De sancta trinitate dialogi
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ <περι αγιας τε
και ομοουσιου Τριαδος>
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΗΣ ΒΙΒΛΟΥ
383 ∆υσεφικτα μεν κομιδηι τα περι Θεου και τοις αγαν εξησκημενως και
αρτιως εχουσιν εις το δυνασθαι καταθρειν μυστηρια, και τα παντος επεκεινα νου και
γουν "εν εσοπτρωι και αινιγματι" βλεπειν, κατα τον σοφωτατον Παυλον. Παχυς δε
δη λιαν ο ανθρωπινος λογος και τηι των εννοιων ισχνοτητι συμπαρομαρτειν ουχ
οιος τε. Τοιγαρτοι πολυ το δεος φαναι τα περι Θεου, και σοφον μεν λιαν το εν γε
τουτοις ελεσθαι σιγαν· πλην ου τι που τοις διδασκειν επιτεταγμενοις αζημιον. Και
τουτο ειδως ο θεσπεσιος εφη Παυλος· "Ουαι γαρ μοι εστιν, εαν μη ευαγγελιζωμαι."
Ἀφιγμαι δη ουν επι την τουδε του προκειμενου βιβλιου συγγραφην, και σοι παλιν, ω
φιλομαθεστατε αδελφε Νεμεσινε, τον περι της αγιας τε και ομοουσιου Τριαδος
εκπεπονηκα λογον. Κατα γενος δε ωσπερ ητοι κατ' ειδος τας εφ' εκαστωι των
ζητουμενων συνενεγκοντες εννοιας, εν επτα λογιδιοις 384 το συμπαν του βιβλιου
συντεθεικαμεν σωμα· φιλολογωτατωι δε οντι λιαν και φιλοπευστουντι τα τοιαδε
συχνως τωι επιεικεστατωι Ἑρμειαι προσπεφωνηκαμεν. Και εστι μεν ανειμενος ο
λογος, ως προς πευσιν δε και αποκρισιν δια δυοιν προσωποιν ερχεται· και του μεν
πρωτου το α προτετακται στοιχειον, του δε δευτερου το β. Ἐπειδη γαρ πολλη τις
αγαν εν τοις ζητουμενοις εστιν η λεπτοτης, ινα ταις ερωτησεσι και ταις αποκρισεσιν
αει το βασανι ζομενον κατασκευαζηται τε και ανασκευαζηται πικρως, αναγκαια
γεγονεν η των προσωπων εισκομιδη. Παραφυ λακτεον ουν ακριβως τα
προτεταγμενα αυτων στοιχεια. Ἀσυγχυτον γαρ ουτω και εν ταξει τηι παναριστηι
κειμενην τηρησομεν την των εννοιων ευρεσιν, και την του παντος βιβλιου συνταξιν
τε και δυναμιν. Ἐρρωσθαι σε εν Κυριωι ευχομαι, αγαπητε.
ΤΑ∆Ε ΕΝΕΣΤΙΝ ΕΝ ΤΗι∆Ε ΤΗ ΒΙΒΛΩ αʹ. Ὅτι συναΐδιος τε και ομοουσιος τωι
Θεωι και Πατρι ο Υιος. βʹ. Ὅτι και συναΐδιος τωι Θεωι και Πατρι και εξ αυτου κατα
φυσιν γεννητος ο Υιος. γʹ. Ὅτι Θεος αληθινος ο Υιος καθα και ο Πατηρ. δʹ. Ὅτι ου
κτισμα ο Υιος ουδε ποιημα. εʹ. Ὅτι τα της θεοτητος ιδια και η δοξα φυσικως εν τωι
Υιωι καθα και εν τωι Πατρι. ϛʹ. Ὅτι τα της ανθρωποτητος ιδια και τα μη σφοδρα
θεοπρεπως ειρημενα περι του Υιου πρεποι αν μαλλον τηι μετα σαρκος οικονομιαι, και
ουκ αυτηι τηι φυσει του Λογου καθ' ο νοειται και εστι Θεος. ζʹ. Περι του αγιου
Πνευματος, οτι και Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν.

Του εν αγιοις πατρος ημων Κυριλλου προς Ἑρμειαν πρεσβυτερον,
κατα πευσιν και αποκρισιν ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ Ὅτι ομοουσιος και συναΐδιος
τωι Θεωι και Πατρι ο Υιος.
{Α.} Τον ιερον ημιν Ἑρμειαν χθες τε και τριτην ιδειν μεν ουκ ην, μητε
αγοραζειν, οιμαι που, μητε μην εξοιχεσθαι 385 δοκουν, αλλ' οικοι μεν δη κατεσοβει
το χειμα· πεπραχθαι γαρ ωδε και μαλα εικος. Λαμπρα δε νυν μολις εδειξεν ευδια. {Β.}
Λεγεις αληθη. Γηρας τε γαρ αει δυσπεμφελον, και ες το εξω ιεναι δυσοκνοτατα εχον,
ην μαλιστα υοι. {Α.} Ευχαρι δη ουν και ευθυεπες το, ειπερ τις ελοιτο, τοις εν τηι αλι σε
παρεικαζειν ιχθυσιν, οι πνευματος μεν απηνους και δυσηχεστατου διακυκωντος το
ροθιον και ροιζηδον καταθρωσκοντος, χηραμους τε τους εν βυθωι καθ' ενα τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αγεληδον εισχεονται, και ωσπερ τινα δρυμον η λοχμην την ευανθη ποαν
εισδυνοντες, εκμηχανωνται το ωφελουν· επειδαν δε τοις υδασι το της ηλιου βολης
επι νηχηται σελας, ολην τε αυ ηδη καταθρησειαν οιονει γελωσαν την θαλασσαν,
αναθαρρουσι τε και ανανηχονται, και επ' ακρων σκαιρουσι κυματων, δειμα τε ομου
και οκνον αποπεμψαμενοι. {Β.} Ὡς ευ ισθι τοι μη ετερως το γε εμον, ω ταν, η ουτως
εχειν. {Α.} Ὄχλου δε δη και πραγματων ει τεως απωτατω, και ενηρεμει σοι κατα την
εστιαν ο νους, καθαπερ εγᾦμαι. {Β.} Και τι το εντευθεν; {Α.} Πλειστη τις οση και
αγιοπρεπης η ονησις. Ἢ ουχι δη τι των αγαθων και ταις ηρεμιαις δωσομεν; {Β.}
Μαλιστα γε. {Α.} Το γαρ τοι παρα Θεου δια της του Ψαλλοντος ᾀδομενον λυρας
αληθη που παντως τον επι τουτωι λογον αποφανει. {Β.} Το ποιον δη φηις; 386 {Α.}
"Σχολασατε και γνωτε οτι εγω ειμι ο Θεος." Ὄψις μεν γαρ η σωματικη, κονεως τε
και καπνου και ετερου παντος του καταθολουν ισχυοντος ελευθερα, λεπτην και
απαρεμποδιστον ενιησι την ενεργειαν τοις υποπιπτειν ειωθοσιν αυτηι. Ει δε δη που τι
κατασινοιτο των παθων, μειον μεν η χρη τοις ορωμενοις προσβαλει, αφαμαρτησει δε
οτι και αυτης της ακριβειας εσθ' οτε το απεικος ουδεν. Νους γε μην ο ανθρωπινος, ει
μεν ηρεμαιος τις ειη και καθεστηκως, και φαντασιας εωλου και βδελυρας αποφοιταιν
ειθισμενος, οξυ τε και διειδες εμβλεψεται, και απλανη των οντων εισδεξεται γνωσιν.
Ει γε μην υπο του καταπαχυνοιτο των παθων, ουτ' αν αυτο ποτε το θειον διοψεται
καλλος, ενιζησει δε ωσπερ τοις γεωδεστεροις, καθαπερ τα των στρουθιων διαβροχα
την εις το ανω πτησιν τωι δεδεσθαι παρηιρημενα. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ἆρ' ουν, ω
Ἑρμεια, σχολαιος οικοι διατελων, ταυτησι της θειας απομεμνησθαι φωνης οτι
προσηκεν ηγηι; Και σοι καθα χθες και πρωην βιβλοι μεν μετα χειρας εισιν ιεραι,
φιλομαθεστατη δε τις εντρεφεται προθυμια τωι νωι, καθαπερ τινα των ευρινοτατων
παραθηγουσα κυνων, εις φιλοθηριαν ων αν δεηι σε μαθειν; Ἢ ταχα που και της επι
τουτοις αφιλεργιας αναψομεν τας αιτιας, αφηβηκοτι τωι χρονωι της του σωματος
ηλικιας, η γουν ετερον τι και ουκ αληθες ερεις; Κατακερτομοιην δ' αν ως ηδιστα σε,
τοιονδε τι λεγων ως φιλοψευδες τι χρημα και τα εφ' οις αν βουλοιτο ποτε και λεγοι
πιστος ετοιμοτατα δεχεσθαι ζητουν ανθρωπος γερων. {Β.} Πολλα μεν αν εχοιμι της
του σωματος αρρωστιας κατηγορειν· επ' αυτας γαρ ηκομεν τας του βιου δυσμας· το
δ' ουν αναγκαιον ερω, παρεις τα τοιαυτα νυνι. Χρηστομαθης γαρ αει πως ο νους μεν
εμοι, γλιχεται δε ουδενος πω ταχα πλην τουδε τε και μονου· αλλ' ωσπερ τινα πωλον
ευγενη τε και δρομικωτατον, καιτοι ποδων αρετην αναφαινειν εθελοντα, τα μη
σφοδρα των πεδιων εψιλωμενα και ουχ εκοντα παραβιαζεται διακεκομμενην ωσπερ
και ουκ εις απαν τεθαυμασμενην της ενουσης ευσθενειας αυτωι ποιεισθαι την
ενδειξιν· κατα τον ισον, οιμαι, τουτονι τροπον, και αυτον εμε θερμηι τινι και ασχετωι
προθυμιαι κατισχημενον εις το δειν ελεσθαι πολυπραγμονειν τα παρα τηι θεοπνευστωι
Γραφηι, δυσεμβατα τε και αστιβη καταγχει χωρια, ουχ 387 απλην, ως αν τις εικασαι,
και ευκαταδρομον εχοντα την προσβολην, ουτε μην τοις εθελουσιν εκκειμενην
ελειν. Ταυτηι τοι κατασοβει μεν εις οκνον εσθ' οτε τον νουν οιονει πως η δυσχωρια·
καταπεφρικα δε των αλλων απαντων, οτι μαλιστα γε τον περι πιστεως λογον, καιτοι
κεφαλαιον οντα της εν ημιν ελπιδος. {Α.} Ναι δη ουν, φαιην γαρ αν αληθη λεγοντι
σοι. Πλην οτι το κατακτησασθαι τι των ανωθεν τε και θεοσδοτων αγαθων, ουκ αν,
οιμαι, τις ανιδρωτι πορισαιτο, παντι που σαφες. Τα γαρ τοι λιαν υπερφυα και
ανωικισμενην εχοντα την δοξαν ουχι τοις εθελουσιν ευστιβη, αλλ' ελειν μεν ου
ραιδια, δυσεισποιητα δε και αναντη· και τι γαρ ουχι λαχοντα των εις δυσχερειαν τε
και πονον; {Β.} Ειτα τι δρωιεν αν οις ενεστι μεν εφεσις τε και προθυμια των αριστων
τουτωνι και παγκαλων ευρηματων, το γε μην εφικεσθαι δυσαλωτοτατον; {Α.} Τι δε
ετερον οιει χρηναι δραν αυτους η τοις των αγιων καταπειθεσθαι λογοις,
επικεκραγοτων ευ μαλα το "Ει τις υμων λειπεται σοφιας, αιτειτω παρα του διδοντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Θεου πασιν απλως και μη ονειδιζοντος, και δοθησεται αυτωι;" Φωτι γαρ που παντως
τωι θειωι και νοητωι καταφω τιζεται τα φωτος επιδεα, και μην και Σοφια τελειται
σοφα τα συνεσεως τε και σοφιας τητωμενα. Φως δ' αν νοοιτο και σοφια Χριστος, "ος
ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων, προς φωτισμον της γνωσεως αυτου." Ἐξειλετο γαρ
ημας ο Θεος και Πατηρ, ως γουν ο θεσπεσιος εφη Παυλος, "εκ της εξουσιας του
σκοτους, και μετεστησεν εις την βασιλειαν της αγαπης του Υιου αυτου, εν τωι φωτι."
Και μην και ημερας ∆ιαυγασμον απεκαλεσε τις των αγιων αυτον, και Φωσφορον επι
τουτωι. Φησι γαρ οτι "Ἕως ου ημερα διαυγασηι, και Φωσφορος ανατειληι εν ταις
καρδιαις υμων·" ημερας, οιμαι, διαυγασμον και φωσφορον ανισχοντα, τον εν
Πνευματι δια Χριστου φωτισμον ονομαζων. {Β.} Ἄλλ' οτι μεν φως ο Χριστος, και
μην και ημερα και αυγη και φωσφορος των απαξ τελουντων εις τους δια πιστεως
κεκλημενους ουκ ενδοιασαι τις αν. Ει δε δη σου δεηθειημεν, παραδειξαις αν ημιν
ευσυνοπτοτατα τον απροσκλινη τε και αμωμως εχοντα της πιστεως λογον, η
καταρνησηι το φαναι, και τον εμοι συνηθη και πρεποντα και αει πως τωι γεραι
προσπεφυκοτα τιμησεις οκνον; Μυρια γαρ οσα τα παρα πολλων θρυλλουμενα, οι τον
ορθον της 388 αληθειας εκκολακευοντες, λογον παρατρεπουσι ποικιλως επι το σφισι
δοκουν, και σφηκων αγριων διιπταμενοι δικην, πολεις τε ομου και χωρας
καταβομβουσι δεινως, "τα απο καρδιας αυτων λαλουντες, και ουκ απο στοματος
Κυριου," κατα το γεγραμμενον. {Α.} Ὡς αγαμαι σε της ασυγκριτου φιλοθεΐας, ω ταν,
και σου δεομαι μη καταληξαι πωποτε της ουτως ορθης και αξιεπαινετωτατου
γνωμης. Πλην, ω εταιρε, παρα σοι μετεχειν και λιαν αμογητι και αμφιλαφως ων
εραις, και ου τι που φημι τον νοητον εκβασανισαι λογον, ως δη τι των προ ημων
αμεινον ερειν και εκδιδασκειν υπισχνουμενος. Ἅλις γαρ, αλις αι των αγιων
Πατερων εις τουτο συγγραφαι, αις ειπερ τις ελοιτο νουνεχως ομιλειν και
εγρηγοροτως προσφερεσθαι, φωτος αν του θειου τον οικειον ευθυς αναμε στωσειε
νουν. Ἦσαν γαρ ουκ αυτοι "λαλουντες," κατα την του Σωτηρος φωνην, "αλλα το
Πνευμα του Θεου και Πατρος το λαλουν εν αυτοις." "Πασα δε Γραφη θεοπνευστος
και ωφελιμος." Ἦ γαρ; {Β.} Ναι, και τουτο αληθες· αλλ' ει κατοκνησεις αυτος και
συνεργασηι μεν το παραπαν ουδεν, κατεγκλεισας δε ωσπερ οδοντων εισω την
γλωτταν, απρακτειν αναπεισεις, το διαρκως τε και αποχρωντως περι των τοιουτων
ημιν τους Πατερας ειπειν, ως δυσανατρεπτον τε και δυσκα ταγωνιστον σκηψιν, τοις
των τοιουτων φιλακροαμοσιν επιτειχιζειν επιχειρων, ουτ' αν επαινεσαιμι τουτο
δραν ηιρημενον, ερομενωι τε ειπειν εκεινο αξιω. {Α.} Τι γαρ αν μου διαπυθοιο; Μη
γαρ δη καταθει του μετριου φρονηματος, ω γενναιε. {Β.} Καταθειν μεν ου σκοπος
εμοι, πολλου γε και δει· αποκριναι δ' ουν, και μη με ποικιλως αποκομιζε της θηρας
ων αν χρηιζοιμι σου διαπυνθανεσθαι. {Α.} Ἀλλ' ερου λοιπον, ει σοι δοκει. {Β.} Ἆρ' ει
τωι των καθ' ημας φερβειν εδοκει τας κατ' αγρους οις τυχον η αιγας, ουκ αν ᾤου δειν
καλαυροπος τε και σκυλακων αυτωι, ιν' εξαμυνοιτο μεν αυτος ει δηπου τι των
ατιθασσων επιθρωσκοι θηριων· οι δε προεκδειματουντες ταις παρα σφων υλακαις,
κατακολουοιεν μεν της εφοδου το θρασος, αλωβητον δε την αγελην τωι κεκτημενωι
διατη ρησειαν; {Α.} Ὀρθως εφης. {Β.} Ει δε δη καιρου διιππευσαντος εκτεθναναι
τινας των σκυλακων συνεβη, ειθ' ετερους εισεφρησεν ο ποιμην, αρ' εικαιον εν τοις
δευτεροις η υλακη και εγρηγορσις, επει τοι τοις προ αυτων το ευδοκιμειν εν τουτοις
εδοκει; 389 {Α.} Και πως εικαιον το ωφελουν νοοιτ' αν η λεγοιτο; {Β.} Ειτα σιωπησεις
ανεγκλητως αυτος, μονοις ημας τοις των Πατερων συγγραμμασιν εφιστας, το γε μην
εν ισοις ιεναι θελειν φιλοθεωτατοις σπουδασμασι χρημα περιττον ειναι λεγων,
καιτοι των αγριων αιρετικων αθυρωτωι τε και απυλωτωι στοματι τας των
απλουστερων δαπανωντων ψυχας; {Α.} Ουκουν, επει με δριμυς εισεδυ ποθος·
παρατεθηγμαι γαρ ου μετριως και παρωρμηθην ικανως εις το εθελησαι πονειν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

σοις, ω ουτος, ρημασι· φερε δη, φερε, παροισ θεντων εις μεσον των ακριβως και
εξητασμενως διωρισμενων εν τηι αγιαι τε και πανευφημωι συνοδωι, τηι συνειλεγμενηι
κατα καιρους εν πολει τηι Νικαεων, καταθρησωμεν, ει δοκει, τι τοις ελομενοις
ετεροδοξειν ουκ αδιαβλητως εχειν δοκει. Την γαρ αριστα τε και μετα Θεου
διωρισμενην τε και εκτεθεισαν πιστιν παρα της αγιας και μεγαλης εκεινης συνοδου
κρηπιδα και υποβαθραν ακατασειστον τε και ερηρεισμενην των ημετερων ψυχων ει
γε τωι φαναι σκοπος, δοκιμωτατα μεν ερει, και επαινων τευξεται των παρα Χριστωι,
πιστοτατος δε και αληθινος αναλαμψει προσ κυνητης. Ἐπ' αυτης δε ημιν
αναγεγραφθω λεξεως το θειον και ιερωτατον της αγιας εκεινης συνοδου
χρησμυδημα, τουτεστι το απεξεσμενον και τετορευμενον ταις εις παν οτιουν αληθες
εννοιαις της πιστεως Συμβολον, ως αν τοις εθελουσι φιλοψογειν της καθ' ημων
γλωσσαλγιας μηδεις το παραπαν εισδεχθειη λογος, ως οθνειοις τισιν επιπηδωντων
δογμασι και παρεντων μεν ιεναι την βασιλικην <οδον>, επι θατερα δε
παρεκτετραμμενων, κατα το μονωι και ιδιαι δοκουν. Τουτι γαρ δη και αυτος εγω
λογισαιμην αν ουκ ευμεταχειριστον αληθως αρρωστημα νου. "Σοφια γαρ
ανεξελεγκτος πλαναται," κατα το γεγραμμενον. Ἔχει δε ουτως ημιν η της πιστεως
εκθεσις· Πιστευομεν εις ενα Θεον, Πατερα παντοκρατορα, παντων ορατων τε και
αορατων ποιητην· και εις ενα Κυριον Ἰησουν Χριστον, τον Υιον του Θεου,
γεννηθεντα εκ του Πατρος Μονογενη, τουτεστιν εκ της ουσιας αυτου, Θεον εκ Θεου,
φως εκ φωτος, Θεον αληθινον εκ Θεου αληθινου· γεννηθεντα, ου ποιηθεντα,
ομοουσιον τωι Πατρι, δι' ου τα παντα εγενετο, τα τε εν τωι ουρανωι και τα εν τηι γηι·
τον δι' ημας τους 390 ανθρωπους και δια την ημετεραν σωτηριαν κατελθοντα, και
σαρκωθεντα, και ενανθρωπησαντα, παθοντα, και ταφεντα, και ανασταντα τηι τριτηι
ημεραι· ανελθοντα εις ουρανους, ερχομενον κριναι ζωντας και νεκρους· και εις το
αγιον Πνευμα. Τους δε λεγοντας· Ἦν ποτε οτε ουκ ην, η· Ουκ ην πριν γεννηθηι, η· Ἐξ
ουκ οντων εγενετο, η εξ ετερας υποστασεως η ουσιας φασκοντας ειναι, η κτιστον, η
τρεπτον, η αλλοιωτον τον Υιον του Θεου, τους τοιουτους αναθεματιζει η καθολικη
και αποστολικη Ἐκκλησια. {Β.} Βαβαι της ακρατου νηψεως και εις ληξιν ηκουσης
την ανωτατω. Βοανεργες, τουτεστιν υιος βροντης, εκαστος, οιμαι που,
διακεκλησεται των ταυτα τεθεσπικοτων. Ἐξαισιον γαρ τι και υπερφυες εφθεγξαντο.
{Α.} Ἄριστα δη ουν μοι διεσκεφθαι τε ουτω και δρασαι δοκω. Το γαρ τοι μη δειν
ετερα αττα παρα ταυτα φρονειν, ηγουν επι γλωττης εχειν, επεσθαι δε μαλλον κρισει
τε και λογοις τοις δια του Πνευματος ευρημενοις τιμησαιμην αν, ευ ισθι τοι, του
παντος λογου. {Β.} Ὀρθως εφης· αλλ' ουκ αν αναπεισαις ταυτα σοι φρονειν ελεσθαι
τους διεναντιας. Μοσχοι γαρ ωσπερ ατιμα γελαι και αγερωχοι τινες, ιενται μεν
ευτονως επι το σφισιν αυτοις δοκουν, την αριστην δε ωσπερ και παγκαλην αληθως
παρεκθεοντες νομην επ' ακανθας σπευδουσι και τριβολους, ασυνετων τινων
ψευδοδιδασκαλων καταφερβομενοι λογοις, οις ταχα που και ο της Σοφιας αυτης
επεδακρυσε λογος. Ἔφη γαρ· "Ὦ οι εγκαταλιποντες οδους ευθειας του πορευεσθαι εν
οδοις σκοτους, οι ευφραινομενοι επι κακοις και χαιροντες επι διαστροφηι κακηι, ων
αι τριβοι σκολιαι και καμπυλαι αι τροχιαι αυτων." {Α.} Ευ λεγεις. Πρεποι δ' αν και
μαλα κατοιμωζειν αυτους ομου τωι προφητηι λεγοντας Ἱερεμιαι· "Τις δωσει τηι
κεφαληι μου υδωρ και τοις οφθαλμοις μου πηγην δακρυων και κλαυσομαι τον λαον
τουτον ημερας και νυκτος;" Ὁ γαρ, παρον ελεσθαι της αληθειας την γνωσιν,
ασυνετως εκνενευκως εις απατην και παραφθοραν και εις βεβηλους ψευδοδοξιας,
πως ουκ αν ειη λοιπον καταθρηνεισθαι πρεπων; "Και εξ ημων μεν εξηλθον," ως γε
τις των αγιων του Σωτηρος επεστειλε μαθητων, "πλην ουκ ησαν εξ ημων· ει γαρ
ησαν εξ ημων, μεμενηκεισαν αν μεθ' ημων." Κατα τι δε αρα και επιτιμαν εγνωκασι
τηι ουτως ορθηι και ακριβεστατηι και ουδαμοθεν εχουσηι το ευθυνεσθαι πιστει, 391
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ηγουν τηι της πιστεως ομολογιαι; {Β.} Ναι, φασιν. Ἐπιτιμησομεν γαρ εικοτως τηι του
ομοουσιου λεξει, καινοφωνουμενην τε και αγραφον ειναι διαβεβαιουμενοι, τουτεστι
ταις θεοπνευστοις ουκ εγκειμενην Γραφαις. {Α.} Ἀνοητοτατα γε ταυτι φαιεν αν, ω
εταιρε. Λυπει γαρ η λεξις το συμπαν ουδεν ενθαπερ αν ολως αληθες υπαρχηι το εξ
αυτης δηλουμενον. Ἦ γαρ ουχι δοιης αν ειναι και αυτος αληθες ο φημι; {Β.} Και
μαλα. {Α.} Σκοπει δη ουν, ει μη και ετερας τηι του Θεου φυσει τοιαυτασι πως φωνας
εφαρμοττειν εσθ' οτε κατειθισμεθα, καιτοι τοις ιεροις τε και θειοις ουκ εγνωσμενας
Γραμμασι. {Β.} Τας ποιας δῂ φης; {Α.} Ἆρα γαρ, ει τις ασωματον τε και ασχηματιστον,
αποσον τε και αμεγεθες ονομασαι το Θειον, εξοιχοιτο αν του πρεποντος ο λογος
αυτωι; Ει δε δη και απεριοριστον και αβασιλευτον λεγοι, οιηθειη τις αν ειπειν των
αναγκαιων ουδεν, καιτοι δοξαζοντα ταληθη; {Β.} Και μην ληρος αν ειη τουτο γε. {Α.}
Τι ουν εδει μαλλον αυτους προχειροτατα κινδυνευοντας μειρακιωδως επιτιμαν τωι
ομοουσιωι το ξενον και αηθες της ουτως ευσημοτατης και εμφιλοσοφου λεξεως
καταγραφοντας, καιτοι πραγματος αληθους οντος τε και ομολογουμενου, παρα γε
τοις τα θεια σοφως εξηκριβωκοσι και πεπαιδευ μενοις μυστηρια, ως εξ αυτης αναφυς
της ουσιας ημιν του Θεου και Πατρος, ο Υιος ουκ εκφυλος εσται κατα το αυτοις ευ
εχειν δοκουν, ουτε μην οθνειος του γεγεννηκοτος, αλλ' ομοουσιος τε αυτωι,
συμμορφος τε και ομοφυης; Ἀπερυθριασω γαρ ουδαμως το απασηι κεχρησθαι λεξει
προς την του καλως τε και αληθως εχοντος τελουσηι δηλωσιν. Γενους μεν γαρ και
διαφορας ειδοποιου παντελως το Θειον ανυκισται· αλλ' ει παραιτεισθαι μελλοιμεν
τα δι' ωνπερ αν τις καν γουν εις βραχειαν καλοιτο γνωσιν της τα παντα
υπερκειμενης ουσιας, απιστοι τε και αμαθεις τουντευθεν εσομεθα, τις μεν ο φυσει
και αληθως υπαρχει Θεος ουδαμοθεν εκπαιδευομενοι, "κλυδωνιζομενοι δε ωσπερ
και περιφε ρομενοι παντι ανεμωι," κατα το γεγραμμενον. Καταδεισαντες δε και
διωσαμενοι, και τουτο εισαπαν, το καν γουν "εν εσοπτρωι και αινιγματι" βλεπειν και
γινωσκειν "εκ μερους," κωφοις τε και αναισθητοις εν ισωι που παντες εσομεθα
λιθοις, ..... ετωσιον αχθος αρουρης, 392 καθαπερ τις εφη των παρ' Ἕλλησι ποιητων.
{Β.} Ἀλλα γαρ που, φασιν, η Γραφη το ομοουσιον λεγει; {Α.} Ἐπι τον αυτον ημας
υπονοστησαι λογον αναπειθεις, ω ταν. Που γαρ ωνομασε τον των ολων Θεον
ασωματον τε και ασχηματιστον, και απεριοριστον και αβασιλευτον; Ἀλλ' εστι ταυτα
τηι φυσει, και ουχ εκοντων εκεινων. Ειπερ ουν ελοιμεθα φρονειν ορθως,
παραιτητεον ουτι που τα εις επιγνωσιν της αληθειας τελουντα των ονοματων. Ἆρα
γαρ ουκ οιηθειεν αν ου ψευδοεπησαι τον Θεον το "Ἐγω ειμι ο ων," προς τον ιερον ει
λεγοι Μωσεα; "Τουτο γαρ μου εστι το ονομα, φησι, και μνημοσυνον αιωνιον γενεων
γενεαις." Ἀλλ' οιμαι γε δειν μη αν εις τουτο κατολισθειν αποπληξιας αυτους ως
μηδε οτι ων εστιν ο Θεος κατα τολμησαι φρονειν. Ὢν γαρ εστιν αληθως, ωδε τε
καλεισθαι πρεποι αν αυτωι τε και μονωι κυριως τε και ιδικως, ει και καθ' ετερων
διαιττοι τυχον ως εν καταχρησει τουνομα. Ἐκ δε τουτουι και το της ουσιας ονομα
τοις αρχαιοτεροις εκπεποιησθαι φαμεν, και μαλα εικοτως, ωστε ει και τις ομοφυα τε
και ομοουσιον ειναι λεγοι τωι Πατρι τον Υιον, ουκ ασυνηθες τι κεκαινουργηκως ως
εν ονοματων θεσει νοοιτ' αν ημιν, αλλ' ιν' ουτως ειπωμεν, τας πρωτας εδρας εχουσηι
παρα γε τηι θεοπνευστωι Γραφηι τηι τοιαιδε λεξει χρησεται. Τα γαρ τοι των ονοματων
εις παραγωγην ηγμενα, ουκ αυτα που παντως εφ' εαυτοις διερηρεισται κατα θεσιν
ιδιαν, ριζης δε ωσπερ εξεφυ της πρωτης και εν αρχαις. Ει τοινυν εξω τριβης τε και
συνηθειας της ιερας το ομοουσιον ειναι διισχυρισαιντο, μαλιστα μεν αδικουσι της
των ονοματων παραγωγης τον ευφυα τροπον. Ἐκ γαρ τοι του οντος ουσια και
ομοουσιον. Ἀμαθαινοντες δε ουτω λιαν, συναναιρουσιν αυτωι και τας ετερας φωνας
δι' ωνπερ αν ημιν υπαρξαι το, καν γουν "δι' εσοπτρου και αινιγματος," καθοραν και
ισχνας της θεοτητος φαντασιας εισδεχεσθαι κατα νουν. {Β.} Τι γαρ ει μη ομοουσιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

μεν τωι Πατρι τον Υιον, λεγοιεν δε μαλλον ως εστιν ομοιοουσιος; {Α.} Ουκ ορθως
ερουσιν, ω ταν, αλλα πρωτον μεν αυτοι προς εαυτους ετερογνωμουντες αλωσονται,
κακουργοτατα παραιτουμενοι την λεξιν ως αγραφον. Ειτε γαρ ομοουσιον τον Υιον,
καν ει τουτο μεν ουδαμως, ομοιοουσιον δε χρηναι λεγειν, κατα το εκεινοις δοκουν,
οιοιτο τις, ουδεν ηττον ημιν δι' αμφοιν το της ουσιας ονομα παρειστρεχει. Κατα 393
κιβδηλευοντες δε την φωνην, φημι δη το ομοουσιον, νοθην, και ημαρτημενην, και
τοις θειοις Γραμμασιν απωιδον, και τι γαρ ουχι των τοιωνδε κατακεκραγοτες,
προσιενται παλιν αυτην, και ταις οτι μαλιστα δοκιμωταταις εγγρα φουσιν. Ἢν αρα
τις εφιηι λεγειν αυτοις ομοιοουσιον τωι Πατρι τον Υιον, ειτα τι σοι δραν οι γε δη
τοιουτοι δοκοιεν αν; {Β.} Ου μετριως αδικειν, και την εκ της λεξεως κατα πεφρικεναι
δυναμιν, ατε δη γεννικως τε και μαλα σαφως υποφαινουσης το αληθες. {Α.} Μη
ετερως εχειν υπολαβηις η ουτως, ω ταν· νεανιευο μενοι δε ωσπερ επι ταις σφων
αυτων αθυροστομιαις και τοις των ιδιων καθηγητων ανοσιωτατοις δογμασι, της μεν
προς τον Θεον και Πατερα σχεσεως τε και οικειοτητος φυσικης εκκοπτουσι τον Υιον,
εξεικονισμον δε μολις και ομοιωσιν αυτωι ταχα που και εποικτειροντες εφιασιν
εχειν, ιν' ορωιτο λοιπον των κατ' εικονα διεκτισμενων, η γουν κατα τροπων
ποιοτητα διαπεπλασμενων, ως προς το θειον τε και ακηρατον καλλος ολιγα
διενεγκων. {Β.} Πως λεγεις; {Α.} Ου γαρ επαΐεις, ω ταν, διακελευομενου τε και μαλα
εναργως φασκοντος του Χριστου· "Γινεσθε οικτιρμονες καθως και ο Πατηρ υμων ο
ουρανιος οικτιρμων εστι;" {Β.} Ναι. {Α.} Ἆρ' ουν ου συνιης οτι και τροπων ημας
ποιοτης διαμορφοι και οιονει πως ο θειος ημιν ενθλιβεται χαρακτηρ, δια της κατ'
ενεργειαν αρετης; Χρημα μεν γαρ αγαθον απαραποιητως τε και ουσιωδως το Θειον·
τουτο δε και ημας αυτους κατα μιμησιν ειη αν των ενδεχομενων, εξ ηθων ορασθαι
και τροπων, προαιρετικην ει ποιοιμεθα την εφ' απασι τοις τεθαυμασμενοις εφεσιν τε
και προθυμιαν. Ου γαρ δη που νομιουμεν, ει νου και φρενων εσμεν εν καλωι, τους
τον θειον εχοντας εξεικονισμον εν ιδιαις ψυχαις, τηι των ηθων ποιοτητι
διαστιλβοντα, την προς αυτον εμφερειαν εχειν ουσιωδη τε και αμεταστατον, και εις
παν οτιουν ισομετρως των εκεινωι προσοντων προηκουσαν τε και εκτεινομενην· επει
καθ' ημας αυτους το Θειον ειναι δωσομεν, ουδενος το παραπαν διατειχιζοντος εις
διαφοραν. Ἐκτισμεθα γαρ "κατ' εικονα και ομοιωσιν" αυτου. Ἀλλ' ουκ αν ωδε εχοι
ταυτα, πολλου γε και δει· μυρια γαρ οσα τα μεταξυ. Ἡμεις μεν γαρ, ουχ απλοι την
φυσιν, το δε γε Θειον, απλουν και ασυνθετον κομιδηι, πλουτει δε αυτο το παντελειον
εφ' εαυτωι, δεηθεν ουδενος. Σωματικη δε γε πασα συγκειται φυσις εκ μοριων τινων,
εις ενος τινος 394 του τελειως εχοντος συνθεοντων πληρωσιν. Και ημεις μεν εκ γης,
κατα γε την σαρκα, φθαρτοι και ευμαραντοι, χλοαις εν ισωι και κρινοις εξεικασμενοι
τοις εν αγρωι. Θεος δε τουτων ανυκισται. Και ευπαραφορος μεν η ανθρωπου ψυχη,
και ποικιλας εχουσα τας μεταβολας εκ τε των αριστων επι το φαυλον και εκ
φαυλοτητος αυ προς το αγαθον. Πεπηγε δε ωσπερ και ερηρεισται Θεος εν ιδιοις
αγαθοις, την εφ' ετερα μεταχωρησιν υπομενειν ουκ ανεχομενος· και ουσιωδης η
εδραιοτης, ου προαιρετικης ασφαλειας ευρημα. Προδηλον ουν οτι τοις εις το ειναι
παρενηνεγμενοις ου φυσικη τις εστιν η προς Θεον εμφερεια, αλλ' οιονει πως εν τωι
πραγματι και εν τηι των τροπων ποιοτητι διαφαινεται. {Β.} Ουκ αν ο λογος ημιν
αμαρτοι του πρεποντος, επει τοι διωλισθον μεν της προς Θεον οικειοτητος,
"αγγελων τε οι μη τηρησαντες την εαυτων αρχην," και μην και ημεις αυτοι
ηδικημεθα δε εις την φυσιν ουδεν. Ὠχομεθα γαρ ουδαμως εις το μη υπαρχειν ολως,
αλλ' εσμεν και διχα του κεκτησθαι την αρετην. Ἐπιστημης δε οιονει πως τινος και
τεχνης ειδησιν εκ της αγαν ραιστωνης και της εις φαυλοτητα ροπης απημποληκοτες,
κεκλημεθα παλιν εις αναληψιν των παλαι δια Χριστου προς εκεινο μεταπαι
δευοντος αναμορφουσθαι το καλλος, το πρωτον τε και αρχετυπον. Και ου τι που
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

φαμεν ως εις ετεραν τινα φυσιν εξ ανθρωποτητος μεταθρωσκοντας εφικεσθαι της
τοιαυτης διδωσιν ευκλειας, αλλ' εκ προαιρεσεως μοχθηρας επι το ελεσθαι δραν και
φρονειν τα αμεινω μεθορμιζομενους. {Α.} Ουκουν, ουκ ασυμφανες, ω Ἑρμεια, οτι
της θειας ημιν εικονος οι χαρακτηρες ελλαμψουσι νενευκοσι προθυμως επι το δραν
ελεσθαι το αγαθον, καθα και αυτος διωμολογηκας αρτιως, και ουκ απαραλλακτοι
προς Θεον ημεις δια την προς αυτον ομοιωσιν. Ἀπειρξε γαρ αν ουδεν, ειπερ ουτως γε
εχει κατα το αληθες, της αυτης ημας ειναι φυσεως τωι ∆ημιουργωι. Τα γαρτοι προς
αλληλα την εις παν οτιουν ομοιωσιν εχοντα φυσικην, ουδεις αν, οιμαι που, της προς
αλληλα φυσικης οικειοτητος αποτεμει λογος. Ἦ γαρ ουχ ομοιος κατα φυσιν,
αγγελος μεν αγγελωι τυχον, ανθρωπος δε ετερωι τωι των καθ' εαυτον; {Β.} Ὧδε εχει.
{Α.} Ταυτηι τοι το ομοουσιον, καιτοι ταυτοτητα φυσικην ευ μαλα καταδηλουν,
παρεντες ως εωλον οι μονα φρονουντες τα διεστραμμενα, προσιενται μεν ως ηδιστα
το σφισιν 395 εξευρημενον, φημι δη το ομοιοουσιον, τον θυραθεν εξεικο νισμον
επιρριπτουντες τωι Λογωι, κατασκιαζοντες δε πανουρ γως την καταρρησιν, και Θεον
και Υιον ονομαζουσι, και μην και Σωτηρα και Λυτρωτην, μητε κατα την φυσιν Υιον,
μητε κατα την αληθειαν Θεον υπαρχειν αυτον εξ αθλιων τινων αναπεπεισμενοι
σκεμματων α παρα της εν κοσμωι σοφιας συλλεγουσι, συνταττουσι δε το γε ηκον εις
αυτους οι δειλαιοι τοις εξ ομοιοτητος προαιρετικης μεμορφωμενοις προς Θεον, και
τηι κτισει συγκαταγραφουσι, καταπεφρικοτες ουδεν, τον των ολων ∆ημιουργον,
ομοουσιον μεν ουκ ειναι λεγοντες, ομοιοουσιον δε. Καιτοι τι δηποτε, και μαλα
εικοτως εροιτ' αν τις αυτους, διωθουμενοι την λεξιν, και το αηθες τε και ξενον
κατηγορουντες αυτης, ουκ αθαυμαστον εατε τον, ειπερ τις ελοιτο, καθ' υμας
ομοιοουσιον λεγειν; Ἀλλ' οιμαι προς τουτο διαπορησειν αυτους. Συνιεναι γε μην
χαλεπον ουδεν, καν αυτοι μη λεγοιεν, οτι του ομοουσιου την δηλωσιν εκδεδιασι τε
και κιβδηλευουσιν, ουκ επειπερ ημιν, καθαπερ οιονται και φασιν, εξ αγραφου
πεποιηται λεξεως, αλλ' οτι της αληθειας εστι παραστατικη, ουχ ετερας ειναι φυσεως
τον Υιον αποφαινουσα πλην εξ αυτης αληθως της του Θεου και Πατρος. {Β.} Ἄριστα
εφης. {Α.} Ἐπιλελησθαι γαρ οιμαι, κατα γε το εικος, τους θεομαχειν ηιρημενους της
του Σωτηρος φωνης, διαρρηδην ανακεκραγοτος ως της αρρητου φυσεως ειη καρπος,
και ουχι της εις το ειναι παρενηνεγμενης και την εν χρονωι λαχουσης υπαρξιν. "Ἐγω
γαρ, εφασκεν, ουκ ειμι εκ του κοσμου τουτου· υμεις εκ του κοσμου τουτου εστε." Και
αυ· "Ὑμεις εκ των κατω εστε, εγω εκ των ανω ειμι." Και μην και ο σοφος Ἰωαννης
γραφει περι αυτου· "Ὁανωθεν ερχομενος, επανω παντων εστι." Τι γαρ αν ειη το
ανωθεν η οτι που παντως εκ της ανωτατω και υπερα νισχουσης τα παντα φυσεως; Τι
δε το μη ειναι εκ του κοσμου η οτι της προς παν οτιουν των γενητων ομοφυΐας
απηλλακται, πηγην εχων μονος τον εαυτου Πατερα Θεον; {Β.} Ει δε δη βουλοιντο το
ανωθεν ουχ ουτω νοεισθαι δειν καθα νυν εφης αυτος, αλλ' οτι ουκ εκ της κατω και
περι την γην ανθρωποτητος, αλλ' η εξ ουρανου τυχον, η εκ φυσεως ετερας πολυ το
μειζον η καθ' ημας εχουσης, τι φαιμεν αν και προς τουτο αυτοις; {Α.} Τι δε ετερον η
τουτο; Και τι το εξαιρετον εν τηι του Υιου καταθρησαι τις αν φυσει τε και δοξηι, ει
τηιδε 396 εχειν ερουσι, καθα και νοειν εγνωκασιν; Ἦ γαρ ουχι και εκαστος των αγιων
αγγελων ανωθεν τε εστι και ως ημας ερχεται, τουτεστιν εξ ουρανου; Ἐν αμεινοσι δε
πολυ λιαν η καθ' ημας, κατα γε τους ενοντας τηι φυσει λογους, Θρονος τε και
Ἐξουσια, και Κυριοτης, και αυτα τα Σεραφιμ; Ει μηδεν ουν αρα το υπερκειμενον εν
Υιωι, αλλ' εν τουτοισι και αυτος τοις φυσικοις ορωιτο μετροις, διοισει μεν δη,
καθαπερ εγᾦμαι, κατ' ουδεν ετι των λογικων κτισματων, απερ ανωθεν ως ημας ηκει
κατα καιρους, "εις διακονιαν αποστελλομενα πνευματα λειτουργικα, δια τους
μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν·" επακτον δε ωσπερ το της θεοτητος αξιωμα
περικεισεται, και ψευδομυ θησει λεγων· "Ἐγω ειμι η αληθεια." Που γαρ η πως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αληθεια το μη ουτως εχον ως ονομαζεται παρα γε ταις θεοπνευστοις Γραφαις; Τι δε
δη ολως και το μη ειναι φασιν απο τουδε του κοσμου τον Υιον; {Β.} Ἐγω φρασω.
Ὁμοουσιον μεν γαρ ουκ ειναι φασι τωι Θεωι και Πατρι, της γε μην αρρητου φυσεως
ουκ οιδ' οπως υποβιβαζοντες, τετηρηκασι τι το εξαιρετον αυτωι παρα την κτισιν. Ου
γαρ ειναι λεγουσιν ομοφυα τοις πεποιημενοις, μεσην δε ωσπερ τινα χωραν επεχειν,
ητοι φυσεως εκβεβηκεναι λογον, ουτε προσεχως εισαπαν και ουσιωδως συνειροντα
τωι γεγεννηκοτι, ουτε μην ολοτρο πως ιεντα προς το κατω, τουτεστιν εν κτισμασιν.
{Α.} Ουκουν ειπερ ελοιντο σαφως και αναφανδον ειπειν την του Υιου φυσιν,
απερυθριασαντες, οιμαι που, φαιεν αν ως ουτε Θεος εστι κατα φυσιν, ουτε μην
γενητος. Ει γαρ εξοιχοιτο μεν της ουσιας του Θεου και Πατρος, αμεινων δε αυ η κατα
την των γενητων εστι φυσιν, απωλισθε μεν αραροτως του κατ' αληθειαν ειναι Θεον,
διαφευξεται δε ουκ οιδ' οπως το εναριθμεισθαι κτισμασιν. {Β.} Συνιης ευ μαλα. Και
δη και φασιν επαγωνιζομενοι τωι λογωι, "μεσιτην" αυτον ωνομασθαι "Θεου και
ανθρω πων" ουχ ετερου του χαριν η ωσπερ εγᾦμαι τουτουΐ. {Α.} Ειτα τι των
τοιουτων αποπληκτοτερον; "Οι εχθροι ημων ανοητοι," κατα το γεγραμμενον. Πως
γαρ ουχ απασης ειεν αν ως απωτατω σοφης και αδιαβλητου φρενος, ψυχροις
εννοιων ευρημασι καταθλειν δυνασθαι των της αληθειας δογματων υποτοπησαντες;
Ὁ μεν γαρ ιερος τε ημιν αληθως και σοφωτατος Παυλος, μαλλον δε συμπας ο των
αγιων χορος, διττον οιονει πως ημιν τον εφ' Υιωι λογον εγνωκασι τε και
εισκομιζουσι, μετα το ενωθηναι σαρκι, 397 τουτεστι καθ' ημας γενεσθαι καθ'
ολοκληρον ομοιωσιν, διχα μονης αμαρτιας. Τοιγαρτοι, ποικιλην ημιν εξυφαι νοντες
την μυσταγωγιαν, ποτε μεν ετι γυμνον και των της κτισεως μετρων αφεστηκοτα και
ασυμπλοκον παντελως τηι καθ' ημας φυσει παραδεικνυουσι τον Μονογενη, ποτε δε
αυ τηι του δουλου μορφηι μονονουχι κατεσκιασμενον, πλην εχομενον τε και
εξημμενον απριξ των τηι ιδιαι φυσει πρεποντων αγαθων, και τοις της θεοτητος
αξιωμασιν απαραποιητως κατεστεμμενον. Ἀει γαρ ωσαυτως εχοντα και τροπης
αποσκιασμα και παραλλαγην ουκ ειδοτα παθειν αποφαινει λεγων ο πνευματοφορος·
"Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας." {Β.} Τι ουν τουτο
προς τα παρ' εκεινων; {Α.} Ὅτι τοις ιεροις Γραμμασιν ου ραιθυμον τε και
αναπεπτωκοτα τον νουν εγκαθιεναι δεον, οιονει πως αθυρουσιν εν γε τοις ουτω
σεπτοις, εκτρεπομενοι μεν ουκ οιδ' οπως την εις το ευθυ, διεκπιπτοντες δε και
κατασειομενοι προς την εφ' εκατερα τριβον. Το γαρ, οιμαι, δειν οδον ιεναι
βασιλικην, ουχ ετερον ειναι τι φαιμεν αν η το μητε αγαν εις δεξιον μητε μην εις
ευωνυμον αποκλινειν. Θεα γαρ οπως απερινοητως ιενται προς το δοκουν, ουκ
αναμετρουντες η δοκιμαζοντες τινα μεν αν αρμοσαι των γεγραμμενων γυμνωι τωι
Λογωι, τουτεστι προ της ενανθρωπησεως οντι τε και νοουμενωι· τινα δε αυ ηδη την
προς ημας ομοιωσιν υποδεδυκοτι. Ει γαρ οιονται μηδενα μεν δειν τουτωνι ποιεισθαι
λογον, ατεχνως δε ουτω και απερισκεπτως παν οτιουν εκδεχεσθαι των
γεγραμμενων, τι το εμποδων, ειπε μοι, διδασκοντων αυτοι, καν εσθιειν λεγηται, και
υπνον εισδεχεσθαι, και διαστειχειν αμογητι μη δυνασθαι (κεκο πιακε γαρ εκ της
οδοιποριας), και το ετι τουτων επεκεινα, το εκτεθναναι φημι, και τροφης επιδεα,
πονου τε και ασθενειας δεκτικον, και μην και θανατωι κατοχον ομολογειν ειναι τον
του Θεου Λογον. Ἆρ' ουν ουχι των τοιουτων ημιν αναγκαιοτατην ειναι φῂς την
διαστολην, το εκαστωι πρεπον καιρωι καθηκοντως διανεμουσαν τε και
αποκρινουσαν; {Β.} Ἀναγκαιοτατην· πως γαρ ου; {Α.} Ἀναγκαιου τοιγαρουν και
αριστου πανταπασιν απο δεδειγμενου του διακρινειν εκαστα των περι αυτου κεχρη
σμωιδημενων, ακουοις αν ηδη το τις κατα φυσιν εστιν, αναγραφοντος του Παυλου·
"Ὃς ων γαρ, φησιν, απαυ γασμα της δοξης του Πατρος και χαρακτηρ της
υποστασεως 398 αυτου, φερων τε τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως αυτου," ετερωθι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

δε αυ· "Ζων γαρ ο Λογος του Θεου, και ενεργης και τομωτερος υπερ πασαν μαχαιραν
διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης και σωματος, αρμων τε και
μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καρδιας. Και ουκ εστι κτισις αφανης
ενωπιον αυτου, παντα δε γυμνα και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου, προς ον
ημιν ο λογος." Και ταυτι μεν δη περι του Μονογενους ουπω νοουμενου μετα σαρκος.
Περι δε του αυτου καθ' ημας ηδη γεγεννημενου και εν σαρκι· "Ὃς εν ταις ημεραις
της σαρκος αυτου, δεησεις τε και ικετηριας προς τον δυναμενον συζειν αυτον εκ
θανατου μετα κραυγης ισχυρας και δακρυων προσενεγκας, και εισακουσθεις απο της
ευλαβειας, καιπερ ὣν Υιος, εμαθεν αφ' ων επαθε την υπακοην." Ἆρ' ουκ αραροτως
κατα γε το εξ αμφοιν δηλουμενον εαυτηι διαμαχειται των πραγματων η φυσις; Το
απαυγασμα της δοξης του Θεου και Πατρος, ο της θειας ημιν υποστασεως χαρακτηρ,
ο φερων τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως αυτου, ο ζων τε και ενεργης και
τομωτατος Λογος, δεησεις λεγεται και ικετηριας ανασχειν, και τουτο δεδακρυμενος,
ως αν διακρουσαιτο του θανατου την εφοδον· αλλ' "εν ταις ημεραις, φησι, της
σαρκος αυτου," τουτεστιν οτε Θεος ων ο Λογος, γεγονε σαρξ, κατα τας Γραφας, και
ουκ εν ανθρωπωι γεγονε, καθα και εν τοις αγιοις, οις κατα μεθεξιν εναυλιζεται, την
δια γε φημι του αγιου Πνευματος. ∆ιττος ουν αρα εστιν ο εφ' Υιωι λογος. Ἀναθετεον
δη ουν ως Θεωι τα του Θεου και ως καθ' ημας γεγονοτι τα καθ' ημας, τουτεστι τα
ανθρωπινα. Την δε αρρυθμον τε και ουκ ευκρινη των πραγματων αναχυσιν ευ μαλα
παραιτητεον, την ακριβη και εξητασμενην των νοηματων καταληψιν
υποκλεπτουσαν και της αληθειας το καλλος ου μετριως παραπημαινουσαν. {Β.} Ευ
λεγεις. {Α.} Ὅταν ουν λεγηται μεσιτης, ουχ οριστικον της ουσιας του Μονογενους
οιηθειη τις αν ειναι τουνομα· πολλου γε και δει· περιτρεψειε δ' αν μαλλον αυτο εις
υπακοην του Χριστου. Καθαιρησει γαρ ουτω λογισμους ασυνετους, "και παν υψωμα
επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου, και αιχμαλωτισει παν νοημα εις την
υπακοην του Θεου," καθα γεγραπται. {Β.} Ἀληθης ο λογος. Ἀλλ', ω γενναιε, τουτων
μεν αλις, επειτοι γε μηδε αμφιλογα. Ἥδιστα δ' αν σου διαπυθοιμην 399 της του Υιου
μεσιτειας τις αν νοοιτο προς ημων ο τροπος. Τουτι γαρ εωλον αποφανει των
ετεροδοξων τον απατεωνα λογον. {Α.} Ἴτω δη ουν ει δοκει, και τετραφθω νυνι προς
τουτο ημιν ο λογος. Ἐκβασανιστεον δε και προ γε των αλλων ποτε τον Υιον εν
μεσιτου ταξει τεθεικεν η Γραφη. Ἔφη τοινυν ο Παυλος οτι "Μεσιτης Θεου και
ανθρωπων, ανθρωπος Χριστος Ἰησους, ο δους εαυτον αντιλυτρον υπερ ημων,"
καιρον ουχ ετερον, οιμαι, πρεπειν τηι του Υιου μεσιτειαι διοριζομενος πλην οτι τον εν
εσχατοις, οτε, καθα φησιν αυτος, "εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο
το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην δουλου λαβων," καιτοι Θεος ων και
Κυριος, ιν' ημας δι' εαυτου κατακτησηται τωι Θεωι και Πατρι και αποκα ταλλαξηι τα
παντα, κατα το γεγραμμενον, "ειρηνοποιησας δια του σταυρου τα τε εν ουρανωι τα τε
επι της γης," μεσιτευων ως ανθρωπος. "∆εομεθα γουν υπερ Χριστου, καταλλαγητε
τωι Θεωι," το Χριστου προσωπον αναλαβων εφη παλιν ο Παυλος. Ἐπειδη γαρ οιονει
πως γυμνηι και ακρατωι τηι της θεοτητος δοξηι προσβαλειν ουχ οια τε ην η ανθρωπου
φυσις, δια την ενουσαν ασθενειαν, υπεδυ χρησιμως την προς ημας ομοιωσιν ο
Μονογενης, ως αν την απορρητον του Θεου και Πατρος διεκκαλυπτων θελησιν,
πνευματικους αποδειξηι προσκυνητας, ου τυπων αποσκιασμασι προσκειμενους ετι,
και τον ουδεν τελειουν ισχυοντα προσιε μενους νομον, αλλ' ιν', επειπερ εστι πνευμα
ο Θεος, εν πνευματι και αληθειαι και ημεις αυτοι προσκυνειν τε αμα και λατρευειν
επειγωμεθα. Ἦ γαρ ουχι και αυτος ημιν ο παναριστος Ἠσαΐας παιδιον γεγεννησθαι
φησιν Υιον, και καλεισθαι το ονομα αυτου "μεγαλης βουλης Ἄγγελον;" {Β.} Ἄριστα
εφης. Ει δε δη προς τουτοις ελοιο πληρο φορειν ευ μαλα, και τι των αρχαιοτερων
παρατιθεις εις παραδειγμα της Χριστου μεσιτειας, ως πλειστην οσην ειδειην αν ευ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ισθι τοι χαριν. {Α.} Ουκουν, επ' αυτον ιοντες τον ιεροφαντην Μωσεα, και των δι'
αυτου πεπραγμενων τε και ειρημενων την δυναμιν φανοτατην ωσπερ εικονα της εν
Χριστωι μεσιτειας ανορθουν σπουδαζοντες, εκπεποιημενον ορθως τον εαυτων ηδη
πως αποφηνωμεν λογον. Το γαρ, οιμαι, τοις δι' εναντιας επιτιμαν και κατονειδιζειν
αει το φρονειν ελεσθαι το σφισιν αυτοις ηδυ, καν ει τοις ιεροις απαιδοι Γραμμασιν,
ειτα 400 τοις ισοις αλωναι πταισμασιν, οιηθειην αν εγωγε της ανωτατω μωριας ουκ
αμοιρειν. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ὅτε τοινυν της των Αιγυπτιων απεδραμον γης οι εξ
Ἰσραηλ, το της αναγκαιας θητειας αχθος αποσεισαμενοι και τα της δουλειας
απορρηξαντες ζυγα, κατηυλιζοντο τε περι το Σινα καλουμενον ορος, νομους τε ηδη
διατυπουν των πρακτεων τους οριστας εδοκει Θεωι, συναγειρεσθαι μεν υπο το ορος,
αποπλυνεσθαι δε δειν τα εσθηματα, ουτω τε κεκαθαρμενους επι θεοπτιαν ιεναι τοτε
την ασυνηθη διεκελευετο. Ἐπειδη δε τουτο διεπεραινετο, προηγορευκοτος αυτοις
του Μωσεως, "κατεβη μεν Κυριος εν ειδει πυρος· καπνοι δε ησαν εξελιττομενοι τε
και αναθρωσκοντες, και νεφελη γνοφωδης, και πυρος διαδρομαι, και σκοτος, και
θυελλα, και τα της εις ακρον πτοιας εμποιητικα, διαπρυσιος τε σαλπιγγων ηχη. Και
εξεκομιζε μεν ο Μωσης τον λαον εις συναντησιν του Θεου υπο το ορος." Γεγραπται
γαρ ωδι. Μεσιτειας δε της Χριστου τυπος ην, οιμαι, το χρημα. Φασκει γαρ εναργως·
"Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα ει μη δι' εμου." Προσιμεν γαρ ουχ ετερως η δια
Χριστου τωι Θεωι και Πατρι, παντα μεν αρχαιον αφανιζοντες μωλωπα, και απαν μεν
ειδος προεκθλιβοντες μολυσμου, μεταμφιεννυντες δε ωσπερ τον νουν τηι εν Χριστωι
καθα ροτητι. "Ἐνδυσασθε δε τον Κυριον Ἰησουν Χριστον," θειος ημιν εφη λογος.
Ταυτηι τοι και η των ιματιων εκπλυσις της εν πνευματι καθαροτητος την δυναμιν
υπεπλαττετο. Ἦ ουκ ειναι φῂς και τουτο αληθες, εκ γε του εικοτος αναπεπεισμενος;
{Β.} Φαιην αν. {Α.} Ἐν ειδει τοινυν πυρος καταβεβηκοτος του Θεου, καιτοι δοξαν
αισθητην και ου σφοδρα τοις τεθεαμενοις ασυνηθη δεικνυοντος, δυσφορητον κομιδηι
την αυτοπροσωπον εποιειτο θεαν ο Ἰσραηλ, περιφοβοι δε και τρεμοντες ελιπαρουν
τον δημαγωγον, φημι δη Μωσεα, και δη και εφασαν· "Λαλησον συ ημιν, και μη
λαλειτω προς ημας ο Θεος, μηποτε αποθανωμεν." Ἰδου δη σαφως, μεσιτευεσθαι
παρεκαλουν, ως ακρατωι δηλονοτι τηι του Θεου δοξηι προσ βαλειν ουχ οιοι τε. Ἴθι δη
ουν καθαπερ εξ εμφανους εικονος των αρτιως ημιν ειρημενων επι τον Μονογενη, ος
επειπερ ουκ ην γυμνηι προς ημας αφικεσθαι τηι θειαι δοξηι, ως αν την του Θεου και
Πατρος εκπαιδευσαι βουλησιν, γεγονε καθ' ημας, μεσιτης Θεου και ανθρωπων.
"Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων," κατα τας Γραφας. Οιου δε με μη 401 ψευδομυθειν,
τηι Χριστου διακονιαι την δια Μωσεως εικα ζοντα. Ἐντευθεν δε, οιμαι, ραιον αν
μαθοις. Ἀνακεφαλαιουμενος γαρ εν τωι καλουμενωι ∆ευτερονομιωι τα περι της
συνοδου των υιων Ἰσραηλ, ωδε πηι φησι· "Τελειος εσηι εναντι Κυριου του Θεου σου.
Τα γαρ εθνη ταυτα, ους συ κατακληρονομεις αυτους, ουτοι κληδονισμων και
μαντειων ακουσονται· σοι δε ουχ ουτως εδωκε Κυριος ο Θεος σου. Προφητην εκ των
αδελφων σου, ως εμε, αναστησει σοι Κυριος ο Θεος σου, αυτου ακουσεσθε. Κατα
παντα οσα ηιτησω παρα Κυριου του Θεου σου εν Χωρηβ, τηι ημεραι της εκκλησιας,
λεγοντες· Ου προσθησομεν ακουσαι της φωνης Κυριου του Θεου ημων, και το πυρ το
μεγα τουτο ουκ οψομεθα ετι, ουδε μη αποθανωμεν. Και ειπε Κυριος προς με· Ὀρθως
παντα οσα ελαλησαν. Προφητην αναστησω αυτοις εκ μεσου των αδελφων αυτων
ωσπερ σε· και δωσω το ρημα μου εν τωι στοματι αυτου, και λα λησει αυτοις καθοτι αν
εντειλωμαι αυτωι. Και ο ανθρωπος εκεινος ος εαν μη ακουσηι των λογων αυτου, οσα
εαν λαλησει ο προφητης επι τωι ονοματι μου, εγω εκδικησω εξ αυτου." Ἆρ' ουκ
εμφανως, ως εν τυποις ετι και σκιαις, εν γε τοις κατα Μωσεα, την του μεσιτευοντος
χρειαν αναγκαιοτατην απεδειξε το της ανθρωποτητος ασθενες; Πλην εκεινο
διασκεπτεον. {Β.} Το ποιον τι φηις; {Α.} Μωσηι μεν γαρ προσιοντες· "Λαλει συ προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ημας, και μη λαλειτω προς ημας ο Θεος, ινα μη αποθανωμεν," εφασκεν ο Ἰσραηλ·
και τουτο εζητουν εν Χωρηβ τηι ημεραι της εκκλησιας, οτε Θεος ην εν ειδει πυρος επι
το ορος Σινα. Ἀλλ' ως αριστα τουτι λεγοντας τε και διεσκεμμενους απεδεχετο μεν ο
∆ημιουργος, προαναπλαττων δε ωσπερ και αυτην ημιν εν τυποις την αληθειαν, την
δια Χριστου μεσιτειαν υπισχνειτο λεγων· "Ὀρθως παντα οσα ελαλησαν. Προφητην
αυτοις αναστησω εκ μεσου των αδελφων αυτων, ωσπερ σε·" μεσιτην δηλονοτι, και
τους ανωθεν τε και θειους διαπορθμευοντα λογους, και κατασημαινοντα τωι λαωι το
τηι αφραστωι τε και αρρητωι φυσει δοκουν, ο και αταλαιπωρον κομιδηι και δι' αυτου
του Χριστου τετελεσμενον ιδειν. Ἀνεκεκραγει γαρ εναργως οτι "Ἐγω εξ εμαυτου ουκ
ελαλησα, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ, αυτος μοι εντολην δεδωκε τι ειπω και τι
λαλησω." Και παλιν· "Τα ρηματα α εγω λαλω ουκ εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος
με." Γραφει δε και ο σοφος Ἰωαννης περι αυτου· "Ὁ λαβων402 αυτου την μαρτυριαν
εσφραγισεν οτι ο Θεος αληθης εστιν. Ὃν γαρ απεστειλεν ο Θεος τα ρηματα του Θεου
λαλει." Ἆρ' ουν, ω φιλοτης, επιψηφιει τωι λογωι το αληθες, η καταρνησηι το
συναινειν; {Β.} Ουδαμως. {Α.} Ουκουν ταυτι μεν ημιν Μωσεως ειρησθω περι. Βουλει
τι και ετερον επι τουτωι φωμεν, της του Υιου μεσιτειας απορρητως ημιν ανατυπουν
τον τροπον; η τουτο μηθεντας, ετεραν ημας οιει χρηναι διαιττειν οδον; {Β.} Ἀλλ', ω
γενναιε, τι δη παρεντες το εν χερσι, καιτοι λιαν ημας ονησειν προσδοκωμενον, εφ'
ετεραν ιμεν τε και διασπευδομεν νοηματων θηραν, οτε και σχολαιως τουτο δραν
αμεινον εσται που, παραποδιζοντος ουδενος; {Α.} Τετραψομαι τοινυν επι το αυτωι σοι
φιλον, και δη και ερω. Κορε γαρ δη, ∆αθαν τε και Ἀβειρων φυλης μεν και γενους
εξεφυσαν του Λευι, ετεταχαντο δε ουκ εν τοις ιερασθαι λαχουσιν, αλλ' εν τοις την
υπουργικην διαπε ραινουσιν λειτουργιαν εν τηι του μαρτυριου σκηνηι· Λευιται δε
ουτοι, και μετριον ην τουτο αυτοις. Ειτα της ιερωσυνης την δοξαν ουκ εν καιρωι
διψησαντες, και μετρον τιμης ασυνετως ου προσιεμενοι το παρα του Θεου,
αυτομολοι και θρασεις επι το μεσον ᾔεσαν και δη κατεξανιστασι Μωσεως τε και
Ἀαρων την συναγωγην, πικροις δε τον προσηνη καταπαιοντες λογοις, κατηρεθιζον
ηδη πως εις δυσθυμιας. ∆ικας δε ουτοι πραττομενοι του τολμηματος παρα του τα
δικαια κρινοντος, πανοικι διολωλασι. ∆ιοιξασα γαρ η γη το στομα αυτης, κατεπιεν
αυτους και τα τεκνα αυτων και τα κτηνη αυτων και παντα οσα ην αυτοις. Ἐπειδη δε
τοις οσιως κεκολασμενοις εκτοπως επιστυγνα ζοντες, εχιων, οιμαι, δικην
επεθρωσκον τε και επεφυοντο τοις αμφι Μωσεα των ισοφρονων τινες, η θεια λοιπον
εις οργας εκαλειτο φυσις. Γεγραπται δε ουτως· "Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην και
Ἀαρων λεγων· Ἐκχωρησατε εκ μεσου της συναγωγης ταυτης, και εξαναλωσω
αυτους εισαπαξ. Και επεσον επι προσωπον αυτων. Και ειπε Μωσης προς Ἀαρων·
Λαβε το πυρειον, και επιθες επ' αυτο πυρ απο του θυσιαστηριου, και επιβαλε επ' αυτο
θυμιαμα, και απενεγκε το ταχος εις την παρεμβολην, και εξιλασαι περι αυτων.
Ἐξηλθε γαρ οργη απο προσωπου Κυριου, και ηρκται θραυειν τον λαον. Και ελαβεν
Ἀαρων, καθαπερ ελαλησεν αυτωι Μωσης, και εδραμεν εις την συναγωγην. Και ηδη
ενηρκτο η θραυσις εν τωι λαωι· και επεβαλε το θυμιαμα, και εξιλασατο περι του λαου,
και 403 εστη αναμεσον των τεθνηκοτων και των ζωντων, και εκοπασεν η θραυσις."
Ἆρα σοι λοιπον της του Υιου μεσιτειας το χρημα και μετα τουτο ασυμφανες, ω
Ἑρμεια; {Β.} Ναι. ∆ειν γαρ εγωγε φημι κατιδειν αστειως το εκ της ιστοριας
υποδηλουμενον. Ουκουν διασαφει· συ γαρ εσηι δραν και τουτο πρεπων. {Α.} Ου γαρ
οιει τον Ἀαρων εις εικονα και τυπον της του Σωτηρος ημων ιερωσυνης τεθεισθαι το
εν αρχαις, τον τε ποδηρη διεζωσμενον, και την καλουμενην επωμιδα, και το
πεταλον το χρυσουν επι μετωποις ακροις, και τους λιθους της γλυφης, και το ετι
τουτων ευσυνοπτοτερον, απαξ του ενιαυτου μονον εις τα Ἅγια των αγιων εισελθειν
επιτετραμμενον, αιματος τε ου διχα την υπερ παντος του λαου πληρουντα θυσιαν;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

{Β.} Ευ λεγεις, επει τοι και ο θεσπεσιος γραφει Παυλος· "Χριστος δε παραγενομενος
αρχιερευς των μελλοντων αγαθων, δια της μειζονος και τελειοτερας σκηνης, ου
χειροποιητου, τουτεστιν ου ταυτης της κτισεως, ουδε δι' αιματος τραγων και
μοσχων, δια δε του ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις τα Ἅγια, αιωνιαν λυτρωσιν
ευραμενος." Και οτι τυποι μεν τα αρχαια και σκιαι, ταυτι δε δη, τουτεστι τα δια
Χριστου, λαμπρα τε ηδη και εμφανεστατη λιαν αληθεια, τις αν ενδοιασαι των
ευμαθεστερων; {Α.} Παραδεξαμενοι τοινυν εις αρχιερεα και αποστολον της
ομολογιας ημων Χριστον Ἰησουν, και ταις των τυπων ακαλλεστεραις ετι σκιαις
οιονει πως ηδη τα παμποικιλα της αληθειας επιπαττοντες χρωματα, φερε λεγωμεν
οτι τοις θειοις δογμασι και δεσποτικοις θεσπισμασι αντεξα γοντες απηνως το ιδιον
θελημα παντες οσοι την πλατειαν ταυτηνι και αμετρητον οικουμεν γην,
προσκεκρουκαμεν ου μετριως τωι ∆ημιουργωι, καιτοι τιμης τε και δοξης εφεντι
λαχειν ας ην ανθρωπους εχειν εικος. Ἐντευθεν ημων η δαπανωσα τε και τωι θανατωι
συνθραυουσα κατεξανεστη φθορα· "Και βεβασιλευκεν ο θανατος απο Ἀδαμ και μεχρι
Μωσεως, και επι τους μη αμαρτησαντας επι τωι ομοιωματι της παραβασεως Ἀδαμ,"
"Και επλατυνε μεν ο ᾅδης την ψυχην αυτου," καθα φησιν ο προφητης Ἠσαΐας,
"διηνοιξε δε το στομα αυτου του μη διαλιπειν." Καν εισαπαν ωλοθρευσε την γην,
αδιαφυκτον τι και ανεξιτητον απλωσας το λινον, ει μη καθαπερ απο τινος σκηνης
της ανω και εν ουρανοις, κατ' ευδοκιαν του Θεου και Πατρος, 404 εκπεφοιτηκε τε
και καθικετο προς ημας ο μονογενης του Θεου Λογος. "Κεκενωκε γαρ εαυτον,
μορφην δουλου λαβων," ινα και χρηματισας αρχιερευς και ως εν ταξει θυμιαματος
εαυτον υπερ ημων ιερουργησας τωι Θεωι και Πατρι εκδυσωπησηι την θραυσιν. "Ἔστη
γαρ, φησιν, αναμεσον των ζωντων και των τεθνηκοτων, και εκοπασεν η θραυσις."
Ἆρ' ουν ουχι και δια τουτων ευ μαλα κατα θρησαι τις αν οτι μεσιτης Θεου και
ανθρωπων γεγονεν Ἰησους; Λελυμενης γαρ ωσπερ της διαμαχης, και παντος αρχαιου
διατειχισματος κατασεσεισμενου, αλληλοις συνεβη τα παλαι διωικισμενα, τουτεστι
Θεος τε και ανθρωποτης, μεσολαβουντος Χριστου, και δι' εαυτου τοις ανω τα κατω
συνδεοντος. Και γουν ο θεσπεσιος εφη Παυλος οτι "Αυτος εστιν η ειρηνη ημων, ο
ποιησας τα αμφοτερα εν και το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας." Και αυθις αυ·
"∆ικαιωθεντες ουν εκ πιστεως, ειρηνην εχομεν προς τον Θεον δια του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου." {Β.} Ἆρ' ουν, οτι το μεσολαβουν και εξειργον ημας της προς Θεον
αγαπης τε και οικειοτητος, φημι δη την αμαρτιαν, εκποδων ελασας, ο Μονογενης
ανεκομισε τε προς το αρχαιον ημας και κατηργηκε την εχθραν, κατ' αυτο δη τουτι
και μονον νοοιτ' αν μεσιτης, η και καθ' ετερον τινα τροπον; Φρασαις αν ως ηδιστα
ερομενωι τε και δεδι ψηκοτι μαθειν. {Α.} Και μαλα, κατοκνησαιμι γαρ αν ηκιστα γε.
Ἐρω δε οτι κατηργηκε μεν την εχθραν ομολογουμενως εν τηι σαρκι αυτου, καθα
γεγραπται, και οιονει τις διαλλακτης εις ημας και μεσιτης γεγονως της προς Θεον
αγαπης ωλισθηκοτας ως απωτατω, δια γε φιληδονιας της κοσμικης και επειπερ τηι
κτισει παρα τον κτισαντα λελατρευκαμεν, προσκεκομικε δι' εαυτου τωι Θεωι και
Πατρι, και δικαιωσας, τηι πιστει κατεκτησατο· πλην ου τι που φαμεν μεσιτην αυτον
δι' οικονομιαν κεκλησθαι την επι τωιδε μονην, αλλα τις αυτωι και ετερος επι τωιδε
λογος απορρητος τε και μυστικος προς το της μεσιτειας ονομα τε και χρημα
προσποριζεται. {Β.} Πως δη αρα και τουτο φηις; {Α.} Και πως αν ετερως η κατ' εκεινο
που παντως το γεγραμμενον· "Τουτο φρονειτε εκαστος εν υμιν αυτοις ο και εν
Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι,
αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος,
και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος;" Αυτος γαρ υπαρχων 405 του Θεου και Πατρος
το ακηρατον καλλος και η μορφη και το ειδος, ο εξ αυτου τε και εν αυτωι Θεος Λογος,
καθηκεν εαυτον εις κενωσιν, ουχ υπο του προς τουτο βεβιασμενος, αλλ' ευδοκιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Πατρος κατ' ιδιαν βουλησιν, και γεγονεν ανθρωπος, αλωβητον μεν παντελως και
απαραποιητον εν εαυτωι το της ιδιας φυσεως ανασυζων αξιωμα, προσλαβων δε το
ανθρωπινον οικονομικως, και εις εξ αμφοιν νοουμενος Υιος, συνδεδραμηκοτων και
συνενεχθεντων εις εν φυσεως τε θειας και ανθρωπινης αφραστως τε και απορρητως,
και ως ουκ εστι νοειν εις ενοτητα συντεθειμενων. Και ου δηπου φαμεν τον του Θεου
Λογον εις την της επιγειου σαρκος μεταπεποιησθαι φυσιν, ηγουν εις αυτου του
Λογου την σαρκα· φρενοβλαβειας γαρ δοιην αν εγωγε της εσχατης νοσημα τουτι·
εκατερου δε ωσπερ εν ιδιωι μενοντος ορωι τε και λογωι, την εις ακρον τε και
αδιασπαστως εχουσαν εις ενοτητα συνδρομην, το της λεγομενης ενθαδε συμβασεως
ονομα δηλοι. Θεος γαρ εστιν ομου και ανθρωπος ο αυτος· ουτε δε Θεον ειπων
ανθρωποτητος απαλλαξεις μετα την ενωσιν, ουτε μην ονομασας ανθρωπον των της
θεοτητος αποσοβησεις αξιωματων, ειπερ ελοιο φρονειν ορθως. Και εστι Μονογενης
μεν και Λογος ως εκ Θεου Πατρος αναφυς και γεγεννημενος, Πρωτοτοκος δε αυ οτε
γεγονεν ανθρωπος και εν πολλοις αδελφοις. Και ωσπερ ονομα το Μονογενης, ιδιον
ον του Λογου, τετηρηται παλιν αυτωι και ενωθεντι σαρκι· ουτω το Πρωτοτοκος,
αυτου κυριως ουκ ον, γεγονεν ιδιον αυτου μετα της σαρκος. Μεσιτης αρα ουν και
τηιδε νοειται τα πολυ διωικισμενα κατα την φυσιν και αμετρητον εχοντα το
μεσολαβουν, τουτεστι θεοτητα τε και ανθρωποτητα, συνενεχθεντα τε και ηνωμενα
δεικνυων εν εαυτωι, και συνειρων ημας δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι. Θεωι μεν γαρ
εστιν ομοφυης, επειτοι και εστιν εξ αυτου τε και εν αυτωι, ανθρωποις γε μην ως εξ
ημων τε και εν ημιν. Ου γαρ παρ' ημας ετεροιος κατα γε το ανθρωπινον, αλλ' εοικως
κατα παντα, διχα μονης της αμαρτιας, ο Ἐμμανουηλ. {Β.} Ὀρθοτατα εφης. Ἥκει δε
ηδη προς τουτο αναγκης ημιν ο λογος, ως και ομοουσιον τωι Θεωι και Πατρι ειναι
φαναι τον Υιον. {Α.} Ὁμοουσιον γαρ, ειπερ εστιν αληθως εξ αυτου τε και εν αυτωι
κατα φυσιν και ουσιωδως. Ὥσπερ γαρ ουκ αληθως και εξητασμενως, αλλ' ουδε εν
ταξει τηι πρεπουσηι νοοιτ' αν η λεγοιτο προς ημας ομοουσιος ει μη γεγονεν 406
ανθρωπος, ουτως ουκ ειη ποτ' αν εκ Θεου τε και εν Θεωι μη φυσικοις εις ενοτητα την
προς αυτον συνδουμενος λογοις· αλλ' ουδ' αν ετερως η ανθρωποτης θειας ειη
φυσεως μετοχος, ει μη πεπλουτηκε τουτο δια μεσιτου του Υιου, φυσικον ωσπερ τινα
τον της συναφειας λαχουσα τροπον. Ἀταλαιπωρον δε κομιδηι διαπυθεσθαι λεγοντος
του Υιου προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα· "Ἵνα παντες εν ωσι καθως συ, Πατερ, εν
εμοι καγω εν σοι, ινα και αυτοι εν ημιν εν ωσιν, ινα πιστευσηι ο κοσμος οτι συ με
απεστειλας. Καγω την δοξαν ην δεδωκας μοι δεδωκα αυτοις, ινα ωσιν εν καθως
ημεις εν εσμεν· εγω εν αυτοις, και συ εν εμοι, ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν." {Β.} Ει
δε δη λεγοιεν την ενοτητα του Υιου την προς τον Πατερα τοιαυτην ειναι τυχον
οιαπερ αν νοοιτο και εφ' ημων αυτων, τι δη αρα λογιουμεθα; Γεγραπται γαρ οτι "Του
δε πληθους των πιστευσαντων ην καρδια μια, και ψυχη μια." Πλειστων γαρ οσων εν
απασιν ουσων ψυχων, μιαν εφη την απαντων γενεσθαι, το της ενωσεως ονομα τε
και χρημα ου τι που παντως αυτης καθοριζων της φυσεως, απονεμων δε μαλλον
ταις εκ θεληματων αδιασπαστοις ροπαις και το μιαν εχειν και την αυτην σκεψιν τε
και βουλησιν. Και επειδηπερ εστι συνευδοκητης και ομοφρων εν απασιν ο Υιος τωι
Πατρι, ταυτηι τοι και εν εστι προς αυτον. Ταυτι γαρ εκεινοι περιβομβουσιν οι
δειλαιοι. {Α.} Ἀλλ' ηλιθιοτητος της εις ακρον ηκουσης ηδη και ανωτατης τον οικειον
ευθυς αναμεστωσαντες νουν καν τουτωι δη παλιν αλοιεν αν. Ουδεν γαρ των
εκτοπων, ως εοικεν, εστι νοηματων αδρανες τε ουτω και κατερριμμενον ο μη τον
των ασυνετων καταληΐζεται νουν, και τουτο αμογητι. "Ὁ γαρ μωρος μωρα λαλησει,
και η καρδια αυτου ματαια νοησει, του λαλειν προς Κυριον πλανησιν," κατα το
γεγραμμενον. Πως γαρ ουχι μωριας τε και εικαιο τητος της απασων εσχατης οιηθειη
τις αν αναπεπλησθαι λοιπον το φαναι τε και διατεινεσθαι φιλειν ηκιστα μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

φυσικην, προαιρετικην δε μαλλον την ενωσιν ειναι του Υιου την προς τον Πατερα
και Θεον; ∆ιοισει γαρ, οιμαι, κατ' ουδενα τροπον, ειπερ ωδε τε εχει και εστιν αληθες,
των εις υιοτητα κεκλημενων, και εις το της θεοτητος ονομα δια βουλης του Πατρος
εισπεποιημενων, οι και τοις εκ της αρετης αυχημασι την ουτως ευκλεα και
περιοπτον εξεπριαντο δοξαν. Τι δε δη το απειργον ετι, λεγοντων εκεινοι, και των
αγιων εκαστον τα εφ' οισπερ αν ησθειη Θεος φρονειν τε και δραν ηιρημενον, και το
τωι ∆εσποτηι 407 δοκουν ιδιον ωσπερ τι ποιησαμενον θελημα, την ουτως υπερφυα
του Υιου φθεγξασθαι φωνην, ανακραγειν τε προς τον Πατερα· "Καθως εγω και συ εν
εσμεν;" Παρακομι ζοντων δη ουν τοιανδε τινος ημιν αγιου φωνην. Ἀλλ' ουκ αν
εχοιεν, πολλου γε και δει. Τουναντιον γαρ, οιμαι, κατα θρησαι τις αν, καιτοι της εις
ληξιν ευσεβειας επειλημμενους, οτι τε ειεν αμαρτωλοι πολυτροπως εξαιδοντας, και
της οικειας φυσεως ουκ εν αγνοιαι κειμενους. Και ην μεν ισως χαλεπον ουδεν μυριας
μεν οσας κατασωρευσαι φωνας εκ των ιερων αναλεξαμενους Γραμματων· το γε μην
εφειναι τοις φιλομαθεσι διαγυμναζεσθαι λογισαιμην αν ουκ απο σκοπου του
πρεποντος. Τετραψομαι δε προς τα παρ' εκεινων· αμεινον γαρ ηδη τουτι· και δη και
ερω, τον της καθ' ημας ενοτητος ανακυκλησας λογον. Προς ενοτητα μεν γαρ την δια
πιστεως συγκεκομισμεθα τε και συνηνεχθημεν ομολογουμενως, διοισομεν δε κατ'
ουδεν αλληλων ετεροτητι της ουσιας, και ει τεμνεται πως εκαστος εις ιδιαν
υποστασιν. Ἐσμεν γαρ ομοειδεις, και της απαντων ουσιας ορος τε και λογος εις, ο
παντων εν ισωι κατηγο ρουμενος. Ἑνοτητα δε την ως προς Θεον, ουκ εν ψιλαις και
μοναις ταις εκ θεληματων πλουτουμεν ροπαις, αλλα τις και ετερος εις τουτο
συνειρει λογος, απορρητος τε και αναγκαιος. Ὡς γαρ ο θειος ημας μεμυσταγωγηκε
Παυλος, "εν σωμα εσμεν οι πολλοι δια το εκ του ενος αρτου μετεχειν." Ἢ γαρ ουκ
οισθα οτι συσσωμα γενεσθαι Χριστου και τα εθνη φησι, την προς αυτον ενοτητα
λαχοντα δια της πιστεως, δηλον δε οτι και μυστικης ευλογιας; {Β.} Κομιδηι μεν ουν.
{Α.} Ουκουν, φυσικην τε αμα και προαιρετικην την ενωσιν εν τε σφισιν αυτοις
κεκτημεθα, τοιαυτην δε ουσαν ημων και την εν Χριστωι διοψομεθα. {Β.} Πως λεγεις;
Ἕπομαι γαρ ου λιαν. {Α.} Και μην ουδεν ειναι φημι το αναντες εν γε δη τουτοις, ω
ταν· αναμαθοι δ' αν ο φημι και λιαν ευκολως απαστισουν, οιμαι, σοφος και
αρτιφρων ανηρ, εννενοηκως οτι πρωτον μεν εις ταυτοτητα την προς αλληλους οι
τελουντες εν ανθρωποις θεσμωι φυσικωι διεσφιγμεθα, συνενουμεθα δε και καθ'
ετερον τροπον. ∆ιατετμημενοι γαρ ωσπερ εις υποστασιν ιδικην, την καθ' εκαστον
λεγω, καθ' ην ο μεν τις εστι Πετρος η Ἰωαννης, ο δε Θωμας η Ματθαιος, συσσωμοι
γεγοναμεν εν Χριστωι, την μιαν σαρκα τρεφομενοι, και ενι τωι αγιωι Πνευματι προς
ενοτητα κατεσφραγισμενοι, και 408 ειπερ εστιν αμεριστος ο Χριστος–μεμερισται γαρ
ουδαμως–εν οι παντες εσμεν εν αυτωι. Τοιγαρτοι και εφασκε προς τον εν ουρανοις
Πατερα· "Ἵνα ωσιν εν καθως ημεις εν." Ἄθρει γαρ οπως εν τε τωι Χριστωι και αγιωι
Πνευματι οι παντες εν εσμεν και κατα το σωμα και κατα το πνευμα. Ἐπαιτιατεον ουν
αρα τους ετερα αττα φρονειν ελομενους, ως μηδε εκεινα συνεντας ορθως τα περι
ημων γεγραμμενα. {Β.} Ἐπαιτιατεον μεν ουν· εφης γαρ ορθως. Φιλοπευστησας γε
μην ουδεν ηττον ερω, ποτερα τον Υιον ηνωσθαι παρα δεξομεθα τωι Θεωι και Πατρι
καθαπερ αμελει και ημας αλληλοις, η και υπερ τουτο δοιη τις αν επ' αυτων την
ενωσιν; {Α.} Ἡνωσθαι φαμεν τωι Πατρι τον Υιον καθ' ημας τε αμα και υπερ ημας.
Ἔστι μεν γαρ ομολογουμενως τωι γεγεννηκοτι παντως που και ομοουσιος, ειπερ
εστιν αληθως Υιος τε και εξ αυτου. Ἐν ιδιαι δε ων υποστασει, τηιδε τε εχειν ευ μαλα
πεπιστευμενος, ου καθαπερ ημεις αλληλων, ητοι κατα νομον σωματων, διεστηξει
και αυτος του Πατρος, την εισαπαν εχων διατομην, εις ετεροτητα δε την καθε
καστον λεγω, φυσικην δε και αρρητον εχει την ενωσιν, ουκ αναχυσιν τινα την εις
αλληλας παθουσων των υποστα σεων, κατα γε το τισι δοκουν, ως τον αυτον ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

Πατερα και Υιον, αλλ' οντος τε και υφεστηκοτος εκατερου, και ιδιαν εχειν
λεγομενου την υπαρξιν, η της ουσιας ταυτοτης βραβευει την ενωσιν. {Β.} Ἐν ιδιαι
φῂς ουν ειναι τον Υιον ουσιαι παρα την του Πατρος; {Α.} Ουκ εν ουσιαι μαλλον ετεραι
παρα την ως Θεου, αλλ' εν υποστασει τηι ως Υιου. {Β.} Ἕτερον γαρ τι εστι ουσια και
ετερον υποστασις; {Α.} Ναι· πολυ γαρ το διειργον και δια μεσον χωρουν, ειπερ εστιν
η ουσια των καθεκαστα περιεκτικη. {Β.} Τινα φῂς τροπον; Βραδυς γαρ, ως εοικεν, εν
γε τοις τοιουτοις, εγω. {Α.} Ἦ γαρ ουκ οισθα οτι καμοι πως ουκ εντριβης ο περι
τουτων λογος; Ἰτεον δ' ουν ομως επι την εγχωρουσαν βασανον ως εν εικονι τυχον
εν υπερτατοις ουσης υψωμασι της θειας υπεροχης. Ουκουν της ουσιας η δηλωσις,
κατα κοινου τινος εοικεν ιεναι πραγματος· το δε της υποστασεως εκαστου τυχον
ονομα των υπο τουτι το κοινον κατηγορειται και λεγεται· οιου δε με νυν εκεινο
δηλουν. {Β.} Το ποιον τι δη; {Α.} Ὁριζομεθα τον ανθρωπον, ζωιον λογικον θνητον,
κατα τον αυτωι πρεποντα τιθεμενοι λογον, και τουτο ουσιας ορον ειναι φαμεν κατα
παντος ιουσαν των κατα μερος υφεστη κοτων. Ὑπο ουν το κοινον δη τουτι, τουτεστι
τον ανθρωπον 409 ητοι του ανθρωπου τον ορον, πιπτει μεν, οιμαι, Θωμας τε και
Μαρκος, η φερε ειπειν, Πετρος τε και Παυλος. Και την μεν ουσιαν ωδι κατασημηναι
τις αν των δε καθε καστον νοουμενων, ουπω σαφη τε και εναργη την δηλωσιν
εποιησατο. Ου γαρ ετι ανθρωπος απλως, τουτο εστι Πετρος και Παυλος· Θωμαν δε η
Πετρον ειπων, των μεν της ουσιας ορων ουκ εξοισει το δηλουμενον· ανθρωπος γαρ
ουδεν ηττον εστιν· εν ειδει δε οντα τωι τοιωιδε τυχον και εν υποστασει τηι ιδικηι και
μεμερισμενως υπεδειξεν. Ἡ ουσια τοιγαρουν και κατα ανθρωπου παντος, ατε δη τον
κοινον του γενους ωδινουσα λογον· η δε υποστασις καθ' ενος αν νοοιτο
πρεπωδεστερον, ουτε της κοινοτητος εξιστασα το δηλουμενον, ουτε μην αναχεουσα
τε και ανακιρ νωσα προς το ασυμφανες ετι το καθεκαστον τε και ιδικως. {Β.} Συνιημι
νυν· ειρησθαι γαρ ου μοι ακομψως δοκει. {Α.} Ὁμοουσιον τοινυν τωι Θεωι και Πατρι
τον Υιον ομολογουντες υπαρχειν, εν ιδιαι τε υποστασει, συναφως τε αμα και
διωρισμενως ηνωσθαι φαμεν, τοις της ταυτο τητος λογοις αναγκαιοτατως ευ μαλα
συναπτοντες των προσωπων ητοι των ονοματων την διαστολην και την των
υποστασεων ετεροτητα, την ως εν Πατρι και Υιωι κατ' αυτο δη τουτι και μονον· ινα
μη το της ουσιας εις παν οτιουν εμφερες και το κατα τα αυτα και ωσαυτως εχον
απαραλ λακτως εν τε τωι Πατρι και τωι Υιωι καταλεαινηι τροπον τινα την διαφοραν
και δυσδιακριτον κομιδηι το αναμερος ιδιον εκατερου κατεργασαιτο πως. Ὁ μεν γαρ
εστι Πατηρ, και ουχ Υιος· ο δε αυ Υιος και ου τι που Πατηρ. {Β.} Ουκουν, ει δοκει,
λεγωμεν ουσιας ειναι δυο· μιαν μεν του Πατρος, μιαν δε του Υιου. Ευκρινεστερα γαρ
ουτως και οιονειπως ευσαφεστερα παντι τωι γενοιτ' αν μαλλον η διαφορα. {Α.} Ουκ
ευκρινεστερα ποθεν· μη γαρ τοις εκεινων αποκομιζου λογοις εις κιβδηλον νουν και,
τριβον ωσπερ αφεις την αμαξιτον, τα αστιβη και δυσπορευτα διαστειχειν ανεχου.
{Β.} Πως η τινα τροπον; {Α.} Ει γαρ μια μεν η του Πατρος εσται φυσις, μια δε αυ και
ετερα παρ' αυτην η του Υιου, πως ουκ αναγκαιον και τον εις δυο τα αλληλοις
ανισοφυη διισταντα τε και διατειχιζοντα συνεπινοεισθαι λογον; Πως γαρ αν η αυτη
μια τοι και μια νοηθειη αν; Ου γαρ θεμις επ' ανθρωπων, ενα και τον αυτον τον της
ομοουσιοτητος λαχοντων λογον, 410 μιαν και μιαν ουσιαν ειπειν, και εκαστωι των
οντων καθαπερ ιδιον τινα λογον τον της κοινοτητος απονεμειν. Ει γαρ τουτο
δρυημεν και καθαπερ αναγκαιον διαφορας τροπον επεισφοραν τινα ποιοιμεθα ταις
ουσιαις το μιαν τε και μιαν, διοιχησεται το συμπαν εις το μηδεν. Ἦ ουχ ετεροτητα
μεν η ουσιωδης διαφορα, το δε γε αλλοιως εχον εν ορωι τωι κατα φυσιν η ετεροτης εν
τουτοις αποφανει τε και τεξεται; {Β.} Οιμαι γε. {Α.} Περιεσται τοιγαρουν και ουχ
εκουσιν ειπειν ομοουσιον μεν ουκ ετι τωι Θεωι και Πατρι τον Υιον, ετεροιον δε
μαλλον και ετεροφυα και των της θεοτητος ορων εξωικισμενον, ειπερ εν ιδιωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

κεισεται λογωι, της του Θεου και Πατρος ουσιας εξεστηκοτι. {Β.} Ἑτεροιως γαρ εχειν
η ωσπερ αν νοοιτο υπαρχειν κατα φυσιν ο Πατηρ διατεινονται τον Υιον. Τοιγαρτοι
παρεντες του ομοουσιου την δηλωσιν, και το ξενον αυτηι και ασυνηθες
επιπλεκοντες, φασι δειν ομοιοουσιον ομολογειν υπαρχειν αυτον, αναθεντες ως τι
των οτι μαλιστα σεπτων και πρεπωδεστατων αυτωι και το της μεσιτειας ονομα. {Α.}
Και τι δη ετερον η ληρος εσται ταυτι, και γραοπρεπες αληθως μυθαριον; Ει γαρ τινα
μεσην επινοουσιν φυσιν αυτωι, δια τε τουτο μεσιτην ονομαζεσθαι δειν ασυνετωτατα
λεγουσι, τι δη αρα το εντευθεν η ποδαπος ημιν θεωριας εισκρινεται λογος εγω μεν
ουχ ορω· φρασαις δ' αν αυτος ως ηδιστα γε μανθανειν εθελοντι μοι. {Β.} Τι αν
φρασαιμι προς ταυτα; {Α.} Ἔρου τοιγαρουν και μανθανειν επειγου ποτερα γενητος η
αγενητος ο μεσιτης εστι, Θεος αληθως η τελει γε και αυτος εν κτισμασιν. Ὃ γαρ εστι,
κατ' εκεινους, ουτε Θεος καθαρως ουτε ποιημα σαφως, ποιον αν εκδεξαιτο παρ'
αυτων εν τοις ουσι τοπον, ουδ' οσον ειπειν εν ψιλαις εννοιαις, καν γουν ελειν
μονον, οιος τ' αν ειην εγω. {Β.} Τον αμφοιν αναμεσον, Θεου τε φημι και κτισεως·
ταυτηι γαρ τοι και μεσιτην αυτον κεκλησθαι φασιν. {Α.} Ἀσυμφανεστατα τε ερουσι
και αμαθεστατα δια κεισονται, φρονουντες ωδι. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν, ανω τε και
κατω τον νουν περιστρεφοντα και την των οντων απασαν το οπως αν εχοι
πολυπραγμονουντα φυσιν, καν γουν εν εννοιαις και λογωι ληπτην τοιαυτην τινα
φυσιν ιδειν, η και των της αληθους θεοτητος εξω βεβηκεν ορων, και τους του
πεποιησθαι λογους διανηξεται, και αμεινω του κεκλησθαι προς γενεσιν την οικειαν
ημιν επιδειξειεν 411 υπαρξιν. Ἆρ' εστι τι το μεταξυ γενητου τε και αγενητου,
αποιητου και ποιηματος; {Β.} Ουκ αν δοιην εγωγε· λεγεις γαρ ορθως. {Α.} ∆υο
τοιγαρουν εν ολοις τοις ουσι καταθεωμεθα φυσεις· την μεν του αει τε και ωσαυτως
οντος τε και εχοντος· ετεραν δε αυ, την των ειναι λαχοντων δημιουρ γικως· και την
μεν του οντος αγενητως, υπερκεισθαι τε και ανακυπτειν τα παντα, και ταις εις το
ανω και μειζον υπεροχαις ανανηχεσθαι· την δε υποπιπτουσαν τε και οιονει
καταβεβλημενην ως υπο ποδας ∆εσποτου. Εισηι δε δη τουτο και μαλα σαφως
φασκοντος του Χριστου ταις Ἰουδαιων αγελαις· "Ὑμεις εκ των κατω εστε· εγω εκ
των ανω ειμι." Ἄνωθεν δε ηκειν ως ημας τον Μονογενη και ο σοφος Ἰωαννης
διεσαφει λεγων· "Ὁ ανωθεν ερχομενος επανω παντων εστιν." Ὤετο γαρ δειν
απονεμειν ουσιωδως τωι γε οντι κατα φυσιν Θεωι και Θεου του κατα φυσιν
εκπεφυκοτι την εις ακρον υπεροχην και εις ληξιν ιουσαν την ανωτατω. Ὅτι γαρ το
ανωθεν ουχ υψωματων εστι τοπικων σημαντικον, αλλ' αυτην υποδηλοι την του
Θεου και Πατρος ουσιαν, πως ουκ αναμφιλογον ενος των αγιων μαθητων διειποντος
σαφως· "Πασα δοσις αγαθη και παν δωρημα τελειον ανωθεν εστι, καταβαινον απο
του Πατρος των φωτων, παρ' ωι ουκ ενι παραλλαγη η τροπης αποσκιασμα;" Ειτε γαρ
αγγελους ειτ' ουν ετι τα ανωτερω και τα δια μεσου παντα διαδραμων, επ' αυτα τις
ιοι τα Σεραφιμ, και τας ανωτατω κατασκεψαιτο δοξας, την των γενητων ουχ
υπεραλειται φυσιν. Ἢ γαρ ανωθεν τι εστι, τουτεστιν εκ του Πατρος των φωτων, και
δια τουτο Θεος· μονος δε εις ανωθεν ο Υιος· ηγουν κατω τι νοειται και κατωθεν,
τουτεστι κτισις τε και απο κτισεως· δια μεσου δε το συμπαν ουδεν. Ει δε δη τις εροιτο
τους δι' εναντιας και φιλοπευστοιη λεγων· Τι δη αρα ημιν, ω ουτοι, φατε; Ποτερα
γενητος εστιν ο τοιοσδε καθ' υμας Υιος και μεσιτης, η αγενητος; Ἄμεσα γαρ αει πως
οραται τουτι· τι δη αρα φαιεν αν; {Β.} Ἀπορησειν οιμαι, και μαλα εικοτως. {Α.}
Ἀπορησειαν γαρ ουν. "Ζηι γαρ η αληθεια και νικαι," κατα το γεγραμμενον. Ἡμεις δε
αυτοι, την επ' αμφω διακομιζουσαν διερευνωμενοι τριβον, τα εικοτα περι τουτου
φερε διενθυμωμεθα. Ἀγενητον μεν γαρ ει δοιεν ειναι τον ουτω μεσιτην, το μονης
ιδιον της κατα φυσιν θεοτητος ανατιθεντες αυτωι, των της μεσοτητος ορων επεκεινα
παρα 412 δειξουσι, και εν μειζοσιν η χρην οντα λοιπον. Το γαρ παντων ανωτατω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

δοξηι τε και φυσει Θεος, ωι παντη τε και παντως παρεποιτο αν ως ιδιον αγαθον το
αγενητον· ταυτηι τοι και τοις υπο γενεσιν και φθοραν ασυντελης και ασυντακτος ειη
αν η τοιαδε φυσις. Ει δε δη παρεντες τουτι, γενητον ειναι φασι, πως αν νοοιτο προς
τινος ασυμφυες τηι κτισει το ομογενες αυτηι; Πως ουν ετι μεσιτης μειων μεν η Θεος
κατα φυσιν, μειζων δε αυ η κατα ποιηματος δοξαν τε και φυσιν; Ει δια μεν του
αγενητου προς την της θεοτητος δοξαν αναφοιται και των της μεσιτειας αναθρυσκει
μετρων επι το επεκεινα πολυ, δια δε του γενητου προς το κατω βαδιειται, και τον
της τοιασδε μεσοτητος υφιζησει τοπον, εν τοις γεγονοσιν αναμετρουμενος· ειπερ
εστιν ομογενες παντι γενητωι το γενητον, κατα γε τον του γεγονεναι λογον, τι το
ληρωδες τουτι και ασοφωτατον σοφισμα, το ανεφικτον ως εφικτον εισφερον, και
φυσεως ημιν αναπλαττον τοπους, ων ουκ αν, οιμαι, τις εφικοιτο νους; Καινος γαρ ο
λογος και ασυμφανης· επεσθαι δε δειν εναργη την αποδειξιν τοις περι τουτων
λογοις, αναγκαιον ειναι φημι. Ευμηχανον δε και εις απατην αυτοις αστειως
διεξεσμενον κατιδοι τις αν το κακουργημα. Ἐπειδη γαρ δρωντες ανοσιωτατα και
φρονουντες αλογωτατα, πεπαρωινηκασιν εις τον Υιον, της προς τον Πατερα <και>
Θεον ομοουσιοτητος ριψοκινδυνως εκπεμποντες, υποκλεπτουσι πως εξ
αναισχυντιας βραχυ δοξαριον αυτωι, και ανακομιζουσι μεν ηρεμα της των γενητων
σμικροπρεπειας· αποκλειοντες δε ωσπερ της εις το ανωτατω διαδρομης, ινα μη
νοοιτο κατα φυσιν Θεος, τον μεσον αυτωι κληροδοτουσι τοπον, τοσαυτην
επιμετρουντες οσηνπερ αν ελοιντο δοξαν αυτωι· νομοθεται δε ωσπερ των τοιουτων
καθεστηκοτες και ορισται, το εν τισιν αν ειναι πρεποι διασκεπτονται τε και οριζουσι
τον Υιον. Ὅνπερ γαρ, οιμαι, τροπον οι των αγαλματων δημιουργοι και φιλοτεχνιας
της εν γε τουτωι λαχοντες την δοξαν, ξυλωι τυχον η λιθωι το της ανθρωπειας μορφης
εντορνευσαντες ειδος, ταις εισποιητοις αυτο μετα τουτο κομψειαις
κατακαλλυνουσιν, η χρυσωι διαπαττοντες, η γουν ετεραις τισιν ευχροιαις καθωραΐ
ζοντες· ουτω τε τον των θεωμενων κατακηλησαντες νουν, επιμειδιαν μεν ταις υλαις
ταις εις το εισω και κεκρυμμενον ουκ εφιασιν εκ τεχνης, επαγαλλεσθαι δε μαλλον
ταις επικη ροις και εξωφανεστεραις του κοσμου μαρμαρυγαις μονονουχι 413
περισαινοντες αναπειθουσι· τον αυτον, οιμαι, και τουτουσι τροπον αστειως ευ μαλα
το του μεσιτου σκιαγραφουντας ειδωλον, τον των απλουστερων καταληΐζεσθαι
νουν, και εν δορυκτητων ποιεισθαι μοιραι τους εξακριβουν ουκ εχοντας τα
φιλοκακουργως εξηρτυμενα και δια της αυτων μοχθηριας εξευρημενα. {Β.} Ἄριστα
εφης. {Α.} Ἔδει δη ουν αυτους, ει λογου τινος αξιουν εδοκει το φρονειν ορθως, και
δοξαν εχειν ου διαβεβλημενην, μη τα ανεφικτα περι αυτου φανταζεσθαι και
αναπλαττειν επιχειρειν, α μηδεις οιδε λογος, απιθανον δε κομιδηι και εν ψιλαις
εννοιαις και μοναις εχειν την εκφασιν, επιτρεπειν δε ουτως ατεχνως εν τοις
φυσικοις υψωμασι της θεοτητος νοεισθαι τον Υιον, υπολογισαμενους οτι γεννηθεις
εκ του Πατρος, τουτεστιν εκ της ουσιας αυτου, και τον της προς αυτον
ομοουσιοτητος ακριβη και απαραποιητον εξει λογον, επει τοι και Υιον αληθως
διωμολογηκε τον Υιον, και ουχ ετερον τι παρα τουτο, φασκων ο Θεος και Πατηρ·
"Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος εν ωι ηυδοκησα." Καιτοι τι μη μαλλον οραται
βοων· Ουτος εστιν ο μεσιτης, ει μεσιτην οντα κατ' αυτους ηπιστατο, ει και οτι
μαλιστα καλως αν εφη και ουτως; Γεγονοτα γαρ ηδη μεσιτην παρεδειξεν αν·
ενανθρωπησαντι δε τωι Υιωι, και την τοιαυτην αν εικοτως επεφθεγξατο φωνην ο
Θεος και Πατηρ. Φραζε δε δη μοι και τοδε σαφως, μων ηλιθιοτητος εις τουτο
παρωλισθον ως μηδε Υιον ολως ομολογειν αυτον; {Β.} Υιον μεν ειναι και
γεγεννησθαι φασι, κατερυθριωντες, ως γε μοι φαινεται, το αναφανδον και μετα
γυμνης αναισ χυντιας απασαις, ως επος ειπειν, ταις αγιαις αντιφερεσθαι Γραφαις,
πλην ουκ εξ αυτης ημιν ηκειν της του Πατρος ουσιας, ουτε μην το της γεννησεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

χρημα παραδεχεσθαι τε και νοειν αξιουσι φυσικως. {Α.} Καταπλαστον ουν ωσπερ το
τε της υιοτητος και το της γεννησεως ονομα σφας τε αυτους αναπειθουσι και
ετερους φρονειν. Ἀποφερουσι γαρ, ως οραις, της ουσιας του Θεου και Πατρος τον
αληθη της γεννησεως κατασειοντες τροπον, και μην και το ειναι κατα φυσιν Υιον
παραιρουμενοι τον Μονογενη. Πικρους δε οντας αυτους και ισχνολογους, ωσπερ ουν
οιονται, και φιλοκομπουντας οις φασι, πως δη αρα κακεινο παρελασαν ᾤχετο; Ου
γαρ υπαισθανονται, κατα το εικος, οτι και αυτην εν τουτωι την του Θεου και Πατρος
συνατιμαζουσι φυσιν, ειπερ ουκ εχειν αυτην δια 414 τεινονται το καρπογονον, και
του δυνασθαι τεκειν απο γυμνουσιν αυτην, ης τους τυπους εις εαυτην ανεμαξατο,
κυουσα τε και καρποφορουσα των γενητων η φυσις. {Β.} Ἀλλ' ισως και προς γε τουτο
ερουσιν ως ειπερ εστι το της γεννησεως ονομα παντη τε και παντως αληθες, καθ' ων
αν ταττοιτο τε και λεγοιτο, μυριους αναγκη παρα δεξασθαι και φρονειν γεννηθεντας
εκ του Θεου και Πατρος. Ειρηται γαρ που και περι των εξ Ἰσραηλ· "Υιους εγεννησα
και υψωσα." {Α.} "Προφασιζομενους προφασεις εν αμαρτιαις, και εις λογους
πονηριας εκκεκλικοτας" αυτους ευρησομεν, κατα το εν Ψαλμοις ᾀδομενον τωι
μακαριωι ∆αβιδ. Ει μεν γαρ ην ετερον τι κατα φυσιν ομολογουμενως ο Υιος η οπερ
εστι και πεπιστευται προς ημων, ειτα μεθ' ημων την κλησιν διελαχε της τε υιοτητος
ομου και της γεννησεως, ην ετι το εμποδων ουδεν καταχρηστικωτερον ειρησθαι και
επ' αυτου διακεισθαι ταυτι. Ἐπειδη δε παραβιασαμενοι ταληθες και φιλοκακουργως
αυτον υφ' ετεραν τινα φυσιν, το γε ηκον επ' αυτους, μεταστησαντες, μεσιτην
ωνομαζον, ειτα φληναφως τον επ' αυτωι δη τουτωι πλαστουργησαντες μυθον ου
μετριως ελεγχονται· τι της ενουσης τε και ουσιωδους υπεροχης εξωθουντες ου
καταληγουσι, και νοθοις ωσπερ τισιν αξιωμασιν εξυβριζοντες εις τον εκ Πατρος
αληθως, ου καταναρκωσιν οι δειλαιοι; Ου γαρ εν μοιραι και ταξει τηι καθ' ημας, αλλ'
ουδε εν ισωι τοις πεποιημενοις εις την της υιοθεσιας εκκεκληται δοξαν ο Μονογενης,
ουτε μην εισποιητην αυτωι την υπεροχην και η επωνυμια προξενει, πολλου γε και
δει. Θετος γαρ αν ειη, και εν τοις κατα χαριν υιοις, ειπερ ωδε τε εχοι, και τοις της
κτισεως περισχοινιζοιτο μετροις. Ἀλλα ταυτι μεν υθλος τε εστι και βαττολογια και
δυσφημιων οχλος και ετερον ουδεν. Ὡς δε εν τοις κατα θεσιν υιοις εαυτον κατα
μετρειν ουκ ηξιωσεν ο Μονογενης, αλλ' οιδεν εχοντα θειαν τε και αρρητον την κατα
παντων υπεροχην και το της υιοθεσιας αληθες αξιωμα, μαθοις αν ευκολως,
Ἰουδαιοις λεγοντος Μωσεως τε περι και προφητων αγιων· "Ει εκεινους ειπε θεους
προς ους ο λογος του Θεου εγενετο, και ου δυναται λυθηναι η Γραφη, ον ο Πατηρ
ηγιασε και απεστειλεν εις τον κοσμον υμεις λεγετε οτι Βλασφημεις, οτι ειπον· Υιος
ειμι του Θεου;". Ει γαρ επει τοι παρ' εκεινοις γεγονεν ο του Θεου λογος, θεους
απεδειξε και υιους, πως ουκ αν μαλλον αυτος Υιος τε ειη και Θεος αμεινον τε και 415
αληθεστερον ο δι' ον εκεινοι θεοι και υιοι; Ουκ επακτον ουν αρα τωι Μονογενει το
Υιος, αλλα του ειναι τοιωσδε σημαντικον αν ειη το ονομα αυτωι, καθαπερ αμελει και
αυτωι τωι Θεωι και Πατρι το Πατηρ. Πατηρ μεν γαρ ο Πατηρ οτι τετοκε τον Υιον· Υιος
δε αυ ο Υιος οτι γεγεννηται παρα του Πατρος. Ταυτης τοι της αιτιας, ως εγᾦμαι,
χαριν, καιτοι παμπολλαις τε οσαις και διαφοροις λεξεσι τα προσοντα τηι θειαι φυσει
διερμηνευοντες αγαθα, καν γουν εις μετριαν την περι αυτης ηκομεν γνωσιν, αλλ'
ουκ εκειναις συντεταγμενον ερω το τε της υιοτητος και το της πατροτητος ονομα,
καιτοι των αλλων ορθως τε και ανεγκλη τως επ' αμφοιν λεγομενων. {Β.} Πως εφης;
{Α.} Φρασαιμ' αν ως ηδιστα φιλοπευστουντι σοι. Κατα διττον, οιμαι, τροπον τα
ουσιωδως προσοντα τηι θειαι φυσει πλεονεκτηματα καταδηλουν ειθισμεθα. Ἢ γαρ
αφ' ων εστιν η αφ' ων ουκ εστιν αει προς ημων επιγινωσκεται. Ζωην μεν γαρ ειναι
λεγοντες και φως αυτην ονομαζοντες, αφ' ων ειναι πεπιστευται φαμεν αληθευοντες.
Φθαρτη δε οτι μη εστι μητε μην ορατη, αφ' ων ουκ εστι λαλουμεν. Ὅτι γαρ φθορας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αμεινων και του καθορασθαι προς τινος, η των λεξεων ημιν υποφαινει δυναμις· η
γαρ; {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ει τις ουν αρα λεγοι ζωην ειναι και φως τον Πατερα και Θεον,
και μην ως εστι προς τουτοις αφθαρτος και αορατος, ουκ εν κοσμωι τι δραν
οιησομεθα που τον τοιουτον ημεις, ειπερ ελοιτο φρονων ορθως, και τηι του Υιου
φυσει προσαπτειν αυτα, ως και τοις ισοις ονομασιν αποσεμνυνειν ευ μαλα τον εκ
Πατρος Θεον Λογον; {Β.} Ναι. {Α.} Ει δε δη και βασιλεα λεγοι, και ταις εισαπαν
ευκλειαις βουλοιτο τιμαν δι' ωνπερ αν ημιν η θεια φυσις καταγεραι ροιτο, αρ' ουχι
μετειναι φαμεν και αυτων τωι Υιωι; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Ἀμαθες ουν αρα παντελως
καν γουν ενδοιαζειν ολως οτι κοινα μεν αμφοιν τα πλεονεκτηματα, τα τε εις δοξαν
και υπεροχην. ∆ιαψευσεται δε ουδαμως η αληθεια, τουτεστι Χριστος, προς τον εν
τοις ουρανοις Πατερα λεγων οτι "Παντα τα εμα σα εστι, και τα σα εμα, και
δεδοξασμαι εν αυτοις." Ειπερ ουν εν αξιωματος νομωι, καθαπερ και τα λοιπα,
προσειναι φαμεν τωι μεν Πατρι το Πατηρ, τωι δε Υιωι το Υιος, τι το εμποδων, ειπε μοι,
και τι το απειργον εκ μεσου ποιεισθαι τοιν ονοματοιν την διαφοραν, αμφω τε
Πατερας και Υιους αποκαλειν, κοινα και εν ισηι ταξει 416 λαχοντας τα γερα, και ταις
των αξιωματων υπεροχαις ισομετρως κατεστεμμενους; {Β.} Και μην τουτο γε εστι
παντελως απιθανον ειπειν η νοειν. Ειη γαρ αν ουχ ετερως εχων ο Πατηρ η οπερ εστι,
τουτεστι Πατηρ· και ο Υιος ομοιως· μενει γαρ Υιος, και ουκ αν νοοιτο Πατηρ. {Α.}
Ὀρθοτατα γε και αληθως, ω Ἑρμεια. Συναινεσεις ουν αρα και συναθλησεις τωι λογωι,
παραδεικνυντι σαφως ως ουκ αξιωματος εσται σημαντικον τωι Πατρι το της
πατροτητος ονομα–δειν γαρ οιμαι και ωδε λεγειν, προ τετιμηκοτας του πρεποντος
την αναγκαιαν του πραγματος δηλωσιν–, ουτε μην τωι Υιωι η της υιοτητος κλησις,
καθαπερ ην επ' αμφοιν λεγομενα, το ζωη, το φως και τα τουτοις συντεταγμενα· αλλ'
ιδιον εκατερωι τουνομα, το οπως αν εχοι παραδηλουν. {Β.} Και μαλα. {Α.} Το γαρ
αποσειεσθαι τροπον τινα την αναχυσιν των ονοματων την δυναμιν, μονιμον δε
ωσπερ εξαιτειν εφ' εαυτηι την εδραν, απαραποιητον εκατερωι το ειναι τοιωσδε προσ
νεμει. Πατηρ γαρ ο Πατηρ, και ουχ Υιος, οτι γεγεννηκεν· Υιος δε αυ παλιν ο Υιος, και
ου Πατηρ, οτι γεγεννηται. Φερε γαρ, ει δοκει, βραχυ του Πατρος, ως εν εννοιαις και
λογωι, το Πατηρ αποστησαντες, και μην και του Υιου το Υιος, εννοωμεν, ω ταν, το
οπως αν ημιν αναμερος το εκατερου προσωπον κατασημηναι τις αν. Ἆρα τωι φαναι
Θεον η ζωην η αφθαρτον η αορατον η βασιλεα τυχον; Ἀλλ' ουκ ευδιακριτον
εντευθεν ειη αν το δηλουμενον. Το γαρ επ' αμφοιν αληθες, του εκατερωι προσοντος
ιδικως πως αν εναργη ποιοιτο την δηλωσιν; Μονως δε και αληθως ο Πατηρ
σημαινεται δια του νοειν ως τετοκε· μονως δε και αληθως ο Υιος δια του νοεισθαι
γεγεννημενος. Ἴδιον ουν εκατερωι το αυτου και μονου, καιτοι των αλλων ου
διωρισμενως επ' αμφοιν λεγομενων. Παρεληφθη μεν γαρ εν τηι των φυσικων
αξιωματων εκεινα ταξει· τα δε ουχ ουτως εχει, αλλα τον μεν γεννητορα, τον δε
τεχθεντα παρεδειξεν.

ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ Ὅτι και συναΐδιος τωι Θεωι και Πατρι και εξ
αυτου κατα φυσιν γεννητος ο Υιος.
417 {Α.} Ἆρ' ουκ αληθες ειπειν, ω Ἑρμεια, ως απλους τε εφυ της αληθειας ο
μυθος και αριστην οτι μαλιστα την εδραν εν καρδιαις εχει ταις απλαις, παρα πολυ δε
ηδιων η μελιττων εστι πονος; Ἀληθες δε οτι το χρημα εστιν αναπεισει λεγων ο Θειος
∆αβιδ προς τον των ολων Σωτηρα Θεον· "Ὡς γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα λογια σου,
υπερ μελι τωι στοματι μου." {Β.} Ναι. Της αληθειας κομιδηι μεν απλουν και κηριων
αυτων ηδιονα συμφησαιμ' αν ειναι και αυτος τον λογον· απλοτητος δε της εν γε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

τουτοισι ποδαπος αν νοοιτο προς ημων ο τροπος; {Α.} Τι γαρ ετερον απλουν ημιν
οντα της αληθειας τον μυθον παραδειξειεν αν η το πολυπλοκων μεν απηλλαχθαι
διασκεμματων και οιονει βλοσυρον τι και αμειδες ορωσης εννοιας και
φιλοκακουργως συντεθειμενης και της ενουσης ευσθενειας αυτηι ποιουμενης την
ενδειξιν ουκ εφ' οις ονησει προς αληθειας ευρεσιν, αλλ' εφ' οις αν ου μετριως κατα
λωβησαιτο τους ακροωμενους; Παρα δε, ει σοι δοκει, καθαπερ εν πινακι λαμπρως
καθιδειν τον εμον του πρεποντος ουχ ημαρτηκοτα λογον ει την Ἀρειου τε και των
αμφ' αυτον καταθρησεις αιρεσιν, οις και ευ εχειν ειπειν οιησομαι δειν· "Ει αλλαξεται
Αιθιοψ το δερμα αυτου και παρδαλις τα ποικιλματα αυτης, και υμεις δυνησεσθε ευ
ποιειν, μεμαθηκοτες τα κακα." Παρδαλεως γαρ οιμαι διενεγκειν ουδεν των δι'
εναντιας τον νουν. Ἡ μεν γαρ ποικιλως κατε στιγμενη, παμμιγη και παμμορφον
χρωματων συνδρομην επι νωτα φερει· οι δε ανομιον τε και ασυναφη και αυτον
εχουσι τον νουν, και τον εκ καρδιας ιεισι προς το ανω λογον. "Βολις γαρ
τιτρωσκουσα η γλωσσα αυτων, κατα το γεγραμμενον, δολια τα ρηματα του στοματος
αυτων. Τωι πλησιον αυτου λαλει ειρηνικα, και εν εαυτωι εχει την 418 εχθραν."
Ὑποπλαττονται μεν γαρ κατ' ουδενα τροπον τηι του Μονογενους αντιφερεσθαι δοξηι·
τιτρωσκουσι δε καθαπερ οξειαι βολιδι, παλιμφημα τε και δυσαχθη τα απο γλωττης
ιεντες ρηματα. {Β.} Τα ποια αττα φηις; {Α.} Ὀρθως γαρ δη λιαν Υιον ονομαζοντες τον
μονογενη του Θεου Λογον, και μην και ως ειη γεγεννημενος συνομο λογειν ου
παραιτουμενοι, τον της αληθειας παραβιαζονται λογον, περιτρεποντες ανοσιως εις
παν τουναντιον την επ' αυτωι δοξαν, και εις ετεραν τινα μεθισταντες φυσιν παρα την
εν Πατρι νοουμενην, ως εξουσιον τε ειναι και ετεροφυα, μαλλον δε εισαπαν
εξεστηκοτα της του λεγομενου τεκειν σχεσεως φυσικης, ουκ ετι δε κατ' αυτους και
γεγεννη κοτος. Το δε δη προς τουτο ηλιθιοτητος καθικνεισθαι φιλειν, φαιην αν
εγωγε προξενειν αυτοις ετερον ουδεν η εκεινο. {Β.} Το ποιον δη; {Α.} Το
κατωφρυωσθαι λιαν, οιεσθαι δε τι των αλλων ειδεναι φρονειν τε και λεγειν
απορρητοτερον, επησκησθαι τε και λογων αμιλλας και μην και δοκησισοφοις
εντεθραφθαι τεχναις, και ταις των εννοιων προς παν οτιουν ευκολοις περιστροφαις
κατα κρατος ελειν δυνασθαι τους απληι συνεσει διαβιουν ελομενους, καλαμινην δε
ωσπερ ταις εαυτων ψυχαις υποστησαντες ραβδον την εν κοσμωι σοφιαν και
νενοθευμενων εννοιων συρφετους συλλεγοντες, της των δογματων ορθοτητος το
μη χρηναι διαμαρτειν ουδεν, οιμαι, καταλογιζονται. Ου γαρ εννοουσιν οτι ξυνωρις
μεν ιερα των Ἀαρων κατεφλεχθη παιδων, επει τοι το Θεωι δοκουν εβιαζετο και
οθνειον τωι θυσιαστηριωι προσεκομιζε πυρ, ουτε μην επαΐειν ταχα που λοιπον
ανεχονται διακεκραγοτος του νομου· "Και ουκ εισοισεις βδελυγμα εις τον οικον σου,
και αναθεμα εσηι ωσπερ και τουτο. Προσοχθισματι προσοχθιεις και βδελυγματι
βδελυξηι, οτι αναθεμα εστι." Πυρ γαρ αληθως αλλοτριον και απαιδον Θεωι θερμον
διανοιας κινημα, της δαιμονιωδους σοφιας εκμεμεστωμενον και ου τι που των
ιερων Γραμματων εκκεκαυμενον. Βδελυγμα δε αυ το εις Θεου τυπον πλαστουρ
γουμενον αγαλμα. Τοιουτονι δε κακεινοι διαπλαττουσι τον Υιον, τιμηι μεν και δοξηι
λαμπραι και θεοπρεπει κατη γλαισμενον {και θεοπρεπως}, πλην ουκ αληθη, νοθοις δε
ωσπερ ονομασι και θεοπρεπεσι φωναις ειδοποιηθεντα Θεον. Το γαρτοι φαναι μεν οτι
γεγεννηται, και Υιον ονομαζειν αυτον, μη μην ετι και οιεσθαι γεγεννησθαι τε και
Υιον 419 ειναι κατα φυσιν, τι αν ειη λοιπον η τουτο; Ἡμιν δε ο θησαυρος εν
οστρακινοις σκευεσι, και γυμνη σοφιας κοσμικης και δαιμονιωδους απατης η
αληθεια φιλη. {Β.} Φιλη γαρ, και αριστα γε εφης. Ἀλλ' ιοις αν ηδη και προς βασανον
των εκεινοις υπειλημμενων περι τε του Πατρος και του Υιου. Το γαρ δη μαλιστα
τελουν εις ονησιν τοις εντευξομενοις τουτι δοιην αν. {Α.} Ὀνησειεν αν οιδ' οτι
μαλιστα γε τουτι. Και επειπερ ωδε εχειν αριστα σοι δοκει, φερε καθαπερ Ἑλληνων οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ποιηται φασι, πεισμ' απολυσαμενοι, και οιαπερ ακτης και ορμητηριων απαιροντες,
αφωμεν εις πελαγος ολκαδα οπως τον λογον. {Β.} Ἰτεον δη ουν. {Α.} Ἴδιον μεν δη
του Θεου και Πατρος το Πατηρ ονομα τε και χρημα δια των ηδη προεξεσμενων
διεβεβαιουμεθα, και ουχ ετερου του χαριν η οτι γεγεννηκεν εξ εαυτου τον Υιον,
ιδιον δε αυ του Υιου το Υιος ονομα την αιτιαν επαγοντες οτι γεγεννηται παρα του
Θεου και Πατρος. Ἐδοκει δε ημιν η τοιαυτη φαινεσθαι δοξα διαβολης απασης ως
απωτατω. {Β.} Ἐδοκει γαρ ουν και μαλα· πλην εκεινο ερω. ∆εδια γαρ δη και
τεταραγμαι καθορων οποι ποτε ημιν η των νοηματων εκτελευτησει διεκδρομη. Οιου
γαρ οτι παντως που φησειεν αν ο διεστραμμενος· Ει τωι Θεωι και Πατρι το Πατηρ
ιδιον ονομα τε και χρημα εστιν οτι γεγεννηκε, τωι γε μην Υιωι, το Υιος οτι
γεγεννηται, και αληθες ειπειν οτι την εις αλληλα μεταβολην ανεπιδεκτον εξει τα
δηλουμενα, εσται γαρ αει Πατηρ ο Πατηρ, εις Υιον ου μεταπλαττομενος, και μην και
ο Υιος Υιος, εις Πατερα μη μεθισταμενος· ιδιον εσται του Πατρος το αγεννητον,
επειπερ ιδιον του Υιου το γεννητον. Και επειπερ εστιν ετερον αληθως το αγεννητως
ειναι παρα το γεννητως, ετεροιως εξουσι και αυτοι, και ουκ εν γε τοις ομοιοις
απαραλλακτως οντες νοηθειεν αν. {Α.} Ειτα τι δρωιεν αν οι γε τοιουτοι παλιν η το
της εν Χριστωι νοουμενης απλοτητος παρασημαινειν το καλλος, καθα και οι το
χρυσουν νομισμα κιβδηλευοντες; Ἄθρει γαρ οπως τον ορθον της αληθειας
παρευθυνουσι λογον, και νοθης σοφιας ευρημασιν επαγαλλονται· λαλουντες δε τα
υπερογκα, καταπτοιειν οιονται την συναγωγην Κυριου, κατα τον αλαζονα Γολιαθ.
{Β.} Ἔχει μεν ωδε. Πλην ισθι τουτο ερουντας και οις εφην αρτιως ενστησομενους.
{Α.} Ἀλλ' εξεστι δη που παντι τωι λοιπον εκκεκρου σμενους οραν και λογισμου του
καθηκοντος και φρενος 420 αγαθης, και αυτους ταις σφων αμαθιαις εποιμωζειν οφει
λοντας, ει ταυτι τε εχειν ερουσιν ορθως, και κατ' εκεινους εσονται τους οισπερ
εδοκει λεγειν· "Ἐθεμεθα ψευδος την ελπιδα ημων και τωι ψευδει σκεπασθησομεθα."
Ἠγνοηκασι γαρ, ως εγᾦμαι, πρωτον μεν οτι ου ταυτον εστιν ουτε την ομοιαν αν εχοι
δηλωσιν αγεννητος και πατηρ. Ου γαρ ει τι πατηρ εσται δη που και αγεννητον παντη
τε και παντως· ουτε μην ει τι αγεννητον, τουτο εστι και πατηρ. Ἢ ειπερ ουχ ωδε
εχει, πολλα μεν αγεννητα, πολλοι γαρ πατερες. Μυριοι δε οσοι πατερες τοσαυτα δε
ειναι και τα αγεννητα παραδειξειεν αν ημιν των νοηματων η βασανος. Την γαρτοι
των οντων ει διασκεψαιμεθα φυσιν και τον εφ' εκαστωι λογον ως ενι
διαγινωσκοιμεν, ου παντα δια γεννησεως παρενηνεγμενα προς υπαρξιν
καταθρησαιμεν αν. Ει και οτι μαλιστα ψυχρος τε και αναλκις των διεστραμμενων ο
λογος, ουχ εν τι κυριως του αγεννητου σημαινοντος· πολλα γαρ αγεννητα και ταις
κατ' ειδος διαφοραις ετερα κατα την φυσιν· τι δη ουν αρα φαιεν αν ει τις εροιτο
τυχον· Το πατηρ ονομα τι αν βουλοιτο δηλουν; Ποτερα το μη γεγεννησθαι προς
τινος, η μαλλον οτι γεγεννηκεν; {Β.} Το, οιμαι, οτι γεγεννηκεν. {Α.} Ὀρθως. Ει μεν
ουν ο της πατροτητος νομος παντη τε και παντως προς το αγεννητως ειναι τους
πατερας μεμελετηκεν υψουν, τι μη και ημεις αυτοι προς το αγεννητως ειναι
διαιττομεν, αναδεδειγμενοι πατερες; Ει δε ο της φυσεως θεσμος επ' εκεινο μεν
ουδαμως, αποφερει γε μην επι το εχειν εξ εαυτων τα τικτομενα, και ουκ αν ετερως
εχοι, τι την αληθειαν παραφθειροντες, ιδιον ειναι φασι του Θεου και Πατρος το
αγεννητον, καιτοι της πατρος επω νυμιας και εφ' ημων αυτων ετερον ουδεν
καταδηλουν δυναμενης η μονον οτι γεγεννηκεν; {Β.} Οιει δε δη τι χρηναι λεγειν
ημας, ει τωι και ερεσθαι δοκοιη ποτερα γεννητος η αγεννητος ο Θεος και Πατηρ; {Α.}
Φαιην αν οτι, κατα γε τον αμωμητως εχοντα νουν, αγεννητος μεν, πλην ουχ οτι
πατηρ δια τουτο παντως και αγεννητος, αλλ' οτι μη εγεννηθη προς τινος· αλλ' <ως>
εστιν αγεννητως, γεννητως εχων εξ εαυτου και εν εαυτωι τον ιδιον Υιον, ταυτηι γαρ
δη τοι και Πατηρ ονομαζεται. {Β.} Και εστω ταυτα, φησι, πλην το αγεννητως ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

παρα το γεννητως ετεροιως εξει και ου ταυτον αν νοοιτο. Ει γαρ μη ετερον εστι και
ετερον, οιει δε ειναι ταυτον, 421 χωρειτω παλιν επ' αμφοιν αδιακριτος η μεταβολη,
και η των ονοματων ιδιοτης ομοιως εστω του Πατρος και του Υιου, καθα και το
αφθαρτος και αορατος και τα λοιπα. {Α.} Ἕτερον μεν τι το αγεννητως ειναι παρα το
γεννητως ανενδοιαστως και ομολογουμενως· την γαρ του πρεποντος τε και αληθους
ταξιν ου παραλυσομεν. Πλην εν γε τοις τοιουτοις η των ονοματων διαφορα ουχ
ετεροτητα την ως Θεου καθο Θεος υπεμφηνειεν αν, σημαινει δε μονον οτι μη
τοιωσδε εστι, τουτεστι μη γεγεννημενος. Τι δη ουν αρα προς τουτο φασιν οι παντα
φυρδην αλληλοις συνα ναχεοντες, καιτοι δεινον εχοντες περι ταυτα τον νουν,
εξωφρυωμενοι τε αγαν και αναφυσωντες μεγα; {Β.} Συμβεβηκεν ουν τωι Θεωι και
Πατρι το αγεννητον. {Α.} Ἥκιστα γε· αμα γαρ νοειται Θεος, και συν αυτωι παντα τα
αυτου, και ουκ αν νοοιτο τι συμβεβηκος επ' αυτου. Και μη θαυμασηις, επει τοι και εφ'
ημων αυτων ουτω εχον κομιδηι τοις εθελουσιν αταλαιπωρον ιδειν. Καιτοι γαρ εν
χρονωι το ειναι λαχοντες, ομου τοις ουσιωδως ενυπαρχουσι και αχωριστως
προσπεφυκοσιν απογεννωμεθα. Ουδεν ουν αρα νοοιτ' αν εικοτως επι Θεου το
συμβεβηκος αυτωι. Και ειπερ εστι τα συμβεβηκοτα η και φυσικως ενοντα ταις τινων
ουσιαις ουκ εν υπαρξει δη παντως αυτα καθ' εαυτα τηι ιδιαι και διωρισμενηι, καθαπερ
επ' ανθρωπου νοουμεν η γουν εφ' ετερου των οντων τινος, οραται δε μαλλον περι
τας των οντων ουσιας, ηγουν εν αυταις, ποιον εχειν εν Θεωι τοπον το αγεννητον
υποτοπητεον; Ει γαρ εστι τι το αγεννητον αυτο καθ' εαυτο και εν υπαρξει τηι ιδιαι
κειμενον· εστι δε τουτο, καθαπερ εκεινοι φασιν, ιδιον του Θεου και Πατρος· ετερον
αν ειη παρα τον ου εστιν ιδιον. Το γαρ τινος ον και υπαρχον ιδιοσυστατως ετερον
που παντως εστι παρα τον ου εστι. Και δεδιπλωται λοιπον η απλη του Πατρος φυσις,
εκ πατρος ημιν και αγεννητου συντεθειμενη. Προσεκτεον δε ουχι ταις εκεινων
δοκησισοφιαις, αλλα ταις του Σωτηρος φωναις, ευ μαλα διαγινωσκοντος την τε
εαυτου και του τεκοντος φυσιν. Ἀγεννητον μεν γαρ ουδαμως, Πατερα δε ημιν
ωνομαζεν αυτον. {Β.} "Ἄμελγε γαλα και εσται βουτυρον," ο του Σολομωνος ημιν
εξαιδει λογος, και σοφον, ως γε μοι δοκει, το χρησμυ δημα. Το γαρ τοι κατερεθιζειν
επι το χρηναι τι των αναγκαιων ειπειν, τον απορρητοις εννοιαις μεθυοντα νουν και
μαθημασι 422 τοις θειοις μεμεστωμενον, ειη αν, κατα γε το αυτωι μοι δοκουν, ετερον
ουδεν η εκεινο δραν, των εις ευσεβειαν ηκοντων οια τινος γαλακτος εμφορεισθαι
λογων ου μετριως εραν. Ουκουν, ην εφιης, εσομαι τοιουτος, προσκλησιν ωσπερ τινα
ταις εις το νοειν προθυμιαις το αντιφερεσθαι δοκουν αει πως παρεντιθεις. Ἀποκριναι
δη ουν ερομενωι και τοδε· Ἆρ' ουκ οιδε, φησιν, αγεννητον οντα ο Υιος τον Πατερα;
{Α.} Ναι, καταρνησομαι γαρ ουδαμως, αλλ' ουδ' αν αλοιην πωποτε τοις εναργεσι
φιλονεικων· πλην οιδεν οντα αγεννητον ως αφθαρτον και αθανατον και αορατον·
αλλ' εμεμνητο μεν των τοιουτων ουδενος, κατωνομαζε δε Πατερα λεγων· "Πατερ
αγιε, τηρησον αυτους εν τηι αληθειαι σου." Και αυ· "Ἐξομολογουμαι σοι, Πατερ, Κυριε
του ουρανου και της γης." Και μην και· "Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον και ηκω." Τι δε;
Ουχι και τον επι τωι αγιωι βαπτισματι θεσμοθετησας ορον, και της αμωμητου πιστεως
την εν αρχαις υποβαθραν τοις ανα πασαν την υφ' ηλιον κατατιθεις, ου παρεις εκεινα
και παριππευσας, το τε αφθαρτον φημι και το αγεννητον και τα λοιπα, βαπτιζειν
εκελευσεν "εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος," τα,
οιμαι, δι' ων μεν ηκιστα χρην την αγιαν ημιν Τριαδα καταδηλουν προμηθεστατα
παρω θουμενος, απολεξαμενος δε και προθεις των αλλων τα των ονοματων
ευκρινεστατην ημιν καθισταντα την εκαστου των σημαινομενων ιδιαν υπαρξιν;
Κοινα γαρ, ιν' ουτως ειπω, της ολης θεοτητος λεγοιτ' αν τα τηι ουσιαι τηι ανωτατωι
προσπεφυκοτα, και την θειαν μεν τις ει κατονομασαι φυσιν, ολοκληρον ημιν ως εν
ενι τωι σημαινομενωι παρεδειξεν ευθυς την αγιαν Τριαδα, την εν μιαι θεοτητι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

νοουμενην, πλην ουπω διεσταλμενως το ενος προσωπον ιδικως. Πατερα δε και Υιον
και Πνευμα αγιον λεγων, ουκ αφ' ων εστιν αδιακριτως η πασα της θεοτητος φυσις
ποιειται την δηλωσιν, αλλ' εξ ων το της αγιας Τριαδος διαγινωσκεται ταυτον εις
ουσιαν εν υποστασεσιν ιδικαις, εκαστωι των νοουμενων αποκρινοντος του λογου το
αυτωι προσηκον ονομα, και εν ιδικαις τιθεντος υποστασεσι τα ουσιωδως ηνωμενα.
Την μεν γαρ ανωτατω ριζαν ης επεκεινα το συμπαν ουδεν εννοησεις τον Πατερα,
τον δε γε της ανωτατω ριζης εκπεφυ κοτα και γεγεννημενον παραδεξηι τον Υιον, ουκ
εν ισηι ταξει τοις πεποιημενοις την εν χρονωι λαχοντα γενεσιν, ουτε 423 μην εν
ελαττοσιν η εν οις ο Πατηρ το της ιδιας φυσεως εκφαινοντα καλλος, αλλ' αμα τε και
συναΐδιον και κατα παν οτιουν ισομετρως εχοντα, διχα μονου του τεκειν· προσηκει
γαρ αν τουτο μονωι τωι Θεωι και Πατρι. Ἅγιον δε Πνευμα προσερεις το εκ Θεου
Πατρος δι' Υιου προχεο μενον φυσικως και καθαπερ εν τυπωι της εκ στοματων
διεκπνοης την ιδιαν ημιν κατασημαινον υπαρξιν, ουτω τε σαφη και ασυγχυτον την
των τριων υποστασεων εν υπαρξεσιν ιδικαις ιδιοτητα τηρων, μιαν τε και ομοουσιον
την απαντων βασιλιδα προσκυνησεις φυσιν. {Β.} Καλλιστα εφης· ου γαρ εσθ' οπως
αν ουχ ωδε ημιν ταυτ' εχοι. Φασι δ' ουν ομως δια της του αγεννητου φωνης την του
Θεου και Πατρος ιδικως οριζεσθαι φυσιν, ουτω τε αμογητι διαφανεισθαι λοιπον
ετεροφυα τον Υιον, ειπερ εστιν ου ταυτον τωι αγεννητωι το γεννητον. {Α.} Ουκουν, ω
βελτιστοι, φαιμεν αν αυτοις και ημεις εικοτως, ει την του Υιου φυσιν οριζει το
γεννητον, ετεροφυα δε ταυτηι τοι και αλλοτριον ειναι φασι της ουσιας του Πατρος,
το εντευθεν ηδη τι; ∆εινα μεν αποπληξιας εγκλη ματα, παλιμφημοι δε της του
Μονογενους ουσιας κατα θρασυνονται δοξαι, κατασειουσαι προς το κατω τον
ανωτατω, καιτοι λεγοντα σαφως προς ημας μεν ως πεποιημενους· "Ὑμεις εκ των
κατω εστε," υποστασεως δε της ιδιας περι· "Ἐγω εκ των ανω ειμι." Ὅπως δε ημιν ο
ανω τε και ανωθεν κατοιχησεται προς το κατω και αλλοτριον αυτου, παντι τωι
συνιεναι ραιον εκεινο διεσκεμμενωι. Ἆρα γαρ ουχ ωσπερ αγεννητον απαν αγεννητωι
παντι δοιη τις αν κοινον εχειν λογον, κατα γε το αγεννητως ειναι φημι, ουτως αν
ειη, κατα γε τον τοις διαλογισμοις επομενον λογον, και παντι τωι γεννητωι το
γεννητον ισον τε και ομοιως εχον; {Β.} Ειτα πως τουτο αμφιλογον; Ὅμοιος γαρ δι'
αμφοιν και απαραποιητως εχων ο συλλογισμος. {Α.} Ἆρ' ουν, ω Ἑρμεια,
δυσκατοπτον ετι το δυσσεβημα ερεις, ηγουν οιει διαλησειν δυνασθαι τον απατεωνα
λογον των δι' εναντιας, καταπλαστον μεν εχοντα τον ωραισμον και θεοπρεπεσι
λεξειδιοις κατηγλαισμενον, ως αν αποφερειν δυναιτο των απλουστερων τον νουν,
ακαλλεστατην δε σφοδρα την δυσφημιαν ωδινοντα; Κατεκομισθη γαρ ημιν ο Υιος εις
ποιημα, και εν τοις υπο γενεσιν και φθοραν κατελογισθη λοιπον ο εν ωι ζωμεν και
κινουμεθα και εσμεν. Ει γαρ ορος εσται του Υιου κατ' εκεινους το γεννητος ονομα,
και 424 της ουσιας σημαντικην παραδεξαιμεθα την φωνην, τον αυτον εξει λογον,
καθο νοειται γεννητος, παντι γεννητωι. Μυρια δε ταυτα, και αριθμου κρειττονα, και
μεχρις αυτων διηκοντα των ευτελεστατων, εμπιδος λεγω και μυιας και των
αισχιονων ετι. {Β.} Ὀρθως εφης. {Α.} Ἀνθ' οτου δε δη και Υιον ονομαζουσιν, ηγουν
οιονται Πατερα υπαρχειν τον Θεον, ει μη τετοκεν αληθως εξ ιδιας ημιν ουσιας τον
Υιον; Ουκουν μητε Πατερα, μητε μην Υιον ονομαζοντων ετι· φιλη γαρ αει
Χριστιανοις η αληθεια. Προς μεν ουν τους παρ' εκεινων εμετους πως ουκ αμεινων η
σιωπη; "Μη αποκρινου γαρ αφρονι, φησι, κατα την αφροσυνην αυτου." Ἀλλ' ινα μη
ωσπερ οι την ερημην διωκοντες, ακρατεστερον τε και απηνεστερον επιφυωνται τοις
πολλοις, επιτειχισμα ποιουμενοι το εν λογοις ευτριβες, οιομενοι τε υπαρχειν
δυσανατρεπτον κομιδηι τον ουκ οιδ' οπως αυτοις εκπορισθεντα λογον και
συλλογισμοις αθλιοις επι κουρουμενον· φερε δη, φερε τους ταις εξ απατης και δολου
παντευχιαις ενηρμοσμενους ψιλοι τινες ωσπερ και αθωρηκτοι πολεμισται ταις απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

κοινων εννοιων ανθυπο φοραις, Χριστου συνοντος τε και συνασπιζοντος, ως ενι
καταδηιωσωμεν, αναμελωιδουντες ευκαιρως το δια φωνης του ∆αβιδ· "Ου γαρ επι τωι
τοξωι μου ελπιω, και η ρομφαια μου ου σωσει με. Ἔσωσας γαρ ημας εκ των
θλιβοντων ημας και τους μισωντας ημας" τε και σε "κατηισχυνας." {Β.} Ἴθι δη ουν ευ
μαλα γεννικως· συναντιταξεται γαρ και συνοπλος ημιν ο παντων εσται ∆εσποτης.
{Α.} Ειμι μεν δη, και μαλα προθυμως· οκνητεον γαρ ηκιστα γε· οιμαι δε δειν και προ
των αλλων εκεινο ειπειν. {Β.} Το ποιον δη; {Α.} Ὡς ανουστατα τε και ατεχνεστατα
ορον ειναι φασιν επι Θεου το αγεννητον· ορον δε ειναι φημι το ορισμου δυναμιν
εχον. Ἢ ουχι τοιουτος ο παρ' αυτοις εφυ λογος και αναισχυντιας εις τουτο
διεληλακοτες αλοιεν αν; {Β.} Ναι. Καταδεισαντες γαρ ουδεν, ωδε τε εχειν ερουσι, και
μην και ενστησονται. {Α.} Ουκ αν διαψευσαιο. Θρασυ γαρ τι χρημα και αιδους απασης
ως απωτατω βεβηκος, αμαθια, οκνον τε πεφροντικος ουδ' οπωστιουν. Ἥκιστα γαρ
δη δεδιεναι φιλει το και αυτης, ει τυχοι, της οντως ορθης τε και αμωμητου κατα
ψηφιζεσθαι δοξης, καταθει δε μαλλον απεριεργαστως προς παν το δοκουν, και ει
φαινοιτο τι των λιαν απηχεστατων. 425 Θεα δη ουν τοις εξ αμαθιας αλοντας
βροχοις, εν γε τουτωι μαλιστα δεινως. Τους γαρτοι των ουσιων ορους ουκ εν ονοματι
τε και λεξει μιαι ποιουμενους ευρησομεν τους οι γε ταυτα εισιν οτι μαλιστα σοφοι και
οις εν λογωι το εν τουτοις ευδοκιμειν και εξακριβουν επειγεσθαι ταυτι απαιδον
ευρησομεν. Και ου τι που μονον το εν λεξει μιαι ποιεισθαι τους ορους, αλλ' ει και τις
ιοι δια δυειν, ουκ εισαπαξ γαρ και τελειως καταδηλουσθαι φασιν, αλλ' εν τρισι που
μαλλον η και ετι πλειοσιν· αριδηλοτατα γαρ ειεν αν ουτω τα οριζομενα. {Β.} Οιον δη
τι; {Α.} Ει γαρ εξαιτοιτο τις αποφηνασθαι τυχον το τι εστιν ανθρωπος· ειτα ποιοιτο
την αποκρισιν στενοτατην ωσπερ και εν λεξει μιαι, και ορισαιτο λεγων ζωιον·
ασημοτατα ερει. Ὁμολογουμενως μεν γαρ ζωιον ο ανθρωπος, πλην ου μονως τε και
ιδικως, αλλα συνωνυμως ετεροις. Πλειστα γαρ οσα και ετερα ζωια. Και γαρ και κυων
και βους και παρδαλις ζωιον. Ει δε δη και δευτεραν τηι πρωτηι λεξει προστιθεις, ζωιον
ειναι διορισαιτο θνητον, ουδεν ηττον ατονησει περι την ακριβη και ολοκληρως
εχουσαν ενδειξιν, καιτοι λεγων ταληθες. Ζωια γαρ ειναι φαμεν θνητα κυνα τε και
βουν και τα λοιπα. Ει δε δη προηκοι καθεξης δια παντων ο λογος των ανθρωπωι
προσοντων ουσιωδως, γενικως τε και ιδικως, ομου μεν ζωιον λογικον, ομου δε
θνητον αποκαλων, νου και επιστημης δεκτικον, ουδενος των αναγκαιων επιδεα
προς δηλωσιν τον ορον εξηνεγκατο. Συνιης ουν αρα λοιπον ως ορθος τε ημιν και
αληθης ο λογος; {Β.} Συνιημι· πως γαρ ου; {Α.} Ὅτε τοινυν ατεχνες τε και ακαλλες
και της φιλαιτατης αυτοις επιστημης αμοιρουν το εν μιαι λεξει την ορισμου
γραφεσθαι δυναμιν, τι δη αρα φαιεν αν, καιτοι δοκησισο φουντες λιαν, ει της του
Θεου και Πατρος ουσιας ορον ειναι διαβεβαιωσαιτο το αγεννητον; Ἐοικασι δε τοις
τοιουτοις επιθρυσκειν λογοις απερισκεπτως αγαν, καιτοι και ισχνον, ως οιονται, και
κατερρινημενον εχοντες νουν. Παριππευει γαρ, οιμαι, και διαθει και τουτο αυτους.
{Β.} Το τι δη φῂς η ποιον; {Α.} Οι γαρ τοι των ουσιων οροι, ει κατα λογον εκφεροιντο
τον οικειως εχοντα και φιλα αυτοις, αρχονται μεν απο γενους, συνεισκομιζουσι δε
τωι γενει την εκαστου των σημαινομενων ουσιωδη διαφοραν, ητοι διαφορας· οιου δε
με παλιν εκεινο θελειν ειπειν. {Β.} ∆ιασαφει. Χρηναι γαρ ωδε φημι τον γε επι τουτοις
ημιν ιεναι λογον. {Α.} Ἄρα γαρ, ει τις σε εροιτο προσιων βουλοιτο τε 426 φραζειν
αυτωι τι μεν δη κυων, τι δε και βους, τι εφησθα αν, ω Ἑρμεια; {Β.} Ἔφην αν οτι ζωια.
{Α.} Ειτα, ειπε μοι, τουτι και μονον ειπων, αποχρωσαν οιησει ποιεισθαι την δηλωσιν;
{Β.} Ου πανυ· προσθειην γαρ αν ειπερ ουν ελοιμην τα εικοτα λεγειν και τας εκατερωι
πρεπουσας φυσικας διαφορας. {Α.} Ἀληθεστατα τε και ευ εχει. Ουκουν αμφιμαχον
μεν ουδαμως, ειη δ' αν μαλλον ουκ ασυμφανες, οτι τοις των ουσιων οροις δια
γενους μεν προτερον, επειτα δε δια της εκαστωι πρεπουσης ειδοποιου διαφορας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ιτεον. {Β.} Ουχ ετερως εχει. {Α.} Ἄθρει δη ουν, μαλλον δε αποφηνασθων ημιν οι το
αγεννητον αμαθως εις ορου δυναμιν αποφεροντες, ποτερα γενους ειναι βουλονται
την λεξιν η διαφορας σημαντικην. Ει μεν ουν ως γενος ειναι φασι, σημαινετω μηδεν
των αλλων εξηιρημενον, ινα μη αλισκοιμεθα της ειδοποιου διαφορας την δυναμιν
τωι γενει προσαπτοντες, αυτο τε της ιδιας ισχυος εξωθουμενοι. Ει δε δη παρεντες
τουτι, διαφοραν ειναι λεγοιεν, προσαποδεικνυντων ημιν τινος εσται διαφορα, μη
προυπτου κειμενου τωι λογωι του γενους. Πως δ' αν και ορος ημιν ουσιας
αποχρωντως τε εχοι, και κατα τον ιδιον ορωιτο λογον, απο μονης διαφορας
συγκειμενος; Ἆρ' ου γελωτα οφλειν αναγκαιον αυτους ει τηιδε εχειν ενστησονται;
{Β.} Ὀφλησουσι γαρ, επει τοι τουτο εστιν ουκ αμφιβολον. {Α.} Ειπερ ουν τις βουλοιτο
προς τουτοις ειπειν οτι και αυτο της εσχατης διαβολης εκμεμεστωμενον εισαπαν
ασχημονησει το δογμα αυτοις, πως ουκ αληθεστατα ερει; {Β.} Τι παραδειξας; Ειπε.
{Α.} Ὡς γαρ εφην φθασας, απο μονης διαφορας ο ηστινοσ ουν ουσιας ορος ουκ αν
υγιως γενοιτο ποτε. Προεπινοειται γαρ πως αει της ιδιας διαφορας το γενος, εξ ου
καθαπερ απο βαλβιδος επιτροχαδην ιων ο λογος και τοις καθεξης ενδιακριτως
εμβαλλων, ορθην και ανενδοιαστως εχουσαν ποιειται την δηλωσιν. Ει τοινυν ορου
δυναμιν αποπληρουν το αγεννητον αμαθως διατεινονται, διαφορα μεν ουκ εσται·
σημαινει γαρ ημιν ουκετι μεν οτι μη γεγεννηται, αλλ' ουδε δυναμιν εχειν τηι λεξει
τοιαυτην παραχωρησομεν· παρα ληφθειη δ' αν μαλλον το γε ηκον επ' αυτοις ως
γενος απλως και αδιακριτως, ει και οτι μαλιστα λογισμου του καθηκοντος
αμοιρησειεν αν και μαλα εικοτως το γενος εθελειν ονομαζειν επι Θεωι, ειπερ εστι
κατ' αυτον η γουν 427 προ αυτου των οντων ουδεν. Πλην υποκεισθω γενος επ'
αυτου το αγεννητον, κατα γε το εκεινοις απεριμεριμνως συνδοκουν, γενος δε ολως
ημιν υποσημαινον ουδεν, ινα μη διαφορας επεχοι τοπον τε και δυναμιν. Ουκ
εισκομιζουσης ουν ετι της του αγεννητου φωνης του μη γεγεννησθαι την δηλωσιν,
ποιαν αν ημιν επιδειξειε την διαφοραν Πατρος προς Υιον, η πως αν εχοι το μειον
κατα τι γουν ολως, καν ει υπαρχειν νοοιτο γεγεννημενος, συνιημι μεν ου σφοδρα
εγω· συ δε δη τι φηις, ω Ἑρμεια; {Β.} Τι αν εχομαι προς τουτο ειπειν; {Α.} Ἀλλ' οτι μεν
δη το αγεννητον την ορου δυναμιν ουκ αν υγιως επιδεξαιτο και επιστημονως σαφως
τε και διαρκεστατα διηλεγξαμεν, καθαπερ εγᾦμαι, αηθες μεν εχοντες το δια των
τοιουτων ιεναι λογων, χαριζομενοι δε ταις αναγκαις το παρα βουλησιν και των
επιστημης και τριβης επεκεινα χρειωδως απτομενοι. Ἑτερας δ' ουν ομως ταις ηδη
προευρημεναις επισωρευειν εννοιας ουκ αταλαι πωρον μεν, πλην, ως αν οιος τε ω,
πειρασομαι. Φασι τοιγαρουν οι σφοδρα δεινοι τε και ακριβεις και σχολαιοι περι
ταυτα παντι πρεπειν ορωι την καλουμενην αντιστροφην. {Β.} Και τι δη τουτο εστιν
ως ηδιστα αν σου διαπυθοιμην. {Α.} Ουκουν δια των αυτων ειμι δη λογων, και
ανακυκλησας ερω. Ὁριζομεθα γαρ ανθρωπον μεν τωι τοιωιδε λογωι, ζωιον λογικον
θνητον· ιππον δε αυ τωι τοιωιδε, ζωον χρεμετι στικον. Ποιησομεθα δε και ετερως των
προκειμενων την δηλωσιν, και ουτι που παντως απο των πρωτων, αλλ' εκ των
τελευταιων φωνων, ανοπιν ιοντες επι τας των ορων αρχας. Ει γαρ τι εστι θνητον τε
και λογικον ζωιον, τουτον νοησεις ανθρωπον, και αυ ει τι χρεμετιστικον ζωιον, τουτο
την ιππου παραδειξει φυσιν. Ὅρος ουν ειπερ εστι το αγεννητον, τι μη δεχεται την
αντιστροφην; Μη γαρ κατο κνουντων ομολογειν ως ει τι εστιν αγεννητον, τουτο και
ορος εστι και ουσια του Θεου και Πατρος. Ἀλλ' ουκ αληθης ο λογος. Μυρια γαρ οσα
ταυτι, και αριθμου κρειττονα, και οχληρον οιμαι τα καθεκαστα λεγειν. Αισθανηι δη
ουν εις οσην αυτοις διωλισθεν ατοπιαν ο λογος; {Β.} Ναι, δεινην γε σφοδρα. {Α.}
Ὅρος δε αυ και ετερως ουκ αν ειναι δυναιτο το αγεννητον, ει τηιδε πη παλιν αυτο
διασκεψαιμεθα. Ὁριζομεθα γαρ των οντων εκαστον αφ' ων ειναι πεπιστευται και
εστιν αληθως, ουκ αφ' ων ειεν μεν αν ουδαμως, στερηθηναι δε ωσπερ τινων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

συμβεβηκεν. {Β.} Πως λεγεις; 428 {Α.} Το γαρτοι πυρ ητοι το υδωρ τυχον, ο τι ποτε
εστιν εκατερον ητοι ποδαπον την φυσιν αγορευειν εθελοντες, πυρος μεν περι φαμεν
οτι σωμα θερμον τε και ξηρον· θατερου δε αυ, ως υγρον τε ειη και ψυχρον. Και
τουτο, οιμαι, εστι το αφ' ων εισιν οριζειν αυτα. Ει δε δη φαιμεν, την μεν του πυρος
εξηγουμενοι φυσιν, οτι μητε ψυχρον μητε υγρον εστι, παρεντες το λεγειν οτι θερμον
τε και ξηρον, περι δε αυ υδατος οτι μητε θερμον μητε ξηρον, καιτοι δεον ειπειν οτι
ψυχρον τε και υγρον, ποθεν αν σοι δοκοιμεν ποιεισθαι την δηλωσιν; {Β.} Ἀφ' ων
εστερηνται και ουκ εισιν ομολογουμενως. {Α.} Ουκουν, ει τωι δοκει περι οτουουν των
οντων ωδε τε φρονειν και λεγειν, παραδειξειεν αν ευκρινεστατα τε και απλανως το
εφ' εκαστωι τυχον αληθες; {Β.} Ουδαμως. {Α.} Ει δη ουν επι Θεου και Πατρος το
αγεννητον μονον ημιν το μη γεγεννησθαι δηλοι, πως αν και ορου δυναμιν εχοι, ως
ουχι τι εστιν, αλλα τι ουκ εστι τοιωσδε κατα σημαινον; {Β.} Ὅτι μη γεγεννηται
παντως που φηις; {Α.} Ουτως εφην· τουτι γαρ ημιν η της λεξεως ωδινει δυναμις. Τι δε
δη και λογιουνται παλιν, ει προσθεντες λεγοιμεν οτι των ουσιων οι οροι προς ουδεν
αναγκαιως εχουσι την αντιδιαστολην, ουτε μην εν ταξει των προς τι καταδειχθειεν
αν, ων ειπερ τις ονομασαι το εν θατερου δη παντως οιονει πως διαμεμνησεται;
Συνεισκρινεται γαρ αει δι' αμφοιν η εκατερου δηλωσις. {Β.} Ου σφοδρα εμοιγε σαφης
ο λογος. {Α.} Και μην το εμποδων ουδεν συνιεναι γαρ δη παρα σοι σαφως. Πατερα
μεν γαρ ει τις ονομασαι τυχον, ενεβιβασε πως των ακροωμενων τον νουν εις
εννοιας τας περι υιου, ητοι απλως τε και ατεχνως γεννηματος. Ἀληθες δ' αν ειη και
το εμπαλιν· συνεισδραμειται γαρ παντως τηι του γεννηματος σημασιαι και το γεννων.
Ἕξει δε ομοιως και κατα τον ισον, οιμαι, τροπον το δεξιον και ευωνυμον· αμα γαρ τι
τουτων ωνομασται, και συνεισεφυ το ετερον. Ὁ δε γε της ανθρωπου, φερε ειπειν,
ουσιας τον ορον εξενεγκων, ητοι της ετερου οτουουν των ζυων, ουδεν αυτωι
συμπαρεζευξε το διεσταλμενον, ηγουν αναγκαιως αντανισταμενον, καθαπερ αμελει
και επι του δεξιου το ευωνυμον, ηγουν του πατρος το υιος, η του τεκοντος απλως το
γεννωμενον. Ἄνθρωπος γαρ ο ανθρωπος και λιθος ο λιθος, προς ουδεν εχοντα την
διαστολην, αλλ' οτι κυρια πως αυτοις, και ιδικα τα ονοματα. Ἡ δε γε αγεννητος
φωνη, 429 του μη γεγεννησθαι τινα την εννοιαν εχουσα, συνυπαι νιττεται πως το
γεννητον, ου την ποιοτητα διεκφευγουσα αυτη τοις ιδιοις εγκαθορμιζεται. Ειτα, πως
ορος η αγεννητος αν ειη φωνη, ουχ ομοιως εχουσα τωι γεννητωι, κατα γε το εξ
αμφοιν δηλουμενον; {Β.} Το μηδεν ουν ειναι φῂς επι Θεου Πατρος το αγεννητον; {Α.}
Ουχι το μηδεν, πολλου γε και δει. Φαιην δ' αν εγωγε τετηρησθαι μονωι και ανηφθαι
πρεπειν αυτωι, κατα γε τον του μη γεγεννησθαι λογον, πλην ηκιστα γε οιστεον εις
ορου δυναμιν αυτο. {Β.} Ἀλλ' εις ορου μεν δυναμιν μη δη τεταχθω, φασιν, το
αγεννητον επι Θεου και Πατρος, ουσια δε ομως εστω τουτο αυτου· και ειπερ εστιν
αντικειμενον τωι αγεννητωι το γεννητον, ουκ αν ειη κατα φυσιν ο αυτος τωι Πατρι ο
Υιος, της των ονοματων ποιοτητος οριζουσης ημιν ευ μαλα την ουσιωδη διαφοραν.
{Α.} Ὡς δριμυς αγαν ο λογος και ταις των εννοιων εξ ετερων εις ετερα πολυστροφοις
διαδρομαις ευκολως δια ποικιλλεται. Και μοι δοκουσιν οι των ανοσιων τουτωνι
δογματων υπασπισται υποστηναι τι τοιουτον οποιον τι φασι κατειθισθαι δραν και
τους οις η τεχνη τα εις πινακας και γραφην, οι επειδαν ετεροχρουν αποφηνωσι τι
των ζυων, διαμαρτουσης αυτοις της εννοιας και μην και χειρος εις το παρα φυσιν
ετεροιαις αυθις αυτο μεταχρωννυντες βαφαις εις το αμεινονως εχειν δοκουν, τοτε
δη μολις εφικεσθαι νομιζουσι του μη διεψευσθαι δοκειν τοις θεωμενοις την γραφην
και μην και ευ εχειν τα της εμπειριας αυτοις. Ἀλλ' εξ ων ευδοκιμειν οιονται των ηδη
προεπταισμενων λεληθασι σφας αυτους δεινην οιονει πως ποιουμενοι την
καταβοην, και ο της επανορθωσεως επαινος των ατεχνως αυτοις ειργασμενων
αποφανει το ακαλλες. Ἢ ουκ αληθες οπερ εφην; {Β.} Ἀληθες μεν ουν. Πλην ανεντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

αμνησικακως το και ειπερ ελοιντο μεταχωρειν εφ' ετερα, προς εκεινα ιωμεν, ως αν
μη τις αυτοις της καθ' ημων οφρυος εκπορισθειη λογος δια του και κατοκνησαι τον
αγωνα δοκειν. {Α.} Ἐφωμεν δη ουν, οιει γαρ ωδε ταυτ' εχειν ορθως. Και δη και
αγορευοντων αμαθως ουσιαν ειναι Θεου το αγεννητον, αλλ' ευθυς, οιμαι, τις και
προς γε τουτι πλατυ γελασας ερει· Ει το αγεννητον ουσια Θεου, μυρια δε οσα τα
αγεννητως οντα κατα τον κοσμον, παν ει τι αγεννητον, τουτο εστιν ουσια Θεου,
ηγουν εξει το αγεννητον εις λογον ουσιας. Ἔστι τοινυν αγεννητως μεν οιον ηλιος,
πεποιηται δε κατα τον ισον σεληνη τροπον, αστρα τε και ουρανοι· 430 παριημι γαρ
Ἀρχας τε και Θρονους και κτισιν απασαν την υπερ ημας, ου δια γεννησεως καθαπερ
ημεις την εις το ειναι λαχουσαν εισβολην. Ἀλλ' ου παν αγεννητον ουσια Θεου, ουτε
μην τοις αγεννητως ουσιν εις ουσιας ορον το αγεννητον καταλογισθειη αν. Το αρα
αγεννητον ουκ αν εις τουτο παραδεξαιμεθα, τον υγια τε και απαραφθορον ετι
συζοντες νουν. Ἄλλως τε–δειν γαρ οιμαι και τουτο επενεγκειν–ει το αγεννητον
ουσια, το δε της ουσιας ονομα, μητε γενους, μητε ειδους, μητε μην διαφορας η
διαφορων επενηνεγμενων, υποφανει τοις ακροωμενοις το συμπαν ουδεν, πλην οτι
μονον ουσια, καταδηλουτω μηδεν επι Θεου το αγεννητον, μητε μην του μη
γεγεννησθαι καταλογιζεσθω σημαντικον, αλλ' η οτι μονον ουσια, και τινος
ασυμφανες· γενους γαρ ετι, και ειδους, και διαφορας αμοιρει. Λεγωμεν δε ωδε και
εφ' Υιου το της γεννησεως ονομα, και νοεισθω μονον ουσια, ψιλως ετι και
ουδαμοθεν διωρισμενως. Ἑκατε ροιν ουν ημιν τοιν ονοματοιν απλως και
αδιαστολως εκπεφωνημενοιν, και την ουδενος εισποιουντων εννοιαν πλην οτι
μονον ουσια, τις αν ειη η διαφορα λοιπον Πατρος προς Υιον; Ουσια γαρ ως προς
ουσιαν, επενηνεγμενου μηδενος, ουτε το μειζον, καθα φησιν, ουτε το ελαττον, ουτε
το κατατεμνον εις ετεροτητα την κατα τι γουν ολως διακεκτησεται, αλλ' η εισαπαν
ομοιοτης ουσιαι προς ουσιαν ενδοιασμου τινος διχα προσειη αν, κατα γε τον ορθως
εχοντα λογισμον, εστ' αν ουσιαι νοωνται μονον και ονο μαζωνται. Ουκουν ατεχνως
και αδιακριτως ουσιαν του Θεου το αγεννητον εκδεξαμενοι, κατερυθριατωσαν
αμαθαινοντες, και μη επιτειχισμα τηι του Υιου φυσει την λεξιν αναδει μαμενοι των
της αληθειας καθυλακτουντων δογματων, την ουδαμοθεν ημιν ορωμενην διαφοραν
ως εμφανη παραφε ροντες, ει μητε το αγεννητον επι του Θεου και Πατρος το μη
γεννηθηναι τυχον, μητε μην θατερον εφ' Υιου το γεννηθηναι δηλοι, ουσιαι δε αμφω,
και τουτο αδιαστολως. Παρεδειξε γαρ αρτιως ημιν ο λογος ως διΐστησιν ουδεν
ουσιαν ουσιας, εις γε το ετεροιως εχειν, καθο φαμεν τε ειναι και νοουμεν ουσιας.
Οιει δη ουν αρα σαφη τε ειναι και υγια τον λογον, η επανορθωσηι και μεθαρμοσεις
επι το αμεινον; {Β.} Ουδαμως. Ἔχει γαρ ορθως. {Α.} Ει δε δη και εκκλεψειαν αυτοι
της του αγεννητου φωνης του μη γεννηθηναι την δηλωσιν και ουσιαν απλως 431
υπαρχειν ενστησονται, ποιος αν ημιν εκδυσωπησειε λογισμος τους εθελοντας
αφελειν του γεννητου την γεννησιν και εις ουσιας αυτο καταγραφειν δυναμιν,
καθαπερ αμελει και αυτοι το αγεννητος; Ειτα πως ετι διαγνωσομεθα και ποιος ημιν
αποτεμει λογος την εν προσωπωι τε και υποστασει διαφοραν του Πατρος προς Υιον,
ηγουν του Υιου προς Πατερα; Τις γαρ ο γεννησας ετι, και τις ο γεγεννημενος,
ασυμφανες ηδη πως. Φρουδος δη ουν ο συμπας ημιν της πιστεως διοιχεται λογος.
Ποθεν γαρ ετι και πως εις τε τον Πατερα και τον Υιον πιστευομεν ως εις γεννητορα
και γεγεννημενον; Ου γαρ ψιλην και περεφθαρμενην εν γε δη μαλιστα τουτοισι την
των ονοματων σημασιαν παρα δεξομεθα, πολλου γε και δει. Φαιην δ' αν εικοτως ως
ακριβη τε και αναγκαιαν, ειπερ εστιν ημιν εις αληθειαν η πιστις και θεογνωσιας της
οντως ου διημαρτηκαμεν, εις Πατερα και Υιον και αγιον Πνευμα βεβαπτισμενοι. {Β.}
Ευ λεγεις· επυθομην δε οτι κακεινο φασιν, οτι κεκληται Πατηρ ως δημιουργος και
τοις εξ ουκ οντων εις το ειναι παρενηνεγμενοις οιονει τις αρχη και γενεσις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

πεφηνως. Και γουν και ημεις αυτοι δεδιδαγμεθα, φησι, κατονομαζειν ουτω τον Θεον
και αγορευειν εν προσευχαις· "Πατερ ημων, ο εν τοις ουρανοις." {Α.} Ειτα, ω
βελτιστοι, φαιμεν αν προς τουτο αυτοις, ποτερα καλειν κεκελευσμεθα Πατερα τον
Θεον ως εις το των ποιηματων τελουντες γενος, η οτι τηι της υιοθεσιας δοξηι
κατεστεμμεθα, και κατελογισθημεν εν τεκνοις; {Β.} Ὡς ποιηματα μεν δια την φυσιν,
υιοι δε δια την χαριν. {Α.} Ἀλλ' ενθαπερ αν ονομαζοιτο πατηρ, και μην και υιος, μη
συνεισβαλλετω το ποιηθεν, μητε μην ο του πεποιη σθαι λογος παρεισκεκριμενος
ορασθω τεως, επει τοι πατρι μεν η σχεσις προς υιον, υιωι δε αυ προς πατερα,
μεσολαβουντος ουδενος, καθαπερ αμελει και ποιητηι προς ποιημα και ποιηματι προς
ποιητην. Ει δη ουν το εκαστωι πρεπον αφαι ρησομεν, και την των καλουμενων προς
τι δυναμιν ατεχνως ατιμαζοντες, προς πατερα μεν τωι πεποιημενωι, υιωι δε προς
ποιητην την εκ των σημαινομενων σχετικην δυναμιν απονε μοντες αλωσομεθα, πως
ουκ αν εντευθεν και μαλα εικοτως τον επι ταις ανωτατω φρενοβλαβειαις
οφλησαιμεν γελωτα; {Β.} Ὡς υιοι Πατερα καλεσομεν τον Θεον· φληναφων γαρ οιμαι
το διατεινεσθαι περιττα. {Α.} Ἀλλ' ουτε πατηρ ειη αν κατα γε το αληθες, ουτε μην
υιος, ει μη τις νοοιτο γεγεννηκως και γεγεννημενος. 432 {Β.} Ὀρθως εφης.
Κεκλησθω δη ουν, φασι, Πατηρ ο Θεος, ει βουλει, τροπωι καταχρηστικωι. {Α.} Ποθεν,
ω ταν, την επωνυμιαν ευραμενος, ειπερ εστιν αυτος κατα φυσιν ου Πατηρ; Ἢ ταχα
που παρ' ημων ερουσι των φυσει τε και αληθειαι πατερων; {Β.} Ευ ισθι τοι και τουτο
ερουντας. {Α.} Ποι δη ουν αρα θησομεν τον μακαριον Παυλον, ουχ ημιν απονεμοντα
της πατροτητος την αρχην, αλλ' ουδε ετερωι τινι των κτισματων, αφιερουντα δε
ωσπερ και αναθεντα μονωι τωι γε αληθως Θεωι και πρωτωι Πατρι· γεγραφοτος δε ημιν
επαΐοι τις αν· "Ἐξ ου πασα πατρια εν τε ουρανωι και επι γης ονομαζεται." Ἀποκριναι
γαρ, ω Ἑρμεια, διαγυμνασεις δε ουτως ημιν τον λογον, ει ελοιμην αναμαθειν αρ' εν
χρονωι γεγονεν αγεννητος ο Θεος, τουτο ουκ ων εν αρχαις, η γουν αμα νοειται Θεος
και ην αγεννητως; {Β.} Ἀγεννητως ην· το γαρ ετερον τι παρα τουτο φαναι πως ουκ
αβελτερον κομιδηι; {Α.} Της του αγεννητου φωνης το μη γεγεννησθαι δηλουσης, η
πως; {Β.} Το μη γεννηθηναι δηλονοτι. {Α.} Τι γαρ ολως εδει τον αναρχως οντα Θεον
ορασθαι τοιουτον; Ἢ ποιαν αν αυτωι και την κατα τινων διαστολην προσεποιησεν η
λεξις, ηγουν η φυσις, ειπερ αυτου φυσις εστι το αγεννητον, ουδενος πω των
γεννητων γεγονοτος η συνυπαρχοντος, ειπερ ουκ ειναι φασι γεννητορα του Υιου
τον Πατερα; Προς τι γαρ αγεννητος, της των γεννητων ουσιας ουπω το συμπαν
εισκεκριμενης; Ου γαρ δη που φαιεν αν, ως γε μοι φαινηται, συναναρχα τε και
συναΐδια τωι αγεννητωι Θεωι τα γεννητως εκτισμενα. Και ειπερ ην αγεννητος αει
Πατηρ ων ο Θεος, υφεσταναι δη παντως αναγκη λεγειν και τον δι' ον ην αγεννητος,
τουτεστι τον γεννητως οντα Υιον, ου την εικονα καταπλουτησαντες και δια της κατ'
ευσεβειαν αρετης λαχοντες την μορφωσιν, Πατερα καλουμεν τον Θεον και ημεις
αυτοι, καθ' ομοιωσιν του ανωτατω τε και πρωτου Πατρος πατερες ωνομασμενοι.
Πρεσβυτερα γαρ αει των εικονων τα αρχετυπα. {Β.} Και τι το απειργον τους δι'
εναντιας Πατερα κεκλησθαι λεγειν καταχρηστικως τον Θεον, επειπερ ολως εσμεν
ημεις κατα φυσιν πατερες, κεκλημενος δε Πατηρ ως τοις γεγονοσιν αιτιος εις το
ειναι και υπαρχειν, εχει το αγεννητον εις ουσιας δυναμιν; {Α.} Ἀλλα μεμαρτυρηκεν
ημιν αληθης ων ο Παυλος ως 433 διηκει παρ' εκεινου το της πατροτητος ονομα κατα
παντος ποιηματος λογικου κατ' εικονα και μιμησιν του πρωτου δεικνυοντος
εναργως τουθ' οπερ εστι και εν ημιν αυτοις. Ἔφη δε ουδαμως οτι και πασα
αγεννησια παρ' αυτου εν τε ουρανωι και επι γης, η χρην ολως γεννηθηναι μηδεν, ινα
και ενσημαινοιτο τοις πεποιημενοις η του αγεννητου εικων. Το γαρ δη μαλιστα
κατακαλλυνειν ειδος την κτισιν η προς το παντων εστιν ανωτατω συμμορφια τε και
εμφερεια. {Β.} Ἀναιρησομεν ουν την κτισιν, αποσυλωντες αυτης την γεννησιν ινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

διαπλαττοιτο προς το αγεννητως εχον; {Α.} Ου τουτο φημι, νοηματων δε των
εντευθεν την ατοπιαν ωιηθην εγωγε παραδειξαι δειν, ων οτι προσηκεν αποφοιταν
ιεναι τε ως απωτατω σοφος ημας αναπειθει λογος· "Σεαυτον αγνον τηρει," και το·
"Μη χρηναι κοινωνειν ταις ετερων αμαρτιαις," ευ μαλα παραφωνων. Καιτοι γαρ
δεον ημας απριξ ηρτησθαι φιλειν της των αγιων Πατερων αδιαβλητου δοξης, τι τοις
αλλοτριοις εφηδεσθαι χρη, και αγριας ουτω μετασχειν φρενος; Ἀγρια γαρ φρην η της
του Υιου καθυλακτουσα δοξης, και "λαλουσα κατα του Θεου αδικιαν," κατα το
γεγραμμενον. Ἐδοκει γαρ, οιμαι, και μαλα ορθως τοις διαβοητοις εκεινοις ανδρασιν,
οι των του Σωτηρος ημων μυστηριων ταμιαι γεγονασιν, ευνοι τε και δοκιμωτατοι,
ουσιαν μεν ουδαμως του Θεου και Πατρος το αγεννητον, φωνην δε ειναι μονον τοις
ακροωμενοις το μη γεννηθηναι κατασημαινουσαν. Ὃ δη και ενειναι φαμεν τωι λογωι
τωι περι γε της υποστασεως του Θεου και Πατρος, ουκ αυτοχρημα ειναι την Θεου
ουσιαν. Ἔστι γαρ δη τοις εθελουσιν ανασκοπουμενοις οραν ως απαντων ημιν των
οντων η και εν μοναις οντων υποψιαις του ειναι και μονονουχι το της υπαρξεως
πλαττο μενων σχημα, τα μεν ωσπερ εν ιδιαις εδραις εστι και μην και το ειναι τουθ'
οπερ εστιν ενυποστατως διεκληρωσατο, τα δε ωδε μεν ουκ εχει ποθεν, εξεδρα δε
μαλλον εστι, και εν ιδιαις μεν ουκ ερηρεισμενα φυσεσι, τας δε γε των οντων ουσιας
περιποτωμενα, και δια του συμβηναι δυνασθαι τωι δεινι τυχον η φερε ειπειν τωι δεινι,
μονονουχι και συνυφε σταναι τοις εχουσι δοκει, ιδιαν δε ωσπερ φυσιν την
αλλοτριαν ψευδεται. {Β.} Πως λεγεις; {Α.} Ου γαρ δη διαμεμνησηι πεπονηκοτος ημιν
του λογου και ως ενι καλως αποδεδειχοτος οτι τα εν ταξει των συμβεβηκοτων, η και
ενοντων απλως κατηριθμημενα, ηκιστα μεν σφισιν αυτοις, ετεροις δε μαλλον
ενυπαρχοντα κατα 434 θρησαι τις αν, και δοκει μεν ειναι τι καθ' εαυτα και λεγεσθαι,
φυσιν δε την του λαχοντος ως ιδιαν εχει. Ου γαρ αυτο τι καθ' εαυτο και
ενυποστατως υπαρχον το γεννητον και αγεννητον, μονην ημιν την του γεγεννησθαι
δηλωσιν, η γουν του μη γεγεννησθαι τυχον, εισφεροντα. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.}
Καταλογιστεον δη ουν την αγεννησιαν, ως ενυπαρ χουσαν τωι λογωι της υποστασεως
του Θεου και Πατρος, και αυτης μεν, ουκ αυτην δε ειναι θετεον. Ἀνασκοπει γαρ ωδε
την ατοπιαν, ει δοκει. Ει γαρ δη κατα το αληθες ουσιαν ειναι φασι το αγεννητον,
μυρια δε οσα των οντων υπαρχειν γεννητως, τι το απειργον ετι παρανοουντας ειπειν
μηδε υφεσταναι των οντων τινα, καιτοι το ειναι λαχοντα γεννητως, ειπερ εκαστον
αποδραμειται τε και εξολισθησειεν αν του ειναι ουσια, μη ον αγεννητον; {Β.}
Ἐξολισθησειεν αν, πως γαρ ου; {Α.} Πως δε ουχι κακεινο φραζειν αυτοις των οτι δη
μαλιστα πρεπωδεστατων; Ει γαρ ουσιαν του Θεου και Πατρος καταλογιουνται το
αγεννητον, ταυτην δε ωσπερ ιδιαν απετεμετο φυσιν, των αλλων εισαπαν
ανωικισμενην, υπερουσιος ων και παντων επεκεινα Θεος, γεννητως ειναι τα λοιπα
διανοεισθαι χρη και εν ιδιαι τινι κεισθαι φυσει, ουδεν εχουσηι κοινον φυσικως προς
εκεινην. Γεννητωι γαρ προς αγεννητον, τις αν γενοιτο και ποιος ο λογος, το γε ηκον
εις ποιοτητα, δηλον δε οτι την κατ' ουσιαν; Ειτα τι φαιεν αν οι προς παν οτιουν
ευκολοι των κακων, τα του Θεου και Πατρος ιδια και εν τωι γεννηματι βλεποντες,
τουτεστι τωι Υιωι; Ζωη μεν γαρ και φως και Θεος αληθινος ο Πατηρ· αλλ' εστι ταυτα
και ο Υιος, ου μεθεκτως η παρηλλαγμενως, αλλ' ουσιωδως και εν ισωι τροπωι. Ἆρ'
ουν αισθανηι λοιπον οτι τα της θεοτητος ιδια και εξαιρετα ουχι λογωι τε και τροπωι
τωι της αγεννησιας πρεποι αν μαλλον, ινα μη και ετερων ειναι φωμεν, α διχα
γεννησεως οντα τε και υφεστηκοτα φαινεται, αρμοσαι δ' αν μαλλον ως Θεωι τωι
Πατρι; Ὧδε γαρ αν διηκοι λοιπον ως εις Υιον τε και εξ αυτου, φυσεως οιμαι νομωι, το
εν ουσιαι ταυτον. Ἔστι τοινυν ουσια μεν ηκιστα γε του Θεου το αγεννητον,
σημαντικον δε, ως εφην, του μη γεγεννησθαι μονον τον Πατερα, και ουχ υφεστηκος
ιδικως. {Β.} Ὀρθως εχει. Φαιεν δ' αν ισως οι δι' εναντιας· Ει γεννητως οντα τον Υιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εν ταυτοτητι τε και ομοουσιον ειναι φῂς τωι Θεωι και Πατρι, ουκ οκνησεις ετι, κατα
γε το 435 εικος, οτι και αει συνυπαρχει νοειν, και ου διχα παθους και απορροης, της
εκ του τεκειν λεγομενου γεγεννηται, καιτοι παντος ημας αναπειθοντος λογισμου το
τινος αιτιον προυπαρχειν ηγεισθαι του αιτιατου και ως απαν το γεννω μενον
κατασινεται πως την του τεκοντος φυσιν· προεισι γαρ ως μερος. Παρεισθω δη ουν η
φυσει τε και αληθειαι γεννησις, παντη τε και παντως το χρηναι παθειν την απορροην
εισκομιζουσα την του παθειν ανωτατω και αλωβητον φυσιν. {Α.} Ειτα ουχι τουτο
εστιν εναργως οπερ εφην; Οις γαρ αν ποιοιντο λογοις το οτι αν βουλωνται νοειν
καθαπερ τινα βαφην επιχρωματιζοντες, εις ετεροιας αυτους μεθιστασι μορφας και
προς παν οτιουν μετακλινουσιν ευπετως, το οιμαι δονακων διενεγκειν ουδεν εν
σμικρωι κομιδηι ποιουμενοι λογωι, καιτοι χρην δηπου και διαπεπηχθαι φιλειν, και το
τοις νηπιοις εξομοιουσθαι δειν ως αχρειον απορριπτειν και των οτι μαλιστα
κεκιβδηλευμενων. Ἐκεινα τε γαρ, νου και φρενος της αριστης ετι τητωμενα, προς
παν το κινουν απερινοητως ιεται· οι δε το ηκον εις νουν αβασανιστως αρπαζουσι,
παντα τε σαθρον και αναλκιν εκτετιμηκασι λογον· ανδραποδωδες δε οιμαι τουτι, και
νου το ρεγχειν ηρρωστηκοτος. Ἡμιν δε ο Παυλος· "Ἀδελφοι, φησι, μη παιδια γινεσθε
ταις φρεσιν, αλλα τηι κακιαι νηπιαζετε, ταις δε φρεσι τελειοι γινεσθε." Το γαρ τοι
φρονειν μεν ηττον η χρην, μειον δε ηπερ ην εικος της αληθους εφικεσθαι γνωσεως,
καιτοι τελουντας εις ανδρας, ουκ εφηβους ετι και ολιγογνωμονας, ηκοντας δε ηδη
προς μετρον ηλικιας του πληρωματος του Χριστου, αγιοπρεπες μεν ου τι που·
δυσαποτριπτον δε οτι προσοισει το βλαβος οισπερ αν ολως ενιζησειεν ουκ
αμφιβολον. {Β.} Ουχ ετερως αν εχοι, λεγεις γαρ ορθως. {Α.} Βουλει δη ουν ταυτι μεν
εν τουτοις οπωσπερ αν ειεν ωδε μεν εχειν εωμεν, ιωμεν δε αυ ταις εκεινων αθυρο
γλωττιαις αντεκκομισοντες την αληθειαν; {Β.} Και μαλα. Τουτο γαρ που και αμεινον.
{Α.} Το αιτιον τοινυν και το αιτιατον, ουκ οιδ' οθεν ημιν ελοντες τε και
ονομαζοντες· ου γαρ που παρα γε της θειας ερουσι Γραφης· τι δη αρα και φρονειν
εγνωκασι; {Β.} Και μην αρτιως επυθου λεγοντος ως αει πως εστιν εν πρεσβυτεραι
νοησει τε και υπαρξει το αιτιον του αιτιατου· και οτι το γεννων ουκ αν διχα παθους
και απορροης δια γεννησει ποτε. Και ταυτι παραφεροντες, εν ελαττοσι μεν η 436 εν
οις ο Πατηρ απεφαινοντο τον Υιον, ηξιουν δε ειναι δευτερον και οιονει πως
οψιγενη, και ταχα που και αυτην ουκ αληθη την γεννησιν ανοσιως επιφημιζοντες,
και το εκ της ουσιας συκοφαντουσι γνησιον. {Α.} Ἀγορευοντων δη ουν ερομενοις
εκεινο· αιτιον του ειναι πεπιστευκασι τωι Υιωι τον Πατερα· ποτερα την του ποιητου
ταξιν επεχοντα και προς το ειναι διακομισαντα δημιουργικως εν ισωι τοις κτισμασιν,
ηγουν ωδε μεν ουχι, συνερουσι δε οτι κατα γε τον αληθη της γεννησεως τροπον εξ
ιδιας ημιν ουσιας προιεντα το γεννωμενον; {Β.} Ὡς Πατερα φασιν, ητοι δημιουργον.
Ἁπλους γαρ υπαρχων την ουσιαν ο ανωτατω Θεος, ως αν νοοιτο κτιζειν, ουτω και
γενναν. Το γαρ τοι της ενεργειας ου ταυτοειδες συνθησει που παντως απλουν οντα,
φησιν. {Α.} Και μην τουτο γε εστιν ανω τε και κατω διακυκησαι το παν, και την των
πραγματων ευδιακριτον φυσιν ασυνθετως κομιδηι φυρδην αναχεαι, και α της
αλληλων ποιοτητος μακρος τε και ακριβης απονοσφιζει λογος, ποταμιοις εν ισωι
ναμασιν εις μισγαγκειαν ενεγκειν· εφη γαρ ουτω τις των παρ' Ἕλλησι σοφων.
Ἕτερον γαρ, οιμαι, το κτιζειν παρα το γενναν απας τις ουν ημιν αποφανει λογος.
Οιμαι δε δειν μη το απλουν αλογως προσνεμοντας τωι Πατρι, προς εκτοπους εννοιας
ορθως εχοντα τε και εν καλωι δοξης ερηρεισμενον τον επ' αυτωι κατασειειν λογον. Ει
γαρ ως κτισει και τεξεται, και ταυτον αμφω νοειται, διισταντος ουδενος εις
διαφοραν και το ετεροιως εχειν, καταδεισαιμ' αν ουδαμως εκεινο ειπειν ως ωνπερ
αν ειη δημιουργος, τουτων εσται δηπου και πατηρ, και παν το πεποιημενον νοοιτ' αν
αυτου και γεννημα. Τα δε οποσα τε εστι και εν οποσοις ειδεσι και διαφοραις φρασαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

μεν ου ραιδιον, παρα δ' ουν ομως τοις εθελουσιν αναμετρειν. Ουδεν γαρ εστι των
οντων ο τον του πεποιησθαι διελασει λογον. Τελει δε οτι παντη τε και παντως εν γε
τοις ουσι και τα εν εσχατοις και κατερ ριμμενα, τις ο καταρνουμενος; Ἁπαντων ουν
εσται, και ει τηιδε εχοι τινα, πατηρ ο Θεος. {Β.} Και πως ατοπιας ου σφοδρα μεστος ο
λογος; {Α.} ∆υσσεβειας μεν ουν της εσχατης επεκεινα θειν φαιης αν μαλλον, ει τα
εικοτα λεγεις. Ει γαρ, ως οιονται, παρα τωι Θεωι και Πατρι το τε κτιζειν και το γενναν
αδιακριτον αληθως και ουχ ετεροιως εχον, δια το απλουν εν ουσιαι, πρωτον μεν
εικαιομυθον την αγιαν ημιν αποφαινουσι 437 Γραφην, μονογενη τον Υιον
ονομαζουσαν, τον, ειπερ εστιν αληθες ο δη φασιν οι δι' εναντιας, εν πολλοις
αδελφοις, μαλλον δε πασιν ομου τοις ειναι πεπιστευμενοις, η γεννη θεντα τυχον,
ηγουν ενεργειαι δημιουργικηι παρενεχθεντα προς υπαρξιν. ∆οκει γαρ εκεινοις αμφω
τε ειναι ταυτον και ουχ ετεροιως εχειν. Ειη δ' αν και αυτος αμαρτοεπης, ως εοικεν, ο
μεγας ημιν μυσταγωγος Ἰωαννης, οια τι των απορρητων εξενεγκων το μονογενης
εφ' Υιου· ον και "εν κολποις" ειναι φησι του Θεου και Πατρος, ου διεψευσ μενον,
οιμαι, τον επ' αυτωι τοκον και δια τουτου δεικνυς· διελασοι δ' αν ημιν εις θρασους
ηδη τουτι, καιτοι σοφος ων ο λογος, ως επιθρυσκειν αποτολμαν και αυτωι τωι Υιωι.
Φαιην γαρ αν οτι τας των Ἰουδαιων ακριτους ορμας καιτοι παρον αποσειεσθαι, και
μαλα ραιδιως, αυτος εφ' εαυτωι παρα θηγων αλωσεται. Τι γαρ μη μαλλον εφασκεν·
Ἐγω ειμι το κτισμα και ποιημα του Θεου, Πατερα δε ιδιον ωνομαζε τον Θεον, ισον
εαυτον ποιων τωι Θεωι; Τι δε εδει μαλλον επιφωνειν εν συναγωγαις· "Ὁ πιστευων εις
τον Υιον ου κρινεται," και μη οπερ ην εικος και λιαν ευκολως κατευνασαι δυνασθαι
των ακροωμενων τον ατιθασσον φθονον· Ὁ πιστευων εις το κτισμα ου κρινεται;
Οιμαι γαρ αν, ει ταυτι διακεκραγοτος διεπυθετο τις, ουκ αν οιεσθαι φορτικον, ουδε
εθελησαι καταλευειν αυτον, και μεχρις οφρυος του ορους αποκομιζοντας, κρημνοις
ενιεναι παραλογοις επιχειρειν. Τι δε δη και εδρων οι σοφωτατοι μαθηται, δοξαν
εχοντες επ' αυτωι την Υιου που παντως και ουχι την κτισματος; Ἐπειδη γαρ επ' ακρωι
κυματι βαινων, και την υγραν τε και ευδιαχυτον των υδατων φυσιν αφραστωι
δυναμει τοις ιδιοις υποστορεσας ποσι, το πλατυ διεθει πελαγος, ασυνηθες μεν τοις
αγιοις αποστολοις εδιδου το θαυμα, συνεισηλατο δε μολις εκων και ολκαδιωι
διεπλει, καιτοι και ραιστα μετον, ειπερ ελοιτο κατορθουν, το και αυτοις εποχεισθαι
κυμασι. Κατατεθηποτες δε ηδη και την αμαχον εξουσιαν αναλογισαμενοι,
προσεκυνουν λεγοντες· "Ἀληθως Θεου Υιος ει." Ἆρ' ουν ουχι και ενωμοτον ωδι το
χρημα ποιουμενοι, ειναι τε Υιον αληθως διειποντες Θεου, διαβεβλησονται μεν
εικοτως ως ψευδοεπεις, διημαρ τηκοτες δε ταληθους αλωσονται τε και
ελεγχθησονται; Ει γαρ εστιν ουχ Υιος, εκ της του γεννησαντος ουσιας αναφυς,
ποιημα δε μαλλον, τηι της υιοτητος δοξηι κατακεχρωσμενος και εν ψιλαις ευφημιαις
την επωνυμιαν λαχων, τι μαθοντες 438 προσεκυνουν; Τι δε Υιον ωνομαζον οι
μυσταγωγοι και της αληθειας κηρυκες; {Β.} Ὡς αριστα ημιν ο λογος εχει. {Α.} Ὁ δε δη
θειος τε και ιερωτατος Παυλος, καιτοι "σκευος εκλογης" ωνομασμενος παρα Θεου,
και τεταγμενος ιερουργος εις τα εθνη και ταμιας ακριβης των του Σωτηρος ημων
μυστηριων, τι αν βουλοιτο δηλουν οταν ηκει βοων περι τε αυτου του Υιου και των
αγιων αγγελων· "Ὃς ων απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου,
φερων τε τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως αυτου, καθαρισμον των αμαρτιων
ποιησαμενος, εκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν υψηλοις, τοσουτωι κρειττων
γενομενος των αγγελων οσωι διαφορωτερον παρ' αυτους κεκληρονομηκεν ονομα;
Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγε λων· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε· και
παλιν· Καθου εκ δεξιων μου εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου;
Ουχι παντες εισι λειτουργικα πνευματα, εις διακονιαν αποστελλομενα δια τους
μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν;" Και παλιν· "Ει γαρ ο δι' αγγελων λαληθεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

λογος εγενετο βεβαιος και πασα παραβασις και παρακοη ελαβεν ενδικον
μισθαποδοσιαν, πως ημεις εκφευ ξομεθα, τηλικαυτης αμελησαντες σωτηριας;" Πως
γαρ αν ολως νοοιτο προς τε ημων αυτων και των αγιων αγγελων της αρρητου δοξης
ο χαρακτηρ, και μην και απαυγασμα της υποστασεως του Θεου και Πατρος ο Υιος, ει
την του γεγεννησθαι δυναμιν ουκ εν πραγματος αληθειαι διακεκτη σεται, ψιλαις δε
και μοναις καταχρυσουται φωναις, ετεροιως εχων κατα την φυσιν και
συντεταγμενος τοις κτισμασιν; Ουδεν γαρ, ως εοικε, το απειργον ετι και αυτον εν
κτισμασι τελειν τον Πατερα, χρηναι τε νοεισθαι γενητον, ειπερ αυτου και χαρακτηρ
και απαυγασμα γενητος υπαρχων εστιν ο Υιος. Ὄνομα δε πως διαφορωτερον ετι
κεκληρονομηκε παρα τους αγγελους; Ει γαρ εν ισωι του κτιζειν παρα Θεωι το γενναν,
δηλον αν ειη δηπουθεν ως το εν Υιου ταξει λελογισμενον αδιακριτως εσται και
ποιημα, και το εν κτισμασιν αληθως κατηριθμημενον ουδεν ηττον εστι και γεννημα.
Τι ουν ετι διαμελλει Θεος εις γε το χρηναι τυχον και εκαστωι των αγιων αγγελων
ειπειν· "Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε;" Ὃ γαρ εχουσιν ελοντες οικοθεν
τε και ουσιωδως, τι μη νεμων οραται, μαλλον δε –θερμοτερον γαρ ειρησεται–τι
παραιρειται και αδικει 439 τους ηδη λαχοντας την της γεννησεως δοξαν και το εν
υιου τεταχθαι λογωι; ∆ιοισει γαρ ολως ουδεν, επειπερ απλους ο Θεος, το γενναν του
κτιζειν παρ' αυτωι, κατα γε τον εκεινων ηλιθιον νουν· αναχειται δε αμφω προς εν τι
το δηλουμενον, και την εις ταυτοτητα δεχεται συνδρομην. {Β.} Ναι· δοκει γαρ ωδε πηι
νοειν τε και φραζειν αυτοις. {Α.} Ἀλλ' ουχ ωδε εχειν ερουμεν ημεις· πολλου γε και
δει. Πλειστη γαρ οση τοιν τε ονοματοιν ημιν και αυτου του χρηματος η διαφορα.
Ἀποκριναι δε, ει σοι δοκει, φιλοπευστουντι μοι. {Β.} Πυθου δητα. {Α.} Ὁ των θειων
ημων μυσταγωγων αριστος τε και υπερτατος Ἰωαννης αναγεγραφε περι του Υιου·
"Εις τα ιδια ηλθε και οι ιδιοι αυτον ου παρελαβον· οσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν
αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι." Ἆρ' ουν τοις ουκ εχουσι το εν υιου κεισθαι
δοξηι δεδωρησθαι φησομεν της υιοθεσιας την χαριν, η τοις ηκιστα δεομενοις του
λαβειν, οικοθεν τε και ουσιωδως πεπλουτηκοσιν αυτο, και ει μη υπο του δεχοιντο
τυχον; {Β.} Τοις ουκ εχουσι. Τουτο γαρ οιμαι και αληθες. {Α.} Ειτα τις εν γε τοις ουσιν
ολως ουκ εχων αλωσεται, ειπερ ουδεν η γεννησις παρα το εκτισθαι εστι, μαλλον δε,
ειπερ εν αμφω και ταυτον, διισταντος ολως προς ετεροτητα μηδενος; Γεγεννησθαι
γαρ δωσομεν παν οπερ εστι, καν ει παρηχθη προς γενεσιν. {Β.} Ἆρ' ουν εξ αυτης ημας
της ιδιας φυσεως γεγεννηκεν ο Πατηρ; {Α.} Ου γεγεννηκε μεν ημας εξ ιδιας φυσεως ο
Θεος και Πατηρ· πλην ουχ οπερ αν φαινοιτο νοσουν εφ' ημων το απρεπες και
αμηχανον τουτο δη παντως αντιταξεται κατα τον ισον λογον και τωι κατα φυσιν
Υιωι. Ἐκτισμεθα μεν γαρ ομολογουμενως ημεις· ο δε της ουσιας εξεφυ του Θεου και
Πατρος, προς ον και ημεις διαμορφουμεθα και εν γεννησεως ταξει την εξ
ημεροτητος δεχομενοι χαριν, εν υιοις τεταγμεθα Θεου, θυραθεν μεν και εισποιητον
κομιζομενοι το αξιωμα, θετοι δε υιοι, διαπεπλασμενοι προς αληθινον και
εισκεκλημενοι προς δοξαν την του κατα φυσιν. Θετοι δε ολως ουκ αν ειεν υιοι μη
του κατα φυσιν προυφεστηκοτος και της αληθους γεννησεως της εσυστερον εικονος
προυποφαινουσης εν εαυτηι το αρχετυπον. Ειπερ ουν ου τετοκεν αληθως ο Πατηρ,
δια γε τουτο παρ' αυτωι το γενναν τωι κτιζειν ουχ ετερον, οιχεται μεν ημιν εκποδων ο
εφ' Υιωι λογος, αγονος δε και η του Πατρος καταφωραται 440 φυσις. Φρουδη δε
ωσπερ και η των την πιστιν παραδε δεγμενων ελπις. Που γαρ ολως υιοτης ετι; Που
δε το εντευθεν αξιωμα, προς το αμεινονως εχειν ανακομιζειν δυναμενον το εν
κτισμασι τελουν, ειπερ εν ισωι λογωι τε και μετρωι τωι τεχθεντι το ποιηθεν,
συνθεουσης κατ' εκεινους εις εν τι το χρημα κτισεως τε και γεννησεως; Ἆρ' ουν ουχι
ληρον τε ειναι ταυτι και των αγαν αισχρων φαιη τις αν αισχιονα; {Β.} Κομιδηι μεν
ουν. {Α.} Ει δε δη και συνεδρος ειναι λεγοιτο και εστιν αληθως ο Υιος τωι Πατρι, της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

εν αληθειαι γεννησεως ουκ εισκομι ζουσης αυτωι το δειν παντη τε και παντως τηι του
τεκοντος εναγλαΐζεσθαι φυσει δια της εισαπαν ομοιοτητος τε και ισοτητος, ουκ
αναφανδον ηδη πως ερουσι την τωι γενεσιουργωι πρεπουσαν τε και ενυπαρχουσαν
δοξαν και επ' αυτην ηδη διηκειν την των γεννητων φυσιν και αξιωμα το δεσποτικον
ανηφθαι το δουλον; Και μην ο θεσπεσιος γραφει Παυλος· "Τινι γαρ ειπε ποτε των
αγγελων· Υιος μου ει συ," η· "Καθου εκ δεξιων μου;" Ἀνθ' οτου γαρ δειν ωιηθη Θεος
τους μεν εν τωι παρεσταναι τε και λειτουργειν την αυτοις πρεπωδεστατην
αποκληρωσασθαι δοξαν, τον δε τοις ανωτατω και τοις της θεοτητος εναβρυνεσθαι
θωκοις και τον ουδαμοθεν ισοφυα συνεδρον τε και ομοθρονον εχειν; Ῥοπη τις, ως
εοικεν, υποδραμουσα και θελησις την του Πατρος εξουσιαν τον μεν εν εκεινοις
ετιθει, τους δε εν οις εισι, καιτοι μη κατεγνωσμενους. Ἐπιψηφιζεται γαρ τουτο
αυτοις το αδιαβλητως εσταναι και το συζειν δυνασθαι την ιδιαν αρχην ανω τε και
κατω διαθειν λειτουργουντας Θεωι. Ἠδικησεν ουν, κατα το εικος, ο Θεος και Πατηρ,
μη ουχι των ισων αξιουσθαι και αυτοις εφεις; Ἀλλ' ουχ ωδε εχει ποθεν. Μη γαρ
ερημοι φρενος της αριστης ημεις κατ' εκεινους ειημεν· πλειστον γαρ οσον εστι το
μεσολαβουν και διιστων αμετρως του ποιηθεντος το γεννηθεν. Και ο μεν εστιν Υιος,
και ως τουτο υπαρχων ομοθρονος· οι δε παρεστασι, κεκλημενοι προς το ειναι
δημιουργικως. Τι τοινυν ανακιρνασι τα αμικτα και συνδειν επιχειρουσιν εις
ταυτοτητα παρα λογως τα της αλληλων ομοφυΐας εξεστηκοτα τοσουτον οσον αυτη
των πραγματων η φυσις αυτομαρτυς ουσα διαβοησειεν αν; Ἀλλ', ως εοικεν, ιδρως
εκεινοις και σκοπος το ου τι που διειδεναι φιλειν και επειγεσθαι ταληθες, εντρυφαν
δε ωσπερ δυσσεβως εναθυροντας πολυπλοκοις ευρεσιλογιαις και αχαλινοις
αθυροστομιαις. 441 {Β.} ∆ιαψευδηι μεν ουδαμως· σπουδαζεται γαρ παρ' εκει νοις των
αναγκαιων ουδεν. Ἐρειν δ' ουν ομως εκεινο υπολαμβανω, πως αν το απλουν
διαφορους ημιν εκτεκοι τας ενεργειας, και γεννησει μεν ετεροιως η ως αν εργασαιτο
τυχον, εργασεται δε ουχ ουτως η ωσπερ αν τεκοι, και τον της απλοτητος ου
καταφθερει λογον; {Α.} Και μην τουτο γε εστιν, ως εγᾦμαι, παλιν ετερον ουδεν η το
καλαμινην μετα χειρας ραβδον ελειν, καθα φησιν ο προφητης Ἠσαΐας. Το γαρ τοι
τοις ουτω σαθροις και ευδιακλαστοις επιθαρσησαντας λογισμοις εν βεβαιωι κεισθαι
νομιζειν του φρονειν ορθως, πως ου καλαμινην ταις ιδιαις ψυχαις υποστησασθαι
ραβδον ασυνετως ελομενους αποφησειεν αν; Ευανατρεπτον γαρ κομιδηι το σοφον
ειναι δοκουν καταθρησεις προβλημα, δοκιμασας ωδι και τοις ουσιν ενιεις
περιεργοτατον τε και ακριβη τον βασανιζοντα νουν. Μυριαι μεν γαρ οσαι των οντων
αι φυσεις εισιν, ων αι μεν εις διαφοραν αλληλαις και διαμαχην ηκιστα μεν ηγμεναι
προς του καλουντος εις γενεσιν τα ουκ οντα ποτε, διωικισμεναι δε μαλλον εις ιδικην
αποκληρωσιν και ετερως εχουσαν η αι λοιπαι· αι δε, ουχι τουτο λαχουσαι μονον,
αλλα και αλληλας αναιρουσαι ταις συμπλοκαις και ασυμβατον εχουσαι την εις
ταυτον συνδρομην· νομος γαρ αυταις ο φυσεως ανακαιει την εχθραν. Ἆρα σοι κατ'
ιχνος των ειρημενων εισιν ο νους; {Β.} Ου πανυ. {Α.} Συνες ουν ο φημι, φρασαιμι γαρ
αν οκνησας ουδεν. Ουκουν κεκληνται προς το ειναι τεχνηι τε και ενεργειαι Θεου
αγγελος τε και ανθρωπος, ουρανος ομοιως και γη, βους τε και ιππος, ξυλον τε και
λιθος. Τουτων δε εκαστον εν ιδιαι μεν και διωικισμενηι νοειται φυσει, και ουχι παντη
τε και παντως απαραλλακτως εν απασιν η εν οις αι λοιπαι, ου μην εναντιως εχουσηι
προς τας ετερας. Χρημα γαρ ουκ ασυμβατον ουτε αλλως αμιγες ανθρωπωι μεν
αγγελος, αγγελωι δε ανθρωπος· εναντιαι γαρ ουδαμως αλληλαις αι φυσεις· ουρανου
δε υπαρξις, ηγουν ο της υπαρξεως λογος, ου διαμαχειται τοις αλλοις. Ου γαρ
διεστηξει προς εχθραν γη μεν ουρανωι, γηι δε εκεινος, ηγουν τωι λιθωι το ξυλον, επει
τοι τον του ειναι λογον ουκ εκ των ανθεστηκοτων και εις εναντιοτητα φυσεως
αποτετμημενων διεκληρωσατο. Προς δη τουτοις απασι πεποιησθαι φαμεν εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ενεργειας Θεου πυρ τε το καυστικον και μην και το υδωρ διαψυχειν 442 ειδος, αλλ'
ενος αμφω ποιηματα, του απλου. Και ειπερ εστιν απλης ενεργειας εργα ταυτι, καιτοι
προς τοσαυτην διεστηκοτα την προς αλληλα διαφοραν, πως αν ετι το της ενεργειας
πολυειδες την απλην ουσιαν παραιρησομεν, ευσεβειας αφορμην την της αληθειας
αναιρεσιν ουκ οιδ' οπως υπειληφοτες; Ἄθρει δε, ει σοι δοκει, και ετερον τι προς
τουτοις. Ει γαρ επειπερ εστιν απλους ο Θεος ενεργησει μονοειδως και πρεπειν ερουσι
τουτο δη μαλιστα αυτωι, τι μη και απλην ενειναι πιστευουσι την διαθεσιν αυτωι; {Β.}
Πως λεγεις; {Α.} Ου γαρ, ω βελτιστε, καταμυσαττεται μεν και κατα σκωπτει τους
πονηρους, και κατεστυγημενον ποιειται τον αλιτηριον, επιγαννυται δε τοις οσιοις,
και το επαινεισθαι πρεπειν τοις την εξιν αγαθοις απονεμει; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.}
Συγχωρησεις δε ειναι κινημα μεν εις οργην, την κατα των πλημμελουντων κολασιν,
πραιοτητος δε καρπον ηπερ αν γενοιτο τυχον εις αγιους τιμη τε και χαρις; {Β.}
Συγχωρω, και γαρ ωδε εχει. {Α.} Ουκουν, επειτοι φασι την θειαν απλην ειναι φυσιν,
εξεστησαν τε δια τουτο αυτης το της ενεργειας πολυειδες, απλην εχειν οιεσθωσαν
και ου πολλην εν εαυτωι την διαθεσιν. Ουκουν, οις αν επαινηι, τουτοις αν, οιμαι,
καταμωμησαιτο· και οις αν αγασαιτο, παντως που και καταψεξειε. Και το μεν θυμου
και οργης ενεργημα, πραιοτητος εσται καρπος, ειναι δε ταυτον καταλογιουμεθα που
τηι πραιοτητι την οργην. Προσθειην δ' αν εγωγε τοις ειρημενοις και τοδε· φυσις μεν
γαρ θεοτητος μια και απλη· φαμεν δε αυτην ειναι ζωην τε και δυναμιν και σοφιαν
και δοξαν. Και ζωηι μεν ζηι το ζωοποιουμενον, δυναμει δε δυναμουται το δυναμου
μενον και σοφιαι σοφουται το σοφουμενον, δοξηι δε δοξαζεται το δοξης επιδεες, ητοι
το δοξαζομενον. Ἦ ουκ αληθες ο φημι; {Β.} Και μαλα. {Α.} Ουσιας δε της απλης πως
αν γενοιτο καρπος το πολυειδες εις ενεργειαν, κατα γε το εκεινοις ευ εχειν υπειλημ
μενον; Ἐνεργει δε πολυτροπως, καιτοι την φυσιν απλους ων ο Θεος. Ἆρ' ουν, ω
Ἑρμεια, δοιης αν ειναι τι των τοιουτων το παραλογωτερον; Ου γαρ αμεινον
παραπολυ και λογισμου του καθηκοντος οραται μεμεστωμενον το απλουν μεν ειναι
την φυσιν οιεσθαι τον Θεον, το δε οπως εχει και ενεργει διαφορως εξεπιστασθαι
παραχωρειν αυτωι δη και μονωι, πολυπραγμονειν δε ουκ ετι; Θεος γαρ και τα αυτου
παντως που και υπερ νουν και λογον. 443 {Β.} Ευ εφης. {Α.} ∆ιακεισομεθα τοινυν ουκ
ασυνετουντες ημεις ξηραν ου τι που και αγονον του αυτηι πρεποντος και ιδιου
καρπου την των ολων γενεσιουργον απομειναι φυσιν, προς ην δη παντα τα
καρπογονα μεμορφωται, και κατ' αυτο δη τουτο καρπογονα. {Β.} Ἄμεινον δη που και
ασυγκριτως· προσαπαιτησουσι δε, κατα το εικος ειπειν, πως αν νοοιτο γεγεννηκως ο
Πατηρ. Ειτα τι μη πεπονθως των οσα παρεπεσθαι τοις γεννωσι φιλει, μερισμον δη
λεγω και απορροην· η πως αν ειη του αιτιατου παντη τε και παντως ουκ εν
πρεσβυτεραι νοησει τε και θεσει το αιτιον αυτου; {Α.} Παγχαλεπον, ω Ἑρμεια, και
δυσδιεξιτητον κομιδηι το χρημα εστι, και τοις οτι μαλιστα κατεγλωττισμενοις
αστιβες ειπειν, μαλλον δε και αυτο το συνιεναι μονον. Νωι τε γαρ δη τα υπερ νουν
ουχ αλωσιμα, λογωι τε τα υπερ λογον διατρανουν ουκ ενεστιν. Ὅτι μεν γαρ Πατηρ ο
Θεος και γεγεννηκεν αληθως εξ ιδιας ημιν ουσιας τον Υιον παραδεδωκεν η πιστις,
κατεσφραγισε δε και αληθες ον απεφηνεν η θεοπνευστος Γραφη, Πατερα και
γεννησιν ονομαζουσα πανταχη. Οιμαι δε δειν ουκ ετι το πιστει παραδεχθεν
θρασυτεραις ωσπερ εκβασανιζειν ερευναις. Πιστις γαρ ουκετι το ζητουμενον. Ὅνπερ
γαρ τροπον "ελπις βλεπο μενη ουκ εστι ελπις· ο γαρ βλεπει τις, τι και υπομενει;"
κατα την του σοφωτατου Παυλου φωνην, ουτω δη πιστις ερευνωμενη και ουκ
εχουσα το αζητητον πιστις ουκ αν ειη, κατα τον ισον ελπιδι λογον. Το γαρτοι πιστει
τετιμη μενον βασανου παντως ελευθερον. Χρηναι δη ουν εγωγε φημι, καθαπερ
αμελει τον προσιοντα Θεωι, πιστευειν μεν οτι εστι, ζητειν δε ουκετι· ουτω διακεισθαι
και φρονειν οτι και Πατηρ ο Θεος και γεγεννηκε, το δε ανορυττειν οπως, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ανεφικτον εαν. Καταμειδιασειν γαρ οιμαι παντελως ουδενα των οτι προσηκε τοις
αγαν υπερκειμενοις χαριζεσθαι το νικαν σωφρονως διεσκεμμενων. Νου δε δη
παντος αμεινων ο της θειας γεννησεως νοοιτ' αν τροπος. Ἔστι γουν διαπυθεσθαι
σαφως του Θεου και Πατρος προς τον εξ αυτου κατα φυσιν εκπεφηνοτα διαβοωντος
Λογον· "Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε." Το μεν γαρ οιονει της ωδινος
γνησιον και το εξ αυτης ημιν της ουσιας του Πατρος εκτετεχθαι τον Υιον
παραδειξειεν αν ευ μαλα το "εκ γαστρος," ως εκ παραδειγματος του καθ' ημας
χρειωδεστατα παραληφθεν. Το δε γε "προ εωσφορου" την 444 αποτεξιν ειπειν
σημαινει ταχα που το εν αφανειαι και ακαταληψιαι και καθαπερ εν σκοτωι βαθει τον
της γεννησεως κατακεκλεισθαι τροπον. Ἑωσφορου μεν γαρ εξ ευων αρτι τερματων
λαμπρου προς το ανω διαπηδησαντος, αυγαι κατασκιδνανται τον αιθερα λεπται και
φως αραιον τε και αδρανες ετι της ηλιου μαρμαρυγης συναναθρυσκει προαγγε λον,
αφηβησαντος ηδη του της νυκτος σκοτους. Ὀφθεντος δε ουπω κατ' ουρανον, εν
ακμαις ετι κεισεται τα νυκτος, οτε και παχυς των ομματων καταχειται σκοτος και εν
ισωι τοις τας οψεις λελωβημενοις και οι του παθους απειρατοι. Ἐπει λεγοις αν ημιν
αυτος τι το θαυμα το θεοπρεπες εν τωι γεγεννησθαι τον Υιον, ει και νοοιτο "προ
εωσφορου;" {Β.} Ουκ αθαυμαστον, ω ταν, το της γεννησεως χρημα. Το γαρ αρχαιον
αυτης και πρεσβυτατον αναμαθοι τις αν δια του νοεισθαι "προ εωσφορου." {Α.} Ειτα
πως ουκ αμεινον προ ηλιου και σεληνης, μαλλον δε ουρανου τε και γης ειπειν;
Πρεσβυτερα γαρ αστρων τε και εωσφορου ταυτι. Μαλλον δε και το προ γης τε και
ουρανου και απασης απαξαπλως της κτισεως ειναι λεγεσθαι τον Υιον οιηθειην αν
εγωγε σμικρον τε και ευτελες· εξ αναρχου γαρ πεφηνε Πατρος, αφραστον τε και
απερινοητον παντελως τον της γεννησεως εχει τροπον. Τοιγαρτοι και αυτος ημιν ο
διαβοητος Ἠσαΐας· "Την γενεαν αυτου τις διηγησεται; φησιν, οτι αιρεται απο της γης
η ζωη αυτου·" γενεαν, οιμαι που, την γεννησιν, ζωην δε την υπαρξιν ευ μαλα
διακαλων, ην και απο πασης αιρεσθαι της γης, τουτεστιν ανακουφιζεσθαι τε και
υπερφερειν απαντα νουν των επι της γης, και ανω που κεισθαι των καθ' ημας
εννοιων, αστιβη δε και ανεμβατον τοις της ανθρωποτητος μετροις, αληθεστατα μοι
φαναι δοκει. Ὅτι δε και χρονου παντος επεκεινα και αρχης αμεινων της τοιασδε
πεφηνεν ο Υιος ου μειον η ο Πατηρ, ετερος τις ημας των αγιων προφητων αναπεισει
βοων· "Και συ, Βηθλεεμ, οικος του Ἐφραθα, ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν
Ἰουδα. Ἐκ σου μοι εξελευσεται του ειναι εις αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και αι εξοδοι
αυτου απ' αρχης εξ ημερων αιωνος," την εκ Πατρος υπαρξιν ιδικην εξοδον ωσπερ
τινα γεγενησθαι λεγων, καθ' ην απ' αρχης ης ουδεν επεκεινα παντελως τωι ιδιωι
γεννητορι συνυφεστωτα νοουμεν, ουκ αγεννητως, αλλα γεννητως. Ποσον ουν οιει
δειν γελωτα οφλειν αυτους ανθρωπινοις διασκεμμασι και 445 πεποσωμεναις
εννοιαις εφικνεισθαι δυνασθαι των ουτως υπερκειμενων ουκ οιδ' οπως
υπειληφοτας; Τινα γαρ αν τις ειδειη τροπον το οπως αν τεκοι Θεος, μη ουχι δη
προτερον εκμεμαθηκως ο τι ποτε αρα κατα φυσιν εστιν; {Β.} Ἀλλ' εστι τουτο
αμηχανον· "Ἔθετο γαρ σκοτος αποκρυφην αυτου," καθα γεγραπται, "και κυκλωι
αυτου η σκηνη αυτου," το, οιμαι, δυσκατοπτον, μαλλον δε αποπτον τε και
ακαταληπτον και σκοτος ειπων και σκηνην ονομασας, υφ' ην τροπον τινα και εισδυς
ο παντα πληρων, αυτος τε υφ' εαυτου και υπο μονου γινωσκεται του ιδιου
γεννηματος. Ἔφη γαρ οτι "Ουδεις επιγινωσκει τις εστιν ο Υιος, ει μη ο Πατηρ, ουδε
τον Πατερα τις επιγινωσκει τις εστιν, ει μη ο Υιος και ωι αν ο Υιος αποκαλυψηι." {Α.}
Ευ λεγεις, και σε δη μαλιστα νυνι των τοιουτων αγαμαι λογων. Ουκουν, ει
περιεργαζοιτο τις και ριψοκιν δυνως ιχνηλατοι τα νωι μεν ουκ εφικτα, δυναμει δε
λογων ου καταθλουμενα, τον τοιουτον ερουμεν ηκιστα μεν ως ειη φιλομαθης,
εικαιοις δε μαλλον και περιττοις επινηχοιτο πονοις. Ειρησεται δε περι γε του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

τοιουτου παντος και ουκ απο σκοπου· "Ὃς ερειδεται επι ψευδεσιν, ουτος ποιμανει
ανεμους, ο δ' αυτος διωξεται ορνεα πτερωτα. Ἀπελιπε γαρ οδους του εαυτου
αμπελωνος, τους δε αξονας του ιδιου γεωργιου, πεπλανηται, διαπορευεται δε δι'
ανυδρου ερημου και γην διατεταγμενην εν διψωδεσι, συναγει δε χερσιν ακαρπιαν."
Ἐρρωσθαι γαρ ωσπερ τοις αναγκαιοις εις ονησιν και τοις αληθειας μεμεστωμενοις
ανοητοτατα φραζοντες, περιεπουσι το ψευδος και το καρπον ευσεβειας ουκ εχον ως
αναγκαιον εισδεχονται, αναθρυσκει δε δη προς τουτο αυτοις αλαζονειας ο νους, ως
ταχα που και ηγεισθαι λοιπον επικλημα και γραφην το οπως αν εχοι φυσεως μη
αυτωι διειδεναι και μονωι παραχωρειν τωι Θεωι, καιτοι της θεοπνευ στου Γραφης
ανεκφραστους ειναι βοωσης και λιαν αμεινους η κατα νουν τον ανθρωπινον τας
θειας οδους, τουτεστι την εφ' εκαστωι των γεγονοτων διεξαγωγην ωσπερ τινα και
οικονομιαν. Ἀναμελωιδει γαρ που και αναμελπει λεγων ο θειος ∆αβιδ· "Ἐν τηι
θαλασσηι η οδος σου, και αι τριβοι σου εν υδασι πολλοις, και τα ιχνη σου ου
γνωσθησονται." Ὁλκαδος μεν γαρ τοις εξ ουριας πνευμασιν ευ μαλα συνω θουμενης
και εις το βαθυ δη τουτι διαττουσης πελαγος ασυμφανες το ιχνος εστιν. Ἀροτρου γαρ
δικην επιχαραττουσα μολις της θαλαττης τον νωτον, υποπτερος τροπον τινα δια 446
μεσων ιεται των κυματων, α και ταις εις αλληλα συνδρομαις ανακιρνασιν ευθυς το
διατετμησθαι δοκουν. Ἢ ουχ ωδε εχει; {Β.} Κομιδηι μεν ουν. Σκοπει δε οπως αν ημιν
η γεννησις διχα παθους εσται και απορροης, και ειπερ ενδεχεται μη προυφεσταναι
λεγειν του αιτιατου το αιτιον αυτου. {Α.} Ου προυφεστηξει ποθεν, πολλου γε και δει·
αλλ' ουδ' αν τωι τοκωι συμπαρομαρτησαι ποτε τομη τε και παθος, ει επι Θεου το
χρημα νοοιτο, εφ' ου και το δυνασθαι παθειν και το δειν εν χρονωι τικτεσθαι το
γεννωμενον ασθενει. Σωματων μεν γαρ περι λογος ην ειπερ τις εις το παρον, οις αν
αρμοσαι και το παθειν, ουκ αμελετητως εχουσης της φυσεως εις απορροην, και μην
και αραροτως ακολουθουν τωι χρονωι το χρονωι περιοριζεσθαι, και την της
γεννησεως αρχην ουκ αναρχον εχειν, φαιην αν εικοτως ως ουκ αν εξοιχοιτο τυχον
του πιθανως εχειν τα της υποψιας αυτοις. Ἐπειδη δε περι φυσεως ημιν ο λογος της
ανωτατω παντος απτου τε αμα και ορατου σωματος, η και αυτων αιωνων εστι
τεχνιτις και χρονου παντος το πρεσβυτατον, πως ουκ αποπληκτον παντελως το γουν
οιεσθαι τι παθειν γεννωσαν αυτην και την εν χρονωι γενεσιν εχειν το εξ αυτης ως
ιδιον τε και ενυπαρχον αυτηι; Αιτιον δε και αιτιατον, ουδε ονομασαι θεμις, πρεποι δ'
αν μαλλον επι Θεου Πατερα τε ειπειν και γεννηθεντα Υιον. {Β.} Ἀλλ' ισθι τοι και
εφιεντας τυχον ωδε μεν τουτο εχειν, ει δοκει· ερειν δ' ουν ομως πως αν γεννησειεν ο
Πατηρ εξ εαυτου καθ' υμας, και ουκ αν τι προοιτο διακοπην υπομεινας και
απορροην, την εις ετερον τι παρ' αυτον, ειπερ εστιν αληθως εξ αυτου κατ' ουσιαν
ιδιοσυ στατως ο Υιος· πως δε ουχι το γεννων παντη τε και παντως του γεγεννημενου
προυφεστηξει και προεπινοηθη σεται. {Α.} "Ὁ μωρος μωρα λαλησει και η καρδια
αυτου ματαια νοησει," κατα την του προφητου φωνην. Οις γαρ ην εικος ου μετριως
επερυθριαν, ειπερ τι μετην ευβουλιας αυτοις, τουτοις ουκ οιδ' οπως ασυνετως
επισεμνυνονται, τομας και απορροην και το εν χρονωι δειν αποτεκειν επ' αυτης ημιν
της θειας διοριζομενοι φυσεως. Ειτα πως ουκ αμεινον εννοειν οτι μητε εν χρονωι
μητε κατα σωμα την γεννησιν η νοειν η φραζειν αξιον; Ουδε γαρ αν εχοιεν ειπειν ως
εν χρονωι γεγονε Πατηρ ο Θεος, αλλ' ην αχρονως τε και αναρχως τουθ' οπερ εστι,
συνυφεστηκοτος αυτωι δηλονοτι του δι' ον εστι Πατηρ. Ἐξελαμψε γαρ τροπωι τε τωι
υπερ 447 νουν και ως ουκ αν τις φρασαι της του Πατρος ουσιας ο Υιος, ου κατα
μερισμον η διαιρεσιν του γεγεννηκοτος την ιδιαν υπαρξιν ως ετεραν εχων, αλλ'
υπαρχων μεν ιδιοσυ στατως, γεννηθεις δε ουτως ως αν αποτεκοι το ασωματον, ο
τομης τε εστι και μερισμου παντελως απειρατον. Ει γαρ ολως τομης τε και μερισμου
και ων εκεινοι φασιν η θεια φυσις ανεχεται, νοεισθω και σωμα· ει δε τουτο, και εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

τοπωι παντως που, και εν μεγεθει και ποσωι. Και επειδη πεποσωται, μη φευγετω
περιγραφην. Ἕψεται δε τουτοις και ετερων ημιν εννοιων εσμος, τα σωματων ιδια
καταχεων αυτης, και λογισμων ατοπια δεινη. {Β.} Συμφημι καγω. {Α.} Ου γαρ, ω
φιλοτης, και τοδε ειπειν καταδεισαιμ' αν ουδαμως. {Β.} Το ποιον; {Α.} Ει γαρ τοις των
σωματων εθεσι τε και νομοις και η του Θεου και Πατρος υπενεχθεισα φυσις, τεξεται
μεν και ου διχα παθους, υπομενει δε τον μερισμον, εσται που παντως και εν ιδιαι τινι
θεσει τε και τοπωι το γεννωμενον, ατε δη και εισαπαν της του τεκοντος ποσοτητος
εκπεφοι τηκος· τικτεται γαρ ωδε τα απο σωματων. Ειπερ ουν οιονται τα παντα
πληρουν τον Θεον και Πατερα, ποι ποτε ημιν το εξ αυτου κεισεται και τινα τον ιδιον
ευρησει τοπον; {Β.} Ἄριστα εφης ως εσται τις εντευθεν ου μετρια πληθυς ανοσιων
εννοιων. Παραιτητεον γαρ ουν το της γεννησεως χρημα και μη νοεισθω, φασιν,
αληθες επι Θεου. Συνοιχησεται γαρ ουτως και η των λογισμων ατοπια. {Α.} Και μην
τουτο γε εστιν ετερον ουδεν η τον ακριβη της πιστεως διαλακτισαι λογον. Πως γαρ
αν ετι το εν Τριαδι ταυτον η θεια τε και αφραστος κεκτησεται φυσις, ει τον αληθη
της γεννησεως αναιρησομεν τροπον; Τερθρεια δε οιμαι ταυτι, και φρενοβλαβειας
ιουδαικης απαιδευτον θρασος. Ἐν ισωι δη ουν εσομεθα και ημεις αυτοι τοις ενα μεν
ειναι δοξαζουσι τον των ολων γενεσιουργον και Πατερα Θεον, μη μην ετι
παραδεδειγμενοις τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον. Τι δε δη και το καταλευειν
αυτον διακωλυσειεν αν, εγκαλουντας ιουδαικως· "Περι καλου εργου ου λιθα ζομεν
σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι συ ανθρωπος ων ποιεις εαυτον Θεον;" Ει γαρ δη τον
αληθη της γεννησεως τροπον αναιρησουσι δυσσεβως, ουκ αν, οιμαι, τις εις τουτο
λοιπον εννοιων ελαφριας καταφοιτησειεν ως Θεον ειναι κατα φυσιν οιεσθαι τον
Υιον, διακεκλησθαι δε μονον, καθα και ημας αυτους, και εισποιητον αληθως το της
448 θεοτητος ονομα λαχειν, ως ουκ εξ αυτης πεφηνοτα της ουσιας του Θεου και
Πατρος. Ἐπειδη δε κατ' εκεινους Υιος μεν ουκ ετι, τελει δε, ως εοικεν, συν ημιν εν
κτισμασι, λελυτρωμεθα μεν ουπω του λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτισαντα,
προσκυνουντες αυτωι, δυσσεβειας δε της επι τουτωι γραψεται μεν ημας ουκ εν δικηι
Θεος, εαυτωι δε μαλλον αναθησει τας αιτιας, επειπερ εισαγων τον πρωτο τοκον εις
την οικουμενην λεγει· "Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου." Ὁ δε και
προς αυτων των αγιων αγγελων προσκυνουμενος, και την τωι Θεωι και Πατρι
πρεπουσαν δοξαν ως ιδιαν εχων, πως ουκ αν ειη και εκ του Πατρος φυσικως, δια τε
τουτο Θεος; Αισθανηι δη ουν εις οιον αυτοις καταστρεφει τελος το δειν οιεσθαι μητε
αληθη την γεννησιν επι Θεου, μητε μην εθελειν εαν το οπως αν εχοι φυσεως
αποτικτειν αυτον, πολυπραγμο νουντας ουδεν, επιρριπτειν δε ωσπερ εξ αφυκτου
λοιπον αναγκης αυτωι τομας και απορροην και τα των σωματων ιδια παθη. {Β.}
Συνιημι μεν· πως δ' αν τεκοι, φασι, και ουχι παντη τε και παντως εψεται το παθειν;
{Α.} Ὅτι, καθαπερ εφθην ειπων, ουχι τοις σωματων νομοις υπεζευχθαι το ασωματον
υπονοειν ευσεβες, ουδε επει τοι κατα παθος και μερισμον αποτικτει το σωμα, τεκοι
αν απαραλλακτως ωδι το ασωματον· αλλ' ωσπερ εστι κατα γε τον του πως ειναι
λογον ετεροιως εχον παρα το σωμα, και τον της γεννησεως τροπον εξει που παντως
αυτωι πρεποντα τε και ιδιον. Και επειδηπερ εν χρονωι το σωμα γενναι, τεξεται που
παντως ουχ ομοιως το ασωματον. Ἕκαστον γαρ, οιμαι, των οντων ουχι τοις ετερου
παντως, αλλ' ιδιοις τισιν υποκεισεται νομοις· και κοινον μεν τοις ουσι το ειναι,
διανεμει δ' ουν ομως η φυσις εκαστωι την ετεροτητα, θεσμοις ιδιοις εξειργουσα προς
το μη ουτως εχειν εισαπαν ωσπερ αν ειη το ετερον· υπεζευχθω δη ουν εθεσι μεν και
νομοις τοις των σωματων τα σωματα, και γεννατω καθ' εαυτα, και πασχετω τους
μερισμους, ανεισθω δε το ασωματον εις ιδιους αυ λογους, και γεννατω καθ' εαυτο,
παθους και τομης ελευθεραν εχον την φυσιν. Και ει εφικοιτο μεν ο νους εις το
διειδεναι δυνασθαι τινα μεν τροπον το σωμα γενναι, συνιησι δε ουκετι την της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ασωματου φυσεως γεννησιν, τι μη μαλλον εαυτον αμαθιας γραψεται; Το δε δη
μειζον τε και αμεινον η κατα σωμα, πολυ μαλλον δε ασυγκριτως υπερκειμενον, εις
τον του 449 χειρονος καταβιαζεται τοπον, και τα μηδαμοθεν αυτωι προσηκοντα παθη
προσαπτων ουκ ερυθριαι. Και ει, οπερ ημιν ου συνιεναι ραιον η ανεφικτον ειδεναι,
τουτο δη παντως και αναιρησομεν; Ἐπειδη δε τι κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ ουκ αν τις
εκμαθοι, μειων γαρ, οιμαι, του τοιουδε πας νους, δυσσεβουντων αναιδεστερον και
μηδε αυτον ειναι λεγοντων, η γουν, επει τοι των οντων δημιουργικως απαθες
ουδεν, διατεινεσθων οτι πεισεται τι και αυτος εις ιδιαν φυσιν και τοις των γενητων
υποπεσειται θεσμοις, αγενητος ων. Ἀλλ' οιμαι, λογος ουδεις καταθησειεν αν εις γε
δη τουτο Θεον· μενει δε παντως ερηρεισμενως εν οις ειναι πεπιστευται. {Β.} Μενει
γαρ, επει τοι φυσις η θεια παντελως ακλονητος. Ἀλλ' ει γεγεννηκε, φησιν, ο Θεος,
προεπινοηθησεται παντως του Υιου και προυφεστηξει του ιδιου γεννηματος. {Α.}
Ουκουν ερω δη παλιν ως ει μη τοις των σωματων εποιτο τε και υποπιπτει θεσμοις το
ασωματον, γεννησει που παντως καθ' εαυτο και ου κατα σωματος φυσιν. Τα μεν γαρ
προεπινοεισθαι τε και προυφεσταναι των γεννωμε νων, αναγκαιος, ως εοικε, και
δυσδιεξιτητος κομιδηι διαδειξει λογος, και πρεσβυτεραν εχειν του ειναι την δοξαν,
ειπερ εστιν εν εξ ενος και ως εκ πρωτου το δευτερον προεισι τε κατα χρονον, ουκ
αναρχως εκφυομενα τοις ειωθοσι γενναν, επειτοι μηδε αυτην της εαυτων
γεννησεως αναρχον εχει την ριζαν. Το δε αναρχως υπαρχον και τελευταν ουκ ειδος,
φημι δη Θεος, πως αν, ειπε μοι, τοις της ιδιας φυσεως αντιφεροιτο νομοις, αρχην τωι
ιδιωι και κατα φυσιν Υιωι την εν καιρωι τε και χρονοις εισδεδεγμενον; Ειη γαρ αν
ετεροφυες εκφυλον τε ουτω το γεννωμενον, ει την του τεκοντος αυτο διαψευσαιτο
φυσιν· κεισεται δε, οιμαι, το χρημα λοιπον τερατολογιας ου μακραν. Το γαρ τοι προς
ετεροτητα φυσικην διατετμησθαι δοκειν του γεννωντος το γεννωμενον αμοιρησειεν
αν ου σφοδρα του τερατολογεισθαι πρεπειν. Ουκουν αποτεξεται κατ' ιδιαν φυσιν το
ασωματον, ου την εν χρονωι γεννησιν εχοντος του γεννηματος, αλλα τηι του
γεννωντος υπαρξει συνεπινοουμενου τε και συνυφεστη κοτος, και ου τι που κατοπιν
ιοντος, ειπερ εξ αναρχου πεφηνεν αρχης, της και αυτων των αιωνων ανωικισμενης.
{Β.} Ὀρθως εφης· πλην ει γενοιτο σαφης ο λογος και καταβιβαζοιτο πως επι την των
γενητων φυσιν, παραδειξειεν αν ευ μαλα το ζητουμενον. Τα γαρ τοι των νοηματων
450 διεκθρυσκοντα πολυ των ακροωμενων τον νουν κατα φανεστεραν αν εχοι την
δηλωσιν ει δι' εναργων ιοι παρα δειγματων. {Α.} Ἀληθης μεν ουν ο λογος, ω 'γαθε,
αλλ' ει την των οντων διασκεψαιο φυσιν, αρα αν εχοις ακριβως ειπειν οτωι μαλιστα
των παντων εικασται Θεος, ως την εις παν οτιουν εμφερειαν δυνασθαι λαχειν και
απαραλλακτως εχειν; {Β.} Ουδαμως, επει τοι Θεος κατα φυσιν ουδεν εν γε τοις
τελουσιν εν γενητοις. {Α.} Ἄγασθαι δη ουν ευ μαλα δεησει τον ιερον ημιν
υποφωνουντα Παυλον· "Βλεπομεν γαρ αρτι δι' εσοπτρου και εν αινιγματι·" και μην
και το "Ἄρτι γινωσκω εκ μερους," ουκ αθαυμαστον εαν οσιον αν ειη και σοφον. {Β.}
Ευ γε δη. {Α.} Ἰτεον δη ουν επ' αυτην ηι ταχος την αγιαν Γραφην. Λειμωνα δε οπως
ευφυα τε και ευανθη, τοις εξ ωρων βλαστημασιν εκπεποικιλμενον, μελιττων εν
ταξει διαπο τωμενοι, και τοις οτι μαλιστα τωι λογωι πρεπωδεστατοις ενιζησαντες
παραδειγμασι, τον της αρρητου και υπερ νουν γεννησεως εξεικονιζωμεν τροπον· και
καθαπερ οι λεπτοις ενιεντες γραμμασι τον του σωματος οφθαλμον, φερε και αυτοι
τον νουν απερειδοντες, καν γουν εκ μερους και ως εν αινιγμασι την θειαν ημιν οπως
εχει καταθρησωμεν φυσιν. Λογωι τοινυν παρεικαζων τον Υιον ο Πατηρ·
"Ἐξηρευξατο, φησιν, η καρδια μου λογον αγαθον." Ἴθι δη ουν, ω εταιρε, και μοι
σπουδαιως ερομενωι φρασον, ποιος εν γε τουτοισι διακοπης και απορροης
επινοηθειη αν η τροπος η τοπος; Τεξεται μεν γαρ και προησει λογον τον εξ εαυτου
νους ο ανθρωπινος, και την ισχνην ωδινα κινησας απερευξεται το δοκουν, και ταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

μεν εκ βαθους εις το ανω τε και εξω διαδρομαις ουσιωδη πως την γεννησιν ο λογος
ημιν υπο πλαττεται. Και ειναι μεν τις ετερος παρα τον προεντα δοκει, διατετμησεται
δε ουδαμως· ουτε μην του προς το ανω διαπηδησαντος λογου την πρεσβυτεραν ο
νους αποισεται δοξαν. Ἔστι γαρ εκ νου και εις νουν ο λογος αει, και μην και ο νους
εν λογωι. Ἢ ει τουτο φαιεν αν ως ουκ αριστα εχοι, νους μεν αλογος εσται, λογος δε
ανους, και οπερ αμφω τουθ' οπερ εισι νοεισθαι ποιει φρουδον πως ηδη διοιχησεται
και ελασει προς το μηδεν. Νους μεν γαρ αει λογου ριζα τε και γενεσις, νου δε αυ
λογος καρπος τε και κυημα. Ὁ μεν γαρ αλογος ουδαμως, και ει λογον εκτεκοι, ο δε
την του τεκοντος ποιοτητα και ιδεαν φυσιν ωσπερ 451 ιδιαν διεκληρωσατο, προεισι
τε τον τεκοντα παραβλαψας ουδεν. Το δε δη και φαναι τολμαν, εν γε δη μαλιστα
τουτοις, ως εστι που παντως του γεννωμενου το γεννων πρεσβυτερον ηλιθιον οιμαι
παντελως. Προεισι μεν γαρ εκ νου λογος. Ἐπειδη δε εστιν νους οτι λογον εχει, λογος
δε αυ παλιν οτι μεμεστωται νου, πως αν νοοιτο ποτε διχα μεν λογου νους, λογος δε
νου τητωμενος; Τα μεν γαρ εχοντα τι των εχεσθαι λεγομενων πρεσβυτεραν πως εφ'
εαυτοις απαιτει την του ειναι διαληψιν, και εν ψιλαις εννοιων φαντασιαις
πεπολιωται πως ου μειον η ωσπερ αν εχοιεν προς υιους πατερες, αλλ' οις
συνυπαρχειν αναγκη, και παντη τε και παντως το αλληλοις συνεπινοεισθαι πρεπει.
Ἀποπεραινεται δε ουτω το ειναι τε και συνεσταναι τι, αν τις αναπτοι το μειον εν
χρονωι και το πρεσβυτερον, και ουχι δη μαλλον οτι και συνδιολειται φαμεν
αλληλοιν, ει ετερου το ετερον προανισχοι και φαινοιτο. {Β.} Βραδυς ειμι πως εις γε
το αναμαθειν δυνασθαι ταυτι, συνιημι δε ου λιαν ο τι ποτ' εστιν ο λεγεις. Ουκουν
διασαφει, και μη μοι νωθειαν εγκαλει, μηδε ωσπερ τινα δικην επαρτησηις την
σιωπην. {Α.} Και μην εγω φραζειν ετοιμος, οκνου γαρ λογος ου πολυς εν γε τοις
ουτω λεπτοις εστ' αν ημιν ιοι κατα ρουν ο λογος. Το γαρ ανω τε και κατω και οιονει
πως εν κυκλωι περιφοιταν τα δυσεφικτα των θεωρηματων βλαβος μεν ουδεν, ου
μετριαν δ' αν ημιν εμποιησαι την ονησιν. Ουκουν ιδοις αν οπερ εφην ευ μαλα και
σαφως ει την των χρωματων διασκεψαιο φυσιν. Ειπε γαρ εκεινο, την λευκοτητα
τυχον ητοι την μελανιαν, ουπω τοις εχειν αυτας ειωθοσιν ενιδρυ μενας, αυτας που
καθ' εαυτας αρ' υπαρχειν οιησηι δυνασθαι; {Β.} Ουδαμως. Συμβαινει γαρ τα τοιαδε
μαλλον ετεροις, ειτα τουθ' οπερ εισι, τοτε δη μολις εκφαινονται. {Α.} Ὀρθως εφης.
Ουκουν, ουσιαι μεν τινες ειεν αν προεπι νοηθεισαι τε και προυποκειμεναι τωι λογωι,
την τε λευκοτητα και την μελανιαν εισδεδεγμεναι· αι δε εισιν εν τοις εχομενοις.
Ἀλλ' ει βουλοιτο τις αναμερος διατεμων το τε εχον εν τουτοις και αυ το εχομενον,
και το μεν εχον οτι πρεσβυτερον ειη λεγοι, το γε μην εχομενον υστεριζειν οιοιτο, εις
ποιον ημιν ουσιας καταθησει τοπον το πεφυκος ειναι λευκον, ει μηπω εστι λευκον;
Ἢ πως η λευκοτης ειη αν οπερ ειναι και λεγεται, ει μη δια του συμβηναι 452 τοις
εχειν ειδοσι και πεφυκοσι αυτην οτι λευκοτης ειη γνωριζοιτο; Ἰσοχρονον γαρ ει μη
λαβοι την συνδρομην τα προς ενος οτουουν συνθεοντα συστασιν και ουχ ετερως
εχειν δυναμενα, θεωριαι μεν εσται ληπτα, εξει δε ουπω το ειναι καθ' υπαρξιν, κατα
γε τον σφισι πρεποντα λογον. {Β.} Ἀλλ' ωδε μεν εχει και αληθως ειρησθαι ταυτι
διακεισομαι τε αυτος, οιμαι δ' αν και ετερους ου μειον η εγω. Πατρι γε μην και Υιωι
πως αν ημιν η αμφοιν τοιν παραδειγματοιν αρμοσοι δυναμις; {Α.} Ὅτι λογου μεν η
εκ νου προς το εξω φορα και το απαθες της γεννησεως και μην οτι το γεννηθεν ου
διατετμησεται, μενει δε μαλλον αυτο τε εν τωι γεννησαντι νωι και τον γεννησαντα
νουν εξει που παντως εν εαυτωι, διαρκεστατα τε μαλα σαφως εκδειξειεν αν, και προς
γε δη τουτοις οτι συμφυα τε αμεσως και συνυφεστωσαν εχει ταις εννοιαις την
υπαρξιν. Το δε γε των οντων τισιν αναγ καιως εμφυναι το χρωμα λεγειν, και ως ουκ
αν εχοιεν εκατερον εκατερου κατα σφων αυτων το πρεσβυτερον, αναγκαιοτατην
λαχοντα συνυπαρξιν–ισοδρομησει γαρ παν τως εις ισοχρονον αρχην–, το μεν της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

θειας γεννησεως τις αν νοοιτο προς ημων ο τροπος ουκ οιμαι σαφηνιειν, εκεινο δε
μαλλον ως ειπερ εστι Πατηρ ο Θεος, ουκ εν χρονωι το ειναι τουθ' οπερ εστιν
ευραμενος· εστι γαρ αει κατα ταυτα και ωσαυτως εχων και τροπης αμεινων της επ'
αμφοιν νοουμενης· παντελειος γαρ, ουτε της εις οτιουν των αγαθων πληρωσεως
υπαρχων επιδεης, ουτε μην τον επι τοις πεφυκοσι λυπειν υπομενων ολισθον·
συνεισκρινεται που παντως αυτωι και η του τεχθεντος δηλωσις τε ομου και υπαρξις
ουχ υστεριζουσα κατα χρονον, ουτε μην κατοπιν ιουσα της του τεκοντος δοξης δια
γε το χρηναι παντη τε και παντως επι Θεου συνεπινοεισθαι τε και συνυπαρχειν αει
Υιωι μεν Πατερα, Πατρι δε αυ τον Υιον, προς αναρχον αρχαιοτητα δι' εαυτου
μαρτυρουμενον, ει και εστι γεννητως, ως εκ Πατρος κατα φυσιν. Ἀπαυγασμα δε της
δοξης του Θεου και Πατρος ονομαζων ημιν τον Υιον ο θεσπεσιος Παυλος, και μην οτι
και χαρακτηρ εστι της υποστασεως αυτου, κατασφραγιει δη που, καθαπερ εγᾦμαι,
τον αρτιως ημιν γεγονοτα λογον, ως πεποιηται μεν αμωμητως κομιδηι, μεθυει δε
ψηφοις ταις εις ορθοτητα και αληθειαν. {Β.} Πως εφης; {Α.} Οιου δε με παλιν ωδε πηι
διεσκεμμενον το χρημα ειπειν· οτι το υπο του τυχον εξηυγασμενον ειη δ' αν που
φως, οιμαι, τουτι, της απαυγαζουσης ουσιας αυτο διακομιζον 453 τοις εξω την
ειδησιν, και ταις δι' ομματων αισθησεσιν εγχριμπτον αει, η γουν καθ' ετερον τινα
τροπον προσβολης ομιλουν τοις σωμασι· το τι κατα φυσιν εστιν η προιεισα τε και
εξαστραπτουσα ριζα τε αυτου και γενεσις εφηκε νοειν. Συντεταχθω δε ο λογος εις
παραδειγμα λαβων την ηλιου φυσιν και την εξ αυτου προχεομενην αυγην. Τι γαρ
κατα φυσιν εκεινος το εξ αυτου προιεμενον σελας αποφηνειεν αν. ∆ιαιρεσιν δε
ολως, ητοι την τομην και απορροην και παθος, ουδ' οσον ειδεναι τυχον ανασχοιτο
αν η ηλιου φυσις, καιτοι χυδην και ουσιωδως το εξ αυτης προιεισα φως, αλλ' εστι
μεν ολοκληρως εν αυτωι, και ει προχεοιτο τυχον, εχοι δε αυ εν εαυτωι το ιδιον φως,
ουκ απορριζουμενον εν τωι διαχεισθαι και δοκειν πως ηδη δια τουτου και εις ιδικην
ετεροτητα δραμειν. Ἀποδιελων γαρ ο λογος ηλιον μεν αναμερος αυτον καθ' αυτον,
την ουσιαν ο τι ποτε εστι φανταζεται, το δ' εν αυτωι τε και εξ αυτου προχεομενον
φως, ιδιον μεν αυτου, πλην εις αμεριστον ετεροτητα την ως εν ψιλαις και μοναις
εννοιαις, ευ μαλα διοικιει, δια τοι την εξ αυτου προς το εξω προοδον. Ὅτι δε δη
γελοιον αν ειη παντελως το πρεσβυτεραν μεν την ηλιου φανταζεσθαι γενεσιν,
υστεριζουσαν δε καν γουν τι βραχυ της ενουσης αυτωι φωτοειδους ενεργειας την
δυναμιν, ουκ αν οιηθειην ενδοιασειν ολως τον ωιπερ αν ειη σωφρων τε και
ερρωμενος ο νους. Ἴσον γαρ ηλιον μηδε ειναι λεγειν, ει μη συνυπαρχον εχοι το δι' ο
νοειται τουθ' οπερ εστιν. Ουκουν, ανατυπωσιν ωσπερ τινα διαπεπλασμενην ορθως
των εν αισθησει παρα δειγματων την δυναμιν ως εν εννοιαις ελων ταις εις ληξιν
ιουσαις την ανωτατω, την θειαν γεννησιν ου καταφθερεις, τομας επ' αυτην και
απορροην και παθος ασυνετως εισδε δεγμενος. Ἐπι γαρ τοι της ανωτατω πασων
ουσιας απαθης μεν η γεννησις, και μην και ουσιωδης η του γεννηματος υπαρξις και
διατομης ελευθερα, και τωι τεκοντι συνθεουσα και απαραιτητως συννοουμενη τε και
συνεισβαινουσα. Το γαρ αναρχον εν χρονωι μεμαρτυρηκε τωι Υιωι και ο σοφος
Ἰωαννης, "Ἐν αρχηι ην ο Λογος" ειπων, και αυ επι τουτοις· "Ὁ ων, ο ην, ο
ερχομενος." {Β.} Ἐκπεπονηται μεν ημιν ως αριστα γε, ω ταν, ο περι τουτου λογος.
Οιει δε που, κατα το εικος, απηλλαχθαι πραγματων, και ετερου δεισθαι μηδενος εις
αποδειξιν του προυφεστηκεναι μεν ουδαμως του Υιου τον Πατερα δοκειν, 454
συμφυα δε δειν και συνυπαρχοντα νοειν· αφικνειται δε ουπω κατα νουν εκεινα,
δυσπροσιτον κομιδηι και αναντη λιαν εχοντα την προσβολην. {Α.} Τα ποια αττα φηις;
{Β.} Ἐρησομενους ισθι τοι, δριμεις γαρ εις λογους, ποτερον ποτε θελητως ηγουν
ανεθελητως ο Θεος και Πατηρ εκτετοκε τον Υιον. {Α.} Ειτα, οποι ποτε αρα
κατασκηψειεν αν το κακουργημα αυτοις των ουτω δεινων ευρηματων, ως ηδιστα αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ειδειην. {Β.} Προσθεντες γαρ, οιμαι, κακεινο ερουσιν, ως ειπερ εστιν ανεθελητος ο
Υιος τωι Πατρι, τετοκεν ουχ εκων, αλλ' εκ του προς τουτο συνωθουμενος, η φερε
ειπειν αναγκης η τι και παθων των αβουλητων αλωσεται. Περιενεγκοντες δε ουτως
εις ατοπιαν τον λογον, καθειρξουσιν εις ομολογιαν του χρηναι λοιπον ειπειν το μη
αβουλητως γεγεννησθαι παρα του Πατρος τον Υιον, και τελευτωντες επαγουσιν· Ει
μη ανεθελητως τετοκεν ο Πατηρ τον Υιον, θελητως δε και κατα βουλησιν, παντως
που και προηγησεται και προαναφανειται της του Υιου γεννησεως η θελησις του
Πατρος. Ὧν δε δη που, φησι, και προυφεστηκως εσκεπτετο και πρεσβυτεραν εχει του
τοκου την θελησιν. {Α.} Ὡς ανοσια γε τοις διεστραμμενοις εκμεμηχανηται καθ' ημων
τα ευρηματα. Κατορχειται δε ουτω των της αληθειας δογματων ο λογος ωστε, ει τωι
δοξειεν εν γε τοις αγαν απηχεστατοις την απασων επεκεινα ψηφον ελειν, ουκ αν
οιμαι δρασειν αμεινον η ουτοι. Ἀκλεα δε ουτω την νικην αραμενοι και ταις εις
δυσσεβειαν υπερβολαις της των αλλων αμαθιας προυχοντες τε και προεκκειμενοι,
λοιπον ακουοντων· "Ἐδικαιωθη Σοδομα εκ σου." Ἅλις γαρ, αλις πικριας, ω ουτοι,
και διεστραμμενων εννοιων. Φερε κατευθυ της αληθειας ιωμεν τε ηδη και λεγωμεν
ως ουκ αν νοοιτο ποτε διχα του συνοντος τε αει και συνυφεστωτος αυτωι
γεννηματος ο αναρχως τε και αιδιως Πατηρ. Ἀλλ' ει και εστιν ουκ ανεθελητως του
Υιου Πατηρ, ου προανακυψει και προανανηξεται παντως του γεννηθεντος η θελησις.
Ει γαρ ην εν σοφιαι και λογωι το θελειν του Πατρος· ου γαρ ασοφον γε και αλογον την
θειαν ερουσι θελησιν· Σοφια δε και Λογος εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος, αυτος
αρα εστιν ο εν ωι πασα θελησις του Πατρος. Ὥστε τοις εκεινα πεφλυαρηκοσι
περιτρεπεται πως η σκεψις και το δεινον εγχειρημα προς το εχον εναντιως.
Ἀναπυθεσθαι γαρ δη και ημας, ως εοικεν, απειρξειεν αν ουδεν της των λογισμων
ατοπιας ηφειδηκοτας, ποτερα 455 θελητως ηγουν ανεθελητως υπαρχει τε και εστιν ο
Πατηρ. Και ει μεν ου θελητως, εκβεβιασται που παντως εξ αναγκης εις υπαρξιν. Ει δε
ωδε μεν ουχι, θελητως δε, προηγησεται που της υπαρξεως αυτου το θελειν αυτου.
Και επειδη το θελειν επραττετο σοφως δηλονοτι και ου διχα λογου, Σοφια δε εστι και
Λογος ο Υιος, προυφεστηξει του Πατρος. Βουλην δε και θελησιν του Θεου και Πατρος
τον Υιον ο θειος ημιν ονομαζει λογος. Ψαλλει γαρ εν Πνευματι και φησιν ο
θεσπεσιος ∆αβιδ, ως εκ προσωπου των πεπιστευ κοτων· "Ἐκρατησας της χειρος της
δεξιας μου, εν τηι βουληι σου ωδηγησας με." Και μην και ετερωθι· "Κυριε, εν τωι
θεληματι σου παρεσχου τωι καλλει μου δυναμιν." Πεποδηγημεθα γαρ εν Χριστωι προς
το θελημα του Πατρος, και εις υπερκοσμιον καλλος εν αυτωι μορφουμεθα, προς παν
οτιουν των αγαθων δι' αυτου νευρουμενοι. Ουκουν, οσον ηκεν εις εννοιων
σαθροτητα και λογισμων ατοπιαν, προυφεστηξει του Πατρος ο Υιος, αυτος ων η
θελησις· ειτα πως του γεννησαντος προαναφανειται το γεννηθεν; Ἄθρει δη ουν ιν'
εισι κακου, το "Ἑαυτους δοκιμαζετε, ει εστε εν τηι πιστει" μεθεντες ως απωτατω. {Β.}
Ἔοικεν. {Α.} Περιτρεψειε δ' αν τις και ου συν ιδρωτι μακρωι και προς ετεραν αυτοις
ατοπιαν την γραωδη προτασιν, αποκρι νεσθαι δειν εκεινο ειπων. {Β.} Το τι δη; {Α.}
Ποτερα δημιουργος και βασιλευς φιλοικτιρμων τε και αγαθος νοοιτ' αν και λεγοιτο
προς τε ημων αυτων και των αγιων αγγελων ο Θεος και Πατηρ η ου; {Β.} Ἀλλα ταυτι
μεν ως εστιν αμελητι φαιεν αν, ως εγᾦμαι. Πως γαρ ου; {Α.} Φραζοντων ουν ετι·
προσερησομαι γαρ, ανεθελητως αρα ταυτα εστιν η θελητως; Ει μεν γαρ ανεθελητως
ερουσι, πεπονθεναι δωσουσι την ανεθελησιαν αυτον, το ως εξ αναγκης παθος. Ει δε
μη αβουλητως οιησονται, προυπηρχε δε η βουλησις του ειναι αυτον α εστιν, ουκ αει
δυναμει δημιουργος, ουτε μην αναρχως βασιλευς, η φιλοικτιρμων, η αγαθος· χρονος
δε ισως προεισελασειε τις καθ' ον ετι ταυτα ουκ ων, το δειν ειναι διεσκεπτετο. Τις δη
ουν αρα των τοιουτων αν επαΐοι λογων, ειτα ταις εκεινων τερθρειαις ουκ
εποιμωξειε μεγα, και δη και ερρωσθαι φρασας, αμεινον μεν η εκεινοι διασκεψεται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

και την των πραγματων ευ μαλα καταθρησει φυσιν, διαλογιειται δε οτι των μεν
πρακτεων η μη θελησις τε και ανεθελησια κρατει, γεννησεως δε ουκ 456 ετι; Τοις δε
το ανθ' οτου λεγουσιν, εν γε τουτοισι, σοφον υπειπειν το τισιν υμνουμενον· "Ἡ
φυσις εβουλετο, ηι νομων ουδεν μελει·" προσθειην δ' αν οτι βουλης και αβουλησιας
ουδ' οπωστιουν εμπαζεται. Ἢ ουκ αν σοι δοξαιμι νοειν ορθως, ει αποφηναιμην οτι ει
οσα εστιν ουσιωδως ο Θεος και Πατηρ ουκ εξ επιδοσεως εχει της κατα θελησιν,
τετραμμενος επι το αμεινον, ουδε το ειναι Πατηρ θεληματικως κεκτησεται; {Β.} Πως
εφης; {Α.} Ἅγιον αρα τον Πατερα ειναι φηις, και μην οτι και αγαθος; {Β.} Και πανυ.
{Α.} Ουσιωδως αρα προσπεφυκυιαιν αυτωι ταιν αρεταιν, η εισκεκριμεναιν εξωθεν
κατα θελησιν, ως ει και παθοι τυχον την ανεθελησιαν εξοιχησομεναιν; Κινησις γαρ
ηδε θεληματικη. {Β.} Ουσιωδως· καταμειδιασαι γαρ οιμαι των ουχ ωδε εχειν
κατατολμωντων ειπειν ο της ορθοτητος λογος. {Α.} Ευγε, ω εταιρε, εφης, και σε της
φιλομαθειας αγαμαι. Ειτα πως ο Θεος και Πατηρ θελητως αν ειη τυχον ηγουν
ανεθελητως Πατηρ και ουχι μαλλον ουσιωδως, ειπερ εστιν ουτως αγιος τε και
αγαθος, και ουκ εν ψιλαις θελησεσιν εχει το ειναι α εστι; Τι δε δη αυ, πως εκεινο ουχ
οραις, καιτοι δεινως αγαν εκλελυττηκος και οιονει πως καθυλακτουν των δι'
εναντιας; {Β.} Ουπω μανθανω. {Α.} Ἀλλ' εισηι μεν δη· φρασαιμι γαρ αν ως ηδιστα σοι
χρηστομαθειν ηιρημενωι. Συνες δε αυτος ο φημι. Ἆρα γαρ οιησονται δειν οτι
γεννητωρ κατα φυσιν εστιν ομολογειν τον Πατερα και ουσιωδες αυτωι το χρημα
ερουσιν; Ἢ και τουτο καταρνησονται, φρονουντες ανοσιωτατα; Ει μεν γαρ ουκ ειναι
φασιν ουσιωδως γεννητορα, αναιρησουσιν εισαπαξ την υπαρξιν του Υιου, ουκ
αγεννητως το ειναι λαχοντος, αλλ' οντος τε και υφεστηκοτος εκ Πατρος, κατα γε
την πιστιν των ιερων Γραμματων. Ει δε φυσιν ουκ εχων την γεννητικην αληθως ο
Θεος και Πατηρ βουλησει κεκινηται προς το δυνασθαι γενναν, ωρα λεγειν ηδη πως
ως αυτος που ταχα την ιδιαν ειργασται φυσιν, γεννητικην αποφηνας, και εις οπερ
ουκ ην ενεγκων, και δη νοοιτ' αν εικοτως και εαυτου πρεσβυτερος, ει γε ων και
υφεστηκως, οπερ εστιν ειναι βεβουληται, φημι δη Πατηρ. Ἀλλ' εις ορος μεν ερριφθω
και κυμα ταυτι, φορητην ουκ ετι νοσουντα την ατοπιαν. Ἡμεις δε τοις εξ ορθοτητος
επομενοι λογισμοις, φαμεν οτι περιττον αν ειη και αμαθες το γουν ανεθελητως η
θελητως γεννητορα υπαρχειν οιεσθαι τον Πατερα, φυσει δε μαλλον και ουσιωδως.
Ἔστι γαρ ουκ 457 ανεθελητως α εστι φυσικως, συνδρομον εχων τηι φυσει την
θελησιν του ειναι α εστιν. {Β.} Ὡδι ταυτ' εχειν και αυτωι μοι δοκει. {Α.} Και προς γε
δη τουτοις, κατακινδυνευσειεν αν και εις ετεραν αυτοις ατοπιαν, το δη χρηναι
λεγειν επι Θεου και Πατρος πρεσβυτεραν οιεσθαι του τοκου την θελησιν.
∆ιασκεπτεον γαρ, ει δοκει, ποτερον ποτε νυνι δη και μολις ο Θεος και Πατηρ εν τοις
αυτωι πρεπουσιν εστιν οτι γεγεννηκεν, η πρεπωδεστεραν αυτωι την αγεννησιαν ευρη
σομεν. Ει μεν ουν οτι γεγεννηκε το τηι ιδιαι φυσει πρεπον ουκ εξοιχησεται, τι το εκ
της αγεννησιας αυτωι προσ νεμοντες ακαλλες, ουκ ερυθριωσιν οι ταλανες; Ει δε ην
οτι μη τετοκεν εν αμεινοσι και εν τοις πρεπωδεστεροις, τι προς το γενναν εκαλει το
εν χειροσι που παντως εσομενον ει πεισαιτο το γενναν; Ουκουν διημαρτηκε και
λογισμου του πρεποντος, και εισδεδεκται θελητως το πεφυκος αδικειν, και τουτο,
την αυτου δοξαν τε και φυσιν, και ξενη τις ως εοικεν ανεφυ γραφη κατα της
αρρητου βουλης του Πατρος. Ἆρ' ουν ουχι παντος μεν εμετου ταυτι βδελυρωτερα,
παντος δε εις ληξιν ηκοντα κακου δυσσεβειας τε ομου της αγαν εις υπερβολην
ιγμενα; {Β.} Ναι. {Α.} Φερε δη ουν, ταυτι μεθεντες ως πορρωτατω, προς εκεινο ιωμεν.
{Β.} Το ποιον τι φηις; {Α.} Το χρηναι φημι την απασων αριστην περι Θεου δοξαν ταις
ιδιαις ημας εγκατακλειειν ψυχαις, εννοουντας οτι της του Υιου γεννησεως
προηγησεται μεν ουδεν, ουτε μην προανατελει του γεγεννηκοτος η θελησις της του
γεννηθεντος υπαρξεως, ην δε αμα Πατηρ ο Θεος και θελητης του ειναι Πατηρ· εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

γαρ ουκ ανεθελητως ο εστιν, ουκ αναγκαιαν υπομενων εν γε τουτωι την θελησιν,
καθαπερ αμελει και ει νοοιτο τυχον αγιος τε και αγαθος. Ἅμα γαρ και ουσιωδως
αγιος τε εστι και αγαθος, και θελητης του ειναι α εστι, και ουχ ετερως εχειν
υποτοπητεον επι Θεου. Ἅμα γαρ εστι Θεος και αμα Πατηρ, ουχ υστεριζουσαν εχων
του ειναι την γεννησιν, αλλ' ομου το ειναι Πατηρ και υφεστως και νοουμενος. Τωι γε
μην ωδε φυσεως εχοντι παντως που δοτεον συνυφεστηκος αναρχως το γεννηθεν,
τουτεστι τον Υιον. {Β.} Ἀλλ' ει βουλει, φασιν, ωδε πηι και τοδε εχετω, και νοεισθω
συνυπαρχειν. Ἦν γαρ αει δυναμει Πατηρ ο Θεος, ψιληι δη ουν αρα θεωριαι ληπτος και
εν μονηι του ειναι δοκησει προ της γεννησεως ο Υιος, γεγεννηται δε μετα τουτο. {Α.}
Ουκουν, αληθης μεν τεως και εκ Πατρος αληθως 458 ομολογεισθω λοιπον η
γεννησις. Ὁ γαρ ειναι πεφυκως δυναμει τε και ενεργειαι πατηρ ου θελησιν εχει το επ'
αμφοιν βραβευουσαν, φυσεως δε μαλλον εψεται νομοις, οις αν νοοιτο και το τεκειν.
Ἀλλ' ουδ' αν οθνειου του γενοιτο πατηρ, ειπερ αει το γεννωμενον ομοφυες ειναι τωι
γεννωντι δεησει. Ὅτι δε και αυτωι τωι Πατρι τον εκ του τετραφθαι δυσκλεα
προσαπτουσι μωμον, καιτοι της θειας λεγουσης Γραφης· "Παρ' ωι ουκ εστι
παραλλαγη η τροπης απο σκιασμα," καντευθεν εισοιτο. Τι γαρ δη τουτο εστι, ω ταν,
η τροπη και παχεια τις ωσπερ εξαλλαγη, το εκ του δυναμει φημι μεταχωρειν εις
ενεργειαν; Το μεν γαρ ειναι τι δυναμει τηι κατα φυσιν υπειλημμενον, μη μην ηδη
τουτο και ενεργειαι δεχθεν, εστηκεν εν τηι δυναμει τεως, εισδεδεγμενον μεν ουπω
την εις ενεργειαν κινησιν, εμφιλοχωρουν δε ετι τωι εν αρχαις τε και πρωτωι. Ει δε
εισδεξαιτο τυχον την εις ενεργειαν κινησιν, μεταφοιτησειεν αν εικοτως εφ' ετερον,
οιμαι, τι παρ' οπερ ην εν αρχαις, ειπερ ουχ ενα και τον αυτον απονεμουσι τοπον τωι
τε κατα δυναμιν και τωι κατ' ενεργειαν. {Β.} Ουκ οιμαι. {Α.} Ει μεν ουν ειναι φασι το
διιστων ουδεν, αλλ' οισουσι τε ομοσε και εις ενα και τον αυτον εγκαθιδρυσαιντο
τοπον, ενεργειαι Πατηρ και αναρχως ην ο Θεος. Ἀπειρξει γαρ ετι τουτο λεγειν ουδεν,
εις ταυτον ημιν ηγμενοιν του τε κατα δυναμιν και του κατ' ενεργειαν. Ει δε ηκιστα
μεν ωδι, διεστηξει γε μην αλληλοιν και ου μετριαι διαφοραι, πως ου παρηλλακται τα
Θεου, στασιν μεν ουκετι την εν τωι κατα δυναμιν αποσυζοντα, πεπονθοτα δε ωσπερ
την εις ενεργειαν κινησιν; {Β.} Ἔφης μεν εικοτα, πλην οιμαι που κακεινο εις νουν
τοις δι' εναντιας ελθειν και μην και ελεσθαι λεγειν· Ἆρ' ουν, επειδηπερ αει μεν εστι
κατα φυσιν και αναρχως δημιουργος ο Πατηρ, ειργασται γε μην ουκ αχρονως τα
πεποιημενα; Ου γαρ συναΐδιον εχει την κτισιν, αλλ' εν καιρωι παρεκομισεν εξ ουκ
οντων αυτην· κεκινησθαι δωσομεν και "τροπης αποσκιασμα" παθειν την ατρεπτον
αυτου φυσιν; Ειτα τις ο φαναι τουτο τολμων; Ουκουν ει προηκοι, φησι, και επι το
λεγεσθαι γενναν εκ του κατα δυναμιν εις ενεργειαν, ου τροπη το χρημα και κινησις
εις μεταβολην, αλλα φυσεως μαλλον επιτηδειοτης εχουσης ωδε περι την γεννησιν.
{Α.} Ὡς ευκολος σοι προς ελαφριαν ο νους, ειπερ τι των αναγκαιων εντεθυμησθαι
δοκεις τους διεστραμμενους. 459 Ἐκβασανιστεον γαρ οτι μαλιστα γε τον της επ'
αμφοιν κινησεως τροπον, και τι το μεσολαβουν και την μεταξυ κειμενην εμφανιζει
διαφοραν· εισηι τε ουτω λοιπον της εκεινων αμαθιας τον γραωδη λογον. Το μεν γαρ
εξ εαυτου τι τεκειν λεγομενον και εκ του κατα δυναμιν προβεβηκος εις ενεργειαν ως
εν ιδιαι φυσει σεσαλευται. Παθοι γαρ αν ουκ εφ' ετεροις τισιν, αλλ' εφ' εαυτωι την
κατ' ενεργειαν κινησιν. Το δε απο του τι μη δραν επι το δειν εργαζεσθαι παρελθον
ουκ εφ' εαυτωι την κινησιν, αλλ' εφ' ετεροις εχον τε και ποιουν ευρησομεν. {Β.}
Ὀνησαις αν ουχ ηττον η παλαι σαφεστεραν ημιν ποιουμενος την αφηγησιν. {Α.}
Ουκουν φερε λεγωμεν ως επ' ανθρωπου τυχον. Γεννητικος μεν γαρ κατα φυσιν και
δυναμει τουτο ων εν αρχαις, παρεισιν εν χρονωι και εις ενεργειαν. Ουκ ανεπι
τηδευτον δε την σοφιαν εχων, εμπεφυκος δε μαλλον ουσιωδως το και δυνασθαι τι
δραν των εξ επιστημης και τεχνης ανθρωποπρεπους, ναυπηγειται μεν ολκαδα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

χαλκων δε εκτυπωματων ιδεας διαμορφοι η γουν ετερον τι των ομοιων εργαζεται.
Ἆρ' ουν εν ισωι τροπωι τε και λογωι κεκινησθαι σοι δοκει, και εις το ειναι πατηρ κατ'
ενεργειαν εκ του κατα δυναμιν παρενηνεγμενος, και εις το ειναι δημιουργος των
οσα εστιν εκ τεχνης αναφοιτων; {Β.} Ουκ αν οιηθειην πωποτε. Ὁ μεν γαρ ουκ εφ'
εαυτωι κεκινηται, της ενουσης δε μαλλον επιστημης αυτωι την εκφανσιν περι τα εξω
ποιειται. Ὁ δε εστιν ουσιωδως εφ' εαυτωι οιονει κινουμενος, και μεταστασιν τινα και
τροπην περι αυτην ημιν εξεργασεται την φυσιν, ητοι της φυσεως την εφ' οτωιουν
ενεργειαν τε και δυναμιν. {Α.} Και μην τουτο γε εστιν οπερ ελεγον αρτιως, την του
κεκινησθαι διαφοραν ανασκοπεισθαι δειν επ' αμφοιν εθελων. Ουδεν ουν αρα το ως
εξ αναγκης ωθουν την του Θεου φυσιν κεκινησθαι λεγειν και τον κλονον υπομειναι
περι τι των οντων ουσιωδως, ει προηκοι κατα χρονους επι το χρηναι δημιουργειν.
Παθοι δ' αν εις ουσιαν αυτην την κινησιν, εκ του κατα δυναμιν εις ενεργειαν του
γενναν ουκ οιδ' οπως παρενηνεγμενος. {Β.} Ὀρθως εχει. {Α.} Και ετερως δε–χρηναι
γαρ οιμαι τας αγαν ευρινοτατας απομιμεισθαι κυνων τους οιπερ αν ελοιντο τα εκ
της αληθειας φιλοθηρειν ευρηματα–κατιδοι τις αν αδρανη τε και ακομψον των δι'
εναντιας τον λογον. Το μεν γαρ θειον τε και υπερκοσμιον γεννημα απειρξειεν αν,
οιμαι, παντελως 460 ουδεν των εις αναγκαιους ηκοντων λογους τωι ιδιωι συνυφε
σταναι γεννητορι, αει και αναρχως Πατρος νοουμενου τε και οντος Θεου. Ἐπειδη δε
εστιν η κτισις ευσθενειας ενεργημα δημιουργικης, πως αν και ποθεν εχοι το συνυφε
σταναι Θεωι και του αιδιως ειναι την δοξαν, επει μητε αναρχος εν χρονωι και την εις
το ειναι κινησιν εξ ουκ οντων εχει; Ἢ ουκ αναγκαιον ειναι φῂς προεπινοεισθαι τε
και προυφεσταναι παντη τε και παντως την δημιουργουσαν φυσιν παντος του
καλουμενου προς υπαρξιν δημιουργικως; {Β.} Ναι, φημι. {Α.} Ουκουν, ουπω μεν η
κτισις παρηκτο προς γενεσιν, ην δε και τοτε δημιουργος ο Θεος. Και ουχ οτι
δημιουργος, ταυτηι τοι Πατηρ, αλλ' οτι γεγεννηκεν· Υιος δε οτι γεγεννηται. Ὅτε
τοινυν εν μεν τωι δημιουργος τε και κτισις, το συνυπαρχειν ουκ αναγκαιον,
απαραιτητον δε την συνυπαρξιν το των εννοιων ακριβες εισκομισειεν αν επι Θεου
καν ειτε Πατηρ ειτε Υιος ονομαζοιτο, πως αν προανισχοι το εν και προαναφαινοιτο
πως θατερου θατερον, ειπερ εστιν ο εστιν εκατερον εν τωι νοεισθαι συνυπαρχοντα,
και ουχι της αλληλων συνδρομης τητωμενα; Πατηρ γαρ ως προς Υιον, και το
εμπαλιν. Μων εκβεβιασθαι σοι δοκει προς το ουκ εχον ορθως ο λογος; {Β.} Ἥκιστα
γε. {Α.} Ει δε δη και χρηναι γενναν εξ εαυτου και Υιου του κατα φυσιν ορασθαι
Πατερα σοφον ειναι τι και παγκαλως εχον κατεφαινετο τωι Θεωι και Πατρι, τις ο επι
το χρηναι τεκειν η ποθεν αν γενοιτο μελησμος; Τι το εμποδων και το ουπω δειν
ειναι Πατερα τον Θεον χρησιμως τε και αναγκαιως εκδυσωπουν; Ἄνθρωποι μεν γαρ
αει μεν οτι δυναμει πατερες, ου μην ετι και ενεργειαι, ουδενι των οντων ασυμφανες·
εναργης δε λιαν η παρα ποδας κειμενη και διακωλυουσα προφασις. Ἀφιγμενης γαρ
ουπω προς ηβην της του σωματος ηλικιας, καταμυει πως ετι και ενηρεμει τηι φυσει
τα αυτης, και οιονει τον πρεποντα ταις εις εμφανειαν αναδειξεσι περιμενει καιρον.
Ἐπι δε γε Θεου, του τελειως εχοντος αει και οντος ο εστιν, ουκ εξ επιδοσεως της επι
τι των ουπω προσπεφυκοτων και την εν χρονωι διαδειξιν απαραιτητον τε και
αναγκαιαν εχοντων, εκλαμ ποντος δε της ιδιας ουσιας ημιν τον Υιον και εν ταξει
χαρακτηρος ουσιωδως εμπεφυκος αυτωι το ιδιον εχοντος γεννημα, πως αν
επινοηθειη το μη αει τε και ομου τωι ειναι τεκειν κατ' ενεργειαν, εσταναι δε μαλλον
εν τωι κατα 461 δυναμιν, και ουσιωδη παθειν την κινησιν, την εις οπερ ουκ ην εν
αρχαις εισδεδεγμενον μεταστασιν; ∆υσσεβησομεν δε ου μετριως και εις αυτον τον
Υιον ει μη ταις των δι' εναντιας αντιταττομεθα δοξαις. Ουκετι γαρ εσται ποιητης
αιωνων ο Μονογενης, παρεισδεδυκοτος ουκ οιδ' οπως του χρονου και πρεσβυτεραν
εχοντος την υποληψιν του κατ' ενεργειαν λεγεσθαι γενναν τον Πατερα και Θεον·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ειπερ εξ αγεννησιας ετι, τουτεστιν εκ του κατα δυναμιν, εις γεννησιν κατ' ενεργειαν
ουκ αχρονως προηκοι αν, και ει βραχυ κομιδηι και ακαριαιον νοοιτο το μεταξυ. Ειναι
δε φημι παναισχρον τε και ακαλλες ηλιον μεν οιεσθαι και πυρ ου ποτε μεν οπερ
εισιν ουκ ειναι τυχον, αλλ' ουδε στασιν και εδραν εσχηκεναι πωποτε, την εν μονωι
τωι κατα δυναμιν νοουμενην, ηκειν δε ουτως εις ενεργειαν ως εν κινησει τηι κατα
χρονον και φυσει, συμπεφυκοτα δε μαλλον και τηι της γενεσεως αρχηι συντρεχοντα
τα ενοντα λαχειν, Θεον δε σωματων μη υπερκεισθαι λεγειν, μητε μην υπονοειν
φυσεως ιδιας ωσπερ επεσθαι θεσμοις εν γε τωι χρηναι τεκειν, ηιπερ αν αυτωι τε και
μονωι πρεποι.

ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ Ὅτι Θεος αληθινος ο Υιος καθα και ο Πατηρ.
{Α.} Ἄριστον μεν, ω Ἑρμεια, φαιης αν οιδ' οτι και αυτος που ταχα τοις εις
αρετην σπουδασμασιν εναγλαΐζεσθαι δειν, εμφιλοχωρειν δε μαλιστα τοις εις
ευσεβειαν λογοις, ειεν δ' αν ουτοι οι περι Θεου. Τοιγαρτοι και Γραμμα φησιν ιερον·
"Και λαλησεις εν αυτοις καθημενος εν οικωι και πορευομενος εν οδωι, κοιταζομενος
και διανι σταμενος." Το γαρ οιμαι δειν ακαταληκτως εχειν τον θειον ημας επι
γλωττης λογον ουκ ασυντελες εις ονησιν και ουχ ετεροις αν πρεποι μαλλον, η οις εν
φροντιδι το διαβιωναι θεοφιλως. {Β.} Συμφημι καγω· τουδε γαρ αμεινον ουδεν.
Ἐπειδη 462 δε αποχρωντως ημιν εις γε το παρον ο περι της θειας τε και απορρητου
γεννησεως εκβεβασανισται λογος, ως εξεφυ μεν ετερωθεν ουδαμως, εξ αυτης δε
ημιν της ουσιας του Θεου και Πατρος ανελαμψεν ο Υιος· ωδε γαρ εχων εφαι νετο· τι
το αναπειθον ετι τους δι' εναντιας, ενα μεν υπαρχειν οιεσθαι Θεον τον Πατερα κατα
φυσιν και αληθινον, συναριθ μειν δε αυτωι μηδενα παντελως, αλλα και αυτην τοις
αλλοις ομου πορρω που της αληθους θεοτητος, την του μονου και αληθως Υιου
παρωθεισθαι φυσιν; {Α.} Τι το αναπειθον, επειπερ ερεσθαι σοι δοκει, φαιην αν εγωγε
περι των ωδε διειληφοτων, ως ειη μεν "Ἐξ αμπελου Σοδομων η αμπελος αυτων, και
η κληματις αυτων εκ Γομορρας. Ἡ σταφυλη αυτων σταφυλη χολης, βοτρυς πικριας ο
οινος αυτοις." Ἐκμεμεθυσμενοι γαρ ωσπερ τοις ουκ οιδ' οθεν εξευρημενοις
ψευδηγορημασιν, εκ του πονηρου θησαυρου της καρδιας αυτων ερευγονται πονηρα.
Ἀχαλινοι δε ταις εφ' Υιωι δυσφημιαις ανεντες την γλωτταν, καν αδελφην και
γειτονα της των Φαρισαιων αφιλοθεΐας νοσουντες απονοιαν, ακουοντων συν
εκεινοις· "Γεννηματα εχιδνων, πως δυνασθε αγαθα λεγειν πονηροι οντες;" Καιτοι
χρην δη που ταις ουτω σεπταις τε και απορρητοις ερευναις ενιεντας τον νουν το μεν
σφισι δοκουν ουχι δη που παντως οιεσθαι καλως και αδιαβλητως εχειν, εν κυκλωι δε
ωσπερ τον εσω και κεκρυμμενον περικομιζοντας οφθαλμον και μυριων οσων
εννοιων διαθεοντας πλατος, αποφοιταν μεν ως απωτατω των εξ ελαφριας
συντεθειμενων, δοκιμασαντας δε ακριβως το τελουν εις ονησιν και της εις ευθυ
διαληψεως και ακραιφνως εχοντος λογου ποδηγουντων εις καταληψιν, μονοις
εφιζησαι τοις της αληθειας δογμασιν. Ἀποπληξια γαρ, οιμαι, νου και παρακοπη Θεον
μεν ουκ ειναι λεγειν κατα φυσιν και αληθινον τον εκ Θεου πεφηνοτα Υιον, ως
λογον εκ νου η ωσπερ αν ειη του φωτος απαυγασμα τυχον, εικαιοις δε ωσπερ
επινηχεσθαι λογισμοις και κιβδηλοις εννοιων επαυχειν ευρημασιν. Ἦ γαρ ουκ
αμεινον εξ ευμαθους διανοιας εκεινο ιδειν, ως ενθαπερ αν ειη το γεννασθαι κατα
φυσιν ου διεψευσμενον, εκει δηπου παντως και τωι γεννω μενωι προς το γεννων ειη
αν ου σχετικη μαλλον η ψευδωνυμος η οικειοτης, αλλα φυσικη; Ἐξ αυτης γαρ εσται
της ουσιας του τεκοντος το αληθως γεννωμενον. Πως αν ουν αμαρτοι και εξοιχοιτο
κατ' αυτους του κατ' αληθειαν ειναι Θεος το εκ Θεου γεννηθεν; 463 {Β.} Ναι και
αυτον φαιεν αν ισως ως Θεος τε ειη και εκ Θεου, πλην ετεροιως και παρηλλαγμενως.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

{Α.} Ουκουν, το μεν ετεροιως ο τι ποτ' εστι συνιημι μεν ου σφοδρα εγω, φρασαις δ'
αν ισως αυτος, ειπερ οισθα που. ∆ιαπεπυσθαι γαρ δη σε και μαλα εικος. {Β.}
Ἐπυθομην. Θεον μεν γαρ ειναι φασιν αληθινον τον Πατερα, τον δε γε Υιον ουχ ωδε
εχειν, και ει καλοιτο Θεος, ειναι δε και εκ Θεου. Και γαρ τοι φασι· Και τα παντα εκ
Θεου. {Α.} Και μην τουτο γε εστιν απημφιασμενως ανακεκραγειν ως ουτε Θεος εστιν
ο Υιος, αλλα και εν ισωι τοις αλλοις εκ Θεου, κατα τροπον δε δηλονοτι τον της
δημιουργιας, παρηκται δη ουν εις γενεσιν και παρακεκομισται προς το ειναι μη ων,
και κτισει λοιπον ως αδελφηι συντεταξεται. Κατασκιασματων γαρ ηδη των εκ
πανουργου τεχνης απαμ φιασαι τον λογον αριστον οιμαι που και σοφον, ρηματιοις
δε τοις κεκομψευμενοις καταχρυσουν ουκ εαν την του Υιου φυσιν τους δι' εναντιας,
ουδεν αληθες επ' αυτωι δοξαζοντας, διαρρηδην δε μαλλον αναπειθειν ειπειν οπερ
ειναι πιστευου σιν. Ἅπας γαρ οιμαι που της εκεινων ηλιθιοτητος κατορ χησεται
λογος. Και οτι μεν το εκ Θεου πεφηνεναι τον Υιον ουχ ετερον τι δηλουν υπολαβοι
τις αν, ει γε νουν εχοι τον απαραφθορον, η οτι γεγεννηται και ως αυτης εξεφυ της
ουσιας του Πατρος, ο γειτων ημων και πεπερασμενος αρτιως παρεδειξε λογος.
Ἁτερωι γε μην τον εμβασανιζειν ειδοτα καταθηξαι νουν, οιησομαι δειν. {Β.} Ὡς
ηδιστα γε δρυης αν επι τουτο παρορμωμενος. Ὃ δε δη δειν εγνωκασι τοις παρ' ημων
αντεξαγειν λογοις εκεινο εστιν. Εις γαρ ωνομασται, φασι, Θεος αληθινος, ο Πατηρ,
εν γε τοις Ἀρχαιοτεροις και τοις Νεοις Γραμμασιν. Ἔφη μεν γαρ ο Μωσης· "Ἄκουε,
Ἰσραηλ, Κυριος ο Θεος σου Κυριος εις εστι." Και μην και εν ωιδαις αυτον
εισκεκομικεν ανακεκραγοτα τον Θεον· "Ἴδετε, ιδετε οτι εγω ειμι και ουκ εστι Θεος
πλην εμου." Και παλιν· "Ἐγω Θεος πρωτος, και εγω μετα ταυτα, και ουκ εστι παρεξ
εμου." Και μην και αυτος ο Υιος φησι προς τον εαυτου Πατερα· "Αυτη δε εστιν η
αιωνιος ζωη ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον." Παραθειεν δ' αν αμογητι
συμφεροντες μυρια μεν οσα τοιαυτα, νεανικωτερον δε τοις σφων αυτων
επαγωνιουνται λογοις, και μην και ελπιδος αυτοις ου μακραν οιχησεται το
συμφρονειν ελεσθαι τινας ως ειη μεν εις τε και μονος αληθως και φυσει Θεος ο 464
Πατηρ, ετερος δε προς αυτωι το συμπαν ουδεις. {Α.} Κενα δε ιδρουν, ειπε μοι, τι το
αναπειθον αυτους; Ου γαρ, ω 'γαθε, δεηθειημεν αν ουδενος εν γε τουτωι πονου,
συνθεοντων ετοιμοτατα και ημων αυτων, ενα τε και φυσει και αληθινον
εισδεδεγμενων εν πιστει Θεον τον Πατερα. Πως γαρ η ποθεν ενδοιασαι τις αν; Ει δε
δη και φαιεν οτι Θεος ετερος επ' αυτωι το συμπαν ουδεις, ηκιστα γε τουτι τηι του Υιου
διαλυμανειται φυσει. Ἔξω γαρ παντων και ουκ εν γε τοις πασιν εστι, τωι ιδιωι Πατρι
συνυφεστηκως και συναναλαμπων αει, και εν τηι μιαι της θεοτητος φυσει τωι τεκοντι
συννοουμενος. Εις τοιγαρουν ο Θεος, και ουτος ο αληθινος. Ἐκλελυτρωμεθα γαρ εκ
πολυθεΐας, και την επι τουτωι κηλιδα διανιψαμενοι, οψε μεν και μολις, τον δ' ουν
ενα και αληθως ∆εσποτην εγνωκαμεν. Ταυτι δε μεθεντες εις το παρον, επ' εκεινο
ιωμεν· ωδε γαρ δη σοι χρηναι δοκει. {Β.} Το ποιον τι φηις; {Α.} Μονον εφη Θεον
αληθινον ο Υιος τον Πατερα. {Β.} Ἔφη γαρ. {Α.} Και μην οτι Θεος ετερος παρ' αυτον
ουδεις το αρχαιον ημιν ανεφωνει λογιον. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ἰτεον δη ουν, ω φιλοτης,
και ημιν ουτοις επι το Γραμμα το ιερον, και τους των αγιων πολυπραγμονουντες
λογους, φερε δη, φερε καταθρησωμεν ει δη πη τις αρα μονον εφη Θεον τον Υιον,
επωνομασε δε και αληθινον. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ουκουν αυτικα δη μαλα παρεσται
μεν ημιν ο σοφος Ἰωαννης, ο και βροντης υιος κατωνομασμενος, διαρρηδην
ανακεκραγως· "Και οιδαμεν, οτι ο Υιος του Θεου ηκει, και δεδωκεν ημιν διανοιαν
ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον, και εσμεν εν τωι αληθινωι Υιωι αυτου Ἰησου
Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και η ζωη η αιωνιος." Συνεισδραμειται δε αυ
και ο μεγας ημιν Βαρουχ και σαφη ποιησεται την αναρρησιν της του Υιου φυσεως τε
και δοξης, ωδι και αυτος αναβοων, μονονουχι δε και δακτυλωι καταδεικνυς· "Ουτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ο Θεος ημων, ου λογισθησεται ετερος προς αυτον. Ἐξευρε πασαν οδον επιστημης και
εδωκεν αυτην Ἰακωβ τωι παιδι αυτου και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι υπ' αυτου. Μετα δε
ταυτα επι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις συνανεστραφη." Και μην εχοιμ' αν
ειπειν ως ενα μεν Κυριον Ἰησουν Χριστον ο ιερος ημιν εφη Παυλος. Ψαλλει δε και ο
∆αβιδ εν Πνευματι οτι "Τις Θεος πλην του Κυριου; και τις Θεος πλην του Θεου
ημων;". Ἆρ' ουν ουχι σαφεστατα γε και εναργεστατα δια της των θεολογων 465
φωνης εις τε και μονος και αληθινος ανεκηρυχθη Θεος ο Μονογενης; {Β.} Ἀληθες.
{Α.} Ὅτε τοινυν μονος ημιν και αληθινος εισκεκομισται Θεος ο Πατηρ, ισοτροπως δε
αυ και απαραλλακτως εχων ο Υιος· καταλογισθειη γαρ αν ετερος επ' αυτωι το
συμπαν ουδεις· ποι ποτε αρα δραμειται των πιστευοντων ο νους, ειπερ αμφω δια
σφων αυτων εξωθειεν αν, και ουκ εν βεβαιωι της θεοπρεπους εσονται δοξης,
ευκατασειστον τε και ευανατρεπτον κομιδηι λαχοντε την φυσιν; Ἦ ουκ αληθες ειπειν
ως ειπερ ειναι παραδεξαιμεθα μονον και αληθινον Θεον τον Πατερα,
κατασφραγιουμεν ευθυς το ετεροφυες τωι Υιωι, και των της αληθους θεοτητος ορων
αποσοβουντες αυτον, εν ετεραι που φυσει γεγονοτα διοψομεθα; Ει δε δη μονωι τωι Υιωι
το της αληθους θεοτητος ονομα τε και χρημα προσνεμοντες, ουδενα το συμπαν επ'
αυτωι καταλογισαιμεθα, αρ' ουχι καθοριουμεν της του Πατρος δοξης α μη θεμις
ειπειν; {Β.} Ἕρπει μεν εις τουτο των εννοιων η δυναμις· πλην ταχα που κακεινο
εικος τους δι' εναντιας ειπειν, ως περιεστηξει παντως ημιν ειπερ εστι Θεος αληθινος
ο Υιος, ουχ ενα δη λεγειν, αλλα δυο τους θεους. {Α.} Ἀνεπιτηδευτον μεν των αγαν
εκτοπων εκεινοις ουδεν, δυσφημιας δε τροπος απαστισουν βασιμος τε και
ιππηλατος. Σκοπος δε ημιν ουχι τουτο φαναι ποθεν, συνωθει δε μαλλον εις
ομολογιαν ο λογος του χρηναι νοειν εκ της του Θεου και Πατρος ουσιας δια της
αληθους γεννησεως αναφυναι τον Υιον, Θεον αληθινον εκ Θεου αληθινου, ουκ εις
οθνειαν τινα και εκφυλον εκπεφυκοτα φυσιν, αλλ' οντα τουτο ουσιωδως οπερ αν
ειναι νοοιτο και ο Πατηρ, διχα μονου του ειναι Πατηρ. Συναριθμουμενου γαρ ωδε
και συναναθρωσκοντος εις θεολογιαν του αγιου Πνευματος, μια λοιπον η αληθινη
και φυσει θεοτης εν ομοουσιωι προσκυνειται Τριαδι. {Β.} Ἀλλ' ει τρεις ειναι, φασι, τας
υποστασεις δωσομεν, και η θεοτης εν τριπλωι νοηθειη αν, κατα γε τον εικοτα
λογισμον. {Α.} Ἀλλ' ο γε της αληθους μυσταγωγιας ημας ουχ ωδε ταυτ' εχειν
εκπεπαιδευκε λογος. Βεβαπτισμεθα γαρ εις Πατερα και Υιον και αγιον Πνευμα, και
ου τι που φαμεν εις τρεις οτι θεους η πιστις, αλλ' εις μιαν θεοτητα, την εν Τριαδι
προσκυνητην. Τι τοινυν αποβιβαζηι, και λογισμοις ανθρωπινοις υποφερειν πειραι τα
υπερ νουν και λογον, α και οιμαι δειν απεριεργαστωι και μονηι τιμασθαι τηι πιστει;
466 Ἀνοσιον γαρ κομιδηι και δυσσεβειας εις ληξιν ηκον την ανωτατω το φαναι
περιεργοτατα, πως αρα και τις η Τριας, εχει δε οπως καθ' εαυτην η της θεοτητος
φυσις; Ευσεβες δε μαλλον το περινοειν εθελειν ορθως, κατα τινα δη τροπον εν αγιαι
Τριαδι μια προσκυνειται θεοτητος φυσις. Φαθι δη ουν, ω Ἑρμεια, τουτι μεν ημας
οιεσθαι τε και δοξαζειν ορθως, ανοσιουργειν δε τους δι' εναντιας, τα και νου παντος
υπερφεροντα λογισμων αθλιων ευρημασιν ασυνετως εκβασα νιζοντας. {Β.} Ευ
λεγεις. Φημι γαρ ουν εγωγε, τουτο δραν αυτους. Πως ουν αρα Θεος εις εν ημιν, ειπερ
εν ιδιαις υποστασεσι και ο Πατηρ νοοιτο και ο Υιος; {Α.} Συλληπτορα τε και αρωγον
αναγκαιως εις τουτο παραληψομεθα τον της ομοουσιοτητος τροπον, το διττον εν
υποστασεσιν εις εν τι το δι' αμφοιν κατασφιγγοντα και το διαχεισθαι δοκουν εις
ιδιοτητα την εφ' εκατερωι και αναμερος εις ταυτοτητα συλλεγειν ευ μαλα
δυναμενον, ως αν μητε το διπλουν τηι απληι τε και ασυνθετωι προς τινοσουν ολως
επιφημιζοιτο φυσει, μητε μην αιδοι του μη δοκειν τον της απλοτητος κατασινεσθαι
λογον, το διττον εν υποστα σεσιν αναιρουντες αλισκοιμεθα. Ἀληθη δε οντα τον της
ομοουσιοτητος λογον, και αυτα που μαλα διεκφηνειεν αν τα εφ' Υιωι μαρτυρια, των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ιερων ημιν παρακεκομισμενα Γραμματων. Μονος γαρ ων ο Πατηρ φυσει τε και
αληθως Θεος, μονον οντα Θεον φυσει τε και αληθως τον Υιον παραδεξαιτο αν ουχ
ετερως εις τε το υπαρχειν ιδιοσυστατως και εις ταυτοτητα φυσικην, ει μη υπαρχοι
μεν αυτος εξ αυτου τε και εν αυτωι, εχοι δε αυ ο Υιος εν ιδιαι φυσει τον γεγεννηκοτα,
ταυτηι τοι νοοιτο λεγεσθαι τε και υπαρχειν εν. Και γουν ο χρηστος ημιν επετιματο
Φιλιππος, το της διανοιας ευμαθες ου τοις αγαν εξητασμενοις κατακαλλυνων
ρημασι. Καιτοι γαρ ενον εν Υιωι την του Θεου και Πατρος καταθεασθαι φυσιν,
ελιπαρει λεγων· "Κυριε, δειξον ημιν τον Πατερα, και αρκει ημιν." Και προς γε ταυτα
Χριστος· "Τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; Ου
πιστευεις οτι εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστιν; Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον
Πατερα. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν·" και αληθης ο λογος. Ἐπειδη γαρ της του Θεου
και Πατρος ουσιας εκπεφηνεν ο Υιος, ενυπαρχει μεν αυτος τωι ιδιωι Πατρι,
παραδειξειε δ' αν εν εαυτωι δια ταυτοτητος φυσικης και την του γεγεννηκοτος. 467
Νοηθειη δ' αν ο Πατηρ ουχ ετερως η δι' Υιου τε και εν Υιωι, επειπερ εστι χαρακτηρ
της υποστασεως αυτου, την οθεν εξεφυ διαστιλβων φυσιν εν ιδιαι μορφηι. Χρηναι γαρ
οιμαι και καθ' ημας ειπειν· τοιγαρτοι και επ' αμφοιν οπερ αν υπο του λεγοιτο τυχον,
χωρησει δη παντως και αναμερος εφ' εκατερωι, και την ουδενος αδικησει δοξαν. {Β.}
Πως δη αρα και τουτο φηις; {Α.} Ου γαρ επαΐεις ανακεκραγοτος, ω ταν, του μακαριου
Παυλου περι του Θεου και Πατρος· "Ἵνα ηι ο Θεος τα παντα εν πασιν;" {Β.} Ἀλλα τι
μην; {Α.} Ἴθι δη ουν, και αθρει το ισοστατουν εις δοξαν απονε μοντα τωι Υιωι, και την
του Μονογενους καταχρυσουντα φυσιν, οις αν και αυτος ο Πατηρ ευ μαλα
κατασεμνυνοιτο. Ἔφη γαρ που περι αυτου· "Το πληρωμα του τα παντα εν πασι
πληρουμενου." {Β.} Ἔφη γαρ. {Α.} Ουκουν απορησειεν αν, οιμαι που, πας τισουν, ωδε
πη διενθυμουμενος το οπως αν εχοι το χρημα. Ἀναπιμπλαντος γαρ ημιν τα παντα
του Θεου και Πατρος και εν πασιν οντος τε και νοουμενου θεοπρεπως, οποιπερ αν ετι
χωρησειεν η δι' Υιου πληρωσις κατιδειν ουκ εχω. Ἆρ' ουν αναγκη περινοειν ως, ει
μη εστιν εν αμφοιν ουσιωδως εκατερος, περιττη τις, ως εοικεν, η παρα του Θεου και
Πατρος αναφανειται πληρωσις, αποχρωσης ευ μαλα προς τουτο ημιν της δι' Υιου,
ηγουν επεισφερεται τοις ουσιν εικη και ουκ ετι καθηκοντως η δι' Υιου πληρωσις,
διαρκεστατα τε και ουκ ανικανως εχοντος του Πατρος εις το πληρωσαι τα παντα.
Τινος δ' αν ετι και δεδεησθαι τα παντα καταδειξαι τις αν, την πληρωσιν εχοντα την
παρα Πατρος; Ἆρ' ουν, ω εταιρε, περιττος εις λογους αναφανειται λοιπον και
ερραψυδηκε ματην ο σοφος Ἰωαννης, αγιων τε περι και του Υιου λεγων· "Ὅτι εκ
του πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν;" Τινος γαρ ετι δεδεημενοι τα εκ του
πληρωματος δεχονται του Υιου, καιτοι του Θεου και Πατρος αποχρωντως εχοντος εν
γε τοις καθ' εαυτον εις το κατα στησαι την κτισιν, των παρ' ετερου τινος ανεπιδεα;
{Β.} Ὀρθοτατα εφης. {Α,} Ει δε δη και αυτην ητις ποτε εστι την δι' εκατερου
πληρωσιν πολυπραγμονειν εθελομεν, αρ' ουκ αν γενοιτο παντι τωι σαφες ως ειπερ
αμφοιν ο της ουσιας διυκισται λογος εις το ετεροιως εχειν, ως αν εκατερος εχοι
φυσεως ουτω την εις ημας ενεργησει πληρωσιν; {Β.} Ἀναγκαιως. {Α.} Και ειπερ εστι
Θεος μεν αληθινος ο Πατηρ, θεια τις εσται παντως που και η ενεργεια, διεκπιπτοντος
γε μην 468 της αληθους θεοτητος του Υιου, θεια μεν ουκ ετι, κατ' αυτον δε παντως,
και η της πληρωσεως δυναμις. Ἐνηργημεθα δη ουν εις πληρωσιν, διττως τε και
ανομοιως. Και ει μεν αποχρησειν εμελλε τοις ενεργουμενοις εις σωτηριαν η
πληρωσις του Πατρος, θεια τις ουσα και της ετερας αμεινων, τι και ολως ενηργηκεν
εις ημας ο Υιος, καιτοι την χειρω προστιθεις, ειπερ ουχ ουτως ενεργησειεν αν καθα
και ο φυσει Θεος; Ει δε δη χρησιμον τε και αναγκαιον εις σωτηριαν εφοδιον την δι'
Υιου πληρωσιν πεπλουτηκαμεν, περιεσται δη που νοειν τε και λεγειν οτι του
χειρονος εδεηθη το υπερτερουν, και το ελλελοιπος τωι προυχοντι προσετιθει το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

ελαττον, ειπερ ημας ουκ εισαπαν εξηρκεσεν αν η του Θεου και Πατρος διασωσαι
πληρωσις. Ἀλλ' ειναι φημι της εσχατης αποπληξιας αιτιαμα και γραφην το αμω
μητως εχειν οιεσθαι τε και φαναι ταυτι. Ουκουν, διερριφθω μεν ως απωτατω το ωδε
ληρειν. ∆ιακεισομεθα δε και πιστευ σομεν μιαν ειναι την εις ημας δι' αμφοιν
ενεργειαν τε και πληρωσιν. Μια γαρ η φυσις. Φυσεις γαρ αλληλαις εις διαφοραν
ιγμεναι την καθ' ετεροτητα νοουμενην, και εις οθνειοτητα την εισαπαν
εκπεφορημεναι, το ταυτοειδες κατ' ενεργειαν και απαραλλακτως ισον ουκ αν εχοιεν
την επι τισι των οντων, αλλ' ενθαπερ αν ο του πως ειναι τισιν ετεροφανης ειη λογος
εψεται που παντως εκει και το κατ' ενεργειαν ουχ ομοιως εχειν. {Β.} Ἀληθες· πλην
ως ηδιστα αν σου διαπυθοιμην το οπως αν εν ημιν η τε του Πατρος και του Υιου
πληρωσις νοοιτο τε και πραττοιτο μια τις ουσα και ου διαφορος. {Α.} Και μην ουδ'
οπωστιουν εν γε δη τουτωι το χαλεπον η δυσεφικτον. Πως γαρ αν ετερως η δια του
αγιου Πνευματος, θειων ημας χαρισματων αναπιμπλαντος δι' εαυτου και της
αρρητου φυσεως κοινωνους αποφαινοντος; Ὧδε γαρ που φησι του Σωτηρος ο
μαθητης· "Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν ημιν εστιν, οτι εκ του Πνευματος αυτου
εδωκεν ημιν." {Β.} ∆ι' ενος ουν του αγιου Πνευματος η παρ' αμφοιν ενεργειται
πληρωσις, ου μεμερισμενως; {Α.} Πανυ μεν ουν, ω Ἑρμεια· το δε δη χρηναι φιλο
πευστειν αναπειθον και αναμανθανειν επειγεσθαι σε, το οπως αν γενοιτο δι' ενος
του Πνευματος η παρ' αμφοιν ενεργεια, τελουσα προς πληρωσιν, εκεινο, οιμαι,
εστιν. {Β.} Οιει δε δη τι; {Α.} ∆ιανοηι γαρ που, κατα το εικος, ως ειπερ αλληλοιν 469
ουχ ομοιαν λαχοντες φυσιν, ατε δη το μειον ουσιωδως εχοντος του Υιου, κατα γε το,
ουκ οιδ' οπως, εκεινοις δοκουν, ενεργησειαν τι των εις ημας, ουκ εν ισωι τροπωι και
απαραλλακτως εχοντι κατα παν οτιουν, εκπεπερανθαι τυχον τα της ενεργειας αυτοις
νοηθειη αν. Ειτα πως αν ετι δι' ενος του αγιου Πνευματος η παρ' αμφοιν εν ημιν
εσται πληρωσις, ουχ υπουργικως ενσημαινοντος τα εκατερου τυχον και την
διακονικην εν ημιν αποπληρουντος χρειαν, αλλ' ως εν ιδιαι φυσει και την αμφοιν
εισκομιζοντος; {Β.} Προμηθεστατα εφης. Τουτι γαρ δη μοι στρεφεται κατα νουν. {Α.}
Τετραφθω δη ουν επ' αυτο δη τουτι του λογου το σπουδασμα· φαιην δ' αν οτι το
τινος ετεροις εμποιουν δι' εαυτου την μεθεξιν της μεν προς εκεινο συμφυΐας
αποφοιτησειεν αν ουδαμως, ενεργησει δε ουτως ως ειπερ ην ισως κακεινο τυχον.
Ἀναγκαιωι γαρ, οιμαι, προς ουσιωδη ταυτοτητα συντεταχαται νομωι τα οσαπερ αν
αλληλοις ταυτοσθενη την ενεργειαν διαλαχοντα φαινοιτο. {Β.} Ἴθι μοι δια
παραδειγματων, επομαι γαρ ου λιαν. {Α.} Ουκουν ειμι τοι, και δη και ερω. Ἥλιος μεν
γαρ αυτο τι καθ' εαυτο νοειται τε και εστι και ανωικισμενην μεν τινα διερπει τριβον,
τοις του πεποιηκοτος νευμασι το τηιδε εχειν διαλαχων. Καθιεις δε την ακτινα και
των επι γης επαφωμενος, ενιησι μεν της θερμοτητος την αισθησιν. Ει δε δη τινα τε
και ποδαπην την φυσιν διεκληρωσατο πολυ πραγμονειν εθελοιμεν, ανιδρωτι
κατορθωσομεν. Ὅτι γαρ θερμος και πυρωδης, απαστισουν ευκολως των γε απαξ
μετεσχηκοτων περινοησειεν αν, την εξ αυτου προεκκυπ τουσαν και προχεομενην
ακτινα θερμην παραλαβων εις αποδειξιν. {Β.} Ευ λεγεις. Συνησει γαρ ουν, επειτοι και
αταλαιπωρον το χρημα εστιν. {Α.} Ειτα πως εκεινο λοιπον τοις γε νουν εχουσιν ουκ
εμφανες; {Β.} Το τι δη φηις; {Α.} Ὅτι της ηλιου φυσεως, ητις ποτε εστιν, ετεροφυες ου
τι που το εξ αυτου προχεομενον εις τα της αισθησεως δεκτικα. Πως γαρ αν ετερως
εχοι το ενεργειν ως εκεινος, μη ουχι την ηλιου φυσιν της ιδιας εκδρομης ριζαν
ωσπερ τινα και μητερα λαχον, ιν' εξ ων ειναι πεπιστευται, της του προεντος ουσιας
ολην εχον εν εαυτωι την ποιοτητα διεκφαι νοιτο; {Β.} Ουχ ετερως αν εχοι. {Α.} Ἰτεον
δη ουν επ' αυτην ηδη πως την του αγιου Πνευματος φυσιν, και περιεργοτερον
βασανιζοντες, εκεινο διασκεψωμεθα, ουκ εξαγωνιοις τισιν επιθρυσκοντες λογοις,
470 καιρου δε διερπειν εφ' ετερα πρεπωδεστατα παραθηγοντος, ποτερον ποτε Πατρι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

και Υιωι το Πνευμα συντεταξεται και εν τηι μιαι της θεοτητος φυσει καταγραπτεον η
μη; {Β.} Ἕνα φασιν αληθινον ειναι Θεον, τον Πατερα, επαριθ μουσι δε αυτωι το
συμπαν ουδενα. {Α.} Ουκουν εξωσθησεται κατ' αυτους της αληθους θεοτητος συν
Υιωι και το Πνευμα, και εις την των γεγονοτων απο λισθησει πληθυν, και ομοφυες
μεν εσται κατ' αυτους τωι Υιωι, κατα γε τον του πεποιησθαι λογον, της δε του Θεου
και Πατρος ουσιας ως πορρωτατω. Ποιος ουν ετι Θεος εν ημιν ει και εναυλιζοιτο τοις
βαπτιζομενοις και εγκατοι κησαι το Πνευμα, παραδεικνυντων εκεινοι. Περι μεν γαρ
του Θεου και Πατρος ουδε αυτοι φαιεν αν, καθαπερ εγᾦμαι. Της γαρ κατα φυσιν και
αληθους θεοτητος την μεθεξιν ουκ αν τις ελοι ποτε δια γενητου του Πνευματος, επει
μη τουτο εκεινου μεθεξις φυσικη. Λειπεται τοινυν ειπειν ως ειη μεν μονος εν ημιν ο
Υιος, καιτοι κατ' εκεινους ωνομασμενος ετεροφυης και της του Θεου και Πατρος
ουσιας εκβεβηκως, δια τε τουτο τηι κτισει συναριθμουμενος. Κτισις ουν εν ημιν, ουκ
ετι Θεος, και δια κτιστου του Πνευματος καταπλουτει τον αγιασμον η κτισις, ουδεν
εχουσα παρα του Θεου και Πατρος. Ει δε δη μεθεντες τουτι, παρατρεποιντο προς το
αμεινον και Θεον ειναι λεγοιεν τον Υιον, φραζοντων εκεινο, ποτερα θεων εν ημιν
εσται δυας, εγκατοικισθεντων ημιν του Πατρος και του Υιου, η γουν εις τε και μονος;
Ἔφη γαρ ο Χριστος· "Ἐαν τις αγαπαι με τον λογον μου τηρησει, και ο Πατηρ μου
αγαπησει αυτον και προς αυτον ελευσομεθα και μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα." {Β.}
∆υο μεν, οιμαι, θεους ουδ' αν αυτους εκεινους ελεσθαι νοειν· τετραψονται δε ισως
προς γε το ευθυ και αμωμητως εχον, Θεον εν ημιν ενα διδοντες, τον αληθινον τε και
φυσει, προσθειεν δ' αν ισως αυτοι τον Πατερα και μονον. {Α.} Ουκουν αναγκη και
ουχ εκοντας ηδη πως εκεινο φαναι τολμαν ως ειπερ εστιν εις εν ημιν και μονος Θεος
ο Πατηρ, συνεισβαλει μεν ουκετι χρησιμως, μαλλον δε ηδη και περιττως ο Υιος,
καιτοι το ειναι Θεος αληθινος ουκ εχων, οχλος δε ωσπερ εικαιος εν ημιν εσται τυχον
η παρ' αυτου πληρωσις. Ειη δ' αν και ετερως ουκ εν κοσμωι τωι καθηκοντι
τετελεσμενα τα της ευκαιρου συνεισδρομης. Ναοι γαρ ειπερ εσμεν του Θεου, και ου
τι που θεων, εξιτητεον 471 της απαντων καρδιας επιφωνειτω τις ηδη τωι Υιωι,
μαλλον δε τι γαρ ολως και συνειβαλλειν επαγγελλεται την αρχην, ειπερ ουδεις εσται
συνεισβαλων, Θεου κατα φυσιν οντος του Πατρος και αποχρωντως ευ μαλα τον εν
ωιπερ αν γενοιτο πληρουντος ναον; Ουκουν–ανακυκλησω γαρ αυθις τον επι τωιδε
λογον–, ουτε Θεος εν ημιν δια του Πνευματος· ενεργησει γαρ ουδαμως της θειας
φυσεως εν ημιν την μεθεξιν, το μη εξ αυτης κατ' εκεινους· περιττος δε, ως εοικε, τωι
ιδιωι Πατρι συνειστρεχων ο Υιος, και ουδεν ετι το απειργον ειπειν αμαρτοεπη τε και
εικαιομυθον τον μακαριον Παυλον, γεγραφοτα σαφως οτι Χριστος εν ημιν ως Θεος
δια του Πνευματος, καλουντος δι' εαυτου προς μεθεξιν της κατα φυσιν τε και
αληθους θεοτητος. {Β.} Ληρος που ταυτι και δυσσεβειας εις ακρον ηκοντες λογοι. {Α.}
∆ιακεισομεθα τοινυν, μια μεν οτι θεοτητος φυσις, ηι και το ειναι κατα αληθειαν τουθ'
οπερ εστι και λεγεται παντη τε και παντως εποιτο αν, εκφυλος γε μην ουκ ετι κατ'
εκεινους ο Υιος τωι Πατρι, αλλ' ως εξ αυτου τε και εν αυτωι Θεος υπαρχων αληθινος,
συντεταξεται τωι γεγεννη κοτι προς ταυτοτητα φυσικην. Ὧδε γαρ εν ημιν δυο μεν
ουκ ετι θεοι νοηθειεν αν, εις δε και μονος εν αγιαι Τριαδι προσκυνουμενος. Οιει τι
χρηναι τουτοις επιτιμαν η ως ουκ αν ευ εχοι πειρασθαι λεγειν; {Β.} Ουδαμως. {Α.}
Ἄθρει δη ουν, ει δοκει, και αυτον, ω φιλοτης, Μωσεα τον ιερωτατον τηι απληι τε και
ασυνθετωι του Θεου φυσει τον εοικοτα προσωπωι τωι μη απλωι προσαπτοντα λογον.
Ἔνεστι γαρ δη καντευθεν αμογητι διασκοπουμενοις ιδειν το εν μιαι τηι θεοτητι
τριπλουν καθ' υποστασιν. {Β.} Και μην οτι ποτε εστιν ο φῂς εθελοιμ' αν επαΐειν ετι.
Φραζε δη ουν μοι σαφεστερον. {Α.} Ἦ γαρ ουχι το πρωτον ημιν της εαυτου
συγγραφης συντιθεις βιβλιον, γενεσιουργον μεν και τεχνιτην των ολων αναγραφει
τον Θεον; Ἔφη δε ειπειν επι μονηι τηι του ανθρωπου κατασκευηι, καιτοι την των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

αλλων απαντων αποσχεδιασαντα γενεσιν· "Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν και καθ' ομοιωσιν." Και τι δια μεσου προσριψας βραχυ· "Και εποιησεν, εφη,
τον ανθρωπον ο Θεος, κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον." {Β.} Μανθανω. {Α.}
Πυργον δε αναδειμασθαι τον ουρανομηκη προτε θυμημενων τινων εξ αποπληξιας
ποτε, "∆ευτε," φησιν ο των ολων Θεος, "και καταβαντες συγχεωμεν αυτων εκει 472
τας γλωσσας." Τις δη ουν ο λεγων και τισιν αρα το "∆ευτε, και καταβαντες
συγχεωμεν;" Ου γαρ δη φαιεν αν, οιμαι που, τινες της των αγιων αγγελων δεδεησθαι
χειρος, η γουν ολως της παρα του των οντων συμπνοιας και συνδρομης εις το
κατισχυσαι τον Θεον διαπεραναι το δοκουν. Παναλκες γαρ που το Θειον εστι προς
παν οτιουν, και καταπλουτουν εν εαυτωι το οπερ αν βουλοιτο κατορθουν ευκολως,
και αυτο των οντων εστιν η πασα δυναμις. Ὥσπερ γαρ ειναι φαμεν σοφιαν αυτο και
ζωην, και ουκ αν τι δυναιτο διαζην η γουν των σοφιας μετασχειν αγαθων μη ουχι
παρ' αυτου καθαπερ απο πηγης αναβρυουσαν εχον την χορηγιαν, κατα τον αυτον,
οιμαι, τροπον, ουκ αν ελοι τι των οντων ισχυν ουδ' αν εις το δυνασθαι τι κατορθουν
προηκοι ποτε μη ουχι παρα της των ολων ισχυος εις τουτο ηγμενον. Ἐξεσται δη ουν
αδιαβλητως ειπειν ως ουκ αν αγγελοις η γουν ετεραις τισι δυναμεσι λογικαις το
"∆ευτε, και καταβαντες συγχεωμεν αυτων τας γλωσσας" εφη Θεος, αλλ' οιονει πως
ως εν απληι κινησει φυσεως μιας εαυτην εις ενεργειαν την επι τισι διεδονησε πως η
αγια Τριας, επει τοι και μονης δημιουργικης εξουσιας εργον ην και γλωττης
ευρυθμον κινημα μεταπλασαι προς το δοκουν και λογου φυσιν του καθ' ημας τε και
εν ημιν εξ απλης της τοτε φωνης εις πολυειδη και πολυηχεστεραν απλωσαι
διεκδρομην, ωστε και αηθη τινα και ου παλαι διεγνωσμενην οιμον ελθειν τον
εκαστου των διεστραμμενων παρασκευασαι νουν. Ἵνα τοινυν εχοιμεν εννοειν ως
ηκιστα μεν αγγελων, αυτουργιας δε μαλλον κατορθωμα θεικης το δρωμενον ην, το
"∆ευτε" φησιν αυτη προς εαυτην η αγια τε και ομοουσιος Τριας. {Β.} Ὀρθως εχει. {Α.}
Πως δ' αν και ολως την ανθρωπου φυσιν διαμεμορ φωσθαι προς Θεον οιηθειεν αν;
Την τινος ερουσιν ενσεση μανθαι τοις επι γης εικονα; {Β.} Τι γαρ ει λεγοιεν την του
Θεου και Πατρος; {Α.} Ἀλλ' ει δη μονον φαιεν του Θεου και Πατρος προς εσχατην
αθλιοτητα κατοιχησονται λογισμων. {Β.} Τινα τροπον; {Α.} Πρωτον μεν οτι το
"Ποιησωμεν" και μην και το "κατ' εικονα την ημετεραν" ουχ ενι προσωπωι, πρεποι δ'
αν μαλλον τοις υπερ ενα και δυο. Προς δε γε τουτωι, φαμεν εκεινο διενθυμουμενοι.
Το αναμορφουμενον, διαμαρ τουσης αυτωι της πρωτης ιδεας και λελωβημενης εις το
ακαλλες, αρ' ουκ εις εκεινο καθηκοντως υπονοστησειεν αν 473 προς οπερ ην εν
αρχαις, και το εκ του πεπηρωσθαι βλαβος αποπεμψαμενον, επι την αλωβητον της
φυσεως οψιν ανα θρωσκει παλιν; {Β.} Πως δη φηις; {Α.} Πευσηι τοι και μαλα σαφως·
φρασω γαρ ως ενι. Ει τις των αριστα και τελειως εξησκηκοτων επιστημην, φερε
ειπειν την χαλκουργικην, ανδριαντα διατεχνησαιτο, μορφην εγχαραξας την ιδιαν
αυτωι, ο δε της εδρας υπο του των διεφθονηκοτων εκμεμοχλευμενος, πεσων τε κατα
δουπησειε, καταπηρωθειη τε ουτω και μεταθειτο προς το ακαλλες· ειτα το χρημα ου
φορητον ει ποιοιτο τυχον ο τουδε τεχνιτης, βουλοιτο τε τον του κατασιναμενου
κατατηξαι φθονον, αγριωτεραι φλογι, και δη μεταπλαττοι προς ειδος αυθις το εν
αρχαις το τεχνημα, τα εκ του πεπη ρωσθαι βλαβη περιελων· αρα αν σοι δοξαι
φρονειν ορθως ει, το οικειον ειδος αφεις, ατεχνως αυτο προς την ετερου του
μεταστοιχειωσαι μορφην; {Β.} Ου πανυ. {Α.} Ἐντιθεις γε μην το ειδος αυτωι το εν
αρχαις, ανεμορ φωσε τε κατα αληθειαν και την ιδιαν αυτωι παλιν ενεχαραξεν
εικονα; {Β.} Και μαλα. {Α.} Ὧδε τοιγαρουν εχοντος ημιν του τοιουδε λογου, τι δη αρα
πεπραχεναι δωσομεν τον Πατερα και Θεον ες γεγονοτα τον ανθρωπον κατ' εικονα
και ομοιωσιν αυτοι τε και μονου–τουτο γαρ που φῂς εννενοηκεναι του δι' εναντιας–
επειπερ ηθελησεν αναμορφουν διωλισθηκοτα και λελωβημενον, ουχι δη μαλλον εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ειδος αυτον κεκαι νουργηκε το εν αρχαις, τουτεστιν, εις ομοιωσιν την προς εαυτον,
ενετιθει δε μαλλον αυτωι μορφην τε και ειδος ετερον, ειπερ ουν ετερος παρ' αυτον
φυσικως ο Υιος, προς ον μεμορφωμεθα; Γραφει γαρ ωδε τισιν ο σοφωτατος Παυλος·
"Τεκνια, ους παλιν ωδινω αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." Και παλιν· "Ους γαρ
προεγνω, και προωρισε, (δηλον δε δη που παλιν οτι ο Θεος) συμμορφους της εικονος
του Υιου αυτου, τουτους και εκαλεσεν." Ἀναμορφοι γαρ ημας δια του Πνευματος εις
ιδιαν εικονα Χριστος και της εαυτου φυσεως ταις των ευσεβουντων ψυχαις νοητως
τε και απορρητως το καλλος ενσημαινεται. Μεμορφωμεθα δη ουν, οιμαι που, προς
Θεον μεν ουκετι τον αληθινον, ειδος δε ημιν εμπρεπει το κτισματος. Τοδε δη και
παλαι δια της του Ψαλλοντος φωνης υμνουμενον· "Ἀνακαι νισθησεται ως αετου η
νεοτης σου," οιχοιτο αν ηδη προς το μηδεν, εικαιον ως εοικεν αναδεδειγμενον.
Ἀνακαινισμος γαρ ου τι που, κατα τας Γραφας, καινουργια δε μαλλον 474 τα καθ'
ημας, αναφοιτησιν μεν ουδαμως την εις το ανω 474 λαχοντα και αναδρομην ουκ
εχοντα την εις οπερ ην εν αρχαις, εκβεβιασμενα δε πως επι το μειον η πριν και πολυ
νοσουντα το ακαλλες. Ειη δ' αν ετι και ασυγκριτως υπερκει μενη τον δια Χριστον
καινισμον η πρεσβυτερα ποιησις, ειπερ ημιν ενετιθει μεν εκεινη το εν μορφηι
διαπρεπειν τηι του μονου τε και αληθως Θεου, η δε προς ειδος ημας αναζωγραφει το
μη ουτως εχον, μεταστοιχειουσα προς τον Υιον. Τι δη ουν αρα δια Χριστου
πεπλουτηκαμεν, και αυτην, ως εοικεν, εκλεληιστευμενοι την προς Θεον ομοιωσιν και
εισαπαν ηδη το περιφανες της φυσεως αποδυ σαμενοι καυχημα, ειπερ εστιν ημιν η
πασα μακαριοτης εν γε τωι καθ' ομοιωσιν γενεσθαι Θεου; Ἀλλ' υθλος, οιμαι, και
γελως ηδη ταυτι, και γραωδη μυθαρια. Ἀναστοι χειουμεθα γαρ εις εικονα την
πρωτην, ακριβει σημαντρωι κατασφραγιζομενοι τωι Υιωι προς το τηιδε εχειν, ος εστι
και χαρακτηρ και ομοιωσις του Πατρος και ουχ ετερος παρ' αυτον, κατα γε το εν
ουσιαι ταυτον. {Β.} Ἀκριβεστατα εφης. {Α.} Θεα γαρ δη προς οσην αυτοις ατοπιαν
εξολισθησειεν αν ο λογος, επιτιμαν εγνωκοσι τοις τηιδε δοξαζουσι και φρονειν
ελομενοις. Θεος γαρ ειπερ εστι μονος τε και αληθινος ο Πατηρ–ωδε τε εχειν εξ
αποπληξιας ερουσιν–, εξωσθειη αν, οιμαι που, καθαπερ εξ αναγκαιου λογου του
κατα αληθειαν ειναι Θεος ο Υιος. {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Ἀλλ' εσται που παντως εν μειοσιν
η εν οις ο Πατηρ, επει τοι το παντων επεκεινα Θεος ο φυσει και αληθως. {Β.} Ἔσται
γαρ ουν· αποφερει γαρ πως εις τουτο λοιπον ο λογος. {Α.} Ἄθρει δη ουν οτι
κινδυνευομεν, ω Ἑρμεια, κατα γε το εκεινοις ασυνετως δοκουν, καιτοι
μειονεκτουμενον τον Υιον, αμεινω πως ηδη και προυχοντα και αυτου κατα
λογιζεσθαι του Θεου και Πατρος, ει ταις των αγιων φωναις αμελλητι καταπειθεσθαι
διαλογιζομεθα δειν. {Β.} Και μην το χρημα εστιν ουκ αμφιλογον. {Α.} Πευσηι δη ουν
ανακεκραγοτος ωδι του θεσπεσιου Παυλου ως γενοιτο μεν "κατα νομον Φαρισαιος,
κατα ζηλον διωκων την Ἐκκλησιαν, κατα δικαιοσυνην την εν νομωι γενομενος
αμεμπτος, αλλ' ατινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια Χριστον ζημιαν. Ἀλλα μεν ουν
γε και ηγουμαι παντα ζημιαν ειναι δια το υπερεχον της γνωσεως Ἰησου Χριστου του
Κυριου ημων." {Β.} Ἔφη γαρ ουν, αλλα τι αν βουλοιτο τουτι; 475 {Α.} Ου γαρ οτι
Θεος και Κυριος εις διακεχρησμυδηκε τοις αρχαιοτεροις ο νομος; {Β.} Ναι. {Α.}
Τουτον δε ειναι φασι τον Πατερα που ταχα. {Β.} Φασιν. {Α.} Ὁ δε δη των απορρητων
Χριστου ταμιαν εαυτον ημιν αναδεδειχθαι λεγων, ο της οικουμενης μυσταγωγος, τι
αρα μαθων η διενθυμουμενος της πρεσβυτερας και νομικης παιδευσεως ασυγκριτως
εν αμεινοσι την Χριστου γνωσιν ετιθει, και υπερεχουσαν ονομαζει, και σκυβαλα μεν
ηγειται τα εν νομωι, κατατεθηπε δε και υπερηγασθη λιαν το ευαγ γελικον και
σωτηριον κηρυγμα; Ἢ ουκ αναγκαιον ημας υπολογιζεσθαι και φρονειν ως ωνπερ αν
ειη μειζων η γνωσις, τουτοις εποιτο αν ευθυς και το υπερκεισθαι πρεπειν των
συγκρινομενων; {Β.} Οιμαι γε. {Α.} Ειτα οπως εις τουτο καθικοιτο αν ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ηλιθιοτητος τε και αμαθιας ο νους ως αμεινω λεγειν η γουν οιεσθαι ποτε του Πατρος
τον Υιον, τον οιονει ριζαν εχοντα και πηγην τον γεννητορα; Συνυβριουμεν γαρ
παντως τωι φυτωι τον καρπον και ομου τηι ριζηι το βλαστημα, τηι πηγηι το εξ αυτης
προχεομενον ναμα και ουκ αλλοτριον αυτης, τωι φωτι το εξ αυτου διαλαμπον και
απαστραπτον απαυγασμα. {Β.} Συνυβριουμεν· πως γαρ ου; {Α.} Ἀναγκαιως ουν αρα
παραληψομεθα τον εις ενοτητα φυσικην συνεισδεοντα λογον τωι Πατρι τον Υιον και
εν τηι κατα φυσιν και αληθινηι θεοτητι συνεισφεροντα; {Β.} Ἀναγκαιον μεν ουν· εχει
γαρ ωδε ταυτι. Πλην εκεινο λεγε το οπως αν προυχοι τε και υπερκεισεται της
αρχαιας και νομικης παιδευσεως η γνωσις Χριστου, καιτοι συμπαραληφθεντος εις
ταυτοτητα φυσικην τωι Πατρι και Θεωι τωι αληθινωι συγκεκηρυγμενου δια των
αρχαιων Γραμματων; {Α.} Ἀμεινων εσται παρα πολυ και υπεραλειται την πρωτην.
Φανερωτεραν γαρ εχει την αναρρησιν και εις γνωσιν ευρυνεται την ασυνηθη τωι
νομωι. Τοιγαρτοι και αυτος ημιν ο ιεροφαντης Μωσης ελιπαρει μεν, και μαλα
συχνως, ακριβη τε και ακατασκιον την περι του Ὄντος γνωσιν ελειν, και δη και
εφασκε προς τον των ολων Σωτηρα Θεον· "Ἐμφανισον μοι σεαυτον, γνωστως ιδω
σε." Προσεταττετο γε μην ορυττειν εν πετραι και δια στενοτατης οπης, ει βουλοιτο,
καταθρειν, αινιγματωδως ημιν υποσημαι νοντος, οιμαι που, καν τουτωι Θεου οτι
βραχειαν ο νομος την περι Θεου γνωσιν εναστραπτει τοις παιδευομενοις και
μονονουχι δι' οπης τον επι τωιδε μολις ενιησι φωτισμον. 476 Ὅτι γαρ μονον εις εστι
Θεος πιστευειν ηθελε των εν υποληψει θεοτητος αφιστας τους πεπλανημενους· το δε
οπως εν τοις καθ' εαυτην η θεια τε και αρρητος εχει φυσις ου παρεδειξε σαφως,
καθαπερ αμελει το σωτηριον κηρυγμα, φημι δη το δια Χριστου. Ἐπειδη γαρ
εγνωκαμεν τον Υιον, πιστευομεν οτι πεφηνε τε και ανεφυ καθαπερ εκ ριζης του
Πατρος, και η του γεννηματος δοξα την του γεννητορος φυσιν καθαπερ εν πινακι
καταγραφουσα των υπερ νουν και λογον εφικνεισθαι παρεσκευασε της διανοιας τον
οφθαλμον. Τοιγαρτοι και εφασκε προς τον εν ουρανοις Πατερα και Θεον·
"Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις·" προς δε γε τους Ἰουδαιους· "Ουτε εμε
οιδατε ουτε τον Πατερα μου· ει εμε ᾔδειτε, και τον Πατερα μου αν ᾔδειτε." Το δε
ειδεναι μεν τι των οντων οτι εστι, μη μην ετι και οπως εχει, μειον, οιμαι που, παρα
πολυ πας τισουν ειναι φησειεν αν του ειδεναι δειν μετα του οτι εστι και οπως εστιν.
Οιχεται δη ουν κατοπιν ημιν των ευαγγελικων κηρυγματων η δια νομου παιδευσις,
εις μεν οτι δη μονον εστι Θεος τοις αρχαιοτεροις διακηρυττουσα, ανευρυνουσα δε
ουδαμως την της θεοτητος φυσιν εις το τριπλουν καθ' υποστασιν και αυ συλλεγουσα
προς ενοτητα φυσικην. Ταυτι γαρ ημας το νεον εδιδαξε Γραμμα. Ἑνωσεως τοινυν
και ταυτοτητος φυσικης ουκ εισδεδεγμενης επι τε του Θεου και Πατρος και του
Υιου–ειμι γαρ δη κατευθυ των εν αρχαις προκειμενων–, συγχυσις εσται και δια
στροφη, και των ιερων Γραμματων η πιστις ουδαμοθεν ετι, καθαπερ εγᾦμαι, το
βεβαιον εξει και ερηρεισμενον. {Β.} Πως η τινα τροπον; {Α.} Ἕνα γαρ ειναι Θεον τον
φυσει τε και αληθως της θειας ημιν αναβοωσης Γραφης, της επι τουτωι τιμης τε και
δοξης τον Υιον εκπεμψομεν, ει μη το της ουσιας ταυτον και απαραλλακτως εχον
συνεισφρησαι τροπον τινα τωι Θεωι και Πατρι. Ἢ ου διεπυθου των αγιων ημιν ανακεκραγοτων περι Θεου, πηι μεν, οτι "Εις εστιν ο νομοθετης και κριτης," πηι δε αυ, "Ὁ
μονος εχων αθανασιαν;" Τινα δη ουν υποτοπητεον μονον ειναι νομοθετην και
κριτην και μονον εχοντα την αθανασιαν; {Β.} Τον Πατερα που παντως· οιμαι γαρ
αυτους ουχ ετερον τι παρα τουτο ερειν. {Α.} Ἐρουσι γαρ ουν και αυτος οιδ' οτι· ηκει
γαρ δη προς τουτο αυτοις δυσβουλιας ο σκοπος. Οιησομεθα δη ουν ηκιστα μεν ειναι
νομοθετην και κριτην τον Υιον, τητασθαι 477 δε και αθανασιας και θυραθεν
εισπεπορισμενην εχειν εν 477 εαυτωι την ζωην; Και τι το εντευθεν; Ὑπο νομον ηδη
πως και κρισιν εσται και ουχ εκων και τοις αποθνησκουσι συντεταξεται κατα γε το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

της ιδιας φυσεως μετρον. Ειτα πως ουκ απατη και φενακισμος και εν τοις ετι τουτων
αισχιοσι το θειον ημιν εσται κηρυγμα, φημι δη το ευαγγε λικον, τοις του Υιου λογοις
επιψηφιζεσθαι δειν αναπειθον ημας την αληθειαν; Ἔφη γαρ οτι "Ἐγω ειμι η ζωη,"
καιτοι κατ' εκεινους αθανασιαν ουκ εχων, ειπερ εστι μονος αθανατος ο Πατηρ. Και
μην ως εσται κριτης και πεφηνε νομοθετης, ουδενος, οιμαι που, δεηθειης αν εις γε το
συνιεναι πονου. Ἦ γαρ ουκ επυθου λεγοντος πηι μεν οτι "Ἐρρεθη· Ου μοιχευσεις, εγω
δε λεγω υμιν οτι πας ο βλεπων γυναικα προς το επιθυμεισθαι ηδη εμοιχευσεν αυτην
εν τηι καρδιαι αυτου," πηι δε αυ, "Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα πασαν την
κρισιν δεδωκε τωι Υιωι;" {Β.} Ἐπυθομην. Φραζε δε ομως εκεινο, βουλει ταις εις
αντιλογιαν ενστασεσι τον λογον διαγυμναζωμεν, η καταθειν ωσπερ ερημην εωμεν
των δι' εναντιας παραποδισματος διχα; {Α.} Και μην ιθι τοι προς γε τουτο γεννικως.
Καταθηξαι γαρ αν το χρημα τον νουν, εις το θερμοτερον μεν η παλαι τοις
αντεξαγουσιν αντιφερεσθαι, νεανικωτερον δε τους των ανθεσταναι δοκουντων
αποκρουεσθαι λογισμους. {Β.} Ουκουν αναμερος εκαστα τε και σαφως ηδη λεγωμεν.
{Α.} Φραζε το δοκουν. Καταλογιουμαι γαρ ηκιστα μεν ειναι σην, δοξαν δε μαλλον
αυτο των δι' εναντιας. {Β.} Εις εστιν ο νομοθετης και κριτης ο Θεος και Πατηρ.
Πρεποι γαρ αν και μονηι τηι των ολων βασιλιδι φυσει το θεσμοθετειν και το κρινειν.
Ἀφικται γε μην και ο Υιος εις τουτο δοξης, κατανευσαντος αυτωι το ελειν του Θεου
και Πατρος. {Α.} Και τινι των ευ φρονουντων ασυμφανες ως εικαιους ημιν, ω
φιλοτης, επαντλησεις λογους, ψυχραν δε και αχρηστον εννοιων επισωρευσεις
πληθυν, ει μη συνηχουσας οις εφης τας των αγιων ημιν επιδειξαις συγγραφας;
Ἑψομεθα γαρ ουχι τοις εθελουσι τε και ειωθοσι τα απο μονης της σφων αυτων
ερευγεσθαι διανοιας, αλλα τοις λαλουσιν "απο στοματος Κυριου," κατα το
γεγραμμενον. {Β.} Ευ λεγεις. Ουκουν ο μεν θειος, φησιν, υμνησε που ∆αβιδ (εποιειτο
δε τους λογους ως προς τον Πατερα Θεον περι της κλησεως των εθνων)·
"Καταστησον, Κυριε, νομοθετην επ' αυτους, γνωτωσαν εθνη οτι ανθρωποι εισιν."
478 Ἐκπεπερανθαι δε τουτο και μαλα σαφως εφ' εαυτωι και αυτος ημιν αφικνειται
λεγων ο Υιος· "Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου επι Σιων ορος το αγιον
αυτου, διαγγελλων το προσταγμα Κυριου." Ὁ δε της ετερου θελησεως δωρον εχων
το βασιλευειν και νομοθετειν, πως αν ουκ εισποιητον εχοι και φυσικην μεν
ουδαμως, εισκεκριμενην δε μαλλον την επ' αμφοιν εξουσιαν; {Α.} "Ἐκνηψατε, οι
μεθυοντες, εξ οινου αυτων," επιφω νειτω τις και μαλα εικοτως τοις διεστραμμενοις.
Ὑπαρχων μεν γαρ εν μορφηι και ισοτητι τηι κατα παν ο Υιος τωι Πατρι, κενωσιν μεν
υπεστη την εθελουσιον, καθεις εαυτον εις ειδος το καθ' ημας, γεγονε δε ανθρωπος,
ωι το βασιλευειν και νομοθετειν ουχ ετερως η δοτον. Ἐπειδη δε συνεπτωχευσε τε
ημιν και δουλοπρεπες υπεδυ μετρον οικονομικως, εισποιη τον εχειν ομολογει το
φυσει προσον, και τοις της κενωσεως εργοις τε και λογοις ευ μαλα συμπλαττεται,
και ουδεν αν, οιμαι, το βλαβος εκ γε τουτουι τοις εις αυτον πιστευουσιν, ει τον τοις
λογοις πρεποντα περιαθροιεν καιρον. Ποτε γαρ νενομοθετηκε μεν τοις εθνεσιν ο
Χριστος, ποτε δε αφικται διαγγελλων εν Σιων το προσταγμα Κυριου; Ἢ οτε γεγονεν
ανθρωπος; Καιτοι και μαλα σαφως κατιδοι τις αν εν μωσαικοις συγγραμμασιν ως ου
καθ' ετερον τινα χρονον εσταλη διαγγελων το προσταγμα Κυριου τοις εξ Ἰσραηλ ο
Υιος η οτε την καθ' ημας εισεδυ πτωχειαν, και ο προφητων δεσποτης προφητης
ωνομασται, και τοις εκ της γης εναριθμιος ο εν κολποις ων του Πατρος απεφανθη
Λογος. Ἔφη γαρ που Θεος, Μωσεα τον ιερωτατον επ' αυτωι δη τουτωι πληροφορων·
"Προφητην αναστησω αυτοις εκ μεσου των αδελφων αυτων ωσπερ σε. Και δωσω το
ρημα μου εν τωι στοματι αυτου και λαλησει αυτοις καθα αν εντειλωμαι αυτωι." Ἆρ'
ουν, ω φιλοτης, ουπω την προς σαρκα συνοδον εχων ο Λογος και υπερ νουν τε και
απορρητως τηι ανθρωπειαι φυσει συνηνωμενος, αδελφος αν νοοιτο των εξ Ἰσραηλ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

και εξ αυτων ανεφυ των γηγενων; Ἢ γουν εκεινο που φῂς αμεινον τε και αληθες,
οτι κεχρηματικεν αδελφος και εν ταξει γεγονε τηι Μωσεως, παιδαγωγος δηλονοτι,
και εις το χρηναι νομοθετειν ηγμενος και υπουρ γικην ωσπερ τινα την διακονιαν
αποπληρων, οτε της εμφυτου δοξης το υπερφερες ευ μαλα παρωθουμενος, ως εν
καιρωι τε και χρειαι καθηκεν εαυτον εις εκουσιον κενωσιν; {Β.} Και μην ως αριστα
εφης, ισθι τοι νοουντα καμε. 479 {Α.} Ουκουν ειπερ ελοιντο το εκαστωι πρεπον καιρωι
διανεμειν ορθως, ουκ αν, οιμαι, διολισθησειαν εις εξεστηκοτα νουν και καρδιαν
διεστραμμενην· περιεσται δε σφισιν ηδη πως και το νοειν ορθως δυνασθαι της
αληθειας τον λογον. Προσθεις δ' αν οις εφην ειποιμ' αν ετι και τοδε ως ει γε τωι
σμικρον ειναι τε δοκει και λελογισται παρ' ουδεν το εκαστωι χρηναι των
γεγραμμενων παρα γε τηι θεοπνευστωι Γραφηι τον αυτωι πρεποντα τε και οικειοτατον
εφαρμοσαι καιρον, τι το εμποδων, καν ει νοοιτο τυχον ουπω καθ' ημας γεγονως ο
μονογενης του Θεου Λογος, τεθναναι λεγειν αυτον, σταυρον υπομειναντα, και τα εν
αυτωι, και προ συνδρομης και συνοδου της εις τηνδε την απο γης σαρκα
εμπαροινησαι μεν ανοσιως τους Ἰουδαιους αυτωι, δρασαι δε και ειπειν α ταχα που
μοναις ταις εκεινων απονοιαις πρεπει· επει τοι και ως ηδη πεπονθως εφη που
Χριστος· "Τον νωτον μου δεδωκα εις μαστιγας, τας δε σιαγονας μου εις ραπισματα,
το δε προσωπον μου ουκ απεστρεψα απο αισχυνης εμπτυσματων." Ἆρ' ουν ουκ
αποπληξια και γελως ειη αν εικοτως το οιεσθαι ταυτι μη εν καιρωι τωι καθηκοντι,
δηλον δε οτι τωι μετα σαρκος, ανατληναι τον Υιον; {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ἀλλα γαρ
ανεντες τον επι τωιδε λογον, εις γε το παρον ιωμεν ει τοι φιλον δοκει. {Β.} Το ποιον;
{Α.} Το καθικεσθαι φημι προς βασανον και αναμαθειν ακριβως, ερεσθαι τε τους δι'
εναντιας ει εν τωι καθιστασθαι βασιλεα και νομοθετην το τοιωσδε ειναι κατ' ουσιαν
η γουν τοιωσδε τυχον εστι του Υιου. {Β.} Ουκ εν τωι καθιστασθαι, καθαπερ εγᾦμαι, το
ειναι τοιωσδε τυχον η μη φαιεν αν ειναι του Υιου· ου γαρ, οιμαι που, καθικοιντο αν
ευηθειας εις τουτο, καιτοι ληρουντες αμετρως, ως και ουσιας ορον το καθιστασθαι
λεγειν απο τολμαν· εκεινο δε ισως ερουσιν οτι τεκμηριοι του καθιστα μενου την
φυσιν αυτο το καθιστασθαι. Ου γαρ αν εδεξατο παρ' ετερου, φασι, το φυσει προσον
αυτωι. {Α.} Ουκουν, ω γενναιοι, προς ημων ειρησεται παλιν, ως ηκιστα μεν
αρτιφρονες και δογματικης ορθοτητος ερασται, κομιδηι δε μαλλον ευκολοι προς
παραφοραν και απατην οντες αλωσεσθε. Ἐκλελησθε γαρ οξεως του χρηναι καιροις
τοις καθηκουσιν απονεμειν τα γεγραμμενα, και τοις της ενανθρωπησεως χαριζεσθαι
χρονοις τα μη σφοδρα θεοπρεπη, καν ει λεγοιτο τυχον περι του Μονογενους. Ἐπειδη
δε ουκ 480 εισαπαν των εις ορθοτητα διεκνευοντες λογισμων, ουκ ουσιαν ειναι φατε
το καθιστασθαι, κατηγορουμενον του Υιου, πραγματος δε ειναι σημαντικον, τι το
εμποδων οιεσθαι τε και λεγειν οτι βασιλεα και νομοθετην ουσιωδως οντα τον Υιον
ηθελησεν ο Θεος και Πατηρ τουθ' οπερ εστιν αναφαινεσθαι τοις επι της γης; Και ου
τι που φημι του βασιλευειν αρξαμενον, αλλα διανευσοντα πως επι το χρηναι λοιπον
θεσμοθετειν αυτοις και εις το εθελειν ηδη τοις ιδιοις εγκαταζευξαι σκηπτροις τους
αρχης τε και εξουσιας της υπ' αυτωι δια της πολυθεου πλανης απολισθη σαντας.
Ἄτοπον δε οιμαι παντελως τον του Πατρος Λογον, ει κατασοφουν ελοιτο τινας,
ευδοκιαι του γεγεννηκοτος εις αρχας κεκλησθαι λεγειν του νομοθετειν, μη μην ετι
νομοθετην οιεσθαι κατα φυσιν υπαρχειν ως Θεον. Ἆρα γαρ ει εν οικισκωι ζοφωδει
και αχλυος εμπλεωι, κατα χρονους μεν τινας της ηλιακης ακτινος ουκ εισεδυ το φως,
ουδενος ανεντος την εισβολην, ειτα τουδε γεγονοτος, εισεφρησε τε ευθυς και
απεληλατο μεν ο σκοτος, το δε ασυνηθες τοις τοποις ενεγελασε φως, ο και, ειπερ
ελοι φωνην, εκδιηγοιτο τυχον τοις το χρημα κατατεθηποσιν ως ειη τεθεν παρα του
τεκοντος ηλιου προς το εγχεισθαι δειν και εκεινωι τωι χωρωι και καταφαιδρυνειν αει
τα σκοτωι κεκρατημενα· αρα δοιη τις αν τοτε δη πρωτον αυτο και εις φωτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

παρηχθαι φυσιν, οτε και πρωτον εισεδυ; {Β.} Ου τι που, κατα το εικος· ην γαρ αει
φως. {Α.} Τι δη ουν ημιν ως δυσαλωτον επιτειχισμα κατεξανι στασιν εκεινοι το
λεγεσθαι τον Υιον καθιστασθαι νομοθετην ητοι βασιλεα παρα του Θεου και Πατρος,
καιτοι του νομο θετειν ηκιστα μεν εις αρχας ιοντα τοτε της κατα φυσιν ευκλειας
αποδεικνυοντος, το δε γε χρηναι λοιπον θεσμοις ιδιοις και τας των εθνων αγελας
υπενεγκειν σημαινοντος, συνευδοκουντος τε και συγκατανευοντος του Θεου και
Πατρος, καιτοι μονον κατα τους ανωθεν ετι καιρους τε και χρονους κατεζευγμενου
του Ἰσραηλ και τοις θειοις νομοις υπεχοντος τον αυχενα; {Β.} Ἀλλ' ειπερ ελοιντο
νομοθετην οντα σαφως επιδεικ νυσθαι τον Υιον, πως αν η ποθεν τουτο γενοιτο προς
ημων; {Α.} Και μην αποχρησειν εν γε τουτωι τοις ευμαθεστεροις οιησομαι δειν οπερ
εφαμεν αρτιως. Νομου γαρ περι και των τοις αρχαιοτεροις τεθεσπισμενων Θεου
λεγοντος εναργως, επ' αυτων ουκ εστι προσθειναι και απ' αυτων ουκ εστιν αφελειν–
πρεποι γαρ αν και μονηι το χρηναι θεσμοθετειν 481 τηι των ολων βασιλιδι φυσει,
προσθειναι τε και υφελειν τα απερ αν βουλοιτο· τεθεσμοθετηκεν ο Υιος, και την μεν
αρχαιαν υφειλεν ως ανονητον εντολην, επεισεφρησε δε την νεαν, τουτεστι την
ευαγγελικην, και τουτο ως νομοθετης, ουχ υπεσταλμενως, αλλ' εν εξουσιαι τηι
θεοπρεπει. Κατα σφραγιει δε τον λογον και ο σοφος επιστελλων Παυλος· "Ἐγενομην
τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, ινα Ἰουδαιουκερδησω, τοις υπο νομον ως υπο νομον, μη
ων αυτος υπο νομον, ινα τους υπο νομον κερδησω· τοις ανομοις ως ανομος, μη ων
ανομος Θεωι, αλλ' εννομος Χριστωι, ινα κερδησω τους ανομους." Ἄθρει γαρ οπως το
ανομος ειναι Θεωι παρωθουμενος, εννομος ειναι φησι τωι Χριστωι, το επ' αμφοιν
ευκλεες απονεμων αυτωι και ως Θεωι κατα φυσιν το χρηναι θεσμοθετειν ανατιθεις
ως εξαιρετον. Ὅτε τοινυν, κατα την του αγιου φωνην, ουκ ανομος αν ειη Θεωι
Χριστωι τις εννομος ων, ποιος ετι λογος εξωσειεν αν του και νομο θετην ειναι και
Θεον τον Υιον; {Β.} Ουδεις, καθαπερ εγᾦμαι. {Α.} Ἐποισειε δ' αν τις τοις ειρημενοις
ευ μαλα και τοδε. {Β.} Το ποιον; {Α.} Ὡς νομοθετουντα μεν ιδικως τε και μονον τοις
αρχαιοτεροις η τοις μετ' εκεινους ετι τον Πατερα και Θεον ηκιστα μεν δη
καταδειξειεν αν, οιμαι, τις, καταθρησαι δ' αν και λιαν αμογητι συν Υιωι τε και δι'
Υιου. Που γαρ η τισι τεθεσμοδοτηκεν ο Πατηρ, σεσιγημενου τε και αποντος του Υιου;
{Β.} Και μην ο σοφος ημιν επιστελλει Παυλος οτι "Παλαι ο Θεος λαλησας τοις
πατρασιν εν τοις προφηταις." Μωσης δε τοις εξ Ἰσραηλ εφη που παλιν· "Κυριος ο
Θεος ημων ελαλησεν ημιν εν Χωρηβ." {Α.} Ευγε, ω φιλοτης. Τετηρηκοτων γαρ των
αγιων, ως φηις, τωι προσωπωι του Θεου και Πατρος το αρχαιον εκεινο και εν σκιαις
χρησμυδημα, φερε σοι δεικνυωμεν ιδιον οντα λογον ονομασαντος αυτο του Υιου.
Ἀφικται γαρ δη κατα λυσων μεν ουδαμως τον νομον, ηκιστα δε ανατρεψων τα
προφητων, αποπερανων δε μαλλον και προφητας και νομον· "Λεγω γαρ υμιν, φησιν,
οτι ιωτα εν η μια κεραια ου μη παρελθηι απο του νομου εως αν παντα γενηται. Ὁ
ουρανος και η γη παρελευσεται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσι." Συνιης ουν οπως
εκτελευτησαι δειν παντη τε και παντως απαντα προς αληθειαν τον νομον ειπων,
ιδιους εφη λογους αυτον; Ἴδοι δ' αν τις αυτον και ετερωθι που δι' ενος των 482
αγιων προφητων ανακεκραγοτα σαφως· "Αυτος ο λαλων παρειμι." –Ἐνηνθρωπηκα
τε γαρ και εν ειδει γεγονα τωι καθ' υμας, ο παλαι λαλων, καιτοι του Θεου και Πατρος
τα δια των αγιων προφητων κεχρησμωιδηκοτος. Ὅτι δε τωι γε απαξ την του
νομοθετου δοξαν εχοντι, φυσικως εψεται που παντως και το δειν ειναι κριτην, τους
ατιμαζοντας το διορισθεν και εις το σφισι δοκουν αποκλινοντας πικραις υποφεροντα
δικαις, ουδαμοθεν αμφιλογον. {Β.} Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Ὥσπερ ουν ει και
λεγοιτο τυχον εις μεν νομοθετης, εις δε κριτης ο Πατηρ, κατ' ουδενα τροπον
διολισθησειεν αν της επ' αμφοιν δοξης τε και αληθειας ο Υιος, επειτοι το διατεμνον
ουδεν της προς Θεον Πατερα ταυτοτητος φυσικης· κατα τον αυτον, οιμαι, τροπον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

καν ει μονος εχειν την αθανασιαν ο Θεος λεγοιτο και Πατηρ, ουσιωδες εσται και εν
Υιωι το αξιωμα, και συγχρηματιει παντως αθανατος, ηγουν αυτο κατα φυσιν
αθανασια, και τοις του τεκοντος υψωμασι κατηγλαισμενος, προς τε ημων αυτων και
των αγιων αγγελων προσκυνηθησεται. Ει δε δη φαιεν αν ουχ ωδε ταυτ' εχειν και
ψευδομυθιας ημιν επιπλεκουσι γραφην, καιτοι πρεσβευουσι ταληθες, φραζοντων
εκεινο. {Β.} Το ποιον αυ; {Α.} Πρωτον μεν ει το ζωης και αθανασιας τητωμενον,
οικοθεν τε τουτο ουκ εχον, θνητον εσται παντως, και εισκε κριμενον εχει το ζην, ως
παρ' ετερου δοτον; {Β.} Θνητον γαρ εσται δυναμει, το μη αθανατον φυσει. {Α.} Και
προς γε δη τουτοις, αποκρινασθων ετι, τις αν νοοιτο τυχον η ζωης ενεργεια εις τα
ζωης επιδεα; {Β.} Ἡ ζωοποιησις δηλονοτι, καθαπερ αμελει και το φωτιζειν εργον αν
ειη φωτος. {Α.} Ευ λεγεις. Ει δε δη τις οιοιτο ζωογονεισθαι μεν προς ετερου την
ζωην, καταφωτιζεσθαι δε και το φως, αρα αν σοι δοξειεν εικαζειν ορθως; {Β.} Ου τι
που· λογισμου δε μαλλον απολισθειν του σωφρονος. Ζωη γαρ ουκ ετι το προς ετερου
ζωοποιουμενον. {Α.} Ὅταν ουν ημιν εις μεσον ηκηι διακεκραγως ο Μονογενης· "Ἐγω
ειμι η αναστασις και η ζωη," αθανασιας ερημην υποτοπητεον ειναι την ειρημενην
ζωην, η πως; {Β.} Ουκ ερημην, ποθεν; Ζωην γαρ ειναι φημι την κατα φυσιν
αθανασιαν. {Α.} Μονου δη ουν του Θεου και Πατρος την αθανασιαν εχοντος–ωδε γαρ
που το θειον ημιν εφη λογιον–, πως αν εχοι ταυτην και ο Υιος; Ἀλλ' οιμαι που
παντως οτι το της ενοτητος χρημα διαδειξειεν αν επ' αμφοιν, και μαλα ραιδιως,
ουσιωδη την ζωην και εμφυτον την αθανασιαν, ουκ 483 εισποιητον, αγαθον. Ει δε δη
δειν οιοιντο παραφρονουντες λεγειν ως οθνειος τε ειη του Θεου και Πατρος ο Υιος
και ετεραν τινα και ιδιαν απετεμετο φυσιν και το αληθως ειναι Θεος ουκ εχει, καιτοι
κατα φυσιν αθανατος ων, μαλλον δε αυτοχρημα ζωη, αρ' ουχι τα μονηι τηι θειαι και
αρρητωι προσοντα φυσει, και τα δι' ων εικοτως τεθαυμασται προς τε ημων αυτων και
των αγιων αγγελων περιθειεν αν, και ενυπαρχειν ερουσι και τωι τελουντι λοιπον εν
κτισμασι, κατα γε το αυτοις φληναφως δοκουν; {Β.} Τινα τροπον; {Α.} Πρεπειν, οιμαι
που, τωι γε οντως φυσει τε και αληθειαι Θεωι και αυτοι φαιεν αν οιδ' οτι το ζωογονειν
δυνασθαι και ειναι ζωη. Ειπερ ουν τουτο εστιν ουσιωδως ο πατηρ, εξωλισθε δε, κατ'
εκεινους, της προς αυτον φυσικης ταυ τοτητος ο Υιος, και σμικροπρεπειας εις τουτο
τελων, και ζωην εαυτον ειναι φησι και της του Πατρος ουσιας το εξαιρετον τηι ιδιαι
καταγραφει φυσει, πως ουκ αληθες οπερ εφην; Ἐκκεκομισται γαρ ηδη το της
αρρητου φυσεως ιδιον και εις το μη ον εξ αυτης, κεκλημενον δε ωσπερ ομου τοις
αλλοις εις γενεσιν. Νοηθειεν γαρ αν εν γε τοις ειναι πεπιστευμενοις, Θεος μεν προ
παντων, και μετα τουτο κτισις. Ἕτερον δε μεταξυ το συμπαν ουδεν. Ἢ ουκ αληθες
οπερ εφην; {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ειπερ ουν εστιν ετεροουσιος ο Υιος και ουκ εν οις ειναι
φασι τον Πατερα, πως αν νοοιτο μια τε και απαραλ λακτος ενεργεια φυσικη των
τηιδε διεστηκοτων, κατα γε τον του πως ειναι λογον; "Ὥσπερ γαρ, φησιν, ο Πατηρ
ους θελει ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει ζωοποιει." {Β.} Ἀλλα ναι, φασι. Ζωη
μεν εστιν ο Υιος, εφη δ' ουν ομως· "Καθως απεστειλε με ο ζων Πατηρ καγω ζω δια
τον Πατερα." Ζωη τοιγαρουν εστι δια τον Πατερα. {Α.} Ἆρ' ουν, ω γενναιοι, και
αυτον ζωοποιεισθαι τον Υιον παρα του Πατρος ομου τοις αλλοις υποληψομεθα, και
τοις εξωθεν τε και εισκεκριμενην εχουσι την ζωην επαρι θμητεον την ζωην;
Συντεταχθω δη ουν και τοις αποθνησ κουσιν ο Υιος· αποβλητον γαρ το
εισκεκριμενον και ωνπερ αν τις ελοιτο την κτησιν απεμπολησειεν αν αυτην κατα γε
το εγχωρουν, οτε μη φυσικοις εις το αραροτως εχειν διακρατοιτο νομοις. {Β.} Πως
ουν οιοιτ' αν τις αυτον δια τον Πατερα ζην, ειπερ εστι και αυτος κατα φυσιν ζωη; {Α.}
Και μην τουτο γε εστι της εκ Θεου και Πατρος ευγενειας αποδειξις και της κατα
φυσιν ταυτοτητος μηνυσις ακριβης. 484 {Β.} Πως λεγεις; {Α.} Ἔφη γαρ ου τι που
σαφως ζωογονεισθαι παρα του Πατρος, πλην οτι "Ζω δια τον Πατερα." {Β.} Τι ουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

τουτο γε; {Α.} Ὅτι τωι μεν την ιδιαν εχοντι φυσιν αθανασιας ερημην και ζωης,
εισποιητον δε παρ' ετερου το χρημα κερδαινοντι, αρμοσαι αν οιμαι και μαλα ορθως
ειπειν· "Ζωην μοι δεδωκεν ο Πατηρ." Του γε μην ειδοτος οτι ζωη πεφηνεν εκ ζωης
και καρπον ουσιας εχει την αθανασιαν, το φαναι θεοπρεπως· "Ζω δια τον Πατερα."
Ἆρα γαρ, ει του ανθρωπου γεννημα τυχον, λογικον εκ λογικου πεφηνος του ιδιου
πατρος, Λογικον ειμι, λεγοι, δια τον πατερα, η γουν καθ' ετερον τροπον η πυρος εις
το εξω διεκφοιτωσα θερμοτης, ει φωνην ιεισα λεγοι· Θερμην εχω την προσβολην δια
το εξ ου πεφηνα πυρ, ουκ αν τωι δοξειαν, ει γε νουν εχοι, φυσεων ιδιοτητα την εξ ων
εισι λαχοντα μαλλον εφ' εαυτοις, η γουν εισπεπορισμενην και εν ταξει των
δεδωρημενων την του ειναι τοιωσδε δοξαν ελειν; {Β.} Ἔοικεν. {Α.} Ζηι τοιγαρουν ο
Υιος δια τον Πατερα. Ζωη γαρ εκ ζωης πεφηνε του Πατρος, αληθινος ων Θεος
καθαπερ αμελει και ο τεκων. Συλληπτορα δε τοις εμαυτου ποιησομαι λογοις και τον
σοφωτατον Ἰωαννην, ωδι γεγραφοτα περι αυτου· "Και οιδαμεν οτι ο Υιος του Θεου
ηκει, και εδωκεν ημιν διανοιαν αγαθην ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον και
εσμεν εν τωι αληθινωι Ἰησου Χριστωι, τωι Υιωι αυτου. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και
ζωη η αιωνιος." Ἆρα δη σοι τι τουδε αν γενοιτο φανερωτερον ετι, ηγουν εις
ελεγχους ευσθενεστερον, του μη ετεροιως εχειν οιεσθαι τον Υιον η ωσπερ αν εχοι
κατα φυσιν ο Πατηρ; {Β.} Ουδεν, ως εγᾦμαι, της του Θεολογου φωνης αμαχον τινα
τοις δι' εναντιας εξανιστασης την μαρτυριαν. Πλην ει λεγοιτο Θεος αληθινος ο Υιος,
διαγελωσιν ευθυς και φασιν ουκ ειναι Θεον μεν οντως αληθινον, κεχαρισθαι δε
αυτωι τουνομα κατα θελησιν του Πατρος. Ἔφη γαρ που, φασιν, ο θεσπεσιος Παυλος
οτι "Ὁ Θεος αυτον υπερυψωσε και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα." {Α.}
Κεχαρισθαι μεν αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα φαιην αν, ισθι τοι, και αυτος εγω. Το
γαρτοι φληναφως αντιφε ρεσθαι δοκειν ταις των θεολογων φωναις οιηθειην αν ου
τι που φρενος αγαθης, λογισμου δε μαλλον παραπαιοντος ηδη πως και εξεστηκοτος
αδρανες εγχειρημα. Καταπεπληγμαι γε μην το εις απατην ευμηχανον των δι'
εναντιας, οι γε 485 την μεν του κεχαρισθαι προφασιν ουδ' οσον εις νουν ποιεισθαι
σπουδαζουσι, λεξιθηρουσι δε ουτως και τριποθητως αρπα ζουσι παν οπερ αν
φαινοιτο τηι του Υιου τιμηι τε και δοξηι καθεστηκος εναντιον, ως ουδεν ηγεισθαι το
αμεινον, καιτοι τον του δεδωρησθαι καιρον ουχ ετερον ημιν της θεοπνευστου
διοριζουσης Γραφης η εκεινον αυτον καθ' ον "Ἐν μορφηι του Θεου και Πατρος
υπαρχων ο Μονογενης, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι," καθα γεγραπται
"αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος
και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος, τεταπεινωκεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι
θανατου, θανατου δε σταυρου. Τοτε γαρ δη και ο Θεος αυτον υπερυψωσε και
εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ
καμψηι επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα
εξομολογησηται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." {Β.} Τι ουν
τουτο γε; {Α.} Οιμος αν ειη ψιλη τε και ομαλη τοις ορθως εθελουσι νοειν,
αναφερουσα προς το αληθες. Συνες ουν, ω ταν, το ως εν χαριτος ταξει λαβειν το
ονομα το υπερ παν ονομα, τουτεστιν η λαλουμενη κενωσις και η προς ημας
οικονομικη του Λογου ταπεινωσις. Ει δε εν τοις της κενωσεως μετροις ευρισκεται το
λαβειν, εξεστηκοτα που παντως του χρηναι λαβειν τα προ της κενωσεως οραται
λοιπον, δια γε τοι το κεκτησθαι φυσικως οπερ ην, τουτεστι το εν μορφηι του Θεου και
Πατρος. Και ει τεταπεινωκεν εαυτον, εξ ανωικισμενου τινος και υπερανεχοντος
πραγματος επι το μειον ελθων, υπονοστησει που παντως εις οπερ ην υψουμενος, ουκ
εις αλλοτριαν αναθρωσκων τιμην τε και δοξαν, αλλ' ως εις ιδιαν την εν αρχαις. Ει δε
δη ποιοιντο περι πολλου το ισχυριζεσθαι δειν ως εις ασυνηθη τιμην τε και δοξαν
αναπε φοιτηκεν ο Υιος, το υπερ παν ονομα λαβων ως δοτον παρα του Πατρος, ουδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ετι το αντιστοιχουν, κατα γε τον εν εικοτι λογον, αντιστροφον ηδη πειρασθαι νοειν
της μετα σαρκος οικονομιας το μυστηριον, και μετατετραφθαι το χρημα προς παν
τουναντιον. Ἐρω δε και οπως. Ει γαρ μη εστι κενωσις τωι Υιωι το λαβειν, ευρημα δε
μαλλον αυτωι των ουδαμως προσπεφυκοτων ουσιωδως κενωθεντι συμβε βηκε,
κενωσις μεν ειη αν κατα γε το αληθεστερον ο προ της κενωσεως καιρος, υπεροχης δε
και δοξης ο καθ' ον ουκ οιδ' οπως κεκενωσθαι λεγεται, καιτοι κατακτωμενος τα 486
υπερ φυσιν τε και μετρον το ενον αυτωι, και τοις ασυγ κριτως υπερκειμενοις η
προτερον ην αδοκητως επιπηδων. Ἄραρεν ουν οτι κατα γε το ορθως εχειν και αυτωι
σοι δοκουν, πρεποι αν δη τοτε δεδοσθαι νομιζειν το ονομα τωι Υιωι το υπερ παν
ονομα, οτε και σχημα το καθ' ημας υποδυς, ως εις εξ ημων εις υιον εγραφετο Θεου,
θετος μεθ' ημων και δι' ημας, ο γνησιος, ινα και ημεις δι' αυτον, υιοι της υπερ φυσιν
ευκλειας επιδραττομενοι και της θειας αυτου φυσεως διαδεικνυμενοι κοινωνοι. Ἢ
ουκ οιει κατευθυ του πρεποντος διαστειχειν ημιν τον επι τωιδε λογον; {Β.} Εισι γαρ
ουν. {Α.} Καιτοι της εκεινων δυσβουλιας τα αμεινω φρονειν ευ μαλα διεσκεμμενοι,
αλωβητον μεν την του Μονογενους τηρησομεν δοξαν, λογισμους δε καθαιρησομεν,
και "παν υψωμα επαιρομενον," καθα γεγραπται, και "παν αιχμα λωτιουμεν νοημα
εις την υπακοην αυτου." Ει δε δη τουτο δραν ουκ ανεξομεθα, παραχωρησομεν δε το
χρηναι νικαν ταις εκεινων συκοφαντιαις, και του ειναι Θεον αληθως εκπεμψομεν
τον Μονογενη, ερουμεν τε ουτω παρ' ημας ουδεν διακεκτησθαι το πλειον. {Β.}
Φρασαις αν οπως, η κατοκνησεις ειπειν. {Α.} Και μην εγωγε προθυμως ερω,
κατοκνησαιμι γαρ αν εν γε τουτοις ουδαμως. Ἦ γαρ ουκ αληθες ειπειν ως ειπερ
αυτωι κεχαρισται το ονομα το υπερ παν ονομα, και δοτον ηδη πως το διακεκλησθαι
Θεος, απολισθησειεν αν αυτου κατα γε το εγχωρουν; Το γαρτοι δοτον ουκ εισαπαν
ερηρει σμενον. Κατακινδυνευσειε δ' αν και αυτος ο Πατηρ, οσον ηκεν εις λογισμους,
εις α μη θεμις ειπειν. Ἔσται γαρ μειων η καθ' Υιον, και την του γεγεννηκοτος
υπερκεισεται φυσιν ο κατ' αυτους εν ελαττοσι, μαλλον δε ο την της θεοτητος δοξαν
παρασημον εχων, και νενοθευμενοις αξιωμασιν επαυ χησας μολις, ειπερ εστιν
αληθως εν ψιλωι και μονωι τωι κεκλησθαι Θεος. {Β.} Ὡς δεινα γε ο λογος ημιν
εισφερει τα ατοπα. {Α.} ∆εινα γαρ, ως αληθως, πλην αναγκαιαν εχοντα την
παραθεσιν. Μετασοβει γαρ εσθ' οτε το μη ορθως εχειν υπειλημμενον επι το χρηναι
φιλοθηρειν το νενευκος εις αληθειαν. Ειπερ ουν, ως οιονται, μεμισθοφορηκεν ο Υιος
και αντεκτισιν ωσπερ τινα της κενωσεως εκομισατο παρα του Θεου και Πατρος το
ονομα το υπερ παν ονομα, προ των της κενωσεως χρονων και αυτου δε τουτου
τητωμενος νοοιτ' αν εικοτως, ειπερ οραται πεπλουτηκως εν χρονωι τωι κατ' αυτην
την εισποιητον ταυτηνι και ευαποβλητον χαριν. 487 Ειτα, πως ην εν μορφηι και
ισοτητι του Θεου και Πατρος, κενωσιν μεν ουπω την εκουσιον υποστας, μορφην δε
και μετρον το δουλοπρεπες ουκ αξιωσας ελειν; Ου γαρ αρπαγμον ηγησατο το ειναι
ισα Θεωι, καιτοι τουτο εχειν εξον. Ειπερ ουν ειναι φαμεν και προ των της κενωσεως
χρονων εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος τον Υιον, εκτετιμηται δε κενωθεις και
αναπεφοιτηκεν εις μετρον της ενουσης αυτωι δοξης το υπερτερουν, υπερηλατο που
ταχα και αυτον τον Πατερα. {Β.} Ὡς δριμυς ο λογος. {Α.} Ἀληθης δ' ουν ομως, το γε
ηκον εις λογισμους. Και ει μεν δη τι το αμεινον αποκεκερδακεν ο Υιος το υπερ παν
ονομα λαβων, υπερανεστηξει που παντως εν γε τοις καθ' εαυτον και την του Θεου
και Πατρος πλεονεκτησει φυσιν. Τουτι γαρ ημιν ο δριμυς αρτιως κατεδειξε λογος. Ει
δε ηκιστα μεν εν αμεινοσιν ηπερ ην, καν ει νοοιτο λαβων, κατιδοι τις αν αυτον,
προσετιθει δε το συμπαν η χαρις ουδεν, ουκ ασυφηλοι και ψευδοεπεις αλοιεν αν οι
θρασους εις τουτο προηκειν ου παραιτουμενοι ως ηδη φαναι τολμαν οτι μικρα την
κτισιν, ινα μη λεγοιμι παντελως ουδεν, η της αρρητου θεοτητος πλεονεκτησει φυσις;
Ὀνησειε δ' αν ηκιστα γε προς το λαμπροτερον αναφερουσα και ει τωι τυχον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

οντων περιθειη τα εαυτης. Ἀλλ' ωδε νοειν αποπληκτον· αξιοληπτα δε τα Θεου, και
εις ληξιν αναφερει την ανωτατω· εαυτου πως ηδη και αμεινων ο Θεος και Πατηρ
οφθησεται, και των αμεινονων η εν οις εστι δοτηρ. {Β.} Τινα τροπον; {Α.} Ἐν μορφηι
γαρ οντα και εν ισοτητι τηι προς εαυτον τον Υιον και προ γε των της κενωσεως
χρονων, και κατ' ουδενα τροπον της ενουσης αυτωι δοξης μειονεκτουμενον, ανω που
και υψηλον ετιθει, το ονομα δους το υπερ παν ονομα αυτωι. Ἆρ' ουν ουχι συρφετος
τε ηδη ταυτι, και δυσφημιων αγριοτης, και λογισμων ατοπια, της απασων εσχατης
αμαθιας εξοζουσα; {Β.} Πανυ μεν ουν. {Α.} Και ετερως δ' αν τις της εκεινων ατοπιας
δικαιοτατην αν, οιμαι, ποιησαιτο την καταρρησιν, κακεινο διεσκεμμενος. Ει γαρ
οιδεν εαυτον ψιλωι διακεχρημενον ονοματι τωι της θεοτητος ο Υιος και ου φυσεως
εχοντα το χρημα καρπον, τι το αναπειθον αναφανδον ηδη βοαν· "Ἐγω ειμι η
αληθεια;" Το γαρτοι νοθον ουκ αληθες, και το τοις εξωθεν και εισκεκριμενοις
ωραισμοις ουχ οπερ εστι κατα φυσιν ορωμενον εισβιαζεται μεν και εισδυνειν
αποτολμαι της αληθειας την δοξαν, εχοι δ' αν ουχ ωδε κατα αληθειαν, και βασανοις
τοις εκ λογισμων ακαλλες εξελεγχεται. Τι δε 488 ουχι τοις κατα θεσιν θεοις εαυτον
επαριθμειν ο μη φυσει Θεος ᾤετο δειν, της δε των αγιων απαλλαξας πληθυος, και εις
τοπον ιδιον ωσπερ τινα και ουδενι των αλλων βατον ανεφοιτα, λεγων· "Ει εκεινους
ειπε θεους προς ους ο λογος του Θεου εγενετο και ου δυναται η Γραφη λυθηναι, ον ο
Πατηρ ηγιασε και απεστειλεν εις τον κοσμον, υμεις λεγετε οτι Βλασφημεις, οτι
ειπον· Υιος Θεου ειμι;" Ει γαρ εκεινοι, φησι, διακεκληνται θεοι, τον του Θεου λογον
εισοικισαμενοι και εισδεδεγμενοι κατα ψυχην, πως ουκ αν ειη Θεος ο δι' ον εκεινοι
θεοι; "Θεος γαρ ο Λογος ην," κατα την Ἰωαννου φωνην. Το δε ην, ου νεωτεραν αυτωι
την δοξαν, αλλα παντος δη χρονου πρεσβυτεραν αναπτει. ∆ια πταισαι γαρ αν οποι
ποτε αρα το ην, η προς ποιον ημιν αφιξεται τελος, αει προσωτερω χωρουν και
ασχετωι δρομωι πεμπομενον, και χρονωι χαριζεσθαι το πρεσβυτερον ουκ ειδος,
προαναθρωσκειν δε ωσπερ εννοιας απασης της επεκεινα καιρου μεμελετηκος; {Β.} Ευ
λεγεις· χρονου γαρ αμεινον αει πως εστι το ην. {Α.} Ὁ δε δη θεσπεσιος Παυλος νοθοις
μεν ουχι κατηγλαισ μενον αξιωμασι τον Υιον, φυσει δε μαλλον οιδεν οντα Θεον,
ενωσει συνδεων τηι προς τον Πατερα και Θεον ουσιωδει και φυσικηι. {Β.} Τινα
τροπον; {Α.} Γραφει γαρ ωδε· "Και γαρ ειπερ εισι λεγομενοι θεοι πολλοι και κυριοι
πολλοι εν τε ουρανωι και επι της γης, αλλ' ημιν εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα, και
εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα." Ειπερ ουν ηπιστατο τοις κατα χαριν
θεοις εναριθμεισθαι πρεπειν αυτον, τι μη τοις αλλοις εφιεις αναμιξ, ενα και μονον
ημιν κατεδεικνυ Θεον και Κυριον τον Πατερα, αναμερος δε ωσπερ το εκατερον
τιθεις, το μεν της θεοτητος ονομα τωι Πατρι, το δε της κυριοτητος απονεμεσθαι δειν
εδοκιμαζε τωι Υιωι; Ἀλλ', οιμαι που, σοφον αν νοοιτο και αναγκαιον ουτε της κατα
φυσιν και αληθους θεοτητος την του δυνασθαι κρατειν και κυριευειν των ολων
εκμοχλευεσθαι δοξαν, ουτε μην της αληθους κυριοτητος εξω πετεσθαι φιλειν την
της θεοτητος φυσιν· προσειη δ' αν μαλλον αμφοιν το εκατερον, και αναμερος ειναι
δοκουν. Φυσεως δε μιας αποδειξις εναργης το οιονει κατεστεφθαι τελειως οις αν
εκατερον εχοι φυσικοις ιδιωμασι, και το δι' αμφοιν εν απασιν ισοφυες και
αδιαβλητωι ταυτοτητι μαρτυρουμενον το κατα τι γουν ολως οθνειον ουκ εισδεξεται.
{Β.} Πως γαρ αν; 489 {Α.} Ἐρομενωι δε τωι ποτερα την ουσιωδη και φυσικην περιθειης
αν υιοτητα τωι Υιωι, ηγουν την εν μονηι θελησει του Πατρος, καθαπερ αμελει δοιη τις
αν και εφ' ημων αυτων, τι αν εφης αυτος, ω Ἑρμεια; {Β.} Ουσιωδη μεν εγωγε φαιην
αν, δοξαιμι δ' αν ηκιστα γε τοις δι' εναντιας αληθης ειναι τις. {Α.} ∆οξειας γαρ αν.
Προσθειεν δ' αν οτι και φρενος εκκεκρουσμεθα και παρατετραμμεθα λογισμου του
βλεποντος εις ευθυ. Τινα γαρ, ειπε μοι, των ου συμφρονειν ελομενων αυτοις ουκ αν
κατασκωψειαν, οι γε τοσουτον διαλελυττη κασι και μανιας ακρατου προς τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ηκουσι μετρον ως εισποιητον ειναι δειν οιεσθαι τον Υιον και συντεταχθαι τοις
αλλοις, ει και τοις ιδιοις ευρημασιν επερυθριωντες, και λελυπημενην ωσπερ
καταγοητευοντες την αληθειαν, δοξαν αυτωι περιπλαττουσι την εξαιρετον και τοις
αλλοις αστιβη, και τοσαυτην αυτοι καθ' εαυτους επινοουσι την ευκλειαν οσηνπερ αν
βουλοιντο κατ' εξουσιαν επιμετρειν. Ἀλλ' ως ηδιστα αν ηρομην αυτους της επ'
αμφοιν νοουμενης υιοθεσιας τον τροπον τινα δη αρα πεπραχθαι φασι. Κεκλημεθα
μεν γαρ εις υιους ημεις, το δε οπως ουχ ημεις ερουμεν, μυσταγωγησει δε γραφων ο
Παυλος· "Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας
καρδιας υμων κραζον· Ἀββα, ο Πατηρ." Ουκουν, επειδηπερ ημιν αρρητως ενυκισται
δια του ιδιου Πνευματος ο Υιος, προς υιοτητα την πνευματικην εαυτους
εισκεκλησθαι φαμεν. Ἦ ουχ ωδε πεπραχθαι τουτο ερεις; {Β.} Και μαλα. Μεμνησομαι
γαρ και του σοφωτατου διακεκραγοτος ημιν Ἰωαννου περι του Υιου· "Ὅσοι δε
ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα θεου γενεσθαι." {Α.} Ἄθρει δη ουν, ω
φιλοτης, οποι ποτε ημιν ο περι του Μονογενους εκτελευτησει λογος, ει τοις εις
υιοτητα κατακε κλημενοις ισοτροπως συντεταξεται. Ειη γαρ αν ουχ ετερως εν υιου
ταξει το ποιηθεν ει μη δι' Υιου εν Πνευματι. Και μαρτυρησει λεγων ο Παυλος· "Ὅτι
δε εστε υιοι, εξαπε στειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρδιας υμων
κραζον· Ἀββα, ο Πατηρ." Ἐν τινι δη ουν εις Υιον εσται και αυτος; Ου γαρ, οιμαι,
φαιεν αν ως εν εαυτωι τε και δι' εαυτου, καιτοι τοις κατα θεσιν εναριθμιος ων, ειπερ
εξοιχοιτο κατ' αυτους του κατα φυσιν και αληθως. {Β.} Ἀλλ' ει φαιεν οτι τον μεν
Υιον ημεις, αυτος γε μην εισοικιζεται τον Πατερα, τι αν εχοις προς τουτο ειπειν; {Α.}
Φαιην αν οτι ει μεν αυτοι κατα σφας αυτους την 490 θειαν ημιν οπως εχει διοριζουσι
φυσιν και νομους επ' αυτηι κατα το αβασανιστως δοκουν εκφερουσι, βραχυς κομιδηι,
μαλλον δε ολως ουδεις γενοιτ' αν εικοτως των γε απαξ εις τουτο ηκοντων ο λογος,
επειπερ ερευγονται μεν τα απο καρδιας αυτων, των δε απο στοματος Κυριου
λαλουσιν ουδεν. Ει δε δειν οιονται την της ακραιφνους θεογνωσιας διαστειχειν
οδον, ο φρονειν εγνωκασι ταις απο της θειας Γραφης κατασφραγιζοντων φωναις.
{Β.} Ναι, φησιν. Ἔφη γαρ ο Υιος προς Φιλιππον· "Ου πιστευεις οτι εγω εν τωι Πατρι
και ο Πατηρ εν εμοι εστιν;" {Α.} Ἆρ' ουν αγιαζει τον Υιον ο Πατηρ εν αυτωι γεγονως;
{Β.} Ἐρουσι που παντως. {Α.} Ἅγιος ων κατα φυσιν και οικοθεν εχων τον αγιασμον
και το αγιαζειν δυνασθαι τους εν οις αν γενοιτο τυχον, η γουν παρ' ετερου τουτο το
χρημα πεπλουτηκως; {Β.} Ἅγιος δηλονοτι κατα φυσιν αυτος ων. {Α.} Ουκουν, ω
γενναδαι και προς παν οτιουν ευκολοι των απηχεστατων, αγιοτητος μεν φυσικης ο
Υιος εστερηται, και του πλημμελειν ουκ ελευθεραν, ηγουν εισαπαν απηλλαγ μενην
την φυσιν διεκληρωσατο, το γε ηκον εις αυτην. Ειπερ ουν απονασθαι τι δοιεν αν
αυτην, εκ γε του ηγιασθαι παρα του Πατρος και την εφ' οις τεθαυμασται προς ημων
ιδρυσιν τε και δοξαν ελειν, προστιθεντος δε τωι Υιωι του ηγιασθαι μηδεν, εικαιον,
οιμαι που, το φαναι λοιπον ενηυλισθαι τε και ενοικειν αυτωι τον Θεον και Πατερα.
Ἀλλα μην αυτος τε εστιν εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν αυτωι. Και τις αν γενοιτο τυχον
ο τουδε τροπος η οπως αν εχοι το χρημα αριστα αν ωδε διασκεψαιμεθα. Ὁ μεν γαρ
Υιος, κατα γε το αυτοις ταχα που και μονοις ανοσιωτατα δοκουν, εισοι κιζεται τον
Πατερα δεδεημενος αγιασμου. Τι δ' αν νοοιτο πεπλουτηκως και αυτος ο Πατηρ, τον
Υιον εχων εν εαυτωι; Ει μεν ουν ως εστιν ερουσι τροπος ουτοσι του τελειως
αγιαζεσθαι δειν το αγιαζεσθαι πεφυκος, τι μη και ημεις το Πνευμα δεχομενοι
μετακεχωρηκαμεν εις αυτο, ως εκεινο μεν εν ημιν, ημας δε αυ κατοικειν εν αυτωι; Ει
δε θορυβει <μεντοι> εν τουτοις το λιαν απρεπες–το Πνευμα γαρ εν ημιν, και ουχ
ημεις εν αυτωι κατα φυσιν–, πως ουχ εωλοις επινηχονται λογισμοις, ουχι τηι
ταυτοτητι της ουσιας απονεμεσθαι δειν οιομενοι το εν Πατρι μεν Υιον, Πατερα δε αυ
καταγραφειν εν Υιωι, αλλ' εν μοιραι των θυραθεν και συμβεβηκοτων αγαθων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ενοικιζεσθαι τωι Υιωι τον γεγεννηκοτα 491 διατεινεσθαι τε και φρονειν ηιρημενοι;
Ἄλλως τε κακεινο γαρ, οιμαι, δεησει λεγειν· ουχι τηι προς Υιον ενοτητι τηι δια του
Πνευματος εν τοις ελουσιν ενεργουμενηι, προς υιοτητα διαμορφουμεθα, προς δοξαν
ωσπερ ιδιαν αναπλατ τοντος ημας του Υιου και τους της ιδιας μορφης χαρακτηρας
ενσημαινομενου και οιονει πως εγγραφοντος ταις των δεχο μενων ψυχαις; {Β.} Και
πανυ. {Α.} Ἀνακεισεται δη ουν ως ενεργεια φυσικη το υιοποιειν δυνασθαι τωι Υιωι,
και ουχ ετερου του χαριν, καθαπερ εγᾦμαι, καλως τε και αμωμητως εχειν η επειπερ
εστιν Υιος; {Β.} Ἔστω. Τι δη ουν εντευθεν; {Α.} Ὅτι την Πατρος ενοικησιν κατα γε
τον εικοτα και ακριβη λογισμον ουχ ετερουργον ειναι δωσομεν, επιτε λεισθαι δε
ουτως ως αν νοοιτο και εφ' Υιου το δι' αυτου πληρουμενον. Πατερα γαρ παντως και
ουχ Υιον διαδειξειεν αν ο Πατηρ τον εν ωιπερ αν ελοιτο κατοικειν και εις ιδιαν αυτον
εικονα διαμορφουν. {Β.} Ἆρ' ουν, ειπε μοι, τον θειον εν ημιν εξεικονισμον, ον η του
ανθρωπου φυσις καταπλουτησαι λεγεται– πεποιηται γαρ κατ' εικονα και ομοιωσιν
Θεου–, προς μονην εμφερειαν την εις Υιον ειναι δωσομεν, η και εις τουτο
συνεισδεξομεθα τωι Υιωι τον Πατερα, και προς ολην ερουμεν την θειαν ημας
μεμορφωσθαι φυσιν, καιτοι χρηματιζοντας υιους και τεταγμενους εν τεκνοις; {Α.}
Ειτα, ω φιλοτης, ουκ οιει χρηναι νοειν ως ο συμπας ημιν της πιστεως εν γε τουτωιι
λογος εις μιαν μεν βλεπει θεοτητος φυσιν, την εν τρισιν υποστασεσιν ιδικαις, αι
συμμορφοι και ταυτοειδεις αλληλαις εις εν τι το ανωτατω συνθεουσι καλλος, προς ο
και ημεις μεμορφωμεθα, κατα τας Γραφας, κατεσφραγισμεθα δε προς υιοτητα δι'
Υιου εν Πνευματι; Ειη γαρ αν εικων Υιου μεν υιοτης, Πατρος δε πατροτης· ουκουν
υιοι δι' Υιον, εικων δε Θεου και ομοιωσις ημεις, προς ολην ουτω το εν αρχαις
πεπλαστουργημενοι την φυσιν, δηλον δε οτι την ανωτατω. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.}
Ἀδολεσχια τοιγαρουν, το τελουν εις ονησιν ουδεν εχουσα παντελως, το
υπερτεινεσθαι φιλειν εις την του πρεποντος επεκεινα ζητησιν. Χρημα δε οιμαι
σοφον το διασκεπτεσθαι και φρονειν τα οισπερ αν εποιτο παντη τε και παντως το
λυσιτελες. {Β.} Κομιδηι μεν ουν. {Α.} Ὕθλοι δη ουν τα εκεινων, και διερριφθω
μακραν προς αυτο που το λοισθον ηκοντα των κακων. Ἥκιστα δε ημεις οιηθειημεν
αν ποτε νοθον μεν ειναι Θεον και αρτιφανη τον 492 Υιον, αγιαζεσθαι τε, ηγουν εις
υιοτητα διακεκλησθαι παρα Θεου, και δοξαν ελειν την εισποιητον συν ημιν, φυσεως
δε μαλλον διακεκτησθαι νομωι τουθ' οπερ εστιν. Υιοποιηθειη δ' αν ου τι που δια του
ιδιου Πνευματος. Ὅτι γαρ ιδιον του Υιου το Πνευμα εστι, καθαπερ αμελει και του
Πατρος, αναμαθοι τις αν, και λιαν αμογητι, αυτου μεν λεγοντος· "Ει ουν υμεις
πονηροι οντες, οιδατε δοματα αγαθα διδοναι τοις τεκνοις υμων, ποσωι μαλλον ο
Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις δωσει αγαθα τοις αιτουσιν αυτον;" Και παλιν· "Ου
γαρ υμεις εστε οι λαλουντες, αλλα το Πνευμα του Πατρος υμων το λαλουν εν υμιν."
Ὡδι δε και Παυλου τοις πιστευουσιν επιστελλοντος· "Ὑμεις δε ουκ εστε εν σαρκι,
αλλ' εν Πνευματι, ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν υμιν. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ
εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. Ει δε Χριστος εν υμιν, το μεν σωμα νεκρον δια την
αμαρτιαν, το δε Πνευμα ζωη δια δικαιοσυνην." Το τοινυν ημας τους επι της γης τηι
της υιοτητος δοξηι καταχρυσουν, φημι δη το Πνευμα, επειπερ εστι του Υιου,
ενεργησει μεν εις ετερους την υιοποιησιν, απρακτησει δε παντελως περι τον ουπερ
εστιν, ουκ εισκεκριμενον, ουτε μην εξωθεν εισπεφοιτηκος, αλλ' ουσιωδως υπαρχον
αυτου, και δι' αυτου προχεομενον τοις ελειν αξιοις εν ευδοκιαι Πατρος. Ἢ ουκ ορθως
σοι ταυτα φαναι τε και εννενοησθαι δοκω; {Β.} Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Ὁ δε δη των
θειων ημιν μυστηριων ιερουργος Ἰωαννης, οταν εις μεσον ηκηι βοων περι τε Θεου
και ημων· "Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν ημιν εστιν, οτι εκ του Πνευματος αυτου
εδωκεν ημιν," πως ου παντελως αταλαιπωρον ιδειν οτι Θεος αληθως και της του
Θεου και Πατρος ουσιας εκπεφοιτηκεν ο Υιος, ειπερ εστιν ως Θεος και ουχ ετερον τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

κατοικουν εν ημιν το Πνευμα αυτου; Και προς γε τουτωι φημι, ει το Πνευμα του Θεου
και Πατρος, εν ωι την των εις το ειναι παρενηνεγμενων ζωοποιει τε και αγιαζει
φυσιν, ιδιον εστι και του Υιου, τις αν εις τουτο προηκοι χυδαιοτητος λογισμων ως
νοειν η φρασαι της προς Πατερα και Θεον ομοουσιοτητος εκπεφοιτηκεναι και τελειν
εν κτισμασι, και ουχι τα της θειας φυσεως ιδια και εξαιρετα των ταυτης ορων εξοισει
τε και χαριειται τηι κτισει, ως ορασθαι λοιπον το παραλλαττον ουδεν, ισομετρως δε
ειναι λαμπραν κτισιν τε και φυσιν ηι το κατα παντων ενεστι κρατος; {Β.} Σφαλερον
το χρημα. Πως γαρ ου; {Α.} Ουκουν, επειδηπερ τοις του Πατρος ιδιωμασιν εκλε 493
λαμπρυσμενον παρα γε τοις ιεροις Γραμμασι καταθρησαι τις αν ευ μαλα τον
Μονογενη, φερε δη, φερε, και ετερας εννοιας τοις ειρημενοις επισυλλεγοντες, τον
αδρανη και αποπληκτον των δι' εναντιας εκπολιορκωμεν λογον, και παραθωμεν εις
μεσον τα δι' ων αν φαινοιτο και ισουργος και ισοσθενης τωι Θεωι και Πατρι, και μην
και Θεος, ου τοις κατα χαριν εις τουτο ηγμενοις εναριθμιος ων, ουτε μην ευκλειαις
ταις εξωθεν κατηγλαισμενος, αληθινος δε μαλλον, και το κατα τι γουν ολως
μειονεκτεισθαι φυγων της του τεκοντος υπεροχης, ησπερ ανεχειν νοοιτο κατα
παντος γενητου. {Β.} Ὡς πολλου γε, ω ταν, μαλλον δε του παντος αξιον φαιην αν
εγωγε τουτι. {Α.} Οιει δη ουν, ω εταιρε, μετειναι τινι των κεκλημενων εις υπαρξιν το
ενεργειν δυνασθαι και διαπεραινειν ευκολως απερ αν αυτη και μονη κατορθωσειεν
η γε των ολων καταρ χουσα φυσις; {Β.} Ουδενι. {Α.} Ὀρθως εφης. Ἀναπτει δη ουν ο
ιερωτατος Παυλος ως υπερφυες και εξαιρετον και τους ορους υπερτρεχον παντος,
οιμαι, του πεποιημενου τωι Θεωι και Πατρι το ζωογονειν δυνασθαι τους νεκρους.
Ἔφη δε ουτως· "Ου δε ουκ εστι νομος, ουδε παραβασις. ∆ια τουτο εκ πιστεως, ινα
κατα χαριν εις το ειναι βεβαιαν την επαγγελιαν παντι τωι σπερματι, ου τωι εκ του
νομου μονον, αλλα και τωι εκ πιστεως Ἀβρααμ, ος εστι πατηρ παντων ημων, καθως
γεγραπται οτι Πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε κατεναντι ου επιστευσε Θεου του
ζωογονουντος τους νεκρους και καλουντος τα μη οντα ως οντα." Ἴθι δη ουν και επ'
αυτην, ει δοκει, την του Υιου δοξαν. Ἥκιστα μεν γαρ εν μειοσιν η εν οις ο Πατηρ,
ισομετροις δε μαλλον ταις ενεργειαις κατεστεμμενον κατοψει δη παλιν. Ὁ αυτος γαρ
ημιν εφη Παυλος· "Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνησκουσιν, ουτως και εν τωι
Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται." Ζωη γαρ εστιν, ουχ ετεροιως εχων εν γε τοις καθ'
εαυτον η ωσπερ αν ειη και αυτος ο Πατηρ. ∆ιεπυθου γαρ που λεγοντος αυτου·
"Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει
ζωοποιει." Τοιγαρτοι το θεοπρεπες εις ενεργειαν μηνυσιν εναργη της εαυτου φυσεως
τε και δοξης εποιειτο λεγων· "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι·
ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις πιστευετε." Ἦ γαρ ουχι δια τουτων οτι
Θεος κατα φυσιν εστιν ηξιου γνωριζεσθαι; Ὡς ειπερ τωι φαινοιτο προσον το
ισουργειν δυνασθαι τωι Θεωι, ισοκλεης 494 παντως που και ετερον ουδεν ειη αν η
Θεος. Ἄγει γαρ, οιμαι, προς τουτο ημας ο λογος. {Β.} Ἔοικεν. Ου γαρ αν ωιηθη δειν
τοις ισοις απαραλ λακτως επαυχειν κατορθωμασι, μη ουχι της ισης μετα ποιουμενος
δοξης. {Α.} Ἱερου δε ημιν επιφωνουντος Γραμματος· "Πασα δοσις αγαθη και παν
δωρημα τελειον ανωθεν εστι κατα βαινον εκ του Πατρος των φωτων, παρ' ωι ουκ
εστι παραλ λαγη η τροπης αποσκιασμα," ποθεν αν ωιηθης αυτος την των θειων ημιν
χαρισματων πραττεσθαι διανομην; {Β.} Ἐκ Θεου Πατρος δηλονοτι. {Α.} Και μην τοις
αγιοις αποστολοις επ' εξουσιας εδιδου την κατα πνευματων ακαθαρτων ευσθενειαν
ο Χριστος, ωστε εκβαλλειν αυτα και θεραπευειν πασαν νοσον και πασαν μαλακιαν εν
τωι λαωι. Και το ετι τουτων υπερτερουν, και αυτου δυνασθαι καταθλειν θανατου
διεκελευετο, θεοπρε πεστατα λεγων· "Ἀσθενουντας θεραπευετε και νεκρους
εγειρετε, λεπρους καθαριζετε, δαιμονια εκβαλλετε." ∆ιωμολογηκε τε και μαλα
σαφως ο θεσπεσιος ημιν Ἰωαννης λεγων· "Ὅτι εκ του πληρωματος αυτου παντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

ημεις ελαβομεν." ∆οσις δε αγαθη και δωρημα τελειον ειη αν ετερον τι, κατα γε το
αυτωι σοι δοκουν, πλην οτι τοι το μεταλαχειν αγιου Πνευματος; {Β.} Ουδαμως. {Α.}
Ἄθρει δη ουν και δια τουτων ημιν, ω φιλοτης, εξ ιδιου πληρωματος προιεντα τον
Υιον το ιδιον αυτου και αναποβλητως εμπεφυκος αγιον Πνευμα, δι' ου πασα δοσις
αγαθη. Ἐπειδη γαρ ανεβη ο καταλυσας την φθοραν και τοις του θανατου δεσμοις
ερρωσθαι φρασας, ανακομιζων ημας εις αγιασμον και το αρχαιον της φυσεως
καλλος καθαπερ εν απαρχηι του γενους τοις αποστολοις εντιθεις, ενεφυσησεν εις το
προσωπον αυτων λεγων· "Λαβετε Πνευμα αγιον." Ἀλλ' ειπερ εστιν ανωθεν τε και
παρα Πατρος παν δωρημα τελειον, ενεργει δε την τουτων διανομην ου διακονικως ο
Υιος, εν εξουσιαι δε μαλλον τηι θεοπρεπει, κατα τινα δη αρα λοιπον αφεστηξει τροπον
του μη ειναι κατα φυσιν τουθ' οπερ εστιν ο γεννησας αυτον, αληθινος δηλονοτι
Θεος, και ου νοθαις τισι καθαπερ εν πινακι κατακεχρωσμενος τιμαις; {Β.} Κατ'
ουδενα, καθαπερ εγᾦμαι. {Α.} Ὁ δε δη της πιστεως λογος ουκ αν διαρκεσαι προς
ενδειξιν την τελεωτατην του κατα φυσιν ειναι Θεον τον Υιον; {Β.} Πως φηις; {Α.} Ὅτι
Χριστωι πιστευοντες, προσιμεν ουτω Θεωι τωι 495 κατα φυσιν και αληθινωι, και της
πολυθεου πλανης απηλ λαγμεθα, το κτισει λατρευειν εκβεβηκοτες, και της επι
τουτωι γραφης ελευθεραν ποιουμενοι την προσκυνησιν. Και γουν τοις κεκλημενοις
δια της πιστεως εις την της αληθειας επιγνωσιν ο σοφος γραφει Παυλος πηι μεν οτι
"∆ιο μνημο νευετε υμεις, τα εθνη εν σαρκι, οι λεγομενοι ακροβυστια υπο της
λεγομενης περιτομης εν σαρκι χειροποιητου, οτι ητε τωι καιρωι εκεινωι χωρις
Χριστου, απηλλοτριωμενοι της ελπιδος του Ἰσραηλ και ξενοι των διαθηκων της
επαγγελιας, ελπιδα μη εχοντες και αθεοι εν τωι κοσμωι." Και ετερωθι δε παλιν φησιν·
"Ἀλλα τοτε μεν ουκ ειδοτες Θεον, εδουλευσατε τοις φυσει μη ουσι θεοις, νυνι δε
γνοντες Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπο Θεου, πως επιστρεφετε παλιν επι τα
ασθενη και πτωχα στοιχεια οις παλιν ανωθεν δουλευειν θελετε;" Ἄθεοι δε ειπερ
ησαν οι διχα Χριστου, και Θεον επεγνωκασι λοιπον δια του προσηκασθαι την πιστιν
και συγκατανευσαι λεγοντι τωι Υιωι· "Ὁ πιστευων εις τον Υιον ου κρινεται, οτι
πεπιστευκεν εις το ονομα του μονογενους Υιου του Θεου," πως ουκ αν νοοιτο Θεος,
ου ταις καταπλαστοις και εξωθεν ευφημιαις προς τε ημων αυτων και <των αγιων>
αγγελων τιμωμενος, αλλ' ουσιωδως ειναι πεπιστευμενος οπερ εστιν, αληθως Θεος
δηλονοτι και εκ Θεου κατα φυσιν; Τι γαρ, ειπε μοι, δοιης αν εννενοηκεναι τον
Παυλον, γεγραφοτα περι αυτου και λεγοντα· "Ὅτι Θεος ην εν Χριστωι, κοσμον
καταλλασσων εαυτωι, μη λογιζομενος αυτοις τα παραπτωματα αυτων και θεμενος εν
ημιν τον λογον της καταλλαγης. Ὑπερ Χριστου ουν πρεσβευομεν· ως του Θεου
παρακαλουντος δι' ημων, δεομεθα υπερ Χριστου· καταλλαγητε τωι Θεωι." Ὅτε τοινυν
ει Χριστωι τις ιοι προς καταλλαγην, Θεωι καταλ λασσεται, και εν Χριστωι την
συμβασιν κοσμος εχει προς Θεον. Ἆρ' ουκ αν γελωιτο, και σφοδρα εικοτως, το δειν
οιεσθαι της του Πατρος ουσιας απολισθειν τον εξ αυτου φυντα τε και εν αυτωι
Λογον; {Β.} Παντελως. {Α.} Το δε δη χρηναι καταρχειν των ολων και το εκπρεπες εν
υπεροχηι κατα παντος του πεποιημενου και κεκλημενου προς γενεσιν, αναθειης αν
οτωι μαλιστα των οντων, και ουκ αν αμαρτοις λογισμου του καθηκοντος; {Β.} Θεωι
δηλονοτι. Ψαλλει γαρ που ∆αβιδ· "Ὅτι τα συμπαντα δουλα σα." Και μην οτι· "∆ευτε,
προσκυνη σωμεν και προσπεσωμεν αυτωι, οτι αυτος εποιησεν ημας 496 και ουχ ημεις.
Ἡμεις δε λαος νομης αυτου και προβατα χειρος αυτου." {Α.} Ευγε, ω εταιρε· Θεος γαρ
ημιν εν γε τουτοισι διαρρηδην ο υμνουμενος. Μετεστι δη ουν των πεποιημενων
ουδενι το ως εν ιδιοις ειναι τοις κτισμασιν, ηγουν εαυτου τα οντα λεγειν και
σκηπτροις ιδιοις υποφερειν αποτολμαν. Ἢ ειπερ ελοιτο τουτο δραν τηι της βασιλειας
δοξηι μη κατεστεμμενος, ουκ αν υπαιτιον ειναι φησομεν εγκληματος και γραφης; {Β.}
Ὧδε εχει. {Α.} Ειτα τι μαθων ο Υιος ου τι που μαλλον εφη Πατρος, εαυτου δε προβατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

τους πεπιστευκοτας; "Τα γαρ προβατα τα εμα, φησι, της φωνης μου ακουουσι, καγω
γινωσκω αυτα, και ακολουθουσι μοι· καγω διδωμι αυτοις ζωην αιωνιον, και ου μη
απολωνται εις τον αιωνα, και ουχ αρπασει τις αυτα εκ της χειρος μου." Ἀφιχθαι γε
μην "εις τα ιδια" φησιν αυτον ο θεολογος ημιν Ἰωαννης, ιδια λεγων αυτου την τε
επι γης ανθρωποτητα, και παν, οιμαι, το πεποιημενον. Ἐνεργει δε και εις ημας την
Πατρος ενεργειαν ουχ υπεσταλμενως, και την της κυριοτητος δοξαν ουκ οθνειαν
εχων οραται, ποιειται δε μαλλον ιδιαν τηιδε τε εχειν αξιοι. ∆ιαλεγομενος γαρ που
τοις συνθεουσι τε και επομενοις αυτωι μαθηταις· "Ὁ μεν θερισμος, εφη, πολυς, οι δε
εργαται ολιγοι. ∆εηθητε ουν του κυριου του θερισμου οπως εκβαληι εργατας εις τον
θερισμον αυτου." Ἀλλα την των αμωντων αναδειξιν, καιτοι τοις του Πατρος
θελημασιν αναθεις, εαυτον απεφηνεν ευθυς του θερισμου τον δεσποτην, το χρηναι
μυσταγωγειν τοις αγιοις αποστολοις απονεμων ως εξαιρετον. Αυτου δε ειναι την
αλω και ο σοφος Ἰωαννης διισχυρισατο λεγων· "Ου το πτυον εν τηι χειρι αυτου, και
διακαθαριει την αλωνα αυτου." Και προς γε τουτοις, αυτωι τους πεπιστευκοτας ως
∆εσποτηι και Θεωι καταγραφει λεγων ο Παυλος ποτε μεν· "Οι δε του Χριστου την
σαρκα εσταυρωσαν συν τοις παθημασι και ταις επιθυμιαις." Ποτε δε αυ· "Ει δε τις
Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου·" καιτοι Θεωι λεγοντος τινος,
μαλλον δε αγιου παντος· "Σος ειμι εγω, σωσον με, οτι τα δικαιωματα σου
εξεζητησα." Ἆρ' ουν εσθ' οπως οιπερ αν, ιδιοι νοοιντο του Πατρος, ειεν αν ουτοι
Χριστου κατα τον ισον τροπον μη ουχι συνεισδουμενης εις ενοτητα της αμφοιν
ουσιας; {Β.} Ου φημι. Θεος γαρ εις εφ' ημας και Κυριος εις. ∆ιηκοι δ' αν επ' αμφοιν
ουσιωδως εκατερον. {Α.} Ἀληθης ο λογος. Ἀναπλεως γαρ κυριοτητος και της επι
τουτωι δοξης μεμεστωμενος ως Θεος ο Πατηρ, και 497 μην και Θεος ως Κυριος ο Υιος.
Ειη δ' αν ουτε Θεος ο Πατηρ του κυριευειν διχα, ουτ' αν αληθως Κυριος ο Υιος της
κατα φυσιν και αληθους θεοτητος εκμεμοχλευμενος. Τοιγαρτοι προς αδιασπαστον
κοινωνιαν οιονει πως ανακιρνας τα αμφοιν ο θεσπεσιος Παυλος, οτε μεν Θεου του
Πατρος οτε δε Χριστου το Ευαγγελιον ειναι φησι. Βουλει, λεγωμεν τα εξ ιερων
ελοντες Γραμματων εις πληροφοριαν; {Β.} Και μαλα. {Α.} Ἔφη τοινυν· "Παυλος
δουλος Ἰησου Χριστου, κλητος αποστολος, αφωρισμενος εις Ευαγγελιον Θεου."
Μετακομιζων δε ωσπερ την του Θεου δοξαν επι τον εξ αυτου τε και εν αυτωι και συν
αυτωι νοουμενον Υιον, εφη παλιν· "Ἀλλ' ουκ εχρησαμεθα τηι εξουσιαι ταυτηι, ινα μη
τινα εγκοπην δωμεν τωι Ευαγγελιωι του Χριστου." Ἀμφοιν δε τοιν ονοματοιν την
δηλωσιν κατασφιγγων εις εν, δια την ταυτοτητα της ουσιας· "Τολμηροτερον δε,
φησιν, εγραψα υμιν απο μερους, ως επαναμιμνησκων υμας δια την χαριν την
δοθεισαν μοι υπο του Θεου εις το ειναι με λειτουργον Ἰησου Χριστου εις τα εθνη,
ιερουργουντα το Ευαγγελιον του Θεου, ινα γενηται η προσφορα των εθνων
ευπροσδεκτος, ηγιασμενη εν Πνευματι αγιωι." Ἓν ουν αρα το Ευαγγελιον Χριστου
και Θεου, και οσπερ αν γενοιτο περι Θεου λογος, ουτοσι ηδη πρεπων αν ειη και τωι
Υιωι. Ει δε δη τι το μεσο λαβουν και διιστων εις ανομοιοτητα κατεφαινετο του
τεκοντος το γεννηθεν, γενοιτ' αν ηδη πως ουχ ο αυτος επ' αμφοιν ετι λογος. Ἢ ουκ
αληθες ειναι φηις, ω Ἑρμεια; {Β.} Ἔγωγε. {Α.} ∆ιεστηξει δη ουν και αποιχησεται ποι
προς το ετεροιως εχον τα διηγηματα, και ουχ οπερ αν τις ορθως εχειν οιοιτο τυχον
περι Θεου και Πατρος, τουτο τοι διανοεισθαι προσηκοι αν και περι Υιου. Ἓν ουν αρα
πως αν ειη το αμφοιν Ευαγγελιον, προηκοι δ' αν οπως δια των αυτων ημιν απα
ραλλακτως διηγηματων, ει μη Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, και ουχι δη μαλλον
καταπλανησειεν αν τον μυσταγω γουμενον, η γουν σαγηνευσει προς αληθειας
επιγνωσιν; {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ὁ δε το του Θεου μυστηριον, τουτεστι την επ' αυτωι
πιστιν, τοις ουπω μαθουσιν ιερουργων, πως αν λεγοιτο Χριστου λειτουργος και
Χριστον διακηρυξηι, Θεωι την δοξαν πραγματευομενος και Θεου μεν διακονον εαυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

αποκαλων; "Ἐν παντι γαρ, εφη, συνιστωντες εαυτους ως Θεου δια κονοι." Ἐτερωθι
δε που περι τινων· "∆ιακονοι Χριστου 498 εισι; παραφρονων λεγω, υπερ εγω." Ἆρ'
ουν εστι τις ως εν γε τουτοισι λογος, προς ανομοιοτητα φυσικην διιστας του Θεου
και Πατρος τον Υιον; {Β.} Ουκ εχω νοειν. {Α.} Ἔκτοπον δε και ετερως το μη Θεον
οιεσθαι κατα φυσιν ειναι τον Υιον, Θεου μεν ειναι την Ἐκκλησιαν, Χριστου δε αυ
παλιν ανακεκραγοτων αυτην των ιερων Γραμματων. Ἔφη γαρ ωδε τισιν ο θεσπεσιος
Παυλος· "Ἀπροσκοποι και Ἰουδαιοις γινεσθε και Ἕλλησι και τηιἘκκλησιαι του Θεου."
Ἑαυτωι δε παλιν παραστησαι την Ἐκκλησιαν ασπιλον τε και αρρυτιδωτον
διισχυρισατο τον Υιον. Και μην και Θεου λεγοντος δι' ενος των προφητων
κατοικησειν τε και εμπεριπατησειν εν ημιν, Χριστος ενοικει, και το παλαι
τεθεσπισμενον ως Θεος ενεργει. "Πιστος μεν γαρ ην ο Μωσης εν ολωι τωι οικωι αυτου
ως θεραπων, κατα το γεγραμμενον, εις μαρτυριον των λαληθησομενων· Χριστος δε
ως υιος επι τον οικον αυτου, ου οικος εσμεν ημεις." {Β.} Το απειργον ουν αρα
παντελως ουδεν οιεσθαι τε και φρονειν αληθως ως επειπερ ημιν εξ αυτης ανεφυ της
του Θεου και Πατρος ουσιας ο Υιος, ουχ ετερος αν νοοιτο παρ' αυτον υπαρχειν, οσον
εις ταυτοτητα φυσικην. {Α.} Ευγε, ω φιλοτης· εδοκει γαρ ορθως εχειν το τηιδε
δοξαζειν και τωι μακαριωι Παυλωι· "Ει γαρ ο Θεος υπερ ημων, φησι, τις καθ' ημων; Ὅς
γε του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυτον, πως ουχι
και συν αυτωι τα παντα ημιν χαρισεται;". Ειπερ ουν ιδιος αληθως του Θεου και
Πατρος εστιν ο Υιος, αρα αν εξοιχοιτο προς αλλοτριοτητα φυσικην, επινοηθειη δ' αν
λογος το καταψεγεσθαι δειν ουκ εχων, εις οθνειοτητα διιστας και αλλοτριον
αποφαινων το τινος ιδιον, ουπερ αν ιδιον νοοιτο και λεγοιτο; {Β.} Ουκ οιμαι. {Α.} Τι
δε; Ουχι μυριους ειναι φαμεν τους εις υιοτητα κεκλημενους την υπο Θεωι; {Β.} Και
μαλα. Γεγραπται γαρ· "Ἐγω ειπα· Θεοι εστε και υιοι Ὑψιστου παντες." {Α.} Ἆρ' ουν
ενα τυχον η δυο της ουτως αμετρου πληθυος εξελων, κατατολμησειεν αν τις ιδιους
υιους ειναι λεγειν του Θεου και Πατρος, και ουκ αν οφλοι δικην ηνπερ αν τις
επαρτησαι τυχον τοις παρασημαινειν εθελουσι της αληθειας το καλλος; {Β.} Φαιην
αν εγωγε· λεγεις γαρ ορθως. {Α.} Ει δε δη βουλοιμην αναμαθειν ανθ' οτου μυριοι μεν
οσοι διακεκληνται θεοι και υιοι, ερπει γε μην το ιδιον εφ' ενος κυριως τε και
αληθως, τι αν εφης αυτος; {Β.} Ἔφην αν, οτι, οι μεν γαρ εισπεποιηνται προς υιοτητα
499 φιλοτιμιας της ανωθεν ευρημα τε και δωρον την επι τωιδε κλησιν
αποκερδαινοντες· ο δε εστιν ουχ ωδε εχων, αλλ' ιδιος αληθως του Θεου και Πατρος,
ατε δη και συν αυτωι την επεκεινα παντων αποτεμομενος φυσιν. {Α.} Ἴδιον δε Θεου
φυσικως το μη Θεος αρα, κτιστον δε μαλλον, η πως; {Β.} Και μην τουτο αμφιλογον
ουδαμως. Θεοτης γαρ παντως ιδιον Θεου, καθαπερ αμελει και κτιστον κτισεως. {Α.}
Ει δε δη τις οιοιτο κτιστον η κτισιν ιδιον ειναι Θεου φυσικως, την αντιστροφον ιεναι
τωι λογωι τριβον ασφαλες οιμαι που. Κτισεως γαρ ιδιον θεοτητα λεγειν, το λυπουν
ουδεν· αλλ' ωδε φρονειν ου θεμις. Συνωθουσης ουν αρα της των λογισμων ατοπιας
επι το χρηναι νοειν ορθως, ιδιος αν ειη λοιπον του Θεου και Πατρος ο Υιος, ου τοις
εισποιητοις επαριθμουμενος, αλλ' ως Θεος εκ Θεου. Και επειπερ ου διαφορον τε και
διεσχοινισμενον εις οθνειοτητα φυσικην τον του πως ειναι λογον διεκληρωσατο τα
οσαπερ αν εις εν και απαραλλακτως αναδεσμοιτο γενος τε και ειδος· εις γαρ αν
γενοιτο κατα παντος ανθρωπου λογος τε και ορος της ουσιας σημαντικος· ουκ αρα
Θεος ετεροφυης παρα τον εξ ου πεφηνεν ο Υιος, Θεος δε μαλλον αληθινος· ιδιος γαρ
ωνομασται Θεου του φυσει και αληθως, και πληθυος μεν εισποιητου διενεγκων, εις
δε την του ενος τε και αληθως αναθρυσκων δοξαν. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Τοιγαρτοι και
Γραμμα παλιν ημιν ιερον ουσιωδη την ενωσιν αποσωζεσθαι δειν τωι Υιωι την προς
τον Πατερα φησιν. Ἔχει γαρ ωδε· "Παντος γαρ ανδρος, φησιν, η κεφαλη ο Χριστος
εστι, κεφαλη δε γυναικος ο ανηρ, κεφαλη δε Χριστου ο Θεος·" το, οιμαι, γνησιον της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

ουσιας και το αυτης εκπεφανθαι κατ' αληθειαν τον Υιον δια τουτου σημαινον. {Β.}
Πως λεγεις; {Α.} Βασανιζεσθαι γαρ ολως οιει χρηναι προς ημων τον επι τωιδε λογον;
Τι το αναντες και κατασοβουν εις δυσχερειαν ερομενωι φρασον. {Β.} Φασι γαρ
μαλιστα τουτο εξοικιειν της προς Θεον Πατερα ταυτοτητος τον Υιον. {Α.} Τινα δη
τροπον, αρα αν εχοις ειπειν; {Β.} Και μαλα. Ει γαρ δη γυναικος μεν, φησιν, ο ανηρ
κεφαλη διατοι το προς αυτην ομοφυες τε και εν ουσιαι ταυτον, ει και εν μοιραι τυχον
νοοιτο τηι κρειττονι–χρημα γαρ τιμιον και εν δοξηι πλεονεκτουν εν σωματι κεφαλη–
ανδρος δε ωνομασται Χριστος κεφαλη, σχεσεως δε δηλονοτι φυσικης καλουσης
αυτον εις αγχιστειαν τοις κτισμασι, καθαπερ αμελει και επ' ανδρος τε και γυναικος,
πως 500 αν λεγοιτο Θεος ετι και αληθινος, η πως αν εχειν δυναιτο την προς Θεον
Πατερα ταυτοτητα φυσικην, τοις εν γενεσει κατειλεγμενος, ει και εν ταξει νοοιτο
της κεφαλης; Ὑπερ κεισεται γαρ, φησι, το της κτισεως μετρον ως εν υπεροχηι δοξης,
ο Υιος. {Α.} Βαβαι της ευροιας της εις παν οτιουν των εκτοπω τατων. Ὡς δεινος ημιν
και οιον κατα πρανους ο παρασημος ουτοσι των δι' εναντιας διαιττει λογος. Ποιημα
γαρ εναργως τον εκ Θεου Πατρος πεφηνοτα δεδυσφημηκεν Υιον. Ἀλλα τουδε μεν
περι διαληψομεθα, καιρον απονεμοντες ταις θεωριαις τον πρεποντα, και σχολαιοι
παλιν εις τουτο καθεντες και νουν τε και γλωτταν. Ὃ δε δη μαλιστα θαυ μαζειν
επεισιν εκεινο φημι· διημαρτηκασι γαρ των εις ορθοτητα λογισμων ουδεν ηττον η
παλαι και νυν, ως εοικεν, οι προς πασαν αμαθιαν ευκολοι. Ἀνδρος μεν γαρ ειρηται
κεφαλη Χριστος δια το εν σχεσει φυσικηι συναφες· εξαρνη σομαι γαρ ου τι που το γε
ως αριστα τε και ορθως ειρημενον. Ἐπειδη δε Χριστου κεφαλη τεθειται Θεος, τι το
αντι στατουν, ω γενναιοι, φαιη τις αν αυτοις, η τι το απειργον εννοειν ως, ειπερ
εστιν ομογενης τοις κτισμασιν ο Υιος επειπερ ανδρος ειρηται κεφαλη, και αυτον ηδη
κατακομιζειν αποτολμαν εν γενητοις τον Πατερα; Κεφαλη γαρ τεθειται τωι Υιωι,
καιτοι κτιστωι και πεποιημενωι καθ' υμας υπαρχοντι. ∆οκει γαρ οιεσθαι ταυτι καλως
τε και αμωμητως εχειν παραληρειν ηιρημενοις, αλλ', οιμαι, της δυσφημιας τον ογκον
καταναρκησειν αυτους, καιτοι λιαν απεσκληκοτας και τοις ουτως αναγκαιοις
μειρακιωδως εναθυροντας. Φερε δη ουν, ταυτι διωθουμενοι και μεθεντες εις ορος η
διαρριπτουντες εις κυμα, καταλογιζωμεθα τι των επιεικεστερων. Κεφαλην μεν γαρ
γυναικος τον ανδρα φαμεν, επειπερ εξ αυτου πεφηνεν εν αρχαις και διεμορφωθη
προς την ανδρος εικονα, Θεον το αρχετυπον εχοντος–πεποιηται γαρ ουτω, κατα τας
Γραφας. Ὁριζομεθα δε κεφαλην ανδρος ειναι Χριστον, ως ριζαν του γενους δευτεραν
και απαρχην ανθρωποτητος αναθρωισκουσης εις αφθαρσιαν δι' αγιασμου εν
Πνευματι. Ὄνομα δε Χριστωι δευτερος Ἀδαμ και ουχ ετερου του χαριν, αλλ' η τουδε
τε και μονου. Χριστου γε μην ειναι κεφαλην τον Πατερα διακεισομεθα και
πιστευσομεν ως ομοουσιον αυτωι και συναφη φυσικως, καθο νοειται και εστι Θεος, ει
και πεφηνεν εν σαρκι και γεγονε καθ' ημας. 501 Μεθοριον δε ωσπερ τι θεοτητος τε
και ανθρωποτητος ο Χριστος, την αμφοιν εχων ως εν ενι συνοδον, και των τηι φυσει
διεστηκοτων εις ταυτοτητα συνδρομην καθ' ενωσιν οικονομικην, αστιβη μεν νωι και
ανεμβατον, γλωττηι δε και λογοις ουκ εγνωσμενην. Θεος γαρ αμα και ανθρωπος ο
Χριστος, πηγην μεν ωσπερ και ριζαν της ιδιας υποστασεως Πατερα εχων τον εν
ουρανοις, συναναρχον τε και συναΐδιον, και ου προτερευοντα κατα χρονον, ειπερ
αναγκη συνυ φεσταναι τηι κεφαληι τον ουπερ αν λεγοιτο κεφαλη, εξημμενος δε κατα
σαρκα και της προς ημας σχεσεως φυσικης. Ὅτε τοινυν Χριστου Θεος κεφαλη νοειται
τε και εστιν ου διεψευσμενως, πως ουκ αν ειη Θεος αληθινος ο ριζαν εχων θεοτητα
την αληθινην και ουσιωδως εξημμενος του γεγεννη κοτος; Ὁμοφυα γαρ πως τωι
λοιπωι νοεισθαι σωματι την κεφαλην αναγκαιον. Ει δε δη χρηναι νομιζουσι τον εκ
Θεου Πατρος φυντα Λογον των της θεοτητος ορων απολισθειν και εις το των
ποιηματων καθικνεισθαι μετρον, ακουοντων εναργως· "Ἢ ποιησατε το δενδρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

καλον και τον καρπον αυτου καλον, η ποιησατε το δενδρον σαπρον και τον καρπον
αυτου σαπρον." {Β.} Ἄριστα εφης. {Α.} Ἐμβροντησιας γαρ αληθως της εσχατης και
της αγαν ηλιθιοτητος αποδειξις εναργης κατατεθηπεναι μεν το φυτον, ως αριστον τε
ειη και ευγενες, ετεροφυα δε ωσπερ απονεμειν αυτωι τον καρπον. Θεος γαρ που
παντως τεξεται Θεον, η ουχ ωδε εχειν ερεις; {Β.} Ἔγωγε φημι. {Α.} Πως γαρ ου Θεος,
και τουτο αληθινος, ο εν ωι και μονωι γνοιη τις αν Θεον οντα κατα φυσιν και αληθως
τον Πατερα; Γραφει γαρ ωδι τοις πεπιστευκοσιν ο Παυλος· "Τωι δε Θεωι χαρις, τωι
παντοτε θριαμβευοντι ημας εν τωι Χριστωι και την οσμην της γνωσεως αυτου
φανερουντι δι' ημων εν παντι τοπωι, οτι Χριστου ευωδια εσμεν τωι Θεωι." Ὅτε τοινυν
εν Χριστωι πεφηνεν η οσμη του Θεου και Πατρος και εν αυτωι γινωσκεται, πως δη
αρα και τουτο διαπεραινεσθαι δειν υποτοπητεον; Φυεται μεν γαρ εν τε λειμωσι και
κηποις τα εξ ωρων, μηλον δε εστω ταυτι και κρινον. Ἆρ' ουν, ω εταιρε, μηλωι μεν
εφιζησειεν αν φυσικως η κρινου τυχον οσμη, κρινωι δε αυ το μηλον εκδανεισειε την
οικειαν, εσται δε εν αμφοιν εισαπαν εκκεκριμενως το εκατερωι προσον; {Β.}
Ουδαμως, εκδωσει γαρ παντως το οικειον εκατερον. {Α.} Πως ουν αν ειη της του
Θεου και Πατρος γνωσεως 502 αληθους ευωδια Χριστος ει μη της αληθους θεοτητος
εκφυναι πιστευοιτο; ∆εδεικται γαρ οτι την οικειαν εκαστον οιονει πως αποζει φυσιν·
θεοτητος δε της κατα φυσιν οσμη πως αν γενοιτο δια κτισματος και φυσεως
ετεροειδους η ωσπερ αν εχοι Θεος; Ὥσπερ γαρ ουκ αν οιοιτο τις, ει γε νουν εχοι, την
της θεοτητος ευωδιαν τηι των γενητων ενειναι φυσει, κομιδηι γαρ ευηθες το χρημα
εστιν, ουτως ουκ αν τηι αγεννητωι και υπερ παντα θεοτητι δυσγενη τε και ετεροφυα
την απ' αυτης αποδοσιν ως εν οσμης ταξει προσ αψειε τον Υιον. Ἐκπεφυκε γαρ
απορρητως της του Θεου και Πατρος ουσιας ο Μονογενης, ολην ημιν ευωδιαζων εν
εαυτωι του τεκοντος την φυσιν. Τοιγαρτοι και προς αυτον ως εν προσωπωι της
νυμφης η εξ εθνων Ἐκκλησια φησι· "Μυρον εκκενωθεν ονομα σου, δια τουτο
νεανιδες ηγαπησαν σε, ειλκυσαν σε." ∆ι' αυτου γαρ και εν αυτωι το ευωδες της
γνωσεως του Πατρος εισδεδεγμεθα τε και πεπλου τηκαμεν. {Β.} Συμφημι. ∆οκεις γαρ
ορθως φρασαι τε αμα και κατεσκεφθαι ταυτι. {Α.} Ειη δ' αν και ετερως ουκ
ασυμφανες οτι και Θεος αληθως και εκ Θεου πεφηνεν ο Υιος, ει και τηιδε πηι τον επ'
αυτωι καταθρησαιμεν λογον. {Β.} Τινα φῂς τροπον; {Α.} Πρεποι αν, ειπε μοι, των
οντων τινι διανεμειν δυνασθαι τα οσαπερ αν η θεια τε και μονη χαρισαιτο φυσις; {Β.}
Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Ουκουν εν υψωμασι τοις ανωτατω και εν τοις εις ληξιν
ηκουσι δοξης της θεοπρεπους ειη αν και σφοδρα εικοτως ο ωιπερ αν ορωιτο προσον το
διαπεραινειν δυνασθαι ταυτι; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Ειρηνη τοινυν θεοσδοτον αγαθον
και ξενιον ουρανου και εκ μονων ηκον ημιν των θειων διανευματων. Ποιησομαι δε
του λογου συλληπτορα τον προφητην Ἡσαΐαν διακε κραγοτα και λεγοντα· "Κυριε, ο
Θεος ημων, ειρηνην δος ημιν· παντα γαρ απεδωκας ημιν. Κυριε, εκτος σου αλλον
ουκ οιδαμεν, το ονομα σου ονομαζομεν·" ως εν γε τωι την ειρηνην ελειν, μετον,
οιμαι που, παντος απονασθαι καλου τοις γε ολως ειρηκοσι. {Β.} Μετεστι γαρ ουν. {Α.}
Ἐνεργειας ουν αρα της ανωθεν η ειρηνη καρπος και ξενιον αληθως, καθαπερ εφην
αρτιως, ουδενος μεν των πεποιημενων, Θεου δε μονου του κατα φυσιν. Τον γαρ τοι
διδοντα μονον εφη Θεον ειδεναι, και επ' αυτωι μηδενα. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ἄθρει δη
ουν χορηγον τε αμα και πρυτανιν ωνπερ αν ημιν επιδοιη Θεος ο Πατηρ τον εξ αυτου
πεφηνοτα 503 Λογον. Ἔφη γαρ που τοις αγιοις μαθηταις· "Ειρηνην την εμην διδωμι
υμιν, ειρηνην την εμην αφιημι υμιν." Ἴδιον δε την ειρηνην αγαθον ειναι φησι,
θεοσδοτον γαρ το χρημα και ουχ ετερως. Και προς γε τουτωι φησιν ο θεσπεσιος
Παυλος· "Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου."
Ὁ δε τωι Θεωι και Πατρι συγχορηγος τε και δοτηρ και δια της ισης απαραλλακτως
φιλοτιμιας τε αμα και μεγαλοπρεπειας ιων, πως αν, ειπε μοι, της θεοπρεπους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

μειονεκτοιτο δοξης, και ουχι δη μαλλον εν ισωι τε και εν ομοιωι κεισεται κατα παν
οτιουν τωι γεγεννη κοτι; {Β.} Ὀρθως εχει. {Α.} Ἴθι δε δη και επ' εκεινο αυ. {Β.} Το
ποιον τι φηις; {Α.} Ἢ ουκ αληθες ειναι φῂς ως το γε ταις των αγιων συμφερεσθαι
δοξαις ευστιβη μεν ημιν απεργασεται την αληθειαν, επ' αυτο δε ανοισει το Θεωι
δοκουν και το δια του αγιου Πνευματος εφ' Υιωι χρησμωιδουμενον; {Β.} Και τι δη
τουτο εστιν; {Α.} Το οτι Θεος κατα φυσιν και αληθως ο Υιος. Ὁ γαρτοι σοφος εφη
Παυλος, περι μεν του Θεου και Πατρος· "Ὁ Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου οιδεν–ο ων ευλογητος εις τους αιωνας–οτι ου ψευδομαι." Ειτα της τοιασδε
τιμης τε και δοξης τον ισον ευθυς ανα πλεκει στεφανον τωι Υιωι, καταδεισας ουδεν,
επειπερ εγνω Θεον οντα φυσει τε και αληθως· επιστελλει περι αυτου, τον περι της
Ἰουδαιων αποπομπης εξυφαινων λογον· "Ευχομην γαρ αυτος εγω αναθεμα ειναι
απο του Χριστου υπερ των αδελφων μου, των συγγενων μου κατα σαρκα, οιτινες
εισιν Ἰσραηλιται, ων οι πατερες, και εξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι παντας
Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην." Τον τοινυν επι παντας Θεον υπο Θεωι μετα
παντων θησομεν, ειπερ ουκ αληθως εστι Θεος και τοις κατα χαριν συντεταξεται,
καιτοι το επι παντας ειναι λαχων, το μεγα τουτο και θεοπρεπες αξιωμα, το
ευλογεισθαι φημι, και τουτο διηνεκως και ακαταληκτως κατασφραγι ζοντος του
Ἀμην. Ἆρ' εξ υγιους οιει φρενος εννενοησθαι ταυτι τους δι' εναντιας; {Β.} Ουδαμως·
εχοι δ' αν μαλλον υγια τον νουν ο Θεον αληθινον και εκ Θεου πεφηνεναι του κατα
αληθειαν ομολογων τον Υιον, δι' ου και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι
Πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ Ὅτι ου κτισμα ο Υιος ουδε ποιημα.
504 {Α.} Τον δη Θεον εκ Θεου κατα την αρρητον πεφηνοτα γεννησιν, αρ' εσθ'
οπως ουκ εν Υιου μεν δοξηι του κατα φυσιν τιθεις, γενητον δε τις και πεποιημενον
ειπων, ουκ αν οφλοι δικην ην τοις ειωθοσι κατακερτομειν την του Θεου δοξαν
επηρτησθαι φαμεν, ψηφηφορουσης ωδι της θεοπνευστου Γραφης· "Ἄνθρωπος, ος αν
καταρασηται Θεον αυτου, αμαρτιαν ληψεται· ονομαζων δε το ονομα Κυριου θανατωι
θανατουσθω, λιθοις λιθοβολησατωσαν αυτον πασα η συναγωγη· εαν τε προσηλυτος,
εαν τε αυτοχθων, εν τωι ονομασαι αυτον το ονομα Κυριου τελευ τατω;" {Β.} Ουκ αν
οιμαι διαδραναι το μη ουχι παντη τε και παντως ταις αυτωι πρεπουσαις αλωναι
δικαις. {Α.} Ἄριστον ουν, ω Ἑρμεια, το μη ταις ετερων αθυροστομιαις αναπτοεισθαι
φιλειν, επειτοι προς νουν ημας τον αδοκιμον αποφερουσι, πιστεως δε κανονα τον
ευθυτενη τε και αδιαστροφον τους των θεηγορων ποιεισθαι λογους. Πρεποι γαρ αν,
ουχ ετεροις μαλλον ημας, η εκεινοις αυτοις επικροτειν τε και λεγειν· "Ουχ υμεις
εστε οι λαλουντες, αλλα το Πνευμα του Πατρος υμων το λαλουν εν υμιν." {Β.}
Ὀρθοτατα εφης. {Α.} Ουκουν, ηκιστα μεν γενητον, ηγουν την εις το εκτισθαι
λαχοντα παροδον, προσκυνειν εγνωκασι τον μονογενη του Θεου Λογον, καρπον δε
ειναι φασι της του τεκοντος ουσιας συνδρομον τε και συναΐδιον, και Υιον
ονομαζουσι και Θεον αληθινον και ζωην αιωνιον. Και γουν ο θειος ημιν μυστα
γωγος Ἰωαννης· "Και οιδαμεν, φησιν, οτι ο Υιος του Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν
διανοιαν, ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον και εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι
αυτου Ἰησου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και ζωη η αιωνιος." Ἀλλ' ειπερ
εστιν, ω 'γαθε, και Θεος αληθινος ο Υιος και ζωη αιωνιος, διεδρα δε ουχι το ειναι
κτισμα και ποιημα, καιτοι την ουτως ευκλεα φυσιν αποτεμομενος, 505 αρ' ουχι και
αυτην ηδη πως καταλωβησαιτ' αν την του Θεου και Πατρος ουσιαν το κατηγορημα,
παραποδιζοντος ουδενος; {Β.} Τινα τροπον; {Α.} Ου γαρ δη Θεος μεν αληθινος
κατωνομασται και αυτος, ζωογονει δε τα παντα, ζωη κατα φυσιν υπαρχων; "Ζωμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

γαρ εν αυτωι και κινουμεθα και εσμεν," ως που και σοφος εφη λογος. {Β.} Ἀληθες.
{Α.} Ἴτω δη ουν και επ' αυτον ατεχνως, της δυσφημιας ο λογος, και διακεκλησθω
γενητος· το απειργον γαρ, οιμαι που, και εμποδων ουδεν, της αληθους θεοτητος
παθουσης απαξ εν Υιωι το τελειν εν γενητοις, και της αιωνιου ζωης ουκ οιδ' οπως
εκμεμοχλευμενης του ειναι ζωης, και τοις αλλοις κτισμασιν αναμιξ καθαπερ εξ
αναγκης εισδεδεγμενης εκμεμετρημενην χρονωι την υπαρξιν. Το γαρ γενητον ουκ
αναρχον, ουτε μην χρονου παντος πρεσβυτερον. {Β.} Ὡς δεινον γε, ω ταν, το χρημα,
και δυσδιαφυκτος αληθως η της δυσσεβειας γραφη. {Α.} Ευδιαφυκτος μεν ουν·
εφειται γαρ δη τοις εθελουσιν ευκολως αποφοιταν, και τον ολετηρα και φθορον των
δι' εναντιας διωθεισθαι λογον, το χρηναι νικαν απονεμουσιν ευσεβως ταις των
αγιων φωναις. Ποιητην μεν γαρ ουδαμως του Μονογενους, Πατερα δε μαλλον
γεννητικως κεχρησ μωιδηκασι τον Θεον οι και του κοσμου τεθεινται φως, παρα του
την ιδιαν ουκ ηγνοηκοτος φυσιν, φημι δη Χριστου. Ἔφη γαρ που προς αυτους·
"Ὑμεις εστε το φως του κοσμου." Και μην και μυσταγωγους αποφαινων αυτους
απλανεις τε και αληθεις, "Πορευθεντες, εφη, μαθητευσατε παντα τα εθνη,
βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος."
Ἔνθα δε Πατηρ αληθως, και γεννησις, και μην και Υιος, ουκ εισποιητην εχων την
της υιοτητος δοξαν, αλλ' ουσιωδη και εκ Πατρος, ποιον αν εχοι τοπον, η επι τωι
πεποιησθαι συκοφαντια; {Β.} Ουδενα, καθαπερ εγᾦμαι. {Α.} Μη γαρ δη τινες ολως
των ορθοτητος επιμελητων, εις τουτο ηκοντων σκαιοτητος λογισμων ως οιεσθαι
δειν ημας της του Θεου και Πατρος ουσιας απωτατω ποιεισθαι την αποτεξιν, ητοι το
της γεννησεως χρημα, κατερυθριωντας αμαθως μη αρα τι και παθοι των αβουλητων
εφ' εαυτηι, και ταις των σωματων αναγκαις υπενεχθεισα καμοι. Ἐπιφημιζουσι γαρ
των ασυνετων τινες αποτομας αυτηι, και την θρυλλουμενην απορροην, οι και σφας
αυτους διαλε ληθασι πως τοις της απωλειας ενιεντες βοθροις, οι γε την 506
απορρητον και παντος επεκεινα νου του Θεου φυσιν, ει απογεννωσα φαινοιτο και τι
ταχα που και παθειν των τοιουτων υπειληφασιν, ηγνοηκοτες παντελως τι μεν εστι
κατα φυσιν το ασωματον, τι δε αυ το σωμα και τα σωματων. Μερισμου μεν γαρ
ηγουν απορροης και αποτομης ανεπι δεκτον παντελως το ασωματον, πρεποι δ' αν
μαλλον απτηι τε και παχειαι φυσει το και τοιουτοις τισιν αλωναι τυχον. Ει λεγοιτο
τοινυν επι Θεωι το "γεγεννηκε," διερριφθω μεν παθους υποψια παντος, επικρατειτω
δε λογισμος τηι του Θεου φυσει προσαπτων τα πρεπωδεστερα. Ἀποτεξεται γαρ ου
καθ' ημας, αλλ' ως αν ειδειη και πεφυκεν αυτη. Τερθρειαι δη ουν και γραωδη
δειματα των ετεροδοξων αι σκηψεις. Ὑποπλαττομενοι γαρ το εκδεδιεναι μη αρα τι
και παθοι τεκουσα τυχον η του Πατρος φυσις, των οτι μαλιστα φανοτατων αυτην
αποστερουσι γερων. Γεννητορα γαρ μαλλον η ποιητην του Μονογενους
ομολογεισθαι δειν τον Πατερα και Θεον απαστισουν, οιμαι, σοφος αναπεισει λογος.
Ευκλεεστερον γαρ αν αποφηνειε μεν ωδι, ψηφον δε αυτωι δικαιως απονεμει, την επι
τοις αγαν υπερκειμενοις, ειπερ ασυγκριτως και παρ' ημιν αυτοις υπερανεστηξει τε
και υπερκεισεται ποιουμενου παντος το εξ ημων γεννωμενον. Ει δη ποιητης μεν
εσται Θεος, και την επι τωι δυνασθαι δημιουργειν διακεκτησεται δοξαν, ειη δ' αν
γεννητωρ ουκ ετι, καταφριξαιμι μεν αν το παλιμφημον τι και απηχες ειπειν, ερω δ'
ουν ομως, ου τι που μαλα εκων, οτι του παντων αριστου και διαφανεστερου
διωλισθηκεν αληθως η του Θεου φυσις, ευρυτερα δε πως εις ευκλειας η κτισις, ηι
μετεστι μεν του τεκταινειν δυνασθαι και δημιουργειν τα εκ διαφορου τεχνης,
συμπαρομαρτει δε και το γενναν, οπερ εστιν εναργως θατερου λαμπροτερον. {Β.} Ευ
λεγεις. {Α.} Υιος ουν ημιν, ω Ἑρμεια, και ου ποιημα το εκ Θεου πεφηνος κατα φυσιν
και ουσιωδως γεννημα κατ' αληθειαν, ου σοφιας ευρημα και τεχνης καρπος, τουτο
γαρ ειναι φαμεν την συμπασαν κτισιν. {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Τοιγαρτοι και ο σοφος ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

Ἰωαννης το ηκιστα γε ψευδοεπειν επιψηφιειται, λεγων αναφανδον οτι· "Πολλα μεν
και αλλα σημεια πεποιηκεν ο Ἰησους ενωπιον των μαθητων αυτου α ουκ εστι
γεγραμμενα εν τωι βιβλιωι τουτωι. Ταυτα δε γεγραπται ινα πιστευσητε οτι Ἰησους
εστιν ο Χριστος ο Υιος του Θεου." Ἀριστειοις δε τοις ανωτατω καταχρυσοι τον ωδε
πεπιστευκοτα. Γραφει γαρ παλιν· 507 "Τις εστιν ο νικων τον κοσμον, ει μη ο
πιστευων οτι Ἰησους εστιν ο Υιος του Θεου;" Και προς γε τουτοις, ω ταν, αυτος ο
Υιος κατατεθηπεν ου μικρως την εις ημας αγαπησιν του Θεου και Πατρος. "Ουτω γαρ
ηγαπησε, φησιν, ο Θεος τον κοσμον ωστε τον Υιον αυτου τον μονογενη δεδωκεν ινα
πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον." Καιτοι τι δηποτε
κορωνιδος τροπον τινα και υστεροδομιον των ιδιων ημιν εποιησατο συγγραμματων,
το χρηναι πιστευειν ως εστι Θεου κατ' αληθειαν Υιος ο ενανθρωπησας Λογος, ειπερ
εστιν ουχ Υιος; Καταθλησει δε οπως του κοσμου παντος ο μη την δοξαν ελων ως εστι
ποιημα και γενητος, αξιοληπτον αντιδοσιν των ουτως ορθως εγνωσμενων ευ μαλα
κεκερδακως το νικησαι τον κοσμον; Ει μεν γαρ εστιν ουκ επισφαλες ειπειν οτι φρο
νουντας διεστραμμενα και τιμαι και προσιεται Θεος, και θειοις χαρισμασι στεφανοι
των οντων τινας, φαιην αν εγωγε και μαλα εικοτως, παντος αξιουσθαι λογου και
γερων τους ηκιστα μεν Υιον, κτισμα δε και γενητον υπαρχειν τον Μονογενη
φληναφως υπειληφοτας, καν ει γεγεννησθαι λεγοιτο, και Υιος ωνομασθαι προς τε
αυτου του Πατρος και αγιου παντος. Ει δε τουτο φρασαι μεν ου θεμις, εννοειν δε
δυσσεβες, αληθες που παντως το εναντιον. Στεφανοι γαρ μονους της αληθειας τους
εραστας, και δια τουτο πεπιστευκοτας ως εις Υιον αληθως, ουκ εις εργον ευτεχνιας·
νοσημα γαρ τι δεινον και αποπληξια τουτο γε. Ταυτηι τοι μεμακαρισθαι θειος ημιν
εφη λογος των αγιων απο στολων τον εκκριτον Πετρον. Ἐπειδη γαρ διεπυνθανετο
μεν ο Σωτηρ, περι τα μερη Καισαρειας της καλουμενης Φιλιππου, το· "Τινα δη ειναι
φασιν οι ανθρωποι τον Υιον του ανθρωπου;" και· Τις ο θρυλλος ο επ' αυτωι την των
Ἰουδαιων διαπεφοιτηκε χωραν ητοι τας ομορους τηι Ἰουδαιαι πολεις; τα μειρακιωδη
και απρεπη δοξαρια των αγελαιων αφεις, ευ μαλα σοφως και επιστημονως
ανεκεκραγει λεγων· "Συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου του ζωντος," και της αληθους
επ' αυτωι διαληψεως την αντεκτισιν ουκ εις μακραν εκομιζετο, Χριστου λεγοντος·
"Μακαριος ει, Σιμων Βαρ Ἰωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' ο Πατηρ
μου ο ουρανιος. Καγω δε σοι λεγω οτι συ ει Πετρος, και επι ταυτηι τηι πετραι οικο
δομησω μου την Ἐκκλησιαν, και πυλαι ᾅδου ου κατισχυ σουσιν αυτης·" πετραν,
οιμαι, παρωνυμως ετερον ουδεν η την ακατασειστον και εδραιοτατην του μαθητου
πιστιν 508 αποκαλων, εφ' ηι και αδιαπτωτως ερηρεισται τε και δια πεπηγεν η
Ἐκκλησια Χριστου, και αυταις αναλωτος ταις ᾅδου πυλαις εισαει διαμενουσα.
Πετρου δε η πιστις ως εις Υιον, ουκ απερισκεπτως εσχεδιασμενη και εξ ανθρωπινων
νοηματων αναπηγαζουσα, αλλ' εξ απορρητου μυσταγωγιας της ανωθεν,
διαδεικνυντος σαφως του Θεου και Πατρος τον ιδιον Υιον, και την επι τουτωι
πληροφοριαν ταις των γνησιων ενιεντος ψυχαις. Ἥκιστα γαρ αν διαψευσαιτο
Χριστος ειπων οτι "Σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο ουρανιος."
Ει δη ουν μακαριος Πετρος και των ουτως υπερφερεστατων αξιουται γερων, Υιον
Θεου ζωντος διωμολογηκως αυτον, πως ου τρισαθλιοι και απερ ριμμενοι, και το τωι
Θεωι και Πατρι δοκουν και ευ εχον ως αληθως προχειροτατα καθυβριζοντες, οι τον
της ουσιας αυτου καρπον εις ποιημα κατασυροντες και το ζωης βλαστημα συναΐδιον
εν τοις επακτον εχουσι το ζην ανοητοτατα κατα λογιζομενοι; Ἢ ουκ αμαθεις οι
τοιοιδε λιαν; {Β.} Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Ἐπειτοι και δοξαν εχοντες εφ' Υιωι
καταβεβλημενην ουτω και σμικροπρεπη, και αυτο το μεγα και εξαισιον το επι τηι του
Θεου και Πατρος αγαπηι καταστρεφουσι θαυμα, αλωσονται δε και αυτοις επιθηγοντες
τοις της θεοτητος αξιωμασι το απυλωτον στομα. {Β.} Φρασειας αν οπως, επομαι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

ου τι που. {Α.} Και μαλα προθυμως· το αναντες γαρ ουδεν. ∆εδωκεν υπερ της του
κοσμου ζωης τον ιδιον Υιον; {Β.} Και πανυ. {Α.} Ἄμεινον δε δηπουθεν το γεννηθεν
ουπερ αν φιλο τεχνησαιτο τις, παντι τωι δοξειεν αν, ειπερ εστι το μεν εξ ημων και
της του τεκοντος υποστασεως καρπος, το δε της αριστης ευρημα βουλης και σοφιας
εργον, ου βλαστος ουσιας. {Β.} Τι ουν τουτο γε; {Α.} Ἢ ουκ εννοεις ως μειον μεν αν
τις αγασαιτο τυχον την αγαπησιν του Θεου και Πατρος προεμενου προς λυτρωσιν
της ολης κτισεως μερος οντα κτισεως τον Υιον, ειπερ εστι γενητος, πλουσιωτερον δε
κατατεθηποι αν και σφοδρα εικοτως της του κοσμου ζωης ανταλλαγμα, και αυτον ει
μαθοι δεδωκοτα τον Υιον και αφειδησαντα μεν ιδιου καρπου, κατα γε το εν σαρκι
γεγονοτα και εντεθναναι δοκειν, δεδιψη κοτα δε μαλλον του κοσμου την εις το ευ
ειναι διαμονην; {Β.} Συνιημι. {Α.} Οιμαι δε εγωγε–και νεμεσατω μηδεις ανακαιομενωι
προς θρασος εκ φιλοθεΐας τωι λογωι–ως ουδ' αν ανταξιος 509 ειη αν της ολης κτισεως
ο Χριστος, ουδ' αν εχοι διαρκως εις το εκπριασθαι καλως την του κοσμου ζωην, ει
και αυτην καταθοιτο καθαπερ εν ταξει τιμης την ιδιαν ψυχην, προοιτο τε υπερ ημων
το τιμιον αιμα, ει μη αληθως Υιος εστι, και ως εκ Θεου Θεος, κτισμα δε και κτισεως
μερος. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Προσθειην δ' αν οτι και διασεσωσται κτισις ουδεν το
συμπαν λαβουσα παρα Θεου και της ανωθεν συνεργειας ου δεδεημενη. Πως γαρ η
ποθεν, ειπερ αυτη δι' εαυτης και εξ εαυτης την λυτρωσιν εχει, και την εις το ευ ειναι
διαμονην; ∆ιασεσωκε γαρ, ως φασι, την συμπασαν κτισιν, μερος ων κτισεως ο Υιος.
Ἀνθ' οτου δη ουν τας χαριστηριους ωιδας ανιεμεν τωι Θεωι; Τι δε ουχι τουτο παρεντες
ως περιττον, υμνολογουμεν την κτισιν, προσιμεν δε μαλλον εκλιπαρουντες και
λεγοντες, περι του παντων ∆εσποτου Θεου· "Ευλογει, η ψυχη μου, τον Κυριον, και
μη επιλαν θανου πασας τας ανταποδοσεις αυτου, τον ευιλατευοντα πασαις ταις
ανομιαις σου, τον ιωμενον πασας τας νοσους σου, τον λυτρουμενον εκ φθορας την
ζωην σου." Ἀλλ' εκεινο μεν δρωντες, και φρενος αναμφιλογως της αριστης
εξεωσμεθα και Θεωι προσκρουσομεν· αναπτοντες δε μαλλον αυτωι τας επι τωιδε
δοξολογιας, σοφοι τε και αληθεις εσομεθα προσκυνηται. Πως ουν ετι ποιημα μεθ'
ημων ο εις και παντων ανταξιος, ως Θεος εκ Θεου και Υιος αληθως; Ἦ ουχ ωδε εχει;
{Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Φερε δη, ει τοι δοκει, και τοδε δη τουτοις προστι θεντες,
λεγωμεν οτι τα προς τι πως εχοντα των ονοματων αυτα δι' αμφοιν σημαινεται, την
αλληλων εκατερα συνωδι νοντα γνωσιν. Ὥστε δη ραιον, ει γε τις μαθοι το δεξιον,
ειδειη που παντως αν δι' αυτου το ευωνυμον, και μην οτι και το εμπαλιν αληθες,
συνερει πας οστισουν. Ὄνομα τοινυν των προς τι εστι το Πατηρ, ισοτροπως δε τουτωι
και το Υιος. Ποι δη ουν αρα και προς ο τι βλεπουσαν ταυτι ποιη σεται την αναφοραν,
και την προς αλληλα σχεσιν, και τον αυτοις πρεποντα λογον διεξοιχοιτο αν
ουδαμως; {Β.} Και τινι τουτο ασυμφανες; Πατηρ γαρ ως προς υιον, και μην και υιος
ως προς πατερα νοοιτ' αν και λεγοιτο. {Α.} Ειτα τι μαθοντες οι διεστραμμενοι και
παρακοποι τον νουν, Πατερα μεν ημιν ονομαζουσι τον Θεον, ποιημα δε ειναι
διατεινονται τον Υιον; Ἢ ουκ αμαθες και αναρ μοστον κομιδηι, Πατρι μεν το
ποιηθεν, Πατερα δε αυ τωι 510 πεποιημενωι συντεταχθαι λεγειν κατα γε τον του προς
τι λογον; {Β.} Κομιδηι μεν ουν, ινα μη και αυτον ποιημα λεγωμεν τον Πατερα, σχεσιν
ηδη λαχοντα φυσικην την προς τι των ποιηματων, οσον ηκεν εις λογισμους. {Α.}
Ουκουν ακουοντων και αυτου βοωντος Χριστου· "Ουτε εμε οιδατε, ουτε τον Πατερα
μου· ει εμε ᾔδειτε, και τον Πατερα μου αν ᾔδειτε." Ἐρομενοις δε της επιπλη ξεως την
αιτιαν, αποκρινειται λεγων· "Ὁ αρνουμενος τον Πατερα, και τον Υιον· και ο τον
Υιον αρνουμενος, ουδε τον Πατερα εχει." Και εικοτως γε σφοδρα και αληθως. Ει γαρ
μη εστι Πατηρ, οτι φυσει γεγεννηκεν, ουδε τον Υιον υφεσταναι δοιη τις αν. Υιος γαρ,
οτι γεγεννηται· και ει μη εστιν Υιος ως γεγεννημενος, ουδε Πατηρ ειη αν κατα γε τον
τοις νοημασιν εμπρεπη τε και επομενον λογισμον. Πατηρ μεν οτι γεγεννηκεν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

Ουκουν και συνυφε σταναι και συναναιρεισθαι δι' αμφοιν εκατερον αληθες, και ενος
υφεστηκοτος, υφεστηξει που παντως και το δι' ο λεγεται και εστιν ο εστι. Τι δε δη
αρα και φρονειν ελοιντ' αν ει διαπυθοιντο λεγοντος του Χριστου προς τον απειθη
και δυσηνιον των Ἰουδαιων δημον· "Ἐγω εληλυθα εν τωι ονοματι του Πατρος μου
και ου λαμβανετε με;" Καιτοι Πατερα μεν ουδαμως εαυτον ωνομαζεν ο Χριστος, Υιον
δε και εκ Πατρος. Πως δη ουν αρα φησιν ως ημας αφιχθαι λοιπον "εν ονοματι του
Πατρος;" Ἢ δηλονοτι το εν ονοματι νοητεον εν δοξηι τε και εν ευφημιαι του Πατρος;
Ὄνομα γαρ εσθ' οτε την διαπρυσιον ευφημιαν και το περιοπτον εν ευκλειαις η θεια
λεγει Γραφη, καθαπερ αμελει το εν βιβλωι Παροιμιων υμνουμενον· "Αιρετον ονομα
καλον η πλουτος πολυς." Ἆρ' ουν διαπεπτωκε του ειναι σοφος τε και αληθης του
Σωτηρος ο λογος, ως αφικοιτο προς ημας "εν ονοματι του Πατρος" αναφανδον
ειρηκοτος; {Β.} Και μην υγιες ειπειν ως ουκ αν αμαρτοι ταληθους η αληθεια. {Α.}
Ειπερ ουν εστιν αληθης ο λογος, η τον Θεον και Πατερα κατακομιστεον εν
κτισμασιν, ινα μη φαινοιτο πλεονεκτων εν δοξηι τον Υιον, ηγουν τον Υιον
ανακομιστεον ηδη πως εις αξιωμα το θεοπρεπες και εις υιοτητος φυσιν, την
ουσιωδως νοουμενην. Μειονεκτοιτο γαρ αν ηκιστα γε κατα τροπον ουδενα του Θεου
και Πατρος ει τηιδε εχων ορωιτο· και συναθλησει λεγων ο σοφος ημιν Ἰωαννης· "Ὁ
ανωθεν ερχομενος επανω παντων εστιν." Ὅτι δε το ανωθεν την υψου τε και
ανωτατω παριστησι φυσιν διαδειξει λεγων του Σωτηρος ο μαθητης· "Πασα δοσις
αγαθη και παν δωρημα τελειον ανωθεν εστι, καταβαινον απο του 511 Πατρος των
φωτων." Ἥκει δη ουν εκ Πατρος ημιν ως απο πηγης ο Υιος και ριζης εκπεφυκως της
ανωτατω, την οθεν εξεφυ λαμπροτητα διαδεικνυσιν εν εαυτωι, το επανω παντων
ειναι λαχων, καθαπερ αμελει και ο Πατηρ. Ἐπανω δε παντων εν γε δη τουτωι
μαλιστα φαμεν ου τι που κατα μονην την δοξαν ουτε μην ταις κατ' ευκλειαν
υπεροχαις πλεονεκτουντα την κτισιν, αλλα τωι της ουσιας υπερτατωι
υπερανεστηκοτα και υπερανεχοντα των ολων ομου τωι τεκοντι Πατρι. Ει δε επανω
παντων εστι, πως αν εν πασι νοοιτο; Κτισμα γαρ ειπερ εστιν αληθως, κτισμασιν
ετεροις συντεταξεται. Πως ουν ετερος παρα παντα και επανω παντων εστιν, ει μη
διαλλοιτο φυσικως το εναριθμεισθαι τοις πασιν; Ἢ τοπικοις υψωμασι την ασωματον
του Υιου φυσιν εκτετιμηκοτες, ουκ εικη ραψωιδησομεν; {Β.} Πως φηις; {Α.} Βουλει το
ανωθεν ως εκ τοπου λεγωμεν, αντινοουμενου προς το κατω και μετρητου
διαστημασιν; {Β.} Ειτα τι δρασομεν τον Υιον, ειπερ εστιν εν τοπωι τοιουτωι; Σωματων
γαρ ιδιον τουτο γε. {Α.} Ουκουν αριστα φαμεν, ως εκ Πατρος νοεισθαι το ανωθεν.
Τοιγαρτοι, και υπο μονου γνωριζεται του Πατρος και γνωριζει μονος τον εαυτου
Πατερα και Θεον. Ἄποπτον γαρ τι χρημα και ουδενι των οντων διεγνωσμενον ο τι
ποτε εστιν αληθως αυτη καθ' εαυτην η ανωτατω φυσις. Ὅτι μεν γαρ υφεστηκε τε και
εστι Θεος, πιστευομεν· τι δε κατα φυσιν εστιν απηχες ερευναν, επει μηδε εστιν
αλωσιμον. Νου γαρ επεκεινα παντος η Θεου φυσις. Ειτα πως, ειπερ εστιν εκτισμενος
και γενητος, ειδειη μεν αν αυτος τε και μονος τον Πατερα, μονος δε αυ υπο μονου
γνωριζοιτο του Πατρος; Καιτοι το μεν φυσιν ειδεναι Θεου παντι δηπου παντως
ανεφικτον γενητωι, το δε εξεπιστασθαι τι των κεκλημενων εις γενεσιν ο τι ποτ' εστιν
ουκ αν υπερθρυσκοι παντα νουν, ει και ανυκισται πως του καθ' ημας. Ουκουν ει
μονος αυτος εγνωκε τον Πατερα, και αυ υπο μονου γινωσκεται του Πατρος,
διαπεφευγεν εικοτως την επι τωι πεποιησθαι γραφην τε και δοξαν. Μονη γαρ οιδεν
εαυτην η ανωτατω και απορρητος φυσις, και τοις εις το ειναι παρενηνεγμενοις
αστιβες το χρημα παντελως. {Β.} Ἀστιβες μεν ουν και ανεμβατον, επειτοι νου παντος
προσωτερω Θεος. {Α.} Ἐκτισθαι δε ολως πως αν και λεγοιτο προς ημων ο Υιος,
καιτοι διακεκραγοτος ωδι του σοφωτατου Παυλου· 512 "Λεγω δε, εφ' οσον χρονον ο
κληρονομος νηπιος εστιν, ουδεν διαφερει δουλου, κυριος παντων ων, αλλ' υπο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

επιτρο πους εστι και οικονομους αχρι της προθεσμιας του πατρος· ουτω και ημεις,
οτε ημεν νηπιοι, υπο τα στοιχεια του κοσμου ημεν δεδουλωμενοι· οτε δε ηλθε το
πληρωμα του χρονου, εξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου, γενομενον εκ γυναικος,
γενομενον υπο νομον, ινα τους υπο νομον εξαγορασηι, ινα την υιοθεσιαν
απολαβωμεν." Ουκουν, αρρωστουντες μεν ετι το αμαθες και τοις της αρχαιας
νηπιοτητος αιτιαμασι καθεστηκοτες ενοχοι, τοις του κοσμου στοιχειοις
υπενηνεγμεθα, τηι κτισει λελατρευκοτες, καιτοι δεον αναπτειν το σεβας τωι γε
αληθως και μονωι κατα φυσιν Θεωι. Ἐπειδη δε ημιν επελαμψεν ο Υιος, τοτε δη, τοτε
κρειττους τε και προφερεστεροι της εν νηπιοτητι φρενος αναδεδειγμενοι και εις το
της αληθειας διελασαντες φως, απηλλαγμεθα που, καθαπερ εγωιμαι, συναινεσεις δε
και αυτος οιδ' οτι, του κατεζευχθαι στοιχειοις κοσμικοις. Τουτο γαρ ημιν ο ιερος
αρτιως διεσημηνε λογος, ον και ως ειη σοφος τε και αληθης φαιεν αν ισως οις αν
ορθοτη τος μελοι· λαλει γαρ εν Χριστωι μυστηρια. {Β.} Φαιεν γαρ αν. {Α.} Ἆρ' ουν, ω
Ἑρμεια, παν ει τι φαμεν διακεκλησθαι προς υπαρξιν τοις του πεποιηκοτος νευμασιν,
ουχι τοις του κοσμου στοιχειοις εναριθμητεον, η και ως μερος του κοσμου τωι παντι
συντεταξεται; {Β.} Και μαλα. {Α.} Λελυτρωμεθα δε προς τελειοτητα νου και φρενος
ιγμενοι, κιβδηλευοντες τε το υποκεισθαι θελειν τοις του κοσμου στοιχειοις; {Β.}
Ουτω φημι. {Α.} Ἆρα την εις Υιον ως εις Υιον αληθως παραδεδεγμενοι πιστιν, η πως;
{Β.} Ουτως. {Α.} Ουκουν αγενητος ειη αν ο Μονογενης, ινα μη φαινοιτο μεν αυτος
μετα των αλλων στοιχειων και τελων εν κτισμασι, νηπιοι δε ημεις και αυχηματων
ετι των εις τελειοτητα νου τητωμενοι, εικαιοις τε λογισμοις πεφενακισμενοι μαλλον
ηπερ ουν αληθως ελπιδα βεβαιαν και γνωσιν πεπλουτηκοτες, δηλον δε οτι την εις
Υιον. Τι γαρ ολως ονησειεν αν ημας ο Μονογενης, καιτοι δι' ημας γενομενος
ανθρωπος, ει μη του λατρευειν τηι κτισει λελυτρωμεθα; Την δε εις αυτον, ειπε μοι,
προσηκαμενοι πιστιν ως εις Υιον, αρ' ου πεπλανη μεθα; {Β.} Ἔοικεν, ειπερ εστι
γενητος. {Α.} Τι δε, ουκ αμεινων παραπολυ της δια Χριστου παιδευσεως η δια
Μωσεως, ειπερ εστιν αληθως εις εν τι 513 των γενητων η πιστις; Φαιην δ' αν οτι
κενολογουσιν οι αγιοι, κατοπιν των ευαγγελικων θεσπισματων ριπτουντες αει την
αρχαιοτεραν εντολην. Τετελειωκε δε πως ο νομος ουδεν, αλλ' ο δικαιος ημιν εκ
πιστεως ζησεται; Καιτοι διολλυσι μεν η πιστις η εις Υιον τους εισδεδεγμενους αυτην,
ωφελησε δε τους αρχαιοτερους ο νομος, ει τους των διεστραμ μενων παραδεξαιμεθα
λογους. {Β.} Φρασαις αν οπως. {Α.} Ἀοκνοτατα γε και μαλα προθυμως. Φαθι δε με
ταυτι βεβουλησθαι λεγειν. {Β.} Τα ποια αττα φηις; {Α.} Τοις μεν γαρ αρχαιοτεροις ο
δια του πανσοφου Μωσεως κατεχρησμυδησε νομος· "Ἄκουε, Ἰσραηλ· Κυριος ο Θεος
σου Κυριος εις εστι." Και προς γε δη τουτοις· "Ου ποιησεις σεαυτωι ειδωλον, ουδε
παντος ομοιωμα, οσα εν τωι ουρανωι ανω και οσα εν τηι γηι κατω." Ἀποκομιζων δε ετι
προς το αμεινονως εχον και μην και αυτων αφιστας των του κοσμου στοιχειων·
"Προσεχε σεαυτωι, φησι, μη αναβλεψας εις τον ουρανον και ιδων τον ηλιον και την
σεληνην και τους αστερας και παντα τον κοσμον του ουρανου, πλανηθεις
προσκυνησηι αυτοις." Εις ενα τοιγαρουν τον αληθως και φυσει Θεον ο νομος εκαλει,
μεθιστας εισαπαν του σφαλερου και χειρονος· επεψηφιζετο γαρ ουδαμως το χρηναι
τηι κτισει παρα τον κτισαντα προσκυνειν, και μην και ασφαλεστερους εις το
ερηρεισθαι καλως εν γε τουτωιι τους κεκλημενους ετιθει, ποινην επαρτησας τοις
εθελουσι ραιθυμειν την εις αιμα ζημιαν. Ἀλλ' εκεινα μεν ο νομος· παρηκται δε οποι
τα καθ' ημας, φερε δη λεγωμεν. Παρυχετο μεν ο νομος, ως επι σκιαις και τυποις
κατηγορουμενος, ανελαμψε δε της αληθειας το φως, επειτοι την εις Υιον
παραδεδεγμεθα πιστιν, καιτοι, κατ' εκεινους, γενητον οντα και πεποιημε νον. Ἆρ' ου
τρισαθλιοι μεν ημεις, οι εν δοκησει και μοιραι τηι κρειττονι, πολλωι δε αμεινους οι
κατα τον νομον Θεον τον ενα και φυσει δεδιδαγμενοι προσκυνειν; Και το γε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

παραλογωτερον, οι μεν γαρ ουπω πεπλουτηκοτες της αληθειας το φως τον αληθως
και φυσει Θεον εγνωκασιν· ημεις δε οι περιττοι, καιτοι λαχειν αυχησαντες την τοις
προ ημων ου δεδωρημενην αληθειαν, δι' αυτης πεπλανημεθα και φωτι τωι θειωι
κατεσκοτισμενοι μαλλον ηγουν εκλελαμ πρυσμενοι διατελουμεν, οι δειλαιοι. {Β.} Ὡς
δριμυς ο λογος. {Α.} Ει δε δη κακεινο μαθοις, καταθαυμασαις αν, οιμαι, μειζονως. {Β.}
Το ποιον; 514 {Α.} "Παιδαγωγος ημιν ο νομος γεγονεν εις Χριστον." Γεγραφοτος γαρ
ωδι διεπυθου που παντως του μακαριου Παυλου. {Β.} Ἐπυθομην. {Α.} Βασανιστεον
δη ουν εφ' ο τι τε και οπως παιδοκομος ην εις ημας ο νομος εις Χριστον αναφερων,
τουτεστιν εις λογον και γνωσιν την επι Χριστωι. Ἆρ' ως εις αμεινω και
υπερτρεχουσαν της ενουσης αυτωι και εγκεχωσμενης ετι τοις τυποις, ηγουν εις
αισχιονα και χθαμαλωτεραν; {Β.} Εις αμεινω και φανοτεραν. {Α.} Ευγε, ω φιλοτης·
απας γαρ, οιμαι, σοφος και αρτιφρων ανηρ συννευσειεν αν ωδε τε εχειν το χρημα
ερει. Ουκουν ει νομος ημας ο παιδαγωγος, καιτοι τον ενα και φυσει διακηρυττων
Θεον, ουχ ως εις αισχιονα γνωσιν εις το επι Χριστωι διακομιζει μυστηριον, Υιος αν
ειη μαλλον ου γενητος, ινα μη νομος ημας αδικησας ορωιτο, μητε μην ως
προφερεστεραν της εις Θεον γνωσεως την εις ποιημα τιθεις, παγη και θηρατρον
διαβολικον ευρισκοιτο, καιτοι λαληθεις δι' αγγελων και δοθεις ημιν εις επικουριαν.
"Νομον γαρ εις βοηθειαν δεδωκε," των αγιων τις εφη. Και ει πληρωμα νομου και
προφητων ο Χριστος, πως αν εχοι το ειναι σεπτος της θεοπνευστου Γραφης ο λογος;
Ἐκτελευται γαρ εις πλανησιν της ολης γνωσεως οιονει το συμπερασμα κατακλειον
ημας εις γενητην και ουκ ακτιστον φυσιν. {Β.} Ὀρθοτατα εφης. Πλην οιμαι τι
τοιουτον ερειν τον δι' εναντιας, το πρωτοτοκος ονομα, τι αν βουλοιτο δηλουν; {Α.}
Το προυχειν εν αδελφοις τον δεινα τυχον και πρεσβυ τεραν λαχειν ετερων την δια
γεννησεως υπαρξιν. {Β.} Ειτα πως ωνομασται, φασι, πρωτοτοκος πασης της κτισεως
ο Υιος ει μη αδελφην ωσπερ εχει την κτισιν ως ομογενη και ομοφυα; {Α.} Φρουδον
ουν, ως εοικε, και αχρειον παντελως επ' αυτου διαφανειται λοιπον το Υιος ονομα,
και φενακισμος η γεννησις, και θρυλλος εικαιος ο περι Πατρος ημιν ηκει λογος. {Β.}
Ουδαμως, φησι. Πατηρ γαρ κεκληται του Υιου καταχρηστικως, τοιγαρτοι και περι
των Υιων Ἰσραηλ "Υιους εγεννησα και υψωσα" φησιν. {Α.} Ἆρ' ουν εισποιητος εις
υιοθεσιαν μεθ' ημων ο Μονο γενης και νευμα μονον η γεννησις, το δε αληθες επ'
αυτωι το πεποιησθαι εστιν; {Β.} Ουτω φασι. {Α.} Καιτοι τι δη ποτε παρεντες ως
ακερδες το αυτην επειγεσθαι καταθρειν την αληθειαν, μονονουχι το προφητικον
εκεινο φασιν· "Ἐθεμεθα ψευδος την ελπιδα ημων, και τωι ψευδει σκεπασθησομεθα;"
Ειρηται γαρ πρωτοτοκος 515 ποτε και εν τισι γεγονως ο Λογος, χρην, οιμαι που, και
προ γε των αλλων απαντων αναμαθειν, ουτω τε λοιπον εις εννοιων ευθυτητα την
των μυστηριων πρεπωδεστατην απορθουν επειγεσθαι την καρδιαν. Καιροι γαρ ημιν
και μην και προσωπων διαφοραι καταδειξειαν αν και μαλα ευκολως τον απλανη τε
και απαραφθορον και εξ ευθειας ηκοντα λογον των ιερων Γραμματων· η ειπερ εστιν
ουκ αληθες ο φημι, καιρους δε και χρονους ου βασανιστεον καθ' ους ασαρκος τε ην
ετι και μετα σαρκος ο του Θεου Λογος καταπτοειτω μηδενα καν αδιακριτως τα επ'
αυτωι λαληται τυχον και δυσφημιων απεστω γραφη· καν οιοιτο τις εκτεθναναι κατ'
αληθειαν, καιτοι ζωην οντα κατα φυσιν τον εκ Πατρος Λογον, αιτειτω κροτους τους
προς ημων, και τους της αψευδειας επαινους· εικαιομυθησει δε αρα και ο σαρκι
τεθναναι λεγων αυτον. Παν γαρ ηδη πως το επ' αυτωι πεφηνεν αδιακριτον. {Β.} Ἔχοι
αν ορθως, ει τηιδε νοοιτο, ψογου γε μην και γραφης ουκ εξω το χρημα. {Α.} Ου γαρ, ω
'γαθε, και εις ετεραν αυτους ατοπιαν κατωθησειεν αν και μαλα νεανικως ο λογος;
{Β.} Εις τινα δη φηις; {Α.} ∆ασμολογουσι τινες, κατα νομον εις τουτο τον δια Μωσεως
ιγμενοι και την του διδραχμου συνεισφοραν συλλεγουσιν υπερ δυειν κεφαλαιν
εξαιτουντες το εν. Ἐπειδη δε τωι Πετρωι προσηιεσαν–αναπυνθανεσθαι γαρ εδοκει,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

ποτερα και αυτος τοις εισφερουσι συντεταξεται και δασ μολογοιτο Χριστος, ηγουν
αποφασκει την εισπραξιν–, εισεθορε μεν ευθυς ο θεσπεσιος μαθητης το τι αν
βουλοιτο δραν αυτους εν γε τουτωιι διαμαθειν αξιων· ηρετο δε φθασας ο Ἰησους· "Οι
βασιλεις της γης, απο τινων λαμβανουσι τελη η κηνσον; απο των υιων αυτων η απο
των αλλοτριων;" Πετρου δε ειποντος· "Ἐκ των αλλο τριων," εφη προστιθεις· "Ἄρα
γε ελευθεροι εισιν οι υιοι· ινα δε μη σκανδαλισωμεν αυτους, πορευθεις εις την
θαλασσαν, βαλε αγκιστρον και τον αναβαντα πρωτον ιχθυν αρον και, ανοιξας το
στομα αυτου, ευρησεις στατηρα· εκεινον λαβων, δος αυτοις αντι εμου και σου."
Αισθανηι δη ουν οτι τηι οικειαι φυσει προσμεμαρτυρηκε το ελευθερον; Τουτο δ' αν ειη
το υπερ κτισιν· δουλον γαρ του πεποιηκοτος το παροισθεν εις γενεσιν. Ουτω και ο
θειος ημιν ανακε κραγει ∆αβιδ προς τον των ολων κατεξουσιαζοντα Θεον· "Ὅτι τα
συμπαντα δουλα σα." Ουκουν εν μετροις ημιν ουχι τοις δουλοπρεπεσιν, ουδε εν τοις
υπο ζυγον ο Υιος, 516 αλλ' εν φυσει τηι θειαι και υπερτατηι και υπερθρωσκουσηι τα
γενητα. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ἆρ' ουν, ω Ἑρμεια, τον ουτω σεπτωι κατηγλαισμενον
αξιωματι τοις της δουλειας ζυγοις υποθησομεν, ει και εν τηι του δουλου μορφηι
καθικεσθαι λεγοιτο; Καιτοι πως τουτο ουκ αμαθες; Ει γαρ γεγονεν εν δουλου μορφηι,
φαιην αν οτι προ της του δουλου μορφης διετελει που παντως εν ελευθεραι τε και
ανειμενηι φυσει. Ουδε γαρ αν γενοιτο τι των οντων ο ην, το δε εν οις ην ει προοιτο,
την εφ' ετερον τι μεταδρομην ποιοιτ' αν εικοτως. Ἥκει τοινυν ημιν, ουκ εξ οικετων
εις οικετην, αλλ' εξ ελευθερας φυσεως ο Υιος εις την του δουλου μορφην. Ἀλλ' ειπερ
ουδεν το μεσολαβουν, ει μηδεν ο χρονος, ει προσωπων ερευνα το τελουν εις ονησιν
εν τουτοις ουκ εχει, και ει γυμνος ετι νοοιτο λοιπον και διχα σαρκος ο Λογος,
ελευθερος μεν ουχι, διακεκλησθω δε δουλος και επαριθμεισθω τοις υπο ζυγον. {Β.}
Ειτα πως ουχ απασης ημιν ατοπιας αναμεστα ταυτι; {Α.} Ουκουν, ακουοντων οι δι'
εναντιας· Καιρους και προσωπα βασανιζειν ουκ ανεχομενοι, ποι φερεσθε, τι δρατε, ω
παντι πνευματι πονηρωι παραφοροι και αλωσιμοι; Τι συγχειτε τα αμικτα, καιρου και
προσωπων και λογισμων αφειδησαντες, δι' ων αν γενοιτο σαφης και λιαν
ευκρινεστερα των εφ' Υιωι λαλουμενων η θεωρια; Ὅπου μεν γαρ ουκ εν σαρκι
γεγονως Θεος ην ο Λογος, γεγεννημενος εκ Πατρος, εκει κατασκεπτου το αμικτως
ετι θεοπρεπες αξιωμα, την ειλικρινη και ασυγχυτον δοξαν, το εξηιρημενως
ελευθερον, το ισοσθενες τωι Πατρι. Παρηχθη γαρ δι' αυτου προς γενεσιν τα ουκ οντα
ποτε. Κοινοβουλια τε και ισουργια και η προς παν οτιουν ομοιοτης γεγραπται δια
Μωσεως. Εισκεκομικε γαρ ημιν λεγοντα Θεον, δηλον δε οτι, προς τον εξ εαυτου και
εν εαυτωι συνυφεστωτα Λογον· "Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και
καθ' ομοιωσιν." Το γαρτοι ποιη σωμεν ουχ ενι, πρεποι δ' αν μαλλον τοις υπερ ενα
και δυο τισιν. Ἐπειδη δε, φειδοι και αγαπηι τηι εις ημας, εξ εμφυτου και θεοπρεπους
ημεροτητος οιονει κεκινημενος, "εν μορφηι του Θεου και Πατρος υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων
και, σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος, τετα πεινωκεν εαυτον," ποιος ημας αναπεισει
λογος, τους οι γε φρονειν ορθα περι αυτου διεσκεμμεθα, τοις της κενωσεως 517
μετροις επιτιμαν και κατασμικρυνειν επειγεσθαι τον δι' ημας και υπερ ημων
καθεντα προς κενωσιν την ιδιαν υπεροχην; Τοτε γαρ δη και πρωτοτοκος ο
Μονογενης, λελογισται δε και εν πολλοις αδελφοις ο εις τε και μονος, ως Υιος εκ
Πατρος. Καθικετο γαρ εις ταπεινωσιν και πεφηνε καθ' ημας, ουχ ινα τι παθοι των
αδικειν ειωθοτων, το ειναι Θεος αποβαλων και Υιος αληθως, αλλ' ινα το φυσει
δουλον και γενητον, τουτεστιν ημας, εις την εαυτωι τε και μονωι κυριως ενουσαν
ανακομισειε δοξαν, υιους αποφηνας Θεου. Ὅταν ουν ημιν συνταττηται δια του
καλεισθαι πρωτοτοκος, ουχ ημεις αυτον εις το παρα φυσιν εκβιασομεθα, πολλου γε
και δει· ανακομισει δε μαλλον αυτος ημας προς το υπερ φυσιν αξιωμα. Το γαρ τοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

την θειαν και απορρητον φυσιν εκβεβιασθαι λεγειν ηγουν ηττησθαι τηι κτισει, πως
ουκ αποπληκτον παντελως; Ουκουν γενο μενος καθ' ημας, ου καθ' ημας εσται ποθεν,
το ιδιον αποβεβληκως, αλλ' ημεις δι' αυτον υπερ εαυτους, τηι του τιμωντος χαριτι το
της ιδιας φυσεως υπερθρυσκοντες μετρον, και προς το ανω και υπερκειμενον
αναθεοντες. {Β.} Πως εφης; {Α.} Ἢ γαρ ουχι Πνευματος γεννητοι και τεκνα Θεου
διακεκλημεθα; {Β.} Ναι. {Α.} Τοιγαρτοι και προστεταγμεθα πατερα μεν επι γης
αποκαλειν μηδενα, Θεωι γε μην ως Πατρι τα καθ' εαυτους προσνεμειν, δια τον εν
ημιν γεγονοτα πρωτοτοκον, και ουχ ετερου του χαριν η ινα και ημεις δι' αυτον υιοι.
Πρεποι γαρ αν ουτοσι τηι μετα σαρκος οικονομιαι ο σκοπος. Που γαρ ετι σοφον το
Χριστου μυστηριον ει προ γε των αλλων την ιδιαν αυτος ηδικησε φυσιν, ουδεν
ονησας τα καθ' ημας; Κατεθορε γαρ εις το ειναι πρωτοτοκος, ινα πολλοις συντατ
τηται, καιτοι το ετερος ειναι και αμεινων κατα φυσιν, παρα τα οις αν συνταττοιτο,
κατα γε το εκεινοις δοκουν, ουδαμοθεν εχων. {Β.} Ἀλλ' ως εν δοξηι φησιν ου μετριως
διενεγκων και ασυγκριτοις υπεροχαις τα συντεταγμενα νικων της ολης κτισεως
καλειται πρωτοτοκος. {Α.} Και που το ασυγκριτος εν δοξηι, η ποιον αν ειη της
υπεροχης το μεγεθος, εστ' αν εν ισοις ημιν τοις λογοις κατα τε αυτου και των αλλων
απαντων το δειν εκτισθαι κατηγοροιτο; Πολυπραγμονει δε ημιν ο λογος εις το παρον
ουχι τι το υπερκυπτον η μειονεκτουμενον κατα γε το εν τιμηι και δοξηι, αλλα τι μεν
αν ειη το φυσει κτιστον και παροισθεν εις γενεσιν, τι δε το υπερ τουτο και επεκεινα,
518 και ει φυσιν απετεμετο των αλλων εξηιρημενην ο Μονογενης, ης αν ιοι κατοπιν
παν το εκτισθαι πεπιστευμενον. Ἄρα γαρ, ει τις αναμαθειν αξιων τι μεν ηλιος κατα
φυσιν, ω ταν, τι δε και ιππος, λεγοι, ποτερα γενητα και εξ ουκ οντων την φυσιν,
ηγουν ετερον τι παρα τουτο; Τι αν εφης αυτος; {Β.} Ἔφην αν οτι γενητα. {Α.} Ει δε δη
προσπεριεργαζοιτο και προσερωτυη λεγων· Τι δη ουν αρα το εν αμφοιν θατερου
προτεταξεται, κατα γε την δοξαν; αρ' ουκ αν ημιν και προσοφλοι γελωτα, πευσιν
ουτω προθεις την εναργεστατην και τοις εθελουσιν ετοιμην ειπειν; {Β.} Και μαλα.
{Α.} Ληρος δε, οιμαι, το χρημα εστιν. Ἵππος γαρ δη προς ηλιου δοξαν, πως αν η ποθεν
αμιλλησηται; Μετρου γαρ αμεινον το μεσολαβουν, αλλ' ει ταλαντευοιτο τυχον της
αμφοιν ουσιας ο λογος και τι δη τουτων εκατερον ειη αν κατασκεπτοιτο τις, ουχ
ετεροιως εξει προς αλληλα, κατα γε τον του πεποιησθαι λογον, καιτοι τοσουτον εν
δοξηι διενεγκοντος ηλιου. Ὅταν ουν ημιν εκβασανιζοιτο λογος, ο εφ' Υιωι, και τι
κατα φυσιν εστι προκεοιτο βλεπειν, ψυχρον αληθως και καταπλαστον αυχημα το
προυχειν εν δοξηι και προτεταχθαι των αλλων οιεσθαι δειν αυτον, ει κτισει
συνταττοιτο και νοοιτο μεθ' ημων ως πεποιημενος. Ὑπεροχαις γαρ αυτον ταις
εξωθεν καταχρυσουσι τινες, πληττοντες μεν ωσπερ εις τα καιριωτατα, δοξαριων δε
και ευφημιων λαμπροτησι κατακαλλυνειν υποκρινομενοι της εις αυτον δυσφημιας
το ατερπες. Το γαρ ολως τηι κτισει συντεταγμενον ουσιωδως και τελουν εν γενητοις
ουτ' αν κατα φυσιν ειη Θεος, ουτε μην Υιος και Κυριος αληθως, αλλ' ως εν οικεταις
εξαιρετον και εν τοις υπο ζυγον, ψιληι τε και μονηι τηι δοξηι διενεγκον. {Β.} Ευ λεγεις.
{Α.} Ἔπεισι δε δη μοι κακεινο καταθαυμασαι. {Β.} Το τι δη; {Α.} Παρεντες γαρ ωσπερ
το διειδεναι και φρονειν οτι και Μονογενης εστιν αει, λεγουσι φληναφως το
πρωτοτοκος ονομα, τοις απλουστεροις επιτειχιζοντες. Καιτοι πως ουκ αψευδης ειη
αν ει γε τις ελοιτο προς τουτο ειπειν· Ει το πρωτοτοκος ονομα συγκαταγραφει τηι
κτισει τον Υιον, ως εν πολλοις αδελφοις και δια τουτο πρωτοτοκον, ασυντακτον αρα
και ασυμφυα παντελως το μονογενης αποφανει. Ὡς γαρ ουκ οντος ετερου παρ'
αυτον κατα φυσιν ειη αν μονο γενης. Ει δε δη μελλοι πρωτοτοκος μεν ουκ ειναι δια
το 519 μονογενης, αλλ' ουδ' αυ μονογενης δια το ειναι πρωτο τοκος, ωρα που ταχα
μηδε υπαρχειν ολως οιεσθαι τον Υιον. Ἀντιφερεται γαρ αλληλοιν, και οιονει
συνδιολλυται, σφισιν αυτοις προσπταιοντα και την των σημαινομενων αντεξαγοντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

δυναμιν, το πρωτοτοκος και μονογενης. Πως γαρ αν εφ' ενος και ταυτου ταττοιτο τε
εκατερον και αληθες ον νοοιτο; {Β.} Ουκ αν ετερως δυναιτο, καθαπερ εγωιμαι, μη
παρεισ τρεχουσης της μετα σαρκος οικονομιας. {Α.} Και μην ισθι τοι πεφρονηκως ουχ
ετερον τι παρα γε το τοις αγιοις και θεηγοροις δοκουν, οι τον περι τουτων ημιν
παρεδοσαν τε και διεσαφησαν λογον. Ὁ μεν γαρ θεσπεσιος Ἰωαννης και μονογενη
και Θεον κατωνομασε τον εκ Θεου Λογον, και μην και το αναρχον εν χρονωι
προσμεμαρτυρηκεν ως Θεωι. Παυλος δε ημιν ο και Χριστου γεμων, εμπλεως τε
Πνευματος αγιου και αριστος εν μυστα γωγοις· "Ὅταν δε, φησιν, εισαγαγηι τον
πρωτοτοκον εις την οικουμενην λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι
Θεου," καιρον, οιμαι που, τον πρεποντα τωι πρωτοτοκος απονεμων τον μετα σαρκος.
Παρηχθη γαρ ουτως εις κοσμον, καιτοι παλαι τε και διαπαντος εν αυτωι τε ων, και
υπ' αυτου μη γινωσκομενος. ∆εδεικται δε ουτω λοιπον μεσιτης Θεου και ανθρωπων,
εχων μεν ιδιον τε και εξαιρετον το ειναι μονογενης· Θεος γαρ ην εκ Θεου, μονος εκ
μονου, και απορρητως γεγεννημενος· επειδη δε γεγονε καθ' ημας, τοτε δη, τοτε και
ως αδελφοις ηδη συντεταξεται δια του καλεισθαι πρωτοτοκος. Που γαρ η κενωσις, ει
μη εν τωι γενεσθαι πρωτοτοκον εκ μονογενους, και εν κτισμασι μεθ' ημων ως
ανθρωπον τον υπερ πασαν την κτισιν; Που δε ολως "επτωχευσε πλουσιος ων," ει μη
προσλαβων οραται το αλλοτριον, δι' ου και επτωχευσεν; Ει δε εν τωι κεκενωσθαι
μονωι και εν τωι της υφεσεως χρονωι το γενητον εστι, και το συντεταχθαι κτισμασιν
αρ' ουχι πρεποι αν ηκιστα γε τωι μη κενωθηναι το γενητον, αλλα το υπερκεισθαι
κτισιν και δοξης επεκεινα της του πεποιησθαι δραμειν; {Β.} Πρεποι γαρ αν. {Α.} Και ει
το πρωτοτοκος εν τωι δι' ημας ελεσθαι παθειν την θρυλλουμενην πτωχειαν ευ μαλα
παρεισκρινεται, συνε πτωχευσε γαρ ημιν, πλουσιος ων, αραρος αν ειη και αληθες,
οιμαι που, το χρηναι νοειν ως ην εν τωι μη πτωχευσαι μονογενης. Χρηναι γαρ οιμαι
παντη τε και παντως ουδε εν επ' αυτωι διεψευσθαι τοιν ονοματοιν. Ἔστι δε εν ταυτωι
520 και μονογενης και πρωτοτοκος, ως Υιος αληθως και ου ποιημα. {Β.} Ἀλλα
τεθειται, φασι, και κατα των ομολογουμενως ποιηματων το υιος ονομα. "Ἐγω γαρ
ειπα, φησι· Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες." {Α.} Ειτα τι, φρασον, τον αληθως τε
και φυσει Θεον και Υιον, εξ αυτης της ουσιας πεφηνοτα του Θεου και Πατρος,
αδικησειεν αν εις δοξαν ηγουν εις αυτον τον του πως ειναι νοουμενον λογον, ει και
ημεις αυτοι, καιτοι την φυσιν οντες εκ γης, διακεκλημεθα κατα θεσιν υιοι και θεοι;
Μαλλον δε, πως ου μετριως ονησειεν αν τους ευμαθεστερους εν γε τοις περι Υιου
λογοις το καθ' ημας; {Β.} Τινα δη τροπον; {Α.} Ὅτι, ω 'γαθε, φαιην αν ως ουτε τα
υπερτατην και ανωικισμενην τινα λαχοντα φυσιν κατακομισειεν αν εις το του
χειρονως εχοντος μετρον η των λεξεων ως εν κατα χρησει δυναμις, ουτε μην το
μειον και της εκεινων ευκλειας ηττωμενον αναθρωσκοι αν εις το υπερ φυσιν ψιλαις
ρηματιων υπερβολαις εκτετιμημενον. Ἆρ' οισθα ο φημι και συνιης ευ μαλα; {Β.} Ου
σφοδρα. {Α.} Ἄκουε δη ουν. Ἑνος εφ' ημας οντος τε και προσκυνουμενου του κατα
φυσιν Θεου, θεοι και αυτοι κατα χαριν ωνομασμεθα, και μην και την της υιοτητος
πεπλου τηκαμεν δοξαν. Ου γαρ δη τουτο προυφερες ημιν αρτιως; {Β.} Ναι. {Α.} Τι
ουν, ω φιλοτης, επειδη θεοι κεκλημεθα και υιοι, αρ' εσθ' οπως αν και ημεις αυτοι
θεοι κατα φυσιν και αληθως υιοι του παντων υπερκειμενου και υπερανισχοντος
υπαρξαιμεν αν, ουκ εισκεκριμενον εχοντες το επι τωιδε λαμπρον αγλαισμα, φυσεως
δε της ανωτατω καρπος ειναι πεπιστευμενοι; {Β.} Ουδαμως. Το γαρ φυσει γενητον,
πως αν ειη φυσει Θεος; {Α.} Ευγε, ω εταιρε· μενει γαρ εκαστον εν ιδιαι φυσει, τωι της
λεξεως ογκωι μη συνεξαιρομενον, μητε μην συγκα θιεμενον τε και συνυφιζανον, ει
και λαλοιτο τι περι αυτου των χθαμαλωτερων. Ουκουν φερε λεγωμεν, ως ειπερ ιοι
καθ' Υιου το πρωτοτοκος, ως γενητου δι' ημας οτε πεφηνε καθ' ημας, ουκ αν
αποβαλοι το ειναι Θεος και Υιος κατα φυσιν και αληθως. Ὥσπερ γαρ ημας ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

ανεβιβασεν εις το υπερ φυσιν το διακεκλησθαι θεους, ουτως, οιμαι, κατα κομισειεν
αν ουδαμως εις το παρα φυσιν αυτον το συντεταχθαι κτισμασι δια το ανθρωπινον. Ει
δε δη παραιτοιντο τινες το της λεξεως αδιαφορον και το λιαν ουκ ακριβες εις κατα
χρησιν παρα γε ταις θεοπνευστοις Γραφαις, απορησειν, οιμαι, λογου παντος ημας τε
κακεινους, ει γε τωι δοκει 521 περιεργοτερον αναμαθειν επειγεσθαι τε και λεγειν την
υπερ παντα φυσιν, την υπερ σωμα και ειδος, αποσον τε και αμεγεθη, και αναφη, και
αυλον, προς σωματικους ανθοτου καταφερουσι τυπους αι θεοπνευστοι Γραφαι,
προσωπον Κυριου, χειρας τε και ποδας ημιν ονομαζουσαι; Ῥαιστα δ' αν
αποσκευασαιμεθα και μαλα νεανικως τας των τοιουτων επιτιμησεις, εκεινο που
λεγοντες το σοφον, ως καταλω βησαιτ' αν ουδεν εις γε το ειναι τουθ' οπερ εστι την
υπερ σωμα φυσιν η των λεξεων αδιακριτος προφορα δια το τελουν εις ονησιν τοις
ακροωμενοις αναγκαιως επινοουμενη. Ἢ ουκ αν γενοιτο πιθανος ο λογος και μαλα
εχων ορθως; {Β.} Κομιδηι μεν ουν. {Α.} Ἐπειδη δε ταις αγαν δοκησισοφιαις
αναφυσωμενοι, κατεξανιστασι φληναφως ως δυσανατρεπτον επιχειρημα τωι
μονογενει το πρωτοτοκος, ουκ ασυντακτον ειναι δειν κτισει λεγοντες αυτον, ως
αδελφην και ομοφυα τοις ολοις λαχοντα την φυσιν, κατα γε τον του πεποιησθαι
λογον, βουλει τι και ετερον επι τουτωι φωμεν, ουκ ασυντελες εις ονησιν; {Β.} Ὡς
ηδιστα γε ερεις και εθελοντι μοι. {Α.} Ἆρ' ουχι δι' Υιου κεκλημεθα προς υιοθεσιαν οι
πιστιν εισδεδεγμενοι την εις αυτον, και μεμορφωμεθα προς αυτον οιονει προς
αρχετυπον εικονες; {Β.} Ναι κεκλημεθα τε και μεμορφωμεθα προς Υιον. Γεγραπται
γαρ οτι, "Ὅσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι." {Α.}
Ἄριστα εφης. Το δ' ουν αναγκαιον εν γε τουτωιι φρασαις αν οιδ' οτι και μαλα ορθως.
Κεκλημεθα προς υιοθεσιαν, αρ' ουσιωδη και φυσικην; Και ει μη κληθηναι συμβαινει
λαχοντες την αδελφοτητα και το συγγενες, η πως; {Β.} Ουκ ουσιωδη ποθεν, αλλ'
εισποιητον τε και κατα χαριν. {Α.} Πως ουν ετι γενητος ο Υιος δια το πρωτοτοκος;
Κατα τινα δε τροπον ουσιωδως ως αδελφοις συντεταξεται δια το ομοειδες, καιτοι
την προς αυτον αδελφοτητα φυσικην μεν ου τι που, θυραθεν δε μαλλον και εν
χρονοις αποκερ δαινομεν, και ουχι τοις ανωτατω της μετα σαρκος επιδημιας, αλλ'
οτε γεγονε καθ' ημας; Ου γαρ, οιμαι, φαιεν αν, καιτοι σφοδρα παραληρειν ηιρημενοι,
ως εις αδελφοτητα την προς τον Υιον τους αρχαιοτερους εκαλει το γραμμα το
νομικον. Πνευμα γαρ ην εν εκεινοις δουλειας. Ὅθεν τοι και μαλα εστιν εναργες ως
ουκ εν δουλοις ημιν ο εκ Θεου Λογος, 522 το εν δουλου ταξει κειμενον ετι προς
αδελφοτητα μη λαβων. Πλην επ' εκεινο νυνι σοφως και απερισπαστως ιτεον. {Β.} Το
τι; {Α.} Το φυσει προσον, ω Ἑρμεια, των οντων τισιν ουκ εν χρονοις αν γενοιτο
μεθεκτον, αλλ' ουδ' αν ιοι ποθεν ως οθνειον εισκεκριμενως, αει δ' αν μαλλον
ενυπαρχον ορωιτο, και αυτωι τωι ειναι συμπαρομαρτουν. Οιον δε δη τι φημι, λογικος
εν αρχηι και κατα φυσιν ο ανθρωπος, πλουσιος γε μην ουκ ετι. Ἆρ' ουν εισδεξεται μεν
ως επακτον τε και εξωθεν το πλουτειν, φυσικοις δε νομοις ερηρεισμενον εχει το
ειναι τε και κεκλησθαι λογικος; Ουκουν αληθες ως ουκ αν, οιμαι, τις νοοιτο λαβειν,
και τουτο εν χρονοις, ο τηι προς το ειναι προοδωι συνδρομον εχει. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ει
τοινυν αει τοις κτισμασιν αδελφος τε ην και εναριθμιος ο Υιος, ως ομογενης αυτοις,
δια τε τουτο πρωτο τοκος, τι το φυσει προσον ημιν, ως ουκ εχουσιν εχαριζετο, φημι
δη την αδελφοτητα; Τι δε δη και μονοις εδιδου τοις πεπιστευκοσι, καιτοι πασι μετον,
και ει μη πω πιστευσειαν; Τι γαρ ετι το μεσολαβουν και οικειοτητος αποτεμνον, κατα
γε το πεποιησθαι κοινως, γενητου το γενητον; Ἆρ' οι προεισιν ο λογος τοις δι'
εναντιας αισθανηι λοιπον; {Β.} Ναι. {Α.} Ουκουν το φληναφοις εντριβεσθαι λογισμοις
μεθεντες, ω ταν, το αμωμητως εχον διαπεραινωμεν, φρονουντες ορθως ως ειη μεν
δι' ημας πρωτοτοκος, οτε γεγονε καθ' ημας, μονογενης δε αυ ως ουδενι το συμπαν
συντεταγμενος, επειτοι μονος εξεφυ, και εξ αυτης γεγεννηται της ουσιας του Θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

και Πατρος. {Β.} Ἀλλ' ειπερ ελοιντο και αυτοι μονογενη δειν οιεσθαι λεγειν αυτον
επειδη μονος εκ μονου γεγονε του Πατρος, τι αν εχοις προς τουτο ειπειν· {Α.}
Οιηθειην αν εικοτως εκκεκρουσθαι μεν νου και απο λισθησαι φρενος ανδροπρεπες τι
και ερρωμενον ειθισμενης οραν. Φαιην δ' αν οτι και αυτης ου μετριως διημαρτηκασι
της των ονοματων ακριβους ευμαθειας, οιονει πως παροχε τευοντες τα εξ αυτων
δηλουμενα και προς οτιουν των σφισιν αυτοις καθ' ηδονην απερινοητως
εξελκοντες. Το γαρτοι μονογενης, το εκ τινος φυσει γεγεννημενον, ουχι το εκ
τεχνης εξειργασμενον παραδηλωσειεν αν· ηγουν ηκοντων εις μεσον ερομενοις
αποκρινομενοι, που την λεξιν ανεγνω κασιν εφ' οτωιουν των εκ τεχνης τε και
επιστημης κειμενην. 523 Ου γαρ δη ταις εκεινων αβελτηριαις παραχωρησομεν α αν
βουλοιντο νομοθετειν, ακαλλεστατα παρευθυνοντες επι το μη εχον ορθως των
σημαινομενων την δυναμιν. Ἆρα γαρ, ει σκαφος εν τε και μονον διατεχνησαιτο τις
ανηρ ξυλουργος, μονογενες αν καλοιτο αυτου, καιτοι τεχνημα και επιστημης εργον
ον; Ειτα πως τουτο ου καταγελαστον η σοφον ειναι σοι το χρημα δοκει; {Β.} Ἥκιστα
γε. {Α.} Το δε δη και διατεινεσθαι περιττα τους δι' εναντιας και ασυνετωτατα λεγειν
μονον εκ μονου γεγεννησθαι του Πατρος τον Υιον, ταυτηι τοι και λιαν εξαιρετον
αποτεμεσθαι την φυσιν, και εις ληξιν ευκλειας την ανωτατω διαδραμειν, διχη
πλημμελειν ελομενους παραδειξειεν αν και αμαθαινον τας κομιδηι. {Β.} Φρασον
οπως. {Α.} Πρωτον μεν γαρ ως εξ αναγκαιου τε και αφυκτου λογισμου την μεθ' Υιον
αργιαν καταγραψουσι του Πατρος, και την αεικινητον φυσιν απρακτησαι προς τα
οικεια και ουχ εκοντες ομολογησουσι, και καταληξαι δημιουργιας, ουδενος το
συμπαν ετι μετ' εκεινον επιθιγγανουσαν, μεθεισαν δε ωσπερ τηι του Υιου δυναμει τε
και φυσει το ενεργειν τε και δραν τα δι' ωνπερ αν ειη και μονων την ανωτατω φυσιν
επιγινωσκεσθαι. Και γενητης μεν ουσιας καρποι τα της θεοτητος ιδια,
κατακαυχησεται δε, ως εοικεν, ο μεν Θεος και Πατηρ εφ' ενι και μονωι κτισματι, τωι
Υιωι· ο δε τοις ουτω πλειοσιν εναβρυνειται που, και φρονησει μειζον η ο Πατηρ,
ισοσθενης μεν αυτωι δια του πεφυκεναι δημιουργειν αναδεδειγμενος, και δια του
παραγειν εις γενεσιν τα ουκ οντα ποτε, πλεονεκτων δε, οιμαι που, κατα γε το ειναι
χρηστος, ειπερ εστιν αγαθου το παρακομιζειν εις υπαρξιν εξ ανυπαρξιας και οντα
ποιειν τα ουπω του ειναι λαχοντα την χαριν. Ἐξερπει δη ουν επι το ακαλλες ο λογος,
αεργη καθιστας την αεικινητον φυσιν, ηι δη και μονηι πρεποι αν το τοις ουκ ουσι το
ειναι προσνεμειν· η γαρ ουχι την της ημεροτητος πηγην τε και γενεσιν τοις εξ ιδιων
ενθυμηματων καταπεδησαντες λογισμοις, μεχρι της Υιου κατασκευης ιστασιν οι
δειλαιοι κατα γε το σφισι δοκουν; Καιτοι τι δηποτε του Θεου και Πατρος αργειν
ελομενου και απρακ τουντος εις τα λοιπα, συνετιθει λογους ημιν ο μακαριος Μωσης
και φενακισμους εικαιους, κατα γε το εικος, ηγουν κατ' εκεινους αναγραφει λεγων·
"Και ειπεν ο Θεος· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιω σιν."
Το γαρτοι, Ποιησωμεν, κατοκνουντα μεν ουδαμως 524 εις ποιησιν, την γε εις ημας
αυτους, συνεργαζεσθαι δε μαλλον Υιωι και Πνευματι κατηυτρεπισμενον και δη και
ενηργηκοτα διαμεμηνυκεν εναργως. "Και εποιησε γαρ, φησιν, ο Θεος τον ανθρωπον,
κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον." Ἀλλ' ουκ αν ορωιτο ψευδοεπης, θεηγορος τε ων
και ψηφωι τηι ανωθεν ευ μαλα κατεστεμμενος, ο θεσπεσιος Μωσης. Και αναπεισει
μειζονως, αεικινητον τε και ενεργη την του Πατρος φυσιν ανακηρυττων ο Λογος ο
εξ αυτου πεφηνως. Ἔφη γαρ που Χριστος τοις Ἰουδαιοις επιτιμων· ανακαιεσθαι γαρ
εις οργας εδοκει τισιν ειπερ τι δρυη κατα το Σαββατον· "Ὁ Πατηρ μου εως αρτι
εργαζεται, καγω εργαζομαι." Και ετερωθι που· "Τα ρηματα α εγω λαλω υμιν, απ'
εμαυτου ου λαλω, ο δη Πατηρ ο εν εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος." Ἆρ' ουκ απηχες,
ω Ἑρμεια, φαιην δ' αν οτι και σφαλερωτατον το τοις του Σωτηρος ημας
αντιφερεσθαι λογοις, και της θεοπνευστου Γραφης των ολων δημιουργον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

συναποφαινουσης τωι Υιωι τον Πατερα κατα τολμαν ειπειν απρακτειν ετι περι την
κτισιν; {Β.} Σφαλερωτατον. {Α.} Ἀσυνετον δε κακεινο οιμαι που. {Β.} Το τι δη; {Α.} Ει
γαρ εξαιρετον ο Υιος τον της ποιησεως τροπον και διαφεροντως αμεινω τουτου γε
ενεκα και μονου διεκλη ρωσατο επει μονος υπο μονου γεγονε του Πατρος,
αναμαθειν εθελοντι μοι φραζοντων εκεινοι ποτερα τοις κτισμασι τοις μεθ' Υιον και
δι' αυτου γεγονοσι διεφθονησεν ο Πατηρ, το εις ληξιν ηκειν μακαριοτητος ουκ
εφιεις αυτοις δια του μη ανασχεσθαι την επ' αυτοις αυτουργιαν, ηγουν φθονου
κρειττονα και οκνου παντος ερουσιν αυτον; {Β.} Ἐρουσι, καθαπερ εγωιμαι. {Α.} Ὀρθα
φρονουντες, ω ταν, καν γουν εν γε τουτωι. Ου γαρ δη χειρους αναφανουνται των
παρ' Ἕλλησι σοφων, ων εις τις εφη περι Θεου, Πλατων ουτος ην· "Ἀγαθος ην, αγαθωι
δε φθονος ουδεις περι ουδενος εγγινεται." Ὅτε τοινυν αγαθος ο Πατηρ, ηγουν
αυτοχρημα το αγαθον, το γε μην εις ακρον ηκειν τοις κτισμασι του γε αριστα πως
εχειν δια μονης αν ενεποιηθη της παρ' αυτου θελησεως τε και αυτουργιας, τι μη τοις
πασι το χρημα κοινον αδια φθονητως προθεις, ως αγαθος θαυμαζεται, παρεχωρει δε
δημιουργειν ετερωι, του ασυγκριτως αμεινονος αποστερων την κτισιν; {Β.} Ἀλλ' ουκ
εισαπαν, φησιν, αεργος ο Πατηρ· συνεργα ζεται γαρ τωι Υιωι, και συνυφιστησι τα
λοιπα. {Α.} Τινα δη αρα την παρα του Υιου προς τουτο εχων 525 συνεισφοραν; Ἆρ' ως
αμεινω της ενεργειας της εαυτου, ταυτηι τοι και χρειωδως ταις εαυτου κινησεσιν,
ηγουν αναγκαιως παρειλημμενην, η ως ελαττονα και εν χειροσι, και ουκ αναγκαιως
εισδεδεγμενην; Ει μεν ουν ως αμεινω και χρειωδως, περιττολογια τουτο γε, μαλλον
δε ηδη και δυσφημια. Τον γαρ εξ ου πεφηνεν ο Υιος υπερκεισεται που, και την του
Θεου και Πατρος πλεονεκτησει φυσιν, και χρειαν αυτηι και το αμεινον αναπληρων.
Ει δ' αυ ως αισχιονα και ουκ αναγκαιαν, ακαλλεστεραν δε ωσπερ αποφαινουσαν την
δημιουργιαν, τι το αναπειθον, ειπε μοι, συνεργαζεσθαι τωι Υιωι; Ἢ πως ουκ ερει τις
διαμελλησας ουδεν ως κατημελησε μεν ουκ οιδ' οπως του αμεινονος ο Πατηρ, το δε
ουχ ουτως εχον ηθελησε κρατειν, παρωσαμενος μεν ηγουν κατοκνησας το
αυτουργειν ελεσθαι περι την κτισιν, δι' ου δη και μονου το ακραιφνες ην αυτηι
κατασημαινεσθαι καλλος, συνεισδεξαμενος δε τον Υιον, ινα μη ακρατον και
ασυμμιγες του χειρονος λαχοι το παρηχθαι μακαριως και ελθειν εις υπαρξιν. {Β.}
Ἀλλ' ουκ αν υπεστη, φησι, η γενητη φυσις την ακρατον αυτουργιαν του Πατρος, ην
δε και ετερως απιθανον την ουτως υπερφυα και υπερτατην υπεροχην και μεχρι των
αγαν ευτελεστατων κατακομιζεσθαι δειν. {Α.} Και μην τουτο γε εστι κιβδηλου και
βδελυρας απο βρασμα φρενος. Ἦ γαρ ουκ ασοφον εννοειν ως ειπερ ην αληθως
φορτικη και διαβριθης, ηγουν απροσιτος παντελως η του Πατρος αυτουργια γενητηι
και πεποιημενηι φυσει, τρυφεραν και ευαντητον και οιστην γενεσθαι μονωι τωι Υιωι,
καιτοι κατ' εκεινους ομοφυα τοις κτισμασι λαχοντι την φυσιν; Το γαρ απαξ
ανυποιστον γενητοις ουδ' αν ενι γενοιτο φορητον, καν υπερκεισθαι δοκει, και
διαφεροντως αμεινον νοοιτο των αλλων. Το δε δη και φαναι προχειρως αποτολμαν
μη καθικνεισθαι πρεπειν την Πατρος υπεροχην και μεχρι των ουτως ευτελεστατων,
διττην αν εχοι την δυσφημιαν. Καθυβριουσι μεν γαρ τον Υιον, καταμωμησονται δε
και αυτον, καιτοι τιμαν οιομενοι, τον Πατερα. {Β.} Τι νοουντες η λεγοντες; {Α.} Της
μεν γαρ εν Πατρι νοουμενης υπεροχης υποβι βαζουσι τον Υιον, πλην, οιμαι που, το
γε ηκειν αυτον εις ληξιν την ανωτατω και υπεροχης και δοξης ουκ αν αφελοιντο,
και ει σφοδρα τινες ειεν των αγαν απηχεστατων. Ἆρ' ουν, ωδε φυσεως εχοντι τωι
Υιωι και εις τουτο τιμης και μεγα 526 λειοτητος αφιγμενωι, το μεν χρηναι
δημιουργειν Ἀρχας τε και Θρονους και Κυριοτητας και τα ετι τουτων επεκεινα
πρεποι αν, ειπε μοι, το δε και στρουθιον εργασασθαι βραχυ, και το ετι κατωτερω, ταις
ετερου τινος δυναμεσιν αναθη σομεν; Ειτα τι φρονουντας υγιες εαυτους ευρησομεν;
{Β.} Ουδαμως. "Παντα γαρ γεγονε δι' αυτου, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν," κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

το γεγραμμενον. {Α.} Και πως ου μικρον αν ειη και ευτελες τηι του Υιου φυσει το
πλαστουργησαι στρουθιον; Ἀνθ' οτου δε και εικων και ομοιωσις υπαρχων του Θεου
και Πατρος, μη ουχι και ταυτηνι διεσωσατο προς αυτον την ομοιωσιν, το απαξιωσαι
φημι και τοις ουτω καταβεβλημενοις την ζωοποιον και προς το ειναι
παρακομιζουσαν επαφειναι δυναμιν; Ἆρ' ουχ ωσπερ την του Θεου και Πατρος
υπερτατην υπεροχην θαυμαζοντες, μικρον ειναι φασιν αυτωι το δημιουρ γειν
αγγελους, φαιεν αν εικοτως αναμετρουντες και τον Υιον, ως αφεστηξει πολυ της
αυτωι πρεπουσης αξιας η ερπετου ποιησις, και στρουθιου γενεσις, και των κατ'
αγρους ανθεων η παμποικιλος διαφορα; Καιτοι τι δηποτε τοις υπερ λογον επαινοις
ταυτι δεδημιουργηκοτα στεφανοι λεγων ο Ψαλμωιδος· "Ὁ εξανατελλων χορτον τοις
κτηνεσι, και χλοην τηι δουλειαι των ανθρωπων." Ἢ τοινυν ημιν παρεισ κρινοντων
ετερους αναλογως εχοντας τηι φυσει των γεγονοτων δημιουργους, η καθυβριουσιν
ουκ ασυμφανως τον Μονογενη, γενεσιουργον εισφεροντες και των ουτως
ευτελεστατων. {Β.} Κινδυνευσειεν αν αυτοις ου μετριως ο λογος. {Α.} Πως δ' αν ουχι
τυφον τε και αμαθιαν καταρραψωι δησειαν του Πατρος, ειτα, ωνπερ αν ειναι
βουλοιτο τε και εστι Θεος, απαξιουν ερουσι δημιουργειν; Καιτοι λεγοντος ακουω
Χριστου, και την του Θεου και Πατρος κατα θαυμαζοντος προνοιαν· "Ουχι δυο
στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ του
Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις;" Ὁ δε και μεχρι στρουθιου την της εαυτου
προνοιας ευρυνων περιβολην, πως αν διαπτυσαι το δημιουργειν αγγελους και
στερεουν ουρανον και διαπηξασθαι γην, ηλιον τε και σεληνην και αστρα
παρενεγκειν, εφ' οις και τεθαυμασται κατακροτουντων επαινοις των αγιων
αγγελων ως μεγαλουργον; Ἔφη γαρ οτι "Ὅτε εγενηθησαν αστρα, ᾔνεσαν με φωνηι
μεγαληι παντες αγγελοι μου." Ἆρ' ου σοι δοκω διεσκεφθαι τα εικοτα και λεγειν
ορθως; {Β.} Πανυ μεν ουν. {Α.} Φαιης δ' αν, ειπε μοι, των πεποιημενων η μικρον η
527 μεγα, μη ουχι θειας εργον ειναι δυναμεως; {Β.} Ουδαμως. {Α.} Ειτα πως ουκ
αμαθες θεια μεν εργα κατωνομασθαι και λεγεσθαι τα δι' Υιου γεγονοτα, Θεον δε
αυτον ουκ ειναι πιστευειν, συγκαταγραφειν δε μαλλον τοις πεποιη μενοις, ως αυτοις
ομοφυα; Θεος γαρ ουκ εστι το γεγονος, αλλ' ουδ' αν ειεν ετι της του πεποιηκοτος
ουσιωδους υπεροχης δεικτικα τα κτισματα, μη ουχι μειω τε και ετεροιως εχουσαν
λαχοντα την φυσιν, η ωσπερ αν νοοιτο τυχον ο ∆ημιουργος. Και τουτο ευ μαλα
συνεις ο θειος ημιν γραφει Παυλος· "Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασιν νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης." Ἆρα γαρ, εν
γε τωι νοεισθαι γενητον τον απαντων γενεσιουρ γον Λογον, η θειοτης αυτου
γνωριζεται, και η αει τε και ωσαυτως εχουσα δυναμις; Τουτο γαρ το αΐδιον. Ἀλλ',
οιμαι που, το εξειργον ετι παντελως ουδεν τηι της θεοτητος κλησει και αυτην ηδη
πως επαυχησθαι την κτισιν. Και τι το εντευθεν; Την οικειαν ημιν θειοτητα
κατασημανει τα ορωμενα, την δε Θεου ουκ ετι. {Β.} Τι ουν ει φαιεν την του Πατρος
θειοτητα και την αΐδιον δυναμιν δια της των ποιηθεντων μεγαλουργιας
εκφαινεσθαι; {Α.} Αυτοι των ιδιων καταγορευουσι λογων, και ταις σφων αυτων
εννοιαις αντιτεταγμενοι παραδειχθειεν αν και μαλα ευκολως. {Β.} Πως εφης; {Α.}
Ὅτι μεχρι του παραγαγειν τον Υιον αναμετρουντες τε και ορισαμενοι την
δημιουργικην ενεργειαν του Πατρος, απο κτισεως κοσμου καθορασθαι φασιν αυτον,
καιτοι της αγιας Γραφης την του κοσμου ποιησιν ανατιθεισης τωι Υιωι. Γεγραπται γαρ
οτι "Τωι λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν, και τωι πνευματι του στοματος
αυτου πασα η δυναμις αυτων." ∆ημιουργον ουν αρα διακηρυξειεν αν ο κοσμος ημιν
τον Λογον, και την αυτου δυναμιν και θειοτητα καθιστησιν εναργη. Ου γαρ κτισιν
ορωντες, ως κτισιν θαυμαζομεν τον δημιουργον της κτισεως Λογον, αλλα ταις υπερ
τουτο πολυ τιμωντες εννοιαις, ευσεβησομεν εικοτως, Θεον ειναι κατα φυσιν και εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

Θεου πεφηνεναι πιστευοντες τον Μονογενη. Ὧδε γαρ αν την επι τωι πεπλανησθαι
δοκειν απεσκευασμενοι γραφην, παρωσωμεθα ποι, και της εαυτων κεφαλης
εκπεμψωμεν τας επι τωιδε ποινας, ας και ο θειος ημιν διηγορευσε Παυλος. Ἔφη γαρ
ωδι· "∆ιο παρεδωκεν αυτους ο Θεος εν ταις επιθυμιαις των καρδιων αυτων, εις
ακαθαρσιαν του ατιμαζεσθαι τα σωματα αυτων 528 εν αυτοις, οιτινες μετηλλαξαν
την αληθειαν του Θεου εν τωι ψευδει, και εσεβασθησαν, και ελατρευσαν τηι κτισει
παρα τον Κτισαντα, ος εστιν ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην." Ουκουν, ει
παρασημον τε και ανοσιωτατα κεκιβδηλευμενην αποφαινουσι τινες δια του ψευδους
την αληθειαν, γενητηι λατρευοντες κτισει παρα τον οντα φυσει Θεον, αδοκιμος μεν
και ημιν ενυκηκε νους, διερριμμεθα δε ποι προς το ουκ εχον ορθως και τοις αθεοις
συμπεπλανημεθα, κτιστηι λατρευοντες φυσει τωι Υιωι. Πεποιηται γαρ κατ' εκεινους.
Ἦ ουχι κτισις το γενητον; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Ἄθρει δη ουν, ω Ἑρμεια, προς οσην
αυτοις ηλιθιοτητα καταρρει τα φρονηματα. Θειος μεν γαρ που και ιερος εφη λογος,
Θεον ζωντα και αληθινον επεγνωκεναι τα εθνη, σεσαγηνευμενα δια της πιστεως εις
επιγνωσιν του Υιου· οι δε αθλιοτητος εις τουτο ηκουσι λογισμων ωστε κατε
ρυθριωσιν ουδαμως το εκ του πεποιησθαι σμικροπρεπες επιρριπτουντες αυτωι.
Γεγραπται δε ουτω περι των επεσθαι δειν ελομενων τοις αγιοις αποστολοις· "Αυτοι
γαρ, φησιν, περι ημων απαγγελουσιν, οποιαν εισοδον εσχηκαμεν προς υμας, και πως
επεστρεψατε επι τον Θεον απο των ειδωλων, δουλευειν Θεωι ζωντι και αληθινωι."
Ειπερ ουν εστιν Ἑλληνικης μεν αισχος λατρειας το τηι κτισει προσ κυνειν, επεστραφη
δε τα εθνη προς Θεον ζωντα και αληθινον, Χριστον ∆εσποτην επιγραψαμενα, και εις
την εφ' Υιωι προσκυνησιν την μετα γε του Πατρος μετερρυηκοτα, πως αν ετι νοοιτο
πεποιημενος, και ουκ αναγκη φρονειν ως ματαια μεν η πιστις, διεψευσμενη δε δοξα
περι Θεου και παρ' ημιν αυτοις ετι, καιτοι διαδραναι λεγομενοις της αρχαιας απατης
την γραφην; {Β.} Ναι, φησιν· επεστραφη γαρ τα εθνη προς Θεον ζωντα και
αληθινον–τον Πατερα. {Α.} Και τις αν γενοιτο προς ημων της προς Θεον επι στροφης
ο τροπος; Ἢ πως αν ιοιεν ευ μαλα τινες ορθως τε και απλανως επι ζωντα και
αληθινον ∆εσποτην, το κτισει λατρευειν ως εωλον διωσαμενοι; {Β.} ∆ια πιστεως,
οιμαι που. Τουτο γαρ εστι το "εξ αγαθης συνειδησεως επερωτημα εις Θεον." {Α.}
Ἀληθης μεν ο λογος, πλην εκεινο φρασον· Ἆρ' ουκ εις Πατερα, και Υιον, και Πνευμα
αγιον η πιστις; {Β.} Ουτω φημι. {Α.} Οι δε δη την πιστιν ακλινη τε και ανυπαιτιον και
μωμου παντος ελευθεραν διασωσασθαι προτεθυμημενοι, 529 πιστευσειαν αν εις γε
Θεον ομου και κτισιν, ηγουν μονοτρο πως εις Θεον, συνεισδεοντες ως ισοφυα τωι
Πατρι τον Υιον; {Β.} Ὡς εις ενα δηλονοτι Θεον, ητοι θεοτητος εις μιαν φυσιν, ηγουν
ειδειεν ως ουκ αν εξοισειεν αιτιας τον ποδα, τηι κτισει συναναπλεκοντες τον φυσει
Θεον. {Α.} Ἄραρεν ουν οτι και εις Υιον η πιστις ως εις Θεον ζωντα και αληθινον.
Ἀκονιτι δ' αν γενοιτο σαφες και τουτο σοι κατακροωμενωι λεγοντος του Υιου·
"Πιστευετε εις τον Θεον, και εις εμε πιστευετε," ουχ ως εις κτισιν και Θεον, πολλου
γε αν δεοι, μαλλον δε δια το ταυτον εις ουσιαν και απαραλλακτως ισον εις μιαν
θεοτητος ανακο μιζοντος φυσιν. Και γουν εφη παλιν· "Ὁ πιστευων εις εμε ου
πιστευει εις εμε, αλλ' εις τον πεμψαντα με." Ου γαρ εξιστησι του Πατρος το πιστευειν
εις τον Υιον, αλλ' εις τον τεκοντα Πατερα, δια του γεννηματος, τον γνησιον αληθως
αναφερει προσκυνητην. Ὅτι δε Χριστον ως Θεον αληθινον εγνω τε και
προσκεκυνηκεν η των ειδωλολα τρουντων ποτε πληθυς, ραιον αν μαθοις Παυλου
λεγοντος ωδι· "∆ιο μνημονευετε οτι ποτε υμεις τα εθνη οι λεγομενοι ακροβυστια
υπο της λεγομενης περιτομης εν σαρκι χειρο ποιητου, οτι ητε τωι καιρωι εκεινωι
χωρις Χριστου, απηλ λοτριωμενοι της πολιτειας του Ἰσραηλ και ξενοι των διαθηκων
της επαγγελιας, ελπιδα μη εχοντες και αθεοι εν τωι κοσμωι." Συνιης ουν οτι διχα μεν
οντα Χριστου, Θεου του κατα φυσιν διεστηκει τα εθνη, και της αληθειας απενοσ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

φιζετο· και γαρ ην αθεα κατα τον κοσμον· επειδη δε τον Υιον επεγνω δια της
πιστεως, ελπιδος τε εισω πεφηνεν αγαθης, και το της αθεΐας αισχος διεδρα τε και
απελουσατο. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Θεος ουν αρα και αληθως ο Υιος· μενει γαρ ουτως
ασυκοφαντητον τε και ακιβδηλευτον, και το εν ημιν αυτοις κεκαινουργησθαι
πεπιστευμενον δια του αγιου βαπτισματος. {Β.} Και τι δη τουτο εστι; Συνιημι γαρ ου
τι που. {Α.} Ου γαρ, ω φιλοτης, γεννησιν γεγεννημεθα την πνευμα τικην, προς Υιον
διαμορφουμενοι, και αναπλαττομενοι δια του Πνευματος προς το θειον αυτου και
υπερκοσμιον καλλος, θειας τε φυσεως αναδεικνυμεθα κοινωνοι την Υιου λαχοντες
μεθεξιν, ως Θεου; {Β.} Και μαλα. {Α.} Πως ουν ετι γενητος; Ειτα εφ' ημιν ουκ απατη
το μυστηριον, και εν ελπισι κεναις, και ψιλην, ως εοικεν, εχον ως εν γε δη μονωι τωι
λαλεισθαι την δοξαν, και φενακισμος αληθως και δοκησις, ειπερ τουτο μη υπαρχον
εστιν οπερ 530 ειναι πεπιστευκαμεν; Θειας γαρ φυσεως κοινωνοι, πως αν η ποθεν
ημεις, η ποιος ημιν ενσημαινεται Θεου χαρακτηρ, και ει μεμορφωμεθα προς Υιον,
επειπερ εστιν ου Θεος ως πεποιημενος; Ὥρα δε οιεσθαι και αυτον ουκ αγενητως
υπαρχειν τον Πατερα και Θεον· εξεικονιει γαρ που το αρχετυπον ο χαρακτηρ. Ἢ
εκεινο φρασον. Ἐρησομαι γαρ· αρα γαρ την θειαν ο τι ποτε εστιν εννοησας φυσιν,
ουκ ασυγκριτον τι παντελως και απαραβλητον κτισει το χρημα ερεις, και ουδενι των
οντων απαραλλακτως προ σεοικος; {Β.} Πανταπασι μεν ουν· Θεου γαρ φυσις πως ουχ
απαν υπερκεισεται γενητον; {Α.} Ουκουν ουκ αν τις, ει γε νουν εχοι, αρχετυπον
γενητου την ακτιστον και αγενητον παραδεξαιτο φυσιν· ουδε γαρ αν εν γε τωι αει και
ωσαυτως οντι τε και εχοντι την ουκ ουσαν ποτε και πεποιημενην καταθεασαιτο
φυσιν. {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Ἀληθες δε οιμαι και το εμπαλιν. Ου γαρ εν τωι μη οντι ποτε
το αει και ωσαυτως ον καταθρησαιμεν αν. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Τι ουν εστι το
αξιαγαστον εν ημιν εκ γε του μεμορ φωσθαι προς τον Υιον; Που δε το θειον ταις των
πιστευ σαντων ψυχαις ενηστραψε καλλος, ως αηθες τε και ξενον; Καιτοι γενητωι
παντι προς γενητον, καθοπερ αν γεγενησθαι νοοιντο, το ταυτοειδες ουκ
εισκεκριμενον, φυσεως δε μαλλον εγχαραττει θεσμος. Ἦν ουν αρα συμμορφος αει
γενητωι κατ' εκεινους οντι τωι Υιωι και η λοιπη κτισις. Ποιον ουν ετι ταις ημετεραις
ψυχαις ενσημαινεται καλλος δια του Πνευματος· Περιττοποιος, ως εοικεν,
αναφανειται λοιπον, προστιθεις εικαιως, ο και ει μη τις ελοιτο τυχον, το γουν κατα
φυσιν διακεκτησθαι μετα, και οικοθεν εχει παρ' ετερου μη λαβων. Ἀλλ', οιμαι γε δη,
τουτωνι παστισουν ορθος τε και απλανης καταμειδιασειε λογος. Θειας γαρ φυσεως
κοινωνοι, σχεσει τηι προς Υιον δια Πνευματος, ουκ εν ψιληι δοκησει μαλλον, αλλ' εν
αληθειαι παντες εσμεν οι πεπιστευ κοτες, και μεμορφωμεθα προς Θεον, προς το υπερ
κτισιν καλλος αναστοιχειουμενοι. Μορφουται γαρ εν ημιν αρρητως Χριστος, ουχ ως
γενητος εν γενητοις, αλλ' ως αγενητος και Θεος εν γενητηι και πεποιημενηι φυσει,
προς ιδιαν εικονα μεταχαραττων δια του Πνευματος και προς το υπερ κτισιν αξιωμα
την κτισιν μετατιθεις, τουτεστιν ημας. {Β.} Ουδεν ουν αρα το αποσοβουν η μεθιστων
της αληθους 531 υιοτητος τον Μονογενη, γεγεννησθαι δε μαλλον αυτον και ου
γεγενησθαι δωσομεν. {Α.} Ναι, ειπερ αυτον εις Θεον οντως παραδεξομεθα, και
προσκυνησει τηι προς ημων και των αγιων αγγελων εκτετιμησθαι πρεπειν οιομεθα
δειν, και ταις της θεοτητος υπεροχαις τε και δοξαις στεφανουν αξιωσομεν, ινα μη
παρεντες τον Ποιητην, και την οντως βασιλιδα των ολων παραθεοντες φυσιν, τηι
κτισει λατρευωμεν, και την του αγενητου δοξαν τωι γενητωι δωρουμενοι, δικαιως
ακουωμεν· "Ἰδου λαος μωρος και ακαρδιος." {Β.} Ου γαρ δη κακεινοι φαιεν αν οτι
και Υιος εστι και Θεος. {Α.} Και πως ουκ αποπληκτον και καταγελαστον κομιδηι το
ψιλοις μεν ονομασι και ταις των κλησεων διαφοραις καθαπερ εν εικονι και γραφηι
καταχριειν αυτον, παραιρεισθαι δε δοξης της θεοπρεπους, κατατιθεντας εν γενητοις;
Ἢ ουκ ακαλλες αγαν το πεποιησθαι λεγειν αυτον, ειπερ εστι Θεος, ως προσκυνητος;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

{Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ει μεν ουν το δειν οιεσθαι χρηστοις ημας κατα γοητευειν λογοις
μεθεντες, ως απωτατω της αληθους θεοτητος εκπεμπουσι τον Υιον, απημφιεσμενηι
τουτο λεγοντων φωνηι, και δυσφημουντων αναφανδον. Ἀντακουσονται γαρ ευθυς
προς τε ημων αυτων και των αγιων αγγελων· "Πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων
και τηι φλογι ηι εξεκαυσατε." Τετραψομεθα γαρ ημεις εις οιμον την απλανη, Θεον
ειναι και αληθη πιστευοντες τον εκ Θεου πεφηνοτα Λογον κατα την αρρητον
γεννησιν. Ει δε εις νουν ιοντες τον ου σφοδρα δυσμαθη και ηλιθιον, απαρνοι μεν ουκ
εσονται, καταναρ κωντες, οιμαι που, την δυσφημιαν, Θεον δε αυτον ομολογειν
εγνωκοτες, της μεν του Θεου και Πατρος ουσιας υποβι βαζουσι, αμεινονα δε πως η
κατα κτισιν ειναι φασι, καθαπερ εν μεταιχμιωι τιθεντες φυσεως αγενητου και
γενητης, ακουοντων οτι θεοτητος φυσις πως αν νοοιτο διαφορος· Θεος γαρ ως προς
Θεον ουκ αν ετεροιως εχοι κατα γε το ειναι Θεος, καθαπερ αμελει και εφ' ημων
αυτων καταθρησαι τις αν. Μιαν γαρ ειναι φαμεν την της ανθρωποτητος φυσιν, και ο
της ουσιας ορος εις αν ειη, και εν παντι και εν τωι καθεκαστον ουκ εξηλλαγμενος. Ἢ
τοινυν Θεον ειναι πιστευοντες, απαλλαττετωσαν παντελως του τελειν εν γενητοις·
η, ει μη τουτο φρονειν αναπειθοιντο, μηδε Θεον ολως ομολογουντων ετι. Πλατυ γαρ
δη τοτε γελωντες ερουμεν· "Ἢ ποιησατε το δενδρον καλον και τον καρπον 532
αυτου καλον· η ποιησατε το δενδρον σαπρον και τον καρπον αυτου σαπρον· εκ γαρ
του καρπου το δενδρον γινωσκεται." Ἦ γαρ ουχ εκαστον των οντων το τι κατα
φυσιν εστιν εξ ων αληθως ειναι πεπιστευται, σαφως τε και απλανως ειδειημεν αν, ω
εταιρε; {Β.} Και μαλα. {Α.} Φερε δη ουν, ητις ποτε εστι, την του Υιου φυσιν
διασκεπτωμεθα, κακεινο προσενθυμουμενοι ως, ει μη Θεος κατα φυσιν εστι,
πεποιηται δε μαλλον και παρηκται μεθ' ημων προς γενεσιν, κατα γε τον παρ'
εκεινοις μεθυοντα τε και εξεστηκοτα λογον, πως αρα διωλισθεν ο κοσμος αυτου και
διεστη το ποιηθεν; Ἆρα τοις κατα τοπον και μετρητοις διαστημασι; Καιτοι πως ου
τερθρεια τουτο γε; Που γαρ η πως διεστηξει το ασωματον, η ποιος αυτο περιγραψει
τοπος; Και γουν ο μακαριος Ἰωαννης μεμαρτυρηκεν οτι "Και εν τωι κοσμωι ην, και ο
κοσμος δι' αυτου εγενετο, και ο κοσμος αυτον ουκ εγνω." Ἆρα ουν, ω Ἑρμεια,
φρονουντες ορθως, της αποστασιας τον τροπον και της μεταξυ πεσουσης διακοπης
ουχ ετερον τινα παρα τουτον ειναι δωσομεν, το μη εγνωκεναι φημι τον κοσμον τον
αει συνοντα ∆ημιουργον; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} ∆ραπετης ουν αρα ο κοσμος ην, της
προς αυτον κοινωνιας αποδραμων, δια γε του μη ειδεναι τον υπερ κτισιν
∆ημιουργον και την δια του Πνευματος σχεσιν, εκ παρατροπης της εις το φαυλον
αποβαλων. Ἅμα τε γαρ τοις του τεχνουργουντος αρρητοις νευμασι παρηχθη προς
υπαρξιν η ανθρωπου φυσις και τηι προς το Πνευμα σχεσει κατεκαλλυνετο.
"Ἐνεφυσησε γαρ εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης," ουχ ετερως, οιμαι, του ζωου
το εν αγιασμωι και οικειοτητι τηι προς Θεον διαφανες εξοντος αν, ει μη τηι του αγιου
Πνευματος κατακαλλυνοιτο μετουσιαι. Τοιγαρ τοι και οτε γεγονεν ανθρωπος ο
Μονογενης, ερημην του παλαι και εν αρχαις αγαθου την ανθρωπου φυσιν ευρων,
παλιν αυτην εις εκεινο μεταστοιχειουν ηπειγετο, καθαπερ απο πηγης του ιδιου
πληρωματος ενιεις τε και λεγων· "Λαβετε Πνευμα αγιον," τωι δια σαρκος και
εμφανεστερωι φυσηματι την του Πνευματος φυσιν ευ μαλα σκιαγραφων. Ἔσται δη
ουν εν ισωι ταις εν αρχηι προς το ειναι παροδοις το ανακαινιζεσθαι προς το απ' αρχης,
και τον γε του κεχωρισθαι τροπον η γενητη νενοσηκε φυσις, ουχι τοις κατα τοπον
νοουμενοις διαστημασι, πολλου γε και δει· εξωθουμενη δε μαλλον και διεκπιπτουσα
Θεου, και της προς Υιον συναφειας της δια του Πνευματος. Και γουν 533 αναθει προς
το εν αρχαις ει βουλοιτο, πνευματικην λαχουσα την αναμορφωσιν, και της θειας
αυτου φυσεως κεκλημενη προς μετουσιαν δια του Πνευματος. Ειπερ ουν ετι κατ' εκει
νους εν γενητοις ο Υιος, κατα τινα δη τροπον εξεθορε τε αυτου και διεστη η κτισις;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

Ἀει γαρ φιλον το συγγενες, και ουκ αν απονοσφιζοιτο γενητον γενητου, κατα γε το
ειναι γενητα. Το γαρ οθνειον αει πως εν τοις ετερογενεσιν, ηγουν ετεροειδεσιν, ουκ
εν τοις ενα και τον αυτον της φυσεως ορον αποτεμομενοις ορασθαι φιλει. Πως ουν
ενοι κιζεται τηι κτισει δια του Πνευματος ο Υιος; τι προστιθεις η δωρουμενος, η προς
ποιον υψος ανακομιζων το νοητον, η τι το αμεινον εγχαραττων αυτηι; Πως δε ουκ
ων αυτος εν αμεινοσι (πεποιηται γαρ μεθ' ημων, ως γουν εκεινοι φασιν), εαυτον
κενωσαι λεγεται, η ποιας αν εδεηθη συγκα ταβασεως, ινα καθεις εαυτον ως εξ
υψωματων των υπερ την κτισιν, κοσμωι συναφθηι και κοσμου γενηται μερος, ει μη
υπερ κοσμον εστι και κτισιν; {Β.} Ἀπορησειν οιμαι προς τουτο αυτους. {Α.} Ἀνθοτου
δε δη μονος αυτος ελευθερος τε και ελευ θερωτης, καιτοι της ολης κτισεως δουλον
υποτιθεισης τωι Θεωι τον αυχενα; Ἀνουστατοι δε και λεληρηκοτες ειημεν αν, ω
φιλοτης, ει τον εκ Θεου κατα φυσιν και τωι Θεωι και Πατρι συναΐδιον Υιον εν τοις
κατα χαριν θησομεν. Που γαρ ημων η ποιον εσται λοιπον το αρχετυπον, ει καθικοιτο
μεθ' ημων και ο προς ον μεμορφωμεθα προς το κατα θεσιν και μιμησιν; {Β.}
Ευκρινεστατα μεν ημιν και μαλα σαφως τον περι τουτου δοκεις διαπεραναι λογον.
Οιμαι δε εγωγε τους δι' εναντιας, Ου γαρ, ω γενναιοι, φρασαι, ποιημα τον Υιον ιεροι
μεν ανωθεν υμνηκασι λογοι, θειος δε και μεγας ο των αποστολων εγνω χορος;
Καιτοι Σολομων μεν φησι, το του Υιου προσωπον εν προαγορευσει ζωγραφων·
"Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου, εις εργα αυτου." Ὅ γε μην των αλλων
εκκριτος Πετρος· "Ἀσφαλως ουν γινωσκετω πας οικος Ἰσραηλ οτι και Κυριον αυτον
και Χριστον εποιησεν ο Θεος." Τι δη ουν αρα φαιμεν αν ει και τοιοισδε παλιν ημας
εκπολιορκοιεν λογοις; {Α.} Τι δε δη ετερον η οπερ εστιν αληθες ειπειν· "Οι δε εχθροι
ημων ανοητοι;" Νους γαρ σοφιαι τηι ανωθεν, η εκ του των φωτων καταχειται Πατρος,
ου καταλαμ πομενος παχυς τε εστι και μελας, και την εκ της δυσμαθειας αχλυν
διεκδραμειν ουχ οιος τε. Και μοι δοκει την ουτως απηχθημενην καταναρκησαι
νοσον, αναμελψαι τε ουτω προς 534 Θεον τον θεσπεσιον ∆αβιδ· "Φωτισον τους
οφθαλμους μου μη ποτε υπνωσω εις θανατον." Ἄγε δη ουν, γοργωι τε και
ανανηφοντι νωι, την των προκειμενων εκβασανιζοντες γνωσιν, και καθαπερ αι
κυνων ευρινοι τε και καλαι την αποπτον ετι και τοις πονηροις ουχ αλωσιμον
ιχνηλατωμεν αληθειαν. Ἐκτισθαι μεν γαρ ομολογουμενως εαυτον ειρηκεν ο Υιος, ου
μην αναιτιως τουτο γε εφη παθειν, προς εργα δε μαλλον αυτου, και "αρχην οδων
αυτου," δηλον δε οτι του Θεου και Πατρος. Ουκουν η κτισις εν τουτοις
κατασημηνειεν αν, ου την εξ ουκ οντων ποθεν, αλλα την του οντος τε και
υφεστηκοτος επι τοιοισδε τισι τοις πραχθη σομενοις παραγωγην, καθαπερ αμελει και
τον υφαντην, ηγουν σιδηρεα τυχον, εξω του τι δραν εστωτας τε και νοουμενους, η
του προς εργα διανισταντος θελησις, ενεργον μεν γενεσθαι ποιει προς οπερ αν
εκατερος επιτηδειως εχοι, υπονοηθειη δ' αν ουδαμως και προς το ειναι παρενεγκειν.
Ει μεν ουν επενηνεγμενου το παραπαν ουδενος το "Κυριος εκτισε με," φησιν ο Υιος,
ουκ απιθανον κομιδηι, το γε ηκον εις υποψιαν, ην αν αυτοις το θρυλλουμενον.
Ἐπειδη δε ουχ απλως ουδε ασυμπλοκως εκτισθαι φησιν, αλλ' εις εργα και αρχην
οδων· τι μη παρεντες το ακαλλες αιρουνται το αμεινον, εννοουντες οτι γεγραπται
περι Θεου· "Και εγενετο μοι Κυριος εις καταφυγην;" ∆οιης αν ουν αρα γενητον ειναι
τον Θεον ει και τωι διαφημιζοιτο γενεσθαι καταφυγη; {Β.} Ουδ' οπωστιουν. {Α.} Τι
ουν, ειπε μοι, μαθοντες, ετεροκλινη και δυσηνιον εχουσι τον νουν, και πολυπλοκοις
φενακισμοις οιονει τινι παντευχιαι χρωμενοι, κατακρουουσιν οι διεστραμμενοι,
καιτοι δεον απορθουν εις αληθειαν ευ μαλα φιλειν και το μη σφοδρα θεοπρεπως
ειρησθαι δοκουν, δια το ανθρωπινον και την προς ημας ομοιωσιν του Υιου; Ἄλλως
τε–φαναι γαρ δη οιμαι κακεινο πρεπειν–ως εκτισθαι λεγων προστεθεικεν οτι και
γεγεννηται. "Προ γαρ τοι βουνων απαντων γενναι με," φησιν. Ἢ τοινυν την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

γεννησιν δια το εκτισθαι λεγειν αναιρησομεν, η το εκτισθαι μεθεντες γεγεννησθαι
δωσομεν. Ἀντεξαγουσι γαρ αλληλαιν αι λεξεις τα δι' αμφοιν δηλου μενα, αλλ' εχει
το αψευδες εν αμφοιν ο λογος. Ουκουν ο αυτος γεγεννηται μεν εκ Πατρος ως Θεος,
εκτισται δε αυ κατα την σαρκα. Και αναπειθει προς τουτο λογος ημας ιερος· "Ἰδου
γαρ, φησιν, η Παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα
αυτου Ἐμμανουηλ, 535 ο εστι μεθερμηνευομενον Μεθ' ημων ο Θεος." Πως γαρ αν
γενοιτο μεθ' ημων Θεος ων ο Λογος; Μων εγγυτητι τε και σχεσει τηι κατα τοπον, και
νομωι σωματων; Ειτα πως τουτο ουκ απηχες; Ουκουν, οτε την προς ημας εισδεδεκται
συμμορφιαν και το της δουλειας σμικροπρεπες, και καθικετο μεθ' ημων εν γενητοις
ο αγενητος, τοτε γεγονε μεθ' ημων, καιτοι τοσουτον ανεστηκως τε και υπερκειμενος
οσον αν νοοιτο θεοτητος φυσις προς κτισμα και ποιημα. Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος
∆αβιδ αμετρητοις τισι και ασυγκριτοις υπεροχαις των καθ' ημας ηρμενον και εν
αρρητοις οντα ταις δοξαις εκαλει προς συμμορφιαν την προς ημας τον εκ Θεου
πεφηνοτα Μονογενη, ψαλλων τε και λεγων· "Ἵνα τι, Κυριε, αφεστηκας μακροθεν,
υπεροραις εν ευκαιριαις, εν θλιψεσιν;" Ὁ γαρ τοι φυσεως νομωι διεστηκως και τοις
αλλοις απασιν ασυμφυα και ανεμβατον αποτεμομενος ιδιοτητα και υπεροχην γεγονε
μεθ' ημων, οτε την εκουσιον δι' ημας υπεστη κενωσιν. Ει δε μη ουτως εχειν ερουσι,
το απειργον ετι, καθαπερ εγᾦμαι, παντελως ουδεν ανυποστολως ειπειν ως
ερραψυδηκε ματην ο θειος ημιν εν γε τουτωιι λογος, μεθ' ημων γεγενησθαι λεγων
τον Υιον οτε γεγονεν ανθρωπος. Ποτε γαρ ην ου μεθ' ημων, ειπερ εστι γενητος; {Β.}
Ευ λεγεις. {Α.} Ει δε δη και λεγοιτο Χριστος γενεσθαι και Κυριος, εννοησεις οτι
κεκενωκεν εαυτον, μετρον υποδυς το δουλο πρεπες δια την προς ημας ομοιωσιν. Και
ην, οιμαι που, σοφον τε και αναγκαιον, ουχι τοις καθ' ημας, ουδε τηι της σαρκος
αδοξιαι την θειαν ηττασθαι φυσιν, αναποτριπτον εχουσαν της δουλειας το
κατηγορημα και την εισποιητον αδοξιαν, αλλα το εκ της δουλειας σμικροπρεπες τηι
της θεοτητος δοξηι παραχωρειν. Ουκουν επειπερ εν δουλοις κεχρηματικε δι' ημας,
ανεφοιτησε δε αυ εις την ενουσαν αυτωι και αναποβλητον κυριοτητα, και φυσεως
νομοις ερηρεισμενην, Κυριος κεκλησθαι λεγεται, και μεθ' ημων γενεσθαι δια το
ανθρωπινον. Ει δε δη μελλοιμεν, της αληθους θεωριας ηφειδηκοτες, επιπλεκειν τωι
Λογωι παντα τα σαρκος, ητοι δια την σαρκα πεπραγμενα τε και ειρημενα,
δυσσεβησομεν ου μετριως. Γεγονε γαρ υπο νομον· και μην ορατος τε και απτος και
βραχυ τι παρ' αγγελους, "και εν τοις ανομοις ελογισθη, και ως προβατον επι σφαγην
ηχθη," και τον ουτως οικτρον υπεστη θανατον. Ἀναθετεον ουν αρα τηι του Λογου
φυσει, και ει διχα νοοιτο σαρκος, 536 το και εν τουτοις ειναι τυχον τοις ωδε
χθαμαλωτατοις και πολυ νοσουσι το δυσκλεες. Και τι το εντευθεν; Ἀπωλισθεν ο
αγαπητος και συνεδρος τωι Πατρι παντος, οιμαι, λοιπον του προς δοξαν αυτον
ανεχοντος την θεοπρεπη, μαλλον δε καν γουν εν ισωι τιθεντος τοις αγιοις αγγελοις.
Ἀνθοτου δη ουν, ο μεν τοις θειοις εναγλαΐζεται θωκοις, και συνεδρευει τωι Πατρι, οι
δε παρεστασιν εν κυκλωι, το της υπ' αυτωι δουλειας ουκ ατιμαζοντες μετρον; Και ο
μεν εστι τε και λεγεται Κυριος Σαβαωθ, οι δε ταις εις κυριοτητα καταγε ραιρουσιν
ευφημιαις, πληρη τε ειναι φασι τον ουρανον και την γην της δοξης αυτου; Ἆρ' ουν
ουχι το πεποιησθαι λεγειν τον ωδε τεθαυμασμενον και προς των εχοντων ληξιν
ευκλειας, της ανωτατω ψυχρας και εωλου νοσημα φρενος; {Β.} Πανταπασι μεν ουν·
ταμα γαρ εν τουτοις. Φασι δ' ουν ομως εις εργα του Πατρος προβεβλησθαι τον Υιον
ουχι μονον οτε την καθ' ημας υπεδυ μορφην, αλλ' εξ ου και πεφηνεν, ινα δι' αυτου
τα παντα εργασαιτο, καθαπερ οργανικην τινα την υπουργιαν εν τοις κτισμασι την
παρ' εαυ του κινησιν συνεισφεροντος. {Α.} Βαβαι της ουτω δεινης και ακρατου
θρασυστομιας! Ποιων γαρ αν ετι φεισαιντο λογων οι και αυτου καταχεοντες του
Θεου και Πατρος το εικαιουργον, και το ηκιστα διαρκη προς παν οτιουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

διακεκτησθαι δυναμιν την δημιουργον, αλλ' ομου μεν του πρεποντος αμαρτειν,
τητασθαι δε ουτω και ευσθενειας της ανωτατω; {Β.} Πως; {Α.} Ἦ ουκ εννοεις και προ
γε των αλλων εκεινο, ως ειπερ ην αμεινον ταις εαυτου κινησεσιν οργανικην
υπουργιαν αει συνεισαγοντα δημιουργον ορασθαι τον Θεον και Πατερα, πεφυκεναι
τε ουτως α αν βουλοιτο κατορθουν, ηγουν την εκ ψογου μη διαδραναι γραφην, ειπερ
ιοι προς εργα καθ' ετερον τροπον· πως ουκ ηδικηκε τον Υιον, ουκ εν οργανωι και
μεσιτειαι τινος ετερου παρακομιζων εις υπαρξιν, ψιλην δε αυτωι και μονην της
εαυτου δυναμεως την αυτουργιαν δωρουμενος; Και τα μεν ετερα των κτισματων, α
και της Υιου δοξης ηττασθαι φασι, τον αριστον τε και προυχοντα του παρηχθαι προς
υπαρξιν διεκληρωσατο τροπον· ο δε, καιτοι τοις ουτω υπερκειμενοις
πλεονεκτημασιν εκτετιμη μενος, τον αισχιω τε και εν δευτεροις. Ἀλλ' ην δηπου
τυχον, ερουσι τινες, αμεινων η αυτουργια, και ταυτης ελαχεν ο Υιος. Ειτα τι το
αναπειθον, αποκρινασθων εκεινοι, 537 την υπερτατην ουτω και υπερ θαυμα βουλην
του Πατρος μη ουχι τον αμεινω του χειρονος ανθελεσθαι τροπον εν γε τωι χρηναι
δημιουργειν, αφαμαρτειν δε ουτω του λιαν πρεπωδεστατου, παραλογως
κατωκνηκοτα προς το δειν ελεσθαι περαινειν α χρην; {Β.} Ἄμεσον ουν εδει, φησι,
τοις κτισμασιν επαφειναι την ενεργειαν τον των ολων Πατερα; {Α.} Τι μην, ω εταιρε;
Ὀργανικην δε, ειπε μοι, και υπουργικην την επικουριαν εισδεχεσθαι λωιον ην αυτωι;
Καιτοι των εκτοπων εννοιων παμπολυς ημιν εντευθεν ανατελει και αναφανειται
δημος. Τις γαρ αν γενοιτο του συνεργαζομενου χρεια τωι Θεωι και Πατρι, οργανου δε
και μεσιτου τις η ονησις ουχ ορω. Ει μεν γαρ αληθως αναγκαιαν οιδεν εαυτωι του
συγκτιζοντος την συνεισδρομην, και χρειωδως παρεκομισεν εν γε τουτωιι τον
επικλην Υιον, τελουντα γε μην κατ' αυτους εν κτισμασι, πως αν εχοι το τελειως
ευσθενες, εν γε τωι ειναι δημιουργος, δι' οργανου και μολις συλλεγων εν εαυτωι το
απηρτισθαι τελειως προς ο πεφυκεναι λεγεται; Και το ετι δυσφημον ουκ ερω.
Πληρωμα γαρ θεοτητος πεφηνεν ηδη το γενητον, και το εν ταξει παραληφθεν τηι
υπουργικηι, της δημιουργικης δυναμεως του Πατρος επικουρημα χρειωδεστατον.
Ειτα πως, ειπε μοι, μεσολαβουντος ουδενος, εξηρκεσεν αν εις την Υιου ποιησιν, ειπερ
εστι γενητος, καιτοι μειζονως τε και ασυγ κριτως υπερκειμενου; Τιμαις γαρ αυτον
ταις ουτως απατηλαις καταγοητευειν υποκρινονται, το της δυσφημιας ακαλλες
κατερυθριωντες, οιμαι που. Ὁ δε δη προς το ουτως υπερφερες τε και υπερθρωσκον
ανεπικουρητος τε και μονος αρκεσας, πως αν ητονησεν εις την των υποβεβηκοτων
υποστασιν τον συνεργατην ουκ εχων; Ἆρ' ουν ουχι κατοι μωζειν αξιον τους οι γε
ταυτι και διανοεισθαι μονον ου καταπεφρικασιν; {Β.} Πως γαρ ου; πλην ακουοις αν
ετι. Μικρον γαρ ειναι φασι τωι Θεωι και Πατρι το εφ' απασιν αυτουργικον. {Α.} Ἄπαγε
της δυσφημιας, ανθρωπε! Λεγοις δ' αν εικοτως, ως απωτατω τιθεις της επι τουτοις
αιτιας την σεαυτου ψυχην· "Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι μου, και θυραν
περιοχης περι τα χειλη μου· μη εκκλινηις την καρδιαν μου εις λογους πονηριας, του
προφασιζεσθαι προφασεις εν αμαρτιαις, συν ανθρωποις εργαζομενοις την ανομιαν."
Ὁ γαρ τοι σμικρον ειναι λεγων τωι Θεωι και Πατρι το εφ' απασιν αυτουργικον τυφου
και αλαζονειας 538 αυτον ουκ απηλλαχθαι φησι, ξυνωριδα δε ταυτην αυτωι των οτι
μαλιστα βδελυρων και απηχθημενων αναθησει παθων. Ειη δ' αν και ετερως αμαθης,
αλλ' ουδε οποι προεισιν ο λογος εννοων. Βουλοιμην δ' αν εγωγε διαπυθεσθαι σου.
{Β.} Το τι δη; {Α.} Ου γαρ γενητον ειναι φασι τον Υιον; {Β.} Ναι, αλλα τι μην; {Α.}
Ειπερ ουν ορωιτο προς ημων, κατα γε το εγχωρουν, ο τι ποτε εστιν η των ολων
καταρχουσα φυσις, ου σμικρον οψομεθα παν αυτηι γενητον; {Β.} Σμικρον
ομολογουμενως. {Α.} Ειτα τον μεν Υιον ηξιου μονον τε και μονως δημιουργειν·
κατερυθριασας δε ωσπερ το χρημα, μετεισιν ευθυς, και ταις ετερου διδωσιν
ενεργειαις το καλειν εις υπαρξιν τα ουκ οντα ποτε. Καιτοι δοξης τε και ευφημιας η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

παγκαλη τε και παναριστη μοιρα το δημιουργειν δυνασθαι τωι Θεωι, οτε και δια
τουτου τις τε και οσος εστι προς ημων γινωσκεται. "Ἀπο γαρ μεγεθους και καλλονης
κτισματων αναλογως ο γενεσιουργος αυτων θεωρειται," κατα το γεγραμμενον. Ει δε
δι' ων γινωσκεται σμικρα λογιειται και κατερριμμενα ταυτι, την ιδιαν αυτος αισχυ
νειται φυσιν, ακαλλεστατα που, κατα το εικος, εχουσαν ειδως. Καιτοι λιαν ευκλεες
παντι μεν ανθρωπωι, παντι δε αγγελωι, τα δι' ων εκατερον ορασθαι πεφυκε τουθ'
οπερ εστι διακεκτησθαι τελειως, και ουδεν αν οις ελαχεν επερυ θριασοι ποτε, το τι
κατα φυσιν εστιν ειπερ εθελοι γινωσ κεσθαι. Ἀνθοτου δη ουν επαισχυνειται λοιπον
οις αν εχοι Θεος, η μωμον ηγησαιτο τα δι' ων αν νοοιτο Θεος; Ει δε δη σμικρον αυτωι
και λογου του μηδενος αξιον το ποιησαι τα Σεραφιμ και παραγαγειν αγγελους, της
ιδιας φυσεως αναμετρουντι το μεγεθος και την εκπρεπεστατην υπεροχην, αρ' ουχι
κατα τον ισον τροπον σμικρον αν ειη το προς αυτων προσκυνεισθαι τε και
δοξολογεισθαι θελειν; Ὧν γαρ ουκ ειναι δημιουργος αξιοι, πως αν ελοιτο νοεισθαι
Θεος; Ἐφιεται δε ανθοτου της προς ημων τιμης και λατρειας, ει μηδε παραγειν ημας
εις γενεσιν αξιοι; Πως δ' αν ουχι την ιδιαν αυτος κατασινοιτο δοξαν, ει σμικρον
ηγησαιτο το δι' ο δοξαζεται; {Β.} Πως δη ουν αρα, φασιν, εκτισεν ο Πατηρ τα παντα
δι' Υιου; {Α.} Ὡς δια Λογου και σοφιας και της ενουσης ισχυος αυτωι. Παντα γαρ
ταυτα εστιν ο Υιος τωι Πατρι· αλλ' ωδε πη τοδε διαγυμναζωμεν, οιμον ιοντες την
βασιλικην, και κατ' ευθυ της αληθειας διαιττοντες. Ἦ γαρ ουχι συννευσειας αν, και
λιαν ετοιμως, ως ειπερ ειναι φαμεν τον Πατερα 539 δημιουργον, εψεται που παντως
και το χρηναι νοειν ως ουτε αναλκις ουτε ασοφος ων, ουτε μην Λογου διχα
δημιουργει; {Β.} Ἕψεται γαρ ουν. Τοιγαρτοι φησι μεν ο Μελωιδος· "Παντα εν σοφιαι
εποιησας." Την δε του παντος γενεσιν τρανοτερον εξηγουμενος, ανεκεκραγει λεγων
ο προφητης Ἱερεμιας· "Κυριος ο ποιησας την γην εν τηι ισχυι αυτου, ο ανορθωσας
την οικουμενην εν τηι σοφιαι αυτου, και τηι φρονησει αυτου εξετεινε τον ουρανον."
{Α.} Τι δε; Ουχι σοφιαι τε και ισχυι και μην και φρονησει Θεου τα παντα εκτισθαι
διαρρηδην ημιν αναγραφοντος Ἠσαΐου, παντα δι' Υιου γενεσθαι φησιν ο σοφος
Ἰωαννης; "Παντα γαρ, εφη, δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν." {Β.}
Ναι. Τι ουν τουτο γε; {Α.} Ὅτι σοφια και δυναμις ων του Θεου και Πατρος ο Υιος ημιν
αναπεφανται. {Β.} Πως γαρ η ποθεν τουτο αμφιλογον; {Α.} Ουκουν, αγε δη φρασον
ποτερα τον Υιον εν σοφιαι και συνεσει και δυναμει του Πατρος παρηχθαι προς
υπαρξιν, ηγουν ασοφως τε και ασυνετως και ασθενως ηγωμεθα; Γενητον γαρ ειναι
φασι. {Β.} Και μην τουτο γε εστι πανταπασιν αμαθες. Ου γαρ ην οτε σοφιας ην διχα
και δυναμεως ο Πατηρ. {Α.} Ευ λεγεις. Ἐπαινεσομαι γαρ ουν ορθα και δικαια σε
φρονειν ηιρημενον. Ἀλλα τι προς ταυτα φαιεν αν οι τοις γενητοις εναριθμιον
καταγραφοντες τον Υιον; Ει γαρ ην μεν ουκ αει, νομωι δε κτισεως χρονωι παρηχθη
προς υπαρξιν, καιτοι σοφια και δυναμις και συνεσις ων του Πατρος, ασθενη και
αναλκιν ασοφον τε και ασυνετον ομολογησουσιν ειναι προ αυτου τον Πατερα,
πεποιησθαι τε δωσουσι τον Υιον ασοφως τε και ανανδρως, καιτοι πλουσιωι
περιχεομενον θαυματι, και ουκ εν οις η κτισις, αλλ' εν ασυγκριτοις οντα ταις
υπεροχαις. Ει δε δη κατα μειδιωντος αυτων παντος, οιμαι, λογου, το της δυσφημιας
αισχος παρωθουμενοι, και αυτον εν σοφιαι και δυναμει του Πατρος παρηχθαι προς
γενεσιν οιησονται δειν, αναγκαιον ομολογειν ως αυτος εαυτου πρεσβυτερος εσται
λοιπον και προς γε τουτωι δημιουργος. Ὑπεστησε γαρ εαυτον ο Υιος, ειπερ ων αυτος
η πασα σοφια και η δυναμις του Πατρος, εν δυναμει τηι εαυτου και σοφιαι γεγονε.
Συνιης ουν οπως πανταχη καταρρει προς το ακαλλες ο λογος; {Β.} Και πανυ. {Α.}
Παραδειχθειη δ' αν ου συν ιδρωτι πολλωι και καθ' ετερον τροπον ηλιθιον κομιδηι το
δογμα αυτοις. Φερε γαρ δη, την του Θεου φυσιν ταις εγχωρουσαις εννοιαις ως 540
ενι διαμετρησαντες, τις τε και οποση και απερ αν αυτηι πρεποι πολυπραγμονωμεν, ω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

ταν. Ποτερα δε χρηναι δημιουργειν πιστευωμεν, αφορμην εις υπαρξιν τοις γενητοις
το ειναι θελειν αυτα διανεμουσαν, και το δειν υπαρξαι μονον τοις ουκ ουσι ποτε
κατανευουσαν, διαπεραινειν τε ουτω την συμπασαν κτισιν, ηγουν υπουργιαν εχοντα
την οργανικην, και την εκ του μεσιτευοντος επικουριαν ως αναγκαιαν
παρειλημμενην, οιον ει και τις ανδρι λιθουργωι τα δι' ων εσται λιθουργος και
ποιητης ων οιδε παρατε θεισθαι λεγοι; {Β.} Ειτα τις, ειπε μοι, καταρνησαιτ' αν οτι
παμπολυ το θεοπρεπες εν γε τωι θελησει μονηι δημιουργειν; {Α.} Ἄριστα εφης· επειτοι
και ο θειος Μωσης ωδε πη και ουχ ετερως παρεδειξεν ημιν δημιουργουντα Θεον.
Ειπε γαρ, φησιν, ο Θεος· "Γενηθητω στερεωμα, και εγενετο ουτως,"
συνεκφαινομενης ταχα που τηι των λογων εκδρομηι της των εργων πληρωσεως,
μελλησμου τε μηδενος τον μεσιτην, κατ' εκεινους, και υπουργον ενεργουντα τε και
οργανικως κινουμενον υποφαινοντος. Ἔργου γαρ ωσπερ υποστασις ο λογος ην, και
ψιλον το νευμα του μη οντος η πηξις, και εν μονωι τωι θελειν των ποιουμενων η
γενεσις. Ὅτε τοινυν αριστον τε και πρεπωδεστατον τωι Θεωι και Πατρι το ωδε
δημιουργειν, τι την, ουκ οιδ' οπως, μαλλον δε φληναφως εξευρημενην επικουριαν
αυτωι του μεσιτου και υπουργου προσνεμουσι, χρειωδεστατον Υιον πεποιησθαι
λεγοντες, ινα υπηρετοιτο δι' αυτου προς τα λοιπα των κτισματων; Ἠγνοηκασι γαρ,
ως εοικεν, οτι καιτοι γενητον και τελειν εν κτισμασι διαβεβαιουμενοι τον Υιον,
αμεινω τε και αξιολογωτερον αποφαινουσι του Πατρος. {Β.} Τινα τροπον; {Α.} Ει δια
μεσιτου μεν αναγκαιως ο Πατηρ, εν δε γε μονωι τωι θελειν και νευμασιν ο Υιος α αν
βουλοιτο κατορθοι, λεπρωι μεν λεγων επ' εξουσιας· "Θελω, καθαρισθητι·" θανατωι δε
ηδη κατισχημενους ανακομιζων εις ζωην, και μην τυφλοις ενιεις το τριποθητον τε
και αηθες φως, αρ' ουν ουχι τον μεσιτην και υπουργον, ηγουν τον φυσει δημιουργον
εν ευκλειαις οντα ταις αγαν περιφανεστεραις καταθρησαι τις αν, ουχ υπερεστηξει δε
ουτω του τεχνιτου το οργανον; {Β.} Ἔοικεν. {Α.} Καιτοι τι δη ποτε την επι τωι χρηναι
φρονειν ορθως σκεψιν τε και θελησιν ως εωλον ατιμαζοντες, απροβουλευτον
ποιουνται την επι τα χειρω ροπην, και επι μονον <προσ>ιενται 541 το σφισι δοκουν,
ουδε εκεινο που ταχα διενθυμουμενοι ως ουκ αν εργασαιτο ποτε το ανθρωπου
ποιημα τα ωνπερ αν αυτος ειη δημιουργος, ουδ' αν το υπο του τεχνουργουμενον της
του τεχνουργουντος ουσιας το φυσει τε και αληθως ιδιον ευ μαλα διακεκτησεται,
και τουτο απαραλλακτως; {Β.} Πως γαρ; Ἐπει τοι και το εμπαλιν αληθες. Τεκτων γαρ
η, φερε ειπειν, χαλκουργος, ουκ αν γενοιντο ποτε τα τεχνης εργα, χαλκουργικης η
τεκτονικης. {Α.} Ὀρθως εφης· και σε της αγαν αγχινοιας αγαμαι τε και επαινεσας
εχω. Τινα δη ουν τροπον, ειπερ εστι γενητος ο Υιος, ισουργησει μεν απαραλλακτως
τωι Θεωι και Πατρι, και το της ανωτατω πασων ουσιας ιδιον και εξαιρετον εν ιδιαι
φυσει λαχων, καλει μεν ως οντα τα ουκ οντα ποτε, παραφερει δε ουτως
ευσθενεστατα και αμογητι προς υπαρ ξιν, ως εν γε τωι βεβουλησθαι μονον
αποπεραινεσθαι την δημιουργιαν; Ἦ ουχ ωδε δημιουργησειεν αν και αυτος ο Πατηρ,
αποχρωσαν εχων εις τουτο την ιδιαν φυσιν, και ανεπικουρητον παντελως υπο του
των γενητων την ενεργειαν; {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Ὥσπερ ουν ουχ οια τε τα εξ
ανθρωπειας χειρος τε και επιστημης εκτετεχνημενα δραν τε και ενεργειν τα αυτου,
κατα τον αυτον, οιμαι, τροπον τε και λογον ουκ αν εργασαιτο τα Θεου τα θειας εργα
χειρος. Ἐπειδη δε δεδημιουργηκε τε και ενηργηκεν ο Υιος, ου τοις αλλοις απασιν
αναμιξ φιλοτεχνημα και αυτος θειας εσται χειρος, ουτε μην εξ ουκ οντων παρηκται
δημιουργος, ουσιωδως δε μαλλον το χρημα διεκληρωσατο, και ου μειον η ωσπερ αν
εχοι και αυτος ο Πατηρ. {Β.} Ἀλλ' ενεργουμενος, φησιν, υπο του Πατρος ενεργει τα
περι την κτισιν. Ἔφη γαρ που και αυτος· "Τα ρηματα, α εγω λαλω υμιν, απ' εμαυτου
ου λαλω· ο δε Πατηρ ο εν εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος." Και παλιν· "Τα εργα α
εγω ποιω ουκ εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος με." {Α.} Ταυτι μεν οιδ' οτι προσθειεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

αν ημιν οι δι' εναντιας; πεπαυσονται γαρ ουδαμως παρασημαινοντες την αληθειαν
και τα οισπερ αν εποιτο νοεισθαι σοφως, ει περιτρεποιντο προς οικονομιαν την μετα
σαρκος, κακουργοτατα κιβδη λευοντες. Ει μεν ουν απαρνοι τε και αποψηφοι
παντελως περι το Χριστου μυστηριον μειρακιωδως γεγονοτες, παρω θοιντο του
Λογου την μετα σαρκος οικονομιαν, μεταπλατ τοντων αβουλως επι το σφισι δοκουν
ας αν βουλοιντο φωνας. Ει δε δη συννευσειαν ορθα φρονειν ηιρημενοις οτι Θεος 542
ων ο Λογος γεγονε σαρξ και κεχρηματικεν ανθρωπος, τι το της οικονομιας αδικουσι
σοφον, και τους οτι μαλιστα πρεπωδεστατους αυτηι μεταρυθμιζουσι λογους εφ' οπερ
αν ελοιντο, και το γε εις αυτους ηκον τε και βλεπον αντιφερεσθαι παραπειθουσι τηι
του Μονογενους φυσει τε και δοξηι; Ἰουδαιοι μεν γαρ οι ταλανες, ταις υπερ νομον
εισηγησεσι και Μωσαικην στενολεσχιαν διαπρεποντα τον Χριστον, και προσετι τοις
υπερ λογον τερατουργημασιν, υπεραγασθαι δεον, και κατακροτειν επαινοις, και
δοξολογειν ως Θεον, τουτο μεν ουκ εδρων, παραθηγομενοι προς οργας· φθονωι δε
ωσπερ παντα σειοντες καλων, επι το δειν ελεσθαι συκο φαντειν αφιλοθεως
διωλισθον. Τοιγαρτοι και εφασκον, οτε μεν οτι "Ουτος ουκ εκβαλλει τα δαιμονια, ει
μη εν Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμονιων·" οτε δε αυ· "Ποθεν τουτωι η σοφια αυτη
και αι δυναμεις;" Ἀλλ' ην πως ετι σκληρον και της εντεχνου οικονομιας ως
απωτατω τοις ουτω διακειμενοις ως ειη μεν αληθως εκ Θεου Θεος, πεφηνε δε δι'
ημας καθ' ημας και γεγονεν ανθρωπος, αναφανδον ειπειν· Ἐμοι μεν <εισιν>, ω
ουτοι, σοφια και δυναμις, εγω δε των παραδοξων ο τεχνουργος, και ουκ εισποιητον
εχων την εξουσιαν, ουτε μην οθνειοις επαυχων αξιωμασιν, αλλ' ιδικως τοις εμοις.
Ου γαρ αν ει ταδε εφη διεκαρτερουν οι γε και τοις ουτω μετριοις επετριζον λογοις,
και κυνηδον επιθρωσκοντες, καθυλακτειν επετολμων, ει που τι και παρεφθεγξατο
των της ανθρωποτητος επεκεινα μετρων. Ὑποτεμνομενος τοινυν αυτων της
αβελτηριας το πολυ, και παρακομιζων κατα βραχυ προς αμεινω διασκεψιν, και
αστειως αποφερων του μη δειν οιεσθαι τον των ολων ∆εσποτην και Θεον εν
Βεελζεβουλ ενεργειν, την των αποτε λεσματων λαμπροτητα τηι αφραστωι δυναμει
προσνεμει του Πατρος, και τηι θειαι μαλλον αναπτει φυσει τα αυτηι μαλιστα
πρεπωδεστατα. Ὡς δε υπαρχων αυτος εν Πατρι και τον ιδιον εχων εν εαυτωι
γεννητορα, δια γε το ταυτον απαραποιητως και ουσιωδως, τον Πατερα εφασκεν εν
εαυτωι μενοντα τα εργα πληρουν. Ου γαρ τοι κατα το αληθες οιοιτο τις αν, ει γε νουν
εχοι, το Θεωι πρεπον τε και ιδικως ανακειμενον εργον ειναι σαρκος, ηγουν
ανθρωποτητος, ει νοοιτο μονη και καθ' εαυτην. Οιμαι δε ουτι που της αναγκαιας τε
αμα και αληθους εννοιας αφαμαρτειν τον λογον. {Β.} Ου γαρ ουν· εχει γαρ ορθως.
{Α.} Φαιην δ' αν οτι και τοις σφων αυτων διαμαχουνται 543 λογοις, ενεργουμενον
ενεργειν ειπερ οιονται τον Υιον, και προς γε δη τουτωι και εις αυτον τον Πατερα
δυσσεβησειν ετι. {Β.} Φρασον οπως· νοειν γαρ ουκ εχω. {Α.} Ου γαρ, ω φιλοτης, το
δοτον οτωιουν υπο οτουουν, και αφαιρετεον ειη αν, ει και μη αφαιροιτο τυχον,
εννενοη κοτος ουπω τινος το αφελεσθαι δειν, ος εαν οιος τε ηι τουτο δραν; Το δε δη
τοις της φυσεως νομοις ουκ ερηρεισμενον, εισποιητον δε και θυραθεν, ουκ
αποβλητον εσται τισι τωι παθειν δυνασθαι την αποβολην, και ει μη παθοι τυχον; {Β.}
Και μαλα. {Α.} Θεα δη ουν οσον εν γε τουτωιι κατα του Μονογενους το δυσσεβημα. Ει
γαρ ενεργουμενος ενεργει, και δοτον αυτωι παρα του Πατρος το ισχυσαι δημιουργειν,
τι το λυπουν ετι μεθ' ημων ειπειν· "Χαριτι Θεου ειμι ο ειμι, και η χαρις αυτου η εις
εμε ου κενη εγενηθη;" Και "Χαρις δε υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και
Κυριου Ἰησου Χριστου," πως αν ετι διακηρυξειεν, ειπερ ελοιτο μη ψευδομυθειν, ο
σοφωτατος Παυλος; Πως γαρ αν γενοιτο χαριτος τωι Πατρι συνδοτηρ ο χαριν εχων
εφ' εαυτωι; Λογισμου δε, οιμαι, του καθηκοντος τε και αληθους αφεστη ξειεν αν ουτι
που, τον Μονογενη και Υιον ειπερ οιοιτο τις οτι το δημιουργειν εικαιον αυτωι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

απρακτησει ποτε, παρελεσθαι το δοτον εθελησαντος του Πατρος και της Υιου
φυσεως αποσοβησαι την ενεργειαν, υφ' ης, ως φασι, κινουμενος, δεδεικται ποιητης.
Το γαρ υπο του κινουμενον, κατηρεμησειεν αν, ει μη κινοιτο τυχον, οτε δη φυσεως
ιδιας καρπον ουκ εχει την κινησιν. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Και προς γε δη τουτωι, το δεινον
αυτοις και πικρον εωλον εσται σοφισμα. {Β.} Το τι δη; {Α.} Ου γαρ δη διεπυνθανου
σεμνολογουντων ημιν αρτιως τα περι του Πατρος, και εξαιροντων επεκεινα του
κατα σφας ταπεινου τε και καταβεβλημενου τον περι αυτου λογον; Παρηχθαι γαρ
εφασκον χρειωδως τε και αναγκαιως εις υπαρξιν τον Υιον ιν' επειπερ εστι το εφ'
απασιν αυτουρ γικον ακαλλες τωι Πατρι και το ειναι τηι κτισει προσεχη το μειον πως
η κατ' αυτον, τουτεστιν ο Υιος, εργασαιτο τα λοιπα. {Β.} Ἐπυθομην. {Α.} Ποι δη ουν
αρα το σοφον αυτοις διοιχεται πλασμα ειπερ ολως ενηργηκεν ο Πατηρ δι' Υιου τα
περι την κτισιν; Το γαρ ενεργειν δια μεσου τινος, κινησιν μεν ουκ εχοντος την επι το
τυχον αυτοκελευστον τε και ιδικην, οιονει δε πως την οργανικην υπομενοντος,
φαιην αν εγωγε το αυτουργειν 544 οτι και αναμφιλογως εστιν. Ευηθες δε ηδη και το
ακαλλες ειναι λεγειν τωι Θεωι και Πατρι το προσεχη μεν ειναι τοις αλλοις, ως
μικροις, εφ' Υιωι γε μην ουκ ετι. Τι γαρ ου βραχυ προς Θεου φυσιν, των γε απαξ
τελουντων εν γενητοις; Ἢ ιστωσαν αναμετρουντες την αμετρητον φυσιν, σμικρα
μεν ως προς αυτην αναγραφοντες τινα, το δε οτι μεγα και υπερφυες, και ου λιαν
αφεστηκος, ουκ οιδ' οπως πεφλυαρη κοτες. {Β.} Ἄριστα εφης. {Α.} Μεθεντες δη ουν,
ω Ἑρμεια, το σοφιζεσθαι περιττα, και οιονει το σεμνοληρειν, επ' αυτο δη και μονον
ιωμεν ηδη το αληθες, ομολογειν εγνωκοτες, ως εστι Θεος, πεφηνε τε κατα φυσιν εκ
Θεου και Πατρος ο Μονογενης. Και ειπερ εστι το ον αληθως η αναρχος τε και
πρεσβυτατη και αγενητος φυσις, ερρετω συκοφαντια και φενακισμος. Τον γαρ οντως
οντα του Θεου Λογον οψιγενη και πεποιημενον πως αν ετι παραδεξαιμεθα, και ουχι
των αριστων ημας απολισθειν βουλευματων, πας τισουν, οιμαι, των ευ φρονουν των
ερει· Ἢ εκεινο φρασον (ερησομαι γαρ), αρ' ουκ αληθες ομολογησαις αν ο φημι; Υιον
γαρ ειπερ τις ονομασαι Θεου, ουχ ετερον, οιμαι, τι εννοησειεν αν, καιτοι πλειστων
οσων εισπεποιημενων εις υιοθεσιαν, αλλ' επ' εκεινον αυτον τον ενα και φυσει και
αληθως των ακροωμενων ο νους οξει και αναμφιλογωι φερεται δρομωι. Ἦ ουκ
αληθες ειναι σοι το χρημα δοκει; {Β.} Ναι. {Α.} Ὥσπερ ουν ενος οντος εν ημιν του
κατα φυσιν τε και αληθινου Θεου, ειπερ τωι των καθ' ημας Θεον ονομασαι δοκει
προσθεντι μηδεν, ουδ' οσον εις νουν εισδεξαιμεθα αν την ετερου δηλωσιν, καιτοι
πληθυος ουτω πολλης εις την του Θεου κλησιν εισδεδεγμενης εν τε ουρανωι και επι
της γης, καθα γεγραπται· ουτω τον ενα και αληθως Υιον οξυτατα διασκεψαιτ' αν
των φιλοθεων ο νους, ειπερ τις ολως Υιον ονομασαι Θεου, προσθειεν δ' αν ετι τοις
ειρημενοις και τοδε. {Β.} Το ποιον τι φης; {Α.} Ου γαρ, ω βελτιστε, φαιης αν το
αληθως ον εν ειναι τι και ου πολλα; Τουτο δε εστι Θεος, ητοι Θεου φυσις. {Β.} Φαιην
αν. {Α.} Ἆρ ουν ουκ οντα εστι τα πεποιημενα και κεκλημενα προς υπαρξιν δι' αυτου;
{Β.} Ὄντα μεν· πως γαρ ου; τα γε ολως υφεστηκοτα. Πλην κατα μιμησιν του οντος
αληθως. {Α.} Ἐπιψηφιουμαι το αληθες αριστα σοι διεγνωκοτι. Παρακλεπτει γαρ πως
αει την του φυσει δοξαν το κατα μιμησιν. Ὥσπερ ουν και ει πολλα νοοιτο τυχον
κατα μιμησιν του αληθως οντος τα οντα, το γουν αληθως ον εστιν εν. Κατα τον
αυτον, οιμαι, τροπον, και ει πολλοι καλοιντο 545 θεοι και υιοι, αλλ' εις ο φυσει και
αληθως Υιος και Θεος. ριζαν εχων ωσπερ τινα της αφραστου γεννησεως την του
Πατρος φυσιν. Τοιγαρτοι και συναΐδιος προς τε ημων αυτων και των αγιων αγγελων
ομολογοιτο αν εικοτως, και ουχι παρηχθαι δημιουργικως μετα των κτισματων, καθα
φρονειν εδοξε τοις διεστραμμενοις, οι την αληθως αληθειαν ηγνοηκασι, τουτεστι
Χριστον, δι' ου και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι Πνευματι εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

ΛΟΓΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ Ὅτι τα της θεοτητος ιδια και η δοξα φυσικως εν
τωι Υιωι καθα και εν τωι Πατρι.
{Α.} Ειεν· εκ παντος ημιν, ως εοικε, συμβησεται λογου πιθανου τε και
αναγκαιου, το οψιγενη μεν ουτι που και τον επι τωι πεποιησθαι μωμον ανεξιτητον
εχοντα τον Υιον, αναφυναι δε μαλλον εξ αυτης ομολογειν της ουσιας του Πατρος,
Θεον αληθινον εκ Θεου αληθινου, υψηλην και υπερφυα λαχοντα την δοξαν και ταις
επεκεινα μετρου και ασυγκριτοις υπεροχαις παντος γενητου διαιττοντα φυσιν,
υπερενεγκειν τε τοσουτον οποσον αν οιοιτο τις και αυτον τον Πατερα. {Β.} Συμφημι·
φρονεις γαρ ορθως. Ἀταρ, ειτοι φιλον, ερω δη τι παλιν. {Α.} Και μην, ω εταιρε,
καθικοιμην αν ως ηδιστα τε και αοκνοτατα προς γε το χρηναι γεννικως τοις
διακυκωσι ταληθες αντιφερεσθαι λογοις. "Ὁ γαρ πραΰς, εστω και μαχητης," ιερος
ημιν αναπεφωνηκε λογος, συ δε αλλα περαινε το δοκουν, εις νουν εχων το
γεγραμμενον· "Ἄμελγε γαλα και εσται βουτυρον." {Β.} Ἴσθι δη ουν ως ει
διαπυθοιντο σου Θεον αληθινον και ομοουσιον τωι Πατρι κατονομαζοντος τον Υιον,
αυτικα δη μαλα ερουντας τους δι' εναντιας· Τον εν γε δη τουτοις, 546 ω παναριστε,
κατα σε, πως ουκ ιδιοις επαυχειν αγαθοις πρεποι αν μαλλον, και ουχι τοις θυραθεν
εναγλαΐζεσθαι δειν; Θεος γαρ ο αληθως, εξ εαυτου παντελειος, αρτιος τε και
απροσδεης προς οτιουν, οιμαι, των τηι τοιαιδε φυσει προσπεφυκοτων. {Α.} Τι φης; Ὡς
θρασυς ο λογος και απονενευκε μεν ασχετως εις το λυπουν! Φραζε δ' ουν ομως
αναφανδον, τινα δη τροπον ημιν ακριτων ουτω δυσφημιων οχλον το σκαιον των
διεστραμμενων κεκαινουργηκε στιφος; {Β.} Ει Θεος, φησιν, αληθινος και ομοουσιος
εστιν ο Υιος τωι Πατρι, οικοθεν εχετω τα δι' ων εστι Θεος, και ιδιοις μαλλον ηγουν
τοις παρα Πατρος επαυχειτω πλεονεκ τημασιν. Ὃ γαρ αν εχων ορωιτο, τουτο εστι
παρα Πατρος και θεοσδοτον. Ζηιν γαρ εφη δια τον Πατερα, και δοξαζεται και
αγιαζεται παρ' αυτου, και ανεβιω τριημερος τηι δυναμει του Πατρος, και αυτο δε το
της θεοτητος ονομα πεπλουτηκε μεθεκτως, και προσκυνει μεθ' ημων και
υποταττεται τωι Πατρι, και βασιλειαν δεχεται και εξουσιαν· ιεροι γαρ ημιν και θειοι
ταυτι παρεδοσαν λογοι. {Α.} Ἰου, ω Ἑρμεια! ως παμπολυς και δεινος βλασφημιων
αριθμος οιονει πως εν κυκλωι περισχων την αληθειαν ανοσιως καθυλακτει! Και
καιρος, ως εοικεν, εναρμοσασθαι και ημας τηι του Θεου παντευχιαι, και την του
Πνευματος μαχαιραν, ο εστι ρημα Θεου, παρεξαγειν ανδρικως, κατορρωδουντας
ουδεν, καν ει τοις αισχιοσιν ετι και αγριωτεροις ημας καταπαιοιεν λογοις. Ἀλλ' ει
μεν ιοι χυδην τε και ουκ εν ταξει τα θεωρηματα, διολισθησειεν αν ευκολως ο λογος
ημιν εκ γε τουτουΐ προς εκεινο και αυ εξ εκεινου προς τουτο, δυσειδη και
δυσκατοπτον την εφ' εκαστωι γνωσιν αποτελων. Παραδειξειε δ' αν ευ μαλα το
αληθες και αδια βλητως εχον ει διεσταλμενην τε και αναμερος την εφ' εκαστηι των
δυσφημιων ποιοιτο βασανον. Φερε δη ουν ευκρινεστατα τε και αναμερος και εν
ταξει λεγωμεν. Προαναπυθεσθαι δε σου βουλοιμην αν τοδε, ποτερα τας των
θεηγορων φωνας ταις επ' αληθειαι και ορθοτητι στεφανουσι ψηφοις, ηγουν
ανουστατα διωσαμενοι, ποιησονται παρ' ουδεν; {Β.} Ἀψευδειν ερουσιν, οιμαι που.
{Α.} Γραφει τοινυν ο ιερωτατος τε και παναριστος Παυλος περι του Μονογενους·
"Τουτο φρονεισθω εκαστος εν υμιν ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην
δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων 547 γενομενος και σχηματι ευρεθεις ως
ανθρωπος, εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε
σταυρου. ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι, επουρανιων και επιγειων και
καταχθονιων, και πασα γλωσσα εξομολογησηται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις
δοξαν Θεου Πατρος." {Β.} Τι ουν τουτο γε; {Α.} Ου γαρ δυσιν, ω φιλοτης, διανεμει
καιροις την αφηγησιν και διττην εισφερει του μυστηριου την γνωσιν; Ἕνα μεν γαρ
οριζει καιρον, τον εν αρχαις τε και πρωτον, καθ' ον ην ο Λογος εν μορφηι και ισοτητι
του Θεου και Πατρος· δευτερον δε και εν υστεροις, καθ' ον οιονει πως μεθεις το ειναι
εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος, κεκενωκεν εαυτον, μορφην δουλου λαβων και
αυτον ανατλας τον επι σταυρου θανατον. Τοτε γαρ δη και το φυσει μετον αυτωι και
ουσιωδως εισποιητως ελειν και ως εν χαριτος ταξει νενομισται, φημι δη το ονομα το
υπερ παν ονομα, και το προσκυνεισθαι δειν προς τε ημων αυτων και των αγιων
αγγελων. {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Ἅπας τοινυν ημιν της θεοπνευστου Γραφης ο λογος επ'
αμφω βλεπει. Ὁτε μεν γαρ ουπω καθιγμενον εις κενωσιν θεολογει τον Υιον, αλλ' εν
τωι της θεοτητος υψει και εν οις ο Πατηρ· οτε δε αυ, ροπαις ταις εθελουσιοις φειδοι
τε τηι προς ημας κεκλημενον εις κενωσιν, και εις την της σαρκος αδοξιαν των ανω
καταφοιτησαντα παριστησιν εναργως. Ἆρ' ουν (ερησομαι γαρ) σοφοι και αγχινοι
καταλογισθειεν αν οι διφυα και διπλουν τον εν γε τουτοισι προσιεμενοι λογον, και
καιροις διανεμοντες τοις καθηκουσι την μυσταγωγιαν, η οιπερ αν δοξειαν αναχυσιν
τινα και αναφυρμον πραγματων τε αμα και καιρων επινοειν, ως αναπτειν ου
διεσταλμενως τα μεν σαρκος και δια την σαρκα τωι εκ Πατρος φυντι Λογωι, τα δε του
Μονογενους ιδια και εξαιρετα καταγραφειν σαρκι και χρονωι τωι κατ' αυτην. {Β.} Και
πως αμφιλογον, ως αμεινον δηπου, Χριστον μεν ενα και Υιον ομολογειν κατα τας
Γραφας, επινοιαις γε μην και τηι θεωριαι τηι κατα τον λογον, εως μεν ην της προς
σαρκα καθ' ενωσιν συνδρομης αφεστηκως ο Μονογενης, τοις της θεοτητος
αξιωμασιν επαυχειν εκπρεπως, ως ιδικοις τε και φυσικοις· επει δε σαρκι συνηνεχθη
και γεγονεν ανθρωπος, τοτε δη τοτε και τα εκ του κεκενωσθαι λαβειν; {Α.}
Ἀναγκαιος τοιγαρουν ο επ' αμφοιν εστι λογος, ει τα εκαστωι πρεποντα βασανιζοι
καιρωι. {Β.} Και μαλα. 548 {Α.} Το δε δη και φυρδην αναχεισθαι τα επ' αμφοιν εαν,
ηλιθιον παντελως. Παραιρησεται γαρ κατασκοτιζον ημας και επιθολουν το ορθως
εχον εις γνωσιν. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ὁ δη, ποτε μεν ως Λογος ων ετι και Μονογενης εκ
Πατρος, ποτε δε ως ανθρωπος, και οτι τουτο πρωτοτοκος και εν πολλοις αδελφοις,
αρ' ουχι πρεπωδεστατα τε και εντεχνεστατα δι' αμφοιν αν ιοι τοιν λογοιν, και του
προς ληξιν την ανωτατω διερποντος και του προς τα κατω και εις ημας καθιγμενου
τε και υφιζανοντος, ειπερ ην αυτωι θελησις τε και σκοπος το αναπειθειν τους επι της
γης ως ειη μεν αληθως εκ Θεου Θεος, καθικοιτο δε δι' ημας εν τοις καθ' ημας και το
της κενωσεως ουκ ατιμαζοι μετρον, ηγουν αυτος εαυτου καταψηφιειται το ασοφον
και το μη αγαν βεβουλευσθαι καλως, το μεν καθ' ημας γενεσθαι μη παρωθουμενος,
επερυθριων δε λογοις οις αν ουδαμως το της ανθρωποτητος επαισχυνοιτο μετρον; Τι
γαρ ολως εδει, φησαιμ' αν εγωγε, και μαλα εικοτως, καθικεσθαι προς φυσιν, ης το
αδοξον τε και σμικροπρεπες υποδυναι φορτικον και δυσδιακομιστον ην τωι γε απαξ
εκ Θεου φυντι Θεωι; Και των καθ' ημας λογων η παραιτησις ειπερ ην αυτωι πρεπουσα
τε και αναγκαια, προς το ασινες και ακιβ δηλον διασωσαι δυνασθαι το εν θεοτητι
καλλος, πως αν ουχι και προ γε τουτου πολυ το ενωθηναι σαρκι και την ουτως
ακαλλεστατην ανατληναι ταπεινωσιν; Ἀλλ' ουκ αν, οιμαι, τις εμβροντησιας εις
τουτο προηκοι ποτε ως μη υπεραγασθαι σφοδρα του Μονογενους, ουχ αρπασαντος
μεν δι' ημας το εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος εκπρεπες αξιωμα και υπερτατον,
ελομενου δε παθειν την εν σαρκι κενωσιν, και συν αυτηι τους αυτηι πρεποντας τε και
εοικοτας λογους, και το χρημα ηγεισθαι παρ' ουδεν, εστ' αν ημιν ευ μαλα
διαπεραινοιτο το αλωβητως εχειν, αναφοιτωσης εις το εν αρχαις της φυσεως και
ανακτιζομενης εν αυτωι προς καινοτητα ζωης δι' αγιασμου εν Πνευματι. ∆ιατρανοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

γουν ο Παυλος της ενανθρωπησεως την αιτιαν, ουκ αγγελων επειληφθαι τον του
Θεου Λογον ειπων, αλλα σπερματος Ἀβρααμ, "οθεν ωφειλε κατα παντα τοις
αδελφοις ομοιω θηναι, ινα ελεημων γενηται και πιστος αρχιερευς τα προς τον
Θεον." Και παλιν· "Ἐπειδη γαρ τα παιδια κεκοι νωνηκεν αιματος και σαρκος, και
αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων, ινα δια του θανατου καταργησηι τον το
κρατος εχοντα του θανατου, τουτεστι τον διαβολον." 549 Και τι τουτο λεγω καιτοι
τοις εθελουσι μετον αναφανδον επαΐειν ανακεκραγοτος Χριστου προς τον εν τοις
ουρανοις Πατερα Θεον· "Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, ολοκαυτωματα και
περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας, τοτε ειπον· Ἰδου ηκω, του ποιησαι, ο Θεος, το θελημα
σου." Και ποιον ην αρα το σοφον εις ημας και σωτηριον θελημα του Πατρος; Το
καταργεισθαι θανατον εν θανατωι Χριστου, και προς γε τουτωι την αμαρτιαν και τον
της αμαρτιας ευρετην και τεχνιτην εν αρχαις, και δι' αιματος του αγιου την απαντων
γενεσθαι λυτρωσιν. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος επιστελλει παλιν ωδι περι του
Υιου· "Και δια τουτο ∆ιαθηκης Καινης μεσιτης εστιν, οπως θανατου γενομενου εις
απολυτρωσιν των επι τηι πρωτηι ∆ιαθηκηι παραβασεων, την επαγγελιαν λαβωσιν οι
κεκλημενοι της αιωνιου κληρονομιας. ∆ιαθηκη γαρ επι νεκροις βεβαια, επει μη ποτε
ισχυει· εως αν ζηι ο διατιθεμενος." Τεθναναι δε ειπερ εδει τον Υιον προς την της
οικονομιας κατορθωσιν, ουκ οντος ασυντελους του δειν ελεσθαι τον θανατον, πως
ουκ αναγκαιον και χρειωδες ην αυτωι και εις την του θανατου δεκτικην καθικεσθαι
φυσιν, ης αν ειη και το εν λογοις σμικροπρεπες ουκ αποβλητον τωι γε απαξ αυτην
ελομενωι παθειν; Μων ειναι σοι δοκει θρασυς η εξιτηλος ο εν γε τουτοισι λογος, η
προς ηντιναουν αποκλινων αναισχυντιαν; {Β.} Ουδαμως. {Α.} Ἦν μεν γαρ και εστιν ο
Λογος, και εν σαρκι γεγονως, οσα και προ σαρκος· α δε γε προσειληφως οραται δια
την σαρκα ουκ ην εν αρχαις. {Β.} Οιον δη τι· βαθυς γαρ ο λογος, και ου προχειρος
ελειν. {Α.} Ου γαρ, ω φιλοτης, Θεος ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον; Ουχι
δε "φως ην το αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον;" Ου
Μονογενης, και εις τον κολπον του Πατρος; Ουκ ανωθεν ερχεται και επανω παντων
εστιν; Ουχι δε αυτος περι εαυτου φησιν· "Ἐγω ουκ ειμι εκ του κοσμου τουτου;" {Β.}
Ναι· λεγεις γαρ ημιν α και η θεια Γραφη. {Α.} Ἆρ' ουν οιει την κενωσιν ζημιαν των εν
αρχαις φυσικων τε και ιδικων ενεργασασθαι τωι Λογωι, ως παρα τροπης τε και
αλλοιωσεως της επι το λυπουν εις πειραν ελθειν; {Β.} Ουκ αν οιηθειην πωποτε.
Τροπης γαρ αμεινω τον Υιον ισμεν τε και πεπιστευκαμεν, γεγραφοτος ημιν του
Παυλου· "Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας." {Α.}
Ὀρθως, ω εταιρε, και μαλα σοφως. Ει γαρ εισδεξαιτο 550 το λυπουν και αδικουν εις
δοξαν και φυσιν αυτην δια της παρατροπης, πως ημιν ο αυτος νοοιτ' αν ετι;
Ἐρηρεισθαι δη ουν εν οις ην αει δοξαζειν αναγκη τον Μονογενη, και ει γεγονε σαρξ
και εσκηνωσεν εν ημιν. {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Ἰτεον ουν ηδη και προς τα σαρκος, ητοι δια
την σαρκα. Ἁπτος γεγονεν ο αναφης· τοιγαρτοι και ο Θωμας, χειρι και δακτυλοις
τους των ηλων τυπους επαφωμενος, ελεγεν· "Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου." Ὁρατος
πεφηνεν ο αορατος, και λιγυρον ανιεις επι τουτωι μελος ο θειος εφη ∆αβιδ· "Θεος
θεων Κυριος ελαλησε, και εκαλεσε την γην. Ἀπο ανατολων ηλιου μεχρι δυσμων, εκ
Σιων η ευπρεπεια της ωραιοτητος αυτου· ο Θεος εμφανως ηξει, ο Θεος ημων, και ου
παρασιωπησεται." Ποτε γαρ η που, τινα τε τροπον εμφανως ημιν αφικται Θεος, ος
και πασαν εκαλεσε την γην, ει μη οτε γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης, και ο μηδενι
των κτισματων ορωμενος εμφανως εδειχθη δια την σαρκα και κεκοπιακεν εκ της
οδοιποριας οτε την Σαμαρειτων διεθει πολιν, και μην και τροφης εδειτο σωματικης,
καιτοι "διδους τοις πεινωσιν ισχυν," κατα την του προφητου φωνην; Ὁ εν ωι ζωμεν
και κινουμεθα και εσμεν μεθ' ημων γενεσθαι λεγεται και εν θανατωι σαρκος.
Περιθειης αν ουν, ω εταιρε, ταυτι τωι Μονογενει και προ σαρκος, και ουκ αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

ασυνετως καταλωβησαιο τον υγια τε και ευσεβη περι αυτου λογον; {Β.}
Κινδυνευομεν. {Α.} Ἀποσκευασωμεθα δη ουν ανοσιοτητος τε γραφην και δυσσεβειας
εγκληματα, τα μεν οσαπερ εστι θεοπρε πεστερα και υπερ φυσιν την καθ' ημας ουπω
καθ' ημας γεγονοτι προσνεμοντες τωι Υιωι, τα δε οσα πως χθαμαλω τεραν και καθ'
ημας την υποληψιν εχει περιτρεποντες οικονομικως και "αιχμαλωτιζοντες," κατα
τας Γραφας, "εις υπακοην αυτου." Ου γαρ δη τι παθοντες των εξω λογου και φρενος
οταν μεν λεγηι Χριστος· "Και ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον, ει μη ο εκ του
ουρανου καταβας ο Υιος του ανθρωπου," και αυτην εξ ουρανου την σαρκα
κατοισομεν, καιτοι του προφητου σαφως την αγιαν ημιν καταδεικνυντος Παρθενον
και βοωντος αναφανδον· "Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον, και
καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ." Ουδ' αυ εν μητραι σωματικηι της εν αρχαις
υπαρξεως την καταβολην εσχηκεναι νομιουμεν τον εκ Θεου Θεον Λογον, οταν
αυτον απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρα της υποστασεως του Πατρος ο Παυλος
551 αποκαληι, την ασωματον τε και αφραστον γεννησιν ταις υπερ λογον ημιν
κατασημαινων εννοιαις. {Β.} Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Ὁμου τοιγαρουν τοις πραγμασι
και τα εκατερωι πρεποντα νοητεον. Ευθυ γαρ ουτω της αληθειας ηξομεν, ουτε του
λογου το υψηλον εις το ακλεες καταστρεφοντες δια την σαρκα και τα αυτης, ουτε τα
σαρκος τε και δι' αυτην, των καθ' ημας εισαπαν ανακομιζοντες δια την οικονομιαν,
διεκσυζοντες δε μαλλον τωι Μονογενει το αναλλοιωτως εχειν, τον αυτον οντα
γινωσκομεν και προ της εις σαρκα συνδρομης και οτε γεγονε σαρξ, ει και τι των οσα
εστι σμικροπρεπεστερα τε και υφειμενα λαλοιτο περι αυτου δια το ανθρωπινον. {Β.}
Ἀλλ' ει μελλοις απαντα, φησι, κατα το αυτωι σοι δοκουν περιτρεπειν εις οικονομιαν
την μετα σαρκος, δια ποιων ετι την του Λογου φυσιν ο τι ποτε εστιν ευρησομεν; {Α.}
Ουκουν, ω γενναιε, φαιην αν ηδη σοι και αυτος εγω· ει δη μελλοις απαντα
περιτρεπειν εις το ο τι ποτε εστιν η του Λογου φυσις, διερμηνευσαι δειν, οτι γεγονεν
ανθρωπος, πως αν ειδειης η ποθεν; Ου γαρ τοις της θεοτητος ιδιωμασιν εκμαθοι τις
αν τα ανθρωπινα. Το δε ασυγκριτως υπερτερουν, και οληι τηι φυσει διενεγκειν
ανενδοιαστως πεπιστευμενον, πως αν, ειπε μοι, την των ουτω μειονεκτουμενων
εμποιησαι δηλωσιν; Το δε δη διειδεναι μεν ευ μαλα και σαφως οτι Θεος ην ο Λογος,
μη μην οτι και γεγονεν ανθρωπος, ουκ αν αποχρωσαν εχοι την ονησιν· αλλ' ει
προσκεοιτο τωι πρωτωι και η θατερου πιστις, αρτιοι προς συνεσιν ειεν αν οι πεπιστευ
κοτες. Και γουν ο σοφος και θεηγορος Ἰωαννης, "Τις εστι, φησιν, ο νικων τον
κοσμον, ει μη ο πιστευων οτι Ἰησους εστιν ο Υιος του Θεου;" Ὄνομα γαρ καινον τωι
Λογωι το Ἰησους, και τηι της σαρκος γενεσει συνδρομον. Προφητικον δε ημιν
χρησμυδημα παλιν επαγωνιειται, λεγον· "Και καλεσουσι το ονομα αυτου το καινον
ο ο Κυριος ονομασει αυτο." Ου γαρ, ω φιλοτης, ο Γαβριηλ τηι Παρθενωι την του Θεου
και Πατρος επι τουτωι θελησιν εμφανη καθιστη λεγων· "Μη φοβου, Μαριαμ· ιδου
γαρ συλληψηι εν γαστρι και τεξεις υιον και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν;" {Β.}
Ἀληθες. {Α.} Ἀνθοτου δη ουν (πυθοιμην γαρ αν ως ηδιστα σου) το χρηναι νοειν
μεθεντες ορθως, και το ως ενι μαλιστα σοφως και ατεχνως τηι των ιερων ειδησει
Γραμματων προσφερεσθαι διαπτυσαντες, τοις ευπαραφοροις εν ισωι δοναξιν ες το αει
προσωθουν ευκολως μετακεκλιμεθα, καιτοι 552 του μακαριου Παυλου
διακεκραγοτος ωδι· "Ἀδελφοι, εδραιοι γινεσθε, αμετακινητοι·" και μην και Θεου το
λιαν ευπαροιστον και ευδιαπτοητον του τροπου, την ανωτατω τοις εχουσι τιθεντος
διαβολην, και δικην οριζοντος τηι νοσωι την αποστροφην. Ἔφη γαρ ωδε περι τινων·
"Ἠγαπησαν κινειν ποδας αυτων, και ουκ εφεισαντο, και ο Θεος ουκ ευδοκησεν εν
αυτοις·" Το γαρ τοι βεβαιως τε και ακλινως ιδρυμενον προς παν οτιουν των
τελουντων εις ονησιν ασφαλες τε και ασυλον. {Β.} Πως ουν αρα διωσαιμεθα αν τους
παρ' εκεινων λογους ει κατα μεθεξιν εν Υιωι φαιεν ειναι τα θεοπρεπη; {Α.} Ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

ακονιτι μεν, ω 'γαθε· το γαρ τοι χρημα δυσδιε ξιτητον μεν, πλην εξ αναγκαιων
συλλογισμων, φιλοθηρειν ευ μαλα παρεσται ταληθες. Πρωτον μεν γαρ, ει τηιδε
φρονειν εγνωκασιν, αφαιρουντων αυτου, και προ γε των αλλων, την της θεοτητος
δοξαν, και ηκιστα μεν Υιον, παντα δε μαλλον ομολογουντων η τουτο, Ἰουδαιοις δε
ως πεπωρωμενοις αναδεικνυμενοι συμφρονες, και καταλευον των ηδη, της εις
αυτον ευσεβειας εισαπαν ηφειδηκοτες. Ἑλομενωι δε τας αιτιας αναπυνθανεσθαι της
ουτως ακρατου και δεινης απονοιας, φασκοντι τε· "Πολλα καλα εργα εδειξα υμιν
απο του Πατρος μου· δια ποιον αυτων εμε λιθαζετε;" βοωντων αφιλοθεως· "Περι
καλου εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι συ, κτισμα ων, ποιεις
σεαυτον Υιον Θεου." Προσεκτεον δε ημιν ουχι τοις εις τουτο πεσουσιν εμβροντησιας,
ουδε τοις ωδε τον νουν κατηρρωστηκοσι και παρειμενοις την φρενα και
κατεφθοροσι τον λογισμον, αλλ' οις αν αυτος εναυλιζοιτο δια του Πνευματος ο
Χριστος, την του μυστηριου γνωσιν ακαπηλευτον εντιθεις. Υιον δε ημιν ο
θεοκλυτησας Παυλος ωνομασε τον Μονογενη, και μην και εικονα και ομοιωσιν του
Πατρος, και εν χαρακτηρος δεχεται ταξει, δια το εισαπαν, οιμαι που, περικαλλες, και
ως ενι μαλιστα λεπτον και ηκριβωμενον εις εμφερειαν. Ἀσωματωι δε προς ασω
ματον, τι αν γενοιτο το ισοτυπουν, νοοιτο δ' αν οπως το ταυτοειδες, πως ουκ αξιον
ιδειν; Το γαρ απωτατω σωματος σχηματισμων ουκ ανεχεται και διαμορφωσεων
αποφοιται· και απαξαπλως τα σωματων ιδια πως αν εισδεξαιτο; Ὥσπερ γαρ, κατα γε
το αυτωι μοι καλως εχειν δοκουν, ουκ αν ενυπαρξαι πωποτε τα των ασωματων ιδια
σωμασι τοις απτοις τε και αισθητοις, ουτως ανεπιδεκτα παντελως ειεν αν τοις
αισθησεως ανωτερω, και εν ασωματωι φυσει τα 553 οσαπερ αν τοις αισθητοις
επισυμβαινηι σωμασιν. Ἦ διανοηι τι και λεγειν αν εχοις αυτος παρα τουτο ετερον; {Β.}
Ουκ αν εχοιμι· πως γαρ; {Α.} Φερε δη ουν, επειπερ ημιν ασωματος ο Πατηρ, ταις υπερ
κτισιν εννοιαις ειδοποιουντες ως ενι την αφραστον τε αυτου και ακηρατον φυσιν,
και τας των αρχαιοτερων πολυπραγμονωμεν δοξας. Ειη γαρ αν ουτω χαλεπον ουδεν
και επ' αυτην ιεναι λοιπον την εικονα την απαραλλακτον αυτου, φημι δη τον Υιον.
{Β.} Ἴωμεν· εφης γαρ ορθως. {Α.} Ουκουν, κατεθορε μεν εν ειδει πυρος επι το ορος το
Σινα, της παιδαγωγιας της προς Ἰουδαιους αρχομενος, οτε και σαλπιγγων ορθρια τε
και διαπρυσιος ηχη προς το ανω διαιττουσα, δυσοιστον ετιθει τοις ακροωμενοις το
δειμα. Ἀλλ' οι μικρα φρονουντες περι Θεου και σπιθαμηι μετρουντες τον ουρανον,
την του Θεου δοξαν τοις εν τυπωι πεφηνοσιν εγκατακλειοντες μονοις, ᾤοντο κατα
σφας αυτους αυτην ηδη την του Θεου καταθρησαι φυσιν, ως ουδεν ουσαν ετερον, η
πυρ και φωνην εις ους εισδεδεχθαι την οργανικην. Ταυτηιτοι και μεγα φρονουντες
επι Μωσει, τα Χριστου παιδευματα διαγελασθαι δειν ᾤοντο τε και εφασ κον· Μωσης
ο θεσπεσιος ταις δι' ομματων αισθησεσι την θειαν ημιν παρεθηκε φυσιν, και φωνης
της ανωθεν ακουσαι δεδωρηται· πως ουν αμαθαινοντας και πολυ του πρεποντος
απονενευκοτας και της αληθειας απεσφαλμενους διηλεγξεν ο Χριστος; "Ἀμην αμην,
φησι, λεγω υμιν, ουτε φωνην αυτου πωποτε ακηκοατε ουτε ειδος αυτου εωρακατε,
και τον λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν μενοντα, οτι ον απεστειλεν εκεινος τουτωι
υμεις ου πιστευετε." Καιτοι γαρ ενον εν Υιωι την του Θεου και Πατρος ευ μαλα
καταθεασθαι φυσιν, τουτο μεν ουκ εδρων οι δειλαιοι, πυρι δε και γνοφωι και καπνοις
το της θεοτητος ειδος αναπτειν τεθαρσηκασι. ∆ιο δη κατα βραχυ μεταπαιδευων επι
το αμεινον χρησιμως, και αναπλεκων τωι θεοπρεπει το ανθρω πινον, εφασκεν ο
Σωτηρ· "Ὁ πιστευων εις εμε ου πιστευει εις εμε, αλλ' εις τον πεμψαντα με. Και ο
θεωρων εμε θεωρει τον πεμψαντα με." Ὅτι μεν γαρ ουκ εις ανθρωπον απλως η
πιστις, αλλ' εις Θεου φυσιν, ει και ην ο Λογος εν σαρκι, δια του μη εις αυτον
πραττεσθαι την πιστιν ευ μαλα διαμεμηνυκεν. Ὅτι δε εστιν εν ταυτοτητι τηι κατα
παν τωι Θεωι και Πατρι, δια την φυσικην εμφερειαν και το της ουσιας οιονει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

ταυτοειδες, διεσαφει λεγων· 554 "Ὁ θεωρων εμε θεωρει τον πεμψαντα με." Ἐπειδη
δε ο Πατηρ εν Υιωι λαμπρως και απαραλλακτως οραται και γινωσκεται, κοινα πως
ηδη τα παντα αυτοις, μαλλον δε της μιας θεοτητος ιδια νοοιτ' αν εικοτως τα εν
αμφοιν. Τοιγαρτοι και εφασκε προς τον εαυτου Πατερα και Θεον οτι "Παντα τα εμα
σα εστι και τα σα εμα." Εικονι μεν γαρ προς το ακριβως ισοτυπον, ισοτυπωι δε αυ
προς εμφε ρεστατην εικονα το διαλλαττον ουδεν, κατα γε, φημι, το εν ομοιωσει τε
και ως εν ειδει ταυτον. Και γουν ουκ εξ ακριβους εννοιας φιλοπευστουντι ποτε των
μαθητων ενι (Φιλιππος ουτος ην), λεγοντι τε· "Κυριε, δειξον ημιν τον Πατερα και
αρκει ημιν·" ουκ αμωμητον αφεις την ερω τησιν, "Τοσουτωι χρονωι, φησι, μεθ' υμων
ειμι, και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα. Ου πιστευεις
οτι εγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστιν; Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν." Ὅτι γαρ
οιονει το προσωπον του Θεου και Πατρος εστιν ο Υιος εκπαι δευσειεν αν ευκολως ο
Ψαλμωιδος, ποτε μεν λεγων· "Που πορευθω απο του Πνευματος σου, και απο του
προσωπου σου που φυγω;" ποτε δε αυ, ως εκ προσωπου των εις αυτον
πεπιστευκοτων· "Ἐσημειωθη εφ' ημας το φως του προσωπου σου, Κυριε."
Κατεσφραγισμεθα γαρ τωι αγιωι Πνευματι προς εμφερειαν και ομοιωσιν του
προσωπου του Πατρος, τουτεστι του Υιου. Και μαρτυρησει γραφων ο Παυλος· "Ἡμεις
δε παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την
αυτην εικονα μεταμορφουμεθα, απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου
Πνευματος." {Β.} Ἀλλ' ει και προσωπον, φησι, και εικων και ομοιωσις ονομαζοιτο
προς ημων του Πατρος ο Υιος, διαλυμανειται τουτο τοις παρ' ημων προβλημασιν
ουδεν. Ου γαρ της ουσιας του Πατρος, αλλα της βουλησεως εικονα και ομοιωσιν
αυτον ειναι φαμεν. Ουκουν, κατα γε το εν θελησει ταυτον, ει τις ιδοι τον Υιον, αυτον
ηδη πως εκτεθεαται τον Πατερα. {Α.} Ὡς ευηθες λιαν και αβελτηριας αυτοις της
εσχατης το σκεμμα μεμεστωται, μειρακιωδως δε οτι και τουτο φασιν, αταλαιπωρον
ιδειν. Ἆρα γαρ βουλησιν ειναι φασι τον Πατερα, και ο τι ποτε εστιν η θελησις τουτο
νοεισθαι δειν αξιουσιν αυτον, η εν υπαρξει τιθεντες ιδικηι, προσε παγουσι τοτε την
βουλησιν αυτωι; {Β.} Και πως αν ειη το θειον απλουν ει και εν υπαρξει νοοιτο, φησι,
και εν θελησει διωρισμενως; Συνθετον γαρ 555 ηδη και οιονει πως εκ μερων εις εν
το αρτιως εχον συνδε δραμηκοτοιν. {Α.} Ουκουν, επειδηπερ απλουν το Θειον και
αμεινον η κατα συνθεσιν ειναι σοι δοκει–δοκει δε ορθως–, ουχ ετερα παρ' αυτο ειη
αν η βουλησις αυτου. Θελησιν δε τις ειπων, την του Θεου και Πατρος κατεσημηνε
φυσιν. {Β.} Ἔοικεν. {Α.} Ἡ δε θελησις εν υποκειμενωι καθα και τα των τεχνητων
ειδη. Το γαρ τοι θελειν η μη, προσγενοιτο αν ουκ αυτωι τωι θελειν, αλλ' ετερωι
μαλλον, εν ωι το θελειν εστιν, η πως· {Β.} Ουτως. {Α.} Ἔστι τοινυν εν ετερωι το ειναι
του Πατρος, και συμβεβηκε τινι το υπαρχειν αυτον, και συντεθειται σοι παχυτερον τε
και ακαλλεστερον νυνι μαλλον η τοτε. Ἑτερωι γαρ εστιν ο εστιν, ουχ εαυτωι, ειπερ
εμη μεν θελησις η εμη, η δε γε του δεινος η αυτου τε και εν αυτωι. {Β.} Πως ουν εν
απλοις τε και ασυνθετοις ετερα παρ' αυτα τα αυτων ειεν αν; {Α.} Ὥσπερ αν ει και εκ
νου νοοιτο θελησις πηγην εχουσα τον αναβραττοντα νουν, και ριζαν ωσπερ τινα
προυπο κειμενην το εν ωι στρεφεται νοηματικως. Νους μεν γαρ των εν αυτωι
κινησεων τε και εννοιων προκαταρκτικος· ποιοτης δε κινηματων, η εφ' οτωιουν και
εφ' εκαστωι θελησις, πολλη τις ουσα, και ταις των πραγματων ποιοτησι και
διαφοραις, οιαπερ τισι βαφαις καταχρωννυμενη προς το αλλοτε αλλως και ετεροιως
εχειν· πλειστη γαρ οση θελημα των εν ημιν η διαφορα, και διεστηκοτων εσθ' οτε
προς το εχον εναντιως. Ου γαρ ωι θελομεν το καλον τουτωι και το φαυλον· ουδε ωιπερ
αν ελοιτο τις το ειναι σοφος αυτωι δη τουτωι και το εναντιον. Οιμαι δη ουν
αποπληκτον παντελως το θελησιν ειναι λεγειν την υπαρξιν του Πατρος. {Β.} Ναι.
{Α.} Ουκουν, ειπερ εστιν η θελησις εν διαφοραις αυτη καθ' εαυτην, ωδε δε εχειν την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

του Θεου φυσιν ουκ αν οιοιτο τις ευ φρονων· ουκ αρα θελησις ο Πατηρ, αλλ' εν
υπαρξει νοουμενος ιδικηι, συμφυα και συναναρχον οιονει θελησιν εχει τον ιδιον
Υιον, ου συντεθειμενος κατ' εκεινους, εχων δε ουτως ως αν ειναι νοοιτο τυχον τα εν
απληι φυσει και σοφηι, και ηρεμειτω λοιπον το περιεργον ετι. Νου δε επεκεινα και
λογου παντος το Θειον, ω ταν. Ἦ ουχ ουτως; {Β.} Φημι δη. Βουλην δε και θελησιν
επειπερ ημιν ωνομα σας του Πατρος τον Υιον, αρα αν εχοις εξ ιερων και τουτο
παραστησαι Γραμματων; {Α.} Πως γαρ ου; Και οιμαι μεν οτι μαλιστα διαρκως
αναπεισειν, και αποχρωσαν ημιν εμποιησαι την πληροφοριαν αναμελποντα τον
∆αβιδ προς τον Θεον και Πατερα· 556 "Ἐν τηι βουληι σου ωδηγησας με." ∆ειξει δε
ημιν ο λογος και δι' εννοιων ετερων εκβασανιζων το αληθες. Ἦ γαρ ουχι παντα
γεγονε δι' Υιου, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν, κατα την Ἰωαννου φωνην; {Β.}
Ὧδε εχει. {Α.} Ψαλλει δε που ∆αβιδ και τον των ολων δημιουργον Πατερα και Θεον
καταθαυμαζων φησιν· "Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε! Παντα εν σοφιαι
εποιησας·" σοφιαν, οιμαι που, τον Υιον αποκαλων. {Β.} Τι ουν τουτο γε; {Α.} Ὅτι, ω
φιλοτης, η του Πατρος θελησις, ειπερ εστι παρ' αυτον ουχ ετερα, και ουκ ασοφος γε,
σοφια δε ο Υιος, πως αν εν υπαρξει νοοιτο τηι καθ' εαυτον ο Πατηρ; Μετακεχωρηκε
γαρ ηδη πως εις τον Υιον, και οιονει πως ηδη μεθεις το ειναι λοιπον τουθ' οπερ εστι,
σοφια γεγονεν, ειπερ εστι θελησις ου κατα μεθεξιν εχουσα το σοφον, αλλ'
αυτοχρημα και σοφια το παν. Προσθειην δ' αν οτι και εικων και ομοιοτης εαυτωι
πεφηνεν ο Υιος, ειπερ ων αυτος σοφια και θελησις, και εικων εστι του Πατρος,
καιτοι βουλης και σοφιας ωνομασμενου. {Β.} Ἄπαγε της των λογισμων ατοπιας! {Α.}
Μυσαρωτατη γαρ αληθως και πολυ λιαν εχουσα το διεστραμμενον. Εικονα δη ουν
και ομοιωσιν ακριβη της του Θεου και Πατρος ουσιας, παραδεξομεθα τον Υιον, και
ουχι μονην αυτωι προσαπτοντες την ταυτοβουλιαν, της υπερ κτισιν υπεροχης
αξιωσομεν, αλλ' εν μορφηι τηι εμφερεστατηι καταλογιουμεθα του Θεου και Πατρος,
προς παν οτιουν των εκεινωι προσπεφυκοτων ανακομιζοντες φυσικως. Ει δε, επειπερ
εστι συνεθελητης, ταυτηιτοι φασιν υπαρχειν αυτον και εικονα του Πατρος, ωδε δε
εχων φυσεως τε και μετρων, ου κατεδεισεν ειπειν· "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον
Πατερα. Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστιν. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν·" ουκ
απιθανον οιμαι που το χρηναι νοειν, την ουτως υπερφυα και υπερ κομπον αληθως
και μονωι πρεπουσαν τωι Υιωι φωνην τε και παρρησιαν, οια τινα στεφανον
αναδησασθαι τον ∆αβιδ, και μεγαλαυχειν εφ' εαυτωι λεγοντα σαφως· "Ἐγω εν τωι
Πατρι και ο Πατηρ δε εν εμοι. Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα. Ἐγω και ο Πατηρ
εν εσμεν." Ἦ γαρ ουχι συνθελητην γεγονοτα τον ανδρα Θεωι καταθρησαιμεν αν;
Ἔφη γαρ που περι αυτου προς τον μακαριον Σαμουηλ· "Ευρον ∆αβιδ, τον του Ἰεσσαι,
ανδρα κατα την καρδιαν μου, ος ποιησει παντα τα θεληματα μου." {Β.} Πιθανος ο
λογος, πλην ουκ ασφαλης. 557 {Α.} Κομιδηι μεν ουν απιθανος, ω εταιρε, τερθρειας δ'
ουν της εκτοπου παραδεικτικος, ης ουκ οιδ' οπως προεστη κοτες ουκ ερυθριωσιν οι
δι' εναντιας. Ουδε γαρ αν ημας το συνθελησαι μονον και ταυτα βουλεσθαι τωι Πατρι
προς εικονα και ομοιωσιν φυσικην εξεργασαιτο την αυτου, δρυη δ' αν τουτο και
μονη φυσεως ομοιοτης, και η κατα παν οτιουν εξ αυτης ιουσα της ουσιας εμφερεια.
{Β.} Κατ' εικονα δη ουν την θειαν πως αν ειημεν αυτοι; {Α.} Ὡς εναυλον εχοντες τον
Υιον, και χαρακτηρα τον θειον εισοικισαμενοι και πεπλουτηκοτες εν εαυτοις.
Μεμορφωμεθα γαρ δι' αυτου προς Θεον. Ειδος δε το παντων επεκεινα και υπερτατον,
τουτεστιν ο Υιος, δια Πνευματος ενσημαινεται ταις ημετεραις ψυχαις. Και γουν
επιστελλει Γαλαταις ο Παυλος, εξ ελαφριας ωλισθηκοσιν επι το ακαλλεστερον·
"Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." {Β.} Ἄριστα
εφης. {Α.} Ευηθες δε και ετερως και ακατασκεπτον κομιδηι το μη ουχι της ουσιας του
Πατρος, βουλης δε και θεληματων εικονα λεγεσθαι τον Υιον. Ὁ γαρ τοι Φιλιππος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

"∆ειξον ημιν τον Πατερα," και ουχι την θελησιν εφασκε του Πατρος. Ἑαυτον δε
παριστας εις εικονα του Πατρος ο Υιος, "Ὁ εωρακως εμε," φησιν, ουχι την θελησιν
του Πατρος· αυτον δε μαλλον τεθεαται τον Πατερα. Καιτοι εχρην δηπου τον
αψευδειν ηιρημενον, μαλλον δε ουκ εχοντα δολον εν τωι στοματι αυτου, τογε
εκεινοις δοκουν, αλλα μη τουτο ειπειν, ειπερ ην ουχ ωδε εχων. Ἀλλ' ο μονος ειδως
τον Πατερα και υπο μονου διεγνωσμενος του Πατρος ου ψιλης ημιν και ανυπαρκτου
θελησεως εικονα, χαρακτηρα δε μαλλον της υποστασεως του γεγεννηκοτος εαυτον
απεφηνεν ειπων· "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα." {Β.} Ἀλλ' ειπερ ωδε φρονειν
εκ τε του εικοτος και προς αυτης οντως της αληθειας αναπεπεισμεθα, τριβον μεν
ιμεν την αγαθην· πλην ισθι τοι κακεινο ερουντας· ο τινος, ω βελτιστοι, χαρακτηρ ειη
δηπου παντως αν ουκ εν υποστασει τηι καθ' εαυτον, αλλ' ουδ' αν ιδιαν εχοι την
υπαρξιν, νοοιτο δ' αν μαλλον εν υποκειμενωι και ως εν ταξει συμβεβηκοτος, ει και
αχωριστως ενειη τυχον, καθαπερ αμελει τα ειδη τοις σωμασιν. Ἀνυπαρκτος ουν ο
Υιος, ειπερ εστι καθ' υμας ως χαρακτηρ εν τωι Πατρι. {Α.} Ἀχρειον, ως εοικε, και τοις
αγαν αισχροις εναριθμιον το βουλεσθαι τι νοειν αριστα τε και αδιαπτωτως, παρα 558
γε τοις ουτω διεστραμμενοις· το δε αρρωστουν εις συνεσιν εντετιμηται που· και
παρατροπης μεν αει της επι το λιαν ευηθικος, το ισοστατουν ουδεν, εν μοιραι δε τηι
αισχιονι το ευ εχειν υπειλημμενον. Ἦ ουκ αμεινον εννοειν ως την μεν του Υιου
φυσιν, ητις ποτε εστι, νωι μεν επαθρησαι τωι καθ' ημας ανεφικτον παντελως, μειζον
δε ειπειν η κατα δυναμιν λογου; "∆οξα γαρ Κυριου κρυπτει λογον," κατα το
γεγραμμενον. Ἐκ πλειστων δε οσων θεωρηματων, την ως εν εσοπτρωι γνωσιν ουκ
ανιδρωτι και μολις ερανιζομεθα, ισχναις δε δη λιαν και οιονει κατερρινημεναις
φαντασιαις εννοιων την ως εν αινιγμασι θεαν εις νουν συναγειροντες, το ακλινες εν
πιστει κερδαινομεν. Ἐπειδη δε εν κτισμασι και τοις υπο γενεσιν και φθοραν ουδεν
ακριβως και μονα δικως εξησκηται προς εμφερειαν της ανωτατω φυσεως τε και
δοξης, συνιεμεν μολις τα περι αυτης, το τελουν εις δηλωσιν αφ' εκαστου των οντων
χρειωδως αρπαζοντες· σπιθαμηι δε ωσπερ μετρουντες τον ουρανον, βραχει κομιδηι τωι
γε εν ημιν οντι νωι προς τα επεκεινα νου παντος αναμυειν ου παραιτουμεθα, φως τε
και ζωην και σοφιαν και δυναμιν και ετερα αττα προς τουτοις φαμεν ειναι τον Υιον.
Ὠνομασται γαρ ουτω παρα γε τηι θεοπνευστωι Γραφηι, αλλ' ουχ εκαστωι των
ονοματων την αρρητον αυτου φυσιν εγκατακλειοντες, εκ διαφορων αυτον
συγκεισθαι φαμεν, και εις εν τι το αρτιως εχον αναπεπλεχθαι μολις. Ἁπλους γαρ εστι
και μονοειδης, αλλ' εκ πλειστων οσων των αυτωι προσπεφυκοτων ουσιωδως, εις
αυγας ωσπερ ιμεν ισχνας της επ' αυτωι θεωριας και συμμετρου περιωπης. Ει τοινυν
λεγοιτο χαρακτηρ της υποστασεως του Πατρος, αχωριστως τε αμα και
προσπεφυκοτως συνυπαρχοντα νοει, και οιονει το ειδος αυτου του γεγεννηκοτος.
Ἡνικα δ' αν και απαυ γασμα μονονουχι φωτος προεντος τε και απαστραψαντος, εις
νουν εχε την εκ Πατρος οιονει πως εις το εξω διεκδρομην, ουτε εισαπαν
απηλλαγμενως της οθεν εστιν υποστασεως, ουτε μην εισαπαν συνεσταλμενως,
προεκκυπτουσαν δε ωσπερ εις το υφεσταναι καθ' εαυτην και εις υπαρξιν ιδικην.
Ἐμφιλοχωρει μεν γαρ τηι του Πατρος φυσει, μονο νουχι ριζαν εχων αυτην ο Υιος και
τομης της εισαπαν ουκ ανεχομενος, πλην υφεστηκεν ιδικως, και εστιν Υιος αληθως,
ουκ ανυποστατος χαρακτηρ, ουδε ανυπαρκτως επερριμμενος, η συμβεβηκως, ως
ειδος εν σωματι. Ζωη 559 γαρ ων κατα φυσιν, πως αν νοοιτο μη υφεσταναι; Ἦ ου
διεπυθου λεγοντος· "Ἐγω ειμι ο ων, τουτο μου εστιν ονομα, και μνημοσυνον
αιωνιον γενεαις γενεων;" {Β.} Ευ λεγεις. Εις καιρον δε ημιν οντα τε εφης και ζωην
τον Υιον, ως χαρακτηρα που παντως και ομοιωσιν ακριβη του οντος τε και ζωντος
Πατρος. Ἀλλα τι δητα, φασιν, ειπερ ωδε εχει, ζωην δεχεται παρα του Πατρος; Ἔφη
γαρ αυτος· "Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτως και τωι Υιωι δεδωκε ζωην
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχειν εν εαυτωι." Και μην και ετερωθι, καταναρκησας ουδεν· "Καθως απεστειλε με ο
ζων Πατηρ καγω ζω δια τον Πατερα, και ο τρωγων με κακεινος ζησει δι' εμε." Προς
ημας δε ο Παυλος, "Ὁ δε Θεος, εφη, πλουσιος ων εν ελεει, δια την πολλην αγαπην
αυτου ην ηγαπησεν ημας, και οντας ημας νεκρους τοις παραπτωμασι,
συνεζωοποιησε τωι Χριστωι, χαριτι εστε σεσωσμενοι, και συνηγερκε, και συνεκαθισεν
εν τοις επου ρανιοις εν Χριστωι Ἰησου." Και ολως δια πασης, ως επος ειπειν, της
θεοπνευστου Γραφης, ζωοποιουμενος τε παρα του Πατρος και ζωης οραται μετοχος.
Τινα δη ουν αρα τροπον ταληθες αντεξοισομεν τοις δι' εναντιας, ως ηδιστα αν σου
διαπυθοιμην. {Α.} Και μην αριστα σοι και ουκ αποσκοπως που λεγειν εδοκουν, ουχι
της βουλησεως του Πατρος, αλλ' ουσιας και υποστασεως χαρακτηρα τον Υιον
νοεισθαι δειν, και ουκ απαιδοντως τηι θειαι Γραφηι. {Β.} Ἄριστα μεν ουν· αποφησαιμι
γαρ αν ουδαμως το γε ορθως εχον τε και ειρημενον. {Α.} Ἐν δε γε τοις ουσιν, οσα μη
μονον εις σχημα και ειδος μεμορφωται το τινος, ουσιωδη δε μαλλον διεκληρωσατο
την εμφερειαν, ομοφυη δηπου παντως ειεν αν, και της κατα παν οτιουν ομοιοτητος
ανενδεως εξημμενα. {Β.} Πως δη φης; Ου γαρ μοι μαλα σαφης ο λογος. {Α.} Το
χαλκου, φερε ειπειν, η λιθου πεποιημενον ανδροειδες αγαλμα, ποτερα της του
δεινος ουσιας ηγουν ειδους και μορφης εξεικονισμος ειη αν; {Β.} Ειδους δηλονοτι.
{Α.} Ὅ γε μην του δεινος υιος, προς αυτης εις τουτο πλαστουργηθεις της φυσεως και
ακρως εξησκημενος προς ομοιωσιν του γεννησαντος, λογοις δε δη φημι τοις κατα
την φυσιν, αρ' ουκ αν νοοιτο λοιπον φυσικη τε και ουσιωδης εικων; {Β.} Ναι. {Α.}
Ὄντος δη ουν ηδη σαφους τε και εναργους οτι της του Θεου και Πατρος υποστασεως
χαρακτηρ υπαρχων ο Υιος, αδιαλωβητον τε και απαρασημον το θειον εν εαυτωι 560
παρεδειξε καλλος, διαρρηδην ειπων· "Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστι·"
και "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα·" πως ουκ αναγκαιον εννοειν ως τοις της
θεοτητος ιδιωμασιν υπαρχων διαπρεπης, καθαπερ αμελει και ο Πατηρ, κατ' ουδενα
τροπον απο λισθησειεν αν του ειναι ζωη και ζωοποιος, ινα μη δια της εικονος
υβριζηται πως ο ουπερ εστιν εικων; Συμβησεται γαρ, ειπερ ουχ ωδε εχει, το γε ηκον
εις τον Υιον, ος εστιν εικων του Πατρος, ζωην μεν ουκ ετι, ζωης δε μαλλον επιδεα
και της παρ' ετερου μετοχον, και αυτον ηδη πως υποπτευεσθαι τον Πατερα. Ἢ πως
αν γενοιτο του ζωογο νουντος εικων απαραλλακτος το ζωογονουμενον, του
πλουσιως εχοντος το επιδεες, του διανεμειν ετεροις οιου τε το και ιδιαι φυσει μη
επαρκουν; {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Οι δε δη ζωης μετοχον και ουκ αυτο κατα φυσιν
υπαρχειν ζωην πεφλυαρηκοτες τον Υιον, οποι ποτε θειεν αν την αυτου φυσιν, ως
ετεραν ουσαν παρα την εν αυτωι ζωην, εννοειν ουκ εχω. Ἦ ουκ αναγκη το εν μεθεξει
τινος γενεσθαι πεπιστευμενον ετεροφυες ειναι παρ' αυτο, ινα μη αυτο τι εαυτου
λεγοιτο τε και ορωιτο μετοχον, ειπερ εστιν ομοφυες; {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Ουκουν, ει μη
εστι ζωη κατα φυσιν ο Υιος, εν ιδιαι που παντως εσται φυσει, μεταλαχων ως ετερας, η
οπερ εστιν αυτος της εν αυτωι ζωης. Ἀποκρινασθων δη ουν οι τοσουτωι
παρεφθαρμενοις συναθλουντες δογμασιν, υπο ποιον ημιν εσται κατ' εκεινους γενος·
προαπεδειξε γαρ ημιν ο λογος οτι μη γενητος. {Β.} Ζωη, φησι, γεγονε παρα του
Πατρος· εφη γαρ ο Ἰωαννης· "Ὃ γεγονεν εν αυτωι ζωη ην." Ὁ <Υιοσ>ουν εστι ζωη.
{Α.} Συνεισδησας ουν αμφω και εις εν τι συνενεγκων ζωην τε και τον Υιον, ουχ
ετερον ειναι φης παρα την εν αυτωι ζωην, ως διαφοροις ονομασι την ενος ημιν του
νοουμενου κατασημαινεσθαι φυσιν, ειτουν Υιος ειτε ζωη λεγοιτο τυχον; {Β.} Ουτω
φημι. {Α.} Ειτα πεποιησθαι παρα του Πατρος υπειληφασι την ζωην· και πως αν ουχι
μωριας αυτοις επικλημα και γραφη το χρημα λοιπον; Ἦ ουχι το γεγονος εξ
ανυπαρξιας παρηχθαι λεγειν, και ουχ εκοντας, αναγκη, και το εις αρχας του ειναι
παρακεκομισμενον του ειναι πρεσβυτερον το μη ειναι λαχειν; Ἀλλ' ου τουτο γε, ω
βελτιστοι, ζωη, πολλου γε και δει. Ζωη γαρ εστιν ου το εις ζωην παρηγμενον· πρεποι
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δ' αν μαλλον αυτηι το ειναι δια παντος, αναρχον τε και ατελευτητον την υπαρξιν
εχειν. Ει δε δη σοφον οιονται 561 και κατεσκεμμενον υπαρχειν αυτοις τον λογον,
τον εν μεθεξει ζωης, καν ει νοοιτο ζωη, πρεσβευοντα τον Υιον, ακουοντων οτι ζωη
λεγοιτ' αν το ζωοποιουν, ουχι το ζωοποιουμενον, καθαπερ αμελει και φως και σοφια
και δυναμις, ου το φωτος επιδεες και σοφιας τητωμενον και ισχυος της παρ' ετερου
γλιχομενον, το φωτιζον δε μαλλον και σοφους αποτελουν και δυναμουν ετερους. Ἦ
ουχι δη τριβον ιεναι σοι δοκω την εις ευθυ τε και ακαμπη και ταις εκ νομου ψηφοις
επαινουμενην; "Ὁδωι γαρ, εφη, πορευσηι βασιλικηι." {Β.} Και μαλα. {Α.} Το δε δη
σχεσει τηι μη κατα φυσιν καταπλουτουν και μολις το γε ολως ειναι τουθ' οπερ εστι,
πως αν εν ισωι γενοιτο ποτε τωι και μετασχειν εφιεντι, και χαριζομενωι μεταλαχειν
των ιδικως αυτωι προσειναι πεπιστευμενων; Ἀκουω γαρ λεγοντος του Υιου· "Ὥσπερ
γαρ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει ζωοποιει."
Και μαλα εικοτως. Ἐνεργησει γαρ εν ισωι και ουτι που παρηλλαγμενως η τε του
Πατρος και του Υιου φυσις. Ζωη γαρ εστιν ο Πατηρ, ζωη δε και ο Υιος, ου μειον η ο
Πατηρ. {Β.} Ἀλλ', οιμαι γε δη, φαιεν αν οτι ψευδομυθεις, ω ουτος, οιχεται δε δη σοι
προς το μηδεν ηδη πως ο νους και των μεν εξ ακριβειας διημαρτηκεν εννοιων, το δε
του Πατρος υπερανεστηκος τε και υπερκειμενον εν γε τωι ειναι ζωη κεκιβδηλευκε τε
και κατασμικρυνας εχει. Πως γαρ η ποθεν εν ισωι κεισεται τωι Υιωι, και ει καλοιτο
ζωη; {Α.} Βραχυ προς λογους διαμελλησαντες, ατρεμα εχειν δειν οιησομεθα μεν
ημεις. Οι δε τοις σφων αυτων συνα θλουντες δογμασι, και πειρασθων αναπειθειν ως
αμεινων μεν η καθ' Υιον ζωοποιος ο Πατηρ, μειων δε η κατ' αυτον, καιτοι ζωη κατα
φυσιν υπαρχων ο Υιος. Ἀλλ' εσονται μεν ουχ οιοι τε τουτο δραν, οιδ' οτι,
καταμαντευσονται δε το δοκουν και καθοριουσιν ευκολως α αν βουλωνται του Υιου,
και θεσμοις ιδιοις την απαντων βασιλιδα καταζευ γνυντες φυσιν. Ειτα τιμαν οιονται
τον Πατερα τον εξ αυτου πεφηνοτα κατα φυσιν Υιον ταις εις το μειον
καταλυπουντες ψηφοις, καιτοι λεγοντα σαφως· "Ὁ πιστευων εις εμε ου πιστευει εις
εμε, αλλ' εις τον πεμψαντα με·" και, "Ὁ θεωρων εμε θεωρει τον πεμψαντα με." Τινα
γαρ τροπον καταθρησαιμεν αν ζωην οντα κατα φυσιν εν Υιωι τον Πατερα, ει μη
νοοιτο ζωη κατα φυσιν και ο Υιος; Τι δε ουχι και φασκοντι πιστευτεον το "Ἐγω ειμι
η οδος και η αληθεια και η ζωη;" Συναρθρως δε και μοναδικως 562 εαυτον ειναι
λεγων την ζωην, αρ' ουκ εξωσειεν αν του ειναι ζωην τον Πατερα και Θεον, ει μη
φυσεως μιας αμφω τε ειναι δωσομεν, και δι' αμφοιν εις ημας εν ισωι το χρημα ιεναι,
και ουτι που δυοιν, αλλ' ως εξ ενος του τα παντα ζωογονουντος Θεου; {Β.} Ὧδε εχει.
{Α.} Ἦ ουκ "εν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν;" {Β.} Πανταπασι μεν ουν, ειπερ
ειναι συγχωρησομεν αληθη τον ιερωτατον Παυλον. {Α.} Ἀληθης μεν ουν· πως γαρ
ου; Ζηι γαρ εν αυτωι και λαλει Χριστος, ος εστιν η αληθεια. Θεα δη ουν, ω φιλοτης, ως
εν Θεωι μεν Πατρι ζωμεν και κινουμεθα, και εσμεν. Ὁ δε γε του ειναι και ζηιν χορηγος
ουχ ετερος αν ειη παρα τον εξ αυτου πεφηνοτα Υιον, ος τοις του Πατρος ιδιωμασιν
υπαρχων διαπρεπης και ζωης της κατα φυσιν βλαστημα ζωοποιον, ως ιδιον αγαθον
ενιησι την ζωην τοις τουτου δεδεημενοις και ολην συνεχει προς το ειναι την κτισιν.
Και γουν Ἰουδαιοις προσλαλων, "Ἀμην αμην, φησι, λεγω υμιν, ου Μωσης δεδωκεν
υμιν τον αρτον εκ του ουρανου, αλλ' ο Πατηρ μου διδωσιν υμιν τον αρτον εκ του
ουρανου τον αληθινον. Ὁ γαρ αρτος του Θεου εστιν ο καταβαινων εκ του ουρανου
και ζωην διδους τωι κοσμωι." Ειτα την ιδιαν ημιν κατασημαινων φυσιν, "Ἀμην αμην,
φησι, λεγω υμιν· ο πιστευων εχει ζωην αιωνιον. Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης." Ειπερ
ουν εν ισωι τε και απαραλ λακτως ενεργος εν ημιν ο Υιος, κατα γε το ειναι ζωη και
ου μειον η ο Πατηρ, πως ουκ εν ισοις αυχημασι θειεν αν ουσιας αυτον, ειπερ ελοιντο
τινες ορθα φρονειν επ' αυτωι και διασκεπτεσθαι δειν; {Β.} Ἀλλ' εψομεθα, φησιν, οις
αυτος ειρηκεν ο Υιος. Ἔφη γαρ αναφανδον· "Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκεν εχειν ζωην εν εαυτωι." {Α.} Προστιθει το λειπον,
ηγουν αδικων ισθι τοι το αληθες. {Β.} Το τι δη; {Α.} Το οις εφης αναγκαιως και
χρειωδως επενηνεγμενον, τουτεστι· "Και εξουσιαν δεδωκεν αυτωι και κρισιν ποιειν,
οτι Υιος ανθρωπου εστιν." {Β.} Ἔοικας, οιμαι που, καταδηλουν εκεινο θελειν οτι
ζωην δεχεται παρα του Πατρος ο Υιος ουχ ηι νοειται και εστι Θεος, αλλ' ηι γεγονεν
ανθρωπος, ο φυσει μεν ουκ εχων το ειναι ζωη, ζωης δε μαλλον της παρα Θεου
μετοχος. {Α.} Καιτοι τι δηποτε μη ουχι μαλλον σαυτωι, ταυτι δε αβουλως αναπτεις
εμοι; Ου γαρ διεπυθου λεγοντος οτι δεδωκεν ο Πατηρ τωι Υιωι ζωην εχειν εν εαυτωι
και του κρινειν την εξουσιαν οτι Υιος ανθρωπου εστιν; 563 {Β.} Ἐπυθομην· το δε δη
δουναι νυνι κατα μονου του κρινειν τεταχθω, φησιν. Ἐπειδη γαρ το κρινειν ο νομος
ως γερας εξαιρετον ανετιθει Θεωι (εφη γαρ οτι η κρισις του Θεου εστιν), δεχεται το
Θεου γερας ως ανθρωπος. {Α.} Το δε γε ζωογονειν, ω βελτιστοι, πρεποι αν ετερωι
μαλλον η Θεωι; Καιτοι και Παυλος ημιν ο σοφωτατος, Τιμοθεωι γραφων,
"∆ιαμαρτυρομαι, φησιν, ενωπιον του Θεου του ζωογονουντος τα παντα." {Β.} Ναι,
πρεποι αν και τουτο, φησι, τωι Θεωι, αλλα τι μην; {Α.} Το δε Θεωι πρεπον, και
ουσιωδως ανημμενον, αρ' ουχι τηι ανθρωπου φυσει δοτον τε και επακτον; {Β.} Και
τουτο αληθες. {Α.} Ἄνθρωπος δε καθ' ημας ο Χριστος, ει και νοοιτο Θεος καθο
πεφηνεν εκ Θεου; {Β.} Ναι· πως γαρ ου; {Α.} Φυσεως ουν αρα της θειας ιδιον και
εξαιρετον εργον ην το ως ανθρωπωι δοτον, τουτεστιν η ζωη; {Β.} Ἀλλ' ο Πατηρ
λεγεται τωι Υιωι δεδωκεναι την ζωην. {Α.} Προστιθει τον χρονον και λελυσθω το
ζητουμενον. Ὅτε γαρ πεφηνε καθ' ημας, τοτε δη τοτε και ζωοποιεισθαι λεγεται,
καιτοι ζωη κατα φυσιν αυτος ων ως εκ Θεου και ζωης. Και γουν λεγομενου του
Πατρος ως ουκ εχοντι τωι Υιωι χορηγησαι την ζωην, κατιδοι τις αν, και λιαν αμογητι,
ζωης οντα χορηγον εαυτωι τον Υιον, και ουτι που φαμεν καθο νοειται Θεος, καθο δε
πεφηνεν ανθρωπος, ωι δοτον τε και εισκεκριμενον εξωθεν η ζωη. Ἔφη μεν γαρ ο
μακαριος Παυλος· "Ει δε το Πνευμα του εγειραντος Ἰησουν εκ νεκρων οικει εν υμιν,
ο εγειρας εκ νεκρων Χριστον Ἰησουν ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων δια του
ενοικουντος αυτου Πνευματος εν υμιν." Ὁ δε γε Κυριος ημων Ἰησους Χριστος ουχι
ταις ετερου μαλλον, αλλα ταις ιδιαις ενεργειαις το χρημα διδους, προς Ἰουδαιους
φησι περι του ιδιου σωματος· "Λυσατε τον ναον τουτον και εν τρισιν ημεραις εγερω
αυτον." {Β.} Πως ουν ενηργηκεν ο Πατηρ εν τωι Υιωι την ζωην, ειπερ ανεβιω Χριστος
ταις εαυτου δυναμεσι τε και ενεργειαις; {Α.} Ὅτι ζωης οντος του Πατρος, ζωη
πεφηνεν εξ αυτου κατα φυσιν τε και αληθως ο Υιος, της του τεκοντος ουσιας
εμφαντικος, και ολος μεν υπαρχων εν τωι Πατρι, φερων δε αυ ολοκληρως εν εαυτωι
τον Πατερα. Ταυτηι τοι φαμεν το Πατρος ενεργημα και του Υιου, και οπερ αν ο Υιος
εργασαιτο, τουτο εστιν ενεργημα του Πατρος. Και γουν την ως εκ Πατρος ενεργειαν
ιδιαν ουσαν επιδεικνυς και το εν απασιν ισουργον της προς αυτον ομοουσιοτητος
564 μηνυσιν εναργη τοις φιλομαθεσι παρατιθεις, "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος
μου, μη πιστευετε μοι, φησιν, ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις
πιστευετε." Ὁτε δε αυ· "Ὁ δε Πατηρ ο εν εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος." Ου γαρ δη
χρηναι πρεπειν τοις της ανθρω ποτητος μετροις τα θεοπρεπως ειργασμενα διενοειτο
που, τηι δε γε αρρητωι και υπερ νουν ανετιθει φυσει· δια τοι τουτο φησι· "Καν εμοι μη
πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευετε." Τα γαρ τοι θεοπρεπως και υπερ λογον
εξειργασμενα τοις της κενωσεως μετροις εμφιλοχωρειν ουκ εαι την επ' αυτωι δοξαν
τε και πιστιν, αιρεται δε ωσπερ υψου, και ανθρωπος μεν ουτι που ψιλος, Θεος δε ετι
και εκ Θεου γινωσκεται. Ἦ ουκ αληθες ο φημι; {Β.} Πανυ μεν ουν. {Α.} Ἀλλα με
μικρου και τοδε παριππευσαν ᾤχετο. {Β.} Το ποιον τι φης; {Α.} Το παροισθεν αρτιως
του Παυλου λογιον, εν ωι και μαλα σαφης η διδαξις ην ως δια του αγιου Πνευματος η
παρα Πατρος ζωοποιησις εν τε αυτωι τωι Χριστωι και εν ημιν εκπραττεται. Ἔφη γαρ
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι "Ει δε το Πνευμα του εγειραντος εκ νεκρων Ἰησουν οικει εν υμιν, ο εγειρας εκ
νεκρων Ἰησουν Χριστον ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων δια του ενοικουντος
αυτου Πνευματος εν υμιν." ∆ια Πνευματος ουν αρα ζωοποιος ο Πατηρ, ουχ ως δια
κτισματος ζωογονων την κτισιν, αλλ' ως εν μεθεξει φυσεως της ιδιας εις την εαυτου
μεταπλαττων ζωην το ζωην ουκ εχον εν ιδιαι φυσει. ∆οτον γαρ που φαιεν αν, οιδ'
οτι, τηι κτισει το ζηιν. {Β.} Φαιεν γαρ αν, ερησεται δε και προς ημων αυτηι· "Τι γαρ
εχεις ο ουκ ελαβες;" {Α.} Ζωοποιον ουν αρα το Πνευμα το αγιον, ου και λαχοντες την
μεθεξιν, Θεου του μονου και αληθινου μετε λαχομεν ως ζωης. {Β.} Συμφημι. Φρονεις
γαρ ορθως, επειτοι και εν ημιν αυτοις την Θεου μεθεξιν τε και παρουσιαν το Πνευμα
πληροι. ∆ιαμεμνησομαι γαρ Ἰωαννου γραφοντος ωδι· "Ἐκ τουτου γινωσκομεν οτι εν
ημιν εστιν οτι εκ του Πνευματος αυτου εδωκεν ημιν." {Α.} Ἄθρει δη ουν, ω εταιρε,
του θειου τε και ζωοποιου Πνευματος χορηγον και δοτηρα, τον εκ Θεου πεφηνοτα
Υιον. Ἐνεφυσησε γαρ τοις μαθηταις αυτου λεγων· "Λαβετε Πνευμα αγιον." Ειτα πως
ουκ αν γενοιτο των λιαν απηχε στατων ζωης υπαρχειν χορηγον τον ουκ οντα ζωην,
ειπερ εστιν αληθως εν τοις επακτον εχουσι την ζωην κατα γε το εκεινοις ουκ οιδ'
οπως δοκουν; Καιτοι τι δηποτε, φαιην αν εικοτως, ειπερ εστιν ου ζωη, ως ιδιον
αγαθον ενιησι 565 τε το Πνευμα, και τροπωι τωι κατα την εκφυσησιν χορηγον οντα
ζωης εαυτον αποφαινει; Ὅταν τοινυν λεγηται ζωης μετοχος ο Υιος, ηγουν οτι
ζωοποιειται παρα του Πατρος, την θειαν ευθυς αναλογιζου φυσιν ολην ωσπερ εν
Πατρι νοουμενην, εν ωι και εξ ου και ο Υιος και το Πνευμα το ζωοποιον τοις
εισκεκριμενην εχουσι την ζωην την ζωοποιησιν ενεργουν, ουχ ως της αρρητου
φυσεως οργανον, αλλ' οιονει πως ολην αυτης την ποιοτητα δι' εαυτου τηι κτισει
δωρου μενον, και αναμορφουν ευ μαλα το φθειρεσθαι πεφυκος εις μακραιωνα βιον.
Ἐννοιαις δε ταις εις τουτο σεσοφισμενος, την εν Χριστωι ζωοποιησιν ενηργημενην
ευρησεις εις γε δη μονον το ζωοποιεισθαι πεφυκος, τουτεστι το ανθρωπινον. Ὁ γαρ
εκ Πατρος αληθως και μονογενης δια του ιδιου Πνευματος της εαυτου σαρκος
απεσοβει την φθοραν, και θανατου κρειττονα τον οικειον απετελει ναον. Ὅτι γαρ ηι
Θεος τε εστι και εξ αυτης ανεφυ της κατα φυσιν ζωης, δηλον δε οτι του Πατρος, ζωη
και αυτος κατα φυσιν εστι, μαρτυς αν γενοιτο περιφανης τε και αληθης ο θεσπεσιος
Ἰωαννης. Γραφει γαρ ωδε περι αυτου· "Ὃ ην απ' αρχης, ο ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν
τοις οφθαλμοις ημων, ο εθεασαμεθα, και αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι του
Λογου της ζωης, και η ζωη εφανερωθη και εωρακαμεν και μαρτυρουμεν και
απαγγελλομεν υμιν την ζωην την αιωνιον, ητις ην προς τον Πατερα και εφανερωθη
ημιν." Σαφεστερον δε καθιστας το τις αν ειη λοιπον η προς αυτου κεκλημενη ζωη,
παλιν φησι· "Και οιδαμεν οτι ο Υιος του Θεου ηκει· και εδωκεν ημιν διανοιαν ινα
γινωσκωμεν τον αλη θινον Θεον, και εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου Ἰησου
Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και η ζωη η αιωνιος." Που γαρ ολως η πως αν
νοοιτο και υπαρχων απ' αρχης και Θεος αληθινος, ει μη του κεκλησθαι προς υπαρξιν
πρεσβυτερον τε και ανωτατω το ειναι τε αει και ωσαυτως εχειν λαχων; Ζωη γαρ
κατα φυσιν υπαρχων, τοτε δη τοτε πρεποντως επιγινωσκεται. Θεωι γαρ που τωι
αληθινωι, το ωδε τε ειναι πρεποι αν, και διαμαχειται το εμπαλιν, και γουν ονομα το
Ὢν αυτωι· "Ἐγω γαρ, εφασκεν, ειμι ο Ὤν, τουτο μου εστιν ονομα και μνημο συνον
αιωνιον γενεων γενεαις." {Β.} Ἀλλ' ει χαριζηι, φησι, την Πατρος ενεργειαν τωι Υιωι,
και τουτο απαραλλακτως, ισοσθενη τε ειναι φης, που το μειον ετι τηρησεις αυτωι,
καιτοι λεγοντι σαφως· 566 "Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστι;" και παλιν· "Πορευο μαι
προς τον Πατερα μου και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων;" Ἤδει γαρ
οντα Θεον εαυτου τον Πατερα. {Α.} Ουκουν, ει μη φυσει και αληθως Θεον ειναι πεπι
στευκασι τον Υιον, κτισμα που παντως και ετερον παρα τουτο ουδεν ειη αν. Ἐπι δε
γε τοις ωδε φρονειν ηιρημενοις, οιμαι δη πρεπειν εκεινο ειπειν· "Τις δωσει τηι
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεφαληι μου υδωρ και τοις οφθαλμοις μου πηγην δακρυων, και κλαυσομαι τον λαον
τουτον ημερας και νυκτος;" Ἐπιφωνειτω δε πας αυτοις φιλοθεος τε και ευσεβης·
"Ἀπηλλοτριωθητε απο Χριστου, της χαριτος εξεπεσετε." Μερις δε και κληρος υμιν
Θεος μεν ουκετι, πολλου γε και δει· νοθος δε τις απλως και ψευδωνυμος,
καταπλαστον εχων την της θεοτητος δοξαν. Λελατρευκασιν αληθως τηι κτισει παρα
τον κτισαντα, δια τουτο και εν μειοσιν η εν οις ο Πατηρ και επακτον εχειν την ζωην,
μαλλον δε και εν οις η ζωην ιδιαν ουκ εχουσα κτισις, πεπιστευκασι τον Υιον. Ειτα τι
προσκυνειν εγνωκασιν ον τοις της κτισεως εγκαταδεσμουσι μετροις, και της κατα
παντων ουσιωδους υπεροχης δυσσεβουντες απαλλαττουσι, καιτοι λεγοντος
Ἰωαννου σαφως· "Ὁ ανωθεν ερχομενος επανω παντων εστιν." Ου γαρ δη ταις κατα
συγκρισιν υπεροχαις το επανω παντων ο Υιος κεκτη σεται· επειδη δε εν τωι παντα
ειπειν, γενητου παντος εισφερεται δηλωσις, υπερανεστηξει τα παντα το τελειν εν
κτισμασιν ουδαμοθεν εχων ως ιδιον ο Υιος· επει μη εν τοις πασιν εστιν, αλλ' επανω
παντων εξηιρημενως, δια το εις ληξιν ιεναι την ανωτατω λοιπον, ης επεκεινα
παντελως ουδεν. Ἦ ουχι Θεος το ονομα το υπερ παν ονομα, καθα και ο θειος ημιν
εφη Παυλος; {Β.} Ναι. {Α.} Τουτο δε ην ο Υιος· "Ἐν αρχηι γαρ ην ο Λογος, και ο Λογος
ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος." {Β.} Τι ουν ερουμεν ει φαιεν οτι γεγραπται
περι του Πατρος οτι εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα; {Α.} Ἀλλ' ει
προσθειεν ημιν, ω Ἑρμεια, το αναμαθειν εθελειν οπη τε και οπως εισποιητον εχει το
ειναι Θεος ο Υιος, καιτοι κατα φυσιν και αυτωι τωι ειναι συμπαρο μαρτουν το αξιωμα
λαχων, αυτοθεν, οιμαι που, καταβαλουσι, και το δυσερι μεθεντες ως νοσον
αποπληξιας, αποπεπαυ σονται μεν την αρρητον του Υιου συκοφαντουντες ουσιαν,
φρονειν δ' αν ελοιντο μεθ' ημων ορθα. Ἀλλ' εκεινοι μεν, κατα το εικος, ενστησονται
ταις σφων αυτων επαμυνοντες δοξαις και του ψευδους υπερμαχομενοι και
προεστηκοτες 567 γεννικως ου προθυμιαις, οιμαι, δευτεραις, η αισπερ αν ελοιντο
τινες τοις εθελουσι καταδηλουν τον πολεμου και μαχης οπλιζεσθαι νομον προ τε
παιδων και προ γυναικων. Ἡμας δε αναγκη, λεπτοεπειν ηιρημενους, ανασκαλευειν
τα κεκρυμμενα, και την τοις αμαθεστεροις ου ραιδιαν ελειν απογυμνουν αληθειαν.
{Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ἔφη τοινυν ημιν ο θεσπεσιος Παυλος περι του Μονογενους· "Ὃς
εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον
εκενωσε μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος και σχηματι
ευρεθεις ως ανθρωπος, εταπεινωσεν εαυτον, γενο μενος υπηκοος μεχρι θανατου,
θανατου δε σταυρου. ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι ονομα το
υπερ παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι επουρανιων και επιγειων
και καταχθονιων, και πασα γλωσσα εξομολογησηται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις
δοξαν Θεου Πατρος." Ἆρ' ουν ουχι και αυτος ημιν ο της ενανθρωπησεως του Λογου
καιρος, ειπερ ελοι ποθεν το ανακεκραγειν δυνασθαι, τοις ουπω νενοηκοσιν
αναφανδον ερει ως ουχ ηιπερ αν νοοιτο Θεος ων ο Λογος, αλλ' ηι πεφηνεν ανθρωπος
εις την της θεοτητος αναπεφοιτηκε δοξαν, και μετα σαρκος, και οτε κεκενωκε τε και
τετα πεινωκεν εαυτον, τοτε και υψουσθαι λεγεται; Ἐπει διδασκε· πυθοιμην γαρ αν
ως ηδιστα σου και ερομενωι φρασον. {Β.} Το τι δη φης; {Α.} Κεκενωκεν εαυτον ο
Μονογενης, καθεις εν δουλου μορφηι, και υπεμεινε σταυρον, αισχυνης
καταφρονησας, και γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου. Τοιγαρτοι, φησιν, εχαρισατο
αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι,
επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων. Ἆρ' ουν εν ταξει τηι καθ' ημας μισθον
ανδραγαθηματων και δωρον υπακοης και στεφανον ευτολμιας το κεκλησθαι Θεος
εκτησατο και το προσκυνεισθαι δειν προς τε αυτων των αγιων αγγελων, ημων τε
των επι γης και των ηδη κατοιχομενων; {Β.} Ἔοικεν. {Α.} Ουκουν (ερω γαρ δη τι
μικρα του πρεποντος εις γε το παρον φροντισας δια το αναγκαιον), τοις των επι γης
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολισθημασι και ταις ημων αμαρτιαις πλειστην μεν οσην εχετω την χαριν ο
Μονογενης. Ἴστω δε οτι προφασις αυτωι της θεοποιου δοξης, της ανθρωποτητος τα
εγκληματα. Ει μη γαρ ημαρτομεν, ουκ αν γεγονε καθ' ημας· και ει μη γεγονε καθ'
ημας, ουδ' αν υπεμεινε τον σταυρον· και ει 568 μη απεθανεν, ουδ' αν εκτησατο το
προσκυνεισθαι δειν προς τε ημων αυτων και των αγιων αγγελων. {Β.} Θρασυς μεν ο
λογος, πλην εχει το πιθανον. {Α.} Ει δε και ην εν ισοτητι και εν μορφηι του Πατρος
των της κενωσεως μετρων αμετοχος ων, ποιαν αν εχοι δοξης επιδοσιν το ονομα
λαβων το υπερ παν ονομα κατα τον της κενωσεως χρονον; Ἆρ' ου συνιης οποι ποτε
αυτοις αποκινδυνευσειεν αν ο λογος, ει ερευνωιτο λεπτοτερον; {Β.} Συνιημι. {Α.}
Βουλει δη ουν, μεθεντες εις το παρον το αγαν ισχνο λογειν, επ' εκεινο ιωμεν το οτι
Θεος ην εν αρχηι και εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος ο Μονογενης, καιτοι μακρον
επι τουτωι δαπανησαντες λογον εν γε τοις παρωιχηκοσι; {Β.} Και μαλα. {Α.} Ουκουν
δια μεν φωνης Ἡσαΐου φησιν ο Θεος και Πατηρ· "Ἐγω Κυριος ο Θεος ετι απ' αρχης."
Ἀνακεκραγοτων δε και αυτων των αγιων επαΐοι τις αν προς αυτον· "Ουχι συ απ'
αρχης Κυριος ο Θεος ημων, και ου μη αποθανωμεν;" Ἰδου Θεος απ' αρχης
κατωνομασται τε και εστιν αληθως ο Θεος και Πατηρ. Ὁ δε γε θεσπεσιος Ἰωαννης,
οτε τους εφ' Υιωι προς ημας εποιειτο λογους, "Ὃ ην, φησιν, απ' αρχης, ο ακηκοαμεν,
ο εωρακαμεν τοις οφθαλμοις ημων, ο εθεασαμεθα και αι χειρες ημων εψηλαφη σαν
περι του Λογου της ζωης." Προσεφωνει δε τισι· "Γραφω υμιν, πατερες, οτι εγνωκατε
τον απ' αρχης." Και τις δη ουτος εστιν, αυτος εφη παλιν· "Ταδε λεγει ο ων, ο ην, ο
ερχομενος." {Β.} Ἀλλ' οτι μεν ην και προ της κτισεως και αυτοι φαιεν αν· το δε οτι
και Θεος ην, ουπω σαφως διεγνωσται, φασι. ∆εχεται γαρ, ως ουκ εχων δηλονοτι. {Α.}
Ειτα πως ουκ επι καιρου τοις τον αποπτυστον τουτονι προεμενους λογον εικοτως
επιστυγναζοντες και ημεις ερουμεν· "Οι κωφοι, ακουσατε, και οι τυφλοι,
αναβλεψατε ιδειν." Ου γαρ οτι ην απλως, αλλ' οτι και Θεος ην ο Λογος
αναγραφοντος εναργως του θεηγορου και ευαγγελι στου, καθαπερ εξ οινου και
μεθης προς παν οτιουν ιοντες ακατασκεπτως, κατειρωνευονται την αληθειαν. Φερε
δη ουν και δι' ετερων ελασαντες εννοιων, οτι Θεος κατα φυσιν εστιν επιγινωσκωμεν
τον Υιον. Ἦ γαρ ουχι πρεποι αν τωι γε οντι κατα φυσιν Θεωι τα εφ' εκαστωι
ψηφηφορειν, και στεφανουν μεν επαινοις τους νομον εχοντας του βιου τον οριστην
και την ευκλεα και περιοπτον εκτετιμηκοτας ζωην, κολαζειν δε τους ημαρτηκοτας
ως αλαζονας και υβριστας και θεσμοις τοις ανωθεν εμπαροινουντας ευκολως; 569
{Β.} Πρεποι αν. {Α.} Τι δε δη το πληρουν τα παντα δυνασθαι και δια παντων μεν
ηκειν, ειναι δε και εν πασι δοιης αν ετεραι φυσει παρα την θειαν; {Β.} Ουκ εγωγε· πως
γαρ; {Α.} Το δε Θεωι πολιτευεσθαι και διαβιουν, αυχημα τε ποιεισθαι Θεον, ουχι
φαιης αν, ω εταιρε, τοις αγιοις αρμο διωτατον; {Β.} Πανυ μεν ουν. {Α.} Ἴθι δη ουν,
εκεινο φρασον. {Β.} Το ποιον; {Α.} Ουχι "πασα δοσις αγαθη και παν δωρημα τελειον
ανωθεν εστι καταβαινον εκ του Πατρος των φωτων," λογος δε σοφιας, το παντων
μαλιστα τιμαλφεστατον; {Β.} Συμφημι· Γραμμα γαρ ωδε φησιν ιερον. {Α.} Θεα δη ουν
των ανωθεν τε και εκ Πατρος ως ημας ηκοντων αγαθων διανομεα και πρυτανιν, και
τουτο κατ' εξου σιαν, υπαρχοντα τον Υιον· εφη γαρ ο Παυλος· "Ἑνι δε εκαστωι ημων
εδοθη η χαρις κατα το μετρον της δωρεας του Χριστου." Και μεντοι και ετερωθι που
προς Μωσεα τον ιερωτατον διειποντος Θεου· "Τις εδωκε στομα ανθρωπωι, και τις
εποιησε δυσκωφον και κωφον, βλεποντα και τυφλον; ουκ εγω Κυριος ο Θεος; Και
νυν πορευου, και εγω ανοιξω το στομα σου·" προσελαλει που παλιν τοις αγιοις
αποστολοις ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος· "Θεσθε ουν εν ταις καρδιαις υμων μη
προμελεταν απο λογηθηναι· εγω γαρ δωσω υμιν στομα και σοφιαν ηι ου δυνησονται
αντιστηναι η αντειπειν παντες οι αντικειμενοι υμιν." Ἀναμελωιδουντος δε του
μακαριου ∆αβιδ οτι ο Θεος κριτης εστιν, εχοντος τε αραροτως ως ενεστι μεν αυτωι το
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκαστωι διανεμειν ων αν δρυη τας αμοιβας και ους αν ελοιτο δικαιουν ("Θεος γαρ ο
δικαιων, τις ο κατακρινων;" κατα το γεγραμμενον)· ενεργον επ' αμφοιν ουχ
υπουργικως αλλ' εν εξουσιαι τηι θεοπρεπει κατοψομεθα τον Υιον. Ἔφη γαρ αυτος· "Τι
γαρ ωφεληθησεται ανθρω πος εαν τον κοσμον ολον κερδησηι, την δε ψυχην αυτου
ζημιωθηι; Ἢ τι δωσει ανθρωπος ανταλλαγμα της ψυχης αυτου; Μελλει γαρ ο Υιος
του ανθρωπου ερχεσθαι εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου μετα των αγιων αγγελων
αυτου, και τοτε αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου." Προσε φωνει δε τωι των
ηρρωστηκοτων· "Τεκνον, αφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου·" εφ' ωι και λελυττηκοτες οι
περα λογου παντος ανοσιοι Φαρισαιοι, δυσφημιας εγκληματι καταδεσμειν
απετολμων τον ουτω θεοπρεπη και λιαν ανυποστολως ανεντα φωνην, και δη και
εφασκον· "Ουτος βλασφημει. Τις δυναται αφιεναι αμαρτιας, ει μη μονος ο Θεος;" 570
Ὁ τοινυν και νομου και δικης Κυριος, και στεφανων διανομευς, και δικαιοσυνης
πρυτανις, και ανιεις αμαρτιας, καιτοι μετον ουδενι των ηριθμημενων εν κτισμασι
τουτο δραν, πως ουκ αν ειη Θεος κατα φυσιν; Ἆρα σοι δοκω ταυτι δοξαζειν ορθως;
{Β.} Ἀστειοτατα γε και του κατεσκωφθαι μακραν. {Α.} Θεου δε οντος εν πασι, και
αποφοιτωντος μεν ουδενος, ενεργειαι δε τηι θεοπρεπει διαπιμπλαντος τα παντα,
ταυτηι τοι και λεγοντος προς τον Ἰσραηλ· "Ὁ ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον
των ποδων μου· ποιον οικον οικοδομησετε μοι, λεγει Κυριος; Ἢ τις τοπος της κατα
παυσεως μου;" περιτρεπων το χρημα, και μαλα ορθως, εις τον εκ Θεου Πατρος
πεφηνοτα Λογον ο θεσπεσιος ημιν γραφει Παυλος· "Ὅπου ουκ ενι Ἕλλην και
Ἰουδαιος,περιτομη και ακροβυστια, βαρβαρος, Σκυθης, δουλος, ελευθερος, αλλα
παντα και εν πασι Χριστος." Και αυ επι τουτοις· "Ὁ καταβας αυτος εστι και ο αναβας
υπερανω παντων των ουρανων, ινα πληρωσηι τα παντα." Ἆρ' ουν το παντα πληρουν
και δια παντος μεν ηκειν, ειναι δε και εν πασιν, ου μειζον η κατα κτισιν; {Β.} Πως
γαρ ου; {Α.} Ἁγιου δε παντος, την εγκοσμιον τε και σαρκικην μεθεντος ζωην,
ανατεθεικοτος δε ωσπερ Θεωι την εαυτου ψυχην, αυχημα τε ποιεισθαι διεγνωκοτος
παρ' αυτον ουδενα, γραφει παλιν ο Παυλος· "Ἐγω γαρ δια νομου νομωι απεθανον ινα
Θεωι ζησω," δηλον δε οτι τωι Υιωι, και δι' αυτου τωι Πατρι. Ειη δ' αν σοι και τουτο
σαφες και αναμφιλογως εχον ει προσθεντος επαΐοις· "Εις γαρ υπερ παντων
απεθανεν ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και
εγερθεντι." Και μην επι τουτοις· "Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι ει μη εν τωι σταυρωι
του Χριστου·" καιτοι φασκοντος αγιου παντος· "Χαρησομαι επι τωι Θεωι τωι Σωτηρι
μου, Κυριος ο Θεος μου δυναμις μου." {Β.} Και μην, ω γενναιε, των μεν τοιουτων
ημιν αλις εννοιων. Θεος γαρ ουτι που ψευδωνυμος, αληθης δε μαλλον ο Υιος δια
μυριων οσων ημιν απεφανθη λογων. Τοιγαρτοι, τοδε μεθεις, εκεινο φρασον, το
οπως αν τις εκδεξαιτο και συνιεναι πρεποι· "Πορευομαι προς τον Πατερα μου και
Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων." Τι δε δη και μαθων Θεον εαυτου τον
Πατερα καλει; Μη γαρ ενδοιασηις ολως οτι παντως που και τουτο ερουσιν. {Α.}
Ἀταλαιπωρος κομιδηι των ζητουμενων η γνωσις και 571 ουκ αναντης ελειν, ει τυ τις
ειη σοφος και αρτιφρων ο νους. Γεγραπται γαρ οτι "Παντα ενωρια τοις συνιουσι, και
ορθα τοις ευρισκουσι γνωσιν." Ει δε δη τις ελοιτο, το επ' ευθυ φερεσθαι μεθεις,
ευηθεστατα σκολιοδρομειν, και την ευστιβη των θεωρηματων μεταμειψας οδον,
παρα τρεπεσθαι προς ετεραν, ακανθαις περιπεσειται και βοθροις και τοις δια μεσου
προσπταισμασιν. Ὅθεν, οιμαι, και αινιγματωδως ο νομος ταυτι που παραδηλων·
"Ὁδωι βασιλικηι πορευσηι, φησι, και ουκ εκκλινεις δεξιαι ουδε αριστεραι." Ὅταν <τι>
τοινυν των οσα εστι μειω μεν η κατα Θεου δοξαν, γενητην δε φυσιν ουχ
υπερκειμενα, λεγηται περι του Υιου, μη την αρρητον ευθυς και εκ Πατρος ιδικως
αναλογιζου φυσιν, αλλ' ηιπερ αν ιοι των θεωρηματων ο σκοπος ιθι κατα ρουν, μητε
τα της θεοτητος ιδικως τοις της ανθρωποτητος εγκαταγραφων μετροις, μητε της
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρω ποτητος το σμικροπρεπες τηι υπερ παντα φυσει προσνεμων, ως αυτηι κυριως
προσπεφυκος, αλλ' ευκρινη και τετορευ μενην την εφ' εκαστωι διαστολην ευ μαλα
ποιεισθαι διεγνωκως. Ὧδε γαρ αν εχοις, και ουχ ετερως, το απλανε στατην δυνασθαι
την θεωριαν ελειν. {Β.} Οιον δε δη τι φης; {Α.} Ὁ μακαριος εφη Παυλος περι του
Μονογενους οτι και απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της υποστασεως του Θεου
και Πατρος. Ἄνες δη ουν εν γε τουτοισι και παντος επεκεινα γενητου μεθιει τον
νουν, και το θειον αυτο περιαθρειτω καλλος και την αρρητον αυτου κατα σκεπτεσθω
γεννησιν, και τον της υπαρξεως τροπον ως εν εσοπτρωι βλεπων, κατακροτειτω ταις
ευφημιαις. Ει δε δη γραφοι περι αυτου· "Ὃς εν ταις ημεραις της σαρκος αυτου
δεησεις τε και ικετηριας προς τον δυναμενον σωζειν αυτον εκ θανατου μετα
κραυγης ισχυρας και δακρυων προσενεγκας, και εισακουσθεις απο της ευλαβειας,
καιπερ ων Υιος, εμαθεν εφ' ων επαθε την υπακοην," κατιθι βραχυ, και το της
ανθρωποτητος αναλογιζου μετρον. Ου γαρ αν απεθανεν ο χαρακτηρ του Πατρος.
Ἐπειδη δε και εν ταις της σαρκος ημεραις η ικετηρια γεγονε, σαρκος αν ειη το δειμα,
και της ανθρωποτητος ιδικως το κατορρωδησαι θανατον. Ουκουν ει και λεγοιτο
λαβειν το ονομα το υπερ παν ονομα, μη των της θεοτητος ορων αποσοβει τον Υιον ηι
Λογος εστι και εκ Θεου πεφηνε Πατρος. Ἦν γαρ φυσει και αληθως Θεος και προ των
της κενωσεως χρονων. Ἦ ουχι δη τουτο ερεις; {Β.} Πανυ γε. {Α.} Ἐπειδη δε πεφηνεν
ανθρωπος, καθεις εαυτον εις 572 κενωσιν και εις δουλου μορφην, γεγονε μεθ' ημων
και υπο Θεον, ουκ απεμπολησας οπερ ην, το δε της ανθρω ποτητος μετρον ουκ
ατιμασας. Συνεπτωχευσε γαρ ημιν πλουσιος ων ως Θεος. Τοιγαρτοι και υπο νομον
και μην και εν δουλοις και εν τοις ανομοις ελογισθη, και αυτον υπεστη τον κατα
σαρκα θανατον. Ἀλλ' ην αναγκαιον, τον φυσει τε και αληθως οντα Θεον και
ανεκποιητον εχοντα την επι τουτωι δοξαν μη τοις της κενωσεως εμφιλοχωρησαι
μετροις, αλλ' εις την ανωθεν τε και απ' αρχης και ιδικως ενυπαρχουσαν
παλινδρομησαι τιμην μετα του προσληφθεντος σχηματος. Ἀκουει τοινυν ως
ανθρωπος, καιτοι Θεος ων φυσει και Υιος· "Ἐγω σημερον γεγεννηκα σε·" και "Καθου
εκ δεξιων μου εως αν θω τους εχθρους σου υπο ποδιον των ποδων σου." Ἐπειδη γαρ
ολως γεγονεν ανθρωπος και καθηκεν εαυτον εις κενωσιν, γεγονε τε ουτω και υπο
Θεον· αναγκαιοτατα τε και πρεπωδεστατα τοις της κενωσεως συμπλαττεται μετροις,
και Θεον επεγραψατο μεθ' ημων τον φυσει τε και αληθως εαυτου μεν Πατερα, Θεον
δε ημων. ∆ια γαρ τοι τουτο και ημεις αυτοι, καιτοι την υπο Θεωι δουλειαν εχοντες
φυσικην, Πατερα καλουμεν τον Θεον, τηι προς τον Υιον συμμορφιαι πλουτουντες το
χρημα. Καταυλιζεται γαρ εν ημιν και ενυκηκεν ο Υιος δια του ιδιου Πνευματος, εν ωι
και δι' ου κραζομεν· "Ἀββα, ο Πατηρ." Ὅτι δε <εις> μηνυσιν ακριβη και οιονει
σημαντρον υιοθεσιας της προς Θεον το Πνευμα εστιν εν ημιν, δι' ου προς Υιον
μεμορφωμεθα, σαφηνιει γραφων ο Παυλος· "Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο Θεος
το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρδιας υμων, κραζον· Ἀββα, ο Πατηρ." {Β.} Ευ
λεγεις. {Α.} Οιμαι μεν ουν εγωγε τους δι' εναντιας καταναρκησειν ετι την
αντιστασιν, και το τοις της αληθειας αντιφερεσθαι λογοις ως απηχθημενον ηδη
διαρριπτειν. Ει δε δη τουτο μεν ουχι δρωιεν, ενστησονται δε και ερουσιν ετι Θεον
αληθως του Υιου τον Πατερα υπαρχειν, ουκ εισδεδεγμενης της οικονομιας εφ' ηιπερ
εφη Θεον εαυτου τον Πατερα· πως ουκ αναγκαιον ειπειν οτι νομοθετας μεν και
οριστας ων αν βουλοιντο νοειν η λεγειν παραδεξαιμεθα αν ουδαμως, πρεποι δ' αν
μαλλον ημιν ταις του Σωτηρος φωναις απο νεμειν το αληθες; Ἔφη τοινυν· "Ὅτι
πορευομαι προς τον Πατερα μου και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων."
∆ιατεινεσθων ουν, οτι και ημεις υιοι μετ' αυτου κατα φυσιν, ειπερ εστιν αυτος μεθ'
ημων κατα φυσιν υπο 573 Θεον. "Πορευομαι γαρ, φησι, προς τον Πατερα μου και
Πατερα υμων." Το δε Υιος ονομα, το ουσιωδως εκ Πατρος γεγεννησθαι δηλοι.
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πλειστοι δη ουν οσοι κατα φυσιν υιοι, μαλλον δε αριθμου κρειττονες· και το της
δυσφημιας παρεισθω πλατος, ει παντες υιοι κατα φυσιν, ταυτηι τοι και θεοι. Ἀλλ'
οιμαι που παντως αυτικα δη μαλα ερειν οτι ξενιον μεν εις ημας ημεροτητος Θεου το
της υιοτητος ονομα· (γηγενεις γαρ οντες την φυσιν, ουκ εκ Θεου γεγεννημεθα, κατα
γε τον αληθη της γεννησεως τροπον), εξωθεν δε ημιν και εισκεκριμενον, το χρηναι
καλειν Πατερα τον Θεον. Ειτα τι, φαιμεν αν και ημεις αυτοις, ω παντα τολμωντες
ευκολως, τι μη ουχι τοις ισοις απευθυνεσθε λογισμοις προς το ορθως τε και αμω
μητως εχον, παραληρουντες δε ουτως ουκ ερυθριατε μακρα; Πως γαρ ουκ αμεινον
διενθυμεισθαι σοφως ως επειπερ εστι κατα φυσιν εκ Θεου, τουτεστιν εκ της ουσιας
του Πατρος, ακαλλες αυτωι το συναριθμεισθαι κτισμασι, πρεποι δ' αν μαλλον το ειναι
Θεον; και επειδη πεφηνεν ανθρωπος, εισποιητον τε και επακτον ειη δηπου παντως
αν μετα της σαρκος και των της ανθρωποτητος μετρων το υπο Θεωι γενεσθαι τον εξ
αυτου; {Β.} Ἀλλ' ει μηδεν, φησι, το διαφορον εν Υιωι, Θεος δε ουτως εστιν ωσπερ αν
νοοιτο και ο Πατηρ, παντως που και ισον ερεις και κατ' ουδεν ολως
μειονεκτουμενον. Ειτα πως εφασκεν αυτος· "Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστιν;" {Α.}
Θεου γαρ, ειπε μοι, προς Θεον, ει επ' αμφοιν νοοιτο το φυσει τε και αληθως, ποιαν αν
τις ιδοι την διαφοραν, η τι το μεσολαβουν κατα γε το ετεροιως εχειν; Ἐπειδη δε
χαρακτηρα του Πατρος ακρως τε και περα λογου παντος οιονει πως
εκτετορνευμενον εις εμφερειαν φυσικην διεβεβαιουμεθα τον Υιον, πως αν ημιν,
ειπερ αληθως εν μειοσι και ουχι τελειως εστιν εν οις ο Πατηρ, κατασημηνειεν αν εν
εαυτωι τον αμεινω τε και υπερκειμενον κατ' αυτους; Ου γαρ που το ενδεες του
τελειως εχοντος εικων τε και ομοιοτης απαραποιητος παντελως ειη αν· αλλ' ουδ' αν
Θεος υπεραλλοιτο Θεον, ηγουν εν χειροσιν ατερος ατερου νοοιτο ποτε κατα γε το
ειναι Θεος, επει μηδε ανθρωπος ανθρωπου, κατα γε το ειναι τουθ' οπερ εισι,
διαφεροι αν. Ῥωμηι μεν γαρ και φρονησει και τοις κατ' αρετην αυχημασι, και μην και
ποσοτητι και υφεσει σωματος, δυσειδειαι τε και ευμορφιαι και χρωματος ετεροτητι
διενεγκειν ο δεινα του δεινος λεγοιτ' αν εσθ' οτε. Ει δε δη 574 τις ελοιτο σαφως
Πετρου τε και Παυλου τις αν ειη τυχον ο της ουσιας ορος αναμαθειν, ισον επ' αμφοιν
ευρησει και ωσαυτως εχοντα κατα παν οτιουν, το δε δη μειον η οτι, φληναφως,
οιμαι που, και ουκ εκ νου του σωφρονος διασκεψαιτ' αν. Μειζονα τοινυν επειπερ
ειναι φασι τον Πατερα, τι δη αρα το υπερτερουν εν αυτωι, και ωι το μειζον εισβεβηκεν
αποδεικνυντων αυτοι! {Β.} Ἆρ' ουν διημαρτηκε ταληθους ο Υιος φασκων· "Ὅτι
μειζων μου εστιν ο Πατηρ;" {Α.} Και πως αν ψευσαιτο λεγων· "Ἐγω ειμι η αλη θεια;"
Ἀλλ' οπως μεν αν νοεισθαι πρεποι την του Σωτηρος φωνην παρεισθω νυνι. Καιρωι
γαρ ειρησεται. Φραζε δε ο φημι, μια θεοτητος φυσις η παντων τεχνιτις και των ολων
δημιουργος γινωσκεται προς ημων; "Κυριος γαρ ο Θεος ημων Κυριος εις εστιν," η
ουκ αληθης ο νομος; {Β.} Ἀληθης. {Α.} Ἁπλουν δε υπαρχον και μονοειδες το Θειον,
εν αγιαι Τριαδι πιστευεται και γινωσκεται, εν τε Πατρι, φημι, και τωι Υιωι και τωι αγιωι
Πνευματι. Ἦ αρα τι φης παρα τουτο ετερον και διδασκειν εχεις; {Β.} Ουδ' οπωστιουν.
{Α.} Ουκουν εις μιαν μεν και την αυτην συνενεγκοντες φυσιν και εις ταυτοτητα
συνεισδεοντες των ειρημενων εκαστον, μετα και του υπαρχειν ιδιοσυστατως, ενα
Θεον προσκυνησομεν και ενι τωι των ολων Θεωι λατρευσομεν. ∆ιελοντες δε και
κατατεμοντες εις ετεροτητα φυσικην και αναμερος εκαστον εν ιδιαι τινι τιθεντες
φυσει, τρεις ηδη θεους και ουχ εκοντες ομολογησομεν. Ειτα τις αν ημας εξελοιτο του
πεπλανησθαι λογος, ει τηιδε διακει σομεθα; Πως δε ουχι παντος αν αμαρτοι λογισμου
καλου τε και αγαθου τρεις ημιν ει τις ανθ' ενος διακηρυττει θεους; Ἀλλ' οιμαι
κατορρωδησαντες το αναφανδον ελεσθαι ληρειν, Θεον μεν και αληθη τον Πατερα
ερουσι, δυσφημιαν δε την σφισιν αυτοις εντριβη και πρεπουσαν μονοις κατα χεοντες
του Υιου, γενητον μεν ερουσι και εκτισμενον, τηι της θεοτητος δοξηι καθαπερ τινα
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκιαν επαλειφοντες και ψιλοις ονομασιν εκτετιμησθαι πιστευοντες· του γε μην ειναι
φυσει τε και αληθως Θεον ανεδην εκπεμψουσιν. Ειτα τις ουτω νωθης τε και
παρειμενος, εν γε τοις εθελουσι φρονειν ορθως, ος ουχι των ουτω διεγνωκοτων
πλειστην αν οσην ποιησαιτο την καταβοην και της αμετρου τερθρειας καταμειδιασας
ερει· ει μη Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, εισποιητον δε αυτωι τουνομα καθ' υμας, τι
μαθοντες αυτον τωι Θεωι και Πατρι συγκρινετε και το μειον η υπερτερουν 575 επ'
αμφοιν δοκιμαζετε, καιτοι παντος, οιμαι, λογου σοφου τε και αναγκαιου τας προς
αλληλα συγκρισεις απονε μοντος πραττεσθαι τε πρεπωδεστερον αναπειθοντος τοις
ομοφυεσι προς τα ομοφυη, και οσαπερ αν φαινοιτο ταυτα κατ' ουσιαν, ηγουν κατ'
ουδενα τροπον εκσεσοβημενα προς το ετερως εχειν; Χρημα μεν γαρ λογικον αγγελος
τε και ανθρωπος· πλην εστι τις εν αμφοιν η διαφορα και την εισαπαν ουκ εχει προς
αλληλα συνδρομην. Ὅταν τοινυν ο της των αγγελων ευκλειας και υπεροχης
βασανιζηται λογος, αγγελον αγγελωι παραβλητεον. Ει δε δη τις και εφ' ημων τουτο
δρυη, καλως Παυλος μεν του δεινος διοισει τυχον, Πετρος δε αυ ετερου του των
καθ' εαυτον. Θεος δε ο παντων και επι παντας απαραβλητον τι χρημα και
ασυγκριτως υπερτερουν και επει τοι παντων εστιν ανωτατω και εις ληξιν αναφοιται,
τοις πεποιημενοις αστιβη και ανεμβατον, ποιον αν εχοι το παρεπομενον και αγχου
και παραβραχυ και εις τουτο ηκον ηδη πως ως αμιλλασθαι κατατολμαν και οτι μη
μειον αμφιγνοεισθαι λοιπον; Ἦ ου δοκει σοι γελωτα τε οφλειν και νου παρολισθειν
αγαθου και μην και ορθης εκσεσοβησθαι φρενος, ει τι των εν κτισμασι
κατηριθμημενων κατατολμυη λεγειν· Ὁ παν των Θεος και Πατηρ μειζων μου εστι;
Τισιν αν, ειπε μοι, των οντων αυτος την ουτω θρασειαν και σφαλερωτατην
εφαρμοσαις φωνην; Ἀγγελοις αρα και Ἀρχαγγελοις, ηγουν Ἐξουσιαις, Θρονοις τε
και Κυριοτησι; Πως γαρ η ποθεν τωι οικειωι δημιουργωι φιλονεικησει το ποιηθεν;
Ἀμαθεστατα τοιγαρουν το παντη τε και ολοτροπως διεστηκος κατα φυσιν, ειπερ
οιονται Θεον μεν ουκ ειναι κατ' αληθειαν τον Υιον, παρηχθαι δε μαλλον γενητως εις
υπαρξιν, αντιπαρεξαγουσι τωι Πατρι και το ισον η μειον επ' αμφοιν βασανιζουσιν.
{Β.} Ἔοικε. Φασι δ' ουν ομως οτι Θεος μεν εστιν ο Υιος, μειζων δε ο Πατηρ. {Α.} Ειτα
που το μειζον εν τωι Πατρι και μεντοι το μειον εν τωι Υιωι καταθρησαιμεν αν, ει την
του Θεου φυσιν, ητις ποτε εστιν, ως ενι κατοπτριζοιμεθα; Ἦ ουχι το Θειον ερουσιν
ασωματον τι και αναφες, αποσον τε και αναυξες, και χρονου παντος πρεσβυτερον,
αει ον και ωσαυτως εχον, αυτο τε εν εαυτωι και εξ εαυτου παντελειον; {Β.} Οιμαι γε.
{Α.} Τινα δη ουν τροπον υπερανεστηξοι τε και υπερφεροιτο αν Θεος Θεου; Ἦ ουκ
αναγκη το κατα τι γουν ολως μειονεκτουμενον του της θεοτητος ορου παρολισθειν,
ει μητε εις ακρον ηκει των της θεοτητος αγαθων, εν ενδειαι 576 τε του τελειως
εχοντος καταφωραται πεσον; {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Ου γαρ, οιμαι, φαιεν αν ως ποσοτητι
μετρητηι το μειζον εν τωι Πατρι· περα γαρ ποσοτητος το ασωματον· ουδ' αυ οτι του
Γεγεννηκοτος υστερογενης ο Υιος. Ἀει γαρ οντος Πατρος του Πατρος και
αλλοιωσεως και μετα βολης ουκ εις ετερον τι παρα τουτο καλουσης τον αει τε και
ωσαυτως εχοντα Θεον, ην δηπου παντως το εξ αυτου συναναρχον τε και συναΐδιον
και τηι του τεκοντος υπαρξει συμπαρομαρτουν. {Β.} Μειων, φησιν, ο Υιος, ου
ποσοτητι τηι κατα σωμα· πως γαρ; Ἀλλ' οτι μη εν οις ο Πατηρ. {Α.} Φερε δη ουν τα της
θεοτητος αξιωματα φιλοκρι νουντες ευ μαλα, κατιδειν σπουδαζωμεν ει εμπρεποι
μεν μονωι ταυτι τωι Πατρι, ηκιστα γε μην τωι Υιωι κατα τον ισον τροπον η ωσπερ
αμελει και αυτωι τωι Πατρι. Ἀλλα μοι τουτι και προ γε των αλλων ερομενωι φρασον.
Ἆρα γαρ ει προυχει τε και υπερεφυ τον Υιον ο Πατηρ, ουχ εψεται παντως τωι τοιωσδε
κρειττονι το χρηναι πλεονεκτειν ου καθ' ενα τροπον, αλλα κατα παν οτιουν των οσα
εστι θεοτητος ιδια; {Β.} Και πανυ. {Α.} Ει δε εν ισωι φαινοιτο του Υιου το εφ' απασιν
ισοστα τουν, ουκ αν ευ μαλα διακρουσαιτο την εν γε τωι δειν μειονεκτεισθαι
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συκοφαντιαν; ∆εδοσθω γαρ οτι και το αγαν υπερκειμενον εθελουσιως εσθ' οτε προς
το των υποκα θημενων σμικροπρεπες, την ιδιαν καταβιβαζει δοξαν· το δε εν μειοσι
τε και ελαττον αληθως, πως αν την οικειαν υπεραλοιτο φυσιν, και περα μεν των
οικειων αφικοιτο μετρων, τοις δε του λιαν υπερκειμενου φιλονεικησοι
πλεονεκτημασιν; {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Πως ουν ημιν ο Υιος της του Θεου και Πατρος
ουσιας ακριβη τινα τυπον οιονει και γραφην τα καθ' εαυτον ανιστας, και εις την του
τεκοντος επιδειξιν την ιδιαν ευ μαλα παρακομιζων φυσιν, "Ὁ εωρακως εμε, φησιν,
εωρακε τον Πατερα. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν;" Ειπερ ουν εστιν ουκ εν οις ο Πατηρ,
τι μαθων αυτον εν ιδιαι φυσει ζωγραφει, και εν ειναι φησι προς το τελειως εχον το
τουδε καταδεες και ηττωμενον; {Β.} Ουκ αν ωδε εχοι, κατα γε το αυτωι μοι δοκουν.
{Α.} Ουκουν–τετραψομαι γαρ επι το χρηναι λοιπον τα οσαπερ αν την θειαν ημιν και
ανωτατω κατακαλλυνοι φυσιν, ως αν οιος τε ω, κατιδειν–, φερε δη, φερε κατα
σκεπτωμεθα ποτερα μειζονως εν τωι Πατρι ηγουν ελαττον η χρη το της θεοτητος
καλλος εκπρεπες εν Υιωι; 577 {Β.} Ὡς αριστα μοι ταυτι διεσκεφθαι δοκεις. {Α.}
Ὑποφερει τοινυν τοις της θεοτητος σκηπτροις και ζυγωι δουλειας εγκαταδεσμει παν
οσον εστι τελουν εν κτισμασιν ο θεσπεσιος Μελωιδος, φιλοθεως σφοδρα και
ορθοτατα τουτο δρων. Ἔφη γαρ που προς τον των ολων γενεσιουργον· "Κατ' αρχας
συ, Κυριε, την γην εθεμελιω σας, και εργα των χειρων σου εισιν οι ουρανοι. Αυτοι
απολουνται, συ δε διαμενεις, και παντες ως ιματιον παλαιω θησονται και ωσει
περιβολαιον ελιξεις αυτους και αλλαγη σονται, συ δε ο αυτος ει και τα ετη σου ουκ
εκλειψουσιν, οτι τα συμπαντα δουλα σα." Και μην και δοξολογιαις καταγεραιρειν
αυτον τους τε ουρανους των ουρανων επιταττει, και ηλιον και σεληνην, αστρα τε
και φως, υδωρ τε το υπερανω των ουρανων. Και προς μεν ανθρωπους φησι· "∆ευτε,
προσκυνησωμεν και προσπεσωμεν αυτωι και κλαυσωμεν εναντιον Κυριου του
ποιησαντος ημας, οτι αυτος εστιν ο Θεος ημων και ημεις λαος νομης αυτου και
προβατα χειρος αυτου." Ἀγγελων δε περι, και των ετι λειτουργιαν εχοντων την
ανωτερω· "Ευλογειτε τον Κυριον παντες οι αγγελοι αυτου, λειτουργοι αυτου
ποιουντες το θελημα αυτου. Ευλογειτε τον Κυριον παντα τα εργα αυτου." Συνιης ουν
οπως τωι της δουλειας ζυγωι τα συμπαντα καθειργνυς, προβατα μεν χειρος αυτου
κατωνομασε τους επι της γης, ωιδους δε και λειτουργους παριστησι τους αγγελους;
{Β.} Συνιημι. {Α.} Ἄθρει δη ουν τα προβατα της χειρος του Θεου και Πατρος ιδια
λεγοντα τον Υιον και ζυγον ημιν επιτιθεντα δουλειας. Ἔφη γαρ ωδε· "Τα προβατα
τα εμα της φωνης μου ακουουσι, καγω γινωσκω αυτα, και ακολουθουσι μοι· καγω
διδωμι αυτοις ζωην αιωνιον, και ου μη απολωνται εις τον αιωνα, και ουχ αρπασει
τις αυτα εκ της χειρος μου. Ὁ Πατηρ μου, ος δεδωκε μοι, παντων μειζων εστι, και
ουδεις δυναται αρπαζειν εκ της χειρος του Πατρος μου. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν."
Προβατα τοινυν ημεις του Θεου και Πατρος, ουδεν δε ηττον και του Υιου διακεκλη
μεθα και εσμεν. Και μην οτι και αγγελοι λειτουργουσιν αυτωι, ευκολως αν μαθοις εξ
ιερων και τουτο Γραμματων. Ὁ σοφος γαρ εφη Ματθαιος, ως αποδραντος τε ηδη και
οιχομενου προς το μηδεν του πειραζοντος Σατανα νενηστευ κοτα Χριστον, "Ἰδου
αγγελοι προσηλθον και διηκονουν αυτωι." Και μην και εν κυκλωι τον υπερφυα τε και
επηρμενον αυτου περιεστασι θρονον δοξολογουντα τα Σεραφιμ, αγιον 578 τε αυτον
και μην οτι Κυριος των δυναμεων ονομαζοντα, πληρη τε ειναι λεγοντα τον τε
ουρανον και την γην της δοξης αυτου. Ὁ δε δη καταρχων εν ισωι των ολων, ισοχειρ
τε και ισοσθενης τωι Πατρι και ου μειον ευκλεες (πλεα γαρ τα παντα της δοξης
αυτου), και προς τον των ολων μειζονα το εν ταυτοτητι φυσικηι διακεκτησθαι
λεγων, πως ουκ αν εχοι το ισοστατουν; Ἦ εχεις τι νοειν η φρασαι οποι ποτε αν
υπεραλοιτο μεν η του Πατρος δοξα, μειονεκ τοιτο δ' αν η Υιου, συμπαρομαρτειν ουκ
εχουσα και το συνεκτεινεσθαι παραιτουμενη ενδειαι των ισων; {Β.} Ουκ αν εχοιμι
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοειν. {Α.} Τι δε δη αρα και η χειρ ημιν κατασημανει του Πατρος; Ποτερα την
παντουργικην ενεργειαν, ηγουν την ισχυν; Ἀμεινων γαρ πως αει σωματικης
φαντασιας ο περι Θεου λογος. {Β.} Ταττοιτο αν επ' αμφοιν εικοτως, καθαπερ εγωιμαι·
λυπει γαρ ουδεν. {Α.} Ευ λεγεις, αλλα το τοι μειον και ως εν υφεσει πεπιστευ μενον η
εν οις αν ειη το υπερτερουν, πως αν ετι και ισουργον και ισορροπουν εις δυναμιν
ορωιτο τε και λεγοιτο; Πως δ' αν εχοι το ισοκλεες τωι Πατρι και της προς αυτον
ενοτητος το δι' εμφερειας της εις ακρον ηκριβωμενον; "Ἐγω γαρ, φησι, και ο Πατηρ
εν εσμεν," καιτοι το εις ληξιν ηκειν την ανωτατω μεμαρτυρηκως αυτωι· "Ὁ Πατηρ
μου γαρ, εφασκε, παντων μειζων εστιν." {Β.} Ουκ αν εχοι, πολλου γε και δει· μειων
γαρ ειπερ εστι κατα τι γουν ολως, συνυφιζησειεν αν αυτωι παντα τα αυτου. {Α.}
Ουκουν τοις του Πατρος αξιωμασι παρεποιτο αν ουδαμως κατ' ουδεν ηττωμενος. Το
δε εν ισοις ειναι μη λαχων, ουδ' αν, οιμαι, φαιη προς αυτον, και τουτο εκ παρρησιας,
οτι "Παντα τα εμα σα εστι και τα σα εμα." Φερε γαρ, ει δοκει, προσνεμωμεν μεν το
υπερκεισθαι δειν τωι Πατρι, φωμεν δε ειναι καταδεα τον Υιον. Ειτα ποιος ημιν ο της
ευτεχνιας αναφανειται τροπος ος εφαρμοσειε μεν απαντα τωι Υιωι τα του Πατρος, τωι
δ' αυ Πατρι τα του Υιου, εν δε δηπου παντως των ενειναι λεγομενων τωι Πατρι
νοηθειη αν το υπερκεισθαι τε και υπερτερειν; Ειτα πως ιδιον εσται τουτο του Υιου,
καιτοι λαχοντος το μειον; Και ει το μειον ιδιον του Υιου, πως αν γενοιτο και του
Πατρος, του υπερκεισθαι λαχοντος, διηπορημαι μεν εγω, συ δε ημιν εκδειξειας αν
οπως. {Β.} Ουκ αν εχοιμι. ∆υσδιαφυκτον γαρ κομιδηι της εννοιας το χρημα. {Α.}
Ἡκετω δη ουν κατα ρουν ο λογος, και οιμον ιτω την προκειμενην· ερησομαι δε τι
και αναγκαιον. Ἆρ' ουκ 579 εν μονηι κεισεται τηι του Πατρος εξουσιαι το και
πταισματων ελευθερουν και την δυσαπονιπτον ημων απαλειφειν αμαρτιαν; {Β.}
Φημι δη. {Α.} Και πως ου λιαν επισφαλες το κατακολουειν απο τολμαν, καιτοι τοις
ισοις εμπρεποντα κατορθωμασι, τον Υιον, και ως εστιν εν μειοσιν η εν οις ο Πατηρ
ριψοκινδυνως ειπειν; Ὧν γαρ αν βουλοιτο και αυτος ανιησιν αμαρτιας. Την γουν
αμνησικακιαν προσιεσθαι παραινων, χρηναι τε αυτης εξηφθαι διδασκων, "Ἐαν γαρ
αφητε, φησι, τοις ανθρωποις τα παραπτωματα αυτων, αφησει και υμιν ο Πατηρ
υμων ο ουρανιος·" αναθεις δε τωι Πατρι το ανειναι δυνασθαι κατ' εξουσιαν τας
αμαρτιας ων αν ελοιτο τυχον, αυτος εαυτωι την επι τωιδε κατορθωσιν κατεγγυαι
λεγων· "Ἵνα δε ειδητε οτι εξουσιαν εχει ο Υιος του ανθρωπου επι της γης αφιεναι
αμαρτιας (τοτε λεγει, φησι, τωι παρα λυτικωι)· Ἐγερθεις αρον σου την κλινην και
υπαγε εις τον οικον σου." Το τοινυν ισον εν εξουσιαι και ενεργειαι ταυτον πως αν
γενοιτο καταδεες και εν δευτεροις ετι κατα τεταξεται; {Β.} Ουκ αν γενοιτο· σαφης
γαρ ο λογος. {Α.} Ἐπιμαρτυρησαι δ' αν τοις ειρημενοις το ακριβες και ο θειος ημιν
υποφωνησας Παυλος· "Τις εγκαλεσει κατα εκλεκτων Θεου; Θεος ο δικαιων· τις ο
κατακρινων;" Και την επι τουτωι μεγαλουργιαν μετατιθεις εις τον Υιον, απονεμων τε
αυτωι το δικαιουν δυνασθαι τους πεπιστευκοτας, γραφει παλιν ωδι· "∆ικαιωθεντες
ουν εκ πιστεως, ειρηνην εχομεν προς τον Θεον δια του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου." Οικειοι γαρ ημας η πιστις τωι Θεωι και Πατρι και αγχου καθιστησι δι' Υιου·
δικαιοι δε ημας, κατα γε τον αληθη τε και ακιβδηλευτον λογον, ουκ αναμερος μεν ο
Θεος και Πατηρ, αναμερος δε αυ και ιδικως ο Υιος· αλλ' ηπερ αν ειναι νοοιτο
δικαιωσις η παρα Πατρος, αυτη που παντως εστι του Υιου· και ηνπερ αν ο Υιος
χαρισαιτο, ταυτην ειναι θετεον του Πατρος. Ὥσπερ γαρ την εις το ειναι παροδον δι'
Υιου τα παντα διεκληρωσατο και ουχ ετερον εχει δημιουργον τον δι' ου παρηχθη
προς υπαρξιν τα κεκλημενα προς γενεσιν, ουτω δη σωζεται δι' αυτου τα της εν
αρχαις ευταξιας απολισθησαντα, και την εις το ευ ειναι παλιν δεχεται διαμονην,
προς το ακριβες εκαστα της οικειας φυσεως αναθεοντα καλλος. {Β.} Πειθομαι. {Α.}
Και γουν ο θειος εφη Μωσης φειδους ηξιωσθαι της ανωθεν και παρα Πατρος, καιτοι
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκληρον και δυσαγωγον 580 οντα, τον Ἰσραηλ. Γραφει γαρ ωδι· "Ὡς αετος σκεπασαι
νοσσιαν εαυτου, διεις τας πτερυγας αυτου, εδεξατο αυτους και ανελαβεν αυτους επι
των μεταφρενων αυτου." Ἐνηργη κεναι γε μην αυτο δη τουτι διισχυριζεται λεγων ο
Υιος· "Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, η αποκτεινουσα τους προφητας και λιθοβολουσα
τους απεσταλμενους προς αυτην, ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα σου ον
τροπον ορνις επισυναγει τα νοσσια εαυτης υπο τας πτερυγας και ουκ ηθελησατε;
Ἰδου αφιεται υμιν ο οικος υμων ερημος." Και ου δη τι δρωντες των αβουλοτατων
παρωσομεθα μεν ως αεργη τον Πατερα, μονωι δε οτι προσηκοι τωι Υιωι την επι τωιδε
δοξαν ελειν, αριστα εχειν ερουμεν. Ἀλλ' οτι το επ' αμφοιν ολοτροπως ισοστατουν
και το εν ουσιαι ταυτον και μην οτι μονοειδες τε εστι και εν απλοις το Θειον, ενεργον
ημιν δι' Υιου τον Πατερα και Θεον εφηκε νοειν, υποψιας απασης της ως εν υφεσει τηι
υπουργικηι νοουμενης ιουσης ως απωτατω και αδικουσης ουδεν εις γε τον ισοτητος
τε και ευκλειας τροπον, τον εκ Θεου Πατρος πεφηνοτα Λογον. Ἐνεργει γαρ ο Πατηρ
ως ιδιαι δυναμει χρωμενος τωι Υιωι, ζωσηι τε και παρ' αυτον ουχ ετεραι, κατα γε το
ειναι Θεον εκ Θεου και εν Θεωι φυσικως, ει και μετεστιν εκατερωι το γουν εν υπαρξει
νοεισθαι τηι καθ' εαυτον. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ὅτι δε φυσει τε και εξουσιαι και ενεργειαι
θεοπρεπει τηι κατα παν οτιουν ουδαμοθεν αν καταδεα κατοψομεθα τον Υιον η ωσπερ
αν εχειν νοοιτο και ο Πατηρ, αναμαθοις αν, οιμαι που, κακ τωνδε ραιδιως. ∆ια μεν
γαρ της Ἡσαΐου φωνης ο Θεος εφασκε και Πατηρ· "Ἐπιστραφητε προς με, και
σωθησεσθε, οι απ' εσχατου της γης. Ἐγω ειμι ο Θεος και ουκ εστιν αλλος. Κατ'
εμαυτου ομνυω, ει μην εξελευσεται εκ του στοματος μου δικαιοσυνη, οι λογοι μου
ουκ αποστραφησονται." Το δε δη λαμπρον αυχημα του Πατρος, το και καλειν
δυνασθαι και ανασωζειν φημι τους απ' εσχατου της γης, και λαλειν μεν την
δικαιοσυνην, ευσθενη δε ουτω και αποστροφης αμεινω διακεκτησθαι τον λογον,
περιθειης αν ετερωι τωι παρ' αυτον, ειπε μοι; {Β.} Ουκ εγωγε· μονωι γαρ αν πρεποι Θεωι
τα ιδικως αυτου τε και μονου. {Α.} Ει δε δη τοις ισοις αυχημασι και η του Υιου κατα
καλλυνοιτο φυσις, και ισομοιρουσαν εχοι την δοξαν, αρα αν ετι το μειον αυτωι
πρεποι αν, ω 'γαθε, κατα τι γουν ολως; {Β.} Ουδαμως. {Α.} Πευσηι τοιγαρουν βοωντος
αναφανδον· "∆ευτε προς 581 με, παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω ανα
παυσω υμας. Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας." Ἦ ουχι τουτο εστι το "Ἐγω ειμι ο Θεος
και ουκ εστιν αλλος;" Θειωι γαρ υπεζευκται τα παντα ζυγωι, και τοις της δουλειας
επηχθισται μετροις. Περι δε γε των οικειων λογων ωδε πη φησιν· "Ἀμην λεγω υμιν,
εως αν παρελθηι ο ουρανος και η γη, ιωτα εν η μια κεραια ου μη παρελθηι απο του
νομου εως αν παντα γενηται. Ὁ ουρανος και η γη παρε λευσεται, οι δε λογοι μου ου
μη παρελθωσι." Συνιης ουν οπως παθειν ουκ ανεχονται την αποστροφην οι δι' Υιου
λογοι, καθαπερ αμελει και οι του Πατρος; {Β.} Συνιημι. {Α.} Και προς γε τουτοις ερω,
το προνοειν δυνασθαι των οντων, ως εξω χειρος ανειναι της εαυτου παντελως
ουδεν, ουχ ετερωι τωι μαλλον, μονωι δ' αν και σφοδρα εικοτως ορωιτο προσον τωι των
ολων κρατουντι Θεωι. Ἢ ουκ αριστα σοι ταυτι φαναι τε και καταθρησαι δοκω; {Β.}
Ἄριστα γε. {Α.} Ἰσογενη τοιγαρουν την των ολων προνοιαν ποιου μενους ευρησομεν
τον τε Πατερα και τον Υιον. {Β.} Πως εφης; {Α.} Περι μεν γαρ του Θεου και Πατρος
αυτος εφασκεν ο Υιος· "Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ αυτων ου
πεσειται επι την γην ανευ του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις;" Ὁρωιτο δ' αν και
αυτος την ουτω μακραν και επι παντα διηκουσαν απονεμων φειδω και τοις των
οντων ευτελεστατοις και ων ο λογος ου πολυς. Ἐπειδη γαρ τους της Ἰουδαιας ορους
αφεις, εις την των Γεργεσηνων μετεφοιτησε γην, απεσοβει μεν ανθρωπων τα
πονηρα δαιμονια, τα δε τοις θειοις εικοντα νευμασιν, εδρα μεν αναγκηι το
κεκελευσμενον, χοιρων γε μην εζητει την εξουσιαν. Ειτα ο παντα υπο ποδας εχων
ανιησιν εκων και σφιν ιεναι κελευει· τα δε τοις υδασιν ενιεντα θερμως τας συων
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγελας ομιλαδον αποπνιγουσιν. Ἆρ' ουν, ειπε μοι, τοις ουτω βδελυρωτατοις και
ακαθαρτοις πνευμασι κατενευσε την φιλοτιμιαν, και διαπεραινεσθαι το δοκουν
ηφιει Χριστος τοις ουδεν εθελουσιν αγαθον; Και μην απιθανον κομιδηι το γουν τι
τοιουτον ημας εννοειν· αλλ' ην αναγκαιον ου μειον η ο Πατηρ και την των οντων
προνοιαν ανηφθαι τον Υιον, τουτο τε αυτο δι' ενεργεστατων ημιν κατεδειξε
πραγματων, ινα το της κατα παν οτιουν ισοτητος καλλος λαμπρον τε και
ακιβδηλευτον επ' αμφοιν διαφαινοιτο. {Β.} Και πως αν γενοιτο τουτο, φησι· που δε
το ισον επ' αμφοιν ορωιτο αν, υποταττομενου τε και υφιζανοντος 582 του Υιου, περι
ου φησιν ο θεσπεσιος Παυλος· "Ὅταν δε υποταγηι αυτωι τα παντα, δηλονοτι εκτος
του υποταξαντος αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι
αυτωι τα παντα, ινα ηι ο Θεος τα παντα εν πασιν;" {Α.} Ειτα τι τουτο ερουσι, το
υποτεταχθαι φημι τωι Πατρι τον Υιον, η και οπως αν εξωσειαν της προς αυτον
ισοτητος τον εξ αυτου κατα φυσιν γεγεννημενον; Ου δ' αν ολως ο της φυσεως ημιν
πολυπραγμονηται λογος, τι το χρημα της υποταγης ανοητοτατα παρεισκρινεται, τοις
της ουσιας λογοις ουκ εγγραφομενον; {Β.} Ὅτι εκ του υποτεταχθαι, φησιν, η της
ουσιας ποιοτης ευ μαλα διαγινωσκεται. {Α.} Και μην, ω φιλοτης, αναμαθοις αν και
λιαν ακονιτι τον επι τωιδε λογον ως σαθρος τε εστι και αμαθιας εμπλεως. "Πνευματα
μεν γαρ προφητων προφηταις υποταττεται," κατα το γεγραμμενον, και οι του
δεινος, φερε ειπειν, υιοι τωι ιδιωι γεννητορι, καθαπερ αμελει φαιην αν οτι τωι μεν
Ἀβρααμ ο Ἰσαακ υπεταττετο, τωιδε δε αυ παλιν ο εξ αυτου. Ἀλλ' ουτε τα των
προφητων πνευματα δια την εις αλληλα γενομενην υποταγην ανομοιαν αυτοις την
φυσιν ετιθει, ουτε μην ετεροφυα τε και εκφυλον τον μακαριον Ἰσαακ, επειπερ αιδοι
τηι προς πατερα νικωμενος, υπεταττετο και καλον υιοτητος ξενιον εδιδου τωι
φυσαντι την υπακοην. Ει μεν ουν οις αν εγγενοιτο της υποταγης το χρημα παντη τε
και παντως ετερουσιους ορασθαι ποιει και θεσμων εξιστησι φυσικων, διαπεπηχθω
καλως, εστατω τουτο και εφ' Υιου, και αληθης εστω ο λογος. Ει δε τοις της ουσιας
λογοις παρενοχλει μεν ουδεν, τροπος δε, οιμαι, τις ουτοσι τιμης και υπακοης, ως εξ
υιου προς πατερα, και θεληματων αστεια ροπη το εικος και πρεπον εκτετιμηκοτων, ο
μηδε εφ' ημων αυτων κατα των της φυσεως ισχυει λογων· τι προσνεμουσιν αμαθως
και ως δυσανατρεπτον κομιδηι κατεξανιστασιν οι δειλαιοι τωι εκ Θεου κατα φυσιν
Θεωι; Ἦ γαρ ουχι γεγραφεν ο Λουκας περι τε αυτου του Χριστου και της αγιας
Παρθενου και του νομισθεντος κατα σαρκα πατρος οτι "Ἦν υποταττομενος αυτοις;"
{Β.} Ναι γεγραφεν ομολογουμενως. {Α.} Ἆρ' ουν, ω 'γαθε, και ανθρωπου φυσεως
ερριφθαι κατοπιν υποτοπητεον αυτον, καιτοι Θεον εκ Θεου πεφηνοτα, και
απορρητως γεγεννημενον, επει και αυτοις υπετιθει τα καθ' εαυτον, και υπεταττετο
μεν τηι κατα σαρκα μητρι, 583 αιδοι δε ηττωμενος τηι προς Ἰωσηφ το ως πατρι πρεπον
εχαριζετο γερας; {Β.} Ουδαμως, θορυβει δε λιαν η υποταγη και του το μειον εχειν
αυτον υποψιας εμποιειν ουκ ανικανως εχει. {Α.} Ἀλλ' ουχι τοις εν πιστει βεβαιως
ερηρεισμενοις ενεργασαιτ' αν το κατα τι γουν ενδοιασαι δειν, οι τον ασινη τε και
ακαπηλευτον εν ιδιαις ψυχαις εισοικισαμενοι λογον, την απατεωνα και βωμολοχον
των διεστραμμενων ου προσιενται δοξαν, διαμεμνηνται δε μαλλον του μακαριου
γραφοντος Παυλου· "Λογισμους καθαιρουντες και παν υψωμα επαιρομενον κατα της
γνωσεως του Θεου, και αιχμαλωτιζοντες παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου."
Ἀναπνει μεν γαρ εσθ' οτε και αναφυσαται πολυ κατα γε της δοξης του Μονογενους
των δι' εναντιας ο λογος, και εξ αυτων ημιν των ιερων Γραμματων αρτυει το κατη
γορημα, οποιον δη τουτο εστι το δεινον, ως οιονται, και αειθρυλλητον προβλημα·
"Ὅταν δε υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι
υποταξαντι αυτωι τα παντα." Ἀλλ' οι νηψει τηι κατα Θεον διεγηγερμενοι προς
συνεσιν την ευμαθη τε και απαραφθορον κατατυ ραννουν της αληθειας ει θεασαιντο
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ρητον, και ουτι που δι' εαυτο (γεγραπται γαρ ορθως), ταις δε των δι' εναντιας
παρατροπαις εις γε το δοκειν ουκ ορθως ειρησθαι παρω θουμενον, τοτε δη τοτε τοις
της αληθειας οπλοις ερηρεισμενοι, παν υψωμα καταστρεφουσι λογισμων ασυνετων,
και χωρουν ηδη πως εις αποστασιν ελκουσι το ρητον αντιπαρατρεποντες ευσθενως
εις υπακοην του Χριστου, τουτεστιν εις οικονομιαν την μετα σαρκος. Το γαρ τοι της
υπακοης ονομα τε και χρημα τον της δουλειας ημιν κατασημαινει καιρον, οτε Θεος
ων γεγονεν ανθρωπος, και το κατα παντων κρατος ουκ εισποιητον εχων, αλλ' ως εκ
Θεου Θεος, κεχρηματικε δουλος, εν μορφηι τε ων και ισοτητι του Πατρος, τεταπει
νωκεν εαυτον, καθεις αβιαστως εις εκουσιον κενωσιν. Ταυτηιτοι, και μαλα εικοτως,
εν τοις καθ' ημας γενεσθαι πεπιστευμενος, την κοινην δη ταυτην απαντων φυσιν
μετα των αυτης μειονεκτηματων εδεχετο· μειονεκτημα δε φυσεως γενητης ως προς
Θεον το υποτεταχθαι δειν. Πλην ουκ εν γε τωι υποτεταχθαι τοις ουσι το ειναι εστι,
κατα γε το εκεινοις αδιοριστως δοκουν και ατημελως ειρημενον, αλλ' οντα τε και
υφεστηκοτα κατ' ιδιον λογον, και ως αν εκαστωι βραβευοι τυχον η αυτου φυσις,
εθελουσιον 584 εισδεχεται την υποταγην και γνωμης ποιειται το χρημα καρπον. {Β.}
Πανυ μεν ουν. {Α.} Κεισεται δη ουν εν μοναις ημιν ταις εθελουσιοις ροπαις η
υποταγη και το εναντιον, χαρακτηριει δε ουχι της ουσιας τον λογον. {Β.} Ευ λεγεις.
{Α.} Τι δε δη, κακεινο προς τουτωι πως ουκ αξιον ιδειν; {Β.} Το τι δη φης; {Α.} Ὁ ιερος
ημιν γραφει Παυλος περι Χριστου· "Νυνι δε ουπω ορωμεν αυτωι τα παντα
υποτεταγμενα." Ουκουν ει υποταγησεται κατ' εκεινο καιρου τωι Πατρι ηνικα αν
αυτωι τα παντα υποταγηι, καιρος εσται τις, ως εοικεν, ο τωι πραγματι πρεπων.
Ἀνυποτακτος δε τεως εις γε το παρον ο Υιος, ενεστηκοτος ουπω του καιρου, καθ' ον
και αυτος υποταγησεται. {Β.} Συμφημι· σαφης γαρ ο λογος. {Α.} Ει δε δη τις οιοιτο
νυνι μεν αυτον ουχ υποτεταχθαι λεγειν τωι Θεωι και Πατρι, πεισεσθαι δε τουτο κατα
καιρους, και καθοριει της ουσιας αυτου το ανισον δια την υποταγην, αναφανδον, ως
εοικεν, εκεινο φησιν, ως εσται ποτε, κατα το εικος, ανομοιος εαυτωι κατα φυσιν ο
Υιος, και μεταβολην εισδεξεται την εφ' ετερον τι παρ' ο νυν εστι και ειναι
πεπιστευται. Ει γαρ, ω βελτιστοι, φαιην αν εγωγε τοις δι' εναντιας, τοις της ουσιας
συντεταξεται λογοις η υποταγη, φορεσει που παντως ουσιας δυναμιν και το
εναντιον, του τεστιν η ανυποταξια. Και ει φαμεν οτι νυν εστιν ανυποτακτος και
τουτο φυσις αυτωι, μεταχωρησει που παντως, ει υπο ταττοιτο τωι Πατρι, προς ετεραν
τινα και ολοκληρως διωικισμενην, εις γε το εναντιως εχουσαν, φυσιν. Ουκουν εν
παρατροπαις ημιν γεγονεν ο Υιος και αναλλοιωτος μεν ουκετι; διαψευσεται δε και ο
θεσπεσιος ∆αβιδ, γερας αναπτων αυτωι το περιοπτον, το ερηρεισθαι φημι και
ωσαυτως εχειν. "Οι ουρανοι γαρ, εφασκεν, απολουνται, συ δε διαμενεις· και παντες
ως ιματιον παλαιωθησονται και ωσει περιβολαιον ελιξεις αυτους και αλλαγησονται·
συ δε ο αυτος ει και τα ετη σου ουκ εκλειψουσι." ∆ιημαρτηκε δε ταληθους και ο
Παυλος γραφων· "Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας."
Που γαρ ετι μεμενηκεν ο αυτος ει μετατρεποιτο κατ' ουσιαν; {Β.} Ἀληθες. {Α.}
Ἀποκρινασθων δη ουν οι παγκαλοι σοφισται, τις δη αρα και ποδαπος ο της
αλλοιωσεως εσται τροπος. Ει μεν ουν επι το αισχιον, δια γε το υποταττεσθαι δειν,
ονησειεν αν εις δοξαν ουδεν τον απαντων Σωτηρα και Λυτρωτην ο της εσομενης
αυτου βασιλειας καιρος, τουτεστιν ο εν 585 εσχατοις, οτε και υποταχθησεται τωι
Πατρι, και νυνι που παντως εστιν εν αμεινοσιν, οτε κεκενωσθαι λεγεται και
τεταπεινωκεν εαυτον. Ει δε δη τουτο παρεντες ως αμαθες, επι τι των αμεινονων
ερουσιν εσεσθαι την μετα βολην, ανθοτου λοιπον καταφλυαρειν εγνωκασι της
υποταγης και το μειον αυτης ως εν Υιωι καταγραφουσι, καιτοι τιθεισης εν τοις
ανωτερω και αμεινοσι τον νυν εν ισοτητι του Πατρος; "Ου γαρ αρπαγμον ηγησατο το
ειναι ισα Θεωι," κατα το γεγραμμενον, "αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην δουλου
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαβων." Ἦ ουκ αριστα σοι ταυτι δη φαναι δοκω; {Β.} Ἀστειοτατα γε. {Α.}
Ἠρρωστηκοτες δη ουν πανταχοθεν αυτοις το αχαρι τε και ακαλλες του λογου, φερε
λοιπον ιωμεν επι το απημαντως εχον, ουχι της ουσιας του Μονογενους κατηγο
ρουντες το μειον δια την θρυλλουμενην υποταγην, ην και εν εσχατοις καιροις
εσεσθαι φησιν ο θεσπεσιος Παυλος, εκεινο δε μαλλον περινοουντες ευσεβως. {Β.} Το
ποιον; {Α.} Ου γαρ, οιμαι, φαιη τις αν απονοσφιζεσθαι ποι και αποφοιταν εις ιδιαν
τινα θελησιν παρα γε την του Πατρος τον Υιον, απονευσαι δε ωσπερ εις το εξω
φερεσθαι δοκειν του ανδανοντος αυτωι· ειναι δε μαλλον υποτοπησειεν αν εικοτως
ομογνωμονα τε και συνεθελητην, ατε δη και εξ αυτου τε και εν αυτωι κατα φυσιν
οντα τε και νοουμενον. Ἵνα γαρ φαινηται τιμων τον Πατερα και τον εξ ουπερ εστι
γεννητως ταις εις ληξιν και ανωτατω στεφανων ευφημιαις, ποτε μεν φησι· "Θυσιαν
και προσφοραν ουκ ηθελησας, ολοκαυτωματα και περι αμαρτιας ουκ εζητησας, σωμα
δε κατηρτισω μοι· τοτε ειπον· Ἰδου ηκω· εν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου
του ποιησαι, ο Θεος, το θελημα σου·" ποτε δε αυ οτι "Καταβεβηκα εκ του ουρανου
ουχ ινα ποιω το θελημα το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαντος με." Ἰδου γαρ, ιδου
και μαλα σαφως, καθικεσθαι φησιν εξ ουρανων, εχειν δε ουτω περι γε το δειν
αποπεραινειν εθελουσιως το δοκουν τωι γεγεννη κοτι, ως ειπερ ην ολως των
ενδεχομενων εις ετεροτητα θεληματων αποχωρειν αυτον, αλογησαι μεν των ιδιων,
μεταποιεισθαι δε μαλλον των του Πατρος; Ἔχων δε ουτω σκοπου τε και γνωμης, αρα
αν τωι δοξειε παραιτεισθαι μεν ως δυσκλεες το υποτεταχθαι δοκειν, αποσειεσθαι δε
το προς παν οτιουν συνεθελειν αυτωι; {Β.} Ἥκιστα γε. {Α.} Ουκουν ο και νυν
ομογνωμων τε και συνεθελητης τωι γεγεννηκοτι, μαλλον δε η βουλη και η θελησις
του 586 Πατρος, τινα δη τροπον υποταχθησεται, και τουτο κατα καιρους, ως ουπω
νοουμενος συνεθελητης ηγουν υποτε ταγμενος; Κεχρησομαι γαρ αδικουσηι μηδεν εις
ουσιας λογον τον Μονογενη και τηι του Παυλου φωνηι. {Β.} Ποιον ουν αρα το χρημα
της εσομενης υποταγης; {Α.} Ἐν ελπισιν εσμεν αγαθαις, ω Ἑρμεια, και αραροτως
πεπιστευκαμεν ως τοις εθελουσι διαβιωναι λαμπρως, αγιαν τε και αξιαγαστον
αληθως κατωρθωκοσι ζωην, η παντος αγαθου μεθεξις υπαρξει παρα Θεου, και μην
οτι τα υπερ νουν και λογον ταις των αγιων τεθησαυρισται κεφαλαις. Ἔσται δε
τουτων απαντων διανομευς και πρυτανις ο Υιος· παντα γαρ παρα Πατρος εις ημας δι'
αυτου εν Πνευματι, και ουτι που φαμεν υπουργικην εισκομιζοντος εις τουτο την
διακονιαν, διανεμοντος δε μαλλον επ' εξουσιας ως Υιου τα παρα Πατρος, ινα ηι ο
Θεος τα παντα εν πασιν, αγιασμος δηλονοτι και σοφια και ζωη, δοξα τε και
αφθαρσια. Ὅτι δε υποτεταγμενων απαντων τωι Υιωι, συγκαταρξει παλιν παντη τε και
παντως αυτωι, και συμβασιλευσει των ολων ο Θεος και Πατηρ, εκδειξειεν αν
ευκολως, το αραροτως ημας εννοειν, ομογνωμονησειν αυτωι και τοτε και προς παν
οτιουν εσεσθαι συνεθελητην τον Υιον, και δια της εαυτου μεσιτειας αποπληρουν
τοις αγιοις τα εν ελπισι. Και αυτο δη τουτι τωι της υποταγης ονοματι καταχρηστικως
μεμηνυ κεναι φαμεν τον θεσπεσιον Παυλον. Ἤδει γαρ, ᾔδει προσκρουσων αυτωι κατ'
ουδενα τροπον καν ει τοιαδε τινα λεγοι. Σκοπος γαρ αει τωι Υιωι τιμαν τον Πατερα,
οτι εξ αυτου κατα φυσιν εστιν, ισος τε και ομοιος κατα παν οτιουν και κατ' ουδενα
τροπον μειονεκτουμενος. ∆ι' αυτου τε και συν αυτωι τωι Πατρι η δοξα συν αγιωι
Πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ Ὅτι τα της ανθρωποτητος ιδια και τα μη σφοδρα
θεοπρεπως ειρημενα περι του Υιου πρεποι αν μαλλον τηι μετα σαρκος
οικονομιαι, και ουκ αυτηι τηι φυσει του Λογου καθο νοειται και εστι Θεος.
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

587 {Α.} Ἰσοτητος μεν ουν, οιμαι, περι, και μην οτι της του Θεου και Πατρος
ουσιας παραδειξις εναργης και οιονει τι σημαντρον ακριβες η του Υιου φυσις,
αποχρων ημιν ευ μαλα και σαφης εξειργασται λογος. Τα γαρ τοι της του Θεου και
Πατρος ουσιας ιδικως εξαιρετα δεδειχεν οντα του Υιου, μαλλον δε παν οπερ αν
λεγοιτο του Πατρος ιδιον φυσικως τουτο απεφηνεν οντα τον Υιον. Οιει δη ουν, ω
Ἑρμεια, τοις ετερου τυχον ιδιωμασιν ως ιδιοις αν ποτε διαπρεπειν δυνασθαι το
μηδαμοθεν αυτωι φυσικως ενουμενον, διαμοιρηθεν δε ωσπερ εις εκφυλον ετεροτητα;
{Β.} Πως λεγεις; {Α.} Ου γαρ εκαστον των οντων λογωι μεν φυσεως ιδιωι
κατασημαινεται, ταυτοτητα δε την εισαπαν διαδιδρασκον οραται προς τα λοιπα, καν
ει μετειναι τι λεγοιτο κοινον αυτοις; Ζωιον μεν γαρ ανθρωπος τε και ιππος, αλλ' εφ'
εκαστωι τις ετερος διερπει λογος, αποτειχιζων αυτο των αλλων, και ασυμβατον
αποφαινων την εις ταυτοτητα συνδρομην, την εισαπαν δη λεγω και ολοσχερως.
Ἴδιος γαρ τις ανθρωπου λογος, βοος τε και ιππου. Ει δε δη τις εξελοι το μεσολαβουν
και τους της ουσιωδους διαφορας αποστησας λογους, τα της ανθρωπου φυσεως ιδια
τε και παντα περιθειη τοις αλλοις, αρ' ουκ ανθρωπου φυσιν ημιν οριει και ετερον
ουδεν εσται το δηλουμενον; {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ουκ ουν αμαθες, μαλλον δε ηδη πως
και αμηχανον εστιν ολοτροπως δυνασθαι τοις ετερου τυχον ιδιωμασι
διαγινωσκεσθαι τι και ουκ ειναι νομιζειν αυτο τουθ' οπερ εκεινο κατα φυσιν εστιν
ου και τοις ιδιωμασιν επιγινωσκεται; 588 {Β.} Ὀρθως εφης. {Α.} Μειων ουν αρα κατ'
ουδεν ο Υιος του Θεου και Πατρος, ει τοις της θεοτητος ιδιωμασιν ολοσχερως δια
πρεπων, ο τι ποτε εστι κατα φυσιν γινωσκεται. Ταυτηι τοι και εστι χαρακτηρ της
υποστασεως του Πατρος. ∆ι' αυτου γαρ και εν αυτωι την του Πατρος φυσιν κατα
θρησαιμεν αν. {Β.} Βουλει τι λεγωμεν των αναγκαιων εις ονησιν, ηγουν ανεντες ηδη
σοι το αντιτεταχθαι δοκειν, της των εναντιων δοξης ερημην ωσπερ εωμεν καταθειν
τον λογον; {Α.} Και μην, ω φιλεταιρε, παρα μεν ειπειν ελευθερως το δοκουν. Ὄκνου
δε αμεινους ημεις, και διερριφθω μελλησις, καιρου παραθηγοντος εις το δειν
ελεσθαι και νυν τοις της αληθειας ημας συναθλησαι δογμασιν. Ἀναπειθει δε, οιμαι,
προς τουτο ιεναι προθυμως και ο θεσπεσιος Πετρος ωδε πη λεγων· "Ἕτοιμοι γινεσθε
αει προς απολογιαν παντι τωι απαιτουντι υμας λογον περι της εν υμιν ελπιδος."
Ἐλπις δε δη τις αν ειη παρα γε ημιν ετερα παρα τον Κυριον ημων Ἰησουν τον
Χριστον; {Β.} Ουκουν, ισθι τοι παντη τε και παντως εκεινο ερουντας ως ουκ αν ειη
ποτε τωι Θεωι και Πατρι, κατα γε τον της φυσεως λογον, η ισος η ομοιος ο Υιος, ος γε
και αγιαζεται παρ' αυτου και υψουται και δοξαζεται και δυναμουσθαι λεγεται. Ὅτι
γαρ και προσκεκυνηκε μεθ' ημων και την συντελειας ημεραν ωμολογηκεν αγνοειν
εξ αυτων ετοιμοι των ιερων ημιν αποφαινειν Γραμματων. Τας δε εφ' εκαστωι των
ειρημενων φωνας τε και πιστεις απο γε της θεοπνευστου Γραφης παραθειην αν
ευκολως, ει γε σοι δοκει. {Α.} Και μην εγωγε παρηβησαι μεν ηδη μοι τον αγωνα
εδοκουν, ο δε εστιν εν ακμαις ετι και οιονει σφριγωσαν εχει την εφοδον. Ἐπειδη δε
διημαρτηκα της ελπιδος και εις αρχας ιδρωτων ετερας ηκομεν, σωρηδον γαρ ημιν
της των εναντιων σκαιοτητος επιθει τα προβληματα, φερε δη παλιν, ανα μερος
εκαστωι τον αληθη και αμωμητον αντεξα γοντες λογον, ηγνοηκοτας ελεγχωμεν το
Χριστου μυστηριον. {Β.} Ουκουν ειμι τοι και μαλα προθυμος ηνπερ αν ελοιο
διαστειχειν αυτος. Και γαρ τοι και λιαν ευκρινεστεραν την εφ' εκαστωι βασανον
εξεργασαιτ' αν ημιν ουχ ετερως η ουτως ο λογος. Ὅτι τοινυν, φασιν, αγιασμου
μετοχος ο Υιος, σαφηνιει γραφων ο μακαριος Παυλος περι αυτου· "Ὅ τε γαρ αγιαζων
και οι αγιαζομενοι εξ ενος παντες· δι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται αδελφους αυτους
καλειν λεγων· Ἀπαγγελω το ονομα σου τοις αδελφοις μου." 589 Και μην και ο σοφος
φησιν Ἰωαννης "το Πνευμα τεθεασθαι καταβαινον επ' αυτον ωσει περιστεραν." Και
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς γε δη τουτοις και αυτος εφασκεν ο Υιος, Ἰουδαιοις προσλαλων· "Ουκ εστι
γεγραμμενον εν τωι νομωι υμων οτι Ἐγω ειπα, θεοι εστε; Ει εκεινους ειπε θεους προς
ους ο λογος του Θεου εγενετο, και ου δυναται λυθηναι η Γραφη, ον ο Πατηρ ηγιασε
και απεστειλεν εις τον κοσμον υμεις λεγετε οτι Βλασφημεις, οτι ειπον Υιος ειμι του
Θεου;" Μυρια δ' αν τις και ετερα και λιαν ακονιτι τοις ειρημενοις επισωρευσειε δι'
ων ενεστι μαθειν ως ηγιασται παρα του Πατρος ο Υιος. {Α.} Και τις αν νοοιτο τυχον ο
του ηγιασθαι τροπος, ει και επ' αυτου ταττοιτο του Μονογενους, διαπυθοιμην αν
λεγοντος ως ηδιστα σου· πλειστη γαρ οση του πραγματος η διαφορα παρα γε ταις
θεοπνευστοις οραται Γραφαις· αγιαζεσθαι μεν γαρ λεγονται τινες ως εν προγνωσει
Θεου, προαναθρουντος οτι την ευδοκιμον τε και εννομωτατην κατωρθωκοτες ζωην,
επιτηδειως εξουσι και εις το χρηναι μεταλαχειν αγιου Πνευματος· οποιοι τινες ειεν
αν περι ων ο σοφος επιστελλει Παυλος οτι "Ους προεγνω, και προωρισε συμμορφους
της εικονος του Υιου αυτου, εις το ειναι αυτον πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις.
Ους δε προωρισε τουτους και εκαλεσεν, ους δε εκαλεσε τουτους και εδικαιωσεν."
Ἔφη δε Θεος και προς τον σοφωτατον Ἱερεμιαν· "Προ του με πλασαι σε εν κοιλιαι
επισταμαι σε, και προ του σε εξελθειν εκ μητρας, ηγιακα σε." Ἁγιαζονται δε αυ και
ετεροι τινες, καιτοι τον φυσει Θεον ουκ επεγνωκοτες, αλλ' ου σχεσιν τινα και
οικειοτητα την προς το θειον τε και αγιον Πνευμα κατασημηνειεν αν ο εν γε τουτοις
αγιασμος, αλλ' οιονει πως αναδειξιν και παραγωγην την εις το χρηναι πληρουν α αν
βουλοιτο Θεος. Και γουν Κυρου τε περι και Μηδων κατα κρατος αιρησειν την
Βαβυλωνα μελλοντων και υπο θειας εις τουτο παρενηνεγμενων οργης, "Γιγαντες
ερχονται, φησι, πληρω σαι τον θυμον μου, χαιροντες αμα και υβριζοντες." Ἔφη δε
οτι "Ἡγιασμενοι εισι και εγω αγω αυτους." Ἀγγαιωι δε τωι προφητηι φησιν ο Θεος·
"Ἐαν δε λαβηι ανθρωπος κρεας αγιον," το, οιμαι, προσκομισθεν αμωμον θυμα, και εις
οσμην ευωδιας ανατεθειμενον τωι Θεωι, κρεας αγιον ονομαζων. Φαμεν δε αγιους και
τους αληθως δια Πνευματος ηγιασμενους, ουτω τε θειας φυσεως κοινωνους αναδε
δειγμενους. Τινα δη ουν ηγιασθαι τροπον υπονοησουσι 590 τον Υιον,
συμπαρεζευγμενης αναγκαιως τωι ηγιασθαι λεγειν και της εις τονδε τον κοσμον
αποστολης; Ὧδε γαρ εφη Χριστος· "Ὃν ο Πατηρ ηγιασε, και απεστειλεν εις τον
κοσμον." Το γαρ εκ της αμφοιν συνδρομης ουκ ασυντελες, οιμαι που, προς ορθοτητα
λογισμων, ευ μαλα διαγινωσκεται. Ἀποστελλων γαρ ο Πατηρ τον Υιον αγιασαι
λεγεται, και ουχι προ της αποστολης. {Β.} Ἡγιασθαι φασιν αυτον παρα του Πατρος.
{Α.} Ἁγιασαι δ' αν ετερως ο Πατηρ πλην οτι δια του αγιου Πνευματος; {Β.} Ναι, δια
του αγιου Πνευματος, αλλα τι μην; {Α.} Ἄθρει δη ουν, ω εταιρε, προς οσην αυτοις ο
λογος την ατοπιαν εκρει. Ει μεν γαρ προ της σαρκωσεως και της εις τονδε τον
κοσμον αποστολης εν μεθεξει Πνευματος ην ο Λογος, κατα γε το εκεινοις ευ εχειν
υπειλημμενον, τι παλιν αυτο και μετα σαρκος εδεχετο; Περιττον το χρημα και
εικαιοβουλον. Ἀλλ' ουκ αν, οιμαι, τις νουν εχων το γε εν τουτοις αλωναι ποτε την
απορρητον του Θεου λογιειται φυσιν. Ου γαρ αν αμαρτοι του πρεποντος και το
αμωμητως εχον, ουκ εν παρατασει μακραι δια σκεψεων τε και εννοιων, αλλ' εκ
πρωτων ευθυς οραι κινηματων της ενουσης αυτηι βουλης και σοφιας. Ει δε, επει τοι
πεφηνε καθ' ημας και απεσταλη μετα σαρκος εν τωιδε τωι κοσμωι, το Πνευμα πλουτει,
καινην δε ωσπερ τινα την επι τωιδε λαμπραν αποκεκερδακε χαριν, που κεκενωκεν
εαυτον, αφικται δε οπως εις υποβιβασμον και ταπεινωσιν, γεγονως εν αμεινοσιν, ει
μη αρα, φασι, και των εις ληξιν ηκοντων αφειδησαντες κακων, ως ην εν αισχιοσι, το
Πνευμα λαβων, και το αγιαζειν πεφυκος κατωθει προς το χειρον τους εν οις αν
γενοιτο; {Β.} Ἀλλα τουτο μεν ουκ εννοησουσι κατα γε το εικος· οτι δε ηγιασθαι φασι
καταπταντος επ' αυτον του Πνευματος εν ειδει περιστερας. {Α.} Ειτα τις ο τουτο
ειπων, εποπτευσας τε αμα την εξ ουρανων του Πνευματος επ' αυτον καταφοιτησιν;
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

{Β.} Ἰωαννης ο Βαπτιστης μεμαρτυρηκε λεγων οτι "Τεθεα μαι το Πνευμα καταβαινον
εξ ουρανου ωσει περιστεραν, και εμεινεν επ' αυτον." {Α.} Ουκουν, αναμετρει τον του
ηγιασθαι χρονον. Ου γαρ τοι προ της επιδημιας ηγιαζετο Θεος ων ο Λογος, αλλ' οτε
γεγονε καθ' ημας, οις ου φυσεως καρπος ιδιας, αλλ' εξωθεν τε και επακτος ο
αγιασμος. Ἢ ουκ οισθα οτι πεπλουτηκε μεν εν αρχαις η ανθρωπου φυσις το και 591
θειου Πνευματος μεταλαχειν και τον δι' αγιασμου προς Θεον εξεικονισμον·
πεποιηται γαρ και κατα τουτο κατ' εικονα του κτισαντος· επειδη δε την θειαν
λελυπηκεν εντολην, απεμπολησας το δωρον, θανατωι κατεδικαζετο και τον της
αμαρτιας υπεδυ ζυγον; {Β.} Συνιημι. {Α.} Ἔδει τοινυν, επειπερ εξ ημεροτητος της
ενουσης αυτωι το διολισθησαν γενος αναστοιχειουν εις το εν αρχαις εβουλευετο
Θεος, δευτεραν ωσπερ του γενους αρχην αναφυναι Χριστον, και αποτεξιν μεν
ανατληναι την δια της αγιας Παρθενου, μη μην ετι και πατερα σαρκικον ανασχεσθαι
λαβειν, ινα και συν αυτωι Θεον εχωμεν οι παντες Πατερα, δι' αυτου τε και εν αυτωι
της τοιαυτης δοξης εις αρχας αναβαινοντες. Ἔδει γενομενον ανθρωπον το Πνευμα
λαβειν, ιν' επειπερ ην τε και εστιν ουκ ειδως αμαρτιαν, εμφι λοχωροιη λοιπον εν
αυτωι το Πνευμα και αναπαυηται καθαπερ εν απαρχηι του γενους και ριζηι δευτεραι.
Τουτι γαρ οιμαι που κατασημαινειν ευ μαλα τον θεσπεσιον Βαπτιστην, βοωντα περι
του Πνευματος ως θεασοιτο μεν αυτο καθιγμενον εξ ουρανων εν ειδει περιστερας·
φαναι δε οτι και εμεινεν επ' αυτον, ου γαρ μεμενηκεν εν ημιν δια την παραβασιν,
μεμενηκε δε εν Χριστωι. Φυσεως γαρ ην ουκ ανεχομενης παθειν την εξ αμαρτιας
κηλιδα. Ὥσπερ δε υπαρχων αει βασιλευς και ομοθρονος τωι Θεωι και Πατρι,
κεχειροτονησθαι λεγεται βασιλευς, οτε καθ' ημας γεγονεν ανθρωπος, ωι και δοτον
ανωθεν το βασιλευειν εστι· και ωσπερ αει συνυπαρχων τωι Πατρι, εις Υιον οριζεται
δια Πνευματος, δια το τοις κατα θεσιν υιοις εξωμοιωσθαι κατα την σαρκα, και ωσπερ
ημιν τοις υπο Θεον συμμορ φουμενος Θεον εαυτου τον Πατερα εκαλει, καιτοι Θεος
υπαρχων αυτος, ουτω και ηγιασθαι λεγεται, χωρουντος εις το ανθρωπινον ητοι περι
τηνδε την σαρκα του αγιασμου, δια το μη οικοθεν εχειν δυνασθαι την ανθρωπου
φυσιν τον αγιασμον. Ἔνεστι γαρ τουτο μονηι τηι γε αληθως θειαι τε και υπερ παντα
φυσει ης επειπερ εστι καρπος ο Λογος, εξει δη παντως ως ιδιον εν εαυτωι της
τεκουσης αυτον φυσεως τον αγιασμον. {Β.} Τι γαρ, φασι, το ατοπον εν τωι ηγιασθαι
λεγειν παρα του Πατρος τον Υιον; {Α.} Ἀνακυκλησας δη ουν οπερ εφην αρτιως, και
εσαυθις ερω. Ει μεν γαρ καθο ανθρωπος, ως ανθρωπον ηγιασθαι φασιν,
αδιαφορησειεν αν ο λογος, ως εν γε δη τουτωι το βλαβος ουδεν. Ει δε δη παρεντες το
αληθες και παρω 592 θουμενοι το εικος, εις ακαλλεστατην τινα και περα παντος
ιουσαν θρασους απολισθαινουσι γνωμην, αυτον ηγιασθαι λεγοντες τον εκ Θεου
Πατρος πεφηνοτα Λογον, απασης ημιν ατοπιας επεκεινα διεκπιπτοι αν ο λογος. {Β.}
Ουκουν εκδειξειας αν της εν γε τουτοις ημιν ατοπιας τους τροπους. {Α.} Και μαλα.
Κατοκνησαιμι γαρ αν ηκιστα γε, συλλη πτορα τε και αρωγον τον της αληθειας
προεστηκοτα Χριστον εσεσθαι μοι προσδοκων. Μεθεντες δη ουν το διαμελλειν ετι,
την των προκειμενων βασανον εις μεσον ηδη παραγωμεν, και μοι φρασον εκεινο δη
παλιν. {Β.} Το τι; {Α.} Τινος ιδιον φωμεν ειναι το Πνευμα το αγιον; Ποτερα δη μονου
του Θεου και Πατρος, ηγουν και του Υιου, η και αναμερος εκατερου και αμφοιν, ως
εν εκ Πατρος δι' Υιου δια την ταυτοτητα της ουσιας; {Β.} Ουτως εγωγε φημι. {Α.}
Ὀρθως, ω εταιρε, και σε της αγχινοιας αγαμαι, και ταις θεοπνευστοις Γραφαις ευ
μαλα συμβαινουσαν την επι τωιδε δοξαν ειρησθαι φημι. Νοειται μεν γαρ ο Θεος και
Πατηρ εν υπαρξει τηι καθ' εαυτον, υφεστηκε δε αυ και ο Υιος ιδικως· αλλ' ει και ιδιαν
υποστασιν εκατερος απετεμετο, τον γουν εισαπαν διορισμον ου προσιεται. Ουδε γαρ
αν διοριζοιτο του Πατρος ο Υιος ωσπερ αγγελος αγγελου και μην και εν τοις καθ'
ημας ο δεινα του δεινος ολος ολου διεστηξει τυχον, ουτε μην και διαμπαξ ελασει της
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαφορας ο λογος, αναμερος ολοτροπως εκατερον ιστας· η γαρ αν ειεν και δυο θεοι·
μιας δε και μονης ουσης τε και νοουμενης θεοτητος, ζωντα και υφεστηκοτα
καταθρησαιμεν αν εν Πατρι τον Υιον, και μην και το εμπαλιν, τουτεστιν εν Υιωι τον
Πατερα· χαρακτηρ γαρ εστι της υποστασεως αυτου. {Β.} Συμφημι. {Α.} Μιας ουν
φυσεως εν και το Πνευμα, και προχειται μεν οιαπερ απο πηγης του Πατρος· εστι γε
μην ουκ αλλοτριον του Υιου· γεγεννηται γαρ ουτος την του Πατρος ιδιοτητα πασαν
εχων εν εαυτωι, και επειπερ εστι της ανωτατω θεοτητος ο καρπος, πως αν νοοιτο
γυμνος των της θεοτητος αγαθων; Ἴδιον δε θεοτητος ο αγιασμος, ου το Πνευμα
δεικτικον. Ἅγιον γαρ κατα φυσιν και της ολης κτισεως αγιαστικον. {Β.} Και τις αν
γενοιτο τουτων η πιστις, πως δ' αν μαθοιμι σαφως ως εστιν ιδιον του Υιου το
Πνευμα το αγιον καθαπερ αμελει του Πατρος; {Α.} Ου θυραθεν ημιν ο μαρτυς, αυτον
δε εισκομισω βοωντα Χριστον· "Ἔτι πολλα εχω λεγειν υμιν, αλλ' ου δυνασθε
βασταζειν αρτι· οταν δε ελθηι εκεινος, το Πνευμα 593 της αληθειας, οδηγησει υμας
εις πασαν την αληθειαν. Ου γαρ λαλησει αφ' εαυτου, αλλ' οσα αν ακουσηι λαλησει,
και τα ερχομενα αναγγελει υμιν. Ἐκεινος εμε δοξασει, οτι εκ του εμου ληψεται και
αναγγελει υμιν. Παντα οσα εχει ο Πατηρ εμα εστι· δια τουτο ειπον υμιν οτι εκ του
εμου λαμβανει και αναγγελει υμιν." Ἢ ουκ αποχρων ο λογος εις πληροφοριαν τοις
σοφοις, ως ιδιον μεν φησι τον Παρακλητον; Πνευμα γαρ αληθειας ωνομασεν αυτον,
ουχ ετερα δε παρ' αυτον η αληθεια. Προστιθεις δε "Ὅτι εκ του εμου ληψεται," την
ουσιωδη και φυσικην οικειοτητα δεδειχεν εναργως, καθ' ην εν εστι προς αυτον το
Πνευμα αυτου. Ου γαρ τοι μεταληπτως σοφον εσεσθαι παρ' αυτου το Πνευμα φησιν,
ουτε μην εν ταξει τηι υπουργικηι τους παρ' Υιου λογους τοις αγιοις διακομισειν. Ἀλλ'
ωσπερ αν ει τι των ευοσμοτατων ανθεων περι της εξ εαυτου δια σκιδναμενης οσμης
και ταις των περιεστωτων αισθεσεσιν εμπιπτουσης λεγοι οτι "Ἐκ του εμου ληψεται,"
την φυσικην οικειοτητα κατασημηνειεν αν, και ουτι που το ως εν μεθεξει
διηιρημενως, ωδε πη νοησεις και εφ' Υιου και Πνευματος. Πνευμα γαρ σοφιας και
δυναμεως ον, σοφια παντως και δυναμις εστιν, ολην εξ ολου την του προιεντος
ενεργειαν αποσωιζον εν εαυτωι, και ως εν ιδιαι φυσει κατα δεικνυον ευ μαλα την
ουπερ εστιν. Ἐπειδη δε το Ἐκ του εμου ληψεται, φησι, προστεθεικεν αναγκαιως οτι
"Παντα οσα εχει ο Πατηρ εμα εστι· δια τουτο ειπον υμιν οτι εκ του εμου λαμβανει."
Ὥσπερ γαρ αγιον εστι κατα φυσιν, επειπερ εστιν αγιου Πνευμα Πατρος, ουτω και
σοφον, επει τοι σοφιας Πνευμα εστι· σοφια δε ο Υιος· και ουτι που φαμεν ως κατα
σχεσιν τινα και μεθεξιν αγιον και σοφον το Πνευμα εστιν, ουσιωδως δε μαλλον και
οιονει τις ποιοτης φυσικη της αγιας τε και σοφης θεοτητος, της ως εν Πατρι και Υιωι
νοουμενης, και αυτωι τωι Πνευματι. Ὅτι δε το του Πατρος Πνευμα Πνευμα εστι του
Υιου, αυτος σε δι' εαυτου μυσταγωγησει λεγων· "Ὅταν δε ελθηι ο Παρακλητος ον
εγω πεμψω υμιν παρα του Πατρος, το Πνευμα της αληθειας ο παρα του Πατρος
εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου." Συνιης ουν οπως ως ιδιον
επαγγελλεται καταπεμψειν ημιν το εκ του Πατρος, και Πνευμα μεν αληθειας
αποκαλει, προχεισθαι γε μην εξ αυτου διωρισατο του Πατρος, και μην οτι και
μαρτυρησει περι αυτου προμεμηνυκε; {Β.} Και τις αν νοοιτο της μαρτυριας ο τροπος;
{Α.} Ἐπειδη γαρ ενηργηκε τα Θεου δια χειρος αγιων 594 μεμαρτυρηκεν εναργως οτι
Θεος εστιν ο Υιος, ου και Πνευμα εστι, καθαπερ αμελει του Πατρος. {Β.} Ἅλις μεν
ημιν των τοιουτων, ω ταν. Το γαρ τοι σαφες και αναμφιλογως εχον δεοιτ' αν ουχι
του συνειπειν ηιρημενου. Πνευμα γαρ εστι και του Υιου το Πνευμα το αγιον, και
αντερειν οιμαι παντελως ουδενα. Τριβην ουν και πονον τον επι τωιδε μεθεις, ιοις αν
μαλλον επ' εκεινα νυνι, τα δι' ων ενεστιν αναμαθειν οτι κατα φυσιν αγιος ο Υιος και
ου κατα μεθεξιν εκ Πατρος. {Α.} Και μην, ως εγᾦμαι, πας τις ουν ει γε νουν εχοι,
κατατεθηποι αν, ειπερ ιδιον ειναι διοριζομενοι το Πνευμα του Υιου,
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταψηφιουνται παλιν αυτου την μεθεξιν και τον εκ Θεου Πατρος δια Πνευματος
αγιασμον εισκεκρισθαι τε φασι και δοτον ως ουκ εχοντι γενεσθαι ποτε. Καιτοι τι
δηποτε της εντευθεν ατοπιας τα βλαβη βασανιζειν ουκ ανεχομενοι, επι μονον ιενται,
και τουτο ακατασκεπτως, το σφισιν αυτοις ηδυ; Μετασχοι γαρ αν ο Υιος του ιδιου
Πνευματος κατα τινα δη τροπον ως θυραθεν επεισθεοντος; Μετοχον γαρ εαυτου
παντελως ουδεν. Ἀλλ' ουκ εν γε τωι σοφωι τε και ακριβει λογισμωι τα φυσει προσοντα
τισι την των εισποιητων υποκριναιτο δοξαν, ηγουν εν τοις των οθνειων τεταξεται
λογοις. Πως ουν δια Πνευματος ηγιασθαι φασι, καιτοι λεγοντα σαφως περι του
Πνευματος· "Ὅτι εκ του εμου ληψεται και αναγγελει υμιν;" Και τουτο φαμεν ου
μεθεκτως ειναι τι πιστευοντες των εν τωι αγιωι Πνευματι–παντελειον γαρ και
ανενδεες κατ' ιδιαν εστι φυσιν τε και υπαρξιν–εκεινο δε μαλλον καταση μαινοντες
οτι της του Θεου και Πατρος ουσιας και του κατα φυσιν εξ αυτου τε και εν αυτωι
πεφηνοτος Λογου Πνευμα υπαρχον, παν οπερ εστι της θεοτητος ιδιον κατα φυσιν
επαγεται, πηγην μεν ωσπερ εχον αυτην, προχεομενον δε ωσπερ εκ του Πατρος δια
του Υιου και αγιαζον την κτισιν. Ει δε δη και αυτον οιοντο μεθ' ημων ηγιασθαι τον
Λογον, τα εκ φληναφων εις τουτο συλλεγοντες λογισμων, φραζοντων εκεινο. {Β.}
Το τι δη; {Α.} Τηι των γενητων φυσει το Πνευμα προσομιλουν, ονινησι μεν αυτην
ομολογουμενως· γενοιτο δ' αν, ω 'γαθε, τις ο τουδε τροπος; {Β.} Ἁγιαν αυτην
αποτελει. {Α.} Ουκουν εκδειξειας αν ασαφειας διχα. Συνιημι γαρ ουτι που. Τι δε δη
τουτο εστι το αγιαν αποτελειν; Φρασαις αν εθελοντι μοι. {Β.} Και μαλα. Την γαρ τοι
κτισιν την λογικην αμαρτιας αμεινω και της εις φαυλοτητα παρατροπης αποφαινον
595 μεταμορφοι προς εικονα του κτισαντος δι' αγιασμου. Ἅγιος γαρ ο παντων
∆ημιουργος, διο και φησιν· "Ἅγιοι εσεσθε, διοτι εγω αγιος." {Α.} Ὀρθοτατα εφης.
Ἐκτισμεθα γαρ και ημεις αυτοι κατ' εικονα και ομοιωσιν Θεου. Το δε δη τον θειον
ημιν εμποιουν εξεικονισμον ειη δη που παντως αν ο αγιασμος, τουτεστιν η εν
Πνευματι μεθεξις του Υιου. Και γουν οτε προς παρατροπην η ανθρωπου φυσις
διωλισθε και το της εικονος καλλος παρεσημαινετο, κεκαινουργημεθα προς το απ'
αρχης, αναστοιχειουμενοι δια Πνευματος εικονα του κτισαντος, δηλον δε οτι του
Υιου, δι' ου τα παντα παρα του Πατρος. Και γουν ο σοφωτατος Παυλος, "Τεκνια,
φησιν, ους παλιν ωδινω αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." Και μην οτι το της
ενθαδε λεγομενης μορφωσεως ειδος δια του αγιου Πνευματος ενσημαινεται ταις
ημετεραις ψυχαις, αυτος εκδειξει βοων, "Ἡμεις δε παντες, ανακε καλυμμενωι
προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα
απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος· ο δε Κυριος το Πνευμα εστιν."
{Β.} Ἄριστα εφης. {Α.} Ουκουν, κτισει μεν και ποιημασι δοτος ο αγιασμος· οικοθεν
γαρ ουκ εχει, και γουν εστι και αποπεμπτος και αυτοκλητον αν ελοι την παρατροπην
τα πεπλουτηκοτα. ∆ιωλισθε γαρ και αγγελων φυσις, και ου τετηρηκασι τινες την
εαυτων αρχην, κατα το γεγραμμενον. Ἐνεχομεθα δε και αυτοι ταις της παραβασεως
αιτιαις. Ἆρ' ουν, ειπερ τις οιοιτο και αυτωι τωι Υιωι δοτον ειναι τον αγιασμον, ουχι δη
παντη τε και παντως ερει το και παθειν δυνασθαι την παρατροπην; Παθοι γαρ αν το
παθειν δυναμενον, και ει μηπω λεγοιτο παθειν. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Τι δε, ω φιλοτης; Το
ηγιασθαι λεγομενον ουχ απας ημας αναπεισει λογος αγιον ουκ ειναι φαναι ποτε;
Κεκλησθαι γαρ οιμαι προς αγιασμον εκ γε του μη ειναι τουθ' οπερ εστιν οτε και
αγιαζεται. {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Το δε ουπω σεπτον τε και αγιον, ουκ αναλωτον
αμαρτιαις, μαλλον δε ηδη νοσουν την εις το φαυλον διαβολην, ειπερ εστιν ο
αγιασμος φαυλοτητος τε και αμαρτιας αποτριβη και αποθεσις. {Β.} Συμφημι. {Α.}
Ουκουν ειπερ ελοιντο νοειν τε και λεγειν συνηγιασθαι τοις κτισμασι τον Υιον, ου
δυσευρετος ο καιρος καθ' ον ην ετι την φυσιν ασθενης και αμεινων ουπω του
πεφυκεναι πλημμελειν· αλλ' ωδε τε εχων και νοουμενος, πως ην 596 αρα και εικων
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Θεου και Πατρος; Πως δε και απαυ γασμα και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου;
Ου γαρ εν χρονωι γεγονε χαρακτηρ, αλλ' ην τουτο κατα φυσιν και εν αρχηι. Ειτα πως
ουχ αγιον ην το ακραιφνες του Πατρος και ειλικρινεστατον καλλος και αυτος της
ουσιας ο χαρακτηρ; Ἢ ουκ εξ αναγκης αφυκτου λοιπον συνωθησειεν αν και ουχ
εκοντας ημας ο λογος εις γε το χρηναι λεγειν μηδε αυτον αγιον ειναι τον Πατερα
ποτε; {Β.} Πανυ μεν ουν. Ἕψεται γαρ παντως το δειν ταις εικοσιν ορασθαι ταυτοειδη
τα ωνπερ αν ειεν εικονες. {Α.} Τι δε, ω φιλοτης; Ου γαρ εαυτον ειναι φησιν αληθειαν
ο Υιος, και φως το αληθινον παρα γε ταις θειαις κατω νομασται Γραφαις; {Β.} Και
μαλα. {Α.} Ειτα ου ματην ερραψωιδηκοτες ημιν τα εξ αμαθιας αλοιεν αν, ει του κατα
φυσιν αγιασμου το φως το αληθινον δεδεησθαι φασι; ∆ιισχυριουνται γαρ ετερον
ουδεν η τουτο σαφως, ηγιασθαι λεγοντες το φως το αληθινον. Πως γαρ ετι φως
αληθινον το ηκιστα μεν αγιον εν ιδιαι φυσει, γεγονος δε τουτο ποτε; {Β.} Ου γαρ ουν.
{Α.} Ὁ δε και εν ταξει του δυνασθαι πλημμελειν το κατα τι γουν ολως ψευδομυθειν
παρωθουμενος· "Ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι
αυτου," καθα γεγραπται· τι μη μαλλον εφ' εαυτωι κατε ρυθριασας ουδεν, ηγιασθαι
μεν εφασκε παρα του Πατρος, προσετιθει δε τουτοις ουδεν, απαυθαδιζεται δε και εις
τουτο προηκει λογων μεγαλοπρεπειας και υπερβολης ως ανυποστολως ειπειν·
"Ὑπερ αυτων εγω αγιαζω εμαυ τον;" {Β.} Πως ουν αν τις ιδοι το αληθες; {Α.} Ει
διαλογιζοιτο σοφως οτι κατα φυσιν αγιος ων ως Θεος, ηγιαζετο μεθ' ημων καθο
ανθρωπος, τωι ιδιωι Πνευματι τον οικειον αυτος καταχριων ναον. {Β.} Πως ουν ο
Πατηρ αυτον αγιασαι λεγεται; {Α.} Ὅτι παντα παρα Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι.
Ἁγιαζοντα δε και αγιαζομενον τον φυσει τε και αληθως Υιον, οτε γεγονεν
ανθρωπος, εισκεκομικεν ημιν ο του Παυλου λογος· "Ὅ τε γαρ αγιαζων, φησι, και οι
αγιαζομενοι εξ ενος παντες· δι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται αυτους αδελφους καλειν
λεγων, Ἀπαγγελω το ονομα σου τοις αδελφοις μου." Ἁγιαζει μεν γαρ αυτος, αγιος
ων κατα φυσιν ως Θεος· αγιαζεται δε μεθ' ημων, κατα το ανθρωπινον, οτε την προς
ημας ομοιωσιν υπελθων, και κατ' αυτο δη τουτο το ηγιασθαι φημι, καιτοι των ολων
κατεξουσιαζων ως Θεος, αδελφους ημας ουκ επαισχυνεται καλειν. 597 {Β.} Ἀλλα ναι,
φασιν, ουκ αν διαψευσαιτο λεγων ηγιασθαι παρα του Πατρος και της καθ' ημας
οικονομιας εξηιρημενης. Και γαρ εν εσχατοις μεν του αιωνος καιροις πεφηνεν
ανθρωπος, αλλ' ην και προ τουτου τοις εις το ειναι κεκλη μενοις ομογενης και
αδελφος των πεποιημενων, καθο και αυτος ουκ αγενητος εστι την φυσιν, πεποιηται
δε παρα του Πατρος. Ἀληθευει δη ουν, και αδελφους ημας αποκαλων και
συνηγιασθαι λεγων. {Α.} Ἀλλ' ω προς παντα ιοντες ετοιμως και τα περα λογου και
του καθηκοντος λογισμου, ποι ποτε αρα και νυν ο θρασυς ημιν ουτοσι και
αποπληκτος εκτελευτησει λογος εννοειν ουκ εχω. Ὅτι μεν γαρ ου γενητος ο Υιος, ου
τοις παρ' υμων μαντευμασι, προσεκτεον δε μαλλον τοις ιεροις τε και θειοις
μυσταγωγοις, οις και αυτος ο Χριστος εντεταλται λεγων· "Πορευθεντες μαθητευσατε
παντα τα εθνη." Ἔφη τοινυν Ἰωαννης ημιν εναργως περι του Υιου· "Και οιδαμεν οτι
ο Υιος του Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν διανοιαν ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον·
και εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου Ἰησου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος
Θεος και η ζωη η αιωνιος." Θεος δε αληθινος τοις κτισμασιν ουχ ομογενης. Ὅτε
τοινυν, κατα γε το εκεινοις αβουλοτατα δοκουν, εν μεθεξει γεγονεν αγιασμου,
καιτοι Θεος ων αληθινος ο Λογος, και ει νοοιτο καθ' εαυτον και διχα σαρκος,
ηκοντων εις μεσον και Θεον ημιν τον αληθινον επακτον εχοντα τον αγιασμον
οισπερ αν βουλοιντο καταδεικνυντων λογοις· η ουκ αληθες ειπειν ως ειπερ εστιν εν
Υιωι το ηγιασθαι δοτον, Θεωι κατα φυσιν οντι και αληθινωι, ουδεν, οιμαι, το απειργον
ετι και αυτον ηγιασθαι φληναφως υπονοειν τον εξ ουπερ εστι Πατερα, και ει Θεος
αληθινος ειναι πεπιστευται; {Β.} Κινδυνευομεν. {Α.} Ἵνα δε πανταχοθεν αυτων το
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανοσιον εκπολιορκηται θρασος κατοκνησαιμ' αν ουδαμως και τι των εις ατοπιαν
ηκοντων ειπειν· η γαρ ουχι πρεποι αν μονωι τε και εξαιρετως ανακεισεται το
αγιαζειν δυνασθαι τωι γε οντι κατα φυσιν Θεωι, καθαπερ αμελει και το εκ του μη
οντος εις το ειναι τα οντα καλειν; {Β.} Ἀνακεισεται. {Α.} Ουκουν ει τοις κτισμασιν
εναριθμιος υπαρχων ο Υιος, κατα γε τον παρ' εκεινοις λογον τον ακαλλη τε και
βδελυρω τατον, τα της κατα φυσιν θεοτητος ιδια και εξαιρετα διαπεραινεται και
φυσεως της ιδιας ποιειται δοξαν· εαυτον γαρ αγιασαι φησι· κατεκομισθη μεν, ως
εοικε, τα της 598 επεκεινα πασων ουσιας επι την κτισιν, ουκ απιθανον δε, οιμαι, το
και ημας αυτους αγιαζειν δυνασθαι κατατολμαν ειπειν καθ' ομοιοτητα την Υιου. {Β.}
Πως τουτο εφης; {Α.} Ει γαρ γενητος υπαρχων αυτος τα της τοσουτον ανωικισμενης
ουσιας ιδια ποιειται πλεονεκτηματα, τι το εμποδων εις το και ημας αυτους τα αυτου
δυνασθαι πληρουν, ατε δη και αγχου και ουτι που διεστηκοτας της προς αυτον
οικειοτητος, ειπερ εστι τις παντι γενητωι προς γενητον συγγενεια τε και σχεσις, κατ'
αυτο δη τουτο το γεγενησθαι φημι; {Β.} Ουκ απιθανος ημιν ο επι τωιδε λογος. {Α.} Ειη
δ' αν και ετερως δυσσεβες τε αμα και αμαθες το ηγιασθαι πιστευειν αυτον. {Β.} Τινα
τροπον; {Α.} Το αγιαζομενον αρ' ουχι τωι υπερκειμενωι και αμεινονι της ιδιας φυσεως
αγιαζεται; Ου γαρ που τωι γε αισχιονι φαιεν αν, ωσπερ ουν εγᾦμαι, ειπερ εις τι των
τελουντων εις ονησιν αναβιβαζει το αγιαζεσθαι. {Β.} Ἄριστα εφης. {Α.} Ουκουν,
ειπερ εστιν αληθες ως ηγιασται κατ' εκεινους δια του Πνευματος ο Υιος, ως αμεινονι
παντως που κατε χριετο, και την φυσιν εχοντι παρ' αυτον ετεραν. Μετασχοι γαρ αν
εαυτου των οντων ουδεν, αλλ' ετερον εν ετερωι μετεχομενον, κατα γε τον του πως
ειναι λογον. {Β.} Ἕψεται και τουτο. {Α.} Ειτα πως ημιν ο Υιος δια του Πνευματος
εναυ λιζεται; Πως δε το αμεινον κατα φυσιν την του χειρονος ημιν εμποιησει
μεθεξιν δι' εαυτου; Και ει θειας φυσεως αποτελουμεθα κοινωνοι, το Πνευμα
δεχομενοι, πως εν δευτεροις του Πνευματος ο Υιος; Ἢ πως αμεινον αυτου, και ουχι
δη μαλλον ως αυτος τε και παρ' αυτου το Πνευμα αυτου, ολην εχον αυτου την
ενεργειαν και την αυτου μεθεξιν εμποιουν; Και γουν εφασκεν ο Υιος· "Ουκ αφησω
υμας ορφανους, ερχομαι προς υμας." Ἐπειδη δε αναβεβηκε προς τον Πατερα μετα
την εκ νεκρων αναβιωσιν, εν ημιν εστι δια του Πνευματος. Ἴδιον γαρ αυτου και ου
θυραθεν εισκεκριμενον το Πνευμα αυτου, καθαπερ αμελει του ανθρωπου το
ανθρωπινον. Ἐπειδη δε το αμετρητως διεστηκος της θειας αυτου και υπερτατης
ουσιας ιδιον εποιησατο, φημι δε την σαρκα, τοτε δη τοτε και ηγιασθαι λεγεται,
σοφως τε και πρεπωδεστερον επι το ανθρωπινον του ηγιασθαι διαιττοντος· την γε
μην του ηγιασθαι πληρωσιν, ητοι την ενεργειαν, ως εν προσωπωι Πατρος τηι της
θεοτητος ανετιθει φυσει, μονηι γαρ αυτηι το αγιαζειν οικειον. {Β.} Συμφημι. Το γαρ
τοι μακρους αντεξαγειν λογους, 599 ορθως λεγοντι σοι, περιττον, μαλλον δε ηκιστα
σοφον. Ἀλλ' ει μονωι, φασι, τωι γε οντι φυσει τε και κατα αληθειαν Θεωι το αγιαζειν
δυνασθαι προσον ορωιτο και πρεποι, τουτου δε πεφηνεν ενεργος ο Υιος, το
αποσοβουν ουδεν οτι και Θεος κατα φυσιν εστι διαρρηδην ομολογειν· και ει τουτο
συγχωρησαιμεν, Θεωι δε τωι κατα φυσιν των αγαθων ενδει μηδενος, τι μαθων ο καθ'
υμας Υιος και Θεος δοξης τε και βασιλειας και κυριοτητος την οικειαν επιδεα
παρεδειξε φυσιν; Ἔφη γαρ που προς τον εν ουρανοις Πατερα· "Πατερ, εληλυθεν η
ωρα, δοξασον σου τον Υιον, ινα και ο Υιος σου δοξασηι σε· καθως εδωκας αυτωι
εξουσιαν πασης σαρκος, ινα παν ο δεδωκας αυτωι, δωσει αυτοις ζωην αιωνιον. Αυτη
δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον και ον
απεστειλας Ἰησουν Χριστον. Ἐγω σε εδοξασα επι της γης· το εργον ετελειωσα ο
δεδωκας μοι ινα ποιησω· και νυν δοξασον με συ, Πατερ, παρα σεαυτωι τηι δοξηι ηι
ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι. Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις
ους δεδωκας μοι εκ του κοσμου. Σοι ησαν, και εμοι αυτους εδωκας, και τον λογον
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σου ετηρησαν. Νυν εγνωσαν οτι παντα οσα δεδωκας μοι παρα σου εισιν, οτι τα
ρηματα α δεδωκας μοι δεδωκα αυτοις, και αυτοι ελαβον, και εγνωσαν αληθως οτι
παρα σου εξηλθον, και επιστευσαν οτι συ με απεστειλας." Ἔφη δε και ο Λουκας εν τηι
των Πραξεων συγγραφηι ως εκ προσωπου του Πετρου· "Ἀσφαλως ουν γινωσκετω
πας οικος Ἰσραηλ οτι και Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο Θεος." Συνιης ουν οτι
πανταχηι διδωσι μεν ο Πατηρ δοξαν τε και κυριοτητα, δεχεται δε και μαλα ασμενως ο
Υιος; Ἀλλ' ει τοιοισδε τισι καταπαιειν ημας αποτολμωιεν λογοις, προσειροντες που
και ετερα, τις αν γενοιτο διεκδρομη και απονευσις του κακου, τοισγε ως αριστα
φρονειν ηιρημενοις; {Α.} "Ὁ πραυς εστω μαχητης," ιερος και θειος ημιν
υποπεφωνηκε λογος. ∆ειν δε εγωγε φημι ταις των εναντιων αντιφερεσθαι δοξαις,
κατορρωδουντας ουδεν. Θεος γαρ ο ενεργων εν ημιν, και ρημα μεν γλωτταις ενιεις,
απευθυνων δε προς το ακιβδηλως εχον των ευσεβουντων τον νουν· το δε δη της
ευθειας εξερπειν οδου και παρακομιζεσθαι ποι προς το ακαλλες και εκτετραμμενον
μεταπειθον αυτους εκεινο εστιν. {Β.} Το τι δη φηις; {Α.} Το, οιμαι, παρεντας ως
ασυντελες εις ονησιν το ειδεναι καιρους οιπερ αν εκαστωι πρεποιεν των δρωμενων,
600 ακατασκεπτον ποιεισθαι των λογων την επιτηρησιν. Ει μεν γαρ ου γεγονε σαρξ ο
Λογος, ει μη εσκηνωσεν εν ημιν, παρεισθω λοιπον ως εωλον η καιρων επιτηρησις,
και ακριβειας της εν γε τουτοις εξηιρημενης, αδιαφορειτω πας λογος κατα του
Μονογενους· ειτα το απαυγασμα του Πατρος, ο δι' ου τα παντα εγενετο, ο συνεδρος
τωι γεννησαντι και συναΐδιος Λογος, ο αναφης και αορατος, λεγεσθω παθειν εις ιδιαν
φυσιν και τας κατα νωτου πληγας και την εις χειρας τε και ποδας των ηλων
διατρησιν και τραυμα το εις πλευραν, και την κορωνιδα των κακων, φημι δη τον
θανατον. {Β.} Ἀλλα ταυτι που παντως ερουσι συμβηναι περι το ανθρωπινον· πεπονθε
γαρ καθο ανθρωπος. {Α.} Τι δε, ω φιλοτης, ου προς εντροπης τε και αδοξιας
συμβηναι φαμεν τωι Υιωι το παθειν; {Β.} Ναι· γραφει γαρ ο Παυλος οτι "Ὑπεμεινε
σταυρον, αισχυνης καταφρονησας." Και αυτος δε που δια φωνης Ἡσαΐου φησι· "∆ια
τουτο ουκ ενετραπην, αλλ' εθηκα το προσωπον μου ως στερεαν πετραν, και εγνων
οτι ου μη αισχυνθω, οτι εγγιζει ο δικαιωσας με." {Α.} Ἀνεστησε δε, ειπε μοι, τον
εαυτου ναον, καινοτομησας τον θανατον και πλεονεκτησας την φθοραν, ποτερα
καθ' ημας ως ανθρωπος, η ως Θεος εκ Θεου, και ει πεφηνε μετα σαρκος; {Β.} Ὡς Θεος
εκ Θεου. {Α.} Το εν εκεινοις ουν αισχος και το εκ της εντροπης ακαλλες
κατηφανισται τοις δευτεροις, και δεδοξασται δια την αναστασιν ο Υιος, καιτοι προ
αυτης τον ατιμοτατον τε και ακλεα μη παρωσαμενος θανατον, δια την εκουσιον
κενωσιν. {Β.} Ἀλλα ταυτην ειληφεναι λεγεται παρα του Πατρος την δοξαν ο Υιος.
{Α.} Ὀρθως, ω εταιρε, συνθησομαι γαρ. Ἐπειδη πεφηνεν ανθρωπος, καιτοι σοφια και
δυναμις ων του Πατρος, καταρ γησας δι' εαυτου τον θανατον και ζωης αναπιμπλας
της παρ' εαυτου το ιδιον σωμα, τηι οιονει πηγηι της ιδιας υποστασεως ανετιθει το
δρωμενον. Πρεποι γαρ αν ουχ ετερωι τωι των οντων και παρηγμενων εις γενεσιν το
ζωογονειν δυνασθαι και φθορας αμεινω αποφαινειν την απο γης σαρκα, καν ει επ'
αυτου νοοιτο Χριστου, καθο λεγεται σαρξ, πλην οτι δη μονηι τηι της θεοτητος φυσει.
Ὅτι δε γεγονεν ενεργος ο Υιος εις αναστασιν του ιδιου ναου, και ει λεγοιτο
δεδωρησθαι τουτο αυτωι παρα του Πατρος, κατιδοι τις αν και λιαν ευπετως, Παυλου
μεν λεγοντος περι του Πατρος· "Τον εγειραντα αυτον εκ νεκρων και δοξαν αυτωι
δοντα·" προς δε γε τους Ἰουδαιους, 601 αυτου του Υιου· "Λυσατε τον ναον τουτον,
και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον." Ἀπεθανε μεν γαρ εν ανθρω που ταξει κατα την
σαρκα, καιτοι ζωη κατα φυσιν υπαρχων ως Θεος. Ἀνεβιω δε αυ αρρητωι δυναμει και
αφραστοις ενεργειαις χρωμενος, καιτοι καθ' ημας υπαρχων, κατα γε, φημι, το
ανθρωπινον. Ουκουν, δοξαζεται μεν παρα του Πατρος, ουχ ως δοξης υπαρχων
επιδεης οταν εξω νοηται σαρκος και Θεος εκ Θεου πιστευηται, αλλ' επειπερ ην
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπος, ος ιδιας φυσεως καρπον ουκ εχων το ενεργειν δυνασθαι τα θεοπρεπη,
δεχεται πως αυτο καθ' ενωσιν και την απορρητον συνδρομην, ηπερ αν νοοιτο του
Λογου προς το ανθρωπινον. ∆οξαζει δε και αυτος τον Πατερα. Πατηρ γαρ Θεου
γνωριζεται του παντα ισχυοντος, καιτοι πεφηνοτος εν σαρκι και μετα γηΐνου
σωματος συνδιαιτω μενου τοις κατα κοσμον. ∆ια τουτο φησιν· "Ἐγω σε εδοξασα επι
της γης· το εργον ετελειωσα ο δεδωκας μοι, ινα ποιησω αυτο." Προτεθυμησαι μεν
γαρ, ω Πατερ, φησι, το θρασυ και δυσαντητον του θανατου καταργησαι κρατος· αλλ'
ην τουτο δραν και κατισχυσαι πληρουν ουχ αιματος και σαρκος, αλλα της σης θειας
και ζωοποιου και ακινητου φυσεως, ης επειπερ εξεφυν εγω, κατωρθωκα το δοκουν,
ατονησας προς ουδεν δια το ανθρωπινον των τελουντων εις ισουργιαν, αλλα,
καιπερ ων εν σαρκι και αιματι, το γουν οτι της σης εξεφυν ουσιας εξ ισομοιρουσης
ισχυος πεπιστευμενος. ∆οξασον δη ουν με και συ, τον ως ανθρωπον αδοξησαντα,
συννευσας εμοι τηι σηι δυναμει και ενεργειαι ζωοποιωι, και θανατου κρειττονα τον
απορρητως ενωθεντα μοι καταδειξαι ναον. Ὅτι δε ουκ ασυνηθους και της ου παλαι
μετουσης αυτωι τιμης τε και δοξης αξιουσθαι ζητει, δηλον αν ειη δηπουθεν. Ἔφη γαρ
οτι "Και νυν δοξασον με, Πατερ, τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι."
Ὁ γαρ αει τε και εν αρχηι της δοξης Κυριος, αδοξησας δια μεσου δια του καθικεσθαι
προς τα ανθρωπινα, προς την ανωθεν αυτωι και φυσικως ενυπαρ χουσαν δοξαν
υπονοστει, τους τηι κενωσει πρεποντας λογους μετα του παθειν αυτην τηι μετα
σαρκος οικονομιαι δωρουμενος. Ουκουν αναγκαιον οτι μαλιστα των αλλων το
ειδεναι καιρους καθ' ους ην ετι τα τε της σαρκος και τα της αδοξιας χρησιμα και τους
ανωθεν ετι της επιδημιας, καθ' ους της δοξης Κυριος ων, δοξαν ου λαβων, αλλ' εχων
ιδιαν ως Θεος ευρισκηται. 602 {Β.} Πως ουν δεχεται τινας των απο του κοσμου παρα
του Πατρος, περι ων και φησι προς αυτον· "Ους δεδωκας μοι εκ του κοσμου σοι ησαν
και εμοι αυτους δεδωκας;" {Α.} Ουκουν ερω δη τι παλιν, ταις των εννοιων ατοπιαις
εις το εν αρχαις συνωθουμενος. Ματην, ως εοικεν, κεκενω σθαι λεγεται, και ει
γεγονε καθ' ημας, ο εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος Υιος μονογενης. Ει γαρ
εισποιητον εχει το χρηναι κρατειν, και δεχεται τινας παρα του Πατρος ους ου πριν
εχων οραται, κεκαινουργηται τι κατα το εικος εφ' Υιωι και ταις εντευθεν ευκλειαις
κατακαλλυνεται, ξεναγει δε ωσπερ η χαρις αυτον επι το αμεινον και υπερτερουν η
προτερον ην. Ειτα οποι ποτε ημιν ο της υφεσεως οιχησεται λογος, η οποι
κεκενωμενον καταθρησαι τις αν, ειπερ ολως τι και των ου παλαι προσπεφυκοτων
αλοιη πεπλουτηκως, και οια τινα της ενανθρωπησεως μισθον και αντεκτισιν την
κατα τινων εξουσιαν αποκερδαινων; {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Ψευδηγορησει δε κατα το
εικος και ο σοφος Ἰωαννης ει λεγοι περι αυτου· "Εις τα ιδια ηλθε, και οι ιδιοι αυτον
ου παρελαβον." Πως γαρ ιδιον αυτου το μολις και εν εσχατοις και παρ' ετερου δοτον;
Καιτοι μυριοι μεν οσοι και αναριθμητοι παντελως δεδαπανηνται χρονοι καθ' ους ο
Υιος συναΐδιος ην τωι Θεωι και Πατρι. Ει δε, επειπερ γεγονεν ανθρωπος, δεχεται τους
απο του κοσμου, και σκηπτρου καινοτητα προσειληφως οραται ταυτηνι, φαιην αν
ηδη λοιπον, καταδεισας ουδεν, ως αμεινων η ενανθρωπησις τωι Θεωι Λογωι
καταστασεως ην της εν αρχαις, και ει νοοιτο πλουτων το εν ισοτητι του Πατρος.
Ἀναβιβαζει γαρ, ως οραις, επι το υπερτερουν και ασυγκριτως αμεινον εν δοξηι. Ἑαυτωι
τοιγαρουν κατωρθωκεν ο Υιος την μετα σαρκος οικονομιαν, και τον της
ενανθρωπησεως τροπον ταις ιδιαις εχαριζετο δοξαις. Πως ουν ετι δι' ημας ενανθρω
πησαι λεγεται η πως αντιλυτρον της απαντων γεγονε ζωης, ει τωι θανατωι της ιδιας
σαρκος την ουτως αηθη και ου παλαι βατην εξεπριατο δοξαν; {Β.} Ἄριστα μεν εφης,
ανασκιρται δε ημιν εις το θρασυ τε και απηχες ο λογος. {Α.} Ουκουν ερριφθω και παρ'
αυτων το ουτω πικρον και κακοηθες εις λογους· Ἢ ου δυσοιστον ειναι σοι το χρημα
δοκει και κατωθουν αναγκαιως εις ανεθελητους ισχνομυθιας; Μεθεντες γαρ δη το
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναπτειν χρονοις τοις καθηκουσι τας 603 φωνας, ανω τε και κατω τα παντα
διακυκαν και αναφυρειν εγνωκασι. Καιτοι πως ουκ αμεινον εννοειν ως ιδια μεν ην
τα παντα του Λογου, και των εις το ειναι παρενηνεγμενων η φυσις τηι του
κεκληκοτος υπεζευκτο δοξηι; Ἐπειδη δε λογισμου του πρεποντος το επι γης
παρωλισθε γενος, ου παρεδεχθη προς τινων εν σαρκι δι' ημας πεφηνως ο Λογος,
αναπεπεισμενους δε ηδη κατα βραχυ και πεπιστευκοτας υπετιθει ταις ζευγλαις, και
αναμανθανειν εθελοντας τα αμεινω δεχεται. "Καμψει γαρ αυτωι παν γονυ και πασα
γλωσσα εξομολογησεται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." Ουκουν
ιδια μεν του Λογου τα παντα, καθο πεφηνεν εκ Θεου και καταρχει των ολων μετα
του Πατρος. ∆εχεται δε ταυτα κατα το ανθρωπινον, οτε γεγονε καθ' ημας, οις το
βασιλευειν και το κρατειν δυνασθαι παρα Θεου και δοτον. {Β.} ∆οξαν ουν ιδιαν εχειν
ερουμεν αυτον, μηδεν εις τουτο προσειληφοτα παρα του Θεου και Πατρος; {Α.} Ναι,
καθο νοειται Θεος και της δοξης Κυριος. Κατωνομασται γαρ ουτω παρα γε ταις θειαις
Γραφαις. Και γουν του Σωτηρος ο μαθητης, Ἰακωβος ουτος ην· "Ἀδελφοι, φησι, μη
εν προσωποληψιαις εχετε την πιστιν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου της δοξης."
{Β.} Ειτα τις η του Υιου δοξα παρα την του Πατρος; {Α.} Ουχ υπερτονος, ω ταν, ου
μειων, αλλ' η αυτη· μαλλον δε, ωσπερ εστι σοφια και δυναμις του Πατρος, ουτως αν
ειη και δοξα, της του τεκοντος ουσιας αφραστως απηυγασμενος, και την οθεν εξεφυ
δι' εαυτου κατασημαινων φυσιν, καθαπερ τις ηλιου βολη και φωτος απαυγασμα της
του προεντος διεκκυπτον ουσιας, και ως εκεινο λοιπον το εξ ουπερ εστι δια της εις
ακρον εμφερειας και ταυτοειδους ποιοτητος ευ μαλα νοουμενον. {Β.} Ἆρα αν εχοις
ειπειν εκ των ιερων Γραμματων τις αν γενοιτο των τοιουτων η πιστις; {Α.} Καιτοι
βραχυς κομιδηι δαπανηθησεται πονος, συναγει ροντι σοι τας των αγιων φωνας.
Ἐφεσιοις μεν γαρ επιστελλων ο Παυλος· "∆ια τουτο, φησι, καγω ακουσας την καθ'
υμας πιστιν εν τωι Κυριωι Ἰησου και την εις παντας τους αγιους, ου παυομαι
ευχαριστων υπερ υμων, μνειαν υμων ποιουμενος επι των προσευχων μου, ινα ο
Θεος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο Πατηρ της δοξης, δυη υμιν πνευμα σοφιας
και αποκαλυψεως εν επιγνωσει αυτου." Συνιης ουν οτι Πατερα Χριστου και Πατερα
της δοξης κατω νομασεν ευθυς τον Θεον, ουχ ετερον οιμαι τι παρα γε την 604 δοξαν
του Πατρος τον Χριστον αποφαινων. Ἔφη δε που παλιν· "Ἡμεις δε παντες
ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα
μεταμορφουμεθα, απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος." –
"Ἀποβλεποντες γαρ εις τον της πιστεως ημων αρχηγον και τελειωτην Ἰησουν," ος
εστιν η δοξα του κατα φυσιν και αληθως Κυριου, φημι δη του Πατρος,
αναμορφουμεθα προς αυτον δι' αγιασμου εν Πνευματι. Πετρος δε αυ, καιτοι
διαπρεπων εν μαθηταις, τοις ιουσιν εκ περιτομης εις δικαιωσιν την εν Χριστωι δια
πιστεως προσεφωνει λεγων, "Ὡς τα παντα ημιν της θειας δυναμεως αυτου τα προς
ζωην και ευσεβειαν δεδωρημενης δια της επιγνωσεως του καλεσαντος ημας ιδιαι
δοξηι και αρετηι." Ειπερ ουν εστιν ιδια δοξα του Πατρος ο Υιος, δι' ου και κεκλημεθα
προς επιγνωσιν αυτου, τις ο φαναι τολμων οτι δοτον και εισποιητον τηι δοξηι του
Πατρος το ειναι τουθ' οπερ εστι; Τις γαρ ο ετεραι δοξηι καταλαμπρυνων εστι την του
Πατρος δοξαν; Ἢ ουκ εν ισωι τιθης το και ετερους χρηναι κατατολμαν εις μεσον
ηκοντας λεγειν ως σεσοφωται μεν προς τινος η σοφια του Πατρος, το δε ειναι
δυναμις η ενουσα κατα φυσιν ισχυς αυτωι, τουτεστιν ο Υιος, κεκερδακε παρ' ετερου,
και οθνειον εχει το αυχημα; † σοφον γε ου γαρ ει † τοις τοιοισδε κατακηλουντες
λογοις, αποφεροιεν ημας οι δι' εναντιας προς παν οτιουν των διεστραμμενων; Ει μεν
ουν αποχρη τα ειρημενα προς αποδειξιν εναργη του δοξαν ειναι την ιδιαν του
Πατρος τον Υιον, ευ αν εχοι και σιωπησομαι· ει δε δη σοι προσδειν και ετερων οιει
μαρτυριων, παροισω λεγοντα τον θεσπεσιον Μελωιδον προς τον των ολων Πατερα
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και Θεον, ως εκ προσωπου των εν πιστει δικαιουμενων· "Ἐγω δε εν δικαιοσυνηι
οφθησομαι τωι προσωπωι σου, χορτασθησομαι εν τωι οφθηναι μοι την δοξαν σου."
Προσω πον γαρ και εικων του Πατρος και της ουσιας ο χαρακτηρ, τις αν ετερος ειη
παρα τον εξ αυτου πεφηνοτα Λογον, δι' ου και γνωριζεται τοις επι της γης, ως εν
ιδιαι δοξηι καταστραπτων τα συμπαντα; Τοιγαρτοι και προσεφωνει ποτε τωι πανσοφωι
Μωσει· "Ἀλλα ζω εγω, και Ζων το ονομα μου, και εμπλησει η δοξα Κυριου πασαν
την γην." Ἐμπεπλησται γαρ τα παντα Χριστου, ωφθη δε ημιν εν αυτωι. Και τουτο
ειδως, εφη παλιν ο θειος ∆αβιδ οτι "Οικοδομησει Κυριος την Σιων, και οφθησεται εν
τηι 605 δοξηι αυτου." Ὤφθη γαρ ημιν εν Υιωι λεγοντι σαφως· "Ὁ εωρακως εμε εωρακε
τον Πατερα." {Β.} Ἕψεται δη ουν, ειπερ εστιν αληθως ιδια δοξα του Θεου και Πατρος
ο Υιος, το δειν ειναι κατα φυσιν αυτον Κυριον μεν των ολων, βασιλεα δε ουχ ετερως
η ωσπερ αν ειη και αυτος ο Πατηρ. Ειτα τι δη ποτε δια της του Ψαλλοντος φωνης
εφη παλιν· "Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου;" Κυριον δε και Χριστον
πεποιησθαι σαφως παρα του Πατρος αυτον ο σοφος ημιν προσμεμαρτυρηκε μαθητης.
{Α.} Ἆρ' ουν. ω φιλεταιρε, φρασαις αν ως αριστα γε μελλησας ουδεν ει τι περ ελοιμην
αναπυθεσθαι σου; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Το κεκλημενον εις κυριοτητα και ασυνηθως
εις τουτο παρενεχθεν, αρ' ουκ αν νοεισθαι πρεποι Κυριον ουκ ειναι ποτε; Ουδεν γαρ
αν εκ γε του ειναι τουθ' οπερ εστιν ως εφ' ετερον τι παλιν επ' αυτο βαδιειται τι. {Β.}
Ου γαρ ουν. {Α.} Πηνικα δη ουν ανακεκομισθαι φασιν εις κυριοτητα τον Υιον, προ
της εις τουτο μεταδρομης, της εις κυριοτητα τιμης τε και δοξης τητωμενον ετι; Τουτι
γαρ αναγκη και ουχ εκοντας ημας ειπειν. {Β.} Τι γαρ ει φαιεν οτι και προ της
ενανθρωπησεως; {Α.} Ἐρουσι μεν οιδ' οτι και περα του πρεποντος ιοντες ευκολως·
αλλ' ο γε της αληθειας αυτοις αντιταξεται λογος. Γενομενωι γαρ εν σαρκι και εν ημιν
σκηνωσαντι συμβηναι φαμεν το εισποιητον κρατος, ειληφεναι τε δοκειν βασιλειαν
και κυριοτητα. Κυριον γαρ και Χριστον πεποιησθαι φησι παρα του Θεου και Πατρος ο
θεσπεσιος μαθητης ουκ αδιακριτως τον εξ αυτου πεφηνοτα Λογον, αλλ' Ἰησουν τον
εσταυρωμενον. Ὅτι δε προ της προς σαρκα συνδρομης και της καθ' ενωσιν
συναφειας Κυριος ην ο Υιος ανιδρωτι καταθρησομεν, εκεινο τοις αλλοις
προσενθυμουμενοι. {Β.} Το τι δη φης; {Α.} Ου γαρ οτε γεγονεν ανθρωπος, τοτε και εν
τηι του δουλου μορφηι καθικεσθαι λεγεται; {Β.} Ουτω φημι. {Α.} Ειναι δη ουν αναγκη
νοειν προ της προς σαρκα συνδρομης ουκ εν τηι του δουλου μορφηι τον εκ Θεου
πεφηνοτα Λογον, αλλ' εν κυριοτητι φυσικηι, και εν ιδιοις υψωμασιν, οις επειπερ
εμφιλοχωρειν δια την εις ημας αγαπησιν ου λιαν εδοκει, κεχρηματικε δουλος, ιν'
ωσπερ αυτος εν τοις παρα φυσιν εθελοντης δι' ημας, ουτως και ημεις εν τοις υπερ
φυσιν προθυμοι δι' αυτον· καθικετο γαρ εις κενωσιν, ουχι τηι κενωσει διδους το
χρηναι νικαν την εμφυτον τε αυτου και απαραποιητον δοξαν, αλλ' ινα 606 το εν
υφεσει και κατω, τουτεστιν ημεις, αναθρυσκειν υψου δι' αυτον ισχυσωμεν. Ου
γαρτοι το χειρον εκβιασεται ποτε το υπερτερουν, εψεται δε μαλλον τωι νικωντι και
προυχοντι το ασυγκριτως ηττωμενον. Ἀμαθες ουν λιαν το οιεσθαι δειν αυτον
εκβεβιασθαι τοις καθ' ημας, ως συν ημιν δι' ημας απομειναι κατω· σοφον δε και
αληθες το διανοεισθαι και λεγειν προς το θειον αυτου και απορρητον καλλος
αναφοιτησαι το ταπεινον, τηι υπερτατηι δοξηι νικω μενον. Ὅνπερ γαρ τροπον παθειν
μεν αυτωι συνεβη τον κατα σαρκα θανατον δια την τωι θανατωι κατοχον σαρκα, ζωη
δε ων κατα φυσιν, ανεκομισε προς το οικειον αυτην, ουδεν εις ιδιαν υπομεινας
φυσιν, κατασεισας δε μαλλον του θανατου το κρατος, ουτω φαμεν οτι παθειν μεν
αυτωι την δουλειαν συμβεβηκεν οικονομικως. Ἐπειδη δε κατα φυσιν εστι Θεος και
Κυριος, παραχωρει το λυπουν και ταις της δοξης υπερβολαις ηττωμενον το εκ της
δουλειας κατηφανισται δυσκλεες. Ουκουν, ει μεμενηκεν εν νεκροις, κατα γε, φημι,
την σαρκα, μενει και εν δουλοις. Ει δε ανεθορε τε και ανεβη προς το εν αρχαις, φημι
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δη το ζηιν, οικονομικως τωι θανατωι το δοξαι νικαν επιδους, ανοιχησεται δηλονοτι
και προς το ετερον, τουτεστι το εν κυριοτητι φυσικηι διαφανες, τηι μετα σαρκος
οικονομιαι το εν καιρωι δους ισχυσαι βραχυ, κατα γε της δουλειας τον τροπον.
Ταυτηιτοι και ισοκλεης και ομοθρονος ων ως Υιος Πατρι και Θεος Θεωι, μονονουχι
και εις αρχας της ουτω περιφανους και υπερκοσμιου δοξης αναβιβαζεσθαι δοκει,
φασκοντος προς αυτον του Θεου και Πατρος· "Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους
εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου." Ὃ γαρ αν υποστορεσει εν εαυτηι
κατευναζουσα προς το ευπειθες η θεια τε και απορρητος φυσις, τουτι δη παντως τοις
του Σωτηρος ημων υποφερεται ποσιν, ουκ ανθρωπινως ενηργηκοτος, ουδε επειτοι
γεγονε σαρξ δια τουτο κρατειν των ηπειθηκοτων ισχυοντος, αλλ' οτι της
ανθρωποτητος το σμικροπρεπες εις το της ανωτατω και υπερτατης φυσεως αναθεις
αξιωμα, και τοις της θεοτητος θωκοις ενιδρυσας εαυτον, και μετα σαρκος ο
μονογενης του Θεου Λογος κατακυριευσει των ολων ου διχα Πατρος. Ὃ γαρ αν
δρωιτο παρα Πατρος, τουτο δη παντως εστιν ενεργημα του Υιου· και οπερ αν λεγοιτο
διαπεραινεσθαι δι' Υιου, τουτο δη παντως εστι κατορθωμα του Πατρος. Παντα γαρ
δι' αμφοιν εν ισωι, ενεργουντος μεν του Πατρος, εχοντος δε δι' Υιου και συν αυτωι εν
607 Πνευματι την εφ' οτωι ουν των δρωμενων ενεργειαν τε και θελησιν. {Β.}
Ἀστειοτατα εφης· φρενοις γαρ ημας, ορθην και αμωμητον διαστειχων οδον· ησαις δ'
αν ου μειον η παλαι, καθιστας εις το εμφανεστερον την κυριοτητα του Υιου. {Α.}
Ουκουν ει τις ελοιτο φιλοπευστειν, προσιοι τε λεγων· Φρασον ημιν, ω ταν, ο τι ποτε
ειναι φῂς την κυριοτητα του Πατρος· ο τι αν απεφηνω; {Β.} Ἔφην αν οτι το
καταρχειν των ολων, το δοξα ζεσθαι παρα παντων, το ειναι τα παντα αυτου, τα τε εν
τοις ουρανοις και τα επι της γης. {Α.} Ἐν δε γε τοις ουτω σεπτοις και περιφανεσιν
ουκ ειναι φασιν εκπρεπη τον Υιον; {Β.} Ειναι μεν ερουσιν, οιμαι που, πλην εφεντος
εχειν αυτωι του Πατρος. {Α.} Ειτα πως ου ψευδομυθια τουτο γε και ραψυδημα κενον,
του Θεου και Πατρος διαρρηδην ανακεκραγοτος· "Την δοξαν μου ετερωι ου δωσω;"
Ουδε γαρ αν ηφιει των οντων τισι και παρ' αυτον ετεροις, κατα γε, φημι, την
ουσιωδη διαφοραν, τοις της αληθους θεοτητος υψωμασιν εναβρυνεσθαι. Που γαρ ετι
το ανεστηκος αυτης, ει φυσεως γενητης εις τουτο προηκοι μετρον ως μηδεν
επεκεινα λοιπον ευκλειας εαν; Ἦ ουκ αναγκαιον παντι τωι πεποιη μενωι και
παρηγμενωι προς γενεσιν αστιβη και ανεμβατα νοησαι παντελως τα ιδικως του Θεου·
{Β.} Ἀναγκαιον. {Α.} Ειτα πως εν τοις του Πατρος διαπρεποι αν ο Υιος, και ου καθ'
ετερον, οιμαι, τροπον η καθ' ον αυτος; Ὁ μεν γαρ μακαριος ∆ανιηλ, θεοπτιας ημιν
αναγραφων και ορασεις προφητικας, καθιζει μεν επι θρονου τον Παλαιον των
ημερων, περιιστησι δε χιλιας μεν αυτωι χιλιαδας των τεταγμενων εις λειτουργιαν,
μυριας δε μυριαδας των παραστατων. Ἡσαΐας γε μην ο θεσπεσιος ουκ εν μειονι δοξηι
τεθεασθαι φησι τον Υιον. "Ειδον γαρ, εφη, τον Κυριον Σαβαωθ καθημενον επι
θρονου υψηλου και επηρμε νου. Και πληρης ο οικος της δοξης αυτου. Και Σεραφιμ
ειστηκεισαν κυκλωι αυτου· εξ πτερυγες τωι ενι, και εξ πτερυγες τωι ενι· και ταις μεν
δυσι κατεκαλυπτον το προσωπον, ταις δε δυσι τους ποδας, και ταις δυσιν επεταντο,
και εκεκραγεν ετερος προς τον ετερον," τον εν τριττωι μεν εν αρχηι, καταληγοντα δε
εις εναδα και εις κυριοτητα μιαν αγιασμον. Ἆρα σοι δοκει το ισοπαλες εν δοξηι διακε
κτησθαι λοιπον ο Υιος; Ὅπου γαρ θρονος ο ανωτατω και ισοδρομος η υπεροχη και
των εν ουρανωι δυναμεων η ως εν κυκλωι στασις, το της δουλειας των γενητων
εμφανιζουσα 608 μετρον και την της κυριοτητος δοξαν προσμαρτυρουσα τωι
καθημενωι, ποιον αν εχοι τοπον ενδοιασμου, η πως αμφιλογον ως εις αυτον τις της
αμαθιας πυθμενα τον κατωτατω διεληλακεν ηδη πως, ειπερ ουν οιοιτο μη τηι του
Πατρος κυριοτητι φυσικηι καταγλαΐζεσθαι τον Υιον; {Β.} Ἄραρε, και εστι λοιπον
αληθης ο λογος. {Α.} ∆οιης δ' αν, ω εταιρε, μη διεψευσθαι λεγοντας, εμε τε και σε και
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μην ειπερ τωι και ετερωι δοκει, ως τωι γε οντι κατα φυσιν Θεωι το κατα παντος του
γεγονοτος ανηπται κρατος, και εστι παντα Θεου, συλληβδην ειπειν ουρανος τε και
γη και τα εν αμφοιν. {Β.} Ἔγωγε. {Α.} Ουκουν εν ισωι μεν τροπωι του Θεου και Πατρος
ειεν αν οι την μακαριαν ανω τριβοντες ζωην, αγγελοι τε και αρχαγγελοι και ει τι
τουτων επεκεινα· ειεν δ' αν και αυτου του Υιου. Τουτι δε αυτο και περι των επι γης
ως ευ ισθι τοι φρονουντα με. {Β.} Ἔφης μεν ορθως. Πλην ει εποιτο τοις λογοις ημιν η
εφ' εκαστωι πιστις δρυης αν ως αριστα γε. {Α.} Ουκουν ο μεν θεσπεσιος Μελωιδος
"Ευλογειτε, φησι, τον Κυριον, παντες οι αγγελοι αυτου, λειτουργοι αυτου οι
ποιουντες το θελημα αυτου," τηι του Πατρος εξουσιαι προσνεμων την αγιαν των ανω
πληθυν. Ὅτι δε ηξει κριτης κατα καιρους ο Υιος προκαταμηνυων φησιν αυτος·
"Μελλει γαρ ο Υιος του ανθρωπου ερχεσθαι εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου μετα των
αγιων αγγελων αυτου." Ἥξει γαρ, ηξει κατα καιρους, αποδωσων εκαστωι κατα το
εργον αυτου· πλην ουκ οθνειοις αυτον λειτουργοις επικομπασειν τε και
εναβρυνεισθαι φαμεν, αλλα ταις εξ αγγελων δορυφοριαις ως ιδιαις οντως
υπηρετουμενον. {Β.} Συμφημι. {Α.} Ἀναμελποντος δε αυ του θεσπεσιου ∆αβιδ,
λεγοντος τε περι του Θεου και Πατρος· "∆ευτε, προσκυνησωμεν και προσπεσωμεν
αυτωι, και κλαυσωμεν ενωπιον Κυριου του ποιησαντος ημας, οτι αυτος εστιν ο Θεος
ημων, και ημεις λαος νομης αυτου και προβατα χειρος αυτου," τας εν τωιδε τωι
κοσμωι λογικας αγελας ιδιας ειναι φησιν ο Υιος, οτε μεν λεγων περι των εξ Ἰσραηλ
πεπιστευκοτων· "Τα προβατα τα εμα της φωνης μου ακουει," οτε δε αυ και περι των
ουπω πεπιστευκοτων· "Και αλλα προβατα εχω α ουκ εστιν εκ της αυλης ταυτης."
Ουκουν εκ μυριων οσων ημιν αποδειξαι ραιον ως δεδοξασθαι λεγεται παρα του
Πατρος δια το ανθρωπινον ο Υιος, καιτοι της δοξης Κυριος ων, συνεδρος τε αει και
ομοθρονος τωι Πατρι. Ειη 609 δ' αν και μαλα εικοτως δυσδιαφυκτος η γραφη και
δυσα πονιπτον αισχος, τοις επακτον αυτωι περιτιθεισι την δοξαν και εισκεκρισθαι
λεγουσι το κατα παντων κρατος. {Β.} Ουκουν, ει μη θυραθεν, μητε μην
εισδεδεγμενον αυτωι το κατα παντων κρατος, αλλ' εμπεφυκεν ουσιωδως, ουκ αν
εχοιμι φρασαι τι δη αρα και μαθων ο θεσπεσιος Παυλος καταληξειν ποτε τα της
βασιλειας αυτωι διισχυρι σατο λεγων· "Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνησκουσιν, ουτω και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται. Ἕκαστος δε εν τωι ιδιωι
ταγματι· απαρχη Χριστος, επειτα οι του Χριστου εν τηι παρουσιαι αυτου· ειτα το τελος,
οταν παραδωι την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, οταν καταργησηι πασαν αρχην και
εξουσιαν και δυναμιν. ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν αχρις ου θηι παντας τους εχθρους
υπο τους ποδας αυτου. Παντα γαρ υπεταξεν υπο τους ποδας αυτου. Ἔσχατος εχθρος
καταργειται ο θανατος." Ἰδου γαρ, ιδου, φαιεν αν, μεθοριον ωσπερ τι το προς
καταληξιν της βασιλειας αυτου, το απρακτησαι μεν αρχας, καταργηθηναι δε
θανατον· παραδωσει γαρ τοτε το χρηναι καταρχειν μονωι τωι Θεωι και Πατρι. {Α.}
Ἄπαγε της ουτω γραοπρεπους και γελοιοτατης εννοιας! Ὁ γαρ τοι ταυτι
πεφρονηκως τε και λεγων "απε λιπε μεν οδους του εαυτου αμπελωνος, τους δε
αξονας του ιδιου γεωργιου πεπλανηται, διαπορευεται δε δι' ανυδρου ερημου, και
γην διατεταμενην εν διψωδεσι, συναγει δε χερσιν ακαρπιαν," κατα το γεγραμμενον.
Ου γαρ οτι των της βασιλειας καταστεμματων και της κατα παντων αρχης
αποπεμπτος εσται κατα καιρους ο Υιος ο θειος ημιν εφη μυσταγωγος· ᾔδει γαρ, οιμαι
που, λυραν μεν ανακρουοντα την πνευματικην τον θεσπεσιον ∆αβιδ, αναμε
λωιδουντα δε προς τον Υιον εν Πνευματι· "Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του
αιωνος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου." Τι δε δη και δρωιεν αν οι
προς παν οτιουν των απηχεστατων αθυροστομουντες ευκολως και την αγροικον
ουτω νοσουντες φρενα, προκατασημαι νοντος τηι αγιαι Παρθενωι τα επι Χριστωι του
μακαριου Γαβριηλ; "Μη γαρ δη, φησι, καταδεισηις την οικονομιαν, ω Μαριαμ· ευρες
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ χαριν παρα τωι Θεωι, και ιδου συλληψηι εν γαστρι και τεξηι Υιον, και καλεσεις το
ονομα αυτου Ἰησουν· αυτος γαρ σωσει τον λαον αυτου απο των αμαρτιων αυτων,
και δωσει αυτωι Κυριος ο Θεος τον θρονον ∆αβιδ του πατρος αυτου, και βασιλευσει
επι τον οικον Ἰακωβ εις 610 τους αιωνας και της βασιλειας αυτου ουκ εσται τελος."
Ἀνδρος τοιγαρουν αγιου την εις απεραντους αιωνας ασχετον επιδρομην της του
Υιου βασιλειας κεχρησμωιδηκοτος, και μην και αγγελου φωνης συνηχουσης το
αληθες, συναινεσειν οιμαι που τον τε αγαθον και σωφρονα καταψηφιεισθαι δε το
ληρειν και εκκεκρουσθαι φρενων ειπειν τους οιεσθαι δειν ελομενους ετερα αττα
φρονειν, καιτοι του νομου σαφως ανακεκραγοτος· "Ἐπι στοματος δυο και τριων
μαρτυρων σταθησεται παν ρημα." Ἦ ου πλειστης οσης θεομισους ασεβειας αναπλεως
η αντιστασις; {Β.} Φαιην αν εγωγε, πλην ισθι τοι διακειμενους ου καθ' ημας τους δι'
εναντιας. {Α.} Ἀλλα το γε ως αριστα φρονειν ελεσθαι και μαθειν κεισεται που
παντως εφ' ημιν αυτοις, και ου ταις εκεινων νωθειαις εφεντες απλως ερευγεσθαι το
δοκουν, ησυχη καθεδουμεθα· παρακρουομενοι δε πανταχηι, κατα γε το εφικτον, τα εξ
αλλοκοτου φρενος ευρηματα και νεανικως υπερθεοντες το αλωναι βροχοις της
βωμολοχου ψευδο μυθιας, εφ' εαυτοις αναμελψομεν· "Ευλογητος Κυριος ος ουκ
εδωκεν ημας εις θηραν τοις οδουσιν αυτων." Ἐπειδη δε, ως γουν ο σοφος και
παροιμιωδης ημιν επεφωνησε λογος, "κυβερνωσι δε ασεβεις δολους," φερε λεγωμεν
το τελουν εις ονησιν τοις εντευξομενοις και τα δι' ων αν δυναιντο παρακρουεσθαι
γεννικως της απατης την εφοδον. Ουκουν τοις εν πιστει δεδικαιωμενοις και
λαμπραν ελπιδα την επι τωιδε πεπλουτηκοσιν ο θεσπεσιος γραφει Παυλος· "∆ιο
βασιλειαν ασαλευτον παραλαμβανοντες, εχομεν χαριν δι' ης λατρευωμεν ευαρεστως
τωι Θεωι." Βασιλειας ουν αρα της τινος αυτον διαμεμνησθαι φησομεν εν γε τουτοισι,
φρασαις αν, ω εταιρε; Ἄθρει δε οπως αυτην ερηρεισμενην εσεσθαι λεγει και αει
λαχουσαν το ακατασειστον· δηλοι γαρ, οιμαι που, τουτι το ασαλευτον. {Β.} Ου
σφοδρα αν εχοιμι σαφως ειπειν, βουλοιμην δ' αν εγωγε διαπυθεσθαι σου. {Α.}
Ἐκβασανιστεον δη ουν, επει τοι δοκει, ποτερα την Υιου βασιλειαν ηγουν την και
αυτοις τοις αγιοις δοθησομενην φησιν. Ει μεν ουν αμεινω του μεταπιπτειν δυνασθαι
και απαρακομιστον ειναι φασι την τε βασιλειαν και υπεροχην του Υιου,
πεφλυαρηκοτας εικηι κατερυθριασειν οιμαι που τους δι' εναντιας. Ει δε δη μεθεντες
και διωσαμενοι τον Υιον, απαραποιητον εσεσθαι τοις αγιοις το βασιλευειν ερουσι,
πρωτον μεν αμεινους και αυτου φανησονται του Χριστου και μοιραν ηδη λαχοντες
την επεκεινα των αυτου, 611 ει ο μεν αποβλητον ποιησεται την αρχην, οι δε
αμηρυτον και διηνεκη λαχοντες την ευθυμιαν, και το εν βεβαιωι κεισθαι της δοξης
διακεκτησονται. {Β.} Ἄριστα εφης. {Α.} Το δε δη και αγροικον ουτω ποιεισθαι την
συκο φαντιαν πως ουκ αποπληκτον κομιδηι; Το μεν γαρ χρηναι κρατειν και
βασιλευειν των ολων προσηκοι αν ουχ ετερωι μαλλον η αυτωι τωι Χριστωι, ουκ
επικτητον η δοτον πλου τουντι το χρημα, καθαπερ ημεις, αλλα τοις της φυσικης
κυριοτητος επομενον λογοις. "Οι δε γε συμπασχοντες, και συμβασιλευσομεν αυτωι,"
καθα γεγραπται. Ουκουν, ο μεν του καταρχειν κυριος, εισποιητοι δε ημεις και τροπωι
τωι κατα μεθεξιν εκτετιμημενοι. Συμβασιλευσουσι γαρ βασιλευοντι τωι Χριστωι. Ειτα
πως ασαλευτον εξουσι την επι τωιδε φιλοτιμιαν και διηνεκως βασιλευσουσιν ει κατα
σεισθησεται και καταληξει ποτε το Χριστου κρατος, ου και μετοχους αυτους ειναι
φαμεν; Και ει της βασιλειας αυτοις ο χορηγος και πρυτανις αποπεπαυσεται της
αρχης, που τα αυτων ετι κεισεται, ποιον εχοντα βαθρον; Που γαρ ετι συμμεθεξουσιν,
ει το κεκληκος εις δοξαν ασθενει; Ἦ ουκ αναγκη συγκατολισθειν τοις ανεχουσι το
ανεχομενον και τοις κατωτατω βαθροις συνιζησαι τα επερηρεισμενα; Ὅτε τοινυν η
της ευκλειας κρηπις και ο της ευημεριας θεμελιος κατασεισθησεται, κατ' αυτους,
συνοιχησεται που παντως εις το δυσκλεες τε και εν υφεσει και η των αγιων ελπις.
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

{Β.} Συνοιχησεται γαρ ουν· ως εστι σαφης τε και αληθης ο λογος. {Α.} Τι δε δη και
μαθων ο των θειων ημιν μυστηριων ιερουργος Θεου βασιλειαν ωνομαζε την
Χριστου; Γραφει γαρ ωδε· "Τουτο γαρ ιστε γινωσκοντες οτι πας πορνος η ακαθαρτος
η πλεονεκτης, ος εστιν ειδωλολατρης, ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι βασιλειαι του
Χριστου και Θεου." Ἐνδοιασαιμι γαρ αν ουδαμως ως οτωιπερ αν ενυπαρχοι φυσικον
αξιωμα το χρηναι κρατειν, εψεται που παντως αυτωι και το δειν ειναι Θεον. Ἦ ουχ
ωδε ταυτ' εχειν οιησομεθα αν, ω Ἑρμεια; {Β.} Πανυ μεν ουν. Ειη γαρ αν, ειπερ ολως
Θεος, παντως που και βασιλευς. {Α.} Ειπερ ουν αρα καταληξει ποτε της του
βασιλευειν ευκλειας, απολισθησειεν αν και του ειναι Θεος· και ζωη μεν η φως ουκ
ετι, σιωπω δε το ατοπον. Τις ουν αν ειη λοιπον η του Υιου φυσις, θεοτητος τε και
βασιλειας και του ειναι φως απημφιεσμενη, και ζωοποιειν ουκ εχουσα το ζωης
τητωμενον, εχοις αν αρα ειπειν, ω φιλοτης; 612 {Β.} Ουκ εννοω. {Α.} Το δε δη
μαλιστα κατορρωδειν αναπειθον την ουτως αισχραν και αποπεμπτον δοξαν των δι'
εναντιας εκεινο εστιν. {Β.} Το ποιον; {Α.} Τινα δη αρα φασιν αναφανεισθαι καιρον
καθ' ον, ως οιονται, παραδιδωσι τωι Θεωι και Πατρι την βασιλειαν ο Υιος; {Β.} Φαιεν
αν οτι θεσμοθετησομεν ουδαμως μεν ημεις το γε ηκον εις τουτο· αυτος δε ο Παυλος
διοριζεται λεγων· "Ἀπαρχη γαρ, φησι, Χριστος. Ἔπειτα οι του Χριστου εν τηι
παρουσιαι αυτου· ειτα το τελος, οταν παραδωι την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, οταν
καταργησηι πασαν αρχην και πασαν εξουσιαν και δυναμιν. ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν
αχρις ου θηι παντας τους εχθρους υπο τους ποδας αυτου. Παντα γαρ υπεταξεν υπο
τους ποδας αυτου. Ἔσχατος εχθρος καταργειται ο θανατος." {Α.} Καταγηρασκοντος
ουν οιονει του παροντος αιωνος και εις ληξιν ηδη καταιροντος του καιρου,
παραδιδωσι την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, κατ' αυτους, ο Υιος. Ἔχεται δε νυνι της
κατα παντων αρχης, και εστιν εν δοξηι τηι θεοπρεπει· "Καθου εκ δεξιων μου,"
λεγοντος αυτωι του Θεου και Πατρος, "εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των
ποδων σου." {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ἔστι τοινυν ομοθρονος μεν και ισοκλεης τωι Πατρι,
καθυφεντων ουπω των ανθεστηκοτων, και τον της υποταγης αποσειομενων τροπον.
Ἐξωσθησεται δε των της θεοτητος θρονων ηνικα αν υποθειεν αυτωι τον αυχενα και
υποστο ρεσειαν ηδη πως τον απειθη μεν παλαι και ατεραμονα νουν, κατατετηγμενον
δε ωσπερ και μετερρυηκοτα προς απαλην και ευαφεστεραν εξιν τε και θελησιν; Ειτα
τι το χρημα τον Υιον ονησειεν αν; Τινι γαρ υποτεταχθαι φαμεν τους εν χρονωι
μακρωι προς τουτο υπενεχθεντας μολις; Ει γαρ οι μεν εισκομιζονται δι' υποταγης, ο
δε των θωκων αποφοιται, τι το της οικονομιας εσται τελος, εννοειν ουχ οιος τε μεν
εγω· συ δε δη τι φηις, ω εταιρε; {Β.} Ουδ' αν αυτος εχοιμι κατιδειν. {Α.} Ἀλλα φερε δη
κακεινο κατασκεπτωμεθα. {Β.} Το τι δη; {Α.} Ἦ ουκ αμεινων ο χρονος τωι Μονογενει
καθ' ον αντεφεροντο τινες το δειν υποταττεσθαι παρωθουμενοι, η καθ' ον αναγκη
της βασιλειας απολισθειν, υποπεπτωκοτων αυτωι των εχθρων και υπεζευγμενων
ηδη των πολεμειν εγνωκοτων; {Β.} Ἔοικεν. {Α.} Προσθειην δ' αν εγωγε, καταδεισας
ουδεν, τοις ειρημενοις και τοδε· Ἀνατροπην, ως εοικε, της του Υιου βασιλειας ο
Πατηρ ειργαζετο, τους εχθρους υποτιθεις αυτωι 613 και τους μισουντας αυτον
τροπουμενος. Ἔφη γαρ ουτω 613 δια φωνης του ∆αβιδ. Ἁλοιη δ' αν και αυτος ο Υιος
ηγνοηκως που ταχα τα δι' ων ην δυνασθαι μακραν τε και ακατασειστον
διακεκτησθαι δοξαν. Ου γαρ αν ωιηθη δειν τοις αποφοιτωσιν ετι προς το εξηνιον και
την εν πιστει νοουμενην υποταγην ου προσιεμενοις δια το δυσαγωγον του τροπου
φιλανθρωπως επιφωνειν· "∆ευτε προς με, παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι,
καγω αναπαυσω υμας. Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας." Ἦ ουχι δη το φαναι ταυτι
κατασοβουντος εις ληξιν ειη αν, ω 'γαθε, την εαυτου βασιλειαν και δοξαν, ειπερ
εμελλεν υποτεταγμενων ου καταρξειν ετι; {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Φαιην δ' αν οτι
ψευδομυθησειεν αν και αυτος ο Πατηρ, ως ενανθρωπησαντι λεγων τωι Υιωι· "Αιτησαι
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρ' εμου και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου και την κατασχεσιν σου τα
περατα της γης." Που γαρ ετι του Υιου νοοιτ' αν ο κληρος, ει παραδιδοται τωι Πατρι;
Που δε το της κατασχεσεως χρημα τον αυτηι πρεποντα διασωσει λογον, ει εξισταται
το δοθεν και ηνικα δη χρην ερηρεισθαι καλως, αδοκητον ωσπερ υπομενει τον
κλονον; {Β.} Ἀποχρωσαν μεν ηδη γενεσθαι φημι και ουκ αγεννη την αντιστασιν.
Ἴοις δ' αν ως ηδιστα γε και επ' εκεινο λοιπον, ο και οιμαι που τοις ειρημενοις ενδειν.
Μαθειν γαρ ουκ εχω κατα το αληθες ο τι ποτε εστι το παραδιδοσθαι τωι Θεωι και
Πατρι την βασιλειαν παρα του Υιου. {Α.} Ου γαρ, ω γενναιε, και αυτος ερεις οτι
βεβασιλευκε μεν η δυσκαταγωνιστος αμαρτια, τετυραννηκε δε καθ' ημων και φθορα
και θανατος, και "επλατυνεν ο ᾅδης την ψυχην αυτου, και διηνοιξε το στομα αυτου
του μη διαλιπειν," κατα το γεγραμμενον; {Β.} Ναι· σαφες γαρ λιαν το γε και ουτως
εχον ετι. {Α.} Τι δε; ουχι και τα εγκοσμια ταυτι της πονηριας πνευματα και ο της
εκεινων πληθυος προεστηκως ολην ωσπερ τοις ιδιοις ποσιν υποστορεσας την
οικουμενην, θεος μεν αυτος κατωνομασται του αιωνος τουτου, τα δε αυ δυναμεις τε
και αρχαι και κυριοτητες, και προσετι τουτοις κοσμοκρατορες; {Β.} Ἀληθες. {Α.}
Ἀλλα τουτι δη παντα κατοισων εις το μηδεν και αφανισων εισαπαν επιδεδημηκεν ο
Υιος, ινα των παλαι κεκρατηκοτων, της καθ' ημων τυραννιδος εκσεσοβημενων, το
του Θεου καθαρως επιλαμψηι κρατος και ανα πασαν ιηι την γην, αναβοθρευθεισης
μεν της αμαρτιας δια της 614 πιστεως, τεθριαμβευμενων δε των αρχων και των συν
αυταις εξουσιων δια του τιμιου σταυρου, κατασεισθεντος δε και θανατου δια της εκ
νεκρων αναστασεως αυτου. ∆υναμει τοιγαρουν τηι ιδιαι, τουτεστι τωι Υιωι, ταυτι δη
συμπαντα κατορθουν εφιεις ο Πατηρ, ανεκεφαλαιουτο την οικουμενην και
ανεκομιζεν εις το εν αρχηι δραπετην οντα τον ανθρωπον. Τοιγαρτοι και εφασκε προς
αυτον ο Υιος· "Ἐγω σε εδοξασα επι της γης, το εργον ετελειωσα ο δεδωκας μοι ινα
ποιησω." {Β.} Ἄριστα εφης. {Α.} Ἄθρει δη ουν, ως εν γε τωι παροντι καιρωι
τυραννουσης μεν ετι της φθορας, ουπω δε εισαπαν της αμαρτιας εξηιρη μενης,
βασιλευοντος δε των απιστων ετι του πονηρου και απατεωνος δρακοντος,
διανενεμηται πως το του Θεου κρατος, επαμφοτεριζει δε ωσπερ, αποσειομενων ετι
τον ζυγον των ουπω κατεγνωκοτων της των δαιμονιων απατης και της ανοσιου
ταυτησι και γεωδεστερας ζωης· αναδεικ νυμενου δε του καιρου καθ' ον ατονησει
θανατος και το της αμαρτιας διαπεσειται κρατος, καταφθαρησεται δε εισαπαν και η
του διαβολου πλεονεξια, παριστησιν ωσπερ ειλικρινη την αρχην και του χειρονος
αμιγη παραδιδωσι τωι Θεωι και Πατρι την βασιλειαν ο Υιος. Μονος γαρ ημων
καταρξει δι' αυτου τε και συν αυτωι. Την τοινυν εκπληρωσιν της οικονομιας και την
του παντος μυστηριου κατορθωσιν τωι της παραδοσεως ονοματι κατεσημηνεν ο
πνευματοφορος. Οιονει γαρ πως υφ' ετερων εχομενην την του Θεου βασιλειαν και
των μεταξυ παρεισδεδυκοτων εκσπασας, προσαγηοχε τε και παρεδωκεν ο Υιος τωι
Πατρι, ουκ εξω του βασιλευειν υπαρχων αυτος· συγκαταρξει γαρ παντως τωι ιδιωι
Γεννητορι, ου και δυναμις ων ζωσα τε και ενυποστατος, ταυτι δη παντα ενηργηκως
νοοιτ' αν εικοτως. Ὅτι δε ακαταληκτος η Χριστου βασιλεια, και ει λεγοιτο λαβειν
κατα το ανθρωπινον, ειδειη τις αν και εξ ων ο θειος ημιν γεγραφε ∆ανιηλ, εν
ανθρωπειαι μορφηι και σχηματι θεωρων ηδη πως τον Μονογενη. Ἔφη δε ουτως· "Και
εν ταις ημεραις των βασιλεων εκεινων αναστησει ο Θεος του ουρανου βασιλειαν
ητις εις τους αιωνας ου διαφθαρησεται, και η βασιλεια αυτου λαωι ετερωι ουχ
υπολειφθησεται. Λεπτυνει και λικμησει πασας τας βασιλειας και αυτη αναστησεται
εις τους αιωνας." Και παλιν· "Ἐθεωρουν, φησιν, εν οραματι της νυκτος, και ιδου
μετα των νεφελων του ουρανου ωσει Υιος ανθρωπου ερχομενος ην, και εως του
Παλαιου των ημερων εφθασε, 615 και ενωπιον αυτου προσηνεχθη, και αυτωι εδοθη η
αρχη και η τιμη και η βασιλεια· και παντες οι λαοι, φυλαι, γλωσσαι αυτωι
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δουλευσουσιν. Ἡ εξουσια αυτου, εξουσια αιωνιος, ητις ου παρελευσεται, και η
βασιλεια αυτου ου διαφθαρησεται." {Β.} Σαφης και απαραλογιστος των ειρημενων η
πιστις. Ἀλλ' ιδρωτα μεν, ω γενναιε, τον επι τωιδε μεθες· ειη γαρ αν ουκ ασυμφανες
ως εν ακλονητωι διαμονηι κεισεται, το γε ηκον εις βασιλειαν τε και δοξαν ιδιαν, ο
Μονογενης, εξει τε ωσαυτως αει την επι θατερα παρατροπην διωθου μενος· παθοι
γαρ αν ηκιστα γε το πεφυκος ανιαν, την υψου τε και ανωτατω και την επεκεινα του
παθειν αποτε μομενος φυσιν. Ἐπειδη δε κατακερτομει τις ημας προς οις εφην ετερος
των διεστραμμενων, ασυνετος μεν, ως εοικε, πλην ουκ ατραχυς λογος, "επ' αυτον
τεινετω ο τεινων το τοξον αυτου," κατα την του προφητου φωνην, "και επ' αυτωι
περιτιθεσθω ο περιτιθεμενος την ρομφαιαν αυτου, ο εστιν οπλα αυτου." Ὡς ευ ισθι
τοι δριμειας ημας απαλλαξεις φροντιδος, οιμον ιων ταυτηνι και παρε νεγκων εις
τουτο του λογου την βασανον. Φασι τοινυν οτι Τον ομοθρονον, καθ' υμας, τωι Πατρι
και σκηπτρον εχοντα το θεοπρεπες, τι μη και ιδιαν διακεκτησθαι δυναμιν αι
θεοπνευστοι χρησμωιδουσι Γραφαι; Ἐνεργουμενον γαρ αυτωι δη τουτι το δυνασθαι
παρα του Πατρος κατιδοι τις αν, και εξ αυτων αναμαθοι των του Σωτηρος ρηματων.
Ἔφη γαρ· "Ἀμην αμην λεγω υμιν, ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν εαν μη
τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα. α γαρ αν εκεινος ποιηι, ταυτα και ο Υιος ομοιως
ποιει." Και παλιν· "Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω, ο δε Πατηρ εν εμοι μενων αυτος ποιει
τα εργα." {Α.} Ἰσχυος ουν αρα της θεοπρεπους επιδεα και αναλκιν αληθως τον εκ
Θεου Πατρος πεφηνοτα Υιον ο θρασυς των δι' εναντιας καταμαντευεται λογος, οις
αν εικοτως προς τε ημων αυτων και προς αυτου λεγοιτο του Χριστου· "Πλανασθε, μη
ειδοτες τας Γραφας μηδε την δυναμιν του Θεου." Ὥσπερ γαρ εστι και προσωπον και
εικων του Πατρος, και σοφια και δοξα και απαυγασμα και χαρακτηρ, ουτως αν
νοοιτο και δυναμις, δι' ης ενεργος εις παν οτιουν των πεποιημενων γεγονε τε και
εστι και εσται. "Παντα γαρ δι' αυτου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν."
Ὅνπερ γαρ τροπον οι βαναυσικης τινος τεχνης επιστημονες, χαλκοτυποι τυχον,
ηγουν επιτηδευμα το λιθουργικον ουκ αθαυμαστως εξησκημενοι, δρωιεν αν 616 ουχ
ετερως τα τεχνουργουμενα πλην οτι δια χειρος της ιδιας, και της ενουσης αυτοις
αλκης τε ομου και της εις εργα σοφιας, κατα τον αυτον, οιμαι, λογον ο Θεος και
Πατηρ την εφ' οις αν εθελησειεν ενεργειαν δημιουργικην ως δια δυναμεως ιδιας
ποιησεται του Υιου. Και γουν ο θειος ∆αβιδ, ζωσαν τε και ενυποστατον ενεργειαν τε
και δυναμιν του Πατρος ειδως τον Υιον, κατηντιβολει λεγων· "Ἔντειλαι, ο Θεος, τηι
δυναμει σου· δυναμωσον, ο Θεος, τουτο ο κατηρτισω εν ημιν." Παυλος δε ο
σοφωτατος Χριστον Θεου δυναμιν και Θεου σοφιαν ανεκεκραγει σαφως. {Β.} Ουδ' αν
αυτοι φαιεν αναλκιν ειναι τον Υιον, αλλ' ουδε, εν ισωι προφηταις και αποστολοις,
ελειν εν χρονωι το δυνασθαι κατα χαριν, λαβειν δε μαλλον αυτηι τηι υπαρξει
συγκαταβεβλημενον ευθυς το παν οτιουν δυνασθαι κατορθουν. {Α.} "Οι εχθροι ημων
ανοητοι," κατα το γεγραμμενον. Ἀγνοειν γαρ εοικασι το ζητουμενον.
Πολυπραγμονει δε ημιν εις το παρον ο λογος ουχι πηνικα και πως δεδωκεν ο Πατηρ
το δυνασθαι τωι Υιωι, αλλ' ειπερ ολως δοτον, και ουχι μαλλον εμπεφυκος ουσιωδως
αυτωι το χρημα εστιν. Ὀνησει γαρ αν το συμπαν ουδεν, εις γε το αμωμητως εχειν το
οσον εφ' εαυτηι την του Υιου φυσιν, το και εν αρχαις δεδοσθαι λεγειν αυτηι το
δυνασθαι παρα του Πατρος, επειτοι το δυσκλεες εν τωι δεδεησθαι φαινεται και
ηκιστα μεν εν γε τωι μη εν αρχαις ελειν, αλλ' εν τωι τι των οντων εισποιητον εχειν.
∆ει δε δη παντως ισχυος επιδεα προανα φανταζεσθαι του λαβειν την του Υιου φυσιν
και δυναμεσι μεν ουκ ιδιαις, οθνειαις δε μαλλον εις τουτο ηγμενην. Τι δε δη και
φαιεν αν ερομενωι τοδε; {Β.} Το ποιον; {Α.} Το υπο του δυναμουμενον, αυτο φαιεν αν
ειναι το δυναμουν η παρ' εκεινο ετερον; {Β.} Ἕτερον, οιμαι που. {Α.} Ειπερ ουν
ενηργηκε, κατ' αυτους, εν Υιωι την δυναμιν ο Θεος και Πατηρ, αυτος την ιδιαν ισχυν
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλωσεται δυναμων. Ἆρ' ουν ουχι γελως αν ειη πλατυς, μαλλον δε αποπληξια ταυτι;
{Β.} Και μαλα. {Α.} Ἑπομενοι τοινυν τηι των ιερων πιστει Γραμματων και οιονει την
εντριβη τοις σοφοις αμαξιτον διαστειχοντες, δυναμιν του Θεου και Πατρος αυτον
ειναι λεγωμεν τον Υιον, αμεσως τε αμα και προσεχως, δι' ου και εν ωι την επι πασιν
ενεργειαν απορρητον εχει και διεπηξατο μεν ουρανους και τα εν αυτοις, διιδρυσατο
δε την γην, παρηγαγε δε και τα ων εστιν οχημα και τροφος και "ποιει μεν 617
αγγελους πνευματα, τους δε λειτουργους αυτου πυρος φλογα," κατα το
γεγραμμενον. Ἐπειδη δε κατανευσαντος του Πατρος και τοις εν τωιδε τωι κοσμωι την
σωτηριαν, κεχρηματικε τε και γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης, ος εστιν ισχυς και
δυναμις του Πατρος, εζωοποιει μεν τους νεκρους και των μνηματων ανιστησι τους
ηδη κατεφθαρ μενους και πονηρα μεν των ανθρωπων απεσοβει πνευματα, τοις δε
των ομματων εστερημενοις ασυνηθες μεν, γλυκυ δ' ουν ομως ενιει το φως, και τα
τουτοις αδελφα και ισοπαλη τερατουργηματα κατ' εξουσιαν ειργαζετο την
θεοπρεπη. {Β.} Ἀλλ' ενεργουντος, φησιν, εν αυτωι του Πατρος. {Α.} Και τις αν γενοιτο
της του Πατρος ενεργειας ο τροπος, ουκ αν εχοιεν, οιμαι που, φιλοπευστουσιν ειπειν.
Ἆρ' ως δι' οργανου και υπουργικην εισφεροντος χρειαν τοις του τεκοντος θελημασι
του Υιου η, οπερ εστιν αμεινον τε και αληθες, ως δια δυναμεως της ιδιας ενηργηκεν
ο Πατηρ; Ει δε δη παρεντες το αμεινον και το ορθως εχειν εικοτως υπειλημμενον
εξιτηλοτατα παραθεοντες, οργανικην αυτωι την ενεργειαν περιθειεν οι ταλανες,
ιστεον οτι διοιχη σεται μεν εις το μηδεν, καταρρει δε ηδη προς το ακαλλες η περι
αυτου δοξα και χαρις. Ὅτι γαρ ουδεν παντελως, το γε ηκον εις αυτην, η δια των
οργανων εστιν υπουργια, τοις δε κινειν ειωθοσι και εφ' οτωιπερ αν ελοιντο
παρατρεπειν αυτα τα της ευκλειας ανηπται μονοις, σαφες αν γενοιτο και δι' αυτης
ημιν της θειας Γραφης. Ἔφη γαρ που Θεος, την οργανικην υπουργιαν ως ανονητον
διαγελων· "Μη δοξασθησεται αξινη ανευ του κοπτοντος εν αυτηι; Ἢ υψω θησεται
πριων ανευ του ελκοντος αυτον;" Ουκουν, οσον ηκεν εις ιδιαν φυσιν, νοοιτ' αν
ουδεν, καιτοι Θεος ων ο Λογος, ενεργειαν μεν ουδεμιαν εχων φυσικην, αψυχοις δε
ωσπερ οργανοις προσεοικως και τοις του κινουντος θελημασιν υποκειμενος. Φυσεως
δε ουτως εχων (δοκει γαρ ωδε ληρειν τοις δι' εναντιας), λογοις ημας ανθοτου τοις
υπερ αξιαν κατακροτει λεγων· "Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται καγω εργαζομαι."
Και προς γε τουτωι, σαφεστατα τε και εναργως ταις ισοσταθμοις τιμαις αυτος την
ιδιαν κατεχρυσου φυσιν, αναφανδον ανακεκραγως· "Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει
τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει ζωοποιει." Καιτοι πως ουκ
ευμαθες και ψευδοεπειας απασης απηλλαγμενον το ιδιαν μεν ολως ενεργειαν μηδε
επι γλωττης εχειν, απονεμειν 618 δε μονωι την εφ' απασι τοις δρωμενοις κατορθωσιν
τωι Θεωι και Πατρι, λεγοντα· Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται δι' εμου τε και εν εμοι,
και μην και ους θελει ζωοποιει; Ἀλλα τουτο μεν ου φησιν· αναμερος δε ωσπερ
ανατιθεις και ταις εαυτου δυναμεσι το δραν ακωλυτως απερ αν ελοιτο κατορθουν ου
μειον η ο Πατηρ, δεδειχεν εναργως οτι της του Θεου και Πατρος ουσιας εκπεφυκως
και υπαρχων ιδιοσυστατως, επαγεται φυσικως το κατα παν οτιουν ισοσθενες και
ισοστατουν εις ενεργειαν. Ου γαρ τοι τοις καθ' ημας τα πολυ λιαν ανεστηκοτα και
υπερκειμενα κανονιζοντες, ανυπαρκτον ειναι δωσομεν, κατα γε τον ιδιον λογον,
την εν Θεωι νοουμενην ισχυν, τουτεστι τον Υιον. Ἔστι γαρ, εστι ζωσα τε και
ενυποστατος, ανισχουσα μεν απορρητως καθαπερ απο πηγης του ιδιου Πατρος, τοις
δε της θεοτητος ιδιωμασιν ουκ επακτως, ουσιωδως δε μαλλον εκπρεπης. {Β.} Ευ
λεγεις. {Α.} Ταυτηιτοι και ο θειος μεν εφη Μωσης· "Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην." Ουκ εκφυλον δε του Θεου την εξ αυτου τε και εν αυτωι
δυναμιν, τουτεστι τον Υιον, επισταμενος ο μεγας εφη ∆αβιδ· "Τωι Λογωι Κυριου οι
ουρανοι εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του στοματος αυτου πασα η δυναμις
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων." Ἦ ουχ ετερος, κατα γε το ειναι φημι, καθ' υποστασιν ιδικην νοοιτ' αν, ειπε
μοι, παρα γε τον Πατερα και Θεον ο εξ αυτου τε και εν αυτωι Λογος; {Β.} Ἕτερος που
παντως. Ὑφεστηκε γαρ ιδικως, ει και εστιν ομοουσιος. {Α.} Παρακομιζοντος ουν εις
το ειναι τα παντα του Πατρος και διαπηγνυντος τους ουρανους, πως ο Λογος εστιν ο
τωνδε δημιουργος; {Β.} Φρασαις αν αυτος γλιχομενωι μοι μαθειν. {Α.} Και μαλα.
Πικρος δε ο λογος και πολυ προς ισχνοτητα κατερρινημενος. Ἡ της μιας θεοτητος
φυσις εν αγιαι τε και ομοουσιωι Τριαδι γινωσκεται προς τε ημων αυτων και των
αγιων αγγελων. Και εστι μεν καθ' υποστασιν ιδικην παντελειος ο Πατηρ, ομοιως δε
και ο Υιος και το Πνευμα αλλ' η ενος των ωνομασμενων δημιουργικη θελησις, εφ'
οτωι περ αν λεγοιτο γενεσθαι τυχον, ενεργημα μεν αυτου, πλην δια πασης ερχεται
της θεοτητος και της υπερ κτισιν εστιν ουσιας αποτελεσμα, κοινον μεν ωσπερ τι,
πλην και ιδικως εκαστωι προσωπωι πρεπον, το τοινυν εκ μιας φυσεως ενερ γουμενον
ως δια τριων υποστασεων πρεποι αν και ιδικως εκαστηι, παντελειως εχουσηι καθ'
εαυτην. Ἐνεργει τοιγαρουν ο Πατηρ, αλλα δι' Υιου εν Πνευματι· ενεργει και ο Υιος,
619 αλλ' ως δυναμις του Πατρος, εξ αυτου τε και εν αυτωι νοουμενος καθ' υπαρξιν
ιδικην. Ἐνεργει και το Πνευμα· Πνευμα γαρ εστι του Πατρος και του Υιου, το
παντουργικον. {Β.} Ἐφικτα μεν ουχ απασιν απερ εφης· υποβαθραν δ' ουν ομως
αυτην εχει την αληθειαν. {Α.} Βραχυ τοιγαρουν των ουτως ισχνων εννοιων τον
λογον υποβιβαζοντες, διαστειχωμεν ετεραν, ει δοκει, τας εκ λογισμων ετερων
πληροφοριας συλλεγοντες. {Β.} Ἴωμεν· εψομαι γαρ ασμενως. {Α.} Ουκουν, ει μη
εστιν ο Υιος ισχυς του Πατρος, εισποιητην δε και αυτος την δυναμιν εχων ομου τοις
πεποιημενοις ενηργηκεν επι γης τα παραδοξα, φρασειας αν οπως ουκ αν αυτωι τις
διαμωμησαιτο, και λιαν εικοτως; Ου γαρ ηθελεν επιτιμαν καιτοι λεγοντι τωι λεπρωι·
"Κυριε, εαν θεληις, δυνασαι με καθαρισαι·" ανεσοβει δε ωσπερ αυτωι τα της αμαθιας
επι το χειρονως εχον, προαλως υπισχνουμενος, μαλλον δε ηδη και προστεταχως
υπαρξαι την αιτησιν. "Θελω γαρ, εφασκε, καθαρισθητι." Ὀφθαλμων δε τισιν
εξερρυηκοτων, επειδη προσθεοντες εφασκον, "Ἐλεησον ημας, Κυριε, Υιε ∆αβιδ,"
ηρετο δη παλιν· "Τι θελετε ινα ποιησω υμιν;" Των δε το τριποθητον εκλιπαρουντων
σφισιν ενιεσθαι φως ενετιθει παλιν, μελλησας ουδεν. Καιτοι τι μη μαλλον εδει τωι
μεν λεπρωι λεγειν· Θελει ο Πατηρ, καθαρισθητι· τοις δε του βλεπειν εστερημενοις· Τι
βου λεσθε, ινα ποιησηι υμιν ο Πατηρ; Ἦ ουκ αμεινον ερουμεν βεβουλευσθαι τε ομου
και δρασαι τους αγιους αποστολους, αποσειομενους ευ μαλα το δοκειν ιδιαι δυναμει
και ενεργειαι κατορθουν δυνασθαι τας θεοσημιας; Ἔφασκον γαρ τωι μεν τηι ωραιαι
πυληι προσεδρευοντι· "Ἐν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου του Ναζωραιου, εγειραι και
περιπατει·" ετερωι δε αυ· "Αινεα, ιαται σε Ἰησους ο Χριστος." Ουκ αθαυμα στον δε δια
τουτο τισι πεποιημενοις την ενεργειαν διαρρηδην εφασκον· "Ἄνδρες Ἰσραηλιται, τι
θαυμαζετε επι τουτωι, η ημιν τι ατενιζετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του
περιπατειν αυτον;" Ὤοντο γαρ δειν Χριστωι την δοξαν αναπτειν και ουχι σφισιν
αυτοις, επει τοι κατα γε το αληθες της εν αυτοις χαριτος τε και ενεργειας πηγη τις
ωσπερ η ανωτατω και ριζα Χριστος. Ἐπειδη γαρ προετιθει των αλλων και
προεχειριζετο προς αποστολην αυτους, ταις θειαις ευθυς κατακαλλυνων δωρεαις και
αμογητι δυνασθαι κατορθουν τας τερατουργιας ως Θεος επιδιδους, "Ἀσθενουντας
θεραπευετε, φησι, και νεκρους 620 εγειρετε, λεπρους καθαριζετε, δαιμονια
εκβαλλετε· δωρεαν ελαβετε, δωρεαν δοτε·" ουκουν, αριστα τε και ως ενι καλως
εννενοηκοτες τις ο της ενουσης αυτοις ισχυος δοτηρ τε και πρυτανις, αυτωι της
ευκλειας τον στεφανον αναπλεκουσιν, επιφωνουντες αει τοις ηρρωστηκοσιν· "Ἐν
τωι ονοματι Ἰησου Χριστου του Ναζωραιου·" προς ον και ο θειος ημιν Μελωιδος
αναμελπει λεγων οτι "Καυχημα της δυναμεως αυτων ει συ, και εν τωι ονοματι σου
αγαλ λιασονται ολην την ημεραν." Ἦ ουκ αξιεπαινετωτατον ειναι φῂς των αγιων
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποστολων το επι Χριστωι φρονειν ελεσθαι μεγα, αυχημα τε ποιεισθαι φιλειν της δια
σφων αυτων ενεργειας αυτον; {Β.} Και μαλα. {Α.} Τι ουν επι τωιδε φαιεν αν, ω
Ἑρμεια, διηπορηκοσιν ημιν και ανθοτου λεγουσι μη και αυτος ο Υιος του ιδιου
προσωπου μεθιστας εισαπαξ την του δυνασθαι δοξαν, μονου διαμεμνηται του
Πατρος, αλλ' ιδιοις νευμασι καταγραφει τας θεοσημιας, ζωοποιειν μεν ευκολως
ουσπερ αν ελοιτο διειπων, κατα το ισομοιρουν τωι Πατρι και εν ισοσθενει δυναμει,
θελησιν δε τωι λεπρωι προς απονιψιν του παθους επιδιδους και τοις την οψιν
ερρυηκοσι την χειρος αφην δωρουμενος; Ἆρ' ενδοιαστον ετι, μαλλον δε ουχι και
αναμφιλογως εχον, ως αυτος υπαρχων η δυναμις του Θεου και Πατρος, αναστοιχειοι
την κτισιν εις το απ' αρχης, ουκ εισποιητον, ουκ εισκεκριμενον, πολλου γε και δει,
φυσεως δε μαλλον της ιδιας εχων καρπον και ενεργημα το δημιουργειν, καθαπερ
αμελει και ο Πατηρ; Ειη δ' αν, ως γε μοι φαινεται, κατορθωσις τε και αποτελεσμα της
αυτης ισχυος και ενεργειας το και απ' αρχης εις το ειναι παρενεγκειν εξ ανυπαρξιας
τα εκτισμενα και κατεφθαρμενα δι' αμαρτιαν, κλονον τε υπομεμενηκοτα τον επι τα
χειρω και αισχιονα, μεταπλαττειν δυνασθαι προς το απ' αρχης. {Β.} Πως ουν εφασκεν
ουχ υπεσταλμενως· "Ἀμην αμην λεγω υμιν, ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου
ουδεν εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ εκεινος ποιει, ταυτα και ο Υιος
ομοιως ποιει·" και προς γε δη τουτωι, "Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω· ο δε Πατηρ ο εν εμοι
μενων, αυτος ποιει τα εργα;" Ὡς ειπερ ορθως αναμαθοιμι ταυτι, την χαριν αν ειδειην
ου μικραν. {Α.} Ἴθι δη ουν εις αναμνησιν ων ελεγομεν αρτιως περι της αγιας και
ομοουσιου Τριαδος. Ἔφην γαρ οτι τριων υποστασεων υπαρχουσων, ιδικως τε αμα
και αλληλαις προσεχως, ως εν μιαι θεοτητος φυσει, το ενος ενεργημα 621 προσωπου
και ολης αν λεγοιτο της ουσιας και εκαστης υποστασεως ιδικως· ολη γαρ ωσπερ δι'
ολης και ιδικως δι' εκαστου κινεισθαι φιλει. {Β.} Μεμνησομαι· πως γαρ ου; {Α.}
Ουκουν ενεργειν εθελοντος τι περι την κτισιν του Θεου και Πατρος, ουκ αν
απρακτησειεν ο Υιος· ουδ' αν ει εργασαιτο τι τυχον ο Υιος, αεργητος ο Πατηρ ειη αν,
ειπερ εστι Θεος εις και δημιουργος. Ἅτερος γαρ εν ατερωι νοειται και εστιν αληθως,
κατα γε το συμφυες τε και ομοουσιον, ει και νοοιντο διηιρημενως εν τε υπαρξεσι και
προσωποις ιδικοις. {Β.} Ὀρθως εφης. {Α.} Τουτων δη ουν ουτως ημιν αριστα πως
κατα το εικος τεθεωρημενων, φερε καταθρησωμεν την οικονομιαν την εν γε τοις
προκειμενοις και των του Σωτηρος ρηματων την ευτεχνιαν καταθαυμασωμεν.
Ὁλκον αει το θαυμα προς πιστιν και ει τοις λογοις εποιτο το τερατουργειν, ραιστα αν
ιοιεν επι το ελεσθαι φρονειν ορθως και οι σφοδρα πως ηδη διανενευκοτες εις
αποστασιν. Και τουτο ειδως και αυτος ο Χριστος τωι εκατονταρχωι προσεφωνει
λεγων· "Ἐαν μη σημεια και τερατα ιδητε, ου μη πιστευσητε." {Β.} Συνηκα ο φηις.
Βουλει γαρ που, καθαπερ εγᾦμαι, λεγειν οτι τεθαυματουργηκεν ο Χριστος,
απονασθαι τι καντευθεν τοις Ἰουδαιοις επιδιδους και οδον ωσπερ τινα προς το
εικτικον τε και ευπειθες ευτεχνως εκμηχανωμενος τοις του θελειν αναμαθειν την
αληθειαν ανοσιως απεσκιρ τηκοσιν. {Α.} Ουτω φημι. Φθανει γαρ με το σον, ω ουτος,
ευμαθες. Ὡς αγαμαι τοι σοφον εχων ομιλητην και εις ευηκοον ους λιγυρον ωσπερ
ιεις εκ καλαμου το αυλημα. Ουκουν, επειδηπερ ενηργηκε τι και εν Σαββατωι των
αγαν τεθαυμασ μενων, επεθρωισκον μεν Ἰουδαιοι πικροι και δεινοι· ανοι γνυντες δε
ωσπερ απυλωτον τε και ακρατες το στομα αυτωι, και μην και εις λογους οτι μαλιστα
τους δριμεις την γλωσσαν εκθηγοντες, αριστοεπειν εδοκουν και του νομου λυσιν
επιφημιζοντες, "Ει ην ουτος, εφασκον, απο Θεου ο ανθρωπος, ουκ αν ελυε το
Σαββατον." Τοιγαρτοι Χριστος απεσκευαζετο τας αιτιας, και αυτον εν Σαββατωι
καταδεικνυς ενεργον τον Πατερα και το δραν εθελειν τοις εν κοσμωι τα ζωαρκη δια
τον νομον ου κατοκνησαντα. Ἔφασκε γαρ οτι "Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται,
καγω εργαζομαι." Ὅτι δε εστι μια μεν θελησις, μια δε δυναμις, η εφ' απασι τοις
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δρωμενοις αυτου τε και του Πατρος, επληροφορει προστιθεις· "Ἀμην αμην λεγω
υμιν, 622 ου δυναται ο Υιος αφ' εαυτου ποιειν ουδεν εαν μη τι βλεπηι τον Πατερα
ποιουντα." Και διαλεγεται μεν παχυτερον πως η χρη περι της θειας ισχνοτητος και
υπεροχης· φρασαι γαρ ην ουχ ετερως τα περα λογου του καθ' ημας. Συνιεμεν δε
ημεις λεπτως τε και διεσμιλευμενως και ως αν αυτηι πρεποι τηι θειαι τε και
απερινοητωι φυσει. "α γαρ αν βλεπηι, φησι, τον Πατερα ποιουντα, ταυτα και ο Υιος
ομοιως ποιει." Ἦ ουκ αληθες ειπειν ως ειπερ ισχυος καταδεα την ιδιαν αυτος εξηιδει
φυσιν, εφη αν, οιμαι που, σαφεστερον τε και πρεπωδεστερον· Ου δυναται ο Υιος
ποιειν αφ' εαυτου ουδεν εαν μη λαβηι το δυνασθαι παρα του Πατρος; Ἐπειδη δε
ισουργον τε οιδε και ισοσθενη, παρεδειξεν οτι μιαν εχων και την αυτην προς αυτον
ουσιαν, και αυτος διαιττει κατ' αυτον επι τα δρωμενα, μιαι βουλησει προς παν οτιουν
ομοσε τε ιων τωι φυσαντι και εις την εφ' απασι ταυτοεργιαν τε ομου και
ταυτοβουλιαν κοινοις ωσπερ τισι τοις της θεοτητος συνδουμενος νομοις. Το γε μην
ου δυναται, ουχι παντη τε και παντως ασθενειας αν εχοι δηλωσιν, αλλα και φυσεως
εσθ' οτε την εφ' οις ερηρεισται τε και εστηκεν απαραποιητον διαμονην καταση
μηνειεν αν, ωσπερ αν ει τις λεγοι τυχον· Θεος αμαρτειν ου δυναται. Ειποι δ' αν και
φως μεν ως Ουκ αν δυναιμην μη ειναι φως. Πυρ τε αυ και υδωρ, φωνης ενουσης,
ανακε κραξονται το Ουκ αν δυναιμεθα μη ειναι πυρ τε και υδωρ. Ἐπειδη δε και τοις
τερατουργουμενοις και περα παντος ιουσι θαυματος επετιμων οι παντολμοι, του
εμπαροινειν αφιστας αυτωι, την των αποτελεσματων ενεργειαν ανετιθει τωι Πατρι,
λεγων· "Ἀπ' εμαυτου ουδεν ποιω· ο δε Πατηρ εν εμοι μενων ποιει τα εργα αυτος."
Ἐνεργος γαρ ο Πατηρ δι' Υιου, και ουκ αν τι δρυη πωποτε διχα της ενουσης ισχυος
αυτωι, τουτεστι του εξ αυτου τε και εν αυτωι πεφηνοτος τε και οντος Λογου.
Τοιγαρτοι και εφασκεν αυτος· "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι·
ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευετε·" το εις αλκην οιμαι που
δια παντων ισον μηνυσιν ακριβη της προς αυτον ομοουσιοτητος κανθαδε τιθεις. {Β.}
Ουδεν αν εχοιμι τοις ουτως ορθως ειρημενοις επι τιμαν, προσερεσθαι δε τι βραχυ
δοιης αν εθελοντι μοι, ηγουν ηδη λογιηι δυσμαθη τε και φορτικον και οχλοποιον
ετερως; {Α.} Ἥκιστα γε, ω φιλοτης. Ὄκνου γαρ αμεινων η προθυμια, και το
συνειπειν ευκλεες ει συκοφαντοιτο προς τινος του Σωτηρος η δοξα. 623 {Β.} Ὁ
τοινυν, φασιν, ομοουσιος τε και ισουργος τωι Πατρι προς υμων ειναι πεπιστευμενος
προσκυνει μεθ' ημων. Γυναικι γαρ που τηι Σαμαρειτιδι προσλαλων, "Ὑμεις
προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, φησιν· ημεις προσκυνουμεν ο οιδαμεν, οτι η σωτηρια εκ
των Ἰουδαιων εστιν." Ἀλλ', ω γενναιοι, φασιν, ο τοις προσκυνουσιν εναριθμιος, πως
αν ετι την της ομοουσιοτητος αποισεται δοξαν και περι των ισων αμιλλησεται τωι
προσκυνουμενωι Πατρι, καιτοι καθ' ετερον αν τις ιδοι τροπον το ανεχειν τε και
υπερκεισθαι την αυτου φυσιν παραχωρησαντα τωι Πατρι; Ἔφη γαρ οτι "Περι δε της
ημερας εκεινης η της ωρας," δηλον δε οτι της εσχατης, "ουδεις οιδεν, ουδε αγγελος
εν ουρανωι, ουτε ο Υιος, ει μη ο Πατηρ." {Α.} Λατρις ουν ημιν αντι Θεου και τοις δι'
αυτου γεγο νοσιν εν ισωι την του Θεου και Πατρος επι τελει διασκεψιν καθαπερ εκ
μηχανης ηγνοηκως ο Υιος αδοκητως εκφαινεται. Ἆρ' ουν ουχι γελως τε ηδη ταυτι,
και τοις εν σκηνηι παιγνιοις προσεοικοτα καλον γε; Ου γαρ ει τοις τοιοισδε
βωμολοχευμασι και λογισμοις ανθρωπινοις εις αυτο που το λοισθον ιουσιν
απαιδευσιας, καθαπερ τισι βορβοροις εγκαθιεντες τον νουν, την ευοσμοτατην των
ιερων δογματων απεμπολησαιμεν γνωσιν. Ἐοικασι γαρ που, κατα γε το εικος,
διαλελησθαι παντελως, καιτοι πλειστακις ενηχουμενοι προς τε ημων αυτων και της
θεοπνευστου Γραφης, οτι Θεος ων ο Λογος και εν μορφηι και ισοτητι του Πατρος,
πεφηνε καθ' ημας, ουκ εν ειδει μονωι τωι της σαρκος, αλλα και τοις της
ανθρωποτητος ειτ' ουν ιδιωμασιν, ειτ' ουν ετεροιως ονομασαι χρη. Ἰδιωμα δε
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωποτητος της Θεωι κατεζευγμενης και ζυγωι δουλειας κατεσφιγμενης μεθ'
υπακοης η προσκυνησις, και μην και το μη ειδεναι τις η εν Θεωι βουλη τε και σκεψις.
"Τις γαρ εγνω νουν Κυριου, η τις συμβουλος αυτου εγενετο;" Και ωσπερ επειτοι
πεφηνε καθ' ημας ο Λογος, ουκ αν, οιμαι, φαιεν αν ως σεσαλευται του ειναι Λογος,
μεταποιηθεις εις σαρκα την απο γης, ουτω και ει προσεληφθη το ανθρωπινον, ιδιον
τε γεγονεν αυτου, το λυπουν ουδεν εννοειν τε και φρασαι οτι πεφορεκεν
οικονομικως ομου τηι ανθρωποτητι τα αυτης. Τουτι γαρ αυτο και ο της κενωσεως
εζητει λογος. Ουκουν η απογυμνουντων αναφανδον σαρκος τε αμα και των δι'
αυτην τον Λογον και αναιρουντων εισαπαξ την ολην οικονομιαν, και Θεον οψονται
καθαρως τον Υιον, η ει τουτο καταπεφρικασιν ως ανοσιον τε και απηχες, 624
ανθοτου λοιπον τοις της ανθρωποτητος επερυθριωσι μετροις και επιτιμαν εγνωκασι
τοις οτι μαλιστα τηι μετα σαρκος οικονομιαι πρεπωδεστατοις; Καιτοι χρην δηπου
διανοεισθαι σοφως οτι ωσπερ Θεος ων φυσει και εκ Θεου πεφηνως, ιδια ποιειται τα
ανθρωπινα, ουτω και ανθρωπος γεγονως, την τηι θεοτητι πρεπουσαν τιμην τε και
δοξαν ως ιδιαν εχει· προσκυνειται γαρ ου μονον επι της γης, αλλα και εν ουρανοις,
καιτοι το χρηναι προσκυνειν ως ανθρωπος τε και Ἰουδαιος ουκ ατιμασας ως
σμικροπρεπες. "Ὅταν γαρ, φησιν, εισαγαγηι τον Πρωτοτοκον εις την οικουμενην
λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου." Ει μεν ουν εκ σπερματος
Ἀβρααμ τον εκ Θεου πεφηνοτα Λογον γεγεννησθαι φασι, ληρουμεν ημεις· κεκλησθω
και Ἰουδαιος, και εστω προσκυνητης. Ει δε εις ληξιν ηδη μανιας την ανωτατω
διεληλακος αυτοις το εγχειρημα ταυτι φρονειν ελομενοις εξελεγχεται, διαβε
βαιωσονται δε μαλλον, ως ηνικα μεν επελαβετο σπερματος Ἀβρααμ, ανεφυ δε κατα
σαρκα και εκ ριζης της Ἰεσσαι, κεχρηματικε μεν Ἰουδαιος, γεγονε δε και
προσκυνητης ως ανθρωπος, τι μεθεντες ως εωλον της μετα σαρκος οικονομιας το
μυστηριον, επ' αυτην αναθρυσκουσι την του Λογου φυσιν και τον ομοουσιον τωι
Πατρι κατακομιζουσι δυσσεβως επι το χρηναι προσκυνειν γυμνως τε και απημφιε
σμενως, και ει μη νοοιτο τυχον εν τοις καθ' ημας, ηγουν εν ημιν, οις, ειπερ ελοιντο
προσκυνειν, ουδεις αν, οιμαι, διαμωμησαιτο, μαλλον δε και προς επαινου το χρημα
και απασης αν γενοιτο θυμηδιας προξενον; Ἦ γαρ ουχι γεγραπ ται περι αυτου ως
υφιζησειεν αν κατα γε το ανθρωπινον και την αμεινω φυσιν, τουτεστι την
αγγελικην, και της εκεινων ευκλειας νοοιτ' αν ηττησθαι βραχυ; {Β.} Ἀληθες· εφη
γαρ ο Παυλος· "Τον δε βραχυ τι παρ' αγγελους ηλαττωμενον βλεπομεν Ἰησουν δια
το παθημα του θανατου δοξηι και τιμηι εστεφανωμενον." {Α.} Ειτα τι μαθοντες, ειπε
μοι, καιτοι την αμεινω λαχοντες φυσιν οι την ανω τριβοντες πολιν και απλανη που
παντως και απαραλογιστον παντελως την επι Θεωι γνωσιν πεπλου τηκοτες, τον εν
μειονι φυσει και κατοπιν ηκοντα της ενουσης ευκλειας αυτοις, εποιουντο
προσκυνητον, φρασαις αν, ω εταιρε; {Β.} Και μην και τουτο γε εστιν ηδη σον. {Α.}
Ουκουν, ειπερ εστιν ο αυτος ελαττων τε αμα και εν τοις ασυγκριτως υπερκειμενοις,
απονεμουμεν ευκρινως 625 τηι μεν ανθρωποτητι, χωρουν επ' αυτην πρεποντως το
ελαττον–παρα πολυ γαρ αγγελων η ανθρωπου φυσις– τηι δε υπερ παντα θεοτητι, το
υπερκεισθαι τε και υπεραιρειν τα γενητα, και πασης επεκεινα λογικης ουσιας και
παντος ονοματος ονομαζομενου διαιττειν ουσιωδως. Ει δε δη και διχα σαρκος και
ουπω τοις καθ' ημας οιον εμπλακεις ο Λογος το γε εν ελαττοσι κεισθαι και αυτων αν
εικοτως αποφεροιτο των αγγελων, μειων μεν εσται των ιδιων κτισματων και προς
γε τουτωι προσκυνητης, ουδεν επαμυ νοντος η υπερδικουντος ετι του παρ' ημων
λογου. Ει δε δη ταυτι φαναι τε και φρονειν δυσσεβες τε αμα και σφαλε ρωτατον,
μειων δε οτι και ανθρωπος, εψεται που παντως εκεινο νοειν· προσκυνητης γαρ οτι
και ανθρωπος, καιτοι Θεος ων φυσει και εν ισωι τωι Πατρι προς απαντων προσ
κυνουμενος. Ἔφη μεν γαρ που Θεος δι' ενος των προφητων, "Ζω εγω, λεγει Κυριος,
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι εμοι καμψει παν γονυ και πασα γλωσσα εξομολογησεται." Ὁμοουσιον δε τωι
Πατρι τον Υιον ευ μαλα τιθεις ο θεσπεσιος Παυλος και εν τηι δοξηι του γεγεννηκοτος
ειδως το γεγεννημενον. "Ἐν τωι ονοματι, φησιν, Ἰησου Χριστου παν γονυ καμψει,
επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα εξομολογησεται οτι
Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." {Β.} Ἀλλα ναι, φασι,
συμπροσκυνουμενον μεν τωι Πατρι τον Υιον ευρησομεν, προσκυνουντα δε αυ, ως
τετιμημενον και τις κατα φυσιν εστιν ουκ ηγνοηκοτα· την μεν γαρ των γενητων
υπερανεχει φυσιν, εστι δε ουκ εν οις ο Πατηρ. {Α.} Ξενιον ουν αρα και μισθον αρετης
την της θεοτητος δοξαν αποκεκερδακεν ο Υιος, και το προσκυνεισθαι δειν ουκ
αξιωμα φυσεως ιδικης, αλλ' εν ψιλοις και μονοις διεκλη ρωσατο τοις θελημασι του
Πατρος. {Β.} Ουτως οιονται και φασιν. {Α.} Ειτα οποι τε και οπως κατανενευκε τωι
Υιωι την προσκυνησιν ο Πατηρ, εκδειξειεν αν· ου γαρ που τουτο ερουσιν ως οτι αν
ελοιντο δοξαζειν αυτοι ψηφος αν ειη τουτο του Θεου και Πατρος. {Β.} Προστεταχε,
φασι, τοις αγιοις αγγελοις προσκυνειν αυτον. Τι γαρ ετερον η τουτο αυτο
κατασημηνειεν αν το "Ὅταν δε εισαγαγηι τον Πρωτοτοκον εις την οικουμενην,
λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου;" {Α.} Ἆρ' ουν, οτι
προστεταχε μεν ο Πατηρ προσκυνεισθαι δειν τον Υιον ακριβως εγνωκασι,
καταρνησονται γε μην 626 οτι τωι Μονογενει το πρωτοτοκος επενηνεγμενον, κατα
γε τον της ανθρωποτητος τροπον, συνεισκεκομικεν αναγκαιως το και εισποιητον
ειναι δοκειν την δοξαν αυτωι; Ποτε γαρ, ειπε μοι, πρωτοτοκος η οτε γεγονεν εν
πολλοις αδελφοις; Ει μεν ουν ομογενης τε ημιν και αδελφος την φυσιν και προ
σαρκος ην ο Λογος, τι μη τουτο υπαρχειν εν αρχαις, αλλ' εν εσχατοις καιροις
γεγενησθαι λεγεται; πως δ' αν νοοιτο Μονογενης ο τηι κτισει συντεταγμενος; Ἐπειδη
δε ουκ ενδοιαστον, μαλλον δε αληθως τε και αραροτως εχον, ως εν εσχατοις του
αιωνος καιροις πεφηνεν ανθρωπος, δια τε τουτο Πρωτοτοκος, επακτην εχει την
δοξαν και το προσκυνεισθαι δειν επενηνεγμενον. Ει δε μη ουτως εχειν οιονται κατα
σφας, αναγκαιος αυτους περιτρεψει λογος εις ακαλλη τε και εκτοπον ηλιθιοτητα
λογισμων. Φαιη γαρ αν οιμαι τις· Ει, επειτοι γεγονεν ανθρωπος Πρωτοτοκος δια
τουτο, καιρος δε ουτος αυτωι του προσ κυνεισθαι δειν, οτε δη μαλιστα κεκενωσθαι
λεγεται, προς ευκλειας μεν εσται της αληθους αυτωι της κενωσεως ο καιρος,
πρεσβυτερον δε της ενανθρωπησεως το σμικροπρεπες τε και ακλεες, οτε και εν
μορφηι και ισοτητι του Πατρος υπαρχων, ως γεγραπται, προς την ουτω
καταβεβλημενην κατεθορε φυσιν, φημι δη την ανθρωπινην. Ἀλλ' ειπερ ην ακλεης
και του προσκυνεισθαι μακραν, τι μαθοντα τα Σεραφιμ εν τωι της θεοτητος θωκωι
καθιζοντα τον Υιον εν κυκλωι περιεστασιν, υμνοις και δοξολογιαις καταγεραι ροντα
και Κυριον Σαβαωθ ονομαζοντα, πληρη τε ειναι λεγοντα τον τε ουρανον και την γην
της δοξης αυτου; Ποιας γαρ δοξης αναπλεως ην ο ουρανος, ει το προσκυνεισθαι μετα
Πατρος εισδεχεται μολις οτε πεφηνε καθ' ημας; Ἄκουε δε γραφοντος Ἔσδρα του
σοφου· "Πασα η γη την αληθειαν καλει, και ο ουρανος αυτην ευλογει, και παντα τα
εργα σειεται και τρεμει·" Καιτοι του μακαριου ∆αβιδ ανακεκραγοτος εναργως περι
του των ολων κατε ξουσιαζοντος Θεου, "Ὁ επιβλεπων επι την γην και ποιων αυτην
τρεμειν." Ὁ τοινυν προ της ενανθρωπησεως και του κεκλησθαι Πρωτοτοκος τοις του
Θεου και Πατρος αξιωμασιν υπαρχων εκπρεπης, πως αν εν μειοσι κατα τι γουν ολως
η εν οις ο Πατηρ; {Β.} Ἔστω, φησι, κατα το αυτωι σοι δοκουν· οτε γεγονε
Πρωτοτοκος, τοτηνικαδε και προσκυνεισθαι προστετακται. Μη ουχι δοτον αυτωι το
χρημα εστι παρα του Πατρος; {Α.} Ἀλλ' ουχ απλως ει δοτον, αλλα οπηνικα δοτον ευ
μαλα κατασκεπτεον. 627 {Β.} Ὅτε δηλαδη και Πρωτοτοκος. {Α.} Ὡς προς αδελφοτητα
την προς ημας καθιγμενος; Τουτι γαρ, οιμαι που, δηλοι τοπρωτοτοκος. {Β.} Ουτω
φημι. {Α.} Ειτα πρεποι αν, ειπε μοι, τηι ανθρωπου φυσει, νοουμενηι καθ' εαυτην τουθ'
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπερ εστι το εν ταξει τε και μετρωι Θεου προσκυνεισθαι δειν; {Β.} Ἥκιστα γε. {Α.}
Ὀρθως, ω εταιρε. Μονηι γαρ αν πρεποι τηι των ολων βασιλιδι φυσει τα αυτης ιδικως.
Ουκουν, οτε των ιδιων υψωματων κατεθορεν ο Υιος και ουχ αρπαγμον ηγησατο το
ειναι ισα Θεωι, το τηι φυσει δουλον και το αναγκαιως προσκυνουν οικειωσαμενος
σχημα, τοτε προσκεκυνηκε μεθ' ημων. Ἐπειδη δε ην ανεφικτον παντελως και
λογισμου του καθηκοντος εκπεφοιτηκος το μη εν ταις του Πατρος ευκλειαις ορασθαι
περιφανη τον εξ αυτου πεφηνοτα Υιον, και ει γεγονεν εν σαρκι, δια της του
Πνευματος δαιδουχιας μυσταγωγειται λοιπον το επ' αυτωι μυστηριον ο ουρανος,
τουτεστιν η των αγιων αγγελων πληθυς, και ως πρωτοτοκον αναδεδειγμενον και εν
πολλοις αδελφοις τον μονογενη και ομοθρονον τωι Πατρι προσκυνειν επεταττετο,
ουκ εις πρωτας εισβολας της τοιασδε δοξης ανακομιζοντος αυτον του Πατρος, ουτε
μην ως ατριβες τι και αηθες απονεμοντος την προσκυνησιν, αλλα τον αει τε και εξ
αρχης αιωνων προς αυτων προσκυνουμενον και εν σαρκι γεγονοτα προσ κυνητον
αποφαινοντος. Ουκουν (ανακομισω γαρ αυθις εις το απ' αρχης τον λογον)
προσκεκυνηκεν ο Υιος οτε και Πρωτοτοκος και εν τωι της δουλειας πεφηνε σχηματι,
οθεν δη μαλιστα διαμαθοι τις αν της ενουσης αυτωι κατα φυσιν υπεροχης το
περιφανες αξιωμα. Ει γαρ τωι της δουλειας σχηματι πρεποι αν μονωι το προσκυνειν,
τινι των οντων ασυμφανες εστι το προ της ενανθρωπησεως ελευθερον καλλος; Ὅτι
δε μυσταγωγιας της παρα του Πνευματος και αυτους λεγοντες δεδεησθαι τους
ουρανους, ου την των αγιων αγγελων εξυβριουμεν φυσιν, αλλα ταις θειαις επομενοι
Γραφαις και εις τουτον ιμεν τον λογον, πληροφορησει γραφων ο Παυλος, "ινα
γνωρισθηι νυν ταις αρχαις και ταις εξουσιαις εν τοις επουρανιοις δια της Ἐκκλησιας,
η πολυποικιλος σοφια του Θεου κατα προθεσιν των αιωνων ην εποιησεν εν τωι
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων·" και προς γε τουτωι φησι και ο θεσπεσιος Μελωιδος,
"Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων, και επαρθητε, πυλαι αιωνιοι, 628 και εισελευσεται
ο Βασιλευς της δοξης. Τις εστιν ουτος ο Βασιλευς της δοξης; Κυριος των δυναμεων
αυτος εστιν ο Βασιλευς της δοξης." Ἐπειδη γαρ ανεβιω σκυλευσας τον ᾅδην και
καταργησας τον θανατον ο Χριστος, αναθεοντι λοιπον εις το ανω και παλινδρομειν
εθελοντι προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα διοιγνυναι μεν ηι ταχος αυτωι τας εν τοις
ουρανοις διεκελευετο πυλας το Πνευμα που παντως το ενηχουν εν αυτοις και ταις
ανω δυναμεσι τον εν σαρκι πεφηνοτα Θεον παρεδεικνυ, λεγον· "Κυριος των
δυναμεων αυτος εστιν ο Βασιλευς της δοξης." {Β.} Ἄραρεν ουν οτι προσκεκυνηκε
μεν ως ανθρωπος, καιτοι Θεος ων φυσει. Φαιης δ' αν οτι, καθαπερ εγᾦμαι, ως τοις
της ανθρωποτητος μετροις εφαρμοσαιμεν αν τα γε εικοτα φρονειν ηιρημενοι και το
μη ειδεναι λεγειν αυτον την ημεραν και την ωραν εκεινην. {Α.} Φαιην αν, ισθι τοι,
κατερυθριασας ουδεν. Πλειστος γαρ οσος ημας ουκ αβασανιστων εννοιων,
μονονουχι και οφρυσιν αυταις διανευων εσμος, δυσχερειας απασης εψιλω μενην και
αμαξιτον ωσπερ τινα διαστειχειν κελευει την επι τωιδε δοξαν. Ειη γαρ αν, οιμαι που,
τοις της κενωσεως μετροις ουκ ασυμβατον το της αγνοιας σμικροπρεπες, ουχι της
του Λογου φυσεως ιδιον μειονεκτημα, καθο νοειται Λογος και σοφια του Πατρος. Ἦ
γαρ ουχι ταυτι δη σοι δοκω καταθρησαι σοφως; {Β.} Πανυ μεν ουν. {Α.} Τις γαρ ημας
βωμολοχος ουτω και δη και πανουργως εξυφασμενος αναπεισειεν αν λογος εννοειν
ελεσθαι και φρονειν ως ηγνοηκε τι των εν Θεωι κεκρυμμενων ο Μονογενης, ειπερ
εστιν αληθως κατα τας Γραφας και σοφια και βουλη του Πατρος; {Β.} Ἀναπεισειεν αν
ουδεις τον γε αληθως νουνεχη. {Α.} Ου γαρ, ω φιλοτης, ψευδοεπησειεν αν ουτι που
και ο σοφος ημιν γραφων Παυλος· "Ὥσπερ γαρ ουδεις οιδεν ανθρωπων τα του
ανθρωπου ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι, ουτω και τα του Θεου ουδεις
εγνωκεν ει μη το Πνευμα του Θεου." {Β.} Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Οιδεν ουν αρα το
Πνευμα του Θεου τα εν αυτωι, και ουδεν αυτωι κεκρυμμενον η ασυμφανες; {Β.} Οιδε·
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πως γαρ ου; {Α.} Ειπερ ουν εστι το Πνευμα του Πατρος ιδιον του Υιου, πως αγνοησει
τι των εν Θεωι κεκρυμμενων, ιδιον εχων αυτος το Πνευμα, το παντα ειδος τα εν τωι
Πατρι, καιτοι λεγοντος ακουω σαφως τοις αγιοις αποστολοις, "Ἔτι πολλα εχω υμιν
λεγειν, αλλ' ου δυνασθε βασταζειν αρτι. Ὅταν δε ελθηι εκεινος, το Πνευμα της
αληθειας, οδηγησει υμας εις πασαν την αληθειαν· ου γαρ λαλησει 629 αφ' εαυτου,
αλλ' οσα ακουσει λαλησει, και τα ερχομενα αναγγελει υμιν. Ἐκεινος εμε δοξασει, οτι
εκ του εμου ληψεται και αναγγελει υμιν." Ἆρα σοι σαφες το παροισθεν εστι λογιον,
και προσδεδορκας οτι Πνευμα μεν αληθειας κατωνομασε τον Παρακλητον, εφη γε
μην ως προεισιν εκ Πατρος, ιδια παντα δεικνυς εαυτου τα του Πατρος; {Β.} Ἄριστα
εφης. {Α.} Το δε δη μαλιστα καταγελαστον αληθως και διεπτυσ μενην εικοτως των
δι' εναντιας αποφαινον την δοξαν ουδεν ηττον αν τις και δια τουτου μαθοι. Το γαρ
αγνοειν οιεσθαι το ουτω βραχυ τον εκ Θεου Πατρος φυντα τε και απαστρα ψαντα
Λογον, το απαυγασμα, την εικονα, τον της υποστασεως χαρακτηρα λαμπρον, τον
ισοκλεα και ομοθρονον, "εν ωι παντες εισιν οι θησαυροι της σοφιας και γνωσεως απο
κρυφοι," καθα γεγραπται, οσην αν αυτοις και μαλα εικοτως την της εισαπαν
αβελτηριας εμποιησειε δοξαν; {Β.} Ὡς πλειστην οσην. {Α.} Ἀλλ' ουδ' αν αυτον, οιμαι
που, τον Πατερα και Θεον υγια την οικειαν ανασωσασθαι δοξαν, ειπερ ηγνοηκε τι
κατα το αληθες η βουλη και η σοφια αυτου. {Β.} Συμφημι ως απας τις ουν οπερ αν
ειδειη τυχον εισεται που παντως ου διχα βουλης και σοφιας της εαυτου. {Α.} Ευγε, ω
φιλοτης· πρεποι γαρ αν ουχ ετερως η ωδε φρονειν τους της αληθειας υπασπιστας.
Παρεντες δη ουν το περιττοις ετι και μακροις ενδιατριβεσθαι λογοις, επ' εκεινο
ιωμεν. Ἔθος τωι Σωτηρι Χριστωι τοιονδε τι δραν επι τοις αγιοις μαλιστα μαθηταις· ει
διαπυνθανοιντο τι των οσα εστι φιλομαθειας μεν εχοντα δοξαν, υψηλοτερας γε μην
ερευνης απηλλαγμενα, χαριζεσθαι την αφηγησιν και εξακρι βουν οτι μαλιστα
πειρασθαι λεπτως· ει δε δη τι βουλοιντο των επεκεινα μετρου του κατα σφας αυτους
περιττως αναμαθειν, καταστελλειν ησυχη και μεταπειθειν ευ μαλα πολυπραγμονειν
ελεσθαι τα πρεπωδεστερα, και δραν επι τουτωι τα δι' ωνπερ αν γενοιντο διαφανεις
και εκπρεπεστα την εχοντες την εξ εργων αγαθων φαιδροτητα παρα Θεωι.
Ἑλομενους τοιγαρουν ουκ οιδ' οπως τα υπερ μετρον οικε τικον ερεσθαι τε και
αναμαθειν, ηρεμειν αναπειθει, λογισμοις αναγκαιοις εκδυσωπων, οτι μητε αγγελοις
απεκαλυψεν ο Πατηρ, μητε δ' αν αυτωι τωι Υιωι καθιστη γνωριμον, ειπερ τις ειη ψιλος
και κατ' αυτους ανθρωπος επι γης, και ουκ εχων φυσει το ειναι Θεος. Ἐγκειμενοις δε
που και ενεστη κοσιν εις το δειν αναμαθειν, οιονει πως ηδη και επιτιμαι 630 λεγων·
"Ουχ υμων εστι γνωναι χρονους η καιρους ους ο Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσια,
αλλα ληψεσθε δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας, και εσεσθε μοι
μαρτυρες, εν τε Ἱερουσαλημ και εν πασηι τηι Ἰουδαιαι και Σαμαρειαι και εως εσχατου
της γης." Ὁραις οπως ηκιστα μεν δειν πολυπραγμονειν επιταττει τα υπερ σφας
αυτους, μετακομιζει δε ωσπερ επι το εν χερσι τε και πρεπωδεστερον; ∆ραν γαρ τουτο
εθος αυτωι· και γουν τον εκ γενετης τυφλον προσεκομιζον ποτε των ιερων αρτιως
εκθεοντι περιβολων οι θεσπεσιοι μαθηται· ειτα δοξαις Ἰουδαικαις
κατακολουθουντες ετι, φιλομαθειας υπο θεσιν εποιουντο τον αρρωστον και δη και
εφασκον, "Ῥαββι, τις ημαρτεν, ουτος η οι γονεις αυτου, ινα τυφλος γεννηθηι;"
Ἐπειδη δε κριματων ηπτοντο θειων, και το ουτως αστιβες και δυσεφικτον
ανθρωποις κατατρανουσθαι σφισιν αυτοις και περα του πρεποντος ιοντες
εξελιπαρουν, μεθιστη παλιν αυτους επι το φρονειν ελεσθαι τα οικετικα, και της υπερ
ανθρωπον γνωσεως απεσοβει, και φιλεργιας εχεσθαι μαλλον και αγαθων
σπουδασματων μετεπαιδευσε λεγων, "Ουτε ουτος ημαρτεν, ουτε οι γονεις αυτου,
αλλ' ινα φανερωθηι τα εργα του Θεου εν αυτωι. Ἡμας δει εργαζεσθαι τα εργα του
πεμψαντος ημας εως ημερα εστιν· ερχεται νυξ, οτε ουδεις δυναται εργαζεσθαι."
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀκουεις οπως ανηιρηκως την δοξαν ως ακαλλη και ταις Ἰουδαιων αμαθιαις πρεπω
δεστεραν, το χρηναι μαλλον αγαθουργειν των υπερ ανθρωπον εννοιων ανθελεσθαι
κελευει, τηι θειαι που παντως απονεμων φυσει το ειδεναι μονη και καθ' εαυτην απερ
αν ελοιντο πληρουν. {Β.} Ευ λεγεις. {Α.} Ουκουν ουχ ετερως διακεισομεθα,
φρονουντες ορθως, η οτι, και ει μεθ' ημων αγνοησαι λεγεται τι κατα το ανθρω
πινον, αλλ' ουν, επειπερ εστι Θεος, οιδε παντα τα του Πατρος ο Υιος, δι' ου και μεθ'
ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
ΛΟΓΟΣ ΕΒ∆ΟΜΟΣ 631 Περι του αγιου Πνευματος, οτι Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν.
{Α.} "Πονων αγαθων ο καρπος ευκλεης" ανακεκραγοτος τινος των σοφων, και τοις
οτι μαλιστα φιλεργειν ειωθοσι μονονουχι κατεπαιδοντος, αποψηφιει του λογου το
αληθες, η κατακροτησεις επαινοις, ως αριστα τε και ορθως εκπε ποιημενον; Το γαρ
τοι χρηναι τληπαθειν, αγιοπρεπες, ω Ἑρμεια. {Β.} Ὧδε εχει. {Α.} Ἄγε δη ουν, επ' αυτο
δη το λοισθον ιοντες του πονου, προθυμιαις μεν ταις τελεωταταις αναδησωμεθα την
οσφυν, ενδυσαμενοι δε της δικαιοσυνης τον θωρακα και την τομωτατην του
πνευματος αναλαβοντες μαχαιραν, ο εστι ρημα Θεου, και τον θυρεον της πιστεως,
καθα γεγραπται, ταις των ετεροδοξουντων τερθρειαις ανδρωδως αντεξαγωμεν, οι
νουν τε και γλωτταν την αναιδη κατα θηγουσι το θειον αυτο περιυβριζοντες Πνευμα
και τον των ασθενεστερων καταληΐζονται νουν, γνωσεως μεν της απλανους τε και
αληθους αποφεροντες, ενιεντες δε ωσπερ τοις της απωλειας βοθροις και της σφων
αυτων ασυνεσιας τον ιον εκχεοντες, καιτοι νομου μεν διηγορευκοτος του δια
Μωσεως, "Ἄνθρωπος ος αν παταξηι πασαν ψυχην ανθρωπου, και αποθανηι, θανατωι
θανατουσθω·" Χριστου γε μην εναργως και αναφανδον ειρηκοτος, "Ὃς εαν ουν
σκανδαλισηι ενα των μικρων τουτων των πιστευοντων εις εμε, συμφερει αυτωι ινα
κρεμασθηι μυλος ονικος περι τον τραχηλον αυτου και καταποντισθηι εν τωι πελαγει
της θαλασσης." {Β.} Παμμεγα και δυσοιστον αληθως των τοιουτων το κριμα.
Ἐμπαροινουντες γαρ αδελφοις και τυπτοντες αυτων ασθενουσαν την συνειδησιν, εις
Χριστον αμαρτανουσι. Τις δε αρα και τουτοισι λογος; {Α.} Ἀλογια μεν ουν το χρημα,
και ει λεγοιτο προς αυτων δοξα τε και λογος α φρονειν εγνωκασι. Φαιην δ' αν ως
ηδιστα γε φιλοπευστουντι σοι· οι μεν γαρ εις αχαλινον 632 απονενευκοτες θρασος
και γυμναις ηδη πως ταις αναιδειαις χρωμενοι, κτιστον τε και γενητον το του Θεου
Πνευμα φασιν. Ἕτεροι δε αυ, το παχυ της δυσφημιας οιονει πως απολεπτυνοντες,
επερυθριωσι μεν που κατα το εικος τηιδε τηι δοξηι, διατορνευοντες δε προς
αστειοτεραν πλανησιν τον επ' αυτωι λογον, Θεον μεν ουκ ειναι φασιν, ουσιας δε της
ανωτατω κατακομιζοντες αμαθως, μονοειδες τε ειναι πιστευουσι, και ιδιαν τινα και
μεσην αποτεμεσθαι φυσιν, η μητε εις ληξιν ηκει την ανωτατω, και το υπερκεισθαι
πολυ το της κτισεως μετρον διελαχε τε και εκληρωσατο. {Β.} Και τις αν ειη λοιπον η
τοιαδε φυσις η μητε Θεος εστι μητε μην κτισις; Το μεσολαβουν γαρ οιμαι παντελως
ουδεν. Μια γαρ η τελεωτατη μεταξυ διαφορα, διιστασα ταις φυσεσι Θεον τε και
κτισιν, και ουδεν ετερον εν γε τοις ειναι πεπιστευμενοις η οτι ταυτι και μονα
καταθρησαι τις αν. Ἢ περα τι τουτων αυτος οτι χρη προσιεσθαι διανοηι; {Α.} Ἥκιστα
μεν ουν, ω εταιρε· παντα γαρ δι' Υιου πεποιησθαι φησιν η θεοπνευστος Γραφη· ωστε,
ει τι των οντων απαντων απονοσφιζοιτο φυσικως, διαδιδρασκοι αν και το επι τωι
πεποιησθαι σμικροπρεπες, φυσεως δε της ιδιας υπεροχηι, Θεος υπαρχον γνωριζεται·
απολισθησειε δ' αν ουτι που ταληθους ημιν και το εμπαλιν. Ει γαρ μητι Θεος κατα
φυσιν, εσται που παντως εν γενητοις. Ἢ τοινυν ανακομιζοντων υψου το θειον τε
και αγιον Πνευμα, και ασυναφες ουσιωδως ομολογουντων τηι κτισει, η των ανω
τατω και υπερτατων αυτο κατασυροντες θρονων, κατα λογιζεσθων εν γενητοις.
Τοπος γαρ η λογος φυσεως ημιν ετερας ουδεις παρεισβεβληκε μεταξυ, το προς αμφω
συγγενες αρνουμενος. Το γαρτοι φαναι μονοειδες το Πνευμα, και δοξαν αναπτειν
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι την επι τωιδε δοκειν, πως ουχ εωλον παντελως, καιτοι πλειστων οσων ημιν,
και ει τελοιεν εν κτισμασι, το μονοειδες εχοντων εφ' εαυτοις; Εις γαρ ηλιος, και μια
σεληνη· γη δε ουχ ετερα παρα την ουσαν· μια δε αυ και η παντος υδατος φυσις, το
μονοειδες αποσυ ζουσα, καν ει ταις ποιοτησιν εποιτο το παρηλλαχθαι δοκειν.
Ἀμαθιας ουν αρα και μειρακιωδους επικλημα φρενος το καταχρυσουν οιεσθαι τινας
και ταις εις ληξιν ευκλειαις στεφανουν ταις ουτω ψυχραις ευρεσιλογιαις το Πνευμα
το αγιον, και τοις της κτισεως μετροις εγκατακλειειν απο τολμαν, ουκ ασυγκριτοις
υπεροχαις διεσχοινισμενον και 633 ανεστηκος αυτης, καθαπερ αμελει και ο Πατηρ,
και μην και ο Υιος, αλλ' εις οκλαζουσαν τε και υφιζανουσαν φυσιν, και τοπον
ουδενα παντελως εν γε τοις ουσιν ευρισκουσαν ανοσιως εκβεβιασμενον. {Β.} Τι ουν
ει λεγοιεν· Που Θεος ωνομασται το Πνευμα το αγιον; {Α.} Ειρηται δε οποι και υπο
του, λεγε, τοις πεποιημενοις ομογενες, το Πατρι και Υιωι συντεταγμενον και
συναριθμου μενον, και εις πιστιν της μιας και υπερ παντα θεοτητος
συνεισδεδειγμενον; Ἢ ουχ ωδε μυσταγωγειν τοις αγιοις αποστολοις κεκελευκεν ο
Σωτηρ; "Πορευθεντες γαρ, φησι, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις
το ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος." Τοιγαρτοι και ο
μακαριος Παυλος των πεπιστευκοτων ηρετο τινας· "Ει Πνευμα αγιον ελαβετε
πιστευσαντες;" Ἀποφησαντων δε τουτο εκεινων και αναφανδον ειρηκοτων· "Ἀλλ'
ουδ' ει Πνευμα αγιον εστιν ηκουσαμεν," επετιμα λεγων· "Εις τι ουν εβαπτισθητε;"
ουκ εν καλωι γενεσθαι την πιστιν ειδως, ουτε μην αρτιως εχειν δυνασθαι ποτε, ει μη
πραττοιτο τελειως εις Θεον Πατερα και τον Υιον και το Πνευμα το αγιον, την
ομολογιαν εκφερουσα. Ουτω παρεδοσαν οι απ' αρχης αυτοπται και υπηρεται
γενομενοι του Λογου· ουτως ημας πεπαιδαγωγη κασιν οι Πατερες, και σοφων
ειδεναι το γεγραμμενον· "Μη μεταιρε ορια αιωνια, α εθεντο οι πατερες σου."– "Εις
ουν Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα," κατα τας Γραφας. Βεβαπτισμεθα γαρ εις
θεοτητα τε και κυριοτητα μιαν Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος, ουχ ως εις
πολυθεον αριθμον, ουτε μην ως κτισει λατρευοντες, η γεγονεν ημιν το της αληθους
παροιμιας, "Κυων επιστρεψας επι το ιδιον εξεραμα·" και, "υς λουσαμενη εις κυλισμα
βορβορου." Οι γαρ του λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτιστην εξηιρημενοι, δια
πιστεως δε δηλονοτι της εις ενα τον φυσει τε και αληθως οντα Θεον, αυχημα τε
ποιουμενοι και σωτηριας ελπιδα το την αρχαιαν και βεβηλον αποθεσθαι πλανησιν,
ει μη τοις της αληθους θεοτητος θωκοις ουσιωδως εμπρεπειν ομολογουμεν το
Πνευμα, ποι ποτε αρα και ποθεν ιμεν, ως ευ ισθι τοι διηπορηκα τε νοειν, ειπειν δε
ουκ εχω· μαλλον δε σαφες αν γενοιτο και ραιστα γε δη. Ἁμαξιτου γαρ ωσπερ
αποπεπτωκαμεν, πεπλανημεθα τε ουδεν ηττον η παλαι, πεφενακικε δε, ως εοικεν,
ωδι λεγων ο Παυλος· "Ἀλλα τοτε μεν ουκ ειδοτες Θεον εδουλευσατε τοις φυσει μη
ουσι θεοις· νυν δε γνοντες Θεον, μαλλον 634 δε γνωσθεντες υπο Θεου, πως
επιστρεφετε παλιν επι τα ασθενη και πτωχα στοιχεια, οις παλιν ανωθεν δουλευειν
θελετε;" Που γαρ ολως τον αληθη και ουσιωδως εγνωκαμεν Θεον, ει μη
συνθεολογειται τωι Θεωι και Πατρι το Πνευμα αυτου; {Β.} Ναι, φησι, Θεον εγνωκαμεν
τον Πατερα και τον Υιον, ουχι δε δη και το Πνευμα. {Α.} Ἀλλ' ου τοις διεφθοροσι τον
ιδιον νουν μυσταγωγοις χρησομεθα, προσεξομεν δε ουχι πνευμασι πλανης, κατα τας
Γραφας· ενειναι δε μαλλον και ενυπαρχειν ουσιωδως πιστευσομεν τωι Θεωι το
Πνευμα αυτου, καθα και ανθρωπωι το ανθρωπινον· και ωσπερ αν ει τις η Πετρον
ημιν η Ἰωαννην ονομασαι τυχον, συνεσημηνε που παντως αυτοις και το ιδιον αυτων
και εν αυτοις πνευμα, και του παντος ζυου ποιειται την δηλωσιν· κατα τον αυτον,
οιμαι, τροπον επι τε Πατρος και Υιου. Συγκατασημαινεται γαρ εκατερωι το Πνευμα,
και ουχ ως μερος ον αυτου, καθα και επ' ανθρω πων νοουμεν. Ὑφεστηκε γαρ ιδικως,
και προΐησι μεν εξ ιδιας αυτο φυσεως ο Πατηρ, χορηγει δε τοις αξιοις και αυτος ο
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιος. ∆υσσεβες δε και αποπληκτον κομιδηι το κολοβουν εις δυαδα, και οιονει
συστελλειν αποτολμαν την της θεοτητος φυσιν, καιτοι γε της αγιας και θεοπνευστου
Γραφης εξαπλουσης μεν αυτην ως εν υποστασεσι ταις τρισι, συναγειρουσης δε αυ δια
της εισαπαν ισοτητος τε και ομοιοτητος εις ενοτητα φυσικην και εις το ταυτον εν
ουσιαι. {Β.} Ποθεν ουν, φησιν, η πως αν νοοιτο και το Πνευμα Θεος; {Α.} Ἀφ' ων ειναι
πεφυκεν, ω γενναιε, και εξ ων ο τι ποτε εστι κατα φυσιν, ως ενι γνωριζεται.
Γινωσκεται δε τα οντα καλως αφ' ων εκαστον αληθως εστιν· ονοματων δε ημιν ου
σφοδρα πολυς ο λογος, εις αναγκαιαν δηλωσιν των απλανως εγνωσμενων, ει και
χρησιμος τοις ουσιν η εκαστωι πρεπουσα κλησις. {Β.} Σκοτεινος ο λογος, συνιημι δε
ου σφοδρα. {Α.} Ἐγω φρασω· καταλευκανω γαρ, ως οιον τε, το δηλουμενον· Ζωιον
λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον, ει περι του τις λεγοι, τι αν αυτον
ωρισθαι δοιης, ω 'γαθε; {Β.} Ἄνθρωπον δηλονοτι. {Α.} Ει δε δη και ζωιον λεγοι,
προσθεις οτι χρεμετιστικον; {Β.} Φαιην αν, ιππον. {Α.} Ειτα σεσιωπηκοτος το
εκατερου των ωρισμενων ονομα, πως αν αυτος εφης ανθρωπον τε και ιππον; {Β.}
Ὅτι, ω εταιρε, την ανθρωπου και ιππου φυσιν ωρισατο. {Α.} Ει δε δη τις επετιμα
ταυτι σοι διειρηκοτι και μητε 635 ανθρωπον ειναι το ζωιον το λογικον μητε μην
ιππον εφη το χρεμετιστικον, ουκ επενηνεγμενοιν τοις οροις τοιν ονοματοιν, αρ' ου
περιττον και εξεστηκοτα και ολιγογνω μονα διακεκλησθαι δειν τον γε ουτως αμαθη
δικαιωσομεν; {Β.} Πανυ μεν ουν. {Α.} Ἀνθοτου δε δη τουτο δραις, ει τις εροιτο σε και
αναμαθειν ηξιου, τι αν απεκρινω; {Β.} Ἔφην αν οτι τοις αγαν ορθως και εντεχνως
ωρισμενοις το επιτιμαν αμαθες. Ἴδιος μεν γαρ ο εκαστου των οντων λογος, οπερ
εστιν αληθως καταδεικνυς· ομωνυμως δε πολλακις εκφερεται τα ονοματα. {Α.}
Ουκουν αληθεστερα και απλανης των οντων η δηλωσις, ει αφ' ων εκαστον κατα
φυσιν εστιν ακριβως βασανιζοιτο, και ουχι παντως εξ ονοματων. Ἢ γαρ ουχι το
αφθαρτον και ανωλεθρον, αΐδιον τε και αναλλοιωτον, τηι των ολων βασιλιδι
προσαψομεν φυσει; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Τι δε, ειπε μοι, το Θεος; {Β.} Αυτη δη
πρεποντως. {Α.} Ἀλλ' ιδια μεν αυτης το αφθαρτον και ανωλεθρον· ονομα δε το Θεος,
κοινον μεν αγγελοις, κοινον δε ημιν αυτοις, ει και εισποιητον και δοτον. Ὁμοιως
ενεστι μεν ανθρωπωι το λογικον· ονομα δε το ανθρωπος και τοις εκ λιθου
πεποιημενοις, ηγουν εξ υλης ετερας, εις ειδος το καθ' ημας ευ μαλα τετορνευμενοις.
Ἴθι δη ουν επι το χρηναι σκοπειν ποτερα το Πνευμα Θεος τε και εν Θεωι, και εξ αυτου
φυσικως, ατε δη και τοις της θεοτητος ιδιωμασιν ουσιωδως ενηγλαισμενον, ηγουν
κατ' εκεινους αληθη την καταρρησιν και αποχρωσαν αν δεξαιτο την αιτιαν του δειν
αυτο της προς Θεον ομοουσιοτητος απο λισθειν, επει μη ωνομασται Θεος. Καιτοι καν
τουτωι ψευδο μυθειν ελομενους ακονιτι διελεγξομεν, ουκ εξαγωνιοις χρωμενοι
λογισμοις, αλλ' εξ ιερων ελοντες γραμματων, και της εωλου βαττολογιας λημης
ωσπερ τινος τον εαυτων απαλλαττοντες νουν. {Β.} ∆οιην αν εγωγε παραπολυ δη τι
και ασυγκριτως αμεινον το κατασκεπτεσθαι δειν ει τοις της θεοτητος ιδιωμασιν
εκπρεπες τε εστι το Πνευμα το αγιον, και μειον ουδεν εν αυτωι παρα τον Πατερα και
τον Υιον, ηγουν ασυνετως στενολεσχειν, και ιδρουν εικηι περι μονην την του
ονοματος ζητησιν. {Α.} Ευκρινεστατα τε και λιαν ορθως, ω Ἑρμεια· μοιρας γαρ οιμαι
τουτι της αμεινονος τε και ακριβους. Ἔνεστι δ' ουν ομως πολυπραγμονειν εθελουσι
περιττα τοις δι' εναντιας και Θεον ωνομασμενον το Πνευμα ιδειν. Ὁ γαρ τοι
θεσπεσιος τε και ιερωτατος Πετρος, καταφωρον μεν 636 εποιει κεκλοφοτα τον
Ἀνανιαν των θειων αναθηματων, επηιτιατο δε λιαν, "Ἀνανια, λεγων, δια τι
επληρωσεν ο Σατανας την καρδιαν σου, ψευσασθαι σε το Πνευμα το αγιον και
νοσφισασθαι απο της τιμης του χωριου; Ουχι μενον σοι εμενε και πραθεν εν τηι σηι
εξουσιαι υπηρχε; Τι οτι εθου εν τηι καρδιαι σου το πραγμα τουτο; Ουκ εψευσω
ανθρωποις, αλλα τωι Θεωι." {Β.} Ναι· Θεωι γαρ ψευδεται, φησι, καν ελοιτο τις εις το
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευμα τουτο δραν. {Α.} Τινα δη τροπον, ω ταν, ει μη Θεος το Πνευμα εστιν; {Β.} Ὅτι
καν ει τις ελοιτο, φησιν, εις αγιους ευσεβειν, εις Θεον ευσεβει. Και γουν τοις αγιοις
μαθηταις αναφανδον ειρηκεν ο Χριστος· "Ὁ δεχομενος υμας εμε δεχεται." Και ου
δηπου φαμεν, ορθοις τε και αναγκαιοις επομενοι λογισμοις, θεους ειναι κατα φυσιν
τους μαθητας, καν ει δεξαιτο τις τον Υιον αγιους εισοικισαμενος. Ἀναλογως
τοιγαρουν τωι τοιωιδε τυχον ο εις το Πνευμα πλημμελων, Θεωι πλημμελει τωι
αποστειλαντι αυτο. {Α.} Ἀλλ' ενθαπερ αν τα ωνομασμενα και εν χερσιν ισοις και
απαραλλακτοις ιδιωμασι φυσικως εμπρεποντα τον της ομοουσιοτητος λογον
αναγκαιον εχει προς αλληλα, της εις το αμεινον αναφορας εκει που παντως εστι
περιττος ο τροπος· ειεν δ' αν μαλλον, κατα γε το εν ουσιαι ταυτον, αμφω μεν εν
αμφοιν· εκεινο γε μην ως τουτο, τουτο δε αυ ως εκεινο· ανισοτητος δε φυσικης
διιστασης τινα προς το ετεροιως εχειν, ουκ εγωγε φαιην αν απιθανον τε και ακαλλη
της επι το προυχον αναφορας τον λογον. Ει μεν ουν ουχ ομοουσιον τωι Θεωι το
Πνευμα εστιν, ουκ εις Θεον εσται πεπλημμεληκως ο εις αυτο πλημμελων. Ζητειτω
<αυ>τοχρημα την αναφοραν εις τον αποστειλαντα αυτο. Ει δε απας αυτους
κατωθησειεν αν και ουχ εκοντας λογος ομοουσιοτητι τηι προς Θεον το Πνευμα τιμαν,
επερυθριατω σαν ηδη πως τοις σφων αυτων ευρημασιν, εν ισωι τοις Θεωι μη
ομοουσιοις καταλογιζομενοι και τιθεντες το ομοουσιον. Ἰσοστατησειε γαρ αν ουτι
που το εις αγιους τι δραν και εις το Πνευμα το αγιον. Ἀλλ' ει μεν τις γενοιτο περι
ανθρωπου λογος, εικοτως αν οισομεν εις Θεον τον προεστη κοτα την αναφοραν·
ηκοντος δε εις μεσον ημιν του αγιου Πνευματος, εις αυτην απαν εσται το δρωμενον
την θειαν τε και απορρητον φυσιν, ου δια μεσιτου τρεχον εις τι των υπερκειμενων,
αναθρωισκον δε μαλλον προσεχως και αμεσι 637 τευτως εις αυτο το ανωτατω και
υπερκοσμιον καλλος. Τοιγαρτοι δια το της ουσιας ταυτον, εφηρμοσται μεν τωι Θεωι
και Πατρι, καιτοι τριτη κατα μονην των ονοματων την συνταξιν εκφερομενη προς
ημων η του Πνευματος κλησις, εφηρμοσται δε τωι Υιωι. Ἔφη μεν γαρ ο Χριστος, το εκ
Σαμαρειας γυναιον ευ μαλα παιδαγωγων· "Πνευμα ο Θεος και τους προσκυνουντας
αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν." Γραφει δε και ο Παυλος· "Ἡμεις δε
παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην
εικονα μεταμορφουμεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος·" και
παλιν, "Ὁ δε Κυριος το Πνευμα εστιν." {Β.} Ὁμοουσιον ουν το Πνευμα εστι τωι Πατρι
και τωι Υιωι; {Α.} Ναι, ειπερ εστιν ουχ ετερως την Θεου μεθεξιν αγιους καταπλουτειν
η εν τωι το Πνευμα ελειν. Θειας γαρ φυσεως αποτελουμεθα κοινωνοι, κατα τας
Γραφας, ποτερα κτιστηι τε και γενητηι συνδουμενοι φυσει, η γουν θεοτητος αληθως
ως ενι μεταλαγχανοντες, γενος τε ουτω χρηματιζοντες Θεου; {Β.} Ει πυρος εστι
μεταλαχειν ου διχα πυρος, πως αν τις και μετασχοι θεοτητος ου δια Θεου; {Α.} Το δ'
ουν εν ημιν ως Θεος και την του Θεου ταξιν τε και ενεργειαν αποπληρουν, αρ' εσθ'
οπως αν ουκ ειη Θεος; {Β.} Τινα τροπον; {Α.} Ἄθρει δη ουν τοις μεν ανωθεν τε και
αρχαιοτεροις προσπεφωνηκοτα τον Θεον· "∆ιοτι μεθ' υμων εγω ειμι, λεγει Κυριος
παντοκρατωρ, και το Πνευμα μου εφεστηκεν εν μεσωι υμων, θαρσειτε·" ημιν δε αυ
τον θεσπεσιον ευαγγελιστην· "Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι μενει εν ημιν, εκ του
Πνευματος ου εδωκεν ημιν." Τινα γαρ, ειπε μοι, τροπον εν τε τοις αρχαιοτεροις ην ο
Θεος, εφεστη κοτος του Πνευματος; Ἢ πως αν γενοιτο και εν ημιν αυτοις εχουσι το
Πνευμα; Ου γαρ που την γε του κατα φυσιν Θεου παρουσιαν αποτελεσειεν αν εν
ημιν, ετεροφυες ον το Πνευμα προς Θεον. {Β.} Ἥκιστα γε. {Α.} Θεος ουν αρα το
Πνευμα εστι, και εκ Θεου κατα φυσιν· η ειπερ ουχ ωδε εχειν οιονται κατα σφας
αυτους, εικαιον ηδη ραψυδημα και φενακισμος αληθως ο του σοφωτατου Παυλου
καταφανειται λογος, γεγραφοτος ωδι τοις το Πνευμα ελουσι και δι' αυτου
προφητευουσιν· "Ἐαν δε παντες προφητευωσιν, εισελθηι δε τις απιστος η ιδιωτης,
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγχεται υπο παντων, ανακρινεται υπο παντων, τα κρυπτα της καρδιας αυτου
φανερα γινεται· και ουτω 638 πεσων επι προσωπον προσκυνησει τωι Θεωι,
απαγγελλων οτι οντως ο Θεος εν ημιν εστι." Και μην και τοις γλωσσων ερασταις,
"Ὥστε, φησιν, ο λαλων γλωσσηι ουκ ανθρωποις λαλει, αλλα τωι Θεωι. Ουδεις γαρ
ακουει, Πνευματι δε λαλει μυστηρια." Που γαρ αν ολως τοις δια του Πνευματος
προφητευουσιν εγκατωικηκως νοοιτο Θεος; Πνευματι δε λαλει μυστηρια τινα δη
τροπον ο Θεωι διαλεγομενος, ει ταυτοτητος της προς Θεον φυσικης οθνειον εστι το
Πνευμα αυτου; {Β.} Ὡς ορθα και δικαια λεγεις! {Α.} Και προς γε τουτοις φαιην αν οτι
πλειστη τις οση περιεστηξει πληθυς ουκ ασυνετων ημας διαλογισμων, της μεν κατα
του Πνευματος δυσφημιας νεανικως αποφερουσα, ταις δε της αληθειας εφιστασα
τριβοις. {Β.} Πως εφης; {Α.} Ἢ ουχι κατ' εικονα Θεου τετεχνουργησθαι φαμεν· επι
γης τον ανθρωπον; {Β.} Πως γαρ ου; {Α.} Το δε δη την θειαν ημιν εγχαραττον εικονα,
και σημαντρου δικην εμποιουν το υπερκοσμιον καλλος, ουχι το Πνευμα εστιν; {Β.}
Ἀλλ' ουχ ως Θεος, φησιν, αλλ' ως θειας χαριτος υπουργον. {Α.} Ουκ αυτο τοιγαρουν
ημιν, αλλ' η δι' αυτου χαρις ενσημαινεται. {Β.} Ἔοικεν. {Α.} Ἦν ουν αναγκαιον
εικονα της χαριτος, και ουχι μαλλον εικονα Θεου διακεκλησθαι τον ανθρωπον. Και
τοδε δε σκοπει· σοφος γαρ, ως οιμαι, και απλους ο λογος. ∆εδημιουργηται μεν γαρ εν
αρχηι το ζωιον πλαστουργουντος αυτο του Θεου, και τετιμηκοτος οιονει και
αυτοχειριαι, κατα τας Γραφας. Ἐπειδη δε εις το ειναι παρηκτο, διεμορφουτο προς
Θεον, εμφυσηθεισης αυτωι πνοης ζωης. Ἀπεμποληκως δε τον αγιασμον δια της εις
φαυλοτητα παρατροπης, εις το εν αρχαις και πρεσβυτατον αυθις ανεκο μιζετο
καλλος, καινουργουντος το παλαιωθεν εις ειδος το θειον τε και νοητον του Χριστου,
και ου καθ' ετερον τινα τροπον πλην οτι τον εν αρχαις· ενεφυσησε γαρ τοις αγιοις
αποστολοις λεγων· "Λαβετε Πνευμα αγιον." Ἢ ουκ ει τις εν Χριστωι καινη κτισις; {Β.}
Ναι. {Α.} Ουκουν αληθες ειπειν, μαλλον δε και αναγκαιον ηδη πως εννοειν, ως ειπερ
η παλαιωσις και ο τροπος της κατα φθορας νενοσηκε της εικονος της εν αγιασμωι
την απεμπολην, αρ' ουχι τηι προς το αρχαιον αναδρομηι, και καινουργιαι τηι δια
Χριστου της προς Θεον εμφερειας την προσληψιν ενειναι παραχωρησομεν; {Β.} Πανυ
μεν ουν. {Α.} Ἀλλ' ει της ουσιας του Πνευματος διεσχοινισμενη 639 τις ην η δι' αυτου
χαρις, τι μη εφη σαφως ο μεν μακαριος Μωσης οτι παρενηνεγμενωι τωι ζυωι προς το
ειναι, λοιπον ενεφυσησε χαριν ο παντων ∆ημιουργος, την δια πνοης της ζωης,
Χριστος δε ημιν· Λαβετε χαριν την δι' υπουργιας του αγιου Πνευματος; Ἀλλ'
ωνομασται μεν εν εκεινωι, Πνοη ζωης· ζωη γαρ αληθης η της θεοτητος φυσις, ειπερ
εστιν αληθες ως εν αυτηι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν· δια δε της του Σωτηρος
φωνης, Πνευμα αγιον, αυτο που κατα το αληθες ταις των πιστευοντων ψυχαις
εγκατοι κιζοντος τε και ενιεντος το Πνευμα και δι' αυτου τε και εν αυτωι
μεταπλαττοντος εις ειδος το εν αρχαις, τουτεστιν εις εαυτον, ητοι προς ιδιαν
εμφερειαν δι' αγιασμου, ουτω τε ημας ανακομιζοντος εις το της εικονος αρχετυπον,
τουτεστι τον χαρακτηρα του Πατρος. Χαρακτηρ μεν γαρ ο αληθινος και εις ληξιν
ακριβειας της κατ' εμφερειαν νοουμενης αυτος εστιν ο Υιος· ομοιωσις δε ακραιφνης
τε και φυσικη του Υιου το Πνευμα εστι, προς ο και ημεις μορφουμενοι δι' αγιασμου,
προς αυτην ειδοποιουμεθα την Θεου μορφην. Ἀποστολικος δε προς τουτο ημας ανα
πεισει λογος. "Τεκνια γαρ, εφασκεν, ους παλιν ωδινω αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν
υμιν." Μορφουται δε δια Πνευματος αναστοιχειουντος ημας προς Θεον δι' εαυτου.
Ὅτε τοινυν προς Χριστον μορφουμεθα, και αυτος ημιν ενσημαινεται και ειδοποιειται
καλως ως δι' ομοιου φυσικως του Πνευματος, Θεος αρα το Πνευμα εστι, το
διαμορφουν προς Θεον ουχ ως δια χαριτος υπουργικης, αλλ' ως θειας φυσεως
μεθεξιν εαυτωι τοις αξιοις δωρουμενον. Ὅτι δε ομοιωσις αληθης του Υιου το Πνευμα
εστι, γεγραφοτος ακουσηι του μακαριου Παυλου· "Ὅτι ους προεγνω και προωρισε
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμμορφους της εικονος του Υιου αυτου, τουτους και εκαλεσεν." Ἀναπλαττομεθα
γαρ εις εικονισμον τον προς το Πνευμα το αγιον, ητοι προς Θεον, δια πιστεως και
αγιασμου, και της προς αυτο σχεσεως, δηλον δε οτι της κατα μεθεξιν και
εισκεκριμενως, ει και θειας φυσεως ωνομασμεθα κοινωνοι. {Β.} Ουκ αν εχοιμι τι τοις
ειρημενοις επιτιμαν. {Α.} Ναοι δε Θεου, και μην και θεοι κεκλημεθα και εσμεν,
ανθοτου γε δη; Πυθου των δι' εναντιας, ειπερ εσμεν αληθως ψιλης και ανυποστατου
χαριτος μετοχοι; Ἀλλ' ουχ ωδε εχει ποθεν. Ναοι γαρ εσμεν του οντος τε και υφεστη
κοτος Πνευματος· κεκλημεθα δε δι' αυτο και θεοι, ατε δη τηι θειαι τε και απορρητωι
φυσει τηι προς αυτο συναφειαι 640 κεκοινωνηκοτες. Ἔκφυλον δε ειπερ εστιν αληθως
και της θειας φυσεως διωικισμενον ουσιωδως το θεοποιουν ημας Πνευμα δι' εαυτου,
διημαρτηκαμεν της ελπιδος, αυχημασι τοις εις το μηδεν ουκ οιδ' οπως ηγλαισμενοι.
Που γαρ ετι θεοι και ναοι Θεου, κατα τας Γραφας, δια το Πνευμα το εν ημιν; Το
γαρτοι του ειναι Θεος τητωμενον, πως αν ενθειη το χρημα ετεροις; Ἀλλα μην εσμεν
ναοι και θεοι. Προσεκτεον δε ουτι που τοις πεπλανημενοις. Ουχ ετεροου σιον αρα
προς Θεον το Πνευμα αυτου. {Β.} Ἀλλ' ειπερ εστιν ουχ ετεροουσιον, ως συ φηις, δια τι
μη και αυτο, φασιν, η Πατηρ εστιν, η Υιος; {Α.} Ειτα φυσεως, ειπε μοι, της ανωτατω
και παντα υπερκειμενης απολισθησειν εικοτως το Πνευμα το αγιον υπειληφασιν,
επει μητε Πατηρ εστι μητε Υιος; {Β.} Ὧδε πη δοξαζουσι. {Α.} Και μην ανουστατα γε
και δυσσεβεστατα και τοδε συνθεντες αλοιεν αν εις την των απλουστερων
καταστροφην, ει τοις της ορθοτητος ενορυηι τις λογοις. Ου γαρ εν γε τωι ειναι Πατηρ
Θεος εστιν ο Πατηρ· ουδε αυ εν τωι ειναι Υιος Θεος εστιν ο Υιος. Ἐπει φρασον, αρ'
ουχι παντη τε και παντως, ει το γεννων και γεγεννημενον, τουτο εστι θεοτης η κατα
φυσιν, παν ει τι τετοκεν, ητοι γεγεννηται, ειη αν παντως που και Θεος αληθως; Ἀλλ'
εστι θρασυς ομολογουμενως ο επι τωιδε λογος. Ου γαρ Θεος ο Πατηρ οτι γεγεννηκεν,
ουδ' αυ Θεος ο Υιος οτι γεγεννηται· αλλα Θεος ων τετοκεν ο Πατηρ, και Θεος
υπαρχων γεννητος εστιν ο Υιος. Ουδεν ουν αρα το παρωθουν και εξειργον ετι του
της θειας φυσεως ιδιον ειναι πιστευειν το εξ αυτης τε και εν αυτηι φυσικως αγιον
Πνευμα, καν ει μητε Πατηρ, μητε μην Υιος ειη αν, αλλ' ητις ποτε εστιν η του
Πνευματος φυσις, πολυπραγμονειν αναγκαιον, την των ονοματων ιδιοτητα
μεθεντας εις το παρον, ουχι της θεοτητος ουσαν δεικτικην, αλλ' εκαστου των
ωνομασμενων τις αν νοοιτο προς ημων ο της υπαρξεως τροπος ευ μαλα κατασημαι
νουσαν. Ὅτι γαρ τετοκε δηλοι το Πατηρ, και οτι γεγεννηται διεσαφησε το Υιος. Και
μην οτι το Πνευμα εστιν εκ Θεου Πατρος, ιδιον δε και αυτου του Υιου, δικην του καθ'
ημας και ανθρωπινου πνευματος, ει και εν υποστασει νοοιτο και υπαρχον αληθως,
διαμεμηνυκεν η κλησις. {Β.} Ὁποια τις ουν αρα εστιν η του Πνευματος φυσις; {Α.}
Ἥπερ αν νοοιτο και η του Πατρος και η του Υιου· και απορρητος μεν
ομολογουμενως, υπερανεστηκε δε νου 641 τε και λογου του καθ' ημας το μετρον η
περι της θεοτητος δοξα. Τοις δ' ουν οραν ειθισμενοις, καν γουν εν εσοπτρωι και
αινιγματι, και γινωσκουσιν εκ μερους, ισχναι πως ανισχουσι της θεοπτιας αυγαι, τον
της διανοιας αιθερα περιαστραπτουσαι, και προς γνωσιν αυτους αποφερουσαι την
ενδεχομενην. Ἁπλη τοιγαρουν και ασυνθετος η παντος εστιν επεκεινα φυσις,
υποστασεων μεν ιδιοτησι, προσωπων δε και ονοματων διαφοραις εξευρυνομενη, και
εις αγιαν ιουσα Τριαδα, πλην ενοτητι φυσικηι και τηι κατα παν οτιουν απαραλλακτωι
ταυτοτητι προς εν τι συντρεχουσα, το Θεος ονομα τε και χρημα, ωστε και εν εκαστωι
την ολην νοεισθαι φυσιν, μετα του προσειναι και το ιδιον αυτου, δηλον δε οτι το
καθ' υποστασιν. Μενει γαρ εκαστον τουθ' οπερ εστιν, ενωσει τηι προς τα ετερα
φυσικηι κακεινα πλουτουν εν ιδιαι φυσει. Ἔστι γαρ ο Πατηρ εν τε τωι Υιωι και τωι αγιωι
Πνευματι, ομοιως δε και ο Υιος και το Πνευμα εν τε τωι Πατρι και εν αλληλοιν. {Β.}
Και τις αν γενοιτο τουτων η πιστις; {Α.} Το Γραμμα το ιερον, η θεοπνευστος Γραφη
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαφως και ηκριβωμενως ενουσα Θεωι το Πνευμα αυτου, και ουκ αν ετερως εσομενην
εν ημιν την του Θεου μεθεξιν πλην οτι δια του αγιου Πνευματος αναφανδον
εκδιδασκουσα. Και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος περι παντος, οιμαι, πιστου τε
και αγαθου, "Ἐλευσομεθα, φησιν, εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι
ποιησομεθα·" και, "Ἔν γε τουτωι γινωσκομεν οτι εν ημιν εστιν, εκ του Πνευματος ου
εδωκεν ημιν." Ἔνοικον γαρ και ενηυλισμενον καταπλουτοιη τις αν τον φυσει τε και
αληθως οντα Θεον ουκ αλλοτριον τι και διεσπασμενον ουσιωδως αυτου το Πνευμα
λαβων, αλλα το εξ αυτου τε και εν αυτωι και ιδιον αυτου, και την ισην ως προς αυτον
κυριοτητα φορουν, ουτω τε ωνομασμενον, και ως εν ταξει παραληφθεν του Υιου δια
ταυτοτητα φυσικην. "Εις μεν γαρ Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα· και εις Κυριος
Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα." Ἑνος δε οντος Κυριου, κατα τας Γραφας, "ο Κυριος
το Πνευμα εστιν." Ἢ ουκ αληθες ο φημι; {Β.} Ναι. Γεγραπται γαρ ωδι. {Α.}
Ἀκειρεκομηι δε οντι ποτε τωι μακαριωι Σαμψων παρειναι τε και συναθλειν το Πνευμα
λεγεται. Ἐπειδη δε ταις εις γυναιον ηδοναις τα καθ' εαυτον εδιδου και εψιλουτο
σιδηρωι την κεφαλην, απεστη, φησι, Κυριος απ' αυτου. Ἀναβησεσθαι δε μελλων εις
ουρανους, προσ πεφωνηκεν ο Χριστος τοις πιστευουσιν εις αυτον· "Ουκ 642 αφησω
υμας ορφανους· ερχομαι προς υμας." Και μην και, "Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας
τας ημερας, εως της συντελειας του αιωνος." Ἔπεμψε δε ημιν εξ ουρανου τον
Παρακλητον δι' ου και εν ωι μεθ' ημων εστι και εν ημιν αυλιζεται, ουκ οθνειον ημιν
εγχεων, αλλα το της ουσιας αυτου και της του Πατρος ιδιον Πνευμα. {Β.} Συμφημι.
Μεμνησομαι γαρ και αυτος εγω θειου τε και ιερου Γραμματος, ωδε πη λαλουντος
περι των αγιων αποστολων οτι "Ἐπειραζον μεν εις την Βιθυνιαν απελθειν, ουκ ειασε
δε αυτους το Πνευμα Ἰησου." {Α.} Τι δε; Ουχι και αυτους τους Θεου λογους
Πνευματος ειναι φησιν η Γραφη; Ἡσαΐας μεν γαρ ο θεσπεσιος, την εξαισιον ημιν και
φρικωδεστατην εκεινην θεοπτιαν αφηγου μενος, "Ειδον, φησι, τον Κυριον Σαβαωθ
καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου." Και τα δια μεσου τουτοις
επενεγκων, "Ἤκουσα, φησι, Κυριου Σαβαωθ λεγοντος· Τινα αποστειλω, και τις
πορευσεται προς τον λαον τουτον; Και ειπα· Ἰδου εγω, αποστειλον με. Και ειπε·
Πορευου, και ειπε τωι λαωι τουτωι· Ἀκοηι ακουσετε, και ου μη συνητε και βλεποντες
βλεψητε και ου μη ιδητε." Ἀλλ' ο μεν θεσπεσιος Ἰωαννης περι του Μονογενους
φησι, "Ταυτα δε ειπεν Ἡσαΐας ηνικα ειδε την δοξαν αυτου, και ελαλησε περι αυτου."
Στεφανος γε μην ο σοφωτατος Ἰουδαιοις εφη προσλαλων· "Σκληροτραχηλοι και
απεριτμητοι καρδιαις και τοις ωσιν, υμεις αει τωι Πνευματι τωι αγιωι αντιπιπτετε."
Ἆρ' ουκ εναργες ηδη πως ως ετεροτητι μεν τηι καθ' υποστασιν ιδικην τι μεν εστι
Πατηρ, τι δε και Υιος, τι δε δη και το Πνευμα, προς ημων ευ μαλα διαγινωσκεται;
Συμβασει γε μην τηι προς ενοτητα φυσικην, παντα δη παντων, παρουσια τε, και
λογοι, και μεθεξις, ενεργεια τε και δοξα, και οσα την θειαν κατακαλλυνει φυσιν·
αλλα με μικρου και τοδε διεδρα. {Β.} Το τι δη; {Α.} Ἀνακεκραγοτων μεν γαρ επαΐοις,
ω ταν, των αγιων προφητων· "Ταδε λεγει Κυριος·" Μυσταγωγων δε των καθ' ημας,
οι και αυτοπται γεγονασι και υπηρεται του λογου· "Ταδε λεγει το Πνευμα το αγιον."
Γεγραπται δε αυ· "Νηστευοντων δε αυτων και λειτουργουντων τωι Κυριωι, ειπε το
Πνευμα το αγιον· Ἀφορισατε δη μοι τον Βαρναβαν και τον Παυλον εις το εργον ο
προσκεκλημαι αυτους." Ἀλλ' ειπερ εχει το μειον ως προς Θεον το Πνευμα και
κατοπιν ερχεται της ουσιας αυτου, την εκφυλον ετεροτητα πεπονθος, ετεροφυες τε
υπαρχον αληθως, αρ' ουκ 643 εν αμεινοσι των αρχαιοτερων αγιων η διακονια
λοιπον της ευαγγελικης τε και αποστολικης λειτουργιας, ειπερ οι μεν τους παρα
Κυριου και Θεου διηγγελκασι λογους, οι δε, του Πνευματος; {Β.} Κινδυνευσει. {Α.}
Καιτοι τι δηποτε κατακρισεως μεν και θανατου διακονιαν εκεινην, ταυτηνι δε ζωης
και δικαιοσυνης κατω νομαζε πη γραφων ο Παυλος· "Ει γαρ τηι διακονιαι της
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατακρισεως δοξα, πολλωι μαλλον περισσευσει η διακονια της δικαιοσυνης εν δοξηι;"
Ἑαυτου γε μην περι και των αλλων αποστολων. "Ὃς και ικανωσεν ημας διακονους
Καινης ∆ιαθηκης, ου γραμματος, αλλα Πνευματος· το γαρ γραμμα αποκτεννει, το δε
Πνευμα ζωοποιει." Ἆρ' ου παντι τωι καταφανες καντευθεν αν γενοιτο, και λιαν
ακονιτι, ως οι μεν ανωθεν τε και παρα Θεου λογοι κατεκρινον τους αρχαιοτερους,
και εις αυτο που το λοισθον κατεκομιζον των κακων, δικαιουσι δε νυνι και
ζωοποιουσιν οι Πνευματος; Ἢ ουκ αισθανηι λοιπον οποι ποτε ημιν διεκπαιουσιν οι
λογοι; {Β.} Ναι· πολυ γαρ το δεος μη αρα τι και αμεινον περι του Πνευματος η περι
Θεου Πατρος και Υιου δοξα ζωμεν· αλλ' ειτοι δοκει, ταυτι μεν, ω ταν, ωδε τε εχειν εα
και ειρησθαι καλως. Ἐπειδη δε Θεον τε και εκ Θεου κατα φυσιν το Πνευμα φαμεν, ει
τοις της θεοτητος ιδιωμασιν ου σχεσει τηι προς Θεον, αλλ' ως εν ιδιαι φυσει κατιδοι
τις αν εκπρεπες αυτο, πολυπραγμονωμεν ημεις. {Α.} Ου γαρ, ω φιλοτης, καταβαλεις
αυτοθεν, ου σχεσει τηι προς Θεον καθ' ηνπερ αν και ημεις αυτοι το Πνευμα νοων
εξωραισμενον, αλλ' ως εν ιδιαι φυσει καταπλουτουν το της αληθους θεοτητος
καλλος, καθαπερ αμελει και ο Υιος, ος εφη προς τον Πατερα οτι "Παντα τα εμα σα
εστι και τα σα εμα, και δεδοξασμαι εν αυτοις." Το γαρ τοι σχεσει τηι μη κατα φυσιν
τιμωμενον οθνειαν που παντως εισοικιζεται δοξαν. Ἐπειδη δε εαυτου μεν ουκ αν τι
μετα λαχοι ποτε, παθοι δ' αν αυτο τηι προς ετερον σχεσει, το μετεχον του
μετεχομενου πασα πως αναγκη και ετεροφυες ειναι λεγειν. {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Ειτα τις
εξοισει ποτ' αν, ειπε μοι, της ουσιας του Θεου και Πατρος το εν αυτηι τε και εξ αυτης
αγιον Πνευμα; Ἆρ' ουκ εις ληξιν παντος αν ιοι θρασους, καν ει μονον τις ελοι ταυτι
κατα νουν; Μονους γαρ ωδε χρηναι φρονειν οιηθειην αν εγωγε, τους λογισμου και
φρενος της αριστης ωλισθηκοτας. Ἀλλα φερε, λεγωμεν τα Θεου και Πνευματος.
Τουτο και αυτωι σοι συνδοκουν σοφως τε και αναγκαιως. {Β.} Λεγωμεν. {Α.} Φραζε δη
ουν, τις αν νοοιτο προς ημων η του Θεου 644 δοξα και της φυσικης ενεργειας η
δυναμις; {Β.} Θεου μεν δοξαν ειναι φημι το παντος γενητου φυσιν τε και μετρον
υπερανιστασθαι και υπαρχειν ουκ εκτισμενως· ενεργειαν δε φυσικην, το
δημιουργειν εξ ουκ οντων δυνασθαι και καλειν τα μη οντα ως οντα, το συνεχειν εις
το ειναι τα οντα καλως, το ζωοποιειν, το αγιαζειν, το κατασοφουν ευ μαλα τα
σοφιας δεκτικα. {Α.} Ἐκβασανιστεον δη ουν, ει δοκει, τον περι του αγιου Πνευματος
λογον. Ειδειεν γαρ αν ουχ ετερως η ουτως οι ψυχρα τε και μειρακιωδη περι αυτου
δοξαζοντες ως ηκιστα μεν εν μειοσιν ειη αν η εν οις ο εν μορφηι και ισοτητι του Θεου
και Πατρος, ο Υιος· ισοστατουν δε μαλλον ουσιωδως αυτωι και ισοσθενες κατ'
ενεργειαν εκ παντος αν ημιν παραδειχθειη τροπου. {Β.} Ἴθι δη ουν εις τουτο
γεννικως, Θεωι πισυνος λεγοντι· "Πλατυνον το στομα σου, και πληρωσω αυτο." {Α.}
Ουκουν (ερησομαι γαρ), το θεοποιειν δυνασθαι τους ουκ οντας θεους, αρα αν πρεποι
γενητηι και πεποιημενηι φυσει; {Β.} Ουκ εγωγε φαιην αν. Ου γαρ τοι το μειον εις γε το
ουτως υπερτερουν ανακομισειεν αν. {Α.} Ὀρθως εφης· και προς γε δη τουτωι κακεινο
περια θρειν της σης αν ειη παγκαλης φρενος. Ει γαρ η κτισματος μεθεξις θεοποιειν
οιδε το γενητον, πως ουκ αν ειη και το εμπαλιν αληθες; Ζημιοι γαρ μαλλον ηπερ
ονινησιν αληθως το Θεου του κατα φυσιν μεταλαχειν. Ἀλλ' ουκ αν νοοιτο ποτε
θεοποιος η κτισις, ανηφθω δε μονωι το χρημα Θεωι, ταις των αγιων ενιεντι ψυχαις,
της ιδιας ιδιοτητος την δια Πνευματος μεθεξιν, δι' ου και συμμορφοι γεγονοτες τωι
κατα φυσιν Υιωι, θεοι κατ' αυτον και υιοι κεκλημεθα Θεου. "Ὅτι γαρ εσμεν υιοι, κατα
το γεγραμ μενον, εξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρδιας
ημων κραζον· Ἀββα, ο Πατηρ." Ειπερ ουν εστι μειζον τε και αμεινον η κατα
κτισματος φυσιν το θεοποιειν δυνασθαι δι' εαυτου, τις τοις γεγονοσιν εγκατα
ριθμησει το Πνευμα το αγιον, ει γε νουν εχοι μη κατε φθαρμενον, η πως αν λεγοιτο
γενητον το θεους αποτελουν; {Β.} Ουχ ορω. {Α.} Το δε της δουλειας ονομα τε και
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρημα παρεποιτο αν, ω Ἑρμεια, και μαλα εικοτως, κτιστηι και πεποιημενηι φυσει,
Θεου δε δη παντως αφεστηξει μακραν. {Β.} Πανυ μεν ουν. Ἀληθες γαρ που το
υμνουμενον προς Θεον, οτι "Τα συμπαντα δουλα σα." {Α.} Το δουλειας ουν αρα το
δουλον απογυμνουν, και 645 τοις της ελευθεριας αυχημασι κατασεμνυνειν ειδος και
εξ εαυτου δυναμενον δουλοπρεπους αυτο προαποφοιτησει μετρου, και φυσεως εσται
της ανωτατω και ελευθερας. Ἐνεργον γαρ ουτω και εις ετερας γενοιτ' αν ιδιου τε και
προσπεφυκοτος ουσιωδως αγαθου, της ελευθεριας. {Β.} Συναινεσαιμ' αν ορθως
λεγοντι σοι. {Α.} Ἀνακεκραγετω τοινυν ο μακαριος Παυλος· "Ἡμεις δε παντες
ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα
μεταμορφουμεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος. Ὁ δε Κυριος
το Πνευμα εστιν· ου δε το Πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια." Και μην και ετερως· "Ου
γαρ ελαβετε πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον, αλλ' ελαβετε Πνευμα υιοθεσιας,
φησιν, εν ωι κραζομεν, Ἀββα, ο Πατηρ." Τηι δε της υιοτητος δοξηι συμπαρομαρτησειεν
αν παντως που και το ελευθερον. Και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος τους
αγιους αποστολους επειδη τοις υπερ φυσιν αξιωμασιν εγνω τιμαν, ατε δη και
μετοχους ουκ εις μακραν εσομενους του αγιου τε και ελευθερου Πνευματος, φιλους
τε ηδη και ελευθερους εκαλει. "Ουκ ετι γαρ, εφασκε, λεγω υμας δουλους· υμεις φιλοι
μου εστε." Ὅτε τοινυν ο Κυριος το Πνευμα εστι, και ενθαπερ αν ηι το Πνευμα Κυριου,
ζητητεον εκει την ελευθεριαν, φυσεως αρα της ελευθερας εκπεφυκος, και ουχι τηι
κτισει συντεταγμενον και τοις γενητοις εναριθμιον νοοιτ' αν υπαρχειν το δι' ου και
εν ωι την ελευθεραν η κτισις αποκερδαινει δοξαν, το εκ της δουλειας αισχος
διωθουμενη τε και διαδιδρασκουσα. {Β.} Ἀλλ', οιμαι που, φαιεν αν οτι διακονικην
υπουργιαν αποτελουν διακομιζει το Πνευμα τοις αγιοις τα παρα Θεου. {Α.}
Λογιουνται δη ουν, κατα γε το εικος, των δι' αυτου διακονουμενων εν ειναι τι την
ελευθεριαν, το μεγα και υπερ κτισιν αξιωμα· δουλον γαρ, ει τι παρηκται προς
γενεσιν. {Β.} Λογιουνται τυχον. {Α.} Αυτο τοιγαρουν το διακονουν ουκ ελευθερον
φυσικως, ειπερ εαυτωι διακονει μεν ουδεν, διαπορθμευει δε μαλλον εις τινας την
παρ' ετερου του χαριν· η ουκ αναγκη το διακονουν τε και μεσον, ουκ αυτοχρημα
νοεισθαι το διακο νουμενον; {Β.} Ἀναγκη. {Α.} Πως ουν ο Κυριος το Πνευμα εστιν, ει
της ελευθερας δοξης τητωμενον, το δουλον που παντως και υπο ζυγον ου διεδρα
μετρον; Και ει μεν εστιν εν δοξηι θεοτητος φυσικηι, 646 διακονει μεν ουκ ετι, πολλου
γε και δει, διανεμει δε μαλλον και εις ημας αυτους ως εμφυτον αγαθον την
ελευθεριαν. Ει δε του κατα φυσιν ειναι Θεος παρωλισθεν αληθως, γεγραψεται μεν εν
διακονοις και υπουργοις· διακονησει δε το αλλοτριον, και διακομισει τοις αξιοις το
μειζον η καθ' εαυτο. Παραχωρησει γαρ, οιμαι, τοις εκ Θεου το νικαν. Ἀμεινους ουν
ηδη λοιπον και ημεις αυτοι του αγιου Πνευματος, τηι υπερ τουτο καταχρυσουμενοι
δοξηι. Ἢ ουκ αριστα σοι ταυτι δη φαναι δοκω, καν ει πλειστην οσην την αποπληξιαν
ημιν αρρωστοιεν οι λογοι; {Β.} Και μαλα. {Α.} Ἴωμεν δε και δι' εννοιων ετερων
ιχνηλατουντες το αληθες. Οι βασιλεις της γης, ει πη τινας ελοιντο των επιτηδειων,
ηγουν των εξ αιματος τε και γενους, τηι σφων αυτων κατακαλλυνειν τιμηι, και τηι
βασιλιδι στεφανουν ευκλειαι, τινα δη τροπον ως αριστα τε και επιεικεστατα ταυτι
δρωιεν αν; {Β.} Ταις ανωτατω που παντως τιμαις υπεραιροντες. {Α.} Την ουν
βασιλιδα τιμην τε και δοξαν, υφ' ης στεφα νουμενος εαυτου τε και ετερων
υπερφεροιτ' αν τις, ποτερα λογιει του τετιμημενου κρειττονα και προφερεστεραν,
ηγουν εν ισωι τυχον η εν μειοσιν; {Β.} Ἀμεινω δηλονοτι και προφερεστεραν·
καταφαιδρυνει γαρ ουτω το τιμωμενον. Ου γαρ τοι το της τινος δοξης ηττωμενον
και κατοπιν ιον, ει προσγενοιτο πως αυτωι, λαμπροτερον αποφανει, κατακομισει δε
μαλλον επι το αισχιον. {Α.} Ευ λεγεις· ωδε γαρ εχει το χρημα, και ορθως διανοηι.
Ουκουν ειπερ εστιν ουκ εν φυσει τε και δοξηι τηι κατ' αλη θειαν ελευθεραι το Πνευμα
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το αγιον, διακονει δε μαλλον υπουργικως την παρ' ετερου του χαριν, πως εις
βασιλεα κεχρισται, χρισμα λαβων το Πνευμα Χριστος; "Ἰησουν γαρ, φησι, τον απο
Ναζαρετ, εχρισεν ο Θεος Πνευματι αγιωι." Γραφει δε ωδε και προς ημας ο σοφος
Ἰωαννης· "Και υμεις χρισμα ο ελαβετε απ' αυτου μενει εν υμιν, και ου χρειαν εχετε
ινα τις διδασκηι υμας, αλλ' ως το αυτου χρισμα διδασκει υμας περι παντων." Παρα δε
και αυτου διαπυθεσθαι Χριστου δια της του Ψαλλοντος φωνης, ωδε πη βοωντος, και
την εκ του κεχρισθαι δοξαν διερμηνευοντος· "Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ'
αυτου." Το δουλον, ειπε μοι, Πνευμα ποιει δεσποτην; Βασιλικον αξιωμα την ιδιαν
εχει φυσιν, το κατ' αυτους ουκ ελευθερον; Ἄπαγε της δυσβουλιας. Ἀτλητω γαρ ηδη
πως τοις των εναντιων εμετοις περιτυχων. Ἔδει γαρ, εδει φρονουντας ορθως το 647
ελευθερον τε και βασιλικον του Πνευματος αξιωμα καν τευθεν ιδειν. Περι μεν γαρ
των εν πιστει δικαιουμενων ο μεγας ημιν εφη Παυλος· "Τις εγκαλεσει κατα
εκλεκτων Θεου; Θεος ο δικαιων· τις ο κατακρινων;" Ἀναψας δε μονηι τηι θειαι τε και
υπερ παντα φυσει το δικαιουν δυνασθαι τινας και απολεκτους αποτελειν, τηι του
Πνευματος φυσει τε και δοξηι το χρημα προσνεμει. Γραφει γαρ παλιν· "Και ημεν
τεκνα φυσει οργης, ως και οι λοιποι· αλλ' απελου σασθε, φησιν, αλλ' ηγιασθητε, αλλ'
εδικαιωθητε εν τωι ονοματι του Κυριου Ἰησου Χριστου και εν τωι Πνευματι του Θεου
ημων." {Β.} Ἆρ' ουν ως Θεος δικαιοι το Πνευμα τους ημαρ τηκοτας; {Α.} Πανυ μεν
ουν, ω εταιρε. Θεωι γαρ αν πρεποι και μονωι παραβασεων τε και γραφης απολυειν
δυνασθαι τους ενισχημενους, ετερωι γε μην των οντων ουδενι. Θεος δε και εκ Θεου
κατα φυσιν το Πνευμα δεδεικται μεν ηδη και δια μακρων ημιν λογων, δειχθησεται
δε και εσαυθις, ει μη τις ειην εν γε δη τουτωι φορτικος. {Β.} Ουκ αν γενοιο. Το γαρ τοι
βλεπον εις ονησιν ουδαμοθεν αν εχοι το λυπειν ειδος, παρα γε τοις επιεικεστεροις.
{Α.} Ἄθεοι τοιγαρουν και ελπιδος αγιοπρεπους τητωμενοι διατελουσιν εν κοσμωι,
κατα τας Γραφας, οι κτισει λελατρευ κοτες παρα τον Κτιστην και Ποιητην. {Β.} Ὧδε
εχει. {Α.} Νυνι δε γνοντες Θεον, και εγνωσμενοι παρα Θεου, τον των ολων Πατερα
και Θεον εγνωκαμεν δι' Υιου εν Πνευματι. Και μαρτυς αυτος ο Σωτηρ ημων περι μεν
εαυτου λεγων· "Τα προβατα τα εμα της φωνης μου ακουει, και ακολουθουσι μοι,
καγω διδωμι αυτοις ζωην αιωνιον· και γινωσκω τα εμα, και γινωσκουσι με τα εμα."
Περι δε γε του Πνευματος τοις αγιοις μαθηταις φησιν· "Ὅταν δε ελθηι ο Παρακλητος,
ον εγω πεμψω υμιν παρα του Πατρος, το Πνευμα της αληθειας ο παρα του Πατρος
εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου." Ἆρ' ουν ουχι Θεος εναργως το ως Θεος
εγνωσμενον και εν ημιν οικουν, ουχ ως κτισμα και γενητον και δουλειαι τηι καθ'
ημας ενεχομενον, αλλ' ως ελευθερον κατα φυσιν και αυτης υπαρχον της αληθειας
το Πνευμα, μαλλον δε αυτη καθ' ενωσιν την προς τον Υιον η αληθεια· Το γαρ
Πνευμα εστιν η αληθεια, κατα τας Γραφας, αληθεια δε, ο Χριστος. {Β.} Ἡ προς τον
Υιον ουν αρα φυσικη ταυτοτης ως ειη το Πνευμα Θεος αποχρη προς αποδειξιν και
πληροφοριαν ημιν; {Α.} Ναι, ειπερ ενος οντος Θεου του Πατρος Θεος εστιν ο Υιος και
ενος οντος Κυριου του Υιου, Κυριος εστιν ο Πατηρ. 648 Συνεισθεοντος γαρ ουτω και
εν αμφοιν οντος τε και νοουμε νου του αγιου Πνευματος, κατ' ευθυ της αληθειας
οιχησεται, και των εις ορθοτητα νοηματων αμοιρησειεν αν ουτι που των
πιστευοντων ο νους. ∆ια γαρ τοι το εν ουσιαι ταυτον Κυριος τε και Θεος το Πνευμα
εστιν, ουτω τε ωνομασται παρα τηι θεοπνευστωι Γραφηι. Ἡσαΐας μεν γαρ ο θεσπεσιος
περι των εξ αιματος Ἰσραηλ· "Κατεβη Πνευμα παρα Κυριου, φησι, και ωδηγησεν
αυτους· ουτως ηγαγες τον λαον σου του ποιησαι σεαυτωι ονομα δοξης." Μωσης δε ο
μεγας, Κυριον τε και Θεον το Πνευμα ειδως, ωδε πη φησι· "Κυριος μονος ηγεν
αυτους, και ουκ ην μετ' αυτων Θεος αλλοτριος." Και προσεφωνει μεν εν ωιδηι τοις εξ
Ἰσραηλ· "Μνησθητι, μη επιλαθηι οσα παρωξυνας Κυριον τον Θεον σου εν τηι ερημωι."
Κατασημαινων δε αυ τον παροξυνθεντα Κυριον και Θεον ο προφητης φησιν· "Ου
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρεσβυς ουδε αγγελος, αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσεν αυτους, δια το αγαπαν αυτους
και φειδεσθαι αυτων. Αυτος ελυτρω σατο αυτους, και ανελαβεν αυτους, και υψωσεν
αυτους πασας τας ημερας του αιωνος, αυτοι δε ηπειθησαν, και παρωξυναν το
Πνευμα το αγιον αυτου, και εστραφη αυτοις εις εχθραν." Ἆρ' ουχι σαφως εν γε
τουτοισι το κατα φοιτησαν τε και οδηγουν τους λελυτρωμενους αγιον Πνευμα
Κυριον τε και Θεον, ουκ αλλοτριον, αποκαλει; Ειτα πως αν ειη λοιπον ετεροφυες
προς Θεον το μητε διωικισμενον ουσιωδως αυτου μητε μην αλλοτριον, αλλ' ιδιον
αυτου; Παραθηγοντες δε, ειπε μοι, το Πνευμα τινες, κατα τινα δη τροπον
παροργιζουσι Θεον; Ἢ πως αν εχοιεν εχθρα φρονειν ηιρημενον οις αντιφερεσθαι το
Πνευμα δοκει; {Β.} Φρασαις αν αυτος· σον γαρ ηδη πως και τουτο ειπειν. {Α.} Ουκουν
φαιην αν οτι τηι προς Θεον ενωσει το Πνευμα Θεος και τηι προς Κυριον ταυτοτητι
φυσικηι το Πνευμα Κυριος· γενοιτο δ' αν και τουτο ευθυς οτι μαλιστα δια φανες, ει
και δι' ετερων τις ελοιτο διαστειχειν εννοιων. Και γουν, ου τοπωι και περιορισμοις,
ποσοτητι τε και μετροις υποκειμενου Θεου (πρεποι γαρ αν μαλλον ταυτι γενητοις·
αποσον γαρ και απεριοριστον, και αμεγεθες. και ουκ εν θεσει τηι κατα τοπον νοειται
το Θειον, επειπερ εστιν ασωματον παντελως), και αυτο φανειται το Πνευμα τοις της
θειας φυσεως εκπρεπες ιδιωμασι, συν Πατρι τε και Υιωι τα παντα πληρουν και εν
πασιν ειναι πεπιστευ μενον. Ἔφη μεν γαρ που δι' ενος των προφητων ο παντα εν
πασι Θεος· "Μη ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω, 649 λεγει Κυριος;"
Περιτιθεις δε το χρημα τωι Υιωι, γεγραφεν ημιν ο Παυλος· "Ὁ καταβας, αυτος εστι και
ο αναβας υπερανω των ουρανων, ινα πληρωσηι τα παντα." Ἀναμελωιδει δε προς Θεον
και ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Που πορευθω απο του Πνευματος σου, και απο του
προσωπου σου που φυγω; Ἐαν αναβω εις τον ουρανον, συ εκει ει· εαν καταβω εις
τον ᾅδην, παρει." Ουκουν ει τοπος ουδεις ενθα μη εστι το Πνευμα, και πληρουντος
τα παντα του Πνευματος, Θεος ο πληρων, κατα το υπο του καλως ειρημενον οτι
"Πνευμα Κυριου πεπληρωκε την οικουμενην, και το συνεχον τα παντα γνωσιν εχει
φωνης·" πως αν γενοιτο λοιπον αποπτον τε και ασυμφανες οτι τηι προς Θεον ενωσει
φυσικηι το Πνευμα Θεος; Ει δε και συνεχει τα παντα, πως αν ειη κτιστον η γενητον,
καιτοι του παντα παν ειδος τε και γενος ουσιας, πεποιημενης δε δηλονοτι,
κατακλειοντος ωσπερ εν εαυτωι, και ετερον εναργως παρα παντα κατα δεικνυντος το
συνεχον αυτα; Ὃ δε μη εστιν εν πασιν, αλλ' εξω του παντα, φυσικως υπερκεισεται
που τα γενητα, και την των παρ' αυτου πληρουμενων τε και συνειλημμενων
υπεραλειται φυσιν. Θεος δε ηδη το υπερ κτισιν· η ουκ αληθες ο φημι; {Β.} Συμφημι·
πλην ερουντας ισθι τοι παλιν ως ειη το Πνευμα κτιστον τε και γενητον. Θεος γαρ
που φησι, προσπεφωνηκε τις των αρχαιοτερων· "Ἐγω ειμι Κυριος στερεων βροντην
και κτιζων πνευμα και απαγγελλων εις ανθρωπους τον Χριστον αυτου, ποιων
ορθρον και ομιχλην, και επιβαινων επι τα υψη της γης." {Α.} Και μην, ω εταιρε, την
του αγιου Πνευματος δοξαν καταπημηνειεν αν ουτι που το παροισθεν αρτιως, ει μη
αδρανη τις εχοι και παρεφθαρμενον τον νουν. Πνευμα γαρ ωνομασμενον απλως και
αδιακριτως, ουχι παντη τε και παντως το αγιον τε και θειον κατασημηνειεν αν· η
γαρ αν εφην ουκ απιθανον κομιδηι τον της δυσφημιας αυτοις εκπεποιησθαι λογον·
αλλ' ομωνυμως εκφερεται και κατα πλειστων οσων λογωι τωι κατα φυσιν εις
ανομοιοτητα διατετμημενων. Πνευμα γαρ ο αγγελος, και μην και ανθρω που ψυχη,
και το εγκοσμιον τε και αερωδες κινημα. Ειτα τι, παρεντες το λιαν εξακριβουν και
φυλοκρινειν ευ μαλα κατα καιρους το δηλουμενον, εωλοις φενακισμοις κατα λυπειν
εγνωκασι το υπερ την κτισιν και δημιουργον ενωσει τηι προς τον ενα και φυσει
δημιουργον; Ὁ γαρ τοι προφητης, μαλλον δε δι' αυτου Θεος, ουχι το ιδιον εφη
παρενεγκειν 650 εις το ειναι Πνευμα, πολλου γε και δει· διακεισομεθα γαρ ουχ ωδε
εχειν· οιηθεντων δε τινων εκ πολλης αγαν ηλιθιο τητος και διχα της ανωθεν
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψηφου, σφισι τε αυτοις και ετεροις δυνασθαι κατορθουν το και θρονων εφικεσθαι
βασιλικων, αρχης τε περιφανους και σκηπτρων καταρχειν, εαυτωι το παντων
αναπτει κρατος ο υπερ παντα Θεος και τοις παρ' αυτου θεσμοις και νευμασι την
συμπασαν κτισιν διοικουμενην επιδεικνυς, Ἐγω, φησιν, ειμι Κυριος στερεων
βροντην, ανιεις δε τοις εν κοσμωι πνευματων φορας. Κτιζω γαρ ουτω το πνευμα, και
σαφη ποιουμενος την αναρρησιν ουπερ αν ελοιμην ειναι Χριστου, τουτεστι του προς
βασιλειαν καταχριομενου και το κρατειν λαγχα νοντος· ουκ ανεθελητως εμοι, εμοις
δε προσταγμασιν ορθρος τε και ομιχλη πραττεται, τουτεστι νυξ και ημερα και φως
και σκοτος. Ἐπει λεγοντων εκεινοι, τι το κοινον βροντηι και αγιωι Πνευματι, τι δε
ορθρωι και ομιχληι προς το εκ Θεου τε και εν Θεωι. Ἆρ' ουκ εναργης ο λογος; {Β.}
Ἔοικε. Το γαρ των ωνομασμενων ασυμφυες και ασυμβατον κομιδηι, της εκεινων
δοξης καταψηφιειται το ακαλλες. {Α.} Πως δ' αν και ετερως κτισμα τε και γενητον
υπαρχειν νοοιτο, συνδημιουργουν τωι μονωι ∆ημιουργωι, και την εν γε τουτωι
δυναμιν τε και εξουσιαν ουκ εξωθεν επακτον, ουδε παρασημον εχον η παρ' ετερου
του πεπλουτηκος, αλλ' εξ εαυτου και ιδιαν και φυσικως; "Πνευμα γαρ θειον το
ποιησαν με," φησι· καιτοι των ιερων Γραμματων ειληφεναι μεν χουν απο της γης
διισχυριζομενων τον Θεον, και οιονει ταις δια χειρων αυτουργιαις εκτετιμηκοτα τον
ανθρωπον, ειπερ εστιν αληθης ο λεγων· "Αι χειρες σου εποιησαν με και επλασαν με."
{Β.} Και μην το χρημα εστιν αληθες. {Α.} Τι δε, ουχι και τον εν εσχατοις του αιωνος
καιροις των ανθρωπινων σωματων αναπλασμον, την τε εις το αυθις ειναι
παραγωγην, ου δια της του Πνευματος ενεργειας εσεσθαι τε διακεισομεθα, και θειος
ημιν προκεχρησμυδηκε λογος; {Β.} Πως εφης; {Α.} Ουκ αναβιωσεσθαι τους νεκρους
και εγερθησεσθαι τους εν τοις μνημειοις λογιον, οιμαι που, προφητικον ανακεκραγε
τε και ημεις πιστευομεν, αναστοιχειουντος ημας εις ζωην του παντα ισχυοντος Θεου,
δια του ιδιου Πνευματος; {Β.} Ναι, μεμνησομαι γαρ του μακαριου βοωντος ∆αβιδ και
τον εκ της αμαρτιας ημων ολισθον εις φθοραν και 651 θανατον αναγεγραφοτος, και
τον εκ της αναστασεως ανακαινισμον ευ μαλα προυμνηκοτος. Ἔφη γαρ ωδε προς
Θεον· "Ἀποστρεψαντος δε σου το προσωπον ταραχθησονται· αντανελεις το πνευμα
αυτων και εκλειψουσι, και εις τον χουν αυτων επιστρεψουσιν. Ἐξαποστελεις το
Πνευμα σου και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της γης." {Α.} Ὁ τοινυν
αναπλασμος και η του κατεφθαρμενου μεταδρομη προς καινουργιαν τε και
αναμορφωσιν εργον αν γενοιτο, κατα γε το εικος και αυτωι μοι δοκουν ευ εχειν, της
αυτης φυσεως τε και ενεργειας ης αν φαινοιτο και το εν αρχαις απορρητως
πλαστουργηθεν. {Β.} Συμφημι. {Α.} Πως ουν αρα το δι' ου και εν ωι Θεος ενεργος περι
την κτισιν και των ολων οραται δημιουργος γενητον αν ειη και εκτισμενον; Ὥρα
γαρ ηδη πως ημας ειπειν ως, ειπερ ωδε εχειν ερουσι το χρημα, κτιστην ειναι του
Θεου την ενεργειαν και ουχ εκοντες ομολογησουσι. Και τι το εντευθεν; Θεομισης
δυσφημια, παλιμφημοι δοξαι, και της εις ακρον ηκουσης αμαθιας εγκληματα. Ἐρει
γαρ, οιμαι, τις της ανδρασι πρεπουσης σοφοις ευκοσμιας ηφειδηκως απλουν και
ασυνθετον κυριως τε και πρωτως το Θειον, ω ταν, ουκ εκ φυσεως και ενεργειας ως
παρ' αυτο φυσικως ετερας συντεθεισθαι νοουμενον, αλλ' εν τι το συμπαν υπαρχειν
μεθ' ων αν ουσιωδως εχοι πεπιστευμενον. Ουκουν ει λεγοιτο κτιστην και
πεποιημενην την ενεργειαν εχειν, ιδιαν ουσαν αυτου, τουτεστι το Πνευμα, και αυτο
που παντως εσται κτιστον, επει μη ετερον τι παρ' αυτο το ενεργες αυτου. Ἆρ' ου
στυγητος και απεχθης ο λογος, και πολυ διανενευκως εις το πεποιησθαι δυσσεβως;
{Β.} Πανταπασι μεν ουν. {Α.} Καθικοιτο δ' αν και εις ετεραν αυτοις ατοπιαν η δοξα.
{Β.} Ποιαν δη τινα φηις; {Α.} Κυριος των δυναμεων κατωνομασται ο Θεος, εστι δε που
παντως και αληθες το υμνουμενον. {Β.} Ἀληθες· πως γαρ ου; {Α.} Ει τι τοιγαρουν την
ανωτατω τε και θειαν υποκαθηται φυσιν, ιδιαν μεν ουκ αν εχοι δυναμιν· ερπει δε
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωσπερ απο πηγης του Θεου, κατα γε το αυτωι μοι δοκουν, εφ' εκα στον των
δυναμουμενων η δυναμις, καθαπερ αμελει και η σοφια, και τα ων εστι δοτηρ. Ὃ γαρ
εστι κατα φυσιν ο παντων ∆εσποτης μεθεκτως εσται και παρ' αυτου τα πεποιημενα,
ωστε και αγαμαι τι καλως ειρημενον το "Τι γαρ εχεις, ο ουκ ελαβες;" Ἐφαρμοσειε
γαρ αν, ως εοικεν, ει τις ελοιτο φιλοσοφειν, ουχ ημιν γε μονοις τοις 652 επι γης
αυτο, μαλλον δε απασηι τηι κτισει. {Β.} Τι ουν αρα το εντευθεν ημιν συναγομενον; {Α.}
Ἀναμελωιδουντος ακουω και πνευματικην ωσπερ τινα διακρουοντος λυραν του
μακαριου ∆αβιδ, λεγοντος τε σαφως· "Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν,
και τωι Πνευματι του στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων." Φραζε δη ουν, το
στερεουν ουρανους και η πασα των οντων δυναμις, Θεος αν ειη μαλλον η κτισις; {Β.}
Θεον εγωγε φημι, και μαλα εικοτως. Ἐφειην γαρ αν ουτι που τοις πεποιημενοις το
μηδαμηι δεισθαι Θεου, κατορθουν δε μαλλον εαυτοις και εκποριζειν δυνασθαι τα δι'
ων αν εχοι το συζεσθαι και συνεσταναι καλως, καιτοι διαπιπτοντα φυσικως εις
φθοραν. {Α.} Στερεοι τοιγαρουν το Πνευμα τους ουρανους ου κτιστης και
πεποιημενης ουσιας την μεθεξιν εμποιουν αυτοις, αλλ' ως ενεργειαν Θεου την ιδιαν
αυτου δωρουμενον. Το γαρ τοι συνεχειν τα οντα καλως, και στερεουν εις διαμονην
το καταφθειρεσθαι πεφυκος, οικοθεν τε νοσουν την εις το μηδεν αναδρομην,
παραδεικτικον αν ειη της τοδε το παν ηνιοχουσης ουσιας. Και γουν ο θεσπεσιος
Παυλος ητις ποτε εστιν η του Θεου φυσις εκ των αποτελεσ ματων μετριως
διαφανταζεσθαι και εννοειν ημας αναπειθει λεγων· "Τα γαρ αορατα αυτου απο
κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και
θειοτης, εις το ειναι αυτους αναπολογητους, διοτι γνοντες τον Θεον, ουχ ως Θεον
εδοξασαν η ηυχαριστησαν, αλλ' εματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων." Ἐξοισει
δη ουν το της θειας φυσεως καλλος εις οψιν ωσπερ εμφανε στεραν, η αΐδιος αυτου
δυναμις και θεοτης. ∆υναμοι δε παντως η δυναμις και στερεοι το Πνευμα τους
ουρανους, ουχ ως εν των κτισματων υπο του παραληφθεν εις επι κουριαν–
αποπληξια γαρ τουτο φρονειν η λεγειν–αλλ' ως ιδιον υπαρχον Πνευμα του τα παντα
δημιουργουντος τε και δυναμουντος Θεου· η ειπερ ουχ ωδε εχειν ερουσιν,
αποκρινασθων αυτοι, και παραδεικνυντων ημιν την αιτιαν δι' ην ο παντων
δημιουργος το εν καλωι κεισθαι τοις κτισμασι και το τελειως εχειν εις ευκοσμιαν δια
του μεταλαχειν αγιου Πνευματος εκμηχαναται και διδωσι. ∆υναμοι γαρ ουρανους,
οις ειπερ απεχρη το εκτισθαι μονον προς το ερηρεισθαι καλως, ουκ αναγκαια που
παντως η δια του Πνευματος πηξις. Ἀλλα μην τουτο ουκ αληθες εκδειξειεν αν η επ'
αυτωι βασανος, ηπερ αν γενοιτο προς ημων· ουκουν ευδοκιμησει το εμπαλιν. {Β.}
Ὀρθως εφης. 653 {Α.} Τι δε δη την ανθρωπου φυσιν τε και γενεσιν ουκ εις
τελειοτητα τοτε δη μολις την αυτηι πρεπωδεστατην ανηχθαι φαμεν ηνικα δια του
Πνευματος τον θειον εφ' εαυτηι πεπλου τηκεν εξεικονισμον; Και μην τουτο γε εστιν
ουκ ασυμφανες, ει τον γε της φυσεως ολισθον, και τον εις το ευ ειναι μεταπλασμον
διενθυμοιτο τις. ∆ιανενευκοτος γαρ του ζυου προς το πλημμελες, και την
εισποιητον αμαρτιαν εκ της εισαπαν φιλοσαρκιας ηρρωστηκοτος, το προς θειαν
εικονα διαμορφουν αυτο και σημαντρου δικην απορρητως εντεθειμενον
απενοσφιζετο Πνευμα, φθαρτον τε ουτω και ακαλλες και τι γαρ ουχι των εκτοπων
συνειληχος αναπε φανται; Ἐπειδη δε ο των ολων γενεσιουργος ανακομιζειν ηθελεν
εις εδραιοτητα τε και ευκοσμιαν την εν αρχαις το διολισθησαν εις φθοραν,
παρασημον τε και ακαλλες δια την εισποιητον γεγονος αμαρτιαν, ενηκεν αυθις αυτωι
το αποφοιτησαν ποτε θειον τε και αγιον Πνευμα, μετα στοιχειουν ευ μαλα προς την
υπερκοσμιον εικονα, και πεφυκος και δυναμενον δια του προς ιδιαν ημας μεταρ
ρυθμιζειν εμφερειαν. Το τοινυν συνεχον εις το ευ ειναι το ποιηθεν και
κατακαλλυνειν ειδος σχεσει τηι προς αυτο και διαμορφουν το ζωιον εις ομοιωσιν
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου, κατοπιν ιεναι διακεισομεθα του ∆ημιουργου, και δια της εις εκφυλον
ετεροτητα διακοπης διοικουμεν αυτου το διαπρεπειν εν τελειοτητι τηι εκαστωι
πρεπωδεστατηι, τοις παρ' αυτου κτισμασι δωρουμενον; Ἢ ισοφυες τε και ομοουσιον
ειναι λεγοντες αυτωι το εξ αυτου τε και εν αυτωι κατα φυσιν, ολοκληρωι τηι
δημιουργιαι τιμησομεν, και ολην ωσπερ αυτωι την επι τοις γεγονοσιν ενεργειαν
αναθησομεν, εκτετελεσ μενην δι' Υιου εν Πνευματι; {Β.} Ὀρθως ειρησθαι ταυτι
φαιην αν οτι μαλιστα γε. {Α.} Ὅτι δε δι' Υιου εν Πνευματι παντα δια παντων, και μην
και εν πασι το ενεργες του Πατρος εκφαινεται, πως ουκ αταλαιπωρον καντευθεν
ιδειν; Ἀποχρη μεν γαρ εις αποδειξιν το στερεουσθαι μεν ουρανους τωι Λογωι Κυριου,
ειναι δε αυτοις την ολην ισχυν εν Πνευματι, κατα το παλαι καλως υμνουμενον.
Παροισω δ' ουν ομως δια της του Πνευματος ενεργειας τερατουργουντα Χριστον·
γεγραπται γαρ οτι "Ἤγετο ο Ἰησους εν τηι δυναμει του Πνευματος εις την
Γαλιλαιαν·" και που και τοις Ἰουδαιοις ανοσια πεφλυαρηκοσι και την αγροικον επ'
αυτωι δια θηγουσι γλωτταν εικοτως επιτιμωντα· εφασκον γαρ οτι 654 "Ουτος ουκ
εκβαλλει τα δαιμονια, ει μη εν τωι Βεελζεβουλ, αρχοντι των δαιμονιων·" και μεθ'
ετερα· "Και ει εγω, φησιν, εν Βεελζεβουλ εκβαλλω τα δαιμονια, οι υιοι υμων εν τινι
εκβαλλουσι; ∆ια τουτο αυτοι κριται εσονται υμων. Ει δε εν Πνευματι Θεου εγω
εκβαλλω τα δαιμονια, αρα εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου." Νου μεν γαρ
επεκεινα παντος και περα λογου του καθ' ημας την εκ Θεου Πατρος γεννησιν
ομολογητεον του Μονογενους. Ἐπειδη δε γεγονε σαρξ και εσκηνωσεν εν ημιν, της
θεοπρε πους εξουσιας την ενεργειαν, και ανθρωπος ων, επεδεικνυτο. Τοιγαρτοι
φησιν, ως τοις καθ' ημας μετροις εμβεβηκως· "Ει δε εν Πνευματι Θεου εγω εκβαλλω
τα δαιμονια, αρα εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου." Τουτο δε εστιν ετερον
ουδεν η εκεινο λεγειν, οτι Καταβεβηκε και εις ανθρωπους η θεοπρεπης εξουσια και
δυναμις, ειπερ εγω καθ' υμας δι' υμας γεγονως, τερατουργω δια Πνευματος.
Βασιλειαν γαρ, οιμαι, Θεου την εν Πνευματι τωι αγιωι θεοπρεπεστατην ενεργειαν ευ
μαλα διακαλει, η και αυτο ταχα που το Πνευμα, κατ' εκεινο δη παντως το προς ημας
ειρημενον· "Ἡ βασιλεια των ουρανων εντος υμων εστιν." Ὅτε τοινυν μεγαλουργει
μεν εν Πνευματι, καιτοι Θεος υπαρχων ο Υιος, βασιλειαν δε θειαν αποκαλει την εν
αυτωι τε και δι' αυτου καρτερωτατην τε και αμαχον εξουσιαν, πως αν, ειπε μοι,
πεποιησθαι λεγοιτο και ουχι παντη τε και παντως εν αμεινοσιν η κτισις η εν οις ο
παντων δημιουργος προς τε ημων αυτων και προς των ανω νοοιτο πνευματων;
Ἠγλαισται γαρ εν κτισματι, και την επι τωι παντα δυνασθαι δοξαν αποκεκερδακεν
εαυτωι. Καιτοι τι δηποτε δια της των δρωμενων υπεροχης και δι' ων ενηργηκεν εις
ημας εν Πνευματι Θεος, οτι κατα φυσιν εστιν και ισουργος τωι φυσαντι, και μην επι
τουτωι και ομοουσιος ηξιου πιστευεσθαι, καιτοι καθ' ημας γεγονως ο Μονογενης; "Ει
γαρ ου ποιω, φησι, τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη
πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευετε." Ὅτε τοινυν εκ της των κατωρθωμενων
υπερφυους λαμπροτητος η θεια φυσις διαγινωσκεται, επραττετο δε ταυτι δι'
ενεργειας του Πνευματος, πως αν ετι κτιστον το ισουργον τωι Θεωι και συγκτιζον και
συζωοποιουν το ζωης επιδεες; Ἦ γαρ ουχι και το δυνασθαι ζωοποιειν μονηι περ αν
πρεποι τηι γε αληθως κατα φυσιν ζωηι, τουτεστι Θεωι; {Β.} Συμφημι· γεγραπται γαρ
περι αυτου· "Ὁ μονος 655 εχων αθανασιαν, φως οικων απροσιτον." {Α.} Μονου
τοιγαρουν την αθανασιαν οικοθεν τε και εν ιδιαι φυσει λαχοντος Θεου και ζωης ειναι
πεπιστευμενου, πως αν ειη το Πνευμα ζωοποιον, καιτοι τελουν κατ' εκεινους εν τοις
ζωοποιουμενοις, ει μη διαπεφευγε το ειναι κτιστος; Ἀλλα μην ουχ ωδε εχει·
ζωοποιον γαρ το Πνευμα, ηκιστα γε μην της παρ' ετερου ζωης μετοχον η επιδεες·
φενακισμος αρα και ψευδηγορια τηναλλως τα κατ' αυτου τοις θεομαχοις
εξευρημενα. Ἀλλ' ουκ αδελφην και συμβαινουσαν ταις παρ' εκεινων τερθρειαις
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισδεδεγμενοι την δοξαν, την επ' ευθυ βαδιουμεθα, διανευματων μεν ωσπερ και
ροπης της εις παν οτιουν ακαλλες και εξεστραμμενον τον νουν απαλλαττοντες,
μονοις δε τοις ιεροις μυσταγωγουμενοι Γραμμασι, και την ακραιφνη του Πνευματος
δοξαν ενθενδε καταθεωμενοι, Θεον ειναι τε και εκ Θεου πιστευομεν, ουκ οθνειοις
τισι και τοις θυραθεν αγαθοις κατηγλαισμενον, αλλ' αυτο κατα φυσιν υπαρχον, οσα
και Θεος. Και γουν προσεκτεον γαρ πανταχηι ταις των αποστολων φωναις, "Ἐν Θεωι
ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν." Και περι μεν του Θεου και Πατρος Τιμοθεωι φησιν ο
σοφωτατος Παυλος· "Παραγγελλω σοι ενωπιον του Θεου, του ζωογονουντος τα
παντα." Λαζαρου δε την ομαιμονα μυσταγωγων ο Χριστος· "Ἐγω ειμι, φησιν, η
αναστασις και η ζωη." Περι δε γε του αγιου Πνευματος· "Ἡ σαρξ ουκ ωφελει ουδεν,
το Πνευμα εστι το ζωοποιουν." Ὅτε τοινυν ζωογονουντος τα παντα του Θεου και
Πατρος, οντος τε ζωης του Υιου, το Πνευμα εστι το ζωοποιουν, τις αν αποτεμοι και
εξοικισαιτο της ζωης την ζωοποιον αυτης δυναμιν, και ουχ ετερον τι την ζωην
αποφανει παρ' οπερ ειναι πεπιστευται, μαλλον δε ζωην ουκ ετι; Το γαρ του
ζωοποιειν δυνασθαι κατα φυσιν τητωμενον, πως αν ετι νοοιτο ζωη; {Β.} Ζωοποιον
το Πνευμα φασιν, ως διακονουν τοις κτισμασι την παρα Θεου ζωην, ου μην
αυτοχρημα ζωην. {Α.} Ἀλλ' ου θεσμοθεται και ορισται των υπερ νουν και λογον οι
κιβδηλον ουτω νοσουντες την παραφθοραν εισδεχθειεν αν, αμαχον ωσπερ τι το
σφισι δοκουν εισκεκο μικοτες· υποτεταξονται δε μεθ' ημων τοις ιεροις τε και θειοις
Γραμμασιν, ου της παρ' ετερου ζωης υπουργον, αλλ' αυτοχρημα ζωην υπαρχειν
διακηρυττουσιν εναργως το της κατα φυσιν ζωης ζωοποιον τε και αγιον Πνευμα.
Ὧδε γαρ που παλιν ο μακαριος εφη Παυλος· "Ει δε το 656 Πνευμα του εγειραντος
Ἰησουν εκ νεκρων οικει εν υμιν, ο εγειρας Χριστον Ἰησουν εκ νεκρων ζωοποιησει
και τα θνητα σωματα υμων δια του ενοικουντος αυτου Πνευματος εν υμιν." Το ζωης
ουν Πνευμα της κατα φυσιν ειη δη που παντως αν παρ' αυτην ουχ ετερον, κατα γε το
αμωμητως εχον εις ορθοτητα λογισμων. Ειη γαρ αν οπως ου ζωη το ριζαν εχον την
ζωην και πηγην ωσπερ τινα την ακηρατον και παντος επεκεινα γενητου του Θεου
φυσιν; Ὅτι γαρ εξ αυτης εκπορευεται της του Θεου και Πατρος ουσιας ουκ
ασυμφανες, προκεισεται δε τοις γε αληθως αρτιφροσιν ευκολως ιδειν, εκ γε του
λελεχθαι σαφως· "Ὁ εγειρας Χριστον Ἰησουν εκ νεκρων ζωοποιησει και τα θνητα
σωματα υμων δια του ενοικουντος αυτου Πνευματος εν υμιν." Ἴδιον γαρ του Θεου
το ταις ημετεραις καρδιαις ενηυλισ μενον ζωοποιον εστι Πνευμα. Το δε ιδιον του
Θεου και εξ αυτου κατα φυσιν, ει ζωης τητασθαι δωσομεν, ειπερ επακτην εχει την
ζωην, πως ουκ αν νοοιτο δυναμει νεκρον; Ὃ γαρ αν ενδεχοιτο παθειν, ειπηι τις αν,
και ει μηπω γεγονεν εν τωι παθειν, ως απαν, οιμαι που, το εισκεκρισθαι δοκουν, η και
εισποιητον αληθως, ουκ ανυποπτον εις απο στασιν, αλλ' εν φοβωι του διαπεσειν.
Φυσεως γαρ ουκ ερηρεισται νομοις, ουτε μην ακατασειστον εχει την εδραν το ως εν
ταξει συμβεβηκοτος και ως εν ειδει βαφης τοις απαξ ελουσιν επερριμμενον. {Β.}
Ἄραρεν ουν οτι το Πνευμα ζωη, φυσικως δηλονοτι και ου μεθεκτως. {Α.} Πανταπασι
μεν ουν, ω εταιρε, τουτο δε εισηι καλως και εξ ετερων εννοιων. Θεου μεν γαρ
λεγοντος επαΐοι τις αν, και μονονουχι λειποταξιου γραφην καταχεοντος των τηι
κτισει λελατρευκοτων· "Ἐξεστη ο ουρανος επι τουτωι, και εφριξεν επι πλειον
σφοδρα, λεγει Κυριος, οτι δυο και πονηρα εποιησεν ο λαος μου· εμε εγκατελιπον
πηγην υδατος ζωντος, και ωρυξαν εαυτοις λακκους συντετριμ μενους οι ου
δυνησονται υδωρ συνεχειν." Προσπεφωνηκοτα δε τοις Ἰουδαιοις ευρησομεν τον
Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον· "Ει τις διψαι, ερχεσθω προς με και πινετω. Ὁ
πιστευων εις εμε, καθως ειπεν η Γραφη, ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν
υδατος ζωντος." Ὃ δη και διατρανων ευ μαλα και καθιστας εναργες ο θεσπεσιος
ευαγγελιστης Ἰωαννης εις την του αγιου Πνευματος φυσιν τε και ενεργειαν
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποφερει λεγων· "Τουτο δε ειπε περι 657 του Πνευματος, ου εμελλον λαμβανειν οι
πιστευοντες εις αυτον." Ἰδου δη αυ σαφως τε και εναργως, υδωρ ζωης ισοτροπως και
ισοσθενως, το Πνευμα και ο Πατηρ, ηγουν ο Υιος, τηι της ουσιας ταυτοτητι
παρεπομενης, οιμαι που, της ομωνυμιας. Ὧδε γαρ εχον τηι φυσει το χρημα, και καθ'
ετερον τινα τροπον επιδειξαι τις αν. Ἁγιου γαρ οντος Θεου κατα φυσιν, αγιον
ουσιωδως το Πνευμα εστι, δι' αυτου τε και εν αυτωι του αγιου Θεου μεταλαχοι τις αν.
{Β.} Ουχ ως ιδιον, φασιν, αλλ' ως επακτον εχοντος τον αγιασμον, διακομιζοντος τε
τηι κτισει παρα Θεου. {Α.} Προηγιασμενον ουν αρα το Πνευμα, τον ουχ εαυτου τοις
κτισμασιν ενιησιν αγιασμον, ειπερ ειναι φαμεν αληθες ως εν γε παντι τωι
διακομιζειν υπειλημμενωι το δι' αυτου τυχον εις ετερους διαιττον ειη δη που παντως
αν και ετερον παρ' αυτο. ∆ιακομισαι γαρ αν ουτι που των οντων ουδεν εαυτο προς
ετερους, ουχ ως εαυτο. {Β.} Ἀληθες. {Α.} Ουκουν, ει μη εστιν αγιον φυσει το Πνευμα
το εν ημιν, φραζοντων εκεινοι τινα δη αρα λοιπον απεκληρωσατο φυσιν. Και ει μη
βουλοιντο την αγιαν απονεμειν αυτωι, αρ' ουχι παντη τε και παντως
αποκινδυνευσειεν αν αυτοις εις αδιαφυκτον δυσφημιαν ο λογος; {Β.} Ἔοικε. Πλην
εκεινο φασιν οτι Χριστος εφη περι αυτου· "Ἐκ του εμου ληψεται και αναγγελει
υμιν." Μετοχον ουν αρα φασι το Πνευμα του Υιου. {Α.} Ἥκιστα γε, πολλου γε, οιμαι,
και δει. Το γαρ εξ αυτου τε και εν αυτωι και ιδιον αυτου, πως αν αυτου μεταλαχοι
πωποτε, και εν ισωι τοις θυραθεν σχετικως αγιαζοιτο, και αλλοτριον εσται κατα
φυσιν, ου και ιδιον ειναι λεγεται; ∆εινοι δε, ως οιονται, των θειων λογων γεγονοτες
βασανισται, και ισχνοι λιαν, ανθοτου, παρεντες το κατασκεπτεσθαι δειν το ετυμως
εχον, κεκιβδηλευμενοις και νοθοις επινηχονται λογισμοις; Ου γαρ τοι φυσεως
εδηλου διαφοραν εαυτου τε περι και του Πνευματος λεγων ο Υιος οτι "Ἐκ του εμου
ληψεται και αναγγελει υμιν." Ἢ γαρ αν εφη και μαλα σαφως ως Ληψεται μεν εξ
εμου τον αγιασμον, ανθαγιασει δε και υμας αυτο. Φυσεως γαρ εδηλου ταυτι την εις
ανισοτητα διακοπην και ως ετερον εν ετερωι τον αγιασμον εν τωι Πνευματι
κατεδεικνυ σαφως. Ἀλλα τουτι μεν ουκ εφη, λογοις δε οτι κεχρησεται τοις αυτου δια
το της ουσιας ταυτον και εισαπαν ισοφυες, ισουργον τε και ισοεπες, ως ειπερ τι και
ενηχειν τοις αγιοις ελοιτο τυχον, λογον ειναι τουτο Χριστου. "Ου γαρ λαλησει,
φησιν, αφ' εαυτου ουδεν, αλλα οσα ακουσει λαλησει. 658" Ὥσπερ ουν ο Υιος,
ομοουσιος υπαρχων τωι Θεωι και Πατρι, Λογος τε ων αυτου, τα αυτου λαλει–" Ὃν γαρ
απεστειλεν ο Θεος τα ρηματα του Θεου λαλει," κατα την Ἰωαννου φωνην, επει μη
ετερον παρα γε το εν τωι Θεωι και Πατρι το θελημα του Υιου–, κατα τον ισον, οιμαι,
τροπον τε και λογον, και το Πνευμα το αγιον τα Χριστου λαλει, Πνευμα υπαρχον
αυτου, και τηι προς παν οτιουν ταυτοτητι φυσικηι την αυτου δοξαν τε και ταυτοεπειαν εχον. Ἅγιον τοινυν ου μεθεκτως ουδε τηι εξωθεν σχεσει τηι προς τον Υιον,
αλλα φυσει και αληθειαι το Πνευμα αυτου. Και ωσπερ εστιν αποπληκτον τε και
αμαθες ανθρωπον μεν ονομαζεσθαι τον ανθρωπον αληθως, νοεισθαι γε μην παρα
τουτο ετερον, ουτω ηλιθιον κομιδηι Πνευμα μεν αγιον ονομαζειν το Πνευμα, του γε
μην ειναι κατα φυσιν αγιον αποσοβειν αυτο, και εις ετεραν εκτοπως καταβιαζεσθαι
φυσιν. Ου γαρ δοξης η υπεροχης κατασημανει τινα τροπον τουνομα αυτωι, καθαπερ
αμελει το Ἀρχη και Θρονος και Κυριοτης επι των εις το ειναι δι' αυτου παρενηνεγμενων· εσται δε μαλλον οιονει της ουσιωδους ποιοτητος δεικτικον, ωσπερανει
και τωι Πατρι το Πατηρ και τωι Υιωι το Υιος. Και ειπερ εστι της εσχατης ασυνεσιας
μηνυσις ακριβης το Πατερα μεν ονομαζειν τον Θεον, ουκ ειναι δε αυ Πατερα νοειν
αυτον, η και Υιον μεν τον Υιον, ουκ ειναι δε τουτο λεγειν, πως αν απαλλαξαιμεν
των εξ αμαθιας αιτιαματων τους αγιοτητος φυσικης κατατολμωντας απογυμνουν το
φυσει τε και αληθως αγιον Πνευμα; Ειπερ ουν αγιος κατα φυσιν Θεος, αγιον δε κατ'
αυτον και το εξ αυτου τε και εν αυτωι νοουμενον Πνευμα, τις αν ειη λοιπον ο της
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετεροτητος τροπος, φημι δε της κατ' ουσιαν; Ἢ πως ουχ αλοιεν αν σαθροι και
ολιγογνωμονες οι κτισει συγγραφοντες το δι' ου και εν ωι θεοτητος φυσις εστιν εν
ημιν; Ου γαρ εν κτισματι μεθεκτον το υπερ την κτισιν; η ουκ αληθης ο λογος; {Β.}
Και μαλα. {Α.} Τι δε; Ουχι σοφος, μαλλον δε αυτοχρημα σοφια Θεος; {Β.} Και πως
τουτο αμφιλογον; {Α.} Σοφα δε εν τινι τα σοφουμενα, φραζε δη μοι παλιν. {Β.} Ἐν
σοφιαι δηλονοτι. {Α.} Ουκουν ει σοφοι το Πνευμα τα σοφιας δεκτικα, σοφια που
παντως εσται και νοηθησεται. Τουτο δε εφαμεν ειναι τον Θεον. {Β.} Τι ουν, ει και
ανθρωποι και αγγελοι, φασι, σοφοι 659 τε εισι και εις το σοφουν ετερους επιτηδειοι;
{Α.} Ἀλλ' ου σοφιαν, ω ταν, τοις παρα σφων σοφουσθαι λεγομενοις ενιεντες ως
Θεος, αλλ' ευμαθειας της σφων κοινωνους αποφαινοντες. Χρησμυδημα γαρ
αγιοπρεπες φαιην αν εγωγε το "∆ωρεαν ελαβετε, δωρεαν δοτε." Το δε γε Πνευμα το
αγιον ισουργει τωι Θεωι. Ὥστε, ειπερ τωι κατα μεθεξιν και εναυλισμον εαυτο
χαρισαιτο, σοφον που παντως αποτελει δι' εαυτου, και της ανωτατω φυσεως
αποπληροι την εν γε τουτωι παλιν ενεργειαν. Και γουν προς Μωσεα μεν εφη τον
ιεροφαντην ο παντα ισχυων Θεος· "Τις εδωκε στομα ανθρωπωι; και τις εποιησε
δυσκωφον και κωφον, βλεποντα και τυφλον; Ουκ εγω Κυριος ο Θεος·" Και μην και
ετερωθι δι' ενος των προφητων περι της Ἰουδαιων αγελης οτι "Ἐν ετερογλωσσοις
και εν χειλεσιν ετεροις λαλησω τωι λαωι τουτωι, και ουδ' ουτως πιστευσουσιν." Ἐν δε
γε ταις Πραξεσι των αγιων αποστολων τηι του Πνευματος ενεργειαι το χρημα
πραττεται· "Και ηρξαντο γαρ, φησι, λαλειν ετεραις γλωσσαις, καθως το Πνευμα
εδιδου αποφθεγγεσθαι αυτοις." Χριστου δε αυ λεγοντος τοις ιδιοις μαθηταις ως
αχθησονται μεν επι ηγεμονας και βασιλεις, ηκιστα δ' αν αυτους δεδιεναι πρεποι·
"Μη γαρ δη μεριμνατε, φησι, τι ειπητε η τι λαλησητε. Ἐγω γαρ δωσω υμιν γλωτταν
τηι του αγιου Πνευματος ενεργειαι και φυσει," το Γραμμα το ιερον εκπεπερανθαι φησι
τοις αγιοις την υποσχεσιν. Αυτος γαρ εφη Χριστος· "Ουχ υμεις εστε οι λαλουντες,
αλλα το Πνευμα του Πατρος υμων το λαλουν εν υμιν." Πως ουν ετι κτιστον και
πεποιημενον και της ανωτατω φυσεως εν δευτεροις και εν υφεσει λοιπον το ως
σοφια σοφουν, καιτοι σοφιας οντος του Θεου; Πως δε το παντα ειδος και τα βαθη του
Θεου πολυπραγμονουν τοις ουκ ειδοσι τα εν Θεωι συντε ταξεται, και δουλοπρεπη την
δοξαν εφ' εαυτωι προς ημων εισδεξεται, καιτοι του Σωτηρος λεγοντος εναργως· "Ὁ
δουλος ουκ οιδε τι ποιει αυτου ο κυριος;" Ειδος ουν αρα το Πνευμα τα εν Θεωι και
Κυριωι τωι κατα φυσιν, πως ουκ ελευθερον και υπερ την κτισιν; Πως δε ουχι το υπερ
την κτισιν τηι της ουσιας ταυτοτητι συντεταξεται μεν τωι Θεωι και Πατρι,
συντεταξεται δε αυ τωι Υιωι; ∆ι' ου και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αυτωι τωι
αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας. Ἀμην.

 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


