In epistulam ad Romanos (homiliae 1-32)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ
ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ.
αʹ. Συνεχως ακουων αναγινωσκομενων των Ἐπιστολων του μακαριου
Παυλου, και καθ' εκαστην εβδομαδα δις, πολλακις δε και τρις και τετρακις, ηνικα αν
μαρτυρων αγιων μνημας επιτελωμεν, χαιρω μεν της σαλπιγγος απολαυων της
πνευματικης, και διανισταμαι, και θερμαινομαι τωι ποθωι, την εμοι φιλην
επιγινωσκων φωνην, και μονονουχι παροντα αυτον δοκω φανταζεσθαι, και
διαλεγομενον οραιν· αλγω δε και οδυνωμαι, οτι τον ανδρα τουτον ουχ απαντες
ισασιν, ωσπερ ειδεναι χρη, αλλ' ουτω τινες αυτον αγνοουσιν, ως μηδε των
Ἐπιστολων τον αριθμον ειδεναι σαφως. Τουτο δε γινεται ου παρα αμαθιαν, αλλα
παρα το μη βουλεσθαι συνεχως ομιλειν τωι μακαριωι τουτωι. Ουδε γαρ ημεις οσαπερ
ισμεν, ειπερ τινα ισμεν, δι' ευφυΐαν και οξυτητα διανοιας επισταμεθα, αλλα δια το
συνεχως εχεσθαι του ανδρος, και σφοδρα διακεισθαι περι αυτον. Τα γαρ των
φιλουμενων προ των αλλων απαντων οι φιλουντες ισασιν, ατε δη μεριμνωντες
αυτους· οπερ και ο μακαριος ουτος ενδεικνυμενος, ελεγε Φιλιππησιοις· Καθως εμοι
δικαιον εστι τουτο φρονειν περι υμων, δια το εχειν με εν τηι καρδιαι υμας εν τε τοις
δεσμοις μου και εν τηι απολογιαι και βεβαιωσει του Ευαγγελιου. Ὥστε και υμεις ει
θελετε μετα προθυμιας προσεχειν τηι αναγνωσει, ουδενος ετερου δεηθησεσθε·
αψευδης γαρ ο του Χριστου λογος, ειπων· Ζητειτε, και ευρησετε· κρουετε, και
ανοιγησεται υμιν. Ἀλλ' επειδη το πλεον ημιν των ενταυθα συλλεγομενων και
παιδοτροφιαν και γυναικος επιμελειαν και οικιας προνοιαν ανεδεξαντο, και δια
τουτο ουκ αν ανασχοιντο ολους εαυτους δουναι τωι πονωι τουτωι· προς γουν το
λαβειν τα παρ' ετερων συλλεγεντα διαναστητε, και τοσαυτην απονειματε σπουδην
τηι των λεγομενων ακροασει, οσην τηι των χρηματων συλλογηι. Ει γαρ και αισχρον
τοσαυτην απαιτησαι παρ' υμων μονην, πλην αλλ' αγαπητον, αν τοσαυτην γουν
δωτε. Και γαρ εντευθεν τα μυρια εφυη κακα, απο της των Γραφων αγνοιας· εντευθεν
η πολλη των αιρεσεων εβλαστησε λυμη, εντευθεν οι ημελημενοι βιοι, εντευθεν οι
ακερδεις πονοι. Ὥσπερ γαρ οι του φωτος απεστερημενοι τουτου ουκ αν ορθα
βαδισαιεν· ουτως οι προς την ακτινα των θειων μη βλεποντες Γραφων, πολλα
αναγκαζονται και συνεχως αμαρτανειν, ατε δη εν σκοτωι χαλεπωτατωι βα 60.392
διζοντες. Ὅπερ ινα μη γενηται, διανοιξωμεν τους οφθαλμους προς την λαμπηδονα
των αποστολικων ρηματων· και γαρ υπερ τον ηλιον ελαμψεν η τουτου γλωττα, και
των αλλων απαντων επλεονεκτησε τωι της διδασκαλιας λογωι· επειδη γαρ
περισσοτερον αυτων εκοπιασε, πολλην και την του Πνευματος επεσπασατο χαριν.
Και τουτο ουκ απο των Ἐπιστολων διισχυριζομαι μονον, αλλα και απο των πραξεων.
Ει γαρ που δημηγοριας ην καιρος, αυτωι πανταχου παρεχωρουν· διο και Ἑρμης ειναι
ενομιζετο παρα τοις απιστοις, δια το του λογου καταρχειν. Μελλοντας δε εις την
Ἐπιστολην κατιεναι ταυτην, αναγκαιον και τον χρονον ειπειν, καθ' ον εγραφη. Ουδε
γαρ, ως πολλοι νομιζουσι, προ πασων των αλλων εστιν, αλλα των μεν απο Ῥωμης
γραφεισων προτερα πασων, των δε αλλων υστερα, ει και μη πασων· και γαρ αι προς
Κορινθιους αμφοτεραι προ ταυτης εισιν απεσταλμεναι. Και τουτο δηλον αφ' ων εν
τωι τελει ταυτης εγραφεν, ουτω λεγων· Νυνι δε πορευομαι εις Ἱερουσαλημ διακονων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τοις αγιοις. Ευδοκησαν γαρ Μακεδονια και Ἀχαΐα κοινωνιαν τινα ποιησασθαι εις
τους πτωχους των αγιων των εν Ἱερουσαλημ. Κορινθιοις δε επιστελλων ελεγεν· Ἐαν
ηι αξιον του και εμε πορευεσθαι, συν εμοι πορευσονται, περι των αποκομιζοντων
εκεισε τα χρηματα ταυτα λεγων. Ὅθεν δηλον, οτι ηνικα μεν επεστελλε Κορινθιοις,
αμφιβολον ην το της τοιαυτης αποδημιας αυτου· οτε δε Ῥωμαιοις, ην κεκυρωμενον
λοιπον. Τουτου δε ομολογουμενου, κακεινο δηλον, οτι αυτη μετ' εκεινας η
Ἐπιστολη. Και η προς Θεσσαλονικεις δε εμοι δοκει προτερα της προς Κορινθιους
Ἐπιστολης ειναι. Και γαρ εκεινοις προτερον επιστειλας, και τον της ελεημοσυνης
προς αυτους κινησας λογον, οτε ελεγε· Περι δε της φιλαδελφιας ου χρειαν εχομεν
γραφειν υμιν· αυτοι γαρ υμεις θεοδιδακτοι εστε εις το αγαπαιν αλληλους· και γαρ
ποιειτε αυτο προς παντας τους αδελφους· τοτε Κορινθιοις επεστελλε. Και τουτο αυτο
δηλοι λεγων· Οιδα γαρ εγω την προθυμιαν υμων, ην υπερ υμων καυχωμαι
Μακεδοσιν, οτι Ἀχαΐα παρεσκευασται απο περυσι· και ο εξ υμων ζηλος ηρεθισε τους
πλειονας. Ἐξ ων εδειξεν, οτι πρωτοις εκεινοις περι τουτου διελεχθη. Τουτων μεν
ουν υστερα των Ἐπιστολων αυτη, των δε απο Ῥωμης πρωτη· ουδεπω γαρ ην της
Ῥωμαιων πολεως επιβας, ηνικα ταυτην εγραφε την Ἐπιστολην· και τουτο δηλοι
λεγων· Ἐπιποθω γαρ 60.393 ιδειν υμας, ινα τι μεταδω χαρισμα υμιν πνευματικον.
Ἀπο Ῥωμης δε Φιλιππησιοις επεστελλε· διο φησιν, Ἀσπαζονται υμας οι αγιοι παντες,
μαλιστα οι εκ της Καισαρος οικιας. Και Ἑβραιοις δε εκειθεν ομοιως· διο φησι, τους
απο της Ἰταλιας ασπαζεσθαι παντας αυτους. Και την προς Τιμοθεον δε Ἐπιστολην
και αυτην απο Ῥωμης δεδεμενος επεμψεν· η και εσχατη μοι δοκει πασων ειναι των
Ἐπιστολων· και δηλον απο του τελους· Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι, φησι, και ο καιρος
της εμης αναλυσεως εφεστηκεν. Ὅτι δε τον βιον εκει κατελυσε, παντι που δηλον
εστιν. Ἡ δε προς Φιλημονα εσχατη μεν και αυτη· προς γαρ εσχατωι γηραι αυτην
εγραψε· διο και ελεγεν· Ὡς Παυλος πρεσβυτης, νυνι δε και δεσμιος εν Χριστωι Ἰησου·
της μεντοι προς Κολοσσαεις προτερα· και τουτο απο του τελους δηλον παλιν.
Κολοσσαευσι γαρ γραφων φησιν, οτι Τυχικος παντα γνωρισει υμιν, ον επεμψα συν
Ὀνησιμωι τωι πιστωι και αγαπητωι αδελφωι. Ὀνησιμος δε ουτος ην, υπερ ου την προς
Φιλημονα Ἐπιστολην συνεθηκε. Και οτι ουκ ην αλλος ουτος ομωνυμος εκεινωι,
δηλον και απο του Ἀρχιππου· ον γαρ ελαβε συνεργον εν τηι προς Φιλημονα Ἐπιστοληι
της παρακλησεως της υπερ Ὀνησιμου, τουτον Κολοσσαευσιν επιστελλων διεγειρει,
λεγων· Ειπατε Ἀρχιππωι· Βλεπε την διακονιαν, ην παρελαβες, ινα αυτην πληροις.
∆οκει δε μοι και η προς Γαλατας προτερα ειναι της προς Ῥωμαιους. Ει δε εν ταις
βιβλοις ετεραν εχουσι ταξιν, θαυμαστον ουδεν· επει και οι προφηται οι δωδεκα ουκ
εφεξης αλληλοις οντες κατα τους χρονους, αλλα πολυ διεστηκοτες αλληλων, εν τηι
των βιβλιων ταξει εφεξης εισι κειμενοι. Ὁ γουν Ἀγγαιος και Ζαχαριας και αλλοι
μετα τον Ἰεζεκιηλ και ∆ανιηλ προεφητευσαν, και πολλοι μετα τον Ἰωναν και τον
Σοφονιαν και τους αλλους δε παντας· αλλ' ομως συνημμενοι πασιν εισιν εκεινοις,
ων τοσουτον τωι χρονωι διεστηκασι. βʹ. Μηδεις δε παρεργον τουτον ηγεισθω τον
πονον, μηδε περιεργιας περιττης την τοιαυτην ερευναν· συντελει γαρ ημιν προς τα
ζητουμενα ου μικρον ο των Ἐπιστολων χρονος. Ὅταν γαρ ιδω Ῥωμαιοις και
Κολοσσαευσιν υπερ των αυτων μεν επιστελλοντα, ουχ ομοιως δε υπερ των αυτων,
αλλ' εκεινοις μεν μετα πολλης της συγκαταβασεως, ως οταν λεγηι· Τον δε
ασθενουντα τηι πιστει προσλαμβανεσθε, μη εις διακρισεις διαλογισμων· ος μεν
πιστευει φαγειν παντα· ο δε ασθενων λαχανα εσθιει· Κολοσσαευσι δε ουχ ουτω περι
των αυτων, αλλα μετα πλειονος παῤρησιας· Ει γαρ απεθανετε, φησι, συν Χριστωι απο
των στοιχειων του κοσμου, τι ως ζωντες εν κοσμωι; δογματιζεσθε, Μη αψηι, μηδε
γευσηι, μηδε θιγηις; ατινα εστι παντα εις φθοραν τηι αποχρησει, ουκ εν τιμηι τινι προς
πλησμονην της σαρκος· ουδεν αλλο αιτιον ευρισκω της διαφορας ταυτης, η τον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

πραγματων χρονον. Ἐν αρχηι μεν γαρ συγκαταβαινειν εδει, μετα δε ταυτα ουκετι. Και
πολλαχου δε αλλαχου τουτο αν τις ευροι ποιουντα αυτον. Ουτω και ιατρος και
διδασκαλος ποιειν ειωθασιν· ουτε γαρ τοις εξ αρχης νοσουσιν ο ιατρος, και τοις προς
το τελος λοιπον της υγειας ελθουσιν, ουτε τοις εξ αρχης μανθανουσι παιδιοις ο
διδασκαλος, και 60.394 τοις των τελεωτερων δεομενοις διδαγματων, ομοιως
χρησονται. Τοις μεν ουν αλλοις εξ αιτιας τινος και υποθεσεως κινουμενος επεστελλε
(και δηλοι τουτο Κορινθιοις μεν λεγων· Περι δε ων εγραψατε μοι· και Γαλαταις δε,
ευθεως εκ του προοιμιου και της Ἐπιστολης απασης το αυτο εμφαινων)· τουτοις δε
τινος ενεκεν, και δια τι; και γαρ φαινεται μαρτυρων αυτοις, οτι μεστοι μεν εισιν
αγαθωσυνης, πεπληρωμενοι πασης γνωσεως, δυναμενοι και αλλους νουθετειν.
Τινος ουν ενεκεν επεστελλε; ∆ια την χαριν του Θεου, φησι, την δοθεισαν μοι εις το
ειναι με λειτουργον Ἰησου Χριστου. ∆ιο και εν αρχηι ελεγεν· Ὀφειλετης ειμι, το κατ'
εμε προθυμον, και υμιν τοις εν Ῥωμηι ευαγγελισασθαι. Και γαρ τα ειρημενα, οιον οτι
δυνανται και αλλοις νουθετειν, και οσα τοιαυτα, εγκωμιου μαλλον εστι και
προτροπης· και αναγκαια και η δια των γραμματων διορθωσις και τουτοις ην.
Ἐπειδη γαρ ουπω παραγεγονως ην, διπληι ρυθμιζει τους ανδρας, και τηι των
γραμματων ωφελειαι, και τηι της παρουσιας προσδοκιαι. Τοιαυτη γαρ η αγια εκεινη
ψυχη· πασαν περιελαμβανε την οικουμενην, και εν εαυτωι περιεφερεν απαντας,
συγγενειαν μεγιστην την κατα Θεον ειναι νομιζων· και ωσπερ παντας αυτους
αποτεκων, ουτως εφιλει, μαλλον δε πατρος παντος μειζονα επεδεικνυτο
φιλοστοργιαν. Τοιαυτη γαρ η του Πνευματος χαρις· νικαι τας σαρκικας ωδινας, και
θερμοτερον επιδεικνυται τον ποθον. Και τουτο μαλιστα εστιν ιδειν επι της του
Παυλου ψυχης, ος καθαπερ πτηνος τις υπο της αγαπης γενομενος, απαντας περιηιει
συνεχως, ουδαμου μενων ουδε ισταμενος. Ἐπειδη γαρ ηκουσε του Χριστου λεγοντος,
Πετρε, φιλεις με; ποιμαινε μου τα προβατα, και τουτον μεγιστον ορον εκφεροντος
αγαπης, μεθ' υπερβολης αυτον επεδεικνυτο. Τουτον ουν και ημεις ζηλωσαντες, ει
και μη την οικουμενην, μηδε πολεις ολοκληρους και εθνη, αλλα την οικιαν εκαστος
ρυθμιζετω την εαυτου, την γυναικα, τα παιδια, τους φιλους, τους γειτονας. Και μη
μοι λεγετω τις, οτι Ἄπειρος ειμι και ιδιωτης. Ουδεν αμαθεστερον Πετρου, ουδεν
ιδιωτικωτερον Παυλου. Και τουτο αυτος ωμολογει, και ουκ ηισχυνετο λεγων· Ει δε
και ιδιωτης τωι λογωι, αλλ' ου τηι γνωσει. Ἀλλ' ομως ο ιδιωτης ουτος και ο αμαθης
εκεινος μυριους ενικησαν φιλοσοφους, μυριους επεστομισαν ρητορας, απο της
αυτων προθυμιας και της του Θεου χαριτος το παν εργασαμενοι. Τινα ουν εξομεν
απολογιαν ημεις, ουδε εικοσιν αρκουντες ονομασιν, ουδε τοις συνοικουσιν οντες
χρησιμοι; Σκηψις ταυτα και προφασις· ουδε γαρ αμαθια ουδε απαιδευσια κωλυει την
διδασκαλιαν, αλλα νωθεια και υπνος. Τουτον ουν αποτιναξαμενοι τον υπνον, μετα
πασης σπουδης αντεχωμεθα των οικειων μελων, ινα και ενταυθα πολλης
απολαυσωμεν της γαληνης, κατα τον του Θεου φοβον τους ημιν επιτηδειους
ρυθμιζοντες, και εκει μυριων μετασχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Παυλος, δουλος Ἰησου Χριστου, κλητος αποστο λος, αφωρισμενος εις
Ευαγγελιον Θεου, ο προ επηγγειλατο δια των προφητων αυτου εν Γραφαις αγιαις. αʹ.
Μωυσης μεν πεντε βιβλια συγγραψας, ουδαμου το ονομα το εαυτου τεθεικεν, ουδε οι
μετ' εκεινον τα μετ' εκεινον συνθεντες, αλλ' ουδε Ματθαιος, ουδε Ἰωαννης, ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Μαρκος, ου Λουκας· ο δε μακαριος Παυλος πανταχου των επιστολων αυτου το
ονομα αυτου προτιθησι. Τι δηποτε; Ὅτι εκεινοι μεν παρουσιν εγραφον, και περιττον
ην εαυτους δηλουν παροντας· ουτος δε δια μακρου τα γραμματα διεπεμπετο, και εν
επιστολης σχηματι· διο και αναγκαια ην η του ονοματος προσθηκη. Ει δε εν τηι προς
Ἑβραιους Ἐπιστοληι ου ποιει τουτο, και τουτο κατα την αυτου συνεσιν. Ἐπειδη γαρ
απεχθως ειχον προς αυτον, ινα μη εκ προοιμιων ακουσαντες του ονοματος,
αποκλεισωσι τωι λογωι την εισοδον, εσοφισατο δια του κρυψαι το ονομα την
ακροασιν την εκεινων. Ει δε προφηται τα ονοματα τα εαυτων τεθεικασι και
Σολομων, τουτο υμιν καταλιμπανω λοιπον επιζητειν, τινος ενεκεν οι μεν εθεσαν, οι
δε ουκ εθεσαν· ουδε γαρ απαντα παρ' εμου χρη μανθανειν υμας, αλλα και αυτους
πονειν και επιζητειν, ινα μη νωθροτεροι γινησθε. Παυλος δουλος Ἰησου Χριστου.
Τινος ενεκεν μετεθηκε το ονομα αυτου ο Θεος, και Σαυλον οντα Παυλον εκαλεσεν;
Ἵνα μηδε ταυτηι των αποστολων ελαττον εχηι, αλλ' οπερ εσχεν εξαιρετον ο
κορυφαιος των μαθητων, τουτο και αυτος κτησηται, και πλειονος οικειωσεως
υποθεσιν λαβηι. ∆ουλον δε εαυτον ουχ απλως ειπε του Χριστου· και γαρ πολλοι
δουλειας τροποι· εις μεν ο κατα την δημιουργιαν, καθ' ον φησιν, οτι Τα συμπαντα
δουλα σα, και καθ' ον φησιν· Ὁ δουλος μου Ναβουχοδονοσορ· το γαρ εργον του
ποιησαντος δουλον· ετερος δε ο απο της πιστεως, περι ης φησιν· Χαρις δε τωι Θεωι,
οτι δουλοι ητε της αμαρτιας, υπηκουσατε δε εκ καρδιας, εις ον παρεδοθητε τυπον
διδαχης, και ελευθερωθεντες απο της αμαρτιας, εδουλωθητε τηι δικαιοσυνηι· ετερος ο
απο της πολιτειας, καθ' ον φησι· Μωυσης ο θεραπων μου τετελευτηκε· καιτοι και
Ἰουδαιοι παντες θεραποντες ησαν, αλλ' εξαιρετως ο Μωυσης πολιτειαι διαλαμπων.
Ἐπει ουν κατα παντας τους τροπους της δουλειας δουλος ην ο Παυλος, αντι
μεγιστου αξιωματος τουτο τιθησι λεγων· ∆ουλος Ἰησου Χριστου· και τα της
οικονομιας ονοματα προβαλλεται, κατωθεν αναβαινων ανω. Και γαρ το Ἰησους
ονομα φερων ο αγγελος ηλθεν εκ των ουρανων, οτε ετικτετο εκ της Παρθενου· και
Χριστος δε απο του χρισθηναι λεγεται, ο και αυτο της σαρκος ην. Και ποιωι, φησιν,
ελαιωι εχρισθη; Ἐλαιωι μεν ουκ εχρισθη, Πνευματι δε· οιδε δε και τους τοιουτους
χριστους η Γραφη καλειν. Το γαρ προηγουμενον εν τηι χρισει, το Πνευμα εστι· διο και
το ελαιον παραλαμβανεται. Και που χριστους καλει τους μη χρισθεντας ελαιωι; Ὅπου
λεγει, Μη απτεσθε των χριστων μου, και εν τοις προφηταις μου μη πονηρευεσθε.
Τοτε γαρ ουδε η κατασκευη της χρισεως ην του ελαιου. Κλητος αποστολος.
Πανταχου κλητον εαυτον καλει, δεικνυς την οικειαν ευγνωμοσυνην, και οτι ουκ
αυτος ζητησας ευρεν, αλλα κληθεις παρεγενετο και υπηκουσε. Και τους πιστους δε
ουτως ονομαζει, κλητους αγιους. Οι μεν γαρ μεχρι του πιστευσαι εκληθησαν, ουτος
δε και ετερον ενεχει 60.396 ρισθη, την αποστολην, πραγμα μυριων αγαθων γεμον,
και των χαρισματων απαντων και μειζον και περιεκτικον. Και τι γαρ δει πλεον
ειπειν, αλλ' η οτι οπερ ο Χριστος παραγενομενος επραττε, τουτο αυτοις εγχειρισας
απηλθεν; Ὃ και βοαι Παυλος, λεγων, και το των αποστολων επαιρων αξιωμα· Ὑπερ
Χριστου πρεσβευομεν, ως του Θεου παρακαλουντος δι' ημων, τουτεστιν αντι
Χριστου. Ἀφωρισμενος εις Ευαγγελιον Θεου. Καθαπερ εν οικιαι προς διαφορα
εκαστος αφωρισται εργα, ουτω και επι της Ἐκκλησιας διαφοροι των διακονιων εισιν
αι διανομαι. Ἐμοι δε ενταυθα ου την αποκληρωσιν δοκει μονον αινιττεσθαι, αλλ' οτι
παλαι και ανωθεν προς τουτο ην τεταγμενος. Ὅπερ και Ἱερεμιας φησι τον Θεον
ειρηκεναι περι αυτου· Προ του σε εξελθειν εκ μητρας ηγιακα σε, προφητην εις εθνη
τεθεικα σε. Ἐπειδη γαρ προς πολιν αλαζονικην εγραφε, και πεφυσιωμενην
παντοθεν, δια παντων δεικνυσι του Θεου την χειροτονιαν ουσαν· και γαρ αυτος
εκαλεσε, και αυτος αφωρισε. Ποιει δε τουτο, ινα αξιοπιστον και ευπαραδεκτον
ποιησηι την επιστολην. Εις Ευαγγελιον Θεου. Ουκ αρα μονος Ματθαιος ευαγγελιστης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ουδε Μαρκος, ωσπερ ουδε ουτος μονος αποστολος, αλλα και εκεινοι, ει και κατ'
εξαιρετον ο μεν τουτο, οι δε εκεινο λεγονται ειναι. Ευαγγελιον δε αυτο ου δια τα
γεγενημενα αγαθα μονον καλει, αλλα και δια τα μελλοντα. Πως δε τον Θεον
ευαγγελιζεσθαι δι' αυτου φησιν; Ἀφωρισμενος γαρ, φησιν, εις Ευαγγελιον Θεου· ο
γαρ Πατηρ και προ των Ευαγγελιων δηλος ην. Ἀλλ' ει και δηλος ην, Ἰουδαιοις
μονοις, και ουδε τουτοις πασιν, ως εδει· ουτε γαρ Πατερα αυτον οντα ᾔδεσαν, και
πολλα αναξια αυτου τοτε εφανταζοντο· διο και ελεγεν ο Χριστος, οτι Ἥξουσιν οι
αληθινοι προσκυνηται· και, οτι Ὁ Πατηρ τοιουτους ζητει τους προσκυνουντας
αυτον. Ὕστερον δε και αυτος μετα του Υιου εξεφανθη τηι οικουμενηι πασηι· οπερ ουν
και προαναφωνων ελεγεν ο Χριστος· Ἵνα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον,
και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον. Ευαγγελιον δε Θεου καλει, απο των προοιμιων
ανορθων τον ακροατην. Ου γαρ ηλθε τι σκυθρωπον απαγγελλων, ωσπερ οι προφηται
κατηγοριας και εγκληματα και επιτιμησεις, αλλα Ευαγγελια, και Ευαγγελια Θεου,
μενοντων και ακινητων αγαθων θησαυρους μυριους. Ὃ προεπηγγειλατο δια των
προφητων αυτου εν Γραφαις αγιαις. Κυριος γαρ δωσει ρημα, φησι, τοις
ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι· και παλιν, Ὡς ωραιοι οι ποδες των
ευαγγελιζομενων ειρηνην! βʹ. Ὁραις και ρητως του Ευαγγελιου και το ονομα και τον
τροπον εν τηι Παλαιαι κειμενον; Ου γαρ δια ρηματων αυτο καταγγελλομεν μονον,
φησιν, αλλα και δια πραγματων· ουδε γαρ ανθρωπινον ην, αλλα και θειον και
αποῤρητον και πασαν υπερβαινον φυσιν. Ἐπειδη δε καινοτομιαν ενεκαλουν τωι
πραγματι, δεικνυσιν αυτο πρεσβυτερον Ἑλληνων ον, και εν τοις προφηταις
προδιαγραφομενον. Ει δε μη εξ αρχης εδωκε, παρα τους μη βουλομενους δεξασθαι·
οι γουν βουλομενοι ηκουσαν. Ἀβρααμ ο πατηρ υμων, φησιν, ηγαλλιασατο, ινα ιδηι
την ημεραν την εμην· και ειδε, και εχαρη. Πως ουν φησιν, οτι Πολλοι προφηται και
δικαιοι επεθυμησαν ιδειν α υμεις βλεπετε, και ουκ ειδον; Ουτω, φησιν, ως υμεις
βλεπετε και ακουετε, αυτην την σαρκα, και αυτα τα σημεια τα επι των οψεων. Συ δε
μοι σκο 60.397 πει, προ ποσων ταυτα προεκηρυττετο χρονων· και γαρ οταν μεγαλα
τινα προκατασκευαζειν ο Θεος μελληι, προ πολλων αυτα προαναφωνει χρονων,
γυμναζων την ακοην προς την υποδοχην της παρουσιας αυτων. Ἐν Γραφαις αγιαις.
Ου γαρ ελεγον οι προφηται μονον, αλλα και εγραφον απερ ελεγον· ουκ εγραφον δε
μονον, αλλα και δια πραγματων ετυπουν, ως Ἀβρααμ τον Ἰσαακ αγων, και Μωυσης
τον οφιν υψων, και τας χειρας εκτεινων επι του Ἀμαληκ, και τον αμνον του πασχα
θυων. Περι του Υιου αυτου του γενομενου εκ σπερματος ∆αυιδ κατα σαρκα. Τι
ποιεις, ω Παυλε; μετεωρισας ημων τας ψυχας και αναγαγων, και μεγαλα και
αποῤρητα φαντασθηναι ποιησας, και Ευαγγελιον ειπων, και Θεου Ευαγγελιον, και
χορον προφητων εισαγαγων, και δειξας παντας ανακηρυττοντας προ πολλων ετων
τα εσομενα, που παλιν ημας καταγεις προς τον ∆αυΐδ; περι ανθρωπου τινος διαλεγηι,
ειπε μοι, και πατερα διδως αυτωι τον του Ἰεσσαι υιον; και που ταυτα των ειρημενων
αξια; Σφοδρα μεν ουν αξια· ου γαρ περι ανθρωπου ψιλου, φησιν, ο λογος ημιν. ∆ια
τοι τουτο προσεθηκα το, Κατα σαρκα, αινιττομενος, οτι και κατα πνευμα γεννησις
εστι του αυτου. Και τινος ενεκεν εντευθεν ηρξατο, και ουκ εκειθεν απο των
υψηλοτερων; Ὅτι και Ματθαιος εντευθεν και Λουκας και Μαρκος. Τον γαρ
μελλοντα χειραγωγειν προς τον ουρανον, κατωθεν ανω χειραγωγειν αναγκαιον·
ουτω γαρ και το πραγμα ωικονομηθη. Πρωτον γουν ειδον αυτον ανθρωπον επι της
γης, και τοτε ενοησαν Θεον. Ἧ τοινυν αυτος την διδασκαλιαν εποιησατο, ταυτηι και
ο μαθητης αυτου τεμνει την εκει φερουσαν οδον. Πρωτον ουν λεγει την κατα σαρκα
γεννησιν, ουκ επειδη πρωτη ην, αλλ' επειδη απο ταυτης προς εκεινην ανηγε τον
ακροατην. Του ορισθεντος Υιου Θεου εν δυναμει και Πνευματι αγιωσυνης εξ
αναστασεως νεκρων, Ἰησου Χριστου. Ἀσαφες το ειρημενον απο της των λεξεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

πλοκης γεγονε· διοπερ αυτο διελειν αναγκη. Τι ουν εστιν ο λεγει· Τον εκ ∆αυιδ
γενομενον ανακηρυττομεν, φησιν. Ἀλλα τουτο δηλον· ποθεν δε, οτι και Υιος Θεου
εστιν ουτος ο σαρκωθεις; Πρωτον απο των προφητων· διο ελεγεν, Ὃ
προεπηγγειλατο δια των προφητων αυτου εν Γραφαις αγιαις. Ου μικρας δε
αποδειξεως ουτος ο τροπος. Ἔπειτα και εξ αυτου του τροπου της γεννησεως· ο και
αυτος εδηλωσεν ειπων· Ἐκ σπερματος ∆αυιδ κατα σαρκα· τον γαρ της φυσεως ελυσε
νομον. Τριτον απο των θαυματων ωνπερ επραττε, πολλης δυναμεως αποδειξιν
παρεχομενος· τουτο γαρ εστιν, Ἐν δυναμει. Τεταρτον απο του Πνευματος ουπερ
εδιδου τοις πιστευουσιν εις αυτον, και δι' ου παντας αγιους εποιει· διο φησι, Κατα
Πνευμα αγιωσυνης· Θεου γαρ ην μονου τα τοιαυτα δωρα χαριζεσθαι. Πεμπτον απο
της αναστασεως Κυριου· πρωτος γαρ ουτος και μονος εαυτον ηγειρεν· οπερ και
αυτος μαλιστα παντων εφησεν ειναι σημειον ικανον και τους αναισχυντουντας
επιστομισαι. Λυσατε γαρ, φησιν, τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω
αυτον· και, Ὅταν υψωσητε με απο της γης, τοτε γνωσεσθε, οτι εγω ειμι· και παλιν, Ἡ
γενεα αυτη σημειον επιζητει, και σημειον ου δοθησεται αυτηι, ει μη το σημειον Ἰωνα.
Τι ουν εστιν, Ὁρισθεντος; ∆ειχθεντος, αποφανθεντος, κριθεντος, ομολογηθεντος
παρα της απαντων γνωμης και ψηφου, απο των προφητων, απο της παραδοξου
γεννησεως της κατα σαρκα, 60.398 απο της δυναμεως της εν τοις σημειοις, απο του
Πνευματος, δι' ου τον αγιασμον εδωκεν, απο της αναστασεως, δι' ης του θανατου
την τυραννιδα κατελυσε. ∆ι' ου ελαβομεν χαριν και αποστολην εις υπακοην
πιστεως. Ὅρα ευγνωμοσυνην οικετου· ουδεν εαυτου ειναι βουλεται, αλλα παντα του
∆εσποτου. Και μην το Πνευμα τουτο εδωκε· διο ελεγε· Πολλα εχω λεγειν υμιν, αλλ'
ου δυνασθε βασταζειν αρτι· οταν δε ελθηι εκεινος, το Πνευμα της αληθειας, οδηγησει
υμας εις πασαν την αληθειαν· και παλιν, Ἀφορισατε μοι τον Παυλον και τον
Βαρναβαν. Και εν τηι προς Κορινθιους δε φησιν, οτι Ὧ μεν δια του Πνευματος διδοται
λογος σοφιας, αλλωι δε λογος γνωσεως· και οτι Αυτο παντα διαιρει, καθως βουλεται.
Και Μιλησιοις δε δημηγορων, ελεγεν· Ἐν ωι εθετο υμας το Πνευμα το αγιον ποιμενας
και επισκοπους. Ὁραις, οτι τα του Πνευματος του Υιου φησι, και τα του Υιου του
Πνευματος; Χαριν και αποστολην· τουτεστιν, Ουχ ημεις αυτο καθωρθωσαμεν το
γενεσθαι αποστολοι· ουδε γαρ καμοντες πολλα και πονεσαντες, την αξιαν ταυτην
ελαχομεν· αλλα χαριν ελαβομεν, και της ανωθεν δωρεας το κατορθωμα γεγονεν. Εις
υπακοην πιστεως. γʹ. Ουκ αρα οι αποστολοι ησαν οι κατορθουντες, αλλ' η
προοδοποιουσα χαρις αυτοις. Ἐκεινων μεν γαρ ην το περιιεναι και κηρυττειν, το δε
πειθειν του ενεργουντος εν αυτοις Θεου· καθως και ο Λουκας φησιν, οτι ∆ιηνοιξε
την καρδιαν αυτων· και παλιν, Οις ην δεδομενον ακουσαι τον λογον του Θεου. Εις
υπακοην. Ουκ ειπεν, Εις ζητησιν και κατασκευην, αλλ', Εις υπακοην. Ουδε γαρ
επεμφθημεν, φησι, συλλογιζεσθαι, αλλ' οπερ ενεχειρισθημεν αποδουναι. Ὅταν γαρ ο
∆εσποτης αποφηνηται τι, τους ακουοντας ου περιεργαζεσθαι χρη τα λεγομενα και
πολυπραγμονειν, αλλα δεχεσθαι μονον. Οι γαρ αποστολοι δια τουτο επεμφθησαν,
ινα, απερ ηκουσαν, ειπωσιν, ουχ ινα οικοθεν τι προσθωσι· και ημεις δε λοιπον, ινα
πιστευσωμεν. Τι ινα πιστευσωμεν; Περι του ονοματος αυτου· ουχ ινα την ουσιαν
αυτου περιεργασωμεθα, αλλ' ινα εις το ονομα αυτου πιστευσωμεν· τουτο γαρ ην, ο
και τα σημεια εποιει. Ἐν γαρ τωι ονοματι Ἰησου Χριστου, φησιν, εγειραι και
περιπατει. Και τουτο δε αυτο πιστεως δειται, και ουδεν τουτων λογισμωι καταλαβειν
δυνατον. Ἐν πασι τοις εθνεσιν, εν οις εστε και υμεις κλητοι Ἰησου Χριστου. Τι ουν;
πασι τοις εθνεσιν ο Παυλος εκηρυξεν; Ὅτι μεν γαρ απο Ἱερουσαλημ μεχρι του
Ἰλλυρικου διεδραμε, κακειθεν παλιν εις αυτας εξεβη της γης τας εσχατιας, δηλον εξ
ων Ῥωμαιοις επεστειλεν. Ει δε και μη πασι επεστη, ουδε ουτω ψευδος το λεγομενον·
ου γαρ περι εαυτου μονον φησιν, αλλα και περι των δωδεκα αποστολων, και παντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

των καταγγειλαντων τον λογον των μετ' εκεινους. Ἄλλως δε ουδε επ' αυτου τον
λογον ελεγχομενον ιδοι τις αν, ει την προθυμιαν εννοησει την εκεινου, και οτι μετα
τελευτην ου παυεται πανταχου της οικουμενης κηρυττων. Ἐννοησον δε πως επαιρει
την δωρεαν, και δεικνυσι μεγαλην ουσαν και πολυ της προτερας υψηλοτεραν· ει γε
τα μεν παλαια περι εθνος εν εγιγνετο, αυτη δε γην και θαλασσαν επεσπασατο. Σκοπει
δε μοι κακεινο, πως κολακειας πασης απηλλαγμενη εστιν η του Παυλου 60.399
ψυχη. Ῥωμαιοις γαρ διαλεγομενος τοις ωσπερ εν κορυφηι τινι της οικουμενης
απασης καθημενοις, ουδεν πλεον αυτοις διδωσι των λοιπων εθνων, ουδε, επειδη
τοτε εκρατουν και εβασιλευον, και εν τοις πνευματικοις φησι τι πλεον αυτους εχειν·
αλλ', Ὥσπερ, φησι, τοις εθνεσι πασι κηρυττομεν, ουτω και υμιν, μετα Σκυθων και
Θραικων αυτους αριθμων· επει ει μη τουτο εβουλετο δηλωσαι, περιττον ην το ειπειν,
Ἐν οις εστε και υμεις. Ταυτα δε ποιει καθαιρων αυτων το φρονημα, και κενων το
φυσημα της διανοιας, και διδασκων αυτους την προς τους αλλους ισοτιμιαν. ∆ιο
επηγαγεν αυτο τουτο λεγων· Ἐν οις εστε και υμεις κλητοι Ἰησου Χριστου· τουτεστι,
Μεθ' ων εστε και υμεις. Και ουκ ειπεν, οτι Τους αλλους μεθ' υμων, αλλ' Ὑμας μετα
των αλλων εκαλεσεν. Ει γαρ εν Χριστωι Ἰησου ουκ εστι δουλος ουδε ελευθερος,
πολλωι μαλλον ουδε βασιλευς και ιδιωτης· και γαρ υμεις εκληθητε, και ουκ αφ'
εαυτων προσηλθετε. Πασι τοις ουσιν εν Ῥωμηι αγαπητοις Θεου, κλητοις αγιοις, χαρις
υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ὅρα πως
συνεχως το ονομα του κλητου τιθησι, Κλητος αποστολος, λεγων. Ἐν οις εστε και
υμεις κλητοι· Πασι τοις ουσιν εν Ῥωμηι κλητοις. Τουτο δε ου περιττολογων ποιει,
αλλα βουλομενος αυτους της ευεργεσιας αναμνησαι. Ἐπειδη γαρ εικος ην εν τοις
πιστευουσι και εξ υπαρχων ειναι και υπατων, και πενητας και ιδιωτας, εκβαλλων
την ανωμαλιαν των αξιωματων, πασι μιαν επιστελλει προσηγοριαν. Ει δε εν τοις
αναγκαιοτεροις και πνευματικοις κοινα δουλοις και ελευθεροις απαντα προκειται,
οιον η αγαπη η παρα του Θεου, η κλησις, το Ευαγγελιον, η υιοθεσια, η χαρις, η
ειρηνη, ο αγιασμος, τα αλλα παντα, πως εσχατης ανοιας ουκ αν ειη, ους ο Θεος
συνηψε και ομοτιμους εποιησεν εν τοις μειζοσι, τουτους διαιρειν απο των εν τηι γηι
πραγματων; ∆ια τοι τουτο απο των προοιμιων αυτων την χαλεπην ταυτην εκβαλων
νοσον ο μακαριος ουτος, εις την μητερα των αγαθων αυτους εμβιβαζει,
ταπεινοφροσυνην. Τουτο και οικετας βελτιους ειργαζετο, μανθανοντας ως ουδεν εκ
της δουλειας παραβλαβησονται, την οντως ελευθεριαν εχοντες· τουτο και τους
δεσποτας παρεσκευαζε μετριαζειν, παιδευομενους ως ουδεν αυτοις οφελος της
ελευθεριας, αν μη τα της πιστεως ηι προηγουμενα. Και ινα μαθηις, οτι ου συγχυσιν
εργαζομενος τουτο εποιει και παντα μιγνυς, αλλ' οιδε και διαιρεσιν αριστην, ουχ
απλως εγραψε πασι τοις ουσιν εν Ῥωμηι, αλλα μετα διορισμου, Τοις αγαπητοις του
Θεου. Αυτη γαρ η αριστη διακρισις, και δεικνυσι ποθεν ο αγιασμος. δʹ. Ποθεν ουν ο
αγιασμος; Ἀπο της αγαπης. Ειπων γαρ, Ἀγαπητοις, τοτε επηγαγε, Κλητοις αγιοις,
δηλων οτι εντευθεν ημιν η πηγη των αγαθων απαντων· αγιους δε τους πιστους
καλει παντας. Χαρις υμιν και ειρηνη. Ὢ προσηγοριας μυρια φερουσης αγαθα! Τουτο
και ο Χριστος τοις αποστολοις εις τας οικιας εισιουσι πρωτον ρημα φασκειν
επεταττε. ∆ια τουτο και ο Παυλος εντευθεν πανταχου προοιμιαζεται, απο της
χαριτος και της ειρηνης. Ουδε γαρ μικρον κατελυσεν ο Χριστος πολεμον, αλλα και
ποικιλον και παντοδαπον και χρονιον, και τουτον ουκ εκ των ημετερων πονων,
αλλα δια της αυτου 60.400 χαριτος. Ἐπει ουν η μεν αγαπη την χαριν, η δε χαρις την
ειρηνην εδωρησατο, ως εν ταξει προσηγοριας αυτα θεις, επευχεται μενειν διηνεκη
και ακινητα, ωστε μη παλιν ετερον αναῤριπισθηναι πολεμον· και παρακαλει τον
δεδωκοτα, παγια ταυτα διατηρειν, ουτω λεγων· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος ημων, και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ἰδου ενταυθα το, απο, κοινον εστι Πατρος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

και Υιου, οπερ εστιν ισον τωι, Ἐξ ου. Ου γαρ ειπε, Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, αλλ', Ἀπο Θεου Πατρος και Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου. Βαβαι, ποσον ισχυσεν η του Θεου αγαπη! οι εχθροι και
ητιμωμενοι, αγιοι και υιοι γεγονασιν εξαιφνης. Ὅταν γαρ πατερα καλεσηι, υιους
εδηλωσεν· οταν δε υιους ειπηι, απαντα των αγαθων τον θησαυρον ανεκαλυψε.
Μενωμεν τοινυν αξιαν της δωρεας την πολιτειαν ενδεικνυμενοι, και την ειρηνην
και την αγιωσυνην διατηρουντες. Τα μεν γαρ αλλα αξιωματα προσκαιρα τε εστι, και
τωι παροντι συγκαταλυεται βιωι, και χρηματων εστιν ωνητα· οθεν ουδε αξιωματα
αυτα ειναι αν τις φαιη, αλλ' ονοματα αξιωματων μονον, εν τηι των ιματιων
περιβοληι, και τηι των δορυφορων κολακειαι την δυναμιν εχοντα· τουτο δε, ατε παρα
του Θεου δοθεν, το δωρον το της αγιωσυνης και της υιοθεσιας, ουδε θανατωι
διακοπτεται, αλλα και ενταυθα ποιει λαμπρους, και προς την μελλουσαν ημιν
συναποδημει ζωην. Ὁ γαρ την υιοθεσιαν διατηρων, και την αγιωσυνην μετα
ακριβειας φυλαττων, αυτου του το διαδημα περικειμενου και την αλουργιδα
εχοντος, λαμπροτερος τε εστι πολλωι και μακαριστοτερος, και κατα τον παροντα
βιον γαληνηι τε εντρυφων πολληι, και χρησταις συντρεφομενος ελπισι, και ουδεμιαν
θορυβου και ταραχης εχων υποθεσιν, αλλ' ηδονης διηνεκους απολαυων. Ευθυμιαν
γαρ και χαραν ουκ αρχης μεγεθος, ου χρηματων πληθος, ου δυναστειας ογκος, ουκ
ισχυς σωματος, ου πολυτελεια τραπεζης, ουχ ιματιων κοσμος, ουκ αλλο τι των
ανθρωπινων ποιειν ειωθεν, αλλ' η κατορθωμα μονον πνευματικον, και συνειδος
αγαθον. Και ο τουτο κεκαθαρμενον εχων, καν ρακια περικειμενος ηι, και λιμωι
παλαιων, των σφοδρα τρυφωντων εστιν ευθυμοτερος· ωσπερ ουν ο πονηρα
συνειδως εαυτωι, καν τα παντων περιβαλληται χρηματα, παντων εστιν αθλιωτερος.
∆ια δη τουτο ο μεν Παυλος εν λιμωι ζων τωι διηνεκει και γυμνοτητι, και
μαστιζομενος καθ' εκαστην ημεραν, εχαιρε τε και ετρυφα μαλλον των
βασιλευοντων τοτε· ο δε Ἀχααβ βασιλευων και τρυφης απολαυων πολυτελους,
επειδη την αμαρτιαν εκεινην ειργασατο, εστενε τε και ηθυμει, και το προσωπον
αυτου συμπεπτωκος ην, και προ της αμαρτιας και μετα την αμαρτιαν. Ει τοινυν
βουλομεθα απολαυειν ηδονης, προ των αλλων απαντων φευγωμεν πονηριαν, και
διωκωμεν αρετην, ως ουκ ενον αλλως τουτου μετασχειν, καν επ' αυτον αναβωμεν
τον θρονον τον βασιλικον. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ὁ δε καρπος του Πνευματος
αγαπη, χαρα, ειρηνη. Τουτον ουν τον καρπον τρεφωμεν παρ' εαυτοις, ινα και της
ενταυθα χαρας απολαυσωμεν, και της μελλουσης επιτυχωμεν βασιλειας, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι
αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Πρωτον μεν ευχαριστω τωι Θεωι μου δια Ἰησου Χρι στου υπερ παντων υμων,
οτι η πιστις υμων κατ αγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι. αʹ. Πρεπον τηι μακαριαι ψυχηι το
προοιμιον, και ικανον απαντας παιδευσαι και εργων και λογων αγαθων απαρχεσθαι
τωι Θεωι, και μη μονον υπερ των οικειων, αλλα και υπερ των αλλοτριων ευχαριστειν
κατορθωματων, ο και φθονου και βασκανιας καθαραν ποιει την ψυχην, και τον
Θεον επισπαται μειζονως προς την των ευχαριστουντων ευνοιαν. ∆ιο και αλλαχου
φησιν· Ευλογητος ο Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο ευλογησας
ημας εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι. Ευχαριστειν δε δει ουχι πλουτουντας μονον,
αλλα και πενομενους, ουχ υγιαινοντας, αλλα και νοσουντας, ουκ ευημερουντας,
αλλα και ταναντια υπομενοντας· το μεν γαρ εξ ουριας των πραγματων φερομενων
ευχαριστειν, θαυμαστον ουδεν· οταν δε πολυ το κλυδωνιον ηι, και το σκαφος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

περιτρεπηται και κινδυνευηι, τοτε εστιν η πολλη της υπομονης και της
ευγνωμοσυνης επιδειξις. ∆ια δη τουτο και ο Ἰωβ εντευθεν εστεφανουτο, και το
αναισχυντον του διαβολου στομα ενεφραττε, και εδεικνυ σαφως, οτι ουδε ηνικα
ευημερων ην, δια τα χρηματα ευχαριστος ην, αλλα δια την πολλην περι τον Θεον
αγαπην. Ὅρα δε και επι τισιν ευχαριστει· ουκ επι τοις γηΐνοις και απολλυμενοις,
οιον επι αρχηι και δυναστειαι και δοξηι (ταυτα γαρ ουδενος αξια λογου), αλλ' επι τοις
οντως αγαθοις, τηι πιστει και τηι παῤρησιαι· και μεθ' οσης ευχαριστει διαθεσεως· ου
γαρ ειπε, Τωι Θεωι, αλλα, Τωι Θεωι μου· ο και οι προφηται ποιουσι· το κοινον
ιδιοποιουμενοι. Και τι θαυμαστον, ει οι προφηται; Αυτος γαρ αυτο συνεχως ο Θεος
φαινεται ποιων επι των δουλων, Θεον Ἀβρααμ, και Ἰσαακ, και Ἰακωβ
ιδιαζοντωςλεγων εαυτον. Ὅτι η πιστις υμων καταγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι. Τι
ουν; πασα η γη την πιστιν ηκουσε των Ῥωμαιων; Πασα εξ εκεινου· και ουδεν
απεικος· ου γαρ ασημος η πολις ην, αλλ' ωσπερ επι τινος κορυφης κειμενη, δια
παντα καταδηλος ην. Συ δε μοι σκοπει του κηρυγματος την δυναμιν, πως εν χρονωι
βραχει δια τελωνων και αλιεων αυτης της των πολεων επελαβετο κορυφης, και
ανδρες Συροι Ῥωμαιων εγενοντο διδασκαλοι και καθηγηται. ∆υο τοινυν αυτοις
μαρτυρει κατορθωματα· και οτι επιστευον, και οτι μετα παῤρησιας επιστευον, και
τοσαυτης ως πασαν την γην καταλαβειν την υπερ αυτων φημην. Ἡ πιστις γαρ υμων,
φησι, καταγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι· η πιστις, ουχ αι λογομαχιαι ουδε αι
συζητησεις ουδε οι συλλογισμοι· καιτοι πολλα ην εκει τα κωλυματα της
διδασκαλιας. Και γαρ αρτι της οικουμενης δεξαμενοι την αρχην μεγα εφρονουν, και
πλουτωι και τρυφηι συνεζων, και το κηρυγμα αλιεις εκομιζον, Ἰουδαιοι και εξ
Ἰουδαιων, εθνους μεμισημενου και παρα πασι βδελυκτου, και τον εσταυρωμενον
προσκυνειν εκελευοντο, τον εν Ἰουδαιαι τραφεντα· και μετα του δογματος και βιον
αυστηρον κατηγγελλον οι διδασκαλοι ανθρωποις τρυφαιν μεμελετηκοσι, και προς τα
παροντα επτοημενοις. Και οι καταγγελλοντες ησαν πενητες και ιδιωται, αγεννεις
και εξ αγεννων. Ἀλλ' ουδεν τουτων του λογου τον δρομον εκωλυσε· τοσαυτη του
σταυρωθεντος η δυναμις ην, ως πανταχου περιαγειν τον λογον. Καταγγελλεται γαρ,
φησιν, εν ολωι τωι κοσμωι. Και ουκ ειπε, ∆ηλουται, 60.402 αλλα, Καταγγελλεται, ως
παντων εν στομασιν αυτους εχοντων. Θεσσαλονικευσι μεν ουν τουτο μαρτυρων, και
ετερον προστιθησιν· ειπων γαρ, Ἀφ' υμων εξηχηται ο λογος του Θεου, επηγαγεν,
Ὥστε μη χρειαν εχειν ημας λαλειν τι. Οι γαρ μαθηται εν ταξει διδασκαλων
κατεστησαν, δια της παῤρησιας αυτων παντας παιδευοντες, και προς εαυτους
εφελκομενοι. Ου γαρ ιστατο που το κηρυγμα, αλλα πυρος σφοδροτερον πασαν επηιει
την οικουμενην. Ἐνταυθα δε τοσουτον μονον, οτι Καταγγελλεται. Καλως ειπεν, οτι
Καταγγελλεται, δεικνυς οτι ουδεν εδει προσθειναι τοις ειρημενοις ουδε αφελειν·
αγγελου γαρ τουτο εργον εστι, το μονα τα λεγομενα διακομιζειν. ∆ια τουτο και ο
ιερευς αγγελος καλειται, οτι ου τα εαυτου, αλλα τα του πεμποντος αναγγελλει.
Καιτοι γε Πετρος εκηρυξεν εκει, αλλα και τα εκεινου εαυτου ηγειται· ουτως, οπερ
εφθην ειπων, μεθ' υπερβολης απασης βασκανιας ην καθαρος. Μαρτυς γαρ μου εστιν
ο Θεος, ωι λατρευω εν τωι πνευματι μου, εν τωι Ευαγγελιωι του Υιου αυτου. βʹ.
Ἀποστολικων σπλαγχνων τα ρηματα, πατρικης κηδεμονιας η αποφασις. Τι δε εστιν ο
φησι, και τινος ενεκεν τον Θεον μαρτυρα καλει; Περι διαθεσεως ο λογος ην αυτωι.
Ἐπει ουν ουδεπω ην αυτους εωρακως, δια τοι τουτο ανθρωπων μεν ουδενα, τον δε
εμβατευοντα ταις καρδιαις, τουτον εκαλεσε μαρτυρα. Ἐπειδη γαρ ελεγεν, οτι Ἀγαπω
υμας, και σημειον εποιειτο το διηνεκως ευχεσθαι, και το βουλεσθαι ελθειν προς
αυτους, και ουδε τουτο δηλον ην, επι την αξιοπιστον καταφευγει μαρτυριαν. Ἆρα
δυνησεται τις ημων καυχησασθαι, οτι μεμνηται επι της οικιας ευχομενος του της
Ἐκκλησιας πληρωματος; Ουκ οιμαι. Ἀλλ' ο Παυλος ουχ υπερ πολεως μιας, αλλ' υπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

της οικουμενης απασης προσηιει τωι Θεωι, και τουτο ουχ απαξ ουδε δευτερον ουδε
τριτον, αλλα διηνεκως. Ει δε το διηνεκως εν μνημηι τινα περιφερειν, ουκ αν γενοιτο,
ει μη απο αγαπης πολλης· το εν ευχαις εχειν και αδιαλειπτως εχειν, εννοησον ποσης
εστι διαθεσεως και φιλιας. Ὅταν δε ειπηι, Ὧ λατρευω εν τωι πνευματι μου, εν τωι
Ευαγγελιωι του Υιου αυτου, ομου μεν την του Θεου χαριν, ομου δε την αυτου
ταπεινοφροσυνην ενδεικνυται ημιν· την μεν του Θεου χαριν, οτι τοσουτον αυτωι
πραγμα επετρεψε, την δε αυτου ταπεινοφροσυνην, οτι ουχι τηι εαυτου σπουδηι, αλλα
τηι του Πνευματος βοηθειαι το παν λογιζεται. Ἡ δε του Ευαγγελιου προσθηκη το ειδος
δηλοι της διακονιας. Και γαρ πολλοι της διακονιας οι τροποι και διαφοροι, και της
λατρειας δε ωσαυτως. Καθαπερ γαρ επι των βασιλεων παντες μεν εισιν υφ' ενι
τεταγμενοι τωι βασιλευοντι, διακονουνται δε ου παντες τα αυτα, αλλα τωι μεν εστιν η
διακονια εν τωι στρατοπεδων αρχειν, τωι δε εν τωι πολεις οικονομειν, ετερωι παλιν εν
τωι φυλαττειν τα εν τοις ταμιειοις χρηματα· ουτω και επι των πνευματικων, ο μεν
λατρευει τωι Θεωι και δουλευει εν τωι πιστευειν και τον βιον τον εαυτου καλως
οικονομειν, ο δε εν τωι ξενων θεραπειαν αναδεχεσθαι, ο δε εν τωι την προστασιαν
των δεομενων μεταχειριζεσθαι· καθαπερ και επι των αποστολων αυτων οι περι τον
Στεφανον εν τηι των χηρων προστασιαι εδουλευον τωι Θεωι, αλλος εν τηι του λογου
διδασκαλιαι, ων και ο Παυλος ην, εν 60.403 τωι το κηρυγμα ευαγγελιζεσθαι
λατρευων· και ουτος ην ο της δουλειας αυτου τροπος· τουτο γαρ ην επιτεταγμενος.
∆ια τουτο ου μαρτυρα καλει τον Θεον μονον, αλλα και οπερ ενεπιστευθη λεγει,
δεικνυς οτι ουκ αν τηλικαυτα εγχειρισθεις, τον εμπιστευσαντα μαρτυρα επι
ψευδεσιν εκαλει. Μετα δε τουτου κακεινο δειξαι βουλεται, την αγαπην την υπερ
αυτων, και την φροντιδα αναγκαιαν ουσαν. Ἵνα γαρ μη λεγωσι, Συ τις ων και ποθεν,
πολιν ουτω μεγαλην και βασιλικωτατην μεριμναιν φης; δεικνυσιν αναγκαιαν ουσαν
αυτωι την τοιαυτην φροντιδα, ει γε αυτωι της δουλειας ουτος ο τροπος επιτετακται,
το καταγγελλειν το Ευαγγελιον. Ὁ γαρ τουτο εγκεχειρισμενος αναγκην εχει τους
μελλοντας υποδεχεσθαι τον λογον διαπαντος εχειν επι της διανοιας. ∆ηλοι δε και
ετερον προς τουτοις ειπων, Ἐν τωι πνευματι μου· οτι πολυ και της Ἑλληνικης και της
Ἰουδαικης λατρειας ανωτερα αυτη. Ἡ μεν γαρ Ἑλληνικη, και πεπλανημενη και
σαρκικη· η δε Ἰουδαικη, αληθης μεν, σαρκικη δε και αυτη· η δε της Ἐκκλησιας, της
μεν Ἑλληνικης εναντια, της δε Ἰουδαικης υψηλοτερα πολλωι τωι μετρωι. Ου γαρ δια
προβατων και μοσχων και καπνου και κνισσης ο της ημετερας λατρειας τροπος,
αλλα δια ψυχης πνευματικης· οπερ και ο Χριστος δηλων ελεγε· Πνευμα ο Θεος, και
τους προσκυνουντας αυτον, εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν. Ἐν τωι
Ευαγγελιωι του Υιου αυτου. Ἀνωτερω ειπων το Ευαγγελιον του Πατρος ειναι,
ενταυθα του Υιου αυτο φησιν· ουτως αδιαφορον και Πατρος και Υιου λεγειν. Και γαρ
εμαθε παρα της μακαριας εκεινης φωνης, οτι τα του Πατρος του Υιου, και τα του
Υιου του Πατρος· Παντα γαρ, φησι, τα εμα σα εστι, και τα σα εμα. Ὡς αδιαλειπτως
μνειαν υμων ποιουμαι επι των προσευχων μου. Τουτο γνησιας αγαπης. Και δοκει
μεν εν τι λεγειν, τεσσαρα δε τιθησιν ενταυθα, και οτι μεμνηται, και οτι αδιαλειπτως,
και οτι εν ευχαις, και οτι υπερ μεγαλων πραγματων. ∆εομενος, ει πως ᾔδη ποτε
ευοδωθησομαι εν τωι θεληματι του Θεου ελθειν προς υμας. Ἐπιποθω γαρ ιδειν υμας.
Ὁραις και ωδινοντα αυτους ιδειν, και ουκ ανεχομενον παρα το τωι Θεωι δοκουν ιδειν,
αλλα κεκερασμενον φοβωι Θεου τον ποθον εχοντα; Ἐφιλει μεν γαρ αυτους, και
ηπειγετο προς αυτους· ου μην, επειδη εφιλει, παρα το τωι Θεωι δοκουν εβουλετο
ιδειν. Αυτη η γνησια αγαπη, ουχ ως ημεις οι αμφοτερωθεν των νομων της αγαπης
εκπιπτοντες. Ἢ γαρ ουδενα φιλουμεν, η επειδαν φιλησωμεν ποτε, παρα το τωι Θεωι
δοκουν φιλουμεν, αμφοτερα παρα τον θειον ποιουντες νομον. Ει δε φορτικα ταυτα
λεγομενα, φορτικωτερα γιγνομενα, γʹ. Και πως παρα το τωι Θεωι δοκουν φιλουμεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

φησιν; Ὅταν τον μεν Χριστον λιμωι τηκομενον περιορωμεν, παισι δε και φιλοις και
συγγενεσιν υπερ την χρειαν παρεχωμεν. Μαλλον δε τι χρη περαιτερω τον λογον
προαγειν; Ἐαν γαρ το εαυτου συνειδος εκαστος εξετασηι, επι πολλων τουτο ευρησει
γινομενον πραγματων. Ἀλλ' ουχ ο μακαριος εκεινος τοιουτος ην, αλλ' ᾔδει και
φιλειν, και φιλειν ως χρη, και ως προσηκον ην, και παντας νικων τωι φιλειν, ουχ
υπερεβαινε της αγαπης τα μετρα. Ὅρα γουν αμφοτερα μεθ' υπερβολης εν αυτωι
βρυοντα, και τον του Θεου φοβον, και τον των Ῥωμαιων ποθον. Το μεν γαρ
διηνεκως ευχεσθαι, και μη τυγχανοντα μη αφιστασθαι, αγαπης σφοδρας ην· το δε
αγαπωντα μενειν τωι του Θεου νευματι εικοντα, 60.404 ευλαβειας επιτεταμενης.
Ἀλλαχου μεν ουν τρις τον Κυριον παρακαλεσας ου μονον ουκ ελαβεν, αλλα και το
εναντιον, μη λαβων, χαριν εγνω του παρακουσθηναι πολλην· ουτω προς τον Θεον
εν απασιν εβλεπεν. Ἐνταυθα δε ελαβε μεν, ουχ οτε δε ᾔτησεν, αλλα βραδεως, και
ουδεν εντευθεν εδυσχερανε. Ταυτα δε λεγω, ινα μη ασχαλλωμεν μη ακουομενοι, η
βραδεως ακουομενοι. Ου γαρ εσμεν Παυλου βελτιους, ος επ' αμφοτεροις χαριν
ομολογει· και μαλα εικοτως. Ἐπειδη γαρ απαξ εαυτον εδωκε τηι παντα κυβερνωσηι
χειρι, και μετα τοσαυτης υποταγης υπεθηκε, μεθ' οσης ο πηλος τωι κεραμει, ηιπερ
ηγεν ο Θεος, ηκολουθει. Ειπων τοινυν, οτι ηυχετο ιδειν αυτους, λεγει και την αιτιαν
της επιθυμιας. Τις δε εστιν αυτη; Ἵνα τι μεταδω χαρισμα υμιν πνευματικον εις το
στηριχθηναι υμας. Ου γαρ απλως, ωσπερ πολλοι νυν περιττας και ανονητους
αποδημιας ποιουνται, ουτω και εκεινος, αλλ' υπερ αναγκαιων και σφοδρα
κατεπειγοντων· και σαφως μεν λεγειν τουτο ου βουλεται, αινιγματωδως δε. Ουδε
γαρ ειπεν, Ἵνα διδαξω υμας, ινα κατηχησω, ινα το λειπον αναπληρωσω, αλλ' Ἵνα τι
μεταδω, δεικνυς οτι ου τα αυτου αυτοις διδωσιν, αλλ' απερ ελαβε μετεδιδου. Και
ενταυθα δε μετριαζει παλιν ειπων· Ἵνα τι. Μικρον τι, φησι, και εμοι συμμετρον. Και
τι ποτε εστι το μικρον τουτο, ου μελλεις νυν μεταδιδοναι; Τουτο δε εστι, φησιν, Εις
το στηριχθηναι υμας. Ἄρα και τουτο χαριτος, το μη σαλευεσθαι, αλλ' εσταναι
βεβαιως. Χαριν δε οταν ακουσηις, μη νομισηις εκβεβλησθαι τον απο της προαιρεσεως
μισθον· χαριν γαρ ειπεν, ουχι τον εκ προαιρεσεως ατιμαζων πονον, αλλα τον εξ
απονοιας αποτεμνομενος τυφον. Μη τοινυν επειδη Παυλος αυτο χαρισμα εκαλεσεν,
αναπεσηις. Οιδε γαρ δι' ευγνωμοσυνην πολλην και τα κατορθωματα χαρισματα
καλειν, δια το και εν τουτοις πολλης ημας δεισθαι της ανωθεν ροπης. Ειπων δε, Εις
το στηριχθηναι υμας, λανθανοντως εδειξε δεομενους πολλης διορθωσεως. Ὃ γαρ
βουλεται ειπειν, τουτο εστιν· Ἐκ πολλου του χρονου επεθυμουν και ηυχομην υμας
ιδειν, δι' ετερον μεν ουδεν, ινα δε υμας βεβαιωσω, στηριξω τε και πηξω καλως εις
τον του Θεου φοβον, ωστε μη σαλευεσθαι διηνεκως. Ἀλλ' ουτω μεν ουκ ειπεν·
επληξε γαρ αν· ετερως δε υφειμενως το αυτο αινιττεται· οταν γαρ ειπηι, Εις το
στηριχθηναι υμας, τουτο δηλοι. Ειτα επειδη και τουτο σφοδρα φορτικον ην, ορα πως
αυτο παραμυθειται δια της επαγωγης. Ἵνα γαρ μη λεγωσι· Τι γαρ; σαλευομεθα,
περιφερομεθα, και της παρα σου δεομεθα γλωττης εις το στηναι βεβαιως; προλαβων
αναιρει την τοιαυτην αντιῤρησιν, ουτω λεγων· Τουτο δε εστι συμπαρακληθηναι εν
υμιν δια της εν αλληλοις πιστεως, υμων τε και εμου. Ὡς αν ει ελεγε· Μη
υποπτευσητε, οτι κατηγορων υμων ειπον· ου ταυτηι τηι γνωμηι εφθεγξαμην το ρημα,
αλλα τι ποτε εστιν, οπερ ηβουληθην ειπειν; Πολλας υπεμεινατε θλιψεις, υπο των
διωκοντων περιαντλουμενοι· επεθυμησα τοινυν υμας ιδειν, ινα παρακαλεσω,
μαλλον δε ουχ ινα παρακαλεσω μονον, αλλ' ινα και αυτος παρακλησιν δεξωμαι. δʹ.
Ὅρα σοφιαν διδασκαλου. Ειπεν, Εις το στηριχθηναι υμας· οιδε βαρυ και φορτικον το
ειρημενον τοις μαθηταις ον, και λεγει, Εις το παρακληθηναι υμας. Ἀλλα και τουτο
βαρυ παλιν, ουχ ουτω μεν ως το προτερον, 60.405 βαρυ δε ομως. Ὑποτεμνεται
τοινυν και τουτου παλιν το φορτικον, λεαινων πανταχοθεν τον λογον, και ποιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ευπαραδεκτον. Ου γαρ απλως ειπε, Παρακληθηναι, αλλα, Συμπαρακληθηναι, και
ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλα και ετεραν εισαγει πλειονα θεραπειαν, ειπων· ∆ια της εν
αλληλοις πιστεως, υμων τε και εμου. Βαβαι, ποση η ταπεινοφροσυνη! εδειξε και
εαυτον εκεινων δεομενον, ουκ εκεινους τουτου μονον· και τους μαθητας εν ταξει
διδασκαλων εκαθισεν, ουδεμιαν υπεροχην αφεις μειναι παρ' αυτωι, αλλα πολλην την
ισοτιμιαν επιδειξαμενος. Κοινον γαρ εστι το κερδος, φησι, και εγω της παρ' υμων
δεομαι παρακλησεως, και υμεις της παρ' εμου. Και πως τουτο γινεται; ∆ια της εν
αλληλοις πιστεως, υμων τε και εμου. Καθαπερ γαρ επι πυρος αν πολλας τις
συναγαγηι λαμπαδας, λαμπραν αναπτει την φλογα· ουτω και επι των πιστων
γινεσθαι πεφυκεν. Ὅταν μεν γαρ καθ' εαυτους ωμεν διεσπασμενοι, αθυμοτεροι πως
εσμεν· οταν δε ιδοντες αλληλους τοις οικειοις περιπλακωμεν μελεσι, πολλην
δεχομεθα την παρακλησιν. Μη γαρ μοι τον παροντα καιρον εξετασηις, καθ' ον τηι του
Θεου χαριτι κατα κωμην και πολιν, και εν αυτηι τηι ερημωι πολλα των πιστευοντων
τα ταγματα, και πασα ασεβεια εξεληλαται, αλλ' εννοησον κατ' εκεινον τον καιρον,
οσον ην αγαθον και διδασκαλον ιδειν τους μαθητας, και υπο αδελφων αδελφους
οφθηναι εξ αλλης πολεως επελθοντας. Ἵνα δε και σαφεστερον το λεγομενον
ποιησω, επι υποδειγματος τον λογον αγαγωμεν. Ει γαρ συμβαιη ποτε και γενοιτο, ο
μη γενοιτο, απενεχθεντας εις την Περσων γην η Σκυθων η βαρβαρων ετερων
διεσπαρθαι κατα δυο και τρεις εν εκειναις ταις πολεσιν, ειτα εξαιφνης τινα των
εντευθεν ιδειν επελθοντα, εννοησον οσην αν εκαρπωσαμεθα την παραμυθιαν. Ουχ
ορατε και τους εν τοις δεσμωτηριοις οντας, ει τινα των επιτηδειων ιδοιεν,
ανισταμενους και επτερωμενους υπο της ηδονης; Ει δε αιχμαλωσιαι και δεσμωτηριωι
παραβαλλω τους τοτε καιρους, μη θαυμασηις· πολυ γαρ χαλεπωτερα τουτων επασχον
εκεινοι, διεσπαρμενοι και ελαυνομενοι, και λιμωι και πολεμοις συζωντες, και
καθημερινους θανατους τρεμοντες, και υποπτευοντες και φιλους και οικειους και
συγγενεις, και καθαπερ ξενην την οικουμενην οικουντες, μαλλον δε πολλωι των εν
αλλοτριαι διατριβοντων χαλεπωτερον. ∆ια τοι τουτο φησιν (Εις το στηριχθηναι υμας,
και συμπαρακληθηναι δια της εν αλληλοις πιστεως. Τουτο δε ελεγεν, ουχ ως αυτος
χρηιζων της παρ' εκεινων συμμαχιας, απαγε· πως γαρ ο της Ἐκκλησιας στυλος, ο
σιδηρου και πετρας στεῤροτερος, ο πνευματικος αδαμας και μυριαις αρκων πολεσιν);
αλλ' ινα μη καταφορικον ποιησηι τον λογον μηδε σφοδραν την επιτιμησιν, και αυτος
δεισθαι της παρακλησεως ελεγε της εκεινων. Ει δε τις ενταυθα παρακλησιν και
ευφροσυνην την επι της πιστεως αυτων επιδοσιν λεγοι, και ταυτης δεισθαι τον
Παυλον, ουκ αν ουδε ουτως αμαρτοι του λογου. Ει ουν και επιθυμεις, φησι, και ευχηι,
και μελλεις παρακλησεως απολαυειν, και παρακλησεως μεταδιδοναι, τι το κωλυον
ελθειν; Ταυτην τοινυν λυων την υπονοιαν, επηγαγεν· Ου θελω δε υμας αγνοειν,
αδελφοι, οτι πολλακις προεθυμηθην ελθειν προς υμας, και εκωλυθην αχρι της
δευρο. Ὅρα μετρα δουλικης υπακοης, και πολλης ευγνωμοσυνης αποδειξιν. Ὅτι μεν
γαρ εκωλυθη, λεγει· δια τι δε, ουκετι. Ου γαρ εξεταζει του ∆εσποτου το προσταγμα,
60.406 αλλα πειθεται μονον· καιτοι γε εικος ην διαπορησαι, τινος ενεκεν πολιν ουτω
λαμπραν και μεγαλην, και προς ην απασα εβλεπεν η οικουμενη, εκωλυσεν ο Θεος
απολαυσαι διδασκαλου τοιουτου, και επι χρονον τοσουτον. Ὁ μεν γαρ της
κρατουσης πολεως περιγενομενος, και τοις αρχομενοις ραιδιως επηιει· ο δε την
βασιλικωτεραν αφεις, τοις δε υπηκοοις εφεδρευων, το κεφαλαιον ειχεν ημελημενον.
Ἀλλ' ομως ουδεν τουτων περιεργαζεται, αλλα παραχωρει τωι της προνοιας
ακαταληπτωι, το τε εμμελες επιδεικνυμενος της εαυτου ψυχης, και παιδευων παντας
ημας μηδεποτε τον Θεον απαιτειν ευθυνας των γινομενων, καν δοκηι πολλους
θορυβειν τα πραττομενα. ∆εσποτου μεν γαρ εστι μονον το επιταττειν, δουλων δε το
πειθεσθαι. ∆ια τουτο, οτι μεν εκωλυθη, λεγει· τινος δε ενεκεν, ουκετι· Ουδε γαρ εγω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

οιδα, φησι. Μη τοινυν ερωτα με Θεου βουλην η γνωμην. Ουδε γαρ ερει το πλασμα τωι
πλασαντι· Τι με εποιησας ουτω; Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, και ζητεις μαθειν; ουκ
οισθα, οτι μελει παντων αυτωι, οτι σοφος εστιν, οτι ουδεν απλως εργαζεται και εικη;
οτι των γεγεννηκοτων σε μαλλον φιλει, και πατρος εκ πολλου του περιοντος
υπερβαινει φιλοστοργιαν, και μητρος κηδεμονιαν; Μηδεν ουν πλεον ζητει, μηδε
προβαινε περαιτερω· και γαρ αρκει σοι ταυτα εις παραμυθιαν· επει και τοτε σοφως
ωικονομητο το των Ῥωμαιων. Ει δε τον τροπον αγνοεις, μη δυσχεραινε· τουτο γαρ
πιστεως μαλιστα, το και αγνοουντα τον τροπον της οικονομιας, δεχεσθαι τον περι
προνοιας λογον. εʹ. Κατορθωσας τοινυν οπερ εσπουδαζεν ο Παυλος (τι δε τουτο ην;
Το δειξαι, οτι ου καταφρονων αυτων ουκ ηρχετο, αλλα και σφοδρα επιθυμων
εκωλυετο), και το εγκλημα αποδυσαμενος της ραιθυμιας, και πεισας οτι αυτων ουχ
ηττον εκεινος ιδειν αυτους επεθυμει· παλιν και δι' ετερων ενδεικνυται την αγαπην.
Ουδε γαρ, επειδη εκωλυθην, φησιν, απεστην του επιχειρειν, αλλ' αει μεν επεχειρουν,
αει δε εκωλυομην, ουδεποτε δε αφισταμην, τωι μεν θεληματι του Θεου ουκ
αντιπιπτων, την δε αγαπην τηρων. ∆ια μεν γαρ του προτιθεσθαι και μη αφιστασθαι
το φιλτρον επεδεικνυτο· δια δε του κωλυεσθαι και μη αντιτεινειν την περι τον Θεον
απασαν αγαπην εδηλου. Ἵνα τινα καρπον σχω και εν υμιν. Καιτοι και ανωτερω την
αιτιαν ειπε της επιθυμιας, και αυτωι πρεπουσαν εδειξεν, αλλ' ομως και ενταυθα
αυτην τιθησι, σφοδρως εκκαθαιρων αυτων την υπονοιαν. Ἐπειδη γαρ περιβλεπτος
ην η πολις, και μονη πανταχου γης και θαλαττης τοιαυτη, και η της ιστοριας αυτης
επιθυμια μονη πολλοις αποδημιας προφασις γεγονεν· ινα μη και περι του Παυλου
τοιουτον τι νομισωσι, μηδε υποπτευσωσιν, οτι απλως τηι οικειωσει αυτων
εγκαλλωπιζομενος επεθυμει της εκει παρουσιας, συνεχως τιθησι την υποθεσιν της
επιθυμιας. Και εμπροσθεν μεν φησιν· Ἵνα τι μεταδω χαρισμα υμιν πνευματικον,
επεθυμουν ιδειν· ενταυθα δε σαφεστερον· Ἵνα τινα καρπον σχω και εν υμιν, καθως
και εν τοις λοιποις εθνεσι. Τους αρχοντας μετα των αρχομενων εστησε, και μετα τα
μυρια τροπαια και τας νικας και την των υπατων περιφανειαν, μετα των βαρβαρων
αυτους τιθησι· και μαλα εικοτως. Ὅπου γαρ η της πιστεως ευγενεια, ουδεις
βαρβαρος, ουδεις Ἕλλην, ουδεις ξενος, ουδεις πολιτης, αλλ' εις μιαν απαντες
αξιωματος αναβαινουσιν υπεροχην. Ὅρα δε αυτον και ενταυθα μετριαζοντα. Ου γαρ
60.407 ειπεν, Ἵνα διδαξω και κατηχησω, αλλα τι; Ἵνα τινα καρπον σχω. Και ουδε
απλως καρπον, αλλ' Ἵνα τινα καρπον· παλιν συστελλων τα καθ' εαυτον, ωσπερ
ανωτερω ειπεν· Ἵνα τι μεταδω. Ειτα και αυτους, ωσπερ εφθην ειπων, καταστελλων,
Καθως και εν τοις λοιποις εθνεσι, φησιν. Ου γαρ, επειδη πλουτειτε και των αλλων
εχετε πλεον, ελαττονα περι τους λοιπους σπουδην επιδεικνυμι· ου γαρ τους
πλουτουντας ζητουμεν, αλλα τους πιστους. Που νυν οι σοφοι των Ἑλληνων, οι τους
βαθεις πωγωνας ελκοντες, και τας εξωμιδας αναβεβλημενοι, και τα μεγαλα
φυσωντες; Την Ἑλλαδα, την βαρβαρον πασαν ο σκηνοποιος επεστρεψεν. Ὁ δε παρ'
αυτοις αγομενος και περιφερομενος Πλατων, τριτον εις Σικελιαν ελθων μετα του
κομπου των ρηματων εκεινων, μετα της υποληψεως της λαμπρας, ουδε ενος
περιεγενετο τυραννου, αλλ' ουτως αθλιως απηλλαξεν, ως και αυτης εκπεσειν της
ελευθεριας. Ὁ δε σκηνοποιος ουτος ου Σικελιαν μονον ουδε Ἰταλιαν, αλλα πασαν
επεδραμε την οικουμενην, και ουδε εν τωι κηρυττειν της τεχνης απεστη, αλλα και
τοτε δερματα εῤραπτε, και εργαστηριου προειστηκει· και ουδε τουτο εσκανδαλισε
τους εξ υπατων· και μαλα εικοτως. Ου γαρ αι τεχναι και τα επιτηδευματα, αλλα το
ψευδος και τα πεπλασμενα δογματα ευκαταφρονητους ποιειν ειωθε τους
διδασκοντας. ∆ια τοι τουτο εκεινων μεν και Ἀθηναιοι λοιπον καταγελωσι· τουτωι δε
και βαρβαροι προσεχουσι και ανοητοι και ιδιωται. Κοινον γαρ το κηρυγμα προκειται
πασιν· ουκ αξιωματος οιδε διαφοραν, ουκ εθνους υπεροχην, ουκ αλλο των τοιουτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ουδεν· πιστεως γαρ δειται μονης, ου συλλογισμων. ∆ιο δη μαλιστα αυτο θαυμαζειν
αξιον, ουχ οτι χρησιμον και σωτηριον μονον, αλλ' οτι και ευκολον και ραιστον, και
τοις πασιν ευληπτον· ο δη μαλιστα της του Θεου προνοιας εργον εστι, κοινα τα παρ'
εαυτου προτιθεντος απασιν. Ὅπερ γαρ επι ηλιου και σεληνης και γης και θαλαττης
και των αλλων εποιησεν, ου τοις μεν πλουτουσι και σοφοις πλειονος μεταδιδους της
απο τουτων χορηγιας, ελαττονος δε τοις πενησιν, αλλ' ισην απασι την απολαυσιν
προτιθεις, τουτο και επι του κηρυγματος ειργασατο, και πολλωι πλεον, οσωι και
αναγκαιοτερον τουτο εκεινων. ∆ιο και Παυλος φησι συνεχως· Πασι τοις εθνεσιν.
Ειτα δεικνυς αυτοις, οτι ουδεν αυτοις χαριζεται, αλλ' επιταγμα πληροι δεσποτικον,
και παραπεμπων αυτους επι την του Θεου των ολων ευχαριστιαν, φησιν· Ἕλλησι τε
και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοητοις οφειλετης ειμι. Ὃ και Κορινθιοις επιστελλων
ελεγε. Λεγει δε τουτο, το παν ανατιθεις τωι Θεωι. Ουτω το κατ' εμε προθυμον, και
υμιν τοις εν Ῥωμηι ευαγγελισασθαι. ʹ. Ὢ ψυχης γενναιας! πραγμα τοσουτων
κινδυνων μεστον αναδεξαμενος, αποδημιαν διαποντιον, πειρασμους, επιβουλας,
επαναστασεις (και γαρ εικος πολει τοσαυτηι μελλοντα διαλεγεσθαι, υπο ασεβειας
τυραννουμενηι, νιφαδας πειρασμων υπομενειν· ουτω γουν και τον βιον κατελυσεν
εν τηι πολει ταυτηι, παρα του τοτε τυραννουντος αποτμηθεις)· αλλ' ομως τοσαυτα
προσδοκων υπομενειν, ουδενι τουτων οκνηροτερος εγιγνετο, αλλα κατηπειγετο και
ωδινε και προθυμος ην. ∆ιο φησιν· Ουτω το κατ' εμε προθυμον, και υμιν τοις εν
Ῥωμηι ευαγγελισασθαι. Ου γαρ επαισχυνομαι το Ευαγγελιον. Τι φης, ω Παυλε; ∆εον
ειπειν, οτι Και 60.408 καυχωμαι, και σεμνυνομαι, και εναβρυνομαι, τουτο μεν ου
λεγεις, το δε ελαττον τουτου, οτι ουκ επαισχυνηι· οπερ ουκ επι των σφοδρα λαμπρων
λεγειν ειωθαμεν. Τι ουν εστιν ο φησι; και τινος ενεκεν ουτω φθεγγεται, καιτοι γε
αγαλλομενος επ' αυτωι μαλλον η επι τωι ουρανωι; Γαλαταις γουν επιστελλων ελεγεν·
Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου.
Τινος ουν ενεκεν ενταυθα ου λεγει, οτι Και καυχωμαι, αλλ' οτι Ουκ επαισχυνομαι;
Σφοδρα προς τα του κοσμου πραγματα ησαν επτοημενοι οι Ῥωμαιοι δια τον
πλουτον, δια την αρχην, δια τας νικας και τους αυτων βασιλεις· ισοθεους γαρ
ηγουντο τουτους. Ουτω γουν αυτους και εκαλουν. ∆ια δη τουτο και ναοις αυτους
εθεραπευον και βωμοις και θυσιαις. Ἐπει ουν ουτως ησαν πεφυσιωμενοι, ο δε
Παυλος εμελλε κηρυττειν τον Ἰησουν τον νομιζομενον του τεκτονος υιον, τον εν
Ἰουδαιαι τραφεντα και εν οικιαι γυναικος ευτελους, ου δορυφορους εσχηκοτα, ου
χρηματα περιβαλ[λ]ομενον, αλλα και ως καταδικον αποθανοντα μετα ληιστων, και
ετερα πολλα αδοξα υπομειναντα, και εικος ην αυτους εγκαλυπτεσθαι, ουδεν των
αποῤρητων και μεγαλων ειδοτας ουδεπω· δια τουτο φησιν, Ουκ επαισχυνομαι,
εκεινους διδασκων τεως μη επαισχυνεσθαι· ᾔδει γαρ οτι, αν τουτο κατορθωσωσι,
ταχεως προιοντες και επι το καυχασθαι ηξουσι. Και συ τοινυν εαν ακουσηις τινος
λεγοντος· Τον εσταυρωμενον προσκυνεις; μη επαισχυνθηις, μηδε κατω βλεψηις, αλλα
και εναβρυνου και καλλωπιζου, και ελευθεροις οφθαλμοις και υψηλωι προσωπωι
καταδεξαι την ομολογιαν. Καν ειπηι παλιν· Τον εσταυρωμενον προσκυνεις; ειπε
παλιν προς αυτον· Ἀλλ' ου τον μοιχον ουδε τον πατραλοιαν ουδε τον παιδοκτονον
(τοιουτοι γαρ οι παρ' αυτοις θεοι παντες), αλλα τον δια σταυρου δαιμονας
επιστομισαντα, και τας μυριας αυτων ανελοντα μαγγανειας. Και γαρ ο σταυρος δι'
ημας το της αφατου φιλανθρωπιας εργον, το της πολλης κηδεμονιας συμβολον.
Προς δε τοις ειρημενοις, επειδη και λογωι μεγα κομπαζοντες, και την εξωθεν
περιβεβλημενοι σοφιαν εφυσωντο, Ἐγω, φησιν, εῤρωσθαι πολλα τουτοις ειπων τοις
συλλογισμοις, σταυρον ερχομαι κηρυττων, και ου δια τουτο αισχυνομαι. ∆υναμις
γαρ Θεου εστιν εις σωτηριαν. Ἐπειδη γαρ εστι και δυναμις Θεου εις κολασιν (και γαρ
οτε τους Αιγυπτιους εκολαζεν, ελεγεν· Αυτη εστιν η δυναμις μου η μεγαλη), και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

δυναμις εις απωλειαν (Φοβηθητε γαρ, φησι, τον δυναμενον και ψυχην και σωμα
απολεσαι εν γεεννηι)· δια τουτο φησιν· Ου ταυτα ελθων κομιζω, ου τα περι κολασεως
και τιμωριας, αλλα τα περι σωτηριας. Τι ουν; ουχι και ταυτα κατηγγελλε το
Ευαγγελιον, τον περι γεεννης λογον, τον περι του σκοτους του εξωτερου και του
σκωληκος του ιοβολου; Και μην ουδαμοθεν αλλοθεν, η εκ του Ευαγγελιου ταυτα
εγνωμεν· πως ουν, φησι, ∆υναμις Θεου εις σωτηριαν; Ἀλλ' ακουε και των εξης·
Παντι τωι πιστευοντι, Ἰουδαιωι τε πρωτον, και Ἕλληνι. Ου γαρ απλως πασιν, αλλα
τοις δεχομενοις. Καν γαρ Ἕλλην ηις, καν πασαν επελθων κακιαν, καν Σκυθης, καν
βαρβαρος, καν αυτοθηριον, καν πασης αλογιας γεμων, και μυρια αμαρτηματων
επιφερομενος φορτια, αμα τον περι σταυρου λογον κατεδεξω και εβαπτισθης, και
παντα εκεινα εξηλειψας. ∆ια τι δε φησιν ενταυθα, Ἰουδαιωι τε πρωτον, και Ἕλληνι;
τι βουλεται αυτη η διαφορα; Καιτοι πολλαχου ειπεν, οτι 60.409 ουτε περιτομη τι
εστιν, ουτε ακροβυστια· πως ουν ενταυθα διαιρει, προτιθεις τον Ἰουδαιον του
Ἕλληνος; Και τι τουτο; ουδε γαρ, επειδη πρωτος εστι, και πλεον λαμβανει της
χαριτος· η γαρ αυτη δωρεα και τουτωι κακεινωι διδοται· αλλα ταξεως εστι τιμη μονον
το πρωτος. Και γαρ ουκ εν τωι μειζονα λαβειν δικαιοσυνην πλεονεκτει, αλλ' εν τωι
πρωτος αυτην λαβειν τετιμηται μονον· επει και επι των φωτιζομενων (ιστε δε οι
μυσται το λεγομενον) παντες μεν επι το βαπτισμα τρεχουσιν, ου παντες δε εν τηι
αυτηι ωραι, αλλ' ο μεν πρωτος, ο δε δευτερος· ου μην ο πρωτος του δευτερου πλεον
λαμβανει, ουδε εκεινος του μετ' αυτον, αλλα των αυτων απαντες απολαυουσι. Το
τοινυν, πρωτος, ενταυθα ρηματος εστι τιμη, ου χαριτος πλεονασμος. Ειτα ειπων, Εις
σωτηριαν, παλιν αυξει την δωρεαν, δεικνυς ουκ αχρι του παροντος ισταμενην, αλλα
περαιτερω προιουσαν· τουτο γαρ εδηλωσεν ειπων· ∆ικαιοσυνη γαρ Θεου εν αυτωι
αποκαλυπτεται εκ πιστεως εις πιστιν, καθως γεγραπται· Ὁ δε δικαιος εκ πιστεως
ζησεται. Ὁ γουν γενομενος δικαιος, ου κατα τον παροντα βιον μονον, αλλα και κατα
τον μελλοντα ζησεται. Ου τουτο δε μονον, αλλα και ετερον αινιττεται μετα τουτου,
το λαμπρον και περιφανες της τοιαυτης ζωης. Ἐπειδη γαρ εστι και μετα αισχυνης
σωθηναι (ωσπερ ουν πολλοι των απο φιλανθρωπιας βασιλικης απαλλαττομενων
κολασεως σωζονται), ινα μη υποπτευσηι τουτο τις σωτηριαν ακουσας, προσεθηκε,
Και δικαιοσυνην, και δικαιοσυνην ου σην, αλλα Θεου, και το δαψιλες αυτης και το
ευκολον αινιττομενος. Ου γαρ εξ ιδρωτων και πονων αυτην κατορθοις, αλλ' απο της
ανωθεν δωρεας λαμβανεις, εν μονον εισφερων οικοθεν, το πιστευσαι. Ειτα, επειδη
απιθανος ο λογος ειναι εδοκει, ει ο μοιχος και μαλακος, και τυμβωρυχος και γοης
αθροον ουχι κολασεως απαλλαττεται μονον, αλλα και δικαιος γινεται, και δικαιος
την ανωτατω δικαιοσυνην, απο της Παλαιας πιστουται τον λογον. Και πρωτον μεν
βραχει ρηματι πελαγος ιστοριων αχανες τωι δυναμενωι βλεπειν αναπεταννυσιν.
Ειπων γαρ, Ἐκ πιστεως εις πιστιν, παρεπεμψε τον ακροατην επι τας οικονομιας του
Θεου τας εν τηι Παλαιαι γενομενας, ας Ἑβραιοις επιστελλων μετα πολλης εξηγειται
της σοφιας, και τους δικαιους και τους αμαρτωλους ουτω δικαιωθεντας δεικνυσι και
τοτε· διο και της Ῥααβ και του Ἀβρααμ εμνημονευσεν. Ἔπειτα δε ενταυθα
αινιξαμενος αυτο μονον (και γαρ εφ' ετερον ετρεχε θεωρημα, και κατεπειγον), απο
των προφητων παλιν πιστουται τον λογον, τον Ἀμβακουμ εις μεσον παραγων
βοωντα και λεγοντα, οτι ουδε ενι αλλως ζηιν τον μελλοντα ζησεσθαι, αλλ' η δια
πιστεως. Ὁ γαρ δικαιος, φησιν, εκ πιστεως ζησεται, περι της μελλουσης λεγων ζωης.
Ἐπειδη γαρ απερ ο Θεος χαριζεται, παντα υπερβαινει λογισμον, εικοτως πιστεως
ημιν δει. Ὁ δε κατοιομενος και καταφρονητης ανηρ και αλαζων ουθεν ου μη
περανει. Ἀκουετωσαν οι αιρετικοι της πνευματικης φωνης. Τοιαυτη γαρ η των
λογισμων φυσις· λαβυρινθωι τινι και γριφοις εοικεν, ουδεν ουδαμου τελος εχουσα,
ουδε αφιεισα τον λογισμον εσταναι επι της πετρας, και την αρχην εξ αλαζονειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

60.410 λαμβανουσα. Αισχυνομενοι γαρ επι τωι παραδεχεσθαι πιστιν και δοκειν
αγνοειν τα ουρανια. εις κονιορτον εαυτους μυριων λογισμων εμβαλλουσιν. Ειτα,
αθλιε και ταλαιπωρε και μυριων αξιε δακρυων, αν μεν τις σε ερηται, πως ο ουρανος
γεγονεν, και πως η γη· τι λεγω τον ουρανον και την γην; πως αυτος ετεχθης, πως
ετραφης και ηυξηθης, ουκ αισχυνηι την αγνοιαν; εαν δε περι του Μονογενους
γινηται τις λογος, δι' αισχυνην εις βαραθρον εαυτον εμβαλλεις απωλειας, αναξιον
σεαυτωι νομιζων το μη παντα ειδεναι; Και μην αναξιον η φιλονεικια, και το
πολυπραγμονειν ακαιρως. Και τι λεγω περι δογματων; Αυτης γαρ της κατα τον
παροντα βιον πονηριας ουδαμοθεν απηλλαγημεν αλλοθεν, αλλ' η δια της πιστεως.
Ουτω και οι προ τουτου ελαμψαν απαντες, ουτως ο Ἀβρααμ, ουτως ο Ἰσαακ, ουτως ο
Ἰακωβ· ουτω και η πορνη εσωθη, και η εν τηι Παλαιαι, και η εν τηι Καινηι. Πιστει γαρ,
φησι, Ῥααβ η πορνη ου συναπωλετο τοις απειθησασι, δεξαμενη τους κατασκοπους.
Ουδε προς εαυτην ειπε· Και πως δυνησονται ουτοι αιχμαλωτοι και φυγαδες οντες
και μετανασται, και νομαδων βιον ζωντες, ημων των πολιν εχοντων και τειχη και
πυργους περιγενεσθαι; ως ει προς εαυτην ταυτα ειπε, και εαυτην και εκεινους αν
προσαπωλεσεν· οπερ ουν και οι προγονοι των τοτε σωθεντων επαθον. Ἐκεινοι γαρ
επειδη ανδρας ιδοντες μεγαλους και ευμηκεις, τον τροπον της νικης εζητουν,
απωλοντο χωρις πολεμου και παραταξεως απαντες. Ειδες ποσον της απιστιας το
βαραθρον, και ποσον της πιστεως το τειχος; Ἡ μεν γαρ απειρους κατηνεγκε
χιλιαδας· αυτη δε πορνην γυναικα ου μονον διεσωσεν, αλλα και δημου τοσουτου
προστασιν εποιησε. Ταυτ' ουν ειδοτες, και τα τουτων πλειονα, μηδεποτε τον Θεον
ευθυνας των γινομενων απαιτωμεν, αλλ' οπερ αν επιταξηι, δεχωμεθα· και μη
περιεργαζωμεθα μηδε πολυπραγμονωμεν, καν ανθρωπινοις λογισμοις ατοπον ειναι
δοκηι το κελευομενον. Τι γαρ, ειπε μοι, του σφαξαι μονογενη παιδα και γνησιον,
αυτον τον γεγεννηκοτα, ατοπωτερον ειναι δοκει; Ἀλλ' ομως ο δικαιος κελευσθεις,
ου περιειργασατο τουτο, αλλ' απο της αξιας του κελευσαντος εδεξατο το επιταγμα
μονον, και υπηκουσε. Και ετερος δε προφητην παρα του Θεου κελευσθεις ραπισαι,
επειδη το δοκουν ατοπον ειναι του πραγματος περιειργασατο, και ουχ απλως
υπηκουσε, δικην εδωκε την εσχατην· ο δε πληξας ευδοκιμησε. Και ο Σαουλ δε σωσας
ανθρωπους παρα το τωι Θεωι δοκουν, της βασιλειας εξεπεσε, και τα ανηκεστα επαθε.
Και ετερα πλειονα τουτων αν τις ευροι παραδειγματα, δι' ων απαντων παιδευομεθα
μηδεποτε των επιταγματων του Θεου λογον απαιτειν, αλλ' εικειν και πειθεσθαι
μονον. Ει δε, απερ αν επιταξηι, περιεργαζεσθαι επισφαλες, και εσχατη κολασις κειται
τοις πολυπραγμονουσι· οι τα πολλωι τουτων αποῤρητοτερα και φρικωδεστερα
περιεργαζομενοι, τουτεστι πως εγεννησε τον Υιον, και τινι τροπωι, και τις η ουσια,
τινα εξουσιν απολογιαν ποτε; Ταυτ' ουν ειδοτες, την παντων των αγαθων μητερα
πιστιν μετα πασης υποδεχωμεθα της ευνοιας, ινα ωσπερ εν γαληνωι πλεοντες λιμενι
τα τε ορθα διατηρωμεν δογματα, και τον βιον ημων μετα ασφαλειας κατευθυνοντες,
των αιωνιων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, κρατος, τιμη και προσκυνησις συν αγιωι Πνευματι,
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Ἀποκαλυπτεται γαρ οργη Θεου απ' ουρανου επι πα σαν ασεβειαν και αδικιαν
ανθρωπων των την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων. αʹ. Ὅρα την Παυλου συνεσιν,
πως απο των χρηστοτερων προτρεψας, επι τα φοβερωτερα τρεπει τον λογον. Ειπων
γαρ, οτι σωτηριας αιτιον το Ευαγγελιον, οτι ζωης, οτι Θεου δυναμις, οτι σωτηριας
και δικαιοσυνης ποιητικον, λεγει και τα φοβησαι δυναμενα τους ου προσεχοντας.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

Ἐπειδη γαρ ως τα πολλα των ανθρωπων οι πλειους ουχ ουτω τηι των χρηστων
επαγγελιαι, ως τωι φοβωι των λυπηρων προς την αρετην ελκονται, εκατερωθεν
αυτους επισπαται. ∆ια τουτο και ο Θεος ου βασιλειαν επηγγειλατο μονον, αλλα και
γεενναν ηπειλησε· και οι προφηται δε τοις Ἰουδαιοις ουτω διελεγοντο, τα κακα τοις
αγαθοις αναμιγνυντες διηνεκως. ∆ια τουτο και ο Παυλος ουτω ποικιλλει τον λογον,
ου μην απλως, αλλα τα χρηστα τιθησι πρωτον, και μετα ταυτα τα λυπηρα, δεικνυς
οτι εκεινα μεν της προηγουμενης του Θεου γνωμης εστι, ταυτα δε της των
ραιθυμουντων πονηριας. Ουτω και ο προφητης πρωτον τα αγαθα τιθησι, λεγων· Ἐαν
θελητε και εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε· εαν δε μη θελησητε, και μη
εισακουσητε μου, μαχαιρα υμας κατεδεται. Ουτω και ενταυθα προαγει τον λογον ο
Παυλος. Σκοπει δε· Ἦλθε φερων ο Χριστος αφεσιν, φησι, δικαιοσυνην, ζωην· και ουχ
απλως, αλλα δια σταυρου φερει· ο δη μεγιστον και θαυμαστον, ουχ οτι τοιαυτα
εχαρισατο μονον, αλλ' οτι και τοιαυτα επαθεν. Ἂν τοινυν υβρισητε εις τας δωρεας,
τοτε αναμενειτε τα λυπηρα. Και ορα πως επαιρει τον λογον. Ἀποκαλυπτεται γαρ,
φησιν, οργη Θεου απ' ουρανου. Ποθεν τουτο δηλον; Ἂν μεν ο πιστος λεγηι, του
Χριστου τας αποφασεις ερουμεν· αν δε ο απιστος και ο Ἕλλην, απο των εξης αυτον ο
Παυλος επιστομιζει των περι της κρισεως του Θεου λογων, εκ των υπ' εκεινων
γινομενων αποδειξιν αναντιῤρητον εισαγων· ο δη και εστι μαλιστα παραδοξοτατον,
οταν τους αντιλεγοντας αυτηι τηι αληθειαι, δι' ων ποιουσι καθ' εκαστην η και λεγουσι,
συνισταμενους αυτους αποφαινει τοις της αληθειας δογμασιν. Ἀλλα ταυτα μεν εν
τοις εξης, τεως δε των προκειμενων εχωμεθα. Ἀποκαλυπτεται γαρ οργη Θεου απ'
ουρανου. Καιτοι και ενταυθα πολλακις τουτο γινεται, οιον εν λιμοις και λοιμοις και
πολεμοις· και γαρ ιδιαι εκαστος, και κοινηι παντες κολαζονται. Τι ουν το ξενον τοτε;
Ὅτι και μειζων η κολασις και κοινη και ουκ επι τοις αυτοις· νυν μεν γαρ προς
διορθωσιν τα γινομενα, τοτε δε προς τιμωριαν· οπερ και ο Παυλος δηλων ελεγεν, οτι
Παιδευομεθα νυν, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν. Και νυν μεν ου δια την
ανωθεν οργην πολλοις δοκει τα πολλα γινεσθαι, αλλα δι' ανθρωπων επηρειαν· τοτε
δε φανερα εσται η παρα του Θεου κολασις, οταν καθημενος επι του φοβερου
βηματος ο κριτης, τους μεν επι τας καμινους ελκεσθαι κελευηι, τους δε επι το σκοτος
το εξωτερον, τους δε επ' αλλας απαραιτητους και αφορητους κολασεις. Και τινος
ενεκεν ουχ ουτως ειπε σαφως, οιον οτι ο Υιος του Θεου μελλει παραγινεσθαι μετα
μυριων αγγελων, και τας ευθυνας απαιτειν εκαστον, αλλ' οτι Ἀποκαλυπτεται οργη
Θεου; Των νεοφυτων ησαν οι ακουοντες ετι· δια τουτο απο των σφοδρα
ωμολογημενων παρ' αυτοις πρωτον αυτους επισπαται. Χωρις δε των ειρημενων, και
προς Ἕλληνας αποτεινεσθαι μοι 60.412 δοκει· διο και εντευθεν προοιμιαζεται·
υστερον δε και τον περι της κρισεως του Χριστου λογον εισαγει. Ἐπι πασαν ασεβειαν
και αδικιαν ανθρωπων των την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων. Ἐνταυθα
δεικνυσιν, οτι πολλαι της ασεβειας αι οδοι, η δε της αληθειας μια· και γαρ ποικιλον
και πολυειδες και συγκεχυμενον η πλανη, η δε αληθεια μια. Ειπων δε περι
δογματων, λεγει και περι βιου, αδικιαν ανθρωπων ειπων. Και γαρ αι αδικιαι
ποικιλαι· και η μεν περι χρηματα γινεται, οιον οταν τις εν τουτοις αδικηι τον
πλησιον· η δε περι γυναικας, οταν τις αφεις την εαυτου, τον ετερου διορυττηι γαμον·
και γαρ και τουτο πλεονεξιαν ο Παυλος καλει, ουτω λεγων· Το μη υπερβαινειν και
πλεονεκτειν εν τωι πραγματι τον αδελφον. Ἕτεροι παλιν, αντι γυναικος και
χρηματων, δοξαν λυμαινονται την του πλησιον· και τουτο δε αδικια· και γαρ
Κρεισσον ονομα καλον, η πλουτος πολυς. Τινες δε φασιν, οτι και τουτο περι
δογματων ειρηται τωι Παυλωι· πλην ουδεν κωλυει περι αμφοτερων ειρησθαι. Τι δε
εστι, Την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων, δια των εξης μανθανε. Ὅτι το γνωστον
του Θεου φανερον εστιν εν αυτοις· ο Θεος γαρ αυτοις εφανερωσεν. Ἀλλα ταυτην την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δοξαν ξυλοις περιεθηκαν και λιθοις. βʹ. Ὥσπερ ουν ο χρηματα πιστευθεις βασιλικα,
και εις την του βασιλεως δοξαν αναλωσαι κελευσθεις, αν εις ληιστας και πορνας και
γοητας δαπανησηι ταυτα, και λαμπρους τουτους απο των του βασιλεως ποιησηι
χρηματων, ως τα μεγιστα ηδικηκως τον βασιλεα κολαζεται· ουτω και ουτοι
λαβοντες την περι του Θεου γνωσιν και της δοξης αυτου, ειτα ειδωλοις αυτην
περιθεντες, εν αδικιαι την αληθειαν κατεσχον, και, το γε εις αυτους ηκον, ηδικησαν
την γνωσιν, ουκ εις τα προσηκοντα αυτηι χρησαμενοι. Ἆρα γεγονεν υμιν σαφες το
λεχθεν, η δει σαφεστερον αυτο παλιν ειπειν; Ταχα αναγκαιον παλιν ειπειν. Τι ουν
εστι το λεγομενον; Την περι αυτου γνωσιν εξ αρχης τοις ανθρωποις ενεθηκεν ο
Θεος, αλλα ταυτην την γνωσιν οι Ἕλληνες ξυλοις περιθεντες και λιθοις, ηδικησαν
την αληθειαν, το γε αυτων μερος· εκεινη γαρ ατρεπτος μενει, την οικειαν δοξαν
εχουσα ακινητον. Και ποθεν δηλον, οτι ενεθηκεν αυτοις την γνωσιν, ω Παυλε; Ὅτι,
φησι, το γνωστον αυτου φανερον εστιν εν αυτοις. Ἀλλα τουτο αποφασις εστιν, ουκ
αποδειξις· συ δε μοι κατασκευασον, και δειξον οτι η γνωσις η περι του Θεου δηλη ην
αυτοις, και εκοντες παρεδραμον. Ποθεν ουν δηλη ην; φωνην αυτοις ανωθεν αφηκεν;
Ουδαμως· αλλ' ο φωνης αυτους εφελκεσθαι μαλλον ηδυνατο, τουτο εποιησε, την
κτισιν εις μεσον προθεις, ωστε και σοφον και ιδιωτην, και Σκυθην και βαρβαρον δια
της οψεως καταμαθοντα των ορωμενων το καλλος, επι τον Θεον αναβαινειν. ∆ιο
φησι· Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται·
οπερ ουν και ο προφητης ελεγεν· Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου. Τι γαρ ερουσι
κατ' εκεινην την ημεραν οι Ἕλληνες; οτι Ἠγνοησαμεν σε; Ειτα ουκ ηκουσατε του
ουρανου φωνην δια της οψεως αφιεντος, της ευτακτου παντων αρμονιας σαλπιγγος
λαμπροτερον βοωσης; νυκτος και ημερας νομους ουκ ειδετε μενοντας ακινητους
διηνεκως; χειμωνος, εαρος, και των αλλων ωρων την ευταξιαν βεβαιαν τε και
60.413 ακινητον ουσαν; θαλαττης ευγνωμοσυνην εν ταραχηι τοσαυτηι και κυμασι;
παντα εν ταξει μενοντα, και δια του καλλους και δια του μεγεθους ανακηρυττοντα
τον ∆ημιουργον; Ταυτα γαρ απαντα, και τα τουτων πλειονα συνελων ο Παυλος
ελεγε· Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται·
η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι αυτους αναπολογητους. Καιτοι γε
ου δια τουτο ταυτα εποιησεν ο Θεος, ει και τουτο εξεβη. Ου γαρ ινα αυτους
απολογιας αποστερησηι, διδασκαλιαν τοσαυτην εις μεσον προυθηκεν, αλλ' ινα αυτον
επιγνωσιν· αγνωμονησαντες δε, πασης εαυτους εστερησαν απολογιας. Ειτα δεικνυς,
πως εισιν απολογιας απεστερημενοι, φησιν· Ὅτι γνοντες τον Θεον ουχ ως Θεον
εδοξασαν η ευχαριστησαν. Ἓν τουτο εγκλημα μεγιστον· δευτερον δε μετ' εκεινο, το
και ειδωλα προσκυνησαι, ο και Ἱερεμιας κατηγορων, ελεγε· ∆υο πονηρα εποιησεν ο
λαος ουτος· εμε εγκατελιπον πηγην ζωντος υδατος, και ωρυξαν εαυτοις λακκους
συντετριμμενους. Ειτα και σημειον του ειδεναι τον Θεον, και μη χρησθαι εις δεον τηι
γνωσει, παραγει τουτο αυτο, το θεους εγνωκεναι· διοπερ επηγαγε· ∆ιοτι γνοντες τον
Θεον, ουχ ως Θεον εδοξασαν. Και την αιτιαν δε τιθησι, δι' ην εις τοσαυτην ανοιαν
εξεπεσον. Τις ουν αυτη εστι; Τοις λογισμοις το παν επετρεψαν. Ἀλλ' ουκ ειπεν
ουτως, αλλα πολλωι πληκτικωτερον· Ἐματαιωθησαν γαρ, φησι, εν τοις διαλογισμοις
αυτων, και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια. Ὥσπερ γαρ εν ασεληνωι νυκτι ει τις
ξενην επιχειρησει βαδιζειν οδον, η πελαγος πλειν, ου μονον ου φθασει προς το
τελος, αλλα και απολειται ταχεως· ουτω και ουτοι την προς τον ουρανον φερουσαν
οδον βαδιζειν επιχειρουντες και το φως αφ' εαυτων αφελοντες, ειτα αντ' εκεινου τωι
σκοτωι των λογισμων εαυτους επιτρεψαντες, και εν σωμασι τον ασωματον, και εν
σχημασι τον ασχηματιστον επιζητουντες, ναυαγιον υπεστησαν χαλεπωτατον. Μετα
δε των ειρημενων και ετεραν τιθησιν αιτιαν της πλανης αυτων, λεγων· Φασκοντες
ειναι σοφοι, εμωρανθησαν. Μεγα γαρ τι περι εαυτων φαντασθεντες, και ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ανασχομενοι ταυτην ελθειν, ην ο Θεος εκελευσεν αυτοις, εβαπτισθησαν τοις της
ανοιας λογισμοις. Ειτα δεικνυς και υπογραφων το κλυδωνιον, πως χαλεπον και
συγγνωμης απασης εστερημενον, επηγαγε, λεγων· Και ηλλαξαν την δοξαν του
αφθαρτου Θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου, και πετεινων και
τετραποδων και ερπετων. γʹ. Πρωτον εγκλημα, οτι Θεον ουχ ευρον· δευτερον, οτι και
αφορμας εχοντες μεγαλας και σαφεις· τριτον, οτι σοφοι λεγοντες ειναι· τεταρτον, οτι
ου μονον ουχ ευρον, αλλα και εις δαιμονας κατηγαγον και λιθους και ξυλα το σεβας
εκεινο. Καθαιρει μεν ουν αυτων και εν τηι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι τον τυφον,
αλλ' ουχ ομοιως εκει και ενταυθα. Ἐκει μεν γαρ απο του σταυρου διδωσιν αυτοις
πληγην, λεγων, οτι Το μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων εστιν· ενταυθα
δε και χωρις συγκρισεως αυτην καθ' εαυτην κωμωιδει την σοφιαν αυτων, δεικνυς
μωριαν ουσαν, και αλαζονειας επιδειξιν μονον. Ειτα ινα μαθηις, οτι εχοντες την περι
Θεου γνω 60.414 σιν, ουτως αυτην προυδωκαν, Ἤλλαξαν, ειπεν· ο δε αλλασσων, ως
αλλο εχων αλλασσει. Ἤθελον γαρ τι πλεον ευρειν, και ουκ ηνεσχοντο των
δοθεντων ορων· διο και τουτων εξεπεσον· καινοτομιας γαρ ησαν επιθυμηται. Και
γαρ τοιαυτα παντα τα Ἑλληνικα. ∆ια τουτο και κατ' αλληλων εστησαν, και
Ἀριστοτελης μεν επανεστη Πλατωνι, οι Στωικοι δε προς τουτον εφρυαξαντο, και
αλλος αλλωι πολεμιος γεγονεν· ωστε ουχ ουτως αυτους χρη θαυμαζειν δια την
σοφιαν, ως αποστρεφεσθαι και μισειν, οτι δι' αυτο τουτο μωροι γεγονασιν. Ει γαρ μη
λογισμοις επετρεψαν και συλλογισμοις και σοφισμασι τα καθ' εαυτους, ουκ αν
επαθον, οπερ επαθον. Ειτα επιτεινων αυτων την κατηγοριαν, κωμωιδει την
ειδωλολατρειαν αυτων απασαν. Μαλιστα μεν ουν και το αλλαξαι, καταγελαστον· το
δε και εις τοιαυτα αλλαξαι, πασης απολογιας εκτος. Εις τινα ουν ηλλαξαν, και τισι
περιεθηκαν την δοξαν, σκοπει· Φαντασθηναι εδει περι εκεινου, οιον, οτι Θεος, οτι
παντων Κυριος, οτι ουκ οντας εποιησεν, οτι προνοει, οτι κηδεται· ταυτα γαρ δοξα
Θεου. Τισιν ουν ταυτην ανεθηκαν; Ουκ ανθρωποις, αλλ' ομοιωματι εικονος φθαρτου
ανθρωπου. Και ουδε ενταυθα εστησαν, αλλα και εις κνωδαλα κατηνεχθησαν,
μαλλον δε και εις τας τουτων εικονας. Συ δε μοι σκοπει την σοφιαν του Παυλου, πως
τα δυο ακρα τεθεικε, Θεον τον ανωτατω, και τα ερπετα τα κατωτατω· μαλλον δε
ουδε τα ερπετα, αλλα τουτων ομοιωματα, ινα σαφως δειξηι την λαμπραν αυτων
μανιαν. Την γαρ γνωσιν, ην εδει περι του παντων ασυγκριτως υπερεχοντος εχειν,
ταυτην τωι παντων ασυγκριτως ευτελεστερωι περιεθηκαν. Και τι ταυτα προς τους
φιλοσοφους, φησι; Προς αυτους μεν ουν μαλιστα παντα τα ειρημενα. Και γαρ ουτοι
τους ταυτα εφευροντας Αιγυπτιους διδασκαλους εχουσι· και Πλατων ο δοκων ειναι
των αλλων σεμνοτερος, εγκαλλωπιζεται τουτοις, και ο τουτου διδασκαλος περι τα
ειδωλα ταυτα επτοηται· τον γουν αλεκτρυονα ο κελευων τωι Ἀσκληπιωι θυειν, ουτος
εστιν. Ἔνθα των κνωδαλων τουτων και των ερπετων εικονας, και τον Ἀπολλωνα δε
και τον ∆ιονυσον μετα τουτων θεραπευομενους των ερπετων ιδοι τις αν. Τινες δε
των φιλοσοφων και εις τον ουρανον ανηγαγον ταυρους και σκορπιους και
δρακοντας και τον αλλον απαντα ληρον· πανταχου γαρ ο διαβολος εσπουδασεν εις
τα των ερπετων ομοιωματα τους ανθρωπους καταγαγειν, και υποταξαι τοις παντων
αλογωτεροις αυτους, ους ο Θεος υπερ τον ουρανον αναγαγειν ηθελησεν. Ουκ
εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν οψει τον κορυφαιον αυτων υπευθυνον τοις
λεγομενοις οντα. Ὅταν γαρ τους ποιητας συναγηι, και λεγηι χρηναι πιστευειν αυτοις
εν τοις περι Θεον λογοις, ως ακριβως ειδοσιν, ουδεν ετερον η τον ορμαθον των
ληρων τουτων εισαγει, και τον πολυν γελωτα τουτον οτι αληθη χρη νομιζειν ειναι
φησι. ∆ιο και παρεδωκεν ο Θεος αυτους εν ταις επιθυμιαις των καρδιων αυτων εις
ακαθαρσιαν, του ατιμαζεσθαι τα σωματα αυτων εν εαυτοις. ∆εικνυσιν εντευθεν, οτι
και της των νομων διαστροφης η ασεβεια γεγονεν αιτια. Το δε, Παρεδωκεν, ενταυθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

Ειασεν εστιν. Ὥσπερ γαρ ο στρατοπεδου προηγουμενος αν του πολεμου βαρησαντος
αναχωρησας απελθοι, παραδιδωσι τοις πολεμιοις τους στρατιωτας, ουχι αυτος
ωθων, αλλα γυμνων της εαυτου βοηθειας· 60.415 ουτω και ο Θεος τους ου
βουληθεντας δεξασθαι τα παρ' αυτου, αλλα πρωτους αποπηδησαντας, αφηκεν, αυτος
τα παρ' εαυτου παντα πληρωσας. Σκοπει δε· Προυθηκεν αντι διδασκαλιας εις μεσον
τον κοσμον· εδωκε νουν και διανοιαν δυναμενην το δεον συνιδειν. Ουδενι τουτων
εχρησαντο προς σωτηριαν οι τοτε, αλλα και εις τουναντιον περιεστρεψαν, οπερ
ελαβον. Τι ουν ποιησαι εχρην; προς αναγκην ελκειν και βιαν; Ἀλλ' ουκ εστι τουτο
ποιειν εναρετους. Ἐλειπετο δε αφειναι, οπερ και εποιησεν, ινα καν ουτω τηι πειραι
μαθοντες, ων επεθυμησαν, φυγωσι την αισχυνην. Και γαρ ει τις βασιλεως υιος ων,
τον πατερα ατιμασας ελοιτο ειναι μετα ληιστων και ανδροφονων και τυμβωρυχων,
και τα εκεινων προτιμησειε της πατρυας οικιας, αφιησιν αυτον ο πατηρ, ωστε δια
της πειρας αυτης μαθειν της οικειας ανοιας την υπερβολην. δʹ. ∆ια τι δε μηδεμιας
αλλης εμνημονευσεν αμαρτιας, οιον φονου, πλεονεξιας, και των αλλων των
τοιουτων, αλλ' ακολασιας; Τους ακουοντας τοτε μοι δοκει, και τους την επιστολην
δεχομενους αινιττεσθαι. Εις ακαθαρσιαν του ατιμαζεσθαι τα σωματα αυτων εν
εαυτοις. Ὅρα την εμφασιν πληκτικωτατην ουσαν. Ου γαρ ετερων εδεηθησαν, φησι,
των υβριζοντων, αλλ' απερ αν αυτους οι εχθροι διεθηκαν, ταυτα εαυτους
κατειργασαντο. Ειτα παλιν την αιτιαν αναλαβων, φησιν· Οιτινες μετηλλαξαν την
αληθειαν του Θεου εν τωι ψευδει, και εσεβασθησαν και ελατρευσαν τηι κτισει παρα
τον κτισαντα. α μεν ην σφοδρα καταγελαστα, τιθησι κατ' ειδος, α δε δοκει
σεμνοτερα ειναι των αλλων, καθολικως· και δια παντων δεικνυσιν, οτι το τηι κτισει
λατρευειν, Ἑλληνικον. Και ορα πως τον λογον εδηλωσεν. Ου γαρ ειπεν απλως,
Ἐλατρευσαν τηι κτισει, αλλα, Παρα τον κτισαντα· πανταχου ταυτηι το εγκλημα
επαιρων, και τηι παραθεσει πασης συγγνωμης αυτους αποστερων. Ὅς εστιν
ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. Ἀλλ' ου δια τουτο τι παρεβλαβη, φησιν· αυτος μεν
γαρ εις τους αιωνας ευλογητος. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι ουχ εαυτωι αμυνων ειασεν
αυτους, οπου γε αυτος ουδεν επασχεν. Ει γαρ και ουτοι υβρισαν, αλλ' εκεινος ουχ
υβριστο, ουδε ηκρωτηριασθη τα της δοξης αυτωι, αλλα μενει διαπαντος ευλογητος.
Ει γαρ ανθρωπος πολλακις φιλοσοφων ουδεν αν παθοι παρα των υβριζοντων,
πολλωι μαλλον ο Θεος, η ανωλεθρος και ατρεπτος φυσις, η αναλλοιωτος και
ακινητος δοξα. Και γαρ ανθρωποι κατ' αυτο ομοιουνται Θεωι, οταν μηδεν πασχωσι
παρα των επηρεαζειν βουλομενων, μηδε υβριζοντων υβριζωνται, μηδε τυπτοντων
τυπτωνται, μηδε καταγελωνται καταγελωντων ετερων αυτους. Και πως ενι
γενεσθαι τουτο, φησιν; Ἔνι, και σφοδρα ενι, οταν μη αλγηις τοις γινομενοις. Και πως
ενι μη αλγειν, φησι; Πως ενι μεν ουν αλγειν; Ειπε γαρ μοι, ει το παιδαριον υβρισειε
σε το σον, αρα υβριν ηγησηι την υβριν; τι δε, αλγησεις; 60.416 Ουδαμως· αν δε
αλγησηις, ου τοτε εσηι καταγελαστος; Ουτω και επι των πλησιον διακεισωμεθα, και
ουδεν πεισομεθα αηδες (των γαρ παιδων οι υβριζοντες ανοητοτεροι)· μηδε ζητωμεν
μη υβριζεσθαι, αλλα υβριζομενοι φερωμεν γενναιως· αυτη γαρ εστιν η βεβαια τιμη.
Τι δηποτε; Ὅτι συ κυριος τουτου, εκεινου δε ετερος. Ουχ οραις τον αδαμαντα εν τωι
παιεσθαι πληττοντα; Ἀλλ' η φυσις, φησι, τουτο εχει. Ἀλλα και σοι δυνατον εν τηι
προαιρεσει γενεσθαι τοιουτον, οπερ απο φυσεως εκεινωι συμβαινει. Τι δε; ουκ ειδες
τους παιδας εν τηι καμινωι μη καιομενους; και τον ∆ανιηλ εν τωι λακκωι μηδεν
πασχοντα δεινον; Ἔξεστι και νυν τουτο γενεσθαι· παρεστηκασι και ημιν λεοντες,
θυμος, επιθυμια, χαλεπους εχοντες οδοντας, διασπωντες τον εμπιπτοντα. Γενου
τοινυν κατα τον ∆ανιηλ, και μη δωις τοις παθεσι τουτοις τους οδοντας εμπηξαι σου
τηι ψυχηι. Ἀλλ' εκεινος της χαριτος το ολον ειχε συμπραττον, φησι. Καλως· επειδη
ταυτης τα της προαιρεσεως προηγησατο. Ὥστε εαν θελωμεν και ημεις τοιουτους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

εαυτους κατασκευασαι, παρεστι και νυν η χαρις· καν πειναι τα θηρια, ουχ αψεται σου
της πλευρας. Ει γαρ σωμα δουλικον ιδοντες ηιδεσθησαν, τα μελη του Χριστου
θεασαμενοι (τουτο γαρ εσμεν οι πιστοι), πως ουχ ησυχασουσιν; Ει δε ουχ ησυχασουσι,
παρα την των εμβληθεντων αιτιαν. Και γαρ πολλοι τοις λεουσι τουτοις πολλην
παρεχουσι δαπανην, πορνας τρεφοντες, γαμους διορυττοντες, εχθρους αμυνομενοι·
διο πριν προς το εδαφος ελθειν, διασπωνται. Ἀλλ' ουκ επι του ∆ανιηλ τουτο
γεγονεν, αλλ' ουδε εφ' ημων, ει βουληθειημεν, τουτο εσται, αλλα και πλεον τι
συμβησεται των γενομενων τοτε. Ἐκει μεν γαρ ουκ ηδικησαν οι λεοντες, ημας δε,
εαν νηφωμεν, και ωφελησουσιν οι αδικουντες. Ουτω γουν ο Παυλος λαμπρος
εγενετο απο των επηρεαζοντων και επιβουλευοντων, ουτως ο Ἰωβ απο των πολλων
πληγων εκεινων, ουτως ο Ἱερεμιας απο του λακκου του βορβορου, ουτως ο Νωε απο
του κατακλυσμου, ουτως ο Ἄβελ απο της επιβουλης, ουτως ο Μωυσης απο των
φονωντων Ἰουδαιων, ουτως ο Ἐλισσαιος, ουτως εκαστος των μεγαλων εκεινων,
ουκ απο ανεσεως και τρυφης, αλλ' απο θλιψεων και πειρασμων λαμπρους
ανεδησαντο στεφανους. ∆ιο και ο Χριστος ταυτην ειδως της ευδοκιμησεως την
υποθεσιν, τοις μαθηταις ελεγεν· Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν εξετε· αλλα θαρσειτε, εγω
νενικηκα τον κοσμον. Τι ουν; φησιν· ου πολλοι περιετραπησαν υπο των δεινων; Ου
παρα την των πειρασμων φυσιν, αλλα παρα την εαυτων ραιθυμιαν· ο δε ποιων συν
τωι πειρασμωι και την εκβασιν του δυνασθαι υπενεγκειν, αυτος παρασταιη πασιν
ημιν, και χειρα ορεξειεν, ινα λαμπρως ανακηρυχθεντες, των αιωνιων επιτυχωμεν
στεφανων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, τιμη, κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
∆ια τουτο παρεδωκεν αυτους ο Θεος εις παθη ατι μιας. Αι τε γαρ θηλειαι
αυτων μετηλλαξαν την φυσικην χρησιν εις την παρα φυσιν. Ὁμοιως δε και οι
αῤρενες, αφεντες την φυσικην χρησιν 60.416 της θηλειας, εξεκαυθησαν εν τηι ορεξει
αυτων εις αλληλους. Παντα μεν ουν ατιμα τα παθη, μαλιστα δε η κατα 60.417 των
αῤρενων μανια· και γαρ πασχει εν τοις αμαρτημασιν η ψυχη μαλλον και
καταισχυνεται, η το σωμα εν τοις νοσημασι. Θεα δε πως αυτους και ενταυθα
συγγνωμης αποστερει, καθαπερ επι των δογματων, επι μεν των θηλειων ειπων,
Μετηλλαξαν την φυσικην χρησιν. Ου γαρ εχει τις ειπειν, φησιν, οτι κωλυθεισαι της
κατα νομον μιξεως, επι τουτο ηλθον, ουθ' οτι ουκ εχουσαι την επιθυμιαν πληρωσαι,
προς την αλλοκοτον ταυτην λυσσαν εξωκειλαν· το γαρ μεταλλαξαι, των εχοντων
εστιν· οπερ και επι των δογματων διαλεγομενος ελεγε· Μετηλλαξαν την αληθειαν
του Θεου εν τωι ψευδει. Ἐπι δε των αῤρενων παλιν ετερως το αυτο εδηλωσεν, ειπων·
Ἀφεντες την φυσικην χρησιν της θηλειας. Και ομοιως εκειναις και τουτους εκβαλλει
πασης απολογιας, κατηγορων αυτων, ου μονον οτι ειχον απολαυσιν, και αφεντες ην
ειχον, επ' αλλην ηλθον, αλλ' οτι την κατα φυσιν ατιμασαντες, επι την παρα φυσιν
εδραμον. ∆υσκολωτερα δε τα παρα φυσιν και αηδεστερα, ωστε ουδε ηδονην αν
εχοιεν ειπειν· η γαρ γνησια ηδονη η κατα φυσιν εστιν· αλλ' οταν ο Θεος εγκαταλιπηι,
παντα ανω και κατω γινεται. ∆ια τουτο ου το δογμα αυτοις σατανικον μονον ην,
αλλα και ο βιος διαβολικος. Ὅτε μεν ουν περι δογματων διελεγετο, τον κοσμον εις
μεσον εθηκε και την διανοιαν την ανθρωπινην, ειπων, οτι τηι συνεσει τηι παρα του
Θεου δεδομενηι δια των ορωμενων ηδυναντο χειραγωγηθηναι προς τον ∆ημιουργον,
ειτα μη βουληθεντες, εμειναν ασυγγνωστοι. Ἐνταυθα δε αντι του κοσμου την κατα
φυσιν τεθεικεν ηδονην, ης ηδυναντο μετα αδειας πλειονος απολαυοντες και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

μειζονος της ευφροσυνης, απηλλαχθαι αισχυνης· αλλ' ουκ ηθελησαν· οθεν και
συγγνωμης απασης εισιν εκτος και εις αυτην την φυσιν υβρισαντες· και το δη
τουτων ατιμοτερον, οταν και γυναικες ταυτας επιζητωσι τας μιξεις, ας ανδρων
μαλλον αιδεισθαι εχρην. Ἄξιον δε θαυμασαι και ενταυθα του Παυλου την συνεσιν,
πως εις δυο πραγματα εμπεσων εναντια, αμφοτερα ηνυσε μετα πασης ακριβειας.
Ἐβουλετο γαρ και σεμνως ειπειν, και δακειν τον ακροατην· ταυτα δε αμφοτερα ουκ
ενην, αλλα θατερον εμποδιζει θατερωι. Ἂν μεν γαρ σεμνως ειπηις, ου δυνησηι
καθικεσθαι του ακουοντος· εαν δε βουληθηις καθαψασθαι σφοδρως, αναγκην εχεις
απογυμνωσαι σαφεστερον το λεγομενον. Ἀλλ' η συνετη και αγια ψυχη μετα
ακριβειας αμφοτερα ισχυσεν, εν τωι της φυσεως ονοματι και την κατηγοριαν
αυξησας, και ωσπερ παραπετασματι τινι ταυτηι χρησαμενος εις το σεμνον της
διηγησεως. Ειτα των γυναικων καθαψαμενος προτερον, και επι τους ανδρας προεισι,
λεγων· Ὁμοιως δε και οι αῤρενες, αφεντες την φυσικην χρησιν της θηλειας· οπερ
εσχατης εστιν απωλειας δειγμα, οταν εκατερον ηι το γενος διεφθαρμενον, και ο τε
διδασκαλος της γυναικος ειναι ταχθεις, η τε βοηθος του ανδρος κελευσθεισα
γενεσθαι, τα των εχθρων εις αλληλους εργαζονται. Σκοπει δε πως και εμφαντικως
χρηται ταις λεξεσιν. Ου γαρ ειπεν, οτι ηρασθησαν και επεθυμησαν αλληλων, αλλ'
Ἐξεκαυθησαν εν τηι ορεξει αυτων εις αλληλους. Ὁραις, οτι απο πλεονεξιας το παν
της επιθυμιας, ουκ ανασχομενης εισω των οικειων ορων μενειν; Παν γαρ το
υπερβαινον τους παρα Θεου τεθεντας νομους, των αλλοκοτων επιθυμει, και ουχι
των νενομισμενων. Ὥσπερ γαρ πολλοι πολλακις την των σιτιων επιθυμιαν αφεντες,
60.418 γην σιτουνται και λιθους μικρους, και ετεροι δε υπο διψους κατεχομενοι
σφοδρου, και βορβορου πολλακις επιθυμουσιν· ουτω και εκεινοι προς τον
παρανομον τουτον εξεβρασθησαν ερωτα. Ει δε λεγεις, Και ποθεν η επιτασις της
επιθυμιας αυτη; Ἀπο της του Θεου εγκαταλειψεως. Ἡ δε εγκαταλειψις του Θεου
ποθεν; Ἀπο της των αφεντων αυτον ανομιας· Ἄῤρενες εν αρσεσι την ασχημοσυνην
κατεργαζομενοι. βʹ. Μη γαρ επειδη ηκουσας, φησιν, οτι Ἐξεκαυθησαν, της επιθυμιας
μονης ειναι νομισηις το νοσημα· και γαρ το πλεον της αυτων ραιθυμιας εστιν, η και
την επιθυμιαν ανηψε. ∆ια τουτο ουκ ειπε, Παρασυρεντες, η Προληφθεντες, οπερ
αλλαχου φησιν, αλλα τι; Κατεργαζομενοι. Ἔργον εθεντο την αμαρτιαν, και ουχ
απλως εργον, αλλα και εσπουδασμενον. Και ουκ ειπεν, Ἐπιθυμιαν, αλλ'
Ἀσχημοσυνην, κυριως· και γαρ και την φυσιν ᾔσχυναν, και τους νομους επατησαν.
Και ορα πολλην την συγχυσιν εξ αμφοτερου του μερους γινομενην. Ου γαρ η κεφαλη
μονη κατω γεγονεν, αλλα και οι ποδες ανω, και πολεμιοι εαυτων και αλληλων
εγενοντο, χαλεπην τινα και παντος εμφυλιου πολεμου παρανομωτεραν εισαγοντες
μαχην και πολυσχιδη και ποικιλην. Και γαρ εις τεσσαρα ταυτην διειλον ειδη κενα
και παρανομα· ου γαρ διπλους και τριπλους, αλλα και τετραπλους ουτος ο πολεμος
ην. Σκοπει δε· Ἔδει τους δυο ενα ειναι, γυναικα και ανδρα λεγω· Ἔσονται γαρ,
φησιν, οι δυο εις σαρκα μιαν. Ἐποιει δε τουτο η της ομιλιας επιθυμια, και συνηπτε τα
γενη προς αλληλα. Ταυτην ανελων ο διαβολος την επιθυμιαν, και εφ' ετερον
μετοχετευσας τροπον, απεσχισεν ουτως απ' αλληλων τα γενη, και εποιησε το εν δυο
γενεσθαι μερη, απεναντιας τωι του Θεου νομωι· ο μεν γαρ φησιν, Ἔσονται οι δυο εις
σαρκα μιαν· ο δε την μιαν εις δυο διειλεν. Ἰδου πολεμος εις. Παλιν αυτα τα δυο μερη
ταυτα και προς αυτους και προς αλληλους εξεπολεμωσεν· αι τε γαρ γυναικες
γυναικας υβριζον παλιν, ουκ ανδρας μονον, οι τε ανδρες κατα τε αλληλων ισταντο,
και κατα του γυναικειου γενους, καθαπερ εν νυκτομαχιαι τινι· ειδες δευτερον και
τριτον πολεμον, και τεταρτον και πεμπτον; Ἔστι και ετερος· μετα γαρ των
ειρημενων και εις την φυσιν αυτην παρηνομησαν. Ἐπειδη γαρ ειδεν ο διαβολος, οτι
αυτη μαλιστα συναγει τα γενη η επιθυμια, τον δεσμον εσπουδασε διακοψαι, ωστε ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τωι μη σπειρεσθαι μονον κατα νομον το γενος διαλυσαι, αλλα και τωι προς αλληλους
εκπεπολεμωσθαι το γενος και στασιαζειν. Και την αντιμισθιαν, ην εδει, της πλανης
αυτων εν εαυτοις απολαμβανοντες. Ὅρα πως παλιν επι την πηγην ερχεται του
κακου, την ασεβειαν την απο των δογματων, και μισθον τουτον ειναι φησι της
παρανομιας εκεινης. Ἐπειδη γαρ περι γεεννης και κολασεως λεγων, νυν ουκ εδοκει
πιστος ειναι τοις ασεβεσι και ουτω ζηιν προαιρουμενοις, αλλα και καταγελαστος,
δεικνυσιν εν αυτηι τηι ηδονηι ταυτην την κολασιν ουσαν. Ει δε ουκ αισθανονται, αλλ'
ηδονται, μη θαυμασηις· και γαρ και οι μαινομενοι και οι φρενιτιδι κατεχομενοι νοσωι
πολλα εαυτους αδικουντες, και ελεεινα πρασσοντες, εφ' οις αυτους ετεροι
δακρυουσι, γελωσι και εντρυφωσι τοις γινομενοις αυτοι. Ἀλλ' ου δια τουτο φαμεν
αυτους απηλλαχθαι κολασεως, αλλα και δι' αυτο μεν ουν τουτο εν χαλεπωτεραι ειναι
τιμωριαι, οτι ουδε ισασιν εν οις εισιν. Ου γαρ απο των νοσουντων, αλλ' απο των
υγιαινοντων δει φερειν τας ψηφους· επει το γε 60.419 παλαιον και νομος ειναι το
πραγμα εδοκει, και νομοθετης τις παρ' αυτοις οικετας εκελευσε μητε ξηραλοιφειν
μητε παιδεραστειν, τοις ελευθεροις της προεδρειας παραχωρησας ταυτης, μαλλον δε
της ασχημοσυνης. Ἀλλ' ομως ουκ ενομισαν ασχημοσυνην ειναι το πραγμα, αλλ' ως
σεμνον και μειζον η κατ' οικετων αξιωμα, τοις ελευθεροις επετρεψαν· και τουτο ο
σοφωτατος των Ἀθηναιων δημος, και ο μεγας παρ' αυτοις Σολων. Και ετερα δε
πολλα των φιλοσοφων βιβλια ταυτης αν τις ευροι γεμοντα της νοσου· αλλ' ου δια
τουτο νενομισμενον ειναι το πραγμα φαμεν, αλλα και τους τον νομον δεξαμενους
τουτον ελεεινους και δακρυων αξιους ειναι πολλων. α γαρ αι πορνευομεναι
πασχουσι γυναικες, ταυτα και ουτοι· μαλλον δε εκεινων αθλιωτερα. Ταις μεν γαρ ει
και παρανομος, αλλα κατα φυσιν η μιξις· αυτη δε και παρανομος, και παρα φυσιν. Ει
γαρ μη γεεννα ην, μηδε κολασις ηπειλητο, τουτο πασης κολασεως χειρον ην. Ει δε
ηδονται, την προσθηκην μοι λεγεις της τιμωριας. Ουδε γαρ ει τινα ειδον γυμνον
τρεχοντα, βορβορωι το σωμα ανακεχρωσμενον απαν, ειτα ουκ εγκαλυπτομενον,
αλλα και εγκαλλωπιζομενον, συνησθην αν αυτωι, αλλα και μαλλον αν αυτον
εθρηνησα, οτι ουδε αισθανεται ασχημονων. Ἵνα δε και σαφεστεραν δειξω την υβριν,
ανασχεσθε μου και ετερου παραδειγματος. Ει γαρ παρθενον τις κατεδικασε
θαλαμευομενην αλογοις μιγηναι ζωοις, ειτα ηδετο εκεινη τηι μιξει, ου δια τουτο
μαλιστα δακρυων ην αξια, οτι ουδε απαλλαγηναι της νοσου ταυτης ηδυνατο τωι
μηδε αισθανεσθαι της νοσου; Παντι που δηλον εστιν. Ει δε εκεινο χαλεπον, ουδε
τουτο ελαττον εκεινου· το γαρ υπο των οικειων υβριζεσθαι ελεεινοτερον του παρα
των αλλοτριων. Τουτους εγω και ανδροφονων χειρους ειναι φημι· και γαρ βελτιον
αποθανειν, η ζηιν υβριζομενον ουτως. Ὁ μεν γαρ ανδροφονος την ψυχην απο του
σωματος διεῤρηξεν, ουτος δε την ψυχην μετα του σωματος απωλεσε. Και οπερ αν
ειποις αμαρτημα, ουδεν ισον ερεις της παρανομιας ταυτης· και ει επηισθανοντο των
γινομενων οι πασχοντες, μυριους αν κατεδεξαντο θανατους, ωστε μη τουτο παθειν.
γʹ. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι ταυτης της υβρεως αλογωτερον τε και χαλεπωτερον. Ει γαρ
περι πορνειας διαλεγομενος ο Παυλος ελεγεν, οτι Παν αμαρτημα, ο εαν ποιησηι
ανθρωπος, εκτος του σωματος εστιν· ο δε πορνευων εις το ιδιον σωμα αμαρτανει· τι
αν ειποιμεν περι της μανιας ταυτης, η τοσουτον πορνειας χειρων εστιν, οσον ουδε
εστιν ειπειν; Ουδε γαρ τουτο λεγω μονον, οτι γεγονας γυνη, αλλ' οτι απωλεσας και
το ειναι ανηρ, και ουτε εις ταυτην μετεστης την φυσιν, ουτε ην ειχες διετηρησας,
αλλα κοινος εκατερας εγενου προδοτης, και παρα ανδρων και γυναικων αξιος
ελαυνεσθαι, και καταλευεσθαι, ατε εκατερον αδικησας το γενος. Και ινα μαθηις
ηλικον τουτο εστιν, ει τις ελθων επηγγελλετο εξ ανθρωπων κυνα ποιειν σε, αρα ουκ
αν ως λυμεωνα εφυγες; Ἀλλ' ιδου ου κυνα εξ ανθρωπων σαυτον εποιησας, αλλα το
τουτου ζωον ατιμοτερον· εκεινο μεν γαρ εις χρησιν επιτηδειον, ο δε ηταιρηκως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ουδαμου χρησιμος. Τι δε, ειπε μοι, ει τις ηπειλει ποιειν τικτειν ανδρας και
λοχευεσθαι, ουκ αν επλησθημεν θυμου; Ἀλλ' ιδου νυν χαλεπωτερα εαυτους
κατειργασαντο οι τα τοιαυτα λυττωντες· ου γαρ εστιν ισον εις γυναικειαν
μεταβαλειν φυσιν, και μενοντα ανδρα γενεσθαι γυναικα, 60.420 μαλλον δε μητε
τουτο μητε εκεινο. Ει δε βουλει και ετερωθεν μαθειν του κακου την υπερβολην,
ερωτησον τινος ενεκεν τους ευνουχους ποιουντας κολαζουσιν οι νομοθεται, και
εισηι, οτι δι' ουδεν ετερον παντως, η οτι την φυσιν ακρωτηριαζουσι. Καιτοι γε ουδεν
αδικουσιν εκεινοι τοσουτον· εγενοντο γαρ οι ακρωτηριασθεντες και μετα τον
ακρωτηριασμον πολλαχου χρησιμοι· ανθρωπου δε πεπορνευμενου ουδεν
αχρηστοτερον γενοιτ' αν· ου γαρ η ψυχη μονον, αλλα και το σωμα του τα τοιαυτα
παθοντος ατιμον και αξιον ελαυνεσθαι πανταχοθεν. Ποσαι γεενναι τουτοις
αρκεσουσιν; Ει δε γεεννης καταγελαις ακουων και απιστεις, εκεινο το πυρ
αναμνησθητι των Σοδομων· ειδομεν γαρ, ειδομεν και εν τωι παροντι βιωι γεεννης
εικονα. Ἐπειδη γαρ πολλοι τοις μετα την αναστασιν εμελλον διαπιστειν, νυν
ακουοντες πυρ ασβεστον ειναι, απο των παροντων αυτους εσωφρονισεν ο Θεος.
Τοιουτος γουν εστιν ο Σοδομων εμπρησμος και η πυρπολησις εκεινη· και ισασιν οι
παραγενομενοι, και τηι θεαι την πληγην εκεινην την θεηλατον και των ανωθεν
κεραυνων το εργον ιδοντες. Ἐννοησον ηλικον εστι το αμαρτημα, ως βιασασθαι και
προ καιρου την γεενναν φανηναι. Ἐπειδη γαρ πολλοι των λογων κατεφρονουν, δια
των εργων αυτοις την εκεινης εικονα επεδειξεν ο Θεος καινωι τινι τροπωι. Και γαρ
παραδοξος ην ο υετος εκεινος, επειδη και παρα φυσιν η μιξις· και κατεκλυσε την
γην, επειδη και τας εκεινων ψυχας η επιθυμια. ∆ιο και απεναντιας ην ο υετος τωι
συνηθει· ου γαρ μονον ου διηγειρε την γαστερα της γης προς την των καρπων
γενεσιν, αλλα και προς την υποδοχην αυτην των σπερματων αχρηστον εποιει.
Τοιαυτη γαρ ην η μιξις των ανδρων της γης Σοδομων, το τοιουτον σωμα
αχρηστοτερον αποφαινουσα. Τι γαρ ανδρος πεπορνευμενου μυσαρωτερον; τι δε
εναγεστερον; Ὢ της μανιας! ω της παραπληξιας! ποθεν εισεκωμασεν η επιθυμια
αυτη, τα των πολεμιων διατιθεισα την ανθρωπινην φυσιν, μαλλον δε και εκεινων
χαλεπωτερα, οσωι και ψυχη σωματος αμεινων; Ὦ και αλογων υμεις ανοητοτεροι, και
κυνων αναιδεστεροι! Ουδαμου γαρ τοιαυτη μιξις παρ' εκεινοις, αλλ' επιγινωσκει
τους ιδιους ορους η φυσις· υμεις δε και των αλογων ατιμοτερον το γενος ειργασασθε
το υμετερον καθυβριζοντες. Ποθεν ουν ταυτα ετεχθη τα κακα; Ἀπο τρυφης, απο του
μη ειδεναι Θεον· οταν γαρ εκβαλωσι τινες αυτου τον φοβον, παντα οιχεται λοιπον
τα καλα. δʹ. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται, εχωμεν προ οφθαλμων ακριβη τον του Θεου
φοβον. Ουδεν γαρ, ουδεν ουτως απολλυσιν ανθρωπον, ως το ταυτης εκπεσειν της
αγκυρας· ωσπερ ουδεν σωζει, ως το διηνεκως εκει βλεπειν. Ει γαρ ανθρωπον εχοντες
προ οφθαλμων, οκνηροτεροι γινομεθα περι τα αμαρτηματα, πολλακις δε και οικετας
ερυθριασαντες επιεικεστερους, ουδεν πραττομεν ατοπον, εννοησον ποσης
απολαυσομεν ασφαλειας, τον Θεον προ οφθαλμων εχοντες. Ουδαμου γαρ ο διαβολος
ημιν ουτω διακειμενοις επιθησεται, ατε ανονητα πονων· αν δε πλανωμενους εξω,
και χωρις χαλινου περιιοντας ιδηι, παρ' ημων λαβων την αρχην, πανταχου λοιπον
ημας αποβουκολησαι δυνησεται. Και οπερ οι ραιθυμοι των οικετων πασχουσιν επ'
αγορας, τας μεν αναγκαιας αφεντες διακονιας, εφ' ας εισιν απεσταλμενοι παρα των
δεσποτων, απλως δε και εικη τοις παρεμπιπτουσι προσ 60.421 ηλουμενοι, και την
σχολην εκει καταναλισκοντες, τουτο και ημεις υπομενομεν, οταν αποστωμεν των
επιταγματων του Θεου. Ἑστηκαμεν γαρ λοιπον πλουτον θαυμαζοντες, και καλλος
σωματος, και τα αλλα τα μηδεν προς ημας, ωσπερ εκεινοι οι οικεται των επαιτων
τοις θαυματοποιουσι προσεχουσιν, ειτα ελθοντες βραδεως, οικοι τας εσχατας
υπομενουσι πληγας. Πολλοι δε και την οδον την προκειμενην παρηλθον, ετεροις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

τοιαυτα ασχημονουσιν ακολουθουντες. Ἀλλα μη ημεις τουτο ποιωμεν· και γαρ
απεσταλμεθα ανυσαι πολλα των κατεπειγοντων, καν αφεντες εκεινα στωμεν
κεχηνοτες προς τα ανονητα ταυτα, αναλωθεντος ημιν του καιρου παντος εικη και
ματην, την εσχατην δωσομεν δικην. Ει γαρ και ασχολειν βουλει σαυτον, εχεις α
θαυμαζειν οφειλεις, και περι α κεχηνεναι παντα τον χρονον· απερ ου γελωτος εστιν
αξια, αλλα θαυματος και επαινων πολλων, ως ο γε τα καταγελαστα θαυμαζων, και
αυτος εσται τοιουτος, και του γελωτοποιουντος χειρων· οπερ ινα μη παθηις,
αποπηδησον ταχεως. Τι γαρ και εστηκας, ειπε μοι, προς τον πλουτον κεχηνως και
ανεπτερωμενος; τι θαυμαστον οραις και ικανον σου τους οφθαλμους κατασχειν; τους
χρυσοφορουντας ιππους, και τους οικετας τους μεν βαρβαρους, τους δε ευνουχους,
και τα ιματια τα πολυτελη, και την καταμαλακιζομενην εν τουτοις ψυχην, και την
ανεσπασμενην οφρυν, και τας περιδρομας, και τους θορυβους; Και που ταυτα αξια
θαυματος; τι δε 60.422 ουτοι των επαιτων διεστηκασι των ορχουμενων, και
συριζοντων επι της αγορας; Και γαρ και ουτοι πολλωι τωι λιμωι της αρετης
κατεχομενοι, χορευουσιν εκεινων χορειαν καταγελαστοτεραν, αγομενοι και
περιαγομενοι, νυν μεν εις τραπεζας πολυτελεις, νυν δε εις εταιριζομενων γυναικων
καταγωγιον, νυν δε εις κολακων εσμους και παρασιτων πληθος. Ει δε χρυσοφορουσι,
δια τουτο μαλιστα ελεεινοι, οτι τα μηδεν προς αυτους περισπουδαστα αυτοις μαλλον
εισι. Μη γαρ μοι τα ιματια ιδηις, αλλα ανακαλυψον αυτων την ψυχην, και σκοπησον
ει μη μυριων γεμει τραυματων, και ρακια περιβεβληται, και εστιν ερημος και
απροστατευτος. Τι ουν οφελος της εξω μανιας; Και γαρ πολλωι βελτιον πενητα ειναι
εν αρετηι ζωντα, η βασιλεα οντα μετα πονηριας. Ὁ μεν γαρ πενης παρ' εαυτωι
απολαυει πασης της κατα ψυχην τρυφης, και ουδε της εξωθεν αισθανεται πενιας δια
τον ενδον πλουτον· ο δε βασιλευς τρυφων εν τοις ουδεν αυτωι προσηκουσιν, εν τοις
μαλιστα αυτωι διαφερουσι κολαζεται, εν ψυχηι και λογισμοις και τωι συνειδοτι, τοις
εκει συναποδημουσιν αυτωι. Ταυτ' ουν ειδοτες, τα μεν ιματια αποθωμεθα τα χρυσα,
ανελωμεθα δε αρετην και την εκ ταυτης ηδονην. Ουτω γαρ και ενταυθα και εκει
πολλης απολαυσομεν της τρυφης, και των επηγγελμενων επιτυχωμεν αγαθων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι και τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, τιμη, κρατος νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Καθως ουκ εδοκιμασαν τον Θεον εχειν εν επιγνω σει, παρεδωκεν ο Θεος
αυτους εις αδοκιμον νουν, ποιειν τα μη καθηκοντα. αʹ. Ἵνα μη δοξηι αυτους
αινιττεσθαι, επι πολυ τωι της παιδεραστιας ενδιατριβων λογωι, μετεβη λοιπον εφ'
ετερα ειδη αμαρτηματων· διο και εφ' ετερων προσωπων προαγει τον λογον απαντα.
Και ωσπερ αει τοις πιστοις διαλεγομενος περι αμαρτηματων, και βουλομενος ταυτα
δειξαι φευκτα, παραγει εις μεσον τα εθνη, λεγων· Μη εν παθει επιθυμιας, καθαπερ
και τα λοιπα εθνη τα μη ειδοτα τον Θεον· και παλιν, Μη λυπεισθε, ωσπερ οι λοιποι οι
μη εχοντες ελπιδα· ουτω και ενταυθα δεικνυσιν εκεινων τα αμαρτηματα οντα, και
πασης αυτους αποστερει συγγνωμης· ου γαρ αγνοιας, αλλα μελετης ειναι φησι τα
τολμηματα. ∆ιοπερ ουκ ειπε. Και καθως ουκ εγνωσαν, αλλα, Καθως ουκ εδοκιμασαν
τον Θεον εχειν εν επιγνωσει· κρισεως διεφθαρμενης και φιλονεικιας μαλλον, ου
συναρπαγης λεγων ειναι το αμαρτημα, και δεικνυς ουχι της σαρκος, καθως τινες
των αιρετικων φασιν, αλλα της διανοιας οντα της πονηρας επιθυμιας τα
αρμαρτηματα, και την πηγην εκειθεν ουσαν των κακων. Ἐπειδη γαρ ο νους αδοκιμος
γεγονε, παντα παρεσυρη λοιπον και ανετραπη, του ηνιοχου διαφθαρεντος.
Πεπληρωμενους πασηι αδικιαι, πονηριαι, πλεονεξιαι, κακιαι. Ὅρα παντα μετ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

επιτασεως· και γαρ Πεπληρωμενους ειναι φησι, και Πασηι. Ὀνομασας δε γενικως την
κακιαν, και τοις μερεσιν επεξερχεται, και τουτοις μεθ' υπερβολης, λεγων Μεστους
φθονου, φονου, Τουτο γαρ εξ εκεινου, ωσπερ επι του Ἄβελ και του Ἰωσηφ εδειχθη.
60.422 Ειτα ειπων, Ἔριδος, δολου, κακοηθειας, ψιθυριστας, καταλαλους, θεοστυγεις,
υβριστας, και τα δοκουντα αδιαφορα ειναι πολλοις εν ταξει θεις εγκληματων, αυξει
παλιν την κατηγοριαν, επι την ακροπολιν αναβας των κακων, και ειπων Ἀλαζονας.
Του γαρ αμαρτανειν το και αμαρτανοντα φρονειν μεγα, χαλεπωτερον· διο και
Κορινθιοις αυτο εγκαλει λεγων· Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε. Ει γαρ επι
κατορθωματι τις φυσωμενος το παν απωλεσεν, ο μετα αμαρτηματων τουτο ποιων,
ποσης ουκ αν ειη τιμωριας αξιος; ουδε γαρ μεταγνωναι δυνησεται λοιπον ο τοιουτος.
Ειτα φησιν, Ἐφευρετας κακων· δηλων, οτι ουδε τοις ηδη ουσιν ηρκεσθησαν, αλλα
και εφευρον ετερα· οπερ παλιν μελετωντων ην και σπουδαζοντων, ουχι
συναρπαζομενων και παρασυρομενων. Ειπων δε κατα μερος την κακιαν, και δειξας,
οτι και προς αυτην παλιν την φυσιν εστησαν (Γονευσι γαρ, φησιν, απειθεις), επι την
ριζαν λοιπον προεισι της τοσαυτης λυμης, Ἀστοργους και ασπονδους καλων. Ταυτην
γαρ και ο Χριστος την αιτιαν ειναι φησι της πονηριας, λεγων· Ὅταν πληθυνθηι η
ανομια, ψυγησεται η αγαπη. Τουτο γουν και ενταυθα λεγει ο Παυλος, Ἀσυνθετους,
αστοργους, ασπονδους, ανελεημονας καλων, και δηλων, οτι και αυτο το της φυσεως
προυδωκαν δωρον. Ἔχομεν γαρ και φυσικην τινα προς αλληλους οικειωσιν, ην και
θηρια προς αλληλα κεκτηνται. Παν γαρ ζωον, φησιν, αγαπαι το ομοιον αυτου, και
ανθρωπος τον πλησιον αυτου. Ἀλλ' ουτοι κακεινων κατεστησαν αγριωτεροι. Την
μεν ουν νοσον την απο των πονηρων δογματων τηι οικουμενηι γενομενην δια
τουτων ημιν παρεστησε, και σαφως εδειξε της των νοσουντων ραιθυμιας την αῤρω
60.423 στιαν ουσαν εκατεραν. ∆εικνυσι δε λοιπον, οπερ επι των δογματων εποιησε,
και ενταυθα συγγνωμης αυτους απεστερημενους· διο φησιν· Οιτινες το δικαιωμα του
Θεου ειδοτες, οτι οι τα τοιαυτα πρασσοντες αξιοι θανατου εισιν, ου μονον αυτοι
ποιουσιν, αλλα και συνευδοκουσι τοις πραττουσι. ∆υο θεις αντιθεσεις, ενταυθα
ανειλεν αμφοτερας αυτας προηγουμενως. Τι γαρ αν ειποις, φησιν, οτι ουκ οιδας τα
πρακτεα; Μαλιστα μεν ει και μη ᾔδεις, συ αιτιος, ο αφεις τον γνωρισαντα σοι Θεον·
νυν δε και δια πολλων σε δεικνυμεν ειδοτα, και εκοντι πλημμελουντα. Ἀλλ' υπο του
παθους ελκηι; Τι ουν και συμπραττεις, και επαινεις; Ου γαρ μονον αυτα ποιουσι,
φησιν, αλλα και συνευδοκουσι τοις πρασσουσι. Την ουν χαλεπωτεραν προτερον θεις
και ασυγγνωστον, ινα εληι (και γαρ του πλημμελουντος ο την αμαρτιαν επαινων
χαλεπωτερος πολυ)· τουτο ουν πρωτον ειπων, δια τουτου σφοδροτερον παλιν εν
τοις εξης αυτον χειρουται, λεγων ουτω· ∆ιο αναπολογητος ει, ω ανθρωπε, πας ο
κρινων· Ἐν ωι γαρ κρινεις τον ετερον, σεαυτον κατακρινεις. Ταυτα προς τους
αρχοντας αποτεινομενος ελεγεν, επειδη και η πολις τοτε εκεινη την αρχην ην
εγκεχειρισμενη της οικουμενης. Προλαβων ουν φησι· Σαυτου αφαιρηι την απολογιαν
πας οστις αν ηις· οταν γαρ κατακρινηις τον μοιχον, μοιχευηις δε και αυτος, καν μηδεις
ανθρωπων σε δικαζηι, εν τηι περι του υπευθυνου ψηφωι και κατα σαυτου την
αποφασιν ηνεγκας. Οιδαμεν γαρ, οτι το κριμα του Θεου εστι κατα αληθειαν επι τους
τα τοιαυτα πρασσοντας. Ἵνα γαρ μη λεγηι τις, οτι Τεως διεφυγον, φοβων φησιν, οτι
ουχ ουτως εστι παρα τωι Θεωι ωσπερ ενταυθα. Ἐνταυθα γαρ ο μεν κολαζεται, ο δε
διαφευγει τα αυτα ποιων· εκει δε ουχ ουτως. Ὅτι μεν ουν οιδε το δικαιον ο κρινων,
ειπε· ποθεν δε οιδεν, ουκ ετι προσεθηκε· περιττον γαρ ην. Ἐπι μεν γαρ της ασεβειας
αμφοτερα δεικνυσι, και οτι τον Θεον ειδως, ησεβει, και ποθεν ειδως, απο της
κτισεως. Ἐπειδη γαρ ουκ ην δηλον απασιν, ειπε και την αιτιαν· ενταυθα δε ως
ωμολογημενου, παριησιν. Ὅταν δε ειπηι, Πας ο κρινων, ου τοις αρχουσι διαλεγεται
μονον, αλλα και ιδιωταις και αρχομενοις. βʹ. Και γαρ απαντες ανθρωποι, καν μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

θρονον εχωσι, μηδε δημιους και ξυλον, αλλ' ομως και αυτοι κρινουσι τους
αμαρτανοντας, εν διαλεξεσι και κοινοις συλλογοις και τηι του συνειδοτος ψηφωι· και
ουδεις αν τολμησειεν ειπειν, οτι ουκ αξιος κολασεως ο μοιχος. Ἀλλ' ετερους, φησι,
καταδικαζουσιν, ουχ εαυτους. ∆ια γαρ τουτο αυτων και σφοδρως κατεξανισταται,
λεγων· Λογιζηι δε τουτο, ω ανθρωπε, ο κρινων τους τα τοιαυτα πραττοντας, και
ποιων αυτα, οτι συ εκφευξηι το κριμα του Θεου; Ἐπειδη γαρ πολλην εδειξε της
οικουμενης την αμαρτιαν, απο των δογματων, απο των πραγματων, και οτι σοφοι
οντες, και οτι την κτισιν εχοντες χειραγωγουσαν, και οτι ου τωι τον Θεον αφειναι
μονον, αλλα και τωι ελεσθαι τα ομοιωματα των ερπετων, και τωι την αρετην
ατιμασαι, και τωι της φυσεως ανθελκουσης επι την κακιαν αυτομολησαι, και τωι παρα
φυσιν ειναι, προεισι λοιπον εις το δειξαι, οτι και κολαζονται οι τα τοιαυτα
πρασσοντες. Ἔδειξε μεν ουν ηδη τιμωριαν, ειπων την πραξιν αυτην· Την γαρ
αντιμισθιαν, ην εδει, της πλανης αυτων εν αυτοις απο 60.424 λαμβανουσι, φησιν·
αλλ' επειδη ουκ αισθανονται εκεινης, ειπε και ετεραν, ην μαλιστα δεδοικασι.
Μαλιστα μεν ηδη και ταυτην εδειξεν· οταν γαρ λεγηι, οτι Το κριμα του Θεου κατα
αληθειαν εστιν, ουδεν ετερον η τουτο λεγει· πλην αλλα και εφ' ετερων αυτο
πλειονων κατασκευαζει παλιν, ουτω λεγων· Λογιζηι δε τουτο. ω ανθρωπε, ο κρινων
τους τα τοιαυτα πρασσοντας, και ποιων αυτα, οτι συ εκφευξηι το κριμα του Θεου. Το
σον ουκ εξεφυγες κριμα, και το του Θεου διαφευξηι; και τις αν τουτο ειποι; Καιτοι γε
συ σαυτον εκρινας. Ἀλλ' επειδη τοσαυτη ην η περιουσια του δικαστηριου, και ουδε
σαυτου φεισασθαι ηδυνηθης, πως ο Θεος, ο αναμαρτητος, ο μεθ' υπερβολης δικαιος,
ου πολλωι μαλλον τουτο ποιησει; Ἀλλα συ μεν σαυτου κατεγνως, ο δε Θεος
αποδεξεται και επαινεσει; Και πως αν εχοι τουτο λογον; Καιτοι γε εκεινου του παρα
σου καταδικαζομενου κολασεως μειζονος συ αξιωτατος. Ου γαρ εστι ταυτον
αμαρτανειν απλως, και ετερον αμαρτανοντα κολασαντα τοις αυτοις περιπεσειν
παλιν. Ὁραις πως το εγκλημα ηυξησεν; Ει γαρ συ, φησι, τον ελαττονα αμαρτοντα
κολαζεις, καιτοι γε μελλων αισχυνειν σαυτον, πως ο Θεος τον μειζονα
πλημμελησαντα σε, και ταυτα ου μελλων εαυτον αισχυνειν, ου καταδικασει και
κατακρινει μειζονως, ηδη κατακεκριμενον απο των οικειων λογισμων; Ει δε λεγεις,
οτι Οιδα μεν, οτι αξιος ειμι κολασεως, δια δε την μακροθυμιαν καταφρονεις, και δια
το μη δουναι παραποδας δικην, θαῤρεις· δεδοικεναι μεν και τρεμειν δια τουτο αν
ειης δικαιος. Ου γαρ εις το μη δουναι δικην, αλλ' εις το δουναι χαλεπωτεραν, ει
μενοις αδιορθωτος ων, αναβαλλεται· ο μηδεποτε συμβησεται σοι. ∆ιο και επαγει
λεγων· Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου καταφρονεις, και της ανοχης και της
μακροθυμιας, αγνοων, οτι το χρηστον του Θεου εις μετανοιαν σε αγει; Ἐπαινεσας
γαρ του Θεου την μακροθυμιαν, και δειξας αυτης το κερδος μεγιστον τοις
προσεχουσι (τουτο δε ην το εις μετανοιαν ελκειν τους αμαρτανοντας), αυξει τον
φοβον. Ὥσπερ γαρ τοις εις δεον χρησαμενοις σωτηριας εστιν υποθεσις, ουτω τοις
καταφρονησασιν εφοδιον μειζονος τιμωριας. Τουτο γαρ το περιφερομενον, οτι
χρηστος και μακροθυμος ων ο Θεος ουκ απαιτει δικην· οταν δε ειπηις τουτο, φησιν,
ουδεν αλλο λεγεις, η της τιμωριας την επιτασιν. Την γαρ χρηστοτητα ο Θεος
επιδεικνυται, ινα απαλλαγηις αμαρτηματων, ουχ ινα προσθηις· αν τοινυν μη τουτο
ποιηις, φοβερωτερα η δικη. ∆ιο μαλιστα αμαρτανειν ου χρη, επειδη μακροθυμος ο
Θεος, ουδε την ευεργεσιαν υποθεσιν αγνωμοσυνης ποιεισθαι· ει γαρ μακροθυμος, και
κολαζει παντως. Ποθεν δηλον; Ἀπο των εξης ειρημενων. Ει γαρ πολλη η κακια, ουκ
απελαβον δε οι κακοι, αναγκη παντως απολαβειν. Ει γαρ ανθρωποι ταυτα ου
περιορωσι, πως ο Θεος περιοψεται; Ὥστε εντευθεν και τον περι της κρισεως εισηγαγε
λογον. Τωι γαρ δειξαι πολλους οντας υπευθυνους, ει μη μετανοησαιεν, ειτα ου
κολασθεντας ενταυθα, την κρισιν συνεισαγει παντως, και μετ' επιτασεως· διο φησι·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

Κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην.
Ὅταν γαρ μητε χρηστοτητι μαλασσηται, μητε φοβωι καμπτηται, τι του τοιουτου
σκληροτερον γενοιτ' αν; Ἐπειδη γαρ εδειξε του Θεου την φιλανθρωπιαν, τοτε
δεικνυσι την τιμω 60.425 ριαν, οτι εστιν αφορητος τωι μηδε ουτως επιστραφεντι. Και
ορα πως κυριως ταις λεξεσι κεχρηται· Θησαυριζεις γαρ, φησι, σεαυτωι οργην, το
παντως αποκειμενον δηλων, και δεικνυς, ου τον δικαζοντα, αλλα τον κρινομενον
αιτιον τουτου. Σεαυτωι γαρ, φησι, θησαυριζεις, ουχ ο Θεος σοι. Ἐκεινος γαρ παντα
εποιησεν οσα εχρην, και διαγνωστικον σε των καλων και των ου τοιουτων
κατεσκευασε, και μακροθυμιαν επεδειξατο, και εις μετανοιαν εκαλεσε, και ημεραν
ηπειλησε φοβεραν, δια παντων σε επι την μετανοιαν ελκων· ει δε μενεις ανενδοτος,
Σεαυτωι θησαυριζεις οργην εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του
Θεου. Ἵνα γαρ μη, ακουσας οργην, νομισηις παθος, επηγαγε· ∆ικαιοκρισιας του Θεου.
Και καλως ειπεν, Ἀποκαλυψεως· τοτε γαρ αποκαλυπτεται τουτο, οταν τα κατ' αξιαν
εκαστος απολαμβανηι. Ἐνταυθα γαρ πολλοι πολλακις επηρεαζουσι παρα το δικαιον
και επιβουλευουσιν· εκει δε ουχ ουτως. Ὃς αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου·
τοις μεν καθ' υπομονην εργου αγαθου. γʹ. Ἐπειδη γαρ φοβερος εγενετο και βαρυς,
περι κρισεως και της μελλουσης διαλεγομενος κολασεως, ευθεως ουκ εις το
προσδοκωμενον ενεβαλε την τιμωριαν, αλλ' επι το ηδυτερον ετρεψε τον λογον, την
των αγαθων αντιδοσιν, ουτω λεγων· Τοις μεν καθ' υπομονην εργου αγαθου δοξαν
και τιμην και αφθαρσιαν ζητουσι, ζωην αιωνιον. Ἐνταυθα και τους αναπεπτωκοτας
εν τοις πειρασμοις διανιστησι, και δεικνυσιν, οτι ου χρη τηι πιστει θαῤρειν μονον· και
γαρ και πραξεων εστι το δικαστηριον εκεινο εξεταστικον. Ὅρα δε αυτον οταν περι
των μελλοντων διαλεγηται, μη δυναμενον τρανως ειπειν τα αγαθα, αλλα και δοξαν
και τιμην λεγοντα. Ἐπειδη γαρ παντα υπερβαινει τα ανθρωπινα, ουκ εχει εικονα
αυτων εντευθεν δειξαι, αλλ' απο των δοκουντων ειναι λαμπρων παρ' ημιν, απο
τουτων αυτα, ως εγχωρει, παριστησιν, απο της δοξης, απο της τιμης, απο της ζωης·
ταυτα γαρ εστι τα ανθρωποις περισπουδαστα. Ἀλλ' ου τοιαυτα εκεινα, αλλα πολλωι
βελτιω τουτων, οσωι και αφθαρτα και αθανατα. Ειδες πως και τας περι της
αναστασεως των σωματων ημιν θυρας ανεωιξεν, αφθαρσιαν ειπων; η γαρ αφθαρσια
του φθειρομενου σωματος εστιν. Ειτα, επειδη ουκ ηρκει τουτο, προσεθηκε δοξαν και
τιμην. Παντες γαρ αναστησομεθα αφθαρτοι, αλλ' ου παντες εις δοξαν, αλλ' οι μεν εις
κολασιν, οι δε εις δοξαν. Τοις δε εξ εριθειας, φησι. Παλιν γαρ αποστερει συγγνωμης
τους εν κακιαι ζωντας, και δεικνυσιν απο φιλονεικιας τινος και ραιθυμιας επι την
πονηριαν πιπτοντας. Και απειθουσι μεν τηι αληθειαι, πειθομενοις δε τηι αδικιαι. Ἰδου
και ετερα κατηγορια παλιν. Ποιαν γαρ απολογιαν αν εχοι ο το φως φευγων, και το
σκοτος αιρουμενος; Και ουκ ειπε, Βιαζομενους και τυραννουμενους, αλλα,
Πειθομενους τηι αδικιαι· ινα μαθηις, οτι προαιρεσεως το πτωμα, ουκ αναγκης το
εγκλημα. Θλιψις και στενοχωρια επι πασαν ψυχην ανθρωπου του κατεργαζομενου
το κακον· τουτεστι καν ευπορος τις ηι, καν υπατος, καν αυτοβασιλευς, ουδενα ο της
κτισεως δυσωπειται λογος· ουδεμιαν γαρ ενταυθα χωραν τα αξιωματα εχει. ∆ειξας
τοινυν την υπερβολην της νοσου, και την αιτιαν προσθεις, οτι απο ραιθυμιας των
αῤρωστουντων, και το τελος, οτι απωλεια αυτους διαδεξεται, 60.426 και το ευκολον
της διορθωσεως, βαρει παλιν και εν τηι κολασει τον Ἰουδαιον. Ἰουδαιου τε πρωτον
και Ἕλληνος. Ὁ γαρ πλειονος απολαυσας της διδασκαλιας, μειζονα αν ειη και
τιμωριαν αξιος υπομειναι παρανομων. Ὥστε οσωι αν συνετωτεροι ωμεν η
δυνατωτεροι, τοσουτον κολαζομεθα μαλλον αμαρτανοντες. Και γαρ ει πλουσιος ει,
πλειονα απαιτηθησηι χρηματα του πενητος, και ει συνετωτερος, μειζονα υπακοην,
και ει δυναστειαν περιβεβλησαι, λαμπροτερα κατορθωματα· και επι παντων δε των
αλλων ουτω προς την δυναμιν και τα μετρα εισοισεις. ∆οξα δε και τιμη και ειρηνη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

παντι τωι εργαζομενωι το αγαθον, Ἰουδαιωι τε πρωτον, και Ἕλληνι. Ποιον Ἰουδαιον
ενταυθα φησιν, η περι ποιων Ἑλληνων διαλεγεται; Των προ της του Χριστου
παρουσιας. Ουπω γαρ εις τους της χαριτος εφθασε χρονους ο λογος, αλλ' ετι τοις
ανωτερω χρονοις ενδιατριβει, προκαθαιρων ποῤρωθεν, και αναιρων το μεσον του
Ἕλληνος και του Ἰουδαιου, ιν', οταν εν τηι χαριτι τουτο ποιηι, μηκετι δοξηι καινον τι
και φορτικον επινοειν. Ει γαρ εν τοις ανωτερω χρονοις, οτε ουπω η χαρις ην
εκλαμψασα η τοσαυτη, οτε τα των Ἰουδαιων σεμνα και περιβοητα και λαμπρα παρα
πασιν ην, ουδεν ην το μεσον, τινα αν εχοιεν λοιπον ειπειν λογον μετα την τοσαυτην
της χαριτος επιδειξιν; ∆ια τοι τουτο και μετα πολλης αυτο κατασκευαζει της
σπουδης. Και γαρ ο ακροατης τουτο μαθων εν τοις ανωτερω χρονοις κρατουν,
πολλωι μαλλον μετα την πιστιν αυτο παραδεξεται. Ἕλληνας δε ενταυθα φησιν, ου
τους ειδωλολατρουντας, αλλα τους θεοσεβουντας, τους τωι φυσικωι πειθομενους
νομωι, τους πλην των Ἰουδαικων παρατηρησεων παντα τα προς ευσεβειαν
συντελουντα διατηρουντας· οιοι ησαν οι περι τον Μελχισεδεχ, οιος ην ο Ἰωβ, οιοι
ησαν οι Νινευῗται, οιος ην ο Κορνηλιος. Ἤδη τοινυν προδιορυττει της περιτομης και
της ακροβυστιας το μεσον, και ποῤρωθεν ταυτην προκαταλυει την διαφοραν, ωστε
και ανυποπτως αυτο ποιησαι, και εξ ετερας αναγκης εις τουτο εμβαλειν· οπερ αει της
συνεσεως εστιν ιδιον της αποστολικης. Ει μεν γαρ επι των καιρων αυτο της χαριτος
εδειξεν, εδοξεν αν πολλην υποψιαν εχειν ο λογος· το δε διηγουμενον την
κατεχουσαν τον κοσμον κακιαν και πονηριαν, εκ της ακολουθιας εκεινης εις τον
περι τουτων εμβηναι λογον, ανυποπτον εποιει την διδασκαλιαν. δʹ. Και οτι τουτο
βουλεται, και δια τουτο ουτω συνεθηκε, δηλον εκειθεν. Ει μη γαρ τουτο εσπουδαζε
κατασκευασαι, ηρκει ειποντα, οτι Κατα την σκληροτητα σου και αμετανοητον
καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης, παυσασθαι της υποθεσεως
ταυτης· και γαρ απηρτισμενη ην. Ἀλλ' επειδη ου τουτο ην αυτωι το ζητουμενον, περι
κρισεως μονον ειπειν της μελλουσης, αλλα και δειξαι ουδεν πλεον εχοντα τον
Ἰουδαιον του τοιουτου Ἕλληνος, ινα μη μεγα φρονηι, προεισι περαιτερω, και ταξει
κεχρηται. Σκοπει δε· Ἐφοβησε τον ακροατην, επηχησεν αυτωι την ημεραν την
φοβεραν, ειπεν οσον κακον τηι πονηριαι συζηιν, εδειξεν ουδενα εξ αγνοιας
αμαρτανοντα ουδε ατιμωρητι, αλλα, καν μη νυν δωι δικην, δωσοντα παντως·
εντευθεν λοιπον βουλεται κατασκευασαι, οτι η του νομου διδασκαλια ου σφοδρα
των κατεπειγοντων ην· εν γαρ τοις εργοις η κολασις και η τιμη, ουκ εν περιτομηι και
ακροβυστιαι. Ἐπει ουν ειπεν οτι παντως κολασθησεται ο Ἕλλην, και 60.427 ελαβεν
ωμολογημενον τουτο, και απ' αυτου κατεσκευασεν, οτι και τιμηθησεται, περιττον
λοιπον εδηλωσε τον νομον και την περιτομην· μαλιστα γαρ Ἰουδαιοις ενταυθα
μαχεται. Ἐπειδη γαρ εκεινοι φιλονεικοτερον διεκειντο, πρωτον μεν υπο τυφου ουκ
αξιουντες μετα των εξ εθνων συναριθμεισθαι· δευτερον καταγελωντες, ει η πιστις
παντα αφανιζει τα αμαρτηματα, δια τουτο προτερον κατηγορησε των Ἑλληνων,
υπερ ων ποιειται τον λογον, ινα ανυποπτως και μετα παῤρησιας των Ἰουδαιων
καθικηται· ειτα εις την περι της κολασεως εξετασιν ελθων, δεικνυσιν ου μονον
ουδεν ωφελουμενον τον Ἰουδαιον απο του νομου, αλλα και βαρουμενον· και τουτο
ανωθεν κατασκευαζει. Ει γαρ ο Ἕλλην δια τουτο αναπολογητος, οτι της κτισεως
αυτον εναγουσης και των λογισμων, ουκ εγενετο βελτιων· πολλωι μαλλον ο
Ἰουδαιος μετα τουτων και την απο του νομου διδασκαλιαν λαβων. Πεισας τοινυν
αυτον ευκολως δεξασθαι τον λογισμον τουτον εν τοις ετερων αμαρτημασι, και
ακοντα αναγκαζει λοιπον εν τοις περι εαυτου τουτο ποιησαι. Και ωστε
ευπαραδεκτον γενεσθαι τον λογον, και επι των χρηστοτερων αυτον προαγει, λεγων
ουτω· ∆οξα δε και τιμη και ειρηνη παντι τωι εργαζομενωι το αγαθον, Ἰουδαιωι τε
πρωτον και Ἕλληνι. Ἐνταυθα μεν γαρ, οσα αν τις εχηι καλα, μετα πολλων εχει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ταραχων, καν πλουσιος ηι, καν δυναστης, καν βασιλευς· καν μη προς ετερον, προς
γουν εαυτον διαστασιαζει πολλακις, και πολυν εν τοις λογισμοις εχει πολεμον· εκει
δε ουδεν τοιουτον, αλλα παντα γαληνα και ταραχης απηλλαγμενα, και γνησιαν
εχοντα την ειρηνην. Κατασκευασας τοινυν εκ των ανωθεν ειρημενων, οτι και οι μη
νομον εχοντες των αυτων απολαυσονται, επαγει και λογισμον, ουτω λεγων· Ου γαρ
εστι προσωποληψια παρα τωι Θεωι. Ὅταν μεν γαρ λεγηι, οτι κολαζεται και ο Ἰουδαιος
και ο Ἕλλην αμαρτανοντες, ου δειται λογισμων· οταν δε, οτι και τιμαται ο Ἕλλην,
συστησαι βουληται, και κατασκευης δειται λοιπον. Και γαρ εδοκει θαυμαστον ειναι
και παραδοξον, ει ο μη νομου μηδε προφητων ακουσας, τιμαται τα αγαθα
εργαζομενος. ∆ια τουτο, οπερ και εμπροσθεν ειπον, εν τοις προ της χαριτος χρονοις
γυμναζει αυτων τας ακοας, ιν' ευκολωτερον επεισαγαγηι λοιπον μετα της πιστεως
και την εν τουτοις συγκαταθεσιν. Ἐνταυθα γαρ ανυποπτος μαλιστα γινεται, ατε ου
το εαυτου κατασκευαζων. Ειπων τοινυν, ∆οξα και τιμη και ειρηνη παντι τωι
εργαζομενωι το αγαθον, Ἰουδαιωι τε πρωτον, και Ἕλληνι, επηγαγεν· Ου γαρ εστι
προσωποληψια παρα τωι Θεωι. Βαβαι, εξ οσης ενικησε της περιουσιας! δεικνυσι γαρ
εις ατοπον τον λογον απαγαγων, οτι ου κατα Θεον το μη ουτω γενεσθαι· και γαρ
προσωποληψιας το πραγμα· ο δε Θεος ου τοιουτος. Και ουκ ειπεν, ει δε μη τουτο
γενοιτο, προσωποληπτης ο Θεος, αλλα σεμνοτερον· Ου γαρ εστι προσωποληψια παρα
τωι Θεωι· τουτεστιν, ου προσωπων ποιοτητα, αλλα πραγματων εξεταζει διαφοραν.
Τουτο ειπων, εδηλωσεν ουκ εν πραγμασιν, αλλ' εν προσωποις μονον διαφεροντα
τον Ἰουδαιον του Ἕλληνος. Τουτοις ακολουθον ην ειπειν· Ου γαρ, επειδη ο μεν
Ἰουδαιος, ο δε Ἕλλην, δια τουτο ο μεν τιμαται, ο δε υβριζεται· αλλ' απο των εργων
εκατερα γινεται. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτω· διηγειρε γαρ αν τον θυμον του Ἰουδαιου· αλλ'
ετερον τι πλεον τιθησι κατασπων αυτων κατωτερω το φρονημα και καταστελλων,
ωστε εκεινο καταδεξασθαι. Τι δε εστι τουτο; Το εξης κειμενον· 60.428 Ὅσοι γαρ
ανομως, φησιν, ημαρτον, ανομως και απολουνται· και οσοι εν νομωι ημαρτον, δια
νομου κριθησονται. Ἐνταυθα γαρ, οπερ εφθην ειπων, ου μονον ισοτιμιαν δεικνυσιν
Ἰουδαιου και Ἕλληνος, αλλα και πολυ τον Ἰουδαιον βαρουμενον απο της του νομου
δοσεως. Ὁ μεν γαρ Ἕλλην ανομως κρινεται· το δε, Ἀνομως, ενταυθα ου το
χαλεπωτερον, αλλα το ημερωτερον λεγει· τουτεστιν, ουκ εχει κατηγορουντα τον
νομον. Το γαρ, Ἀνομως, τουτεστι, χωρις της εξ εκεινου κατακρισεως, φησιν, απο των
της φυσεως λογισμων καταδικαζεται μονων. Ὁ δε Ἰουδαιος εννομως, τουτεστι, μετα
της φυσεως και του νομου κατηγορουντος· οσωι γαρ πλειονος απηλαυσε της
επιμελειας, τοσουτωι μειζονα δωσει δικην. εʹ. Ὁραις πως μειζονα τοις Ἰουδαιοις την
αναγκην επεστησε του τηι χαριτι προσδραμειν; Ἐπειδη γαρ ελεγον, οτι ου δεονται της
χαριτος, δια μονου του νομου δικαιουμενοι, δεικνυσιν, οτι αυτοι μαλλον των
Ἑλληνων δεονται, ει γε μαλλον μελλουσι κολαζεσθαι. Ειτα παλιν επαγει λογισμον
ετερον, τοις ειρημενοις επαγωνιζομενος. Ου γαρ οι ακροαται του νομου δικαιοι παρα
τωι Θεωι· Καλως προσεθηκε, Παρα τωι Θεωι· παρα μεν γαρ ανθρωποις ισως σεμνοι
δυνανται φαινεσθαι και μεγαλα κομπαζειν, παρα δε τωι Θεωι, τουναντιον απαν, Οι
ποιηται του νομου δικαιουνται μονον. Ειδες ποσηι τηι περιουσιαι κεχρηται εις το
εναντιον περιτρεπων τον λογον; Ει γαρ δια τον νομον αξιοις σωθηναι, φησι, πρωτος
σου ταυτηι ο Ἕλλην στησεται, ποιητης φανεις των εγγεγραμμενων. Και πως ενι,
φησιν, ακροατην μη γενομενον, ποιητην γενεσθαι; Ἔνι, φησιν, ου τουτο μονον,
αλλα και το τουτου πολλωι πλεον. Ου γαρ μονον χωρις ακροασεως εστι γενεσθαι
ποιητην, αλλα και μετα ακροασεως μη ειναι τουτο· οπερ υστερον σαφεστερον τιθησι
λεγων, και μετα πλειονος της περιουσιας· Ὁ διδασκων ετερον, σεαυτον ου διδασκεις;
Ἐνταυθα δε τεως το προτερον κατασκευαζει. Ὅταν γαρ εθνη, φησι, τα μη νομον
εχοντα, φυσει τα του νομου ποιηι, ουτοι νομον μη εχοντες, εαυτοις εισι νομος. Ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εκβαλλω τον νομον, φησιν, αλλα και εντευθεν δικαιω τα εθνη. Ειδες πως
υπορυττων του Ἰουδαισμου την δοξαν, ουδεμιαν καθ' εαυτου διδωσι λαβην ως
ατιμαζων τον νομον, αλλα τουναντιον, ως επαιρων και μεγαν δεικνυς, ουτω
κατασκευαζει το παν; Φυσει δε οταν ειποι, τοις εκ φυσεως λεγει λογισμοις. Και
δεικνυσιν ετερους οντας αυτων βελτιους, και το μειζον, δια τουτο βελτιους, επειδη
μη νομον ελαβον, μηδε εχουσι τουτον, ωι δοκουσιν αυτων πλεονεκτειν οι Ἰουδαιοι.
∆ια τουτο γαρ, φησιν, εισι θαυμαστοι, οτι νομου ουκ εδεηθησαν, και τα του νομου
παντα επεδειξαντο, τα εργα, ου τα γραμματα, ταις διανοιαις αυτων εγκολαψαντες.
Τουτο γαρ φησιν· Οιτινες ενδεικνυνται το εργον του νομου γραπτον εν ταις καρδιαις
αυτων, συμμαρτυρουσης αυτοις της συνειδησεως, και μεταξυ αλληλων των
λογισμων κατηγορουντων, η και απολογουμενων, εν ημεραι, οτε κρινει ο Θεος τα
κρυπτα των ανθρωπων, κατα το Ευαγγελιον μου, δια Ἰησου Χριστου. Ὁραις πως
παλιν παρεστησε την ημεραν εκεινην και εγγυς ηγαγε, κατασειων αυτων την
διανοιαν, και δεικνυς, οτι τουτους δει τιμασθαι μαλλον τους χωρις νομου τα του
νομου κατορθουν εσπουδακοτας; Ὃ δε μαλιστα εστι θαυμασαι της συνεσεως της
αποστολικης, τουτο αξιον 60.429 ειπειν νυν. Ἀπο γαρ της κατασκευης δειξας, οτι
μειζων ο Ἕλλην του Ἰουδαιου, εν τηι συναγωγηι και εν τωι συμπερασματι των
λογισμων ου τιθησιν αυτο, ωστε μη τραχυναι τον Ἰουδαιον. Ἵνα δε και σαφεστερον
οπερ ειπον ποιησω, αυτα ερω τα ρηματα τα αποστολικα. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ου γαρ οι
ακροαται του νομου, αλλ' οι ποιηται του νομου δικαιωθησονται, ακολουθον ην
ειπειν· Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα, φυσει τα του νομου ποιηι, τουτων πολλωι
βελτιους εισι των απο νομου διδασκομενων. Ἀλλ' ου λεγει τουτο, αλλ' ισταται μεχρι
του εγκωμιου των Ἑλληνων, και ου προαγει τον λογον κατα συγκρισιν τεως, ινα
καν ουτως ο Ἰουδαιος δεξηται το λεγομενον. ∆ιοπερ ουχ ουτως ειπεν, ως ειπον,
αλλα πως; Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα, φυσει τα του νομου ποιηι, ουτοι
νομον μη εχοντες, εαυτοις εισι νομος· οιτινες ενδεικνυνται το εργον του νομου
γραπτον εν ταις καρδιαις αυτων, συμμαρτυρουσης αυτων της συνειδησεως. Ἀρκει
γαρ αντι του νομου το συνειδος και λογισμος. ∆ια τουτων εδειξε παλιν, οτι αυταρκη
τον ανθρωπον εποιησεν ο Θεος προς την της αρετης αιρεσιν, και την της κακιας
φυγην. Και μη θαυμασηις, ει και απαξ και δις και πολλακις αυτο κατασκευαζει.
Σφοδρα γαρ ην αναγκαιον αυτωι το κεφαλαιον τουτο δια τους λεγοντας· Τι δηποτε
νυν ο Χριστος παρεγενετο; και που τον εμπροσθεν χρονον τα της τοσαυτης προνοιας
ην; Και προς τουτους ουν εν παρεργωι νυν απομαχομενος, δεικνυσιν, οτι και εν τοις
ανωθεν χρονοις, και προ της του νομου δοσεως πασης απηλαυσε προνοιας η των
ανθρωπων φυσις. Και γαρ Το γνωστον του Θεου φανερον ην αυτοις, και τι μεν
καλον, τι δε κακον ᾔδεσαν, δι' ων τους αλλους εκριναν· οπερ ονειδιζων αυτοις,
ελεγεν, οτι Ἐν ωι κρινεις τον ετερον, σεαυτον κατακρινεις. Ἐπι δε των Ἰουδαιων,
μετα των ειρημενων και ο νομος εστηκεν, ουχι λογισμος μονον ουδε συνειδησις.
Τινος δε ενεκεν τιθησι το, Κατηγορουντων η και απολογουμενων; Ει γαρ νομον
εχουσι γραπτον και το εργον ενδεικνυνται, τι εχει κατηγορησαι λοιπον ο λογισμος;
Ἀλλ' ουκετι περι εκεινων φησι το, Κατηγορουντων, μονον, αλλα και περι της
φυσεως απασης. Τοτε γαρ εστηκασιν ημων και οι λογισμοι, οι μεν κατηγορουντες, οι
δε απολογουμενοι, και ου δειται ετερου κατηγορου ανθρωπος επ' εκεινου του
δικαστηριου. Ειτα αυξων τον φοβον, ουκ ειπε, Τα αμαρτηματα των ανθρωπων, αλλα,
Τα κρυπτα των ανθρωπων. Ἐπειδη γαρ ειπε· Λογιζηι ο κρινων τους τα τοιαυτα
πρασσοντας, και ποιων αυτα, οτι εκφευξηι το κριμα του Θεου; ινα μη τοιαυτην
εκδεξηι ψηφον, οιαν και αυτος φερεις, αλλ' ιδηις, οτι πολλωι της σης ακριβεστερα η
του Θεου, επηγαγε· Τα κρυπτα των ανθρωπων, και προσεθηκε· Κατα το Ευαγγελιον
μου, δια Ἰησου Χριστου. Ἄνθρωποι γαρ των φανερων καθηνται δικασται μονων.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Καιτοι γε ανω περι του Πατρος ελεγε μονου, αλλ' επειδη λοιπον αυτους κατελεανε
τωι φοβωι, επηγαγε και τον περι του Χριστου λογον· και ουδε τουτον απλως, αλλα και
ενταυθα του Πατρος μνημονευσας, ουτως αυτον επεισηγαγε· και του κηρυγματος δε
το αξιωμα δι' αυτων επαιρει· τουτο γαρ, φησι, το κηρυγμα ταυτα προαναφωνει, α
προλαβουσα η φυσις εδειξεν. ʹ. Ειδες πως συνετως και τωι Ευαγγελιωι και τωι Χριστωι
φερων αυτους προσεδησε, και απεδειξεν, οτι ου μεχρι των ενταυθα τα ημετερα
ισταται, αλλα οδευει περαι 60.430 τερω; Ὃ και ανω κατεσκευασεν ειπων,
Θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης, και ενταυθα παλιν, Κρινει ο Θεος τα
κρυπτα των ανθρωπων. Ἕκαστος τοινυν εις το εαυτου συνειδος ελθων, και
αναλογιζομενος τα πλημμεληματα, απαιτειτω τας ευθυνας εαυτον ακριβως, ινα τοτε
μη κατακριθωμεν μετα της οικουμενης. Φοβερον γαρ εκεινο το δικαστηριον,
φρικτον το βημα, τρομου γεμουσιν αι ευθυναι, πυρος ελκεται ποταμος· Ἀδελφος ου
λυτρουται, λυτρωσεται ανθρωπος; Ἀναμνησθητι γαρ των εν τωι Ευαγγελιωι
λεγομενων, των αγγελων των περιτρεχοντων, του νυμφωνος του αποκλειομενου,
των λαμπαδων των μη σβεννυμενων, των δυναμεων των εις τας καμινους
ελκουσων. Κακεινο λογισαι, οτι ει τινος ημων πραγμα κρυπτον εις μεσον ενηχθη
τημερον επι της εκκλησιας μονης, πως αν απολεσθαι και την γην αυτωι διαστηναι
ηυξατο μαλλον, η τοσουτους μαρτυρας της κακιας σχειν! Τι ουν τοτε πεισομεθα,
οταν επι της οικουμενης εις μεσον απαντα φερηται εν τοιουτωι θεατρωι λαμπρωι και
περιφανει, και των γνωριμων και των αγνωστων ημιν απαντα κατοπτευοντων;
Ἀλλ' οιμοι ποθεν αναγκαζομαι φοβειν υμας; απο της των ανθρωπων υποληψεως,
δεον απο του φοβου του Θεου, και της εαυτου καταγνωσεως τουτο ποιειν; Τινες γαρ
εσομεθα, ειπε μοι, τοτε, οταν δεθεντες, των οδοντων βρυχοντων, εις το εξωτερον
αγωμεθα σκοτος; μαλλον δε τι ποιησομεν, ο παντων εστι φοβερωτερον, οταν τωι
Θεωι προσκρουσωμεν; Ει γαρ τις αισθησιν εχει και νουν, ηδη και την γεενναν
υπεμεινεν, οταν εξ οψεως γενηται του Θεου· αλλ' επειδη τουτο ουκ οδυναι, δια τουτο
ηπειλει πυρ. Και γαρ εχρην, ουχ οταν κολαζωμεθα, αλγειν, αλλ' οταν αμαρτανωμεν.
Ἄκουσον γουν του Παυλου θρηνουντος και αποδυρομενου υπερ αμαρτηματων, ων
ουκ εμελλε δωσειν δικην. Ου γαρ ειμι ικανος, φησι, καλεισθαι αποστολος, οτι εδιωξα
την Ἐκκλησιαν. Ἄκουσον γουν και του ∆αυιδ της μεν κολασεως απηλλαγμενου,
επειδη δε ενομισε τωι Θεωι προσκεκρουκεναι, την τιμωριαν καθ' εαυτου καλουντος
και λεγοντος· Γενεσθω η χειρ σου εν εμοι, και εν τωι οικωι του πατρος μου. Το γαρ
προσκρουσαι τωι Θεωι, του κολασθηναι χαλεπωτερον. Νυν δε ουτως αθλιως
διακειμεθα, ως ει μη γεεννης φοβος ην, μηδε αν ελεσθαι ταχεως ποιησαι τι καλον.
∆ιοπερ ει και μηδενος ενεκεν ετερου, τουτου γε ενεκεν γεεννης αν ημεν αξιοι, την
γεενναν μαλλον του Χριστου φοβουμενοι. Ἀλλ' ουχ ο μακαριος Παυλος ουτως, αλλ'
αντιστροφως. Ἐπειδη δε ημεις ετερως, δια τουτο τηι γεεννηι καταδικαζομεθα· ως ει γε
τον Χριστον εφιλουμεν, ως φιλειν εχρην, εγνωμεν αν, οτι γεεννης χαλεπωτερον το
προσκρουσαι τωι φιλουμενωι· επειδη δε ου φιλουμεν, ουκ ισμεν της κολασεως ταυτης
το μεγεθος. Και τουτο εστιν, ο μαλιστα οδυρομαι και θρηνω. Καιτοι τι ουκ εποιησεν ο
Θεος, ωστε φιληθηναι παρ' ημων; τι δε ουκ εμηχανησατο; τι δε παρελιπεν;
Ὑβρισαμεν αυτον μηδεν ηδικηκοτα, αλλα και ευεργετησαντα μυρια και αποῤρητα
αγαθα, απεστραφημεν καλουντα και πανταχοθεν εφελκομενον, και ουδε ουτως ημας
εκολασεν, αλλα προσεδραμεν αυτος, και κατεσχε φευγοντας, και απετιναξαμεθα και
προς τον διαβολον απεπηδησαμεν· και ουδε ουτως απεστη, αλλ' επεμψε μυριους
παρακαλουντας παλιν, προφητας, αγγελους, πατριαρχας· ημεις δε ου μονον ουκ
εδεξαμεθα την πρεσβειαν, αλλα και υβρισαμεν τους ελθοντας. Ὁ δε ουδε επι τουτοις
ημας διεπτυσεν, αλλ' ωσπερ οι σφοδροι των εραστων των καταφρονουμενων,
περιηιει πασιν εντυγχανων, τωι ουρανωι, τηι γηι, τωι Ἱερεμιαι, τωι Μιχαιαι, ουχ ινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

βαρησηι, αλλ' ινα 60.431 υπερ των καθ' εαυτον απολογησηται, και μετα των
προφητων και αυτος προσηιει τοις αποστρεφομενοις αυτον, ευθυνας ετοιμος ων
παρασχειν, και εις τον λογον αξιων καθειναι, και προς απαντα κεκωφωμενους εις
την προς αυτον διαλεξιν ελκων. Λαος γαρ μου, φησι, τι εποιησα σοι; η τι ελυπησα σε;
αποκριθητι μοι. Μετα ταυτα απαντα απεκτειναμεν τους προφητας, ελιθασαμεν,
μυρια ετερα ειργασαμεθα κακα. Τι ουν αντι τουτων; Ουκετι προφητας, ουκετι
αγγελους, ουκετι πατριαρχας, αλλ' αυτον επεμψε τον Υιον. Ἀνηιρεθη και ο Υιος
ελθων, και ουδε ουτως εσβεσε τον ερωτα, αλλ' ανηψε μειζονως, και επιμενει
παρακαλων και μετα το τον Υιον αναιρεθηναι τον αυτου, και δεομενος, και παντα
ποιων υπερ του προς αυτον επιστρεψαι. Και βοαι Παυλος λεγων· Ὑπερ Χριστου ουν
πρεσβευομεν, ως του Θεου παρακαλουντος δι' ημων· καταλλαγητε τωι Θεωι. ζʹ. Ἀλλ'
ουδεν τουτων ημας κατηλλαξεν. Ὁ δε ουδε ουτως ημας κατελιπεν, αλλα μενει και
γεενναν απειλων, και βασιλειαν επαγγελλομενος, ινα καν ουτως ημας εφελκυσηται·
ημεις δε αναλγητως ετι διακειμεθα. Τι ταυτης της θηριωδιας χειρον γενοιτ' αν; Ει
γαρ ανθρωπος ταυτα εποιησεν, ουκ αν αυτου πολλακις εγενομεθα δουλοι; τον δε
Θεον ποιουντα αποστρεφομεθα; Ὢ της ραιθυμιας! ω της αγνωμοσυνης! οι διαπαντος
μεν εν αμαρτιαις και πονηριαις ζωμεν, αν δε ποτε τι και ποιησωμεν μικρον αγαθον,
κατα τους αγνωμονας των οικετων μετα πολλης της καπηλειας εξεταζομεν, και
ακριβολογουμεθα περι της αντιδοσεως, ει γε εχει μισθον τινα το γινομενον. Και μην
μειζων ο μισθος, εαν μη επ' ελπιδι μισθων ποιηις· το γαρ ταυτα λεγειν και
ακριβολογεισθαι, μισθωτου μαλλον ρηματα εστιν, η ευγνωμονος οικετου. ∆ει γαρ
παντα δια τον Χριστον ποιειν, ου δια τον μισθον· και γαρ και γεενναν δια τουτο
ηπειλησε, και βασιλειαν επηγγειλατο, ινα φιληται παρ' ημων. Φιλησωμεν τοινυν
αυτον, ως φιλειν χρη· τουτο γαρ ο μεγας μισθος, τουτο βασιλεια και ηδονη, τουτο
τρυφη και δοξα και τιμη, τουτο φως, τουτο η μυριομακαριοτης, ην ου λογος
παραστησαι δυναται, ου νους καταλαβειν. Ἀλλα γαρ ουκ οιδα πως εις τουτους
παρηχθην τους λογους, ανθρωποις μηδε αρχης και δοξης καταφρονουσι της
παρουσης δια τον Χριστον βασιλειας κελευων καταφρονειν· καιτοι γε οι μεγαλοι και
γενναιοι ανδρες εκεινοι και εις τουτο το μετρον της αγαπης εφθασαν. Ἄκουσον γουν
πως ο Πετρος περι αυτου περικαιεται, και ψυχης και ζωης και παντων αυτον
προτιθεις· και ηνικα δε αυτον ηρνησατο, ου δια την κολασιν επενθει, αλλ' επειδη
τον ποθουμενον ηρνησατο, ο πασης κολασεως αυτωι πικροτερον ην. Και ταυτα
απαντα προ της του Πνευματος χαριτος επεδει 60.432 κνυτο, και συνεχως επεκειτο
λεγων· Που υπαγεις; και προ τουτου, Προς τινα απελευσομεθα; και παλιν,
Ἀκολουθησω σοι οπου αν απερχηι. Παντα γαρ αυτος ην αυτοις, και ουτε ουρανον
ουτε βασιλειαν ουρανων προ του ποθουμενου ηγον. Συ γαρ μοι παντα εκεινα, φησι.
Και τι θαυμαζεις, ει Πετρος ουτω διεκειτο; Και γαρ ο προφητης ακουσον τι φησι· Τι
γαρ μοι υπαρχει εν τωι ουρανωι; και παρα σου τι ηθελησα επι της γης; Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ου των ανω, ου των κατω ουδενος εφιεμαι ετερου, αλλ' η σου
μονου. Τουτο εστιν ερως, τουτο φιλια· αν ουτω φιλησωμεν, ου τα παροντα μονον,
αλλ' ουδε τα μελλοντα προς το φιλτρον εκεινο ηγησομεθα τι ειναι, και την
βασιλειαν εντευθεν καρπωσομεθα, εντρυφωντες αυτου τηι αγαπηι. Και πως εσται
τουτο, φησιν. Ει εννοησομεν, ποσακις αυτον υβριζομεν μετα μυρια αγαθα, αυτος δε
εστηκε παρακαλων· οσακις αυτον παρατρεχομεν, αυτος δε ου παροραι, αλλ' επιτρεχει
και εφελκεται και προς εαυτον επισπαται. Ἂν γαρ ταυτα και τα τοιαυτα λογισωμεθα,
δυνησομεθα τον ποθον αναψαι τουτον. Ει γαρ ανθρωπος ευτελης ην ο ουτω φιλων,
βασιλευς δε ο ουτω φιλουμενος, ουκ αν ηιδεσθη τωι του ερωτος μεγεθει; Σφοδρα μεν
ουν. Ὅταν δε τουναντιον τι ηι, και αφατον μεν εκεινο το καλλος και η δοξα και ο
πλουτος του φιλουντος ημας, ημων δε πολλη η ευτελεια, πως ουχι μυριας εσμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

κολασεως αξιοι οι ουτως ευτελεις και απεῤριμμενοι, παρα τοιουτου μεγαλου και
θαυμαστου φιλουμενοι μεθ' υπερβολης απασης, και καταστρηνιωντες αυτου της
αγαπης; Ουδενος δειται εκεινος των ημετερων, και ουδε ουτω παυεται ημων ερων·
ημεις δε σφοδρα δεομεθα των αυτου, και ουδε ουτως αντεχομεθα αυτου της αγαπης,
αλλα χρηματα αυτου προτιμωμεν, και φιλιας ανθρωπων, και σωματος ανεσιν, και
δυναστειαν και δοξαν, του μηδεν ημων προτιμωντος; Ἕνα γαρ ειχεν Υιον μονογενη
και γνησιον, και ουδε τουτου εφεισατο δι' ημας· ημεις δε αυτου πολλα προτιμωμεν.
Ἆρ' ουν ουκ εικοτως γεεννα και κολασις, ει και διπλη και τριπλη ην και μυριακις
τοσαυτη; Τι γαρ αν εχοιμεν ειπειν, οταν του Σατανα τα επιταγματα προτιμωμεν των
του Χριστου νομων, και της σωτηριας της ημετερας αφειδωμεν, ινα προτιμησωμεν
τα της πονηριας εργα του παντα υπερ ημων παθοντος; Και ποιας συγγνωμης τα
τοιαυτα αξια; ποιας απολογιας; Ουδεμιας. Στωμεν ουν λοιπον μη κατα κρημνων
φερομενοι, και ανανηψωμεν, και παντα αναλογισαμενοι ταυτα, δοξαν
αναπεμψωμεν αυτωι δια των εργων· ου γαρ αρκει δια των ρηματων· ινα και της
δοξης απολαυσωμεν της παρ' αυτου, ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤ ʹ.
Ἴδε, συ Ἰουδαιος επονομαζηι, και επαναπαυηι τωι νομωι, και καυχασαι εν Θεωι,
και γινωσκεις το θελημα, και δοκιμαζεις τα διαφεροντα, κατ ηχουμενος εκ του
νομου. αʹ. Ειπων, οτι ουδεν λειπει τωι Ἕλληνι προς το σωθηναι, εαν του νομου ηι
ποιητης, και την θαυμαστην συγκρισιν ποιησαμενος εκεινην, τιθησι λοιπον και τα
σεμνα των Ἰουδαιων, αφ' ων κατα των Ἑλληνων 60.432 εφρονουν. Και πρωτον αυτο
το ονομα ο σφοδρα σεμνον ην, ωσπερ νυν ο Χριστιανισμος· και γαρ απο της
προσηγοριας πολλη ην η διαφορα και τοτε· διο και εντευθεν αρχεται. Και ορα πως
αυτο καθαιρει. Ου γαρ ειπε, Συ Ἰουδαιος ει, αλλ', Ἐπονομαζηι, καικαυχασαι εν Θεωι·
τουτεστιν, ως φιληθεις παρ' αυτου, και προτιμηθεις των αλλων ανθρωπων.
Ἐνταυθα δε μοι ηρεμα δοκει εις απονοιαν τε αυτους σκωπτειν, 60.433 και εις πολλην
την δοξομανιαν, οτι τωι δωρωι τουτωι ουκ εις την σωτηριαν την εαυτων, αλλ' εις το
των αλλων κατεξανιστασθαι και υπεροραιν κατεκεχρηντο. Και γινωσκεις το θελημα,
και δοκιμαζεις τα διαφεροντα. Και μην και τουτο ελαττωμα χωρις εργου· αλλ' ομως
εδοκει πλεονεκτημα ειναι· διο και μετα ακριβειας αυτο τιθησιν. Ου γαρ ειπε,
Πραττεις, αλλα, Γινωσκεις και δοκιμαζεις, ου μετερχηι και ποιεις. Πεποιθας τε
σεαυτον οδηγον ειναι τυφλων. Παλιν ενταυθα ουκ ειπεν, οτι ει οδηγος τυφλων,
αλλα, Πεποιθας, ουτω κομπαζεις, φησι· πολλη γαρ ην η απονοια των Ἰουδαιων. ∆ιο
και σχεδον αυτα φθεγγεται τα ρηματα, απερ εκεινοι κομπαζοντες ελεγον. Ὅρα γουν
εν τοις Ευαγγελιοις τι λεγουσιν· Ἐν αμαρτιαις συ εγεννηθης ολος, και συ διδασκεις
ημας; και μεγα εφρονουν κατα παντων. Ὅπερ ελεγχων ο Παυλος επεμενε, τουτους
μεν επαιρων, εκεινους δε καθαιρων, ινα ουτω μαλλον αυτων καθαψηται, και
βαρυτεραν ποιησηι την κατηγοριαν. ∆ιο και προεισιν αυξων το τοιουτο, και
πλεοναζων τωι διαφορως απαγγελλειν. Πεποιθας γαρ σεαυτον οδηγον ειναι τυφλων,
φως των εν σκοτει, παιδευτην αφρονων, διδασκαλον νηπιων, εχοντα την μορφωσιν
της γνωσεως και της αληθειας εν τωι νομωι. Ουκ ειπε παλιν, Ἐν τωι συνειδοτι και εν
ταις πραξεσι και εν τοις κατορθωμασιν, αλλ', Ἐν τωι νομωι. Και ταυτα ειπων, οπερ
και επι των εθνικων εποιησε, τουτο και ενταυθα. Ὥσπερ γαρ εκει φησιν, Ἐν ωι γαρ
κρινεις τον ετερον, σεαυτον κατακρινεις· ουτω και ενταυθα λεγει, Ὁ ουν διδασκων
ετερον, σεαυτον ου διδασκεις; Ἀλλ' εκει μεν αποτομωτερον, ενταυθα δε ημερωτερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

κεχρηται τωι λογωι. Ου γαρ ειπε, Και μην δια τουτο μειζονος ει κολασεως αξιος, οτι
τοσαυτα εγχειρισθεις, ουδενι τουτων εις δεον κεχρησαι· αλλα κατ' ερωτησιν προαγει
τον λογον, εντρεπων και λεγων· Ὁ ουν διδασκων ετερον, σεαυτον ου διδασκεις;
Σκοπει δε μοι και ετερωθεν του Παυλου την συνεσιν. Τα γαρ πλεονεκτηματα τιθησι
των Ἰουδαιων ταυτα, απερ ου της αυτων σπουδης ην, αλλα της ανωθεν δωρεας, και
δεικνυσιν, ου μονον περιττα οντα αμελουσιν αυτοις, αλλα και προσθηκην κολασεως
φεροντα. Ου γαρ το Ἰουδαιον καλεισθαι, αυτων κατορθωμα, ουδε το νομον λαβειν,
ουδε τα αλλα, απερ απηριθμησατο νυν, αλλα της ανωθεν χαριτος. Και παρα μεν την
αρχην ελεγεν, οτι ουδεν ωφελει η ακροασις του νομου, εαν μη η πραξις προσηι· Ου
γαρ οι ακροαται του νομου, φησι, δικαιοι παρα τωι Θεωι· νυν δε πολλωι μαλλον
δεικνυσιν, οτι ου μονον η ακροασις, αλλα και, ο πλεον της ακροασεως ην, η
διδασκαλια ουδε αυτη δυνησεται προστηναι, του διδασκοντος μη πραττοντος απερ,
φησι, διδασκει· και ου μονον ου προστησεται, αλλα και κολασει μειζονως. Καλως δε
και ταις λεξεσι κεχρηται· ου γαρ ειπεν, Ἔλαβες νομον, αλλ', Ἐπαναπαυηι νομωι· και
γαρ ουκ εκαμνεν ο Ἰουδαιος περιιων και ζητων τα πρακτεα, αλλ' εξ ευκολιας ειχε
τον νομον δεικνυντα την επι την αρετην φερουσαν οδον. Ει γαρ και τα εθνη εχει τον
της φυσεως λογισμον, οθεν αυτων και πλεονεκτει, χωρις ακροασεως ως ποιουντα
απαντα, αλλ' ομως εκει μειζων η ευκολια ην. Ει δε λεγεις, οτι Ουκ ακουω μονον,
αλλα και διδασκω· και τουτο αυτο προσθηκη τιμωριας. Ἐπειδη γαρ τουτωι μεγα
εφρονουν, εντευθεν μαλιστα αυτους δεικνυσιν οντας καταγελαστους. Ὅταν δε λεγηι,
Ὁδηγον τυφλων, 60.434 παιδευτην αφρονων, διδασκαλον νηπιων, τον εκεινων
λεγει τυφον· σφοδρα γαρ απεκεχρηντο τοις προσηλυτοις, και απο τουτων εκαλουν
των ονοματων αυτους. βʹ. ∆ιο και επιδαψιλευεται τοις δοκουσιν αυτων ειναι
εγκωμιοις, ειδως, οτι μειζονος κατηγοριας υποθεσις τα λεγομενα. Ἔχοντα την
μορφωσιν της γνωσεως και της αληθειας εν τωι νομωι. Ὥσπερ αν ει τις την βασιλικην
εικονα εχων, μηδεν προς εκεινην γραφοι· οι δε μη πιστευθεντες αυτην, και χωρις
του πρωτοτυπου μετα ακριβειας αυτην μιμοιντο. Ειτα ειπων τα πλεονεκτηματα,
απερ εσχον παρα του Θεου, λεγει αυτων τα ελαττωματα, απερ οι προφηται
κατηγορουν, ταυτα εις μεσον φερων· Ὁ ουν διδασκων ετερον, σεαυτον ου διδασκεις;
ο κηρυσσων μη κλεπτειν, κλεπτεις; ο λεγων μη μοιχευειν, μοιχευεις; ο
βδελυσσομενος τα ειδωλα, ιεροσυλεις; Και γαρ σφοδρα ην απηγορευμενον των εν
τοις ειδωλειοις απτεσθαι χρηματων δια το βδελυρον· η δε της φιλοχρηματιας
τυραννις, φησι, και τουτον υμας επεισε καταπατησαι τον νομον. Ειτα το πολυ
βαρυτερον υστερον επαγει, λεγων· Ὃς εν νομωι καυχασαι, δια της παραβασεως του
νομου τον Θεον ατιμαζεις; ∆υο τεθεικεν εγκληματα, μαλλον δε τρια· οτι τε
ατιμαζουσι, και οτι δι' ων ετιμηθησαν, και οτι τον τιμησαντα ατιμαζουσιν, οπερ ην
εσχατης αγνωμοσυνης υπερβολη. Ειτα ινα μη δοξηι κατηγορειν οικοθεν, τον
προφητην επηγαγεν αυτων κατηγορον, νυν μεν εν βραχει και συντομως και ως εν
κεφαλαιωι, υστερον δε και κατα μερος, και νυν μεν τον Ἡσαΐαν, μετα δε ταυτα τον
∆αυιδ, οτε και πλειονας επεδειξατο τους ελεγχους. Ὅτι γαρ, φησιν, ουκ εγω
λοιδορουμενος υμιν ταυτα λεγω, ακουσον τι φησιν ο Ἡσαΐας, οτι Το ονομα του Θεου
δι' υμας βλασφημειται εν τοις εθνεσιν. Ἰδου και ετερα διπλη κατηγορια παλιν. Ου
γαρ μονον αυτοι, φησιν, υβριζουσιν, αλλα και ετερους εις τουτο παρασκευαζουσι. Τι
τοινυν της διδασκαλιας οφελος, οταν εαυτους μη διδασκητε; Ἀλλ' ανωτερω μεν
τουτο ειπε μονον, ενταυθα δε και εις το εναντιον περιετρεψεν. Ουδε γαρ μονον
εαυτους, αλλ' ουδε ετερους διδασκετε τα πρακτεα· και το πολλωι χαλεπωτερον, οτι
ου μονον ου διδασκετε τα του νομου, αλλα και τα εναντια διδασκετε, βλασφημειν
τον Θεον, οπερ εναντιον εστι τωι νομωι. Ἀλλ' η περιτομη μεγα, φησιν. Ὁμολογω
καγω, αλλα τοτε, οταν εχηι την ενδον περιτομην. Και σκοπει συνεσιν, πως ευκαιρως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

τον περι αυτης εισηγαγε λογον. Ου γαρ ευθεως απ' αυτης ηρξατο, επειδη πολλη ην
αυτης η υποληψις· αλλ' ηνικα εδειξεν αυτους απο του μειζονος προσκεκρουκοτας,
και της εις τον Θεον βλασφημιας αιτιους, τοτε λοιπον λαβων τον ακροατην
κατεγνωκοτα αυτων, και γυμνωσας της προεδριας, εισαγει τον περι της περιτομης
λογον, θαῤρων, οτι ουδεις αυτηι ψηφιειται λοιπον, και φησι· Περιτομη μεν γαρ
ωφελει, εαν νομον πρασσηις. Καιτοι γε ενην αλλως αυτην εκβαλειν, και ειπειν, Τι
γαρ εστιν η περιτομη; μη γαρ κατορθωμα εστι του εχοντος; μη γαρ προαιρεσεως
αγαθης επιδειξις; Και γαρ εν αωρωι γινεται ηλικιαι, και οι εν τηι ερημωι δε παντες
εμειναν απεριτμητοι χρονον πολυν· και ετερωθεν δε πολλαχοθεν ιδοι τις αν αυτην
ου σφοδρα αναγκαιαν ουσαν. Ἀλλ' ομως ουκ εντευθεν αυτην εκβαλλει, αλλ' οθεν
μαλιστα εχρην, απο του Ἀβρααμ. Ἡ γαρ υπερβολη της νικης αυτη, δειξαι εντευθεν
αυτην ουσαν ευκατα 60.435 φρονητον, οθεν αυτοις αιδεσιμος ην. Καιτοι γε ηδυνατο
λεγειν, οτι και οι προφηται απεριτμητους καλουσιν Ἰουδαιους· αλλ' ουπω τουτο της
περιτομης εστιν ελαττωμα, αλλα των κακως αυτην μετιοντων. Το δε ζητουμενον,
δειξαι οτι και εν αριστωι βιωι ουδεμιαν ισχυν εχει· τουτο δη κατασκευαζει λοιπον. Και
ενταυθα μεν ου παραγει τον πατριαρχην, αλλα προτερον ετερωθεν αυτην
προκαταβαλων, υστερον εκεινον τηρει, οταν τον περι της πιστεως εισαγαγηι λογον,
ουτω λεγων· Πως ουν ελογισθη η πιστις τωι Ἀβρααμ; εν περιτομηι οντι, η εν
ακροβυστιαι; Ἕως μεν γαρ αν προς τον εθνικον αυτη και τον ακροβυστον
αγωνιζηται, ουδεν βουλεται τουτων ειπειν, ινα μη σφοδρα φορτικος ηι· οταν δε προς
την πιστιν απομαχηται, τοτε μειζονως προς αυτην αποδυεται. Τεως μεντοι προς την
ακροβυστιαν η μαχη· διο και υφειμενως προαγει τον λογον, και φησι· Περιτομη μεν
γαρ ωφελει, εαν πρασσηις τον νομον· εαν δε παραβατης νομου ηις, η περιτομη σου
ακροβυστια γεγονε. ∆υο γαρ ενταυθα ακροβυστιας και δυο περιτομας φησιν, ωσπερ
και δυο νομους. Ἔστι γαρ νομος ο φυσικος, και εστιν ο γραπτος· αλλα και μεσος
τουτων ο δια των εργων. Και σκοπει πως τους τρεις τουτους δεικνυσι, και εις μεσον
αγει. Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα, φησι. Ποιον δη νομον, ειπε μοι; Τον
γραπτον. Φυσει τα του νομου ποιηι. Ποιου; Του δια των εργων. Ουτοι νομον μη
εχοντες. Ποιον; Τον γραπτον. Ἑαυτοις εισι νομος. Πως; Τωι φυσικωι κεχρημενοι.
Οιτινες ενδεικνυνται το εργον του νομου. Ποιου; Του δια των πραξεων. Ἐκεινος μεν
γαρ εξω κειται ο δια των γραμματων, ουτος δε ενδον ο δια της φυσεως, ο δε εν ταις
πραξεσι· και τον μεν τα γραμματα υπαγορευει, τον δε η φυσις, τον δε αι πραξεις.
Τουτου δη του τριτου χρεια, δι' ον και εκεινοι οι δυο, ο τε απο της φυσεως, ο τε απο
των γραμματων· καν ουτος μη παρηι, ουδεν οφελος εκεινων, αλλα και βλαβος
μεγιστον. Και τουτο δεικνυσιν επι του φυσικου μεν λεγων· Ἐν ωι γαρ κρινεις τον
ετερον, σεαυτον κατακρινεις· επι δε του γραπτου· Ὁ κηρυσσων μη κλεπτειν,
κλεπτεις; Ουτω και ακροβυστιαι δυο, μια μεν η φυσικη, δευτερα δε η απο πραξεως·
και περιτομη μια μεν η εν τηι σαρκι, δευτερα δε η απο προαιρεσεως. Οιον τι λεγω·
Περιετμηθη τις οκταημερος· αυτη σαρκικη περιτομη. Ἔπραξε τις τα νομιμα απαντα·
αυτη διανοιας περιτομη, ην μαλιστα ο Παυλος ζητει, μαλλον δε και ο νομος. γʹ. Ὅρα
τοινυν πως συγχωρησας αυτην τωι λογωι, καθειλε τωι πραγματι. Ου γαρ ειπε,
Περιττον η περιτομη, ανονητον η περιτομη, αχρηστον· αλλα τι; Περιτομη μεν γαρ
ωφελει, εαν νομον πρασσηις. Κατεδεξατο αυτην τεως λεγων· Ὁμολογω, και ουκ
αντιλεγω, οτι καλη η περιτομη· αλλα ποτε; Ὅταν και την του νομου φυλακην εχηι.
Ἐαν δε παραβατης νομου ηις, η περιτομη σου ακροβυστια γεγονεν. Ουκ ειπεν· Ουκετι
ωφελει· ινα μη δοξηι αυτην υβριζειν· αλλα γυμνωσας αυτης τον Ἰουδαιον, τοτε
αυτον βαλλει λοιπον. Ὅπερ ουκετι της περιτομης ην υβρις, αλλα του δια της
ραιθυμιας αυτην απολεσαντος. Ὥσπερ ουν τους εν αξιωμασιν οντας, ειτα
αλισκομενους επι μεγιστοις εγκλημασιν, οι δικαζοντες αφελομενοι της των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

αξιωματων τιμης, τοτε κολαζουσιν· ουτω και Παυλος εποιησεν. Ειπων γαρ, Ἐαν δε
παραβατης νομου ηις, επηγαγεν· Ἡ περιτομη σου ακροβυστια γεγονε· και δειξας
απεριτμητον, καταδικαζει λοιπον αδεως. Ὅταν ουν η ακροβυστια τα δικαιωματα
60.436 του νομου φυλαττηι, ουχι η ακροβυστια αυτου εις περιτομην περιτραπησεται;
Ὅρα τι ποιει· Ου λεγει, οτι η ακροβυστια την περιτομην νικαι· τουτο γαρ σφοδρα ην
επαχθες τοις τοτε ακουουσιν· αλλ' οτι η ακροβυστια περιτομη γεγονε. Και ζητει
λοιπον τι εστι περιτομη, και τι ακροβυστια· και λεγει, οτι περιτομη πραξις εστιν
αγαθη, και η ακροβυστια πραξις πονηρα· και προτερον μεταστησας εις την περιτομην
τον ακροβυστον τον πραξεις εχοντα χρηστας, και τον εμπεριτομον τον εν
διεφθαρμενωι βιωι εις την ακροβυστιαν εξωθησας, ουτω την νικην διδωσι τωι
ακροβυστωι. Και ου λεγει, Τωι ακροβυστωι, αλλ' επι το πραγμα μετεισιν ουτω λεγων·
Ουχι η ακροβυστια σου εις περιτομην μετατραπησεται; Και ουκ ειπε, Λογισθησεται,
αλλα, Τραπησεται, οπερ εμφαντικωτερον ην· ωσπερ και ανωτερω ουκ ειπεν, Ἡ
περιτομη σου ακροβυστια λογιζεται, αλλα, Γεγονε. Και κρινει η εκ φυσεως
ακροβυστια. Ὁραις, οτι δυο οιδεν ακροβυστιας, την μεν εκ φυσεως, την δε εκ
προαιρεσεως; Ἐνταυθα μεντοι την εκ φυσεως λεγει, αλλ' ουχ ισταται μεχρι τουτου,
αλλ' επαγει· Τον νομον τελουσα σε τον δια γραμματος και περιτομης παραβατην
νομου; Ὅρα την λεπτοτατην αυτου συνεσιν. Ουκ ειπεν, οτι η εκ φυσεως ακροβυστια
την περιτομην κρινει, αλλα, ενθα μεν η νικη ην, την ακροβυστιαν εισαγει· ενθα δε η
ηττα ην, ουκετι την περιτομην δεικνυσιν ηττωμενην, αλλα τον αυτην εχοντα
Ἰουδαιον, φειδομενος δια των ρηματων πληξαι τον ακροατην. Και ουκ ειπε, Σε τον
νομον εχοντα και περιτομην, αλλ' ετι ημερωτερον, Σε τον δια γραμματος και
περιτομης παραβατην νομου· τουτεστι, και αμυνει τηι περιτομηι η τοιαυτη
ακροβυστια, ηδικηται γαρ· και βοηθει τωι νομωι, επηρεασται γαρ· και περιφανες
ιστησι τροπαιον. Ἡ γαρ νικη τοτε εστι λαμπρα, οταν μη παρα Ἰουδαιου ο Ἰουδαιος,
αλλα παρα ακροβυστου κρινηται· ωσπερ οταν λεγηι· Ἄνδρες Νινευῗται εγερθησονται,
και κατακρινουσι την γενεαν ταυτην. Ουκουν ου τον νομον ατιμαζει· σφοδρα γαρ
αυτον αιδειται· αλλα τον εις τον νομον υβριζοντα. Ειτα οτε κατεσκευασε ταυτα
σαφως, θαῤρων λοιπον οριζεται τι ποτε εστιν ο Ἰουδαιος, και δεικνυσιν, οτι ουχι τον
Ἰουδαιον ουδε την περιτομην, αλλα τον ουχι Ἰουδαιον και τον απεριτμητον
εκβαλλει. Και δοκει μεν αμυνειν αυτηι, καταλυει δε αυτης την υποληψιν, απο του
συμβαινοντος εχων τας ψηφους. ∆εικνυσι γαρ ου μονον ουδεν μεσον Ἰουδαιου και
ακροβυστου, αλλα και ανωτερον οντα τον ακροβυστον, εαν εαυτωι προσεχηι, και
τουτον οντα ακριβως τον Ἰουδαιον· διο φησι· Ου γαρ ο εν τωι φανερωι Ἰουδαιος
εστιν, ουδε η εν τωι φανερωι, εν σαρκι, περιτομη. Ἐνταυθα αυτους πληττει, ως προς
επιδειξιν απαντα πραττοντας. Ἀλλ' ο εν τωι κρυπτωι Ἰουδαιος, και περιτομη καρδιας
εν πνευματι, ου γραμματι. δʹ. Τουτο δε ειπων, εξεβαλε τα σωματικα απαντα. Και γαρ
η περιτομη εν τωι φανερωι, και τα σαββατα και αι θυσιαι και οι καθαρισμοι· απερ
απαντα δι' ενος ηινιξατο ρηματος ειπων, Ου γαρ εν τωι φανερωι Ἰουδαιος εστιν. Ἀλλ'
επειδη της περιτομης πολυς ην ο λογος, οπου γε και το Σαββατον αυτηι παρεχωρει,
εικοτως τα πλειονα προς αυτην αποτεινεται. Ειπων δε, Ἐν πνευματι, προοδοποιει
λοιπον τηι της Ἐκκλησιας πολιτειαι, και την πιστιν εισαγει· και γαρ αυτη εν καρδιαι
και πνευματι τον επαινον απο του Θεου εχει. Και δια τι μη εδειξεν, οτι ο κατορθων
60.437 Ἕλλην Ἰουδαιου κατορθουντος ουκ εστιν ελαττων, αλλ' οτι κατορθων
Ἕλλην Ἰουδαιου παραβαινοντος κρειττων εστιν; Ἵν' αναμφιβολον ποιησηι την
νικην. Τουτου γαρ ομολογηθεντος, εξ αναγκης η περιτομη της σαρκος εκβαλλεται,
και δεικνυται, οτι πανταχου βιου χρεια. Ὅταν γαρ ο μεν Ἕλλην χωρις τουτων
σωζηται, ο δε Ἰουδαιος μετα τουτων κολαζηται, εστηκεν αργων ο Ἰουδαισμος.
Ἕλληνα δε παλιν ου τον ειδωλολατρην, αλλα τον θεοσεβη και εναρετον και των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

νομικων παρατηρησεων απηλλαγμενον φησι. Τι ουν το περισσον του Ἰουδαιου;
Ἐπειδη παντα εξεβαλε, την ακροασιν, την διδασκαλιαν, το ονομα του Ἰουδαιου, την
περιτομην, τα αλλα παντα, δια του λεγειν, οτι Ὁ εν τωι φανερωι Ἰουδαιος ουκ εστιν,
αλλ' ο εν τωι κρυπτωι, οραι λοιπον αντιθεσιν ανακυπτουσαν· και προς αυτην ισταται.
Τις δε εστιν η αντιθεσις; Ει μηδεν, φησιν, ωφελει ταυτα, τινος ενεκεν και εκληθη το
εθνος, και περιτομη εδοθη; Τι ουν ποιει, και πως αυτην λυει; ∆ι' ων ελυσε και τα
ανωτερω. Ὥσπερ γαρ εκει ου τα εγκωμια αυτων ειπεν, αλλα του Θεου τας
ευεργεσιας, ου τα αυτων κατορθωματα· το γαρ Ἰουδαιον ονομαζεσθαι, και γινωσκειν
το θελημα, και δοκιμαζειν τα διαφεροντα, ουκ αυτων ην κατορθωμα, αλλα της του
Θεου χαριτος· οπερ και ονειδιζων αυτοις ο προφητης ελεγεν· Ουκ εποιησεν ουτω
παντι εθνει, και τα κριματα αυτου ουκ εδηλωσεν αυτοις· και ο Μωυσης παλιν,
Ἐρωτησατε, ει γεγονε κατα το ρημα τουτο, φησιν, ει ηκουσεν εθνος φωνην Θεου
ζωντος εκ μεσου του πυρος, και εζησε· τουτο δη και ενταυθα ποιει. Ὥσπερ γαρ, οτε
ελεγε περι της περιτομης, ουκ ειπεν, οτι Ἡ δε περιτομη ουδεν ωφελει χωρις βιου,
αλλα, Περιτομη ωφελει μετα βιου, το αυτο μεν δηλων, ημερωτερον δε· και παλιν,
Ἐαν δε παραβατης νομου ηις, ουκ ειπεν, Ουδεν ωφεληι συ ο εμπεριτομος, αλλ', Ἡ
περιτομη σου ακροβυστια γεγονε· και μετ' εκεινο δε παλιν, Κρινει, φησιν, η
ακροβυστια ουχι την περιτομην, αλλα σε τον παραβατην νομου, των μεν νομιμων
φειδομενος, τους δε ανθρωπους βαλλων· ουτω και ενταυθα ποιει. Ἀντιθεις γαρ
εαυτωι τουτο, και ειπων, Τι ουν το περισσον του Ἰουδαιου; ουκ ειπεν, οτι Ουδεν,
αλλα συνεδραμε τωι λογωι, και δια των εξης παλιν αυτο ανειλε, και εδειξε και
κολαζομενους απο ταυτης της προεδριας. Και πως; Ἐγω λεγω, την αντιθεσιν εις
μεσον αγαγων. Τι ουν το περισσον του Ἰουδαιου, φησιν, η τις η ωφελεια της
περιτομης; Πολυ κατα παντα τροπον. Πρωτον μεν, οτι επιστευθησαν τα λογια του
Θεου. Ειδες, οπερ εφθην ειπων, ουδαμου τα κοτορθωματα αυτων, αλλα του Θεου τας
ευεργεσιας απαριθμουντα; Τι δε εστιν, Ἐπιστευθησαν; Ὅτι αυτοι ενεχειρισθησαν τον
νομον, οτι τοσουτου αξιους ειναι ενομιζεν, ως πιστευσαι χρησμους αυτοις ανωθεν
κατενεχθεντας. Και οιδα μεν, οτι τινες το, Ἐπιστευθησαν, ουκ επι των Ἰουδαιων
λεγουσιν, αλλ' επι των λογιων, τουτεστιν, οτι επιστευθη ο νομος· αλλα το εξης ουκ
αφιησι τουτο νομιζεσθαι. Πρωτον μεν γαρ κατηγορων αυτων ταυτα λεγει, και
δεικνυς πολλης μεν ανωθεν απολαυσαντας ευεργεσιας, πολλην δε επιδειξαμενους
αγνωμοσυνην. Ἔπειτα δε και τα εξης τουτο δηλοι· επηγαγε γαρ· Τι γαρ, ει ηπιστησαν
τινες; Ει δε ηπιστησαν, πως, τινες φασιν, οτι επιστευθησαν τα λογια; Τι ουν φησιν;
Ὅτι ο Θεος αυτοις ταυτα επιστευσεν, ουχ οτι αυτοι τοις λογοις επιστευσαν· επει πως
εχει λογον το εξης; και γαρ επηγαγε· Τι γαρ, ει ηπιστησαν τινες; Και το μετα τουτο δε
το αυτο δηλοι· προσεθηκε γαρ παλιν 60.438 λεγων· Μη γαρ η απιστια αυτων την
πιστιν του Θεου καταργησει; Μη γενοιτο. Τουτο τοινυν, ο επιστευθησαν, του Θεου
την δωρεαν ανακηρυττει. Συ δε μοι σκοπει και ενταυθα συνεσιν. Την γαρ
κατηγοριαν αυτων ου παρ' εαυτου παλιν εισαγει, αλλ' ως εξ αντιθεσεως· ωσανει
ελεγεν· Ἀλλ' ισως ερεις· Και τι το οφελος της περιτομης ταυτης; ου γαρ εχρησαντο
αυτηι εις δεον· επιστευθησαν γαρ τον νομον, και ηπιστησαν. Και τεως ου σφοδρος
εστι κατηγορος, αλλ' ως τον Θεον απαλλαττων εγκληματων, ουτω περιτρεπει εις
αυτους την κατηγοριαν απασαν. Τι γαρ εγκαλεις, φησιν, οτι ηπιστησαν; και τι τουτο
προς τον Θεον; μη γαρ την ευεργεσιαν αυτου ανατρεπει των ευεργετηθεντων η
αγνωμοσυνη; η την τιμην ποιει μη ειναι τιμην; Τουτο γαρ εστι το, Μη η απιστια
αυτων την πιστιν του Θεου καταργησει; Μη γενοιτο. Ὡς αν ει ελεγε τις· Ἐγω τον
δεινα ετιμησα· ει δε μη προσηκατο την τιμην εκεινος, τουτο εμοι κατηγοριαν ου
φερει, ουδε λυμαινεται μου την φιλανθρωπιαν, αλλ' εκεινου δεικνυσι την
αναισθησιαν. Ὁ δε Παυλος ου τουτο μονον λεγει, αλλα και το πολλωι πλεον· οτι ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

μονον ου προστριβεται εγκλημα τωι Θεωι η απιστια εκεινων, αλλα και μειζονα
δεικνυσιν αυτου την τιμην και την φιλανθρωπιαν, οταν και τον μελλοντα αυτον
ατιμαζειν φαινηται τιμων. εʹ. Ειδες πως αυτους εποιησεν υπευθυνους εγκληματων,
αφ' ων εκαλλωπιζοντο; ειπερ ο μεν Θεος τοσαυτηι περι αυτους εχρησατο τηι τιμηι, ως
μηδε το μελλον προορων αποσχεσθαι της περι αυτους ευνοιας· αυτοι δε τον
τιμησαντα, δι' ων ετιμηθησαν, υβρισαν. Ειτα επειδη ειπε, Τι γαρ, ει ηπιστησαν τινες;
φαινονται δε παντες ηπιστηκοτες· ινα μη παλιν κατα την ιστοριαν λεγων, δοξηι
σφοδρος αυτων ειναι κατηγορος ως εχθρος, εν ταξει λογισμου και συλλογισμου
τιθησι το επι της αληθειας γεγενημενον, ουτω λεγων· Γενεσθω δε ο Θεος αληθης,
πας δε ανθρωπος ψευστης. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ου λεγω, φησιν, οτι τινες
ηπιστησαν, αλλ' ει βουλει, τιθει παντας ηπιστηκεναι· το αληθες γεγενημενον κατα
συνδρομην συγχωρων, ινα ανεπαχθης ειναι δοξηι και ανυποπτος. Και γαρ ουτω
μαλλον δικαιουται, φησιν, ο Θεος. Τι εστι, ∆ικαιουται; Ει κρισις γενοιτο και εξετασις
των υπηργμενων τοις Ἰουδαιοις παρ' αυτου, και των παρ' αυτων εις αυτον
γεγενημενων, τα νικητηρια εσται παρα τωι Θεωι, και τα δικαιωματα αυτου παντα. Και
δειξας τουτο σαφως εκ των εμπροσθεν ειρημενων, τοτε και τον προφητην εισηγαγε
τουτοις ψηφιζομενον και λεγοντα· Ὅπως αν δικαιωθηις εν τοις λογοις σου, και
νικησηις εν τωι κρινεσθαι σε. Αυτος μεν γαρ τα παρ' εαυτου παντα εποιησεν, εκεινοι
δε ουδε ουτως εγενοντο βελτιους. Ειτα εκ τουτου παλιν αντιθεσιν ετεραν
ανακυπτουσαν εις μεσον αγει, και φησιν· Ει δε η αδικια ημων Θεου δικαιοσυνην
συνιστησι, τι ερουμεν; μη αδικος ο Θεος ο επιφερων την οργην; κατα ανθρωπον
λεγω. Μη γενοιτο. Ἄτοπον ατοπωι λυει λοιπον. Ἐπειδη δε τουτο ασαφες, αναγκαιον
αυτο σαφεστερον ειπειν. Τι ουν εστιν, ο φησιν; Ἐτιμησε τους Ἰουδαιους ο Θεος,
υβρισαν αυτον εκεινοι. Τουτο αυτον ποιει νικησαι, και πολλην αυτου δεικνυσι την
φιλανθρωπιαν, οτι και τοιουτους οντας ετιμησεν. Ουκουν επειδη, οτι υβρισαμεν,
φησιν, ημεις και ηδικησαμεν, δια τουτο ο Θεος ενικησε και η δικαιοσυνη αυτου
λαμπρα εφανη, τινος ενεκεν κολαζομαι, φησι, αιτιος αυτωι του νικησαι γενομενος
60.439 δι' ων υβρισα; Πως ουν αυτο λυει; Ἑτερωι, οπερ εφην, ατοπωι παλιν. Ει γαρ
αιτιος, φησι, συ της νικης εγενου, και μετα ταυτα κολαζηι, αδικια το γενομενον· ει δε
ουκ αδικος, κολαζηι δε, ουκετι αιτιος αυτωι της νικης γεγονας. Και ορα την ευλαβειαν
την αποστολικην. Ειπων γαρ, Μη αδικος ο Θεος ο επιφερων την οργην; επηγαγε,
Κατα ανθρωπον λεγω. Ὡς αν τις, φησι, κατα ανθρωπινον διαλεχθειη λογισμον· πολυ
γαρ και τα παρ' ημιν δοκουντα ειναι δικαια υπερβαινει του Θεου η δικαιοκρισια, και
εχει τινας και ετερους αποῤρητους λογους. Ειτα επειδη ασαφες ην, και εκ δευτερου
το αυτο λεγει παλιν· Ει γαρ η αληθεια του Θεου εν τωι εμωι ψευδει επερισσευσεν εις
την δοξαν αυτου, τι ετι καγω ως αμαρτωλος κρινομαι; Ει γαρ ο Θεος, φησι,
φιλανθρωπος και δικαιος εφανη και αγαθος, εξ ων συ παρηκουσας, ου μονον ουκ
οφειλεις κολαζεσθαι, αλλα και ευεργετεισθαι. Ει δε τουτο, ευρεθησεται το ατοπον
εκεινο, και παρα πολλων περιφερομενον, το εκ των κακων ειναι τα καλα, και αιτια
των καλων τα κακα· και αναγκη δε δυοιν θατερον, η κολαζοντα αδικον φαινεσθαι, η
μη κολαζοντα απο των ημετερων κακων εχειν τα νικητηρια· απερ αμφοτερα μεθ'
υπερβολης ατοπα. Ὅπερ δεικνυς και αυτος, τους πατερας των τοιουτων επεισηγαγε
δογματων Ἕλληνας, αρκειν ηγουμενος εις κατηγοριαν των ειρημενων, την
ποιοτητα των προσωπων των ταυτα λεγοντων. Τοτε γαρ ημας κωμωιδουντες ελεγον,
οτι Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα αγαθα· διο και τεθεικεν αυτο σαφως ουτω
λεγων· Ει μη καθως βλασφημουμεθα, και καθως φασι τινες ημας λεγειν, οτι
Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα αγαθα· ων το κριμα ενδικον εστιν. Ἐπειδη γαρ
ελεγεν ο Παυλος, Ὅπου επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν η χαρις,
κωμωιδουντες αυτον και ετεραι γνωμηι διαστρεφοντες το ειρημενον ελεγον, οτι ∆ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

κακιας εχεσθαι, ινα απολαυσωμεν αγαθων. Ὁ δε Παυλος ουχ ουτως ελεγε·
διορθουμενος γουν αυτο, φησι· Τι ουν; επιμενουμεν τηι αμαρτιαι, ινα η χαρις
πλεονασηι; Μη γενοιτο. Ὑπερ γαρ των παρελθοντων, φησι, ειρηκα χρονων, ουχ ινα
μελετην τουτο ποιωμεθα. Ταυτης γουν απαγων της υπονοιας, εφησεν αυτο και
αδυνατον ειναι λοιπον. Οιτινες γαρ, φησιν, απεθανομεν τηι αμαρτιαι, πως ετι ζησομεν
εν αυτηι; ʹ. Των μεν ουν Ἑλληνων ευκολως κατεδραμεν· ο γαρ βιος αυτων σφοδρα
διεφθαρτο· των δε Ἰουδαιων ει και ο βιος εδοκει παρημελησθαι, αλλ' ην
προκαλυμματα τουτων μεγαλα, νομος και περιτομη, και το τον Θεον αυτοις
ωμιληκεναι, και το παντων ειναι και ευεργετεισθαι. Ει δε τουτο, ευρεθησεται το
ατοπον εκεινο, και παρα πολλων περιφερομενον, το εκ των κακων ειναι τα καλα,
και αιτια των καλων τα κακα· και αναγκη δε δυοιν θατερον, η κολαζοντα αδικον
φαινεσθαι, η μη κολαζοντα απο των ημετερων κακων εχειν τα νικητηρια· απερ
αμφοτερα μεθ' υπερβολης ατοπα. Ὅπερ δεικνυς και αυτος, τους πατερας των
τοιουτων επεισηγαγε δογματων Ἕλληνας, αρκειν ηγουμενος εις κατηγοριαν των
ειρημενων, την ποιοτητα των προσωπων των ταυτα λεγοντων. Τοτε γαρ ημας
κωμωιδουντες ελεγον, οτι Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα αγαθα· διο και τεθεικεν
αυτο σαφως ουτω λεγων· Ει μη καθως βλασφημουμεθα, και καθως φασι τινες ημας
λεγειν, οτι Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα αγαθα· ων το κριμα ενδικον εστιν.
Ἐπειδη γαρ ελεγεν ο Παυλος, Ὅπου επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν η
χαρις, κωμωιδουντες αυτον και ετεραι γνωμηι διαστρεφοντες το ειρημενον ελεγον,
οτι ∆ει κακιας εχεσθαι, ινα απολαυσωμεν αγαθων. Ὁ δε Παυλος ουχ ουτως ελεγε·
διορθουμενος γουν αυτο, φησι· Τι ουν; επιμενουμεν τηι αμαρτιαι, ινα η χαρις
πλεονασηι; Μη γενοιτο. Ὑπερ γαρ των παρελθοντων, φησι, ειρηκα χρονων, ουχ ινα
μελετην τουτο ποιωμεθα. Ταυτης γουν απαγων της υπονοιας, εφησεν αυτο και
αδυνατον ειναι λοιπον. Οιτινες γαρ, φησιν, απεθανομεν τηι αμαρτιαι, πως ετι ζησομεν
εν αυτηι; ʹ. Των μεν ουν Ἑλληνων ευκολως κατεδραμεν· ο γαρ βιος αυτων σφοδρα
διεφθαρτο· των δε Ἰουδαιων ει και ο βιος εδοκει παρημελησθαι, αλλ' ην
προκαλυμματα τουτων μεγαλα, νομος και περιτομη, και το τον Θεον αυτοις
ωμιληκεναι, και το παντων ειναι διδασκαλους. ∆ια τουτο και τουτων αυτους
εγυμνωσε, και μαλλον εδειξεν εκ τουτων κολαζομενους, εις ο και ενταυθα τον
λογον συνεκλεισεν. Ει γαρ μη κολαζονται, φησι, τοιαυτα ποιουντες, αναγκη τον
βλασφημον εκεινον περιφερεσθαι λογον, το, Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα
αγαθα. Ει δε τουτο ασεβες, και οι λεγοντες αυτο δικην δωσουσι (τουτο γαρ εδηλωσεν
ειπων, Ὧν το κριμα ενδικον εστιν), ευδηλον οτι κολαζονται. Ει γαρ οι λεγοντες,
τιμωριας αξιοι, πολλωι μαλλον οι πρασσοντες· ει δε αξιοι τιμωριας, ως ημαρτηκοτες
αξιοι. Ου γαρ ανθρωπος εστιν ο κολαζων, ινα και τις υποπτευσηι την ψηφον, αλλ' ο
Θεος ο δικαιως παντα ποιων. Ει δε δικαιως τιμωρουνται, αδικως εκεινα ελεγον, απερ
ελεγον οι κωμωιδουντες ημας· παντα γαρ ο Θεος επραξε και 60.440 πραττει, ωστε την
πολιτειαν ημων διαλαμπειν και ορθουσθαι παντοθεν. Μη τοινυν ραιθυμωμεν· ουτω
γαρ και τους Ἕλληνας αποστησαι δυνησομεθα της πλανης. Ὅταν δε εν μεν ρημασι
φιλοσοφωμεν, εν δε εργοις ασχημονωμεν, ποιοις οφθαλμοις αυτους οψομεθα; ποιοις
στομασι διαλεξομεθα περι δογματων; Ἐρει γαρ προς εκαστον ημων· Ὁ το ελαττον μη
κατορθωκως, πως αξιοις περι του μειζονος διδασκειν; ο μηδεπω μαθων, οτι
πλεονεξια κακον, πως περι των εν τοις ουρανοις πραγματων φιλοσοφεις; Ἀλλ'
οιδας, οτι κακον; Ουκουν μειζον το εγκλημα, οτι και ειδως πλημμελεις. Και τι λεγω
τον Ἕλληνα; Ουδε γαρ οι παρ' ημιν νομοι συγχωρουσιν ημιν ταυτης απολαυειν της
παῤρησιας, οταν ο βιος ημων διεφθαρμενος ηι. Τωι γαρ αμαρτωλωι, φησιν, ειπεν ο
Θεος· Ἵνα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου; Ἀπηνεχθησαν ποτε αιχμαλωτοι
Ἰουδαιοι, και των Περσων επικειμενων και αξιουντων αιδειν αυτοις τας θειας ωιδας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

εκεινας, ελεγον· Πως αισομεν την ωιδην Κυριου επι γης αλλοτριας; Ει δε εν βαρβαρωι
γηι τα λογια του Θεου θεμις ουκ ην αιδειν, πολλωι μαλλον την βαρβαρον ψυχην;
βαρβαρος γαρ εστιν η ανελεης ψυχη. Ει γαρ τους αιχμαλωτους οντας, και δουλους
ανθρωπων εν αλλοτριαι γηι γενομενους ο νομος εκαθισεν εν σιγηι· πολλωι μαλλον
τους δουλους οντας της αμαρτιας και εν αλλοτριαι πολιτειαι γενομενους
επιστομιζεσθαι δικαιον. Καιτοι και τα οργανα ειχον τοτε εκεινοι· Ἐν γαρ ταις ιτεαις
εν μεσωι αυτης, φησιν, εκρεμασαμεν τα οργανα ημων· αλλ' ουδε ουτως εξην. Ουκουν
ουδε ημιν, καν στομα εχωμεν και γλωτταν, απερ εστιν οργανα του λογου, θεμις
παῤρησιαζεσθαι, εως αν τηι παντων βαρβαρων τυραννικωτεραι δουλευωμεν αμαρτιαι.
Ειπε γαρ μοι, τι προς τον Ἕλληνα ερεις αρπαζων και πλεονεκτων; αποστηθι της
ειδωλολατρειας; επιγνωθι τον Θεον, μηδε αργυρωι και χρυσωι προσιθι; Ἆρ' ουν ου
γελασεται και ερει· Σαυτωι ταυτα διαλεγου προτερον; ου γαρ εστιν ισον Ἕλληνα
οντα ειδωλολατρειν, και Χριστιανον οντα το αυτο τουτο πλημμελειν. Πως γαρ
δυνησομεθα ετερους απαγειν της ειδωλολατρειας εκεινης, εαυτους ταυτης ουκ
απαγοντες; του γαρ πλησιον ημεις εγγυτεροι εαυτοις. Ὅταν ουν εαυτους μη
πειθωμεν, πως ετερους πεισομεν; Ει γαρ ο της οικιας της εαυτου μη προεστως καλως,
ουδε Ἐκκλησιας επιμελησεται· πως ο μηδε της εαυτου ψυχης προεστως, ετερους
διορθωσαι δυνησεται; Μη γαρ μοι τουτο ειπηις, οτι ου προσκυνεις ειδωλον χρυσουν·
αλλ' εκεινο μοι δειξον, οτι μη ποιεις ταυτα, απερ ο χρυσος κελευει. Και γαρ διαφοροι
ειδωλολατρειας τροποι· και ο μεν τον μαμμωναν ηγειται κυριον, ο δε την κοιλιαν
θεον, ο δε ετεραν επιθυμιαν χαλεπωτατην. Ἀλλ' ου καταθυεις αυτοις βοας, καθαπερ
οι Ἕλληνες; Ἀλλα το πολλωι χαλεπωτερον την σαυτου κατασφαζεις ψυχην. Ἀλλ' ου
καμπτεις τα γονατα και προσκυνεις; Ἀλλα μετα πλειονος υπακοης ποιεις παντα,
απερ αν επιταξωσι και η γαστηρ και το χρυσιον και η της επιθυμιας τυραννις· επει
και οι Ἕλληνες δια τουτο εισι βδελυκτοι, οτι τα παθη εθεοποιουν, την μεν επιθυμιαν
Ἀφροδιτην, τον δε θυμον Ἄρην, την δε μεθην ∆ιονυσον προσειποντες. Ει δε ου
γλυφεις ειδωλα συ, καθαπερ εκεινοι, αλλα μετα πολλης της προθυμιας τοις αυτοις
υποκυπτεις παθεσι, τα μελη του Χρι 60.441 στου μελη πορνης ποιων, και ταις αλλαις
σεαυτον πλυνων παρανομιαις. ∆ιο παρακαλω της ατοπιας την υπερβολην
εννοησαντας φευγειν την ειδωλολατρειαν· ουτω γαρ ο Παυλος καλει την
πλεονεξιαν· φευγειν δε μη την εν χρημασι πλεονεξιαν μονον, αλλα και την εν
επιθυμιαι πονηραι και την εν ιματιοις και την εν τραπεζηι και την εν τοις αλλοις
απασι. Και γαρ πολλωι χαλεπωτεραν δωσομεν δικην ημεις μη πειθομενοι τοις του
Κυριου νομοις. Ὁ γαρ δουλος, φησιν, ο ειδως το θελημα του Κυριου 60.442 αυτου και
μη ποιησας, δαρησεται πολλας. Ἵν' ουν και την κολασιν ταυτην διαφυγωμεν, και
ετεροις και εαυτοις γενωμεθα χρησιμοι, πασαν κακιαν απο της ψυχης εκβαλοντες,
ελωμεθα την αρετην. Ουτω γαρ και των μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, τιμη, κρατος, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Τι ουν; προεχομεθα; Ου παντως· προηιτιασα μεθα γαρ Ἰουδαιους τε και
Ἕλληνας παντας υφ' αμαρτιαν ειναι· καθως γεγραπται· Ουκ εστι δικαιος ουδε εις,
ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο εκζητων τον Θεον. Παντες εξεκλιναν, αμα
ηχρειωθησαν· ουκ εστι ποιων χρηστοτη τα, ουκ εστιν εως ενος. Ταφος ανεωιγμενος ο
λαρυγξ αυτων, ταις γλωσσαις αυτων εδολιου σαν, ιος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων·
ων το στομα αρας και πικριας γεμει, οξεις οι ποδες αυτων εκχεαι αιμα· συντριμμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

και ταλαιπω ρια εν ταις οδοις αυτων, και οδον ειρηνης ουκ εγνωσαν· ουκ εστι φοβος
Θεου απεναντι των οφθαλμων αυτων. αʹ. Κατηγορησεν Ἑλληνων, κατηγορησεν
Ἰουδαιων· ακολουθον ην ειπειν την δικαιοσυνην λοιπον την δια της πιστεως. Ει γαρ
μητε ο της φυσεως ωνησε νομος, μητε ο γραπτος εποιησε τι πλεον, αλλ' αμφοτεροι
τους ουκ εις δεον αυτοις χρησαμενους εβαρησαν, και μειζονος εδειξαν κολασεως
οντας αξιους, αναγκαια λοιπον η δια της χαριτος σωτηρια. Ειπε τοινυν αυτην, ω
Παυλε, και δειξον. Ἀλλ' ουδεπω θαῤρει, το ιταμον των Ἰουδαιων υφορωμενος, αλλ'
επι την κατηγοριαν αυτων παλιν αγει τον λογον, και προτερον εισαγει κατηγορον
τον ∆αυιδ ταυτα λεγοντα δια πολλων, απερ εν βραχει παντα ειπεν Ἡσαΐας, ισχυρον
κατασκευαζων αυτοις χαλινον, ωστε μη αποπηδησαι μηδε των περι της πιστεως
γυμναζομενων λογων λοιπον αποσκιρτησαι τινα των ακουοντων, ικανως ταις των
προφητων προκατειλημμενον κατηγοριαις. Και γαρ τρεις τιθησιν υπερβολας ο
προφητης, οτι τε παντες ομου τα κακα επραττον, λεγων, και οτι ουκ ανεμιξαν τα
καλα τοις κακοις, αλλα την πονηριαν μονην μετηιεσαν, και οτι μετ' επιτασεως
ταυτην απασης. Ειτα ινα μη λεγωσι, Τι ουν, ει προς ετερους ταυτα ειρηται; επηγαγεν·
Οιδαμεν δε, οτι οσα ο νομος λεγει, τοις εν τωι νομωι λαλει. ∆ια τοι τουτο μετα τον
Ἡσαΐαν τον ωμολογημενως προς αυτους αποτεινομενον, επεισηγαγε τον ∆αυιδ, ινα
δειξηι και ταυτα της αυτης οντα ακολουθιας. Ποια γαρ ην αναγκη, φησιν, ετερων
κατηγορειν τον εις την υμετεραν διορθωσιν αποσταλεντα προφητην; ουδε γαρ ο
νομος ετεροις εδοθη, αλλ' υμιν. Τινος δε ενεκεν ουκ ειπεν, Οιδαμεν, οτι οσα ο
προφητης λεγει, αλλ', Ὅσα ο νομος λαλει; Ὅτι την Παλαιαν πασαν νομον καλειν
ειωθεν ο Παυλος. Και γαρ αλλαχου φησι· Τον νομον ουκ ακουετε, οτι Ἀβρααμ δυο
υιους εσχε; και ενταυθα τους ψαλμους νομον εκαλεσεν, ειπων· Οιδαμεν, οτι οσα ο
νομος λεγει, τοις εν τωι νομωι λαλει. Ειτα δεικνυσιν ουδε απλως ταυτα λεγομενα
κατηγοριας ενεκεν, αλλ' ινα τηι πιστει προοδοποιησηι παλιν ο νομος. Τοσαυτη της
Παλαιας προς την Καινην η συμφω 60.442 νια, οτι και αι κατηγοριαι και οι ελεγχοι
δια τουτο παντως εγενοντο, ινα λαμπρα παρα τοις ακουουσιν ανοιγηι της πιστεως η
θυρα. Ἐπειδη γαρ τουτο μαλιστα Ἰουδαιους απωλεσε το μεγα φρονειν εφ' εαυτοις·
οπερ ουν και προιων ελεγεν, οτι Ἀγνοουντες του Θεου την δικαιοσυνην, και την
ιδιαν δικαιοσυνην ζητουντες στησαι, τηι δικαιοσυνηι του Θεου ουχ υπεταγησαν·
προλαβων και ο νομος και ο προφητης, προκατεβαλον αυτων τα φρονηματα, και
κατεστειλαν αυτων το φυσημα, ινα εις εννοιαν των οικειων ελθοντες αμαρτηματων,
και την απονοιαν πασαν κατακενωσαντες, και ιδοντες εαυτους περι των εσχατων
κινδυνευοντας, μετα πολλης της προθυμιας προσδραμωσι τωι την αφεσιν αυτοις των
αμαρτηματων παρεχοντι, και την χαριν δια της πιστεως καταδεξωνται. Τουτο γουν
και ενταυθα αινιττομενος ο Παυλος ελεγεν· Οιδαμεν, οτι οσα ο νομος λεγει, τοις εν
τωι νομωι λαλει· ινα παν στομα φραγηι, και υποδικος γενηται πας ο κοσμος τωι Θεωι.
Ἐνταυθα γαρ δεικνυσιν αυτους της μεν απο των εργων παῤρησιας ερημους οντας, εν
δε τοις ρημασιν αλαζονευομενους μονον και αναισχυντουντας. ∆ιο και κυριως
εχρησατο τηι λεξει, ειπων, Ἵνα παν στομα φραγηι, την αναισχυντον αυτων και
δυσκαθεκτον μεγαληγοριαν δηλων, και την μετα ακριβειας επιστομιζομενην αυτων
γλωτταν· καθαπερ γαρ ρευμα αφορητον, ουτως αυτη εφερετο· αλλ' ενεφραξεν αυτην
ο προφητης. Ὅταν δε λεγηι Παυλος, Ἵνα παν στομα φραγηι, ου τουτο φησιν, οτι δια
τουτο ημαρτον, ινα φραγηι αυτων το στομα, αλλα δια τουτο ηλεγχοντο, ινα μη
αγνοωσιν αμαρτανοντες τουτο αυτο. Και υποδικος γενηται πας ο κοσμος τωι Θεωι.
Ουκ ειπεν, Ὁ Ἰουδαιος, αλλα, Πασα η φυσις. Το μενγαρ, Ἵνα παν στομα φραγηι,
εκεινους εστιν αινιττομενον, ει και μη φανερως αυτο τεθειται, ωστε μη τραχυτερον
γενεσθαι τον λογον· το δε, Ἵνα υποδικος γενηται πας ο κοσμος τωι Θεωι, ομου και
περι Ἰουδαιων και Ἑλληνων ειρηται. Ου μικρον δε τουτο εις το καταστειλαι την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

εκεινων απονοιαν, οταν και ενταυθα μηδεν εχωσι πλεον των Ἑλληνων, αλλ' ομοιως
ωσι προδεδομενοι κατα τον της σωτηριας λογον. Ὁ γαρ υποδικος κυριως αν εκεινος
λεγοιτο, ο μη δυναμενος αρκειν εαυτωι προς απολογιαν, αλλα της ετερου δεομενος
βοηθειας· οια ην και τα ημετερα παντα, απολωλεκοτων ημων τα προς σωτηριαν
συντεινοντα. ∆ια γαρ νομου επιγνωσις αμαρτιας. Παλιν εφηλατο τωι νομωι, μετα
φειδους μεν· ου γαρ αυτου κατηγορια το ειρημενον, αλλα της των Ἰουδαιων
ραιθυμιας· πλην αλλ' ομως εσπουδακεν ενταυθα, επειδη μελλει τον περι της πιστεως
εισαγειν λογον, 60.443 δειξαι αυτον σφοδρα ησθενηκοτα. Ει γαρ αυχεις επι τωι νομωι,
φησιν, αυτος σε μαλλον καταισχυνει· ουτος σου τας αμαρτιας εκπομπευει. Ἀλλ' ουκ
ειπεν ουτω τραχεως, αλλ' υφειμενως παλιν· ∆ια γαρ νομου επιγνωσις αμαρτιας.
Ουκουν και η κολασις μειζων, αλλα παρα των Ἰουδαιων. Ὁ μεν γαρ νομος ηνυε το
φανεραν σοι ποιησαι την αμαρτιαν, σον δε ην λοιπον το φυγειν· μη φυγων τοινυν,
μαλλον επεσπασω την κολασιν, και το του νομου κατορθωμα γεγονε σοι μειζονος
εφοδιον τιμωριας. βʹ. Ὅτε τοινυν τον φοβον ηυξησε, τοτε λοιπον επαγει τα της
χαριτος, εν πολληι καταστησας επιθυμιαι της των αμαρτιων αφεσεως, και φησι· Νυν
δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται. Μεγα ενταυθα εφθεγξατο, και
πολλης δεομενον της κατασκευης. Ει γαρ οι εν νομωι ζωντες ου μονον ουκ εφυγον
κολασιν, αλλα και πλεον εβαρυνθησαν, πως εστι χωρις νομου μη μονον τιμωριαν
φυγειν, αλλα και δικαιωθηναι; ∆υο γαρ ακρα ενταυθα τεθεικε, και το δικαιουσθαι,
και το χωρις νομου τουτων τυγχανειν των αγαθων. ∆ια τουτο ουχ απλως ειπε,
∆ικαιοσυνη, αλλα, ∆ικαιοσυνη Θεου, απο της αξιας του προσωπου και μειζονα δειξας
την δωρεαν και δυνατην την υποσχεσιν· παντα γαρ αυτωι δυνατα. Και ουκ ειπεν,
Ἐδοθη, αλλα, Πεφανερωται, το της καινοτομιας υποτεμνομενος εγκλημα· το γαρ
πεφανερωμενον, ως παλαιον και κρυπτομενον φανερουται. Και ου τουτο μονον,
αλλα και τα εξης δεικνυσιν ου προσφατον ον τουτο· ειπων γαρ, Πεφανερωται,
επηγαγε, Μαρτυρουμενη υπο του νομου και των προφητων. Μη γαρ, επειδη νυν
εδοθη, θορυβηθηις, φησι, μηδε ως προς καινον και ξενον πραγμα ταραχθηις· ανωθεν
γαρ αυτο και ο νομος και οι προφηται προελεγον. Και τα μεν εδειξε δια της
κατασκευης ταυτης, τα δε μελλει, εν μεν τοις εμπροσθεν παραγαγων τον Ἀββακουμ
λεγοντα· Ὁ δικαιος εκ πιστεως ζησεται· εν δε τοις μετα ταυτα τον Ἀβρααμ, τον
∆αυιδ, και αυτους περι τουτων διαλεγομενους ημιν. Και γαρ πολυς των προσωπων
τουτων ο λογος ην παρ' αυτοις· ο μεν γαρ ην πατριαρχης και προφητης, ο δε
βασιλευς και προφητης· και αι επαγγελιαι δε αι περι τουτων προς αμφοτερους
τουτους ησαν γεγενημεναι. ∆ιο και ο Ματθαιος αρχομενος του Ευαγγελιου,
αμφοτερων τουτων μεμνηται πρωτον, και τοτε κατ' ακολουθιαν παραγει τους
προγονους. Ειπων γαρ, Βιβλος γενεσεως Ἰησου Χριστου, ουκ ανεμεινεν ειπων μετα
τον Ἀβρααμ, και τον Ἰσαακ και τον Ἰακωβ, αλλαμετα του Ἀβρααμ του ∆αυιδ
εμνημονευσε· και το δη θαυμαστον, οτι και προ του Ἀβρααμ τον ∆αυιδ τεθεικεν,
ουτω λεγων· Υιου ∆αυιδ, υιου Ἀβρααμ· και τοτε ηρξατο καταλεγειν τον Ἰσαακ και
τον Ἰακωβ και τους εξης απαντας. ∆ιο και ο Ἀποστολος ενταυθα αυτους περιστρεφει
συνεχως, και φησι· ∆ικαιοσυνη δε Θεου μαρτυρουμενη υπο του νομου και των
προφητων. Ἵνα δε μη τις ειπηι, Και πως αυτοι μηδεν συντελουντες εις το
προκειμενον, σωζομεθα; δεικνυσι και ημας εισφεροντας ου μικρον εις τουτο, την
πιστιν λεγω. Ειπων γουν, ∆ικαιοσυνη Θεου, επηγαγε, ∆ια της πιστεως, εις παντας και
επι παντας τους πιστευοντας. Παλιν ενταυθα θορυβειται ο Ἰουδαιος, ουδεν
εξαιρετον παρα τους λοιπους εχων, μετα της οικουμενης αριθμουμενος απασης. Ἵν'
ουν μη τουτο παθηι, συστελλει παλιν αυτον 60.444 τωι φοβωι, επαγων· Ου γαρ εστι
διαστολη· παντες γαρ ημαρτον. Μη γαρ μοι ειπηις, οτι Ὁ δεινα ο Ἕλλην, ο δεινα ο
Σκυθης, ο δεινα ο Θραιξ· εν γαρ τοις αυτοις απαντες. Ει γαρ και νομον ελαβες, εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

μονον εμαθες απο του νομου, το ειδεναι την αμαρτιαν, ου το φευγειν αυτην. Ειτα,
ινα μη λεγωσιν, οτι Ει και ημαρτομεν, αλλ' ουχ ουτως ως εκεινοι, επηγαγε· Και
υστερουνται της δοξης του Θεου. Ὥστ' ει και μη τα αυτα τοις αλλοις ημαρτες, αλλα
της δοξης ομοιως αποστερηι· των γαρ προσκεκρουκοτων ει· ο δε προσκεκρουκως ου
των δοξαζομενων, αλλα των κατηισχυμμενων. Ἀλλα μη φοβηθηις· δια γαρ τουτο
ταυτα ειπον, ουχ ινα σε εις απογνωσιν εμβαλω, αλλ' ινα δειξω του ∆εσποτου την
φιλανθρωπιαν. ∆ιο και επηγαγε· ∆ικαιουμενοι δωρεαν τηι αυτου χαριτι, δια της
απολυτρωσεως της εν Χριστωι Ἰησου, ον προεθετο ο Θεος ιλαστηριον δια της
πιστεως εν τωι αυτου αιματι, εις ενδειξιν της δικαιοσυνης αυτου. Ὅρα δια ποσων
κατασκευαζει το ειρημενον. Πρωτον απο της αξιας του προσωπου· ου γαρ ανθρωπος
εστιν ο εργαζομενος ταυτα, ινα ατονησηι, αλλ' ο Θεος ο παντα δυναμενος· Θεου γαρ
εστιν η δικαιοσυνη, φησι. ∆ευτερον απο του νομου και των προφητων· μη γαρ,
επειδη Χωρις νομου ηκουσας, φοβηθηις· και γαρ αυτωι τωι νομωι τουτο δοκει. Τριτον
απο των θυσιων των εν τηι Παλαιαι· δια γαρ τουτο ειπεν, Ἐν τωι αυτου αιματι,
αναμιμνησκων αυτους των προβατων εκεινων και των μοσχων. Ει γαρ αλογων
σφαγαι, φησιν, αμαρτιας ελυον, πολλωι μαλλον το αιμα τουτο. Και ουχ απλως ειπε,
Λυτρωσεως, αλλ', Ἀπολυτρωσεως, ως μηκετι ημας επανελθειν παλιν επι την αυτην
δουλειαν. Και ιλαστηριον δι' αυτο τουτο καλει, δεικνυς, οτι ει ο τυπος τοσαυτην
ειχεν ισχυν, πολλωι μαλλον η αληθεια το αυτο επιδειξεται. ∆ηλων δε παλιν ου
νεωτερον τουτο ον, ουδε καινον, φησι, Προεθετο. Και ειπων, Προεθετο ο Θεος, και
δειξας του Πατρος το κατορθωμα, το αυτο δεικνυσι και του Υιου ον· ο μεν γαρ Πατηρ
προεθετο, ο δε Χριστος εν τωι αυτου αιματι το παν κατωρθωσεν. Εις ενδειξιν της
δικαιοσυνης αυτου. Τι εστιν, Ἔνδειξις της δικαιοσυνης; Ὥσπερ ενδειξις πλουτου, το
μη μονον αυτον ειναι πλουσιον, αλλα και ετερους πλουσιους ποιειν· και ζωης, το μη
μονον αυτον ειναι ζωντα, αλλα και νεκρους ζωοποιειν· και δυναμεως, το μη μονον
αυτον ειναι δυνατον, αλλα και τους ασθενεις δυναμουν· ουτω και δικαιοσυνης
ενδειξις, το μη μονον αυτον ειναι δικαιον, αλλα και το ετερους εν αμαρτιαις
κατασαπεντας εξαιφνης δικαιους ποιειν. Τουτο ουν και αυτος ερμηνευων επηγαγε,
τις εστιν ενδειξις· Εις το ειναι αυτον δικαιον, και δικαιουντα τον εκ πιστεως Ἰησου.
γʹ. Μη τοινυν αμφιβαλλε· ου γαρ εξ εργων, αλλ' απο πιστεως· μηδε φευγε την του
Θεου δικαιοσυνην· διπλουν γαρ αυτης το αγαθον, οτι και κουφον εστι, και πασι
προκειμενον· μηδε αισχυνου και ερυθρια· ει γαρ αυτος ενδεικνυται τουτο ποιων, και
ως αν ειποι τις, εναβρυνεται και εγκαλλωπιζεται, πως συ καταδυηι και εγκαλυπτηι,
εφ' ωι ο ∆εσποτης σου δοξαζεται; Ἐπαρας τοινυν τον ακροατην δια του ειπειν, οτι
ενδειξις της του Θεου δικαιοσυνης εστι τα γινομενα, παλιν τωι φοβωι ωθει τον
οκνουντα και αναδυομενον προσελθειν, ουτω λεγων· ∆ια την παρεσιν των
προγεγονοτων αμαρτηματων. Ὁραις πως συνεχως αναμιμνησκει των
πλημμεληματων αυτους, 60.445 ανωτερω μεν λεγων, ∆ια γαρ νομου επιγνωσις
αμαρτιας, μετα ταυτα δε, οτι Παντες ημαρτον, ενταυθα δε σφοδροτερον. Ουδε γαρ
ειπε, ∆ια τα αμαρτηματα, αλλα, ∆ια την παρεσιν, τουτεστι την νεκρωσιν. Ουκετι γαρ
υγειας ελπις ην, αλλ' ωσπερ σωμα παραλυθεν της ανωθεν εδειτο χειρος· ουτω και η
ψυχη νεκρωθεισα. Και το δη χαλεπωτερον, οπερ εν ταξει θεις αιτιας, δεικνυσι μειζον
ον κατηγορημα. Τι δε τουτο εστι; Το εν τηι ανοχηι του Θεου την παρεσιν γεγενησθαι.
Ουδε γαρ αν εχοιτε ειπειν, φησιν, οτι ουκ απελαυσατε πολλης ανοχης και
χρηστοτητος. Το δε, Ἐν τωι νυν καιρωι, την πολλην δεικνυντος εστιν ανοχην και
φιλανθρωπιαν. Ὅτε γαρ απεγνωσθημεν, φησι, και καιρος αποφασεως ην, και ηυξηθη
τα κακα, και επληρωθησαν αι αμαρτιαι, τοτε την εαυτου δυναμιν επεδειξατο, ινα
μαθηις ποση παρ' αυτωι της δικαιοσυνης η περιουσια. Ουδε γαρ εν αρχηι γενομενον
τουτο ουτω θαυμαστον αν εφανη και παραδοξον, ως νυν, οτε πασης ιατρειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

εξηλεγχθη τροπος. Που ουν η καυχησις; Ἐξεκλεισθη, φησι. ∆ια ποιου νομου; των
εργων; Ουχι, αλλα δια νομου πιστεως. Πολυς ο αγων τωι Παυλωι δειξαι, οτι τοσουτον
η πιστις ισχυσεν, οσον ουδε εφαντασθη ποτε ο νομος. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι δικαιοι ο
Θεος τον ανθρωπον απο της πιστεως, επιλαμβανεται του νομου παλιν. Και ου λεγει,
Που ουν τα κατορθωματα των Ἰουδαιων; που η δικαιοπραγια; αλλα, Που η καυχησις;
πανταχου δεικνυς μεγαληγορουντας μονον ως πλεον τι των αλλων εχοντας, και
μηδεν επιδεικνυμενους εργον. Και ειπων, Που ουν η καυχησις; ουκ ειπεν, Ἠφανισθη
και απωλετο, αλλ' Ἐξεκλεισθη, οπερ ακαιριας μαλλον εστιν· ουκετι γαρ εχει καιρον.
Ὥσπερ γαρ της κρισεως επιστασης, ουκετι καιρον εχουσιν οι μετανοησαι
βουλομενοι· ουτω και της αποφασεως εξενεχθεισης λοιπον, και παντων μελλοντων
απολλυσθαι, και παραγενομενου του ταυτα χαριτι λυοντος τα δεινα, ουκετι καιρον
ειχον εκεινοι προβαλεσθαι την απο του νομου διορθωσιν. Ει γαρ εχρην ισχυριζεσθαι
τουτοις, προ της παρουσιας εχρην· ελθοντος δε του δια της πιστεως σωζοντος,
ανηιρητο λοιπον ο των αγωνων καιρος· ως γαρ εληλεγμενων απαντων, ουτω τηι
χαριτι σωζει. ∆ιο και νυν ηλθεν, ινα μη λεγωσιν· Ἐν αρχηι παραγενομενου, οτι
δυνατον ην δια νομου σωθηναι, και πονοις οικειοις και κατορθωμασι. Ταυτην ουν
επιστομιζων αυτων την αναισχυντιαν, εμεινε χρονον πολυν, ωστε μετα το δια
παντων ελεγχθηναι σαφως ουκ αρκουντας εαυτοις, τοτε σωσαι δια της αυτου
χαριτος. ∆ιο και ανωτερω λεγων, Εις ενδειξιν της δικαιοσυνης, επηγαγεν, Ἐν τωι νυν
καιρωι. Ει δε αντιλεγοιεν τινες, ταυτον ποιουσιν, ωσπερ αν ει τις μεγαλα ημαρτηκως
και μη δυνηθεις απολογησασθαι εν δικαστηριωι, αλλα κατακριθεις και κολαζεσθαι
μελλων, ειτα απο δωρεας βασιλικης αφεθεις, αναισχυντοιη μετα την αφεσιν
καυχωμενος, και λεγων μηδεν ημαρτηκεναι. Πριν η γαρ ελθειν την δωρεαν,
αποδειξαι εδει· ελθουσης δε, ουκ αν εχοι καιρον καυχασθαι λοιπον. Ὃ δη και επι των
Ἰουδαιων γεγονεν. Ἐπειδη γαρ οικοθεν ησαν προδεδομενοι, δια τουτο παραγεγονεν,
αυτωι τωι παραγενεσθαι την καυχησιν αναιρων. Ὁ γαρ λεγων διδασκαλος ειναι
νηπιων, και εν τωι νομωι καυχωμενος, και παιδευτην αφρονων εαυτον ονομαζων,
ομοιως εκεινοις 60.446 δεηθεις του διδαξαντος και σωσαντος, ουκ αν εχοι του
καυχασθαι προφασιν. Ει γαρ και προ τουτου η περιτομη ακροβυστια εγενετο, πολλωι
μαλλον νυν και γαρ εξ εκατερων εκβεβληται των καιρων. Ειπων δε, οτι Ἐξεκλεισθη,
δεικνυσι και πως. Πως ουν εξεκλεισθη, φησι; ∆ια ποιου νομου; των εργων; Ουχι,
αλλα δια νομου πιστεως. δʹ. Ἰδου και την πιστιν νομον εκαλεσεν, εμφιλοχωρων τοις
ονομασιν, ωστε παραμυθεισθαι την δοκουσαν ειναι καινοτομιαν. Τις δε ο της
πιστεως νομος; ∆ια χαριτος σωζεσθαι. Ἐνταυθα το δυνατον δεικνυσι του Θεου, οτι
ου μονον εσωσεν, αλλα και εδικαιωσε και εις καυχησιν ηγαγε, και ουδε εργων
δεηθεις, αλλα πιστιν ζητησας μονον. Ταυτα δε λεγει, και τον πιστευσαντα Ἰουδαιον
μετριαζειν παρασκευαζων, και τον μη πιστευσαντα καταστελλων, ωστε αυτον
εφελκυσασθαι. Ὁ μεν γαρ σωθεις, αν μεγα φρονηι τωι νομωι προσεχων, ακουσεται οτι
αυτος αυτου το στομα ενεφραξεν, αυτος αυτου κατηγορησεν, αυτος αυτου την
σωτηριαν απηγορευσε, και το καυχημα εξεκλεισεν· ο δε μη πιστευσας παλιν, δια των
αυτων τουτων ταπεινωθεις, προσαχθηναι τηι πιστει δυνησεται. Ειδες ποση της
πιστεως η περιουσια; πως απεστησε των προτερων, μηδε καυχασθαι επ' αυτοις
αφεισα; Λογιζομεθα ουν πιστει δικαιουσθαι ανθρωπον χωρις εργων νομου. Ὅτε
εδειξεν ανωτερους οντας απο της πιστεως των Ἰουδαιων, τοτε λοιπον μετα πολλης
της παῤρησιας και περι αυτης διαλεγεται, και το δοκουν ενταυθα θορυβειν, παλιν
ιαται. Και γαρ δυο ταυτα τα ταραττοντα ην Ἰουδαιους, εν μεν, ει τους μετ' εργων μη
σωθεντας δυνατον χωρις εργων σωθηναι· ετερον δε, ει τους ακροβυστους δικαιον
των αυτων απολαυσαι τοις εν τοσουτωι χρονωι συντραφεισι τωι νομωι· ο πολλωι του
προτερου μαλλον αυτους εξεταραττε. ∆ια τουτο εκεινο κατασκευασας, επι τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

λοιπον εξεισιν· οπερ ουτως εθορυβει τους Ἰουδαιους, ως και Πετρωι μετα την πιστιν
ταυτης ενεκεν εγκαλεσαι της υποθεσεως, Κορνηλιου και των κατ' αυτον ενεκεν
πραγματων. Τι ουν φησι; Λογιζομεθα ουν πιστει δικαιουσθαι ανθρωπον χωρις εργων
νομου. Ουκ ειπεν Ἰουδαιον, η τον υπο τον νομον οντα, αλλ' εξαγαγων τον λογον εις
ευρυχωριαν, και τηι οικουμενηι τας θυρας ανοιξας της σωτηριας, φησιν, Ἄνθρωπον,
το κοινον της φυσεως ονομα θεις. Ειτα απο τουτου λαβων αφορμην, μη τεθεισαν
αντιθεσιν λυει. Ἐπειδη γαρ εικος ην Ἰουδαιους ακουσαντας, οτι παντα ανθρωπον η
πιστις δικαιοι, δυσχεραινειν και σκανδαλιζεσθαι, επηγαγεν· Ἢ Ἰουδαιων ο Θεος
μονον; ως αν ει ελεγε· ∆ια τι γαρ σοι τουτο ατοπον ειναι δοκει, το παντα ανθρωπον
σωζεσθαι; μη γαρ μερικος εστιν ο Θεος; εκ τουτου δεικνυς, οτι βουλομενοι τοις
εθνεσιν επηρεαζειν, του Θεου την δοξαν λυμαινονται μαλλον, ει γε μη συγχωροιεν
αυτον παντων ειναι Θεον. Ει δε παντων εστι, και προνοειται παντων· ει δε
προνοειται παντων, παντας ομοιως σωζει δια της πιστεως. ∆ια τουτο φησιν· Ἢ
Ἰουδαιων ο Θεος μονον; ουχι δε και εθνων; Ναι και εθνων. Ου γαρ εστι μερικος, οιοι
οι Ἑλληνων μυθοι, αλλα κοινος απαντων και εις· διο και επαγει· Ἐπειπερ εις ο Θεος.
Τουτεστιν, ο αυτος και τουτων κακεινων ∆εσποτης. 60.447 Ει δε τα παλαια μοι
λεγεις, και τοτε κοινα τα της προνοιας ην, ει και διαφορως· και γαρ σοι νομος εδοθη
γραπτος, κακεινοις νομος φυσικος, και ουδεν ελαττον ειχον, ει γε εβουλοντο, αλλα
και νικαιν ηδυναντο· διο και επηγαγε, τουτο αυτο αινιττομενος· Ὃς δικαιωσει
περιτομην εκ πιστεως, και ακροβυστιαν δια της πιστεως· των εμπροσθεν περι
ακροβυστιας και περιτομης ειρημενων αυτους αναμνησας, δι' ων εδειξεν ουδεμιαν
ουσαν διαφοραν. Ει δε τοτε ουδεμια ην διαφορα, πολλωι μαλλον νυν· οπερ και
σαφεστερον κατασκευαζων νυν, απεδειξεν ομοιως εκατερον της πιστεως δεομενον.
Νομον ουν καταργουμεν, φησι, δια της πιστεως; Μη γενοιτο· αλλα νομον ιστωμεν.
Ειδες συνεσιν ποικιλην και αφατον; Αυτωι γαρ τωι ειπειν, Ἱστωμεν, εδειξεν ουχ
εστωτα, αλλα καταλελυμενον. Και ορα της Παυλου δυναμεως την υπερβολην, και
μεθ' οσης κατασκευαζει περιουσιας α βουλεται. ∆εικνυσι γαρ ενταυθα ου μονον ου
λυμαινομενην τωι νομωι την πιστιν, αλλα και βοηθουσαν αυτωι, ωσπερ ουν και αυτον
τηι πιστει προοδοποιουντα. Καθαπερ γαρ αυτος προλαβων αυτηι εμαρτυρησε·
Μαρτυρουμενη γαρ υπο του νομου και των προφητων, φησιν· ουτω και αυτη αυτον
ατονουντα εστησε. Και πως εστησε, φησι; τι ην του νομου το εργον, και τινος ενεκεν
απαντα επραττεν; Ὥστε δικαιον ποιησαι τον ανθρωπον. Ἀλλ' εκεινος μεν τουτο ουκ
ισχυσε· Παντες γαρ, φησιν, ημαρτον· η πιστις δε ελθουσα αυτο κατωρθωσεν· ομου
γαρ τις επιστευσε και εδικαιωθη. Ουκουν εστησε του νομου το θελημα, και δι' ο
παντα επραττεν εκεινος, τουτο αυτη εις τελος ηγαγεν. Ουκ αρα αυτον κατηργησεν,
αλλ' απηρτισε. Τρια τοινυν ενταυθα απεδειξε, και οτι χωρις νομου δυνατον
δικαιωθηναι, και οτι τουτο ουκ ισχυσεν ο νομος, και οτι η πιστις αυτωι ου μαχεται.
Ἐπειδη γαρ τουτο μαλιστα τους Ἰουδαιους εθορυβει, το δοκειν απεναντιας αυτωι την
πιστιν ειναι, δεικνυσι πλεον ου βουλεται ο Ἰουδαιος, ου μονον ουκ ουσαν εναντιαν,
αλλα και σφοδρα συμμαχον τε και συνεργον ουσαν· ο μαλιστα εποθουν ακουσαι. εʹ.
Ἀλλ' επειδη μετα την χαριν ταυτην, δι' ης εδικαιωθημεν, και πολιτειας χρεια, αξιαν
επιδειξωμεθα της δωρεας την σπουδην· επιδειξομεθα δε, αν την μητερα των αγαθων
την αγαπην μετα πολλης φυλαττωμεν της σπουδης. Ἀγαπη δε εστιν, ου ψιλα ρηματα
ουδε προσρησεις απλως, αλλα προστασια και δι' εργων επιδειξις· οιον, το πενιαν
λυειν, το νοσουσι συναμυνειν, το κινδυνων απαλλαττειν, το εν περιστασεσιν ουσι
παριστασθαι, το κλαιειν μετα κλαιοντων, το χαιρειν μετα χαιροντων· και γαρ και
τουτο αγαπης· καιτοι δοκει μικρον ειναι τουτο, το χαιρειν μετα χαιροντων· σφοδρα
μεντοι μεγα εστι και φιλοσοφου δεομενον γνωμης· και πολλους αν ευροιμεν το μεν
πικροτερον ανυοντας, προς τουτο δε ατονουντας· πολλοι γαρ κλαιουσι μεν μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

κλαιοντων, ουκετι δε και μετα χαιροντων χαιρουσιν, αλλα δακρυουσιν ετερων
χαιροντων· οπερ εστι βασκανια και φθονος. Ου τοινυν μικρον κατορθωμα, του
αδελφου χαιροντος χαιρειν, αλλα και θατερου μειζον· ταχα δε ου του κλαιειν μονον
μετα κλαιοντων, αλλα και του παραστηναι εν κινδυνοις μειζον. Πολλοι γουν
κινδυνευουσι μεν συνεκινδυνευσαν, ευδοκιμουντων δε εδηχθησαν· τοσαυτη η της
βασκανιας τυραννις. Καιτοι το μεν πονων εστι και ιδρωτων, τουτο δε προαιρεσεως
και γνωμης μονον· αλλ' ομως το χαλεπωτερον υπομειναντες πολλοι, το
ευκολωτερον τουτου ουκ ηνυσαν, αλλα τηκονται και απολλυνται, οταν ετερους
ευδοκιμουντας ιδωσιν, 60.448 οταν Ἐκκλησιαν ωφελουμενην ολοκληρον, η λογωι η
και ετερωι τινι τροπωι· ου τι χειρον γενοιτ' αν; Ουδε γαρ τωι αδελφωι λοιπον, αλλα και
τωι θεληματι του Θεου ο τοιουτος μαχεται. Τουτο ουν εννοησας, παυσαι της νοσου,
και ει μη τον πλησιον βουλει, σαυτον γουν απαλλαξον των μυριων κακων. Τι
πολεμον επεισαγεις σου τοις λογισμοις; τι θορυβου την ψυχην πληροις; τι χειμωνα
εργαζηι; τι τα ανω κατω ποιεις; πως δυνησηι διακειμενος ουτως, αμαρτιων αφεσιν
αιτησαι; Ει γαρ τοις τα εις αυτους μη συγχωρουσιν ουδε αυτος αφιησι τα
αμαρτηματα, τοις τους ουδεν ηδικηκοτας αδικειν επιχειρουσι ποιαν αφεσιν δωσει;
Ἐσχατης γαρ τουτο πονηριας αποδειξις· οι τοιουτοι μετα του διαβολου πολεμουσι
την Ἐκκλησιαν· ταχα δε και πολλωι χειρον· τον μεν γαρ και φυλαττεσθαι δυνατον,
ουτοι δε προσωπειον φιλιας υποδυντες, λαθραι την πυραν αναπτουσιν, εαυτους
προτερους εις την καμινον εμβαλλοντες, και νοσουντες νοσον ου μονον ελεηθηναι
μη δυναμενην, αλλα και πολυν τον γελωτα εχουσαν. Τι γαρ ωχριαις, ειπε μοι, και
τρεμεις και περιδεης εστηκας; τι γεγονε δεινον; οτι λαμπρος ο αδελφος και
περιφανης και ευδοκιμος; Ουκουν στεφανουσθαι σε δει και χαιρειν και τον Θεον
δοξαζειν, οτι το μελος το σον λαμπρον και περιφανες· αλλα αλγεις, οτι ο Θεος
δοξαζεται. Ὁραις που τεινει ο πολεμος; Ἀλλ' ουχ οτι ο Θεος, φησιν, αλλ' οτι ο
αδελφος δοξαζεται. Ἀλλα δια τουτου προς τον Θεον αναβαινει η δοξα· ουκουν και ο
παρα σου πολεμος. Ἀλλ' ου τουτο με λυπει, φησιν, αλλα δι' εμου τον Θεον
εβουλομην δοξαζεσθαι. Ουκουν χαιρε ευδοκιμουντος του αδελφου, και δοξαζεται
και δια σου παλιν ο Θεος, και παντες ερουσιν· Ευλογητος ο Θεος ο τοιουτους εχων
οικετας, φθονου παντος απηλλαγμενους, τοις αλληλων συνηδομενους καλοις. Και τι
λεγω τον αδελφον; Ει γαρ και πολεμιος ην και εχθρος, ο δε Θεος δι' αυτου εδοξαζετο,
φιλον εδει ποιησασθαι δια τουτο· συ δε τον φιλον εχθρον ποιεις, επειδη ο Θεος
δοξαζεται δια της ευδοκιμησεως εκεινου. Καν μεν το σωμα τις θεραπευσηι το σον
κακως εχον, καν εχθρος ηι, των πρωτων αυτον ηγησηι φιλων ειναι λοιπον· τον δε του
Χριστου το σωμα καλλωπιζοντα, τουτεστι την Ἐκκλησιαν, και φιλον οντα, εχθρον
ηγηι; Και πως αν ετερως τον προς τον Χριστον επεδειξω πολεμον; ∆ια τουτο καν
σημεια τις ποιηι, καν παρθενιαν, καν νηστειαν, καν χαμευνιαν επιδειξηται, και προς
τους αγγελους δια ταυτης της αρετης φθασηι, παντων εσται εναγεστερος, τουτο εχων
το ελαττωμα, και μοιχου και πορνου και ληιστου και τυμβωρυχου παρανομωτερος. ʹ.
Και ινα μη τις υπερβολην καταγνωι του λογου, εκεινο αν ηδεως εροιμην υμας· Ει πυρ
και δικελλαν τις λαβων, τουτον καθηιρει και ενεπιμπρα τον οικον και τουτι
κατεσκαπτε το θυσιαστηριον, ουκ αν λιθοις εκαστος αυτον εβαλλε των παροντων ως
εναγη και παρανομον; Τι ουν, αν του πυρος τουτου δαπανητικωτεραν τις φερηι
φλογα, την βασκανιαν λεγω, ουχι λιθων οικοδομας καθαιρουσαν, ουδε χρυσουν
θυσιαστηριον κατασκαπτουσαν, αλλα το πολυ και των τοιχων και του θυσιαστηριου
τιμιωτερον, των διδασκαλων την οικοδομην ανατρεπουσαν και λυμαινομενην,
ποιας αν ειη συγγνωμης αξιος; Μη γαρ μοι λεγετω τις, οτι πολλακις επιχειρησας ουκ
ισχυσεν· απο γαρ της γνωμης τα πραγματα κρινεται· επει και ο Σαουλ 60.449
απεκτεινε τον ∆αυιδ, ει και μη επετυχεν. Ουκ εννοεις, ειπε μοι, οτι τοις προβατοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

επιβουλευεις του Χριστου, τωι ποιμενι πολεμων, και τοις προβατοις, υπερ ων και το
αιμα εξεχεεν ο Χριστος, και παντα και ποιειν και πασχειν ημας εκελευσεν; ουκ
αναμιμνησκεις σαυτον, οτι ο μεν ∆εσποτης σου την δοξαν την σην εζητησε, και ουχι
την εαυτου, συ δε ου την του ∆εσποτου ζητεις, αλλα την εαυτου; Καιτοι ει την
εκεινου εζητεις, τοτε αν και της σης επετυχες· την δε σην ζητων προ της εκεινου,
ουδε ταυτης απολαυσηι ποτε. Τις ουν εσται θεραπεια τουτου; Κοινηι παντες
ευξωμεθα, και μιαν υπερ αυτων ανενεγκωμεν φωνην, ως υπερ των ενεργουμενων.
Και γαρ ουτοι αθλιωτερον διακεινται εκεινων, οσωι και προαιρεσεως εστιν η μανια.
Ευχης γαρ δειται το νοσημα τουτο και πολλης της δεησεως. Ει γαρ ο μη φιλων τον
αδελφον, εαν χρηματα κενωσηι, καν εν μαρτυριωι διαλαμψηι, ουδεν ανυει πλεον· ο
και πολεμων τωι μηδεν ηδικηκοτι εννοησον ποσης αν ειη τιμωριας αξιος. Ουτος και
Ἑλληνων χειρων. Ει γαρ το φιλειν τους φιλουντας ουδεν πλεον ημας αφιησιν
εκεινων εχειν, ο τοις φιλουσι βασκαινων που στησεται, ειπε μοι; Και γαρ του
πολεμειν χειρον εστι το βασκαινειν. Ὁ μεν γαρ πολεμων, της αιτιας λυθεισης δι' ην ο
πολεμος, και την εχθραν κατελυσεν· ο δε βασκανος ουδεποτε αν γενοιτο φιλος. Και ο
μεν την μαχην φανεραν επιδεικνυται, ο δε συνεσκιασμενην· και ο μεν αιτιαν
πολλακις εχει ειπειν ευλογον του πολεμου, ο δε ουδεν ετερον η μανιαν και γνωμην
σατανικην. Τινι ουν αν τις την τοιαυτην παραβαλοι ψυχην; ποιαι εχιδνηι; ποιαι ασπιδι;
ποιωι σκωληκι; τινι κανθαρωι; Ουτε γαρ εναγεστερον, ουτε πονηροτερον τι της
τοιαυτης ψυχης. Τουτο γαρ, τουτο τας Ἐκκλησιας ανετρεψε, τουτο τας αιρεσεις
ετεκε, τουτο αδελφικην ωπλισε χειρα, και αιματι δικαιου δεξιαν βαπτισθηναι
εποιησε, και νομους ανεσπασε φυσεως, και τωι θανατωι τας θυρας ανεωιξε, και την
αραν εκεινην εις εργον ηγαγε, και ουτε ωδινων ουτε γονεων ουτε αλλου τινος
αναμνησθηναι τον αθλιον ειασεν εκεινον, αλλ' ουτως αυτον εξεβακχευσε και εις
τοσουτον ηγαγεν οιστρον, ως και του Θεου παρακαλουντος και λεγοντος, Προς σε η
αποστροφη αυτου, και συ αρξεις αυτου, μηδε ουτως ενδουναι. Καιτοι γε και του
εγκληματος αυτον αφηκε, και τον αδελφον υπεταξεν· αλλ' ομως ουτως ανιατον το
νοσημα τουτο, ως και μυριων φαρμακων επικειμενων, την οικειαν αναβλυζειν
σηπεδονα. Τινος γαρ ενεκεν αλγεις, ω παντων αθλιωτερε συ; οτι ετιμηθη ο Θεος;
Ἀλλα τουτο γνωμης σατανικης. Ἀλλ' οτι παρευδοκιμησεν ο αδελφος; Ἀλλ' εξεστι και
σοι παλιν αυτον παραδραμειν. Ὥστε ει βουλει νικησαι, μη σφαξηις μηδε ανεληις, αλλ'
αφες μενειν ινα τηρηται των παλαισματων η υποθεσις, και νικησον ζωντα· ουτω γαρ
σοι λαμπρος ο στεφανος εμελλεν εσεσθαι· νυνι δε ανελων, μειζονα κατα σαυτου της
ηττης την ψηφον εκφερεις. Ἀλλ' ουδεν τουτων η βασκανια οιδε. Τινος δε ενεκεν και
δοξης εραις εν ερημιαι τοσαυτηι; ουτοι γαρ μονοι τοτε την γην ᾤκουν. Ἀλλ' ουδε
τουτο αυτον επεσχεν, αλλα παντα απο της ψυχης ριψας, ιστατο μετα του διαβολου
και παρεταττετο· και γαρ εκεινος ην ο στρατηγων τοτε μετα του Καιν. Ἐπειδη γαρ
ουκ ηρκεσεν αυτωι το γενεσθαι θνητον τον ανθρωπον, και τωι τροπωι του θανατου
μειζονα την τραγωιδιαν επεχειρει ποιησαι, και ανεπειθεν αδελφοκτονον γενεσθαι·
ηπειγετο γαρ και ωδινεν ιδειν την αποφασιν εις εργον εκφερομενην 60.450 ο
μηδεποτε εκ των ημετερων κορεννυμενος κακων. Ὥσπερ αν ει τις δεσμωτην εχων
εχθρον, αποφασιν δεξαμενον ιδων, πριν η την πολιν εξελθειν, επειγοιτο και ενδον
σφαττομενον ιδειν, και μηδε τον προσηκοντα αναμενοι καιρον· ουτω δη και ο
διαβολος τοτε. Καιτοι γε ακουσας, οτι εις γην απελευσεται ο ανθρωπος, ωδινε τι
πλεον ιδειν, υιον προ πατρος τελευτωντα, και αδελφον αδελφον αναιρουντα, και
αωρον και βιαιαν σφαγην. ζʹ. Ειδες προς ποσα υπηρετησεν ο φθονος; πως την
ακορεστον του διαβολου γνωμην ενεπλησε, και τοσαυτην αυτωι παρεθηκε τραπεζαν,
οσην ιδειν επεθυμησεν εκεινος; Φευγωμεν τοινυν το νοσημα. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι
το πυρ εκεινο διαφυγειν το ητοιμασμενον τωι διαβολωι, μη ταυτης απαλλαγεντας της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

αῤρωστιας· απαλλαγησομεθα δε, αν εννοησωμεν πως τε ημας ηγαπησε, και
αλληλους εκελευσεν αγαπαιν ο Χριστος. Πως ουν ημας ηγαπησε; Το αιμα το τιμιον
εδωκεν υπερ ημων εχθρων οντων και τα μεγιστα ηδικηκοτων. Τουτο και συ ποιησον
επι του αδελφου· δια γαρ τουτο, φησιν, Ἐντολην καινην διδωμι υμιν, ινα ουτως
αγαπατε αλληλους, καθως εγω ηγαπησα υμας. Μαλλον δε ουδε ουτω το μετρον
ισταται· αυτος γαρ υπερ των εχθρων τουτο εποιησεν. Ἀλλ' ου βουλει το αιμα δουναι
το σαυτου υπερ του αδελφου; Τι ουν και το εκεινου εκχεεις, εκ διαμετρου
παρακουων της εντολης; Καιτοι αυτος μεν οπερ εποιησεν, ουκ εξ οφειλης· συ δε, αν
ποιηις, οφειλην λοιπον πληροις· επει και εκεινος ο τα μυρια ταλαντα λαβων, και τα
εκατον δηναρια απαιτων, ου δια τουτο εκολαζετο μονον, οτι απηιτει, αλλ' οτι ουδε
τηι ευεργεσιαι γεγονε βελτιων, ουδε αρξαντος του δεσποτου κατηκολουθησε, και το
χρεος απεδωκε· και γαρ χρεος ην λοιπον το παρα του δουλου γενομενον, ει γε
εγενετο. Και γαρ απαντα απερ ποιουμεν, οφειλην πληρουντες ποιουμεν. ∆ιο και
αυτος ελεγεν· Ὅταν παντα ποιησητε, λεγετε, οτι Ἀχρειοι δουλοι εσμεν· α γαρ
ωφειλομεν ποιησαι, εποιησαμεν. Καν αγαπην τοινυν επιδειξωμεθα, καν χρηματα
δωμεν τοις δεομενοις, οφειλην πληρουμεν· ουχ οτι κατηρξεν αυτος ευεργεσιων
μονον, αλλ' οτι και τα αυτου διανεμομεν, αν ποτε δωμεν. Τι τοινυν αποστερεις
σεαυτον ων αυτος σε βουλεται κυριον ειναι; ∆ια τουτο γαρ σοι εκελευσεν αυτα
δουναι ετερωι, ινα συ αυτα εχηις. Ἕως μεν γαρ μονος κατεχεις, ουδε αυτος εχεις· οταν
δε ετερωι δωις, τοτε και αυτος ελαβες. Ἆρα τι τουτου του φιλτρου γενοιτ' αν ισον;
Αυτος εξεχεε το αιμα υπερ των εχθρων, ημεις δε ουδε χρηματα υπερ του ευεργετου·
αυτος το αιμα το εαυτου, ημεις δε ουδε χρηματα τα ουχ ημων· αυτος προ ημων, ημεις
δε ουδε μετ' αυτον· αυτος υπερ της ημετερας σωτηριας, ημεις δε ουδε υπερ της
ημετερας ωφελειας· ουδε γαρ αυτωι τι γινεται πλεον εκ της ημετερας φιλανθρωπιας,
αλλα το παν εις ημας περιισταται κερδος. ∆ια γαρ τουτο και κελευομεθα αυτα
δουναι, ινα μη αυτων εκπεσωμεν ημεις. Ὥσπερ γαρ ει παιδιωι τις αργυριον δυη
μικρωι, κελευει κατεχειν σφοδρως, η και τωι οικετηι δουναι φυλαττειν, ωστε μη
εξειναι αρπασαι τωι βουλομενωι· ουτω δη και ο Θεος ποιει. ∆ος γαρ τωι δεομενωι,
φησιν, ινα μη αρπασηι τις αυτα απο σου, οιον η συκοφαντης, η διαβολος, η κλεπτης, η
μετα παντας ο θανατος. Ἕως μεν γαρ αν αυτος αυτα κατεχηις, ουκ ασφαλως
κατεχεις· εαν δε εμοι αυτα δωις δια των πενητων, εγω σοι φυλαττω μετα ακριβειας
απαντα, και εν καιρωι τωι προσηκοντι μετα 60.451 πολλης αυτα αποκαταστησω της
περιουσιας. Ου γαρ ινα αφελωμαι λαμβανω, αλλ' ινα πλειονα ποιησω, ινα
ακριβεστερον φυλαξω, ινα κατ' εκεινον σοι αυτα τηρησω τον χρονον, καθ' ον ουδεις
ο δανειζων ουδε ο ελεων εστι. Τι ουν γενοιτ' αν ημων ωμοτερον μετα τοιαυτας
υποσχεσεις μη ανεχομενων αυτωι δανειζειν; Τοιγαρτοι δια τουτο ερημοι και γυμνοι
και πενητες προς αυτον απερχομεθα, τα πιστευθεντα ουκ εχοντες, οτι μη τωι παντων
αυτα ακριβεστερον φυλαττοντι παρακατατιθεμεθα. ∆ιο και την εσχατην δωσομεν
δικην. Τι γαρ και εγκαλουμενοι δυνησομεθα ειπειν υπερ της απωλειας εαυτων;
ποιαν προφασιν προβαλεσθαι; τινα απολογιαν; Τινος γαρ ενεκεν ουκ εδωκας;
απιστεις, οτι ληψηι παλιν; Και πως αν εχοι τουτο λογον; ο γαρ τωι μη δεδωκοτι δους,
πως ου πολλωι μαλλον μετα το λαβειν δωσει; Ἀλλα τερπει σε αυτων η οψις; Ουκουν
πολλωι μαλλον δια τουτο δος, ινα εκεισε τερψηι μειζονως, οτε ουδεις αυτα
αφαιρησεται· ως νυν γε κατεχων και μυρια πεισηι δεινα. Καθαπερ γαρ κυων, ουτως
εναλλεται τοις πλουτουσιν ο διαβολος, ωσπερ ψωμον η πλακουντα παιδιου
κατεχοντος αποσπασαι θελων. ∆ωμεν τοινυν αυτα τωι Πατρι. Καν ιδηι τουτο ο
διαβολος γενομενον, αναχωρησει παντως· αναχωρησαντος δε εκεινου, τοτε σοι μετα
ασφαλειας αυτα ο πατηρ δωσει παντα, οταν μη δυνηται ενοχλειν εκεινος κατα τον
αιωνα τον μελλοντα. Ὡς νυν γε των μικρων παιδιων των υπο κυνιδιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

ενοχλουμενων ουδεν διαφερουσιν οι πλουτουντες, παντων υλακτουντων περι
αυτους, σπαραττοντων, ελκοντων ουκ ανθρωπων μονον, αλλα και παθων
ανελευθερων, γαστριμαργιας, μεθης, κολακειας, ασελγειας απασης. Καν μεν
δανειζειν δεηι, τους πολυ διδοντας περιεργαζομεθα, και τους ευγνωμονας
περισκοπουμεν· ενταυθα δε τουναντιον ποιουμεν· τον μεν ευγνωμονουντα Θεον και
ουχι εκατοστην, αλλα εκατονταπλασιονα παρεχοντα αφιεμεν, τους δε ουκ
αποδωσοντας ημιν ουδε το κεφαλαιον, τουτους επιζητουμεν. ηʹ. Τι γαρ ημιν η
γαστηρ αποδωσει τα πλειονα καταναλισκουσα; Κοπρον και φθοραν. Τι δε η
κενοδοξια; Φθονον και βασκανιαν. Τι δε η φειδωλια; Φροντιδα και μεριμναν. Τι δε η
ασελγεια; Γεενναν και σκωληκα ιοβολον. Ουτοι γαρ των πλουτουντων οι χρεωσται,
τουτους του κεφαλαιου τους τοκους καταβαλλοντες, τα ενταυθα κακα και τα
προσδοκωμενα δεινα. Τουτοις ουν, ειπε μοι, δανεισομεν επι τοσαυτηι κολασει, και ου
πιστευσομεν αυτα τωι Χριστωι τωι τον ουρανον προτεινοντι, την ζωην την αθανατον,
τα αποῤρητα αγαθα; και ποιαν εξομεν απολογιαν; Τινος γαρ ενεκεν ου διδως τωι και
δωσοντι παντως, και πλειονα δωσοντι; Ταχα, οτι δια πολλου διδωσι χρονου; Καιτοι
γε και ενταυθα διδωσιν· αψευδης γαρ εστιν ο λεγων, Ζητειτε την βασιλειαν των
ουρανων, και ταυτα παντα προστεθησεται υμιν. Ειδες φιλοτιμιας υπερβολην; Ἐκεινα
σοι, φησι, τετηρηνται και ου μειουνται, ταυτα δε τα ενταυθα εν ταξει προσθηκης και
περιουσιας διδωμι. Χωρις δε τουτων και το δια μακρου λαβειν του χρονου πλεοναζει
σοι τον πλουτον· ο γαρ τοκος γινεται πλειων. Και γαρ επι των δανειζομενων τουτο
ορωμεν τους δανειστας ποιουντας προθυμοτερον τοις μετα πολυν καταβαλλουσι
χρονον δανειζοντας. Ὁ μεν γαρ ευθεως το παν αποδους ενεκοψε του τοκου τον
δρομον· ο δε επι πλειονα κατασχων χρονον, και την εργασιαν πλειω πεποιηκεν Ειτα
επι ανθρωπων μεν ου δυσχεραινομεν 60.452 την αναβολην, αλλα και σοφιζομεθα
αυτην πλειω 60.452 γενεσθαι, επι Θεου δε ουτω μικροψυχως διακεισομεθα, ως δια
τουτο οκνειν και αναδυεσθαι; καιτοι γε, οπερ εφην, και ενταυθα διδωσι, και μετα της
ειρημενης αιτιας και ετερον τι μειζον οικονομων εκει ταμιευεται το παν. Το γαρ
μεγεθος των διδομενων, και το καλλος της δωρεας εκεινης υπερβαινει της παρουσης
ζωης την ευτελειαν. Ουδε γαρ δυνατον εν σωματι φθαρτωι και επικηρωι τους
αμαραντους εκεινους δεξασθαι στεφανους, ουδε εν τηι παρουσηι διαγωγηι, και
θορυβωδει και ταραχης γεμουσηι και πολλας εχουσηι τροπας, την ακινητον εκεινην
και αταρακτον ληξιν καταλαβειν. Συ δε, ει μεν τις σοι χρυσιον οφειλων εν αλλοτριαι
διατριβοντι γηι, και ουτε οικετας εχοντι, ουτε δυναμενωι εις την οικιαν μετακομισαι,
δωσειν επηγγελλετο το δανεισμα, μυρια αν παρεκαλεσας, ωστε μη επι της ξενης,
αλλ' οικοι μαλλον αυτα καταβαλειν· τα δε πνευματικα εκεινα και αποῤρητα ενταυθα
αξιοις λαβειν; και ποσης ταυτα ανοιας; Ἂν μεν γαρ ενταυθα λαβηις, φθαρτα ληψηι
παντως· αν δε εκεινον τον καιρον αναμεινηις, αφθαρτα αποδωσει σοι και ακηρατα·
αν ενταυθα λαβηις, μολιβδον ελαβες· αν δε εκει, χρυσον δοκιμον. Πλην ουδε των
ενταυθα σε απεστερησε. Μετα γαρ εκεινης της υποσχεσεως και ετεραν τεθεικεν ουτω
λεγων, οτι Πας ο των εκει πραγματων ερων, εκατονταπλασιονα ληψεται εν τωι
αιωνι τουτωι, και ζωην αιωνιον κληρονομησει. Ει δε ου λαμβανομεν
εκατονταπλασιονα, ημεις αιτιοι μη δανειζοντες τωι δυναμενωι τοσουτον δουναι· επει
οι τε δοντες απαντες τοσαυτα ελαβον, καιτοι γε ολιγα δοντες. Τι γαρ μεγα εδωκεν ο
Πετρος, ειπε μοι; ουχι δικτυον διεῤρωγος και καλαμον και αγκιστρον μονον; Ἀλλ'
ομως αυτωι τας οικιας της οικουμενης ανεωιξεν ο Θεος, και γην και θαλατταν
ηπλωσε, και παντες αυτον εις τα αυτων εκαλουν· μαλλον δε τα αυτων πωλουντες
προς τους εκεινου εφερον ποδας, ουδε εις χειρας εμβαλλοντες (ου γαρ ετολμων),
τοσαυτην μετα της δαψιλειας και την τιμην αυτωι απονεμοντες. Ἀλλ' εκεινος Πετρος
ην, φησι. Και τι τουτο, ανθρωπε; ουδε γαρ Πετρωι επηγγειλατο ταυτα μονον, ουδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

ειπε, Συ δε, ω Πετρε, εκατονταπλασιονα ληψηι μονος, αλλα, Πας οστις αφηκεν οικιαν
η αδελφους, εκατονταπλασιονα ληψεται. Ουδε γαρ προσωπων οιδε διαφοραν, αλλα
πραγματων κατορθωματα. Ἀλλα παιδιων με χορος περιεστηκε, φησι, και επιθυμω
πλουτουντας αυτους καταλιπειν. Τινος ουν ενεκεν πενητας αυτους ποιουμεν; Ἂν
μεν γαρ αυτοις τα παντα αφηις, παλιν επισφαλει φυλακηι τα σα παντα επετρεψας· αν
δε τον Θεον αυτοις καταλιπηις συγκληρονομον και επιτροπον, θησαυρους μυριους
κατελιπες, Ὥσπερ γαρ οταν εαυτους εκδικωμεν, ο Θεος ημιν ουκ αμυνει, οταν δε
αυτωι παραχωρωμεν, πλειον η προσδοκωμεν γινεται· ουτω και επι των χρηματων,
αν ημεις αυτα μεριμνωμεν, εκεινος αποστησεται της υπερ αυτων προνοιας· αν δε
αυτωι το παν επιῤριψωμεν, και αυτα και τους παιδας εν πασηι καταστησει τηι
ασφαλειαι. Και τι θαυμαζεις, ει επι Θεου τουτο γινεται; και γαρ επι ανθρωπων τουτο
συμβαινον ιδοι τις αν. Ἂν μεν γαρ μηδενα παρακαλεσηις των προσηκοντων
τελευτων επι την των παιδων προνοιαν, αισχυνεται και ερυθριαι πολλακις και ο
σφοδρα βουλομενος αυτοματως επιπηδησαι τουτωι· αν δε ριψηις επ' αυτον την
φροντιδα, ατε τιμηθεις μεγιστηι τιμηι, μεγιστην και αυτος αποδωσει την αμοιβην.
60.453 θʹ. Ει τοινυν βουλει καταλιπειν πλουτον τοις παιδιοις σου πολυν, καταλιπε
του Θεου την προνοιαν. Ὁ γαρ, μηδεν σου ποιησαντος, και ψυχην δους και σωμα
διαπλασας και ζωην χαρισαμενος, οταν ιδηι τοσαυτην επιδεικνυμενον φιλοτιμιαν,
και τα εκεινων αυτωι διανεμοντα μετ' εκεινων, πως ου παντα αυτοις ανοιξει
πλουτον; Ει γαρ Ἠλιας ολιγωι τραφεις αλευρωι, επειδη ειδε την γυναικα εκεινην των
παιδιων αυτον προτιμησασαν, αλωνας και ληνους επι του δωματιου της χηρας
εδειξεν· εννοησον ο του Ἠλια ∆εσποτης ποσην επιδειξεται φιλοφροσυνην. Μη
τοινυν τουτο σκοπωμεν, οπως πλουσιους καταλιπωμεν τους παιδας, αλλ' οπως
εναρετους. Ἂν μεν γαρ τωι πλουτωι θαῤρωσιν, ουδενος επιμελησονται αλλου, ως
εχοντες συσκιασαι την των τροπων κακιαν απο της των χρηματων περιουσιας· αν δε
ιδωσιν εαυτους της εκειθεν παραμυθιας οντας ερημους, παντα εργασονται ωστε δια
της αρετης πολλην τηι πενιαι την παραμυθιαν ευρεσθαι. Μη τοινυν καταλιπηις
πλουτον, ινα καταλιπηις αρετην. Και γαρ εσχατης αλογιας ζωντας μεν μη ποιειν
κυριους αυτους απαντων των οντων, τελευτησαντας δε πολλην τηι της νεοτητος
ευκολιαι παρεχειν την αδειαν. Καιτοι γε ζωντες μεν δυνησομεθα και ευθυνας
απαιτειν, και κακως τοις ουσι κεχρημενους σωφρονιζειν και χαλινουν·
τελευτησαντες δε αν μετα της ημετερας ερημιας και της νεοτητος και την απο του
πλουτου παρασχωμεν εξουσιαν, εις μυριους ωθησομεν κρημνους τους αθλιους και
ταλαιπωρους εκεινους, πυρ επεμβαλλοντες πυρι, και ελαιον επισταζοντες καμινωι
χαλεπηι. Ὥστε, ει βουλει μετα ασφαλειας καταλιπειν πλουσιους, καταλιπε τον Θεον
οφειλετην αυτοις, και αυτωι εγχειρισον το γραμματειον αυτων. Αυτοι μεν γαρ τα
χρηματα αν λαβωσιν, ουδε οτωι δωσουσιν ισασιν, αλλα πολλοις περιτευξονται και
συκοφανταις και αγνωμοσιν· αν δε συ προλαβων αυτα τωι Θεωι δανεισηις, ασυλος
μενει λοιπον ο θησαυρος, και μετα πολλης εσται της ευκολιας η αποδοσις. Και γαρ
χαριν εχει και ο οφειλει καταβαλλων ημιν ο Θεος, και τους δανειστας τους αυτου
και των ου δεδανεικοτων ηδιον οραι, και οις μαλιστα οφειλει, τουτους μαλιστα
φιλει. Ὥστε ει βουλει φιλον αυτον εχειν διηνεκως, πολλων αυτον καταστησον
χρεωστην. Ουδε γαρ ουτω χαιρει δανειστης οφειλετας εχων, ως ο Χριστος
ευφραινεται δανειστας εχων· και οις μεν μηδεν οφειλει, τουτους και αποφευγει,
60.454 οις δε οφειλει, τουτοις και επιτρεχει. Παντα τοινυν ποιωμεν, ωστε αυτον
χρεωστην εχειν· ο γαρ καιρος ουτος εστιν ο των δανεισματων, και νυν εν χρειαι
καθεστηκεν. Ἂν τοινυν μη δωις αυτωι νυν, ου δεησεται σου μετα την εντευθεν
αποδημιαν. Ἐνταυθα γαρ διψηι, ενταυθα πειναι· διψηι δε, επειδη την σην διψηι
σωτηριαν· δια τουτο γαρ και προσαιτει, δια τουτο και γυμνος περιερχεται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

πραγματευομενος σοι ζωην αθανατον. Μη τοινυν αυτον περιιδηις· ου γαρ τραφηναι
βουλεται, αλλα θρεψαι, ουκ ενδυθηναι, αλλ' ενδυσαι και το ιματιον εκεινο σοι
κατασκευασαι το χρυσουν, την στολην την βασιλικην. Ουχ οραις και των ιατρων τους
κηδεμονικωτερους, οταν τους καμνοντας λουωσιν, οτι και αυτοι λουονται, καιτοι
μη δεομενοι; Ουτω και αυτος δια σε τον καμνοντα παντα ποιει. ∆ια τουτο σε ουδε
μετα βιας απαιτει, ινα πολλην σοι δωι την αμοιβην· ινα μαθηις, οτι ου χρειαν εχων
απαιτει, αλλα την σην διορθουμενος χρειαν. ∆ια τουτο και εν ευτελει σχηματι σοι
προσερχεται, και την δεξιαν εκτεινων· καν οβολον δωις, ουκ αποστρεφεται, καν
ατιμασηις, ουκ αφισταται, αλλα παλιν σοι προσεισιν· εραι γαρ σφοδρα, εραι της
σωτηριας της ημετερας. Καταφρονησωμεν τοινυν των χρηματων, ινα μη
καταφρονηθωμεν υπο του Χριστου· καταφρονησωμεν των χρηματων, ινα και αυτων
επιτυχωμεν των χρηματων. Ἂν μεν γαρ αυτα φυλασσωμεν ενταυθα, απολουμεν
αυτα παντως και ενταυθα και εκει· αν δε διανειμωμεν αυτα μετα δαψιλειας πολλης,
εν εκατεραι τηι ζωηι πολλης απολαυσομεθα της ευποριας. Ὁ τοινυν βουλομενος
γενεσθαι πλουσιος, γενεσθω πενης, ινα γενηται πλουσιος· αναλισκετω, ινα συλλεξηι·
σκορπιζετω, ινα συναγαγηι. Ει δε καινα ταυτα και παραδοξα, τον σπειροντα σκοπει,
και λογιζου οτι ουδε εκεινος δυνησεται ετερως πλειω συναγαγειν, αν μη τα οντα
σκορπισηι και τα ετοιμα προηται. Σπειρωμεν τοινυν και ημεις, και γεωργησωμεν τον
ουρανον, ινα μετα πολλης αμησωμεν της δαψιλειας, και των αιωνιων επιτυχωμεν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Τι ουν ερουμεν Ἀβρααμ τον πατερα ημων ευρη κεναι κατα σαρκα; Ει γαρ
Ἀβρααμ εξ εργων εδικαιωθη, εχει καυχημα, αλλ' ου προς τον Θεον. αʹ. Ειπων, οτι
υποδικος εγενετο ο κοσμος τωι Θεωι, και οτι παντες ημαρτον, και οτι ουκ ενι σωθηναι
ετερως, αλλ' η δια πιστεως, σπουδαζει δειξαι λοιπον, οτι ουδε αισχυνης η σωτηρια
αυτη, αλλα και δοξης λαμπρας αιτια, και μειζονος της δια των εργων. Ἐπειδη γαρ το
μετ' αισχυνης σωζεσθαι ειχε τινα και αθυμιαν, και ταυτην αναιρει την υποψιαν
λοιπον· καιτοι γε και ηδη αυτο ηινιξατο, ου σωτηριαν μονον, αλλα και δικαιοσυνην
καλεσας· ∆ικαιοσυνη γαρ Θεου, φησιν, εν αυτωι αποκαλυπτεται· ο γαρ ουτω
σωζομενος, ως δικαιος μετα παῤρησιας σωζεται. Και ου δικαιοσυνην μονον, αλλα
και ενδειξιν Θεου· Θεος δε εν τοις ενδοξοις ενδεικνυται και λαμπροις και μεγα
60.454 λοις. Πλην αλλα και εκ των προκειμενων αυτο κατασκευαζει, κατα ερωτησιν
προαγων τον λογον, οπερ αει ποιειν ειωθε σαφηνειας τε ενεκεν και του θαῤρειν τοις
λεγομενοις. Και γαρ και ανωτερω ουτω πεποιηκε, Τι ουν το περισσον του Ἰουδαιου;
λεγων· και, Τι ουν προκατεχομεν περισσον; και παλιν, Που η καυχησις; εξεκλεισθη·
και ενταυθα, Τι ουν ερουμεν Ἀβρααμ τον πατερα ημων; Ἐπειδη γαρ ανω και κατω
τουτο εστρεφον Ἰουδαιοι, οτι ο πατριαρχης και τωι Θεωι φιλος περιτομην εδεξατο
πρωτος, βουλεται δειξαι, οτι και εκεινος εκ πιστεως εδικαιωθη· οπερ ην περιουσια
νικης πολλης. Το μεν γαρ εργα μη εχοντα εκ πιστεως δικαιωθηναι τινα, ουδεν
απεικος· το δε κομωντα εν κατορθωμασι μη εντευθεν, αλλ' απο πιστεως γενεσθαι
δικαιον, τουτο ην το θαυμαστον και μαλιστα της πιστεως την ισχυν εμφαινον. ∆ιο
δη τους αλλους παρα 60.455 δραμων παντας, επι τουτον αναγει τον λογον. Πατερα
δε αυτον κατα σαρκα εκαλεσεν, εκβαλλων αυτους της προς αυτον γνησιας
συγγενειας, και προοδοποιων τοις εθνεσι την προς αυτον αγχιστειαν. Ειτα φησιν· Ει
γαρ Ἀβρααμ εξ εργων εδικαιωθη, εχει καυχημα, αλλ' ου προς τον Θεον. Ειπων ουν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

οτι δικαιοι περιτομην εκ πιστεως ο Θεος, και ακροβυστιαν δια της πιστεως, και
κατασκευασας αυτο ικανως εν τοις εμπροσθεν, και δια του Ἀβρααμ μειζονως αυτο
δεικνυσιν η επηγγειλατο, και ποιει την μαχην τηι πιστει προς τα εργα, και τον αγωνα
ολον περι τον δικαιον ιστησι· και ουχ απλως. ∆ιο και σφοδρα σεμνυνει προπατορα
καλων, και αναγκην αυτοις επιτιθεις του πειθεσθαι εν πασιν αυτωι. Μη γαρ μοι τον
Ἰουδαιον ειπηις, φησι, μηδε τον δεινα και τον δεινα αγαγηις εις μεσον· εγω γαρ επι
την κορυφην απαντων, και οθεν η περιτομη την αρχην ελαβεν, ανειμι. Ει γαρ
Ἀβρααμ εξ εργων εδικαιωθη, φησιν, εχει καυχημα, αλλ' ου προς τον Θεον. Ἀσαφες
το ειρημενον· ουκουν αναγκαιον αυτο ποιησαι σαφεστερον. ∆υο γαρ εστι
καυχηματα, το μεν απο των εργων, το δε απο της πιστεως. Ειπων τοινυν, Ει εξ εργων
εδικαιωθη, εχει καυχημα, αλλ' ου προς τον Θεον, εδειξεν, οτι και απο πιστεως
δυναιτ' αν εχειν καυχημα, και πολλωι μειζον. Ἡ γαρ πολλη του Παυλου δυναμις εν
τουτωι μαλιστα δεικνυται, οτι εις τουναντιον περιετρεψε το προκειμενον, και οπερ
ειχεν η δια των εργων σωτηρια, το καυχασθαι και παῤρησιαζεσθαι, τουτο εδειξε
πολλωι πλεον της πιστεως ον. Ὁ μεν γαρ εν τοις εργοις καυχωμενος, τους οικειους
εχει προβαλλεσθαι πονους· ο δε επι τωι πιστευσαι τωι Θεωι καλλωπιζομενος, πολλωι
μειζονα καυχησεως αφορμην επιδεικνυται, ατε δοξασας και μεγαλυνας τον Κυριον.
α γαρ ουχ υπηγορευσεν η φυσις των ορωμενων, ταυτα απο της πιστεως
καταδεξαμενος της εις αυτον, και την γνησιαν αγαπην την περι αυτον επεδειξατο,
και την δυναμιν αυτου λαμπρως ανεκηρυξε. Τουτο δε γενναιοτατης ψυχης και
φιλοσοφου γνωμης και υψηλης διανοιας. Το μεν γαρ μη κλεψαι μηδε φονευσαι, και
των τυχοντων εστι· το δε πιστευσαι, οτι τα αδυνατα δυναται Θεος, μεγαλοφυους
τινος δειται ψυχης, και σφοδρα περι αυτον διακειμενης· και γαρ αγαπης γνησιας
τουτο σημειον εστι. Τιμαι μεν γαρ τον Θεον και ο τας εντολας πληρων, πολλωι δε
μειζονως ουτος ο δια της πιστεως φιλοσοφων· εκεινος μεν γαρ υπηκουσεν αυτωι,
ουτος δε την προσηκουσαν ελαβε περι αυτου δοξαν, και της δια των εργων
επιδειξεως μειζονως εδοξασε και εθαυμασεν. Ἐκεινο μεν ουν το καυχημα του
κατορθουντος εστι, τουτο δε τον Θεον δοξαζει, και ολον εστιν αυτου· καυχαται γαρ
επι τωι περι αυτου μεγαλα φανταζεσθαι, απερ εις την εκεινου διαβαινει δοξαν. ∆ια
τουτο φησι, προς τον Θεον εχειν αυτον το καυχημα· ου δια τουτο δε μονον, αλλα και
δι' ετερον. Καυχαται γαρ παλιν ο πιστος, ουχ οτι τον Θεον εφιλησε μονον γνησιως,
αλλ' οτι και πολλης παρ' αυτου τιμης απηλαυσε και αγαπης. Ὥσπερ γαρ αυτος αυτον
ηγαπησε μεγαλα περι αυτου φαντασθεις· τουτο γαρ αγαπης δειγμα· ουτω και ο Θεος
αυτον εφιλησε μυριοις υπευθυνον οντα, ουχι κολασεως απαλλαξας μονον, αλλα και
δικαιον εργασαμενος, Ἔχει τοινυν καυχασθαι ως μεγαλης καταξιωθεις αγαπης. Τι
γαρ η Γραφη λεγει; Ἐπιστευσεν Ἀβρααμ τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην.
Τωι δε εργαζομενωι ο μισθος ου λογιζεται κατα χαριν, αλλα κατα οφειλημα. Ουκουν
τουτο μειζον, φησιν; Ουδαμως· και γαρ τωι πι 60.456 στευοντι λογιζεται· ουκ αν δε
ελογισθη, ει μη και αυτος τι εισηνεγκεν. βʹ. Ὥστε και ουτος οφειλετην εχει τον Θεον,
και ου των τυχοντων οφειλετην, αλλα μεγαλων και υψηλων πραγματων. ∆εικνυς
γαρ αυτου την μεγαλονοιαν και την πνευματικην διανοιαν, ουχ απλως ειπε, Τωι
πιστευοντι, αλλα, Τωι πιστευοντι επι τον δικαιουντα τον ασεβη. Λογιζεται η πιστις
αυτου εις δικαιοσυνην. Ἐννοησον γαρ ηλικον εστι πεισθηναι και πληροφορηθηναι,
οτι δυναται ο Θεος τον εν ασεβειαι βεβιωκοτα τουτον εξαιφνης ουχι κολασεως
ελευθερωσαι μονον, αλλα και δικαιον ποιησαι, και των αθανατων εκεινων αξιωσαι
τιμων. Μη τοινυν νομισηις τουτον ελαττουσθαι, επειδη εκεινωι ου κατα χαριν
λογιζεται. Αυτο γαρ τουτο μαλιστα ποιει τον πιστον ειναι λαμπρον, το τοσαυτης
απολαυσαι χαριτος, το τοιαυτην πιστιν επιδειξασθαι. Και ορα και την αντιδοσιν
μειζονα. Ἐκεινωι μεν γαρ μισθος διδοται, τουτωι δε δικαιοσυνη· πολυ δε μειζων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

μισθου δικαιοσυνη· πολλων γαρ εστι μισθων περιεκτικωτατη αντιδοσις η
δικαιοσυνη. ∆ειξας τοινυν απο του Ἀβρααμ τουτο, και τον ∆αυιδ επαγει λοιπον
ψηφιζομενον τοις ειρημενοις. Τι ουν φησιν ο ∆αυιδ, και τινα μακαριζει; τον εν
εργοις κομωντα, η τον χαριτος απολελαυκοτα, τον αφεσεως και δωρεας τετυχηκοτα;
Μακαριοτητα δε οταν ειπω, την κορυφην λεγω των αγαθων απαντων. Ὥσπερ γαρ
μισθου πλεον η δικαιοσυνη, ουτω δικαιοσυνης πλεον ο μακαρισμος. ∆ειξας τοινυν
την δικαιοσυνην βελτιω, ου τωι τον Ἀβρααμ αυτην ειληφεναι μονον, αλλα και απο
λογισμων (Ἔχει γαρ καυχημα, φησιν, αλλ' ου προς τον Θεον)· και ετερωι τροπωι
παλιν αυτην αποφαινει σεμνοτεραν, τον ∆αυιδ εισαγων αυτηι ψηφιζομενον· και γαρ
ουτος, φησι, τον ουτω δικαιωθεντα μακαριζει λεγων· Μακαριοι ων αφεθησαν αι
ανομιαι. Και δοκει μεν ου προσηκουσαν παραγειν μαρτυριαν· ουδε γαρ ειπε·
Μακαριοι ων η πιστις εις δικαιοσυνην ελογισθη· ποιει δε αυτο εκων, ουκ αγνοων,
ινα πλειονα δειξηι την υπερβολην. Ει γαρ μακαριος ουτος ο λαβων αφεσιν απο
χαριτος, πολλωι μαλλον ο δικαιωθεις, και ο πιστιν επιδειξαμενος. Ὅπου δε
μακαρισμος, αισχυνη πασα ανηιρηται, και πολλη η δοξα· επιτασις γαρ εστι και μισθων
και δοξης ο μακαρισμος. ∆ια τουτο, ο μεν εστιν εκεινου πλεονεκτημα, αγραφον
τιθησιν, ειπων· Τωι γαρ εργαζομενωι ο μισθος ου λογιζεται κατα χαριν· ο δε εστι του
πιστου προτερημα, τουτο δι' εγγραφου μαρτυριας κατασκευαζει, λεγων· Καθως ειπε
∆αυΐδ· Μακαριοι ων αφεθησαν αι ανομιαι, και ων επεκαλυφθησαν αι αμαρτιαι. Τι
γαρ λεγεις, φησιν, οτι ου κατα οφειλημα, αλλα κατα χαριν λαμβανεις την αφεσιν;
Ἀλλ' ιδου, ουτος εστιν ο μακαριζομενος· ουκ αν δε αυτον εμακαρισεν, ει μη και
δοξης ειδεν απολαυοντα πολλης. Και ου λεγει· Ἡ αφεσις ουν αυτη επι την
περιτομην· αλλα τι; Ὁ μακαρισμος ουν ουτος (οπερ πλεον ην) επι την περιτομην, η
επι την ακροβυστιαν; Ζητειται γαρ λοιπον το αγαθον τουτο και μεγα μετα τινος
εστηκεν, αρα μετα της περιτομης, η μετα της ακροβυστιας. Και ορα την υπερβολην·
δεικνυσι γαρ αυτο ου μονον ου φευγον την ακροβυστιαν, αλλα και εμφιλοχωρουν
αυτηι προ της 60.457 περιτομης. Ἐπειδη γαρ ο μακαριζων και αυτος εμπεριτομος ην ο
∆αυιδ, και εμπεριτομοις διελεγετο, ορα πως εφιλονεικησεν ο Παυλος εις τον
ακροβυστον αγαγειν το ειρημενον. Συναψας γαρ τηι δικαιοσυνηι τον μακαρισμον, και
δειξας αμφοτερα εν, ζητει πως εδικαιωθη ο Ἀβρααμ. Ει γαρ ο μακαρισμος του
δικαιου, εδικαιωθη δε ο Ἀβρααμ, ιδωμεν πως εδικαιωθη, ακροβυστος ων η
εμπεριτομος. Ἀκροβυστος, φησι. Πως ουν ελογισθη; εν περιτομηι οντι, η εν
ακροβυστιαι; Ουκ εν περιτομηι, αλλ' εν ακροβυστιαι και λεγομεν γαρ, οτι ελογισθη τωι
Ἀβρααμ η πιστις εις δικαιοσυνην. Ἀνωτερω την Γραφην ειπων (Τι γαρ η Γραφη
λεγει; φησιν. Ἐπιστευσεν Ἀβρααμ τωι Θεωι, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην),
ενταυθα και την των λεγοντων προσλαμβανει κρισιν λοιπον, και δεικνυσιν εν τηι
ακροβυστιαι την δικαιοσυνην γεγενημενην. Ειτα απο τουτων αντιθεσιν ετεραν
ανακυπτουσαν λυει· ει γαρ ακροβυστος ων, φησιν, εδικαιωθη, τινος ενεκεν
επεισηλθεν η περιτομη; Σημειον ελαβε, φησι, και σφραγιδα της δικαιοσυνης της δια
της πιστεως της, ηνικα ην ακροβυστος, γενομενης αυτωι. Ειδες πως εδειξεν ως εν
ταξει παρασιτων τους Ἰουδαιους οντας; η και τουτους τους εν ακροβυστιαι εκεινοις
προσεῤριμμενους; Ει γαρ εδικαιωθη μεν ακροβυστος ων και εστεφανωθη, υστερον δε
την περιτομην ελαβεν, υστερον δε επεισηλθον οι Ἰουδαιοι, ουκουν των ακροβυστων
πρωτον εστι πατηρ ο Ἀβρααμ των δια της πιστεως αυτωι προσηκοντων, και τοτε των
εν περιτομηι· διπλους γαρ εστι προγονος. Ειδες την πιστιν λαμπουσαν; Ἕως γαρ
ηλθεν αυτη, ουκ εδικαιωθη ο πατριαρχης. Ειδες την ακροβυστιαν ουδεν
εμποδιζουσαν; Και γαρ ακροβυστος ην, και ουκ εκωλυθη δικαιωθηναι. Ὑστερα αρα
της πιστεως η περιτομη. γʹ. Και τι θαυμαζεις ει της πιστεως η περιτομη, οπου γε και
της ακροβυστιας; Ουχ υστερα δε μονον της πιστεως, αλλα και σφοδρα αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

καταδεεστερα, και τοσουτον, οσον σημειον του πραγματος ουπερ εστι σημειον· οιον
οσον η σφραγις του στρατιωτου. Και τινος ενεκεν σφραγιδος εδειτο, φησιν; Ουκ
αυτος εδειτο. Τινος ουν ενεκεν αυτην εδεξατο; Εις το γενεσθαι αυτον πατερα κοινον
και των πιστευοντων δι' ακροβυστιας, και των εν περιτομηι· αλλ' ουχ απλως των εν
περιτομηι· διο και επαγει· Τοις ουκ εκ περιτομης μονον. Ει γαρ των ακροβυστων, ουκ
επειδη ακροβυστος εστι, δια τουτο εστι πατηρ, καιτοι γε εν ακροβυστιαι δικαιωθεις,
αλλ' επειδη την πιστιν αυτου εζηλωσαν, πολλωι μαλλον των εμπεριτομων ουκ εσται
δια την περιτομην προγονος, ει μη προσγενοιτο και η πιστις. Περιτομην γαρ ελαβεν,
ινα εκατεροι, φησιν, αυτον εχωμεν προγονον, και οι ακροβυστοι μη απωσωνται τους
εμπεριτομους. Ὁραις πως ουτοι προπατορα εσχον αυτον πρωτοι; Ει δε σεμνον η
περιτομη, οτι κηρυττει την δικαιοσυνην, ου μικραν και η ακροβυστια προεδριαν εχει
προ της περιτομης αυτην δεξαμενη· τοτε ουν αυτον δυνησηι προπατορα εχειν, οταν
στοιχησηις τοις ιχνεσι της πιστεως, και μηδε φιλονεικηις μηδε στασιαζηις τον νομον
επεισαγων. Ποιας, ειπε μοι, πιστεως; Της εν τηι ακροβυστιαι. Παλιν καταστελλει το
φυσημα το Ἰουδαικον, αναμιμνησκων του χρονου της δικαιοσυνης. Και καλως ειπε,
Τοις ιχνεσιν, ινα ομοιως εκεινωι πιστευσηις εις νεκρων αναστασιν σωματων. Και γαρ
και εκεινος περι τουτο την πιστιν επεδειξατο· ωστε ει την ακροβυστιαν εκβαλλεις,
μανθανε σαφως, οτι ουδεν σοι 60.458 ουδε της περιτομης οφελος. Ἂν γαρ μη τοις
ιχνεσιν ακολουθησηις της πιστεως, καν μυριακις ηις εμπεριτομος, ουκ εσηι του
Ἀβρααμ εκγονος· επει και την περιτομην δια τουτο ελαβεν, ινα σε ο εν ακροβυστιαι
μη εκβαλληι. Μη δη και εκεινον τουτο απαιτει· σοι γαρ το πραγμα βοηθεια γεγονεν,
ουκ εκεινωι. Ἀλλα σημειον αυτο δικαιοσυνης, φησι. Και τουτο δια σε, επει νυν ουδε
τουτο εστι· τοτε γαρ συ των σωματικων εχρηιζες σημειων, νυν δε ου χρεια τουτων.
Ἀπο γαρ της πιστεως, φησιν, ουκ ην δυνατον αυτου καταμαθειν της ψυχης την
αρετην; ∆υνατον μεν ην, συ δε και ταυτης εχρηιζες της προσθηκης. Ἐπειδη γαρ της
ψυχης την αρετην ουκ εζηλωσας ουδε ιδειν ηδυνηθης, εδοθη σοι η αισθητη
περιτομη, ινα εμμελετησας τωι σωματικωι τουτωι, κατα μικρον χειραγωγηθηις και επι
την της ψυχης φιλοσοφιαν, και μετα πολλης αυτην υποδεξαμενος της σπουδης ως
αξιωμα μεγιστον, παιδευθηις μιμεισθαι και αιδεισθαι τον προγονον. Και τουτο ουκ εν
τηι περιτομηι μονον ο Θεος κατεσκευασεν, αλλα και εν τοις αλλοις απασιν, οιον
θυσιαις λεγω και σαββασι και εορταις. Ὅτι γαρ δια σε περιτομην ελαβεν, ακουσον
των εξης· ειπων γαρ, οτι σημειον ελαβε και σφραγιδα, και την αιτιαν τιθησι, λεγων·
Εις το γενεσθαι αυτον πατερα περιτομης, τουτοις τοις και την νοητην
προσλαμβανουσιν· ως εαν ταυτην μονον εχηις, ουδεν σοι γενησεται πλεον. Σημειον
γαρ τοτε τουτο εστιν, οταν το πραγμα, ου τουτο εστι σημειον, φαινηται παρα σοι,
τουτεστιν η πιστις· ως, αν μη ταυτην εχηις, ουδε το σημειον λοιπον ειναι σημειον
δυναται. Τινος γαρ εσται σημειον, τινος δε σφραγις, ουκ οντος του σφραγιζομενου;
ως αν ει και βαλαντιον επιδεικνυεις ημιν σφραγιδα εχον, μηδενος ενδον
αποκειμενου· ωστε καταγελαστος η περιτομη, της πιστεως ενδον ουκ ουσης. Ει γαρ
δικαιοσυνης εστι σημειον, δικαιοσυνην δε ουκ εχεις, ουδε σημειον εχεις. ∆ια γαρ
τουτο ελαβες σημειον, ινα το πραγμα επιζητηις, ου το σημειον εχεις· ως, ει γε εμελλες
αυτο χωρις τουτου επιζητειν, ουκ αν εδεησε σοι τουτου. Ου τουτο δε κηρυττει μονον
η περιτομη, την δικαιοσυνην, αλλα και την εν ακροβυστιαι δικαιοσυνην. Ουδεν ουν
αλλο κηρυττει η περιτομη, αλλ' οτι ου χρεια περιτομης. Ει γαρ οι εκ νομου,
κληρονομοι· κεκενωται η πιστις, και κατηργηται η επαγγελια. Ἔδειξεν, οτι αναγκαια
η πιστις, οτι πρεσβυτερα περιτομης, οτι νομου ισχυροτερα, οτι συνιστησι νομον. Ει
γαρ παντες ημαρτον, αναγκαια· ει ακροβυστος ων εδικαιωθη, πρεσβυτερα· ει δια
νομου επιγνωσις αμαρτιας, χωρις δε νομου πεφανερωται, ισχυροτερα· ει μαρτυρειται
υπο του νομου και τον νομον ιστησιν, ουκ εναντια, αλλα φιλη και συμμαχος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

∆εικνυσι παλιν και ετερωθεν, οτι ουδε δυνατον ην δια νομου την κληρονομιαν
λαβειν· και παραβαλων αυτην τηι περιτομηι, και λαβων τα νικητηρια, αντεπεξαγει
παλιν αυτην τωι νομωι, ουτω λεγων· Ει γαρ οι εκ νομου, κληρονομοι, κεκενωται η
πιστις. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι, οτι και πιστιν δυνατον εχειν και νομον τηρησαι,
δεικνυσιν οτι αμηχανον. Ὁ γαρ εχομενος του νομου ως σωζοντος, ατιμαζει της
πιστεως την δυναμιν. ∆ιο φησι· Κεκενωται η πιστις· τουτεστιν, ου χρεια της κατα
χαριν σωτηριας· ουδε γαρ δυναται την ισχυν την εαυτης επιδειξασθαι· και
κατηργηται η επαγγελια. Και 60.459 γαρ ο Ἰουδαιος ισως αν ειποι· Τι γαρ μοι χρεια
πιστεως; Ουκουν ει τουτο αληθες, μετα της πιστεως και τα της επαγγελιας ανηιρηται.
δʹ. Ὅρα εν πασιν αυτοις ανωθεν απο του πατριαρχου μαχομενον. ∆ειξας γαρ εκειθεν
την δικαιοσυνην τηι πιστει συγκεκληρωμενην, δεικνυσι και την επαγγελιαν ομοιως.
Ἵνα γαρ μη λεγηι ο Ἰουδαιος· Τι γαρ μοι μελει, ει δια πιστεως εδικαιωθη Ἀβρααμ;
λεγει ο Παυλος, οτι Ουδε το σοι διαφερον, η επαγγελια της κληρονομιας δυναται εις
εργον ελθειν εκεινης χωρις· ο μαλιστα αυτους εκφοβει. Ποιαν δε επαγγελιαν, φησι;
Το κληρονομον αυτον ειναι του κοσμου, και εν αυτωι παντας ενευλογεισθαι. Και πως
κατηργηται η επαγγελια αυτη, φησιν· Ὅτι ο νομος οργην κατεργαζεται· ου γαρ ουκ
εστι νομος, ουδε παραβασις. Ει δε οργην κατεργαζεται και παραβασει υπευθυνους
ποιει, ευδηλον οτι και καταραι· οι δε καταραι και τιμωριαι και παραβασει οντες
υπευθυνοι, ουτοι ου κληρονομειν αξιοι, αλλα του δικην διδοναι και εκβαλλεσθαι. Τι
ουν γινεται; Ἔρχεται η πιστις εφελκομενη τηι χαριτι, ωστε την επαγγελιαν εις εργον
εξελθειν, Ὅπου γαρ χαρις, συγχωρησις· οπου δε συγχωρησις, ουδεμια κολασις·
κολασεως δε ανηιρημενης, και δικαιοσυνης επιγενομενης απο της πιστεως, ουδεν το
κωλυον κληρονομους ημας γενεσθαι της επαγγελιας της απο της πιστεως. ∆ια τουτο
ουν εκ πιστεως, φησιν, ινα κατα χαριν, εις το ειναι βεβαιαν την επαγγελιαν του Θεου
παντι τωι σπερματι, ου τωι εκ του νομου μονον, αλλα και τωι εκ πιστεως Ἀβρααμ, ος
εστι πατηρ παντων ημων. Ὁραις, οτι ου τον νομον ιστησι μονον η πιστις, αλλα και
την επαγγελιαν του Θεου ουκ αφιησι διαπεσειν· ο δε νομος τουναντιον και την
πιστιν καταργει παρα καιρον τηρουμενος, και την επαγγελιαν κωλυει; ∆ια τουτων
δεικνυσιν ου μονον ου περιττην την πιστιν, αλλα και ουτως αναγκαιαν, ως μηδε
ειναι ταυτης ανευ σωθηναι. Ὁ μεν γαρ νομος οργην ποιει· παντες γαρ αυτον
παρεβησαν· αυτη δε ουδε συστηναι την οργην αφιησι την αρχην· Ου γαρ ουκ εστι,
φησι, νομος ουδε παραβασις. Ειδες πως ου μονον γενομενην αφανιζει την αμαρτιαν,
αλλ' ουδε φυηναι αυτην αφιησι; ∆ια τουτο φησι· Κατα χαριν. Εις το τι; Ουκ εις το
καταισχυνθηναι, αλλ', Εις το ειναι βεβαιαν την επαγγελιαν παντι τωι σπερματι. ∆υο
τιθησιν ενταυθα τα αγαθα, οτι και βεβαια τα διδομενα, και παντι τωι σπερματι, τους
εξ εθνων συνεισαγων, και δεικνυς Ἰουδαιους εκτος οντας, αν προς την πιστιν
φιλονεικησωσι. Τουτο γαρ βεβαιον μαλλον η εκεινο· ου γαρ ζημιοι η πιστις, μη
φιλονεικει, αλλα και κινδυνευοντα σε εκ του νομου διασωζει. Ειτα επειδη ειπε,
Παντι τωι σπερματι, διοριζει ποιωι σπερματι. Τωι εκ της πιστεως, φησι, συναπτων την
προς τα εθνη συγγενειαν, και δεικνυς, οτι ουδε δυνανται φρονειν επι τωι Ἀβρααμ οι
μη πιστευοντες ομοιως εκεινωι. Ἰδου και τριτον η πιστις αλλο ειργασατο· την γαρ
συγγενειαν την προς τον δικαιον ακριβεστεραν 60.460 εποιησε, και πλειονων
εκγονων απεφηνε προγονον· διο ουδε απλως ειπεν, Ἀβρααμ, αλλα, Του πατρος
ημων των πιστων. Ειτα και τηι μαρτυριαι επισφραγιζων το ειρημενον, Καθως
γεγραπται, φησιν, οτι πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε. Ειδες ταυτα ανωθεν
οικονομουμενα; Τι ουν, φησιν, ει περι των Ἰσμαηλιτων η των Ἀμαληκιτων η των
Ἀγαρηνωνταυτα λεγει; Τουτο μεν ουν προιων σαφεστερον δεικνυσιν ου περι
εκεινων ειρημενον· τεως δε εφ' ετερον επειγεται, δι' ου και αυτο τουτο δεικνυσιν,
οριζομενος της τοιαυτης συγγενειας τον τροπον, και μετα πολλης αυτο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

μεγαλονοιας κατασκευαζων. Τι γαρ φησι; Κατεναντι ου επιστευσε Θεου· ο δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ὥσπερ ο Θεος ουκ εστι μερικος Θεος, αλλα παντων πατηρ, ουτω και
αυτος. Και παλιν, Ὥσπερ ο Θεος πατηρ εστιν ου κατα την φυσικην συγγενειαν, αλλα
κατ' οικειωσιν πιστεως, ουτω και αυτος· η γαρ υπακοη ποιει πατερα παντων ημων.
Ἐπειδη γαρ ουδεν ενομιζον ειναι ταυτην την συγγενειαν, την παχυτεραν εκεινην
κατασχοντες, δεικνυσι ταυτην κυριωτεραν, επι τον Θεον τον λογον αναγαγων. Και
μετα τουτων κακεινο εμφαινει, οτι και αμοιβην της πιστεως ταυτην ελαβεν· ωστε αν
μη τουτο ηι, καν παντων ηι πατηρ των την γην οικουντων, το, Κατεναντι, ουκ εχει
χωραν, αλλ' ηκρωτηριασται η του Θεου δωρεα· το γαρ κατεναντι, ομοιως εστι. Που
γαρ θαυμαστον, ειπε μοι, των εξ αυτου πατερα ειναι; τουτο γαρ εκαστος κεκτηται
των ανθρωπων. Το γαρ παραδοξον εκεινο εστιν, ους ουκ ειχεν εκ φυσεως, τουτους
απο της του Θεου δωρεας λαβειν. εʹ. Ὥστε ει βουλει πιστευσαι, οτι ετιμηθη ο
πατριαρχης, πιστευσον, οτι παντων εστι πατηρ. Ειπων δε, Κατεναντι ου επιστευσε
Θεου, ουκ εστη μεχρι τουτου, αλλα και επηγαγε· Του ζωοποιουντος τους νεκρους,
και καλουντος τα μη οντα ως οντα· ηδη τον περι της αναστασεως
προκαταβαλλομενος λογον. Και εις το προκειμενον δε αυτωι χρησιμος ην. Ει γαρ
δυνατον αυτωι νεκρους ζωοποιησαι, και τα μη οντα ως οντα παραγαγειν, δυνατον
αυτωι και τους μη τεχθεντας εξ αυτου ποιησαι παιδας αυτου. ∆ια τουτο ουδε ειπε, Και
παραγοντος τα ουκ οντα ως οντα, αλλα, Καλουντος, την πλειονα ευκολιαν δηλων.
Ὥσπερ γαρ ημιν ευκολον τα οντα καλεσαι, ουτως αυτωι ραιδιον, και πολλωι ραιον, τα
μη οντα υποστησασθαι. Ειπων δε του Θεου την δωρεαν μεγαλην ουσαν και αφατον,
και περι της δυναμεως αυτου διαλεχθεις, δεικνυσι και του Ἀβρααμ την πιστιν αξιαν
ουσαν της δωρεας, ινα μη νομισηις αυτον εικη τετιμησθαι. Και τον ακροατην δε
αναστησας, ινα μη θορυβηται, μηδε αμφιβαλληι ο Ἰουδαιος και λεγηι, Και πως
δυνατον τους ουκ οντας παιδας γενεσθαι παιδας; μεταγει τον λογον επι τον
πατριαρχην, και φησιν· Ὃς παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσεν εις το γενεσθαι αυτον
πατερα πολλων εθνων, κατα το ειρημενον· Ουτως εσται το σπερμα σου. 60.461 Πως
παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσε; Παρ' ελπιδα την ανθρωπινην, επ' ελπιδι τηι του
Θεου. ∆εικνυσι γαρ και το μεγαλειον του πραγματος, και ουκ αφιησιν απιστηθηναι
το λεγομενον· απερ εναντια αλληλοις εστιν, αλλ' η πιστις αυτα συνεκερασεν. Ει δε
περι εκεινων ελεγε των εκ του Ἰσραηλ, περιττος ουτος ο λογος· εκεινοι γαρ ου κατα
πιστιν, αλλα κατα φυσιν ετεχθησαν. Ἀλλα και τον Ἰσαακ εις μεσον αγει· ου γαρ υπερ
εκεινων επιστευσε των εθνων, αλλα του απο της στειρας γυναικος εσομενου. Ει
τοινυν μισθος εστι το πατερα πολλων εθνων γενεσθαι, εκεινων των εθνων υπερ ων
επιστευσε δηλον οτι. Ἵνα γαρ μαθηις, οτι περι τουτων φησιν, ακουσον των εξης· Και
μη ασθενησας τηι πιστει, ου κατενοησε το εαυτου σωμα νενεκρωμενον, εκατονταετης
που υπαρχων, και την νεκρωσιν της μητρας της Σαῤρας. Ειδες πως τιθησι και τα
κωλυματα, και την υψηλην του δικαιου γνωμην παντα υπερβαινουσαν; Παρ' ελπιδα,
φησι, το επαγγελθεν. Τουτο κωλυμα πρωτον· ουδε γαρ ειχεν αυτος ετερον Ἀβρααμ
ουτω λαβοντα παιδα ιδειν. Οι μεν γαρ μετ' αυτον, εις αυτον εβλεπον· εκεινος δε εις
ουδενα, αλλ' εις τον Θεον μονον· διο και, Παρ' ελπιδα, ελεγεν. Ειτα το σωμα
νενεκρωμενον· δευτερον τουτο· και η νεκρωσις της μητρας Σαῤρας· τουτο και τριτον
και τεταρτον. Εις δε την επαγγελιαν του Θεου ου διεκριθη τηι απιστιαι. Ουδε γαρ
αποδειξιν εδωκεν, ουτε σημειον εποιησεν ο Θεος, αλλα ρηματα ην ψιλα μονον,
επαγγελλομενα απερ ουχ υπισχνειτο η φυσις. Ἀλλ' ομως Ου διεκριθη, φησιν. Ουκ
ειπεν, οτι Ουκ ηπιστησεν, αλλ', Ου διεκριθη· τουτεστιν, ουδε ενεδοιασεν, ουδε
αμφεβαλε, και τοσουτων οντων των κωλυματων. Ἀπο τουτων μανθανομεν, οτι καν
μυρια ο Θεος αδυνατα επαγγελληται, μη καταδεξηται δε ο ακουων, ου της των
πραγματων φυσεως εστιν η ασθενεια, αλλα της ανοιας της του μη δεχομενου. Ἀλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

ενεδυναμωθη τηι πιστει. Ὅρα Παυλου φιλοσοφιαν. Ἐπειδη γαρ περι των
εργαζομενων και των πιστευοντων ην ο λογος, δεικνυσι τον πιστευοντα
εργαζομενον μαλλον η εκεινον, και πλειονος δεομενον δυναμεως και πολλης της
ισχυος, και ου τον τυχοντα υπομενοντα πονον. Και γαρ εξευτελιζον την πιστιν ως
ουκ εχουσαν πονον. Προς τουτο τοινυν ισταμενος δεικνυσιν, οτι ου μονον ο
σωφροσυνην κατορθων η αλλο τι των τοιουτων, αλλα και ο πιστιν επιδεικνυμενος,
δυναμεως δειται πλειονος. Ὥσπερ γαρ εκεινος χρειαν εχει ισχυος, ινα τους της
ακολασιας διακρουσηται λογισμους· ουτω και ουτος χρειαν εχει δυνατης ψυχης, ινα
τας της απιστιας εξωθησηται εννοιας. Πως ουν εγενετο ισχυρος; Τηι πιστει, φησιν, ου
λογισμοις το πραγμα επιτρεψας· επει αν κατεπεσε. Πως δε αυτην την πιστιν
κατωρθωσε; ∆ους δοξαν τωι Θεωι, φησι, και πληροφορηθεις, οτι ο επηγγελται,
δυνατος εστι και ποιησαι. Ἄρα το μη περιεργαζεσθαι, δοξαζειν εστι τον Θεον, ωσπερ
ουν το περιεργαζεσθαι, πλημμελειν. Ει δε τα κατω περιεργαζομενοι και ζητουντες ου
δοξαζομεν, πολλωι μαλλον την του ∆εσποτου γεννησιν πολυπραγμονουντες, ως
υβριζοντες τα εσχατα πεισομεθα. Ει γαρ τον τυπον της αναστασεως ου χρη ζητειν,
πολλωι μαλλον τα αποῤρητα εκεινα και φρικτα. Και ουκ ειπε πιστευσας απλως, αλλα,
Πληροφορηθεις. Τοιουτον γαρ η πιστις, της απο λογισμων αποδειξεως, σαφεστερα,
και μαλλον πειθει· ου γαρ εστι λογισμον ετερον επ 60.462 εισελθοντα αυτηι
διασαλευσαι λοιπον. Ὁ μεν γαρ λογοις πειθομενος και μεταπεισθηναι δυναται· ο δε
τηι πιστει βεβαιουμενος απετειχισε λοιπον αυτου την ακοην τοις λυμαινομενοις
αυτην λογοις. Ειπων τοινυν, οτι απο πιστεως εδικαιωθη, δεικνυσιν, οτι και εδοξασε
τον Θεον απο της πιστεως· ο βιου μαλιστα εστιν ιδιον. Λαμψατω γαρ υμων το φως
εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον
Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Ἰδου τουτο της πιστεως ον εφανη. Παλιν δε
ωσπερ τα εργα δειται δυναμεως, ουτω και η πιστις. Ἐνταυθα μεν γαρ πολλακις και
το σωμα μεριζεται τον ιδρωτα· εκει δε της ψυχης γυμνης εστι το κατορθωμα. Ὥστε
μειζων ο πονος, οταν μηδε τον διανεμομενον προς αυτην εχηι τους αγωνας. ʹ. Ειδες
πως παντα, απερ ην εργων, εδειξε μετα πλειονος περιουσιας τηι πιστει προσοντα,
οιον το καυχασθαι προς τον Θεον, το δυναμεως δεισθαι και πονου, το δοξαζειν παλιν
τον Θεον; Ειπων δε, Ὅτι ο επηγγελται, δυνατος εστι και ποιησαι, δοκει μοι και περι
των μελλοντων προαναφωνειν· ου γαρ τα παροντα επηγγειλατο μονον, αλλα και τα
μελλοντα· ταυτα γαρ τυπος εκεινων. Ἄρα ασθενους διανοιας το μη πιστευειν, και
μικρας και ταλαιπωρου. Ὥστε οταν ημιν εγκαλωσι την πιστιν τινες, αντεγκαλωμεν
ημεις την απιστιαν αυτοις, ως ταλαιπωροις και μικροψυχοις και ανοητοις και
ασθενεσιν και ονων ουδεν αμεινον διακειμενοις. Ὥσπερ γαρ το πιστευειν υψηλης
και μεγαλοφυους ψυχης· ουτω το απιστειν αλογωτατης και ευτελους και προς την
των κτηνων ανοιαν κατενηνεγμενης. ∆ιοπερ εκεινους αφεντες, τον πατριαρχην
ζηλωσωμεν, και δοξασωμεν τον Θεον, καθαπερ εκεινος εδωκεν αυτωι δοξαν. Τι δε
εστιν, Ἔδωκεν αυτωι δοξαν; Ἐνενοησεν αυτου την δικαιοσυνην, την απειρον
δυναμιν· και την προσηκουσαν περι αυτου εννοιαν λαβων, ουτως επληροφορηθη
περι των υποσχεσεων. ∆οξασωμεν τοινυν αυτον και ημεις και δια πιστεως και δια
εργων, ινα και μισθον λαβωμεν το παρ' αυτου δοξασθηναι· Τους δοξαζοντας γαρ με
δοξασω, φησι. Καιτοι ει και μηδεις εκειτο μισθος, αυτο τουτο δοξα ην το
καταξιωθηναι δοξασαι Θεον. Ει γαρ εις βασιλεας ευφημιας λεγοντες ανθρωποι, αυτωι
τουτωι καλλωπιζονται μονωι, καν μηδεν ηι καρπωσασθαι ετερον· εννοησον ποσης αν
ειη δοξης το δι' ημας τον ∆εσποτην δοξαζεσθαι τον ημετερον, ωσπερ ουν και
κολασεως το ποιειν αυτον βλασφημεισθαι δι' ημας· καιτοι και τουτο αυτο το
δοξαζεσθαι, δι' ημας βουλεται γινεσθαι· αυτος γαρ ου δειται του πραγματος. Ποσον
γαρ οιει το μεσον ειναι Θεου και ανθρωπων; αρα οσον ανθρωπων και σκωληκων;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

Ἀλλ' ουδεν ουδεπω ειρηκα, και τοσουτον το μεσον θεις· ουδε γαρ ειπειν δυνατον
οσον. Ἆρ' ουν θελησεις συ παρα σκωληξιν δοξαν εχειν μεγαλην και λαμπραν;
Ουδαμως. Ει τοινυν ο δοξης ερων συ ουκ αν θελησαις τουτο· ο του παθους
απηλλαγμενος τουτου, και τοσουτον ανωτερος ων, πως αν εδεηθη της παρα σου
δοξης; Ἀλλ' ομως και μη δεομενος, φησιν 60.463 αυτης εφιεσθαι δια σε. Ει γαρ
γενεσθαι δουλος υπεμεινε δια σε, τι θαυμαζεις, ει και των αλλων αντεχεται της
αυτης ενεκεν υποθεσεως; Ουδεν γαρ ηγειται αναξιον εαυτου, οπερ αν προς την
σωτηριαν φερηι την ημετεραν. Ταυτα ουν ειδοτες, φευγωμεν αμαρτιαν πασαν, δι' ης
αυτος βλασφημειται. Ὡς γαρ απο προσωπου οφεως, φησι, φευγε απο αμαρτιας. Ἐαν
προσελθηις προς αυτην, δηξεται σε· ουδε γαρ αυτη προς ημας ερχεται, αλλ' ημεις
προς αυτην αυτομολουμεν. Ὁ γαρ Θεος και τουτο κατεσκευασεν ωστε μη τυραννιδι
περιγινεσθαι τον διαβολον· η γαρ αν ουδεις εστη προς την ισχυν εκεινου. ∆ια τουτο
αυτον απυκισεν ωσπερ ληιστην τινα και τυραννον· καν μη τινα λαβηι γυμνον και
ερημον εις τας αυτου καταδυσεις, ου τολμαι επελθειν· αν μη την ερημον οδευοντας
ημας ιδηι, ου θαῤρει προσελθειν· ερημος δε και διαβολου τοπος ουδεν ετερον η η
αμαρτια. ∆ει τοινυν ημιν του θυρεου της πιστεως, της περικεφαλαιας του σωτηριου,
της μαχαιρας του πνευματος· ουχ ινα μη παθωμεν μονον κακως, αλλ' ινα, καν
επιπηδησαι θελησηι, την κεφαλην αποτεμωμεν εκεινου· δει συνεχων ημιν ευχων, ινα
συντριβηι υπο τους ποδας ημων. Ἀναισχυντος γαρ εστι και μιαρος, και ταυτα
κατωθεν μαχομενος· αλλ' ομως και ουτω νικαι. Το δε αιτιον, οτι ου σπουδαζομεν
ημεις υψηλοτεροι των εκεινου γενεσθαι πληγων· ουδε γαρ οιος τε εστιν επαρθηναι
μεγα, αλλα κατω συρεται. Και τουτου τυπος ο οφις. Ει δε εξ αρχης ουτως αυτον
εταξεν ο Θεος, πολλωι μαλλον νυν. Ει δε αγνοεις τι ποτε εστι το κατωθεν μαχεσθαι,
εγω σοι και ερμηνευσαι του πολεμου τουτου τον τροπον πειρασομαι. Τι ποτ' ουν εστι
το κατωθεν μαχεσθαι; Το απο των κατω πυκτευειν πραγματων, απο της ηδονης, απο
του πλουτου, απο των βιωτικων απαντων. ∆ια τουτο, αν ιδηι τινα προς τον ουρανον
πετομενον, πρωτον μεν ουδε επιπηδησαι προς αυτον δυνησεται· δευτερον δε, καν
επιχειρησηι, ταχεως πεσειται· ου γαρ εχει ποδας, μη φοβηθηις· ουκ εχει πτερα, μη
δεισηις· επι της γης συρεται, και τοις εν τηι γηι πραγμασι. Μηδεν ουν σοι προς την γην
εστω κοινον, και ουδε πονου δεησει. Ουδε γαρ οιδε την εξ εναντιας μαχην, αλλ'
ωσπερ οφις ταις ακανθαις εγκρυπτεται τηι απατηι του πλουτου συνεχως εμφωλευων.
Καν εκτεμηις τας ακανθας, φευξεται ραιδιως δειλος γενομενος, καν επαιδειν ειδηις
αυτωι τας θειας επωιδας, τρωθησεται ευθεως. Εισι γαρ ημιν, εισιν επωιδαι
πνευματικαι, το ονομα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και η του σταυρου δυναμις.
Αυτη η επωιδη ουχι των χηραμων εξαγει μονον, και εις πυρ εμβαλλει τον δρακοντα,
αλλα και τραυματα ιαται. Ει δε και πολλοι λεγοντες ουκ ιαθησαν, παρα την αυτων
ολιγοπιστιαν, ου παρα την ασθενειαν του λεχθεντος· επει και τον Ἰησουν οι μεν
ωθουν και εθλιβον, και ουδεν εκερδαινον· η δε αιμοῤροουσα ουδε του σωματος
αψαμενη, αλλ' αυτου του κρασπεδου μονον, χρονιους εστησεν αιματων πηγας.
Τουτο το ονομα και δαιμοσι φοβερον και παθεσι και νοσημασι. Τουτωι τοινυν
καλλωπιζωμεθα, τουτωι τειχιζωμεν εαυτους. Ουτω και ο Παυλος εγενετο μεγας,
καιτοι της αυτης φυσεως ημιν κακεινος ην, αλλ' η πιστις αυτον αλλον αντ' αλλου
πεποιηκε, και τοσαυτη ην η περιουσια, ως και τα ιματια αυτου πολλην εχειν ισχυν.
Ποιας ουν αν ειημεν απολογιας αξιοι, ει γε εκεινων μεν και αι σκιαι και τα ιματια
θανατον ηλαυνον, ημων δε ουδε αι ευχαι τα παθη καταστελλουσι; Τι ουν το αιτιον;
Πολλη της γνωμης η δια 60.464 φορα· ως τα γε της φυσεως ισα και κοινα· και γαρ
ομοιως ημιν και ετεχθη και ετραφη, και την γην ᾤκησε, και αερα ανεπνευσεν· αλλα
τα αλλα πολυ μειζων ημων ην και βελτιων, τον ζηλον, την πιστιν, την αγαπην.
Μιμησωμεθα τοινυν αυτον, δωμεν και δι' ημων φθεγξασθαι τωι Χριστωι· επιθυμει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

μαλλον τουτο ημων αυτος, και δια τουτο το οργανον κατεσκευασε τουτο, και ου
θελει μενειν αχρηστον αυτο και αργον, αλλ' αει μετα χειρας εχειν αυτο βουλεται. Τι
τοινυν ου παρασκευαζεις ετοιμον αυτο τηι του τεχνιτου χειρι, αλλα χαλαις τας
νευρας, και μαλακωτερας ποιεις τηι τρυφηι, και αχρηστον ολην κατασκευαζεις αυτωι
την κιθαραν, δεον επισφιγγειν και νευρουν τα μελη, και επιστυφειν τωι αλατι τωι
πνευματικωι; Ἂν γαρ ουτως ηρμοσμενην αυτην ιδηι, ηχησει και δια της ημετερας
ψυχης ο Χριστος. Τοιουτου δε γενομενου, και αγγελους οψει σκιρτωντας και
αρχαγγελους και τα Χερουβιμ. Γενωμεθα τοινυν αξιοι των χειρων των αμωμων·
παρακαλεσωμεν αυτον και εις την ημετεραν κρουσαι καρδιαν· μαλλον δε ουδε
παρακλησεως δειται· μονον αξιαν αυτην κατασκευασον της αφης εκεινης, και αυτος
επιδραμειται σοι προτερος. Ει γαρ υπερ των μελλοντων επιτρεχει (ουπω γαρ τωι
Παυλωι τοιουτωι γεγενημενωι το εγκωμιον υφανεν), οταν απηρτισμενον ιδηι, τι ουκ
εργασεται; Ἂν δε Χριστος ηχησηι, και το Πνευμα επιπτησεται παντως, και εσομεθα
του ουρανου βελτιους, ουχ ηλιον εχοντες ενεστιγμενον τωι σωματι και σεληνην,
αλλα τον ηλιου και σεληνης και αγγελων ∆εσποτην ενοικουντα και εμπεριπατουντα
ημιν. Ταυτα δε λεγω, ουχ ινα νεκρους αναστησωμεν, ουδε λεπρους ινα καθαρωμεν,
αλλ' ινα το παντων τουτων σημειον μειζον επιδειξωμεθα, την αγαπην. Ὅπου γαρ αν
ηι τουτο το καλον, ευθεως και ο Υιος εφισταται μετα του Πατρος, και η του
Πνευματος επιφοιται χαρις. Ου γαρ εαν ωσι, φησι, δυο η τρεις συνηγμενοι εις το εμον
ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ὃ πολλης διαθεσεως εστι και των σφοδρα
φιλουντων, τους φιλουμενους εκατερωθεν εχειν. Και τις ουτως αθλιος, φησιν, ως
μη βουλεσθαι τον Χριστον εχειν μεσον; Ἡμεις οι προς αλληλους στασιαζοντες. Και
ταχα μου καταγελασεται τις και ερει, Τι λεγεις; οραις παντας ημας υπο τοις αυτοις
τειχεσιν οντας, υπο τον αυτον της εκκλησιας σηκον, υπο την αυτην μανδραν μεθ'
ομονοιας εστωτας, ουδενα μαχομενον, υπο τωι αυτωι ποιμενι κοινηι βοωντας, κοινηι
των λεγομενων ακροωμενους, κοινηι τας ευχας αναπεμποντας, και μαχης μεμνησαι
και στασεως; Μαχης μεμνημαι, και ου μαινομαι ουδε εξεστηκα. Ὁρω μεν γαρ α ορω,
και οιδα οτι υπο τον σηκον τον αυτον εσμεν και τον ποιμενα. ∆ια τουτο δε μαλιστα
θρηνω, οτι τοσουτων ημας συναγοντων πραγματων, στασιαζομεν. Και ποιαν στασιν,
φησιν, ειδες ενταυθα; Ἐνταυθα μεν ουδεμιαν· επειδαν δε διαλυθωμεν, ο δεινα τον
δεινα κατηγορει, ετερος υβριζει φανερως, αλλος βασκαινει, πλεονεκτει και αρπαζει.
και βιαζεται ετερος, αλλος εραι κακως, αλλος μυριους ραπτει δολους. Και ει τας
ψυχας ημων εκκαλυψαι ενην, τοτε αν ειδετε ταυτα παντα ακριβως, και εγνωτε οτι
ου μαινομαι. ηʹ. Ουχ ορατε εν τοις στρατοπεδοις, οτι ειρηνης μεν ουσης, τα οπλα
αποθεμενοι, γυμνοι και αφρακτοι εις το των πολεμιων στρατοπεδον διαβαινουσιν;
Ὅταν δε φραττωνται οπλοις, και φυλακαι και προφυλακαι και αγρυπνοι νυκτες, και
πυρα καιεται διηνεκης, ουκετι 60.465 ειρηνη το τοιουτον, αλλα πολεμος. Τουτο και
εφ' ημων εστιν ιδειν· και γαρ αλληλους φυλαττομεθα και δεδοικαμεν και προς το
ους εκαστος τωι πλησιον διαλεγομεθα, καν παραγενομενον ετερον ιδωμεν, σιγωμεν
και εκ του μεσου συστελλομεν απαντα· οπερ ουκ εστι θαῤρουντων, αλλα σφοδρα
φυλαττομενων. Ἀλλα ταυτα ποιουμεν, φησιν, ουχ ωστε αδικησαι, αλλ' ωστε μη
αδικηθηναι. ∆ια τουτο πενθω, οτι μεταξυ ζωντες αδελφων, φυλακης δεομεθα προς
το μη αδικηθηναι, και πυρα καιομεν τοσαυτα, και φυλακας και προφυλακας τιθεμεν.
Το δε αιτιον, πολυ το ψευδος, πολυς ο δολος, πολλη της αγαπης η αναιρεσις, και
πολεμος ασπονδος. ∆ια τοι τουτο πολλους ευροι τις αν Ἕλλησι θαῤρουντας μαλλον
η Χριστιανοις· καιτοι ποσης αν ειη αισχυνης αξια ταυτα; ποσων δακρυων, ποσων
οιμωγων; Και τι παθω, φησι; δυστροπος εστιν ο δεινα και μοχθηρος. Και που τα της
φιλοσοφιας της σης; που δε οι νομοι οι αποστολικοι οι κελευοντες αλληλων τα βαρη
βασταζειν; Ει γαρ αδελφωι χρησασθαι ουκ οιδας, ποτε δυνησηι χρησασθαι αλλοτριωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

καλως; ει το μελος το σον ουκ επιστασαι μεταχειρισασθαι, ποτε τον εξωθεν
επισπασασθαι δυνησηι και συναψαι εαυτωι; Ἀλλα τι παθω; Σφοδρα δυσχερως εχω
προς δακρυων επιῤροην, επει πηγας αν αφηκα δαψιλεις απο των οφθαλμων, κατα
τον προφητην εκεινον, μυριους πολεμους επι του πεδιου τουτου βλεπων εκεινων
χαλεπωτερους. Ὁ μεν γαρ βαρβαρους επιοντας ορων, ελεγε, Την κοιλιαν μου αλγω·
εγω δε υφ' ενι στρατηγωι παραταττομενους βλεπων, ειτα κατ' αλληλων ισταμενους
και δακνοντας και σπαραττοντας τα αλληλων μελη, τους μεν δια χρηματα, τους δε
δια δοξαν, τους δε απλως και εικη καταγελωντας και καταχλευαζοντας, και μυρια
τραυματα αλληλοις επαγοντας, και νεκρους των εν πολεμωι χαλεπωτερους, και το
των αδελφων ονομα ψιλον μονον λοιπον ον, ουδε εχω τινα αξιον της τραγωιδιας
ταυτης επινοησαι θρηνον. Αιδεσθητε τοινυν, αιδεσθητε την τραπεζαν ταυτην, ης
κοινωνουμεν απαντες, τον δι' ημας σφαγεντα Χριστον, το θυμα το επ' αυτης
κειμενον. Ληισται κοινωνουντες αλων, ουκετι εισι ληισται προς ους αν
κοινωνησωσιν, αλλα μεταβαλλει τον τροπον η τραπεζα, και τους των θηριων
αγριωτερους προβατων ημερωτερους ποιει· ημεις δε τοιαυτης τραπεζης μετεχοντες,
τοιαυτης κοινωνουντες τροφης, οπλιζομεθα κατ' αλληλων, δεον κατα του πασιν
ημιν πολεμουντος διαβολου τουτο ποιειν. ∆ια τοι τουτο ημεις μεν ασθενεστεροι,
εκεινος δε ισχυροτερος καθ' εκαστην γινεται την ημεραν. Ου γαρ μετ' αλληλων
φραττομεθα κατ' εκεινου, αλλα μετ' εκεινου κατ' αλληλων ισταμεθα, και αυτωι
στρατηγωι προς τας τοιαυτας χρωμεθα παραταξεις, δεον αυτωι μονωι πολεμειν. Νυνι
δε εκεινον αφεντες, κατα των αδελφων τα τοξα τεινομεν. Ποια τοξα, φησι; Τα απο
γλωττης και στοματος. Ουδε γαρ ακοντια και βελη μονον, αλλα και ρηματα πολυ
των βελων πικροτερα εργαζεται τραυματα. Και πως δυνησομεθα τουτον καταλυσαι
τον πολεμον, φησιν; Ἂν εννοησηις, οτι τον αδελφον λεγων κακως, βορβορον απο
του στοματος σου προχεεις, αν εννοησηις, οτι το μελος του Χριστου διαβαλλεις, οτι
τας σαρκας κατεσθιεις τας σας, οτι το δικαστηριον σοι πικροτερον ποιεις το φοβερον
εκεινο και αδεκαστον, οτι το βελος ου τον πληγεντα, αλλα σε τον τοξευσαντα
αναιρει. Ἀλλ' ηδικησε τι και κακως εποιησε; Στεναξον, μη κακως ειπηις· δακρυσον,
μη δια την σην αδικιαν, αλλα δια την απωλειαν την εκεινου, καθως και ο σος
∆εσποτης τον Ἰουδαν εδακρυσεν, ουκ επειδη 60.466 αυτος εσταυρουτο, αλλ' επειδη
εκεινος προεδιδου. Ὕβρισε σε και ελοιδορησε; Παρακαλεσον τον Θεον ωστε ιλεων
αυτωι γενεσθαι ταχεως. Ἀδελφος εστι σος, τας αυτας σοι ελυσεν ωδινας· μελος εστι
σον, επι την αυτην εκληθη τραπεζαν. Ἀλλα πλεον επεμβαινει μοι, φησιν. Ουκουν
μειζων και πλειων ο μισθος. Ταυτηι μαλιστα τον θυμον αφειναι δικαιον, επειδη
καιριαν εδεξατο την πληγην, επειδη ετρωσεν αυτον ο διαβολος. θʹ. Μη τοινυν
επιπληξηις και συ, μηδε καταβαληις σαυτον μετ' εκεινου· εως μεν γαρ αν εστηκας,
δυνασαι κακεινον διασωσαι· αν δε σαυτον καταῤρηξηις δια του ανθυβρισαι, τις υμας
αναστησει λοιπον; εκεινος ο τρωθεις; Ἀλλ' ου δυνησεται κειμενος. Ἀλλα συ ο πεσων
μετ' εκεινου; Και πως, ουκ αρκεσας σεαυτωι χειρα δουναι, ισχυσεις ετερωι; Στηθι
τοινυν γενναιως, και την ασπιδα προβαλλομενος, και νεκρον οντα ελκυσον απο της
μαχης τον σον αδελφον δια της μακροθυμιας. Ἔτρωσεν αυτον ο θυμος; Μη τρωσηις
και συ, αλλα και το προτερον εκβαλε βελος. Ἂν γαρ ουτως αλληλοις ομιλωμεν,
ταχεως παντες υγιεις εσομεθα· αν δε κατ' αλληλων οπλιζωμεθα, ουδε του διαβολου
χρεια λοιπον προς την ημετεραν απωλειαν. Ἅπας μεν γαρ ο πολεμος χαλεπος,
μαλιστα δε ο εμφυλιος. Ουτος δε και του εμφυλιου χαλεπωτερος, οσωι μειζονα της
πολιτειας ημιν τα δικαιωματα, μαλλον δε και της συγγενειας αυτης. Ἀπεκτεινε ποτε
τον Ἄβελ ο αδελφος, και αιμα εξεχεε συγγενικον· αλλ' ουτος εκεινου
παρανομωτερος ο φονος, οσωι και τα της αγχιστειας μειζω, και τα του θανατου
χαλεπωτερα. Ἐκεινος μεν γαρ το σωμα ετρωσε, συ δε κατα της ψυχης το ξιφος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ηκονησας. Ἀλλ' επαθες πρωτος κακως; Ἀλλ' ου το παθειν, αλλα το ποιησαι κακως,
τουτο εστι το παθειν κακως. Σκοπει δε· εσφαξεν ο Καιν, εσφαγη ο Ἄβελ· τις ουν ην ο
νεκρος; Ὁ μετα τον θανατον βοων· Φωνη γαρ, φησι, του αιματος Ἄβελ του αδελφου
σου βοαι προς με· η ο εν τωι ζηιν τρεμων και δεδοικως; Ουτος γαρ, ουτος νεκρου
παντος ελεεινοτερος ην. Ειδες πως βελτιον το αδικεισθαι, καν μεχρι φονου τις χωρηι;
Μαθε πως χειρον το αδικειν, καν μεχρις αιματος τις ισχυσηι. Ἔπληξε και κατεβαλε
τον αδελφον εκεινος, αλλ' ο μεν εστεφανουτο, ο δε εκολαζετο· ανηιρεθη και εσφαγη
παρα το δικαιον ο Ἄβελ, αλλ' ο μεν τελευτων κατηγορει και ανηιρει και εχειρουτο· ο
δε και ζων εσιγα και ηισχυνετο και ηλισκετο, και τουναντιον ουπερ ηθελε
κατεσκευαζεν. Ἀνηιρει γαρ, επειδη αγαπωμενον ειδε, προσδοκων και της αγαπης
εκβαλλειν αυτον· επετεινε δε το φιλτρον μειζονως, και αποθανοντα μαλλον ο Θεος
αυτον επεζητει, Που εστιν Ἄβελ ο αδελφος σου; λεγων. Ου γαρ εσβεσας τον ποθον
τωι φθονωι, αλλ' ανηψας μαλλον· ουκ ηλαττωσας την τιμην τηι σφαγηι, αλλ'
επετεινας πλεον. Προ τουτου μεν γαρ σοι και υπεταξεν αυτον ο Θεος· επειδη δε
αυτον ανειλες, και τετελευτηκως σε τιμωρησεται· τοσουτον εμοι παρ' αυτου το
φιλτρον. Τις ουν ην ο καταδικασθεις; ο κολαζων, η ο κολαζομενος; ο τοσαυτης
απολαυων παρα τωι Θεωι τιμης, η ο καινηι τινι και παραδοξωι διδομενος τιμωριαι; Ουκ
εφοβηθης αυτον ζωντα, φησιν· ουκουν φοβηθητι τελευτησαντα· ουκ ετρεμες
μελλων επαγειν το ξιφος· ληφθησηι τρομωι μετα το εκχεαι το αιμα διηνεκει· ζων σοι
δουλος ην, και ουκ ηνειχου· δια τουτο τελευτησας, δεσποτης σοι 60.467 γεγονε
φοβερος. Ταυτ' ουν εννοουντες, αγαπητοι, φυγωμεν φθονον, σβεσωμεν κακιαν,
αγαπην αντιδιδοντες αλληλοις, ινα τα εκ ταυτης καρπωσωμεθα αγαθα, και κατα
60.468 τον παροντα βιον, και κατα την μελλουσαν ζωην, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Ουκ εγραφη δε δι' αυτον μονον, οτι ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην· αλλα και
δι' ημας, οις μελλει λογιζεσθαι, τοις πιστευουσιν επι τον εγειραντα Ἰησουν τον
Κυριον ημων εκ νεκρων. αʹ. Πολλα και μεγαλα περι του Ἀβρααμ ειπων, και περι της
πιστεως αυτου και της δικαιοσυνης και της παρα του Θεου τιμης, ινα μη λεγηι ο
ακροατης, Και τι προς ημας; εκεινος γαρ εστιν ο δικαιωθεις· ιστησιν ημας εγγυς του
πατριαρχου παλιν. Τοσαυτη των πνευματικων λογων η δυναμις. Τον γαρ εξ εθνων,
τον αρτι προσελθοντα, τον ουδεν εργασαμενον, ου μονον του Ἰουδαιου του πιστου
ουδεν εφησεν ελαττον εχειν, αλλ' ουδε του πατριαρχου· μαλλον δε, ει χρη τι
θαυμαστον ειπειν, και πολλωι πλεον. Τοσαυτη γαρ ημων η ευγενεια, ως την εκεινου
πιστιν της ημετερας τυπον ειναι. Και ουκ ειπεν, Ει δε εκεινωι ελογισθη, εικος οτι και
ημιν, ινα μη ποιησηι αυτο συλλογισμον· εξ αυθεντιας δε των θειων φθεγγεται
νομων, και της Γραφης αποφασιν αυτο ολον ποιει. ∆ια τι γαρ εγραφη, φησιν, αλλ' η
ινα μαθωμεν, οτι και ημεις ουτω δικαιουμεθα; τωι γαρ αυτωι Θεωι πεπιστευκαμεν
υπερ των αυτων πραγματων, ει και μη επι των αυτων προσωπων. Ειπων δε την
πιστιν ημων, λεγει και την του Θεου φιλανθρωπιαν την αφατον, ην αει περιστρεφει,
τον σταυρον εις μεσον φερων· ο και νυν εδηλωσεν ειπων· Ὃς παρεδοθη δια τα
παραπτωματα ημων, και ηγερθη δια την δικαιωσιν ημων. Ὅρα πως την αιτιαν ειπων
του θανατου, την αυτην και αποδειξιν αναστασεως ποιειται. ∆ια τι γαρ εσταυρωθη,
φησιν; Ου δι' οικειαν αμαρτιαν· και δηλον εκ της αναστασεως. Ει γαρ ην αμαρτωλος,
πως ανεστη; ει δε ανεστη, ευδηλον οτι αμαρτωλος ουκ ην· ει δε αμαρτωλος ουκ ην,
πως εσταυρωθη; ∆ι' ετερους. Ει δε δι' ετερους, παντως ανεστη. Ἵνα γαρ μη λεγηις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

Πως τοσουτοις αμαρτημασιν οντες υπευθυνοι δυναμεθα δικαιωθηναι; εδειξε τον
παντα απαλειψαντα τα αμαρτηματα, ινα και εκ της πιστεως του Ἀβρααμ, δι' ης
εδικαιωθη, και εκ της του παθους του σωτηριου, δι' ου των αμαρτηματων
απηλλαγημεν, βεβαιωσηι τον λογον. Ειπων δε αυτου τον θανατον, λεγει και την
αναστασιν. Ου γαρ δια τουτο απεθανεν, ινα υπευθυνους εχηι κολασει, και
καταδικους, αλλ' ινα ευεργετησηι· επι τουτωι γαρ και απεθανε και ανεστη, ινα
δικαιους εργασηται. ∆ικαιωθεντες ουν εκ πιστεως, ειρηνην εχωμεν προς τον Θεον
δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Τι εστιν, Ειρηνην εχωμεν; Τινες μεν φασιν, οτι
Μη δη στασιαζωμεν φιλονεικουντες τον νομον εισαγαγειν· εμοι δε δοκει περι
πολιτειας ημιν λοιπον διαλεγεσθαι. Ἐπειδη γαρ πολλα περι πιστεως διαλεχθεις και
της δια των εργων δικαιοσυνης, αυτην προυθηκεν· ινα μη τις νομισηι ραιθυμιας
υποθεσιν ειναι τα λεγομενα, φησιν· Ειρηνην εχωμεν· τουτεστι, Μηκετι
αμαρτανωμεν, μηδε προς τα προτερα επανερχωμεθα· τουτο γαρ εστι πολεμον εχειν
προς τον 60.468 Θεον. Και πως δυνατον, φησι, το μηκετι αμαρτανειν; Πως το
προτερον εγενετο δυνατον; Ει γαρ τοσουτων οντες υπευθυνοι, παντων
απηλλαγημεν δια του Χριστου, πολλωι μαλλον εν οις εσμεν μειναι δι' αυτου
δυνησομεθα. Ου γαρ εστιν ισον μη ουσαν ειρηνην λαβειν, και δοθεισαν κατασχειν,
επειδηπερ η κτησις της φυλακης χαλεπωτερον· αλλ' ομως γεγονε το χαλεπωτερον
ευκολον, και εις εργον εξεβη. Ουκουν εσται και το ευκολωτερον ημιν
ευκατορθωτον, αν εχωμεθα του και εκεινα ημιν ηνυκοτος. Ἐνταυθα δε ου το
ευκολον αινιττεσθαι μοι δοκει μονον, αλλα και το ευλογον. Ει γαρ αυτος ημας
κατηλλαξεν εκπεπολεμωμενους, ευλογον μενειν επι της καταλλαγης, και ταυτην
αποδουναι αυτωι την αμοιβην, ινα μη δοξηι σκαιους και αγνωμονας κατηλλαχεναι τωι
Πατρι. ∆ι' αυτου γαρ, φησι, και την προσαγωγην εσχηκαμεν τηι πιστει. Ει τοινυν
μακραν οντας προσηγαγε, πολλωι μαλλον εγγυς γενομενους καθεξει. βʹ. Συ δε μοι
σκοπει πως πανταχου τα δυο τιθησι, και τα παρ' αυτου και τα παρ' ημων. Ἀλλα τα
μεν αυτου ποικιλα και πολλα και διαφορα· και γαρ απεθανε δι' ημας, και
κατηλλαξεν ημας, και προσηγαγε, και χαριν εδωκεν αφατον· ημεις δε την πιστιν
εισηνεγκαμεν μονον· διο φησιν, Ἐν τηι πιστει εις την χαριν ταυτην, εν ηι εστηκαμεν.
Ποιαν, ειπε μοι, χαριν; Το καταξιωθηναι της του Θεου γνωσεως, το της πλανης
απαλλαγηναι, το την αληθειαν επιγνωναι, το παντων επιτυχειν των δια του
βαπτισματος αγαθων· εις τουτο γαρ ημας προσηγαγεν, ινα ταυτα λαβωμεν τα δωρα·
ουδε γαρ απλως ινα αμαρτηματων αφεσις γενηται και απαλλαγη μονον, αλλ' ινα και
μυριων απολαυσωμεν αξιωματων. Και ουδε εν τουτοις εστη, αλλα και ετερα
επηγγειλατο, τα αποῤρητα εκεινα και νουν και λογον υπερβαινοντα αγαθα. ∆ιοπερ
αμφοτερα τεθεικε· τωι μεν γαρ ειπειν, Την χαριν, τα παροντα εδηλωσεν απερ
ελαβομεν· τωι δε ειπειν, Και καυχωμεθα επ' ελπιδι της δοξης του Θεου, τα μελλοντα
εξεκαλυψεν απαντα. Και καλως ειπεν, Ἐν ηι εστηκαμεν. Τοιαυτη γαρ η του Θεου
χαρις· ουκ εχει τελος, ουκ οιδε περας, αλλα και επι μειζονα αει προεισιν· οπερ επ'
ανθρωπων ουκ ενι. Οιον τι λεγω· ελαβε τις αρχην και δοξαν και δυναστειαν, αλλ'
ουχ εστηκεν επι ταυτης διηνεκως, αλλα ταχεως αυτης εκπιπτει, καν μη ανθρωπος
αφεληται, θανατος επελθων αφαιρησεται παντως. Τα δε του Θεου ου τοιαυτα· ουτε
γαρ ανθρωπος, ου χρονος, ου περιστασις πραγματων, ουκ αυτος ο διαβολος, ουχ ο
θανατος επελθων εκβαλειν αυτων ημας δυνησεται· αλλ' οταν αποθανωμεν, τοτε
ακριβεστερον αυτα κατεχομεν, και πλειονων αει προιοντες απολαυομεν. Ὥστε ει
διαπιστεις τοις μελλουσιν, απο των παροντων και ων ελαβες ηδη, και εκεινοις
πιστευε. ∆ια γαρ τουτο ειπε, Και καυχωμεθα επ' ελπιδι της δοξης του Θεου, ινα
μαθηις οιαν ψυχην τον πιστον εχειν δει. Ουδε γαρ υπερ των δεδομενων μονον, αλλα
και υπερ των μελλοντων ως δεδομενων πεπληροφορησθαι χρη· 60.469 καυχαται γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

τις επι τοις ηδη παρασχεθεισιν. Ἐπει ουν και η των μελλοντων ελπις ουτω βεβαια
και σαφης, ως η των δεδομενων, και επ' εκεινηι, φησιν, ομοιως καυχωμεθα· δια
τουτο και δοξαν αυτα εκαλεσεν. Ει γαρ εις την του Θεου συντελει δοξαν, παντως
εκβησεται, ει και μη δι' ημας, αλλα δι' αυτον. Και τι λεγω, φησιν, οτι τα μελλοντα
αγαθα αξια καυχησεως; Αυτα μεν ουν τα παροντα κακα ικανα ημας καλλωπισαι, και
ποιησαι εν αυτοις εναβρυνεσθαι· διο και επηγαγεν· Ου μονον δε, αλλα και
καυχωμεθα εν ταις θλιψεσιν. Ἐννοησον τοινυν ηλικα τα μελλοντα, οταν και επι τοις
δοκουσιν ειναι λυπηροις μεγα φρονωμεν. Τοσαυτη η του Θεου δωρεα, και ουτως
ουδεν αυτης αηδες. Ἐπι μεν γαρ των εξωθεν πραγματων οι μεν αγωνες πονον εχουσι
και οδυνην και ταλαιπωριαν, οι δε στεφανοι και τα επαθλα την ηδονην κομιζουσιν·
ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα των επαθλων τα παλαισματα ουχ ηττον ημιν ηδιω.
Ἐπειδη γαρ πολλοι μεν οι πειρασμοι τοτε ησαν, η δε βασιλεια εν ελπισι, και τα μεν
δεινα εν χερσι, τα δε χρηστα εν προσδοκιαι, τουτο δε τους ασθενεστερους εξελυσε, και
προ των στεφανων ηδη διδωσιν αυτοις τα βραβεια, λεγων οτι και εν ταις θλιψεσι δει
καυχασθαι. Και ουκ ειπε, ∆ει καυχασθαι υμας, αλλα, Καυχωμεθα, φησιν, ημεις, εν τωι
οικειωι προσωπωι παραινεσιν εισαγων. Ειτα επειδη εδοκει ξενον ειναι και παραδοξον
το ειρημενον, ει τον λιμωι παλαιοντα, και εν αλυσει και εν βασανοις οντα, και
υβριζομενον και ονειδιζομενον καυχασθαι δει, κατασκευαζει λοιπον αυτο· και το δη
μειζον, οτι αξια καυχησεως ειναι φησιν, ου δι' εκεινα τα μελλοντα μονον, αλλα και
δι' αυτα τα παροντα· και γαρ αυται καθ' εαυτας αι θλιψεις αγαθον πραγμα εστι.
Τινος ενεκεν; Ὅτι εις υπομονην αλειφουσι. ∆ιοπερ ειπων, Καυχωμεθα εν ταις
θλιψεσι, και την αιτιαν προσεθηκε, λεγων· Ειδοτες, οτι η θλιψις υπομονην
κατεργαζεται. Ὅρα παλιν την φιλονεικιαν Παυλου, πως εις το εναντιον περιτρεπει
τον λογον. Ἐπειδη γαρ αι θλιψεις μαλιστα απαγορευειν εποιουν υπερ των
μελλοντων αυτους, και εις απογνωσιν ενεβαλλον, λεγει οτι δι' αυτας μεν ουν
ταυτας χρη θαῤρειν, και μη απογινωσκειν τα μελλοντα. Ἡ γαρ θλιψις υπομονην
κατεργαζεται, φησιν, η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου
καταισχυνει. Ου γαρ μονον ουκ αναιρετικαι της τοιαυτης ελπιδος αι θλιψεις, αλλα
και κατασκευαστικαι. Ἔχει μεν γαρ και προ των μελλοντων μεγιστον καρπον την
υπομονην η θλιψις, και το δοκιμον ποιειν τον πειραζομενον· συντελει δε τι και προς
τα μελλοντα· την γαρ ελπιδα ακμαζειν εν ημιν ποιει. Ουδεν γαρ ουτω χρηστα
ελπιζειν παρασκευαζει, ως αγαθον συνειδος. γʹ. Ουδεις γουν των ορθως βεβιωκοτων
απιστει περι των μελλοντων, ωσπερ ουν των ημελημενων πολλοι πονηρωι
πιεζομενοι συνειδοτι, ουδε κρισιν ουδε αντιδοσιν ειναι βουλονται. Τι ουν; εν ελπισιν
ημιν τα αγαθα; Ἐν ελπισι μεν, αλλ' ουκ ανθρωπιναις, αι διαπιπτουσι και
καταισχυνουσι πολλακις τον ελπισαντα, του προσδοκηθεντος προΐστασθαι
τελευτησαντος, η ζωντος μεταβληθεντος. Ἀλλ' ου τα ημετερα τοιαυτα, αλλα βεβαια
και ακινητος η ελπις. Ὁ γαρ επαγγειλαμενος αει ζηι, ημεις τε οι μελλοντες αυτων
απολαυσεσθαι, καν αποθανωμεν, αναστησομεθα παλιν, και ουδεν ολως εστιν ο
δυναται ημας καταισχυναι, ως εικη και ματην και επι σαθραις επαρθεντας ελπισιν.
Ἀπαλλαξας τοινυν αυτους ικανως αμφισβητησεως απασης δια τουτων των
ρηματων, ουχ 60.470 ιστησι μεχρι των παροντων τον λογον, αλλα και τα μελλοντα
παλιν επαγει, ειδως τους ασθενεστερους και τα παροντα ζητουντας, και ουκ
αρκουμενους τουτοις. Και πιστουται αυτα απο των ηδη δοθεντων. Ἵνα γαρ μη τις
λεγηι, Τι ουν, ει μη βουλεται ημιν χαρισασθαι ο Θεος; οτι μεν γαρ δυναται και μενει
και ζηι, παντες ισμεν· ποθεν δε, οτι και βουλησεται; Ἀπο των ηδη γεγενημενων.
Ποιων γεγενημενων; Της αγαπης, ην περι ημας επεδειξατο. Τι ποιησας, φησι;
Πνευμα αγιον δους. ∆ιοπερ ειπων, Ἡ ελπις ου καταισχυνει, επηγαγε την αποδειξιν
τουτου, λεγων, Ὅτι η αγαπη του Θεου εκκεχυται εν ταις καρδιαις ημων. Και ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

ειπε, ∆εδοται, αλλ' Ἐκκεχυται εν ταις καρδιαις ημων, το δαψιλες εμφαινων. Ὃ γαρ
μεγιστον ην δωρον, τουτο εδωκεν, ουκ ουρανον και γην και θαλατταν, αλλ' ο
τουτων απαντων τιμιωτερον ην, και αγγελους εξ ανθρωπων και υιους Θεου και
αδελφους του Χριστου κατεσκευαζε. Τι δε εστι τουτο; Το Πνευμα το αγιον. Ει δε ουκ
εβουλετο μεγαλοις ημας μετα τους πονους στεφανοις δωρησασθαι, ουκ αν προ των
πονων τοσαυτα εδωκεν αγαθα· νυν δε το θερμον αυτου της αγαπης δεικνυται
εντευθεν, οτι ουκ ηρεμα και κατα μικρον ημας ετιμησεν, αλλ' αθροον την πηγην των
αγαθων εξεχεε, και ταυτα προ των αγωνων, Ὥστε καν μη σφοδρα ηις αξιος, μη
απογινωσκε, εχων μεγαλην συνηγορον του δικαζοντος την αγαπην. ∆ια γαρ τουτο
και αυτος ειπων, Ἡ ελπις ου καταισχυνει, ου τοις ημετεροις κατορθωμασιν, αλλα τηι
αγαπηι του Θεου το παν ανεθηκεν. Ειπων δε του Πνευματος την δοσιν, μεταβαινει
παλιν λοιπον επι τον σταυρον, λεγων ουτως· Ἔτι γαρ ο Χριστος, οντων ημων
ασθενων, κατα καιρον υπερ ασεβων απεθανε. Μολις γαρ υπερ δικαιου τις
αποθανειται· υπερ γαρ του αγαθου ταχα τις και τολμαι αποθανειν. Συνιστησι δε την
εαυτου αγαπην εις ημας ο Θεος. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ει γαρ υπερ ανδρος
εναρετου ουκ αν ελοιτο τις ταχεως αποθανειν, εννοησον του ∆εσποτου σου την
αγαπην, οταν μη υπερ εναρετων αυτος, αλλ' υπερ αμαρτωλων και εχθρων φαινηται
σταυρωθεις· οπερ και μετα ταυτα φησιν· Ὅτι, ει, αμαρτωλων ημων οντων, Χριστος
υπερ ημων απεθανε, πολλωι ουν μαλλον, δικαιωθεντες νυν εν τωι αιματι αυτου,
σωθησομεθα δι' αυτου απο της οργης. Ει γαρ εχθροι οντες κατηλλαγημεν τωι Θεωι δια
του θανατου του Υιου αυτου, πολλωι μαλλον καταλλαγεντες σωθησομεθα εν τηι ζωηι
αυτου. Και δοκει μεν ταυτολογια ειναι τα ειρημενα, ουκ εστι δε τωι μετα ακριβειας
προσεχοντι. Σκοπει δε· Βουλεται πιστωσασθαι περι των μελλοντων αυτους· και
πρωτον μεν απο της του δικαιου γνωμης εντρεπει, ειπων, οτι επληροφορηθη
κακεινος, Ὅτι ο επηγγελται Θεος, δυνατος εστι και ποιησαι· επειτα απο της χαριτος
της δοθεισης, ειτα απο των θλιψεων, οτι ικαναι εις ελπιδα ημας αγαγειν· και απο του
Πνευματος παλιν, ουπερ ελαβομεν· λοιπον δε και απο του θανατου και της ημετερας
κακιας της εμπροσθεν τουτο κατασκευαζει. Και δοκει μεν, οπερ εφθην ειπων, εν
ειναι το ειρημενον, ευρισκεται δε και δυο και τρια και πολλωι πλειονα οντα· πρωτον
μεν, οτι απεθανε· δευτερον δε, οτι υπερ ασεβων· τριτον δε, οτι κατηλλαξεν, οτι
εσωσεν, οτι εδικαιωσεν, οτι αθανατους εποιησεν, οτι υιους ειργασατο και
κληρονομους. Ου τοινυν απο 60.471 του θανατου μονον ισχυριζεσθαι χρη, φησιν,
αλλα και απο του δοθεντος ημιν δια του θανατου· καιτοι γε ει και τεθνηκει μονον
υπερ ημων τοιουτων οντων, μεγιστον ην δειγμα αγαπης το γεγενημενον· οταν δε
φαινηται και αποθνησκων δωρουμενος, και τοιαυτα δωρουμενος και τοιουτοις ουσι,
πασαν υπερβολην αποκρυπτει τα γεγενημενα, και τον σφοδρα αναισθητον εις πιστιν
αγει. Ουδε γαρ αλλος εστιν ο μελλων σωζειν ημας, αλλ' εκεινος ο ουτω φιλησας
αμαρτωλους οντας, ως και εαυτον εκδουναι. Ειδες ποσην εχει το χωριον τουτο
κατασκευην προς την των μελλοντων ελπιδα; Προ μεν γαρ τουτου, δυο δυσκολα ην
προς σωτηριαν ημιν, το και αμαρτωλους ειναι, και δια του θανατου του ∆εσποτου
δειν σωθηναι· οπερ και απιθανον ην πριν η γενεσθαι, και πολλης δεομενον της
αγαπης ινα γενηται· νυνι δε επειδη ταυτα εξεβη, τα λειπομενα ευκολωτερα· και γαρ
φιλοι γεγοναμεν, και θανατου λοιπον ου δει. Ὁ τοινυν των εχθρων ουτω
φεισαμενος, ωστε μη φεισασθαι του Παιδος, φιλων οντων ου προστησεται, οτε
λοιπον ουδε του τον Παιδα εκδουναι χρεια, Ἢ γαρ δια το μη βουλεσθαι τις, η δια το
μη δυνασθαι, καν βουληται, πολλακις ου σωζει· ων ουδεν εστιν ειπειν επι του Θεου,
εξ ων τον Υιον εξεδωκεν. Ὅτι δε και δυναται, και αυτο ομοιως απεδειξεν εξ ων
αμαρτωλους οντας εδικαιωσε. Τι ουν λοιπον το κωλυον εστι τυχειν των μελλοντων
ημας; Ουδεν. Ειτα παλιν, ινα μη αμαρτωλους και εχθρους και ασθενεις ακουσας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

ασεβεις, μελληις αισχυνεσθαι και ερυθριαιν, ακουσον τι φησιν· Ου μονον δε, αλλα και
καυχωμενοι εν τωι Θεωι δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου νυν την
καταλλαγην ελαβομεν. Τι εστιν, Ου μονον δε; Ου μονον εσωθημεν, φησιν, αλλα και
καυχωμεθα δι' αυτο τουτο, δι' ο νομιζει τις ημας εγκαλυπτεσθαι. Το γαρ εν τοσαυτηι
πονηριαι ζωντας ημας σωθηναι, του σφοδρα αγαπηθηναι παρα του σωζοντος
μεγιστον σημειον εστιν. Ου γαρ δι' αγγελων η αρχαγγελων, αλλα δι' αυτου του
Μονογενους εσωσεν. Ὥστε και το σωσαι, και το τοιουτους οντας σωσαι, και το δια
του Μονογενους τουτο ποιησαι, και ουδε απλως δια του Μονογενους, αλλα δια του
αιματος αυτου, μυριους ημιν καυχησεως πλεκει στεφανους. Ουδεν γαρ ισον εις
δοξης λογον και παῤρησιας του φιλεισθαι παρα του Θεου και του φιλειν αυτον τον
αγαπωντα. Τουτο τους αγγελους ποιει λαμπρους, τουτο τας αρχας και τας δυναμεις,
τουτο βασιλειας μειζον· δια τουτο και Παυλος προ της βασιλειας τουτο ετιθει· δια
τουτο και τας ασωματους μακαριζω δυναμεις, οτι και φιλουσιν αυτον, και παντα
υπακουουσιν. Ἐντευθεν γουν αυτους και ο προφητης εθαυμαζε, λεγων· ∆υνατοι
ισχυι ποιουντες τον λογον αυτου· εντευθεν και τα Σεραφιμ ο Ἡσαΐας ανεκηρυττε,
την μεγαλην αυτων ενδεικνυμενος αρετην εκ του εσταναι πλησιον της δοξης
εκεινης, οπερ μεγιστης αγαπης σημειον ην. δʹ. Ζηλωσωμεν τοινυν και ημεις τας ανω
δυναμεις, και μη μονον εγγυς του θρονου στηναι σπουδασωμεν, αλλα και ενοικον
αυτον εχειν τον επι του θρονου καθημενον. Ἐκεινος μεν γαρ και μισουντας εφιλησε,
και φιλων διατελει· και γαρ Τον ηλιον ανατελλει επι πονηρους και αγαθους, και
βρεχει επι δικαιους και αδικους. Συ δε φιλουντα γουν αγαπησον· φιλει γαρ. Και πως,
φησιν, ο φιλων γεενναν και 60.472 κολασιν και τιμωριαν ηπειλησε; ∆ι' αυτο τουτο
το φιλειν· και γαρ εκκοπτων σου την πονηριαν, και ωσπερ τινι χαλινωι τωι φοβωι
κατεχων σου την επι τα χειρω ρυμην, παντα ποιει και πραγματευεται, και δια των
χρηστων και δια των λυπηρων αναστελλων σε της επι τα κατω φορας, και προς
εαυτον επαναγων και απαγων κακιας πασης, η γεεννης εστι χαλεπωτερα. Ει δε γελαις
επι τοις ειρημενοις, και μυριακις εν πονηριαι ζηιν εθελεις, η μιαν κολαζεσθαι ημεραν,
θαυμαστον ουδεν· και γαρ και τουτο σου της ατελους γνωμης σημειον, και της μεθης
και της ανιατου νοσου· επει και τα παιδια τα μικρα οταν ιδηι τον ιατρον η πυρ η
τομην επαγοντα, φευγει και αποπηδαι ολολυζοντα και σπαραττομενα, και μαλλον
αιρειται διηνεκει σηπεδονι σωματος εναπολεσθαι, η προσκαιρον υπομειναντα
πονον, της μετα ταυτα απολαυειν υγειας. Οι δε νουν εχοντες ισασιν, οτι το νοσειν
του τεμνεσθαι χαλεπωτερον, ωσπερ ουν το κακως ειναι του κολαζεσθαι χειρον· το
μεν γαρ θεραπευεσθαι και υγιαινειν εστι, το δε απολλυσθαι και εν αῤρωστιαι ειναι
διηνεκει. Ὅτι δε αῤρωστιας υγεια βελτιον, παντι που δηλον· επει και τους ληιστας,
ουχ οταν διορυττωνται τας πλευρας, δακρυειν αξιον, αλλ' οταν διορυττωσι τοιχους
και φονευωσιν. Ει γαρ βελτιον ψυχη σωματος, ωσπερ ουν και βελτιον, ταυτης
απολλυμενης, μαλλον στενειν δικαιον και οδυρεσθαι· ει δε μη αισθανοιτο, και ταυτηι
μειζονως αυτην πενθειν δει. Και γαρ τους ερωντας ακολαστον ερωτα των
πυρεττοντων χαλεπως μαλλον ελεειν αξιον, και τους μεθυοντας των
βασανιζομενων. Και ει ταυτα χαλεπωτερα, φησι, δια τι μαλλον αυτα αιρουμεθα; Ὅτι
πολλοις των ανθρωπων, κατα την παροιμιαν, αρεσκει τα χειρω, και ταυτα
αιρουνται, τα αμεινω παρατρεχοντες. Ὅπερ και εν εδεσμασιν οραιν εστι, και εν
πολιτειαις, και εν ζηλοις βιων, και εν ηδονης απολαυσει, και εν γυναιξι, και εν
οικιαις, και εν ανδραποδοις, και εν αγροις, και επι των αλλων απαντων γινομενον.
Τι γαρ ηδιον, ειπε μοι, γυναιξιν η αῤρεσι μιγνυσθαι; γυναιξιν η ημιονοις; Ἀλλ' ομως
πολλους ευρησομεν γυναικας μεν παρατρεχοντας, αλογοις δε μιγνυμενους, και
αῤρενων σωμασιν ενυβριζοντας, καιτοι τα κατα φυσιν των παρα φυσιν ηδιω. Ἀλλ'
ομως εισι πολλοι τα καταγελαστα και αηδη και κολασιν εχοντα ως ηδεα διωκοντες.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

Ἐκεινοις γαρ ηδεα ταυτα ειναι δοκει, φησιν. Ἀλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο αν ειεν
αθλιοι, οτι και ηδεα νομιζουσιν ειναι τα ουχ ηδεα. Ουτω και την κολασιν της
αμαρτιας χειρω τιθενται· ουκ εστι δε, αλλα τουναντιον απαν. Ει γαρ κακον ην τοις
αμαρτανουσιν, ουκ αν προσεθηκε κακοις κακα ο Θεος, ουδε χειρους αν αυτους
ποιησαι εθελησεν· ο γαρ παντα ποιων, ωστε σβεσθηναι την κακιαν, ουκ αν αυτην
ηυξησεν. Ουκ αρα το κολαζεσθαι κακον τωι πλημμελουντι, αλλα το ουτως εχοντα μη
κολαζεσθαι, ωσπερ ουν το τον αῤρωστουντα μη θεραπευεσθαι. Ουδεν γαρ ουτω
κακον ως επιθυμια ατοπος· ατοπον δε οταν ειπω, και την της τρυφης λεγω, και την
της δοξης της ακαιρου, και την της δυναστειας, και την απαντων απλως των υπερ
την χρειαν πραγματων. Ὁ γαρ τοιουτος ο τον υγρον και διαλελυμενον ζων βιον,
δοκει μεν παντων ειναι μακαριωτερος, παντων δε εστιν αθλιωτερος, δεσποινας
χαλεπας και τυραννους επεισαγων αυτου τηι ψυχηι. ∆ια τουτο επιπονον ο Θεος ημιν
τον παροντα εποιη 60.473 σε βιον, ινα εκεινης ημας απαλλαξηι της δουλειας, και εις
καθαραν ελευθεριαν αγαγηι· δια τουτο και κολασιν ηπειλησε, και πονους
συνεκληρωσεν ημων τηι ζωηι, το χαυνον επισφιγγων. Ουτω γουν και οι Ἰουδαιοι, οτε
μεν τωι πηλωι και τηι πλινθουργιαι προσδεδεμενοι ησαν, και επιεικεις ησαν, και τον
Θεον εκαλουν συνεχως, οτε δε ελευθεριας απηλαυσαν, και εγογγυζον, και
παρωξυναν τον ∆εσποτην, και μυριοις εαυτους περιεπειρον κακοις. Τι ουν, φησιν, αν
ειποις προς τους υπο θλιψεως περιτραπεντας πολλακις; Ὅτι ου της θλιψεως εργον η
περιτροπη, αλλα της ασθενειας της εκεινων. Ουδε γαρ, ει τις στομαχον αῤρωστον
εχων, μη δεχοιτο πικρον φαρμακον δυναμενον αυτον καθαραι, αλλα και
επιτριβοιτο, ου το φαρμακον αιτιασομεθα, αλλα την αῤρωστιαν του μελους, ωσπερ
ουν και ενταυθα την ευκολιαν της γνωμης. Και γαρ ο υπο θλιψεως περιτρεπομενος,
πολλωι μαλλον υπο ανεσεως τουτο πεισεται· ει γαρ δεδεμενος πιπτει (τουτο γαρ η
θλιψις), πολλωι μαλλον λελυμενος· ει σφιγγομενος περιτρεπεται, πολλωι μαλλον
χαυνουμενος. Και πως δυνησομαι, φησι, μη περιτραπηναι θλιβομενος; Ἂν εννοησηις
οτι, καν θεληις καν μη θεληις, οισεις το επενεχθεν· αλλ' αν μεν ευχαριστως, κερδανεις
τα μεγιστα, αν δε αποδυσπετων και αλυων και δυσφημων, ουτε την συμφοραν
ελαττω ταυτηι ποιησεις, και μειζον εργασηι το κλυδωνιον. Ταυτα ουν εννοουντες, ο
της αναγκης εστι, ποιωμεν της προαιρεσεως ειναι της ημετερας· οιον τι λεγω· Παιδα
τις απεβαλε γνησιον, την ουσιαν ετερος απασαν· αν εννοησηις, οτι λυθηναι μεν το
γεγενημενον ουκ ενι, ενι δε τι καρπωσασθαι και εκ της ανιατου συμφορας το
γενναιως ενεγκειν το συμβαν, και αντι των ρηματων των δυσφημων ευφημιαν
ανενεγκηις τωι ∆εσποτηι, ουτω τα αβουλητως επενεχθεντα κακα, προαιρεσεως εσται
σοι κατορθωματα. Ειδες υιον αρπαγεντα αωρον; Ειπε, Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος
αφειλετο. Ειδες ουσιαν κενωθεισαν; Ειπε, Γυμνος εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου,
γυμνος και απελευσομαι. Ειδες πονηρους ευπραγουντας, και δικαιους
δυσημερουντας και μυρια πασχοντας δεινα, ουκ εγνως δε των γενομενων ευρειν την
αιτιαν; Ειπε, Κτηνωδης εγενομην παρα σοι, πλην εγω διαπαντος μετα σου. Ει δε και
την αιτιαν ζητεις, εννοησον οτι εστησεν ημεραν, καθ' ην μελλει κρινειν την
οικουμενην, και πασαν εκβαλεις αποριαν· την γαρ αξιαν τοτε εκαστος αποληψεται,
ωσπερ ο Λαζαρος και ο πλουσιος. Ἀναμνησθητι 60.474 των αποστολων· και γαρ
εκεινοι μαστιζομενοι και ελαυνομενοι και μυρια πασχοντες, εχαιρον οτι
κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος του Χριστου ατιμασθηναι. Και συ τοινυν αν
αῤρωστησηις, φερε γενναιως, και τωι Θεωι χαριτας ωμολογει, και ουτω τον αυτον
εκεινοις ληψηι μισθον. Πως δε εν αῤρωστιαι ων και οδυναις δυνησηι τωι ∆εσποτηι
χαριν ειδεναι; Ἂν φιληις αυτον γνησιως. Ει γαρ εις καμινον εμπεσοντες οι παιδες οι
τρεις, και εν δεσμωτηριοις οντες ετεροι και εν μυριοις αλλοις κακοις, ου διελιπον
ευχαριστουντες· πολλωι μαλλον οι εν νοσοις οντες και εν αῤρωστιαις χαλεπαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

κατεχομενοι τουτο δυνησονται ποιειν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν, ο μη νικαι
ποθος· οταν δε και Θεου ποθος ηι, παντων εστιν υψηλοτερος, και ουτε πυρ, ου
σιδηρος, ου πενια, ουκ αῤρωστια, ου θανατος, ουκ αλλο τι των τοιουτων φανειται
δεινον τωι τοιουτον κεκτημενωι τον ερωτα, αλλα παντων καταγελασας, προς τον
ουρανον πτησεται, και των εκει διατριβοντων ουδεν ελαττον διακεισεται, ουδεν
ετερον ορων, ουκ ουρανον, ου γην, ου θαλατταν, αλλα προς εν μονον καλλος
τεταμενος το της δοξης εκεινης· και ουτε τα λυπηρα αυτον του παροντος ταπεινωσαι
δυνησεται βιου, ουτε επαραι και φυσησαι τα χρηστα και ηδονην εχοντα. Ἐρασθωμεν
τοινυν τουτον τον ερωτα (τουτου γαρ ισον ουδεν) και δια τα παροντα, και δια τα
μελλοντα· μαλλον δε προ τουτων, δι' αυτην την του ερωτος φυσιν·
απαλλαγησομεθα γαρ και των κατα τον παροντα βιον και των κατα τον μελλοντα
αιωνα κολαστηριων, και της βασιλειας απολαυσομεθα. Πλην ουτε γεεννης
απαλλαγη, ουτε βασιλειας απολαυσις, μεγα τι προς το λεχθησεσθαι μελλον· τουτων
γαρ απαντων μειζον το τον Χριστον ερωμενον εχειν ομου και εραστην. Ει γαρ επ'
ανθρωπων τουτο συμβαινον πασης ηδονης εστιν ανωτερον, οταν επι Θεου τα
αμφοτερα εκβαινηι, ποιος λογος, ποια διανοια παραστησαι δυνησεται την
μακαριοτητα ταυτης της ψυχης; Ουκ εστιν ουδεμια αλλη, αλλ' η πειρα μονη. Ἵν' ουν
δια της πειρας μαθωμεν την πνευματικην ταυτην ευφροσυνην και τον μακαριον
βιον και τον θησαυρον των μυριων αγαθων, παντα αφεντες εκεινης εχωμεθα της
αγαπης, και εις ευφροσυνην ημετεραν και εις δοξαν του ποθουμενου Θεου· οτι αυτωι
η δοξα και το κρατος συν τωι Μονογενει και αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους
συμπαντας αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
∆ια τουτο, ωσπερ δι' ενος ανθρωπου η αμαρτια εις τον κοσμον εισηλθε, και
δια της αμαρτιας ο θανατος· και ουτως εις παντας ανθρωπους διηλ θεν ο θανατος,
εφ' ωι παντες ημαρτον. αʹ. Καθαπερ οι των ιατρων αριστοι την ριζαν αει
πολυπραγμονουσι των νοσηματων, και επ' αυτην ερχονται την πηγην του κακου·
ουτω και ο μακαριος Παυλος. Ειπων γαρ, οτι εδικαιωθημεν, και δειξας απο του
πατριαρχου και απο του Πνευματος και εκ του αποθανειν τον Χριστον (ουδε γαρ αν
απεθανεν, ει μη εμελλε δικαιουν), κατασκευαζει λοιπον και ετερωθεν τα δια τουτων
αποδειχθεντα, και απο των εναντιων συνιστας το προκειμενον, τουτεστιν, απο του
θανατου και της αμαρ 60.474 τιας, πως και τινι τροπωι ζητει, και ποθεν εισηλθεν ο
θανατος, και πως εκρατησε. Πως ουν εισηλθεν ο θανατος, και εκρατησε; ∆ια της
αμαρτιας του ενος. Τι δε εστιν, Ἐφ' ωι παντες ημαρτον; Ἐκεινου πεσοντος, και οι μη
φαγοντες απο του ξυλου γεγονασιν εξ εκεινου παντες θνητοι. Ἄχρι γαρ νομου
αμαρτια ην εν κοσμωι· αμαρτια δε ουκ ελλογειται, μη οντος νομου. Το, Ἄχρι νομου,
τινες τον χρονον εκεινον νομιζουσιν αυτον ειρηκεναι τον προ της του νομου
δοσεως· οιον τον επι Ἄβελ, τον επι Νωε, τον επι Ἀβρααμ, τον εως οτε Μωυσης
εγεννηθη. Ποια ουν τοτε ην η αμαρτια; Τινες φασι την εν παραδεισωι λεγειν αυτον·
ουδεπω γαρ ην λυθεισα, φησιν, αλλα και ηνθει αυτης 60.475 ο καρπος· τον γαρ
κοινον εκεινη θανατον ηνεγκεν, ος εκρατει και ετυραννει. Τινος ουν ενεκεν επαγει,
Ἁμαρτια δε ουκ ελλογειται, μη οντος νομου; Ἐξ αντιθεσεως των Ἰουδαιων, φησιν, οι
τα ημετερα ειρηκοτες τουτο αυτον τεθεικεναι λεγονται, οτι ει μη εστιν αμαρτια
χωρις νομου, πως ο θανατος ανηλισκε παντας τους προ του νομου; Ἐμοι δε δοκει το
λεχθησεσθαι μελλον λογον εχειν μαλλον, και τηι αποστολικηι συμβαινειν διανοιαι. Τι
δε τουτο εστιν; Ειπων, οτι αχρι νομου αμαρτια ην εν κοσμωι, τουτο μοι δοκει λεγειν,
οτι του νομου δοθεντος, η αμαρτια εκρατει η εκ της παραβασεως, και εως τοτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

εκρατει, εως και νομος ην· ουδε γαρ δυναται συστηναι, φησιν, αμαρτια, μη οντος
νομου. Ει τοινυν αυτη η αμαρτια, φησιν, εκ της του νομου παραβασεως τον θανατον
ετικτε, πως οι προ του νομου παντες απεθνησκον; Ει γαρ εξ αμαρτιας ο θανατος την
ριζαν εσχε, νομου δε ουκ οντος η αμαρτια ουκ ελλογειται, πως ο θανατος εκρατει;
Ὅθεν δηλον, οτι ουχ αυτη η αμαρτια η της του νομου παραβασεως, αλλ' εκεινη η της
του Ἀδαμ παρακοης, αυτη ην η παντα λυμαινομενη. Και τις η τουτου αποδειξις; Το
και προ του νομου παντας αποθνησκειν. Ἐβασιλευσε γαρ ο θανατος, φησιν, απο
Ἀδαμ μεχρι Μωυσεως, και επι τους μη αμαρτησαντας. Πως εβασιλευσεν; Ἐν τωι
ομοιωματι της παραβασεως Ἀδαμ, ος εστι τυπος του μελλοντος. ∆ια γαρ τουτο και
τυπος εστιν Ἰησου Χριστου ο Ἀδαμ. Πως τυπος; φησιν. Ὅτι, ωσπερ εκεινος τοις εξ
αυτου, καιτοι γε μη φαγουσιν απο του ξυλου, γεγονεν αιτιος θανατου του δια την
βρωσιν εισαχθεντος· ουτω και ο Χριστος τοις εξ αυτου, καιτοι γε ου
δικαιοπραγησασι, γεγονε προξενος δικαιοσυνης, ην δια του σταυρου πασιν ημιν
εχαρισατο. ∆ια τουτο ανω και κατω του ενος εχεται, και συνεχως τουτο εις μεσον
φερει, λεγων· Ὥσπερ δι' ενος ανθρωπου η αμαρτια εις τον κοσμον εισηλθε· και, Ἐν
τωι του ενος παραπτωματι οι πολλοι απεθανον· και, Ουχ ως δι' ενος αμαρτησαντος,
το δωρημα· και, Το κριμα εξ ενος εις κατακριμα· και παλιν, Ει γαρ τωι του ενος
παραπτωματι ο θανατος εβασιλευσε δια του ενος· και, Ἆρα ουν ως δι' ενος
παραπτωματος· και παλιν, Ὥσπερ δια της παρακοης του ενος ανθρωπου αμαρτωλοι
κατεσταθησαν οι πολλοι· και ουκ αφισταται του ενος, ιν' οταν λεγηι σοι ο Ἰουδαιος,
Πως, ενος κατορθωσαντος του Χριστου, η οικουμενη εσωθη; δυνηθηις αυτωι λεγειν,
Πως, ενος παρακουσαντος του Ἀδαμ, η οικουμενη κατεκριθη; Καιτοι γε ουκ ισον
αμαρτια και χαρις, ουκ ισον θανατος και ζωη, ουκ ισον διαβολος και Θεος, αλλ'
απειρον το μεσον. Ὅταν ουν και απο της του πραγματος φυσεως, και απο της του
μετελθοντος δυναμεως, και απ' αυτου του πρεποντος (πολυ γαρ τωι Θεωι τουτο
πρεπωδεστερον, το σωζειν, η το κολαζειν), ενταυθα η υπεροχη και τα νικητηρια,
τινα αν εχοις λογον εις απιστιαν, ειπε μοι; Ὅτι μεν ουν κατα λογον το γεγενημενον,
εδειξεν ειπων· Ἀλλ' ουχ ως το παραπτωμα, ουτω και το χαρισμα. Ει γαρ τωι του ενος
παραπτωματι οι πολλοι απεθανον, πολλωι μαλλον η χαρις του Θεου και η δωρεα εν
χαριτι τηι του ενος ανθρωπου Ἰησου Χριστου, εις τους πολλους επερισσευσεν. Ὃ γαρ
λεγει, τοιουτον εστιν· Ει η αμαρτια τοσουτον ισχυσε, και ανθρωπου αμαρτια ενος·
χαρις, και Θεου χαρις, και ου Πατρος μονου, αλλα και Υιου, πως ου περιεσται
μειζονως; πολλωι γαρ τουτο ευλογωτερον. Το μεν γαρ ετερον δι' 60.476 ετερον
κολαζεσθαι, ου σφοδρα δοκει λογον εχειν· το δε ετερον δι' ετερον σωζεσθαι, και
πρεπωδεστερον μαλλον και ευλογωτερον. Ει τοινυν εκεινο γεγονε, πολλωι μαλλον
τουτο. βʹ. Ὅτι μεν ουν εικος και ευλογον, εκ τουτων εδειξε· και γαρ εκεινου
κατασκευασθεντος, ευπαραδεκτον τουτο λοιπον εμελλεν ειναι· οτι δε και
αναγκαιον, εκ των εξης κατασκευαζει. Πως ουν τουτο κατασκευαζει; Ουχ ως δι' ενος
αμαρτησαντος το δωρημα, φησι· το μεν γαρ κριμα εξ ενος εις κατακριμα· το δε
χαρισμα εκ πολλων παραπτωματων εις δικαιωμα. Και τι ποτε εστι τουτο το
λεγομενον; Ὅτι τον μεν θανατον και το κατακριμα ισχυσεν αμαρτια μια εισενεγκειν·
η δε χαρις ου την μιαν εκεινην αμαρτιαν ανειλε μονον, αλλα και τας μετ' εκεινην
επεισελθουσας. Ἵνα γαρ το, ως, και το, ουτω, τιθεμενον, μη ισον εισαγηι μετρον των
αγαθων προς τα κακα, μηδε νομισηις ακουων τον Ἀδαμ, εκεινην ανηιρησθαι μονην
την αμαρτιαν, ην εκεινος εισηνεγκε, λεγει οτι πολλων παραπτωματων η αναιρεσις
γεγονε. Ποθεν δηλον; Ὅτι μετα τας απειρους αμαρτιας τας μετ' εκεινην την εν τωι
παραδεισωι εις δικαιωμα το πραγμα εξεβη. Ὅπου δε δικαιοσυνη, εξ αναγκης και ζωη
παντως επεται, και τα μυρια αγαθα, ωσπερ ουν, οπου αμαρτια, θανατος. Πλεον γαρ
της ζωης η δικαιοσυνη, επειδη και ριζα εστι ζωης. Ὅτι μεν ουν πλειονα εισηκται τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

αγαθα, και ουκ εκεινη ανηιρηται η αμαρτια μονον, αλλα και πασαι αι λοιπαι, εδειξεν
ειπων· Το δε χαρισμα εκ πολλων παραπτωματων εις δικαιωμα. Ὅθεν αναγκαιως
συναποδεδεικται και το τον θανατον προῤριζον ανεσπασθαι. Χρεια δε κατασκευασαι
λοιπον, επειδη μειζον ειπε του προτερου το δευτερον, και αυτο τουτο παλιν.
Προτερον μεν γαρ ειπεν, οτι Ει ενος αμαρτια απεκτεινε παντας, πολλωι μαλλον και
ενος χαρις σωσαι δυνησεται· μετα ταυτα εδειξεν, οτι ουκ εκεινη ανηιρεθη μονον η
αμαρτια δια της χαριτος, αλλα και πασαι αι λοιπαι, και ουχ αμαρτιαι ανηιρεθησαν
μονον, αλλα και δικαιοσυνη εδοθη· και ου τοσουτον ωφελησε μονον ο Χριστος, οσον
εβλαψεν ο Ἀδαμ, αλλα και πολλωι πλειον και μειζον. Ἐπει ουν τοιαυτα απεφηνατο,
δειται παλιν και ενταυθα κατασκευης πλειονος. Πως ουν αυτο κατασκευαζει, Ει γαρ
τωι του ενος παραπτωματι, φησιν, ο θανατος εβασιλευσε δια του ενος, πολλωι
μαλλον οι την περισσειαν της χαριτος και της δωρεας της δικαιοσυνης λαμβανοντες,
εν ζωηι βασιλευουσι δια του ενος Ἰησου Χριστου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Τι τον
θανατον ωπλισε κατα της οικουμενης; Το φαγειν απο του ξυλου μονον τον ενα
ανθρωπον. Ει ουν ο θανατος τοσαυτην ελαβεν ισχυν εξ ενος παραπτωματος, οταν
ευρεθωσι τινες πολλωι μειζονα της αμαρτιας εκεινης λαβοντες χαριν και
δικαιοσυνην, πως δυνησονται ειναι λοιπον υπευθυνοι τωι θανατωι; ∆ια τουτο ουκ
ειπεν ενταυθα, χαριν, αλλα, Περισσειαν χαριτος· ου γαρ οσον εχρηιζομεν εις την της
αμαρτιας αναιρεσιν, τοσουτον ελαβομεν μονον εκ της χαριτος, αλλα και πολλωι
πλεον. Και γαρ και κολασεως απηλλαγημεν, και κακιαν απεδοσαμεθα πασαν, και
ανεγεννηθημεν ανωθεν, και ανεστημεν του παλαιου ταφεντος ανθρωπου, και
απελυτρωθη 60.477 μεν, και ηγιασθημεν, και εις υιοθεσιαν ηχθημεν, και
εδικαιωθημεν, και εγενομεθα αδελφοι του Μονογενους, και συγκληρονομοι και
συσσωμοι αυτου κατεστημεν, και εις την σαρκα αυτου τελουμεν, και ωσπερ σωμα
κεφαληι, ουτως ηνωμεθα. Ταυτα ουν απαντα περισσειαν χαριτος εκαλεσεν ο Παυλος,
δεικνυς οτι ου φαρμακον ελαβομεν αντιῤροπον του τραυματος μονον, αλλα και
υγειαν και ευμορφιαν και τιμην και δοξαν και αξιωματα πολυ την ημετεραν
υπερβαινοντα φυσιν. Και τουτων μεν εκαστον ικανον ην καθ' εαυτο λυσαι τον
θανατον· οταν δε απαντα ομου συντρεχοντα φαινηται, ουδε ιχνος αυτου λοιπον,
ουδε σκιαν φανηναι δυνατον, αρδην αφανισθεντος. Ὥσπερ ουν ει τις οβολους δεκα
οφειλοντα τινα εις δεσμωτηριον εμβαλοι, ουκ αυτον δε μονον, αλλα και γυναικα και
παιδια και οικετας δι' αυτον· ελθων δε ετερος μη τους δεκα οβολους καταβαλοι
μονον, αλλα και μυρια χρυσου ταλαντα χαρισαιτο, και εις βασιλικας αυλας
εισαγαγοι τον δεσμωτην, και εις θρονον αρχης υψηλοτατης, και κοινωνον της
ανωτατης τιμης ποιησειε και της αλλης περιφανειας, ουκ αν δυναιτο λοιπον
μεμνησθαι των δεκα οβολων ο δανεισας· ουτω και εφ' ημων γεγονε. Πολλωι γαρ
πλειονα ων οφειλομεν κατεβαλεν ο Χριστος, και τοσουτωι πλειονα, οσωι προς ρανιδα
μικραν πελαγος απειρον Μη τοινυν αμφιβαλλε, ανθρωπε, τοσουτον πλουτον ορων
αγαθων, μηδε ζητει πως ο σπινθηρ εκεινος του θανατου και της αμαρτιας ελυθη,
τοσαυτης θαλαττης χαρισματων επενεχθεισης αυτωι. Τουτο γαρ και Παυλος ηινιξατο
ειπων, οτι Οι την περισσειαν της χαριτος και της δικαιοσυνης λαβοντες, εν ζωηι
βασιλευσουσι· και επειδη σαφως τουτο απεδειξε, παλιν τωι πρωτωι κεχρηται
συλλογισμωι, επισφιγγων αυτον τηι επαναληψει, και λεγων, οτι, ει δια του
παραπτωματος εκεινου εκολασθησαν απαντες, δυναιντ' αν και εντευθεν
δικαιωθηναι. ∆ιο και λεγει· Ἄρα ουν ως δι' ενος παραπτωματος εις παντας
ανθρωπους εις κατακριμα, ουτω και δι' ενος δικαιωματος εις παντας ανθρωπους εις
δικαιωσιν ζωης. Και επαγωνιζεται παλιν αυτωι, ουτω λεγων· Ὥσπερ γαρ δια της
παρακοης του ενος ανθρωπου αμαρτωλοι κατεσταθησαν οι πολλοι, ουτω και δια της
υπακοης του ενος δικαιοι κατασταθησονται οι πολλοι. Και δοκει μεν ζητημα ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

μικρον εχειν το ειρημενον· αν δε τις ακριβως προσεχηι, και τουτο ευκολως
λυθησεται. Τι ποτ' ουν εστι το ζητημα; Το λεγειν δια της παρακοης του ενος
αμαρτωλους γενεσθαι πολλους. Το μεν γαρ αμαρτοντος εκεινου και γενομενου
θνητου, και τους εξ αυτου τοιουτους ειναι, ουδεν απεικος· το δε εκ της παρακοης
εκεινου ετερον αμαρτωλον γενεσθαι, ποιαν αν ακολουθιαν σχοιη; Ευρεθησεται γαρ
ουτω μηδε δικην οφειλων ο τοιουτος, ει γε μη οικοθεν γεγονεν αμαρτωλος. γʹ. Τι
ουν εστιν ενταυθα το, Ἁμαρτωλοι; Ἐμοι δοκει το υπευθυνοι κολασει και
καταδεδικασμενοι θανατωι. Ὅτι μεν ουν του Ἀδαμ αποθανοντος παντες εγενομεθα
θνητοι, σαφως και δια πολλων εδειξε· το δε ζητουμενον, τινος ενεκεν τουτο
γεγονεν. Ἀλλ' ουκετι τουτο προστιθησιν· ουδε γαρ αυτωι προς το παρον συντελει·
προς γαρ Ἰουδαιον η μαχη τον αμφιβαλλοντα και καταγελωντα της δια του ενος
δικαιοσυνης. ∆ια τουτο δειξας και την κολασιν εξ ενος εξενεχθεισαν εις απαντας,
τινος ενεκεν τουτο γεγονε, ουκετι προσεθηκεν· ου γαρ εστι περιττος, αλλα των
αναγκαιων εχεται μονον. Τουτο γαρ ουκ αυτον μαλλον η τον Ἰουδαιον ηναγκαζε
λοιπον ο τον 60.478 αγωνων νομος ειπειν· διοπερ αφιησιν αλυτον. Ει δε υμων τις
ζητοιη μαθειν, ερουμεν τουτο, οτι ου μονον ουδεν παρεβλαβημεν απο του θανατου
τουτου και της καταδικης, εαν νηφωμεν, αλλα και εκερδαναμεν θνητοι γενομενοι·
πρωτον, το μη εν αθανατωι σωματι αμαρτανειν· δευτερον, ωστε μυριας εχειν
φιλοσοφιας υποθεσεις. Και γαρ και μετριαζειν και σωφρονειν και κατεσταλθαι και
πασης απηλλαχθαι κακιας, και παρων και προσδοκωμενος ο θανατος αναπειθει.
Μετα δε τουτων, μαλλον δε και προ τουτων και ετερα πλειονα εισηγαγεν αγαθα.
Ἐντευθεν γαρ οι των μαρτυρων στεφανοι, και τα των αποστολων βραβεια· ουτως ο
Ἄβελ εδικαιωθη, ουτως ο Ἀβρααμ τον υιον κατασφαξας, ουτως ο Ἰωαννης δια τον
Χριστον αναιρεθεις, ουτως οι παιδες οι τρεις, ουτως ο ∆ανιηλ. Ἂν γαρ θελωμεν, ου
μονον ο θανατος, αλλ' ουδε αυτος ο διαβολος ημας βλαψαι δυνησεται. Χωρις δε
τουτων κακεινο εστιν ειπειν, οτι και αθανασια ημας εκδεξεται, και προς ολιγον
νουθετηθεντες χρονον, μετα αδειας απολαυσομεθα των μελλοντων αγαθων, ωσπερ
εν διδασκαλειωι τινι τωι παροντι βιωι δια νοσου και θλιψεως και πειρασμων και
πενιας και των αλλων των δοκουντων ειναι δεινων παιδευομενοι εις το γενεσθαι
επιτηδειοι εις την των μελλοντων αγαθων υποδοχην. Νομος δε παρεισηλθεν, ινα
πλεονασηι το παραπτωμα. Ἐπειδη γαρ εδειξεν απο μεν του Ἀδαμ καταδικασθεισαν
την οικουμενην, απο δε του Χριστου σωθεισαν, και της καταδικης απαλλαγεισαν,
ευκαιρως και περι του νομου ζητει λοιπον παλιν, την περι αυτου δοξαν
υποτεμνομενος. Ου γαρ μονον ουδεν ωνησε, φησιν, ουδε μονον ουδεν εβοηθησεν,
αλλα και ηυξηθη το νοσημα παρεισελθοντος αυτου. Το δε, Ἵνα, ενταυθα ουκ
αιτιολογιας παλιν, αλλ' εκβασεως εστιν. Ου γαρ δια τουτο εδοθη, ινα πλεονασηι, αλλ'
εδοθη μεν ωστε μειωσαι και ανελειν το παραπτωμα· εξεβη δε τουναντιον, ου παρα
την του νομου φυσιν, αλλα παρα την των δεξαμενων ραιθυμιαν. ∆ια τι δε ουκ ειπε,
Νομος εδοθη, αλλα, Νομος δε παρεισηλθε; Προσκαιρον αυτου δεικνυς την χρειαν
ουσαν, και ου κυριαν ουδε προηγουμενην· ο και εν τηι προς Γαλατας φησιν, ετερως
το αυτο τουτο δηλων· Προ του γαρ ελθειν την πιστιν υπο νομον, φησιν,
εφρουρουμεθα συγκεκλεισμενοι εις την μελλουσαν πιστιν αποκαλυφθηναι. Ὥστε
ουχ εαυτωι, αλλ' ετερωι την ποιμνην εφυλαττεν. Ἐπειδη γαρ βαναυσοι τινες ησαν
Ἰουδαιοι και εκλελυμενοι, και προς αυτας τας δωρεας αναπεπτωκοτες, τουτου χαριν
ο νομος εδοθη, ινα αυτους ελεγξηι μειζονως, και διδαξηι σαφως εν οις εισι, και την
κατηγοριαν αυξησας επισφιγξηι μαλλον αυτους. Ἀλλα μη φοβηθηις· ου γαρ επι τωι
μειζω γενεσθαι την κολασιν τουτο εγενετο, αλλ' επι τωι μειζονα φανηναι την χαριν.
∆ιο επηγαγεν, Ου δε επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν η χαρις. Ουκ ειπεν,
Ἐπερισσευσεν, αλλα και, Ὑπερεπερισσευσεν. Ου γαρ κολασεως απηλλαξε μονον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

αλλα και αμαρτηματων αφεσιν και ζωην εδωκε, και τα αλλα α πολλακις ειρηκαμεν·
ωσπερ αν ει τις τον πυρεττοντα μη νοσου μονον ελευθερωσειεν, αλλα και ωραιον
εργασαιτο και ισχυρον και εντιμον, η τον πεινωντα παλιν μη θρεψειε μονον, αλλα
και των πολλων ποιησειε χρηματων ειναι κυριον, και επ' αρχην αγαγοι μεγιστην.
Και πως επλεονασε το αμαρτημα, φησι; Μυριας εδωκεν εντολας ο νομος· 60.479 επει
ουν πασας υπερεβησαν, επλεονασε το αμαρτημα. Ειδες ποσον το μεσον της χαριτος
και του νομου; Ὁ μεν γαρ και προσθηκη κατακρισεως εγενετο, η δε πλεονασμος
δωρεας. δʹ. Ειπων δε την αφατον φιλοτιμιαν, ζητει παλιν την αρχην και την ριζαν
και του θανατου και της ζωης. Τις ουν του θανατου η ριζα; Ἡ αμαρτια· διο και
ελεγεν· Ἵνα ωσπερ εβασιλευσεν η αμαρτια εν τωι θανατωι, ουτω και η χαρις
βασιλευσηι δια δικαιοσυνης εις ζωην αιωνιον δια Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων.
Ταυτα δε εφη, δεικνυς ταυτην μεν εν ταξει βασιλεως, τον δε θανατον εν ταξει
στρατιωτου υπ' αυτηι ταττομενον, και υπο ταυτης καθοπλιζομενον. Ουκουν ει αυτη
τον θανατον καθωπλισεν, ευδηλον οτι η αναιρετικη ταυτης δικαιοσυνη η δια της
χαριτος εισενεχθεισα ου μονον αφοπλιζει τον θανατον, αλλα και αναιρει, και την
εκεινης καταλυει βασιλειαν απασαν, οσωι και μειζων ταυτης εκεινη, ου δι' ανθρωπου
η διαβολου, αλλα δια Θεου και χαριτος εισαγομενη, και επι το χρηστοτερον αγουσα
την ζωην την ημετεραν και απεραντον αγαθον· ουκ ετι γαρ αυτης εσται περας, ινα
και εντευθεν μαθηις το πλεον. Ἐκεινη μεν γαρ της παρουσης εξεβαλε ζωης· η δε
χαρις ελθουσα ου την παρουσαν, αλλα την αθανατον ημιν εδωρησατο και αιωνιον.
Τουτων δε παντων προξενος ημιν ο Χριστος. Μη τοινυν αμφιβαλλε περι ζωης,
δικαιοσυνην εχων· και γαρ μειζων η δικαιοσυνη της ζωης, επει και μητηρ αυτης εστι.
Τι ουν; επιμενουμεν τηι αμαρτιαι, ινα η χαρις πλεονασηι; Μη γενοιτο. Παλιν εις τον
ηθικον εκβαινει λογον, ουχι προηγουμενως αυτον εισαγων, ινα μη δοξηι φορτικος
ειναι πολλοις και επαχθης, αλλ' εκ της των δογματων ακολουθιας. Ει γαρ και ουτω
ποικιλλων τον λογον εφειδετο, μη ποτε δυσχερανωσιν εκεινοι προς τα λεγομενα
(διο και ελεγε, Τολμηροτερον δε εγραψα υμιν απο μερους), πολλωι μαλλον, ει μη
τουτο εποιησε, τραχυτερος αν αυτοις ωφθη. Ἐπει ουν εδειξε μεγαλην ουσαν την
χαριν τωι μεγαλα ιασασθαι αμαρτηματα, εκ δε τουτου εδοκει παρα τοις ανοητοις
προτροπη το λεγομενον εις αμαρτιαν ειναι. Ει γαρ δια τουτο μειζων εφανη η χαρις,
φησιν, επειδη μεγαλα ημαρτομεν, μη αποστωμεν αμαρτανοντες, ινα πλειων η χαρις
δειχθηι· ιν' ουν μη ταυτα λεγωσιν η υπονοωσιν, ορα πως ανατρεπει την αντιθεσιν,
πρωτον μεν τηι απαγορευσει, λεγων, Μη γενοιτο· οπερ επι των σφοδρα
ωμολογημενων ατοπων ποιειν ειωθεν· επειτα και λογισμον τιθησιν αναντιῤρητον.
Ποιον δη τουτον; Οιτινες απεθανομεν, φησι, τηι αμαρτιαι, πως ετι ζησομεν εν αυτηι; Τι
εστιν, Ἀπεθανομεν; Ἢ οτι, το εκεινης μερος και το εις αυτην ηκον, αποφασιν
εδεξαμεθα παντες· η οτι νεκροι γεγοναμεν αυτηι, πιστευσαντες και φωτισθεντες· ο
και μαλλον εστιν ειπειν· τουτο γαρ και το εξης κειμενον εμφαινει. Τι δε εστιν,
νεκρους αυτηι γεγονεναι; Το προς μηδεν υπακουειν αυτηι λοιπον. Τουτο γαρ το μεν
βαπτισμα εποιησεν απαξ, ενεκρωσεν ημας αυτηι· δει δε λοιπον παρα της ημετερας
σπουδης κατορθουσθαι αυτο διηνεκως, ωστε, καν μυρια επιταττηι, μηκετι υπακουειν,
αλλα μενειν ακινητον ωσπερ τον νεκρον. Καιτοι γε αλλαχου φησιν, οτι αυτη η
αμαρτια απεθανεν· αλλ' εκει μεν ευκολον βουλομενος δειξαι την αρετην, τουτο
τιθησιν· ενταυθα δε, επειδη διεγειραι σπευδει τον ακροατην, επ' αυτον μεταφερει
τον θανατον. Ειτα, επειδη ασαφες ην το ειρημενον, ερμηνευει παλιν αυτο και
επιπληκτικως τωι λογωι χρωμενος. Ἣ αγνοειτε γαρ, φησιν, αδελφοι, οτι οσοι εις
Χριστον 60.480 εβαπτισθημεν, εις τον θανατον αυτου εβαπτισθημεν; Συνεταφημεν
ουν αυτωι δια του βαπτισματος εις τον θανατον. Τι εστιν, Εις τον θανατον αυτου
εβαπτισθημεν; Εις το και αυτοι αποθανειν ωσπερ εκεινος· σταυρος γαρ εστι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

βαπτισμα. Ὅπερ ουν ο σταυρος τωι Χριστωι και ο ταφος, τουτο ημιν το βαπτισμα
γεγονεν, ει και μη επι των αυτων· αυτος μεν γαρ σαρκι και απεθανε και εταφη, ημεις
δε αμαρτιαι αμφοτερα. ∆ιο ουκ ειπε Συμφυτοι τωι θανατωι, αλλα, Τωι ομοιωματι του
θανατου. Θανατος μεν γαρ και τουτο κακεινο, αλλ' ουχι του αυτου υποκειμενου·
αλλ' ο μεν σαρκος ο του Χριστου, ο δε αμαρτιας ο ημετερος. Ὥσπερ ουν εκεινος
αληθης, ουτω και ουτος. Ἀλλ' ει και αληθης, δει και τα παρ' ημων συνενεχθηναι
παλιν· διο και επηγαγεν· Ἵνα ωσπερ ηγερθη Χριστος εκ νεκρων δια της δοξης του
Πατρος, ουτω και ημεις εν καινοτητι ζωης περιπατησωμεν. Ἐνταυθα μετα της
επιμελειας του βιου και τον περι της αναστασεως αινιττεται λογον. Πως;
Ἐπιστευσας, φησιν, οτι απεθανεν ο Χριστος, και οτι ηγερθη; Ουκουν και το σον
πιστευε· τουτο γαρ εοικεν εκεινωι, επειδη και το σον και σταυρος και ταφος. Ει γαρ εν
θανατωι εκοινωνησας και ταφηι, πολλωι μαλλον εν αναστασει και ζωηι· του γαρ
μειζονος λυθεντος, της αμαρτιας, ου δει περι του ελαττονος αμφιβαλλειν λοιπον,
της του θανατου αναιρεσεως. Ἀλλα ταυτα μεν τεως αφιησι λογιζεσθαι τωι συνειδοτι
των ακροωμενων, αυτος δε προκειμενης της μελλουσης, ετεραν ημας αναστασιν
απαιτει, την καινην πολιτειαν, την κατα τον παροντα βιον εκ της των τροπων
μεταβολης γινομενην. Ὅταν γαρ ο πορνος γενηται σωφρων, και ο πλεονεκτης
ελεημων, και ο τραχυς ημερος, και ενταυθα αναστασις γεγονεν εκεινης ουσα
προοιμιον. Και πως αναστασις; Της μεν αμαρτιας νεκρωθεισης, της δε δικαιοσυνης
αναστασης, και της μεν παλαιας ζωης αφανισθεισης, της δε καινης ταυτης και
αγγελικης πολιτευομενης. Ὅταν δε ακουσηις καινην ζωην, πολλην ζητει την
εναλλαγην, και μεγαλην την μεταβολην. εʹ. Ἀλλα γαρ δακρυσαι μοι λοιπον επεισι
και στεναξαι μεγα, οταν εννοησω ποσην μεν ημας απαιτει φιλοσοφιαν ο Παυλος,
ποσηι δε εαυτους εξεδωκαμεν ραιθυμιαι, μετα το βαπτισμα επι το προτερον επανιοντες
γηρας, και εις την Αιγυπτον ανακαμπτοντες, και των σκοροδων μεμνημενοι μετα το
μαννα. ∆εκα γαρ και εικοσιν ημερας παρ' αυτο το βαπτισμα μεταβαλλομενοι, τοις
προτεροις παλιν επιχειρουμεν. Ἀλλ' ουκ αριθμον ημερων τακτον, αλλ' ολον ημας
τον βιον απαιτει ταυτην την πολιτειαν ο Παυλος· ημεις δε επι τον προτερον
επανερχομεθα εμετον, μετα την απο της χαριτος νεοτητα, το απο των αμαρτιων
κατασκευαζοντες γηρας. Και γαρ το χρηματων εραιν, και το δουλευειν επιθυμιαις
ατοποις, και πασα απλως αμαρτια παλαιουν ειωθε τον εργαζομενον· το δε
παλαιουμενον και γηρασκον εγγυς αφανισμου. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουτω σωμα
υπο χρονων παραλελυμενον ιδειν, ως ψυχην υπο αμαρτηματων πολλων
σαθρουμενην και καταπιπτουσαν. Ἡ γαρ εις εσχατην ληρωδιαν εξαγεται λοιπον,
ασημα φθεγγομενη καθαπερ οι γεγηρακοτες και παραπαιοντες, και κορυζης
αναπεπλησμενη και παραπληξιας πολλης και ληθης, και λημας προ των οφθαλμων
εχουσα, και ανθρωποις βδελυρα, και τωι διαβολωι ευχειρωτος· και γαρ τοιαυται αι
των αμαρτωλων ψυχαι. Ἀλλ' ουχ αι των δικαιων, αλλα νεαζουσι και σφριγωσι, και
εν αυτωι τωι ανθει της ηλικιας εισι διαπαντος, προς απασαν μαχην και παλην αει παρ
60.481 εσκευασμεναι· αι δε των αμαρτωλων καν μικραν δεξωνται προσβολην,
επεσον τε ευθεως και απωλοντο. Και τουτο δηλων ο προφητης ελεγεν, οτι Ὡσει
χνους, ον εκριπτει ο ανεμος απο προσωπου της γης, ουτως εισιν ευριπιστοι, και εις
επηρειαν πασι προκειμενοι, οι εν αμαρτιαις ζωντες. Ουτε γαρ ορωσιν υγιως, ουτ'
ακουουσιν ειλικρινως, ου φθεγγονται εναρθρα, αλλα πολλης μεν γεμουσι της
λυγγος, πολυν δε εν τωι στοματι περιῤρεοντα τον σιελον περιφερουσι. Και ειθε
σιελον, και ουδεν ην ατοπον· νυνι δε παντος βορβορου ρηματα δυσωδεστερα
προΐενται, και το δη χαλεπωτερον, οτι ουδε αποπτυσαι τον σιελον τουτων των
ρηματων ισχυουσιν, αλλα τηι χειρι δεχομενοι μετα πολλης της βδελυριας, παλιν
αυτον προστριβονται παχυν οντα και δυσδιατμητον. Ταχα ναυτιατε προς την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

διηγησιν· ουκουν μαλλον προς την πραξιν. Ει γαρ εν σωματι ταυτα αηδη
συμβαινοντα, πολλωι μαλλον εν τηι ψυχηι. Τοιουτος ην εκεινος ο παις ο παντα τα
εαυτου κατηναλωκως, και εις εσχατην κακιαν κατενεχθεις, παντος ληρουντος και
νενοσηκοτος ασθενεστερον διακειμενος. Ἀλλ' επειδη εβουληθη, γεγονεν αφνω νεος,
απο γνωμης μονης και μεταστασεως. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἐπιστρεψω προς τον πατερα
μου, το ρημα τουτο αυτωι παντα εκομισε ταγαθα· μαλλον δε ου το ρημα απλως, αλλα
το εργον τωι ρηματι προστεθεν. Ουδε γαρ ειπεν, Ἐπανελθω, και εμεινεν· αλλ' ειπεν,
Ἐπανελθω, και επανηλθε, και την οδον πασαν υπεστρεψεν εκεινην. Ουτω και ημεις
ποιωμεν· καν εις την υπεροριαν απενεχθωμεν, επανελθωμεν προς τον πατρωιον
οικον, και μη κατοκνησωμεν προς το της οδου μηκος. Ἂν βουληθωμεν, ευκολος η
επανοδος γινεται και ταχιστη, μονον αφωμεν την ξενην και την αλλοτριαν· τουτο
γαρ η αμαρτια, ποῤρω της οικιας ημας απαγουσα του πατρος. Ἀφωμεν τοινυν αυτην,
ινα ταχεως προς τον πατρωιον επανελθωμεν οικον. Και γαρ φιλοστοργος εστιν ο
πατηρ, και των ευδοκιμουντων ουχ ηττον ημας αγαπησει μεταβαλλομενους, αλλα
και πλεον· επει και εκεινον ο πατηρ τοτε μειζονως ετιμησε· και γαρ μειζονως αυτος
ησθη τον παιδα απολαβων. Και πως επανελθω, φησιν; Ἀρχην επιθες τωι πραγματι
μονον, και το παν γεγονε· στηθι της κακιας, και μη προελθηις περαιτερω, και ηδη του
παντος επελαβου. Καθαπερ γαρ τοις καμνουσι το μη χειρον σχειν αρχη γενοιτ' αν
του βελτιον εχειν, ουτω και επι της κακιας συμβαινει· μη περαιτερω προβηις, και
τελος εξει σοι τα της πονηριας. Καν δυο ποιησηις τουτο ημερας, τηι τριτηι
ευκολωτερον αποστησηι, και μετα τας τρεις, και δεκα προσθησεις, ειτα εικοσιν, ειτα
εκατον, ειτα τον βιον απαντα. Ὅσωι γαρ αν προβαινηις, ευκολωτερον οψει την οδον,
και επ' αυτην στησηι την κορυφην, και πολλων αθροον απολαυσεις των αγαθων.
Ἐπει και τοτε, οτε ο ασωτος επανηλθεν εκεινος, και αυλοι και κιθαραι και χοροι και
θαλιαι και πανηγυρεις ησαν· και ο οφειλων υπερ της ακαιρου δαπανης και της ουτω
μακρας φυγης τον παιδα απαιτησαι δικην, ουδεν τουτων εποιησεν, αλλ' ως
ευδοκιμηκοτα ειδε, και ουδε μεχρι ρηματων ονειδισαι τωι παιδι, μαλλον δε ουδε
απλως αυτον αναμνησαι των προτερων ηνεσχετο, αλλα και περιεχυθη, και
κατεφιλησε, και μοσχον εθυσε, και στολην ενεδυσε, και εν πολλωι τωι κοσμωι
κατεστησε. Ταυτα ουν εχοντες και ημεις τα υποδειγματα, θαῤρωμεν και μη
απογινωσκωμεν. Ου γαρ ουτω χαιρει καλουμενος ∆εσποτης, ως Πατηρ, ουδε δουλον
εχων, ως υιον· και μαλλον τουτο 60.482 βουλεται, η εκεινο. ∆ια τουτο γουν και
παντα εποιησεν 60.482 απερ εποιησε, και ουδε του Μονογενους αυτου εφεισατο, ινα
την υιοθεσιαν απολαβωμεν, ινα μη ως ∆εσποτην μονον, αλλα και ως Πατερα αυτον
αγαπωμεν. Καν τυχηι τουτου παρ' ημων, καθαπερ τις δοξαζομενος εναβρυνεται, και
εις παντας αυτο εκφερει, ο μηδενος δεομενος των ημετερων. Τουτο γουν επι του
Ἀβρααμ εποιησε, πανταχου λεγων, Ἐγω ο Θεος Ἀβρααμ και Ἰσαακ καιἸακωβ. Καιτοι
γε τους οικετας εχρην καλλωπιζεσθαι τουτωι· νυν δε ο ∆εσποτης φαινεται τουτο
ποιων. ∆ια τουτο και Πετρωι φησι, Φιλεις με πλεον τουτων; δεικνυς, οτι ουδεν προ
τουτου ζητει παρ' ημων. ∆ια τουτο και τον Ἀβρααμ τον υιον θυσαι εκελευσεν, ινα
δειξηι πασιν, οτι σφοδρα φιλειται παρα του πατριαρχου. Τουτο δε το σφοδρα
φιλεισθαι εθελειν, απο του σφοδρα φιλειν γινεται. ∆ια τουτο και τοις αποστολοις
ελεγεν· Ὁ φιλων πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος. ʹ. ∆ια τουτο, ο
παντων ημιν εστιν οικειοτερον η ψυχη, και ταυτην δευτεραν κελευει τιθεσθαι της
εις αυτον αγαπης, επειδη μεθ' υπερβολης απασης βουλεται φιλεισθαι παρ' ημων. Και
γαρ ημεις, οταν μεν μη σφοδρα περι τινα ωμεν διακειμενοι, ουδε της παρ' εκεινου
σφοδρα δεομεθα φιλιας, καν μεγας ηι και περιφανης· οταν δε θερμως τινα και
γνησιως φιλωμεν, καν ευτελης, καν μικρος ο φιλουμενος, μεγιστην τιθεμεθα δοξαν
το παρ' εκεινου φιλτρον. ∆ιο και αυτος ου το φιλεισθαι παρ' ημων μονον, αλλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

το υπερ ημων παθειν τα επονειδιστα εκεινα, δοξαν εκαλει. Ἀλλ' εκεινα μεν δι'
αγαπην μονον δοξα ην· α δε αν ημεις υπερ αυτου παθωμεν, ου δι' αγαπην μονον,
αλλα και δια το μεγεθος του ποθουμενου και την αξιαν, δοξα αν εικοτως και
καλοιτο και ειη. Ὡς επι στεφανους τοινυν μεγιστους τρεχωμεν τους υπερ αυτου
κινδυνους, και μητε πενιαν μητε νοσον μητε επηρειαν, μη συκοφαντιαν, μη αυτον
τον θανατον νομιζωμεν ειναι βαρυ και επαχθες, οταν δι' αυτον ταυτα υπομενωμεν.
Ἂν γαρ νηφωμεν, τα μεγιστα δια τουτων απαντων κερδανουμεν· ωσπερ ουν εαν μη
νηφωμεν, ουδε απο των εναντιων καρπωσομεθα τι χρηστον. Σκοπει δε· επηρεαζει
σοι τις και πολεμει; Ουκουν εγρηγορεναι σε παρασκευαζει, και αφορμην σοι παρεχει
του γενεσθαι ομοιον τωι Θεωι. Ἂν γαρ αγαπησηις τον επιβουλευοντα, ομοιος εσηι τωι
Τον ηλιον ανατελλοντι επι πονηρους και αγαθους. Ἕτερος αφαιρειται σου τα
χρηματα; Ἂν γενναιως ενεγκηις, τοις εις πενητας παντα δεδαπανηκοσι τον αυτον
ληψηι μισθον. Και γαρ την αρπαγην των υπαρχοντων υμων, φησι, μετα χαρας
προσεδεξασθε, γινωσκοντες κρειττονα εχειν υπαρξιν εν ουρανοις, και μενουσαν.
Ειπε τις κακως και ωνειδισεν; Ἄν τε αληθη ταυτα ηι, αν τε ψευδη, στεφανον σοι
μεγιστον επλεξεν, αν πραως την λοιδοριαν ενεγκηις. Ὅ τε γαρ συκοφαντων πολυν
ημιν προξενει τον μισθον (Χαιρετε γαρ, φησι, και αγαλλιασθε, οταν ειπωσι παν
πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι, οτι ο μισθος υμων πολυς εν τοις ουρανοις), ο
τε αληθη λεγων παλιν τα μεγιστα ωφελει, μονον αν πραως ενεγκωμεν τα λεγομενα.
Και γαρ ο Φαρισαιος αληθευων τον τελωνην ελεγε κακως, αλλ' ομως αντι τελωνου
δικαιον εποιησε. Και τι δει καθ' εκα 60.483 στον λεγειν, εξεστι γαρ επελθοντα τους
αθλους του Ἰωβ απαντα ταυτα μετ' ακριβειας μαθειν. ∆ια τουτο και ο Παυλος
ελεγεν· Ει ο Θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων; Ὥσπερ ουν σπουδαζοντες και απο των
λυπουντων κερδαινομεν, ουτω ραιθυμουντες ουδε απο των ωφελουντων αμεινους
γινομεθα. Τι γαρ τον Ἰουδαν ωφελησεν, ειπε μοι, η του Χριστου συνουσια; τι δε τους
Ἰουδαιους ο νομος; τι δε τον Ἀδαμ ο παραδεισος; τι δε τους εν τηι ερημωι Μωυσης;
∆ια τοι τουτο παντα αφεντας, εν δει σκοπειν μονον, οπως τα καθ' εαυτους
οικονομησωμεν καλως· καν τουτο ποιωμεν, ουδε αυτος ο διαβολος ημων περιεσται
ποτε, αλλα και μειζονως ημας ωφελησει, νηφειν παρασκευαζων. Ουτω γουν και
τους Ἐφεσιους ο Παυλος διηγειρε, την εκεινου διηγουμενος αγριοτητα. Ἀλλ' ημεις
καθευδομεν και ρεγχομεν και ταυτα προς ουτω πονηρον πολεμιον εχοντες. Και ει
μεν οφιν εμφωλευοντα εγνωμεν παρα την κλινην την ημετεραν, πολλην αν
εποιησαμεθα σπουδην ωστε αυτον ανελειν· του διαβολου δε εμφωλευοντος ημων
ταις ψυχαις, ουδεν ηγουμεθα πασχειν δεινον, αλλ' αναπεπτωκαμεν. Το δε αιτιον,
επειδη τοις οφθαλμοις ουχ ορωμεν αυτον τοις του σωματος· καιτοι δια τουτο εχρην
εγρηγορεναι μαλλον και νηφειν. Τον μεν γαρ αισθητον πολεμιον καν φυλαξαιτο τις
ραιδιως, τον δε αορατον, αν μη δια παντος ωμεν καθωπλισμενοι, ου δυνησομεθα
ευκολως διαφυγειν· και 60.484 μαλιστα, οτι ουδε εξ ευθειας οιδε πολεμειν· η γαρ αν
εαλω ταχεως· αλλα σχηματι πολλακις φιλιας τον της ωμοτητος ιον ενιησιν. Ουτω
γουν και την γυναικα του Ἰωβ παρεσκευασε, προσωπειον φιλοστοργιας υποδυσαν
την πονηραν εκεινην εισενεγκειν συμβουλην· ουτω και τωι Ἀδαμ διαλεγομενος,
υποκρινεται το κηδεμονικον και προστατικον, λεγων, οτι Ἀνοιχθησονται υμων οι
οφθαλμοι ηι αν ημεραι φαγητε απο του ξυλου. Ουτω και τον Ἰεφθαε ανεπεισε
προσχηματι ευσεβειας την θυγατερα κατασφαξαι, και την παρανομον θυσιαν
ανενεγκειν. Ειδες αυτου τας μεθοδειας; ειδες τον ποικιλον πολεμον; Φυλαττου
τοινυν, και πανταχοθεν φραττου τοις οπλοις τοις πνευματικοις, και καταμανθανε
τας εκεινου μηχανας μετα ακριβειας, ινα και αναλωτος ηις και εληις αυτον ευκολως·
επει και Παυλος ουτως αυτου περιεγενετο, ταυτα μετα ακριβειας καταμανθανων· διο
και ελεγεν· Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν. Και ημεις τοινυν και μαθειν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

φυγειν τας επιβουλας αυτου σπουδασωμεν, ινα την κατ' αυτου νικην αραμενοι, και
κατα τον παροντα βιον, και κατα τον μελλοντα ανακηρυχθωμεν αιωνα, και των
ακηρατων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ.
Ει γαρ συμφυτοι γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θα νατου αυτου, αλλα και της
αναστασεως εσο μεθα. αʹ. Ὅπερ και εμπροσθεν εφθην ειπων, τουτο και νυν ερω, οτι
εις τον ηθικον συνεχως εκβαινει λογον, ουχ ωσπερ εν ταις αλλαις Ἐπιστολαις,
διαιρων αυτας εις δυο, το μεν πρωτον τοις δογμασιν αφοριζει, το δε ετερον τηι των
ηθων επιμελειαι· αλλ' ουκ ενταυθα ουτως, αλλα δι' ολης αυτης αναμιξ τουτο ποιει,
ωστε ευπαραδεκτον γενεσθαι τον λογον. ∆υο τοινυν ενταυθα νεκρωσεις ειναι φησι,
και θανατους δυο· και την μεν υπο του Χριστου γεγενησθαι εν τωι βαπτισματι, την δε
υφ' ημων οφειλειν γινεσθαι δια της μετα ταυτα σπουδης. Το μεν γαρ ταφηναι τα
προτερα αμαρτηματα, της αυτου γεγονε δωρεας· το δε μετα το βαπτισμα μειναι
νεκρους τηι αμαρτιαι, της ημετερας δει γενεσθαι εργον σπουδης, ει και τα μαλιστα
πολλα και ενταυθα τον Θεον ορωμεν βοηθουντα ημιν. Ου γαρ δη τουτο ισχυει το
βαπτισμα μονον το τα προτερα αφανισαι πλημμεληματα, αλλα και προς τα μελλοντα
ασφαλιζεται. Ὥσπερ ουν εν εκεινοις την πιστιν εισηνεγκας, ινα αφανισθηι· ουτω και
εν τοις μετα ταυτα της προθυμιας επιδειξαι την μεταβολην, ινα μη παλιν σαυτον
καταῤρυπανηις. Ταυτα γαρ και τα τοιαυτα συμβουλευων φησιν· Ει γαρ συμφυτοι
γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου, αλλα και της αναστασεως εσομεθα.
Ειδες πως επηρε τον ακροατην, προς τον ∆εσποτην ευθεως αυτον αναγαγων τον
αυτου, και πολλην δειξαι σπουδασας την ομοιοτητα; ∆ια τουτο ουδε ειπε, Θανατωι,
ινα μη αντειπηις, αλλ' Ὁμοιωματι θανατου· ου γαρ η ουσια αυτη απεθανεν, 60.484
αλλ' ο εξ αμαρτιων ανθρωπος, τουτεστιν, η κακια. Και ουκ ειπεν, Ει γαρ
εκοινωνησαμεν τωι ομοιωματι του θανατου· αλλα τι; Ει γαρ συμφυτοι γεγοναμεν, τωι
της φυτειας ονοματι τον εκ ταυτης καρπον ημιν αινιξαμενος. Καθαπερ γαρ το σωμα
αυτου ταφεν εν τηι γηι καρπον της οικουμενης την σωτηριαν ηνεγκεν· ουτω και το
ημετερον ταφεν εν τωι βαπτισματι, καρπον ηνεγκε την δικαιοσυνην, τον αγιασμον,
την υιοθεσιαν, τα μυρια αγαθα· οισει δε και το της αναστασεως υστερον δωρον. Ἐπει
ουν ημεις μεν εν υδατι, αυτος δε εν γηι, και ημεις μεν κατα τον της αμαρτιας λογον,
εκεινος δε κατα τον του σωματος εταφη, δια τουτο ουκ ειπε, Συμφυτοι τωι θανατωι,
αλλα, Τωι ομοιωματι του θανατου· θανατος μεν γαρ και τουτο και εκεινο, αλλ' ου
του αυτου υποκειμενου. Ει τοινυν, φησιν, εν τωι θανατωι εγενομεθα συμφυτοι, και
της αναστασεως εσομεθα· αναστασιν ενταυθα την μελλουσαν λεγων. Ἐπειδη γαρ
ανωτερω περι θανατου διαλεχθεις και ειπων, Ἢ αγνοειτε, αδελφοι, οτι οσοι εις
Χριστον εβαπτισθημεν, εις τον θανατον αυτου εβαπτισθημεν; ουδεν περι
αναστασεως διελεχθη σαφως, αλλα περι πολιτειας της μετα το βαπτισμα, κελευσας
εν καινοτητι ζωης περιπατησαι· δια τουτο ενταυθα τον αυτον αναλαβων λογον,
εκεινην ημιν λοιπον προαναφωνει την αναστασιν. Και ινα μαθηις, οτι ου περι ταυτης
φησι της εκ του βαπτισματος, αλλα περι εκεινης· ειπων, Ει γαρ συμφυτοι γεγοναμεν
τωι ομοιωματι του θανατου αυτου, ουκ ειπεν, οτι Του ομοιωματος της αναστασεως
εσομεθα, αλλα, Και της αναστασεως. Ἵνα γαρ μη λεγηις, Και πως, ει μη απεθανομεν
ως απεθανεν, αναστησομεθα ως ανεστη; ηνικα 60.485 μεν του θανατου
εμνημονευσεν, ουκ ειπε, Συμφυτοι τωι θανατωι, αλλα, Τωι ομοιωματι του θανατου·
ηνικα δε της αναστασεως, ουκ ειπε, Τωι ομοιωματι της αναστασεως, αλλ' Αυτης της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

αναστασεως εσομεθα. Και ουκ ειπε, Γεγοναμεν, αλλ' Ἐσομεθα, και τουτωι παλιν
δηλων τωι ρηματι εκεινην την ουδεπω γεγενημενην αναστασιν, αλλα μελλουσαν.
Ειτα βουλομενος αξιοπιστον ποιησαι τον λογον, δεικνυσιν ετεραν αναστασιν
ενταυθα γενομενην προ εκεινης, ινα απο της παρουσης και τηι μελλουσηι πιστευσηις.
Ειπων γαρ, οτι συμφυτοι εσομεθα της αναστασεως, επηγαγε· Τουτο γινωσκοντες, οτι
ο παλαιος ημων ανθρωπος συνεσταυρωθη, ινα καταργηθηι το σωμα της αμαρτιας·
ομου και αιτιαν και αποδειξιν της μελλουσης τιθεις αναστασεως. Και ουκ ειπεν,
Ἐσταυρωται, αλλα, Συνεσταυρωται, εγγυς αγων το βαπτισμα τωι σταυρωι. ∆ιο και
ανωτερω ελεγε, Συμφυτοι τωι ομοιωματι του θανατου αυτου γεγοναμεν, ινα
καταργηθηι το σωμα της αμαρτιας, ου το σωμα τουτο ουτω καλων, αλλα την
πονηριαν απασαν. Ὥσπερ γαρ παλαιον ανθρωπον λεγει την ολοκληρον κακιαν,
ουτω και σωμα του ανθρωπου εκεινου την απο των διαφορων μερων πονηριας
συγκειμενην παλιν κακιαν. Και οτι ου στοχασμος το ειρημενον, απο του Παυλου
τουτο αυτο δια των εξης ερμηνευσαντος ακουσον. Ειπων γαρ, Ἵνα καταργηθηι το
σωμα της αμαρτιας, επηγαγε· Του μηκετι δουλευειν ημας τηι αμαρτιαι. Ταυτηι γαρ
αυτο ειναι βουλομαι νεκρον, ουχ ωστε αφανισθηναι και αποθανειν, αλλ' ωστε μη
αμαρτανειν. Και προιων ετι σαφεστερον αυτο ποιει· Ὁ γαρ αποθανων, φησι,
δεδικαιωται απο της αμαρτιας. Περι παντος ανθρωπου τουτο φησιν, οτι ωσπερ ο
αποθανων απηλλακται το λοιπον του αμαρτανειν, νεκρος κειμενος, ουτω και ο
αναβας απο του βαπτισματος· επειδη γαρ απαξ απεθανεν εκει, νεκρον δει μενειν
διαπαντος τηι αμαρτιαι. βʹ. Ει τοινυν απεθανες εν τωι βαπτισματι, μενε νεκρος· και γαρ
εκαστος αποθανων, ουκετι αμαρτανειν δυναιτ' αν· ει δε αμαρτανεις, λυμαινηι του
Θεου την δωρεαν. Ἀπαιτησας τοινυν τοσαυτην ημας φιλοσοφιαν, και τον στεφανον
ταχεως επηγαγε, λεγων· Ει δε απεθανομεν συν Χριστωι. Καιτοι και τουτο προ του
στεφανου μεγιστος στεφανος, το κοινωνησαι τωι ∆εσποτηι· πλην αλλα και ετερον
διδωμι σοι, φησιν, επαθλον. Ποιον δη τουτο; Την αιωνιον ζωην. Πιστευομεν γαρ,
φησιν, οτι και συζησομεν αυτωι. Και ποθεν τουτο δηλον; Ειδοτες, οτι Χριστος
εγερθεις εκ νεκρων, ουκετι αποθνησκει. Και σκοπει παλιν αυτου την φιλονεικιαν,
και πως απο των εναντιων αυτο κατασκευαζει. Ἐπειδη γαρ εικος ην τινας
θορυβεισθαι δια τον σταυρον και τον θανατον, δεικνυσιν οτι δι' αυτο μεν ουν τουτο
χρη θαῤρειν λοιπον. Μη γαρ, επειδη απαξ απεθανε, φησι, νομισηις αυτον θνητον
ειναι· και γαρ δια τουτο αυτο αθανατος μενει· θανατου γαρ θανατος ο θανατος
αυτου γεγονε· και επειδη απεθανε, και δια τουτο ουκ αποθνησκει· και γαρ εκεινον
τον θανατον Τηι αμαρτιαι απεθανε. Τι εστι, Τηι αμαρτιαι; Τουτεστιν, ουδε εκεινωι
υπευθυνος ην, αλλα δια την αμαρτιαν την ημετεραν. Ἵνα γαρ αυτην ανεληι, και
εκκοψηι τα νευρα αυτης και την δυναμιν απασαν, δια τουτο απεθανεν. Ειδες πως
εφοβησεν; Ει γαρ ουκ αποθνησκει δευτερον, ουδε λουτρον εστι δευτερον· ει δε
λουτρον ουκ εστι δευτερον, μηδε συ προς αμαρτιαν επιῤρεπως εχε. Ταυτα γαρ παντα
λεγει, προς εκεινο ισταμενος το, Ποιησωμεν τα κακα, ινα ελθηι τα αγαθα, 60.486 και
το, Ἐπιμενουμεν τηι αμαρτιαι, ινα η χαρις πλεονασηι. Προῤριζον τοινυν την τοιαυτην
υποληψιν αναιρων, απαντα ταυτα τιθησιν. Ὃ δε ζηι, τωι Θεωι ζηι, φησι· τουτεστιν
ακαταλυτως, ως μηκετι κρατεισθαι υπο του θανατου. Ει γαρ και τον προτερον
θανατον ουχ υπευθυνος ων απεθανεν, αλλα δια την ετερων αμαρτιαν· πολλωι
μαλλον νυν ουκ αποθανειται, καταλυσας αυτην. Ὃ και εν τηι προς Ἑβραιους ελεγεν·
Ἅπαξ γαρ, φησιν, επι συντελειαι των αιωνων εις αθετησιν αμαρτιας δια της θυσιας
αυτου πεφανερωται. Και καθοσον αποκειται τοις ανθρωποις απαξ αποθανειν, ουτω
και ο Χριστος απαξ προσενεχθεις εις το πολλων ανενεγκειν αμαρτιας, εκ δευτερου
χωρις αμαρτιας, οφθησεται τοις αυτον απεκδεχομενοις εις σωτηριαν. ∆εικνυσι δε
και της κατα Θεον ζωης την ισχυν, και της αμαρτιας την δυναμιν· της μεν κατα Θεον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

ζωης, οτι ουκετι αποθανειται· της δε αμαρτιας, οτι ει τον αναμαρτητον αυτη
παρεσκευαζεν αποθανειν, τους υπευθυνους οντας πως ουκ απολει; Ειτα, επειδη περι
της αυτου ζωης διελεχθη, ινα μη λεγηι τις, Τι ουν προς ημας το ειρημενον; επηγαγεν·
Ουτω και υμεις λογιζεσθε εαυτους, φησι, νεκρους μεν ειναι τηι αμαρτιαι, ζωντας δε
τωι Θεωι. Καλως ειπε, Λογιζεσθε, επειδη οψει παραστησαι το λεγομενον τεως ουκ
εστι. Και τι λογιζομεθα, φησι; Νεκρους μεν ειναι τηι αμαρτιαι, ζωντας δε τωι Θεωι, εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· ο γαρ ουτω ζων πασης επιληψεται αρετης, αυτον
εχων συμμαχον τον Ἰησουν· τουτο γαρ εστιν, Ἐν Χριστωι. Ει γαρ νεκρους οντας
ανεστησε, πολλωι μαλλον ζωντας κατασχειν δυνησεται. Μη ουν βασιλευετω η
αμαρτια εν τωι θνητωι υμων σωματι, εις το υπακουειν αυτηι εν ταις επιθυμιαις αυτου.
Ουκ ειπε, Μη ουν ζητω η σαρξ, μηδε ενεργειτω, αλλ' Ἡ αμαρτια μη βασιλευετω· ου
γαρ την φυσιν ηλθεν ανελειν, αλλα την προαιρεσιν διορθωσαι. Ειτα δεικνυς, οτι ου
βιαι και αναγκηι κατεχομεθα υπο της πονηριας, αλλ' εκοντες, ουκ ειπε, Μη
τυραννειτω, οπερ αναγκης ην, αλλα, Μη βασιλευετω. Και γαρ ατοπον εις βασιλειαν
αγομενους των ουρανων, βασιλιδα την αμαρτιαν εχειν, και καλουμενους
συμβασιλευσαι τωι Χριστωι, αιρεισθαι γενεσθαι της αμαρτιας αιχμαλωτους· ωσπερ αν
ει τις το διαδημα ριψας απο της κεφαλης, δαιμονωσηι γυναικι και προσαιτουσηι και
ρακια περιβεβλημενηι δουλευειν εθελοι. Ειτα, επειδη βαρυ το περιγενεσθαι αμαρτιας,
ορα πως και κουφον εδειξε, και τον πονον παρεμυθησατο ειπων, Ἐν τωι θνητωι υμων
σωματι. Τουτο γαρ δεικνυσι προσκαιρους οντας τους αγωνας, και ταχεως
καταλυομενους· ομου δε και των προτερων ημας αναμιμνησκει κακων, και της του
θανατου ριζης· εντευθεν γαρ και παρα την αρχην θνητον γεγονεν. Ἀλλ' εξεστι και
θνητον εχοντα σωμα, μη αμαρτανειν. Ειδες την περιουσιαν της του Χριστου χαριτος;
Ὁ μεν γαρ Ἀδαμ ουδεπω θνητονεχων, ωλισθε· συ δε και θανατου λαβων υπευθυνον
ον, στεφανωθηναι δυνησηι. Και πως βασιλευει, φησιν, η αμαρτια; Ουκ απο της
οικειας δυναμεως, αλλ' απο της σης ραιθυμιας. ∆ια τουτο ειπων, Μη βασιλευετω, και
τον τροπον δεικνυσι της τοιαυτης βασιλειας, επαγων και λεγων· Εις το υπακουειν
αυτηι εν ταις επιθυμιαις αυτου. Ου γαρ εστι τιμη το μετ' εξουσιας αυτωι παντα
χαριζεσθαι, αλλ' εσχατη δουλεια και ατιμιας επιτασις. Ὅταν γαρ α βουλεται πραττηι,
τοτε ελευθεριας εστερηται πασης· οταν δε κωλυηται, τοτε μαλιστα την οικειαν αξιαν
διατηρει. Μηδε παριστανετε τα μελη υμων οπλα αδικιας τηι αμαρτιαι, αλλ' οπλα
δικαιοσυνης. 60.487 γʹ. Ουκουν μεσον το σωμα κακιας και αρετης, καθαπερ ουν και
τα οπλα· εκατερα δε τα εργα παρα τον χρωμενον γινεται· ωσπερ αν ει και
στρατιωτης υπερ της πατριδος αγωνιζομενος, και ληιστης κατα των ενοικουντων
οπλιζομενος, τοις αυτοις φραττοιντο οπλοις· ου γαρ της παντευχιας το εγκλημα,
αλλα των εις το κακον χρωμενων. Ὃ δη και επι της σαρκος εστιν ειπειν, τουτο
κακεινο γινομενης παρα την της ψυχης γνωμην, ου παρα την οικειαν φυσιν. Ἂν μεν
γαρ περιεργασηι καλλος αλλοτριον, οπλον αδικιας γεγονεν ο οφθαλμος, ου παρα την
οικειαν ενεργειαν (οφθαλμου γαρ το οραιν, ου το κακως οραιν), αλλα παρα την του
κελευσαντος λογισμου πονηριαν· αν δε χαλινωσηις αυτον, δικαιοσυνης γεγονεν
οπλον. Ουτω και επι γλωττης, ουτω και επι χειρων και επι των αλλων απαντων.
Καλως δε την αμαρτιαν αδικιαν εκαλεσεν· η γαρ εαυτον τις, η τον πλησιον
αμαρτανων αδικει, μαλλον δε εαυτον προ του πλησιον. Ἀπαγαγων τοινυν της
πονηριας, αγει προς την αρετην, λεγων· Ἀλλα παραστησατε εαυτους τωι Θεωι, ως εκ
νεκρων ζωντας. Ὅρα πως απο των ονοματων γυμνων προτρεπει, εκει μεν αμαρτιαν
ειπων, ενταυθα δε τον Θεον. ∆ειξας γαρ οσον το μεσον των βασιλευοντων, πασης
συγγνωμης τον στρατιωτην εξεβαλε, τον αφεντα μεν τον Θεον, επιθυμησαντα δε
υπο την της αμαρτιας ταττεσθαι βασιλειαν. Ου ταυτηι δε μονον, αλλα και δια των
εξης τουτο κατασκευαζει λεγων, Ὡς εκ νεκρων ζωντας. ∆ια γαρ τουτων δεικνυσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

κακεινης την λυμην, και της του Θεου δωρεας το μεγεθος. Ἐννοησατε γαρ, φησι,
τινες ητε, και τι γεγονατε. Τινες ουν ητε; Νεκροι και απολωλοτες απωλειαν
ουδαμοθεν διορθωθηναι δυναμενην· ουδε γαρ ην τις ο βοηθησαι δυναμενος. Και
τινες εξ εκεινων γεγονατε των νεκρων; Ζωντες ζωην αθανατον. Και δια τινος; ∆ια
του παντα δυναμενου Θεου. Ουκουν και υπο τουτον ταττεσθαι δικαιον μετα
προθυμιας τοσαυτης, μεθ' οσης εικος τους απο νεκρων ζωντας γενομενους. Και τα
μελη υμων οπλα δικαιοσυνης τωι Θεωι. Ουκουν ου πονηρον το σωμα, ει γε οπλον
δικαιοσυνης αυτο γενεσθαι δυνατον. Ὅπλον δε ειπων, εδηλωσεν, οτι και πολεμος
εφεστηκε χαλεπος. ∆ιο και παντευχιας ημιν δει ισχυρας, και γνωμης γενναιας, και
τα των πολεμων τουτων επισταμενης καλως, και προ γε παντων στρατηγου. Ἀλλ' ο
μεν στρατηγος παρεστηκεν, αει προς συμμαχιαν ετοιμος ων, και αχειρωτος μενων,
και τα οπλα δε ισχυρα κατεσκευασεν ημιν, δει δε λοιπον προαιρεσεως της εις δεον
αυτα μεταχειριζομενης, ωστε και τωι στρατηγωι πειθεσθαι, και το οπλα υπερ της
πατριδος τιθεσθαι. Παρακελευσαμενος τοινυν ημιν ουτω μεγαλα, και οπλων και
μαχης και πολεμων αναμνησας, ορα πως παλιν θαῤρυνει τον στρατιωτην, και
αλειφει την προθυμιαν, λεγων· Ἁμαρτια γαρ υμων ουκετι κυριευσει· ου γαρ εστε υπο
νομον, αλλα υπο χαριν. Ει ουν αμαρτια ημων ουκετι κυριευει, τινος ενεκεν τοσαυτα
παρεγγυαις, λεγων· Μη βασιλευετω η αμαρτια εν τωι θνητωι υμων σωματι· και, Μη
παριστανετε τα μελη υμων οπλα αδικιας τηι αμαρτιαι; Τι ουν εστι το λεγομενον;
Σπερματικον τινα καταβαλλεται λογον ενταυθα, ον υστερον αναπτυσσειν μελλει,
και μετα πολλης εργαζεσθαι της κατασκευης. Τις ουν εστιν ουτος ο λογος; Το σωμα
ημων προ μεν της του Χριστου παρουσιας ευχειρωτον ην τηι αμαρτιαι. Μετα γαρ τον
θανατον και πολυς παθων επεισηλθεν 60.488 εσμος· διοπερ ουδε σφοδρα κουφον ην
προς τον υπερ της αρετης δρομον. Ουτε γαρ Πνευμα παρην το βοηθουν, ουτε
βαπτισμα το νεκρωσαι δυναμενον, αλλ' ωσπερ τις ιππος δυσηνιος, ετρεχε μεν,
διημαρτανε δε πολλακις, του νομου τα πρακτεα και τα μη τοιαυτα διαγορευοντος
μεν, πλεον δε ουδεν της δια των ρηματων παραινεσεως τοις αγωνιζομενοις
εισφεροντος· επειδη δε ο Χριστος παραγεγονε, τα παλαισματα λοιπον ευκολωτερα
γεγονε. ∆ιο και μειζονα ημιν προετεθη τα σκαμματα, ατε μειζονος μετεσχηκοσι της
βοηθειας. ∆ιο και ο Χριστος ελεγεν· Ἐαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλεον
των Γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων.
Ἀλλα τουτο μεν εν τοις εξης σαφεστερον λεγει, τεως δε αυτο αινιττεται δια βραχεων
ενταυθα, δεικνυς, οτι εαν μη σφοδρα εαυτους υποκατακλινωμεν, ου περιεσται ημων
η αμαρτια. Ου γαρ εστι νομος ο κελευων μονον, αλλα και χαρις η και τα προτερα
αφεισα, και προς τα μελλοντα ασφαλιζομενη. Ἐκεινος μεν γαρ μετα τους πονους
τους στεφανους επηγγελτο, αυτη δε προτερον εστεφανωσε, και τοτε εις τους αγωνας
ειλκυσεν. Ἐμοι δε δοκει ουδε παντα τον βιον του πιστου ενταυθα αινιττεσθαι, αλλα
συγκρισιν βαπτισματος ποιεισθαι και του νομου· οπερ και αλλαχου φησιν, οτι Το μεν
γραμμα αποκτεινει, το δε πνευμα ζωοποιει. Ὁ μεν γαρ νομος ελεγχει την παραβασιν,
η δε χαρις λυει την παραβασιν. Ὥσπερ ουν εκεινος ελεγχων συνιστησι την αμαρτιαν,
ουτως αυτη συγχωρουσα ουκ αφιησιν ειναι υπο αμαρτιαν· ωστε διπληι της
τυραννιδος ει ταυτης απηλλαγμενος, τωι τε μη υπο νομον ειναι, και τωι χαριτος
απολελαυκεναι. δʹ. Ἐπειδη τοινυν τουτοις αναπνευσαι πεποιηκε τον ακροατην,
ασφαλιζεται παλιν αυτον, εξ αντιθεσεως παραινεσιν εισαγων, και λεγων ουτω· Τι
ουν; αμαρτησομεν, οτι ουκ εσμεν υπο νομον, αλλ' υπο χαριν; Μη γενοιτο. Πρωτον
μεν γαρ τηι απαγορευσει, δια το σφοδρα ατοπον ειναι το λεγομενον, κεχρηται· επειτα
δε και εις παραινεσιν εξαγει τον λογον, και δεικνυσι πολλην ουσαν την ευκολιαν
των αγωνων, ουτω λεγων· Ουκ οιδατε, οτι ωι παριστανετε εαυτους δουλους εις
υπακοην, δουλοι εστε, ωι υπακουετε, ητοι αμαρτιας εις θανατον, η υπακοης εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

δικαιοσυνην; Ουπω λεγω την γεενναν, φησιν, ουδε την πολλην εκεινην κολασιν,
αλλα την ενταυθα αισχυνην, οταν δουλοι γινησθε, και εκοντες δουλοι, και αμαρτιας
δουλοι, και επι τοιουτωι μισθωι, ωστε παλιν αποθανειν. Ει γαρ προ του βαπτισματος
θανατον ειργασατο σωματικον, και τοσαυτης εδεηθη της θεραπειας το ελκος, ωστε
τον ∆εσποτην απαντων εις θανατον κατελθειν, και ουτω λυσαι το κακον, μετα την
τοσαυτην δωρεαν, και ελευθεριαν, λαμβανουσα σε εκοντα αυτη παλιν
υποκατακλινομενον, τι ουκ εργασεται; Μη τοινυν επι τοσουτον δραμηις βαραθρον,
μηδε εκων σεαυτον προδωις. Ἐπι μεν γαρ των πολεμων και ακοντες παραδιδονται
πολλακις οι στρατιωται· ενταυθα δε αν μη αυτος αυτομολησηις, ουδεις σου περιεσται.
Ἐντρεψας τοινυν απο του πρεποντος, φοβει και απο των επαθλων, και τιθησιν
αμφοτερων τα επιχειρα, δικαιοσυνην και θανατον· θανατον δε ου τοιουτον, αλλα
πολλωι χαλεπωτερον. Ει γαρ ουκετι αποθανειται Χριστος, τις λυσει τον θανατον
εκεινον; Ουδεις. Ουκουν αναγκη διολου κολαζεσθαι και τιμωρεισθαι· 60.489 ουκετι
γαρ θανατος παραγινεται αισθητος, καθαπερ ενταυθα, αναπαυων το σωμα, και της
ψυχης διαιρων· Ἔσχατος γαρ εχθρος καταργειται ο θανατος. Ὅθεν αθανατος εσται η
κολασις, αλλ' ουχι τοις υπακουουσι Θεωι, αλλα δικαιοσυνη, και τα εκ ταυτης
βλαστανοντα αγαθα, εσται τα επαθλα, Χαρις δε τωι Θεωι, οτι ητε δουλοι της αμαρτιας,
υπηκουσατε δε εκ καρδιας εις ον παρεδοθητε τυπον διδαχης. Ἐντρεψας απο της
δουλειας, φοβησας απο των επαθλων και προτρεψας, ανορθοι παλιν απο της μνημης
των ευεργεσιων αυτους. ∆ια γαρ τουτων δεικνυσιν, οτι τε μεγαλων απηλλαγησαν
κακων, και οτι ουκ εξ οικειων πονων, και οτι τα μελλοντα ευκολωτερα. Καθαπερ
γαρ τις ωμου τυραννου τον αιχμαλωτον εξελομενος, και παραινων μη
παλινδρομησαι προς αυτον, αναμιμνησκει της χαλεπης αυτου τυραννιδος· ουτω και
ο Παυλος εμφαντικωτατα τα παρελθοντα ενδεικνυται κακα δια του ευχαριστειν τωι
Θεωι. Ουδε γαρ ανθρωπινης ισχυος ην, φησιν, εκεινων ημας απαλλαξαι παντων,
αλλα τωι Θεωι χαρις τωι τοσαυτα και βουληθεντι και δυνηθεντι. Και καλως ειπεν,
Ὑπηκουσατε εκ καρδιας· ουδε γαρ ηναγκασθητε ουδε εβιασθητε, αλλ' εκοντες μετα
προθυμιας απεστητε. Τουτο δε και εγκωμιαζοντος εστιν ομου, και καθαπτομενου. Οι
γαρ εκοντες προσελθοντες, και μηδεμιαν υπομειναντες αναγκην, ποιαν αν σχοιητε
συγγνωμην, τινα δε απολογιαν επι τα προτερα παλινδρομουντες; Ειτα ινα μαθηις, οτι
ου της αυτων ευγνωμοσυνης μονον, αλλα και της του Θεου χαριτος το παν γεγονεν,
ειπων, Ὑπηκουσατε εκ καρδιας, επηγαγεν, Εις ον παρεδοθητε τυπον διδαχης. Ἡ μεν
γαρ υπακοη η εκ καρδιας το αυτεξουσιον δηλοι, το δε παραδοθηναι, την του Θεου
βοηθειαν αινιττεται. Τις δε ο τυπος της διδαχης; Ὀρθως ζηιν και μετα πολιτειας
αριστης. Ἐλευθερωθεντες δε απο της αμαρτιας, εδουλωθητε τηι δικαιοσυνηι. ∆υο
ενταυθα δεικνυσι του Θεου δωρεας, το τε αμαρτιας ελευθερωσαι, και το δουλωσαι τηι
δικαιοσυνηι, οπερ ελευθεριας απασης αμεινον εστι. Και γαρ ταυτον πεποιηκεν ο Θεος,
οιον αν ει τις παιδα ορφανον λαβων υπο βαρβαρων εις την αυτων απενεχθεντα γην,
μη μονον της αιχμαλωσιας απαλλαξειεν, αλλα και πατερα εαυτον αυτωι
κηδεμονικον επιστησειε, και εις μεγιστην αξιαν αγαγοι· ο δη και εφ' ημων γεγονεν.
Ου γαρ μονον των παλαιων κακων ηλευθερωσεν, αλλα και εις αγγελικον ηγαγε
βιον, και οδον ημιν πολιτειας ετεμεν αριστης, τηι της δικαιοσυνης ασφαλειαι
παραδους, και τα παλαια αποκτεινας κακα, και νεκρωσας τον παλαιον ανθρωπον,
και επι την ζωην χειραγωγησας ημας την αθανατον. Μενωμεν τοινυν ταυτην
ζωντες· πολλοι γαρ των δοκουντων εμπνειν και βαδιζειν, νεκρων αθλιωτερον
διακεινται. εʹ. Και γαρ διαφοροι νεκροτητος εισι τροποι· και εστιν εις μεν ο του
σωματος, καθ' ον ο Ἀβρααμ νεκρος ων, ουκ ην νεκρος· Ὁ γαρ Θεος, φησιν, ουκ εστι
Θεος νεκρων, αλλα ζωντων· ετερος ο της ψυχης, ον ο Χριστος αινιττομενος ελεγεν.
Ἄφες τους νεκρους θαψαι τους εαυτων νεκρους· αλλος ο και επαινετος, ο δια της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

φιλοσοφιας γινομενος, περι ου φησιν ο Παυλος· Νεκρωσατε υμων τα μελη τα επι της
γης· ετερος ο και τουτου γεγενημενος αιτιος, ο επι του βαπτισματος· Ὁ γαρ παλαιος
ημων ανθρωπος, φησιν, εσταυρωται, τουτεστι νενεκρωται. Ταυτ' ουν ειδοτες,
εκεινην μεν φυγωμεν την νεκρωσιν, καθ' ην και ζωντες αποθνησκομεν· ταυτην δε
μη δεισωμεν, καθ' ην ο κοινος επεισι θανατος. Τας δε ετερας δυο, ων η μεν εστι
μακαριστη η 60.490 παρα του Θεου δοθεισα, η δε επαινετη η παρ' ημων και του Θεου
κατορθουμενη, και ελωμεθα και ζηλωσωμεν. Τουτων δε των δυο την μεν ο ∆αυιδ
μακαριζει λεγων· Μακαριοι ων αφεθησαν αι ανομιαι· την δε ο Παυλος θαυμαζει,
Γαλαταις γραφων, οτι Οι του Χριστου την σαρκα εσταυρωσαν. Της δε ετερας
συζυγιας την μεν ευκαταφρονητον ειναι φησιν ο Χριστος λεγων· Μη φοβηθητε απο
των αποκτεινοντων το σωμα, την δε ψυχην μη δυναμενων αποκτειναι· την δε
φοβεραν, Φοβηθητε γαρ τον δυναμενον και ψυχην και σωμα απολεσαι εν γεεννηι.
∆ιο ταυτην φυγοντες, εκεινην ελωμεθα την νεκροτητα, την μακαριζομενην και
θαυμαζομενην, ινα των ετερων των δυο την μεν φυγωμεν, την δε φοβηθωμεν. Ουδε
γαρ οφελος ημιν ουδεν τον ηλιον ορωσι, και εσθιουσι και πινουσιν, αν μη η δια των
αγαθων εργων ζωη παρηι. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, βασιλεως αλουργιδα μεν
περικειμενου και οπλα εχοντος, ουδενα δε υπηκοον κεκτημενου, αλλα προκειμενου
πασι τοις βουλομενοις εναλλεσθαι και υβριζειν αυτον; Ουτω και Χριστιανου ουδεν
εσται κερδος πιστιν μεν εχοντος και την απο του βαπτισματος δωρεαν, πασι δε τοις
παθεσι υποκειμενου· μειζων γαρ ουτως η υβρις εσται, και πλειων η αισχυνη. Ὥσπερ
γαρ εκεινος ο το διαδημα περικειμενος και την αλουργιδα, ου μονον ουδεν απο της
στολης κερδανει ταυτης εις την οικειαν τιμην, αλλα και εκεινην καθυβριζει δια της
οικειας αισχυνης· ουτω και ο πιστος βιον διεφθαρμενον ζων, ου μονον ουδεν
εντευθεν αιδεσιμος εσται, αλλα και μειζονως καταγελαστος. Ὅσοι γαρ, φησιν,
ανομως ημαρτον, ανομως και απολουνται· και οσοι εν νομωι ημαρτον, δια νομου
κριθησονται. Και Ἑβραιοις δε επιστελλων, ελεγεν· Ἀθετησας τις νομον Μωυσεως,
χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισι μαρτυσιν αποθνησκει. Ποσωι δοκειτε χειρονος
αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του Θεου καταπατησας; Και μαλα εικοτως· και γαρ
υπεταξα σοι παντα τα παθη, φησι, δια του βαπτισματος. Τι ουν γεγονεν, οτι εις
τοσαυτην εξυβρισας δωρεαν, και γεγονας ετερος ανθ' ετερου; Ἀπεκτεινα και εθαψα
σου τα προτερα πλημμεληματα, καθαπερ σκωληκας· τι τοινυν ετερα ετεκες; και γαρ
σκωληκων χειρω τα αμαρτηματα· ουτοι μεν γαρ το σωμα, εκεινα δε την ψυχην
λυμαινεται, και πλειονα ποιει την δυσωδιαν. Ἀλλ' ημεις ουκ αισθανομεθα· διοπερ
αυτην ουδε εκκαθαραι σπευδομεν. Ουδε γαρ ο μεθυων οιδε ποση του σεσηποτος
οινου η βδελυγμια, αλλ' ο μη μεθυων ακριβως ταυτα επισταται. Ουτω και επι των
αμαρτηματων ο μεν σωφρονως ζων, μετα ακριβειας οιδε τον βορβορον εκεινων και
την κηλιδα· ο δε τηι πονηριαι εαυτον εκδους, καθαπερ μεθηι τινι κεκαρωμενος, ουδε
αυτο τουτο οιδεν, οτι νοσει. Και τουτο μαλιστα της κακιας το χαλεπωτατον, οτι ουδε
ιδειν αφιησι τους εις αυτην εμπεσοντας της οικειας λυμης το μεγεθος, αλλ' εν
βορβορωι κειμενοι μυρων απολαυειν νομιζουσι· διοπερ ουδε απαλλαττεσθαι
δυνανται, αλλα σκωληκων γεμοντες, ωσπερ λιθοις τιμιοις καλλωπιζομενοι, ουτως
εναβρυνονται. ∆ια ταυτα αυτους ουδε αποκτειναι εθελουσιν, αλλα και τρεφουσι και
αυξουσιν εν εαυτοις, εως αν αυτους προς τους του μελλοντος αιωνος παραπεμψωσι
σκωληκας. Και γαρ εκεινων ουτοι προξενοι· ου προξενοι δε μονον, αλλα και πατερες
εισιν εκεινων των μηδεποτε τελευτωντων. Ὁ γαρ σκωληξ αυτων ου τελευτησει,
φησιν. Ουτοι την γεενναν αναπτουσι την μηδεποτε σβεννυμενην. Ἵν' ουν ταυτα μη
γενηται, την πηγην των κακων ανελωμεν, και την καμινον σβεσωμεν, και την ριζαν
της πονηριας κατωθεν 60.491 ανασπασωμεν· επει και δενδρον πονηρον αν αποτεμηις
ανωθεν, ουδεν πλεον εποιησας, της ριζης κατω μενουσης, και τα αυτα βλαστανουσης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

παλιν. Τις ουν η ριζα των κακων; Μαθε παρα του καλου φυτουργου, του τα τοιαυτα
ακριβως επισταμενου, και την αμπελον την πνευματικην θεραπευοντος, και την
οικουμενην γεωργουντος απασαν. Τινα ουν ουτος φησιν ειναι την αιτιαν των
κακων απαντων; Την των χρηματων επιθυμιαν. Ῥιζα γαρ παντων των κακων,
φησιν, η φιλαργυρια. Ἐντευθεν μαχαι και εχθραι και πολεμοι, εντευθεν φιλονεικιαι
και λοιδοριαι και υποψιαι και υβρεις, εντευθεν φονοι και κλοπαι και τυμβωρυχιαι·
δια ταυτην ου πολεις και χωραι μονον, αλλα και οδοι, και οικουμενη και αοικητος,
και ορη, και ναπαι, και βουνοι και παντα απλως αιματων γεμει και φονων. Και ουδε
της θαλαττης απεσχετο τουτι το κακον, αλλα και εκει μετα πολλης εισεκωμασε της
μανιας, των πειρατων αυτην πολιορκουντων παντοθεν, και καινον τινα ληιστειας
επινοουντων τροπον. ∆ια ταυτην και οι της φυσεως ανετραπησαν νομοι, και οι της
συγγενειας εκινηθησαν θεσμοι, και τα της ουσιας αυτης διεφθαρται δικαια. ʹ. Ἡ γαρ
των χρηματων τυραννις ου κατα των ζωντων μονον, αλλα και κατα των
αποθανοντων τας τοιαυτας ωπλισε δεξιας· και ουδε τωι θανατωι προς αυτους
σπενδονται, αλλα θηκας αναῤρηγνυντες, και κατα νεκρων σωματων τας μιαρας
εκτεινουσι χειρας, ουδε τον απαλλαγεντα της ζωης της εαυτων αφιεντες
απηλλαχθαι επιβουλης. Και οσα αν ευρηις κακα, καν εν οικιαι, καν εν αγοραι, καν εν
δικαστηριοις, καν εν βουλευτηριοις, καν εν βασιλειοις, καν οπουδηποτε, εντευθεν
παντα οψει βλαστανοντα. Τουτο γαρ εστι, τουτο το κακον ο παντα αιματων και
φονων ενεπλησε, τουτο την φλογα της γεεννης ανηψε, τουτο της ερημιας τας πολεις
ουδεν αμεινον διακεισθαι εποιησεν, αλλα και πολλωι χειρον. Τους μεν γαρ ταις οδοις
εφεδρευοντας και φυλασσεσθαι ραιδιον, ατε ου δια παντος επιτιθεμενους· οι δε εν
μεσαις ταις πολεσιν εκεινους μιμουμενοι, τοσουτωι χειρους εκεινων, οσωι και
δυσφυλακτοι μαλλον αυτων, και μετα παῤρησιας ταυτα τολμωσιν, α μετα του
λανθανειν εκεινοι. Τους γαρ επ' αναιρεσει της πονηριας αυτων κειμενους νομους,
τουτους και εις συμμαχιαν ελκοντες, των τοιουτων φονων και μιασματων τας
πολεις ενεπλησαν. Ἢ ου φονος, ειπε μοι, και φονου χειρον, το λιμωι παραδουναι
πενητα και εις δεσμωτηριον εμβαλειν, και μετα του λιμου και βασανοις εκδουναι και
μυριοις αικισμοις; Καν γαρ αυτος ταυτα μη ποιηις, παρεχηις δε την αιτιαν του
γινεσθαι, των διακονουμενων μαλλον αυτα εργαζηι. Ὁ μεν γαρ ανδροφονος ομου το
ξιφος ενεπηξε, και μικρον λυπησας χρονον ουκετι περαιτερω προαγει την βασανον·
συ δε ταις συκοφαντιαις, ταις επηρειαις, ταις επιβουλαις το φως εργαζομενος αυτωι
σκοτος, και εν επιθυμιαι καθιστας του μυριακις αποθανειν, εννοησον οσους εργαζηι
ανθ' ενος θανατους. Και το δη παντων χαλεπωτερον, οτι αρπαζεις και πλεονεκτεις,
ουχ υπο πενιας ωθουμενος ουδε λιμου σε καταναγκαζοντος, αλλ' ινα ο του ιππου
χαλινος αλειφηται πολλωι τωι χρυσωι, και ο της οικιας οροφος, και αι των κιονων
κεφαλαι. Και ποσης ουκ αν ειη ταυτα γεεννης αξια, οταν τον αδελφον, και των
αποῤρητων σοι κοινωνησαντα αγαθων, και ουτω παρα του ∆εσποτου σου τιμηθεντα,
ινα λιθους καλλω 60.492 πισηις και εδαφος και σωματα αλογων ζωων ουδε
αισθανομενων του κοσμου τουτου, εις μυριας εμβαλληις συμφορας; Και ο μεν κυων
εν επιμελειαι πολληι, ο δε ανθρωπος, μαλλον δε ο Χριστος, δια τον κυνα και παντα τα
ειρημενα εις εσχατον κατακλειεται λιμον. Τι ταυτης της συγχυσεως χειρον; τι της
παρανομιας ταυτης χαλεπωτερον; ποσοι ποταμοι πυρος αρκεσουσι τηι τοιαυτηι ψυχηι;
Ὁ μεν κατ' εικονα του Θεου γεγενημενος εστηκεν ασχημονων δια την σην
απανθρωπιαν· αι δε οψεις των ημιονων των την γυναικα φερουσων την σην πολλωι
καταλαμπονται χρυσιωι, και τα δερματα και τα ξυλα τα την στεγην εκεινην
υφαινοντα· καν θρονον κατασκευασαι δεηι, καν υποποδιον, παντα υπο χρυσου και
αργυρου κατασκευαζονται· το δε του Χριστου μελος, και δι' ον εξ ουρανου
παραγεγονε, και το τιμιον αιμα εξεχεεν, ουδε της αναγκαιας απολαυει τροφης δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

την πλεονεξιαν την σην. Ἀλλ' αι μεν κλιναι αργυρωι παντοθεν εισι περιβεβλημεναι,
τα δε σωματα των αγιων και της αναγκαιας απεστερηται σκεπης· και παντων σοι
γεγονεν ατιμοτερος ο Χριστος, και οικετων και ημιονων και κλινης και θρονου και
υποποδιου. Τα γαρ ετι τουτων ατιμοτερα σκευη παριημι καταλιμπανων υμιν ειδεναι.
Ει δε φριττεις ταυτα ακουων, αποστηθι πρασσων, και ουδεν σε βλαψει τα ειρημενα·
αποστηθι, και στηθι της μανιας ταυτης· και γαρ μανια σαφης η περι ταυτα σπουδη.
∆ιο ταυτα αφεντες αναβλεψωμεν οψε γουν ποτε εις τον ουρανον, αναμνησθωμεν
της μελλουσης ημερας, εννοησωμεν το φοβερον δικαστηριον και τας ηκριβωμενας
ευθυνας και την αδεκαστον ψηφον· λογισωμεθα, οτι ταυτα παντα ορων ο Θεος, ου
κεραυνους ανωθεν πεμπει· καιτοι γε ου σκηπτων αξια τα γινομενα μονον. Ἀλλ' ουτε
τουτο ποιει, ουτε την θαλασσαν ημιν επαφιησιν, ου την γην ρηγνυσι μεσην, ου τον
ηλιον σβεννυσιν, ου τον ουρανον ριπτει μετα των αστερων, ου παντα απλως εκ
μεσου ποιει, αλλ' αφιησιν εν ταξει ειναι και διακονεισθαι ημιν την κτισιν απασαν.
Ταυτ' ουν λογισαμενοι, της φιλανθρωπιας το μεγεθος φριξωμεν, και προς την
οικειαν ευγενειαν επανελθωμεν· ως νυν γε των αλογων ουδεν αμεινον διακειμεθα,
αλλα πολλωι χειρον. Ἐκεινα μεν γαρ αγαπαι τα συγγενη, και αρκειται τηι κοινωνιαι
της φυσεως εις την προς αλληλα φιλοστοργιαν. Συ δε μετα της φυσεως μυριας εχων
υποθεσεις συναγουσας σε και σφιγγουσας προς τα οικεια μελη, το τετιμησθαι λογωι,
το μετεχειν ευσεβειας, το κοινωνησαι μυριων αγαθων, εκεινων αγριωτερος γεγονας,
εις μεν τα ανοτητα πολλην την σπουδην ενδεικνυμενος, τους δε ναους του Θεου και
λιμωι και γυμνοτητι παρορων απολλυμενους, πολλακις δε και μυριοις περιβαλλων
κακοις. Ει γαρ δοξης ερων ταυτα ποιεις, πολλωι μαλλον τον αδελφον του ιππου
θεραπευειν δει. Ὅσωι γαρ βελτιων ο της ευεργεσιας απολαυων, τοσουτωι και
λαμπροτερος σοι πλεκεται της τοιαυτης σπουδης ο στεφανος· ως νυν γε τοις
εναντιοις περιπιπτων, και μυριους επισπωμενος κατα σεαυτου κατηγορους, ουκ
αισθανηι. Τις γαρ σε ουκ ερει κακως; τις γαρ σε ου γραψεται της εσχατης ωμοτητος
και μισανθρωπιας, ορων το μεν των ανθρωπων ατιμαζοντα γενος, το δε των αλογων
προ των ανθρωπων ποιουμενον, και μετα των αλογων την οικιαν και τα 60.493
επιπλα; Ουκ ηκουσας των αποστολων λεγοντων, οτι οι πρωτοι τον λογον δεξαμενοι
και οικιας και χωρια επωλουν, ινα τους αδελφους τρεφωσι; Συ δε και οικιας και
χωρια αρπαζεις, ινα ιππον κοσμησηις και ξυλα και δερματα, και τοιχους και εδαφος.
Και το δη χαλεπωτερον, οτι ουκ ανδρες μονον, αλλα και γυναικες ταυτην μαινονται
την μανιαν, και τους ανδρας εις την τοιαυτην αλειφουσι ματαιοπονιαν, πανταχου
μαλλον η εν τοις αναγκαιοις δαπαναιν αναγκαζουσαι· καν εγκαλεσηι τις υπερ
τουτων, μεμελετηκασιν απολογιαν πολλης κατηγοριας γεμουσαν. Και γαρ ταυτα
κακεινα γινεται, φησι. Τι φης; ου δεδοικας τοιαυτα φθεγγομενος, και μετα των
ιππων και των ημιονων, και των κλινων και των υποποδιων τον Χριστον πεινωντα
αριθμων; μαλλον δε ουδε μετα τουτων, αλλα το μεν πλεον μερος τουτοις, εκεινωι δε
μολις ολιγον απονεμων μερος. Ουκ οισθα, οτι παντα αυτου, και συ, και τα σα; ουκ
οισθα, οτι και σωμα αυτος διεπλασε, και ψυχην εχαρισατο, και τον κοσμον απενειμεν
απαντα; Συ δε ουδε μικραν τουτωι αντιδιδως αμοιβην· αλλ' αν μεν οικισκον μικρον
εκμισθωσηις, μετα πολλης της ακριβειας τον μισθον απαιτεις, την δε κτισιν αυτου
πασαν καρπουμενος, και κοσμον τοσουτον οικων, ουδε ολιγον ανεχηι μισθον
καταβαλειν, αλλα τηι κενοδοξιαι και σαυτον και τα σαυτου παντα εξεδωκας· και γαρ
εκειθεν απαντα ταυτα ηρτηνται. Ουδε γαρ ιππος βελτιων αν γενοιτο προς την
αρετην αυτου, τον κοσμον περιθεμενος τουτον, ουτε ο καθημενος επ' αυτου
ανθρωπος, αλλ' εστιν οτε και ατιμοτερος. Πολλοι γαρ αφεντες τον οχουμενον, προς
τον κοσμον του ιππου τρεπουσι τους οφθαλμους, και τους επομενους οικετας και
τους προηγουμενους και τους σοβουντας· τον δε υπο τουτων δορυφορουμενον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

μισουσι, και αποστρεφονται ως κοινον εχθρον. Ἀλλ' ουχ οταν την ψυχην κοσμηις,
τουτο συμβαινει, αλλα και ανθρωποι και αγγελοι και ο των αγγελων ∆εσποτης,
παντες σοι τον στεφανον πλεκουσιν. Ὥστε, ει δοξης εραις, αποστηθι τουτων ων νυν
ποιεις, και μη την οικιαν, αλλα την ψυχην καλλωπιζε, ινα γενηι λαμπρος και
περιφανης· ως νυν γε ουδεν σου γενοιτ' αν ευτελεστερον ερημην εχοντος την
ψυχην, και το της οικιας προβαλλομενου καλλος. Ει δε ουκ ανεχηι των παρ' εμου
λεγομενων, ακουσον τι των εξωθεν τις εποιησε, 60.494 και αισχυνθητι την γουν
εκεινων φιλοσοφιαν. Λεγεται γαρ τις εκεινων εις οικιαν λαμπραν εισελθων, πολλωι
μεν καταλαμπομενην χρυσιωι, πολλωι δε απαστραπτουσαν τωι των μαρμαρων και
των κιονων καλλει, επειδη και το εδαφος ειδε πανταχου ταπητας εχον
εστορεσμενους, εις την οψιν εμπτυσαι του της οικιας δεσποτου· ειτα εγκαλουμενος
ειπειν, δια το μηδαμου της οικιας ετερωθι τουτο εξειναι ποιησαι, εις την οψιν
αναγκασθηναι υβρισαι την εκεινου. Ὁραις πως καταγελαστος ο τα εξωθεν
καλλωπιζων εστι, και παρα πασιν ευκαταφρονητος τοις νουν εχουσι; Και μαλα
εικοτως. Ουδε γαρ ει την συνοικον τις αφεις την σην ρακια περικεισθαι, και
ημελημενην ειναι, τας θεραπαινιδας λαμπραι περιεβαλε στοληι, πραως αν ηνεγκας,
αλλα παρωξυνθης, και υβριν αν το πραγμα εφησας ειναι την εσχατην. Τουτο τοινυν
και επι της ψυχης λογιζου. Ὅταν γαρ τους μεν τοιχους και το εδαφος και τα επιπλα
και τα αλλα παντα καλλωπιζηις, ελεημοσυνην δε μη παρεχηις δαψιλη, μηδε την
αλλην ασκηις φιλοσοφιαν, ουδεν ετερον η τουτο ποιεις, μαλλον δε το πολλωι
χαλεπωτερον. Της μεν γαρ δουλης και της δεσποινης ουδεν το μεσον, της δε ψυχης
και της σαρκος πολυ το διαφορον· ει δε της σαρκος, πολλωι μαλλον της ψυχης και
της οικιας, και της ψυχης και της κλινης και του υποποδιου. Ποιας ουν αξιος
απολογιας αν ειης, ταυτα μεν απαντα αργυριωι πολλωι περιβαλλων, εκεινην δε
περιορων ρακοδυτουσαν, αυχμωσαν, πεινωσαν, τραυματων γεμουσαν, υπο μυριων
σπαραττομενην κυνων, και μετα ταυτα απαντα και δοξαζεσθαι απο του
καλλωπισμου των εξωθεν περικειμενων νομιζων; ο δη μαλιστα της εσχατης
παραπληξιας εστι, το γελωμενον και ονειδιζομενον, και ασχημονουντα και
ατιμαζομενον, και εις εσχατην εμπιπτοντα· κολασιν, ετι και εγκαλλωπιζεσθαι
τουτοις. ∆ιο παρακαλω, ταυτα παντα εννοησαντες ανανηψωμεν οψε γουν ποτε, και
ημων αυτων γενωμεθα, και τον κοσμον τουτον απο των εξωθεν εις την ψυχην
μετενεγκωμεν. Ουτω γαρ και αυτος ασυλος μενει, και ημας τοις αγγελοις ισους
εργαζεται, και τα ακινητα προξενησει καλα· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Ἀνθρωπινον λεγω δια την ασθενειαν της σαρκος υμων. Ὥσπερ γαρ
παρεστησατε τα μελη της σαρκος υμων δουλα τηι ακαθαρσιαι και τηι ανομιαι εις την
ανομιαν, ουτω νυν παραστησατε τα μελη υμων δουλα τηι δικαιοσυνηι εις αγιασμον.
αʹ. Ἐπειδη πολλην απηιτησεν ακριβειαν του βιου, νεκρους ειναι κελευων τωι κοσμωι,
και τεθνηκεναι τηι πονηριαι, και ακινητους μενειν προς την των αμαρτηματων
ενεργειαν, και εδοκει μεγα τι και βαρυ λεγειν και την ανθρωπινην υπερβαινον
φυσιν· δειξαι βουλομενος, οτι ουδεν υπερογκον απαιτει, ουδε οσον εχρην τον
τοσαυτης απολαυσαντα δωρεας, αλλα και σφοδρα συμμετρον και κουφον, απο των
εναντιων αυτο κατασκευαζει, και φησιν, Ἀνθρωπινον λεγω· ωσανει ελεγεν, απο
ανθρωπινων λογισμων, απο των εν συνηθειαι γινο 60.494 μενων· το γαρ συμμετρον
τηι προσηγοριαι του ανθρωπινου δηλοι· και γαρ και αλλαχου φησι· Πειρασμος υμας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

ουκ ειληφεν, ει μη ανθρωπινος· τουτεστι, συμμετρος και μικρος. Ὥσπερ γαρ
παρεστησατε τα μελη υμων δουλα τηι ακαθαρσιαι και τηι ανομιαι εις την ανομιαν,
ουτω νυν παραστησατε τα μελη υμων δουλα τηι δικαιοσυνηι εις αγιασμον. Καιτοι
πολυ των δεσποτων το μεσον, αλλ' ομως το ισον της δουλειας απαιτω μετρον. Ἔδει
μεν γαρ και πολλωι πλεον εισενεγκειν, και τοσουτωι πλεον, οσωι και αυτη μειζων της
δεσποτειας εκεινης και αμεινων· πλην αλλ' ουδεν πλεον απαιτω δια την ασθενειαν.
Και ουκ ειπε, Της προαιρεσεως υμων, ουδε Της προθυμιας, αλλα, Της σαρκος υμων,
ανεπαχθεστερον ποιων τον λογον. Καιτοι το μεν ακαθαρσια, το δε αγιασμος· το μεν
ανομια, το 60.495 δε δικαιοσυνη. Και τις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως μηδε
τοσαυτην εισενεγκειν σπουδην τηι του Χριστου δουλειαι, οσην τηι της αμαρτιας και
του διαβολου; Ουκουν ακουσον των εξης, και εισηι σαφως, οτι ουδε το μικρον τουτο
εισφερομεν. Ἐπειδη γαρ απλως ουτω λεγομενον ουκ εδοκει πιστον ειναι ουδε
ευπαραδεκτον, ουδε ηνειχετο τις ακουσαι, οτι ου δουλευει τοσουτον τωι Χριστωι,
οσον εδουλευσε τωι διαβολωι, δια των εξης αυτο κατασκευαζει και ποιει πιστον, την
δουλειαν εκεινην αγων εις μεσον, και λεγων πως εδουλευσαν. Ὅτε γαρ ητε δουλοι,
φησι, της αμαρτιας, ελευθεροι ητε τηι δικαιοσυνηι. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· οτε εν
πονηριαι εζητε και ασεβειαι και εσχατοις κακοις, μετα τοσαυτης εζητε της υπακοης,
ως μηδεν καθολου πραττειν καλον. Τουτο γαρ εστιν, Ἐλευθεροι ητε τηι δικαιοσυνηι·
τουτεστιν, Ουκ ητε υποτεταγμενοι αυτηι, αλλ' ηλλοτριωμενοι καθολου. Ουδε γαρ
διενεμετε της δουλειας τον τροπον τηι δικαιοσυνηι και τηι αμαρτιαι, αλλ' ολους
εαυτους εξεδιδοτε τηι πονηριαι. Ουκουν και νυν, επειδη μετεστητε προς την
δικαιοσυνην, ολους εαυτους εκδοτε τηι αρετηι, μηδεν καθολου της κακιας
πραττοντες, ινα καν ισον επιδειξητε το μετρον. Καιτοι γε ουχι της δεσποτειας πολυ
το μεσον μονον, αλλα και της δουλειας αυτης πολυ το διαφορον· οπερ και αυτο μετα
πολλης αναπλοι της σαφηνειας, και δεικνυσιν επι τισι τοτε εδουλευον, επι τισι δε
νυν. Και ουπω λεγει την βλαβην την απο του πραγματος γινομενην, αλλα τεως την
αισχυνην. Τινα γαρ, φησι, καρπον ειχετε τοτε εφ' οις νυν επαισχυνεσθε; Τοιαυτη γαρ
ην η δουλεια, ως και την αναμνησιν αυτην νυν αισχυνην φερειν. Ει δε η αναμνησις
καταισχυνει, πολλωι μαλλον η πραξις. Ὥστε διπληι νυν εκερδανετε, και
απαλλαγεντες της αισχυνης, και μαθοντες εν οις ητε· ωσπερ ουν τοτε διπληι
παρεβλαπτεσθε, και αισχυνης αξια πραττοντες, και ουδε ειδοτες αισχυνεσθαι, οπερ
του προτερου μειζον ην· αλλ' ομως εμενετε δουλευοντες. ∆ειξας τοινυν εκ
περιουσιας την βλαβην των τοτε γενομενων απο της αισχυνης, και επ' αυτο το
πραγμα χωρει. Τι ουν ην το πραγμα; Το γαρ τελος εκεινων θανατος. Ἐπειδη γαρ η
αισχυνη ου σφοδρα δοκει φορτικον ειναι, επι το πανυ φοβερον ερχεται, τον θανατον
λεγω· καιτοι γε ηρκει και το εμπροσθεν ειρημενον. Ἐννοησον γαρ οση της κακιας η
υπερβολη, οπου γε και της τιμωριας απαλλαγεντες, της αισχυνης απαλλαγηναι ουκ
ειχον. Ποιον ουν προσδοκαις μισθον, φησιν, απο της πραξεως, οταν απο της μνημης
μονης, και ταυτα της τιμωριας απηλλαγμενος, εγκαλυπτηι και ερυθριαις, καιτοι γε εν
τοσαυτηι ων χαριτι; Ἀλλ' ου τα του Θεου τοιαυτα. Νυν δε, φησιν, ελευθερωθεντες
απο της αμαρτιας, δουλωθεντες δε τωι Θεωι, εχετε τον καρπον υμων εις αγιασμον, το
δε τελος ζωην αιωνιον. Ἐκεινων ο καρπος αισχυνη και μετα την απαλλαγην,
τουτων δε ο καρπος αγιασμος· οπου δε αγιασμος, παῤρησια πολλη. Ἐκεινων το τελος
θανατος, τουτων δε ζωη αιωνιος. βʹ. Ειδες πως τα μεν δεικνυσι δεδομενα, τα δε εν
ελπισιν οντα; Και απο των δεδομενων κακεινα πιστουται, απο του αγιασμου την
ζωην. Ἵνα γαρ μη λεγηις, οτι παντα εν ελπισι, δεικνυσι και ηδη σε καρπωσαμενον·
πρωτον το απαλλαγηναι της πονηριας και τοιουτων κακων, ων και η μνημη
αισχυνην φερει· δευτερον το δουλωθηναι τηι δικαιοσυνηι· τριτον το αγιασμου
απολαυσαι· τεταρτον το και ζωης επιτυχειν, και ζωης ου προσκαιρου, αλλ' αιωνιας.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

Ἀλλ' ομως και τουτων οντων, 60.496 καν εξ ισης, φησι, δουλευσατε. Ει γαρ και ο
∆εσποτης σφοδρα υπερεχων, και της δουλειας πολυ το μεσον και των επαθλων υπερ
ων δουλευετε, ουδεν απαιτω πλεον τεως. Ειτα, επειδη οπλων εμνημονευσε και
βασιλεως, επιμενει τηι μεταφοραι, λεγων· Τα μεν γαρ οψωνια της αμαρτιας, θανατος·
το δε χαρισμα του Θεου, ζωη αιωνιος εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Ειπων
οψωνια αμαρτιας, επι των χρηστων ου την αυτην ετηρησε ταξιν. Ου γαρ ειπεν, Ὁ
μισθος των κατορθωματων υμων, αλλα, Το δε χαρισμα του Θεου, δεικνυς οτι ουκ
οικοθεν απηλλαγησαν, ουδε οφειλην απελαβον, ουδε αμοιβην και αντιδοσιν πονων,
αλλα χαριτι ταυτα παντα εγενοντο· ωστε και εντευθεν η υπεροχη, ουχ οτι απηλλαξε
μονον, ουδε οτι επι τα βελτιω μετεθηκεν, αλλ' οτι μηδε καμνοντας μηδε
πονησαντας· και ουχ οτι απηλλαξε μονον, αλλα και πολλωι μειζονα εδωκε, και δια
του Παιδος εδωκε. Ταυτα δε παρενεβαλεν απαντα, επειδη και περι χαριτος διελεχθη,
και τον νομον μελλει καταβαλλειν λοιπον. Ἵνα γαρ μη ταυτα αμφοτερα
ραιθυμοτερους εργασηται, μεσα παρενεθηκε τα περι της ακριβειας του βιου,
πανταχου διεγειρων εις την της αρετης επιμελειαν τον ακροατην. Ὅταν δε οψωνια
της αμαρτιας τον θανατον καληι, φοβει παλιν, και προς τα μελλοντα ασφαλιζεται. ∆ι'
ων γαρ αυτους αναμιμνησκει των προτερων, δια τουτων και ευχαριστους ποιει, και
ασφαλεστερους προς τα επιοντα απαντα. Καταλυσας τοινυν ενταυθα τον των
ηθικων λογον, επι τα δογματα εκβαινει παλιν, ουτω λεγων· Ἢ αγνοειτε, αδελφοι;
γινωσκουσι γαρ νομον λαλω. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι απεθανομεν τηι αμαρτιαι,
δεικνυσιν ενταυθα, οτι ου μονον αμαρτια αυτων ου κυριευει, αλλ' ουδε νομος. Ει δε
νομος ου κυριευει, πολλωι μαλλον αμαρτια. Και καταγλυκαινων τον λογον, απο
παραδειγματος ανθρωπινου τουτο ποιει φανερον. Και δοκει μεν εν τι λεγειν, δυο δε
τιθησι του προκειμενου κατασκευας, μιαν μεν, οτι αποθανοντος ανδρος, ουχ
υποκειται γυνη νομωι τωι του ανδρος, ουδε εστιν ο κωλυων ετερωι γενεσθαι γυναικα·
ετεραν δε, οτι ενταυθα ου μονον ο ανηρ ετελευτησεν, αλλα και η γυνη· ωστε διπλης
απολαυειν της ελευθεριας. Ει γαρ τελευτησαντος του ανδρος, απηλλακται της
εξουσιας, οταν και αυτη τετελευτηκυια φανηι, πολλωι μαλλον ηλευθερωται. Ει γαρ εν
γενομενον απαλλαττει της εξουσιας αυτην, πολλωι μαλλον αμφοτερα συνελθοντα.
Μελλων τοινυν εμβαινειν εις την περι τουτων αποδειξιν, μετ' εγκωμιου των
ακροατων αρχεται λεγων, Ἢ αγνοειτε, αδελφοι; γινωσκουσι γαρ νομον λαλω.
Τουτεστι, σφοδρα ωμολογημενον λεγω και σαφες, και γινωσκουσι ταυτα μετα
ακριβειας απαντα. Ὅτι ο νομος κυριευει του ανθρωπου, εφ' οσον χρονον ζηι. Ουκ
ειπε, Του ανδρος, ουδε Της γυναικος, αλλα, Του ανθρωπου, οπερ εστι κοινον
εκατερου του ζωου ονομα. Ὁ γαρ αποθανων, φησι, δεδικαιωται απο της αμαρτιας.
Ουκουν τοις ζωσιν ο νομος κειται, τοις δε τεθνηκοσιν ουκετι διαταττεται. Ὁραις πως
διπλην την ελευθεριαν εδηλωσεν; Ειτα εν τοις προοιμιοις τουτο αινιξαμενος, επι της
γυναικος εν τηι κατασκευηι προαγει τον λογον, ουτω λεγων· Ἡ γαρ υπανδρος γυνη
τωι ζωντι ανδρι δεδεται νομωι· εαν δε αποθανηι ο ανηρ, κατηργηται απο του νομου
του ανδρος. Ἄρα ουν ζωντος του ανδρος, μοιχαλις χρηματιζει, εαν γενηται ανδρι
ετερωι· εαν δε απο 60.497 θανηι ο ανηρ, ελευθερα εστιν απο του νομου, του μη 60.497
ειναι αυτην μοιχαλιδα, γενομενην ανδρι ετερωι. Συνεχως αυτο περιστρεφει, και μετα
πολλης της ακριβειας· επειδη σφοδρα θαῤρει τωι υπ' αυτου κατασκευαζομενωι. Και
τιθησιν εν ταξει μεν του ανδρος τον νομον, εν ταξει δε της γυναικος τους
πιστευσαντας απαντας. Ειτα το συμπερασμα ου κατα την προτασιν επαγει· το γαρ
ακολουθον ην ειπειν· Ὥστε, αδελφοι μου, ου κυριευσει υμων ο νομος· απεθανε γαρ.
Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως, αλλ' εν μεν τηι προτασει τουτο ηινιξατο· εν δε τηι επαγωγηι
λοιπον, ωστε ανεπαχθη ποιησαι τον λογον, την γυναικα εισαγει τετελευτηκυιαν,
λεγων· Ὥστε, αδελφοι μου, και υμεις εθανατωθητε τωι νομωι. Ὅταν γαρ και τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

κακεινο γενομενον την αυτην ελευθεριαν παρεχηι, τι κωλυει χαρισασθαι τωι νομωι,
του πραγματος μηδεν παραβλαπτομενου; Ἡ γαρ υπανδρος γυνη τωι ζωντι ανδρι
δεδεται νομωι. Που νυν εισιν οι τον νομον διαβαλλοντες; Ἀκουετωσαν πως και εις
αναγκην εμπεσων, ου καθαιρει αυτου το αξιωμα, αλλα μεγαλα περι της εξουσιας
αυτου διαλεγεται, ει γε ζωντος αυτου, δεδεται ο Ἰουδαιος, και μοιχοι χρηματιζουσιν
οι παραβαινοντες και αφιεντες αυτον ζωντα· ει δε τελευτησαντα ειασεν, ουδεν
θαυμαστον· και γαρ επ' ανθρωπων ου διαβαλλεται ο τουτο ποιων. Ἐαν δε αποθανηι ο
ανηρ, κατηργηται απο του νομου του ανδρος. γʹ. Ειδες πως εν τωι παραδειγματι τον
νομον δεικνυσι τετελευτηκοτα; Ἀλλ' ουκ εν τηι επαγωγηι τουτο ποιει. Ἄρα ουν
ζωντος του ανδρος, μοιχαλις χρηματιζει η γυνη. Ὅρα πως ενδιατριβει ταις
κατηγοριαις των τον νομον παραβαινοντων ζωντα. Ἐπει δε αυτον επαυσε, λοιπον
μετα ασφαλειας απασης αυτον χαριζεται τηι πιστει, ουδεν παραβλαπτων εντευθεν.
Ζωντος γαρ, φησι, του ανδρος, μοιχαλις χρηματισει η γυνη, εαν γενηται ανδρι
ετερωι. Ὥστε, αδελφοι μου, και υμεις. Ἀκολουθον ην ειπειν· Του νομου
τελευτησαντος, ου κρινεσθε μοιχειας, ανδρι γενομενοι ετερωι. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως,
αλλα πως; Ἐθανατωθητε τωι νομωι. Ει νεκροι γεγονατε, ουκ εστε υπο τον νομον. Ει
γαρ τελευτησαντος του ανδρος ουκ εστιν υπευθυνος η γυνη, πολλωι μαλλον αυτη
τετελευτηκυια απηλλακται τουτου. Ειδες Παυλου σοφιαν, πως τον νομον εδειξε
τουτο βουλομενον, το αποστηναι αυτου και γενεσθαι ανδρι ετερωι; Ου γαρ κωλυει,
φησιν, ετερωι συνειναι ανδρι, τελευτησαντος του προτερου. Πως γαρ, οπου γε και
ζωντος επιτρεπει βιβλιον αποστασιου λαβουσαν; Ἀλλα και τουτο ου τιθησιν, οπερ
εγκλημα ην μαλλον των γυναικων· ει γαρ και συγκεχωρητο, αλλ' ομως ουκ ην
αιτιας απηλλαγμενον. Ὅταν γαρ απο των αναγκαιων και δοκιμων εχηι τα νικητηρια,
ου ζητει τα περιττα· ου γαρ εστι γλισχρος. Το τοινυν θαυμαστον τουτο εστιν, οτι
αυτος ο νομος απαλλαττει των εγκληματων ημας αποσταντας αυτου· ωστε αυτου
βουλημα το γενεσθαι ημας του Χριστου. Και γαρ και αυτος τεθνηκε, και ημεις
τεθνηκαμεν, και διπληι τα της εξουσιας ανηιρηται. Ὁ δε ουδε τουτοις αρκειται μονοις,
αλλα και τον αιτιον προστιθησιν· ουδε γαρ απλως τεθεικε τον θανατον, αλλα παλιν
τον ταυτα εργασαμενον τον σταυρον εισηγαγε, και ταυτηι ποιων ημας υπευθυνους.
Ου γαρ απλως, Ἀπηλλαγητε, φησιν, αλλα, ∆ια του θανατου του ∆εσποτικου.
Ἐθανατωθητε γαρ, φησι, τωι νομωι δια του σωματος του Χριστου. 60.498 Ουκ
εντευθεν δε προτρεπει μονον, αλλα και εκ της υπεροχης του δευτερου ανδρος· διο
και επηγαγεν· Εις το γενεσθαι υμας ετερωι, τωι εκ νεκρων εγερθεντι. Ειτα, ινα μη
λεγωσι, Τι ουν, αν μη βουλωμεθα δευτερωι ομιλησαι ανδρι; ο γαρ νομος την
χηρευσασαν ου ποιει μεν ειναι μοιχαλιδα δευτεροις ομιλησασαν γαμοις, ου μην
αναγκαζει ομιλησαι· ιν' ουν μη τουτο λεγωσι, δεικνυσιν οτι και εκ των υπηργμενων
ηδη ημιν βουληθηναι δει· οπερ και αλλαχου σαφεστερον τιθησι, λεγων· Ουκ εστε
εαυτων· και, Τιμης ηγορασθητε· και, Μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων· και παλιν, Εις
υπερ παντων απεθανεν, ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων
αποθανοντι. Τουτο γουν και ενταυθα ηινιξατο ειπων· ∆ια του σωματος. Ειτα και
προτρεπει ταις κρειττοσιν ελπισι, λεγων· Ἵνα καρποφορησωμεν τωι Θεωι. Τοτε μεν
γαρ εκαρποφορειτε τωι θανατωι, φησι, νυν δε τωι Θεωι. Ὅτε γαρ ημεν εν τηι σαρκι, τα
παθηματα των αμαρτιων τα δια του νομου ενηργειτο εν τοις μελεσιν ημων εις το
καρποφορησαι τωι θανατωι. Ειδες του προτερου ανδρος το κερδος; Και ουκ ειπεν, Ὅτε
ημεν εν τωι νομωι, πανταχου φειδομενος δουναι αιρετικοις λαβην· αλλ', Ὅτε ημεν εν
τηι σαρκι, τουτεστι, ταις πονηραις πραξεσι, τωι σαρκικωι βιωι. Ου γαρ τουτο φησιν, οτι
προ τουτου μεν εν σαρκι ησαν, νυνι δε ασωματοι γενομενοι περιηιεσαν. Τουτο δε
ειπων, ουτε αιτιον ειναι φησιν αμαρτηματων τον νομον, ουτε απαλλαττει αυτον
απεχθειας· κατηγορου γαρ ταξιν επειχε πικρου, απογυμνων τα αμαρτηματα· ο γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

τωι μηδεν πειθεσθαι βουλομενωι πλειονα επιταττων, πλεοναζει το παραπτωμα. ∆ια
τουτο ουκ ειπε, Τα παθηματα των αμαρτιων τα υπο του νομου γινομενα, αλλα, Τα
δια του νομου, και ου προσεθηκε, Γινομενα, αλλ' απλως, ∆ια του νομου, τουτεστι, τα
δια του νομου φαινομενα η γνωριζομενα. Ειτα, ινα μηδε της σαρκος κατηγορησηι,
ουκ ειπεν, α ενηργει τα μελη, αλλ' α Ἐνηργειτο εν τοις μελεσιν ημων· δεικνυς
ετερωθεν ουσαν της πονηριας την αρχην, απο των ενεργουντων λογισμων, ουκ απο
των ενεργουμενων μελων. Ἡ μεν γαρ ψυχη τεχνιτου ταξιν επειχε, κιθαρας δε της
σαρκος η φυσις, ουτως ηχουσα, ως ηναγκαζεν ο τεχνιτης. Ουκουν ου ταυτηι το
απηχες μελος, αλλ' εκεινηι προ ταυτης λογιστεον ημιν. Νυν δε, φησι, κατηργηθημεν
απο του νομου. Ὁραις πως παλιν ενταυθα της σαρκος και του νομου φειδεται; Ου γαρ
ειπεν, οτι Κατηργηθη ο νομος, ουδ' οτι Κατηργηθη η σαρξ, αλλ' οτι Κατηργηθημεν
ημεις. Και πως ημεις κατηργηθημεν; Του κατεχομενου παρα της αμαρτιας ανθρωπου
παλαιου αποθανοντος και ταφεντος· τουτο γαρ εδηλωσεν ειπων· Ἀποθανοντες εν ωι
κατειχομεθα. Ὡσανει ελεγεν, Ὁδεσμος, δι' ου κατεχομεθα, ενεκρωθη και διεῤρυη,
ωστε τον κατεχοντα μηδεν κατεχειν λοιπον, τουτεστι, την αμαρτιαν. Ἀλλα μη
αναπεσηις μηδε ραιθυμοτερος γενηι· κατηργηθης γαρ ωστε δουλευειν παλιν, αλλ' ουχ
ομοιως, αλλ' Ὥστε δουλευειν ημας εν καινοτητι πνευματος, και ου παλαιοτητι
γραμματος. Τι δε εστιν, ο φησιν; αναγκαιον γαρ αυτο ηδη εκκαλυψαι, ιν', οταν εις το
χωριον εμπεσωμεν, μη θορυβωμεθα. Ὅτε γαρ, φησιν, ημαρτεν ο Ἀδαμ, και το σωμα
αυτου γεγονε θνητον και παθητον, και πολλα ελαττωματα εδεξατο φυσικα, και
βαρυτερος και δυσηνιος ο ιππος κατεστη· 60.499 αλλ' ο Χριστος ελθων, δια του
βαπτισματος κουφοτερον ημιν αυτο εποιησεν τωι πτερωι διεγειρων του Πνευματος.
δʹ. ∆ια δη τουτο ουδε τα αυτα κειται τοις παλαιοις και ημιν σκαμματα, επειδη ουδε
ουτω τοτε ευκολος ο δρομος ην. ∆ιο και αυτος ουχι φονων απαιτει καθαρους ειναι
μονον, ωσπερ τους αρχαιους, αλλα και οργης· ουδε μοιχειας, αλλα και ακολαστου
οψεως απηλλαχθαι κελευει· ουδε επιορκιας, αλλα και ευορκιας εκτος ειναι, και μετα
των φιλων και τους εχθρους αγαπαιν επιταττει· και εν τοις αλλοις δε απασι
μακροτερους εποιησε τους διαυλους, καν μη πειθωμεθα, και γεενναν ηπειλησε,
δεικνυς οτι ου της φιλοτιμιας των αγωνιζομενων τα ζητουμενα, ωσπερ η παρθενια
και η ακτημοσυνη, αλλα παντως αυτα ανυσθηναι δει. Και γαρ των αναγκαιων εστι
και κατεπειγοντων, και ο μη ποιησας την εσχατην διδωσι δικην. ∆ια τουτο ελεγεν·
Ἐαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλεον των Γραμματεων και Φαρισαιων, ου
μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων. Ὁ δε την βασιλειαν ουχ ορων, εις
γεενναν πεσειται παντως. ∆ια τουτο και ο Παυλος ελεγεν· Ἁμαρτια γαρ υμων ου
κυριευσει· ου γαρ εστε υπο νομον, αλλ' υπο χαριν· και ενταυθα παλιν· Ὥστε
δουλευειν ημας εν καινοτητι πνευματος, και ου παλαιοτητι γραμματος. Ου γαρ εστι
γραμμα καταδικαζον, τουτεστιν, ο νομος ο παλαιος, αλλα πνευμα βοηθουν. ∆ια
τουτο επι μεν των παλαιων ει που τις εφανη παρθενιαν ασκων, σφοδρα εκπληκτον
ην· νυν δε πανταχου της οικουμενης το πραγμα εσπαρται· και θανατου τοτε μεν
ολιγοι μολις υπερειδον ανδρες, νυνι δε και εν κωμαις και πολεσι δημοι μαρτυρων
απειροι, ουκ εξ ανδρων μονον, αλλα και εκ γυναικων συνεστηκοτες. Ειτα επειδη
ταυτα ειπεν, αντιθεσιν παλιν ανακυπτουσαν λυει, εν τηι λυσει κατασκευαζων ο
βουλεται. ∆ιοπερ ουδε προηγουμενως εισαγει την λυσιν, αλλ' εξ αντιλογιας, ινα τηι
αναγκηι της λυσεως αφορμην εις το ειπειν α βουλεται λαβηι, και ανεπαχθεστερον
ποιησηι την κατηγοριαν. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἐν καινοτητι πνευματος, και ου
παλαιοτητι γραμματος, επηγαγε· Τι ουν ερουμεν; ο νομος αμαρτια; Μη γενοιτο. Και
γαρ προ τουτου ην ειρηκως, οτι Τα παθηματα των αμαρτιων τα δια του νομου
ενηργειτο εν τοις μελεσιν ημων· και, Ἁμαρτια υμων ου κυριευσει· ου γαρ εστε υπο
νομον, αλλ' υπο χαριν· και οτι, Ου γαρ ουκ εστι νομος, ουδε παραβασις· και, Νομος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

δε παρεισηλθεν, ινα πλεονασηι το παραπτωμα· και, Ὁ νομος οργην κατεργαζεται.
Ἐπει ουν ταυτα παντα εδοκει διαβολην φερειν τωι νομωι, ως διορθουμενος την εκ
τουτων υπονοιαν, τιθησι και αντιθεσιν, και φησι· Τι ουν; ο νομος αμαρτια; Μη
γενοιτο. Προ της κατασκευης απηγορευσε, τον ακροατην οικειουμενος, και τον
σκανδαλιζομενον θεραπευων. Λοιπον γαρ ακουσας, και περι της διαθεσεως αυτου
πληροφορηθεις, ζητει μετ' αυτου το δοκουν ειναι απορον, και ουχ υποπτευει τον
λεγοντα· διο και την αντιθεσιν προλαβων εκεινην τεθεικεν. Ουδε γαρ ειπε, Τι ουν
ειποιμι αν; αλλα, Τι ερουμεν; ως βουλης και γνωμης προκειμενης, και Ἐκκλησιας
κοινης συγκεκροτημενης, και ου παρ' αυτου, αλλα παρα της των ειρημενων
ακολουθιας και της των πραγματων αληθειας της αντιθεσεως φανεισης. Ὅτι μεν
γαρ το γραμμα αποκτεινει, ουδεις αντερει, φησι· και οτι το πνευμα ζωοποιει, και
τουτο δηλον, και ουδεις αν φιλονεικησειεν. Ει τοινυν ταυτα ωμολογημενα, τι αν
ειποιμεν περι του νομου; οτι αμαρτια; Μη γενοιτο. Λυσον 60.500 ουν την αποριαν.
Ειδες πως μετ' αυτου τον αντιδικον ιστησι, και το του διδασκοντος αξιωμα λαβων,
επι την λυσιν ερχεται; Τις ουν η λυσις; Ἁμαρτια μεν ουκ εστι, φησιν. Ἁμαρτιαν δε
ουκ αν εγνων, ει μη δια νομου. Ὅρα σοφιας επιτασιν. Ὅπερ ουκ εστιν ο νομος, εξ
αντιθεσεως τεθεικεν, ινα αναιρων τουτο, και ταυτηι χαριζομενος τωι Ἰουδαιωι, πεισηι
το ελαττον αυτον καταδεξασθαι. Τι δε εστι το ελαττον; Ὅτι Την αμαρτιαν ουκ
εγνων, ει μη δια νομου. Την τε γαρ επιθυμιαν ουκ ᾔδειν, φησιν, ει μη ο νομος
ελεγεν. Ουκ επιθυμησεις. Ὁραις πως κατα μικρον ουχι μονον κατηγορον αυτον οντα
δεικνυσι της αμαρτιας, αλλα και ηρεμα κατασκευαστικον; ου μην παρα την αιτιαν
την αυτου, αλλα παρα την των αγνωμονων Ἰουδαιων αποφαινει τουτο συμβαινον.
Και γαρ και Μανιχαιων εσπουδακεν εμφραξαι τα στοματα των κατηγορουντων του
νομου. Ειπων γαρ, οτι Την αμαρτιαν ουκ εγνων, ει μη δια νομου, και την επιθυμιαν
ουκ ᾔδειν, ει μη ο νομος ελεγεν· Ουκ επιθυμησεις, επηγαγεν· Ἀφορμην δε λαβουσα η
αμαρτια δια της εντολης, κατειργασατο εν εμοι πασαν επιθυμιαν. εʹ. Ειδες πως αυτον
απηλλαξεν εγκληματων; Ἀφορμην γαρ λαβουσα, φησιν, η αμαρτια, ουχ ο νομος,
ηυξησε την επιθυμιαν, και τουναντιον ουπερ εβουλετο ο νομος, γεγονεν· οπερ
ασθενειας ην, ου πονηριας. Ὅταν γαρ τινος επιθυμωμεν, ειτα κωλυωμεθα, αιρεται
μαλλον της επιθυμιας η φλοξ. Ἀλλ' ου παρα τον νομον τουτο· αυτος μεν γαρ
εκωλυσεν ωστε απαγαγειν· η δε αμαρτια, τουτεστιν, η ραιθυμια η ση και η γνωμη η
πονηρα, τωι καλωι προς το εναντιον εχρησατο. Ἀλλ' ου του ιατρου τουτο εγκλημα,
αλλα του αῤρωστουντος τωι φαρμακωι κακως χρησαμενου. Ου γαρ δια τουτο εδωκε
τον νομον, ινα αναψηι την επιθυμιαν, αλλ' ινα σβεσηι· τουναντιον δε εξεβη· αλλ' ουκ
εκεινου, αλλ' ημων η κατηγορια. Ουδε γαρ, ει τις τωι πυρεττοντι, και ψυχροποσιας
ακαιρως επιθυμουντι, μη παρασχων εμφορηθηναι, της ολεθριας ταυτης ηδονης
αυξησειε την επιθυμιαν, εγκαλοιτο αν δικαιως· του γαρ ιατρου το κωλυσαι ην
μονον, το δε αποσχεσθαι του καμνοντος. Τι γαρ, ει η αμαρτια την αφορμην εξ αυτου
ελαβε; Πολλοι γαρ και των πονηρων εξ αγαθων επιταγματων την αυτων πονηριαν
αυξουσιν· επει και ο διαβολος ουτω τον Ἰουδαν απωλεσεν, εις φιλοχρηματιαν
εμβαλων, και κλεπτειν τα των πενητων ποιησας· αλλ' ου το πιστευθηναι το
γλωσσοκομον αυτον τουτο ειργασατο, αλλ' η της γνωμης πονηρια. Και η Ευα δε τον
Ἀδαμ απο του ξυλου παρασκευασασα φαγειν, εξεβαλεν εκ του παραδεισου· αλλ' ουδε
εκει το δενδρον αιτιον, ει και δι' αυτου η αφορμη γεγονεν. Ει δε σφοδροτερον
κεχρηται τωι λογωι τωι περι του νομου, μη θαυμασηις· προς γαρ το κατεπειγον ο
Παυλος ισταται, ουκ αφεις μεν ουδε τοις αλλως υποπτευουσι τα λεγομενα λαβην
παρασχειν, πολλην δε σπουδην ποιουμενος το παρον διορθωσαι. Μη τοινυν γυμνα
εξεταζε τα εντευθεν λεγομενα, αλλα και την υποθεσιν προστιθει, δι' ην ταυτα ειπειν
προαγεται, και την μανιαν λογιζου την Ἰουδαικην, και την ευτονον αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

φιλονεικιαν, ην καταλυσαι εσπευδε. ∆οκει δε πολυς κατα του νομου πνειν, ουχ ινα
εκεινον διαβαληι, αλλ' ινα τουτων εκλυσηι τον τονον. Ει γαρ εγκλημα του νομου, το
δι' αυτου την αμαρτιαν αφορμην λαβειν, ευρεθησεται και εν τηι Καινηι τουτο
συμβαινον. Και γαρ και εν τηι Καινηι νομοι μυριοι, και περι πολλων μειζονων
πραγματων· και το αυτο ιδοι τις αν εκβαινον 60.501 κακει, ουκ επι της επιθυμιας
μονον, αλλ' επι πασης απλως κακιας. Ει γαρ μη ηλθον, φησι, και ελαλησα αυτοις,
αμαρτιαν ουκ ειχον. Ουκουν εντευθεν η αμαρτια την υποθεσιν ελαβε, και η μειζων
κολασις. Και παλιν περι της χαριτος Παυλος διαλεγομενος, φησι· Ποσωι δοκειτε
χειρονος αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του Θεου καταπατησας; Ουκουν και η
χειρων τιμωρια την αφορμην εντευθεν εχει απο της μειζονος ευεργεσιας. Και τους
Ἕλληνας δε φησι δια τουτο αναπολογητους ειναι, οτι και λογωι τιμηθεντες, και της
κτισεως το καλλος καταμαθοντες, και απ' αυτης δυναμενοι προς τον ∆ημιουργον
χειραγωγηθηναι, τηι σοφιαι του Θεου ουκ εις δεον εχρησαντο. Ὅρα πανταχου τοις
πονηροις τας αφορμας του μειζονως κολαζεσθαι απο των αγαθων γινομενας
πραγματων. Ἀλλ' ου δηπου δια τουτο κατηγορησομεν των ευεργεσιων του Θεου,
αλλα ταυτας μεν θαυμασομεθα μειζονως και μετα ταυτα, την δε γνωμην των εις
ταναντια τοις αγαθοις κεχρημενων διαβαλουμεν. Τουτο τοινυν και επι του νομου
ποιωμεν. Ἀλλα τουτο μεν ραιδιον και ευκολον· το δε απορον εκεινο εστι. Πως φησι,
Την επιθυμιαν ουκ ᾔδειν, ει μη ο νομος ελεγεν· Ουκ επιθυμησεις· Ει γαρ ουκ ᾔδει την
επιθυμιαν πριν η λαβηι τον νομον ο ανθρωπος, ποθεν ο κατακλυσμος γεγονεν; ποθεν
τα Σοδομα ενεπρησθη; Τι ουν φησι; Την επιτεταμενην. ∆ια τουτο ουκ ειπε,
Κατειργασατο εν εμοι επιθυμιαν, αλλα, Πασαν επιθυμιαν, το σφοδρον ενταυθα
αινιττομενος. Και τι του νομου το κερδος, ει το παθος ηυξησε, φησιν; Ουδεν, αλλα
και πολυ το βλαβος· αλλ' ου του νομου το εγκλημα, αλλα της ραιθυμιας των
δεξαμενων. Ἡ γαρ αμαρτια αυτο κατειργασατο, αλλα δια νομου· αλλ' ου τουτο του
νομου σπουδαζοντος, αλλα και το εναντιον. Ἰσχυροτερα ουν γεγονεν η αμαρτια, και
σφοδρα· αλλ' ουδε τουτο εγκλημα του νομου παλιν, αλλα της εκεινων
αγνωμοσυνης. Χωρις γαρ νομου η αμαρτια νεκρα· τουτεστιν, ουχ ουτω γνωριμος.
Ἤδεσαν μεν γαρ και οι προ του νομου, οτι ημαρτανον, ακριβεστερον δε εμαθον μετα
την του νομου δοσιν. ∆ια τουτο και μειζονος ησαν κατηγοριας υπευθυνοι. Ουδε γαρ
ισον ην φυσιν εχειν κατηγορον, και μετα της φυσεως και τον νομον φανερως
διαγορευοντα απαντα. Ἐγω δε εζων χωρις νομου ποτε. Ποτε, ειπε μοι; Προ
Μωυσεως. Ὅρα πως δειξαι τον νομον σπουδαζει, και αφ' ων εποιησε, και αφ' ων ουκ
εποιησε βαρησαντα την ανθρωπινην φυσιν. Ὅτε γαρ χωρις νομου εζων, φησιν, ουχ
ουτω κατεδικαζομην. Ἐλθουσης δε της εντολης, η αμαρτια ανεζησεν, εγω δε
απεθανον. Τουτο δοκει μεν ειναι κατηγορια του νομου· ει δε τις ακριβως εξετασειε,
και εγκωμιον αυτου φανειται ον. Ου γαρ μη ουσαν υπεστησατο, αλλα κρυπτομενην
εδειξεν· οπερ και επαινος εστι του νομου, ει γε προ τουτου μεν ανεπαισθητως
ημαρτανον, τουτου δε ελθοντος, ει και μηδεν ετερον εκαρπωσαντο, τουτο γουν αυτο
ακριβως εμαθον, οτι ημαρτανον· οπερ ουκ αν ειη μικρον εις κακιας απαλλαγην. Ει δε
μη απηλλαγησαν της κακιας, ουδεν τουτο προς τον παντα υπερ τουτου ποιησαντα
νομον, αλλα πασα η κατηγορια της εκεινων γνωμης εστι παρ' ελπιδα πασαν
διαφθαρεισης. ʹ. Ουδε γαρ κατα λογον ην το γινομενον, το δια των ωφελουντων
βλαπτεσθαι· διο και ελεγε· Και ευρεθη μοι η εντολη η εις ζωην, αυτη εις θανατον.
Ουκ ειπε, Γεγονε θανατος, ουδε, Ἔτεκε θανατον, αλλ', Ευρεθη, το καινον και
παραδοξον της ατοπιας ουτως ερμηνευων, 60.502 και το παν εις την εκεινων
περιτρεπων κεφαλην. Ἂν γαρ τον σκοπον αυτης εθεληις ιδειν, εις ζωην ηγε, φησι,
και δια τουτο εδοθη· ει δε θανατος εντευθεν εξεβη, των λαβοντων την εντολην το
εγκλημα, ου της επι την ζωην αγουσης. Σαφεστερον δε αυτο τουτο και δια των εξης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

εδηλωσεν, ειπων· Ἡ γαρ αμαρτια αφορμην λαβουσα δια της εντολης, εξηπατησε με,
και δι' αυτης απεκτεινεν. Ειδες πως πανταχου της αμαρτιας εχεται, τον νομον
απαλλαττων κατηγοριας απασης; ∆ιο και επηγαγε λεγων· Ὥστε ο νομος αγιος, και η
εντολη αγια και δικαια και αγαθη. Ἀλλ', ει βουλεσθε, και των παραποιουντων τας
εξηγησεις ταυτας εις μεσον τον λογον αγαγωμεν· ουτω γαρ σαφεστερα εσται τα παρ'
ημων λεγομενα. Τινες γαρ ενταυθα ου περι του νομου Μωυσεως αυτον φασι λεγειν
τα λεγομενα, αλλ' οι μεν περι του φυσικου, οι δε περι της εντολης της εν τωι
παραδεισωι δοθεισης. Και μην πανταχου σκοπος τωι Παυλωι τουτον αναπαυσαι τον
νομον, προς δε εκεινους ουδενα λογον εχει· και μαλα εικοτως· τουτο γαρ οι Ἰουδαιοι
δεδοικοτες και φριττοντες, εφιλονεικουν τηι χαριτι. Την δε εντολην την εν τωι
παραδεισωι ουδε νομον φαινεται ποτε καλεσας, ουτε αυτος ουτε αλλος ουδεις. Ἵνα
δε και απ' αυτων των ειρημενων τουτο σαφεστερον γενηται, επεξελθωμεν τοις
ρημασι, μικρον ανωτερω τον λογον αναγαγοντες. Περι γαρ πολιτειας ακριβως
αυτοις διαλεχθεις, επηγαγε λεγων· Ἢ αγνοειτε, αδελφοι, οτι ο νομος κυριευει του
ανθρωπου εφ' οσον χρονον ζηι; Ὥστε υμεις εθανατωθητε τωι νομωι. Ουκουν ει περι
του φυσικου ταυτα ειρηται, ευρεθησομεθα νομον μη εχοντες φυσικον· ει δε τουτο
αληθες, των αλογων εσμεν ανοητοτεροι. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι. Περι γαρ του
εν τωι παραδεισωι ουδε φιλονεικειν αναγκαιον, ινα μη περιττον αναδεξωμεθα
πολεμον, προς τα ωμολογημενα αποδυομενοι. Πως ουν φησι, Την αμαρτιαν ουκ
εγνων, ει μη δια νομου; Ου την καθολου λεγων αγνοιαν, αλλα την ακριβεστεραν
γνωσιν. Ει γαρ περι του φυσικου τουτο ειρηται, πως αν το εξης εχοι λογον; Ἐγω γαρ,
φησιν, εζων χωρις νομου ποτε. Ουτε γαρ ο Ἀδαμ, ουτε αλλος ανθρωπος ουδεις
ουδεποτε φαινεται χωρις νομου ζησας φυσικου· ομου τε γαρ αυτον επλαττεν ο Θεος,
και εκεινον ενετιθει τον νομον αυτωι, συνοικον ασφαλη παρακαθιστας τηι φυσει
πασηι. Χωρις δε τουτων ουδαμου φαινεται εντολην τον φυσικον νομον καλεσας·
τουτον δε και εντολην, και δικαιαν, και αγιαν καλει, και νομον πνευματικον. Ὁ δε
φυσικος ουκ απο Πνευματος ημιν εδοθη· και γαρ και βαρβαροι και Ἕλληνες και
παντες ανθρωποι τουτον τον νομον εχουσιν. Ὅθεν δηλον, οτι περι του Μωσαικου
και ανω και κατω και πανταχου διαλεγεται. ∆ιο και αγιον αυτον καλει λεγων· Ὥστε
ο μεν νομος αγιος και η εντολη αγια και δικαια και αγαθη. Ει γαρ και ακαθαρτοι
γεγονασιν οι Ἰουδαιοι μετα τον νομον, και αδικοι και πλεονεκται, ου καταργει τουτο
του νομου την αρετην, ωσπερ του Θεου την πιστιν ουκ αναιρει η απιστια αυτων.
Ὥστε εξ απαντων τουτων δηλον, οτι περι του Μωσαικου ταυτα διαλεγεται νομου.
Το ουν αγαθον, φησιν, εμοι γεγονε θανατος; Μη γενοιτο· αλλ' η αμαρτια, ινα φανηι η
αμαρτια. Τουτεστιν, ινα δειχθηι οσον κακον η αμαρτια, η ραιθυμος προαιρεσις και η
επι το χειρον ορμη, και αυτη δε η πραξις και η διεφθαρμενη γνωμη· τουτο γαρ
παντων αιτιον των κακων. 60.503 Αυξει δε αυτην, δεικνυς της του Χριστου χαριτος
την υπερβολην, και διδασκων οιου κακου το των ανθρωπων απηλλαξε γενος, ο και
δια των ιατρικων φαρμακων χειρον εγινετο, και δια των κωλυοντων ηυξετο· διο και
επαγει λεγων· Ἵνα γενηται καθ' υπερβολην αμαρτωλος η αμαρτια δια της εντολης.
Ειδες πανταχου πως ταυτηι συμπλεκεται; Και δι' ων αυτης κατηγορει, δεικνυσι παλιν
μειζονως του νομου την αρετην. Ουδε γαρ μικρον ηνυσε δειξας οσον η αμαρτια
κακον, και παντα τον ιον αυτης εκκαλυψας, και εις μεσον προθεις· τουτο γαρ
εδηλωσεν ειπων· Ἵνα γενηται καθ' υπερβολην αμαρτωλος η αμαρτια δια της
εντολης. Τουτεστιν, ινα φανηι ηλικον κακον, ηλικος ολεθρος η αμαρτια· τουτο δε δια
της εντολης εδειχθη. Ἐκ τουτων και την υπεροχην δεικνυσι της χαριτος προς τον
νομον· την υπεροχην, ου την μαχην. Μη γαρ τουτο ιδηις, οτι χειρους εγενοντο οι
δεξαμενοι, αλλ' εκεινο σκοπει, οτι ου μονον εις επιτασιν την κακιαν αγαγειν ουκ
ηθελεν ο νομος, αλλα και την προυπαρχουσαν εκκοψαι εσπουδαζεν. Ει δε ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

ισχυσε, στεφανου μεν εκεινον απο της γνωμης· προσκυνει δε μειζονως του Χριστου
την δυναμιν, οτι ποικιλον ουτω κακον και δυσκαταγωνιστον ηφανισε τε και
προῤριζον εκτεμουσα ανεσπασεν. Ἁμαρτιαν δε οταν ακουσηις, μη δυναμιν τινα
ενυποστατον νομισηις, αλλα την πραξιν την πονηραν, επιγινομενην τε και
απογινομενην αει, και ουτε προ του γενεσθαι ουσαν, και μετα το γενεσθαι παλιν
αφανιζομενην. ∆ια γαρ τουτο και νομος εδοθη· νομος δε ουδεποτε επ' αναιρεσει των
φυσικων διδοται, αλλ' επι διορθωσει της κατα προαιρεσιν πονηρας πραξεως. ζʹ. Και
τουτο και οι εξωθεν ισασι νομοθεται, και πασα η των ανθρωπων φυσις. Τα γαρ εκ
ραιθυμιας γινομενα κακα αναστελλουσι μονον, ου τα τηι φυσει συγκεκληρωμενα
επαγγελλονται εκκοπτειν· ουδε γαρ δυνατον. Τα γαρ της φυσεως ακινητα μενει, ο
πολλακις προς υμας και εν ετεραις ειρηκα διαλεξεσι. ∆ιοπερ τους αγωνας τουτους
αφεντες, τον ηθικον παλιν γυμνασωμεν λογον· μαλλον δε και τουτο το μερος των
αγωνων εκεινων εστιν. Ἂν γαρ κακιαν εκβαλ[λ]ωμεν, και αρετην εισαγαγωμεν· και
δια τουτων σαφως διδαξομεν, οτι ου φυσει πονηρον η κακια, και τους ζητουντας
ποθεν τα κακα, ουκ απο λογων μονον, αλλα και απο των πραγματων δυνησομεθα
ραιδιως επιστομισαι, της μεν αυτης κοινωνουντες αυτοις φυσεως, απηλλαγμενοι δε
της πονηριας αυτων. Μη γαρ τουτο δη ιδωμεν, οτι επιπονον η αρετη, αλλ' οτι
κατορθωθηναι δυνατον· εαν δε σπουδαζωμεν, και κουφον ημιν εσται και ευκολον.
Ει δε την ηδονην μοι λεγεις της κακιας, λεγε και το τελος αυτης· εις γαρ θανατον
αυτη καταστρεφει, καθαπερ η αρετη εις ζωην ημας χειραγωγει. Μαλλον δε, ει δοκει,
και προ του τελους εκατερον αυτων εξετασωμεν· οψομεθα γαρ την μεν κακιαν
πολλην εχουσαν την οδυνην, την δε αρετην την ηδονην. Τι γαρ αλγεινοτερον, ειπε
μοι, συνειδοτος πονηρου; τι δε ηδιον ελπιδος χρηστης; Ουδεν γαρ ουτως, ουδεν
κοπτειν ημας ειωθεν και πιεζειν, ως προσδοκια πονηρα· ουδεν ουτως ανεχει, και
μικρου πετεσθαι ποιει, ως συνειδος αγαθον. Και τουτο απο των παρ' ημιν γινομενων
εστι καταμαθειν. Των γαρ δια του στενωπου χωρουντων επαιτων, και μηδεν εαυτοις
συνειδοτων πονηρον, οι το δεσμωτηριον οικουντες και καταδικην αναμενοντες, καν
μυριας τροφης απολαυσωσιν, αλγεινοτερον ζωσιν· η γαρ προσδοκια των δεινων ουκ
αφιησι των εν χερσιν ηδεων αισθανεσθαι. Και τι λεγω τους δεσμω 60.504 τας; Των
γαρ εξω διατριβοντων και πλουτουντων πονηρα τε συνειδοτων εαυτοις, αμεινον
εισι πολλωι διακειμενοι οι καμνοντες χειροτεχναι, και δι' ολης ημερας πονοις
συζωντες. Και τους μονομαχους δε δια τουτο ταλανιζομεν· καιτοι γε εν καπηλειοις
ορωντες μεθυοντας, τρυφωντας, γαστριζομενους, και παντων αθλιωτερους ειναι
φαμεν, οτι πολλωι μειζων της ηδονης εκεινης η της προσδοκωμενης τελευτης
συμφορα. Ει δε εκεινοις ηδυς ουτος ο βιος ειναι δοκει, αναμνησθητε του λογου, ου
συνεχως λεγω προς υμας, οτι ουδεν θαυμαστον μη φυγειν κακιας πικριαν και λυπην
εν κακιαι ζωντα. Ἰδου γαρ πραγμα ουτως επαρατον επεραστον τοις μετιουσιν ειναι
δοκει. Ἀλλ' ου δια τουτο αυτους μακαριζομεν, αλλα και δι' αυτο μεν ουν τουτο
ταλανιζομεν, οτι ουδε οι των κακων εισιν, ισασι. Τι δε αν ειποις περι των μοιχων, οι
δια μικραν ηδονην και δουλειαν απρεπη και χρηματων δαπανην και φοβον διηνεκη,
και βιον απλως τον του Καιν υπομενουσι, μαλλον δε και εκεινου πολλωι
χαλεπωτερον, και τα παροντα δεδοικοτος και τα μελλοντα τρεμοντες, και φιλους
και εχθρους υποπτευοντες, και τους ειδοτας και τους μηδεν ειδοτας; Και ουδε ηνικα
αν καθευδωσι, ταυτης απαλλαττονται της αγωνιας, του πονηρου συνειδοτος
ονειρατα πολλων γεμοντα φοβων αναπλαττοντος αυτοις, και εκδειματουντος
ουτως. Ἀλλ' ουχι ο σωφρων τοιουτος, αλλ' εν ανεσει και ελευθεριαι πολληι τον
παροντα διαγει βιον. Ἀντιστησον τοινυν τηι μικραι ηδονηι τα πολλα κυματα των
φοβων τουτων, και τωι βραχει πονωι της εγκρατειας την γαληνην της διηνεκους
ζωης, και οψει ταυτην εκεινης ουσαν ηδιω. Ὁ δε αρπαζειν βουλομενος, ειπε μοι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

τοις αλλοτριοις επιτιθεσθαι χρημασιν, ουχι μυριους υπομενει πονους, περιτρεχων,
κολακευων δουλους, ελευθερους, θυρωρους, φοβων, απειλων, αναισχυντων,
αγρυπνων, τρεμων, αγωνιων, υφορωμενος απαντα; Ἀλλ' ουχ ο χρηματων
καταφρονων τοιουτος, αλλα και ουτος παλιν πολλης απολαυει της ηδονης, εν αδειαι
ζων και μετα ασφαλειας απασης. Και τα αλλα δε ει τις επελθοι της κακιας μερη,
πολυν τον θορυβον οψεται, πολλους τους σκοπελους. Και το δη μειζον, οτι επι μεν
της αρετης πρωτα μεν τα επιπονα, μετα δε ταυτα τα ηδεα· ωστε και ταυτηι τον πονον
κουφιζεσθαι· επι δε της κακιας αντιστροφως· μετα την ηδονην αι οδυναι και αι
κολασεις· ωστε και εντευθεν την ηδονην αφανιζεσθαι. Ὥσπερ γαρ ο στεφανους
αναμενων, ουδενος αισθανεται των παροντων φορτικων· ουτως ο μετα την ηδονην
κολασεις προσδοκων, ου δυναται καρπουσθαι καθαραν ευφροσυνην, του φοβου
παντα διαταραττοντος. Μαλλον δε, ει τις ακριβως εξετασειε, και προ της κολασεως
της επι τουτοις κειμενης πολλην και εν αυτωι τωι τολμασθαι την κακιαν οδυνην
ευροι τις αν γινομενην. ηʹ. Και ει δοκει, τουτο επι των τα αλλοτρια αρπαζοντων
εξετασωμεν, η και των οπωσουν χρηματα περιβαλλομενων· και φοβους
αποστησαντες και κινδυνους και τρομον και αγωνιαν και φροντιδα και παντα ταυτα,
υποθωμεθα ειναι τινα απραγμονως πλουτουντα, και περι της φυλακης των οντων
θαῤρουντα, οπερ αμηχανον, πλην αλλ' ομως κεισθω τωι λογωι· ποιαν ουν ουτος
καρπωσεται ηδονην; Ὅτι πολλα περιεβαλ[λ]ετο; Ἀλλ' αυτο μεν ουν τουτο ουκ
αφιησιν αυτον ευφραινεσθαι· εως γαρ αν των ετερων πλειονων επιθυμηι, επιτεινεται
τα της βασανου. Ἡ γαρ επιθυμια οταν στηι, τοτε παρ 60.505 εχει την ηδονην· επει και
οι διψωντες τοτε ανακτωμεθα εαυτους, οταν οσον βουλομεθα πινωμεν· εως δ' αν
διψωμεν, καν πασας εξαντλησωμεν τας πηγας, μειζων ημιν η βασανος γινεται, καν
μυριους εκπιωμεν ποταμους, χαλεπωτερα τα της κολασεως. Και συ τοινυν αν τα του
κοσμου λαβηις, ετι δε επιθυμηις, μειζονα ειργασω την κολασιν, οσωι πλειονων
απεγευσω. Μη τοινυν απο του πολλα περιβαλλεσθαι νομιζε σοι προσγινεσθαι τινα
ηδονην, αλλ' απο του μη θελειν πλουτειν· εαν δε επιθυμηις πλουτειν, ουδεποτε
παυσηι μαστιζομενος. Ἔρως γαρ εστιν ουτος ατελεστος, και οσωιπερ αν πλειονα
προελθηις οδον, τοσουτωι μαλλον του τελους αφεστηκας. Ἆρ' ουν ουκ αινιγμα τουτο
και παραπληξια και εσχατη μανια; Ἀποστωμεν τοινυν εκ πρωτης των κακων·
μαλλον δε μηδε ολως αψωμεθα της τοιαυτης επιθυμιας· καν αψωμεθα δε, εκ
προοιμιων αποπηδησωμεν· οπερ ο Παροιμιαστης παραινει περι πορνης γυναικος
λεγων· Ἀποπηδησον, μη εγχρονισηις, και μη ελθηις επι θυρας οικων αυτης. Τουτο σοι
και εγω περι της φιλοχρηματιας λεγω. Ἂν γαρ εμπεσηις κατα μικρον εις το πελαγος
εισιων της μανιας εκεινης, δυσκολως επανελθειν δυνησηι· και καθαπερ εν τοις ιλιγξι
καν μυριακις φιλονεικηις, ου περιεσηι ραιδιως· ουτω, και πολλωι χαλεπωτερον, εις το
βαθος της επιθυμιας ταυτης εμπεσων, απολεις σεαυτον μετα των οντων απαντων.
∆ιο, παρακαλω, την αρχην φυλαττωμεθα, και τα μικρα φυγωμεν κακα· τα γαρ
μεγαλα απο τουτων τικτεται. Ὁ γαρ καθ' εκαστον αμαρτημα μαθων λεγειν, Ουδεν
παρα τουτο, κατα μικρον παντα απολει. Τουτο γουν την κακιαν εισηγαγε, τουτο τας
θυρας ανεωιξε τωι ληιστηι, τουτο της πολεως τα τειχη κατεβαλε, το καθ' εκαστον
λεγειν· Ουδεν παρα τουτο. Ουτω και επι των σωματων τα μεγιστα αυξεται νοσηματα,
οταν τα μικρα καταφρονηται. Ὁ Ἡσαυ ει μη προεδωκε τα πρωτοτοκια, ουκ αν
αναξιος εγενετο των ευλογιων· ει μη των ευλογιων αναξιον εαυτον κατεστησεν,
ουκ αν εις αδελφοκτονιαν προελθειν επεθυμησεν. Ὁ Καιν ει μη των πρωτειων
ηρασθη, αλλα τωι Θεωι παρεχωρησε τουτων, ουκ αν εσχε τα δευτερεια· τα δευτερεια
εχων παλιν, ει της παραινεσεως ηκουσεν, ουκ αν ωδινε τον φονον· παλιν τον φονον
εργασαμενος, ει προς μετανοιαν ηλθε, του Θεου καλουντος αυτον, και μη
αναισχυντως απεκρινετο, ουκ αν τα μετα ταυτα υπεμεινε δεινα. Ει δε οι προ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

νομου απο της ραιθυμιας ταυτης κατα μικρον εις αυτον τον πυθμενα της κακιας
ηλθον, εννοησον τι πεισομεθα ημεις οι προς μειζονα καλουμενοι σκαμματα, αν μη
μετα ακριβειας εαυτοις προσεχωμεν, και τους σπινθηρας των κακων, πριν η την
πυραν αναφθηναι, προλαβοντες σβεννυωμεν. Οιον τι λεγω· Ἐπιορκεις συνεχως; Μη
προς τουτο στηις μονον, αλλα και το ομνυναι ανελε, και ου δεησηι πονου λοιπον·
πολυ γαρ δυσκολωτερον, ομνυντα μη επιορκειν, η μηδε ομνυναι ολως. Ὑβριστης ει
και λοιδορος και πληκτης; Γραψον σεαυτωι νομον μη οργιζεσθαι μηδε κραζειν ολως,
και συναναιρειται τηι ριζηι και ο καρπος. Λαγνος ει και ασωτος; Τιθει σεαυτωι παλιν
ορον, ωστε μη οραιν εις γυναικα, μητι δε εις το θεατρον αναβαινειν, μηδε εν αγοραι
τα αλλοτρια περιεργαζεσθαι καλλη. Πολυ γαρ ευκολωτερον, την αρχην μηδε ιδειν
ευμορφον γυναικα, η θεασαμενον, και δεξαμενον την επιθυμιαν, εκβαλλειν τον εκ
ταυτης θορυβον. Κουφοτεροι γαρ εν προοιμιοις οι αγωνες· μαλλον δε ουδε αγωνος
ημιν δει, αν μη τας θυρας ανοιξωμεν τωι πολεμιωι, μηδε τα σπερματα της 60.506
κακιας δεξωμεθα. ∆ια τουτο και ο Χριστος τον ακολαστως ορωντα εις γυναικα
εκολασεν, ινα πλειονος ημας απαλλαξηι πονου, πριν η γενεσθαι τον ανταγωνιστην
ισχυρον κελευων εκβαλλειν της οικιας, οτε και ευκολως εκβαλλεσθαι δυναται. Ποια
γαρ αναγκη πραγματα εχειν περιττα, και συμπλεκεσθαι τοις ανταγωνισταις, παρον
χωρις συμπλοκης στησαι το τροπαιον, και προ της παλης αρπασαι το βραβειον; Ου
γαρ τοσουτος πονος μη οραιν γυναικας ωραιας, οσος πονος ορωντα κατεχειν· μαλλον
δε ουδε πονος το προτερον αν ειη, αλλα πολυς ιδρως και μοχθος μετα το ιδειν
εγγινεται. θʹ. Ὅταν ουν και ο πονος ελαττων ηι, μαλλον δε μηδε ολως ηι μοχθος τις
μηδε πονος, και το κερδος μειζον, τι σπουδαζομεν εις το πελαγος εμπεσειν των
μυριων κακων; Ουδε γαρ ευκολωτερον μονον ο μη ορων γυναικα, αλλα και
καθαρωτερον περιεσται της τοιαυτης επιθυμιας, ωσπερ ουν ο ορων και μετα πονου
πλειονος, και μετα κηλιδος τινος απαλλαττεται, εαν αρα ποτε απαλλαγηι. Ὁ μεν γαρ
μη ιδων την ευμορφον οψιν, και της επιθυμιας της εντευθεν εστι καθαρος· ο δε
επιθυμησας ιδειν, προτερον καταβαλων τον λογισμον, και μολυνας αυτον μυριακις,
τοτε εκβαλλει την απο της επιθυμιας κηλιδα, εαν αρα εκβαληι. ∆ια δη τουτο και ο
Χριστος, ινα μη ταυτα πασχωμεν, ου φονον κωλυει μονον, αλλα και οργην· ου
μοιχειαν, αλλα και οψιν ακολαστον· ουκ επιορκιαν, αλλα και το ομνυναι καθολου.
Και ουδε ενταυθα ισταται του μετρου της αρετης, αλλ' επειδη ταυτα ενομοθετησε,
και επι το μειζον προεισιν. Ἀποστησας γαρ των φονων, και κελευσας καθαρον ειναι
οργης, κελευει και προς το πασχειν κακως ετοιμον ειναι, και μη τοσουτον
παρεσκευασθαι παθειν, οσον ο επιβουλευων βουλεται, αλλ' υπερβαινειν περαιτερω,
και νικαιν αυτου της μανιας την υπερβολην τηι της οικειας φιλοσοφιας περιουσιαι.
Ουδε γαρ ειπεν, Ἐαν τις σε ραπισηι εις την δεξιαν σιαγονα, φερε γενναιως και
ησυχασον, αλλα προσεθηκε τουτωι και το την ετεραν αυτωι παρασχειν· Στρεψον γαρ
αυτωι, φησι, και την αλλην. Τουτο γαρ η λαμπρα νικη, το πλειον αυτωι παρασχειν ων
βουλεται, και τους ορους της πονηρας επιθυμιας αυτου τηι δαψιλειαι της οικειας
υπερβηναι μακροθυμιας. Ουτω γουν και την εκεινου καταλυσεις μανιαν, και του
προτερου ληψηι μισθον εκ του δευτερου, και την επ' εκεινωι καταλυσεις οργην. Ὁραις
οτι πανταχου του μη κακως πασχειν ημεις εσμεν κυριοι, ουχ οι ποιουντες ημας;
Μαλλον δε ου του μη πασχειν κακως μονον, αλλα και του παθειν ευ αυτοι την
εξουσιαν εχομεν· ο δη μαλιστα εστι θαυμαστον, οτι ου μονον ουκ αδικουμεθα, εαν
νηφωμεν, αλλα και ευεργετουμεθα και δι' αυτων ων αδικουμεθα παρ' ετερων.
Σκοπει δε· Ὕβρισεν ο δεινα; Συ κυριος ει ποιησαι την υβριν ταυτην εγκωμιον σον.
Ἂν μεν γαρ ανθυβρισηις, επετεινες την αισχυνην· εαν δε ευλογησηις τον υβρικοτα,
παντας οψει τους παροντας στεφανουντας σε και ανακηρυττοντας. Ειδες πως δι' ων
αδικουμεθα ευεργετουμεθα, αν θελωμεν; Τουτο και επι χρηματων, τουτο και επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

πληγων, τουτο και επι των αλλων απαντων εστιν ιδειν συμβαινον. Ἂν γαρ τοις
εναντιοις αυτους αμειβωμεθα, και υπερ ων κακως επαθομεν, και υπερ ων
ευεργετουμεν, διπλουν εαυτοις υφαινομεν στεφανον. Ὅταν τοινυν ελθων τις ειπηι,
οτι Ὁ δεινα σε 60.507 υβρισε, και κακως σε προς απαντας λεγων διατελει, επαινεσον
προς τους λεγοντας τον υβρικοτα· ουτω γαρ, καν αμυνασθαι βουληθηις, δυνησηι
δικην λαβειν. Οι γαρ ακουοντες καν σφοδρα ανοητοι ωσι, σε μεν επαινεσονται,
μισησουσι δε εκεινον ως θηριου παντος χαλεπωτερον, οτι ο μεν ουδεν ηδικημενος
ελυπησε, συ δε και κακως παθων, τοις εναντιοις ημειψω. Και τα ειρημενα δε παντα
ουτω δειξαι δυνησηι εωλα οντα. Ὁ μεν γαρ δακνομενος του συνειδεναι τοις
ειρημενοις αποδειξιν παρεχεται το αλγειν· ο δε καταγελασας, αυτωι τουτωι παρα τοις
παρουσι πασης εαυτον απηλλαξεν υποψιας. Σκοπει τοινυν ποσα εκ τουτου συλλεγεις
καλα· προτερον απαλλαττεις σεαυτον θορυβου και ταραχης· ειτα δε, μαλλον τουτο
κεισθω πρωτον, καν αμαρτηματα εχηις, και ταυτα αποδυσηι, καθαπερ ο τελωνης την
του Φαρισαιου κατηγοριαν πραως ενεγκων. Προς τουτοις, φιλοσοφον κατασκευαζεις
σου την ψυχην τηι τοιαυτηι μελετηι, και μυριων παρα παντων απολαυσεις επαινων,
και την επι τοις ειρημενοις υποψιαν αποδυσηι πασαν. Ει δε και εκεινον αμυνασθαι
επιθυμεις, και τουτο εκ περιουσιας εψεται, 60.508 και του Θεου κολαζοντος αυτον
ανθ' ων ειρηκε, και προ της κολασεως εκεινης της σης φιλοσοφιας αντι καιριας
αυτωι γινομενης πληγης. Ουδεν γαρ ουτω τους υβριζοντας ημας δακνειν ειωθεν, ως
το τους υβριζομενους ημας των υβρεων καταγελαιν. Ὥσπερ ουν εκ του φιλοσοφειν
τοσαυτα εσται καλα, ουτως εκ του μικροψυχους ειναι τα εναντια συμβησεται
απαντα. Και γαρ εαυτους καταισχυνομεν, και υπευθυνοι παρα τοις παρουσι
δοκουμεν ειναι τοις λεγομενοις, και την ψυχην θορυβου πληρουμεν, και τον εχθρον
ευφραινομεν, και τον Θεον παροξυνομεν, και τοις αμαρτημασι προστιθεμεν τοις
ημετεροις. Ταυτα ουν απαντα εννοησαντες, φυγωμεν της μικροψυχιας το βαραθρον,
και προς τον λιμενα της μακροθυμιας καταδραμωμεν, ινα και ενταυθα ευρωμεν
αναπαυσιν ταις ψυχαις ημων, καθως και ο Χριστος απεφηνατο, και των μελλοντων
επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ'
ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ.
Οιδαμεν γαρ, οτι ο νομος πνευματικος εστιν· εγω δε σαρκικος ειμι,
πεπραμενος υπο την αμαρτιαν. αʹ. Ἐπειδη ειπεν, οτι μεγαλα γεγονε κακα, και η
αμαρτια δυνατωτερα κατεστη της εντολης επιλαβομενη, και τουναντιον ουπερ
εσπουδαζεν ο νομος εξεβη, και εις πολλην τον ακροατην ενεβαλεν αποριαν, λεγει
και τον λογισμον λοιπον, καθ' ον ταυτα γεγονε, προτερον απαλλαξας τον νομον της
πονηρας υποψιας. Ἵνα γαρ μη ακουων, οτι δια της εντολης η αμαρτια αφορμην
ελαβε, και οτι ελθουσης αυτης η αμαρτια ανεζησε, και οτι δι' αυτης εξηπατησε και
απεκτεινεν· ιν' ουν μη τον νομον των κακων τουτων αιτιον νομισηι τις ειναι,
προτερον την υπερ αυτου τιθησιν απολογιαν μετα πολλης της περιουσιας, ου μονον
κατηγοριας αυτον απαλλαττων, αλλα και εγκωμιον αυτωι πλεκων μεγιστον. Και
τουτο ουχ ως αυτος χαριζομενος τιθησιν, αλλ' ως κοινην εκφερων ψηφον. Οιδαμεν
γαρ, φησιν, οτι ο νομος πνευματικος εστιν. Ὡσανει ελεγεν· Ὡμολογημενον τουτο και
δηλον εστιν, οτι πνευματικος εστι· τοσουτον απεχει αμαρτιας αιτιος ειναι, και των
γεγενημενων κακων υπευθυνος. Και ορα πως ου κατηγοριας αυτον απαλλαττει
μονον, αλλα και επαινει μεθ' υπερβολης απασης. Πνευματικον γαρ ειπων,
διδασκαλον αυτον αρετης δεικνυσιν οντα, και κακιας πολεμιον· τουτο γαρ εστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

ειναι πνευματικον, το παντων αμαρτηματων απαγειν· οπερ ουν και ο νομος εποιει,
φοβων, νουθετων, κολαζων, διορθουμενος, τα περι αρετης συμβουλευων απαντα.
Ποθεν ουν, φησιν, η αμαρτια εγεγονει, ει ουτω θαυμαστος ο διδασκαλος; Παρα την
των μαθητων ραιθυμιαν. ∆ιο επηγαγε λεγων, Ἐγω δε σαρκικος ειμι, τον εν τωι νομωι
και προ του νομου πολιτευομενον ανθρωπον υπογραφων. Πεπραμενος υπο την
αμαρτιαν. Μετα γαρ του θανατου, φησι, και ο των παθων επεισηλθεν οχλος. Ὅτε γαρ
θνητον εγενετο το σωμα, εδεξατο και επιθυμιαν αναγκαιως λοιπον, και οργην και
λυπην και τα αλλα παντα, α πολλης εδειτο φιλοσοφιας, ινα μη πλημμυραντα εν ημιν
καταποντισηι τον λογισμον εις τον της αμαρτιας βυθον. Αυτα μεν γαρ ουκ ην
αμαρτια· η δε αμετρια αυτων μη χαλινουμενη, τουτο ειργαζετο. Οιον, ιν' ως επι
υποδειγματος εν αυ 60.508 των μεταχειρισας ειπω, η επιθυμια αμαρτια μεν ουκ
εστιν, οταν δε εις αμετριαν εκπεσηι, εισω των του νομου γαμων ουκ εθελουσα
μενειν, αλλα και αλλοτριαις επιπηδωσα γυναιξι, τοτε λοιπον μοιχεια το πραγμα
γινεται, αλλ' ου παρα την επιθυμιαν, αλλα παρα την ταυτης πλεονεξιαν. Και σκοπει
σοφιαν Παυλου. Ἐγκωμιασας γαρ τον νομον, επι τον ανωτερω χρονον εδραμεν
ευθεως, ινα δειξας πως και τοτε το γενος διεκειτο το ημετερον και ηνικα τον νομον
ελαβεν, αποφηνηι της χαριτος αναγκαιαν ουσαν την περιουσιαν· οπερ πανταχου
κατασκευασαι εσπουδακε. Το γαρ, Πεπραμενος υπο την αμαρτιαν, οταν λεγηι, ου περι
των εν τωι νομωι λεγει μονον, αλλα και περι των προ του νομου βεβιωκοτων, και
των εξ αρχης γενομενων ανθρωπων. Ειτα και τον τροπον λεγει της πρασεως, και της
εκδοσεως. Ὃ γαρ κατεργαζομαι, φησιν, ου γινωσκω. Τι εστιν, Ου γινωσκω; Ἀγνοω.
Και ποτε τουτο γεγονεν; ουδεις γαρ ουδεποτε εν αγνοιαι ημαρτεν. Ὁραις οτι, αν μη
μετα της προσηκουσης ευλαβειας τας λεξεις εκλεξωμεθα, και προς τον αποστολικον
ιδωμεν σκοπον, μυρια εψεται τα ατοπα; Ει γαρ αγνοουντες ημαρτανον, ουδε δικην
ησαν αξιοι δουναι. Ὥσπερ ουν ανωτερω ελεγε, Χωρις γαρ νομου αμαρτια νεκρα· ου
τουτο δηλων, οτι ουκ ᾔδεσαν αμαρτανοντες, αλλ' οτι ᾔδεσαν μεν, ουχ ουτω δε
ακριβως· διοπερ εκολαζοντο μεν, ουχ ουτω δε σφοδρως· και παλιν, Την επιθυμιαν
ουκ ᾔδειν, ου την καθολου αγνοιαν δηλων, αλλα την σαφεστατην γνωσιν
εμφαινων· ελεγε δε, οτι Κατειργασατο εν εμοι πασαν επιθυμιαν, ου τουτο λεγων, οτι
η εντολη την επιθυμιαν εποιησεν, αλλ' οτι την επιτασιν της επιθυμιας η αμαρτια δια
της εντολης επεισηγαγεν· ουτω και ενταυθα ου την καθολου αγνοιαν δηλοι, λεγων,
Ὃ γαρ κατεργαζομαι, ου γινωσκω· επει πως συνηδετο τωι νομωι του Θεου κατα τον
εσω ανθρωπον; Τι ουν εστιν, Ου γινωσκω; Σκοτουμαι, φησι, συναρπαζομαι, επηρειαν
υπομενω, ουκ οιδα πως υποσκελιζομαι· οπερ και ημεις ειωθαμεν λεγειν, Ουκ οιδα
πως ο δεινα ελθων συνηρπασεν, ουκ αγνοιαν προβαλλομενοι, αλλα απατην τινα και
περιστασιν και επιβουλην εμφαινοντες. Ου γαρ ο θελω, τουτο πρασσω, 60.509 αλλ' ο
μισω, τουτο ποιω. Πως ουν ου γινωσκεις, ο κατεργαζηι; Ει γαρ θελεις το καλον, και
μισεις το πονηρον, γνωσεως τουτο απηρτισμενης εστιν. Ὅθεν δηλον, οτι και το, Ὃ
ου θελω, ειρηκεν, ουχι το αυτεξουσιον αναιρων, ουδε αναγκην τινα εισαγων
βεβιασμενην. Ει γαρ ουχ εκοντες, αλλ' αναγκαζομενοι αμαρτανομεν, παλιν τα των
κολασεων των εμπροσθεν γεγενημενων ουκ αν εχοι λογον. Ἀλλ' ωσπερ, Ου
γινωσκω, λεγων, ουκ αγνοιαν ενεφηνεν, αλλ' απερ ειρηκαμεν· ουτω και το, Ὃ ου
θελω, προσθεις, ουκ αναγκην εδηλωσεν, αλλα το μη επαινειν τα γινομενα· επει ει μη
τουτο ην δηλωσας τωι ειπειν, Ὃ ου θελω, τουτο πρασσω, πως ουκ επηγαγεν, Ἀλλ' ο
αναγκαζομαι και βιαζομαι, τουτο ποιω; τουτο γαρ τωι θελειν και τηι εξουσιαι
αντικειται. Νυνι δε ου τουτο ειρηκεν, αλλ' αντι τουτου το, Ὃ μισω, τεθεικεν, ινα
μαθηις ως και εν τωι ειπειν, Ὃ ου θελω, ου την εξουσιαν ανειλε. Τι ουν εστι το, Ὃ ου
θελω; Ὃ μη επαινω, ο μη αποδεχομαι, ο μη φιλω· ου προς αντιδιαστολην και τα εξης
επηγαγεν ειπων· Ἀλλ' ο μισω, τουτο ποιω. Ει δε ο ου θελω, τουτο ποιω, συμφημι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

νομωι οτι καλος. βʹ. Ὁραις τεως την διανοιαν ου διεφθαρμενην, αλλα εν τηι πραξει
την οικειαν διατηρουσαν ευγενειαν; Ει γαρ και μετερχεται την κακιαν, αλλα μισουσα
μετερχεται, ο και του φυσικου νομου και του γραπτου μεγιστον εγκωμιον αν ειη.
Ὅτι γαρ καλος ο νομος, φησι, δηλον εξ ων εμαυτου κατηγορω, παρακουων του
νομου και μισων το γεγενημενον· καιτοι ει αμαρτιας αιτιος ην ο νομος, πως αυτωι
συνηδομενος το υπ' αυτου κελευομενον γενεσθαι, εμισει; Συμφημι γαρ τωι νομωι,
φησιν, οτι καλος. Νυνι δε ουκετι εγω κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η οικουσα εν εμοι
αμαρτια. Οιδα γαρ, οτι ουκ οικει εν εμοι, τουτεστιν, εν τηι σαρκι μου, αγαθον.
Ἐνταυθα επιτιθενται οι την σαρκα διαβαλλοντες, και της του Θεου δημιουργιας
αλλοτριουντες. Τι ουν αν ειποιμεν; α και περι του νομου πρωην διαλεγομενοι
ειρηκαμεν, οτι, ωσπερ εκει το παν της αμαρτιας ειναι φησιν, ουτω και ενταυθα. Ου
γαρ ειπεν, οτι Ἡ σαρξ αυτο κατεργαζεται, αλλα και τουναντιον, οτι Ουκετι εγω
κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η οικουσα εν εμοι αμαρτια. Ει δε λεγει, οτι ουκ οικει εν
αυτηι αγαθον, ουπω τουτο εγκλημα της σαρκος· ου γαρ το μη οικειν αγαθον εν αυτηι,
πονηραν αυτην δεικνυσιν ουσαν. Ἡμεις δε ελαττονα μεν ομολογουμεν ειναι της
ψυχης την σαρκα και καταδεεστεραν, ου μην εναντιαν ουδε μαχομενην ουδε
πονηραν, αλλ' ως κιθαραν κιθαριστηι, και ως ναυν κυβερνητηι, ουτως αυτην
υποκεισθαι τηι ψυχηι· απερ ουκ εναντια τοις αγουσι και χρωμενοις εστιν, αλλα και
σφοδρα συμβαινοντα, ου μην ομοτιμα τωι τεχνιτηι. Ὥσπερ ουν ο λεγων, οτι Ουκ εν τηι
κιθαραι, ουδ' εν τηι νηι η τεχνη, αλλ' εν τωι κυβερνητηι και τωι κιθαρωιδωι, ου τα εργα
διεβαλεν, αλλα το μεσον οσον προς τον τεχνιτην της τεχνης εδειξεν· ουτω και ο
Παυλος ειπων, οτι Ουκ οικει εν τηι σαρκι μου αγαθον, ου το σωμα διεβαλεν, αλλα το
υπερεχον της ψυχης εδειξεν. Αυτη 60.510 γαρ εστιν η το παν εγκεχειρισμενη της
κυβερνησεως, και της κιθαρωιδιας· οπερ και Παυλος ενταυθα δεικνυσι, το κυρος της
ψυχης τιθεμενος. Και εις δυο ταυτα τον ανθρωπον διελων, ψυχην και σωμα, λεγει
οτι αλογωτερα μεν η σαρξ, και συνεσεως ερημος, και των αγομενων, αλλ' ου των
αγοντων· σοφωτερα δε η ψυχη, και το πρακτεον και το μη πρακτεον συνιδειν
δυναμενη, ου μην αρκουσα προς το τον ιππον αρχειν ως βουλεται· οπερ ου της
σαρκος μονον, αλλα και της ψυχης γενοιτ' αν εγκλημα, ειδυιας μεν απερ δει
πραττειν, ουκετι δε εις εργον εκφερουσης τα δοξαντα. Το γαρ θελειν παρακειται μοι,
φησι, το δε κατεργαζεσθαι το καλον ουχ ευρισκω. Ἐνταυθα παλιν ειπων, Ουχ
ευρισκω, ουκ αγνοιαν φησιν, ουδε αποριαν, αλλ' επηρειαν τινα και επιβουλην της
αμαρτιας· οπερ ουν και σαφεστερον δεικνυς επηγαγεν· Ου γαρ ο θελω, ποιω αγαθον,
αλλ' ο ου θελω κακον, τουτο πρασσω. Ει δε ο εγω ου θελω, τουτο ποιω, ουκετι εγω
κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η οικουσα εν εμοι αμαρτια. Ειδες πως και την ουσιαν της
ψυχης, και την ουσιαν της σαρκος απαλλαξας εγκληματος, το παν επι την πονηραν
πραξιν μετεστησεν; Ει γαρ ου θελει το κακον, απηλλακται η ψυχη, και ει αυτος αυτο
μη κατεργαζεται, ηλευθερωται και το σωμα, και μονης της πονηρας προαιρεσεως
εστι το παν. Ου γαρ ταυτον ψυχης ουσια και σωματος και προαιρεσεως, αλλα τα μεν
εστιν εργα Θεου, το δε εξ ημων αυτων γινομενη κινησις, προς οπερ αν αυτην
βουληθωμεν αγαγειν. Ἡ μεν γαρ βουλησις, εμφυτον και παρα Θεου· η δε τοιαδε
βουλησις, ημετερον και της γνωμης ημων. Ευρισκω αρα τον νομον τωι θελοντι εμοι
ποιειν το καλον, οτι εμοι το κακον παρακειται. Ἀσαφες το ειρημενον· τι ουν εστι το
λεγομενον; Ἐπαινω τον νομον, φησι, κατα το συνειδος, και αυτον δε ευρισκω εμοι
τωι βουλομενωι το καλον ποιειν συνηγορον, και επιτεινοντα μοι το βουλημα· ωσπερ
γαρ εγω αυτωι συνηδομαι, ουτω και αυτος επαινει την γνωμην την εμην. Ὁραις πως
δεικνυσι την μεν των καλων και των μη τοιουτων γνωσιν εξ αρχης ημιν
καταβεβλημενην, τον δε νομον Μωυσεως επαινουντα αυτην, και επαινουμενον παρ'
αυτης; Ουδε γαρ ανωτερω ειπεν, οτι ∆ιδασκομαι παρα του νομου, αλλα, Συμφημι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

νομωι· ουτε προειπεν, οτι Παιδευομαι παρ' αυτου, αλλ', οτι Συνηδομαι αυτωι. Τι δε
εστι, Συνηδομαι; Ὁμολογω ως καλως εχοντι, ωσπερ ουν και αυτος εμοι τωι θελοντι
ποιειν το καλον. Ὥστε το θελειν το καλον, και το μη θελειν το πονηρον, ανωθεν ην
προκαταβεβλημενον· ο δε νομος ελθων, και εν τοις κακοις κατηγορος εγενετο
πλειονων, και εν τοις αγαθοις επαινετης μειζονων. Ὁραις πανταχου επιτασιν τινα
και προσθηκην αυτωι μαρτυρουντα μονον, πλειον δε ουδεν; Και γαρ επαινουντος
αυτου, και εμου συνηδομενου και θελοντος το καλον, το κακον ετι παρακειται, και η
πραξις αυτου ουκ ανηιρηται. Ὥστε ο νομος τωι προηιρημενωι καλον τι ποιησαι κατα
τουτο συμμαχος γινεται μονον, καθο και αυτος τα αυτα αυτωι βουλεται. Ειτα επειδη
ασαφως αυτο τεθεικε, προιων ερμηνευει αυτο και σαφεστερον ποιει, δεικνυς πως το
κακον παρακειται, και πως τωι θελοντι ποιειν το καλον ομου ο νομος εστι. 60.511
Συνηδομαι γαρ, φησι, τωι νομωι του Θεου, κατα τον εσω ανθρωπον. Ἤδειν μεν γαρ
και προ τουτου, φησι, το καλον, ευρων δε αυτο και εν γραμμασι κειμενον, επαινω.
Βλεπω δε ετερον νομον εν τοις μελεσι μου, αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος
μου. γʹ. Νομον ενταυθα παλιν αντιστρατευομενον την αμαρτιαν εκαλεσεν, ου δια
την αξιαν, αλλα δια την σφοδραν υπακοην των πειθομενων αυτηι. Ὥσπερ ουν κυριον
τον μαμμωναν καλει, και θεον την κοιλιαν, ου δια την οικειαν αξιαν, αλλα δια την
πολλην των υποτεταγμενων δουλειαν· ουτω και ενταυθα νομον εκαλεσεν αμαρτιαν,
δια τους ουτως αυτηι δουλευοντας και φοβουμενους αφειναι αυτην, ωσπερ
δεδοικασιν οι νομον λαβοντες αφειναι τον νομον. Αυτη ουν, φησιν, αντικειται τωι
νομωι τωι φυσικωι· τουτο γαρ εστι, Τωι νομωι του νοος μου. Και εισαγει λοιπον
παραταξιν και μαχην, και τον αγωνα ολον ανατιθησι τωι φυσικωι νομωι. Ὁ γαρ
Μωυσεως εκ περιουσιας υστερον προσετεθη· αλλ' ομως και ουτος κακεινος, ο μεν
διδαξας, ο δε επαινεσας τα δεοντα, ουδεν εν τηι μαχηι ταυτηι μεγα ηνυσαν· τοσαυτη
της αμαρτιας η τυραννις, νικωσα και περιγινομενη. Ὅπερ ουν ο Παυλος εμφαινων,
και την κατα κρατος ητταν δηλων ελεγε· Βλεπω δε ετερον νομον
αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος μου, και αιχμαλωτιζοντα με. Ου γαρ ειπε,
Νικωντα απλως, αλλ', Αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της αμαρτιας. Ουκ ειπε, Τηι ορμηι
της σαρκος, ουδε, Τηι φυσει της σαρκος, αλλα, Τωι νομωι της αμαρτιας, τουτεστι, τηι
τυραννιδι, τηι δυναμει. Πως ουν φησι, Τωι οντι εν τοις μελεσι μου; Και τι τουτο; ου
γαρ τουτο αμαρτιαν τα μελη ποιει, αλλα χωριζει μαλιστα της αμαρτιας· ετερον γαρ
το, εν τινι ον, και το, εν ωι εστιν εκεινο. Ὥσπερ ουν η εντολη ουκ εστι πονηρα, επειδη
δι' αυτης αφορμην ελαβεν η αμαρτια· ουτως ουδε της σαρκος η φυσις, ει και δι'
αυτης ημας καταγωνιζεται· επει ουτως εσται και η ψυχη πονηρα, και πολλωι μαλλον
εκεινη, οσωι και το κυρος των πρακτεων εχει. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν. Ουδε
γαρ ει θαυμαστον οικον και βασιλικας αυλας τυραννος λαβηι και ληιστης, διαβολη
της οικιας το γινομενον, αλλ' η κατηγορια πασα των τα τοιαυτα επιβουλευσαμενων
εστιν. Ἀλλ' οι της αληθειας εχθροι μετα της ασεβειας και ανοιαι πολληι
περιπιπτοντες, ουκ αισθανονται. Ουδε γαρ της σαρκος μονον κατηγορουσιν, αλλα
και τον νομον διαβαλλουσι· καιτοιγε ει πονηρον η σαρξ, καλον ο νομος·
αντιστρατευεται γαρ και εναντιουται· ει δε ου καλον ο νομος, καλον η σαρξ· μαχεται
γαρ αυτωι κατ' εκεινους και πολεμει. Πως ουν αμφοτερα του διαβολου φασιν ειναι,
εναντια αλληλοις εισαγοντες; Ὁραις οση μετα της ασεβειας και η ανοια; Ἀλλ' ου της
Ἐκκλησιας τα δογματα τοιαυτα, αλλα την αμαρτιαν κατακρινει μονον, και τον
νομον εκατερον παρα Θεου δεδομενον, και τον της φυσεως, και τον του Μωυσεως,
ταυτηι πολεμιον ειναι φησιν, ου τηι σαρκι· ουδε γαρ την σαρκα αμαρτιαν ειναι, αλλ'
εργον Θεου σφοδρα, και προς αρετην ημιν επιτηδειον, εαν νηφωμεν. Ταλαιπωρος
εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου τουτου; Ειδες ποση της
κακιας η τυραννις, οτι και συνηδομενον τωι νομωι τον νουν νικαι; Ουδε γαρ εχει τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

ειπειν, φησιν, οτι μισουντα με τον νομον και αποστρεφομενον η αμαρτια χειρουται·
συνηδομαι γαρ αυτωι και συμφημι, και καταφευγω προς αυτον, αλλ' ομως εκεινος
μεν ουδε φευγοντα προς αυτον ισχυσε σωσαι, ο δε Χριστος και φευγοντα απ' αυτου
60.512 εσωσεν. Ειδες ποση της χαριτος η υπερβολη; Ἀλλ' ουτω μεν ουκ εθηκεν αυτο
ο Ἀποστολος· ανοιμωξας δε μονον και θρηνησας μεγα, ως εν ερημιαι των
βοηθησοντων, δια της αποριας δεικνυσι του Χριστου την δυναμιν, και φησι·
Ταλαιπωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου τουτου;
Νομος ουκ ισχυσε, το συνειδος ουκ ηρκεσε· καιτοι γε επηινουν τα καλα, και ουκ
επηινουν μονον, αλλα και απεμαχομην προς τα εναντια. Τωι γαρ ειπειν,
Ἀντιστρατευομενον, εδειξε και αυτον αντιταττομενον. Ποθεν ουν εσται σωτηριας
ελπις; Ευχαριστω τωι Θεωι, φησι, δια Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων. Ειδες πως
εδειξεν αναγκαιαν της χαριτος την παρουσιαν, και κοινα Πατρος και Υιου τα
κατορθωματα; Ει γαρ και τωι Πατρι ευχαριστει, αλλα της ευχαριστιας ταυτης και ο
Υιος αιτιος. Ὅταν δε ακουσηις λεγοντος αυτου, Τις με ρυσεται εκ του σωματος του
θανατου τουτου; μη νομιζε της σαρκος αυτον κατηγορειν. Ουδε γαρ ειπε σωμα
αμαρτιας, αλλα σωμα θανατου· τουτεστι το θνητον σωμα, το χειρωθεν υπο του
θανατου, ου το γεννησαν τον θανατον· οπερ ου της πονηριας της σαρκος, αλλα της
επηρειας ης υπεμεινε, δειγμα εστιν. Ὥσπερ αν ει τις αιχμαλωτισθεις παρα βαρβαρων,
λεγοιτο ειναι των βαρβαρων, ουκ επειδη βαρβαρος εστιν, αλλ' επειδη υπ' εκεινων
κατεχεται· ουτω και το σωμα θανατου λεγεται, επειδη κατεσχεθη παρ' αυτου, ουκ
επειδη προεξενησεν αυτον. ∆ιοπερ ουδε αυτος του σωματος ρυσθηναι βουλεται,
αλλα του θνητου σωματος, αινιττομενος ο πολλακις εφην, οτι εκ του παθητον αυτο
γενεσθαι, και ευεπιχειρητον γεγονε τηι αμαρτιαι. δʹ. Και τινος ενεκεν, φησιν, ει
τοσαυτη της αμαρτιας η τυραννις προ της χαριτος ην, εκολασθησαν οι
αμαρτανοντες; Ὅτι τοιαυτα επεταγησαν, οια δυνατον ην και της αμαρτιας
κρατουσης κατορθουν. Ουδε γαρ εις ακραν αυτους ειλκε πολιτειαν, αλλα και
χρηματων απολαυειν επετρεπε, και γυναιξι κεχρησθαι πλειοσιν ουκ εκωλυε, και
θυμωι χαρισασθαι μετα του δικαιου, και τρυφηι χρησασθαι συμμετρωι· και τοσαυτη ην
η συγκαταβασις, ως και ελαττονα ων ο φυσικος διηγορευσε νομος, τον γραπτον
απαιτειν. Ὁ μεν γαρ της φυσεως νομος ενα ανδρα μιαι γυναικι διηνεκως ομιλειν
εκελευεν· οπερ ουν και ο Χριστος δηλων ελεγεν, οτι Ὁ ποιησας εξ αρχης, αρσεν και
θηλυ εποιησεν αυτους. Ὁ δε Μωυσεως νομος ουτε την μεν εκβαλειν, την δε
αντεισαγειν εκωλυεν, ουτε δυο κατα ταυτον εχειν απηγορευε. Χωρις δε τουτου, και
ετερα πλειονα των εν τωι νομωι τους προ τουτου κατορθωκοτας ιδοι τις αν τωι της
φυσεως παιδευομενους νομωι. Ου τοινυν επηρεασθησαν οι εν τηι Παλαιαι
πολιτευσαμενοι, συμμετρου νομοθεσιας ουτως εισενεχθεισης αυτοις. Ει δε μηδε
ουτως ηρκεσαν περιγενεσθαι, της αυτων ραιθυμιας το εγκλημα. ∆ια τουτο και ο
Παυλος ευχαριστει, οτι ουδεν τουτων ακριβολογησαμενος ο Χριστος, ου μονον των
ημετερων ουκ απηιτησεν ευθυνας, αλλα και επιτηδειους εποιησε προς μειζονα
δρομον. ∆ιο φησιν, Ευχαριστω τωι Θεωι μου δια Ἰησου Χριστου. Και την σωτηριαν
αφεις ωμολογημενην, εκ των ηδη κατασκευασθεντων επ' αλλο μεταβαινει πλεον
λεγων, οτι ου των προτερων απηλλαγημεν μονον, αλλα και προς το μελλον
αχειρωτοι γεγοναμεν. Ουδεν γαρ, φησι, κατακριμα νυν τοις εν Χριστωι Ἰησου, μη
κατα σαρκα 60.513 περιπατουσιν. Ἀλλ' ου προτερον αυτο ειρηκεν, εως ανεμνησε
παλιν της προτερας καταστασεως. Προτερον γαρ ειπων, Ἄρα ουν αυτος εγω τωι μεν
νοι δουλευω νομω Θεου, τηι δε σαρκι νομωι αμαρτιας, τοτε επηγαγεν· Ουδεν αρα
κατακριμα νυν τοις εν Χριστωι Ἰησου. Ειτα επειδη αντεπιπτεν αυτωι το πολλους και
μετα το βαπτισμα αμαρτανειν, δια τουτο προς αυτο επειγεται. Και ουχ απλως φησι,
Τοις εν Χριστωι Ἰησου, αλλα, Τοις μη κατα σαρκα περιπατουσι· δεικνυς, οτι εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

ραιθυμιας το παν λοιπον της ημετερας· δυνατον γαρ νυν μη κατα σαρκα περιπατειν,
τοτε δε δυσκολον ην. Ειτα γαρ ετερως αυτο κατασκευαζει δια των εξης λεγων· Ὁ γαρ
νομος του Πνευματος της ζωης εν Χριστωι Ἰησου ηλευθερωσε με· νομον Πνευματος
ενταυθα το Πνευμα καλων. Ὥσπερ γαρ νομον αμαρτιας την αμαρτιαν, ουτω νομον
Πνευματος το Πνευμα φησι. Καιτοι και τον Μωυσεως ουτως εκαλει λεγων, Οιδαμεν
γαρ, οτι ο νομος πνευματικος εστι· τι ουν το μεσον; Πολυ και απειρον· εκεινος μεν
γαρ πνευματικος, ουτος δε νομος Πνευματος. Και τι τουτο εκεινου διεστηκεν; Ὅτι ο
μεν υπο του Πνευματος εδοθη μονον, ουτος δε και Πνευμα εχορηγει τοις δεχομενοις
αυτον δαψιλες. ∆ιο και ζωης αυτον νομον εκαλεσε, προς αντιδιαστολην εκεινου του
της αμαρτιας, ου του Μωυσαικου. Ὅταν γαρ λεγηι, Ἠλευθερωσε με απο του νομου
της αμαρτιας και του θανατου, ου τον Μωυσεως νομον λεγει ενταυθα· ουδαμου γαρ
αυτον νομον αμαρτιας καλει· πως γαρ, ον δικαιον και αγιον πολλακις ωνομασε, και
αμαρτιας αναιρετικον; αλλ' εκεινον τον αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος.
Τουτον γαρ τον χαλεπον κατελυσε πολεμον θανατωσασα την αμαρτιαν η του
Πνευματος χαρις, και ποιησασα τον αγωνα κουφον ημιν, και προτερον
στεφανωσασα, και τοτε μετα πολλης της συμμαχιας επι τα παλαισματα ελκυσασα.
Και οπερ αει ποιει, απο του Υιου εις το Πνευμα μεταβαινων, απο του Πνευματος εις
τον Υιον και τον Πατερα, και τηι Τριαδι παντα τα παρ' ημων λογιζομενος· τουτο και
ενταυθα εργαζεται. Και γαρ ειπων, Τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου
τουτου; εδειξε Πατερα δια Υιου τουτο ποιουντα· ειτα παλιν το Πνευμα το αγιον μετα
του Υιου· Ὁ γαρ νομος του Πνευματος της ζωης εν Χριστωι Ἰησου ηλευθερωσε με,
φησιν· ειτα παλιν τον Πατερα και τον Υιον· Το γαρ αδυνατον του νομου, φησιν, εν ωι
ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος
αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι. Παλιν δοκει μεν
διαβαλλειν τον νομον· ει δε τις ακριβως προσεχοι, και σφοδρα αυτον επαινει,
συμφωνον τωι Χριστωι δεικνυς, και τα αυτα προηιρημενον. Ουδε γαρ ειπε, Το πονηρον
του νομου, αλλα, Το αδυνατον· και παλιν, Ἐν ωι ησθενει, ουκ, Ἐν ωι εκακουργει, η
επεβουλευε. Και ουδε την ασθενειαν αυτωι λογιζεται, αλλα τηι σαρκι, λεγων· Ἐν ωι
ησθενει δια της σαρκος· σαρκα παλιν ενταυθα ουχι την ουσιαν αυτην και το
υποκειμενον, αλλα το σαρκικωτερον φρονημα καλων, δι' ων και το σωμα και τον
νομον απαλλαττει κατηγοριας· ου δια τουτων δε μονον, αλλα και δια των εξης. εʹ. Ει
γαρ εναντιος ην ο νομος, πως ο Χριστος εις 60.514 βοηθειαν αυτου παραγεγονε, και
το δικαιωμα αυτου πληροι, και χειρα ωρεξε κατακρινας την αμαρτιαν εν τηι σαρκι;
Τουτο γαρ υπολελειπτο, επειδηπερ εν τηι ψυχηι παλαι ο νομος αυτην κατακρινας ην.
Τι ουν; το μειζον ο νομος εποιησε, το δε ελαττον ο του Θεου Μονογενης; Ουδαμως.
Μαλιστα μεν γαρ κακεινο ο Θεος ειργασατο, ο τον φυσικον δεδωκως νομον, και τον
γραπτον προσθεις· αλλως δε ουδεν οφελος του μειζονος ην, του ελαττονος μη
προσκειμενου. Τι γαρ οφελος ειδεναι τα πρακτεα μη μετιοντα αυτα; Ουδεν, αλλα και
μειζων κατακρισις. Ὥστε ο και την ψυχην σωσας, ουτος εστιν ο και την σαρκα
ευηνιον καταστησας. Το μεν γαρ διδαξαι, ευκολον· το δε και οδον τινα δειξαι, δι' ης
μετ' ευκολιας ταυτα εγενετο, τουτο εστι το θαυμαστον. ∆ια δε τουτο ηλθεν ο
Μονογενης, και ου προτερον απεστη, εως αν απηλλαξεν ημας της δυσκολιας
εκεινης. Και το δη μειζον, ο τροπος της νικης· ουδε γαρ ετεραν ελαβε σαρκα, αλλ'
αυτην ταυτην την καταπονουμενην· ωσπερ αν ει τις εν αγοραι γυναικα ευτελη και
αγοραιαν τυπτομενην ιδων, ειποι αυτης ειναι υιος, βασιλεως ων υιος, και ουτως
αυτην απαλλαξειε των επηρεαζοντων. Ὅπερ αυτος εποιησε, και υιος ανθρωπου
ειναι ομολογησας, και παραστας αυτηι, και κατακρινας την αμαρτιαν. Ου τοινυν
ετολμησε τυπτησαι αυτην λοιπον, μαλλον δε ετυπτησε μεν τηι του θανατου πληγηι·
τουτωι δε αυτωι κατεκριθη και απωλετο, ουχ η τυπτηθεισα σαρξ, αλλ' η τυπτησασα
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτια· οπερ απαντων εστι θαυμαστοτερον. Ει μη γαρ εν τηι σαρκι νικη γεγονεν,
ουχ ουτω θαυμαστον ην, επει και ο νομος τουτο ειργαζετο· το δε θαυμαστον, οτι
μετα σαρκος το τροπαιον εστη, και η μυριακις υπο της αμαρτιας καταβληθεισα, αυτη
λαμπραν κατ' αυτης την νικην ηρατο. Ὅρα γαρ ποσα τα παραδοξα γεγονεν· εν μεν,
οτι ουκ ενικησεν η αμαρτια την σαρκα· ετερον δε, οτι και ενικηθη, και παρ' αυτης
ενικηθη· ου γαρ εστιν ισον μη νικηθηναι, και νικησαι την αει καταβαλλουσαν.
Τριτον, οτι ου μονον ενικησεν, αλλα και εκολασε· τωι μεν γαρ μη αμαρτειν ουκ
ενικηθη· τωι δε αποθανειν ενικησε και κατεκρινεν αυτην, φοβεραν αυτηι την σαρκα
αποφηνας την προτερον ουσαν ευκαταφρονητον. Ουτω γουν και την δυναμιν αυτης
εξελυσε, και τον δι' αυτης εισενεχθεντα θανατον ανειλεν. Ἕως μεν γαρ αμαρτωλους
ελαμβανε, κατα τον του δικαιου λογον επηγε την τελευτην· επειδη δε αναμαρτητον
ευρουσα σωμα τωι θανατωι παρεδωκεν, ως αδικησασα κατεκριθη. Ὁραις οσα τα
νικητηρια γεγονε, το μη ηττηθηναι την σαρκα υπο της αμαρτιας, το και νικησαι
αυτην και καταδικασαι, το μη απλως καταδικασαι, αλλα και ως αμαρτουσαν
καταδικασαι; Προτερον γαρ ελεγξας ηδικηκυιαν, ουτως αυτην κατεδικασεν, ουχ
απλως ισχυι και εξουσιαι, αλλα και τωι του δικαιου λογωι. Τουτο γαρ εδηλωσεν ειπων
περι αμαρτιας· Κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι· ωσανει ελεγεν, οτι Μεγα
ημαρτηκυιαν ηλεγξε, και τοτε αυτην κατεδικασεν. Ὁραις πανταχου την αμαρτιαν
καταδικαζομενην, ουχι την σαρκα, αλλα ταυτην και στεφανουμενην, και την
αποφασιν κατ' αυτης εκφερουσαν; Ει δε εν ομοιωματι σαρκος φησι πεμψαι τον Υιον,
μη δια τουτο αλλην εκεινην σαρκα ειναι νομιζε· επειδη γαρ ειπεν αμαρτιας, δια
τουτο και το 60.515 ομοιωμα τεθεικεν. Ουδε γαρ αμαρτωλον σαρκα ειχεν ο Χριστος,
αλλ' ομοιαν μεν τηι ημετεραι τηι αμαρτωλωι, αναμαρτητον δε, και τηι φυσει την αυτην
ημιν. Ὥστε και εντευθεν δηλον, οτι ουκ ην πονηρα της σαρκος η φυσις. Ουτε γαρ
ετεραν αντι της προτερας λαβων ο Χριστος, ουτε αυτην ταυτην μεταβαλων κατ'
ουσιαν, ουτως αυτην αναμαχησασθαι παρεσκευασεν· αλλ' αφεις μενειν επι της αυτης
φυσεως, τον στεφανον αναδησασθαι εποιησε κατα της αμαρτιας· και τοτε αυτην
μετα την νικην ανεστησε, και αθανατον ειργασατο. Τι ουν, φησι, προς με τουτο, ει
ταυτα εν εκεινηι τηι σαρκι γεγονε; Προς σε μεν ουν μαλιστα· διο και επηγαγεν· Ἵνα το
δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα σαρκα περιπατουσι. Τι εστι, Το
δικαιωμα; Το τελος, ο σκοπος, το κατορθωμα. Τι γαρ εκεινος εβουλετο, και τι ποτε
επεταττεν; Ἀναμαρτητον ειναι. Τουτο τοινυν κατωρθωται νυν ημιν δια Χριστου· και
το μεν αντιστηναι και περιγενεσθαι, γεγονεν εκεινου· το δε απολαυσαι της νικης,
ημετερον. Ουκουν ουχ αμαρτησομεθα λοιπον, ουχ αμαρτησομεθα, αν μη σφοδρα
ωμεν εκλελυμενοι και αναπεπτωκοτες· διο και προσεθηκε· Τοις μη κατα σαρκα
περιπατουσιν. Ἵνα γαρ μη, ακουσας, οτι σε εῤρυσατο ο Χριστος του πολεμου της
αμαρτιας, και οτι το δικαιωμα του νομου πεπληρωται εν σοι, της αμαρτιας
κατακριθεισης εν τηι σαρκι, καταλυσηις την παρασκευην απασαν· δια τουτο και εκει
ειπων, Ουδεν αρα κατακριμα, προσεθηκε· Τοις μη κατα σαρκα περιπατουσι· και
ενταυθα, Ἵνα πληρωθηι το δικαιωμα του νομου εν ημιν, λεγων, το αυτο τουτο
επηγαγε· μαλλον δε ουχι τουτο μονον, αλλα και πολλωι πλεον. Ειπων γαρ, οτι Ἵνα
το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν,
επηγαγεν, Ἀλλα κατα πνευμα· δεικνυς, οτι ου κακων απεχεσθαι δει μονον, αλλα και
εν αγαθωι κομαιν. Το μεν γαρ δουναι σοι τον στεφανον, εκεινου· το δε κατασχειν τα
δοθεντα, σον. Και γαρ οπερ ην δικαιωμα του νομου το μη γενεσθαι υπευθυνον τηι
αραι, τουτο ηνυσε σοι ο Χριστος. ʹ. Μη τοινυν προδωις την τοσαυτην δωρεαν, αλλα
μενε φυλαττων τον καλον τουτον θησαυρον. ∆εικνυσι γαρ ενταυθα σοι, οτι ουκ
αρκει το λουτρον ημιν εις σωτηριαν, αν μη μετα το λουτρον αξιον επιδειξωμεθα
βιον της δωρεας. Ὥστε παλιν τωι νομωι συνηγορει, ταυτα λεγων. Και γαρ μετα το
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεισθηναι τωι Χριστωι, παντα δει ποιειν και πραγματευεσθαι, ωστε το εκεινου
δικαιωμα μενειν εν ημιν οπερ επληρωσεν ο Χριστος, και μη διαφθαρηναι. Οι γαρ
κατα σαρκα οντες, φησι, τα της σαρκος φρονουσιν· οι δε κατα πνευμα, τα του
πνευματος. Το γαρ φρονημα της σαρκος θανατος, το δε φρονημα του πνευματος ζωη
και ειρηνη. ∆ιοτι το φρονημα της σαρκος εχθρα εις Θεον· τωι γαρ νομωι του Θεου ουχ
υποτασσεται· ουδε γαρ δυναται. Ἀλλ' ουδε τουτο διαβολη της σαρκος. Ἕως μεν γαρ
αν την οικειαν φυλαττηι ταξιν, ουδεν ατοπον γινεται· οταν δε αυτηι παντα
επιτρεπωμεν, και τους οικειους υπερβασα ορους κατεξανισταται της ψυχης, τοτε
παντα απολλυσι και διαφθειρει, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την αμετριαν
και την εκ ταυτης αταξιαν. Οι δε κατα πνευμα, τα του πνευματος· το γαρ φρονημα
της σαρκος, θανατος. Ουκ ειπεν, Ἡ γαρ της σαρκος φυσις, ουδε, Ἡ ουσια του
σωματος, αλλα, Το φρονημα· ο διορθωθηναι δυναιτ' αν και αναιρεθηναι. Τουτο δε
λεγει ου τηι σαρκι λογισμον διδους ιδιον, απαγε, αλλα την παχυ 60.516 τεραν της
διανοιας ορμην ενδεικνυμενος, και απο του χειρονος αυτην καλων, ωσπερ ουν και
σαρκα πολλακις ολοκληρον ανθρωπον και ψυχην εχοντα ειωθε καλειν. Το δε
φρονημα του πνευματος. Παλιν κανταυθα την πνευματικην διανοιαν λεγει, ωσπερ
ουν και προιων φησιν, Ὁ δε ερευνων τας καρδιας, οιδε τι το φρονημα του
πνευματος· και δεικνυσι πολλα τα εκ ταυτης αγαθα και εν τωι παροντι και εν τωι
μελλοντι. Των γαρ κακων, ων το φρονημα εισαγει το σαρκικον, πολλωι πλειονα
αγαθα παρεχει το πνευματικον· απερ εδηλωσεν ειπων, Ζωη και ειρηνη· το μεν προς
αντιδιαστολην του προτερου· Το γαρ φρονημα, φησι, της σαρκος, θανατος· το δε
προς αντιδιαστολην του εξης· ειπων γαρ, Ειρηνη, επηγαγε, ∆ιοτι το φρονημα της
σαρκος, εχθρα εις Θεον· ο του θανατου χειρον εστιν. Ειτα δεικνυς, πως και θανατος
και εχθρα· Τωι γαρ νομωι του Θεου ουχ υποτασσεται, φησιν· ουδε γαρ δυναται. Ἀλλα
μη θορυβηθηις ακουων, Ουδε γαρ δυναται· και γαρ ευκολον η απορια αυτη την λυσιν
εχει. Φρονημα γαρ σαρκος ενταυθα φησι τον γεωδη λογισμον, τον παχυν, τον προς
τα βιωτικα και τας πονηρας πραξεις επτοημενον· τουτον φησιν αδυνατον ειναι
υποταγηναι Θεωι. Και ποια λοιπον ελπις σωτηριας, ει αδυνατον κακον οντα γενεσθαι
καλον; Ου τουτο φησιν· επει πως ο Παυλος εγενετο τοιουτος; πως ο ληιστης; πως ο
Μανασσης; πως οι Νινευιται; πως ο ∆αυιδ πεσων, εαυτον ανεκτησατο; πως ο Πετρος
αρνησαμενος, εαυτον ανελαβε; πως ο πεπορνευκως, εις την αγελην κατελεγη του
Χριστου; πως οι Γαλαται της χαριτος εκπεσοντες, προς την προτεραν επανηλθον
ευγενειαν; Ου τοινυν τουτο φησιν οτι αδυνατον τον πονηρον γενεσθαι καλον, αλλ'
οτι αδυνατον πονηρον μενοντα υποταγηναι τωι Θεωι· μεταβαλ[λ]ομενον μεντοι,
καλον γενεσθαι και υποταγηναι, ραιδιον. Ου γαρ ειπεν, οτι ο ανθρωπος ου δυναται
υποταγηναι τωι Θεωι, αλλ' οτι η πονηρα πραξις ου δυναται ειναι καλη· ωσανει
ελεγεν· Ἡ πορνεια ου δυναται ειναι σωφροσυνη, ουδε η κακια αρετη. Ὅπερ ουν και
εν τωι Ευαγγελιωι φησιν, Ου δυναται δενδρον σαπρον καρπους καλους ποιειν, ου την
απο κακιας εις αρετην μεταβολην κωλυων, αλλα την εν τηι κακιαι διατριβην λεγων
μη δυνασθαι φερειν καρπους καλους. Ου γαρ ειπεν, Ου δυναται δενδρον πονηρον
καλον γενεσθαι, αλλ' οτι φερειν καρπους καλους ου δυναται μενον πονηρον· επει
οτι γε δυνατον μεταβληθηναι, και εντευθεν και εξ αλλης εδειξε τουτο παραβολης,
οταν εισαγηι τα ζιζανια σιτον γινομενα. ∆ιο και εκριζωσαι αυτα κωλυει· Μη ποτε γαρ,
φησι, συν αυτοις ανασπασητε και τον σιτον· τουτεστι, τον μελλοντα γινεσθαι εξ
αυτων. Φρονημα τοινυν σαρκος την κακιαν φησι, και φρονημα πνευματος την χαριν
την δεδομενην και την ενεργειαν την τηι προαιρεσει κρινομενην τηι χρηστηι, ουδαμου
περι υποστασεως και ουσιας διαλεγομενος ενταυθα, αλλα περι αρετης και κακιας.
Ὅπερ γαρ ουκ ισχυσας εν τωι νομωι, φησι, τουτο δυνησηι νυν, ορθα βαδιζειν και
αδιαπτωτα, ει της του Πνευματος επιλαβοιο βοηθειας. Ου γαρ αρκει το μη κατα
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαρκα περιπατειν, αλλα δει και κατα πνευμα βαδιζειν· επειδηπερ ουκ αποχρη προς
σωτηριαν ημιν το εκκλιναι απο κακου, αλλα δει και τα αγαθα ποιειν. Τουτο δε εσται,
αν τωι πνευματι την ψυχην εκδωμεν, και την σαρκα πειθωμεν την οικειαν ταξιν
επιγινωσκειν. Ουτω γαρ και αυτην εργασομεθα πνευματικην· ωσπερ ουν, εαν
ραιθυμωμεν, και την ψυχην ποιησομεν σαρκικην. 60.517 ζʹ. Ἐπειδη γαρ ουκ αναγκη
φυσεως το δωρον ενεθηκεν, αλλ' ελευθερια προαιρεσεως ενεχειρισεν, εν σοι λοιπον
εστι και τουτο γενεσθαι κακεινο. Τα γαρ παρ' αυτου παντα απηρτισται· ουδε γαρ
αντιστρατευεται τωι νομωι του νοος ημων η αμαρτια, ουδε αιχμαλωτιζει, καθαπερ
εμπροσθεν, αλλα παντα εκεινα πεπαυται και καταλυεται, και κατεπτηχε τα παθη
δεδοικοτα και τρεμοντα την του Πνευματος χαριν. Ει δε συ το φως σβεννυεις, τον
ηνιοχον εκβαλλεις, και τον κυβερνητην ελαυνεις, σαυτωι λογιζου λοιπον το
κλυδωνιον. Ὅτι γαρ νυν ευκολωτερα η αρετη γεγονε, διο και πολλη η επιτασις της
φιλοσοφιας, καταμαθε πως μεν, ηνικα ο νομος εκρατει, τα των ανθρωπων διεκειτο
πραγματα, πως δε νυν, επειδη η χαρις ελαμψεν. α γαρ μηδενι προτερον εδοκει ειναι
δυνατα, παρθενια, και θανατου υπεροψια, και των αλλων των πλειονων παθων,
ταυτα πανταχου της οικουμενης κατωρθωται νυν. Και ου παρ' ημιν μονον, αλλα και
παρα Σκυθαις και Θραιξι και Ἰνδοις και Περσαις, και ετεροις δε βαρβαροις πλειοσι,
και παρθενων χοροι και μαρτυρων δημοι και μοναχων συμμοριαι, και πλειους ουτοι
λοιπον των γεγαμηκοτων εισι, και νηστειας επιτασις και ακτημοσυνης υπερβολη·
απερ, πλην ενος η δυειν, ου φαντασθηναι οναρ οι κατα τον νομον ηδυνηθησαν
πολιτευομενοι. Ὁρων τοινυν σαλπιγγος λαμπροτερον βοωσαν την των πραγματων
αληθειαν, μη καταμαλακιζου, μηδε προδιδου την τοσαυτην χαριν. Ουδε γαρ
δυνατον, ουδε μετα την πιστιν, ραιθυμουντα σωθηναι. Ευκολα γαρ τα παλαισματα,
ινα νικησηις αγωνιζομενος, ουχ ινα καθευδηις, ουδ' ινα τωι μεγεθει της χαριτος προς
ραιθυμιας υποθεσιν αποχρησηι, τωι βορβορωι παλιν εγκαλινδουμενος τωι προτερωι. ∆ιο
και επαγει λεγων· Οι δε εν σαρκι οντες, Θεωι αρεσαι ου δυνανται. Τι ουν;
κατακοψομεν το σωμα, φησιν, ινα αρεσωμεν τωι Θεωι, και εξελθωμεν απο της
σαρκος, και ανδροφονους ημας ειναι κελευεις, επ' αρετην αγων; Ὁραις ποσα ατοπα
τικτεται, εαν απλως τα λεγομενα εκδεξωμεθα; Σαρκα και ενταυθα ου το σωμα φησιν,
ουδε την ουσιαν του σωματος, αλλα τον σαρκικον βιον και κοσμικον, και τρυφης και
ασωτιας γεμοντα, τον ολον σαρκα ποιουντα τον ανθρωπον. Ὥσπερ γαρ οι τωι
πνευματι πτερουμενοι, και το σωμα πνευματικον εργαζονται· ουτως οι τουτου μεν
αποπηδωντες, γαστρι δε και ηδονηι δουλευοντες, και την ψυχην σαρκα ποιουσιν, ου
την ουσιαν αυτης μεταβαλλοντες, αλλα την ευγενειαν αυτης απολλυντες. Και ουτος
της λεξεως ο τροπος και εν τηι Παλαιαι πολλαχου κειται, σαρκα σημαινων τον παχυν
και πηλωδη βιον, και ηδοναις εμπεπλεγμενον ατοποις. Και γαρ τωι Νωε φησιν· Ου μη
καταμεινηι το πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις, δια το ειναι αυτους σαρκας.
Καιτοι και αυτος ο Νωε σαρκα περιεκειτο· αλλ' ουκ ην τουτο εγκλημα το περικεισθαι
σαρκα· τουτο γαρ της φυσεως· αλλα το σαρκικον ανηιρησθαι βιον. ∆ια τουτο και ο
Παυλος φησιν· Οι δε εν σαρκι οντες, Θεωι αρεσαι ου δυνανται· και επηγαγεν, Ὑμεις
δε ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι, ουχ απλως σαρκα λεγων παλιν, αλλα την
τοιαυτην σαρκα, την συρομενην υπο των παθων, την τυραννουμενην. Και τινος
ενεκεν, φησιν, ουχ ουτως ειπεν, ουδε την διαφοραν τεθεικεν; Ἐπαιρων τον
ακροατην, και δεικνυς οτι ουδε εν σωματι εσται ο ορθως βιων. Ἐπειδη γαρ το εν
αμαρτιαι 60.518 μη ειναι τον πνευματικον, παντι που δηλον ην, ουτος το μειζον
τιθησιν, οτι ου μονον εν αμαρτιαι, αλλ' οτι ουδε εν σαρκι λοιπον εστιν ο πνευματικος
ανθρωπος, αγγελος εντευθεν ηδη γενομενος, και προς τον ουρανον αναβας, και
λοιπον το σωμα απλως περιφερων. Ει δε δια τουτο την σαρκα διαβαλλεις, επειδη τωι
ονοματι αυτης τον σαρκικον καλει βιον· και τον κοσμον ουτω διαβαλεις, επειδη και
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εντευθεν η πονηρια καλειται πολλακις, καθαπερ και τοις μαθηταις ελεγεν ο Χριστος·
Ὑμεις ουκ εστε εκ του κοσμου τουτου· και τοις αδελφοις τοις εαυτου ελεγε παλιν· Ου
δυναται ο κοσμος υμας μισειν, εμε δε μισει. Και την ψυχην δε αλλοτριαν ειναι
φησεται του Θεου, επειδη τους εν πλανηι ζωντας ψυχικους εκαλεσεν. Ἀλλ' ουκ εστι
ταυτα, ουκ εστιν. Ου γαρ απλως ταις λεξεσιν, αλλα τηι γνωμηι του λεγοντος
αναγκαιον πανταχου προσεχειν, και την ακριβη των ειρημενων ειδεναι διαιρεσιν.
Τα μεν γαρ εστιν αγαθα, τα δε κακα, τα δε μεσα, οιον ψυχη και σαρξ των μεσων εστι,
και τουτο κακεινο γενεσθαι δυναμενη· το δε πνευμα, των αγαθων αει, και ουδεποτε
ετερον τι γινομενον. Παλιν το φρονημα της σαρκος, τουτεστιν, η πονηρα πραξις,
των αει κακων· τωι γαρ νομωι του Θεου ουχ υποτασσεται. Ἂν τοινυν τωι βελτιονι δωις
την ψυχην και το σωμα, εγενου της εκεινου μεριδος· αν τωι χειρονι παλιν, της
ενταυθα απωλειας κατεστης κοινωνος, ου παρα την φυσιν της ψυχης και της
σαρκος, αλλα παρα την γνωμην την κυριαν αμφοτερα ταυτα ελεσθαι. Και οτι ταυτα
τουτον εχει τον τροπον, και ου σαρκος διαβολη τα ειρημενα, παλιν αυτην
μεταχειρισαντες την λεξιν, εξετασωμεν ακριβεστερον. Ὑμεις δε ουκ εστε εν σαρκι,
αλλ' εν πνευματι, φησι. ηʹ. Τι ουν; ουκ ησαν εν σαρκι, αλλ' ασωματοι περιηιεσαν; και
πως αν εχοι τουτο λογον; Ὁραις, οτι τον σαρκικον βιον ηινιξατο; Και τινος ενεκεν ουκ
ειπεν, Ὑμεις δε ουκ εστε εν αμαρτιαι; Ἵνα μαθηις, οτι ου την τυραννιδα της αμαρτιας
εσβεσε μονον ο Χριστος, αλλα και την σαρκα κουφοτεραν και πνευματικωτεραν
εποιησεν, ου τωι την φυσιν μεταβαλειν, αλλα τωι πτερωσαι μαλλον αυτην. Καθαπερ
γαρ πυρος ομιλουντος σιδηρωι, και ο σιδηρος γινεται πυρ εν τηι οικειαι μενων φυσει·
ουτω και των πιστων και πνευμα εχοντων η σαρξ λοιπον προς εκεινην μεθισταται
την ενεργειαν, ολη πνευματικη γινομενη, σταυρουμενη παντοθεν, και τηι ψυχηι
συναναπτερουμενη· οιον ην και το σωμα του ταυτα λεγοντος. ∆ιο τρυφης μεν
απασης και ηδονης κατεγελα, ενετρυφα δε λιμωι και μαστιξι και δεσμωτηριοις, και
ουδε ηλγει ταυτα πασχων. Και τουτο δηλων ελεγε· Το γαρ παραυτικα ελαφρον της
θλιψεως ημων· ουτως ην καλως και την σαρκα παιδευσας συντρεχειν τωι πνευματι.
Ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν υμιν. Το, Ειπερ, τουτο πολλαχου ουκ αμφιβαλλων
τιθησιν, αλλα και σφοδρα πιστευων, και αντι του Ἐπειπερ, ως οταν λεγηι· Ειπερ
δικαιον παρα Θεωι ανταποδουναι τοις θλιβουσιν υμας θλιψιν· παλιν, Τοσαυτα
επαθετε εικη, ει γε και εικη. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει. Ουκ ειπεν, Ει δε υμεις
ουκ εχετε, αλλ' επ' αλλων προηγαγε το λυπηρον. Ουτος ουκ εστιν αυτου, φησιν. Ει
δε Χριστος εν υμιν. Παλιν τον Χριστον επ' αυτων. Και το μεν λυπηρον, βραχυ και
μεσον· το δε ποθεινον, εκατερωθεν και δια πολλων, ωστε εκεινο συσκιασαι. Τουτο δε
ελεγεν, ου το Πνευμα Χριστον λεγων, 60.519 απαγε, αλλα δεικνυς οτι ο το Πνευμα
εχων, ου μονον του Χριστου χρηματιζει, αλλα και αυτον εχει τον Χριστον. Ου γαρ
εστι Πνευματος παροντος, μη και Χριστον παρειναι. Ὅπου γαρ αν μια της Τριαδος
υποστασις παρηι, πασα παρεστιν η Τριας· αδιασπαστως γαρ εχει προς εαυτην, και
ηνωται μετ' ακριβειας απασης. Και τι εσται, φησιν, εαν ηι Χριστος εν υμιν; Το μεν
σωμα νεκρον δι' αμαρτιαν· το δε πνευμα ζωη δια δικαιοσυνην. Ειδες οσα κακα εκ του
μη εχειν Πνευμα αγιον, θανατος, εχθρα εις Θεον, το μη δυνασθαι αρεσαι τοις εκεινου
νομοις, το μη ειναι ως χρη του Χριστου, το μη εχειν αυτον ενοικον. Σκοπει τοινυν
και οσα αγαθα εκ του Πνευμα εχειν· το Χριστου ειναι, το αυτον εχειν τον Χριστον, το
τοις αγγελοις αμιλλασθαι. Τουτο γαρ εστι νεκρωσαι την σαρκα, το ζωην αθανατον
ζηιν, το εντευθεν ηδη της αναστασεως εχειν τα ενεχυρα, το μετ' ευκολιας τον της
αρετης τρεχειν δρομον. Ουδε γαρ ειπεν, αργειν το σωμα λοιπον την αμαρτιαν, αλλα
και νεκρον ειναι· επιτεινων την ευκολιαν των δρομων. Χωρις δε πραγματων και
πονων ο τοιουτος στεφανουται λοιπον. ∆ια τουτο και, Τηι αμαρτιαι, προσεθηκεν, ινα
μαθηις, οτι την πονηριαν, αλλ' ου την φυσιν του σωματος καθαπαξ ανειλεν. Ει γαρ
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο γενοιτο, πολλα και των την ψυχην ωφελησαι δυναμενων ανηιρηται. Ου
τοινυν τουτο φησιν, αλλα ζων και μενον, νεκρον ειναι βουλεται. Τουτο γαρ του τον
Υιον εχειν, του το Πνευμα εν ημιν ειναι σημειον εστιν, το μηδεν των εν τηι σορωι
κειμενων σωματων διαφερειν ημων τα σωματα προς την του σωματος εργασιαν.
Ἀλλα μη φοβηθηις, νεκρωσιν ακουσας· εχεις γαρ την οντως ζωην, ην ουδεις
διαδεξεται θανατος. Τοιαυτη γαρ η του Πνευματος· ουκ εικει θανατωι λοιπον, αλλ'
αναλισκει θανατον και δαπαναι, και οπερ ελαβεν, αθανατον διατηρει. ∆ιοπερ ειπων
το σωμα νεκρον, ουκ ειπε, το Πνευμα ζων, αλλα ζωην, ινα δειξηι και ετεροις τουτο
δυναμενον παρασχειν. Ειτα παλιν επισφιγγων τον ακροατην, λεγει και την αιτιαν
της ζωης και την αποδειξιν· αυτη δε εστιν η δικαιοσυνη. Ἁμαρτιας γαρ ουκ ουσης,
ουδε θανατος φαινεται· θανατου δε μη φαινομενου, ακαταλυτος ζωη. Ει δε το
Πνευμα του εγειραντος Ἰησουν εκ νεκρων οικει εν υμιν, ο εγειρας τον Κυριον
ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων, δια το ενοικουν αυτου Πνευμα εν υμιν.
Παλιν τον περι της αναστασεως κινει λογον, επειδη αυτη μαλιστα τον ακροατην
ηλειφεν η ελπις, και βεβαιοι αυτον απο των επι του Χριστου συμβαντων. Μη γαρ δη
φοβηθηις, φησιν, οτι νεκρον περικεισαι σωμα· εχε το Πνευμα, και αναστησεται
παντως. Τι ουν; τα μη εχοντα Πνευμα σωματα ουκ ανισταται; και πως απαντας δει
παραστηναι τωι βηματι του Χριστου; πως δε ο της γεεννης αξιοπιστος εσται λογος; Ει
γαρ οι μη εχοντες Πνευμα ουκ ανιστανται, ουδε γεεννα εσται. Τι ουν εστι το
λεγομενον; Παντες μεν αναστησονται, ου παντες δε εις ζωην, αλλ' οι μεν εις
κολασιν, οι δε εις ζωην. ∆ια τουτο ουκ ειπεν, Ἀναστησει, αλλα, Ζωοποιησει· ο πλεον
της αναστασεως ην, και τοις δικαιοις μονοις δεδωρημενον. Και την αιτιαν της
τοσαυτης τιμης τιθεις, προσεθηκε λεγων, ∆ια το ενοικουν αυτου Πνευμα εν υμιν.
Ὥστε αν απελασηις ενταυθα ων του Πνευματος την χαριν, και μη σωαν αυτην εχων
απελθηις, αποληι παντως, καν αναστηις. Ὥσπερ γαρ ουκ ανεχεται, το Πνευμα αυτου
60.520 λαμπον ορων εν σοι τοτε, κολασει σε παραδουναι, ουτως ου καταδεξεται,
εσβεσμενον ιδων, εις τον νυμφωνα εισαγαγειν, καθαπερ ουδε τας παρθενους
εκεινας. Μη τοινυν αφηις ζησαι το σωμα νυν, ινα τοτε ζησηι· ποιησον αυτο
αποθανειν, ινα μη αποθανηι. Ἐαν γαρ μενηι ζων, ου ζησεται· εαν δε αποθανηι, τοτε
ζησεται. Τουτο και επι της αναστασεως γινεται της καθολου· προτερον γαρ
αποθανειν αυτο δει και ταφηναι, και τοτε γενεσθαι αθανατον. Τουτο και εν τωι
λουτρωι γεγονεν· εσταυρωθη γουν το προτερον και εταφη, και τοτε ηγερθη. Τουτο
και επι του σωματος του Κυριακου· και γαρ και εκεινο εσταυρωθη και εταφη και τοτε
ανεστη. θʹ. Τουτο τοινυν και ημεις ποιωμεν· επι των εργων αυτων διηνεκως αυτο
νεκρωσωμεν. Ουχι την ουσιαν λεγω, μη γενοιτο, αλλα τας ορμας τας επι τας
πονηρας πραξεις. Και γαρ και τουτο ζωη, μαλλον δε τουτο μονον ζωη, το μηδεν
ανθρωπινον υπομενειν, μηδε ηδοναις δουλευειν. Ὁ γαρ ταυταις εαυτον υποταξας,
ουδε ζηιν δυναται λοιπον δια τας εξ αυτων αθυμιας, και τους φοβους, και τους
κινδυνους, και των μυριων παθων εσμον. Ἄν τε γαρ θανατος προσδοκηθηι, τεθνηκε
προ του θανατου τωι δεει· αν τε νοσον υποπτευσηι, αν υβριν, αν πενιαν, αν αλλο τι
των αδοκητων, απολωλε και διεφθαρται. Τι τοινυν της ζωης ταυτης γενοιτ' αν
αθλιωτερον; Ἀλλ' ουχ ο τωι Πνευματι ζων τοιουτος, αλλα και φοβων και λυπης και
κινδυνων και μεταβολης απασης εστηκεν ανωτερος, ου τωι μηδεν υπομενειν, αλλ', ο
πολλωι μειζον εστι, τωι και επιοντων αυτων καταφρονειν. Πως δε τουτο εσται; Ἐαν
το Πνευμα διολου κατοικηι εν ημιν· ουδε γαρ απλως αυτο ειπεν οικειν προς βραχυ,
αλλ' ενοικειν διηνεκως. ∆ια τουτο ουκ ειπε, Το ενοικησαν Πνευμα, αλλα, Το
ενοικουν, την διολου μονην ενδεικνυμενος. Ουκουν ζων ουτος μαλιστα εστιν ο
νεκρωθεις τωι βιωι. ∆ιο και ελεγε· Το Πνευμα ζωη δια δικαιοσυνην. Και ινα
σαφεστερον το λεγομενον γενηται, δυο παρ[αγ]αγωμεν ανθρωπους, τον μεν
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκδεδομενον ασωτιαις και ηδοναις και τηι απατηι του βιου· τον δε νενεκρωμενον
τουτοις· και ιδωμεν τις εστι μαλλον ο ζων. Ἔστω γαρ τοιν δυοιν τουτοιν ο μεν
σφοδρα πλουσιος και επισημος, παρασιτους τρεφων και κολακας, και πασαν εις
τουτο αναλισκετω την ημεραν, κωμαζων και κραιπαλων· ο δε ετερος, πενιαι συζων
και νηστειαι και τηι λοιπηι σκληραγωγιαι τε και φιλοσοφιαι, εν εσπεραι της αναγκαιας
μεταλαμβανετω τροφης μονον, η, ει βουλει, και δυο και τρεις ασιτος ημερας μενετω·
τις ουν ημιν εσται εκ των δυο τουτων ο μαλιστα ζων; Οι μεν πολλοι ευ οιδ' οτι
εκεινον ηγησονται, τον σκιρτωντα, και σκορπιζοντα τα αυτου· ημεις δε εκεινον τον
συμμετριας απολαυοντα. Ουκουν επειδη μαχη και φιλονεικια τεως εστιν, εις τας
εκατερων εισελθωμεν οικιας, και τοτε, οτε σοι μαλιστα δοκει ζηιν ο πλουσιος, εν
αυτωι τωι καιρωι της τρυφης, και εισελθοντες κατιδωμεν εν τισιν εστιν εκατερος
τουτων· απο γαρ των πραξεων και ο ζων και ο τεθνηκως φαινεται. Ουκουν τον μεν
εν βιβλοις ευρησομεν οντα, η εν ευχηι και νηστειαι, η εν αλλωι τινι των αναγκαιων
εγρηγοροτα, και νηφοντα, και Θεωι διαλεγομενον· τον δε υπο της μεθης
βαπτισθεντα, και νεκρου ουδεν αμεινον διακειμενον οψομεθα· καν μεχρι της
εσπερας μεινω 60.521 μεν, πλειονα τον θανατον τουτον επιοντα αυτωι θεασομεθα,
κακειθεν παλιν υπνον διαδεχομενον· τον δε και εν νυκτι νηφοντα και εγρηγοροτα.
Τινα ουν αν ειποιμεν μαλλον ζηιν, τον αναισθητως κειμενον, και προκειμενον απασι
γελωτα· η τον ενεργουντα, και Θεωι διαλεγομενον; Ἐκεινωι μεν γαρ αν προσελθηις
και ειπηις τι των αναγκαιων, ουδεν ακουσηι φθεγγομενου, ωσπερ ουδε του νεκρου·
τουτωι δε καν εν νυκτι, καν εν ημεραι συγγενεσθαι επιθυμησηις, αγγελον μαλλον οψει
η ανθρωπον, και φιλοσοφουντα ακουσηι περι των εν ουρανωι πραγματων. Ὁραις οτι ο
μεν υπερ τους ζωντας ζηι, ο δε και τεθνηκοτων ελεεινοτερον κειται; Καν ενεργειν
δοξηι, ετερα ανθ' ετερων οραι, και τοις μαινομενοις εοικε, μαλλον δε εκεινων εστιν
αθλιωτερος. Εις εκεινους μεν γαρ αν τις υβρισηι, και ελεουμεν παντες τον
υβριζομενον, και επιτιμωμεν τωι υβριζοντι· τουτωι δε καν εναλλομενον τινα ιδωμεν,
ου μονον ουκ επικαμπτομεθα εις ελεον, αλλα και καταψηφιζομεθα αυτου κειμενου.
Τουτο ουν, ειπε μοι, ζωη; αλλ' ου μυριων θανατων χαλεπωτερον; Ὁραις οτι ου μονον
νεκρος ο τρυφων, αλλα και νεκρου χειρων, και δαιμονωντος αθλιωτερος; Ὁ μεν γαρ
ελεειται, ο δε μισειται· και ο μεν συγγνωμης απολαυει, ο δε κολασιν διδωσιν υπερ
ων νοσει. Ει δε εξωθεν ουτως εστι καταγελαστος, σεσηποτα σιελον εχων, και οινου
πνεων οδωδοτος, εννοησον την αθλιαν ψυχην την ωσπερ εν ταφωι τωι τοιουτωι
σωματι κατωρυγμενην, πως εικος διακεισθαι. Ταυτον γαρ εστιν ιδειν, οιον αν ει
κορηι κοσμιαι και σωφρονι και ελευθεραι και ευγενει και καληι θεραπαινιδα βαρβαρον
τινα και αισχραν και ακαθαρτον εναλλεσθαι και ενυβριζειν μετα πολλης τις
παρασκευασειε της εξουσιας. Τοιουτον γαρ η μεθη. ιʹ. Τις ουν ουκ αν ελοιτο των
νουν εχοντων μυριακις αποθανειν, η μιαν ουτω ζησαι ημεραν; Καν γαρ ημερας
γενομενης εκ της κωμωιδιας εκεινης αναστας δοξηι νηφειν, ουδε τοτε καθαρας
απολαυει σωφροσυνης, ετι της νεφελης εκεινης της απο του χειμωνος της μεθης προ
των οφθαλμων ισταμενης. Ει δε και δυη αυτον καθαρως νηφειν, τι το οφελος; Εις
ουδεν γαρ αυτωι χρησιμος η νηψις αυτη, αλλ' η εις το τους κατηγορους ιδειν. Ὅταν
μεν γαρ ασχημονηι, τοσουτον κερδαινει, οσον ουκ αισθανεται των γελωντων· ημερας
δε γενομενης, και ταυτην απολλυσι την παραμυθιαν, και οικετων γογγυζοντων, και
γυναικος αισχυνομενης, και φιλων διαβαλλοντων, και εχθρων καταγελωντων
αισθανομενος. Τι ταυτης ελεεινοτερον γενοιτ' αν της ζωης, γελασθαι μεθ' ημεραν
υπο παντων, και δειλης παλιν τα αυτα ασχημονειν; Ἀλλα τι; βουλει τους πλεονεκτας
εις μεσον αγαγωμεν; Και γαρ αυτη παλιν ετερα μεθη χαλεπωτερα· ει δε μεθη, και
θανατος παντως πολλωι χειρων εκεινου, επειδη και η μεθη χαλεπωτερα. Και γαρ ουχ
ουτω δεινον το οινωι μεθυειν, ως επιθυμιαι χρηματων· εκει μεν γαρ η ζημια μεχρι του
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παθους ισταται, και εις αναισθησιαν τελευται, και την αυτου του μεθυοντος
απωλειαν· ενταυθα δε εις μυριας η βλαβη διαβαινει ψυχας, ποικιλους παντοθεν
αναπτουσα πολεμους. Φερε ουν, και τουτον εκεινωι παραβαλωμεν, και ιδωμεν εν τισι
μεν αυτωι κοινωνει, εν τισι δε αυτου πλεονεκτει παλιν, και μεθυοντων ποιησωμεν
σημερον συγκρισιν. Προς γαρ εκεινον τον μακαριον, τον Πνευματι ζωντα, μηδε
παραβαλεσθωσαν ουτοι λοιπον, αλλα προς αλληλους εξεταζεσθωσαν· και παλιν την
τραπε 60.522 ζαν εις μεσον αγαγωμεν, την μυριων γεμουσαν φονων. Ἐν τισιν ουν
κοινωνουσι, και αλληλοις εοικασιν; Ἐν αυτηι τηι του νοσηματος φυσει· το μεν γαρ
ειδος της μεθης διαφορον, επειδη το μεν εξ οινου, το δε απο χρηματων γινεται· το δε
παθος ομοιον· και γαρ ομοιως αμφοτεροι επιθυμιαι ατοπωι κατεχονται. Ὅ τε γαρ οινωι
μεθυων, οσωι αν πλειους εκπιηι κυλικας, τοσουτωι πλειονων εφιεται· ο τε χρηματων
ερων, οσωιπερ αν περιβαληται πλειω, τοσουτωι μαλλον αναπτει της επιθυμιας την
φλογα, και χαλεπωτερον αυτωι κατασκευαζει το διψος. Τουτωι μεν ουν εοικασιν·
ετερωι δ' αυ παλιν ο φιλαργυρος πλεονεκτει. Ποιωι δη τουτωι; Ὅτι εκεινος μεν
πραγμα πασχει κατα φυσιν· ο γαρ οινος θερμος ων, και την εμφυτον επιτεινων
ξηροτητα, ουτω τους μεθυοντας ποιει διψηιν· εκεινος δε ποθεν αει πλειονων εφιεται;
Ποθεν; Ἐπειδαν μειζονως πλουτησηι, τοτε μαλιστα εστιν εν πενιαι· απορον γαρ τουτι
το παθος, και αινιγματι μαλλον εστιν εοικος. Ἀλλ' ιδωμεν αυτους, ει δοκει, και μετα
την μεθην· μαλλον δε τον φιλαργυρον ουδεποτε εστιν ιδειν μετα την μεθην· ουτως
εν τωι μεθυειν εστιν αει. Ουκουν εν αυτωι τωι μεθυειν οντας αμφοτερους ιδωμεν, και
διασκεψωμεθα τις μαλλον εστι καταγελαστος, και σχηματισωμεν αυτους ακριβως
παλιν υπογραφοντες. Ὀψομεθα τοινυν τον εξ οινου παραπαιοντα, γενομενης
εσπερας, των οφθαλμων ανεωιγμενων ουδενα βλεποντα, αλλα απλως και εικη
περιφερομενον, και τοις απαντωσιν εγκρουοντα, και εμουντα και σπαραττομενον
και γυμνουμενον ασχημονως· καν γυνη παρηι, καν θυγατηρ, καν θεραπαινις, καν
οστισουν, εγγελασεται δαψιλες. Ουκουν και τον πλεονεκτην φερε εις μεσον
αγαγωμεν. Ἐνταυθα γαρ ου γελωτος τα γινομενα μονον, αλλα και αρας και πολλου
του θυμου και μυριων σκηπτων· τεως μεντοι τον γελωτα ιδωμεν. Και γαρ και ουτος
ομοιως εκεινωι παντας αγνοει, και φιλους και εχθρους, και ομοιως των οφθαλμων
ανεωιγμενων πεπηρωται, και ωσπερ εκεινος παντα οινον, ουτω και ουτος παντα
χρηματα βλεπει. Και ο εμετος δε πολυ χαλεπωτερος· ου γαρ τροφας προΐεται, αλλα
ρηματα λοιδοριας, υβρεων, πολεμων, θανατων, μυριους ανωθεν κατα της εαυτου
κεφαλης ελκοντα κεραυνους· και οιον εστι το σωμα του μεθυοντος πελιδνον και
διαῤρεον, τοιαυτη και η εκεινου ψυχη· μαλλον δε ουδε το σωμα αυτο της νοσου
ταυτης απηλλακται, αλλα και μαλλον αλισκεται, οινου χαλεπωτερον της φροντιδος
και του θυμου και της αγρυπνιας κατεσθιουσης αυτο, και κατα μικρον δαπανωσης
απαν. Και ο μεν οινοφλυγιαι κατεχομενος, καν κατα την νυκτα δυναται νηφειν· ο δε
διαπαντος μεθυει, και εν ημεραι και εν νυκτι, και εγρηγορως και καθευδων,
δεσμωτου παντος και των τα μεταλλα εργαζομενων, και ει τις ετερα ταυτης εστι
χαλεπωτερα τιμωρια, μειζονα διδους δικην. ιαʹ. Τουτο ουν, ειπε μοι, ζωη, αλλ' ου
θανατος, μαλλον δε και θανατου παντος ελεεινοτερον; Ὁ μεν γαρ θανατος αναπαυει
το σωμα, και γελωτος και ασχημοσυνης και αμαρτηματων απαλλαττει· αυται δε αι
μεθαι εις παντα ταυτα εμβαλλουσι, τας ακοας εμφραττουσαι, τους οφθαλμους
πηρουσαι, την διανοιαν εν πολλωι τωι σκοτωι κατεχουσαι. Ουτε γαρ ακουσαι, ουτε
ειπειν ετερον τι ανεχεται, αλλ' η τοκους και τοκους τοκων, και αναισχυντα κερδη,
και καπηλειας μεμισημενας, και πραγματειας ανελευθερους και δουλοπρεπεις,
καθαπερ κυων προς απαντας υλακτων, παντας μισων, παντας αποστρεφο 60.523
μενος, πολεμων απασιν ουδεμιας υποκειμενης αιτιας, πενητων κατεξανισταμενος,
τοις πλουτουσι βασκαινων, προς ουδενα ηδεως εχων. Καν γυναικα εχηι, καν παιδια,
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καν φιλους, αν μη παντοθεν εξηι κερδαινειν αυτωι, των φυσει πολεμιων αυτωι ουτοι
πολεμιωτεροι. Τι ταυτης τοινυν της μανιας γενοιτ' αν χειρον, τι δε αθλιωτερον,
οταν αυτος εαυτωι πανταχου σκοπελους κατασκευαζηι και υφαλους και κρημνους και
φαραγγας και μυρια βαραθρα, σωμα εχων εν, και γαστρι δουλευων μιαι; Καν μεν εις
πολιτικας τις εμβαληι σε λειτουργιας, δραπετευεις, το δαπανηρον δεδοικως· σεαυτωι
δε μυρια κατασκευαζεις πασων εκεινων εργα χαλεπωτερα, και ουχι δαπανηροτερας
μονον, αλλα και σφαλερωτερας λειτουργιας τωι μαμμωναι τελουμενος, και ου
χρηματα μονον τωι πονηρωι τουτωι τυραννωι, ουδε πονον σωματος και βασανον
ψυχης και αλγηδονας, αλλα και αυτο εισφερων το σωμα, ινα τι σοι γενηται πλεον,
αθλιε και ταλαιπωρε, εκ της βαρβαρικης ταυτης δουλειας. Ουχ οραις τους καθ'
εκαστην ημεραν επι τα μνηματα φερομενους, πως γυμνοι και παντων ερημοι προς
τους ταφους εκεινους απαγονται, ουδεν των οικοθεν λαβειν δυναμενοι, αλλα και
αυτα α περιβαλλονται τωι σκωληκι φεροντες; Τουτους καθ' εκαστην σκοπει την
ημεραν, και ταχα λωφησει το παθος, ει μη κακειθεν μελλεις απο της πολυτελειας
των ενταφιων μαινεσθαι μειζονως· και γαρ χαλεπον το παθος, και δεινον το νοσημα.
∆ια δη τουτο και ημεις καθ' εκαστην υμιν εκκλησιαν υπερ τουτου διαλεγομεθα, και
συνεχως επαντλουμεν υμων τας ακοας, ινα καν τηι συνηθειαι δυνηθειη γενεσθαι τι
πλεον. Ἀλλα μη φιλονεικησατε· ουδε γαρ κατα την μελλουσαν ημεραν μονον, αλλα
και προ εκεινης πολλας τουτο το 60.524 ποικιλον παθος επαγει τας τιμωριας. Καν
γαρ τους διηνεκως δεδεμενους ειπω, καν τον νοσωι μακραι προσηλωμενον, καν τον
λιμωι παλαιοντα, καν οντιναουν ετερον, ουδενα δυνησομαι δειξαι πασχοντα
τοιαυτα, οια τους χρηματων ερωντας. Τι γαρ γενοιτο χαλεπωτερον του παρα παντων
μισεισθαι, του παντας μισειν; του προς μηδενα ηδεως εχειν; του μηδεποτε
κορεννυσθαι; του δι' ολου διψηιν; του λιμωι παλαιειν διηνεκει, και χαλεπωτερωι του
παρα πασι νενομισμενου, του λυπας εχειν καθημερινας; του μηδεποτε νηφειν, του
διαπαντος εν θορυβοις ειναι και ταραχαις; Ταυτα γαρ απαντα και τουτων πλειονα οι
πλεονεκται υφιστανται· εν μεν τωι κερδαινειν, καν τα παντων περιβαλωνται,
ουδεμιας αισθανομενοι ηδονης, τωι πλειονων εφιεσθαι· εν δε τωι ζημιουσθαι, καν
οβολον απολεσωσι, παντων ηγουμενοι χαλεπωτερα πεπονθεναι, και αυτης
εκπεπτωκεναι της ζωης. Ποιος ουν ταυτα παραστησαι δυνησεται λογος τα κακα; Ει
δε τα ενταυθα τοιαυτα, εννοησον τα μετα ταυτα, την εκπτωσιν της βασιλειας, την
οδυνην την απο της γεεννης, τα διηνεκη δεσμα, το σκοτος το εξωτερον, τον
σκωληκα τον ιοβολον, τον βρυγμον των οδοντων, την θλιψιν, την στενοχωριαν,
τους του πυρος ποταμους, τας καμινους τας μηδεποτε σβεννυμενας· και ταυτα
απαντα συναγαγων, και τηι των χρηματων αντιστησας ηδονηι, προῤριζον ανασπασον
τουτι το νοσημα, ινα τον αληθη πλουτον λαβων, και της χαλεπης ταυτης πενιας
απαλλαγεις, και των παροντων και των μελλοντων αγαθων επιτυχηις, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ.
Ἄρα ουν, αδελφοι, οφειλεται εσμεν ου τηι σαρκι, του κατα σαρκα ζηιν. Ει γαρ
κατα σαρκα ζητε, μελλετε αποθνησκειν· ει δε Πνευματι τας πρα ξεις του σωματος
θανατουτε, ζησεσθε. αʹ. ∆ειξας οσον το επαθλον του πνευματικου βιου, και οτι
Χριστον ενοικον ποιει, και οτι ζωοποιει τα θνητα σωματα, και προς τον ουρανον
πτεροι, και την οδον της αρετης ευκολωτεραν εργαζεται, αναγκαιως λοιπον επαγει
την παραινεσιν λεγων· Ουκουν ουκ οφειλομεν ζηιν κατα σαρκα. Ἀλλ' ουτω μεν ουκ
ειπε, επιπληκτικωτερον δε πολλωι και δυνατωτερον ειπων· Ὀφειλεται εσμεν τωι
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευματι· το γαρ ειπειν, οτι Ουκ εσμεν οφειλεται τηι σαρκι, τουτο εδηλωσε. Και
πανταχου τουτο κατασκευαζει, δεικνυς οτι τα μεν παρα του Θεου εις ημας
γεγενημενα ουκ οφειλης ην, αλλα γυμνης χαριτος· τα δε παρ' ημων μετα ταυτα
γινομενα, ουκετι φιλοτιμιας, αλλ' οφειλης. Και γαρ οταν λεγηι· Τιμης ηγορασθητε,
μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων, τουτο αινιττεται· και οταν γραφηι, Ουκ εστε εαυτων,
το αυτο τουτο δηλοι. Και ετερωθι δε παλιν των αυτων αναμιμνησκει τουτων, ουτω
λεγων, οτι Ει εις υπερ παντων απεθανεν, αρα οι παντες απεθανον· και υπερ παντων
απεθανεν, ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσι. Τουτο δη και ενταυθα κατασκευαζων
φησιν· Ὀφειλεται εσμεν. Ειτα, επειδη ειπεν, Ουκ εσμεν οφειλεται τηι σαρκι, ινα μη τα
λεγομενα παλιν εις την της σαρκος λαβοις φυσιν, ουκ εσιγησεν, αλλ' επηγαγε· Του
κατα σαρκα ζηιν Και γαρ πολλα αυτηι οφειλομεν, το τρεφειν αυτην, 60.524 το
θαλπειν, το αναπαυειν, το θεραπευειν νοσουσαν, το περιβαλλειν, και μυρια ετερα
λειτουργειν. Ἵν' ουν μη νομισηις, οτι ταυτην αναιρει την διακονιαν, ειπων, Ουκ
εσμεν οφειλεται τηι σαρκι, ερμηνευει αυτο λεγων· Του κατα σαρκα ζηιν. Ἐκεινην γαρ
αναιρω την σπουδην, φησι, την επι αμαρτιαν αγουσαν, ως τα γε θεραπευοντα αυτην
βουλομαι γινεσθαι· οπερ και προιων εδηλωσεν. Ειπων γαρ της σαρκος μη ποιεισθαι
προνοιαν, ουκ εσιγησεν, αλλ' επηγαγεν, Εις επιθυμιας· ο δη και ενταυθα παιδευει
λεγων, οτι Θεραπευεσθω μεν· οφειλομεν γαρ αυτηι τουτο· μη μεντοι κατα σαρκα
ζωμεν· τουτεστι, Μη ποιωμεν αυτην κυριαν της ζωης της ημετερας. Ἕπεσθαι γαρ
αυτην αναγκαιον, ουχ ηγεισθαι, ουδε αυτην ρυθμιζειν τον βιον τον ημετερον, αλλα
τους του Πνευματος δεχεσθαι νομους. Τουτο τοινυν διορισαμενος, και
κατασκευασας, οτι οφειλεται εσμεν τωι Πνευματι, ειτα δεικνυς τινων οφειλεται
ευεργεσιων, ου τα παρελθοντα λεγει, εφ' ωι μαλιστα αυτον εστιν εκπλαγηναι της
συνεσεως, αλλα τα μελλοντα. Καιτοι γε ικανα ην κακεινα· αλλ' ομως ου τιθησιν
αυτα νυν, ουδε λεγει τας ευεργεσιας τας αφατους εκεινας, αλλα τα μελλοντα. Ουδε
γαρ ουτως απαξ η δοθεισα ευεργεσια, ως η προσδοκωμενη και μελλουσα, επαγεσθαι
τους πολλους ειωθε. Και τουτο προσθεμενος, προτερον απο των λυπηρων φοβει και
των κακων των γινομενων εκ του κατα σαρκα ζηιν, ουτω λεγων· Ει δε κατα 60.525
σαρκα ζητε, μελλετε αποθνησκειν· τον θανατον ημιν αινιττομενος εκεινον τον
αθανατον, την εν τηι γεεννηι κολασιν και τιμωριαν. Μαλλον δε, ει τις ακριβως
εξετασειε τουτο, και εν τηι ζωηι ταυτηι τεθνηκεν ο τοιουτος· οπερ ουν και εν τηι προ
ταυτης διαλεξει σαφες υμιν πεποιηκαμεν. Ει δε Πνευματι τας πραξεις του σωματος
θανατουτε, ζησεσθε. Ὁραις οτι ου περι φυσεως διαλεγεται σωματος, αλλα περι
πραξεων σαρκικων; Ου γαρ ειπεν, Ει δε Πνευματι την φυσιν του σωματος θανατουτε,
ζησεσθε, αλλα, Τας πραξεις· και ουδε ταυτας πασας, αλλα τας πονηρας· και τουτο
δηλον εν τοις εξης· Ει γαρ τουτο ποιησετε, ζησεσθε, φησι. Και πως ενι τουτο
γενεσθαι, ει περι πασων ο λογος ην αυτωι; και γαρ και το οραιν, και το ακουειν, και το
φθεγγεσθαι, και το βαδιζειν, του σωματος πραξεις εισι, και ει μελλοιμεν αυτας
θανατουν, τοσουτον αφεξομεν του ζηιν, οτι και ανδροφονιας δωσομεν δικην. Ποιας
ουν πραξεις φησι θανατουν; Τας επι πονηριαν κινουμενας, τας επι κακιαν χωρουσας,
ας ουδε αλλως εστι θανατωσαι, η δια Πνευματος. Τας μεν γαρ αλλας αποκτειναντα,
σεαυτον ανελειν εστιν, οπερ ου θεμις· ταυτας δε δια Πνευματος μονον. Ἂν γαρ τουτο
παρηι, παντα τα κυματα καταστελλεται, και τα παθη κατεπτηχε, και ουδεν ημων
κατεξανισταται. Ειδες πως απο των μελλοντων, ημας, οπερ εμπροσθεν ειπον,
προτρεπει, και δεικνυσιν οφειλετας ουκ απο των ηδη γεγενημενων μονον; Ου γαρ
τουτο μονον εστι, φησι, το κατορθωμα του Πνευματος, οτι των παρελθοντων
αφηκεν ημας αμαρτηματων, αλλ' οτι και προς τα μελλοντα αχειρωτους
κατασκευαζει, και ζωης αξιοι της αθανατου. Ειτα και ετερον τιθεις μισθον, επηγαγεν·
Ὅσοι γαρ Πνευματι Θεου αγονται, ουτοι εισιν υιοι Θεου. βʹ. Ουτος γαρ παλιν πολλωι
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του προτερου μειζων ο στεφανος. ∆ιο ουδε απλως ειπεν, Ὅσοι γαρ Πνευματι Θεου
ζωσιν, αλλ', Ὅσοι Πνευματι Θεου αγονται, δεικνυς οτι ουτω βουλεται αυτο κυριον
ειναι της ημετερας ζωης, ως τον κυβερνητην του πλοιου, και τον ηνιοχον του
ζευγους των ιππων. Και ουχι το σωμα μονον, αλλα και αυτην την ψυχην υποβαλλει
ταις τοιαυταις ηνιαις. Ουδε γαρ εκεινην βουλεται αυθεντειν, αλλα και εκεινης την
εξουσιαν υπο τηι του Πνευματος εθηκε δυναμει. Ἵνα γαρ μη τηι δωρεαι του λουτρου
θαῤρησαντες, της μετα ταυτα αμελησωσι πολιτειας, φησιν, οτι καν βαπτισμα λαβηις,
μη μελληις δε Πνευματι μετα ταυτα αγεσθαι, απωλεσας την δεδομενην αξιαν, και της
υιοθεσιας την προεδριαν. ∆ια τουτο ουκ ειπεν, Ὅσοι Πνευμα ελαβον, αλλ', Ὅσοι
Πνευματι Θεου αγονται· τουτεστιν, Ὅσοι παρα παντα τον βιον ουτω πολιτευονται,
ουτοι εισιν υιοι Θεου. Ειτα επειδη τουτο το αξιωμα και τοις Ἰουδαιοις ην δεδομενον·
Ἐγω γαρ ειπον, φησι· Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες· και παλιν, Υιους εγεννησα
και υψωσα· και, Πρωτοτοκος μου Ἰσραηλ· και ο Παυλος δε φησιν, Ὧν η υιοθεσια·
κατασκευαζει λοιπον οσον το μεσον εκεινης και ταυτης της τιμης. Ει γαρ και τα
ονοματα τα αυτα, φησιν, αλλ' ου τα πραγματα τα αυτα. Και σαφη παρεχει τουτων
αποδειξιν, και απο των κατορθουντων, και απο των δεδομενων, και απο των
μελλοντων εσεσθαι την συγκρισιν εισαγαγων· και προτερον δεικνυσι τινα ην τα
εκεινοις δεδομενα. Τινα ουν ταυτα; Πνευμα δουλειας· διο και επηγαγε 60.526 λεγων·
Ου γαρ ελαβετε πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον. Ειτα αφεις ειπειν το
αντιδιαστελλομενον τηι δουλειαι, τουτεστι, πνευμα ελευθεριας, το πολλωι μειζον
τεθεικε, το της υιοθεσιας, δι' ου κακεινο συνηγετο, ειπων· Ἀλλ' ελαβετε πνευμα
υιοθεσιας. Ἀλλα τουτο μεν δηλον· το δε πνευμα της δουλειας τι ποτε εστιν, αδηλον.
Ουκουν αναγκαιον αυτο ποιησαι σαφεστερον· ουδε γαρ ασαφες μονον, αλλα και
σφοδρα απορον το ειρημενον. Πνευμα γαρ ουκ ελαβεν ο των Ἰουδαιων δημος· τι ουν
ενταυθα φησι; Τα γραμματα ουτως εκαλεσεν, επειδη πνευματικα ην, ωσπερ ουν και
τον νομον πνευματικον, και το υδωρ το απο της πετρας και το μαννα· Παντες γαρ,
φησι, το αυτο βρωμα πνευματικον εφαγον, και παντες το αυτο πομα πνευματικον
επιον. Και την πετραν δε ουτως ονομαζει, λεγων· Ἔπινον δε εκ πνευματικης
ακολουθουσης πετρας. Ἐπειδη γαρ υπερ φυσιν ην παντα τα τελουμενα, πνευματικα
αυτα εκαλεσεν, ουκ επειδη Πνευμα ελαβον οι μετεχοντες αυτων τοτε. Και πως τα
γραμματα εκεινα δουλειας ην γραμματα; Παραγαγε πασαν την πολιτειαν, και τοτε
εισηι και τουτο σαφως. Και γαρ αι τιμωριαι παρα ποδας αυτοις, και ο μισθος ευθεως
ειπετο, συμμετρος τε ων και ωσπερ σιτηρεσιον τι καθημερινον διδομενον οικεταις,
και πολυς πανταχοθεν ο φοβος προ της οψεως ακμαζων, και περι τα σωματα οι
καθαρμοι, και μεχρι των πραξεων η εγκρατεια. Παρα δε ημιν ουχ ουτως, αλλα και
λογισμος και συνειδος εκκαθαιρεται. Ου γαρ λεγει, Μη φονευσηις, μονον, αλλα,
Μηδε οργισθηις· ουδε, Μη μοιχευσηις, αλλα, Μηδε ιδηις ακολαστως· ινα μηκετι τωι
φοβωι της κολασεως της παρουσης, αλλα τωι ποθωι τωι προς αυτον, το τε εν εξει της
αρετης ειναι και τα αλλα τα κατορθουμενα ηι. Ουδε επαγγελλεται γην ρεουσαν μελι
και γαλα, αλλα τωι Μονογενει συγκληρονομον ποιει, των παροντων ημας δια
παντων αφιστας, και εκεινα μαλιστα επαγγελλομενος διδοναι, α τοις γενομενοις
υιοις Θεου πρεπει λαμβανειν· αισθητον μεν ουδεν ουδε σωματικον, πνευματικα δε
απαντα. Ὥστε εκεινοι μεν ει και υιοι εκαλουντο, αλλ' ως δουλοι· ημεις δε ως
ελευθεροι γενομενοι, την υιοθεσιαν ελαβομεν και τον ουρανον αναμενομεν·
κακεινοις μεν δι' ετερων διελεγετο, ημιν δε δι' εαυτου· κακεινοι μεν φοβωι τιμωριας
παντα επραττον αγομενοι, οι δε πνευματικοι επιθυμιαι και ποθωι· και τουτο δηλουσι
τωι και υπερβαινειν τα επιταγματα. Ἐκεινοι ως μισθωτοι και αγνωμονες, ουδεποτε
γουν διελειπον γογγυζοντες· ουτοι δε εις αρεσκειαν του Πατρος· και οι μεν
ευεργετουμενοι εβλασφημουν· ημεις δε κινδυνευοντες ευχαριστουμεν. Καν
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολασθηναι δε αμαρτανοντας δεηι, και ενταυθα πολλη η διαφορα. Ου γαρ ως εκεινοι
καταλευομενοι, και καιομενοι, και ακρωτηριαζομενοι παρα των ιερεων, ουτω και
ημεις επιστρεφομεθα, αλλα αρκει τραπεζης εκβληθηναι πατρικης, και απο οψεως
ρητας γενεσθαι ημερας. Και επι μεν των Ἰουδαιων ρηματος ην τιμη η υιοθεσια
μονον· ενταυθα δε και πραγμα ηκολουθησεν, ο δια βαπτισματος καθαρμος, η του
Πνευματος δοσις, η των αλλων αγαθων χορηγια. Και τουτων δε ετερα πλειονα εστιν
ειπειν την παρ' ημιν ενδεικνυμενα ευγενειαν, και την εκεινων ευτελειαν· απερ
απαντα δια του Πνευματος και του φοβου και της υιοθεσιας αινιξαμενος, και ετεραν
ποιειται αποδειξιν του πνευμα υιοθεσιας εχειν. Ποιον δη τουτο; Ἐν ωι κραζομεν,
Ἀββα ο Πατηρ. 60.527 γʹ. Τουτο δε ηλικον εστιν, ισασιν οι μυσται, καλως επι της
ευχης της μυστικης τουτο πρωτον κελευομενοι το ρημα λεγειν. Τι ουν; ουκ εκαλουν
και εκεινοι Πατερα, φησι, τον Θεον; ουκ ακουεις Μωυσεως λεγοντος· Θεον τον
γεννησαντα σε εγκατελιπες; ουκ ακουεις του Μαλαχια ονειδιζοντος και λεγοντος,
οτι Θεος εις εκτισεν ημας, και εις Πατηρ εστι παντων ημων; Ἀλλ' ει και ταυτα και
πλειονα τουτων ειρηται, ουδαμου τουτο ευρισκομεν αυτους καλουντας το ρημα τον
Θεον, ουδε ευχομενους ουτως. Ἡμεις δε απαντες, και ιερεις και ιδιωται και αρχοντες
και αρχομενοι, ουτως ευχεσθαι εκελευσθημεν. Και ταυτην πρωτην αφιεμεν φωνην,
μετα τας θαυμαστας ωδινας εκεινας, και τον ξενον και παραδοξον των λοχευματων
νομον. Ἄλλως δε, ει και εκαλεσαν ποτε εκεινοι, αλλ' εξ οικειας διανοιας· οι δε εν τηι
χαριτι, απο πνευματικης ενεργειας κινουμενοι. Ὥσπερ γαρ πνευμα σοφιας εστι, καθ'
ο σοφοι οι ασοφοι εγινοντο, και δηλουται τουτο απο της διδασκαλιας· και πνευμα
δυναμεως εστι, καθ' ο οι ασθενεις νεκρους ηγειραν, και δαιμονας ηλασαν, και
πνευμα χαρισματος ιαματων, και πνευμα προφητειας, και πνευμα γλωσσων· ουτω
και πνευμα υιοθεσιας. Και ωσπερ ισμεν το πνευμα της προφητειας, αφ' ου ο εχων
αυτο προλεγει τα μελλοντα, ουκ οικειαι φθεγγομενος διανοιαι, αλλ' υπο της χαριτος
κινουμενος· ουτω δη και πνευμα υιοθεσιας, αφ' ου ο λαβων Πατερα καλει τον Θεον,
υπο του Πνευματος κινουμενος. Ὁ δε βουλομενος δειξαι γνησιοτητα, και τηι των
Ἑβραιων εχρησατο γλωσσηι· ου γαρ ειπε μονον, Ὁ Πατηρ, αλλ', Ἀββα ο Πατηρ, οπερ
των παιδων μαλιστα εστι των γνησιων προς πατερα ρημα. Ειπων τοινυν την απο της
πολιτειας διαφοραν, την απο της χαριτος της δεδομενης, την απο της ελευθεριας,
επαγει και ετεραν αποδειξιν της υπεροχης της κατα την υιοθεσιαν ταυτην. Ποιαν δη
ταυτην; Αυτο το Πνευμα συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων, φησιν, οτι εσμεν τεκνα
Θεου. Ου γαρ απο της φωνης ισχυριζομαι μονον, φησιν, αλλα και απο της αιτιας, αφ'
ης η φωνη τικτεται· του γαρ Πνευματος υπαγορευοντος, ταυτα λεγομεν. Ὅπερ
αλλαχου σαφεστερον δηλων ελεγεν, οτι Ἐξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου
αυτου εις τας καρδιας ημων κραζον· Ἀββα ο Πατηρ. Τι δε εστι, το Πνευμα τωι
πνευματι συμμαρτυρει; Ὁ Παρακλητος, φησι, τωι χαρισματι τωι δεδομενωι ημιν. Ου
γαρ του χαρισματος εστιν η φωνη μονον, αλλα και του δοντος την δωρεαν
Παρακλητου· αυτος γαρ ημας ουτος εδιδαξε δια του χαρισματος ουτω φθεγγεσθαι.
Ὅταν δε το Πνευμα μαρτυρηι, ποια λοιπον αμφιβολια; Ει μεν γαρ ανθρωπος, η
αγγελος, η αρχαγγελος, η αλλη τις τοιαυτη δυναμις τουτο υπισχνειτο, καν
αμφιβαλλειν ην εικος τινας· της δε ανωτατω ουσιας της και δωρησαμενης τουτο, και
δι' ων εκελευσεν ευχεσθαι μαρτυρουσης ημιν, τις αν αμφισβητησειε λοιπον περι της
αξιας; Ουδε γαρ βασιλεως χειροτονησαντος τινα, και ανακηρυττοντος την τιμην
παρα πασι, τολμησειεν αν τις των υπηκοων αντειπειν. Ει δε τεκνα, φησι, και
κληρονομοι. Ὁραις πως κατα μικρον αυξει την δωρεαν; Ἐπειδη γαρ ενι και τεκνα
ειναι, και μη κληρονομους γενεσθαι (ουδε γαρ παντες κληρονομοι οι παιδες), επαγει
και τουτο, οτι και κληρονομοι. Οι δε Ἰουδαιοι μετα του μη τοιαυτην εχειν υιοθεσιαν
και της κληρονομιας εξεβληθησαν. Κακους γαρ κακως απολεσει, και τον αμπελωνα
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκδωσεται γεωργοις ετεροις. Και προ 60.528 τουτου δε ελεγεν, οτι Πολλοι απο
ανατολων και δυσμων ηξουσι, και ανακλιθησονται μετα Ἀβρααμ· οι δε υιοι της
βασιλειας εξω βληθησονται. Ἀλλ' ουδε ενταυθα ισταται, αλλα και τουτου μειζον
τιθησι. Ποιον δη τουτο; Ὅτι Θεου κληρονομοι· διο και επηγαγε· Κληρονομοι μεν
Θεου. Και το ετι πλεον, οτι ουχ απλως κληρονομοι, αλλα και συγκληρονομοι
Χριστου. Ὁραις πως φιλονεικει εγγυς ημας αγαγειν του ∆εσποτου; Ἐπειδη γαρ ου
παντα τα τεκνα κληρονομοι, δεικνυσιν οτι ημεις και τεκνα και κληρονομοι. Ἐπει δε
ου παντες κληρονομοι μεγαλων εισι κληρονομοι πραγματων, δεικνυσιν οτι και
τουτο εχομεν, κληρονομοι οντες Θεου. Παλιν επειδη κληρονομον μεν ειναι
συμβαινει Θεου, ου παντως δε τωι Μονογενει συγκληρονομον, δεικνυσιν ημας και
τουτο εχοντας. Και σκοπει σοφιαν· τα γαρ λυπηρα συστειλας, ηνικα ελεγε, τι
πεισονται οι κατα σαρκα ζωντες, οιον, οτι μελλουσιν αποθνησκειν, επειδη των
χρηστοτερων ηψατο, εις ευρυχωριαν πολλην εξαγει τον λογον, εμπλατυνων αυτον
τηι των μισθων ανταποδοσει, και ποικιλας και μεγαλας δεικνυς τας δωρεας. Ει γαρ
και το τεκνον ειναι, αφατος ην η χαρις, εννοησον ηλικον το, και κληρονομον. Ει δε
τουτο μεγα, πολλωι μαλλον και το, συγκληρονομον. Ειτα δεικνυς, οτι ου χαριτος
μονον εστιν η δωρεα, και ποιων ομου και αξιοπιστα τα ειρημενα, επηγαγεν· Ειπερ
συμπασχομεν, ινα και συνδοξασθωμεν. Ει γαρ εν τοις λυπηροις, φησιν,
εκοινωνησαμεν αυτωι, πολλωι μαλλον εν τοις χρηστοις τουτο εσται. Ὁ γαρ τους
ουδεν κατωρθωκοτας τοσουτοις δωρησαμενος αγαθοις, οταν ιδηι και πονησαντας,
και τοσαυτα παθοντας, πως ουχι μαλλον αμειψεται; δʹ. ∆ειξας τοινυν αντιδοσιν
ουσαν το πραγμα, ινα αξιοπιστον ηι το λεγομενον, και μηδεις αμφιβαλληι, δεικνυσι
παλιν και χαριτος δυναμιν εχον· το μεν, ινα και παρα τοις αμφιβαλλουσι πιστευηται
τα λεγομενα, και οι λαμβανοντες μη αισχυνωνται ως αει δωρεαι σωζομενοι· το δε,
ινα μαθηις, οτι νικαι ταις αντιδοσεσι τους πονους ο Θεος. Καιτοι το μεν εδηλωσεν
ειπων, Ειπερ συμπασχομεν, ινα και συνδοξασθωμεν· τουτο δε, επαγαγων και
προσθεις, οτι Ουκ αξια τα παθηματα του νυν καιρου προς την μελλουσαν δοξαν
αποκαλυφθηναι εις ημας. Ἐν μεν γαρ τοις προτεροις την των ηθων διορθωσιν
απαιτει τον πνευματικον, εν οις ελεγεν· Ουκ οφειλετε κατα σαρκα ζηιν· οιον, ινα
επιθυμιας, ινα οργης, ινα χρηματων, ινα κενοδοξιας, ινα βασκανιας περιγινηται ο
τοιουτος· ενταυθα δε, επειδη της δωρεας αυτον ανεμνησεν απασης της δοθεισης, της
μελλουσης, και επηρε και υψωσε ταις ελπισι, και εγγυς εστησε του Χριστου, και
συγκληρονομον απεφηνε του Μονογενους, θαῤρων αυτον εξαγει λοιπον και επι
τους κινδυνους. Ουδε γαρ εστιν ισον των εν ημιν παθων περιγενεσθαι, και τους
πειρασμους εκεινους υπενεγκειν, τας μαστιγας, τον λιμον, τας λεηλασιας, τα δεσμα,
τας αλυσεις, τας απαγωγας· πολυ γαρ ταυτα δειται γενναιοτερας ψυχης και
νεανικωτερας. Και ορα πως ομου καταστελλει και επαιρει το φρονημα των
αγωνιζομενων. Ὅταν γαρ δειξηι μειζονα τα επαθλα των πονων, και προτρεπει
μειζονως, και ουκ αφιησι μεγα φρονειν, ατε νικωμενους τηι των στεφανων
αντιδοσει. Και αλλαχου μεν 60.529 φησι· Το γαρ παραυτικα ελαφρον της θλιψεως
καθ' υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται. Προς γαρ
φιλοσοφωτερους ην ο λογος αυτωι· ενταυθα δε κουφα μεν αυτα ουκ αφιησιν ειναι,
παραμυθειται δε αυτα τηι των μελλοντων αντιδοσει, λεγων· Λογιζομαι γαρ, οτι ουκ
αξια τα παθηματα του νυν καιρου. Και ουκ ειπε, Προς την μελλουσαν ανεσιν, αλλ' ο
πολλωι μειζον ην, Προς την μελλουσαν δοξαν. Ὅπου μεν γαρ ανεσις, ου παντως και
δοξα· οπου δε δοξα, παντως και ανεσις. Ειτα, επειδη μελλουσαν αυτην ειπε,
δεικνυσιν αυτην ηδη ουσαν. Ου γαρ ειπε, Προς την μελλουσαν εσεσθαι, αλλα, Προς
την μελλουσαν αποκαλυφθηναι, ως και νυν ουσαν μεν, κρυπτομενην δε· οπερ και
αλλαχου σαφεστερον ελεγεν, οτι Ἡ ζωη ημων κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι.
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θαῤρει τοινυν υπερ αυτης· παρεσκευασται γαρ ηδη τους σους αναμενουσα πονους. Ει
δε το μελλειν σε λυπει, αυτο μεν ουν ευφραινετω σε τουτο· τωι γαρ μεγαλη τις ειναι
και αφραστος, και την παρουσαν υπερβαινειν καταστασιν, εκει τεταμιευται. Ουδε
γαρ απλως τεθεικε, Τα παθηματα του νυν καιρου, αλλ' ινα δειξηι ουχι ποιοτητι
μονον, αλλα και ποσοτητι νικωσαν εκεινην. Ταυτα μεν γαρ οια αν ειη τα παθηματα,
τωι παροντι συγκεκληρωται βιωι· τα δε μελλοντα αγαθα προς τους αθανατους
παρεκτεινεται αιωνας. Ἅπερ επειδη κατα μερος ημιν ειπειν ουκ ειχεν ουδε
παραστησαι λογωι, απο του μαλιστα δοκουντος ειναι παρ' ημιν επεραστου, της δοξης,
αυτα ωνομασεν· η γαρ κορυφη των αγαθων και το κεφαλαιον, τουτο ειναι δοκει.
Ἐπαιρων δε και ετερως τον ακροατην, και απο της κτισεως εξογκοι τον λογον, δυο
κατασκευαζων δια των λεχθησεσθαι μελλοντων, και υπεροψιαν των παροντων, και
επιθυμιαν των μελλοντων· και τριτον μετα τουτων, μαλλον δε πρωτον, το δειξαι
πως περισπουδαστον τωι Θεωι το των ανθρωπων γενος εστι, και εν οσηι την φυσιν την
ημετεραν αγει τιμηι. Μετα δε τουτων και τα των φιλοσοφων απαντα δογματα τα περι
του κοσμου τουτου συντεθεντα αυτοις, ωσπερ αραχνην τινα και παιδων αθυρματα,
ενι τουτωι καταβαλλει τωι δογματι. Ἀλλ' ινα σαφεστερα ταυτα γενηται, αυτης της
αποστολικης επακουσωμεν ρησεως. Ἡ γαρ αποκαραδοκια της κτισεως, φησι, την
αποκαλυψιν των υιων του Θεου απεκδεχεται. Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη,
ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἡ
κτισις αυτη σφοδρα ωδινει, ταυτα αναμενουσα και προσδοκωσα τα αγαθα, απερ
ειρηκαμεν νυν· αποκαραδοκια γαρ η σφοδρα προσδοκια εστιν. Ὥστε δε
εμφαντικωτερον γενεσθαι τον λογον, και προσωποποιει τον κοσμον απαντα τουτον·
απερ και οι προφηται ποιουσιν, ποταμους κροτουντας χερσιν εισαγοντες, και
βουνους αλλομενους, και τα ορη σκιρτωντα· ουχ ινα ταυτα εμψυχα ειναι νομισωμεν,
ουδ' ινα λογισμον τινα δωμεν αυτοις, αλλ' ινα την υπερβολην μαθωμεν των
αγαθων, ως και των αναισθητων αυτων καθικνουμενην. εʹ. Τουτο δε αυτο και επι
των λυπηρων ποιουσι πολλακις, εισαγοντες και αμπελον θρηνουσαν, και οινον και
ορη και τα φατνωματα ολολυζοντα του ναου, ινα και εντευθεν παλιν την
υπερβολην των κακων εννοησωμεν. Τουτους δε και ο Ἀποστολος μιμουμενος,
προσωποποιει την κτισιν ενταυθα, και φησι στεναζειν αυτην και ωδινειν· ουκ επειδη
στεναγμου τινος ηκουσεν απο γης και ουρανου φερομενου, αλλ' ινα των μελλοντων
αγαθων ενδειξηται την υπερβολην, και την επιθυμιαν της απαλ 60.530 λαγης των
κατεχοντων κακων. Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη, ουχ εκουσα, αλλα δια τον
υποταξαντα. Τι εστι, Τηι ματαιοτητι η κτισις υπεταγη; Φθαρτη γεγονε. Τινος ενεκεν
και δια τι; ∆ια σε τον ανθρωπον. Ἐπειδη γαρ σωμα ελαβες θνητον και παθητον, και η
γη καταραν εδεξατο και ακανθας ηνεγκε και τριβολους. Ὅτι δε και ουρανος μετα της
γης παλαιουμενος προς την αμεινω ληξιν υστερον μεταστησεται, ακουσον του
Προφητου λεγοντος· Καταρχας συ, Κυριε, την γην εθεμελιωσας, και εργα των χειρων
σου εισιν οι ουρανοι. Αυτοι απολουνται, συ δε διαμενεις, και παντες ως ιματιον
παλαιωθησονται, και ωσει περιβολαιον ελιξεις αυτους, και αλλαγησονται. Και ο
Ἡσαΐας δε ταυτα εμφαινων ελεγεν· Ἐμβλεψατε εις τον ουρανον ανω, και εις την γην
κατω, οτι ο ουρανος ως καπνος εστερεωθη, η δε γη ως ιματιον παλαιωθησεται, οι δε
κατοικουντες αυτην, ωσπερ ταυτα απολουνται. Ειδες πως εδουλευσε τηι ματαιοτητι η
κτισις, και πως ελευθερουται απο της φθορας; Ὁ μεν γαρ φησιν· Ὡς ιματιον ελιξεις
αυτους, και αλλαγησονται· ο δε Ἡσαΐας, Οι δε κατοικουντες αυτην, ωσπερ ταυτα
απολουνται· ου παντελη λεγων απωλειαν, φησιν· ουδε γαρ οι κατοικουντες αυτην,
τουτεστιν, οι ανθρωποι, τοιαυτην υποστησονται, αλλα την προσκαιρον, και δι' αυτης
επι την αφθαρσιαν μεταστησονται, ωσπερ ουν και η κτισις. Ἅπερ απαντα δια του
ειπειν, Ὡς ταυτα, παρεδηλωσεν· οπερ ουν και ο Παυλος προιων φησι· τεως μεντοι
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι της δουλειας αυτης διαλεγεται, και δεικνυσι τινος ενεκεν τοιαυτη γεγονε, και
την αιτιαν ημας τιθησι. Τι ουν; επηρεασται δι' ετερον ταυτα παθουσα; Ουδαμως· και
γαρ δι' εμε γεγονεν. Ἡ τοινυν δι' εμε γενομενη πως αν αδικοιτο εις εμην διορθωσιν
ταυτα πασχουσα; Ἄλλως δε, τον του δικαιου και αδικου λογον ουδε κινειν επι των
αψυχων και αναισθητων δει. Ἀλλ' ο Παυλος, επειδη αυτην επροσωποποιησεν,
ουδενι κεχρηται τουτων ων ειπον, αλλ' ετερωι τινι λογωι, τον ακροατην εκ
περιουσιας παραμυθησασθαι σπευδων. Ποιωι δη τουτωι; Τι λεγεις, φησι; κακως επαθε
δια σε και φθαρτη γεγονεν; Ἀλλ' ουδεν ηδικηται· και γαρ αφθαρτος εσται δια σε
παλιν· τουτο γαρ εστι το, Ἐπ' ελπιδι. Ὅταν δε λεγηι, Ουχ εκουσα υπεταγη, ουχ ινα
κυριαν γνωμης ουσαν δειξηι, τουτο λεγει, αλλ' ινα μαθηις, οτι της του Χριστου
κηδεμονιας το παν εγενετο, ουκ εκεινης κατορθωμα τουτο. Ειπε δη, και ποιαι ελπιδι;
Ὅτι και αυτη η κτισις ελευθερωθησεται. Τι εστι, Και αυτη; Ουχι συ μονος, αλλα και ο
σου εστι καταδεεστερον, και ο ου μετεχει λογισμου ουδε αισθησεως, και τουτο σοι
κοινωνησει των αγαθων. Ἐλευθερωθησεται γαρ, φησιν, απο της δουλειας της
φθορας· τουτεστιν, ουκετι εσται φθαρτη, αλλα ακολουθησει τηι του σωματος
ευμορφιαι του σου. Ὥσπερ γαρ γενομενου φθαρτου, γεγονε φθαρτη και αυτη· ουτως
αφθαρτου κατασταντος, και αυτη ακολουθησει και εψεται παλιν· οπερ ουν και
δεικνυς επηγαγεν· Εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του Θεου· τουτεστι, δια
την ελευθεριαν. Καθαπερ γαρ τιθηνος παιδιον τρεφουσα βασιλικον, επι της αρχης
εκεινου γενομενου της πατρικης, και αυτη συναπολαυει των αγαθων, ουτω και η
κτισις, φησιν. Ὁραις τον ανθρωπον πανταχου προηγουμενον, και δι' αυτον απαντα
γινομενα; Ειδες πως παραμυθειται τον αγωνιζομενον, και δεικνυσι την αφατον του
Θεου φιλανθρωπιαν; Τι γαρ αλγεις, φησιν, επι τοις πειρασμοις; Συ δια σεαυτον
πασχεις, η κτισις δια σε. Ου παραμυθειται δε μονον, αλλα και αξιοπιστα, δεικνυσι
60.531 τα λεγομενα. Ει γαρ η κτισις ελπιζει δια σε παντα γινομενη, πολλωι μαλλον
συ, δι' ον η κτισις απολαυειν μελλει των αγαθων παντων εκεινων. Ουτω και οι
ανθρωποι, του υιου μελλοντος επ' αξιωματος φαινεσθαι, και τους δουλους
λαμπροτεραν ενδυουσι στολην εις την του παιδος δοξαν· ωσπερ ουν και ο Θεος την
κτισιν αφθαρσιαν περιβαλλει εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων. Οιδαμεν
γαρ, οτι πασα η κτισις συστεναζει και συνωδινει αχρι του νυν. ʹ. Ειδες πως εντρεπει
τον ακροατην, μονονουχι λεγων· Μη γενηι της κτισεως χειρων, και τοις παρουσιν
εμφιλοχωρησηις; Ου γαρ μονον αυτων αντεχεσθαι ου δει, αλλα και στεναζειν επι τηι
μελησει της εντευθεν αποδημιας. Ει γαρ η κτισις τουτο ποιει, πολλωι μαλλον σε
δικαιον τουτο επιδεικνυσθαι τον λογωι τετιμημενον. Ἀλλ' ουπω τουτο μεγα εις
εντροπην· διοπερ επηγαγεν· Ου μονον δε, αλλα και αυτοι την απαρχην του
Πνευματος εχοντες, και ημεις αυτοι εν εαυτοις στεναζομεν· τουτεστι, των
μελλοντων ηδη γευσαμενοι. Καν γαρ σφοδρα λιθινος τις ηι, ικανα τα δοθεντα ηδη
διαναστησαι τε αυτον, και των παροντων απαγαγειν, και προς τα μελλοντα
πτερωσαι διπληι, και τωι μεγαλα ειναι τα διδομενα, και τωι τα τοσαυτα και τηλικαυτα
απαρχην ειναι. Ει γαρ η απαρχη τοσαυτη, ως δι' αυτης και αμαρτηματων
απαλλαγηναι, και δικαιοσυνης επιτυχειν και αγιασμου, τους δε τοτε και δαιμονας
ελαυνειν και νεκρους εγειρειν δια σκιας και ιματιων· εννοησον το ολον ηλικον. Και
ει η κτισις, η νου και λογων εστερημενη, ουδεν τουτων ειδυια στεναζει· πολλωι
μαλλον ημεις. Ειτα, ινα μη δωι τοις αιρετικοις λαβην, και δοξηι τα παροντα
διαβαλλειν, Στεναζομεν, φησιν, ου των παροντων κατηγορουντες, αλλα των
μειζονων εφιεμενοι· τουτο γαρ εδηλωσεν ειπων· Υιοθεσιαν απεκδεχομενοι. Τι
λεγεις, ειπε μοι; Ἄνω και κατω συνεχως εστρεφες, και εβοας λεγων, οτι Ἤδη
γεγοναμεν υιοι, και νυν εν ελπισι τιθης τουτι το αγαθον, γραφων οτι εκδεχεσθαι
αυτην δει; Τουτο τοινυν διορθουμενος τηι επαγωγηι, λεγει· Την απολυτρωσιν του
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματος ημων· τουτεστι, την απηρτισμενην δοξαν. Νυν μεν γαρ εν αδηλωι τα
ημετερα εστηκεν εως εσχατης αναπνοης· πολλοι γαρ οντες υιοι, γεγονασι κυνες και
αιχμαλωτοι. Ἂν δε μετα χρηστης καταλυσωμεν ελπιδος, τοτε ακινητος η δωρεα, και
σαφεστερα και μειζων, ουκετι την απο του θανατου και της αμαρτιας δεδοικυια
μεταβολην. Τοτε ουν βεβαια εσται η χαρις, οταν και το σωμα ημων απαλλαγηι
θανατου, και των μυριων παθων. Τουτο γαρ εστιν απολυτρωσις, ουχ απλως
λυτρωσις, αλλ' ωστε μηκετι παλιν υποστρεψαι επι την προτεραν αιχμαλωσιαν. Ἵνα
γαρ μη απορηις δοξαν ακουων συνεχως, και μηδεν σαφως επισταμενος, εκ μερους
υπανοιγει τα μελλοντα, το σωμα σοι μεταβαλλων, και την κτισιν αυτωι
συμμεταβαλλων απασαν· ο και αλλαχου σαφεστερον εδηλωσεν ειπων· Ὃς
μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων εις το γενεσθαι συμμορφον τωι
σωματι της δοξης αυτου. Και ετερωθι παλιν γραφων ελεγεν· Ὅταν δε το θνητον
τουτο ενδυσηται αθανασιαν, τοτε γενησεται ο λογος ο γεγραμμενος· Κατεποθη ο
θανατος εις νικος. ∆εικνυς δε, οτι μετα της φθορας του σωματος και η των βιωτικων
πραγματων καταστασις οιχησεται, εγραφε παλιν αλλαχου· Παραγει γαρ το σχημα
του κοσμου τουτου. Τηι γαρ ελπιδι εσωθημεν, φησιν. Ἐπειδη γαρ εν τηι των
μελλοντων ενδιετριψεν υποσχεσει, εδοκει και 60.532 τουτο λυπειν τον
ασθενεστερον ακροατην, ει γε εν ελπισι τα αγαθα, προτερον κατασκευασας, οτι των
παροντων και ορωμενων εστι σαφεστερα, και πολλα περι των ηδη δεδομενων
δωρεων διαλεχθεις, και δειξας, οτι και απαρχην εκεινων ελαβομεν των αγαθων, ινα
μη παντα ενταυθα ζητωμεν και την ευγενειαν ημων προδωμεν την απο της πιστεως,
φησι· Τηι γαρ ελπιδι εσωθημεν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ου δει παντα ενταυθα
ζητειν, αλλα και ελπιζειν. Τουτο γαρ μονον εισηνεγκαμεν τωι Θεωι το δωρον, το
πιστευσαι αυτωι τα μελλοντα επαγγειλαμενωι, και δια ταυτης μονον εσωθημεν της
οδου. Ἂν τοινυν αυτην απολεσωμεν, το παν της ημετερας εισφορας απωλεσαμεν.
Ἐρωτω γαρ σε, φησιν, ουχι μυριων υπευθυνος ης κακων; ουχι απεγνωσμενος; ουχι
αποφασει υποκειμενος; ουχι παντες ητονουν προς την σωτηριαν την σην; τι ουν σε
εσωσε; Το εις τον Θεον ελπισαι μονον, και πιστευσαι αυτωι περι ων επηγγειλατο και
εδωκε, και πλεον ουδεν εσχες εισενεγκειν. Ει τοινυν αυτη σε εσωσε, ταυτην κατεχε
και νυν. Ἡ γαρ τοσαυτα σοι παρασχουσα αγαθα, ευδηλον οτι ουδε περι των
μελλοντων σε ψευσεται. Ὅπου γαρ νεκρον λαβουσα και απολωλοτα και αιχμαλωτον
και εχθρον, φιλον εποιησε και υιον και ελευθερον και δικαιον και συγκληρονομον,
και τοσαυτα παρεσχεν, οσα μηδε προσεδοκησε τις ποτε· πως μετα την τοσαυτην
φιλοτιμιαν τε και οικειωσιν ου προσησεται σε εν τοις εξης; Μη τοινυν μοι λεγε·
Παλιν ελπιδες, παλιν προσδοκιαι, παλιν πιστις. Ουτω γαρ εξ αρχης εσωθης, και
ταυτην την προικα εισηνεγκας τωι νυμφιωι μονον. Κατεχε τοινυν αυτην και διατηρει.
Ἂν γαρ ενταυθα παντα απαιτηις απωλεσας σου το κατορθωμα, δι' ου λαμπρος
εγενου. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἐλπις δε βλεπομενη, ουκ εστιν ελπις· ο γαρ βλεπει τις,
τι και ελπιζει; Ει δε ο ου βλεπομεν, ελπιζομεν, δι' υπομονης απεκδεχομεθα.
Τουτεστιν· Ει παντα ενταυθα μελλεις ζητειν, τις χρεια ελπιδος; Τι ουν εστιν η ελπις;
Το τοις μελλουσι θαῤρειν. Τι γαρ μεγα αιτει παρα σου ο Θεος, αυτος ολοκληρα
οικοθεν διδους τα αγαθα; Ἓν αιτει παρα σου μονον, ελπιδα, ινα εχηις τι και αυτος
συνεισενεγκειν εις την σην σωτηριαν· οπερ ουν και αινιττομενος επηγαγεν· Ει δε ο
ου βλεπομεν, ελπιζομεν, δι' υπομονης απεκδεχομεθα. Ὥσπερ γαρ τον πονουντα και
ταλαιπωρουντα και μυρια καμνοντα, ουτω και τον ελπιζοντα ο Θεος στεφανοι· το
γαρ της υπομονης ονομα ιδρωτων εστιν ονομα και καρτεριας πολλης. Ἀλλ' ομως
εχαρισατο και τουτο τωι ελπιζοντι, ινα παραμυθησηται την αποκαμουσαν ψυχην. ζʹ.
Ειτα δεικνυς, οτι προς το κουφον τουτο πολλης απολαυομεν βοηθειας, επαγει·
Ὡσαυτως δε και το Πνευμα συναντιλαμβανεται ταις ασθενειαις ημων. Το μεν γαρ
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινεται σον, το της υπομονης· το δε της του Πνευματος χορηγιας, εις τε την ελπιδα
σε αλειφοντος και δι' αυτης παλιν τους πονους σου κουφιζοντος. Ειτα, ινα μαθηις,
οτι ουκ εν τοις πονοις σου μονον και τοις κινδυνοις παρεστηκεν αυτη η χαρις, αλλα
και εν τοις ευκολωτατοις δοκουσιν ειναι συμπραττει, και πανταχου την παρ' εαυτης
εισφερει συμμαχιαν, επηγαγε λεγων· Το γαρ τι προσευξωμεθα καθ' ο δει, ουκ
οιδαμεν. Ταυτα δε ελεγε, την τε πολλην του Πνευματος προνοιαν εμφαινων την περι
ημας, και παιδευων αυτους, μη παντως εκεινα νομιζειν ειναι συμφεροντα, α τοις
λογισμοις φαινεται τοις ανθρωπινοις. Ἐπειδη γαρ ην εικος αυτους μαστιζομενους,
ελαυνομενους, μυρια 60.533 πασχοντας δεινα, ανεσιν ζητειν, και νομιζειν αυτοις
λυσιτελειν και ταυτην αιτειν παρα του Θεου την χαριν, λεγει· Μη παντως τα
δοκουντα υμιν ειναι συμφεροντα, ταυτα και ειναι νομιζετε. Και γαρ εις τουτο της
του Θεου δεομεθα βοηθειας· ουτως εστιν ασθενης ο ανθρωπος, και καθ' εαυτον
ουδεν. ∆ιο και ελεγε· Το γαρ τι προσευξωμεθα καθ' ο δει, ουκ οιδαμεν. Ἵνα γαρ
μηκετι ο μαθητης αισχυνηται την αγνοιαν, εδειξε και τους διδασκαλους εν τοις
αυτοις οντας. Ου γαρ ειπεν, Ουκ οιδατε, αλλ', Ουκ οιδαμεν. Και οτι ου μετριαζων
ταυτα ελεγεν, εδηλωσε δι' ετερων. Και γαρ αδιαλειπτως επι των προσευχων αυτου
την Ῥωμην ιδειν εδειτο, και ουχ οτε εδειτο, τοτε επετυχε· και υπερ του σκολοπος του
δεδομενου αυτωι εν τηι σαρκι, τουτεστι, υπερ των κινδυνων πολλακις παρεκαλεσε,
και ολοσχερως απετυχε· και ο Μωυσης δε εν τηι Παλαιαι υπερ του την Παλαιστινην
ιδειν δεομενος, και ο Ἱερεμιας υπερ Ἰουδαιων ικετευων, και ο Ἀβρααμ υπερ
Σοδομιτων εντυγχανων. Ἀλλ' αυτο το πνευμα υπερεντυγχανει υπερ ημων
στεναγμοις αλαλητοις. Ἀσαφες το ειρημενον δια το πολλα των τοτε γινομενων
θαυματων πεπαυσθαι νυν. ∆ιοπερ αναγκαιον διδαξαι υμας την τοτε καταστασιν, και
ουτω σαφεστερος λοιπον εσται ο λογος. Τις ουν η τοτε καταστασις ην; ∆ιαφορα πασι
τοις τοτε βαπτιζομενοις εδιδου χαρισματα ο Θεος, α δη και πνευματα εκαλειτο·
Πνευματα γαρ προφητων προφηταις υποτασσεται, φησι. Και ο μεν ειχε προφητειας
χαρισμα, και προελεγε τα μελλοντα· ο δε σοφιας, και εδιδασκε τους πολλους· ο δε
ιαματων, και εθεραπευε τους νοσουντας· ο δε δυναμεων, και ηγειρε τους νεκρους· ο
δε γλωσσων, και διαφοροις ελαλει φωναις. Μετα δε τουτων απαντων ην και ευχης
χαρισμα, ο και αυτο πνευμα ηυχετο. Ἐπειδη γαρ πολλα των συμφεροντων ημιν
αγνοουντες, τα μη συμφεροντα αιτουμεν, ηρχετο χαρισμα ευχης εις ενα τινα των
τοτε, και το κοινηι συμφερον της Ἐκκλησιας απασης αυτος τε υπερ απαντων ιστατο
αιτων, και τους αλλους επαιδευε. Πνευμα τοινυν ενταυθα καλει το τε χαρισμα το
τοιουτον, και την ψυχην την δεχομενην το χαρισμα και εντυγχανουσαν τωι Θεωι και
στεναζουσαν. Ὁ γαρ τοιαυτης καταξιωθεις χαριτος, εστως μετα πολλης της
κατανυξεως, μετα πολλων των στεναγμων των κατα διανοιαν τωι Θεωι προσπιπτων,
τα συμφεροντα πασιν αιτει. Ου και νυν συμβολον εστιν ο διακονος τας υπερ του
δημου αναφερων ευχας. Τουτο τοινυν δηλων ο Παυλος ελεγεν· Αυτο το πνευμα
εντυγχανει υπερ ημων στεναγμοις αλαλητοις. Ὁ δε ερευνων τας καρδιας. Ὁραις, οτι
ου περι του Παρακλητου ο λογος, αλλα περι της καρδιας της πνευματικης; επει ει μη
τουτο ην, εδει ειπειν· Ὁ δε ερευνων το Πνευμα. Ἀλλ' ινα μαθηις, οτι περι ανθρωπου ο
λογος πνευματικου, και χαρισμα εχοντος ευχης, επηγαγεν· Ὁ δε ερευνων τας
καρδιας, οιδε τι το φρονημα του πνευματος· τουτεστι, του ανθρωπου του
πνευματικου· οτι κατα Θεον εντυγχανει υπερ αγιων. Ου γαρ αγνοουντα, φησι,
διδασκει τον Θεον, αλλα τουτο γινεται, ινα ημεις μαθωμεν ευχεσθαι ταυτα α χρη, και
αιτειν παρα του Θεου τα δοκουντα αυτωι· τουτο γαρ εστι το, Κατα Θεον. Ὥστε και
παρακλησεως ενεκεν εγινετο τουτο των προσιοντων, και διδασκαλιας αριστης· και
γαρ ο παρεχων και τα χαρισματα και τα μυρια διδους αγαθα, ο Παρακλητος ην.
Ταυτα γαρ παντα, φησιν, ενεργει εν και το αυτο Πνευμα. Και της ημετερας
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδευσεως 60.534 ενεκεν τουτο γινεται, και του δειχθηναι του Πνευματος την
αγαπην, οτι μεχρι τοσουτου συγκαταβαινει. Ὅθεν και το ακουεσθαι εγινετο τωι
ευχομενωι, δια το κατα Θεον γινεσθαι την ευχην. Ὁραις δι' οσων αυτους παιδευει την
υπερ αυτων αγαπην και την τιμην την γινομενην εις αυτους; ηʹ. Τι γαρ ουκ εποιησε
δι' ημας ο Θεος; Φθαρτον τον κοσμον δι' ημας, και αφθαρτον εποιησε δι' ημας·
κακωθηναι τους προφητας συνεχωρησε δι' ημας, εις αιχμαλωσιαν επεμψε δι' ημας,
εις καμινον αφηκεν εμπεσειν δι' ημας, τα μυρια υπομειναι κακα. Και προφητας δε δι'
ημας αυτους εποιησε, και αποστολους δι' ημας· τον Μονογενη δι' ημας εξεδωκε, τον
διαβολον δι' ημας κολαζει· εκαθισεν ημας εν δεξιαι· ωνειδισθη δι' ημας· Οι ονειδισμοι
γαρ, φησι, των ονειδιζοντων σε επεπεσον επ' εμε. Ἀλλ' ομως μετα τοσαυτα
αφισταμενους ημας ουκ αφιησιν, αλλα και παρακαλει παλιν, και ετερους
παρασκευαζει παρακαλειν υπερ ημων, ινα ημιν χαρισηται· οπερ επι του Μωυσεως
γεγονε. Και γαρ εκεινωι φησιν· Ἄφες με, και εξαλειψω αυτους· ινα αυτον εμβαληι εις
την υπερ εκεινων ικετηριαν· και νυν το αυτο ποιει. ∆ια τουτο και χαρισμα ευχης
εδιδου. Ἐποιει δε τουτο, ουκ αυτος παρακλησεως δεομενος, αλλ' ινα ημεις μη,
απλως σωζομενοι, φαυλοτεροι καταστωμεν. ∆ια τοι τουτο πολλακις δια τον ∆αυιδ
και τον δεινα και τον δεινα φησιν αυτοις καταλλαττεσθαι, τουτο αυτο
κατασκευαζων παλιν, ινα και σχημα επιτεθηι τηι καταλλαγηι· καιτοι μειζονως αν
αυτος εφανη φιλανθρωπος, ει μη δια τον δεινα και τον δεινα, αλλα δι' εαυτον
ελεγεν αυτοις αφειναι την οργην. Ἀλλ' ουχ ουτω τουτο εσπουδακεν, ως το τοις
σωζομενοις μη γενεσθαι ραιθυμιας αφορμην την της καταλλαγης υποθεσιν. ∆ια
τουτο και τωι Ἱερεμιαι ελεγε· Μη αξιου περι του λαου τουτου, οτι ουκ εισακουσομαι
σου· ουχι παυσαι αυτον θελων αξιουντα (πολυ γαρ επιθυμει της σωτηριας της
ημετερας), αλλ' εκεινους φοβησαι· οπερ ουν και ο προφητης συνιδων, ουκ επαυσατο
αξιων. Και ινα μαθηις, οτι ουκ αποστησαι αυτον θελων, αλλ' εντρεψαι, ταυτα ελεγεν,
ακουσον τι φησιν· Ἢ ουχ οραις τι αυτοι ποιουσι; Και προς την πολιν δε οταν λεγηι·
Ἐαν αποπλυνηι νιτρωι, και πληθυνηις σεαυτηι ποαν, κεκηλιδωσαι εναντιον μου· ουχ
ινα εις απογνωσιν εμβαληι, λεγει, αλλ' ινα εις μετανοιαν διαναστησηι. Ὥσπερ γαρ επι
των Νινευιτων αδιοριστως ειπων την αποφασιν, και μη υποτεινας χρηστας ελπιδας,
μαλλον εφοβησε και εις μετανοιαν ηγαγεν· ουτω και ενταυθα ποιει, εκεινους τε
διεγειρων και τον προφητην αιδεσιμωτερον κατασκευαζων, ινα καν ουτως αυτου
ακουσωσιν. Ειτα επειδη εμενον ανιατα νοσουντες, και ουδε των αλλων
απενεχθεντων εσωφρονισθησαν, το μεν πρωτον παραινει μενειν αυτοθι· ως δε ουκ
ηνειχοντο, αλλ' ηυτομολουν εις Αιγυπτον, τουτο μεν συνεχωρησεν, αιτει δε παρ'
αυτων το μη μετ' Αι 60.534 γυπτου και προς την ασεβειαν αυτομολησαι. Ὡς δε ουδε
τουτο επεισθησαν, συμπεμπει τον προφητην αυτοις, ωστε μη τελεον εξοκειλαι
λοιπον. Ἐπειδη γαρ αυτοι ουκ ηκολουθησαν αυτωι καλουντι, αυτος αυτοις επεται
λοιπον διορθουμενος, και κωλυων προσωτερω φερεσθαι της κακιας καθαπερ πατηρ
φιλοστοργος παιδιωι δυστυχως εχοντι προς απαντα, πανταχου συμπεριαγων και
συμπεριακολουθων. ∆ια δη τουτο ουκ εις Αιγυπτον μονον τον Ἱερεμιαν, αλ 60.535
λα και εις Βαβυλωνα τον Ἰεζεκιηλ επεμπεν. Οι δε ουκ αντελεγον. Ἐπειδη γαρ τον
εαυτων ∆εσποτην ειδον σφοδρα αυτους φιλουντα, και αυτοι τουτο ποιουντες
διετελουν· ωσπερ αν ει τις υιον αχρηστον δουλος ευγνωμων ελεησειεν, ορων τον
πατερα αλγουντα υπερ αυτου και κοπτομενον. Τι γαρ ουκ επασχον δι' αυτους;
Ἐπριζοντο, ηλαυνοντο, ωνειδιζοντο, ελιθαζοντο, μυρια επασχον δεινα· και μετα
ταυτα απαντα, προς αυτους ετρεχον παλιν. Και γαρ ο Σαμουηλ ου διελειπε πενθων
τον Σαουλ, καιτοι γε χαλεπως υβρισθεις παρ' αυτου, και τα ανηκεστα παθων· αλλ'
ομως ουδενος εκεινων εμεμνητο. Τωι δε Ἰουδαιων δημωι και θρηνους γραπτους ο
Ἱερεμιας συνεθηκε· και του στρατηγου των Περσων διδοντος αυτωι μετα αδειας
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικειν και ελευθεριας απασης οπου βουλοιτο, προετιμησε της οικοι διατριβης την
του λαου κακουχιαν και την εν αλλοτριαι ταλαιπωριαν. Ουτω και Μωυσης τα
βασιλεια και την εκει διατριβην αφεις, προς τας εκεινων εδραμε συμφορας. Και
∆ανιηλ δε εν εικοσιεξ ημεραις ασιτος εμεινεν, αγχων εαυτον τηι βαρυτατηι νηστειαι,
ινα τον Θεον αυτοις καταλλαξηι· και οι παιδες δε οι τρεις εν καμινωι οντες και
τοσουτωι πυρι, την υπερ αυτων ικετηριαν ανεφερον. Ου γαρ δη υπερ εαυτων ηλγουν
των σεσωσμενων· αλλ' επειδη τοτε μαλιστα ᾤοντο παῤρησιαν εχειν, δια τουτο υπερ
αυτων εδεοντο. ∆ιο και ελεγον· Ἐν ψυχηι συντετριμμενηι και πνευματι ταπεινωσεως
προσδεχθειημεν. ∆ια τουτους και Ἰησους τα ιματια διεῤρηξε· δια τουτους και
Ἰεζεκιηλ εθρηνει και ωλοφυρετο κατακοπτομενους ορων· και Ἱερεμιας ελεγεν·
Ἄφετε με, πικρως κλαυσομαι. Και προ τουτου δε, επειδη αξιωσαι υπερ συγχωρησεως
των δεινων παντελους ουκ ετολμα, προθεσμιαν εζητει λεγων· Ἕως ποτε, Κυριε;
φιλοστοργον γαρ απαν το των αγιων γενος. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ἐνδυσασθε
ουν, ως εκλεκτοι Θεου αγιοι, σπλαγχνα οικτιρμων, χρηστοτητα, ταπεινοφροσυνην.
θʹ. Ὁραις την ακριβειαν του ρηματος, και πως διηνεκως ελεημονας ημας βουλεται
ειναι; Ου γαρ ειπεν, Ἐλεησατε, απλως, αλλ', Ἐνδυσασθε· ινα ωσπερ το ιματιον αει
μεθ' ημων εστιν, ουτω και η ελεημοσυνη. Και ουκ ειπεν απλως, Ἐλεημοσυνην, αλλα,
Σπλαγχνα οικτιρμων, ινα φυσικην μιμησωμεθα φιλοστοργιαν. Ἀλλ' ημεις ταναντια
ποιουμεν· καν προσελθηι τις αιτων οβολον ενα, υβριζομεν, λοιδορουμεν, επιθετην
καλουμεν. Ου φριττεις, ανθρωπε, ουκ ερυθριαις, επιθετην υπερ αρτου καλων; Ει δε
και επιθεσιν ο τοιουτος ποιει, δια τουτο και ελεεισθαι δικαιος, οτι ουτως υπο λιμου
πιεζεται ως τοιουτον υποδυναι προσωπειον. Και τουτο της ημετερας ωμοτητος
εγκλημα. Ἐπειδη γαρ ευκολως παρεχειν ουκ ανεχομεθα, μυριας αναγκαζονται
επινοειν μηχανας, ωστε ημων σοφισασθαι την απανθρωπιαν, και την τραχυτητα
καταμαλαξαι. Ἄλλως δε, ει μεν αργυριον ᾔτει και χρυσιον, ειχεν αν σοι τα της
υποψιας λογον· ει δε υπερ αναγκαιας σοι τροφης προσερχεται, τι φιλοσοφεις
ακαιρως, και ακριβολογει περιττα, αργιαν εγκαλων και οκνον; Ει γαρ δει ταυτα
λεγειν, ουχ ετεροις, αλλ' ημιν αυτοις επιλεγειν δει. Ὅταν γουν τωι Θεωι προσιηις
αμαρτηματων αιτων συγχωρησιν, τουτων αναμνησθητι των ρηματων, και γνωσηι
οτι δικαιοτερον ταυτα αυτος ακουσηι 60.536 παρα του Θεου, η ο πενης παρα σου. Ἀλλ'
ομως ουδεποτε προς σε ταυτα ειπε τα ρηματα ο Θεος, οιον, Ἀποστηθι· και γαρ
επιθετης ει, εις μεν εκκλησιαν εισιων συνεχως, και νομων ακουων των εμων, εν δε
τηι αγοραι και χρυσιον και επιθυμιαν και φιλιαν και παντα απλως προτιμων των
εμων επιταγματων· και νυν μεν ταπεινος γινηι, μετα δε την ευχην και θρασυς και
ωμος και απανθρωπος· απιθι τοινυν εντευθεν, και μηκετι μοι προσιθι. Ταυτα γαρ,
και τουτων πλειονα ακουειν ημεν αξιοι· αλλ' ομως ουδεποτε τοιουτον ουδεν
ωνειδισεν, αλλα και μακροθυμει και τα παρ' εαυτου παντα πληροι, και πλειονα ων
αιτουμεν διδωσι. Ταυτ' ουν εννοουντες, λυσωμεν την πενιαν τοις δεομενοις, καν
επιθεσιν ποιωσι, μη ακριβολογωμεθα. Τοιαυτης γαρ και ημεις χρηιζομεν σωτηριας
της μετα συγγνωμης, της μετα φιλανθρωπιας, της μετα ελεους πολλου. Ου γαρ εστιν,
ουκ εστι, των καθ' ημας εξεταζομενων ακριβως, σωθηναι ποτε, αλλ' αναγκη
κολασθηναι και απολεσθαι παντας. Μη τοινυν γινωμεθα ετερων πικροι δικασται, ινα
μη και ημεις ακριβεις απαιτηθωμεν ευθυνας· και γαρ εχομεν αμαρτηματα
συγγνωμης πασης μειζονα. Ὥστε εκεινους μαλλον ελεωμεν τους τα ασυγγνωστα
αμαρτανοντας, ινα και αυτοι τοιουτον εαυτοις προαποθωμεθα ελεον· καιτοι οσα αν
φιλοτιμησωμεθα, ουδεποτε δυνησομεθα τοιαυτην εισενεγκειν φιλανθρωπιαν, οιας
χρηιζομεν ημεις παρα του φιλανθρωπου Θεου. Πως ουν ουκ ατοπον, τοσουτων οντας
εν χρειαι αυτους, ακριβολογεισθαι περι τους ημετερους συνδουλους, και καθ' εαυτων
απαντα πραττειν; Ου γαρ ουτως εκεινον αναξιον αποφαινεις της ευεργεσιας της σης,
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως εαυτον της του Θεου φιλανθρωπιας. Ὁ γαρ περι τον συνδουλον
ακριβολογουμενος πολλωι μαλλον τον Θεον εξει τουτο ποιουντα. Μη τοινυν καθ'
ημων φθεγγωμεθα, αλλα καν δια ραιθυμιαν, καν δι' αργιαν προσιωσιν, ημεις
παρεχωμεν. Και γαρ και ημεις πολλα δια ραιθυμιαν αμαρτανομεν, μαλλον δε απαντα
δια ραιθυμιαν, και ουκ απαιτει δικην ημας ευθεως ο Θεος, αλλα διδωσι προθεσμιαν
μετανοιας ημιν, τρεφων καθ' εκαστην ημεραν, παιδευων, διδασκων, τα αλλα παντα
χορηγων, ινα και ημεις ζηλωσωμεν αυτου τον ελεον τουτον. Καταλυσωμεν τοινυν
την ωμοτητα ταυτην, εκβαλωμεν την θηριωδιαν, ατε εαυτους μαλλον η ετερους
ευεργετουντες. Τουτοις μεν γαρ αργυριον διδοαμεν και αρτον και ιματιον, ημιν δε
αυτοις μεγιστην προαποτιθεμεθα δοξαν, και ην ουκ ενι παραστησαι λογωι. Τα γαρ
σωματα αφθαρτα απολαβοντες, συνδοξασομεθα και συμβασιλευσομεν τωι Χριστωι·
τουτο δε ηλικον εστιν, εντευθεν εισομεθα, μαλλον δε σαφως μεν ουδαμοθεν
εισομεθα νυν· ωστε δε απο των παρ' ημιν αγαθων αναχθεντας μικραν γουν τινα
αυτου λαβειν εννοιαν, ως αν οιος τε ω, παραστησαι πειρασομαι το ειρημενον. Ειπε
γαρ μοι, ει τις σε γεγηρακοτα και εν πενιαι ζωντα επηγγελλετο εξαιφνης ποιησειν
νεον, και εις αυτην αξειν της ηλικιας την ακμην, και σφοδρα ισχυρον και ωραιον
υπερ απαντας κατασκευαζειν, και βασιλειαν δωσειν της γης απασης επι ετεσι χιλιοις,
βασιλειαν ειρηνην εχουσαν βαθυτατην, τι ουκ αν υπερ ταυτης της υποσχεσεως ειλου
ποιησαι και παθειν; Ἰδου τοινυν ο Χριστος ουχι ταυτα, αλλα πολλωι μειζονα τουτων
επαγγελλεται. Ουδε γαρ οσον γηρως και νεοτητος το μεσον, τοσουτον φθορας και
αφθαρσιας το διαφορον· ουδε οσον βασιλειας και πενιας, τοσουτον της δοξης της
μελλουσης και της παρουσης, αλλ' οσον ονειρατων και αληθειας. 60.537 ιʹ. Μαλλον
δε ουδεν ουδεπω ειρηκα· ουδε γαρ εστι λογος ικανος παραστησαι το μεγεθος της
διαφορας των εσομενων προς τα παροντα· χρονου δε ενεκεν ουδε ολως εστιν
εννοησαι διαφοραν. Πως γαρ αν τις παραβαλοι τοις παρουσι ζωην τελος ουκ
εχουσαν; Της δε ειρηνης τοσουτον το μεσον προς την παρουσαν, οσον ειρηνης και
πολεμου το διαφορον· και της αφθαρσιας, οσον βωλου πηλινης ο καθαρος
μαργαριτης αμεινων· μαλλον δε οσον αν ειπηι τις, ουδεν παραστησαι δυνησεται. Καν
γαρ τωι της ακτινος παραβαλω φωτι το καλλος των τοτε σωματων, καν αστραπηι τηι
φανοτατηι, ουδεν ουδεπω της λαμπροτητος αξιον εκεινης ερω. Ὑπερ δη τουτων
ποσα ουκ αξιον προεσθαι και χρηματα και σωματα, μαλλον δε ποσας ουκ αξιον
προεσθαι ψυχας; Νυν μεν ει μεν τις σε εις βασιλεια εισηγε, και παντων παροντων
διαλεχθηναι σοι παρεσκευασε τον βασιλεα, και ομοτραπεζον και ομοδιαιτον εποιει
αυτωι, παντων αν εφης σαυτον ειναι μακαριωτερον· εις δε τον ουρανον μελλων
αναβαινειν, και παρ' αυτον εσταναι τον των ολων βασιλεα, και αντιλαμπειν τοις
αγγελοις, και της αποῤρητου δοξης απολαυειν εκεινης, αμφιβαλλεις ει δει προεσθαι
χρηματα, δεον, ει και την ζωην αυτην αποδυσασθαι εδει, σκιρταιν και αγαλλεσθαι και
πτερουσθαι τηι ηδονηι. Συ δε ινα μεν αρχην λαβηις την παρεχουσαν σοι κλοπων
αφορμας (ου γαρ αν ειποιμι κερδος το τοιουτον εγω), και τα οντα εκβαλλεις, και τα
ετερων δανεισαμενος, ει δεοι, και την γυναικα και τα τεκνα υποθεσθαι ου κατοκνεις·
της δε βασιλειας των ουρανων προκειμενης, της ουδενα διαδοχον εχουσης αρχης,
και του Θεου κελευοντος ου μερος γωνιας γης, αλλ' ολοκληρον λαβειν τον ουρανον,
οκνεις και αναδυηι, και προς χρηματα κεχηνας, και ουκ εννοεις, οτι ει τα προς ημας
του ουρανου εκεινου μερη ουτω καλα και τερπνα, ηλικα τα ανω, και ο του ουρανου
ουρανος; Ἀλλ' επειδη τεως σωματος οφθαλμοις ταυτα ιδειν ουκ ενι, αναβηθι τωι
λογισμωι, και υπερ τον ουρανον τουτον στας, αναβλεψον εις εκεινον τον ανωτερω
τουτου ουρανον, εις το υψος το απειρον, εις το φως το φρικης γεμον, εις τους των
αγγελων δημους, εις τα στιφη των αρχαγγελων τα απειρα, εις τας αλλας τας
ασωματους δυναμεις. Και παλιν επιλαβου της παρ' ημιν εικονος καταβας ανωθεν,
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και υπογραψον τα περι τον βασιλεα τον παρ' ημιν, οιον ανδρας χρυσοφορουντας, και
ζευγη λευκων ημιονων χρυσωι καλλωπιζομενων, και οχηματα λιθοκολλητα, και
στρωμνην χιονωδη, και πεταλα τοις οχημασι περισειομενα, και δρακοντας εν
ιματιοις σχηματιζομενους σηρικοις, και ασπιδας χρυσους εχουσας ομφαλους, και
τελαμωνας εκ τουτων προς τας αντυγας ανω δια πολλων εκτεινομενας λιθων, και
ιππους χρυσοφορουντας, και χαλινους χρυσους. Ἀλλ' οταν τον βασιλεα ιδωμεν,
ουδεν τουτων λοιπον ορωμεν· εκεινος γαρ ημας επιστρεφει μονος, και τα πορφυρα
ιματια, και το διαδημα, και η καθεδρα, και η περονη, και τα υποδηματα, η πολλη της
οψεως λαμπηδων. Ταυτ' ουν απαντα συναγαγων ακριβως, απο τουτων παλιν
μεταθες επι τα ανω τον λογισμον, και την ημεραν την φοβεραν εκεινην, καθ' ην ο
Χριστος παραγινεται. Ου γαρ ζευγη ημιονων οψει τοτε, ουδε οχηματα χρυσα, ουδε
δρακοντας και ασπιδας, αλλ' α πολλης γεμει φρικης, και τοσαυτην εμποιει 60.538
την εκπληξιν, ως και αυτας καταπλαγηναι τας ασωματους δυναμεις· Αι γαρ δυναμεις
των ουρανων, φησι, σαλευθησονται. Τοτε γαρ ανοιγεται πας ουρανος, και των
αψιδων εκεινων αναπεταννυνται αι πυλαι, κατεισι δε ο του Θεου μονογενης Παις,
ουκ εικοσιν, ουδε εκατον ανθρωπων δορυφορουντων αυτον, αλλα χιλιαδων και
μυριαδων αγγελων, αρχαγγελων, των Χερουβιμ, των Σεραφιμ, των αλλων
δυναμεων, και παντα εσται φοβου και τρομου μεστα, της γης αναῤρηγνυμενης, των
πωποτε γενομενων ανθρωπων, εξ ου γεγονεν ο Ἀδαμ μεχρι της ημερας εκεινης, απο
γης αναβαινοντων τε και αρπαζομενων απαντων, αυτου μετα της τοσαυτης
φαινομενου δοξης, ως και την σεληνην και τον ηλιον και απαν κρυπτεσθαι φως υπο
της αυγης εκεινης καταλαμπομενον. Τις παραστησει λογος την μακαριοτητα
εκεινην, την λαμπροτητα, την δοξαν; Οιμοι ψυχη· και γαρ δακρυσαι μοι νυν επεισι
και στεναξαι μεγα, εννοουντι ποιων εξεπεσομεν αγαθων, οιας αλλοτριουμεθα
μακαριοτητος· και γαρ αλλοτριουμεθα (το γε εμαυτου λεγω τεως), εαν μη τι μεγα και
θαυμαστον εργασωμεθα. Μη τοινυν μοι λεγετω τις γεενναν ενταυθα· και γαρ απασης
γεεννης χαλεπωτερον το τοσαυτης εκπεσειν της δοξης, και μυριων κολασεων χειρον
το της ληξεως αλλοτριωθηναι εκεινης. Ἀλλ' ομως ετι προς τα παροντα κεχηναμεν,
και ουκ εννοουμεν του διαβολου την κακουργιαν, ος δια των μικρων τα μεγαλα
ημας αφαιρειται, και διδωσι πηλον ινα αρπασηι χρυσον, μαλλον δε ινα αρπασηι τον
ουρανον, και δεικνυσι σκιαν ινα εκβαληι της αληθειας, και εν ονειρασι φανταζει
(τουτο γαρ ο παρων πλουτος), ινα ημερας γενομενης παντων αποδειξηι πενεστερους.
ιαʹ. Ταυτ' ουν εννοησαντες, οψε γουν ποτε φυγωμεν τον δολον, και προς τα
μελλοντα μεταστωμεν. Ου γαρ εστιν ειπειν, οτι ηγνοησαμεν του παροντος βιου το
επικηρον, των πραγματων καθ' εκαστην ημεραν βοωντων σαλπιγγος λαμπροτερον
την παρουσαν ευτελειαν, τον γελωτα, την αισχυνην, τους κινδυνους, τα βαραθρα.
Ποιαν ουν εξομεν απολογιαν, τα μεν επικινδυνα και αισχυνης γεμοντα μετα πολλης
διωκοντες της σπουδης, τα δε ασφαλη και ενδοξους ημας ποιουντα και λαμπρους
φευγοντες, και ολους εαυτους τηι των χρηματων εκδιδοντες τυραννιδι; Και γαρ
τυραννιδος απασης χαλεπωτερα η τουτων δουλεια· και ισασιν οσοι αυτης
απαλλαγηναι κατηξιωθησαν. Ἵν' ουν και υμεις μαθητε την καλην ταυτην
ελευθεριαν, διαῤρηξατε τα δεσμα, αποπηδησατε της παγιδος· και μη κεισθω χρυσιον
υμιν επι της οικιας, αλλ', ο μυριων χρηματων εστι τιμιωτερον, ελεημοσυνη και
φιλανθρωπια αντι χρυσιου. Αυτη μεν γαρ παῤρησιαν προς τον Θεον ημιν διδωσιν,
εκεινο δε πολλην ημιν καταχεει την αισχυνην, και σφοδρον ποιει πνειν τον
διαβολον καθ' ημων. Τι τοινυν καθοπλιζεις σου τον εχθρον, και ισχυροτερον ποιεις;
Ὅπλισον την σεαυτου δεξιαν κατ' εκεινου, και το καλλος της οικιας απαν εις την
ψυχην εισαγαγε, και τον πλουτον εν τηι διανοιαι αποθου απαντα, και το χρυσιον αντι
κιβωτιου και οικιας ο ουρανος φυλαττετω, και παντα ημεις περιβαλωμεθα τα
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημετερα· πολυ γαρ των τοιχων βελτιους ημεις, και του εδαφους σεμνοτεροι. Τι
τοινυν ημας αυτους αφεντες, εις εκεινα την σπουδην απασαν κενουμεν, απερ
απιοντας ουκ ενι λαβειν, πολλακις δε ουδε ενταυθα μενοντας κατασχειν, παρον
ουτω πλουτειν, ως μη 60.539 μονον ενταυθα, αλλα και εκει φαινεσθαι
ευπορωτατους; Ὁ γαρ και τα χωρια και τας οικιας και το χρυσιον επι της ψυχης
περιφερων, οπουπερ αν φανηι, μετα του πλουτου φαινεται τουτου. Και πως ενι τουτο
γενεσθαι, φησιν; Ἔνι, και μετα πλειονος ευκολιας. Ἂν γαρ εις τον ουρανον αυτα
μεταθηις δια της των πενητων χειρος, απαντα εις την σαυτου ψυχην μεταθησεις,
ωστε καν θανατος επελθηι λοιπον, ουδεις σε αυτα αφαιρησεται, αλλ' απελευσηι κακει
πλουτων. Τοιουτον ειχεν η Ταβιθα θησαυρον· δια τουτο ουχ η οικια αυτην
ανεκηρυττεν, ουδε οι τοιχοι ουδε οι λιθοι ουδε οι κιονες, αλλα σωματα χηρων
ενδεδυμενα, και δακρυα εκχεομενα, και θανατος δραπετευων, και ζωη επανιουσα.
Τοιαυτας και ημεις εαυτοις κατασκευασωμεν αποθηκας, τοιαυτας οικοδομησωμεν
εαυτοις οικιας. Ουτω και τον Θεον συνεργον εξομεν, και αυτοι αυτου συνεργοι
εσομεθα. Αυτος μεν γαρ εκ του μη οντος εις το ειναι παρηγαγε τους πενομενους, συ
δε παραχθεντας και γενομενους ουκ ειασας διαφθαρηναι τωι λιμωι και τηι λοιπηι
ταλαιπωριαι θεραπευων και διορθουμενος, και πανταχοθεν ανεχων του Θεου τον
ναον· ου τι γενοιτ' αν ισον εις ωφελειας και ευδοξιας λογον; Ει δε ουδεπω σαφως
κατεμαθες, πηλικωι σε εκοσμησε κοσμωι, κελευσας διορθουν πενιαν, εκεινο λογιζου
προς εαυτον· ει σοι τοσαυτην εδωκεν εξουσιαν, ωστε τον ουρανον δυνασθαι
καταπιπτοντα διορθουν, ουκ αν τιμην σφοδρα σε υπερβαινουσαν το πραγμα
ενομισας; Ἰδου τοινυν μειζονος σε κατηξιωσε νυν τιμης. Ὃ γαρ των ουρανων εστιν
αυτωι τιμιωτερον, τουτο σοι διορθουν επετρεψεν· ανθρωπου γαρ ουδεν ισον των
ορωμενων τωι Θεωι. Και γαρ και ουρανον και γην και θαλατταν δι' εκεινον εποιησε·
και αυτωι μαλλον ενοικων ευφραινεται, η τωι ουρανωι. Ἀλλ' ομως ημεις και ταυτα
ειδοτες, ουδεμιαν των του Θεου ναων επιμελειαν ποιουμεθα η προνοιαν, αλλ'
αφεντες αυτους ημελησθαι, εαυτοις λαμπρας και μεγαλας κατασκευα 60.540 ζομεν
οικιας. ∆ια τουτο ερημοι παντων εσμεν των αγαθων, και των σφοδρα πενητων
πτωχοτεροι, οτι ταυτας καλλωπιζομεν τας οικιας, ας ου δυναμεθα λαβοντες
εντευθεν απελθειν, αφεντες εκεινας, ας μεθ' ημων αυτων συμμεταθειναι ενι. Και
γαρ διαλυθεντα τα σωματα των πενητων αναστησεται παντως· και παραγαγων
αυτους τοτε ο ταυτα επιταξας Θεος, επαινεσεται τους επιμελησαμενους αυτων, και
θαυμασεται, οτι μελλοντας αυτους καταπιπτειν νυν μεν υπο λιμου, νυν δε υπο
γυμνοτητος και κρυμου, παντι διωρθωσαντο τροπωι. Ἀλλ' ομως και τοσουτων ημιν
προκειμενων επαινων, μελλομεν ετι, και αναδυομεθα προς την καλην ταυτην
επιμελειαν. Και ο μεν Χριστος που καταλυσαι ουκ εχει, αλλα περιερχεται ξενος και
γυμνος και πεινων· συ δε προαστεια και λουτρα και περιπατους και μυριους
κατασκευαζεις θαλαμους εικη και ματην, και τωι μεν Χριστωι ουδε μικρου μεταδιδως
οροφου, κοραξι δε και γυψιν υπερωια καλλωπιζεις. Τι ταυτης χειρον γενοιτ' αν της
παραπληξιας; τι χαλεπωτερον της μανιας; και γαρ μανιας ταυτα εσχατης, μαλλον δε,
οπερ αν ειποι τις, ουδεν αξιον ερει. Ἀλλ' ομως, αν εθελωμεν, δυνατον καιτοι
χαλεπην ουσαν την νοσον αποκρουσασθαι, και ου δυνατον μονον, αλλα και ραιδιον,
και ουδε ραιδιον απλως, αλλα και πολλωι ραιον ταυτης απαλλαγηναι της λυμης, η
των σωματικων παθων, οσωι και μειζων ο ιατρος. Ἐπισπασωμεθα τοινυν αυτον, και
παρακαλεσωμεν συνεφαψασθαι, και τα παρ' ημων συνεισενεγκωμεν, προαιρεσιν
λεγω και προθυμιαν. Ουδενος γαρ ετερου δεησεται, αλλ' αν τουτων επιλαβηται
μονον, τα παρ' εαυτου παντα εισοισει. Εισενεγκωμεν τοινυν τα παρ' εαυτων, ινα και
ενταυθα καθαρας απολαυσωμεν υγειας, και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων,
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα
τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ.
Οιδαμεν δε, οτι τοις αγαπωσι τον Θεον παντα συνεργει εις αγαθον. αʹ.
Ἐνταυθα μοι δοκει προς τους εν κινδυνοις οντας απαν τουτο κεκινηκεναι το χωριον·
μαλλον δε ου τουτο μονον, αλλα και τα μικρωι προ τουτων ειρημενα. Και γαρ το, Ουκ
αξια τα παθηματα του νυν καιρου προς την μελλουσαν δοξαν αποκαλυφθηναι, και
το, την κτισιν απασαν στεναζειν, και το λεγειν, οτι Τηι ελπιδι εσωθημεν, και το, ∆ι'
υπομονης απεκδεχομεθα, και το, Τι προσευξωμεθα καθ' ο δει, ουκ οιδαμεν· απαντα
ταυτα προς εκεινους ειρηται. Παιδευει γαρ αυτους μη απερ αν αυτοι νομισωσιν ειναι
συμφεροντα, ταυτα αιρεισθαι παντως, αλλ' απερ αν το Πνευμα υποβαληι. Και γαρ
πολλα αυτοις δοκουντα λυσιτελειν, εστιν οτε και βλαβην ηνεγκε πολλην. Ἄνεσις
γουν και κινδυνων απαλλαγη, και το εν αδειαι ζηιν, εδοκει συμφερον ειναι εκεινοις.
Και τι θαυμαστον, ει εκεινοις, οπου γε και αυτωι τωι μακαριωι Παυλωι τουτο ουτως
εδοξεν εχειν; Ἀλλ' ομως εμανθανεν υστερον, οτι τα εναντια τουτοις ταυτα εστι τα
συμφεροντα, και μαθων εστεργεν. Ὁ γουν τρις τον Κυριον παρακαλεσας ωστε
απαλλαγηναι κινδυνων, επειδη ηκουσεν αυτου λεγοντος, Ἀρκει σοι η χαρις μου· η
γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται, εσκιρτα λοιπον διωκομενος, υβριζομενος,
τα ανηκεστα πασχων. Ευδοκω γαρ, 60.540 φησιν, εν διωγμοις, εν υβρεσιν, εν
αναγκαις. ∆ιο και ελεγε· Το γαρ τι προσευξωμεθα καθ' ο δει, ουκ οιδαμεν· και πασι
παρηινει τωι Πνευματι τουτων παραχωρειν. Και γαρ και το Πνευμα το αγιον σφοδρα
ημων κηδεται, και τωι Θεωι τουτο εστι το δοκουν. ∆ια παντων τοινυν αλειψας
αυτους, επαγει και τα σημερον ειρημενα, λογισμον κινων ικανον αυτους
ανακτησασθαι. Οιδαμεν γαρ, φησιν, οτι τοις αγαπωσι τον Θεον παντα συνεργει εις
αγαθον. Ὅταν δε ειπηι, Παντα, και τα δοκουντα ειναι λυπηρα λεγει. Καν γαρ θλιψις,
καν πενια, καν δεσμωτηρια, καν λιμοι, καν θανατοι, καν οτιουν ετερον επειη,
δυνατος ο Θεος εις τουναντιον ταυτα παντα μεταβαλειν· επει και τουτο της αφατου
δυναμεως αυτου, το τα δοκουντα ειναι μοχθηρα κουφα τε ημιν ποιειν, και εις την
υπερ ημων τρεπειν βοηθειαν. ∆ιοπερ ουκ ειπεν, οτι Τοις αγαπωσι τον Θεον ουκ
επερχεται τι δεινον, αλλ' οτι και Συνεργει εις αγαθον· τουτεστιν, οτι αυτοις τοις
δεινοις κεχρηται εις την των επιβουλευομενων ευδοκιμησιν· οπερ πολυ μειζον εστι
του κωλυσαι επελθειν τα δεινα, η καταλυσαι επελθοντα. Τουτο ουν και επι της
Βαβυλωνιας καμινου πεποιηκεν. Ουτε γαρ εκωλυσεν εμπεσειν εις αυτην, ουτε
εμπεσοντων των αγιων εκεινων, την φλογα εσβεσεν, 60.541 αλλα και αφεις
καιεσθαι, δι' αυτης ταυτης θαυμαστοτερους ειργασατο. Και επι των αποστολων δε
τοιαυτα ετερα εθαυματουργησε δια παντων. Ει γαρ ανθρωποι, φιλοσοφειν ειδοτες,
δυνανται φυσει πραγματων εις το εναντιον αποχρησασθαι, και εν πενιαι ζωντες των
πλουτουντων ευπορωτεροι φανηναι, και δι' ατιμιας λαμψαι· πολλωι μαλλον ο Θεος
επι των αγαπωντων αυτον, και ταυτα και τα πολλωι μειζονα εργασεται. Ἑνος γαρ δει
μονου, του γνησιως αυτον αγαπαιν, και τα αλλα παντα επεται. Ὥσπερ ουν και
τουτους και τα δοκουντα ειναι βλαβερα ωφελει· ουτω τους ουκ αγαπωντας αυτον,
και τα ωφελουντα βλαπτει. Τοις γουν Ἰουδαιοις και σημειων επιδειξις, και
δογματων ορθοτης ελυμαινετο, και διδασκαλιας φιλοσοφια· και δι' εκεινα μεν
δαιμονωντα εκαλουν, δια δε ταυτα αντιθεον· υπερ δε των σημειων και αναιρειν
επεχειρουν. Ὁ μεντοι ληιστης σταυρουμενος, προσηλουμενος, λοιδορουμενος, μυρια
πασχων δεινα, ου μονον ουδεν παρεβλαβη, αλλα και τα μεγιστα εντευθεν
εκερδανεν. Ειδες πως τοις αγαπωσι τον Θεον παντα συνεργει εις αγαθον; Ειπων
τοινυν το μεγα τουτο αγαθον, και σφοδρα την ανθρωπινην φυσιν υπερβαινον,
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επειδη πολλοις και απιστον τουτο ειναι εδοκει, απο των παρελθοντων αυτο
πιστουται, ουτω λεγων· Τοις κατα προθεσιν κλητοις ουσι. Σκοπει γαρ ευθεως απο
της κλησεως το ειρημενον. ∆ια τι γαρ μη εξ αρχης παντας εκαλεσε, η μηδε αυτον
Παυλον μετα των αλλων ευθεως, ου εδοκει η αναβολη επιζημιος ειναι; Ἀλλ' ομως
εδειχθη δια των πραγματων, οτι χρησιμως γεγονε. Προθεσιν δε ενταυθα φησιν, ινα
μη το παν τηι κλησει δωι· επει ουτως εμελλον και Ἕλληνες αντιλεγειν και Ἰουδαιοι.
Ει γαρ η κλησις ηρκει μονον, τινος ενεκεν ου παντες εσωθησαν; ∆ια τουτο φησιν, οτι
ουχ η κλησις μονον, αλλα και η προθεσις των καλουμενων την σωτηριαν ειργασατο·
ου γαρ ηναγκασμενη γεγονεν η κλησις ουδε βεβιασμενη. Παντες γουν εκληθησαν,
αλλ' ου παντες υπηκουσαν. Ὅτι ους προεγνω, και προωρισε συμμορφους της εικονος
του Υιου αυτου. Ειδες τιμης ογκον; Ὅπερ γαρ ο Μονογενης ην φυσει, τουτο και αυτοι
γεγονασι κατα χαριν. Ἀλλ' ομως ουκ ηρκεσθη τουτωι τωι ειπειν, Συμμορφους, αλλα
και ετερον προσεθηκεν· Εις το ειναι αυτον πρωτοτοκον. Και ουδε ενταυθα εστη,
αλλα και μετα τουτου παλιν ετερον επαγει, λεγων· Ἐν πολλοις αδελφοις· δια
παντων σαφη την συγγενειαν επιδειξαι βουλομενος. Ταυτα δε παντα περι της
οικονομιας ειρησθαι νομιζε· κατα γαρ την θεοτητα Μονογενης. βʹ. Ειδες ποσα ημιν
εχαρισατο; Μη τοινυν αμφιβαλλε περι των μελλοντων· και γαρ και ετερωθεν
δεικνυσιν αυτου την κηδεμονιαν, τωι λεγειν ανωθεν αυτα προτετυπωσθαι ουτως.
Ἄνθρωποι μεν γαρ απο των πραγματων τας υπερ αυτων γνωμας λαμβανουσι, τωι δε
Θεωι παλαι ταυτα εδοξε, και ανωθεν προς ημας διεκειτο· φησιν ουν· Ους δε εκαλεσε,
τουτους και εδικαιωσεν. Ἐδικαιωσε δια της του λουτρου παλιγγενεσιας. Ους δε
εδικαιωσε, τουτους και εδοξασεν. Ἐδοξασε δια της χαριτος, δια της υιοθεσιας. Τι ουν
ερουμεν προς ταυτα; Ὡς αν ειποι· Μη τοινυν 60.542 λεγε μοι λοιπον περι των
κινδυνων, και της παρα παντων επιβουλης. Ει γαρ και τοις μελλουσι τινες
διαπιστουσιν, αλλα προς τα ηδη γεγενημενα αγαθα ουδεν αν εχοιεν ειπειν· οιον, την
ανωθεν του Θεου προς σε φιλιαν, την δικαιωσιν, την δοξαν. Και γαρ ταυτα σοι δια
των δοκουντων ειναι λυπηρων εχαρισατο· και οπερ ενομιζες αισχυνην ειναι, τον
σταυρον, τας μαστιγας, τα δεσμα, ταυτα εστιν α την οικουμενην κατωρθωσεν
απασαν. Ὥσπερ ουν οις αυτος επαθε, καιτοι γε σκυθρωποις ειναι δοκουσι, τουτοις εις
ελευθεριαν και σωτηριαν της φυσεως απεχρησατο πασης· ουτω και εν οις αυτος
υπομενεις ποιειν ειωθεν, εις δοξαν σου και ευδοκιμησιν τοις σοις αποχρωμενος
παθεσιν. Ει ο Θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων; Τις γαρ ου καθ' ημων; φησι. Και γαρ η
οικουμενη καθ' ημων, και τυραννοι και δημοι και συγγενεις και πολιται· αλλ' ομως
ουτοι οι καθ' ημων τοσουτον απεχουσιν επηρεαζειν ημιν, οτι και ακοντες στεφανων
ημιν αιτιοι γινονται, και μυριων αγαθων προξενοι, της του Θεου σοφιας τας
επιβουλας εις την ημετεραν σωτηριαν και δοξαν τρεπουσης. Ὁραις πως ουδεις καθ'
ημων; Και γαρ τον Ἰωβ τουτο λαμπροτερον εποιησε, το οπλισθηναι κατ' αυτου τον
διαβολον. Και γαρ και φιλους κατ' αυτου, και γυναικα κατ' αυτου, και τραυματα και
οικετας και μυρια ετερα ο διαβολος εκινησε μηχανηματα· και ουδεν ομως κατ' αυτου
γεγονε. Και ουπω τουτο αυτωι μεγα, καιτοι σφοδρα μεγα ον, αλλ' ο πολλωι μειζον ην,
οτι και υπερ αυτου παντα εξεβη. Ἐπειδη γαρ ο Θεος ην υπερ αυτου, και τα κατ' αυτου
δοκουντα ειναι, υπερ αυτου παντα εγενετο. Τουτο και επι των αποστολων συνεβη.
Και γαρ και οι Ἰουδαιοι και οι εξ εθνων και οι ψευδαδελφοι και οι αρχοντες και οι
δημοι και λιμοι και πενιαι και μυρια κατ' αυτων ην, και ουδεν κατ' αυτων. Τα γαρ
μαλιστα ποιησαντα αυτους λαμπρους και περιφανεις, και παρα Θεωι και παρα
ανθρωποις επαινετους, ταυτα εστιν. Ἐννοησον ουν ηλικον εφθεγξατο ρημα ο
Παυλος περι των πιστων και ακριβως εσταυρωμενων, ο μηδ' ο το διαδημα
περικειμενος δυναιτ' αν εχειν. Κατα γαρ εκεινου πολλοι και βαρβαροι
καθοπλιζομενοι, και πολεμιοι επιοντες, και σωματοφυλακες επιβουλευοντες, και
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αρχομενων πολλοι πολλακις επανισταμενοι συνεχως, και ετερα μυρια· κατα δε
του πιστου και προσεχοντος ακριβως τοις του Θεου νομοις, ουκ ανθρωπος, ου
δαιμων, ουκ αλλο ουδεν αντιστηναι δυνησεται. Ἄν τε γαρ χρηματα αφεληις, μισθον
αυτωι προεξενησας· αν τε κακως ειπηις, δια της δυσφημιας λαμπροτερον εποιησας
παρα τωι Θεωι· αν τε εις λιμον εμβαληις, πλειων η δοξα και η αντιδοσις· αν τε, ο
παντων χαλεπωτερον ειναι δοκει, θανατωι παραδωις, μαρτυριου στεφανον επλεξας.
Τι τοινυν ισον του βιου τουτου γενοιτ' αν, οταν μηδεν κατ' αυτου γενεσθαι δυνηται,
αλλα και αυτοι οι δοκουντες επιβουλευειν, των ευεργετουντων αυτων ουκ ελαττον
αυτον ωφελωσι; ∆ια τουτο φησιν· Ει ο Θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων, Ειτα, ουκ
αρκεσθεις τοις ειρημενοις, το μεγιστον σημειον της περι ημας αγαπης, και ο συνεχως
αει περιστρεφει, τουτο και ενταυθα τιθησι, την σφαγην του Παιδος. Ου γαρ
εδικαιωσε, φησι, μονον και εδοξασε και συμμορφους εποιησε της εικονος εκεινης,
αλλ' ουδε του Παιδος εφεισατο δια σε. ∆ιο και επηγαγε, λεγων· Ὅς γε του ιδιου Υιου
ουκ εφει 60.543 σατο, αλλ' υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυτον, πως ουχι και συν
αυτωι τα παντα ημιν χαρισεται; Και μεθ' υπερβολης και πολλης της θερμοτητος ταις
λεξεσι κεχρηται, ινα αυτου ενδειξηται την αγαπην. Πως ουν ημας προησεται, υπερ
ων του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων παρεδωκεν αυτον παντων;
Ἐννοησον γαρ ποσης αγαθοτητος το και του ιδιου Υιου μη φεισασθαι, αλλα και
εκδουναι, και υπερ παντων εκδουναι, και ευτελων και αγνωμονων και εχθρων και
βλασφημων. Πως ουν ουχι και συν αυτωι τα παντα ημιν χαρισεται; Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ει τον Υιον αυτου εχαρισατο, και ουχ απλως εχαρισατο, αλλα και
σφαγηι παρεδωκε, τι λοιπον περι των αλλων αμφιβαλλεις, τον ∆εσποτην λαβων; τι
δισταζεις περι των κτηματων, τον Κυριον εχων; Ὁ γαρ το μειζον τοις εχθροις
δεδωκως, πως τα ελαττονα ου δωσει τοις φιλοις; Τις εγκαλεσει κατα εκλεκτων Θεου;
γʹ. Ἐνταυθα προς τους λεγοντας, οτι ουδεν η πιστις ωφελει, και απιστουντας τηι
αθροαι μεταβοληι. Και ορα πως ταχεως αυτους επεστομισεν απο του αξιωματος του
εκλεξαμενου. Και ουκ ειπε, Τις εγκαλεσει κατα των δουλων του Θεου, ουδε, Κατα
των πιστων του Θεου, αλλα, Κατα των εκλεκτων του Θεου· η γαρ εκλογη αρετης
σημειον εστιν. Ει γαρ επειδαν πωλοδαμνης πωλους εκλεξηται επιτηδειους προς τον
δρομον, ουδεις επισκηψαι δυνησεται, αλλα καταγελαστος γινεται, καν εγκαλεσηι τις·
πολλωι μαλλον οταν ο Θεος εκλεγηται ψυχας, καταγελαστοι οι εγκαλουντες. Θεος ο
δικαιων, τις ο κατακρινων; Ουκ ειπε, Θεος ο αφεις αμαρτηματα, αλλ', ο πολλωι
μειζον ην, Θεος ο δικαιων. Ὅταν γαρ η του δικαστου ψηφος δικαιον αποφηνηι, και
δικαστου τοιουτου, τινος αξιος ο κατηγορων; Ουκουν ουτε τους πειρασμους
φοβεισθαι δικαιον· υπερ γαρ ημων εστιν ο Θεος, και εδηλωσεν εξ ων εποιησεν· ουτε
τας φλυαριας τας Ἰουδαικας· και γαρ και εξελεξατο ημας και εδικαιωσε, και το δη
θαυμαστον, οτι δια της σφαγης του Παιδος εδικαιωσε. Τις ουν ημας καταδικασει, του
Θεου στεφανουντος, του Χριστου δι' ημας σφαγεντος, και ου σφαγεντος μονον, αλλα
και μετα ταυτα εντυγχανοντος υπερ ημων; Χριστος γαρ, φησιν, ο αποθανων, μαλλον
δε και εγερθεις εκ νεκρων, ος εστιν εν δεξιαι του Θεου, ος και εντυγχανει υπερ ημων.
Και γαρ επι της οικειας αξιας φανεις, ου κατελυσε την υπερ ημων προνοιαν, αλλα
και εντυγχανει υπερ ημων και ετι την αυτην αγαπην μενει διατηρων. Ου γαρ
ηρκεσθη τηι σφαγηι μονον· οπερ μεγιστου μαλιστα εστι φιλτρου, το μη μονον τα εις
αυτον ηκοντα ποιειν, αλλα και ετερον υπερ τουτου παρακαλειν. Τουτο γαρ μονον
δια του, εντυγχανειν, δηλωσαι εβουληθη, ανθρωπινωτερον διαλεχθεις, και
συγκαταβατικωτερον, ινα την αγαπην ενδειξηται· επει και το, Ουκ εφεισατο, εαν μη
μετα ταυτης εκλαβωμεν της εννοιας, πολλα τα ατοπα εψεται. Και ινα μαθηις, οτι
τουτο εστιν, ο κατασκευασαι βουλεται, προτερον ειπων, οτι Ἐστιν εν δεξιαι, τοτε
επηγαγεν, οτι Ἐντυγχανει υπερ ημων, οτι την ομοτιμιαν εδειξε και την ισοτητα, ινα
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον το εντυγχανειν ουκ ελαττωσεως, αλλ' αγαπης φαινηται μονης ον. Ὁ γαρ
αυτος ζωη ων και πηγη των αγαθων απαντων, και μετ' εξουσιας της αυτης τωι Πατρι,
και νεκρους εγειρων, και ζωοποιων, και τα αλλα παντα ποιων, πως αν εντευξεως
εδεηθη εις το ωφελησαι ημας; Ὁ απεγνωσμενους και καταδεδικασμενους εξ οικειας
εξουσιας και της 60.544 καταδικης εκεινης απαλλαξας, και δικαιους και υιους
ποιησας, και προς τας ανωτατω τιμας αγαγων, και τα μηδεποτε ελπισθεντα εις εργον
αγαγων, πως αν μετα το κατορθωσαι παντα, και την φυσιν την ημετεραν δειξαι επι
του θρονου του βασιλικου, προς τα ευκολωτερα εντυχιας εδειτο; Ὁραις πως
πανταχοθεν δεικνυται, οτι το εντυγχανειν δι' ουδεν ετερον ειρηκεν, αλλ' ινα το
θερμον και ακμαζον της περι ημας αγαπης ενδειξηται; επει και ο Πατηρ φαινεται
παρακαλων ανθρωπους καταλλαγηναι αυτωι. Ὑπερ γαρ Χριστου πρεσβευομεν, ως
του Θεου παρακαλουντος δι' ημων. Ἀλλ' ομως και Θεου παρακαλουντος, και
ανθρωπων υπερ Χριστου πρεσβευομενων προς ανθρωπους, ουδεν αναξιον
εννοουμεν εντευθεν της αξιας εκεινης, αλλ' εν μονον εκ των ειρημενων απαντων
συλλεγομεν, την της αγαπης επιτασιν. Τουτο δη και ενταυθα ποιωμεν. Ει τοινυν και
το Πνευμα υπερεντυγχανει στεναγμοις αλαλητοις, και ο Χριστος απεθανε, και
εντυγχανει υπερ ημων, και ο Πατηρ του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο δια σε, και
εξελεξατο σε και εδικαιωσε, τι λοιπον δεδοικας; τι δε τρεμεις, τοσαυτης απολαυων
αγαπης, και τοσαυτης κηδεμονιας; ∆ια δη τουτο, δειξας πολλην την ανωθεν
προνοιαν, μετα παῤρησιας λοιπον επαγει τα εξης, και ου λεγει, οτι Ὀφειλετε και
υμεις ουτως αυτον αγαπαιν, αλλ', ωσπερ ενθους γενομενος υπο της αφατου ταυτης
προνοιας, φησι· Τις ημας χωριζει απο της αγαπης του Χριστου, Και ουκ ειπε· Του
Θεου· ουτως αδιαφορον αυτωι, και Χριστον και Θεον ονομαζειν. Θλιψις, η
στενοχωρια, η διωγμος, η λιμος, η γυμνοτης, η κινδυνος, η μαχαιρα; Ὅρα του
μακαριου Παυλου συνεσιν. Ου γαρ ειπε ταυτα οις καθημεραν αλισκομεθα, χρηματων
ερωτα και δοξης επιθυμιαν και οργης τυραννιδα, αλλα α πολλωι τουτων εστι
τυραννικωτερα, και την φυσιν αυτην ικανα βιασασθαι, και διανοιας στεῤροτητα
αναμοχλευσαι πολλακις και ακοντων ημων, ταυτα τιθησι, θλιψεις και στενοχωριας.
Ει γαρ και ευαριθμητα τα ειρημενα, αλλα μυριους εχει πειρασμων ορμαθους εκαστη
λεξις. Ὅταν γαρ ειπηι θλιψιν, και δεσμωτηρια λεγει και δεσμα και συκοφαντιας και
εξοριας και τας αλλας ταλαιπωριας απασας, ενι ρηματι πελαγος κινδυνων
διατρεχων απειρον, και παντα απλως τα εν ανθρωποις δεινα δια μιας ημιν
εμφαινων λεξεως. Ἀλλ' ομως παντων αυτων κατατολμαι. ∆ιο και κατα ερωτησιν
αυτο προαγει ως αναντιῤρητον ον, οτι τον ουτως αγαπηθεντα, και τοσαυτης
απολαυσαντα προνοιας, ουδεν εστιν ο διαστησαι δυνησεται. δʹ. Ειτα, ινα μη δοξηι
ταυτα εγκαταλειψεως ειναι. και τον προφητην επαγει προαναφωνουντα ταυτα προ
πολλου του χρονου, και λεγοντα· Ὅτι ενεκεν σου θανατουμεθα ολην την ημεραν,
ελογισθημεν ως προβατα σφαγης· τουτεστι, Πασιν εσμεν προκειμενοι εις το πασχειν
κακως. Ἀλλ' ομως προς τους τοσουτους και τηλικουτους κινδυνους, και τας καινας
ταυτας τραγωιδιας αρκουσα παρακλησις η των αγωνων ημιν υποθεσις δεδοται·
μαλλον δε ουκ αρκουσα μονον, αλλα και πολλωι πλειων. Ου γαρ δι' ανθρωπους ουδε
δι' αλλο τι βιωτικον ταυτα πασχομεν, αλλα δια τον των ολων, φησι, βασιλεα. Ου
τουτωι δε μονον αυτους, αλλα και ετερωι παλιν ανεδησε στεφανωι ποικιλωι και
πολυειδει. Ἐπειδη γαρ ανθρωπους 60.545 οντας ουκ ενην μυριους υπομειναι
θανατους, δεικνυσιν οτι ουδεν ταυτηι τα βραβεια ηλαττωται. Καν γαρ τηι φυσει
κεκληρωμενον ηι το μονον απαξ αποθανειν, τηι προαιρεσει το καθημεραν τουτο
πασχειν, ει βουληθειημεν, δεδωκεν ο Θεος. Ὅθεν δηλον, οτι τοσουτους
απελευσομεθα εχοντες στεφανους, οσας αν βιωσωμεν ημερας· μαλλον δε και πολλωι
πλειους· εστι γαρ εν ημεραι μιαι και απαξ και δις και πολλακις αποθανειν. Ὁ γαρ προς
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο παρεσκευασμενος, αει τον μισθον απηρτισμενον λαμβανει. Τουτο γουν και ο
προφητης αινιττομενος ελεγεν· Ὅλην την ημεραν. ∆ιο και ο Ἀποστολος αυτον
επεισηγαγε, μειζονως αυτους διεγειρων. Ει γαρ οι εν τηι Παλαιαι, φησι, και γην το
επαθλον των πονων εχοντες, και τα αλλα τωι παροντι συγκαταλυομενα βιωι, ουτω
της παρουσης υπερεωρων ζωης, και των πειρασμων και των κινδυνων, τινα αν
σχοιημεν συγγνωμην ημεις, μετα τον ουρανον και την βασιλειαν την ανω και τα
αποῤρητα αγαθα καταμαλακιζομενοι, και μηδε προς το αυτο μετρον φθανοντες
εκεινων; Ἀλλ' ουτω μεν ουκ ειπε, τωι δε συνειδοτι αυτο καταλιπων των ακροατων,
τηι μαρτυριαι αρκειται μονηι, και δεικνυσιν, οτι και θυσια αυτων τα σωματα γινεται,
και ου δει θορυβεισθαι, ουδε ταραττεσθαι, του Θεου ουτως οικονομησαντος. Και
ετερως δε αυτους προτρεπει. Ἵνα γαρ μη λεγηι τις, οτι απλως ταυτα φιλοσοφει προ
της πειρας των πραγματων, επηγαγεν· Ἐλογισθημεν ως προβατα σφαγης, τους
καθημερινους των αποστολων θανατους λεγων. Ειδες ανδρειαν και επιεικειαν;
Ὥσπερ γαρ εκεινα, φησιν, ουκ ανθισταται σφαττομενα, ουτως ουδε ημεις. Ἀλλ'
επειδη της ανθρωπινης διανοιας η ασθενεια και μετα τοσαυτα το πληθος των
πειρασμων εδεδοικει, ορα πως παλιν ανιστησι τον ακροατην, και υψηλον ποιει και
γαυρον, ειπων· Ἀλλ' εν τουτοις πασιν υπερνικωμεν δια του αγαπησαντος ημας. Το
γαρ δη θαυμαστον τουτο εστιν, ουχ οτι νυν νικωμεν μονον, αλλ' οτι και δι' ων
επιβουλευομεθα νικωμεν. Και ουχ απλως νικωμεν, αλλ' υπερνικωμεν, τουτεστι,
μετα ευκολιας απασης, χωρις ιδρωτων και πονων. Ου γαρ πραγματα υπομενοντες,
αλλα την γνωμην παρασκευαζοντες μονον, ουτω πανταχου τα τροπαια ιστωμεν
κατα των εχθρων. Και μαλα εικοτως· Θεος γαρ εστιν ημιν ο συναγωνιζομενος. Μη
τοινυν απιστησηις, ει μαστιζομενοι των μαστιζοντων περιγινομεθα, ει ελαυνομενοι
των διωκοντων κρατουμεν, ει αποθνησκοντες τους ζωντας τρεπομεθα. Ὅταν γαρ
και την δυναμιν του Θεου και την αγαπην θηις, ουδεν το κωλυον τα θαυμαστα ταυτα
εκβηναι και παραδοξα, και την εκ περιουσιας λαμψαι νικην. Ουδε γαρ απλως
ενικων, αλλα μετα πολλου του θαυματος, και ωστε μαθειν, οτι ου προς ανθρωπους ο
πολεμος τοις επιβουλευουσιν ην, αλλα προς την αμαχον δυναμιν εκεινην. Ὅρα γουν
τους Ἰουδαιους εν μεσωι αυτους εχοντας, και διαπορουντας και λεγοντας· Τι
ποιησομεν τοις ανθρωποις τουτοις; Το γαρ δη θαυμαστον τουτο εστιν, οτι
κατεχοντες αυτους, και υπευθυνους εχοντες, και δεσμουντες, και κοπτοντες,
ηπορουν και εν αμηχανιαι ησαν, δι' αυτων τουτων ηττωμενοι, δι' ων προσεδοκων
νικαιν. Και ουτε τυραννος, ουτε δημιοι, ουτε δαιμονων φαλαγγες, ουτε αυτος ο
διαβολος περιγενεσθαι αυτων ισχυσεν, αλλ' εκ πολλης απαντες ηττωντο της
περιουσιας, απερ κατ' αυτων εμηχανωντο, παντα υπερ αυτων ορωντες γινομενα. ∆ιο
και ελεγεν· Ὑπερνικωμεν. Καινος γαρ ουτος ο νομος της νικης ην, το δια των
εναντιων κρατειν, και μηδεποτε ηττασθαι, αλλ' ως αυτους οντας κυριους του
τελους, 60.546 ουτως επι τους αγωνας εξιεναι τουτους. Πεπεισμαι γαρ, οτι ουτε
θανατος ουτε ζωη, ουτε αγγελοι ουτε αρχαι ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα ουτε
μελλοντα, ουτε υψωμα ουτε βαθος, ουτε τις κτισις ετερα δυνησεται ημας χωρισαι
απο της αγαπης του Θεου της εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. εʹ. Μεγαλα τα
ειρημενα· αλλ' ουκ ισμεν αυτα, επειδη τοσαυτην αγαπην ουκ εχομεν. Ἀλλ' ομως ει
και μεγαλα, δειξαι βουλομενος ουδεν οντα προς την αγαπην, ην ηγαπηθη παρα του
Θεου, μετ' εκεινην τοτε την αυτου τιθησιν, ινα μη δοξηι μεγαλα λεγειν περι εαυτου.
Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Τι δει, φησι, τα παροντα λεγειν, και τα τωι βιωι τουτωι
συγκεκληρωμενα δεινα. Καν γαρ τα μελλοντα ειπηι τις πραγματα, καν δυναμεις,
πραγματα μεν ως θανατον και ζωην, δυναμεις δε ως αγγελους και αρχαγγελους, και
πασαν την ανω κτισιν, και ταυτα εμοι μικρα προς την αγαπην του Χριστου. Ουτε γαρ,
ει θανατον τις ηπειλει τον μελλοντα τον αθανατον, ωστε απο του Χριστου χωρισαι,
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτε ει ζωην επηγγειλατο την απειρον, κατεδεξαμην αν. Τι δει λεγειν βασιλεις τους
κατω και υπατους; τον δεινα και τον δεινα; Καν γαρ αγγελους μοι ειπηις, καν πασας
τας ανω δυναμεις, καν παντα τα οντα, καν παντα τα μελλοντα, παντα εμοι μικρα,
και τα εν τηι γηι, και τα εν τοις ουρανοις, και τα υπο γην, και τα υπερ ουρανους, προς
το φιλτρον εκεινο. Ειτα ως ουκ αρκουντων τουτων παραστησαι τον ποθον, ον ειχεν,
ετερα παλιν τοσαυτα υποστησαμενος φησιν· Ουτε τις κτισις ετερα. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ει και αλλη τοσαυτη κτισις ην, οση η ορωμενη, οση η νοητη, ουδεν
αν με της αγαπης εκεινης απεστησε. Ταυτα δε ελεγεν, ουχ ως των αγγελων τουτο
επιχειρουντων, η των αλλων δυναμεων, μη γενοιτο, αλλα μεθ' υπερβολης απασης
το φιλτρον, ο προς τον Χριστον ειχε, επιδειξαι βουλομενος. Ου γαρ τον Χριστον
εφιλει δια τα του Χριστου, αλλα δι' αυτον τα εκεινου, και προς αυτον εωρα μονον,
και εν εδεδοικει, το μη της αγαπης εκεινης εκπεσειν. Τουτο γαρ αυτωι και γεεννης
φοβερωτερον ην, ωσπερ και το μενειν εν αυτηι βασιλειας ποθεινοτερον. Τινος ουν αν
ειημεν αξιοι λοιπον ημεις, οταν εκεινος μεν μηδε τα εν τοις ουρανοις θαυμαζηι προς
τον του Χριστου ποθον, ημεις δε τα εν τωι βορβορωι και τωι πηλωι του Χριστου
προτιμωμεν; κακεινος μεν δια τον ποθον αυτου και εις γεενναν εμπεσειν
καταδεχεται, και βασιλειας εκπεσειν, ει γε αμφοτερα ταυτα προυκειτο· ημεις δε ουδε
του παροντος καταφρονουμεν βιου; Ἆρα αξιοι των γουν υποδηματων εσμεν λοιπον
των εκεινου, τοσουτον αφεστηκοτες αυτου της μεγαλονοιας; Ἐκεινος μεν γαρ ουδε
βασιλειαν ηγειται τι δια τον Χριστον ειναι, ημεις δε αυτου μεν καταφρονουμεν, των
δε αυτου πολυν ποιουμεθα λογον. Και ειθε καν των αυτου· νυν δε ουδε τουτο, αλλα
και βασιλειας ημιν προκειμενης, εκεινην αφεντες. τας σκιας και τα ονειρατα καθ'
εκαστην διωκομεν την ημεραν. Καιτοι γε ο Θεος φιλανθρωπος ων και σφοδρα
ημερος, ταυτον εποιησεν, οιον αν ει πατηρ φιλοπαις, του παιδος δυσχεραινοντος την
προς αυτον διηνεκη ομιλιαν, ετερως ταυτην σοφισαιτο. Ἐπειδη γαρ αυτου ποθον ουκ
εχομεν τον προσηκοντα, πολλα ετερα ημιν προβαλλεται ωστε ημας κατασχειν προς
εαυτον. Και ουδε ουτω παραμενομεν, αλλ' αποπηδωμεν προς τα παιδικα αθυρματα.
Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως, αλλ' ωσπερ τις ευγενης παις και ελευθερος και
φιλοπατωρ την συν 60.547 ουσιαν του πατρος επιζητει μονον, των δε αλλων ου
τοσουτον ποιειται λογον· μαλλον δε, πολλωι πλεον η παις. Ου γαρ ομου και τον
πατερα και τα αυτου τιμαι, αλλ' οταν ιδηι προς τον πατερα, ουδεν εκεινα ηγειται, αλλ'
ελοιτο αν και κολαζομενος και μαστιζομενος ειναι μετ' αυτου, η χωριζομενος αυτου
τρυφαιν. ʹ. Φριξωμεν τοινυν οσοι μηδε χρηματων δια τον Θεον καταφρονουμεν·
μαλλον δε, οσοι μηδε χρηματων δι' ημας αυτους καταφρονουμεν. Παυλος γαρ μονος
ην ο δια τον Χριστον γνησιως απαντα πασχων, ου δια βασιλειαν ουδε δια την αυτου
τιμην, αλλα δια την προς εκεινον ευνοιαν. Ἡμας δε ουτε ο Χριστος, ουτε τα του
Χριστου, των βιωτικων αφελκει πραγματων, αλλ' ωσπερ οφεις η εχεις η χοιροι, η
και ταυτα παντα ομου, ουτως εν τηι ιλυι συρομεθα. Τι γαρ των θηριων εκεινων ημεις
αμεινους, οι τοσαυτα και τηλικαυτα εχοντες παραδειγματα, και ετι κατω βλεποντες,
και μηδε μικρον αναβλεψαι προς τον ουρανον ανεχομενοι; Ἀλλ' ο μεν Θεος και τον
Υιον εξεδωκε· συ δε ουδε αρτου μεταδιδως αυτωι τωι δια σε εκδοθεντι, τωι δια σε
σφαγεντι. Ὁ Πατηρ δια σε αυτου ουκ εφεισατο, και ταυτα γνησιου οντος Παιδος· συ
δε αυτον και λιμωι τηκομενον περιοραις, και ταυτα απο των αυτου μελλων
αναλισκειν, και δια σαυτον αναλισκειν. Τι ταυτης της παρανομιας χειρον γενοιτ' αν;
Ἐξεδοθη δια σε, εσφαγη δια σε, περιερχεται πεινων δια σε, εκ των αυτου διδως ινα
αυτος ωφεληθηις, και ουδε ουτω διδως. Ποιων ουκ αν ειεν αναισθητοτεροι λιθων, οι
τοσουτων αυτους ελκοντων πραγματων, επι της διαβολικης ταυτης μενοντες
ωμοτητος; Ουδε γαρ ηρκεσθη τωι θανατωι και τωι σταυρωι μονον, αλλα και πενης
γενεσθαι κατεδεξατο και ξενος και αλητης και γυμνος, και εις δεσμωτηριον
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμπεσειν, και αῤρωστιαν υπομειναι, ινα καν ουτω σε εκκαλεσηται. Ει γαρ μη αμειβηι
με, φησιν, ως υπερ σου τι παθοντα, δια την πενιαν ελεησον. Ει δε μη βουλει δια την
πενιαν ελεησαι, δια την νοσον επικαμφθητι, δια δε το δεσμωτηριον επικλασθητι· ει
δε μηδε ταυτα σε ποιει φιλανθρωπον, δια το κουφον της αιτησεως επινευσον. Ουδεν
γαρ αιτω πολυτελες, αλλα αρτον και στεγην και ρηματων παρακλησιν. Ει δε και
μετα ταυτα ετι μενεις αγριος ων, καν δια την βασιλειαν γενου βελτιων, καν δια τα
επαθλα α υπεσχομην. Ἀλλ' ουδε εκεινων εστι τις σοι λογος; Καν προς την φυσιν
αυτην επικλασθητι, γυμνον ορων, και της γυμνοτητος αναμνησθητι εκεινης, ην
εγυμνωθην επι του σταυρου δια σε. Ει δε εκεινης ου βουλει, καν ταυτης, ην δια των
πενητων γυμνουμαι. Ἐδεηθην τοτε δια σε, αλλα και νυν δια σε, ινα ειτε εντευθεν,
ειτε εκειθεν προαχθεις, βουληθηις ποιησαι τινα ελεον· ενηστευσα δια σε, παλιν πεινω
δια σε· εδιψησα κρεμαμενος επι του 60.548 σταυρου, διψω και δια των πενητων, ινα
και εξ εκεινων και εκ τουτων επισπασωμαι σε προς εμαυτον, και ποιησω
φιλανθρωπον επι σωτηριαι τηι σηι. ∆ια τουτο και μυριων οφειλοντα σε
ευεργετηματων αμοιβην εμοι, ουχ ως οφειλοντα απαιτω, αλλ' ως χαριζομενον
στεφανω, και βασιλειαν δωρουμαι αντι των μικρων τουτων. Ουδε γαρ λεγω, Λυσον
μοι την πενιαν, ουδε, Χαρισαι μοι πλουτον, καιτοι γε επτωχευσα δια σε· αλλ' ομως
αρτον αιτω και ιματιον και λιμου παραμυθιαν μικραν. Καν εις δεσμωτηριον εμπεσω,
ουκ αναγκαζω τα δεσμα λυσαι και εκβαλειν, αλλ' εν επιζητω μονον, ινα ιδηις
δεδεμενον δια σε, και αρκουσαν ελαβον χαριν, και υπερ τουτου μονου τον ουρανον
σοι χαριζομαι. Καιτοι γε εγω χαλεπωτατων σε ελυσα δεσμων, αλλ' εμοι μονον αρκει,
αν βουληθηις ιδειν με δεδεμενον. ∆υναμαι μεν γαρ χωρις τουτων σε στεφανουν,
βουλομαι δε σοι και οφειλετης ειναι, ινα φερηι σοι τινα και παῤρησιαν ο στεφανος.
Και δια τουτο και δυναμενος εμαυτον θρεψαι, περιερχομαι προσαιτων, και ταις
θυραις σου παρισταμενος προτεινω χειρα. Παρα σου γαρ τραφηναι επιθυμω· φιλω
γαρ σε σφοδρα· διο και της τραπεζης ερω της σης, ο τοις φιλουσιν εθος εστι, και
εγκαλλωπιζομαι τουτωι, και του θεατρου παροντος της οικουμενης, ανακηρυττω σε
τοτε, και παντων ακουοντων, ενδεικνυμαι τον τροφεα τον εμον. Καιτοι γε ημεις
οταν παρα τινος τραφωμεν, αισχυνομεθα τουτο και συσκιαζομεν· αυτος δε επειδη
σφοδρα ημας φιλει, καν ημεις σιγωμεν, αναγορευει τοτε το γεγενημενον μετα
πολλων των εγκωμιων, και ουκ αισχυνεται ειπειν, οτι και γυμνον οντα αυτον
περιεβαλομεν, και πεινωντα εθρεψαμεν. Ταυτ' ουν απαντα εννοουντες, μη μεχρι
των επαινων στωμεν μονον, αλλα και επιτελεσωμεν τα ειρημενα. Τι γαρ οφελος
των κροτων και των θορυβων τουτων; Ἓν ζητω παρ' υμων μονον, την δια των
εργων επιδειξιν, την δια των πραγματων υπακοην· τουτο επαινος εμος, τουτο
κερδος υμετερον, τουτο διαδηματος μοι λαμπροτερον. Τουτον τοινυν απελθοντες
και υμιν και εμοι κατασκευασετε τον στεφανον δια της των πενητων χειρος, ινα και
κατα τον παροντα βιον χρηστηι συντραφωμεν ελπιδι, και προς την μελλουσαν
απελθοντες ζωην, των μυριων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΣΤ ʹ.
Ἀληθειαν λεγω εν Χριστωι, ου ψευδομαι, συμ μαρτυρουσης μοι της
συνειδησεως μου εν Πνευματι αγιωι. αʹ. Ἆρα ου μεγαλα τινα και υπερφυη τηι
προτεραιαι περι της του Παυλου περι τον Χριστον αγαπης εδοκουν υμιν ειρηκεναι;
Και γαρ ην φυσει μεγαλα, και παντα υπερβαινοντα λογον· αλλ' ομως τα σημερον
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεχθεντα τοσαυτην εχει την υπερβολην προς εκεινα, οσην εκεινα προς τα ημετερα.
Καιτοι γε ουκ ᾤμην αυτα εχειν υπερβολην, αλλ' ομως επελθοντα τα σημερον ημιν
αναγνωσθεντα πολυ παντων εκεινων εφανη λαμπροτερα· οπερ ουν και αυτος
συνιδων, απο των 60.548 προοιμιων αυτο ενεφηνεν, ατε εις μειζονα εμβαινειν
μελλων και απιστεισθαι παρα των πολλων. Προτερον δε διαβεβαιουται περι ων
μελλει λεγειν· οπερ πολλοις εθος ποιειν, οταν μελλωσι τι λεγειν παρα τοις πολλοις
απιστουμενον, και υπερ ου σφοδρα εαυτους εισι πεπεικοτες. Και γαρ Ἀληθειαν λεγω,
φησι, και ου ψευδομαι, και η συνειδησις μοι μαρτυρει, οτι λυπη μοι εστι μεγαλη, και
αδιαλειπτος οδυνη τηι καρδιαι μου. Ηυχομην γαρ αναθεμα ειναι αυτος εγω απο του
Χριστου. 60.549 Τι λεγεις, ω Παυλε; Ἀπο του Χριστου του ποθουμενου, ου μητε
βασιλεια σε, μητε γεεννα εχωριζε, μητε τα ορωμενα, μητε τα νοουμενα, μητε αλλα
τοσαυτα, απο τουτου νυν ευχηι αναθεμα ειναι; Τι γεγονε; μη μεταβεβλησαι, και
κατελυσας τον ποθον εκεινον; Ουχι, φησι, μη δεισηις· και γαρ και επετεινα αυτον
μαλλον. Πως ουν ευχηι αναθεμα ειναι, και αλλοτριωσιν ζητεις, και χωρισμον
τοιουτον, μεθ' ον ετερον ουκ εστιν ευρειν; Ἐπειδη σφοδρα αυτον φιλω, φησι. Πως,
ειπε μοι, και ποιωι τροπωι; και γαρ αινιγματι το πραγμα εοικε. Μαλλον δε, ει δοκει,
πρωτον μαθωμεν τι ποτε εστι το αναθεμα, και τοτε αυτον ερωτησωμεν περι τουτων,
και την αποῤρητον ταυτην και παραδοξον εισομεθα αγαπην. Τι ουν εστι το αναθεμα;
Ἄκουσον αυτου λεγοντος· Ει τις ου φιλει τον Κυριον Ἰησουν Χριστον, εστω
αναθεμα· τουτεστι, κεχωρισθω παντων, αλλοτριος εστω παντων. Καθαπερ γαρ του
αναθεματος του ανατιθεμενου τωι Θεωι ουδεις αν τολμησειεν απλως ταις χερσιν
αψασθαι, ουδε εγγυς γενεσθαι· ουτω και τον χωριζομενον της Ἐκκλησιας, παντων
αποτεμνων, και ως ποῤρωτατω απαγων, τουτωι τωι ονοματι απο του εναντιου καλει,
μετα πολλου του φοβου πασιν απαγορευων αυτου αποχωριζεσθαι και αποπηδαιν. Τωι
μεν γαρ αναθεματι τιμης ενεκα ουδεις ετολμα εγγισαι· του δε αποτιμηθεντος, εξ
εναντιας εχωριζοντο γνωμης απαντες. Ὥστε ο μεν χωρισμος εις, και ομοιως και
τουτο κακεινο των πολλων ηλλοτριωται· ο δε τροπος του χωρισμου ουχ εις, αλλα
και εναντιος ουτος εκεινου. Του μεν γαρ απειχοντο ως ανακειμενου Θεωι, του δε ως
ηλλοτριωμενου Θεου, και αποῤραγεντος της Ἐκκλησιας. Τουτο ουν και ο Παυλος
δηλων ελεγεν· Ηυχομην αναθεμα ειναι απο του Χριστου. Και ουδε απλως ειπεν, οτι
Ἐβουλομην, αλλα επιτεινων αυτο, φησι και, Ηυχομην. Ει δε θορυβει σε ατε
ασθενεστερα οντα τα λεγομενα, το πραγμα λογιζου, μη μονον οτι χωρισθηναι
εβουλετο, αλλα και την αιτιαν, δι' ην εβουλετο, και τοτε οψει αυτου την υπερβολην
της αγαπης· επει και περιετεμε, και ου τωι γενομενωι προσεχομεν, αλλα τηι γνωμηι και
τηι αιτιαι του γενομενου, και δια τουτο μαλλον αυτον θαυμαζομεν. Ου περιετεμε δε
μονον, αλλα και εξυρατο και εθυσε· και ου δηπου δια τουτο αυτον Ἰουδαιον φαμεν
ειναι, αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα απηλλαχθαι Ἰουδαισμου και καθαρευειν
και γνησιον ειναι του Χριστου θεραπευτην. Ὥσπερ ουν αυτον περιτεμνοντα βλεπων
και θυοντα. ου δια τουτο αυτον καταδικαζεις ως Ἰουδαΐζοντα, αλλα δι' αυτο μεν ουν
τουτο μαλιστα στεφανοις, ως αλλοτριον οντα Ἰουδαισμου· ουτω και ορων
επιθυμουντα αναθεμα γενεσθαι, μη δια τουτο θορυβηθηις, αλλα δι' αυτο μεν ουν
τουτο μαλιστα αυτον ανακηρυξον, την αιτιαν καταμαθων, δι' ην τουτο βουλεται. Ἂν
γαρ μη τας αιτιας εξετασωμεν, και τον Ἠλιαν ανδροφονον ερουμεν, και τον Ἀβρααμ
ουκ ανδροφονον μονον, αλλα και παιδοκτονον· και τον Φινεες δε και τον Πετρον
φονου γραψομεθα παλιν, και ου περι των αγιων δε μονον, αλλα και περι του των
ολων Θεου, ο μη τηρων τουτον τον κανονα, πολλα ατοπα υποπτευσει. Ἵν' ουν μη
τουτο γενηται, επι παντων των τοιουτων και αιτιαν και γνωμην και καιρον και
παντα τα υπερ των γινομενων απολογουμενα συναγαγοντες, ουτω τα πραγματα
εξεταζωμεν· ο και νυν επι της μακαριας ταυτης ψυχης ποιητεον ημιν. Τις ουν η
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιτια; Παλιν αυτος ο ποθουμενος Ἰησους. Και μην ου δι' αυτον, φησιν· ηυχομην γαρ
απ' αυτου, φησιν, αναθεμα ειναι υπερ των αδελφων 60.550 μου. Και τουτο της αυτου
ταπεινοφροσυνης· ου γαρ βουλεται ως μεγα τι λεγων, και τωι Χριστωι τουτο
χαριζομενος φανηναι. ∆ιο και ειπε, Συγγενων, ινα κρυψηι το πλεονεκτημα· επει, οτι
το παν δια τον Χριστον ηθελεν, ακουσον των εξης· ειπων γαρ, Των συγγενων,
επηγαγεν· Ὧν η υιοθεσια και η δοξα και αι διαθηκαι και η νομοθεσια και η λατρεια
και αι επαγγελιαι, ων οι πατερες, και εξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ων επι παντων
Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. βʹ. Και τι τουτο; φησιν. Ει γαρ υπερ του
πιστευσαι ετερους εβουλετο γενεσθαι αναθεμα, εδει και υπερ των εθνων τουτο
ευξασθαι· ει δε και υπερ Ἰουδαιων ευχεται μονων, δεικνυσιν ου δια τον Χριστον
αυτο βουλομενος, αλλα δια την προς εκεινους οικειωσιν. Και μην, ει υπερ των
εθνων ηυξατο μονων, ουκ αν ομοιως τουτο εφανη· επειδη δε υπερ Ἰουδαιων μονων,
δεικνυται καθαρως δια την του Χριστου δοξαν τουτο σπουδαζων. Και οιδα μεν, οτι
παραδοξον υμιν ειναι δοκει το λεγομενον· πλην, εαν μη θορυβησθε, ταχεως αυτο
πειρασομαι ποιησαι σαφες. Ουδε γαρ απλως ταυτα ειρηκεν, απερ ειρηκεν, αλλ' επει
παντες ελεγον και του Θεου κατηγορουν, οτι υιοι Θεου καταξιωθεντες κληθηναι, και
νομον δεξαμενοι, και προ παντων αυτον ειδοτες, και τοσαυτης απολαυσαντες δοξης,
και θεραπευσαντες αυτον προ της οικουμενης, και επαγγελιας δεξαμενοι, και
πατερες οντες των αυτων φυλων, και το δη μειζον παντων, και προπατορες αυτου
γενομενοι του Χριστου (τουτο γαρ εστιν, Ἐξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα),
εκβεβληνται και ητιμωνται, αντεισηχθησαν δε αντ' εκεινων οι μηδεποτε αυτον
επιγνοντες ανθρωποι οι εξ εθνων· επει ουν ταυτα λεγοντες τον Θεον εβλασφημουν,
ακουων ταυτα και δακνομενος ο Παυλος, και υπερ της δοξης αλγων του Θεου,
ηυξατο αναθεμα ειναι, ει γε δυνατον ην, ωστε εκεινους σωθηναι, και την
βλασφημιαν ταυτην καταλυθηναι, και μη δοξαι τον Θεον ηπατηκεναι τους εκγονους
τους εκεινων, οις τας δωρεας επηγγειλατο. Και ινα μαθηις, οτι υπερ τουτου
κοπτομενος, του μη δοξαι την υποσχεσιν του Θεου διαπιπτειν την λεγουσαν τωι
Ἀβρααμ, Σοι δωσω την γην ταυτην και τωι σπερματι σου, ταυτα ηυχετο· μετα το
ταυτα ειπειν, επηγαγεν· Ουχ οιον δε, οτι εκπεπτωκεν ο λογος του Θεου· δεικνυς οτι
παντα ταυτα δια τον λογον του Θεου υπομειναι ηνειχετο· τουτεστι, την επαγγελιαν
την προς Ἀβρααμ γεγενημενην. Καθαπερ γαρ Μωυσης εδοκει μεν υπερ Ἰουδαιων
πρεσβευειν, το δε παν υπερ της δοξης του Θεου επραττεν (Ἵνα γαρ μη ειπωσι, φησιν,
οτι παρα το μη δυνασθαι αυτους σωσαι, εξηγαγεν αυτους απολεσαι εν τηι ερημωι·
καταλυσον την οργην)· ουτω δη και Παυλος, Ἵνα μη ειπωσι, φησιν, οτι εξεπεσεν η
επαγγελια του Θεου, και εψευσατο α υπεσχετο, και εις εργον ουκ εξηλθεν ο λογος,
ηβουλομην αναθεμα γενεσθαι. ∆ια δη τουτο ουχ υπερ των εθνων φησιν (ουδε γαρ ην
προς εκεινους επηγγελμενον αυτο, ουδε ησαν αυτον τεθεραπευκοτες· διο ουδε
εβλασφημουν αυτον δι' εκεινους), αλλ' υπερ των Ἰουδαιων των και την επαγγελιαν
δεξαμενων, και προ των αλλων οικειωθεντων αυτωι, ταυτα ηυχετο. Ειδες, οτι, ει μεν
υπερ των εθνων ηυξατο, ουκ αν ουτως εφανη καθαρως δια την του Χριστου δοξαν
τουτο ποιων· επειδη δε υπερ Ἰουδαιων εβουληθη γενεσθαι αναθεμα, τοτε μαλιστα
εδειχθη, οτι δια τον Χριστον μονον ταυτα επιθυμει· δια τουτο ελεγεν· Ὧν η υιοθεσια
και η δοξα και η λατρεια και η 60.551 επαγγελια. Και γαρ ο νομος εκειθεν ο περι του
Χριστου λεγων, φησι, και αι συνθηκαι αι προς αυτους πασαι, και αυτος εξ αυτων, και
οι πατερες οι δεξαμενοι τας επαγγελιας εξ εκεινων παντες· αλλ' ομως τουναντιον
γεγονε, και παντων εξεπεσον των αγαθων. ∆ια τουτο κοπτομαι, φησι, και ει γε ην
χωρισθηναι του περι τον Χριστον χορου, και αλλοτριωθηναι, ουχι της αγαπης αυτου
(μη γενοιτο, επει και ταυτα δι' αγαπην εποιει), αλλα και της απολαυσεως εκεινης και
της δοξης, κατεδεξαμην αν, ωστε μη τον ∆εσποτην βλασφημηθηναι τον εμον, δια το
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη ακουσαι λεγοντων τινων, οτι Σκηνη τα πραγματα γεγονεν· αλλοις υπεσχετο, και
αλλοις εδωκεν· εξ αλλων εγεννηθη, και τους αλλους εσωσε· τοις των Ἰουδαιων
προγονοις επηγγελτο, και τους εκγονους αυτων αφεις, τους ουδεποτε αυτον
εγνωκοτας εις τα εκεινων εισηγαγεν αγαθα· εκεινοι τον νομον εκαμον μελετωντες,
και τας προφητειας αναγινωσκοντες, και οι απο των βωμων και των ειδωλων χθες
επανελθοντες, ανωτεροι γεγονασιν εκεινων· που ταυτα προνοιας; Ἵν' ουν ταυτα μη
λεγηται περι του ∆εσποτου του εμου, φησιν, ει και αδικως λεγεται, και βασιλειας
ηδεως αν εξεπιπτον, και της δοξης εκεινης της αποῤρητου, και παντα υπεμεινα αν τα
δεινα, μεγιστην απαντων ηγουμενος παραμυθιαν ειναι του πονου το τον ουτω
ποθουμενον μηκετι βλασφημουμενον ακουειν. Ει δε ουδεπω καταδεχηι το ειρημενον,
εννοησον, οτι και πατερες πολλοι πολλακις ταυτα υπερ παιδων κατεδεξαντο, και
ειλοντο αυτων χωρισθηναι, και μονον αυτους ευδοκιμουντας οραιν, της συνουσιας
αυτων ηδιω νομιζοντες ειναι την ευδοκιμησιν την εκεινων. Ἀλλ' επειδη ποῤρω της
αγαπης εσμεν ταυτης, ουδε νοησαι τα λεγομενα δυναμεθα. Ουτω γαρ τινες και την
Παυλου προσηγοριαν ουδε ακουσαι εισιν αξιοι, και της σφοδροτητος της εκεινου
ποῤρω και μακραν εστηκασιν, ως και περι θανατου του προσκαιρου ταυτα λεγειν
αυτον νομιζειν· ους τοσουτον ειποιμι αν αγνοειν τον Παυλον, οσον τους πηρους την
ακτινα την ηλιακην· μαλλον δε και πολλωι πλεον. Ὁ γαρ καθ' εκαστην ημεραν
αποθνησκων, και νιφαδας κινδυνων θεις, και ειπων, Τις ημας χωρισει απο της
αγαπης του Χριστου; θλιψις, η στενοχωρια, η λιμος, η διωγμος; και ουκ αρκεσθεις
τοις λεχθεισιν, αλλ' υπερβας τον ουρανον, και τον ουρανον του ουρανου, και
αγγελους και αρχαγγελους, και παντα τα ανω περιδραμων, και συλλαβων ομου τα
παροντα, τα μελλοντα, τα ορωμενα, τα νοουμενα, τα λυπηρα, τα χρηστα, τα εν
εκατεροις, και ουδεν ολως αφεις, και ουδε ουτω κορεσθεις, αλλα και ετεραν
τοσαυτην κτισιν την ουκ ουσαν υποστησαμενος· πως ως μεγα τι λεγων μετ' εκεινα
παντα, θανατου του προσκαιρου εμνημονευσεν αν; γʹ. Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν·
αλλα σκωληκων εν κοπριαι φωλευοντων η τοιαυτη υπονοια. Ει γαρ τουτο ελεγε, πως
αναθεμα εαυτον ηυχετο ειναι απο του Χριστου; Ὁ γαρ τοιουτος θανατος μαλλον τωι
του Χριστου συνηπτε χορωι, και της δοξης απολαυειν εκεινης εποιει. Ἀλλα γαρ εισι
τινες, οι και τουτων ετερα καταγελαστοτερα τολμωσι λεγειν. Ου γαρ θανατον,
φησιν, αλλα κειμηλιον και αναθεμα ειναι ηυχετο του Χριστου. Και τις τουτο και των
σφοδρα ευτελων και αναπεπτωκοτων ουκ αν ευξαιτο; Πως δε υπερ των συγγενων
τουτο εμελλε των αυτου γενεσθαι; Ἀφεντες τοινυν τους μυθους και τας φλυαριας
(ουδε γαρ αντιλεγειν προς ταυτα αξιον, ωσπερ ουν ουδε προς τα παιδια τα
ψελλιζοντα, εις αυτην παλιν την ρησιν επανελθωμεν, εντρυφωντες αυτου 60.552 τωι
πελαγει της αγαπης, και μετα αδειας πανταχου νηχομενοι, και την φλογα
εννοουντες την αφατον· μαλλον δε, οπερ αν ειποι τις, ουδεν αξιον ερει. Και γαρ
πελαγους παντος ευρυτερα, και φλογος απασης σφοδροτερα ην αυτη, και ουδεις
αυτην κατ' αξιαν αναγορευσαι δυνησεται λογος· αλλ' εκεινος μονος οιδεν αυτην ο
μετα ακριβειας αυτην κτησαμενος. Φερε ουν παλιν αυτα τα ρηματα εις μεσον
αγαγωμεν· Ηυχομην γαρ αναθεμα ειναι αυτος εγω. Τι εστιν, Αυτος εγω; Ὁ
διδασκαλος απαντων γενομενος, ο μυρια κατορθωματα συναγαγων, ο μυριους
αναμενων στεφανους, ο ποθησας αυτον ουτως, ως παντων προτιμησαι αυτου την
αγαπην, ο καθ' εκαστην ημεραν δι' αυτον καιομενος, και παντα δευτερα ειναι
νομιζων του φιλτρου του προς αυτον. Ουδε γαρ του φιλεισθαι εμελεν αυτωι παρα του
Χριστου μονον, αλλα και του σφοδρα φιλειν αυτον· και τουτο μαλιστα ην. ∆ια γαρ
τουτο προς τουτο εβλεπε μονον, και παντα ευκολως εφερεν· εν γαρ εσκοπει δια
παντων, το τον καλον τουτον εμπλησαι ερωτα. Και ευχεται μεν ταυτα· επειδη δε ουκ
εμελλε γινεσθαι ουτως, ουδε εμελλεν αναθεμα ειναι, πειραται λοιπον και εις
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολογιαν εμβηναι των εγκληματων, και τα θρυλλουμενα παρα παντων εις μεσον
αγων, ανατρεψαι. Και πριν εις την σαφη τουτων απολογιαν εμβηναι, τα σπερματα
αυτης ηδη προκαταβαλλεται. Ὅταν γαρ λεγηι, Ὧν η υιοθεσια και η δοξα και η
νομοθεσια και η λατρεια και αι επαγγελιαι, ουδεν αλλο φησιν, η οτι ο Θεος μεν
αυτους εβουλετο σωθηναι (και τουτο εδηλωσε δι' ων εμπροσθεν εποιησε, και δι' ων
ο Χριστος εξ εκεινων εγενετο, και δι' ων τοις πατρασιν επηγγειλατο)· αυτοι δε εξ
οικειας αγνωμοσυνης απεκρουσαντο την ευεργεσιαν. ∆ιο και εκεινα τιθησιν, απερ
της του Θεου δωρεας εστιν ενδεικτικα μονον, ουκ εκεινων εγκωμια· και γαρ η
υιοθεσια της αυτου γεγονε χαριτος, και η δοξα και αι επαγγελιαι και ο νομος. Ἅπερ
απαντα εννοησας, και λογισαμενος ποσην ο Θεος μετα του Παιδος εποιησατο την
σπουδην σωσαι αυτους, ανεβοησε μεγα, και ειπεν· Ὅς εστιν ευλογητος εις τους
αιωνας. Ἀμην· την υπερ παντων ευχαριστιαν αναφερων αυτος τωι Μονογενει του
Θεου. Τι γαρ, ει και ετεροι βλασφημουσι, φησιν, αλλ' ημεις οι τα αποῤρητα ειδοτες
αυτου, και την σοφιαν την αφατον, και την προνοιαν την πολλην, ισμεν σαφως, οτι
ου του βλασφημεισθαι, αλλα του δοξαζεσθαι αξιος. Ουκ αρκεσθεις δε αυτου τωι
συνειδοτι, πειραται και λογισμον τιθεναι λοιπον, και σφοδροτερωι κεχρησθαι κατ'
αυτων τωι λογωι· και ου προτερον αποτεινεται προς αυτους, εως την υπονοιαν την
αυτων περιειλεν. Ἵνα γαρ μη δοξηι ως εχθροις διαλεγεσθαι, και προιων φησιν·
Ἀδελφοι, η μεν ευδοκια της εμης καρδιας, και η δεησις η προς τον Θεον, υπερ αυτων
εστιν εις σωτηριαν· και ενταυθα δε μετα των αλλων, ων ειρηκε, κατεσκευαζε το μη
δοξαι δι' εχθραν λεγειν, απερ εμελλε κατ' αυτων ερειν· διοπερ ουδε συγγενεις
αυτους και αδελφους παραιτειται ονομαζειν. Ει γαρ και δια τον Χριστον ελεγεν,
απερ ελεγεν, αλλ' ομως και την εκεινων επισπαται διανοιαν, και προοδοποιει τωι
λογωι, και πασης εαυτον υποψιας απαλλαττει δια τα μελλοντα κατ' αυτων
λεχθησεσθαι, και τοτε λοιπον εμβαινει εις τον παρα των πολλων ζητουμενον λογον.
Και γαρ εζητουν πολλοι, καθαπερ εφθην ειπων, τινος ενεκεν οι μεν δεξαμενοι την
επαγγελιαν εξεπεσον, οι δε μη ακουσαντες αυτης πωποτε, προ εκεινων εσωθησαν.
Ταυτην τοινυν λυων την αποριαν, 60.553 προ της αντιθεσεως την λυσιν επαγει. Ἵνα
γαρ μη λεγηι τις· Τι ουν; συ μαλλον φροντιζεις της δοξης του Θεου, η ο Θεος της
εαυτου; και, Της παρα σου δειται βοηθειας, ωστε μη εκπεσειν αυτου τον λογον; προς
ταυτα ισταμενος φησι· Ταυτα δε ειπον, Ουχ οιον οτι ο λογος του Θεου εκπεπτωκεν,
αλλ' ινα δειξω το περι τον Χριστον φιλτρον. Και γαρ και ουτω των πραγματων
εκβαντων, ουκ απορουμεν των υπερ του Θεου λογων, φησι, και του δειξαι, οτι
εστηκεν η επαγγελια. Ειπεν ο Θεος τωι Ἀβρααμ· Σοι και τωι σπερματι σου δωσω την
γην· και, Ἐνευλογηθησονται εν τωι σπερματι σου παντα τα εθνη. Ἴδωμεν ουν ποιον
εστι το σπερμα, φησιν· ου γαρ παντες οι εξ αυτου σπερματα αυτου εισι· διο και
ελεγεν· Ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ· ουδ' οτι εισι σπερμα Ἀβρααμ,
παντες τεκνα. δʹ. Ἂν τοινυν μαθηις ποιον εστι το σπερμα του Ἀβρααμ, οψει δοθεισαν
την υποσχεσιν τωι σπερματι αυτου, και γνωσηι, οτι ουκ εξεπεσεν ο λογος. Ποιον ουν
εστιν, ειπε μοι, το σπερμα; Ουκ εγω λεγω, φησιν, αλλ' αυτη η Παλαια εαυτην
ερμηνευει, ουτω λεγουσα· Ἐν Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα. Τι εστιν, Ἐν Ἰσαακ,
ερμηνευσον. Τουτεστιν, ου τα τεκνα της σαρκος, ταυτα τεκνα Θεου· αλλα τα τεκνα
της επαγγελιας λογιζεται εις σπερμα. Και ορα Παυλου συνεσιν και μεγαλονοιαν·
ερμηνευων γαρ ουκ ειπεν, οτι Ου τα τεκνα της σαρκος, ταυτα τεκνα του Ἀβρααμ,
αλλα, Τα τεκνα του Θεου· τωι παροντι τα παλαια συναπτων, και δεικνυς, οτι ουδε
Ἰσαακ απλως του Ἀβρααμ τεκνον ην. Ὃ δε λεγει,τοιουτον εστιν· Ὅσοι κατα τον
Ἰσαακ εγεννηθησαν, ουτοι τεκνα του Θεου εισι, και σπερμα του Ἀβρααμ. ∆ια γαρ
τουτο ειπεν, Ἐν Ἰσαακ κληθησεται σοισπερμα, ινα μαθηις, οτι οι τωι τροπωι τουτωι
γεννωμενοι τωι κατα τον Ἰσαακ, ουτοι μαλιστα εισι το σπερμα του Ἀβρααμ. Πως ουν
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο Ἰσαακ εγεννηθη; Ου κατα νομον φυσεως, ουδε κατα δυναμιν σαρκος, αλλα κατα
δυναμιν επαγγελιας. Τι εστι, κατα δυναμιν επαγγελιας; Κατα τον καιρον τουτον
ελευσομαι προς σε, και εσται τηι Σαῤραι υιος. Αυτη η επαγγελια τοινυν, και το ρημα
του Θεου τον Ἰσαακ διεπλασε τε και εγεννησε. Τι γαρ, ει και μητρα υπεκειτο και
νηδυς γυναικος; Ου γαρ η δυναμις της νηδυος, αλλ' η της επαγγελιας ισχυς ετεκε το
παιδιον. Ουτω και ημεις γεννωμεθα δια των ρηματων του Θεου· εν γαρ τηι
κολυμβηθραι των υδατων ρηματα εστι του Θεου τα γεννωντα ημας και
διαπλαττοντα· εις γαρ ονομα Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος βαπτιζομενοι
γεννωμεθα. Αυτη δε ουχι φυσεως, αλλ' επαγγελιας του Θεου η γεννησις. Ὥσπερ γαρ
την του Ἰσαακ προαγορευσας γεννησιν, τοτε αυτην επληρωσεν· ουτω και την
ημετεραν προ πολλων προανεφωνησε χρονων δια των προφητων απαντων, και
μετα ταυτα εις εργον εξηγαγεν. Ειδες ηλικον απεδειξε, και πως μεγα επαγγειλαμενος
κατεσκευασεν αυτο μετ' ευκολιας απασης; Ει δε λεγοιεν Ἰουδαιοι, οτι το, Ἐν Ἰσαακ
κληθησεται σοισπερμα, τουτο ειναι το τους εκ του Ἰσαακ γεννωμενους αυτωι
λογιζεσθαι εις σπερμα, εδει και τους Ἰδουμαιους και παντας τους απ' εκεινου υιους
χρηματιζειν αυτου· ο γαρ προγονος αυτων Ἡσαυ υιος ην του Ἰσαακ. Νυν δε ου
μονον ου χρηματιζουσι παιδες, αλλα και σφοδρα εισιν απηλλοτριωμενοι. Ὁραις, οτι
ου τα τεκνα της σαρκος, ταυτα τεκνα του Θεου, αλλα και εν αυτηι τηι φυσει η δια του
βαπτισματος ανωθεν προυπογραφεται γεννησις; Ει δε την μητραν μοι λεγεις, εχω
καγω το υδωρ ειπειν. Ἀλλ' 60.554 ωσπερ ενταυθα το παν του Πνευματος, ουτω κακει
το παν της επαγγελιας· του γαρ υδατος ψυχροτερα ην η μητρα δια την στειρωσιν και
το γηρας. Καταμαθωμεν τοινυν ημων την ευγενειαν μετα ακριβειας απασης, και
αξιαν αυτης επιδειξωμεθα πολιτειαν· ουδε γαρ εχει τι σαρκικον ουδε γεωδες. Μη
τοινυν μηδε ημεις. Ουδε γαρ υπνος, ουδε θελημα σαρκος και περιπλοκαι, ουδε
οιστρος επιθυμιας, αλλα Θεου φιλανθρωπια το παν εποιησε. Και καθαπερ εκει της
ηλικιας απογνωσθεισης, ουτω και ενταυθα του γηρως των αμαρτηματων
επελθοντος, εξαιφνης νεος ανηλθεν ο ανθρωπος, και παντες του Θεου γεγοναμεν
παιδες, και σπερμα του Ἀβρααμ. Ου μονον δε, αλλα και Ῥεβεκκα εξ ενος κοιτην
εχουσα Ἰσαακ του πατρος ημων. Μεγα το ζητουμενον ην· διο και πολλους κινει
λογισμους, και πανταχοθεν επιχειρει λυσαι την αποριαν. Ει γαρ και παραδοξον και
καινον το μετα τοσαυτας επαγγελιας εκπεσειν εκεινους, πολλωι παραδοξοτερον, το
και ημας εις τα εκεινων εισελθειν αγαθα, τους μηδεν προσδοκησαντας τοιουτον. Και
ταυτον εγενετο, οιον αν ει βασιλεως υιος επαγγελιας εχων την αρχην διαδεξασθαι
την εκεινου, εις την των ατιμων εκβληθειη ταξιν, και αντ' εκεινου καταδικος
ανθρωπος και μυριων γεμων κακων, εκβληθεις του δεσμωτηριου, την αρχην λαβοι
την εκεινωι προσηκουσαν. Τι γαρ αν εχοις ειπειν; φησιν. Ὅτι αναξιος ο υιος; Ἀλλα
και ουτος αναξιος, και πολλωι μαλλον. Ουκουν εδει η ομου κολαζεσθαι, η ομου
τιμασθαι. Τοιουτον δη τι και επι των εθνων γεγονε, και επι των Ἰουδαιων, και
πολλωι τουτου παραδοξοτερον. Ὅτι μεν γαρ απαντες αναξιοι, εδηλωσεν εν τοις
ειρημενοις, ειπων· Παντες γαρ ημαρτον, και υστερουνται της δοξης του Θεου· το δε
καινον, οτι παντων αναξιων οντων, τα εθνη διεσωθη μονα. Μετα δε τουτων και
ετερον αν τις διαπορησειε παλιν, φησιν. Ει γαρ μη εμελλε πληρουν αυτοις τας
υποσχεσεις ο Θεος, τινος ενεκεν και υπισχνειτο; Ἄνθρωποι μεν γαρ οι το μελλον μη
ειδοτες, πολλακις απατωμενοι, και τοις ουκ αξιοις τας αυτων λαβειν δωρεας
επαγγελλονται· ο δε και τα παροντα και τα μελλοντα προειδως, και σαφως
επισταμενος, οτι αναξιους εαυτους καταστησουσι των υποσχεσεων, και δια τουτο
ουδεν ληψονται των ειρημενων, τινος ενεκεν και επαγγελλεται; εʹ. Πως ουν αυτα
ελυσεν ο Παυλος; Ἀπο του δειξαι τις εστιν ο Ἰσραηλ, ωι υπεσχετο. Τουτου γαρ
δειχθεντος, και εκεινο συναποδεδεικται, το πεπληρωσθαι τας επαγγελιας απασας.
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅπερ ουν δηλων ελεγεν· Ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ. ∆ια τουτο ουδε
το του Ἰακωβ ονομα τεθεικε, αλλα το του Ἰσραηλ, οπερ αρετης ην του δικαιου και
της ανωθεν δωρεας και του Θεον εωρακεναι συμβολον. Καιτοι φησιν, οτι παντες
ημαρτον, και υστερουνται της δοξης του Θεου. Ει ουν παντες ημαρτον, πως οι μεν
εσωθησαν, οι δε απωλοντο, Ὅτι μη παντες προσελθειν ηβουληθησαν· ως το γε αυτου
μερος διεσωθησαν απαντες· και γαρ εκληθησαν απαντες. Ἀλλα τεως τουτο ου
τιθησιν, αλλ' εκ περιουσιας αυτο λυει, και εκ παραδειγματων ετερων, αλλο ζητημα
εις μεσον αγων, και καθαπερ εν τοις εμπροσθεν ελυσεν αποριαν μεγιστην δι' αποριας
ετερας. Ἐπειδη γαρ εζητειτο, πως, του Χριστου δικαιωθεντος, παντες απηλαυσαν οι
λοιποι της δικαιοσυνης εκεινης, το του Ἀδαμ παρεισηγαγε, λεγων· Ει γαρ τωι του
ενος παραπτωματι ο θανατος εβασιλευσε, πολλωι μαλλον οι την περισσειαν της
χαριτος λαβοντες, εν ζωηι βασιλευσουσι. Και το 60.555 μεν του Ἀδαμ ου λυει, το δε
αυτου λυει εκ τουτου, και δεικνυσιν, οτι λογον εχει πλειονα το τον υπερ αυτων
αποθανοντα εξουσιαν εχειν αυτων ως αν θεληι. Το μεν γαρ ενος αμαρτησαντος
παντας κολαζεσθαι, ου σφοδρα δοκει κατα λογον γινεσθαι τοις πολλοις· το δε ενος
κατορθωσαντος παντας δικαιουσθαι, και λογον εχοι αν μαλλον, και τωι Θεωι
πρεπωδεστερον. Ἀλλ' ομως ουκ ελυσεν εκεινο το απορουμενον· οσωι γαρ
ασαφεστερον εμενε, τοσουτωι μαλλον ο Ἰουδαιος επεστομιζετο· και η τουτου
διαπορησις επ' εκεινο μετεβαινε, και σαφεστερον τουτο εκειθεν γινεται. Ουτω δη και
ενταυθα, εκ διαπορουμενων ετερων λυει τα ζητουμενα· προς γαρ Ἰουδαιους ο αγων
ην αυτωι. ∆ια τοι τουτο τα μεν παραδειγματα, απερ ηγαγεν εις μεσον, ου σφοδρα
λυει· ου γαρ ην υπευθυνος τοιουτοις, ως εν τηι προς Ἰουδαιους μαχηι· τα δε αυτου
παντα εξ εκεινων ποιει σαφεστερα. Τι γαρ θαυμαζεις, φησιν, οτι Ἰουδαιων οι μεν
εσωθησαν, οι δε ουκ εσωθησαν νυν; Και γαρ ανωθεν τουτο επι των πατριαρχων
γινομενον ιδοι τις αν. ∆ια τι γαρ ο Ἰσαακ σπερμα καλειται μονος, καιτοι γε και του
Ἰσμαηλ ουτος ην πατηρ και ετερων πλειονων; Ἀλλ' απο δουλης ην μητρος; Και τι
τουτο προς τον γεγεννηκοτα; Πλην ουδεν φιλονεικω· εκβαλ[λ]εσθω δια την μητερα
ουτος· τι αν ειποιμεν περι των απο της Χεττουρας; ουχι ελευθεροι, και εξ ελευθερας;
δια τι μη τοις αυτοις ετιμηθησαν προεδριοις τωι Ἰσαακ; Και τι λεγω τουτους; Ἡ γαρ
Ῥεβεκκα και μονη τωι Ἰσαακ γεγονεγυνη, και δυο τεκουσα παιδας, εκ του Ἰσαακ
ετεκεν αμφοτερους· αλλ' ομως οι τεχθεντες του αυτου πατρος οντες, της αυτης
μητρος, τας αυτας λυσαντες ωδινας, και ομοπατριοι οντες και ομομητριοι, και προς
τουτοις και διδυμοι, ου των αυτων απηλαυσαν. Καιτοι γε ενταυθα ου δουλειαν εχεις
αιτιασθαι μητρος, ως επι του Ἰσμαηλ, ουδε τον μεν εκ ταυτης, τον δε εξ ετερας
γεγεννησθαι νηδυος, καθαπερ επι της Χεττουρας και της Σαῤρας, οπου γε και της
ωρας αυτης εκοινωνησαν των ωδινων. ∆ια δη τουτο και ο Παυλος ως επι
σαφεστερον εξελθων παραδειγμα, Ου μονον δε επι του Ἰσαακ τουτο συνεβη, φησιν,
αλλα και Ῥεβεκκα εξ ενος κοιτην εχουσα Ἰσαακ του πατρος ημων. Μηπω γαρ
γεννηθεντων, μηδε πραξαντων τι αγαθον η κακον, ινα η κατ' εκλογην του Θεου
προθεσις μενηι, ουκ εξ εργων, αλλ' εκ του καλουντος, εῤρηθη αυτηι, οτι Ὁ μειζων
δουλευσει τωι ελασσονι· καθως γεγραπται. Τον Ἰακωβ ηγαπησα, τον δε Ἡσαυ
εμισησα. Τινος ουν ενεκεν ο μεν εφιλειτο, ο δε εμισειτο; δια τι ο μεν εδουλευεν, ο δε
εδουλευετο; Ἐπειδη ο μεν πονηρος, ο δε αγαθος ην; Καιτοι μηδεπω γεννηθεντων, ο
μεν ετιματο, ο δε κατεδικαζετο· ουπω γαρ γεννηθεντων, ο Θεος ελεγεν, οτι Ὁ μειζων
δουλευσει τωι ελασσονι. Τινος ουν ενεκεν τουτο ειπεν ο Θεος; Ὅτι ουκ αναμενει,
καθαπερ ανθρωπος, απο του τελους των πραγματων ιδειν τον αγαθον, και τον ου
τοιουτον, αλλα και προ τουτων οιδε τις μεν ο πονηρος, τις δε ο μη τοιουτος. Και
τουτο και επι των Ἰσραηλιτων γεγονε μετα πλειονος του θαυματος. Τι γαρ λεγω,
φησι, περι του Ἡσαυ και του Ἰακωβ, ων ο μεν πονηρος ην, ο δε αγαθος; Ἐπι γαρ των
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰσραηλιτων κοινον το αμαρτημα ην· παντες γαρ τον μοσχον προσεκυνησαν. Ἀλλ'
ομως οι μεν ηλεηθησαν, οι δε ουκ ηλεηθησαν· Ἐλεησω γαρ, φησιν, ον αν ελεω, και
οικτειρησω ον αν οικτειρω. Τουτο και επι των κολαζομενων ιδοι τις αν. Τι γαρ αν
ειποις περι του Φαραω, οτι εκολασθη και τοσαυτην εδωκε δικην; Ὅτι σκληρος ην και
απειθης. Ἆρ' ουν αυτος μονος, αλλος δε 60.556 ουδε εις; πως ουν ουτος ουτω
σφοδρως εκολαζετο; τι δηποτε δε και επι των Ἰουδαιων τον ου λαον εκαλεσε λαον,
και παλιν, ου παντας της αυτης ηξιωσε τιμης; Ἐαν γαρ ωσι, φησιν, ωσει αμμος της
θαλασσης, το καταλειμμα σωθησεται. Και τινος ενεκεν το καταλειμμα μονον; Ὁραις
οσης αποριας ενεπλησε τα προκειμενα; Και μαλα εικοτως· οταν γαρ εξηι τον
αντιδικον εις αποριαν εμβαλειν, μη ευθεως την λυσιν επαγε. Ει γαρ και αυτος
φανειη της αυτης αγνοιας υπευθυνος ων, τι κινδυνους αυτος ανεχηι περιττους; τι
θρασυτερον ποιεις εκεινον, το παν επι σαυτον ελκων; ʹ. Ειπε γαρ μοι, ω Ἰουδαιε,
τοσαυτα απορων, και λυειν ουδεν τουτων δυναμενος, πως υπερ της των εθνων
κλησεως ημιν πραγματα παρεχεις; Καιτοι γε εγω εχω και αιτιαν ειπειν δικαιαν, δι'
ην τα εθνη εδικαιωθη, υμεις δε εξεπεσετε. Τις ουν η αιτια; Ὅτι οι μεν εκ πιστεως,
υμεις δε ως εξ εργων νομου. Και ταυτα φιλονεικησαντες προεδοθητε πανταχοθεν.
Ἀγνοουντες γαρ την του Θεου δικαιοσυνην, και την ιδιαν δικαιοσυνην ζητουντες
στησαι, τηι δικαιοσυνηι του Θεου ουχ υπεταγησαν. Ἡ μεν ουν λυσις του χωριου
παντος, ως εν κεφαλαιωι το παν ειπειν, ουτω προαγεται παρα της μακαριας εκεινης
ψυχης· ινα δε και σαφεστερα ταυτα γενηται, καθ' εκαστον των ειρημενων
ποιησωμεθα την εξετασιν, εκεινο ειδοτες, οτι το σπουδαζομενον τωι μακαριωι Παυλωι
τουτο ην, διδαξαι δια παντων των ειρημενων, οτι τους αξιους ο Θεος οιδε μονος,
ανθρωπων δε ουδεις, καν σφοδρα ειδεναι δοκηι, αλλα πολλαχου διαπιπτει τα της
ψηφου ταυτης. Ὁ γαρ τα αποῤρητα της διανοιας επισταμενος, αυτος οιδε σαφως,
τινες μεν στεφανων αξιοι, τινες δε κολασεως και τιμωριας. ∆ια δη τουτο και
πολλους παρα τοις ανθρωποις νομιζομενους αγαθους ειναι εκολασε διελεγξας, και
πονηρους υποπτευομενους εστεφανωσε, δειξας ουκ οντας τοιουτους· ουκ απο της
των δουλων γνωμης, αλλ' απο της οικειας κρισεως της ακριβους και αδεκαστου την
ψηφον φερων, και ουκ αναμενων απο της των πραξεων εκβασεως ιδειν τον φαυλον,
και τον ου τοιουτον. Πλην αλλ' ινα μη παλιν ασαφεστερον τον λογον ποιησωμεν,
επ' αυτα τα ρηματα ιωμεν τα αποστολικα. Ου μονον δε, αλλα και Ῥεβεκκα εξ ενος
κοιτην εχουσα. Ἠδυναμην μεν γαρ, φησιν, ειπειν και τους απο της Χεττουρας, αλλ'
ου λεγω· αλλ' ωστε εκ περιουσιας την νικην αρασθαι, τους εξ ενος πατρος και μιας
τεχθεντας μητρος, τουτους εις μεσον αγω. Και γαρ απο της Ῥεβεκκας ησαν
αμφοτεροι, και απο του Ἰσαακ του γνησιου παιδος, του δοκιμου, του παντων
προτιμηθεντος, περι ου εφησεν· Ἐν Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα, του πατρος ημων
παντων γενομενου. Ει δε πατηρ ημων εκεινος, και τους εξ εκεινου πατερας εδει
ειναι· αλλ' ουκ εγενοντο. Ειδες πως ουκ επι του Ἀβρααμ τουτο μονον συμβαινει,
αλλα και επ' αυτου του παιδος, και πανταχου πιστις και αρετη εστιν η διαλαμπουσα,
και την ακριβη συγγενειαν χαρακτηριζουσα; Ἐντευθεν γαρ μανθανομεν, οτι ου
μονον τον τροπον της γεννησεως, αλλα και δια το αξιοι ειναι της αρετης του
γεγεννηκοτος, οι παιδες καλουνται παιδες εκεινου. Ει γαρ απο του τροπου της
γεννησεως μονον, εδει και τον Ἡσαυ των αυτων απολαυσαι τωι Ἰακωβ· και γαρ και
ουτος απο νενεκρωμενης μητρας ην, και στειρα ην η μητηρ αυτου. Ἀλλ' ου τουτο ην
το ζητουμενον μονον, αλλα και ο τροπος, οπερ ου το τυχον και εις βιου συμβαλλεται
διδασκαλιαν ημιν. Και ου λεγει, οτι Ἐπειδη ο μεν αγαθος, ο δε πονηρος, δια 60.557
τουτο προετιμηθη, ινα μη ευθεως αντιπεσηι αυτωι τουτο· Τι ουν; αγαθοι οι εξ εθνων
μαλλον, η οι εκ περιτομης; Ει γαρ και ουτως ειχεν η του πραγματος αληθεια, αλλ'
ουπω αυτο τιθησι· και γαρ εδοκει φορτικωτερον ειναι· αλλ' επι την του Θεου γνωσιν
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το παν εῤριψεν, ηιτινι μαχεσασθαι ουδεις αν ετολμησεν, ουδε ει σφοδρα μαινομενος
ην. Μηπω γαρ γεννηθεντων, φησι, μηδε πραξαντων τι αγαθον, εῤρεθη αυτηι, οτι Ὁ
μειζων δουλευσει τωι ελασσονι· και δεικνυσιν, οτι η κατα σαρκα ευγενεια ουδεν
ωφελει, αλλα ψυχης αρετην δει ζητειν, ην και προ των εργων ο Θεος οιδε. Μηπω
γαρ γεννηθεντων, φησι, μηδε πραξαντων τι αγαθον η κακον, ινα η κατ' εκλογην
προθεσις του Θεου μενηι, εῤρεθη αυτηι, οτι Ὁ μειζων δουλευσει τωι ελασσονι. Τουτο
γαρ προγνωσεως, το και εξ ωδινων αυτων εκλεγεσθαι· ινα φανηι, φησι, του Θεου η
εκλογη η κατα προθεσιν και προγνωσιν γενομενη· εκ πρωτης γαρ ημερας και τον
αγαθον, και τον ου τοιουτον και οιδε και εκηρυξε. Μη τοινυν μοι λεγε, οτι νομον,
φησιν, ανεγνως και προφητας, και τοσουτον εδουλευσας χρονον. Ὁ γαρ ειδως
ψυχην και δοκιμαζειν, ουτος οιδε και τις αξιος εστι σωθηναι. Παραχωρει τοινυν τωι
ακαταληπτωι της εκλογης· και γαρ μονος αυτος οιδεν ακριβως στεφανουν. Ποσοι
γουν του Ματθαιου βελτιους ειναι εδοκουν κατα την των εργων επιδειξιν την
φαινομενην; Ἀλλ' ο τα αποῤρητα ειδως, και διανοιας επιτηδειοτητα δοκιμασαι
δυναμενος, και εν τωι βορβορωι τον μαργαριτην κειμενον εγνω, και τους αλλους
παραδραμων, και τουτου την ευμορφιαν θαυμασας, αυτον εξελεξατο, και τηι της
προαιρεσεως ευγενειαι την παρ' εαυτου προσθεις χαριν, δοκιμον αυτον απεφηνεν. Ει
γαρ επι των τεχνων τουτων των επικηρων, και των αλλων απαντων πραγματων, οι
δεινοι κρινειν ουκ αφ' ων οι ιδιωται ψηφιζονται, απο τουτων εκλεγονται τα
προκειμενα, αλλ' αφ' ων ισασιν αυτοι σαφως, και το μεν παρα τοις ιδιωταις
δοκιμασθεν πολλακις ητιμασαν, το δε ατιμασθεν ενεκριναν· και πωλοδαμναι
πολλακις επι των ιππων τουτο εποιησαν, και οι των τιμιων λιθων κριται, και οι των
αλλων δε τεχνων δημιουργοι· πολλωι μαλλον ο φιλανθρωπος Θεος, η απειρος σοφια,
ο μονος παντα ειδως σαφως, ουκ ανεξεται της των ανθρωπων υπονοιας, αλλ' απο
της οικειας σοφιας της ακριβους και αδιαπτωτου την περι παντων οισει ψηφον. ∆ια
τοι τουτο και τελωνην εξελεξατο και ληιστην και πορνην· ιερεας δε και
πρεσβυτερους και αρχοντας ητιμησε και εξεβαλε. ζʹ. Τουτο και επι των μαρτυρων
συμβαινον ιδοι τις αν. Πολλοι γουν των σφοδρα απεῤριμμενων εν καιρωι των
αγωνων εστεφανωθησαν· και τουναντιον, μεγαλοι παρα πολλοις νομισθεντες ειναι
τινες, υπεσκελισθησαν και κατεπεσον. Μη τοινυν ευθυνας απαιτει τον ∆ημιουργον,
μηδε λεγε· ∆ια τι ο μεν εστεφανωθη, ο δε εκολασθη; Οιδε γαρ μετα ακριβειας ταυτα
ποιειν· διο και ελεγε· Τον Ἰακωβ ηγαπησα, τον δε Ἡσαυ εμισησα. Ὅτι γαρ δικαιως,
συ μεν απο του τελους εγνως, αυτος δε και προ του τελους ᾔδει σαφως. Ουδε γαρ
εργων επιδειξιν ζητει μονον ο Θεος, αλλα και προαιρεσεως ευγενειαν και γνωμην
ευγνωμονα. Ὁ γαρ τοιουτος, καν υπο περιστασεως τινος ποτε αμαρτηι, ταχεως
εαυτον αναστησεται· καν εν κακιαι διατριβων τυχηι, ου περιοφθησεται, αλλα ταχεως
αυτον ανιμησεται ο παντα ειδως Θεος· ωσπερ ο ταυτι διεφθαρμενος, καν αγαθον τι
δοξηι ποιειν, απολειται μετα πονηρας τουτο εργαζομενος γνωμης· επει και ο ∆αυιδ,
και φονευσας, και μοιχευσας, επειδη απο περι 60.558 στασεως τινος συναρπαγεις,
ουκ απο μελετης της κατα την πονηριαν ταυτα ειργασατο, ταχεως αυτα απενιψατο· ο
μεντοι Φαρισαιος, ουδεν τουτων τολμησας, αλλα και εν αλλοις κομων αγαθοις, τηι
πονηραι προαιρεσει παντα απωλεσε. Τι ουν ερουμεν; μη αδικια παρα τωι Θεωι; Μη
γενοιτο. Ουκουν ουδε εφ' ημων και των Ἰουδαιων. Ειτα επαγει ετερον τουτου
ασαφεστερον. Και ποιον; Τωι γαρ Μωυσηι λεγει· Ἐλεησω ον αν ελεω, και οικτειρησω
ον αν οικτειρω. Και παλιν αυξει την αντιθεσιν δια μεσου διακοπτων αυτην, και
λυων, και ετεραν παλιν αποριαν ποιων. Ἵνα δε σαφεστερον γενηται το λεγομενον,
ερμηνευσαι αυτο αναγκαιον. Ειπε, φησιν, ο Θεος, οτι Ὁ μειζων δουλευσει τωι
ελασσονι προ της ωδινος. Τι ουν; μη αδικος ο Θεος; Ουδαμως. Ουκουν ακουε και των
εξης· εκει μεν γαρ καν η αρετη, καν η κακια διεκρινεν· ενταυθα δε εν το αμαρτημα
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ην απαντων Ἰουδαιων, το της μοσχοποιιας, και ομως οι μεν εκολασθησαν, οι δε ουκ
εκολασθησαν· διο ελεγεν· Ἐλεησω ον αν ελεω, και οικτειρησω ον αν οικτειρω. Ου
γαρ σον εστιν ειδεναι, ω Μωυση, τινες αξιοι φιλανθρωπιας, αλλ' εμοι παραχωρει
τουτο. Ει δε Μωυσεως ουκ ην ειδεναι, πολλωι μαλλον ημων. ∆ια γαρ τουτο ουδε
απλως τεθεικε το ειρημενον, αλλα και προς τινα ειπεν, εμνημονευσε· Τωι γαρ
Μωυσηι, φησι λεγει· ινα και τωι αξιωματι του προσωπου τον αντιλεγοντα εντρεψηι.
Ειπων τοινυν την λυσιν των απορουμενων, δια μεσου διακοπτει, παλιν ετεραν
αντιθεσιν εισαγων, και λεγων· Ἄρα ουτος του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα
του ελεουντος Θεου. Λεγει γαρ η Γραφη τωι Φαραω, οτι Εις αυτο τουτο εξηγειρα σε,
οπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου, και οπως διαγγεληι το ονομα μου εν πασηι
τηι γηι. Ὥσπερ γαρ εκει, φησιν, οι μεν εσωθησαν, οι δε εκολασθησαν· ουτω και
ενταυθα ουτος εις αυτο τουτο ετηρειτο. Ειτα παλιν αντιθεσιν επαγει· Ἄρα ουν ον
θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. Ἐρεις ουν μοι· Τι ετι μεμφεται; τωι γαρ θεληματι
αυτου τις ανθεστηκεν; Ὁραις πως εσπουδασεν αυτο ποιησαι δια παντων απορον; Και
ουδε την λυσιν ευθεως επαγει, συμφεροντως και τουτο ποιων. αλλ' επιστομιζει
πρωτον τον ζητουντα, λεγων ουτω· Μενουνγε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο
ανταποκρινομενος τωι Θεωι; Ποιει δε τουτο, την ακαιρον αυτου περιεργιαν
αναστελλων, και την πολλην πολυπραγμοσυνην, και χαλινον περιτιθεις, και
παιδευων ειδεναι τι μεν Θεος, τι δε ανθρωπος, και πως ακαταληπτος αυτου η
προνοια, και πως υπερβαινουσα τον ημετερον λογισμον, και πως απαντα αυτωι
πειθεσθαι δει· ιν' οταν τουτο κατασκευασηι παρα τωι ακροατηι, και καταστειληι και
λεανηι την γνωμην, τοτε μετα πολλης της ευκολιας επαγων την λυσιν,
ευπαραδεκτον αυτωι ποιησηι το λεγομενον. Και ου λεγει, οτι αδυνατον το τοιαυτα
λυειν, αλλα τι; Παρανομον το τοιαυτα ζητειν· δει γαρ πειθεσθαι τοις υπο του Θεου
λεγομενοις, ου περιεργαζεσθαι. καν τον λογον αυτων αγνοωμεν· διο φησι· Συ τις ει ο
ανταποκρινομενος τωι Θεω; Ειδες πως εξηυτελισε, πως κατηνεγκε το φυσημα; Συ τις
ει; Κοινωνος ει της αρχης; αλλα δικαστης εκαθισας τωι Θεωι; Προς γαρ την εκεινου
συγκρισιν ουδε ειναι τι δυνασαι, ου τοδε η τοδε, αλλ' ουδε ειναι τι. Του γαρ ειπειν,
Ουδεν ει, πολυ το ειπειν, Τις ει, ουδαμινεστερον. Και αλλως πλειονα την
αγανακτησιν ενδεικνυται τηι ερωτησει. Και ουκ ειπε, Συ τις ει ο αποκρινομενος τωι
Θεωι; αλλ' Ὁ ανταποκρινομενος, τουτεστιν, ο αντιλεγων, ο εναντιουμενος; Το γαρ
ειπειν, οτι Ουτως εδει, και, 60.559 Ουχ ουτως εδει, ανταποκρινομενου εστιν. Ειδες
πως εφοβησε, πως κατεπληξε, πως τρεμειν μαλλον εποιησεν, η ζητειν και
περιεργαζεσθαι; Τουτο αριστου διδασκαλου, το μη τηι των μαθητων επιθυμιαι επεσθαι
πανταχου, αλλ' αυτους προς το οικειον αγειν θελημα, και τας ακανθας αποσπαιν, και
τοτε καταβαλλειν τα σπερματα, και μη ευθεως προς τα ερωτωμενα αποκρινεσθαι
πανταχου. Μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι, Τι με εποιησας ουτως; η ουκ εχει
εξουσιαν ο κεραμευς του πηλου, εκ του αυτου φυραματος ποιησαι, ο μεν εις τιμην
σκευος, ο δε εις ατιμιαν; ηʹ. Ἐνταυθα ου το αυτεξουσιον αναιρων τουτο λεγει, αλλα
δεικνυς μεχρι ποσου δει πειθεσθαι τωι Θεωι. Εις γαρ το τον Θεον απαιτειν ευθυνας,
ουδεν μαλλον του πηλου διακεισθαι δει. Ουδε γαρ μονον αντιλεγειν ου χρη, ουδε
ζητειν, αλλ' ουδε φθεγγεσθαι ολως, ουδε εννοειν, αλλ' εοικεναι εκεινωι τωι αψυχωι,
και ταις χερσιν επομενωι του κεραμεως, και περιαγομενωι οπουπερ αν εκεινος εθεληι.
Εις τουτο γαρ μονον το υποδειγμα ελαβεν, ουκ εις την της πολιτειας επιδειξιν, αλλ'
εις την υποτεταγμενην υπακοην και σιγην. Και τουτο πανταχου δει παρατηρειν, οτι
τα υποδειγματα ου παντα καθολου δει λαμβανειν, αλλα το χρησιμον αυτων
εκλεξαμενους, και εις οπερ παρειληπται, το λοιπον απαν εαιν. Ὥσπερ ουν οταν λεγηι,
Ἀναπεσων εκοιμηθη ως λεων, το αμαχον και φοβερον εκλαμβανομεν, ου το
θηριωδες ουδε αλλο τι των τωι λεοντι προσοντων· και παλιν οταν λεγηι,
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀπαντησομαι αυτοις, ως αρκτος απορουμενη, το τιμωρητικον· και οταν λεγηι, Ὁ
Θεος ημων πυρ καταναλισκον, το δαπανητικον το εκ της κολασεως· ουτως ουν και
ενταυθα τον πηλον και τον κεραμεα και τα σκευη εκλαμβανειν αναγκη. Και οταν δε
επαγηι και λεγηι, Ἢ ουκ εχει εξουσιαν ο κεραμευς του πηλου εκ του αυτου
φυραματος ποιησαι, ο μεν εις τιμην σκευος, ο δε εις ατιμιαν; μη εις δημιουργιας
λογον νομιζε ταυτα ειρησθαι τωι Παυλωι, μη εις γνωμης αναγκην, αλλ' εις
οικονομιων εξουσιαν και διαφοραν. Ει γαρ μη ουτως εκλαβοιμεν, πολλα τα ατοπα
εψεται. Και γαρ ει περι γνωμης ενταυθα ο λογος, και των αγαθων και των ου
τοιουτων εσται αυτος δημιουργος τουτων, και ο ανθρωπος πασης αιτιας εκτος·
φανειται δε και ο Παυλος ουτως αυτος εαυτωι μαχομενος ο πανταχου την προαιρεσιν
στεφανων. Ουδεν τοινυν ετερον ενταυθα κατασκευασαι βουλεται, η το πεισαι τον
ακροατην μεθ' υπερβολης απασης εικειν, τωι Θεωι, και μηδενος μηδεποτε απαιτειν
ευθυνας αυτον. Καθαπερ γαρ ο κεραμευς, φησιν, εκ του αυτου φυραματος α βουλεται
ποιει, και ουδεις ο αντιλεγων· ουτω και τον Θεον εκ του αυτου γενους των
ανθρωπων τους μεν κολαζοντα, τους δε τιμωντα μη περιεργαζου, μηδε
πολυπραγμονει, αλλα προσκυνει μονον, και μιμου τον πηλον· και καθαπερ εκεινος
επεται ταις χερσι του κεραμεως, ουτω και συ τηι γνωμηι του ταυτα οικονομουντος.
Ουδεν γαρ απλως, ουδε ως ετυχεν, εργαζεται, καν αυτος αγνοηις και το της σοφιας
αποῤρητον. Συ δε εκεινωι μεν συγχωρεις εκ του 60.560 αυτου φυραματος διαφορα
ποιειν, και ουκ εγκαλεις· τουτον δε ευθυνας απαιτεις των κολασεων και των τιμων,
και ου παραχωρεις αυτωι ειδεναι, τις μεν αξιος, τις δε ου τοιουτος, αλλ' επειδηπερ το
αυτο φυραμα της αυτης ουσιας εστι, και τας αυτας προαιρεσεις αξιοις ειναι. Και
ποσης ταυτα παραπληξιας· Καιτοι γε ουδε επι του κεραμεως εκ του φυραματος το
ατιμον και το εντιμον, αλλ' απο της χρησεως των μεταχειριζομενων, οπερ ουν και
ενταυθα απο της προαιρεσεως. Πλην, οπερ εφθην ειπων, εις εν τουτο λαμβανειν δει
μονον το υποδειγμα, το μη δειν αντιλεγειν τωι Θεωι, αλλα παραχωρειν αυτου τωι
ακαταληπτωι της σοφιας. Και γαρ τα παραδειγματα μειζονα ειναι δει των
προκειμενων, και υπερ ων εις μεσον αγεται, ωστε μαλλον ενεργειν τον ακροατην·
επει ει μη μειζον ειη, και πλειονα εχοι την υπερβολην, ουκ αν ως χρη καθικεσθαι
δυνηθειη, και εντρεψαι τον αντιλεγοντα. Την μεν ουν ακαιρον αυτων φιλονεικιαν
ουτως επεστομισε μετα της προσηκουσης υπερβολης· επαγει δε λοιπον και την
λυσιν. Τις ουν η λυσις; Ει δε θελων ο Θεος ενδειξασθαι την οργην και γνωρισαι το
δυνατον αυτου, ηνεγκεν εν πολληι μακροθυμιαι σκευη οργης κατηρτισμενα εις
απωλειαν· και ινα γνωρισηι τον πλουτον της δοξης αυτου επι σκευη ελεους, α
προητοιμασεν εις δοξαν· ους και εκαλεσεν ημας, ου μονον εξ Ἰουδαιων, αλλα και εξ
εθνων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Σκευος οργης ην ο Φαραω· τουτεστιν, ο ανθρωπος
του Θεου την οργην αναπτων δια της οικειας σκληροτητος· πολλης γαρ απολαυσας
μακροθυμιας, ουκ εγενετο βελτιων, αλλ' αδιορθωτος εμεινε. ∆ιο ουδε σκευος οργης
αυτον εκαλεσε μονον, αλλα και κατηρτισμενον εις απωλειαν· τουτεστι,
απηρτισμενον, οικοθεν μεντοι και παρ' εαυτου. Ουτε γαρ ο Θεος ενελιπε τι των εις
την διορθωσιν εικοντων την εκεινου, ουτε αυτος ενελιπε τι των απολλυντων αυτον,
και πασης αποστερουντων συγγνωμης. Ἀλλ' ομως και ταυτα ειδως ο Θεος, ηνεγκεν
πολληι μακροθυμιαι, βουλομενος αυτον εις μετανοιαν αγαγειν· ει γαρ μη τουτο
ηθελεν, ουδ' αν εμακροθυμησεν. Ἐπειδη δε ουκ ηθελησεν εις μετανοιαν τηι
μακροθυμιαι χρησασθαι, αλλ' απηρτισεν εαυτον εις οργην, εχρησατο αυτωι εις την
ετερων διορθωσιν δια της εις εκεινον κολασεως ετερους σπουδαιοτερους ποιων, και
την δυναμιν αυτου ταυτηι δεικνυς. Ὅτι γαρ ου βουλεται ο Θεος ουτως αυτου
γνωριζεσθαι το δυνατον, αλλα ετερως δι' ων ευεργετει, δι' ων ευ ποιει, και τουτο δια
παντων εδηλωσεν ανωθεν. Ει γαρ Παυλος ουχ ουτω βουλεται φαινεσθαι δυνατος·
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ου γαρ ινα ημεις δοκιμοι φανωμεν, φησιν, αλλ' ινα υμεις το καλον ποιητε· πολλωι
μαλλον ο Θεος. Ἀλλ' επειδη εμακροθυμησε μεν, ινα εις μετανοιαν αγαγηι, ου
μετενοησε δε εκεινος, ηνεγκεν αυτον επι πολυν χρονον, ομου μεν την αυτου
χρηστοτητα επιδεικνυμενος, ομου δε και την δυναμιν, ει μη βουληθειη τι κερδαναι
εκεινος απο της πολλης ταυτης μακροθυμιας. Ὥσπερ ουν τουτον αδιορθωτον
μειναντα κολασας, εδειξεν αυτου την δυναμιν· ουτω τους πολλα αμαρτησαντας και
μετανοησαντας ελεησας, εδηλωσεν αυτου την φιλανθρωπιαν. 60.561 θʹ. Ἀλλ' ουκ
ειπε την φιλανθρωπιαν, αλλα την δοξαν, δεικνυς οτι τουτο μαλιστα δοξα Θεου, και
τουτο προ των αλλων απαντων εσπουδακεν. Ὅταν δε λεγηι, α προητοιμασεν εις
δοξαν, ου του Θεου το παν ειναι φησιν· επει ει τουτο ην, ουδεν εκωλυσεν απαντας
σωζεσθαι· αλλα παλιν αυτου την προγνωσιν δεικνυσι, και το μεσον Ἰουδαιων και
εθνων αναιρει. Και ου μικραν δε και εντευθεν τωι λογωι κατασκευαζει παλιν
απολογιαν. Ουδε γαρ μονον επι των Ἰουδαιων οι μεν απωλοντο, οι δε εσωθησαν,
αλλα και επι των εθνων τουτο γεγονε· διοπερ ουδε λεγει τα εθνη παντα, αλλ', Ἐξ
εθνων· ουδε, Ἰουδαιους παντας, αλλα, Τους εξ Ἰουδαιων. Ὥσπερ ουν ο Φαραω
σκευος οργης γεγονεν απο της οικειας παρανομιας· ουτω και ουτοι σκευη ελεους απο
της οικειας ευγνωμοσυνης. Ει γαρ και το πλεον εστι του Θεου, αλλ' ομως και αυτοι τι
μικρον εισηνεγκαμεν. ∆ιο ουδε ειπε, σκευη κατορθωματων, ουδε, σκευη παῤρησιας,
αλλα, Σκευη ελεους, δεικνυς, οτι το παν εστι του Θεου. Και γαρ το, Ου του θελοντος
ουδε του τρεχοντος, ει και εν ταξει αντιθεσεως ειρηται, αλλ' ομως και παρα του
Παυλου λεγομενον, ουδεμιαν αποριαν φερει. Ὅταν γαρ ειπηι, Ου του θελοντος ουδε
του τρεχοντος, ου την εξουσιαν αναιρει, αλλα δεικνυσιν, οτι ου το παν αυτου εστιν,
αλλα δειται της ανωθεν χαριτος. ∆ει μεν γαρ και θελειν και τρεχειν, θαῤρειν δε μη
τοις οικειοις πονοις, αλλα τηι του Θεου φιλανθρωπιαι· οπερ και αλλαχου ελεγεν· Ουκ
εγω δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι. Και καλως ειπεν· α προητοιμασεν εις
δοξαν. Ἐπειδη γαρ τουτο ωνειδιζον, οτι χαριτι εσωθησαν, και καταισχυνειν αυτους
ενομιζον, εκ πολλης της περιουσιας ταυτην αναιρει την υπονοιαν. Ει γαρ τωι Θεωι το
πραγμα δοξαν ηνεγκε, πολλωι μαλλον εκεινοις, δι' ων ο Θεος εδοξασθη. Σκοπει δε
αυτου ευγνωμοσυνην και σοφιαν αφατον. ∆υναμενος γαρ μη τον Φαραω
παρενεγκειν εις τον περι των κολαζομενων λογον, αλλ' εξ Ἰουδαιων τους
ημαρτηκοτας, και σαφεστερον μαλλον ποιησαι τον λογον, και δειξαι οτι ενθα οι
αυτοι πατερες, ενθα τα αυτα αμαρτηματα, οι μεν απωλοντο, οι δε ηλεηθησαν, και
πεισαι μηκετι διαπορειν, ει και εξ εθνων τινες εσωθησαν, Ἰουδαιων απολλυμενων·
ινα μη ποιησηι τον λογον φορτικον, την μεν της κολασεως αποδειξιν απο του
βαρβαρου παραγει, ωστε μη αναγκασθηναι σκευη οργης αυτους καλεσαι· τους δε
ελεουμενους απο του δημου των Ἰουδαιων παραγει. Καιτοι γε ικανως και υπερ του
Θεου απολογειται, οτι και σφοδρα αυτον ειδως απαρτιζοντα εαυτον σκευος
απωλειας, ομως τα παρ' εαυτου εισηνεγκε, την ανοχην, την μακροθυμιαν, και ουχ
απλως μακροθυμιαν, αλλα πολλην μακροθυμιαν· αλλ' ομως ουκ ηθελησεν επι των
Ἰουδαιων αυτο γυμνασαι. Ποθεν ουν οι μεν σκευη οργης, οι δε ελεους; Ἀπο
προαιρεσεως οικειας. Ὁ δε Θεος σφοδρα αγαθος ων, επ' αμφοτερων την αυτην
επιδεικνυται χρηστοτητα. Και γαρ ουχι τους σωζομενους ηλεησε μονον, αλλα και
τον Φαραω, το γε αυτου μερος· της γαρ αυτης μακροθυμιας κακεινοι και ουτος
απηλαυσαν. Ει δε μη εσωθη, παρα την αυτου γνωμην το παν· ως το γε εις τον Θεον
ηκον, ουδεν ελαττον των διασωθεντων εσχεν. Ἀποδους τοινυν την λυσιν τωι
ζητηματι την δια των πραγματων, ωστε και ετερωθεν αξιοπιστον ποιησαι τον λογον,
τους προφητας εισαγει τα αυτα προαναφωνουντας. Και γαρ Ὠσηε, φησιν, ανωθεν
ταυτα εγραφεν, ουτω λεγων· Καλεσω τον ου λαον μου, λαον μου· και την ουκ
ηγαπημενην, ηγαπημενην. Ἵνα γαρ μη λεγωσιν, οτι Παραλογιζηι ημας ταυτα λεγων,
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον 60.562 Ὠσηε εκαλεσε μαρτυρα, βοωντα και λεγοντα· Καλεσω τον ου λαον μου,
λαον μου. Τις γαρ ην ο ου λαος; Τα εθνη δηλον. Και τις η ουκ ηγαπημενη; Τα αυτα
παλιν. Ἀλλ' ομως εφησεν αυτους και Λαον και Ἠγαπημενην, και υιους Θεου
εσεσθαι. Ἐκει γαρ κληθησονται, φησιν, υιοι Θεου ζωντος. Ει δε λεγοιεν περι των εξ
Ἰουδαιων πιστευσαντων τουτο ειρησθαι, και ουτως ο λογος ισταται. Ει γαρ επι των
αγνωμονησαντων μετα πολλας ευεργεσιας, και αλλοτριωθεντων, και το λαος ειναι
απολωλεκοτων τοσαυτη γεγονεν η μεταβολη, τι εκωλυσε και τους ου μετα την
οικειωσιν αλλοτριωθεντας, αλλ' εξ αρχης αλλοτριους οντας, κληθηναι, και
υπακουσαντας των αυτων αξιωθηναι; Παραγαγων τοινυν τον Ὠσηε, ουκ αρκειται
τουτωι μονον, αλλα και τον Ἡσαΐαν μετ' εκεινον εισαγει συνωιδα τουτωι
φθεγγομενον. Ἡσαΐας γαρ κραζει, φησιν, υπερ του Ἰσραηλ· τουτεστι, μετα παῤρησιας
αναφωνει, και ουχ υποστελλεται. Τι τοινυν ημιν εγκαλειτε, οταν εκεινοι σαλπιγγος
λαμπροτερον ταυτα προαναφωνωσι; Τι ουν κραζει ο Ἡσαΐας; Ἐαν ηι ο αριθμος των
υιων Ἰσραηλ, ωσει αμμος της θαλαττης, το εγκαταλειμμα σωθησεται. Ὁραις, οτι και
εκεινος ουχι παντας λεγει σωσεσθαι, αλλα τους αξιους σωθηναι; Ου γαρ αιδουμαι το
πληθος, φησιν, ουδε δυσωπει με το γενος, ουτως εκκεχυμενον, αλλ' εκεινους σωζω
μονον τους αξιους εαυτους παρεχοντας. Και ουχ απλως αμμου θαλασσης
εμνημονευσεν, αλλ' αναμιμνησκων αυτους παλαιας επαγγελιας, ης αναξιους
εαυτους κατεστησαν. Τι τοινυν θορυβεισθε, ως της υποσχεσεως διαπεσουσης, των
προφητων απαντων δηλουντων, ου παντας ειναι τους σωζομενους; Ειτα και τον
τροπον της σωτηριας λεγει. Ειδες ακριβειαν προφητικην, και συνεσιν αποστολικην,
οιαν μαρτυριαν επηγαγε, πως σφοδρα επιτηδειαν; Ου γαρ μονον οτι τινες εισιν οι
σωζομενοι και ουχι παντες, δεικνυσιν ημιν αυτη, αλλα και πως σωθησονται
προστιθησι. Πως ουν σωθησονται; και πως αυτους ο Θεος αξιωσει της ευεργεσιας;
Λογον συντελων και συντεμνων, φησιν, εν δικαιοσυνηι, οτι λογον συντετμημενον
ποιησει Κυριος επι της γης. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ου περιοδου χρεια και πονων
και ταλαιπωριας της απο των εργων των νομιμων, αλλα μετα πολλης της συντομιας
εσται η σωτηρια. Τοιουτον γαρ η πιστις· εν βραχεσι ρημασιν εχει την σωτηριαν. Ἐαν
γαρ ομολογησηις, φησιν, εν τωι στοματι σου Κυριον Ἰησουν, και πιστευσηις εν τηι
καρδιαι σου, οτι ο Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι. ιʹ. Ειδες τι εστι, Λογον
συντετμημενον ποιησει Κυριος επι της γης; Και το δη θαυμαστον, οτι ο βραχυς ουτος
λογος ου σωτηριαν μονον, αλλα και δικαιοσυνην εκομισε. Και καθως προειρηκεν
Ἡσαΐας, Ει μη Κυριος Σαβαωθ εγκατελιπεν ημιν σπερμα, ως Σοδομα αν εγενηθημεν,
και ως Γομοῤρα αν ωμοιωθημεν. Παλιν ενταυθα αλλο τι δεικνυσιν, οτι ουδ' αυτοι οι
ολιγοι οικοθεν διεσωθησαν. Και γαρ και ουτοι απωλοντο αν και τα Σοδομων επαθον,
τουτεστι, πανωλεθριαν υπεμειναν αν. Και γαρ και εκεινοι προῤριζοι παντες
απωλοντο, και ουδε το τυχον σπερμα αυτων κατελιπον· και ουτοι γουν, φησιν, ως
εκεινοι αν εγενοντο, ει μη πολληι ο Θεος εχρησατο τηι αγαθοτητι, και διετηρησε δια
της πιστεως αυτους. Τουτο δε και επι της αισθητης γεγονεν αιχμαλωσιας· οι μεν γαρ
πλειους απηχθησαν 60.563 και απωλοντο, ολιγοι δε διεσωθησαν μονοι. Τι ουν
ερουμεν, φησιν; Ὅτι εθνη τα μη διωκοντα δικαιοσυνην κατελαβε δικαιοσυνην,
δικαιοσυνην δε την εκ πιστεως· Ἰσραηλ δε διωκων νομον δικαιοσυνης, εις νομον
δικαιοσυνης ουκ εφθασεν. Ἡ σαφεστατη λυσις ενταυθα λοιπον. Ἐπειδη γαρ και απο
των πραγματων εδειξεν· Ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ· και απο των
προγονων του Ἰακωβ και του Ἡσαυ, και απο των προφητων, και την κυριωτατην
επαγει λυσιν εκ του Ὠσηε και του Ἡσαΐου, προτερον την αποριαν αυξησας. Και γαρ
δυο εστι τα ζητουμενα, οτι και τα εθνη επετυχε, και μη διωκοντα επετυχε, τουτεστι,
μη σπουδασαντα. Και παλιν επι των Ἰουδαιων ομοιως τα δυο απορα, οτι και Ἰσραηλ
ουκ επετυχε, και σπουδαζων ουκ επετυχε. ∆ιο και ταις λεξεσιν εμφαντικωτερον
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεχρηται· ουδε γαρ ειπεν, οτι Ἔσχε δικαιοσυνην, αλλα, Κατελαβε. Το γαρ καινον
μαλιστα και παραδοξον τουτο εστιν, οτι ο διωκων ου κατελαβεν, ο δε μη διωκων
κατελαβε. Και δοκει μεν αυτοις χαριζεσθαι τωι λεγειν, ∆ιωκων· υστερον δε καιριαν
επαγει την πληγην. Ἐπειδη γαρ εχει ισχυραν λυσιν επαγαγειν, ουδεν δεδοικε
χαλεπωτεραν ποιων την αντιθεσιν. ∆ια τουτο ουδε περι πιστεως διαλεγεται, και της
εντευθεν δικαιοσυνης, αλλα δεικνυσι προ της πιστεως και εν τοις οικειοις
ηττηθεντας αυτους και καταδεδικασμενους. Συ μεν γαρ, ω Ἰουδαιε, φησιν, ουδε την
εκ του νομου δικαιοσυνην ευρες· παρεβης γαρ αυτον, και υπευθυνος γεγονας τηι αραι·
ουτοι δε οι μη δια του νομου ελθοντες, αλλ' ετερας οδου, μειζονα ταυτης ευρον
δικαιοσυνην, την απο της πιστεως· οπερ ουν και ανωτερον ελεγεν. Ει γαρ Ἀβρααμ εξ
εργων εδικαιωθη, εχει καυχημα, αλλ' ου προς τον Θεον· δεικνυς, οτι αυτη η
δικαιοσυνη μειζων εκεινης εστιν. Ἔμπροσθεν μεν ουν ελεγον, οτι δυο εστι τα
απορουμενα, νυνι δε και τρια τα ζητηματα γεγονεν· οτι τα εθνη και ευρε
δικαιοσυνην, και μη διωκοντα ευρε, και μειζονα ευρε της εκ του νομου. Τα αυτα δη
ταυτα και επι των Ἰουδαιων διαπορειται παλιν εξ εναντιας, οτι Ἰσραηλ ουχ ευρε, και
σπουδαζων ουχ ευρε, και την ελαττονα ουχ ευρεν. Ἐμβαλων τοινυν εις αποριαν τον
ακροατην, επαγει λοιπον συντομον την λυσιν, και την αιτιαν φησι των ειρημενων
απαντων. Τις ουν εστιν η αιτια; Ὅτι ουκ εκ πιστεως, αλλ' ως εξ εργων νομου. Αυτη η
σαφεστατη του χωριου παντος λυσις, ην ευθεως εκ προοιμιων ει ειπεν, ουκ αν ουτως
ευπαραδεκτος εγεγονει· επειδη δε μετα πολλας αποριας και κατασκευας και
αποδειξεις αυτην τε 60.564 θεικε, και προδιορθωσεσι μυριαις εχρησατο,
ευμαθεστεραν τε αυτην λοιπον και ευπαραδεκτον μαλλον εποιησε. Τουτο γαρ αιτιον
της απωλειας αυτων φησιν, Ὅτι ουκ εκ πιστεως, αλλ' ως εξ εργων νομου ηθελησαν
δικαιωθηναι. Και ουκ ειπεν, Ἐξ εργων, αλλ', Ὡς εξ εργων νομου, δεικνυς οτι ουδε
ταυτην εσχον την δικαιοσυνην. Προσεκοψαν γαρ τωι λιθωι του προσκομματος, καθως
γεγραπται· Ἰδου τιθημι εν Σιων λιθον προσκομματος, και πετραν σκανδαλου· και
πας ο πιστευων επ' αυτον ου καταισχυνθησεται. Ειδες παλιν πως απο της πιστεως η
παῤρησια, και καθολικη η δωρεα; Ου γαρ περι Ἰουδαιων ειρηται μονον, αλλα περι
παντος του των ανθρωπων γενους. Πας γαρ, φησι, καν Ἰουδαιος, καν Ἕλλην, καν
Σκυθης, καν Θρᾲξ, καν οστισουν ετερος ηι πιστευσας, πολλης απολαυσεται της
παῤρησιας. Το δε θαυμαστον του προφητου, οτι ουχ οτι πιστευσουσι μονον ειπεν,
αλλ' οτι και απιστησουσι· το γαρ προσκοψαι, το απιστησαι εστιν. Ὥσπερ ουν
ανωτερω τους τε απολλυμενους τους τε σωζομενους εδηλωσεν ειπων, Ἐαν ηι ο
αριθμος των υιων Ἰσραηλ ωσει αμμος της θαλαττης, το εγκαταλειμμα σωθησεται·
και, Ει μη Κυριος Σαβαωθ εγκατελιπεν ημιν σπερμα, ως Σοδομα αν εγενηθημεν· και,
Ἐκαλεσεν ου μονον εξ Ἰουδαιων, αλλα και εξ εθνων· ουτω δη και ενταυθα λεγει, οτι
οι μεν πιστευσουσιν, οι δε προσκοψουσι· το δε προσκοπτειν εκ του μη προσεχειν
γινεται, εκ του προς ετερα κεχηνεναι. Ἐπει ουν και ουτοι τωι νομωι προσειχον,
προσεκοψαν τωι λιθωι. Προσκομματος δε λιθον και πετραν σκανδαλου φησιν απο της
γνωμης και του τελους των μη πιστευσαντων. Ἄρα υμιν δηλα γεγονε τα ειρημενα, η
πολλης ετι δειται της σαφηνειας; Ἐγω μεν οιμαι τοις προσεσχηκοσιν ευσυνοπτα
ειναι· ει δε τινας διελαθεν, εξεστι και ιδιαι συντυχοντας ερωτησαι και μαθειν. ∆ια γαρ
τουτο και εις μακροτερον εξηνεγκα του λογου την εξηγησιν, ινα μη αναγκασθω,
διατεμων το συνεχες της ακολουθιας λυμηνασθαι την σαφηνειαν των λεγομενων.
∆ιο δη και ενταυθα καταλυσω τον λογον, ουδεν περι των ηθικωτερων υμιν
διαλεχθεις, οπερ εθος ημιν ποιειν, ωστε μη παλιν επισκοτισαι τηι μνημηι τα πληθη
των λεγομενων. Ὥρα δη λοιπον καταλυσαι εις το προσηκον τελος, κατακλεισαντας
τον λογον, την δοξολογιαν του των ολων Θεου, κοινηι τοινυν αναπαυσαμενοι ημεις
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε οι λεγοντες, υμεις τε οι ακουοντες, αναπεμψωμεν αυτωι δοξαν, οτι αυτου η
βασιλεια και η δυναμις και η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖʹ.
Ἀδελφοι, η μεν ευδοκια της εμης καρδιας, και η δεησις μου η προς Θεον,
υπερ αυτων εστιν εις σωτηριαν. αʹ. Μελλει παλιν αυτων καθαπτεσθαι σφοδροτερον,
η προτερον· διο παλιν αναιρει πασης απεχθειας υπονοιαν, και πολληι κεχρηται τηι
προδιορθωσει. Μη γαρ προσεχετε τοις λογοις, φησι, μηδε ταις κατηγοριαις, αλλ' οτι
ουκ απο διανοιας εχθρας ταυτα φθεγγομαι. Ου γαρ εστι του αυτου σωθηναι τε
αυτους επιθυμειν, και μη μονον επιθυμειν, αλλα και ευχεσθαι, και παλιν μισειν και
αποστρεφεσθαι· και γαρ ευδοκιαν ενταυθα την σφοδραν επιθυμιαν φησι. Και ορα και
την δεησιν πως ποιειται απο διανοιας. Ου γαρ ωστε απαλλαγηναι κολασεως μονον,
αλλ' ωστε και σωθη 60.564 ναι αυτους, πολλην και την σπουδην ποιειται και την
ευχην. Και ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και εκ των εξης δεικνυσι την ευνοιαν, ην
εχει προς αυτους. Ἀπο γαρ των εγχωρουντων, ως οιος τε ην, βιαζεται και φιλονεικει,
ζητων σκιαν γουν τινα απολογιας αυτοις ευρειν· και ουκ ισχυει, υπο της των
πραγματων νικωμενος φυσεως. Μαρτυρω γαρ αυτοις, φησιν, οτι ζηλον Θεου
εχουσιν, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν. Ουκουν συγγνωμης ταυτα, ου κατηγοριας αξια. Ει
μη γαρ δι' ανθρωπον εισιν απεσχισμενοι, αλλα δια ζηλον, ελεεισθαι μαλλον αυτους,
η κολαζεσθαι δικαιον. Ἀλλ' ορα πως σοφως και εχαρισατο τωι ρηματι, και εδειξεν
αυτων την ακαιρον φιλονεικιαν. Ἀγνοουντες γαρ, φησι, την του Θεου δι 60.565
καιοσυνην. Παλιν το ρημα συγγνωμης· αλλα το εξης κατηγοριας επιτεταμενης, και
πασαν αναιρουσης απολογιαν. Και την ιδιαν γαρ, φησι, δικαιοσυνην ζητουντες
στησαι, τηι δικαιοσυνηι του Θεου ουχ υπεταγησαν. Ταυτα δε ελεγε, δεικνυς οτι απο
φιλονεικιας και φιλαρχιας μαλλον, η εξ αγνοιας επλανηθησαν, και οτι ουδ' αυτην
ταυτην την δικαιοσυνην την απο των νομιμων εστησαν· το γαρ ειπειν, Ζητουντες
στησαι, τουτο εστιν εμφαινοντος. Και σαφως μεν αυτο ου τεθεικεν· ουδε γαρ ειπεν,
οτι εκατερας της δικαιοσυνης εξεπεσον· ηινιξατο δε αυτο συνετως σφοδρα και μετα
της προσηκουσης αυτωι σοφιας. Ει γαρ εκεινην ετι ζητουσι στησαι, ευδηλον οτι ουκ
εστησαν. Ει ταυτηι ουχ υπεταγησαν, και ταυτης εξεπεσον. Ἰδιαν δε δικαιοσυνην
αυτην καλει, η δια το μηκετι τον νομον ισχυειν, η δια το πονων ειναι και ιδρωτων·
ταυτην δε του Θεου δικαιοσυνην την εκ πιστεως, δια το ολοκληρον αυτην εκ της
ανωθεν ειναι χαριτος, και ουχι πονοις, αλλα Θεου δικαιουσθαι δωρεαι. Ἀλλ' οι αει τωι
Πνευματι τωι αγιωι αντιπιπτοντες, φιλονεικουντες δια του νομου δικαιωθηναι, ου
προσηλθον τηι πιστει· μη προσελθοντες δε τηι πιστει, μηδε λαβοντες την εξ αυτης
δικαιοσυνην, και απο του νομου μη δυνηθεντες δικαιωθηναι, παντοθεν εξεπεσον.
Τελος γαρ νομου Χριστος εις δικαιοσυνην παντι τωι πιστευοντι. Ὅρα Παυλου
συνεσιν. Ἐπειδη γαρ ειπε δικαιοσυνην και δικαιοσυνην, ινα μη δοξωσιν οι
πιστευσαντες εξ Ἰουδαιων την μεν εχειν, της δε απεστερησθαι, και παρανομιας
κρινεσθαι· και γαρ και τουτους ουχ ηττον δεδοικεναι εχρην ετι νεηλυδας οντας·
μηδε Ἰουδαιοι παλιν προσδοκησωσιν αυτην κατορθουν, και ειπωσιν, οτι Ει και μη
νυν επληρωσαμεν, αλλα παντως πληρωσομεν· ορα τι κατασκευαζει. ∆εικνυσιν, οτι
μια εστιν η δικαιοσυνη, και εκεινη εις ταυτην ανακεφαλαιουται, και οτι ο μεν
ταυτην ελομενος την δια πιστεως, κακεινην επληρωσεν· ο δε ταυτην ατιμασας,
κακεινης μετα ταυτης εξεπεσεν. Ει γαρ του νομου τελος ο Χριστος, ο τον Χριστον
ουκ εχων, καν εκεινην δοκηι εχειν, ουκ εχει· ο δε τον Χριστον εχων, καν μη ηι
κατωρθωκως τον νομον, το παν ειληφε. Και γαρ τελος ιατρικης υγεια. Ὥσπερ ουν ο
δυναμενος υγιη ποιειν, καν μη την ιατρικην εχηι, το παν εχει· ο δε μη ειδως
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεραπευειν, καν μετιεναι δοκηι την τεχνην, του παντος εξεπεσεν· ουτω και επι του
νομου και της πιστεως, ο μεν ταυτην εχων, και το εκεινου τελος εχει· ο δε ταυτης
εξω ων, αμφοτερων εστιν αλλοτριος. Τι γαρ εβουλετο ο νομος; ∆ικαιον ποιησαι τον
ανθρωπον· αλλ' ουκ ισχυσεν· ουδεις γαρ αυτον επληρωσε. Τουτο ουν τελος ην του
νομου, και εις τουτο παντα εβλεπε, και δια τουτο παντα εγενετο, και αι εορται και αι
εντολαι και αι θυσιαι και το λοιπα παντα, ινα δικαιωθηι ο ανθρωπος. Ἀλλα τουτο το
τελος ηνυσεν ο Χριστος μειζονως δια της πιστεως. Μη τοινυν φοβηθηις, φησιν, ως
τον νομον παραβαινων, επειδη τηι πιστει προσηλθες· τοτε γαρ αυτον παραβαινεις,
οτε δι' αυτον τωι Χριστωι μη πιστευσηις· ως, αν πιστευσηις αυτωι, κακεινον επληρωσας,
και πολλωι πλεον η εκελευσε· πολλωι γαρ μειζονα δικαιοσυνην ελαβες. Ειτα επειδη
ταυτα αποφασις ην, απο των Γραφων παλιν αυτα πιστουται. Μωυσης γραφει, φησι,
την εκ του νομου δικαιοσυνην. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Μωυσης δεικνυσιν ημιν την
εκ του νομου δικαιοσυνην, οποια τις εστι και ποταπη. Ποια τοινυν, και ποθεν
συνισταται; Ἀπο του πληρωθηναι τας εντολας. Ὁ ποιησας αυτα, φησι, 60.566 ζησεται
εν αυτοις. Και αλλως ουκ ενι δικαιον γενεσθαι εν νομωι, αλλ' η παντα πληρωσαντα·
τουτο δε ουδενι γεγονε δυνατον. βʹ. Ουκουν διαπεπτωκεν η δικαιοσυνη αυτη. Ἀλλ'
ειπε και την ετεραν ημιν, ω Παυλε, δικαιοσυνην την εκ της χαριτος. Τις ουν εστιν
αυτη, και ποθεν συνισταται; Ἄκουσον αυτου σαφως αυτην υπογραφοντος. Ἐπειδη
γαρ εκεινην ηλεγξε, μεταβαινει λοιπον επι ταυτην, και φησιν· Ἡ δε εκ πιστεως
δικαιοσυνη ουτω λεγει· Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις αναβησεται εις τον ουρανον;
τουτ' εστι Χριστον καταγαγειν· η τις καταβησεται εις την αβυσσον; τουτ' εστι
Χριστον εκ νεκρων αναγαγειν. Ἀλλα τι λεγει; Ἐγγυς σου το ρημα εστιν, εν τωι
στοματι σου και εν τηι καρδιαι σου· τουτ' εστι το ρημα της πιστεως ο κηρυσσομεν, οτι
εαν ομολογησηις εν τωι στοματι σου Κυριον Ἰησουν, και πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου,
οτι ο Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι. Ἵνα γαρ μη λεγωσιν Ἰουδαιοι· Πως
ευρον μειζονα δικαιοσυνην οι την ελαττω μη ευροντες; λεγει λογισμον
αναντιῤρητον, οτι κουφοτερα αυτη η οδος εκεινης. Αυτη μεν γαρ πληρωσιν απαιτει
παντων· Ὅταν γαρ ποιησηις παντα, τοτε ζησεις· η δε εκ πιστεως δικαιοσυνη ου τουτο
λεγει, αλλα τι; Ἐαν ομολογησηις εν τωι στοματι σου Κυριον Ἰησουν, και πιστευσηις εν
τηι καρδιαι, οτι ο Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι. Ειτα, ινα μη δοξηι παλιν
αυτην ευκαταφρονητον ποιειν τωι ευκολον και ευτελη δεικνυναι, ορα πως πλατυνει
τον λογον τον περι αυτης. Ου γαρ ευθεως επι τουτο ηλθεν, οπερ ειρηκαμεν, αλλα τι
φησιν; Ἡ δε εκ πιστεως δικαιοσυνη ουτω λεγει· Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις
αναβησεται εις τον ουρανον; τουτ' εστι Χριστον καταγαγειν· η τις καταβησεται εις
την αβυσσον; τουτ' εστι Χριστον εκ νεκρων αναγαγειν. Ὥσπερ γαρ τηι αρετηι δια των
εργων ανθισταται ραιθυμια και εκλυσις, τους πονους εκλυουσα, και δει σφοδρα
αγρυπνουσης ψυχης, ωστε μη εικειν· ουτω και οταν πιστευσαι δεοι, εισι λογισμοι
θορυβουντες και λυμαινομενοι την των πολλων διανοιαν, και δει νεανικωτερας
ψυχης, ωστε αυτους διακρουσασθαι. ∆ια δη τουτο και αυτους τουτους εις μεσον αγει·
και οπερ επι του Ἀβρααμ εποιησε, τουτο και ενταυθα ποιει. Και γαρ εκει δειξας αυτον
απο πιστεως δικαιωθεντα, ινα μη δοξηι ματην και εικη τοσουτον ειληφεναι
στεφανον, ως ουδεν του πραγματος οντος, επαιρων την της πιστεως φυσιν, φησιν·
Ὃς παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσεν εις το γενεσθαι αυτον πατερα πολλων εθνων,
και μη ασθενησας τηι πιστει, ου κατενοησε μεν το εαυτου σωμα νενεκρωμενον, και
την νεκρωσιν της μητρας Σαῤρας· εις δε την επαγγελιαν του Θεου ου διεκριθη τηι
απιστιαι, αλλ' ενεδυναμωθη τηι πιστει, δους δοξαν τωι Θεωι, και πληροφορηθεις, οτι ο
επηγγελται, δυνατος εστι και ποιησαι. Και εδειξεν, οτι και δυναμεως χρεια και ψυχης
υψηλης τα υπερ ελπιδα δεχομενης, και μη προσπταιουσης τοις ορωμενοις. Τουτο
τοινυν και ενταυθα ποιει, και δεικνυσιν οτι φιλοσοφου διανοιας χρεια και γνωμης
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανομηκους τινος και μεγαλης. Και ουκ ειπε, Μη ειπηις, απλως, αλλα, Μη ειπηις εν
τηι καρδιαι σου· τουτεστι, Μηδε εννοησηις αμφιβαλλειν και ειπειν κατα σεαυτον· Και
πως τουτο δυνατον; Ὁραις, οτι τουτο μαλιστα πιστεως ιδιον, και την κατω πασαν
ακολουθιαν αφεντας το υπερ φυσιν επιζητειν, και λογισμων ασθενειαν 60.567
εκβαλλοντας, απο της του Θεου δυναμεως και απαντα παραδεχεσθαι; Καιτοι γε ου
ταυτα ελεγον Ἰουδαιοι μονον, αλλ' οτι ου δυνατον εκ πιστεως δικαιωθηναι. Ἀλλ'
αυτος εφ' ετερον αυτο αγει το γεγενημενον, ινα, οταν δειξηι μεγα ουτως ον, ως και
μετα το γεγενησθαι πιστεως αυτο δεισθαι, δικαιως δοξηι τουτοις τον στεφανον
πλεκειν. Και κεχρηται ρημασι τοις εν τηι Παλαιαι κειμενοις, σπουδαζων αει τα της
καινοτομιας και της προς εκεινην μαχης εγκληματα διαφευγειν. Τουτο γαρ, ο περι
πιστεως ενταυθα φησι, περι της εντολης αυτοις λεγει Μωυσης, δεικνυς οτι πολλης
απηλαυσαν παρα του Θεου της ευεργεσιας. Ου γαρ εστιν ειπειν, φησιν, οτι εις τον
ουρανον αναβηναι δει και πελαγος διαβηναι μεγα, και τοτε λαβειν τας εντολας·
αλλα τα ουτω μεγαλα και υπερογκα, ευκολα ημιν εποιησεν ο Θεος. Τι δε εστιν,
Ἐγγυς σου το ρημα εστι; Τουτεστιν, ευκολον εστιν· εν γαρ τηι διανοιαι σου και τηι
γλωσσηι η σωτηρια. Ου μακραν οδον βαδισαντας, ουδε πελαγος πλευσαντας, ουδε
ορη παρελθοντας, ουτω δει σωθηναι· αλλ' ει μηδε αυτον βουληθηις υπερβηναι τον
ουδον, εξεστι σοι και οικοι καθημενωι σωθηναι· εν γαρ τωι στοματι σου και εν τηι
καρδιαι εστι της σωτηριας η αφορμη. Ειτα και ετερωθεν ευκολον ποιων τον της
πιστεως λογον, φησιν, οτι Ὁ Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων. Ἐννοησον γαρ το
αξιωμα του ποιησαντος, και ουκετι οψεις δυσκολιαν ουδεμιαν εν τωι πραγματι.
Ουκουν, οτι μεν ουν Κυριος, εκ της αναστασεως δηλον· ο και αρχομενος της
Ἐπιστολης ελεγε· Του ορισθεντος Υιου Θεου εξ αναστασεως νεκρων· οτι δε και η
αναστασις ευκολος, εκ της του ποιησαντος ισχυος αποδεδεικται και τοις σφοδρα
διαπιστουσιν. Ὅταν ουν και μειζων η δικαιοσυνη και κουφη και ευπαραδεκτος, και
αλλως δικαιωθηναι μη ηι· ουκ εσχατης φιλονεικιας το τοις αδυνατοις επιχειρειν, τα
ευκολα αφεντας και ραιδια; Ου γαρ εχοιεν αν ειπειν, οτι ως φορτικον το πραγμα
παρηιτησαντο. γʹ. Ειδες πως πασης αυτους αποστερει συγγνωμης; Ποιας γαρ αν ειεν
απολογιας αξιοι, το μεν φορτικωτερον ελομενοι και ανηνυτον, παραδραμοντες δε το
κουφον και δυναμενον αυτους σωσαι, κακεινα παρασχειν, απερ ο νομος ουκ ισχυσε;
Ταυτα γαρ ουδεν ετερον, αλλ' η φιλονεικουσης γνωμης εστι μονον, και προς τον
Θεον στασιαζουσης. Ὁ μεν γαρ νομος επαχθης, η δε χαρις ραιδια· ο νομος, καν μυρια
φιλονεικησωσιν, ου σωζει· η χαρις και την εξ εαυτης και την εκ του νομου παρεχει
δικαιοσυνην. Τις ουν αυτους εξαιρησεται λογος, προς μεν ταυτην φιλονεικως
διακειμενους, εκεινου δε αντεχομενους εικη και ματην; Ειτα, επειδη μεγα ειρηκε,
παλιν απο της Γραφης αυτο πιστουται. Λεγει γαρ η Γραφη, φησι· Πας ο πιστευων επ'
αυτωι, ου καταισχυνθησεται. Ου γαρ εστι διαστολη Ἰουδαιου τε και Ἕλληνος· ο γαρ
αυτος Κυριος παντων, πλουτων εις παντα και επι παντας τους επικαλουμενους
αυτον. Πας γαρ, ος αν επικαλεσηται το ονομα Κυριου, σωθησεται. Ειδες πως και της
πιστεως και της ομολογιας παραγει μαρτυριας; Το μεν γαρ ειπειν, οτι Πας ο
πιστευων, την πιστιν εδηλωσε· το δε ειπειν, Ὃς αν επικαλεσηται, την ομολογιαν
ενεφηνεν. Ειτα παλιν το κοινον της χαριτος ανακηρυττων, και το εκεινων φυσημα
καταστελλων, α δια πολλων εμπροσθεν απεδειξε, ταυτα εν βραχεσιν αναμιμνησκει,
παλιν δεικνυς, οτι ουδεν το 60.568 μεσον του Ἰουδαιου και του ακροβυστου. Ου γαρ
εστι διαστολη, φησιν, Ἰουδαιου τε και Ἕλληνος. Και ο περι του Πατρος ειρηκεν εν τηι
περι τουτου αποδειξει, τουτο και ενταυθα περι του Χριστου λεγει. Ὥσπερ γαρ
εμπροσθεν αυτο κατασκευαζων ελεγεν· Ἢ Ἰουδαιων ο Θεος μονον; ουχι και εθνων;
ναι και εθνων, επειπερ και εις ο Θεος· ουτω και ενταυθα φησιν· Ὁ γαρ αυτος Κυριος
παντων, πλουτων εις παντα και επι παντας τους επικαλουμενους αυτον. Ὁραις πως
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεικνυσιν αυτον σφοδρως εφιεμενον ημων της σωτηριας; ει γε και πλουτον οικειον
ηγειται ταυτην· ωστε μηδε νυν αυτους απογνωναι μηδε νομισαι, ει γε βουληθειεν
μετανοησαι, ασυγγνωστους ειναι. Ὁ γαρ πλουτον οικειον ηγουμενος το σωζειν ημας,
ου παυσεται πλουτων· επει και τουτο πλουτος το εις παντας εκχεισθαι την δωρεαν.
Ἐπειδη γαρ και τουτο μαλιστα αυτους εθορυβει, το προεδριας απολαυοντας υπερ την
οικουμενην απασαν, νυν εκ της πιστεως απο των θρονων καταβιβαζεσθαι εκεινων,
και μηδεν πλεον των λοιπων εχειν· συνεχως τους προφητας εισαγει ταυτην
επαιδοντας αυτοις την ισοτιμιαν. Πας γαρ ο πιστευων, φησιν, επ' αυτωι, ου
καταισχυνθησεται· και, Πας ος αν επικαλεσηται το ονομα Κυριου, σωθησεται. Και
πανταχου το Πας τεθειται, ινα μη αντιλεγωσιν. Ἀλλ' ουδεν κενοδοξιας χειρον· αυτη
γαρ, αυτη μαλιστα παντων αυτους απωλεσε. ∆ιο και ο Χριστος αυτοις ελεγε· Πως
δυνασθε πιστευειν, δοξαν παρ' αλληλων λαμβανοντες, και την δοξαν την παρα του
μονου Θεου ου ζητουντες; Αυτη μετα της απωλειας πολυν και τον γελωτα επαγει,
και προ της κολασεως της εκει, μυριοις ενταυθα περιβαλλει δεινοις. Και ει δοκει, ινα
τουτο μαθηις, τους ουρανους αφεντες τεως, ων ημας εξαγει, και την γεενναν, εις ην
εμβαλλει, το πραγμα εντευθεν εξετασωμεν απαν. Τι τοινυν ταυτης δαπανηροτερον;
Τι δε αισχροτερον γενοιτ' αν και δυσκολωτερον; Ὅτι μεν γαρ δαπανηρον το νοσημα
τουτο, δηλον εκ των αναλισκοντων εικη και ματην εν θεατροις και ιπποδρομιαις και
αλλαις τοιαυταις ακαιροις φιλοτιμιαις· εκ των τας οικιας οικοδομουντων τας
λαμπρας και πολυτελεις, και τα αλλα παντα τα εις περιουσιαν κατασκευαζοντων
ανονητον, απερ ουκ εστιν επελθειν τωι λογωι νυν. Ὅτι δε δαπανηρον οντα και
πολυτελη τον ουτω νοσουντα, και αρπαγα και πλεονεκτην ειναι αναγκη, παντι που
δηλον. Ἵνα γαρ εχηι τωι θηριωι παρεχειν τροφην, εις την των αλλων ουσιαν τας
εαυτου ριπτει χειρας. Και τι λεγω τας ουσιας; Ουδε γαρ χρηματα μονον, αλλα και
ψυχας κατεσθιει τουτι το πυρ, και ου τον παροντα μονον, αλλα και τον μελλοντα
εργαζεται θανατον. Μητηρ γαρ γεεννης κενοδοξια, και το πυρ αναπτει σφοδρως
εκεινο, και τον σκωληκα τον ιοβολον. Ἴδοι δ' αν τις αυτην και εν νεκροις
κρατουσαν, ου τι χειρον γενοιτ' αν; Τα μεν γαρ αλλα παντα παθη καταλυεται τωι
θανατωι· αυτη δε και μετα τελευτην βιαζεται, και φιλονεικει την αυτης
επιδεικνυσθαι φυσιν εν τωι τεθνηκοτι σωματι. Ὅταν γαρ σηματα λαμπρα και πασαν
αυτων αναλισκοντα την ουσιαν επισκηπτωσι τελευτωντες αυτοις ανισταιν, και εν
ταφηι ασωτιαν πολλην σπουδαζωσι προαποτιθεσθαι, και ζωντες μεν υπερ οβολου και
αρτου ενος υβριζωσι τους προσιοντας πενητας, τελευτωντες δε δαψιλη τωι σκωληκι
παρεχωσι τραπεζαν, ποιαν ετεραν ζητεις υπερβολην της του νοσηματος τυραννιδος;
Ἀπο τουτου και ερωτες ατοποι τικτονται του 60.569 δεινου· πολλους γαρ ουχ η της
οψεως ωρα, ουδε η της μιξεως επιθυμια, αλλα το βουλεσθαι καυχασθαι, οτι Την
δεινα υπεσκελισα, και εις μοιχειαν ενεβαλον. δʹ. Και τι δει τα αλλα λεγειν, οσα
εντευθεν βλαστανει κακα; Μυριων γαρ αν ελοιμην γενεσθαι βαρβαρων δουλος, η
κενοδοξιας απαξ· ουδε γαρ επιταττουσιν εκεινοι τοιαυτα τοις αιχμαλωτοις, οια αυτη
κελευει τοις υπηκοοις. Παντων γαρ εσο δουλος, φησι, καν λαμπροτεροι σου, καν
ευτελεστεροι τυχωσιν οντες· καταφρονει ψυχης, αμελησον αρετης, καταγελασον
ελευθεριας, καταθυσον σου την σωτηριαν· καν αγαθον τι ποιησηις, μη προς
αρεσκειαν του Θεου, αλλα προς επιδειξιν των πολλων, ινα απολεσηις τον επι τουτοις
στεφανον· καν ελεηις, καν νηστευηις, τον μεν πονον υποστηθι, το δε κερδος απολεσαι
σπουδασον. Τι τουτων των επιταγματων ωμοτερον γενοιτ' αν; Ἐντευθεν και
βασκανια την αρχην εχει, εντευθεν και απονοια, εντευθεν και η μητηρ των κακων η
φιλαργυρια. Ὁ γαρ εσμος των οικετων, και οι χρυσοφορουντες βαρβαροι, και οι
παρασιτοι, και οι κολακες, και τα αργυρενδετα οχηματα, και τα αλλα τα τουτων
καταγελαστοτερα, ουχ ηδονης ενεκεν ουδε χρειας τινος γινεται, αλλ' η κενοδοξιας
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονης. Ναι, φησιν· αλλ' οτι μεν κακον τουτι το παθος, παντι που δηλον εστι· πως δ'
αν αυτο διαφυγοιμεν, τουτο ειπειν χρη. Μαλιστα μεν, αν πεισηις σαυτον καλως, οτι
χαλεπον τουτι το νοσημα, αρχην ληψηι διορθωσεως αριστην· επει και ο νοσων
ταχεως επιζητησει τον ιατρον, αν τουτο μαθηι προ των αλλων, οτι νοσει. Ει δε και
ετεραν επιζητεις οδον της εντευθεν φυγης, ορα προς τον Θεον διηνεκως, και αρκου
τηι παρ' αυτου δοξηι. Καν ιδηις το παθος γαργαλιζον σε και διεγειρον ειπειν τοις
συνδουλοις τα κατωρθωμενα σοι, λογισαμενος παλιν, οτι μετα το ειπειν ουδεν
γινεται κερδος, σβεσον την ατοπον επιθυμιαν, και προς την ψυχην σου ειπε· Ἰδου
τοσουτον ωδινες χρονον ειπειν σου τα κατορθωματα, και ουκ εκαρτερησας σιγηι
κατασχειν, αλλ' εις παντας εξηνεγκας· τι ουν σοι πλεον γεγονεν εντευθεν; Πλεον
μεν ουδεν, ζημια δε εσχατη, και το κενωσαι απαντα τα μετα πολλου συλλεγεντα
πονου. Μετα δε τουτο κακεινο εννοησον, οτι διεφθαρμενη των πολλων η ψηφος και
η κρισις εστι, και ου διεφθαρμενη μονον, αλλ' οτι και ταχεως μαραινεται. Καν γαρ
προς ωραν θαυμασωσι, του καιρου παρελθοντος, παντων εισιν επιλελησμενοι και
τον παρα του Θεου σοι δεδομενον στεφανον ηρπασαν, και τον παρ' εαυτων ουκ
ισχυσαν σοι διατηρησαι. Καιτοι και ει ουτος εμενε, πολλης αθλιοτητος ην εκεινου
τουτον αλλαξασθαι· οταν δε και ουτος διαῤρεηι, ποιαν εξομεν απολογιαν, υπερ του
μη μενοντος τον μενοντα προδιδοντες, υπερ της των ολιγων ευφημιας τοσαυτα
απολλυντες αγαθα; Καιτοι ει και πολλοι οι επαινουντες ειεν, και ουτοι του
ταλανιζεσθαι αξιοι, και τοτε μαλλον, οταν πλειους οι τουτο ποιουντες ωσιν. Ει δε
θαυμαζεις το ειρημενον, ακουσον του Χριστου ταυτα ψηφιζομενου· Ουαι γαρ υμιν,
φησιν, οταν καλως υμας ειπωσι παντες οι ανθρωποι. Και μαλα εικοτως. Ει γαρ
εκαστης τεχνης τους δημιουργους δει ζητειν κριτας, πως της αρετης την δοκιμασιαν
τοις πολλοις επιτρεπεις, αλλ' ουχι προ παντων εκεινωι τωι μαλιστα παντων ειδοτι,
και συγκροτησαι και στεφανωσαι δυναμενωι; Τουτο τοινυν το ρημα εγγραψωμεν και
τοιχοις και θυραις και διανοιαι, και συνεχως λεγωμεν προς εαυτους· Ουαι ημιν, οταν
καλως ειπωσιν ημας παντες οι ανθρωποι. Και γαρ και αυτοι οι λεγοντες, υστερον
διαβαλλουσιν ως κενοδοξον και φι 60.570 λοτιμον και ερωντα της παρ' αυτων
ευφημιας. Ἀλλ' ουχ ο Θεος ουτως, αλλ' οταν ιδηι σε ερωντα της παρ' αυτου δοξης,
τοτε σε μαλιστα επαινεσεται και θαυμασεται και ανακηρυξει. Ὁ δε ανθρωπος ουχ
ουτως, αλλα λαβων σε δουλον αντ' ελευθερου, και δια ψιλου ρηματος πολλακις σοι
χαρισαμενος επαινον ψευδη. ηρπασεν απο σου μισθον αληθη, και αργυρωνητου
μαλλον υπεταξεν. Ἐκεινους μεν γαρ μετα τα επιταγματα εχουσιν υπακουοντας οι
δεσποται, συ δε και χωρις επιταγματων δουλευεις. Ουδε γαρ αναμενεις ακουσαι τι
παρ' αυτων, αλλ' αν γνωις μονον δι' ων αυτοις χαριηι, ουδε επιταττοντων αυτων
παντα ποιεις. Ποσης ουν ουκ αν ειημεν αξιοι γεεννης τους μεν μοχθηρους τερποντες,
και πριν επιταξουσι θεραπευοντες, του δε Θεου καθ' εκαστην ημεραν εγκελευομενου
και παραινουντος, μηδε ουτως ακουοντες; Καιτοι γε ει δοξης και επαινων εραις,
φευγε τον παρ' ανθρωπων επαινον, και τοτε επιτευξηι δοξης· αποστραφηθι τας
ευφημιας, και τοτε μυριων απολαυσεις των επαινων και παρα Θεωι, και παρ'
ανθρωποις. Ουδενα γαρ ουτω δοξαζειν ειωθαμεν ως τον υπερορωντα δοξης, ουδε
επαινειν και θαυμαζειν ως τον καταφρονουντα του θαυμαζεσθαι και επαινεισθαι· ει
δε ημεις, πολλωι μαλλον ο των ολων Θεος. Ὅταν δε εκεινος σε δοξαζηι και επαινηι,
τις σου μακαριστοτερος γενοιτ' αν; Και γαρ οσον δοξης και ατιμιας το μεσον,
τοσουτον της ανωθεν δοξης προς την ανθρωπινην το διαφορον· μαλλον δε πολλωι
πλεον και απειρον. Ει γαρ και μηδενι παραβαλλομενη αυτη αισχρα τις εστι και
δυσειδης, οταν και προς ετεραν αυτην αντεξεταζωμεν, εννοησον οσον φανειται το
αισχος. Καθαπερ γαρ εταιριζομενη γυνη και επι του στεγους εστωσα πασαν εαυτην
εκδιδωσιν, ουτω και οι κενοδοξιας δουλοι· μαλλον δε και εκεινης αισχιους ουτοι.
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκειναι μεν γαρ πολλαχου κατεφρονησαν τινων ερασθεντων αυτων· συ δε απασι
σαυτον προυθηκας, και δραπεταις και ληισταις και βαλαντιοτομοις. Ἀπο γαρ τουτων
και των τοιουτων τα επαινουντα υμας συνεστηκε θεατρα· και ους καθ' εαυτους
οντας ουδενος αξιους ειναι νομιζεις, τουτους συλλεγεντας της σεαυτου προτιμαις
σωτηριας, και παντων εκεινων ατιμοτερον σαυτον αποφαινεις. εʹ. Πως γαρ ουκ
ατιμοτερος ο της παρ' εκεινων δεομενος ευφημιας, και μη νομιζων αρκειν σεαυτωι,
ει μη την παρ' ετερων δοξαν λαβοις; Ουκ εννοεις, ειπε μοι, μετα των ειρημενων, οτι
περιβλεπτος μεν ων και πασι καταδηλος, αν αμαρτηις, μυριους εχεις κατηγορους·
αγνωστος δε, καν εν ασφαλειαι μενεις; Ναι, φησιν· αλλα και κατορθων μυριους εχω
τους θαυμαστας. Τουτο γαρ εστι το δεινον, οτι ου μονον αμαρτανοντα σε, αλλα και
κατορθουντα βλαπτει της κενοδοξιας η νοσος, τοτε μεν μυριους υποσκελιζουσα, νυν
παντα σου κενουσα τον μισθον. ∆εινον μεν ουν, και πασης ατιμιας αναμεστον, το και
εν πολιτικοις πραγμασι δοξης εραιν· οταν δε και εν τοις πνευματικοις το αυτο τουτο
πασχηις, τις λειπεται σοι συγγνωμη λοιπον, μηδε τοσαυτην βουλομενωι παρασχειν τωι
Θεωι τιμην, οσην αυτος παρα των οικετων εχεις; και γαρ ο δουλος προς τους
οφθαλμους οραι του δεσποτου, και ο μισθωτος προς τον του εργου κυριον τον
μελλοντα αποδιδοναι μισθους, και ο μαθητης προς τον διδασκαλον· συ δε
τουναντιον απαν, τον μισθωσαμενον σε Θεον αφεις και τον ∆εσποτην, προς τους
ομοδουλους βλεπεις, και ταυτα ειδως, οτι ο μεν Θεος μεμνηται και εις τα μετα ταυτα
των σων κατορθωματων, ανθρωπος δε εις το παρον· και εν ουρανωι 60.571 το
θεατρον εχων καθημενον, τους επι γης θεατας συναγεις. Και ο μεν αθλητης ενθα
αγωνιζεται, εκει βουλεται ευδοκιμειν· συ δε αγωνιζομενος ανω, κατω στεφανουσθαι
σπουδαζεις. Και τι ταυτης χειρον γενοιτ' αν της ανοιας; Ἴδωμεν δε, ει δοκει, και τους
στεφανους· ο μεν γαρ εξ απονοιας συγκειται, ο δε εκ της προς ετερον βασκανιας, ο δε
εξ ειρωνειας και κολακειας, ο δε απο χρηματων, ο δε απο δουλοπρεπους διανοιας.
Και καθαπερ τα παιδια τα παιζοντα χορτου στεφανον επιτιθεασιν αλληλοις, και του
στεφανωθεντος ουκ ειδοτος καταγελωσιν οπισθεν πολλακις· ουτω δη και νυν οι
εγκωμιαζοντες σε, καθ' εαυτους πολλακις εχλευασαν, τον χορτον ημιν επιτιθεντες·
και ειθε χορτον μονον· νυνι δε και πολλης γεμει βλαβης ο στεφανος, και παντα
ημων απολλυσι τα κατορθωματα. Ἐννοησας τοινυν αυτου το ευτελες, φευγε την
ζημιαν. Ποσους γαρ ειναι βουλει σου τους επαινετας; εκατον, η δις τοσουτους και
τρις και τετρακις; μαλλον δε, ει βουλει, τιθει δεκακις τοσουτους και εικοσακις, και
εστωσαν δισχιλιοι και τετρακισχιλιοι· ει δε βουλει, και μυριοι οι κροτουντες· αλλ'
ουδεν ουτοι κολοιων κραζοντων διαφερουσι· μαλλον δε, αν εννοησηις το των
αγγελων θεατρον, και σκωληκων ουτοι φανουνται ευτελεστεροι, και αραχνης
ασθενεστερα αυτων η ευφημια, και καπνων και ονειρατων. Ἄκουσον γουν πως ο
Παυλος ο ταυτα διεσκεμμενος ακριβως, ου μονον αυτα ουκ επιζητει, αλλα και
απευχεται, λεγων· Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Χριστου.
Ταυτην τοινυν και συ ζηλωσον την καυχησιν, ινα μη παροξυνηις τον ∆εσποτην. Και
γαρ εις τον Θεον υβριζεις, τουτο ποιων, ουχι σεαυτον μονον. Ουδε γαρ ει ζωγραφος
ων μαθητην τινα ειχες, ειτα εκεινος αφεις επιδειξασθαι σοι τα της τεχνης, τον
πινακα εξω προτιθεις τοις παρατηρουσιν απλως, πραως αν ηνεγκας. Ει δε επι των
ομοδουλων τουτο υβρις, πολλωι μαλλον επι του ∆εσποτου. Ει δε ετερωθεν βουλει
μαθειν του πραγματος καταφρονειν, υψηλος γενου τηι διανοιαι, καταγελασον των
ορωμενων, αυξησον της αληθους δοξης τον ερωτα, εμπλησθητι φρονηματος
πνευματικου, ειπε προς την ψυχην, ως Παυλος ειπεν· Ουκ οιδας, οτι αγγελους
κρινουμεν; και αναστησας αυτην εντευθεν, επιτιμησον λοιπον και ειπε· Ἡ αγγελους
κρινουσα, υπο καθαρματων κρινεσθαι βουλει, και μετα των ορχηστων επαινεισθαι
και μιμων και θηριομαχων και ηνιοχων; ταυτας γαρ ουτοι τας ευφημιας διωκουσιν.
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλα συ υψηλοτερον της τουτων κραυγης το πτερον κατασκευασον, και ζηλω
60.572 σον τον της ερημιας πολιτην Ἰωαννην, και μαθε πως υπερεωρα πληθους
εκεινος, και κολακευοντας ορων ουκ επεστρεφετο, αλλ' ορων απαντας τους την
Παλαιστινην οικουντας περι αυτον εκκεχυμενους και θαυμαζοντας και
εκπληττομενους, ουκ εχαυνουτο τηι τοσαυτηι τιμηι, αλλα και κατεξανιστατο αυτων,
και ως ενι μειρακιωι, δημωι τοσουτωι διαλεγομενος, ουτως επεπληττε λεγων· Ὄφεις,
γεννηματα εχιδνων. Καιτοι γε δι' αυτον συνεδραμον, και τας πολεις αφηκαν, ωστε
την ιεραν κεφαλην εκεινην ιδειν· αλλ' ομως ουδεν αυτων τουτον εξελυσε· ποῤρω
γαρ ην δοξης, και τυφου παντος ελευθερος. Ουτω και ο Στεφανος ορων τον αυτον
δημον παλιν ουχι τιμωντα, αλλα μαινομενον και τριζοντα τους οδοντας,
υψηλοτερος αυτων γενομενος της οργης, ελεγε· Σκληροτραχηλοι, και απεριτμητοι
ταις καρδιαις. Ουτω και ο Ἠλιας, των στρατοπεδων παροντων εκεινων και του
βασιλεως και του δημου παντος, ελεγεν· Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις
ιγνυαις υμων; Ἀλλ' ημεις απαντας κολακευομεν, θεραπευομεν, τηι δουλοπρεπει
διακονιαι ταυτηι την εκεινων τιμην ωνουμενοι. ∆ια τουτο παντα ανω και κατω
γεγονε, και της χαριτος ταυτης εξεπεσομεν, και ο προδεδοται τα του Χριστιανισμου
πραγματα, και παντα ημεληται δια την των πολλων δοξαν. Ἐξορισωμεν τοινυν το
παθος, και τοτε εισομεθα καλως την ελευθεριαν και τον λιμενα και την γαληνην. Ὁ
μεν γαρ κενοδοξος τοις χειμαζομενοις εοικεν, αει τρεμων και δεδοικως και μυριους
θεραπευων δεσποτας· ο δε ταυτης της τυραννιδος εξω ων, τοις εν λιμεσι καθημενοις
και ελευθεριας απολαυουσι καθαρας. Ἀλλ' ουκ εκεινος, αλλ' οσοις εστι γνωριμος,
τοσουτους εχει δεσποτας, πασι δουλευειν αναγκαζομενος. Πως ουν απαλλαγησομεθα
της χαλεπης ταυτης δουλειας; Ἂν ετερας ερασθωμεν δοξης, της οντως δοξης.
Καθαπερ γαρ τους των σωματων ερωντας λαμπροτερα ετερα φανεισα οψις της
προτερας απεστησεν· ουτω δη και τους δοξης επιθυμουντας της παρ' ημιν, η εκ των
ουρανων λαμψασα δοξα απαγαγειν ταυτης δυνησεται. Ἴδωμεν τοινυν εκεινην, και
καταμαθωμεν αυτην ακριβως, ινα το καλλος αυτης θαυμασαντες, φυγωμεν ταυτης
την αισχροτητα, και πολλης απολαυσωμεν ηδονης, εντρυφωντες εκεινηι διηνεκως·
ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΗʹ.
Πως ουν επικαλεσονται εις ον ουκ επιστευσαν; πως δε πιστευσουσιν ου ουκ
ηκουσαν; πως δε ακουσουσι χωρις κηρυσσοντος; πως δε κηρυ ξουσιν, εαν μη
αποσταλωσι; καθως γεγραπται. αʹ. Παλιν αναιρει την συγγνωμην αυτων. Ἐπειδη γαρ
ειπεν, οτι Μαρτυρω αυτοις, οτι ζηλον Θεου εχουσιν, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν· και, οτι
Ἀγνοουντες την του Θεου δικαιοσυνην, ουχ υπεταγησαν, δεικνυσι λοιπον, οτι και
αυτης της αγνοιας δικην οφειλουσι τωι Θεωι. Και ου λεγει μεν ουτω, κατασκευαζει δε
τουτο κατα ερωτησιν προαγων τον λογον, και σαφεστερον ποιων τον ελεγχον τωι
κατα αντιθεσιν και 60.572.50 λυσιν απαν υφαναι τουτι το χωριον. Σκοπει δε·
Ἄνωθεν, φησιν, Ειπεν ο προφητης, οτι Πας, ος εαν επικαλεσηται το ονομα Κυριου,
σωθησεται. Ἀλλ' ισως εχοι τις αν ειπειν· Και πως εδυναντο επικαλεσασθαι τουτον, ωι
ουκ επιστευσαν; Ειτα ερωτησις παρ' αυτου μετα την αντιθεσιν· Και δια τι ουκ
επιστευσαν; Και παλιν αντιθεσις· παντως εχει τις ειπειν· Και πως ειχον πιστευσαι μη
ακουσαντες; Και μην ηκουσαν, φησιν. Ειτα ετερα παλιν αντιθεσις· Και πως ηδυναντο
ακουσαι χωρις κηρυσσοντος; ειτα παλιν λυσις· Και μην εκηρυξαν, και απεσταλησαν
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις αυτο τουτο πολλοι. Και ποθεν δηλον, οτι ουτοι 60.573 εισιν εκεινοι οι
αποσταλεντες; Τοτε λοιπον εισαγει τον προφητην λεγοντα· Ὡς ωραιοι οι ποδες των
ευαγγελιζομενων ειρηνην, των ευαγγελιζομενων τα αγαθα. Ὁραις πως απο του
τροπου του κηρυγματος δεικνυσι τους κηρυκας; Ουδεν γαρ αλλο περιηιεσαν ουτοι
πανταχοθεν λεγοντες, αλλ' η τα αγαθα εκεινα τα αποῤρητα και την του Θεου προς
ανθρωπους γεγενημενην ειρηνην. Ὥστε απιστουντες. ουχ ημιν απιστειτε, φησιν,
αλλα τωι Ἡσαΐαι τωι προ πολλων ετων ειποντι, οτι και αποσταλησομεθα και
κηρυξομεν και ερουμεν οπερ ειρηκαμεν. Ει τοινυν το μεν σωθηναι εκ του
επικαλεσασθαι ην, το δε επικαλεσασθαι εκ του πιστευσαι, το δε πιστευσαι εκ του
ακουσαι, το δε ακουσαι εκ του κηρυξαι, το δε κηρυξαι εκ του αποσταληναι,
απεσταλησαν δε και εκηρυξαν, και μετ' αυτων ο προφητης περιηιει δεικνυς αυτους
και ανακηρυττων και λεγων, οτι Ουτοι εισιν, ους προ πολλων ανωθεν εδηλουν
χρονων, ων και τους ποδας ενεκωμιαζον δια τον του κηρυγματος τροπον· ευδηλον,
οτι το μη πιστευσαι, εκεινων εγκλημα γεγονε μονον· και γαρ τα παρα Θεου παντα
απηρτισται. Ἀλλ' ου παντες υπηκουσαν τωι Ευαγγελιωι. Ἡσαΐας γαρ λεγει· Κυριε, τις
επιστευσε τηι ακοηι ημων; Ἄρα η πιστις εξ ακοης, η δε ακοη δια ρηματος Θεου. Ἐπειδη
παλιν ετεραν επηγοντο αντιθεσιν λεγοντες, οτι Και μην ει ησαν ουτοι οι
απεσταλμενοι και παρα του Θεου πεμφθεντες, εδει παντας υπακουσαι· σκοπει του
Παυλου την συνεσιν, πως αυτο τουτο, ο τον θορυβον εποιει, του θορυβου και της
ταραχης δεικνυσιν ον αναιρετικον. Τι γαρ σε σκανδαλιζει, φησιν, ω Ἰουδαιε, μετα
τοσαυτην και τηλικαυτην μαρτυριαν και πραγματων αποδειξιν, οτι ου παντες
υπηκουσαν τωι Ευαγγελιωι; Τουτο μεν ουν αυτο μετα των αλλων ικανον σε
πιστωσασθαι υπερ των ειρημενων, το μη παντας υπακουειν· και γαρ και τουτο
ανωθεν προειπεν ο προφητης. Και σκοπει την αφατον σοφιαν, πως πλεον δεικνυσιν,
η προσεδοκων εκεινοι και ηλπιζον αντερειν. Τι γαρ φατε, φησιν; οτι ου παντες
υπηκουσαν τωι Ευαγγελιωι; Ἀλλα και τουτο ανωθεν προειπεν Ἡσαΐας· μαλλον δε ου
τουτο μονον, αλλα και πολλωι τουτου πλεον. Ὑμεις μεν γαρ εγκαλειτε δια τι μη
παντες υπηκουσαν· ο δε Ἡσαΐας πλεον τουτου λεγει. Τι γαρ φησι; Κυριε, τις
επιστευσε τηι ακοηι ημων; Ειτα, επειδη τον θορυβον τουτον εξειλε παρεμβαλων τον
προφητην, παλιν εχεται της προτερας ακολουθιας. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι
επικαλεσασθαι εδει, τους δε επικαλουμενους πιστευσαι, τους πιστευοντας ακουσαι
πρωτον, τους δε μελλοντας ακουσασθαι τους κηρυσσοντας εχειν, τους δε
κηρυσσοντας απεσταλθαι, και εδειξεν οτι απεσταλησαν και οτι εκηρυξαν· ετεραν
παλιν εισαγειν μελλων αντιθεσιν, αφορμην λαβων προτερον απο ετερας μαρτυριας
του προφητου, καθ' ην ελυσε την μικρωι προ ταυτης αντιθεσιν, ουτως αυτην πλεκει
και συνειρει τοις προτεροις. Ἐπειδη γαρ παρηγαγε τον προφητην λεγοντα· Κυριε, τις
επιστευσε τηι ακοηι ημων; ευκαιρως της μαρτυριας επιλαβομενος, φησιν· Ἄρα η
πιστις εξ ακοης. Τουτο δε ουχ απλως τεθεικεν, αλλ' επειδη καθ' εκαστον καιρον
σημεια εζητουν Ἰουδαιοι, και την οψιν της αναστασεως, και πολλοι προς ταυτα
κεχηνοτες ησαν, φησιν, οτι Και μην ο προφητης επηγγειλατο, οτι εξ ακοης ημας δει
πιστευσαι. ∆ιο προτερον αυτο κατασκευαζει, και φησιν· Ἄρα η πιστις εξ ακοης. Ειτα,
επειδη εδοκει τουτο ευτελες ειναι, ορα πως αυτο αναγει. Ου γαρ απλως ακουειν
ειπον, φησιν, ουδ' οτι ανθρωπινων δει ρηματων ακουσαι και πιστευσαι, αλλ' ακοην
μεγαλην 60.574 λεγω· η γαρ ακοη δια ρηματος του Θεου. Ου γαρ τα αυτων ελεγον,
αλλα τα παρα του Θεου μανθανοντες απηγγελλον· ο σημειων εστιν υψηλοτερον. Τωι
γαρ Θεωι και λεγοντι και θαυματουργουντι ομοιως πιστευειν και πειθεσθαι δει· επει
και τα εργα και τα θαυματα απο των λογων εστι των εκεινου· και γαρ και ο ουρανος
και τα αλλα παντα ουτως εστη. βʹ. ∆ειξας τοινυν, οτι δει πιστευσαι τοις προφηταις
αει τα του Θεου λεγουσι, και ακροασεως μηδεν πλεον επιζητησαι, επαγει λοιπον την
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντιθεσιν, ην ειπον, και φησιν· Ἀλλα λεγω, Μη ουκ ηκουσαν; Τι γαρ, φησιν, ει
απεσταλησαν οι κηρυσσοντες, και εκηρυξαν απερ εκελευσθησαν, ουτοι δε ουκ
ηκουσαν; Ειτα μεθ' υπερβολης πασης η λυσις της αντιθεσεως· Μενουνγε εις πασαν
την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων, και εις τα περατα της οικουμενης τα ρηματα
αυτων. Τι λεγεις, φησιν; ουκ ηκουσαν; Ἡ οικουμενη και τα περατα της γης ηκουσαν·
και υμεις, παρ' οις τοσουτον οι κηρυκες διετριψαν χρονον, και οθεν ησαν, ουκ
ηκουσατε; και πως αν εχοι λογον; Ει γαρ τα περατα της οικουμενης ηκουσε, πολλωι
μαλλον υμεις. Ειτα παλιν ετερα αντιθεσις· Ἀλλα λεγω, Μη Ἰσραηλ ουκ εγνω; Τι γαρ,
ει ηκουσαν μεν, ουκ ενοησαν δε τα ειρημενα, ουδε συνηκαν, οτι εκεινοι ουτοι ησαν
οι αποσταλεντες; ουκ αξιοι συγγνωμης της αγνοιας ταυτης ενεκεν; Ουδαμως. Και
γαρ ο Ἡσαΐας εχαρακτηρισεν αυτους, ειπων· Ὡς ωραιοι οι ποδες των
ευαγγελιζομενων ειρηνην· και προ τουτου παλιν ο νομοθετης αυτος· διο και
επηγαγε· Πρωτος Μωυσης λεγει· Ἐγω παραζηλωσω υμας επ' ουκ εθνει, επι εθνει
ασυνετωι παροργιω υμας. Ὥστε και εντευθεν εχρην γνωρισαι τους κηρυκας, ουκ αφ'
ων ηπιστησαν ουτοι μονον, ουκ αφ' ων ειρηνην εκηρυττον εκεινοι, ουκ αφ' ων τα
αγαθα εκεινα ευηγγελιζοντο, ουκ αφ' ων πανταχου της οικουμενης ο λογος
εσπειρετο, αλλα και αφ' ων τους καταδεεστερους αυτων τους εξ εθνων ειδον εν
πλειονι οντας τιμηι. α γαρ μηδεποτε ηκουσαν ουτοι, μηδε τουτων οι προγονοι, ταυτα
εξαιφνης εφιλοσοφουν εκεινοι· οπερ επιτεταμενης ην τιμης, παρακνιζουσης αυτους,
και εις ζηλον αγουσης, και εις μνημην της προφητειας Μωυσεως της λεγουσης·
Παραζηλωσω υμας επ' ουκ εθνει. Ου γαρ δη μονον το μεγεθος της τιμης ικανον ην
αυτους εις ζηλον εμβαλειν, αλλα και το ουτως ευτελες ειναι το εθνος το τουτων
απολαυσαν, ως μηδε εθνος αξιον ειναι λογιζεσθαι. Ἐγω γαρ παραζηλωσω υμας επ'
ουκ εθνει, φησιν, επι εθνει ασυνετωι παροργιω υμας. Τι γαρ Ἑλληνων ασυνετωτερον
ην; τι δε ευτελεστερον; Ὅρα πως δια παντων γνωρισματα και σημεια σαφη των
καιρων τουτων ανωθεν εδωκεν ο Θεος αυτοις, ωστε διανοιξαι αυτων την πωρωσιν.
Ουδε γαρ εν γωνιαι μικραι το γενομενον ην, αλλ' εν γηι και θαλαττηι, και πανταχου
της οικουμενης· και εωρων μυριων απολαυοντας αγαθων τους προτερον παρ' αυτων
καταφρονουμενους. Ἔδει τοινυν εννοησαι, οτι τουτο εκεινο εστι το εθνος, περι ου
φησιν ο Μωυσης· Παραζηλωσω υμας επ' ουκ εθνει, επι εθνει ασυνετωι παροργιω
υμας. Ἆρα ουν Μωυσης μονος τουτο ειπεν; Ουδαμως, αλλα και ο Ἡσαΐας μετ'
εκεινον. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε· Πρωτον Μωυσης· δεικνυς οτι και δευτερος ηξει τα
αυτα λεγων και τρανοτερον και σαφεστερον. Ὥσπερ ουν ανωτερω ειπε· Κραζει
Ἡσαΐας· ουτω και ενταυθα· Ἡσαΐας δε αποτολμαι και λεγει. Ὃ δε λεγει, τοιουτον
εστιν· Ἐβιασατο και εφιλονεικησε μηδεν συνεσκιασμενον ειπειν, αλλα και γυμνα
προ των οφθαλμων υμων θειναι τα πραγματα, μαλλον δε ελομενος κινδυνευειν εκ
του 60.575 φανερως ειπειν, η την οικειαν υφορωμενος σωτηριαν, σκιαν γουν υμιν
καταλιπειν αγνωμοσυνης· καιτοι γε προφητειας ουκ ην τουτο ουτως ειπειν σαφως.
Ἀλλ' ομως ωστε εκ περιουσιας υμων εμφραξαι τα στοματα, σαφως πανυ και
διαῤρηδην παντα προλεγει. Παντα, ποια; Και την υμων εκπτωσιν, και την εκεινων
εισαγωγην, ουτω λεγων· Ευρεθην τοις εμε μη ζητουσιν· εμφανης εγενομην τοις εμε
μη επερωτωσι. Τινες ουν οι μη ζητουντες; τινες οι μη επερωτωντες; Ευδηλον οτι ουκ
Ἰουδαιοι, αλλ' οι εξ εθνων, οι μηδεποτε αυτον επιγνοντες. Ὥσπερ ουν Μωυσης
εχαρακτηρισεν αυτους ειπων· Ουκ εθνει, και Ἔθνει ασυνετωι· ουτω και ενταυθα απο
της αυτης υποθεσεως αυτους δηλοι, της αγνοιας της επιτεταμενης· ο μεγιστη
κατηγορια Ἰουδαιων ην, οτι οι μη ζητουντες ευρον, και οι ζητουντες απωλεσαν.
Προς δε τον Ἰσραηλ λεγει· Ὅλην την ημεραν εξεπετασα τας χειρας μου προς λαον
απειθουντα και αντιλεγοντα. Ειδες πως το απορον εκεινο και παρα πολλων
ζητουμενον ευρισκεται ανωθεν και εν τοις προφητικοις ρημασι κειμενον, και σαφως
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λυομενον; Τι δε τουτο εστιν; Ἤκουσας Παυλου εμπροσθεν λεγοντος· Τι ουν ερουμεν;
Ὅτι εθνη τα μη διωκοντα δικαιοσυνην, κατελαβε δικαιοσυνην· Ἰσραηλ δε διωκων
νομον δικαιοσυνης, εις νομον δικαιοσυνης ουκ εφθασε. Τουτο και ο Ἡσαΐας ενταυθα
φησι· το γαρ, Ευρεθην τοις εμε μη ζητουσιν, εμφανης εγενομην τοις εμε μη
επερωτωσι, ταυτον εστι τωι ειπειν, οτι Ἔθνη τα μη διωκοντα δικαιοσυνην, κατελαβε
δικαιοσυνην. Ειτα δεικνυς, οτι ου της του Θεου μονον χαριτος ην το γινομενον,
αλλα και της γνωμης των προσελθοντων, ωσπερ ουν και η εκεινων εκπτωσις της
φιλονεικιας των απειθησαντων, ακουσον τι επηγαγε· Προς δε τον Ἰσραηλ λεγει·
Ὅλην την ημεραν εξεπετασα τας χειρας μου προς λαον απειθουντα και αντιλεγοντα·
ημεραν ενταυθα τον παντα χρονον λεγων τον εμπροσθεν· το δε εκπετασαι τας
χειρας, το καλεσαι και επισπασασθαι και παρακαλεσαι δηλοι. Ειτα δεικνυς το
εγκλημα απαν εκεινων ον, φησι· Προς λαον απειθουντα και αντιλεγοντα. γʹ. Ειδες
ποση η κατηγορια; Ουτοι μεν γαρ ουδε παρακαλουντι επεισθησαν, αλλα και
αντειπον, και ταυτα ουχ απαξ, ου δις, ου τρις, αλλα και δια παντος του χρονου ταυτα
ποιουντα ορωντες· ετεροι δε οι μηδεποτε αυτον εγνωκοτες ισχυσαν αυτον
επισπασασθαι. Ἀλλ' ου λεγει, οτι αυτοι ισχυσαν αυτον επισπασασθαι, αλλα καθαιρων
και των εξ εθνων τα φρονηματα, και δεικνυς την αυτου χαριν το παν εργασαμενην
φησιν, οτι Ἐγω εμφανης εγενομην, και Ἐγω ευρεθην. Ουκουν κενοι παντων εκεινοι,
φησιν; Ουδαμως· αλλα τα ευρεθεντα λαβειν και τα φανεντα επιγνωναι, τουτο παρ'
εαυτων εισηνεγκαν. Ειτα ινα μη λεγωσιν ουτοι, ∆ια τι ουν και ημιν εμφανης ουκ
εγενου; το πλεον τουτου τιθησιν, οτι Ου μονον εμφανης εγενομην, αλλα και
παρεμεινα τας χειρας αναπεταννυς και παρακαλων, πατρος φιλοστοργου και μητρος
φιλοπαιδος κηδεμονιαν επιδεικνυμενος. Ὅρα πως σαφεστατην των εμπροσθεν
διαπορηθεντων απαντων την λυσιν επηγαγε, δειξας της γνωμης αυτων την
απωλειαν γενομενην, και ως παντοθεν αναξιοι συγγνω 60.576 μης εισι. Και γαρ και
ακουσαντες και νοησαντες τα λεγομενα, ουδε ουτως εβουληθησαν προσελθειν. Και
το πολυ πλεον, οτι ου μονον ακουσαι αυτους ταυτα εποιησεν, ουδε μονον νοησαι,
αλλα και ο μειζονα ισχυν εχει προς το διεγειραι, και φιλονεικουντας και
αντιλεγοντας επισπασασθαι, και τουτο προσεθηκε. Ποιον δη τουτο; Το παρακνισαι
αυτους και παραζηλωσαι. Ἴστε γαρ του παθους την τυραννιδα, και οσην εχει την
ισχυν της ζηλοτυπιας η φυσις προς το λυσαι φιλονεικιαν απασαν, και τους
αναπεπτωκοτας διαναστησαι. Και τι δει λεγειν επ' ανθρωπων τουτο, οπου γε και επι
αλογων και επι της ηλικιας της αωρου των παιδιων πολλην την δυναμιν
επιδεικνυται; Και γαρ παιδιον πολλακις παρακαλουμενον μεν ουκ ειξε τωι πατρι,
αλλ' εμεινε φιλονεικουν· ετερου δε θεραπευθεντος παιδιου, και μη καλουμενον
επανηλθε προς τους κολπους τους πατρικους, και οπερ ουκ ισχυσεν η παρακλησις,
τουτο εποιησεν η παραζηλωσις. Τουτο τοινυν και ο Θεος εποιησεν. Ου γαρ
παρεκαλεσε μονον, και τας χειρας εξεπετασεν, αλλα και το της ζηλοτυπιας εν αυτοις
διηγειρε παθος, τους πολλωι καταδεεστερους αυτων (ο μαλιστα ποιει παραζηλωσιν)
εισαγων, ουκ εις τα εκεινων αγαθα, αλλ' ο πολλωι μειζον ην και τυραννικωτερον
ποιει το παθος, εις τα πολλωι μειζονα εκεινων και αναγκαιοτερα, και α μηδε οναρ
αυτοι ποτε εφαντασθησαν. Ἀλλ' ουδε ουτως ειξαν. Τινος ουν αν ειεν συγγνωμης
αξιοι μετα τοσαυτης υπερβολης την φιλονεικιαν επιδειξαμενοι; Ουδεμιας. Ἀλλα
τουτο μεν αυτος ου λεγει, καταλιμπανει δε εκ του συμπερασματος των ειρημενων
τωι συνειδοτι των ακουοντων αυτο συλλογισασθαι, και παλιν αυτο και δια των εξης
κατασκευαζει μετα της ειωθυιας αυτωι σοφιας. Ὅπερ γαρ τοις εμπροσθεν εποιησεν,
αντιθεσεις εισαγων και επι του νομου και επι του λαου, μειζονα κατηγοριαν εχουσας
της ουσης, ειτα εν τηι λυσει τηι ανατρεπουσηι ταυτην τοσαυτα συγχωρων, οσα
εβουλετο, και τα πραγματα εδιδου, ωστε ανεπαχθη ποιησαι τον λογον· τουτο και
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενταυθα ποιει, ουτω γραφων· Λεγω ουν, Μη απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου, ον
προεγνω; Μη γενοιτο. Και σχημα διαπορουντος εισαγει, ως εκ των ειρημενων λαβων
την αρχην, και το φοβερον τουτο θεις, τηι αναιρεσει αυτου το μετ' εκεινο λοιπον
ευπαραδεκτον ποιει, ο δια των εμπροσθεν απαντων εσπουδασε δειξαι, τουτο και
ενταυθα κατασκευαζων. Ποιον δη τουτο; Ὅτι καν ολιγοι ωσιν οι διασεσωσμενοι, τα
της επαγγελιας εστηκε. ∆ια τουτο ουδε απλως ειπε, Τον λαον, αλλα προσεθηκεν· Ὃν
προεγνω. Ειτα επαγων αποδειξιν του μη απωσθαι τον λαον, φησι· Και γαρ εγω
Ἰσραηλιτης ειμι, εκ σπερματος Ἀβρααμ, φυλης Βενιαμιν. Ἐγω, φησιν, ο διδασκαλος,
ο κηρυξ. Ἐπει ουν εδοκει τουτο εναντιον ειναι τοις εμπροσθεν ειρημενοις τοις
λεγουσι· Τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; και, Ὅλην την ημεραν εξεπετασα τας χειρας
προς λαον απειθουντα και αντιλεγοντα· και, Παραζηλωσω υμας επ' ουκ εθνει· ουκ
ηρκεσθη τηι απαγορευσει, ουδε τωι ειπειν, Μη γενοιτο, αλλα κατα 60.577 σκευαζει
αυτο παλιν αναλαμβανων και λεγων· Ουκ απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου. Ἀλλα
τουτο ουκ εστι κατασκευη, φησιν, αλλ' αποφασις. Ὅρα ουν την κατασκευην την τε
προτεραν και την μετ' εκεινην. Προτερα μεν γαρ εστι το δειξαι, οτι αυτος εκειθεν ην·
ουκ αν δε, ει απωθεισθαι αυτους εμελλεν, ωι το κηρυγμα παν και τα πραγματα της
οικουμενης ενεπιστευσε, και τα μυστηρια παντα, και την οικονομιαν ολην, τουτον
αν εκειθεν εξελεξατο. Αυτη μεν ουν μια κατασκευη· δευτερα δε μετ' εκεινην, το
ειπειν· Τον λαον, ον προεγνω· τουτεστιν, ον ᾔδει σαφως επιτηδειον οντα και την
πιστιν δεξομενον· και γαρ τρισχιλιοι και πεντακισχιλιοι και μυριοι εξ εκεινων ησαν
πιστευσαντες. δʹ. Ἵνα γαρ μη λεγηι τις, Συ ουν ο λαος ει; και επειδη συ εκληθης, το
εθνος εκληθη; επηγαγεν· Ουκ απωσατο τον λαον αυτου, ον προεγνω. Ὡσανει ελεγεν·
Ἔχω μετ' εμου τρισχιλιους, εχω πεντακισχιλιους, εχω μυριους. Τι ουν; ο λαος εις
τρισχιλιους και πεντακισχιλιους και μυριους περιεστη το σπερμα εκεινο το
μιμουμενον τα αστρα του ουρανου τωι πληθει, και την αμμον την θαλαττιαν; και
ουτως ημας απαταις και παραλογιζηι, τον λαον απαντα σαυτον τιθεις, και τους
ολιγους τους μετα σου; και κεναις ημας εφυσησας ελπισι την επαγγελιαν
πεπληρωσθαι λεγων, παντων απολλυμενων, και εις ολιγους της σωτηριας
περιστασης; Κομπος ταυτα και τυφος, και ουκ ανασχοιμεθα των σοφισματων
τουτων. Ἵν' ουν μη ταυτα λεγωσιν, ορα πως δια των εξης την λυσιν επαγει, την μεν
αντιθεσιν ου θεις, προ δε της αντιθεσεως την λυσιν αυτης απο παλαιας ιστοριας
κατασκευαζων. Τις ουν η λυσις; Ουκ οιδατε εν Ἠλιαι, φησι, τι λεγει η Γραφη; ως
εντυγχανει τωι Θεωι κατα του Ἰσραηλ; Κυριε, τους προφητας σου απεκτειναν, τα
θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν· καγω υπελειφθην μονος, και ζητουσι την ψυχην μου.
Ἀλλα τι λεγει αυτωι ο χρηματισμος; Κατελιπον εμαυτωι επτακισχιλιους ανδρας,
οιτινες ουκ εκαμψαν γονυ τηι Βααλ. Ουτως ουν και εν τωι νυν καιρωι λειμμα κατ'
εκλογην χαριτος γεγονεν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ουκ απωσατο ο Θεος τον
λαον· ει γαρ απωσατο, ουδενα αν εδεξατο· ει δε εδεξατο τινας, ουκ απωσατο. Και
μην, φησιν, ει μη απωσατο, παντας αν εδεξατο. Ουδαμως. Και γαρ επι Ἠλιαι εν
επτακισχιλιοις περιεστη τα της σωτηριας, και νυν δε εικος πολλους ειναι τους
πεπιστευκοτας. Ει δε αγνοειτε υμεις, θαυμαστον ουδεν, επει και ο προφητης εκεινος,
ο τοσουτος και τηλικουτος ανηρ, ηγνοει· αλλ' ο Θεος ωικονομει τα εαυτου, και του
προφητου αγνοουντος. Σκοπει δε αυτου συνεσιν, πως εν τωι κατασκευαζειν το
προκειμενον, λανθανοντως την κατηγοριαν αυτων αυξει. ∆ια γαρ τουτο και πασης
εμνησθη της μαρτυριας, ινα αυτων εκπομπευσηι την αγνωμοσυνην, και δειξηι
τοιουτους ανωθεν οντας. Ει γαρ μη τουτο ηθελεν, αλλ' εν μονον δειξαι εσπουδαζεν,
οτι εν τοις ολιγοις ο λαος, ειπεν αν, οτι και επι Ἠλια επτακισχιλιοι υπελειφθησαν·
νυνι δε ανωθεν αναγινωσκει την μαρτυριαν απασαν. Πανταχου γαρ εσπουδακε
δειξαι ουδεν ξενον ποιησαντας επι του Χριστου και των αποστολων, αλλα τα
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνηθη και μεμελετημενα. Ἵνα γαρ μη λεγωσιν, οτι Ὡς πλανον ανειλομεν τον
Χριστον, και ως απατεωνας διωκομεν τους αποστολους, παραγει την μαρτυριαν την
λεγουσαν· Κυριε, τους προφητας σου απεκτειναν, και τα θυσιαστηρια σου
κατεσκαψαν. Ειτα, ωστε μη ποιησαι τον λογον επαχθη, ετεραν τηι της 60.578
μαρτυριας παραγωγηι περιτιθησιν αιτιαν. Ου γαρ ως προηγουμενως αυτων
κατηγορησαι βουλομενος παραγει, αλλ' ως ετερα τινα αποδειξαι σπουδαζων· και
αποστερει πασης αυτους συγγνωμης και απο των εμπροσθεν γεγενημενων. Ὅρα γαρ
πως επιτεταμενη η κατηγορια και απο του προσωπου γινεται. Ουδε γαρ Παυλος εστιν
ο κατηγορων, ουδε Πετρος και Ἰακωβος και Ἰωαννης, αλλ' ο μαλιστα παντων παρ'
αυτοις θαυμασθεις, των προφητων το κεφαλαιον, ο τωι Θεωι φιλος, ο υπερ αυτων
ουτω ζηλωσας, ως και λιμωι παραδοθηναι, ο μεχρι σημερον μηδεπω τετελευτηκως.
Τι ουν ουτος φησι; Κυριε, τους προφητας σου απεκτειναν, και τα θυσιαστηρια σου
κατεσκαψαν, και υπελειφθην εγω μονος, και ζητουσι την ψυχην μου. Τι της
θηριωδιας ταυτης ωμοτερον γενοιτ' αν; ∆εον γαρ παρακαλειν υπερ των ηδη
πλημμεληθεντων, οι δε και αυτον εβουλοντο ανελειν· απερ απαντα πασης απεστερει
συγγνωμης αυτους. Ουδε γαρ του λιμου κρατουντος, αλλα της ευετηριας γενομενης,
και της αισχυνης λυθεισης, και των δαιμονων καταισχυνθεντων, και της του Θεου
δειχθεισης δυναμεως, και του βασιλεως υποκυψαντος, ετολμων ταυτα εκεινοι, απο
φονων εις φονους μεταβαινοντες, και τους διδασκαλους και διορθουντας αυτων την
γνωμην αναιρουντες. Τι γαρ αν εχοιεν ειπειν; μη και εκεινοι πλανοι; μη και εκεινους
ουκ ᾔδεισαν ποθεν ησαν; Ἀλλ' ελυπουν υμας; Ἀλλα και χρηστα ελεγον. Τι δε και τα
θυσιαστηρια; μη και τα θυσιαστηρια ελυπει; μη και αυτα παρωξυνεν; Ὅρα ποσης
φιλονεικιας, ποσης υβρεως εξηνεγκαν αει δειγματα. ∆ια τουτο και αλλαχου φησιν ο
Παυλος, Θεσσαλονικευσι γραφων· Τα αυτα επαθετε και υμεις υπο των ιδιων
συμφυλετων, καθως και αυτοι υπο των Ἰουδαιων, των και τον Κυριον
αποκτειναντων και τους ιδιους προφητας, και ημας εκδιωξαντων, και τωι Θεωι μη
αρεσκοντων, και πασιν ανθρωποις εναντιων. Ὅπερ ουν και ενταυθα φησιν, οτι και
τα θυσιαστηρια κατεσκαψαν, και τους προφητας ανειλον. Ἀλλα τι λεγει αυτωι ο
χρηματισμος; Κατελιπον εμαυτωι επτακισχιλιους ανδρας, οιτινες ουκ εκαμψαν γονυ
τηι Βααλ. Τι ουν εκεινα προς τα παροντα, φησι; Και σφοδρα μεν ουν προς τα παροντα.
∆εικνυσι γαρ εντευθεν, οτι τους αξιους αει σωζειν ο Θεος ειωθε, καν προς απαν το
εθνος η επαγγελια κειμενη. Και τουτο ανωθεν εδειξε δι' ων ελεγεν· Ἐαν ηι ο αριθμος
των υιων Ἰσραηλ ωσει αμμος της θαλασσης, το εγκαταλειμμα σωθησεται· και, Ει μη
Κυριος Σαβαωθ εγκατελιπεν ημιν σπερμα, ως Σοδομα αν εγενηθημεν. ∆εικνυσι δε
και εντευθεν· διο και επαγει λεγων· Ουτω και εν τωι νυν καιρωι λειμμα κατ' εκλογην
χαριτος γεγονεν. εʹ. Ὅρα εκαστην λεξιν την οικειαν ευγενειαν διασωζουσαν, και την
του Θεου χαριν και την των σωζομενων ευγνωμοσυνην εμφαινουσαν. Τωι μεν γαρ
ειπειν, Ἐκλογην, εδειξεν εκεινων την δοκιμην· τωι δε ειπειν, Χαριτος, εδειξε του
Θεου την δωρεαν. Ει δε χαριτι, ουκετι εξ εργων, επει η χαρις ουκετι εστι χαρις. Ει δε
εξ εργων, ουκετι εστι χαρις, επει το εργον ουκετι εστιν εργον. Παλιν επιπηδαι τηι
φιλονεικιαι των Ἰουδαιων μετα των ειρημενων, και ενταυθα εναντιουται, και
εντευθεν αυτους αποστερει συγγνωμης. Ουδε γαρ εχετε, φησιν, ειπειν, οτι προ 60.579
φηται μεν εκαλουν, και ο Θεος παρεκαλει, και τα πραγματα εβοα, και η παραζηλωσις
ικανη ημας επισπασασθαι ην· φορτικα δε τα επιταττομενα, και δια τουτο ουκ
ηδυνηθημεν προσελθειν, επειδη εργων επιδειξιν απηιτουμεθα, και κατορθωματα
επιπονα· ουδε γαρ τουτο εστιν ειπειν. Πως γαρ αν ταυτα απηιτησεν ο Θεος παρ' υμων,
οποτε και την χαριν αυτου τουτο επισκιαζειν εμελλε; Ταυτα δε ειπε βουλομενος
ενδειξασθαι, οτι σφοδρα εβουλετο αυτους σωθηναι. Ουδε γαρ η σωτηρια αυτοις
προεχωρει μονον ευκολως, αλλα και τωι Θεωι δοξα μεγιστη ην, το την φιλανθρωπιαν
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιδειξασθαι την εαυτου. Τι τοινυν εφοβηθης προσελθειν, ουκ απαιτουμενος εργα; τι
δε στασιαζεις και φιλονεικεις, χαριτος προκειμενης, και νομον μοι προβαλληι εικη
και ματην; Ουτε γαρ εκειθεν σωθησηι, και ταυτην λυμανηι την δωρεαν. Ει γαρ
φιλονεικεις εκειθεν σωζεσθαι, αναιρεις του Θεου την χαριν ταυτην. Ειτα, ινα μη
νομισωσι τουτο ξενον ειναι, προλαβων και τους επτακισχιλιους εκεινους απο
χαριτος εφη σεσωσθαι. Ὅταν γαρ ειπηι, οτι ουτω και εν τωι νυν καιρωι λειμμα κατ'
εκλογην χαριτος γεγονε, δεικνυσιν οτι και εκεινοι χαριτι εσωθησαν. Και ου τουτο
μονον, αλλα και τωι ειπειν, Κατελιπον εμαυτωι· τουτο γαρ εμφαινοντος εστιν, οτι το
πλεον αυτος εισηνεγκε. Και ει χαριτι, φησιν, δια τι μη παντες σωζομεθα; Ὅτι μη
βουλεσθε· η γαρ χαρις, καν χαρις ηι, τους εθελοντας σωζει, ου τους μη βουλομενους
και αποστρεφομενους αυτην, και πολεμουντας αυτηι διηνεκως και εναντιουμενους.
Ειδες πως δι' ολου εκεινο κατασκευαζει, το, Ουχ οιον δε, οτι εκπεπτωκεν ο λογος του
Θεου, δεικνυς οτι εις τους αξιους ηλθεν η επαγγελια, και οτι ουτοι, ει και ολιγοι εισι,
δυνανται ειναι λαος του Θεου· καιτοι γε εν προοιμιοις της Ἐπιστολης μετα πλειονος
αυτο της υπερβολης τεθεικεν ειπων· Τι γαρ, ει ηπιστησαν τινες; και μηδε μεχρι
τουτου στας, αλλα επαγαγων· Γινεσθω δε ο Θεος αληθης, πας δε ανθρωπος ψευστης.
Και νυν δε παλιν ετερως αυτο κατασκευαζει, και της χαριτος δεικνυσι την ισχυν, και
αει τους μεν σωζομενους, τους δε απολλυμενους. Ευχαριστωμεν τοινυν, οτι των
σωζομενων γεγοναμεν, και μη δυνηθεντες απο των εργων σωθηναι, εσωθημεν απο
της του Θεου δωρεας. Ευχαριστουντες δε, μη ρημασι τουτο ποιωμεν μονον, αλλα και
εργοις και πραξεσιν. Αυτη γαρ η ευχαριστια η ακριβης, οταν ταυτα πραττωμεν, δι' ων
ο Θεος δοξαζεσθαι μελλει· οταν εκεινα φυγωμεν, ων απηλλαγημεν. Και γαρ ει
βασιλεα υβρισαντες, αντι του δουναι δικην ετιμηθημεν, ειτα παλιν υβρισαμεν, ατε
εσχατης αχαριστιας αλοντες, την εσχατην δικαιως αν εδωκαμεν δικην, και πολλωι
μειζονα της προτερας. Ουδε γαρ ουτως ημας αχαριστους η προτερα υβρις εδεικνυ, ως
η μετα την τιμην και την πολλην θεραπειαν. Φυγωμεν τοινυν εκεινα, ων
απηλλαγημεν, και μη τωι στοματι μονον ευχαριστωμεν, ινα μη και περι ημων
λεγηται· Ὁ λαος ουτος τοις χειλεσι με τιμαι, τηι δε καρδιαι ποῤρω απεχει απ' εμου.
Πως γαρ ουκ ατοπον, οταν οι μεν ουρανοι διηγωνται δοξαν Θεου, συ δε, δι' ον οι
ουρανοι οι δοξαζοντες εγενοντο, τοιαυτα πραττεις ως βλασφημεισθαι δια σε τον
ποιησαντα σε Θεον; ∆ια τοι τουτο ουκ εκεινος μονον ο βλασφημων, αλλα και συ
λοιπον υπευθυνος ει της κολασεως. Ουδε γαρ οι ουρανοι φωνην αφιεντες δοξαζουσι
τον Θεον, αλλ' ετερους δια της οψεως εις τουτο παρασκευαζοντες, 60.580 και ομως
αυτοι λεγονται διηγεισθαι δοξαν Θεου. Ουτω και οι παρεχομενοι βιον θαυμαστον,
καν σιγωσι, τον Θεον δοξαζουσιν, ετερων δι' αυτους αυτον δοξαζοντων. Ου γαρ
ουτως απο του ουρανου θαυμαζεται, ως απο βιου καθαρου. Ὅταν γουν προς
Ἕλληνας διαλεγωμεθα, ου τον ουρανον εις μεσον παραγομεν, αλλα τους
ανθρωπους, ους θηριων χειρον διακειμενους επεισε γενεσθαι εφαμιλλους αγγελοις.
Και ταυτην λεγοντες την μεταβολην, εμφραττομεν αυτων τα στοματα. ʹ. Και γαρ
πολυ βελτιων του ουρανου ανθρωπος, και δυναται λαμπροτεραν του καλλους αυτου
κεκτησθαι ψυχην. Ουτος μεν γαρ ορωμενος επι τοσουτον χρονον, ου σφοδρα επεισε·
Παυλος δε ολιγον κηρυξας χρονον, την οικουμενην εφειλκυσατο πασαν. Και γαρ
εκεκτητο ψυχην του ουρανου ουχ ηττονα, παντας επισπασασθαι δυναμενην. Ἡ μεν
γαρ ημετερα ουδε της γης εστιν αξια, η δε εκεινου και των ουρανων ανταξια. Ουτος
μεν γαρ εστηκε τον οικειον φυλαττων ορον και τον κανονα· της εκεινου ψυχης το
υψος απαντας υπερεβη τους ουρανους, και αυτωι ομιλει τωι Χριστωι· και το καλλος δε
αυτης τοιουτον ην, ως και τον Θεον ανακηρυττειν αυτο. Τα μεν γαρ αστρα οι
αγγελοι εθαυμασαν οτε εγενετο· τουτον δε αυτος εθαυμασεν ειπων· Σκευος εκλογης
εστι μοι ουτος. Και τουτον μεν τον ουρανον νεφελη πολλακις εκαλυψε· την δε
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλου ψυχην ουδεις εκαλυψε πειρασμος, αλλ' εν τοις χειμωσι λαμπροτερος
εφαινετο σταθηρας μεσημβριας, και ομοιως ελαμπεν, ωσπερ ουν και προ των νεφων.
Ὁ γαρ εν αυτωι φαινων ηλιος ου τοιαυτας ηφιει τας ακτινας, ως συσκιαζεσθαι τηι των
πειρασμων συνδρομηι, αλλα και τοτε μαλλον εξελαμπον. ∆ιο και ελεγεν· Ἀρκει σοι η
χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Ζηλωσωμεν τοινυν αυτον, και
ουδεν εσται ουδε προς ημας ουτος ο ουρανος, εαν θελωμεν, ουτε ο ηλιος, ουτε ο
κοσμος απας· ταυτα γαρ δι' ημας, ουχ ημεις δια ταυτα. ∆ειξωμεν, οτι αξιοι εσμεν του
γεγενησθαι ταυτα δι' ημας. Ἂν γαρ τουτων αναξιοι φανωμεν, πως βασιλειας
εσομεθα αξιοι; Και ει αναξιοι παντες τον ηλιον οραιν, οσοι εις βλασφημιαν ζωσι του
Θεου· αναξιοι των κτισματων απολαυειν των δοξαζοντων αυτον οι βλασφημουντες
αυτον· επει και υιος πατερα υβριζων, αναξιος οικετων ευδοκιμουντων απολαυειν
διακονιας. ∆ια τοι τουτο ταυτα μεν και πολλης απολαυσεται δοξης· ημεις δε κολασιν
υποστησομεθα και τιμωριαν. Ποσης ουν αθλιοτητος αν ειη, την μεν κτισιν την δια σε
γενομενην εις ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του Θεου σχηματιζεσθαι, ημας δε
τους τεκνα του Θεου γενομενους, δια την πολλην ραιθυμιαν εις απωλειαν πεμπεσθαι
και γεενναν, δι' ους η κτισις της μεγαλης απολαυσεται ευημεριας εκεινης; Ἵν' ουν
μη τουτο γενηται, οι μεν καθαραν κεκτημενοι ψυχην, φυλαξωμεν αυτην τοιαυτην·
μαλλον δε και επιτεινωμεν αυτης την λαμπηδονα· οι δε ρυπωσαν εχοντες, μη
απογνωμεν. Ἐαν γαρ ωσι, φησιν, αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως χιονα
λευκανω· και εαν ωσιν ως κοκκινον, ωσει εριον λευκανω. Ὅταν δε ο Θεος
επαγγελληται, μη αμφιβαλλε, αλλ' εκεινα ποιει, δι' ων επισπασασθαι τας επαγγελιας
ταυτας δυνησηι. Μυρια σοι ειργασται δεινα και πεπλημμεληται; Και τι τουτο; Ουδεπω
γαρ εις τον ᾅδην απηλθες, ενθα ουδεις εξομολογησεται· ουδεπω σου το θεατρον
λελυται, αλλ' εισω του σκαμματος εστηκας, και δυνασαι και δι' εσχατης παλης πασας
αναπαλαισαι τας ηττας. Ουπω 60.581 γεγονας, ενθα που ο πλουσιος, ινα ακουσηις, οτι
60.581 Χαος εστι μεταξυ ημων και υμων· ουπω γαρ παρεγενετο ο νυμφιος ινα
φοβηθηι τις μεταδουναι ελαιου· ετι δυνασαι αγορασαι και αποθεσθαι. Και ουκ εστιν
ουδεπω ο λεγων· Μηποτε ου μη αρκεσηι και ημιν και υμιν· αλλ' εισιν οι πωλουντες
πολλοι, οι γυμνοι, οι πεινωντες, οι αῤρωστουντες, οι δεσμωτηριον οικουντες.
Θρεψον τουτους, ενδυσον εκεινους, επισκεψαι τους κειμενους, και υπερ τας πηγας
ηξει το ελαιον. Ουπω του λογοθεσιου εφεστηκεν η ημερα. Χρησαι και εις δεον τωι
καιρωι, και χρεων αποκοπας ποιησον, και τωι οφειλοντι τους εκατον βατους του
ελαιου ειπε· ∆εξαι σου το γραμματειον, και ποιησον πεντηκοντα. Και επι χρηματων
και επι ρηματων και επι των αλλων απαντων ομοιως ποιει, τον οικονομον εκεινον
μιμουμενος· και ταυτα και σεαυτωι και τοις συγγενεσι παραινει. Ἔτι γαρ ει κυριος
του ταυτα λεγειν· ουδεπω κατεστης εις αναγκην του παρακαλειν ετερον υπερ
τουτων, αλλ' εξουσιαν εχεις και σεαυτωι και ετεροις συμβουλευειν· οταν δε απελθηις
εκει, ουδετερον τουτων δυνησηι ποιειν εις δεον· εικοτως. Ὁ γαρ τοσαυτην λαβων
προθεσμιαν, και μητε σαυτον μητε ετερον ωφελησας, πως λοιπον υπο ταις χερσι του
δικαστου γενομενος, δυνησηι ταυτης επιτυχειν της χαριτος; Ταυτα ουν απαντα
συλλεγοντες, εχωμεθα σφοδρως της σωτηριας της ημετερας, και μη προδωμεν την
ευκαιριαν του παροντος βιου. Ἔστι γαρ, εστι και εις εσχατας αναπνοας ευαρεστησαι
τωι Θεωι· εστι και απο διαθηκης ευδοκιμησαι, ουχ ουτω μεν ως ζωντα· εστι δε ομως.
Πως και τινι τροπωι; Ἂν εγγραψηις αυτον μετα των σων κληρονομων, και μοιραν και
αυτωι του παντος απονειμηις κληρου. Ουκ εθρεψας αυτον ζων; Καν απελθων, οτε
ουκετι κυριος ει, μεταδος αυτωι των σων· φιλανθρωπος εστιν, ουκ ακριβολογειται
προς σε. Μειζονος μεν γαρ ποθου και πλειονος μισθου, το ζωντα σε τρεφειν αυτον· ει
δε τουτο αυτο μη πεποιηκας, καν επι το δευτερον ελθε· συγκληρονομον αυτον αφες
τοις παισι τοις σοις. Ει δε και τουτο οκνεις, εννοησον, οτι ο πατηρ αυτου
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκληρονομον αυτου σε εποιησε, και καταλυσον την απανθρωπιαν. Τινα γαρ εξεις
απολογιαν, μηδε των παιδων των σων κοινωνον αυτον ποιων, τον κοινωνον σε
ποιησαντα των ουρανων, και σφαγεντα δια σε; καιτοι γε αυτος παντα οσα εποιησεν,
ουκ οφειλην αποδιδους εποιησεν, αλλα χαριν επιδεικνυμενος· συ δε μετα τοσαυτας
ευεργεσιας και οφειλετης κατεστης. Ἀλλ' ομως και τουτων ουτως εχοντων, ως χαριν
λαμβανων, ουχ ως οφειλην απαιτων, ουτω σε στεφανοι, και ταυτα, τα αυτου
μελλων λαμβανειν. ζʹ. ∆ος τοινυν αυτωι χρηματα τα σοι λοιπον αχρηστα, και ων ουκ
ει κυριος, και δωσει σοι βασιλειαν την σοι χρησιμην διηνεκως, και μετ' εκεινης και
τα ενταυθα χαριειται. Ἂν γαρ γενηται συγκληρονομος των παιδων, επικουφιζει την
ορφανιαν αυτοις, λυει τας επηρειας, αποκρουεται τας επιβουλας, εμφραττεται τα
στοματα των συκοφαντων· καν αυτοι μη δυνωνται προστηναι των διαθηκων, αυτος
προστησεται, και ουκ αφησει διαῤραγηναι. Ει δε και τουτο συγχωρησει, 60.582
αναπληροι παρ' εαυτου τα εγγεγραμμενα απαντα μετα πλειονος της φιλοτιμιας,
επειδη ετιμηθη τωι εγγραφηναι απαξ. Ἄφες τοινυν αυτον κληρονομον· προς γαρ
αυτον απιεναι μελλεις· αυτος σοι δικαζει την δικην των ενταυθα γεγενημενων
απαντων. Ἀλλα γαρ εισι τινες ουτως αθλιοι και ταλαιπωροι, οι μηδε παιδας εχοντες
ουκ ανεχονται τουτο ποιειν, αλλα πα60.581 Χαος εστι μεταξυ ημων και υμων· ουπω
γαρ παρεγενετο ο νυμφιος ινα φοβηθηι τις μεταδουναι ελαιου· ετι δυνασαι αγορασαι
και αποθεσθαι. Και ουκ εστιν ουδεπω ο λεγων· Μηποτε ου μη αρκεσηι και ημιν και
υμιν· αλλ' εισιν οι πωλουντες πολλοι, οι γυμνοι, οι πεινωντες, οι αῤρωστουντες, οι
δεσμωτηριον οικουντες. Θρεψον τουτους, ενδυσον εκεινους, επισκεψαι τους
κειμενους, και υπερ τας πηγας ηξει το ελαιον. Ουπω του λογοθεσιου εφεστηκεν η
ημερα. Χρησαι και εις δεον τωι καιρωι, και χρεων αποκοπας ποιησον, και τωι
οφειλοντι τους εκατον βατους του ελαιου ειπε· ∆εξαι σου το γραμματειον, και
ποιησον πεντηκοντα. Και επι χρηματων και επι ρηματων και επι των αλλων
απαντων ομοιως ποιει, τον οικονομον εκεινον μιμουμενος· και ταυτα και σεαυτωι
και τοις συγγενεσι παραινει. Ἔτι γαρ ει κυριος του ταυτα λεγειν· ουδεπω κατεστης
εις αναγκην του παρακαλειν ετερον υπερ τουτων, αλλ' εξουσιαν εχεις και σεαυτωι
και ετεροις συμβουλευειν· οταν δε απελθηις εκει, ουδετερον τουτων δυνησηι ποιειν
εις δεον· εικοτως. Ὁ γαρ τοσαυτην λαβων προθεσμιαν, και μητε σαυτον μητε ετερον
ωφελησας, πως λοιπον υπο ταις χερσι του δικαστου γενομενος, δυνησηι ταυτης
επιτυχειν της χαριτος; Ταυτα ουν απαντα συλλεγοντες, εχωμεθα σφοδρως της
σωτηριας της ημετερας, και μη προδωμεν την ευκαιριαν του παροντος βιου. Ἔστι
γαρ, εστι και εις εσχατας αναπνοας ευαρεστησαι τωι Θεωι· εστι και απο διαθηκης
ευδοκιμησαι, ουχ ουτω μεν ως ζωντα· εστι δε ομως. Πως και τινι τροπωι; Ἂν
εγγραψηις αυτον μετα των σων κληρονομων, και μοιραν και αυτωι του παντος
απονειμηις κληρου. Ουκ εθρεψας αυτον ζων; Καν απελθων, οτε ουκετι κυριος ει,
μεταδος αυτωι των σων· φιλανθρωπος εστιν, ουκ ακριβολογειται προς σε. Μειζονος
μεν γαρ ποθου και πλειονος μισθου, το ζωντα σε τρεφειν αυτον· ει δε τουτο αυτο μη
πεποιηκας, καν επι το δευτερον ελθε· συγκληρονομον αυτον αφες τοις παισι τοις
σοις. Ει δε και τουτο οκνεις, εννοησον, οτι ο πατηρ αυτου συγκληρονομον αυτου σε
εποιησε, και καταλυσον την απανθρωπιαν. Τινα γαρ εξεις απολογιαν, μηδε των
παιδων των σων κοινωνον αυτον ποιων, τον κοινωνον σε ποιησαντα των ουρανων,
και σφαγεντα δια σε; καιτοι γε αυτος παντα οσα εποιησεν, ουκ οφειλην αποδιδους
εποιησεν, αλλα χαριν επιδεικνυμενος· συ δε μετα τοσαυτας ευεργεσιας και
οφειλετης κατεστης. Ἀλλ' ομως και τουτων ουτως εχοντων, ως χαριν λαμβανων,
ουχ ως οφειλην απαιτων, ουτω σε στεφανοι, και ταυτα, τα αυτου μελλων
λαμβανειν. ζʹ. ∆ος τοινυν αυτωι χρηματα τα σοι λοιπον αχρηστα, και ων ουκ ει
κυριος, και δωσει σοι βασιλειαν την σοι χρησιμην διηνεκως, και μετ' εκεινης και τα
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενταυθα χαριειται. Ἂν γαρ γενηται συγκληρονομος των παιδων, επικουφιζει την
ορφανιαν αυτοις, λυει τας επηρειας, αποκρουεται τας επιβουλας, εμφραττεται τα
στοματα των συκοφαντων· καν αυτοι μη δυνωνται προστηναι των διαθηκων, αυτος
προστησεται, και ουκ αφησει διαῤραγηναι. Ει δε και τουτο συγχωρησει, 60.582
αναπληροι παρ' εαυτου τα εγγεγραμμενα απαντα μετα πλειονος της φιλοτιμιας,
επειδη ετιμηθη τωι εγγραφηναι απαξ. Ἄφες τοινυν αυτον κληρονομον· προς γαρ
αυτον απιεναι μελλεις· αυτος σοι δικαζει την δικην των ενταυθα γεγενημενων
απαντων. Ἀλλα γαρ εισι τινες ουτως αθλιοι και ταλαιπωροι, οι μηδε παιδας εχοντες
ουκ ανεχονται τουτο ποιειν, αλλα παρασιτοις και κολαξι, και τωι δεινι και τωι δεινι
μαλλον καταδεχονται τα αυτων διανεμειν, η τωι τοσαυτα αυτους ευεργετησαντι
Χριστωι· ων τι γενοιτ' αν αλογωτερον; Τους γαρ τοιουτους, καν ονοις, καν λιθοις τις
παραβαλοι, ουδεν ουδεπω της ανοιας αυτων και της αναισθησιας αξιον ερει, ουδ' αν
ευροι τις εικονα την μανιαν αυτων παραστησαι δυναμενην, και την παραφροσυνην.
Ποιας γαρ τευξονται συγγνωμης ουτοι υπερ του μη θρεψαι αυτον ζωντες, οταν και
απιεναι μελλοντες προς αυτον, μηδε απο των χρηματων τουτων, ων ουκ εισι κυριοι
λοιπον, βουληθωσιν αυτωι μικρον τι χαρισασθαι, αλλ' ουτως εχθρως διακεινται και
πολεμιως, ως μηδε των αχρηστων αυτοις γενομενων αυτωι μεταδουναι; Ουχ οραις
οσοι των ανθρωπων ουδε τουτου κατηξιωθησαν του τελους, αλλ' αρπαγεντες
απηλθον; Σε δε ο Θεος και επισκηψαι τοις προσηκουσι, και ειπειν περι των οντων,
και τα κατα την οικιαν απαντα διαθειναι εποιησε κυριον. Ποιαν ουν απολογιαν
εξεις, οταν και ταυτην λαβων παρ' αυτου την χαριν, προδωις την ευεργεσιαν, και
ωσπερ εκ διαμετρου απεναντιας στηις τοις της πιστεως σου προγονοις; Ἐκεινοι μεν
γαρ και ζωντες επωλουν απαντα, και εφερον παρα τους ποδας των αποστολων· συ δε
ουδε τελευτων μοιρας τινος μεταδιδως τοις δεομενοις. Το μεν ουν αμεινον και
πολλην παῤρησιαν παρεχον, ζωντα διορθουν πενιαν· ει δε εκεινο μη βουληθηις, καν
τελευτων ποιησον τι γενναιον. Ου πολλης μεν γαρ εστιν αγαπης τουτο της περι τον
Χριστον· αγαπης δ' ουν ομως. Ει γαρ και μη την προεδριαν εξεις την μετα των
αρνων, αλλ' ου μικρον το καν μετ' εκεινους γενεσθαι, και μη στηναι μετα των
εριφων, μηδε εξ ευωνυμων. Ἂν δε μη τουτο ποιηις, τις σε εξαιρησεται λογος, οταν
μητε ο του θανατου φοβος, μητε το αχρηστα σοι λοιπον γεγενησθαι τα χρηματα,
μητε το ασφαλειαν καταλιμπανειν τοις τεκνοις, μητε το πολλην σαυτωι
προαποτιθεσθαι εκει συγγνωμην, ποιηι σε φιλανθρωπον; ∆ιο παρακαλω μαλιστα μεν
ζωντας προΐεσθαι τοις δεομενοις εκ των οντων την πλειονα μοιραν. Ει δε τινες ειεν
ουτω μικροψυχοι, ως μη ανεχεσθαι τουτο, καν υπο της αναγκης γινεσθωσαν ουτοι
φιλανθρωποι. Ὅταν μεν γαρ εζης, ως αθανατος, ουτως αντειχου των οντων· νυνι δε,
επειδη εμαθες, οτι θνητος γεγονας, καν νυν το δογμα καταλυσον, και ως θνητος περι
των σαυτου βουλευσαι· μαλλον δε, ως οφειλων αθανατου ζωης διηνεκως
απολαυειν. Ει γαρ και φορτικον το μελλον ρηθησεσθαι, και φρικης γεμον, αλλ' ομως
αναγκαιον ειπειν· αριθμησον μετα των δουλων σου τον ∆εσποτην. Ἐλευθεροις τους
δουλους; Ἐλευθερωσον τον Χριστον λιμου και αναγκης και δεσμωτηριων και
γυμνοτητος. Ἔφριξας ακουσας; Ουκουν 60.583 φρικωδεστερον, οταν μηδε αυτο
τουτο ποιηις. Και ενταυθα μεν το ρημα σε ναρκαιν εποιησεν, οταν δε απελθηις εκει, και
τα πολλωι χαλεπωτερα τουτων ακουσηις, και τα ανηκεστα βλεπηις βασανιστηρια, τι
ερεις; προς τινα καταφευξηι; τινα καλεσεις συμμαχον και βοηθον; τον Ἀβρααμ; Ἀλλ'
ουκ ακουσεται. Ἀλλα τας παρθενους εκεινας; Ἀλλ' ουδε αυται σοι μεταδωσουσιν
ελαιου. Ἀλλα τον πατερα, αλλα τον παππον; Ἀλλ' ουδε τουτων ουδεις εσται κυριος,
καν 60.584 σφοδρα αγιος ηι, λυσαι την ψηφον εκεινην. Ταυτ' ουν απαντα
λογισαμενος, τον μονον κυριον οντα το χειρογραφον εξαλειψαι το σον, και την
φλογα εκεινην σβεσαι, τουτον ικετευε και παρακαλει και ποιησον ιλεων, ηδη
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τρεφων και ενδυων διηνεκως· ινα και εντευθεν μετα χρηστης απελθηις ελπιδος, και
εκει γενομενος των αιωνιων απολαυσηις αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΘʹ.
Τι ουν; ο επιζητει Ἰσραηλ, τουτου ουκ επετυχεν, η δε εκλογη επετυχεν· οι δε
λοιποι επωρωθησαν. αʹ. Ειπεν, οτι ουκ απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου, και δεικνυς
πως ουκ απωσατο, παλιν επι τους προφητας κατεφυγε· και δι' αυτων δηλωσας, οτι
το πλεον μερος των Ἰουδαιων απολωλεν, ινα μη δοξηι παλιν οικοθεν εκφερειν την
κατηγοριαν, και επαχθη τον λογον ποιειν, και ως εχθρος αυτων καθαπτεσθαι, επι
τον ∆αυιδ και τον Ἡσαΐαν καταφευγει, λεγων· Καθως γεγραπται· Ἔδωκεν αυτοις ο
Θεος πνευμα κατανυξεως. Μαλλον δε ανωθεν ημιν αρκτεον του λογου. Και γαρ
ειπων τα κατα τον Ἠλιαν, και δειξας τι ποτε εστι χαρις, επηγαγε· Τι ουν; ο επιζητει
Ἰσραηλ, τουτου ουκ επετυχε. Τουτο δε ουκ ερωτωντος μαλλον εστιν, η εγκαλουντος.
Ἑαυτωι γαρ μαχεται, φησιν, ο Ἰουδαιος, ζητων δικαιοσυνην, ην ου βουλεται λαβειν.
Ειτα αποστερων αυτους παλιν συγγνωμης, απο των ειληφοτων δεικνυσιν αυτων την
αγνωμοσυνην, ουτω λεγων· Ἡ γαρ εκλογη επετυχε. Κακεινοι τουτους κατακρινουσι.
Ὥσπερ ουν και ο Χριστος ελεγεν· Ει δε εγω εν Βεελζεβουλ εκβαλλω τα δαιμονια, οι
υιοι υμων εν τινι εκβαλλουσι; ∆ια τουτο αυτοι κριται υμων εσονται. Ἵνα γαρ μηδεις
τηι του πραγματος φυσει εγκαληι, αλλα τηι εκεινων γνωμηι, δεικνυσι και τους
επιτυχοντας. ∆ιο και σφοδρα εμφαντικως τηι λεξει κεχρηται, και την ανωθεν χαριν
και την αυτων σπουδην ενδεικνυμενος. Ουδε γαρ ινα ανεληι το αυτεξουσιον, φησιν,
οτι επετυχον, αλλ' ινα δηλωσηι των αγαθων το μεγεθος, και οτι το πλεον της χαριτος
ην, ου το παν. Και γαρ και ημιν εθος λεγειν, Ὁ δεινα επετυχεν, ο δεινα ευρεν, οταν
πολυ το κερδος ηι το γινομενον. Ουδε γαρ ανθρωπινοις πονοις, αλλα θειαι δωρεαι το
πλεον γεγονεν. Οι δε λοιποι επωρωθησαν. Ὅρα ποτε εθαῤρησεν ειπειν οικειαι φωνηι
την των λοιπων εκβολην. Ειπε μεν γαρ αυτην και ηδη, αλλα τους προφητας εισαγων
κατηγορουντας· ενταυθα δε και αυτος λοιπον αποφαινεται. Ἀλλ' ομως ουδε ενταυθα
αρκειται τηι οικειαι αποφασει, αλλα παλιν τον Ἡσαΐαν εισαγει τον προφητην· ειπων
γαρ, Ἐπωρωθησαν, επηγαγε· Καθως γεγραπται· Ἔδωκεν αυτοις ο Θεος πνευμα
κατανυξεως. Και ποθεν μεν η πωρωσις αυτη; Ειπε μεν και εμπροσθεν τας αιτιας, και
το παν εις την αυτων περιεστρεψε κεφαλην, δεικνυς οτι εξ ακαιρου φιλονεικιας
τουτο υπεμειναν. Λεγει δε και νυν. Ὅταν γαρ ειπηι, Ὀφθαλμους του μη βλεπειν, και
ωτα του μη ακουειν, ουδεν ετερον η την γνωμην αυτων την φιλονεικον διαβαλλει.
Και γαρ οφθαλμους εχοντες ωστε ιδειν τα θαυματα, και ωτα κεκτημενοι ωστε
ακουσαι της θαυμαστης διδασκαλιας εκεινης, ουδενι τουτων εχρησαντο εις δεον. Το
δε, Ἔδωκεν, ενταυθα μη ενεργειαν νομιζε ειναι, αλλα συγχωρησιν. Κατανυξιν
60.584 δε ενταυθα την περι το χειρον εξιν της ψυχης φησι, την ανιατως εχουσαν και
αμεταθετως· επει και αλλαχου φησιν ο ∆αυΐδ· Ὅπως αν ψαλληι σοι η δοξα μου, και
ου μη κατανυγω· τουτεστιν, ου μη μεταβληθω. Ὥσπερ γαρ ο εν ευλαβειαι
κατανενυγμενος ουκ αν ευκολως μετασταιη· ουτω και ο εν πονηριαι κατανυγεις
παλιν ουκ αν ραιδιως μεταβαλοιτο· κατανυγηναι γαρ ουδεν ετερον εστιν η το
εμπαγηναι που και προσηλωσθαι. Το τοινυν ανιατον της γνωμης αυτων και
δυσμεταθετον δηλων, Πνευμα κατανυξεως, ειπεν. Ειτα δεικνυς, οτι της απιστιας
ταυτης την εσχατην δωσουσι δικην, παλιν επαγει τον προφητην τα αυτα
απειλουντα, απερ εξεβη και τελος ελαβε. Γενηθητω γαρ, φησιν, η τραπεζα αυτων εις
παγιδα, και εις θηραν και εις σκανδαλον· τουτεστιν, Ἡ τρυφη, τα αγαθα παντα
μεταβαλλεσθω και απολλυσθω, και γενεσθωσαν ευχειρωτοι πασι. Και δηλων, οτι
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτηματων τινουσι δικην ταυτα πασχοντες, επηγαγε· Και εις ανταποδομα αυτοις.
Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων του μη βλεπειν, και τον νωτον αυτων διαπαντος
συγκαμψον. Ταυτ' ουν ετι ερμηνειας δειται τινος; ουχι και τοις σφοδρα ανοητοις
δηλα ην; Και προ των ημετερων ρηματων αυτη των πραγματων η εκβασις
προλαβουσα μαρτυρει τοις ειρημενοις. Ποτε γαρ ουτως ευχειρωτοι γεγονασι; ποτε
ευαλωτοι; ποτε ουτω τον νωτον αυτων συνεκαμψε; ποτε τοιαυτην δουλειαν
υπεστησαν; Και το δη μειζον, οτι ουδε λυσις εσται των δεινων τουτων· ο και αυτο ο
προφητης ηινιξατο. Ουδε γαρ απλως ειπε, Τον νωτον αυτων συγκαμψον, αλλα και,
∆ιαπαντος. Ει δε φιλονεικεις, ω Ἰουδαιε, περι του τελους, απο των φθασαντων
μανθανε και τα παροντα. Κατεβης εις Αιγυπτον· αλλ' εγενετο διακοσια ετη, και
ταχεως της δουλειας εκεινης σε απηλλαξεν ο Θεος, και ταυτα ασεβουντα και
πορνευοντα την χαλεπωτατην πορνειαν· απηλλαγης Αιγυπτου, και προσεκυνησας
τον μοσχον, εθυσας τους υιους σου τωι Βεελφεγωρ, τον ναον εμολυνας, παν ειδος
επηλθες κακιας, την φυσιν αυτην ηγνοησας, τα ορη, τας ναπας, τους βουνους, τας
πηγας, τους ποταμους, τους κηπους των θυσιων ενεπλησας των εναγων, προφητας
εσφαξας, θυσιαστηρια κατεστρεψας, πασαν υπερβολην επεδειξω πονηριας και
ασεβειας· αλλ' ομως εβδομηκοντα σε ετη παραδους Βαβυλωνιοις, παλιν επι την
προτεραν επανηγαγεν ελευθεριαν, και τον ναον και την πατριδα απεδωκε, και το
παλαιον της προφητειας σχημα, και προφηται παλιν και Πνευματος χαρις· μαλλον
δε ουδε εν τωι καιρωι της αιχμαλωσιας εγκατελειφθης, αλλα και εκει ∆ανιηλ και
Ἰεζεκιηλ, και εν Αιγυπτωι Ἱερεμιας, και εν ερημωι Μωυσης. 60.585 βʹ. Μετ' εκεινα
παλιν επι την προτεραν επανηλθες κακιαν, και εξεβακχευθης, και προς την
Ἑλληνικην μετεταξω πολιτειαν επι Ἀντιοχου του ασεβους· αλλα και τοτε ετη τρια
μονον και μικρον τι προς, Ἀντιοχωι παραδοθεντες, δια των Μακκαβαιων τα λαμπρα
παλιν εστησατε τροπαια. Ἀλλα νυν τοιουτον ουδεν, αλλα τουναντιον απαν γεγονεν·
ο και μαλιστα εστι θαυμασαι, οτι τα μεν της κακιας εληξε, τα δε της τιμωριας
επιτεταται, και ουδε ελπιδα τινα εχει μεταβολης. Ουδε γαρ εβδομηκοντα ετη
παρηλθε μονον, ουδε εκατον, ουδε δις τοσαυτα, αλλα και τριακοσια και πολλωι
πλεον, και ουτε σκιαν ελπιδος τοιαυτης εστιν ευρειν, και ταυτα ουτε
ειδωλολατρουντων υμων, ουτε τα αλλα ποιουντων, απερ εμπροσθεν ετολματε. Τι
ποτ' ουν εστι το αιτιον; ∆ιεδεξατο τον τυπον η αληθεια, και τον νομον εξεκλεισεν η
χαρις· απερ ουν ανωθεν προαναφωνων ο προφητης ελεγε· Και τον νωτον αυτων
διαπαντος συγκαμψον. Ειδες προφητειας ακριβειαν, πως και την απιστιαν
προανεφωνησε, και την φιλονεικιαν εδειξε, και την εψομενην δικην εδηλωσε, και
το απεραντον της κολασεως ενεδειξατο; Ἐπειδη γαρ πολλοι των παχυτερων τοις
μελλουσι διαπιστουντες, απο των παροντων τα μελλοντα εβουλοντο ιδειν, εντευθεν
ηδη εφ' εκατερα της εαυτου δυναμεως την αποδειξιν παρεσχετο ο Χριστος, τους μεν
εξ εθνων πιστευσαντας επαρας υπερ τον ουρανον, τους δε εξ Ἰουδαιων
απιστησαντας εις εσχατον ερημιας κατενεγκων, και αλυτοις κακοις παραδους.
Καθαψαμενος τοινυν αυτων σφοδρως, και αφ' ων ηπιστησαν, και αφ' ων επαθον τε
και εμελλον πεισεσθαι, παλιν παραμυθειται τα ειρημενα, γραφων ουτω· Λεγω ουν,
Μη επταισαν ινα πεσωσι; Μη γενοιτο. Ὅτε εδειξε μυριων οντας κακων υπευθυνους,
τοτε παραμυθιαν επινοει. Και σκοπει την συνεσιν την Παυλου· την μεν κατηγοριαν
απο των προφητων εισηγαγε, την δε παραμυθιαν παρ' εαυτου τιθησιν. Ὅτι μεν γαρ
αυτοις ημαρτηται μεγαλα, φησιν, ουδεις αντερει· ιδωμεν δε, ει τοιουτον το πτωμα,
ως και ανιατον ειναι, και μηδεμιαν εχειν διορθωσιν. Ἀλλ' ουκ εστι τοιουτον. Ειδες
πως αυτων παλιν καθαπτεται, και εν προσδοκιαι παραμυθιας υπευθυνους ποιει
αμαρτηματων ωμολογημενων; Ἴδωμεν δε τινα αυτοις και παραμυθιαν επινοει. Τις
ουν η παραμυθια; Ὅταν δε το πληρωμα των εθνων εισελθηι, φησι, τοτε πας Ἰσραηλ
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωθησεται, κατα τον καιρον της παρουσιας της δευτερας και της συντελειας. Ἀλλ'
ευθεως μεν τουτο ου λεγει· επειδη δε σφοδρως αυτων κατεδραμε, και κατηγοριαις
συνηψε κατηγοριας, προφητας επι προφηταις εισαγων καταβοωντας αυτων, τον
Ἡσαΐαν, τον Ἠλιαν, τον ∆αυιδ, τον Μωυσεα, τον Ὠσηε, και απαξ, και δις, και
πολλακις· ινα μη ταυτηι και τουτους εις απογνωσιν εμβαλων, αποτειχισηι την προς
την πιστιν επανοδον, και τους εξ εθνων παλιν πιστευσαντας εις απονοιαν επαρηι, και
φυσηθεντες και αυτοι βλαβωσιν εις τον της πιστεως λογον, παραμυθειται παλιν
αυτους, λεγων· Ἀλλα τωι αυτων παραπτωματι η σωτηρια τοις εθνεσι. ∆ει δε ημας ουχ
απλως ακουειν των λεγομενων, αλλα την γνωμην ειδεναι και τον σκοπον του
λεγοντος, και τι κατορθωσαι εσπουδακεν· οπερ αει παρακαλω την υμετεραν αγαπην.
Ἂν γαρ μετα της διανοιας ταυτης δεξωμεθα 60.586 τα ειρημενα, εν ουδενι τουτων
οψομεθα δυσκολιαν ουσαν. Το γαρ σπουδαζομενον αυτωι νυν, την εκ των ειρημενων
εγγινομενην απονοιαν τοις εξ εθνων καθελειν· ουτω γαρ και ουτοι ασφαλεστερον
μενειν εμελλον εν τηι πιστει, μετριαζειν μαθοντες, και οι εξ Ἰουδαιων της
απογνωσεως απαλλαγεντες, τηι χαριτι προθυμοτερον προσιεναι. Προς τουτον τοινυν
τον σκοπον ορωντες, παντων ακουωμεν των εν τωι χωριωι τουτωι λεγομενων. Τι ουν
φησι; και ποθεν δεικνυσιν, οτι ουκ ανιατα επεσον, ουδε εις τελος εξεβληθησαν; Ἀπο
των εθνων, ουτω λεγων· Τωι αυτων παραπτωματι η σωτηρια εν τοις εθνεσιν, εις το
παραζηλωσαι αυτους. Ουτος δε ουκ αυτου μονον ο λογος, αλλα και εν τοις
Ευαγγελιοις τουτο βουλονται αι παραβολαι. Και γαρ ο τους γαμους ποιησας τωι υιωι,
επειδη οι κεκλημενοι ουκ ηθελησαν ελθειν, τοτε τους εν ταις τριοδοις εκαλεσε. Και ο
τον αμπελωνα δε καταφυτευσας, επειδη εσφαξαν οι γεωργοι τον κληρονομον, τοτε
εξεδωκεν ετεροις τον αμπελωνα. Και χωρις δε παραβολης αυτος ελεγεν· Ουκ
απεσταλην, ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ. Και τηι
Συροφοινικισσηι δε επιμενουσηι πλεον τι παλιν ελεγεν· Ου γαρ εστι καλον, φησι,
λαβειν τον αρτον των τεκνων, και δουναι τοις κυναριοις. Και ο Παυλος δε προς τους
στασιαζοντας των Ἰουδαιων, Ὑμιν νυν πρωτον, φησιν, αναγκαιον ην λαληθηναι
τον λογον του Θεου· επειδη δε αναξιους εκρινατε εαυτους, ιδου στρεφομεθα εις τα
εθνη. γʹ. Και δια παντων δηλουται, οτι η μεν ακολουθια των πραγματων αυτη ην,
εκεινους προσελθειν πρωτους, και τοτε τους εξ εθνων· επειδη δε ηπιστησαν,
αντεστραφη η ταξις, και η απιστια αυτων και το παραπτωμα τουτους εποιησεν
εισενεχθηναι προτερους. ∆ιο φησι, Τωι αυτων παραπτωματι η σωτηρια τοις εθνεσιν,
εις το παραζηλωσαι αυτους. Ει δε το εξ ακολουθιας εκβαν ως προηγουμενως
γεγενημενον λεγει, μη θαυμασηις· βουλεται γαρ αυτων παραμυθησασθαι πεπληγυιας
τας ψυχας. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἦλθε προς αυτους Ἰησους· ουκ εδεξαντο
αυτον μυρια θαυματουργουντα, αλλ' εσταυρωσαν· επεσπασατο λοιπον τα εθνη, ινα η
εκεινων τιμη δακνουσα αυτων την αναισθησιαν, καν εκ της προς ετερους
φιλονεικιας αυτους πεισηι προσελθειν. Ἔδει μεν γαρ δεχθηναι εκεινους πρωτον, και
τοτε ημας· διο και ελεγε· ∆υναμις γαρ Θεου εστιν εις σωτηριαν παντι τωι πιστευοντι,
Ἰουδαιωι τε πρωτον και Ἕλληνι· επειδη δε απεσκιρτησαν, οι δευτεροι πρωτοι
γεγοναμεν. Ειδες τοινυν ποσην αυτοις συναγει καντευθεν τιμην· μιαν μεν, οτι τοτε
φησιν ημας κληθηναι, οτε αυτοι ουκ ηθελησαν· δευτεραν δε, οτι δια τουτο φησι
κληθηναι, ουχ ινα ημεις σωθωμεν μονον, αλλ' ινα και εκεινοι δια της ημετερας
σωτηριας ζηλωσαντες, βελτιους γενωνται. Τι ουν, φησιν; ει μη δια τους Ἰουδαιους,
ουκ αν εκληθημεν και εσωθημεν; Ουκ αν προ εκεινων, αλλ' εν τηι προσηκουσηι ταξει.
∆ιο και οτε τοις μαθηταις ελεγεν, ουκ ειπεν απλως, Πορευεσθε προς τα προβατα τα
απολωλοτα οικου Ἰσραηλ, αλλα, Πορευεσθε, μαλλον, δεικνυς οτι και προς εκεινα δει
μετα ταυτα απελθειν. Και Παυλος παλιν ουκ ειπεν, Ἀναγκαιον υμιν λαληθηναι τον
λογον, αλλ' Ὑμιν ην αναγκαιον πρωτον λαληθηναι, δεικνυς οτι και εκ δευτερου και
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν. Ταυτα δε και εγινετο και ελεγετο, ινα μηδε αναισχυν 60.587 τον εχωσιν εκεινοι
προφασιν ως παροφθεντες, και δια τουτο μη πιστευσαντες. ∆ια δη τουτο και παντα
προειδως ο Χριστος, ομως προς αυτους παρεγενετο πρωτους. Ει δε το παραπτωμα
αυτων πλουτος κοσμου, και το ηττημα αυτων πλουτος εθνων, ποσωι μαλλον το
πληρωμα αυτων; Ἐνταυθα προς χαριν αυτοις διαλεγεται. Και γαρ ει μυριακις
παρεπεσον ουτοι, ουκ αν εσωθη τα εθνη, ει μη πιστιν επεδειξατο· ωσπερ ουν ουδ' αν
οι Ἰουδαιοι απωλοντο, ει μη ηπιστησαν και εφιλονεικησαν. Ἀλλ' οπερ εφην,
παραμυθειται αυτους κειμενους, εκ περιουσιας παρασκευαζων θαῤρειν υπερ της
σωτηριας αυτων, ει μεταθοιντο Ει γαρ οτε, φησι, προσεκρουσαν, τοσουτοι σωτηριας
απηλαυσαν, και εν τωι εκβληθηναι εκεινους, τοσουτοι εκληθησαν, εννοησον, τι
εσται, οταν επιστρεψωσιν. Ου γαρ ειπε, ποσωι μαλλον η επιστροφη αυτων, ουδε η
μεταβολη αυτων, ουδε το κατορθωμα αυτων, αλλα, Ποσωι μαλλον το πληρωμα
αυτων, τουτεστιν, οτε παντες εισιεναι μελλουσι. Τουτο δε ειπε, δεικνυς και τοτε το
πλεον της χαριτος εσομενον, και της δωρεας του Θεου, και σχεδον το παν. Ὑμιν γαρ
λεγω τοις εθνεσιν, εφ' οσον μεν ειμι εγω εθνων αποστολος, την διακονιαν μου
δοξαζω, ει πως παραζηλωσω μου την σαρκα, και σωσω τινας εξ αυτων. Παλιν
υποψιας πονηρας εαυτον απαλλαξαι εσπουδακε· και δοκει μεν επιπληττειν τοις εξ
εθνων, και ταπεινουν αυτων τα φρονηματα, ηρεμα δε παρακνιζει τον Ἰουδαιον· και
περιερχεται μεν ζητων περιστειλαι και παραμυθησασθαι την τοσαυτην αυτων
απωλειαν, ουδεν δε ευρισκει δια την των πραγματων φυσιν. Και γαρ εξ ων ειρηκε,
μειζονος ησαν κατηγοριας αξιοι, οταν τα αυτοις ευτρεπισμενα ετεροι σφοδρα αυτων
αποδεοντες ειληφοτες ωσι. ∆ια δη τουτο απο των Ἰουδαιων επι τους εξ εθνων
μεταβαινει, και μεσον παρεντιθησι τον περι τουτων λογον, ενδειξασθαι βουλομενος,
οτι ταυτα παντα λεγει, ινα αυτους μετριαζειν παιδευσηι. Ἐπαινω γαρ υμας, φησι, δια
δυο ταυτα· δι' εν μεν, οτι αναγκην εχω την διακονιαν υμων εγκεχειρισμενος· δι'
ετερον δε, ινα δι' υμων ετερους σωσω. Και ου λεγει, τους αδελφους μου, τους
συγγενεις μου, αλλα, Την σαρκα. Ειτα την φιλονεικιαν αυτων ενδεικνυμενος, ου
λεγει, ει πως πεισω, αλλα, Παραζηλωσω και σωσω, και ουδε ενταυθα απαντας, αλλα,
Τινας εξ αυτων· ουτως ησαν σκληροι. Και εν αυτηι τηι επιτιμησει δε λαμπρα δεικνυσι
παλιν τα των εθνων· ει γε και αιτιοι γινονται σωτηριας αυτοις, και ου δια των
αυτων· εκεινοι μεν γαρ τουτοις εξ απιστιας, ουτοι δε εκεινοις απο πιστεως προξενοι
γινονται των αγαθων. Ὅθεν δοκει και ισαζειν, και πλεονεκτειν τα των εθνων. δʹ. Τι
γαρ αν ειποις, ω Ἰουδαιε; Ει μη εξεβληθημεν ημεις, ουκ αν εκληθητε ευθεως υμεις;
Τουτο δε λεγει και ο εξ εθνων· Ει μη εσωθην εγω, ουκ αν εζηλωσας συ. Ει δε και ο
πλεονεκτουμεν βουλει μαθειν, εγω μεν εκ του πιστευσαι, σε σωζω· συ δε
προσκεκρουκως, παροδον ημιν δεδωκας σου προτεραν. Ειτα παλιν αισθομενος, οτι
καθηψατο αυτων, το προτερον αναλαμβανει και φησιν· Ει γαρ η αποβολη αυτων
καταλλαγη κοσμου, τις η προσληψις, ει μη ζωη εκ νεκρων; Ἀλλα και τουτο αυτους
καταδικαζει παλιν, ει γε αλλοι μεν εκ των αμαρτηματων αυτων εκερδανον, ουτοι δε
ουδε εκ των 60.588 ετερων κατορθωματων ωφεληθησαν. Ει δε το εξ αναγκης
συμβαν, τουτο εκεινων ειναι φησι, μη θαυμασηις· ινα γαρ και τουτους, ο πολλακις
ειπον, καταστειληι κακεινους προτρεψηι, ουτω σχηματιζει τον λογον. Ὅπερ γαρ
εφθην ειπων, καν μυριακις απεβληθησαν Ἰουδαιοι, πιστιν δε μη επεδειξαντο τα
εθνη, ουκ αν εσωθησαν ποτε. Ἀλλα τωι ησθενηκοτι παρισταται μερει, και βοηθει τωι
πεπονηκοτι. Ὅρα δε και εν οις χαριζεται δια ρηματων αυτους παραμυθουμενος
μονον. Ει γαρ η αποβολη αυτων, φησι, καταλλαγη κοσμου. Και τι τουτο προς
Ἰουδαιους; Τις η προσληψις, ει μη ζωη εκ νεκρων; Ἀλλ' ουδε τουτο τι προς εκεινους,
ει μη προσεληφθησαν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ει οργιζομενος αυτοις, τοσαυτα
εχαρισατο ετεροις, οταν αυτοις καταλλαγηι, τι ου χαριειται; Ἀλλ' ωσπερ η αναστασις
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των νεκρων ου δια την προσληψιν αυτων, ουτως ουδε νυν η σωτηρια η ημετερα δι'
αυτους· αλλ' εξεβληθησαν μεν εκ της ανοιας αυτων, εσωθημεν δε απο της πιστεως
ημεις και της ανωθεν χαριτος. Τουτων δε ουδεν εκεινους ωφελησαι δυνησεται, ει μη
την προσηκουσαν επιδειξαιντο πιστιν. Πλην αλλα τα αυτωι συνηθη ποιων, προαγει
τον λογον εις ετερον εγκωμιον, ουκ ον εγκωμιον, αλλα δοκουν ειναι μονον, τους
αριστους των ιατρων μιμουμενος, οι τοσαυτα παραμυθουνται τους καμνοντας, οσα η
της αῤρωστιας ενδιδωσι φυσις. Τι γαρ φησιν; Ει δε η απαρχη αγια, και το φυραμα· και
ει η ριζα αγια, και οι κλαδοι· απαρχην ενταυθα και ριζαν καλων, τους περι τον
Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ, τους προφητας, τους πατριαρχας, τους επι της
Παλαιας ευδοκιμηκοτας απαντας· κλαδους δε τους εξ αυτων πιστευσαντας. Ειτα
επειδη αντεπιπτεν αυτωι το πολλους ηπιστηκεναι, ορα πως αυτο παλιν υποτεμνεται,
και φησιν· Ει δε τινες των κλαδων εξεκλασθησαν. Και μην ανω ελεγες, οτι οι
πλειους απωλοντο, και ολιγοι διεσωθησαν· πως ουν ενταυθα επι των απολλυμενων
το, Τινες, τεθεικας, οπερ ολιγοτητος εστιν εμφαντικον; Ουκ εμαυτωι, φησι,
περιπιπτων, αλλα θεραπευσαι σπευδων και ανακτησασθαι τους πεπονηκοτας. Ειδες
πως δια παντος του χωριου δεικνυται τουτο κατασκευαζων, το βουλεσθαι
παραμυθησασθαι αυτους; καν ανεληις αυτο, πολλα εψεται τα εναντιωματα. Συ δε μοι
σκοπει αυτου την σοφιαν, πως δοκων υπερ αυτων λεγειν, και παραμυθιαν αυτοις
επινοειν, και πληττει λανθανοντως, και πασης απολογιας δεικνυσιν εστερημενους,
απο της ριζης, απο της απαρχης. Ἐννοησον γαρ πονηριαν των κλαδων, οτε μηδε
ριζαν εχοντες γλυκειαν, μιμουνται αυτην· και την κακιαν του φυραματος, οταν μηδε
απο της απαρχης μεταβαλληται. Ει δε τινες των κλαδων εξεκλασθησαν. Και μην το
πλεον εξεκλασθη· αλλ', οπερ εφην, βουλεται αυτους παραμυθεισθαι. ∆ια τουτο ουδε
παρ' εαυτου, αλλα παρ' εκεινων εισαγει τον λογον, και εν τουτωι λανθανοντως
αυτων καθικνουμενος, και δεικνυς της του Ἀβρααμ συγγενειας εκπεπτωκοτας·
τουτο γαρ ην, ο εσπευδεν ειπειν, οτι ουδεν κοινον προς εκεινον εχουσιν. Ει γαρ αγια
η ριζα, ουτοι δε ουχ αγιοι, αρα ποῤρω της ριζης ουτοι. Ειτα δοκων παραμυθησασθαι
τον Ἰουδαιον, παλιν πληττει δια της κατηγοριας τους εξ εθνων· ειπων γαρ, Ει δε
τινες των κλαδων εξεκλασθησαν, επηγαγε· Συ δε αγριελαιος 60.589 ων,
ενεκεντρισθης. Ὅσωι γαρ αν ευτελης ηι ο εξ εθνων, τοσουτωι μαλλον ο Ἰουδαιος
αλγει τοις αυτου τουτον εντρυφωντα ορων· κακεινωι δε ου τοσαυτη απο της
ευτελειας η αισχυνη, οση απο της μεταβολης η τιμη. Και σκοπει σοφιαν· ουκ ειπεν,
Ἐνεφυτευθης, αλλ', Ἐνεκεντρισθης, εν τουτωι παλιν δακνων τον Ἰουδαιον, και
δεικνυς εν τωι δενδρωι τωι αυτου τον εξ εθνων εστηκοτα, και τουτον κειμενον χαμαι.
∆ιοπερ ουδε μεχρι τουτου εστη, ουδε ειπων, Ἐνεκεντρισθης, απηλλαγη, καιτοι το
παν εδηλωσε τουτωι· αλλ' ομως ενδιατριβει τηι ευημεριαι τουτου, και ευρυνει την
ευδοκιμησιν, λεγων· Και συγκοινωνος της ριζης και της πιοτητος της ελαιας εγενου.
Και δοκει μεν αυτον εν ταξει προσθηκης τεθεικεναι· δεικνυσι δε ουδεν αυτον ταυτηι
παραβλαπτομενον, αλλα το παν εχοντα, οσον ειπεν ο κλαδος ο εκ της ριζης αναβας.
Ἵνα γαρ μη ακουσας, Συ δε ενεκεντρισθης, ηλαττωσθαι αυτον νομισηις προς τον
εμφυτον κλαδον συγκρινων, ορα πως αυτον εξισοι λεγων· Και συγκοινωνος της
ριζης και της πιοτητος της ελαιας εγενου· τουτεστιν, εις την αυτην κατεστης
ευγενειαν, εις την αυτην φυσιν. Ειτα επιπληξας, και ειπων, Μη κατακαυχω των
κλαδων, δοκει μεν παραμυθεισθαι τον Ἰουδαιον, δεικνυσι δε αυτου το ευτελες και
την πολλην ατιμιαν. ∆ια τουτο ουδε ειπε, Μη καυχω, αλλα, Μη κατακαυχω, μη κατ'
εκεινων καυχω ωστε αυτους αποῤρηξαι· και γαρ εις τα εκεινων εστηκας, των
εκεινων απολαυεις. εʹ. Ὁραις πως δοκει μεν επιπληττειν τουτοις, δακνει δε εκεινους;
Ει δε κατακαυχασαι, φησιν, ου συ την ριζαν βασταζεις, αλλ' η ριζα σε. Τι ουν προς
τους κλαδους τουτο τους εκκοπεντας; Ουδεν. Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, σκιαν τινα
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραμυθιας ασθενη δοκων επινοειν, και εν αυτωι τωι προς τον εξ εθνων
αποτεινεσθαι, καιριαν αυτοις διδωσι πληγην. Ειπων γαρ, Μη κατακαυχω, και οτι Ει
κατακαυχασαι, ου συ την ριζαν βασταζεις, εδειξε τωι Ἰουδαιωι, οτι καυχησεως αξια τα
γεγενημενα, ει και μη κατακαυχασθαι δει· και διεγειρων αυτον και παροξυνων εις
πιστιν, και εν ταξει συνηγορου βαλλων, και δεικνυς αυτωι την ζημιαν, ην υπεμεινε,
και οτι τα εκεινων κατεχουσιν ετεροι. Ἐρεις ουν, φησι, Ἐξεκλασθησαν κλαδοι, ινα
εγω εγκεντρισθω. Παλιν εν ταξει αντιθεσεως το εναντιον τωι προτερωι κατασκευαζει,
δεικνυς οτι και τα μικρωι εμπροσθεν ειρημενα ουχι προηγουμενως ελεγεν, αλλα
εφελκομενος αυτους. Ουκετι γαρ τωι αυτων παραπτωματι η σωτηρια τοις εθνεσιν,
ουδε το παραπτωμα αυτων πλουτος κοσμου, ουδε δια τουτο εσωθημεν επειδη
επεσον, αλλα τουναντιον. Και δεικνυσι προηγουμενην και την εις τα εθνη προνοιαν,
ει και δοκει ετερως σχηματιζειν τα ειρημενα· και ολον το χωριον δι' αντιθεσεως
υφαινει, εαυτον απαλλαττων της κατα την απεχθειαν υπονοιας, και ευπαραδεκτον
ποιων τον λογον. Καλως. Ἐπηινεσε το ειρημενον· ειτα και φοβει παλιν λεγων· Τηι
απιστιαι εξεκλασθησαν, συ δε τηι πιστει ενεκεντρισθης. Ἰδου παλιν ετερον αυτων
εγκωμιον, και εκεινων κατηγορια. Ἀλλα παλιν αυτων καταστελλει το φυσημα,
επαγων και λεγων· Μη υψηλοφρονει, αλλα φοβου. Ου γαρ φυσεως το πραγμα εστιν,
αλλα πιστεως και απιστιας. Και δοκει μεν παλιν επιστομιζειν τον εξ εθνων, διδασκει
δε τον Ἰουδαιον, οτι 60.590 ου δει τηι της φυσεως συγγενειαι προσεχειν· διο και
επαγει· Μη υψηλοφρονει. Και ουκ ειπε, Ταπεινου, αλλα, Φοβου· η γαρ απονοια
καταφρονησιν εμποιει και ραιθυμιαν. Ειτα μελλων εκτραγωιδειν αυτων την
συμφοραν, ωστε ανεπαχθεστερον ποιησαι τον λογον, εν ταξει της προς εκεινον
επιτιμησεως αυτο τιθησιν ουτω λεγων· Ει γαρ ο Θεος των κατα φυσιν κλαδων ουκ
εφεισατο· και ουκ ειπεν, Ουδε σου φεισεται, αλλα, Μη πως ουδε σου φεισηται·
υποτεμνομενος του λογου το φορτικον, και ποιων εναγωνιον τον πιστον ειναι,
κακεινους εφελκομενος, και τουτους καταστελλων. Ἴδε ουν χρηστοτητα και
αποτομιαν Θεου. Ἐπι μεν τους πεσοντας, αποτομιαν· επι δε σε, χρηστοτητα, εαν
επιμεινηις τηι χρηστοτητι, επει και συ εκκοπησηι. Και ουκ ειπεν, Ἴδε ουν κατορθωμα
σον, ιδε ουν πονους σους, αλλα Θεου φιλανθρωπιαν, δεικνυς οτι το παν της χαριτος
της ανωθεν γεγονε, και παρασκευαζων τρεμειν. Ἡ γαρ υποθεσις της καυχησεως,
αυτη σε ποιει δεδοικεναι. Ἐπει γαρ χρηστος περι σε γεγονεν ο ∆εσποτης, δια τουτο
φοβου· ου γαρ ακινητα σοι μενει τα αγαθα, εαν ραιθυμηις· ωσπερ ουν ουδε εκεινοις τα
κακα, εαν μεταβαλωνται. Και γαρ συ, φησιν, εαν μη επιμεινηις τηι πιστει, εκκοπησηι.
Και εκεινοι δε, εαν μη επιμεινωσι τηι απιστιαι, εγκεντρισθησονται. Ου γαρ ο Θεος
αυτους εξεκοψεν, αλλ' αυτοι εξεκλασθησαν, και επεσον. Και καλως ειπεν,
Ἐξεκλασθησαν· ουδεποτε γαρ ουτως αυτους εξεβαλε, καιτοι πολλα πολλακις
ημαρτηκοτας. Ειδες οσον της προαιρεσεως το κυρος; ποση της γνωμης η εξουσια;
Ουδεν γαρ τουτων ακινητον, ουτε το σον καλον, ουτε το εκεινου κακον. Ειδες πως
και εκεινον απογινωσκοντα ανεστησε, και τουτον θαῤρουντα κατεστειλε; Μητε γαρ
συ αποτομιαν ακουων, απαγορευσηις, μητε συ χρηστοτητα, θαῤρησηις. ∆ια τουτο σε
αποτομως εξεκοψεν, ινα ποθησηις επανελθειν· δια τουτο περι σε χρηστοτητα
ενεδειξατο, ινα επιμεινηις. Και ουκ ειπε, Τηι πιστει, αλλα, Τηι χρηστοτητι, τουτεστιν,
αν αξια της του Θεου φιλανθρωπιας πραττηις· ου γαρ πιστεως δει μονον. Ὁραις πως
ουτε εκεινους αφηκε κεισθαι, ουτε τουτους μεγα φρονειν, αλλα και παρεζηλωσε
τουτους, παλιν δι' εκεινων δους τωι Ἰουδαιωι στηναι εις τον τουτου τοπον, καθαπερ
εκεινος προκατελαβε το τουτου χωριον; Και τον μεν εξ εθνων απο των Ἰουδαιων
φοβει και των εκεινοις συμβεβηκοτων, ινα μη επαιρωνται κατ' αυτων· τον δε
Ἰουδαιον απο των τωι Ἕλληνι παρασχεθεντων θαῤρειν παρασκευαζει. Και γαρ και συ
εκκοπησηι, φησιν, εαν ραιθυμηις· και γαρ ο Ἰουδαιος εξεκοπη· και εκεινος
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκεντρισθησεται, εαν σπουδαζηι· και γαρ και συ ενεκεντρισθης. Πανυ δε συνετως
ολον τον λογον προς τον εξ εθνων τρεπει, απερ αει ποιειν ειωθεν, εν τηι των
ισχυροτερων επιπληξει τους ασθενεις διορθουμενος. Τουτο και εν τωι τελει της
Ἐπιστολης εργαζεται, περι της των σιτιων διαλεγομενος παρατηρησεως. Ειτα και εκ
των παρελθοντων αυτο κατασκευαζει, και ουκ απο των μελλοντων μονον· οπερ
μαλλον επειθε τον ακροατην. Και μελλων λογισμων ακολουθιαν τηρειν
αναντιῤρητον, προτερον απο της του Θεου δυναμεως την αποδειξιν τιθησιν. Ει γαρ
και απεκοπησαν και απεῤριφθησαν, και αλλοι τα αυτων προκατελαβον, μηδε ουτως
απογνωις· ∆υνατος γαρ εστι, φησι, παλιν ο Θεος εγκεντρισαι αυτους, ο και τα υπερ
ελπιδα ποιων. Ει δε και πραγματων ταξιν ζητεις και λογισμων 60.591 ακολουθιαν,
εχεις οικοθεν το υποδειγμα μετα πλειονος της περιουσιας. Ει γαρ συ, φησιν, εκ της
κατα φυσιν εξεκοπης αγριελαιου, και παρα φυσιν ενεκεντρισθης εις καλλιελαιον,
ποσωι μαλλον ουτοι, οι κατα φυσιν εγκεντρισθησονται τηι ιδιαι ελαιαι; Ει γαρ το παρα
φυσιν ισχυσεν η πιστις, πολλωι μαλλον το κατα φυσιν. Ει γαρ ουτος των κατα φυσιν
αυτου πατερων εκκοπεις, ηλθε παρα φυσιν προς Ἀβρααμ, πολλωι μαλλον συ το
οικειον απολαβειν δυνησηι, Του μεν γαρ εθνικου το μεν κακον κατα φυσιν·
αγριελαιος γαρ κατα φυσιν ην· το δε καλον, παρα φυσιν· παρα φυσιν γαρ
ενεκεντρισθη τωι Ἀβρααμ· σου δε τουναντιον το καλον κατα φυσιν· ου γαρ εν
αλλοτριαι ριζηι, ωσπερ ο εθνικος, αλλ' εν οικειαι παγησηι, εαν βουληθηις επανελθειν.
Τινος ουν αν ειης αξιος συγγνωμης, οταν του εθνικου το παρα φυσιν δυνηθεντος, συ
το κατα φυσιν μη ισχυσηις, αλλα και τουτο προδωις; Ειτα επειδη ειπε, Παρα φυσιν,
και, Ἐνεκεντρισθης, ινα μη πλεον τι τον Ἰουδαιον εχειν νομιζηις, παλιν αυτο
διορθουται, λεγων και αυτον εγκεντριζεσθαι· Ποσωι μαλλον ουτοι, φησιν, οι κατα
φυσιν εγκεντρισθησονται τηι ιδιαι ελαιαι; Και παλιν, ∆υνατος ο Θεος εγκεντρισαι
αυτους. Και προ τουτου δε φησιν, οτι εαν μη επιμεινωσι τηι απιστιαι,
εγκεντρισθησονται. Παρα φυσιν δε και κατα φυσιν οταν ακουσηις αυτου συνεχως
λεγοντος, μη την ακινητον ταυτην φυσιν νομιζε λεγειν αυτον, αλλα και το εικος και
το ακολουθον, και το απεικος παλιν τουτοις δηλουν τοις ονομασιν. Ου γαρ φυσικα
τα καλα και τα μη τοιαυτα, αλλα γνωμης και προαιρεσεως μονης. Σκοπει δε αυτου
και το ανεπαχθες. Ειπων γαρ, οτι Και συ εκκοπησηι, εαν μη επιμεινηις τηι πιστει, και
ουτοι εγκεντρισθησονται, εαν μη επιμεινωσι τηι απιστιαι, το σκυθρωποτερον αφεις,
το χρηστοτερον κατασκευαζει, και εις αυτο τελευται, μεγαλας τοις Ἰουδαιοις
υφαινων ελπιδας, ει βουληθειεν. ∆ιο και επαγει λεγων· Ου γαρ θελω υμας αγνοειν,
αδελφοι, το μυστηριον τουτο, ινα μη ητε παρ' εαυτοις φρονιμοι· μυστηριον ενταυθα,
το αγνοουμενον και αποῤρητον λεγων, και πολυ μεν το θαυμα, πολυ δε το
παραδοξον εχον· ωσπερ και αλλαχου φησιν· Ἰδου μυστηριον υμιν λεγω, παντες μεν
ου κοιμηθησομεθα, παντες δε αλλαγησομεθα. Τι ουν εστι το μυστηριον; Ὅτι
πωρωσις τωι Ἰσραηλ απο μερους γεγονεν. Ἐνταυθα παλιν πληττει τον Ἰουδαιον,
δοκων καταστελλειν τον εξ εθνων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν, οπερ και εμπροσθεν
ελεγεν, οτι ουκ εξ ολοκληρου η απιστια, αλλα εκ μερους, ωσπερ οταν λεγηι· Ει δε τις
λελυπηκεν, ουκ εμε λελυπηκεν, αλλ' απο μερους, ινα μη επιβαρω παντας υμας· και,
Ἐαν υμων πρωτον απο μερους εμπλησθω. Ουτω δη και ενταυθα φησι τουτο, οπερ
ανωτερω ελεγεν· Ουκ απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου, ον προεγνω; και παλιν, Τι
ουν; επταισαν ινα πεσωσι; Μη γενοιτο. Τουτο δη και ενταυθα λεγει· οτι ουχ
ολοκληρον ανασπαται το εθνος, αλλα και ηδη πολλοι επιστευσαν, και μελλουσι
παλιν πιστευειν. Ειτα επειδη μεγα επηγγειλατο, φερει μαρτυρα τον προφητην ουτω
λεγοντα. Ὅτι μεν γαρ πωρωσις γεγονεν, ου παραγει μαρτυριαν· και γαρ δηλον
απασιν ην· οτι δε πιστευσουσι και σωθησονται, τον Ἡσαΐαν παλιν εισαγει βοωντα,
και λεγοντα· Ἥξει εκ Σιων ο ρυομενος, και αποστρεψει ασεβειας απο Ἰακωβ. Ειτα το
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρασημον της σωτηριας τιθεις, 60.592 ινα μη τις εις τους εμπροσθεν αυτο χρονους
ελκυσηι και συζευξηι, φησι· Και αυτη αυτοις η παρ' εμου διαθηκη, οταν αφελωμαι τας
αμαρτιας αυτων· ουχ οταν περιτμηθωσιν, ουχ οταν θυσωσιν, ουχ οταν τα αλλα
νομιμα ποιωσιν, αλλ' οταν αμαρτηματων αφεσεως τυχωσιν. Ει τοινυν τουτο
επηγγελται, γεγονε δε επ' αυτων ουδεπω, ουδε απηλαυσαν της δια του βαπτισματος
αφεσεως, παντως εσται· διο και επηγαγεν· Ἀμεταμελητα γαρ τα χαρισματα και η
κλησις του Θεου. Και ουδε τουτωι μονον αυτους παραμυθειται, αλλα και τωι ηδη
συμβεβηκοτι· και οπερ εξ ακολουθιας συνεβη, τουτο ως προηγουμενον τιθησιν, ουτω
λεγων· Κατα μεν το ευαγγελιον εχθροι δι' υμας, κατα δε την εκλογην αγαπητοι δια
τους πατερας. Ἵνα γαρ μη φυσαται ο εξ εθνων, λεγων, Ἐγω εστηκα, μη μοι λεγε, τι
αν εγενετο, αλλα τι γεγονε, και εντευθεν αυτον καταστελλει λεγων, Κατα μεν το
ευαγγελιον εχθροι δι' υμας. Ἐπειδη γαρ υμεις εκληθητε, φιλονεικοτεροι γεγονασιν
εκεινοι. ζʹ. Ἀλλ' ομως ο Θεος ουδε ουτως ανεκοψεν υμων την κλησιν, αλλ' αναμενει
παντας τους εξ εθνων μελλοντας πιστευειν εισελθειν, και τοτε κακεινοι ηξουσιν.
Ειτα χαριζεται και ετεραν τινα χαριν αυτοις λεγων· Κατα δε την εκλογην αγαπητοι
δια τους πατερας. Και τι τουτο; Ἔνθα μεν γαρ εχθροι, η κολασις αυτων· ενθα δε
αγαπητοι, ουδεν προς αυτους η των προγονων αρετη, εαν μη πιστευσωσιν. Ἀλλ'
ομως, οπερ εφθην ειπων, ου παυεται ρημασιν αυτους παραμυθουμενος, ινα
εφελκυσηται ∆ιο και ετερωθεν κατασκευαζων το εμπροσθεν ειρημενον, φησιν·
Ὥσπερ γαρ και υμεις ποτε ηπειθησατε τωι Θεωι, νυνι δε ηλεηθητε τηι τουτων
απειθειαι· ουτω και ουτοι νυν ηπειθησαν τωι υμετερωι ελεει, ινα και αυτοι ελεηθωσι.
Συνεκλεισε γαρ τους παντας ο Θεος εις απειθειαν, ινα τους παντας ελεησηι.
∆εικνυσιν ενταυθα τους εξ εθνων προτερον κεκλημενους, ειτα επειδη ουκ
ηθελησαν, τους Ἰουδαιους εκλεγεντας, και το αυτο παλιν συμβαν μετα ταυτα· επειδη
γαρ ουκ ηθελησαν οι Ἰουδαιοι πιστευσαι, παλιν προσηχθη τα εθνη. Ἀλλ' ου μεχρι
τουτου ισταται, ουδε εις την εκβολην αυτων καταστρεφει το παν, αλλ' εις το και
αυτους ελεηθηναι παλιν. Ὅρα ποσον διδωσι τοις εξ εθνων· οσον εμπροσθεν τοις
Ἰουδαιοις. Ἐπειδη γαρ υμεις ηπειθησατε, φησιν, οι εξ εθνων ποτε, προσηλθον οι
Ἰουδαιοι· παλιν επειδη ουτοι ηπειθησαν, προσηλθετε υμεις. Ου μην εις τελος
απολουνται· Συνεκλεισε γαρ τους παντας εις απειθειαν ο Θεος· τουτεστιν, ηλεγξεν,
απεδειξεν απειθουντας, ουχ ινα μεινωσιν απειθουντες, αλλ' ινα τους ετερους δια της
ετερων σωσηι φιλονεικιας, τουτους δι' εκεινων, κακεινους δια τουτων. Σκοπει δε·
ηπειθησατε υμεις, και ουτοι εσωθησαν· παλιν ουτοι ηπειθησαν, και υμεις εσωθητε·
ου μην ουτως εσωθητε, ως παλιν εξελθειν, καθαπερ οι Ἰουδαιοι, αλλ' ωστε αυτους
επισπασασθαι τωι ζηλωι μενοντες. Ὦ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου!
ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου! Ἐνταυθα επι τους προτερους χρονους
επανελθων, και την ανωθεν του Θεου κατανοησας οικονομιαν την εξ ουπερ ο
κοσμος εγενετο μεχρι του παροντος, και λογισαμενος πως ποικιλως παντα
ωικονομησε, εξεπλαγη και ανεβοησε, πιστουμενος τους ακουοντας, οτι εσται παντως
απερ ειπεν. Ου γαρ αν ανεβοησε και εξεπλαγη, ει μη παντως εμελλεν εσεσθαι τουτο.
Και οτι μεν βαθος εστιν, οιδε· ποσον δε, ουκ οιδε· θαυμαζοντος γαρ εστιν η ρησις,
ουκ ειδοτος το παν. Θαυμασας δε 60.593 και εκπλαγεις την χρηστοτητα, και κατα το
εγχωρουν αυτωι δια δυο των επιτατικων ονοματων αυτην ανεκηρυξε, του πλουτου
και του βαθους, και εξεπλαγη, οτι και ηθελησε και ισχυσε ταυτα, και δια των
εναντιων τα εναντια κατεσκευασεν. Ὡς ανεξερευνητα τα κριματα αυτου! Ου γαρ
μονον καταληφθηναι αυτα αδυνατον, αλλ' ουδε ερευνηθηναι. Και ανεξιχνιαστοι αι
οδοι αυτου. Τουτεστιν αι οικονομιαι· και γαρ αυται ου μονον γνωσθηναι, αλλ' ουδε
ζητηθηναι δυνανται. Ουδε γαρ εγω, φησιν, ευρον απαντα, αλλα μερος μικρον, ου το
παν· μονος γαρ αυτος οιδε τα αυτου σαφως. ∆ιο και επηγαγε· Τις γαρ εγνω νουν
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριου; η τις συμβουλος αυτου εγενετο; η τις προεδωκεν αυτωι, και
ανταποδοθησεται αυτωι; Ὃ δε λεγει. τοιουτον εστιν· οτι ουτω σοφος ων, ουδε παρ'
ετερου σοφος εστιν, αλλ' αυτος εστιν η πηγη των αγαθων· και τοσαυτα εργασαμενος
και χαρισαμενος ημιν, ου παρ' ετερου δανεισαμενος ταυτα εδωκεν, αλλ' οικοθεν
αναβλυσας, ουδε αμοιβην οφειλων τινι, ως παρ' αυτου ειληφως τι, αλλ' αυτος
καταρχων αει των ευεργεσιων. Τουτο γαρ μαλιστα εστι πλουτου, το και υπερχεισθαι
και μη δεισθαι ετερου. ∆ιο και επηγαγεν· Ὅτι εξ αυτου, και δι' αυτου, και εις αυτον
τα παντα. Αυτος ευρεν, αυτος εποιησεν, αυτος συγκροτει· και γαρ και πλουσιος εστι,
και ου δειται παρ' ετερου λαβειν· και σοφος εστι, και ου δειται συμβουλου. Τι λεγω
συμβουλου; Ουδε ειδεναι τις δυναται τα αυτου, αλλ' η μονος αυτος ο πλουσιος και
σοφος. Και γαρ πολλου πλουτου, το τους εξ εθνων ευπορους ουτω ποιησαι, και
πολλης σοφιας, το τους Ἰουδαιων καταδεεστερους Ἰουδαιων διδασκαλους
κατασκευασαι. Ειτα, επειδη εξεπλαγη, και ευχαριστιαν αναφερει λεγων· Αυτωι η δοξα
εις τους αιωνας. Ἀμην. Ὅταν γαρ τι τοιουτον λεγηι μεγα και αποῤρητον, θαυμαζων
εις δοξαν καταληγει. Τουτο και επι του Υιου ποιει· και γαρ και εκει θαυμασας, αυτο
δη τουτο οπερ και ενταυθα επηγαγεν· Ἐξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι
παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. ηʹ. Τουτον δη και ημεις μιμωμεθα,
και πανταχου τον Θεον δοξαζωμεν δια της κατα τον βιον επιμελειας, μηδε
προγονων αρεταις θαῤρωμεν, το κατα τους Ἰουδαιους ειδοτες παραδειγμα. Ου γαρ
εστιν, ουκ εστιν αυτη παρα Χριστιανοις η συγγενεια, αλλ' η κατα Πνευμα αγχιστεια.
Ουτω και ο Σκυθης του Ἀβρααμ γινεται παις, και ο εκεινου παις του Σκυθου παλιν
αλλοτριωτερος καθισταται. Μη τοινυν κατορθωμασι πατερων θαῤρωμεν, αλλα, καν
θαυμαστον εχηις τον γεγεννηκοτα, μη νομισηις αρκειν σοι τουτο εις σωτηριαν, η εις
τιμην και δοξαν, εαν μη συγγενης αυτωι γενηι κατα τους τροπους· ωσπερ ουν καν
φαυλον εχηις, μη νομιζε καταδικαζεσθαι εντευθεν και αισχυνεσθαι, ει γε τα κατα
σαυτον διαθηις καλως. Τι γαρ των εθνων ατιμοτερον; αλλ' ομως τηι πιστει ταχεως
των αγιων γεγονασι συγγενεις. Τι δε Ἰουδαιων οικειοτερον; αλλ' ομως δια την
απιστιαν ηλλοτριωθησαν. Ἐκεινη μεν γαρ η συγγενεια φυσεως εστι και αναγκης,
καθ' ην παντες εσμεν συγγενεις· απο του Ἀδαμ γαρ παντες γεγοναμεν, και ουκ αν ειη
μαλλον ετερος ετερου συγγενης, και κατα τον του Ἀδαμ και κατα τον του Νωε λογον
και κατα τον της γης της κοινης απαντων μητερος· η δε των στεφανων αξια
συγγενεια, η διαιρουσα ημας απο των 60.594 φαυλων εστιν. Ου γαρ εστι παντας ειναι
συγγενεις ενταυθα, αλλα τους ομοτροπους· ουδε αδελφους καλουμεν τους τας αυτας
λυσαντας ωδινας ημιν, αλλα τους τον αυτον ζηλον επιδεικνυμενους. Ουτω και
τεκνα Θεου καλει ο Χριστος, ουτω και υιους διαβολου παλιν εξ εναντιας, ουτω και
απειθειας, ουτω και γεεννης, ουτω και απωλειας. Ουτω και Παυλου Τιμοθεος παις
ην εξ αρετης, και γνησιον τεκνον εκαλειτο, του δε υιου της αδελφης αυτου ουδε
ονομα ισμεν· καιτοι γε ο μεν κατα φυσιν ην αυτωι προσηκων· αλλ' ουδεν οφελος· ο
δε και φυσει και τοπωι διεστηκως (και γαρ Λυστρων πολιτης ην)· αλλ' ομως παντων
εγγυτερος γεγονε. Γενωμεθα τοινυν και ημεις των αγιων παιδες, μαλλον δε
γενωμεθα και Θεου παιδες. Ὅτι γαρ εστι και Θεου γενεσθαι παιδας, ακουσον τι φησι·
Γινεσθε ουν τελειοι, ως ο Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις. ∆ια τουτο και Πατερα
καλουμεν ευχομενοι, και ουχι της χαριτος μονον αναμιμνησκοντες εαυτους, αλλα
και της αρετης, ινα μηδεν αναξιον της τοιαυτης συγγενειας ποιωμεν. Και πως εστι,
φησιν, υιον ειναι Θεου; Παντων απηλλαγμενον των παθων, επιεικειαν
επιδεικνυμενον περι τους υβριζοντας και αδικουντας· και γαρ ο Πατηρ ο σος
τοιουτος περι τους βλασφημουντας εστι. ∆ια τουτο πολλα πολλακις ειπων, ουδαμου
φησιν, Ὅπως γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων· αλλ' οτε ειπεν, Ευχεσθε υπερ των
επηρεαζοντων υμας, καλως ποιειτε τοις μισουσιν υμας, τοτε τουτο το επαθλον
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επηγαγεν. Ουδεν γαρ ουτως ημας προσαγει Θεωι και ομοιους ποιει, ως τουτι το
κατορθωμα. ∆ια τουτο και Παυλος οταν λεγηι, Γινεσθε μιμηται του Θεου, κατα τουτο
γινεσθε, λεγει. Παντων μεν γαρ χρειαν εχομεν των κατορθωματων, μαλιστα δε
φιλανθρωπιας και ημεροτητος, επει και αυτοι πολλης δεομεθα φιλανθρωπιας. Και
γαρ πολλα καθ' εκαστην πλημμελουμεν την ημεραν· διο και πολλου ημιν δει του
ελεους. Το δε πολυ και ελαττον ου τωι μετρωι των διδομενων κρινεται, αλλα τηι
δυναμει της ουσιας των παρεχοντων. Μη τοινυν μητε ο πλουτων μεγα φρονειτω,
μητε ο πενης καταπιπτετω ως ολιγα παρεχων· πολλακις γαρ ουτος εκεινου πλειονα
δεδωκεν. Ου τοινυν ταλανιζειν εαυτους χρη δια την πενιαν· και γαρ ευκολωτεραν
ημιν ποιει την ελεημοσυνην. Ὁ μεν γαρ πολλα κεκτημενος, και απονοιαι και
επιθυμιαι πλειονι κατεχεται των οντων· ο δε ολιγα εχων, εκατερας ταυτης
απηλλακται της τυραννιδος· διο και πλειονας αφορμας ευρισκει του ευ ποιειν. Και
γαρ και εις δεσμωτηριον ουτος βαδιειται ευκολως, και αῤρωστουντας επισκεψεται,
και ποτηριον ψυχρου δωσει· εκεινος δε ουδεν τουτων καταδεξεται, ατε υπο του
πλουτου φλεγμαινων. Μη ουν αθυμει δια την πενιαν· και γαρ και την εμποριαν των
ουρανων ευκολωτεραν σοι ποιει η πενια. Καν μηδεν δε εχηις, συναλγουσαν δε εχηις
ψυχην, και τουτου σοι μισθος αποκεισεται. ∆ια τουτο και Παυλος επεταξε κλαιειν
μετα κλαιοντων, και τοις δεσμιοις ως συνδεδεμενους ειναι εκελευσεν. Ου γαρ τοις
κλαιουσι μονον φερει τινα παραμυθιαν το πολλους ειναι τους συναλγουντας, αλλα
και τοις εν αλλαις περιστασεσιν ουσι· και γαρ εστιν οπου χρηματων ουκ ελαττον
λογος ανακτησασθαι δυναται τον πεπονηκοτα. ∆ια γαρ τουτο και χρηματα διδοναι
εκελευσεν ο Θεος τοις δεομενοις, ουχ ινα την εκεινων πενιαν διορθωσηι μονον, αλλ'
ινα και ημας διδαξηι συναλγειν τοις του πλησιον κακοις. ∆ια τουτο και ο φιλαργυρος
μισητος, ουχ οτι περιοραι 60.595 τους εν πτωχειαι μονον, αλλ' οτι και αυτος εις
ωμοτητα αλειφεται και απανθρωπιαν πολλην· ωσπερ ουν και ο χρηματων υπερορων
δι' εκεινους, και δια τουτο ποθεινος, οτι ελεημων γινεται και φιλανθρωπος. Και ο
Χριστος δε οταν μακαριζηι τους ελεημονας, ου τους δια χρηματων ελεουντας μονον,
αλλα και τους δια προαιρεσεως τουτο ποιουντας μακαριζει και επαινει. Ταυτην
τοινυν παρεχωμεν επιτηδειαν προς ελεον, και παντα εψεται τα αγαθα. Ὁ γαρ
φιλανθρωπον γνωμην εχων και ελεημονα, καν χρηματα εχηι, 60.596 προησεται, καν
εν συμφοραις ιδηι τινα, κλαυσεται και θρηνησει, καν αδικουμενωι περιτυχηι,
προστησεται, καν επηρεαζομενον θεασηται, χειρα ορεξει. Τον γαρ θησαυρον εχων
των αγαθων, την φιλανθρωπον και ελεημονα ψυχην, παντα εκειθεν αναβλυσει τα
υπερ των αδελφων, και παντων απολαυσεται των παρα του Θεου κειμενων μισθων.
Ἵνα ουν και ημεις τουτων επιτυχωμεν, προ παντων την ψυχην ημερον
κατασκευασωμεν. Ουτω γαρ και ενταυθα οντες μυρια εργασομεθα αγαθα, και των
μελλοντων απολαυσομεθα στεφανων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν χαριτι και
φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Κʹ.
Παρακαλω ουν υμας, αδελφοι, δια των οικτιρμων του Θεου, παραστησαι τα
σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν υμων.
αʹ. Πολλα περι της του Θεου φιλανθρωπιας διαλεχθεις, και δειξας αυτου την αφατον
κηδεμονιαν, και την αποῤρητον αγαθοτητα και ουδε ερευνηθηναι δυναμενην, αυτην
λοιπον ταυτην προβαλλεται, εις το πεισαι τους ευεργετηθεντας αξιαν της δωρεας
επιδειξασθαι την πολιτειαν. Και τοσουτος ων και τηλικουτος, ου παραιτειται
παρακαλειν· και ταυτα ουχ υπερ ων αυτος εμελλεν απολαυειν, αλλ' υπερ ων εκεινοι
κερδανειν ειχον. Και τι θαυμαζεις, ει αυτος ου παραιτειται παρακαλειν, οπου γε και
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους οικτιρμους του Θεου προβαλλεται; Ἐπειδη γαρ τα μυρια ημιν εντευθεν, φησιν,
αγαθα απο των οικτιρμων του Θεου, αυτους αιδεσθητε, αυτους δυσωπηθητε. Και γαρ
αυτοι την ικετηριαν τιθεασιν, ινα μηδεν αναξιον αυτων επιδειξησθε. ∆ι' αυτων ουν
τουτων, φησι, παρακαλω, δι' ων εσωθητε· ωσπερ αν ει τις τον μεγαλα
ευεργετηθεντα εντρεψαι βουλομενος, αυτον τον ευεργετησαντα ικετην αγαγοι. Και
τι παρακαλεις, ειπε μοι; Παραστησαι τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν,
ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν υμων. Ἐπειδη γαρ ειπε, Θυσιαν, ινα μη τις
νομισηι, οτι κατασφαξαι κελευει τα σωματα, ταχεως επηγαγε, Ζωσαν. Ειτα διαιρων
αυτην απο της Ἰουδαικης, φησιν, Ἁγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν
υμων· εκεινη γαρ σωματικη, και ου σφοδρα ευαρεστος. Τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ
των χειρων υμων, φησι; Και πολλαχου αλλαχου φαινεται διακρουομενος αυτας.
Ἀλλ' ουχι ταυτην, αλλα και εκεινης διδομενης ταυτην εζητει. ∆ιο και ελεγε, Θυσια
αινεσεως δοξασει με· και παλιν, Αινεσω το ονομα του Θεου μου μετ' ωιδης, και αρεσει
τωι Θεωι υπερ μοσχον νεον, κερατα εκφεροντα και οπλας· και αλλαχου εκβαλλων
αυτην, και λεγων· Μη φαγομαι κρεα ταυρων, η αιμα τραγων πιομαι; επηγαγε, Θυσον
τωι Θεωι θυσιαν αινεσεως, και αποδος τωι Ὑψιστωι τας ευχας σου. Ουτω και Παυλος
ενταυθα κελευει· Παραστησατε τα σωματα θυσιαν ζωσαν. Και πως αν γενοιτο το
σωμα, φησι, θυσια; Μηδεν οφθαλμος πονηρον βλεπετω, και γεγονε θυσια· μηδεν η
γλωσσα λαλειτω αισχρον, και γεγονε προσφορα· μηδεν η χειρ πραττετω παρανομον,
και γεγονεν ολοκαυτωμα. Μαλλον δε ουκ αρκει ταυτα, αλλα και της των αγαθων
ημιν εργασιας δει, ινα η μεν χειρ ελεημοσυνην ποιηι, το δε στομα ευλογηι τους
επηρεαζον 60.596 τας, η δε ακοη θειαις σχολαζηι διηνεκως ακροασεσιν. Ἡ γαρ θυσια
ουδεν εχει ακαθαρτον, η θυσια απαρχη των αλλων εστι. Και ημεις τοινυν και χειρων
και ποδων και στοματος και των αλλων απαντων απαρχωμεθα τωι Θεωι· η τοιαυτη
θυσια ευαρεστος, ως η γε των Ἰουδαιων και ακαθαρτος ην. Αι θυσιαι γαρ αυτων,
φησιν, αρτος πενθους αυτοις. Ἀλλ' ουχ η ημετερα. Ἐκεινη το τεθυμενον νεκρον
εναπεφηνεν· αυτη το τεθυμενον ζων απεργαζεται. Ὅταν γαρ νεκρωσωμεν ημων τα
μελη, τοτε δυνησομεθα ζηιν· καινος γαρ ουτος της θυσιας ο νομος· διο και παραδοξος
του πυρος ο τροπος. Ουδε γαρ ξυλων δειται και υλης υποκειμενης, αλλ' αυτο καθ'
εαυτο ζηι το πυρ το ημετερον, και ουδε κατακαιει το ιερειον, αλλα μαλλον αυτο
ζωοποιει. Ταυτην ανωθεν ο Θεος την θυσιαν εζητει· διο και ελεγεν ο προφητης,
Θυσια τωι Θεωι πνευμα συντετριμμενον. Και οι παιδες δε οι τρεις ταυτην προσηγον
λεγοντες· Ουκ εστιν αρχων ουδε προφητης ουδε τοπος του καρπωσαι και ευρειν
ελεος, αλλ' εν ψυχηι συντετριμμενηι και πνευματι ταπεινωσεως προσδεχθειημεν.
Σκοπει δε πως και εκαστηι λεξει μετα πολλης κεχρηται της ακριβειας. Ου γαρ ειπε,
Ποιησατε τα σωματα υμων θυσιαν, αλλα, Παραστησατε. ως αν ει ελεγε, Μηδεν
λοιπον κοινον εχετε προς αυτα· ετερωι αυτα εξεδωκατε. Και γαρ οι τους ιππους τους
πολεμιστηριους παριστωντες, ουδεν λοιπον κοινον προς αυτους εχουσι. Και συ
τοινυν παρεστησας τωι πολεμωι τωι κατα του διαβολου τα μελη, και τηι παραταξει τηι
φοβεραι· μη καθελκε προς ιδιωτικας αυτα διακονιας. Και ετερον δε εκ τουτου
δεικνυσιν, οτι και δοκιμα αυτα δει ποιειν, ει γε παρισταιν μελλομεν. Ου γαρ τινι των
επιγειων ανθρωπων, αλλ' αυτωι παριστωμεν αυτα τωι βασιλει των ολων Θεωι, ουχ
ινα πολεμηι μονον, αλλ' ινα και αυτον επικαθημενον εχηι τον βασιλεα. Ουδε γαρ
παραιτειται επικαθησθαι τοις μελεσιν ημων, αλλα και σφοδρα τουτο βουλεται· και
οπερ βασιλευς ουκ αν ελοιτο ομοδουλος ημιν, τουτο ο των αγγελων ∆εσποτης
αιρειται. Ἐπει ουν και παριστασθαι μελλει, και θυσια εστι, παντα μωμον περιελε· ως
εαν εχηι μωμον, ουκετ' αν ειη θυσια. Ουδε γαρ οφθαλμος δυναται τυθηναι πορνικα
βλεπων, ου χειρ παραστηναι αρπαζουσα και πλεονεκτουσα, ου ποδες χωλα
βαδιζοντες και επι θεατρα αναβαινοντες, ου γαστηρ τρυφηι δουλευουσα, και των
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηδονων αναπτουσα τας επιθυμιας, ου καρδια θυμον εχουσα και ερωτα πορνικον, ου
γλωττα αισχρα φθεγγομενη. 60.597 βʹ. ∆ιο χρη πανταχοθεν μωμοσκοπεισθαι το
σωμα το ημετερον. Ει γαρ οι τας παλαιας αναφεροντες θυσιας εκελευοντο παντα
περισκοπειν, και ουτε ωτοτμητον, ουτε κολοβοκερκον, ουτε ψωραγριωντα, ουτε
λειχηνα εχοντα, επετρεποντο αναφερειν· πολλωι μαλλον ημας τους ου προβατα
αλογα, αλλ' εαυτους αναφεροντας, πλειονα ακριβειαν επιδεικνυσθαι χρη, και
παντοθεν ειναι καθαρους, ινα δυνηθωμεν και ημεις κατα Παυλον λεγειν· Ἐγω γαρ
ηδη σπενδομαι, και ο καιρος της εμης αναλυσεως εφεστηκε. Και γαρ θυσιας απασης
καθαρωτερος ην· διο και σπονδην εαυτον εκαλει. Ἔσται δε τουτο, εαν ανελωμεν τον
παλαιον ανθρωπον, εαν νεκρωσωμεν τα μελη τα επι της γης, εαν σταυρωσωμεν τον
κοσμον εαυτοις. Ουτως ουδε μαχαιρας δεησομεθα λοιπον, ουδε θυσιαστηριου, ουδε
πυρος· μαλλον δε τουτων απαντων δεησομεθα, πλην ου χειροποιητων, αλλ' ανωθεν
ημιν απαντα ηξει, και το πυρ ανωθεν και η μαχαιρα, και το θυσιαστηριον ημιν εσται
του ουρανου το πλατος. Ει γαρ, του Ἠλιου θυσιαν αναφεροντος αισθητην, λαμπας
ανωθεν κατενεχθεισα παντα αναλωσε, και το υδωρ και τα ξυλα και τους λιθους·
πολλωι μαλλον επι σου τουτο εσται. Καν εχηις τι διαῤρεον και βιωτικον, προσαγαγηις
δε θυσιαν μετα γνωμης ορθης, κατελθον του Πνευματος το πυρ, και το βιωτικον
εκεινο δαπανησει, και την προσφοραν ανυσει πασαν. Τι δε εστι λογικη λατρεια; Ἡ
πνευματικη διακονια, η πολιτεια η κατα Χριστον. Καθαπερ ουν ο εν τωι οικωι του
Θεου διακονουμενος, και ιερωμενος, οιος αν ηι, συστελλεται τοτε και σεμνοτερος
γινεται· ουτω και ημας τον απαντα βιον διακεισθαι χρη, ως λατρευοντας και
ιερωμενους. Ἔσται δε τουτο, εαν καθ' εκαστην ημεραν προσφερηις αυτωι θυματα, και
ιερευς του οικειου σωματος γινηι, και της κατα ψυχην αρετης· οιον, οταν
σωφροσυνην προσενεγκηις, οταν ελεημοσυνην, οταν επιεικειαν και ανεξικακιαν.
Ταυτα γαρ ποιων, αναφερεις λογικην λατρειαν, τουτεστιν, ουδεν εχουσαν
σωματικον, ουδεν παχυ, ουδεν αισθητον. Ἐπαρας τοινυν δια των ονοματων τον
ακροατην, και εκαστον ιερεα δια της εαυτου σαρκος, δια της πολιτειας αποφηνας,
λεγει και τον τροπον, δι' ου δυνατον παντα κατορθουν. Τις ουν ο τροπος; Μη
συσχηματιζεσθε, φησι, τωι αιωνι τουτωι, αλλα μεταμορφουσθε τηι ανακαινωσει του
νοος υμων. Και γαρ χαμαιζηλον το σχημα του αιωνος τουτου και ευτελες και
προσκαιρον, και ουδεν εχον υψηλον, ουδεν διηνεκες, ουδεν ευθες, αλλα παντα
διεστραμμενα. Ει τοινυν ορθα βουλει βαδιζειν, μη τυπωσηις εαυτον κατα το σχημα
του παροντος βιου· ουδεν γαρ των εν αυτωι μενον και βεβηκος εστι. ∆ιο και σχημα
εκαλεσεν αυτο· και αλλαχου παλιν, Παραγει γαρ το σχημα του κοσμου τουτου. Ουδεν
γαρ διαρκες ουδε πεπηγος εχει, αλλα παντα προσκαιρα. ∆ιο και, Τωι αιωνι τουτωι,
ειπε· δια τουτου μεν το επικηρον δηλων, δια δε του σχηματος το ανυποστατον. Καν
γαρ πλουτον ειπηις, καν δοξαν, καν σωματος ωραν, καν τρυφην, καν αλλοτιουν των
δοκουντων ειναι μεγαλων, σχημα μονον εστιν, ου πραγματος αληθεια, επιδειξις και
προσωπειον, ουχ υποστασις τις μενουσα. Ἀλλα συ μη συσχηματιζου τουτωι, αλλα
μεταμορφου, φησιν, εν τηι ανακαινωσει του νοος. Ουκ ειπε, Μετασχηματιζου, αλλα,
Μεταμορφου, δεικνυς οτι το μεν του κοσμου, σχημα· το δε της αρετης, ου σχημα,
αλλα μορφη τις αληθης φυσικον εχουσα καλλος, ου δεομε 60.598 νον των εξωθεν
επιτριμματων τε και σχηματων, των ομου τε φαινομενων και απολλυμενων· και γαρ
απαντα ταυτα, πριν η φανηναι, λυεται. Ἂν τοινυν το σχημα ριψηις, ταχεως επι την
μορφην ηξεις. Ουδεν γαρ της κακιας ασθενεστερον, ουδεν ουτω παλαιουται ραιδιως.
Ειτα επειδη ανθρωπους οντας εικος καθ' εκαστην αμαρτανειν την ημεραν,
παραμυθειται τον ακροατην λεγων, οτι Καθ' εκαστην ανακαινου σαυτον. Ὅπερ επι
των οικιων ποιουμεν, παλαιουμενας αυτας αει διορθουντες, τουτο και επι σαυτου
ποιει. Ἥμαρτες σημερον; επαλαιωσας σου την ψυχην; Μη απογνωις μηδε αναπεσηις,
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ανακαινισον αυτην μετανοιαι και δακρυσι και εξομολογησει και τηι των αγαθων
εργασιαι· και μηδεποτε τουτο διαλιπηις ποιων. Και πως δυνησομεθα τουτο ποιειν; Εις
το δοκιμαζειν υμας τα διαφεροντα, τι το θελημα του Θεου το αγαθον και ευαρεστον
και τελειον. Ἢ τουτο φησιν, Ἀνανεωθητε ινα μαθητε τα συμφεροντα και το θελημα
του Θεου· η οτι Ουτω δυνασθε ανανεωθηναι, εαν μαθητε τα συμφεροντα, και τι ποτε
βουλεται ο Θεος. Ἂν γαρ ιδηις τουτο, και των πραγματων μαθηις διαγινωσκειν τας
φυσεις, επελαβου της οδου της κατ' αρετην απασης. Και τις αγνοει τα συμφεροντα,
φησι, και τι το θελημα του Θεου; Οι προς τα παροντα επτοημενοι πραγματα, οι
πλουτον ζηλωτον ειναι νομιζοντες, και πενιαν εξευτελιζοντες, οι δυναστειας
διωκοντες, οι προς την δοξαν την εξωθεν κεχηνοτες, οι μεγαλους εαυτους ειναι
νομιζοντες, οταν οικιας λαμπρας εγειρωσι, και ταφους πολυτελεις πριωνται, και
ανδραποδων αγελας εχωσι, και πολυν ευνουχων περιφερωσιν εσμον. Ουτοι και τα
συμφεροντα αυτοις και το θελημα του Θεου αγνοουσι· και γαρ αμφοτερα ταυτα εν τι
εστι. γʹ. Τα τε γαρ συμφεροντα ημιν ο Θεος βουλεται· και α βουλεται ο Θεος, ταυτα
και συμφεροντα ημιν. Τινα ουν εστιν, απερ ο Θεος βουλεται; Ἐν πενιαι ζηιν, εν
ταπεινοφροσυνηι, εν υπεροψιαι δοξης, εν εγκρατειαι, ουκ εν τρυφηι, εν θλιψει, ουκ εν
ανεσει, εν τωι πενθει, ουκ εν τωι διαχεισθαι και γελαιν, εν τοις αλλοις οις
ενομοθετησεν απασιν. Ἀλλ' οι πολλοι ταυτα και οιωνιζονται, τοσουτον απεχουσι
νομιζειν ειναι τα συμφεροντα, και Θεου θεληματα. ∆ια τοι τουτο ουδε εγγυς ποτε
των υπερ της αρετης ελθειν δυνησονται πονων. Οι γαρ μηδε αυτο τουτο, ο τι ποτε
εστιν αρετη ειδοτες, αλλα την κακιαν αντι ταυτης θαυμαζοντες, και την πορνην αντι
της σωφρονος γυναικος εαυτοις συγκατακλειοντες, ποτε δυνησονται αποστηναι του
παροντος αιωνος; ∆ιο χρη προ των αλλων απαντων την κρισιν ημιν ειναι των
πραγματων διηρθρωμενην· καν μη μετιωμεν αρετην, επαινειν αρετην· καν μη
φυγωμεν κακιαν, κακιζειν πονηριαν, ινα τεως τας ψηφους αδεκαστους εχωμεν.
Ουτω γαρ οδωι προβαινοντες, και των εργων επιλαβεσθαι δυνησομεθα. ∆ια τοι τουτο
και αυτος κελευει ανανεουσθαι, Εις το δοκιμαζειν υμας, τι το θελημα του Θεου.
Ἐνταυθα δε μοι και Ἰουδαιων καθαπτεσθαι δοκει, των εχομενων του νομου. Θελημα
μεν γαρ ην του Θεου και η παλαια πολιτεια· αλλ' ου προηγουμενον, αλλα δια την
εκεινων ασθενειαν συγχωρηθεν· το δε τελειον και ευαρεστον, η καινη πολιτεια. Και
γαρ λογικην οτε εκαλεσε λατρειαν, προς εκεινην αντιδιαστελλων αυτην ουτως
ωνομασε. Λεγω γαρ δια της χαριτος της δοθεισης μοι, 60.599 παντι τωι οντι εν υμιν,
μη υπερφρονειν παρ' ο δει φρονειν, αλλα φρονειν εις το σωφρονειν, εκαστωι ως ο
Θεος εμερισε μετρον πιστεως. Ἀνωτερω ειπων, ∆ια των οικτιρμων του Θεου
παρακαλω υμας, ενταυθα παλιν λεγει, ∆ια της χαριτος. Ὅρα διδασκαλου
ταπεινοφροσυνην, ορα γνωμην κατεσταλμενην. Ουδαμου εαυτον αξιοπιστον ειναι
φησι προς την τοιαυτην παραινεσιν και συμβουλην· αλλα ποτε μεν τους οικτιρμους
του Θεου παραλαμβανει μεθ' εαυτου, ποτε δε την χαριν. Ου γαρ εμον λογον λεγω,
φησιν, αλλα τον απο του Θεου. Και ουκ ειπε, Λεγω γαρ υμιν δια της σοφιας του Θεου,
λεγω γαρ υμιν δια της νομοθεσιας του Θεου, αλλα, ∆ια της χαριτος· συνεχως των
ευεργεσιων αναμιμνησκων, ωστε ευγνωμονεστερους ποιησαι, και δειξαι και ταυτηι
υπευθυνους οντας τηι των λεγομενων υπακοηι. Παντι τωι οντι εν υμιν. Ουχι τωι δεινι
και τωι δεινι μονον, αλλα και αρχοντι και αρχομενωι, και δουλωι και ελευθερωι, και
ιδιωτηι και σοφωι, και γυναικι και ανδρι, και νεωι και γεροντι· κοινος γαρ ουτος ο
νομος, επειδη και δεσποτικος. Ουτω και ανεπαχθη ποιειται τον λογον, πασι
προτιθεις τα διδαγματα, και τοις ουκ ουσιν υπευθυνοις, ινα οι υπευθυνοι την
τοιαυτην επιτιμησιν και διορθωσιν ευκολωτερον δεξωνται. Και τι λεγεις, ειπε μοι;
Μη υπερφρονειν παρ' ο δει φρονειν. Την μητερα ενταυθα εισαγει των αγαθων, την
ταπεινοφροσυνην, τον διδασκαλον τον εαυτου μιμουμενος. Καθαπερ γαρ εκεινος εις
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ορος αναβας, και τον ηθικον μελλων υφαινειν λογον, εντευθεν ηρξατο πρωτον,
και ταυτα κατεβαλε τα θεμελια, ουτω λεγων· Μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι· ουτω
και αυτος απο των δογματικων επι τα ηθικωτερα νυν εκβας, εδιδαξε μεν καθολου
την αρετην, την θαυμαστην θυσιαν παρ' ημων απαιτησας· μελλων δε αυτην κατα
μερος υπογραφειν, ωσπερ απο κεφαλης, της ταπεινοφροσυνης αρχεται, και φησι, Μη
υπερφρονειν παρ' ο δει φρονειν· τουτο γαρ εστι το θελημα του Θεου· Ἀλλα φρονειν
εις το σωφρονειν. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἐλαβομεν φρονησιν, ουχ ινα εις
απονοιαν αυτηι χρησωμεθα, αλλ' ινα εις σωφροσυνην. Και ουκ ειπεν, εις το
ταπεινοφρονειν, αλλ' Εις το σωφρονειν· σωφροσυνην ενταυθα λεγων, ου την
αντιδιαστελλομενην τηι ασελγειαι αρετην, ουδε το απηλλαχθαι ακολασιας, αλλα το
νηφειν και υγιαινειν κατα διανοιαν· και γαρ και τουτο σωφροσυνη λεγεται απο του
σωας εχειν τας φρενας. ∆εικνυς τοινυν, οτι τον μη μετριαζοντα ουδε σωφρονειν ενι,
τουτεστι, καθεστηκεναι και υγιαινειν, αλλα παραπαιει και εξεστηκεν ο τοιουτος, και
παραπληγος παντος εστι μανικωτερος, σωφροσυνην εκαλεσε την ταπεινοφροσυνην.
Ἑκαστωι ως ο Θεος εμερισε μετρον πιστεως. Ἐπειδη γαρ των χαρισματων η δοσις
πολλους εις απονοιαν επηρε και παρα τουτοις και παρα Κορινθιοις, ορα πως την
αιτιαν του νοσηματος δηλην ποιει, και κατα μικρον υποσυρει. Ειπων γαρ, οτι δει
φρονειν εις το σωφρονειν, επηγαγεν· Ἑκαστωι ως ο Θεος εμερισε μετρον πιστεως,
πιστιν ενταυθα το χαρισμα καλων. Ειπων δε, οτι εμερισε, και τον ελαττον ειληφοτα
παρεμυθησατο, και τον μειζονος απολαυσαντα κατεστειλεν. Ει γαρ ο Θεος εμερισε,
και μη σον το κατορθωμα, τι μεγα φρονεις; δʹ. Ει δε τις την πιστιν ενταυθα μη το
χαρισμα λεγοι καλεισθαι, και τουτο παλιν μειζονως δεικνυσιν αυτον ταπεινουντα
τους αλαζονας. Ει γαρ του χαρισματος αιτιον η πιστις, καθ' ην τα θαυματα γινεται,
60.600 και τουτο παρα του Θεου, ποθεν μεγα φρονεις; και γαρ, ει μη παρεγενετο,
μηδε εσαρκωθη, ουδ' αν τα της πιστεως προεχωρησεν. Ὥστε παντα εκειθεν την
αρχην εχει τα αγαθα. Ει δε αυτος διδωσιν, οιδε πως μεριζει· παντας γαρ αυτος
εποιησε, και παντων ομοιως κηδεται. Και ωσπερ το δουναι απο φιλανθρωπιας
γεγονεν, ουτω και ποσον δουναι. Ου γαρ δη περι το κεφαλαιον επιδειξαμενος την
αγαθοτητα, οπερ εστι το δουναι τα χαρισματα, εν τωι μετρωι σε προδιδοναι εμελλεν.
Ει μεν γαρ ατιμασαι εβουλετο, ουδ' αν εδωκε την αρχην· ει δε σωσαι και τιμησαι
εσπουδακε (δια γαρ τουτο και παρεγενετο, και τοσαυτα διενειμεν αγαθα), τινος
ενεκεν θορυβηι και ταραττηι και εις μωριαν αποκεχρησαι τηι φρονησει, μειζονως του
φυσει τοιουτου καταισχυνων σαυτον; Το μεν γαρ απο φυσεως γενεσθαι μωρον, ουκ
εγκλημα· το δε δια φρονησεως γενεσθαι μωρον, και συγγνωμης εστερηται και
μειζονα φερει την κολασιν. Τοιουτοι οι επι σοφιαι μεγα φρονουντες εισι, και εις
απονοιαν εμπιπτοντες την εσχατην. Ουδεν γαρ ουτω μωρον ως απονοια ποιει. ∆ιο
και ο προφητης ουτως εκαλει τον βαρβαρον λεγων, Ὁ δε μωρος μωρα λαλησει. Ἵνα
δε και απο των ρηματων αυτων μαθηις αυτου την μωριαν, ακουσον τι φησιν· Ἐπανω
των αστρων του ουρανου θησω τον θρονον μου, και εσομαι ομοιος τωι Ὑψιστωι.
Καταληψομαι τηι χειρι μου την οικουμενην ως νοσσιαν, και ως καταλελειμμενα ωα
αρω. Τουτων ουν των ρηματων τι μωροτερον γενοιτ' αν; Και εκαστη δε μεγαληγορια
τουτο ευθεως επισπαται το ονειδος. Καν εκαστον ρημα των απονενοημενων εις
μεσον αγαγω, ου δυνησηι διαγνωναι ποτερον απονενοημενου η μωρου τα ρηματα·
ουτως εν εστι τουτι το ελαττωμα. Και γαρ ετερος βαρβαρος παλιν φησιν, Ἐγω ειμι
θεος, και ουκ ανθρωπος· και αλλος παλιν, Μη δυνησεται ο Θεος σωσαι υμας, η
εξελεσθαι εκ των χειρων μου; και ο Αιγυπτιος δε, Ουκ οιδα τον Κυριον, και τον
Ἰσραηλ ουκ εξαποστελω· και ο παρα τωι προφητηι αφρων τοιουτος τις εστι, λεγων εν
τηι καρδιαι αυτου, Ουκ εστι Θεος· και ο Καιν δε, Μη φυλαξ εγω ειμι του αδελφου μου;
Ἄρα μη δυνασαι διαγνωναι ποτερον απονενοημενων, η μωρων τα ρηματα; η γαρ
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απονοια της συμμετριας εκπιπτουσα και απο του νου γινομενη (διο και απονοια
λεγεται), και μωρους και αλαζονας εργαζεται. Και ει αρχη σοφιας φοβος Κυριου,
ουκουν αρχη μωριας το μη ειδεναι τον Κυριον. Ει τοινυν το ειδεναι σοφια, το μη
ειδεναι μωρια, το δε μη ειδεναι εξ υπερηφανιας γινεται (αρχη γαρ υπερηφανιας το
μη ειδεναι τον Κυριον), αρα η υπερηφανια μωρια εσχατη. Τοιουτος ην και ο Ναβαλ,
ει και μη προς Θεον, αλλα προς ανθρωπον, εξ απονοιας ανοητος γεγονως· αλλ'
υστερον απεθανε τωι δεει. Ὅταν γαρ τις εκπεσηι του μετρου της φρονησεως, και
δειλος ομου και θρασυς γινεται, της ψυχης ασθενους γινομενης. Καθαπερ γαρ το
σωμα, οταν την συμμετρον απολεσηι κρασιν, γινομενον δυσκρατον, πασιν αλισκεται
τοις παθεσιν· ουτω και η ψυχη, επειδαν το μεγαλοφυες απολεσηι και το
ταπεινοφρονειν, εξιν δεξαμενη τινα ασθενη, και δειλη και θρασεια και ανοητος
γινεται, και εαυτην αγνοησει λοιπον. Ὁ δε εαυτον αγνοων, πως τα υπερ εαυτον
εισεται; Καθαπερ γαρ ο φρενιτιδι κατεχομενος, οταν εαυτον αγνοησηι, ουδε τα προ
των ποδων οιδε· και οφθαλμος, οταν αυτος πηρωθηι, παντα σκοτοι τα λοιπα μελη·
ουτω και επι της απονοιας συμ 60.601 βαινει. ∆ιο και των μαινομενων εισιν
αθλιωτεροι ουτοι, και των φυσει μωρων. Και γαρ ομοιως τουτοις γελωτα κινουσι,
και ομοιως εκεινοις εισιν αηδεις· και εξεστηκασι μεν ωσπερ εκεινοι, αλλ' ουκ
ελεουνται ωσπερ εκεινοι· παραφρονουσι δε ωσπερ ουτοι, αλλ' ου συγγινωσκονται
ωσπερ ουτοι, αλλα μισουνται μονον· και τα ελαττωματα εκατερων εχοντες, της
συγγνωμης εκατερων εστερηνται, ουκ απο των ρηματων μονον, αλλα και απο των
σχηματων οντες καταγελαστοι. Τι γαρ, ειπε μοι, τον αυχενα ανατεινεις; τι δε
βαδιζεις επ' ακρων ονυχων; τι τας οφρυς ανασπαις; τι το στηθος φυσαις; Τριχα ου
δυνασαι ποιησαι λευκην η μελαιναν, και ως παντων κρατων, ουτως αεροβατεις;
Ταχα εβουλου σοι και πτερα φυναι, ινα μη βαδιζηις επι της γης· ταχα και τερας ειναι
επιθυμεις. Νυν γαρ ουχι τερας σαυτον πεποιηκας, ανθρωπος μεν ων, πετασθαι δε
επιχειρων; μαλλον δε και πετομενος ενδοθεν, και φλεγμαινων παντοθεν; Τι σε
καλεσω, και καθελω σου την απονοιαν; Ἂν ειπω σε τεφραν και κονιν και καπνον
και κονιορτον, ειπον μεν την ευτελειαν, ουδεπω δε ακριβως της εικονος
επελαβομην ης εβουλομην· και γαρ και την φλεγμονην και το διακενον αυτων απαν
παραστησαι βουλομαι. Ποιαν ουν αν ευροιμεν τουτοις εικονα αρμοζουσαν; Ἐμοι
δοκουσι στυπειωι καταφλεχθεντι προσεοικεναι. Και γαρ εκεινο δοκει μετα τον
εμπρησμον οιδειν, και υπερανεστηκεναι· μικραν δε χειρος αφην υπομειναν,
κατηνεχθη τε απαν, και τεφρας απασης ευτελεστερον εφανη. Τοιαυται και τουτων αι
ψυχαι· το γαρ φυσημα αυτων το διακε 60.602 νον, και η τυχουσα προσβολη
δυνησεται ταπεινωσαι και καθελειν. Τον γαρ απονενοημενον αναγκη παντως και
ασθενη τινα ειναι· ου γαρ εστι το υψος υγιες, αλλ' ωσπερ αι πομφολυγες ευκολως
ρηγνυνται, ουτω και ουτοι ραιδιως απολλυνται. Ει δε απιστεις, δος μοι θρασυν και
απονενοημενον, και πεπτωκοτος δειλοτερον οψει γινομενον και απο της τυχουσης
περιστασεως. Ὥσπερ γαρ η μεν απο φρυγανων αιρομενη φλοξ ομου τε ανηφθη, και
κονις εγενετο, η δε των στερεων ξυλων φυσις ουτε εξαπτεται ραιδιως, και επι πολυ
διατηρει καιομενην την φλογα· ουτω και αι ψυχαι αι μεν στεῤραι και βεβηκυιαι, ουκ
ευκολως ουτε εκκαιονται ουτε σβεννυνται· ουτοι δε αμφοτερα ταυτα εν μιαι καιρου
ροπηι πασχουσι. Ταυτ' ουν ειδοτες, την ταπεινοφροσυνην ασκωμεν. Ουδεν γαρ αυτης
δυνατωτερον, αλλα και πετρας ισχυροτερα, και αδαμαντος στεῤροτερα, και πυργων
και πολεων και τειχους εν μειζονι καθιστησιν ημας ασφαλειαι, παντων υψηλοτερα
γενομενη των του διαβολου μηχανηματων· ωσπερ ουν η απονοια και τοις τυχουσιν
ευχειρωτους ποιει, πομφολυγος, ωσπερ εφην, ευκολωτερον ρηγνυμενη, και αραχνης
ταχυτερον σχιζομενη, και καπνου θαττον διαλυομενη. Ἵν' ουν επι της στεῤρας
πετρας ωμεν βεβηκοτες, εκεινην αφεντες, ταυτην ελωμεθα. Ουτω γαρ και εν τωι
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παροντι βιωι αναπαυσιν ευρησομεν, και κατα τον μελλοντα αιωνα παντων
απολαυσομεν των αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΑʹ.
Καθαπερ γαρ εν ενι σωματι μελη πολλα εχομεν, τα δε μελη παντα ου την
αυτην εχει πραξιν· ουτως οι πολλοι εν σωμα εσμεν εν Χριστωι, ο δε καθ' εις,
αλληλων μελη. αʹ. Παλιν τωι αυτωι υποδειγματι κεχρηται, ωι και προς Κορινθιους
εχρησατο, το αυτο τουτο καταστελλων παθος. Και γαρ μεγαλη του φαρμακου η
δυναμις, και του παραδειγματος η ισχυς τουτου, εις το διορθωσαι το της απονοιας
νοσημα. Τινος γαρ ενεκεν συ μεγαλα φρονεις, φησιν; η δια τι παλιν ετερος εαυτον
εξευτελιζει; ουχι σωμα εσμεν απαντες εν, και μεγαλοι και μικροι; Ὅταν ουν κατα το
κεφαλαιον εν ωμεν και αλληλων μελη, τι τηι απονοιαι σχιζεις σαυτον; τι επαισχυνηι
τον αδελφον; Ὥσπερ γαρ εκεινος σου μελος, ουτω κακεινου συ· και πολλη και κατα
τουτο η ομοτιμια. ∆υο γαρ ικανα καθελειν αυτων την απονοιαν τεθεικε· και οτι
αλληλων εσμεν μελη, ουχ ο μικρος του μεγαλου μονον, αλλα και ο μεγας του
ελαττονος, και οτι εν εσμεν απαντες σωμα· μαλλον δε και τρια· και γαρ και χαρισμα
εδειξεν εν ον το δοθεν. Μη τοινυν μεγα φρονει· εδοθη γαρ σοι παρα του Θεου, ου συ
ελαβες, ουδε ευρες. ∆ια τουτο και των χαρισματων απτομενος, ουκ ειπεν, οτι Ὁ μεν
μειζον, ο δε ελαττον ελαβεν, αλλα τι; ∆ιαφορον. Ἔχοντες γαρ, φησι, χαρισματα, ου
μειζονα και ελαττονα, αλλα διαφορα. Τι γαρ, ει μη και τα αυτα επεταγης, αλλα το
σωμα το αυτο εστι; Και αρξαμενος απο χαρισματος, εις κατορθωμα ληγει. Ειπων γαρ
προφητειαν και διακονιαν και οσα τοιαυτα, κατεληξεν εις ελεημοσυνην και σπουδην
και αντιληψιν. Ἐπειδη γαρ εικος ην τινας εναρετους μεν ειναι, μη εχειν δε
προφητειαν, δεικνυσιν οτι και τουτο το χαρισμα, και πολλωι μειζον εκεινου, ωσπερ
εδειξεν εν τηι προς Κο 60.602 ρινθιους· και τοσουτωι μειζον, οσωι το μεν εχει μισθον,
το δε εστερηται αμοιβης· ολον γαρ δωρεα και χαρις εστι. ∆ια τουτο φησιν· Ἔχοντες
δε χαρισματα κατα την χαριν την δοθεισαν ημιν διαφορα, ειτε προφητειαν κατα την
αναλογιαν της πιστεως. Ἐπειδη γαρ ικανως αυτους παρεμυθησατο, βουλεται και
εναγωνιους ποιησαι, και σπουδαιοτερους εργασασθαι, δεικνυς οτι αυτοι τας
αφορμας παρεχουσι του μειζονα, η ελαττονα λαβειν. Λεγει μεν γαρ αυτο και παρα
του Θεου δεδοσθαι· ως οταν λεγηι, Ἑκαστωι ως ο Θεος εμερισε μετρον πιστεως· και
παλιν, Κατα την χαριν την δοθεισαν ημιν· ινα καταστειληι τους υπερηφανους. Λεγει
δε και παρ' αυτων τας αρχας γεγενησθαι, ινα διεγειρηι τους ραιθυμους· ο και εν τηι
προς Κορινθιους ποιει, αμφοτερα ταυτα κινων. Ὅταν μεν γαρ λεγηι, Ζηλουτε τα
χαρισματα, δεικνυσι και αυτους οντας αιτιους της διαφορας των διδομενων· οταν δε
λεγηι, Παντα δε ταυτα ενεργει εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν εκαστωι καθως
βουλεται, εκεινο κατασκευαζει, το μη δειν επαιρεσθαι τους ειληφοτας, παντοθεν
παραμυθουμενος αυτων το παθος· ο δη και ενταυθα ποιει. Και παλιν τους
αναπεπτωκοτας διεγειρων φησιν, Ειτε προφητειαν, κατα την αναλογιαν της
πιστεως. Ει γαρ και χαρις εστιν, αλλ' ουχ απλως εκχειται, αλλα τα μετρα παρα των
δεχομενων λαμβανουσα, τοσουτον επιῤρει, οσον αν ευρηι σκευος πιστεως αυτηι
προσενεχθεν. Ειτε διακονιαν, εν τηι διακονιαι. Καθολικον πραγμα ενταυθα τιθησι. Και
γαρ η αποστολη διακονια λεγεται· και παν αγαθον πνευματικον εργον, διακονια.
Ἔστι μεν γαρ και ιδικης οικονομιας ονομα τουτο· ενταυθα 60.603 μεντοι καθολικως
ειρηται. Ειτε ο διδασκων, εν τηι διδασκαλιαι. Ὅρα πως αδιαφορως αυτα τιθησι, το
μικρον πρωτον, και το μεγα υστερον· παλιν το αυτο τουτο παιδευων, το μη
φυσασθαι μηδε επαιρεσθαι. Ειτε ο παρακαλων, εν τηι παρακλησει. Και τουτο
διδασκαλιας ειδος. Ει γαρ εστιν εν υμιν λογος παρακλησεως, φησι, προς τον λαον
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγετε. Ειτα δεικνυς, ως ου μεγα οφελος αρετην μετιεναι, ει μη μετα του
προσηκοντος τουτο γινοιτο νομου, επαγει· Ὁ μεταδιδους, εν απλοτητι. Ου γαρ αρκει
το δουναι, αλλα δει και μετα δαψιλειας τουτο ποιειν. Ἁπλοτητα γαρ τουτο οιδε
πανταχου· επει και αι παρθενοι ελαιον ειχον, αλλ' επειδη αρκουν ουκ ειχον, του
παντος εξεπεσον. Ὁ προισταμενος, εν σπουδηι. Ου γαρ αρκει το προστηναι, αν μη
μετα σπουδης και προθυμιας τουτο ποιηι. Ὁ ελεων, εν ιλαροτητι. Ου γαρ αρκει το
ελεησαι, αλλα και μετα δαψιλειας και γνωμης αλυπου τουτο δει ποιειν· μαλλον δε
ου μετα αλυπου δει μονον, αλλα και μετα φαιδρας και χαιρουσης· ου γαρ εστιν ισον
μη λυπεισθαι, και χαιρειν. Τουτο δε αυτο και προς Κορινθιους επιστελλων, μετα
πολλης κατεσκευαζε σπουδης· εις μεν γαρ δαψιλειαν διεγειρων, ελεγεν· Ὁ σπειρων
φειδομενως, φειδομενως και θερισει· και ο σπειρων επ' ευλογιαις, επ' ευλογιαις και
θερισει· την δε γνωμην διορθουμενος, προσετιθει· Μη εκ λυπης, η εξ αναγκης.
Ἀμφοτερα γαρ δει παρειναι τωι ελεουντι, και αφθονιαν και ηδονην. Τινος γαρ ενεκεν
κλαιεις διδους ελεημοσυνην; τι δε αλγεις ελεων, και τον καρπον προδιδως του
κατορθωματος; Ει γαρ αλγεις, ουκ ελεεις, αλλ' ωμος ει και απανθρωπος. Ει γαρ συ
αλγεις, πως εκεινον εν λυπηι οντα διαναστησαι δυνησηι; Ἀγαπητον γαρ, μηδεν
υποπτευσαι εκεινον πονηρον, και οταν μετα του χαιρειν παρεχηις. Ἐπειδη γαρ ουδεν
ουτως αισχρον ανθρωποις ειναι δοκει, ως το παρ' ετερων λαμβανειν, αν μη τηι
υπερβαλλουσηι φαιδροτητι την υποψιαν ανεληις, και δειξηις, οτι λαμβανεις μαλλον η
διδως, [και] κατεβαλες μαλλον, η ανεστησας τον λαμβανοντα. ∆ια τουτο φησιν, Ὁ
ελεων, εν ιλαροτητι. βʹ. Τις γαρ βασιλειαν λαμβανων, σκυθρωπος εστι; τις
αμαρτηματων δεχομενος συγχωρησιν, εν κατηφειαι μενει; Μη τοινυν τηι δαπανηι των
χρηματων προσεχε, αλλα τηι δια της δαπανης προσοδωι. Ει γαρ ο σπειρων χαιρει,
καιτοι γε επ' αδηλοις σπειρων· πολλωι μαλλον ο τον ουρανον γεωργων. Ουτω γαρ
καν ολιγα δωις, πολλα δωσεις· ωσπερ ουν μετα σκυθρωποτητος καν πολλα δωις,
ολιγα πεποιηκας τα πολλα. Ουτω και η χηρα πολλα ταλαντα υπερηκοντισε δια δυο
λεπτων· δαψιλης γαρ ην η γνωμη. Και πως ενι, φησι, πενιαι συζωντα εσχατηι, και
παντα κενουντα, μετα προθυμιας τουτο ποιειν; Ἐρωτησον την χηραν, και ακουσηι
τον τροπον, και εισηι οτι ουχ η πενια ποιει την στενοχωριαν, αλλ' η προαιρεσις και
τουτο και τουναντιον απαν εργαζεται· εστι γαρ και εν πενιαι μεγαλοψυχον ειναι, και
εν πλουτω μικρολογον. ∆ια 60.604 τουτο και εν τηι μεταδοσει την απλοτητα ζητει,
και εν τωι ελεωι την ιλαροτητα, και εν τηι προστασιαι την σπουδην. Ουδε γαρ χρημασι
μονον βουλεται τοις δεομενοις ημας βοηθειν, αλλα και ρημασι και πραγμασι και
σωματι, και τοις αλλοις απασι. Και ειπων την προηγουμενην προστασιαν, την δια
της διδασκαλιας, την δια της παρακλησεως (αυτη γαρ αναγκαιοτερα, οσωι και ψυχης
εστι τροφη)· ηλθεν επι την δια των χρηματων και των αλλων απαντων. Ειτα δεικνυς
πως αν ταυτα κατορθωθειη, την μητερα αυτων εισαγει, την αγαπην. Ἡ αγαπη γαρ,
φησιν ανυποκριτος. Ἂν ταυτην εχηις, ου δαπανης αισθησηι χρηματων, ου πονου
σωματων, ου μοχθου λογων, ουχ ιδρωτος και διακονιας, αλλα παντα οισεις
γενναιως, καν σωματι, καν χρημασι, καν λογωι, καν ετερωι οτωιουν βοηθησαι δεηι τωι
πλησιον. Ὥσπερ ουν ου μεταδοσιν απαιτει μονον, αλλα την εν απλοτητι, ουδε
προστασιαν, αλλα την μετα σπουδης, ουδε ελεημοσυνην, αλλα την μετα ιλαροτητος·
ουτω και αγαπην ουχ απλως, αλλα την ανυποκριτον· επει και τουτο αγαπη· καν
τουτο γενηται, παντα τα αλλα επεται. Και γαρ ο ελεων, ιλαρως ελεει· εαυτωι γαρ
διδωσι· και ο προισταμενος, σπουδαιως προΐσταται· εαυτου γαρ προΐσταται· και ο
μεταδιδους, μετα δαψιλειας τουτο ποιει· εαυτωι γαρ παρεχει. Ειτα επειδη εστι και
αγαπη επι πονηροις πραγμασιν, οια η των ακολαστων εστιν, η των επι χρημασι και
αρπαγαις ομονοουντων, η των επι μεθαις και συμποσιοις, εκκαθαιρων αυτην απο
τουτων, φησιν· Ἀποστυγουντες το πονηρον. Και ουκ ειπεν, Ἀπεχομενοι, αλλα,
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μισουντες, και ουχ απλως Μισουντες, αλλα και Σφοδρα μισουντες. Το γαρ απο
τουτο πολλαχου επιτασεως εστι παρ' αυτωι· ως οταν λεγηι αποκαραδοκιαν, και
απεκδεχομενοι, και απολυτρωσιν. Ἐπειδη γαρ πολλοι και μη πραττοντες τα κακα,
ομως την επιθυμιαν αυτων εχουσι, δια τουτο ειπεν, Ἀποστυγουντες. Αυτος γαρ και
την διανοιαν καθαρευειν βουλεται, και πολλην ημας εχθραν εχειν προς την κακιαν,
και μισος και πολεμον. Μη γαρ, επειδη ειπον, φησιν, Ἀγαπησατε αλληλους, νομισητε
μεχρι τουτου λεγειν, ως και εν τοις πονηροις συμπραττειν αλληλοις· τουναντιον γαρ
απαν νομοθετω· ου μονον της πραξεως, αλλα και της διαθεσεως της περι την κακιαν
αλλοτριον ειναι, και ου μονον της διαθεσεως αυτης αλλοτριον ειναι, αλλα και μεθ'
υπερβολης αυτην αποστρεφεσθαι και μισειν. Και ουκ αρκειται μονωι τουτωι, αλλα και
την της αρετης εργασιαν επαγει λεγων· Κολλωμενοι τωι αγαθωι. Ουκ ειπε, Ποιουντες
μονον, αλλα και διακειμενοι· τουτο γαρ το κελευσαι κολλασθαι εδηλωσεν. Ουτω και
ο Θεος συναπτων τον ανδρα τηι γυναικι, ελεγε· Προσκολληθησεται γαρ προς την
γυναικα αυτου. Ειτα και αιτιας λεγει, δι' ας οφειλομεν αλληλους αγαπαιν. Τηι
φιλαδελφιαι εις αλληλους φιλοστοργοι. Ἀδελφοι, φησιν, εστε, και τας ωδινας
ελυσατε τας αυτας· ουκουν και δια τουτο δικαιοι αν ειητε φιλειν αλληλους. Τουτο
και Μωυσης ελεγε τοις εν Αιγυπτωι μαχομενοις· Ἀδελφοι εστε, ινα τι αδικειτε
αλληλους; Ὅταν μεν ουν περι των εξω λεγηι, 60.605 Ει δυνατον, το εξ υμων, μετα
παντων ανθρωπων ειρηνευετε, φησιν· οταν δε περι των οικειων διαλεγηται, Τηι
φιλαδελφιαι, φησιν, εις αλληλους φιλοστοργοι. Ἐκει μεν γαρ το μη μαχεσθαι ζητει,
μηδε μισειν και αποστρεφεσθαι· ενταυθα δε και το φιλειν, και ουχ απλως φιλειν,
αλλα και στεργειν. Ου γαρ δη μονον, φησιν, ανυποκριτον ειναι χρη την αγαπην,
αλλα και επιτεταμενην και θερμην και διαπυρον. Τι γαρ οφελος, αν αγαπαις μεν
αδολως, μη θερμως δε αγαπαις; ∆ιο και ειπεν, Εις αλληλους φιλοστοργοι· τουτεστι,
Και θερμως φιλει. Μη μενε φιλεισθαι παρ' ετερου, αλλ' αυτος επιπηδα τουτωι και
καταρχου· ουτω γαρ και της εκεινου φιλιας τον μισθον καρπωσηι. γʹ. Ειπων τοινυν
την αιτιαν, δι' ην οφειλομεν αλληλους φιλειν, λεγει και πως αν γενοιτο τα της
φιλιας ακινητα· διο και επαγει· Τηι τιμηι αλληλους προηγουμενοι. Ουτω γαρ φιλια
και γινεται, και γινομενη μενει. Και ουδεν ουτω φιλους ποιει, ως το σπουδαζειν τηι
τιμηι νικαιν τον πλησιον. Ου φιλια δε μονον, αλλα και τιμη μειζων εντευθεν γινεται.
Τα μεν γαρ ειρημενα προτερον απο της αγαπης, η δε αγαπη απο της τιμης, ωσπερ ουν
και τιμη απο της αγαπης. Ειτα ινα μη τιμωμεν μονον, και ετερον τι πλεον επιζητει
λεγων· Τηι σπουδηι μη οκνηροι. Και γαρ και τουτο αγαπην τικτει, οταν μετα της τιμης
και προστασιας επιδειξωμεθα· ουδεν γαρ ουτως ως τιμη και προνοια το φιλεισθαι
ποιει. Ου γαρ αρκει το φιλειν, αλλα δει και τουτου· μαλλον δε και τουτο εκ του
φιλειν γινεται, ωσπερ ουν και το φιλειν απο τουτου θερμαινεται, και αλληλων εστι
κατασκευαστικα. Και γαρ εισι πολλοι κατα διανοιαν μεν φιλουντες, και ουκ
ορεγοντες δε χειρα. ∆ια τουτο παντοθεν οικοδομει την αγαπην. Και πως αν
γενοιμεθα τηι σπουδηι μη οκνηροι; Τωι πνευματι ζεοντες. Ὁραις πως πανταχου τας
επιτασεις ζητει; Ου γαρ ειπε, Μεταδιδοτε, μονον, αλλα μετα δαψιλειας· ουδε
Προΐστασθε, αλλα μετα σπουδης· ουδε Ἐλεειτε, αλλ' ιλαρως· ουδε τιματε, αλλα
προηγεισθε· ουδε Ἀγαπατε, αλλ' ανυποκριτως· ουδε Ἀπεχεσθε των κακων, αλλα
μισειτε· ουδε Ἔχεσθε των αγαθων, αλλα κολλασθε· ουδε Φιλειτε, αλλα
φιλοστοργως· ουδε Σπουδαζετε, αλλα μη οκνηρως· ουδε Το Πνευμα εχετε, αλλα ζεον
το πνευμα, τουτεστιν, ινα ητε θερμοι και διεγηγερμενοι. Ἐαν γαρ εκεινα εχηις τα
προειρημενα, επισπασηι το πνευμα· εαν μενηι τουτο παρα σοι, και προς εκεινα σε
σπουδαιον εργασεται, και παντα ευκολα απο του πνευματος και της αγαπης εσται,
εκατερωθεν σου πεπυρωμενου. Ουχ οραις τους ταυρους τους φλογα επι του νωτου
φεροντας, πως πασιν εισιν αφορητοι; Ουτω και συ τωι διαβολωι αφορητος εσηι, αν
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκατεραν λαβηις την φλογα. Τωι Κυριωι δουλευοντες. ∆ια γαρ τουτων απαντων εστι
δουλευσαι τωι Θεωι. Ὅσα γαρ αν ποιησηις εις τον αδελφον, εις τον ∆εσποτην σου
διαβαινει· και ως αυτος ευ πεπονθως, ουτω σοι τον μισθον λογιειται. Ειδες που το
φρονημα ανηνεγκε του ταυτα εργαζομενου; Ειτα δεικνυς πως αν αναφθειη του
πνευματος η φλοξ, φησι· Τηι ελπιδι χαιροντες, τηι θλιψει υπομενοντες, τηι προσευχηι
προσκαρτερουντες. Ταυτα γαρ απαντα υπεκκαυματα εστι του πυρος εκεινου. Ἐπειδη
γαρ και χρηματων δαπανην απηιτησε, και σωματων πονον, και προστασιαν και
σπουδην και διδασκαλιαν, και τα αλλα τα επιπονα, αλειφει παλιν τον αθλητην
60.606 μετα της αγαπης, μετα του πνευματος, δια της ελπιδος. Ουδεν γαρ ουτως
ανδρειαν και παραβολον προς απαντα ποιει την ψυχην, ως ελπις χρηστη. Ειτα και
προ των ελπιζομενων χρηστων ετερον παλιν επαθλον διδωσιν. Ἐπειδη γαρ η ελπις
των μελλοντων ην, φησι, Τηι θλιψει υπομενοντες. Και γαρ προ των μελλοντων εν
τωι παροντι μεγα καρπωσηι καλον απο της θλιψεως, το καρτερικος και δοκιμος
γινεσθαι. Μετα δε τουτου και ετεραν παρεχει βοηθειαν, λεγων, Τηι προσευχηι
προσκαρτερουντες. Ὅταν ουν και αγαπη ευκολον ποιηι, και πνευμα βοηθηι, και ελπις
κουφιζηι, και θλιψις δοκιμον εργαζηται και επιτηδειον προς το φερειν παντα
γενναιως, και εχηις μετα τουτων και ετερον οπλον μεγιστον, την προσευχην και την
απο της δεησεως βοηθειαν, τι λοιπον εσται επιπονον των επιταττομενων; Ουδεν.
Ειδες πως και πανταχοθεν εστησε τον αθλητην, και πολυ κουφα εδειξε τα
επιταγματα; Σκοπει παλιν πως της ελεημοσυνης επιλαμβανεται· μαλλον δε ουχ
απλως ελεημοσυνης, αλλα της εις τους αγιους. Ἄνω μεν γαρ ειπων, Ὁ ελεων, εν
ιλαροτητι, πασι την χειρα ανεωιξεν· ενταυθα μεντοι υπερ των πιστων φησι· διο και
επαγει, λεγων, Ταις χρειαις των αγιων κοινωνουντες. Ουκ ειπε, Παρεχετε αυτων
ταις χρειαις, αλλα, Κοινωνειτε αυτων ταις χρειαις, δεικνυς οτι μειζονα λαμβανουσιν
η διδουσιν, και οτι εμπορια το πραγμα εστι· κοινωνια γαρ εστιν. Εισφερεις συ
χρηματα; Εισφερουσι σοι παῤρησιαν εκεινοι την προς τον Θεον. Την φιλοξενιαν
διωκοντες. Ουκ ειπεν, Ἐργαζομενοι, αλλα ∆ιωκοντες, παιδευων ημας μη αναμενειν
τους δεομενους, ποτε προς ημας ελθωσιν, αλλ' αυτους επιτρεχειν και καταδιωκειν.
Ουτως ο Λωτ, ουτως ο Ἀβρααμ εποιησε· και γαρ την ημεραν εις τουτο αναλωσεν
αναμενων την καλην ταυτην θηραν, και ιδων ανεπηδησε, και εις απαντησιν εδραμε,
και προσεκυνησεν επι την γην, και ειπε· Κυριε, ει ευρον χαριν ενωπιον σου, μη
παρελθηις τον παιδα σου. Ου καθαπερ ημεις, επειδαν ιδωμεν ξενον η πενητα, τας
οφρυς ανασπωμεν, και ουδε προσρησεως αξιους αυτους νομιζομεν ειναι· καν μετα
μυριας ικετηριας μαλαχθεντες κελευσωμεν τοις οικεταις δουναι μικρον αργυριον, το
παν κατωρθωκεναι νομιζομεν. Ἀλλ' ουκ εκεινος ουτως, αλλ' ικετου σχημα ανελαβε
και οικετου, καιτοι γε ουκ ειδως τινας εμελλεν υποδεχεσθαι. δʹ. Ἡμεις δε σαφως
ειδοτες, οτι τον Χριστον υποδεχομεθα, ουδε ταυτηι γινομεθα ημεροι. Ἀλλ' εκεινος
μεν και παρακαλει και ικετευει και προσκυνει· ημεις δε υβριζομεν τους προσιοντας
ημιν· και ο μεν δι' εαυτου και της γυναικος παντα ανυει, ημεις δε ουδε δια των
οικετων. Ει δε και την τραπεζαν βουληθειης ιδειν, ην παρεθηκε, πολλην και ενταυθα
οψει την φιλοτιμιαν, ουχ ην ο της περιουσιας εποιει τροπος, αλλ' ο της προαιρεσεως
πλουτος. Ποσοι γουν τοτε ευποροι ησαν; Ἀλλ' ουδεις τοιουτον ουδεν εποιησε. Ποσαι
χηραι ησαν εν τωι Ἰσραηλ; Ἀλλ' ουδεμια εξενισε τον Ἠλιαν. Ποσοι ευποροι παλιν
ησαν επι του Ἐλισσαιου; Ἀλλ' η Σωναμιτις τον καρπον της φιλοξενιας ετρυγα μονη·
ωσπερ ουν και ο Ἀβρααμ, τοτε ων μετα της δαψιλειας και της προθυμιας. Και δια
τουτο μαλιστα αξιον θαυμαζειν, οτι μηδε ειδως τινες ησαν οι παραγεγονοτες, ταυτα
εποιει. Μη τοινυν μηδε συ πολυπραγμονει· δια γαρ τον Χριστον δεχηι· καν μελληις αει
περιεργαζεσθαι, πολλακις και δοκιμον 60.607 ανδρα παραδραμηι, και τον εκ τουτου
μισθον απολεις. Καιτοι ο μεν μη δοκιμον δεχομενος ουκ εγκαλειται, αλλα και μισθον
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχει. Ὁ δεχομενος γαρ προφητην εις ονομα προφητου, μισθον προφητου ληψεται. Ὁ
δε εκ της ακαιρου ταυτης πολυπραγμοσυνης τον θαυμαστον παρατρεχων, και δικην
διδωσι. Μη τοινυν βιους και πραξεις πολυπραγμονει· και γαρ εσχατης τουτο
απειροκαλιας εστιν, υπερ ενος αρτου ζωην ολοκληρον περιεργαζεσθαι. Ει γαρ
ανδροφονος ουτος, ει γαρ ληιστης, ει γαρ οτιουν, αρτου και ολιγων αργυριων ου
δοκει σοι αξιος ειναι; Ἀλλ' ο μεν ∆εσποτης σου και ηλιον αυτωι ανατελλει· συ δε και
της εφημερου τροφης αναξιον αυτον κρινεις; Ἐγω δε και ετεραν υπερβολην τιθημι·
καν γαρ επισταμενος ηις σαφως, οτι μυριων ουτος γεμει κακων, ουδε ουτως
απολογιαν εξεις της εφημερας τροφης αυτον αποστερων. Ἐκεινου γαρ δουλος ει του
λεγοντος, Ουκ οιδατε ποιου πνευματος εστε; εκεινου ει οικετης του θεραπευσαντος
τους λιθασαντας αυτον· μαλλον δε του σταυρωθεντος υπερ αυτων. Και μη μοι λεγε,
οτι Ἕτερον ανειλε· και γαρ ει και σεαυτον αναιρειν μελλει, μηδε ουτω λιμωττοντα
παριδηις. Και γαρ εκεινου μαθητης ει του των σταυρωσαντων την σωτηριαν
ποθουντος, του λεγοντος εν αυτωι τωι σταυρωι· Πατερ, αφες αυτοις· ου γαρ οιδασι τι
ποιουσιν. Ἐκεινου δουλος ει του τον ραπισαντα αυτον θεραπευσαντος, του τον
υβρισαντα εν αυτωι τωι σταυρωι στεφανωσαντος· ου τι γενοιτ' αν ισον; Και γαρ
αμφοτεροι παρα την αρχην οι ληισται υβριζον αυτον· αλλ' ομως θατερωι τουτων τον
παραδεισον ηνεωιξε. Και δακρυει τους μελλοντας αυτον αναιρειν, και ταραττεται και
συγχειται ορων τον προδοτην, ουχ οτι σταυρουσθαι εμελλεν, αλλ' οτι εκεινος
απωλλυτο. Ἐταραττετο τοινυν προειδως την αγχονην και την μετα την αγχονην
κολασιν. Και ειδως αυτου την πονηριαν, μεχρις εσχατης ωρας αυτον εφερε, και ου
διεκρουετο, αλλα και εφιλησε τον προδοτην. Ὁ ∆εσποτης σου φιλει, και δεχεται
χειλεσι τον μελλοντα αυτου το αιμα το τιμιον ευθεως εκχειν· συ δε τον πενητα ουδε
αρτου αξιοις; και ουκ αιδηι τον νομον, ον εθηκεν ο Χριστος; ∆ια γαρ τουτων εδειξεν,
οτι ου μονον τους πενητας, αλλ' ουδε τους επι θανατον ημας αγοντας
αποστρεφεσθαι δει. Μη τοινυν μοι τουτο ειπηις, οτι ο δεινα μοι ειργασατο δεινα, αλλ'
εννοησον τι εποιησεν ο Χριστος προς αυτωι τωι σταυρωι δια του φιληματος, ωι
προδιδοσθαι εμελλε, τον προδοτην διορθουμενος. Και ορα πως εντρεπτικως. Ἰουδα,
γαρ φησι, φιληματι τον Υιον του ανθρωπου προδιδως; Τινα ουκ αν εμαλαξε; τινα
ουκ αν επεκαμψεν αυτη η φωνη; ποιον θηριον, ποιον αδαμαντα; Ἀλλ' ου τον
δειλαιον εκεινον. Μη τοινυν λεγε, οτι τον δεινα εφονευσεν ο δεινα, και δια τουτο
αυτον αποστρεφομαι. Καν γαρ κατα σου μελληι το ξιφος ωθειν, και την δεξιαν
βαπτιζειν εις αυτον τον λαιμον, αυτην φιλησον την δεξιαν· επει και ο Χριστος το
στομα εφιλησεν εκεινο το την σφαγην εργασαμενον. εʹ. Και συ τοινυν μη μισει, αλλα
δακρυε και ελεει τον επιβουλευοντα· ελεεισθαι γαρ παρ' ημων αξιος ο τοιουτος και
δακρυεσθαι. Ἐκεινου γαρ εσμεν οικεται του και φιλησαντος τον προδοτην (ου γαρ
παυσομαι συνεχως αυτο περιστρεφων), και του φιληματος απαλωτερα φθεγξαμενου
ρηματα. Ουδε γαρ ειπεν, 60.608 Ὦ μιαρε, και παμπονηρε, και προδοτα, τοιαυτας η μιν
αποδιδως τας αμοιβας της τοσαυτης ευεργεσιας· αλλα πως; Ἰουδα, το κυριον ονομα
θεις, ο μαλλον ταλανιζοντος ην και ανακαλουντος, η οργιζομενου. Και ουκ ειπε, Τον
διδασκαλον σου, τον ∆εσποτην σου και ευεργετην, αλλα, Τον Υιον του ανθρωπου. Ει
γαρ μη διδασκαλος ην μηδε ∆εσποτης, τον ουτως ημερως, τον ουτως απλαστως προς
σε διακειμενον, ως και εν καιρωι της προδοσιας σε φιλειν, και ταυτα του φιληματος
συμβολου της προδοσιας οντος, τουτον παραδιδως; Ευλογητος ει, Κυριε· ποσης
ταπεινοφροσυνης, ποσης ανεξικακιας υποδειγμα ημιν εδωκας; Ἀλλα προς μεν
εκεινον ουτω· προς δε τους επελθοντας μετα ξυλων και μαχαιρων ουχ ουτω. Και τι
γενοιτ' αν ημερωτερον των ρηματων των και προς εκεινους ειρημενων; ∆υναμενος
γαρ αυτους αθροον αφανισαι παντας, τουτων μεν εποιησεν ουδεν, εντρεπτικως δε
αυτοις διαλεγεται λεγων· Τι εξηλθετε, ως επι ληιστην, μετα μαχαιρων και ξυλων; Και
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ριψας αυτους υπτιους, επειδη εμενον αναισθητουντες, εκων παλιν εαυτον εξεδιδου,
και ηνειχετο δεσμα περιβαλλοντας ορων ταις αγιαις χερσι, δυναμενος ομου παντα
κλονησαι και ριψαι κατω. Ἀλλα συ και μετα ταυτα αγριαινεις προς τον πενητα.
Καιτοι γε ει και μυριων εστιν ενοχος κακων, η ενδεια και ο λιμος ικανα την μη
σφοδρα πεπωρωμενην καταμαλαξαι ψυχην. Συ δε εστηκας εκτεθηριωμενος, και
λεοντων μιμουμενος θυμους· καιτοι γε εκεινοι ουκ αν ποτε νεκρων απογευσαιντο
σωματων· συ δε τοσουτοις ορων τεταριχευμενον κακοις, επεμβαινεις κειμενωι, και
σπαραττεις το σωμα δια των υβρεων, και χειμωνα επι χειμωνι συναγεις, και τον εις
λιμενα καταφυγοντα σκοπελωι προσραξαι ποιεις, και ναυαγιον εργαζηι των εν τηι
θαλασσηι χαλεπωτερον. Και πως ερεις τωι Θεωι, Ἐλεησον με; και αμαρτηματων αιτεις
συγχωρησιν, τον ουδεν αμαρτοντα υβριζων, και δικην υπερ λιμου και αναγκης
τοσαυτης απαιτων, και τα θηρια απαντα αποκρυπτων τηι ωμοτητι; Ἐκεινα μεν γαρ,
της γαστρος καταναγκαζουσης, απτεται της αυτοις νενομισμενης τροφης· συ δε,
ουδενος ωθουντος ουδε καταναγκαζοντος, κατεσθιεις τον αδελφον, δακνων,
σπαραττων, ει και μη τοις οδουσιν, αλλα ρημασι δηγματων χαλεπωτεροις. Πως ουν
δεξηι την ιεραν προσφοραν, αιμασιν ανθρωπινοις φοινιξας την γλωτταν; πως διδως
ειρηνην, πολεμου γεμοντι στοματι; πως δε γουν αισθητης απολαυσεις τροφης, ιον
τοσουτον συναγων; Ου διορθουσαι την πενιαν· τι και επιτριβεις; ουκ ανισταις
κειμενον· τι και καταβαλλεις; ουκ αναιρεις την αθυμιαν· τι και επιτεινεις; ου διδως
χρηματα· τι και υβριζεις ρημασιν; Ουκ ηκουσας οσην διδοασι δικην οι μη τρεφοντες
τους πενητας; ποιαις τιμωριαις καταδικαζονται; Πορευεσθε γαρ, φησιν, εις το πυρ το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου. Ει ουν οι μη τρεφοντες ουτω
καταδικαζονται, τινα δωσουσι δικην οι μετα του μη τρεφειν και υβριζοντες; ποσην
υποστησονται κολασιν, ποσην γεενναν; Ἵν' ουν μη τοσαυτα εξαψωμεν καθ' εαυτων
κακα, εως εσμεν κυριοι, και το πονηρον τουτο νοσημα διορθωσωμεν, και τηι γλωττηι
χαλινον επιθωμεν· και μη μονον μη υβριζωμεν, αλλα και παρακαλωμεν και δια
ρηματων και δια πραγμα 60.609 των, ινα πολυν εαυτοις προαποθεμενοι τον ελεον,
τυχωμεν των επηγγελμενων ημιν αγαθων· ων γενοιτο 60.610 παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΒʹ.
Ευλογειτε τους διωκοντας υμας· ευλογειτε, και μη καταρασθε. αʹ. ∆ιδαξας
αυτους πως προς αλληλους διακεισθαι χρη, και συγκολλησας τα μελη μετα
ακριβειας, ουτως εξαγει λοιπον προς την εξω παραταξιν, ευκολωτεραν αυτην
εντευθεν ποιων. Ὥσπερ γαρ ο τα προς τους οικειους ου κατωρθωκως, δυσκολωτερον
τα προς τους αλλοτριους οικονομησει· ουτως ο καλως ασκησας εαυτον εν τουτοις,
ραιον και των εξωθεν περιεσται. ∆ια δη τουτο και ο Παυλος οδωι προβαινων, μετ'
εκεινα ταυτα τιθησι, και φησιν· Ευλογειτε τους διωκοντας υμας. Ουκ ειπε, Μη
μνησικακειτε, μηδε αμυνεσθε, αλλα το πολλωι πλεον τουτων εζητησεν· εκεινο μεν
γαρ ανδρος φιλοσοφου, τουτο δε αγγελου λοιπον. Και ειπων, Ευλογειτε, επηγαγε,
Και μη καταρασθε, ινα μη και τουτο κακεινο ποιωμεν, αλλ' εκεινο μονον. Και γαρ
μισθων εισιν ημιν προξενοι οι διωκοντες. Ἂν δε νηφηις, και ετερον συ σαυτωι μετ'
εκεινον κατασκευασεις μισθον· εκεινος μεν γαρ σοι τον απο του διωγμου παρεξει, συ
δε σεαυτωι τον απο της ευλογιας της εις εκεινον, σημειον μεγιστον εκφερων της εις
τον Χριστον αγαπης. Ὥσπερ γαρ ο καταρωμενος τωι διωκοντι, δεικνυσιν οτι ου
σφοδρα χαιρει υπερ του Χριστου ταυτα πασχων· ουτως ο ευλογων πολυν εμφαινει
τον ερωτα. Μη τοινυν αυτον λοιδορησηις, ινα και αυτος μειζονα καρπωσηι μισθον,
κακεινον διδαξηις, οτι το πραγμα προθυμιας εστιν, ουκ αναγκης· πανηγυρεως και
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εορτης, ου συμφορας ουδε αθυμιας. ∆ια τουτο και ο Χριστος ελεγε· Χαιρετε, οταν
ειπωσι παν πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι. ∆ια τουτο και οι αποστολοι
υπεστρεφον χαιροντες, ουχ οτι κακως ηκουσαν μονον, αλλ' οτι και εμαστιγωθησαν.
Μετα γαρ των ειρημενων και ετερον ου μικρον κερδανεις, το καταπληξαι και ταυτηι
τους αντιδικους, και παιδευσαι δια των εργων αυτους, οτι προς ετεραν οδευεις ζωην.
Ἂν γαρ ιδηι σε χαιροντα και πτερουμενον επι τωι πασχειν κακως, εισεται σαφως δια
των πραγματων, οτι μειζους των παροντων ετερας εχεις ελπιδας· ως, αν τουτο μη
ποιηις, αλλα κλαιηις και οδυρηι, ποθεν δυνησεται μαθειν εκεινος, οτι ετεραν ζωην
αναμενεις; Και μετα τουτου δε παλιν και ετερον κατορθωσεις· αν γαρ ιδηι σε ουκ
αλγουντα ταις υβρεσιν, αλλα και ευλογουντα, παυσεται ελαυνων. Ὅρα τοινυν, οσα
εντευθεν γινεται τα καλα· και σοι μισθος μειζων και ο πειρασμος ελαττων, κακεινος
αποστησεται διωκων, και ο Θεος δοξασθησεται, και διδασκαλια τωι πεπλημμελημενωι
γενησεται προς ευσεβειαν η ση φιλοσοφια. ∆ια τουτο ουχι τους υβριζοντας μονον,
αλλα και τους διωκοντας και δια των πραγματων επηρεαζοντας, τοις εναντιοις
αμειβεσθαι εκελευσε. Και νυν μεν αυτους ευλογειν επεταξε· προιων δε και εργοις
ευεργετειν παραινει. Χαιρειν μετα χαιροντων, και κλαιειν μετα κλαιοντων. Ἐπειδη
γαρ εστιν ευλογησαι μεν, και μη καταρασθαι, μη μην εξ αγαπης τουτο ποιησαι,
βουλεται και διαθερμαινεσθαι ημας τηι φιλιαι. ∆ιο και τουτο επηγαγεν, ωστε μη
μονον ευλογειν, αλλα και συναλγειν και συμπασχειν, ει ποτε ιδοιμεν αυτους
συμφοραι περιπεσοντας. Ναι, φησιν· 60.610 αλλα το μεν συναλγειν τοις θρηνουσιν
εικοτως επεταξε· το δε ετερον τι δηποτε εκελευσεν, ουδεν μεγα ον; Καιτοι γε εκεινο
φιλοσοφωτερας δειται ψυχης, το χαιρειν μετα χαιροντων, μαλλον η το κλαιειν μετα
κλαιοντων. Τουτο μεν γαρ και η φυσις αυτη κατορθοι, και ουδεις ουτω λιθινος, ος
ου κλαιει τον εν συμφοραις οντα· εκεινο δε γενναιας σφοδρα δειται ψυχης, ωστε τωι
ευδοκιμουντι μη μονον μη φθονειν, αλλα και συνηδεσθαι. ∆ια τουτο και προτερον
αυτο τεθεικεν. Ουδεν γαρ ουτως αγαπην συναγει, ως οταν και χαρας και λυπης
κοινωνωμεν αλληλοις. Μη τοινυν, επειδη ποῤρω των δεινων αυτος εστηκας, και της
συμπαθειας μενε εκτος· και γαρ και του πλησιον παθοντος κακως, κοινην οφειλεις
ποιεισθαι την συμφοραν. Κοινωνει τοινυν των δακρυων, ινα κουφισηις την αθυμιαν·
κοινωνει χαρας, ινα ριζωσηις την ευφροσυνην, και πηξηις την αγαπην, και προ
εκεινου σαυτον ωφελησηις, δια μεν του δακρυειν ελεημονα κατασκευαζων, δια δε
του συνηδεσθαι φθονου και βασκανιας εαυτον εκκαθαιρων. Σκοπει δε μοι και το
ανεπαχθες του Παυλου. Ου γαρ ειπε, Λυσον την συμφοραν, ινα μη λεγηις πολλακις
οτι αδυνατον· αλλα το κουφοτερον επεταξε, και ου κυριος ει. Καν γαρ ανελειν μη
δυνηθηις το δεινον, εισαγε δακρυα, και το πλειον ανειλες· καν μη δυνηθηις αυξησαι
την ευημεριαν, εισαγε την χαραν, και πολλην την προσθηκην εποιησας. ∆ια τουτο ου
μονον μη φθονειν, αλλα και ο πολλωι πλεον εστι παραινει, το και συνηδεσθαι· του
γαρ μη φθονειν τουτο πολυ πλεον. Το αυτο εις αλληλους φρονουντες· μη τα υψηλα
φρονουντες, αλλα τοις ταπεινοις συναπαγομενοι. βʹ. Πολλην παλιν περι της
ταπεινοφροσυνης ποιειται την σπουδην, οθεν και ηρξατο του λογου. Και γαρ εικος
ην αυτους φρονηματος μεστους ειναι, και απο της πολεως και ετερωθεν
πολλαχοθεν· διο και συνεχως υποσυρει το νοσημα, και καταστελλει την φλεγμονην.
Ουδεν γαρ ουτως αποσχιζει σωμα Ἐκκλησιας, ως αλαζονεια. Τι δε εστι, Το αυτο εις
αλληλους φρονουντες; Παρεγενετο σοι ο πενης εις την οικιαν; Γενου κατ' εκεινον
τωι φρονηματι· μη μειζονα λαβηις ογκον δια τον πλουτον· ουκ εστι πλουσιος και
πενης εν Χριστωι. Μη τοινυν επαισχυνθηις δια την εξωθεν περιβολην, αλλ' αποδεξαι
δια την ενδον πιστιν· μηδε, αν ιδηις πενθουντα, αναξιον αυτον νομισηις παρακαλεσαι·
μηδε, αν ιδηις ευημερουντα, ερυθριασηις κοινωνησαι της ηδονης και συνησθηναι,
αλλ' ο περι σεαυτου φρονεις, και περι εκεινου φρονησον· Το γαρ αυτο φρονουντες,
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν, εις αλληλους. Οιον, μεγαν σαυτον ειναι νομιζεις; Ουκουν και εκεινον νομιζε.
Ταπεινον και μικρον ειναι υποπτευεις εκεινον; Ουκουν και περι σαυτου τουτο
ψηφιζου, και πασαν ανωμαλιαν εκβαλε. Πως δ' αν γενοιτο τουτο; Ἂν την απονοιαν
εκβαλοις. ∆ιο και επηγαγε· Μη τα υψηλα φρονουντες, αλλα τοις ταπεινοις
συναπαγομενοι· τουτεστιν, Εις την εκεινων ευτελειαν καταβηθι, συμπεριφερου,
συμπεριερχου. Μη απλως τωι φρονηματι συνταπεινου, αλλα και βοηθει και 60.611
χειρα ορεγου, μη δι' ετερου, αλλα δια σαυτου ως πατηρ παιδος προνοων, ως κεφαλη
σωματος· οπερ και αλλαχου φησι, Τοις δεσμιοις ως συνδεδεμενοι. Ταπεινους δε
ενταυθα ουχ απλως τους ταπεινοφρονας φησιν, αλλα τους ταπεινους και
ευκαταφρονητους. Μη γινεσθε φρονιμοι παρ' εαυτοις· τουτεστιν, Μη νομιζετε
αρκειν εαυτοις. Και γαρ αλλαχου φησιν η Γραφη· Ουαι οι συνετοι παρ' εαυτοις, και
ενωπιον εαυτων επιστημονες. Και δια τουτων δε παλιν την απονοιαν υπορυττει, και
το φυσημα και την φλεγμονην καταστελλει. Ουδεν γαρ ουτως απαιρει και αποσχιζει
των λοιπων, ως το νομιζειν τινα αρκειν εαυτωι· διο και εν χρειαι αλληλων
κατεστησεν ημας ο Θεος. Καν γαρ φρονιμος ηις, ετερου δεησηι· αν δε νομισηις μη
δεισθαι, ανοητοτερος παντων εγενου και ασθενεστερος. Ὁ γαρ τοιουτος και ερημον
εαυτον καταστησει βοηθειας, και εν οις αν αμαρτανηι, ουδεμιας απολαυσεται ουτε
διορθωσεως ουτε συγγνωμης, και τον Θεον παροξυνει δια της απονοιας, και πολλα
αμαρτησεται. Ἔστι γαρ, εστι πολλακις και τον φρονιμον μη συνιδειν το δεον, και τον
ανοητοτερον ευρειν τι των προσηκοντων· οπερ επι του Μωυσεως και του πενθερου
γεγονεν, οπερ επι του Σαουλ και του παιδος, οπερ επι του Ἰσαακ και της Ῥεβεκκας.
Μη τοινυν νομισηις καθαιρεισθαι δεομενος ετερου. Τουτο γαρ σε μαλλον υψοι, τουτο
σε ισχυροτερον ποιει, τουτο σε λαμπροτερον τε και ασφαλεστερον. Μηδενι κακον
αντι κακου αποδιδοντες. Ει γαρ ετερον ψεγεις επιβουλευοντα, τι σαυτον υπευθυνον
ποιεις τηι κατηγοριαι; Ει κακως εκεινος εποιησε, τι μη φευγεις τον ζηλον; Και ορα πως
ενταυθα ου διεστειλεν, αλλα κοινον τον νομον εθηκεν. Ου γαρ ειπε, Τωι πιστωι μη
αποδωις κακον, αλλα Μηδενι, καν Ἕλλην ηι, καν μιαρος, καν οστισουν.
Προνοουμενοι καλα ενωπιον ανθρωπων παντων, ει δυνατον, το εξ υμων, μετα
παντων ανθρωπων ειρηνευοντες. Τουτο εστι, Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν
των ανθρωπων· ουχ ινα προς κενοδοξιαν ζωμεν, αλλ' ινα μη παρεχωμεν λαβην καθ'
εαυτων τοις βουλομενοις. ∆ιο και αλλαχου φησιν, Ἀπροσκοποι γινεσθε και
Ἰουδαιοις και Ἕλλησι και τηι Ἐκκλησιαι του Θεου. Καλως δε το εξης εδηλωσεν ειπων,
Ει δυνατον, το εξ υμων. Ἐστι γαρ οπου ου δυνατον· οιον οταν περι ευσεβειας ο λογος
ηι, οταν περι αδικουμενων ο αγων. Και τι θαυμαζεις, ει επι ανθρωπων των αλλων
τουτο ου πανταχου δυνατον, οπου γε και επι ανδρος και γυναικος ταυτην ελυσε την
αναγκην, ειπων· Ει δε ο απιστος χωριζεται, χωριζεσθω; Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Τα
παρα σεαυτου παρεχε, και μηδενι διδου πολεμου και μαχης αφορμην, μη Ἰουδαιωι,
μη Ἕλληνι· ει δε που την ευσεβειαν παραβλαπτομενην ιδοις, μη προτιμα την
ομονοιαν της αληθειας, αλλ' ιστασο γενναιως εως θανατου· και μηδε ουτω ψυχηι
πολεμει, μηδε αποστρεφου γνωμηι, αλλα τοις πραγμασι μαχου μονον· τουτο γαρ εστι,
Το εξ υμων, μετα παντων ανθρωπων ειρηνευοντες. Καν εκεινος μη ειρηνευηι, συ μη
πληρωσηις χειμωνος την ψυχην, αλλ' εσο φιλος κατα γνωμην, οπερ εφθην ειπων,
την αληθειαν μηδαμου προδιδους. Μηδε εαυτους εκδικουντες, αγαπητοι, αλλα δοτε
τοπον τηι οργηι· γεγραπται γαρ, Ἐμοι εκδικησις, εγω ανταποδωσω, λεγει Κυριος. Ποιαι
οργηι; Τηι του Θεου. Ἐπειδη γαρ τουτο μαλιστα επιθυμει ιδειν ο αδικηθεις, εκδικιας
εαυτον απολαυοντα, τουτο αυτο μετα πολλης διδωσι της περιουσιας· αν γαρ αυτος
μη αμυνηι, ο Θεος εσται τιμωρος. Συγχωρησον ουν αυτωι, 60.612 φησιν, επεξελθειν·
τουτο γαρ εστι, ∆οτε τοπον τηι οργηι. γʹ. Ειτα παραμυθουμενος επιπλεον, και την
μαρτυριαν επηγαγε, και ταυτηι μειζονως αυτον ανακτησαμενος, πλειονα αυτον την
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοσοφιαν απαιτει, λεγων· Ἐαν ουν πειναι ο εχθρος σου, ψωμιζε αυτον· εαν διψαι,
ποτιζε αυτον· τουτο γαρ ποιων, ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου.
Μη νικω υπο του κακου, αλλα νικα εν τωι αγαθωι το κακον. Τι γαρ λεγω, φησιν, οτι
ειρηνευειν δει; Και γαρ και ευεργετειν επιταττω· Ψωμιζε γαρ αυτον και ποτιζε,
φησιν. Ειτα επειδη σφοδρα επιπονον επεταξε και μεγα, επηγαγε· Τουτο γαρ ποιων,
ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου. Ταυτα δε ελεγε, κακεινον
καταστελλων τωι φοβωι, και τουτον προθυμοτερον ποιων τηι ελπιδι της αντιδοσεως.
Ὁ γαρ ηδικημενος οταν ασθενησηι, ουχ ουτω κατεχεται τοις οικειοις αγαθοις, ως τηι
τιμωριαι του λελυπηκοτος αυτον. Ουδεν γαρ ουτως ηδυ, ως εχθρον κολαζομενον
ιδειν. Ὅπερ ουν επιθυμει, τουτο διδωσιν αυτωι πρωτον· και οταν αφηι τον ιον, τοτε
λοιπον παραινει τα υψηλοτερα, λεγων· Μη νικω υπο του κακου. Ἤδει γαρ, οτι καν
θηριον ηι ο εχθρος, ου μενει ψωμιζομενος εχθρος· καν μυριακις μικροψυχος ηι ο
ηδικημενος, ψωμιζων αυτον και ποτιζων, ουδε αυτος λοιπον επιθυμησει της
τιμωριας της εκεινου. ∆ιο τωι τελει θαῤρων του πραγματος, ουδε απλως ηπειλησεν,
αλλα και επιδαψιλευεται τηι τιμωριαι. Ου γαρ ειπε, Τιμωρησηι, αλλ' Ἄνθρακας πυρος
σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου. Ειτα και ανεκηρυξεν αυτον ειπων· Μη νικω υπο
του κακου, αλλα νικα εν τωι αγαθωι το κακον· και ηρεμα πως ηινιξατο το μη δειν
τοιαυτηι προαιρεσει ποιειν· το γαρ ετι μνησικακειν, ηττασθαι εστιν υπο του κακου.
Ἀλλα πρωτον μεν αυτο ουκ ειπεν· ουδε γαρ ειχε καιρον· οτε δε εκενωσεν αυτου τον
θυμον, τοτε επηγαγε λεγων· Νικα εν τωι αγαθωι το κακον. Ἐπει και τουτο νικη. Και
γαρ ο πυκτευων τοτε μαλλον νικαι, ουχ οταν υποτιθηι εαυτον ωστε δεξασθαι τας
πληγας, αλλ' οταν εξαιρων εαυτον παρασκευαζηι τον ανταγωνιστην εις τον αερα
κενουν την δυναμιν. Ουτω γαρ ουτε αυτος πληγησεται, κακεινου λυσει την ισχυν
απασαν· ο δη και επι των υβρεων γινεται. Ὅταν μεν γαρ ανθυβρισηις, ηττηθης ουχ
υπο ανθρωπου, αλλ', οπερ εστιν αισχροτερον, υπο παθους ανελευθερου του θυμου
κινηθεις· αν δε σιγησηις, και ενικησας, και απονητι το τροπαιον εστησας, και μυριους
εξεις τους στεφανουντας, και της λοιδοριας το ψευδος καταγινωσκοντας. Ὁ μεν γαρ
αντιλεγων, ως δακνομενος αντερειν δοκει· ο δε δακνομενος, υπονοιαν παρεχει του
συνειδεναι τοις λεγομενοις· αν δε καταγελασηις, τωι γελωτι την κατα σαυτου ψηφον
εξελυσας. Και ει βουλει σαφη των ειρημενων αποδειξιν λαβειν, αυτον ερωτησον τον
εχθρον, ποτε μαλλον αλγει, οταν θερμανθεις ανθυβρισηις, η οταν υβριζοντος
καταγελασηις· και τουτο ακουσηι μαλλον. Ουδε γαρ ουτως ηδεται τωι μη υβριζεσθαι,
ως δακνεται τωι μη δυνασθαι σου καθαπτεσθαι. Ουχ οραις τους θυμουμενους, οτι των
ιδιων πληγων ου πολυν ποιουμενοι λογον, επερχονται ρυμηι πολληι, και συων
αγριων χειρον τα του πλη 60.613 σιον ζητουντες τραυματα, και προς εν τουτο
ορωντες, και τουτου μαλλον οντες, η του φυλαξασθαι τι παθειν; Ὅταν ουν, ου
μαλιστα επιθυμηι, τουτου μαλιστα αποστερησηις αυτον, του παντος απεστερησας,
εξευτελισας, και εδειξας ευκαταφρονητον, και παιδιον μαλλον η ανδρα, και συ μεν
φιλοσοφου ψηφον λαβων, εκεινον δε θηριου πονηρου δοξηι περιβαλλων. Τουτο και
εν τωι τυπτεσθαι ποιωμεν, και οταν βουλωμεθα τυπτειν, μη αντιτυπτωμεν. Ἀλλα
βουλει καιριαν δουναι πληγην; Στρεψον αυτωι και την αλλην σιαγονα, και μυριοις
αυτον πληξεις τραυμασιν. Οι γαρ κροτουντες και θαυμαζοντες των καταλευοντων
εισιν αυτωι χαλεπωτεροι· και προ εκεινων το συνειδος αυτου καταγνωσεται, και
μεγιστας αυτον απαιτησει δικας, και ως τα εσχατα παθων, ουτως ερυθριασας
αναχωρησει. Ει δε και την παρα των πολλων ζητεις δοξαν, και ταυτης απολαυσηι
μειζονως. Και αλλως μεν γαρ προς τους κακως πασχοντας εχομεν τινα συμπαθειαν·
οταν δε μηδε αντιτυπτοντας ιδωμεν, αλλα και εαυτους εκδιδοντας, ουκ ελεουμεν
μονον, αλλα και θαυμαζομεν. δʹ. ∆ια ταυτα μοι νυν ανοιμωξαι επεισιν, οτι οι
δυναμενοι και τα παροντα εχειν, ει των του Χριστου νομων ηκουομεν ως εχρην, και
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των μελλοντων επιτυγχανειν, αμφοτερων εκπιπτομεν, παρακουοντες των
ειρημενων, και περιττα φιλοσοφουντες. Και γαρ εκεινος συμφεροντως παντα
ενομοθετησε, και εδειξε τι μεν ποιει ενδοξους, τι δε αισχρους. Και ουκ αν, ει εμελλεν
αποφαινειν καταγελαστους τους εαυτου μαθητας, τουτο αν επεταξεν· αλλ' επειδη
τουτο ποιει λαμπροτερους απαντων, το μη κακως λεγειν ακουοντας κακως, το μη
κακως ποιειν πασχοντας κακως, δια τουτο ταυτα επεταξεν. Ει δε τουτο, πολλωι
μαλλον το λεγειν καλως ακουοντας κακως, το εγκωμιαζειν υβριζομενους, το
ευεργετειν επιβουλευομενους. ∆ια τοι τουτο και ταυτα ενομοθετησε. Και γαρ
φειδεται των αυτου μαθητων, και οιδε σαφως τι ποτε εστι το ποιουν σμικρον και
μεγαν. Ει τοινυν και φειδεται και οιδε, τι αυτωι φιλονεικεις ετεραν οδον θελων
ελθειν; Και γαρ το νικαιν απο του κακως ποιειν, διαβολικων εστι νομων· δια τοι
τουτο εν τοις ολυμπιακοις αγωσι τοις εκεινωι τελουμενοις, ουτω κρατουσιν οι
αγωνιζομενοι παντες. Ἀλλ' ουκ εν τωι σταδιωι του Χριστου ουτος των στεφανων ο
νομος, αλλα τουναντιον απαν, τον πληττομενον, ου τον πληττοντα στεφανουσθαι
νενομοθετηται. Τοιουτον γαρ αυτου το σταδιον· απεναντιας απαντα εχει δια 60.614
τεταγμενα· ωστε μη τηι νικηι μονον, αλλα και τωι τροπωι νικης το θαυμα γινεσθαι
μειζον· οταν γαρ τα ετερωθι οντα ηττης, ταυτα νικης ποιητικα αποφανηι· τουτο Θεου
δυναμις, τουτο ουρανου το σταδιον. τουτο αγγελων το θεατρον. Οιδα, οτι
διεθερμανθητε νυν, και κηρου γεγονατε παντος απαλωτεροι· αλλ' αναχωρησαντες
απαντα αποβλυζετε. ∆ια τουτο αλγω, οτι τα λεγομενα επι των εργων ου δεικνυομεν,
και ταυτα μελλοντες τα μεγιστα εντευθεν κερδαινειν. Ἂν γαρ επιεικειαν
επιδειξωμεθα, αχειρωτοι πασιν εσομεθα, και ουδεις ανθρωπων, ου μικρος, ου μεγας
ημας αντιβλαψαι δυνησεται. Ἄν τε γαρ κακως τις ειπηι, σε μεν ουδεν, εαυτον δε τα
μεγιστα εβλαψεν· αν τε αδικησηι παλιν, η βλαβη περι τον ηδικηκοτα ισταται. Ουχ
οραις και εν τοις δικαστηριοις, οτι οι μεν ηδικημενοι λαμπροι και μετα πολλης
εστηκασι της παῤρησιας ελευθεροστομουντες, οι δε ηδικηκοτες κατω κυπτοντες μετ'
αισχυνης και φοβου; Και τι λεγω κατηγοριαν και αδικιαν; Καν γαρ το ξιφος ακονησηι
κατα σου, καν εις τον λαιμον αυτον την δεξιαν βαπτισηι, σε μεν ουδεν παρεβλαψεν,
εαυτον δε κατεσφαξε. Και μαρτυρησειεν αν τωι λογωι ο πρωτος ουτως αναιρεθεις υπο
δεξιας αδελφικης. Ὁ μεν γαρ απηιει προς τον ακυμαντον λιμενα, αθανατον δοξαν
κτησαμενος· ο δε παντος θανατου βιον αθλιωτερον εζη, στενων και τρεμων, και εν
τωι σωματι την κατηγοριαν του γενομενου περιφερων. Μη δη τουτο διωκωμεν, αλλ'
εκεινο. Ὁ μεν γαρ κακως πασχων ουκ εχει μονιμον οικοι το κακον· ου γαρ αυτος
αυτο ετεκεν, αλλ' ετερωθεν αυτο δεξαμενος, εποιησεν αγαθον δια της υπομονης· ο
δε ποιησας κακως, οικοι την πληγην εχει της κακιας. Ουχ ο Ἰωσηφ εν δεσμωτηριωι
ην, η δε επιβουλευσασα αυτωι πορνη εν οικιαι λαμπραι και περιφανει; Τις αν ουν
ηθελησας γενεσθαι; Και μηπω μοι την αντιδοσιν ειπηις, αλλ' αυτα καθ' εαυτα
εξετασον τα γεγενημενα· και γαρ ουτω μυριακις προτιμησεις το δεσμωτηριον μετα
του Ἰωσηφ της οικιας της την πορνην εχουσης. Και γαρ ει την αμφοτερων ψυχην
ιδοις, την μεν εν ευρυχωριαι και παῤρησιαι οψει πολληι, την δε της Αιγυπτιας εν
στενοχωριαι και αισχυνηι, και κατηφειαι και θορυβωι, και αθυμιαι πολληι· καιτοι γε
αυτη εδοκει νικαιν, αλλ' ουκ ην αυτη νικη. Ταυτ' ουν ειδοτες, προς το κακως παθειν
εαυτους παρασκευασωμεν, ινα και του παθειν κακως απαλλαγωμεν, και των
μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΓʹ.
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πασα ψυχη εξουσιαις υπερεχουσαις υπο τασσεσθω. αʹ. Πολυν του πραγματος
τουτου ποιειται λογον και εν ετεραις επιστολαις, καθαπερ τους οικετας τοις
δεσποταις, ουτω και τους αρχομενους τοις αρχουσιν υποτασσων. Ποιει δε τουτο,
δεικνυς ως ουκ επ' ανατροπηι της κοινης πολιτειας ο Χριστος τους παρ' αυτου
νομους εισηγαγεν, αλλ' επι διορθωσει βελτιονι, και παιδευων μη περιττους
αναδεχεσθαι πολεμους και ανονητους. Ἀρκουσι γαρ αι δια την αληθειαν ημιν
60.614.50 επαγομεναι επιβουλαι, και περιττους ου δει προστιθεναι πειρασμους και
ανονητους. Σκοπει δε πως και ευκαιρως εις τον περι τουτων ενεβαλε λογον. Ἐπειδη
γαρ την πολλην εκεινην απηιτησε φιλοσοφιαν, και τοις φιλοις και τοις εχθροις
κατεσκευασεν επιτηδειους, και τοις εν ευημεριαι και τοις δυσπραγουσι, και τοις
δεομενοις και πασιν απλως χρησιμους ειργασατο, και την αγγελοις πρεπουσαν
κατεφυτευσε πολιτειαν, και θυμον εκενωσε και απονοιαν κατεστειλε, και δια
παντων κατελεανεν αυτων την διανοιαν, 60.615 τοτε και την περι τουτων εισαγει
παραινεσιν. Ει γαρ τους αδικουντας τοις εναντιοις αμειβεσθαι χρη, πολλωι μαλλον
τοις ευεργετουσι πειθεσθαι προσηκει. Ἀλλα τουτο μεν προς τωι τελει της
παραινεσεως τιθησι· τεως δε ου τουτους κινει τους λογισμους, ους ειπον, αλλα τους
κατα οφειλην κελευοντας τουτο ποιειν. Και δεικνυς, οτι πασι ταυτα διαταττεται, και
ιερευσι και μοναχοις, ουχι τοις βιωτικοις μονον, εκ προοιμιων αυτο δηλον εποιησεν,
ουτω λεγων· Πασα ψυχη εξουσιαις υπερεχουσαις υποτασσεσθω· καν αποστολος ηις,
καν ευαγγελιστης, καν προφητης, καν οστισουν· ουδε γαρ ανατρεπει την ευσεβειαν
αυτη η υποταγη. Και ουχ απλως ειπε, Πειθεσθω, αλλ', Ὑποτασσεσθω. Και πρωτον
δικαιωμα της τοιαυτης νομοθεσιας, και λογισμοις πρεπον πιστοις, το παρα του Θεου
ταυτα διατεταχθαι· Ου γαρ εστιν εξουσια, φησιν, ει μη απο του Θεου. Τι λεγεις; πας
ουν αρχων υπο του Θεου κεχειροτονηται; Ου τουτο λεγω, φησιν· ουδε γαρ περι των
καθ' εκαστον αρχοντων ο λογος μοι νυν, αλλα περι αυτου του πραγματος. Το γαρ
αρχας ειναι, και τους μεν αρχειν, τους δε αρχεσθαι, και μηδε απλως και ανεδην
απαντα φερεσθαι, ωσπερ κυματων τηιδε κακεισε των δημων περιαγομενων, της του
Θεου σοφιας εργον ειναι φημι. ∆ια τουτο ουκ ειπεν· Ου γαρ εστιν αρχων, ει μη απο
Θεου, αλλα περι του πραγματος διαλεγεται λεγων· Ου γαρ εστιν εξουσια ει μη απο
Θεου· αι δε ουσαι εξουσιαι υπο Θεου τεταγμεναι εισιν. Ουτω και οταν λεγηι τις σοφος,
οτι Παρα Κυριου αρμοζεται ανδρι γυνη, τουτο λεγει, οτι τον γαμον ο Θεος εποιησεν,
ουχ οτι εκαστον συνιοντα γυναικι αυτος συναπτει· και γαρ ορωμεν πολλους επι
κακωι, και ου νομωι γαμου, συνιοντας αλληλοις, και ουκ αν τωι Θεωι τουτο
λογισαιμεθα. Ἀλλ' οπερ αυτος ελεγεν· Ὁ ποιησας εξ αρχης, αρσεν και θηλυ εποιησεν
αυτους· και ειπεν, Ἀντι τουτου καταλειψει ανθρωπος τον πατερα αυτου και την
μητερα, και προσκολληθησεται προς την γυναικα αυτου, τουτο και ο σοφος εκεινος
ερμηνευων ελεγεν. Ἐπειδη γαρ το ομοτιμον μαχην πολλακις εισαγει, πολλας
εποιησε τας αρχας και τας υποταγας, οιον ως ανδρος και γυναικος, ως παιδος και
πατρος, ως πρεσβυτου και νεου, ως δουλου και ελευθερου, ως αρχοντος και
αρχομενου, ως διδασκαλου και μαθητου. Και τι θαυμαζεις επι των ανθρωπων, οπου
γε και επι του σωματος το αυτο τουτο πεποιηκεν; Ουδε γαρ ενταυθα ομοτιμα παντα
ειργασατο, αλλα το μεν ελαττον, το δε κρειττον κατεσκευασε, και τα μεν αρχειν των
μελων, τα δε αρχεσθαι εποιησε. Και εν τοις αλογοις δε το αυτο τουτο ιδοι τις αν, ως
εν ταις μελισσαις, ως εν ταις γερανοις, ως εν ταις αγελαις των αγριων προβατων.
Και ουδε η θαλασσα ταυτης εστερηται της ευταξιας, αλλα και εκει πολλα των γενων
υφ' ενι ταττεται των ιχθυων και στρατηγειται, και ουτω μακρας αποδημιας
αποδημει. Και γαρ η αναρχια πανταχου κακον, και συγχυσεως αιτιον. Ειπων τοινυν
ποθεν εισιν αι αρχαι, επηγαγεν· Ὥστε ο αντιτασσομενος τηι εξουσιαι, τηι του Θεου
διαταγηι ανθεστηκεν. Ἴδε που το πραγμα ανηγαγε, και ποθεν εφοβησε, και πως
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδειξε τουτο κατα οφειλην γινομενον. Ἵνα γαρ μη λεγωσιν οι πιστοι, οτι
Ἐξευτελιζεις ημας και ευκαταφρονητους ποιεις, τους της των ουρανων βασιλειας
απολαυειν μελλοντας αρχουσιν υποταττων, δεικνυσιν οτι ουκ αρχουσιν, αλλα τωι
Θεωι παλιν υποταττει τουτο ποιων· εκεινωι γαρ ο ταις αρ 60.616 χαις υποτασσομενος
πειθεται. Ἀλλ' ου λεγει ουτως, οιον οτι τωι Θεωι πειθεται ο τοις αρχουσιν υπακουων,
αλλ' απο του εναντιου φοβει και ακριβεστερον αυτο κατασκευαζει λεγων, οτι ο μη
υπακουων εκεινωι, τωι Θεωι πολεμει τωι ταυτα νομοθετησαντι. Και τουτο σπουδαζει
δειξαι πανταχου, οτι ου χαριζομεθα αυτοις την υπακοην, αλλ' οφειλομεν. Ουτω γαρ
και τους αρχοντας τους απιστους επεσπασατο μαλλον προς ευσεβειαν, και τους
πιστους προς υπακοην. Και γαρ πολυς περιεφερετο λογος τοτε, επι στασει και
καινοτομιαι διαβαλλων τους αποστολους, και ως επ' ανατροπηι των κοινων νομων
απαντα και ποιουντας και λεγοντας. Ὅταν ουν δειξηις τον κοινον ημων ∆εσποτην
τουτο παρεγγυωντα τοις αυτου πασι, και των διαβαλλοντων ως νεωτεροποιων
αποῤραψεις τα στοματα, και μετα πλειονος της παῤρησιας υπερ των της αληθειας
διαλεξηι δογματων. βʹ. Μη τοινυν αισχυνου, φησι, τηι τοιαυτηι υποταγηι. Και γαρ ο
Θεος τουτο ενομοθετησε, και σφοδρος εστι τιμωρος καταφρονουμενων τουτων. Ου
γαρ την τυχουσαν σε απαιτησει δικην παρακουσαντα, αλλα και σφοδρα μεγιστην,
και ουδεν σε εξαιρησεται αντιλεγοντα, αλλα και παρ' ανθρωπων υποστησηι τιμωριαν
χαλεπωτατην, και ουδεις σου προστησεται, και τον Θεον παροξυνεις μειζονως. Ἅπερ
απαντα αινιττομενος ελεγεν· Οι δε ανθεστηκοτες εαυτοις κριμα ληψονται. Ειτα
δεικνυς δε το κερδος του πραγματος μετα τον φοβον, και απο των λογισμων πειθει
λεγων ουτως· Οι γαρ αρχοντες ουκ εισι φοβος των αγαθων εργων, αλλα των κακων.
Ἐπειδη γαρ βαθειαν εδωκε την πληγην και κατεπληξεν αυτους, παλιν ανιησιν,
ωσπερ σοφος ιατρος φαρμακα προσηνη τιθεις, παραμυθουμενος και λεγων, Τι
δεδοικας; τι φριττεις; μη γαρ επιτιμαι καλως πραττοντι; μη γαρ εστι φοβερος αρετης
επιμελουμενωι; ∆ιο και επαγει· Θελεις δε μη φοβεισθαι την εξουσιαν; Το αγαθον
ποιει, και εξεις επαινον εξ αυτης. Ειδες πως ωικειωσεν αυτον τωι αρχοντι, δειξας
αυτον και επαινετην αυτου καθημενον; Ειδες πως εκενωσε τον θυμον; Θεου γαρ εστι
διακονος σοι εις το αγαθον. Τοσουτον απεχει του φοβησαι σε, φησι, οτι και επαινει·
τοσουτον απεχει του κωλυειν, οτι και συμπραττει. Ὅταν ουν και επαινετην εχηις και
βοηθον, δια τι ουχ υποτασσηι; Και γαρ και αλλως ευκολωτεραν σοι ποιει την αρετην,
τους μεν πονηρους κολαζων, τους δε αγαθους ευεργετων και τιμων, και τωι
βουληματι του Θεου συμπραττων· διο και διακονον αυτον εκαλεσε. Σκοπει δε·
συμβουλευω περι σωφροσυνης εγω, και εκεινος τα αυτα λεγει δια των νομων·
παραινω περι του μη δειν πλεονεκτειν μηδε αρπαζειν, κακεινος υπερ τουτων
καθηται δικαζων. Ὥστε συνεργος εστιν ημιν και βοηθος, και παρα του Θεου εις
τουτο απεσταλται. Ἀμφοτερωθεν τοινυν εστιν αιδεσιμος, και οτι παρα του Θεου
απεσταλη, και οτι επι τοιουτωι πραγματι. Ἐαν δε και το κακον ποιηις, φοβου. Ουκ αρα
ο αρχων ποιει τον φοβον, αλλ' η ημετερα πονηρια. Ου γαρ εικη την μαχαιραν φορει.
Ειδες πως αυτον παρεστησεν, οπλισας καθαπερ τινα στρατιωτην, φοβερον τοις
αμαρτανουσιν επιστησας; Θεου γαρ διακονος εστιν εις οργην, ενδικος τωι το κακον
πρασσοντι. Ἵνα γαρ μη παλιν ακουσας κολασιν και τιμωριαν και μαχαιραν,
αποπηδησηις, παλιν φησιν, οτι Θεου νομον πληροι. Τι γαρ, ει και 60.617 αγνοει
αυτος; Ἀλλ' ο Θεος ουτως ετυπωσεν. Ει τοινυν και κολαζων και τιμων διακονος
Θεου εστιν, εκδικων αρετην, απελαυνων κακιαν, οπερ ο Θεος βουλεται, τινος ενεκεν
αυτωι φιλονεικεις τοσαυτα εισαγοντι αγαθα, και προοδοποιουντι τοις σοις; Και γαρ
πολλοι προτερον δια τους αρχοντας αρετην ασκησαντες, υστερον και δια τον φοβον
του Θεου ταυτης επελαβοντο. Των γαρ παχυτερων ουχ ουτω τα μελλοντα, ως τα
παροντα καθαπτεται. Ὁ τοινυν την ψυχην των πολλων προευτρεπιζων τωι φοβωι και
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταις τιμαις, ωστε γενεσθαι επιτηδειοτεραν τωι της διδασκαλιας λογωι, εικοτως ουτος
διακονος κεκληται του Θεου. ∆ιο αναγκη υποτασσεσθαι, ου μονον δια την οργην,
αλλα και δια την συνειδησιν. Τι εστιν, Ου μονον δια την οργην; Ου μονον, φησιν, οτι
ανθιστασαι Θεωι μη υποτασσομενος, ουδ' οτι κακα σεαυτωι προξενεις μεγαλα και
παρα του Θεου και παρα των ανθρωπων, αλλ' οτι και εν τοις μεγιστοις ευεργετης
σου γινεται, ειρηνης ων προξενος και οικονομιας πολιτικης. Και γαρ μυρια αγαθα
δια των αρχων τουτων ταις πολεσι γινεται· καν ανεληις αυτας, παντα οιχησεται, και
ου πολεις, ου χωρια, ουκ οικια, ουκ αγορα, ουκ αλλο ουδεν στησεται, αλλα παντα
ανατραπησεται, των δυνατωτερων τους ασθενεστερους καταπινοντων. Ὥστε και ει
μη οργη τις ειπετο τωι παρακουοντι, και ουτως υποτασσεσθαι σε εχρην, ινα μη δοξηις
ασυνειδητος ειναι, και αγνωμων περι τον ευεργετην. ∆ια τουτο γαρ και φορους
τελειτε, φησι. Θεου γαρ εισι λειτουργοι, εις τουτο αυτο προσκαρτερουντες. Ἀφεις
ειπειν κατα μερος τας ευεργεσιας τας απο των αρχοντων ταις πολεσι γινομενας, οιον
την ευταξιαν, την ειρηνην, τας αλλας διακονιας, τας επι των στρατιωτων, τας επι
των τα κοινα πραττοντων, εξ ενος τουτου το παν δεικνυσιν. Ὅτι γαρ ευεργετηι παρ'
αυτου, φησι, συ μαρτυρεις, μισθον αυτωι τελων. Ὅρα σοφιαν και συνεσιν του
μακαριου Παυλου. Ὃ γαρ εδοκει φορτικον ειναι και επαχθες το των απαιτησεων,
τουτο δειγμα ποιειται της αυτων προνοιας. ∆ια τι γαρ, φησι, φορους διδομεν βασιλει;
Ουχ ως προνοουντι, ουχ ως προισταμενωι μισθον τελουντες κηδεμονιας; Καιτοι γε
ουκ αν ετελεσαμεν, ει μη εξ αρχης εγνωμεν, οτι κερδαινομεν εκ της τοιαυτης
επιστασιας· αλλα δια τουτο ανωθεν κοινηι γνωμηι παντων εδοξε τους αρχοντας
τρεφεσθαι παρ' ημων, οτι των οικειων αμελουντες, των κοινων κηδονται
πραγματων, και εις ταυτα την σχολην αναλισκουσιν απασαν, δι' ων και τα ημετερα
σωζεται. γʹ. Ειπων τοινυν τα απο των εξωθεν, παλιν επι τα προτερα τον λογον
επαγει· τον γαρ πιστον ουτω μαλλον ικανος ην επισπασασθαι· και δεικνυσι παλιν,
οτι Θεωι τουτο δοκει, και εις αυτο κατακλειει την συμβουλην, ουτω λεγων· Θεου γαρ
εισι λειτουργοι. Ειτα και τον πονον αυτων δεικνυς, και την ταλαιπωριαν αυτων
επηγαγεν· Εις τουτο αυτο προσκαρτερουντες. Ουτος γαρ αυτοις ο βιος, αυτη η
σπουδη, οπως απολαυηις ειρηνης. ∆ια τουτο και εν ετεραι επιστοληι ου μονον
υποτασσεσθαι, αλλα και ευχεσθαι υπερ αυτων κελευει· και δεικνυς κακει το κερδος
κοινον, επηγαγεν· Ἵνα ηρεμον και ησυχιον βιον διαγωμεν. Ουδε γαρ μικρον τι
συντελουσιν ημιν εις την του παροντος βιου καταστασιν, οπλα τιθεμενοι, τους
πολεμιους αποκρουομενοι, τους εν ταις πολεσι στασιαζοντας κωλυοντες, τας εν πασι
διαφορας διαλυον 60.618 τες. Μη γαρ μοι τουτο ειπηις, ει τις κακως τωι πραγματι
κεχρηται, αλλ' αυτης βλεπε της διαταξεως την ευκοσμιαν, και την πολλην οψει του
ταυτα εξ αρχης νομοθετησαντος σοφιαν. Ἀποδοτε ουν πασι τας οφειλας, τωι τον
φορον, τον φορον· τωι το τελος. το τελος· τωι τον φοβον, τον φοβον· τωι την τιμην,
την τιμην. Μηδενι μηδεν οφειλετε, ει μη το αλληλους αγαπαιν. Ἔτι των αυτων
εχεται, ου χρηματα μονον κελευων αυτοις τελειν, αλλα και τιμην και φοβον. Και
πως ανωτερω λεγων, Θελεις μη φοβεισθαι την εξουσιαν; το αγαθον ποιει· ενταυθα
λεγει, Ἀποδοτε τον φοβον; Την επιτεταμενην λεγων τιμην, ου τον εκ του πονηρου
συνειδοτος φοβον, ον ανωτερω ηινιξατο. Και ουδε ειπε, ∆οτε, αλλ', Ἀποδοτε, και τας
οφειλας προσεθηκεν· ουδε γαρ χαριζηι τουτο ποιων· οφειλη γαρ εστι το πραγμα, καν
μη πραττηις αυτο, αγνωμονος υποστησηι δικην. Μη δη νομισηις εξευτελιζεσθαι και
παραβλαπτεσθαι προς το της οικειας φιλοσοφιας αξιωμα, αν αρχοντος παροντος
υπαναστηις, αν την κεφαλην αποκαλυψηις. Ει γαρ Ἑλληνων οντων τοτε των
αρχοντων ταυτα ενομοθετησε, πολλωι μαλλον νυν επι των πιστων τουτο γινεσθαι
χρη. Ει δε λεγεις, οτι συ μειζονα εμπεπιστευσαι, μαθε οτι ουκ εστι σου νυν ο καιρος·
ξενος γαρ ει και παρεπιδημος, Ἔσται καιρος, οτε λαμπροτερος παντων φανησηι· νυν
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η ζωη σου κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι. τοτε και
υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι. Μη ζητει τοινυν εν τωι επικηρωι τουτωι βιωι
την αμοιβην, αλλα καν μετα φοβου παρεσταναι δεηι τωι αρχοντι, μη νομισηις αναξιον
ειναι τουτο της σης ευγενειας. Ὁ Θεος γαρ ουτω βουλεται, ινα ο αρχων ο παρ' αυτου
τυπωθεις την οικειαν ισχυν εχηι. Και γαρ οταν ο μηδεν εαυτωι συνειδως πονηρον,
μετα φοβου παρεστηκηι τωι δικαζοντι, πολλωι μαλλον ο τα πονηρα πραττων
φοβηθησεται. Και συ δε ταυτηι λαμπροτερος εσηι· ουδε γαρ εκ του τιμαιν το
εξευτελιζεσθαι γινεται, αλλ' εκ του ατιμαζειν· και ο αρχων δε σε θαυμασεται
μειζονως, και δοξασει σου τον ∆εσποτην εντευθεν, καν απιστος ηι. Μηδενι μηδεν
οφειλετε, ει μη το αλληλους αγαπαιν. Παλιν επι την μητερα των αγαθων καταφευγει,
και την διδασκαλον των ειρημενων και ποιητικην αρετης απασης, και φησι και
αυτην οφειλημα ειναι, ου μην τοιουτον, οιον το φορον, οιον το τελος, αλλα
διηνεκες. Ουδεποτε γαρ αυτην αποδιδοσθαι βουλεται· μαλλον δε αποδιδοσθαι μεν
αει βουλεται, ου μην πληρουσθαι, αλλ' αει οφειλεσθαι. Τοιουτον γαρ εστι το χρεος,
ως και διδοναι και οφειλειν αει. Ειπων τοινυν πως αγαπαιν δει, και το κερδος αυτου
δηλοι λεγων· Ὁ γαρ αγαπων τον ετερον, νομον πεπληρωκε. Μη γαρ μοι μηδε τουτο
χαριν νομιζε· και γαρ και τουτο οφειλη· οφειλεις γαρ τωι αδελφωι αγαπην δια την
συγγενειαν την πνευματικην· ου ταυτηι δε μονον, αλλ' οτι και μελη εσμεν αλληλων·
καν αυτη ημας επιλιπηι, το παν διεσπασθη. Φιλει τοινυν τον αδελφον. Ει γαρ εκ της
φιλιας αυτου τοσαυτα κερδανεις, ως τον νομον απαντα πληρουν, οφειλεις αυτωι την
αγαπην, ευεργετουμενος παρ' αυτου. Το γαρ, Ου μοιχευσεις, ου φονευσεις, ου
κλεψεις, ου ψευδομαρτυρησεις, και ει τις ετερα εντολη, εν τουτωι τωι λογωι
ανακεφαλαιουται, εν τωι, Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον. Ουκ ειπε,
Πληρουται, απλως, αλλ', Ἀνακεφαλαιουται· 60.619 τουτεστι, συντομως και εν βραχει
το παν απαρτιζεται των εντολων το εργον· και γαρ αρχη και τελος της αρετης η
αγαπη· ταυτην εχει ριζαν, ταυτην υποθεσιν, ταυτην κορυφην. Ει τοινυν και αρχη και
πληρωμα, τι ταυτης ισον; δʹ. Ἀλλ' ουχ απλως αγαπην ζητει, αλλα την επιτεταμενην.
Ου γαρ απλως ειπεν, Ἀγαπησον τον πλησιον σου, αλλ', Ὡς εαυτον. ∆ια γαρ τουτο και
ο Χριστος τον νομον και τους προφητας εν αυτηι κρεμασθηναι ελεγε. Και δυο τιθεις
αγαπης ειδη, ορα που ταυτην ανηγαγεν. Ειπων γαρ, οτι Ἡ πρωτη εστιν εντολη,
Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον σου· επηγαγε, ∆ευτερα δε, και ουκ εσιγησεν, αλλα
προσεθηκεν· Ὁμοια αυτης, Και τον πλησιον σου ως εαυτον. Τι ταυτης ισον γενοιτ' αν
της φιλανθρωπιας; τι της ημεροτητος; Ὅταν απειρως ημων αυτου διεστηκοτων, την
εις ημας αγαπην εγγυς αγει της εις αυτον, και ομοιαν ταυτης εκεινην ειναι λεγει. ∆ια
δη τουτο, και μετρα σχεδον ισα τιθεις εκατερα, περι μεν εκεινης ελεγεν, Ἐξ ολης της
καρδιας σου, και εξ ολης της ψυχης σου· περι δε ταυτης της του πλησιον, Ὡς εαυτον.
Ὁ δε Παυλος, ταυτης ουκ ουσης, ουδε ωφελεισθαι σφοδρα παρ' εκεινης ελεγεν.
Ὥσπερ ουν ημεις επειδαν τινα φιλωμεν, λεγομεν, οτι αν εκεινον αγαπησηις, εμε
ηγαπησας· ουτω και αυτος τουτο δηλων ελεγεν, Ὁμοια αυτης εστι· και Πετρωι, Ει
φιλεις με, ποιμαινε τα προβατα μου. Ἡ αγαπη τωι πλησιον κακον ουκ εργαζεται.
Πληρωμα ουν νομου η αγαπη. Ειδες πως εκατερας εχει τας αρετας την τε των κακων
αποχην (Κακον γαρ, φησιν, ουκ εργαζεται)· και την των αγαθων εργασιαν, Πληρωμα
γαρ νομου, φησιν, εστιν, ου την διδασκαλιαν ημιν των πρακτεων συντομως
εισαγουσα μονον, αλλα και την κατορθωσιν αυτων ευκολον ποιουσα. Ου γαρ οπως
αν μαθοιμεν τα ωφελουντα μονον εσπουδακεν (οπερ εστι του νομου), αλλα και εις
την εργασιαν αυτων πολλην εισαγει συμμαχιαν ημιν, ου μερος τι των εντολων, αλλ'
ολοκληρον εν ημιν κατορθουσα την αρετην. Φιλωμεν ουν αλληλους, ως και ταυτηι
τον φιλουντα ημας αγαπησοντες Θεον. Ἐπι μεν γαρ των ανθρωπων, αν τον
ερωμενον φιληις, μαχεται ο φιλων· ενταυθα δε και αξιοι σε κοινωνησαι του ερωτος,
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και μη κοινωνουντα μισει. Ὁ μεν γαρ ανθρωπινος φθονου και βασκανιας γεμει, ο δε
θειος παντος απηλλακται παθους. ∆ιο και κοινωνους επιζητει της φιλιας· Φιλει γαρ,
φησι, μετ' εμου, και τοτε σε και εγω φιλησω μειζονως. Ὁραις εραστου σφοδρου
ρηματα; Ἐαν φιληις τους εμους ερωμενους, τοτε ηγουμαι και αυτος σπουδαιως
φιλεισθαι παρα σου. Και γαρ σφοδρα εφιεται της σωτηριας της ημετερας, και τουτο
εδειξεν ανωθεν. Ὅτε γουν τον ανθρωπον επλαττεν, ακουσον τι φησι· Ποιησωμεν
ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν· και παλιν, Ποιησωμεν αυτωι βοηθον· ου καλον
ειναι αυτον μονον. Και οτε παρανομησαντι παλιν επετιμησεν, ορα πως ημερως· ου
γαρ ειπεν αυτωι, Μιαρε και παμμιαρε, τοσαυτα ευεργετηθεις, τωι διαβολωι μετα ταυτα
παντα επιστευσας, και τον ευεργετην αφεις τωι πονηρωι προσεσχες δαιμονι· αλλα τι
φησι; Τις σοι ειπεν, οτι γυμνος ει, ει μη απο του ξυλου, ου ενετειλαμην σοι τουτου
μονου μη φαγειν, απ' αυτου εφαγες; ως αν ει πατηρ προς παιδιον κελευσθεν μη
καθαπτεσθαι μαχαιρας, ειτα παρακουσαν και πληγεν λεγοι· Ποθεν επληγης; Ἐκειθεν
επληγης, οτι ουκ ηκουσας μου. Ὁραις 60.620 φιλου τα ρηματα μαλλον, η ∆εσποτου;
φιλου καταφρονουμενου, και ουδε ουτως αφισταμενου; Μιμησωμεθα τοινυν αυτον,
και οταν επιτιμωμεν, ταυτην τηρωμεν την επιεικειαν. Και γαρ και τηι γυναικι μετα
της αυτης παλιν ημεροτητος επιπληττει· μαλλον δε ουδε επιπληξις, αλλα νουθεσια
και διορθωσις τα λεγομενα ην, και προς το μελλον ασφαλεια. ∆ια δη τουτο προς τον
οφιν ουδεν φησιν· αυτος γαρ ην ο των κακων αρχιτεκτων, και ουκ ειχεν εφ' ετερον
μεταθειναι την αιτιαν· διο και σφοδρως αυτον εκολαζε. Και ουδε ενταυθα ισταται,
αλλα και την γην κοινωνησαι ποιει της αρας. Ει δε εξεβαλε παραδεισου, και
κατεδικασε πονωι, και δια τουτο μαλιστα προσκυνειν αυτον και θαυμαζειν χρη.
Ἐπειδη γαρ εις ραιθυμιαν εξηγαγεν η τρυφη, περικοπτει την ευφροσυνην, λυπην
επιτειχιζων τηι ραιθυμιαι, ινα προς την αγαπην επανελθωμεν την αυτου. Τι δε επι του
Καιν; ου τωι αυτωι κεχρηται της ημεροτητος τροπωι; Και γαρ παρ' εκεινου παλιν
υβρισθεις, ουκ ανθυβριζει, αλλα παρακαλει και φησιν· Ἵνα τι συνεπεσε το προσωπον
σου; Καιτοι γε το γενομενον συγγνωμης εστερηται πασης· και δεικνυσιν ο νεωτερος
αδελφος. Ἀλλ' ουδε ουτως επιπληττει, αλλα τι φησιν; Ἥμαρτες; Ἡσυχασον, μη
προσθηις ετι· προς σε η αποστροφη αυτου, και συ αυτου αρξεις, του αδελφου λεγων.
Ει γαρ δεδοικας, φησι, μηποτε δια την θυσιαν ταυτην την του πρωτοτοκου σε
προεδριαν αφελωμαι, θαῤρει· και γαρ την αρχην αυτου πασαν εις τας σας τιθημι
χειρας· μονον γενου βελτιων, και φιλει τον ουδεν ηδικηκοτα· και γαρ αμφοτερων
κηδομαι. Και τουτο με μαλιστα ευφρανει το μη στασιαζειν υμας προς αλληλους.
Καθαπερ γαρ μητηρ φιλοστοργος, ουτω και ο Θεος παντα ποιει και μηχαναται ωστε
μηδενα αποῤραγηναι θατερου. εʹ. Ἵνα δε και σαφεστερον επι παραδειγματος ο λεγω
μαθηις, εννοησον μοι την Ῥεβεκκαν θορυβουμενην, και πανταχου περιτρεχουσαν,
οτε ο πρεσβυτερος επολεμει τωι νεωτερωι παιδι. Ει γαρ και εφιλει τον Ἰακωβ, αλλ'
ουδε τον Ἡσαυ απεστρεφετο· διο και ελεγε, Μη πως ατεκνωθω εκ των δυο υμων εν
ημεραι μιαι. ∆ια δη τουτο και ο Θεος τοτε ελεγεν· Ἥμαρτες; Ἡσυχασον, προς σε η
αποστροφη αυτου, την σφαγην προαναστελλων, και την ειρηνην αμφοτερων αυτων
επιζητων. Ἐπειδη δε αυτον κατεσφαξεν, ουδε ουτω κατελυσε την περι αυτου
προνοιαν, αλλα παλιν ημερως αποκρινεται τωι αδελφοκτονωι, λεγων· Που εστιν
Ἄβελ ο αδελφος σου; ινα καν ουτως εξομολογησηται. Ὁ δε επαγωνιζεται τοις
προτεροις, μειζονα και χαλεπωτερα αναισχυντων. Ἀλλ' ουδε ουτως ο Θεος
αφισταται, αλλα και παλιν εραστου φθεγγεται ρηματα υβρισμενου και
καταφρονουμενου, και φησι· Φωνη αιματος του αδελφου σου βοαι προς με. Και παλιν
της γης καθαπτεται μετα του πεφονευκοτος, εις αυτην τον θυμον αφιεις, και λεγων·
Ἐπικαταρατος η γη, η εχανε το στομα αυτης δεξασθαι το αιμα του αδελφου σου, και
τους ανακαλουντας μιμουμενος· ο και ο ∆αυιδ εποιει, του Σαουλ πεσοντος. Και γαρ
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εκεινος τοις δεξαμενοις την σφαγην ορεσιν επηρατο λεγων· Ὄρη τα Γελβουε, μη
πεσοι εφ' υμας δροσος μηδε υετος, οτι εκει εξηρθη σκεπη δυνατων. Ουτω και ο Θεος
ωσπερ τινα μονωιδιαν αιδων φησι· Φωνη του αιματος του αδελφου σου βοαι προς με,
και νυν επικαταρατος συ απο της γης, 60.621 η εχανε το στομα αυτης δεξασθαι το
αιμα του αδελφου σου εκ της χειρος σου. Ταυτα δε ελεγε καταστελλων αυτου τον
θυμον ζεοντα, και πειθων καν απελθοντα φιλησαι. Ἔσβεσας αυτου την ζωην, φησι,
τι την εχθραν λοιπον ου κατασβεννυεις; Ἀλλα τι ποιει; Κακεινον φιλει και τουτον·
αμφοτερους γαρ αυτος επλασε· τι ουν; ατιμωρητον αφηι τον πεφονευκοτα; Ἀλλα
χειρων αν εγενετο. Ἀλλα κολασει; Ἀλλα πατρος εστι φιλοστοργοτερος. Ὅρα τοινυν
πως και κολαζει, και την αγαπην ενδεικνυται και εν αυτωι τουτωι· μαλλον δε ουδε
κολαζει, αλλα διορθουται μονον. Ουδε γαρ απεκτεινεν αυτον, αλλ' επεδησε τωι
τρομωι, ινα αποδυσηται το εγκλημα, ινα καν ουτως επανελθοι προς την εκεινου
φιλοστοργιαν, ινα καν προς απελθοντα σπεισηται· ουδε γαρ εβουλετο εχθρον αυτον
απελθειν εντευθεν τωι τετελευτηκοτι. Τοιουτοι οι φιλουντες, οταν ευεργετουντες μη
φιλωνται, προαγονται σφοδροι γινεσθαι και απειλειν, ουκ εθελοντες μεν, απο δε του
φιλειν εις τουτο αγομενοι, ινα καν ουτως εφελκυσωνται τους καταφρονουντας
αυτων. Καιτοι γε αναγκης η τοιαυτη φιλια, αλλ' ομως αυτους και τουτωι
παραμυθειται δια το σφοδρα φιλειν· ωστε και η κολασις απο φιλιας. Οι γαρ μη
αλγουντες επι τωι μισεισθαι, ουδε κολασαι αιρουνται. Ὅρα τοινυν και Παυλον ταυτα
λεγοντα Κορινθιοις· Τις γαρ εστι, φησιν, ο ευφραινων με, ει μη ο λυπουμενος εξ
εμου; Ὥστε οταν σφοδρα επιτεινηι την κολασιν, τοτε δεικνυσι τον ερωτα. Ουτω και η
Αιγυπτια εκ του σφοδρα φιλειν σφοδρως εκολασε τον Ἰωσηφ· αλλ' εκεινη μεν επι
κακωι· και γαρ ακολαστος ην ο ερως· ο Θεος δε επι αγαθωι· και γαρ αξια ην του
φιλουντος η αγαπη. ∆ια τουτο ουδε παραιτειται εις παχυτερα κατιεναι ρηματα, και
φθεγγεσθαι παθων ονοματα ανθρωπινων, και ζηλωτην εαυτον καλειν· Θεος γαρ ειμι
ζηλωτης, φησιν· ινα μαθηις της αγαπης την επιτασιν. 60.622 Φιλησωμεν τοινυν
αυτον, ως βουλεται· μεγα γαρ το πραγμα ηγειται. Καν αποστραφωμεν, μενει
παρακαλων, καν μη θελωμεν επιστραφηναι, κολαζει δια το φιλειν, ουχ ινα τιμωριαν
απαιτησηι. Ὅρα γουν τι φησιν εν τωι Ἰεζεκιηλ προς την φιληθεισαν και
καταφρονησασαν αυτου πολιν· Ἄξω επι σε τους εραστας σου, και παραδωσω σε εις
χειρας αυτων, και λιθοβολησουσι σε και κατασφαξουσι, και εξαιρεθησεται ο ζηλος
μου εκ σου, και αναπαυσομαι, και ου μη μεριμνησω ετι. Τι τουτου πλεον αν ειπε
σφοδρος εραστης υπο της ερωμενης καταφρονουμενος, και μετα ταυτα παλιν
περικαιομενος αυτης; Παντα γαρ ο Θεος πραττει, ινα φιληθηι παρ' ημων· δια τουτο
ουδε του Υιου εφεισατο. Ἀλλ' ημεις απηνεις, και ωμοι. Ἀλλα γενωμεθα ποτε ημεροι,
και φιλησωμεν τον Θεον, ως φιλειν δει, ινα μετα ηδονης της αρετης απολαυσωμεν.
Ει γαρ γυναικα τις ερωμενην εχων, ουδενος αισθανεται των καθ' εκαστην ημεραν
λυπηρων· ο τον θειον τουτον και καθαρον ερων ερωτα, εννοησον οσης απολαυσεται
ηδονης. Τουτο γαρ, τουτο και ουρανων βασιλεια, τουτο απολαυσις αγαθων, τουτο
ηδονη, τουτο ευφροσυνη, τουτο χαρα, τουτο μακαριοτης· μαλλον δε οσα αν ειπω,
ουδεν ουδεπω δυνησομαι παραστησαι προς αξιαν, αλλ' η πειρα μονη τουτο
διδασκειν οιδε το καλον. ∆ια τουτο και ο προφητης ελεγε, Κατατρυφησον του
Κυριου, και, Γευσασθε και ιδετε οτι χρηστος ο Κυριος. Πειθωμεθα τοινυν, και
εντρυφωμεν αυτου τηι αγαπηι. Ουτω γαρ εντευθεν ηδη την βασιλειαν οψομεθα, και
αγγελικον ζησομεθα βιον, και εν γηι διατριβοντες, των τον ουρανον οικουντων
ουδεν ελαττον εξομεν, και μετα την εντευθεν αποδημιαν, παντων λαμπροτεροι τωι
βηματι του Χριστου παραστησομεθα, και της αποῤρητου δοξης απολαυσομεν· ης
γενοιτο παντας ημας μετασχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Κ∆ʹ.
Και τουτο, ειδοτες τον καιρον, οτι ωρα ημας ηδη εξ υπνου εγερθηναι. αʹ.
Ἐπειδη παντα απερ εχρην επεταξεν, ωθει παλιν αυτους εις την των αγαθων
εργασιαν απο του κατεπειγοντος. Ἐπι θυραις γαρ, φησιν, ο της κρισεως εστηκε
καιρος· καθαπερ και Κορινθιοις εγραφεν, οτι Ὁ καιρος συνεσταλμενος το λοιπον
εστι· και Ἑβραιοις δε παλιν, Ἔτι μικρον οσον οσον, ο ερχομενος ηξει, και ου χρονιει.
Ἀλλ' εκει μεν τους πονουμενους ανιστας, και τους ιδρωτας των επαλληλων
πειρασμων παραμυθουμενος ταυτα ελεγεν, ενταυθα δε τους καθευδοντας διεγειρων·
και γαρ προς αμφοτερα χρησιμος ημιν ουτος ο λογος. Τι δε εστιν, ο φησιν, Ὥρα ημας
ηδη εξ υπνου εγερθηναι; Τουτεστιν, εγγυς η αναστασις, εγγυς η κρισις η φοβερα,
εγγυς η ημερα η ως κλιβανος καιομενη· και δει λοιπον ημας απαλλαγηναι της
ραιθυμιας. Νυν γαρ εγγυτερον ημων η σωτηρια, η οτε επιστευσαμεν. Ὁραις πως
εφιστησιν αυτοις ηδη την αναστασιν; Του χρονου γαρ προιοντος, φησιν, ο μεν του
παροντος βιου δαπαναται καιρος, ο δε του μελ 60.622 λοντος αιωνος εγγυτερος
γινεται. Ἂν μεν ουν ηις παρεσκευασμενος, και παντα πεποιηκως οσα επεταξε,
σωτηριας γινεται η ημερα· αν δε τουναντιον, ουκετι. Ἀλλ' ουκ απο των λυπηρων,
αλλ' απο των χρηστων προτρεπει τεως, και ταυτηι της των παροντων αυτους
απολυων συμπαθειας. Ειτα, επειδη εικος ην αυτους εν μεν αρχηι και προοιμιοις
σπουδαιοτερους ειναι, ατε ακμαζοντος αυτοις του ποθου, του χρονου δε
προελθοντος καταμαρανθηναι την πασαν σπουδην, φησιν οτι τουναντιον μεν ουν
δει ποιειν, ουχι εκλυεσθαι προιοντος του χρονου, αλλα μαλλον ακμαζειν. Ὅσωι γαρ
αν ο βασιλευς εγγιζηι, τοσουτωι μαλλον δει παρασκευασασθαι· οσωι μαλλον εγγυς το
βραβειον, τοσουτωι μαλλον διεγειρεσθαι χρη προς τους αγωνας· επει και οι δρομεις
τουτο ποιουσιν· οταν προς τωι τελει του δρομου γινωνται και τηι του βραβειου ληψει,
τοτε διανιστανται μειζονως. ∆ια τουτο ελεγε, Νυν εγγυτερον ημων η σωτηρια, η οτε
επιστευσαμεν. Ἡ νυξ προεκοψεν, η δε 60.623 ημερα ηγγικεν. Ουκουν ει αυτη μεν
τελευται, εκεινη δε πλησιαζει· τα εκεινης πραττωμεν λοιπον, μη τα ταυτης. Και γαρ
και εν τοις βιωτικοις τουτο γινεται· και οταν ιδωμεν προς ορθρον την νυκτα
επειγομενην, και χελιδονος ᾀδουσης ακουσωμεν, τον πλησιον εκαστος διεγειρομεν,
καιτοιγε ετι της νυκτος ουσης· αλλ' επειδη λοιπον απεισιν, επειγομεθα λοιπον
λεγοντες αλληλοις, οτι Ἡμερα γεγονε, και τα της ημερας απαντα πραττομεν,
ενδυομενοι και ονειρων απαλλαττομενοι και υπνον διακρουομενοι, ινα
παρεσκευασμενους η ημερα ευρηι, και μη ανισχουσης ακτινος τοτε αρξωμεθα
ανιστασθαι και διατεινεσθαι. Ὅπερ ουν εκει ποιουμεν, τουτο και ενταυθα πραξωμεν·
αποδυσωμεθα τας φαντασιας, απαλλαγωμεν των ονειρατων του παροντος βιου,
αποθωμεθα τον βαθυν υπνον, και ενδυσωμεθα αντι ιματιων την αρετην· ταυτα γαρ
απαντα δηλων ελεγεν, Ἀποθωμεθα γουν τα εργα του σκοτους, και ενδυσωμεθα τα
οπλα του φωτος. Και γαρ προς παραταξιν και μαχην η ημερα ημας καλει. Ἀλλα μη
δεισηις παραταξιν και οπλα ακουσας. Ἐπι μεν γαρ της αισθητης παντευχιας βαρυ και
απευκτον το οπλιζεσθαι, ενταυθα δε ποθεινον και ευχης αξιον· φωτος γαρ εστι τα
οπλα· διο και της ακτινος λαμπροτερον σε αποφαινει πολλην αφιεντα την
αστραπην, και εν ασφαλειαι σε καθιστησιν· οπλα γαρ εστι· και καταλαμπεσθαι ποιει·
φωτος γαρ εστιν οπλα. Τι ουν; ουκ αναγκη πολεμειν; Ἀναγκη μεν πολεμειν, ου μην
ταλαιπωρεισθαι και πονειν· ουδε γαρ πολεμος τουτο εστιν, αλλα χορεια και
πανηγυρις. Τοιαυτη των οπλων τουτων η φυσις, τοιαυτη η του στρατηγου δυναμις.
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και καθαπερ νυμφιος καλλωπιζομενος απο της πασταδος προεισιν, ουτω και ο
τουτοις φραττομενος τοις οπλοις· και γαρ στρατιωτης ομου και νυμφιος εστιν.
Ειπων δε, οτι Ἡ ημερα ηγγικεν, ουδε εγγυς ειναι αυτην αφιησιν, αλλ' ηδη αυτην
εφιστησι· φησι γαρ, Ὡς εν ημεραι ευσχημονως περιπατησωμεν. Ἤδη γαρ παρεστιν η
ημερα. Και αφ' ων μαλιστα οι πολλοι προτρεπονται, απο τουτων και αυτους
εφελκεται, της ευσχημοσυνης· πολυς γαρ αυτοις της παρα των πολλων δοξης ο
λογος. Και ουκ ειπε, Περιπατειτε, αλλα, Περιπατησωμεν, ωστε ανεπαχθη ποιησαι την
παραινεσιν, και κουφην την επιπληξιν. Μη κωμοις και μεθαις· ου το πινειν κωλυων,
αλλα το αμετρως· ου το απολαυειν οινου, αλλα το μετα παροινιας· ωσπερ ουν και το
εξης μετα του αυτου μετρου τιθησι λεγων· Μη κοιταις και ασελγειαις. Ουδε γαρ
ενταυθα το μιγνυσθαι γυναιξιν αναιρει, αλλα το πορνευειν. Μη εριδι και ζηλωι. Τα
γαρ καιρια των παθων σβεννυσι την επιθυμιαν και τον θυμον. ∆ιοπερ ουκ αυτα
μονον, αλλα και τας πηγας αυτων αναιρει. βʹ. Ουδεν γαρ ουτω και επιθυμιαν
αναπτει και οργην εκκαιει, ως μεθη και παροινια. ∆ια τουτο προτερον ειπων, Μη
κωμοις και μεθαις, τοτε επηγαγε· Μη κοιταις και ασελγειαις, μη εριδι και ζηλωι. Και
ουδε ενταυθα εστη, αλλ' αποδυσας ημας των πονηρων ιματιων, ακουσον πως
καλλωπιζει λοιπον λεγων· Ἀλλ' ενδυσασθε τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον.
Ουκετι ειπεν εργα, αλλα μειζονως αυτους ανεστησεν. Ὅτε μεν γαρ περι της κακιας
εφησεν, εργα ελεγεν· οτε δε περι της αρετης, ουκετι εργα, αλλ' οπλα, δεικνυς οτι εν
πασηι ασφαλειαι καθιστησιν 60.624 η αρετη τον εχοντα αυτην, και εν πασηι
λαμπροτητι. Και ουδε ενταυθα εστη, αλλ' επι το μειζον αγων τον λογον, ο πολλωι
φρικωδεστερον ην, αυτον τον ∆εσποτην διδωσιν ημιν ιματιον, αυτον τον βασιλεα. Ὁ
γαρ τουτον περιβεβλημενος, απασαν εχει καθολου την αρετην. Ὅταν δε ειπηι,
Ἐνδυσασθε, παντοθεν ημας αυτον περιβαλεσθαι κελευει· ωσπερ αλλαχου φησιν, Ει
δε Χριστος εν υμιν· και παλιν, Εις τον εσω ημων ανθρωπον κατοικησαι τον Χριστον.
Και γαρ οικιαν αυτωι βουλεται ειναι την ψυχην την ημετεραν, και ως ιματιον ημιν
αυτον περικεισθαι, ινα παντα αυτος ημιν ηι εσωθεν και εξωθεν. Και γαρ πληρωμα
ημων αυτος (και γαρ Πληρωμα του τα παντα εν πασι πληρουμενου)· και οδος και
ανηρ και νυμφιος (Ἡρμοσαμην γαρ υμας ενι ανδρι παρθενον αγνην)· και ριζα και
ποτον και τροφη και ζωη (Ζω γαρ, φησιν, ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος)· και
αποστολος και αρχιερευς και διδασκαλος και πατηρ και αδελφος και
συγκληρονομος, και ταφου κοινωνος και σταυρου (Συνεταφημεν γαρ αυτωι, φησι,
και συμφυτοι γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου)· και ικετης (Ὑπερ γαρ
Χριστου πρεσβευομεν)· και προς τον Πατερα συνηγορος (και γαρ Ἐντυγχανει, φησιν,
υπερ ημων)· και οικος και ενοικος (Ὁ γαρ εν εμοι μενων, καγω εν αυτωι), και φιλος
(Ὑμεις γαρ φιλοι μου εστε)· και θεμελιος και λιθος ακρογωνιαιος· και ημεις αυτου
και μελη και γεωργιον και οικοδομη και κληματα και συνεργοι. Τι γαρ ου βουλεται
ημων ειναι, παντι τροπωι συγκολλων και συναπτων ημας; οπερ του σφοδρα
φιλουντος εστι. Πειθου τοινυν, και αναστας εξ υπνων ενδυσαι αυτον, και
ενδυσαμενος ευηνιον αυτωι παρεχε την σαρκα· τουτο γαρ ηινιξατο ειπων, Της σαρκος
προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιας. Ὥσπερ γαρ ου το πινειν εκωλυσεν, αλλα το
μεθυειν, ουδε το γαμειν, αλλα το ασελγειν· ουτως ουδε το προνοειν της σαρκος,
αλλα το εις επιθυμιας, οιον το την χρειαν υπερβαινειν· επει, οτι γε προνοειν αυτης
κελευει, ακουσον τι φησι Τιμοθεωι· Οινωι ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας
πυκνας σου ασθενειας. Ουτω δη και ενταυθα προνοει μεν, αλλα προς υγειαν, μη προς
ασελγειαν. Ουδε γαρ αν ειη τουτο προνοια λοιπον, οταν την φλογα αναπτηις, οταν
χαλεπην την καμινον ποιηις. Ἵνα δε και σαφεστερον μαθητε, τι ποτε εστι το προνοειν
αυτης εις επιθυμιαν, και φυγητε την τοιαυτην προνοιαν, τους μεθυοντας, τους
γαστριζομενους, τους εν ιματιοις καλλωπιζομενους, τους θρυπτομενους, τους τον
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υγρον και διαῤρεοντα ζωντας βιον εννοησατε, και εισεσθε το ειρημενον. Ἐκεινοι γαρ
παντα ποιουσιν, ουχ ινα υγιαινωσιν, αλλ' ινα σκιρτωσιν, ινα την επιθυμιαν
αναπτωσιν. Ἀλλ' ο τον Χριστον ενδεδυμενος συ, παντα εκεινα περικοψας, εν ζητει
μονον, οπως υγιαινουσαν εχηις την σαρκα· και μεχρι τοσουτου προνοει ταυτης,
περαιτερω δε μηκετι, αλλα πασαν την σπουδην εις την των πνευματικων αναλισκε
επιμελειαν. Ουτω γαρ και αναστηναι εκ του υπνου τουτου δυνησηι, μη βαρουμενος
ταις ποικιλαις ταυταις επιθυμιαις. Και γαρ υπνος ο παρων βιος, και ονειρατων ουδεν
τα εν αυτωι διενηνοχε. Και καθαπερ οι καθευδοντες και παραφθεγγονται, και ορωσι
πολλακις ουδεν υγιες, ουτω και ημεις· μαλλον δε και πολλωι χειρον. Ὁ μεν γαρ
αισχρα τινα πραξας η ειπων οναρ, απαλλαγεις του υπνου, και της αισχυνης
απηλλακται, και δικην ου διδωσιν· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα και η αισχυνη και η
τιμωρια αθα 60.625 νατος. Παλιν, οι πλουτουντες οναρ, ημερας γενομενης
ελεγχονται εικη πλουτησαντες· ενταυθα δε και προ της ημερας ο ελεγχος επεισι
πολλακις, και πριν απελθειν εκει, τα ονειρατα ταυτα απεπτη. Ἀποτιναξωμεθα τοινυν
τον πονηρον τουτον υπνον. Ἂν γαρ καθευδοντας ημας η ημερα καταλαβηι, θανατος
διαδεξεται αθανατος· και προ της ημερας δε εκεινης πασιν ευεπιχειρητοι τοις
εχθροις τοις εντευθεν εσομεθα, και ανθρωποις και δαιμοσι· καν ανελειν
βουληθωσιν, ο κωλυσων ουδεις. Ει μεν γαρ πολλοι οι εγρηγοροτες ησαν, ουκ ην
τοσουτος ο κινδυνος· επειδη δε εις που και δευτερος λυχνον αψας, καθαπερ εν
βαθυτατηι νυκτι των αλλων καθευδοντων, εγρηγορε, δια τουτο πολλης ημιν δει της
αγρυπνιας, πολλης της ασφαλειας, ωστε μη τα ανηκεστα παθειν. γʹ. Ουχι δοκει
λαμπρα η ημερα ειναι νυν; ουχι παντες εγρηγορεναι νομιζομεν και νηφειν; Ἀλλ'
ομως (και ταχα γελασεσθε το ειρημενον, εγω μεντοι αυτο ερω) τοις εν βαθειαι νυκτι
καθευδουσι τε και ρεγχουσιν εοικαμεν απαντες. Και ει γε ουσιαν ασωματον ην ιδειν,
εδειξα αν υμιν πως οι μεν πλειους ρεγχουσιν, ο δε διαβολος διορυττει τοιχους, και
κατασφαττει κειμενους, και υφαιρειται τα ενδον, καθαπερ εν σκοτωι βαθει μετα
αδειας απαντα πραττων. Μαλλον δε, ει και οφθαλμοις τουτο ιδειν αδυνατον,
υπογραψωμεν αυτο τωι λογωι, και εννοησωμεν ποσοι υπο επιθυμιων εισι πονηρων
βεβαρημενοι, ποσοι τωι χαλεπωι της ασελγειας καρωι κατεχομενοι, και το φως του
πνευματος κατασβεννυντες. ∆ια τοι τουτο ετερα ανθ' ετερων βλεπουσιν, ετερα ανθ'
ετερων ακουουσι, και ουδενι των ενταυθα λεγομενων προσεχουσιν. Ει δε εγω
ψευδομαι ταυτα λεγων, και εγρηγορως εστηκας, ειπε μοι, τι γεγονεν ενταυθα
σημερον, ει μη ως ονειρατων ηκουσας; Και οιδα μεν, οτι ερουσι τινες· ουδε γαρ κατα
παντων ταυτα λεγω· αλλα συ ο τοις ειρημενοις ενοχος ων, ο ματην ενταυθα
εισελθων, ειπε, τις προφητης, ποιος αποστολος σημερον διελεχθη ημιν, και περι
τινων. Ἀλλ' ουκ αν εχοις ειπειν· και γαρ πολλα ως εν ονειρωι διελεχθης ενταυθα,
των αληθινων ουκ ακουσας πραγματων. Ταυτα δε μοι και προς γυναικας ειρησθω·
και γαρ εν εκειναις πολυς ο υπνος· και ειθε υπνος. Ὁ μεν γαρ καθευδων ουτε
πονηρον τι φθεγγεται, ουτε χρηστον· ο δε ουτως εγρηγορως ως υμεις, πολλα και επι
κακωι της εαυτου κεφαλης εκβαλλει ρηματα, τοκους αριθμων, λογισμους
δανεισματων συντιθεις, καπηλειας αναισχυντου μεμνημενος, τας ακανθας πυκνας
καταφυτευων εν τηι εαυτου ψυχηι, και τον σπορον ουκ αφεις ουδε μικρον προκυψαι
ποτε. Ἀλλα διαναστηθι, και τας ακανθας ταυτας προῤριζους ανασπασον, και την
μεθην αποτιναξαι· και γαρ εντευθεν ο υπνος. Μεθην δε ουκ οινου λεγω μονον, αλλα
και των βιωτικων φροντιδων, και μετα τουτων και την απο του οινου. Ταυτα δε
ουχι πλουσιοις μονον, αλλα και πενησι παραινω, και μαλιστα τοις τα φιλικα
συγκροτουσι συμποσια. Ου γαρ εστι τουτο τρυφη ουδε ανεσις, αλλα κολασις και
τιμωρια· τρυφη γαρ ουκ αισχρα ειπειν, αλλα σεμνα φθεγξασθαι, εμπλησθηναι, ου
διαῤραγηναι. Ει δε ηδονην αυτο νομιζεις, δειξον 60.626 μοι εν εσπεραι την ηδονην·
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ουκ αν εχοις. Και ουπω λεγω τας εντευθεν βλαβας, αλλα τεως περι της ηδονης
σοι διαλεγομαι της ευθεως μαραινομενης· ομου τε γαρ διελυθη το συμποσιον, και
απεπτη τα της ευφροσυνης. Ὅταν δε και τον εμετον ειπω, και τας καρηβαριας, και τα
μυρια νοσηματα, και την της ψυχης αιχμαλωσιαν, τι προς ταυτα ερεις; Μη γαρ,
επειδη πενητες εσμεν, και ασχημονειν οφειλομεν; Ταυτα δε λεγω, ου κωλυων
συνιεναι ουδε κοινηι συνδειπνειν, αλλα κωλυων ασχημονειν, και βουλομενος την
τρυφην ειναι τρυφην, αλλα μη κολασιν μηδε τιμωριαν και μεθην και κωμον.
Μαθετωσαν Ἕλληνες, οτι μαλιστα Χριστιανοι τρυφαιν ισασι, και τρυφαιν μετα
κοσμου. Ἀγαλλιασθε γαρ, φησι, τωι Κυριωι εν τρομωι. Πως δε εστιν αγαλλιασθαι;
Ὕμνους λεγοντας, ευχας ποιουμενους, ψαλμους επεισαγοντας αντι των
ανελευθερων εκεινων ᾀσματων. Ουτω και ο Χριστος τηι τραπεζηι παρεσται, και
ευλογιας εμπλησει την ευωχιαν απασαν, οταν ευχηι, οταν αιδηις πνευματικα, οταν
πενητας επι των προκειμενων την κοινωνιαν καληις, οταν ευταξιαν πολλην και
σωφροσυνην επιστησηις τωι συμποσιωι· ουτω και εκκλησιαν εργασηι τον τοπον, αντι
των ακαιρων κραυγων και ευφημιων τον των απαντων ∆εσποτην υμνων. Και μη μοι
λεγε, οτι ετερος εκρατησε νομος, αλλα διορθου τα κακως εχοντα. Ειτε γαρ εσθιετε,
φησιν, ειτε πινετε, ειτε τι ποιειτε, παντα εις δοξαν Θεου ποιειτε. Και γαρ απο των
τοιουτων τραπεζων υμιν αι πονηραι επιθυμιαι, εντευθεν αι ασελγειαι, εντευθεν αι
γυναικες μεν εν καταφρονησει, αι δε πορναι εν τιμηι παρ' υμιν· εντευθεν αι των
οικιων ανατροπαι, και τα μυρια κακα, και ανω και κατω παντα γεγονε, και την
πηγην αφεντες την καθαραν, επι του βορβορου τον οχετον τρεχετε. Ὅτι γαρ
βορβορος το της πορνης σωμα, ουδενα ετερον ερωτω, αλλ' αυτον σε τον
εγκαλινδουμενον τωι βορβορωι, ει μη σαυτον ερυθριαις, ει μη ακαθαρτον ειναι
νομιζεις μετα την αμαρτιαν. ∆ιο, παρακαλω, φευγετε την πορνειαν και την ταυτης
μητερα την μεθην· Τι σπειρεις οπου θερισαι ουκ ενι, μαλλον δε, καν θερισηις, πολλην
σοι φερει την αισχυνην ο καρπος; Καν γαρ τεχθηι παιδιον, και σε ᾔσχυνε, και αυτο
ηδικηται δια σε νοθον και δυσγενες γενομενον. Καν μυρια αυτωι καταλιπηις χρηματα,
ατιμος εν οικιαι, ατιμος εν πολει, ατιμος εν δικαστηριωι, και ο εκ πορνης και ο εκ
δουλης· ατιμος δε και συ παλιν, και ζων και τετελευτηκως· καν γαρ απελθηις, μενει
τα υπομνηματα της ασχημοσυνης. Τι τοινυν απαντα καταισχυνεις; δʹ. Τι σπειρεις
ενθα η αρουρα σπουδαζει διαφθειραι τον καρπον; ενθα πολλα τα ατοκια; ενθα προ
της γενεσεως φονος; και γαρ και την πορνην ουκ αφιης μειναι πορνην μονον, αλλα
και ανδροφονον ποιεις. Ειδες απο μεθης πορνειαν, απο πορνειας μοιχειαν, απο
μοιχειας φονον; μαλλον δε και φονου τι χειρον· ουδε γαρ εχω πως αυτο καλεσω· ου
γαρ τεχθεντα αναιρει, αλλα και τεχθηναι κωλυει. Τι τοινυν; Και του Θεου την
δωρεαν υβριζεις, και τοις αυτου μαχηι νομοις, και οπερ εστι καταρα, τουτο ως
ευλογιαν μεταδιωκεις, και το ταμιειον της γενεσεως ταμιειον ποιεις σφαγης, και την
προς παιδοποιιαν δοθεισαν 60.627 γυναικα προς φονον παρασκευαζεις; Ἵνα γαρ αει
τοις ερασταις ευχρηστος ηι και ποθεινη και πλεον αργυριον ελκηι, ουδε τουτο
παραιτειται ποιησαι, μεγα επι την σην κεφαλην το πυρ εντευθεν σωρευουσα· ει γαρ
και εκεινης το τολμημα, αλλα ση η αιτια γινεται. Ἐντευθεν και ειδωλολατρειαι.
Πολλαι γαρ ωστε επιχαρεις γενεσθαι, και επωιδας και σπονδας και φιλτρα και μυρια
ετερα μηχανωνται. Ἀλλ' ομως μετα τοσαυτην ασχημοσυνην, μετα φονους, μετα
ειδωλολατρειας, πολλοις αδιαφορον το πραγμα ειναι δοκει, πολλοις και γυναικας
εχουσιν· ενθα και πλειων ο φορυτος των κακων. Και γαρ φαρμακειαι λοιπον
κινουνται, ουκ επι την νηδυν την πορνευομενην, αλλ' επι την ηδικημενην γυναικα,
και επιβουλαι μυριαι, και δαιμονων κλησεις, και νεκυομαντειαι, και πολεμοι
καθημερινοι, και ασπονδοι μαχαι, και συντροφοι φιλονεικιαι. ∆ιο και ο Παυλος
ειπων, Μη κοιταις και ασελγειαις, επηγαγε, Μη εριδι και ζηλωι· ειδως τους εντευθεν
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμους, των οικιων τας ανατροπας, των ευγενων παιδων τας αδικιας, τα μυρια
κακα. Ἵν' ουν ταυτα διαφυγωμεν απαντα, τον Χριστον ενδυσωμεθα, και μετ' αυτου
διηνεκως ωμεν· επει και τουτο εστιν ενδυσασθαι, το μηδεποτε αυτου απολειφθηναι,
το παντοθεν αυτον φαινεσθαι εν ημιν δια της αγιωσυνης ημων, δια της επιεικειας.
Ουτω και επι φιλων λεγομεν, Ὁ δεινα τον δεινα ενεδυσατο, την πολλην αγαπην
λεγοντες και την αδιαλειπτον συνουσιαν· ο γαρ ενδυσαμενος, εκεινο φαινεται, οπερ
ενδεδυται. Φαινεσθω τοινυν παντοθεν εν ημιν ο Χριστος. Και πως φανειται; Ἂν τα
εκεινου ποιηις. Τι δε εκεινος εποιησεν; Ὁ Υιος του ανθρωπου, φησιν, ουκ εχει που
την κεφαλην κλινηι. Τουτο και συ ζηλωσον. Τροφης απολαυσαι εδει, και κριθινοις
αρτοις εκεχρητο· αποδημησαι εχρην, και ουδαμου ιπποι και υποζυγια, αλλα τοσαυτα
εβαδιζεν, ωστε και κοπιασαι· καθευδησαι εδει, και επι προσ 60.628 κεφαλαιου εκειτο
επι της πρωρας· κατακλιθηναι εχρην, και επι χορτου καταπεσειν εκελευσε. Και τα
ιματια δε ευτελη· και πολλαχου μονος διετριβεν, ουδενα επισυρομενος. Και τα εν τωι
σταυρωι δε, και τα εν ταις υβρεσι, και παντα απλως καταμαθων, ζηλωσον· και ουτως
ενεδυσω τον Χριστον, αν της σαρκος προνοιαν μη ποιηις εις επιθυμιας· ουδε γαρ
ηδονην το πραγμα εχει. Και γαρ αι επιθυμιαι αυται τικτουσι παλιν ετερας
δριμυτερας, και ουδεποτε ληψηι κορον, αλλα βασανον εργασηι σαυτωι μεγαλην.
Ὥσπερ γαρ ο διηνεκως ων εν τωι διψηιν, καν μυριας εχηι παρακειμενας πηγας, ουδεν
εντευθεν κερδαινει, μη δυναμενος το νοσημα σβεσαι· ουτω και ο διηνεκως εν
επιθυμιαις ζων. Ἂν δε της χρειας ηις εντος, ουδεποτε τουτον δεξηι τον πυρετον, αλλα
παντα εκεινα οιχησεται, και μεθαι και ασελγειαι. Τοσουτον τοινυν εσθιε οσον λυσαι
λιμον, τοιαυτα ενδυου οιον σκεπεσθαι μονον, μηδε καλλωπιζε ιματιοις την σαρκα,
ινα μη αυτην απολεσηις· και γαρ και μαλακωτεραν αυτην ποιεις, και την ευεξιαν
αυτης λυμαινηι, τηι πολληι βλακειαι διαλυων αυτην. Ἵν' ουν εχηις αυτην οχημα καλον
της ψυχης, ινα ο κυβερνητης ασφαλως επι των οιακων καθηται, και ο στρατιωτης
ευκολως μεταχειριζηι τα οπλα, ευαρμοστα παντα ποιει. Ου γαρ το πολλα εχειν, αλλα
το ολιγων δεισθαι, αναλωτους ποιει. Ἐκεινος μεν γαρ, καν μη αδικηθηι, δεδοικεν·
ουτος δε, καν αδικηθηι, των ουκ ηδικημενων αμεινον διακεισεται, και εν πλειονι και
δια τουτο εσται ευθυμιαι. Μη τοινυν τουτο ζητωμεν, οπως μηδεις επηρεασηι, αλλ'
οπως, καν επηρεαζειν βουληται, μη δυνηται. Τουτο δε ουδαμοθεν ετερωθεν εσται,
αλλ' η εκ του της χρειας εχεσθαι, και μη πλειονων επιθυμειν. Ουτω γαρ και ενταυθα
τρυφησαι δυνησομεθα, και των μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΕʹ.
Τον δε ασθενουντα τηι πιστει προσλαμβανεσθε, μη εις διακρισεις
διαλογισμων. Ὃς μεν πιστευει φαγειν παντα· ο δε ασθενων λαχανα εσθιει. αʹ. Οιδα,
οτι πολλοις απορον το ειρημενον. ∆ιο προτερον αναγκαιον ειπειν του χωριου
τουτου παντος την υποθεσιν, και τι βουλομενος διορθωσαι, ταυτα γραφει. Τι τοινυν
βουλεται διορθουν; Ἦσαν πολλοι των εξ Ἰουδαιων πεπιστευκοτων, οι τηι του νομου
κατεχομενοι συνειδησει και μετα την πιστιν των βρωματων εφυλαττον ετι την
παρατηρησιν, ουπω θαῤρουντες τελεον αποστηναι του νομου. Ειτα, ωστε μη
γενεσθαι ευφωρατοι, των χοιρειων απεχομενοι μονον, παντων εξης απειχοντο των
κρεων, και λαχανα ησθιον μονον, ινα νηστεια μαλλον ειναι δοκηι το γινομενον,
αλλα μη νομου παρατηρησις. Ἕτεροι παλιν ησαν τελειοτεροι, ουδε εν τοιουτον
παρατηρουντες, οι τουτοις τοις παρατηρουσι φορτικοι και επαχθεις εγινοντο,
ονειδιζοντες, εγκαλουντες, εις αθυμιαν εμβαλλοντες. ∆εδοικως τοινυν ο μακαριος
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλος μη μικρον κατορθωσαι βουλομενοι, το παν ανατρεψωσι, και θελοντες εις
την των βρωματων αυτους αδιαφοριαν αγαγειν, και της πιστεως αυτους εκπεσειν
παρασκευασωσι, και προ του καιρου του 60.628.40 προσηκοντος το παν επανορθωσαι
σπευδοντες, περι τα καιρια ζημιαν εργασωνται, απο της εις Χριστον ομολογιας
αυτους παρασαλευοντες τωι συνεχως επιτιμαιν, και εν εκατεροις μεινωσιν
αδιορθωτοι· ορα ποσηι κεχρηται συνεσει, και πως εκατερων επιμελειται των μερων
μετα της συνηθους αυτωι σοφιας. Ουτε γαρ οτι Κακως ποιειτε, τολμαι τοις επιτιμωσιν
ειπειν, ινα μη εκεινους βεβαιωσηι εν τηι παρατηρησει, ουτε παλιν, οτι Καλως, ινα μη
σφοδροτερους κατηγορους εργαζηται, αλλα συμμεμετρημενην ποιειται την
επιτιμησιν· και δοκει μεν τοις ισχυροτεροις επιτιμαιν, το δε παν εις εκεινους κενοι εν
τωι προς τουτους λογωι. Αυτη γαρ μαλιστα η διορθωσις ανεπαχθεστερα, οταν προς
αλλον τις τρεψας τον λογον, ετερον πληττηι. Ουτε γαρ εις θυμον αφιησιν
εξενεχθηναι τον επιτιμωμενον, και λανθανοντως το της διορθωσεως ενιησι
φαρμακον. Ὅρα τοινυν πως αυτο ποιει συνετως, και πως ευκαιρως. Ειπων γαρ, Της
σαρκος προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιας, τοτε εις τον περι τουτων εκβαινει λογον,
ινα μη δοξηι υπερ εκεινων λεγειν των επιτιμωντων και κελευοντων εσθιειν απαντα.
Το γαρ ησθενηκος μερος αει πλειονος δειται της προνοιας. ∆ιο και προς τον ισχυρον
ευθεως αποτεινεται, λεγων ουτω· Τον δε ασθενουντα τηι 60.629 πιστει. Ειδες πληγην
ευθεως μιαν εκεινωι δοθεισαν; Ειπων γαρ Τον ασθενουντα, εδειξεν αυτον αῤρωστον.
Ειτα δευτεραν προστιθησι λεγων, Προσλαμβανεσθε. ∆εικνυσι γαρ παλιν πολλης
δεομενον επιμελειας, οπερ σημειον εσχατης αῤρωστιας εστι. Μη εις διακρισεις
λογισμων. Ἰδου και τριτην επεθηκε πληγην. Ἐντευθεν γαρ δηλοι τοιουτον αυτου το
αμαρτημα ον, ως και τους τα αυτα αυτωι ου πλημμελουντας, κοινωνουντας δε ομως
αυτωι της φιλιας, και αντεχομενους αυτου της θεραπειας διακρινεσθαι. Ειδες πως
δοκει μεν τουτοις διαλεγεσθαι, εκεινοις δε επιτιμαι λανθανοντως και ανεπαχθως;
Ειτα τιθεις αμφοτερους παραλληλα, τον μεν μετ' εγκωμιων, τον δε μετ' εγκληματων
τιθησιν· επαγει γαρ λεγων· Ὃς μεν πιστευει φαγειν παντα, ανακηρυττων αυτον απο
της πιστεως· ο δε ασθενων λαχανα εσθιει, και τουτον παλιν κακιζων απο της
ασθενειας. Ειτα, επειδη καιριαν εδωκε την πληγην, παραμυθειται παλιν αυτον, ουτω
λεγων· Ὁ εσθιων τον μη εσθιοντα μη εξουθενειτω. Ουκ ειπεν, Ἐατω, ουκ ειπε, Μη
εγκαλειτω, ουκ ειπε, Μη διορθουσθω, αλλα, Μη ονειδιζετω, μη διαπτυετω, δεικνυς
οτι πραγμα πολλου γελωτος αξιον εποιουν. Ἐπι δε τουτου ουχ ουτως, αλλα πως; Ὁ
μη εσθιων τον εσθιοντα μη κρινετω. Ὥσπερ γαρ οι τελειοτεροι τουτους εξευτελιζον
ως ολιγοπιστους και υπουλους και νοθους· και ιουδαΐζοντας ετι, ουτως εκεινοι
τουτους εκρινον ως παρανομουντας η ολως λαιμαργιαι προσεχοντας· ων πολλους
και εξ εθνων εικος ειναι. ∆ιο και επηγαγεν· Ὁ Θεος γαρ αυτον προσελαβετο. Ἐπ'
εκεινωι δε ουκ ειπε τουτο· καιτοι το μεν εξουθενεισθαι του εσθιοντος ην ως
λαιμαργου, το δε κρινεσθαι του μη εσθιοντος ως ολιγοπιστου. Ἀλλ' αντηλλαξεν
αυτα, δεικνυς οτι ου μονον του εξουθενεισθαι ουκ εστιν αξιος, αλλα και εξουθενειν
δυναται. Ἀλλα και εγω κατακρινω, φησιν; Ουδαμως· δια γαρ τουτο επηγαγεν, οτι Ὁ
Θεος αυτον προσελαβετο. Τι τοινυν περι νομου αυτωι διαλεγηι ως παραβαινοντι; Ὁ
Θεος γαρ αυτον προσελαβετο· τουτεστι, την αφατον αυτου περι αυτον επεδειξατο
χαριν, και παντων απηλλαξεν εγκληματων. Ειτα παλιν προς τον ισχυρον, Συ τις ει ο
κρινων αλλοτριον οικετην; Ὅθεν δηλον, οτι και εκεινοι εκρινον, ου μονον
εξουθενουν. Τωι ιδιωι κυριωι στηκει η πιπτει. βʹ. Ἰδου παλιν αλλη πληγη. Και δοκει
μεν η αγανακτησις ειναι προς τον ισχυρον, καθαπτεται δε εκεινου. Ὅταν ειπηι,
Σταθησεται δε, δεικνυσιν ετι σαλευομενον, και πολλης δεομενον της προσοχης, και
τοσαυτης της επιμελειας, ως και τον Θεον καλειν εις ταυτα ιατρον· ∆υνατος γαρ,
φησιν, ο Θεος στησαι αυτον. Ὅπερ επι των σφοδρα απεγνωσμενων λεγομεν. Ειτα,
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα μη απογνωι, και ασθενουντα αυτον οικετην καλει, λεγων· Συ τις ει ο κρινων
αλλοτριον οικετην; Και ενταυθα δε παλιν λανθανοντως αυτου καθαπτεται. Ου γαρ
επειδη αξια του μη κρινεσθαι ποιει, δια τουτο κελευω μη κριναι, αλλ' επειδη
αλλοτριος εστιν οικετης, τουτεστιν, ου σος, αλλα του Θεου. Ειτα παραμυθουμενος
αυτον παλιν, ουκ ειπεν, οτι Πιπτει, αλλα τι; Στηκει η πιπτει. Ἄν τε δε τουτο, αν τε
εκεινο η, τωι ∆εσποτηι διαφερει ταυτα αμφοτερα· και γαρ η ζημια εκει τεινει,
πεσοντος, ωσπερ ουν και ο πλου 60.630 τος, εστωτος. Ταυτα δε, ει μη τον σκοπον
παλιν κατιδωμεν του Παυλου, βουλομενου μη προ καιρου του προσηκοντος
επιτιμασθαι αυτους, σφοδρα αναξια της Χριστιανοις πρεπουσης κηδεμονιας εστιν.
Ἀλλ' οπερ αει λεγω, την γνωμην εξεταζειν δει, μεθ' ης λεγεται, και την υποθεσιν,
περι ης λεγεται, και τι σπουδαζων κατορθωσαι λεγει. Ουχ ως ετυχε δε ενετρεψε,
τουτο ειπων. Ει γαρ ο Θεος, φησιν, ο την ζημιαν υπομενων, ουδεν ποιει τεως, πως
ουκ αν ειης ακαιρος συ και περα του μετρου περιεργος, αγχων αυτον και ενοχλων;
Ὃς μεν κρινει ημεραν παρ' ημεραν, ος δε κρινει πασαν ημεραν. Ἐνταυθα δε μοι
δοκει ηρεμα και περι νηστειας αινιττεσθαι. Και γαρ εικος των νηστευοντων τινας
τους μη νηστευοντας κρινειν διηνεκως· η και εν ταις παρατηρησεσιν εικος ειναι
τινας τους ρητας ημερας απεχομενους, και ρητας εχομενους· διο και ελεγεν,
Ἕκαστος τωι ιδιωι νοι πληροφορεισθω. Ουτω γαρ και των παρατηρουντων τον φοβον
εξελυεν, αδιαφορον το πραγμα ειναι λεγων, και των επιτιθεμενων αυτοις σφοδρως
την φιλονεικιαν ανηιρει, δεικνυς οτι και ου σφοδρα περισπουδαστον περι τουτων
ενοχλειν συνεχως. Ου σφοδρα δε περισπουδαστον, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα
παρα τον καιρον, και δια το νεηλυδας ειναι εν τηι πιστει. Ἐπει Κολοσσαευσι γραφων,
μετα πολλης απαγορευει τουτο της σπουδης, λεγων· Βλεπετε, μη τις υμας εσται ο
συλαγωγων δια της φιλοσοφιας και κενης απατης, κατα την παραδοσιν των
ανθρωπων, κατα τα στοιχεια του κοσμου, και ου κατα Χριστον· και παλιν, Μη ουν
τις υμας κρινετω εν βρωσει, η εν ποσει· και, Μηδεις υμας καταβραβευετω. Και
Γαλαταις δε επιστελλων, μετα πολλης ακριβειας απαιτει παρ' αυτων την εν τοις
τοιουτοις φιλοσοφιαν και τελειοτητα. Ἐνταυθα δε ου κεχρηται τουτωι τωι τονωι, δια
το νεοφυτον ειναι παρ' αυτοις την πιστιν. Μη τοινυν εις παντα ελκωμεν το,
Ἕκαστος τωι ιδιωι νοι πληροφορεισθω. Ὅταν γαρ περι δογματων ο λογος ηι, ακουσον
τι φησιν· Ει τις υμιν ευαγγελιζεται παρ' ο παρελαβετε, καν αγγελος ηι, αναθεμα εστω·
και παλιν, Φοβουμαι δε, μη πως ως οφις Ευαν ηπατησεν, ουτω φθαρηι τα νοηματα
υμων. Και Φιλιππησιοις δε επιστελλων ελεγε· Βλεπετε τους κυνας, βλεπετε τους
κακους εργατας, βλεπετε την κατατομην. Παρα δε Ῥωμαιοις επειδη ουκ ην τεως
καιρος τα τοιαυτα διορθουν, Ἕκαστος, φησιν, εν τωι ιδιωι νοι πληροφορεισθω. Και
γαρ περι νηστειας ο λογος ην, και την εκεινων τοινυν αλαζονειαν καθαιρων, και
τουτων εκλυων τον φοβον, ταυτα ελεγεν. Ὁ φρονων την ημεραν, Κυριωι φρονει· και
ο μη φρονων την ημεραν, Κυριωι ου φρονει. Και ο εσθιων, Κυριωι εσθιει· ευχαριστει
γαρ τωι Θεωι· και ο μη εσθιων, Κυριωι ουκ εσθιει, και ευχαριστει τωι Θεωι. Ἔτι των
αυτων εχεται. Ὃ δε λεγει, τοιουτονεστιν· Ου περι τα καιρια το πραγμα εστι· το γαρ
ζητουμενον, ει δια τον Θεον και ουτος κακεινος εργαζεται, ει αμφοτεροι εις
ευχαριστιαν τελευτωσι. Και γαρ και εκεινος και ουτος ευχαριστουσι τωι Θεωι. Ει
τοινυν αμφοτεροι ευχαριστουσιν, ου πολυ το μεσον. Συ δε μοι σκοπει πως και
ενταυθα πληττει λανθανοντως τον ιουδαΐζοντα. Ει γαρ το 60.631 ζητουμενον τουτο
εστι το ευχαριστειν, ευδηλον οτι ο εσθιων ουτος εστιν ο ευχαριστων, ουχ ο μη
εσθιων. Πως γαρ, ετι του νομου εχομενος; Ὅπερ ουν και προς Γαλατας ελεγεν·
Οιτινες εν νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσετε. Ἀλλ' ενταυθα αινιττεται μεν
αυτο, ουκ ανακαλυπτει δε αυτο ουτως· ουπω γαρ ην καιρος· αλλα τεως διαβασταζει,
και δια των εξης αυτο παρανοιγει μαλλον. Ειπων γαρ· Ουδεις γαρ ημων εαυτωι ζηι,
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ουδεις εαυτωι αποθνησκει· εαν τε γαρ ζωμεν, τωι Κυριωι ζωμεν· εαν τε
αποθνησκωμεν, τωι Κυριωι αποθνησκομεν· σαφεστερον και δια τουτων αυτο
παρεδηλωσεν. Ὁ γαρ τωι νομωι ζων, πως δυναται τωι Χριστωι ζηιν; Ου τουτο δε μονον
δια τουτων κατασκευαζει, αλλα και τον επειγομενον εις την εκεινων διορθωσιν
κατεχει, και πειθει μακροθυμειν, δεικνυς οτι αμηχανον τον Θεον καταφρονησαι
αυτων, αλλα τωι προσηκοντι καιρωι διορθωσεται. γʹ. Τι ουν εστιν, Ουδεις ημων
εαυτωι ζηι; Ουκ εσμεν ελευθεροι, ∆εσποτην εχομεν τον και ζηιν ημας βουλομενον, και
αποθανειν ου θελοντα, και ωι ταυτα αμφοτερα μαλλον ημων διαφερει. ∆ια γαρ
τουτων δεικνυσιν, οτι πλεον ημων αυτος ημων κηδεται και μαλλον ημων, και
πλουτον την ημετεραν ζωην ηγειται, και ζημιαν τον θανατον. Ου γαρ εαυτοις
αποθνησκομεν μονον, αλλα και τωι ∆εσποτηι, αν αρα αποθανωμεν. Θανατον δε
ενταυθα τον εκ της πιστεως λεγει. Ἱκανον μεν ουν και τουτο πεισαι, οτι φροντιζει
ημων, οτι αυτωι ζωμεν, και αυτωι αποθνησκομεν. Πλην ουκ αρκειται τουτωι, αλλα και
ετερον επαγει, ειπων· Ἐαν τε ουν ζωμεν, εαν τε αποθνησκωμεν, του Κυριου εσμεν.
Και απ' εκεινου του θανατου επι τον φυσικον μεταβας, ινα μη δοξηι τραχυνειν τον
λογον, ετερον σημειον ποιειται της αυτου προνοιας μεγιστον. Ποιον δη τουτο; Εις
τουτο γαρ, φησι, Χριστος και απεθανε και ανεστη και εζησεν, ινα και νεκρων και
ζωντων κυριευσηι. Ὥστε και τουτο σε πειθετω, οτι αει φροντιζει της σωτηριας ημων
και διορθωσεως. Ει γαρ μη τοσαυτην ημων εποιειτο προνοιαν, τις χρεια της
οικονομιας ην; Ὁ τοινυν τοσαυτην σπουδην θεμενος υπερ του, αυτου γενεσθαι ημας,
ως και δουλου μορφην λαβειν και αποθανειν, ουτος μετα το γενεσθαι καταφρονησει;
Ουκ εστι τουτο, ουκ εστιν· ουδ' αν ελοιτο τοσαυτην προεσθαι πραγματειαν· Εις τουτο
γαρ, φησι, και απεθανεν· ως αν ειποι τις, Ὁ δεινα ουκ αν ανασχοιτο καταφρονησαι
του δουλου· του γαρ οικειου κηδεται βαλαντιου. Και γαρ ουχ ουτως ημεις χρηματων
ερωμεν, ως αυτος της σωτηριας της ημετερας. Ουκουν ου χρηματα, αλλα το αιμα το
εαυτου υπερ ημων κατεβαλε· και δια τουτο ουκ αν ανασχοιτο προεσθαι τουτους,
υπερ ων τοσαυτην τιμην κατεθηκεν. Ὅρα δε και την δυναμιν αυτου, πως δεικνυσιν
αφατον ουσαν. Εις τουτο γαρ, φησιν, απεθανε και εζησεν, ινα και νεκρων και
ζωντων κυριευσηι· και ανωτερω, Ἐαν τε γαρ ζωμεν, εαν τε αποθνησκωμεν, αυτου
εσμεν. Ειδες δεσποτειαν επιτεταμενην; ειδες ισχυν αμαχον; ειδες προνοιαν
ηκριβωμενην; Μη γαρ μοι τους ζωντας ειπηις, φησι· και των απελθοντων προνοειται.
Ει δε των απελθοντων, ευδηλον οτι και των ζωντων· ουδεν γαρ υπερ της δεσποτειας
ταυτης παρελιπε, πλειονα ανθρωπων και δικαιωματα εαυτωι κατασκευαζων, και
χωρις των αλλων απαντων εις το 60.632 προνοειν ημων Ἄνθρωπος μεν γαρ
αργυριον καταβαλλει, και δια τουτο σφοδρα αντεχεται του ιδιου δουλου· αυτος δε
θανατον κατεβαλε, και ουκ αν τον τοσαυτης τιμης αγορασθεντα, και ου την
δεσποτειαν μετα τοσαυτης εκτησατο σπουδης και πραγματειας, τουτου την σωτηριαν
εν ουδενι λογιειται. Ταυτα δε λεγει, εντρεπων τον ιουδαΐζοντα, και πειθων
αναμνησθηναι του μεγεθους της ευεργεσιας, και οτι νεκρος ων εζησε, και οτι ουδεν
εκερδανε παρα του νομου, και οτι εσχατης αγνωμοσυνης αν ειη, τον τοσαυτα
επιδειξαμενον υπερ αυτου καταλιποντα, επι τον νομον παλινδρομειν. Ἱκανως
τοινυν αυτου καθαψαμενος, παλιν ανιησι λεγων· Συ δε τι κρινεις τον αδελφον σου;
η και συ τι εξουθενεις τον αδελφον σου; Και δοκει μεν ως ισαζοντα αυτα τιθεναι,
πολλην δε εκ των ειρημενων δεικνυσι την διαφοραν ουσαν. Και πρωτον μεν τηι
προσηγοριαι του αδελφου καταλυει την φιλονεικιαν, επειτα δε και τωι της ημερας
εκεινης αναμνησαι της φοβερας· ειπων γαρ, Τι εξουθενεις τον αδελφον σου;
επηγαγε, Παντες γαρ παραστησομεθα τωι βηματι του Χριστου. Και δοκει μεν παλιν
επιτιμαιν τωι τελειοτερωι ταυτα λεγων, κατασειει δε του ιουδαΐζοντος την διανοιαν,
ουκ απο της ευεργεσιας της γενομενης εντρεπων αυτον μονον, αλλα και απο της
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελλουσης κολασεως φοβων· Παντες γαρ, φησι, παραστησομεθα τωι βηματι του
Χριστου. Γεγραπται γαρ· Ζω εγω, λεγει Κυριος, οτι εμοι καμψει παν γονυ, και πασα
γλωσσα εξομολογησεται τωι Θεωι. Ἄρα ουν εκαστος ημων περι εαυτου λογον
αποδωσει τωι Θεωι. Ειδες πως παλιν κατασειει αυτου την διανοιαν δοκων
επιπληττειν θατερωι; Τοιουτον γαρ τι αινιττεται, οιον αν ει ελεγε, Τι σοι μελει; μη
γαρ συ μελλεις υπερ αυτου κολαζεσθαι; Ἀλλ' ουτω μεν ουκ ειπε· τουτο δε ηινιξατο,
πραοτερον αυτο θεις, και ειπων, Παντες γαρ παραστησομεθα τωι βηματι του Χριστου.
Ἄρα ουν εκαστος ημων υπερ εαυτου λογον αποδωσει τωι Θεωι. Και τον προφητην
εισηγαγε την απαντων αυτωι μαρτυρουντα υποταγην, και υποταγην επιτεταμενην
και των εν τηι Παλαιαι ανθρωπων, και παντων απλως. Ου γαρ απλως ειπε,
Προσκυνησει εκαστος, αλλα και Ἐξομολογησεται, τουτεστιν, ευθυνας δωσει των
πεπραγμενων. δʹ. Ἔσο τοινυν εναγωνιος, τον κοινον ∆εσποτην ορων επι του
βηματος καθημενον, και μη σχιζε και μεριζε την Ἐκκλησιαν, της χαριτος
αποῤρηγνυμενος, και τωι νομωι προστρεχων· και γαρ και ο νομος αυτου. Και τι λεγω,
ο νομος; Και οι εν τωι νομωι, και οι προ του νομου. Και ουχ ο νομος σε απαιτησει
ευθυνας, αλλ' ο Χριστος και σε και πασαν την ανθρωπινην φυσιν. Ειδες πως εξελυσε
του νομου τον φοβον; Ειτα, ινα μη δοξηι ως επιτηδες φοβων αυτον λεγειν ταυτα,
αλλ' ως εκ της προκειμενης ακολουθιας επι τουτο εληλυθεναι, παλιν εχεται της
αυτης υποθεσεως, λεγων· Μηκετι ουν αλληλους κρινωμεν, αλλα τουτο κρινατε
μαλλον, το μη τιθεναι προσκομμα τωι αδελφωι η σκανδαλον. Ταυτα δε ουκ εκεινου
μαλλον εστιν η τουτου· διο αμφοτεροις αρμοζειν δυναται, και τωι τελειωι
σκανδαλιζομενωι επι τηι των βρωματων παρατηρησει, και τωι ατελει προσκοπτοντι
επι τηι σφοδραι επιπληξει. Συ δε μοι σκοπει ποσην δωσομεν τιμωριαν οι
σκανδαλιζοντες απλως. Ει γαρ, ενθα 60.633 παρανομον ην το γινομενον, δια το
ακαιρως επιτιμαιν, εκωλυσε τουτο γινεσθαι, ωστε μη σκανδαλισθηναι και προσκοψαι
τον αδελφον· οταν μηδε διορθουντες τι σκανδαλιζωμεν, τινος εσομεθα αξιοι; Ει γαρ
το μη σωσαι, εγκλημα (και δεικνυσιν ο το ταλαντον κατορυξας)· το και σκανδαλισαι,
τι ουκ αν εργασηται; Τι ουν, ει οικοθεν σκανδαλιζεται, φησιν, ασθενης ων; ∆ι' αυτο
μεν ουν τουτο αν ειης δικαιος παντα υπομενειν. Ει γαρ ισχυρος ην, ουδε εδειτο
τοσαυτης επιμελειας αυτος· νυνι δε επειδη ασθενεστερος εστι, δια τουτο και πολλης
χρηιζει της σπουδης. Παρεχωμεν τοινυν αυτωι ταυτην, και πανταχοθεν αυτον
διαβασταζωμεν. Ουδε γαρ οικειων κακων υφεξομεν λογον μονον, αλλα και υπερ ων
ετερους σκανδαλιζομεν. Ει δε εκειναι και καθ' εαυτας χαλεπαι αι ευθυναι, οταν και
αυται προστεθωσι, ποτε σωθησομεθα; Μη γαρ δη νομισωμεν, ει κοινωνους ευροιμεν
των αμαρτηματων, απολογιαν εξειν· τουτο γαρ ημιν και προσθηκη γινεται τιμωριας·
επει και ο οφις μαλλον εκολασθη της γυναικος, ωσπερ ουν και η γυνη του ανδρος,
και του Ἀχααβ δε τον αμπελωνα αρπασαντος η Ἰεζαβελ χαλεπωτεραν εδωκε δικην·
αυτη γαρ η το πραγμα υφανασα απαν ην, και σκανδαλισασα τον βασιλεα. Και συ
τοινυν οταν ετεροις απωλειας αιτιος γενηι, χαλεπωτερα πεισηι των υποσκελισθεντων
δια σου. Ουδε γαρ ουτω το αμαρτειν, ως το και ετερους εις τουτο εναγαγειν
απολλυσι· διο φησιν, Ου μονον αυτα ποιουσιν, αλλα και συνευδοκουσι τοις
πραττουσιν. Ὥστε οταν ιδωμεν τινας αμαρτανοντας, μη μονον μη ωθωμεν, αλλα και
ανελκωμεν εκ του βαραθρου της πονηριας, ινα μη της ετερων απωλειας αυτοι την
δικην υποσχωμεν, και μνημονευωμεν διηνεκως του βηματος του φοβερου, του
ποταμου του πυρος, των δεσμων των αλυτων, του σκοτους του αφεγγους, του
βρυγμου των οδοντων, του σκωληκος του ιοβολου. Ἀλλα φιλανθρωπος εστιν ο
Θεος, φησιν. Ουκουν ρηματα ταυτα εστι, και ουτε ο πλουσιος εκεινος κολαζεται ο
τον Λαζαρον υπεριδων; ουχ αι μωραι παρθενοι του νυμφωνος εκβαλλονται; ουχ οι
μη θρεψαντες αυτον εις το πυρ απερχονται το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγγελοις αυτου; ουχ ο τα ρυπαρα ενδεδυμενος ιματια, χειρας και ποδας δεθεις
απολειται; ουχ ο τα εκατον δηναρια απαιτησας παραδιδοται τοις βασανισταις; ου το
περι των μοιχων ειρημενον αληθες, οτι Ὁ σκωληξ αυτων ου τελευτησει, και το πυρ
αυτων ου σβεσθησεται; αλλ' απειλαι ταυτα μονον; Ναι, φησι. Και ποθεν, ειπε μοι,
πραγμα τοσουτον τολμαις αποφηνασθαι, και ταυτα οικοθεν φερων την ψηφον; Ἐγω
γαρ και αφ' ων ειρηκεν ο Χριστος και αφ' ων πεποιηκε, τουναντιον αποδειξαι
δυνησομαι. Ει γαρ απο των μελλοντων κολασεων ου πιστευεις, καν απο των ηδη
γεγενημενων πιστευε· ου γαρ δη τα γεγενημενα και εις εργον εξελθοντα απειλαι και
ρηματα. Τις ουν την οικουμενην επεκλυσεν απασαν επι του Νωε, και το χαλεπον
εκεινο ναυαγιον ειργασατο, και την του γενους ημων πανωλεθριαν παντος; τις μετα
ταυτα τους κεραυνους εκεινους και τους πρηστηρας αφηκεν επι την Σοδομων γην;
τις την Αιγυπτον απασαν κατεποντισε; τις τας εξακοσιας χιλιαδας επι της ερημου
καταναλωσε; τις την συναγωγην Ἀβειρων κατεφλεξε; τις τοις περι Κορε και ∆αθαν
ανοιξαι τηι γηι το στομα και καταπιειν εκελευσε; τις τας εβδομηκοντα χιλιαδας εν μιαι
καιρου ροπηι κατηνεγκεν επι του ∆αυΐδ; 60.634 Ειπω και τους κατ' ιδιαν
κολασθεντας; τον διηνεκει παραδοθεντα τιμωριαι Καιν; τον καταλευσθεντα μετα του
γενους παντος Χαρμην; τον υπερ συλλογης ξυλων το αυτο τουτο παθοντα εν
σαββατωι; τους τεσσαρακοντα παιδας και δυο επι Ἐλισσαιου, τους υπο των θηριων
εκεινων δαπανηθεντας, και μηδε απο της ηλικιας τυχοντας συγγνωμης; εʹ. Ει δε και
μετα την χαριν τα αυτα ταυτα ιδειν εθελεις, εννοησον ποσα επαθον οι Ἰουδαιοι, πως
τα ιδια τεκνα κατεφαγον αι γυναικες, αι μεν οπτωσαι, αι δε αλλως δαπανωσαι· πως
λιμωι παραδοθεντες ανηκεστωι και πολεμοις ποικιλοις και χαλεποις, πασας τας
εμπροσθεν τραγωιδιας απεκρυψαν τηι των οικειων υπερβοληι συμφορων. Ὅτι γαρ ο
Χριστος αυτους ταυτα ειργασατο, ακουσον αυτου τουτο προλεγοντος και δια
παραβολων, και σαφως και διαῤρηδην· δια παραβολων, ως οταν λεγηι· Τους δε μη
βουληθεντας με βασιλευσαι αγαγετε ωδε και κατασφαξατε· και δια του αμπελωνος,
και δια του γαμου· σαφως δε και διαῤρηδην, ως οταν απειληι, οτι Πεσουνται εν
στοματι μαχαιρας, και αιχμαλωτισθησονται εις τα εθνη, και εσται συνοχη επι γης
εθνων, εν αποριαι ηχουσης θαλασσης και σαλου, αποψυχοντων ανθρωπων απο
φοβου· και, Ἔσται θλιψις τοιαυτη, οια ουδεποτε γεγονεν απ' αρχης, ουδε μη εσται.
Και ο Ἀνανιας δε και η Σαπφειρα υπερ κλοπης ολιγων αργυριων οσην εδωκαν δικην,
απαντες ιστε· τας δε καθημερινας συμφορας ουχ οραις; η ουδε ταυτα γεγενηται; Ουχ
οραις και νυν τους λιμωι τηκομενους; τους ελεφαντι και λωβηι σωματος
κατεχομενους; τους πενιαι διηνεκει συζωντας; τους μυρια ανηκεστα πασχοντας; Πως
ουν αν εχοι λογον τους μεν κολαζεσθαι, τους δε μη κολαζεσθαι; Ει γαρ μη αδικος ο
Θεος, ωσπερ ουν ουδε αδικος, παντως και συ δωσεις δικην αμαρτανων· ει δε, επειδη
φιλανθρωπος εστιν, ου κολαζει, ουδε τουτους εδει κολασθηναι. Νυνι δε δια ταυτα
ημων τα ρηματα πολλους και ενταυθα κολαζει ο Θεος, ιν' οταν τοις ρημασι μη
πιστευσητε της απειλης, καν τοις πραγμασι πιστευσητε της τιμωριας· και επειδη τα
παλαια ουχ ουτως ημας φοβει, τοις εφ' εκαστης γενεας συμβαινουσι τους κατα
καιρον διορθουται ραιθυμουντας. Και τινος ενεκεν ου παντας ενταυθα κολαζει,
φησιν; Ἵνα δωι τοις αλλοις προθεσμιαν μετανοιας. Τινος ουν ενεκεν ου παντας εκει
τιμωρειται; Ἵνα μη πολλοι διαπιστησωσιν αυτου τηι προνοιαι. Ποσοι ληισται οι μεν
εαλωσαν, οι δε απηλθον μη δοντες δικην; που τοινυν η φιλανθρωπια του Θεου και η
δικαιοκρισια; εμον γαρ λοιπον εστιν ερεσθαι σε. Ει μεν γαρ μηδεις ολως ετιμωρειτο,
ειχες επι τουτο καταφυγειν· οταν δε οι μεν δωσι δικην, οι δε μη δωσι, και ταυτα
χειρον αμαρτοντες, πως αν εχοι λογον των αυτων πλημμεληματων μη τας αυτας
ειναι δικας; πως δε ουκ αν δοξειαν αδικεισθαι οι κολασθεντες; Τινος ουν ενεκεν ου
παντες ενταυθα κολαζονται; Ἄκουσον αυτου του Χριστου σοι περι τουτων
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολογουμενου. Ἐπειδη γαρ τινες πυργου κατενεχθεντος απεθανον, ελεγε τοις υπερ
τουτων διαπορουσι· ∆οκειτε, οτι ουτοι αμαρτωλοι παρα παντας ησαν; Ουχι, λεγω
υμιν· αλλ' εαν μη μετανοησητε, και υμεις παντες ωσαυτως απ 60.635 ολεισθε·
παραινων ημιν μη θαῤρειν, οταν, ετερων δοντων δικην, ημεις πολλα
πλημμελησαντες μη δωμεν. Ἂν γαρ μη μεταβαλωμεθα, δωσομεν παντως. Και πως,
φησιν, αθανατα κολαζομεθα, ενταυθα βραχυν χρονον αμαρτοντες; πως ενταυθα
ανθρωπος εν βραχειαι καιρου ροπηι ενα φονον πεποιηκως, διηνεκως τηι των
μεταλλων καταδικαζεται τιμωριαι; Ἀλλ' ο Θεος ου ποιει ταυτα, φησι. Πως ουν
τριακοντα και οκτω ετη εν τοσαυτηι κολασει τον παραλυτον κατειχεν; Ὅτι γαρ δι'
αμαρτηματα αυτον εκολαζεν, ακουσον τι φησιν· Ἴδε, υγιης γεγονας· μηκετι
αμαρτανε, ινα μη χειρον τι σοι γενηται. Ἀλλ' ομως ελαβε λυσιν, φησιν. Ἀλλ' ου τα
εκει τοιαυτα· οτι γαρ εκεινα λυσιν ουχ εξει ποτε, ακουσον αυτου λεγοντος· Ὁ
σκωληξ αυτων ου τελευτησει, και το πυρ ου σβεσθησεται· και, Πορευσονται ουτοι εις
ζωην αιωνιον, και ουτοι εις κολασιν αιωνιον. Ει τοινυν η ζωη αιωνιος, και η
κολασις αιωνιος. Ουχ οραις ποσα ηπειλησεν Ἰουδαιοις; αρα ουν εξεβη τα
απειληθεντα, η λογος ην τα ειρημενα· Ου μη μεινηι λιθος επι λιθωι; αρα ουν εμεινε; Τι
δε, οτε ειπεν, Ἔσται θλιψις οια ου γεγονεν; αρα ουκ εγενετο; Ἀναγνωθι την ιστοριαν
του Ἰωσηπου, και ουδε αναπνευσαι δυνησηι, μονον ακουων απερ επαθον επι των
πραγματων εκεινοι. Ταυτα λεγω, ουχ ινα λυπησω, αλλ' ινα ασφαλισωμαι, και μη
ψυχαγωγησας υμας περιττα παρασκευασω χαλεπωτερα υπομειναι. ∆ια τι γαρ, ειπε
μοι, ουκ αξιοις κολαζεσθαι αμαρτανων; ουχι προειπε σοι απαντα; ουχι ηπειλησεν;
ουχι εφοβησεν; ουχι μυρια ειργασατο υπερ της σωτηριας της σης; ουχι λουτρον
παλιγγενεσιας εδωρησατο, και τα προτερα αφηκε παντα; ουχι μετα την αφεσιν
ταυτην και το λουτρον, και την εκ της μετανοιας παλιν βοηθειαν αμαρτανοντι σοι
δεδωκεν; ουχι ευκολον εποιησε σοι την οδον και μετα ταυτα της των αμαρτηματων
αφεσεως; ʹ. Ἄκουε γουν οια επεταξεν· Ἂν αφηις τωι πλησιον, αφιημι σοι καγω, φησι.
Ποιαν τουτο δυσκολιαν εχει; Κρινατε ορφανωι, και δικαιωσατε χηραν· και δευτε, και
διαλεχθωμεν, φησι, και εαν ωσιν αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως χιονα
λευκανω. Ποιον τουτο εχει μοχθον; Λεγε συ τας αμαρτιας σου, ινα δικαιωθηις. Τινα
τουτο δυσκολιαν εχει; Τας αμαρτιας σου εν ελεημοσυναις λυτρωσαι. Ποιος τουτο
ιδρως; Ειπεν ο τελωνης, Ἱλασθητι μοι τωι αμαρτωλωι, και κατηλθε δεδικαιωμενος.
Ποιος πονος μιμησασθαι τον τελωνην; Ἀλλ' ου βουλει πεισθηναι ουδε μετα τοσαυτα,
οτι κολασις εστι και τιμωρια; Ουκουν ουδε τον διαβολον ειποις αν κολαζεσθαι.
Πορευεσθε γαρ, φησιν, εις το πυρ το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις
αυτου. Ει γαρ μη εστι γεεννα, ουδε εκεινος κολαζεται· ει δε εκεινος κολαζεται, δηλον
οτι και ημεις οι τα τουτου εργα επιτελουντες κολασθησομεθα· και γαρ και ημεις
παρηκουσαμεν, ει και μη επι τοις αυτοις. Πως δε ου δεδοικας και τολμηρα
φθεγγομενος; Ὅταν γαρ λεγηις, οτι Φιλανθρωπος εστι Θεος, και ου κολαζει· εαν
κολασηι, ευρεθησεται κατα σε ουκετι φιλανθρωπος ων. Ὁραις εις οια ρηματα υμας ο
διαβολος αγει; Τι δε; Οι τα ορη κατειληφοτες μοναχοι, και μυριαν ασκησιν
επιδειξαμενοι, αστεφανωτοι απελευσονται; Ει γαρ οι πονηροι ου κολαζονται, ουδε
εστιν ουδενος αντιδοσις, ερει τις ετερος ισως, οτι ουδε οι αγαθοι στεφανουνται.
Ουχι, φησι· τουτο γαρ Θεωι πρεπον, 60.636 βασιλειαν ειναι μονον, και μη γεενναν.
Ουκουν ο πορνος και ο μοιχος και ο μυρια κακα εργασαμενος, των αυτων
απολαυσεται τωι σωφροσυνην και αγιωσυνην επιδειξαμενωι· και Παυλος μετα
Νερωνος στησεται, μαλλον δε και ο διαβολος μετα Παυλου. Ει γαρ μη εστι γεεννα,
αναστασις δε παντων εστι, και οι πονηροι των αυτων αγαθων τευξονται τοις
δικαιοις. Και τις αν τουτο ειποι και των σφοδρα εξεστηκοτων ανθρωπων; μαλλον δε
τις αν τουτο ειποι δαιμονων; Και γαρ και εκεινοι γεενναν ομολογουσιν ειναι· διο και
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβοων λεγοντες, Ἦλθες ωδε προ καιρου βασανισαι ημας; Πως ουν ου δεδοικας και
φριττεις, και των δαιμονων ομολογουντων, αυτος αρνουμενος; πως δε ου συνοραις
τον διδασκαλον των πονηρων τουτων δογματων; Ὁ γαρ τον εξ αρχης απατησας
ανθρωπον, και προτασει μειζονων ελπιδων και των εν χερσιν εκβαλων αγαθων,
ουτος εστιν ο και νυν ταυτα υποβαλλων λεγειν τε και νοειν· και δια τουτο πειθει
τινας υποπτευειν μη ειναι γεενναν, ινα εμβαληι εις γεενναν· ωσπερ ουν ο Θεος
απεναντιας απειλει γεενναν, και ητοιμασε γεενναν, ινα μαθων ουτω βιωσηις ως μη
εμπεσειν εις γεενναν. Καιτοι ει γεεννης ουσης ο διαβολος σε ταυτα αναπειθει, πως
αν μη ουσαν ωμολογησαν οι δαιμονες, οις περισπουδαστον εστι μηδεν τοιουτον
υποπτευειν ημας, ινα τηι αδειαι γενομενοι ραιθυμοτεροι, μετ' αυτων εις το πυρ εκεινο
εμπεσωμεν; Πως ουν, φησι, τοτε ωμολογουν; Την αναγκην ου φεροντες την
επικειμενην αυτοις. Ἅπερ ουν εννοουντες απαντα, παυεσθωσαν και εαυτους και
ετερους απατωντες οι ταυτα λεγοντες· επει και των ρηματων τουτων δωσουσι
δικην, τα φοβερα διασυροντες εκεινα, και πολλους των οντως σπουδαζειν
βουλομενων εκλυοντες, και ουδε τους βαρβαρους Νινευιτας μιμουμενοι. Ἐκεινοι
μεν γαρ καιτοι παντων οντες απειροι, ακουσαντες οτι η πολις καταστραφησεται, ου
μονον ουκ ηπιστησαν, αλλα και εστεναξαν και σακκον περιεβαλοντο και
συνεχυθησαν, και ου προτερον απεστησαν παντα ποιουντες, εως αν ελυσαν την
οργην· συ δε ο τοσαυτην λαβων πειραν πραγματων, δια ρηματων εξουθενεις τα
ειρημενα; Ουκουν εσται τα εναντια. Ὥσπερ γαρ εκεινοι φοβηθεντες τα ρηματα, ουχ
υπεμειναν την απο των πραγματων τιμωριαν· ουτω και συ της απο των ρηματων
καταφρονων απειλης, την απο πραγματων υποστησηι κολασιν. Και ει νυν μυθος σοι
δοκει ειναι τα ρηματα, αλλ' ουχ οταν σε τα πραγματα πειθηι τοτε. Ουχ οραις και
ενταυθα τι πεποιηκε; πως δυο ληιστας λαβων ου των αυτων ηξιωσεν, αλλα τον μεν
εις βασιλειαν εισηγαγε, τον δε εις γεενναν απεπεμψε; Και τι λεγω ληιστην και
ανδροφονον; Ουδε γαρ του αποστολου εφεισατο, επειδη προδοτης εγενετο, αλλα και
επι βροχον ορων ορμωντα αυτον, και αγχομενον και μεσον ρηγνυμενον (και γαρ
Ἐλακησε μεσος, και τα σπλαγχνα αυτου εξεχυθη παντα)· αλλ' ομως απαντα ταυτα
προειδως, ειασε παντα αυτον ταυτα παθειν, απο των παροντων σε και περι των εκει
πιστουμενος παντων. Μη τοινυν φενακιζετε εαυτους τωι διαβολωι πειθομενοι·
εκεινου γαρ ταυτα τα νοηματα. Ει γαρ και δικασται και δεσποται και διδασκαλοι και
βαρβαροι τους μεν αγαθους τιμωσι, τους δε πονηρους κολαζουσι· πως αν εχοι λογον
παρα τωι Θεωι ταναντια γινεσθαι, και των αυτων αξιουσθαι τον τε αγαθον και τον ου
τοιουτον; Ποτε δε και απαλλαγη εσται της κακιας; Οι τε γαρ 60.637 νυν
προσδοκωντες κολασιν, και μεταξυ τοσουτων οντες φοβων των απο των δικαστων,
των απο των νομων, και ουκ αφισταμενοι της πονηριας· οταν απελθοντες εκει και
τον φοβον τουτον αποθωνται, και μη μονον εις γεενναν ουκ εμπεσωσιν, αλλα και
βασιλειας επιτυχωσι, ποτε πονηρευομενοι στησονται; Τουτο ουν φιλανθρωπιας, ειπε
μοι, το την πονηριαν επιτριβειν, το τηι κακιαι αθλον τιθεναι, το των αυτων αξιουν
τον σωφρονα και τον ακολαστον, τον πιστον και τον ασεβη, τον Παυλον και τον
διαβολον; Ἀλλα 60.638 μεχρι τινος και ημεις ληρουμεν; ∆ιο παρακαλω, της μανιας
απαλλαγεντες ταυτης, και υμων αυτων γενομενοι, πεισατε την ψυχην δεδοικεναι
και τρεμειν, ινα και της μελλουσης απαλλαγηι γεεννης, και σωφρονως τον ενταυθα
ζησασα βιον, και των μελλοντων αγαθων επιτυχηι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΣΤ ʹ.
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Οιδα και πεπεισμαι εν Κυριωι Ἰησου, οτι ουδεν κοινον δι' εαυτου, ει μη τωι
λογιζομενωι τι κοι νον ειναι, εκεινωι κοινον. αʹ. Προτερον επιτιμησας τωι κρινοντι
τον αδελφον, και ταυτηι της επιπληξεως αυτον αποστησας, τοτε λοιπον και περι του
δογματος αποφαινεται, και μετα ησυχιας παιδευει τον ασθενεστερον, πολλην και
ενταυθα την πραοτητα επιδεικνυμενος. Ου γαρ λεγει, οτι ∆ικην δωσει, ουδε αλλο τι
των τοιουτων ουδεν, αλλα τον φοβον μονον εκλυει του πραγματος, ωστε αυτον
ευκολωτερον πεισθηναι τοις παρ' αυτου λεγομενοις, και φησιν· Οιδα και πεπεισμαι.
Ειτα, ινα μη λεγηι τις των ου πιστων, Και τι προς ημας, ει συ πεπεισαι; ουδε γαρ
αξιοπιστος ει αντικαταστηναι νομωι τοσουτωι και χρησμοις ανωθεν κατενεχθεισιν·
επαγει, Ἐν Κυριωι· τουτεστιν, Ἐκειθεν μαθων, και παρ' αυτου πληροφορηθεις. Ουκ
αρα ανθρωπινης διανοιας η ψηφος. Τι τοινυν πεπεισαι και οιδας; ειπε. Ὅτι ουδεν
κοινον δι' αυτου. Τηι φυσει, φησιν, ουδεν ακαθαρτον, αλλ' απο της προαιρεσεως
γινεται του μετιοντος· εκεινωι γουν γινεται μονωι, και ουχι πασι· Τωι γαρ λογιζομενωι,
φησι, κοινον, εκεινωι κοινον. Τι ουν ου διορθουσαι τον αδελφον, ινα μη νομιζηι
ακαθαρτον; τι δε ουκ απαγεις της τοιαυτης συνηθειας και υποληψεως μετ' εξουσιας
απασης, ινα μη ποιηι αυτο κοινον; Φοβουμαι, φησι, μη λυπησω αυτον· διο επηγαγεν·
Ει δε δια βρωμα ο αδελφος σου λυπειται, ουκετι κατα αγαπην περιπατεις. Ειδες πως
τεως αυτον ωικειωσατο, δειξας οτι τοσουτον αυτου ποιειται τον λογον, ως υπερ του
μη λυπησαι αυτον, μηδε επιταξαι τεως τολμαιν τα σφοδρα αναγκαια, αλλα τηι
συγχωρησει μαλλον αυτον εφελκεσθαι, και τηι αγαπηι; Ουδε γαρ μετα του λυσαι τον
φοβον, ελκει και βιαζεται, αλλ' αφιησιν αυτον εαυτου κυριον. Ου γαρ εστιν ισον
βρωματος απαγαγειν, και λυπηι περιβαλειν. Ὁραις ποσην σπουδην ποιειται της
αγαπης; Οιδε γαρ, οτι παντα αυτη κατορθωσαι δυναται. ∆ιο και μειζον ενταυθα τι
παρ' αυτων απαιτει· Ου γαρ μονον, φησιν, αυτους ου χρη προς αναγκην υμας
αγαγειν, αλλ' ει δει και συγκαταβαινειν, μηδε τουτο οκνειν. ∆ιο και επαγει λεγων·
Μη τωι βρωματι σου εκεινον απολλυε, υπερ ου Χριστος απεθανεν. Ἢ ουδε τοσουτου
αξιον ειναι ηγηι τον αδελφον, ως μηδε αποχηι βρωματων ωνησασθαι αυτου την
σωτηριαν; Και ο μεν Χριστος ουδε δουλος γενεσθαι ουδε αποθανειν παρηιτησατο δι'
60.638 αυτον· συ δε ουδε βρωματων καταφρονεις, ινα αυτον διασωσηις; καιτοι γε ου
παντας εμελλε κερδανειν ο Χριστος, αλλ' ομως υπερ απαντων απεθανε, το αυτου
πληρων. Συ δε οιδας, οτι δια βρωμα ανατρεπεις αυτον εν τοις μειζοσι, και ετι
φιλονεικεις, και τον ουτω περισπουδαστον τωι Χριστωι, ουτως ευκαταφρονητον ειναι
νομιζεις, και ον εκεινος εφιλησεν, ατιμαζεις; Κακεινος ουχ υπερ ασθενουντος μονον,
αλλα και υπερ εχθρου απεθανε· συ δε ουδ' υπερ ασθενουντος απεχηι βρωματων; και ο
μεν Χριστος και το μεγιστον επεδειξατο, συ δε ουδε το ελαττον; καιτοι ο μεν
∆εσποτης, συ δε αδελφος. Ταυτα δε και εκεινον ικανα επιστυψαι τα ρηματα· δεικνυσι
γαρ αυτον μικροψυχον οντα, και μεγαλων απολελαυκοτα παρα του Θεου, και ουδε
μικρα αντιδιδοντα. Μη βλασφημεισθω ουν υμων το αγαθον· ου γαρ εστιν η βασιλεια
του Θεου βρωσις και ποσις. Το αγαθον ενταυθα η την πιστιν φησιν, η την μελλουσαν
ελπιδα των επαθλων, η την απηρτισμενην ευσεβειαν. Ου γαρ μονον, φησι, τον
αδελφον ουκ ωφελεις, αλλα και αυτο το δογμα, και την χαριν του Θεου, και την
δωρεαν βλασφημεισθαι ποιεις. Ὅταν γαρ μαχηι, οταν φιλονεικηις, οταν λυπηις, οταν
σχιζηις την Ἐκκλησιαν, και λοιδορηις τον αδελφον, και απεχθως εχηις προς αυτον,
βλασφημουσιν οι εξωθεν· ωστε ου μονον ουδεν εντευθεν κατορθουται, αλλα και
τουναντιον απαν. Το γαρ αγαθον υμων η αγαπη, η φιλαδελφια, το ηνωσθαι, το
συνδεδεσθαι, το μετ' ειρηνης, το μετ' επιεικειας ζηιν. Ειτα παλιν εκλυων αυτου τον
φοβον και την εκεινου φιλονεικιαν, φησιν· Ου γαρ εστιν η βασιλεια του Θεου βρωσις
και ποσις. Μη γαρ απο τουτων ευδοκιμησαι εχομεν; Ὅπερ και αλλαχου φησιν· Ουτε,
εαν φαγωμεν, περισσευομεν· ουτε, εαν μη φαγωμεν, υστερουμεν. Και ουδε
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατασκευης δειται, αλλ' αρκειται τηι αποφασει. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Μη γαρ,
εαν φαγηις, τουτο σε εις βασιλειαν εισαγει; ∆ιο και διασυρων αυτους, ως μεγα επι
τουτωι φρονουντας, ουχι βρωσιν ειπε μονον, αλλα και ποσιν. Τινα ουν εστι τα
εισαγοντα; ∆ικαιοσυνη και ειρηνη και χαρα, ο εναρετος βιος, η προς τον αδελφον
ειρηνη, ηι εναντιουται αυτη η φιλονεικια· η εκ της ομονοιας χαρα, ην αναιρει αυτη η
επιπληξις. Ταυτα δε ου θατερωι μονον, αλλα εκατεροις ελεγε· και γαρ προς
εκατερους ειρησθαι καιρον ειχεν. βʹ. Ειτα, επειδη ειπεν ειρηνην και χαραν (εστι δε
ειρηνη και χαρα και επι πονηρων πραγματων), επηγαγεν, Ἐν Πνευματι αγιωι. Ὡς ο γε
απολλυς τον αδελ 60.639 φον και ειρηνην ανετρεψε και την χαραν, και ηδικησε
πλεον η ο τα χρηματα αρπαζων· και το δη χειρον, οτι αλλος εσωσε, και συ αδικεις
και απολλυεις. Ὅταν ουν ταυτα μεν μη εισαγηι, η βρωσις και η δοκουσα τελειοτης, τα
δε ανατρεποντα αυτα εισαγει, πως ου χρη καταφρονειν των μικρων ωστε τα μεγαλα
πηξαι; Ειτα, επειδη και απο κενοδοξιας ηρεμα τουτο εγινετο το επιτιμαιν, επαγει
λεγων· Ὁ γαρ εν τουτοις δουλευων τωι Χριστωι, ευαρεστος τωι Θεωι και δοκιμος τοις
ανθρωποις. Ου γαρ ουτω σε θαυμασονται της τελειοτητος, ως της ειρηνης και της
ομονοιας απαντες. Τουτου μεν γαρ του καλου παντες απολαυσονται, εκεινου δε ουδε
εις. Ἄρα ουν τα της ειρηνης διωκωμεν, και τα της οικοδομης της εις αλληλους.
Τουτο προς εκεινον, ινα ειρηνευηι· τουτο προς τουτον, ινα μη καταλυηι τον αδελφον.
Ἀλλ' ομως κοινα παλιν αμφοτερα ταυτα πεποιηκεν ειπων, Της εις αλληλους, και
δειξας οτι χωρις ειρηνης ουκ ευκολον οικοδομειν. Μη ενεκεν βρωματος καταλυε το
εργον του Θεου· την σωτηριαν του αδελφου ουτω καλων, και επιτεινων τον φοβον,
και δεικνυς οτι τουναντιον ου σπουδαζει ποιει. Ου γαρ μονον ουκ οικοδομεις, φησιν,
ο νομιζεις, αλλα και καταλυεις, και οικοδομην ουκ ανθρωπινην, αλλα Θεου, και
ουδε μεγαλου τινος ενεκεν, αλλα πραγματος ευτελους· Ἕνεκεν γαρ βρωματος,
φησιν. Ειτα ινα μη αι τοσαυται συγχωρησεις βεβαιωσωσι τον ασθενεστερον εν τηι
πονηραι υποληψει, δογματιζει παλιν ουτω λεγων· Παντα μεν καθαρα· αλλα κακον τωι
ανθρωπωι τωι δια προσκομματος εσθιοντι· τωι μετα συνειδοτος πονηρου. Ὥστε καν
αναγκασηις και φαγηι, το οφελος ουδεν· ου γαρ το φαγειν ποιει ακαθαρτον, αλλ' η
γνωμη, μεθ' ης εσθιει. Ἂν τοινυν εκεινην μη διορθωσηι, παντα εικη πεποιηκας, και
μαλλον εβλαψας· ου γαρ εστιν ισον νομιζειν ακαθαρτον τι, και νομιζοντα
ακαθαρτον ειναι, απογευεσθαι. ∆υο τοινυν ενταυθα αμαρτανεις. και την προληψιν
επιτεινων τηι φιλονεικιαι, και ακαθαρτου ποιων απογευεσθαι· ωστε εως αν μη πεισηις,
μη αναγκασηις. Καλον το μη φαγειν κρεα, μηδε πιειν οινον, μηδε εν ωι ο αδελφος σου
σκανδαλιζεται η προσκοπτει η ασθενει. Παλιν το πλεον απαιτει, ωστε μη μονον μη
αναγκαζειν, αλλα και συγκαταβαινειν αυτωι. Και γαρ και αυτος αυτο πολλαχου
εποιησεν· ως οτε περιετεμεν, ως οτε εξυρατο, ως οτε εθυε την Ἰουδαικην θυσιαν
εκεινην. Και ου λεγει αυτωι, οτι Ποιησον, αλλ' εν ταξει γνωμης αυτο τιθησιν, ινα μη
εκεινον παλιν ραιθυμοτερον ποιησηι τον ασθενεστερον. Και τι φησι; Καλον το μη
φαγειν κρεα. Και τι λεγω κρεα; Καν οινος ηι, καν αλλο οτιουν τοιουτον σκανδαλιζον,
απεχου· ουδεν γαρ ισον της σωτηριας του αδελφου. Και τουτο δηλοι ο Χριστος, και
εξ ουρανων παραγενομενος, και παντα παθων δι' ημας, απερ επαθε. Σκοπει δε μοι
πως και εκεινου καθικνειται, λεγων· Προσκοπτει η σκανδαλιζεται η ασθενει. Μη γαρ
μοι λεγε, φησιν, οτι αλογως, αλλ' οτι δυνασαι κατορθωσαι. Και γαρ αρκουν εχει
δικαιωμα εις το βοηθεισθαι την ασθενειαν εκεινος, και σοι βλαβη ουδεμια· ουδε γαρ
υποκρισις το πραγμα εστιν, αλλ' οικοδομη και οικονομια. Ἂν μεν γαρ αναγκασηις,
και καταλυεται και σου καταγνωσεται, και μαλλον οικοδομηθησεται εις το μη
εσθιειν· εαν 60.640 δε συγκαταβηις, τεως σε αγαπησει, και ουχ εξει σε εν υποψιαι
διδασκοντα, και ληψηι λοιπον εξουσιαν ανεπαισθητως σπειρειν εν αυτωι τα ορθα
δογματα. Ἂν δε καθαπαξ σε μισησηι, και την εισοδον απεφραξας τωι λογωι. Μη τοινυν
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγκαζε εκεινον, αλλα και αυτος απεχου δι' εκεινον, ουχ ως ακαθαρτου
απεχομενος, αλλ' επειδη σκανδαλιζεται εκεινος, και μαλλον σε αγαπησει. Ουτω και
ο Παυλος εκελευσεν ειπων, Καλον το μη φαγειν κρεα· ουκ επειδη ακαθαρτον, αλλ'
επειδη σκανδαλιζεται και ασθενει ο αδελφος. Συ πιστιν εχεις; Κατα σαυτον εχε.
Ἐνταυθα μοι δοκει ηρεμα και εις κενοδοξιαν αινιττεσθαι τον τελειοτερον. Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστι· Θελεις μοι δειξαι, οτι τελειος ει και απηρτισμενος; Μη εμοι
δεικνυε, αλλ' αρκειτω σοι το συνειδος. γʹ. Πιστιν δε ενταυθα ου την περι δογματων,
αλλα την περι της προκειμενης υποθεσεως λεγει. Περι γαρ εκεινης φησι· Στοματι δε
ομολογειται εις σωτηριαν· και, Ὃς δ' αν αρνησηται με εμπροσθεν των ανθρωπων,
αρνησομαι αυτον καγω. Ἐκεινη μεν γαρ μη ομολογουμενη καταστρεφει, αυτη δε
ομολογουμενη ακαιρως. Μακαριος ο μη κρινων εαυτον εν ωι δοκιμαζει. Παλιν τον
ασθενεστερον πληττει, και δεικνυσι τουτωι αρκουντα στεφανον τον του συνειδοτος.
Καν γαρ ανθρωπος μη ιδηι, αρκεις συ σαυτωι εις το γενεσθαι μακαριος. Ἐπειδη γαρ
ειπε, Καθ' εαυτον εχετω, ινα μη νομισηι μικρον το δικαστηριον τουτο, λεγει της
οικουμενης σοι τουτο βελτιον. Καν παντες σου κατηγορωσι, συ δε σαυτον μη
κατακρινηις, μηδε το συνειδος επιλαβηται, μακαριος ει. Ουχ απλως δε περι παντων
λεγων τουτο τεθεικεν. Εισι γαρ πολλοι μη κατακρινοντες εαυτους, και σφοδρα
πλημμελουντες· οι παντων εισιν αθλιωτεροι· αλλα τεως της προκειμενης υποθεσεως
εχεται. Ὁ δε διακρινομενος, εαν φαγηι, κατακεκριται. Παλιν παρακαλων αυτον
φεισασθαι του ασθενεστερου, τουτο φησι. Τι γαρ οφελος, εαν φαγηι διακρινομενος,
και κατακρινει εαυτον; Ἐγω γαρ εκεινον αποδεχομαι τον και εσθιοντα και μη μετ'
αμφιβολιας. Ὅρα πως αυτον εναγει ουκ εις το φαγειν μονον, αλλα και εις το
καθαρωι συνειδοτι φαγειν. Ειτα φησι και την αιτιαν, δι' ην κατακεκριται, επαγων και
λεγων· Ὅτι ουκ εκ πιστεως· ουκ επειδη ακαθαρτον, αλλ' οτι ουκ εκ πιστεως· ου γαρ
επιστευσεν, οτι καθαρον εστιν, αλλ' ως ακαθαρτου ηψατο. ∆ια δε τουτων δεικνυσιν
αυτοις και την βλαβην οσην εργαζονται, αναγκαζοντες και μη πειθοντες απτεσθαι
των τεως δοκουντων αυτοις ακαθαρτων ειναι, ινα καν δια τουτο αποσχωνται του
επιπληττειν. Παν δε ο ουκ εκ πιστεως, αμαρτια. Ὅταν γαρ μη θαῤρηι, φησι, μηδε
πιστευηι οτι καθαρον, πως ουχ ημαρτε; Ταυτα δε παντα περι της προκειμενης
υποθεσεως ειρηται τωι Παυλωι, ου περι παντων. Και σκοπει ποσην ποιειται του μη
σκανδαλιζειν προνοιαν· και γαρ ανωτερω ελεγεν· Ει δε δια βρωμα ο αδελφος σου
λυπειται, ουκετι κατα αγαπην περιπατεις. Ει δε λυπειν ου δει, πολλωι μαλλον
σκανδαλιζειν ου δει. Και παλιν, Μη ενεκεν βρωματος καταλυε το εργον του Θεου. Ει
γαρ εκκλησιαν κατασκαψαι χαλεπον και ανοσιον, πολλωι μαλλον ναον πνευματικον·
και γαρ και ανθρωπος εκκλησιας σεμνοτερον. Ου γαρ δια τους τοιχους ο Χριστος
απεθανεν, αλλα δια τους ναους τουτους. 60.641 Παντοθεν τοινυν τα καθ' εαυτους
περισκοπωμεν, και μηδε μικραν μηδενι παρεχωμεν λαβην. Και γαρ σταδιον ο παρων
βιος, και μυριους παντοθεν οφθαλμους εχειν δει, μηδε νομιζειν αρκειν εις
απολογιαν την αγνοιαν. Ἔστι γαρ, εστι και αγνοιας δουναι δικην, οταν η αγνοια
ασυγγνωστος ηι· επει και Ἰουδαιοι ηγνοησαν, αλλ' ου συγγνωμης αξια ηγνοησαν· και
Ἕλληνες ηγνοησαν, αλλ' απολογιαν ουκ εχουσιν, Ὅταν μεν γαρ ταυτα αγνοηις α μη
δυνατον ειδεναι, ουδεν εγκλημα υποστησηι· οταν δε τα ραιδια και δυνατα γνωσθηναι,
την εσχατην δωσεις δικην. Ἄλλως δε, αν μη σφοδρα ωμεν αναπεπτωκοτες, αλλα τα
παρ' εαυτων συνεισενεγκωμεν απαντα, και εν τοις αγνοουμενοις χειρα ημιν ο Θεος
ορεξει· ο και Φιλιππησιοις ελεγε Παυλος· Και ει τι ετερως φρονειτε, και τουτο ο Θεος
υμιν αποκαλυψει. Ὅταν δε μηδε ων εσμεν κυριοι, βουλωμεθα ανυειν, ουδε εκεινης
απολαυσομεν της συμμαχιας· ο και επι Ἰουδαιων γεγονε. ∆ια γαρ τουτο εν
παραβολαις αυτοις λαλω, φησιν, οτι βλεποντες ου βλεπουσι. Πως βλεποντες ουκ
εβλεπον; Ἑωρων δαιμονας ελαυνομενους, και ελεγον, ∆αιμονιον εχει· εωρων
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νεκρους εγειρομενους, και ου προσεκυνουν, αλλ' ανελειν αυτον επεχειρουν. Ἀλλ'
ουχ ο Κορνηλιος τοιουτος. ∆ια τοι τουτο, επειδη παντα τα παρ' εαυτου μετα σπουδης
επραττε, και το λειπον αυτωι προσεθηκεν ο Θεος. Μη τοινυν λεγε, Πως τον δεινα
απλαστον οντα και χρηστον περιειδεν ο Θεος, Ἕλληνα οντα; Πρωτον μεν γαρ, ει τις
απλαστος, ουκ ανθρωποις δυνατον ειδεναι, αλλα τωι πλασαντι κατα μονας τας
καρδιας· επειτα κακεινο εστιν ειπειν, οτι ουκ εφροντισε πολλακις ουδε εσπουδασε.
Και πως, φησιν, ηδυνατο, σφοδρα απλαστος ων; Ουκουν τον απλουν τουτον και
αφελη σκοπει μοι, και καταμανθανε επι των βιωτικων, και οψει πολλην ακριβειαν
επιδεικνυμενον, ην ει γε εβουλετο και επι των πνευματικων επιδεικνυσθαι, ουκ αν
παρωφθη· και γαρ ηλιου φανοτερα τα της αληθειας. Και οπουπερ αν αφικηται τις,
ραιδιως επιληψεται της εαυτου σωτηριας, ει γε βουληθειη προσεχειν και μη
παρεργον τουτο ηγεισθαι. Μη γαρ εν Παλαιστινηι τα πραγματα συνεκλεισθη; μη γαρ
εν γωνιαι μικραι της οικουμενης; Ουκ ηκουσας του προφητου λεγοντος, οτι Παντες
ειδησουσι με απο μικρου εως μεγαλου; ουχ οραις τα πραγματα αληθευοντα; Πως ουν
αν εχοιεν ουτοι συγγνωμην, ορωντες το δογμα της αληθειας εκτεταμενον, και μη
περιεργαζομενοι μηδε φροντιζοντες μαθειν; δʹ. Και ταυτα παρα αγροικου και
βαρβαρου, φησιν, απαιτεις; Ου παρα αγροικου και βαρβαρου μονον, αλλα και ει τις
των νυν οντων βαρβαρικωτερος. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, επι μεν των βιωτικων
και αντειπειν οιδεν αδικουμενος, και αντιστηναι βιαζομενος, και παντα ποιει και
πραγματευεται, ωστε μηδε μικρον επηρεασθηναι ποτε· επι δε των πνευματικων ου
κεχρηται τηι αυτηι ταυτηι συνεσει; και οταν μεν λιθον προσκυνηι και θεον ηγειται, και
εορτας επιτεληι, και χρηματα δαπαναι, και πολυν επιδεικνυται φοβον, και ουδαμου
ραιθυμος απο της αφελειας γινεται· οταν δε τον οντως οντα Θεον επιζητησαι δεηι,
τοτε μοι αφελειας και απλοτητος μεμνησαι; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι· ραιθυμιας γαρ
μονης τα εγκληματα. Τινας γαρ απλουστερους και αγροικοτερους ειναι νομιζεις,
τους επι του Ἀβρααμ η τους νυν; Ευδηλον οτι εκεινους. Ποτε δε ευκολωτερον 60.642
ειναι την ευσεβειαν ευρειν, νυν η τοτε; Ευδηλον οτι νυν. Νυν μεν γαρ παρα πασι και
του Θεου το ονομα βεβοηται, και προφηται ανεκηρυξαν, και τα πραγματα εξεβη, και
τα Ἑλληνων εληλεγκται· τοτε δε ετι αδιδακτως ειχον οι πλειους, και η αμαρτια
εκρατει, και ουτε νομος ην παιδευων, ου προφητης, ου θαυματα, ου διδασκαλια, ου
το πληθος των γινωσκοντων, ουκ αλλο τοιουτον ουδεν, αλλ' ως εν σκοτωι βαθει και
ασεληνωι και χειμεριωι νυκτι τα πραγματα διεκειντο απαντα. Ἀλλ' ομως ο θαυμαστος
εκεινος και γενναιος ανηρ, και τοσουτων οντων κωλυματων, και τον Θεον επεγνω,
και την αρετην ησκησε, και πολλους εις τον ισον ηγαγε ζηλον, και ταυτα ουδε της
εξωθεν σοφιας εμπειρος ων· πως γαρ, οπου γε ουδε γραμματα ην ευρεθεντα πωποτε;
Ἀλλ' ομως επειδη τα παρ' εαυτου εισηνεγκε, και ο Θεος τα εαυτου λοιπον
συνεισηνεγκεν. Ουδε γαρ εκεινο αν εχοις ειπειν, οτι παρα πατερων εδεξατο την
ευσεβειαν ο Ἀβρααμ· και γαρ ειδωλολατρης ην εκεινος· αλλ' ομως και προγονων
γενομενος τοιουτων, και βαρβαρος ων και εν μεσωι βαρβαρων τραφεις, και
διδασκαλον ουδενα σχων ευσεβειας, και τον Θεον επεγνω, και των εκγονων των
εαυτου παντων των και νομου και προφητων απολελαυκοτων τοσουτον ηυδοκιμησε
μαλλον, οσον ουδε εστιν ειπειν. Τι δηποτε; Ὅτι εν μεν τοις βιωτικοις ου σφοδρα ην
μεμεριμνημενος, εν δε τοις πνευματικοις ολον εαυτον συνετεινε. Τι δε ο
Μελχισεδεκ; ουχι και αυτος κατ' εκεινους τους χρονους εγενετο, και τοσουτον
ελαμψεν, ως και ιερευς του Θεου χρηματισαι; Και γαρ αμηχανον, και σφοδρα
αμηχανον, τον νηφοντα περιοφθηναι ποτε. Μηδε ταυτα υμας θορυβειτω· αλλ'
ειδοτες, οτι πανταχου της γνωμης εστι το κυρος, τα ημετερα αυτων περισκοπωμεν,
οπως γενοιμεθα βελτιους. Μη τον Θεον απαιτωμεν ευθυνας, μηδε εξεταζωμεν, δια τι
τον δεινα ειασε, και τον δεινα εκαλεσε. Και γαρ ταυτον ποιουμεν, οιον αν ει τις
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικετης προσκεκρουκως περιεργαζοιτο την οικονομιαν του δεσποτου. Ἄθλιε και
ταλαιπωρε, δεον φροντιζειν υπερ των σων ευθυνων, και πως καταλλαξεις τον
δεσποτην, ευθυνας απαιτεις ων συ μελλεις παρεξειν ευθυνας; εκεινα παρατρεχεις,
ων μελλεις δουναι δικην; Τι ουν προς τον Ἕλληνα ειπω, φησι; Ταυτα τα ειρημενα.
Και σκοπει μη τι ειπηις προς τον Ἕλληνα μονον, αλλα και πως αυτον διορθωσηι.
Ὅταν σου τον βιον εξεταζων σκανδαλιζηται εκειθεν, ενταυθα φροντισον τι ειπηις.
Ὑπερ μεν γαρ εκεινου, καν σκανδαλιζηται, συ λογον ου δωσεις· απο δε του βιου του
σου εαν βλαβηι, κινδυνον υποστησηι τον εσχατον. Ὅταν ιδηι σε περι βασιλειας
φιλοσοφουντα, και προς τα παροντα επτοημενον, και περι γεεννης δεδοικοτα, και τα
ενταυθα τρεμοντα δεινα, τοτε φροντισον. Ὅταν ταυτα ορων εγκαληι, και λεγηι· Ει
βασιλειας εραις, τι των παροντων ουχ υπεροραις; ει δικαστηριον προσδοκαις φοβερον,
τι των ενταυθα δεινων ου καταφρονεις; ει αθανασιαν ελπιζεις, τι του θανατου ου
καταγελαις; οταν ταυτα λεγηι, μεριμνησον τι απολογησηι. Ὅταν ιδηι σε τρεμοντα
ζημιαν χρηματων τον τους ουρανους προσδοκωντα, και περιχαρη γενομενον υπερ
ενος οβολου, και την ψυχην παλιν προεμενον υπερ αργυριου ολιγου, τοτε
φροντισον· ταυτα γαρ εστι, ταυτα τα τον Ἕλληνα σκανδαλιζοντα. Ὥστε ει 60.643
φροντιζεις σεαυτου της σωτηριας, υπερ τουτων απολογου, μη δια ρηματων, αλλα
δια πραγματων. ∆ι' εκεινο μεν γαρ το ζητημα ουδεις ποτε εβλασφημησε τον Θεον,
δια δε τον πονηρον βιον μυριαι πανταχου βλασφημιαι. Τουτο τοινυν διορθου· επει
παλιν ερει σοι ο Ἕλλην· Ποθεν μαθω, οτι δυνατα επεταξεν ο Θεος; ιδου γαρ συ
Χριστιανος ων εκ προγονων και εντρεφομενος τηι καληι ταυτηι θρησκειαι, ουδεν
τοιουτον ποιεις. Τι ουν ερεις; Παντως ερεις, οτι ∆ειξω σοι ετερους ποιουντας,
μοναχους εν ερημιαις καθημενους. Ειτα ουκ αισχυνηι Χριστιανος μεν ειναι
ομολογων, προς δε ετερους πεμπων, ως ου δυναμενος δειξαι, οτι τα Χριστιανων
επιδεικνυσαι; Και γαρ και εκεινος ευθεως ερει· Ουκουν ποια μοι αναγκη βαδιζειν επι
τα ορη, και τας ερημιας διωκειν; Ει γαρ μη δυνατον εν μεσαις στρεφομενον πολεσι
φιλοσοφειν, πολλη της πολιτειας ταυτης η κατηγορια γενοιτ' αν, ει μελλοιμεν τας
πολεις εκλιποντες, επι τας ερημους τρεχειν. Ἀλλα δειξον μοι ανθρωπον γυναικα
εχοντα και παιδια και οικιαν, και φιλοσοφουντα. Τι ουν προς ταυτα ερουμεν; ουκ
αναγκη κατω κυπτειν και αισχυνεσθαι; Ουδε γαρ ο Χριστος ουτως εκελευσεν· αλλα
60.644 πως; Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, ουχι των ορων ουδε
της ερημιας και της αβατου. Και ταυτα λεγω, ου κακιζων τους κατειληφοτας τα ορη,
αλλα θρηνων τους κατοικουντας τας πολεις, οτι την αρετην εντευθεν εξηλασαν.
∆ιο, παρακαλω, την φιλοσοφιαν την εκειθεν και ενταυθα εισαγαγωμεν, ινα αι
πολεις γενωνται πολεις· ταυτα τον Ἕλληνα ορθωσαι δυναται, ταυτα απαλλαξαι
μυριων σκανδαλων. Ὥστε, ει βουλει κακεινον ελευθερωσαι σκανδαλου, και αυτος
μυριων απολαυσαι μισθων, τον βιον διορθου τον σαυτου, και παντοθεν απολαμπειν
ποιει, Ὅπως ιδωσιν οι ανθρωποι τα καλα εργα υμων, και δοξαζωσι τον Πατερα τον
εν τοις ουρανοις. Ουτω γαρ και ημεις της αποῤρητου εκεινης και μεγαλης
απολαυσομεθα δοξης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΖʹ.
Τωι δε δυναμενωι υμας στηριξαι κατα το ευαγγε λιον μου και το κηρυγμα
Ἰησου Χριστου, κατα αποκαλυψιν μυστηριου χρονοις αιωνιοις σεσι γημενου,
φανερωθεντος δε νυν δια Γραφων προφητικων κατ' επιταγην του αιωνιου Θεου, εις
υπακοην πιστεως, εις παντα τα εθνη γνω ρισθεντος· μονωι σοφωι Θεωι, δια Ἰησου Χρι
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στου, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. αʹ. Ἔθος αει τωι Παυλωι εις ευχας και
δοξολογιας κατακλειειν την παραινεσιν· οιδε γαρ ου μικραν το πραγμα εχον ροπην.
Τουτο δε απο φιλοστοργιας και ευλαβειας ποιειν ειωθε. Και γαρ φιλοπαιδος και
φιλοθεου διδασκαλου το μη μονον λογωι παιδευειν, αλλα και δι' ευχων την παρα του
Θεου συμμαχιαν τοις διδασκομενοις εισαγειν· ο δη και ενταυθα ποιει. Ἡ δε
ακολουθια αυτη εστι· Τωι δε δυναμενωι υμας στηριξαι δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.
Παλιν γαρ εκεινων εχεται των ασθενων, και προς αυτους τρεπει τον λογον. Ὅτε μεν
γαρ επετιμα, κοινην εποιειτο την επιτιμησιν· νυνι δε ευχομενος, υπερ τουτων τιθησι
την ικετηριαν. Ειπων δε, Στηριξαι, επαγει και κατα ποιον τροπον· Κατα το
ευαγγελιον μου. Τουτο δε δηλουντος ην, οτι ουπω ησαν βεβαιωθεντες, αλλ'
εστηκεσαν μεν, εσαλευοντο δε. Ειτα ποιων τον λογον αξιοπιστον, επηγαγε, Και το
κηρυγμα Ἰησου Χριστου· τουτεστιν ο αυτος εκηρυξεν. Ει δε αυτος εκηρυξεν, ουχ
ημετερα τα δογματα, αλλ' εκεινου οι νομοι. Φιλοσοφων δε λοιπον και περι του
κηρυγματος, δεικνυσιν οτι πολλης ευεργεσιας τουτο το δωρον, και πολλης της τιμης.
Και πρωτον μεν απο του καταγγειλαντος τουτο κατασκευαζει, επειτα και απ' αυτων
των καταγγελθεντων· ευαγγελια γαρ ην. Προς τουτοις, απο του μηδενι γνωρισαι προ
ημων. Τουτο γουν ηινιξατο ειπων, Κατα αποκαλυψιν μυστηριου· οπερ μεγιστης
φιλιας σημειον εστι, το μυστη 60.644 ριων ποιειν κοινωνους, και μηδενα προ ημων.
60.644 Χρονοις αιωνιοις σεσιγημενου, φανερωθεντος δε νυν. Παλαι μεν γαρ
προωριστο, εφανη δε νυν. Πως εφανη; ∆ια Γραφων προφητικων. Ἐνταυθα παλιν
εκλυει τον φοβον του ασθενους. Τι γαρ δεδοικας; μη αποστηις του νομου; Τουτο
βουλεται ο νομος, τουτο ανωθεν προυλεγεν. Ει δε και εξεταζεις δια τι νυν
εφανερωθη, ουκ ασφαλες πραγμα ποιεις, μυστηρια Θεου περιεργαζομενος, και
ευθυνας απαιτων· ουδε γαρ πολυπραγμονειν τα τοιαυτα δει, αλλ' αγαπαιν και
στεργειν. ∆ιο και αυτος επιστομιζων την τοιαυτην γνωμην επηγαγε, Κατ' επιταγην
του αιωνιου Θεου, εις υπακοην πιστεως. Ὑπακοης γαρ η πιστις δειται, ου
πολυπραγμοσυνης· και οταν Θεος επιταττηι, πειθεσθαι, ου περιεργαζεσθαι χρη. Ειτα
και ετερωθεν αυτους παραθαῤρυνει λεγων· Εις παντα τα εθνη γνωρισθεντος. Ου γαρ
συ μονος, αλλ' η οικουμενη πασα ουτω πιστευει, ουκ ανθρωπον, αλλα Θεον λαβουσα
διδασκαλον. ∆ιο και επηγαγε, ∆ια Ἰησου Χριστου. Ουκ εγνωρισθη δε μονον, αλλα και
εβεβαιωθη· αμφοτερα δε αυτου εργα. ∆ιο και ουτως αναγνωστεον, Τωι δε δυναμενωι
υμας στηριξαι δια Ἰησου Χριστου. Και γαρ, οπερ ειπον, αμφοτερα αυτωι ανατιθησι·
μαλλον δε ουκ αμφοτερα μονον, αλλα και την δοξαν την εις τον Πατερα. ∆ιο και
ελεγεν· Ὧ η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. ∆οξαζει δε παλιν το ακαταληπτον των
μυστηριων τουτων εκπληττομενος. Ουδε γαρ νυν οτε εφανη, λογισμοις αυτα
καταλαβειν δυνατον, αλλα δια πιστεως ειδεναι χρη, αλλως δε ουκ ενι. Καλως ειπε,
Μονωι σοφωι 60.645 Θεωι. Ὅταν γαρ εννοησηις πως τα εθνη εισηγαγε και ανεκερασε
τοις παλαι κατωρθωκοσι, πως απεγνωσμενους εσωσε, πως της γης αναξιους οντας
εις ουρανους ανηγαγε, και της παρουσης ζωης εκπεπτωκοτας εις την αθανατον
εκεινην και αποῤρητον εισηγαγε, και υπο δαιμονων πατουμενους αγγελοις
εφαμιλλους εποιησε, και παραδεισον ηνεωιξε, και τα παλαια απαντα κακα ελυσε, και
ταυτα εν χρονωι βραχει, και δι' οδου ραιδιας και συντομωτατης· τοτε γνωσηι την
σοφιαν, οταν ιδηις, ο μητε αγγελοι μητε αρχαγγελοι ᾔδεσαν, τουτο εξαιφνης τους εξ
εθνων μεμαθηκοτας δια του Ἰησου. ∆εον ουν θαυμαζειν αυτου την σοφιαν, και
δοξαζειν αυτον· συ δε περι μικρα στρεφηι, τηι σκιαι προσεδρευων ετι· οπερ ου σφοδρα
εστι δοξαζοντος. Ὁ γαρ μη θαῤρων αυτωι, μηδε τηι πιστει πεποιθως, ου μαρτυρει τωι
μεγεθει των γενομενων. Ἀλλ' αυτος την υπερ εκεινων δοξαν ανηνεγκε, κακεινους
εις τον αυτον ζηλον εναγων. Ὅταν δε ακουσηις αυτου λεγοντος, Μονωι σοφωι Θεωι,
μη προς αθετησιν του Υιου νομιζε τουτο λεγεσθαι. Ει γαρ απαντα ταυτα, αφ' ων η
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοφια αυτου δεικνυται, δια Χριστου γεγονε, και χωρις αυτου ουδε εν γεγονεν,
ευδηλον οτι και τα της σοφιας ισα. Τινος ουν ενεκεν Μονωι ειρηκε; Προς
αντιδιαστολην της κτισεως απασης. Ἀποδους τοινυν την δοξολογιαν, παλιν απο της
ευχης επι παραινεσιν χωρει, προς τους ισχυροτερους τρεπων τον λογον, και λεγων
ουτως· Ὀφειλομεν δε ημεις οι δυνατοι. Ὀφειλομεν, ου χαριζομεθα. Τι οφειλομεν; Τα
ασθενηματα των αδυνατων βασταζειν. βʹ. Ειδες πως επηρεν αυτους τοις εγκωμιοις,
ουχι τωι δυνατους μονον ειπειν, αλλα και τωι μεθ' εαυτου ταξαι εκεινους; Ου ταυτηι
δε μονον, αλλα και τωι χρησιμωι παλιν αυτους επισπαται, και ανεπαχθως· συ μεν γαρ
δυνατος ει, φησι, και καταβαινων ουδεν βλαπτηι· εκεινωι δε περι των εσχατων ο
κινδυνος, αν μη διαβασταζηται. Και ουκ ειπε, Τους ασθενεις, αλλα, Τα ασθενηματα
των αδυνατων, εις ελεον αυτων επισπωμενος και επικαλων· ως και αλλαχου φησιν,
Ὑμεις οι πνευματικοι καταρτιζετε τον τοιουτον. ∆υνατος γεγονας; Ἀποδος τωι Θεωι
την αμοιβην τωι ποιησαντι σε τοιουτον· αποδωσεις δε, την ασθενειαν του αῤρωστου
διορθουμενος. Και γαρ και ημεις ασθενεις ημεν, αλλ' υπο της χαριτος εγενομεθα
δυνατοι. Τουτο δε ουκ ενταυθα δει μονον ποιειν, αλλα και επι των αλλως
ασθενουντων· οιον αν ακροχολος τις ηι, αν υβριστης, αν αλλο τι εχων τοιουτον
ελαττωμα, διαβασταζε. Πως δε τουτο γενοιτ' αν, ακουσον των εξης. Ειπων γαρ,
Ὀφειλομεν βασταζειν, επηγαγε, Και μη εαυτοις αρεσκειν. Ἕκαστος υμων τωι πλησιον
αρεσκετω εις το αγαθον, προς οικοδομην. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· ∆υνατος ει;
Λαμβανετω σου πειραν της δυναμεως ο ασθενης· εκεινος μανθανετω σου την ισχυν,
εκεινωι αρεσον. Και ουχ απλως ειπεν, Ἄρεσον, αλλ', Εις το αγαθον· και ουδε απλως
εις το αγαθον, ινα μη λεγηι ο τελειος, Ἰδου γαρ εις το αγαθον ελκω, αλλα προσεθηκε,
Προς οικοδομην. Ὥστε καν πλουτηις, καν εν δυναστειαι ηις, μη σαυτωι, αλλα τωι πενητι
και τωι δεομενωι αρεσκε· ουτω γαρ και δοξης απολαυσηι της αληθους, και ωφελειαν
εργασηι πολλην. Ἡ μεν γαρ των βιωτικων δοξα ευθεως αφιπταται· 60.646 η δε των
πνευματικων μενει, αν προς οικοδομην τουτο ποιηις. ∆ιο παρα παντων τουτο
απαιτει· ου γαρ ο δεινα και ο δεινα, αλλ' Ἕκαστος υμων. Ειτα επειδη μεγα επεταξε,
και της οικειας εκελευσε καθυφειναι τελειοτητος εις το διορθωσαι την ετερου
ασθενειαν, παλιν τον Χριστον εισαγει μεσον λεγων· Και γαρ Χριστος ουχ εαυτωι
ηρεσεν· οπερ και αει ποιει. Και γαρ οτε περι ελεημοσυνης ελεγεν, αυτον παρηγαγε,
λεγων· Γινωσκετε την χαριν του Κυριου, οτι δι' ημας επτωχευσε πλουσιος ων· και
οτε εις αγαπην προυτρεπεν, εκειθεν προυτρεψεν, ειπων· Καθως και ο Χριστος
ηγαπησεν ημας· και οτε περι του φερειν αισχυνην και κινδυνους συνεβουλευεν, επ'
αυτον κατεφυγε, λεγων· Ὃς αντι της προκειμενης αυτωι χαρας υπεμεινε σταυρον,
αισχυνης καταφρονησας. Ουτω και ενταυθα δεικνυσι και αυτον τουτο ποιησαντα,
και τον προφητην ανωθεν προαναφωνησαντα· διο και επηγαγε, Καθως γεγραπται,
Οι ονειδισμοι των ονειδιζοντων σε επεπεσον επ' εμε. Τι δε εστιν, Ουχ εαυτωι ηρεσεν;
Ἐξην αυτωι μη ονειδισθηναι, εξην μη παθειν απερ επαθεν, ει γε ηθελε το εαυτου
σκοπειν· αλλ' ομως ουκ ηθελησεν, αλλα το ημετερον σκοπησας, το εαυτου παρειδε.
Και τινος ενεκεν ουκ ειπεν, Ἑαυτον εκενωσεν; Ὅτι ου τουτο εβουλετο δειξαι μονον,
οτι ανθρωπος γεγονεν, αλλ' οτι και υβρισθη, και πονηραν παρα πολλοις ελαβε
δοξαν, ασθενης ειναι νομισθεις. Ει γαρ Υιος ει, φησι, του Θεου, καταβηθι απο του
σταυρου· και, Ἄλλους εσωσεν, εαυτον ου δυναται σωσαι. ∆ιο πραγματος
εμνημονευσε χρησιμευοντος αυτωι εις την παρουσαν υποθεσιν, και δεικνυσι πολλωι
πλεον ου επηγγειλατο. Ου γαρ τον Χριστον δεικνυσιν ονειδισθεντα μονον, αλλα και
τον Πατερα· Οι ονειδισμοι γαρ των ονειδιζοντων σε επεπεσον, φησιν, επ' εμε. Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστιν· Ουδεν συνεβη καινον, ουδεν ξενον. Οι γαρ επι της Παλαιας
ονειδιζειν αυτωι μελετησαντες, ουτοι και κατα του Παιδος εμανησαν. Ταυτα δε
εγραφη, ινα μιμωμεθα. Ἐνταυθα αυτους και εις πειρασμων υπομονην αλειφει
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον· Ὅσα γαρ προεγραφη, φησιν, εις διδασκαλιαν ημων προεγραφη· ινα δια της
υπομονης και της παρακλησεως των Γραφων την ελπιδα εχωμεν, τουτεστιν, ινα μη
εκπεσωμεν. Ποικιλοι γαρ οι αγωνες εσωθεν, εξωθεν, ινα νευρουμενοι και
παρακαλουμενοι παρα των Γραφων, υπομονην επιδειξωμεθα, ινα εν υπομονηι
ζωντες, μενωμεν επι της ελπιδος. Ταυτα γαρ αλληλων εστι κατασκευαστικα, η
υπομονη της ελπιδος, η ελπις της υπομονης· απερ αμφοτερα απο των Γραφων
γινεται. Ειτα παλιν εις ευχην περιτρεπει τον λογον, λεγων· Ὁ δε Θεος της υπομονης
και της παρακλησεως δυη υμιν το αυτο φρονειν εν αλληλοις, κατα Χριστον Ἰησουν.
Ἐπειδη γαρ ειπε τα παρ' εαυτου, και τα υποδειγματα επηγαγε του Χριστου, και την
απο των Γραφων προσεθηκε μαρτυριαν, δεικνυς οτι μετα των Γραφων και αυτος
παλιν διδωσι την υπομονην. ∆ια τουτο ελεγεν, Ὁ δε Θεος της υπομονης και της
παρακλησεως δυη υμιν το αυτο φρονειν εν αλληλοις, κατα Χριστον Ἰησουν. Τουτο
γαρ εστιν αγαπης, ο περι εαυτου τις φρονει, τουτο και περι του αλλου. 60.647 γʹ. Ειτα
παλιν δεικνυς, οτι ουχ απλως αγαπην ζητει, επηγαγε, Κατα Χριστον Ἰησουν· ο
πανταχου ποιει, επειδη εστι και ετερα αγαπη. Και τι το κερδος της συμφωνιας; Ἵνα
ομοθυμαδον, φησιν, εν ενι στοματι δοξαζητε τον Θεον και Πατερα του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου. Ουκ ειπεν απλως, Ἐν ενι στοματι, αλλα και μιαι ψυχηι τουτο ποιειν
εκελευσεν. Ειδες πως το σωμα ηνωσεν απαν, και πως τον λογον κατεκλεισε παλιν
εις δοξολογιαν; Ὅθεν και εναγει μαλιστα εις ομονοιαν και συμφωνιαν. Ειτα παλιν
εντευθεν της αυτης παραινεσεως εχεται λεγων· ∆ιο προσλαμβανεσθε αλληλους,
καθως και ο Χριστος προσελαβετο υμας εις δοξαν Θεου. Παλιν το παραδειγμα
ανωθεν, και το κερδος αφατον· μαλιστα γαρ τον Θεον τουτο δοξαζει το
συμπεφραχθαι. Ὥστε καν αλγων υπερ αυτου διαστασιαζηις προς τον αδελφον,
εννοησας οτι καταλυσας την οργην τον ∆εσποτην σου δοξαζεις, καν μη δια τον
αδελφον, δι' αυτο γουν τουτο καταλλαγηθι· μαλλον δε δια τουτο πρωτον. Και γαρ ο
Χριστος τουτο ανω και κατω στρεφει, και τωι Πατρι διαλεγομενος ελεγεν· Ἐν τουτωι
γνωσονται παντες, οτι συ με απεστειλας, εαν ωσιν εν. Πειθωμεθα τοινυν, και
συναπτωμεν εαυτους αλληλοις. Ἐνταυθα γαρ ουκετι τους ασθενεις, αλλα παντας
διεγειρει. Καν βουληται τις αποῤραγηναι σου, μη και συ αποῤραγηις, μηδε το ψυχρον
εκεινο φθεγξηι ρημα, Ἐαν φιληι με, φιλω· εαν μη φιληι με ο δεξιος οφθαλμος,
εξορυξω αυτον· σατανικα γαρ τα ρηματα ταυτα, και τελωνων αξια, και της Ἑλληνων
μικροψυχιας. Συ δε ο προς μειζονα κληθεις πολιτειαν, και εις τους ουρανους
εγγραφεις, μειζονων υπευθυνος ει νομων. Μη δη λεγε ταυτα, αλλ' οταν σε μη
βουληται φιλειν, τοτε πλειονα επιδεικνυσο την αγαπην, ινα αυτον επισπασηι· και γαρ
μελος εστι· το δε μελος οταν υπο τινος αναγκης αποσχιζηται του λοιπου σωματος,
παντα ποιουμεν ωστε ενωσαι παλιν αυτο, και πλειονα προνοιαν επιδεικνυμεθα τοτε.
Και γαρ πλειων ο μισθος, οταν μη βουλομενον φιλειν εφελκυσηι. Ει γαρ επι αριστου
κελευει καλειν τους μη δυναμενους ημιν αντιδουναι, ινα αυξηθηι τα της αντιδοσεως·
πολλωι μαλλον επι φιλιας τουτο δει ποιειν. Ὁ μεν γαρ φιλουμενος και φιλων
απεδωκε σοι την αμοιβην· ο δε φιλουμενος και μη φιλων, ανθ' εαυτου τον Θεον σοι
χρεωστην κατεστησε· και χωρις τουτων, οταν μεν φιληι σε, ου πολλης δειται της
σπουδης· οταν δε μη φιληι, τοτε σου χρειαν εχει της αντιληψεως. Μη τοινυν την
αιτιαν της σπουδης αιτιαν ποιου ραιθυμιας, μηδε λεγε, οτι Ἐπειδη νοσει, δια τουτο
αυτου αμελω· και γαρ νοσος εστιν η καταψυξις της αγαπης· αλλα συ θερμανον το
καταψυχθεν. Τι ουν εαν μη θερμαινηται, φησι; Μενε τα σαυτου ποιων. Τι ουν, αν
μειζονως διαστρεφηται; Παλιν μειζονα σοι την αντιδοσιν προξενει, και τοσουτον
μαλλον δεικνυσι του Χριστου μιμητην. Ει γαρ το αγαπαιν αλληλους, γνωρισμα
μαθητων· Ἐν τουτωι γαρ γνωσονται παντες, φησιν, οτι εμοι μαθηται εστε, εαν
αγαπατε αλληλους· το τον μισουντα φιλειν, εννοησον ηλικον. Και γαρ ο ∆εσποτης
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σου μισουντας εφιλει και παρεκαλει· και οσωι ασθενεις ησαν, τοσουτωι μαλλον
αυτων επεμελειτο, και εβοα λεγων, Ου χρειαν εχουσιν οι ισχυοντες ιατρου, αλλ' οι
κακως εχοντες. Και τραπεζης ηξιου της αυτου τελωνας και αμαρτωλους· και οσην
αυτον ητιμασεν ατιμιαν ο των Ἰουδαιων δημος, τοσαυτην περι αυτους επεδειξατο τι
60.648 μην και κηδεμονιαν, μαλλον δε και πολλωι πλειονα. Τουτον και συ ζηλωσον.
Ουδε γαρ μικρον εστι το κατορθουμενον, αλλ' ου χωρις ουδε ο μαρτυρων σφοδρα
δυναται αρεσαι Θεωι, καθως ο Παυλος φησι. Μη τοινυν λεγε, οτι Μισουμαι, και δια
τουτο ου φιλω· δια γαρ τουτο μαλιστα φιλειν οφειλεις. Ἄλλως δε ουδ' ενι φιλουντα
μισεισθαι ταχεως, αλλα καν θηριον ηι τις, τους φιλουντας φιλει· τουτο γαρ και οι
εθνικοι, φησι, και οι τελωναι ποιουσιν. Ει δε τους φιλουντας εκαστος φιλει, τους
μετα του μισεισθαι φιλουντας τις ουκ αν αγαπησειε; Τουτο τοινυν επιδειξαι, και μη
παυσηι λεγων τουτο το ρημα, οτι οσωι αν με μισησηις, ου παυσομαι σε φιλων, και
πασαν φιλονεικιαν εχαλασας, και πασαν ψυχην εμαλαξας. Ἢ γαρ απο φλεγμονης
γινεται το νοσημα τουτο, η απο ψυχροτητος· αλλ' αμφοτερα η της αγαπης δυναμις
διορθουν ειωθε τηι θερμοτητι. Ουχ οραις τους αισχρως ερωντας ραπιζομενους,
εμπτυομενους, ονειδιζομενους. μυρια πασχοντας δεινα υπο των πορνευομενων
γυναικων εκεινων; Τι ουν εξελυσε τουτον τον ερωτα; τα των υβρεων; Ουδαμως,
αλλα και μαλλον ανηψεν· καιτοι γε αι μεν ταυτα ποιουσαι μετα του πορνευεσθαι και
ασημου γενους εισι και ευτελους, οι δε πασχοντες πολλακις λαμπρους εχουσι
προγονους αριθμειν, και πολλην αλλην περιφανειαν λεγειν· αλλ' ομως ουδε τουτο
αυτους εκλυει, ουδε αφιστησι της ερωμενης. δʹ. Ειτα ουκ αισχυνομεθα, οσην ο του
διαβολου και των δαιμονων ερως ισχυν εχει, ταυτην ου δυναμενοι περι την κατα
Θεον επιδειξαι φιλιαν; ουκ εννοεις, οτι τουτο μεγιστον εστιν οπλον κατα του
διαβολου· ου συνοραις, οτι παρεστηκεν ο πονηρος δαιμων εκεινος, ελκων προς
εαυτον τον μισουμενον, και βουλομενος πλεονεκτησαι το μελος; συ δε παρατρεχεις,
και το επαθλον προδιδως της μαχης; Και γαρ επαθλον ο αδελφος εν τωι μεσωι κειται·
καν περιγενηι, συ τον στεφανον ελαβες· αν δε ραιθυμησηις, αστεφανωτος
ανεχωρησας. Παυσαι τοινυν το σατανικον εκεινο φθεγγομενος ρημα, οτι Ἐαν
αδελφος μου μισηι με, ουδε ιδειν αυτον βουλομαι. Ουδεν γαρ αισχροτερον του
ρηματος τουτου, καιτοι γε ευγενους αυτο ψυχης δειγμα ειναι τιθενται οι πολλοι·
αλλ' ουδεν τουτων δυσγενεστερον ουδε ανοητοτερον ουδε ωμοτερον. ∆ιο δη
μαλιστα και πενθω, οτι τα της κακιας αρετης ειναι νομιζουσιν οι πολλοι, και
υπεροραιν και καταφρονειν, λαμπρον εδοξεν ειναι και σεμνον· οπερ μεγιστη παγις
εστι του διαβολου, το και αγαθην περιθειναι δοξαν τηι πονηριαι· διο και
δυσεξαλειπτος γινεται. Και γαρ πολλων εγωγε ηκουσα σεμνυνομενων επι τωι μη
προσιεσθαι τους αποστρεφομενους αυτους· καιτοι γε ο ∆εσποτης σου και
εγκαλλωπιζεται τουτωι. Ποσακις γουν αυτον διεπτυσαν ανθρωποι; ποσακις
απεστραφησαν; αυτος δε ου παυεται επιτρεχων. Μη τοινυν λεγε, οτι Ου δυναμαι
προσιεσθαι τους μισουντας, αλλ' ειπε, οτι Ου δυναμαι διαπτυσαι τους διαπτυοντας.
Τουτο του μαθητου του Χριστου το ρημα, ως το γε ετερον του διαβολου· τουτο
λαμπρους εποιει και ενδοξους, ως το γε ετερον αισχρους και καταγελαστους. ∆ια
τουτο θαυμαζομεν Μωυσεα, οτι και του Θεου λεγοντος, Ἔασον με, και θυμωθεις
εκτριψω αυτους, ουκ ηδυνηθη διαπτυσαι τους πολλακις αυτον αποστραφεντας, αλλ'
ελεγεν, Ει μεν αφηις αυτοις την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, καμε εξαλειψον. Θεου γαρ
φιλος ην και μιμητης. Μη δη σεμνυνω 60.649 μεθα εν οις εγκαλυπτεσθαι δει, μηδε
λεγωμεν τα των αγοραιων τουτων και σεσυρμενων ανθρωπων, Οιδα καταπτυσαι
μυριων· αλλα καν ετερος τουτο λεγηι, καταγελωμεν και επιστομιζωμεν, οτι
καλλωπιζεται εφ' οις αισχυνεσθαι εδει. Τι λεγεις, ειπε μοι; καταπτυεις ανθρωπου
πιστου, ου απιστου οντος ου κατεπτυσεν ο Χριστος; Τι λεγω, ου κατεπτυσεν; Ουτω
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν ουν αυτον εφιλησεν εχθρον οντα και δυσειδη, ως και αποθανειν υπερ αυτου.
Ειτα αυτος μεν ουτως εφιλησε και τοιουτον οντα, συ δε νυν, οτε ωραιος εγενετο και
θαυμαστος, διαπτυεις, ειπε μοι, μελος οντα του Χριστου, και σωμα γενομενον ∆εσπο
60.650 τικον; ουκ εννοεις, τι φθεγγηι; ουκ αισθανηι οια τολμαις; Κεφαλην εχει τον
Χριστον, και τραπεζαν και ιματιον και ζωην και φως και νυμφιον, και παντα εστιν
εκεινος αυτωι, και τολμαις ειπειν, οτι ∆ιαπτυω τουτον; και ου τουτον μονον, αλλα και
μυριους ετερους μετ' αυτου; Ἐπισχες, ανθρωπε, και αναπαυσαι της μανιας· επιγνωθι
τον αδελφον, μαθε οτι ανοιας ταυτα τα ρηματα και παραπληξιας, και λεγε ταναντια,
οτι Καν μυριακις με διαπτυηι, εγω ουκ αποστησομαι· ουτω και τον αδελφον
κερδανεις, και εις δοξαν του Θεου βιωσηι, και των μελλοντων μεθεξεις αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΗʹ.
Λεγω δε Χριστον Ἰησουν διακονον γεγενησθαι περιτομης υπερ αληθειας
Θεου, εις το βεβαιω σαι τας επαγγελιας των πατερων. αʹ. Παλιν περι της του Χριστου
κηδεμονιας διαλεγεται, ετι του αυτου κεφαλαιου εχομενος, και δεικνυς οσα
εποιησεν υπερ ημων, και πως ουχ εαυτωι ηρεσε. Και μετα τουτου κακεινο
κατασκευαζει, οτι μειζονων εισιν οι εξ εθνων οφειλεται τωι Θεωι. Ει δε μειζονων εισι,
δικαιοι αν ειεν φερειν τους εξ Ἰουδαιων ασθενεις. Ἐπειδη γαρ σφοδρα εκεινων
καθηψατο, ινα μη τουτους επαρηι τουτο, καταστελλει παλιν αυτων την απονοιαν,
εκεινοις μεν εξ επαγγελιας πατερων δεικνυς διδομενα τα αγαθα, τοις δε εξ εθνων, εξ
ελεου και φιλανθρωπιας μονης· διο και ελεγε, Τα δε εθνη υπερ ελεου δοξασαι τον
Θεον. Ἵνα δε σαφεστερον γενηται το λεγομενον, αυτων παλιν ακουσον των
ρηματων, ινα μαθηις τι εστι το Ὑπερ αληθειας Θεου γεγενησθαι τον Χριστον
διακονον περιτομης, εις το βεβαιωσαι τας επαγγελιας των πατερων. Τι ποτ' ουν εστι
το ειρημενον; Ἐπαγγελια προς τον Ἀβρααμ ην γεγενημενη λεγουσα· Σοι δωσω την
γην και τωι σπερματι σου, και, Ἐν τωι σπερματι σου ενευλογηθησονται παντα τα
εθνη. Ἀλλ' εγενοντο κολασεως υπευθυνοι μετα ταυτα οι του σπερματος Ἀβρααμ
απαντες. Ὁ γαρ νομος οργην αυτοις κατειργαζετο παραβαινομενος, και της
επαγγελιας απεστερει λοιπον εκεινης της των πατερων. Παραγενομενος τοινυν ο
Υιος συνεπραξε τωι Πατρι, εις το τας επαγγελιας εκεινας αληθευσαι, και εις τελος
εξελθειν. Παντα γαρ τον νομον πληρωσας εν ωι και περιτομην, και ταυτηι και δια του
σταυρου της καταρας απαλλαξας της επι τηι παραβασει, ουκ αφηκε διαπεσειν την
επαγγελιαν. Ὅταν ουν λεγηι, ∆ιακονον περιτομης, τουτο λεγει, οτι ελθων, και παντα
τον νομον πληρωσας, και περιτμηθεις, και γενομενος σπερμα του Ἀβρααμ, ελυσε την
καταραν, επαυσε του Θεου την οργην, επιτηδειους λοιπον εποιησε τους μελλοντας
δεχεσθαι την επαγγελιαν, απαξ απαλλαγεντας του προσκεκρουκεναι. Ἵν' ουν μη
λεγωσιν ουτοι οι εγκαλουμενοι, Πως ουν ο Χριστος περιετεμνετο, και παντα τον
νομον εφυλαττεν; εις τουναντιον αυτο περιτρεπει. Ου γαρ ινα μεινηι ο νομος, τουτο
εποιησε, φησιν, αλλ' ινα αυτον λυσηι, και σε απαλλαξηι της επικειμενης καταρας, και
ελευθερωσηι καθολου της αρχης της εκεινου. 60.650 Ἐπειδη γαρ συ παρεβης τον
νομον, δια τουτο εκεινος επληρωσεν, ουχ ινα συ πληρωσηις, αλλ' ινα σοι τας
επαγγελιας βεβαιωσηι τας προς τους πατερας, ας ο νομος διαπεσειν εποιει, δεικνυς σε
προσκεκρουκοτα και της κληρονομιας οντα αναξιον· ωστε και συ κατα χαριν
εσωθης· και γαρ αποβεβλημενος ης. Μη τοινυν στασιαζε, μηδε φιλονεικει
αντεχομενος ακαιρως του νομου, ος και της επαγγελιας εξεβαλεν αν, ει μη τοσαυτα
επαθεν υπερ σου ο Χριστος. Ἔπαθε δε ταυτα, ουκ επειδη συ αξιος ης σωτηριας, αλλ'
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωστε αληθευσαι τον Θεον. Ειτα, ινα μη τουτο φυσησηι τον εξ εθνων, φησι· Τα δε εθνη
υπερ ελεους δοξασαι τον Θεον. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Οι μεν Ἰουδαιοι καν
επαγγελιας ειχον, ει και αναξιοι ησαν· συ δε ουδε τουτο, αλλ' απο φιλανθρωπιας
εσωθης μονης. Ει και τα μαλιστα ουδε εκεινοις τι πλεον εγενετο απο της επαγγελιας,
ει μη παρεγενετο ο Χριστος· αλλ' ομως ινα αυτους κερασηι, και συγχωρησηι
κατεξανιστασθαι των ασθενων, μεμνηται των επαγγελιων· περι δε τουτων φησιν,
οτι ελεει εσωθησαν μονωι· διο και δικαιοι αν ειεν μαλιστα δοξαζειν τον Θεον. ∆οξα
δε Θεωι, το συνηφθαι, το ηνωσθαι, το ομοθυμαδον ευφημειν, το βασταζειν τον
ασθενεστερον, το μη περιοραιν αποῤρηγνυμενον το μελος. Ειτα και μαρτυριας επαγει,
εν αις δεικνυσιν, οτι δει συνηφθαι τους εξ Ἰουδαιων τοις εξ εθνων, ουτω λεγων·
Καθως γεγραπται· ∆ια τουτο εξομολογησομαι σοι εν εθνεσι, Κυριε, και τωι ονοματι
σου ψαλω· και, Ευφρανθητε, εθνη, μετα του λαου αυτου· και, Αινειτε, παντα τα εθνη,
τον Κυριον, επαινεσατε αυτον, παντες οι λαοι· και, Ἔσται η ριζα του Ἰεσσαι, και ο
ανισταμενος αρχειν εθνων· επ' αυτωι εθνη ελπιουσι. Ταυτα δε παντα παρηγαγε,
δεικνυς οτι δει ηνωσθαι και δοξαζειν τον Θεον, ομου και τον εξ Ἰουδαιων
καταστελλων, ινα μη επαιρηται κατα τουτου, των προφητων παντων τουτους
καλουντων, και τον εξ εθνων πειθων μετριαζειν, τωι δειξαι πλειονος υπευθυνον
οντα χαριτος. βʹ. Ειτα παλιν επι ευχην κατακλειει τον λογον, λεγων· Ὁ δε Θεος της
ελπιδος πληρωσαι υμας πασης χαρας και ειρηνης εν τωι πιστευειν, εις το περισσευειν
εν τηι ελπιδι, εν δυναμει Πνευματος αγιου. Τουτεστιν, απαλλαγειητε της προς
αλληλους αθυμιας, και μη καταβληθειητε ποτε υπο των πειρασμων· τουτο δε εσται
εν τωι περισσευειν υμας εν 60.651 τηι ελπιδι. Το δε παντων αιτιον των αγαθων τουτο.
Τουτο δε απο Πνευματος εσται αγιου· αλλ' ουχ απλως απο Πνευματος, αλλ' εαν και
τα παρ' ημων εισενεγκωμεν. ∆ια τουτο φησιν, Ἐν τωι πιστευειν· ουτω γαρ δυνασθε
πληρωθηναι χαρας, εαν πιστευητε, εαν ελπιζητε. Ἀλλ' ουκ ειπεν, Ἐαν ελπιζητε,
αλλ', Ἐανπερισσευητε εν τηι ελπιδι, ωστε μη μονον παραμυθιαν ευρειν των δεινων,
αλλα και χαραν εχειν δια την περιουσιαν της πιστεως και της ελπιδος. Ουτω και το
Πνευμα επισπασεσθε· ουτω και εκεινου παραγενομενου, τα αγαθα διατηρησετε
παντα. Καθαπερ γαρ την ζωην ημων η τροφη διακρατει, και ταυτην η ζωη οικονομει·
ουτως εαν εχωμεν εργα αγαθα, το Πνευμα εξομεν· καν το Πνευμα εχωμεν και εργα
εξομεν αγαθα· ωσπερουν και τουναντιον, εαν μη εργα εχωμεν, το Πνευμα
αφιπταται. Ἐαν δε του Πνευματος ερημωθωμεν, και περι τα εργα χωλευσομεν· οταν
γαρ τουτο απελθηι, το ακαθαρτον ερχεται· και δηλον απο του Σαουλ. Τι γαρ, ει μη
πνιγει ημας ωσπερ εκεινον; Ἀλλ' ετερως απαγχονιζει δια πραξεων πονηρων. ∆ει
τοινυν ημιν της κιθαρας του ∆αυιδ, ινα επαιδωμεν τηι ψυχηι τας θειας επωιδας, και τας
εντευθεν και τας απο των αγαθων πραξεων· ως αν θατερον μονον ποιωμεν, και της
ωιδης ακουοντες, τωι ταυτα επαιδοντι πολεμωμεν δια των εργων, καθαπερ εκεινος
τοτε· και εις κριμα ημιν εσται το φαρμακον, και αγριωτερα η μανια γενησεται. Προ
μεν γαρ του ακουσαι δεδοικεν ο πονηρος δαιμων, μηποτε ακουσαντες
κατορθωσωμεν· οταν δε και ακουσαντες οι αυτοι μενωμεν, και τουτο εξαιρειται το
δεος αυτου. Ψαλωμεν τοινυν την απο των πραξεων ωιδην, ινα την δαιμονος
χαλεπωτεραν εκβαλωμεν αμαρτιαν. ∆αιμων μεν γαρ ου παντως αποστερει των
ουρανων, αλλ' εστιν οπου και συμπραττει τωι νηφοντι· αμαρτια δε παντως εκβαλλει.
∆αιμων γαρ εστιν εκουσιος αυτη, και μανια αυθαιρετος· διοπερ ουδε τους ελεουντας
εχει και συγγινωσκοντας. Ἐπαιδωμεν τοινυν τηι ουτω διακειμενηι ψυχηι, και απο των
αλλων Γραφων, και απο του μακαριου ∆αυΐδ· και ψαλλετω το στομα, και
παιδευεσθω ο νους. Ουκ εστιν ουδε τουτο αυτο μικρον· αν γαρ παιδευσωμεν την
γλωτταν ψαλλειν, αισχυνθησεται η ψυχη ταυτης ψαλλουσης ταναντια βουλομενη.
Ου τουτο δε μονον καρπωσομεθα το καλον, αλλ' οτι και πολλα ημεις εισομεθα των
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν διαφεροντων· και γαρ και περι των παροντων και των μελλοντων σοι
διαλεγεται, και περι των ορωμενων, και περι της αορατου κτισεως. Καν περι
ουρανου θεληις μαθειν, ποτερον μενει τοιουτος η μεταβαλλεται, σαφως αποκρινειται
σοι και ερει, οτι Οι ουρανοι ως ιματιον παλαιωθησονται, και ωσει περιβολαιον
ελιξεις αυτους, ο Θεος, και αλλαγησονται. Και περι του σχηματος αν θεληις ακουσαι,
ακουσηι παλιν· Ὁ εκτεινων τον ουρανον ωσει δεῤριν. Καν περι των νωτων αυτου
βουληθηι τις πλεον ειδεναι, ερει σοι παλιν· Ὁ στεγαζων εν υδασι τα υπερωια αυτου.
Και ουδε ενταυθα ισταται, αλλα και περι του πλατους και του υψους σοι διαλεγεται,
δεικνυς ταυτα ισομετρα οντα· Καθ' οσον γαρ, φησιν, απεχουσιν ανατολαι απο
δυσμων, εμακρυνεν αφ' ημων τας ανομιας ημων. Κατα το υψος του ουρανου απο της
γης εκραταιωσε Κυριος το ελεος αυτου επι τους φοβουμενους αυτον. Καν της γης τα
θεμελια περιεργασηι, ουδε ταυτα σε αποκρυψεται, αλλ' ακουσηι ψαλλοντος αυτου και
λεγοντος, Ὅτι επι θαλασσων 60.652 εθεμελιωσεν αυτην. Καν περι των σεισμων
επιθυμησηις μαθειν ποθεν γινονται, απαλλαξει σε πασης αποριας, ουτω λεγων· Ὁ
επιβλεπων επι την γην, και ποιων αυτην τρεμειν. Καν της νυκτος ζητησηις την
χρειαν, και ταυτην εισηι παρ' αυτου μαθων, οτι Ἐν αυτηι διελευσονται παντα τα
θηρια του δρυμου. Και τα ορη που χρησιμα, αποκρινεται σοι· Ὄρη τα υψηλα τοις
ελαφοις. Και δια τι αι πετραι, λεγει σοι· Πετρα καταφυγη τοις χοιρογρυλλιοις και
τοις λαγωοις. ∆ια τι τα ακαρπα δενδρα, μαθε· Ἐκει στρουθια εννοσσευσουσι. ∆ια τι
εν ερημοις πηγαι; Ἐπ' αυτα τα πετεινα του ουρανου κατασκηνωσει, και τα θηρια του
αγρου. ∆ια τι οινος; Ουχ ινα πινηις μονον, επει ηρκει και η του υδατος φυσις, αλλ' ινα
και ευφρανθηις και ησθηις· Οινος γαρ ευφραινει καρδιαν ανθρωπου. Τουτο δε μαθων,
εισηι και μεχρι που τωι οινωι κεχρησθαι δει. Ποθεν τρεφεται τα πετεινα, και τα αγρια
θηρια; Ἀκουσηι λεγοντος· Παντα προς σε προσδοκωσι δουναι την τροφην αυτοις εις
ευκαιρον. Καν ειπηις, ∆ια τι τα κτηνη; αποκρινεται σοι, οτι και ταυτα δια σε· Ὁ
εξανατελλων γαρ, φησι, χορτον τοις κτηνεσι, και χλοην τηι δουλειαι των ανθρωπων.
Τι της σεληνης σοι χρεια; Ἄκουσον αυτου λεγοντος· Ἐποιησε σεληνην εις καιρους.
Και οτι εποιησε γενητα παντα τα ορωμενα και τα μη ορωμενα, και τουτο σαφως
εδιδαξεν ειπων· Αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν. Και
οτι θανατου λυσις εσται, και τουτο σε διδασκει λεγων· Ὁ Θεος λυτρωσεται την
ψυχην μου εκ χειρος ᾅδου, οταν λαμβανηι με. Ποθεν το σωμα ημιν γεγονε; και τουτο
λεγει· Ἐμνησθη οτι χους εσμεν. Που παλιν απερχεται; Ἐπιστρεψει εις τον χουν
αυτου. ∆ια τι ταυτα παντα; ∆ια σε. ∆οξηι γαρ και τιμηι εστεφανωσας αυτον, και
κατεστησας αυτον επι τα εργα των χειρων σου. Ει εχομεν τι κοινον προς τους
αγγελους οι ανθρωποι; Και τουτο λεγει ψαλλων ουτως· Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι
παρ' αγγελους. Περι της αγαπης του Θεου· Καθως οικτειρει πατηρ υιους, ωικτειρησε
Κυριος τους φοβουμενους αυτον. Περι των μετα ταυτα διαδεξομενων ημας, και της
αταραχου ληξεως εκεινης· Ἐπιστρεψον, φησι, ψυχη μου, εις την αναπαυσιν σου. ∆ια
τι ουτω μεγας ο ουρανος; Και τουτο ερει, οτι Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου. ∆ια
τι νυξ και ημερα εγενετο; Ουχ ινα φαινωσι και αναπαυωσι μονον, αλλ' ινα και
παιδευωσιν· Ου γαρ εισι λαλιαι ουδε λογοι, ων ουχι ακουονται αι φωναι αυτων. Πως
η θαλασσα περικειται τηι γηι; Ἄβυσσος ως ιματιον το περιβολαιον αυτης· ουτω γαρ το
Ἑβραικον εχει. γʹ. Ἀπο δε των ειρημενων αρχην λαβοντες και τα αλλα παντα
εισεσθε, τα περι Χριστου, τα περι αναστασεως, τα περι της μελλουσης ζωης, τα περι
αναπαυσεως, τα περι κολασεως, τα περι των ηθικων λογων, τα περι των δογματων
απαντα, και μυριων αγαθων εμπεπλησμενον το βιβλιον ευρησετε. Καν εις
πειρασμους εμπεσηις, πολλην εντευθεν ληψηι παραμυθιαν· καν εις αμαρτηματα,
μυρια φαρμακα κειμενα ενταυθα ευρησεις· αν εις πενιαν, αν εις θλιψιν, πολλους
τους λιμενας οψει· καν δικαιος ηις, πολλην ασφαλειαν εκειθεν καρπωσηι· καν
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτωλος ηις, πολλην την 60.653 παραμυθιαν. Ἄν τε γαρ δικαιος ηις, και πασχηις
δεινα, ακουσηι λεγοντος, οτι Ἕνεκεν σου θανατουμεθα ολην την ημεραν,
ελογισθημεν ως προβατα σφαγης. Ταυτα παντα ηλθεν εφ' ημας, και ουκ
επελαθομεθα σου. Καν επαρηι σε τα κατορθωματα, ακουσηι λεγοντος· Μη εισελθηις εις
κρισιν μετα του δουλου σου, οτι ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων· και ευθεως
ταπεινωθησηι. Καν αμαρτωλος ηις, και απεγνωκως εαυτου, ακουσηι συνεχως
επαιδοντος· Σημερον εαν της φωνης αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας καρδιας
υμων, ως εν τωι παραπικρασμωι· και αναστησηι ταχεως. Καν διαδημα εχηις επι της
κεφαλης, και μεγα φρονηις, μαθησηι οτι Ου σωζεται βασιλευς δια πολλην δυναμιν,
και γιγας ου σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου· και δυνησηι μετριαζειν. Ἐαν
πλουσιος ηις και επιδοξος, παλιν ακουσηι Ψαλλοντος· Ουαι οι πεποιθοτες επι τηι
δυναμει αυτων, και επι τωι πληθει του πλουτου αυτων καυχωμενοι· και, οτι
Ἄνθρωπος, ωσει χορτος αι ημεραι αυτου, ωσει ανθος του αγρου, ουτως εξανθησει·
και, Ου συγκαταβησεται η δοξα αυτου οπισω αυτου· και ουδεν ηγησηι μεγα ειναι των
επι της γης. Το γαρ παντων λαμπροτερον, η δοξα και η δυναστεια, οταν ουτως
ευτελης ηι, τι ετερον αξιον αν ειη λογου των επι της γης; Ἀλλ' εν αθυμιαι κατεστης;
Ἄκουσον αυτου λεγοντος, Ἵνα τι περιλυπος ει, η ψυχη μου, και ινα τι συνταρασσεις
με; Ἔλπισον επι τον 60.654 Θεον, οτι εξομολογησομαι αυτωι. Ἀλλ' οραις
ευδοκιμουντας παρ' αξιαν; Ειπε, Μη παραζηλου εν πονηρευομενοις, οτι ωσει χορτος
ξηρανθησονται, και ωσει λαχανα χλοης ταχυ αποπεσουνται. Ὁραις και δικαιους και
αμαρτωλους κολαζομενους; Ἄκουσον οτι ουχ η αυτη αιτια· Πολλαι γαρ, φησιν, αι
μαστιγες του αμαρτωλου. Ἐπι δε των δικαιων ουκ ειπεν, Αι μαστιγες, αλλα, Πολλαι
αι θλιψεις των δικαιων, και εκ πασων αυτων ρυσεται αυτους ο Κυριος· και παλιν,
Θανατος αμαρτωλων πονηρος· και, Τιμιος εναντιον Κυριου ο θανατος των οσιων
αυτου. Ταυτα λεγε συνεχως, εντευθεν παιδευου· τουτων γαρ εκαστον των ρηματων
πελαγος αχανες εχει νοηματων. Ἡμεις μεν γαρ απλως αυτα παρεδραμομεν· ει δε
βουληθειητε μετα ακριβειας διερευνησασθαι τα ειρημενα, πολυν οψεσθε τον
πλουτον. Ἀλλα τεως και εκ των ειρημενων δυνατον καθαιρεσθαι των επικειμενων
παθων. οταν γαρ μητε φθονειν εαι, μητε λυπεισθαι και αθυμειν ακαιρως, μητε
ηγεισθαι τι πλουτον μητε θλιψιν μητε πενιαν, μηδε αυτην την ζωην νομιζειν τι
ειναι, παντων σε απαλλαττει των παθων. Ὑπερ δε τουτων ευχαριστησωμεν τωι Θεωι,
και τον θησαυρον μεταχειριζωμεθα, Ἵνα δια της υπομονης και της παρακλησεως
των Γραφων την ελπιδα εχωμεν, και των μελλοντων απολαυσωμεν αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΘʹ.
Πεπεισμαι δε, αδελφοι μου, και αυτος εγω περι υμων, οτι και αυτοι μεστοι
εστε αγαθωσυνης, πεπληρωμενοι πασης γνωσεως, δυναμενοι και αλλους νουθετειν.
αʹ. Ειπεν, οτι Ἐφ' οσον ειμι εθνων αποστολος, την διακονιαν μου δοξαζω· ειπεν, οτι
Μηπως ουδε σου φεισηται· ειπε, Μη γινεσθε φρονιμοι παρ' εαυτοις· και παλιν, Συ δε
τι κρινεις τον αδελφον σου; και, Συ τις ει ο κρινων αλλοτριον οικετην; και ετερα
πολλωι πλειονα τοιαυτα. Ἐπει ουν πολλαχου τον λογον τραχυτερον εποιησε,
θεραπευει λοιπον· και οπερ αρχομενος ελεγε, τουτο και τελευτων. Ἀρχομενος μεν
ελεγεν· Ευχαριστω τωι Θεωι μου υπερ παντων υμων, οτι η πιστις υμων
καταγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι· ενταυθα δε, Πεπεισμαι, φησιν, οτι μεστοι εστε
αγαθωσυνης, δυναμενοι και αλλους νουθετειν· οπερ πλεον εστιν εκεινου. Και ουκ
ειπεν, Ἤκουσα, αλλα, Πεπεισμαι, και ου δεομαι παρ' ετερου μαθειν, αλλ' Αυτος εγω,
τουτεστιν, ο επιτιμων, ο εγκαλων. Και Ὅτι μεστοι εστε αγαθωσυνης. Τουτο προς την
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναγχος γενομενην παραινεσιν· ωσανει ελεγεν, οτι Ουχ ως ωμοις ουδε μισαδελφοις
ταυτα παρηινεσα προσλαμβανεσθαι, και μη εαιν μηδε καταλυειν το εργον του Θεου·
οιδα γαρ, οτι μεστοι εστε αγαθωσυνης. ∆οκει δε μοι ενταυθα και ολοκληρον την
αρετην ουτω καλειν. Και ουκ ειπεν, Ἔχετε, αλλα, Μεστοι εστε αγαθωσυνης. Και το
εξης μετα της αυτης επιτασεως· Πεπληρωμενοι πασης γνωσεως. Τι γαρ ει
φιλοστοργοι μεν ησαν, ουκ ᾔδεσαν δε πως δει τοις φιλουμενοις κεχρησθαι; ∆ια
τουτο προσεθηκε, Πασης γνωσεως, δυναμενοι και αλλους νουθετειν· ουχι μονον
μανθανειν, αλλα και διδασκειν. Τολμηροτερον δε εγραψα υμιν απο μερους. Ὅρα
Παυλου ταπεινοφροσυνην, ορα σοφιαν, πως και βαθειαν εδωκε την τομην εν τοις
εμπροσθεν, και επειδη κατωρθωσεν οπερ εβουλετο, πολληι κεχρη 60.654.30 ται τηι
θεραπειαι παλιν. Ἱκανον γαρ και χωρις των ειρημενων, αυτο τουτο το ομολογησαι
τετολμηκεναι, χαλασαι αυτων τον τονον. Τουτο και Ἑβραιοις επιστελλων ποιει,
λεγων ουτω· Πεπεισμεθα δε περι υμων, αγαπητοι, τα κρειττονα και εχομενα
σωτηριας, ει και ουτω λαλουμεν. Και Κορινθιοις παλιν ομοιως, Ἐπαινω δε υμας, οτι
παντα μου μεμνησθε, και καθως παρεδωκα υμιν τας παραδοσεις, ουτω κατεχετε. Και
Γαλαταις δε επιστελλων ελεγε, Πεποιθα εις υμας, οτι ουδεν αλλο φρονησετε. Και
πανταχου δε των επιστολων τουτο ευροι τις αν το θεωρημα δαψιλες· ενταυθα δε και
μειζονως. Και γαρ εν αξιωματι ησαν πλειονι, και εδει φλεγμαινουσαν την διανοιαν
αυτων καταστελλειν, μη τωι στυφειν μονον, αλλα και τωι χαλαιν· και γαρ διαφορως
αυτο ποιει. ∆ιο και ενταυθα φησι, Τολμηροτερον υμιν εγραψα. Και ουδε τουτωι
αρκειται, αλλα προσεθηκεν, Ἀπο μερους, τουτεστιν ηρεμα. Και ουδε ενταυθα εστη,
αλλα τι φησιν; Ὡς επαναμιμνησκων υμας. Και ουκ ειπε, ∆ιδασκων, ουδε,
Ἀναμιμνησκων, αλλ', Ἐπαναμιμνησκων, τουτεστι, μικρον τι αναμιμνησκων. Ὁραις
το τελος τωι προοιμιωι συμβαινον; Ὥσπερ γαρ εκει ελεγεν, οτι Ἡ πιστις υμων
καταγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι, ουτω και εν τωι τελει της Ἐπιστολης· Ἡ γαρ ημων
υπακοη εις παντας αφικετο. Και ωσπερ αρχομενος ελεγεν· Ἐπιποθω γαρ υμας ιδειν,
ινα τι μεταδω χαρισμα υμιν πνευματικον εις το στηριχθηναι υμας· τουτο δε εστι,
συμπαρακληθηναι· ουτω και ενταυθα, Ὡς επαναμιμνησκων, ελεγε. Και απο του
θρονου καταβας του διδασκαλικου, και εκει και ενταυθα ως αδελφοις διαλεγεται,
και φιλοις και ομοτιμοις· ο δη μαλιστα εστι διδασκαλου, διαποικιλλειν τον λογον
προς την των ακουοντων ωφελειαν. Ὅρα γουν πως ειπων, 60.655 οτι Τολμηροτερον
εγραψα, και οτι Ἀπο μερους, και οτι Ὡς επαναμιμνησκων, ουδε τουτοις ηρκεσθη,
αλλα ταπεινοτερον ετι ποιων τον λογον, επηγαγε· ∆ια την χαριν την δοθεισαν μοι
υπο του Θεου· ο και αρχομενος ελεγεν, Ὀφειλετης ειμι. Ὡσανει ελεγεν, Ουκ εμαυτωι
ηρπασα την τιμην, ουδε επεπηδησα τουτωι πρωτος, αλλ' ο Θεος τουτο επεταξε, και
τουτο κατα χαριν, ουχ ως αξιον εις τουτο αφορισας. Μη τοινυν τραχυνεσθε· ου γαρ
εγω κατεξανισταμαι· ο Θεος εστιν ο επιταττων. Και ωσπερ εκει φησιν, Ὧ λατρευω εν
τωι ευαγγελιωι του Υιου αυτου, ουτω και ενταυθα ειπων, ∆ια την χαριν την δοθεισαν
μοι υπο του Θεου, επηγαγεν Εις το ειναι με λειτουργον Ἰησου Χριστου εις τα εθνη,
ιερουργουντα το ευαγγελιον του Θεου. Μετα γαρ την πολλην των ειρημενων
αποδειξιν, επι το σεμνοτερον αγει τον λογον, ουχ απλως λατρειαν λεγων, καθαπερ
εν αρχηι, αλλα λειτουργιαν και ιερουργιαν· Αυτη γαρ μοι ιερωσυνη το κηρυττειν και
καταγγελλειν· ταυτην προσφερω την θυσιαν. Ἱερει δε ουδεις αν εγκαλεσειε το θυμα
σπουδαζοντι αμωμον προσενεγκειν. Ταυτα δε ελεγεν, αμα και τουτων πτερων τα
φρονηματα, και δεικνυς θυσιαν οντας, και υπερ των καθ' εαυτον απολογουμενος,
οτι τουτο επιτετακται. Και γαρ μαχαιρα μου το ευαγγελιον, φησιν, ο του κηρυγματος
λογος. Και η αιτια, ουχ ινα εγω δοξασθω, ουχ ινα λαμπρος φανω, αλλ' Ἵνα γενηται η
προσφορα των εθνων ευπροσδεκτος, ηγιασμενη εν Πνευματι αγιωι. Τουτεστιν, αι
ψυχαι των διδασκομενων ινα δεχθωσιν. Ου γαρ εμε τοσουτον τιμων ο Θεος εις τουτο
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγαγεν, οσον υμων κηδομενος. βʹ. Και πως αν γενοιτο ευπροσδεκτος; Ἐν Πνευματι
αγιωι· ου γαρ πιστεως δει μονης, αλλα και πολιτειας πνευματικης, ινα κατεχωμεν το
Πνευμα το δοθεν απαξ. Ου γαρ ξυλα και πυρ, ουδε βωμος και μαχαιρα, αλλα Πνευμα
παντα παρ' ημιν. ∆ια τουτο παντα ποιω, ινα μη σβεσθηι εκεινο το πυρ· τουτο γαρ και
επιτεταγμαι. Τι ουν τοις μη δεομενοις λεγεις; ∆ι' αυτο δη τουτο ου διδασκω, αλλ'
αναμιμνησκω, φησι· καθαπερ ο ιερευς παρεστηκε το πυρ ανακαιων, ουτω και εγω
την προθυμιαν υμων διεγειρων. Και ορα· ουκ ειπεν, Ἵνα γενηται η προσφορα υμων,
αλλα, Των εθνων. Ὅταν δε ειπηι, Των εθνων, την οικουμενην λεγει, γην και
θαλασσαν απασαν, καταστελλων εκεινων τα φρονηματα, ωστε μη απαξιωσαι και
διδασκαλον εχειν τον προς τα περατα της οικουμενης τεινομενον· ο και αρχομενος
ελεγε, Καθως και εν τοις λοιποις εθνεσιν, Ἕλλησι τε και βαρβαροις, σοφοις τε και
ανοητοις οφειλετης ειμι. Ἔχω ουν καυχησιν εν Χριστωι Ἰησου τα προς τον Θεον.
Ἐπειδη γαρ σφοδρα εαυτον εταπεινωσε, παλιν επαιρει τον λογον, και τουτο υπερ
εκεινων ποιων, ωστε μη δοξαι ευκαταφρονητος ειναι. Και εν τωι επαιρειν δε αυτον,
του οικειου μεμνηται ηθους, ουτω λεγων· Ἔχω ουν καυχησιν. Καυχωμαι, φησιν, ουκ
εν εμαυτωι, ουδε εν τηι ημετεραι σπουδηι, αλλα τηι του Θεου χαριτι. Ου γαρ τολμησω τι
λαλησαι, ων ου κατειργασατο ο Χριστος δι' εμου εις υπακοην των εθνων, λογωι και
εργωι, εν δυναμει σημειων και τερατων, εν δυναμει Πνευματος Θεου. Ουδε γαρ αν
εχοι τις ειπειν, φησιν, οτι κομπος μου τα ρηματα· της γαρ ιερουργιας μου ταυτης τα
συμβολα, και της 60.656 χειροτονιας εχω πολλα δειξαι τα τεκμηρια, ου ποδηρη και
κωδωνας, καθαπερ οι παλαιοι, ουδε μιτραν και κιδαριν, αλλα πολλωι φρικωδεστερα
τουτων σημεια και θαυματα. Ουδε γαρ εστιν ειπειν, οτι ενεχειρισθην μεν, ουκ
εποιησα δε το επιταχθεν· μαλλον δε ουδε εγω εποιησα, αλλα ο Χριστος· διο και εν
αυτωι καυχωμαι, ουχ υπερ των τυχοντων πραγματων, αλλ' υπερ των πνευματικων.
Τουτο γαρ εστι, Τα προς τον Θεον. Ὅτι γαρ ηνυσα εφ' ο επεμφθην, και ου κομπος τα
ρηματα, δηλοι τα θαυματα και η των εθνων υπακοη. Ου γαρ τολμησω τι λαλησαι ων
ου κατειργασατο ο Χριστος δι' εμου εις υπακοην εθνων, λογωι και εργωι, εν δυναμει
σημειων και τερατων, εν δυναμει Πνευματος Θεου. Ὅρα πως βιαζεται το παν δειξαι
του Θεου, και ουδεν εαυτου. Ειτε γαρ φθεγγομαι τι, ειτε ποιω, ειτε θαυματουργω,
παντα αυτος, παντα το Πνευμα το αγιον. Ταυτα δε λεγει, δεικνυς και του Πνευματος
το αξιωμα. Ειδες πως ταυτα των παλαιων θαυμαστοτερα και φρικωδεστερα, η θυσια,
η προσφορα, τα συμβολα; Ὅταν γαρ ειπηι, Ἐν λογωι και εργωι, εν δυναμει σημειων και
τερατων, τουτο λεγει, την διδασκαλιαν, την περι βασιλειας φιλοσοφιαν, την των
εργων, και της πολιτειας επιδειξιν, τους νεκρους τους εγειρομενους, τους δαιμονας
τους ελαυνομενους, τους θεραπευομενους τυφλους, τους πηδωντας χωλους, τα
αλλα τεραστια, απερ απαντα ειργαζετο το Πνευμα το αγιον εν ημιν. Ειτα η τουτων
αποδειξις, επειδη ταυτα τεως αποφασις ην, των μαθητων το πληθος. ∆ιο και
επηγαγεν· Ὥστε με απο Ἱερουσαλημ και κυκλωι μεχρι του Ἰλλυρικου πεπληρωκεναι
το ευαγγελιον του Χριστου. Ἀριθμει τοινυν και πολεις και χωρας, και εθνη και
δημους, μη τους υπο Ῥωμαιοις μονους, αλλα και τους υπο βαρβαροις. Μη γαρ μοι
την δια της Φοινικης και Συριας και της Κιλικων και Καππαδοκων ελθηις οδον, αλλα
και τα οπισθεν απαντα λογιζου, την Σαρακηνων και Περσων και Ἀρμενιων και την
των αλλων βαρβαρων. ∆ια γαρ τουτο ειπε, Και κυκλωι, ινα μη την κατευθυ
λεωφορον ελθηις μονον, αλλα και πασαν και την κατα τον νοτον Ἀσιαν περιδραμηις
τηι διανοιαι. Και ωσπερ νιφαδας θαυματων ενι λογωι παρεδραμεν, ειπων, Ἐν δυναμει
σημειων και τερατων· ουτω και πολεις απειρους, και εθνη και δημους και χωρας ενι
τουτωι παλιν συνειλε ρηματι. Τωι κυκλωι. Ποῤρω γαρ ην τυφου παντος· και ταυτα δε
δια τουτους εφθεγγετο, ωστε μη μεγα φρονειν εφ' εαυτοις. Και αρχομενος μεν,
φησιν, Ἵνα τινα καρπον σχω και εν υμιν, καθως και εν τοις λοιποις εθνεσιν· ενταυθα
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε αναγκην ιερωσυνης τιθησιν. Ἐπειδη γαρ τραχυτερον εφθεγξατο, και σαφεστερον
αυτου δεικνυσι την εξουσιαν. ∆ια τουτο εκει μεν απλως φησι, Καθως και εν τοις
λοιποις εθνεσιν· ενταυθα δε και τον τοπον λεγει παντα, ωστε παντοθεν αυτων
υποτεμνεσθαι το φρονημα. Και ουχ απλως ειπε, Κηρυξαι το ευαγγελιον, αλλα
Πεπληρωκεναι το ευαγγελιον του Χριστου. Ουτω δε φιλοτιμουμενον
ευαγγελιζεσθαι, οπου ουκ ωνομασθη ο Χριστος. γʹ. Ἰδου παλιν ετερα υπερβολη, οτι
ου μονον τοσουτους ευηγγελισατο και επεισεν, αλλ' οτι ουδε προς μεμαθηκοτας
απηλθε. Τοσουτον απειχε του επιῤριπτειν εαυτον αλλοτριοις μαθηταις, και δοξης
ενεκεν τουτο ποιειν, οτι και εσπουδαζε, τους μη ακη 60.657 κοοτας διδασκειν. Ουδε
γαρ ειπεν, Ὅπου ουκ επεισθησαν, αλλ', Ὅπου ουδε ωνομασθη ο Χριστος· ο πλεον
εστι. Και τινος ενεκεν τοιαυτα εφιλοτιμειτο; Ἵνα μη επ' αλλοτριον θεμελιον
οικοδομησω, φησι. Ταυτα δε λεγει, δεικνυς εαυτον αλλοτριον οντα κενοδοξιας, και
παιδευων αυτους, οτι ουκ απο του δοξης εραιν και της παρ' αυτων τιμης επι το
γραψαι ηλθεν, αλλ' ως διακονιαν πληρων, ως ιερουργιαν απαρτιζων, ως της
σωτηριας αυτων ερων. Ἀλλοτριον δε το των αποστολων φησιν, ου κατα την του
προσωπου ποιοτητα, ουδε κατα την του κηρυγματος φυσιν, αλλα κατα τον του
μισθου λογον· επει τα κηρυγματα ουκ αλλοτρια ην, αλλ' οσον εις μισθον αλλοτρια.
Ὁ γαρ των ετεροις πεπονημενων μισθος, τουτου αλλοτριος ην. Ειτα δεικνυσι και
προφητειαν πληρουμενην, λεγων· Καθως γεγραπται, Οις ουκ ανηγγελη περι αυτου,
οψονται· και οι ουκ ακηκοασι, συνησουσιν. Ὁραις επιτρεχοντα οπου πλειων ο πονος,
οπου μειζων ο ιδρως; ∆ιο και ενεκοπτομην τα πολλα του ελθειν προς υμας. Σκοπει
παλιν πως τωι προοιμιωι ομοιως το τελος υφαινει. Και γαρ και αρχομενος της
επιστολης ελεγεν, οτι Πολλακις προεθεμην ελθειν προς υμας, και εκωλυθην αχρι
του δευρο· ενταυθα δε και την αιτιαν τιθησι, δι' ην εκωλυθη, και ουχ απαξ, αλλα και
δις και πολλακις. Ὥσπερ γαρ εκει φησι, Πολλακις προεθεμην ελθειν προς υμας, ουτω
και ενταυθα, Ἐνεκοπτομην τα πολλα ελθειν προς υμας. Ὅπερ μαλιστα την επιθυμιαν
αυτου δεικνυσι, το πολλακις επιχειρειν. Νυνι δε μηκετι τοπον εχων εν τοις κλιμασι
τουτοις. Ὁραις πως εδειξεν, οτι ου της παρ' αυτων εφιεμενος δοξης εγραφε τε και
παρεγινετο; Ἐπιποθιαν δε εχων του ελθειν προς υμας απο πολλων ετων. Ὡς αν
πορευωμαι εις την Σπανιαν, ελπιζω διαπορευομενος θεασασθαι υμας, και υφ' υμων
προπεμφθηναι εκει, εαν υμων πρωτον απο μερους εμπλησθω. Ἵνα γαρ μη δοξηι
εξευτελιζειν αυτους τωι λεγειν, οτι Ἐπειδη ουδεν εχω ποιησαι, δια τουτο ερχομαι
προς υμας, παλιν τον της αγαπης κινει λογον ειπων, Ἐπιποθιαν εχων του ελθειν
προς υμας απο πολλων ετων. Ου γαρ δια τουτο επεθυμησα ελθειν, επειδη σχολην
αγω, αλλ' ινα την επιθυμιαν, ην παλαι ωδινον, ταυτην αποτεκω. Ειτα, ινα μη τουτο
παλιν αυτους φυσησηι, σκοπει πως αυτους καταστελλει, ειπων, Ὡς εαν πορευωμαι εις
την Σπανιαν, ελπιζω διαπορευομενος θεασασθαι υμας. ∆ια γαρ τουτο τεθεικε τουτο,
ινα μη μεγα φρονωσιν· ομου γαρ και την αγαπην δειξαι βουλεται, και κωλυσαι
θρυπτεσθαι εκεινους. ∆ιο συνεχως αυτο τιθησι, και εφεξης εναλλαττων τα εκατερων
τουτων κατασκευαστικα. ∆ια τοι τουτο παλιν, ινα μη λεγωσιν, Ὁδου παρεργον ημας
ποιει, επηγαγε, Και υφ' υμων προπεμφθηναι· τουτεστιν, Ἵνα υμεις μοι μαρτυρες ητε,
οτι ου καταφρονων υμων, αλλ' ελκομενος υπο της χρειας παρατρεχω. Ἐπειδη δε και
τουτο ετι λυπει, λιπαρωτερον αυτο θεραπευει, λεγων, Ἐαν υμων πρωτον απο μερους
εμπλησθω. Τωι μεν γαρ ειπειν, ∆ιαπορευομενος, δεικνυσιν ουκ εφιεμενος αυτων της
δοξης· τωι δε ειπειν, Ἐμπλησθω, δεικνυσιν ερων αυτων της αγαπης, και ουχ απλως
ερων, αλλα και σφοδρως· διο ουδε ειπεν, Ἐμπλησθω, αλλ', Ἀπο μερους. Ουδεις μεν
γαρ χρονος εμπλησαι δυναται, ουδε εμποιησαι μοι κορον της συνουσιας υμων. Ειδες
πως την αγαπην δεικνυσιν, οταν και 60.658 επειγομενος μη προτερον ανιστηται, εως
αν εμπλησθηι; Και τουτο δε της πολλης αυτου φιλοστοργιας σημειον το τοις ρημασιν
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω θερμως κεχρησθαι. Ουδε γαρ ειπε, θεασομαι, αλλ' Ἐμπλησθω, τα των γονεων
μιμουμενος ρηματα. Και αρχομενος μεν ελεγεν, Ἵνα τινα καρπον σχω· ενταυθα δε,
Ἵνα εμπλησθω· απερ αμφοτερα εφελκομενου ην. Το μεν γαρ εγκωμιον αυτων ην
μεγιστον, ει γε καρπον αυτωι παρεχειν εμελλον εκ της υπακοης· το δε, της αυτου
φιλιας δειγμα γνησιον. Και Κορινθιοις δε επιστελλων ουτως ελεγεν· Ἵνα υμεις με
προπεμψητε ου εαν πορευωμαι· δια παντων την προς τους μαθητας αγαπην
ενδεικνυμενος, ης ισον ουδεν. ∆ιο και αρχομενος αει των επιστολων εντευθεν
προοιμιαζεται, και τελευτων εις τουτο καταλυει παλιν. δʹ. Καθαπερ γαρ πατηρ
φιλοπαις μονογενες παιδιον και γνησιον, εφιλει τους πιστους απαντας· διο και
ελεγε, Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; Και
γαρ προ των αλλων απαντων τουτο χρη τον διδασκαλον εχειν. ∆ιο και Πετρωι
ελεγεν ο Χριστος, Ει φιλεις με, ποιμαινε τα προβατα μου. Ὁ γαρ τον Χριστον φιλων,
και την ποιμνην αυτου φιλει. Και τον Μωυσεα δε τοτε επεστησε τωι δημωι των
Ἰουδαιων, οτε την προς αυτους ευνοιαν επεδειξατο· και ο ∆αυιδ δε ουτως επι την
βασιλειαν ηλθε, προτερον φιλοστοργος περι αυτους φανεις. Ουτω γουν ετι νεος ων
ηλγησε υπερ του λαου, ως και την αυτου ψυχην επιδουναι, ηνικα τον βαρβαρον
καθειλεν εκεινον. Ει δε λεγει· Τι εσται τωι ανελοντι τον αλλοφυλον τουτον; ου
μισθον απαιτων ελεγεν, αλλα πιστευθηναι βουλομενος, και εγχειρισθηναι την προς
αυτον μαχην. Ὅτε γουν εισηλθε προς τον βασιλεα μετα την νικην, ουδεν υπερ
τουτων διελεχθη. Και ο Σαμουηλ δε σφοδρα φιλοστοργος ην· διο και ελεγεν, Ἐμοι δε
μη γενοιτο διαμαρτειν του διαλιπειν προσευχομενον υπερ υμων τωι Κυριωι. Ουτω και
Παυλος, μαλλον δε ουχ ουτως, αλλα και πολλωι πλεον, απαντων περιεκαιετο των
αρχομενων. ∆ιο και τους μαθητας ουτω προς αυτον διεθηκεν, ως ειπειν, οτι Ει
δυνατον, τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε μοι. ∆ια τουτο και τοις
Ἰουδαιων διδασκαλοις τουτο προ των αλλων ο Θεος εγκαλει λεγων· Ὦ οι ποιμενες
Ἰσραηλ, μη βοσκουσιν οι ποιμενες εαυτους; ουχι τα προβατα βοσκουσιν; Ἐκεινοι δε
τουναντιον εποιουν. Το γαλα γαρ, φησι, κατεσθιετε, και τα ερια περιβαλλεσθε, και το
παχυ εσφαζετε, και τα προβατα ουκ εβοσκετε. Και ο Χριστος δε ποιμενος αριστου
κανονα εκφερων ελεγεν· Ὁ ποιμην ο καλος την ψυχην αυτου τιθησιν υπερ των
προβατων. Τουτο ο ∆αυιδ εποιησε πολλαχου τε αλλαχου, και ηνικα ανωθεν κατα
του δημου παντος η φοβερα εκεινη οργη κατεφερετο. Παντων γαρ σφαττομενων
ελεγεν, Ἐγω ο ποιμην ημαρτον, εγω ο ποιμην εκακοποιησα· και ουτοι, το ποιμνιον,
τι εποιησαν; ∆ια τουτο και εν τηι αιρεσει των τιμωριων εκεινων ου λιμον ειλετο, ου
διωξιν εχθρων, αλλα τον παρα του Θεου πεμπομενον θανατον, δι' ου προσεδοκα
τους μεν αλλους εν ασφαλειαι καταστησειν, αυτον δε προ των αλλων απαντων
κατενεχθησεσθαι. Ἐπειδη δε τουτο ουκ εγενετο, θρηνει και λεγει· Ἐν εμοι η χειρ σου·
ει δε ουκ αρκει, και εν τωι οικωι του πατρος μου. Ἐγω γαρ, φησιν, ο ποιμην ημαρτον.
Ὡσανει ελεγεν, οτι Ει και ουτοι ημαρτον, εγω υπευθυνος ημην τηι τιμωριαι ο μη
διορθουμενος· 60.659 οταν δε και εμον το αμαρτημα ηι, εγω δικαιος αν ειην δουναι
την τιμωριαν. Και γαρ αυξησαι το εγκλημα θελων, το του ποιμενος εθηκεν ονομα.
Ουτω γουν την οργην εστησεν, ουτω την αποφασιν ανεκαλεσατο· τοσουτον εστιν
εξομολογησις· ∆ικαιος γαρ εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι· τοσουτον κηδεμονια
και συμπαθεια ποιμενος αριστου. Και γαρ εσπαραττετο αυτου τα σπλαγχνα
πιπτοντων εκεινων, καθαπερ παιδων γνησιων αναιρουμενων· διο και επ' αυτον την
οργην ελθειν ηξιου. Και εν αρχηι δε της σφαγης τουτο εποιησεν αν, ει μη και
βαδιζουσαν αυτην οδωι και προς αυτον ηξειν ηλπιζεν. Ὅτε γουν ειδε τουτο μεν μη
γινομενον, εκεινους δε επινεμομενην την συμφοραν, ουκετι ηνεγκεν, αλλ' ανηφθη
μαλλον, η επι του Ἀμνων του πρωτοτοκου. Τοτε γαρ θανατον ουκ ᾔτησε, νυν δε
αξιοι προ των αλλων πεσειν. Τοιουτον ειναι χρη τον αρχοντα, και μαλλον ταις
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερων, η ταις οικειαις αλγειν συμφοραις. Τοιουτον γουν τι και επι του παιδος
επαθεν, ινα μαθηις, οτι ουδεν πλεον των αρχομενων τον παιδα εφιλει. Καιτοι γε
ακολαστος ην ο νεανισκος και πατραλοιας, αλλ' ομως ελεγε· Τις δωσει μοι θανατον
αντι σου; Τι λεγεις, ω μακαριε, και παντων ανθρωπων πραοτατε; ανελειν σε
εσπουδαζεν ο παις, και μυριοις σε περιεβαλε κακοις· και οτε εκ μεσου γεγονε, και το
τροπαιον εστη, τοτε ευχηι σφαγηναι; Ναι, φησιν. Ου γαρ εμοι νενικηκε το
στρατοπεδον, αλλ' ετι πολεμουμαι σφοδροτερον η προτερον, και τα σπλαγχνα μοι
διακοπτεται νυν μειζονως. Ουτοι μεν ουν των εγκεχειρισμενων εφροντιζον. εʹ. Ὁ δε
μακαριος Ἀβρααμ και των ουκ εμπεπιστευμενων αυτωι πολλην εποιειτο την
προνοιαν, και τοσαυτην, ως και κινδυνοις εαυτον περιβαλειν χαλεποις. Ὅτι γαρ ουχ
υπερ αδελφιδου μονου επραττεν απερ επραττεν, αλλα και υπερ των Σοδομιτων, ου
προτερον απεστη τους Περσας ελαυνων εκεινους, εως παντας αυτους ηλευθερωσε.
Καιτοι γε εξην λαβοντι τουτον αναχωρειν, αλλ' ουκ ηθελησε· και γαρ παντων
ομοιως εκηδετο. Και τουτο και δια των μετα ταυτα δηλον εποιησεν. Ὅτε γουν ου
βαρβαρων στρατοπεδον εμελλεν αυτους πολιορκειν, αλλα η θεηλατος οργη τας
πολεις αυτων εκ βαθρων ανασπαιν, και ουκετι οπλων ην ο καιρος, ουδε μαχης και
παραταξεως, αλλ' ικετηριας, τοσαυτην εποιησατο υπερ αυτων σπουδην, οσην αν ει
αυτος απολλυσθαι εμελλε. ∆ια δη τουτο, και απαξ και δις και τρις και πολλακις
προσερχεται τωι Θεωι, και επι την φυσιν καταφευγει λεγων· Ἐγω δε ειμι γη και
σποδος. Και επειδη οικοθεν ειδεν αυτους προδεδομενους, δι' ετερους αυτους αξιοι
σωζεσθαι. ∆ια τουτο και ο Θεος ελεγεν· Ου μη κρυψω απο του παιδος μου Ἀβρααμ α
μελλω ποιειν; ινα ημεις μαθωμεν πως εστι φιλανθρωπος ο δικαιος. Και ουδ' αν
απεστη παρακαλων, ει μη ο Θεος απεστη πρωτος. Και δοκει μεν υπερ των δικαιων
δεισθαι, το δε παν υπερ εκεινων εποιει. Και γαρ σφοδρα εισιν αι των αγιων ψυχαι
ημεροι και φιλανθρωποι, και περι τους οικειους και περι τους αλλοτριους, και μεχρι
των αλογων αυτων ταυτην εκτεινουσι την ημεροτητα. ∆ια τουτο και 60.660 σοφος
τις ελεγε, ∆ικαιος οικτειρει ψυχας κτηνων αυτου· ει δε και κτηνων, ποσωι μαλλον
ανθρωπων, Ἀλλ' επειδη κτηνων εμνησθην, λογισωμεθα και τους των προβατων
ποιμενας τους εν τηι Καππαδοκων χωραι, οια και ηλικα πασχουσιν υπερ της των
αλογων προστασιας. Πολλακις γουν χιονι καταχωσθεντες, τρεις εφεξης εμειναν
ημερας. Λεγονται δε και οι εν τηι Λιβυηι ουκ ελαττονα τουτων υπομενειν δεινα,
μηνας ολοκληρους την χαλεπην ερημον εκεινην και των πικροτατων γεμουσαν
θηριων περιπολουντες. Ει δε περι αλογα τοσαυτη σπουδη, τινα αν εχοιμεν
απολογιαν οι ψυχας λογικας εμπιστευθεντες, και τον βαθυν τουτον καθευδοντες
υπνον; αναπνειν γαρ ολως εχρην; ησυχαζειν δε ολως, αλλ' ου πανταχου περιτρεχειν,
και μυριοις εαυτους εκδιδοναι θανατοις υπερ των προβατων τουτων; Ἢ ουκ ιστε της
αγελης ταυτης το αξιωμα; ουχ υπερ ταυτης ο ∆εσποτης ο σος μυρια επραγματευσατο,
και το αιμα υστερον εξεχεε το εαυτου; συ δε αναπαυσιν ζητεις; και τι χειρον γενοιτ'
αν των ποιμενων τουτων; Ουκ εννοεις τουτο, οτι περιεστηκασι τα προβατα ταυτα
λυκοι τουτων πολλωι πικροτεροι και αγριωτεροι; ου λογιζηι προς σαυτον οιας δει
ψυχης τωι μελλοντι ταυτην μεταχειριζειν την αρχην; Ἀλλ' ανθρωποι μεν δημαγωγοι
υπερ των τυχοντων βουλευομενοι πραγματων, τας νυκτας ταις ημεραις
προστιθεασιν αγρυπνουντες· ημεις δε υπερ ουρανου τον αγωνα εχοντες, και εν
ημεραι καθευδομεν; και τις ημας λοιπον εξαιρησεται της επι τουτοις κολασεως; Ει
γαρ το σωμα κατακοπτεσθαι εδει, ει γαρ μυριους υποστηναι θανατους, ουχ ως επι
πανηγυριν τρεχειν εχρην; Ταυτα δε μη μονον ποιμενες, αλλα και προβατα ακουετω,
ινα τους ποιμενας προθυμοτερους ποιωσιν, ινα μαλλον αυτων την προαιρεσιν
αλειφωσιν, ετερον μεν ουδεν, πειθω δε και υπακοην πασαν παρεχοντες. Ουτω και ο
Παυλος εκελευσε λεγων· Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων και υπεικετε, οτι αυτοι
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον αποδωσοντες. Ὅταν δε ειπηι,
Ἀγρυπνουσι, μυριους λεγει πονους και φροντιδας και κινδυνους. Ὁ γαρ καλος
ποιμην και τοιουτος, οιον ο Χριστος βουλεται, μυριοις αμιλλαται μαρτυσιν. Ὁ μεν
γαρ απαξ δι' αυτον απεθανεν, ουτος δε μυριακις δια την ποιμνην, ει γε ποιμην ειη
τοιουτος, οιον ειναι χρη· ο γαρ τοιουτος καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκειν δυναται.
∆ιο και υμεις ειδοτες τον πονον, συμπραττετε ταις ευχαις, τηι σπουδηι, τηι προθυμιαι,
τηι φιλιαι, ινα και ημεις υμων, και ημων υμεις καυχημα γενησθε. ∆ια τουτο γαρ και
τωι κορυφαιωι των αποστολων, και υπερ τους αλλους φιλουντι αυτον, τουτο
ενεχειρισε, προτερον ερωτησας αυτον, ει φιλοιτο παρ' αυτου, ινα μαθηις, οτι τουτο
προ των αλλων της αγαπης της εις αυτον τεκμηριον τιθεται· και γαρ νεανικης τουτο
δειται ψυχης. Ταυτα δε μοι περι αριστων ειρηται ποιμενων, ου περι εμαυτου και των
καθ' ημας, αλλ' ει τις τοιουτος, οιος ο Παυλος ην, οιος ο Πετρος, οιος ο Μωυσης.
Τουτους ουν μιμησωμεθα και αρχοντες και αρχομενοι· εξεστι γαρ και αρχομενωι εν
μερει ειναι ποιμενος, της οικιας, των φιλων, των οικετων, της 60.661 γυναικος, των
παιδων· καν ουτω τα καθ' αυτους οικονομωμεν, παντων επιτευξομεθα των αγαθων·
60.662 ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Λʹ.
Νυνι δε πορευομαι εις Ἱερουσαλημ, διακονων τοις αγιοις. Ευδοκησαν γαρ
Μακεδονια και Ἀχαΐα κοινωνιαν τινα ποιησασθαι εις τους πτωχους των αγιων των
εν Ἱερουσαλημ. Ευ δοκησαν γαρ, και οφειλεται αυτων εισιν. αʹ. Ἐπειδη ειπεν, οτι
Τοπον ουκ ετι εχω εν τοις κλιμασι τουτοις, και επιποθιαν εχω εκ πολλων ετων
ελθειν προς υμας, εμελλε δε ετι βραδυνειν· ινα μη νομιζηται διαχλευαζειν αυτους,
λεγει και την αιτιαν, δι' ην αναβαλλεται τεως, και φησιν, οτι Πορευομαι εις
Ἱεροσολυμα. Και δοκει μεν την προφασιν λεγειν της μελλησεως, δια δε τουτων και
ετερον τι κατασκευαζει, το προτρεψαι εκεινους εις ελεημοσυνην, και
σπουδαιοτερους ποιησαι· επει ει μη τουτο εσπουδαζε κατορθωσαι, ηρκει ειπειν, οτι
Πορευομαι εις Ἱερουσαλημ· νυνι δε και την αιτιαν προστιθησι της αποδημιας·
Πορευομαι γαρ, φησι, διακονων τοις αγιοις. Και ενδιατριβει τωι λογωι, και λογισμους
κινει λεγων, οτι Ὀφειλεται εισι, και οτι, Ει τοις πνευματικοις αυτων εκοινωνησαν τα
εθνη, οφειλουσι και εν τοις σαρκικοις λειτουργησαι· ινα μαθωσιν εκεινοι τουτους
ζηλουν. ∆ιο και μαλιστα αυτου την σοφιαν θαυμασαι χρη, οτι τουτον της συμβουλης
τον τροπον επενοησεν· ουτω γαρ μαλλον ηνειχοντο η εν ταξει παραινεσεως ειπειν.
Και γαρ εδοξαν αν υβριζεσθαι, ει εις προτροπην αυτων Κορινθιους παρηγεν εις
μεσον και Μακεδονας. ∆ια δη τουτο εκει εκεινους μεν ουτω προτρεπει, λεγων·
Γνωριζω δε υμιν την χαριν του Θεου την δεδομενην ταις Ἐκκλησιαις της
Μακεδονιας· και Μακεδονας δε δια τουτων παλιν· Ὁ γαρ εξ υμων ζηλος ηρεθισε
τους πλειονας. Και δια Γαλατων δε ομοιως τουτο ποιει, ως οταν λεγηι· Ὥσπερ
διεταξα ταις Ἐκκλησιαις της Γαλατιας, ουτω και υμεις ποιησατε· επι δε Ῥωμαιων
ουχ ουτως, αλλ' υπεσταλμενως μαλλον. Ποιει δε αυτο και επι του κηρυγματος, ως
οταν λεγηι· Ἢ αφ' υμων ο λογος του Θεου εξηλθεν; η εις υμας μονους κατηντησεν;
ουδεν γαρ ουτως, ως ζηλος, ισχυρον. ∆ιο πολλαχου αυτο τιθησι· και γαρ και
αλλαχου φησι, Καθως εν πασαις ταις Ἐκκλησιαις διατασσομαι· και παλιν, Καθως
πανταχου εν πασηι Ἐκκλησιαι διδασκω. Και Κολοσσαευσι δε ελεγεν, οτι Ἐστι
καρποφορουμενον και αυξανομενον το ευαγγελιον του Θεου εν παντι κοσμωι. Τουτο
δη και ενταυθα ποιει επι της ελεημοσυνης. Και σκοπει πως μεγαλοπρεπως ταις
λεξεσι κεχρηται· ου γαρ ειπε, Πορευομαι ελεημοσυνην αποφερων, αλλα, ∆ιακονων.
Ει δε Παυλος διακονει, εννοησον ηλικον το γενομενον, οταν ο της οικουμενης
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλος καταδεχηται αποκομιζειν, και μελλων εις Ῥωμην αποδημειν, και ουτως
αυτους επιποθων, τουτο εκεινου προτιμαι. Ηυδοκησαν γαρ Μακεδονια και Ἀχαΐα,
τουτεστιν, εδοκιμασαν, επεθυμησαν, κοινωνιαν τινα. Παλιν ουκ ειπεν
Ἐλεημοσυνην, αλλα Κοινωνιαν. Το δε, Τινα, ουχ απλως τεθεικεν, αλλ' ινα μη δοξηι
τουτους ονειδιζειν. Και ουκ ειπεν απλως, Εις τους πτωχους, αλλ' Εις τους πτωχους
των αγιων· διπλην ποιων την συστασιν, και την απο της 60.662 αρετης και την απο
της πενιας. Και ουδε τουτωι μονον ηρκεσθη, αλλ' επηγαγεν, οτι Ὀφειλεται εισιν. Ειτα
δεικνυσι πως οφειλεται. Ει γαρ τοις πνευματικοις εκοινωνησαν αυτων, φησι, τα
εθνη, οφειλουσι και εν τοις σαρκικοις λειτουργησαι αυτοις. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι·
∆ι' αυτους ηλθεν ο Χριστος, αυτοις ην απαντα επηγγελμενα τοις εξ Ἰουδαιων, εξ
αυτων ο Χριστος· διο και ελεγεν, Ἐκ των Ἰουδαιων εστιν η σωτηρια· εκειθεν οι
αποστολοι, εκειθεν οι προφηται, εκειθεν τα αγαθα παντα. Τουτων ουν απαντων
εκοινωνησεν η οικουμενη. Ει τοινυν εν τοις μειζοσιν εκοινωνησατε, φησι, και των
δειπνων των εκεινοις παρεσκευασμενων υμεις εισελθοντες απηλαυσατε των
προκειμενων κατα την του ευαγγελιου παραβολην· οφειλετε και των σαρκικων
κοινωνησαι και μεταδουναι αυτοις. Και ουκ ειπε, Κοινωνησαι, αλλα Λειτουργησαι·
εν ταξει διακονων αυτους καθιστας, και των βασιλευσι τελουντων φορους. Και ουκ
ειπεν, Ἐν τοις σαρκικοις υμων, ωσπερ, Ἐν τοις πνευματικοις αυτων· τα μεν γαρ
πνευματικα εκεινων, τα δε σαρκικα ου τουτων μονον, αλλα κοινα παντων· τα γαρ
χρηματα παντων εκελευσεν ειναι, ουχι των κεκτημενων μονον. Τουτο ουν
επιτελεσας, και σφραγισαμενος αυτοις τον καρπον τουτον· τουτεστιν, ως εις
βασιλικα ταμιεια εναποθεμενος, ως εν ασυλωι και ασφαλει χωριωι· και ουκ ειπεν,
Ἐλεημοσυνην, αλλα παλιν, Τον καρπον· δεικνυς κερδαινοντας τους παρεχοντας.
Ἀπελευσομαι δι' υμων εις Σπανιαν. Παλιν μεμνηται της Σπανιας, δεικνυς το αοκνον
και το περι εκεινους θερμον. Οιδα δε, οτι ερχομενος προς υμας, εν πληρωματι
ευλογιας του ευαγγελιου του Χριστου ελευσομαι. Τι εστιν, Ἐν πληρωματι ευλογιας;
Ἤτοι περι χρηματων φησιν, η περι παντων απλως των κατορθωματων. Ευλογιαν
γαρ, ως τα πολλα, την ελεημοσυνην ειωθε λεγειν· ως οταν λεγηι, Ὡς ευλογιαν, μη ως
πλεονεξιαν· και εθος δε παλαιον ουτως ην καλεισθαι το πραγμα. Ἐπειδη δε ενταυθα
προσεθηκε, Του Ευαγγελιου, δια τουτο φαμεν ου περι χρηματων μονον ειρηκεναι,
αλλα και περι των αλλων απαντων· ωσανει ειπεν, Οιδα δε, οτι ερχομενος οψομαι
υμας εν απασιν ευδοκιμουντας, και κομωντας τοις αγαθοις, και μυριων επαινων
αξιους των κατα το ευαγγελιον. Και τουτο δε ειδος συμβουλης θαυμαστον, το
προκαταλαμβανειν αυτους τοις εγκωμιοις. Ὅταν γαρ παραιτηται εν ταξει
παραινεσεως τουτο ποιειν, επι τουτον ερχεται της διορθωσεως τον τροπον.
Παρακαλω δε υμας δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και δια της αγαπης του
Πνευματος. βʹ. Παλιν ενταυθα τον Χριστον και το Πνευμα προβαλλεται, και ουδαμως
μεμνηται του Πατρος. Ταυτα δε ειπον, ιν' οταν ιδηις αυτον Πατρος και Υιου
μεμνημενον, η Πατρος μονου, μητε Υιον μητε Πνευμα αθετηις. Και ουκ ειπε,
Πνευματος, αλλ' Ἀγαπης Πνευματος. Καθαπερ γαρ ο Χριστος ηγαπησε τον κοσμον
και ο Πατηρ, ουτω και το Πνευμα. Τι δε εστιν ο παρακαλεις, ειπε μοι;
Συναγωνισασθαι μοι 60.663 εν ταις προσευχαις υπερ εμου προς τον Θεον, ινα ρυσθω
απο των απειθουντων εν τηι Ἰουδαιαι. Μεγας αρα αγων αυτωι προυκειτο· διο και τας
ευχας αυτων καλει. Και ουκ ειπεν, Ἵνα συμπλακω, αλλ' Ἵνα ρυσθω· ως ο Χριστος
εκελευσεν, Ευχεσθε μη εισελθειν εις πειρασμον. Ταυτα δε λεγων, εδεικνυ πονηρους
τινας λυκους επιθησομενους αυτωι, και θηρια μαλλον η ανδρας. Ἀπο δε τουτου και
ετερον παρεσκευαζε, το δειξαι οτι δικαιως ανεδεξατο το διακονησαι τοις αγιοις, ει γε
τοσουτοι οι απειθουντες, ως και αυτων ευχεσθαι ρυσθηναι. Οι γαρ μεταξυ τοσουτων
οντες πολεμιων, και λιμωι απολλυσθαι εμελλον· διο αναγκαιως ετερωθεν αυτοις
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκομιζετο. Και ινα η διακονια μου εν Ἱερουσαλημ ευπροσδεκτος γενηται τοις αγιοις·
τουτεστιν, ινα δεκτη μου γενηται η θυσια, ινα μετα προθυμιας υποδεξωνται τα
διδομενα. Ὁραις πως παλιν επηρε το αξιωμα των λαμβανοντων, ει γε ευχων δειται
παρα δημου τοσουτου, εις το δεχθηναι τα πεμπομενα; Ἀπο δε τουτου δεικνυσι και
ετερον τι, οτι ουκ αρκει το δουναι ελεημοσυνην εις το δεχθηναι. Ὅταν γαρ μετα
αναγκης τις παρεχηι, οταν εξ αδικιας, οταν προς κενοδοξιαν, οιχεται ο καρπος. Ἵνα
εν χαραι ελθω προς υμας δια θεληματος Θεου. Ὥσπερ αρχομενος ελεγεν, Ει πως ηδη
ποτε ευοδωθησομαι εν τωι θεληματι του Θεου ελθειν προς υμας· ουτω και ενταυθα
επι το αυτο καταφευγει θελημα, και φησιν, οτι ∆ια τουτο επειγομαι, και ρυσθηναι
εκειθεν ευχομαι, ινα ταχεως υμας ιδω, και ιδω μεθ' ηδονης, μηδεμιαν εκειθεν
επισυρομενος αθυμιαν. Και συναναπαυσωμαι υμιν. Ὅρα πως παλιν το ατυφον
δεικνυσιν. Ου γαρ ειπε, Ἵνα διδαξω υμας και κατηχησω, αλλ', Ἵνα συναναπαυσωμαι
υμιν. Καιτοι αυτος ην ο αγωνιζομενος, και πυκτευων· πως ουν φησι,
Συναναπαυσωμαι; Χαριζομενος αυτοις καν τουτωι, και προθυμοτερους ποιων τωι
κοινωνους ποιειν των στεφανων και δεικνυναι και αυτους αγωνιζομενους και
πονουντας. Ειτα, οπερ αει ποιειν ειωθε, την ευχην μετα την παραινεσιν προστιθησι
λεγων· Ὁ δε Θεος της ειρηνης μετα παντων υμων. Ἀμην. Συνιστημι δε υμιν Φοιβην
την αδελφην, διακονον ουσαν της Ἐκκλησιας της εν Κεγχρεαις. Ὅρα δια ποσων
αυτην σεμνυνει· και γαρ προ των αλλων αυτης εμνησθη παντων, και αδελφην
εκαλεσεν· ου μικρον δε Παυλου κληθηναι αδελφην. Και το αξιωμα προσεθηκε,
διακονον ειπων· Ἵνα αυτην προσδεξησθε εν Κυριωι αξιως των αγιων. Τουτεστι, δια
τον Κυριον, ινα τιμης απολαυσηι παρ' υμιν. Ὁ γαρ δια τον Κυριον δεχομενος, καν μη
μεγαν τινα δεξηται, μετα σπουδης δεχεται· οταν δε και αγια ηι, εννοησον ηλικης
αυτην απολαυσαι δικαιον θεραπειας. ∆ια τουτο προσεθηκε, Ἀξιως των αγιων, ως δει
τους τοιουτους υποδεχεσθαι. ∆ιπλην γαρ εχει αφορμην του θεραπευθηναι παρ'
υμων, και το δια τον Κυριον δεχθηναι, και το αυτην αγιαν ειναι. Και παραστητε αυτηι
εν ωι αν υμων πραγματι χρηιζηι. Ειδες το ανεπαχθες; Ουδε γαρ ειπεν, Ἵνα απαλλαξητε,
αλλ', Ἵνα τα παρ'υμων εισενεγκητε, και χειρα ορεξητε, και εν ωι αν υμων χρηιζηι· ουκ
εν οις αν ηι παντως, αλλ' εν οις αν υμων δεηται· δεησεται δε εν εκεινοις, εν οις αν
υμεις ητε κυριοι. Ειτα παλιν ο επαινος αφατος· Και γαρ αυτη προστατις πολλων
εγενηθη, και αυτου εμου. Ειδες την συνεσιν; Πρωτον μεν τα εγκωμια, 60.664 ειτα
μεσην την παρακλησιν, ειτα παλιν τα εγκωμια τεθεικεν, εκατερωθεν περιστελλων
την χρειαν τοις επαινοις της γυναικος της μακαριας εκεινης. Πως γαρ ου μακαρια η
τοσαυτης απολαυσασα παρα Παυλου μαρτυριας, η και αυτωι βοηθησαι δυνηθεισα τωι
την οικουμενην διορθωσαντι; Τουτο γαρ ο κολοφων αυτης των αγαθων· διο και
υστερον αυτο τεθεικε λεγων, Και αυτου εμου. Τι δε εστι, Και αυτου εμου; Του
κηρυκος της οικουμενης, του τοσαυτα παθοντος, του μυριοις αρκουντος.
Μιμησωμεθα τοινυν και ανδρες και γυναικες την αγιαν εκεινην, και την μετ' αυτην
δε συν τωι ανδρι. Τινες δε ουτοι εισιν; Ἀσπασασθε, φησι, Πρισκιλλαν και Ἀκυλαν,
τους συλλειτουργους μου εν Χριστωι Ἰησου. Τουτων τηι αρετηι και ο Λουκας μαρτυρει·
τουτο μεν, οταν λεγηι, οτι Ἔμεινε προς αυτους ο Παυλος· ησαν γαρ σκηνοποιοι την
τεχνην· τουτο δε, οταν δεικνυηι την γυναικα τον Ἀπολλω προσλαμβανομενην και
κατηχησασαν την οδον του Κυριου. γʹ. Μεγαλα μεν γαρ κακεινα· πολλωι δε μειζονα,
α φησι Παυλος. Τι γαρ φησι; Πρωτον συλλειτουργους αυτους καλει, των αφατων
πονων και των κινδυνων δεικνυς αυτους κοινωνους· επειτα φησιν, Ὅτι υπερ της
ψυχης μου τον εαυτων τραχηλον υπεθηκαν. Ειδες μαρτυρας απηρτισμενους; Και γαρ
εικος επι Νερωνος μυριους ειναι τους κινδυνους, οτε και διεταξατο παντας
χωριζεσθαι απο της Ῥωμης τους Ἰουδαιους. Οις ουκ εγω μονος ευχαριστω, αλλα και
πασαι αι Ἐκκλησιαι των εθνων. Ἐνταυθα την φιλοξενιαν και την απο των
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρηματων λειτουργιαν αινιττεται, θαυμαζων αυτους, οτι και το αιμα αυτων εξεχεαν,
και την ουσιαν κοινην προυθηκαν απασαν. Ειδες γυναικας γενναιας, ουδεν απο της
φυσεως εμποδισθεισας εις τον της αρετης δρομον; Και μαλα εικοτως· Ἐν Χριστωι γαρ
Ἰησου ουκ αρσεν, ου θηλυ. Και οπερ επι της προτερας ειπε, τουτο και επι ταυτης
φησι· και γαρ και περι εκεινης ελεγεν, Ἥτις προστατις πολλων εγενηθη, και αυτου
εμου· και επι ταυτης παλιν, οτι Ουκ εγω μονος ευχαριστω, αλλα και πασαι αι
Ἐκκλησιαι των εθνων. Ἵνα γαρ μη δοξηι κολακευων ταυτα λεγειν, και αλλους
μαρτυρας αγει των γυναικων πολλωι πλειους. Και την κατ' οικον αυτων Ἐκκλησιαν.
Ουτω γαρ ησαν ευδοκιμοι, ως και την οικιαν εκκλησιαν ποιησαι, δια τε του παντας
ποιησαι πιστους, και δια του τοις ξενοις αυτην ανοιξαι πασιν. Ουδε γαρ απλως
ειωθεν οικιας εκκλησιας καλειν, ει μη πολλη η ευλαβεια και πολυς ο του Θεου
φοβος εῤριζωμενος εν αυτοις ειη. ∆ια τουτο και Κορινθιοις ελεγεν, Ἀσπασασθε
Ἀκυλαν και Πρισκιλλαν, συν τηι κατ' οικον αυτων Ἐκκλησιαι· και περι Ὀνησιμου δε
γραφων φησι, Παυλος Φιλημονι και Ἀπφιαι τηι αγαπητηι και τηι κατ' οικον σου
Ἐκκλησιαι. Ἔνι γαρ και εν γαμωι οντα θαυμαστον ειναι και γενναιον. Ἰδου ουν και
ουτοι εν γαμωι ησαν, και σφοδρα ελαμψαν, καιτοι γε ουδε το επιτηδευμα αυτων
λαμπρον ην· σκηνοποιοι γαρ ησαν· αλλ' ομως παντα απεκρυψεν η αρετη, και υπερ
τον ηλιον αυτους εδειξε· και ουτε η τεχνη ουτε η συζυγια αυτους παρεβλαψεν, αλλα
την αγαπην, ην ο Χριστος απηιτησε, ταυτην επεδειξαντο. Μειζονα γαρ ταυτης
αγαπην ουδεις εχει, φησιν, ινα τις την ψυχην αυτου θηι υπερ των φιλων αυτου. Και ο
γνωρισμα εστι μαθητου, τουτο κατωρθωσαν· ελαβον γαρ τον σταυρον, και
ηκολουθησαν. Οι γαρ υπερ του Παυλου τουτο 60.665 ποιουντες, πολλωι μαλλον υπερ
του Χριστου ταυτην επεδειξαντο την ανδρειαν. Ταυτα και πλουσιοι και πενητες
ακουετωσαν. Ει γαρ οι απο των χειρων ζωντες και εργαστηριου προεστηκοτες
τοσαυτην επεδειξαντο δαψιλειαν, ως Ἐκκλησιαις πολλαις γενεσθαι χρησιμοι· τινα
αν εχοιεν συγγνωμην οι πλουτουντες και τους πενητας παρορωντες; Ἐκεινοι μεν
γαρ ουδε του αιματος εφεισαντο δια το τωι Θεωι δοκουν, συ δε και χρηματων ολιγων
φειδηι, πολλακις υπεριδων της σεαυτου ψυχης; Ἀλλα περι μεν τον διδασκαλον
τοιουτοι εκεινοι, περι δε τους μαθητας ου τοιουτοι; Ἀλλ' ουδε τουτο εστιν ειπειν· και
γαρ αι Ἐκκλησιαι των εθνων, φησιν, αυτοις ευχαριστουσι. Καιτοι εξ Ἰουδαιων ησαν,
αλλ' ομως ουτως επιστευσαν ειλικρινως, ως και εκεινοις μετα προθυμιας
διακονεισθαι πασης. Τοιαυτας ειναι χρη τας γυναικας, Μη εν πλεγμασιν η χρυσωι η
ιματισμωι πολυτελει, αλλα τουτοις καλλωπιζομενας τοις κατορθωμασι. Ποια γαρ,
ειπε μοι, βασιλισσα ουτως ελαμψε, ποια ουτως αιδεται ως αυτη η του σκηνοποιου;
Και εν τοις απαντων εστι στομασιν, ου δεκα, ουδε και εικοσιν ετη, αλλα μεχρι της
του Χριστου παρουσιας· και παντες αυτην επι τοιουτοις ανακηρυττουσιν, α του
διαδηματος αυτην μαλλον κοσμει του βασιλικου. Τι γαρ μειζον, τι δε ισον του
προστατιν γενεσθαι Παυλου, του κινδυνοις ιδιοις διασωσαι τον της οικουμενης
διδασκαλον; Σκοπει γουν και οσαι μεν βασιλιδες σεσιγηνται, η δε του σκηνοποιου
πανταχου περιφερεται μετα του σκηνοποιου, και οσην ηλιος εφοραι γην, τοσαυτην
επιτρεχει και η δοξα της γυναικος οικουμενην· και Περσαι και Σκυθαι και Θραικες,
και οι τας εσχατιας οικουντες, αιδουσι της γυναικος την φιλοσοφιαν και
μακαριζουσι. Ποσον πλουτον, ποσα διαδηματα και αλουργιδας ουκ αν ηδεως εῤριψας
υπερ του τοιαυτην μαρτυριαν λαβειν; Ουδε γαρ εχοι τις αν ειπειν, οτι εν κινδυνοις
μεν ησαν τοιουτοι, και εν χρημασι δαψιλεις, του κηρυγματος δε ημελουν· και γαρ
συνεργους αυτους και συλλειτουργους δια τουτο καλει. Και ουκ αισχυνεται γυναικα
συλλειτουργον καλων, το σκευος της εκλογης, αλλα και εγκαλλωπιζεται τουτωι· ου
γαρ τηι φυσει προσεχει, αλλα την προαιρεσιν στεφανοι. Τι του κοσμου τουτου ισον;
που νυν υμιν ο πλουτος ο πανταχου περιῤρεων; που δε ο των οψεων καλλωπισμος;
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

που δε η δοξα η κενη; Καταμαθε της γυναικος τον κοσμον, τον ου σωματι
περικειμενον, αλλα ψυχην καλλωπιζοντα, τον ουδεποτε αποτιθεμενον, τον ουκ εν
κιβωτιωι κειμενον, αλλα τοις ουρανοις εναποκειμενον. δʹ. Βλεπε αυτων τον περι το
κηρυγμα πονον, τον εν τωι μαρτυριωι στεφανον, την εν τοις χρημασι φιλοτιμιαν, την
περι Παυλον αγαπην, το περι τον Χριστον φιλτρον· παραβαλε τουτοις τα σα, την περι
τα χρηματα σπουδην, την προς τας πορνευομενας αμιλλαν, την προς τον χορτον
φιλονεικιαν· και τοτε οψεις τινες μεν εκεινοι, τις δε συ. Μαλλον δε μη παραβαλε
μονον, αλλα και ζηλου την γυναικα, και τα φορτια της χλοης αποθεμενη (τουτο γαρ
η των ιματιων πολυτελεια), λαμβανε τον εκ του ουρανου κοσμον, και μανθανε
ποθεν εγενοντο τοιουτοι οι περι Πρισκιλλαν. Ποθεν ουν εγενοντο; ∆υο ετη τον
Παυλον εξενοδοχησαν· ετη δε δυο τι ουκ αν αυτων ειργασατο την ψυχην; Τι ουν εγω
παθω, φησιν, οτι Παυλον ουκ εχω; Ἐαν θεληις, ακριβεστερον εχεις η εκεινοι· ουδε
γαρ εκεινους η οψις η Παυλου τοιουτους εποιησεν, αλλα 60.666 τα ρηματα Παυλου.
Ὥστε, ει βουληθειης, και Παυλον και Πετρον και Ἰωαννην και των προφητων
απαντα τον χορον μετα των αποστολων εξεις ομιλουντα σοι διηνεκως. Λαβε γαρ
των μακαριων τουτων τας βιβλους, και εντυγχανε διηνεκως ταις εκεινων γραφαις,
και δυνησονται σε ποιησαι κατα την του σκηνοποιου γυναικα. Και τι λεγω Παυλον;
Ἂν γαρ εθεληις, και αυτον εξεις τον Παυλου ∆εσποτην· δια γαρ της Παυλου γλωττης
και εκεινος σοι διαλεξεται. Και ετερως δε παλιν δυνησηι δεξασθαι τουτον, οταν τους
αγιους δεξηι, οταν τους εις εκεινον πιστευοντας θεραπευσηις· ουτω και απελθοντων
εκεινων, πολλα υπομνηματα ευλαβειας εξεις. Οιδε γαρ και τραπεζα εφ' ης ο αγιος
εφαγε, και καθεδρα εφ' ης εκαθισε, και κλινη εφ' ης κατεκλιθη, κατανυξαι τον
υποδεξαμενον, και απελθοντος εκεινου. Πως γουν οιει την Σωναμιτιν εκεινην
κατανυττεσθαι, εισελθουσαν εις το υπερωιον ενθα κατεμενεν ο Ἐλισσαιος, ορωσαν
την τραπεζαν, την κλινην εφ' ης ο αγιος εκεινος εκαθευδε; ποσην εντευθεν δεχεσθαι
την ευλαβειαν; Ουδε γαρ αν, ει μη τουτο ην, εῤριψεν εκει το παιδιον νεκρον, ει μη
πολλην εκειθεν εκαρπουτο την ωφελειαν. Ει γαρ μετα τοσουτον χρονον εισιοντες,
ενθα εμεινε Παυλος, ενθα εδεθη, ενθα συνεκαθισε και διελεχθη, πτερουμεθα, και
προς την μνημην της ημερας απο των τοπων παραπεμπομεθα· ετι νεωτερων των
πραγματων οντων, τι πασχειν εικος τους μετ' ευλαβειας ξενοδοχουντας; Ταυτ' ουν
ειδοτες υποδεχωμεθα τους αγιους, ινα λαμπηι η οικια, ινα απαλλαττηται των
ακανθων, ινα λιμην γενηται το δωματιον· και υποδεχωμεθα, και τους ποδας
νιπτωμεν. Ουκ ει συ της Σαῤρας βελτιων ουδε ευγενεστερα ουδε ευπορωτερα, καν
βασιλισσα ηις. Τριακοσιους γουν και δεκακαιοκτω οικογενεις ειχεν εκεινη, οτε και το
δυο παιδας εχειν πλουτος ην. Και τι λεγω τριακοσιους και δεκακαιοκτω οικετας; Την
οικουμενην απασαν εν τωι σπερματι και ταις επαγγελιαις εκεκτητο, τον του Θεου
φιλον ειχεν ανδρα, αυτον τον Θεον προστατην, ο πασης βασιλειας μειζον ην. Ἀλλ'
ομως εν τοσαυτηι ουσα περιφανειαι και δοξηι, αυτη εφυρε τα αλευρα, και τα αλλα
παντα διηκονειτο, και εστιωμενοις παρειστηκει παλιν εν ταξει θεραπαινιδος. Ουκ ει
συ του Ἀβρααμ ευγενεστερος, ος τα οικετων επραττε, μετα τα τροπαια εκεινα, μετα
τας νικας, μετα την τιμην του βασιλεως Αιγυπτου, μετα το τους Περσων ελασαι
βασιλεις, και τα λαμπρα στησαι τροπαια. Μηδε τουτο ιδηις, οτι ευτελεις το
φαινομενον οι αγιοι οι προς σε καταγομενοι, και πτωχοι και ρακοδυτουντες
πολλακις, αλλ' εκεινης μεμνησο της φωνης της λεγουσης· Ἐφ' οσον εποιησατε ενι
τουτων των ελαχιστων, εμοι εποιησατε· και, Μη καταφρονησητε ενος των μικρων
τουτων, οτι οι αγγελοι αυτων διαπαντος βλεπουσι το προσωπον του Πατρος ημων
του εν ουρανοις· και δεχου μετα προθυμιας αυτους, τα μυρια σοι κομιζοντας αγαθα
δια των ασπασμων της ειρηνης. Και μετα της Σαῤρας λογιζου και την Ῥεβεκκαν, η
και υδρευετο και εποτιζε και εκαλει τον ξενον ενδον, παντα καταπατησασα τυφον·
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δια τοι τουτο και μεγαλους της φιλοξενιας ελαμβανε τους μισθους. Συ δε, ει
βουληθειης, και μειζους εκεινων ληψηι. Ου γαρ παιδιον μονον δωσει σοι ο Θεος τον
καρπον, αλλα και τον ουρανον και τα εκει αγαθα και γεεννης απαλλαγην και
αμαρτηματων συγχωρησιν· και γαρ μεγας, και σφοδρα μεγας ο της φιλοξενιας 60.667
καρπος. Ουτω και ο Ἰοθορ, και ταυτα βαρβαρος ων, κηδεστην ελαβε τον τηι θαλαττηι
μετα τοσαυτης επιταξαντα της εξουσιας· και γαρ αι θυγατερες αυτωι το καλον τουτο
θηραμα εσαγηνευσαν. Ταυτ' ουν εννοουσα, και την ανδρειαν των γυναικων εκεινων
λογιζομενη και την φιλοσοφιαν, καταπατησον τον παροντα τυφον, τον των ιματιων
καλλωπισμον, την των χρυσιων πολυτελειαν, των μυρων την αλοιφην· και το
κατακλασθαι και θρυπτεσθαι και ρυθμωι βαδιζειν αφιεισα, πασαν ταυτην την
επιμελειαν εις την ψυχην εισαγαγε, και τον των ουρανων ποθον αναψον επι της
διανοιας. Ἂν γαρ ουτος σε ο ερως εληι, οψει τον βορβορον και τον πηλον, και
καταγελασηι των νυν θαυμαζομενων· ουδε γαρ εστι γυναικα πνευματικοις
κοσμουμενην κατορθωμασιν, επιζητησαι τον γελωτα 60.668 τουτον. Ῥιψασα τοινυν
ταυτα παντα, α και αγοραιων γυναικες, α και ορχηστριδες και αυλητριδες μετα
πολλης εχουσι της φιλοτιμιας, περιθου φιλοσοφιαν, φιλοξενιαν, προστασιαν των
αγιων, κατανυξιν, ευχας συνεχεις. Ταυτα χρυσων ιματιων βελτιω, ταυτα λιθων
σεμνοτερα και περιδεῤραιων, ταυτα και παρ' ανθρωποις ευδοκιμον ποιει, και παρα
του Θεου μεγαν φερει σοι τον μισθον. Ουτος της Ἐκκλησιας ο κοσμος, εκεινος των
θεατρων· ουτος των ουρανων αξιος, εκεινος ιππων και ημιονων· εκεινος και νεκροις
σωμασι περιτιθεται, ουτος εν ψυχηι μονον αγαθηι λαμπει, εν ηι Χριστος κατοικει.
Τουτον τοινυν κτησωμεθα τον κοσμον, ινα αιδωμεθα πανταχου και ημεις, και
ευαρεστησωμεν τωι Χριστωι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΑʹ.
Ἀσπασασθε Ἐπαινετον τον αγαπητον μου, ος εστιν απαρχη της Ἀχαΐας εις
Χριστον. αʹ. Πολλους και των σφοδρα δοκουντων ειναι σπουδαιων τουτο της
επιστολης το μερος παρατρεχειν ηγουμαι, ως περιττον και ουδεν μεγα εχον· και
τουτο αυτο και εν τηι γενεαλογιαι τηι εν τωι Ευαγγελιωι κειμενηι πασχειν αυτους
νομιζω· επειδη γαρ ονοματων εστι καταλογος, ουδεν μεγα οιονται εντευθεν
κερδαινειν. Και οι μεν των χρυσοχοων παιδες και τα μικρα ψηγματα περιεργαζονται,
ουτοι δε και μαζας χρυσιου τοσαυτας παρατρεχουσιν. Ἵν' ουν μη τουτο πασχωσιν,
ικανα μεν και τα ειρημενα ταυτης απαγαγειν της ραιθυμιας αυτους. Ὅτι γαρ ου
μικρον και εντευθεν κερδος, εδειξαμεν και εκ των εμπροσθεν ειρημενων, την ψυχην
υμων αναστησαντες δια των προσρησεων τουτων· πειρασωμεθα δε και σημερον το
αυτο παλιν τουτο μεταλλευσαι το χωριον. Ἔστι γαρ και απο ονοματων ψιλων μεγαν
ευρειν θησαυρον. Ἐαν γουν μαθηις δια τι Ἀβρααμ εκληθη, δια τι Σαῤρα, δια τι
Ἰσραηλ, δια τι Σαμουηλ, πολλων πραγματων και εντευθεν ιστοριας ευρησεις. Και
απο καιρων δε και απο τοπων το αυτο τουτο δυνησηι συναγαγειν. Ὁ μεν γαρ
σπουδαιος και εντευθεν πλουτει, ο δε αναπεπτωκως ουδε απο των σφοδρα
καταδηλων κερδαινει. Και γαρ του Ἀδαμ το ονομα ου μικρον ημας παιδευει
φιλοσοφιας, και το του παιδος εκεινου, και της γυναικος αυτης, και των αλλων τα
πλειω. Πολλων γαρ εστι πραγματων υπομνηματα τα ονοματα· και Θεου ευεργεσιαν
και γυναικων δεικνυσιν ευχαριστιαν· συλλαμβανουσαι γαρ απο της του Θεου
δωρεας, τα παιδια ωνομαζον αυται. Ἀλλα τι νυν περι ονοματων φιλοσοφουμεν,
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοηματων τοσουτων αμελουμενων, και πολλων ουδε τα ονοματα αυτα των βιβλιων
ειδοτων; Πλην αλλ' ουδ' ουτως αναχωρητεον ημιν της περι τα τοιαυτα σπουδης.
Ἔδει γαρ σε, φησι, καταβαλειν το αργυριον επι τους τραπεζιτας. ∆ιοπερ καν μηδεις ο
υποδεχομενος ηι, το αυτων ποιωμεν, και δεικνυωμεν ουδεν περιττον ουδε εικη
προφερομενον ταις Γραφαις. Ει γαρ μηδεν ειχε ταυτα κερδος, ουδ' αν προσετεθη τηι
Ἐπιστοληι, ουδ' αν Παυλος εγραψεν απερ εγραψεν. Ἀλλα γαρ ουτω τινες εισι
βαναυσοι και χαυνοι και των ουρανων αναξιοι, ως μη μονον ονοματα, αλλα και
ολοκληρα βιβλια περιττα ειναι νομιζειν, ως το Λευιτικον, ως τον Ἰησουν, και ετερα
πλειονα. Ουτω και την Παλαιαν πολλοι των ανοητων εξεβαλον· και 60.668 οδωι
προβαινοντες τηι απο πονηρας ταυτης συνηθειας, πολλα και της Καινης περιεκοψαν.
Ἀλλα τουτων μεν ατε μεθυοντων και τηι σαρκι ζωντων ου πολυς ημιν ο λογος· ει δε
τις φιλοσοφιας εραστης, και πνευματικης ακροασεως φιλος, ακουετω οτι ουδε τα
μικρα δοκουντα ειναι εν τηι Γραφηι, εικη κειται και ματην, και οτι και τα παλαια πολυ
φερει το κερδος. Ταυτα γαρ παντα τυποι, και προς νουθεσιαν ημων εγραφη, φησι.
∆ιο και Τιμοθεωι ελεγε, Προσεχε τηι αναγνωσει, τηι παρακλησει, εις την των παλαιων
αυτον αναγνωσιν εμβαλλων βιβλιων, ανθρωπον τοσουτον πνευμα εχοντα, ως και
δαιμονια ελαυνειν και νεκρους εγειρειν. Ἐχωμεθα τοινυν των προκειμενων.
Ἀσπασασθε Ἐπαινετον τον αγαπητον μου. Ἄξιον εντευθεν ιδειν, πως εκαστωι τους
επαινους απονεμει διαφορως. Ουδε γαρ μικρος ουτος ο επαινος, αλλα και σφοδρα
μεγας και πολλης αρετης ενδεικτικος, το Παυλον εχειν αγαπητον, τον ουκ ειδοτα
χαριτι, αλλα κρισει φιλειν. Ειτα και αλλο εγκωμιον· Ὅς εστιν απαρχη της Ἀχαΐας. Ἢ
γαρ τουτο φησιν, οτι των αλλων απαντων προεπηδησε και επιστευσεν, οπερ ου
μικρος επαινος, η οτι παντων των αλλων πλειονα επιδεικνυται την ευλαβειαν. ∆ια
τουτο ειπων, Ὅς εστιν απαρχη της Ἀχαΐας, ουκ εσιγησεν, ινα μη την κοσμικην
υποπτευσηις δοξαν, αλλα προσεθηκεν, Εις Χριστον. Ει γαρ εν τοις πολιτικοις
πραγμασιν ο πρωτευων μεγας ειναι δοκει και λαμπρος· πολλωι μαλλον εν τουτοις.
Ἐπει γαρ εικος ην αυτους ταπεινου γενους ειναι, λεγει την αληθη ευγενειαν και την
προεδριαν, εντευθεν αυτον κοσμων. Και ουχι Κορινθου μονον, αλλα και ολοκληρου
εθνους φησιν αυτον απαρχην ειναι, ωσανει θυραν και εισοδον τοις αλλοις
γεγενημενον. Ου μικρος δε τοις τοιουτοις ο μισθος· και γαρ και των ετεροις
κατωρθωμενων πολλην καρπωσεται την αμοιβην ο τοιουτος, ατε και εκεινοις πολυ
δια της αρχης συνεισενεγκων. Ἀσπασασθε Μαριαμ, ητις πολλα εκοπιασεν εις υμας.
Τι τουτο; Παλιν γυνη στεφανουται και ανακηρυττεται, παλιν ημεις αισχυνομεθα οι
ανδρες· μαλλον δε ουκ αισχυνομεθα μονον, αλλα και σεμνυνομεθα. Σεμνυνομεθα
μεν γαρ, οτι τοιαυται παρ' ημιν γυναικες· αισχυνομεθα δε, οτι σφοδρα αυτων
απολιμπανομεθα οι ανδρες. Ἀλλ' εαν μαθωμεν ποθεν εκειναι καλλωπιζονται,
ταχεως και ημεις αυτας καταληψομεθα. Ποθεν ουν καλλωπιζονται; Ἀκουετωσαν και
ανδρες και γυναικες· ουκ απο των ψελλιων, ουδε απο των ορμισκων, ουδε απο των
ευνουχων και των 60.669 θεραπαινιδων και των χρυσοπαστων ιματιων, αλλ' απο
των υπερ της αληθειας ιδρωτων. Ἥτις γαρ, φησι, πολλα εκοπιασεν εις ημας· ουκ εις
εαυτην μονον ουδε εις την οικειαν αρετην, ο πολλαι και νυν ποιουσι γυναικες
νηστευουσαι, χαμευνουσαι, αλλα και εις ετερους, αποστολων και ευαγγελιστων
αναδεξαμεναι δρομους. Πως ουν φησι, Γυναικι δε διδασκειν ουκ επιτρεπω; Της εν τωι
μεσωι προεδριας αυτην κωλυων και του θρονου του εν τωι βηματι, ου του λογου της
διδασκαλιας· επει ει τουτο ην, πως ελεγε τηι τον απιστον ανδρα εχουσηι· Τι γαρ οιδας,
γυναι, ει τον ανδρα σωσεις; πως επετρεπε παιδας νουθετειν λεγων· Σωθησεται δε δια
της τεκνογονιας, εαν επιμεινωσι τηι πιστει και τηι αγαπηι και τωι αγιασμωι μετα
σωφροσυνης; Πως η Πρισκιλλα τον Ἀπολλω εκατηχει; Ου τοινυν την ιδιαι διαλεξιν
γινομενην επ' ωφελειαι διακοπτων τουτο ελεγεν, αλλα την εν τωι μεσωι και εν τωι
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινωι θεατρωι διδασκαλοις πρεπουσαν. Και οταν παλιν πιστος ο ανηρ ηι και σφοδρα
απηρτισμενος και διδασκειν αυτην δυναμενος, ως αν αυτη σοφωτερα ηι, ου κωλυει
διδασκειν και διορθουν. Και ουκ ειπεν, Ἥτις πολλα εδιδαξεν, αλλ', Ἥτις πολλα
εκοπιασε, δεικνυς οτι μετα του λογου και ετερα αλλα διηκονειτο, τα απο των
κινδυνων, τα απο των χρηματων, τα απο των αποδημιων. βʹ. Λεοντων γαρ
θερμοτεραι αι τοτε γυναικες ησαν, διανεμομεναι προς τους αποστολους τους υπερ
του κηρυγματος πονους· δια τουτο και συναπεδημουν αυτοις, και τα αλλα παντα
διηκονουντο. Και επι του Χριστου δε ηκολουθουν γυναικες εκ των υπαρχοντων
αυταις διακονουμεναι, και θεραπευουσαι τον διδασκαλον. Ἀσπασασθε Ἀνδρονικον
και Ἰουνιαν τουςσυγγενεις μου. ∆οκει μεν και τουτο εγκωμιον ειναι· το δε εφεξης
πολλωι μειζον. Ποιον δε τουτο; Και συναιχμαλωτους μου. Τουτο γαρ ο μεγιστος
στεφανος, η μεγαλη ανακηρυξις. Και που γεγονεν αιχμαλωτος Παυλος, ινα ειπηι,
Τους συναιχμαλωτους μου; Αιχμαλωτος μεν ουκ εγενετο, αιχμαλωτων δε πολλωι
χαλεπωτερα επασχεν, ου πατριδος αλλοτριουμενος μονον και οικιας, αλλα και λιμωι
παλαιων και θανατωι διηνεκει και μυριοις ετεροις. Του μεν γαρ αιχμαλωτου τουτο
μονον εστι το δεινον, οτι των οικειων αλλοτριουμενος, δουλος γινεται πολλακις
αντ' ελευθερου· ενταυθα δε νιφαδας εστιν ειπειν πειρασμων, ους υπεμενεν ο
μακαριος ουτος, αγομενος και περιαγομενος, μαστιγουμενος και δεσμουμενος,
λιθαζομενος, καταποντιζομενος, μυριους εχων επιβουλους. Και οι μεν αιχμαλωτοι
ουδενα λοιπον εχουσι πολεμιον μετα την απαγωγην, αλλα και πολλης απολαυουσι
προνοιας παρα των ειληφοτων αυτους· ουτος δε εν μεσοις περιεστρεφετο τοις
πολεμιοις διηνεκως, και πανταχου δορατα εβλεπε, και ξιφη ηκονημενα, και
παραταξεις και μαχας. Ἐπει ουν και τουτους εικος ην πολλων αυτωι κεκοινωνηκεναι
κινδυνων, συναιχμαλωτους αυτους καλει, ωσπερ και αλλαχου φησιν· Ἀρισταρχος ο
συναιχμαλωτος μου. Ειτα και ετερος επαινος· Οιτινες εισιν επισημοι εν τοις
αποστολοις. Καιτοι και το αποστολους ειναι μεγα, το δε και εν τουτοις επισημους
ειναι, εννοησον ηλικον 60.670 εγκωμιον· επισημοι δε ησαν απο των εργων, απο των
κατορθωματων. Βαβαι, ποση της γυναικος ταυτης η φιλοσοφια, ως και της των
αποστολων αξιωθηναι προσηγοριας. Και ουδε ενταυθα ισταται, αλλ' ετερον παλιν
εγκωμιον προστιθησι, λεγων· Οι και προ εμου γεγονασιν εν Χριστωι. Και γαρ και
τουτο επαινος μεγιστος, το προπηδησαι και προ των αλλων ελθειν. Σκοπει δε μοι
την αγιαν ψυχην πως κενοδοξιας ην καθαρα. Μετα γαρ την τοσαυτην και
τηλικαυτην δοξαν ετερους εαυτου προτιθησι, και ουκ αποκρυπτεται το υστερος
αυτων ελθειν, ουδε αισχυνεται τουτο ομολογων. Και τι θαυμαζεις, ει τουτο ουκ
αισχυνεται, οπου γε και τον προτερον αυτου βιον εκπομπευειν ου παραιτειται,
βλασφημον εαυτον και διωκτην καλων; Ἐπει ουν ουκ ειχε των αλλων εντευθεν
αυτους προτιθεναι, εζητησε τον μετα τους αλλους ελθοντα εαυτον, και ευρε και
εντευθεν αυτοις συνθειναι επαινον, ειπων, Οι και προ εμου γεγονασιν εν Χριστωι.
Ἀσπασασθε Ἀμπλιαν τον αγαπητον μου. Παλιν τουτον απο της αγαπης εγκωμιαζει· η
γαρ αγαπη Παυλου δια τον Θεον, ην, μυρια εχουσα αγαθα. Ει γαρ το παρα βασιλεως
αγαπασθαι, μεγα, το παρα Παυλου φιλεισθαι, ηλικον εγκωμιον; Ουδε γαρ αν, ει μη
πολλην αρετην εκεκτητο, εις ερωτα αυτον επεσπασατο. Οιδε γαρ τους εν κακιαι
ζωντας και παρανομιαις ου μονον ου φιλειν, αλλα και αναθεματιζειν· ως οταν λεγηι,
Ει τις ου φιλει τον Κυριον Ἰησουν Χριστον, εστω αναθεμα· και, Ει τις υμας
ευαγγελιζεται παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα εστω. Και Ουρβανον τον συνεργον μου εν
Χριστωι. Τουτο εκεινου μειζον το εγκωμιον· και γαρ και εκεινο περιεχει τουτο. Και
Σταχυν τον αγαπητον μου. Παλιν απο των αυτων στεφανοι και τουτον. Ἀσπασασθε
Ἀπελλην τον δοκιμον εν Χριστωι. Ουδεν τουτου του επαινου ισον, το αληπτον ειναι
και μηδεμιαν παρεχειν λαβην εν τοις κατα Θεον πραγμασιν. Ὅταν γαρ ειπηι, Τον
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοκιμον εν Χριστωι. πασαν αρετην καταλεγει. Και τινος ενεκεν ουδαμου φησι, Τον
κυριον μου τον δεινα, και τον δεσποτην μου; Ὅτι ταυτα εκεινων μειζω τα εγκωμια·
εκεινα μεν γαρ τιμης εστιν απλως, ταυτα δε αρετης. Και τουτωι δε αυτωι τετιμηκεν
αυτους ουχ ως ετυχε, τωι πολλους των καταδεεστερων μετα των υψηλων και
μεγαλων προσαγορευειν. Τωι μεν γαρ προσειπειν, και μετ' αλληλων προσειπειν, και
εν τηι αυτηι επιστοληι, παντας ομοιως ετιμησε· τωι δε τα ιδιαζοντα εκαστου θειναι
εγκωμια, την ιδιαζουσαν εκαστου παρεστησεν ημιν αρετην· ως μητε φθονον τεκειν
τωι τους μεν τιμησαι, τους δε ατιμασαι, μητε ραιθυμιαν και συγχυσιν εργασασθαι εκ
του παντας των αυτων αξιωσαι ου των αυτων οντας αξιους. γʹ. Ὅρα γουν πως παλιν
επι τας θαυμαστας ερχεται γυναικας. Ειπων γαρ, Ἀσπασασθε τους εκ των
Ἀριστοβουλου, και Ἡρωδιωνα τον συγγενη μου, και τους εκ των Ναρκισσου (ους
εικος ισως μη τοιουτους ειναι, οιους τους εμπροσθεν· διο ουδε ονομαστι των παντων
μεμνηται, και το προσηκον αυτοις εγκωμιον αποδους, το πιστους ειναι· τουτο γαρ
εστι, Τους οντας εν Κυριωι)· επι γυναικας παλιν αγει την προσρησιν, λεγων·
Ἀσπασασθε Τρυφαιναν και Τρυφωσαν τας κοπιωσας εν Κυριωι. Και περι μεν εκεινης
φησιν, οτι Ἐκοπιασεν εις ημας· 60.671 περι δε τουτων, οτι ετι κοπιωσιν. Ου μικρον δε
τουτο εγκωμιον, το εν εργοις ειναι δι' ολου, και μη μονον ενεργειν, αλλα και
κοπιαιν. Την δε Περσιδα και αγαπητην καλει, δεικνυς μειζονα τουτων ουσαν·
Ἀσπασασθε γαρ, φησι, Περσιδα την αγαπητην. Και πολυν αυτηι μαρτυρει καματον,
λεγων· Ἥτις πολλα εκοπιασεν εν Κυριωι. Ουτως οιδεν εκαστον κατα την αξιαν
ονομαζειν, τουτους τε προθυμοτερους ποιων τωι μηδενος των προσοντων αυτοις
αποστερειν, αλλα και την μικροτατην υπεροχην ανακηρυττειν· τους τε ετερους
σπουδαιοτερους κατασκευαζων, και εις τον αυτον εναγων ζηλον τοις περι τουτων
εγκωμιοις· Ἀσπασασθε Ῥουφον τον εκλεκτον εν Κυριωι, και την μητερα αυτου και
εμου. Ὁλοκληρα παλιν ενταυθα τα αγαθα, οταν και ο παις τοιουτος ηι, και η μητηρ
τοιαυτη, και πληρης η οικια ευλογιας, και η ριζα τωι καρπωι συμβαινηι. Ουδε γαρ
απλως ειπε, Μητερα αυτου και εμου, ει μη πολλην εμαρτυρει τηι γυναικι την αρετην.
Ἀσπασασθε Ἀσυγκριτον, Φλεγοντα, Ἑρμαν, Πατροβαν, Ἑρμην, και τους συν αυτοις
αδελφους. Ἐνταυθα μη τουτο ιδηις, οτι χωρις εγκωμιων αυτους τιθησιν, αλλ' οτι
σφοδρα και τους καταδεεστερους οντας απαντων ουκ απηξιωσε της παρ' αυτου
προσρησεως· μαλλον δε ου μικρον και τουτο εγκωμιον, το και αδελφους αυτους
καλειν, ωσπερουν και τους μετ' αυτους αγιους· Ἀσπασασθε γαρ, φησι, Φιλολογον και
Ἰουλιαν, και Νηρεα και την αδελφην αυτου, και Ὀλυμπαν και τους συν αυτοις
παντας αγιους· οπερ μεγιστον ην αξιωμα, και τιμης μεγεθος αφατον. Ειτα, ινα
μηδεμια φιλονεικια γενηται τωι τους μεν ουτω, τους δε ουτω προσειρησθαι, και τους
μεν ονομαστι, τους δε αδιοριστως, και τους μεν μετα πλειονων εγκωμιων, τους δε
μετα ελαττονων, ανακιρναι παλιν αυτους τηι της αγαπης ισοτιμιαι και τωι αγιωι
φιληματι, λεγων· Ἀσπασασθε αλληλους εν φιληματι αγιωι· δια της ειρηνης ταυτης
παντα εκβαλλων θορυβουντα αυτους λογισμον και μικροψυχιας αφορμην, ινα μητε
ο μεγας καταφρονηι του ελαττονος, μητε ο μικρος βασκαινηι τωι μειζονι· αλλα και
υπεροψια και φθονος απελαυνηται, του φιληματος τουτου παντα καταπραΰνοντος
τε και εξισουντος. ∆ιο ου μονον αυτους ασπασασθαι κελευει ουτως, αλλα και τον
πασων Ἐκκλησιων ασπασμον ουτως αυτοις διαπεμπεται. Ἀσπαζονται γαρ, φησιν,
υμας, ουκετι τον δεινα και τον δεινα κατ' ιδιαν, αλλα κοινηι παντας, αι εκκλησιαι
του Χριστου. Ειδες πως ου μικρα και απο των προσρησεων τουτων εκερδαναμεν;
Ὅσους θησαυρους εμελλομεν παρατρεχειν, ει μη και τουτι το μερος της επιστολης
μετα ακριβειας εξητασαμεν, της ημιν εγχωρουσης λεγω; ως ει γε τις ευρεθειη σοφος
ανηρ και πνευματικος, και βαθυτερον καταβησεται, και πλειους οψεται τους
μαργαριτας. Ἀλλ' επειδη τινες εζητησαν πολλακις, τι δηποτε εν τηι επιστοληι ταυτηι
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσουτους προσειπεν, οπερ εν ετεραι ουκ εποιησεν επιστοληι· τουτο αν ειποιμεν, οτι
δια το μηδεποτε εωρακεναι Ῥωμαιους τουτο ποιει. Καιτοι γε, φησιν, ουδε
Κολοσσαεας ειδε, και ουδεν τοιουτον εποιησεν. Ἀλλ' ουτοι δοκιμωτεροι των αλλων
ησαν, και εξ ετερων πολεων εκει μετασταντες, ως εις ασφαλεστεραν τινα και
βασιλικωτεραν πολιν. Ἐπει ουν εν ξενηι διηγον, και πολλης ασφαλειας εδει
απολαυειν 60.672 αυτους, και των αυτωι γνωριμων ησαν τινες εξ αυτων, οι δε και
διακονησαμενοι πολλα και μεγαλα υπερ αυτου παροντες· εικοτως αυτους συνιστησι
δια των γραμματων. Και γαρ ου μικρα ην η δοξα Παυλου τοτε, αλλα τοσαυτη, ως και
απο γραμματων μονων πολλην εχειν προστασιαν τους των επιστολων απολαυοντας·
ουδε γαρ ηιδουντο μονον αυτον, αλλα και εδεδοικεσαν. Ει γαρ μη τουτο ην, ουκ αν
ειπεν, Ἥτις προστατις πολλων εγενηθη, και αυτου εμου· και παλιν, Ηυχομην
αναθεμα ειναι αυτος εγω. Και Φιλημονι γραφων ελεγεν, Ὡς Παυλος πρεσβυτης, νυνι
δε και δεσμιος εν Χριστωι Ἰησου· και Γαλαταις, Ἴδε εγω Παυλοςλεγω υμιν· και, Ὡς
Χριστον Ἰησουν εδεξασθε με. Και Κορινθιοις δε επιστελλων ελεγεν· Ὡς μη
ερχομενου δε μου προς υμας, εφυσιωθησαν τινες· και παλιν, Ταυτα δε
μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω, ινα εν ημιν μαθητε το μη υπερ ο γεγραπται
φρονειν. ∆ι' ων απαντων δηλον, οτι μεγαλην περι αυτου ειχον δοξαν απαντες.
Βουλομενος τοινυν αυτους ειναι εν αδειαι και τιμηι, προσειπεν εκαστον, κατα το
εγχωρουν καλλωπιζων αυτους. Τον μεν γαρ αγαπητον εκαλεσε, τον δε συγγενη, τον
δε αμφοτερα, τον δε συναιχμαλωτον, τον δε συνεργον, τον δε δοκιμον, τον δε
εκλεκτον· και την μεν απο του αξιωματος· ουδε γαρ απλως Την διακονουμενην
φησιν, επει ει τουτο ην, και τας περι Τρυφαιναν και Περσιδα ουτως αν ωνομασεν,
αλλα την μεν, χειροτονιαν εχουσαν διακονου, την δε συνεργον και λειτουργον, την
δε μητερα, την δε απο των κοπων ων εκοπιασε· και τους μεν απο της οικιας, τους δε
απο του των αδελφων ονοματος, τους δε απο της των αγιων προσηγοριας· και τους
μεν αυτωι τωι προσαγορευσαι τιμαι, τους δε και τωι ονομαστι προσαγορευσαι· και τους
μεν τωι προσειπειν απαρχην, τους δε τοις των χρονων πρεσβειοις· πλεον δε απαντων
τους περι Πρισκιλλαν και Ἀκυλαν. Ει γαρ και παντες ησαν πιστοι, αλλ' ου παντες
ομοιοι, αλλα διεστηκασι τοις αθλοις. ∆ιο δη και εις μειζονα ζηλον απαντας αγων,
ουδενος εκρυψε τα εγκωμια. Ὅταν γαρ οι πλειονα ποιουντες, ου πλειονα τον μισθον
λαμβανωσι, πολλοι γινονται ραιθυμοτεροι. δʹ. ∆ια τουτο ουδε εν τηι βασιλειαι ιση η
τιμη, ουδε εν τοις μαθηταις παντες ισοι, αλλ' οι τρεις των αλλων προειχον, και εν
τουτοις αυτοις τοις τρισι πολλη παλιν διαφορα· πολλη γαρ ακριβεια παρα τωι Θεωι
και μεχρι των εσχατων. Και γαρ αστηρ αστερος διαφερει εν δοξηι, φησι. Καιτοι γε
παντες ησαν αποστολοι, και παντες επι δωδεκα θρονους μελλουσι καθησθαι, και
παντες αφηκαν τα εαυτων, και παντες αυτωι συνησαν· αλλ' ομως τους τρεις
ελαμβανε. Και παλιν και τουτων αυτων εφησε τινας εγχωρειν και υπερεξειν· Το γαρ
καθισαι, φησιν, εκ δεξιων και εξ ευωνυμων, ουκ εστιν εμον δουναι, αλλ' οις
ητοιμασται. Και τον Πετρον δε αυτων προτιθησι λεγων, Φιλεις με πλεον τουτων; και
ο Ἰωαννης δε υπερ τους αλλους ηγαπατο. Και γαρ παντων εξετασις εστα ακριβης·
καν μικρον υπερεχηις του πλησιον, καν ακαριαιον, καν οτιουν, ουδε τουτο
παροψεται ο Θεος. Και τουτο και ανωθεν ιδοι τις αν διαλαμπον. Και γαρ ο Λωτ
δικαιος ην, αλλ' ουχ ουτως ως ο Ἀβρααμ· και ο Ἰεζεκιας παλιν, αλλ' ουχ ουτως ως ο
∆αυΐδ· και οι προφηται παντες, αλλ' ουχ ουτως ως ο Ἰωαννης. Που τοινυν εισιν οι
μετα την τοσαυτην ακριβειαν ου βουλομενοι ειναι γεενναν; Ει γαρ οι δικαιοι παντες
ου των αυτων απολαυσονται, καν μικρον ωσι 60.673 των ετερων υπερεχοντες
(Ἀστηρ γαρ αστερος διαφερει, φησιν, εν δοξηι)· πως οι αμαρτωλοι εν τοις αυτοις
εσονται τοις δικαιοις; Ταυτην γαρ ουδ' αν ανθρωπος εργασαιτο την συγχυσιν, μητι
γε ο Θεος. Ει δε βουλεσθε, και επι των ημαρτηκοτων, και επι των ηδη γεγενημενων
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτην υμιν δειξω την διαφοραν και την ακριβη δικαιοκρισιαν. Σκοπει δε· ημαρτεν ο
Ἀδαμ, ημαρτε και η Ευα· και αμφοτεροι μεν παρεβησαν, ουκ εξ ισης δε ημαρτον·
ουκουν ουδε εξ ισης εκολασθησαν. Τοσουτον γαρ το μεσον ην, ως Παυλον ειπειν, οτι
Ἀδαμ ουκ ηπατηθη, η δε γυνη απατηθεισα εν παραβασει γεγονε. Καιτοι η απατη μια
ην· αλλ' ομως η του Θεου μετα ακριβειας εξετασις τοσουτον εδειξε το μεσον, ως
Παυλον ειπειν τουτο. Παλιν ο μεν Καιν εκολαζετο· ο δε Λαμεχ μετ' εκεινον
φονευσας, ουδεν τοιουτον επαθε· καιτοι και τουτο φονος, κακεινο φονος, και πολλωι
χαλεπωτερος, οτι μηδε τωι παραδειγματι γεγονε βελτιων ουτος· αλλ' ομως επειδη ο
μεν ουτε αδελφον εσφαξε μετα παραινεσιν, ουτε εδεηθη του κατηγορησοντος, ουτε
Θεου ερωτωντος ηναισχυντησεν, αλλα και μηδενος ελεγχοντος και κατειπεν εαυτου
και κατεδικασε, συγγνωμης ετυχεν· ο δε, επειδη ταναντια εποιησεν, ετιμωρειτο. Ἴδε
μεθ' οσης ακριβειας εξεταζει τα γινομενα ο Θεος. ∆ια τουτο και τους εν τωι
κατακλυσμωι ετερως, και τους εν Σοδομοις αλλως ετιμωρησατο· και τους Ἰσραηλιτας
δε παλιν διαφορως, και τους εν Βαβυλωνι, και τους επ' Ἀντιοχου· δεικνυς, οτι πολυν
εχει των ημετερων λογον. Και οι μεν εβδομηκοντα εδουλευσαν ετη, οι δε
τετρακοσια· οι δε τεκνα εφαγον, και μυριας ετερας χαλεπωτερας υπεμειναν
συμφορας, και ουδε ταυτηι απηλλαγησαν ουτε ουτοι ουτε οι ζωντες καεντες εν
Σοδομοις. Ἀνεκτοτερον γαρ, φησιν, εσται γηι Σοδομων και Γομοῤρων, η τηι πολει
εκεινηι. Ει μεν γαρ μηδεν αυτωι μητε αμαρτανοντων ημων μελει, μητε
κατορθουντων, ισως εξει τινα λογον το λεγειν μη ειναι κολασιν· ει δε τοσαυτην
ποιειται σπουδην, ωστε μη αμαρτανειν ημας, και τοσαυτα πραγματευεται, ωστε
κατορθουν, ευδηλον οτι και αμαρτανοντας κολαζει, και κατορθουντας στεφανοι. Συ
δε μοι σκοπει των πολλων την ανωμαλιαν. Ἐνταυθα μεν γαρ εγκαλουσι τωι Θεωι, οτι
μακροθυμει πολλακις, και περιοραι πολλους μιαρους, ασελγεις, βιαιους, μη διδοντας
δικην· εκει παλιν αν απειλησηι κολαζειν αυτους, σφοδροι και βαρεις εισιν
αιτιωμενοι· καιτοι γε ει τουτο λυπει, εκεινο αποδεχεσθαι εδει και θαυμαζειν. Ἀλλ' ω
της ανοιας, ω της αλογου και ονωδους γνωμης· ω φιλαμαρτημονος και φιληδονου
και προς κακιαν βλεπουσης ψυχης· και γαρ απο της φιληδονιας τα δογματα απαντα
ταυτα τικτεται· ως ει βουληθειεν οι ταυτα λεγοντες αρετης επιλαβεσθαι, ταχεως και
περι της γεεννης πιστωθησονται, και ουκ αμφιβαλουσι. Και που, φησι, και εν ποιωι
χωριωι αυτη εσται η γεεννα; Τι γαρ σοι τουτου μελει; το γαρ ζητουμενον, δειξαι οτι
εστιν, ουχ οπου τεταμιευται και εν ποιωι χωριωι. Τινες μεν γαρ μυθολογουντες
φασιν, οτι εν τηι κοιλαδι του Ἰωσαφατ, ο περι πολεμου τινος ειρηται παρελθοντος,
και νυν τουτο εις την γεενναν ελκοντες· η δε Γραφη ου τουτο φησιν. Ἀλλ' εν ποιωι
τοπωι, φησιν, εσται; Ἔξω που, ως εγωγε οιμαι, του κοσμου τουτου παντος. Καθαπερ
γαρ των βασιλειων 60.674 τα δεσμωτηρια και τα μεταλλα ποῤρω διεστηκεν, ουτω δη
και της οικουμενης ταυτης εξω που εσται η γεεννα. δʹ. Μη τοινυν ζητωμεν που
εστιν, αλλα πως αν αυτην φυγοιμεν· μηδε επειδη παντας ενταυθα ου κολαζει Θεος,
δια τουτο απιστει τοις μελλουσι· φιλανθρωπος γαρ εστι, και μακροθυμει. ∆ια τουτο
απειλει, και ουκ ευθεως εμβαλλει· Ου γαρ θελω, φησι, τον θανατον του αμαρτωλου.
Ει δε μη εστι θανατος αμαρτωλου, περιττον το ειρημενον. Και οιδα μεν, οτι ουδεν
αηδεστερον τουτων υμιν των λογων· αλλ' εμοι τουτων ουδεν ηδιον. Και ειθε ην και
αριστοποιουμενους και δειπνουντας και λουομενους και πανταχου περι γεεννης
διαλεγεσθαι· ουδε γαρ αν ηλγησαμεν τοις ενταυθα δεινοις, ουκ αν ησθημεν τοις
χρηστοις. Τι γαρ μοι και ειπειν εχεις δεινον; πενιαν, νοσον, αιχμαλωσιαν, πηρωσιν
σωματος; Ἀλλα ταυτα παντα γελως προς την εκει κολασιν· καν τους δι' ολου
βασανιζομενους λιμωι λεγηις, καν τους εκ πρωτης ηλικιας πεπηρωμενους και
προσαιτουντας, τρυφη και ταυτα προς εκεινα τα κακα. Συνεχως τοινυν στρεφωμεν
τους περι τουτων λογους· ου γαρ αφιησιν εμπεσειν εις γεενναν το μεμνησθαι
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεεννης. Ουκ ακουεις Παυλου λεγοντος· Οιτινες δικην τισουσιν αιωνιον απο
προσωπου Κυριου; ουκ ακουεις οιος ο Νερων εγενετο, ον και μυστηριον καλει του
αντιχριστου ο Παυλος; Το γαρ μυστηριον ηδη, φησιν, ενεργειται της ανομιας. Τι ουν;
ουδεν πεισεται ο Νερων; ουδεν πεισεται ο αντιχριστος, ουδεν ο διαβολος; Ουκουν αει
ο αντιχριστος εσται, και ο διαβολος· ουδε γαρ αποστησονται της κακιας μη
κολαζομενοι. Ναι, φησιν· αλλ' οτι μεν εστι κολασις και γεεννα, παντι που δηλον· οι
δε απιστοι εμπεσουνται μονοι. Τινος ενεκεν, ειπε μοι; Ὅτι οι πιστοι, φησι, τον
∆εσποτην επεγνωσαν τον εαυτων. Και τι τουτο; Ὅταν γαρ ο βιος ακαθαρτος ηι, και
μειζονα κατα τουτο δωσουσι δικην των απιστων· Ὅσοι γαρ ανομως ημαρτον,
ανομως και απολουνται· και οσοι εν νομωι ημαρτον, δια νομου κριθησονται· και, Ὁ
οικετης ο ειδως το θελημα του κυριου αυτου, και μη ποιησας, δαρησεται πολλας. Ει
δε ουκ εστι βιου δουναι λογον, αλλ' απλως ταυτα ειρηται, ουδε ο διαβολος
τιμωρηθησεται· και γαρ τον Θεον οιδε, και ανθρωπων μαλλον πολλων· και οι
δαιμονες δε παντες και ισασιν αυτον, και φριττουσι, και κριτην ομολογουσιν. Ει
τοινυν βιου ουκ εστι δουναι λογον, ουδε πονηρων πραξεων, διαφευξονται και ουτοι.
Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι· μη εαυτους απατατε, αγαπητοι. Ει γαρ μη εστι γεεννα, πως
κρινουσι τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ οι αποστολοι; πως φησιν ο Παυλος· Ουκ
οιδατε, οτι αγγελους κρινουμεν; μητι γε βιωτικα; πως ο Χριστος ελεγεν· Ἄνδρες
Νινευιται αναστησονται εν τηι κρισει, και κατακρινουσι την γενεαν ταυτην; και,
Ἀνεκτοτερον εσται γηι Σοδομων εν ημεραι κρισεως; Τι τοινυν παιζεις εν ου παικτοις;
τι απαταις σαυτον και παραλογιζηι την ψυχην σου, ανθρωπε; τι τηι του Θεου
φιλανθρωπιαι μαχηι; ∆ια γαρ τουτο και ητοιμασεν αυτην και ηπειλησεν, ινα μη
εμπεσωμεν, τωι φοβωι γενομενοι βελτιους. Ὥστε ο τον περι τουτων αναιρων λογον,
ουδεν ετερον λανθανει ποιων, η εις αυτην αυτον ωθει και εμβαλλει δια της απατης
ταυτης. Μη τοινυν εκλυσηις τας 60.675 χειρας των υπερ αρετης πονουντων, μηδε
επιτεινηις την ραιθυμιαν των καθευδοντων. Ει γαρ πεισθειεν οι πολλοι, οτι γεεννα
ουκ εστι, ποτε αποστησονται της κακιας; που δε και το δικαιον φανειται; Ου λεγω επι
αμαρτωλων και δικαιων, αλλ' επι αμαρτωλων και αμαρτωλων. ∆ια τι ο μεν
εκολασθη ενταυθα, ο δε ουκ εκολασθη τα αυτα αμαρτων, η και πολλωι χαλεπωτερα;
Ει γαρ ουκ εστι γεεννα, ουδεν υπερ τουτων δυνησηι απολογησασθαι τοις εγκαλουσι.
∆ιο παρακαλω παυσαμενους του γελωτος τουτου, επιστομιζειν τους υπερ τουτων
ημιν αντιλεγοντας. Και γαρ και των μικροτατων και εν τοις αμαρτημασι και εν τοις
κατορθωμασιν ακριβης εσται η εξετασις. Και γαρ και οφθαλμων ακολαστων
δωσομεν δικην, και ρηματος αργου, και γελωτος και λοιδοριας απλως, και
ενθυμησεως, και μεθης ευθυνας υφεξομεν· ως παλιν και εν τοις αγαθοις και
ποτηριου ψυχρου ληψομεθα μισθον και λογου αγαθου και στεναγμου μονου. ∆ος
γαρ, φησι, το σημειον επι το προσωπον των στεναζοντων και κατοδυνωμενων· πως
ουν τολμαις 60.676 ειπειν, οτι ο μετα τοσαυτης ακριβειας εξεταζων τα ημετερα,
απλως και εικη την γεενναν ηπειλησε; Μη, παρακαλω, μη ταις κεναις ταυταις ελπισι
σεαυτον απολλυε, και τους πειθομενους. Ει γαρ τοις ημετεροις απιστεις λογοις,
εξετασον Ἰουδαιους, Ἕλληνας, αιρετικους απαντας, και παντες ως εξ ενος στοματος
αποκρινουνται, οτι κρισις εσται και αντιδοσις. Ἀλλ' ουκ αρκουσιν ανθρωποι;
Ἐρωτησον και τους δαιμονας αυτους, και ακουσηι βοωντων· Τι ηλθες ωδε προ
καιρου βασανισαι ημας; και ταυτα παντα συναγαγων πεισον την ψυχην μη ματην
ληρειν, ινα μη δια της πειρας μαθηι την γεενναν, αλλ' εντευθεν σωφρονισθεισα και
τας βασανους εκεινας δυνηθηι διαφυγειν, και των μελλοντων αγαθων επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην. 60.675 ΟΜΙΛΙΑ ΛΒʹ. Παρακαλω δε υμας, αδελφοι, σκοπειν τους τας δι
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χοστασιας και τα σκανδαλα παρα την διδα χην, ην υμεις εμαθετε, ποιουντας· και
εκκλι νατε απ' αυτων. Οι γαρ τοιουτοι τωι Κυριωι ημων Ἰησου Χριστωι ου
δουλευουσιν, αλλα τηι εαυτων κοιλιαι· και δια της χρηστολογιας και ευλογιας
εξαπατωσι τας καρδιας των ακακων. αʹ. Παλιν παραινεσις, και ευχη μετα την
παραινεσιν. Ειπων γαρ σκοπειν τους τας διχοστασιας ποιουντας, και μη υπακουειν
αυτοις, επηγαγεν· Ὁ δε Θεος της ειρηνης συντριψει τον Σαταναν υπο τους ποδας
υμων· και, Ἡ χαρις του Κυριου μεθ' υμων. Σκοπει δε πως και προσηνως παραινει,
ουκ εν ταξει συμβουλου, αλλ' εν ταξει ικετου τουτο ποιων, και μετα πολλης της
τιμης· και γαρ και αδελφους εκαλεσε, και ικετευει. Παρακαλω γαρ υμας, φησιν,
αδελφοι. Ειτα και εναγωνιους ποιει, δεικνυς το δολερον των επηρεαζοντων. Ὡς γαρ
ουκ αυτοθεν δηλων οντων φησι· Παρακαλω δε υμας σκοπειν· τουτεστι,
περιεργαζεσθαι μετα ακριβειας, και καταμανθανειν και διερευνασθαι. Τινας, ειπε
μοι; Τους τας διχοστασιας και τα σκανδαλα παρα την διδαχην, ην υμεις εμαθετε,
ποιουντας. Αυτη γαρ μαλιστα Ἐκκλησιας ανατροπη, το διηιρησθαι· τουτο οπλον του
διαβολου, τουτο παντα ανω και κατω ποιει. Ἕως γαρ αν ηι το σωμα ηνωμενον, ουκ
ισχυει εισοδον εχειν, αλλ' απο της διχοστασιας το σκανδαλον. Ἡ δε διχοστασια
ποθεν; Ἀπο των δογματων των παρα την διδαχην των αποστολων. Τα δε δογματα τα
τοιαυτα ποθεν; Ἀπο του γαστρι δουλευειν και τοις αλλοις παθεσιν. Οι γαρ τοιουτοι,
φησι, τωι Κυριωι ου δουλευουσιν, αλλα τηι αυτων κοιλιαι. Ὥστε ουκ αν γενοιτο
σκανδαλα, ουκ αν γενοιτο διχοστασια, ει μη τι παρα την αποστολικην διδαχην
επινοηθειη δογμα· ο και ενταυθα δηλων ελεγε, Παρα την διδαχην. Και ουκ ειπεν,
Ἣν εδιδαξαμεν, αλλ', Ἣν υμεις εμαθετε, προκαταλαμβανων αυτους, και δεικνυς
πεπεισμενους δη και ακουσαντας και καταδεξαμενους. Και τι ποιησομεν τοις τα
τοιαυτα κακουργουσιν; Ουκ ειπεν, Ὁμοσε χωρειτε και πυκτευετε, αλλ', Ἐκκλινατε
απ' αυτων. Ει μεν γαρ εξ αγνοιας η πλανης τουτο εποιουν, εδει διορθουν· επειδη δε
ειδοτες αμαρτα 60.676 νουσιν, αποπηδατε. Και αλλαχου δε τουτο λεγει· Συστελλεσθε
γαρ, φησιν, απο παντος αδελφου ατακτως περιπατουντος. Και Τιμοθεωι περι του
χαλκεως διαλεγομενος, τοιαυτα παρηινει λεγων· Ὃν και συ φυλασσου. Ειτα και
κωμωιδων τους τα τοιαυτα τολμωντας, λεγει και την αιτιαν, αφ' ης ταυτην
επενοησαν την διχοστασιαν· Οι γαρ τοιουτοι τωι Κυριωι ημων Χριστωι, φησιν, ου
δουλευουσιν, αλλα τηι εαυτων κοιλιαι. Τουτο και Φιλιππησιοις επιστελλων ελεγεν·
Ὧν θεος η κοιλια. Ἐνταυθα δε μοι τους εξ Ἰουδαιων αινιττεσθαι δοκει, ους μαλιστα
αει διαβαλλειν ειωθεν ως γαστριμαργους. Και γαρ Τιτωι επιστελλων ελεγε περι
αυτων· Κακα θηρια, γαστερες αργαι. Και ο Χριστος δε αυτους επι τουτο διαβαλλων,
Κατεσθιετε, φησι, τας οικιας των χηρων. Και οι προφηται τοιαυτα αυτων
κατηγορουσιν· Ἐλιπανθη γαρ, φησι, και επαχυνθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος.
∆ιο και Μωυσης παρηινει λεγων· Φαγων και πιων και εμπλησθεις, μνησθητι Κυριου
του Θεου σου. Και εν τοις Ευαγγελιοις δε τωι Χριστωι λεγοντες, Τι σημειον δεικνυεις
ημιν; και τα αλλα παντα παραδραμοντες, του μαννα μεμνηνται· ουτω πανταχου τωι
παθει τουτωι κρατουμενοι φαινονται. Πως ουν ουκ αισχυνηι δουλους κοιλιας
διδασκαλους εχων ο του Χριστου αδελφος; Και η μεν υποθεσις της πλανης αυτη, ο δε
τροπος της επιβουλης ετερον παλιν νοσημα, η κολακεια· ∆ια γαρ της χρηστολογιας,
φησιν, εξαπατωσι τας καρδιας των ακακων. Και καλως ειπε, Χρηστολογιας· μεχρι
γαρ των ρηματων η θεραπεια· η δε διανοια ου τοιαυτη, αλλα δολου γεμουσα. Και ουκ
ειπεν, Ὑμας εξαπατωσιν, αλλα, Τας καρδιας των ακακων. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη,
αλλ' ωστε ποιησαι μη επαχθεστερον το ειρημενον, φησιν· Ἡ γαρ υμων υπακοη εις
παντας αφικετο. Τουτο δε ποιει, ουκ αφιεις αυτους αναισχυντησαι, αλλα τοις
εγκωμιοις προκαταλαμβανων, και τωι πληθει των μαρτυρων προκατεχων αυτους.
Ουδε γαρ εγω μαρτυρω μονος, αλλ' η οικουμενη πασα. Και ουκ ειπεν, Ἡ γαρ υμων
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεσις, αλλ' Ἡ υμων υπακοη· τουτεστιν η πειθω· οπερ πολλην αυτοις ην
μαρτυρουντος πραοτητα. Χαιρω ουν το εφ' υμιν. Ου μικρον και 60.677 τουτο
εγκωμιον. Ειτα μετα τον επαινον νουθεσια. Ἵνα γαρ μη των εγκληματων απαλλαξας
αυτους, ως λανθανοντας ραιθυμοτερους εργασηται, αινιττεται παλιν αυτοις λεγων·
Θελω δε υμας σοφους μεν ειναι εις το αγαθον, ακεραιους δε εις το κακον. Ὁραις πως
παλιν αυτων καθαπτεται, και ανυποπτως; τουτο γαρ αινιττομενου εστιν, οτι τινες εξ
αυτων και παρηγοντο. Ὁ δε Θεος της ειρηνης συντριψει τον σαταναν υπο τους ποδας
υμων εν ταχει. Ἐπειδη γαρ ειπε τους τας διχοστασιας και τα σκανδαλα ποιουντας,
ειπεν ειρηνης Θεον, ινα θαρσησωσι περι της τουτων απαλλαγης. Ὁ γαρ ταυτηι
χαιρων, τα λυμαινομενα αυτηι καταλυσει. Και ουκ ειπεν, Ὑποταξει, αλλ', ο μειζον
εστι, Συντριψει· και ουκ εκεινους μονον, αλλα και τον στρατηγουντα αυτοις τα
τοιαυτα Σαταναν. Και ουχ απλως συντριψει, αλλ' Ὑπο τους ποδας υμων· ωστε
αυτους την νικην αρασθαι, και τωι τροπαιωι γενεσθαι λαμπρους. Και απο του χρονου
δε η παραμυθια παλιν· επηγαγε γαρ, Ἐν ταχει. Τουτο δε ομου και ευχη και προφητεια
ην. Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μεθ' υμων. Το μεγιστον οπλον, το
τειχος το αῤρηκτον, ο πυργος ο ασειστος· ανεμνησε γαρ αυτους της χαριτος, ινα
προθυμοτερους εργασηται. Ει γαρ των πολυ χαλεπωτερων απηλλαγητε, και
απηλλαγητε χαριτι μονον· πολλωι μαλλον των ελαττονων απαλλαγησεσθε, οτι και
φιλοι γεγονατε, και τα παρ' εαυτων συνεισαγετε. βʹ. Ὅρα πως ουτε ευχην χωρις
εργων, ουτε εργα χωρις ευχης τιθησι. Μαρτυρησας γαρ αυτοις την υπακοην, τοτε
επηυξατο, δεικνυς οτι αμφοτερων δεομεθα, και των παρ' ημων, και των παρα του
Θεου, ει μελλοιμεν μετα ακριβειας σωζεσθαι. Και γαρ ουκ εμπροσθεν μονον, αλλα
και νυν, καν μεγαλοι ωμεν και ευδοκιμοι, της παρ' αυτου δεομεθα χαριτος·
Ἀσπαζεται υμας Τιμοθεος ο συνεργος μου. Ειδες παλιν τα συνηθη εγκωμια; Και
Λουκιος και Ἰασων και Σωσιπατρος οι συγγενεις μου. Τουτου του Ἰασονος και
Λουκας μεμνηται, και την ανδρειαν αυτου παριστησιν ημιν λεγων, οτι ηγον αυτον
επι τους πολιταρχας βοωντες. Και τους αλλους δε εικος ειναι των επισημων· ου γαρ
απλως συγγενων μεμνηται, ει μη κατα την ευσεβειαν ειεν εοικοτες αυτωι. Ἀσπαζομαι
υμας εγω Τερτιος ο γραψας την επιστολην. Ου μικρον και τουτο εγκωμιον
υπογραφεα ειναι Παυλου· πλην ουχ ινα εαυτον εγκωμιασηι, τουτο λεγει, αλλ' ινα
θερμην επισπασηται παρ' αυτων την αγαπην απο της διακονιας. Ἀσπαζεται υμας
Γαιος ο ξενος μου και της Ἐκκλησιας ολης. Ειδες οιον αυτωι στεφανον επλεξε,
τοσαυτην φιλοξενιαν μαρτυρησας, και ολοκληρον την Ἐκκλησιαν εις την οικιαν
συναγαγων την εκεινου; τον γαρ ξενον ενταυθα τον ξενοδοχον φησιν. Ὅταν δε
ακουσηις, οτι Παυλου ξενοδοχος ην, μη της φιλοτιμιας αυτον θαυμαζε μονον, αλλα
και της κατα τον βιον ακριβειας· ει μη γαρ ην αξιος της αρετης της εκεινου, ουδ' αν
εκεινος εκει κατηχθη. Ὁ γαρ πολλα των επιταγματων του Χριστου σπουδαζων
υπερβαινειν, ουκ αν τουτον παρεβη τον νομον τον κελευοντα περιεργαζεσθαι τους
υποδεχομενους, και παρα αξιοις καταγεσθαι. Ἀσπαζεται υμας Ἔραστος ο οικονομος
της πολεως, και Κουαρτος ο αδελφος. Ουχ απλως προσεθηκεν, Οικονομος της
πολεως· αλλ' ωσπερ 60.678 Φιλιππησιοις εγραφεν, Ἀσπαζονται υμας οι εκ της
Καισαρος οικιας, ινα δειξηι, οτι και των μεγαλων το κηρυγμα ηψατο· ουτω και
ενταυθα του αξιωματος μεμνηται, το αυτο τουτο κατασκευαζων, και δεικνυς οτι τωι
προσεχοντι ουτε πλουτος κωλυμα γινεται, ουτε αρχης φροντιδες, ουτε αλλο των
τοιουτων ουδεν. Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μεθ' υμων. Ἀμην. Ειδες
ποθεν αρχεσθαι δει, και που τελευταιν παντα; Και γαρ και τον θεμελιον εντευθεν
κατεβαλε της επιστολης, και τον οροφον εντευθεν επεθηκεν, ομου και επευχομενος
την μητερα των αγαθων απαντων αυτοις, και πασης αναμιμνησκων της ευεργεσιας.
Τουτο γαρ μαλιστα διδασκαλου γενναιου, το μη λογωι μονον, αλλα και ευχηι
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωφελειν τους μαθητευομενους· διο και ελεγεν, Ἡμεις δε τηι προσευχηι και τηι
διακονιαι του λογου προσκαρτερησομεν. Τις ουν αρα και ημιν επευξεται, επειδη
Παυλος απηλθεν; Οι Παυλου ζηλωται ουτοι, μονον αξιους παρασχωμεν εαυτους της
τοιαυτης συνηγοριας, ινα μη ενταυθα μονον ακουσωμεν της Παυλου φωνης, αλλα
και εκει απελθοντες ιδειν καταξιωθωμεν τον αθλητην του Χριστου· μαλλον δε αν
ενταυθα ακουσωμεν, κακει παντως αυτον οψομεθα, ει και μη πλησιον εστωτες, αλλ'
οψομεθα παντως εγγυς του θρονου του βασιλικου λαμποντα, ενθα τα Χερουβιμ
δοξαζει, ενθα τα Σεραφιμ πεταται. Ἐκει Παυλον οψομεθα μετα Πετρου, και του των
αγιων χορου κορυφαιον οντα και πρωτοστατην, και της αγαπης απολαυσομεν της
γνησιας. Ει γαρ ενταυθα ων ουτως ηγαπα τους ανθρωπους, ως αιρεσεως ουσης
αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι, ελεσθαι ενταυθα ειναι· πολλωι μαλλον εκει
θερμοτερον επιδειξεται το φιλτρον. Ἐγω και την Ῥωμην δια τουτο φιλω, καιτοι γε
αυτην και ετερωθεν εχων επαινειν, και απο του μεγεθους, και απο της αρχαιοτητος,
και απο του καλλους, και απο του πληθους, και απο της δυναστειας, και απο του
πλουτου, και απο των κατορθωματων των εν πολεμωι· αλλα παντα τα αλλα αφεις,
δια τουτο αυτην μακαριζω, οτι και ζων αυτοις εγραφε, και ουτως αυτους εφιλει, και
παρων αυτοις διελεχθη, και τον βιον εκει κατελυσε. ∆ιο και επισημος η πολις
εντευθεν μαλλον, η απο των αλλων απαντων· και καθαπερ σωμα μεγα και ισχυρον,
οφθαλμους εχει δυο λαμποντας, των αγιων τουτων τα σωματα. Ουχ ουτως εστιν ο
ουρανος λαμπρος, οταν αφηι τας ακτινας ο ηλιος, ως η Ῥωμαιων πολις τας δυο
ταυτας λαμπαδας πανταχου της οικουμενης αφιεισα. Ἐκειθεν αρπαγησεται Παυλος,
εκειθεν Πετρος. Ἐννοησατε και φριξατε, οιον οψεται θεαμα Ῥωμη, τον Παυλον
εξαιφνης ανισταμενον απο της θηκης εκεινης μετα Πετρου, και αιρομενον εις
απαντησιν του Κυριου· οιον αποστελλει τωι Χριστωι ροδον η Ῥωμη, οιους στεφανους
η πολις περικειται δυο, οιας χρυσας αλυσεις διεζωσται, οιας εχει πηγας. ∆ια ταυτα
θαυμαζω την πολιν, ου δια τον χρυσον τον πολυν, ου δια τους κιονας, ου δια την
αλλην φαντασιαν, αλλα δια τους στυλους της Ἐκκλησιας τουτους. γʹ. Τις μοι νυν
εδωκε περιχυθηναι τωι σωματι Παυλου, και προσηλωθηναι τωι ταφωι, και την κονιν
ιδειν του σωματος εκεινου του τα υστερηματα αναπληρωσαντος του Χριστου, του τα
στιγματα βαστασαντος, 60.679 του πανταχου το κηρυγμα κατασπειραντος; την κονιν
εκεινου του σωματος, δι' ου πανταχου διεδραμε την κονιν του στοματος, δι' ου
Χριστος εφθεγγετο, και το φως εξελαμψε το πασης αστραπης λαμπροτερον, και
φωνη εξεπηδησε πασης βροντης φοβερωτερα τοις δαιμοσι, δι' ου το μακαριον εκεινο
εφθεγξατο ρημα λεγων· Ηυχομην αναθεμα ειναι υπερ των αδελφων μου; δι' ου
ελαλει εναντιον βασιλεων, και ουκ ηισχυνετο; δι' ου Παυλον εμαθομεν, δι' ου τον
Παυλου ∆εσποτην; Ουχ ουτως ημιν η βροντη φοβερον, ως εκεινη τοις δαιμοσιν η
φωνη. Ει γαρ τα ιματια αυτου εφριττον, πολλωι μαλλον την φωνην. Αυτη
δεδεμενους αυτους ηγαγεν, αυτη την οικουμενην εξεκαθηρεν, αυτη τα νοσηματα
ελυσε, κακιαν εξεβαλεν, αληθειαν επανηγαγε, τον Χριστον ειχεν εγκαθημενον, και
μετ' αυτου πανταχου προηιει, και οπερ ην τα Χερουβιμ, τουτο η Παυλου φωνη.
Καθαπερ γαρ επι των δυναμεων εκεινων εκαθητο, ουτω και επι της του Παυλου
γλωττης. Και γαρ αξια του δεξασθαι τον Χριστον εγενετο, εκεινα φθεγγομενη μονον,
α τωι Χριστωι φιλα ην, και προς υψος αφατον ιπταμενη καθαπερ τα Σεραφιμ. Τι γαρ
υψηλοτερον της φωνης εκεινης της λεγουσης, οτι Πεπεισμαι, οτι ουτε αγγελοι, ουτε
αρχαι, ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα, ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα, ουτε βαθος, ουτε
τις κτισις ετερα δυνησεται ημας χωρισαι απο της αγαπης του Θεου της εν Χριστωι
Ἰησου, ποσας δοκει σοι πτερυγας εχειν αυτη η φωνη; ποσους οφθαλμους; ∆ια τουτο
ελεγεν· Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν· δια τουτο εφευγον δαιμονες, ουχι
φθεγγομενου μονον ακουοντες, αλλα και ποῤρωθεν οντος ιματιον ορωντες. Τουτου
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του στοματος εβουλομην την κονιν ιδειν, δι' ου τα μεγαλα και αποῤρητα ο Χριστος
ελαλησε, και μειζονα η δι' εαυτου· ωσπερ γαρ ειργασατο μειζονα δια των μαθητων,
ουτω και εφθεγξατο· δι' ου το Πνευμα τηι οικουμενηι τους θαυμαστους εκεινους
χρησμους εδωκε. Τι γαρ ουκ ειργασατο εκεινο το στομα αγαθον; ∆αιμονας ηλασεν,
αμαρτηματα ελυσε, τυραννους επεστομισε, φιλοσοφων γλωττας ενεφραξε, την
οικουμενην τωι Θεωι προσηγαγε, βαρβαρους φιλοσοφειν επεισε, παντα μετεῤρυθμισε
τα εν τηι γηι· και τα εν ουρανοις δε, ον εβουλετο, διετιθει τροπον, δεσμων ους
εβουλετο, και λυων εκει κατα την δεδομενην εξουσιαν αυτωι. Ου του στοματος δε
μονον, αλλα και της καρδιας εκεινης εβουλομην την κονιν ιδειν, ην ουκ αν τις
αμαρτοι καρδιαν της οικουμενης ειπων, και των μυριων αγαθων πηγην, και αρχην
και στοιχειον της ημετερας ζωης. Το γαρ πνευμα της ζωης εκειθεν εις απαντα
εχορηγειτο, και τοις μελεσι του Χριστου διεδιδοτο, ου δι' αρτηριας εκπεμπομενον,
αλλα δια προαιρεσεως αγαθων. Αυτη ουτω πλατεια η καρδια ην, ως και πολεις
ολοκληρους δεχεσθαι και δημους και εθνη· Ἡ καρδια γαρ μου, φησι, πεπλατυνται.
Ἀλλ' ομως την ουτω πλατειαν συνεσχε πολλακις και εθλιψεν η ευρυνουσα αυτην
αγαπη· Ἐκ γαρ πολλης θλιψεως, φησι, και συνοχης καρδιας εγραψα υμιν ταυτην. Και
διαλελυμενην επεθυμουν ιδειν την πυρουμενην καθ' εκαστον των απολλυμενων,
την ωδινουσαν εκ δευτερου τα εξαμβλουμενα των παιδων, την τον Θεον ορωσαν (Οι
γαρ καθαροι τηι καρδιαι, φησι, τον Θεον οψονται)· την θυσιαν γεγενημενην (Θυσια
γαρ τωι Θεωι, πνευμα συντετριμμενον)· την υψηλοτεραν των ουρανων, ευρυτεραν
της οικουμενης, 60.680 την της ακτινος φαιδροτεραν, την του πυρος θερμοτεραν,
την του αδαμαντος στεῤροτεραν, την τους ποταμους αφιεισαν· Ποταμοι γαρ, φησιν,
εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος· ενθα ην η πηγη η αλλομενη, και
ποτιζουσα ου το προσωπον της γης, αλλα τας ψυχας των ανθρωπων· οθεν ου
ποταμοι μονον, αλλα και πηγαι δακρυων εξηιεσαν και νυκτωρ και μεθ' ημεραν· την
καινην ζησασαν ζωην, ου ταυτην την ημετεραν (Ζω γαρ ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι,
φησιν, ο Χριστος. Ἄρα εκεινου καρδια ην η Παυλου καρδια, και του Πνευματος του
αγιου πλαξ, και βιβλιον της χαριτος)· την τρεμουσαν μεν υπερ των αλλοτριων
αμαρτηματων (Φοβουμαι γαρ, φησι, μη πως εικη κεκοπιακα εις υμας, Μη πως ο οφις
Ευαν ηπατησε, Μη πως ελθων ουχ οιους θελω ευρω υμας)· υπερ δε εαυτης και
δεδοικυιαν και θαῤρουσαν (Φοβουμαι γαρ, φησι, Μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος
αδοκιμος γενωμαι· και, Πεπεισμαι γαρ, οτι ουτε αγγελοι ουτε αρχαι δυνησονται ημας
χωρισαι), την καταξιωθεισαν φιλησαι Χριστον, ως ουδεις αλλος εφιλησε, την
θανατου και γεεννης καταφρονησασαν, και υπο δακρυων αδελφικων
συντριβομενην (Τι γαρ ποιειτε, φησι, κλαιοντες και συντριβοντες μου την καρδιαν;),
την καρτερικωτατην, και ου στεγουσαν καιρον ωρας αποστηναι Θεσσαλονικεων. δʹ.
Ἐβουλομην την κονιν ιδειν των χειρων των εν αλυσει, δι' ων της επιθεσεως το
Πνευμα εχορηγειτο, δι' ων ταυτα τα γραμματα εγραφετο· Ἴδετε γαρ πηλικοις
γραμμασιν υμιν εγραψα τηι εμηι χειρι· και παλιν, Ὁ ασπασμος τηι εμηι χειρι Παυλου,
των χειρων εκεινων, ας ιδουσα η εχις εξεπεσεν εις την πυραν. Ἐβουλομην την κονιν
ιδειν των οφθαλμων των πηρωθεντων καλως, των αναβλεψαντων επι σωτηριαι της
οικουμενης, των και εν σωματι Χριστον ιδειν καταξιωθεντων, των ορωντων τα
γηινα και ουχ ορωντων, των βλεποντων τα μη βλεπομενα, των μη ειδοτων υπνον,
των εν μεσαις ταις νυξιν αγρυπνουντων, των ου πασχοντων τα των οφθαλμιωντων.
Ἐβουλομην και των ποδων ιδειν εκεινων την κονιν των περιδραμοντων την
οικουμενην, και μη καμνοντων, των εν ξυλωι δεδεμενων, ηνικα το δεσμωτηριον
εσεισε, των την οικουμενην και αοικητον περιελθοντων, των οδοιπορουντων
πολλακις. Και τι δει κατα μερος λεγειν; Ἐβουλομην τον ταφον ιδειν, ενθα τα οπλα
της δικαιοσυνης αποκειται, τα οπλα του φωτος, τα μελη τα νυν ζωντα, νενεκρωμενα
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε οτε εζη, εν οις πασιν ο Χριστος εζη, τα εσταυρωμενα τωι κοσμωι, τα του Χριστου
μελη, τα ενδεδυμενα τον Χριστον, τον ναον του Πνευματος, την οικοδομην την
αγιαν, τα δεδεμενα τωι Πνευματι, τα καθηλωμενα τωι φοβωι του Θεου, τα εχοντα τα
στιγματα του Χριστου. Τουτο το σωμα τειχιζει την πολιν εκεινην, ο παντος πυργου
και μυριων εστι περιβολων ασφαλεστερον, και μετα τουτου το Πετρου· και γαρ
ζωντα ετιμα· Ἀνεβην γαρ ιστορησαι Πετρον. ∆ια τουτο και απελθοντα κατηξιωσεν
ομοσκηνον αυτωι ποιησαι η χαρις αυτον. Ἐβουλομην ιδειν τον λεοντα τον
πνευματικον. Ὥσπερ γαρ λεων πυρ αφιεις εις αλωπεκων αγελας, ουτως εις την των
δαιμονων και φιλοσοφων ενεπεσε φατριαν, και καθαπερ σκηπτου τις εμβολη εις τας
του διαβολου κατηνεχθη φαλαγγας. Ουδε γαρ εκ παραταξεως ιστατο προς αυτον,
αλλ' ουτως εδεδοικει και ετρεμεν, ως ει σκιαν ιδοι, και φωνης ακουσειε, ποῤρωθεν
δραπετευειν. Ουτω γουν και τον πεπορνευκοτα παρεδωκεν αυτωι ποῤρωθεν ων, και
παλιν εξηρπασε των εκεινου χειρων· ουτω 60.681 και ετερους, ινα παιδευθωσι μη
βλασφημειν. Σκοπει δε πως και τους υπ' αυτωι τεταγμενους αντεπεξαγει, διεγειρων
και αλειφων· και νυν μεν Ἐφεσιοις φησιν· Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και
σαρκα, αλλα προς τας αρχας και τας εξουσιας· ειτα και το επαθλον τιθησιν εν τοις
επουρανιοις, λεγων· Ου γαρ περι γηΐνων πραγματων ημιν ο αγων, φησιν, αλλα περι
των ουρανων και των εν τοις ουρανοις· νυν δε ετεροις φησιν, Ουκ οιδατε, οτι
αγγελους κρινουμεν, μητι γε βιωτικα; Ταυτ' ουν απαντα εννοουντες, στωμεν
γενναιως. Και γαρ και Παυλος ανθρωπος ην, της αυτης φυσεως ημιν μετεχων, και τα
αλλα παντα εχων κοινα· αλλ' επειδη πολλην την περι τον Χριστον αγαπην επ 60.682
εδειξατο, τους ουρανους υπερεβη, και μετα των αγγελων εστη. Ὥστε εαν
βουληθωμεν και ημεις διαναστηναι μικρον, και το πυρ εκεινο αναψαι εν ημιν,
δυνησομεθα ζηλωσαι τον αγιον εκεινον. Ουδε γαρ αν, ειπερ αδυνατον ην τουτο,
εβοα λεγων· Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου. Μη τοινυν θαυμαζωμεν
αυτον μονον, μηδε εκπληττωμεθα μονον, αλλα και μιμωμεθα, ινα καταξιωθωμεν
και εντευθεν απελθοντες αυτον ιδειν, και της αποῤρητου δοξης μετασχειν· ης
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


