης Ἰουδαιοις την αμεινω και
σοφωτεραν; και γουν οτε την ανωθεν και εξ ουρανου πλουτησαντες χαριν ηλλαξαν,
κατα το γεγραμμενον, ισχυν, και αμεινους η προτερον κατα την γνωσιν γεγονασι,
τοτε δη μετα παῤρησιας λεγοντων ηκου 2.628 σαμεν "Ἡμεις δε νουν Χριστου
εχομεν." ουχ ετερον δε τι σημαινουσι του Σωτηρος τον νουν, η το εις αυτους ερχο
μενον Ἅγιον Πνευμα, κατα λογον αυτοις τον πρεποντα διεκκαλυπτον απαντα τα
οσαπερ ειδεναι και μανθανειν εχρην. Ὅταν ουν ελθηι εκεινος, τουτεστιν ο
Παρακλητος, το πνευμα της αληθειας, οδηγησει υμας εις την αληθειαν πασαν. βλεπε
δε ως εγρηγορεν η φωνη· ορα του λογου την νηψιν. προει ρηκως γαρ ηξειν επ'
αυτους τον Παρακλητον, το πνευμα της αληθειας ωνομασεν αυτον, τουτεστιν
 
 

538

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτου· αυτος γαρ εστιν η αληθεια. ινα γαρ ειδειεν οι μαθηται ως ουκ αλλο τριας και
ξενης αυτοις δυναμεως επιφοιτησιν, αλλ' εαυτον ετερως επιδωσειν επαγγελλεται,
πνευμα της αληθειας, τουτ εστιν εαυτου, τον Παρακλητον αποκαλει. ου γαρ
αλλοτριον της ουσιας του Μονογενους το Ἅγιον νοειται Πνευμα, προεισι δε
φυσικως εξ αυτης, ουδεν ετερον παρ' αυτον υπαρχον, οσον εις ταυτοτητα φυσεως, ει
και νοοιτο τυχον ιδιοσυστατως. το τοινυν φησι της αληθειας Πνευμα προς ολην υμιν
καθηγησεται της αληθειας την γνωσιν. ως γαρ ειδος ακριβως την αληθειαν, ης και
Πνευμα εστιν, ουκ εκ μερους αυτην αποκαλυψει τοις σεβομενοις αυτον, ενθησει δε
μαλλον ολοκληρως το περι αυτης μυστηριον. ει γαρ και νυν εκ μερους γινωσκομεν,
ως ο Παυλος φησιν, αλλ' ως εν γνωσει μικραι σωον τε και ασινες ημιν το της αλη
θειας ενηστραψε καλλος. ωσπερ ουν ουδεις "οιδε τα του "ανθρωπου, κατα το
γεγραμμενον, ει μη το πνευμα του αν "θρωπου το εν αυτωι·" κατα τον αυτον οιμαι
τροπον, μαλλον δε κατα την του Παυλου φωνην, ουδεις οιδε "τα του Θεου, "ει μη το
Πνευμα του Θεου το εν αυτωι." Ὅταν ουν ελθηι, φησιν, ου λαλησει αφ' εαυτου ουδεν,
αντι 2.629 του, συνετιει μεν υμας, και το περι της αληθειας αποκαλυ ψει μυστηριον·
λαλησει γεμην παντελως ουδεν των απαιδον των εμοι, αλλ' ουδε ξενον υμιν
εισηγησεται μαθημα· ου γαρ ιδιους τυχον εισοισει νομους· επειδη δε Πνευμα και
οιονει νους εστιν εμος, λαλησει δη παντως τα εν εμοι. και τουτο φησιν ο Σωτηρ, ουχ
ινα νοωμεν υπουργικον το Πνευμα το Ἅγιον κατα την τινων αμαθιαν·
πληροφορησαι δε μαλλον εθελησας τους μαθητας, ως ουχ ετερον ον παρ' αυτον το
Πνευμα αυτου, κατα γε τον εν ομοουσιοτητι λογον, ταυτα δη παντως λαλησει και
ενεργησει και βουλησεται. ∆ια γαρ τοι τουτο προστεθεικεν οτι και τα ερχομενα αναγ
γελει υμιν, μονονουχι λεγων Σημειον τουτο εσται υμιν, οτι δη παντως εκ της εμης
ουσιας το Πνευμα εστι, και οιον εμος εστι νους, το ερειν αυτον τα εσομενα, καθαπερ
εγω. προειρηκα γαρ, ει και μη δεδυνησθε παντα μαθειν. ουκ αν ουν αρα καθαπερ εγω
προερει τα εσομενα, μη ουχι παντως εν εμοι τε υπαρχον και δι' εμου προιον, και της
αυτης ουσιας υπαρχον εμοι. ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ∆ΕΚΑΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ.
2.631 ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΑ ΕΝ ΤΩι ΕΝ∆ΕΚΑΤΩι ΒΙΒΛΙΩι.
α. Ὅτι φυσικως εκ Θεου τε και εν τωι Υιωι το Πνευμα το Ἅγιον και δι' αυτου
και εν τηι ουσιαι αυτου. β. Ὅτι φυσικως εν τωι Υιωι και εν τηι ουσιαι αυτου το Πνευμα
αυτου, τουτεστι το Ἅγιον, καθα και εν τηι ουσιαι του Πατρος. γ. Ὅτι της θεοπρεπους
δοξης ουκ επιδεα θεωρησαι τις αν τον Υιον, καν ευρισκηται λεγειν Πατερ δοξασον
τον Υιον σου. δ. Ὅτι κατ' ουδενα τροπον αδικησει του Υιου την δοξαν το ειληφεναι
τι λεγεσθαι παρα του Θεου και Πατρος, εχοντος ευσεβη του πραγματος λογον. ε. Ὅτι
του ειναι Θεος αληθινος ο Υιος ουκ εξω κεισεται, καν μονον και αληθινον ονομαζηι
Θεον τον Πατερα. . Ὅτι δοξης της θεοπρεπους ου γυμνος ην ο Υιος, καν ευρισκηται
λεγων προς τον Πατερα Και νυν δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον, και τα εξης. ζ. Ὅτι το
λεγεσθαι τι δεδοσθαι τωι Υιωι παρα του Πατρος, ουκ εξοικιει της θεοπρεπους αξιας
αυτον, αλλ' ων ομοουσιος τε και εξ αυτου διαφαινεται και ει λεγεται τι λαβειν. η.
Ὅτι ουκ εξω κεισεται της Χριστου βασιλειας, καν ει τι λεγοιτο του Πατρος· αμα γαρ
αυτωι η κατα παντων αρχη. θ. Ὅτι φυσικον εν τωι Υιωι το της θεοτητος αξιωμα, καν
ειληφεναι λεγηται τουτο παρα Πατρος δια το ανθρωπινον και το της ταπεινωσεως
σχημα. 2.632 ι. Ὅτι ουκ εκ μετοχης της προς ετερον αγιος εστιν ο Χριστος, ουδε ξενος
της ουσιας αυτου ο δια Πνευματος αγιασμος. ια. Ὅτι φυσικως ο Υιος εν εστι προς τον
εαυτου Πατερα Θεον, και αυτος μεν εν Πατρι, ο Πατηρ δε εν αυτωι, κατα γε τον
ουσιωδη της ενοτητος συνδεσμον τε και τροπον· ομοιως δε και ημεις αυτοι την εις
αυτον παραδεξαμενοι πιστιν, εν προς τε αλληλους και Θεον αναδεικνυμεθα,
 
 

539

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματικως τε και πνευματικως. ιβ. Ὅτι κατα φυσιν εν εστιν ο Υιος προς τον εαυτου
Πατερα Θεον, καν ως εν χαριτος μερει δεξασθαι λεγηι το εν ειναι προς τον Πατερα.
2.633 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ΕΝ∆ΕΚΑΤΟΝ.
ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι φυσικως εκ Θεου τε και εν τωι Υιωι το Πνευμα το Ἅγιον, και
δι' αυτου και εν τηι ουσιαι αυτου. Ἐκεινος εμε δοξασει, οτι εκ του εμου ληψεται, και
αναγγελει υμιν. ὩΣ αποκαλυπτειν μελλοντος τοις τουτου τυχειν αξιοις του Ἁγιου
Πνευματος το επι Χριστωι μυστηριον, και παρα δεικνυειν ακριβως τις μεν εστι κατα
φυσιν, ποση δε αυτωι δυναμις τε και εξουσια, και οτι παντων βασιλευει μετα Πατρος,
αναγκαιως φησιν οτι εκεινος εμε δοξασει. ανωτερω μεν γαρ ιστησι φρονηματων
Ἰουδαικων τον ημετερον νουν, μικραν δε ουτω και χαμαιριφη την διαληψιν εχειν
ημας ουκ εφιησιν, ως ανθρωπον οιεσθαι ψιλον υπαρχειν αυτον, η ολιγον κομιδη το
των προφητων υπερθεοντα μετρον, η και 2.634 της εκεινων ευκλειας
μειονεκτουμενον. τοιαυτα γαρ επ' αυτωι πεφρονηκοτας ευρησομεν τους των
Ἰουδαιων καθηγητας, οι της ευσεβειας ουκ ειδοτες το μυστηριον, συχνας εποιουντο
τας κατα του Χριστου δυσφημιας, και τοις παρ' αυτου λεγομενοις την ιδιαν
απονοιαν αντεξαγοντες, ποτε μεν εφα σκον "Συ τις ει; Ἁβρααμ απεθανε και οι
προφηται "απεθανον, και συ λεγεις Ἐαν τις τον εμον λογον τηρησηι, "θανατον ου μη
ιδηι εις τον αιωνα· τινα σεαυτον ποιεις;" ποτε δε παλιν την του κατα σαρκα γενους
ευτελειαν, και το λιαν ασημον εν τουτωι κατονειδιζοντες "Ουχ υιος εστιν "̓Ιωσηφ
ουτος, ου ημεις οιδαμεν τον πατερα και την "μητερα; πως ουν λεγει οτι εκ του
ουρανου καταβεβηκα;" οραις εν τουτοις Ἰουδαικων αθλιοτητα λογισμων; διακει
μενων ουν αρα των πολλων, οιηθεντων τε κατα αληθειαν ουκ ειναι Θεον τον
Κυριον, δια το επικηρον τουτι του σωματος σχημα, και χθαμαλωτατην περι αυτου
την υπολη ψιν ου καταδεισαντων ελειν, φανοτατην τοις αγιοις το Πνευμα την
δοξαν αυτου καταφοιτησαν ετιθει· και ουχι παντως φαμεν, ως δη μονον λογοις
αυτους αναπεισαν σοφοις, αλλα και εν αποδειξει πραγματων την εκαστου
πληροφορησαν διανοιαν, οτι και Θεος αληθως, και καρπος εστι της ουσιας του Θεου
και Πατρος. τις ουν η αποδειξις, η πως ευκλεα και περιοπτον εποιει Χριστον;
παραδοξον γαρ και θεο πρεπη την εφ' απασιν ενεργειαν εχον, και την των ολων
ειδησιν ακριβη τοις αγιοις εμφυτευον, αυτωι την δοξαν επραγματευετο. αναθετεον
γαρ μονηι τηι των ολων βασιλιδι φυσει, το παντα ειδεναι, διδασκοντος ουδενος, και
εχειν εν οφθαλμοις, γυμνα τε και τετραχηλισμενα, κατορθουν τε δυνασθαι, και λιαν
ευπετως, παν οπερ αν βουλοιτο. ∆οξαζει τοιγαρουν τον Υιον ο Παρακλητος,
τουτεστι, το ιδιον αυτου Πνευμα, παντα ισχυον και παντα ειδος. δοξαζει 2.635 δε
πως; α γαρ οιδε και δυναται το Πνευμα αυτου, πως αν αυτος ουκ ειδειη τυχον, η πως
ουκ αν δυναιτο; και ει καθαπερ αυτος φησιν, εξ αυτου λαμβανει το Πνευμα, καιτοι
παντα ισχυον και κατορθουν, πως αν αυτος ουκ εχηι το εφ' απασιν ισχυρον;
υποτοπητεον δε ουδαμως ισχυος επιδεα της εμφυτου και φυσικης καθεσταναι τον
Παρακλητον, τουτ εστι το Πνευμα, ως ει μη λαβοι τυχον μηδ' αν εξαρκεσειν αυτον
εαυτωι δυνασθαι προς την των θειων κατορθωματων ενεργειαν αποτελεστικην·
δυσσεβειας γαρ αν της απασων εσχατης υπομειναι γραφην, και σφοδρα εικοτως, ο
και μονον οιηθεις αληθες τι των τοιουτων ειναι περι αυτου. επειδη δε ομοουσιον τε
εστι τωι Υιωι, και προεισι θεοπρεπως δι' αυτου, πασαν αυτου την εφ' απασι
τελεωτατην εχον ενεργειαν τε και δυναμιν, δια τουτο φησιν Ὅτι εκ του εμου
ληψεται. υφε σταναι γαρ αυτο καθ' εαυτο το Πνευμα πιστευομεν, ειναι τε κατα
αληθειαν τουθ' οπερ εστι και λεγεται, ενυπαρχον γεμην τηι ουσιαι του Θεου,
 
 

540

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προκυπτει τε και προεισιν εξ αυτης, παντα τα αυτης εχον εν εαυτωι φυσικως· ου γαρ
κατα μεθεξιν, αλλ' ουδε κατα τροπον σχετικον, αλλ' ουχ ως ετερον ον παρ' αυτην,
επειπερ εστιν ιδιον αυτης. ονπερ γαρ τροπον η εκ των ευοσμοτατων ανθεων ευωδια
λαβουσα τροπον τινα των προιεντων αυτην την ουσιωδη και φυσικην ενεργειαν,
ητοι ποιοτητα, διακομιζει τοις εξω την γνωσιν, τοις οσφραντικοις του σωματος
μοριοις εμπιπτουσα, και δοκει μεν πως, οσον ηκεν εις επινοιας λογον, ετερα τις ειναι
παρα την πεμπουσαν αυτην φυσιν, νοουμενη γεμην ουκετι καθ' εαυτην ουχ ετεραν
εχει φυσιν, η την εξ ων και εν οις εστιν· ουτω νοησεις επι τε Θεου και Ἁγιου
Πνευματος τον του παραδειγματος αναβαινων λογον. ακατηγορητον ουν αρα 2.636
παντελως και λοιδοριας απασης εξω κεισεται, το λαβειν λεγεσθαι τι παρα του
Μονογενους το Πνευμα αυτου. προιον γαρ δι' αυτου φυσικως, ως ιδιον αυτου, μετα
παντων ων εχει τελειως, λαμβανειν λεγεται τα αυτου. ει δε παχυ τεραις το τοιουτον
εσημανθη φωναις, αφεντες το σκανδαλι ζεσθαι, δικαιως αν μαλλον της εαυτων
γλωττης αιτιασαι μεθα την πτωχειαν, ουκ αντεχουσης ειπειν τα θεοπρεπη, καθ' ον
εδει τροπον. ποιος γαρ λογος ουκ ελαττων εστι της αῤρητου φυσεως τε και δοξης;
αναγγελει τοιγαρουν φησιν υμιν εκ του εμου λαβων ο Παρακλητος, τουτεστιν, ουχ
ετερον τι λαλησει παρα τον εν εμοι σκοπον, και επειπερ εστι Πνευμα εμον,
ταυτολογησει δη παντως, και τα εκ των εμων αναγγελει θεληματων.
2.637 ΚΕΦΑΛΗ Β. Ὅτι φυσικως εν τωι Υιωι και εν τηι ουσιαι αυτου το Πνευμα
αυτου, τουτεστι το Ἅγιον, καθα και εν τηι ουσιαι του Πατρος. Παντα οσα εχει ο Πατηρ
εμα εστι· και δια τουτο ειπον υμιν οτι εκ του εμου λαμβανει και αναγγελει υμιν.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ παλιν τον ειλικρινη τε και ακριβεστατον της υποστασεως του Πατρος
εαυτον ημιν καν τουτοις ευ μαλα δεδειχεν ο Υιος, διδωσι τε δι' ων εφη νοειν, οτι
καρπος υπαρχων της ουσιας αυτου, παντα τα αυτης κατα φυσιν επαγεται, ιδια τε
ειναι φησι, και μαλα εικοτως· δια τεμνοντος γαρ, ητοι διισταντος ουδενος εις
αλλοτριοτητα του Πατρος τον Υιον, οσον ηκεν εις το κατα παν οτιουν ομοιον τε και
ισον, διχα μονου του ειναι Πατερα, διαλαμπουσης τε της ουσιας εν αμφοιν ουχ
ετεροτροπως, πως ουκ αν ειεν ηδη κοινα, μαλλον δε ταυτα εν αμφοιν, ως ειναι μεν
εν Υιωι τα του Πατρος, εν δε τωι τεκοντι τα του γεννηματος; δια γαρ τουτο, καθαπερ
εγωιμαι, μετα δριμειας τινος της επιτη ρησεως, τους περι τουτων ημιν εποιησατο
λογους. εφη γαρ ουχ οτι παντα οσα εχει ο Πατηρ εχω καγω· ινα μη ψιλη τις εικων η
κατα μονην νοουμενη την ισοτυπιαν, και τοις εξωθεν ωραισμοις μεμορφωμενη
νοηται προς το αρχετυπον, καθαπερ ουν και ημεις αυτοι· γεγοναμεν γαρ κατ' εικονα
Θεου· αλλ' 2.638 εμα φησιν εστι, την εις ακρον ενωσιν, ην εχει προς τον γεννησαντα,
και την της ομοουσιοτητος δυναμιν, εν απαραλ λακτοις ουσαν τοις ιδιωμασιν, εν
αμφοιν δια τουτου παρα δεικνυς. τουτο δ' αν ιδοις και μαλα σαφως εν ετεροις
λεγοντα προς τον Πατερα "Παντα γαρ τα εμα σα εστι, "και τα σα εμα·" οις γαρ ολως
ενεστι το διαλλαττον ουδεν, και η κατα παν οτιουν ουσιωδης ισοτης τε και εμφερεια,
πως ουκ αν ειεν ταυτα τηι φυσει; εχει τοινυν ο Θεος και Πατηρ εξ εαυτου τε και εν
εαυτωι το ιδιον Πνευμα, τουτεστι το Ἅγιον, δι' ου τοις αγιοις εναυλιζεται τε και
αποκαλυπτει μυστηρια, ουκ εν ταξει τηι υπουργικηι παραλαμβανομενου προς τουτο·
μη γαρ οιηθηις τι τοιουτον· αλλ' εν αυτωι τε οντος ουσιωδως, και εξ αυτου προιοντος
αμεριστως τε και αδιαστατως, ως ιδια τε διερμηνευοντος τα εν ωι και εξ ουπερ εστιν.
ομιλει γαρ ουχ ετερως τηι κτισει Θεος, ει μη δι' Υιου εν Πνευματι. αλλ' ιδιον γαρ
Πνευμα τουτο εστι και του Μονογενους, ομοουσιος γαρ εστι τωι Πατρι. Ἐπειδη
τοινυν, φησιν, ενυπαρχον φαινεται τωι Θεωι και Πατρι το εν Πνευματι τωι ιδιωι τοις
αξιοις αποκαλυπτεσθαι, ενεργειν τε και δι' αυτου τα οσαπερ αν βουληται, καμοι δε
τουτο προσεστι φυσικως, δια ταυτην ειρηκα την αιτιαν Ὅτι εκ του εμου λαμβανει
 
 

541

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αναγγελει υμιν. ταραττεσθω δε μηδεις, οταν εν τουτοις ακουηι το της ληψεως
ονομα, διενθυ μεισθω δε μαλλον εκεινο· δρασειε γαρ αν ορθως· οτι παντα τα περι
Θεου λαλειται μεν καθ' ημας, νοειται γεμην ουχ ουτως, αλλ' υπερ ημας· λαμβανειν
τε ουτω το Πνευμα φαμεν, εκ τε του Πατρος και του Υιου τα αυτων, ουχ ως ποτε μεν
ουκ εχον την ενουσαν αυτοις γνωσιν τε και δυναμιν, εχον δε τοτε μολις οταν νοηται
λαμβανον· αει γαρ σοφον και δυνατον το Πνευμα εστι, μαλλον δε αυτο χρημα σοφια
και δυναμις, ουκ εκ μετοχης της τινος, αλλα 2.639 φυσικως. ωσπερ δ' αν φωμεν την
εκ των αρωματων ταις ημετεραις οσφρησεσι προσβαλλουσαν ευωδιαν, ετεραν μεν
ωσπερ ως προς αυτα, ει ταις επινοιαις δοιη τις αν, προεκ κυπτειν γεμην ουχ ετερως
οιοιτο τυχον η των εξ ωνπερ εστι δεχομενην την δυναμιν εις ενδειξιν εαυτης, ουκ
ουσαν γεμην ετεραν δια το εξ αυτων τε και εν αυτοις πεφυκεναι· τοιουτον τι,
μαλλον δε και υπερ τουτο, νοησεις επι τε Θεου και του Ἁγιου Πνευματος. οιονει γαρ
οσμη τις εστι της ουσιας αυτου, ζωσα τε και εναργης, διακομιζουσα τηι κτισει τα παρα
του Θεου, και της ανωτατω πασων ουσιας εντι θεισα δι' εαυτης την μεθεξιν. ει γαρ η
των αρωματων ευοσμια την ιδιαν ισχυν εναποματτεται τοις εσθημασι, και
μετασκευαζει τροπον τινα προς εαυτην τα εν οις αν γενοιτο, πως ουκ αν ισχυσαι το
Πνευμα το Ἅγιον επειπερ εστιν εκ Θεου φυσικως, κοινωνους της θειας αποτελεσαι
φυσεως δι' εαυτου τους εν οις αν γενοιτο; καρπος ουν αρα και χαρακ τηρ της
υποστασεως του γεννησαντος υπαρχων ο Υιος, παντα τα αυτου κατα φυσιν επαγεται.
δια τουτο φησι Παντα οσα εχει ο Πατηρ εμα εστι· δια τουτο ειπον υμιν οτι εκ του
εμου λαμβανει και αναγγελει υμιν, το Πνευμα δηλονοτι το δι' αυτου τε και εν αυτωι,
δι' ου τοις αγιοις ως αυτος ενοικει. ου γαρ ετερον παρ' αυτον το Πνευμα αυτου, καν
υπαρχειν νοηται καθ' εαυτο και ιδιως· Πνευμα γαρ το Πνευμα και ουχ Υιος. Μικρον
και ουκετι θεωρειτε με, και παλιν μικρον και οψεσθε με, οτι υπαγω προς τον Πατερα.
Ἀποκαλυψειν αυτοις δια του ιδιου Πνευματος τα παντα προειπων οσα περ ην
αναγκαια και χρειωδεστατα, εξηγειται 2.640 και το παθος, μεθ' ο δη γειτων ευθυς η
αναληψις δια της προς το ανω πορειας, αναγκαιοτατην εισφερουσα την δια του
Πνευματος επιφοιτησιν· ου γαρ ην ετι συνδιαιτασθαι μετα σαρκος τοις αγιοις
αποστολοις ανω γεγονοτα προς τον Πατερα. περιεσταλμενως δε σφοδρα ποιειται τον
λογον, το δριμυ της λυπης δια τουτο παραιρουμενος· ᾔδει γαρ ᾔδει τους μαθητας ου
μετριωι παλιν ομιλησοντας φοβωι· και δριμειαι μεν καταδηχθησεσθαι λυπηι, δεινοις δε
και αφορη τοις περιπεσεισθαι κακοις προσδοκησαντας, οταν αυτους συμβαινηι
καταλειπεσθαι μονους, αναβαινοντος του Σωτηρος προς τον Πατερα. δια ταυτην
οιμαι την αιτιαν απημφιε σμενως μεν ου φησιν οτι τεθνηξεται, της των Ἰουδαιων
παροινιας και μεχρι τουτων αυτον αφικεσθαι καλουσης· ευφυεστατα δε λιαν πολλην
αναμισγει τωι λογωι την κομ ψειαν, και τωι παθειν συντρεχουσαν την εκ της
αναστασεως θυμηδιαν επιδεικνυει λεγων Μικρον και ουκετι θεωρειτε με και παλιν
μικρον και οψεσθε με. εισω γαρ ηδη θυρων ο του θανατου γεγονε καιρος, αποπτον
τοις μαθηταις τιθεις τον Κυριον εις ολιγον κομιδηι τον καιρον, αχρις αν σκυλευσας
τον ᾅδην, και αναπετασας τοις εκεισε τας του σκοτους πυλας, τον ιδιον παλιν
αναστησηι ναον· ου και γεγονοτος επελαμψε παλιν τοις εαυτου μαθηταις, συνειναι τε
αυτοις καθυπεσχετο "πασας τας ημερας του αιωνος," κατα το γεγραμμενον. ει γαρ
και αποδημει σαρκι παραστησας εαυτον υπερ ημων τωι Πατρι, και καθισας εκ δεξιων
του γεννησαντος, αλλ' εναυλιζεται τοις αξιοις δια του Πνευ ματος, και συνεστι τοις
αγιοις δια παντος· επηγγειλατο γαρ ουκ αφησειν ημας ορφανους. ουκουν μικρου
κομιδηι διειρ γοντος χρονου την του παθους αρχην Μικρον φησι και ου θεωρειτε με·
εμελλε γαρ κατακαλυπτεσθαι πως τωι θανατωι 2.641 βραχυ· και παλιν φησι μικρον
και οψεσθε με. τριημερος γαρ ανεβιω, κηρυξας "και τοις εν φυλακηι πνευμασι."
πληρεστατη γαρ ουτως η της φιλανθρωπιας επιδειξις ην, τωι μη μονον ανασωσαι
 
 

542

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φημι τους ετι ζωντας επι της γης, αλλα και τοις ηδη κατοιχομενοις και εν τοις της
αβυσσου μυχοις καθημενοις εν σκοτωι, κατα το γεγραμμενον, διακη ρυξαι την
αφεσιν. Ἐπιτηρει δε οπως επι μεν του παθους εφη και της αναστασεως Μικρον και
ου θεωρειτε με και παλιν μικρον και οψεσθε με· προσθεις δε Ὅτι προς τον Πατερα
πορευομαι, σιωπαι το λειπομενον. ου γαρ επι ποσον εκει διαμενει χρονον, η ποτε
τυχον επανηξει, διαμεμηνυκε, και δια ποιαν αιτιαν; ου γαρ ημων "εστι γνωναι
χρονους η καιρους ους "ο Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι," κατα τας αυτου του
Σωτηρος φωνας. Ειπον ουν εκ των μαθητων αυτου προς αλληλους Τι εστι τουτο ο
λεγει ημιν, μικρον και ου θεωρειτε με, και παλιν μικρον και οψεσθε με; και οτι εγω
υπαγω προς τον Πατερα; ελεγον ουν Τι εστι τουτο ο λεγει το μικρον; ουκ οιδαμεν τι
λαλει. Ουπω συνεντες το ειρημενον οι θεσπεσιοι μαθηται συλ λαλουσι προς
αλληλους, και τι αν βουλοιτο σημαινειν αυτοις το Μικρον ετι και μικρον
ενδοιαζουσι, και το Ου θεω ρειτε με· φθανει γεμην ο Χριστος αναπυθεσθαι προθυμου
μενους, επικαιροτατα παλιν επιδεικνυς, οτι καρδιας οιδεν ως Θεος και το εν νωι
στρεφομενον ετι και εν τωι βαθει της καρδιας εγκεχωσμενον, ως ηδη και γλωσσηι
διακτυπηθεν εξεπισταται. τι γαρ αν ολως και λαθοι τον ωιπερ εστι τα παντα γυμνα;
διο και φησι προς τινα των αγιων "Τις "ουτος ο κρυπτων με βουλην, συνεχων δε
ρηματα εν 2.642 "καρδιαι, εμε δε οιεται κρυπτειν;" ωφελει τοιγαρουν δια παντων
αυτους, και την παρεμπιπτουσαν αφορμην ασφα λους και ανενδοιαστου πιστεως
ποιειται τροφον. Ἔγνω ο Ἰησους οτι ηθελον αυτον ερωταν, και ειπεν αυτοις Περι
τουτου ζητειτε μετ' αλληλων, οτι ειπον Μικρον και ου θεωρειτε με, και παλιν
μικρον και οψεσθε με; αμην αμην λεγω υμιν οτι κλαυσετε και θρηνησετε υμεις, ο δε
κοσμος χαρησεται· υμεις δε λυπηθησεσθε, αλλ' η λυπη υμων εις χαραν γενησεται.
Φιλοπευστουσι λιαν αυτοις, και περιεργοτερον εξεταζουσι των ειρημενων την
δυναμιν, σαφεστεραν ποιειται την του πα θους εξηγησιν, και οπερ εμελλον
υποστησεσθαι, τουτο παλιν αυτοις προειδεναι χαριζεται, και σφοδρα χρησιμως. ου
γαρ ινα προωρον εντεκηι τον θορυβον, τα τοιαυτα προμηνυειν ᾤετο δειν, αλλ' ινα τηι
γνωσει προκεχαλκευμενοι, νεανικω τεροι πως ευρισκοιντο προς την του θορυβου
προσβολην. το γαρ εσεσθαι προσδοκηθεν, του μηδολως ελπισθεντος απαλωτεραν
εχει την εφοδον. οταν τοινυν υμεις οι γνησιοι και αγαπηι τηι προς εμε κατεσφιγμενοι,
τον εαυτων θεωρητε Καθηγητην και ∆ιδασκαλον τα εκ της Ἰουδαικης υπομενοντα
παροινιας, υβρεις τε και αικισματα και τα εκ της ατοπου μανιας τολμηματα, τοτε δη
κλαυσετε και θρηνησετε, χαρησεται δε ο κοσμος, τουτεστιν, οι φρονειν ουκ ειδοτες
τα δοκουντα Θεωι, προσηλωθεντες δε ωσπερ ταις κοσμικαις ηδοναις. σημαινει δε
παλιν την τε αγελαιαν και συρφετωδη των Ἰουδαιων πληθυν, και των καθηγεισθαι
λαχοντων το θεομισες και ανοσιον στιφος, γραμματεας τε και Φαρισαιους, οι τοις
του Σωτηρος επιτωθαζοντες πειρασμοις, πολλα κατα της εαυτων εφθεγγοντο
κεφαλης, ποτε μεν λεγοντες "Ει "υιος ει του Θεου, καταβηθι νυν απο του σταυρου,
και 2.643 "πιστευσομεν σοι·" ποτε δε παλιν "Ὁ καταλυων τον "ναον και εν τρισιν
ημεραις οικοδομων αυτον, σωσον "σεαυτον." ταυτι γαρ δη της Ἰουδαιων παμμιαρου
γλωττης τα αποβρασματα· αλλ' ουτω πεφρονηκοτων των εν κοσμωι, φησι, δρωντων
τε αμα και φθεγγομενων, λυπηθησεσθε μεν υμεις, ουκ εις μακρον δε τουτο παθοντες
διαμενειτε χρονον· μεταστησεται γαρ η λυπη προς χαραν. αναβιωσομαι γαρ, και
αφανιω παντελως της κατηφειας την προφασιν· περι στελω δε το δακρυον, και προς
ευθυμιαν ανακομισω διηνεκη και αμηρυτον. ακαταληκτος γαρ η των αγιων χαρα. ζη
γαρ εις αει Χριστος· λελυται δε και ο παντων θανατος δι' αυτου. αλλ' εστι πως
ακολουθον εννοειν, οτι δη παντως και τοις εν κοσμωι παθειν εξ αντιστροφου
συμβησεται το λυπεισθαι διηνεκως. ει γαρ επειπερ απεθανε κατα σαρκα Χριστος,
λελυπηνται μεν οι γνησιοι, χαραν δε το παθος ο κοσμος εποιησατο· καταργηθεντος
 
 

543

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δη του θανατου και της φθορας, και διανασταντος εκ νεκρων του Σωτηρος ημων
Χριστου, μετεστραφη τοις αγιοις το πενθος εις χαραν· μετοιχησεται δε δηλονοτι και
τοις εν κοσμωι προς πενθος η χαρα. Ἡ γυνη οταν τικτηι λυπην εχει, οτι ηλθεν η ωρα
αυτης· οταν δε γεννησηι το παιδιον, ουκετι μνημονευει της θλιψεως, δια την χαραν
οτι εγεννηθη ανθρωπος εις τον κοσμον. και υμεις ουν λυπην μεν νυν εξετε, παλιν δε
οψομαι υμας, και χαρησεται υμων η καρδια, και την χαραν υμων ουδεις αιρει αφ'
υμων. Ἐπιτεινει παλιν της παραμυθιας την ευρεσιν, και δια ποικιλων ερχεται
λογων, πανταχοθεν αυτοις το δριμυ της λυπης αποκρουεσθαι διδους. θεα γαρ οπως
αναπειθειν επει γεται δια πραγματος εναργους εις το χρηναι τληπαθειν, και μη
σφοδρα καταναρκαν η πονους η λυπας, ει παντη τε και 2.644 απαραιτητως μελλοιεν
εκτελευταν εις χαραν. καρπος γαρ φησι πικρας ωδινος το βρεφος, και δια πονων
ερχεται ταις μητρασιν η επι τεκνοις χαρα. αλλ' ειπερ ωφθησαν εν αρχαις προς τους
επι ταις ωδισιν απαυδησασαι πονους, ουδ' αν ολως κυοφορειν ηθελησαν, τον τουτου
παραιτιον δια δρασαι γαμον, αλλ' ουδ' αν εγενοντο μητερες πωποτε, τριποθητου τε
και πολυευκτου πραγματος δι' οκνον εκ πιπτουσαι. κατα τουτον ουν αρα τον τροπον
και υμιν αυτοις ουκ αμισθι το αλγησαι συμβησεται. χαρησεσθε γαρ, οταν ιδητε ξενον
τωι κοσμωι παιδιον αποτεχθεν, αφθαρτον τε και ανωλεθρον. εαυτον δε δηλονοτι
φησιν. αναφαιρετον γεμην και αναποβλητον, την εφ' εαυτωι θυμηδιαν εσεσθαι λεγει.
κατα γαρ την του Παυλου φωνην, μαλλον δε και κατα την της αληθειας δυναμιν,
απαξ αποθανων, "ουκετι "αποθνησκει." ερηρεισμενη τοιγαρουν η επ' αυτωι θυμηδια
και μαλα εικοτως. ει γαρ επι τωι θανατωι λελυπημεθα, τις ημων αποστησει την χαραν
ειδοτων οτι και ζηι και μενει διηνεκως, των πνευματικων ημιν αγαθων δοτηρ τε και
πρυτανις; απο μεν ουν των αγιων ουδεις αιρει την χαραν, κατα την του Σωτηρος
φωνην· αφηρεθη δε παραχρημα των προσηλωσαντων αυτον τωι σταυρωι. λελυμενου
γαρ του παθους, εφ' ωι δη και χαιρειν ᾤοντο δειν, ως εξ αφυκτου λοιπον αναγκης
αυτοις το λυπεισθαι συμβησεται. Και εν εκεινηι τηι ημεραι εμε ουκ ερωτησετε ουδεν.
αμην αμην λεγω υμιν, εαν τι. αιτησητε τον Πατερα, δωσει υμιν εν τωι ονοματι μου·
εως αρτι ουκ ηιτησασθε ουδεν εν τωι ονοματι μου· αιτειτε, και ληψεσθε, ινα η χαρα
υμων ηι πεπλη ρωμενη. Ἀμεινους εσεσθαι και συνετωτερους τους αγιους φησι
μαθητας, οταν ενδυσωνται την εξ υψους δυναμιν, κατα το 2.645 γεγραμμενον, και τηι
του Πνευματος δαιδουχιαι λελαμπρυσμε νοι τον νουν, παντα λοιπον δυνωνται νοειν,
και ει μη παροντα τυχον διερωτωιεν αυτον. ου γαρ οτι δεησονται μεν ουκετι φω
ταγωγιας της παρ' αυτου τα τοιαυτα φησιν ο Σωτηρ, αλλ' οτι το ιδιον αυτου
δεξαμενοι Πνευμα και ενοικουν εχοντες εν καρδιαις, απροσδεα παντος αγαθου και
γνωσεως της τελεω τατης αναπλεων την διανοιαν εξουσι. τελειαν δε γνωσιν ειναι
φαμεν, την ορθην τε και αδιαστροφον, και απηχες μεν ουδεν η φρονειν η λεγειν
ανεχομενην, ορθως δε δοξαζουσαν περι της αγιας τε και ομοουσιου Τριαδος. ει γαρ
και βλε πομεν αρτι δι' εσοπτρου και εν αινιγματι, και γινωσκομεν εκ μερους, κατα
την του Παυλου φωνην, αλλα γε της εν τοις δογμασιν ακριβειας ουκ εξω βαινοντες,
κατακολου θουντες δε τωι σκοπωι της αγιας και θεοπνευστου γραφης, γνωσιν εχομεν
ουκ ατελη, ην ουκ αν ελοι τις ετερως, ουκ επιλαμψαντος αυτωι του Ἁγιου
Πνευματος. δια τοι τουτο παροτρυνων τους μαθητας εις αιτησιν των πνευματικων
χαρισματων, ομου δε διδους το θαῤρειν, ως αιτουντες ουκ αποτευξονται, τηι του
Ἀμην προσθηκηι βεβαιοι προς πιστιν, ως ει τι περ αν εθελοιεν προσιοντες αιτειν,
ληψονται παρα του Πατρος, αυτου δηλονοτι και μεσιτευοντος και συγχορη γουντος
τωι Πατρι. τουτο γαρ εστι το Ἐν τωι ονοματι μου· προσιμεν γαρ ουχ ετερως τωι Θεωι
και Πατρι, ει μη δι' Υιου. δι' αυτου γαρ "την προσαγωγην εσχηκαμεν εν ενι Πνευματι
"προς τον Πατερα," κατα το γεγραμμενον. δια τουτο και φησιν "Ἐγω ειμι η θυρα·
εγω ειμι η οδος· ουδεις ερχεται "προς τον Πατερα ει μη δι' εμου." ηι μεν γαρ εστιν
 
 

544

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιος και Θεος, ομου τωι Πατρι χορηγει τοις αγιοις τα αγαθα, και συνδοτηρ της εις
ημας ευλογιας ευρισκεται· και γουν ο θεσπεσιος Παυλος φανοτατην ημιν ετιθει την
επι τουτωι πιστιν ουτω γραφων "Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου 2.646 "Πατρος
ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου·" ηι δε μεσιτης και αρχιερευς και παρακλητος
ονομαζεται, προσκομιζει τωι Πατρι τας υπερ ημων ικετειας· αυτος γαρ εστιν η
παντων ημων παῤρησια προς τον Πατερα. εν ονοματι τοινυν του Σωτηρος ημων
Χριστου τας δεησεις ποιητεον· προχειροτατα γαρ ουτω κατανευσειεν αν ο Πατηρ,
επιδωσει δε τοις αι τουσιν αυτον τα αγαθα, ινα λαβοντες χαιρωμεν. αναπιμ
πλαμενοι γαρ χαρισματων πνευματικων, και της παρ' αυτου συνεσεως πλουσιαν
λαχοντες την χορηγιαν, δια του κατοι κουντος εν ημιν Ἁγιου Πνευματος,
καταστρατευσομεθα μεν και λιαν ευκολως απασης εκτοπου τε και βδελυρας ηδονης·
αγαθουργουντες δε ουτω και εις εφεσιν απασης ιοντες αρετης συν εξαιρετωι τηι
προθυμιαι, και νευρουμενοι προς παν οτιουν των οσα τελουντα φαινεται προς
αγιασμον, τηι της αμοιβης ελπιδι χαιρομεν τε λιαν, και την εκ του πονηρου
συνειδοτος κατηφειαν αποπεμψαμενοι, ταις επι Χριστωι θυμηδιαις τον οικειον
καταπιαινομεν νουν. και ην μεν τοις αρχαιοτεροις ανεπιτηδευτον· ου γαρ
μεμελετητο πως προσευχης τις τοιουτος τροπος δια την αγνοιαν· ορι ζεται δε νυνι
δια Χριστου, και μαλα εικοτως, οτε της διορθωσεως ανελαμψεν ο καιρος, και η
παντος αγαθου τελειοτης εισκεκομισται δι' αυτου. ωσπερ γαρ ουδεν τετε λειωκεν ο
νομος, αλλ' ην ατελης η κατ' αυτον μελετωμενη δικαιοσυνη, ουτω και της
προσευχης ο τροπος. Ταυτα εν παροιμιαις λελαληκα υμιν· ερχεται ωρα οτε ουκετι εν
παροιμιαις λαλησω υμιν, αλλα παῤρησιαι περι του Πατρος απαγγελω υμιν. Παροιμιαν
ειναι φησι τον αμυδρον τε και ου λιαν εμφανη λογον, επεσκιασμενον δε πως
ασαφειαις ουτω λεπταις, ως μη λιαν ετοιμως συνιεναι φησι δυνασθαι τους
ακροωμενους· 2.647 πεπλασται γαρ ουτω των εν παροιμιαις λεγομενων το σχημα.
απερ ουν ειπον, φησιν, ως εν παροιμιαις ετι και αινιγμασι λελαληκα προς υμας
καιρωι τηρησας τωι δεοντι και οσον ουδεπω παρεσομενωι την αναμφιλογον
αποκαλυψιν. ηξει γαρ ηξει, φησιν, ωρα, τουτεστι καιρος, καθ' ον υμιν διαῤρηδην τα
περι της του Πατρος εξηγησομαι δοξης, και την υπερ νουν τον ανθρωπινον ενθησω
συνεσιν. και τις ο τουτου καιρος, ου σφοδρα μεν εφη σαφως· οιησομεθα δε δηλουν
εκεινον αυτον, η καθ' ον την δια του Πνευματος πεπλουτηκαμεν γνωσιν μετα την εκ
νεκρων αναβιωσιν, χορηγησαντος ημιν αυτο του Χριστου· η ταχα τον μελ λοντα και
εσομενον μετα την του κοσμου συστολην, καθ' ον ακατακαλυπτως τε και εναργως
την του Θεου δοξαν οψομεθα, φανοτατην ημιν εμβαλλοντος την περι εαυτου
γνωσιν. διο και ο Παυλος προφητειας μεν καταργηθησε σθαι λεγει, παυσεσθαι δε
γνωσιν, ουχ ετεραν λεγων παρα ταυτην, ην εις το παρον κεκτημεθα. βλεπομεν γαρ
δι' εσοπτρου, και γινωσκομεν εκ μερους, καθα και αρτιως ελεγομεν· "Ὅταν δε ελθηι
το τελειον, το εκ μερους καταρ "γηθησεται·" πως η τινα τροπον ει βουλει μαθειν ερω
παλιν. Ὥσπερ γαρ αφεγγους μεν ουσης νυκτος το φαιδρον των αστερων διαφαινεται
καλλος, εκαστου το οικειον απαστρα πτοντος φως· ανισχουσης γεμην της ηλιου
μαρμαρυγης, καταργειται πως ηδη το εκ μερους λαμπρον, και της εκεινου βολης
ηττωμενον αδρανη και απρακτον εχει την οικειαν αυγην· κατα τον αυτον οιμαι
τροπον και η νυν ημιν υπαρ χουσα γνωσις κατ' εκεινο πεπαυσεται του καιρου, και
καταληξει το εκ μερους, του τελειου φωτος εισελασαντος και πληρεστατην ημιν την
της θεογνωσιας επεισχεοντος αυγην. τοτε μετα παῤρησιας δυναμενοις ηδη χωρειν,
τα 2.648 περι του ιδιου Πατρος ο Χριστος απαγγελει. νυνι μεν γαρ δια σκιας και
υποδειγματων και ποικιλης εσθ' οτε παραλαμ βανομενης της δια πραγματων
εικονος και τυπων των καθ' ημας, μολις επι τινα γνωσιν αμυδραν ποδηγουμεθα, δια
την ενουσαν ημιν κατα νουν ασθενειαν· τοτε γεμην τυπου το παραπαν δεηθεντες
 
 

545

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδενος, αλλ' ουδε αινιγματων η παρα βολης, γυμνωι τροπον τινα τωι προσωπωι και
απαραποδιστωι διανοιαι το της θειας φυσεως του Θεου και Πατρος εννοη σομεν
καλλος, την του πεφηνοτος εξ αυτου θεωρησαντες δοξαν. "οψομεθα γαρ αυτον
καθως εστι," κατα την Ἰω αννου φωνην. νυν μεν γαρ ειδομεν ουκ εν ολοκληρωι
δοξηι τηι θεοπρεπει, δια το ανθρωπινον· παρελασαντος δε του καιρου της μετα σαρκος
οικονομιας, και τετελεσμενου του μυστηριου του δι' ημας και υπερ ημων, εν ιδιαι
δοξηι λοιπον και τηι του Πατρος οφθησεται. Θεος γαρ ων κατα φυσιν, ομοουσιος τε
δια τουτο τωι φυσαντι, παντως δηπου και εν ισοις εσται τοις αξιωμασι, και εν δοξηι τηι
οικειαι και θεο πρεπει διαλαμψει λοιπον. Ἐν εκεινηι τηι ημεραι εν τωι ονοματι μου
αιτησεσθε, και ου λεγω υμιν οτι εγω ερωτησω τον Πατερα περι υμων· αυτος γαρ ο
Πατηρ φιλει υμας, οτι υμεις εμε πεφιληκατε, και πεπιστευκατε οτι εγω παρα του
Πατρος εξηλθον. Ἐξαιτειν μεν ολως δια προσευχης και εντευξεως εφιησι το
παραπαν ουδεν, ει μη εν τωι ονοματι αυτου. προχειροτατα γεμην επιδωσειν αυτοις
τον Πατερα τα εν ευχαις επαγγελ λεται, και ουχι παντως ταις του Υιου προτροπαις
ανα πειθομενον, ατε δη παρακλητου και μεσιτευοντος, αυτομολον δε πως εις
φιλοτιμιας ιοντα τας επ' αυτοις, και ωσπερ τι χρεος κατατιθεναι σπουδαζοντα τοις
αγαπωσι Χριστον, την ανωτατω τε και εις ακρον ευμενειαν. και ουχι τις νουν εχων
2.649 οιησαιτο παλιν, η και αμαθαινων ερει, ως κατ' ουδενα τροπον δεησονται μεν
εν τοις καθ' εαυτους της του Υιου μεσιτειας οι μαθηται, ηγουν των αγιων ετεροι
τυχον. παντα γαρ δι' αυτου παρα Πατρος εν Πνευματι, επειπερ εστι παρακλητος,
κατα την Ἰωαννου φωνην, ουχ υπερ μονων των ημετερων αμαρτιων, αλλα και περι
ολου του κοσμου. επιδεικνυς δε χρησιμως καν τουτωι δη παλιν, οτι τριποθητος λιαν
εστι τωι Θεωι και Πατρι η εις τον εξ αυτου πεφηνοτα τιμη και αγα πησις, τα τοιαυτα
φησιν· οπερ ου συνεντες οι δειλαιοι των Ἰουδαιων δημοι, λοιδοριαις τε ου φορηταις
κατακοντιζειν ουκ εφριττον, και "εζητουν αποκτειναι" κατα το γεγραμμενον, δια το
μεταῤρυθμιζειν των πιστευοντων τον νουν εκ νομικης και παχειας εντολης εις την
της ευαγγελικης πολιτειας ισχνοτητα. εφασκον γαρ ουδεν ειδοτες οι ταλανες,
μαλλον δε γλωτταν επ' αυτωι την ανοσιον ακονησαντες Ει ην ουτος παρα Θεου ο
ανθρωπος, ουκ αν ελυε το σαββατον. προχει ροτατα τοινυν την παρα Θεου Πατρος
ευμενειαν δοθησεσθαι φησιν αυτοις ανενδοιαστως πεπιστευκοσι, και ευ μαλα δια
τεθειμενοις, οτι περ εξηλθε παρα του Θεου και Πατρος. προ αλειται γαρ ωσπερ, φησι,
και φθασει μεν ταχα την του μεσιτευοντος αιτησιν, ευλογιαις δε ταις πνευματικαις
επι κλυσει τον νουν των ορθην εχοντων επ' εμοι την δια ληψιν και ου καθαπερ
εδοκει φρονειν τοις του γραμματος ερασταις. Το δε Ἐξηλθον παρα Θεου, ενταυθα δη
παλιν οιησομεθα δηλουν, η οτι γεγεννημαι και εξελαμψα της ουσιας αυτου, κατα
προοδον μεν την προς το ειναι τε και νοεισθαι τυχον ιδιοσυστατως, ου μην εις απαν
διηιρημενως· εστι γαρ εν Υιωι μεν ο Πατηρ, εν Πατρι δε αυ παλιν κατα φυσιν ο Υιος· η
το Ἐξηλθον, αντι του, γεγονα καθ' υμας, ανθρωπος δηλονοτι, την υμετεραν μορφην
τε και φυσιν υποδυς. τοπος 2.650 γαρ ωσπερ εκαστου των οντων η ιδια φυσις, αφ' ης
αν εξιοι προς ετερον τι μεταχωρουν, και οπερ ουκ ην γενομενον. και ου δηπου
φαμεν, ως επειπερ ανθρωπος καθ' ημας ωφθη τε και γεγονεν οντως ο Μονογενης,
εξεστη του ειναι Θεος· "εχθες γαρ και σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας·"
προσειληφως δε μαλλον οπερ ουκ ην μετα του σωσαι το ιδιον εκβεβηκεναι πως
νοειται κατα γε τον εν θεωριαις εισβαινοντα λογον. εκληψηι δε το Ἐξηλθον παρα
του Πατρος και καθ' ετερον, ει βουλει, τροπον· ᾤοντο μεν γαρ οι προς μονας αμαθιας
ευπετεστατοι Φαρισαιοι, καθαπερ ηδη προ ειπον, καθ' ενα των ψευδοπροφητων εις
μεσον ηκειν τον Κυριον παρα Θεου μεν ουκ απεσταλμενον, απο δε γνωμης της
οικειας, καθαπερ ην εθος εκεινοις τα τωι νομωι μαχομενα τοις ως αυτον ιουσι
προσλαλειν. δια γαρ τοι τουτο και απειθειν εσκεπτοντο, την του νομου τηρησιν
 
 

546

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλαιτατην μεν ειναι λεγοντες τωι Θεωι και Πατρι, παραλυεσθαι γεμην δια των αυτου
διδαγματων. ουκουν ως Θεωι μαχομενον και ως τοις παρ' αυτου δια Μωυσεως
τεθεσπισμενοις αντιστατειν ηιρημενον απεσειοντο τον Χριστον, αλλοτριον ειναι και
Θεου δια τουτο λογιζομενοι. αλλ' ουχ ουτως οι μακαριοι μαθηται. πεφιληκασι γαρ
αυτον της των Ἰουδαιων δυσβουλιας τα αμεινω φρονησαντες, και πεπιστευκασιν
αληθως, οτι εξηλθεν απο Θεου, κατα τους αρτιως ημιν ειρημενους τροπους. ταυτης
τοι της αιτιας ενεκα και πεφιληνται παρα Πατρος, την ισην ωσπερ εξ αμοιβης
δεχομενοι χαριν. ει δε φιλτατοι μεν τωι Θεωι και Πατρι, και λιαν ηδεις οι εκ Θεου τον
Υιον εξελθειν πιστευοντες, κατεστυγηνται δηλονοτι και θεομισεις αληθως οι την
τουτοις εναντιαν νοσησαντες δοξαν. και ει τοις αγα πωσι τον Υιον ετοιμοτατος λιαν
εις το υπακουσαι Θεος, ου προσδεξεται δηλονοτι των μη τοιουτων τας προσευχας·
και τουτο ην αρα το δια φωνης Ἡσαΐου προς αυτους ειρημενον 2.651 "Ὅταν τας
χειρας εκτεινητε προς με, αποστρεψω τους "οφθαλμους μου αφ' υμων, και εαν
πληθυνητε την δεησιν, "ουκ εισακουσομαι υμων, αι γαρ χειρες υμων αιματος
"πληρεις." Ἐξηλθον εκ του Πατρος και εληλυθα εις τον κοσμον· παλιν αφιημι τον
κοσμον και πορευομαι προς τον Πατερα. Ἀποδειξις αυτη σαφης τε και αναμφιλογος
του μη ενα των ψευδοπροφητων υπαρχειν τον Κυριον, μητε μην τα απο γνωμης
οικειας ερουντα, και διαλεξομενον παρα το δοκουν τωι Πατρι προς ημας αφιχθαι,
κατα γε την αμαθη και αποπτυστον των Ἰουδαιων υπονοιαν, το παλινδρομησαι προς
τον Πατερα και υπονοστησαι μετ' εξουσιας οθεν οιδεν εκ βεβηκως. Ναι γαρ, ερει τις
τυχον ταις των Ἰουδαιων αμα θιαις αντικαθισταμενος, ουκ αληθης ην ισως ο
Χριστος καθ' υμας ω Ἰουδαιοι, αλλ' ουδε συνευδοκουντος αυτωι του Θεου και Πατρος
την της ευαγγελικης πολιτειας εισκεκομικε παι δευσιν, απρακτον ηδη δεικνυς και
ανονητον εις τελειοτητα την κατ' ευσεβειαν την νομικην εντολην. εγκαλειτε γαρ
πως ως λελυκοτι το σαββατον, και ειπερ τι των θαυματων εργα σαιτο παρ' υμιν, "εν
Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμονιων" και τουτο ποιειν ειωθοτα δυσσεβουντες
ειρηκατε. πως δη ουν αρα και εις αυτον ανεβη τον ουρανον; πως εδεξατο συνθρονον
ο Πατηρ, επαιροντων αγγελων αυτωι τας ανω πυλας, τον τοις αυτου δογμασιν
αντιπραττοντα καθ' υμας, και ανεθελητον τωι παμβασιλει των ολων την υφηγησιν
ποιησαμενον; μη γαρ λεληθοτως ανεληφθη; μη γαρ ου πολυς ην οχλος, προς ους εφη
ο θειος τε και ουρανιος αγγελος "Ἄνδρες Γαλιλαιοι, τι εστηκατε βλεποντες εις "τον
ουρανον; ουτος ο Ἰησους ο αναληφθεις αφ' υμων εις 2.652 "τον ουρανον ουτως
ελευσεται ον τροπον εθεασασθε αυτον "πορευομενον εις τον ουρανον." ειτα τι φῂς
Ἰουδαιε παλιν; αρ' ου τιμησεις ταις ευπειθειαις καν την αγγελου φωνην; αρ' ου
παραδεξηι μαρτυρας, καιτοι πολλους οντας τους τεθεα μενους; καιτοι σαφως ο νομος
"Ἐπι στοματος δυο η τριων "μαρτυρων σταθησεται παν ρημα," φησι. τωι τοινυν επ'
εξουσιας προς τον εν τοις ουρανοις υπονοστουντι Πατερα, πως αν ετι πρεποντως ο
της ψευδοπροφητειας επιφεροιτο μωμος, και ουχι μαλλον εψεται λοιπον, ως δι'
αποδειξεως εναργους του πραγματος, το ανενδοιαστως πιστευεσθαι παρ' ημων, ως
ειη μεν εκ Θεου, δηλον δε οτι του Πατρος, ουχ ετερος γεμην παρ' εκεινον, ον αυτος
τε ημιν ο νομος και οι προφηται διηγγελλον; Ἐληλυθεναι γεμην εις τονδε τον
κοσμον φησι, μεταχωρειν δε αυ παλιν εκ του κοσμου προς τον Πατερα, ουτε του
Πατρος απολειφθεις οτε γεγονεν ανθρωπος, ουτε μην των επι της γης οτε μετα
σαρκος απεδημει προς τον Πατερα· Θεος γαρ εστιν αληθινος αῤρητωι δυναμει τα
παντα πληρων, και ουδενος των οντων απολιμπανομενος. Λεγουσιν αυτωι οι
μαθηται αυτου Ἴδε νυν παῤρησιαι λαλεις, και παροιμιαν ουδεμιαν λεγεις· νυν
οιδαμεν οτι οιδας παντα και ου χρειαν εχεις ινα τις σε ερωται· εν τουτωι πιστευομεν
οτι απο Θεου εξηλθες. Θαυμαζουσι την αποδειξιν ως εναργεστατην, καταπλητ
τονται του λογου το διαφανες· περιστολης γαρ απασης διχα τον προς αυτους ευ μαλα
 
 

547

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεποιηται λογον. χαιρουσι δη ουν δυσχερειας απασης απηλλαγμενην λαβοντες
αποδει ξιν, και περισκελες μεν σχειν ουδεν το ειρημενον φασιν, ευκατοπτον δε
ουτως υπαρχειν την επ' αυτωι δη τουτωι 2.653 φωνην, ως μηδε βραχυ παροιμιας
εναυσμα προσειναι δοκειν. αποκερδαινουσι δε προς τουτωι κακεινο· επειδη γαρ
εγνως, φησι, το λαθραιως ψιθυρισθεν, εφθασας τε την πευσιν, ηνπερ αν ισως
προσηγαγομεν ημεις εξαιτουντες το μαθειν, απερ ελεγες αρτιως, πεπιστευκαμεν οτι
και εξηλθες απο Θεου. το γαρ ειδεναι, φησι, τα εν τωι παραβυστωι και λεληθοτα, του
παντων αν ειη Θεου, και ουχ ετερου τινος. επειδη δε οισθα τα παντα αυτος, πως ουκ
αναμφιλογον ως εκ του τα παντα ειδοτος εξελαμψας Θεου; πιστεως ουν αρα της
ανεν δοιαστου τροφη κατεστη τοις μαθηταις μετα των αλλων, και τουτο το
θεοπρεπες οντως και παραδοξον σημειον, ως εστι μεν πως ιδειν επ' αυτων αληθες,
το "∆ιδου σοφωι "αφορμην, και σοφωτερος εσται, γνωριζε δικαιωι, και προσ "θησει
του δεχεσθαι." φασι δε το Νυν πιστευομεν, ου τοτε δη παντως την του πιστευειν
αρχην εν εαυτοις εισφρησαντες, οτε των τοιουτων ηκροασαντο λογων, ηγουν
τεθεανται το σημειον, το ειδεναι φημι τα παντα τον Κυριον, αλλ' ως τοτε λοιπον την
εν αρχαις εισδεχθεισαν πιστιν ριζουν εν οικειαις ψυχαις αρχομενοι, και διακεισθαι
λοιπον αραροτως αναπε πεισμενοι, ως Θεος τε ειη και εκ Θεου του κατα φυσιν και
αληθινου. παραδεξομεθα τοινυν το Νυν πιστευομεν, ουκ εις την του πιστευειν
αρχην, αλλ' εις την του βεβαιουσθαι παγιως εις την ηδη τετιμημενην τηι συναινεσει
διαληψιν. Ἀπεκριθη αυτοις ο Ἰησους Ἄρτι πιστευετε; ιδου ερχεται ωρα και νυν
εληλυθεν, ινα σκορπισθητε εκαστος εις τα ιδια καμε μονον αφητε· και ουκ ειμι
μονος, οτι ο Πατηρ μετ' εμου εστιν. Ἀστειοτατα παλιν επεδειξεν ο Σωτηρ τον της εφ'
απασι τοις αγαθοις βεβαιοτητος ουπω παροντα καιρον· ουτος δε ην ο την του Ἁγιου
Πνευματος εξ ουρανου καταφοιτησιν εισκο μιζων αυτοις, και την εξ υψους δυναμιν,
καθα γεγραπται. καθαρως γαρ τοτε ταις ανθρωπιναις μικροψυχιαις εῤρωσθαι 2.654
φρασαντες, ακαταγωνιστοις διεπρεψαν ευτολμιαις, ου τας των Ἰουδαιων
επαναστασεις, ου τον ακριτον των Φαρισαιων θυμον, ουχ ετερον τι των δεινων
δεδιοτες, αλλ' εν παῤρησιαι προεστηκοτες του θειου κηρυγματος, και διαῤρηδην
λεγοντες "Πειθαρχειν δει Θεωι μαλλον η ανθρωποις· ου δυναμεθα "γαρ ημεις α
ειδομεν και ηκουσαμεν μη λαλειν." εν ταυτωι τοιγαρουν καθιδρυσθαι μεν ουπω προς
πιστιν την τελειαν απεδειξε, δια το μηπω γεγευσθαι της κοινωνιας του Πνευ ματος,
παραθεις εις ελεγχον την οσον ουδεπω παρεσομενην δειλιαν, και οτι δη μελλοι
συμβησεσθαι προειπων, ου μετριως αυτους ονησας οραται. διακεισονται γαρ
μειζονως τε και ερηρεισμενως, οτι Θεος κατα φυσιν εστιν, ουδεν των μελλοντων
ηγνοηκοτα καταλαμβανοντες. ιδου τοιγαρουν παρ εσται, φησιν, ουκ εις μακραν ο
καιρος, μαλλον δε εισω βεβηκε θυρων, οτε μονον αφεντες εμε, απελευσεσθε προς τα
ιδια. τουτο δε εστιν ευπεριστολως ειπειν, οτε δειλιαις ανανδροις κεκρατημενοι,
μονης της εαυτων ψυχης προνοη σετε, και την τωι διδασκαλωι χρεωστουμενην
αγαπησιν κατοπιν της εαυτων σωτηριας ποιησαμενοι, προς ουσπερ αν ευρητε
διοιχησεσθε τοπους. πως ουν αρτι πιστευετε, των εις ανδρειαν ελεγχων ουπω τον
ψογον διακρουσαμενοι, δια το μηπω μεταλαχειν της δια Πνευματος ευτολμιας; οτι
δε ετραποντο προς φυγην οι μακαριοι μαθηται, την των Ἰου δαιων ουκ ενεγκοντες
εφοδον, οτε παρην ο προδοτης, την ανοσιον των στρατιωτων επαγομενος σπειραν
και τους των ηγουμενων υπηρετας, ουδαμοθεν αμφιλογον. μονον δε τοτε
καταλελοιπασι τον Χριστον· μονον δε φαμεν, οσον ηκεν ειπειν εις το παρειναι
μηδενα των επεσθαι τε και προσε δρευειν ειωθοτων αυτωι· μονος γαρ ουκ ην, καθο
Θεος εκ Θεου και εν Θεωι φυσικως τε και αδιαστατως· ανθρωπινω τερον δε πως και
τουτο δι' ημας εφθεγξατο Χριστος, εκεινο 2.655 διδασκων, οτι πειρασμον η διωγμον
ηγουν ετερον τι των τοιουτων επιφεροντος ημιν εσθ' οτε καιρου, και εις ευκλεα
 
 

548

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλουντος κινδυνον, φημι δε τον δι' ευσεβειαν, ουκ απο πιπτειν ελπιδος της επι τωι
δυνασθαι διαφευγειν ακολουθον, και ει μη τινες τυχον των ομοψυχων ημιν
συμπαρατρεχοιεν αδελφων, επαμυνοντες τε κατα το εγχωρουν και ταις ομονοιαις
μονονουχι τον επηρτημενον ημιν μεριζομενοι κιν δυνον. ει γαρ και τραποιντο προς
φυγην δυσαχθη, και αφορητον την εκ της δειλιας πλεονεξιαν εν εαυτοις ποιη
σαμενοι, διακεισθαι προσηκεν, ως ου δια ταυτην ατονησει την αιτιαν Θεος. αρκεσει
γαρ μονος εις το διασωσαι δυνα σθαι τον αυτωι προσκειμενον. μονοι δε ημεις ουκ
εσμεν, και ει μη τις ορωιτο παρων, καθαπερ ειπον αρτιως, συμπαραστα την και
επαρηγον και συνοπλον εχοντες τον παντα ισχυοντα Θεον, απλεονεκτητοις τισιν
επικουριαις ημας περιφραττοντα, κατα τον λεγοντα ψαλμωιδον "Κυριε, ως οπλωι
ευδοκιας "εστεφανωσας ημας." και ταυτα νυν περι τουτου φαμεν, ουχ ως χρημα
καλον θαυμαζοντες την φιλοψυχιαν, οταν εξηι καταλυειν ημας ευκλεως τον μετα
σωματος βιον συστρα τευομενους τε και συναθλουντας τοις δια Θεον κινδυνευουσιν·
αλλ' ινα μαλλον εκεινο πιστευσωμεν, ως ει και μη τινες ειεν οι τουτο δραν συν ημιν
εθελοντες και προθυμουμενοι, απο γινωσκειν ου χρη· μονοι γαρ ουκ εσομεθα
συμπαροντος ημιν του Θεου.
Ταυτα λελαληκα υμιν, ινα εν εμοι ειρηνην εχητε· εν τωι κοσμωι θλιψιν εχετε·
αλλα θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον. Ὅλην ως επος ειπειν εν τουτοις ευ μαλα
Χριστος ανα κεφαλαιουται χρησιμως την προς αυτους γενομενην δια λεξιν, και των
ειρημενων την δυναμιν εν ολιγοις συλλαβων, συντομωτατην αυτοις της οικειας
βουλησεως παρατεθεικε 2.656 γνωσιν. πεποιημαι γαρ, φησι, νυνι προς υμας τους
τοιουτους λογους, ειρηνην εχειν εν εμοι παραινων, και ιν' ειδειητε προς τουτωι
σαφως οτι μοχθηρα μεν υμιν τα εν τωι κοσμωι συμβη σεται, και θλιψεσιν ομιλησετε
δι' εμε πολλαις. πλην ουχ αλωσεσθε τοις δεινοις· εγω γαρ νενικηκα τον κοσμον.
Ἀλλ' ινα σοι σαφες οτι μαλιστα ποιησω το ειρημενον, φερε δη πρωτον λεγωμεν τι το
εχειν εστιν ειρηνην εν Χριστωι. ο μεν γαρ κοσμος, ητοι των εν κοσμωι πραγματων οι
ερα σται, την μεν προς αλληλους ειρηνην επιτηδευουσιν εσθ' οτε, πλην ου παντως
εν Χριστωι. οιον φερε ειπειν, οι προς τας εκ των σωματων φιληδονιας εκλυτοι, τοις
ομοτροποις εισι δια τουτο φιλτατοι και λιαν ηδεις· ο χρηματων των ουδεν αυτωι
προσηκοντων επιθυμων, υπαρχων τε δια τουτο πλεονεκτης η κλεπτιστατος, καθ'
ηδονην εσται παντως τωι την ισην αυτωι κακιαν επιτηδευοντι. "Ἕκαστον γαρ ζωιον
"αγαπαι το ομοιον αυτωι, κατα το γεγραμμενον, και τωι ομοιωι "αυτου
προσκολληθησεται ανηρ." αλλ' εν τουτοις απασι, το σεμνον της ειρηνης ονομα
καπηλευεται· και αληθης ο λογος· επι δε των αγιων ουχ ουτως. ου γαρ αμαρτια της
ειρηνης ο συνδεσμος, αλλα πιστις, ελπις, αγαπη και της εις Θεον ευσεβειας η
δυναμις. και τουτο εστιν εν Χριστωι. κεφαλαιον ουν ημιν παντων των αγαθων η εν
Χριστωι πεφηνεν ειρηνη, την εις αλληλους αγαπην αδελφην ωσπερ τινα
συνεισαγουσα. παντος δε του θειου νομου την πληρω σιν εχειν ο Παυλος την
αγαπην φησιν. οτι δε τοις αγαπω σιν αλληλους εψεται δη παντως το και αυτον προ
παντων αγαπησαι τον Θεον, ουκ αμφιλογον, Ἰωαννου λεγοντος ως ει τις αγαπησαι
τον αδελφον, αυτον δηπου παντως αγαπησει τον Θεον. ∆ηλοι δε δη τι και το ετερον,
φημι δη παλιν το Θλιψιν εχετε εν τωι κοσμωι· αλλα θαρσειτε εγω νενικηκα τον
κοσμον. 2.657 απλουστερον μεν γαρ ει τις ελοιτο νοειν, ερει δη παντως Πασης
αμαρτιας και περιστασεως κοσμικης κρειττων τε αμα και δυνατωτερος απεφανθη
Χριστος· επειδη δε νενι κηκε, και τοις δι' αυτον πειραζομενοις επιδωσει το νικαν. ει
δε τις των ειρημενων εννοειν εθελοι τι πικροτερον, εκεινο δη παντως
διενθυμηθησεται. ονπερ γαρ τροπον φθορας και θανατου δια τουτο κεκρατηκαμεν,
επειπερ ως ανθρωπος δι' ημας και υπερ ημων ανεβιω Χριστος, της κατα του θανατου
πλεονεξιας αρχην την ιδιαν αναστασιν ποιησα μενος, διηκοι αν παντως και εις ημας
 
 

549

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η του πραγματος δυναμις, επειπερ ην ο νικησας εξ ημων καθο πεφηνεν αν θρωπος,
και ωσπερ της αμαρτιας περιγιγνομεθα νεκρωθεισης παντως εν πρωτωι Χριστωι,
παραπεμποντος δηλονοτι και εις ημας, ως ιδιον γενος, το αγαθον· ουτω και θαρσειν
οφειλομεν οτι και ημεις περιεσομεθα του κοσμου· νενικηκε γαρ ο Χρι στος ως
ανθρωπος δι' ημας, αρχη και θυρα και οδος τηι ανθρωπειαι φυσει καν τουτωι
γιγνομενος. οι γαρ παλαι πιπτοντες τε και νικωμενοι κεκρατηκαμεν τε και
νενικηκαμεν δια τον εξ ημων και δι' ημας νικησαντα. ει μεν γαρ ενικη σεν ως Θεος,
προς ημας ουδεν, ει δε ως ανθρωπος, ημεις εν αυτωι νενικηκαμεν. δευτερος γαρ ημιν
εξ ουρανου πεφηνεν Ἀδαμ, κατα τας γραφας. ωσπερ ουν πεφορεκαμεν "την "εικονα
του χοικου," καθ' ομοιοτητα την εκεινου τωι της αμαρτιας υποπεσοντες ζυγωι, ουτω
δη παντως φορεσομεν και την του επουρανιου μορφωσιν, τουτεστι Χριστου,
νικωντες της αμαρτιας την τυραννιδα, και απασης θλιψεως κατευμε γεθουντες
κοσμικης· νενικηκε γαρ ο Χριστος.
2.658 ΚΕΦΑΛΗ Γ. Ὅτι της θεοπρεπους δοξης ουκ επιδεα θεωρησαι τις αν τον
Υιον, καν ευρισκηται λεγειν Πατερ δοξασον τον Υιον σου. Ταυτα ελαλησεν ο Ἰησους,
και επαρας τους οφθαλμους αυτου εις τον ουρανον ειπε Πατερ, εληλυθεν η ωρα·
δοξασον σου τον Υιον, ινα και ο Υιος σου δοξασηι σε. ἈΠΟΧΡΩΝΤΩΣ τοις μαθηταις τα
εις σωτηριαν εφοδια δωρησαμενος, και τοις καθηκουσι λογισμοις τε και λογοις εις
ακριβεστεραν των δογματων ακονησας διαληψιν, και καταστησας οτι μαλιστα
μαχιμωτατους εις πειρασμους, φρονημα τε το νεανικον ευ μαλα ριζωσας εν εκαστωι,
χρη σιμως μεθιστησιν ευθυς του λογου το σχημα, και εις προσ ευχης διαπλαττει
τροπον· ουδενα καιρον δια μεσου χωρειν επιτρεψας της τε προς αυτους διαλεξεως
και της προς Θεον και Πατερα· τυπον ημιν πολιτειας εξοχου καν τουτωι δη παλιν τα
καθ' εαυτον υποφαινων. χρηναι γαρ οιμαι μη αγνοειν τον ωιπερ εστι προς ευσεβειαν
ο σκοπος, οτι προσ ηκοι δη παντως η προς αδελφους τα λυσιτελη τε και αναγ καια
διαλεγεσθαι φιλειν, ηγουν ει μη τουτο δρυη τυχον, ταις εις Θεον ικετειαις την του
λογου χρειαν επειγεσθαι δαπαναν, ως μηδεμιαν εκ τουτου περισσολογιας ορασθαι
παρεισδυσιν· ουτω γαρ αν ιοι κατα λογον τον πρεποντα 2.659 της γλωττης η
ευκοσμια. τινι γαρ ου σφοδρα καταφανες, ως ευκολος λιαν εν ταις εικαιολογιαις
μαλιστα των ουκ εξω ψογων η επεισφορα; και γουν εφη τις σοφος "Ἐκ πολυ "λογιας
ουκ εκφευξηι αμαρτιαν, φειδομενος δε χειλεων "νοημων εσηι." Ἀποθαυμασεις δε τι
προς τουτωι και ετερον ου μετριαν ημιν εμποιουν την ονησιν. ποιειται γαρ την της
προσευχης απαρχην υπερ δοξης της εαυτου και της του Πατρος· συν αναπλεκει δε
μετα τουτο και παρεισκομιζει παραχρημα την υπερ ημων. και τις η προφασις;
αναπειθει δη παλιν τον επιεικη και θεοφιλεστατον, και τεχνιτην αληθως εις προσευ
χην εργαζεται. ωσπερ γαρ αγαθουργειν ημας και παντα δραν αναγκαιον, ουκ εις
δοξαν την ημετεραν την εις τουτο σπουδην παρατρεποντας, αλλ' εις την του Πατρος
των ολων, φημι δη του Θεου· "λαμψατω γαρ φησι το φως υμων "εμπροσθεν των
ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, "και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν
τοις ουρανοις·" ουτω και εις ευχην διανισταντος ημας του καιρου προ των ημετερων
τα εις Θεου δοξαν αιτειν πρεπωδεστατον, ωσπερ ουν αμελει και αυτος ο Χριστος
"Ουτω, φησιν, υμεις "προσευχεσθε Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις, αγιασθητω "το
ονομα σου, ελθετω η βασιλεια σου, γενηθητω το θελημα "σου ως εν ουρανωι και επι
της γης· τον αρτον ημων τον "επιουσιον δος ημιν σημερον." τυπος ουν αρα
προσευχης εις ημας το πραττομενον. εδει γαρ εδει παντος ημιν αγαθου, και του προς
Θεον ανακομιζοντος τροπου ηγεμονα και καθη γητην, ου πρεσβυν, ουκ αγγελον,
αλλ' αυτον αναφαινεσθαι τον Χριστον. κεκλημεθα γαρ και εσμεν οντως κατα την
του προφητου φωνην ∆ιδακτοι Θεου. Τι δε δη και φησι προς τον εαυτου Πατερα,
 
 

550

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρεπον αν ειη νουνεχεστατα κατιδειν. δειν γαρ οιμαι μετα δριμειας τινος της
επιτηρησεως τηι των λεγομενων θεωριαι προσβαλ 2.660 λοντας φιλοθηρειν ευ μαλα
την των δογματων ακριβειαν. Πατερ τοινυν φησιν εληλυθεν η ωρα, δοξασον σου
τον Υιον ινα και ο Υιος σου δοξασηι σε. και οσον μεν ηκεν εις την των ειρημενων
διασκευην, οιηθειη μεν αν τις ευκλειας επιδεα καθεσταναι τυχον τον τοιαυτα
λεγοντα· εννοησας γεμην το του Μονογενους αξιωμα, ραιδιως αν οιμαι των ουτως
αθλιων αποπηδησαι λογισμων. ηλιθιον γαρ κομιδηι το δοξης τινος οιεσθαι επιδεα και
της αυτωι πρεπουσης αμοιρησαι τιμης τον Υιον, καιτοι της δοξης οντα Κυριον· ουτω
γαρ αυτον αι θεοπνευστοι καλουσι γραφαι. αλλως τε και ετερωθι που θεωρησαι τις
αν λεγοντα προς τον Πατερα "Πατερ δοξασον "με τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον
κοσμον ειναι παρα σοι." ειτα τινι λοιπον αμφιλογον, τις δε ουτω τον νουν απο
πληκτος και πασης αληθειας εχθρος, ως μη συνιεναι τε και ομολογειν οτι δοξης μεν
ουκ εστερηται της θεοπρεπους οσον εις οικειαν φυσιν ο Μονογενης· επειδη δε
υπαρχων εν μορφηι και τηι κατα παν ισοτητι του Θεου και Πατρος, ουχ αρπα γμον
ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, καταβεβηκε μεν εις την καθ' ημας ταπεινωσιν, εαυτον δε
κεκενωκε, το αδοξοτατον τουτι πεφορεκως σωμα και της ανθρωπινης σμικροτητος
την ομοιωσιν εξ αγαπης υποδυς, ως ηδη παροντος τε και ενεστη κοτος του
καθηκοντος χρονου, καθ' ον εδει παλιν αυτον την του μυστηριου χρειαν
αποπληρωσαντα, την αρχαιαν τε και ουσιωδη μεταμφιεσασθαι δοξαν, ολην
ανασωσαντα την οικου μενην, ανασωσαντα τε προς ζωην και θεογνωσιαν τους εν
αυτηι, συνευδοκητην και συνεθελητην παλιν καν τουτωι δεικ νυς τον Πατερα· την
προς αυτον ποιειται διαλεξιν, χρηναι δη παντως εαυτον ανακομιζεσθαι λεγων εις το
της ιδιας φυσεως αξιωμα; Ἄνεισι δε πως; η δηλονοτι των της θεοτητος εργων
αποτελεστης και μετα σαρκος αναδεικνυμενος, ουχ ως υπουρ 2.661 γος της ετερου
τυχον ενεργειας, αλλ' ως σοφια και δυναμις υπαρχων του Θεου και Πατρος.
οιησομεθα γαρ ουτω και ουχ ετερως αυτον τα της θεοτητος εργα μετ' εξουσιας απο
πληρουν. παντα μεν γαρ παρα του Πατρος, πλην ου διχα του Υιου. πως γαρ αν
εργασαιτο τι των αυτωι πρεποντων ο Θεος και Πατηρ, ουχι δη συνουσης τε αυτωι και
συναποτε λουσης τα εφ' οις αν νοοιτο τυχον η κατ' ενεργειαν κινησις, της τε σοφιας
και της δυναμεως αυτου, φημι δη του Υιου; δια τουτο και ο σοφος Ευαγγελιστης, ο
την τουδε του βιβ λιου συγγραφην πηξαμενος, εν αρχαις του λογου φησιν οτι
"Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν." επειδη τοινυν ο της
ομοουσιοτητος αναπειθει λογος ακολουθως ημας εννοειν οτι παντα μεν εκ Πατρος,
δι' Υιου δε παντως εν Πνευματι· νεκρωσας δε θανατον και φθοραν, και την του
διαβολου τυραννιδα περιελων, ολην εμελλε την υφ' ηλιωι ταις δια του Πνευματος
καταφαιδρυνειν φωταγωγιαις, ανα δεικνυσθαι τε δια τουτου λοιπον Θεος κατα
φυσιν οντως και αληθινος, αναγκαιως φησι Πατερ δοξασον σου τον Υιον ινα και ο
Υιος σου δοξασηι σε. και ου δη τις νουν εχων ερει, δοξαν μεν αιτειν παρα Πατρος τον
Υιον, καθαπερ ανθρωπον εξ ανθρωπου τυχον, διδοναι δε και αυτον ως εξ αμοιβης
επαγ γελλεσθαι· σμικροπρεπες γαρ λιαν, μαλλον δε ασυνετον παντελως, το τοιαυτην
εχειν επι Θεου την διαληψιν· αναγ καιοτατην δε τωι Πατρι την εαυτου δοξαν
επιδεικνυς, ινα γινωσκηται και ομοουσιος, ταυτι λελαληκεν ο Σωτηρ. ωσπερ γαρ
αδοξιας εσται παραιτιον τωι Θεωι και Πατρι το μη τοιουτον εχειν τον εξ αυτου φυντα
τε και γεγεννημενον Υιον, οποιον αν ειναι πρεποι τον εκ Θεου Θεον κατα φυσιν,
ουτως οιμαι και δοξαν αυτωι περιποιησει και καυχημα, το εν του τοις οντα τον ιδιον
εχειν Υιον, εν οισπερ αν υπαρχειν αυτος και νοοιτο και λεγοιτο. δοξαζεται τοινυν ο
Πατηρ εν τηι του 2.662 γεννηματος δοξηι, καθαπερ ελεγον αρτιως, διδους μεν την
δοξαν εν τωι νοεισθαι δια πραγματων ποιου τε και τινος εξεφυ Πατρος ο Μονογενης,
αντικομιζομενος δε ωσπερ εν τωι νοεισθαι παλιν τινος τε και οιου Πατηρ υπαρχει
 
 

551

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα αληθειαν. ουσιωδες ουν αρα και φυσικον παρα μεν του Πατρος εις Υιον, παρα
δε του Υιου προς τον Πατερα δια βησεται της δοξης το καυχημα. Ει δε τις δοιη τυχον
και δια το της ενανθρωπησεως τα πεινον, ελαττονα πως η καθ' εαυτον κανθαδε
λαλειν τον Κυριον· κατειθισται γαρ και τουτο αυτωι· λογισμου του πρεποντος
αμοιρησει μεν ουδαμως, των γεμην εξ ακριβειας θεωρηματων ου λιαν εφαψεται. ει
μεν γαρ εξηιτει μονον αυτος την παρα του Πατρος δοξαν, ουδεν απεικος τοις της
ανθρωποτητος μετροις την αιτησιν εγκαλειν· επειδη δε και αντιδοξαζειν
επαγγελλεται τον Πατερα, πως ουκ αναγκαιον ηδη φαινεται τοις αρτιως ημιν
προαποδοθεισι θεωρημασι προθυμοτερον επιπηδαν;
2.663 ΚΕΦΑΛΗ ∆. Ὅτι κατ' ουδενα τροπον αδικησει του Υιου την δοξαν το
ειληφεναι τι λεγεσθαι παρα του Θεου και Πατρος, εχοντος ευσεβη του πραγματος
λογον. Καθως εδωκας αυτωι εξουσιαν πασης σαρκος, ινα παν ο δεδωκας αυτωι, δωσει
αυτοις ζωην αιωνιον. ἘΞΗΓΕΙΤΑΙ παλιν και δια τουτων ημιν ο Χριστος τον της
δοξης τροπον, δι' ουπερ αν ο μεν Θεος και Πατηρ ευκλεα και επιδοξοτατον αποφανει
τον ιδιον Υιον, αντιδο ξασθησεται δε και αυτος παρα του ιδιου γεννηματος. εκ
πλατυνει δε τον λογον και διαφανες εργαζεται το θεωρημα προς ημετεραν
οικοδομην τε και ονησιν. παντα γαρ ειδοτι τωι Θεωι και Πατρι τις η του διδασκεσθαι
χρεια τον της αιτησεως τροπον; καλει τοιγαρουν την παρα Πατρος εις ημας
ευμενειαν. επειδη γαρ εστιν αρχιερευς των ημετερων ψυχων, καθο πεφηνεν
ανθρωπος, καιτοι Θεος υπαρχων φυσει μετα Πατρος, τας υπερ ημων διαλεξεις
ποιειται πρεπωδε στατα, πιστευειν ημας αναπειθων οτι και νυν ιλασμος εστι περι
των αμαρτιων ημων, και παρακλητος δικαιος, κατα την Ἰωαννου φωνην. διο και ο
Παυλος τουτον ημας διακεισθαι τον τροπον εθελησας, επιστελλει "Ου γαρ εχομεν
αρχιερεα "μη δυναμενον συμπαθησαι ταις ασθενειαις ημων, πεπειρα "μενον δε κατα
παντα καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας." 2.664 ουκουν επειπερ εστιν αρχιερευς, καθο
πεφηνεν ανθρωπος, εν ταυτωι δε και αμωμον θυμα προσκεκομικεν εαυτον
αντιλυτρον της απαντων ζωης τωι Θεωι και Πατρι, καθαπερ απαρχην τινα της
ανθρωποτητος, "ιν' εν πασι γενηται πρωτευων," ως ο Παυλος φησι· προσκομιζει δε
παλιν το αποσκιρτησαν γενος επι της γης, αιματι μεν τωι ιδιωι καθαρον αποδειξας,
ανα μορφωσας δε προς καινοτητα ζωης δια του Ἁγιου Πνευ ματος. επειδη δε, καθα
πολλακις ειρηκαμεν, παντα τελειται παρα Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι, πλαττεται
των αγαθων εις ημας την αιτησιν, ως μεσιτης και αρχιερευς, καιτοι συν δοτηρ και
συγχορηγος υπαρχων τωι ιδιωι γεννητορι των θειων τε και πνευματικων
χαρισματων. διαιρει γαρ κατ' ιδιαν βουλησιν τε και εξουσιαν οισπερ αν εθελοι το
Πνευμα Χριστος. Και ταυτι μεν εν τουτοις· τι δε δη βουλεται δηλουν το της αιτησεως
σχημα, δοκιμαζετω παλιν ο λογος. "Πατερ" τοινυν, φησι, "δοξασον σου τον Υιον ινα
και ο Υιος σου "δοξασηι σε." πως ουν η τινα τροπον οπερ εφην διανυ σθησεται;
βουλομαι, φησιν, ινα ωσπερ δεδωκας μοι την εξουσιαν πασης σαρκος, ουτω και παν
ο δεδωκας μοι εχηι ζωην αιωνιον. εδοξασε μεν γαρ ο Πατηρ τον ιδιον Υιον, πασαν
υποθεις την υφ' ηλιωι τοις σκηπτροις αυτου, αντεδοξασθη δε και αυτος δι' αυτου. ο
μεν γαρ Υιος εδοξασθη παρα του Πατρος, πιστευθεις παρα παντων οτι γεννημα και
καρπος εστι του παντα ισχυοντος και αμογητι τα παντα τοις της αυτου βασιλειας
υποτιθεντος ζυγοις, αντεδοξασθη δε ωσπερ παρα του ιδιου γεννηματος ο Πατηρ.
επειδη γαρ παντα ισχυον επιτελειν ευκολως εγνωσθη το γεννημα, δια βεβηκε της
ευκλειας η χαρις εις τον τεκοντα αυτο. ωσπερ ουν, φησι, εδοξασας τε και εδοξασθης,
δους αυτωι την κατα παντων εξουσιαν και κυριοτητα, κατα τον ειρημενον δηλονοτι
2.665 τροπον· ουτω θελω ινα μηδεν των δοθεντων αποληται· δοξα γαρ και αυτη
παρα μεν του Πατρος εις τον Υιον, παρα δε του Υιου εις τον Πατερα διαδραμειται
 
 

552

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλιν. εδει γαρ εδει το υπεξουσιον ολως και υπο χειρα γεγενημενον του παντα
ισχυοντος Θεου Λογου, διασεσωσμενον απαξ, και εν ατελευτητοις μειναι τοις
αγαθοις, ως μηκετι μεν τυραν νεισθαι θανατωι, μη φθοραι κρατεισθαι και αμαρτιαις,
ηγουν ετι τοις αρχαιοις υποκεισθαι κακοις. Ἐπειδη δε το ∆εδωκας αυτωι εξουσιαν
πασης σαρκος θορυ βησειν εικος των απλουστερων τινας, φερε δη παλιν ολιγα αττα
χρησιμως εις τουτο λεγωμεν, ουκ οκνουντες δια την χρειαν, ει και ασθενει πας
λογος εις την περι των τοιουτων εξηγησιν. μαλιστα μεν γαρ ερει και τουτο
πρεποντως ο Κυριος τωι ληφθεντι σχηματι, τωι της ταπεινωσεως λεγω και τοις της
ανθρωποτητος μετροις. και δεχου τον λογισμον. ει μεν γαρ ερυθριωμεν ακουοντες
οτι δουλος κεχρηματικε δι' ημας, καιτοι των ολων Κυριος ων μετα του Πατρος, και
οτι κεχειροτονηται "βασιλευς επι Σιων ορος το αγιον αυτου," καιτοι το καταρχειν
δυνασθαι των ολων εν ιδιαι φυσει και ουκ επικτητον εχων, ερυθριαν ακολουθον καν
ει τι λεγηι δεχεσθαι παλιν ως ανθρωπος. ει δε θαυμαζομεν εν εκεινοις την εκουσιον
υποταγην, το ουσιωδως εμπεφυκος ουκ αγνο ουντες αξιωμα, τι μη προς εκεινοις και
τουτο τεθαυμασται; παντα γαρ εχων, ως Θεος, δεχεσθαι φησιν ως ανθρωπος, ωι το
βασιλευειν, ουκ ουσιωδες, αλλα δοτον· "τι γαρ εχεις ο "ουκ ελαβες," τοις των
γενητων αρμοσει μετροις· γενητος δε και ο Χριστος, καθο γεγονεν ανθρωπος, καιτοι
την φυσιν αγενητος ων, καθο πεφηνεν εκ Θεου. παντα μεν γαρ εν Θεωι φυσικως τε
και ιδιως τα αγαθα νοειται τε και εστι κατα αληθειαν, εισποιητα δε εν ημιν και δια
θειας χορηγου μενα χαριτος. οταν τοινυν ως ανθρωπος εις την καθ' ημων
τεθειμενος αρχην δεδοσθαι λεγηι παρα Πατρος την κατα 2.666 πασης σαρκος
εξουσιαν αυτωι, σκανδαλιστεον ουδαμως· χρη γαρ εννοησαι την οικονομιαν. ει δε σοι
δοκει και θεοπρεπε στερον επαΐειν των λεγομενων, συνες δη παλιν οπερ εφη που
προς Ἰουδαιους ο Κυριος "Ἀμην αμην λεγω υμιν, ουδεις "δυναται ελθειν προς με,
εαν μη ο Πατηρ ο πεμψας με "ελκυσηι αυτον." ους γαρ εαν θεληι ζωοποιειν ο Πατηρ,
τουτους ως ιδιαι δυναμει τηι ζωοποιωι προσαγει τωι ιδιωι γεν νηματι, δυναμοι δε παλιν
και σοφοι δι' αυτου· αλλα και ει τινας υπο ζευγλην της ιδιας αρχης ποιησαι βουλεται
παλιν, αυτους ουχ ετερως εις τουτο καλει, ως δε δια ζωσης ισχυος και παντουργου,
δι' ης καταρχει των ολων, φημι δη του ιδιου γεννηματος. ανθρωποι μεν γαρ ουδεν
εξ εαυτων των υπερ εαυτους κατορθουν ισχυοντες δανειζονται παρα Θεου το των
αλλων δυνασθαι κρατειν· δι' αυτου γαρ βασιλεις βασιλευουσι, κατα το γεγραμμενον,
και τυραννοι δι' αυτου κρατουσι γης· ο δε των ολων Θεος το αποσκιρτησαν γενος
της εις αυτον αγαπης, και της υπ' αυτωι βασιλειας τον ζυγον αποτιναξαν, ου παρ'
ετερου το δυνασθαι λαβων, υποτιθησιν εαυτωι τα παντα, τηι ιδιαι δυναμει την κατ'
αυτων εξουσιαν οιονει δωρουμενος, και δι' αυτης χειρουμενος, οπερ αν εθελησηι
λαβειν. υπαγει γαρ ο Θεος και Πατηρ ως ιδιαι δυναμει τωι Υιωι· δι' αυτου δε παντως
και ουχ ετερως παν οπερ εστιν υποπιπτειν εθελον αυτωι δια της υποταγης. ωσπερ
γαρ τα παντα σοφοι και ζωοποιει δι' αυτου, ουτω και των ολων καταρχει δι' αυτου.
Σημειωτεον γεμην, ως ουκ εις μονον ετι τον Ἰσραηλ η της ανωθεν φιλανθρωπιας
συνεστελλετο χαρις, αλλ' επι πασαν εξετεινετο σαρκα. το γαρ ολως υποτρεχον του
Σωτηρος την εξουσιαν, μεθεξει δη παντως και της παρ' αυτου ζωης τε και χαριτος.
2.667 ΚΕΦΑΛΗ Ε. Ὅτι του ειναι Θεος αληθινος ο Υιος ουκ εξω κεισεται, καν
μονον και αληθινον ονομαζηι Θεον τον Πατερα. Αυτη δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα
γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον.
ΜΗΤΕΡΑ της αιωνιου ζωης την πιστιν ωρισατο, και της αληθους θεογνωσιας την
δυναμιν παραιτιον εσεσθαι φησι της εις αιωνα διαμονης της εν αφθαρσιαι δηλονοτι
και μακα ριοτητι και αγιασμωι. αληθη δε θεογνωσιαν ειναι φαμεν, η των
εγκληματων απηλλακται της προς ετερον τι παρατροπης και εφ' α μη προσηκεν
 
 

553

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδρομης. λελατρευκασι γαρ τινες "τηι κτισει παρα τον κτισαντα," και τωι ξυλωι
τετολμηκασιν ειπειν "Πατηρ μου ει συ, και τωι λιθωι Συ με εγεννησας." προς γαρ δη
τοσουτον οι δειλαιοι κατωλισθον αμαθιας μετρον, ως και ταις αισθησεως
αμοιρουσαις υλαις, την θειαν απλως επωνυμιαν χαρισασθαι, και της τα παντα
υπερκει μενης ουσιας την αῤρητον περιθειναι δοξαν. μονον ουν και αληθινον
ονομαζει Θεον τον Πατερα, τοις ψευδωνυμοις αντι τιθεις, και τοις πεπλανημενως
ωνομασμενοις θεοις αντι παρεξαγων ωσπερ τον αληθη· σκοπος γαρ ουτος τωι λογωι.
χρησιμως δε λιαν ενα και μονον ειπων τον Πατερα, και της εαυτου διαμεμνηται
δοξης λεγων Και ον απεστειλας Ἰησουν 2.668 Χριστον. ου γαρ αν ετερως τις ελοι την
τελειαν του Πατρος γνωσιν, ει μη συνειστρεχοι προσεχως τε και συνημμενως και η
περι του γεννηματος, τουτεστι, του Υιου. αμα γαρ τις εγνω τι εστι Πατηρ, εγνω δη
παντως και τον Υιον. ενα τοιγαρουν και αληθινον ειπων τον Πατερα και Θεον, ουκ
εξω τεθεικεν εαυτον. ων γαρ εν αυτωι και εξ αυτου κατα φυσιν, αληθινος εσται και
αυτος, και μονος εν μονωι· παρ' αυτον γαρ ετερος ουδεις Θεος αληθινος εσται και
μονος. "Οι γαρ "θεοι των εθνων δαιμονια·" δουλη δε και η κτισις, ην ουκ οιδ' οπως
προσκυνουσι τινες, εις αδοκιμον τε και λιαν εμ παθη κατασυρομενοι γνωμην.
πολλοις ουσιν αρα τοις εν τωιδε τωι κοσμωι νομισθεισιν εξ απατης ειναι θεοις, και
νοθην λαχουσι την επωνυμιαν, ο μονος και αληθινος αντανισταται Θεος, ο εν αυτωι
τε και εξ αυτου κατα φυσιν Υιος, διηιρη μενως τε αμα και συμφυως καθ' ενοτητα
φυσικην. διηιρη μενως μεν γαρ· δια το εν υπαρξει νοεισθαι τηι καθ' εαυτον· υιος γαρ
εστιν ο Υιος και ουχι Πατηρ· συμφυως δε παλιν, οτι τηι του τεκοντος υπαρξει
συμπαρομαρτησει δη παντως ο εξ αυτου κατα φυσιν. αμα γαρ Πατηρ και Υιος, ειπερ
εστι τε και λεγεται δια τουτο Πατηρ, επειδη νοειται γεγεννηκως. Αυτη τοινυν εστι
φησιν η αιωνιος ζωη ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον και ον απεστειλας
Ἰησουν Χριστον. αρ' ουν· ερει τις των φιλακροαμονων, οις το μη παρεργως τοις
θειοις δογμασιν ομιλειν εσπουδασται· την γνωσιν ειναι φαμεν την αιωνιον ζωην,
εξαρκεσει δε τισι το ειδεναι τον οντως τε και φυσει αληθως οντα Θεον εις το πασαν
εχειν της ελπιδος την ασφαλειαν, δεησεται δε των αλλων ουδενος; ειτα πως η πιστις
χωρις των εργων νεκρα εστι; πιστιν δε οταν λεγω μεν, την αληθη περι του Θεου
γνωσιν και ουχ ετερον τι σημαινομεν· δια γαρ του πιστευειν η γνωσις· και μαρτυ
ρησει λεγων ο προφητης Ἡσαΐας προς τινας "Ἐαν γαρ μη 2.669 "πιστευσητε, ουδ' ου
μη συνητε." οτι δε την εν ψιλοις θεωρημασι γνωσιν, χρημα παντελως ανονητον αι
των αγιων ημιν αποφαινουσι συγγραφαι, συνησειν οιμαι καντευθεν. εφη γαρ που τις
των αγιων μαθητων "Συ πιστευεις οτι εις "εστιν ο Θεος, καλως ποιεις, και δαιμονια
πιστευουσι, και "φρισσουσι." τι ουν ερουμεν προς ταυτα; πως αληθευσει Χριστος,
ζωην αιωνιον ειναι λεγων το γνωναι τον ενα και αληθη Πατερα και Θεον, και συν
αυτωι τον Υιον; αλλ' οιμαι δη δειν προς τουτο ειπειν, οτι δη παντως αληθης εσται
του Σωτηρος ο λογος· ζωη γαρ η γνωσις, ως ολην ωδινουσα του μυστηριου την
δυναμιν, και εισκομιζουσα μεν της μυ στικης ευλογιας την μεθεξιν, δι' ης τωι ζωντι
και ζωοποιωι προσοικειουμεθα Λογωι. συσσωμα γαρ και συμμετοχα του Χριστου δια
ταυτην οιμαι την αιτιαν και ο Παυλος τα εθνη γενεσθαι φησιν, ατε δη και
μετεσχηκοτα της αγιας αυτου σαρκος τε και αιματος. νοηθειη δ' αν ουτω και μελη
Χρι στου τα ημετερα μελη. ζωη τοιγαρουν η γνωσις εισκομι ζουσα προς τουτωι την
δια του Πνευματος ευλογιαν. κατοικει γαρ εν ταις καρδιαις ημων, αναμορφουν εις
υιοθεσιαν τους δεχομενους αυτο, και αναπλαττον εις αφθαρσιαν και ευσε βειαν δια
πολιτειας ευαγγελικης. προξενον τοινυν και οιονει προμνηστριαν των ειρημενων
αγαθων, την εις Θεον τον ενα και αληθινον επισταμενος γνωσιν ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος, ζωην ειναι φησιν αυτην την αιωνιον ατε δη και μητερα και
τροφον της αιωνιου ζωης, ωδινουσαν ωσπερ εν ιδιαι δυναμει και φυσει τα της ζωης
 
 

554

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιτια και εις αυτην αποφεροντα. Οιμαι δε δειν επιτηρησαι φιλομαθως, κατα τινα
τροπον εν ημιν ειρηκεν ο Χριστος την τελειοτατην αποπληρουσθαι γνωσιν του
μονου και κατα αληθειαν οντος Θεου. θεα γαρ οπως ου διχα της εφ' Υιωι θεωριας
γιγνεται, δηλον δε οτι 2.670 και του Ἁγιου Πνευματος· η μονας γαρ ουτως εν Τριαδι
νοειται και πιστευεται κατα τας γραφας. Ἰουδαιοι μεν γαρ ταις δια Μωυσεως
εντολαις προς αποστασιν ποδηγουμενοι των πολλων τε και ψευδωνυμων,
προσηιεσαν τε και λατρευειν ανεπειθοντο τωι μονωι και αληθινωι. "Κυριον γαρ τον
Θεον "σου προσκυνησεις, ο νομος φησι, και αυτωι μονωι λατρευ "σεις." αλλ' οι τωι
μονωι και αληθινωι λελατρευκοτες τε ηδη και προσκειμενοι, ως ουπω τελειαν
εχοντες του προσκυ νουμενου την γνωσιν, δια των του Σωτηρος ημων ρηματων
καλουνται νυνι προς αυτην, ουχ οτι μονος, εις τε και αληθης ο παντων δημιουργος
μανθανοντες, αλλ' οτι και Πατηρ και τινα γεγεννηκε, μαλλον δε ηδη και ακριβως
αυτον εν απαρ αλλακτωι θεωρησαντες εικονι, τουτεστι, τωι Υιωι. δια γαρ του
χαρακτηρος ιοι τις αν και μαλα ραιδιως επι την των αρχετυ πων ακραιφνη θεωριαν.
αναγκαιοτατα τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τους δια πιστεως
κεκλημενους εις υιοθε σιαν και ζωην αιωνιον, ου μονον εφη χρηναι μαθειν, οτι
μονος εστι και αληθινος ο Θεος, αλλ' οτι και Πατηρ, και τινος εστι Πατηρ, του δι'
ημας δηλονοτι σαρκος γεγονοτος, απεσταλμενου τε προς επανορθωσιν της
κατεφθαρμενης φυσεως λογικης, τουτεστι της ανθρωποτητος.
2.671 ΚΕΦΑΛΗ ς . Ὅτι δοξης της θεοπρεπους ου γυμνος ην ο Υιος καν
ευρισκηται λεγων προς τον Πατερα Και νυν δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον, και τα εξης.
Ἐγω σε εδοξασα επι της γης· το εργον ετελειωσα ο δεδωκας μοι ινα ποιησω αυτο. και
νυν δοξασον με συ Πατερ παρα σεαυτωι τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι
παρα σοι. ἈΝΑΠΛΕΚΕΙ παλιν τωι θεοπρεπει το ανθρωπινον, και μεμικται πως ο
λογος, επ' αμφω βλεπων, ουτε λιαν εξαιρων εις ολοκληρον εξουσιαν τε και δοξαν
την θεοπρεπη το του λεγοντος προσωπον, ουτε μην εισαπαν τοις της ανθρωπο τητος
μετροις ενιζανειν εων, αλλ' εν τι το εξ αμφοιν ανακε ραννυς, ουδενος των
ειρημενων απηλλαγμενον. ᾤετο γαρ δειν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ουχ οτι
μονον εστι Θεος Μονογενης εκπαιδευειν τους πεπιστευκοτας, αλλ' οτι και δι' ημας
γεγονεν ανθρωπος, ινα παντας κατακτησηται τωι Θεωι και Πατρι, και αναμορφωσηι
προς καινοτητα ζωης εκπριαμενος αιματι τωι ιδιωι την ανθρωποτητα, και της
απαντων προκινδυνευσας ζωης, εις ο παντων αξιωτερος· δοξασαι τοινυν φησιν επι
της γης τον Πατερα, τελειωσας το εργον ο δεδωκεν αυτωι. Και φερε δη παλιν, διπλην
ωσπερ τινα τοις περι τουτων 2.672 θεωρημασιν επινοουντες τριβον, ανθρωπινως τε
λεγωμεν και θεοπρεπως ειρησθαι και τουτο. ει μεν ουν ως ανθρωπος τα τοιαυτα
λεγοι, παραδεξηι τοιωσδε Τυπος ημιν και αρχη και εικων της ενθεου πολιτειας
κατεστη Χριστος, οπως τε και τινα τροπον ημας διαζην ακολουθον, παρεδειξε
σαφως· δια γαρ τοι τουτο λεπτοτατην επ' αυτωι ποιουνται την εξηγησιν οι των θειων
συγγραμματων δημιουργοι. παιδευει τοινυν ημας και δι' ων ενθαδε φησιν, οτι την
τεταγμενην αυτωι λειτουργιαν εκαστος ημων αποπληρων, και διεξαγων εις τελος τα
κεκελευσμενα παρα Θεου, τοτε δη παντως αυτον δια των ιδιων δοξαζει
κατορθωματων, ουχ ως μη εχοντι προστιθεις· πληρης γαρ δοξης η θεια τε και
αῤρητος φυσις· αλλ' οτι προς των ορωντων τε και ωφελουμενων δοξολο γεισθαι
ποιει· και γουν ο Σωτηρ "Λαμψατω, φησι, το φως "υμων εμπροσθεν των ανθρωπων,
οπως ιδωσι τα καλα "εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις
"ουρανοις." ανδριζομενοι γαρ και αγαθουργειν εθελοντες δια Θεον, την εντευθεν
ευκλειαν ουχι ταις οικειαις μνηστευ ομεθα κεφαλαις, αλλα τηι του παντων
κρατουντος τιμηι τε και δοξηι την ευφημιαν πραγματευομεθα. ωσπερ γαρ οτε την
 
 

555

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαιδουσαν τωι Θεωι και βδελυρωτατην ζωην επιτηδευ οντες, ως την αῤρητον αυτου
παραλυοντες δοξαν, ευθυνομεθα τε δικαιως και τιμωριαις ενοχον την οικειαν
αποτελουμεν ψυχην, δια της του προφητου φωνης ακουοντες "∆ι' υμας "δια παντος
το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσι·" κατα τον αυτον οιμαι λογον, οτε
περιφανεστατην εξανυομεν αρετην, τοτε δη παντως και δοξολογεισθαι
παρασκευαζομεν. αποπληρωσαντες τοινυν το δοθεν ημιν εργον παρα Θεου, τοτε και
μαλα δικαιως εις την τοις γνησιοις πρεπωδεστατην αναβαινοντες παῤρησιαν, την
ισην ωσπερ ανταπαιτησομεν δοξαν παρα του προς ημων δοξασθεντος Θεου "Ζω γαρ
2.673 "εγω λεγει Κυριος, οτι τους δοξαζοντας με δοξασω, και "ο εξουθενων με
εξουθενηθησεται." ινα τοινυν αποδειξηι Χριστος, οτι πρεποντως δη τοτε την παρα
του μονου δοξαν απαιτησομεν, την εις αιωνα φημι τον μελλοντα, οταν αυτωι την εις
απαν υποταγην ανυπαιτιον επιδειξωμεν, και των παρ' αυτου προστεταγμενων
ακμαιοτατοι φυλακες ευρισκωμεθα, δοξασαι μεν αυτος τον Πατερα φησι, το εργον
τελειωσας επι της γης, ο δεδωκεν αυτωι· ζητει γεμην αντικομιζεσθαι και αυτος ουκ
αλλοτριαν ουδε επακτην, καθαπερ ημεις, την ιδιαν δε μαλλον ευκλειαν τε και
δοξαν. εδει γαρ εκεινο ημας μεν αιτειν, αυτον δε ουκετι. θεα δε οπως την επ' αμφω
παῤρη σιαν εν εαυτωι παλιν και δι' εαυτου τηι ημετεραι φυσει καινοτομει. εν αυτωι γαρ
πρωτωι και δι' αυτου πεπλουτη καμεν και το δυνασθαι πληρουν τα προς κατορθωσιν
ημιν εγκεχειρισμενα παρα Θεου, και το χρηναι λοιπον εκ παῤρη σιας την τοις
ευδοκιμουσι χρεωστουμενην αιτησαι τιμην. παλαι μεν γαρ δια την εφ' ημας
βασιλευσασαν αμαρτιαν, και την γενομενην αποστασιν εν Ἀδαμ, ουτε το δυνασθαι τι
κατορθουν των τελουντων εις αρετην εκεκτημεθα, αλλα και παῤρησιας της προς
Θεον ως ποῤρωτατω ημεν. και γουν εις ταυτην ημας ανακομιζων Θεος εκ πολλης
αγαν της ημεροτητος δια της του προφητου φωνης παρεμυθειτο λεγων "Μη φοβου
οτι κατηισχυνθης, μηδε εντραπηις οτι ωνει "δισθης." ωσπερ ουν εν τοις αλλοις απασιν
αγαθοις και απαρχη και θυρα και οδος γεγονεν ημιν ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος, ουτω κανθαδε. Ει δε την ιδιαν τε και προκοσμιον δοξαν ο Σωτηρ επι ζητει,
και εις τυπον τον καθ' ημας την του θεωρηματος περιενεγκοντες δυναμιν, συν
πολληι τηι προθυμιαι κατεργα ζεσθαι δειν και ημας αυτους διαβεβαιουμεθα το δοκουν
τωι Θεωι, δοξαν δε ουτω την ανωθεν εκ παῤρησιας αιτειν· οιεσθω 2.674 μηδεις εκεινο
λεγειν ημας, οτι προσηκοι τον ανθρωπον κατα μιμησιν του Χριστου, προκοσμιον
τινα και αρχαιαν ως οφειλομενην και αυτωι δοξαν επιζητειν· εννοειτω δε μαλλον
οτι το εκαστωι πρεπον, αυτωι και λεγειν αρμοδιωτατον. ει μεν γαρ μονον εν Χριστωι
νοειται το ανθρωπινον καθ' ημας, λαλειτω δη μονα και τα τοις γηγενεσι πρεποντα,
και το ανθρωπινον μη παρεξιτω μετρον· ει δε Θεος ων ο Λογος γεγονε σαρξ, οταν τι
λεγηι και θεοπρεπως, αυτωι μεν αρμοσει μονωι, τοις δε μη κατ' αυτον, ουκετι. Ουκουν
νοουντες ανθρωπινωτερον κατα την αρτιως ημιν αποδοθεισαν διανοιαν, την των
προκειμενων εκληψομεθα δυναμιν· αναλογιζομενοι δε παλιν το θεοπρεπες αξιωμα
του Χριστου, μειζον τι λοιπον η κατα ανθρωπου φυσιν εννο ουμεν εικοτως. δοξασαι
τοινυν φαμεν τον εαυτου Πατερα Θεον, πεπληρωκοτα το εργον οπερ ελαβε παρ'
αυτου, ουχ ως υπηρετην η ως εν ταξει γεγονοτα τηι υπουργικηι, και τουτο ως εξ
αναγκης, ινα μη φαινηται και ο παντων Κυριος εν μετρωι τωι καθ' ημας και της
δουλευουσης κτισεως· αν θρωπων γαρ η αγγελων το οικετικως υποταττεσθαι και
τοις θειους νευμασι δουλοπρεπως υπουργειν· αλλ' οτι δυ ναμις υπαρχων και σοφια
του γεννησαντος αυτον, ευ μαλα πεπληρωκεν εγχειρισθεισαν ωσπερ αυτωι την των
καθ' ημας επανορθωσιν, καθαπερ αμελει και ο θειος ημιν μελωιδος εν Πνευματι την
του μυστηριου δυναμιν εξηγουμενος εφασκεν " Εντειλαι ο Θεος τηι δυναμει σου,
δυναμωσον ο Θεος "τουτο ο κατηρτισω ημιν·" ινα γαρ απελεγξηι σαφως δυναμιν μεν
ουσαν του Πατρος τον Υιον, ουχ ετερον γε μην οντα παρ' αυτον, οσον εις ταυτοτητα
 
 

556

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φημι την εν ουσιαι και φυσει, προτερον ειρηκως το Ἔντειλαι τηι δυναμει σου, και
προσωπων δυαδα παρενεγκων, του τε εντελλομενου φημι 2.675 και προς ον η
εντολη, παραχρημα προς ενοτητα συναπτει την φυσικην, ολοκληρως τηι θειαι τε και
αῤρητωι φυσει την του πραγματος εκβασιν ανατιθεις, δια του πανσοφως ειπειν
∆υναμωσον ο Θεος τουτο ο κατηρτισω ημιν. εγχειριζεται τοινυν ητοι δεχεται παρα
του ιδιου Πατρος το καθ' ημας εργον ο Υιος. κατα τινα δε τροπον η πως εντελλεται
τηι ιδιαι δυναμει Θεος, περιαθρησαι τε και ειπειν αναγκαιον, ως αν ενδεχηται κατα γε
το ανθρωπινως διερμηνευσαι τα υπερ νουν. υποκεισθω τοιγαρουν ανηρ τις των καθ'
ημας, και τουτον ειναι πιστευωμεν τεχνης επιστημονα της χαλκευ τικης· ειτα προς
ανδριαντος εκτυπωσιν, ηγουν ηδη παθοντος και λελωβημενου, τετραφθαι προς
επανορθωσιν. πως ουν εργασεται, κατορθωσει δε οπως το δοκουν; επιτρεψας δη
λονοτι τηι δυναμει των ιδιων χειρων και σοφιαι τηι κατα την τεχνην, την εφ' οις αν
ελοιτο δραν αποπληρωσιν. αλλ' ει και ταις επινοιαις ωσπερ ετερον τι παρ' αυτον
διαφαινεσθαι δοκει πως η τε σοφια και η δυναμις αυτου, αλλ' ουχ ετεραι παρ' αυτον
αν ειεν. εν γαρ τωι της ουσιας λογωι και ταυτα κεκτησεται. και νοησεις μεν τι
τοιουτον επι Θεου, δεξηι γεμην ουκ εισαπαν εμφερη την του παραδειγματος δυναμιν.
Θεος γαρ ο υπερ παντα, και υπερ τουτο νοηθησεται. ο αυτος δ' αν γενοιτο λογος, εν
ειδει και τροπωι ληφθεις παρα δειγματος επι τε ηλιου και πυρος. εντελλεται μεν γαρ
οιονει και ο ηλιος τωι εξ αυτου προχεομενωι φωτι καταλαμπρυναι τα συμπαντα·
εργον δε ωσπερ τηι των ακτινων ενεργειαι διδωσι την της θερμοτητος δυναμιν τοις
αυτην δεχομενοις εμβαλειν· ομοιως δε και το πυρ εντελλεται τε και επιτρεπει
τροπον τινα τηι της οικειας φυσεως ιδιοτητι τα αυτηι πρε ποντα πληρουν· αλλ' ου
παρα τουτο φαμεν εν υπουργιας ταξει της δουλοπρεπους την ακτινα μεν και το φως
τωι ηλιωι, 2.676 την δε καυστικην ενεργειαν γενεσθαι τωι πυρι. ενεργει μεν γαρ
εκατερον δι' ων εχει φυσικως τα οικεια. αλλ' ει και φαινεται πως ουκ αυτουργα,
πλην ουχ ετερα παρα τα εξ αυτων φυσικως. τοιουτον τι νοησεις επι τε Θεου και
Πατρος και του κατα φυσιν εξ αυτου γεννηθεντος Λογου, οταν τι των καθ' ημας
εγχειριζεσθαι λεγηται. Ἐδοξασε τοινυν επι της γης τον Πατερα και Θεον η σοφια και
η δυναμις αυτου, τουτεστιν ο Χριστος, τελειωσας το εργον ο δεδωκεν αυτωι. επειδη
δε εις περας ηδη το αυτωι πρεπον το εργον εκτελευται, την αυτωι προσουσαν αει
δοξαν αιτει, και της αρχαιοτατης ευκλειας την επαναληψιν καιρου καλουντος ηδη
ζητει. και ποιον αρα πεπληρωκεν εργον, δι' ου δοξασαι φησι τον Πατερα; Θεος γαρ
υπαρχων αληθινος, ευδοκιαι και θελησει του Πατρος γεγονεν ανθρωπος, ολην
ανασωσαι την οικουμενην, ανακαινισαι τε προς ζωην την απεραντον και
θεογνωσιαν την αληθη το διολισθησαν γενος επι της γης προθυμουμενος· ο δη και
πεπερασται δυναμει και εξουσιαι θεοπρεπει του Χριστου, καταργησαντος μεν τον
θανατον, ανατρεψαντος δε την του διαβολου πλεονεξιαν, και καθελοντος μεν την
αμαρτιαν, και αγαπην την εις ημας ασυγκριτον επιδειξαντος, δια του πασιν ανειναι
τα εγκλη ματα και φωτισαι τους πεπλανημενους, συνεντας ηδη Θεον τον ενα και
αληθινον. κατορθωσαντος τοινυν ιδιαι δυναμει τα τοιαυτα Χριστου, δεδοξασται παρα
παντων ο Πατηρ, συνεντων δηλονοτι των εν κοσμωι παντων την τε σοφιαν και την
δυναμιν και την ενυπαρχουσαν αυτωι γαληνοτητα και φιλανθρωπιαν. διελαμψε γαρ
και πεφανερωται λοιπον ως εν εικονι και χαρακτηρι της ιδιας φυσεως τωι Υιωι, και
απο του καρπου το δενδρον εγνωσθη, κατα το γεγραμμενον. τετελεσμενων δε ηδη
των εργων, και εις περας ηκοντος το πρεπον αυτωι του καθ' ημας οικονομηθεντος
καλως, εις την οικειαν επανεισι δοξαν και της αρχαιας ευκλειας επιλαμβα 2.677
νεται. πλην ως ετι την ανθρωπου μορφην περικειμενος, το της αιτησεως πλαττεται
σχημα, και ως ουκ εχων αιτει· παντα γαρ ανθρωπωι παρα Θεου. ει γαρ και οτι
μαλιστα, καθο Θεος εκ Θεου γεγεννηται Πατρος, δοξης της θεοπρε πους ουκ ερημος
 
 

557

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ην, αλλ' επειπερ εν καιρωι της καθ' ημας οικονομιας συνεστειλε πως αυτην, το
αδοξοτατον τουτι σωμα λαβων, ως απουσαν αληθως ευλογως επιζητει, και τουτο
λεγων ως ανθρωπος. τοιουτον δε τι συνεις και αυτος ημιν ο σοφος επιστελλει
Παυλος περι αυτου "Τουτο γαρ "φρονειτω, φησιν, εκαστος υμων ο και εν Χριστωι
Ἰησου, "ος εν μορφηι Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το "ειναι ισα Θεωι, αλλ'
εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λα "βων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και
σχηματι "ευρεθεις ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπη "κοος μεχρι
θανατου, θανατου δε σταυρου· διο και ο Θεος "αυτον υπερυψωσε και εχαρισατο
αυτωι το ονομα το υπερ "παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου παν γονυ
"καμψηι επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και "πασα γλωσσα
εξομολογησηται οτι Κυριος Ἰησους Χρι "στος εις δοξαν Θεου Πατρος." υψηλον γαρ
οντα τον Υιον, καθο πεφηνεν εξ αυτου Θεος δηλονοτι και Κυριος, ουδεν ηττον ως
ανθρωπον υψων αναγεγραπται, ωι το της ιδιας φυσεως ταπεινον το δεισθαι παντως
υψουσθαι περι ποιειται. δοξης ουν αρα της ιδιας την επαναληψιν και μετα σαρκος
απαιτει· και ουχι παντως της εαυτου δοξης ερημος ων, ει και μη λαβοι τυχον τα
τοιαυτα φησιν· ου γαρ εξω των ιδιων αξιωματων ο Λογος ην πωποτε Θεος υπαρχων
αληθινος· αλλ' ως εις δοξαν την αυτωι προσουσαν αει και αυτον τον ιδιον αναφερων
ναον, μαλλον δε μετα της ιδιας εαυτον ανακομιζων σαρκος, δι' ην η μεταξυ
παρηκολουθησεν αδοξια. ινα γαρ μη δοκοιη τισι την ατριβη τε και ξενην και ου
παλαι κατειθισμενην αυτωι δοξαν αιτειν, προκοσμιον 2.678 ουσαν αυτην αποφαινει
και παρ' αυτωι τωι Πατρι. ου γαρ εξω ποτε της του Πατρος ευκλειας γεγονεν ο Υιος,
αει συμβασιλευων και συνυμνουμενος και συμπροσκυνουμενος προς τε ημων και
των αγιων αγγελων, ως Θεος εκ Θεου και εν Θεωι και μετα Θεου. τουτο γαρ οιμαι
διδασκων και ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης Ἰωαννης επιλεγει "Ἐν αρχηι ην ο "Λογος,
και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο "Λογος· ουτος ην εν αρχηι προς τον
Θεον."
2.679 ΚΕΦΑΛΗ Ζ. Ὅτι το λεγεσθαι τι δεδοσθαι τωι Υιωι παρα του Πατρος, ουκ
εξοικιει της θεοπρεπους αξιας αυτον, αλλ' ων ομοουσιος τε και εξ αυτου διαφαινεται
και ει λεγεται τι λαβειν. Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις ους δεδωκας μοι
εκ του κοσμου· σοι ησαν, και εμοι αυτους δεδωκας, και τον λογον σου τετηρηκασι·
νυν εγνωκαν οτι παντα οσα δεδωκας μοι παρα σοι εισιν, οτι τα ρηματα α δεδωκας
μοι δεδωκα αυτοις, και αυτοι ελαβον, και εγνωσαν αληθως οτι παρα σου εξηλθον,
και επιστευσαν οτι συ με απεστειλας. ΦΘΑΣΑΣ ηδη προειπον εν τοις εναγχος ημιν
ουκ αβα σανιστως, ως γε μοι φαινεται, προεξητασμενοις, οτι θεοπρε πως τε αμα και
ανθρωπινως την προς τον εν ουρανοις Πατερα διαλεξιν εποιειτο Χριστος.
διακυβερναι γαρ επ' αμφω τον λογον, ουτε των της ανθρωποτητος ορων εισαπαν
εισω τιθεις, ουτε μην ολοτροπως της θεοπρεπους απτομενον δοξης· αλλ' ουδεν
ηττον κανθαδε παλιν ημιν ο αυτος τετη ρηται χαρακτηρ. ως μεν γαρ Θεος κατα
φυσιν, και της αῤρητου φυσεως χαρακτηρ προς τον εαυτου Πατερα φησιν
Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις, αντι του την δοξαν ειπειν το ονομα θεις.
μεμελετηκε γαρ πως ωδι και η καθ' 2.680 ημας συνηθεια λεγειν. και γουν ο
σοφωτατος εγραψε Σολο μων "Αιρετον ονομα καλον η πλουτος πολυς," τουτεστιν,
αμεινων υποληψις αγαθη και δοξα της εν πλουτωι φαιδρο τητος και περιφανειας
εστι. και αυτος δε που φησιν ο Θεος δια φωνης Ἡσαΐου τοις ευνουχισασιν "εαυτους
δια την "βασιλειαν των ουρανων" "Μη λεγετω ο ευνουχος οτι εγω "ειμι ξυλον
ξηρον· ταδε λεγει Κυριος τοις ευνουχοις Ὅσοι "αν φυλαξωνται τα προσταγματα μου
και ποιησωσιν α "εγω θελω, δωσω αυτοις εν τωι οικωι μου και εν τωι τειχει "μου
τοπον ονομαστον, κρεισσον υιων και θυγατερων ονομα "αιωνιον δωσω αυτοις." και
 
 

558

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου δη τις οιησεται, κατα γε το εικος, ει γε σωφρονοιη, της εκ Θεου φιλοτιμιας την
αντι δοσιν εν ψιλαις ονοματων απονεμηθησεσθαι κλησεσι τοις εξ αγαθου και
φιλαρετου φρονηματος, απασης μεν της εν κοσμωι καταθλησασιν ηδονης, νεκρωσασι
δε "τα μελη τα "επι της γης," και μονα τετιμηκοσι τα τοις θειοις ουκ απαιδοντα
νομοις. αλλ' ονομα παλιν αντι της δοξης φησιν· ζηλωτοι γαρ εσονται και
αποβλεπτοι συμβασιλευοντες τωι Χριστωι. Πεφανερωκεναι τοιγαρουν το ονομα του
Θεου και Πατρος ο Σωτηρ ευ μαλα διισχυριζεται, τουτεστι, διαφανεστατην τοις ανα
πασαν την οικουμενην καταστησαι την δοξαν αυτου. πως η τινα τροπον; εαυτον δε
δηλονοτι δια των υπερ λογον κατορθωματων παραθεις εις αποδειξιν. δοξα ζεται γαρ
ο Πατηρ εν τωι Υιωι, καθαπερ εν εικονι και τυπωι της ιδιας μορφης· απο γαρ του
χαρακτηρος το των αρχε τυπων αει διαφαινεται καλλος. πεφανερωται τοινυν ο
Μονο γενης, ουσιωδως υπαρχων σοφια και ζωη, τεχνιτης των ολων και δημιουργος,
θανατου κρειττων και φθορας, οσιος ακακος οικτιρμων αγιος αγαθος. εγνωσθη
ταυτα υπαρχων και ο γεννησας αυτον· ου γαρ αν ετερως εχοι κατα την φυσιν παρα
τον εξ αυτου φυσικως. διελαμψε τοινυν, ως εν εικονι 2.681 και τυπωι της ιδιας
μορφης εν τηι του γεννηματος δοξηι. λογος μεν γαρ παρα τοις αρχαιοτεροις τοιουτος
τις ην περι αυτου· νυνι δε και δι' αυτης ημιν οψεως πεφανερωται· μειζον δε εις
πιστιν αει πως εστι των εν λογοις το θεωρου μενον. Οιμαι μεν ουν ουκ απο σκοπου
τον επι τουτοις ημιν γε γενησθαι λογον· ιτεον γεμην και δι' ετερας οιμου, τουτεστιν,
οδου θεωρηματων. πεφανερωκε γαρ το ονομα του Πατρος ο Υιος, εις εννοιαν
δηλονοτι και εις ακραιφνη θεωριαν καταστη σας ημας, ουχ οτι μονον ειη Θεος·
εκηρυττετο γαρ τουτο και προ της επιδημιας δια της θεοπνευστου γραφης· αλλ' οτι
προς τωι Θεος ειναι κατα αληθειαν, και Πατηρ εστιν ου ψευδωνυμως, εχων εν εαυτωι
και εξ εαυτου το ιδιον γεννημα, συνδρομον τε και συναΐδιον τηι ιδιαι φυσει·
γεγεννηκε γαρ ουκ εν χρονωι τον των αιωνων δημιουργον. κυριωτερον δε πως
ονομα τωι Θεωι το Πατηρ η Θεος· το μεν γαρ εστι της αξιας σημαντικον, το δε της
ουσιωδους ιδιοτητος εχει την δηλωσιν. Θεον μεν γαρ τις ειπων, τον των ολων εδειξε
Κυριον· Πατερα γεμην ονομασας, των της ιδιοτητος απτεται λογων, πεφανερωκε γαρ
οτι γεγεννηκεν. οικειοτερον δε πως και αληθεστερον ονομα τωι Θεωι το Πατηρ και
αυτος απο νεμων ο Υιος, ποτε μεν ελεγεν, ουκ Ἐγω και ο Θεος αλλ' "̓Εγω και ο
Πατηρ εν εσμεν," ποτε δε παλιν περι εαυτου "Τουτον γαρ ο Πατηρ εσφραγισεν ο
Θεος·" αλλα και βαπτιζειν παντα τα εθνη τοις εαυτου μαθηταις επιταξας, ουκ εις
ονομα του Θεου τουτο δραν, αλλ' "εις το ονομα του "Πατρος και του Υιου και του
Ἁγιου Πνευματος," διαῤ ρηδην ενομοθετει. Μωυσης μεν γαρ ο θεσπεσιος, την τουδε
του κοσμου ποιησιν εξηγουμενος, ουχ ενι προσωπωι την δημιουργιαν ανετιθει
γραφων "Και ειπεν ο Θεος Ποιησωμεν "ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ'
ομοιωσιν·" και 2.682 δια μεν του Ποιησωμεν και Καθ' ομοιωσιν ημετεραν ειπειν, η
αγια Τριας σημαινεται· δεδημιουργηκε γαρ και προς το ειναι τα παντα κεκληκεν ο
Πατηρ δι' Υιου εν Πνευματι. αλλ' ουκ ευσυνοπτα πως τοις αρχαιοτεροις ην τα
τοιαυτα, μαλλον δε ασυμφανης ο λογος· ου γαρ ιδικως ωνομασται Πατηρ, αλλ' ουδε
το του Υιου παρεκομισθη προσωπον εναργως· ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος,
περιστολης τινος διχα και εν πολληι παῤρησιαι Πατερα μεν ιδιον εκαλει τον Θεον,
εαυτον γεμην ονομαζων Υιον και καρπον οντως αληθη της των ολων κρατουσης
επιδειξας φυσεως, πεφανε ρωκε το ονομα του Πατρος, και εις τελειαν ημας
ανεκομισε γνωσιν. πληρεστατη γαρ γνωσις η περι Θεου και της των ολων αρχης, ουκ
εν τωι ειδεναι μονον οτι Θεος εστιν, αλλ' οτι και Πατηρ και τινος εστι Πατηρ,
συνεισβαινοντος δηλονοτι και του Ἁγιου Πνευματος. το μεν γαρ ειδεναι μονον Θεον
οντα τον Θεον, ουχ ημιν αν πρεποι μαλλον η τοις υπο νομον· φρονησεως γαρ
Ἰουδαικης ουχ υπερισχει το μετρον. και ωσπερ ουδεν τετελειωκεν ο νομος
 
 

559

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδαγωγικον εισφερων το μαθημα και ουκ αρκουν εις κατορθωσιν της κατ'
ευσεβειαν αρετης; ουτως ατελη και την περι Θεου γνωσιν ενετιθει, μονης αφιστας
της εις θεους τους ψευδω νυμους αγαπης, και τον ενα και αληθινον προσκυνειν ανα
πειθων "Ουκ εσονται γαρ σοι, φησι, θεοι ετεροι πλην εμου· "Κυριον τον Θεον σου
προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λα "τρευσεις." ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
τοις δια Μωυσεως προστεταγμενοις τα αμεινω προστιθεις, και λαμ προτεραν της
νομικης εντολης παρατιθεις την παιδευσιν, της αρχαιας εκεινης γνωσεως την
αμεινω και λαμπροτεραν προσ εχαριζετο. φανερον γαρ ημιν κατεστησεν, ουχ οτι
μονον εστι Θεος ο των ολων γενεσιουργος και κυριος, αλλ' οτι και Πατηρ· και η
δειξις εν πραγμασιν· εαυτον γαρ εις εικονα 2.683 παρακατεθεικε λεγων "Ὁ εωρακως
εμε εωρακε τον Πατερα, "εγω και ο Πατηρ εν εσμεν." Και ταυτι μεν εικοτως, ατε δη
και Θεος υπαρχων εκ Θεου κατα φυσιν, ανηγμενως τε και θεοπρεπως προς τον
εαυτου Πατερα φησιν· επισυναπτει δε παραχρημα, λεγων ανθρω πινωτερον Ους
δεδωκας μοι εκ του κοσμου, σοι ησαν, καμοι αυτους δεδωκας. οιησομεθα γεμην
ταυτι δη φαναι τον Κυριον, ουχ ως ιδιαι και μεμερισμενως απονεμηθεντος τινος
ηγουν διαφεροντος τηι δεσποτειαι του Θεου και Πατρος, ο μη και αυτου τυχον εστι
του Υιου· βασιλευς γαρ εστι προαιωνιος κατα την του ψαλλοντος φωνην, και της
του Πατρος δεσπο τειας αΐδιος κοινωνος· και γουν ο σοφωτατος Ευαγγελιστης
Ἰωαννης αυτωι διαφερειν και υπεζευχθαι τα παντα, δηλον δε οτι βασιλευοντος συν
αυτωι του Πατρος, αναδιδασκων εγρα φεν "Εις τα ιδια ηλθε, και οι ιδιοι αυτον ου
παρελαβον·" ιδια λεγων αυτου και τους μηπω συνεντας αυτον, αποσειο μενους δε
ωσπερ της υπ' αυτωι βασιλειας τον ζυγον. εφη δε τα τοιαυτα νυνι, φανερον εκεινο
καθιστας τοις ακροωμενοις, ως ησαν μεν τινες εν τωιδε τωι κοσμωι, Θεον μεν τον ενα
και αληθινον ουδ' οσον εις νουν δεξαμενοι, λατρευοντες δε τηι κτισει και τοις
δαιμονιοις και τοις διαβολικοις ευρημασιν. αλλ' ει και τον των ολων ουκ ᾔδεσαν
δημιουργον, εξω που της αληθειας πλανωμενοι, Θεου παλιν ησαν, καθο παντων εστι
δεσποτης, ως δημιουργος. ιδια γαρ τα παντα Θεου, και ουδεν το παραπαν εν τοις
γεγονοσιν εστιν, ο μη δεσποτην εχει τον ενα, και ει μη τουτο τυχον ειδειη το
ποιηθεν. ου γαρ δηπου φαιη τις αν, ως της κατα παντων αρχης τον των ολων
δημιουργον παραιρησεται το πεπλανη σθαι τινας, υποζευξει δε μαλλον και υποθησει
τα παντα αυτωι το δι' αυτου πεποιησθαι και παρηχθαι προς γενεσιν. ουτω τοιγαρουν
της αληθειας εχουσης, Θεου μεν ησαν του 2.684 κατα φυσιν, και οι ταις του διαβολου
συνεχομενοι πλαναις και ταις κοσμικαις ατοπιαις εγκατειλημμενοι. δεδονται δε τωι
Υιωι, πως η τινα τροπον; βασιλευειν γαρ επ' αυτους τον Ἐμμανουηλ ηυδοκησεν ο
Θεος και Πατηρ, ουχ ως αρτι της κατ' αυτων βασιλειας αρχομενον· ην γαρ αει Κυριος
τε και βασιλευς, καθο φυσει Θεος· αλλ' οτι γενομενος ανθρωπος, και της απαντων
προκινδυνευσας ζωης, εαυτωι παντας εξε πριατο, και δι' εαυτου προσκεκομικε τωι
Θεωι και Πατρι. ο τοινυν παλαι και απ' αρχης βασιλευων ως Θεος ομου τωι ιδιωι
γεννητορι, κεχειροτονηται βασιλευς ως ανθρωπος ωι μετα των αλλων εστι και το
βασιλευειν δοτον, κατα γε το μετρον της ανθρωπειας φυσεως. ου γαρ ωσπερ ζωιον
εστι λογικον ο ανθρωπος, νου και επιστημης δεκτικον, εν φυσι κοις εχων τα τοιαυτα
πλεονεκτημασιν, ουτως αν ειη και βασιλευς· εκεινα μεν γαρ εν τωι της ουσιας ορωι
παραλαμ βανεται, το δε εξωθεν τε εστι και προστεθειμενον και ουχι των αχωριστως
προσπεφυκοτων φαινεται· προσγιγνεται γαρ και απογιγνεται, μηδεν το παραπαν,
οσον ηκεν εις ουσιας λογον, το υποκειμενον αδικουν. δοτον ουν αρα και θυραθεν
επεισκρινεται το της βασιλειας αξιωμα τωι ανθρωπωι παρα Θεου· "∆ι' εμου γαρ, φησι,
βασιλεις βασιλευουσι, και "τυραννοι δι' εμου κρατουσι γης." ο τοινυν των παντων
βασιλευων μετα Πατρος, καθοπερ ην τε και εστι και εσται φυσει Θεος, δεχεται των εν
κοσμωι το κρατος, κατα γε το πρεπον ανθρωπωι σχημα τε και μετρον. ∆ια γαρ τουτο
 
 

560

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν Ὅτι παντα οσα δεδωκας μοι παρα σοι εισι. κυριως μεν γαρ τε και ιδικως τα
παντα εστι του Θεου· δοτα δε ημιν τοις δι' αυτου γεγονοσι. και το μεν παντα
κεκτησθαι και καταρχειν των ολων τηι θειαι φυσει πρεπωδεστατον· ημιν δε αυ παλιν
το λαβειν οικειοτατον. επεμαρτυρησε γεμην το γνησιον εις δουλειαν και το προ
2.685 θυμον εις υπακοην τοις ανενδοιαστως πιστευουσιν εις αυτον. φησι γαρ Ὅτι τα
ρηματα α δεδωκας μοι δεδωκα αυτοις και αυτοι ελαβον και εγνωσαν αληθως οτι
παρα σου εξηλθον και επιστευσαν οτι συ με απεστειλας· ρηματα του Θεου και
Πατρος, τας εαυτου διαῤρηδην ονομαζων φωνας, δια το εν ουσιαι ταυτον, και επειπερ
εστι Θεος Λογος των του Πατρος θεληματων εκφαντικος καθαπερ αμελει και ο εκ
των ημε τερων προκυπτων στοματων, και τηι προς το εξω προφοραι την του πελας
προσαρασσων ακοην, και το εν τωι βαθει της καρδιας διερμηνευων μυστηριον.
τοιγαρτοι και προφητικος τε περι αυτου λογος εφη, οτι "καλειται το ονομα αυτου
"Μεγαλης βουλης αγγελος." την γαρ οντως εξαισιον τε και υπερφυα και μεγαλην
του τεκοντος βουλην, ο εν αυτωι και εξ αυτου διαπορθμευει Λογος, δια μεν γαρ
ρηματων προφορας, ως ανθρωπος, οτε γεγονε καθ' ημας, δια δε γνωσεως και
φωταγωγιας πνευματικης μετα την εις ου ρανους αναβασιν· αποκαλυπτει γαρ τοις
αξιοις τα εαυτου μυστηρια, και μαρτυρησει λεγων ο Παυλος "Ει δοκιμην "ζητειτε του
εν εμοι λαλουντος Χριστου;" Μεμαρτυρηκε τοινυν τοις αγαπωσιν αυτον, ως προση
καντο και τετηρηκασι τους δοθεντας αυτωι παρα του Πατρος λογους·
πεπληροφορηνται δε προς τουτοις, οτι παρ' αυτου εξηλθε και απεσταλται,
διακειμενων ουχ ουτω των την εναντιαν νοσουντων υπονοιαν. οι γαρ μητε
προσηκαμενοι τους παρ' αυτου λογους, μητε μην ελευθεραν τηρησαντες την πιστιν,
ουτε διετεθησαν ουτε πεπιστευκασιν, ως εξηλθε τε παρα Θεου και απεσταλται. και
γουν εφασκον Ἰουδαιοι, ποτε μεν "Ει ην ουτος παρα "Θεου ο ανθρωπος, ουκ αν ελυε
το σαββατον," και παλιν "̔Ημεις του Μωυσεως εσμεν μαθηται· ημεις οιδαμεν οτι
"Μωυσηι λελαληκεν ο Θεος, τουτον δε ουκ οιδαμεν ποθεν 2.686 "εστιν." οραις οπως
ηρνησαντο την αποστολην, ως μηδε ειδεναι ποθεν εστιν αναισχυντως αναφωνειν;
οτι δε και την αῤρητον αυτου και προαιωνιον γεννησιν, φημι δε την εκ Θεου Πατρος
ουκ εδεχοντο πολλην νοσουντες αθλιοτητα λογισμων, και ωσπερ τινι λιθωι
περιπταιοντες δια μονην την ενανθρωπησιν, πληροφορηθησηι ραιδιως, οταν ακουσηι
λε γοντος του Ευαγγελιστου "Και δια τουτο ουν εζητουν αυτον "οι Ἰουδαιοι
αποκτειναι, οτι ου μονον ελυε το σαββατον, "αλλα και Πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον,
ισον εαυτον ποιων "τωι Θεωι·" αναγεγραπται δε και των ανοσιων Ἰουδαιων φωνη
προς αυτον "Περι καλου εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα "περι βλασφημιας, οτι συ
ανθρωπος ων ποιεις σεαυτον "Θεον." συνιεις ουν αρα και μαλα σαφως, ως οι μεν
των λογων των παρ' αυτου γεγονοτων γνησιοι φυλακες συνωμο λογησαν τε και
πεπιστευκασιν, ως ανελαμψε μεν εκ Πατρος· τουτο γαρ οιμαι το Ἐξηλθον δηλουν·
και απεσταλται προς ημας "διαγγελλων το προσταγμα Κυριου," κατα το εν ψαλμοις
ειρημενον· οι δε τον ουτω θειον τε και εκ Πατρος διαγελασαντες λογον,
συνηρνησαντο την πιστιν, και απειρη κασιν εναργως, οτι Θεος τε ειη και εκ Πατρος,
και της ημετερας ενεκα σωτηριας ως ημας αφιγμενος, μετα του γενεσθαι καθ' ημας
χωρις αμαρτιας. δικαιως ουν αρα τους αγαθους και γνησιους και την της ψυχης
ακοην ευπειθε στεραν υποθεντας αυτωι παρατιθεται τωι Θεωι και Πατρι, των μη
τοιουτων αμνημονησας παντελως, ιν' οπερ εφη φαινηται σαφες, εκ των καθ' ημας
αρξαμενον χρονων. και τι δη τουτο εστι; "Πας ουν οστις ομολογησει εν εμοι
"εμπροσθεν των ανθρωπων, ομολογησω καγω εν αυτωι "εμπροσθεν του Πατρος μου
του εν τοις ουρανοις· οστις δ' "αν αρνησηται με εμπροσθεν των ανθρωπων,
αρνησομαι "καγω αυτον εμπροσθεν του Πατρος μου του εν τοις 2.687 "ουρανοις·" ο
δη και δρασειν επηγγελλετο και παλαι βοων δια φωνης Ἡσαΐου και αυτος ο Θεος και
 
 

561

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατηρ "Γενεσθε "γαρ μοι μαρτυρες, και εγω μαρτυς, λεγει Κυριος ο Θεος, "και ο παις
ον εξελεξαμην." διαλεγεται τοιγαρουν ο Σωτηρ θεοπρεπως τε αμα και ανθρωπινως.
Θεος γαρ ην εν ταυτωι και ανθρωπος, ανυπαιτιον εχων τον επ' αμφω λογον, και ταις
των καιρων συναρμοττων χρειαις το εκαστωι πρεπον οικονομικως.
2.688 ΚΕΦΑΛΗ Η. Ὅτι ουκ εξω κεισεται της Χριστου βασιλειας, καν ει τι
λεγοιτο του Πατρος· αμα γαρ αυτων η κατα παντων αρχη. Ἐγω περι αυτων ερωτω·
ου περι του κοσμου ερωτω, αλλα περι ων δεδωκας μοι, οτι σοι εισι, και τα εμα παντα
σα εστι, και τα σα εμα, και δεδοξασμαι εν αυτοις, και ουκ ετι ειμι εν τωι κοσμωι, και
ουτοι εν τωι κοσμωι εισι, καγω προς σε ερχομαι. ΜΕΣΙΤΕΥΕΙ παλιν ως ανθρωπος, ο
Θεου τε και αν θρωπων διαλλακτης και μεσιτης, και ο μεγας οντως και παναγιος
ημων αρχιερευς, ταις παρ' εαυτου λιταις την του ιδιου γεννητορος εκμειλισσεται
γνωμην, εαυτον υπερ ημων ιερουργων. αυτος γαρ το θυμα και αυτος ιερευς, αυτος ο
μεσιτης, αυτος το παναμωμον ιερειον, ο αμνος ο αληθινος "ο αιρων την αμαρτιαν
του κοσμου." ην ουν αρα τυπος ωσπερ τις και σκια διαφανης της εν εσχατοις καιροις
αναδεδειγμενης του Χριστου μεσιτειας, η παλαι δια Μωυ σεως, και ο κατα νομον
αρχιερευς τον υπερ νομον ιερουργον εν ιδιωι γεγραφε σχηματι· σκιαι γαρ της
αληθειας εισι τα νομικα. Μωυσης γαρ ο θεσπεσιος και μην συν εκεινωι και ο
περιβλεπτος Ἀαρων μεσον δια παντος εχωρουν Θεου τε και της συναγωγης, αρτι μεν
την επι τοις πλημμελημασι των εξ Ἰσραηλ δυσωπουντες οργην, και την ανωθεν
καλουντες επι τοις ατονουσιν ευμενειαν· αρτι δε παλιν επευχομενοι τε 2.689 και
ευλογουντες αυτους, και τας κατα νομον θυσιας, και προς τουτοις ετι δωροφοριας,
κατα την των διατεταγμενων προσ αγοντες ταξιν, ποτε μεν υπερ αμαρτιων, ποτε δε
και χαρι στηρια τα εφ' οις ευ παθοντες ᾔδεσαν παρα Θεου. ο γε μην υπερ τυπους και
σχηματα νομικα πεφηνως εν εσχατοις καιροις αρχιερευς τε αμα και μεσιτης Χριστος,
ερωται μεν υπερ ημων ως ανθρωπος, συμφιλοτιμειται δε ως Θεος τωι Θεωι και Πατρι,
διανεμοντι τοις αξιοις τα αγαθα. εμφανε στατα δε τουτο παρεδειξεν ημιν ο Παυλος
ειπων "Χαρις "υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου "Χριστου."
ο τοινυν ερωτων, ως ανθρωπος, συνδιανεμει παλιν ως Θεος. οσιος γαρ υπαρχων
αρχιερευς, αμωμος τε και ακακος, ουχ υπερ ασθενειας της εαυτου, καθαπερ ην εθος
τοις ιερασθαι λαχουσι κατα τον νομον, μαλλον δε υπερ σωτηριας των ημετερων
ψυχων εαυτον προσενεγκων, και τουτο εισαπαξ δια την ημων αμαρτιαν,
παρακλητος γεγονεν υπερ ημων, "και αυτος ιλασμος εστι περι των αμαρτιων "ημων,
κατα την Ἰωαννου φωνην· ου περι των ημετερων δε "μονον, αλλα και περι ολου του
κοσμου." Ἀλλ' ισως ερει δη παντως τοις παρ' ημων τις αντιτιθεις λογοις Ου γαρ
εναντιως εξει, βοων, ταις του Σωτηρος φωναις το δια του μαθητου λελεγμενον; ο
μεν γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, διαῤρηδην εν τουτοις απαυδησας φαινεται
το υπερ παντος του κοσμου χρηναι παρακαλειν· ο δε γε σοφος Ἰωαννης, φησι, πολυ
δη τουτοις το εναντιον εφθεγξατο. ου γαρ περι μονων εσεσθαι παρακλητον τε και
ιλασμον των ημετερων αμαρτιων τον Σωτηρα διισχυριζεται, αλλ' ηδη και περι
παντος του κοσμου. τις ουν αρα τουτοις εψεται λυσις, η πως αν φαινοιτο ταις του
∆εσποτου φωναις συμπαρομαρτησας ο μαθητης, αταλαιπωρον ειπειν· ο μεν γαρ
μακαριος Ἰωαννης, επειπερ ην Ἰουδαιος και εξ Ἰουδαιων, 2.690 ινα μη τινες
οιηθειεν τυχον υπερ μονων των εξ Ἰσραηλ παρακλητον ειναι παρα τωι Πατρι τον
Κυριον, υπερ δε των αλλων εθνων των ανα πασαν κατεσπαρμενων την οικου μενην
ουκετι, καιτοι μελλοντων τηι εις αυτον διαπρεψαι πιστει, και οσον ουδεπω
κληθησεσθαι προς επιγνωσιν της δια Χριστου σωτηριας, αναγκαιοτατα φησι λιαν ου
περι μονων εσεσθαι των εκ γενους Ἰσραηλ ιλασμον τον Κυριον, αλλα περι ολου του
 
 

562

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοσμου, τουτεστι, των εκ παντος εθνους τε και γενους κληθησομενων δια της
πιστεως εις δικαιο συνην και αγιασμον. ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
αποδιελων των γνησιων τους μη τοιουτον εχοντας νουν, και των εξυβριζειν ταις
ουτω σκληραις απειθειαις ελομενων αυτον, τους επιεικεστερον των θειων αυτου
κατακροωμενους λογων, υποθεντας τε ηδη τον της καρδιας αυχενα, και μονονουχι
περιδησαντας εαυτοις της υπο Θεωι δουλειας τον ζυγον, περι αυτων εφη μονων
πρεπωδεστερον ερωταν. ων γαρ υπαρχει μεσιτης και αρχιερευς, αυτοις δη και μονοις
ᾤετο δειν τα εκ της μεσιτειας προξενειν αγαθα, ους και δεδοσθαι μεν εαυτωι φησιν,
ειναι γεμην του Πατρος, ουχ ετεραν εχουσης οδον της προς Θεον οικειοτητος, ει μη
δι' Υιου. και σε τουτο διδαξει λεγων αυτος "Ουδεις ερχεται "προς τον Πατερα, ει μη
δι' εμου." θεα γαρ οπως τωι ιδιωι γεννηματι δους ο Πατηρ τους εφ' οις ο λογος, εαυτωι
κατεκτησατο· και τουτο συνεις ευ μαλα φησιν ο των ιερων γραμματων
επιστημονικωτατος "Ὅτι Θεος ην εν Χριστωι "κοσμον καταλλασσων εαυτωι."
μεσιτευοντος γαρ του Χριστου, δεχομενου τε τους προσιοντας δια της πιστεως και
προσαγοντος δι' εαυτου τωι Πατρι, κοσμος Θεωι κατηλ λαττετο. δια τουτο και ο
προφητης Ἡσαΐας, ειρηνην ημας ελεσθαι την προς Θεον εν Χριστωι προεδιδασκε
λεγων "Ποιησωμεν ειρηνην αυτωι, ποιησωμεν ειρηνην οι ερχο "μενοι."
αποστησαντες γαρ της ιδιας ψυχης τα της εις Χριστον αγαπης αλλοτριουντα ημας, το
αισχρουργον φημι 2.691 δη και φιληδονον εις αμαρτιαν και το λιαν ευπετες εις
κοσμικην ηδονην, και προς τουτοις ετι την απασης φαυλο τητος μητερα και τροφον,
αλλοκοτον πλανην, οικειοι τε και φιλοι γενησομεθα του Χριστου, και την προς Θεον
ειρηνην συνθησομεν, αυτωι τωι Πατρι δι' Υιου κολλω μενοι, ατε δη και λαβοντες εν
εαυτοις τον εξ αυτου γεν νηθεντα Λογον και εν τωι Πνευματι κραζοντες "Ἀββα ο
"πατηρ." Οι δοθεντες ουν αρα Χριστωι, γεγονασι μεν του Πατρος, πλην ουκ εξω δια
τουτο Χριστου. βασιλευει γαρ συν αυτωι και καταρχει δι' αυτου των ιδιων ο Θεος και
Πατηρ. βασι λεια γαρ η αυτη κρατος τε το κατα παντων εν της αγιας τε και
ομοουσιου Τριαδος, και οπερ αν γενοιτο του Υιου, τηι του Υιου και Πατρος
υποκεισεται δοξηι, και παλιν, οπερ αν υποπιπτειν λεγεται τωι Πατρι, τουτου δη
παντως καταρξει και ο Υιος. δια γαρ τοι τουτο φησι Και τα εμα παντα σα εστι και τα
σα εμα· οπου γαρ φυσεως η εισαπαν ταυτοτης διαλαμπει και φαινεται, εκει της αξιας
απαραλλακτος η δοξα, ου μεμερισμενως ενι τι των οντων ανατιθεισα τυχον και
παρωθουμενη τον ετερον, αλλ' ισην μιαν τε και την αυτην την εις απαν οτιουν
εκτεινουσα δοξαν. ο γαρ των του ιδιου Πατρος θεικων αξιωματων ουσιωδως
κληρονομος, εχων μεν αυτος παντα φανειται τα του γεννητορος, εχοντα δε δειξει
παντα τα αυτου τον γεννητορα. θατερος γαρ εν θατερωι φυσικως διαφαινεται, και
διαλαμπει μεν ο Υιος εν Πατρι, Πατηρ δε αυ παλιν εν τωι Υιωι. τουτον γαρ ημας τον
τροπον αι θεοπνευστοι μεμυσταγωγηκασι γραφαι· οτε τοινυν εν εστι και των
αξιωματων του Πατρος, το την κατα παντων εχειν αρχην, προσεσται τουτο και τωι
Υιωι· χαρακτηρ γαρ εστι της ουσιας αυτου, ανομοιοτητα και παραλλαγην εις ουδεν τι
το παραπαν εχειν ανεχομενος. δεδοξασθαι γεμην εν τοις απαξ δοθεισι διισχυρισατο,
2.692 δικαιοτατην ωσπερ αντιδοσιν το υπερ αυτων ερωταν απο φαινων. Τις ουν η
αιτησις, και δια ποιαν αιτιαν την παρα του Πατρος ευμενειαν τοις εαυτου γνωριμοις
υπαρξαι ζητει; ουκ ειμι εν τωι κοσμωι φησι, και ουτοι εν τωι κοσμωι εισι, καγω προς σε
ερχομαι. συνδιαιτωμενος γαρ και συμπαρων ετι τοις αγιοις αποστολοις μετα σαρκος
επι γης, παρακλησις ην εμφανης τε και ορωμενη, και οιονει συνδιατριβουσα και
παρακειμενη τοις κινδυνευουσιν εξ ετοιμου λαβειν· ευθαρ σεστεροι δε κατα τουτο
υπηρχον. φιλει γαρ πως ο ανθρω πινος νους, ου τοις αφανεσι μαλλον, αλλα τοις
εμφανε στεροις επιθαρσειν και εφηδεσθαι. και τουτο φαμεν, ουκ ασθενη λεγοντες
τον Κυριον εις το διασωζειν δυνασθαι τινας, και ει μη ορωιτο παρων· ληροιη γαρ αν
 
 

563

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τις ουτω φρονων, και λιαν εικοτως· "Ἰησους γαρ Χριστος εχθες και "σημερον ο
αυτος, και εις τους αιωνας·" αλλ' ᾔδει μικρο ψυχησοντας ου μετριως τους μαθητας,
μονους ωσπερ απο λειφθεντας επι της γης, κυματων δικην αγριων του κοσμου
περιπαφλαζοντος, και αφορητοις δειμασι και τοις εις ακρον κινδυνοις εκπολιορκειν
ειωθοτος τους τον θειον τοις αμυητοις ετι διαπρεσβευοντας λογον. Ἐπειδη τοινυν
εγω μεν ερχομαι φησι προς σε· αναβη σομαι γαρ οσον ουδεπω συγκαθεδουμενος τε
και συμβασι λευων ως Θεος Θεωι και Πατρι, μενουσι τε ουτοι τεως εν κοσμωι· περι
αυτων ερωτω· γεγονασι γαρ σοι δοθεντες εμοι, και ως σων τε ηδη και εμων ευλογως
κηδομαι, και δεδοξα σμαι εν αυτοις, οτι παντα α δεδωκας μοι σα εστι και τα σα εμα.
και αληθης ο λογος. ου γαρ επειπερ δεδονται τινες των εν κοσμωι τωι Χριστωι,
γεγονασι τε και δια τουτο του Πατρος, απειρηκασι το δοξολογειν τον δι' ου
συνηφθησαν τωι Θεωι και Πατρι, προσαχθεντες δε δι' αυτου, διαμενουσιν 2.693 ουδεν
ηττον οντες αυτου. κοινα γαρ αυτωι παντα προς τον Πατερα, μετα της κατα φυσιν
θεοτητος τε και εξουσιας. εις γαρ Θεος εν ημιν, εν αγιαι τε και ομοουσιωι Τριαδι προσ
κυνουμενος. Θεου δε οι παντες εσμεν, του ενος και μονου και αληθινου, τηι αγιαι και
ομοουσιαι Τριαδι κατα τον της δουλειας τροπον υπεζευγμενοι. 2.694 ΚΕΦΑΛΗ Θ. Ὅτι
φυσικον εν τωι Υιωι το της θεοτητος αξιωμα, καν ειληφεναι λεγηται τουτο παρα
Πατρος δια το ανθρωπινον και το της ταπεινωσεως σχημα. Πατερ αγιε τηρησον
αυτους εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, ινα ωσιν εν καθως ημεις. ἘΠΙΤΗΡΕΙ
πανταχη τοιν δυοιν πραγματοιν την εις εν αναπλοκην, του τε ανθρωπινου φημι το
καθ' ημας εχοντος σμικροπρεπες, και του θεικου την ανωτατω πασων ωδινοντος
δοξαν. κεκερασται γαρ εξ αμφοιν ο λογος, και καθαπερ τα εν τοις ανωτερω
διειληφοτες ελεγομεν, ουτε προς υψος τελειως αναπηδαι το θεοπρεπες, ουτε μην εις
απαν των καθ' ημας απανισταται μετρων· Θεος γαρ εστι γενομενος αν θρωπος,
αῤρητωι τινι και αφραστωι συνοδωι μεσην ωσπερ τινα χωραν επεχων, ως μητε τους
της αληθους θεοτητος ορους εκδραμειν, μητε μην ολοτροπως τους της ανθρωπο
τητος απολιπειν. ανωθει μεν γαρ αυτον η εκ Θεου και Πατρος αποῤρητος γεννησις,
καθο Λογος εστι και Μονογενης, εις ουσιαν την θεικην και εις δοξαν την τουτωι
παρεπομενην εικοτως· υποβιβαζει δε πως η κενωσις εις το καθ' ημας ουχ ωσπερ εκ
βιας πλεονεκτειν ισχυσασα τον των ολων βασιλεα μετα Πατρος· ου γαρ αν εβιασθη
ποτε το παρα γνωμην ο Μονογενης· αυτοκλητος δε μαλλον, εξ αγαπης της εις ημας
2.695 εισδεχθεισα τε και τετηρημενη. τεταπεινωκε γαρ εαυτον, τουτεστιν εκων και
ουκ εξ αναγκης της τινος. αλοιη γαρ αν ουχ εκων ετι το της ταπεινωσεως υπομεινας
παθος, ειπερ ην τις ολως ο πλεονεκτειν ισχυων, και ανεθελητως ιεναι προς τουτο
κελευων. τεταπεινωκε τοινυν εαυτον εκων δι' ημας· ου γαρ αν ωνομασθημεν ποτε
και ημεις υιοι κατα χαριν και θεοι, μη ουχι την υπερ ημων και δι' ημας εισβε
βηκοτος ταπεινωσιν του Μονογενους, προς ον και αυτοι μορφουμενοι δια μετουσιας
του Πνευματος, και τεκνα Θεου και θεοι χρηματιζομεν. οταν ουν τι λεγηι
συμπαραζευξας τροπον τινα τωι θεικωι και το ανθρωπινον, μη δια τουτο
σκανδαλισθηις, ασυνετως αφεις το θαυμασαι καθηκοντως την επινοηθεισαν τοις
λογοις ασυγκριτον τεχνην, δια παντος ημιν ανασωζουσαν τροπου το διπλουν
αστειως, ως οραν εν ταυτωι τον λεγοντα Θεον τε τηι φυσει και ανθρωπον αληθως, τηι
της αῤρητου φυσεως δοξηι το της ανθρωποτητος ταπεινον ευ μαλα συναναπλεκοντα,
ανυπαιτιον τε και ψογου παντος ελευθεραν τηρησαντα παντελως την επ' αμφω
συμμετρον εκδρομην. Και ταυτα φαμεν, ουκ εις το μειον ηπερ ην εν αρχαις την του
Λογου φυσιν κατεσπασθαι διαβεβαιουμενοι, ποθεν; αμαθιας γαρ εσχατης ουκ
αμοιρησειεν αν το ουτω φρονειν, επει παντη τε και παντως απαθες το θειον, της εις
παν οτιουν παρατροπης ουκ ανεχομενον, εδραιοτατην δε μαλλον την οικειαν
αποσωζον στασιν· αλλ' οτι της εκουσιου κενω σεως ο τροπος ως εξ αναγκαιου λογου
 
 

564

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το της ταπεινωσεως περικειμενος σχημα, δια το ανθρωπινον εν ελαττοσι πως η εν
οις εστιν ο Πατηρ φαινεσθαι ποιει, τον ισον αυτωι συμ μορφον τε και εν αυτωι και εξ
αυτου πεφηνοτα Θεον Μονο γενη. και μη θαυμασηις ακουων, ει της του Πατρος
μεγαλο πρεπειας εν ελαττοσιν ειναι δοκει δια το ανθρωπινον ο Υιος, οτε δια τουτο
και αυτων ηττησθαι των αγγελων ο Παυλος ημιν αυτον διισχυρισατο γραφων ωδε
"Τον δε βραχυ τι 2.696 "παρ' αγγελους ηλαττωμενον Ἰησουν δια το παθημα του
"θανατου δοξηι και τιμηι εστεφανωμενον," καιτοι των αγιων αγγελων προσκυνειν
αυτον επιτεταγμενων· "οταν γαρ, φησιν, "εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την
οικουμενην, λεγει Και "προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου," αλλα και
των αγιων Σεραφιμ κυκλωι περιεστηκοτων και ταξιν αποπληρουντων την οικετικην,
οτε καθημενος "επι θρονου "υψηλου και επηρμενου" τοις προφηταις εφαινετο.
ουκουν οσον ηκεν ειπειν εις την εκ Θεου Πατρος γνησιαν τε ωδινα και γεννησιν, ουκ
ιδιον του Υιου το ανθρωπινον· ιδιον δε παλιν αυτου, καθο πεφηνεν ανθρωπος,
διαμεμενηκως μεν οπερ ην αει και εστι και εσται δια παντος, εαυτον δε καθεις εις
οπερ ουκ ην δι' ημας. Πατερ τοινυν φησιν αγιε τηρησον αυτους εν τωι ονοματι σου ωι
δεδωκας μοι ινα ωσιν εν καθως ημεις. διατηρεισθαι τους μαθητας τηι της αῤρητου
φυσεως δυναμει και εξουσιαι βου λεται, καλως και πρεποντως ανατιθεις το τους
ουσπερ αν βουληται διασωζειν δυνασθαι, και μαλα ραδιως, τωι γε αλη θως και κατα
φυσιν οντι Θεωι· δοξαζει δε δια τουτων ουχ ετεραν τινα παλιν, αλλα την εαυτου
φυσιν, ως εν προσωπωι του Πατρος, εξ ου γεγεννηται ως Θεος. τοιγαρουν ω Πατερ,
τηρησον αυτους φησιν εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, τουτεστι τωι θειωι.
δεδοσθαι δε παλιν το της θεοτητος ονομα φησιν εαυτωι, ουχ ως εκ του μη ειναι κατα
φυσιν Θεος εις επι κτητον θεοτητος κεκλημενος αξιωμα· θετος γαρ αν ειη, καθαπερ
ημεις, νοθην εχων και κεκληρωμενην την δοξαν και την φυσιν κεκαπηλευμενην,
απερ ου θεμις ημας εννοειν· ζημιωθειη γαρ δια τουτο και το ειναι κατα φυσιν Υιος.
επειδη δε, καθαπερ αι θειαι χρησμωιδουσι γραφαι, γεγονε σαρξ ο Λογος, τουτεστιν
ανθρωπος, δεδεχθαι φησιν απερ ειχεν, ως Θεος· ου γαρ αν φαινοιτο προσον φυσικως
αν 2.697 θρωπωι το της θειας δοξης ονομα τε και πραγμα. νοει δε παλιν, και συνες
ακριβως, οπως εαυτον την ζωσαν τε και ενυποστατον δυναμιν εδειξε του Θεου και
Πατρος, δι' ης τα παντα εργαζεται. προσφωνων γαρ και λεγων Τηρησον αυτους, ουχι
δη τουτοις ηρκεσθη μονον, εαυτον δε παλιν παρακεκο μικεν ευφυως, ως ενεργον εις
τηρησιν και δυναμιν ουσαν την και εις τουτο δραστηριον του γεγεννηκοτος αυτον·
τηρησον γαρ αυτους φησιν εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι. οραις του λογου την
ασφαλειαν. απονεμων γαρ ωσπερ και ανα θεις διαπρεπον μονηι τηι της θεοτητος
φυσει την των καθ' ημας επισκοπην και οικονομιαν, εαυτωι δεδοσθαι την της
θεοτητος δοξαν παραχρημα διισχυριζεται, δια το της ανθρω ποτητος σχημα, δοτον
ειναι λεγων το φυσει προσον αυτωι, τουτεστι "το ονομα το υπερ παν ονομα·" οθεν
και προσει ναι φαμεν τωι Υιωι φυσικως μεν ως εκ Πατρος, ανθρωπινως δε κατα δοσιν,
απερ ως ανθρωπος δεχεται, οσον εις ανθρω που λογον του καθ' ημας· ου γαρ φυσει
Θεος ο ανθρωπος, Θεος δε φυσει Χριστος ει και νοοιτο καθ' ημας δια το εξ ημων.
Τηρεισθαι γεμην εν τηι καθ' ομονοιαν τε και ταυτοβου λιαν ενωσει βουλεται τους
μαθητας ανακιρναμενους ωσπερ αλληλοις ψυχηι και πνευματι και τωι της ειρηνης
και φιλαλ ληλιας θεσμωι, προς αῤραγη τινα της αγαπης δεσμον κατα σφιγγεσθαι, ως
μεχρι τοσουτου προελθειν την ενωσιν, ωστε και εικονα της φυσικης ενοτητος, της
εν Πατρι και Υιωι νοουμενης, την προαιρετικην γενεσθαι συναφειαν, αδιασπα στον
δηλονοτι και ακατασχετον, υπο μηδενος το συμπαν των εν τωι κοσμωι πραγματων,
ητοι φιληδονιων, εις ανομοιο τητα θεληματων εξελκομενην, διασωζουσαν δε
μαλλον εν ενοτητι τηι κατ' ευσεβειαν και αγιασμον, ασινη της αγαπης την δυναμιν, ο
και γενεσθαι συμβεβηκεν. ως γαρ εν ταις πραξεσι των αποστολων ανεγνωμεν "Του
 
 

565

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληθους των 2.698 "πιστευοντων ην η καρδια και η ψυχη μια," εν ενωσει δη λονοτι
τηι του Πνευματος. τουτο γαρ εστι και το δι' αυτου παλιν ειρημενον του Παυλου "Ἓν
σωμα και εν πνευμα·" "εν γαρ σωμα οι πολλοι εσμεν εν Χριστωι, οι γαρ παντες "εκ
του ενος αρτου μετεχομεν," και παντες εν ενι διακεχρι σμεθα Πνευματι τωι του
Χριστου. ως ουν εσομενους συσ σωμους, ενος τε και του αυτου συμμεθεξοντας
Πνευματος, εις ενοτητα πνευματος την ουδαμοθεν διασπωμενην και εις ομονοιαν
αῤραγη διατηρεισθαι βουλεται τους εαυτου μαθητας. ει δε τις δοιη και κατ' εκεινον
την τροπον ενουσθαι τους μαθητας, ωσπερ ουν εν εισιν ο Πατηρ και ο Υιος, ουχι
μονον κατα την ουσιαν, αλλα και κατα την βουλησιν· μια γαρ θελησις εν τηι αγιαι
φυσει, και το εις παν οτιουν βουλημα ταυτον· νοειτω και ουτως. ου γαρ εξω
βαδιειται λογισμου του καθηκοντος, επειτοι και το εν θελησει ταυτον θεωρησαι τις
αν παρα γε τοις οντως Χριστιανοις, ει και μη εν ισωι τυπωι το ομοουσιον εφ' ημιν,
καθαπερ επι Πατρος και του εξ αυτου τε και εν αυτωι Θεου Λογου. Ὅτε ημην μετ'
αυτων, εγω ετηρουν αυτους εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, και εφυλαξα αυτους,
και ουδεις εξ αυτων απωλετο, ει μη ο υιος της απωλειας, ινα η γραφη πληρωθηι· νυν
δε προς σε ερχομαι. Προεισι πως κατα βραχυ προς εμφανεστεραν δηλωσιν του
Σωτηρος ο λογος, διεσκιασμενως δε ως εν αρχαις, διαγ γελλεται ηδη και
εκκαλυπτεται, καθαπερ εκ χειμωνος εις ευδιαν μεταβαλων· ᾤοντο μεν γαρ οι
μακαριοι μαθηται προς πολλης αυτοις εσεσθαι ζημιας του Σωτηρος ημων την απο
λειψιν, δηλον δε οτι την μετα σαρκος νοουμενην· συνειναι γαρ ως Θεος οισπερ αν
βουληται το κωλυον ουδεν· προσε δοκων δε οτι διασωσει μεν αυτους ουδεις,
αναληφθεντος εις ουρανον του Χριστου, προκεισονται δε τοις εθελουσι κακουν,
2.699 ουδενος το παραπαν την των πλεονεκτουντων εξειργοντος χειρα, κειμενου δε
μαλλον τοις εθελουσιν επ' εξουσιας του παντα δραν εις αυτους αδιακωλυτως, και
παντος εισω κινδυνου καλειν. αλλ' ει και σοφοι και πατερες και της οικουμενης
φωστηρες γεγονασιν, ουκ οκνητεον ειπειν, ως εδει μη μονον εις την ενσαρκον
παρουσιαν αποβλεπειν του Σωτηρος ημων Χριστου, ειδεναι δε δη οτι και ει της προς
αυτους συνουσιας απονοσφιζοιτο κατα σαρκα, και ει μη τοις του σωματος ορωιτο
τυχον οφθαλμοις, αλλα γε παροντα και συνοντα δια παντος τηι της θεοτητος εξουσιαι
χρην δηπου παντως εννοειν. ποτε γαρ των ιδιων ιδιωματων καταληξει Θεος, η τι το
αντιστατουν τηι των ολων κρατουσηι φυσει, και παραποδι ζειν αυτην καθαπερ εξ
αναγκης δυναμενον προς το ενεργησαι τα εαυτης; ενεργεια δε και δυναμις
θεοπρεπης, το ειναι παν ταχηι, και πληρουν μεν αῤρητως τον ουρανον, πληρουν δε
αυ παλιν την γην, και χωρειν μεν εν πασι, χωρεισθαι δε υπο μηδενος. ου γαρ τοπωι
περιληπτος ο Θεος, η διαστημασι περιωρισμενος, αλλ' ουδε περιγραφης εισω τινος·
παθειν γαρ τι τοιουτον η αποσος τε και αμεγεθης και ασωματος ουκ ανεχεται φυσις.
ουκουν επειπερ ην αμα Θεος τε ομου και ανθρωπος ο Χριστος, χρην δηπου παντως
μη αγνοησαι τους μαθητας, ως ει και απειναι γενοιτο σωματικως, ουκ
απολειφθησεται παντελως, συνεσται δε παντως, κατα τον αῤρητον της θεοπρεπους
εξουσιας λογον. δια γαρ τοι τουτο και αυτος ο Σωτηρ εν μεν τοις παρωιχηκοσιν ελεγε
"Πατερ "αγιε, τηρησον αυτους εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι·" νυνι δε παλιν Ὅτε
ημην μετ' αυτων, εγω ετηρουν αυτους εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, μονονουχι
τουτο δηλων τοις εαυτου μαθηταις, οτι τηι της θεοτητος ενεργειαι μαλλον αν πρεποι,
και ου τηι της σαρκος παρουσιαι, το διασωζειν δυνασθαι τινας· και αυτη γαρ η σαρξ
ουκ εξ εαυτης ηγιαζετο, τηι δε 2.700 συνουσιαι του ενωθεντος αυτηι Λογου, προς την
αυτου τροπον τινα φυσικην μεθισταμενη δυναμιν, σωτηριας προξενος και αγιασμου
τοις αυτης μετεχουσι γιγνεται. το συμπαν ουν αρα της ενεργειας της θεοπρεπους
ουχι δη παντως αυτηι καθ' εαυτην αναθησομεν τηι σαρκι, πρεπωδεστερον δε τι
φρονουν τες τηι θειαι του Λογου δυναμει προσγραψομεν. το γαρ εν τωι ονοματι του
 
 

566

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρος τηρεισθαι τους μαθητας, αρ' ουχι τουτο εστι και ετερον ουδεν; Θεου γαρ δοξηι
τετηρηνται. αφιστας τοιγαρουν της των μαθητων διανοιας τον εκ του δοκειν
απολιμπανεσθαι φοβον, αυτο δια των αυτων ανακυκ λησας πολλακις πασαν αυτοις
εσεσθαι την ασφαλειαν, ουκ εκ του συνδιαιτασθαι σωματικως τωι διδασκαλωι φησιν,
αλλ' επειπερ μαλλον εστι κατα φυσιν Θεος. ακαταληκτον δε δηλον οτι την εφ'
απασιν εχων εξουσιαν και δυναμιν· ου γαρ αν αλλοιωθειη και μεταστασιν τινα
λαβοι προς οπερ ουκ ην το ωσαυτως εχον αει, διασωσηι δε παλιν αυτους ουδεν ηττον
ακονιτι, και παντος του προσπιπτοντος εξελει ται κακου. κατανοει δε παλιν την
εγκεκρυμμενην τωι λογωι προνοιαν, εις ονησιν ημετεραν και οικοδομην. εξαιτησας
γαρ ωσπερ παρα του Θεου και Πατρος γενεσθαι την τηρη σιν, την εις τους αγιους δε
δηλονοτι φημι μαθητας, αυτος ηδη πεπραχεναι το τοιουτο φησιν, ισοσθενη τε και
ισουργον τωι ιδιωι γεννητορι δεικνυς εαυτον, μαλλον δε εαυτον οντα την
ενυποστατον του γεννησαντος δυναμιν. ωι γαρ αν φαινοιτο προσον το ταυτα
δυνασθαι τωι γε οντι και ομολογουμενωι κατα φυσιν Θεωι, πως ουκ αν παντη τε και
παντως ενυπαρχον νοοιτο, και το ισον εν εξουσιαι και η κατα φυσιν ταυτοτης; και ο
τηρησας ως Θεος εν ονοματι Θεου, πρεπουσαν τε τηι κλησει την εκ των
κατωρθωμενων θεοπρεπως αναδησαμενος δοξαν, κατα τινα τροπον εκφυλος, ηγουν
ετεροφυης, μαλλον δε ουκ αυτοχρημα δειχθησεται τουθ' οπερ εστι κατα φυσιν 2.701
Θεος; ου γαρ αν τι δρασαι των οντων τα ιδικως ενεργηματα Θεου, μη ουχι τουτο
υπαρχον ουσιωδως, οπερ αν ειναι τυχον οιησαιμεθα τον Θεον. αποσωζει δε παλιν εν
τηι καθ' εαυτον θεωριαι το εν νοησει διπλουν δια την μετα σαρκος οικο νομιαν.
αποφερει μεν γαρ πως της γενητης φυσεως το διασωζειν δυνασθαι και τηρειν τα
οισπερ αν τουτο τυχον οφειληται δι' ευσεβειαν, ανατιθησι δε τωι ονοματι του
Πατρος, μονηι τηι θειαι προσνεμων φυσει τα θεοπρεπη. δια γαρ τουτο παλιν, καιτοι
τετηρηκεναι λεγων τους μαθητας, ου τοις αν θρωποτητος μετροις την του
κατορθωματος υποληψιν εχαρι σατο, πεπληρωσθαι δε μαλλον εν ονοματι λεγει τωι
του Θεου, εξω μεν πως τιθεις εαυτον του πραγματος, καθο γεγονε τε και νοειται
σαρξ, εισω δε παλιν του τηρησαι τιθεις και ενεργειν δυνασθαι τα θεοπρεπη, καθοπερ
εστι Θεος εκ Θεου, δυναμις η παντουργικη του Πατρος, ισχυς ουκ ενεργουμενη, αλλ'
εξ ων εστιν αυτη την οθεν αῤρητως προεκυψεν εμφανι ζουσα φυσιν. ει δε δεδοσθαι
φησιν αυτωι καν τουτωι δη παλιν το της θεοτητος ονομα, καιτοι Θεος κατα φυσιν
υπαρ χων καθο πεφηνεν εκ Θεου Μονογενης, ουδεν τουτο διαλυ μαινεται τηι
αληθειαι του πραγματος, ουδε της αυτωι πρε πουσης εξωσειεν αν αυτον τιμης τε και
δοξης· πολλου γε και δει. ειη γαρ αν το λαβειν της ανθρωποτητος ιδιον, και αυτηι
πρεποντως ανακεισεται μαλλον· εχει γαρ ουδεν εξ εαυτης. Τηρησαι δε ουτω φησι
τους εαυτου μαθητας, και τοσαυ την επ' αυτοις ποιησαι την προνοιαν, ως απολεσθαι
μηδενα, πλην ενος, ον και της απωλειας ωνομασεν υιον, ως εξ οικειας βουλης,
μαλλον δε μοχθηριας τε και ανοσιοτητος, τηι απωλειαι χρεωστουμενον. ουδε γαρ
οιησομεθα ποτε, κατα θειον τε και αμαχον κριμα τον προδοτην εν μαθηταις τηι του
θηρευοντος εναλωναι παγιδι, και βροχων εισω γενεσθαι 2.702 διαβολικων· η γαρ αν
υπαρχοι και ανυπαιτιος, ψηφωι το νικαν παραχωρησας τηι ανωθεν. κριματι γαρ τωι
παρα Θεου τις αντιστησεται; νυνι δε κατακριτος βδελυρος τε και εν αμεινοσιν, ει
μηδολως εγεννηθη. δια ποιαν αιτιαν; εξ οικειων γαρ τουτο παθων θεληματων, και
ουκ εξ αναγκης της παρα τινος ο δειλαιος εξελεγχεται· ο δε τον ουτω δεινον
αγαπησας ολεθρον, τεκνον απωλειας ευλογως αν ονομαζοιτο, ατε δη και
χρεωστουμενος μεν ολεθρωι και φθοραι, περιμενων δε ωσπερ ωδινα και οιμον την
της απωλειας ημεραν. Ἐπειδη δε προστεθεικε τοις περι τουτου λογοις το Ἵνα
πληρωθηι η γραφη, παλιν εκεινο χρησιμως τοις εντευξομενοις φαμεν. ου γαρ
επειδηπερ ειρηκεν η γραφη, διολωλεν ο προδοτης, και εις τουτο παρηλθε
 
 

567

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαυλοτητος, ως ολιγων αργυριων το τιμιον αιμα προεσθαι του Χριστου· επειδη δε
απολεσθαι παντη τε και παντως εμελλε, δια την ενουσαν αυτωι δυστροπιαν
παραδους τον Κυριον, οτι παντως εσται προμεμηνυκεν η γραφη, ην ουκ ην
διαψευσασθαι. Θεου γαρ λογος εστι του παντα ειδοτος, και εν ιδιαι νοησει τον
εκαστου φεροντος τροπον τε και βιον, και την απ' αρχης εις τελος διεξαγωγην. και
γουν ο ψαλλων την των ολων ειδησιν την τε των παρωιχηκοτων ηδη και την των
εσεσθαι προσδοκωμενων απονεμων αυτωι, προς αυτον που φησι "Συ "συνηκας
παντας τους διαλογισμους μου απο μακροθεν, "την τριβον μου και την σχοινον μου
συ εξιχνιασας, και "πασας τας οδους μου προειδες·" παντα τοινυν προεγνω κως, και
ως ηδη παροντα περιαθρησας τα μελλοντα, προς τοις αλλοις απασιν οις εφη περι
Χριστου, ο θειος ημιν προ μεμηνυκε λογος, οτι και απολειται προδους ο τεταγμενος
εν μαθηταις· ην δε ουχι παντως θελησις τε και προσταγμα Θεου, το προειδεναι τε και
ειπειν τα εσομενα, αλλ' ουδε η προῤρησις αναγκαστικη προς ενεργειαν του
προσημανθεντος κακου, και της κατα του Σωτηρος επιβουλης, αποτρεπτικη 2.703 δε
μαλλον. τωι γαρ τουτο μαθοντι μετην δηπου παντως, ειπερ ηβουληθη, και
παραιτησασθαι και φυλαξασθαι το παθειν, προαιρετικην εχοντι την εφ' οπερ αν
βουλοιτο ροπην. Ἀλλ' ισως ερεις Πως ουν ετι τετηρηκεν ο Χριστος, ει ταις των ιδιων
θεληματων ροπαις και προαιρετικοις κινη μασιν, οι μεν εξω δικτυων διαβολικων
ευρισκονται γεγο νοτες, ηλω δε μονος Ἰουδας παρα παντας ο δειλαιος; ποιον ουν
αρα γεγονε το εκ της ενθαδε λεγομενης τηρησεως οφελος; Ἀλλ' ω γενναιε, παλιν
ερουμεν ημεις, καλη μεν η νηψις, επωφελεστατη δε σφοδρα της ημετερας διανοιας η
ασφαλεια, και το συντονον θελημα προς αγαθουργιαν και εις κατορ θωσιν αρετης·
κατεργασομεθα γαρ ουτω "την εαυτων σωτη "ριαν·" πλην ουκ αρκεσει τουτο και
μονον τηι ανθρωπου ψυχηι· δειται γαρ αναγκαιως της ανωθεν συνεργιας και χαριτος,
εξευμαριζουσης αυτηι τα δυσηνυτα, ευστιβη δε λιαν αποτελουσης την αναντη και
τετραχυμενην της δικαιοσυνης οδον. οτι γαρ ουδεν ολως τα παρ' ημων, ει μη τα εκ
της θειας προσγενοιτο χαριτος, ακουε βοωντος του ψαλλοντος "̓Εαν μη Κυριος
οικοδομησηι οικον, εις ματην εκοπιασαν "οι οικοδομουντες αυτον· εαν μη Κυριος
φυλαξηι πολιν, "εις ματην ηγρυπνησεν ο φυλασσων." Χρηναι δη ουν αναγκαιως
φημι ημας μεν την οικοθεν εισκομιζειν εγκρατειαν και την φιλοθεον εξιν
επιτηδευοντας, νεανικους ορασθαι προς το εξανυσαι φιλειν την εαυτων σωτηριαν,
εξαιτειν δε ουτω τα παρα Θεου, και την ανωθεν επικουριαν καθαπερ αμαχον τινα
και αῤραγη παντευχιαν ελοντας ανδριζεσθαι. δεδωκοτος δε απαξ και επινευσαντος
ημιν προς τουτο του Θεου, εξον ημιν ηδη την των πολε μουντων καταγωνιζεσθαι
δυναμιν και την του διαβολου χειρα πλεονεκτειν, ει μη βουλοιμεθα πειθεσθαι
καλουντι 2.704 προς ηδονας, ηγουν εις ετερον αμαρτιας τροπον· ει την οικειαν ημεις
αυτωι χαρισαιμεθα βουλησιν, και ταις εις φαυ λοτητα ροπαις εαυτους καθεντες εις
τον εκεινου βροχον διε λεγχοιμεθα, πως αν ετερον ετι πρεποντως αιτιασαιμεθα και
ουχι μαλλον ταις εαυτων αβουλιαις το παθειν επιγραψωμεν; η γαρ ου τουτο εστιν,
οπερ ειρηκε φθασας ο Σολομων "̓Αφροσυνη ανδρος λυμαινεται τας οδους αυτου, τον
δε "Θεον αιτιαται τηι καρδιαι αυτου·" αλλ' εστιν ουκ αμφι λογον. ει μεν ουν ου μετην
τωι προδοτηι της παρα του Σωτηρος επικουριας εν ισωι τοις αλλοις απολαυειν
μαθηταις, επιδεικνυτω τις, και ηττημεθα· ει δε τοις αλλοις εν ισωι την εκ της θειας
χαριτος εχων περιβολην, εξ ιδιων θεληματων εις το της απωλειας κατωλισθε
βαραθρον, πως ου τετηρηκεν ο Χριστος τα εκ της οικειας ημεροτητος επιδους, και
οσον ηκεν εις την της ασφαλειας επιδοσιν διασωσαι τον ανθρω πον, ει μη το παθειν
ηθελησεν εξ ιδιων θεληματων αυτος. διεπρεψε γουν εν τοις ετεροις η χαρις, μεχρι
παντος διασω σασα τους την ιδιαν προαιρεσιν συνεργατην ωσπερ ποιησα μενους
αυτηι. διοικειται γαρ ουτω της εκαστου σωτηριας ο τροπος. Και ταυτα λαλω εν τωι
 
 

568

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοσμωι, ινα εχωσι την χαραν την εμην πεπληρωμενην εν αυτοις. ∆ιαμεμνησο παλιν
ων ελεγομεν αρτιως, και συνησεις ευ μαλα του προκειμενου τον νουν. διττην γαρ
ημιν πανταχη του ιδιου προσωπου διεσωσατο την παραστασιν, και το θειον εν εαυτωι
διαπρεπον αξιωμα δεικνυς, και το πρεπον τηι αν θρωποτητι μετρον ουκ αποβλητον
ποιησαμενος δια την οικονομιαν. και γαρ ην πως ατοπον εξαρνεισθαι θελειν αυτον
το δι' ημας εκουσιως προσληφθεν. ουδενος γαρ ων επιδεης, τελειος δε κατα παντα
εκ τελειου Πατρος, κεκενωκεν εαυτον, ουχ εαυτωι τι των χρησιμων
πραγματευομενος, αλλ' ημιν αυτοις το εκ της κενωσεως προξενων αγαθον. Θεον
2.705 ουν αρα και ανθρωπον εν ταυτωι παριστας εαυτον, εννοειν ωσπερ αναπειθει
τους μαθητας, ως απων τε και παρων ουδεν ηττον ενεργησει τα προς σωτηριαν
αυτοις τελουντα την κατα Θεον, και ωσπερ τετηρηκεν ετι συνων επι γης δια το
ανθρωπινον, ουτω τηρησει και απων θεικως δια το της ιδιας ουσιας εξαιρετον. ου
γαρ εν τοπωι το θειον, απεστι δε παν τελως των οντων ουδενος· πληροι γαρ τα παντα
και δια παντων ερχομενον, εξω τε παντων και εν πασιν εστι. δια λεγομενος δε προς
τον εαυτου Πατερα και λεγων "Πατερ "αγιε, τηρησον αυτους," ευθυς εισκεκομικεν,
ατε δη και υπαρχουσαν, την εφ' απασιν ενεργον δυναμιν του Πατρος· εν ταυτωι δε
δεικνυσιν ως ουκ εξω της αυτου φυσεως εστιν, αλλ' εν αυτηι τε και εξ αυτης
υπαρχων αδιασπαστον εχει την ενωσιν, καν εν υπαρξει νοηται τηι καθ' εαυτον.
"Τηρη "σον γαρ αυτους, φησιν, εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι·" και παλιν "Ὅτε
ημην μετ' αυτων, εγω ετηρουν αυτους εν "τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι."
αναγκαιον τοιγαρουν εννοειν, ως ειπερ ηδη τετηρηκε μεν αυτος εν ονοματι τωι
δοθεντι παρα του Πατρος, τουτεστιν, εν δοξηι θεοτητος· "εχαρισατο γαρ αυτωι το
ονομα το υπερ παν ονομα·" τηρησαι δε και αυτον βουλεται τον Πατερα παλιν εν ονο
ματι τωι δοθεντι αυτωι, ως ουκ εξω της ενεργειας της εν τωι πραγματι κεισεται·
διατηρησει γαρ ο Πατηρ τους εν πιστει τηι εις αυτον γνησιους, ως δια της ιδιας ισχυος
του Μονο γενους. ενεργος γαρ ουκ εσται περι τι των οντων, ει μη δι' αυτου. ουκουν
ει τετηρηκε και μετα σαρκος τηι της θεοτητος εξουσιαι και δοξηι, κατα τινα τροπον
ελλελοιπως οφθησεται το της δεουσης φειδους αξιουσθαι τους μαθητας, πως δε δια
πιπτειν ασφαλειας της παρ' αυτου συμβησεται, καιτοι διαμε νουσης αει της
θεοπρεπους εξουσιας του Μονογενους, και εν ταυτοτητι πεπηγμενης της κατα φυσιν
ενουσης ισχυος αυτωι; παρατροπης γαρ ολως και μεταστασεως της εφ' ετερον τι 2.706
των αδικειν ειωθοτων το θειον ασυνηθες, αει διαλαμπον εν ακαταληκτοις τοις
ενουσιν αυτωι πλεονεκτημασι. Λελαληκα τοινυν εν τωι κοσμωι τα τοιαυτα, φησιν, ινα
οι ημετεροι μαθηται την εμην εχωσι χαραν πεπληρωμενην εν αυτοις· πως δε η τινα
τροπον, ερουμεν εισαυθις, ταις των λογων ασαφειαις φιλονεικειν ουκ οκνησαντες·
ᾤοντο μεν γαρ οι μακαριοι μαθηται, συνοντος αυτοις και συνδιατρι βοντος του
Χριστου, δηλον δε οτι κατα σαρκα φαμεν, πασης μεν ευκολως απαλλαχθησεσθαι
συμφορας, και κιν δυνους τους εξ Ἰουδαιων παραδραμεισθαι ραιδιως, αναλωτοι τε
διαμενειν τοις εθελουσι κακουν· κεχωρισμενου γεμην και προς το ανω χωρησαντος,
παντι μεν ετοιμως περιπεσεισθαι κινδυνωι, τον δε επι τοις εσχατοις υπομειναι
κινδυνον, ως ουδενος οντος ετι του διαρκως επαμυνοντος και την των πειρασμων
διαπτοουντος εφοδον. δια ταυτην ουν την αιτιαν αρα ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος, ουτε την απαξ ληφ θεισαν αρνουμενος ανθρωποτητα, ουτε μην της
θεοπρεπους εξουσιας εν ενδειαι γεγονοτα δεικνυς εαυτον, τουτο κακεινο δια των
λογων εφαινετο, δεδοσθαι μεν ως ανθρωπωι λεγων το της θεοτητος ονομα,
αποτελεισθαι γεμην εν αυτωι και δι' αυτου παρα Πατρος την επι τοις σεβομενοις
αυτον φειδω τε και τηρησιν. τι δε αρα το σοφως ην εν τουτοις εξηρτυμενον; ινα δη
μαθοιεν οι μακαριοι μαθηται και συνειεν ευ μαλα, λεπτον επιστησαντες τωι
λεγομενωι τον νουν, οτι και συνων μετα σαρκος, ου δια ταυτης αυτοις τα εις
 
 

569

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωτηριαν ειργα ζετο, αλλ' εν τηι της θεοτητος δοξηι και δυναμει τηι παντ ουργωι.
ουδεν ουν αρα, φησιν, αδικησει τους μαθητας το μη παρειναι μετα σαρκος, της
θεικης εξουσιας του Μονο γενους διασωζειν ευκολως δυναμενης αυτους, καν ει μη
φαινοιτο παρουσα τυχον η σαρξ. Και ταυτα φαμεν, ουκ εν τωι μηδενι τιθεντες το
αγιον σωμα του Χριστου, μη γενοιτο, αλλ' οτι την επι τοις τελου 2.707 μενοις
ενεργειαν μαλλον αν πρεποι τηι της θεοτητος απονε μεισθαι δοξηι. ηγιαζετο γαρ και
αυτο το του Κυριου σωμα τηι του ενωθεντος Λογου δυναμει, ενεργον δε ουτω προς
ευλογιαν ημιν αποτελειται την μυστικην, ως και δυνασθαι τον ιδιον ημιν
εμφυτευειν αγιασμον. τοιγαρτοι και αυτος ο Σωτηρ τας προς Ἰουδαιους ποτε
διαλεξεις ποιουμενος, και πολλα περι της ιδιας λεγων σαρκος, αρτον τε αυτην απο
καλων ζωοποιον οντως και αληθινον "Ὁ γαρ αρτος, φησιν, "ον εγω δωσω υμιν η
σαρξ μου εστιν ην εγω δωσω υπερ "της του κοσμου ζωης." καταπεπληγμενων τε
λιαν εκεινων, και πως αν αυτοις η της γηγενους σαρκος φυσις προξενος γενοιτο της
αιωνιου ζωης, ου μετριως διηπορηκοτων, απολο γουμενος εφασκεν "Ἡ σαρξ ουκ
ωφελει ουδεν, το πνευμα "εστι το ζωοποιουν· τα ρηματα α εγω ελαλησα υμιν,
"πνευμα εστι και ζωη εστι·" κανταυθα γαρ παλιν, ουδεν ωφελειν δυνασθαι την
σαρκα φησιν, προς αγιασμον δηλο νοτι και ζωοποιησιν των δεχομενων αυτην, οσον
ηκεν εις σαρκος ανθρωπινης φυσιν· οταν δε νοηται και πιστευηται του Λογου ναος,
τοτε δη παντως εσται και αγιασμου και ζωης προξενος, πλην ου παντως δι' εαυτην,
αλλα δια τον ενωθεντα Θεον, ος εστιν αγιος και ζωη. τηι της θεοτητος τοιγαρουν
ενεργειαι το συμπαν αποδιδους, αζημιον εσεσθαι φησι τοις εαυτου μαθηταις, οσον
ηκεν εις το τηρεισθαι ζητειν την μετα σαρκος αποφοιτησιν. ει γαρ και συστελ λοιτο
τυχον εις ουρανους, αλλ' ουκ απεσται των αγαπωντων αυτον ο Σωτηρ, συνεσται δε
παλιν τηι της θεοτητος εξουσιαι. Ἵνα τοινυν εχοιεν την χαραν την εμην
πεπληρωμενην εν εαυτοις, ταυτα λελαληκα εν τωι κοσμωι φησι. τις ουν η
πεπληρωμενη και τελεια χαρα; το ειδεναι και πιστευειν, ουχ οτι μονον καθ' ημας ην
ανθρωπος ο Χριστος, αλλ' οτι μετα του ειναι καθ' ημας, διχα μονης αμαρτιας, και
Θεος εστιν αληθινος. προδηλον ουν αρα και ουδαμοθεν αμφιβολον, οτι παρεσται
2.708 παντως αυτωι το διασωζειν δυνασθαι τους σεβομενους αυτον, καθ' ον αν
βουλοιτο χρονον, και ει μη παρων ορωιτο μετα σαρκος. κεισεται γαρ εν τουτωι, το
τελειαν εχειν δυνασθαι και ημας την χαραν, ατε δη και εγγυς αει και συμπαραστατην
εχοντας τον εξαιρεισθαι παντος εξισχυοντα κακου. Ἐγω δεδωκα αυτοις τον λογον
σου, και ο κοσμος εμισησεν αυτους, οτι ουκ εισιν εκ του κοσμου καθως εγω ουκ ειμι
εκ του κοσμου· ουκ ερωτω ινα αρηις αυτους εκ του κοσμου, αλλ' ινα τηρησηις αυτους
εκ του πονηρου. Της ανωθεν και παρα Πατρος ευμενειας χρειωδεστατην ημιν
αποφαινει την επιδοσιν, ην και εν ταξει δικαιας τε και πρεπωδεστατης αμοιβης
μονονουχι και ωφειλησθαι φησι προς αυτου τοις δι' αυτον κινδυνευουσι. μισει γαρ ο
κοσμος δια Θεον τους Θεωι προσεδρευοντας, και τοις παρ' αυτου διωρισμενοις
εικοντας νομοις, και λογον ουδενα της εν κοσμωι ποιουμενους ηδονης, οι και
πρεποντως αν τυχοιεν συνεργιας της παρ' αυτου και χαριτος, και της εις το ευ ειναι
διαμονης. επ' αυτωι γαρ ανακεκλιμενοι τροπον τινα και θαρσησαντες, και τον δι'
αυτον αραμενοι πολεμον, και τοις υπερ δυναμιν ομιλησαι κινδυνοις ου
καταδεισαντες, πως ουκ αν ηδη λοιπον αναλογως τωι προτεθεντι σκοπωι κομισαιντο
την αντιδοσιν; δια τουτο φησιν ο Σωτηρ οτι εγω δεδωκα αυτοις τον λογον σου και ο
κοσμος εμισησεν αυτους οτι ουκ εισιν εκ του κοσμου καθως εγω ουκ ειμι εκ του
κοσμου. παρεδεξαντο γαρ, φησι, και λιαν ασμενως τον σον, ω Πατερ, δι' εμου προς
αυτους γεγονοτα λογον, τουτεστι το κηρυγμα το ευαγγελικον, εξω που ζωης
κοσμικης και φρονηματων γεωδεστερων αποκομιζον ευκολως τους προσιεμενους
αυτο. δια τοι τουτο και παρα του κοσμου μεμισηνται, τουτεστι, των τα εν τωιδε τωι
 
 

570

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοσμωι φρονειν ελομενων, και την φιληδονον ταυτην και μυσαρω 2.709 τατην
αγαπωντων ζωην. ου γαρ ηδεις τοις εν κοσμωι των αγιων οι λογοι, διασυροντες αει
τα εν τωιδε τωι βιωι κακα, και βδελυραν αποφαινοντες την εν κοσμωι ζωην, κατηγο
ρουντες τε της αμαρτιας της εν αυτωι, και πικροις ελεγχοις κατατοξευοντες τους
οισπερ αν φαινοιτο το πταιειν ηδυ και τοις επιγειοις εγκαλινδεισθαι κακοις, και
πλεονεξιας μεν απασης καταστρατευομενοι, φιλοδοξιαν δε διαπτυοντες, και την
απασων μητερα των κακων φιλοχρηματιαν παραιτεισθαι τε και ως ποῤρωτατω
ποιεισθαι διδασκοντες, αλλα και της αρχαιας απατης εξω φερεσθαι δειν
επιταττοντες, και προς τον των ολων ιεναι Θεον τοις αρκυων εισω διαβολικων
ειλημμενοις. Μεμισηνται τοινυν δια ταυτα φησιν, ω Πατερ. ου γαρ επι τισι των
αισχρων ηγουν ανοσιων κατεγνωσμενοι, δυσ αχθεστεροι πως τοις εν κοσμωι
γεγονασιν, αλλ' επειπερ αυτοις τον παρα σου δεδωκα λογον, ως δια τουτο λοιπον
εξω και αυτους γενεσθαι του κοσμου, καθαπερ εγω. φρονηματος γαρ του
γεωδεστερου και καταστασεως κοσμικης διυκισται παν τελως η εν Χριστωι πολιτεια
και ζωη, ης και κατοπιν ερχο μενοι κατα γε το εφικτον παρελασαιμεν αν και αυτοι
το εν τοις εν κοσμωι καταλογιζεσθαι. δια τουτο τοις ιχνεσιν αυτου κατακολουθειν ο
θεσπεσιος ημιν διεταξε Παυλος· εψομεθα δε τοτε μαλιστα καλως, οτε μονα φρονειν
αγαπωμεν τα υπερκοσμια, και ανω φρονηματος σαρκικου τον οικειον στη σαντες
νουν, εις μονα βλεπομεν τα εν τοις ουρανοις. εαυτον δε παλιν συγκαταταττει τοις
μαθηταις δια το ανθρωπινον, ου και κατα μιμησιν οταν νοοιτο τυχον ως ανθρωπος
προς παν ειδος ανιμεν αρετης, καθαπερ αρτιως ελεγομεν, απασαν μεν την εν κοσμωι
διαθεοντες αμαρτιαν, αλλοτριοι τε και ξενοι των εν αυτωι κακων αναδεδειγμενοι.
καθαπερ ουν αμελει και ο θειος ημιν επιστελλει Παυλος περι τε εαυτου 2.710 και
Χριστου "∆ι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται καγω τωι "κοσμωι," προσεπιταττει γεμην και
ετερωθι που λεγων "Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου." εμιμειτο δε ο
Παυλος τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον, ου καθοπερ εστι δημιουργος και των
ολων Κυριος· ου γαρ προς τοις ηδη γεγονοσιν ετερους ημιν εστησεν ουρανους, αλλ'
ουδε θαλασσας η γην ανεδειξε ποτε· εμιμειτο δε πως; η δηλον οτι της επιδειχθεισης
ημιν παρ' αυτου πολιτειας τον αξιαγαστον τυπον εν ιδιοις διαπλαττων ηθεσι τε και
τρο ποις, καθοσον ην εφικεσθαι θεμις· τις γαρ αν εν ισωι γενοιτο τωι Χριστωι; Ἡμιν
τοιγαρουν εαυτον παραζευξας δια το ανθρωπινον, μαλλον δε οπερ εστιν αληθες, ως
και εις τουτο καταρξας ημιν το αγαθον, το εκβηναι φημι τον κοσμον, δια της υπερ
κοσμιου ζωης· ανω γαρ κοσμου η ευαγγελικη πολιτεια και παιδευσις· ουκ ειναι
φησιν εαυτον εκ του κοσμου και ημας δε τουτου τυχειν, επειπερ ο θειος αυτου
κατυκηκε λογος εν ταις ημετεραις ψυχαις· αλλ' ωσπερ ο κοσμος εμε μισει, φησιν,
ουτω και αυτους. μισει δε ο κοσμος τον Χριστον, καθο τοις παρ' αυτου διαμαχεται
λογοις, και ανεπιδεκτον ποιειται την παραινεσιν, ταις εις φαυλοτητα ροπαις ολον
επιδους το ιδιον φρονημα· κατα μιμησιν δε του Σωτηρος ημων Χριστου, και αυτους
δηλονοτι μεμισηκε τους μαθητας, τον παρ' αυτου δι' αυτον πρεσβευοντας λογον,
οπερ εποιει και Παυλος λεγων "Ὑπερ Χριστου ουν πρεσβευομεν, ως "του Θεου
παρακαλουντος δι' ημων· δεομεθα υπερ Χριστου, "καταλλαγητε τωι Θεωι." Τις ουν η
αιτησις μετα την αποδειξιν του μεμισησθαι τους μαθητας παρα των τοις κοσμικοις
προσηλωθεντων κακοις; ουκ ερωτω φησιν ινα αρηις αυτους εκ του κοσμου, αλλ' ινα
τηρησηις αυτους εκ του πονηρου. ου γαρ των ανθρωπινων απαλλαττεσθαι
πραγματων, ουδε της εν σωματι ζωης απαλ λαττεσθαι τους αγιους εθελει Χριστος,
ουπω της οικειας 2.711 αποστολης τον δρομον τελεσαντας, η ταις κατ' ευσεβειαν
διαπρεψαντας αρεταις, αλλα τοις εν κοσμωι συμβιοτευσαντας και εις ευαρεστον τωι
Θεωι πολιτειαν τους εν αυτωι ποδηγησαν τας, μετα λαμπρων τοτε των
κατορθωματων προς την ανω φερεσθαι πολιν, και τοις των αγιων αγγελων
 
 

571

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συναυλιζεσθαι χοροις. ευρησομεν γουν των αγιων τινα προσιοντα τωι φιλα ρετωι
Θεωι και ψαλλοντα "Μη αναγαγηις με εν ημισει "ημερων μου," ου γαρ αζημιον ταις
φιλοθεοις ψυχαις προ τελειωσεως ωσπερ της κατ' εξαιρετον πολιτειαν ζωης απο
πιπτειν της μετα σαρκος. δια τουτο και ο νομος ο δια Μωυσεως ως εν οργης τινος
ταξει και τιμωριας τοις φιλα μαρτημοσιν επιῤριπτεισθαι διδασκων τον ουκ εν καιρωι
τωι καθηκοντι θανατον, επεφωνει πολλακις, εξω δειν εσταναι κακων, "ινα μη
αποθανηις εν ου καιρωι σου." αλλως τε το των καθ' ημας αποδημησαι πραγματων
τους αγιους εθελειν, ου μετριαν εμελλε περιποιησειν ζημιαν τοις ασθενουσι περι την
πιστιν· μαλλον δε ουδ' αν ολως παιδαγωγηθειεν εις ευσεβειαν, τους τουτο δραν
δυναμενους ουκ εχοντες. και τουτο ειδως ο Παυλος φησι "Κρειττον γαρ το αναλυσαι
"και συν Χριστωι ειναι, το δε επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιο "τερον δι' υμας."
προνοησας ουν αρα της των αμυητων σωτηριας ο Κυριος, ου διχα φωστηρων και
αλων τους εν τωι κοσμωι δειν καταλιμπανεσθαι λεγει, διατηρεισθαι δε μαλλον τους
αγιους ερωται, της του πονηρου δυστροπιας εξω μενοντας αει, και των πειρασμων
την εφοδον υπεκνευοντας, δυναμει του παντα ισχυοντος Πατρος. Σημειωτεον δε
παλιν, οτι τον ιδιον και παρ' αυτου γεγο νοτα λογον, φαμεν δε τον ευαγγελικον, του
Θεου και Πατρος ειναι φησιν, ουχ ετερον εαυτον παρα τον Πατερα δεικνυς δια το
ομοουσιον. ευρησομεν γαρ εν τοις ευαγγελικοις συγ γραμμασιν αποτεθηποτας αυτον
τους των Ἰουδαιων λαους, 2.712 επειπερ αυτους εδιδασκεν, "ως εξουσιαν εχων και
ουχ ως οι "γραμματεις αυτων·" οι μεν γαρ ανω τε και κατω το τωι νομωι δοκουν
προισχομενοι, τας προς αυτους διαλεξεις ποιουν τες εφαινοντο· ο δε Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος, ουχι δη παντως τοις εν σκιαι και γραμμασι κατακολουθησας
τυποις, αλλ' εν εξουσιαι θεοπρεπει τον οικειον καταλαμπρυνων λογον "̓Εῤρεθη τοις
αρχαιοις Ου μοιχευσεις, φησιν· εγω δε λεγω "υμιν," ουκ επιθυμησεις, καιτοι του
νομου διαγορευοντος περι των θειων λογιων, ως επ' αυτοις ουκ εστι προσθειναι και
απ' αυτων ουκ εστιν αφελειν· αλλ' υφειλε τε και προσ τεθεικεν ο Χριστος μετατιθεις
τα εν τυποις εις αληθειαν. ουκουν ουκ εν τοις υπο νομον, τουτεστιν, ουκ εν
ποιημασι λογισθησεται· ωι γαρ αν επιοι το εν δουλοις τεταχθαι φυσι κως, τουτωι δη
προσειη που παντως αν και το δειν υποκει σθαι νομωι. ιδιον ουν αρα λογον τον του
Πατρος εποιησατο Χριστος. αυτος γαρ εστιν ο εν Πατρι τε και εξ αυτου Λογος, των
της θεοτητος θεληματων εξαγγελτικος· θεοτητος δε φημι της αληθους και μονης, η
εν Πατρι τε και Υιωι νοειται και Ἁγιωι Πνευματι. Ἐκ του κοσμου ουκ εισι, καθως εγω
ουκ ειμι εκ του κοσμου. Πατερ αγιε τηρησον αυτους εν αληθειαι· ο λογος ο σος αλη
θεια εστιν. Ὑπεδειξε παλιν εν τουτοις και κατεστησεν εναργες υπερ τινων ανιεναι
προς Θεον και Πατερα δειται, και υπερ ων αν γενοιτο πρεπωδεστερον, οταν ετι
νοηται καθ' ημας μεσιτης τε και αρχιερευς και παρακλητος κατα την αγιαν γραφην,
ιν' ει που τι και διαπταισαι συμβαινοι και αμαρτειν του καθηκοντος λογισμου τε και
πραγματος, η και αδοκητοις εσθ' οτε κατακρουεσθαι πειρασμοις, ηγουν διαβολικαις
κα 2.713 κουργιαις υποχειμαζεσθαι, προσιοι τε υπερ ημων, κατα γε το πρεπον τηι
μεσιτειαι σχημα, και συγχορηγηι τωι ιδιωι γεννη τορι τοις αξιοις τα αγαθα· πρεποι γαρ
αν και τουτο αυτωι, Θεωι κατα φυσιν υπαρχοντι. εχουσι τοινυν, φησιν, οι τον σον ω
Πατερ δι' εμου δεξαμενοι λογον την εμην εν εαυτοις διαλαμπουσαν εικονα,
συμμορφοι τε τωι σωι γνησιωι γεγο νασιν Υιωι, κατα μιμησιν την αυτου της κοσμικης
φαυλο τητος τον κλυδωνα παραθεοντες, αλλοτριοι τε και ξενοι της εν τωιδε τωι βιωι
φιληδονιας τε και απασης αισχροτητος αναδεδειγμενοι. δια τουτο τηρησον αυτους
εν τηι αληθειαι τηι σηι· φυσικη μεν γαρ εν Χριστωι και υπερ λογον η καθαρο της. Θεος
γαρ εστιν αληθινος, αμαρτιαι μεν υποπιπτειν ουκ ειδως η και ανεχομενος, πηγη δε
μαλλον υπαρχων αρετης απασης και της εν αγιασμωι νοουμενης λαμπροτητος. δρυη
γαρ αν ετερον ουδεν η θεια τε και των ολων κρατουσα φυσις, ει μη οπερ αν αυτηι
 
 

572

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρεποι τε κατα αληθειαν και νοοιτο προσον. εν δε τοις αγιοις μαθηταις, ηγουν απασι
τοις πιστευουσιν εις αυτον, ουχ ετερως ενυπαρξαι το καθαρον, ηγουν το μηκετι τοις
κοσμικοις αναφυρεσθαι κακοις, ει μη δια της ανωθεν αμνησικακιας τε και χαριτος,
εκποδων μεν τιθεισης των ηδη προεπταισμενων τον μολυσμον, και του
παρελασαντος βιου τα εγκληματα, εισκομιζουσης δε μαλλον της εν αγιασμωι ζωης
την λαμπροτητα, πλην ουκ αταλαι πωρον εχουσης την εν ταυτοτητι διαμονην·
σοφωτατα γαρ μοι φαινεται και ο Παυλος ειπων "Ὥστε ο δοκων εσταναι "βλεπετω
μη πεσηι." αει γαρ εν σαλωι τα ημετερα και ποικιλως δονειται τα καθ' ημας,
ακαταληκτως του πονηρου πειραζοντος, προσεδρευοντος τε δια παντος και
δυσκατοπτοις κακουργιων ευρημασι κατασπιλουν εθελοντος, ειπερ αν δυν αιτο, και
τους ηδη κεκαθαρμενους· τα γαρ "βρωματα αυτου "εκλεκτα," κατα την του
προφητου φωνην. επιμαρτυρησας τοινυν τοις εαυτου μαθηταις την εξω κοσμου
ζωην, και της ουσιωδους εαυτου καθαροτητος την κατα μιμησιν συμμορφιαν, 2.714
τηρηθηναι λοιπον και παρα Πατρος ερωται, μονονουχι λε γων Ὦ παναγιε Πατερ, ει
μεν ησαν εν κοσμωι, τουτεστιν, ει τον εν τωιδε τωι κοσμωι τετιμημενον διεζων βιον, ει
ταις επιγειοις και προσκαιροις ηδοναις τον οικειον εγκατασπει ροντες νουν, την
ακαλλεστατην του πονηρου κατεγραφον ωσπερ ιδεαν εν εαυτοις, ουκ αν επεφυη
πειραζων εκεινος, αλλ' ουδ' αν τοις ιδιοις αυτος εξωπλισθη τεκνοις, της ενου σης
αυτωι φαυλοτητος εν αυτοις εχων την μιμησιν· επειδη δε καθ' ομοιοτητα και αυτοι
την εμην, την εν τωιδε τωι κοσμωι διαγελωντες απατην, εξω τε κοσμου γεγονασι, και
το της εμης ασυγκριτου φαιδροτητος διαφανεστατον σχημα λοιπον εν οικειοις
αναματτονται τροποις, εφεδρον τε δια τουτο και πολεμιωτατον εχουσι τον αει τοις
αγιοις επιτρι ζοντα σαταναν, διατηρεισθαι λοιπον αναγκαιως βουλομαι·
διατηρεισθαι δε πως ουκ εστι διχα της αληθειας της σης, τουτεστιν εμου. ειμι γαρ
εγω κατα φυσιν αληθεια ση, ω Πατερ, ο ουσιωδης τε και ζων και ενυποστατος Λογος.
Και ταυτι μεν λεγειν οιεσθαι δειν υποτοπητεον αυτον· βλεπε δε οπως δια παντων,
ως επος ειπειν, των αυτου λογων τηι του Πατρος ενεργειαι, τηι κατα τι γουν
νοουμενηι, το οικειον παρεισδυσας προσωπον, συνεισαγει παντως, εκεινο που ταχα
παραδεικνυς αληθες οτι "παντα δι' αυτου "εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε
εν." εν μεν ουν τοις οπισω βραχυ τηρεισθαι τους μαθητας παρα του ιδιου γεννη
τορος εν ονοματι παρεκαλει τωι δοθεντι αυτωι· εν δε γε τουτοις, εν τηι αληθειαι του
Πατρος την υπερ αυτων αιτησιν πληρουσθαι βουλεται. τι ουν αρα και τουτο εστιν, η
τι το ποικιλον των λογων βουλεται; ου μιαν ουσαν επιδεικνυειν την παρα Πατρος
ενεργειαν δι' αυτου τελουμενην επι τηι των αγιων φειδοι; εν μεν γαρ εκεινοις, εν
ονοματι του Πατρος χρηναι λεγων τηρεισθαι τους μαθητας, οιονει το εν δοξηι και
δυναμει θεοτητος, της του κακουν εθελοντος εξω γενεσθαι 2.715 χειρος, τοις δια
Θεον κινδυνευουσιν υπαρξαι φησιν, οποιον τι και γεγονεν επ' αυτοις, κατα το
σιωπωμενον, ο και τοις εαυτου μαθηταις εκκαλυπτων κατα καιρους ειρηκεν ο Χρι
στος "Σιμων Σιμων, ιδου ο σατανας εξηιτησατο υμας, του "σινιασαι ως τον σιτον· εγω
δε εδεηθην περι σου, ινα μη "εκλιπηι η πιστις σου." λεληθοτως γαρ οικονομειται των
καθ' ημας τα πολλα, προνοουντος δηλονοτι και υπερασπι ζοντος του Χριστου της
εκαστου ζωης. ενταυθα δε λεγων Τηρησον αυτους εν τηι αληθειαι, κατασημαινει
σαφως το δι' ελλαμψεως της αληθειας εις την της αληθειας χειραγωγει σθαι
καταληψιν. ουδε γαρ αν διχα του δια Πνευματος φωτισμου προς επιγνωσιν της
αληθειας ιοι τις αν, ουδ' αν ολως ακριβη των θειων δογματων εκπορισαιτ' αν εαυτωι
την καταληψιν, κατα γε το ανθρωποις φαμεν εφικτον. υπερ γαρ νουν τον ημετερον
τα εν τηι θεοπνευστωι γραφηι μυστηρια, πλην ουκ ακλεες το δωρον, το καν γουν εν
μετριαι φημι γενεσθαι τηι γνωσει τηι περι Χριστου. Πετρος γουν ο μακαριος, Υιον
αληθως του Θεου του ζωντος ομολογησας τον Κυριον, ηκουεν εικοτως "Μακαριος
 
 

573

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"ει Σιμων Βαρ Ἰωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε "σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο εν
τοις ουρανοις." αποκαλυπτει γαρ τοις αγιοις τον ιδιον Υιον, ος εστιν αληθεια,
παρατρε πειν ουκ εωντα τον σαταναν προς κιβδηλον γνωσιν των πιστευοντων τον
νουν, ωι προσκεκλιμενοι κατα καιρους Ὑμεναιος και Ἀλεξανδρος, "εναυαγησαν περι
την πιστιν," τον ορθον της αληθειας παρωσαμενοι λογον. μεγα τοινυν εις το
διαμειναι καλως και εν ορθοτητι λογισμων και πραξεων, το εν ονοματι Θεου και εν
αληθειαι τηρεισθαι παρα Πατρος, ινα μητε περι την της πρακτικης φαιδροτητα
διαπταιωμεν, μητε μην ταις εις αμαθιαν παρατροπαις, των της εν αληθειαι
θεοσεβειας δογματων εξοιχωμεθα ποι μακραν. τουτο δ' αν και αυτοις ημιν υπαρξαι
ραιδιως, οταν εξω του κοσμου γεγονοτες 2.716 φαινωμεθα, ουκ αρνουμενοι την εν
κοσμωι γενεσιν· εκ πηλου γαρ οι παντες και εκ γης διηρτισμεθα, κατα το γεγραμ
μενον· τηι δε των εργων ποιοτητι, της των εν κοσμωι ζωης παραλλαττοντες.
περιπατουντες γαρ επι γης εν ουρανωι πολιτευονται της εν Χριστωι συμμορφιας οι
ερασται. Σημειωτεον δε παλιν, οτι δη σφοδρα χρησιμως αγιον εν τουτοις αποκαλει
τον Πατερα, μονονουχι και υπομιμνησκων αυτον, οτι περ αγιος ων τοις αγιοις
εφηδεται. αγιον δε παν οπερ αν φαινοιτο της εν κοσμωι κηλιδος απηλλαγμενον, οπερ
εστι φυσικως μεν εν Χριστωι καθ' ομοιοτητα του Πατρος, εισποιητον δε και
εισκεκριμενον εν τοις αγιοις μαθηταις, δια τε του κατα χαριν αγιασμου και της εν
βιωι φαιδροτητος και επιεικειας· πλαττοιτο γαρ αν προς εικονα τις ουτω την θειαν
και υπερκοσμιον. 2.717 ΚΕΦΑΛΗ Ι. Ὅτι ουκ εκ μετοχης της προς ετερον αγιος εστιν ο
Χριστος ουδε ξενος της ουσιας αυτου ο δια Πνευματος αγιασμος. Καθως εμε
απεστειλας εις τον κοσμον, καγω απεστειλα αυτους εις τον κοσμον, και υπερ αυτων
εγω αγιαζω εμαυτον, ινα ωσι και αυτοι ηγιασμενοι εν αληθειαι. ἍΓΙΟΝ ονομασας
μαλιστα νυνι τον Πατερα, διατηρει σθαι τε τους μαθητας ερωτησας εν αληθειαι,
τουτεστιν, εν τωι ιδιωι Πνευματι· το γαρ Πνευμα εστιν η αληθεια, κατα την Ἰωαννου
φωνην, επει και Πνευμα της αληθειας εστιν, αυτου δηλονοτι του Μονογενους·
απεσταλκεναι φησιν αυτους εν τωι κοσμωι κατα μιμησιν της οικειας αποστολης· απο
στολος γαρ και αρχιερευς της ομολογιας ημων γεγονεν Ἰησους, κατα την του
Παυλου φωνην, κατα γε το πρεπον τηι ανθρωποτητι σχημα και τωι της κενωσεως
τροπωι· προ κεχειρισμενους δε απαξ εις τουτο τους μαθητας, δεισθαι δη παντως του
αγιαζεσθαι φησι παρα του αγιου Πατρος, ενοι κιζοντος αυτοις δηλονοτι δι' Υιου το
Πνευμα το Ἅγιον· και γαρ τοι κατα αληθειαν ουκ αν εις τουτο φαιδροτητος αφι
κοντο ποτε του Σωτηρος οι μαθηται, ως ολης γενεσθαι της οικουμενης φωστηρες,
αλλ' ουδ' αν αντεσχον προς τα εκ των πειραζοντων, ητοι του διαβολου δυσαντητα
βλαβη, τηι του Πνευματος μετουσιαι μη διαπεφραγμενοι τον νουν, και 2.718 εις
ασυνηθη τινα και την υπερανθρωπον εντολην δι' αυτου δυναμουμενοι, και εις
γνωσιν ακραιφνη της θεοπνευστου γρα φης και των ιερων της Ἐκκλησιας
δογματων, δια της του Πνευματος δαιδουχιας ανιδρωτι ποδηγουμενοι. και γουν ο
Σωτηρ συναλιζομενος τε αυτοις, μετα την εκ νεκρων ανα βιωσιν, καθα γεγραπται,
και τοις ανα πασαν την οικουμενην την δια πιστεως χαριν κηρυξαι προσταξας
"παρηγγειλεν "απο Ἱεροσολυμων μη χωριζεσθαι, περιμενειν δε την επαγ "γελιαν
του Πατρος, ην" αυτου τε λεγοντος ηκουσαν και δια φωνης των αγιων προφητων.
εσται γαρ εν ταις ημεραις εκειναις λεγει Κυριος, "εκχεω απο του πνευματος μου επι
"πασαν σαρκα." και αυτος δε σαφως ο Σωτηρ την του Πνευματος προχυσιν ηξειν επ'
αυτους κατεπηγγελλετο, λεγων " Ετι πολλα υμιν εχω λεγειν, αλλ' ου δυνασθε
βασταζειν "αρτι, οταν δε ελθηι εκεινος, το πνευμα της αληθειας, οδη "γησει υμας εις
την αληθειαν πασαν," και παλιν "Καγω "ερωτησω τον Πατερα, και αλλον
παρακλητον δωσει "υμιν." ιδιον γαρ του Θεου και Πατρος το Πνευμα εστιν, αλλ'
ουδεν ηττον ιδιον εστι και αυτου του Υιου, ουχ ως ετερον και ετερον, η μεριστως εν
 
 

574

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκατερωι νοουμενον τε και ενυπαρχον, αλλ' επειπερ εκ Πατρος και εν Πατρι κατα
φυσιν εστιν ο Υιος, καρπος υπαρχων αληθινος της ουσιας αυτου, το του Πατρος ιδιον
Πνευμα κατα φυσιν επαγεται, χεομενον μεν εκ Πατρος, δι' αυτου δε του Υιου τηι
κτισει χορηγου μενον, ου κατα τινα τροπον διακονικον, ηγουν τον εν υπουρ γιαι
νοουμενον, αλλ' ωσπερ εφην αρτιως, εξ αυτης μεν προ κυπτον της ουσιας του Θεου
και Πατρος, χεομενον δε τοις ελειν αξιοις δια Λογου του ομοουσιου και εξ αυτου
πεφη νοτος, κατ' εκφανσιν δηλονοτι την εις το ειναι καθ' εαυτον, και εν αυτωι
μενοντος τε και οντος αει, προσεχως τε αμα και 2.719 οιον μεμερισμενως.
ιδιοσυστατως μεν γαρ ειναι φαμεν τον Υιον, ενυπαρχειν δε αυ τωι ιδιωι γεννητορι,
και εχειν εν εαυτωι τον γεννησαντα. οτι δε το του Πατρος Πνευμα, Πνευμα φαινεται
του Υιου, και του Πατρος πεμποντος ητοι διανεμειν επαγγελλομενου τοις αγιοις
αυτο, διαδιδωσι παλιν ως ιδιον ο Υιος, δια την ταυτοτητα της ουσιας ης εχει προς
τον Πατερα, και οτι προς παν οτιουν ενεργος ο Πατηρ δι' αυ του, σαφεστατα παλιν
αυτος διαμεμηνυκεν ειπων "Συμφερει "υμιν ινα εγω απελθω· εαν γαρ μη απελθω, ο
παρακλητος "ου μη ελθηι προς υμας· οταν δε απελθω, πεμψω αυτον "προς υμας," εν
ετεροις ειπων "Καγω ερωτησω τον "Πατερα και αλλον Παρακλητον δωσει υμιν·"
αναφανδον εν τουτοις αυτος ημιν τον παρακλητον καταπεμψειν επαγ γελλεται.
Ἐπειδη τοινυν προβεβληνται, φησιν, εις αποστολην την εν κοσμωι καθ' ομοιοτητα
την εμην, οι τοις εμοις λογοις προσεδρευοντες μαθηται Τηρησον αυτους, αγιε Πατερ,
εν τηι αληθειαι σου, τουτεστιν εν τωι σωι Λογωι, εν ωι και δι' ου το αγιαζον εστι τε και
προεισι Πνευμα. και τις ταυτα λεγοντι τωι Σωτηρι σκοπος; εφ' ημας αυτους τον εν
Πνευματι και δια Πνευματος αγιασμον εκαλει παρα Πατρος, και οπερ ην εν ημιν απο
πρωτων της γενεσεως χρονων και εν αρχαις του πεποιησθαι παρα Θεου, τουτο παλιν
εν ημιν αναζωπυρεισθαι βουλεται. και ταυτα φαμεν, ατε δη μεσιτευοντος και το του
παρακλητου προσωπον αποπληρουντος υπερ ημων προς τον εν τοις ουρανοις
Πατερα του Μονογενους. αλλ' ινα της ασαφειας και τον επι τουτωι λογον
απαλλαττοντες, ευκα τοπτον τοις ακροωμενοις την των ειρημενων καταστησωμεν
δυναμιν, φερε τι βραχυ περι του πρωτοπλαστου λεγωμεν. Ἔφη τοινυν Μωυσης ο
θεσπεσιος περι αυτου, οτι δη χουν απο γης λαβων ο Θεος επλασε τον ανθρωπον. ειτα
το ζωιον εις τον τελειον αγων απαρτισμον, οπως τε και τινα τροπον εψυχωθη
διδασκων "ενεφυσησε, φησιν, εις το 2.720 "προσωπον αυτου πνοην ζωης," ου διχα
του δια Πνευματος αγιασμου την ψυχην τωι ανθρωπωι δεδοσθαι σημαινων, αλλ' ουδε
γυμνην η ερημην παντελως της θειας καθεσταναι φυσεως. ουδε γαρ αν ωφθη ποτε
κατ' εικονα την ανωτατω το χθαμαλωτατην ουτως εχον την γενεσιν, ει μη την δια
του Πνευματος μορφωσιν, προσωπειον ωσπερ τι περικαλλες ελαχε τε και
εκληρωσατο, βουλησει δε δηλονοτι του Θεου. επειδη γαρ εστι της του Μονογενους
ουσιας εικων ακραιφνης το Πνευμα αυτου, κατα το γεγραμμενον δια του Παυλου
"Ους γαρ προεγνω, και προωρισε συμμορφους της εικονος "του Υιου αυτου·" τους
οισπερ αν ενυπαρξαι συμμορφους αποτελει τηι του Πατρος εικονι, τουτεστι τωι Υιωι,
ουτω τε τα παντα δι' Υιου προς τον εξ ουπερ εστι Πατερα δια Πνευ ματος επαναγεται.
ανανεουσθαι τοιγαρουν και αναπλατ τεσθαι πως εις εικονα την πρωτην την
ανθρωπου φυσιν ερωται δια μετουσιας του Πνευματος, ινα την πρωτην εκεινην
αμφιεσαμενοι χαριν, και την προς αυτον ανακομισαμενοι μορφωσιν, αμεινους τε
ηδη και δυνατωτεροι της εν τωιδε τωι κοσμωι βασιλευουσης αμαρτιας ευρισκωμεθα,
μονηι τε τηι εις Θεον αγαπησει προσεδρευωμεν, εφεσει τηι προς παν οτιουν αγαθον
ολοσχερως ανακειμενοι, και φιλοσαρκιας κρειττονα την διανοιαν εχοντες,
απαραποιητον εν εαυτοις της εντεθεισης εικονος το καλλος τηρησωμεν. ουτος γαρ ο
βιος ο πνευματικος, αυτη της εν πνευματι λατρειας η δυναμις. Ἀλλ' ει χρη τι παλιν
το του λογου μηκος συνελοντας εν ολιγοις ειπειν, το αρχαιον της ανθρωποτητος
 
 

575

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δωρον, τουτεστι, τον δια Πνευματος αγιασμον, και την της θειας φυσεως κοινωνιαν
εφ' ημας εκαλει Χριστος, ως εν απαρχηι των δεχομενων εν τοις αυτου μαθηταις, επει
τοι και αληθης ο λογος οτι "τον κοπιωντα γεωργον δει πρωτον των καρ "πων
μεταλαμβανειν." αλλ' ινα καν τουτωι φαινηται πρω τευων αυτος· εδει γαρ οντα
πρωτοτοκον, ως εν πολλοις 2.721 αδελφοις και εν τοις καθ' ημας ετι νοουμενον, δια
την προς ημας ομοιωσιν αυτον ορασθαι γεγονοτα τε και υπαρχοντα παντος ημιν
αγαθου και αρχην και θυραν και οδον· αναγ καιως επηνεγκε το εφεξης, τουτεστιν
Ὑπερ αυτων εγω αγιαζω εμαυτον. Και δυσεξηγητον μεν πως εστι και δυσχερες εις
νοησιν το ειρημενον. πλην ο παντα φωτιζων Λογος και "αποκα "λυπτων βαθεα εκ
σκοτους," σαφηνιει και τουτο ημιν το μυστηριον. αγιαζεσθαι μεν ουν λεγεται κατα
συνηθειαν νομικην, το εν ταξει τινος αναθεματος η δωροφοριας ως ιερον τωι Θεωι
παρα του προσαγομενον, καθαπερ αμελει και παν πρωτοτοκον διανοιγον μητραν εν
υιοις Ἰσραηλ. "αγια "σον γαρ μοι παν πρωτοτοκον διανοιγον μητραν," προς τον
αριστον εφη Μωυσεα, τουτεστιν Ἀναθες και απονειμε και καταγραψον, ως ιερον· ου
γαρ δηπου φαμεν, αλλ' ουδ' αν ετερου τυχον ειποντος δεξαιμεθα, οτι Μωυσει
κεκελευκεν ο Θεος τον δια του Πνευματος αγιασμον επιθειναι τισι· γενητης γαρ
φυσεως ουκ εφικνειται το μετρον εις το δυνα σθαι τι τοιουτον κατορθουν, αρμοσει
δε μονωι και ιδιαζοντως ανακεισεται Θεωι. και γουν οτε συν αυτωι τους πρεσβυτε
ρους αναδεικνυειν ηθελεν, ουκ αυτον επιθειναι Μωυσεα τον αγιασμον τοις
εξειλεγμενοις προσεταττεν, εφη δε μαλλον εναργως, ως αφελει μεν απο του
Πνευματος του οντος επ' αυτωι, δωσει δε των αναῤρηθεντων εκαστωι. το γαρ
αγιαζειν δυνασθαι δια μετουσιας του Πνευματος, μονηι τηι των ολων κρατουσηι
μετεστι φυσει· την δε του αγιαζεσθαι δυναμιν, ως εν νομικηι δε δηλον οτι συνηθειαι
φημι, φανοτατην ημιν και αυτος ο Σολομων καταστησει λεγων "Παγις ανδρι ταχυ
"τι των ιδιων αγιασαι, μετα γαρ το ευξασθαι μετανοειν "γινεται." Νοουμενου
τοιγαρουν του Ἁγιασαι, κατα συνηθειαν την 2.722 εις τον του αναθειναι τε και
αφορισαι λογον, υπερ ημων εαυτον αγιασαι φαμεν τον Υιον. προσεκομισε γαρ
εαυτον ωσπερ ιερειον τε και αγιον θυμα τωι Θεωι και Πατρι, "κοσμον αυτωι
καταλλασσων," και συναγων εις φιλιαν το ταυτης ωλισθηκος, τουτεστι, το γενος το
ανθρωπινον· "αυ "τος γαρ εστιν η ειρηνη ημων" κατα το γεγραμμενον. η γεμην
επαναληψις ημων η προς Θεον ουχ ετερως αν νοοιτο τετελεσμενη δια Χριστου του
σωζοντος, ει μη δια της εν Πνευματι κοινωνιας και αγιασμου. το γαρ συνειρον ημας
και οιονει συνενουν τωι Θεωι το Πνευμα το Ἅγιον εστιν, ο δη και λαβοντες, μετοχοι
και κοινωνοι της θειας αναδεικνυ μεθα φυσεως, και αυτον εισδεχομεθα δι' Υιου και
εν Υιωι τον Πατερα. γραφει γουν ημιν ο σοφος Ἰωαννης περι αυτου "̓Εν τουτωι
γινωσκομεν οτι εν αυτωι μενομεν και αυτος εν "ημιν, οτι εκ του Πνευματος αυτου
δεδωκεν ημιν." τι δε δη προς τουτωι και Παυλος; "Ὅτι δε, φησιν, εστε υιοι,
"εξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας "καρδιας υμων, κραζον
Ἀββα ο πατηρ," ως ειπερ ημας αμετοχους απομειναι συνεβη του Πνευματος, ουδ' αν
ολως εν ημιν υπαρχων εγνωσθη Θεος, και ει μη το εις υιους καταταττον
πεπλουτηκαμεν Πνευμα, ουδ' αν ολως ημεν υιοι Θεου. ποια τοινυν η προσληψις, η
πως αν ετι θειας φυ σεως κοινωνοι και ημεις απεφανθημεν, ει μητε Θεος εν ημιν,
μητε ημεις αυτωι προσκειμενοι, δια του κεκλησθαι προς μετουσιαν του Πνευματος;
νυνι δε και μετοχοι και κοινωνοι της τα παντα υπερκειμενης ουσιας, και ναοι Θεου
χρηματι ζομεν. υπερ γαρ των ημετερων αμαρτιων εαυτον ηγιασε, τουτεστιν
ανεθηκεν, ο Μονογενης, και ως θυμα προσκεκο μικεν ιερον εις οσμην ευωδιας τωι
Θεωι και Πατρι, ιν' εκ μεσου γεγονοτος του διειργοντος τε και αποτειχιζοντος ωσπερ
Θεου την ανθρωπου φυσιν, τουτεστι της αμαρτιας, 2.723 μηδεν ετι παραποδιζον
φαινηται προς το δυνασθαι προς εγγυτητα γενεσθαι Θεωι, και της προς αυτον
 
 

576

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινωνιας εξεχεσθαι, δια μετουσιας δηλονοτι του Ἁγιου Πνευματος, αναμορφουντος
ημας εις δικαιοσυνην και αγιασμον και εις εικονα την πρωτην. ει γαρ διιστησιν
αμαρτια και απομε ριζει Θεου τον ανθρωπον, συναψει δη παντως η δικαιοσυνη, και
μεσολαβουντος ουδενος παρ' αυτωι τροπον τινα παρα στησει τωι Θεωι. δεδικαιωμεθα
δε δια πιστεως της εις Χρι στον "ος παρεδοθη μεν δια τα παραπτωματα ημων," κατα
το γεγραμμενον, "ηγερθη δε δια την δικαιωσιν ημων." ολη γαρ εν αυτωι, καθαπερ εν
απαρχηι του γενους, προς καινοτητα ζωης η ανθρωπου φυσις ανεσκευαζετο, και εις
την οικειαν ωσπερ αρχην αναβαινουσα προς αγιασμον ανεπλαττετο. "̔Αγιασον
τοινυν αυτους, ω πατερ, φησιν, εν τηι αληθειαι "σου, τουτεστιν εν εμοι· ο γαρ λογος ο
σος αληθεια εστι," τουτεστιν, παλιν εγω. ηγιασα γαρ υπερ αυτων εμαυτον, τουτεστιν
ανατεθεικα και προσηγαγον, εις υπερ παντων αποθανων, ιν' αυτους εις καινοτητα
μεταμορφωσω ζωης και ηγιασμενοι ωσιν εν αληθειαι, τουτεστιν εν εμοι.
Σεσαφηνισμενου δε και παραδεχθεντος εις νοησιν, κατα τον αρτιως ημιν εκδοθεντα
νουν, του προκειμενου ρητου, και δι' ετερων ιεναι θεωρηματων ου κατοκνησομεν.
το γαρ οτι μαλιστα φιλοθηρειν επειγεσθαι τα των νοηματων ουκ ευχερη, γενοιτ' αν
οιμαι τιμαλφεστατον, αυτοις τε τοις τουτο δραν εθελουσι, και τοις των ακροωμενων
φιλομαθεστεροις. εφη τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος υπερ ημων εαυτον
αγιαζειν, ινα και ημεις ωμεν ηγιασμενοι εν αληθειαι. πως ουν αγιαζεται καιτοι κατα
φυσιν αγιος ων, ινα και ημεις ωμεν ηγιασμενοι, φερε δη παλιν των της Ἐκκλησιας
δογματων εχομενοι, και τον ορθον της πιστεως κανονα μη παρατρεχοντες, ως ενι
καλως επαθρησωμεν. φαμεν ουν οτι Θεος κατα φυσιν υπαρχων ο Μονογενης και εν
μορφηι και 2.724 ισοτητι του Θεου και Πατρος, κεκενωκεν εαυτον κατα τας γραφας,
και γεγονεν ανθρωπος εκ γυναικος, παντα τα ανθρωπωι πρεποντα καταδεξαμενος,
διχα μονης αμαρ τιας, και αῤρητως εαυτον ενωσας τηι ημετεραι φυσει, καθ' εκουσιον
βουλησιν, οπως αν αυτην εν εαυτωι τε πρωτωι και δι' εαυτου προς εκεινο παλιν
αναστοιχειωσας το καλλος, φημι δη το εν αρχαις, και δευτερος ημιν Ἀδαμ ευρεθεις,
τουτεστιν, ουρανιος ανθρωπος, πρωτος τε απαντων και απαρχη των ανακτιζομενων
εις καινοτητα ζωης ευρεθεις, εν αφθαρσιαι δηλονοτι και δικαιοσυνηι και αγιασμωι τωι
δια Πνευματος νοουμενωι παραπεμψηι λοιπον δι' εαυτου προς απαν το γενος τα
αγαθα. δια τουτο καιτοι ζωη κατα φυσιν υπαρχων, γεγονεν εν νεκροις, ινα τον ημων
εν ημιν καταρ γησας θανατον, εις την ιδιαν ημας αναπλασηι ζωην· και αυτος
υπαρχων η δικαιοσυνη του Θεου και Πατρος, γεγονεν υπερ ημων αμαρτια. κατα γαρ
την του προφητου φωνην "Αυτος τας αμαρτιας ημων αιρει," και ελογισθη μεθ' ημων
εν ανομοις, ιν' ημας δικαιωσηι δι' εαυτον, διαῤρηξας "το "καθ' ημων χειρογραφον,
και προσηλωσας αυτο τωι ιδιωι "σταυρωι," κατα το γεγραμμενον. αγιος δε παλιν
υπαρχων κατα φυσιν ως Θεος, και του Ἁγιου Πνευματος οληι τηι κτισει προς
διαμονην και συστασιν και αγιασμον το εν μεθε ξει γενεσθαι διδους, αγιαζεται δι'
ημας εν Ἁγιωι Πνευματι, ουχ ετερου τινος αυτον αγιαζοντος, αυτουργουντος δε
μαλλον εαυτωι προς αγιασμον της ιδιας σαρκος. δεχεται γαρ το Πνευμα το εαυτου,
και λαμβανει μεν, καθοπερ ην ανθρωπος, εαυτωι γεμην τουτο διδωσιν, ως Θεος. εδρα
δε τουτο δι' ημας, ου δι' εαυτον· ινα εξ αυτου και εν αυτωι δη πρωτωι δεξαμενου του
πραγματος την αρχην, εις απαν ουτω το γενος η του αγιαζεσθαι λοιπον διαβαινοι
χαρις. ωσπερ γαρ δια της εν Ἀδαμ παραβασεως και παρακοης, ως εν απαρχηι 2.725
του γενους η φυσις θανατωι κατεδικαζετο, δι' ενος ακουουσα του πρωτου "Γη ει και
εις γην απελευσηι·" τον αυτον οιμαι τροπον, δια της υπακοης και δικαιοσυνης του
Χριστου, καθο γεγονεν υπο νομον, καιτοι νομοθετης υπαρχων ως Θεος, εις ολην αν
διηκοι την φυσιν η ευλογια, και η δια του Πνευματος ζωοποιησις. αναμορφοι γαρ το
Πνευμα προς αφθαρσιαν το εξ αμαρτιας κατεφθαρμενον, και εις καινοτητα μετα
πλαττει ζωης το εκ ραιθυμιας πεπαλαιωμενον και χωρησαν εις αφανισμον. Ἀλλ' ισως
 
 

577

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ερεις Πως ουν ο αγιος κατα φυσιν ηγιαζετο, και τουτο μεθεκτως; κατα τινα δε
τροπον ο και πασι τοις ελειν αξιοις, τοις τε ανω φημι και τοις επι γης το ιδιον
Πνευμα διδους, εαυτωι τουτο χαριζεται; δυσεφικτα μεν ουν και δυσδιανοητα κομιδηι
και ουκ αταλαιπωρον εχοντα την εξηγησιν τα τοιαυτα εστιν, οταν εννοησηις γυμνον
ετι και ωσπερ ανα μερος εστωτα της αγιαζομενης ανθρωποτητος τον εκ Θεου
πεφηνοτα Λογον· επαν μεντοι θαυμασηις την απερινοητον ενωσιν και την εις σαρκα
συνοδον, και υποπεσηι τωι νωι καθ' ημας γενομενος ανθρωπος ο φυσει Θεος, ξενι
σθησηι μεν ουκετι, παντα δε θορυβον της σης διανοιας εξε λων, υποθεις τε τοις
θεωρημασι, Θεον εν ταυτωι και ανθρωπον οντα τον Υιον, ουκ αποβλητα λογιηι τα τηι
ανθρωποτητι πρεποντα, καν εις το ενος του κατα φυσιν Υιου φερηται προσωπον,
φημι δη Χριστου. η γαρ ουκ αλλοτριον οιησο μεθα παντελως του τα παντα
ζωογονουντος Λογου το απο θανειν; Ἀλλ' ερεις, οτι πεπονθε τουτο κατα την σαρκα,
θανατου γαρ δεκτικον το σωμα, τεθναναι δε δια τουτο λεγεται· το γαρ ιδιον αυτου
τεθνηκε σωμα. Παγκαλως εχει σοι το θεωρημα, λεγεις γαρ ορθως· και γαρ τοι κατα
αληθειαν δι' ημας οικονομικως το ιδιον εφεις 2.726 τεθναναι σωμα, παλιν αυτωι την
ιδιαν ενεφυτευσε ζωην, ουχ εαυτον δηλονοτι των του θανατου δεσμων
εξαιρουμενος, καθο νοειται Θεος. επεδημησε γαρ και γεγονεν ανθρωπος, ου δι'
εαυτον· οδοποιων δε μαλλον τηι ανθρωπειαι φυσει δι' εαυτου τε και εν εαυτωι την εκ
θανατου διαφυγην, και την εις την απ' αρχης αφθαρσιαν επανοδον. ιθι δη ουν κατα
την ισην των ειρημενων αναλογιαν εις τον περι του αγια ζεσθαι τροπον. αρα γαρ
ολως φαμεν αγιον υπαρχειν, κατα γε τον λογον της ιδιας φυσεως, το απο γης σωμα,
και ει μη δεχοιτο τον αγιασμον παρα του κατα φυσιν αγιου Θεου; και πως αν ειη
τουτο γε; ποια γαρ αν ετι νοοιτο διαφορα σαρκος τε της γηγενους και της κατα φυσιν
αγιας τε και αγιαστικης ουσιας; ει δε εστιν ειπειν αληθες, οτι πασα κτισις λογικη και
απαξαπλως το κεκλημενον εις γενεσιν και τελουν εν γενητοις, φυσεως μεν ιδιας ουκ
εχει καρπον τον αγιασμον, δανειζεται δε ωσπερ παρα του κατα φυσιν αγιου την
χαριν, πως ουκ αν γενοιτο των ατοπωτατων απροσδεα την σαρκα νοειν του αγιαζειν
τα παντα πεφυκοτος Θεου; επειδη τοινυν ουχ αγια καθ' εαυτην η σαρξ, ηγιασθη δια
τουτο και εν Χριστωι, του εν αυτηι κατοικησαντος Λογου δια του Ἁγιου Πνευματος
τον οικειον ναον αγιαζοντος, και εις ενεργειαν αυτον της ιδιας μεταποιουντος
φυσεως. αγιον γαρ δια τουτο νοειται και αγιαστικον το σωμα Χριστου, ατε δη,
καθαπερ ελεγον αρτιως, ναος γεγονος του ενωθεντος αυτωι Λογου σωματικως, ως ο
Παυλος φησιν. δια τουτο κατεισι μεν επ' αυτον εξ ουρανου το Πνευμα το Ἅγιον εν
ειδει περιστερας· μεμαρτυρηκε δε τουτο λεγων ο σοφος Ἰωαννης· ινα γνωμεν παλιν,
οτι καθαπερ εν απαρχηι της ανανεουμενης φυσεως, εν πρωτωι Χριστωι το Πνευμα
κατεβη, καθο πεφηνεν ανθρωπος ο του αγιαζεσθαι δεκτικος. και ου δηπου παλιν
εκεινο φαμεν, οτι τοτε γεγονεν αγιος το κατα σαρκα Χριστος, οτε "το Πνευμα
τεθεαται καταβαινον" ο 2.727 βαπτιστης· αγιος γαρ ην και εν εμβρυωι και μητραι. και
γουν ελεγετο προς την μακαριαν παρθενον "Πνευμα αγιον "επελευσεται επι σε, και
δυναμις υψιστου επισκιασει σοι·" αλλα δεδοται μεν εις σημειον τωι βαπτιστηι το
θεαμα. λογι ζομεθα δ' ουν ομως ηγιασθαι τε την σαρκα δια του Πνευ ματος, καθ'
ομοιοτητα της αλλης κτισεως τον ιδιον εν αυτωι καταχριοντος ναον του κατα φυσιν
αγιου και εκ Πατρος οντος Λογου· και τουτο ειδως ο μελωιδος ανεφωνει, το εν
ανθρωποτητι προσωπον αναθεωρησας του Μονογενους "∆ια "τουτο εχρισε σε ο Θεος
ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως "παρα τους μετοχους σου." καταχριοντος γαρ του
Υιου τον ιδιον ναον, ο Πατηρ λεγεται τουτο δραν. ενεργει γαρ ουχ ετερως η δι' Υιου.
αναφερεται δε παν οπερ αν δρασειεν ο Υιος εις τον εξ ουπερ εστι Πατερα· ριζα γαρ
ωσπερ τις εστι και πηγη του ιδιου γεννηματος ο Πατηρ. Θαυμαστον δε ουδεν, ει και
αγιαζεσθαι φησιν εαυτον, καιτοι κατα φυσιν αγιος ων, οτε και Θεον αυτου τον
 
 

578

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατερα καλουσιν αι γραφαι, καιτοι κατα φυσιν οντος Θεου. αλλ' οιμαι ταυτι ταις της
ανθρωποτητος χρειαις και τωι καθ' ημας πρεποντι σχηματι καλως και δικαιως
αναθειη τις αν, και ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος. ωσπερ ουν απεθανε κατα σαρκα
υπερ ημων, ως ανθρωπος, καιτοι κατα φυσιν υπαρχων ως Θεος· και ωσπερ εν τοις
γεγονοσι και υπο ζυγον κατα τεταγμενος δια την ανθρωποτητα, καιτοι των ολων
κυριος ων, Θεον εαυτου τον Πατερα φησιν· ουτω δι' ημας εαυτον αγιαζειν
διισχυριζεται, ινα και εις ημας δραμοντος του πρα γματος, ως εν απαρχηι της
ανανεουμενης φυσεως, εν αυτωι και ημεις ωμεν ηγιασμενοι εν αληθειαι, τουτεστιν,
εν Ἁγιωι Πνευματι. το γαρ Πνευμα εστιν η αληθεια, κατα την Ἰωαννου φωνην· ου
γαρ ετερον παρα τον Υιον το Πνευμα αυτου, κατα γε τον εν ουσιαι λογον, ατε δη και
εν αυτωι τε υπαρχον και δι' αυτου προιον. 2.728 Ἀπεσταλθαι δε φησιν εις τον κοσμον,
καιτοι προ της εναν θρωπησεως ων εν αυτωι. ην γαρ εν τωι κοσμωι, ει και ο κοσμος
αυτον ουκ εγνω, κατα το γεγραμμενον, τον της απο στολης τροπον ουχ ετερως
γενεσθαι σημαινων, η οτι κεχρι σται τωι Ἁγιωι Πνευματι, καθο γεγονεν ανθρωπος,
και της "Μεγαλης βουλης πεφηνεν αγγελος," καθ' ομοιοτητα λει τουργιας
προφητικης. κατα μιμησιν δε την εαυτου προ κεχειρισθαι λεγων τους μαθητας, και
απεσταλθαι παρ' αυτου διαγγελουντας τωι κοσμωι το ευαγγελικον και ουρανιον κηρυ
γμα, δεισθαι φησιν αναγκαιως του αγιαζεσθαι εν αληθειαι, ινα και δυνωνται τον της
ιδιας αποστολης αριστα τε και νεανικως διαπεραναι δρομον. 2.729 ΚΕΦΑΛΗ ΙΑ. Ὅτι
φυσικως ο Υιος εν εστι προς τον εαυτου Πατερα Θεον, και αυτος μεν εν Πατρι, ο
Πατηρ δε εν αυτωι, κατα γε τον ουσιωδη της ενοτητος συνδεσμον τε και τροπον·
ομοιως δε και ημεις αυτοι την εις αυτον παραδεξαμενοι πιστιν, εν προς τε αλληλους
και Θεον αναδεικνυμεθα, σωματικως τε και πνευματικως. Ου περι τουτων δε ερωτω
μονον, αλλα και περι των πιστευοντων δια του λογου αυτων εις εμε, ινα παντες εν
ωσι, καθως συ Πατερ εν εμοι καγω εν σοι, ινα και αυτοι εν ημιν εν ωσιν, ινα ο
κοσμος πιστευσηι οτι συ με απεστειλας. ἈΠΑΡΧΗ μεν ωσπερ των ανακτιζομενων εις
καινοτητα ζωης πεφηνεν ο Χριστος και πρωτος αυτος ουρανιος ανθρω πος. κατα γαρ
τοι την του Παυλου φωνην, "ο δευτερος "̓Αδαμ ο Κυριος εξ ουρανου·" δια τουτο και
εφασκε "Και "ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον, ει μη ο εκ του ουρανου "καταβας,
ο Υιος του ανθρωπου." προσεχως δε τηι απαρχηι, και πολυ μαλλον των ετερων
γειτονες οι πρωτοι προς μαθη τειαν εξειλεγμενοι, και το της ακολουθησεως ελοντες
αξιωμα, οι και αυτοπται και θεωροι γεγονασι της δοξης αυτου, προσ εδρευοντες τε
αει και συνδιαιτωμενοι και τας της ωφελειας απαρχας εν οικειαις ψυχαις
συγκομιζοντες. ησαν ουν αρα και εισι μετα την των ολων και υπερ παντας "κεφαλην
του "της εκκλησιας σωματος," τα τιμια τε και αξιολογωτερα 2.730 μελη. και γουν επ'
αυτα την δια του Πνευματος ευλογιαν και αγιασμον καταπεμπεσθαι παρα του ιδιου
Πατρος ερωται, δι' εαυτου δε παντως· ου γαρ ην ετερως, επειπερ εστιν αυτος η ζωσα
τε και αληθης και παντουργικη και δραστηριος σοφια και δυναμις του γεννησαντος
αυτον. αλλ' ινα μη τινες των ου λιαν επιεικεστερον επαΐειν μεμελετηκοτων της
θεοπνευστου γραφης οιηθειεν εξ ελαφριας επι μονους κεκλη σθαι τους μαθητας την
του θειου Πνευματος καταφοιτησιν, ουδεν δε περι ημων των μετ' εκεινους δηλαδη
και εν πρωτοις γεγονοτων καιροις, ο Θεου και ανθρωπων μεσιτης ο παρα κλητος και
αρχιερευς των ημετερων ψυχων, αναγκαιως και τας των τοιουτων προανασειραζων
ασυνετους υπονοιας, τοις ειρημενοις επηνεγκε το προκειμενον, τουτεστιν Ου περι
τουτων δε ερωτω μονον αλλα και περι των πιστευοντων δια του λογου αυτων εις
εμε. και γαρ ην πως ατοπον, δι' ενος μεν του πρωτου, φημι δη του Ἀδαμ, διηκειν επι
παντας την κατα κρισιν, και φορεσαι μεν του χοικου την αδοξοτατην εικονα και
τους μη αμαρτησαντας, κατ' εκεινο δε δηλονοτι καιρου, καθ' ον ο προπατωρ της
αυτωι δοθεισης παρωλισθεν εν τολης· επιδημησαντος δε του Χριστου, ος δη και
 
 

579

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεφηνεν ουρανιος ανθρωπος, μη και την αυτου παλιν εικονα συμ παντας
αναματτεσθαι τους δι' αυτου κεκλημενους εις δικαιο συνην, προδηλον δε οτι την δια
πιστεως. ωσπερ δε του χοικου την ακαλλεστατην εικονα, δια τυπων ορασθαι φαμεν
και ιδεας τοιαυτης, η και της αμαρτιας εχει τον ρυπον, και θανατου και φθορας την
ασθενειαν και φιληδονιας σαρκικης και φρονηματος επιγειου την ακαθαρσιαν·
ουτως αυ παλιν διαπρεπειν οιομεθα την εικονα του επουρανιου, τουτεστι Χριστου,
καθαροτητι και ειλικρινειαι, τηι κατα παν οτιουν αφθαρσιαι και ζωηι και αγιασμωι.
αλλ' ην ετερως αμηχανον εις το απ' αρχης ημας ανακομιζεσθαι καλλος τους απαξ
εκπεπτωκοτας δια την εν τωι πρωτωι παραβασιν, ει μη της 2.731 αῤρητου κοινωνιας
ετυχομεν και της ενωσεως της προς Θεον· ουτω γαρ και εν αρχαις η των επι γης
διεκοσμηθη φυσις· ενωσις δε η προς Θεον ουχ ετερως αν υπαρξαι τισιν, η δια της
μετουσιας του Ἁγιου Πνευματος της ιδιας ιδιοτητος εντιθεντος ημιν τον αγιασμον,
και εις την ιδιαν αναπλατ τοντος ζωην την υποπεσουσαν τηι φθοραι φυσιν, ουτω τε
προς τον Θεον και προς την εκεινου μορφωσιν επαναγοντος το της επι τουτωι δοξης
εστερημενον. εικων μεν γαρ ακραιφνης του Πατρος ο Υιος, ομοιωσις δε φυσικη του
Υιου το Πνευμα αυτου. διατοι τουτο μεταπλαττον ωσπερ εις εαυτο τας των
ανθρωπων ψυχας, την θειαν αυταις εγχαραττει μορφωσιν, και της ανωτατω πασων
ουσιας απο σημαινεται τον εικονισμον. Ἐρωται τοιγαρουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος, ουχ υπερ μονων των δυοκαιδεκα μαθητων, μαλλον δε περι παν των, οι δη
και εν εκαστοις εμελλον καιροις, τοις παρ' αυτων γεγονοσιν, εικειν τε και
υποπειθεσθαι λογοις παραθηγουσι τους ακροωμενους προς αναληψιν αγιασμου του
δια πιστεως και προς αποκαθαρσιν την ενεργουμενην δια της του Πνευ ματος
μετοχης. τα δε γε της αιτησεως, ουδε ημιν αυτοις ασυμφανη καταλιπειν ᾤετο δειν·
ινα δη δια τουτου μαθωμεν, οποιους τινας ορασθαι προσηκει, και τινα δικαιοσυνης
ιεναι τριβον προς αποπληρωσιν των αρεσκοντων αυτωι. τις ουν η ποιος ο της
αιτησεως τροπος; ινα φησιν εν ωσι καθως συ Πατερ εν εμοι καγω εν σοι ινα εν ημιν
εν ωσιν· αγαπης ουν αρα και ομονοιας και ειρηνης συνδεσμον απαιτει, συγκομιζοντα
προς ενοτητα την πνευματικην τους πιστευοντας, ως της φυσικης τε και ουσιωδους
ενοτητος, προδηλον δε οτι της εν Πατρι τε και Υιωι νοουμενης, απομιμεισθαι τους
χαρακτηρας, την εν συναινεσει τηι κατα παντα και αδιατμητοις ομοψυ 2.732 χιαις εις
ενοτητα συνδρομην. και ου δηπου παντως φιλονει κησει της εν ημιν αγαπης ο
συνδεσμος και της ομονοιας η δυναμις εις το ουτως εχειν απαραλλακτως, ως αν ειεν
ο Πατηρ τε και ο Υιος, εν τηι της ουσιας ταυτοτητι τον της ενοτητος αποσωζοντες
τροπον. η μεν γαρ νοειται φυσικη τε και αληθης και εν τωι της υπαρξεως λογωι
θεωρουμενη· η δε το της αληθους ενοτητος υποκρινεται σχημα. πως γαρ αν ειεν εν
ισωι παντελως τοις αρχετυποις τα αντιτυπα; επει μη ταυτον εις νοησιν προς
αληθειαν αυτην της αληθειας η μορφωσις· αλλ' εν ισοις μεν οραται σχημασι,
διεστηξει δ' ουν ομως ουκ εντυχουσαις διαφοραις. Ὅταν ουν οιηται τις των
ετεροδοξων ανατρεπειν δυνασθαι την προς Θεον και Πατερα ταυτοτητα φυσικην,
και την εντευθεν ενοτητα του Υιου, ειτα προς αποδειξιν και οχυρο τητα της εαυτου
δυσβουλιας τα καθ' ημας προσκομιζηι λεγων Ὥσπερ ημεις ου τηι των σωματων εις εν
νοουμενηι ταυτοτητι, αλλ' ουδε δια της εις αλληλας αντανακρασεως των ψυχων, εν
εσμεν οι παντες, αλλα σχεσει και διαθεσει τηι κατα αγαπην, ταυτοβουλιαι και
συναινεσει τηι εις το θελημα του Θεου, ουτω και ο Υιος εν εστι προς τον Πατερα·
παρωσομεθα δη παντως αμαθη τε οντα και ασυνετον κομιδη. και δια ποιαν αιτιαν;
επειπερ ου παντως ακολουθησει τοις καθ' ημας τα υπερ ημας, αλλ' ουδε την των
σωματων αναγκην υπομειναι το ασωματον, ουτε μην τοις ανθρωπινοις εψεται τα
του Θεου. ει μεν γαρ το διειργον ουδεν η απο μεριζον ολως εις διαφοραν ημας τε και
Θεον, νοεισθω και καθ' ημας τα περι Θεου· ει δε ακαταληπτον τι το μεσο λαβουν
 
 

580

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευρισκεται, τι τα της ημετερας φυσεως ηττηματα κανονα και σταθμον οριζουσι τωι
Θεωι, εκ των καθ' ημας αδυνατων αναγκαις υποτιθεντες την απασης αναγκης κρειτ
τονα φυσιν, αλοιεν δ' αν ετι πραγμα δρωντες ατοπον τε και 2.733 αλογωτατον; απο
γαρ των ισοτυπων τα αρχετυπα, και εκ της κατα μιμησιν ομοιοτητος την αληθειαν
σχηματιζουσι· τιμωντες μεν τοις δευτεροις τα την πρωτην επεχοντα ταξιν, την δε
των πρωτων υποληψιν τοις μετα ταυτα δευτεροις επαγοντες. Ἀλλ' ινα μη λιαν τοις
περι τουτων εμφιλοχωρουντες λογοις εξω που των προκειμενων ιεναι δοκωμεν,
εκεινο δη παλιν αναγκαιως ερουμεν, ως εις εικονα και τυπον της αδια σπαστου
φιλιας τε και ομονοιας και ενοτητος, της εν ομο ψυχιαι νοουμενης, την ουσιωδη
παραλαβων ενοτητα Χριστος, ην εχει μεν ο Πατηρ προς αυτον, αυτος δε αυ παλιν
προς τον Πατερα· συνανακιρνασθαι τροπον τινα και ημας αλλη λοις βουλεται, εν
δυναμει δηλον οτι της αγιας τε και ομοου σιου Τριαδος, ως εν νοεισθαι το συμπαν
της Ἐκκλησιας σωμα, δια συνοδου και συνδρομης των δυο λαων εις ενος τελειου
συστασιν αναβαινον εν Χριστωι. ως γαρ ο Παυλος φησιν "Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη
ημων, ο ποιησας τα "αμφοτερα εν και το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, την
"εχθραν, εν τηι σαρκι αυτου, τον νομον των εντολων εν "δογμασι καταργησας, ινα
τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα "καινον ανθρωπον, ποιων ειρηνην, και
αποκαταλλαξηι τους "αμφοτερους εν ενι σωματι τωι Θεωι δια του σταυρου,
"αποκτεινας την εχθραν εν αυτωι·" ο δη και τετελεσται, των πιστευσαντων εις
Χριστον ομοψυχησαντων αλληλοις και καρδιαν αναλαβοντων οιονει μιαν, δια της
εις απαν εμφερειας της κατ' ευσεβειαν, και της εν τωι πιστευειν υπακοης και
φιλαρετου φρονηματος. Και ταυτι μεν εγωγε σκοπου του πρεποντος ουκ απο,
δεοντως δε μαλλον νυν ειρησθαι νομιζω. επειδη δε των προ κειμενων η δυναμις
εκβιαζεται πως ημας βαθυτερων μεν εισω γενεσθαι θεωρηματων, παραθηγει δε
μαλιστα και ο Σωτηρ 2.734 ειπων Καθως συ Πατερ εν εμοι καγω εν σοι ινα και αυτοι
εν ημιν εν ωσι· περιαθρητεον ευ μαλα, τινα δη αρα προσηκει και τον επι τουτοις
ημας ποιησασθαι λογον. εν μεν γαρ τοις ηδη παρωιχηκοσι, τον της θειας ενοτητος
τροπον και την ουσιωδη της αγιας Τριαδος ταυτοτητα και την εισαπαν αναπλοκην
απομιμεισθαι δειν ουκ ασυνετως ελεγομεν, την καθ' ομονοιαν τε και ομοψυχιαν των
πιστευοντων ενωσιν· εν δε τουτοις ηδη πως και φυσικην την ενοτητα δεικνυναι
σπουδαζομεν, καθ' ην ημεις τε αλληλοις και οι παντες Θεωι συνδουμεθα, ουδε της
ενοτητος της κατα σωμα λειπομενοι ταχα, φημι δε της εις αλληλους, ει και τηι των
σωματων διαφοραι διεστηκαμεν, εκαστου των καθ' ημας προς ιδιαν ωσπερ
αναχωρουντος περιγραφην και υποστασιν. ου γαρ αν ειη τε και λεγοιτο τυχον
Παυλος μεν ο Πετρος, Πετρος δε αυ παλιν ο Παυλος, ει και τωι τροπωι της δια Χριστον
ενωσεως εν αμφω νοοιντο. ουκουν ομολογουμενης της φυ σικης ενοτητος, επι τε
Πατρος και Υιου, δηλον δε οτι και Ἁγιου Πνευματος· μια γαρ θεοτης εν αγιαι Τριαδι
πιστευ εται και δοξαζεται· φερε δη παλιν διασκεπτωμεθα, κατα τινα τροπον και
ημεις αυτοι και προς αλληλους εν σωμα τικως τε και πνευματικως και προς Θεον
ευρισκομεθα. ουκουν εξ αυτης αναλαμψας ημιν της του Θεου και Πατρος ουσιας ο
Μονογενης, και ολον εχων εν ιδιαι φυσει τον γεν νησαντα, γεγονε σαρξ, κατα τας
γραφας, αναμιγνυς ωσπερ εαυτον τηι ημετεραι φυσει, δια της αφραστου συνοδου τε
και ενωσεως της προς το σωμα τουτι το απο της γης, ουτω τε ο φυσει Θεος
κεχρηματικε τε και γεγονεν αληθως ουρανιος ανθρωπος, ου θεοφορος κατα τινας
των ακριβως ου συνεν των του μυστηριου το βαθος· αλλ' εν ταυτωι Θεος τε και
ανθρωπος ων, ινα τα πολυ διωρισμενα κατα την φυσιν και της αλληλων ομοφυΐας
εξεστηκοτα συνενωσας ωσπερ εν εαυτωι, θειας δη φυσεως κοινωνον τε και μετοχον
αποδειξηι 2.735 τον ανθρωπον. διαβεβηκε γαρ και εις ημας αυτους η του Πνευματος
κοινωνια και διαμονη την αρχην λαβουσα δια Χριστου και εν πρωτωι Χριστωι, οτε
 
 

581

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθ' ημας νοειται, τουτεστιν ανθρωπος, χριομενος τε και αγιαζομενος, ει και εστι
φυσει Θεος, καθο πεφηνεν εκ Πατρος, αυτος τωι ιδιωι Πνευματι τον οικειον αγιαζων
ναον, και την δι' αυτου γενο μενην απασαν κτισιν, ηιπερ αν πρεποι το αγιαζεσθαι.
ουκ ουν ωσπερ τις αρχη και οδος του και ημας Πνευματος τε Ἁγιου μεταλαχειν και
της προς Θεον ενωσεως το επι Χριστωι κατεστη μυστηριον· αγιαζομεθα γαρ οι παντες
εν αυτωι, κατα γε τον ηδη προειρημενον τροπον. Ἵνα τοινυν εις ενοτητα την ως προς
Θεον και αλληλους συνιωμεν τε και συναναμισγωμεθα και ημεις αυτοι, καιτοι τηι
καθ' εκαστον νοουμενηι διαφοραι διεστηκοτες εις ιδιοτητα και ψυχαις και σωμασιν,
εμηχανησατο τινα τροπον ο Μονο γενης, δια της αυτωι πρεπουσης εξηυρημενον
σοφιας και βουλης του Πατρος· ενι γαρ σωματι, τωι ιδιωι δηλαδη, τους εις αυτον
πιστευοντας ευλογων δια της μυστικης μετα ληψεως, εαυτωι τε συσσωμους και
αλληλοις αποτελει. τις γαρ αν και διελοι και της εις αλληλους φυσικης ενωσεως
εξοικιει τους δι' ενος του αγιου σωματος προς ενοτητα την εις Χριστον
αναδεσμουμενους; ει γαρ "οι παντες εκ του "ενος αρτου μετεχομεν," εν οι παντες
αποτελουμεθα σωμα· μεριζεσθαι γαρ ουκ ενδεχεται τον Χριστον. δια τουτο και σωμα
Χριστου κεχρηματικεν η Ἐκκλησια, μελη δε και ημεις ανα μερος, κατα την του
Παυλου συνεσιν. ενι γαρ οι παντες ενουμενοι τωι Χριστωι δια του αγιου σωματος, ατε
δη τον ενα λαβοντες και αδιαιρετον εν ιδιοις σωμασιν, αυτωι δη μαλλον ηπερ ουν
εαυτοις τα ιδια χρεωστουμεν μελη. οτι δε τεταγμενου του Σωτηρος εις κεφαλην,
σωμα το λοιπον η Ἐκκλησια καλειται, καθαπερ εκ μελων των καθ' εκαστον
συνηρμοσμενον, αποδειξει λεγων ο Παυλος "Ἵνα μηκετι 2.736 "ωμεν νηπιοι,
κλυδωνιζομενοι και περιφερομενοι παντι "ανεμωι της διδασκαλιας εν τηι κυβειαι των
ανθρωπων, εν "πανουργιαι προς την μεθοδειαν της πλανης, αληθευοντες δε "εν
αγαπηι αυξησωμεν εις αυτον τα παντα, ος εστιν η "κεφαλη, Χριστος, εξ ου παν το
σωμα συναρμολογουμενον "και συμβιβαζομενον δια πασης αφης της επιχορηγιας
κατ' "ενεργειαν εν μετρωι ενος εκαστου μελους την αυξησιν του "σωματος ποιειται
εις οικοδομην εαυτου εν αγαπηι." οτι δε και την κατα σωμα νοουμενην ενωσιν, φημι
δη την προς Χριστον, οι της αγιας αυτου σαρκος εν μεθεξει γεγονοτες
αποκερδαινομεν, μαρτυρησει παλιν ο Παυλος περι του της ευσεβειας μυστηριου
λεγων "Ὃ ετεραις γενεαις ουκ εγνω "ρισθη τοις υιοις των ανθρωπων, ως νυν
απεκαλυφθη τοις "αγιοις αποστολοις αυτου και προφηταις εν Πνευματι, ειναι "τα
εθνη συγκληρονομα και συμμετοχα της επαγγελιας εν "Χριστωι." ει δε συσσωμοι
παντες αλληλοις εσμεν εν Χριστωι, και ουχι μονον αλληλοις, αλλα και αυτωι δηλον
οτι τωι εν ημιν γινομενωι δια της ιδιας σαρκος· πως ουκ ηδη σαφως εν εσμεν οι
παντες και εν αλληλοις και εν Χριστωι; Χριστος γαρ εστιν ο της ενοτητος συνδεσμος,
Θεος τε υπαρ χων εν ταυτωι και ανθρωπος. περι δε γε της ενωσεως της εν Πνευματι,
την αυτην ωσπερ των θεωρηματων διαθεοντες τριβον, ερουμεν δη παλιν, οτι παντες
εν και το αυτο δεξα μενοι Πνευμα, φημι δη το Ἅγιον, συνανακιρναμεθα τροπον τινα
και αλληλοις και Θεωι. ει γαρ και πολλοις ουσιν ημιν ανα μερος, εκαστωι το τε του
Πατρος και το ιδιον ενοικιζει Πνευμα Χριστος, αλλ' εν εστι και αμεριστον, τα της
αλλη λων ενοτητος διακεκομμενα πνευματα, κατα γε το ειναι φαμεν, εν τηι καθ'
υπαρξιν ιδιοτητι συνεχον εις ενοτητα, δι' εαυτου και ως εν τι τους παντας
αναφαινεσθαι ποιουν εν 2.737 εαυτωι. ωσπερ γαρ της αγιας σαρκος η δυναμις
συσσωμους αποτελει τους εν οις αν γενοιτο, τον αυτον οιμαι τροπον εν το εν πασιν
αμεριστον ενοικησαν Πνευμα Θεου προς ενοτητα την πνευματικην συναγει τους
παντας. δια τουτο παλιν ημιν ο θεσπεσιος προσεφωνει Παυλος "Ἀνεχομενοι αλλη
"λων εν αγαπηι, σπουδαζοντες τηρειν την ενοτητα του "Πνευματος εν τωι συνδεσμωι
της ειρηνης, εν σωμα και εν "πνευμα, καθως και εκληθητε εν μιαι ελπιδι της
κλησεως "υμων· εις κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα, εις Θεος και "πατηρ παντων, ο
 
 

582

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι παντων και δια παντων και εν "πασιν." ενος γαρ ημιν εναυλιζομενου του
Πνευματος, εις ο των ολων Πατηρ εν ημιν εσται Θεος δι' Υιου προς ενοτητα
συνεχων, την εις αλληλα και προς εαυτον, τα του Πνευματος μετοχα. οτι δε τωι Ἁγιωι
Πνευματι κατα μεθεξιν συνενου μεθα, δηλον πως εσται και δια τουτου. ει γαρ
αφεντες το πολιτευεσθαι ψυχικως, τοις του Πνευματος νομοις το εισαπαξ κρατειν
παρακεχωρηκαμεν, πως ου παντι τωι λοιπον αναμφιλογον, οτι την ιδιαν ωσπερ ζωην
αρνησαμενοι, και του συμπλακεντος ημιν Ἁγιου Πνευματος την υπερκοσμιον
αναλαβοντες μορφωσιν, μονονουχι και εις ετεραν ωσπερ μεθισταμεθα φυσιν, ουκ
ανθρωποι μονον, αλλα και υιοι Θεου και ουρανιοι χρηματιζοντες ανθρωποι, δια το
της θειας φυσεως αποπεφανθαι κοινωνους; εν τοιγαρουν οι παντες εσμεν εν Πατρι
και Υιωι και Ἁγιωι Πνευματι, εν δε φημι και τηι καθ' εξιν ταυτοτητι· χρηναι γαρ οιμαι
διαμεμνησθαι των εν αρχαις· και εν μορφωσει τηι κατ' ευσεβειαν και τηι κοινωνιαι της
αγιας σαρκος του Χριστου, και τηι κοινωνιαι του ενος και αγιου Πνευματος, καθαπερ
ηδη προειρηται. 3.1 ΚΕΦΑΛΗ ΙΒ. Ὅτι κατα φυσιν εν εστιν ο Υιος προς τον εαυτου
Πατερα Θεον, καν ως εν χαριτος μερει δεξασθαι λεγηι το εν ειναι προς τον Πατερα.
Καγω την δοξαν ην δεδωκας μοι δεδωκα αυτοις, ινα ωσιν εν καθως ημεις εν, εγω εν
αυτοις και συ εν εμοι, ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν, ινα γινωσκηι ο κοσμος οτι συ με
απεστειλας και ηγαπησας αυτους καθως εμε ηγαπησας. ΟΥΣΙΩ∆Η τε και φυσικην την
ενωσιν εχειν ευ μαλα φρονουντες φαμεν προς τον εαυτου Πατερα τον Μονογενη,
καθο και γεγεννηται κατα τον αληθη της γεννησεως τροπον, και εξ αυτου νοειται
και εν αυτωι, τηι μεν κατ' ιδιαν υπαρξιν ετεροτητι διεσταναι τε και διωρισθαι δοκων,
τηι γεμην συμφυεστατηι της ουσιας ταυτοτητι και ως εν τι μετα Πατρος νοουμενος.
επειδη δε της καθ' ημας ενεκεν οικονομιας, σωτηριας τε και ζωης, τον εν αρχαις
ωσπερ εκβεβηκε τοπον, την ισοτητα φημι την προς τον Πατερα και Θεον, δοκει δε
και σεσαλευσθαι πως εις την της αφανεστερας δοξης υπερβασιν· τουτο γαρ ην το
Κεκενωκεν εαυτον· ο παλαι και εξ αρχης ενυπαρχων μετα Πατρος δεχεται τουτο
μετα σαρκος, του γηΐνου τε και επικηρου περιβληματος και της ανθρωπειας μορφης,
της ως εν λογωι φημι τωι φυσικωι νοουμενης, απαιτουσης αναγκαιως, καθαπερ εν
χαριτος μερει, το φυσει 3.2 προσον αυτωι· ην γαρ και εστιν εν μορφηι και ισοτητι του
Πατρος. ουκουν επειδηπερ ουχ ομοουσιος τωι Θεωι και Πατρι, αλλ' ουδε ταυτον εις
φυσιν η εκ γυναικος σαρξ εστιν, ηγουν ολοκληρως ο εκ της παρθενου ναος,
παραδεχθεις δε απαξ εις σωμα του Λογου, λοιπον ως εν τι λελογισται συν αυτωι· εις
γαρ ο Χριστος και εις Υιος, και οτε γεγονεν ανθρωπος. ταυτηιτοι λαβειν νοειται την
ενωσιν, παραδεχθεις εις τουτο και μετα σαρκος, ουκ εχουσης οικοθεν το εν ειναι
προς Θεον. και ει χρη τι συντομωτερον και σαφεστερον ειπειν, εαυτωι δεδοσθαι
φησιν ο Μονογενης το δοθεν τηι ιδιαι σαρκι· δοθεν δε δη παντως παρα Πατρος δι'
αυτου εν Πνευματι. ο γαρ της προς Θεον ενωσεως τροπος ουχ ετεραν εχει την οδον
και ει νοοιτο τυχον επι Χριστου, καθο πεφηνε τε και κεχρηματικεν ανθρωπος·
ενωσει τηι προς το Πνευμα, κατα τον αῤρητον της συνοδου τροπον, αγιαζομενης
δηλον οτι της σαρκος, ουτω τε προς ενωσιν ασυγχυτως αναβαινουσης αυτης προς
τον Θεον Λογον, και δι' αυτου προς τον Πατερα, σχετικως δηλον οτι και ου φυσικως.
ταυτην τοιγαρουν την δοθεισαν μοι, φησιν, ω Πατερ παρα σου χαριν τε και δοξαν,
δηλον δε οτι την του εν ειναι προς σε, δεδωκα αυτοις ινα ωσιν εν καθως ημεις εν.
Προσενουμεθα μεν γαρ αλληλοις ημεις, κατα τους ηδη προαποδοθεντας τροπους·
ενουμεθα δε και Θεωι. και κατα τινα λογον η πως, σαφεστατην ημιν ο Κυριος
εποιησατο την εξηγησιν, και της εαυτου διδασκαλιας διαφανη καθιστας την ονησιν
Ἐγω φησιν εν αυτοις και συ εν εμοι ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν. γινεται μεν γαρ εν
ημιν ο Υιος, σωματικως μεν ως ανθρωπος, συνανακιρναμενος τε και συνενουμενος
δι' ευλογιας της μυστικης· πνευματικως δε αυ παλιν ως Θεος, τηι του ιδιου
 
 

583

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευματος ενεργειαι και χαριτι το εν ημιν ανακτιζων πνευμα προς καινοτητα ζωης,
και της θειας αυτου φυσεως κοινωνους καθιστας. συνδεσμος ουν αρα της ενο 3.3
τητος ημων της προς Θεον και Πατερα διαφαινεται Χριστος, εαυτου μεν ημας
εξαρτησας ως ανθρωπος, Θεωι δε ως Θεος ενυπαρχων φυσικως τωι ιδιωι γεννητορι. ην
γαρ ουχ ετερως αναπηδαν δυνασθαι προς αφθαρσιαν την υποκειμενην τηι φθοραι
φυσιν, ει μη καταβεβηκεν επ' αυτην η φθορας απασης και παραλλαγης ανωτερω
φυσις, ανακουφιζουσα τροπον τινα προς το ιδιον αγαθον το κατω πιπτον αει, και τηι
κοινωνιαι και αναμιξει τηι προς εαυτην μονονουχι και ορων εξελκουσα των τηι
γενητηι φυσει πρεπωδεστερων, αναπλαττουσα τε προς εαυτην το ουχ ουτως εχον εξ
εαυτου. τετελειωμεθα τοιγαρουν εις ενοτητα την ως προς Θεον και Πατερα δια
μεσιτου Χριστου. τον γαρ φυσει τε και αληθως Υιον, ουσιωδη προς αυτον εχοντα την
ενωσιν, λαβοντες εν εαυτοις και σωματικως και πνευματικως, καθαπερ ελεγον
αρτιως, της υπερ παντα φυσεως μετοχοι και κοινωνοι γεγονοτες δεδοξασμεθα.
Παραδεχθηναι γεμην εις ενωσιν ημας την ως προς Θεον και Πατερα βουλεται
Χριστος, ομου και την εκ του Πατρος ονησιν δι' εαυτου τηι φυσει προξενων, και την
εκ της χαριτος δυναμιν ελεγχον ωσπερ τινα διαφανη συμβησεσθαι λεγων των
οιομενων αυτον ουκ ειναι παρα Θεου. ποιον γαρ εξει τοπον η χωραν ετι της επι
τουτωι συκοφαντιας ο λογος, ει δι' εαυτου προς ενωσιν αναφερει τωι Πατρι τους δια
πιστεως δηλονοτι και αγαπης ειλικρινους προσοικειωθεντας αυτωι; οταν τοινυν, ω
Πατερ, την ενωσιν αποκερδανωσι την προς σε δι' εμου, τοτε γνωσεται μεν ο κοσμος
οτι συ με απεστειλας, τουτεστιν ευδοκιαι σηι βοηθησων αφιγμαι τηι γηι και τοις εν
αυτηι πλανωμενοις κατορθωσων την σωτηριαν· γνωσονται δε προς τουτοις ουδεν
ηττον, φησιν, οι της ουτω τριποθητου μετεσχηκοτες χαριτος, οτι ηγαπησας αυτους
καθως εμε ηγαπησας. ο γαρ εις ενοτητα λαβων τον καθ' 3.4 ημας τε και εξ ημων,
τουτεστι, Χριστον, και της ουτω μεγαλης αξιωσας αγαπης· γεγονε δε ημιν ο λογος ως
επ' ανθρωπου παλιν· και ημιν εφεις το εξειναι τουτου τυχειν, πως ουκ εν ισωι μετρωι
τον της αγαπης εποιησατο λογον; και θορυβειτω τουτο των νουνεχεστερων μηδενα.
προδηλον μεν γαρ και αναμφιλογως εχον, ως κατ' ουδενα τροπον φιλονεικησει ποτε
τωι ιδιωι ∆εσποτηι το δουλον· αλλ' ουδε εν ισωι μετρωι τοις ποιημασι τον ιδιον Υιον
αγαπησειεν αν ο Θεος και Πατηρ. πλην εκεινο διασκεπτεον, οτι τον εξ αιωνων
αγαπωμενον, ως αρχην εχοντα του αγαπασθαι βλεπομεν, οτε γεγονεν ανθρωπος.
ουκουν οπερ ειχε λαβων, ουχ εαυτωι δηπου λαβων, αλλ' ημιν και τουτο αλωσεται.
ωσπερ γαρ ανεβιω το του θανατου καταλυσας κρατος, ουχ εαυτωι την αναστασιν
κατορθων, ηι Λογος εστι και Θεος, αλλ' ημιν δι' εαυτου και εν εαυτωι τουτο διδους·
ολη γαρ ην η ανθρωπου φυσις εν Χριστωι, των θανατου κατορχουμενη δεσμων·
ουτως ουχ εαυτωι την παρα Πατρος αγαπην νοηθησεται λαβων· ην μεν γαρ αει και
δια παντος αγαπητος· αλλ' ιν' ημιν προξενησηι την παρα Πατρος αγαπην, δεχεται
ταυτην παρ' αυτου και οτε γεγονεν ανθρωπος. ωσπερ ουν συμμορφοι της τε
αναστασεως αυτου και της δοξης εσομεθα, γεγοναμεν τε ηδη, καθαπερ εν απαρχηι
του γενους και εν πρωτωι Χριστωι, ουτω και της αγαπης οιονει την συμμορφιαν
εσχηκαμεν, παραχωρουντες μεν το νικαν εις απαντα τωι Μονογενει· την δε της θειας
φυσεως εν τοις καθ' εαυτους ασυγκριτον ημεροτητα δικαιως θαυμαζοντες, ως τοις
παρ' αυτου γεγονοσι χαριζομενην τα εαυτης και κοινοποιουσης τοις κτισμασιν, απερ
αυτηι προσηκει και μονηι. 3.5 Πατερ, ους δεδωκας μοι, θελω ινα οπου ειμι εγω και
αυτοι ωσι μετ' εμου· ινα θεωρωσι την δοξαν την εμην, ην δεδω κας μοι, οτι
ηγαπησας με προ καταβολης κοσμου. Ἐπευξαμενος τοις εαυτου μαθηταις, μαλλον δε
απασι τοις προσιουσιν αυτωι δια της πιστεως, εξαιτησας τε παρα Πατρος υπαρξαι την
ενωσιν και αγαπην και αγιασμον, επιφερει παραχρημα και ταυτα· ουχ ετερων ειναι
δεικνυς το συνειναι τε αυτωι και αξιουσθαι βλεπειν την δοξαν αυτου, η των
 
 

584

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενωθεντων τε ηδη δι' αυτου τωι Πατρι και της αγαπης τετυχηκοτων, ης αν και αυτος
εχειν νοοιτο παρα Πατρι. ηγαπημεθα γαρ ως υιοι καθ' ομοιοτητα του κατα φυσιν και
αληθως Υιου. ει γαρ και μη εν ισωι μετρωι τυχον, αλλ' η γε του πραγματος
ακριβεστατη μιμησις, συμπαρατρεχουσα πως τωι κατα αληθειαν, την εκεινου
πλαττεται δοξαν. θελω τοιγαρουν ω Πατερ φησιν ιν' οι κατα προσοδον την δια της
πιστεως και δια φωταγωγιας της παρα σου γεγονοτες εμοι, μετ' εμου τε ειεν και την
εμην βλεπωσι δοξαν. οσον δε ειναι δωσομεν αγαθον, το και αυτωι συνειναι τωι
Χριστωι, ποιος αν ημιν εκκαλυψαι λογος; ειπερ εν αῤρητοις εσομεθα θυμηδιαις, και
οφθαλμος μεν ουκ ειδεν, ους δε ουκ ηκουσε, και ουκ ενεθυμηθη νους, "α ητοιμασεν
ο Θεος τοις αγαπωσιν "αυτον." τινος γαρ αν και προσδεησαι τυχον των τελουντων
εις ακρατους ευθυμιας, τοις οι γε κεκληρωνται το και αυτωι συνειναι τωι παντων
δεσποτηι Χριστωι; καιτοι παντος αξιωσας θαυματος το χρημα φαινεται και αυτος ημιν
ο σοφος τε και ιερωτατος Παυλος· κρειττον γαρ, φησι "το "αναλυσαι και συν Χριστωι
ειναι." ο δε και της εν τωιδε τωι βιωι ζωης το αξιωμα προτιθεις τουτι το μεγα και
αξιαγαστον, πως ουκ αληθης εισβησεται μαρτυς, οτι τοις εαυτου γνησιοις μεγαλην
απονεμει της προς αυτον συνουσιας την 3.6 δωρεαν, ο παντα πασι διδους πλουσιως;
επαγωνιειται δε ουδεν ηττον τωι λογωι το δι' αυτου παλιν προς ημας ειρημενον. εχων
γαρ εν εαυτωι λαλουντα Χριστον και τας του "μελλοντος αιωνος δυναμεις"
αποκαλυπτοντα, εφη παλιν ωδι· διαναστησονται μεν γαρ οι νεκροι, φησιν, αλλα και
"ημεις "οι ζωντες οι περιλειπομενοι αμα συν αυτοις αρπαγησομεθα "εν νεφελαις εις
απαντησιν του Κυριου εις αερα, και ουτω "παντοτε συν Κυριωι εσομεθα." χαριεισθαι
δε και αυτος ημιν αυτο δη τουτο σαφως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος επηγγελται
λεγων "Πορευομαι και ετοιμασω τοπον "υμιν, παλιν ηξω και παραληψομαι υμας
μετ' εμαυτου, ινα "οπου ειμι εγω και υμεις μετ' εμου ητε." Ἢ γαρ νοουντες ου
σφοδρα πικρως, απεριεργοτερον εκληψομεθα δια τουτου σημαινεσθαι τας ανω
μονας, ηγουν εφ' ετερας ιοντες εννοιας, τοπον ωσπερ απονεμηθησεσθαι δωσομεν
τον αυτον ημιν και Χριστωι, οιονει τας εξ ομοιοτητος και εν ισωι λογωι τιμας, κατα γε
το εμφερες και την μιμησιν. συμμορφοι γαρ εσομεθα της δοξης αυτου, και
συμβασιλευσομεν αυτωι, κατα τας αγιας γραφας· υπισχνειται δε καθ' ον αυτος οιδε
τροπον και συνανακλιθησεσθαι μεθ' ημων εν τηι βασιλειαι των ουρανων. Ὅτι μεν
ουν συνεσομεθα τωι Χριστωι και συμμεθεξομεν τε της δοξης αυτου και της βασιλειας
εσομεθα κοινωνοι, παρεντες εις το παρον δια πλειονων ετι δεικνυειν, ως ουδαμοθεν
αμφιλογον, χωρωμεν επι το ετερον, φημι δη το Ἵνα θεωρωσι την δοξαν την εμην.
περιεσται τοιγαρουν ου βεβηλοις και αμαρτωλοις, αλλ' ουδε τοις τον θειον
ατιμαζουσι νομον, το εν ορασει γενεσθαι της δοξης Χριστου, μονοις δε μαλλον τοις
οσιοις και αγαθοις. και τουτο παλιν εισομεθα, προφητου μεν λεγοντος "̓Αρθητω ο
ασεβης, ινα μη ιδηι την "δοξαν Κυριου·" εν δε γε τοις ευαγγελικοις κηρυγμασι του
Σωτηρος Χριστου "Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι 3.7 "αυτοι τον Θεον
οψονται." ειτα τινες αν ειεν οι την καρδιαν εχοντες καθαραν, ει μη εκεινοι δη
παντως οι τηι προς Θεον ενωσει τηι δι' Υιου εν Πνευματι, φιλοσαρκιας μεν απασης
αναχωρησαντες, ηδονην δε ως ποῤρωτατω την κοσμικην ποιησαμενοι, και την μεν
οικειαν ωσπερ αρνησαμενοι ζωην, αναθεντες δε μονηι τηι θελησει του Πνευματος,
καθαρως τε και ολοτροπως πολιτευσαμενοι τωι Χριστωι, οποιος τις ην και ο Παυλος,
εκ πολλης αγαν της ενουσης αυτωι καθαροτητος ου καταδεισας ειπειν "Χριστωι
συνεσταυρωμαι· ζω δε "ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος." ακουω δε και ετερου
τινος των αγιων ψαλλοντος τε και λεγοντος "Καρδιαν "καθαραν κτισον εν εμοι, ο
Θεος, και πνευμα ευθες εγκαινισον" εν τοις εγκατοις μου· μη αποῤριψηις με απο του
"προσωπου σου, και το Πνευμα σου το Ἅγιον μη αντανεληις "απ' εμου· αποδος μοι
την αγαλλιασιν του σωτηριου σου, "και πνευματι ηγεμονικωι στηριξον με."
 
 

585

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαλλιασιν γαρ σωτηριου το Πνευμα καλει, ατε δη και υπαρχον προξενον χαρας μεν
ατελευτητου και διηνεκους, ηγεμονιας δε της κατα παθων των εν κοσμωι
παρεκτικον· Πνευμα γαρ εστι του κατα αληθειαν σωτηριου, τουτεστι Χριστου.
πολυτροπως γεμην ονομαζων αυτο, και καρδιαν προσειρηκε καθαραν και πνευμα
εκαλεσεν ευθες, ατε δη ουκ εχοντων ευθυτενη την καρδιαν, σκαμβην δε μαλλον και
διεστραμμενην, ως ο ψαλλων φησι, των ουπω προσενωθεντων τωι Θεωι και εν
μεθεξει γεγονοτων της ευλογιας Χριστου της δια Πνευματος. Ὡς εν κεφαλαιωι
τοιγαρουν ειπειν, εξαιρετον τοις εαυτου γνωριμοις απονεμηθηναι την χαριν
ηθελησεν ο Σωτηρ, την εκ του συνειναι τε αυτωι και οραν την δοξαν αυτου·
ηγαπησθαι δε φησι και προ καταβολης κοσμου, αρχαιοτατην εν τουτοις ευ μαλα
δεικνυς την του καθ' εαυτον μυστηριου 3.8 δυναμιν, και οτι προεγνωστο μεν τωι Θεωι
και Πατρι της ημετερας σωτηριας η οδος, η δια της του Χριστου μεσιτειας
τετελεσμενη. εδοθη μεν ουν ουκ εν αρχαις τοις επι γης η γνωσις, αλλα παρεισεδυ
νομος ο παιδαγωγος της ενθεου πολιτειας, διαπλαττων ημιν αμυδραν εν τυποις την
ειδησιν, καιρωι τωι πρεποντι την δια του Σωτηρος τηρησαντος χαριν του Θεου και
Πατρος. λυσιτελης δε σφοδρα και η περι τουτων ημιν αναφαινεται γνωσις προς
καταλυσιν οφρυος Ἰουδαικης και φρυαγματος ανοσιου των εξ Ἰσραηλ, συνηγορειν
ελομενων εισαει τωι νομωι και οτε της αληθειας παρουσης παρ' ουδεν εδει λοιπον
ποιεισθαι τους τυπους. χρησιμωτατη δε σφοδρα και προς την των ετερων
ανατροπην, οιομενων οτι προσφατος ημιν και νεα βουλη του Πατρος την του
μυστηριου δυναμιν εξεμηχανησατο. δια τουτο και ο Παυλος την των ουτω
διατιθεμενων υποληψιν αναιρων, εφη που περι Χριστου· οτι προεγνωστο μεν "προ
καταβολης κοσμου," πεφανερωται γεμην εν εσχατοις του αιωνος καιροις.
Σημειωτεον δε οτι δεδοσθαι φησιν εαυτωι παρα Πατρος, αυτους τε τους μαθητας και
την δοξαν την θεοπρεπη και το κατα παντων κρατος, ου καθο φυσει νοειται Θεος ο
της δοξης Κυριος, και ουσιωδες εχων το βασιλικον αξιωμα· μαλλον δε καθο πεφηνεν
ανθρωπος, ωι παντα εστι θεοσδοτα και ουκ εξ ιδιας φυσεως. παντα γαρ τηι κτισει
παρα Θεου· ιδιον δε ολως ουδεν εν αυτηι, καν εχουσα τι των αγαθων διαφαινηται.
Πατερ δικαιε, και ο κοσμος σε ουκ εγνω, εγω δε σε εγνων, και αυτοι εγνωσαν οτι συ
με απεστειλας. ∆ικαιον εν τουτοις αποκαλει τον Πατερα, καιτοι ετερως αυτον
ονομασαι δυναμενος. και γαρ εστιν οσιος, αγιος, αμιαντος, κτιστης και δημιουργος,
και οσαπερ αν πρεπηι τηι 3.9 των ολων βασιλιδι φυσει. τις ουν η αιτια του κεκλησθαι
δικαιον, καιτοι και ετερως εξον ονομαζεσθαι παρα Χριστου, φιλομαθες οντως ιδειν.
το γαρτοι μη διιππευειν εαν τα εν τηι θεοπνευστωι γραφηι θεωρηματα, πολλην αν
ημιν εκτεκοι την ονησιν. ουκουν εκεινο φαμεν, τον εν τωι προκειμενωι
περιαθρησαντες νουν. οτε τοινυν ημας αγιαζεσθαι κατ' ευδοκιαν ηθελε του ιδιου
Πατρος, το του παρακλητου προσωπον και την του μεσιτου χρειαν αποπληρων ο
Χριστος, τας υπερ παντων ημων πρεσβειας εποιειτο λεγων "Πατερ αγιε, "τηρησον
αυτους εν τηι αληθειαι σου," ουχ ετεραν ειναι λεγων την αληθειαν η το ιδιον Πνευμα,
δι' ου τας ημετερας ασφαλιζεται ψυχας, κατασφραγιζων εις ομοιοτητα την προς
εαυτον, και ανατειχιζων ωσπερ αῤρητωι δυναμει προς αμαχον ευτολμιαν,
παραθηγων δε δηλον οτι και εις προθυμιαν αχαλινον την επ' ακρατοις
αγαθουργιαις, ως μηδενος το παραπαν παρα ποδας κειμενου και οπισω καλειν
ισχυοντος, οξυτατωι φερεσθαι δρομωι προς το δοκουν τωι Θεωι, και των διαβολικων
πολυτροπων μηχανηματων η και της εν κοσμωι φιληδονιας ουδενα ποιεισθαι λογον.
οι γαρ απαξ κατασφραγισθεντες τωι Ἁγιωι Πνευματι και τον αῤραβωνα της χαριτος
εχοντες εις νουν, πεπυργωμενην εχουσι την καρδιαν, ατε δη και ενδυσαμενοι την εξ
υψους δυναμιν. ινα τοινυν των ουτως αξιεραστων απολαυσωμεν αγαθων, εφ' ημας
εκαλει τον παρα Πατρος αγιασμον ο Χριστος. νυνι δε τι τοιουτον, ως εγωιμαι, παλιν
 
 

586

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εννοησας φαινεται. προς γαρ εκεινοις, οις εφη περι του δειν ημας αγιαζεσθαι παρα
Πατρος, και ταδε προστεθεικε περι ημων "Καγω την δοξαν "ην δεδωκας μοι δεδωκα
αυτοις ινα ωσιν εν καθως ημεις εν· "ηγαπησας γαρ αυτους καθως εμε ηγαπησας," και
παλιν "Πατερ, ους δεδωκας μοι, θελω ινα οπου ειμι εγω και αυτοι "ωσι μετ' εμου."
3.10 Μετα τοινυν το ταυτα ειπειν, δικαιον ευθυς αποκαλει τον Πατερα και μαλα
εικοτως, ου κατ' ευδοκιαν και θελησιν γεγονεν ανθρωπος ο Υιος, ινα και του δια
Πνευματος αγιασμου και της προς Θεον ενωσεως και του ταις ανω μοναις
εναυλιζεσθαι, συνειναι τε και συμβασιλευειν αυτωι τηι ανθρωπειαι φυσει γενηται
προξενος, εκτισμενηι μεν "επ' εργοις αγαθοις·" εκτισε γαρ ουκ επι κακιαι τον
ανθρωπον ο Θεος εν αρχαις· παρατετραμμενη δε προς φαυλοτητα ταις ανοσιοις του
διαβολου μηχαναις, και της αρχαιας εκεινης και θεοφιλους αγωγης καθαπερ τινος
ιδιας εκμεμοχλευμενη κρηπιδος. ην γαρ δη και αληθως οτι μαλιστα πρεπον τωι
δικαιωι Πατρι το καταῤραχθεν εκ πλεονεξιας υψωσαι παλιν, και το εφ' α μη
προσηκεν εξειλκυσμενον εις την εν αρχαις καταστησαι θεσιν, και απαλλαξαι μεν
αμαρτιας της ακαλλεστατης, μεταπλασαι δε ωσπερ εις εικονα την πρωτην, το και εν
αρχαις ουτω πεποιημενον· τον δε γε συντριψαντα και ανοσιως παραφθειραι
τετολμηκοτα, τουτεστι τον σαταναν, ταις αυτωι πρεπουσαις υποθειναι ποιναις, ει και
μικρον οιμαι γενοιτ' αν παν ειδος εκεινωι κολαστηριων τοσαυτην ενδειξαμενωι κατα
Θεου την απονοιαν. ω τοιγαρουν Πατερ δικαιε φησι "∆ικαιος γαρ ει, και αγαθος και
ευθης η κρισις σου," καταπεμψαντος τωι κοσμωι προς επικουριαν και ανανεωσιν εμε
τον σον αληθως και γνησιον Υιον. αλλ' ω της ανοιας, φησιν· οντα γαρ σε τοιουτον ο
κοσμος ουκ εγνω. η γαρ αν ευθυς την ουτω φιλανθρωπον εννοησαντες ψηφον και
νευμα το γαληνον, προσεδραμον τε τωι σωζοντι, και σοι προσηγον εθελοντι την
λατρειαν. Ταυτι μεν ουν ο Χριστος διελεγετο τωι Πατρι, χαριν ωσπερ την υπερ ημων
και δι' ημας ανατιθεις, επειπερ δικαιος ων επενευσε μεν τοις εκ πλεονεξιας παθουσι
την σωτηριαν, κατεδικασε δε του διαβολου την απωλειαν. και τον μεν 3.11 κοσμον
φησι, τουτεστι, τους αντιπραττοντας επι τωι θειωι τε και ευαγγελικωι κηρυγματι, δια
το φρονειν τα εν κοσμωι, δικαιον οντα μη μαθειν τον Πατερα· "τετυφλωκε γαρ ο
"θεος του αιωνος τουτου τα νοηματα των απιστων," ως ο Παυλος φησιν, "εις το μη
αυγασαι τον φωτισμον του "ευαγγελιου της δοξης του Χριστου·" τοις γεμην
σφετεροις επεμαρτυρησε μαθηταις, ως ειδοσι τε και εγνωκοσιν αυτον, λαμπρον και
αξιοζηλωτον καν τουτωι παλιν αυτοις περιτιθεις το αξιωμα. ανω γαρ πασης
κοσμικης ταπεινοτητος και σμικροπρεπειας γεγονοτας αποφαινει, δια το ειδεναι τον
Πατερα, δηλον δε δηπου και ωμολογημενον, οτι και αυτον τον Υιον. οτε τοινυν
κατηγορειται μεν ο κοσμος, ως μη ειδως τον Πατερα, τουτεστι, τον αληθη τε και
φυσει Θεον· μεμαρτυρηνται γεμην ως ειδοτες οι μαθηται· πως ου παντι τωι λοιπον
αναμφιλογον, ως ουκ αν ειεν εκ του κοσμου, γεγονοτες ηδη του υπερ κοσμον
Χριστου, κατα το ειρημενον παρα του Παυλου "∆ι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται καγω
"τωι κοσμωι·" και περι ημων δε παλιν "Οι δε του Χριστου "̓Ιησου την σαρκα
εσταυρωσαν συν τοις παθημασι και "ταις επιθυμιαις;" εξω δε κοσμου φαμεν
γενεσθαι τους μαθητας, ου θεσει τηι κατα τοπον και σωματικηι· διαφαινονται γαρ "ως
φωστηρες εν κοσμωι, λογον ζωης επεχοντες·" αλλ' οτι περιπατουντες επι της γης εν
ουρανωι πολιτευονται, και ταις της σαρκος επιθυμιαις αποταξαμενοι, μαλλον δε
απασης κοσμικης επιθυμιας τον οικειον ανωτερω στησαντες νουν, εις υπερφερη τινα
και υψηλοτατην ανεπηδησαν αρετην, κατα το εν ψαλμοις ειρημενον " Οτι του Θεου
οι κραταιοι "της γης σφοδρα επηρθησαν." οι γαρ ανδρειοι δια Θεον φρονηματος
επιγειου το χαμαιπετες παρελασαντες, τα ανω φρονειν εγνωκασι· τουτο γαρ οιμαι
σημαινειν το Ἐπηρθησαν. ουκουν ο μεν κοσμος ηγνοησε δικαιον οντα σε, φησιν, ω
Πατερ. εγω γαρ ειδως· βουλη γαρ ειμι και σοφια ση· 3.12 της εμφυτου μοι δοξης και
 
 

587

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοπρεπους αξιας ου σφοδρα φροντισας, εμαυτον κεκενωκα και εις ανθρωπινην
καταβεβηκα πτωχειαν, ινα σωσω κατα σην ευδοκιαν το της οικειοτητος της προς
ημας διολισθησαν γενος. ηγνοηκοτος δε και τουτο του κοσμου, πεπλουτηκασι την
γνωσιν οι μαθηται, συνεντες κατα αληθειαν οτι συ με απεστειλας, τουτεστι, τοις σοις
αφιγμαι νευμασι περας επιθησων το αγαθον, δια του κινδυνευουσαν ανασωσαι την
γην. Και εγνωρισα αυτοις το ονομα σου και γνωρισω· ινα η αγαπη ην ηγαπησας με εν
αυτοις ηι, καγω εν αυτοις. Ἐγνωκεναι φησι τον Πατερα και Θεον, εαυτον τε αμα και
τους αυτωι προσεδρευοντας μαθητας. ινα δε μη τις εις υπονοιας εκτοπους εξ απατης
υπενεχθεις, εν ισωι τωι τροπωι γενεσθαι την γνωσιν οιηθειη τυχον εν τε αυτωι τωι
Χριστωι και τοις μαθηταις, διαστελλει παραχρημα και φανοτατην εργαζεται την
διαφοραν, εαυτον μεν αποκαλυπτοντα, τους δε την γνωσιν ελοντας δι' αυτου
παραχρημα δεικνυς. ο μεν γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, επειπερ εστι και
Λογος και βουλη και σοφια του Πατρος, οιδεν αδιδακτως τα εν αυτωι, και του
τεκοντος αυτον τα βαθη περιεργαζεται, καθαπερ αμελει και ο νους ο ανθρωπινος τα
εν αυτωι, και η εν ημιν τε και καθ' ημας νοουμενη συνεσις ουδεν το παραπαν των εν
ημιν αγνοουσα φαινεται· οι δε γε θεσπεσιοι μαθηται το μεν δυνασθαι νοειν τι περι
Θεου καρπον της ιδιας ουκ εχουσι γνωσεως, φωταγωγουμενοι δε δια του Πνευματος
τηι των μυστηριων ακριβειαι προσβαλλουσι του Υιου, συνιεναι τε ουτω δυνανται τον
Πατερα. χρησιμως ουν αρα και λιαν εικοτως επηνεγκεν ο Χριστος οτι και εγνωρισα
αυτοις το ονομα σου και γνωρισω. Ἐπιτηρει δε οπως ιση δι' αμφοιν ενεργεια, φημι
δη του Πατρος και του Υιου, προς την της θεοπτιας καταληψιν 3.13 αποτελουμενη
φαινεται. σοφοι μεν γαρ ο Πατηρ, αποκαλυπτων τον ιδιον Υιον· σοφοι δε ουδεν
ηττον και ο Υιος, αποκαλυπτων τον Πατερα. και γουν τωι μακαριωι Πετρωι φησι περι
τα μερη Καισαρειας της καλουμενης Φιλιππου "Μακαριος ει Σιμων Βαρ Ἰωνα, οτι
σαρξ και αιμα ουκ "απεκαλυψε σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο εν τοις ουρανοις."
διωμολογηκει γαρ ο μαθητης και πιστευσαι διισχυρισατο, οτι αυτος ειη Χριστος ο
Υιος του Θεου του ζωντος. αυτος δε νυνι περι εαυτου φησιν Ὅτι εγνωρισα αυτοις το
ονομα σου και γνωρισω. ου γαρ κατεληξεν αποκαλυπτων ημιν ο Μονογενης του
καθ' εαυτον μυστηριου την δυναμιν αποκαλυψας τοις πρωτοις εν αρχαις· ενεργει δε
τουτο δια παντος, ενσπειρων εκαστωι τον δια του Πνευματος φωτισμον, και
χειραγωγων εις επιγνωσιν των υπερ νουν και λογον τους αγαπωντας αυτον. τι δε δη
κατορθων και κατα τινα τροπον ημας ωφελων αποκαλυψαι μεν ηδη τοις μαθηταις,
γνωρισειν γεμην και τοις μετα ταυτα διισχυριζεται τον Πατερα, παλιν αυτος
υπεδειξεν ειπων Ἵνα η αγαπη ην ηγαπησας με εν αυτοις ηι καγω εν αυτοις. τοις γαρ
δια θεωριας ειλικρινους επιγνωναι δυνηθεισι τον Θεον και Πατερα, πεπαιδευμενοις
δε κατα ακριβειαν του κατα Χριστον μυστηριου τον λογον, υπαρξει δη παντως και
αναμφιλογως περιεσται το τελειως αγαπασθαι παρα Πατρος, καθ' ομοιοτητα του
Υιου. τελειοτατα γαρ αγαπαι τον ιδιον Υιον ο Πατηρ· εναυλιζεται δε και αυτος ο
Χριστος, δια του Ἁγιου δηλονοτι Πνευματος, συναπτων εις οικειοτητα την
πνευματικην δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι τον εγνωκοτα αυτον, απαραφθορον τε της
θεογνωσιας εν εαυτωι τον λογον ωδινοντα. εγνωρισε δε ημιν το ονομα του Πατρος,
Υιον ημιν εαυτον επιδειξας. παρεψεται γαρ και ισοδρομησει παντη τε και παντως τηι
περι του γεννηματος γνωσει και η περι του γεννησαντος αυτον, καθαπερ ουν αληθες
και το εμπαλιν. 3.14 Ει δε αληθης ο λογος και αναμφιλογως παραδεκτον, οτι Πατρι
μεν ο Υιος, Υιος δε αυ παλιν τωι Πατρι συννοειται τε και συνεισαγεται, και
συνειστρεχει δι' αμφοιν η εκατερου γνωσις· πως ετι ποιημα κατα τινας των ανοσιων
εστιν ο Υιος; Υιον μεν γαρ ει τις λεγοι, την περι Πατρος ενεθηκε γνωσιν τοις
ακροωμενοις· ποιημα δε ονομασας εις εννοιαν αναφερει του ποιησαντος αυτο.
επειδη δε Πατερα καλει τον Θεον ο Υιος, ου ποιητην η δημιουργον, οιδε δηλονοτι
 
 

588

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεννημα κατα αληθειαν εαυτον υπαρχοντα. διο νοειται τε και εστιν ο Υιος υιος, και
ου ποιημα κατ' εκεινους· δι' ο ποιητης ο ποιων και ουκετι πατηρ. αδικησει δε ουδεν
την του λογου δυναμιν, το και εφ' ημων τεταχθαι τυχον το της γεννησεως, ητοι το
της υιοτητος ονομα. τα γαρ τοι κυριως τε και ιδικως ανακειμενα τε και προσοντα τωι
κατα φυσιν Υιωι, ταυτα και εφ' ημας κατεκομισθη, πολλακις κατακεχρημενης εσθ'
οτε της αγιας γραφης και τοις κατα θεσιν υιοις τα του κατα φυσιν περιτιθεισης εσθ'
οτε. θαυμαστον δε ουδεν, ει και την του γεννηματος ελαχομεν κλησιν, εκ
φιλανθρωπιας Θεου τιμησαι θελησαντος, επει και θεους ωνομασε τους απο γης
οντας ομολογουμενως. Ταυτα ειπων ο Ἰησους εξηλθε συν τοις μαθηταις αυτου
περαν του χειμαῤρου των κεδρων, οπου ην κηπος, εις ον εισηλθεν αυτος και οι
μαθηται αυτου· ᾔδει δε και Ἰουδας ο παραδι δους αυτον τον τοπον, οτι πολλακις
συνηχθη ο Ἰησους εκει μετα των μαθητων αυτου. Καταφωτισας τους μαθητας και εις
εκαστα των τελουντων εις αρετην τοις καθηκουσιν αποτορνευσας λογοις,
αστειοτατην δε σφοδρα και θεοφιλη πολιτειαν ελεσθαι προσταξας, και προς τουτοις
ετι πνευματικων αναπλησειν αυτους χαρισματων υποσχομενος τε αυτος, και τας
ανωθεν και παρα 3.15 Πατρος ευλογιας καταπεμφθησεσθαι σφισιν ειπων, εξεισιν
ηδη προθυμως, τον του παθους καιρον ουκ αποσειομενος, ουτε μην τον υπερ
απαντων καταδεισας θανατον. πως γαρ ην εικος τουτο δραν τον ωι γε παρεστη
παθειν, ινα τωι ιδιωι παθει την απαντων απαθειαν εκπριηται, αφιγμενον τε δια τουτο
και μονον, ινα τωι οικειωι αιματι την συμπασαν γην κατακτησηται τωι Θεωι και Πατρι;
πλειστακις μεν ουν εμπαροινειν ελομενων των Ἰουδαιων αυτωι, λιθολευστον τε
ποιειν εξ απονοιας επιχειρουντων, απεδρα θεοπρεπως, αφανη μεν εαυτον καθιστας,
υπεξαγων δε και μαλα ραιδιως της των ζητουντων χειρος· ου γαρ ηθελε πω παθειν,
ουπω καιρου καλουντος εις τουτο του πρεποντος. επειδη δε ηδη παρην, την εστιαν
αφεις εν ηι τους ιδιους μεμυσταγωγηκε μαθητας, αφικνειται προς τοπον, εν ωιπερ ην
εθος ενδιαιτασθαι συχνως, αυτωι τε τωι παντων Σωτηρι Χριστωι και τοις αγιοις
μαθηταις. εδρα δε τουτο παλιν, αταλαιπωρον καθιστας τωι προδοτηι την ευρεσιν.
κηπος δε ο χωρος ην το του αρχαιου σχημα παραδεισου πληρων· ανακεφαλαιωσις
γαρ ωσπερ εγιγνετο των τοπων και παντων, ως επος ειπειν, επαναδρομη προς το
αρχαιον. εν παραδεισωι μεν γαρ των καθ' ημας σκυθρωπων συμβεβηκεν η αρχη, εν
κηπωι δε και το Χριστου παθος δεχεται την αρχην, απαντων ημιν των παλαι
συμβεβηκοτων εισφερον την επανορθωσιν. Ὁ ουν Ἰουδας παραλαβων την σπειραν
και εκ των αρχιερεων και φαρισαιων υπηρετας ερχεται εκει μετα φανων και λαμ
παδων και οπλων. Ἀναγκαιοτατα παλιν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης εν τωι κηπωι
γενεσθαι φησι τον Ἰησουν, ου πληθους ανδρων ετερων, ουκ οχλου συνθεοντος,
ηγουν επαμυνειν αυτωι διε 3.16 σκεμμενου, μονον δε μονοις συνοντα τοις εαυτου
μαθηταις, ινα της του προδοτου καρδιας καταστησηι καταφανες το σαθρον εις
συνεσιν. δεινον γαρ λιαν εν εκαστωι το συνειδος, και θορυβους εντεκειν και πικρας
ανασκαλευσαι δειλιας, οταν τι των ανοσιων επιχειρωμεν εσθ' οτε. τοιουτον οιμαι τι
πεπονθως ο προδοτης, την τε σπειραν αυτην πολεμικοις οργανοις ενηρμοσμενην και
τους των Ἰουδαιων υπηρετας επικομιζεται, καθαπερ τινα των διαβοητων εις
κακουργιαν υπο χειρα ληψομενος. ᾔδει γαρ, ως εικος, ως ουκ αν ελοι ποτε μη ουχι
παθειν ηιρημενον, ιοντα τε προς τουτο δι' εθελουσιου ροπης· αλλ' εκ της των
δρωμενων ανοσιοτητος παρεφθαρμενος τον νουν, και μεθυων ωσπερ τοις υπερ
λογον τολμημασιν, ουδε οποι ποτε φερεται βλεπει, και ανηνυτοις επιχειρων ουκ
αισθανεται. ᾤετο γαρ οτι τηι των επομενων πληθυι και ανθρωπινηι χειρι της θειας
αυτου δυναμεως περιεσται ποτε. και μη τοι θαυμασηις ει νοσει τι των τοιουτων ο
δειλαιος, και γελωτος αξια πεφρονηκως ευρισκεται. ετερωι γαρ ηδη της εαυτου
ψυχης αναθεις τους οιακας και καταπωλησας τωι διαβολωι των ιδιων θεληματων την
 
 

589

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξουσιαν, ολος ην της εκεινου μανιας, εισπεπηδηκοτος απαξ και πικρου τινος οφεως
δικην εμφωλευοντος αυτωι. αποθαυμασαι δ' αν τις, και λιαν εικοτως, ακαταληκτων
τε δακρυων αξιαν ερει την του προδοτου καταπτωσιν. ο γαρ αρτι συνεστιωμενος τωι
Χριστωι και ομοσιτος ων, τραπεζης τε της αγιας μετοχος, και λογων των εις
ευσεβειαν συναπολαυσας τοις αλλοις, ακηκοως τε λεγοντος εναργως " Οτι εις εξ
υμων παραδωσει "με," εξ αυτων, ως επος ειπειν, των περιτραπεζιων εξαλλεται
διφρων και της κατακλισεως αρτι ταχα διαναστας, δρομαιος απεισι μισθαρνησων
Ἰουδαιοις, ου λογων των εις ευσεβειαν διαμεμνησθαι θελησας, ουκ ελπιδος της εις
το μελλον εις επιθυμιαν ελθων, ολιγα δε κομιδηι και του 3.17 δοθεντος αυτωι
φροντισας αξιωματος, και απαξαπλως ειπειν, απαντων ομου των αιωνιων αγαθων
το μικρον ουτω και ευτελες προθεις αργυριον, και παγη και λινον διαβολικον
ευρισκεται τωι Χριστωι, και της Ἰουδαιων αθεοτητος πρωτοστατης τε αμα και
συνεργος. Ἔπεισι δε μοι κακεινο προς τουτοις ου μετριως διαγελαν. οχλοι μεν γαρ οι
τωι προδοτηι συνθεοντες την κατα Χριστου μελετωσιν εφοδον, φανους δε και δαιδας
αψαμενοι. παρηιτουντο γαρ οιμαι, κατα γε το εικος, τα ως εν σκοτωι διαπταισματα και
το βοθροις ακουσιως εγκαταπηδαν· φιλει γαρ πως εν σκοτωι τα τοιαυτα συμβαινειν.
αλλ' ω της ανοιας· ουχ ορωσιν οι ταλανες εκ πολλης αμαθιας τωι λιθωι
προσπταιοντες, περι ου φησιν ο Θεος και Πατηρ "̓Ιδου τιθημι "εν Σιων λιθον
προσκομματος και πετραν σκανδαλου." και οι μικρον εσθ' οτε καταφριττοντες
βοθρον, εις πηγας αβυσσου και εις τα κατωτατα της γης καταπηδωντες ουκ
αισθανονται, και οι την της εσπερας αχλυν παραιτουμενοι, της διηνεκους και
ακαταληκτου νυκτος ουδενα ποιουνται λογον. εμελλον γαρ τωι θειωι φωτι δυσσεβως
επιβουλευσαντες, τουτεστι Χριστωι, περιπατειν εν σκοτωι και αωριαι, κατα την του
προφητου φωνην· και ουχι τουτο μονον, αλλα και εις αυτο το εξωτερον
κατοιχησεσθαι σκοτος, εκει της εις Χριστον ασεβειας αποτισοντες τους λογους, και
πικραι και ατελευτητωι παραδοθησομενοι κρισει. Ἰησους ουν ειδως παντα τα
ερχομενα επ' αυτον, εξηλθε και λεγει αυτοις Τινα ζητειτε; απεκριθησαν αυτωι
Ἰησουν τον Ναζωραιον. λεγει αυτοις ο Ἰησους Ἐγω ειμι. ειστηκει δε και Ἰουδας ο
παραδιδους αυτον μετ' αυτων. ως ουν ειπεν αυτοις Ὅτι εγω ειμι, απηλθον εις τα
οπισω και επεσον χαμαι. ∆ια νυκτος ο προδοτης τους των Ἰουδαιων υπηρετας ομου
3.18 τηι σπειραι διακομιζων εφικετο. και γαρ τοι καθαπερ εφαμεν αρτιως, ᾤετο μεν
οτι και ουχ εκοντα ληψεται, τηι των επομενων πολυχειριαι καταθαρσησας· ευρησει
γεμην εμφιλοχωρουντα τοις συνηθεσι τοποις, ουπω της ημερας ανεισης την ετερωσε
ποι προοδον, ενιζανουσης δε ωσπερ τοις καταλυμασιν ετι τον Κυριον της νυκτος. ινα
τοινυν αυτον καθ' εκατερον ανθρωπινως διεσκεμμενον ελεγξηι Χριστος, εωλα τε
πεφρονηκοτα καν τουτωι παλιν, φθανει μεν αυτος της εφοδου την αρχην, εξεισι δε
και μαλα προθυμως υπαντησων αυτοις, οτι μητε ηγνοει το τολμωμενον δια τουτου
δεικνυς, και οτι λαθειν τε αμα και διαδραναι προεγνωκοτι ραιον, αυτοκλητος ιησιν
επι το παθος, ουκ εκ της τινων πλεονεξιας ανεθελητωι κινδυνωι περιπεσων, ινα μητε
γελωσιν οι παρ' Ἕλλησι σοφοι, σκανδαλον τε και κατηγορημα της εαυτων ελαφριας
ποιουμενοι τον σταυρον, μητε μην ο κυριοκτονος Ἰουδαιος υψηλην ανασπασηι κατα
Χριστου την οφρυν, κατισχυσαι νομιζων και ουχ εκοντος αυτου. διαπυνθανεται δε
των ηκοντων επι την συλληψιν, τινα δη αρα διερευνωμενοι παρεισιν, ουκ αγνοησας·
ποθεν; αλλ' ινα τους δια τουτο παροντας και θεωμενους αυτον και δια τουτου παλιν
ελεγξας ουδ' οσον επιγιγνωσκειν ισχυοντας τον ζητουμενον, ημας βεβαιωσηι προς το
φρονειν ορθως, ως ουκ αν ηλω ποτε, μη ουχι τοις ζητουσιν αυτον εθελοντης
προσιων. αθρει γαρ οπως αυτου διαῤρηδην το Τινα ζητειτε λεγοντος, ουκ επηγαγον
ευθυς, οτι σε συλληψομενοι τον λαλουντα παρεσμεν, αλλ' ως περι τινος των ουπω
παροντων μητε μην ορωμενων, Ἰησουν φασι τον Ναζωραιον. Ἀλλ' ην τινας ισως
 
 

590

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εικος προς τουτο ειπειν Ἠγνοει τυχον ο στρατιωτης, συνηγνοηκασι δε και οι των
Ἰουδαιων υπηρεται τον Ἰησουν. προς δη τουτο φαμεν, οτι μαλιστα μεν ουκ ευλογως
τις ημιν το τοιουτον ερει. πως γαρ αν ηγνοησαν οι των ιερασθαι κεκληρωμενων υπο
χειρα δια παντος 3.19 τον "εν τωι ιερωι καθ' ημεραν" διδασκοντα, κατα την αυτου του
Σωτηρος φωνην; πλην ινα μηδε τοις τοιουτοις τινες επιθαρσησαντες λογοις, εξω
που του πρεποντος ερχωνται λογισμου, προαναβλεψας ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης
προστεθεικεν αναγκαιως, οτι συν τοις στρατιωταις και τοις υπηρεταις ειστηκει και
Ἰουδας ο παραδιδους αυτον. ειτα πως ηγνοησεν αν ο προδοτης τον Κυριον; αλλ'
ερεις δη παλιν, οτι νυξ ην και σκοτος, και ουκ ην ετοιμως ιδειν τον ζητουμενον. ειτα
πως ουκ αξιαγαστος ο του βιβλιου συγγραφευς, απρονοητον ουκ αφεις ουδε το ουτω
μικρον; ειρηκε γαρ οτι φανους και δαιδας αψαμενοι τωι κηπωι προσεβαλον.
λελυμενης τοιγαρουν και της επι τουτοις ευρεσιλογιας, το θεοπρεπες αξιωμα
διαφαινεται του Χριστου, εαυτον μεν τοις ζητουσι προσαγοντος, μη μην ετι και
επιγινωσκομενου. ινα γαρ τουτο παθοντας ελεγξηι, το μη δυνασθαι φημι
διαγινωσκειν αυτον, το Ἐγω ειμι φησιν εναργως. αλλ' ινα προς τουτωι και το της
πολυχειριας εωλον αποφηνηι, και την παντος ανθρωπου δυναμιν ουδεν ουσαν
παντελως, ως προς την αῤρητον τε και θειαν ισχυν, πραωι τε και ημερωι λογωι
προσδιαλεχθεις, καταστρωννυσιν εις γην των ζητουντων τον οχλον, ιν' εκεινο
μαθωμεν, οτι των γενητων η φυσις αφορητως εχουσα και προς ενα του Θεου λογον,
και τουτο φιλανθρωπον, πως αν διοισηι την απειλην, κατα το εν ψαλμοις ειρημενον
"Συ φοβερος ει, και τις αντιστησεται σοι απο της "οργης σου;" σημειον δε ωσπερ της
καθολου νοουμενης του εθνους καταπτωσεως, οικονομειται το μερικον και το τοις
επι την συλληψιν ελθουσι συμβεβηκος. και γουν Ἰουδαιους ο προφητης Ἱερεμιας
κατολοφυρεται λεγων "Οικος Ἰσραηλ "επεσεν, ουκ εστιν ο αναστησων αυτον." ειη δ'
αν και εικων αναγκαιου πραγματος το συμβεβηκος. διδασκει γαρ οτι παντι τωι
πονηρευεσθαι κατα Χριστου μελετησαντι παντη τε και παντως αποκεισεται το
πεσειν. 3.20 Παλιν ουν επηρωτησεν αυτους Τινα ζητειτε; οι δε ειπον Ἰησουν τον
Ναζωραιον. απεκριθη Ἰησους Ειπον υμιν οτι εγω ειμι· ει ουν εμε ζητειτε, αφετε
τουτους υπαγειν. ινα πληρωθηι ο λογος ον ειπεν, οτι ους δεδωκας μοι, ουκ απωλεσα
εξ αυτων ουδενα. Ἐρωται μεν εις δευτερον οικονομικως, ινα της εντεθεισης αυτοις
κατα νουν πωρωσεως αποφηνηι το μεγεθος. παρηιρημενοι γαρ ωσπερ του νου την
ακριβειαν, και τας φρενας παρακεκομμενοι δια την ασεβειαν, αυτωι προσλαλουντες
ηγνοουν τωι παρ' αυτων ζητουμενωι. πλην οπερ εφη Χριστος αληθες υπαρχον και
αυτοις ημιν αποφαινει πραγμασιν· "̓Εγω "γαρ ειμι, φησιν, ο ποιμην ο καλος· ο
ποιμην ο καλος την "ψυχην εαυτου τιθησιν υπερ των προβατων." προασπιζει
τοιγαρουν της των αποστολων σωτηριας ο Κυριος, και προκινδυνευων αυτομολος
εις αυτους παρεισι τους οιπερ ηκον αποκομιζειν επι το παθος, εσταλμενοι δε
δηλονοτι παρα τε των αρχιερεων και Φαρισαιων. ως ουν ερωτησαντι το τινα παρειεν
αν εναποληψομενοι τε και τοις του θανατου περιδησοντες βροχοις, Ἰησουν εφασαν
τον Ναζωραιον, εαυτον επιδειξας και μονονουχι της νωθειας αιτιασαμενος, απαγειν
εκελευσεν ανεντας τους αλλους. ενα γαρ εχρην υπερ παντων αποθανειν, τον της
απαντων ζωης ανταξιον, "ινα και νεκρων "και ζωντων κυριευσηι." Ἦν γαρ και
ετερως απιθανον κομιδηι το νομιζεσθαι παρα τισι και αυτον των αγιων αποστολων
τον θανατον επι καταλυσει πεπραχθαι θανατου και φθορας, οτε και αυτοι τοις εκ
θανατου και φθορας ηλευθερωμενοις εναριθμηθειεν αν και μαλα εικοτως, μιαν ως
προς ημας λαχοντες την φυσιν, καθ' ων και το του θανατου τετυραννηκε κρατος.
μονον ουν αρα και πρωτον εχρην τον εκ του ζωντος οντα Πατρος, της απαντων
ζωης αντιλυτρον το ιδιον τωι 3.21 θανατωι παραδουναι σωμα, ινα και ακολουθησαν
τηι του ενωθεντος αυτωι Λογου ζωηι, τηι των σωματων οδοποιησηι φυσει το δυνασθαι
 
 

591

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον και των του θανατου κατανεανιευεσθαι βροχων. απαρχη γαρ των
κεκοιμημενων ο Κυριος και πρωτοτοκος εκ νεκρων, λειοτατην ωσπερ τοις μεθ'
εαυτον αποτελων δια της ιδιας αναστασεως την εις αφθαρσιαν αναδρομην. υπεξαγει
τοιγαρουν του παραυτικα κινδυνου τους μαθητας, αυτωι δη πρεπειν τοτε μαλιστα
τον αθλον ειδως, και ουχ ετερου τινος εργον την των καθ' ημας επανορθωσιν
αποφαινων, αλλ' αυτης και μονης της των ολων βασιλευουσης ουσιας. Περιτρεπει
γεμην ο σοφος Ευαγγελιστης εις αποδειξιν εναργη της οιονει καθολου και
γενικωτατης εσομενης φειδους εις τους προσιοντας αυτωι δια πιστεως το μερικως τε
και ιδικως εις τους συνοντας αυτωι το τηνικαυτα γεγενημενον. παρηγγυησε γαρ,
φησιν, αφειναι τους μαθητας, ινα πληρωθηι ο λογος ον ειπεν οτι ους εδωκας μοι ουκ
απωλεσα εξ αυτων ουδενα. οτι γαρ και των μετα ταυτα φεισεται, πως αμφιβολον; το
γαρ εν ολιγοις ου ραιθυμηθεν, πως αν καταφρονηθειη τυχον εν πλειοσι; και ο φειδω
τοσαυτην πεποιημενος εις ευαριθμητους κομιδηι, πως αν αλογησαι και των υπερ
φυσιν την αριθμου; πολλοι γαρ λιαν οι πεπιστευκοτες. εις εικονα τοινυν του
γενικωτατου δεχου το μερικον, και δι' ων ου βουλεται κινδυνευειν ολως τους
εαυτου γνωριμους, ποια τις εσται και ποση κατα των αυτον αποκτειναντων οργη,
περιαθρησαι ραιον. ο γαρ ανεθελητον εχει, πως ουχι παντως μισει; τους δε των παρ'
αυτου μισουμενων εργατας οτι πικρα τις και ατελευτητος εκδεξεται κρισις, πως αν
ειη λοιπον η ποθεν αμφιβολον; 3.22 Σιμων ουν Πετρος εχων μαχαιραν ειλκυσεν
αυτην και επαισε τον του αρχιερεως δουλον και απεκοψεν αυτου το ωτιον το δεξιον·
ην δε ονομα τωι δουλωι Μαλχος. Ειτα τι το αναγκαζον, ερει τις τυχον, τον θεσπεσιον
Ευαγγελιστην μεμνησθαι και τουτων, ως και μαχαιραι παρα γε το ειωθος κεχρημενον
επιδειξαι τον μαθητην κατα των ηκοντων εις συλληψιν του Χριστου, θερμοτερον τε
και απηνεστερον ηπερ εδει κεκινημενον, επι τε τουτοις αυτωι και επιτιμωντα
Χριστον. και περιττη μεν ισως φανειται τισιν η τουτων εξηγησις, εχει δε ουχ ουτως.
ου γαρ της τυχουσης ημιν ωφελειας εισκεκομικεν ημιν υπογραμμον. εισομεθα γαρ
δια του γεγονοτος, μεχρι μεν τινος ακατηγορητως προεισι της εις Χριστον ευσεβειας
ο ζηλος, τι δε δη δραν εθελοντες εν τοις τοιουτοις αγωσιν, ουκ αν τι προσπταισαιμεν
των εφ' οις λυπειται Θεος. ου γαρ δη σιδηρον ανατεινειν, η λιθους εξαιρειν κατα
τινων, ηγουν ξυλωι παιοντας τους δι' εναντιας, τηι εις Χριστον ευσεβειαι συναθλειν ο
του πραγματος ημας εφιησι τυπος· τα γαρ οπλα ημων ου σαρκικα, κατα την του
Παυλου φωνην· αλλ' ηπιοτητι μαλλον και τοις φονωσι προσφερεσθαι, οταν ημιν το
διαφευγειν αυτους αποκλειωσιν οι καιροι. πολυ γαρ δη τι το αμεινον, υπερ των εις
ημας αδικηματων ετερους ευθυνεσθαι παρα του τα δικαια κρινοντος, ηπερ ουν ημας
αυτους τον εφ' αιμασιν εξαιτεισθαι λογον, προφασιν ποιουμενους την ευσεβειαν.
φαιη δ' αν τις και ετερως ειναι των ατοπωτατων, τωι των διωκοντων θανατωι τιμαν
τον επι θανατου λυσει και αυτον ηδεως παθοντα τον θανατον. και αυτωι δε πως ην
αναγκαιως επεσθαι κατα τουτο Χριστωι. ει μεν γαρ εκαλειτο προς θανατον, ως εξ
αναγκης και βιας, ως ουκ εχων ανατρεπειν εξ ιδιας ισχυος απλεονεκτητον ουσαν δια
πληθυν 3.23 των υπηρετων την εφοδον, ην αν ισως ουδεν απεικος τους αγαπαν
ελομενους αυτον παντι λοιπον επαμυνειν σθενει και δια παντος ιεναι τολμηματος,
ινα δη και εκσωσειαν τον εκ της τινων δυσσεβειας αβουλητως κινδυνευοντα. επειδη
δε Θεος υπαρχων αληθινος, αρδην τε τους επιοντας απολεσαι δυναμενος και παρ'
αυτας, ως επος ειπειν, του αγωνος τας απαρχας, τοσαυτης αυτους καταγευσας
ισχυος, ως ενι και πραωι καταστρωσαι λογωι· επεσον γαρ παντες εις τα οπισω· πως
ημας εχρην αχαλινοις ωσπερ και αταμιευτοις οργαις χωρειν επ' εκεινα βουλεσθαι
προαλεστερον, απερ αυτος ουκ εδρα, καιτοι σφοδρα ραιδιως δυναμενος; εχομεν δε τι
τοιουτον και ετερωθι που γεγραμμενον παρα τοις αγιοις ευαγγελισταις. ηκε μεν γαρ
ποτε καταλυσων ο Κυριος εις τινα των ομορων τηι Ἰουδαιαι κωμην· ην δε αυτη
 
 

592

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σαμαρειτων· οι δε προσιοντα σκληρως απετρεποντο. και δη προς τουτο δηχθεντες οι
μαθηται προσηιεσαν τε και εφασκον "Κυριε, "θελεις ειπωμεν πυρ καταβηναι απ'
ουρανου και αναλωσαι "αυτους;" προς αυτους δε παλιν ο Σωτηρ, αφετε αυτους· η
ουκ οιδατε οτι "δυναμαι παρακαλεσαι τον Πατερα μου, "και παραστησει μοι αρτι
δωδεκα λεγεωνας αγγελων;" ου γαρ ηκεν ως Θεος τηι ιδιαι και εμφυτωι δυναμει
χρησομενος κατα των εμπαροινουντων αυτωι, μαλλον δε της εις ακρον ημιν
ανεξικακιας γενεσθαι διδασκαλος, αοργησιας τε της απασων ανωτατω καταστηναι
τυπος. διο και ελεγε "Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι." Ὁ
μεν ουν του Πετρου σκοπος την μαχαιραν ανατεινοντος κατα των δι' εναντιας, ουκ
εξω φερεται νομικης εντολης. ποδα γαρ αντι ποδος και χειρα αντι χειρος και τραυμα
αντι τραυματος και μωλωπα αντι μωλωπων αντεπαγειν ανεγκλητως τοις αδικουσιν
εκελευε. τι δε δρασοντες ετερον ηκον οι μαχαιραις 3.24 ωπλισμενοι και ξυλοις, και
οπλοις ενηρμοσμενοι, και συνειλεγμενοι κατα πληθυν, η παντως εκεινα τα δι' ων ην
εικος περι των εσχατων κινδυνευσαι τους μαθητας; οτι γαρ και ξυλα και μαχαιρας
επεκομιζοντο, σαφες ημιν κατεστησεν ο Σωτηρ, ετερωθι που προς αυτους ειρηκως
"̔Ως επι ληιστην "εξηλθετε μετα μαχαιρων και ξυλων συλλαβειν με; καθ' "ημεραν εν
τωι ιερωι εκαθεζομην διδασκων και ουκ εκρατησατε με." νομικον ουν αρα του Πετρου
το κινημα και τοις αρχαιοις ουκ απαιδον θεσμοις· ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
επειπερ αφικτο τα υπερ νομον εισηγησομενος, και αναμορφωσων ημας εις
ημεροτητα την καθ' εαυτον, τοις κατα νομον επιτιμαι κινημασιν, ως ουκ εχουσι
τελειαν του κατα αληθειαν αγαθου την κατορθωσιν. ου γαρ εν ταις των ισων
αντεπαγωγαις το τελειως εστιν αγαθον, ανεξικακιαις δε μαλλον ταις ανωτατω
διαφαινεται. Ἐνδοιασειε δε τις και μετα ταυτα τυχον, ερει δε καθ' εαυτον Ειτα ποθεν
τωι Πετρωι μαχαιρα; ερουμεν δε παλιν, οτι μαλιστα μεν το αμυνεσθαι δειν κατα
νομον τους αδικειν ηιρημενους εισκεκομικε πως και την του σιδηρου χρειαν. τι γαρ
ει σιδηρωι τις πληττειν ηθελε τους ουδεν αδικησαντας, πως αν των ισων ηλθεν εις
πειραν; πλην εικος, ατε δη και δια μεσης νυκτος των καταλυματων εκθεοντας τους
αγιους αποστολους, υλαις τε και κηποις εμβαλειν προσδοκησαντας, και θηριων
αγριων εφοδον υποβλεπεσθαι· θηριων δε ην οτι μαλιστα τροφος των Ἰουδαιων η
χωρα. οταν δε και προς τουτο λεγηις Ειτα τι μαχαιρας εδει τοις μαθηταις; ου γαρ αν
εξηρκεσεν κινδυνευουσιν ο Χριστος, ωστε δηλονοτι και θηρας αποσοβειν, και τον
εντευθεν αυτοις εξελασαι φοβον; ναι δη και τουτο, φαμεν, αριστα τις ερει, δυνατος
γαρ εις απαντα Χριστος· πλην ευρησομεν, οτι και ετερα κατορθουν ισχυοντος του
Χριστου, ταις καθ' ημας συνηθειαις διεζων οι 3.25 μαθηται· η γαρ ουχι δωσομεν και
αρτους εκ λιθων αποτελειν δυνασθαι τον Χριστον, και εκ του μηδενος αναδεικνυειν
αργυριον, το προς δαπανην αυτοις αρκεσαι δυναμενον; αλλα και αρτους
επεκομιζοντο, και γλωσσοκομον επεφεροντο, τα παρα των προσφεροντων
συλλεγοντες. διαπλευσαι δε ποτε συν αυτοις εθελησαντος του Χριστου,
συνεισεβησαν εις πλοιον, καιτοι και βαδισαι δι' αυτων υδατων εξον, ειπερ ηθελε και
τουτο Χριστος. εικαιον ουν αρα το επισκηπτειν ταις κατα ανθρωπον ακολουθιαις, ει
που τις βλεποι κεχρημενους τους μαθητας. Ἀποκοπτει δε ο Πετρος το δεξιον του
παιδος ωταριον, ακοης ωσπερ ερημους της δεξιας τους των Ἰουδαιων λαους, ως εν
τυπωι συμβεβηκοτι δεικνυντος του πραγματος. ου γαρ ηθελησαν συνιεναι τα δια
Χριστου. υπακοην δε τετιμηκασι την ευωνυμον, μοναις ταις σφων απονοιαις
καταπειθομενοι, "πλανωντες τε και πλανωμενοι" κατα το γεγραμμενον, επει τοι και
τον παλαι διορισθεντα πατουντες νομον ετραποντο προς "διδασκαλιας ενταλματα
ανθρωπων." Ειπεν ουν ο Ἰησους τωι Πετρωι Βαλε την μαχαιραν σου εις την θηκην
αυτης· το ποτηριον ο δεδωκε μοι ο Πατηρ ου μη πιω αυτο; Πολιτειας μεν
ευαγγελικης ωδινει θεσμον το παραγγελμα και δυναμιν εντολης, ου της κατα νομον
 
 

593

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον δια Μωυσεως τοις αρχαιοτεροις λελαλημενης, αλλα της δια Χριστου τεθειμενης,
η και τοσουτον απειργει του χρησθαι μαχαιραις, μαλλον δε και το ανταμυνεσθαι
δειν, ως ει και τις βουλοιτο ραπιζειν ημας εις την των σιαγονων μιαν, και δευτεραν
ει τυχοι προσαπαιτειν στρεφοντας και την αλλην, προῤριζον ωσπερ της εαυτων
ψυχης την ανθρωπινην εκτεμνοντας ολιγοψυχιαν. πλην ει και μηπω τις περι του
χρηναι φησιν 3.26 ανεξικακειν παρ' εμου διωρισται νομος, λογισμου του πρεποντος
ο σος, ω Πετρε, διεσφαλται νους, και τηι των πραγματων φυσει πολυ δη λιαν απωιδον
εποιησω το εγχειρημα. δεδογμενου τε γαρ και συναρεσαντος τωι Θεωι και Πατρι του
πιειν τουτι το ποτηριον εμε, τουτεστιν, εθελοντι υπομειναι τον ωσπερ εις υπνον
καρουντα θανατον, επι καταλυσει θανατου και φθορας, πως υπεκνευειν ακολουθον,
καιτοι τοσαυτης αγαθων ιδεας ανισχειν πεπιστευμενης τωι των ανθρωπων γενει δια
του πιειν αυτο; ο μεν ουν των προκειμενων εν τουτοις ευ μαλα περιοριζεται νους·
ισον δε τουτωι εστιν εκεινο παλιν· ο μεν γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος,
βεβαιοτερους εις πιστιν απεργαζεσθαι θελων τους εαυτου μαθητας και το επι τωι
τιμιωι σταυρωι προανατρεπων σκανδαλον, εφη ποτε κατα μονας αυτοις
προσδιαλεγομενος "̓Ιδου "αναβαινομεν εις Ἱεροσολυμα και ο υιος του ανθρωπου
"παραδιδοται εις χειρας αμαρτωλων και σταυρωσουσιν "αυτον, και αποκτενουσι και
τηι τριτηι ημεραι εγερθησεται." Πετρος δε ο θεσπεσιος, ου το εκ του παθους εννοησας
αγαθον, αποβλεψας δε εις μονην την εκ του παθειν αδοξιαν " Ιλεως σοι Κυριε,
φησιν, ου μη εσται σοι τουτο." και τι προς τουτο Χριστος; " Υπαγε οπισω μου,
σατανα, σκανδαλον μου ει· οτι ου φρονεις τα του Θεου αλλα τα των "ανθρωπων."
του μεν γαρ φρονειν εθελοντος τα δοκουντα Θεωι εργον αν ειη και σκοπος παρ'
ουδεν μεν ποιεισθαι τας εν κοσμωι τιμας, και της εν ανθρωποις ευκλειας ουδενος
αξιωσαι λογου την ζημιαν, εστ' αν δια του και τουτο παθειν το τοις ετεροις
εξανυηται χρησιμον· η γαρ αγαπη, φησιν, "ου ζητει τα εαυτης·" του γεμην εις μονα
τετραμμενου τε και βλεποντος τα ανθρωπινα, το αφορητον ηγεισθαι των επι γης
δοξαριων την απωλειαν, και εις μονον οραν το ιδιον αγαθον, τοις δε του πελας μη
επαλγυνεσθαι κακοις. ωσπερ τοινυν εν εκεινοις σκανδαλον ελεγετο του Χριστου,
καιτοι 3.27 σκανδαλιζεσθαι μη ειδοτος, λαλησας μεν εξ αγαπης της ουκ ανεγκλητως
εχειν ισχυουσης ο Πετρος, δια το μονον ιδειν εις το απο του σταυρου παθος, και ουχι
τα εκ του παθους αγαθα· ανατρεπειν γαρ επειρατο το οσον εφ' εαυτωι, το δεδογμενον
τε και ορισθεν υπερ της απαντων γενεσθαι ζωης· ουτω κανθαδε δια ζηλου και
μαχαιρας και θερμου λιαν εγχειρηματος τουτο αυτο πραττων οραται· πλην
επιτιμαται παλιν, ου μονον ακουσας Βαλε την μαχαιραν σου εις την θηκην αυτης,
αλλ' ως ετερος τις εφη των ευαγγελιστων προστεθεικοτος Χριστου "Παντες γαρ οι
λαβοντες μαχαιραν εν "μαχαιραι απολουνται." ο δε δη φθασαντες ειπομεν,
αναλαβοντες ερουμεν, ουκ ανεθελητως του παθους εισβαινοντος, ουτε μην εκ
πλεονεξιας Ἰουδαικης επενηνεγμενου, κατα τινα δη τροπον αμυνεσθαι χρη και
ανειργειν ολως και τουτο μαχαιραι το κατα συγχωρησιν των επιοντων θρασος, και
τας ανοσιους των Ἰουδαιων επιβουλας; τον δε Πατερα και Θεον δεδωκεναι φησι το
ποτηριον αυτωι, τουτεστι, τον θανατον, καιτοι δια της των Ἰουδαιων αφιλοθεΐας
εξηρτυμενον, επειπερ ουδ' αν ολως συνεβη, μη ουχι συμβηναι δι' ημας εφεντος
αυτου. τοιγαρτοι και προς αυτον εφη Πιλατον μεγαλοῤρημονουντα Χριστος "Ουκ
ειχες κατ' εμου εξουσιαν "ουδεμιαν, ει μη ην σοι δεδομενον ανωθεν." εν εξουσιας
γαρ λογωι Πιλατωι γενεσθαι φησι την εις το χρηναι παθειν εθελουσιον ορμην του
Υιου, και την ανωθεν και παρα Πατρος εις τουτο συναινεσιν. Ἡ ουν σπειρα και ο
χιλιαρχος και οι υπηρεται των Ἰουδαιων συνελαβον τον Ἰησουν και εδησαν αυτον,
και απηγαγον προς Ἄνναν πρωτον· ην γαρ πενθερος του Καιαφα, ος ην αρχιερευς
του ενιαυτου εκεινου. ην δε Καιαφας ο συμβουλευσας τοις Ἰου δαιοις οτι συμφερει
 
 

594

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενα ανθρωπον αποθανειν υπερ του λαου. Συνεσταλμενων ηδη των
παραποδισματων, αποτιναξαντος 3.28 τε της εαυτου χειρος του Πετρου την
μαχαιραν, υποθεντος τε ωσπερ ταις των Ἰουδαιων χερσιν εαυτον του Χριστου,
καιτοι μη παθειν εξον και διαδραναι ραιον, ανημερως ηδη φερονται τοις θυμοις, και
εις αμαχον ωσπερ ανακαιονται θρασος, οι τε στρατιωται συν τωι καθηγεισθαι
λαχοντι και οι συν αυτοις υπηρεται. εικοντα δε ηδη προς παν οτιουν αυτοις ελοντες
τον Κυριον, δεσμοις μεν εντεινουσι, καιτοι δια τουτο προς ημας αφιγμενον, ινα
δεσμων ημας εξεληται διαβολικων, και εκ των της αμαρτιας απολυσηι βροχων.
αποκομιζουσι δε προς Ἄνναν, πενθερον οντα του Καιαφα, οθεν πως ημιν επεισιν
ηδη νοειν, οτι του κατα Χριστον ανοσιουργηματος αυτος ην αρα τεχνιτης και
διασκευαστης, παρ' αυτου τε κατα το εικος μεμισθαρνηκοτα τον προδοτην την
συλληψομενην τον Χριστον εξαιτησαι πληθυν. αυτωι τοιγαρουν αποκομιζεται
πρωτωι. εδοκει γαρ τοις Ἰουδαιοις, και αυτοις ημιν αποδειξαι πραγμασιν αληθες
υπαρχον ηδη και παρον οπερ εφαινοντο λεγοντες δια της του προφητου φωνης
"∆ησωμεν τον δικαιον, οτι δυσχρηστος ημιν εστι." δυσχρηστος γαρ οντως Ἰουδαιοις
ην ο Χριστος, ουχι τοιουτος υπαρχων αυτος, αλλ' επειπερ αυτοις εξιν εχουσι την
φιλαμαρτημονα και φιληδονον, ουδεν εδοκει των αριστων εισφερειν, την υπερ
νομον δικαιοσυνην εισηγουμενος, και το δοκουν οντως τωι φιλαρετωι Θεωι
περιστολης τινος διχα παρατιθεις εις επιγνωσιν, ου τοιαυτην εχοντος του νομου την
οδον, δια σκιας δε μαλλον και αινιγματων πλαγιως και μολις το πεφυκος ωφελειν
τοις ακροωμενοις παρασημαινοντος. ονπερ ουν τροπον τοις μεν ουν την οψιν
λελωβημενοις δυσχρηστον πως εστι του ηλιου το φως, ουδεμιαν αυτοις εμποιουν
την ονησιν, παραποδιζουσης εις τουτο της νοσου, τοις δε την εξιν κεκακωμενοις τα
των εδεσματων υγιεινα δυσχρηστοτερα πως των ετερων ειναι δοκει, καιτοι
προξενειν 3.29 ειδοτα την τριποθητον υγιειαν· ουτω και τοις Ἰουδαιοις ο Κυριος
δυσχρηστος τις εδοκει, καιτοι της σωτηριας υπαρχων πρυτανις. ου γαρ ην αυτοις το
σωζεσθαι φιλον. Ἀπεστειλαν δε αυτον δεδεμενον προς Καιαφαν τον αρχιερεα. ην δε
Καιαφας ο συμβουλευσας τοις Ἰουδαιοις οτι συμφερει ενα ανθρωπον αποθανειν
υπερ του λαου. τεθηρευται μεν ουν δια της Ἄννα δυστεχνιας, και της υπουργιας των
εις τουτο μεμισθωμενων, το ιερον τε και αγιον θυμα, τουτεστι Χριστος, αρκυων δε
εισω κατειλημμενος, επι τον της αδικου σφαγης αγεται προξενον, ητοι καθηγητην·
Καιαφας δε ουτος ην, καιτοι τηι της ιερωσυνης κατεστεμμενος χαριτι. και λογωι μεν
φαινεται καταρξας αυτος της μιαιφονιας, απαρχη δε και αυτου λοιπον αλους του
τολμηματος. δεχεται γαρ δεδεμενον τον Ἰησουν, και καρπον ωσπερ τινα της εαυτου
συμβουλης και των ανοσιων σκεμματων ο δειλαιος εποιησατο το παντων οτι
μαλιστα των κακων ανοσιωτατον δραμα. τι γαρ αν γενοιτο της επι Χριστωι
δυσσεβειας το δυσαχθεστερον; Ἠκολουθει δε τωι Ἰησου Σιμων Πετρος και ο αλλος
μαθητης. Κατεπτοημενων, ως φαινεται, των ετερων μαθητων και την παραυτικα
των φονωντων διαδιδρασκοντων οργην, της εις Χριστον αγαπης ο Πετρος εξεχεται,
θερμοτεροις αει κινημασι προς τουτο βαδιζων και ριψοκινδυνως ακολουθει, και το
των εκβησομενων κατασκεπτεται περας, συνθεοντος τε αυτωι και δια της ισης
ευτολμιας εις ομοιαν αναβαινοντος εξιν του ετερου μαθητου· Ἰωαννης δε ουτος ην,
ο τουδε του θειου συγγραμματος θεοφιλης οντως δημιουργος. εαυτον γαρ ειναι φησι
τον ετερον μαθητην, ονομαζει δε ουκ εναργως, φιλοκομπιας υποληψιν
παραιτουμενος, και το δοκειν ειναι των αλλων εν αμεινοσι, των ιδιων ενθυμηματων
ως ποῤρω 3.30 τατω τιθεις. τα γαρ τοι των ανδραγαθηματων εξαιρετα, και ει
φαινοιτο τυχον ενοντα τισι των οι γε φρονουσιν ορθως, αλλ' ουκ αν ιοι ποτε δια της
αυτων γλωττης εις ετερων ακοας. ακοσμοτατον γαρ τι χρημα παντελως το μη δια
της ετερων φωνης εγκωμιαζεσθαι μαλλον τινας ηπερ εξ ιδιου στοματος. και γουν ο
 
 

595

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παροιμιαστης "̓Εγκωμιαζετω σε," φησιν, "ο πελας και μη το σον στομα, αλλοτριος
και μη "τα σα χειλη." Ὁ δε μαθητης εκεινος γνωστος ην τωι αρχιερει, και συνεισηλθε
τωι Ἰησου εις την αυλην του αρχιερεως. Προνοητικωτατα παλιν και μεχρι της
τουτων κατεισι μνημης, και λεπτολογειν ου παραιτειται λιαν δια το πασι λυσιτελες.
επειδη γαρ εμελλε και τα εν αυτηι γεγονοτα τε και ειρημενα τηι του αρχιερεως αυληι
τοις ιδιοις εγκαταταττειν συγγραμμασιν, αναγκαιοτατην ωσπερ και την του
δεδυνησθαι συνεισδραμειν απολογιαν ημιν εποιησατο· γνωστος γαρ ην φησι τωι
αρχιερει. συνεισβαλλει τοιγαρουν αδιακωλυτως, της εις τον ηγουμενον γνωσεως·
φιλιαν γαρ ουκ ηξιωσεν ειπειν· απαραποδιστον αυτωι προξενουσης την εις το εισω
διελευσιν. ινα τοινυν πιστευηται και τα εν τηι αυληι πεπραγμενα συντιθεις, ως ου δια
της ετερων δεδιδαγμενος φωνης, αλλ' αυτος των πεπραγμενων θεωρος τε αμα και
αυτηκοος καταστας, χρησιμωτατην ημιν εποιησατο και την περι της γνωσεως
εξηγησιν. Ὁ δε Πετρος ειστηκει προς τηι θυραι εξω. εξηλθεν ουν ο μα θητης ο αλλος,
ος ην γνωστος του αρχιερεως, και ειπε τηι θυρωρωι και εισηγαγε τον Πετρον. Ουκ αν
υστερησεν, οσον ηκεν εις προθυμιαν της ιδιας ψυχης, του συνεισβαλειν ο Πετρος, ει
μη της προθυραιου 3.31 παιδος η τηρησις ουκ ακινδυνον ετιθει τοις ου προτερον
εγνωσμενοις την εις το εισω παραδρομην. και βιασθηναι μεν το γυναιον υπ' ανδρος
ην δηπου παντως ου χαλεπον, των γεμην τελουντων εις αταξιαν εγκληματων ουκ
ελευθερον. ειργεται τοινυν, ως εξ αναγκης, καιτοι λιαν αλυων ο μαθητης, μεχρις αν
ου μετριως λελυπησθαι δια ταυτην αυτον την αιτιαν εννοησας ο ετερος,
συνεισκεκομικεν εαυτωι, τηι τοις πυλωσι προσεδρευουσηι λαλησας, και χαριν αιτησας
του συζηλουντος αυτωι την συνεισβολην. Λεγει ουν τωι Πετρωι η παιδισκη η θυρωρος
Μη και συ εκ των μαθητων ει του ανθρωπου τουτου; λεγει εκεινος Ουκ ειμι.
Προηγγελκοτος ηδη τωι Πετρωι την εις τριτον εσομενην εξαρνησιν του Σωτηρος
ημων Χριστου, και οτι πριν ορνιθα φωνησαι τον ωιδον ατονησει πως περι την πιστιν,
εξηγειται λοιπον ανα μερος ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης, οποι τε και οπως το πραγμα
τετελεσται. διαπυνθανεται τοινυν η τοις πυλωσιν ενιδρυνθεισα γυνη, μη αρα τις ειη
των τελουντων εν μαθηταις του την αδικον υπομενοντος κρισιν. αποφασκει δε ο
Πετρος, και ωσπερ τι των εγκληματων αποσκευαζεται, λεγων Ουκ ειμι, και ουχι δη
παντως καταδεισας το αλωναι τυχον, ουδε την της αληθειας αναῤρησιν
παραιτουμενος, αλλα το παν οτιουν υπομειναι και των αβουλητων, ει τυχοι,
δευτερον ωσπερ τι και οπισω τιθεις του συνειναι Χριστωι. εξ αγαπης ουν αρα το
πταισμα, και ριζαν πως εχει την φιλοθεΐαν η αρνησις, ουκ εξ ακριβους μεν λιαν
συμβαινουσα λογισμου, μνωμενη δ' ουν ομως τωι συνειναι ποθουντι το
σπουδαζομενον. 3.32 Ειστηκεισαν δε οι δουλοι και οι υπηρεται ανθρακιαν πεποιη
κοτες, οτι ψυχος ην, και εθερμαινοντο· ην δε και ο Πετρος εστως μετ' αυτων και
θερμαινομενος. Εισω θυρων ελασας ο Πετρος και τοις οικεταις εναποληφθεις, τα
εκεινων δραν υποκρινεται, καιτοι τηι λυπηι κεκακωμενος, και δυσοιστον εχων εν
καρδιαι την αθυμιαν, ινα μη τωι κατηφει και συμμεμυκοτι προσωπωι καταφωρος
ευρεθεις, ωσανει τωι κρινομενωι συναλγυνεσθαι φιλων, της των ποθουμενων
εκπεμπηται θηρας. απιθανον γαρ κομιδη το φιλοσαρκειν ουτως οιεσθαι τον
μαθητην, ως εν τοσαυταις οντα βαρυθυμιαις, των εκ χειμωνος καταψυγματων
εκμηχανασθαι την ακεσιν· αλλ' ουδ' αν ει μετην και των ετι μειζονων απολαυσαι
χρηστων, καμνοντος ουτω Χριστου τυχειν ηνεσχετο. οικονομικως δε λιαν τηι των
θεραποντων ακηδιαι συμπλαττεται, και ως μηδενος το παραπαν κατωθουντος εις
αθυμιαν τα εκ του χειμωνος αποκρουεται βλαβη, ιν' ωσπερ τις των της οικιας
γνωριμων και δια τουτου πιστευηται, διαδρασαι τε ουτω λοιπον και το ειπερ τις
εροιτο παλιν αρνησασθαι. αλλ' ουκ ην διαψευσασθαι του Σωτηρος τον λογον. ο γαρ
εγνω παντως εσομενον ως Θεος, τουτο τωι μαθητηι προμεμηνυκεν. Ὁ ουν αρχιερευς
 
 

596

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηρωτησε τον Ἰησουν περι των μαθητων αυτου και περι της διδαχης αυτου. Ὁ
νομομαθης και διδασκαλος, ωι και το θειον διαγορευει κηρυγμα Κριμα δικαιον
κρινετε, καθαπερ τινα των διαβοητων αρπασας ληιστων τον Κυριον, δια τε σπειρας
στρατιωτων ωπλισμενων και πληθυος ανοσιων υπηρετων, περι διδαχων και
μαθητων ερωται, την των εγκληματων αποριαν δια τουτου 3.33 σημαινων. ου γαρ
ᾔδει το αμαρτειν ο κρινομενος. ερωται δε περι της διδαχης αυτου, ποτερον ποτε τοις
δια Μωυσεως απωιδος εστι νομοις, ηγουν τοις παλαι τεθεσπισμενοις ομοστιβης και
συνδρομος, και τις αρα τοις υπ' αυτωι μεμαθητευμενοις ενυπαρχει σκοπος, τοις
αρχαιοις εθεσι παιδαγωγεισθαι φιλειν, ηγουν τινα ξενην και καινοπρεπη της
λατρειας επιτηδευειν την αγωγην. εποιει δε τουτο δυστροπως· ᾤετο γαρ οτι κατερει
μεν εναργως του νομου Χριστος, αποβλητα δε τα δια Μωυσεως ειπων, αυτος καθ'
εαυτου της των Ἰουδαιων γλωσσαλγιας ανακινησει θρασος, ινα και φαινηται λοιπον
δικαιαν ωσπερ αποτιννυς του θεομαχειν ελεσθαι την δικην. θεομαχειν γαρ αντικρυς
ην το τοις θειοις αντιταττεσθαι νομοις, ειπερ τις αρα των καθ' ημας ηλω τι τοιουτον
ειπων η δρασας. ως ανθρωπωι δε ετι ψιλωι προσεχουσι τωι Χριστωι, και τον του νομου
Κυριον επι τηι του νομου παραβασει δικαιως ευθυνειν νομιζουσιν, ου μεμνημενοι
του λεγοντος "̓Ασεβης ο λεγων βασιλει Παρανομεις." Ἀπεκριθη αυτωι ο Ἰησους Ἐγω
παῤρησιαι λελαληκα τωι κοσμωι, εγω παντοτε εδιδαξα εν συναγωγηι και εν τωι ιερωι,
οπου παντες Ἰουδαιοι συνερχονται, και εν κρυπτωι ελαλησα ουδεν. Το πασι, φησιν,
εγνωσμενον ως αφανες επιζητειν, εικαιον αν εχοι τον πονον, και ωιπερ αν εποιτο το
μη αγνοεισθαι τυχον, πως αν ετι προσειη του λαθειν η υποληψις; και δοκει μεν πως
ημιν ταυτι δη φαναι Χριστος, υπερ του τας αιτιας αποφορτιζεσθαι δια της των
ηγουμενων πονηριας συντεθειμενας τε ηδη και δυσμηχανως εξηρτυμενας· οιμαι δε
τι και ετερον υποδηλουν δια τουτων αυτον. εγω γαρ φησιν εν παῤρησιαι λελαληκα
τωι κοσμωι, τουτεστι, τα δια της Μωυσεως υμιν μεσιτειας κεχρησμωιδημενα δια 3.34
τυπων ερχεται και σκιας, και αναφανδον ου διδασκει το δοκουν τωι Θεωι, πλαττεται
δε μαλλον της αληθειας εφ' εαυτοις την υποληψιν, και τηι παχυτητι του γραμματος
κατημφιεσμενα γυμνην ουκ εισφερει των αναγκαιων την ειδησιν· εγω εν παῤρησιαι
λελαληκα τωι κοσμωι· αινιγματων γαρ διχα και σκιας της των αγαθων ιδεας
παρεδειξα την κατορθωσιν, και πλαγιας απασης εξηιρημενης ευθυτενη της εις Θεον
ευσεβειας απεδειξα την οδον. εγω λελαληκα τωι κοσμωι, ουχ ενι φησι γενει των εξ
Ἰσραηλ· ει γαρ και μηπω τυχον τοις ανα πασαν την οικουμενην εκπυστα πως εστι τα
ημετερα, αλλ' εσται κατα καιρους. εγω παντοτε εδιδαξα εν συναγωγηι. και τι τουτο
εστι, πως ουκ αναγκαιον ιδειν; εις αναμνησιν, ως εοικε, και ουχ εκοντας καλει τους
των Ἰουδαιων προεστηκοτας προφητειας εχουσης ωδε περι αυτου. τι γαρ εφη παλιν
ημιν ο θειος Ἡσαΐας, ως εκ προσωπου Χριστου "Ουκ εν κρυφηι λελαληκα ουδε εν
"τοπωι γης σκοτεινωι," και παλιν " Ολην την ημεραν "εξεπετασα τας χειρας μου προς
λαον απειθουντα και "αντιλεγοντα." το γαρ μητε εν κρυφηι μητε εν τοπωι λαλειν
σκοτεινωι, τι αν ετερον ειη λοιπον, η το ποιεισθαι μεν εν παῤρησιαι τας διαλεξεις,
λαλειν δε εν τοποις ουκ ολιγην εχουσι των ακροωμενων την συνοδον; καλως δε
σφοδρα και αναγκαιως της του προφητου προς αναμνησιν αγει φωνης, ινα δη
μαθοιεν, οτι κρινουσι δυσσεβως τον εν ελπισιν αυτοις χρεωστουμενον. Ἰουδαιων
γαρ η επαγγελια, κατα την του Παυλου φωνην. Τι με ερωταις; ερωτησον τους
ακηκοοτας, τι ελαλησα αυτοις· ιδε ουτοι οιδασιν α ειπον εγω. Ἐπιπληττει τοις
νομομαθεσιν, ως και αυτον ηδικηκοσι τον εφ' ωι σεμνυνονται νομον. τωι γαρ ουπω
κατεγνωσμενωι 3.35 προωρον ωσπερ επενεγκοντες την κολασιν, περιττως ετι
ζητουσι τα πταισματα. τι τοινυν φησιν ερωταις και καλεις εις απολογιαν τον ηδη
παθοντα την εφοδον, πρεσβυτεραν τε των ελεγχων λαχοντα την τιμωριαν;
προσβαλεις δε και ετερως τοις ειρημενοις. οι μεμισηκοτες ηδη, φησι, και ταις ουτω
 
 

597

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειναις ατιμιαις περιβεβληκοτες, ειτι περ λεγοιμι των κατ' εμαυτον, ουκ αν ισως
οκνησαιεν και το ψευδη βοαν. ουκουν παρα της ετερων διδασκεσθε φωνης.
αταλαιπωρος παντελως των μαρτυρων η ζητησις· οιδε γαρ γεγονασι των εμων
κατηκοοι λογων. και νομιει μεν τις τυχον, οτι καρδιας ειδως και νεφρους, υπεδειξε
τινας των παρεστηκοτων ως εκ του παρατυχοντος ακροασαμενους αυτου. το δε ουχ
ουτως εχει. παρεδειξε γαρ τινας των υπηρετων, οι και παλαι την παρ' αυτου διδαχην
τεθαυμακασι, και πως η ποτε, παλιν ειπειν αναγκαιον υπερ σαφηνειας των
ειρημενων. ουκουν αυτος ημιν ουτοσι παλιν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης λελαληκε τι
τοιουτον, ως εξηγουμενου ποτε του Σωτηρος ημων Χριστου, και τοις
συνδεδραμηκοσιν Ἰουδαιοις τον περι της των ουρανων βασιλειας διαπτυσσοντος
λογον, διεπριοντο παλιν οι των Ἰουδαικων ταγματων ηγουμενοι, και θερμον επ'
αυτωι τον φθονον ωδινοντες, εκ μεσου ποιειν εσπουδαζον. λεγει δε ουτως ο
Ευαγγελιστης "Και απεστειλαν οι αρχιερεις και οι Φαρισαιοι υπηρετας ινα πιασωσιν
αυτον." αλλ' ως πολυς και μακρος ο παρα του Σωτηρος ημων εξετεινετο λογος, οι
παρα των Ἰουδαιων απεσταλμενοι τοις αλλοις απασι συνεπειθοντο, και τεθαυμακασι
πλεον ηπερ τις ετερος των τελουντων εις οχλους. λεγει δε ουτω παλιν ο
Ευαγγελιστης " Ηλθον ουν οι υπηρεται προς τους αρχιερεις και "Φαρισαιους, και
ειπον αυτοις εκεινοι ∆ιατι ουκ ηγαγετε "αυτον; απεκριθησαν οι υπηρεται Ουδεποτε
ελαλησεν "ουτως ανθρωπος. απεκριθησαν ουν αυτοις οι Φαρισαιοι "Μη και υμεις
πεπλανησθε;" ακουεις οπως αναπεπεισμε 3.36 νους ηδη τους υπηρετας και
τεθαυμακοτας ευρισκοντες, αγωνιωσιν οι Φαρισαιοι. τουτο τοιγαρουν ειδως ο Σωτηρ
Ἐρωτησον φησι τους ακηκοοτας· ιδε ουτοι ισασιν α ειπον εγω. αυτους γαρ εκεινους
τους τοτε παρεστηκοτας ορων, το Ουτοι φησιν, η κακεινο σημαινων, οτι και αυτοι
τεθαυμακασι της εμης διδασκαλιας το καλλος οι της υμετερας ανοσιοτητος
υπουργοι. Ταυτα δε αυτου ειποντος εις παρεστηκως των υπηρετων εδωκε ραπισμα
τωι Ἰησου, ειπων αυτωι Ουτως αποκρινηι τωι αρχιερει; Προκεκηρυκται μεν δια της του
προφητου φωνης ως εσομενον επι Χριστωι και τουτο· "Τον νωτον μου δεδωκα,"
φησιν, "εις μαστιγας και τας σιαγονας μου εις ραπισματα." διεξαγεται γεμην εις το
παλαι προαναφωνουμενον περας, εις κριμα μεν της Ἰουδαιων αλαζονειας, εις
αναιρεσιν δε και καταστροφην της οφειλομενης ημιν ατιμιας, επειπερ ημαρτομεν εν
Ἀδαμ τωι πρωτωι την θειαν πατησαντες εντολην. ατιμαζεται γαρ υπερ ημων, επειπερ
αυτος τας αμαρτιας ημων αιρει, κατα την του προφητου φωνην, και περι ημων
οδυναται. ωσπερ γαρ θανατου λυσιν ειργαζετο, θανατωι παραδους το ιδιον σωμα· τον
αυτον οιμαι τροπον της επηρτημενης ημιν ατιμιας δια την παραβασιν και την
αρχεκακον αμαρτιαν, λυσιν εχει το ραπισμα την επι Χριστωι πληρουν ατιμιαν. εις
γαρ ο παντων ανταξιος υπερ παντων ητιμαζετο. πλην ολην αν οιμαι φριξαι την
κτισιν, ειπερ εν αισθησει κεκλητο του τολμηματος· ο γαρ της δοξης Κυριος τηι του
παιοντος ανοσιαι χειρι κατηικιζετο. Ουκ αμοιρησαι γεμην ερευνης αν οιμαι
φιλομαθους το εθελησαι μαθειν, ανθ' οτου τυχον ο παντολμος ουτοσι και
ανοσιουργος υπηρετης ραπιζει τον Ἰησουν, σκληρον μεν ολως η δυσοργον ειποντα
μηδεν, πραοτατην δε λιαν την εφ' απασι 3.37 τοις επενηνεγμενοις απολογιαν
ποιουμενον. αλλ' ουδ' αν αυτον ιδοι τις των Ἰουδαιων τον προεδρευοντα παιειν
αυτωι διατεταχοτα, και τοις ουτω παραλογοις επιπηδαν δυσσεβημασι. και
προβαλουνται μεν ισως τινες την τοις υπηρεταις εντριβη και μελετωμενην
συνηθειαν, οι τοις ηγουμενοις προσαγοντες τους επι τισι των εξω νομου
κατειρημενους, λαλειν μεν επιεικεστερον και ουχ εκοντας αναγκαζουσι,
παραφθεγξαμενους δε τι των απηχεστερων εσθ' οτε και ατιμαζουσιν. αλλ' ου ταυτην
οιμαι την αιτιαν της επι Χριστωι μανιας συμβηναι τοτε, προφασιν δε του τολμηματος
ετεραν ευρησομεν, τοις ηδη προειρημενοις τον νουν ενερεισαντες. ελεγομεν γαρ
 
 

598

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρτιως, οτι τοις ηγουμενοις προσκεκρουκασι των υπηρετουντων τινες, οι
προσεταχθησαν μεν συλλαβεσθαι τον Ἰησουν, επανηκον δε ουτω μεμυσταγωγημενοι
και τεθαυμακοτες αυτον, ως διαῤρηδην ειπειν "Ουδεποτε ελαλησεν ουτως
ανθρωπος." εφ' ωι και σφοδρα λελυττηκοτες εφασκον οι Φαρισαιοι "Μη και υμεις
πεπλανησθε; μη τις "εκ των Φαρισαιων η εκ των ηγουμενων επιστευσεν εις "αυτον;
αλλ' ο οχλος ουτος οι μη ειδοτες τον νομον "επαρατοι εισιν." επειδη τοινυν του
Σωτηρος ο λογος προς αναμνησιν εκαλει τους ηγουμενους της κατα των υπηρετων
κεκινημενης τοτε βαρυθυμιας· μαρτυρας γαρ αυτους της εαυτου διδασκαλιας
παρεκομιζε λεγων " Ιδε ουτοι ισασιν α "ειπον εγω·" αποκρουομενος της εις αυτον
ευνοιας την υποψιαν, και των ηγουμενων τον νουν εφ' ετερας ωσπερ παρατρεπων
εννοιας ο επι τωι θαυμασαι Χριστον παρ' εκεινοις εγκαλουμενος, επιστομιζει
ραπισματι, τα λυπουντα λεγειν ουκ εφιεις των υπηρετειν τεταγμενων το
φιλοκινδυνον στιφος. 3.38 Ἀπεκριθη αυτωι ο Ἰησους Ει κακως ελαλησα, μαρτυρησον
περι του κακου· ει δε καλως, τι με δερεις; Ἀδικουντα μεν λιαν ελεγχει τον υπηρετην,
και ειπερ τις ην ο κρινομενος των ου σφοδρα λαμπρων. πληττει γαρ ασυνετως ον
ηκιστα χρην, ουκ εκθεσμοις ρημασιν εις τουτο κεκινημενος, ηγουν ετεραν τινα του
θρασους εχων την αφορμην, εκ μονης δε μαλλον της εμφυτου μανιας εις ηθων
αγριοτητα θηριοπρεπη κατωθουμενος. κατηγορησον γαρ, ει δοκει, και των ημετερων
καταγωνιζου λογων, ως ουκ ορθως ειρημενων· ει δε τουτο ποιειν ου δυνασαι,
πληττεις ανθ' οτου λοιπον τον ανεγκλητως φθεγξαμενον; Τετριμμενος μεν ουν
ουτοσι και σφοδρα συνηθης τοις θεωρημασι λογος· οιμαι δε εγωγε την του
προκειμενου δυναμιν ετερωσε ποι χωρειν. διελεγχει γαρ ισως τον υπηρετην, ως
αδικουντα μειζονως, ουχ οτι πεπαικεν απλως, αλλ' οτι προτεθαυμακως ηδη τον
διδασκαλον, επ' ουδενι δε νυνι καταγνους, ατιμαζειν ηνεσχετο. ει μεν γαρ ουχ ηλως
ποτε τοις παρ' εμου, φησι, λογοις· ει μη σοι τα καλλιστα διδασκειν εδοκουν και
παραδοξος τις ειναι πεπιστευμαι των ιερων γραμματων εξηγητης· ει μη αυτος ησθα
τοτε βοων "Ουδεποτε ελαλησεν ουτως ανθρωπος·" ταχα τις ην λογος ταις σαις
απειριαις επιδιδους τον ελεον, και της επι τουτοις αιτιας εξω τιθεις· επειδη δε εγνως
τε και τεθαυμακας και ουκ αν ισως, φησι, των εμων κατεμαρτυρησας λογων, ει το
της εαυτου διαμεμνησθαι φωνης εν γε τωι παροντι διελογιζου καλον, πως ουκ
απροφασιστον εχοις την αμαρτιαν; και προσβαλεις μεν τοιωσδε τοις θεωρημασι·
πλην εστιν ιδειν, ως ασυγκριτον τινα και υπερφυα της εις ακρον ανεξικακιας εν
τουτοις ημιν ο Σωτηρ καταγραφει τον τυπον, και της ανωτατω και υπερφερους
ημεροτητος την ιδεαν, ως εν εικονος ταξει λαμπρας ανατυποι τα καθ' εαυτον. ο γαρ
ενι και 3.39 μονωι νευματι παντας αρδην Ἰουδαιους απολεσαι δυναμενος,
δουλοπρεπως ραπιζεται· και δραι μεν ουδεν, αντεπαγει δε των αδικουντων ουδενι
την παραχρημα κολασιν, επει μηδε εστι καθ' ημας ασθενης, η οργαις η λυπαις
τυραννουμενος, η τωι της πλεονεξιας βαρει νικωμενος, δυσωπει δε πραως τον
εφεστηκοτα, τον ουδεν εκτοπως λαλησαντα μη χρηναι παιειν ειπων, και αυτοις δε
τοις δοκουσιν ειναι δεινοις εναποληφθεις των οικειων επιτηδευματων ουκ αλογει.
λογισμωι γαρ αναπειθει τωι δεοντι της εν τουτοις προπετειας αποχωρειν της των
Ἰουδαιων υπεροψιας τον υπουργον, κομισαμενος μεν αυτος "πονηρα αντι αγαθων,"
κατα το γεγραμμενον, αντιδιδους δε τοις ατιμαζουσιν αντι πονηρων αγαθα. Ἀλλ' ο
μεν Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος και ραπιζομενος ανεξικακει, καιτοι Θεος
υπαρχων αληθινος, γης τε και ουρανου Κυριος· ημεις δε οι ταλανες, οι "γη και
σποδος," οι σμικροι και ελαχιστοι, και τηι των λαχανων χλοηι παρεικασμενοι·
" Ανθρωπος γαρ ωσει χορτος αι ημεραι αυτου, και ωσει ανθος "του αγρου ουτως
εξανθησει," κατα το γεγραμμενον· τινος εσθ' οτε των αδελφων διαπεσοντος εις
λογον, και βραχυ τι παραφθεγξαμενου των ειωθοτων λυπειν, δρακοντων μεν δικην
 
 

599

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκπικραινεσθαι δειν επ' αυτωι λογιζομεθα, μυριοις δε ανθ' ενος κατασφενδονωντες
λογοις ου κορεννυμεθα, ου ταις ανθρωπιναις μικροψυχιαις κιχρωντες την αφεσιν,
ου την κοινην της φυσεως εννοουντες ασθενειαν, ου τωι φιλαλληλωι καταχωννυντες
τροπωι τας εντευθεν οργας, ουκ εις αυτον αποβλεποντες "τον της πιστεως ημων
αρχηγον και τελειω"την Ἰησουν," αλλ' εαυτους εκδικειν σπουδαζοντες, και τουτο
πικρως, καιτοι της θειας λεγουσης γραφης, ποτε μεν οτι "οδοι μνησικακων εις
θανατον," ποτε δε παλιν "Την "κακιαν εκαστος του αδελφου αυτου μη
μνησικακειτω εν "ταις καρδιαις υμων." αλλα γαρ εις τυπον ημιν ημεροτητος 3.40
της εις αλληλους και της υπερ λογον ανεξικακιας αυτος ο παντων ∆εσποτης
προκεισθω Χριστος, ος και ταυτης ενεκα της αιτιας προς ημας που φησιν "Ουκ εστι
μαθητης υπερ "τον διδασκαλον, ουδε δουλος υπερ τον κυριον αυτου."
3.41 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΟ ΕΝ ΤΩι ∆Ω∆ΕΚΑΤΩι ΒΙΒΛΙΩι.
α. Ὅτι Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, καν ευρισκηται δι' ημας Θεον εαυτου
τον Πατερα καλων, προκειμενου ρητου Πορευομαι προς τον Πατερα μου και Πατερα
υμων και Θεον μου και Θεον υμων.
3.43 ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΒΙΒΛΙΟΝ ∆Ω∆ΕΚΑΤΟΝ
Ἀπεστειλεν ουν αυτον ο Ἄννας δεδεμενον προς Καιαφαν τον αρχιερεα. ην δε
Σιμων Πετρος εστως και θερμαινομενος· ειπον ουν αυτωι Μη και συ εκ των μαθητων
αυτου ει; ηρνησατο εκεινος, και ειπεν Ουκ ειμι. λεγει εις εκ των δουλων του
αρχιερεως, συγγενης ων ου απεκοψε Πετρος το ωτιον Ουκ εγω σε ειδον εν τωι κηπωι
μετ' αυτου; παλιν ουν ηρνησατο Πετρος, και ευθεως αλεκτωρ εφωνησεν.
ἈΝΑΚΟΠΤΕΙ χρησιμως καθαπερ ιππον οξυδρομουντα τον της εξηγησεως τροπον ο
θεσπεσιος Ευαγγελιστης, και οπισω παλιν ανακομιζεται. δια ποιαν αιτιαν; χρην γαρ
δηπου προεπιδειξαι των εφεξης την εις τριτον γενομενην αρνησιν του Πετρου, και
τουτον εχοντος του πραγματος τροπον τον αυτωι μαλιστα πρεποντα τε και
επιτηδειον, καθ' ον και τετελεσται. οικονομικως τοιγαρουν αναλαμβανει τα εν
αρχαις, και απεσταλθαι μεν λεγει τον Ἰησουν παρα του 3.44 Ἄννα προς Καιαφαν·
διερωτωμενον δε δεικνυσι τον Πετρον παρα τε των συνθερμαινομενων οικετων, και
παρα τινος των εκ γενους του πληγεντος υπ' αυτου, και τριτην εν τουτοις
αποπληρουντα την αρνησιν. ειτα της του αλεκτρυονος διαμεμνηται φωνης, κατ'
ουδεν διαπιπτοντα τον του Σωτηρος ημων αποφαινων λογον, προεγνωκοτος τε και
προηγγελκοτος του ιδιου μαθητου την εν θορυβοις ασθενειαν, ης ουδ' αν ολως
επεμνησθη ταχα, θεοδιδακτος ων, ο τοδε το συνταγμα γραφηι παραδους, ει μη τας
των μισοθεων ενενοησε φιλοψογιας τε και αθυρογλωττιας. ειπον γαρ αν τινες ευθυς
των οτι μαλιστα πολεμειν εγνωκοτων ταις του Σωτηρος ευκλειαις Ἐπιδειξατε του
Πετρου την αρνησιν, πως δε και οποι τετελεσται το προηγγελμενον δια Χριστου,
καιτοι το ψευδομυθειν καθ' υμας ουκ ειδοτος. αληθειαν γαρ ειναι φατε, και εξ
αληθους αναλαμψαι Πατρος. αναγκαιοτατην τοιγαρουν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης
και τουτων ημιν εποιησατο την εξηγησιν, αληθευοντα πανταχη δεικνυς τον Κυριον.
Ἀλλ' ισως του μεν ετι τοιουτοις ημας κατακρουειν λογοις αφεξεται τις των δι'
εναντιας, δεινος δε του Πετρου φανειται κατηγορος, και δειλιας ασυγκριτου τον
γνησιον γραψεται μαθητην, ευχερη δε ουτως ερει προς την εν λογοις γενεσθαι
διαπτωσιν, ως ηδη και τριτον διολισθειν εις απαρνησιν, ουδ' οσον της των δεινων
αψαμενον πειρας, ηγουν προς αυταις γεγονοτα ταις του κινδυνου θυραις. αλλ' ειπειν
 
 

600

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν αρμοσει τα τοιαυτα τυχον τοις αμυητοις ετι· εγω δε ως ποῤρωτατω τα τοιαυτα
μεθεις, και ταις εκεινων τερθρειαις εῤρωσθαι φρασας, εις την υπερ του γεγονοτος
απολογιαν τετραψομαι, τοις ηδη κατειθισμενοις νοειν μυστηρια τα εκ της μυστικης
οικονομιας παρατιθεις εις αποδειξιν. εδει γαρ εδει και των τοιουτων ευ μαλα
διαμεμνησθαι πραγματων τον σοφωτατον Ευαγγελιστην, υπερ του συνιεναι τους
ακροωμενους τινες μεν ησαν και αυτοι της οικουμενης οι διδασκαλοι προ της 3.45
αναστασεως του Χριστου, και προ της καταφοιτησεως της επ' αυτους γενομενης του
Ἁγιου Πνευματος, και τινες εν τοις μετα ταυτα, κομισαμενοι την δια του Πνευματος
χαριν, ην και "εξ υψους δυναμιν" ωνομασεν ο Χριστος. προθυμοτατους μεν γαρ εις
αναληψιν αρετης, ευζωνοτατους δε λιαν εις το θελειν επεσθαι τωι Χριστωι, και
παντος κινδυνου καταθλειν και σφοδρα πλειστακις επιχειρησαντας θεωρησαι τις αν.
αλλ' ουπω κατηργηκοτος του Σωτηρος ημων Χριστου του θανατου το κρατος,
σκληρος πως ην ετι και απροσιτος παντελως ο εξ αυτου φοβος· οι δε ουπω το
Πνευμα λαβοντες, αλλ' ουδε δια της ανωθεν κεχαλκευμενοι χαριτος, εις την υπερ
φυσιν ανδρειαν ουπω παντελως ελευθεραν της ανθρωπινης μικροψυχιας την
διανοιαν εχοντες, ουκ αθραυστοι κομιδηι τοις εκ του παθειν εφαινοντο δειμασιν.
ονπερ γαρ τροπον ο σιδηρος, καιτοι κατα φυσιν υπαρχων σκληρος, ουκ αν
αλωβητως ομιλησαι τοις των λιθων απηνεστεροις, ει μη την εκ του στομουσθαι
προσλαβοι δυναμιν· ουτως η ανθρωπου ψυχη καν σφοδρα νεανιευηται ταις εις παν
οτιουν αγαθον απαρατρεπτοις επιθυμιαις, αλλα της των εντευθεν αγωνων
σκληροτητος ου περιεσται ποτε, μη ουχι προτερον τηι δια του θειου Πνευματος
αδρυνθεισα χαριτι. ουκουν ασθενεστεροι μεν πως το εν αρχαις και αυτοι τυχον ησαν
οι μαθηται, κομισαμενοι δε το Πνευμα του υπερ παντας Θεου, την εαυτων ηδη
παρελασαντες ασθενειαν, εις την εκεινου στεῤροτητα μετεπλαττοντο, τηι κοινωνιαι
τηι προς αυτο προς την υπερ φυσιν ανατρεχοντες ευτολμιαν. Ἀναγεγραπται τοινυν
χρησιμως και η των αγιων ασθενεια προς επαινον τε και δοξαν Θεου, μετατιθεντος
εις δυναμιν το ησθενηκος, και ωσπερ τινα πυργον ανισταντος αμαχον το και ψιλοις
ευανατρεπτον φοβοις, και μοναις εσθ' οτε ταις εκ του τι παθειν υποψιαις
κατεῤραγος. ειη δ' αν 3.46 εις τυπον τε και παραψυχην ημετεραν, το ενι που τυχον η
ολιγοις των αγιων συμβεβηκος. διδασκομεθα γαρ εντευθεν μη ταις εαυτων
ασθενειαις ενορωντας εσθ' οτε καταναρκαν αβουλοτατα το δουλευειν τωι Θεωι,
πεποιθεναι δε μαλλον επι τωι παντας νευρουν ισχυοντι, και τοις υπερ φυσιν
εναβρυνεσθαι κατορθωμασι και παρ' ελπιδα χαριζομενωι. Ἄγουσιν ουν τον Ἰησουν
απο του Καιαφα εις το πραιτωριον· ην δε πρωΐ· και αυτοι ουκ εισηλθον εις το
πραιτωριον, ινα μη μιανθωσιν, αλλ' ινα φαγωσι το πασχα. Κριμα δικαιον κρινετε,
και "αθωιον και δικαιον ουκ απο"κτενεις," διαῤρηδην ουτως ανακεκραγοτος του
νομου και της θειας εντολης, επερυθριωσι μεν πως τηι των αιτιων ερημιαι και ουχ
εκοντες οι δειλαιοι· απροφασιστον δε ηδη την κατα Χριστου μανιαν ευρισκοντες,
ειργομενοι τε της αυτοκτονιας δια τον επικειμενον αγνισμον· εμελλον γαρ ηδη
θυειν το πασχα, κατα τον ουδεν παρ' αυτοις ισχυοντα νομον· Πιλατωι προσαγουσιν,
εκ πολλης αγαν ασυνεσιας τοις της αδικου μιαιφονιας εγκλημασιν ουκ αν ολως
ενσχεθηναι πιστευσαντες, ει αυτοχειρες μεν ουκ αν ειεν αυτοι, προσοισειαν δε
μαλλον ταις ετερου χερσιν εκεινο πεισομενον, καν τοις δια Μωυσεως απαιδηι νομοις
οπερ ην αυτοις κατα νουν. γελοιοτατον δε σφοδρα κακεινο προς τουτωι πεπραχοτες
αλωσονται. ευθυνοντες γαρ ως επι τοις εσχατοις κατεγνωσμενον τον ημαρτηκοτα
μηδεν, και την ουτω φρικωδεστατην ασεβειαν της εαυτων καταχεοντες κεφαλης,
τον του πραιτωριου φευγουσιν ουδον, ως εσομενον αυτοις παραιτιον μολυσμου, και
το ανδρασιν επιμισγεσθαι τοις αναγνοις ετι παραιτουνται δια σπουδης. λιθους γαρ,
οιμαι, και ανθρωπων των ομογενων σωματα καταμολυνειν δυνασθαι πεπιστευκασι
 
 

601

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την ανθρωπου ψυχην· το δε δη παντων αισχιστον των κακων, 3.47 την αδικωτατην
μιαιφονιαν, ουδεν ολως αυτοις προστριβεσθαι νενομικασι βλαβος. και το γε
παραδοξον, μαλλον δε των αλλων ευηθεστερον τε και αλογωτερον, αγνευουσι δια
την του προβατου σφαγην, ετερον ημιν ανατυπουντος ουδεν η του κατα Χριστον
μυστηριου την σκιαν· οι δε τον τυπον τιμωντες του πραγματος εις αυτην υβριζουσι
την αληθειαν. πλαττομενοι γαρ επ' αυτωι την αγνειαν, τηι κατα Χριστου μιαιφονιαι
μεμολυνται. καλως ουν αρα, οτε μεν ταφους κεκονιαμενους αυτους ωνομαζε, τοις
εξωθεν και εκ τεχνης αυτοις επηιωρημενοις περιβλημασιν εξωραισμενους, εσωθεν
γεμην δυσοσμον και δυσαχθεστατην εχοντας την ακαθαρσιαν· οτε δε παλιν,
διυλιζειν μεν εφη τον κωνωπα, καταπινειν δε τον καμηλον. ακριβολογουμενοι γαρ
πολλακις επι τοις απαντων, ως επος ειπειν, ελαχιστοις τε και μειοσιν, η και επι
μηδενι παντελως· τι γαρ ολως ο κωνωψ; τα των εγκληματων περιπληθεστερα
τιθενται παρ' ουδεν, και ποτηριου μεν και πινακος απονιζουσι το εξω, λογος δε
αυτοις παντελως ουδεις της ενδον ακαθαρσιας. ιδου γαρ ιδου καιτοι του προφητου
λεγοντος Ἱερεμιου σαφως "̓Αποπλυνε απο κακιας την καρδιαν σου, Ἱερουσαλημ, ινα
"σωθηις," την μεν εσω και εν διανοιαις ασεβειαν ουδεν ειναι κομιδηι
διαπεπιστευκασι· προσαγοντες δε Πιλατωι Χριστον, παραιτουνται τοπους ως εναγεις
και ανδρων απεριτμητων σωματα, και ει μη δρωιεν αυτοι ταις ιδιαις χερσι το
παρανομον, υπουργον δε ωσπερ της εαυτων ωμοτητος ποιοιντο Πιλατον, εξω δη
πασης αιτιας διαμενειν εξ ανοιας υπολαμβανουσι. θαυμασειε δ' αν τις ουδε ταυτην
αυτων ηγνοηκοτας την ασεβειαν τους αγιους ευρισκων προφητας· εφη γαρ που περι
αυτων ο μακαριος Ἡσαΐας "Ουαι τωι ανομωι· "πονηρα κατα τα εργα των χειρων
αυτου συμβησεται "αυτωι." Ἱεζεκιηλ δε παλιν "Καθως εποιησας, ουτως εσται 3.48
"σοι· το ανταποδομα σου ανταποδοθησεται σοι εις κεφαλην σου." και μην και αυτος
ο θειος αναφωνει μελωιδος "̓Αποδος το ανταποδομα αυτων αυτοις, κατα τα εργα των
"χειρων αυτων δος αυτοις." ωσπερ γαρ αυτοι τον απαντων Σωτηρα και Χριστον τοις
Ῥωμαιων προσηγαγον στρατηγοις, ουτω το ισον εξ αντιστροφης υπομενοντες τηι
των Ῥωμαιων παραδεδονται δυναστειαι, και τηι των τοτε κρατουντων χειρι
δεδαπανηνται. δεινος γαρ ουτω κατ' αυτων εξεκαυθη πολεμος, και απηχεσταταις
ουτω κεκοινωνηκασι συμφοραις, ως ειπερ εξην, ορεσι τε και πετραις εισδυνοντας
εντεθναναι τινας προ της του πολεμου θεας ηδιον αν ελεσθαι, και τουτο πολλους· ο
δη αιρησεσθαι προαγγελλων ο Κυριος εφασκεν " Οταν ιδητε κυκλουμενην υπο
στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε ερειτε τοις ορεσι Καλυψατε "ημας και τοις
βουνοις Πεσατε εφ' ημας." Ἐξηλθεν ουν ο Πιλατος εξω προς αυτους και φησι Τινα
κατηγοριαν φερετε κατα του ανθρωπου τουτου; Παραιτουνται μεν, ως ᾤοντο, τον εκ
λιθων και τοιχων μολυσμον, εξεισι δε ο Πιλατος, και διαπυνθανεται μεν της προς
αυτον αφιξεως την αιτιαν, εξαιτει δε ειπειν τα του προσοισθεντος εγκληματα,
κατακρινων καθ' ετερον τους των Ἰουδαιων καθηγητας. ανηρ γαρ αλλογενης τον
των Ἰουδαιων δυσωπειται θεσμον, και το κρατησαν παρ' εκεινοις εθος εξ ευλαβειας
αισχυνεται. εξεθει γαρ ασυνηθως του φροντιστηριου, το οσον ειπειν επι τηι δυναμει
του πραγματος τοις Ἰουδαιοις δια τουτου φρασας, οτι χρη τηρεισθαι τον νομον· οι δε
τοις θειοις ενταλμασι φρονουντες τα εναντια, και μικρα κομιδηι των δια Μωυσεως
τεθεσπισμενων φροντισαντες, αδικον εργαζονται φονον, και ο μεν εξω νομου 3.49
του παρ' αυτοις φιλοπευστει τα εγκληματα και περιεργαζεται τας αιτιας, τους ουδεν
ημαρτηκοτας ευθυνεσθαι δειν ηγουν εισπραττεσθαι τινα δικην, των ατοπων ειναι
παραδεικνυς· οι δε λεγειν εχοντες ουδεν, ως των αγριων ενα προσκομιζουσι ληιστων.
ευλογωτατα τοινυν προς την των Ἰουδαιων ειρηται συναγωγην "̓Εδικαιωθη Σοδομα
εκ σου." και αυτος δε που φησιν ο Χριστος τας εν τουτοις των εξ Ἰσραηλ παροινιας
καταιτιωμενος "̓Αλλ' ουδε κατα τα "δικαιωματα των εθνων εποιησας μοι." και
 
 

602

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληθης ο λογος, ειπερ Ἕλληνες μεν τοις εν υποληψει γεγονοσι θεων λιθοις τε και
ξυλοις, ουκ αν τα συνηθη προσοισειαν θυματα μεμολυσμεναις τε και ανιπτοις
χερσιν, αλλ' ουδ' αν ανελοιεν τινα μη ουχι τοις εσχατοις εναλοντα κακοις· οι δε
καιτοι θυειν τωι κατα φυσιν Θεωι το πασχα μελλοντες, αιμασιν αθυοις ενοχον την
οικειαν καθιστωσι ψυχην, και αδικως αποκτειναι σπουδαζουσι τον απασης αμαρτιας
αλλοτριον. Ἀπεκριθησαν και ειπον αυτωι Ει μη ην ουτος κακοποιος, ουκ αν σοι
παρεδωκαμεν αυτον. Ἀπορουσι μεν αιτιας ευλογου, περιστελλονται δε πως της
ασεβειας το αισχος και το δοκειν αδικως ελεσθαι φοναν, σοφιζομενοι ως ουδολως
αποτισοντα δικην προσεκομισαν αν τον Ἰησουν, ει μη τι και πταισας ηλω, φασιν.
υποπλαττονται γαρ ετι του νομου την τηρησιν, οσιαν εφ' απασι κρισιν ποιεισθαι
προσταττοντος, και το γε παραδοξον και αυτην εξοπλιζουσι την εις τον νομον
................. πιστευεσθαι γαρ αξιουσιν ως νομοφυλακες, οι του νομοθετου κατηγορειν
ουκ οκνησαντες. κακον δε δρασαι φασι τον επ' αναιρεσει φαυλοτητος αφιγμενον,
ινα φαινηται παλιν ο Χριστος δια της του προφητου φωνης Ἡσαΐου περι αυτων
ειπων "Ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου, δειλαιοι εισιν 3.50 "οτι ησεβησαν εις
εμε· εγω δε ελυτρωσαμην αυτους, αυτοι "δε κατελαλησαν κατ' εμου ψευδη." Ειπεν
ουν αυτοις ο Πιλατος Λαβετε αυτον υμεις, και κατα τον νομον υμων κρινατε αυτον.
Τον επ' ουδενι, φησι, των ατοπων εληλεγμενον, αδιακριτον δε παρ' υμων
υπομενοντα την καταῤρησιν ταις εκ νομων υποθειναι ποιναις, εμοι μεν ου θεμις,
κρινατε δε μαλλον αυτοι κατα τον υμετερον νομον, ειπερ αρα, φησι, και τον
ανυπαιτιον παντελως κολαζεσθαι δειν διεταξατο. γελως δε οντως ου μικρος, μαλλον
δε θρηνου διηνεκους αξιον, ει οι μεν παρ' Ἕλλησι δικαιουσι νομοι τον Κυριον, ως
και κολαζειν οκνησαι Πιλατον αυτον επ' ασημοις ουτως εγκλημασι προσηγμενον, οι
δε και δειν αποτεθναναι φασι, καιτοι νομωι τωι θειωι παιδαγωγεισθαι
μεγαλαυχουμενοι. Ειπον ουν αυτωι οι Ἰουδαιοι Ἡμιν ουκ εξεστιν αποκτειναι ουδενα,
ινα ο λογος του Ἰησου πληρωθηι, ον ειπε σημαινων ποιωι θανατωι ημελλεν
αποθνησκειν. Κωλυμα γενεσθαι φασιν αυτοις, και ωσπερ τι βιαιοτατον παραποδισμα
της ανοσιου μιαιφονιας, τον επι του προβατου σφαγηι πληρουμενον αγνισμον, ειπερ
τις ην ολως παρα τοις εκεινα τετολμηκοσιν. η γαρ αν και λιαν ετοιμως εις ασεβειαν
ησαν αυτουργοι, της ετερου συμπνοιας δεηθεντες ουδαμως. ευπετεστατος γαρ των
Ἰουδαιων ο νους εις το παν οτιουν εργαζεσθαι πονηρον, και μηδενος φεισασθαι των
εκτοπων, ηγουν επερυθριασαι τινι των απαιδοντων Θεωι. αξιουσι τοιγαρουν δανεισαι
Πιλατον αυτοις την οικειαν ωμοτητα, και της Ἰουδαικης απονοιας γενεσθαι
μιμητην, υπηρετησαι δε σφισιν εν γε τωι παροντι τυχον ουκ ελευθεραν πως εχουσι
την εις μανιαν αποδρομην. αλλα και 3.51 τουτο φασιν αληθευοντα παλιν αποφηναι
τον Χριστον, και προεγνωκοτα μεν πως η τινα τεθνηξεται τροπον, προμηνυσαντα δε
τοις αγιοις αυτου μαθηταις. τι γαρ εφη προς αυτους; "̓Ιδου αναβαινομεν εις
Ἱεροσολυμα, και ο υιος του "ανθρωπου παραδιδοται εις χειρας αμαρτωλων, και
σταυρωσουσιν αυτον, και αποκτενουσι, και τηι τριτηι ημεραι εγερ"θησεται." αναγκαια
δε και τουτων η μνημη. προεγνωκοτα γαρ εδει παθειν, ινα μητις οιηται τοις
αβουλητοις περιπεσειν τον ωι παντα εστι "γυμνα και τετραχηλισμενα," πιστευηται δε
μαλλον ως εθελοντης τον υπερ ημων και δι' ημας υπεστη σταυρον. Εισηλθεν ουν
παλιν εις το πραιτωριον ο Πιλατος και εφωνησε τον Ἰησουν και ειπεν αυτωι Συ ει ο
βασιλευς των Ἰουδαιων; Ουδεν εχοντες το παραπαν εγκαλειν, ηγουν τι παρακομισαι
των οσα δικαιαν επισυρεσθαι δοκει τοις δεδρακοσι την κολασιν, εγκειμενου δε πως
και τας αιτιας της προσαγωγης εξαιτουντος Πιλατου, πεπλημμεληκεναι φασιν εις
Καισαρα τον Ἰησουν, την εκεινωι πεπορισμενην κατα των Ἰουδαιων αρχην εις
εαυτον αρπαζοντα, και μετατιθεντα της βασιλειας την δοξαν εις ιδιαν υποληψιν.
πονηρως τε σφοδρα μεμηχανηται το σκαιωρημα και ο της συκοφαντιας εξηρτυθη
 
 

603

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τροπος· ᾔδεσαν γαρ οτι και ουχ εκων ο Πιλατος προνοησει μεν παντως της καθ'
εαυτον ασφαλειας, τιμωρησεται δε ταχα και προαλεστερον τον επι τουτοις ολως
καταβοωμενον. σεσαλευμενων γαρ αει προς θορυβους και στασεις, και
μεταχωρουντων ευκολως επι τον της ανταρσεως τροπον την των Ἰουδαιων
οικουντων χωραν, πικροτεροι πως εις τουτο λοιπον οι παρα Καισαρος εγινοντο
δικασται, και ασφαλεστεροι μεν της ευταξιας φυλακες, προπετεστατας δε τοις εις
τουτο και ματην εσθ' οτε κατειρημενοις τας τιμωριας επηγον. εγκλημα 3.52
τοιγαρουν Ἰουδαιοι ποιουνται Χριστωι το βασιλευσαι του Ἰσραηλ. τοιγαρτοι δικαιως
εξωσθησαν, προσεληφθη δε και υπεζευχθη τα εθνη, και υπο την βασιλειαν τεθεινται
του Χριστου. "Αιτησαι γαρ παρ' εμου, φησι, και δωσω σοι "εθνη την κληρονομιαν
σου, και την κατασχεσιν σου τα "περατα της γης." παροιστρησαντος γαρ ενος εθνους
του εξ Ἰσραηλ, παντα τα εθνη διδοται τωι Χριστωι, και αντι μιας γης, φημι δη της
Ἰουδαιων, τα της οικουμενης περατα. ως γαρ ο Παυλος φησι "Το παραπτωμα αυτων
πλουτος "κοσμου και το ηττημα αυτων πλουτος εθνων." Ὅπερ ουν ακηκοεν ο
Πιλατος διαγογγυζοντων των Ἰουδαιων, εναργως ηδη φησι, και απολογεισθαι
κελευει τον Κυριον, ει κατα αληθειαν αυτος ειη των Ἰουδαιων ο βασιλευς. αγωνιαι
δε, ως εικος, και κινδυνευειν οιεται την Καισαρος αρχην, φιλοπευστει τε και δια
τουτο λιαν, ως ηδη την δεουσαν επανορθωσιν επικομισων τοις δεδραμενοις, ινα και
ανεγκλητον αποδειξηι την επιτετραμμενην αυτωι παρα Ῥωμαιων αρχην. Ἀπεκριθη
Ἰησους Ἀπο σεαυτου συ τουτο λεγεις, η αλλοι ειπον σοι περι εμου; Κατειρηκοτος,
φησιν, εναργως ουδενος επι τουτοις εμου, ποθεν αρα σοι προεισιν ο περι τουτων
λογος; αλλ' ουδαμοθεν αμφιβολον οτι της Ἰουδαιων κακονοιας το κακουργημα, και
ο πικρος ουτοσι διεσκευασται δολος· ου γαρ δηπου, φησιν, εσηι μεν αυτος δικαστης,
εσηι δε και κατηγορος. ελαλει δε ταυτι Χριστος, εις εννοιας ανακομιζων Πιλατον, ως
ουκ αν αυτον τι διαλαθοι και των αφανεστερων και εν παραβυστωι
κατεσκευασμενων τε και ειρημενων, ινα λοιπον εννοησας την υπερ ανθρωπον
φυσιν, οκνηροτερον πως ιοι προς υπουργιαν της των προσαγοντων ωμοτητος, 3.53
ομου δε κακεινο διδασκων, οτι λιαν αδικει της ετερων φωνης υπεχειν δικας
εκβιαζομενος τον επ' ουδενι των τοιουτων εληλεγμενον. Ἀπεκριθη ο Πιλατος Μητι
εγω Ἰουδαιος ειμι; το εθνος το σον και οι αρχιερεις παρεδωκαν σε εμοι· τι εποιησας;
Ἐκφανες ηδη ποιει το των Ἰουδαιων ληιστηριον, και την των κατηγορων πληθυν
μονονουχι παρεκομισεν εις μεσον. ομοιον γαρ ωσει λεγοι τυχον Ουκ εμοι μαλλον
αρμοσει το ειδεναι τα σα, ειμι γαρ ουκ Ἰουδαιος, πρεποι δ' αν μαλιστα τοις συνεθνοις
και συντεθραμμενοις, οι και ισως εγνωκοτες τεθνηξομενον αγουσι. κατηγορει
τοιγαρουν της εαυτου κεφαλης. το γαρ ειπειν Τι εποιησας, ουδεν ετερον η τουτο
μαλλον υποδηλοι. σπουδη δε πολλη τωι αγιωι γεγονεν Ευαγγελιστηι, και τα επ' αυτηι
μαλιστα τηι κρισει κατα λεπτον διηγησασθαι και οτι Πιλατος Τι πεποιηκας ηρωτα τον
Ἰησουν. ην γαρ δια τουτου μαλιστα μαθειν την των εγκληματων αποριαν, και οτι
παραδειχθεντος ουδενος, ηγουν ελεγχθεντος επι τισι του Σωτηρος ημων Χριστου,
δυσσεβης και αδικωτατη λοιπον η του θανατου ψηφος εκβεβηκεν. Ἀπεκριθη Ἰησους
Ἡ βασιλεια η εμη ουκ εστιν εκ του κοσμου τουτου· ει εκ του κοσμου τουτου ην η
βασιλεια η εμη, οι υπηρεται οι εμοι ηγωνιζοντο αν ινα μη παραδοθω τοις Ἰου δαιοις·
νυν δε η βασιλεια η εμη ουκ εστιν εντευθεν. Ἔλυσε τωι Πιλατωι τον φοβον, ατε δη
της του Καισαρος βασιλειας κεχειροτονημενωι φυλακι· ᾤετο μεν γαρ νομωι δη
παντως τωι καθ' ημας μελετασθαι παρα Χριστου την ανταρσιν, πεφλυαρηκοτων και
τουτο των Ἰουδαιων. τουτο γαρ δη και υπηινιττοντο λεγοντες "Ει μη ην ουτος
"κακοποιων, ουκ αν σοι παρεδωκαμεν αυτον," την ανταρσιν 3.54 ειναι λεγοντες το
κακον. υπεπλαττοντο γαρ ευνοειν εθελειν ουτω Ῥωμαιοις, ως μηδολως ανεχεσθαι
καν γουν δια γλωττης εχειν το της αποστασεως ονομα. ταυτης ουν ενεκα της αιτιας
 
 

604

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσαγηοχεναι τε φασι και δικας αποτισοντα παρενεγκειν. απολογουμενος δε προς
ταυτα Χριστος, το μεν ειναι βασιλευς ουκ ηρνησατο· λεγειν γαρ εδει το αληθες· οτι
δε της του Καισαρος βασιλειας ου πολεμιος ην απελεγχει σαφως, ουκ επιγειον ουσαν
την εαυτου σημαινων αρχην, αλλ' ουρανου τε και γης και των ετι μειζονων
θεοπρεπως εξαρχουσαν. Τις ουν αρα λοιπον η αποδειξις, και ποθεν η της επι τουτοις
υποψιας αναιρεσις; το μη δορυφοροις τισι και προασπισταις αποκεχρησθαι πωποτε,
ηγουν ολως εχειν τους ανθοπλιζεσθαι δειν ελομενους, και ουχ οπως αν της
βασιλειας μη αποπεσοι μονον, αλλα γαρ ουδ' ινα διαδρυη τον επαρτηθεντα
κινδυνον αυτωι και τουτο δια της Ἰουδαιων χειρος επιῤριπτουμενον· μητι γε και
αυτου του κρατουντος Ἰουδαιων, τουτεστι, του Καισαρος. λελυμενης ουν αρα της εις
τουτο καταβοης δια της ουτως εναργους αποδειξεως, απροφασιστον ηδη Πιλατωι το
κατα Χριστου φαινεται θρασος. ουδενος γαρ επαναγκαζοντος, ηγουν εξ ακολουθιας
εις τουτο καθελκοντος, ταις των Ἰουδαιων ηδοναις της εαυτου ψυχης χαριζεται την
απωλειαν, και μεριζεται συν αυτοις της χριστοκτονιας τα εγκληματα. ειρηκως γεμην
ο Χριστος υπερκοσμιον τινα ειναι την εαυτου βασιλειαν, ου μονον του φοβου
Πιλατον εξιστησι, και υπονοιας ελευθεροι της κατα την ανταρσιν, αλλα τι και μεγα
περι εαυτου νοειν αναπειθει, και απαρχεται πως δια της απολογιας της επ' αυτωι
κατηχησεως. 3.55 Ειπεν ουν αυτωι ο Πιλατος Ουκουν βασιλευς ει συ; Ἔγκλημα
ποιειται κατα Χριστου την αληθειαν. ακουσας δε οτι "̔Η εμη βασιλεια ουκ εστιν
εντευθεν," φοβου μεν ηδη του κατα την ανταρσιν απαλλαττεται· ιστησι δ' ουν ομως
εις ομολογιαν του πραγματος, και εις εγκληματος οριζει δυναμιν το και ολως ειπειν,
οτι βασιλειαν εχει, καν μη επιγειον ειναι διισχυριζηται. συνελαυνων ουν ωσπερ εις
τουτο τον Ἰησουν Συνωμολογηκας ηδη, φησιν, οτι βασιλευς ει συ. Ἀπεκριθη αυτωι ο
Ἰησους Συ λεγεις οτι βασιλευς ειμι. εγω εις τουτο γεγεννημαι και εις τουτο εληλυθα
εις τον κοσμον, ινα μαρτυρησω τηι αληθειαι. πας ο ων εκ της αληθειας ακουει μου της
φωνης. λεγει αυτωι ο Πιλατος Τι εστιν αληθεια; Ουκ αρνειται της εαυτου βασιλειας
την δοξαν, ουδε ταις του Πιλατου φωναις απονεμει μοναις την επι τουτωι βεβαιωσιν·
βασιλευς γαρ εστιν, ως Θεος, και ει μη τις βουλοιτο τυχον· αλλ' εδειξε παλιν της
αληθειας την δυναμιν, και ουχ εκοντα Πιλατον αναπειθουσης ειπειν του κρινομενου
την δοξαν· συ γαρ ειρηκας, φησιν, οτι βασιλευς ειμι εγω. δια γε τοι τουτο
γεγεννησθαι τε και αφικεσθαι φησιν εις τονδε δηλονοτι τον κοσμον, οτε γεγονεν
ανθρωπος, ινα μαρτυρησηι τηι αληθειαι, τουτεστιν, ινα του κοσμου το ψευδος εξελων,
και τον εξ απατης τυραννησαντα καταστρεψας δαιμονα, βασιλευουσαν των ολων
επιδειξηι την αληθειαν, τουτεστι, την αληθως τε και φυσικως βασιλιδα φυσιν, ηι και
το καταρχειν δυνασθαι και κρατειν ουρανου τε και γης και παντος απαξαπλως του
παροισθεντος εις γενεσιν, ουκ εκ πλεονεξιας πεπορισται, αλλ' ουδε επακτον η
εξωθεν, ουσιωδως δε και φυσικως ενυπαρχον φαινεται. ινα δε παλιν αποφηνηι
Χριστος οτι της Πιλατου δυσηκοΐας ουκ ηγνοησε το σκληρον 3.56 και
δυσπαρακομιστον εις το φρονειν εθελειν ορθως, επαγει χρησιμως Πας ο ων εκ της
αληθειας ακουει μου της φωνης. ευπαραδεκτος γαρ της αληθειας ο λογος τοις ηδη
μαθουσι τε και αγαπωσιν αυτην, τοις δε μη τοιουτοις, ουκετι. και γουν ο προφητης
ελεγεν Ἡσαΐας προς τινας "̓Εαν μη "πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε." ο και ευθυς
αληθες υπαρχον αποδεικνυς ο Πιλατος εφη Τι εστιν αληθεια; ονπερ γαρ τροπον τοις
την του σωματος οψιν λελωβημενοις, και εκπεπτωκοσι παντελως της δι' οφθαλμων
αισθησεως, εν ουδενι τετακται παντελως, οσον ηκεν εις ευχροιας δυναμιν, και ει
χρυσον τις παρακομισειε, και ει λαμπρον και πολυτιμον επιδειξαι λιθον· αλλα και
αυτο της ηλιου μαρμαρυγης αθαυμαστον εσται το φως, ουδεμιαν αισθησιν ενιεντος
αυτοις του πραγματος, ηγουν απονασθαι τινος των τοιουτων εξον· ουτω τοις εχουσι
πεπηρωμενον τον νουν ακαλλεστατη τις ειναι δοκει και δυσειδης η αληθεια, καιτοι
 
 

605

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοητην τε και θειαν μαρμαρυγην ταις των ορωντων αυτην ενιεισα ψυχαις. Και
τουτο ειπων παλιν εξηλθε προς τους Ἰουδαιους, και λεγει αυτοις Ἐγω ουδεμιαν
ευρισκω εν αυτωι αιτιαν. εστι δε συνη θεια υμιν ινα ενα δεσμιον απολυσω υμιν εν τωι
πασχα· βουλεσθε ουν απολυσω υμιν τον βασιλεα των Ἰουδαιων; Εις κατακριμα της
Ἰουδαιων αφιλοθεΐας τε ομου και ωμοτητος, την του δικαιου και πρεποντος
προΐσχεται γνωσιν, ο μη τοις θειοις μαθημασιν επαυχων, ανθρωπινων δε φυλαξ
διορισματων, και ων δωρον ειχε την αρχην, τουτων οτι δη μαλιστα τα θεσπισματα
δυσωπουμενος. ο δρωντας τε και φρονειν ελομενους τους των Ἰουδαικων ταγματων
καθηγητας, ην αν δηπου και λιαν εικος την του διαβολου παγην υπεκθεοντας, και το
των αλλων απαντων μυσαρω 3.57 τατον υπεκκλιναι κακον, την κατα Χριστου δε
δηλονοτι μιαιφονιαν φημι. παραιτειται τοιγαρουν ο Πιλατος επ' ουδενι των ατοπων
αλοντος η εληλεγμενου καταδικασαι Χριστου, και τον αιτιας απασης ως ποῤρωτατω
μη δη χρηναι δικας εισπραττεσθαι λεγει, απωιδον τε ειναι παντελως και τοις κατ'
αυτον τουτο νομοις ευ μαλα διισχυριζεται, την κατα του θειου νομου
φρικωδεστατην απονοιαν των Ἰουδαιων εκδυσωπων. ᾤετο γαρ δειν ατε δη και τον
του δικαιου τε και ισου λογον πρεσβευειν επαγγελλομενους αναπεισειν παραχρημα
τηι του δικαιου και πρεποντος παραθεσει. διενθυμηθεις δε παλιν κατα γε το εικος, οτι
της των Ἰουδαιων προπετειας ου μετριως κατηγορησειεν αν το πασης αιτιας
απολελυσθαι τον προσηγμενον, ινα μη δια τουτο τυχον ιταμωτερον εγκεοιντο, και
φιλονεικοιεν ατοπως, οδον ωσπερ τωι πραγματι και χρωμα τι καλλιστον επινοει,
λεγων Ἔστι συνηθεια υμιν ινα ενα δεσμιον απολυσω υμιν εν τωι πασχα, βουλεσθε
ουν απολυσω υμιν τον βασιλεα των Ἰουδαιων; βασιλεα δε των Ἰουδαιων ονομαζων
τον Ἰησουν, χαριεντιζεται τε ομου και υποχαλαι τωι γελοιωι την των λελυττηκοτων
οργην, εν ταυτωι τε δεικνυει και μαλα σαφως, ως επ' αυτωι δη τουτωι κατηγορειται
ματην· μη γαρ αν αφεσεως αξιωσαι ποτε τον επι τυραννιδι και νεωτερισμωι τωι κατα
Ῥωμαιων κατεγνωσμενον, τον Ῥωμαιων στρατηγον. δι' ων ουν ανειναι προτρεπει,
μεμαρτυρηκεν αυτωι το παντελως ανυπαιτιον. Ταυτι μεν ουν οιμαι τον των
προκειμενων δηλωσαι σκοπον· διασκεπτομενωι δε μοι και σκοπουντι κατ' εμαυτον,
ποθεν αρα τοις Ἰουδαιοις εν εθει γεγονεν εξαιτειν ενος αφεσιν, η ληιστου τυχον η
φονευτου, λογισμος μεν επηλθεν, ως ουκετι μεν παντα κατα τον θειον αυτοις
επραττετο νομον, εθεσι δε μαλλον ιδιοις αποκεχρησθαι δοκουν, προς εξιτηλον 3.58
ετραποντο πολιτειαν, και ου σφοδρα συναιδουσαν τοις δια Μωυσεως τεθεσπισμενοις.
αλλα μοι την θειαν διερευνωντι γραφην και φιλοθηρουντι πανταχοθεν την του
πραγματος αιτιαν, παρεπιπτε τι των θειων λογιων, ο και καλει πως εις υποψιαν τον
ημετερον νουν, μη αρα τι πληρουντες των κατα τον νομον καιτοι δυσαγωγοι λιαν
οντες Ἰουδαιοι την του κακουργουντος εζητουν αφεσιν. γεγραπται τοινυν επι τελει
του βιβλιου του καλουμενου των αριθμων ο περι του φονευοντος νομος ακουσιως
ηγουν εκουσιως· διωρισμενης δε της δικης εναργως της επι τωι κατα βουλησιν
φονευτηι, μετεισιν ευθυς ο λογος εις τον περι του φονευοντος ακουσιως, ειτα και
ουτω φησι μεθ' ετερα "̓Εαν δε εξαπινα ου δι' εχθραν ως "αυτον ηι, επιῤριψηι δε επ'
αυτον παν σκευος ουκ εξ ενεδρου, "η εν παντι λιθωι εν ωι αποθανειται εν αυτωι ουκ
ειδως, και "πεσηι επ' αυτον, και αποθανηι, αυτος δε ουκ εχθρος αυτου "ην ουδε ζητων
κακοποιησαι αυτον, και κρινει η συναγωγη "ανα μεσον του παταξαντος και ανα
μεσον του αγχιστευοντος το αιμα κατα τα κριματα ταυτα, και εξελειται η "συναγωγη
τον φονευσαντα απο του αγχιστευοντος το "αιμα, και αποκαταστησουσιν αυτον η
συναγωγη εις την "πολιν του φυγαδευτηριου ου εφυγε." τοιαυτης ουν αρα
γεγραμμενης εντολης, ειτα τινων ως εικος τοις τοιουτοις περιπιπτοντων
πταισμασιν, ινα πως δοκοιεν των τηιδε τεθεσπισμενων ου παντελως αλογειν, κατα
πληθυν συνιοντες Ἰουδαιοι, των τοιουτων εξηιτουν ενα. εργον γαρ ολης τουτο της
 
 

606

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Συναγωγης ο νομος γενεσθαι προσεταττεν. απολυειν γεμην εξον αυτοις, κατα γε το
δοκουν τωι νομωι, τουτο δραν αιτουσι Πιλατον. καταδεξαμενοι γαρ απαξ την
Ῥωμαιων 3.59 αρχην, τα πλειστα λοιπον των καθ' εαυτους τοις εκεινων
παρεχωρουν νομοις. και γουν φονευειν εξον τον επι τισι των ατοπων
κατεγνωσμενον, ως ενα των τοιουτων Πιλατωι προσηγον τον Ἰησουν, λεγοντες
"̔Ημιν ουκ εξεστιν αποκτειναι "ουδενα." ει γαρ και επλαττοντο τυχον τον επι τωι
αγνισμωι του πασχα καθαρισμον, αλλ' ουν εν τουτωι δη μαλιστα κολακευουσιν, ως
τοις Ῥωμαιων επιτρεποντες νομοις και απερ αυτοις ανωθεν το θειον εδιδου
προσταγμα. Ἐκραυγασαν ουν παλιν λεγοντες Μη τουτον, αλλα τον Βαραββαν· ην δε
ο Βαραββας ληιστης. Ἐξελεγχονται παλιν καν τουτωι δη σφοδρα παρανομησαντες
Ἰουδαιοι, και ταις οικειαις μαλλον εικοντες ηδοναις, ηγουν τιμωντες τα παλαι
τεθεσπισμενα· του γαρ νομου του δια Μωυσεως, τον ακουσιως αλοντα φονευτην
ανεισθαι κελευοντος, ουχ ενα των τοιουτων· ποθεν; περιβοητον δε μαλλον
εξαιτουσι ληιστην. οτι δε απηνης τε και αγριος ο μνημονευθεις και των της
μιαιφονιας εγκληματων ουκ αμοιρησας οραται, σαφηνιει δη λεγων ο θεσπεσιος
Πετρος προς τους των Ἰουδαιων λαους "̔Υμεις δε τον αγιον και δικαιον "ηρνησασθε,
και ηιτησασθε ανδρα φονεα χαρισθηναι υμιν." τον γαρ δια τουτο της ισοτητος της
προς Θεον και Πατερα καταφρονησαντα και την ημετεραν πτωχειαν
μετημφιεσμενον, ιν' ημας εξεληται του κατα αληθειαν φονευτου, τουτεστι, του
σατανα, της εις ενα ληιστην αγαπης οπισω ταττουσιν, οι τηι κατα νομον ιερωσυνηι
λελαμπρυσμενοι και υψηλην επι τουτοις ανατεινοντες την οφρυν, παρελασαντες δε
και ως ουδεν ολως παρωσαμενοι το "Κριμα δικαιον κρινετε," δικαιουσι τον
φονευτην, Χριστον κατακρινοντες, παμψηφει δε λεγουσι Μη τουτον αλλα τον
Βαραββαν. Ἰουδαιοι μεν ουν της επι τουτωι δυσσεβειας αποτισουσι δικας· θαυ 3.60
μασαι γεμην αναγκαιον την θεοπνευστον γραφην ως εκ προσωπου Χριστου και της
ουτως απεγνωσμενης επιγνωσθεισαν καταβοης· λεγει γαρ ουτως ο προφητης
Ἱερεμιας "̓Εγκαταλελοιπα τον οικον μου, αφηκα την κληρονομιαν "μου, εδωκα την
ηγαπημενην μου ψυχην εις χειρας εχθρων "αυτης· εγενηθη η κληρονομια μου εμοι
ως λεων εν δρυμωι, "εδωκεν επ' εμε την φωνην αυτης." τι γαρ ο λεων εν δρυμοις
εργαζεται, καλον ως εοικεν ειπειν. φασι τοιγαρουν, ως οταν τι των εν ταις υλαις
κτηνων αγρευσαι βουληται το μεγα τουτι και φρικωδεστατον θηριον, επι τινα
πρωνα των εν τοις ορεσιν αρθεις, βρυχαται τι μεγα και εξαισιον, και τοσαυτην
ενεργαζεται τοις ακροωμενοις την πτοιαν, ως ουκ ενεγκοντας της απειλης το
δυσαχθες αποκτυπημα, παραχρημα πεσειν, καν ανθρωπος ειη καν ζωιον ετερον, και
φωνης εργον τωι θηρι γιγνεται το πεσον. πιστουται δε πως τον επι τουτωι λογον και
δια του προφητου Θεος ουτως ειπων "Λεων ερευξεται, και τις ου φοβηθησεται;"
γεγονε τοινυν η των Ἰουδαιων Συναγωγη, καθαπερ λεων εν δρυμωι τωι Σωτηρι
Χριστωι, κατα γε το εγχειρημα της επ' αυτωι γλωσσαλγιας· πτοιας γαρ ολως η
δειματος η θεια φυσις ουκ ανεχεται. καταβοησασα γαρ απεκτεινεν αυτον, καιτοι
Πιλατου προτεινοντος ελεσθαι την αφεσιν, ινα και των δια νομου πεπαιδευμενων
αμεινους ευρισκωνται δια πραγματων αυτων και οι τον θειον ουπω μαθοντες νομον.
Τοτε ουν ελαβεν ο Πιλατος τον Ἰησουν και εμαστιγωσε, και οι στρατιωται πλεξαντες
στεφανον εξ ακανθων επεθηκαν αυτου τηι κεφαληι, και ιματιον πορφυρουν
περιεβαλον αυτον, και ηρχοντο προς αυτον και ελεγον Χαιρε ο βασιλευς των
Ἰουδαιων· και εδιδοσαν αυτωι ραπισματα. Μαστιγοι μεν αδικως, και τον των
στρατιωτων εφιησιν 3.61 εσμον εμπαιζειν αυτωι, στεφανωι τε τωι εξ ακανθων
περιβαλειν, και αλουργες ιματιον επιῤριπτειν, καταικιζεσθαι τε ραπισμασι και ταις
αλλαις ατιμιαις. ᾤετο γαρ δη πως εκδυσωπησειν ηρεμα τους των Ἰουδαιων λαους, ει
και μονην θεασοιντο και ταυτην εκ περιττου παθοντα την κολασιν τον απασης εξω
 
 

607

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κειμενον αιτιας. εμαστιχθη μεν αδικως, ινα δικαιας ημας απολυσηι πληγης,
ενεπαιχθη και εῤραπισθη, ιν' ημεις εμπαιξωμεν τωι εμπαιξαντι σαταναι, και την εκ
της παραβασεως προστετριμμενην ημιν διαφυγωμεν αμαρτιαν. οιησομεθα γαρ
φρονουντες ορθως, παντα δι' ημας και υπερ ημων τα Χριστου γενεσθαι παθηματα,
λυτικην τε και αποτρεπτικην εχοντα δυναμιν των ημιν συμβεβηκοτων ευλογως δια
την αποστασιν την απο Θεου. ωσπερ γαρ ηρκεσεν εις το καταργησαι τον απαντων
θανατον, το υπερ της ημετερας ζωης την ιδιαν προεσθαι σαρκα τον ουκ ειδοτα
θανατον· εις γαρ υπερ παντων απεθανεν· ουτω συνιεναι δικαιον, ως εξαρκεσαι
παλιν εις το απολυσαι παντας και μαστιγων και ατιμιας το ταυτα παθειν υπερ ημων
τον Κυριον. επει κατα τινα τροπον "τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν," κατα το
γεγραμμενον; παντες μεν γαρ επλανηθημεν, εκαστος "τηι "οδωι αυτου," καθα φησιν ο
μακαριος προφητης Ἡσαΐας, "και Κυριος παρεδωκεν αυτον ταις αμαρτιαις ημων, και
"περι ημων οδυναται." μεμαλακισται γαρ δια τα παραπτωματα ημων· και τα μεν ιδια
νωτα δεδωκεν "εις μαστιγας, "τας δε σιαγονας αυτου εις ραπισματα," καθα και αυτος
που φησιν. οι μεν ουν στρατιωται καθαπερ τινα των ψευδοτυραννων ελοντες τον
Ἰησουν εμπαιζουσι στρατιωτικως. δια γαρ τοι τουτο στεφανος μεν ο εξ ακανθων
επενηνεκται, το επ' ακροις ηρτημενον μετωποις, της επιγειου βασιλειας συνθημα
δηλων. το δε πορφυρουν ιματιον, της αλουργιδος εικων ωσπερ 3.62 τις και τυπος,
αλλα και η του γελωτος αιτια προστεθειται· προσηιεσαν γαρ λεγοντες, φησι Χαιρε ο
Βασιλευς των Ἰουδαιων. Ἐπυθομην δε τινων, μαλλον δε λιαν αρεσκει τισι,
στεφανον μεν τον εξ ακανθων την των ειδωλολατρουντων ετι κατασημαινειν
πληθυν, αναληφθησομενην ωσπερ εις διαδημα τωι Χριστωι δια πιστεως της εις αυτον,
οι και ακανθαις αγονοις τε και αχρηστοις τα εθνη παρεικαζουσι δια το καρπον
ευσεβειας εχειν ουδενα, πεφυκεναι δε μαλλον επιτηδειαν εις πυρος του παμφαγου
τροφην, καθαπερ αμελει και τον εν αγροις συρφετον, ητοι την αγριαν και γεωργιας
τινος διχα φυομενην ακανθαν· το δε αλουργες αμφιον, ητοι το ιματιον το
πορφυρουν, την εσομενην κατα παντος του κοσμου βασιλειαν φασκουσι δηλουν.
παραδεκτον δε απαν ο μη του ευθεος εκπιπτει λογου, μητε μην ως ανονητον εσται
πεπιστευμενον. ουκ αποβλητος τοινυν της θεωριας ο τροπος, αστειοτατην εχων την
επιτηρησιν. Και εξηλθε παλιν εξω ο Πιλατος, και λεγει αυτοις Ἴδε αγω υμιν αυτον
εξω, ινα γνωτε οτι ουδεμιαν αιτιαν ευρισκω εν αυτωι. Ὁμολογει μεν το πταισμα, και
ουκ αισχυνεται. μαστιγωσαι γαρ εφη διακενης, επιδειξειν δε και αυτοις
επαγγελλεται, κατακορεσειν ωσπερ αυτων την ατιθασον οργην δια της ουτως
ελεεινης υποτοπησας θεας· μονον δε ουχι και καταιτιαται λοιπον, ως φονωντας
αδικως, και τουτο εκ παῤρησιας, και αναφανδον παρανομειν αναγκαζοντας, τον
ωιπερ εστι των ιδιων νομων ουκ αζημιος η παραβασις. πληρουται γεμην επι Χριστωι,
και αληθες υπαρχον οραται το ειρημενον, οτι "ερχεται ο αρχων του κοσμου τουτου,
και εν εμοι "ευρησει ουδεν." αθρει γαρ οπως ανω και κατω παντα διακυκησας ο
σατανας, ουδεν ολως ανευρισκει των εκβεβλημενων παρα Θεου και εις δυναμιν
αμαρτιας κατατεταγμενων, 3.63 οπερ αν ισως, ει επενηνεκτο τωι Σωτηρι Χριστωι,
κατακρινεσθαι τε δικαιως εποιει και ταις παρ' αυτου κατηγοριαις ενοχον. ονπερ ουν
τροπον εν Ἀδαμ ολην εν ενι την ανθρωπου νενικηκε φυσιν, καταφορον αμαρτιαις
αποδειξας αυτην, ουτω κανθαδε νενικηται παρ' αυτης. ανθρωπος γαρ ην ει και φυσει
Θεος ο μη εσχηκως αμαρτιαν, και ωσπερ η εκ του παραβηναι κατακρισις δι' ενος εις
παντας του πρωτου τετελεσται, κατα τον ισον δη τροπον η εκ του δικαιωθηναι
Χριστον ευλογια δι' ενος του δευτερου προς παντας εκτεινεται. και τουτου μαρτυς ο
Παυλος λεγων " Ωσπερ γαρ δι' "ενος εις παντας ανθρωπους εις κατακριμα, ουτω δι'
ενος "εις παντας ανθρωπους εις δικαιωσιν ζωης." ουκουν νενοσηκαμεν δια μεν
Ἀδαμ του πρωτου την παρακοην και την εκεινης αραν, πεπλουτηκαμεν δε δια γε του
 
 

608

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δευτερου την υπακοην και την εξ αυτης ευλογιαν. ο γαρ του νομου Κυριος ως Θεος,
γεγονε μεθ' ημων νομοφυλαξ ως ανθρωπος. και γουν ευρησομεν λεγοντα προς ημας
"̔Ο αγαπων "με τας εντολας μου τηρησει, καθως εγω τας εντολας του "Πατρος μου
τετηρηκα και μενω αυτου εν τηι αγαπηι." βλεπε γαρ οπως εντεταλται μεν ημιν ως
νομοθετης και Θεος τας αυτου τηρειν εντολας, ως δε μεθ' ημων νομοφυλαξ τηρησαι
διισχυριζεται και αυτος την του ιδιου Πατρος. Ἐξηλθεν ουν ο Ἰησους εξω, φορων
τον ακανθινον στεφανον και το πορφυρουν ιματιον, και λεγει αυτοις Ἰδου ο ανθρω
πος. οτε ουν ειδον αυτον οι αρχιερεις και οι υπηρεται, εκ ραυγασαν λεγοντες
Σταυρωσον σταυρωσον. Ἐπεδειξε μεν ανοσιως κατηικισμενον, και τοις των
στρατιωτων εμπαιγμασιν αφορητως εξυβρισμενον τον απαντων Κυριον,
κατακορεσθησεσθαι πως και καταληξειν ηδη πιστευσας τον ακρατον των Ἰουδαιων
θυμον και απο μονης της 3.64 ουτως οικτροτατης τε και ατιμοτατης θεας. οι δε
αφεστασι τοσουτο του και ειπειν τι και δρασαι φιλανθρωπον επ' αυτωι και των εις
χρηστοτητα τελουντων αψασθαι λογισμων, ως και ωμοτητος θηριοπρεπους
πεσοντας επεκεινα προς το μειζον αιρεσθαι του κακου και θερμοτεραν ποιεισθαι την
καταβοην απηνεστατωι θανατωι καταδικαζοντας, και τα παντων αισχιστα παθειν
αναγκαζοντας. ποιον γαρ ουτω πικρον αν γενοιτο κολαστηριον, ως ο επι ξυλου
σταυρος; μονοις δε, ως εικος, την της τοσαυτης δυσσεβειας αρχην προσηψεν ο
σοφωτατος Ευαγγελιστης τοις Ἰουδαιων καθηγηταις. αθρει γαρ οπως μετα δριμειας
ωσπερ της επιτηρησεως λεγει Ὅτε ουν ειδον αυτον οι αρχιερεις και οι υπηρεται,
εκραυγασαν λεγοντες Σταυρωσον σταυρωσον. του γαρ αγελαιου πληθους καν γουν
μετριως τοις κατα Χριστου γεγονοσιν επερυθριωντος κακοις· διεμεμνηντο γαρ ισως
των παρ' αυτου παραδοξως τετελεσμενων· αυτοι και πρωτοι της καταῤρησεως
αρχονται, και εις εκτοπους αγριοτητας τον των υπο χειρα λαων ανακαιουσι θυμον.
αληθες ουν αρα το ειρημενον παρα Θεου περι αυτων εν προφηταις " Οτι οι ποιμενες
ηφρονευσαντο, και "τον Κυριον ουκ εξεζητησαν· δια τουτο ουκ ενοησε πασα "η
νομη, και διεσκορπισθησαν." και αληθης ο λογος. επειδη γαρ της των ηγουμενων
ποδηγιας ουκ ετυχον εις το επιγνωναι Χριστον οι νομης εν ταξει κειμενοι,
τουτεστιν, ο αγελαιος οχλος, διολωλε τε και κατωλισθον εις ολεθριον αβουλιαν την
επι Χριστωι. αναμετρειτω γαρ τις ει βουλεται την της δυσσεβειας αρχην, και ταις των
ηγουμενων αυτην αναθησει κεφαλαις. αυτων γαρ η εν αρχαις ανοσιωτατη γεγονε
σκεψις, αυτοι τον προδοτην τοις ιεροις εκπριαμενοι χρημασι καταπωλησαι σφισιν
ανεπεισαν, αυτοι την σπειραν τοις υπηρεταις συζευξαντες, καθαπερ τινα των
ατιμοτατων ληιστων καταδεσμειν εκελευον αυτοι Πιλατωι προσηγαγον, 3.65 και νυν
μεμαστιγωμενον ορωντες και ταις παρα παντων ατιμιαις μονουχι μεθυοντα
προσεκτεινουσι την οργην, και τα εξ αμετρου φθεγγονται φθονου. σκοπος γαρ
αυτοις τον του αμπελωνος αποκτειναι δεσποτην· ᾤοντο γαρ εξειν ακινδυνως την
κληρονομιαν αυτου, και ει γενοιτο τυχον εκ μεσου Χριστος, αυτοι καθηγησεσθαι
παλιν και ταις παρα παντων τιμαις εντρυφαν. αλλ' ως ο ψαλλων φησιν "̔Ο κατοικων
"εν ουρανοις εκγελασεται αυτους, και ο Κυριος εκμυκτη"ριει αυτους." ου γαρ
εκβεβηκε τι των κατα γνωμην αυτοις, αλλ' εις παν τουναντιον εξ αντιστροφου
μεταβολης η των πραγματων μετακεχωρηκε φυσις. Λεγει αυτοις ο Πιλατος Λαβετε
υμεις αυτον, και σταυρωσατε· εγω γαρ ουχ ευρισκω εν αυτωι αιτιαν. Καταπληττεται
Πιλατος ει αρα πως και εις τουτο κατοιχησεται τολμης των Ἰουδαιων ο δημος, και η
των αρχιερεων απανθρωποτατη πληθυς, ωστε και τον ουτω φρικτον επιθειναι
θανατον μη παραιτεισθαι Χριστωι, καιτοι της εις τουτο καλουσης αυτον αιτιας
ουδαμοθεν εξηυρημενης. δια γαρ τοι τουτο φησι, μονονουχι και ως υβρισμενος
αγανακτων Ἐμε ταυτησι της αδικου μιαιφονιας εποιησασθε βραβευτην; εγω παρα
παντας τους Ῥωμαιων νομους και των ανεγκλητων εσομαι φονευτης, ταις δε
 
 

609

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμετεραις αναπεπεισμενος φωναις το εμαυτου προησομαι χρησιμον, και ταις παρ'
υμων αιτησεσι ριψοκινδυνως υπηρετων, ουκ εν ελπισιν εσομαι του παθειν τα δεινα;
ει μη γαρ οιεσθε των ανοσιων τι δραν, ει μη χαλεπον ειναι το πραγμα λογιζεσθε,
υμεις αυτοι, φησιν, οι τοις θειοις επαυχουντες μαθημασιν, οι επι νομων ειδησει την
οφρυν εχοντες υψηλην, πηξατε τον σταυρον, τολμησατε τον φονον, ανοσιουργησατε
δι' εαυτων, αυτοι της εαυτων καταχεοντες κεφαλης τα εκ της τοσαυτης δυσσεβειας
3.66 εγκληματα, Ἰουδαικον εστω το θρασος, και το της μιαιφονιας εις υμας αυτους
τετραφθω κακον. ει νομος εστι παρ' υμιν, ο ποιναις ταις ουτω πανδεινοις υποτιθεις
τον ημαρτηκοτα μηδεν, ο κολαζων τον ανυπαιτιον, πραττεσθω και τουτο δι' υμων,
εγω της επι τουτωι συμπνοιας ουκ ανεξομαι. και ταυτι μεν αν οιοιτο τις τυχον τον
Πιλατον ειπειν· ωδινει γαρ πως ο παρ' αυτου λογος των τοιουτων την εμφασιν.
καταπλαγειη δ' αν τις καν τουτωι δη παλιν την των Ἰουδαιων αναισχυντιαν, επει
μηδε ανδρος αλλογενους δικαιοκρισιας αισχυνονται, καιτοι του θειου νομου περι
αυτων ειρηκοτος " Οτι χειλη ιερεως φυλαξεται κρισιν, και νομον "εκζητησουσιν εκ
στοματος αυτου." Ἀπεκριθησαν αυτωι οι Ἰουδαιοι Ἡμεις νομον εχομεν, και κατα τον
νομον ημων οφειλει αποθανειν, οτι υιον Θεου εαυτον εποιησεν. Ἐληλεγμενης
εωλου της παρ' αυτων εν αρχαις συντεθειμενης συκοφαντιας, και νεωτερισμου μεν
ηγουν ανταρσεως της κατα του Καισαρος αρχης ουδεμιας αποδεδειγμενης·
απεσκευαζετο γαρ τας επι τουτοις αιτιας ο Κυριος λεγων "̔Η βασιλεια η εμη ουκ εστιν
εκ του κοσμου τουτου· ει εκ "του κοσμου τουτου ην η βασιλεια η εμη, οι υπηρεται οι
"εμοι ηγωνιζοντο αν ινα μη παραδοθω τοις Ἰουδαιοις·" Πιλατου τε προς ταυτα
καθηκοντως τε και αδεκαστως και ουπω προς χαριν δικαζοντος, λεγοντος τε
διαῤρηδην μηδεμιαν ηυρησθαι προφασιν εν αυτωι, παντελως προς ετερον τι
μεταχωρουσιν οι παντολμοι· νομον γαρ εχειν διισχυριζονται καταδικαζοντα του
Σωτηρος τον θανατον. και τις ο νομος; ο τοις βλασφημουσιν επαρτησας, φησι,
ζημιαν· γεγραπται γαρ εν βιβλιωι τωι καλουμενωι Λευιτικωι, οτι τινες τελουντες εις
Ἰουδαιους εμαχεσαντο κατα το γεγραμμενον εν τηι παρεμβοληι, ων ο ετερος του
θειου φησιν ονοματος επιμνησθεις, 3.67 ηυλογησεν, αντι του κατηρασατο και
δεδυσφημηκεν, ειτα τεθναναι προσταττεται, και της ανοσιου γλωττης πικρας
αποτισαι δικας, Θεου λεγοντος εναργως " Ανθρωπος ος αν "καταρασηται Θεον
αμαρτιαν ληψεται, ονομαζων δε το "ονομα Κυριου θανατουσθω· λιθοις
λιθοβολησατωσαν αυτον πασα συναγωγη Ἰσραηλ· εαν τε προσηλυτος εαν τε
"αυτοχθων, εν τωι ονομασαι αυτον το ονομα Κυριου "τελευτατω." Ἀλλ' ισως τις προς
τουτο τυχον ενδοιασας ερει Τι αρα φησιν ο νομος, τι δε μοι βουλεται δια τουτου
δηλουν; το μεν γαρ τεθναναι, φησι, τον ταις εις Θεον δυσφημιαις ενοχον, ουκ αν εξω
φεροιτο του εικοτος, παθοι δ' αν αυτο και σφοδρα δικαιως. αλλα τι δηποτε καν εις
ενα τις των ψευδωνυμων εξυβρισηι θεων, αμαρτιας ουκ αμοιρει; εαν γαρ τις, φησι,
καταρασηται Θεον, αμαρτιαν ληψεται. και τι προς τουτο φαμεν; ασφαλης ο
νομοθετης· το γαρ οιμαι διαλοιδορεισθαι φιλειν και τοις κατα φυσιν ουκ ουσι θεοις,
μελετη τις ωσπερ εστι και τριβος προς την επι τωι κατα φυσιν Θεωι γλωσσαλγιαν
ημας παροτρυνουσα. δια τουτο και δι' ετερων αυτο παλιν απειργει λεγων "Θεους ου
κακολογησεις." ᾤετο γαρ δειν το της θεοτητος ονομα, και ει ψευδες ενυπαρχοι τισι,
ταις αυτωι πρεπουσαις καταγεραιρεσθαι δοξαις. και ουχι παντως ημας τοις
πεπλανημενοις θεοις απονεμειν τινα τιμην ο νομος διεκελευσατο, σεπτον δε
ηγεισθαι διδασκει το της θεοτητος ονομα και ει κλεπτοιτο παρα τινων. Νομου
τοιγαρουν θανατωι τιμασθαι προσταττοντος τον υποπιπτοντα πως τοις εκ δυσφημιας
εγκλημασιν, υποκεισθαι τηι δικηι φασι τον Κυριον· υιον γαρ φησι Θεου εαυτον
εποιησε. χρη δε ημας διαμεμνησθαι παλιν, ποι δη και πως το τοιουτο ειρηται παρα
Χριστου. ουκουν επι τηι κολυμβη 3.68 θραι ποτε τηι επικλην προβατικηι, του μακρου τε
 
 

610

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και δυσαχθους αῤρωστηματος απελυσε τον παραλυτον εν ημεραι σαββατου. οι δε
θαυμασαι δεον τον ουτω τερατουργον, εσκανδαλιζοντο παλιν την του νομου λυσιν
επιφημιζοντες δια μονον το σαββατον. αλλα και τοτε Χριστος απελογειτο λεγων "̔Ο
Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι·" ειτα φησιν επι τουτοις ο
Ευαγγελιστης "∆ια τουτο "ουν εδιωκον αυτον Ἰουδαιοι τον Ἰησουν, οτι ου μονον
ελυε "το σαββατον, αλλα και πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον, ισον "εαυτον ποιων τωι
Θεωι." εσκανδαλιζοντο τοιγαρουν Ἰουδαιοι, Πατερα καλουντος ιδιον Χριστου τον
απαντων Κυριον, οτε προς τουτο πραοτατην εποιειτο την προς αυτους διαλεξιν ουτω
λεγων " Εστι γεγραμμενον εν τωι νομωι υμων Ἐγω "ειπα θεοι εστε, και υιοι υψιστου
παντες. ει δε εκεινους "ειπε, φησι, θεους, προς ους ο λογος του Θεου εγενετο, και "ου
δυναται λυθηναι η γραφη· ον ο Πατηρ ηγιασε και "απεστειλεν εις τον κοσμον υμεις
λεγετε οτι βλασφημεις, "οτι ειπον Θεου υιος ειμι;" αλλ' ουδενος των τοιουτων
διαμεμνημενος των Ἰουδαιων ο δημος, εγκλημα ποιουνται τηι αληθειαι την
αληθειαν, και επειπερ οπερ εστι κατα φυσιν ειρηκεν ο Χριστος, δια ταυτην αυτον την
αιτιαν τεθναναι πρεπειν διισχυριζονται. αλλα γαρ τηι του προφητου κεχρησομαι δια
τουτο φωνηι "Πως ερειτε οτι σοφοι εσμεν ημεις, "και νομος Κυριου μεθ' ημων εστιν;"
η γαρ ουκ εδει δι' ερευνης ακριβους ιεναι προτερον, τις και ποθεν εστιν ο Χριστος·
και ει μεν ηλω ψευσαμενος, ευθυνειν δη τοτε και μαλα δικαιως, ηγουν τ' αληθη
λεγοντα προσκυνειν; τι τοινυν αφεντες την ζητησιν, και την εκ των ιερων
γραμματων πληροφοριαν, επι μονην οιχεσθε την καταῤρησιν, και κατηγοριας
προφασιν εποιησασθε την αληθειαν; εδει Πιλατωι λεγοντας οτι υιον Θεου εαυτον
εποιησεν, εγκαλειν 3.69 αυτωι και τα της θεοτητος εργα και την επι τοις παραδοξοις
καταιτιασθαι μεγαλουργιαν· εδει μετ' εκεινο βοαν, οτι τεθρημερος μεν ανεβιω
νεκρος δια μιας του Σωτηρος φωνης παλινδρομησας εις ζωην· εδει παρενεγκειν τον
μονογενη της χηρας υιον, και του αρχισυναγωγου το κοριον· εδει και της
θεοπρεπεστατης εκεινης διαμεμνησθαι φωνης, επι μεν τωι της χηρας υιωι "Νεανισκε,
σοι λεγω, εγερθητι," επι δε τωι κοριωι "̔Η παις εγειραι·" εχρην επι τουτοις διδασκειν,
οτι τυφλοις μεν το βλεπειν, λεπροις δε την καθαρσιν εχαρισατο, και προς τουτοις,
οτι μιαι κατεστορεσεν απειληι και θαλαττης αγριας κινησιν και πνευματων ραγδαιων
καταφοραν, και ει τι προς τουτοις ειργασται Χριστος. αλλ' εκεινα μεν αχαριστοις
καταχωννυουσι σιωπαις, και τα δι' ων ην αυτον ορασθαι Θεον παρεντες δυστροπως
επι μονους βαδιζουσι παραλογισμους· ανδρι δε αλλογενει και την θειαν ολως ουκ
ειδοτι γραφην, ανθρωπον ορωντι τον Ἰησουν, επιβοωσιν οι δειλαιοι Υιον Θεου
εαυτον εποιησε, καιτοι της θεοπνευστου γραφης εν ανθρωπειωι σχηματι τον του
Θεου Λογον επιφοιτησειν ποτε τωι κοσμωι βοωσης· "̓Ιδου γαρ, φησιν, η παρθενος εν
γαστρι εξει και τεξεται υιον, και καλεσουσι το "ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι
μεθερμηνευομενον Μεθ' "ημων ο Θεος." το δε εκ παρθενου τεχθεν, τι αν ετερον ειη
λοιπον η ανθρωπος καθ' ημας, οσον εις την του σωματος οψιν τε και φυσιν; ην γαρ
μετα του ειναι ανθρωπος και Θεος αληθως. Ὅτε ουν ηκουσεν ο Πιλατος τουτον τον
λογον, μαλλον εφοβηθη, και εισηλθεν εις το πραιτωριον παλιν, και λεγει τωι Ἰησου
Ποθεν ει συ; ο δε Ἰησους αποκρισιν ουκ εδωκεν αυτωι. Περιτρεπεται τοις Ἰουδαιοις
το κακουργημα προς το παρ' ελπιδα. οι μεν γαρ εις υψος την του εγκληματος
αιρουσιν 3.70 αφορμην, εις αυτο διεπταισθαι λεγοντες το θειον το εγχειρημα τωι
Χριστωι· ο δε την του πραγματος υπεροχην, ευλαβειας ποιειται προσθηκην, και
φορτικωτεραν δεχεται την εκ του δειματος απειλην, ακριβης τε γινεται περι αυτον η
προτερον ην, και φιλοπευστει λεπτοτερον, τις δη αρα και ποθεν εστιν, ουκ
απιστησας, ως γε μοι φαινεται, οτι και ανθρωπος ων, υιος ειναι δυναται Θεου.
δεχεται γεμην την επι τουτωι διαληψιν τε και πιστιν, ουκ εκ των ιερων γραμματων,
αλλ' εκ πλανης Ἑλληνικης· ημιθεους γαρ και θεων καλουσι παιδας οι παρ' Ἕλλησι
 
 

611

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μυθοι πολλους. Ῥωμαιοι δε παλιν δεισιδαιμονεστερον πως τα τοιαυτα δρωντες, αει
την θειαν επωνυμιαν τοις επιφανεστεροις των ιδιων εχαριζοντο βασιλεων· βωμους
δε ισταντες, και τεμενη δειμαμενοι, πολλους ανεστηλωσαν. περιεργαζεται τοιγαρουν
ο Πιλατος πικροτερον τε και ακριβεστερον ηπερ εν αρχαις, τις δη αρα και ποθεν
εστιν ο Χριστος. ο δε, φησιν, ουκ απεκριθη αυτωι λογον, των ιδιων, κατα γε το εικος,
επιμνησθεις ρηματων. τι γαρ εφη προς αυτον; "Πας ο ων εκ της αληθειας ακουει
"μου της φωνης." ειδωλολατρης δε ων ο Πιλατος, πως αν επηκουσε της του Σωτηρος
φωνης, αληθειαν τε και της αληθειας τεκνον εαυτον ειναι φασκοντος; η πως αν
ολως το της αληθειας ονομα παρεδεξατο και τετιμηκεν, ο και εν αρχαις αυτο
διαπτυσας και ειπων "Τι εστιν αληθεια," δια το τοις ψευδωνυμοις ετι λατρευειν
θεοις και τωι της απατης εγκεχωσθαι σκοτωι; Λεγει ουν αυτωι ο Πιλατος Ἐμοι ου
λαλεις; ουκ οιδας οτι εξουσιαν εχω σταυρωσαι σε, και εξουσιαν εχω απολυσαι σε;
Ὠιηθη ο Πιλατος απονοιας εργον ειναι την σιωπην. δια τουτο την εκ της αρχης
εξουσιαν, καθαπερ τινα ραβδον 3.71 επανατεινεται, και παρατρεψειν δυνασθαι και
ουχ εκοντα τωι φοβωι νομιζει προς ανονητον απολογιαν. ρεψειν γαρ απαραποδιστως
εφ' οπερ αν βουλοιτο φησιν, ειτ' ουν κολαζειν, ειτε και ελεειν ελοιτο τυχον·
παρωθουντος δε ουδενος εις αβουλητον κρισιν, επ' αυτωι δη κεισθαι και μονωι την
επι τωι κατηγορουμενωι ροπην. καταιτιαται τοινυν, ως υβρισμενος δια σιωπης ουκ
ευκαιρου, και οσον ηκεν εις τουτο παρατεθηγμενος ηδη προς μανιαν την κατ' αυτου.
ενενοει γαρ ουδαμως της σιωπης το μυστηριον. επαθρησεις γεμην καν τουτωι καλως
πληρουμενον το δια της του προφητου φωνης προαγγελθεν "̔Ως προβατον γαρ,
φησιν, επι σφαγην ηχθη, "και ως αμνος εναντιον του κειροντος αυτον αφωνος,
ουτως "ουκ ανοιγει το στομα αυτου, εν τηι ταπεινωσει αυτου η "κρισις αυτου ηρθη."
και ταυτι μεν ημιν ο μακαριος Ἡσαΐας εφη· το δε Χριστου προσωπον αναλαβων φησι
που παλιν ο μελωιδος εν Πνευματι "̓Εθεμην τωι στοματι "μου φυλακην εν τωι
συστηναι τον αμαρτωλον εναντιον "μου. εκωφωθην και εταπεινωθην και εσιγησα
εξ αγαθων." νοησεις δε το εξ αγαθων, αντι του κακων. ευφημως γαρ εθος τηι θειαι
γραφηι τα τοιαυτα λαλειν, οταν εις αυτο το θειον φερηται προσωπον. Ἀπεκριθη αυτωι
ο Ἰησους Ουκ ειχες εξουσιαν ουδεμιαν κατ' εμου, ει μη ην σοι δεδομενον ανωθεν.
δια τουτο ο παρα διδους με σοι μειζονα αμαρτιαν εχει. Τις μεν η ποθεν η τινος εξεφυ
πατρος, εναργεστερον ου φησι. μυστικον γαρ ουτως επασωτευεσθαι λογον εις
αλλογενους ακοας ουδε ημιν αυτοις εφιησι, λεγων "Μη δωτε τα "αγια τοις κυσι,
μηδε βαλετε τους μαργαριτας υμων εμπροσθεν των χοιρων·" προισχομενωι γεμην
την εκ της αρχης εξουσιαν, και προς παν οτιουν περιτρεπειν δυνασθαι 3.72 κατα το
αυτωι και μονωι δοκουν την επ' αυτωι κρισιν ασυνετως υπισχνουμενωι, χρησιμωτατα
λιαν αντεξαγει την παρ' εαυτου δυναμιν τε και εξουσιαν, διωκωλυει δε ωσπερ
εικαιωι τε και ασυνετωι φυσηματι και κατ' αυτης της θειας εξογκουμενον δοξης. και
γαρ τοι κατα αληθειαν ου μετριαν αν ενεποιησε τισι την ζημιαν, το προς αβουλητους
αικιας καθειλκυσθαι νομιζειν και ουχ εκοντα Χριστον, και της Ἰουδαιων ηττησθαι
πλεονεξιας, καιτοι κατα φυσιν οντα Θεον, και των ολων βασιλεα κεκηρυγμενον
παρα της αγιας και θεοπνευστου γραφης. ελυσε τοινυν ημιν του σκανδαλου την
αφορμην, και την επι τουτωι πλανησιν προῤριζον ωσπερ καταστρεφει λεγων Ει μη ην
σοι δεδομενον ανωθεν. ανωθεν δε δεδοσθαι την εξουσιαν τωι Πιλατωι φησιν, ουχ ως
αβουλητον επιφεροντος του Θεου και Πατρος τωι ιδιωι γεννηματι το επι τωι σταυρωι
παθος, αλλ' ως αυτου μεν του Μονογενους επιδοντος εαυτον τωι παθειν υπερ ημων,
αφεντος δε του Πατρος το επ' αυτωι πληρουσθαι μυστηριον. δοσις μεν ουν αρα
σαφως εν τουτοις η παρα Πατρος συναινεσις τε και συγχωρησις, και αυτη δε η
θελησις του Υιου νοειται τε και λεγεται. οτι γαρ ουκ αν εβιασατο την του Σωτηρος
δυναμιν η πληθυς, αμφιβολον μεν ουδαμως· πλην ειδεναι ραιδιον, εξ ων πολλακις
 
 

612

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιβουλευσαντες, ωνησαν μεν ουδεν, ελεγχθεντες δε μονον, ως υβρισται
κατεκριθησαν. και γουν ηθελησαν αυτον πιασαι, καθα φησιν ο Ευαγγελιστης, αλλ'
εξελθων "δια μεσου αυτων επορευετο, και παρηγεν ουτως." το δε Ουτως φησιν, αντι
του, ουχ υπεσταλμενως, ου περιδεης, ου το των διαδιδρασκοντων επιτηδευσας
σχημα, ανειμενως δε μαλλον και βαδισματι τωι κατα συνηθειαν και θορυβου παντος
ελευθερωι. θειαι γαρ τινι και αποῤρητωι δυναμει κατακρυψας εαυτον, τους των
φονωντων τοτε διελαθεν οφθαλμους· ου γαρ ηθελε πω παθειν, αλλ' ουδε 3.73 εφεις
το δυνασθαι ταις των διωκοντων οργαις ανεθελητον ωσπερ ελεσθαι τον κινδυνον.
νευματι τοιγαρουν ιδιωι, και ευδοκιαι Θεου και Πατρος δεδοσθαι φησι τωι Πιλατωι την
εξουσιαν, του και ολως δεδυνησθαι τι δραν εις αυτον, ων ηδη τετολμηκεν.
αχειρωτος γαρ παντελως και ουκ αν αλοιη παρα του των οντων η θεια τε και
ανωτατω φυσις, ηι και το παντων δυνασθαι κρατειν ενεστι φυσικως. μειζονα δε
καταγραφει την αμαρτιαν, δηλον δε οτι την εις εαυτον, τωι Πιλατωι προσκεκομικοτι,
και σφοδρα δικαιως. ο μεν γαρ αρχη τις ωσπερ και θυρα της εις αυτον δυσσεβειας
εγενετο· τολμηματων δε αλλοτριων ο δικαστης υπουργος, και μεριστης της
Ἰουδαιων ανοσιοτητος εξ ακαιρου δειλιας ανεδεικνυτο. τις ουν ο παραδους, βλεπει
δε εις τινα των εγκληματων η πρωτουργια; οιμαι μεν οτι τον ευωνοτατον μαθητην,
μαλλον δε προδοτην ηδη και της ιδιας λυμεωνα ψυχης, ηγουν επ' εκεινωι των
ηγουμενων τον οχλον, και αυτον δε των Ἰουδαιων τον δημον, ωι και της δυσσεβειας
αναθεις το πλεον, ουκ εξω ταυτης παντελως την του Πιλατου τεθεικε κεφαλην. Ἐκ
τουτου ο Πιλατος εζητει αυτον απολυσαι· οι δε Ἰουδαιοι εκραζον λεγοντες Ἐαν
τουτον απολυσηις, ουκ ει φιλος του Καισαρος· πας ο βασιλεα εαυτον ποιων αντιλεγει
τωι Καισαρι. Ἐπιτεινεται μεν τωι Πιλατωι το δειμα, και γοργοτεραν ενεργαζεται την
ευλαβειαν, οκνον τε τον εις το φονευειν εμποιει το δια των Ἰουδαιων
αναφωνουμενον. επεβοων γαρ " Οτι υιον Θεου εαυτον εποιησεν," ον δη και μαλιστα
κινδυνου μεν ανειναι παντος, συκοφαντιας δε απασης ελευθερουν προετεθυμητο,
πτοιαν εχων εις νουν την επι τουτωι δεινην. ο δη συνεντες οι εξ Ἰσραηλ, προς την εν
αρχαις 3.74 υπονοστουσι ψευδομυθιαν, δημαγωγησαι λεγοντες τον Ἰησουν,
πλημμελησαι τε κατ' αυτης της του Καισαρος αρχης, και της Ῥωμαιων
καταστρατευσασθαι βασιλειας, οσον εις δυναμιν εγχειρηματος· βασιλεα γαρ, φησιν,
εαυτον εποιησε. και ορα το δυσμηχανον τε και δυσοργοτατον των συκοφαντειν
ελομενων κινημα. πρωτον μεν γαρ, κατα της του Καισαρος αρχης δεδρασθαι το
τολμημα διετεινοντο παμψηφει βοωντες οι δειλαιοι. αλλ' ως ου σφοδρα
κατηγωνιζοντο, την εαυτου βασιλειαν ουκ επιγειον ειναι φασκοντος του Χριστου,
καιτοι τας Ῥωμαιων τιμας διεκδικουντι Πιλατωι την εις αυτο το θειον αμαρτιαν
εισηγαγον λεγοντες "Υιον Θεου εαυτον εποιησεν." ᾤοντο γαρ οι ταλανες ακονησειν
δια τουτου και ουχ εκοντα Πιλατον εις αδιακριτον οργην, ευτολμοτατον δε
καταστησειν εις το καθορισαι του Σωτηρος τον θανατον, της εις Θεον ευσεβειας
προσχημα, την εις τουτο κινησιν ποιησαμενον· αλλ' ως ανηνυτον αυτοις το
κακουργηθεν απεδεικνυτο, παλιν επι το εξ αρχης αναθεουσι θρασος, κατα της του
Καισαρος αρχης τετολμησθαι λεγοντες τα εγχειρηματα, και της εκεινου
καθοπλιζεσθαι δοξης τον δικαστην ανεδην επιβοωντες, ει μη βουλοιτο διεκδικειν
και τηι πρεπουσηι καθυποθειναι δικηι τον αντειρηκοτα Καισαρι κατ' αυτους, δια του
και ολως ανεχεσθαι λαβειν του βασιλεως την κλησιν, καιτοι του Καισαρος ου την
επουρανιον διεκδικουντος αρχην, ης δη και μαλιστα Χριστος ην δεσποτης, αλλα την
κατω και επιγειον, η και της εξουσιας ηρτητο του Χριστου. δι' αυτου γαρ βασιλεις
βασιλευουσι, κατα το γεγραμμενον, και τυραννοι δι' αυτου κρατουσι γης.
αθυρογλωττουσι τοιγαρουν οι παντων ανθρωπων ανοσιωτατοι, και την του
Σωτηρος διασυρουσι δοξαν εκ πολλης αγαν αφιλοθεΐας, οις και δικαιως ο μακαριος
 
 

613

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητης Ἡσαΐας επιπληττει λεγων "̔Υμεις δε 3.75 "προσαγαγετε ωδε, υιοι ανομοι,
σπερμα μοιχων και πορνης, "εν τινι ενετρυφησατε; και επι τινα εχαλασατε την
γλωσσαν υμων, και επι τινι ηνοιξατε το στομα υμων; ουχ "υμεις εστε τεκνα
απωλειας, σπερμα ανομον;" ου γαρ καθ' ενος των τυχοντων εποιουντο την
καταβοην, και την απυλωτον απλωσαντες γλωσσαν, παν ειδος απλως επετηδευον
συκοφαντιας, αλλα κατ' αυτου του ιδιου ∆εσποτου και του παντων κρατουντος μετα
του Πατρος. τοιγαρτοι δικαιως και τεκνα απωλειας και ανομον σπερμα
κεχρηματικασι τε και γεγονασιν αληθως. Ὁ ουν Πιλατος ακουσας τον λογον τουτον
ηγαγεν εξω τον Ἰησουν, και εκαθισεν επι βηματος εις τοπον λεγομενον Λιθο
στρωτον, Ἑβραιστι δε Γαββαθα· ην δε παρασκευη του πασχα, ωρα ην ωσει εκτη, και
λεγει τοις Ἰουδαιοις Ἴδε ο βασιλευς υμων. Ὅλον ωσπερ επιγραφει ταις Ἰουδαιων
μαλιστα κεφαλαις της επι Χριστωι μιαιφονιας το εγκλημα ταυτα λεγων ο
Ευαγγελιστης. νενικησθαι γαρ μονονουχι και ουχ εκοντα Πιλατον ταις παρ' αυτων
ενστασεσιν αναφανδον ηδη φησι, και τον μεν του δικαιου παρωσασθαι λογον, ολιγα
δε σφοδρα της ακολουθιας φροντισαι· δια τε τουτο κατεσπασθαι προς το τοις φονωσι
δοκουν, καιτοι πολλακις αυτοις προσλαλησαντα και διαῤρηδην προσπεφωνηκοτα,
μηδενος το παραπαν υπαιτιον ηυρησθαι τον Ἰησουν, ο δη και αυτον ταις εσχαταις
υποθησει δικαις. κατοπιν γαρ του δοκουντος τισι την του δικαιου πεμψας τιμην, και
τον επ' ουδενι των ατοπων εληλεγμενον ταις Ἰουδαιων μανιαις δωρουμενος,
αυτομαρτυς της εαυτου δυσσεβειας αλωσεται γεγονως. ανεισι τοινυν επι του
συνηθους βηματος, ως αν ηδη φονικην εξοισων κατα Χριστου την ψηφον.
επισημαινεται δε την τε 3.76 ωραν και την ημεραν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης
χρησιμως και αναγκαιως, δια τε αυτην την αναστασιν, και το παρα τοις υποχθονιοις
τριημερον, ινα φαινηται παλιν αληθευων ο Κυριος τοις Ἰουδαιοις ειπων " Ωσπερ γαρ
ην Ἰωνας εν τηι "κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως "εσται και
ο υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης τρεις "ημερας και τρεις νυκτας." επ'
αυτου δε του βηματος επιδειξας τον Ἰησουν ο Ῥωμαιων στρατηγος Ἴδε φησιν ο
βασιλευς υμων. και τι δη τουτο παλιν εστιν; η γαρ τοις οχλοις προσπαιζει λοιπον και
χαριζεται μετα γελωτος το αθωιον αιμα τοις αδικως αυτο διψησασιν, η ταχα πως και
ονειδιζει διασυρων εις ωμοτητα τον Ἰουδαιον, ατε δη και ανασχομενον ολως
τοσουτοις ιδειν περιπεσοντα κακοις, ον αυτοι φασι και ονομαζουσιν ολως βασιλεα
του Ἰσραηλ. Ἐκραυγασαν ουν εκεινοι Ἆρον αρον σταυρωσον αυτον. λεγει αυτοις ο
Πιλατος Τον βασιλεα υμων σταυρωσω; Ἐπιβοωσι μεν ουδεν ηττον τα εν αρχαις, ουκ
εξισταμενοι της μιαιφονιας, ου προς ημεροτητα μετατιθεμενοι δια τα εμπαιγματα, ου
ταις επενηνεγμεναις αικιαις αυτωι προς ηπιοτητα πως μεταχωρησαντες, προς
απηνεστεραν δε μαλλον αποταυρουμενοι γνωμην, σταυρουσθαι παρακαλουσι τον
εγειραντα παρ' αυτοις τους νεκρους, και τοσουτων αυτοις θαυματων
αναδεδειγμενον εργατην, εφ' ωι δη και λιαν λυπειται Πιλατος, ει και τον ουτω
λαμπραν εσχηκοτα παρ' αυτοις την υποληψιν, ως Υιον τε Θεου και βασιλεα
νομιζεσθαι, ου τεθναναι δειν μονον, αλλα και ωμως αποθνησκειν εντονως ουτω
φασι· σταυρου γαρ το χειρον ουδεν. ελεγχον τοινυν ωσπερ τινα και ονειδισμον
ποιειται την καταβοην ο δικαζων, ει σταυρουσθαι βουλονται τον ολως επι τουτοις
τεθαυμασμενον, α μεγαλην ουτως εχει την υπεροχην, ως 3.77 υπερκεισθαι παντος
επιγειου πραγματος. τι γαρ ισον, τι δε ουκ ελαττον Υιου τε Θεου και βασιλεως;
Ἀπεκριθησαν οι αρχιερεις Ουκ εχομεν βασιλεα ει μη Καισαρα. Ἀπελακτισεν εν
τουτοις ο ηγαπημενος Ἰσραηλ, και της προς Θεον φιλιας αναφανδον εξαλλεται, και
κατα την Μωυσεως φωνην εγκαταλελοιπε Θεον τον γεννησαντα αυτον, "και Κυριου
του βοηθου αυτου ουκ εμνησθη." αθρει γαρ οπως "οψις πορνης εγενετο" αυτωι κατα
το γεγραμμενον, "απηναισχυντησε προς παντας," απειρηκε το ιδιον καυχημα, και
 
 

614

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον εαυτου δεσποτην ηρνησατο. επι τουτοις αυτοις ηιτιατο δια φωνης Ἱερεμιου
λεγων και παλαι Θεος " Οτι πορευθητε εις νησους Χεττιειμ, και εις Κηδαρ
"αποστειλατε, και γνωτε ει αλλαξονται εθνη θεους αυτων, "και ουτοι ουκ εισι θεοι·
ο δε λαος μου ηλλαξατο την "δοξαν αυτου," και παλιν "̓Εξεστη ο ουρανος επι τουτωι
"και εφριξεν επι πλειον σφοδρα, λεγει Κυριος, οτι δυο και "πονηρα εποιησεν ο λαος
μου· εμε εγκατελιπον πηγην "υδατος ζωης, και ωρυξαν εαυτοις λακκους
συντετριμμενους "οι ου δυνησονται υδωρ συνεχειν." των γαρ ετερων εθνων των
ανα πασαν οντων την οικουμενην της ιδιας πλανης απριξ εξημμενων, αραροτως τε
αγαπωντων ους ενομισαν ειναι θεους, και ου λιαν ευμεταφορον εις αποστασιν
εχοντων διανοιαν, ουτε μην ευκολως εις ετερας μεθισταμενων λατρειας,
απεπηδησεν ο Ἰσραηλ τηι του Καισαρος εαυτον προσνεμων αρχηι, και την του Θεου
βασιλειαν απεδυσατο. τοιγαρτοι και σφοδρα δικαιως ταις του Καισαρος εδοθη
χερσιν, ου και εν αρχαις την εξουσιαν καταδεξαμενος, αυτος τε διολωλε κακως,
υπεμεινε τε της χωρας την εξαναστασιν και τα εκ του πολεμου παθη και τας
ανηκεστους εκεινας συμφορας. 3.78 Ἐπιτηρει δε παλιν εν τουτοις του συγγραφεως
την ακριβειαν. ου γαρ τον δημον εφη της ουτω δυσσεβεστατης καταρξαι φωνης,
αλλα παλιν αυτους τους ηγεισθαι λαχοντας. εκραυγασαν γαρ, φησιν, οι αρχιερεις,
πανταχου δεικνυς, οτι τοις ηγουμενοις κατακολουθουν το υπηκοον ηνεχθη κατα
πετρων, και εις το της απωλειας κατωλισθε βαραθρον. ευθυνονται τοινυν οι
αρχιερεις, ως ου μονον τας ιδιας απολλυντες ψυχας, αλλα και τοις υπο χειρα λαοις
της ολεθριου μιαιφονιας αυτοι γεγονοτες ηγεμονες και στρατηγοι και παραιτιοι,
καθαπερ αμελει και ο προφητης αυτους κατηιτιατο βοων " Οτι παγις εγενηθητε τηι
σκοπιαι, και ως δικτυον "εκτεταμενον επι το ιταβυριον, ο οι αγρευοντες την θηραν
"κατεπηξαν." σκοπιαν γαρ εν τουτοις αποκαλει την των υπο χειρα πληθυν,
τεταγμενην ωσπερ την των ηγουμενων κατασκεπτεσθαι πολιτειαν, διαπλαττειν δε
ουτω την εαυτων. σκοποι γαρ δια τουτο παρα τοις αγιοις κεκληνται γραμμασιν οι
λαων προτεταγμενοι. παγις ουν αρα και δικτυον τηι σκοπιαι γεγονασιν οι αρχιερεις
αυτοι και της αρνησεως αρξαμενοι, και τους αλλους απαντας συναναπεισαντες
λεγειν Ουκ εχομεν βασιλεα ει μη Καισαρα. τολμωσι δε τουτο λεγειν οι δειλαιοι,
καιτοι του Θεου και Πατρος δια φωνης του προφητου την του Σωτηρος αυτοις
προκαταγγελλοντος αφιξιν, ουτω τε βοωντος "Χαιρε σφοδρα θυγατερ Σιων,
"κηρυττε θυγατερ Ἱερουσαλημ· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι δικαιος και σωζων,
αυτος πραυς και επιβεβηκως "επι υποζυγιον και πωλον νεον." οι δε καιτοι τωι πωλωι
της ονου τον Ἰησουν εποχουμενον ανενεγκοντες εις Ἱεροσολυμα, πανδημι τε
νηπιοις ομου ταις υπερ ανθρωπον καταστεψαντες ευφημιαις, εφασκον γαρ
"Ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου," καταβοωσι νυνι, μονην
επιγραφομενοι την Ῥωμαιων αρχην, και της υπο Θεωι βασιλειας τον οικειον 3.79
ωσπερ απολυοντες αυχενα. τουτο γαρ ην εναργως το λεγειν Ουκ εχομεν βασιλεα ει
μη Καισαρα. αλλ' ευρησομεν παλιν και τοτε μεν επι τωι Σωτηρι Χριστωι παρα των
λαων γεγενημενην την ευφημιαν, παρα δε της των αρχιερεων δυσβουλιας και
ταυτην ταις αλλαις προστετολμησθαι φαμεν την καταβοην. Τοτε ουν παρεδωκεν
αυτοις αυτον ινα σταυρωθηι. Ταις των Ἰουδαιων ακρατοις οργαις απονεμει λοιπον
και ουχ εκων ο Πιλατος την εις παν οτιουν και των εξω νομων αποδρομην, και την
τοις δικαζουσι πρεπουσαν εξουσιαν αφελων, αταμιευτοις ηδη φερεσθαι τοις θυμοις
ανεγκλητως εφιησι, σταυρουν επιτρεψας τον επ' ουδενι μεν των φαυλων αλοντα
παντελως, οτι δε μονον Υιον εαυτον εφη Θεου παραλογως κρινομενον. Ἰουδαιοις
μεν ουν το παν του τολμηματος επιγραψαι τις αν, και την της πρωτουργιας εικοτως
αν οιμαι και καλως αναθειη γραφην· αυτοι γαρ γεγονασι της κατα Χριστου
δυσσεβειας αρχη· την δε γε Πιλατου κεφαλην της εκεινων ανοσιοτητος ουκ
 
 

615

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμοιρησαι φαμεν, αλλ' ειναι τοις δρασασι συνυπαιτιον, επειπερ εκρυεσθαι τε και
διασωζειν εξον της των φονωντων μανιας, ουχ οπως εξειλετο μονον, αλλα και
παρεδωκεν ουχ απλως, αλλ' ινα σταυρωσειαν. Παρελαβον ουν τον Ἰησουν, και
βασταζων εαυτωι τον σταυρον εξηλθεν εις το λεγομενον κρανιου τοπον, ο λεγεται
Ἑβραιστι Γολγοθα, οπου αυτον εσταυρωσαν, και μετ' αυτου αλλους δυο εντευθεν και
εντευθεν, μεσον δε τον Ἰησουν. Ἀπαγουσι μεν ως τεθνηξομενον ηδη τον της ζωης
αρχηγον, επραττετο δε και τουτο υπερ ημων, δυναμει τηι θειαι 3.80 και τεχνηι τηι υπερ
νουν εις αδοκητον τινα και αντιστροφον θεσιν εκτελευτωντος του παθους· παγις
γαρ ωσπερ τωι του θανατου κρατει, το Χριστου παθος εσκευαζετο, και ανανεωσεως
αρχη της εις αφθαρσιαν και καινοτητα ζωης ο του Κυριου θανατος ην. το δε εφ'
ωιπερ εμελλε σταυρουσθαι ξυλον επωμαδιον εχων προεισι λοιπον κατακεκριμενος
ηδη και την εφ' αιματι ψηφον επ' ουδενι παντελως υπομεινας κακωι, και τουτο δι'
ημας. τας γαρ τοις ημαρτηκοσιν επηρτημενας ευλογως εκ του νομου δικας εις
εαυτον εκομιζετο. γεγονε γαρ "υπερ ημων καταρα," κατα το γεγραμμενον,
"επικαταρατος γαρ φησι, πας ο κρεμαμενος επι ξυλου." επαρατοι δε παντες ημεις,
τον θειον αποπληρουν ουκ ανεχομενοι νομον, "πολλα γαρ πταιομεν απαντες,"
ευολισθοτατη τε προς τουτο λιαν η ανθρωπου φυσις. επειδη δε παλιν ο θειος εφη
που νομος "̓Επικαταρατος ος ουκ εμμενει πασι τοις "εγγεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι
του νομου τουτου, του ποιησαι "αυτα·" ημων αρα, και ουχ ετερων η αρα. οις γαρ
εγκλημα μεν η παραβασις, το δε του διορισθεντος εξολισθειν ευπετεστατον, αυτοις
αν ειη και το ευθυνεσθαι πρεπον. ουκουν επαρατος δι' ημας ο μη ειδως αμαρτιαν, ιν'
ημας απολυσηι της αρχαιας αρας. εξηρκει γαρ τουτο παθων υπερ παντων ο υπερ
παντας Θεος, και τωι θανατωι της ιδιας σαρκος την απαντων λυτρωσιν εξωνουμενος.
Ἐπικομιζεται τοινυν, ου τον αυτωι πρεποντα σταυρον ο Χριστος, αλλα τον ημιν
επηρτημενον τε και χρεωστουμενον, οσον ηκεν ειπειν εις την δια νομου κατακρισιν.
ωσπερ γαρ γεγονεν εν νεκροις, ου δι' εαυτον, αλλα δι' ημας, ιν' ημιν αρχηγος της εις
αιωνα ζωης ευρεθηι, καταλυσας δι' εαυτου του θανατου το κρατος, ουτω και τον
ημιν πρεποντα σταυρον εις εαυτον αναλαμβανει, την εκ του νομου κατακρισιν εν
εαυτωι κατακρινων, ινα πασα λοιπον ανομια εμφραξηι στομα 3.81 αυτης, κατα το εν
ψαλμοις μελωιδουμενον, του μη εχοντος αμαρτιαν υπερ της απαντων αμαρτιας
καταδεδικασμενου. ονησει δε σφοδρα τας ημετερας ψυχας το επι Χριστωι
τετελεσμενον, εις τυπον ανδρειας φημι δη της κατ' ευσεβειαν. περιεσται γαρ οιμαι
καθ' ετερον ημιν ουδενα τροπον της τελειοτητος εφικεσθαι των αγαθων, και της
προς Θεον ολοτελους ενωσεως, ει μη της επιγειου ζωης αμεινω τε ποιησαιμεθα την
εις αυτον αγαπησιν, και προκινδυνευσαι της αληθειας εθελοιμεν προθυμοτατα,
καλουντος ημας εις τουτο καιρου. και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, πας,
φησιν, "ος ου λαμβανει τον σταυρον αυτου και ακολουθει "οπισω μου ουκ εστι μου
αξιος·" το δε λαβειν τον σταυρον, ουδεν οιμαι σημαινειν ετερον, η το αποταξασθαι
μεν τωι κοσμωι δια Θεον, δευτεραν δε των εν ελπισιν αγαθων και αυτην ποιεισθαι
την μετα σωματος ει τυχοι ζωην. αλλ' ο μεν Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τον ημιν
πρεποντα διακομιζων σταυρον ουκ ερυθριαι, και τουτο παθων δια την εις ημας
αγαπησιν· ημεις δε οι δειλαιοι, καιτοι μητερα την υπο ποδας ταυτηνι και αναισθητον
εχοντες γην, και εκ του μηδενος εις το ειναι κεκλημενοι, των υπερ της ευσεβειας
ιδρωτων ουδ' οσον αποθιγειν αποτολμωμεν εσθ' οτε, αλλα και ει τι γενοιτο παθειν
δια την εις Χριστον ευσεβειαν, αφορητον ευθυς ποιουμεθα την αισχυνην, και τον
των δι' εναντιας ητοι των ειωθοτων φιλοψογειν, ως ολεθριον τι χρημα
παραιτουμενοι γελωτα, της ολιγης ταυτησι και προσκαιρου φιλοδοξιας κατοπιν
εωντες το δοκουν τωι Θεωι, την απαντων, ως επος ειπειν, μητερα των κακων
νοσουμεν υπεροψιαν, και τοις εντευθεν εγκλημασι περιπιπτομεν. υπερ γαρ τον
 
 

616

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριον οι δουλοι, και υπερ τον διδασκαλον οι μαθηται, φρονουμεν τε και πραττομεν.
αλλ' ω της ουτω δεινης ασθενειας, παρα ποδας ημιν ουκ οιδ' οπως κειμενης, και της
του πρεποντος θηρας αποσφαλλουσης τον νουν. 3.82 Ἰστεον δε οτι και ο θεσπεσιος
Πετρος ου φορητην εποιησατο ποτε την προῤρησιν, τα επι τωι σταυρωι
προαπαγγειλαντος παθη του Σωτηρος ημων Χριστου· ο μεν γαρ εφασκεν "̓Ιδου
αναβαινομεν εις Ἱεροσολυμα, και ο υιος του "ανθρωπου παραδιδοται εις χειρας
αμαρτωλων, και σταυρωσουσιν αυτον, και αποκτενουσιν·" ο δε της οικονομιας ουπω
συνεις το μυστηριον, ατε δη φιλοθεος τε και φιλοδιδασκαλος ων, εξ ευλαβειας
κεκινημενος, εφασκεν " Ιλεως σοι Κυριε, "ου μη εσται σοι τουτο·" και τι προς ταυτα
Χριστος; " Υπαγε οπισω μου σατανα σκανδαλον μου ει, οτι ου φρονεις τα του Θεου
αλλα τα των ανθρωπων." αλλ' εστιν εντευθεν ου μετριαν ημιν συλλεξαι την ονησιν·
εισομεθα γαρ οτι καιρου καλουντος εις επιδειξιν ανδρειας της κατα Θεον, και
αγωνας τους υπερ αρετης εισβαινοντας τληπαθειν αναγκαιον, αλλα καν οι σφοδρα
τιμωντες τε και αγαπωντες αποκωλυωσι τι δραν των οσα τελει προς κατορθωσιν
αρετης, την εν ανθρωποις τυχον αδοξιαν προτεινοντες, ηγουν εννοησαντες τι
κοσμικον, προσεκτεον ουδαμως. διαφερουσι γαρ κατ' ουδενα τροπον του σατανα, ωι
το σκανδαλα τιθεναι φιλον, τετριμμενον τε και συνηθες, απαταις τισι και λογοις εσθ'
οτε μαλακοις, της του συμφεροντος θηρας εξελκειν τον εκ φιλοθεου γνωμης εις
τουτο παρωρμημενον. και μοι δοκει τοιουτον τι βουλεσθαι δηλουν οταν λεγηι
Χριστος "̓Εαν "ουν ο οφθαλμος σου ο δεξιος σκανδαλιζηι σε, εξελε αυτον "και βαλε
απο σου." το γαρ αδικουν ουκ οικειον ετι, καν τωι της αγαπης θεσμωι προς ενοτητα
σφιγγηται, καν η φυσις αυτωι το της προς ημας οικειοτητος χαριζηται δικαιον.
Ληιστων δε δυας συνεσταυρωθη Χριστωι, της των Ἰουδαιων κακουργιας επινοουσης
και τουτο. ατιμοτατον γαρ ωσπερ και αυτον του Σωτηρος επιδεικνυντες τον
θανατον, συγκατακρινουσι τοις ανομοις τον δικαιον. σημειον δ' αν ειεν οι τωι
Σωτηρι παρηρτημενοι κατακριτοι, των οσον ουδεπω 3.83 συναφθησεσθαι
μελλοντων αυτωι δυο λαων, φημι δη του εξ Ἰσραηλ και του εξ εθνων. κατακριτος δε
δια τι των τοιουτων ο τυπος; Ἰουδαιους μεν γαρ ο νομος κατακριτους εδεικνυεν,
ενοχοι γαρ ησαν ταις παραβασεσιν, Ἕλληνας δε η πλανη· λελατρευκασι γαρ τηι
κτισει παρα τον κτισαντα. Και καθ' ετερον δε τροπον οι Χριστωι κολλωμενοι και
συσταυρουνται παντως αυτωι· θανατον γαρ ωσπερ τον εκ της αρχαιας αναστροφης
υπομενοντες προς νεαν τινα και ευαγγελικην αναμορφουνται ζωην. και γουν ο
Παυλος ελεγεν "Οι δε του Ἰησου Χριστου την σαρκα εσταυρωσαν "συν τοις παθημασι
και ταις επιθυμιαις," και παλιν ως εν τοις καθ' εαυτον περι παντων "̓Εγω γαρ δια
νομου νομωι "απεθανον, ινα Θεωι ζησω, Χριστωι συνεσταυρωμαι, ζω δε "ουκετι εγω,
ζηι δε εν εμοι Χριστος·" επιστελλει δε και προς τινας "Ει ουν απεθανετε εκ του
κοσμου, τι ως ζωντες "εν τωι κοσμωι χρηματιζετε;" θανατος γαρ κοσμικης
αναστροφης εις αρχας αναφερει της εν Χριστωι πολιτειας και ζωης. ουκουν η
συσταυρωσις των δυο ληιστων, σημαινει πως ημιν δια του συμβεβηκοτος, των δυο
λαων την παραστασιν, συντεθνηξομενων ωσπερ τωι Σωτηρι Χριστωι, κατα γε το
αποταξασθαι κοσμικαις ηδοναις, και μηκετι ζην ελεσθαι σαρκικως, συζησομενων δε
μαλλον τωι ιδιωι ∆εσποτηι, οσον ηκεν εις το αυτωι πολιτευεσθαι, και αυτωι την ιδιαν
αναγραψαι ζωην. λυμαινεται δε ουδεν τηι της εικονος δυναμει, το κακουργους ειναι
τους συγκεκρεμαμενους· "ημεν γαρ τεκνα "φυσει οργης" προ της εις Χριστον
πιστεως, και θανατωι παντες ενοχοι, καθαπερ ειπομεν εν αρχηι. Ἔγραψε δε και τιτλον
ο Πιλατος και εθηκεν επι του σταυρου· ην δε γεγραμμενον ΙΗΣΟΥΣ Ο ΝΑΖΩΡΑΙΟΣ Ο
ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΙΟΥ∆ΑΙΩΝ. Τουτο δη παντως εστι το καθ' ημων χειρογραφον, ο και
3.84 προσηλωσαι φησιν ο θεσπεσιος Παυλος τωι ιδιωι σταυρωι τον Κυριον,
θριαμβευσαι τε εν αυτωι τας αρχας και τας εξουσιας, ως νενικημενας δηλονοτι και
 
 

617

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της ιδιας αποπεσουσας αρχης. ει γαρ και ουκ αυτος τον τιτλον επηξεν ο Σωτηρ, αλλ'
ο της Ἰουδαιων μανιας συνεργατης και υπουργος, αλλ' ουν τωι εφειναι γενεσθαι και
τουτο ως αυτουργος αναγεγραπται. τεθριαμβευκε δε τας αρχας εν αυτωι. προυκειτο
γαρ τοις εθελουσιν εις αναγνωσιν, τον υπερ ημων παθοντα σημαινον, και την ιδιαν
διδοντα ψυχην της απαντων ζωης αντιλυτρον. παντες μεν γαρ οι οντες επι της γης,
επειπερ αρκυων εισω των της αμαρτιας πεπτωκαμεν· "παντες γαρ εξεκλιναν, "αμα
ηχρειωθησαν" κατα γε το γεγραμμενον· ταις του διαβολου κατηγοριαις γεγονοτες
ενοχοι, στυγνον τε και αμειδη διεζωμεν βιον. ειχε δε καθ' ημων χειρογραφον, την εκ
του θειου νομου τοις παραβαινουσιν επηρτημενην αραν, και την κατα του της
αρχαιας εκεινης παρολισθησαντος εντολης εξενεχθεισαν ψηφον, καθ' ομοιοτητα
την εκεινου, κατα παντος ερχομενην του γενους, ατε δη και παρα παντων
παραλυομενου του δοκουντος Θεωι. ου γαρ δηπου λελυπηται μεν εν Ἀδαμ
διαπταισαντι Θεος, ουκετι δε ην τοιουτος εν τοις μετ' εκεινον ατιμαζουσι το τωι
κτισαντι δοκουν, αλλ' ως εφ' ενος κατα παντων ο τοις πλημμελουσιν επηρτημενος
εξετεινετο νομος. ημεν ουν επαρατοι, και τηι θειαι ψηφωι κατακεκριμενοι, δια τε την
εν Ἀδαμ παραβασιν, και την εκ του μετ' εκεινον διορισθεντος νομου· αλλα τουτο το
καθ' ημων χειρογραφον εξηλειψεν ο Σωτηρ, προσηλωσας τον τιτλον τωι ιδιωι
σταυρωι, σαφως ευ μαλα σημαινοντα τον επι τωι ξυλωι θανατον, ον υπερ της των
καταδεδικασμενων υπεστη ζωης. εξετισε γαρ υπερ ημων τας υπερ των εγκληματων
3.85 δικας. ει γαρ και εις ην ο πασχων, αλλ' ην υπερ πασαν την κτισιν, ως Θεος, και
της απαντων ζωης αξιωτερος. δια τοι τουτο, καθα και ο ψαλλων φησιν, ενεφραξε
μεν ανομια πασα το στομα αυτης, κατηργηθη δε τροπον τινα της αμαρτιας η γλωττα,
καταλεγειν ετι των ημαρτηκοτων ουκ εχουσα. δεδικαιωμεθα γαρ, εκτετικοτος υπερ
ημων τα οφληματα του Χριστου· "τωι γαρ μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν," κατα το
γεγραμμενον. ωσπερ δε δια του ξυλου το εκ της αποπτωσεως ημιν εξεμηχανηθη
κακον, ουτω δη παλιν δια ξυλου γεγονεν η εις οπερ ημεν εν αρχαις αναδρομη, και
των ουρανιων αγαθων η τριποθητος επαναληψις, και αυτην ωσπερ του νοσηματος
την αρχην ανακεφαλαιουμενου δι' ημας εις εαυτον του Χριστου. Τουτον ουν τον
τιτλον πολλοι ανεγνωσαν των Ἰουδαιων, οτι εγγυς ην ο τοπος της πολεως οπου
εσταυρωθη ο Ἰησους· και ην γεγραμμενον Ἑβραιστι Ῥωμαιστι Ἑλληνιστι.
Ευμηχανως δη λιαν και δια θειας τινος και αῤρητου παλιν οικονομιας ανατεθεισθαι
τον τιτλον φαιη τις αν τριπλην εχοντα την γραφην, Ἑβραιστι, Ῥωμαιστι, Ἑλληνιστι·
προυκειτο γαρ εναργως την του Σωτηρος ημων βασιλειαν ομολογων δια τριων τεως
των απασων επιφανεστερων γλωσσων, και απαρχην ωσπερ τινα τωι σταυρωθεντι
προσαγων της περι αυτου λαληθεισης προφητειας. εφη γαρ που ∆ανιηλ ο
σοφωτατος, οτι "αυτωι εδοθη η τιμη και η βασι"λεια και πασαι αι φυλαι και γλωσσαι
αυτωι δουλευσουσιν," αλλα και Παυλος ημιν ο ιερωτατος επιστελλει βοων, οτι "παν
γονυ καμψει επουρανιων και επιγειων και "καταχθονιων, και πασα γλωσσα
εξομολογησεται οτι "Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." απαρχη
τοιγαρουν ωσπερ τις αληθης της των γλωσσων ομολογιας ο τιτλος ην, βασιλεα
κηρυσσων τον Ἰησουν. ην δε και ετερως της Ἰουδαιων αφιλοθεΐας κατηγορος,
μονονουχι διαῤ 3.86 ρηδην ανακεκραγως τοις συνθεουσι προς αναγνωσιν, οτι τον
οικειον εσταυρωσαν βασιλεα και Κυριον, της εις αυτον αγαπης αλογησαντες
παντελως, και προς την απασων εσχατην αναισθησιαν πεσοντες οι δειλαιοι. Ἔλεγον
ουν τωι Πιλατωι οι αρχιερεις των Ἰουδαιων Μη γραφε Ὁ βασιλευς των Ἰουδαιων,
αλλ' οτι εκεινος ειπε Βασιλευς ειμι των Ἰουδαιων. απεκριθη ο Πιλατος Ὃ γεγραφα
γε γραφα. Ἀφορητως εχουσι προς την επι τωι τιτλωι γραφην οι των Ἰουδαιων
καθηγηται, και δριμυς αυτους εισεδραμε φθονος. αρνουνται δε παλιν την Χριστου
βασιλειαν, και αληθως μεν αυτον ου καταρξαι φασιν, ουτε μην εις βασιλεα
 
 

618

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδεδεχθαι πωποτε, λογωι γεμην κεχρησθαι τοιουτωι φασιν, εκ πολλης αγαν της
ενουσης αυτοις ευηθειας ηγνοηκοτες και τουτο, ως ουκ αν ψευδομυθησαι ποτε της
αληθειας η φυσις· αληθεια δε ο Χριστος· βασιλευς ουν αρα των Ἰουδαιων, ειπερ
ουτως εαυτον ελεγχεται κεκληκως, καθα και αυτοι δι' οικειας τουτο κρατυνουσι
φωνης. αποσειεται δε Πιλατος μεταποιεισθαι την γραφην εξαιτειν εθελοντας, ου
μεχρι παντος την του Σωτηρος ημων αδικησαι δοξαν συγχωρουμενος, θειωι δηλονοτι
και αῤρητωι νευματι. πεπηγμενη γαρ και ασυκοφαντητος η Χριστου βασιλεια, καν
Ἰουδαιοι μη βουλωνται, παραχαραττειν επιχειρουντες της εις αυτον δοξης την
ομολογιαν. Οι ουν στρατιωται, οτε εσταυρωσαν τον Ἰησουν, ελαβον τα ιματια αυτου,
και εποιησαν τεσσαρα μερη, εκαστωι στρατιωτηι μερος, και τον χιτωνα. ην δε ο χιτων
αραφος, εκ των ανωθεν υφαντος δι' ολου. ειπον ουν προς αλληλους Μη σχισωμεν
αυτον, αλλα λαχωμεν περι αυτου, τινος εσται· ινα 3.87 η γραφη πληρωθηι η λεγουσα
∆ιεμερισαντο τα ιματια μου εαυτοις, και επι τον ιματισμον μου εβαλον κληρον· οι
μεν ουν στρατιωται ταυτα εποιησαν. ∆ιενειμαντο μεν οι στρατιωται τα του Σωτηρος
ιματια, θηριοπρεπους αγριοτητος και της ενουσης αυτοις απανθρωπιας και τουτο
δεικνυντες σημειον. εν εθει γαρ πως εστι τοις κολασταις ηκιστα μεν επαλγειν ταις
των κατακριτων ταλαιπωριαις, απηνεστερον δε η προσηκεν εσθ' οτε τοις
προστεταγμενοις υπηρετειν, και ταις των πασχοντων επανδριζεσθαι συμφοραις, και
ωσπερ τινα κληρον καθικομενον εις αυτους, εξ αναγκαιου τε και νομιμου λογου, τον
των ιματιων ποιεισθαι σφετερισμον. εις τεσσαρα τοινυν διελοντες μερη τα
διηρπασμενα, σωον τε και αδιατμητον τηρουσι τον ενα. διαῤρηγνυναι γαρ ου δοκει
το μη παντελως αχρειουν αρεσαν αυτοις· κληρωτον τοιγαρουν εποιησαντο δωρον.
ου γαρ ενεχωρει ψευσασθαι λεγοντα τον Χριστον δια της του ψαλλοντος φωνης
"∆ιεμερισαντο τα "ιματια μου εαυτοις, και επι τον ιματισμον μου εβαλον "κληρον."
ταυτι μεν ουν απαντα προανεφωνειτο χρησιμως, ιν' ειδειημεν ημεις ταις των
πραγματων εκβασεσι τους λογους συμβαλλοντες, οτιπερ αυτος εστιν ο
προηγγελμενος ηξειν τε υπερ ημων εν τηι καθ' ημας εικονι, και υπερ της απαντων
ζωης τεθναναι προσδοκωμενος. ου γαρ δη τις οιησεται νουν εχων, ως ηνεσχετο αν
και αυτος ο Σωτηρ, κατα την των Ἰουδαιων ασυνεσιαν, διυλιζειν τον κωνωπα,
τουτεστι τα λεπτα τε και ισχνοτατα των παθηματων προαναφωνειν, ως και της των
ιματιων μεμνησθαι διανομης, καταπινειν δε ωσπερ την καμηλον, τουτεστι τα
μεγαλα και υπερφερη των τολμηματων εις ασεβειαν ου πολλου τινος αξιωσαι
λογου, προκεχρησμυδηκε δε μετ' εκεινων και ταυτα· 3.88 πρωτον μεν ινα
γινωσκωμεν, οτι Θεος κατα φυσιν υπαρχων. των εσεσθαι μελλοντων ηγνοησεν
ουδεν, ειτα προς τουτοις, ινα πιστευωμεν αυτον αληθως ειναι τον
προκεκηρυγμενον, δια πολλων οσων των επ' αυτωι τετελεσμενων επι την της
αληθειας επιγνωσιν ποδηγουμενοι. Ει δε δει τι παλιν και επι τηι των ιματιων
διανομηι περισκεψαμενους ειπειν, ο και βλαβος μεν οισει παντελως ουδεν, ονησει δε
ταχα τους εντευξομενους, ερω δη και τουτο. εις τεσσαρα μερη τα του Σωτηρος
διελοντες ιματια, αμεριστον τηρουσι τον ενα, της αφραστου σοφιας του Μονογενους
διοικουμενης ωσπερ τι και δια τουτου σημειον μυστικης οικονομιας, δι' ης εμελλε τα
τεσσαρα της οικουμενης ανασωζεσθαι μερη. εμερισαντο γαρ οιονει πως και
αμεριστως εχει τα τεσσαρα της οικουμενης μερη το αγιον οντως του Λογου
περιβλημα, τουτεστι το σωμα αυτου. κατακερματιζομενος γαρ εν τοις καθ' ενα, και
την εκαστου ψυχην αγιαζων μετα του σωματος δια της ιδιας σαρκος ο Μονογενης,
ολοκληρως και αμεριστως εν ολοις εστιν εις υπαρχων πανταχη· μεμερισται γαρ
ουδαμως κατα την του Παυλου φωνην. τοιαυτην ημιν του κατ' αυτον μυστηριου την
δυναμιν και η του νομου καταγραφει σκια. διετυπου γαρ λαμβανεσθαι τον αμνον
κατα τον αυτωι πρεποντα καιρον, λαμβανεσθαι δε πως, ουχ εκαστωι κατα κεφαλην
 
 

619

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμνον ενα, κατ' οικον δε μαλλον και κατα πληθυν· συλληψεται γαρ, φησιν, εκαστος
τον γειτονα και τον πλησιον αυτου. και μεριζεσθαι μεν ουτω κεκελευκεν εις
πολλους τον αμνον, αλλ' ινα μη παλιν εξ οικου προς οικον αποκομισθεντων αυτου
των κρεων καταμεριζεσθαι πως δια 3.8 τουτο δοκηι, προσεπιταττει λεγων "̓Εν οικιαι
μιαι βρωθησεται· ουκ εξοισετε απο των κρεων αυτου εξω." αθρει γαρ οπως, καθαπερ
εφην αρτιως, και εν τυποις αυτωι και σκιαις τετηρηκεν η γραφη το μεριζεσθαι μεν εις
πολλους, οιπερ αν ειεν εν εκαστηι τυχον οικιαι, προμηθεστατα δε παλιν και το μη
μεριζεσθαι δοκειν, αλλα τελειως τε και ολοκληρως ως ενα εν πασι μεριστως τε αμα
και αμεριστως ευρισκεσθαι. τοιουτον δη τι νοησεις και επι τοις ιματιοις αυτου· τα
μεν γαρ εις τεσσαρα διενεμηθη μερη, μεμενηκε γεμην αδιανεμητος ο χιτων. Λυπει δε
ουδεν προσθειναι κακεινο, ως ειπερ τις ελοιτο τον χιτωνα τον ανωθεν υφαντον τε
και αραφον, οσον ηκεν εις θεωριας δυναμιν, εις δηλωσιν περιτρεπειν του αγιου
σωματος του Χριστου, δια το συνοδου και οιονει συμβολης τινος διχα της ανδρος τε
και γυναικος γενεσθαι τουτο, τηι δε του Πνευματος ενεργειαι και τηι δυναμει τηι
ανωθεν εις το αυτωι πρεπον εξυφανθαι σχημα, δεδεχθω και τουτο. τα γαρ δη των
θεωρηματων, ουδεν κατα των αναγκαιων εισκομιζοντα βλαβος, ωδινοντα δε
μαλλον τον εφ' ωιπερ αν τις ωφελοιτο τυχον, πως ουκ αμαθες ουκ αποσειεσθαι,
μαλλον δε πως ουκ ακολουθον επαινειν, της αριστης οντα διανοιας ευρηματα;
Ειστηκεισαν δε παρα τωι σταυρωι του Ἰησου η μητηρ αυτου, και η αδελφη της μητρος
αυτου, Μαρια η του Κλοπα, και Μαρια η Μαγδαληνη. ∆ιαμεμνηται και τουτου
χρησιμως ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης, ουδενα των ιερων αποπιπτοντα λογων και
κατα τουτο δεικνυς. τι δε δη παλιν εις τουτο φαμεν; εκθησομαι γαρ. παρισταμενας
εισφερει τωι σταυρωι, την τε μητερα αυτου, και συν αυτηι τας ετερας, δηλον δε οτι
κλαουσας. φιλοδακρυ 3.0 γαρ πως αει το θηλειων εστι γενος, και πολυ δη λιαν εις
θρηνους ευπετες, οταν δη μαλιστα και πλουσιας εχοι του δακρυῤροειν τας αφορμας.
τι δη ουν αρα το λεπτομυθειν αναπεισαν τον μακαριον Ευαγγελιστην, ως και της
των γυναιων διαμεμνησθαι παραμονης; σκοπος γαρ αυτωι γεγονε διδαξαι κακεινο,
οτι και αυτην κατα το εικος την του Κυριου μητερα το αδοκητως συμβεβηκος
εσκανδαλισε παθος, και μικρου του πρεποντος εξεστησε λογισμου πικρος ων λιαν ο
επι τωι σταυρωι θανατος· και προς γε τουτωι, τα των Ἰουδαιων εμπαιγματα, και αυτοι
δε ταχα προσεδρευοντες τωι σταυρωι και διαγελωντες οι στρατιωται τον
εξηρτημενον, και αυτης εν οψει της μητρος τον των ιματιων τολμησαντες μερισμον.
μη γαρ ενδοιασηις, οτι τοιουτους τινας εισεδεξατο λογισμους Γεγεννηκα μεν εγω τον
επι ξυλου γελωμενον· αλλ' Υιον εαυτον αληθινον ειναι λεγων του παντων
κρατουντος Θεου, ταχα που και διεσφαλετο, επλανατο κατα το εικος "̓Εγω "ειμι
λεγων η ζωη·" πως εσταυρωθη; κατα τινα δε τροπον τοις των φονωντων ενεπνιγη
βροχοις; πως ου κεκρατηκε της των διωκοντων επιβουλης; πως δε ου κατεισιν απο
του σταυρου, καιτοι τωι Λαζαρωι παλινδρομειν επιταξας εις ζωην, και ολην τοις
θαυμασι καταπληξας την Ἰουδαιαν; και εικος γε δη σφοδρα το μυστηριον ουκ ειδος
εν τοιουτοις τισι το γυναιον ολισθησαι διαλογισμοις· χρη γαρ εννοειν ποιουντας
ορθως, οτι των συμβεβηκοτων η φυσις δεινη προς το καταστρεψαι και τον νηφοντα
λογισμον. θαυμαστον δε ουδεν ει παρωλισθε πως εις τουτο γυνη· ει γαρ και αυτος ο
των αγιων μαθητων προκριτος Πετρος εσκανδαλισθη ποτε, λεγοντος του Χριστου
και διδασκοντος εναργως, οτι μελλοι παραδοθηναι "εις χειρας αμαρτωλων," και
σταυρον υπομενειν και θανατον, ως αναφωνησαι προαλεστερον " Ιλεως "σοι Κυριε,
ου μη εσται σοι τουτο·" τι το παραδοξον, ει 3.91 προς εννοιας ασθενεστερας ο
τρυφερος του γυναιου συνηρπαζετο νους; και ταυτα φαμεν ου καταστοχαζομενοι
ματην, ως αν τωι δοκοιη, αλλ' εκ των γεγραμμενων περι της του Κυριου μητρος
ιοντες εις υποψιας. μεμνημεθα γαρ οτι Σιμεων ο δικαιος, οτε βρεφος οντα τον
 
 

620

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριον "εις τας "αγκαλας εδεξατο," κατα το γεγραμμενον, προευχαριστησας και
ειπων "Νυν απολυεις τον δουλον σου, ∆εσποτα, κατα "το ρημα σου εν ειρηνηι, οτι
ειδον οι οφθαλμοι μου το "σωτηριον σου," και προς αυτην εφη την αγιαν παρθενον
"̓Ιδου ουτος κειται εις πτωσιν και αναστασιν πολλων εν "τωι Ἰσραηλ, και εις σημειον
αντιλεγομενον· και σου δε "αυτης την ψυχην διελευσεται ρομφαια· οπως αν
αποκαλυφθωσιν εκ πολλων καρδιων διαλογισμοι." ρομφαιαν γαρ ελεγε την οξειαν
του παθους προσβολην προς λογισμους εκτοπους κατατεμνουσαν του γυναιου τον
νουν. δοκιμαζουσι γαρ οι πειρασμοι τας των πασχοντων καρδιας, και τους ενοντας
αυταις απογυμνουσι λογισμους. Ἰησους ουν ιδων την μητερα και τον μαθητην
παρεστωτα ον ηγαπα, λεγει τηι μητρι Γυναι, ιδε ο υιος σου. ειτα λεγει τωι μαθητηι Ἴδε
η μητηρ σου. και απ' εκεινης της ωρας ελαβεν ο μαθητης αυτην εις τα ιδια.
Προενοησε της μητρος, αλογησας ωσπερ της του παθους ακμης· ην γαρ και πασχων
απαθης. παραδιδωσι δε τωι ηγαπημενωι μαθητηι, Ἰωαννης δε ουτος ην ο του βιβλιου
συγγραφευς, απαγειν δε οικαδε κελευει, και εν ταξει ποιεισθαι μητρος, αυτηι τε αυ
παλιν παρεγγυαι τον γνησιον οιεσθαι μαθητην ουδεν ετερον υπαρχειν η εις υιον
αληθως, δια φειδους δηλονοτι και φιλοστοργιας, την του κατα φυσιν υιου
πληρουντα τε και απομιμουμενον χρειαν. Ἀλλ' ωσπερ ωιηθησαν των ασυνετων τινες
Ἆρα μη φιλοσαρκησας ταυτι δηπου φησιν ο Χριστος; απαγε της 3.92 δυσβουλιας·
αρμοσει γαρ μονοις τοις αποπληκτον εχουσι την διανοιαν, το προς τουτο μωριας
κατολισθειν. τι ουν αρα των χρησιμων ειργαζετο δια τουτου Χριστος; πρωτον μεν
εκεινο φαμεν, οτι μαθημα κρατυνειν ηθελε το και νομωι τετιμημενον. τι γαρ ο δια
Μωυσεως εφη θεσμος; "Τιμα τον "πατερα σου και την μητερα σου, ινα ευ σοι
γενηται." και ου μεχρι του προτρεπεσθαι δειν τον επι τουτωι λογον ημιν εποιησατο,
αλλ' ηδη και την εσχατην ημιν προσηπειλησε δικην τοις μη τουτο δραν ελομενοις·
εν ισωι δε ωσπερ τεθεικε λογωι το εις Θεον αμαρτειν και τους κατα σαρκα φυσαντας.
τον μεν γαρ δυσφημον ο νομος την επι θανατωι ψηφον υπομενειν κεκελευκεν·
"̓Ονομαζων γαρ, φησι, το ονομα Κυριου "θανατωι θανατουσθω·" τον δε τοις γονευσιν
ακρατη και αχαλινον εξοπλιζοντα γλωσσαν ταις ισοσταθμοις υπετιθει ποιναις· "̔Ο
κακολογων γαρ, φησι, πατερα η μητερα θανατωι "τελευτατω." ειτα τοσαυτην του
νομοθετου τιμην απονεμεσθαι δειν διατεταχοτος παρ' ημων τοις φυσασι, πως ουκ
εδει την ουτω διαβοητον εντολην και ταις του Σωτηρος κρατυνεσθαι ψηφοις, και
επειπερ η παντος αγαθου και απασης αρετης ιδεα δια πρωτου κεχωρηκεν αυτου, τι
μη ταις αλλαις συνεθει και αυτη; τροπος γαρ οντως αρετης ο τιμαλφεστατος η εις
γονεας τιμη. το δε μη παρεργον ποιεισθαι την εις αυτους αγαπησιν, καν αφορητοι
τινες ημας περικλυζωσι συμφοραι, ποθεν ην ειπε μοι μαθειν, ει μη εν πρωτωι και δια
πρωτου Χριστου; αριστος γαρ αληθως ο των αγιων διαμεμνημενος εντολων, και της
του πρεποντος θηρας ουκ εξωθουμενος, ουχ ο εν γαληνηι πραγματων, αλλ' ο εν
χειμωνι και κλυδωνι τουτο μη παθων. Προς δε γε τοις ειρημενοις κακεινο φημι, οτι
της οικειας μητρος σκανδαλωι περιπεσουσης και λογισμων αταξιαις εμπεφυρμενης,
πως ουκ εδει προνοειν τον Κυριον; Θεος γαρ ων αληθινος, και εις τα της καρδιας
βλεπων κινηματα, και τα εν τωι βαθει γινωσκων, πως αν ηγνοησε τας κατ' 3.93
εκεινο δη μαλιστα καιρου συνταραττουσας αυτην εννοιας επι τωι τιμιωι σταυρωι;
ειδως ουν αρα τους εν αυτηι διαλογισμους, αριστωι μυσταγωγωι παρεδιδου τωι
μαθητηι, το του μυστηριου βαθος εκδιηγεισθαι καλως τε και ουκ ανικανως εχοντι.
σοφος γαρ ην οντως και θεολογος, ος και δεχεται τε και αποκομιζει χαιρων, πασαν
επ' αυτηι πληρωσων του Σωτηρος την βουλησιν. Μετα τουτο Ἰησους ιδων ηδη οτι
παντα τετελεσται, ινα τελειωθηι η γραφη, λεγει ∆ιψω. σκευος εκειτο οξους μεστον·
σπογγον ουν μεστον οξους υσσωπωι περιθεντες προσηνεγκαν αυτου τωι στοματι.
Πεπληρωμενης απασης ασεβειας επι Χριστωι παρα της των Ἰουδαιων ανοσιοτητος,
 
 

621

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και λοιπον ελλειποντος ουδενος εις το φαινεσθαι τελειως εχουσαν την υπερ λογον
ωμοτητα, πασχει τι παλιν εν τελευταιοις η σαρξ ιδιον τε και φυσικον· εισδεχεται γαρ
το διψην ταις πολυτροποις αικιαις ξηρανομενη. δεινοι γαρ οι πονοι προς το
αναγκασαι διψην, εμφυτωι τινι και αφραστωι θερμοτητι την εν τωι βαθει δαπανωντες
ικμαδα, και διαπυροις τισι προσβολαις το του πασχοντος διακαιοντες σπλαγχνον. ην
μεν γαρ ου χαλεπον τωι παντα ισχυοντι Θεωι Λογωι αποστησαι και τουτο της ιδιας
σαρκος, αλλ' ωσπερ εκων εφηκε παθειν τα ετερα, πασχει και τουτο καθ' εκουσιον
βουλησιν. ουκουν εζητει πιειν. οι δε ησαν ουτως αφιλοικτιρμονες και αγαπης της
φιλοθεου μακραν, ως αντι ποτου πεφυκοτος ωφελειν, το αδικουν επιδουναι, και
προσθηκην ασεβειας και αυτο της αγαπης το χρημα ποιησασθαι. το γαρ ολως
αιτουντι προσενεγκειν, πως ουχι το 3.94 της αγαπης επλαττετο σχημα; αλλ' ουκ ην
εφικτον διαψευσασθαι ποτε την θεοπνευστον γραφην, ως εκ προσωπου λεγουσαν
του Σωτηρος ημων Χριστου περι αυτων "Και "εδωκαν εις το βρωμα μου χολην, και
εις την διψαν μου "εποτισαν με οξος." Ἀλλ' ο μεν μακαριος Ευαγγελιστης Ἰωαννης,
τον σπογγον του οξους υσσωπωι περιθεντας προσκομισαι φησι· Λουκας γεμην
ουδενος το παραπαν επιμνησθεις τοιουτου, μονον οτι προσηγαγον οξος
διισχυρισατο· Ματθαιος δε και Μαρκος καλαμωι τον σπογγον περιτεθεισθαι φασι. και
διαφωνησαι μεν ισως οιησονται τινες τους αγιους ευαγγελιστας· παθοι δ' αν οιμαι
των ευ φρονουντων ουδεις εν γε τοις τοιουτοις αυτο. το γαρ ειδος της ασεβειας, ουχι
δη παντως τε και αναγκαιως και τινα τροπον επραττετο ζητητεον; τοιγαρτοι και ο
θεσπεσιος Λουκας ουδενος αξιωσας λογου της προσαγωγης τον τροπον,
απεριεργοτερον οξος αυτωι διψωντι προσκεκομισθαι φησιν. εστι δε ουκ αμφιβολον,
ως ουκ αν αλληλοις εν τοις ουτω μικροις και του μηδενος αξιοις αντεφωνησαν οι
ευαγγελισται, καιτοι συνενεχθεντες και εν τοις αναγκαιοις οτι μαλιστα
συμβαινοντες τε και συμφθεγγομενοι. τις ουν η διαφορα, θεραπειας δε τινα δεξεται
τροπον; ουδαμοθεν αμφιβολον, οτι πολλοι τινες ησαν της κατα Χριστου δυσσεβειας
οι υπηρεται, φημι δη στρατιωτας, οιπερ αυτον απεκομισαν επι τον σταυρον· πλειστοι
δε και των Ἰουδαιων τον της ωμοτητος εμεριζοντο τροπον, και οι μεν καλαμωι
περιθεντες τον σπογγον, οι δε τωι ξυλωι της καλουμενης υσσωπου, βοτανης δε ειδος
η υσσωπος, εποτιζον τον Ἰησουν, επραττον δε και τουτο κατα της οικειας οι δειλαιοι
κεφαλης. το γαρ μηδαμοθεν ελεεισθαι δειν εαυτους ουκ ειδοτες κατεσκευαζον, απαν
μεν ημεροτητος και φιλανθρωπιας ειδος αποδυσαμενοι, τοις δε ουτω 3.95
παραλογοις τολμημασι μοναις ταις εαυτων δυσσεβειαις αμιλλωμενοι. τοιγαρτοι δια
φωνης Ἱεζεκιηλ του προφητου προς την των Ἰουδαιων μητερα, φημι δη την
Ἱερουσαλημ εφασκεν ο Θεος "Καθως εποιησας, ουτως εσται σοι· το "ανταποδομα σου
ανταποδοθησεται εις κεφαλην σου," δια δε φωνης Ἡσαΐου προς τον ανομωτατον
Ἰσραηλ "Ουαι τωι "ανομωι, πονηρα κατα τα εργα των χειρων αυτου συμβησεται
αυτωι." εφ' απασι μεν ουν τοις ηδη τετελεσμενοις ανοσιοις τε και εκτοπωτατοις
τολμημασιν επραχθη και τουτο κατα Χριστου· εσται δ' ουν ομως εις ονησιν ημετεραν
ο υπογραμμος. εισομεθα γαρ και δια τουτου παλιν, οτι τοις φιλοθεον εχουσι την
εξιν, και αγαπηι τηι εις Χριστον ερηρεισμενοις, ακαταληκτος ωσπερ τις εψεται
πολεμος παρα των φρονουντων τα εναντια, οι και μεχρις εσχατης αναπνοης την
κατ' αυτων μανιαν ουκ αποδυσονται, δριμεις πανταχοθεν εξαρτυοντες πειρασμους,
και παν ειδος επινοειν σπουδαζοντες του πεφυκοτος αδικειν. αλλ' ωσπερ ου
κατεληξεν ο πονος, ακαταληκτον εσται και της ευθυμιας το μηκος· και ωσπερ ουκ
ελωφησε τα δεινα και η εκ του πειραζεσθαι θλιψις, ουτως ου πεπαυσεται των αγιων
τα αγαθα, διαμενει δε παντως και εσται διηνεκης η εκ της ευδοκιμησεως χαρις. Ὅτε
ουν ελαβε το οξος ο Ἰησους, ειπε Τετελεσται· και κλινας την κεφαλην παρεδωκε το
πνευμα. Προστεθειμενου τοις αλλοις και τουτου, τετελεσθαι φησιν ο Σωτηρ της
 
 

622

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰουδαιων ασεβειας δηλονοτι το μετρον, και της εις αυτον παροινιας την υπερβολην.
τι γαρ ην ετι τοις Ἰουδαιοις το ανεπιτηδευτον, τι δε των εις ακρον ηκοντων
απανθρωπιας ου μεμελετητο; ποιος γαρ αικιας παρελειφθη τροπος, υβρεως δε της
εσχατης τι παρεντες εφαινοντο; τοιγαρτοι δικαιως το τετελεσθαι φησιν, αλλ' ωρας
ηδη καλουσης της εις το και αυτοις εθελειν τοις εν ᾅδου διακηρυξαι 3.96 πνευμασιν.
επεδημησε γαρ, ινα και νεκρων και ζωντων κυριευσηι, και αυτον υπερ ημων εισεβη
τον θανατον, και το κοινον δη τουτο της ημετερας φυσεως υπομενει παθος, δηλον
δε οτι κατα την σαρκα, καιτοι ζωη κατα φυσιν υπαρχων ως Θεος, ινα σκυλευσας τον
ᾅδην κατορθωσηι τηι ανθρωπειαι φυσει την εις ζωην αναδρομην, "απαρχη των
κεκοιμημενων," και πρωτοτοκος εκ νεκρων αναδεδειγμενος, κατα τας γραφας.
εκλινε τοινυν την κεφαλην· ως γαρ εξ εθους και τουτου τοις τεθνεωσι
συμβαινοντος, δια το παρεισθαι λοιπον τους της σαρκος τονους, αποφοιτησαντος
ηδη του συνεχοντος αυτην και συντεινοντος πνευματος, ητοι της ψυχης,
κατεχρησατο ταις λεξεσιν ο Ευαγγελιστης. και μην και το φαναι δη παλιν οτι
παρεδωκε το πνευμα της καθ' ημας συνηθειας ουκ αποκεισεται· ουτω γαρ οι πολλοι
το Ἀπεσβη και τεθνηκε λεγουσιν. εικος δε δη παλιν οικονομικως τε και αναγκαιως,
ουχ απλως οτι τεθνηκεν ειπειν τον αγιον Ευαγγελιστην, αλλ' οτι παρεδωκε το
πνευμα, εις χειρας δηλονοτι του Θεου και Πατρος, κατα το ειρημενον ως παρ' αυτου
"Πατερ, εις χειρας σου παρατιθημι το πνευμα μου," και ημιν δε αυτοις αγαθης
ελπιδος αρχην και θεμελιον η του λογου κατεβαλετο δυναμις. δειν γαρ οιμαι
διακεισθαι, και μαλα εικοτως, οτι των απο γης σωματων αι των αγιων αποδημουσαι
ψυχαι, καθαπερ εις χειρας φιλοστοργοτατου Πατρος, τηι του Θεου χρηστοτητι και
φιλανθρωπιαι μονονουχι παρατιθενται και ου, καθαπερ τινες των απιστων
υπειληφασι, τας επιτυμβιους περιμενουσαι χοας εμφιλοχωρουσι τοις μνημασιν, αλλ'
ουδε καθαπερ αι των φιλαμαρτημονων εις τον της αμετρου κολασεως
κατακομιζονται τοπον, τουτεστιν, εις ᾅδου· τρεχουσι δε μαλλον εις χειρας του
παντων Πατρος, και ταυτην ημιν εγκαινισαντος την οδον του Σωτηρος ημων
Χριστου· παρεδωκε γαρ εις χειρας του ιδιου γεννη 3.97 τορος την ψυχην, ινα και
ημεις, αρχην λαβοντες ως εν εκεινηι και δι' εκεινης, λαμπρας εχωμεν τας ελπιδας,
αραροτως διακειμενοι και πεπιστευκοτες, οτι τον της σαρκος υπομειναντες θανατον
εν χερσιν εσομεθα Θεου, και πολυ δη λιαν εν αμεινοσιν ηπερ ημεν μετα σαρκος. διο
και ο σοφος ημιν επιστελλει Παυλος οτι κρειττον το αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι.
Ὡς δε εξεπνευσεν, εσχισθη το καταπετασμα του ναου μεσον απο ανωθεν εως κατω.
Το εν τωι ναωι καταπετασμα οθονη τις ην καθιεμενη διαμπαξ εις αυτο του οικου το
μεσαιτατον, και συσκιαζουσα πως τα εσωτερω, και βασιμον ωσπερ μονωι τιθεισα τωι
αρχιερει την ενδοτερω σκηνην. ου γαρ δη τοις εθελουσιν ανιπτοις εφειτο ποσιν επι
το εσω διαττοντας τα αγια των αγιων αφυλακτως οραν. αναγκαιοτατην δε σφοδρα
την εκ των καταπετασματων διατομην και ο Παυλος ημιν επιδεικνυς εν τωι προς
Ἑβραιους εφη γραμματι "Σκηνη γαρ κατεσκευαζετο "η πρωτη, ητις λεγεται αγια·
μετα δε το δευτερον καταπετασμα σκηνη η λεγομενη αγια αγιων, χρυσουν εχουσα
"θυμιατηριον, και την κιβωτον της διαθηκης περικεκαλυμμενην παντοθεν χρυσιωι,
εν ηι σταμνος η χρυση εχουσα "το μαννα, και αι πλακες της διαθηκης και η ραβδος
"̓Ααρων η βλαστησασα." αλλ' "εις μεν την πρωτην," φησι, "σκηνην εισιασιν οι ιερεις
τας λατρειας επιτελουντες, "εις δε την δευτεραν μονος ο αρχιερευς απαξ του
ενιαυτου "ου χωρις αιματος, ο προσφερει υπερ τε εαυτου και των "του λαου
αγνοηματων, τουτο δηλουντος του Πνευματος "του Ἁγιου, μηπω πεφανερωσθαι την
των αγιων οδον, ετι "της πρωτης σκηνης εχουσης στασιν." ην μεν γαρ ουκ
αμφιλογον, οτι ταις πρωταις του ναου θυραις περιτετανυστο 3.98 καταπετασμα. διο
και εις την πρωτην ελογιζετο σκηνην, εκαλειτο δε αγια· ου γαρ δη τις ολως ανιερον
 
 

623

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι τινα του ναου τοπον ερει, διαψευσεται γαρ, επειπερ ολος αγιος ην. μετα δε την
πρωτην σκηνην το μεταξυ καταπετασμα δευτεραν ωσπερ ειργαζετο, την εσωτερω
φημι, τα αγια των αγιων. αλλ' ωσπερ ο μακαριος εφη Παυλος, δια των εν τυποις
ημιν σχηματων εδηλου το Πνευμα την τοις αγιοις πρεπωδεστεραν ουπω
πεφανερωσθαι τριβον, ειργομενων ετι των λαων, και στασιν εχουσης της πρωτης
αυλης. ουπω γαρ οντως ο της πολιτειας διεφαινετο τροπος της δοθεισης δια Χριστου
τοις δια του Πνευματος κεκλημενοις προς αγιασμον, ουπω το περι αυτου
πεφανερωτο μυστηριον, ετι της εν γραμμασιν ισχυουσης εντολης. διο και εις την
πρωτην αυλην ο νομος ιστη τους Ἰουδαιους. προεισβολη γαρ ωσπερ τις και ιν' ουτως
ειπω προαυλιον εστι της ευαγγελικης παιδευσεως τε και πολιτειας η νομικη. η μεν
γαρ εστιν εν τυποις, η δε βλεπει προς αληθειαν. και αγια μεν η πρωτη σκηνη, αγιος
γαρ ο νομος και η εντολη δικαια και αγαθη· αγια δε αγιων η εσωτερα· αγιοι γαρ
οντες οι της κατα νομον δικαιοσυνης μετειληφοτες, γεγονασιν αγιωτεροι την πιστιν
παραδεξαμενοι, δηλον δε οτι την εις Χριστον, και τωι θειωι τε και Ἁγιωι
διακεχρισμενοι Πνευματι. μειζων ουν αρα της νομικης δικαιοσυνης η δια πιστεως,
και πολυ δη λιαν πλουσιωτερος ο αγιασμος. τοιγαρτοι και ο σοφωτατος Παυλος
ηδιστα τε και λιαν ετοιμως την εν νομωι δικαιοσυνην εζημιωσθαι φησιν, ινα Χριστον
κερδανηι, και ευρεθηι "εν αυτωι μη εχων ιδιαν "δικαιοσυνην την εν νομωι, αλλα την
δια πιστεως Ἰησου "Χριστου." και οπισω δε τινες επιπτον, και καλως τρεχοντες
εβασκαινοντο, γαλαται δε ουτοι, μετα την εν πιστει δικαιοσυνην, εις την του νομου
παλινδρομησαντες εντολην, και εις πολιτειαν υπονοστησαντες την εν τυποις και
γραμμασιν, οις δη και σφοδρα δικαιως ο Παυλος διεμαρτυρατο 3.99 λεγων " Οτι εαν
περιτεμνησθε Χριστος υμας ουδεν ωφελησει. κατηργηθητε απο Χριστου οιτινες εν
νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσατε." αλλ' ινα τον του προκειμενου χρησιμως
και αναγκαιως αναμηρυσωμεθα λογον, σχιζεται του ναου το καταπετασμα απο
ανωθεν εως κατω, τα αγια των αγιων ανακαλυπτοντος ωσπερ ηδη του Θεου, και
βατην τοις πιστευουσιν εις Χριστον την εσω λοιπον τιθεντος σκηνην. προκειται γαρ
ηδη των θειων ημιν μυστηριων η γνωσις, ουκετι τηι παχυτητι του νομικου
γραμματος καθαπερ τινι καταπετασματι κατημφιεσμενη, ουδε το εκ της ιστοριας
εχουσα κατακαλυμμα, ηγουν το εν τυποις αφανες τοις της διανοιας ημων ομμασιν
ανατειχιζουσα, αλλ' εν απλοτητι πιστεως και εν ολιγοις κομιδηι τοις ρημασιν· "̓Εγγυς
γαρ "σου, φησι, το ρημα εστιν, εν τωι στοματι σου και εν τηι "καρδιαι σου, τουτεστι το
ρημα της πιστεως ο κηρυσσομεν, "οτι εαν ειπηις εν τωι στοματι σου Κυριος Ἰησους,
και "πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου οτι ο Θεος ηγειρεν αυτον εκ "νεκρων, σωθησηι·
καρδιαι γαρ πιστευεται εις δικαιοσυνην, "στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν." ολον
γαρ ημιν εν τουτοις οραται το της ευσεβειας μυστηριον. αλλ' εως μεν ουπω της
ημετερας υπεραθλησας ζωης τον της σαρκος θανατον υπεμεινεν ο Χριστος, ηπλωτο
πως ετι το καταπετασμα· εκρατει γαρ ετι της κατα νομον εντολης η δυναμις. επειδη
δε παντα τετελεστο τα επι Χριστωι τολμηματα παρα της Ἰουδαιων ανοσιοτητος, και
λοιπον εξεπνευσε δι' ημας, και τουτο παθων ο Ἐμμανουηλ, καιρος ην ηδη
περιῤρηγνυσθαι λοιπον το αρχαιον εκεινο και πλατυ καταπετασμα, τουτεστι, την του
νομικου γραμματος ασφαλειαν, και απογυμνουσθαι τοις δια πιστεως ηγιασμενοις εν
Χριστωι της αληθειας το καλλος. σχιζεται δε διολου το καταπετασμα, το γαρ Ἄνωθεν
εως κατω τι αν ετερον ημιν η τουτο σημαινει; και δια ποιαν 3.100 αιτιαν; ου γαρ
μερικην εχει την αποκαλυψιν το σωτηριον κηρυγμα, τελεωτατον δε ημιν των θειων
ημιν μυστηριων ενιησι φωτισμον. διο και ο ψαλλων εφη που προς τον Θεον, ως εκ
προσωπου του νεου λαου "Τα αδηλα και τα "κρυφια της σοφιας σου εδηλωσας μοι,"
και μην και ο θεσπεσιος επιστελλει Παυλος τοις πιστευσασιν εις Χριστον "Ευχαριστω
τωι Θεωι μου παντοτε περι υμων επι τηι χαριτι "τηι δοθεισηι υμιν εν Χριστωι Ἰησου, οτι
 
 

624

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν παντι επλουτισθητε εν αυτωι, εν παντι λογωι και πασηι σοφιαι και πασηι "γνωσει."
οτι τοινυν εν πασηι σοφιαι και εν πασηι γνωσει και εν παντι λογωι καταπλουτησειν
εμελλον οι του Σωτηρος προσκυνηται, αθολωτον δηλαδη και παντος ελευθεραν
συσκιασματος την του κατ' αυτον μυστηριου δεχομενοι γνωσιν, εδηλου το
καταπετασμα διεσχισμενον ου μερικως, αλλ' ολον δι' ολου. τουτο γαρ εστι το
Ἄνωθεν εως κατω. οικειοτατον δε και πολυ μαλλον πρεπωδεστατον τηι των θειων
μυστηριων αποκαλυψει φαμεν τον καιρον, καθ' ον την ψυχην υπερ ημων τεθεικεν ο
Σωτηρ, ως απολακτισαντος ηδη του Ἰσραηλ την χαριν, και της εις Θεον αγαπης
ολοκληρως αποπηδησαντος, δια της εις αυτον παροινιας και απηχεστατων
τολμηματων. ελλελοιπος γαρ ουδεν τοις εκεινων ανοσιουργημασι κατιδοι τις αν και
μεχρι θανατου κατακομισθεντα μαθων τον της ζωης χορηγον. Οιμαι μεν ουν
αποχρωντως ημιν ειρησθαι και ταυτα, και ουκ απο σκοπου του πρεποντος τον των
θειων θεωρηματων εξοιχεσθαι λογισμον· επειδη δε μετα δριμειας τινος της
επιτηρησεως ευρισκεται λεγων ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης Ὡς δε εξεπνευσεν, εῤραγη
το καταπετασμα του ναου· μονον γαρ ουχι τον του πραγματος καιρον δια τουτων
ημιν αναγκαιως επισημαινεται· φερε δη τι προς οις εφαμεν αρτιως επινοησωμεν
ετερον, ου μετριαν εχον, ως γε μοι δοκει, την εν τωι νοεισθαι κομψειαν· αλωσεται
γαρ ουδαμως της των αναγκαιων 3.101 διαπιπτον χρειας τε και χαριτος. εθος
τοιγαρουν παρα τοις Ἰουδαιων δημοις τε και ηγουμενοις εκρατει τοιουτον·
επαθρουντες γαρ τι πραττομενον ο λυπειν οτι μαλιστα τον νομοθετην εδοκει, ηγουν
επαΐοντες τι των απηχεστατων, ρηματων δε δηλονοτι φημι των τελουντων εις
βλασφημιαν, την εσθητα περιεῤρηγνυντο, και το τοις πενθουσι πρεπον επλαττοντο
σχημα, απολογουμενοι τροπον τινα δια τουτου Θεωι, και δι' ων εχειν εδοκουν ου
φορητως, της των πεπλημμεληκοτων μανιας καθοριζοντες δικην, εξω τε πασης της
επι τουτοις αιτιας την οικειαν ωσπερ ποιουμενοι κεφαλην. και γουν του Σωτηρος οι
μαθηται, Βαρναβας δε ουτοι και Παυλος, οτε τινες αυτους των ουπω πεπιστευκοτων
οιηθεντες ειναι θεους· "εκαλουν γαρ "τον μεν Βαρναβαν ∆ια, τον δε Παυλον
Ἑρμην·" τοις ιερευσιν ομου θυσιας και στεμματα παρενεγκοντες, επεχειρουν ηδη και
θυσιαις τιμαν, του δωματιου καταπηδησαντες, ατε δη και της θειας δοξης
αδικουμενης, ει προκομισθειεν ολως ανθρωποις θυσιαι, διεῤρηξαν τα ιματια εαυτων,
καθα γεγραπται, και το αμαθες των ειδωλολατρουντων εγχειρημα τοις καθηκουσιν
απεκρουοντο λογοις. κρινομενου δε του Σωτηρος ημων Χριστου παρα τοις Ἰουδαιων
καθηγηταις, και τις τε ειη και ποθεν διδασκειν απαιτουμενου, λεγοντος τε σαφως
"̓Αμην λεγω υμιν, απ' αρτι οψεσθε τον υιον του ανθρωπου "καθημενον εκ δεξιων
της δυναμεως και ερχομενον επι των "νεφελων του ουρανου," των ιερων
αναπηδησας διφρων ο Καιαφας "διεῤρηξε τα ιματια εαυτου λεγων Ἐδυσφημησεν."
εθει τοιγαρουν τωι παρ' αυτοις κρατησαντι και αυτος ο θειος ωσπερ εχρησατο ναος,
διαῤρηξας ως ιματιον το ιδιον καταπετασμα, του Σωτηρος ημων ευθυς
αποπνευσαντος. της γαρ Ἰουδαιων αφιλοθεΐας κατεψηφιζετο την εις αυτον
δυσσεβειαν. θειαι δε δη παντως ενεργειαι και τουτο επληρουτο, ινα πενθουντα τον
Ἰσραηλ και αυτον ημιν τον αγιον επιδειξηι ναον. 3.102 Οι ουν Ἰουδαιοι, επει
παρασκευη ην, ινα μη μεινηι επι του σταυρου τα σωματα εν τωι σαββατωι· ην γαρ
μεγαλη η ημερα εκεινη του σαββατου· ηρωτησαν τον Πιλατον, ινα κατεαγωσιν
αυτων τα σκελη και αρθωσιν. Ουκ ευλαβειαν επιμαρτυρων τοις αγριως τε και
ανημερως μιαιφονειν ειωθοσι, και επι τοις ουτως ανοσιοις κατεγνωσμενοις, τα
τοιαυτα φησιν ο μακαριος Ευαγγελιστης, εκεινο δε παλιν επιδεικνυς ασυνετως τε
και αμαθως υπομενοντας, οπερ εφη Χριστος· διυλιζουσι γαρ "τον κωνωπα, την
καμηλον καταπινοντες," τα μεν γαρ των ασεβηματων υπερφερη τε και πανδεινα
λογου παντελως ουδενος αξιουντες αλισκονται· τα δε γε λεπτοτατα τε και
 
 

625

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σμικροτατα μετα πολλης τινος της ακριβειας περιεργαζονται, καθ' εκατερον
αμαθαινοντες. και γειτων ο ελεγχος. ιδου γαρ ιδου Χριστον αποκτειναντες την εν
σαββατωι αιδω ποιουνται περι πολλου, και τοις υπερ λογον τολμημασι τον
νομοθετην υβρισαντες, την εις τον νομον ευλαβειαν σχηματιζονται· μεγαλην δε
ουσαν εκεινου δη μαλιστα του σαββατου την ημεραν προσποιουνται τιμαν, οι τον
της μεγαλης ημερας ανελοντες Κυριον, αιτουσι τε χαριν την αυτοις και μονοις
πρεπωδεστατην. συνθραυεσθαι γαρ αυτων τα σκελη παρακεκληκασι, θερμοτεραν του
θανατου την εφοδον, δια της αφορητου λοιπον αικιας τοις ηδη καμουσι
κατασκευαζοντες. Ἦλθον ουν οι στρατιωται, και του μεν πρωτου κατεαξαν τα σκελη
και του αλλου του συσταυρωθεντος αυτωι, επι δε τον Ἰησουν ελθοντες ως ειδον
αυτον ηδη τεθνηκοτα, ου κατεαξαν αυτου τα σκελη, αλλ' εις των στρατιωτων λογχηι
αυτου την πλευραν ενυξε, και εξηλθεν ευθυς αιμα και υδωρ. και ο εωρακως
μεμαρτυρηκε, και αληθινη εστιν αυτου η μαρτυρια, 3.103 και εκεινος οιδεν οτι
αληθη λεγει, ινα και υμεις πιστευσητε. εγενετο γαρ ταυτα, ινα πληρωθηι η γραφη
Ὀστουν ου συντρι βησεται απ' αυτου. και παλιν ετερα γραφη λεγει Ὄψονται εις ον
εξεκεντησαν. Την των Ἰουδαιων αποπληρουντες αιτησιν οι γειτονα της ενουσης
αυτοις ωμοτητος νοσουντες μανιαν, τους Πιλατου δε δηλον στρατιωτας φαμεν, των
μεν δυο ληιστων, ατε δη και εν ζωσιν ετι κατειλημμενων, τα σκελη συνθραυουσιν,
οξυτεραν αυτοις της ανηκεστου συμφορας τιθεντες την απειλην, και ωσπερ εξ
αναγκης ηδη δυσαχθεστερας συνωθουντες εις θανατον. αποκλιναντα δε την
κεφαλην ευροντες τον Ἰησουν, αποπνευσαντα τε ηδη κατειληφοτες, εικαιον ετι
νομιζουσι το συνθραυσαι τα σκελη, βραχυ δε τι και απιστησαντες, ως ηδη τεθνηκοι,
λογχηι διανυττουσι την πλευραν, η δε μεμιγμενον υδατι το αιμα διεβλυσε, της
μυστικης ευλογιας και του αγιου βαπτισματος εικονα και απαρχην ωσπερ τινα
τιθεντος ημιν του Θεου το γεγενημενον. Χριστου γαρ οντως εστι και παρα Χριστου
το αγιον βαπτισμα, και της μυστικης ευλογιας η δυναμις εκ της αγιας ημιν ανεφυ
σαρκος. Πιστουται γεμην ο σοφωτατος Ευαγγελιστης απο των συμβεβηκοτων τους
ακροωμενους, οτι περ αυτος ειη ο Χριστος, ο παλαι δια της αγιας γραφης
προαναφωνουμενος· συνωιδα γαρ τοις περι αυτου γεγραμμενοις εξεβη τα πραγματα.
ουτε γαρ οστουν αυτου συνετριβη, και τηι των στρατιωτων εξεκεντηθη λογχηι, κατα
τας γραφας. εποπτην δε ωσπερ και θεωρον του πραγματος αυτον γενεσθαι φησι τον
περι των τοιουτων μαρτυρησαντα μαθητην, ειδεναι τε κατα αληθειαν, οτι
μεμαρτυρηκεν αληθη, εαυτον καν τουτωι και ουχ ετερον τινα σημαινων. παρηιτησατο
γαρ γυμνοτερον ειπειν, την της φιλοδοξιας υποληψιν ως ανοσιον τι χρημα και
νοσον αποκρουομενος την εσχατην. 3.104 Περι της αιτησεως του κυριακου σωματος.
Μετα δε ταυτα ηρωτησε τον Πιλατον ο Ἰωσηφ ο απο Ἀριμα θαιας, ων μαθητης του
Ἰησου, κεκρυμμενος δε δια τον φοβον των Ἰουδαιων, ινα αρηι το σωμα του Ἰησου·
και επετρεψεν ο Πιλατος. ηλθεν ουν και ηρε το σωμα αυτου. Κατηγορει μεν ο λογος
και της Ἰουδαιων ανοσιοτητος ου μετριως καταβοαι, σφαλερον ειναι δεικνυς και ου
παντελως αζημιον το μαθητευεσθαι τωι Χριστωι· λανθανειν γαρ οτι μαλιστα
διεσπουδακοτα τον επιεικεστατον τουτονι νεανιαν, φημι δη τον Ἰωσηφ,
εισκεκομικεν εναργως, καιτοι ταις δια Χριστου διδασκαλιαις αναπεπεισμενον
λατρειαν ελεσθαι την οντως αληθη και της νομικης εντολης αμεινω τε και ηδιονα
τωι φιλαρετωι Θεωι, ομου δε και βεβαιοι το εις πιστιν ημιν αναγκαιον. εδει γαρ εδει
πιστευειν οτι τεθεικεν υπερ ημων την ψυχην ο Χριστος. οπου γαρ ενταφιασμος, πως
ουκ αναγκαιως εψεται το διακεισθαι και αραροτως, οτι και θανατος ην;
καταψηφισαιτο δ' αν τις, και ουκ απο σκοπου, την εσχατην αγριοτητα της Ἰουδαιων
αλαζονειας και γνωμης ασυμπαθους και αφιλοστοργου φρονηματος, οι μηδε την
τοις τεθνεωσι χρεωστουμενην απονεμουσιν αιδω τωι Χριστωι, μηδε οσιαι τιμωσιν,
 
 

626

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απνουν και νεκρον ορωντες κειμενον, καιτοι γινωσκοντες οτι αυτος εστιν ο Χριστος,
πολλακις δε και θαυματουργουντα καταπεπληγμενοι, ει και δριμυς ων ο φθονος
γνησιως αυτοις ενιζανειν την εκ της θαυματουργιας ονησιν συγκεχωρηκεν
ουδαμως. εις κριμα τοινυν της Ἰουδαιων απανθρωπιας, και εις ελεγχον των
Ἱεροσολυμιτων ο εκ της Ἀριμαθαιας ερχεται μαθητης και ταις καθηκουσαις
θεραπειαις τιμαι, ον γυμνηι μεν ουπω, λαθραιαι δ' ουν ομως τηι πιστει τετιμηκε δια τον
φοβον των Ἰουδαιων, καθα φησιν ο μακαριος Ευαγγελιστης. 3.105 Ἦλθε δε και
Νικοδημος, ο ελθων προς αυτον νυκτος το πρωτον, φερων μιγμα σμυρνης και
αλοης, ωσει λιτρας εκατον. Ουχ ενα φησι μαθητην βεβουλευσθαι σωφρονως
προθυμοτατα τε και λιαν ελθειν εις περιστολην του αγιου σωματος, επισυναπτει δε
τωι πρωτωι και δευτερον· Νικοδημος ουτος ην· μαρτυριαν ωσπερ την κατα νομον
τετιμημενην συλλεγων τωι πραγματι. "̓Επι στοματος γαρ, φησι, δυο η και τριων
"μαρτυρων σταθησεται παν ρημα." δυο τοιγαρουν οι ενταφιασαντες, Ἰωσηφ τε και
Νικοδημος, εχοντες μεν εισω την πιστιν εις νουν, ασυνετωι γεμην ετι
καταπτοουμενοι δειματι, και της επιγειου τιμης τε και δοξης ουπω προτιμησαντες
την παρα Θεωι. η γαρ αν τον εκ των Ἰουδαιων αποπεμψαμενοι φοβον, και ολιγα
παντελως της εις εντευθεν φροντισαντες απειλης, ελευθεραν τηι πιστει παρεσχον
την αδειαν, οσιοι τε και αγαθοι της του Σωτηρος ημων εντολης εδειχθησαν φυλακες.
Ἔλαβον ουν το σωμα του Ἰησου και εδησαν αυτο οθονιοις μετα των αρωματων,
καθως εθος εστι τοις Ἰουδαιοις ενταφιαζειν. ην δε εν τωι τοπωι οπου εσταυρωθη
κηπος, και εν τωι κηπωι μνημειον καινον εν ωι ουδεπω ουδεις ην τεθειμενος.
Ἐλογισθη μεν εν νεκροις, ο δι' ημας μεν εν νεκροις κατα σαρκα, ζωη δε δι' εαυτον
και τον φυσαντα νοουμενος τε και υπαρχων κατα αληθειαν. ινα δε πασαν πληρωσηι
δικαιοσυνην, την τωι ανθρωπινωι δε δηλονοτι πρεπουσαν σχηματι, ουχι τωι τεθναναι
μονον καθ' εκουσιον βουλησιν τον οικειον υπετιθει ναον, αλλα και τοις μετα τουτο,
φημι δη παλιν, τωι τε ενταφιασμωι και καταθεσει τηι εις το μνημειον. εν κηπωι δε
τουτο και καινον ειναι φησιν ο συγγραφευς, κατασημαινοντος ωσπερ ημιν εν τυπωι
και υπογραμμωι του πραγματος, οτι της εις τον παραδεισον εισδρομης και προξενος
3.106 ημιν και αρχη γεγονεν ο Χριστου θανατος. "προδρομος "γαρ υπερ ημων
εισηλθεν" αυτος. τι γαρ ετερον η αυτο δη τουτο κατασημηνειεν αν το νεκρον εν
κηπωι διακεκομισθαι τον Ἰησουν; δια δε της του μνημειου καινοτητος, το ατριβες
ωσπερ και ξενον της εκ θανατου προς ζωην αναδρομης, και η κατα της φθορας
επινοηθεισα καινοτομια δια Χριστου σημαινεται. καινος γαρ ημων ο θανατος εν
θανατωι Χριστου εις υπνου τροπον τινα μετατεθειμενος δυναμιν τε και χρειαν.
ζωμεν γαρ τωι Θεωι ζησειν μελλοντες, κατα τας γραφας. τοιγαρτοι και ο μακαριος
Παυλος ανω τε και κατω κεκοιμημενους καλει τους εν Χριστωι τελευτησαντας.
παλαι μεν γαρ κατα της ημετερας φυσεως το δεινον του θανατου κατεθρασυνετο.
βεβασιλευκε γαρ "απο Ἀδαμ και μεχρι "Μωυσεως και επι τους μη αμαρτησαντας επι
τωι ομοιωματι της παραβασεως Ἀδαμ," και πεφορεκαμεν την εικονα του χοικου, καθ'
ομοιοτητα την εκεινου, τον εκ της θειας αρας υπομενοντες θανατον. επειδη δε ο
δευτερος ημιν επελαμψεν Ἀδαμ, ο θειος τε και εξ ουρανου, και της απαντων
υπεραθλησας ζωης, τωι θανατωι της ιδιας σαρκος την απαντων ζωην εξεπριατο, και
το της φθορας καταλυσας κρατος ανεβιω παλιν, μετεπλασθημεν εις εικονα την προς
αυτον, καινον ωσπερ τινα θανατον υπομενοντες, ουκ εις ατελευτητον ημας
καταλυοντα φθοραν, αλλ' υπνον εμβαλλοντα τον ελπιδος γεμοντα καλης, καθ'
ομοιοτητα δε δηλονοτι του και ταυτην ημιν εγκαινισαντος την οδον, τουτεστι
Χριστου. Ει δε δη τις εθελοι προσκατασκευασαι δια του καινον ειναι το μνημειον
ειπειν, μηδενα τε ολως εν αυτωι τεθεισθαι προτερον, καλως αν εχοι και τουτο. ινα
γαρ φησι μη ετερος τις παρα τον Ἰησουν εγηγερθαι πιστευηται, καινον ειναι φησι το
 
 

627

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μνημα, ουδενος εν αυτωι τεθεντος πωποτε. 3.107 Ἐκει ουν δια την παρασκευην των
Ἰουδαιων, οτι εγγυς ην το μνημειον, εθηκαν τον Ἰησουν. Ουχι μονον απλως οτι
κεκηδευται φησιν, ηγουν οτι κηπος ην εγγυς του σταυρου, και καινον εν αυτωι
μνημειον, αλλ' οτι και κατετεθη δηλοι, ουδε το βραχυ των γεγονοτων καταλιπων
ανεξηγητον. αναγκαιοτατη γαρ οντως εις την του μυστηριου συναινεσιν τε και
συστασιν, η περι του τεθναναι Χριστον ομολογια και γνωσις. δια τουτο και ο
σοφωτατος Παυλος τον της πιστεως ημιν κανονα διοριζομενος ουτω φησιν "̓Εγγυς
σου το ρημα εστιν, εν τωι στοματι σου και "εν τηι καρδιαι σου, τουτεστι το ρημα της
πιστεως ο κηρυσσομεν, οτι εαν ειπηις εν τωι στοματι σου Κυριος Ἰησους, "και
πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου οτι ο Θεος ηγειρεν αυτον "εκ νεκρων, σωθησηι· καρδιαι
γαρ πιστευεται εις δικαιοσυνην, στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν," αλλα και
ετερωθι που παλιν "Παρεδωκα γαρ υμιν εν πρωτοις ο "και παρελαβον, οτι Χριστος
απεθανεν υπερ των αμαρτιων "ημων κατα τας γραφας, και οτι εταφη, και οτι
εγηγερται "τηι ημεραι τηι τριτηι κατα τας γραφας." ουκουν αναγκαιοτατην και την
περι τουτων ημιν εξηγησιν ο του βιβλιου ποιειται συγγραφευς. εδει γαρ εδει
πιστευειν οτι και απεθανε και εταφη. λοιπον γαρ εισβησεται μετα τουτο το πιστευειν
αληθως, οτι και τα του θανατου διαῤρηξας δεσμα, προς την ιδιαν ως Θεος
ανεφοιτησε ζωην. ου γαρ ην δυνατον κρατεισθαι αυτον υπο του θανατου. ζωη γαρ
ων κατα φυσιν, πως αν υπεμεινε την φθοραν; ο δε εν ωι ζωμεν και κινουμεθα και
εσμεν, πως αν τοις της ημετερας φυσεως υπηνεχθη νομοις, και ουχι μαλλον ως Θεος
εζωογονησεν ευκολως το ζωης επιδεες; 3.108 Τηι δε μιαι των σαββατων Μαρια η
Μαγδαληνη ερχεται πρωι σκοτιας ετι ουσης εις το μνημειον, και βλεπει τον λιθον
ηρμενον εκ του μνημειου. τρεχει ουν και ερχεται προς Σιμωνα Πετρον και προς τον
αλλον μαθητην ον εφιλει ο Ἰησους, και λεγει αυτοις Ἦραν τον Κυριον εκ του
μνημειου, και ουκ οιδαμεν που εθηκαν αυτον· εξηλθεν ουν ο Πετρος και ο αλλος
μαθητης, και ηρχοντο εις το μνημειον· ετρεχον δε οι δυο ομου, και ο αλλος μαθητης
προεδραμε ταχιον του Πετρου και ηλθε πρωτος εις το μνημειον, και παρακυψας
βλεπει κειμενα τα οθονια, ου μεντοι εισηλθεν. ερχεται ουν Σιμων Πετρος
ακολουθων αυτωι, και εισηλθεν εις το μνημειον, και θεωρει τα οθονια κειμενα, και
το σουδαριον ο ην επι της κεφαλης αυτου ου μετα των οθονιων κειμενον, αλλα
χωρις εντετυλιγμενον εις ενα τοπον. τοτε ουν εισηλθε και ο αλλος μαθητης ο ελθων
πρωτος εις το μνημειον, και ειδε και επι στευσεν· ουδεπω γαρ ᾔδεισαν την γραφην,
οτι δει αυτον εκ νεκρων αναστηναι. Ουκ αν εκαρτερησεν οικοι μενειν η
σπουδαιοτατη και φιλοθεος αυτη γυνη, ουδ' αν απελειφθη του μνηματος, ει μη τον
επι τωι σαββατωι καταδεισασα νομον, και την τοις παραβαινουσιν επαρτηθεισαν
δικην, το της εις τουτο προθυμιας παρεκοψε θερμον, και τοις αρχαιοις εθεσιν
απονεμουσα το ετι κρατειν, των οτι μαλιστα ποθουμενων και ουχ εκουσαν εξειργειν
ᾤετο δειν την εαυτης διανοιαν. οιχομενου δε ηδη του σαββατου, και αρτι της
γειτονος ανατελλουσης ημερας, δρομωι μετεισι τον τοπον· ειτα των του μνημειου
στοματων εκκεκυλισμενον ιδουσα τον λιθον, εις ευλογους υποψιας συναρπαζεται,
και τον ατελευτητον των Ἰουδαιων εννοησασα φθονον, μετακεκομισθαι νομιζει τον
Ἰησουν, ταις εκεινων απονοιαις και τουτο μετα των αλλων επιγραφουσα το δυσ
3.109 σεβημα. επειδη δε εν τουτοις το γυναιον ην, και τοις εκ του εικοτος εβαλλετο
λογισμοις, προς τους αγαπωντας τον Κυριον υπονοστει, συλληπτορας ωσπερ της επ'
αυτωι ζητησεως τους των μαθητων γνησιωτατους ποιεισθαι σπουδαζουσα. ιδρυμενην
δε ωσπερ και απορθητον εχουσα την πιστιν, ου παρεκομισθη προς ολιγωριαν δια των
επι τωι σταυρωι παθων, Κυριον δε συνηθως αποκαλει και τεθνεωτα Χριστον· τοιαυτη
γαρ οντως η φιλοθεος εξις. οι δε επειπερ επυθοντο ταυτι του γυναιου διηγγελκοτος·
Πετρος δε ησαν και Ἰωαννης ο του βιβλιου συγγραφευς, εαυτον γαρ ειναι φησι τον
 
 

628

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερον μαθητην· οσον ην εικος δυνασθαι συντεινονται δρομωι, και προς αυτο το
μνημειον αφικοντο γοργως, και του παραδοξου γινονται θεωροι, αποχρωντως
εχοντες εις μαρτυριαν του πραγματος· δυο γαρ ησαν κατα τον νομον. και
εγηγερμενωι μεν εκ νεκρων ουπω περιτυγχανουσι τωι Χριστωι, απο δε της των
οθονιων συλλογης εννοουσι την αναστασιν, πιστευουσι τε λοιπον, οτι και αυτα τα
του θανατου διεῤρηξε δεσμα, τουτο και παλαι βοωσης της αγιας γραφης. ουκουν τοις
αληθεσι προμηνυμασι τα εκ των πραγματων συμβαινοντα τελη καταλαμβανοντες,
εδραιοτατην ηδη δεχονται την πιστιν. Σημειωτεον δε οτι ο μεν μακαριος
Ευαγγελιστης Ἰωαννης τον της αναστασεως ημιν καταμηνυων καιρον Τηι μιαι φησι
των σαββατων πρωι σκοτιας ετι ουσης ερχεται εις το μνημειον Μαρια η Μαγδαληνη·
Ματθαιος γεμην την αυτην ημιν ποιουμενος δηλωσιν, εσπερας εφη βαθειας ουσης
γενεσθαι την αναστασιν. αλλ' οιμαι μηδενα διαφωνειν οιεσθαι τους
πνευματοφορους, μητε μην διαφορους της αναστασεως εξηγεισθαι καιρους. ει γαρ
τις βουλοιτο των σημαινομενων εννοησαι την δυναμιν, εις ταυτον συμβαινουσας
ευρησει τας των αγιων φωνας. ορθρος γαρ ως εγωιμαι βαθυς και εσπερα 3.110
βαθεια, προς εν τι καταφερει το σημαινομενον, και εις τον μεσαιτατον, ιν' ουτως
ειπω, του της νυκτος διαστηματος ερχεται τοπον. ουδεμια τοιγαρουν η διαφωνια. ο
μεν γαρ απο του τελους της νυκτος, ο δε απο της αρχης λαβων, προς το βαθος ερπει
των ωρων, και εις αυτο κατεισι, καθαπερ εφην αρτιως, το μεσαιτατον. Ἀπηλθον ουν
παλιν προς εαυτους οι μαθηται· Μαρια δε ειστηκει προς το μνημειον εξω κλαιουσα.
Ἀποχρωσαν ηδη τηι του Σωτηρος ημων αναστασει την πληροφοριαν συλλεξαντες οι
σοφωτατοι μαθηται, ιδρυμενην τε λοιπον και ασαλευτον ωδινοντες πιστιν, απο τε
της των δρωμενων εκβασεως, και της των αγιων γραφων προῤρησεως, οικαδε παλιν
ανεκομιζοντο, και προς τους σφετερους κατα γε το εικος συλλειτουργους ηπειγοντο,
διαγγελουντες τε το θαυμα, και διασκεψομενοι μετα τουτο την των πρακτεων οδον.
ιοι δ' αν ουκ απο σκοπου το και ετερον τι πεπραχθαι νομιζειν παρ' αυτων. εν ακμαις
γαρ οντος ετι του των Ἰουδαιων θυμου, και φονωντων εκθυμως των καθηγεισθαι
λαχοντων κατα παντος μεν ανθρωπου τον του Σωτηρος ημων θαυμαζοντος λογον,
και την αῤρητον αυτου και θεοπρεπεστατην αποδεχομενου δυναμιν τε και δοξαν,
μαλιστα δε κατ' αυτων των αγιων μαθητων· το εμπεσειν εικοτως παραιτουμενοι,
προ αυγης της τελειας αποφοιτωσι του μνηματος, ως ουκ εξον ακινδυνως τουτο
δραν, ει ορωιντο μεθ' ημεραν, της του ηλιου λαμπαδος τοις απαντων αυτους
ανακαλυπτουσης ομμασι. και ου δηπου δειλιαν ερουμεν την ανανδρον αιτιαν ωσπερ
αυτοις της ουτως εμμελεστατης καταστηναι φυγης, οιησομεθα δε μαλλον του
χρησιμου την γνωσιν ταις των αγιων ψυχαις εντεθεισθαι παρα Χριστου, αωρι
κινδυνευειν ουκ επιτρεποντος τους οιπερ εμελλον εσεσθαι της οικουμενης
φωστηρες και διδασκαλοι. εδει γαρ 3.111 αληθη τον παρ' αυτου φαινεσθαι λογον, ον
εφη περι αυτων προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα "Πατερ αγιε, τηρησον "αυτους,
φησιν, εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, ινα ωσιν "εν καθως ημεις εν. οτε ημην μετ'
αυτων, εγω ετηρουν "αυτους εν τωι ονοματι σου ωι δεδωκας μοι, και εφυλαξα
"αυτους, και ουδεις εξ αυτων απωλετο, ει μη ο υιος της "απωλειας." υποφευγουσι
τοινυν οι μαθηται, περιμειναι δειν οιομενοι τον της παῤρησιας καιρον. εδρων δε
τουτο τοις του Σωτηρος καταπειθομενοι λογοις. "παρηγγειλε γαρ "αυτοις απο
Ἱεροσολυμων μη χωριζεσθαι, καθα γεγραπται, "περιμενειν δε την επαγγελιαν του
Πατρος, ην ηκουσαν "αυτου, οτι Ἰωαννης μεν εβαπτισεν υδατι, αυτοι δε
βαπτισθησονται εν Πνευματι Ἁγιωι ου μετα πολλας ταυτας ημερας·" ο δη και εις
περας εκβεβηκος ευρησομεν κατα τας ημερας της αγιας πεντηκοστης, οτε "ωφθησαν
αυτοις διαμεριζομεναι γλωσσαι ωσει πυρος, και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον "αυτων."
τοτε γαρ λιαν εις ευτονον τε και ευτολμοτατην μετασκευασθεντες διανοιαν, και της
 
 

629

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπινης ασθενειας ως ποῤρωτατω κειμενοι ταις των Ἰουδαιων μανιαις
ανθωπλιζοντο, και λογον ουδενα της παρ' εκεινων επιβουλης ποιεισθαι δειν
εδοκιμαζον. οι μεν ουν σοφωτατοι μαθηται κατεκρυπτοντο χρησιμως, καθαπερ εφην
αρτιως· η δε γε φιλοχριστος Μαριαμ, ατε δη και παντος ελευθερα δειματος, και την
των Ἰουδαιων οργην ουκ εχουσα λιαν εν υποψιαις, προσεδρευει μεν ιταμωτερον, το
δε ταις θηλειαις αει πως προσπεφυκος υπομενει παθος, ανοιμωζει γαρ
απληστοτερον, και ακορεστως των ιδιων ομματων αποθλιβει το δακρυον, ουχ οτι
τετελευτηκε καταθρηνουσα μονον, αλλ' οτι και μετατεθεισθαι του μνηματος ωιηθη
τον Κυριον. 3.112 Ὡς ουν εκλαιε, παρεκυψεν εις το μνημειον, και θεωρει δυο
αγγελους εν λευκοις καθεζομενους, ενα προς τηι κεφαληι και ενα προς τοις ποσιν,
οπου εκειτο το σωμα του Ἰησου. και λεγουσιν αυτηι εκεινοι Γυναι, τι κλαιεις; Ἄθρει
δη παλιν, ως ουκ αμισθι το επι Χριστωι καταχειται δακρυον, αλλ' ουδε της εις αυτον
αγαπης μακραν ο καρπος, γειτων δε ωσπερ και παρεζευγμενη τοις πονοις εψεται
χαρις και πλουσια παντως αντιδοσις. ιδου γαρ ιδου προσεδρευουσηι τηι Μαριαμ, και
ποθωι μεν φιλοθεωι τηκουσηι το σπλαγχνον, γνησιον δε τωι ∆εσποτηι τηρουσηι το
φρονημα, δια φωνης αγιων αγγελων του καθ' εαυτον μυστηριου την γνωσιν ο
Σωτηρ εχαριζετο. εθεατο γαρ αγγελους εν εσθημασι λαμπροις, της αγγελικης
καθαροτητος το ειλικρινεστατον καλλος της των ιματιων σημαινουσης περιστολης,
οι και του θρηνειν αποπαυοντες λεγουσι Γυναι τι κλαιεις; ου γαρ δηπου την αιτιαν
της των δακρυων καταβολης αξιουσι μαθειν· ᾔδεσαν γαρ και ει μη λεγοι τυχον η
γυνη, και αυτος δε ο του πραγματος σκοπος ου μετριαν εξ εαυτου ειχε την δηλωσιν·
παραινουσι δε μαλλον περιστειλαι το δακρυον, ως ουκ εν καιρωι τωι πρεποντι, και
εφ' οις ηκιστα χρην ελομενηι τον θρηνον· λελυμενου γαρ του θανατου και
ατονησασης ηδη της φθορας, εγηγερμενου δε δια τουτο του Σωτηρος ημων Χριστου,
και καινοτομησαντος τοις νεκροις της εις αφθαρσιαν και ζωην αναδρομην, του δη
χαριν καιρου μεν, ω γυναι, του πρεποντος αποσφαλληι, φασιν, αλυεις δε δη, και
σφοδρα πικρως, της των πραγματων εκβασεως καλουσης εις το εναντιον; χαιρειν
γαρ οντως και διευθυμεισθαι μαλλον εχρην. τι τοιγαρουν κλαιεις, αδικουσα τροπον
τινα το τηι πανηγυρει χρεωστουμενον σχημα; Φαινονται δε καθεζομενοι προς τε τηι
κεφαληι και τοις ποσιν οπου εκειτο το σωμα του Ἰησου, μονον ουχι και δια 3.113
τουτου τηι γυναικι σημαινοντες οιομενηι μετατεθεισθαι τον Κυριον, ως ουκ αν
ηδικησε τις το αγιον σωμα, προσεδρευοντων αγγελων και δυναμεων αγιων κυκλωι
τον θειον ναον περιεχουσων· ᾔδεσαν γαρ τον ιδιον δεσποτην. ζητησαι δ' αν τις, και
μαλα εικοτως, δια ποιαν αιτιαν τοις μεν αγιοις μαθηταις ουδεν προσελαλησαν οι
μακαριοι αγγελοι, ουδε μην ωφθησαν ολως, φαινονται δε και προσλαλουσι τηι
γυναικι. ερουμεν ουν, οτι σκοπος ην τωι Σωτηρι Χριστωι του καθ' εαυτον μυστηριου
την πληροφοριαν ταις των αγαπωντων αυτον εγκατασπειρειν ψυχαις, ετελειτο δε
διαφορος της πληροφοριας ο τροπος, τηι των πληροφορουμενων εξει προσεοικως τε
και πρεπων. τοις μεν ουν αγιοις μαθηταις αυτη των πραγματων η εκβασις τηι παρα
ταις θειαις γραφαις ελπιδι συμβαινουσα προς πληροφοριαν εξηρκεσε, και πιστιν
ενετιθει την ουδαμοθεν αμφιβολον. πεπιστευκοτες γαρ ανεχωρουν ταις αγιαις
γραφαις, και ην πως ετι περιττον τοις ουτω βεβαιαν εχουσι την πιστιν και το δια της
των αγιων αγγελων εκδιδασκεσθαι φωνης· αναγκαιοτατον δε το χρημα τηι γυναικι,
την ιεραν τε και θειαν ουκ επισταμενηι γραφην, ουτε μην καθ' ετερον τινα τροπον το
βαθυ της αναστασεως ειδυιαι μυστηριον. Λεγει αυτοις Ὅτι ηραν τον Κυριον μου, και
ουκ οιδα που εθηκαν αυτον. ταυτα ειπουσα εστραφη εις τα οπισω, και θεωρει τον
Ἰησουν εστωτα, και ουκ ᾔδει οτι Ἰησους εστι. Βραδεια μεν πως εις συνεσιν η γυνη,
μαλλον δε συμπαν το θηλειων γενος. μανθανει γαρ ουπω το εκ της οπτασιας
υποδηλουμενον, απαγγελλει δ' ουν ομως του θρηνου την προφασιν. επειδη δε
 
 

630

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριον ονομαζουσα τον Χριστον ου κατεληξεν, εδεικνυε δε και δια τουτου την εις
αυτον αγαπησιν, ευλογως ηδη και αυτης της των ποθουμενων απολαυει θεας. οραι
γαρ τον Ἰησουν, ει και ουπω παροντα νοει, και δια 3.114 ποιαν αιτιαν; η γαρ ετι
δυναμει θεοπρεπει κατακρυπτοντος εαυτον του Σωτηρος ημων Χριστου, και ου λιαν
ετοιμον εις επιγνωσιν τοις των θεωμενων παρεχοντος οφθαλμοις, υπομενει την
αγνοιαν· η επειπερ ορθρος ην ετι βαθυς, την του φαινομενου διακρισιν ουκ ειχεν
ευκολως ελειν, ουκ εφιεισης τροπον τινα τουτο δραν της νυκτος, παραδεικνυουσης
δε μολις του πλησιον ιοντος το σχημα. τοιγαρτοι και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος εν τωι αισματι των ᾀσματων διαμεμνηται πως των εν τηιδε τηι νυκτι
περιπατων, και ικμαδων των εκ δροσου της εωθινης, ουτω λεγων " Οτι η "κεφαλη
μου επλησθη δροσου και οι βοστρυχοι μου ψεκαδων νυκτος." Λεγει αυτηι ο Ἰησους
Γυναι, τι κλαιεις; τινα ζητεις; εκεινη δοκουσα οτι ο κηπουρος εστι, λεγει αυτωι Κυριε,
ει συ εβαστα σας αυτον, ειπε μοι που εθηκας αυτον, καγω αρω αυτον. Σκοτιας μεν
ουσης ετι και λελυμενης ουπω παντελως της νυκτος, θεωρει τον Ἰησουν εγγυς
γεγονοτα μολις, και τις μεν εστιν αγνοει, την του σωματος εικονα και του προσωπου
τον χαρακτηρα διακρινειν ουκ εχουσα· κατακροαται δε λεγοντος το Γυναι τι κλαιεις;
και πραος μεν αληθως του Σωτηρος ο λογος, εντεκειν δ' ουν ομως εις υποψιαν
ικανος, οτι πρεποι μαλιστα τινι των του κηπου προεστηκοτων· διακεισθαι δε παλιν
ακολουθον ουχι παντως ερωτωντα του κλαιειν τας αφορμας τα τοιαυτα φαναι τον
Κυριον, αλλ' ουδε μαθειν εθελοντα τον παρ' αυτου ζητουμενον, αφισταντα δε
μαλλον του κατοιμωζειν αυτην, καθαπερ αμελει και η των μακαριων αγγελων δυας,
αυτος γαρ ην και εν εκεινοις λαλων. τι τοινυν κλαιεις, ω γυναι φησι· τινα ζητεις;
τουτεστι, περιστειλον σου το δακρυον, εχουσα τον ζητουμενον. εγω σοι, φησιν, η του
θρηνου προφασις, 3.115 ως τεθνεως δηλονοτι και ανηκεστα παθων, και προς τουτοις
ετι των μνηματων εκκεκομισμενος. επειδη δε ζω και παρειμι, παρεισα τους γοους
μεταχωρει προς ευθυμιαν. ουκουν το θρηνειν περιστελλοντος η ερωτησις. εδει γαρ
εδει και τουτου του μερους επανορθωτην γενεσθαι τον Κυριον. δια μεν γαρ την εν
Ἀδαμ παραβασιν προς ολην ειρητο του ανθρωπου την φυσιν, ως εν απαρχηι του
γενους τωι πρωτωι, το "Γη ει και εις γην απελευσηι," προς δε γε την γυναικα και
ιδικως, το "̓Εν λυπαις τεξηι τεκνα." ουκουν το πλουτειν εν λυπαις ως εν ταξει ποινης
επεκρεματο τηι γυναικι. ην ουν αναγκαιον δια της του καταδικασαντος φωνης, το
της αρχαιας εκεινης αρας αναλυεσθαι βαρος, αφαιρουντος ηδη του Σωτηρος ημων
Χριστου και της θηλειας το δακρυον, μαλλον δε παντος του θηλειων γενους, ως εν
απαρχηι τηι Μαριαμ. πρωτη γαρ αυτη γυναικων, τωι του Σωτηρος επιστυγνασασα
παθει, και λυπην λαβουσα την επ' αυτωι, της του κλαιειν ανακοπτουσης ηξιωθη
φωνης, διικνουμενης δηλονοτι της του λογου δυναμεως και εις απαν το θηλειων
γενος, ειπερ επαλγυνοιτο τοις κατα Χριστου τολμημασι την εις αυτον τιμησασα
πιστιν, και μονονουχι το εν ψαλμοις εκεινο λεγουσα "Ουχι τους μισουντας σε Κυριε
εμισησα, και επι "τοις εχθροις σου εξετηκομην; τελειον μισος εμισουν "αυτους, εις
εχθρους εγενοντο μοι." Ἀλλ' ο μεν Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος του θρηνειν
απαλλαττων αυτην τα τοιαυτα φησιν, η δε των γηπονων ενα νομιζουσα τον
λαλουντα υπαρχειν, μετακομισειν ευ μαλα προθυμως του Σωτηρος το λειψανον εφ'
ετερους υπισχνειτο τοπους, ει παραδειχθειη μονον, οπου περ αυτον μετατεθεικεν.
ουπω γαρ συνεισα το μεγα της αναστασεως μυστηριον, ταις εις τουτο καλουσαις
υποψιαις εβαλλετο. δυσμαθεστεραι γαρ 3.116 πως αι γυναικων εισι φρενες, και
αμελετητως εχουσι προς το δυνασθαι ραιδιως και τοις ου σφοδρα δυσκολοις
προσβαλειν, και πολλωι γε πλειον τοις υπερ λογον θαυμασιν. Λεγει αυτηι ο Ἰησους
Μαρια. στραφεισα δε εκεινη λεγει αυτωι εβραιστι Ῥαββουνι, ο λεγεται διδασκαλε, και
προσεδραμεν αψασθαι αυτου. Καλει προς επιγνωσιν την εμφανεστεραν ηδη του
 
 

631

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυναιου τον νουν, εαυτον δε παραθεις αδιακωλυτως εις θεαν, ατε δη και αγαπωσηι
γοργοτερον, μονονουχι και καταιτιαται λοιπον ου μετριως μελλησασαν εις το
δυνασθαι νοειν, οτιπερ αυτος ειη ο Χριστος· υπεμφαινει γαρ τι τοιουτον καλεσας
ονομαστι· η δε συνιησι τε παραχρημα, και των εν αρχαις υποψιων δι' αυτης ηδη της
θεας αποπηδησασα, την αυτωι συνηθη προσαγει τιμην Ῥαββουνι λεγουσα, τουτεστι
∆ιδασκαλε, θυμηδιας δε της ανωτατω τον οικειον εμπλησασα νουν προσεθει θερμως
αψομενη τε του αγιου σωματος, και την ευλογιαν κερδανουσα την παρ' αυτου. Λεγει
αυτηι ο Ἰησους Μη μου απτου· ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον Πατερα μου. Ουκ
ευκατοπτος τοις πολλοις η του λογου δυναμις, κεκρυπται γαρ εν αυτωι μυστηριον·
βασανιστεον δ' ουν ομως δια το χρησιμον. χαριειται γαρ ημιν των εαυτου ρηματων
την γνωσιν ο Κυριος. απειργει μεν γαρ επιτρεχον αυτωι το γυναιον, και τοις ποσι
περιπλεκεσθαι προθυμουμενον ουκ εαι· την δε γε του πραγματος αιτιαν φανεραν
ημιν καθιστας Ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον Πατερα μου φησιν. αλλα τι δη τουτο
δηλουν οιησομεθα, ζητητεον. τι γαρ ει μηπω 3.117 προς τον εν τοις ουρανοις
αναβεβηκε Πατερα, προφασις δε αυτη πως αν γενοιτο διαρκης του μη χρηναι θιγειν
της αγιας σαρκος τους αγαπωντας αυτον; αρα γαρ τις ανεγκλητως οιησεται τον εκ
της επαφης μολυσμον παραιτουμενον, η και ινα καθαρος προς τον εν τοις ουρανοις
ανιοι Πατερα, ταυτι προς εκεινην ειπειν τον Κυριον; ειτα πως ουκ ασυνετος τε ων
κομιδηι και παραφρων αλωσεται; ου γαρ αν η θεια φυσις μολυνθειη ποτε. ονπερ γαρ
τροπον και βορβοροις εσθ' οτε και ταις κατα γην ετεραις ακαθαρσιαις της ηλιακης
ακτινος προσβαλλον το φως ουδεν υπομενει το βλαβος, μενει γαρ τουθ' οπερ εστιν,
ακηλιδωτον δηλονοτι, και της των παραπιπτοντων δυσωδιας αμοιρησαν παντελως,
ουτως η θεια τε και παναγνος φυσις τον εκ του μολυνεσθαι ρυπον ουκ αν επιδεξαιτο
ποτε. τις ουν αρα εστιν ο του κεκωλυσθαι λογος προσιουσαν αυτωι την Μαριαμ, και
της αγιας σαρκος γλιχομενην αποθιγειν; τι δ' αν βουλοιτο κατασημηναι λεγων ο
Κυριος Ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον Πατερα, διασκεπτεον ηδη κατα γε το ημιν
εφικτον. φαμεν τοινυν, οτι της του Σωτηρος ημων επιδημιας η προφασις πολλη μεν
τις εστι και διαφορος, μια δε αυτη και αναγκαιοτατη, και δια της αυτου
παραδειχθεισα φωνης "Ου "γαρ ηλθον καλεσαι δικαιους, αλλα αμαρτωλους εις
μετανοιαν." Προ τοινυν του σωτηριου σταυρου και της εκ νεκρων αναστασεως,
ουπω της καθ' ημας οικονομιας το αυτηι πρεπον λαβουσης τελος, δικαιοις τε και
αδικοις επεμισγετο, και συνησθιε μεν τελωναις και αμαρτωλοις, ελευθεραν δε και
τοις εθελουσιν απτεσθαι της αγιας σαρκος εδιδου την προσοδον, ινα παντας αγιασηι
και καλεσηι προς επιγνωσιν της αληθειας, και ανακομισηι προς εξιν την υγια τους
ηῤρωστηκοτας, και τοις εξ αμαρτιων συντετριμμενους νοσημασι. τοιγαρτοι και εφη
παλιν αυτοις "Ου χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες ιατρου, 3.118 "αλλ' οι κακως
εχοντες." ουκουν προ μεν της αναστασεως της εκ νεκρων αδιαφορως επεμισγετο
δικαιοις τε και αμαρτωλοις· απεσοβει δε παντελως ουδενα των προσιοντων αυτωι.
και γουν εις τον οικον του Φαρισαιου κατακεκλιμενωι ποτε, γυνη παρειστηκει
κλαιουσα, "ητις ην εν τηι πολει αμαρτωλος," καθα γεγραπται, και την αειφιλοκοσμον
απολυσασα τριχα, και μολις ανεισα των αρχαιων κακων περιεματτε τους ποδας, και
διακωλυσας ου φαινεται· αλλα και οτε του αρχισυναγωγου το κοριον εγερων απηιει,
παλιν προσελθουσα "γυνη εν ρυσει "αιματος ουσα ηψατο του κρασπεδου αυτου," και
χαλεπαινοντα μεν ουδαμως ευρησομεν, λογου δε μαλλον αυτην αξιωσαντα
χρηστου· "Θυγατερ γαρ, εφη, η πιστις σου σεσωκε σε, "πορευου εις ειρηνην." αλλα
τοτε μεν οικονομικως, και τοις ακαθαρτοις ετι και μεμολυσμενον εχουσι και σωμα
και νουν, αδιακωλυτως εξην και αυτης της αγιας απτεσθαι σαρκος του Σωτηρος
ημων Χριστου, και απασης ευλογιας απολαυειν της παρ' αυτου· επειδη δε την καθ'
ημας πληρωσας οικονομιαν, και αυτον υπεμεινε τον σταυρον και τον επι σταυρωι
 
 

632

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θανατον, ανεβιω τε παλιν, και θανατου κρειττονα την οικειαν φυσιν αποδεικνυς,
αποκωλυει λοιπον, και ουχ ετοιμως ετι χαριζεται τοις προσιουσιν αυτωι το και αυτης
της αγιας απτεσθαι σαρκος, τυπον ταις αγιαις εκκλησιαις και τωι καθ' εαυτον
μυστηριωι το πραγμα τιθεις, ον και αυτος ημιν ο δια του πανσοφου Μωυσεως εδηλου
νομος, οτε και εις εικονα Χριστου διετυπου σφαζεσθαι τον αμνον· "πας γαρ φησιν
"απεριτμητος ουκ εδεται απ' αυτου," απεριτμητον λεγων τον ακαθαρτον. ακαθαρτος
δε κατα γε την οικειαν φυσιν η ανθρωποτης νοοιτ' αν εικοτως. τι γαρ η ανθρωπου
φυσις ως προς την ενουσαν τωι Θεωι καθαροτητα; δει τοιγαρουν ουκ απεριτμητους
ετι, τουτεστιν, ακαθαρτους τυγχανοντας 3.119 του αγιου σωματος απτεσθαι,
καθαρους δε μαλλον αποδεδειγμενους, δια της εν πνευματι νοουμενης περιτομης.
"περιτομη γαρ καρδιας εν πνευματι," κατα την του Παυλου φωνην. αλλ' ουκ αν εν
ημιν η εν πνευματι γενοιτο περιτομη, μη ενοικισθεντος εν ημιν του Ἁγιου
Πνευματος, δια τε της πιστεως και του αγιου βαπτισματος. πως ουν ουκ εδει την
Μαριαμ εξειργεσθαι τεως της του σωματος επαφης, του αγιου δε δηλονοτι,
λαβουσαν ουπω το Πνευμα; ει γαρ και εγηγερτο Χριστος εκ νεκρων, αλλ' ουπω το
Πνευμα δεδοτο τηι ανθρωποτητι παρα Πατρος δι' αυτου. ανελθων γαρ προς τον Θεον
και Πατερα, κατεπεμψεν ημιν αυτο, διο και ελεγε "Συμφερει υμιν ινα εγω απελθω,
εαν γαρ μη απελθω, ο "παρακλητος ου μη ελθηι προς υμας· εαν δε απελθω, "πεμψω
αυτον προς υμας." ουπω τοιγαρουν καταπεμφθεντος ημιν του Ἁγιου Πνευματος,
ουπω γαρ αναβεβηκει προς τον Πατερα, ως ουπω το Πνευμα λαβουσαν απειργει την
Μαριαμ, λεγων Μη μου απτου, ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον Πατερα, τουτεστιν,
ουπω το Ἅγιον Πνευμα κατεπεμψα προς υμας. εντευθεν ταις εκκλησιαις ο τυπος.
τοιγαρτοι και της ιερας τραπεζης εξειργομεν και τους εγνωκοτας μεν αυτου την
θεοτητα και ομολογησαντας ηδη την πιστιν, τουτεστι, τους ετι κατηχουμενους, μη
μην και το Ἅγιον Πνευμα πλουτησαντας. τοις γαρ ουπω βεβαπτισμενοις ουκ ενοικει.
επαν δε του Ἁγιου Πνευματος αποδειχθειεν μετοχοι, τοτε και απτεσθαι του Σωτηρος
ημων Χριστου το κωλυον ουδεν. τοιγαρτοι και τοις μετασχειν εθελουσιν ευλογιας
της μυστικης, οι των θειων μυστηριων προσφωνουσι λειτουργοι ΤΑ ἉΓΙΑ ΤΟΙΣ
ἉΓΙΟΙΣ, πρεπωδεστατην ειναι διδασκοντες των αγιων την μεθεξιν τοις ηγιασμενοις
εν Πνευματι. 3.120 ΚΕΦΑΛΗ Α. Ὅτι κατα φυσιν Θεος εστιν ο Υιος, καν ευρισκηται δι'
ημας Θεον εαυτου τον Πατερα καλων. Πορευου δε προς τους αδελφους μου, και ειπε
αυτοις Ἀναβαινω προς τον Πατερα μου και πατερα υμων και Θεον μου και Θεον
υμων. ∆Ι' αιτιας μεν ας ηδη προειπαμεν, ουκ εφιησι θιγειν της εαυτου σαρκος καιτοι
σφοδρα διψησασαν τουτου τυχειν εκ φιλοθεΐας την Μαριαμ· αμειβεται δε της
προσεδρειας αυτην, και της ουτως εντονου πιστεως και αγαπης διπλουν απενειμε
τον μισθον, ουκ ακαρπον τοις επιτηδευουσιν αποδεικνυς την εις εαυτον ευσεβειαν.
και το γε τουτων ετι λαμπροτερον, εν αυτηι γαρ και πρωτηι, φημι δη τηι Μαριαμ,
συμπαν ως ειπειν το θηλειων γενος διττηι στεφανουται τιμηι, και των αρχαιων
αῤρωστηματων εκομιζετο την διαλυσιν. πρωτη γαρ ουτω θρηνησασα, και των
δακρυων την προφασιν λαβουσα Χριστον, μεθιστη το πενθος εις θυμηδιαν, μη
χρηναι κλαιειν ακουσασα παρα του και παλαι καταδικασαντος και ταις της λυπης
εφοδοις ευκαταγωνιστον αποφηναντος. ειρητο γαρ που προς την γυναικα παρα Θεου
"̓Εν λυπαις τεξηι "τεκνα." αλλ' ωσπερ αυτην υπετιθει ταις λυπαις κατα τον
παραδεισον ποτε, ταις του οφεως διακονησαμενην φωναις, και ταις του διαβολου
κακουργιαις υπηρετησασαν, ουτω δη παλιν εν κηπωι κελευει μηκετι κλαιειν αυτην.
απολυων δε 3.121 και αυτης της αρας εφ' ηι λυπεισθαι προστετακτο, των μεγαλων
αγαθων κελευει γενεσθαι πρωταγγελον, και την προς το ανω βαδισιν
ευαγγελιζεσθαι τοις μαθηταις· ιν' ωσπερ η πρωτη και πασων αρχαιοτατη γυνη ταις
του διαβολου φωναις υπουργησασα κατεκριθη, και δι' εκεινης συμπαν το θηλειων
 
 

633

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενος, ουτω και αυτη τοις του Σωτηρος ημων υπηρετησασα λογοις, και τα εις ζωην
αναφεροντα την αιωνιον απαγγειλασα, συμπαν της αιτιας το θηλειων απαλλαξηι
γενος. χαριζεται τοινυν τηι Μαριαμ προς το μηκετι κλαιειν μηδε εις λυπας ευκολον
την καρδιαν εχειν ο Κυριος, και το ωραιους κεκτησθαι τους ποδας. κατα γαρ την του
προφητου φωνην "̔Ως ωραιοι οι ποδες των ευαγγελιζομενων "τα αγαθα·" καιτοι της
πρωτης εκεινης ουχ ωραιους εχουσης τους ποδας, ου γαρ τι των αγαθων
ευηγγελιζετο, τα προς παραβασιν της θειας εντολης τωι προπατορι συμβουλευσασα.
οτι δε αξιαγαστος η Μαριαμ, καντευθεν συνησεις· μνημης γαρ ηξιωθη προφητικης.
τι γαρ εφη περι αυτης και των συν αυτηι γυναικων, αι την του Σωτηρος αναστασιν
τοις αγιοις ευηγγελιζοντο μαθηταις; "Γυναικες "ερχομεναι απο θεας δευτε· ου γαρ
λαος εστιν εχων "συνεσιν." τας μεν γαρ φιλοχριστους αληθως ταυτασι γυναικας,
μονονουχι και οξυτερωι φερεσθαι δρομωι το θειον εν τουτοις διακελευεται λογιον,
ιν' ων γεγονασι θεωροι, ταυτα και απαγγειλειαν· καταδικαζει δε της Ἰουδαιων
ασυνεσιας, ατε δη και αυτον τον περι της αναστασεως του Σωτηρος ημων Χριστου
διαγελωντων λογον. Ει δε και ετερων ουσων γυναικων· δοκει γαρ και τουτο τοις
ετεροις ευαγγελισταις· ο σοφος Ἰωαννης μονης εποιησατο μνημην της Μαριαμ, ουκ
αλληλοις εναντιους ευρησομεν των αγιων τους λογους. εικος γαρ οτι μονης
επεμνησθη της Μαριαμ της Μαγδαληνης Ἰωαννης, ατε δη και θερμοτερον εχουσης
το κινημα προς αγαπην την εις Χρι 3.122 στον, και προπηδωσης των αλλων, εις γε το
ιδειν το μνημειον και το εν τωι κηπωι γενεσθαι, και παντα τοπον περινοστειν τωι
μνημειωι γειτονα προς την του σωματος ζητησιν. ᾤετο γαρ αληθως μετατεθεισθαι
τον Κυριον. επιγραφεται δε πως αει τοις ηγουμενοις μαλιστα και βουλης και
πραγματος τα των εκβασεων τελη, καν ετεροι τινες ειεν οι συσκεπτομενοι και
συμπραττοντες. Ουκουν εις τιμην και δοξαν και εις καυχημα διηνεκες εχαριζετο τηι
Μαριαμ ο Σωτηρ το ευαγγελισασθαι τοις αδελφοις οτι αναβαινω προς τον Πατερα
μου και Πατερα υμων και Θεον μου και Θεον υμων· συ δε μοι παλιν το βαθυ δη τουτο
και μεγα δεχου μυστηριον, της των θειων δογματων ορθοτητος τον κανονα
διαπηδαν την εαυτου καρδιαν ουκ εφιεις. ακουεις οπως γεγονε καθ' ημας ο
Μονογενης του Θεου Λογος, ινα και ημεις κατ' αυτον, κατα γε το εφικτον τηι φυσει
και οσον ηκεν ειπειν εις τον δια της χαριτος ανακαινισμον; τεταπεινωκε γαρ εαυτον,
ινα προς το ιδιον υψος αναγαγηι το ταπεινον κατα φυσιν, και την του δουλου
μορφην πεφορεκε, καιτοι κατα φυσιν Κυριος τε υπαρχων και Υιος, ινα το τηι φυσει
δουλον εις την της υιοθεσιας μετακομισηι δοξαν, καθ' ομοιοτητα την εαυτου και ως
προς αυτον. ως ουν καθ' ημας γεγονως, τουτεστιν ανθρωπος, ινα και ημεις κατ'
αυτον, φημι δη θεοι και υιοι, δεχεται μεν εις εαυτον τα ημων ιδικως, αντιδιδωσι δε
ημιν τα εαυτου, πως η τινα τροπον, ερεσθαι δη παντως θελησεις ευλογως. ουκουν
ερω κατα δυναμιν. πρωτον μεν γαρ εν οικετων οντας ταξει τε και φυσει· δουλα γαρ
του ποιητου τα ποιηματα· καλει μεν ιδιους αδελφους, Πατερα δε κοινον εαυτου τε
και ημων ονομαζει τον Θεον, οικειουμενος δε δια την προς ημας ομοιωσιν τα
ανθρωπινα, Θεον εαυτου τον ημων εκαλεσε Θεον, καιπερ ων Υιος κατα φυσιν, ιν'
ωσπερ 3.123 ημεις εις το υπερ φυσιν αξιωμα δια της προς αυτον ομοιωσεως
αναβαινομεν· ου γαρ οντες υιοι κατα φυσιν υιοι κεκλημεθα Θεου, κραζει γαρ εν ημιν
δια του ιδιου Πνευματος "̓Αββα ο πατηρ·" ουτω και αυτος επειπερ την ημετεραν
εδεξατο μορφωσιν, γεγονε γαρ ανθρωπος κατα τας γραφας, Θεον εχηι τον Θεον,
καιτοι Θεος υπαρχων εκ Θεου κατα φυσιν και αληθινος. μη τοινυν σκανδαλισθηις,
καν ακουσηις οτι Θεον εαυτου τον Θεον αποκαλει, περιαθρει δε μαλλον ως
φιλομαθης, και περισκεπτου φρονιμως του λογου την ακριβειαν. εαυτου μεν γαρ
Πατερα φησιν ειναι τον Θεον, και ημων δε Θεον, πραγμα λεγων καθ' εκατερον
αληθες. φυσει μεν γαρ και αληθειαι Πατηρ εστι του Χριστου ο των ολων Θεος, ημων
 
 

634

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε ουκετι κατα φυσιν Πατηρ, Θεος δε μαλλον, ως ποιητης και Κυριος· αλλ' εαυτον
ημιν οιονει πως ανακιρνας ο Υιος, το μεν εαυτωι κυριως τε και ιδικως υπαρχον
αξιωμα τηι ημετεραι χαριζεται φυσει, Πατερα κοινον ονομαζων τον εαυτου
γεννητορα· το δε τηι ημετεραι φυσει προσπεφυκος δεχεται παλιν εις εαυτον, δια την
προς ημας ομοιωσιν. Θεον γαρ εαυτου τον ιδιον ονομαζει Πατερα, ου θελησας
ατιμασαι την προς ημας ομοιωσιν δια την ενουσαν αυτωι φιλανθρωπιαν τε και
ημεροτητα. αν τοινυν εξ αμαθιας εγκαλειν εθελησηις τηι τοιαυτηι φωνηι, και
αφορητον πως ειναι σοι δοκηι το φαναι τον Κυριον Θεον εαυτου τον Πατερα και
Θεον, αιτιασηι παραφρονως την δια σε γενομενην οικονομιαν, και δεον ευχαριστειν,
ατιμασεις τον ευεργετην, και της αγαπησεως της εις ημας γενομενης τον τροπον
ασυνετως διαβαλεις. ει γαρ τεταπεινωκεν εαυτον αισχυνης καταφρονησας και δια σε
γενομενος ανθρωπος, της σης, ω ουτος, εστι το εγκλημα ταπεινοτητος· τωι δε και
τουτο παθειν ελομενωι δια σε, μεγα τε και εξαισιον οφειλεται θαυμα. καταπληττομαι
δε, 3.124 οτι κενωσιν ολως ακουων· κεκενωκε γαρ εαυτον δι' ημας· ου λογιζηι την
πληρωσιν, και ταπεινωσιν βλεπων το υψος ουκ εννοεις. κεκενωται γαρ πως, ει μη
τελειον εννοεις υπαρχειν, ως Θεον; τεταπεινωται δε κατα τινα τροπον, ει μη της
αῤρητου φυσεως αυτου λογιζηι τα υψωματα; ουκουν πληρης υπαρχων και
παντελειος ως Θεος κεκενωται δια σε, προς την σην εαυτον κατακομισας ομοιωσιν,
και υψηλος υπαρχων ως Υιος και εξ αυτης της ουσιας του Πατρος, τεταπεινωκεν
εαυτον, επειπερ γεγονεν ανθρωπος, ο των υψωματων της θειας δοξης τοσουτον
ηττωμενος, οσον οιδεν η φυσις. οτε τοινυν εν ταυτωι τε εστι Θεος και ανθρωπος,
υψηλος μεν δια τον φυσαντα· Θεος γαρ εστιν εκ Θεου και Υιος εκ Πατρος αληθως·
ταπεινος δε δι' ημας, ανθρωπος γαρ καθ' ημας γεγονε δι' ημας· αταραχον εχε τον
νουν, οταν ακουσηις λεγοντος Ἀναβαινω προς τον Πατερα μου και Πατερα υμων και
Θεον μου και Θεον υμων. πρεποι γαρ αν και μαλα εικοτως, ως Θεωι μεν και Υιωι κατα
φυσιν Πατερα καλειν τον γεννητορα, ως δε ανθρωπωι καθ' ημας, Θεον εαυτου τον
Θεον ονομαζειν. Ἔρχεται Μαρια η Μαγδαληνη απαγγελλουσα τοις μαθηταις οτι
εωρακε τον Κυριον και ταυτα ειπεν αυτηι. Θεραπευεται το νενοσηκος μαλιστα γενος,
φημι δη το θηλειων, δια της του Σωτηρος ημων φιλανθρωπιας ανακεφαλαιουμενου
τροπον τινα την των καθ' ημας αῤρωστηματων αρχην, και μετατιθεντος τοις
δευτεροις επι το αμεινον. απαγγελλει γαρ η Μαριαμ, οτι και θεασοιτο τα του
θανατου δεσμα διαφυγοντα τον Κυριον, και τινα λεγοντος ηκουσε, διεκομισε τε τοις
μαθηταις τους της ζωης λογους και των θειων ευαγγελιων τας απαρχας. 3.125 Ουσης
ουν οψιας τηι ημεραι εκεινηι τηι μιαι των σαββατων, και των θυρων κεκλεισμενων
οπου ησαν οι μαθηται αυτου συνη γμενοι δια τον φοβον των Ἰουδαιων, ηλθεν ο
Ἰησους και εστη εις το μεσον και λεγει αυτοις Ειρηνη υμιν. και τουτο ειπων εδειξεν
αυτοις τας χειρας και την πλευραν αυτου. Κατ' αυτην εκεινην την ημεραν καθ' ην
ωφθη τε και διειλεκται τηι Μαριαμ, και αυτοις τοις αγιοις επελαμψε μαθηταις, τας
των ανοσιων Ἰουδαιων αφορητους καταδρομας καταπεφρικοσι, και εις οικον τινα
δια τουτο συγκεκομισμενοις. ου γαρ ην εικος αμοιρησαι ποτε του πρεποντος
λογισμου τους ουτω πεπαιδευμενους, και τας των φονωντων οργας διαδιδρασκειν
επειγεσθαι κεκελευσμενους πολλακις. επιφαινεται δε παραδοξως αυτοις.
κεκλεισμενων γαρ, ως φησι, των θυρων, αδοκητως εις μεσον εστη Χριστος, αφατωι
τινι δυναμει και θεοπρεπει και τας των πραγματων ακολουθιας υπεριπταμενος, και
του τοις δρωμενοις πρεποντος λογισμου τε και σχηματος αμεινων αναδεικνυμενος.
μη γαρ δη τις λεγετω Πως εν σωματι τωι παχει τυγχανων ο Κυριος αδιακωλυτως
εισηλασε, καιτοι των θυρων κεκλεισμενων· εννοειτω δε μαλλον, ως ου περι τινος
των καθ' ημας τα τοιαυτα φησιν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης· περι αυτου δε μαλλον
του συνεδρευοντος τωι Θεωι και Πατρι, και παντα δρωντος ευκολως οσαπερ αν
 
 

635

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλοιτο. εδει γαρ εδει Θεον οντα κατα φυσιν και αληθινον μη ταις των πραγματων
ακολουθιαις υποκεισθαι, καθαπερ αμελει και τα παρ' αυτου γεγονοτα,
κατεξουσιαζειν δε μαλλον και αναγκης αυτης και λογισμου του καθηκοντος και
πρεπωδεστατου των τελουμενων εκαστωι. επει κατα τινα τροπον θαλασσαν μεν τοις
ιδιοις υπετιθει ποσι, διεθει δε καθαπερ επι ξηρας του κυματος, καιτοι των ημετερων
σωματων την εφ' υδασιν οδον ουκ εχοντων υπεστρωμενην; η πως τας ετερας
επληρου θαυ 3.126 ματουργιας εν εξουσιαι θεοπρεπει; αλλ' εκεινα δη παντως ερεις
υπερ λογον. ουκουν τιθει μετ' εκεινων και τουτο, και μη καθαπερ εδοξε τισιν εκ της
ενουσης αυτοις ελαφριας συνηρπασμενοις επι το βουλεσθαι φρονειν απερ ηκιστα
χρην, οιηθηις δια τουτο μη μετα τουδε του σωματος εγηγερθαι τον Κυριον, γυμνον δε
σαρκος και ασυμπλοκον παντελως του ληφθεντος ναου. ει γαρ μη δυνασαι νοειν της
αῤρητου φυσεως την ενεργειαν, τι μη μαλλον της ανθρωπινης ασθενειας καταβοαις;
τουτο γαρ ειναι φημι και σοφωτερον· ειτα στεργεις σιωπηι το διορισθεν σοι μετρον
παρα του δημιουργου, αποσειομενος δε ωσπερ τον σωφρονα λογισμον, αδικεις το
μεγα της αναστασεως μυστηριον, εφ' ωι πασαν εχομεν την ελπιδα. διαμεμνησθω γαρ
τις βοωντος του Παυλου "Ει νεκροι ουκ εγειρονται, ουδε Χριστος εγη"γερται· ει δε
Χριστος ουκ εγηγερται, ματαια η πιστις "υμων και ετι εστε εν ταις αμαρτιαις υμων,"
ειτα παλιν "Ευρισκομεθα δε και ψευδομαρτυρες του Θεου, οτι εμαρτυ"ρησαμεν κατα
του Θεου οτι ηγειρε τον Χριστον, ον ουκ "ηγειρεν ειπερ αρα νεκροι ουκ εγειρονται."
τι γαρ ολως το εγερθεν ει μη το πεσον, η τι το ανασταν ει μη το κεκλιμενον εις
θανατον; πως δε ημεις προσδοκησομεν την αναστασιν, ει μη τον οικειον ηγειρε ναον
ο Χριστος, απαρχην των κεκοιμημενων, και πρωτοτοκον εκ των νεκρων εαυτον
υπερ ημων καθιστας. η πως ενδυσεται το φθαρτον τουτο την αφθαρσιαν, ει καθαπερ
οιονται τινες εις απωλειαν παντελη κατοιχησεται; πως γαρ ου τουτο πεισεται,
μηδεμιαν εχον εις αναβιωσιν την ελπιδα; μη τοινυν την εν τωι πιστευειν ορθοτητα
ζημιωθηις δια το παραδοξως τετελεσμενον, προστιθει δε τοις ετεροις θαυμασι και
τουτο σωφρονως. Ἄθρει γαρ οπως δια μεν του παραδοξως εισελασαι κεκλεισμενων
των θυρων, δεδειχε παλιν οτι Θεος εστι κατα 3.127 φυσιν, και ουχ ετερος παρ'
εκεινον τον αυτοις και παλαι συνδιαιτωμενον· δια δε του και αυτην απογυμνωσαι
του σωματος την πλευραν και τους τυπους επιδειξαι των ηλων, πεπληροφορηκεν
εμφανως οτι τον επ' αυτου του σταυρου κεκρεμασμενον ηγειρε ναον, και οπερ
πεφορεκε σωμα, τουτο παλιν ανεστησε, καταργησας δηλονοτι τον τηι σαρκι
πρεποντα θανατον, επειπερ εστι κατα φυσιν ζωη και Θεος. επει τις η χρεια της των
χειρων και της πλευρας επιδειξεως, ειπερ ολως κατα την τινων αβελτεριαν ου μετα
της ιδιας εγηγερται σαρκος; ει γαρ ετερον τι περι αυτου φρονειν ηθελησε τους
μαθητας, τι μη μαλλον αυτοις εν ετερωι διεφαινετο σχηματι, και το της σαρκος
ατιμασας ειδος, προς ετεροιας αυτους εννοιας εκαλει; νυνι δε τοσουτον οραται
πεφροντικως του χρηναι πιστευειν εσεσθαι της σαρκος την αναστασιν, ωστε και
καιρου καλουντος ηδη μετασκευαζειν εις δοξαν αῤρητον τινα και υπερφυα το ιδιον
σωμα, φαινεσθαι παλιν οπερ ην συγκεχωρηκεν οικονομικως, ινα μη ετερον εχων
παρ' εκεινο νομιζηται εν ωι και πεπονθε τον επι τωι σταυρωι θανατον. οτι γαρ ουκ αν
εγενετο φορητη τοις ημετεροις ομμασιν η του αγιου σωματος δοξα, ειπερ αυτην
εξαπλουν ηβουληθη Χριστος και πριν αναβηναι προς τον Πατερα, συνησεις ευκολως,
τον εν τωι ορει ποτε παραδειχθεντα τοις αγιοις μαθηταις μετασχηματισμον
ενθυμουμενος. γραφει γαρ ο μακαριος Ματθαιος ο Ευαγγελιστης, οτι παραλαβων
ποτε "Πετρον και Ἰακωβον και Ἰωαννην, "ανεβη εις το ορος, και μετεμορφωθη
εμπροσθεν αυτων, "και ελαμψε το προσωπον αυτου ως αστραπη, τα δε "ιματια αυτου
εγενετο λευκα ωσει χιων," οι δε την θεαν ουκ ενεγκοντες πεπτωκασιν.
οικονομικωτατα τοινυν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ουπω προς δοξαν την
 
 

636

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι χρεωστουμενην και πρεπουσαν τον οικειον μεταστοιχειωσας ναον, 3.128 εν
τοις πρωτοις ετι διεφαινετο σχημασι, την της αναστασεως πιστιν ουκ εφ' ετερον τι
σχημα και σωμα μετακομιζεσθαι θελων η εις οπερ ελαβεν εκ της αγιας παρθενου, εν
ωι και σταυρωθεις απεθανε κατα τας γραφας, της του θανατου δυναμεως κατα μονης
τρεχουσης της σαρκος, εξ ης και απεληλαται. ει γαρ μη ανεστη το τεθνηκος αυτου
σωμα, ποιος νενικηται θανατος, που δε ητονησε το της φθορας κρατος; ου δι' ενος
αποθανοντος των λογικων κτισματων, ου ψυχης, ουκ αγγελου, μητι γε και αυτου
του Θεου Λογου; οτε τοινυν περι μονον το φθειρεσθαι πεφυκος το του θανατου
γινεται κρατος, περι αυτο δη παντως και η της αναστασεως δυναμις νοοιτ' αν
εικοτως, ινα και η του τυραννησαντος παραλυηται δυναμις. το δε εισελθειν των
θυρων κεκλεισμενων τον Κυριον, τοις αλλοις αυτου σημειοις συντεταξεται παρα γε
τοις σωφροσι. κατασπαζεται δε τους αγιους μαθητας. ειρηνη γαρ υμιν φησιν, εαυτον
ειναι λεγων την ειρηνην. οις γαρ αν παρειη Χριστος, τουτοις εψεται δη παντως και
το εν αταραχωι διατηρεισθαι πνευματι. ο δη και Παυλος υπαρξαι παρα Θεου τοις εις
αυτον πιστευουσιν επηυχετο λεγων "̔Η ειρηνη του Χριστου η υπερεχουσα "παντα
νουν φρουρησει τας καρδιας υμων και τα νοηματα "υμων·" ειρηνην Χριστου την
επεκεινα νου παντος, ουχ ετεραν ειναι λεγων παρα το Πνευμα αυτου, ουπερ ει τις
μετασχοι, παντος αναπλεως εσται καλου. Ἐχαρησαν ουν οι μαθηται ιδοντες τον
Κυριον. Τοις του Σωτηρος ρημασιν επιμαρτυρει την αληθειαν καν τουτωι δη παλιν ο
μακαριος Ευαγγελιστης, θυμηδιας και χαρας αναπεπλησθαι λεγων τους μαθητας,
επειπερ ειδον τον Ἰησουν. μεμνημεθα γαρ οτι προς αυτους αινιγματωδως τους περι
του τιμιου σταυρου και της εκ νεκρων αναστασεως εξυφαινων λογους "Μικρον εφη,
και ουκετι θεωρειτε με, και 3.129 "παλιν μικρον και οψεσθε με, και χαρησεται υμων
η "καρδια, και την χαραν υμων ουδεις αρει αφ' υμων." εχαιρον μεν γαρ οι πασης
αποπληξιας τον νουν αναμεστον εχοντες Ἰουδαιοι, σταυρωι προσηλουμενον
βλεποντες τον Ἰησουν· λυπηι δε ακρατωι και δυσαχθεστατηι κατεφορτιζετο των αγιων
μαθητων η καρδια. αλλ' επειπερ εστι κατα φυσιν ζωη, καταλυσας του θανατου το
κρατος ανεβιω παλιν, και η μεν των Ἰουδαιων απεσβη χαρα, τοις γεμην αγιοις
αποστολοις μετακεχωρηκε μεν ο κοπετος εις χαραν, αναποβλητος δε παντελως και
αναφαιρετος ανεβλαστησε θυμηδια. τεθνηξεται γαρ ουκετι Χριστος απαξ αποθανων
"εις αθετησιν "αμαρτιας," καθα γεγραπται. ζων γαρ αει και υπαρχων, ατελευτητον
δηλον οτι τοις ελπιζουσιν επ' αυτωι διατηρησει το χαιρειν. κατασπαζεται δε παλιν, το
συνηθες εκεινο λεγων, τουτεστιν Ειρηνη υμιν, νομον ωσπερ τινα και τον επι τουτωι
τιθεις τοις της Ἐκκλησιας τεκνοις. τοιγαρτοι και εν ταις αγιαις μαλιστα συνοδοις
ητοι συναξεσι παρ' αυτας του μυστηριου τας αρχας, τουτο και ημεις αλληλοις φαμεν.
το γαρ ειρηνευειν ημας προς τε αλληλους και Θεον, πηγη τις ωσπερ και αρχη παντος
αν υπαρχειν νοοιτο καλου. τοιγαρτοι και Παυλος τα παντων υπαρξαι καλλιστα τοις
κεκλημενοις επευχομενος "Χαρις υμιν και ειρηνη φησιν απο "Θεου Πατρος ημων και
Κυριου Ἰησου Χριστου," προτρεπων δε παλιν εις ειρηνην την ως προς Θεον τους
ουπω πιστευσαντας "̔Υπερ Χριστου, φησι, πρεσβευομεν, ως του "Θεου
παρακαλουντος δι' ημων· δεομεθα υπερ Χριστου, "καταλλαγητε τωι Θεωι·" παραθηγει
δε ουδεν ηττον ημας και ο προφητης Ἡσαΐας βοων "Ποιησωμεν ειρηνην αυτωι,
"ποιησωμεν ειρηνην οι ερχομενοι." πρεπουσα τοινυν η του λογου δυναμις τωι την
ειρηνην βραβευοντι, μαλλον δε τηι παντων ειρηνηι, τουτεστι Χριστωι· "Αυτος γαρ
εστιν η "ειρηνη ημων," κατα τας γραφας. 3.130 Και ειπεν αυτοις παλιν Ειρηνη υμιν·
καθως απεστειλε με ο ζων Πατηρ καγω αποστελλω υμας. Κεχειροτονηκε μεν εν
τουτοις ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τους της οικουμενης καθηγητας τε και
διδασκαλους και των θειων αυτου μυστηριων οικονομους, ους και φωστηρων δικην
αναλαμψαι τε ηδη και καταυγασαι κελευει ουχι μονην των Ἰουδαιων την χωραν,
 
 

637

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το μετρον της νομικης εντολης διηκουσης "απο ∆αν και εως Βηρσαβεε," κατα
το γεγραμμενον, μαλλον δε την υφ' ηλιωι συμπασαν και τους πανταχοσε
κατεσπαρμενους και κατωικηκοτας. αληθης ουν αρα λεγων ο Παυλος, ως "ουχ εαυτωι
τις λαμβανει την "τιμην, αλλ' ο καλουμενος παρα του Θεου." κεκληκε γαρ εις
ευκλεεστατην αποστολην ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος προ των αλλων απαντων
τους εαυτου μαθητας, και μονονουχι σειομενην και πιπτουσαν ολην επηξε την γην,
αναδειξας ως Θεος τα υποστηριγματα αυτης και τους αντερειδειν ισχυοντας.
τοιγαρτοι και εφη δια της του ψαλλοντος φωνης περι τε της γης και των αποστολων
οτι "εγω "εστερεωσα τους στυλους αυτης·" στυλοι γαρ ωσπερ και εδραιωμα της
αληθειας οι μακαριοι γεγονασι μαθηται, ους δη και αποστειλαι φησιν, ωσπερ αυτον
απεστειλεν ο Πατηρ, ομου μεν της αποστολης το αξιωμα δεικνυς, και της δοθεισης
αυτοις εξουσιας την ασυγκριτον δοξαν· εν ταυτωι δε ως εικος και των αποστολικων
επιτηδευματων υποφαινων την οδον. ει γαρ ουτως αποστελλειν ᾤετο δειν αυτος
τους οικειους μαθητας, ωσπερ ουν αυτον απεστειλεν ο Πατηρ, πως ουκ αναγκαιον
ιδειν τους, οι γε των ισων εμελλον εσεσθαι μιμηται, τι δη και δρασοντα τον Υιον
απεστειλεν ο Πατηρ; Ουκουν της ιδιας αποστολης τον τροπον διαφορως ημιν
εξηγουμενος, ποτε μεν εφασκεν "Ουκ ηλθον καλεσαι δι 3.131 "καιους, αλλα
αμαρτωλους εις μετανοιαν," και παλιν "Ου "χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες ιατρου,
αλλ' οι κακως "εχοντες·" και ετι προς τουτοις ποτε μεν " Οτι καταβε"βηκα εκ του
ουρανου ουχ ινα ποιω το θελημα το εμον "αλλα το θελημα του πεμψαντος με," ποτε
δε παλιν "Ου "γαρ απεστειλεν ο Θεος τον υιον αυτου εις τον κοσμον ινα "κρινηι τον
κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου." εν ολιγοις τοιγαρουν τοις ρημασι τα της
αποστολης επιτηδευματα συνελων, ουτως αποστειλαι φησιν αυτους, καθαπερ αυτον
ο Πατηρ, ιν' ειδειεν εντευθεν, ως καλειν οφειλουσιν αμαρτωλους εις μετανοιαν,
θεραπευειν δε τους κακως εχοντας, σωματικως τε και πνευματικως, εν δε ταις των
πραγματων οικονομιαις το ιδιον ουχι παντως θελημα ζητειν, αλλα το του
αποστειλαντος, σωζειν τε καθοσον ενδεχεται ταις διδασκαλιαις τον κοσμον. και
γουν δια τουτων απαντων διαπρεπειν σπουδαζοντας και αυτους ευρησομεν τους
αγιους μαθητας, και ο της πληροφοριας πονος ου πολυς τωι γε απαξ εγκυψαντι τηι
των πραξεων συγγραφηι και ταις του αγιου Παυλου φωναις. Και τουτο ειπων
ενεφυσησε και λεγει αυτοις Λαβετε Πνευμα Ἅγιον. αν τινων αφητε τας αμαρτιας,
αφιενται αυτοις· αν τινων κρατητε, κεκρατηνται. Λαμπρους αποφηνας τωι μεγαλωι
της αποστολης αξιωματι, και των θειων θυσιαστηριων, καθαπερ εφην αρτιως,
οικονομους τε και ιερουργους αναδειξας, αγιαζει παραχρημα το ιδιον αυτοις Πνευμα
διδους δι' εμφανους εμφυσηματος, ινα και ημεις αραροτως πιστευωμεν ως ουκ
αλλοτριον του Υιου το Ἅγιον Πνευμα εστιν, αλλ' ομοουσιον αυτωι, και δι' αυτου
προιον το εκ του Πατρος. εδειξε δε οτι τοις εις θειαν αποστολην δι' αυτου
προχειριζομενοις η του Πνευματος δοσις αναγκαιως ακολουθει. και δια ποιαν
αιτιαν; ου γαρ 3.132 αν τι δρασειαν των αρεσκοντων Θεωι, αλλ' ουδ' αν των της
αμαρτιας κατανεανιευσαιντο βροχων, μη την εξ υψους προτερον ενδυσαμενοι
δυναμιν, και εις ετερον τι παρ' οπερ ησαν μεταστοιχειουμενοι. διο και προς τινα των
αρχαιοτερων ελεγετο, οτι "αλειται επι σε Πνευμα Κυριου, και στραφησηι "εις ανδρα
αλλον," αλλαξειν δε ισχυν τους υπομενοντας τον Θεον και ο προφητης ημιν Ἡσαΐας
επηγγελλετο· Παυλος δε ο σοφωτατος κεκοπιακεναι φασκων υπερ τινας, εν τοις
αποστολικοις δηλονοτι κατορθωμασιν, επηνεγκεν ευθυς, οτι "Ουκ εγω δε, αλλ' η
χαρις του Θεου η συν "εμοι." προς δε γε τουτωι κακεινο φαμεν, ως ουκ αν ολως
συνηκαν το επι Χριστωι μυστηριον, ουδ' αν ακριβεις εγενοντο μυσταγωγοι, ει μη δια
της του Πνευματος δαιδουχιας ιοντες εις αποκαλυψιν των υπερ νουν και λογον, προς
το διδασκειν ουτως α χρην αναβαινειν ισχυουσαν· λεγει γαρ "Ουδεις δυναται ειπειν
 
 

638

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριος Ἰησους," κατα την του Παυλου φωνην, "ει μη εν Πνευματι Ἁγιωι." επειδη
τοινυν εμελλον ερειν οτι Κυριος Ἰησους, τουτεστιν, ανακηρυττειν αυτον ως Θεον
και Κυριον, αναγκαιως ηδη λοιπον τωι της αποστολης αξιωματι παρεζευγμενην
δεχονται την του Πνευματος χαριν, διδοντος αυτο του Χριστου, και ουχ ως ταις
ετερου φιλοτιμιαις διακονουμενου τυχον, χορηγουντος δε μαλλον εξ εαυτου· διηκοι
γαρ αν ουχ ετερως εις ημας παρα Πατρος ει μη δι' Υιου. ο μεν ουν αρχαιος και εν
γραμμασι νομος, σκιας εχων και τυπους των αληθινων, σωματικωτεραν, ιν' ουτως
ειπω, και εν παχυτεροις ορωμενην πραγμασι την των ιερων αναῤρησιν τελεισθαι
προσεταττεν. ο γαρ τοι μακαριος Μωυσης, Θεου παλιν αυτωι προσταττοντος, υδασι
μεν απονιζεσθαι τον τε Ἀαρων αυτον και τους Λευΐτας εκελευεν· ειτα τον της
τελειωσεως κατασφαξας κριον κατε 3.133 χρισεν εκ "του αιματος τον λοβον του
ωτος του δεξιου," καθα γεγραπται, επεθηκε δε και "επι το ακρον της χειρος "της
δεξιας και επι το ακρον του ποδος του δεξιου," του κατα Χριστον μυστηριου τον
τυπον ως εν εικονι ζωγραφων. ενθα γαρ υδωρ και αιμα εστι, τα δι' ων ο αγιασμος,
πως η ποθεν αμφιβολον, οτι της αληθειας το καλλος εν αφανεστεροις ετι
διεπλαττετο τυποις; ο δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, εις αληθειας δυναμιν το
σχημα του νομου μεταθεις, τους των θειων θυσιαστηριων ιερουργους τελειοι δι'
εαυτου. και γαρ εστιν αυτος ο της τελειωσεως κριος. τελειοι δε δι' αγιασμου του
κατα αληθειαν, της ιδιας φυσεως κοινωνους δια της του Πνευματος μετουσιας
αναδεικνυς, και μεταχαλκευων τροπον τινα την ανθρωπου φυσιν εις την υπερ
ανθρωπον δυναμιν τε και δοξαν. Ἀλλ' οτι μεν της αληθειας ουκ εξω που φανειται
και ο περι τουτων ημιν γεγονως λογος, ουκ αμφιβολον. πλην εκεινο τις λεγων
αφιξεται τυχον και φιλοπευστησει χρηστομαθως, ερει δε ισως Ποι δη αρα και ποτε
την δια του Πνευματος χαριν οι του Σωτηρος ημων εκομισαντο μαθηται; οτε κατ'
οικον αυτοις επελαμψεν ο Σωτηρ ευθυς μετα την αναστασιν, ενεφυσησε τε λεγων
Λαβετε Πνευμα Ἅγιον· η εν ταις ημεραις της αγιας πεντηκοστης, οτε δη παλιν εις
ενα συναχθεντων τοπον "̓Εγενετο αφνω εκ του ουρανου "ηχος ωσπερ φερομενης
πνοης βιαιας, και ωφθησαν αυτοις "διαμεριζομεναι γλωσσαι ωσει πυρος, και
εκαθισεν εφ' ενα "εκαστον αυτων, και ηρξαντο λαλειν ετεραις γλωσσαις "καθως το
Πνευμα εδιδου αποφθεγγεσθαι αυτοις." η γαρ, φησι, διττην δεδοσθαι την χαριν
αυτοις οιησομεθα, ηγουν τον καιρον αγνοησομεν, καθ' ον αληθως γεγονασι μετοχοι
του Ἁγιου Πνευματος, ειπερ αληθης και ο του Σωτηρος ημων ευρισκοιτο λογος και
το εν ταις πραξεσι γεγραμμενον περι των αγιων μαθητων. αλλ' ενδοιασμου μεν
αξιον το 3.134 χρημα εστι, μαλισθ' οτι και αυτος εφη που Χριστος "Συμφερει υμιν ινα
εγω απελθω· εαν γαρ μη απελθω, ο "παρακλητος ου μη ελθηι προς υμας· οταν δε
απελθω, "πεμψω αυτον προς υμας." ερει γαρ ισως ο εκεινα ζητων Ψευδομυθειν ουκ
οιδεν η αληθεια, τουτεστι Χριστος· οτε τοινυν εφη σαφως, ως ουκ αν ελθοι προς
υμας ο Παρακλητος, ουκ αναληφθεντος αυτου προς τον Πατερα, πεμψειν δε τοτε και
αραροτως, οταν ανω γενηται παρ' αυτωι, πως ευρισκεται το Πνευμα διδους, καιτοι
την εντευθεν αποδημιαν ουπω στειλαμενος; πλην ει και λιαν ασυμφανες το
ζητουμενον και περισκελης ο λογος, εκταραξαι τε και σφοδρα ικανος, αλλ' εχει την
λυσιν την αυτωι πρεπωδεστατην, οταν μη των καθ' ημας υπαρχειν ενα πιστευωμεν
τον Χριστον, Θεον δε μαλλον ως εκ Θεου και των ιδιων κατεξουσιαζοντα λογων δια
την τοις πραγμασι πρεπωδεστατην οικονομιαν. Ἐπηγγειλατο μεν γαρ καταπεμψειν
ημιν εξ ουρανου τον Παρακλητον, οταν ανω γενηται παρα τωι Θεωι και Πατρι, ο δη
και πεπραχεν αποδημησας προς τον Πατερα, και δαψιλεστατην τοις εθελουσιν ελειν
την του Πνευματος εκχυσιν επιδους· ελοι δ' αν τις αυτο δια πιστεως δηλονοτι της εις
αυτον, και του αγιου βαπτισματος· επληρουτο δε τοτε το δια της του προφητου
φωνης ειρημενον, οτι "εκχεω απο του "Πνευματος μου επι πασαν σαρκα." αλλ' εδει
 
 

639

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Πνευματος χορηγον και τωι Πατρι συνδοτηρα φαινεσθαι τον Υιον, εδει συνιεναι
τους πιστευοντας εις αυτον, οτι περ αυτος εστιν η του Πατρος δυναμις, η τοδε το
συμπαν δημιουργησασα, και εκ του μη οντος εις το ειναι παρενεγκουσα τον
ανθρωπον. ην μεν γαρ ο Θεος και Πατηρ δια του ιδιου Λογου το εν αρχαις χουν μεν
λαβων απο της γης, καθα γεγραπται, διαπλασας δε το ζωιον, φημι δη τον ανθρωπον,
ψυχωσας τε 3.135 καθως οιδεν αυτος και τηι του ιδιου Πνευματος μετουσιαι
καταφαιδρυνας αυτον· "ενεφυσησε γαρ εις το προσωπον "αυτου πνοην ζωης," καθα
γεγραπται. επειδη δε συνεβη πεσειν εκ παρακοης εις τον θανατον, και της αρχαιας
εκεινης διολισθησαι τιμης τον ανθρωπον, ανεκτισεν παλιν αυτον ο Θεος και Πατηρ
και εις καινοτητα ζωης ανεκομισε δι' Υιου, καθαπερ εν αρχηι· ανεκομισε δε πως ο
Υιος; τωι θανατωι της αγιας σαρκος νεκρωσας τον θανατον, και εις αναδρομην
αφθαρσιας το ανθρωπινον γενος ανενεγκων· εγηγερται γαρ υπερ ημων ο Χριστος.
ινα τοινυν αυτον εκεινον οντα μανθανωμεν τον εξ αρχης της ημετερας φυσεως
γεγονοτα δημιουργον, και τωι Ἁγιωι δε ημας κατασφραγισαντα Πνευματι, παλιν ημιν
ο Σωτηρ ως εν απαρχηι της ανακαινιζομενης φυσεως τοις αγιοις μαθηταις δι'
εμφυσηματος εναργους το Πνευμα χαριζεται. γραφει γαρ ο Μωυσης περι της αρχαιας
ημων δημιουργιας, οτι ενεφυσησεν εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης. ως ουν εξ
αρχης επλασθη και γεγονεν, ουτω και ανακαινιζεται, και ωσπερ εμορφωθη τοτε κατ'
εικονα του κτισαντος, ουτω και νυν τηι του Πνευματος μετουσιαι προς εμφερειαν
μεταπλαττεται του ιδιου ποιητου. οτι γαρ του Σωτηρος την μορφωσιν ενθλιβει το
Πνευμα ταις των δεχομενων αυτο ψυχαις, πως ουκ αναμφιλογον τοις εις νομικην
επιτηρησιν διωλισθηκοσιν εκ ραιθυμιας επιστελλοντος του Παυλου σαφως "Τεκνια
μου, ους παλιν "ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." ουχ ετερως γαρ εν
αυτοις μορφωθησεσθαι λεγει Χριστον, η δια του μετασχειν Ἁγιου Πνευματος,
πολιτευεσθαι τε κατα νομον τον ευαγγελικον. ουκουν, ως εν απαρχηι της
ανανεουμενης κτισεως εις αφθαρσιαν τε και δοξαν και εις εικονα την θεοειδη
κατοικιζει παλιν το ιδιον πνευμα Χριστος εν τοις 3.136 εαυτου μαθηταις. εδει γαρ
εδει κακεινο προς τουτωι νοειν, οτι του Πνευματος εστι χορηγος και δοτηρ. τοιγαρτοι
και εφασκεν, οτι "παντα οσα εχει ο Πατηρ εμα εστιν." εχει δε ο Πατηρ εξ εαυτου τε
και εν εαυτωι το ιδιον Πνευμα, εχει τουτο εν εαυτωι και ο Υιος, επειπερ εστιν
ομοουσιος αυτωι, και εξ αυτου πεφηνεν ουσιωδως, παντα τα του γεννησαντος ιδια
φυσικως εχων εν εαυτωι. Ὅτι δε καιτοι πολλα πολλακις και εν καιρωι τωι πρεποντι
δρασειν υπισχνουμενος, εδρασεν ομως και προ καιρου του διωρισμενου προς
πληροφοριαν ημετεραν, ινα πιστευωμεν αληθως οτι δη παντως εκβησεται τα
ειρημενα παρ' αυτου, δειξομεν εντευθεν. επηγγελλετο τους νεκρους εγειρειν και
ανακομισειν αυθις εις ζωην τους εν γηι κειμενους και χωματι. " Ερχεται γαρ ωρα,
φησι, καθ' ην οι νεκροι ακουσουσι της "φωνης του Υιου του Θεου και εξελευσονται,
οι μεν τα "αγαθα ποιησαντες εις αναστασιν ζωης, οι δε τα φαυλα "πραξαντες εις
αναστασιν κρισεως." οτι δε και τουτο κατορθωσει ραιδιως πληροφορειν επειγομενος,
εδιδασκε μεν λεγων "̓Εγω ειμι η αναστασις και η ζωη." επει δε η του πραγματος
υπερβολη το αναβιωσεσθαι ποτε τους νεκρους απιστον πως ετιθει, φθανει χρησιμως
τον της αναστασεως καιρον, και δεικνυει το σημειον εγειρων τον Λαζαρον και τον
της χηρας υιον και το Ἰαειρου κοριον. και τι προς τουτοις ετερον; επιδοξοτατην τινα
λεγων εσεσθαι την των αγιων αναστασιν "Τοτε, γαρ φησιν, οι δικαιοι εκλαμψουσιν
"ως ο ηλιος εν τηι βασιλειαι του πατρος αυτων," ινα παλιν ως αληθη λεγων
πιστευηται, προωρον τοις μαθηταις και την τουτου θεαν εχαριζετο. "παραλαβων γαρ
Πετρον και Ἰα"κωβον και Ἰωαννην ανεβη εις το ορος και μετεμορφωθη "εμπροσθεν
αυτων, και ελαμψε το προσωπον αυτου ως "αστραπη, τα δε ιματια αυτου εγενετο
λευκα ωσει χιων." 3.137 ωσπερ ουν καιτοι κατα καιρους ιδιους τα τοιαυτα δρασειν
 
 

640

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπισχνουμενος καθαπερ τινας αῤραβωνας του κατα παντων εσεσθαι
προσδοκωμενου και γενικωτατου πραγματος, τα κατα μερος ειργαζετο και προ
καιρου του δεοντος, ινα και ανενδοιαστως πιστευηται· κατα τον αυτον οιμαι τροπον
πεμψειν εις ημας τον Παρακλητον ειπων, οταν απελθηι προς τον Πατερα, και καιρον
τηι κατα παντων και επι παντας χαριτι τουτον διορισαμενος, απαρχην ωσπερ τινα
της επαγγελιας εν τοις μαθηταις ειργαζετο, δια πολλας ευλογους τε και αναγκαιας
αφορμας ας προειπομεν. Ουκουν δεχονται μεν την του Ἁγιου Πνευματος μεθεξιν,
οτε και ενεφυσησεν αυτοις λεγων Λαβετε Πνευμα Ἅγιον· ουδε γαρ ην διαψευσασθαι
λεγοντα τον Χριστον, ουδ' αν εφη Λαβετε, μη διδους· εν δε ταις ημεραις της αγιας
πεντηκοστης εμφανεστεραν της χαριτος την αναῤρησιν και την φανερωσιν του
ενοικισθεντος αυτοις Ἁγιου Πνευματος τιθεντος Θεου, ωφθησαν αι γλωσσαι δια
πυρος, ουκ αρχην εν αυτοις της δωρεας σημαινουσαι, εις αρχην δε μαλλον
αναφερουσαι του λογου. γεγραπται γουν οτι "ηρξαντο λαλειν ετεραις "γλωσσαις
καθως το Πνευμα εδιδου αποφθεγγεσθαι αυ"τοις." ακουεις οπως ηρξαντο λαλειν, ου
του αγιαζεσθαι, και οτι γλωσσων διανομη καταπεφοιτηκεν επ' αυτους, του εν αυτοις
οντος Πνευματος ενεργουντος και τουτο; ωσπερ γαρ εξ ουρανου πεφωνηκεν ο
Πατηρ επιμαρτυρησας τωι ιδιωι γεννηματι και λεγων "Ουτος εστιν ο Υιος μου ο
αγαπητος "εν ωι ηυδοκησα," και δεδρακε τουτο προς πληροφοριαν των ακροωμενων,
οργανικην ωσπερ τινα και τοις ημετεροις ωσιν εμπιπτουσαν καταῤρηξας φωνην,
ητοι γενεσθαι ποιησας, ουτω και επι των αγιων αποστολων εμφανεστεραν ετιθει της
χαριτος την αναδειξιν, εν ειδει πυρος τας γλωσσας αυτοις επαφεις, και της
"φερομενης βιαιας πνοης" τον ηχον την 3.138 του Πνευματος καθοδον απομιμεισθαι
παρασκευασας. οτι δε καθαπερ εν ταξει σημειου και τουτο αυτο τοις Ἰουδαιοις
εδοθη, συνησεις ευκολως, οταν ακουσηις του παντων δεσποτου Θεου δια της του
προφητου λεγοντος φωνης " Οτι εν "ετερογλωσσοις και εν χειλεσιν ετερων λαλησω
τωι λαωι "τουτωι," και ου μη πιστευσωσιν. ουκουν ινα πιστευωμεν, οτι περ αληθως
μετοχοι του Ἁγιου Πνευματος εισιν οι μακαριοι μαθηται, και ανωθεν τηι παρα
Χριστου κατεστεμμενοι χαριτι λοιπον εισι, και ικανοι προς την της αληθειας
εξηγησιν, και αξιοζηλωτον εχουσι της ιδιας αποστολης το καυχημα, τηι εξ υψους
μεμαρτυρημενοι δωρεαι, καταπεφοιτηκε το πυρ εν ειδει γλωσσων. ∆ιαρκως μεν ουν
υπολαμβανω ταυτι παρ' ημων ειρησθαι νυνι προς παραστασιν ακριβη της των
προκειμενων θεωριας· επειδη δε πασαν ημας του λογου ποιεισθαι προσηκει
προνοιαν, ως αν μη τι τοις αδελφοις αναφυοι το σκανδαλον δια της τινων
συκοφαντιας, φερε τοις ειρημενοις προσθεντες και τουτο, και τας εσεσθαι
προσδοκωμενας παρα του τυχον αθυρογλωττιας διακρουσωμεθα. ευρησομεν τοινυν
εν τοις εφεξης γεγραμμενον, οτι "Θωμας ο λεγομενος ∆ιδυμος ουκ "ην μετα των
μαθητων οτε ηλθεν ο Ἰησους." πως ουν, ερει τις και μαλα δικαιως, ειπερ απην,
αληθως του Ἁγιου Πνευματος ανεδειχθη μετοχος, οτε τοις μαθηταις επελαμψεν ο
Σωτηρ, ενεφυσησε τε λεγων Λαβετε Πνευμα Ἅγιον; φαμεν ουν, οτι κατα παντος
εχωρει του λαβοντος την χαριν η του Πνευματος δυναμις, και τον του διδοντος
επληρου σκοπον. δεδωκε δε ο Χριστος ου τισιν ανα μερος, αλλ' ολοις τοις μαθηταις.
ουκουν δεχονται και ει μη παρησαν τινες, της του διδοντος φιλοτιμιας ουκ εις
μονους τους παροντας συστελλομενης, αλλ' εις απαντα διηκουσης τον των αγιων
αποστολων χορον. οτι δε βιαιον ουδεν πεφρονηκαμεν εν τουτοις, αλλ' ουδε
αναισχυντος ημιν ο τοιουτος φανειται 3.139 λογος, εξ αυτων σε των ιερων
γραμματων πιστωσομαι, παραθεις εις αποδειξιν τα τοις Μωυσαικοις εγκειμενα
βιβλιοις. ουκουν εκελευε ποτε τωι πανσοφωι Μωυσηι Κυριος ο Θεος ανδρας
πρεσβυτερους εκ της των Ἰουδαιων συναγωγης επιλεξασθαι τον αριθμον
εβδομηκοντα, επηγγελλετο τε σαφως οτι "αφελω απο του πνευματος του επι σοι και
 
 

641

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"επιθησω αυτοις." και δη συνεκομισεν ο Μωυσης και το θειον επληρου θεσπισμα.
δυο γεμην απελειφθησαν μονοι των εντεταγμενων τωι αριθμωι των εβδομηκοντα
πρεσβυτερων, και απεμειναν εν τηι συναγωγηι Ἐλδαδ και Μωδαδ. ειτα το θειον
απασιν επιθεντος πνευμα του Θεου κατα την ηδη δοθεισαν υποσχεσιν, προεφητευον
μεν παραχρημα λαβοντες την χαριν, οι συνενεχθεντες δια Μωυσεως· προεφητευον
δε ουδεν ηττον και οι δυο παλιν οι εν τηι συναγωγηι, φθανουσης και επ' αυτους της
ανωθεν χαριτος. και γουν Ἰησους ο καλουμενος του Ναυη, Μωυσηι προσεδρευων αει,
και την του μυστηριου δυναμιν αγνοησας παραχρημα, οιηθεις δε οτι κατα μιμησιν
∆αθαν τε και Ἀβειρων αντιπροφητευουσι και ουτοι τοις συνενεχθεισι δια Μωυσεως,
εφη προς αυτον "̓Ελδαδ και Μωδαδ προφητευουσιν εν τηι παρ"εμβοληι, κυριε μου
Μωυση κωλυσον αυτους." και τι προς ταυτα φησιν ο σοφος οντως εκεινος και μεγας,
της δοθεισης αυτοις χαριτος την ενεργειαν και την του Πνευματος δυναμιν
εννοησας, ως σοφος "Μη ζηλοις συ εμοι; τις γαρ "δοιη τωι λαωι Κυριου προφητας,
οταν δωι Κυριος το "Πνευμα αυτου επ' αυτους;" οραις οπως επιλαμβανεται των Ἰησου
ρηματων ουκ ειδοτος το τετελεσμενον; ειθε γαρ ειθε, φησιν, εδοθη το Πνευμα παντι
τωι λαωι, αλλ' εσται τουτο κατα καιρους, οταν αυτοις ο παντων ∆εσποτης, τουτεστι
Χριστος, το ιδιον αυτοις χαρισηται Πνευμα, καθαπερ εν απαρχηι των οφειλοντων
λαβειν τοις αγιοις αποστολοις 3.140 εμφυσησας και λεγων Λαβετε Πνευμα Ἅγιον.
ουκουν ει και απελειφθη Θωμας, ουκ εξεπεσε του λαβειν, κατα παντος του λαβειν
οφειλοντος και εντεταγμενου τωι αριθμωι των τετιμημενων του Πνευματος
τρεχοντος. ∆ους δε το Πνευμα Χριστος Ἄν τινων αφητε τας αμαρτιας αφεωνται
φησιν· αν τινων κρατητε, κεκρατηνται, καιτοι μονου του κατα φυσιν οντος Θεου
δυναμενου τε και εξουσιαν εχοντος απολυειν αμαρτιας τους ημαρτηκοτας· τινι γαρ
αν και προσηκοι το χαριζεσθαι τισι τα εφ' οισπερ αν αλοιεν εις τον θειον
πλημμελησαντες νομον, ει μη τωι τον νομον ορισαντι; εξ αυτων δε των καθ' ημας
αθρητεον, ει δοκει, του λογου την δυναμιν· τις τοις θεσπισμασι των επι γης
βασιλεων εξουσιαστικως επιφυεται, και παραλυειν επιχειρει τα δια της των
κρατουντων συντεταγμενα ψηφου τε και γνωμης, ει μη αρα τις ειη τυχον των την
βασιλιδα περικειμενων τιμην τε και δοξαν; τοπον γαρ εν εκεινοις ουκ εχει της
παρανομιας τα εγκληματα. τοιγαρτοι και σοφον εφη λογιον "̓Ασεβης ο λεγων
βασιλει Παρανομεις." κατα τινα τοιγαρουν αρα τροπον τε και λογον, το μονηι πρεπον
αξιωμα τηι θειαι φυσει τοις εαυτου μαθηταις περιεθηκεν ο Σωτηρ; αλλ' ουκ αν
αμαρτοι του πρεποντος ο εν Πατρι Λογος, εδρα δε τουτο και σφοδρα καλως. ᾤετο
γαρ δειν τους το θειον τε και δεσποτικον εχοντας εν εαυτοις ηδη Πνευμα, και του
διαφειναι τας τινων αμαρτιας ειναι κυριους, και ωνπερ αν βουλωνται κρατειν, του
ενοικισθεντος αυτοις Ἁγιου Πνευματος αφιεντος τε και κρατουντος κατα βουλησιν
οικειαν, καν δι' ανθρωπων τεληται το πραγμα τυχον. Ἀφιασι γεμην αμαρτιας ητοι
κατεχουσιν οι πνευματοφοροι κατα δυο τροπους, κατα γε διανοιαν εμην. η γαρ
καλουσιν επι το βαπτισμα τους οις αν ηδη και τουτου τυχειν ωφειλετο δια την του
βιου σεμνοτητα και το δεδοκι 3.141 μασμενον εις πιστιν, η διακωλυουσι τινας και
της θειας χαριτος εξειργουσιν ετι ουπω τεως γεγονοτας αξιους· η και καθ' ετερον
τροπον αφιασι τε και κρατουσιν αμαρτιας, επιτιμωντες μεν αμαρτανουσι τοις της
Ἐκκλησιας τεκνοις, μετανοουσι δε συγγινωσκοντες, καθαπερ αμελει και Παυλος τον
εν Κορινθωι πορνευσαντα παρεδιδου μεν "εις ολεθρον "της σαρκος, ινα το πνευμα
σωθηι," προσιετο δε αυθις, ινα μη "τηι περισσοτεραι λυπηι καταποθηι," καθαπερ αυτος
επιστελλων φησι. οτε τοινυν το Πνευμα Χριστου γεγονος εν ημιν τα μονωι Θεωι
πρεποντα πληροι, πως ουκ αν ειη κατα φυσιν Θεος, το της θειας φυσεως λαμπρον
αξιωμα περικειμενον φυσικως, και των ιερων κατεξουσιαζον νομων; Θωμας δε εις
εκ των δωδεκα, ο λεγομενος διδυμος, ουκ ην μετ' αυτων οτε ηλθεν ο Ἰησους. ελεγον
 
 

642

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν αυτωι οι αλλοι μαθηται Ἑωρακαμεν τον Κυριον. ο δε ειπεν αυτοις Ἐαν μη ιδω εν
ταις χερσιν αυτου τον τυπον των ηλων και βαλω τον δακτυλον μου εις τον τυπον
των ηλων και βαλω την χειρα μου εις την πλευραν αυτου, ου μη πιστευσω. Τα
υπερφερη των θαυματων αει πως εχει παρεπομενην την απιστιαν, και οπερ αν των
δρωμενων τον του καθηκοντος υπερτρεχηι λογον ου λιαν εστι τοις ακροωμενοις
ευπροσδεκτον· δυσωπει δε γε μολις η θεα προς τουτο, καθαπερ εξ αναγκης και βιας
ελκουσα προς συναινεσιν. τοιουτον τι πεπονθως και ο σοφωτατος Θωμας, επι τηι του
Σωτηρος ημων αναστασει την των ετερων μαθητων αληθη μαρτυριαν ευχερως ου
προσιεται, καιτοι του κατα Μωυσεα διειποντος νομου, δυο και τριων επι στοματος
μαρτυρων απαν σταθησεται ρημα. δοκει δε μοι μαλλον ου τοσουτον απιστησαι τοις
ειρημενοις ο μαθητης, οσον της λυπης ελασαι προς 3.142 αυτο το ακροτατον, οτι μη
και αυτος της του Σωτηρος ημων ηξιωθη θεας. ωιηθη γαρ ισως αμοιρησειν αυτης
παντελως. οιδε γαρ ζωην οντα κατα φυσιν τον Κυριον, και ουκ ανικανως εχοντα
προς το και αυτον διαδραναι τον θανατον, και το της φθορας καταλυσαι κρατος· ος
γαρ ετερων τουτον εξηλασε, πως ουκ αν μαλλον απεστησε της ιδιας σαρκος; εκ
πολλης δε αγαν της περιχαρειας, εγγυς απιστιας γινεται, και μονονουχι γοργον τι
και μεγα πηδησας, ιδειν τε ηδη παροντα ποθει, και πληροφορεισθαι τελειως οτι περ
ανεβιω παλιν, κατα την παρ' αυτου γενομενην υποσχεσιν. "Τεκνια" γαρ, εφασκεν ο
Σωτηρ, "μικρον και ουκετι θεωρειτε με, και "παλιν μικρον και οψεσθε με, και
χαρησεται υμων η καρ"δια." οιμαι δε δη παλιν οικονομικωτατα σφοδρα την του
μαθητου γεγονεναι προς καιρον ολιγοπιστιαν, ινα δια της αυτου πληροφοριας και
ημεις οι μετ' αυτον ανενδοιαστως πιστευωμεν οτι την σαρκα την επι του ξυλου
κρεμαμενην και παθουσαν τον θανατον εζωοποιησεν ο Πατηρ δι' Υιου. διο και
Παυλος φησιν " Οτι εαν ειπηις εν τωι στοματι σου οτι "Κυριος Ἰησους, και πιστευσηις
εν τηι καρδιαι σου οτι ο Θεος "αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι." επειδη γαρ ουχ η
της σαρκος φυσις αυτη γεγονε προξενος της ζωης, ενεργειαι δε μαλλον της θειας τε
και αῤρητου φυσεως το πραγμα τετελεσται, ηι και το δυνασθαι τα παντα ζωογονειν
ενυπαρχει φυσικως· ενεργος ο Πατηρ δι' Υιου και εις τον θειον εκεινον γεγονε ναον,
ουχ ως ασθενουντος του Λογου το ιδιον αναστησαι σωμα, αλλ' οτι παν οπερ αν
εργασηται τυχον ο Πατηρ, εργασεται δι' Υιου· δυναμις γαρ εστιν αυτου, και οπερ αν ο
Υιος επιτεληι, τουτο δη παντως εστι παρα του Πατρος. παιδευομεθα τοινυν,
ολιγοπιστησαντος ηρεμα του μακαριου Θωμα, οτι το της αναστασεως μυστηριον περι
το γηινον ημων ενεργειται σωμα και ως εν απαρχηι του γενους εν Χριστωι, και ουτε
φασμα ην η σκια κατα τινας, το ανθρω 3.143 πινον πλαττομενη σχημα, και της
ημετερας ιδεας ψευδομενη τους χαρακτηρας, ουτε μην, ως ετεροις εδοξεν ασυνετως
ειπειν, σωμα πνευματικον, τουτεστι λεπτομερες τε και αερωδες και ετερον τι παρα
την σαρκα. δοκει γαρ ουτω τισι νοειν τε και δεχεσθαι το πνευματικον. επειδη δε ολος
ημων της ελπιδος ο λογος και η της ανεγκλητου πιστεως δυναμις μετα την
ομολογιαν της αγιας και ομοουσιου Τριαδος εις το περι της σαρκος μυστηριον
τετραπται τε και βλεπει, χρησιμωτατα λιαν και αυτο δη τουτι τοις οπισω κεφαλαιοις
συντεταχεν ο μακαριος Ευαγγελιστης. θεα γαρ οπως ουχ απλως ιδειν επιθυμει τον
Κυριον ο Θωμας, ζητει δε τους τυπους των ηλων, τουτεστι, τα περι την σαρκα
γεγονοτα τραυματα. πιστευσειν γαρ ουτως ευ μαλα διισχυριζεται και συναινεσειν
τοις αλλοις, οτιπερ αληθως ανεβιω Χριστος· ανεβιω δε δηλονοτι κατα την σαρκα. το
γαρ τοι τεθνηκος παλινδρομειν αν εικοτως νοοιτο προς ζωην, και περι ο γεγονεν ο
θανατος, περι εκεινο δη παντως και η αναστασις. Και μεθ' ημερας οκτω παλιν εσω
ησαν οι μαθηται αυτου, και Θωμας μετ' αυτων· ερχεται ο Ἰησους των θυρων κεκλει
σμενων, και εστη εις το μεσον και ειπεν Ειρηνη υμιν. ειτα λεγει τωι Θωμαι Φερε τον
δακτυλον σου ωδε και ιδε τας χειρας μου, και φερε την χειρα σου και βαλε εις την
 
 

643

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλευραν μου, και μη γινου απιστος αλλα πιστος. Ἐπελαμψε παλιν τοις εαυτου
μαθηταις παραδοξως ως Θεος. ου γαρ δη καθ' ημας ανοιγνυναι τας θυρας αυτωι
διεκελευσατο προς το εσω βαδιζοντι, τον δε τηι του πραγματος φυσει πρεποντα
μονονουχι και ατιμασας λογον, εισω τε γεγονε των θυρων και κατα μεσην αδοκητως
αναφαινεται την εστιαν, τον ισον ως εοικε του θαυματος τροπον και αυτωι
δωρουμενος τωι μακαριωι Θωμαι. εδει γαρ εδει φαρμακου τωι μαλιστα πεπονθοτι και
βραχυτερωι περι την πιστιν. 3.144 κεχρηται δε λογωι τωι δια γλωττης αυτωι και
συνηθει παλιν, και το της ειρηνης αγαθον σεμνην εποιησατο προσρησιν εις τυπον
ημετερον, καθαπερ ηδη προειπομεν. καταπλαγειη δ' αν τις εικοτως και την εν
τουτοις ακριβειαν, φημι δη τοις προκειμενοις. ακριβης γαρ ουτω γεγονεν η
επιτηρησις τωι το βιβλιον συντεθεικοτι, και σπουδαιοτατην ουτως εποιησατο την
επιτηρησιν, ως μη απλως ειπειν οτι πεφανερωκεν εαυτον ο Χριστος, τοις αγιοις δε
δηλονοτι μαθηταις, αλλ' οτι μεθ' ημερας οκτω, και τουτο συνηγμενοις. το γαρ εις
οικον ενα συγκεκομισθαι τους παντας, τι αν ειη ετερον παρα τουτο; ουκουν εκεινο
φαμεν δια την ακριβη ταυτην και αξιαγαστον επιτηρησιν, οτι των συνελευσεων,
ητοι συναξεων, των εφ' εαυτωι τον καιρον φανερον ημιν ετιθει και δια τουτο
Χριστος. επιφοιται γαρ παντως και τροπον τινα συναυλιζεται τοις δι' αυτον
συνηγμενοις, κατα την ογδοην μαλιστα, τουτεστι την κυριακην· αναλογισωμεθα
γαρ, ει δοκει· ποτε μεν ωφθη τοις ετεροις μαθηταις, ποτε δε αυ παλιν αυτοις
επιφαινεται παροντος Θωμα. γεγραπται τοινυν εν τοις οπισω βραχυ "Ουσης ουν
οψιας τηι ημεραι εκεινηι τηι μιαι των σαββατων, "και των θυρων κεκλεισμενων, εστη
εις το μεσον." συνες δη ουν οπως τηι μιαι των σαββατων, τουτεστι, τηι των σαββατων
κυριακηι συνηγμενοις εφανη τοις μαθηταις, και παλιν ουδεν ηττον κατα την εξης
ογδοην επιλαμψας οραται. ου γαρ επειδηπερ ειρηκε μεθ' ημερας οκτω, την εννατην
αυτον σημαινειν υποληψομεθα, συμπεριλαβων δε τωι αριθμωι και αυτην την ογδοην,
καθ' ην επεφανη, τα τοιαυτα φησιν. Ευλογωτατα τοιγαρουν τας αγιας συνοδους εν
ταις εκκλησιαις ποιουμεθα κατα την ογδοην. και ει χρη τι και μυστικωτερον ειπειν,
δια την των νοηματων απαραιτητον χρειαν, 3.145 αποκλειομεν μεν τας θυρας,
επιφοιται δε και επιφαινεται πασιν ημιν ο Χριστος, αορατως τε και ορατως· αορατως
μεν ως Θεος, ορατως δε παλιν εν σωματι. επιτρεπει δε και διδωσι της αγιας αυτου
σαρκος αποθιγειν. προσιμεν γαρ κατα χαριν Θεου τηι μεθεξει της μυστικης ευλογιας,
εις χειρας δεχομενοι τον Χριστον, ινα και ημεις αραροτως πιστευσωμεν οτι τον ιδιον
αληθως ηγειρε ναον. οτι γαρ η κοινωνια της μυστικης ευλογιας ομολογια τις εστι
της αναστασεως του Χριστου, σαφες αν γενοιτο, και μαλα ραιδιως, δι' ων αυτος εφη
τον του μυστηριου τυπον επιτελεσας δι' εαυτου· διακλασας γαρ τον αρτον, καθα
γεγραπται, διεδιδου, λεγων "Τουτο μου εστι το σωμα το υπερ υμων διδομενον "εις
αφεσιν αμαρτιων· τουτο ποιειτε εις την εμην αναμνη"σιν." εστι τοινυν ομολογια τις
αληθης και αναμνησις του τεθναναι τε και αναβιωναι δι' ημας και υπερ ημων τον
Κυριον, των αγιων μυστηριων η μεθεξις προς το και θειας ημας ευλογιας
αναπιμπλασθαι δια τουτο. παραιτωμεθα τοινυν ως ολεθριον τι χρημα την απιστιαν
και μετα το αψασθαι του Χριστου, πιστοτατοι δε μαλλον και βεβαιον εχοντες
ευρισκωμεθα φρονημα. ∆ιαμεμνησθω δε παλιν ο φιλομαθης, οτι Μαριαν μεν την
Μαγδαληνην απειργε της αφης, σαφεστατα λεγων "Μη μου απτου, ουπω γαρ
αναβεβηκα προς τον Πατερα·" Θωμαι γεμην επιτρεπει και την πλευραν ψηλαφησαι,
και τους τυπους των ηλων δακτυλωι περιεργαζεσθαι. και δια ποιαν αιτιαν, ειρηται
μεν ηδη σαφως, αναμνησω δε ουδεν ηττον, το μηκος των λογων επιτεμων. τηι μεν
γαρ ουπω καιρος εδιδου το αψασθαι, δια το μηπω τηι του Πνευματος ηγιασθαι χαριτι·
συν ημιν γαρ οντος ετι του Χριστου, και ουπω προς τον εν τοις ουρανοις
αναβεβηκοτος Πατερα, την του παρακλητου καθοδον ουκ ην εν ανθρωποις
 
 

644

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τετελειωμενην 3.146 ιδειν· τωι δε ην ηδη και τουτο πρεπον, ως ομου τοις αλλοις το
Πνευμα πλουτησαντι. ως γαρ ηδη φθασαντες ειπομεν, ουκ επειπερ απελειφθη, δια
τουτο του Πνευματος αμετοχος ην. εξετεινετο γαρ και εις αυτον η του διδοντος
φιλοτιμια, ολωι τωι πληρωματι των αγιων μαθητων απονεμηθεισης της δωρεας.
Οιμαι δε δειν επι τουτοις ερευνησαι κακεινο. εψηλαφησεν ο Θωμας την του Σωτηρος
πλευραν, και τα εκ της λογχης της στρατιωτικης εζητησε τραυματα· ειδε τους τυπους
των ηλων. ειτα πως, ερει τις τυχον, εν τωι αφθαρτωι σωματι τα της φθορας
διεφαινετο σημεια; φθορας γαρ σωματικης αποδειξιν εχει, και χειρων και πλευρας
ετι μενουσα τε και σωζομενη διατρησις, και τραυματων ιδεαι και αποκεντησεων των
δια σιδηρου γεγενημενων, καιτοι του προς αφθαρσιαν αναπλασθεντος σωματος ο
αληθης τε και ανυπαιτιος λογος εις το χρηναι βλεπει συναποδυσασθαι τηι φθοραι και
παντα τα εξ αυτης. αρα γαρ ει τις χωλευοι τυχον αναβιωσεται παλιν την του ποδος
ητοι του σκελους πηρωσιν εχων; ει δε και οφθαλμους απολωλεκως τις ειη κατα
τονδε τον βιον, αρα του βλεπειν ερημος εγερθησεται; πως ουν ετι, φαιη τις αν,
απεσεισαμεθα την φθοραν, ει τα εξ αυτης ετι σωζεται παθη, και των ημετερων
κατακρατει σωματων; και ζητησεως μεν αναγκαιας αμοιρειν ουκ οιμαι τον επι
τουτωι λογον, πλην εκεινο φαμεν ταις των προκειμενων αποριαις, καθοσον
ενδεχεται, συνειπειν σπουδαζοντες, οτι κατα τον της αναστασεως καιρον ουδεν εν
ημιν περιλειφθησεται φθορας της επεισακτου λειψανον, αλλ' ωσπερ ο σοφος εφη
Παυλος περι τουδε του σωματος, το εσπαρμενον "εν ασθενειαι εγειρεται εν
δυνα"μει," και το εσπαρμενον "εν ατιμιαι εγειρεται εν δοξηι." τι δ' αν ετερον ειη
τυχον το εν δυναμει και δοξηι την τουδε 3.147 του σωματος αναστασιν εσεσθαι
προσδοκαν, ει μη οτι πασαν αποβεβληκος ασθενειαν τε και ατιμιαν την απο φθορας
και παθων, εις την εξ αρχης αναδραμειται ποιησιν; πεποιηται γαρ ουκ επι θανατωι
και φθοραι. επειδη δε προς πληροφοριαν σαφη και τουτο εξηιτησεν ο Θωμας,
αναγκαιως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος προφασιν ουδεμιαν ταις ημετεραις
ολιγοπιστιαις ενδιδους, ως εζητησεν ιδειν, ουτω και φαινεται, επειτοι και εις αυτον
αναβαινων τον ουρανον, και γνωριζων ταις ανω δυναμεσιν, αρχαις τε και εξουσιαις,
και τοις των αγγελικων ταγματων προεστηκοσι και προεδρευουσι, του καθ' εαυτον
μυστηριου την δυναμιν, εν αυτωι δη τουτωι διεφαινετο παλιν τωι σχηματι, ινα δη και
οντως ανθρωπον τε γενεσθαι δι' ημας πιστευσειαν τον εκ Πατρος τε και εν Πατρι
Λογον, και ειδειεν οτι τοσαυτην ποιειται των ιδιων κτισματων την προνοιαν, ως και
της ημετερας προτεθναναι ζωης. υπερ δε του σαφεστεραν γενεσθαι τοις
ακροωμενοις του λογου την δυναμιν, αυτα παραθησω τα δια φωνης Ἡσαΐου περι
τουτων αυτων ειρημενα. λεγει τοιγαρουν "Τις ουτος ο παραγινομενος εξ Ἐδωμ,
ερυθημα ιματιων "αυτου εκ Βοσορ;" αλλ' οι ταυτα βοωντες και λεγοντες, φημι δη το
Τις ουτος ο παραγινομενος εξ Ἐδωμ, τουτεστιν εκ γης, αγγελοι και δυναμεις εισι
λογικαι· αναβαινοντα γαρ θαυμαζουσιν εις ουρανους τον Κυριον. μονον δε ουχι τωι
ιδιωι πεφοινιγμενον αιματι βλεποντες, λεγουσι προς αυτον, ουπω συνεντες το
μυστηριον "∆ιατι σου ερυθρα τα ιματια, "και τα ενδυματα σου ως απο πατητου
ληνου;" οινωι γαρ μαλιστα τωι νεωι και αρτι πεπατημενωι την του αιματος ευχροιαν
παραβαλλουσι. και τι προς αυτους ο Χριστος; πρωτον μεν ινα νοηται κατα φυσιν
υπαρχων Θεος "̓Εγω," φησι, "διαλεγομαι δικαιοσυνην," το ∆ιαλεγομαι παλιν, αντι
3.148 του διδασκω τιθεις. ο δε διδασκων δικαιοσυνην, πως ουκ αν νοοιτο νομοθετης
ομολογουμενως· ει δε νομοθετης, πως ουχι παντως και Θεος; ειτα προς αυτον οι
αγγελοι λεγουσι, τους τυπους των ηλων και αυτοις ωσπερ επιδεικνυντος Χριστου
"Τι αυται αι πληγαι ανα μεσον των χειρων σου;" προς αυτους δε ο Κυριος " Ας
επληγην εν τωι οικωι του αγαπητου μου." οικος γαρ ων αγαπητος ο Ἰσραηλ επληξεν
ηλοις και λογχηι τον Κυριον. τα γαρ των στρατιωτων τολμηματα ταις Ἰουδαιων
 
 

645

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεφαλαις εικοτως αν επιγραφοιτο. προσηγαγον γαρ αυτοι τωι παθειν τον Κυριον. οτε
τοινυν και αυτους εθελησας πληροφορησαι Χριστος τους αγιους αγγελους, οτι και
ανθρωπος γεγονεν αληθως, και οτι τον υπερ ημων υπεμεινε σταυρον, εγηγερται και
ανεβιω παλιν εκ νεκρων, ουχι μονοις ηρκεσθη λογοις, αλλα τα του παθους εδειξε
σημεια· τι το θαυμαστον η ξενον, ει και αυτον τον μακαριον απαλλαξαι της απιστιας
θελησας Θωμαν, τους τυπους εδειξε των ηλων, και παρ' αυτο το εικος οφθεις δια το
πασι συμφερον, και ινα το της αναστασεως πεπραχθαι μυστηριον αναμφιλογως
πιστευωμεν, ουχ ετερου τινος εγηγερμενου σωματος, αλλα του παθοντος τον
θανατον; Ἀπεκριθη αυτωι Θωμας και λεγει αυτωι Ὁ κυριος μου και ο Θεος μου.9 Ὀξυς
εις ομολογιαν ο αρτι βραδυς περι το χρηναι πιστευειν αυτωι, εν ολιγωι δε παντελως
τεθεραπευται καιρωι. οκτω γαρ ημεραι διαγεγονασι μοναι, και τα της ολιγοπιστιας
διακωλυματα κατηργηθη παρα Χριστου, τους τε των ηλων τυπους και αυτην
επιδειξαντος την πλευραν. αλλ' ισως τις προς τουτο ερει Τι γαρ, ειπε μοι, δια της
ουτω λεπτης 3.149 ζητησεως και ακριβεστατης ερευνης ο των αγιων μαθητων
ερχεται νους; ου γαρ εξηρκεσεν αν εις αποδειξιν του εγηγερθαι τε κατ' αληθειαν εκ
νεκρων, και επιγνωσθηναι τον Κυριον, η του σωματος οψις, ο του προσωπου
χαρακτηρ, της ηλικιας το μετρον; και τι προς τουτο φαμεν; ουκ ελευθεραν
ενδοιασμου την διανοιαν ειχον οι θεσπεσιοι μαθηται, καιτοι τεθεαμενοι τον Κυριον.
ᾤοντο μεν γαρ ουκ εκεινον αυτον υπαρχειν κατα αληθειαν τον παλαι συνοντα τε
αυτοις και συνδιαιτωμενον, και επι ξυλου κεκρεμασμενον, πνευμα δε μαλλον προς
την του Σωτηρος εικονα διαπεπλασμενον αστειως, και μορφης ης ᾔδεσαν τα ιχνη
ψευδομενον. κατωλισθον γεμην εις το ουτω φρονειν, ουκ αφορμης τινος διχα της
εις τουτο καλουσης ευλογως. επειδη δε των θυρων κεκλεισμενων παραδοξως
εισηλασε, του γεωδους και παχυτερου σωματος την αποχρωσαν αυτωι ζητουντος
εισοδον, και το τοσουτον ανευρυνεσθαι τας των δωματιων εισβολας αναγκαζοντος,
οσον το εκαστου μεγεθος εχει· τοιγαρουν και σφοδρα χρησιμως ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος, απεγυμνωσε μεν τωι Θωμαι την πλευραν, τα δε εν τηι σαρκι
τραυματα καθιστη διαφανη, παντας δι' εκεινου πληροφορων. μονου μεν γαρ του
αγιου Θωμα φερεται λογος "̓Εαν μη "βαλω τας χειρας μου και ιδω τους τυπους των
ηλων, και "βαλω την χειρα μου εις την πλευραν αυτου, ου μη πι"στευσω," αλλ' ην
πως απασι κοινα τα της ολιγοπιστιας εγκληματα, και των αλλων μαθητων ουκ εξω
θορυβου τον νουν ευρησομεν, καιτοι και αυτων λεγοντων τωι αγιωι Θωμαι
"̔Εωρακαμεν τον Κυριον." οτι δε της αληθειας ημιν ο λογος ουκ εξοιχεται, χαλεπον
ουδεν εκμαθειν δι' ων εφη περι τουτων ο θειος ημιν Λουκας "Ταυτα γαρ αυτων
λα"λουντων, φησιν, εστη εν μεσωι αυτων·" αυτος δε δηλονοτι Χριστος· "και λεγει
αυτοις Ειρηνη υμιν. πτοηθεντες δε "και εμφοβοι γενομενοι εδοκουν πνευμα
θεωρειν. και ειπεν 3.150 "αυτοις Τι τεταραγμενοι εστε, και δια τι διαλογισμοι
"αναβαινουσιν εν ταις καρδιαις υμων; ιδετε τας χειρας μου "και τους ποδας μου, οτι
εγω ειμι αυτος. ψηλαφησατε με "και ιδετε, οτι πνευμα σαρκα και οστεα ουκ εχει
καθως εμε "θεωρειτε εχοντα. και τουτο ειπων εδειξεν αυτοις τας "χειρας και τους
ποδας. ετι δε απιστουντων αυτων και "θαυμαζοντων απο της χαρας ειπεν αυτοις
Ἔχετε τι βρω"σιμον ενθαδε; οι δε επεδωκαν αυτωι, φησιν, ιχθυος οπτου "μερος και
απο μελισσιου κηριου, και λαβων ενωπιον αυτων "εφαγεν." οραις οπως ο της
απιστιας ενδομυχει λογισμος, ουκ εν μονωι τωι μακαριωι Θωμαι, νοσει δε το παθος και
των ετερων μαθητων ο νους; ιδου γαρ ιδου και μετα την θεαν των επι τωι σταυρωι
τραυματων ολιγοπιστουντας ορων, αναπειθειν ᾤετο δειν και δι' ετερου πραγματος,
κατ' ουδενα μεν τροπον πνευματι πρεποντος, ανηκοντος δε μαλλον ιδικως τοις απο
γης σωμασι και τηι των σαρκων φυσει. κατεδηδοκε γαρ το προκομισθεν ιχθυδιον,
ητοι το εξ αυτου μερος. αναγκης δε ωσπερ εργον εκατερον ειναι δωσομεν. φθορας
 
 

646

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ ολως σωζομενης ουκετι μετα την αναστασιν της αγιας μαλιστα σαρκος, επειπερ
ανεβιω προς αφθαρσιαν, αλλ' ουδε τροφης της συνηθους δεδεησθαι πεπιστευμενης,
καθαπερ και προτερον, τυπους ηλων επεδειξε, και τροφης μεταλαχειν ουκ
ανενευσεν, ινα το μεγα της αναστασεως ριζωσηι μυστηριον, και την επι τουτωι πιστιν
ταις απαντων ημων εμφυτευσηι ψυχαις. εργαζεται δε τα της των πνευματων φυσεως
παντελως αλλοτρια. τυποι γαρ ηλων, και τραυματων ιχνη, και τροφης μεθεξις
σωματικης, ποθεν αν η πως ενυπαρχοι πνευματι γυμνωι τε πανταπασι και
ασυμπλοκωι σαρκι, ηιπερ αν πρεποι κατα γε τον λογον της ιδιας φυσεως και το εν
τουτοις γινεσθαι φιλειν; ουκουν ινα μη πνευμα λεπτον οιωνται τινες εγηγερθαι τον
Κυριον, μητε μην ανεπαφον 3.151 σωμα, σκιοειδες τε και αεριον, οπερ εθος τισιν
ονομαζειν πνευματικον, αλλ' αυτο δη τουτο το εσπαρμενον εν φθοραι κατα την του
Παυλου φωνην διανασταν πιστευηται, τα σωματι πρεποντα τωι παχει δεδρακε τε και
δεδειχεν. αποδημησει γεμην ουκ απο του πρεποντος λογισμου το ειπειν εν αρχαις, ου
τοσουτον απιστησαι δια γνωμης ασθενειαν τον μακαριον μαθητην, οσον εκ
περιχαρειας της αγαν τουτο παθειν. ακηκοαμεν γαρ του μακαριου φασκοντος Λουκα
και περι των αλλων απαντων οτι "απιστουντων αυτων και "θαυμαζοντων απο της
χαρας." ουκουν το θαυμασαι, το επι τηι πιστει βραδος τοις μαθηταις ενειργαζετο.
επειδη δε λοιπον απροφασιστος ην τοις ορωσιν η απιστια, ακολουθως ο μακαριος
Θωμας ορθοτατην επ' αυτωι την ομολογιαν εποιειτο λεγων Ὁ Κυριος μου και ο Θεος
μου. τωι γαρ κατα φυσιν Κυριωι και το κατα παντων εχοντι κρατος παρεποιτο αν
αληθως τε και ομολογουμενως και το ειναι Θεωι ωσπερ ουν αμελει και τωι κατα
φυσιν Θεωι προσον ορωιτο δη παντελως και το των ολων δυνασθαι κρατειν, και την
της κυριοτητος αμπεχεσθαι δοξαν. Ἐπιτηρητεον δε οτι μοναδικως και συναρθρως Ὁ
Κυριος μου φησι και ο Θεος μου. ου γαρ απλως εφη Κυριος μου και Θεος μου, ινα μη
τις οιηται καθ' ομοιοτητα την ημετεραν ηγουν των αγιων αγγελων κυριον αυτον
ειρησθαι και Θεον· πολλοι γαρ εν ουρανωι και επι γης κυριοι τε και θεοι, καθαπερ ο
σοφος ημας εδιδαξε Παυλος· αλλ' ενα Κυριον αυτον ιδικως και Θεον, ως εκ του κατα
φυσιν Κυριου και Θεου γεννηθεντα Πατρος Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου φησι, και το
ετι μειζον εις παραστασιν αληθειας, ακηκοε τουτο λεγοντος ο Σωτηρ του ιδιου
μαθητου, διακειμενου τε και πεπιστευκοτος οτι δη κατα αληθειαν ο Κυριος τε αυτος
υπαρχοι και ο Θεος, αλλ' επιτιμαν ουκ ᾤετο δειν. 3.152 ουκουν επηινει πεπιστευκοτα,
και λιαν ορθως. ιδοις δ' αν τουτο υπαρχον αληθες, και μαλα ραιδιως. προς γαρ τον
ουτω πεπιστευκοτα και διακειμενον, επι τελει του ευαγγελιου φησι "Πορευθεντες
μαθητευσατε παντα τα εθνη." ει δε ουτως εχοντα γνωμης παντα τα εθνη διδασκειν
κελευει, και μυσταγωγον αυτον ανεδειξεν οικουμενικον, ουχ ετεραν ημας εχειν
βουλεται την πιστιν. Κυριος γαρ οντως εστι κατα φυσιν και Θεος και οτε γεγονεν
ανθρωπος. κατανοει γαρ οτι χειρας τε και ποδας και πλευραν ψηλαφησας ο μαθητης
προσκεκομικεν αυτωι την ομολογιαν, ουκ εις υιων δυαδα διατεμων τον Ἐμμανουηλ,
αλλ' ενα και τον αυτον επιγινωσκων μετα σαρκος· εις γαρ Κυριος Ἰησους Χριστος
κατα τας γραφας. Λεγει αυτωι ο Ἰησους Ὅτι εωρακας με, πεπιστευκας· μακαριοι οι μη
ιδοντες και πιστευσαντες. Οικονομικωτατος σφοδρα του Σωτηρος ο λογος, και
πλειστην οσην ημιν την ονησιν εμποιειν ικανος. προενοησε γαρ ου μετριως καν
τουτωι των ημετερων ψυχων, επειπερ εστιν αγαθος και "παντας ανθρωπους θελει
σωθηναι και "εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν," κατα το γεγραμμενον. το δε γε του
θαυματος αιτιον εκεινο εστιν. εδει μεν γαρ ανεξικακησαι συνηθως εκεινο λεγοντι
τωι Θωμαι, αλλα και τοις ετεροις συν αυτωι μαθηταις, οιηθεισιν οτι πνευμα εστι και
φαντασμα, επιδειξαι τε και μαλα προθυμως εις πληροφοριαν οικουμενικην και
τυπους των ηλων και της πλευρας την διατρησιν, ουδεν δε ηττον και παρα το ειωθος
αυτο, και την χρειαν και τροφης μεταλαχειν, ινα μηδεμια παντελως περιλειπηται
 
 

647

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφασις καλουσα προς απιστιαν τους δια των τοιουτων ωφελεισθαι ζητησαντας.
αλλ' ην αναγκαιον ου μικρου τινος αξιωσαι λογου και την εις ημας ασφαλειαν. εδει
προς εκεινωι και το ετερον ιδειν, φημι δη το μηδαμοθεν ευκολως κατασυρεσθαι προς
απιστιαν τους εν τοις εφεξης 3.153 εσομενους καιροις. ην γαρ δη τινας εικος εξω της
ευθειας ιοντας οδου, και νοθην ευλαβειαν εξ αμαθιας επιτηδευοντας αποπεμπεσθαι
την πιστιν, ου προσιεσθαι των νεκρων την αναστασιν, ηκειν τε εις μεσον κατ'
εκεινον ημιν ερουντας τον απιστησαντα μαθητην "̓Εαν μη ιδω εν ταις χερσιν αυτου
"τον τυπον των ηλων, και βαλω την χειρα μου εις την "πλευραν αυτου, ου μη
πιστευσω." ειτα τις αν αυτοις πληροφοριας ετι διαρκης εγενετο τροπος, ουκ οντος
μεν επι γης σωματικως ετι Χριστου, αναβεβηκοτος δε μαλλον εις ουρανους; πως δε
ουκ αν υπωπτευθησαν εσθ' οτε τα τοιαυτα λεγειν ορθως, οτε ζηλουντες εφαινοντο
του Σωτηρος τον μαθητην, και ως αριστον τι χρημα το μη πιστευσαι προχειρως
επιλεξαμενοι, εξαιτειν δε μαλλον προς πληροφοριαν ασφαλη διετεινοντο τα και
αυτοις τοις αγιοις επιδειχθεντα μαθηταις; ανασειραζει τοιγαρουν ο Χριστος και την
εν τοις τοιουτοις εσομενην εσθ' οτε καταδρομην, και περιστελλει τον ολισθον. ᾔδει
γαρ ᾔδει Θεος υπαρχων αληθινος την του διαβολου φιλοκακουργον γνωμην, και το
εις απατην ευμηχανον. διο μακαριους αποφαινει τους και διχα του ιδειν
πιστευοντας· θαυμασιοι γαρ οντως. και δια ποιαν αιτιαν; τοις μεν γαρ εν οψει
κειμενοις ουδαμοθεν αμφιλογος οφειλεται πιστις· το γαρ ενδοιαζειν ολως
αναπειθον ουδεν. ο δε μη τεθεαται τις ει παραδεξαιτο, και αληθες ειναι πιστευσειεν
οπερ αν εις ωτα διακομισειαν του μυσταγωγουντος οι λογοι, αξιολογωτατηι τετιμηκε
πιστει τον κηρυττομενον. εψεται τοινυν ο μακαρισμος παντι τωι πιστευοντι δια της
των αγιων αποστολων φωνης, οι και αυτοπται και θεωροι των κατορθωματων
γεγονασι και υπηρεται του λογου, καθα φησιν ο Λουκας· οις και προσεχειν ημας
αναγκαιον, ει της αιωνιου ζωης καθεστηκαμεν ερασται, και το εν ταις ανω μοναις
αυλιζεσθαι περι πολλου ποιεισθαι σπουδαζομεν. 3.154 Πολλα μεν ουν και αλλα
σημεια εποιησεν ο Ἰησους ενωπιον των μαθητων αυτου, α ουκ εστι γεγραμμενα εν
τωι βιβλιωι τουτωι. ταυτα δε γεγραπται ινα πιστευσητε οτι Ἰησους εστιν ο Χριστος ο
Υιος του Θεου, και ινα πιστευοντες ζωην αιωνιον εχητε εν τωι ονοματι αυτου.
Ἀνακεφαλαιουται τροπον τινα την ιδιαν συγγραφην, εμφανη τε τοις ακροωμενοις
τον των ευαγγελικων κηρυγματων σκοπον εργαζεται. ινα γαρ πιστευσητε φησι και
πιστευσαντες εχητε την αιωνιον ζωην, συνετεθη ταυτι· πολλα δε ειναι φησι τα
σημεια, και ου μεχρι των αυτωι και μονωι διεγνωσμενων τε και ειρημενων τα του
Σωτηρος ημων ιστησι κατορθωματα και τας παραδοξους ενεργειας, απονεμει δε
ωσπερ και τοις ετεροις ευαγγελισταις απερ αν αυτοις δια μνημης ιοι της ακριβους
παρακομιζειν, ει βουλοιντο. γεγραπται γαρ ου παντα, φησιν, εν τωι βιβλιωι τουτωι,
ταυτι δε και μονα δια της εμης ενετεθη φωνης, απερ ην εικος εξαρκεσειν ου μετριως
προς το αναπεισαι δυνασθαι τους ακροωμενους οτι Ἰησους εστιν ο Χριστος ο Υιος
του Θεου. Ταυτι μεν ουν ο θεσπεσιος Ευαγγελιστης· εγω δε δη παλιν οιησομαι δειν
εκεινο φαναι χρησιμως. ει γαρ ολη των γεγραμμενων η δυναμις τοιαυτην ημιν
ενεργαζεται πιστιν, διακεισθαι τε και σφοδρα καλως αναπειθει, ως ο γεννηθεις εκ
της αγιας παρθενου, ος και επεκληθη Ἰησους δια της του αγγελου φωνης, αυτος
ουτος εστιν ο δια της θεοπνευστου γραφης κηρυττομενος Χριστος· αυτος δε εστιν
ουτος, και ουχ ετερος, ουχ απλως υιος, αλλ' Ὁ Υιος του Θεου μοναδικως τε και
ιδικως, τι δρασαιεν αρα, τι δε και φθεγξαιντο, και ποιον εξουσι κριμα, κατα τον της
μεγαλης ημερας καιρον, οι εξ αμαθιας διακρινομενοι περι την πιστιν, και προς
τουτωι διδασκειν ετερους επιχειρησαντες δυο νομιζειν ειναι χριστους; 3.155
κατατεμνουσι γαρ εις ανθρωπον ιδικως και εις Θεον Λογον ιδικως και μετα την
ενωσιν και την αφραστον τε και απερινοητον παντελως προς το σωμα συνοδον.
 
 

648

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιγαρτοι πεπλανηνται, και ποῤρω που της αληθειας ερχομενοι τον αγορασαντα
αυτους ∆εσποτην ηρνησαντο. τον μεν γαρ της φυσεως εξεταζοντες λογον, οταν τι
νοωμεν περι Χριστου, ετεραν ουσαν την σαρκα παρα τον εκ Πατρος τε και εν Πατρι
Θεον Λογον ευρισκωμεν· την δε της συνοδου της προς αυτον κατασκεπτομενοι
δυναμιν, βασανιζοντες τε κατα το εγχωρουν το εξαισιον τουτι και υπερ νουν
μυστηριον, ως εν τι μετα της ιδιας σαρκος νοουμεν τον Λογον, ουκ εις σαρκα
μεταβεβλημενον· ου γαρ τουτο φαμεν, εστι γαρ ατρεπτος τε και αναλλοιωτος και
τροπης απασης ανεπιδεκτος παντελως η του Λογου φυσις· αλλ' οτι κατα την αγιαν
ημων και θεοπνευστον γραφην, εκ τε του θειου ναου ολοκληρον εχοντος της
ανθρωποτητος τον ορον, και εκ του ζωντος Λογου νοουμενος, εις εστι λοιπον ο
Ἰησους και Χριστος και Υιος. νοησαι δ' αν τουτο αυτο και εφ' ημων αληθες τε
υπαρχον και ουτως εχον τηι φυσει. συγκειμεθα γαρ εις ενα ανθρωπον τον εκ ψυχης
και σωματος, ετερου μεν οντος του σωματος, ετερας δε αυ της εν τωι σωματι ψυχης,
κατα γε τον εφ' εκατερωι λογον, πλην εις ενος ζυου συνθεοντων αναδειξιν, και
διαιρεισθαι το παραπαν ουκ ανεχομενων μετα την εις αλληλα συμπλοκην. Μετα
ταυτα εφανερωσεν εαυτον παλιν ο Ἰησους τοις μαθηταις επι της θαλασσης της
Τιβεριαδος, εφανερωσε δε ουτως. ησαν ομου Σιμων Πετρος και Θωμας ο λεγομενος
διδυμος και Ναθαναηλ ο απο Κανα της Γαλιλαιας και οι υιοι Ζεβεδαιου και αλλοι εκ
των μαθητων αυτου δυο. λεγει αυτοις Σιμων Πετρος Ὑπαγω αλιευειν· λεγουσιν
αυτωι Ἐρχομεθα και ημεις 3.156 συν σοι. εξηλθον και ανεβησαν εις το πλοιον και εν
εκεινηι τηι νυκτι επιασαν ουδεν. πρωΐας δε ηδη γενομενης εστη Ἰησους επι τον
αιγιαλον, ου μεντοι εγνωσαν οι μαθηται οτι Ἰησους εστι. λεγει αυτοις ο Ἰησους
Παιδια, μη τι προσφαγιον εχετε; απεκριθησαν αυτωι Ου. ο δε ειπεν αυτοις Βαλετε εις
τα δεξια μερη του πλοιου το δικτυον, και ευρησετε. οι δε ειπον ∆ι' ολης της νυκτος
κοπιασαντες ουδεν ελαβομεν, επι δε τωι σωι ονοματι βαλουμεν. εβαλον ουν, και
ουκετι αυτο ελκυσαι ισχυον απο του πληθους των ιχθυων. Ἐπιδαψιλευεται παλιν ο
Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τοις εαυτου μαθηταις της εαυτου πολυευκτου θεας
την απολαυσιν, και τριτην αυτοις εφ' ετεραις ηδη δυσι δωρειται την επιφοιτησιν, ινα
δηλονοτι βεβαιον τε και εν πιστει τηι εις αυτον ακλινως ιδρυμενον ενεργασηται
φρονημα. οι γαρ ουχ απαξ, αλλ' ηδη και τριτον τεθεαμενοι, πως ουκ ολιγοπιστιας
απασης τον οικειον απαλλαξαντες νουν, και τοις αλλοις απασιν ακριβεις αν
εγενοντο μυσταγωγοι των της ευσεβειας δογματων; εξεισι τοινυν ο Πετρος αλιευων
τοις αλλοις ομου· συνθεουσι γαρ και προς τουτο βαδιζοντι, ταχα τι και δια τουτων
οικονομουντος χρησιμον του Σωτηρος ημων Χριστου. εφη μεν γαρ που προς αυτους,
οτε τον της μαθητειας επετιθει ζυγον και προς την της αποστολης αξιαν εκαλει
"∆ευτε οπισω μου και ποιησω υμας γενεσθαι αλιεις "ανθρωπων." ινα δε παλιν
αυτους ως εν τυπωι πληροφορησηι παχει, οτι δη παντως το ειρημενον εκβησεται, και
εις την της αληθειας εκτελευτησει δυναμιν η υποσχεσις, εξ αυτου του μετα χειρας
οντος επιτηδευματος αναπειθει σαφως. οι μεν γαρ μακαριοι μαθηται τα εκ της
οικειας ενεργησαντες τεχνης, ιχθυοθηραι δε ησαν, επιασαν ουδεν, 3.157 καιτοι δι'
ολης κεκοπιακοτες της νυκτος. πρωΐας δε ηδη γενομενης, αρξαμενου δε ηδη
διαχεισθαι φωτος και της ηλιου βολης, εστη Ἰησους επι τον αιγιαλον. οι δε ουκ
ᾔδεσαν μεν, οτι περ αυτος εστι. διερωτωντι γεμην και λεγοντι μη αρα τι των εις
τραπεζης τελουντων χρειαν εισω γεγονε δικτυων αυτοις, ουδεν το παραπαν
ειληφεναι φασιν. ειτα κελευει καθειναι το δικτυον εις μερη του πλοιου τα δεξια· οι
δε Καιτοι δια νυκτος ολης εικαιους τε και ανονητους δαπανησαντες πονους, επι τωι
σωι ρηματι σαγηνευσομεν, φασιν. ου δη δρωμενου, την των ανελκοντων ισχυν
εβιαζετο λοιπον των τεθηραμενων το βαρος. Ταυτι μεν ουν ημιν ο θεσπεσιος
Ευαγγελιστης εξηγησατο· επειδη δε αρτιως ελεγομεν, ως δια πραγματος
 
 

649

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναργεστατου τε λιαν και τετελεσμενου κατα αληθειαν πεπληροφορηκεν ο Σωτηρ
τους αγιους αποστολους οτι δη μελλοιεν εσεσθαι κατα την αυτου φωνην αλιεις
ανθρωπων, φερε μεθισταντες, ως ενι, καλως εις αληθειας δηλωσιν τα ως εν τυπωι
πεπληρωμενα, τοις του Σωτηρος λογοις μαρτυρησωμεν την αληθειαν, εκαστα δε των
γεγονοτων κατα γε το εγχωρουν διαπτυξαντες, παραθωμεν τοις εντευξομενοις
θεωριας πνευματικης ου μετριας, ως εγωιμαι, τας αφορμας· "∆ιδου γαρ σοφωι
αφορμην, και σοφωτερος εσται· γνω"ριζε δικαιωι, και προσθησει του δεχεσθαι." οιμαι
τοινυν οτι το δια νυκτος μεν ολης αλιευσαι τους μαθητας, μη μην ελειν τι παντελως,
εικαιους δε ανατλησαι πονους, σημαινει τι τοιουτον, οτι τοις των αρχαιοτερων
διδασκαλων κηρυγμασιν ουδενα το παραπαν αναπεπεισμενον ευρησομεν, και εις το
τελειως αρεσκον τωι Θεωι σεσαγηνευμενον, η ολιγους κομιδη. εν ισωι δε τωι μηδενι το
σφοδρα βραχυ, οταν εκ πολλου μαλιστα λαμβανηται. πολυς δε δη λιαν ο κατα πασαν
την οικουμενην ανθρωπος νοειται πρεποντως. τι ουν 3.158 αρα το διακωλυσαν και
εμποδων ευρεθεν, ο και των αρχαιοτερων τον πονον εικαιον ετιθει; τι δε και
ακαρπον ωσπερ αυτοις απετελει το κηρυγμα; νυξ ην και σκοτος ετι και νοητη τις
αχλυς και δαιμονιωδης απατη τοις της διανοιας οφθαλμοις ενιζανουσα, και το θειον
οντως και αληθες ιδειν ουκ εφιεισα φως. ου γαρ ην ο ποιων χρηστοτητα, κατα την
του ψαλλοντος φωνην, ουκ ην εως ενος, αλλα παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν.
ει δε και τεθηρευτο πως δια Μωυσεως ο Ἰσραηλ, αλλ' ην εν ισωι τοις ουδ' ολως
τεθηρευμενοις, την εν σκιαις και τυποις επιτηδευων λατρειαν, και τωι τελειουντι
μηδεν παιδαγωγουμενος νομωι. οτι γαρ αχρειοτατην ωσπερ και απωιδον τωι Θεωι την
εν τυποις λατρειαν ευρησομεν, ευκολον ιδειν εξ ων τας δι' αιματων παρωθειται
θυσιας και παν ειδος προσαγωγης γεωδους τε και σωματικης " Ινα τι γαρ μοι, φησι,
λιβανον εκ σαβα φερετε και κινναμωμον εκ γης μακροθεν; τα ολοκαυτωματα υμων
ουκ "εισι δεκτα, και αι θυσιαι υμων ουχ ηδυναν με." Και ταυτα φαμεν, ου την
πρωτην και παλαι δοθεισαν ατιμαζοντες εντολην, ουτε μην του νομου κατηγορειν
εγνωκοτες, εκεινο δε μαλλον τοις ακροωμενοις εθελοντες υποδηλουν, οτι του
παντων ∆εσποτου Θεου προς μονον ορωντος της ευαγγελικης πολιτειας το καλλος,
και οι δια νομου τεθηρευμενοι προς την εν σκιαις και τυποις ανονητον λατρειαν εν
ισωι πως τεθειντο τοις ουπω τεθηρευμενοις, αχρις αν ο της διορθωσεως επιλαμψηι
καιρος, λεγοντος εναργως του Χριστου, οτε γεγονεν ανθρωπος "̓Εγω ειμι η
"αληθεια." ει δε δει τουτοις και ετερον τι επειπειν, ουκ οκνησω δια το χρησιμον. οι
προς την εκ νομου μαθησιν κεκλημενοι δια Μωυσεως, και αυτον τον δοθεντα
διαπτυσαντες νομον και μονονουχι πλατυ γελωντες κατα της αγιας εντολης,
ετραποντο προς διδασκαλιας ενταλματα ανθρωπων· κατωλισθον δε προς τουτο
σκληρας και ατεγκτου βουλης, 3.159 ως και τον των αγιων προφητων ατονησαι
λογον. τοιγαρτοι και εκραζον "Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων;" Ἱερεμιας δε
παλιν "Οιμοι εγω, μητερ, ως τινα με ετεκες αν"δρα δικαζομενον και δικαρινομενον
εν πασηι τηι γηι, ουτε "ωφελησα, ουτε ωφελησε με ουδεις· η ισχυς μου εξελιπεν "εν
τοις καταρωμενοις με." πως ουν ουκ εν ισωι τεθεισθαι δοιη τις αν τοις μηδολως
τεθηρευμενοις τον απειθη και δυσηνιον Ἰσραηλ, οτε και αυτον τον διορισθεντα δια
Μωυσεως πεπατηκε νομον; οτι δε και αυτη των εθνων η πληθυς ασαγηνευτος τε ην
ετι, και της των θειων μαθηματων περιβολης εξω μενουσα παντελως, ουδενος αν
ημιν προς αποδειξιν δεησαι λογου. εκεινοις ουν αρα σκοτος ην εν καρδιαι και νυξ
διαβολικη, το της αληθους θεογνωσιας εξειργουσα φως. ουκουν δι' ολης ως επος
ειπειν κοπιασαντες της νυκτος, ιχθυων ετι χηρευουσαν την σαγηνην ειχον την
νοητην οι προ της επιδημιας· πρωΐας δε γενομενης, τουτεστι, διαλελυμενης ηδη της
διαβολικης αχλυος και ανισχοντος του φωτος του αληθινου, δηλον δε οτι Χριστου,
πυθομενου τε παρα των κεκοπιακοτων Μη αρα τι των λινων εχουσιν εντος, οπερ αν
 
 

650

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενοιτο τροφη τωι την απαντων ημων σωτηριαν οιονει πεινωντι Θεωι· βρωσιν γαρ
οικειαν ωνομασεν η γραφη την Σαμαρειτων επιστροφην· εναργως τε των
ερωτωμενων διωμολογηκοτων ως ουδεν το παραπαν εστιν αυτοις, καθειναι παλιν
επιταττει το δικτυον εις τα του πλοιου δεξια. καθηκε μεν γαρ και ο μακαριος
Μωυσης το της υφηγησεως λινον, δια νομικου δε δηλονοτι γραμματος· αλλ' εγενετο
πως εν ευωνυμοις η θηρα, νοουμενης εν δεξιαι της του Σωτηρος ημων εντολης.
μειζων γαρ ασυγκριτως και αμεινων κατα πολυ κατα τε τιμην και δοξαν των
νομικων ενταλματων η δια Χριστου νοειται παιδευσις, επει και των τυπων
προκεισεται παντως η αληθεια, και οικετου ∆εσποτης, και του 3.160 κατακρινοντος
γραμματος η δικαιουσα του Πνευματος χαρις. εν δεξιοις ουν αρα στησεται τα δια
Χριστου, την υπεροχην ημιν την κατα νομου και προφητων του δεξιου σημαινοντος.
Ἀμελλητι τοιγαρουν τοις του Σωτηρος ημων διαταγμασιν αναπεπεισμενοι χαλωσι το
δικτυον οι θεσπεσιοι μαθηται. σημαινει δε και τουτο ημιν ως ουχ εαυτοις την της
αποστολης ηρπασαν χαριν, αλλα τοις αυτου διαταγμασιν επι την θηραν εξηλθον την
πνευματικην· "Πορευθεντες γαρ φησι "μαθητευσατε παντα τα εθνη·" και αυτοι δε
φασιν, ως επι τωι ρηματι του Χριστου χαλωσι το δικτυον. σαγηνευουσι γαρ ουχ
ετερως η τοις του Σωτηρος ημων ρημασι και ευαγγελικοις προσταγμασι. των γεμην
εισω δικτυων γεγονοτων ιχθυων πολυ τι το πληθος ην, ως και ανελκειν αυτο μηκετι
ραιδιως δυνασθαι τους μαθητας. αναριθμητοι γαρ οι σεσαγηνευμενοι και
πιστευσαντες, και της των αγιων αποστολων ισχυος μειζον τε ηδη και υπερτερουν
αληθως το επι τουτωι θαυμα φαινεται. Χριστου γαρ εστιν η ενεργεια, την των
σωζομενων πληθυν ιδιαι δυναμει συλλεγοντος καθαπερ εις λινον αποστολικον την
επι γης Ἐκκλησιαν. Λεγει ουν ο μαθητης εκεινος ον ηγαπα ο Ἰησους τωι Πετρωι Ὁ
κυριος εστι. Σιμων ουν Πετρος ακουσας οτι ο Κυριος εστι, τον επενδυτην διεζωσατο,
ην γαρ γυμνος, και εβαλεν εαυτον εις την θαλασσαν· οι δε αλλοι μαθηται τωι
πλοιαριωι ηλθον, ου γαρ ησαν μακραν απο της γης, αλλ' ως απο πηχεων διακο σιων,
συροντες το δικτυον των ιχθυων. ως ουν επεβησαν επι την γην βλεπουσιν
ανθρακιαν κειμενην και οψαριον επικει μενον και αρτον· και λεγει αυτοις ο Ἰησους
Ἐνεγκατε απο των οψαριων ων επιασατε νυν. ανεβη ουν Σιμων Πετρος και 3.161
ειλκυσε το δικτυον εις την γην, μεστον ιχθυων μεγαλων εκατον πεντηκοντατριων·
και τοσουτων οντων ουκ εσχισθη το δικτυον· λεγει αυτοις ο Ἰησους ∆ευτε
αριστησατε. ουδεις δε ετολμα των μαθητων εξετασαι αυτον Συ τις ει, ειδοτες οτι ο
Κυριος εστιν. ερχεται ο Ἰησους και λαμβανει τον αρτον και διδωσιν αυτοις, και το
οψαριον ομοιως. τουτο ηδη τριτον εφανερωθη ο Ἰησους τοις μαθηταις αυτου
εγερθεις εκ νεκρων. Ἑαυτον ειναι παλιν κανθαδε φησι τον αγαπωμενον μαθητην ο
τοδε συνθεις το βιβλιον. ηγαπατο δε λιαν, δια πλειστην ως εοικος αγχινοιαν και νου
καθαροτητα και οφθαλμων καρδιας οξυτητα, επιτηδειως τε εχειν ευ μαλα προς το
δυνασθαι τι συνιεναι γοργως. και γουν προαρπασας των αλλων απαντων του
σημειου την αισθησιν, εγνω παροντα Χριστον, και τοις ετεροις διαμεμηνυκεν, ουδεν
ενδοιασας ολως, αναφωνησας δε μαλλον και σφοδρα τεθαῤρηκοτως Ὁ Κυριος εστι.
και προεξαλλεται μεν ο θεσπεσιος Πετρος βραδυτεραν εσεσθαι πως και την δια
σκαφους εννοησας αφιξιν· θερμος γαρ εις προθυμιας αει, και κεκινημενος προς
ευτολμιαν και αγαπην την επι Χριστωι· επονται δε και οι λοιποι τωι προυχοντι ομου
τωι πλοιωι το δικτυον αγοντες. ειτα θεωρουσιν ανθρακιαν κειμενην, παραδοξως και
πυραν ανακαυσαντος του Χριστου και οψαριον ενθεντος τηι αῤρητωι δυναμει
δηλονοτι τεθηρευμενον, οικονομικως τε και τουτο. ου γαρ η των αγιων αποστολων
ηρξατο χειρ, ητοι το κηρυγμα της εφ' ημων νοουμενης αγρας πνευματικης, αλλ' η
του Σωτηρος ισχυς. εσαγηνευσε γαρ πρωτος, ως εν απαρχηι των μελλοντων ενα, και
ουχι δη παντως ενα φαμεν, δια δε του ενος το μη σφοδρα πολλους σημαινεται· ειτα
 
 

651

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα τουτο σαγηνευουσιν οι μαθηται το πληθος, τοις αυτου παλιν θεοπρεπεστατοις
νευμασι και εις το δυνασθαι τι λαβειν των ζητουμενων νευρουμενοι. ανελκει γεμην
την σαγηνην ο Πετρος, δι' ου παλιν 3.162 εξεστι νοειν, το μη ατελεστον εσεσθαι των
αγιων αποστολων τον πονον. παρεστησαν γαρ τωι θηρασθαι διατεταχοτι των
τεθηρευμενων τον οχλον, ος και εν ιχθυσι σημαινεται τον αριθμον ρνγʹ· του μεν
εκατον, ως γε μοι φαινεται και δοκει καλως εχειν, το πληρωμα των εθνων
σημαινοντος· πληρεστατος γαρ ο εκατον αριθμος εκ δεκαδων δεκα συγκειμενος,
τοιγαρτοι και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ποτε μεν εκατον ειναι φησι τα
υπαρχοντα αυτωι προβατα, το τελειως εχειν εν αριθμωι τα λογικα κτισματα δια
τουτου δηλων, ποτε δε γην την αριστην ρʹ καρποφορησειν διισχυρισατο, το τελειον
εις ευκαρποφοριαν της οσιας ψυχης δια τουτου σημαινων· του δε γε πεντηκοντα
παρατιθεντος εις νοησιν οιονει το κατ' εκλογην λειμμα χαριτος των εξ Ἰσραηλ, εν
ημισει γαρ των εκατον τα πεντηκοντα, και λειπεται του τελειου προς αριθμον· των
δε γε τριων εισκομιζειν δυναμενων της αγιας τε και ομοουσιου Τριαδος ως εν
αριθμωι μονωι την δηλωσιν, ης εις δοξαν και ακαταληκτον ευφημιαν, η των δια
πιστεως τεθηρευμενων αναγραφεται ζωη και νοειται συνεζευγμενως. Θεος γαρ εν
ολοις εστι τοις πιστευουσιν εγγυς εχων, κατα γε τον εν αγιασμωι νοουμενον τροπον,
τους τοις ευαγγελικοις αναπεπεισμενους κηρυγμασιν. επειδη δε και ανειλκυσθη το
δικτυον, εφη παλιν ο Κυριος ημων τοις αγιοις μαθηταις ∆ευτε αριστησατε, και δια
τουτου δε δηλονοτι δικασκων, οτι μετα πονους και ιδρωτας τους επι τοις
κεκλημενοις τε και ανασεσωσμενοις, συνανακλιθησονται παλιν αυτωι, κατα την
αυτου του Σωτηρος φωνην, και συνεσονται δια παντος, παρακειμενης αυτοις της
αῤρητου τρυφης, πνευματικης δηλον οτι θειας τε και υπερ νουν τον ημετερον.
μονον δε ουχι κατασημαναι βουλεται Χριστος το εν ψαλμοις ειρημενον οτι "Τους
καρπους των πονων σου 3.163 "φαγεσαι." ουχ εαυτοις δε λαβοντες εσθιουσι,
διαδιδωσι δε μαλλον αυτοις ο Χριστος, ινα δη παλιν ως εν τυπωι μανθανωμεν, οτι
περ εσται και κατ' εκεινο καιρου παλιν αυτος ο Χριστος των θειων ημιν χαρισματων
ο χορηγος, και των ωφελειν ειωθοτων διανομευς, ως Κυριος. Ὅτε ουν ηριστησαν,
λεγει τωι Σιμωνι Πετρωι ο Ἰησους Σιμων Ἰωνα, αγαπαις με πλεον τουτων; λεγει αυτωι
Ναι Κυριε, συ οιδας οτι φιλω σε· λεγει αυτωι Βοσκε τα αρνια μου. λεγει αυτωι παλιν
δευτερον Σιμων Ἰωνα, αγαπαις με; λεγει αυτωι Ναι Κυριε, συ οιδας οτι φιλω σε· λεγει
αυτωι Ποιμαινε τα προβατα μου. λεγει αυτωι τριτον Σιμων Ἰωνα, φιλεις με; ελυπηθη
ο Πετρος οτι ειπεν αυτωι το τριτον Φιλεις με· και ειπεν αυτωι Συ οιδας Κυριε παντα·
συ γινωσκεις οτι φιλω σε· λεγει αυτωι ο Ἰησους Βοσκε τα προβατα μου. Προενηρξατο
των αλλων ο Πετρος και προς αυτην, ως εοικος, την δια του σκαφους ολιγωρησας
αφιξιν, δια το της εις Χριστον αγαπης ασυγκριτως θερμον και αξιοζηλωτον. διο και
πρωτος ανεισι και ελκει το δικτυον· ευπεριστροφος γαρ αει πως ην ανθρωπος,
κεκεντρωμενος ου μετριως εις την επι το δρασαι τε και ειπειν προθυμιαν. διο δη και
πρωτος ωμολογει την πιστιν, οτε δη πευσιν αυτοις προσκεκομικεν ο Σωτηρ περι "τα
μερη της Φιλιππου Καισαρειας ειπων Τινα "με λεγουσιν οι ανθρωποι τον υιον του
ανθρωπου;" ειρηκοτων γαρ των ετερων, οι μεν Ἡλιαν, οι δε "̔Ιερεμιαν η "ενα των
προφητων·" προσερωτωντος δε παλιν και λεγοντος του Χριστου "̔Υμεις δε τινα με
λεγετε," προεξαλλεται παλιν των αλλων ο κορυφαιος και των αλλων
προτεταγμενος, και φησι "Συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου του "ζωντος." και μην και
οτε των στρατιωτων η σπειρα 3.164 παρην τοις Ἰουδαιων υπηρεταις αναμιξ προς το
τοις αρχουσιν αποκομισαι τον Ἰησουν, οι μεν αλλοι "παντες αφεντες "αυτον
εφυγον," κατα το γεγραμμενον, Πετρος δε τηι μαχαιραι το του Μαλχου διεκοψεν
ωτιον. ᾤετο γαρ δειν δια παντος επαμυνειν τροπου τωι οικειωι διδασκαλωι, ει και
απαιδουσαν αυτωι παντελως εποιειτο την εγχειρησιν. αφικομενωι τοιγαρουν των
 
 

652

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλων γοργοτερον προσαγει την πευσιν, ει πλειον αυτων αγαπαι, και τουτο εις
τριτον γεγονε. συγκατανευει δε Πετρος και αγαπαν ομολογει, της ενυπαρχουσης
αυτωι διαθεσεως αυτον ειναι λεγων τον μαρτυρα· εφ' εκαστηι δε των ομολογιων
διαφορως ακουει της των λογικων προβατων εχεσθαι φροντιδος. Οιμαι δε εγωγε·
χρηναι γαρ οντως φημι και την κεκρυμμενην εν τουτοις διερευνησαι διανοιαν· ουκ
εικηι γεγραφθαι και ταυτα, ωδινει δε τι παλιν ο λογος, και των προκειμενων ο νους
εχει τι παντως το ενδομυχουν· η γαρ ουκ ερει τις ευλογως Μονον ερωται τον Σιμωνα,
καιτοι των αλλων παρεστωτων μαθητων, δια ποιαν αιτιαν; τι δ' αν βουλοιτο δηλουν
το Βοσκε τα αρνια μου, και τα τουτοις αδελφα; φαμεν ουν οτι κεχειροτονητο μεν
ηδη προς την θειαν αποστολην ομου τοις ετεροις μαθηταις ο θεσπεσιος Πετρος·
αυτος γαρ αυτους ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος αποστολους ωνομασε κατα το
γεγραμμενον· επειδη δε πραχθηναι συμβεβηκε τα της Ἰουδαιων επιβουλης, και τι
μεταξυ διεπταισθη και γεγονεν· ακρατωι γαρ δειματι καταληφθεις ο θεσπεσιος
Πετρος ηρνησατο τρις τον Κυριον· θεραπευει το πεπονθος, και ανταπαιτει ποικιλως
την εις τριτον ομολογιαν, αντισταθμον ωσπερ εκεινωι τουτο τιθεις και αντιῤροπον
τοις πταισμασιν εξαρτυων την επανορθωσιν. το γαρ λογωι διαπταισθεν και εν ψιλοις
εχον ρημασι των εγκληματων την δυναμιν, κατα τον ισον δοιη τις αν απολυεσθαι
τροπον. 3.165 εξαιτει δε ειπειν, ει και πλεον των αλλων αγαπαι. και γαρ τοι κατα
αληθειαν, ατε δη και μειζονος απολελαυκως ανεξικακιας, και οιονει πλουσιωτεραι
χειρι την του πλημμεληματος κομισαμενος αφεσιν, της των αλλων αγαπης μειζονα
πως ουκ αν εικοτως συλλεξας εν εαυτωι, ταις εις ακρον ηκουσαις ευνοιαις τον
ευεργετην ημειψατο; κοινον μεν γαρ απασι τοις αγιοις μαθηταις το τετραφθαι προς
φυγην, της Ἰουδαιων απανθρωπιας αφορητον αυτοις εντιθεισης το δειμα, και της
των στρατιωτων αγριοτητος τον ωμον απειλουσης θανατον, οτε συλληψομενοι
παρησαν τον Ἰησουν· ιδιαζοντως γεμην προς τουτωι συνεβη το του Πετρου
πλημμελημα, το δια της εις το τριτον αρνησεως. Ουκουν, ως πλειονα των αλλων την
αφεσιν κομισαμενος, εξαιτειται λεγειν ει και πλειον αγαπαι· κατα γαρ την του
Σωτηρος φωνην, ωι πολυ αφιεται, πολυ και αγαπησει. τυπος δε παλιν ταις μεν
εκκλησιαις εντευθεν εις το χρηναι τριτον διερωταν την εις Χριστον ομολογιαν τους
αγαπαν αυτον ελομενους, δια του και προσελθειν τωι αγιωι βαπτισματι. διδασκαλοις
δε γνωσις δια της των προκειμενων εισβεβηκε θεωριας, ως ουκ αν ετερως
ευαρεστησαιεν τωι παντων αρχιποιμενι, τουτεστι Χριστωι, ει μη της των λογικων
προβατων ευρωστιας και της εις το ευ ειναι διαμονης ποιοιντο φροντιδα. τοιουτος
τις ην ο θεσπεσιος Παυλος, τοις ασθενουσι συνασθενων, καυχημα δε της ιδιας
αποστολης και χαραν και στεφανον ονομαζων τους δι' αυτου πιστευσαντας, και δια
της των εργων λαμπροτητος ευδοκιμειν ελομενους. ᾔδει γαρ ᾔδει της εις Χριστον
τελειας αγαπης καρπον ειναι τουτον εμφανη. λογισμωι δε τουτο καλωι τε και αγαθωι
θεωρησαι τις αν. ει γαρ απεθανεν υπερ ημων, πως ουκ αν απασης ηξιωσε φροντιδος
την απαντων ημων σωτηριαν και ζωην; και 3.166 ειπερ αληθως εις Χριστον
αμαρτανουσιν οι "αμαρτανοντες "εις τους αδελφους και τυπτοντες αυτων
ασθενουσαν την "συνειδησιν," πως ουκ αληθες ειπειν οτι περ εις αυτον ευσεβουσι
τον Κυριον οι των ηδη πεπιστευκοτων και των εις τουτο καλεισθαι προσδοκωμενων
χειραγωγουντες τον νουν, και δια πασης αυτοις ωφελειας το βεβαιον εν πιστει
περιποιειν σπουδαζοντες; ουκουν δια μεν της εις τριτον ομολογιας του μακαριου
Πετρου το εν τριπλωι γεγονος εις απαρνησιν κατηργηθη πλημμελημα· δια δε του
φαναι τον Κυριον Βοσκε τα αρνια μου, ανανεωσις ωσπερ τις της ηδη δοθεισης
αποστολης αυτωι γενεσθαι νοειται, τον μεταξυ λυουσα των πταισματων ονειδισμον,
και την εκ της ανθρωπινης ασθενειας μικροψυχιαν εξαφανιζουσα. Ἀμην αμην λεγω
σοι, οτε ηις νεωτερος, εζωννυες σεαυτον και περιεπατεις οπου ηθελες· οταν δε
 
 

653

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γηρασηις, εκτενεις τας χειρας σου, και αλλοι ζωσουσι σε και αποισουσι σε οπου ου
θελεις· τουτο δε ειπε σημαινων ποιωι θανατωι δοξασει τον Θεον. και τουτο ειπων
λεγει αυτωι Ἀκολουθει μοι. Χαριεντως δη σφοδρα και λιαν αστειως ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος τωι οικειωι μεμαρτυρηκε μαθητηι της εις αυτον αγαπης το γνησιον,
και της εις ακρον ηκουσης ευσεβειας τε και υπομονης το καυχημα. εις τι γαρ αυτωι τα
της αποστολης εκτελευτησει ποτε διαγορευει σαφως, και ποιον αυτον του βιου
διαδεξεται τελος. προμεμηνυκε γαρ οτι τις αυτον και εις ανεθελητον τινα χωραν
αποκομιει, τουτεστι, τον εν ωι κατεπηξαν τον σταυρον οι διωκοντες, ητοι την εις
αιμα τιμωριαν επιθεντες αυτωι. ανεθελητον δε τωι Πετρωι τον του σταυρου τοπον
ειναι φησι. πασχει γαρ ουδεις των 3.167 αγιων εκων. αλλ' ει και πικρος ο θανατος,
επεισι τε και λιαν ανεθελητως αυτοις, αλλα γε της δοξης της παρα Θεου γλιχομενοι
και της επιγειου καταφρονουσι ζωης. αποκομισθησεσθαι τοιγαρουν τον μακαριον
Πετρον προανεφωνησεν ο Χριστος εις απαιδοντα τε και μεμισημενον του θανατου
τοπον. αλλ' ουκ αν εις τουτο κατεληξε δοξης, ουδ' αν εσταυρωθη δια Χριστον, ει μη
της των λογικων προβατων επιμελειας ηκολουθει τα εγκληματα, και της εις Χριστον
αγαπης εῤριζωμενην εχων την δυναμιν εκαλει προς ευπειθειαν τους ταις
διαβολικαις απαταις σεσαγηνευμενους προς πλανησιν. απεκτονασι γαρ τον
μακαριον Πετρον οι και τουτο δρασαι τολμησαντες, ουχ ετερας αιτιας επιγραφειν
εχοντες αυτωι, μονην δε την εις Χριστον εγκαλουντες ευσεβειαν. εστι τοινυν και δια
τουτων ιδειν, οτι χρησιμως τε και αναγκαιως ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
προανεφωνησε του Πετρου την τελευτην, ινα δι' ων εμελλε παθειν κατασφραγισηι
τροπον τινα και αληθες επιδειξηι το προς αυτον ειρημενον "Ναι, Κυριε, συ οιδας οτι
φιλω σε." το γαρ ολως τελευτησαι δια το κηρυγμα, πως ουκ αν γενοιτο σαφης τε και
αναμφιλογος του φιλειν αποδειξις, και οτι της τελειας αγαπης, φημι δη της εις
Χριστον, κατ' ουδενα τροπον απελιμπανετο; επιλεγει γεμην οις εφη Χριστος τωι
Πετρωι το Ἀκολουθει μοι, δηλωσιν μεν εχον, ως εν διανοιαι κοινηι της κατα
μαθητειαν νοουμενης ακολουθησεως, αινιγματωδως δε παλιν υπεμφαινον κατα γε
το εικος ετερον ουδεν, η οτι Κατ' ιχνος ερχου κινδυνων των εμων, και την αυτην
οιονει βαδιζων οδον, εργωι τε και λογωι τας των κεκλημενων ωφελησας ψυχας, και
επ' αυτον ιεναι κατοκνει μηδαμως τον επι ξυλου θανατον, ον και συμβηναι φησιν
οταν εις γηρας ελασηι, 3.168 προωρον αυτωι γενεσθαι την πτοιαν ουκ εφιεις, αλλ' εις
μακρους ανατεινων χρονους του φοβου την εφοδον. Ἐπιστραφεις δε ο Πετρος
βλεπει τον μαθητην ον ηγαπα ο Ἰησους ακολουθουντα, ος και ανεπεσεν εν τωι
δειπνωι επι το στηθος αυτου και ειπεν αυτωι Κυριε, τις εστιν ο παραδιδους σε; τουτον
ουν ιδων ο Πετρος λεγει τωι Ἰησου Κυριε, ουτος δε τι; λεγει αυτωι ο Ἰησους Ἐαν
αυτον θελω μενειν εως ερχομαι, τι προς σε; συ μοι ακολουθει. εξηλθεν ουν ουτος ο
λογος εις τους αδελφους οτι ο μαθητης εκεινος ουκ απο θνησκει· ουκ ειπε δε αυτωι ο
Ἰησους οτι ουκ αποθνησκει, αλλ' Ἐαν αυτον θελω μενειν εως ερχομαι, τι προς σε;
Ἑαυτον δη παλιν αφανεστερον μεν, κατασημαινει δ' ουν ομως ο θεσπεσιος
Ευαγγελιστης. και αυτος γαρ εστιν ο αγαπωμενος και επι το στηθος αναπεπτωκως
του Χριστου κατα τον του δειπνου καιρον, ηρετο τε τις ο παραδωσων αυτον. τουτον
τοιγαρουν τεθεαμενος ο Πετρος, φιλοπευστειν επειρατο και μαθειν ηξιου, ποιοις αρα
και τισιν ομιλησει και αυτος τοις μετα ταυτα κινδυνοις, η και εις τι καταληξει τυχον
και αυτωι του βιου το περας. αλλ' εξω λογου του πρεποντος η πευσις εφαινετο, και
περιεργιας μαλλον η χρηστομαθειας εργον ην, των καθ' εαυτον λαβοντα την ειδησιν
τα εφ' ετεροις εσομενα ζητειν. δια ουν ταυτην οιμαι την αιτιαν ο Κυριος απεκρινατο
μεν τι, πλην ουκ ευθυ των ερωτωμενων, ητοι των ζητουμενων, αποκομιζων δε πως
εις ετερα του διερωτωντος τον σκοπον, ουκ αθανατον εσεσθαι τον Ἰωαννην φησιν·
αλλ' ει βουλοιμην αυτον διαζην εως ερχομαι, τι αρα τουτο προς σε; τουτεστιν
 
 

654

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀκηκοας, ω 3.169 Πετρε, τα κατα σαυτον, τι σοι τα ετερων φιλοπευστειν, και των
θειων κριματων ανορυττειν ωσπερ ουκ εν καιρωι την ειδησιν; ει γαρ και μηδολως
τελευτυη, φησιν, αρα τι τουτο την σην φροντιδα παραμυθησεται; αδιαφορησει
τοιγαρουν ο σοφος τε και εμφρων, ειπερ τι και μελλοι παθειν, ειτε σωζοιτο τις
ετερος, ειτε και μη· κεισεται γαρ αυτωι τα οικεια παθειν, ουδεν το παραπαν εκ της
ετερου συμφορας ηγουν ευθυμιας εις παραψυχην δεχομενωι. ταυτι πως η των
προκειμενων ωδινει δυναμις. υποσημαινει δε ημιν ο περι τουτων λογος, οτι ως
παντη τε και παντως, η κατα τον ισον τροπον, η καθ' ετερον τινα τυχον και αυτου
κινδυνευειν μελλοντος Ἰωαννου ποτε, οιονει προς παραμυθιαν των καθ' εαυτον ο
μακαριος Πετρος και τα αυτωι συμβησεσθαι μελλοντα φιλαγρυπνως περιειργαζετο.
και μη τοι θαυμασηις, εννοει δε μαλλον εκεινο. κοινον γαρ πως εν ημιν και τουτο
εστιν, ει και παντελως ανονητον, το φιλειν εσθ' οτε μη μονους ορασθαι πασχοντας,
ηγουν τι των απευκτων υπομενειν μελλοντας, ακροασθαι δε μαλλον και τα ετερων,
η των ηδη πεπονθοτων, ηγουν εις τουτο πεσεισθαι προσδοκωμενων. Ουτος εστιν ο
μαθητης ο και μαρτυρων περι τουτων, ο και γρα ψας ταυτα, και οιδαμεν οτι αληθης
εστιν αυτου η μαρτυρια. Ἐνδοιασειν οιμαι μηδενα των νουνεχεστερων, ως ουκ αν
ηγαπησε τον Ἰωαννην ο Κυριος, ει μη τις ην λιαν εξαιρετος και περιφανης εις
αρετην, και εις παν οτιουν αγαθον επιτηδειως τε εχων και τελειως απηρτισμενος.
ουδε γαρ αν αλοιη Θεος αλογοις τισι προσκεκλιμενος ροπαις τοις ουκ αξιοις αγαπης
της παρ' αυτου, ανθρωποπρεπη γαρ μαλλον εστι τα τοιαυτα παθη· ο δε της εκ παθων
εφοδου και καταδρομης παντελως απειρατος ων, εδραιοτατα δε βεβηκως εις παν
ειδος 3.170 αρετης, μαλλον δε αυτος παν ειδος υπαρχων αρετης, πως ουκ αν δρυη
κεκριμενως και τουτο, και αλοιδορητον παντελως εποιησατο την ροπην, την εις το
χρηναι φημι της αγαπης αξιουν τον τουτου τυχειν οφειλοντα; προεξηγησαμενος
τοινυν ευ μαλα και ηγαπησθαι προειρηκως, ακομπως τε και αφιλοδοξως κομιδηι
μεμαρτυρηκεναι φησι περι τουτων, αξιαγαστως ηδη και καλως το συννευσαι τους
ακροωμενους οις γεγραφε τε και μεμαρτυρηκεν, ως εξ αναγκης αιτων· ου γαρ αν
εψευσατο της αληθειας ο κηρυξ. δια τουτο και φησιν οιδαμεν οτι αληθης εστιν η
μαρτυρια αυτου. σφαλερον ουν αρα και πανδεινον αληθως ψευδομυθειν το
παραπαν, ουκ ειδοτος ανδρος μη προΐεσθαι φωνην· ου γαρ αν αυτον ηγαπησεν η
αληθεια παραλυοντα την αληθειαν. Ἔστι δε και αλλα πολλα α εποιησεν ο Ἰησους,
ατινα εαν γρα φηται καθ' εν, ουδε αυτον οιμαι τον κοσμον χωρησαι τα γραφομενα
βιβλια, αμην. Πολλη μεν αγαν, φησιν, η της θεοσημιας πληθυς, και αναριθμητος
παντελως ο των κατορθωματων φανειται καταλογος, και εκ μυριων οσων εληφθη
ταυτι, πληρεστατην εμποιησαι τοις ακροωμενοις την ονησιν ουκ ανικανως εχοντα.
τον δε συγγεγραφοτα την βιβλον μη καταιτιασθω, φησιν, ο φιλακροαμων και
χρηστομαθης, ει και μη των ετερων εμνησθη. και γαρ το καθ' εν ει γεγραπται των
τετελεσμενων, παραλειφθεντος ουδενος, επληρωσεν αν την οικουμενην ο των
βιβλιων αχωρητος οχλος. υπερβολικως δε και νυν την του λογου δυναμιν
πεποιησθαι φαμεν. μυρια γαρ οντως εννοησαι τις αν δια της του Σωτηρος ημων
ισχυος πεπληρωσθαι θαυματα. γεγραφασι γεμην των ευαγγελιων οι κηρυκες τα εν
τοις γεγονοσι λαμπροτερα, κατα γε το εικος, και δι' ων ην μαλιστα τους
ακροωμενους δυνασθαι βεβαιουσθαι προς πιστιν την απαραφθορον, και παιδευσιν
εχειν 3.171 ηθικην τε και δογματικην, ινα πιστει μεν ορθηι διαπρεποντες, εργοις δε
τοις εις ευσεβειαν βλεπουσι πολυτροπως ηγλαισμενοι, και εις αυτην καταντησαντες
την ανω πολιν, και τηι των πρωτοτοκων Ἐκκλησιαι συναπτομενοι, και εις αυτην
εισελασειαν την των ουρανων βασιλειαν εν Χριστωι, δι' ου και μεθ' ου τωι Θεωι και
Πατρι η δοξα συν Ἁγιωι Πνευματι εις τους αιωνας, Ἀμην.
 
 

655

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


