De sententiis
Excerpta e Xenophonte
1. ....... ειτε αρα και χρησιμον τι νομιζων αυτον ειναι ειτε και ασφαλεστερον ουτως
ηγουμενος. 2. Ὅτι ηκεν ο Κροισος γεγραμμενα εχων ακριβως οσα εν εκαστηι ην τηι
αμαξηι· και διδους τωι Κυρωι τα γραμματα ειπεν "ταυτα", εφη, "εχων, ω Κυρε, ισθι τον
τε σοι ορθως αποδιδοντα α αγει και τον μη." και ο Κυρος ελεξεν "αλλα συ μεν καλως
εποιεις, ω Κροισε, προνοων· εμοιγε μεντοι αξουσι τα χρηματα, οιπερ και εχειν αυτα
αξιοι εισιν· ωστε ην τι και κλεψωσι, των εαυτων κλεψονται." και αμα ταυτα λεγων
εδωκε τα γραμματα τοις φιλοις και τοις αρχουσιν, οπως ειδειεν των επιτροπων οι τε
σωα αυτοις αποδιδοιεν, οι τε μη. 3. Ὅτι ου γαρ τοι το αγαθους ανδρας γενεσθαι
τουτο αρκει ωστε και διατελειν, ην μη τις αυτου δια τελους επιμεληται· αλλα ωσπερ
και αι αλλαι τεχναι αμεληθεισαι μειονος αξιαι γινονται και τα σωματα γε αυτα ευ
εχοντα, οποταν τις αυτα ανηι επι ραδιουργιαν, πονηρως παλιν εχει, ουτω και η
σωφροσυνη και η εγκρατεια και η αλκη, οποταν τις αυτων ανηι την ασκησιν, εκ
τουτου εις την πονηριαν παλιν τρεπεται. ουκουν δει μελειν ουδ' επι το αυτικα ηδυ
προιεναι αυτους. μεγα μεν γαρ, οιμαι, εργον και το αρχην καταπραξαι, πολυ δ' ετι
μειζον το λαβοντα διασωσασθαι. το μεν γαρ λαβειν πολλακις τωι τολμαν μονον
παρασχομενωι εγενετο, το δε λαβοντα κατεχειν ουκετι τουτο ανευ σωφροσυνης ουδ'
ανευ εγκρατειας ουδ' ανευ πολλης επιμελειας γινεται. α χρη γινωσκοντα νυν πολυ
μαλλον ασκειν την αρετην η πριν ταδε ταγαθα κτησα 2 σθαι, ευ ειδοτας, οτι οταν
πλειστα τις εχηι, τοτε πλειστοι και φθονουσι και επιβουλευουσι και πολεμιοι
γινονται, αλλως τε καν παρ' ακοντων τα τε κτηματα και την θεραπειαν ωσπερ ημεις
εχηι. τους μεν θεους οιεσθαι χρη συν ημιν εσεσθαι· ου γαρ επιβουλευσαντες αδικως
εχομεν, αλλ' επιβουλευθεντες ετιμωρησαμεθα. θαλπους μεν ουν και ψυχους και
σιτων και ποτων και πονων και υπνου αναγκη και τοις δουλοις μεταδιδοναι·
μεταδιδοντας γε μεντοι πειρασθαι δει εν τουτοις πρωτον βελτιονας αυτων
φαινεσθαι. πολεμικης δ' επιστημης και μελετης πανταπασιν ου μεταδοτεον τουτοις,
ουστινας εργατας ημετερους και δασμοφορους βουλομεθα καταστησασθαι, αλλ'
αυτους δει τουτοις τοις ασκημασι πλεονεκτειν, γινωσκοντας οτι ελευθεριας ταυτα
οργανα και ευδαιμονιας οι θεοι τοις ανθρωποις απεδειξαν· και ωσπερ γε εκεινους τα
οπλα αφηιρημεθα, ουτως ημας αυτους δει μηποτ' ερημους οπλων γινεσθαι. 4. Ὅτι
τοσουτωι ταγαθα μαλλον ευφραινει οσωι αν μαλλον προπονησας τις επ' αυτα απιοι·
οι γαρ πονοι οψον τοις αγαθοις· ανευ δε του δεομενον τυγχανειν τινος ουδεν ουτω
πολυτελως παρασκευασθειη αν ωσθ' ηδυ ειναι. ει δε ων μαλιστα ανθρωποι
επιθυμουσιν ο δαιμων ημιν ταυτα συμπαρεσκευακεν, ως δ' αν ηδιστα ταυτα
φαινοιτο αυτος τις αυτωι ταυτα παρασκευασει, ο τοιουτος ανηρ τοσουτωι
πλεονεκτησει των ενδεεστερων βιου, ως πεινησας ηδιστων σιτων τευξεται και
διψησας των ηδιστων ποτων απολαυσεται και δεηθεις αναπαυσεως ηδιστον
αναπαυσεται. ων ενεκα φησι χρηναι νυν επιταθηναι ημας εις ανδραγαθιαν, οπως τε
των αγαθων αριστον και ηδιστον απολαυσωμεν και οπως του παντων χαλεπωτατου
απειροι γενωμεθα. ου γαρ το μη λαβειν τα αγαθα ουτω χαλεπον, ωσπερ το λαβοντα
στερηθηναι λυπηρον. 3 5. Ὅτι ευ τε δει ειδεναι οτι ουκ εστιν αλλη φυλακη τοιαυτη
οια αυτον τινα καλον καγαθον υπαρχειν· τουτο γαρ δει συμπαρομαρτειν· τωι δ'
αρετης ερημωι ουδε αλλο καλως εχειν ουδεν προσηκει. 6. Ὅτι αρχων αγαθος ουδεν
διαφερει πατρος αγαθου· οι τε γαρ πατερες προνοουσι των παιδων, οπως μηποτε
αυτους τα αγαθα επιλειψηι, Κυρος τε μοι δοκει νυν συμβουλευειν ημιν, αφ' ων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

μαλιστ' αν ευδαιμονουντες διατελοιμεν. 7. Ὅτι οταν μεν ο επιστατης βελτιων
γενηται, καθαρωτερον τα νομιμα πραττεται, οταν δε χειρων, φαυλοτερον. 8. Ὅτι ουχ
οιον τε ειναι μη αυτον τινα οντα οιον δει αλλους παρορμαν επι τα καλα και τα
αγαθα εργα. 9. Ὅτι αδυνατον πολλα τεχνωμενον ανθρωπον παντα καλως ποιειν. 10.
Ὅτι ου ραδιον εστι φιλειν τους μισειν δοκουντας ουδ' ευνοειν τοις κακονοοις, ουτω
και τους γνωσθεντας ως φιλουσι και ευνοουσιν, ουκ αν δυνασθαι μισεισθαι υπο των
φιλεισθαι ηγουμενων. 11. Ὅτι καλεσας ο Φεραυλας τον Σακαν τον ....... δοντα τον
ιππον εξενιζεν, και ταλλα παρειχεν εκπλεω και επει εδεδειπνηκεσαν, τα εκπωματα
αυτωι, α ελαβε παρα Κυρου, εμπιπλας προυπινε και εδωρειτο. και ο Σακας ορων
πολλην μεν και καλην στρωμνην, πολλην δε και καλην κατασκευην, και οικετας δε
πολλους "ειπε μοι" εφη "ω Φεραυλα, η και οικοι των πλουσιων ησθα;" και ο
Φεραυλας ειπε "ποιων πλουσιων; των μεν ουν σαφως αποχειροβιωτων. εμε γαρ τοι
ο πατηρ την μεν των παιδων παιδειαν γλισχρως αυτος εργαζομενος και τρεφων
επαιδευεν· επει δε μειρακιον εγενομην, ου δυναμενος τρεφειν αργον, εις αγρον
απαγαγων εκελευσεν εργαζεσθαι. ενθα δη εγω αντετρεφον εκεινον, εως εζη, αυτος
σκαπτων και σπειρων και μαλα μικρον γηδιον, ου μεντοι 4 πονηρον γε, αλλα
παντων δικαιοτατον· ο τι γαρ αν λαβοι σπερμα, καλως και δικαιως απεδιδου αυτο τε
και τοκον ουδεν τι πολυν· ηδη δε ποτε υπο γενναιοτητος και διπλασια απεδωκεν ων
ελαβεν. οικοι μεν ουν ουτως εγωγε εζων· νυν δε ταυτα παντα, α οραις, Κυρος μοι
εδωκε." και ο Σακας ειπεν "ω μακαριε συ τα τε αλλα και αυτο τουτο οτι [γε] εκ
πενητος πλουσιος γεγενησαι· πολυ γαρ οιομαι σε και δια τουτο ηδιον πλουτειν οτι
πεινησας χρηματων πεπλουτηκας." και ο Φεραυλας ειπεν "η γαρ ουτως, ω Σακα,
οντως υπολαμβανεις, ως εγω νυν τοσουτωι ηδιον ζω, οσωι πλειω κεκτημαι; ουκ
οισθα" εφη "οτι εσθιω μεν και πινω και καθευδω ουδ' οτιουν νυν ηδιον η τοτε, οτε
πενης ην. οτι δε ταυτα πολλα εστι, τοσουτον κερδαινω, πλειω μεν φυλαττειν δει,
πλειω δε αλλοις διανεμειν, πλειονα δε επιμελουμενον πραγματα εχειν. νυν γαρ δη
εμε πολλοι μεν οικεται σιτον αιτουσι, πολλοι δε ιματια· οι δε ιατρων δεονται· ηκει δε
τις η των προβατων λελυκωμενα φερων η των βοων κατακεκρημνισμενα η νοσον
φασκων εμπεπτωκεναι τοις κτηνεσιν· ωστε μοι δοκω" εφη ο Φεραυλας "νυν δια το
πολλα εχειν πλειω λυπεισθαι η προσθεν δια το ολιγα εχειν." και ο Σακας "αλλα ναι
μα ∆ι'" εφη "οταν σωα ηι, πολλα ορων πολλαπλασια εμου ευφραινηι." και ο Φεραυλας
ειπεν "ουτοι, ω Σακα, ηδυ εστι το εχειν χρηματα ως ανιαρον το αποβαλλειν. γνωσηι
δε οτι εγω αληθη λεγω· των μεν γαρ πλουτουντων ουδεις αναγκαζεται υφ' ηδονης
αγρυπνειν, των δε αποβαλλοντων τι οψει ουδενα δυναμενον καθευδειν υπο λυπης."
"μα ∆ι'" εφη ο Σακας "ουδε τι των λαμβανοντων τι νυσταζοντα ουδενα αν ιδοις υφ'
ηδονης." "αληθη" εφη "λεγεις· ει γαρ τοι το εχειν ουτως ωσπερ το λαμβανειν ηδυ
ην, πολυ αν διεφερον ευδαιμονιαι οι πλουσιοι των πενητων. και αναγκη δε τοι εστιν,
ω Σακα" εφη "τον πολλα εχοντα πολλα και δαπαναν και εις θεους και εις φιλους και
εις ξενους· οστις ουν ισχυρως χρημασιν ηδεται, ευ ισθι τουτον και δαπανωντα
ισχυρως ανιασθαι." "μα ∆ι'" εφη ο Σακας· "αλλ' ουκ εγω τουτων ειμι, 5 αλλα
ευδαιμονιαν τουτο νομιζω το πολλα εχοντα πολλα και δαπαναν." "τι ουν" εφη
"προς των θεων" ο Φεραυλας "ουχι συ γε αυτικα μαλα ευδαιμονων εγενου και εμε
ευδαιμονα εποιησας; λαβων γαρ" εφη "ταυτα παντα κεκτησο, και χρω τε οπως
βουλει αυτοις· εμε δε μηδεν αλλο η ωσπερ ξενον τρεφε και ετι ευτελεστερον η
ξενον· αρκεσει γαρ μοι ο τι αν και συ εχηις τουτων μετεχειν." "παιζεις" εφη ο Σακας.
και ο Φεραυλας ομοσας ειπεν ηι μην σπουδηι λεγειν. "και αλλα γε σοι, ω Σακα,
προσδιαπραξομαι παρα Κυρου, μητε θυρας τας Κυρου θεραπευειν μητε στρατευεσθαι·
αλλα συ μεν πλουτων οικοι μενε· εγω δε ταυτα ποιησω και υπερ σου και υπερ εμου.
και εαν τι αγαθον προσλαμβανω δια την Κυρου θεραπειαν η και απο στρατειας τινος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

οισω προς σε, ινα ετι πλειονων αρχηις· μονον" εφη "εμε απολυσον ταυτης της
επιμελειας· ην γαρ εγω σχολην αγω απο τουτων, εμοι τε σε οιομαι πολλα και Κυρωι
χρησιμον εσεσθαι." τουτων ουτω ρηθεντων ταυτα συνεθεντο και ταυτα εποιουν. και
ο μεν ηγειτο ευδαιμονων γεγενησθαι, οτι πολλων ηρχε χρηματων· ο δ' αυ ενομιζε
μακαριωτατος ειναι, οτι επιτροπον εξοι σχολην παρεχοντα πραττειν ο τι αν αυτωι
ηδυ ειη. 12. Ὅτι ο Γωβρυας ειπε προς τον Κυρον "αλλ' εγω, ω Κυρε, προσθεν μεν
ηγουμην τουτωι σε πλειστον διαφερειν ανθρωπων τωι στρατηγικωτατον ειναι· τους
δε θεους ομνυμι η μην εμοι δοκει πλεον σε διαφερειν φιλανθρωπιαι η στρατηγιαι."
"νη ∆ι'" εφη ο Κυρος "και μεν δη και επιδεικνυμαι τα εργα πολυ ηδιον
φιλανθρωπιας η στρατηγιας. πως ........... "ναι μα ∆ι'" εφη ο Κυρος "των μεν γαρ
μεστων γρυπη η γαστηρ γινεται, των δε αδειπνων σιμη." και ο Χρυσαντας εφη
"ψυχρωι δ' αν, προς των θεων, βασιλει εχοις αν ειπειν ποια τις συνοισει;" ενταυθα
μεν δη ο τε Κυρος εξεγελασε και οι αλλοι ομοιως. γελωντων δε αμα ειπεν ο
Ὑστασπης "πολυ γε" εφη "μαλιστα τουτου σε, ω Κυρε, ζηλω εν τηι βασιλειαι."
"τινος;" εφη ο Κυρος. "οτι δυνασαι και 6 ψυχρος ων γελωτα παρεχειν." και ο Κυρος
ειπεν "επει ουκ αν πριαιο γε παμπολλου ωστε σοι ταυτα ειρησθαι, και απαγγελθηναι
παρ' ηι ευδοκιμειν βουλει οτι αστειος ει;" και ταυτα μεν δη ουτω διεσκωπτετο. Μετα
δε ταυτα Τιγρανηι μεν εξηνεγκε γυναικειον κοσμον, και εκελευσε τηι γυναικι δουναι,
οτι ανδρειως συνεστρατευετο τωι ανδρι, Ἀρταβαζωι δε χρυσουν εκπωμα· τωι δ'
Ὑρκανιωι ιππον και αλλα πολλα και καλα εδωρησατο. "σοι δε" εφη "ω Γωβρυα,
δωσω ανδρα τηι θυγατρι." "ουκουν εμε" εφη ο Ὑστασπης "δωσεις, ινα και τα
συγγραμματα λαβω." "η και εστι σοι" εφη ο Κυρος "ουσια αξια των της παιδος;" "νη
∆ι'" εφη "πολλαπλασιων μεν ουν χρηματων." "και που" εφη ο Κυρος "εστι σοι αυτη
η ουσια;" "ενταυθα" εφη "οπουπερ και συ καθησαι φιλος ων εμοι." "αρκει μοι" εφη ο
Γωβρυας και ευθυς εκτεινας την δεξιαν "διδου" εφη "ω Κυρε· δεχομαι γαρ." και ο
Κυρος λαβων την του Ὑστασπου δεξιαν εδωκε τωι Γωβρυαι, ο δ' εδεξατο. εκ δε τουτου
πολλα και καλα εδωκε δωρα τωι Ὑστασπηι, οπως τηι παιδι πεμψειε· Χρυσανταν δ'
εφιλησε προσαγαγομενος. και ο Ἀρταβαζος ειπε "μα ∆ι'" εφη "ω Κυρε, ουχ ομοιου γε
χρυσου εμοι τε το εκπωμα δεδωκας και Χρυσανται το δωρον." "αλλα και σοι" εφη
"δωσω." επειρετο εκεινος "ποτε;" "εις τριακοστον" εφη "ετος." "ως αναμενουντος"
εφη "και ουκ αποθανουμενου ουτω παρασκευαζου." και τοτε μεν δη ουτως εληξεν η
σκηνη. 13. Ὅτι επει ειληφεσαν παρα Κυρου τα δωρα οι στρατιωται και οι αρχοντες οι
μεν τινες ελεγον περι του Κυρου τοιαδε "ηπου αυτος γε πολλα εχει, οπου γε και
ημων εκαστωι τοσαυτα δεδωκεν." οι δε τινες αυτων ελεγον "ποια πολλα εχει; ουχ ο
Κυρου τροπος τοιουτος ολος χρηματιζεσθαι, αλλα διδους μαλλον η κτωμενος
ηδεται." 14. Ὅτι μετα το κατακλιθηναι τηι τριτηι ημεραι εκαλεσε τους 7 παιδας ο
Κυρος και ελεξεν ωδε· εκαλεσε δε και τους φιλους και τας Περσων αρχας· "παιδες
εμοι και παντες οι παροντες φιλοι, εμοι μεν του βιου το τελος ηδη παρεστιν· εκ
πολλων τουτο σαφως γινωσκω· υμας δε χρη, οταν τελευτησω, ωσπερ ευδαιμονος
εμου και λεγειν και ποιειν παντα. εγω γαρ παις τε ων τα εν παισι νομιζομενα καλα
δοκω κεκαρπωσθαι, επει τε ηβησα, τα εν νεανισκοις, τελειος τε ανηρ γενομενος τα
εν ανδρασι· συν τωι χρονωι τε προιοντι αει συναυξανομενην εδοκουν επιγινωσκειν
και την εμην δυναμιν, ωστε και τουμον γηρας ουδεπωποτε ηισθομην της εμης
νεοτητος ασθενεστερον γιγνομενον, και ουτ' επιχειρησας ουτ' επιθυμησας οιδα οτου
ητυχησα. και τους μεν φιλους επειδον δι' εμου ευδαιμονας γενομενους, τους δε
πολεμιους υπ' εμου δουλωθεντας· και την πατριδα προσθεν ιδιωτευουσαν εν τηι
Ἀσιαι νυν προτετιμημενην καταλειπω· ων τ' εκτησαμην ουδεν οιδα ο τι ου
διεσωσαμην. και τον μεν παρελθοντα χρονον επραττον ουτως ωσπερ ευχομην,
φοβος δε μοι συμπαρομαρτων μη τι εν τωι επιοντι χρονωι η ιδοιμι η ακουσαιμι η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

παθοιμι χαλεπον, ουκ εια τελεως με φρονειν ουδ' ευφραινεσθαι εκπεπταμενως. νυν
δ' ην τελευτησω, καταλειπω μεν υμας, ω παιδες, ζωντας ουσπερ εδοσαν μοι οι θεοι
γενεσθαι, καταλειπω δε πατριδα και φιλους ευδαιμονουντας· ωστε πως ουκ αν εγω
δικαιως μακαριζομενος τον αει χρονον μνημης τυγχανοιμι; δει δε και την βασιλειαν
σαφηνισαντα καταλιπειν, ως αν μη αμφιλογος γενομενη πραγματα υμιν παρασχηι.
εγω δε νυν φιλω μεν αμφοτερους υμας ομοιως, ω παιδες· το δε προβουλευειν και το
ηγεισθαι εφ' ο τι αν καιρος δοκηι ειναι, τουτο προσταττω τωι προτερωι γενομενωι και
πλειονων κατα το εικος εμπειρωι. επαιδευθην δε και αυτος ουτως υπο τησδε της εμης
τε και υμετερας πατριδος, τοις πρεσβυτεροις ου μονον αδελφοις, αλλα και πολιταις
και οδων και θακων και λογων υπεικειν, και υμας δε, ω παιδες, ουτως εξ αρχης
επαιδευον, τους μεν γεραιτερους προτιμαν, των δε νεωτερων προτετιμησθαι· ως ουν
παλαια και ειθισμενα και εννομα λεγοντος εμου ουτως αποδεχεσθε. και συ μεν, ω
Καμβυση, την βασιλειαν εχε, θεων τε διδοντων και εμου οσον εν εμοι· σοι δε, ω
Ταμβοξαρη, σατραπην ειναι διδωμι Μηδων τε και Ἀρμενιων και 8 τριτων
Καδουσιων· ταυτα δε σοι διδους νομιζω αρχην μεν μειζω και τουνομα της βασιλειας
τωι πρεσβυτερωι καταλιπειν, ευδαιμονιαν δε σοι αλυποτεραν. οποιας μεν γαρ
ανθρωπινης ευφροσυνης επιδεης εσηι ουχ ορω, αλλα παντα σοι τα δοκουντα
ανθρωπους ευφραινειν παρεσται. το δε δυσκαταπρακτοτερων τε εραν και το πολλα
μεριμναν και το μη δυνασθαι ησυχιαν εχειν κεντριζομενον υπο της προς ταμα εργα
φιλονεικιας και το επιβουλευειν και το επιβουλευεσθαι, ταυτα τωι βασιλευοντι
αναγκη σου μαλλον συμπαρομαρτειν, α σαφ' ισθι τωι ευφραινεσθαι πολλας ασχολιας
παρεχειν. οισθα μεν ουν και συ, ω Καμβυση, οτι ου τοδε το χρυσουν σκηπτρον το την
βασιλειαν διασωζον εστιν, αλλ' οι πολλοι φιλοι σκηπτρον βασιλευσιν αληθεστατον
και ασφαλεστατον. πιστους δε μη νομιζε φυεσθαι ανθρωπους· πασι γαρ αν οι αυτοι
πιστοι φαινοιντο, ωσπερ και ταλλα πεφυκοτα πασι τα αυτα φαινεσθαι· αλλα τους
πιστους τιθεσθαι δει εκαστον εαυτωι· η δε κτησις αυτων εστιν ουδαμως συν τηι βιαι,
αλλα μαλλον συν τηι ευεργεσιαι. ει ουν και αλλους τινας πειρασηι συμφυλακας της
βασιλειας ποιεισθαι, μηδαμοθεν προτερον αρχου η απο του ομοθεν γενομενου. και
πολιται τοι ανθρωποι αλλοδαπων οικειοτεροι και συσσιτοι απο σκηνων· οι δε απο
του αυτου σπερματος φυντες και υπο της αυτης μητρος τραφεντες και εν τηι αυτηι
οικιαι αυξηθεντες και των αυτων γονεων αγαπωμενοι και την αυτην μητερα και τον
αυτον πατερα προσαγορευοντες, πως ου παντων ουτοι οικειοτατοι. μη ουν α οι θεοι
υφηγηνται αγαθα εις οικειοτητα αδελφοις ματαια ποτε ποιησητε, αλλ' επι ταυτα
ευθυς οικοδομειτε αλλα φιλικα εργα· και ουτως αει ανυπερβλητος αλληλοις εσται η
υμετερα φιλια. εαυτου τοι κηδεται ο προνοων αδελφου· τινι γαρ αλλωι αδελφος
μεγας ων ουτω καλον ως αδελφωι; τις δ' αλλος τιμησεται δη ανδρα μεγα δυναμενον
ουτως ως αδελφος· τινα δε φοβησεται τις αδικειν αδελφου μεγαλου οντος ουτως ως
τον αδελφον; μητε ουν θαττον μηδεις τουτωι υπακουετω μητε προθυμοτερον
παρεστω· ουδενι γαρ οικειοτερα τα τουτου ουτε αγαθα ουτε δεινα η σοι. εννοειτε και
ταδε· τινι χαρισαμενος ελπισαις αν 9 μειζονων τυχειν η τουτωι; τινι δ' αν βοηθησας
ισχυροτερον συμμαχον αντιλαβοις; τινα δ' αισχιον μη φιλειν η τον αδελφον; τινα δε
απαντων καλλιον προτιμαν η τον αδελφον; μονου τοι, ω Καμβυση, πρωτου οντος
αδελφου παρ' αδελφωι ουδε φθονος παρα των αλλων αφικνειται. αλλα προς θεων
πατρωων, παιδες, τιματε αλληλους, ει τι και τοτε μοι χαριζεσθαι μελει υμιν· ου γαρ
δηπου τουτο γε σαφως δοκειτε ειδεναι, ως ουδεν ειμι εγω ετι, επειδαν του
ανθρωπινου βιου τελευτησω· ουδε γαρ νυν τοι την γ' εμην ψυχην εωρατε, αλλ' οις
διεπραττετο, τουτοις αυτην ως ουσαν κατεφωρατε. τας δε των αδικα παθοντων
ψυχας ουπω κατενοησατε οιους μεν φοβους τοις μιαιφονοις εμβαλλουσι; οιους δε
παλαμναιους τοις ανοσιοις επιπεμπουσι; τοις δε φθιμενοις τας τιμας διαμενειν ετι αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

δοκειτε, ει μηδενος αυτων αι ψυχαι κυριαι ησαν; ουτοι εγωγε, ω παιδες, ουδε τουτο
πωποτε επεισθην ως η ψυχη εως μεν αν εν θνητωι σωματι ηι, ζηι, οταν δε τουτου
απαλλαγηι, τεθνηκεν· ορω γαρ οτι και τα θνητα σωματα, οσον αν εν αυτοις χρονον ηι
η ψυχη, ζωντα παρεχεται. ουδε γε οπως αφρων εσται η ψυχη, επειδαν του αφρονος
σωματος διχα γενηται, ουδε τουτο πεπεισμαι· αλλ' οταν ακρατος και καθαρος ο νους
εκκριθηι, τοτε και φρονιμωτατον εικος αυτον ειναι. διαλυομενου δε ανθρωπου δηλα
εστιν εκαστα απιοντα προς το ομοφυλον πλην της ψυχης· αυτη δε μονη ουτε
παρουσα ουτε απιουσα οραται. εννοησατε δε, εφη, οτι εγγυτερον μεν τωι ανθρωπινωι
θανατωι ουδεν εστιν υπνου· η δε του ανθρωπου ψυχη τοτε δηπου θειοτατη
καταφαινεται και τοτε τι των μελλοντων προοραι· τοτε γαρ, ως εοικε, μαλιστα
ελευθερουται. ει μεν ουν ουτως εχει ταυτα ωσπερ εγω οιομαι και η ψυχη καταλειπει
το σωμα, και την εμην ψυχην καταιδουμενοι ποιειτε α ...... 10 εχξερπτα εχ αγατηια 1.
........ μειονεκτεισθαι, ει μη τι και μαλλον ονινησιν. η μεν γαρ οια τις αστεμφης
δεσποινα και αθωπευτος κελευει και διαταττει οποιων τε εχεσθαι και οποια
διαφευγειν προσηκει, ωσπερ τωι πειθοντι καταμιγνυσα το αναγκαζον· η δε τωι
θελγοντι πλειστωι χρωμενη και οιον καρυκευουσα τας απαγγελιας τηι ποικιλιαι των
παραδειγματων και παριστωσα τωι λογωι εν οις τε ευδοκιμησαν ανθρωποι ευβουλιαι
χρησαμενοι και δικαιοσυνηι και ενθα διημαρτον του προσηκοντος η γνωμης τινος
εναντιας η τυχης ηγησαμενης, λανθανει ταις ψυχαις ηρεμα τας αρετας εισοικιζουσα·
το γαρ προσηνες αυταις και αυθαιρετον μαλλον τι εμφυεται και προσιζανει. 2. Ὅτι η
ποιησις ιερον τι χρημα και θεσπεσιον· ενθουσιωσι γουν εν αυτηι αι ψυχαι, ειποι αν ο
σοφος ο Ἀριστωνος, και λιαν ωδινουσιν επαφροδιτα, οσαι δη ως αληθως
μουσοληπτοι γινονται και τηιδε κατοχοι τηι βακχειαι. 3. Ὅτι φησιν Ἀγαθιας· οιμαι ουκ
επιλειψειν ποτε τον αιωνα ημων τους πολεμους, μενειν δε ες αει και ακμαζειν, εστ'
αν η αυτη φυσις ανθρωπων ηι, επει και ανωθεν ημιν, ως επος ειπειν, συνεισηλθε τωι
βιωι. και ουν μεστη μεν η ποιησις, πληρης δε ξυμπασα ιστορια πολεμων τε και
παραταξεων, και ουκ αν αλλο τι ευροις εν τοισδε κατα το μαλλον αναγεγραμμενον.
αιτιον δε οιμαι τουτων ουχ, οπερ οι πολλοι φασιν, αστερων τε πορειας και το
μεμορμενον και τινας παραλογους αναγκας· ει γαρ τα της πεπρω 11 μενης εν πασι
νικυη, αφαιρεθειη δε των ανθρωπων το προαιρετον και εκουσιον, παραινεσεις μεν
απασας και τεχνας και διδασκαλιας κενα και αχρηστα νομιουμεν, οιχησονται δε
φρουδοι και ακαρποι αι των αριστα βιουντων ελπιδες. ου μεντοι αλλ' ουδε το θειον
αιτιον, ως γε εμε γινωσκειν, φονων τε και συμπλοκων ηγεισθαι προσηκει. το γαρ
αγαθον εκεινο και αλεξικακον φονιον τε και φιλοπολεμον ουτ' αν εγωγε φησαιμι
ουτε ειποντι πιστευσαιμι. ες δε πλεονεξιαν τε και αδικιαν αι των ανθρωπων ψυχαι
αυθαιρετα κατολισθαινουσαι πολεμων και ταραχων απαντα εμφορουσιν, ενθενδε
ολεθροι ξυμβαινουσι πολλοι και γενη ανθρωπων αναρπαστα γιγνεται και μυριαι
αλλαι ωδινονται κηρες. 4. Ὅτι δικαιοσυνη και φιλοτης οις αν εντραφειη, ευδαιμονα
τιθησι πολιτειαν και μονιμον και ηκιστα πολεμιοις αλωσιμον. 5. Ὅτι ενθα αν
μεγαλαι δυναμεις ισορροποι τε και αμφηριστοι αναφανειεν, αναγκη φρονηματα
φυεσθαι σκληρα και ογκωδη, φιλοτιμιαι τε, ωσπερ εικος, ωδινονται και
φιλοπρωτειαι και αλλα αττα μυρια ταραχων τε και στασεων γονιμωτατα παθη. εις
δε Φραγγους, ει και ες πλειστας οσας αρχας τυχοιεν διηιρημενοι, ουδεν ο τι τοιονδε
ξυμφερεται. 6. Ὅτι οι Ἀλμανοι δενδρα τινα ιλασκονται και ρειθρα ποταμων και
λοφους και φαραγγας. οι ελεεισθαι μαλλον η χαλεπαινεσθαι δικαιοι αν ειεν και
πλειστης μεταλαμβανειν συγγνωμης απαντες οσοι δη του αληθους αμαρτανουσιν.
ου γαρ δηπου εκοντες ειναι αλωνται και ολισθαινουσιν, αλλα του αγαθου εφιεμενοι,
επειτα σφαλεντες τηι κρισει το λοιπον εχονται των δοκηθεντων απριξ, οποια αττα
και τυχοιεν οντα. την γε μην των θυσιων ωμοτητα και κακοδαι 12 μονιαν ουκ οιδα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ει οιον τε λογωι ακεσασθαι, ειτε αλσεσιν επιτελοιντο ωσπερ αμελει παρα βαρβαροις
ειτε τοις παλαι νενομισμενοις θεοις, οποια αι των Ἑλληνων θελουσιν αγιστειαι. εγω
μεν γαρ ηγουμαι μηδεν τι ειναι το ηδομενον βωμοις αιματι μιαινομενοις και ζωων
ολεθρωι βιαιοτατωι· ει δε γε αρα και οτιουν τα τοιαδε προσιεσθαι πεφυκεν, αγαθον
μεν ουκ αν ειη ουδε ημερον, αγριον δε τι ισως και μανιωδες, οποιον τον ∆ειμον
αναπλαττουσι ματην οι ποιηται και τον Φοβον, Ἐνυω τε τινα και Ἄτην και Ἔριν, ως
αν αυτοι φαιεν, την αμαιμακετον· προστιθει δε τουτοις, ει βουλει, και τον παρα
Περσαις καλουμενον Ἀριμανην και των αλλων χθονιων φασματων οποσα κακουργα
και μιαιφονα. ταυτα μεν ουν ει και ισως αν τωι και δοκοιεν ου μαλα τηι επαγγελιαι
προσηκειν, ειναι δε περιττα και αλλοτρια των εφ' α ιεναι ημιν διεσπουδασται, αλλ'
εμοιγε και λιαν αρεσκει απαντα ες μεσον αγειν τα εγνωσμενα, και τα μεν χρηστα
των πραγματων εν επαινωι ποιεισθαι, των δε ουχι τοιωνδε κατηγορειν αναφανδον
και το ασυμφορον διελεγχειν. ει γαρ μη τουτο εχοιεν αι ιστοριαι, ως ταυτηι τε και
μαλλον χρησιμοι τε ειναι και βιωφελεσταται, μονη δε αφηγησις ειεν των
γεγενημενων απλη τε και ανεξεταστος, κινδυνευσοιεν ισως αν παρ' ενιοις, ει μη
λιαν δεινον ειπειν, ου πολλωι ειναι αμεινους των εν τηι γυναικωνιτιδι παρα την
ταλασιαν ᾀδομενων μυθολογηματων. 7. Ὅτι ο Ναρσης ο στρατηγος ομηρους εχων
των Λουκανων τουτους ανευ λυτρων απελυσε. θαυμαζοντων δε εκεινων και οτου
δη ενεκα δρασειεν αμφιγνοουντων, "ου συνηθες εμοιγε" εφη "βωμολοχιαις τε και
γλισχραις ελπισιν εγκαλλωπιζεσθαι. οιμαι γαρ και τουτων ανευ, ει μη ως ταχιστα
εκοντες ειναι προσχωρησοιτε, αλλα ταυτα γε υμας παραστησονται." και αμα λεγων
υπεδεικνυ τα ξιφη. 8. Ὅτι ο Ναρσης καιπερ τομιας ων μεγαλουργος ην. ουτως 13 αρα
οτωι αν εν τηι ψυχηι φρονημα ελευθεριον τε και γενναιον ενηι, τουτωι ουν ουδε τι
κωλυμα γιγνεται μη ουχι ειναι αριστωι. 9. Ὅτι το Ἀλμανικον απαν ετερα τοις
Φραγγοις εφρονουν και τους νεως αφειδως απηγλαιζον. πολλας μεν γαρ καλπεις
ιερας, πολλα δε περιρραντηρια παγχρυσα, συχνα δε κυπελλα και κανα και οσα ταις
μυστικαις αγιστειαις ανειται, ταυτα αφαιρουμενοι οικεια κτηματα εποιουντο. τοις δε
ουδε ταδε απεχρη, αλλα τας τε οροφας των ιερων ανακτορων κατεβαλλον και τας
κρηπιδας ανεκινουν· λυθρωι τε τα τεμενη περιερρειτο και τα ληια εμιαινετο,
πολλαχου νεκρων αταφων περιερριμμενων. αλλ' ουκ ες μακραν αυτους τα ενθενδε
μετηλθε μηνιματα. οι μεν γαρ πολεμωι, το δε τι αυτων νοσωι διεφθαρη, και ουδεις
οστις απωνατο της προτερας ελπιδος· αδικια γαρ και θεου αθεραπευσια φευκτα μεν
αει και ασυμφορα, μαλιστα δε εν τωι προσπολεμειν και παραταττεσθαι. πατριδι μεν
γαρ επαρηγειν και νομοις πατριοις και τοις ταυτα λυμαινομενοις ηκιστα εφιεναι,
αλλα παντι σθενει αμυνεσθαι, οσιον τι αν ειη και μαλα γενναιον· οσοι δε κερδους
εκατι και δυσμενειας αλογου μηδεν επικλημα ενδικον εχοντες επειτα φοιτωσιν ανα
την οθνειαν τους μηδεν ηδικηκοτας σινομενοι, ουτοι δε αλαζονες εισι και
ατασθαλοι, ουτε θεμιν ειδοτες ουτε μελον αυτοις ει το θειον νεμεσαι τοις
γιγνομενοις. τοιγαρτοι ποιναι γε αυτοις γεγονασιν ακριβεις και σφισι ες ανηκεστους
συμφορας τα πραγματα τελευτωσιν, ει και επι βραχυ ευημερειν νομισθειεν. οποια
και τοτε τοις βαρβαροις ξυνεβη. 10. Ὅτι κατα την ητταν των Φραγγων και νικην των
Ῥωμαιων φασιν ες κυρβιν τινα λιθινην υπο του γεγραφθαι αμφι τας οχθας του
ποταμου ιδρυμενην ωδε πως εχον ελεγειον· ρειθρα Κασουλινου ποταμου
βεβαρημενα νεκροις δεξατο Τυρσηνης ηιονος κροκαλη, 14 ηνικα Φραγγικα φυλα
κατεκτανεν Αυσονις αιχμη, οποσα δειλαιωι πειθετο βουτιλινωι. ολβιον αυ τοδε
χευμα, και εσσεται αντι τροπαιου αιματι βαρβαρικωι δηρον ερευθομενον. τουτο μεν
ουν το επιγραμμα, ειτε ως αληθως εγκεχαρακται τωι λιθωι ειτε και αλλως ᾀδομενον
ες εμε ικετο, ουδεν, οιμαι, το κωλυον ενθαδε αναγεγραφθαι. ισως γαρ και ες
μαρτυριον ουκ αχαρι αν ειη των εν τηιδε τηι ξυμπλοκηι γεγενημενων. 11. Ὅτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εγκεχαρακται βωμωι τινι ες Τραλλεις ελεγειον σημαινον το του Χαιρημονος ονομα
του ελθοντος προς Καισαρα Αυγουστον οντι εν τωι ωκεανωι και αναδομησαμενου τας
Τραλλεις κλασθεισας πατρας σεισμωι ποτε Κανταβριν ες γαν Χαιρημων επτα, πατριδα
ρυσομενος, Καισαρι δ' ειλιχθεις περι γουνασι ταν μεγαλαυχον ωρθωσε Τραλλιν, ταν
ποτε κεκλιμεναν. ανθ' ων συγγενεες τουτο βρετας, οφρ' επι βωμωι, οια δικα κτισταν,
τανδε φεροιτο χαριν. 12. Ὅτι τοις φιλοσοφοις κατα την πορειαν εκ Περσιδος ανιουσι
κατ' οναρ θαψασι το νεοθανες σωμα γερων τις επιφανεις ειπε τοδε το επος· μη
θαψηις τον αθαπτον, εα κυσι κυρμα γενεσθαι. γη παντων μητηρ μητροφθορον ου
δεχετ' ανδρα. 13. Ὅτι ο Χοσροης των φιλοσοφων ες πειραν ελθων ομως τον
Ουρανιον πλεον αγαμενος ην και εποθει. αιτιον δε τουτου οπερ, οιμαι, φυσει τωι
γενει προσεστι τωι ανθρωπειωι· πεφυκαμεν γαρ απαντες τα μεν καθ' αυτους και
παραπλησια φιλα ηγεισθαι και καλλιστα, αλεεινειν δε και εκτρεπεσθαι το
υπερβαλλον. 14. Ὅτι ο Ουρανιος τωι πολλακις υμνειν τον βαρβαρον και δι' 15
επαινου ποιεισθαι, αυτος δηπου κατα το μαλλον επεισε τους πολλους ως ........ 15.
........τατων, ειτα ουκ εθελησεις αποπαυσαι πονου τε και δυσμενειας αμφω τω
βασιλεε, αλλα μεθηκας αυτους ουτω δη επι πλειστον την αλληλων ετι
λυμαινομενους. ει δη ουν νυν γουν εστι σοι βουλομενωι διαλλαγην ποιησασθαι και
ξυνθηκας, αγε οπως αυτος μεν ες Τραπεζουντα την πολιν την Ποντικην αμα τωι
στρατωι μεταβησηι, ενθαδε δε ημεις μενουμεν οι Περσαι· ουτω τε τα της εκεχειριας
σχολαιτερον διαλεξομεθα, πιστοις χρωμενοι αγγελιαφοροις. ει γαρ μη εκων ειναι
απαξεις ενθενδε το στρατευμα, ισθι, ω γενναιε, ως προς αναγκης απελαθησηι.
βεβαιοτατα γαρ εγω την νικην εχω, και περιβεβλημαι ου χαλεπωτερον η τοδε το
κτημα." και αμα λεγων τον δακτυλιον επεδεικνυεν ον επεφερετο. προς ταυτα δε
υπολαβων "αλλ' εμοιγε" ο Μαρτινος "ευκτον μεν η ειρηνη δοκει και τιμιωτατον, και
συλληψομαι σοι προσαγομενωι τε αυτην και καθιστωντι· αμεινον δε, οιμαι, ταυτα
δρασαιεν αν, ει γε συ μεν ως ταχιστα ες Ἰβηριαν μεταχωρησεις, εγω δε ελευσομαι ες
Μουχιρισιν, ουτω τε τα εν ποσι διασκεψομεθα. της δε νικης περι σοι μεν εξεστω
μεγαλαυχειν τωι λογωι και αυθαδιαζεσθαι και των αγοραιων αυτην και αυθαιρετων
ηγεισθαι κτηματων· εγω δε και τουτο φημι τηι του κρειττονος ταλαντευεσθαι γνωμηι,
και ου παρα τους μεγα βρενθυομενους ιεναι, αλλ' εφ' ους αν ο παντων προαγωγος
επινευσοι." ουτω Μαρτινου ανδρειοτατα τε και μαλα οσιως αποκριναμενου και τηι
του βαρβαρου νεμεσησαντος αλαζονειαι, ουδεν δε οτιουν προελθον ειρηναιον,
διεκριθησαν απ' αλληλων. 16. Ὅτι ο Ναχοραγαν πολλωι ξυν φρονηματι κατα των
Ῥωμαιων εχωρει, επικομπαζων αναφανδον και επομνυμενος η μην αυθημερον την
πολιν απασαν εμπρησαι. επελεληστο γαρ, ως 16 εοικεν, υπο αυθαδειας ο εμπληκτος
ως αρα επι πολεμον ειη, πραγμα ουτω αφανες τε και αδηλοτατον και πολλας
επιδεχομενον εφ' εκατερα ροπας και μεταβασεις, μαλιστα τε παντων θειας τινος και
υπερτερας αναγκης απηρτημενον, οσωι και σμικρον εν αυτωι γιγνεται, αλλ' εθνη τε
ανθρωπων μυρια και πολεις συχναι και πολιτεια ξυμπασα ουτω παρασχον
ανακινειται και διαταραττεται, και τας υπερ των ολων ελπιδας σαλευει. 17. Ὅτι
τοσουτοις ανδρασιν εργοπονοις και τα πολεμια ηκιστα μεμελετηκοσιν ες τε
παραταξιν ουπωποτε αφιγμενοις αυτοματου τινος και παραλογου ολεθρου ο
Ναχοραγαν αιτιωτατος γεγονεν, ανοητα παρασκευασαμενος. ουτως αρα η αλαζονεια
ου μονον αυτους σινεται τους κεκτημενους, αλλα γαρ και ους αν εκεινοις υπηρετειν
συμβαιη και πειθεσθαι. 18. Ὅτι παλαι αποκεκριμενω τυγχανετον ωφελια και
παρανομια, ωμοτης τε και δικαιοσυνη διεστηκοτα και αμικτα και ομοσε χωρειν
ουπωποτε πεφυκοτα. 19. Ὅτι το αντιπαλον και αλλοτριον τοις εργοις γνωριζεσθαι
χρη ου τωι πορρω τεταχθαι. 20. Ὅτι ο Ἰουστινος ο στρατηγος κακιστος ων μυριους
μετα ταυτα διηνυσε πονους και μεγιστον ηρατο κλεος αμφι τον Ἴστρον ποταμον, τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

των βαρβαρων επιδρομας ανακοπτων, αλλ' ουδεν ενθενδε η του κρειττονος
εθωπευετο δικη ουδε τουτοις εκεινα εκαλυπτετο. εμενε δε, οιμαι, ηρεμουντα και
εφυλαττετο μονιμα και αναγραπτα μεχρι του καιρου του καθηκοντος. ου γαρ αμα τωι
πλημμελειν και τας τιμωριας αναμετρεισθαι πεφυκαμεν, μετα χρονον δε ως τα
πολλα και ισως ηνικα των προειργασμενων επιλελησμεθα, και ανιωμεθα μεν το
παραυτικα τοις καθ' ημων γιγνομενοις, ως παραλογως και ουκ εν δικηι συμβεβηκοσι,
και καταιτιωμεθα φθονους ανθρωπινους τυχον και δυσμενειας, ως εκ του 17 των ου
προσηκοντα πεπονθοτες· το δε ξυνεχον ημας και διαταττον επισταται το πρεπον
εκαστωι και οφειλομενον, και τροπωι οτωι και βουλεται μετεισι και ανιχνευει τα
πολλωι εμπροσθεν ημαρτημενα. 21. Ὅτι των αγαθων εργων προς αναγκης
απογευομεθα εστ' αν το δεδιεναι παρηι. 22. Ὅτι των αριστων ψυχων αμβλυνεται το
δραστηριον, ηνικα μη επαινοιντο μηδε του πρεποντος απολαυοιεν· ενθενδε τα κοινα
καταδεεστερα γιγνεται ...... 18 εχξερπτα ε μενανδρο 1. ...... λεξεως ευγενει οσον τηι
των πραγματων αφηγησει καρπουσθαι θαρρησας· πως γαρ οιον τε ην εμε ες
τοσουτον αφιχθαι παιδειας ως και ες το συγγραφειν ιεναι; απεριμεριμνος γαρ εσοτι
εμοιγε ο βιος και εκδεδιηιτημενος υπηρχεν. 2. Ὅτι ο προς του κρατουντος
ηδικημενος χαλεπαινει ως τα πολλα τωι κοινωι. 3. Ὅτι ο Σιλζιβουλος ο των Τουρκων
ηγεμων, ηκηκοει γαρ ηδη των Ἀβαρων της φυγης περι και ως τα Τουρκων
διαδηλησαμενοι ᾤχοντο, οια φυσει φρονηματι επεται βαρβαρωι, απαυθαδισαμενος
εφη ως "ουτε ορνεις πεφυκασιν, οπως τηι πτησει ανα τον αιθερα διαφυγοιεν των
Τουρκων τα ξιφη, ουτε μην ιχθυες, ως αν υποβρυχιοι γενομενοι ες τα κατωτατα του
θαλαττιου αφανισθησονται κλυδωνος, αλλ' υπερθε περινοστουσι της γης· και ηνικα
μοι ο κατα των Ἐφθαλιτων διανυσθησεται πολεμος, επιθησομαι και Ἀβαροις και τας
εμας ηκιστα φευξουνται δυναμεις". ταυτα λεγεται επικομπασαντα τον Σιλζιβουλον
εχεσθαι της επ' Ἐφθαλιτας ορμης. 4. Ὅτι ο Κατουλφος κωλυων τον των Ἐφθαλιτων
ηγεμονα της προσω πορειας επεφθεγγετο βαρβαρικον μεν τι και παροιμιωδες, ομως
δε εχομενον πειθους, ενα κυνα εν τοις οικειοις οθνειων δεκα ρωμαλεωτερον ειναι.
5. Ὅτιπερ ουδεν ουτω βεβαιον ως το της νικης αβεβαιον. 19 6. Ὅτι εν τοις μεγιστοις
κινδυνοις πολλακις παραπεσηι γε τηι τολμηι το σωζεσθαι. 7. Ου γαρ εμοιγε ταληθη
σιγητεον, αλλ' ουδε προς χαριν ειποιμι τι των μεγα δυναμενων. οις γαρ ουκ ενεστι
το ευκλεες, τουτοις εγκωμια προσφερων τις παρα την παντων δοξαν καταγελαστον
τιθησι τον επαινουμενον, και την αληθειαν επισκιαζειν βουλομενος καν τοις
ομολογουμενοις ψευδεσθαι δοξει. 8. Ὅτι ολισθηροτατον τι χρημα η νικη και
διαδιδρασκειν οια τε ουσα ραιδιως. ταυτα τοι και Ὅμηρος αυτην φησιν επαμειβεσθαι
τους ανδρας. 9. Ὅτι ψυχη τυραννουμενη προς φοβου των δεοντων κατ' ουδεν
οτιουν προμηθευσεται. 10. Παν γαρ αγαθον τε και κακον τηι ανθρωπινηι
ταλαντευεται γνωμηι και τωι βουλομενωι προσδεχεται την ροπην. 11. Ὅτι φησιν ο
Μενανδρος ο ιστορικος περι Πετρου του πρεσβεως και Χοσροου· οιδε μεν ουν οι
λογοι προηλθον εξ αμφοιν, και ουχ ετερα νοηματα ελεχθη Σουανιας περι, ουδε μην
ανθ' ετερων ετεραις λεξεσιν εχρησαμην, η το χθαμαλωτερον πως εστιν ηι των
λογων, καθ' οσον οιον τε μοι, μετεφρασα ες το Ἀττικωτερον. ου γαρ εμοιγε θυμηρες
τα ειρημενα κυριως και ες εμε ηκοντα, ως οιμαι, ες το ακριβες μεταφερειν ες
ετερολογιαν, και τωι γλαφυρωι των ρηματων ουχι τα οσα ερρεθη, αλλα γαρ την της
ρητορικης επιδεικνυσθαι δυναμιν, μαλιστα και περι σπονδων ουτω μεγιστοιν δυοιν
βασιλεοιν και πολιτειαιν ποιουμενωι μοι την απαγγελιαν. ει δε γε αρα βουλεται τις
τα οσα Περσων βασιλευς και Πετρος τηνικαυτα ακριβολογησαμενω ηστην ειδεναι,
αναλεξασθω ταυτα εκ της αυτου Πετρου συναγωγης· απαντα γαρ αυτωι
αναγεγραπται ες το ακριβες οποσα Χοσροης και πρεσβεις Ῥωμαιων 20 και Περσων
ελεξαν τε και ηκουσαν αυτοις τοις λογοις των φθεγξαμενων ειρημενα, ειτε κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

θωπειαν τινα εξ αμφοιν τοιν μεροιν τυγχανουσι λεγομενα ειτ' ουν
κατασοβαρευομενοι σφων ελεξαν αττα η ειρωνευομενοι η και επιτωθαζοντες η και
αποφλαυριζοντες· και απλως οσα ενην και οπως περι τοσου πραγματος
διαλεγομενους τους αμφοτερας πολιτειας ανδρας ειπειν, ενθενδε αναλεκτεον.
τευχος γαρ μεγιστον εσοτι των τοιωνδε πεπληρωται, οιμαι, ξυν αληθειαι λογων, ει
μη Πετρωι κεκομψευται τι της αυτου χαριν ευκλειας, ως αν τοις μετεπειτα δειχθειη
ως μαλα εμβριθης τε ην και αναλωτος εν τωι ρητορευειν το καταμαλαξαι φρονηματα
βαρβαρικα σκληρα τε και ογκωδη. απαντα δη ουν εν τηι περι τουτων βιβλωι
αναλεγομενος οστισουν ευρησει· ου γαρ εμοιγε υπηρχεν αναγκαιον ουδε αλλως
αρμοδιον εν ξυγγραφηι περιττολογιαι χρησθαι και εφ' ενι κεφαλαιωι εμφιλοχωρειν·
ως, ει γε απαντα ανεγραψαμην τα οσα κατ' εκεινην γε δηπου φερεται την διφθεραν,
απεχρησε μοι αν η των σπονδων ραψωιδια ες μεγιστης ιστοριας υποθεσιν. εγω δε
εκειθεν αρυσαμενος ο, τι χρειωδες εν ολιγωι ελεξα. 12. Ὅτι εν ταις ευπραγιαις των
δυσμενων διπλασιαζεσθαι πεφυκε το εχθος. 13. Ὅτι το ευτυχειν ους ουκ εχρην
υποθεσις γινεται του μη τα δεοντα φρονειν τοις μη λογισμωι βεβηκοτι χρωμενοις τηι
τυχηι. 14. Ὅτι φιλοταραχον χρημα ο δημος και φυσις αυτωι η προπετεια. 15. Ὅτι
χαλεπον αμελουμενον τι χρημα και δυσκαταγωνιστον εμφυλιος πολεμος. 16. Ὅτι
ανδρειας επιδειξις προερχομενη κατα των φυσει δυσμενων και ου κατα των
ομοδιαιτων ενδοξοτερον τιθησι τον επιδεικνυμενον. 17. Ὅτι οι Γοτθοι παντελως υπο
Ῥωμαιων ηττηθησαν. και εγωγε τα τοιαδε αγαμαι ουδαμως· χρονωι γαρ
συμμεταμορφουσθαι πεφυκε τα ανθρωπεια, ευροις τε σχεδον απασαν ιστοριαν των
21 τοιωνδε χαλεπων αναπλεων, γενη τε μεγιστα και πολεις νυν μεν ες αγαν
ευημερησαντα, νυν δε ες το μη ειναι κατολισθησαντα παντελως. ταυτα μεν ουν και
τα τοιαδε η περιφορα νεοχμουσα του χρονου και προ του επεδειξατο, και μεν ουν
επιδειξεται αυθις, και επιδεικνυμενη ου παυσεται, εστ' αν ανθρωποι τε ωσι και
μαχαι. 18. Ὅτι μεχρι τοσουτου δεον πονειν αχρι της εκ των πονων ωφελιας εν
απολαυσει καθεσταναι δυναιτο τις· ο γαρ μη ουτω βιοτευων, ει και πλεον εχει των
αλλων, ηττον εχει των αγαθων. 19. Ὅτι ο ξυν τηι δυναμει των πελας νικησας ουδεν
ηττον ωσπερ νενικηκοσι τοις ησσημενοις παραχωρησει μεγαλαυχειν τωι προς διττην
αυτους αγωνιζεσθαι δυναμιν. 20. Ὅτι κινδυνων ελπις ανευ κινδυνων τιθησι τον
ελπιζοντα τωι προησφαλισθαι των δυσχερων τηι δοκησει τα πραγματα. πολλακις γαρ
και το γ' αληθες εν υπονοιαι γενομενον ασφαλες. 21. Ὅτι και αυθις ο των Ἀβαρων
ηγουμενος ταις πρωην εχρησατο απειλαις. και επειδη κομπαζων και μεγαλορημων
εσοτι υπαρχων οιος τε ουκ εγενετο εκδειματωσαι τους Ῥωμαιους (ουτοι γαρ δη προς
οις ουκ ορρωδια τις αυτοις ενεσκηψε ........), αλλα γαρ και απεφλαυριζον και
περιεφρονουν τον βαρβαρον, ου μην αλλα και κομπωδεστεραις εχρωντο ταις
αντιλογιαις. 22. Ὅτι μεμισηται τυραννις, καν αντιπαλος ειη ο τυραννουμενος. 23.
Ὅτι τηι κακηγοριαι ενεστιν ως τα πολλα επιχαιρεκακωι ουσηι αοκνως περινοστειν τε
και ανευρυνεσθαι. το εαυτης ουν επιτελουσα εφοιτα ψιθυριζουσα κατα τουτου. επει
δε ενεφωλευε τοις ωσι, το ασταθμητον τε και αλλοκοτον τουτου εκτραγωδουσα, οι
ταυτηι οικητορες (φυσει γαρ τοις ουπω παρουσιν ........ 22 υπηκοον) ηχθοντο, και
περιεφερον εν στοματι τον ηγεμονα ατε ανοσιουργον. 24. Ὅτι ο ιστορικος φησι
Μενανδρος περι Ἰσαοζιτου του εν Περσιδι σταυρωθεντος· εγω δε πυθομενος και τον
ανδρα εσοτι αγασθεις εν νωι εβαλομην ως και αξιον τωι του θεου θεραπευτηι τωι
βαρβαρωι εν εξαμετρωι επιγραμμα λεξαι. και δη λελεκται μοι το επιγραμμα ωδε· ην
παρος εν Περσηισιν εγω μαγος Ἰσαοζιτης εις ολοην απατην ελπιδας εκκρεμασας. ευτε
δε πυρσος εδαπτεν εμην πολιν, ηλθον αρηξαι, ηλθε δε και Χριστου πανσθενεος
θεραπων. κεινωι δ' εσβεσθη δυναμις φλογος, αλλα και εμπης νικηθεις νικην ηνυσα
θειοτερην. 25. Ὅτι ο αυτος Ἰσαοζιτης, παραινουντων αυτον εσταυρωμενον οντα ες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τα πατρια μεταθειναι νομιμα και σωζεσθαι, εφη μεταμελεισθαι ουχ οτι ες τουτο
εγνω σωτηριας ελθειν, αλλ' οτι εγνω οψε. ταυτα ελεγε γλιχομενος κατα το
απαραιτητον τε και καρτερον των ουρανιων εκ των παλαιων στεφανων τα ακηρατα
αναδεισθαι νικητηρια, και ηξιου το βραχυ και ανονητον του βιου εκοντι αποτιθεσθαι
επι ρητωι μισθωι τινι του διαβιωναι ες αει. 26. Ὅτι η ες τα μεγιστα των εγχειρηματων
ορμη πλεον πεφυκε το αναχαιτιζον του παρορμωντος εχειν, αλλως τε και ην πληθυς
ωσιν οι ες προυπτον κινδυνον εθελοντες αφιεναι. 23 27. Ὅτι περι Προκοπιου του
ιστορικου και δικηγορου φησιν ο Μενανδρος· ου γαρ εμοιγε δυνατον ουδε γε αλλως
πεφυκε θυμηρες τοσαυτηι λογων ακτινι την εαυτου θρυαλλιδα αντανασχειν. αρκεσει
δε μοι εν μικροις εγκαλινδεισθαι τοις εμαυτου και τωι Ἀσκραιωι επεσθαι ποιητηι
ηλιθιον τινα και παραφρονα ειναι φασκοντι τον ες τους κρεισσονας αμιλλωμενον.
28. Ὅτι μετα την των Ῥωμαιων ητταν λεγεται ως τηνικαυτα αγγελιαις εχρησατο ο
των Ἀβαρων στρατιαρχης ως Τιβεριον· και ο σταλεις αγγελιαφορος ελεξεν "τι δη
την ολιγοχειριαν νοσουντες προς Ἀβαρους φημι και Σκυθας πολεμον εξενεγκειν
ετολμησατε. η ουχ υμιν γραμματα τε και διφθεραι εισιν, οθεν αναλεγομενοι
γνωσεσθε ως ακαταγωνιστα τε και αμαχωτατα τα φυλα τα Σκυθικα;" Τιβεριον δε
φαναι αμοιβαιωι ... 29. ......... ειναι επιτηδειον. 30. Ὅτι ορθοτατα διανοια
προσφερομενη προς τον πελας και μη εκτραπεισα του πρεποντος ουκ
αγνωμονηθησεται τωι αδηλωι της ψυχης ανταλλαγματι. 31. Ὅτι ελπιδι του νικαν του
πλειονος ορεγομενος, της αδηλου ροπης αναλογισαμενος το σφαλερον, εξει την
αυτου δοκησιν αβουλιας υποθεσιν. 32. Ὅτι οι ανθρωποι ου καθ' αυτους αδικουνται
μονον, αλλα συναδικουνται και φιλων, ως εικος, υφ' ετερων πασχοντων κακως. 33.
Ὅτι ουχ οστις αντεπιβουλευει του δικαιου κατοπιν οφθησεται, αλλ' ος επιβουλευει
των χαλεπων υποθεσις γινεται. 34. Ὅτι αφιλοπρωτεια μονη και φθονου καταλυσις
τα καιριωτατα συνισται. 24 35. Ὅτι το ευδαιμον ουκ εξ αυτοματου τινος επιρρει, αλλ'
οτι της αληθους ευτυχιας οι πονοι γονεις· οθεν και ηδυτερα τις η εκ των πονων
απολαυσις. 36. Ὅτι, ως εοικε, πριν η Μαυρικιον ηγεμονευσαι του στρατου, τα κατα
των δασμοφορουντων αδικηματα εσφηλε Ῥωμαιους. ταυτηι τοι και κατα τινα
θεηλατον οργην τα δοκηθεντα ουκ ετελεσθη, αλλα γαρ και επεσκηψεν ες
τουναντιον. φιλει γαρ πως το θειον τοις αδικα πεπραχοσιν ουτι οιομενοις τας ποινας
επιφερειν, ως αν τωι παραλογωι των αποβαντων σωφρονιζοιντο πλεον. 37.
Συνεστηκοτος γαρ ετι του των πολεμιων στρατου και το πληθος της Ῥωμαιων
στρατιας δεδιοτος, καιροφυλακουντος δε ει πηι διασπασθειεν και δωσοιεν αυτοι της
καθ' εαυτων εφοδου καιρον ασυμφορον, εδοξε δε τισι τους αμα παντας απροσμαχους
νομιζομενους, τουτους κατα την πολεμιαν διαιρεθεντας ευεπιχειρητους ποιησαι. 38.
Ὅτι ειπων περι των οκτακοσιων λευκων ιππων υπο Ἀζαρεφθου αλοντων και ες
θριαμβον αχθεντων φησιν ο ιστορικος Μενανδρος· ταυτα μοι η αβουλια και η
καταφρονησις ηλικα εργαζονται κακα παραστησαι βουλομενωι λελεκται, και ως ο
θεος, ηνικα αν ου ξυνεπιλαμβανηται, και τα δοκουντα ευ βεβουλευσθαι περιαγεται
ες τουναντιον, και ως αγαν χαλεπον και πολιτειαν διαφθειραι δυναμενον το των
υπηκοων ανηκοον. Μαυρικιος μεν γαρ ο των Ῥωμαιων στρατηγος ευ βεβουλευσθαι
εδοκει, και καθ' οσον οιον τε ην ανθρωπωι προεγνω τας αδηλους των πραξεων
αποβασεις, τηι δε των αλλων στρατηγων ακοσμιαι τωι μη φυλαξαι τα προς αυτου
ειρημενα τε και παρεγγυηθεντα ες εσχατον κινδυνου τα Ῥωμαιων ηλασε πραγματα.
και ουχ η σταλεισα μεν προς του ηγεμονος κατα τε το ∆ουβιον και Ἰβηριαν ταυτα
εδυστυχησε στρατια μονον, αυτος δε ο Μαυρικιος απαθης κακων εμεινεν, αλλα
κακεινος ες τελευταιας διωλισθησεν ελπιδας, ομως διεσωθη μολις. 25 39. Ὅτι η των
προσδοκηθεντων αναβολη τον προσδοκησαντα ραθυμοτερον διατιθησιν. 40. Ὅτι
φημη αει χειρουται τα πραγματα, και τα δοκουντα πως αδηλα καθεσταναι προτιθησι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ταις ακοαις, ωσπερ επ' αγορας εν φανερωι τωι βουλομενωι πριασθαι ωνια. 41. Ὅτι
ηλλαξατο του πονειν βιον τινα ανειμενον προηιρημενος του ενδοξοτερου το αδοξον.
42. Ὅτι ουκ εν ρωμηι σωματος, αλλ' εν ανδριαι ψυχης η του πολεμου ροπη
κινδυνευεται. 43. Ὅτι ουδεν ουτω ραστωνης τε και τρυφης και αναπαυλας ως
κινδυνοι και πονοι καθεστηκασιν αιτιοι. πονος μεν γαρ των προκτηθεντων
απολαυσις ωσπερ ταμιειον τι της ευκλειας καθεστηκε, τρυφη δε ανευ του
προπαιδευεσθαι πονοις του κακιστα ζην ηγεμων· εστι δε και αυτου του ζην μετα της
αδοξιας απαλλαγη. 44. Ὅτι ο Ταγχοσδρω εβληθη υπο τινος ολεθριαν τινα πληγην.
και εμοιγε ουκ απο τροπου φαινεται το τοιονδε γενεσθαι· εργατις γαρ των τοιουτων
η τυχη. πολλοι γαρ πολλακις των λιαν ευδοκιμων υπο αδοκιμων εσφαλησαν, και
φυσει τινι τα παραδοξα τωι ανθρωπειωι συμπεριφερεται γενει. 45. Ὅτι ο Μαυρικιος
ηττηθεις υπο Περσων μεγιστηι κατειχετο ανιαι· οις γαρ παρ' ελπιδα τι αποβαινει, εν
μεν τωι καιρωι της πραξεως ανθελκονται τηι του περιεσεσθαι αναγκηι, παραπτασης δε
της ακμης του εργου εν ησυχιαι γενομενοι το λοιπον αθυ 26 μοτατα διατελουσιν·
αναλογιζομενοι τε τα ξυμπεσοντα υπολοφυρονται τας ξυμφορας και τηι ζωηι
απεχθανονται. και Μαυρικιος ουν, επειδη αυτωι ες τουναντιον ηπερ ηλπισεν
ετελευτησεν ο πολεμος και τα προσδοκηθεντα απεβη τηναλλως, τοτε εκδους το ολον
ταις ψυχικαις αλγηδοσι και ταις δυσθυμιαις εαυτον τηι συνεχει των χαλεπων υπαντηι
απορος υπηρχε. 46. Ὅτι ..............α ως αυτον Καλλιστρατος και Ζαχαριας και
επαγωγοις χρησαμενοι ρημασιν επειρωντο απαγειν τον ανδρα της λυπης εω̣...σαν τ̣ε̣
κα̣ι̣ α̣υ̣τ̣ο̣κρατορα ...ασθαι αυτον. 47. Ὅτι ο Θεογνις ευρηκως Ῥωμαιους ατρεμα
διαγοντας τωι τους αρτιμαθεις τα πλειστα ...... 27 εχξερπτα εχ τηεοπηψλαξτο 1. .....
χαρις, ατε νησος, απειριτος εστεφανωται. τελος του διαλογου. 2. ∆ει μη μονον τοις
εκ φυσεως αλλα και οικειοις ευρημασι κατακοσμεισθαι τον ανθρωπον. ενεστι γαρ
λογος αυτωι, χρημα τι θειον και αξιαγαστον. τουτωι και θεον αιδεισθαι και σεβειν
μεμαθηκεν και τα της οικειας ενοπτριζεσθαι φυσεως και της εαυτου διαπλασεως την
συνταξιν ουκ ηγνοησε. τοιγαρτοι λογωι και προς εαυτους συννευουσιν ανθρωποι εκ
της εξω περιωπης επ' αυτον τον νουν εισκυκλησαντες, τα τε περι της σφων αυτων
δημιουργιας ανελιττουσιν οργια. πολλα μεν ουν ουτος αγαθα τοις ανθρωποις
δεδωρηται και συνεριθος εστι της φυσεως αριστος. α γαρ εκεινη διελειπε λογος
τετελεσιουργηκε βελτιστα, α μεν ες θεαν εγκαλλωπισας, α δε ες γευσιν ηδυνας, ενια
προς αφην τονωσας η μαλακισας, αλλα προς ακοην μουσουργησας, τηι της
απηχησεως ιυγγι κατακηλων την ψυχην και προς το ακουσμα μεθελκομενος. η ουχι
και τεχνων ουτος σοφιστης πιθανωτατος; εξ εριου μεν ευητριον ιστουργησας
χιτωνιον, εκ δε ξυλων γεωργοις μεν τεκταινομενος εχετλην, πλωτηρσι τε κωπην,
τωι τε στρατιωτηι πελτην και γερρον κινδυνων πολεμικων αμυντηρια.
αξιολογωτατον τε παντων, το της ιστοριας διεθετο πολυπειροτατον ακοηι μεν
ηδυσμα, τηι δε ψυχηι παιδευτηριον· ουδεν γαρ ταις φιλοπευθεσι ψυχαις ενεστιν
ιστοριας επαγωγοτερον. ικανον δε τωι τεκμηρι 28 ωσαι Ὁμηρικης τι δελτου διηγημα.
επι την Ἀλκινοου του βασιλεως αυλην ο του Λαερτου παις εναγχος εκ του θαλαττιου
κλυδωνος επι την ηπειρον εκβρασθεις εξενιζετο, και πολλη αμφι τον Ὀδυσσεα
φιλοφροσυνη περιεκεχυτο. προχειρον γαρ ην γυμνωι και τετρυχωμενωι το σωμα
συμφοραι ναυαγιας εσθητα λαμπραν εμπορπησασθαι, υπην δ' αυτωι και κοινον της
βασιλειου τραπεζης αξιωμα. και ουν τωι επηλυδι παρειχετο και γλωττης ελευθερια
και διηγηματων εκθεσεως αδεια. τους δε Φαιακας ουτω τα της ιστοριας ενευφραινεν
ως χαιρειν ειποντας τωι ποτωι θεατρον ειναι δοκειν το συμποσιον και διανισταν τα
ωτα και κεχηνεναι θεωμενους τον ανδρα και τωι μηκει μηδαμως της διηγησεως
αποκναιεσθαι. καιτοι τα πολλα των αφηγηματων κατηφεις ειχε τας οψεις· μεγιστων
γαρ κινδυνων περιερρει τηι συνουσιαι. λιχνον γαρ [και] ακοη και ακορεστον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εστιωμενη λογον παραδοξον. ενθεν αρα και τους ποιητας επι παιδειαι πρωτους
ενευδοκιμησαντας εστι θεασασθαι· παραλαβοντες γαρ ουτοι τας των ανθρωπων
ψυχας φιλοΐστορας και προς μαθησιν οργωσας αει και ξενων διψωσας διηγηματων,
τεχνουργουσιν αυταις μυθολογημα, και περιβαλλουσι φρασιν τωι πλασματι, ρυθμωι
δε το ψευδος στιβιζουσι, και μετροις οια κεστοις θελκτηριοις τισι το τερατευμα
καλλωπιζουσι. και τοσαυτην ειχεν η ψυχαγωγια την δυναμιν, ως και θεολογους
ειναι νομιζεσθαι, και παρ' εκεινους φοιταν τους θεους, και ταις εκεινων γλωτταις
παραγυμνουν τοις ανθρωποις τα οικοι, και ει τι ποτε τωι σφων αυτων βιωι συνετυχεν
ανδραγαθημα η δυστυχημα. ουκουν ευρησειε τις κοινην απαντων ανθρωπων την
ιστοριαν διδασκαλον, εισηγουμενην οις τε εγχειρητεον και α παροπτεον ως μη
συνοισοντα. εμφρονεστατους τε τους στρατηγους δι' εκεινης εστιν ιδειν· ταττειν γαρ
δυναμεις επισταται, οπως τε λογοις σοφιζεσθαι δει το πολεμιον. και ταις μεν των
αλλων συμφοραις προμηθεστερους σφας αυτους απεργαζεται, τοις προσφαλεισιν
ετεροις εκεινους ιθυνουσα· ταις δ' αυ παλιν ευπραγιαις ευδαιμονεστερους απεδειξε
μικραις αφορμαις μεγαλας αρετων κορυφας επαυξανουσα. και τωι μεν πρεσβυτηι
χειραγωγος τις εστι και βακτηρια, τωι δε νεωι παιδαγωγος καλλιστος και
συνετωτατος, τηι πολυπειριαι πολιουσα πως το νεωτερον και προφθανουσα του
χρονου τα κατ' ολιγον μαθηματα. προς ην επιδραμουμαι καυτος, ει και μειζον η κατ'
εμε το εγχειρημα δια το της λεξεως αγεννες 29 των τε νοηματων το αδρανεστατον
της τε του λογου συνθηκης το ακαλλες το τε της οικονομιας ατεχνοτατον. ει δε τωι
ευχαρι τι των εκτεθησομενων φανειη, τυχηι τινι προσαπτετω· μη γαρ επιστημη το
αιτιον. 3. Ὅτι οις αφθονια της εξουσιας, τουτοις εικος και τα σφαλματα παρεπεσθαι
πλειονα. 4. Ὅτι ου το μονον διατηρησαι κρατος εμπιστευθεν εστιν αγων, αλλα και το
δεοντως ετεροις παραπεμψαι τον κληρον. 5. Ὅτι ανουθετητον εξουσια και παιδειας
ουκ ανεχομενον. 6. Ὅτι φιλει η συμφορα και τωι θεατηι μεταδιδοναι του παθους. 7.
Ὅτι ειωθε δεινοπαθειν το υπηκοον επι ταις αωροις μεταστασεσι των επιβεβηκοτων
δυναμεως, ειγε πιθανως και δημοτικωτερον της ηγεμονιας απαρξαιντο. 8. Ὅτι ουχ
ουτω τοις ανθρωποις των παρωιχημενων εστιν αναμνησις ως η περι τα παροντα μετα
σπουδης επιμελεια. 9. Περι ων ου μοι σχολη επεξεργαστικωτερον τοις μακροις
Μενανδρου λογοις επεξελθειν, αυθις δ' αριζηλως ειρημενα μυθολογευειν και
ποιητικοις επιτριβεσθαι μωμοις. 10. Ὅτι αφυλακτον ειρηνη και προμηθειας ουκ
ανεχομενον. 11. Καδμειαν τε το του λογου, αποφερεσθαι νικην. επι των βλαβερως
νικησαντων. 12. Ὅτι πρεπει τους ηγεμονας σωφρονεστερους των υπηκοων και ειναι
και ονομαζεσθαι, ινα οσον τωι κρατει υπερεχωσιν, τοσουτον και τηι αρετηι
διενεγκωσιν. 13. Ὅτι επι τοις κατωρθωμενοις το μεγα φρονειν ισως επαινετον· το δε
επι κακιαι βρενθυεσθαι εν υβρεως μοιραι ουκ εν ευκλειαι προσηκει χαρακτηριζεσθαι.
30 14. Ὅτι βασιλικον η της ειρηνης αρεσκεια, ως και τυραννων ιδιον το φιλονεικον.
πολλακις γαρ τον θανατον ιστορησαμεν. ζωγραφος γαρ του θανατου ο πολεμος. 15.
Ὅτι οις της αμαρτιας η εναρξις, τουτοις και της επανορθωσεως ο μεταμελος εστιν
ιδιος. 16. Ὅτι ο πολεμος ουκ επιδηλα τα κινηματα κεκτηται, ατε φιλοποικιλος ων
και πολυμορφος· φυσις γαρ αυτωι ταις μεταβολαις εμβατευειν μιαν πιστιν το απιστον
εχοντι. το δ' εκ τυχης εντευθεν απαισιον της εκ της επιτευξεως ευπραγιας ες το
απειροπλασιον υπερβεβηκεν. 17. Ὅτι τριτην και τεταρτην ημεραν εν τωι βουνωι ην
αποσιτος ο Καρδαριγαν· εν τηλικουτωι γαρ δεει διεθετο τον του Περσικου
στρατιαρχον ο αδοκητος κινδυνος. φοβεραι γαρ αι μεταβολαι παρα τας ελπιδας
συρρευσασαι· μετα γαρ των πραγματων και τας γνωμας αμειβουσιν. 18. Ὅτι ο
Στεφανος μεγιστου εγκληματος ην υπευθυνος· ο δε ηγεμονικωτατηι απολογιαι τας
μεμψεις διεκρουσατο φησας "οιδα και μετρα νικης τιμαν και την ακρωρειαν δεδιεναι
της τυχης· μισοπονηρον γαρ εχει την πλαστιγγα και φερειν ουκ οιδεν ευπραγιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

βρενθυομενην περα του δεοντος." 19. Ὅτι αυτοματιζουσι δυω αδελφοι το γενος,
αδελφοι την προαιρεσιν. επει δ' ηυτομολησαν και της του στρατηγου μεθ' 31 ιλαριας
θεας ηξιωντο, τα της ευνοιας λοιπον ην αυτοις περισπουδαστα. τοινυν επει εν τοις
πολλοις της πραξεως ο λογος εστι πρεσβυτερος, ευγνωμοσι πρωτον τισιν ομιλημασι
τον στρατηγον ωσπερ υπεσαινον, και ταυτα δη εκεινα τα της ευνοιας ρηματα ην· "ει
βουλοιο, στρατηγε, Ῥωμαιους την Ἀρζανηνην επικτησασθαι, χωρους τινας ημεις
υποδειξομεν ουχ ηκιστα ασυλους δια το ερμα του οχυρωματος. δειμασθαι φρουρια ο
της ευβουλιας εγκελευεται τροπος." 20. Και κομπος ην τις αληθειας χηρευων, των
μη ουτως εχοντων πραγματων συσκιασμα, ωσπερ επι σκηνης φενακηι τινι συντεθεν
τερατουργημα. 21. Ουκ εσιδηροφορουν δε τηι αμαθιαι του μελλοντος. ου κρανος την
κεφαλην διεφυλαττεν, ου θωραξ το περιστερνιον, σιδηρωι αντιμαχος σιδηρος, ερκος
σωματων συμβαδιζοντων περιφρουρουμενωι και συνεπομενον. εξεθηλυνε γαρ
αυτους το ευδοκιμον· ου γαρ νικη επισταται επι της αυτης στερροτητος
διαφυλαττειν τον αριστευοντα. 22. Ὅτι αξιοπιστια αυτοδυνατον τι χρημα, και την
ισχυν ουκ επικτητον εχει, αλλ' οια πηδαλιον το βουλημα κεκτηται, οποι και θελει
τους ακουοντας οιακιζουσα. 23. Παρ' εμοι γαρ επιπλαστος επαινος αληθους
ατιμωτερος ψογου, επει μηδε δουλευει τοις εγκωμιοις τα πραγματα. 24. Ὅτι απορειν
ευπραγιας αναγκη τον μη μεταβαλλεσθαι τας δυσχερειας ελπισαντα. 25. Του γαρ
ηλιου τα νωτα τηι σκυθρωπωι νυκτι παραδειξαντος, και της περικαλλους και
φωσφορου λαμπαδος το φαιδρον περιστειλαμενης και παραχωρουσης κρατει
νυκτερινωι ...... 26. Ὅτι οι Ἄβαροι τον Καστον απεδοντο χρηματισθεντες λιαν 32
δαψιλως, ως εκ των καθ' ημας πρεσβυτερων εστι λαβειν, και το πιστευειν αζημιον.
27. Ὅτι φιλυποστροφον η τυχη και απιστον, νικη δ' επαμειβεται ανδρας, ινα και τι
της Ὁμηρου δελτου επισπειρω τοις αφηγημασιν. 28. Ὅτι τον Φιλιππικον τα πληθη
απεδοκιμαζον και αποστρατηγος ην· ου προσιετο γαρ κηδεμονα τον προ μικρου περι
το Ἀρζαμων ανδραγαθησαντα. ευμεταγωγον γαρ το πληθος και δυσαρεστον πεφυκε,
και φιλον αυτωι το της μεταβολης αεικινητον. 29. Φερε δη, φερε τα περι Σουανιαν
τοις Ῥωμαιοις πραχθεντα τοις της ιστοριας λειμωσιν επιφυτευσωμεν· και ζωγραφοι
γαρ τα μεγαλα και περιφανη των μελων εγχαραξαντες ου προτερον του
φιλοτεχνηματος αποπαυονται, πριν αν και τα σμικροτατα μελη του συμπαντος τοις
πιναξιν εγχαραξωσι. 30. Του παντα δε χρονου καινιζοντος τε και παραχαραττοντος
και διαμορφουντος και αλλοτε αλλως πλαττοντος και μετατρεποντος τηι περιστροφηι
της αεικινητου δινησεως, και τωι αξονι της περιφορας των πραγματων
τυραννουντος το παγιον, και αει προς το βεβαιον δυσαρεστουντος τε και
νοσηλευομενου, και οποι στηναι της πλανης ουκ εχοντος, και τηι της παλιρροιας
ανωμαλωι κινησει το ανιδρυτον κεκτημενου, συμβαινει το τηνικαυτα καιρου τηι
Περσων βασιλειαι παραλογα πως παθηματα εκθεσιν τε αφηγηματων κεκτημενα ουκ
ακομψον. 31. Ὅτι οιδε χρηματων ολκη οικονομουμενη μετα φρονησεως και τοις
προσφαλεισι την προς το κρειττον αναζευξιν πραγματευεσθαι. 32. Ὅτι οι Ῥωμαιοι
πυθομενοι αυτουργησειν τον πολεμον βασιλεα Περσων εδεδιεσαν· η γαρ βασιλικη
ενδημια την των προυπαρξαντων κληρωσαμενη Περσαις επιτευξιν πολλην της
αδρανιας ροπην τοις Ῥωμαιοις παρειχετο. 33 33. Ὅτι ες αει το δυσμενες εστι
φιλαιτιον, και μικραις τισιν αφορμαις μεγαλας οιδε κορυφας εγκληματων
τεκταινεσθαι. 34. Ὅτι οιδε παραδοξον ακουσμα θολον ταις ψυχαις εξεργασασθαι και
τηι αθροαι ενδημιαι ταις ακοαις ενιεμενον απασαν ανατροπην λογισμων
εμπορευεσθαι. 35. Μητε τοσουτον εννοηθηναι δυναμενος, ως ου πεφυκεν εν
συμβουλων μοιραι γνωριζεσθαι τους μη τα περι αυτων διαθεμενους επιδεξιως τοις
πραγμασιν. 36. Ὅτι ουκ αλαζονειας τρυφην, αλλ' ανεπονειδιστον οικονομιας
υπεροχην η της βασιλειας αναγορευσις επαγγελλεται. 37. Ὁ δε λιαν κενταυρικως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ελοιδορειτο τοις διακονουμενοις αυτωι· ωβελιζε γαρ εικοτως οικτιρμον επονειδιστον
αποπομπουμενος υβριν υποκρινομενην ευσεβειαν. τουτο τοι και αποτερματιζει τωι
Ὁρμισδαι τον θανατον. 38. Ὅτι ωσπερ λογισμων ουκ εσονται φροντιδες αποκοιτοι,
ουτως ουδ' αι μεγισται των περι τον κοσμον ηγεμονιαι ορφαναι που εσονται του
κυβερνησοντος. 39. Ὅτι ου πεφυκε γαρ συμφυεσθαι τοις ασυμφωνοις ποτε το
ομολογον. 40. Ἢ ουχι το κακον τοις πολλοις εστι περιζηλον, και προς τας των
χειρονων εφεσεις η των ανθρωπων καθεστηκε φυσις δυσαναγωγον προς το κρειττον
ορμην κεκτημενη; 41. Ου πεφυκε κακιας υποθεσις φιλιας διασωζειν υποσχεσιν.
αφιλοσοφος εναρξις και το περας εξει παντως ασυμφορον· τοις σπερμασι γαρ η
βλαστησις ουκ εναντιαν εχει την προοδον. δωροις αγκιστρευειν το μη δικαιον ισως ο
Βαραμ εγχειρησειεν· αλλα κακων αδωρα δωρα κουκ ονησιμα ηκουσα του λεγοντος
των παρ' υμιν επι κομψειαι σοφων. ουκ οιδε παροινιας μισθος καρπιζεσθαι την
απολαυσιν, ουκ οιδε κερδος αδικιας φυομενον αυλαξιν αμεταμελητον εχειν
γεωργημα. πριν γαρ ηδυναι, λυπει, και πριν 34 περιθελξαι, προς ανιαν εκκλινει·
εξεχωρησε γαρ των εραστων προσαφαιρουμενον και α μη κακως τις εκτησατο. 42.
Ὅτι καλλιστον το μετρωι φιλοσοφειν την υποσχεσιν, η μεγαλαις επαγγελιαις την
ακοην εκλιπαναντας τωι ατελεσιουργητωι του συμπερασματος αθανατον την
διαβολην επιφερεσθαι, μεγαλας κακων αφορμας τηι της ειρηνης ες υστερον ευεξιαι
κακως θησαυρισαντας. 43. Ὅτι πολλα υπο της αγωνιας τον λογισμον αποδιδρασκειν
φιλει· ουκ οιδε γαρ αναγκη μελετης ανεχεσθαι η φροντιδος επιβολαις πειθαρχειν
αει, διαπορθμευουσης τον νουν τωι ταραχωι της συγκυρησεως. 44. Ὅτι επει ουτω που
τα της διαλαλιας τωι ιερει επεφιλοσοφητο λιαν επαινετως, εκροτει το αθροισμα το
μεγαλονουν της διαλεξεως, και πολυ το δακρυον τηι χαραι κεκραμενον υπο της
κατανυξεως του λογου τηι εκκλησιαι περιεκεχυτο, και φιλοδακρυς ην η πανηγυρις
ουκ εχουσα παθους υποθεσιν· ουτω γαρ ο καιρος παρεκαλει τα δακρυα χηρευων
αλγηδονων και του λυπησοντος. ο μεν ουν ιερευς σφαγιασας τον αρτον τον τε οινον
ιερουργησας τοις θεανδρικοις μυστηριοις το συνεληλυθος τηι μεταληψει ηγιαζεν. και
ουτω που η πολις ημεραις επτα ταις θυμηδιαις καθεωρταζετο. 45. Ὅτι οιδε γλωττης
αλκη και φυσεως αρχειν και κατα της αναγκης νομοθετειν και μετοχετευειν γνωμης
κινηματα αμειβειν τε τυχας και παντα μεταμορφουν και πλαττειν και δημιουργησαι
πειθηνιον. 46. Ὅτι πληθος αβεβαιον ον σταθμων ουδαμως επιβεβηκεν, ταις εκ του
παρηκοντος εκφοραις μεταμορφουμενον εικηι και ως ετυχεν. 47. Ὅτι των κακων
εναρξεων τα αποτελευτηματα χαλεπας τας επιφανειας παρεχεται. 48. Ὅτι τωι οντι
οιδε λογος μη μετροις οικονομουμενος μεγαλας συμφορας τοις χρησαμενοις
παρεχεσθαι. 35 49. Ὅτι ουδεν ωδινει καλον τροπος φιλαργυρος· ακροπολις γαρ των
κακων η φιλαργυρια καθεστηκεν. 50. Ὅτι τον Μαυρικιον ειπειν φασι προς
Γερμανον· "φειδου Γερμανε, μηκυνειν τον λογον· ουδεν ηδυτερον του δια ξιφους
τεθναναι." 51. Ὅτι τωι οντι το πληθος απαιδευτον και προς το χειρον ταις τροπαις
εμμανες, δυσνουθετητον τε και του συνοισοντος λιαν αμυητον. 52. Ὅτι της
αρθριτιδος νοσου ευθενεια καθεστηκε δυστυχης τοις το βασιλειον αστυ κατοικουσι
δια παντος· τας δε αιτιας ου διειμι, ινα μη την ιστοριαν παραμορφωσωμαι. 53. Ὅτι
ουκ οιδε κοινοπραγια κακου την φιλιαν των συμπεφρονηκοτων βεβαιαν
ιδρυσασθαι. οι γαρ συνεργαται της τυραννιδος υπο του Φωκα διεφθαρησαν. τελ(ος)
της ιστοριας Θεοφυλακτου. 36 εχξερπτα ε προξοπιο 1. ....μενη παντα καλυπτει τα του
πολεμου παθη. 2. Ὅτι τοις επταικοσι το μεταμελεισθαι ανονητον, προ δε των δεινων
το μεταμανθανειν ακινδυνον. 3. Ὅτι το εισηγεισθαι τι τοις ες κινδυνον
καθισταμενοις ονησιν μεν τωι παραινεσαντι ουδεμιαν ιδιαι φερει, ες αιτιαν δε ως τα
πολλα περιισταται. οι γαρ ανθρωποι καλως μεν φερομενοι ες την ιδιαν γνωμην η
τυχην αναφερουσι τα πραττομενα, σφαλεντες δε τον παραινεσαντα αιτιωνται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

μονον. ειρησεται δε ομως. αιτιαν γαρ υποστειλασθαι τους περι σωτηριας
βουλευομενους ουχ οσιον. 4. Ὅτι τους ες αγωνας καθισταμενους μηδεν προσδοκαν
δυσκολον ουτε ανθρωπινον ουτε της των πραγματων φυσεως αξιον. 5. Ὅτι αρχην
πασαν της υπουργιας εστερημενην επαναγκες ες ονομα τε και προσωπον ιδιωτου
αποκεκρισθαι. 6. Ὅτι τα ανθρωπεια παντα κατειλημμενων των κεφαλαιων
καταρρειν ουκ ες μακραν ειωθεν. 7. Ὅτι αμαρτημα προρρηθεν την απολογιαν εφ'
εαυτου φερει. 8. Ὅτι τα πολεμια τωι απροσδοκητωι δουλουσθαι πεφυκε. 37 9. Ὅτι
φυσει προσεστι τοις αδικουμενοις η προς τους βιαζομενους εχθρα. 10. Ὅτι φησιν ο
Προκοπιος· εμοι δε τα τε θεια και τα ανθρωπεια εν τωι πονωι τουτωι επηλθε θαυμασαι,
οπως ο μεν θεος, πορρωθεν ορων τα εσομενα, υπογραφει οπη ποτε αυτωι τα
πραγματα δοκει αποβησεσθαι, οι δε ανθρωποι η σφαλλομενοι η τα δεοντα
βουλευομενοι ουκ ισασιν οτι επταισαν τι, αν ουτω τυχοι, η ορθως εδρασαν, ινα
γενηται τηι τυχηι τριβος, φερουσα παντως επι τα προτερον δεδογμενα. ει μη γαρ
Βελισαριος ουτω διωικησατο την παραταξιν, τους μεν αμφι τον Ἰωαννην προτερησαι
κελευσας, τους δε Μασσαγετας εν αριστεραι της στρατιας ιεναι, ουκ αν ποτε
διαφυγειν τους Βανδηλους ισχυσαμεν. 11. Ὅτι η του θεου συμμαχια τοις τα δικαια
προτεινομενοις προσγινεσθαι πεφυκε και στρατιωτης τωι κρατουντι δυσνους
ανδραγαθιζεσθαι ουκ επισταται. 12. Τις ουκ οιδεν ως εργου παντος μελετη μεν ες
εμπειριαν, αργια δε ες αμαθιαν φερει. 13. Ὅτι εις τον θεον και τα της αβουλιας
αναφερειν δεησει, ος, ηνικα τι ανθρωπωι ξυμβηναι βουλεται φλαυρον, των
λογισμων αψαμενος πρωτον ουκ εαι τα ξυνοισοντα ες βουλην ερχεσθαι. ουτω δη του
καιρου την ακμην ημβλυνεν, ης γε ουκετι αντιλαβεσθαι εδυνατο. 14. Ὅτι τηι
προτεραιαι τωι Γελιμερι γεγονος αριστον τετυχηκεν εν παρασκευηι ειναι. και ταις
βρωσεσιν αυταις ειστιαθημεν η τε του Γελιμερος θεραπεια παρετιθει τε και ωινοχοει
και τα αλλα 38 υπουργει. παρην τε ιδειν ωραιζομενην την τυχην και ποιουμενην
επιδειξιν, ως απαντα τε αυτης ειη και ουδεν ανθρωπωι ιδιον γενοιτο. 15. Ὅτι ελεγον
τι και λογιον παλαιον εν Καρχηδονι προς των παιδιων εν τοις ανω χρονοις ειρησθαι
ως το γαμμα διωξει το βητα, και παλιν αυτο βητα διωξει το γαμμα. και τοτε μεν
παιζουσιν αυτο τοις παιδιοις ειρησθαι και απολελειφθαι εν αινιγματος απορουμενου
μοιραι, νυν δε απασιν αντικρυς φανερον ειναι. προτερον τε γαρ Γιζεριχος Βονιφατιον
εξεδιωξε και τανυν Γελιμερα Βελισαριος. τουτο μεν ουν, ειτε φημη τις ην ειτε
λογιον, ταυτηι εχωρησεν. 16. Ὅτι οι Βανδηλοι λογου παλαιου αναμνησθεντες
εθαυμαζον, εξεπισταμενοι το λοιπον ως ανθρωπωι γε οντι ουδ' αν απιστος τις ελπις
ουδε κτησις βεβαιος γενοιτο. ηνικα Βανδηλοι κατ' αρχας τωι λιμωι πιεζομενοι εξ
ηθων των πατριων ανιστασθαι εμελλον, μοιρα τις αυτων απελειπετο, οις δη οκνησει
εχομενοις Ἀρδιγισκλωι επισπεσθαι ουκ ην. προιοντος δε του χρονου τοις τε μεινασι
τα ες των επιτηδειων την αφθονιαν ευ εχειν εδοκει και Γιζεριχος ξυν τοις αμφ'
αυτον Λιβυην εσχεν. οπερ ακουσαντες οι Γωδιγισκλωι ουκ επισπομενοι εχαιρον, της
χωρας λοιπον ισχυροτατα σφισιν ες το αποζην διαρκουσης. δεισαντες δε μη χρονωι
τινι πολλωι υστερον η αυτοι, οσοι Λιβυην εσχον, η τουτων απογονοι οτωι δη τροπωι
Λιβυης εξελαυνομενοι επανηξουσιν ες τα πατρια ηθη (ου γαρ ποτε Ῥωμαιους αυτην
ες αει περιοψεσθαι υπετοπαζον), πρεσβεις [τε] επεμψαν παρ' αυτους. οι, επει
Γιζεριχωι ες οψιν ηκον, συνηδεσθαι μεν τοις ομογενεσιν ουτω δη 39 ευημερησασιν
εφασκον, φυλασσειν δε περαιτερω την γην ουχ οιοι τε ειναι, ησπερ αυτοι
ωλιγωρηκοτες επι Λιβυης ιδρυσαντο. εδεοντο ουν, ει μη γης της πατρυας
μεταποιουνται, κτηματι αυτους ανονητωι σφισι δωρησασθαι, οπως δη κυριοι της
χωρας ως ασφαλεστατα γεγενημενοι, ην τις κακουργησων επ' αυτην ιοι, ως ηκιστα
απαξιουν υπερ αυτης θνησκειν. Γιζεριχωι μεν ουν και τοις αλλοις ευ τε και τα δικαια
λεγειν εδοξαν, και συνεχωρουν απαντα, οσα οι πρεσβεις αυτων εχρηιζον. γερων δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

τις ανηρ εν αυτοις δοκιμος και δοξαν επι ξυνεσει τινα εχων το τοιουτον επιτρεψειν
ουδαμη εφη. των γαρ ανθρωπειων ουδ' οτιουν επι του ασφαλους ιστασθαι, αλλ'
ειναι αυτοις ες τον παντα αιωνα βεβαιον μεν των οντων ουδεν, των δε ουκ οντων
ουδεν αμηχανον. ταυτα Γιζεριχος ακουσας επηινεσε τε και τους πρεσβεις
αποπεμπεσθαι απρακτους εγνω. τοτε μεν ουν αυτος τε και ο παραινεσας ατε τα
αμηχανα προορωμενοι προς παντων Βανδηλων γελωτα ωφλον. επει δε ταυτα, απερ
ερρεθη, εγενετο, μετεμαθον τε των ανθρωπειων πραγματων οι Βανδηλοι την φυσιν
και σοφου το επος ειναι ανδρος εγνωσαν. 17. Ὅτι οις υπερ των κεφαλαιων ο
κινδυνος, τα αλλα ακριβολογεισθαι αξυμφορον. 18. Ἐνταυθα συχνα ελεου πολλου
αξια Βανδηλοις ξυνεβη. οιμαι γαρ ει και αυτων πολεμιων ανδρι θεατηι γενεσθαι
τετυχηκε, ταχα αν και αυτος Βανδηλους και την ανθρωπειαν φυσιν ωικτισατο. ο τε
γαρ Γελιμερ και ο Τζαζων επειδη αλληλοιν τωι τραχηλωι περιεβαλλεσθην, μεθιεσθαι
το λοιπον ουδαμη ειχον, ουδεν μεντοι ες αλληλους εφθεγγοντο, αλλα τω χειρε
σφιγγοντες εκλαον, και Βανδηλων των ξυν Γελιμερι εκαστος των 40 τινα εκ
Σαρδους ηκοντα περιβαλων κατα ταυτα εποιει. χρονον τε συχνον ωσπερ αλληλοις
εμπεφυκοτες ηδονης της ενθενδε απωναντο, και ουτε οι αμφι Γελιμερα περι τε τωι
Γωδα (επει αυτους η παρουσα τυχη εκπληξασα τα προσθε σφισι σπουδαιοτατα
δοξαντα ειναι τοις ηδη ες αγαν απημελημενοις ξυνετασσεν) ουτε οι εκ Σαρδους
ηκοντες ερωταν τι ηξιουν αμφι τοις εν γε Λιβυηι ξυνενεχθεισιν. ικανως γαρ αυτοις ο
χωρος τεκμηριωσαι τα ξυμπεσοντα εγιγνετο. ου μην ουδε γυναικων η παιδων ιδιων
λογον εποιουντο τινα, εξεπισταμενοι ως, ην τις αυτοις ενταυθα ουκ ειη, δηλον οτι η
ετελευτα η υπο των πολεμιων ταις χερσι γεγονε. 19. Ὅτι των νενικηκοτων ηκιστα
ελασσουσθαι φιλουσιν αι γνωμαι. 20. Ὅτι ηδυς αει τοις ανθρωποις αποληγων τε και
ες καταστροφην βαδιζων ο πονος. 21. Ὅτι ουκ ανθρωπων πληθει ουδε σωματων
μετρωι, αλλα ψυχων αρετηι φιλει ο πολεμος διακρινεσθαι. 22. Ὅτι παντων εν
ανθρωποις ισχυροτατον η επι τοις πρασσομενοις αιδως. αισχυνη γαρ τοις γε νουν
εχουσι το υπο σφων αυτων ηττασθαι και της οικειας αρετης ελασσους οφθηναι. τους
γαρ πολεμιους ευ οιδ' οτι ορρωδια τε και κακων μνημη περιλαβουσαι αναγκασουσι
κακιους γενεσθαι, η μεν τοις φθασασι δεδιττομενη, η δε ανασοβουσα την του
κατορθωσειν ελπιδα. τυχη γαρ ευθυς μοχθηρα οφθεισα δουλοι των αυτηι
περιπεπτωκοτων το φρονημα. 23. Ὅτι το κεκτησθαι μηδεν του των υπαρχοντων
εστερησθαι 41 κουφοτερον *** μη παραδραμοντα τον καιρον επιζητειν
αναγκαζησθε. αναβαλλομενη γαρ η του πολεμου τυχη ουχ ομοιως τοις καθεστωσι
χωρειν πεφυκεν, αλλως τε ην και γνωμηι των αυτον διαφεροντων μηκυνηται. τοις
γαρ την υπαρχουσαν ευημεριαν προιεμενοις το δαιμονιον αει νεμεσαν ειωθεν. 24.
Ὅτι θυμος υπεραγαν εν ταις ψυχαις υπερ των τιμιωτατων φυομενος την τε ουσαν
ισχυν καθαιρειν ειωθε και τοις καθεστωσιν ουκ εαι χρησθαι. 25. Ὅτι της τυχης το
ρευμα ουκ αει καταφερεσθαι πεφυκεν, αλλ' εν ημεραι εκαστηι ως τα πολλα
μεταπιπτειν φιλει. 26. Ὅτι οις υπερ των μεγιστων ο κινδυνος, μεγιστην ειναι και την
ες το πολεμειν προθυμιαν αναγκη. οι μεν γαρ υπερ της ηγεμονιας αγωνιζομενοι
ησσηθεντες, αν ουτω τυχηι, ουκ εν τοις αναγκαιοτατοις εσφαλησαν· οις δε υπερ των
ολων η μαχη, παντως ο βιος προς το του πολεμου ρυθμιζεται περας. 27. Ὅτι φιλια
μεν αιτιας πολλας καλυπτειν πεφυκεν, εχθρα δε ουδε των σμικροτατων αδικηματων
ανεχεται. 28. Ὅτι οι μεν φιλοι τα διαφορα εν τηι διαιτηι, οι δε πολεμιοι εν τηι μαχηι
διακρινειν πεφυκασι. και ημεις Ἰουστινιανωι βασιλει περι τουτων διαιταν
επιτρεψομεν. 29. Ἔνθα δη τοις αμφι Γελιμερι αδελφιδοις τε και ανεψιαδοις και
αλλοις ευ γεγονοσι ξυνεπεσε κακοπαθειαι χρησθαι, ην οπως ποτε ειποι τις, ουκ αν
ομοιως τοις πραγμασι φραζοι. 42 30. Ὅτι αθυμια εκπληξασα ες αβουλιαν τρεπεσθαι
πεφυκεν. 31. Ὅτι φυσει ουδενες των παντων ανθρωπων οικειως αν η εναντιως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αλληλοις εχοιεν, αι δε πραξεις εκαστων η τωι ομοτροπωι ες ξυμμαχιαν συναπτουσαι η
τωι διαλλασσοντι της γνωμης ες το δυσμενες διακρινουσαι φιλους, αν ουτω τυχοι, η
πολεμιους ες αλληλους ποιουσιν. 32. Ὅτι ομιλος ανθρωπων ου νομωι ξυνιοντων,
αλλ' εκ του αδικου ξυνειλεγμενων ανδραγαθιζεσθαι ηκιστα πεφυκεν, ουδαμως της
αρετης τωι παρανομωι ξυνοικιζεσθαι δυναμενης, αλλα και των ουχ οσιων
αφισταμενης. 33. Ὅτι μεταμελος εν δεοντι τοις επταικοσιν επιγινομενος
συγγνωμονας αυτοις τους ηδικημενους ποιειν ειωθεν, υπουργια τε εις καιρον
ελθουσα το των αχαριστων ονομα μεταβαλλειν φιλει. 34. Ὅτι πασα πραξις πεφυκεν
αει τοις ανθρωποις εκ της καταστροφης ονομαζεσθαι· αμαρτημα τε γεγονος απαξ
αποιητον μεν ουδ' αν εν χρονωι τωι παντι γενοιτο, επανορθωθεν δε πραξεσι των αυτο
ειργασμενων αμεινοσιν ευπρεπους τε της σιωπης επιτυγχανει και ες ληθην ως τα
πολλα περιισταται. 35. Ὅτι οι εν αυτοις ευδοκιμουντες οις ημαρτον ευπρεπεστεραν
την απολογιαν ες αει φερονται. 36. Ὅτι πασα των ανθρωπειων πραγματων ροπη ες
του καιρου την ακμην περιισταται· ην δε τις εθελοκακησας προδιδοιη την τυχην,
ουκ αν αυτην αιτιωιτο δικαιως, αυτος εφ' εαυτωι την αιτιαν πεποιημενος. 37. Ὅτι
Σολομων ο στρατηγος Ῥωμαιων δεισας το των βαρ 43 βαρων πληθος των Λευαθων
επεμψε παρ' αυτων τους αρχοντας, μεμφομενος μεν οτι δη ενσπονδοι Ῥωμαιων
οντες ειτα εν οπλοις γενομενοι επ' αυτους ηκουσι, την δε ειρηνην αξιων εν σφισι
κρατυνασθαι, ορκους τε ομεισθαι τους δεινοτατους υπεσχετο, η μην αμνηστιαι των
πεπραγμενων ες αυτους χρησεσθαι. χλευαζοντες δε τα ειρημενα οι βαρβαροι παντως
αυτον ομεισθαι τα Χριστιανων λογια εφασαν, απερ καλειν ευαγγελια νενομικασιν.
ουκουν επειδη Σεργιος ταυτα ομοσας ειτα τους πιστευσαντας εκτεινε, βουλομενοις
σφισιν αυτοις ειη ες μαχην ιουσι τουτων δη των λογιων αποπειρασασθαι, οποιαν
τινα προς τους επιορκους δυναμιν εχουσιν, οπως αυτοις βεβαιοτατα πιστευσαντες
ουτω δη επι τας ξυνθηκας καθιστωνται. 38. Ὅτι αβεβαιοι οι Μαυρουσιοι οντες
υποπτως εχουσιν ες παντας ανθρωπους. τουτο τε αυτοις ουκ απο του εικοτος
γενεσθαι ξυμβαινει. επει οστις απιστος ες τους πελας καθεστηκε φυσει, ουδε αυτος
πιστευειν οτωιουν δυναται, αλλ' υποπτως εχειν αναγκαζεται ες παντας ανθρωπους
εκ της αυτου γνωμης τον του πελας σταθμωμενος τροπον. 39. Ὡς εγωγε ηδιον αν
ξυν τηι απραγμοσυνηι γεωργος ειην η εν μεριμναις βασιλικαις βιυην, κινδυνοις εκ
κινδυνων παραπεμπουσαις. 40. Ὅτι του προδοτου τετυχηκως τηι μεν χαριτι ες το
παραυτικα νικησας ησθη, υποψιαι δε υστερον τηι εκ των πεπραγμενων μισει και
φοβειται τον ευεργετην, αυτος εφ' εαυτωι τα της απιστιας γνωρισματα εχων. 41. Ὅτι
ευνοια αποτυχουσα προς ουδενος ανθρωπου οτι μη και αξυνετου κολαζεται. 42. Ὅτι
Ἀσκληπιοδοτος ος συν τωι Παστορι τον δημον των 44 Νεαπολιτων ενηγεν ες
απονοιαν ξυν των λογιμων τοις περιουσι παρα Βελισαριον ηλθε. και αυτωι Στεφανος
επιτωθαζων ελοιδορειτο "ορα, ω κακιστε ανθρωπων απαντων, οια κακα την πατριδα
ειργασω, της ες Γοτθους ευνοιας την των πολιτων αποδομενος σωτηριαν. ειτα ει μεν
υπο τοις βαρβαροις εγεγονει τα πραγματα, ηξιωσας αν εμμισθος τε αυτος προς
εκεινων ειναι και ημων εκαστον των τα βελτιω βεβουλευμενων της ες τους
Ῥωμαιους προδοσιας υπαγειν. επει δε την μεν πολιν βασιλευς ειλε, σεσωσμεθα δε
τουδε του ανδρος αρετηι, ουτω δη εισελθειν παρα τον στρατηγον ανεπισκεπτως
ετολμησας ατε ουδεν δεινον ουτε Νεαπολιτας ουτε το βασιλεως διαπεπραγμενος
στρατοπεδον." Στεφανος μεν περιωδυνος ων ες Ἀσκληπιοδοτον ταυτα απερριψεν. ο
δε αυτον αμειβεται τοισδε "λεληθας σαυτον εγκωμιαζων ημας, ω γενναιε, οις δι'
ευνοιαν την ες τους Γοτθους ημιν ονειδιζεις. ευνους γαρ τις δεσποταις
κινδυνευουσιν, ει μη εκ του βεβαιου της γνωμης, ουκ αν ποτε ειη. εμε μεν οι
κρατουντες τοιουτον της πολιτειας φυλακα εξουσιν οιον αρτιως πολεμιον ευρον,
επει ο τηι φυσει το πιστον εχων ου ξυμμεταβαλλει τηι τυχηι την γνωμην. συ δε των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

πραγματων ουχ ομοιως αυτοις φερομενων ετοιμως αν τους των επιοντων ενδεξαιο
λογους. ο γαρ το της διανοιας νοσων αστατον αμα τε εδεισε και την ες τους
φιλτατους ηρνησατο πιστιν." 43. Ὅτι τους εχθρον τον αυτον εχοντας αλληλοις ες
ευνοιαν τε και συμμαχιαν συναπτεσθαι η των πραγματων εισηγειται φυσις. 44. Ὅτι
Ουιττιγις θυμωι εχομενος επι Βελισαριον ᾔει. και οι εν ταυτηι τηι πορειαι των τις
ιερεων εκ Ῥωμης ηκων ενετυχε. ου δη ξυν θορυβωι πολλωι πυθεσθαι φασιν Ουιττιγιν
ει Βελισαριος ετι εν τηι Ῥωμηι ειη, ατε δεισαντα μη ουχι αυτον καταλαμβανειν οιος τε
ηι, αλλα φθασει αποδρας ενθενδε· και αυτον ειπειν 45 ηκιστα οι χρηναι τουτο εν
φροντιδι ειναι. και αυτον γαρ οι αναδεχεσθαι μηποτε Βελισαριον δρασμωι χρησεσθαι,
αλλ' αυτου μενειν. και τον ετι επειγεσθαι μαλλον η προτερον, ευξαμενον εκ του
εμφανους το Ῥωμης θεασασθαι τειχος προτερον η Βελισαριον ενθενδε αποδραναι.
45. Ὅτι οι εξ υπογυου τισιν ες ευνοιαν καθισταμενοι, ου κακοτυχουντες, αλλ' ευ
πασχοντες το πιστον ες αυτους διασωζειν ειωθασιν. 46. Ὅτι οις κατα νουν τα
παροντα χωρει, εφ' ετερων μεταβαλλεσθαι αξυμφορον οιμαι. οιδα ως το πλειστον
αει της εν τοις πολεμοις ροπης η των μαχομενων κεκληρωται γνωμη και τα πολλα
τηι τουτων προθυμιαι κατορθουσθαι φιλει. 47. Ὅτι των πολλακις ητυχηκοτων ηκιστα
ανδραγαθιζεσθαι φιλουσιν αι γνωμαι. 48. Ὅτι ειωθασιν οι αμαθεις ανθρωποι, ων μεν
αν δεοιντο, πραιοτητι ες αυτους χρησθαι, καν πολλωι τωι διαλλασσοντι καταδεεστεροι
τυχωσιν οντες, ες δε τους αλλους δυσπροσοδοι ειναι, ων της υπουργιας ου
χρηιζουσιν. 49. Ὅτι συμφορα ιδιαι προσπιπτουσα μη συμφθειρομενου του γενους τοις
γε ουκ ανοητοις παραψυχης ουκ εστερηται. 50. Ὅτι γαστηρ ουκ οιδεν απορουσα των
αναγκαιων αισχυνεσθαι. παντων γαρ εικοτως ανιαρωτατος ειναι δοκει μηκυνομενος
τοις ουκ ευφραινομενοις ο βιος. 46 51. Ὅτι οις μεν ελπιδα η μελλησις φερει, πολλη
ανοια προτερησασιν ες κινδυνον τον υπερ των ολων καθιστασθαι, οις δε τηι
βραδυτητι δυσκολωτερος ο αγων γιγνεται, το και προς ολιγον αναβαλλεσθαι χρονον
της παραυτικα προπετειας μεμπτοτερον. 52. Ὅτι πολεμος ουκ εξ αλογιστου βουλης
κατορθουσθαι φιλει, αλλ' ευβουλιαι τε και προμηθειαι την των καιρων αει
σταθμουμενηι ροπην. 53. Οιμαι δ' εγωγε τον τε βιασαμενον και ος αν τα του πελας μη
αποδιδωι εν ισωι ειναι. 54. Της δε τυχης ο φθονος ωδινεν ηδη επι Ῥωμαιους, επει τα
πραγματα ευ τε και καλως σφισιν επιπροσθε προιοντα εωρα, κακωι τε κεραννυναι
τινι ταυτα εθελουσα, εριν εξ ουδεμιας αιτιας λογου αξιας επενοει Βελισαριωι τε και
Κωνσταντινωι. 55. Ὅτι ευκλειαν κτωνται ουχ οι των καταδεεστερων κρατησαντες,
αλλ' οι αν τηι παρασκευηι ελασσουμενοι τωι της ψυχης μεγεθει νικωιεν. οις δε το
φιλοψυχον εμπεφυκε μαλλον, τουτοις μαλιστα το ευτολμοις ειναι ξυμβαινει, επει
απαντες εκ του επι πλειστον, οις τα πραγματα επι ξυρου ισταται ακμης, ωσπερ ημιν
τανυν, μονωι αν τωι των κινδυνων υπερφρονειν διασωζοιντο. 56. Ὅτι φιλουσιν οι
των δυσκολων απαλλασσομενοι των ουπω δεδυστυχηκοτων αμεινους αει τας
γνωμας ειναι. 57. Ὅτι Βελισαριος παντι τωι στρατωι ηλθεν ες μεσην ημεραν. και επει
ωχριωντας τε και δεινως αυχμωντας Ἰωαννην τε και τους ξυν αυτωι ειδε, του
θρασους υπαινιττομενος το αλογιστον χαριτας 47 αυτον εφασκεν Ἰλδιγερι οφειλειν.
ο δε ουκ Ἰλδιγερι, αλλα Ναρσηι τωι βασιλεως ταμιαι ομολογειν εφη, παραδηλων,
οιμαι, Βελισαριον ου σφοδρα εθελουσιον, αλλα Ναρσηι αναπεισθεντα σφισιν αμυναι.
και το λοιπον αμφω υποψιαι πολληι ες αλληλους εχρωντο. διο δη ουδε Ναρσην ειων
οι επιτηδειοι ξυν Βελισαριωι στρατευεσθαι, αλλ' ανεπειθον, οσον αισχρον ειη των
απορρητων βασιλει κοινωνουντι μη ουχι αυτοκρατορι του στρατου ειναι, αλλα
στρατηγωι ανδρι επακουειν. ου γαρ ποτε Βελισαριον επι τηι ισηι εκοντα ειναι της
στρατιας ξυν αυτωι αρξειν απεφαινοντο, βουλομενωι κατ' αυτον τωι Ῥωμαιων
στρατωι εξηγεισθαι πλειους τε στρατιωτας και πολλωι αμεινους ξυν τοις αρχουσιν
εψεσθαι. ουχ ησσον γαρ η μυριους εφασκον ειναι, ανδρειους τε οντας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

διαφεροντως αγαθους τα πολεμια, βουλεσθαι τε την Ἰταλιας επικρατησιν ου
Βελισαριωι λογιζεσθαι μονον, αλλα το μερος και Ναρσην φερεσθαι. την γαρ βασιλεως
αυτον οιεσθαι ομιλιαν απολιπειν, ουκ εφ' ωι κινδυνοις ιδιοις την Βελισαριου δοξαν
κρατυνηται, αλλ' εφ' ωι εργα ξυνεσεως και ανδρειας επιδειξαμενος διαβοητος
ανθρωποις απασιν, ως το εικος, ειη. καιτοι ουδε Βελισαριον εφασκον δυνησεσθαι τι
ανευ γε αυτων το λοιπον δρασαι. στρατιας γαρ ης εκεινος αρχοι το πλειστον ηδη εν
τε φρουριοις και πολεσιν απολελειφθαι· κατελεγον τε απο Σικελιας αρξαμενοι αχρι
ες Πικηνους εξης απαντα. Ναρσης τε επει τουτο ηκουσεν, ησθη ες αγαν τηι υποθηκηι
και ουδε κατεχειν την διανοιαν ουδε μενειν εν τοις καθεστωσιν ετι ηδυνατο.
πολλακις ουν Βελισαριου αλλου του εργου εχεσθαι αξιουντος ες σκηψεις τινας
αλλοτε αλλας αναχωρων την παρακελευσιν απεκρουετο. 48 58. Ὅτι ραον οι
νενικηκεναι δοκουντες τοις πεπραγμενοις επαιρομενοι διαφθειρονται η οι παρα
δοξαν μεν επταικοτες, ες δε το λοιπον εν φροντιδι πολληι ες τους εναντιους
εχομενοι. ραθυμια μεν γαρ των ευ καθεστωτων τινας εφθειρε, πονος δε συν μεριμνηι
των δεδυστυχηκοτων πολλους ωρθωσεν. επει των μεν ολιγωριαι εικοντων η δυναμις
ως τα πολλα ελασσουσθαι φιλει, μελετη δε ισχυν εντιθεναι ικανως πεφυκεν. 59. Ὅτι
προδοται καλεισθαι, οιμαι, εισι δικαιοι ουχ οι αν τας πυλας τοις εναντιοις
ανακλινοιεν μονον, αλλ' ουδεν τι ησσον, ει μη και μαλλον, οι αν πολιορκουμενοις
παρον τοις φιλτατοις αμυνειν, οι δε την ακινδυνον οκνησιν προ της αγωνιας
ελομενοι, την εκεινων, ως το εικος, επικρατησιν τοις πολεμιοις δεδωκασι. 60. Ὅτι
ανθρωπων ξυνεσει η τηι αλληι αρετηι ως ηκιστα περαινονται τα πρασσομενα, εστι δε
τι δαιμονιον, οπερ αυτων αει στρεφον τας διανοιας ενταυθα αγει ου δη κωλυμη τις
τοις πεπρωμενοις ουδεμια εσται. τους γαρ εναντιους οι Γοτθοι πληθει τε και δυναμει
παρα πολυ υπεραιροντες και ουτε μαχηι διακριθεντες, ουτε αλλωι οτωιουν
δεδουλωμενοι το φρονημα, δορυαλωτοι τε προς των ελασσονων εγινοντο και το της
δουλειας ονομα εν υβρει ουδεμιαι ηγον. 61. Ὅτι αι γυναικες των Γοτθων ετυγχανον
παρα των ανδρων ακηκοεναι μεγαλους τε τα σωματα και αριθμου κρεισσους τους 49
πολεμιους ειναι· επειδη απαντας επι της πυλης καθημεναι ειδον, ες τε τα προσωπα
των ανδρων πασαι απεπτυον, και ταις χερσιν ενδεικνυμεναι τους νενικηκοτας την
ανανδριαν ωνειδιζον. 62. Ὅτι ες τους ξυγγενεις αει τας ομοιας τυχας παραπεμπεσθαι
οιονται ανθρωποι. 63. Ὅτι εμπειρια λογισμον φερουσα θρασυνεσθαι ηκιστα ειωθεν.
64. Ὅτι ληθη πολλοις τισιν επιγενομενη των ηδη φθασαντων επηρε μεν αυτων ουκ
εν δεοντι υπο αμαθιας τας γνωμας, εν δε τοις μεγιστοις ικανως εσφηλεν. 65. Ὅτι
πολλοι δοξηι ουκ αληθη εξηπατημενοι σφας αυτους εσφηλαν, και καταφρονημα
τισιν ουκ εν δεοντι εγγενομενον την υπαρχουσαν αυτοις καταλυσαι δυναμιν
ισχυσεν. 66. Ὅτι τυχη ες απογνωσιν αγαθων ελπιδων ελθουσα ες ευτολμιας
αφορμην περιισταται. 67. Ὅτι Τουτιλαι τωι Γοτθων βασιλει Ῥωμαιος τις προσελθων,
Καλαβρος γενος, ηιτιατο των δορυφορων των αυτου ενα την παιδα παρθενον ουσαν
ουτι εκουσιαν βιασασθαι. και ος τον ανθρωπον ουκ απαρνηθεντα το εγκλημα
τισασθαι της αμαρταδος εν σπουδηι εχων εν δεσμωτηριωι καθειρξε. δεισαντες δε αμφ'
αυτωι των βαρβαρων οι λογιμωτατοι (δραστηριος γαρ τις ο ανηρ ετυγχανεν ων και
αγαθος τα πολεμια) ξυλλεγεντες ευθυς και Τουτιλαι ες οψιν ελθοντες εδεοντο τωι
ανθρωπωι την αιτιαν αφειναι. ο δε πραως τε 50 και ταραχηι ουδεμιαι των λεγομενων
την μαθησιν ποιησαμενος ελεξε τοιαδε "ουκ απανθρωπιας υπερβοληι εικων ουδε
ξυγγενων υπερηδομενος ξυμφοραις, αλλ' ως ενι μαλιστα δεδιως μη τι Γοτθοις
ξυμβησεται φλαυρον, ες λογους τουσδε, ω ξυστρατιωται, καθισταμαι. εγω μεν ουν
τουτο οιδα, ως των ανθρωπων ο πολυς ομιλος τα των πραγματων ονοματα
μεταβαλλουσιν ες παν τουναντιον. φιλανθρωπιαν μεν γαρ καλειν την παρανομιαν
ειωθασιν, εξ ης διεφθαρθαι τε τα χρηστα παντα και ξυντεταραχθαι ξυμβαινει, σκαιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

δε και ατεχνως δυσκολον, ος αν τα νομιμα περιστελλειν ες το ακριβες βουληται,
οπως δη τοις ονομασι τουτοις παραπετασμασιν ες την ασελγειαν χρωμενοι
αδεεστερον εξαμαρτανειν τε ικανοι ειεν και την μοχθηριαν ενδεικνυσθαι. υμιν δε
παραινω μη της υμων αυτων σωτηριας αμαρταδα ενος ανδρος ανταλλαξασθαι, μηδε
του μιασματος τουδε αυτοι το μερος ουδεν αδικουντες μεταλαχειν. το τε εξαμαρτειν
και το διακωλυειν την ες τους εξημαρτηκοτας τιμωριαν, οιμαι, εν ισωι εστι.
βουλομαι τοινυν ουτωσι σκοπουμενους υμας ποιησασθαι την υπερ των παροντων
διαγνωσιν, ως νυν αιρεσις υμιν δυειν προκειται, η τον ανδρα τουτον ων ηδικηκε μη
δουναι την δικην, η τωι Γοτθων γενει σεσωσθαι τε και το του πολεμου κεκτησθαι
κρατος. σκεψασθε γαρ· ην ημιν κατ' αρχας τουδε του πολεμου στρατιωτων μεν
πληθος δοξηι τε και τηι ες τους κινδυνους εμπειριαι λαμπρον, χρηματα δε ξυνελοντα
ειπειν αριθμου κρεισσω, ιππων δε και οπλων περιουσιας υπερβολη τις, και παντα
οσα εν γε Ἰταλιωταις οχυρωματα εστιν, ει τωι και ταυτα ουκ αχρεια πανταπασιν
ειναι δοκει τοις ες πολεμον καθισταμενοις εφοδια. επει δε υπο Θευδατωι ταττομενοι,
ανδρι το δικαιον περι ελασσονος της ες το πλουτειν επιθυμιας πεποιημενωι, ιλεων
ημιν αυτοις τον θεον παρανομιαι τηι ες την διαιταν ως ηκιστα κατεστησαμεν, οπη
ποτε κεχωρηκεν ημιν η τυχη επιστασθε δη που, υφ' οιων τε και οποσων ησσημενοις
ανδρων. νυν δε την δικην παρ' ημων ο θεος ων εξημαρτομεν ικανως εχων αυθις
ημιν κατα το βουλημα ρυθμιζει τον βιον και το ξυμπαν ειπειν αμεινον ημιν η κατ'
ελπιδας τα πραγ 51 ματα αγει, οις γε υπερ την υπαρχουσαν δυναμιν νενικηκεναι
τους πολεμιους τετυχηκεν· περιστελλειν ουν την της νικης προφασιν, το τα δικαια
πρασσειν, ξυνοισει μαλλον η απ' εναντιας αυτηι ιοντας φθονερους ημας εφ' ημιν
αυτοις γεγενησθαι δοκειν. ου γαρ εστιν, ουκ εστιν, τον αδικουντα και βιαζομενον εν
τοις αγωσιν ευδοκιμειν, αλλα προς τον βιον εκαστου η του πολεμου πρυτανευεται
τυχη." Τουτιλας μεν τοσαυτα ειπεν. επαινεσαντες δε τα ειρημενα οι Γοτθων λογιμοι
τον δορυφορον ουκετι εξηιτουντο, αλλ' ειων οπως ποτε αυτωι πρασσειν δοκοιη. και
ος τον μεν ανθρωπον διεχρησατο, τα δε χρηματα, οσα δη αυτωι ετυγχανεν οντα, τηι
βιασθεισηι παρειχετο. 68. Ὅτι Βελισαριος περι τε της Ῥωμης και τοις ολοις πραγμασι
δεισας, επει εκ Ῥαβεννης αμυνειν αλλως τε και στρατωι ολιγωι αδυνατα ην,
απανιστασθαι ενθενδε και τα επι Ῥωμης χωρια καταλαβειν εγνω, οπως δη αγχου
γενομενος τοις ταυτηι καμνουσιν επιβοηθειν οιος τε ειη. και οι τοτε μετεμελεν, τουτο
γαρ εδρασεν ουκ επι τωι των βασιλεως πραγματων ξυμφορωι, επει ενταυθα καθειρξας
αυτον εδεδωκει τοις πολεμιοις κατ' εξουσιαν την του πολεμου διοικεισθαι ροπην.
και μοι εδοξεν η Βελισαριον ελεσθαι τα χειρω, επει χρην τοτε Ῥωμαιοις γενεσθαι
κακως, η βεβουλευσθαι μεν αυτον τα βελτιω, εμποδιον δε ουδ' ὣς τωι θεωι γεγονεναι,
Τουτιλαι τε και Γοτθοις επικουρειν εν νωι εχοντι, και απ' αυτου των βουλευματων τα
βελτιστα ες παν τουναντιον Βελισαριωι αποκεκρισθαι. οις μεν γαρ επιπνει εξ ουριας
το πνευμα της τυχης και τα χειριστα βουλευομενοις υπαντιασει ουδεν δυσκολον,
αντιπεριαγοντος αυτα του δαιμονιου ες παν ξυμφορον· ανδρι δε κακοτυχουντι
ευβουλια μεν ουδαμη παρεστι, παραιρουμενου αυτον επιστημην τε και αληθη δοξαν
του χρηναι παθειν, ην δε τι και 52 βουλευσηται ποτε των δεοντων, αλλα πνεουσα τωι
βουλευσαντι απ' εναντιας ευθυς η τυχη αντιστρεφει αυτου την ευβουλιαν επι τα
πονηροτατα των αποβασεων. αλλα ταυτα μεν ειτε ταυτηι ειτε εκεινηι εχει ουκ εχω
ειπειν. 69. Ὅτι τους απαξ αγνοιαι σφαλεντας ες την αυθις εκπεπτωκεναι
κακοπραγιαν ου προιδομενους την απο της πειρας ηδη συνειθισμενην αυτοις
συμφοραν ου τυχης εναντιωμα γεγενησθαι δοκει, αλλ' ες ανοιαν των επταικοτων,
ως το εικος, περιτιθεσθαι. 70. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι, τον των ξυγκειμενων ες τους
απαντων οικτροτατους ολιγωρουντα βεβαιον ες των αλλων τινα την γνωμην
ενδεικνυσθαι, αλλ' ωσπερ της φυσεως αλλο τι γνωρισμα ες παντας τους αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ξυμβαλλοντας την απιστιαν αει περιφερειν φιλει. 71. Ὅτι της Ῥωμης αλουσης και
φυγοντων αλλων τε και Βεσσα πολλοι τωι Τουτιλαι νυκτωρ ηγγελλον οτι δη Βεσσας
τε και οι πολεμιοι φευγουσιν. ο δε χαριεντα τον λογον αυτους ειρηκεναι ειπων ουκ
εια διωκειν. τι γαρ αν ηδιον ανθρωπωι γενοιτο, εφη, πολεμιων φευγοντων; 72. Ὅτι
επει ο Τουτιλας μετα την αλωσιν Ῥωμης αφικετο ες τον του Πετρου του αποστολου
νεων ευξομενος, Πελαγιος αυτωι ες οψιν ηλθε τα Χριστιανων λογια εν χερσι φερων,
ταυτηι τε την ικετειαν προτεινομενος "φειδου των σων, ω δεσποτα" ειπεν. και ος
επιτωθαζων τε και ενδιαθρυπτομενος εφη "νυν με, ω Πελαγιε, ικετευσων
εληλυθας." "οτε με" ο Πελαγιος απεκρινατο "δουλον σον ο θεος ειναι πεποιηκεν.
αλλα δουλων των σων, ω δεσποτα, 53 το λοιπον φειδου." ταυτην ο Τουτιλας την
ικετειαν δεξαμενος απειπε Γοτθοις μηδενα το λοιπον αποκτιννυναι των Ῥωμαιων
παντων, αλλα των χρηματων αυτωι μεν τα τιμιωτατα εξελειν, τα δε αλλα σφισιν
αυτοις κατ' εξουσιαν ληΐζεσθαι. 73. Ὅτι της Ῥωμης αυθις καταληφθεισης υπο
Βελισαριου και κτιζομενης οσοι εν Γοτθοις λογιμοι ησαν Τουτιλαι προσελθοντες
ελοιδορουντο τε και αναιδην αυτωι την αβουλιαν ωνειδιζον, οτι δη Ῥωμην ελων
ουτε ξυμπασαν ες εδαφος καθειλεν, οπως μηκετι τοις πολεμιοις καταληπτη ειη, ουτε
αυτος εσχεν, αλλ' οπερ πονωι τε και χρονωι πολλωι αυτοις εργασθεν ετυχε, τουτο
λογωι αυτος ουδενι διαφθειρειεν. ουτω τοις ανθρωποις εμπεφυκε προς των
πραγματων τας αποβασεις αει την γνωμην ρυθμιζειν και την διανοιαν τωι της τυχης
ρευματι προσχωρειν, αγχιστροφους τε απ' αυτου τας μεταστασεις ποιεισθαι της
δοξης. διο δη και Γοτθοι ευημερουντα μεν τοις εγχειρημασι Τουτιλαν ετεθηπεσαν
ισα θεωι, αμαχον τινα και αηττητον αποκαλουντες, ηνικα πολεων των αλισκομενων
εκ μοιρας τινος τα τειχη διαφθειρειν εια, σφαλεντι δε λοιδορεισθαι ουκ απηξιουν
των εναγχος σφισιν αμφ' αυτωι ειρημενων αμνημονουντες, απ' εναντιας τε αυτων
ουδεμιαι οκνησει ιοντες. αλλα ταυτα μεν και τα τοιαυτα ουχ οιον τε εστι μη ουχι τοις
ανθρωποις ες αει αμαρτανεσθαι, επει και φυσει γινεσθαι ειωθεν. 74. Ὅτι φυσει
ανθρωποι ουδεν τι μεγα διαφερειν αλληλων δοκουσι, η δε πειρα τισι γιγνομενη
διδασκαλος κρεισσω τον εκμαθοντα των ου τετυχηκοτων της διδασκαλιας τωι παντι
τιθησιν. 75. Ὅτι ραον οι θρασεις ευτολμοι κεκληνται η οι προμηθεις ασφαλεις. ο μεν
γαρ παρα τα καθεστωτα τολμησας ευημε 54 ρων τε την απο του εργου δοξαν φερεται
ξυμπασαν και σφαλεις εννοιαι του δοκουντος δραστηριου τετιμηται, ο δε προμηθει
γνωμηι αποκνησας τον κινδυνον αποτυχων τε την αιτιαν επισπαται των
ξυμπιπτοντων και πραξας κατα νουν ουδεν αυτος τοις γε αμαθεσιν εργασασθαι
δοκει. 76. Ὅτι το εν ουδενι σφαλλεσθαι θεου αν μονου ιδιον γενοιτο. 77. Ὅτι το
ξυμπεσον ουδ' αν ο πας αιων αποιητον δυναιτο τιθεσθαι, ευτυχηματων δε αλλων
επιγινομενων τοις επταικοσι λελωφηκεναι ξυμβαινει την των κακων μνημην. 78.
Ὅτι πληθος αναρχον αλλως τε και των αναγκαιων υποσπανιζον ανδραγαθιζεσθαι
ηκιστα πεφυκεν. 55 εχξερπτα εχ αρριανο 1. ......εναι, Ἀλεξανδρον τε αγασθεντες ουτε
δεει ουτε κατ' ωφελειαν πρεσβευσαι παρ' αυτον. και τουτους φιλους τε ονομασας
και ξυμμαχους ποιησαμενος οπισω απεπεμψε, τοσουτον υπειπων οτι αλαζονες
Κελτοι εισιν. 2. Ὅτι Ἀλεξανδρος ελθων ες Ἴλιον ευδαιμονισεν Ἀχιλλεα, οτὉμηρου
κηρυκος ες την επειτα μνημην ετυχε. και μεντοι και ην Ἀλεξανδρωι ουχ ηκιστα
τουτου ενεκα ευδαιμονιστεος Ἀχιλλευς, οτι αυτωι γε Ἀλεξανδρωι, ου κατα την αλλην
επιτυχιαν, το χωριον τουτο εκλιπες ξυνεβη ουδε εξηνεχθη ες ανθρωπους τα
Ἀλεξανδρου εργα επαξιως, ουτ' ουν καταλογαδην ουτε τις εν μετρωι εποιησεν· αλλ'
ουδε εν μελει ᾔσθη Ἀλεξανδρος, εν οτωι Ἱερων τε και Γελων και Θηρων και πολλοι
αλλοι ουδεν τι Ἀλεξανδρωι επεοικοτες, ωστε πολυ μειον γιγνωσκεται τα Ἀλεξανδρου
η τα φαυλοτατα των παλαι εργων· οποτε και η των μυριων ξυν Κυρωι ανοδος επι
βασιλεα Ἀρταξερξην και τα Κλεαρχου τε και των αμα αυτωι αλοντων παθηματα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

η καταβασις αυτων εκεινων, ην Ξενοφων αυτους κατηγαγε, πολυ τι επιφανεστερα ες
ανθρωπους Ξενοφωντος ενεκα εστιν η Ἀλεξανδρος τε και τα Ἀλεξανδρου εργα.
καιτοι Ἀλεξανδρος ουτε ξυν αλλωι εστρατευσεν, ουτε φευγων μεγαν βασιλεα τους τηι
καθοδωι τηι επι θαλασσαν εμποδων γιγνομενους εκρατησεν· αλλ' ουκ εστιν οστις
αλλος εις ανηρ τοσαυτα η τηλικαυτα εργα κατα πληθος η μεγεθος εν Ἕλλησιν η
βαρβαροις επεδειξατο. 56 ενθεν και αυτος ορμηθηναι φημι ες τηνδε την ξυγγραφην,
ουκ απαξιωσας εμαυτον φανερα καταστησειν ες ανθρωπους τα Ἀλεξανδρου εργα.
οστις δε ων ταυτα υπερ εμαυτου γινωσκω, το μεν ονομα ουδεν δεομαι αναγραψαι,
ουδε γαρ ουδε αγνωστον ες ανθρωπους εστιν, ουδε πατριδα ητις μοι εστιν ουδε
γενος το εμον, ουδε ει δη τινα αρχην εν τηι εμαυτου ηρξα· αλλα εκεινο αναγραφω,
οτι εμοι πατρις τε και γενος και αρχαι οιδε οι λογοι εισι τε και απο νεου ετι εγενοντο.
και επι τωιδε ουκ απαξιω εμαυτον των πρωτων εν τηι φωνηι τηι Ἑλλαδι, ειπερ ουν και
Ἀλεξανδρος των εν τοις οπλοις. 3. Ὅτι ετι εν τηι πολιορκιαι της Τυρου ξυνεχομενου
Ἀλεξανδρου αφικοντο παρα ∆αρειου πρεσβεις ως αυτον, αγγελλοντες μυρια μεν
ταλαντα υπερ της μητρος τε και της γυναικος και των παιδων δουναι εθελειν
Ἀλεξανδρωι ∆αρειον· την δε χωραν πασαν την εντος Ευφρατου ποταμου εστε επι
θαλασσαν την Ἑλληνικην Ἀλεξανδρου ειναι· γημαντα δε την ∆αρειου παιδα
Ἀλεξανδρον φιλον τε ειναι ∆αρειωι και ξυμμαχον. και τουτων εν τωι ξυλλογωι των
εταιρων επαγγελθεντων Παρμενιωνα μεν λεγουσιν Ἀλεξανδρωι ειπειν οτι αυτος αν
Ἀλεξανδρος ων επι τουτοις ηγαπησε καταλυσας τον πολεμον μηκετι το προσω
κινδυνευειν· Ἀλεξανδρον δε Παρμενιωνι αποκρινασθαι οτι και αυτος αν, ει
Παρμενιων ην, ουτως επραξεν, επει δε Ἀλεξανδρος εστιν, αποκρινεισθαι ∆αρειωι
απερ δη και απεκρινατο. εφη γαρ ουτε χρηματων δεισθαι παρα ∆αρειου ουτε της
χωρας λαβειν αντι της πασης το μερος· ειναι γαρ τα τε χρηματα και την χωραν αυτου
πασαν· γημαι τε ει εθελοι την ∆αρειου παιδα, γημαι αν και ου διδοντος ∆αρειου·
εκελευε δε αυτον ηκειν, ει τι ευρεσθαι θελει φιλανθρωπον παρ' αυτου. ταυτα ως
ηκουσε ∆αρειος, τας μεν ξυμβασεις απεγνω τας προς Ἀλεξανδρον, εν παρασκευηι δε
του πολεμου αυθις ην. 4. Ὅτι εν νυκτι τοις τε αποχρωντως και τοις ενδεως προς τας
μαχας παρεσκευασμενοις πολλα εκ του παραλογου ξυμβαντα 57 τους μεν εσφηλε,
τους κρεισσονας, τοις χειροσι δε παρα τα εξ αμφοιν ελπισθεντα την νικην
παρεδωκεν. 5. Ὅτι ενεπρησεν Ἀλεξανδρος τα Περσων βασιλεια, Παρμενιωνος σωζειν
ξυμβουλευοντος, τα τε αλλα και οτι ου καλον εαυτου κτημα απολλυναι και οτι ουχ
ωσαυτως προσεξουσιν αυτωι οι κατα την Ἀσιαν ανθρωποι, ως ουδε αυτωι εγνωκοτι
κατεχειν της Ἀσιας την αρχην, αλλ' απελθειν μονον νικωντα. ο δε τιμωρησασθαι
εθελειν Περσας εφασκεν ανθ' ων επι την Ἑλλαδα ελασαντες τας τε Ἀθηνας
κατεσκαψαν και τα ιερα ενεπρησαν, και οσα αλλα κακα τους Ἕλληνας ειργασαντο,
υπερ τουτων δικας λαβειν. 6. Ὅτι επει ο Ἀλεξανδρος εσθητα την Μηδικην αντι της
Μακεδονικης τε και πατριου Ἡρακλειδης ων μετελαβεν, ουδαμη επαινω, και την
κιταριν την Περσικην των νενικημενων αντι ων αυτος ο νικων παλαι εφορει
αμειψαι ουκ ηιδεσθη, ουδεν τουτων επαινω, αλλα ειπερ τι αλλο, και τα Ἀλεξανδρου
μεγαλα πραγματα ες τεκμηριωσιν τιθεμαι ως ουτε το σωμα οτωι ειη καρτερον, ουτε
οστις γενει επιφανης, ουτε κατα πολεμον ει δη τις διευτυχοιη ετι μαλλον η
Ἀλεξανδρος, ουδε ει την Λιβυην τις προς τηι Ἀσιαι, καθαπερ ουν επενοει εκεινος,
εκπεριπλευσας κατασχοι, ουδε ει την Ευρωπην επι τηι Ἀσιαι τε και Λιβυηι τριτην,
τουτων παντων ουδεν οφελος ες ευδαιμονιαν ανθρωπου, ει μη σωφρονειν εν ταυτωι
υπαρχοι τουτωι τωι ανθρωπωι τωι τα μεγαλα, ως δοκει, πραγματα πραξαντι. 7. Ἀλλα
τον φθονον γαρ εμποδων ιστασθαι τοις ζωσι, το μη ου τας δικαιας τιμας αυτοις εκ
των ξυνοντων γιγνεσθαι. 8. Ταυτα μεγαλως τε επαινω Ἀλεξανδρου, το μητε
απαυθαδιασασθαι επι κακωι, μητε προστατην τε και ξυνηγορον κακιονα ετι γενεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

του αμαρτηθεντος, αλλα ξυμφησαι γαρ επταικεναι ανθρωπον οντα. 58 9. Ὅτι εισιν οι
λεγουσιν Ἀναξαρχον τον σοφιστην ελθειν μεν παρα Ἀλεξανδρον κληθεντα, ως
παραμυθησομενον· ευροντα δε κειμενον και επιστενοντα αγνοειν, φαναι,
επιγελασαντα, διοτι επι τωιδε οι παλαι σοφοι ανδρες την ∆ικην παρεδρον τωι ∆ιι
εποιησαν ως ο τι αν προς του ∆ιος κυρωθηι, τουτο ξυν δικηι πεπραγμενον· και ουν και
τα εκ βασιλεως μεγαλου γιγνομενα δικαια χρηναι νομιζεσθαι, πρωτα μεν προς αυτου
βασιλεως, επειτα προς των αλλων ανθρωπων. ταυτα ειποντα παραμυθησασθαι μεν
Ἀλεξανδρον εν τωι τοτε· κακον δε μεγα, ως εγω φημι, εξεργασασθαι Ἀλεξανδρωι και
μειζον ετι η οτωι τοτε ξυνειχετο· ειπερ ουν σοφου ανδρος τηνδε εγνω την δοξαν, ως
ου τα δικαια αρα χρη σπουδηι επιλεγομενον πραττειν τον βασιλεα, αλλα ο τι αν και
οπως ουν εκ βασιλεως πραχθηι, τουτο δικαιον νομιζειν. επει και προσκυνεισθαι
εθελειν Ἀλεξανδρον λογος κατεχει, υπουσης μεν αυτωι και της αμφι του Ἄμμωνος
πατρος μαλλον τι η Φιλιππου δοξης, θαυμαζοντα δε ηδη τα Περσων και Μηδων της
τε εσθητος τηι αμειψει και της αλλης θεραπειας τηι μετακοσμησει. ουκ ενδεησαι δε
ουδε προς τουτο αυτωι τους κολακειαι ες αυτο ενδιδοντας, αλλους τε τινας και δη και
των σοφιστων των αμφ' αυτον Ἀναξαρχον τε και Ἄγιν Ἀργειον, εποποιον.
Καλλισθενην τε τον Ὀλυνθιον Ἀριστοτελους τε των λογωνδιακηκοοτα και τον
τροπον οντα υπαγροικοτερον ουκ επαινειν ταυτα. τουτου μεν δη ενεκα και αυτος
Καλλισθενει ξυμφερομαι· εκεινα δε ουκετι επιεικη δοκω του Καλλισθενους, ειπερ
αληθη ξυγγεγραπται, οτι υφ' αυτωι ειναι απεφαινε και τηι αυτου ξυγγραφηι
Ἀλεξανδρον τε και τα Ἀλεξανδρου εργα. ουκουν αυτος αφιχθαι εξ Ἀλεξανδρου
δοξαν κτησομενος, αλλα εκεινον ευκλεα ες ανθρωπους ποιησων. και ουν και του
θειου την μετουσιαν Ἀλεξανδρωι ουκ εξ ων Ὀλυμπιας υπερ της γενεσεως αυτου
ψευδεται ανηρτησθαι, αλλ' εξ ων αν αυτος υπερ Ἀλεξανδρου ξυγγραψας εξενεγκηι ες
ανθρωπους. εισι δε οι και ταδε ανεγραψαν, ως αρα ειρετο αυτον ποτε Φιλωτας
οντινα οιοιτο μαλιστα τιμηθηναι προς της Ἀθηναιων πολεως· τον δε υποκρινασθαι
Ἁρμοδιον και Ἀριστο 59 γειτονα, οτι τον ετερον τοιν τυραννοιν εκτειναν και
τυραννιδα οτι κατελυσαν. ερεσθαι δε αυθις τον Φιλωταν ει τωι τυραννον κτειναντι
υπαρχει παρ' ουστινας εθελει των Ἑλληνων φυγοντα σωζεσθαι· και αποκρινασθαι
αυθις Καλλισθενην, ει και μη παρ' αλλους, παρα γε Ἀθηναιους οτι φυγοντι υπαρχει
σωζεσθαι. τουτους γαρ και προς Ευρυσθεα πολεμησαι υπερ των παιδων των
Ἡρακλεους, τυραννουντα εν τωι τοτε της Ἑλλαδος. 10. Ὅτι υπερ της προσκυνησεως
οπως ηναντιωθη Ἀλεξανδρωι, και τοιοσδε κατεχει λογος. ξυγκεισθαι μεν γαρ τωι
Ἀλεξανδρωι προς τους σοφιστας τε και τους αμφ' αυτον Περσων και Μηδων τους
δοκιμωτατους μνημην του λογου τουδε εν ποτωι εμβαλειν· αρξαι δε του λογου
Ἀναξαρχον, ως πολυ δικαιοτερον αν θεον νομιζομενον [μεν] Ἀλεξανδρον ∆ιονυσου
τε και Ἡρακλεους, μη οτι των εργων ενεκα οσα και ηλικα πεπρακται Ἀλεξανδρωι,
αλλα και οτι ∆ιονυσος μεν Θηβαιος ην, ουδεν τι προσηκων Μακεδοσι, και Ἡρακλης
Ἀργειος, ουδε ουτος προσηκων, οτι μη κατα γενος το Ἀλεξανδρου· Ἡρακλειδην γαρ
ειναι Ἀλεξανδρον· Μακεδονας δε αντον σφων βασιλεα δικαιοτερον θειαις τιμαις
κοσμουντας. και γαρ ουδε εκεινο ειναι αμφιλογον οτι απελθοντα γε εξ ανθρωπων
ως θεον τιμησουσι· ποσωι δη δικαιοτερον ζωντα γεραιρειν ηπερ τελευτησαντα ες
ουδεν οφελος τωι τιμωμενωι. Λεχθεντων δε τουτων τε και τοιουτων λογων προς
Ἀναξαρχου τους μεν μετεσχηκοτας της βουλης επαινειν τον λογον και δη εθελειν
αρχεσθαι της προσκυνησεως· τους Μακεδονας δε τους πολλους μαχομενους τωι λογωι
σιγηι εχειν. Καλλισθενην δε υπολαβοντα, Ἀλεξανδρον μεν, ειπειν, ω Ἀναξαρχε,
ουδεμιας αναξιον αποφαινω τιμης οσαι ξυμμετροι ανθρωπωι· αλλα διακεκρισθαι γαρ
τοις ανθρωποις οσαι τε ανθρωπιναι τιμαι και οσαι θειαι πολλοις μεν και αλλοις,
καθαπερ ναων τε οικοδομησει και αγαλματων αναστασει και τεμενη οτι τοις θεοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

εξαιρειται και θυεται εκεινοις και σπενδεται, και υμνοι μεν ες τους θεους ποιουνται,
επαινοι δε ες ανθρωπους· αταρ ουχ ηκιστα τωι της προσκυνησεως 60 νομωι. τους μεν
γαρ ανθρωπους φιλεισθαι προς των ασπαζομενων· το θειον δε, οτι ανω που
ιδρυμενον και ουδε ψαυσαι αυτου θεμις, επι τωιδε αρα τηι προσκυνησει γεραιρεται,
και χοροι τοις θεοις ιστανται και παιανες επι τοις θεοις αιδονται. και ουδεν
θαυμαστον, οποτε γε και αυτων των θεων αλλοις αλλαι τιμαι προσκεινται, και ναι
μα ∆ια ηρωσιν αλλαι, και αυται αποκεκριμεναι του θειου. ουκουν εικος ξυμπαντα
ταυτα αναταρασσοντας τους μεν ανθρωπους ες σχημα υπερογκον καθισταναι των
τιμων ταις υπερβολαις, τους θεους δε τογε επι σφισιν ες ταπεινοτητα ου πρεπουσαν
καταβαλλειν τα ισα ανθρωποις τιμωντας. ουκουν ουδε Ἀλεξανδρον ανασχεσθαι αν,
ει των ιδιωτων τις εισποιειτο ταις βασιλικαις τιμαις χειροτονιαι η ψηφωι ου δικαιαι.
πολυ αν ουν δικαιοτερον τους θεους δυσχεραινειν οσοι ανθρωποι ες τας θειας τιμας
σφας εισποιουσιν η προς αλλων εισποιουμενοι ανεχονται. Ἀλεξανδρον δε πορρω του
ικανου ανδρων αγαθων τον αριστον ειναι τε και δοκειν, και βασιλεων τον
βασιλικωτατον και στρατηγων τον αξιοστρατηγικωτατον. και σε, ειπερ τινα αλλον,
ω Ἀναξαρχε, εισηγητην τε τουτων των λογων εχρην γιγνεσθαι και κωλυτην των
εναντιων, επι σοφιαι τε και παιδευσει Ἀλεξανδρωι ξυνοντα. ουκουν αρχειν γε τουδε
του λογου πρεπον ην, αλλα μεμνησθαι γαρ ου Καμβυσηι ουδε Ξερξηι ξυνοντα η
ξυμβουλευοντα, αλλα Φιλιππου μεν παιδι, Ἡρακλειδηι δε απο γενους και Αιακιδηι,
οτου οι προγονοι εξ Ἄργους ες Μακεδονιαν ηλθον, και ου βιαι, αλλα νομωι
Μακεδονων αρχοντες διετελεσαν. ουκουν ουδε αυτωι τωι Ἡρακλει ζωντι ετι θειαι
τιμαι παρ' Ἑλληνων εγενοντο, αλλ' ουδε τελευτησαντι προσθεν η προς του θεου του
εν ∆ελφοις επιθεσπισθηναι ως θεον τιμαν Ἡρακλεα. ει δε, οτι εν τηι βαρβαρωι γηι οι
λογοι γιγνονται, βαρβαρικα εχειν χρη τα φρονηματα, και εγω της Ἑλλαδος
μεμνησθαι σε αξιω, ω Ἀλεξανδρε, ης ενεκα ο πας στολος σοι εγενετο, προσθειναι την
Ἀσιαν τηι Ἑλλαδι. και ουν ενθυμηθητι, εκεισε επανελθων αρα γε και τους Ἕλληνας
τους ελευθερωτατους προσαναγκασεις ες την προσκυνησιν, η Ἑλληνων μεν αφεξηι,
Μακεδοσι δε προσθησεις τηνδε την ατιμιαν, η διακεκριμενα εσται σοι αυτωι τα των
τιμων ες απαν ως προς Ἑλλη 61 νων μεν και Μακεδονων ανθρωπινως σε και
Ἑλληνικως τιμασθαι, προς δε των βαρβαρων μονων βαρβαρικως. ει δε υπερ Κυρου
του Καμβυσου λεγεται πρωτον προσκυνηθηναι ανθρωπων Κυρον και επι τωιδε
εμμειναι Περσαις τε και Μηδοις τηνδε την ταπεινοτητα, χρη ενθυμεισθαι οτι τον
Κυρον εκεινον Σκυθαι εσωφρονισαν, πενητες ανδρες και αυτονομοι, και ∆αρειον
αλλοι αυ Σκυθαι, και Ξερξην Ἀθηναιοι και Λακεδαιμονιοι, και Ἀρταξερξην Κλεαρχος
και Ξενοφων και οι ξυν τουτοις μυριοι, και ∆αρειον τουτον Ἀλεξανδρος μη
προσκυνουμενος. Ταυτα δη και τα τοιαυτα ειποντα Καλλισθενην ανιασαι μεν
μεγαλωστι Ἀλεξανδρον πεμψαντα κωλυσαι μεμνησθαι ετι της προσκυνησεως. αλλα
σιγης γαρ γενομενης επι τοις λογοις ανασταντας Περσων τους πρεσβυτατους εφεξης
προσκυνειν. Λεοννατον δε, ενα των εταιρων, επειδη τις εδοκει των Περσων αυτωι
ουκ εν κοσμωι προσκυνησαι, τον δε επιγελασαι τωι σχηματι του Περσου, ως ταπεινον·
και τουτωι χαλεπηναντα τοτε Ἀλεξανδρον ξυναλλαγηναι αυθις. αναγεγραπται δε δη
και τοιοσδε λογος. προπινειν φιαλην χρυσην εν κυκλωι Ἀλεξανδρον πρωτοις μεν
τουτοις προς ουστινας ξυνεκειντο αυτωι τα της προσκυνησεως· τον δε πρωτον
εκπιοντα την φιαλην προσκυνησαι τε ανασταντα και φιληθηναι προς αυτου, και
τουτο εφεξης δια παντων χωρησαι. ως δε ες Καλλισθενην ηκεν η προποσις,
αναστηναι μεν Καλλισθενην και εκπιειν την φιαλην, και προσελθοντα εθελειν
φιλησαι ου προσκυνησαντα. τον δε τυχειν μεν τοτε διαλεγομενον Ἡφαιστιωνι·
ουκουν προσεχειν τον νουν, ει και τα της προσκυνησεως επιτελη τωι Καλλισθενει
εγενετο. αλλα ∆ημητριον γαρ τον Πυθωνακτος, ενα των εταιρων, ως προσηιει αυτωι ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Καλλισθενης φιλησων, φαναι οτι ου προσκυνησας προσεισι· και τον Ἀλεξανδρον ου
παρασχειν φιλησαι εαυτον· τον δε Καλλισθενην, φιληματι, φαναι, ελαττον εχων
απειμι. Και τουτων εγω οσα ες υβριν τε την Ἀλεξανδρου την εν τωι παραυτικα και ες
σκαιοτητα την Καλλισθενους φεροντα, ουδεν ουδαμη επαινω· αλλα το καθ' αυτον
γαρ κοσμιως τιθεσθαι εξαρ 62 κειν φημι, αυξοντα ως ανυστον τα βασιλεως πραγματα
οτωι τις ξυνειναι ουκ απηξιωσεν. ουκουν απεικοτως δι' απεχθειας γενεσθαι
Ἀλεξανδρωι Καλλισθενην τιθεμαι επι τηι ακαιρωι τε παρρησιαι και υπερογκωι
αβελτηριαι. εφ' οτωι τεκμαιρομαι μη χαλεπως πιστευθηναι τους κατειποντας
Καλλισθενους οτι μετεσχε της επιβουλης της γενομενης Ἀλεξανδρωι εκ των παιδων.
11. Ὅτι οι δε και ταδε ανεγραψαν, ει δη τωι πιστα και ταυτα, πολλους των αμφ'
αυτον των ουκ ημελημενων Μακεδονων τωι τε κισσωι στεφανωσαμενους και υπο τηι
κατακλησει του θεου κατασχεθηναι τε προς του ∆ιονυσου και ανευασαι τον θεον και
βακχευσαι. Και ταυτα οπως τις εθελει υπολαβων απιστειτω η πιστευετω. ου γαρ
εγωγε Ἐρατοσθενει τωι Κυρηναιωι παντη ξυμφερομαι, ος λεγει παντα οσα ες το θειον
αναφερεται εκ Μακεδονων προς χαριν την Ἀλεξανδρου ες το υπερογκον
επευφημηθηναι. και γαρ σπηλαιον λεγει ιδοντας εν Παραπαμισαδαις τους
Μακεδονας και τινα μυθον επιχωριον ακουσαντας η και αυτους ξυνθεντας φημισαι
οτι τουτο αρα ην του Προμηθεως το αντρον, ινα εδεδετο, και ο αετος οτι εκεισε
εφοιτα δαισομενος των σπλαγχνων του Προμηθεως, και ο Ἡρακλης οτι εκεισε
αφικομενος τον τε αετον απεκτεινε και τον Προμηθεα των δεσμων απελυσε. τον δε
Καυκασον το ορος εκ του Ποντου ες τα προς εω μερη της γης και την
Παραπαμισαδων χωραν ως επι Ἰνδους μεταγειν τωι λογωι τους Μακεδονας,
Παραπαμισον οντα το ορος αυτους καλουντας Καυκασον της Ἀλεξανδρου ενεκα
δοξης, ως υπερ τον Καυκασον αρα ελθοντα Ἀλεξανδρον. εν τε αυτηι τηι Ἰνδων γηι
βους ιδοντας εγκεκαυμενας ροπαλον τεκμηριουσθαι επι τωιδε οτι Ἡρακλης ες
Ἰνδους αφικετο. ομοια δε και υπερ ∆ιονυσου της πλανης απιστει Ἐρατοσθενης· εμοι
δε εν μεσωι κεισθωσαν οι υπερ τουτων λογοι. 12. Ὅτι ως επυθετο Ἀλεξανδρος μετα
το τρωθηναι τον Πωρον προσαγοντα, προσιππευσας προ της ταξεως ξυν ολιγοις των
εταιρων απανται τωι Πωρωι· και επιστησας τον ιππον το τε με 63 γεθος εθαυμαζεν,
υπερ πεντε πηχεις μαλιστα ξυμβαινον, και το καλλος του Πωρου και οτι ου
δεδουλωμενος τηι γνωμηι εφαινετο, αλλ' ωσπερ ανηρ αγαθος ανδρι αγαθωι προσελθοι
υπερ βασιλειας της αυτου προς βασιλεα αλλον καλως ηγωνισμενος. ενθα δη
Ἀλεξανδρος πρωτος προσειπων αυτον λεγειν εκελευσεν ο τι οι γενεσθαι εθελοι.
Πωρον δε αποκρινασθαι λογος, οτι "βασιλικως μοι χρησαι, ω Ἀλεξανδρε." και
Ἀλεξανδρος ησθεις τωι λογωι "τουτο μεν εσται σοι, ω Πωρε, εμου ενεκα· συ δε σαυτου
ενεκα ο τι σοι φιλον αξιου." ο δε παντα εφη εν τουτωι ενειναι. και Ἀλεξανδρος
τουτωι ετι μαλλον τωι λογωι ησθεις την τε αρχην τωι Πωρωι των τε αυτων Ἰνδων
εδωκε και αλλην ετι χωραν προς τηι παλαι ουσηι πλειονα της προσθεν προσεθηκεν.
και ουτως αυτος τε βασιλικως κεχρημενος ην ανδρι αγαθωι και εκεινωι εκ τουτου ες
απαντα πιστωι εχρησατο. 13. Ὅτι πονουντων και κινδυνευοντων τα καλα εργα, και
ζην τε ξυν αρετηι ηδυ και αποθνησκειν κλεος αθανατον υπολειπομενους. 14. Ὅτι
καλον ειπερ τι αλλο και η εν τωι ευτυχειν σωφροσυνη. 15. Ταυτα μοι εν εκβοληι του
λογου ειρησθω, ως μη αταλαιπωρον γιγνεσθαι τοις επειτα ανθρωποις την υπερ των
τηλικουτων εργων τε και παθηματων αφηγησιν. 16. Ὅτι τρωθεντος του Ἀλεξανδρου
και λειποψυχησαντος και φερομενου επ' ασπιδος αλλοι αλλα αυτωι ελεγον
ονειδιζοντες, ανθρωπον δε τινα πρεσβυτερον Βοιωτιον, αχθομενον προς τας
επιτιμησεις των φιλων καταμαθειν Ἀλεξανδρον εσκυθρωπακοτα, και προσελθοντα
τουτον βοιωτιαζοντα αμα τηι φωνηι, ταυτα, φαναι, ω Ἀλεξανδρε, ανδρων τα εργα·
και τι και ιαμβειον υπειπειν, τον δε νουν ειναι του ιαμβειου οτι τωι τι δρωντι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

παθειν εστιν οφειλομενον. και τουτον εν τε τωι παραυτικα ευδοκιμησαι και
επιτηδειοτερον ες το επειτα Ἀλεξανδρωι γενεσθαι. 64 17. Και οσοι μαλιστα τωι λιμωι
επιεζοντο τουτοις του σιτου μετεδωκαν, της σφραγιδος ολιγα φροντισαντες. ες
τοσονδε γαρ προς του κακου ενικωντο, ως τον προδηλον και παροντα ηδη ολεθρον
του αφανους τε και προσω ετι οντος εκ του βασιλικου κινδυνου ξυν λογισμωι εδοξε
σφισιν εμπροσθεν ποιησασθαι. και Ἀλεξανδρος καταμαθων την αναγκην ξυνεγνων
τοις πραξασιν. 18. Ὅτι φησιν ο Ἀρριανος· επι τωιδε επαινω τους σοφιστας των
Ἰνδων, ων λεγουσι τινας συλληφθεντας υπ' Ἀλεξανδρου υπαιθριους εν λειμωνι,
ιναπερ αυτοις διατριβαι ησαν, αλλο μεν ουδεν ποιησαι προς την οψιν αυτου τε και
της στρατιας, κρουειν δε τοις ποσι την γην εφ' ης βεβηκοτες ησαν. ως δε ειρετο
Ἀλεξανδρος δι' ερμηνεων ο τι νοοι αυτοις το εργον, τους δε υποκρινασθαι ωδε·
βασιλευ Ἀλεξανδρε, ανθρωπος μεν εκαστος τοσονδε της γης κατεχει οσονπερ τουτο
εστιν εφ' ωι βεβηκαμεν· συ δε ανθρωπος ων παραπλησιος τοις αλλοις, πλην γε δη οτι
πολυπραγμων και ατασθαλος, απο της οικειας τοσαυτην γην επεξερχηι πραγματα
εχων τε και παρεχων αλλοις. και ουν και ολιγον υστερον αποθανων τοσουτο .... 65
εχξερπτα εχ αππιανο 1. ......μαιων καταπεπληγμενων και ενδοιαζοντων εφη, τοις
παισιν αυτον αγειν κελευσας εις το βουλευτηριον, "ηχθομην οτι μη βλεπω· νυν δ'
οτι ακουω. τα γαρ τοιαυτα υμων βουλευματα ηξιουν μηθ' οραν μητε ακουειν, οι δι'
εν ατυχημα αθροως ουτως εαυτων εκλελησθε." 2. Ὅτι Πυρρον φασιν ιδοντα την
στρατιαν των Ῥωμαιων μετα την νικην πολυ της προτερας πλειονα ειπειν οτι "προς
υδραν ημιν εστιν ο πολεμος". 3. Ὅτι πυνθανομενωι περι της Ῥωμης Κινεαν ειπειν οτι
πολις εστι στρατηγων ολη, και του Πυρρου θαυμασαντος μεταλαβων φαναι
"βασιλεων μαλλον η στρατηγων." 4. Ὅτι ο Πυρρος Φαβρικιον τον ηγουμενον των
Ῥωμαιων πρεσβεων ακηκοως μεγα δυνασθαι εν τηι πολει και δεινως πενεσθαι
καθωμιλει, λεγων, ει πραξειεν αυτωι τας διαλυσεις, υποστρατηγον και κοινωνον των
παροντων αγαθων απαξειν ες Ἤπειρον. χρηματα τε αυτον λαβειν εντευθεν ηδη
παρεκαλει, προφασιν ως δωσοντα τοις την ειρηνην εργασομενοις επιγελασας δ' ο Φα
66 βρικιος περι μεν των κοινων ουδ' απεκρινατο, "την δ' εμην" εφη "παρρησιαν ουτε
των σων φιλων ουδεις ουτε αυτος οισεις συ, ω βασιλευ· και την πενιαν την εμαυτου
μακαριζω μαλλον η τον των τυραννων πλουτον ομου και φοβον." οι δε ουτως φασιν
αυτον ειπειν οτι "μου της φυσεως Ἠπειρωται μεταλαβοντες εμε σου προθησουσιν."
οποτερως δ' ουν απεκρινατο, εθαυμασεν αυτον ο Πυρρος. 5. Ὅτι ο Πυρρος ο της
Ἠπειρου βασιλευς συλων τα ιερα επεσκωπτε λεγων την ακαιρον ευσεβειαν ειναι
δεισιδαιμονιαν, το δε συλλεξαι πλουτον απονον ευβουλιαν. 6. Ὅτι ο Βριτορης
διεφθειρεν Αιδουους Ῥωμαιων αποστηναι· και του Καισαρος ονειδισαντος αυτοις
φιλιαν παλαιαν εφασαν εφθακεναι. 7. Ὅτι Καρχηδονιων πρεσβευομενων προς
Πτολεμαιον περι συμμαχιας και δισχιλια ταλαντα κιχρωμενων, τωι δ' ην ες τε
Ῥωμαιους και Καρχηδονιους φιλια, και συναλλαξαι σφας επεχειρησεν αλληλοις. ου
δυνηθεις δ' εφη χρηναι φιλοις κατ' εχθρων συμμαχειν, ου κατα φιλων. 8. Ὅτι παρα
τον Συφακα πρεσβευομενου του Σκιπιωνος και Ἀσρουβαν, λεγεται εν Συφακος
εστιωμενος συγκατακλιθηναι τωι Ἀσρουβαι, και αυτον ο Ἀσρουβας περι πολλων
ερομενος καταπλαγηναι της σεμνοτητος, και προς τους φιλους ειπειν οτι μη μονον
πολεμων ουτος ο ανηρ αλλα και εστιωμενος φοβερος ειη. 9. Ὅτι Συφακος
ζωγρηθεντος και παρα Σκιπιωνος ερωτω 67 μενου "τις σε δαιμων εβλαψε, φιλον
οντα μοι και αυτον επι Λιβυην ελθειν προτρεψαντα, ψευσασθαι μεν θεους ους
ωμοσας, ψευσασθαι δε μετα των θεων Ῥωμαιους και μετα Καρχηδονιων αντι
Ῥωμαιων ελεσθαι πολεμειν, των επι Καρχηδονιους ου προ πολλου σοι
βεβοηθηκοτων;" ο δ' ειπε "Σοφωνιβα Ἀσρουβου θυγατηρ, ης εγω ηρων επ' εμωι
κακωι. φιλοπατρις δ' εστιν ισχυρως, και ικανη απαντα τινα πεισαι προς α βουλεται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

αυτη με και εκ της υμετερας φιλιας ες την εαυτης μετεθηκε πατριδος, και ες τοδε
συμφορας εκ τοσησδε ευδαιμονιας κατεβαλε. σοι δε παραινω (χρη γαρ, υμετερον
γενομενον και Σοφωνιβας απηλλαγμενον, νυν γε υμιν ειναι βεβαιον)· φυλασσε
Σοφωνιβαν, μη Μασσανασσην ες α βουλεται μεταγαγηι. ου γαρ δη, μη το γυναιον
ποτε εληται τα Ῥωμαιων, ελπιζειν αξιον· ουτως εστιν ισχυρως φιλοπολις." ταυθ' ο
μεν ελεγεν, ειτ' αληθευων ειτε ζηλοτυπουμενος και Μασσανασσην ες τα μεγιστα
βλαπτων· ο δε Σκιπιων Συφακα μεν, συνετον τε φαινομενον και της χωρας
εμπειρον, επι τα κοινα επηγετο, και γνωμης και συμβουλης μετεδιδου, οιον τι και
Κροισωι τωι Λυδωι Κυρος εχρητο, Λαιλιου δ' αφικομενου, και ταυτα περι της
Σοφωνιβας πυθεσθαι παρα πολλων λεγοντος, εκελευσε τον Μασσανασσην την
Συφακος γυναικα παραδουναι. παραιτουμενου δ' εκεινου, και τα περι αυτην ανωθεν
ως εγενετο διηγουμενου, τραχυτερον ο Σκιπιων εκελευεν αυτον μηδεν αφαιρεισθαι
βιαι των Ῥωμαικων λαφυρων, αλλ' ες το μεσον καταθεντα αιτειν, και πειθειν ει
δυναιτο. ᾤχετο ουν ο Μασσανασσης μετα τινων Ῥωμαιων παραδωσων αυτοις την
Σοφωνιβαν. 10. Ὅτι εστι των μεν ουδεν αμαρτοντων δικαιολογια, των δ'
αμαρτοντων παρακλησις. εφ' ηι ταχυτερος εστιν ο των ευτυχουντων ελεος, τα
ανθρωπεια υφορωμενων, οταν αισθωνται δια τας αιφνιδιους μεταβολας
παρακαλουντας τους εχθες αδικειν δυναμενους. 11. Ὅτι ο λιμος κακον ανθρωποις
επιπονωτατον, ο παντας εξαιρειν δυναται λογισμους. 68 12. Ὅτι κρατιστοι, οσοι τους
πταισαντας ελεουντες το σφετερον ευελπι ποιουνται τωι μηδεν ες αλλας τυχας
αμαρτειν. 13. Ὅτι τα μεγιστα δεινα αυτικα μεν ες θρασυτητα εκπλησσει, συν χρονωι
δε καταδουλοι την τολμαν η αναγκη. 14. Ὅτι παθος εστιν ανθρωπειον τοις
μεμνημενοις της ποτε τυχης, ελπιζειν την τυχην επανελευσεσθαι, φαρμακον δε
κακων ακεστηριον ληθη. 15. Ὅτι Μασσανασσης ηχθετο Ῥωμαιοις, και εφερε βαρεως
οτι την Καρχηδονιων δυναμιν αυτος ες γονυ βαλων αλλους ορυη τωι επιγραμματι
αυτης επιτρεχοντας τε και ου κοινωσαντας αυτωι πριν επελθειν, ως εν τοις παλαι
πολεμοις εποιουν. ομως δ' αυτου των υπατων αποπειρωμενων και καλουντων επι
συμμαχιαν, εφη την συμμαχιαν πεμψειν, οταν αισθηται δεομενων. και μετ' ου πολυ
πεμψας ειρετο ει τινος ηδη δεονται. οι δε ου φεροντες αυτου το σοβαρον, ηδη δε τι
και απιστουντες ως δυσμεναινοντι, απεκριναντο προσπεμψειν οτε δεηθειεν. 16. Ὅτι
εν τινι χειμασιαι Σκιπιων και Φαμεας αντιπαρωδευον αλληλοις, μεσην εχοντες
αβατον χαραδραν, και ουδεν ες αλληλους δυναμενοι. δεδιως δ' ο Σκιπιων μη τις
ενεδρα κατα το προσθεν ειη, προιων κατεσκεπτετο συν τρισι φιλοις. και αυτον ο
Φαμεας ιδων αντιπροηιει μεθ' ενος φιλου. ελπισας δ' αυτον ο Σκιπιων ειπειν τι
θελειν, εξιππευσε μεθ' ενος και οδε φιλου. και ως ηδη κατακουειν εδυναντο
αλληλων, προτερος ειπεν ο Σκιπιων "οραις ω Φαμεα τα Καρχηδονιων οι προεληλυθε·
τι δη της ιδιας σωτηριας ου προνοεις, ει μη της κοινης δυνασαι;" ο δε "τις εστιν" εφη
"μοι σωτηρια, Καρχηδονιων μεν ουτως εχοντων, Ῥωμαιων δ' υπ' εμου πολλα κακα
παθοντων;" και ο Σκιπιων "εγγυωμαι σοι" φησιν "ει πιστος εγω και αξιοχρεως, και
σωτηριαν και συγγνωμην παρα Ῥωμαιων και χαριν εσεσθαι." ο δ' επηινεσε μεν ως
αξιο 69 πιστοτατον εκ παντων, "κρινω" δ' εφη· "καν δυνατον ηγωμαι φανερον εσται
σοι." και οι μεν επι τουτοις διεκριθησαν. 17. Ὅτι Φαμεας ως ηκεν επι το
συγκειμενον, περι μεν της σωτηριας εφη πιστευειν δεξιουμενωι Σκιπιωνι, τας δε
χαριτας Ῥωμαιοις επιτρεπειν. ταυτα δ' ειπων εξετασσε της επιουσης ες μαχην, και
προπηδησας ες το μεσαιχμιον ως επι τινα σκεψιν ετεραν, ειπεν "ει μεν εστιν ετι τηι
πατριδι βοηθειν, ετοιμος ειμι μεθ' υμων· ει δ' εχει τα εκεινης ως εχει, εμοι μεν δοκει
της ιδιας σωτηριας προνοειν, και πιστιν ελαβον επι τε εμαυτωι και οσους πεισαιμι
υμων, καιρος δε και υμας επιλεγεσθαι τα συνοισοντα." 18. Ὅτι οι Λακεδαιμονιοι
λυοντες εν χρειαι την ατιμιαν των αλοντων περι Πυλον εφασαν "κοιμασθων οι νομοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

τημερον." 19. Ὅτι την γυναικα την Ἀσρουβα λεγουσιν απτομενου του πυρος μετα
την αλωσιν αντικρυ του Σκιπιωνος γενομενην ειπειν ες επηκοον του Σκιπιωνος "σοι
ου νεμεσις, ω Ῥωμαιε· επι γαρ πολεμιαν εστρατευσας· Ἀσρουβαν δε τονδε πατριδος
τε και ιερων και εμου και τεκνων προδοτην γενομενον οι τε Καρχηδονος δαιμονες
αμυναιντο, και συ μετα των δαιμονων." ειτα ες τον Ἀσρουβαν επιστρεψασα ειπεν "ω
μιαρε και απιστε και μαλακωτατε ανδρων, εμε μεν και τους εμους παιδας τοδε το
πυρ θαψει· συ δε τινα κοσμησεις θριαμβον ο της μεγαλης Καρχηδονος ηγεμων; τινα
δ' ου δωσεις δικην τωιδε ωι παρακαθεζηι;" 20. Ὅτι Σκιπιων πολιν ορων επτακοσιοις
ετεσιν ανθησασαν απο του συνοικισμου κατασκαπτομενην λεγεται δακρυσαι και
φανερος γενεσθαι κλαιων υπερ πολεμιων, επι πολυ δ' εννους εφ' εαυτου γενομενος
και συνιδων οτι και πολεις και εθνη και αρχας 70 απασας δει μεταβαλειν ωσπερ
ανθρωπου δαιμονα ειπειν ες Πολυβιον τον λογοποιον αποβλεψαντα, ειτε εκων ειτε
προφυγοντος αυτον τουδε του επους, "εσσεται ημαρ οταν ποτ' ολωληι Ἴλιος."
Πολυβιου δ' αυτον ερομενου συν παρρησιαι (και γαρ ην αυτου και διδασκαλος) ο τι
βουλοιτο ο λογος, φασιν ου φυλαξαμενον ονομασαι την πατριδα σαφως, υπερ ης
αρα, ες τα ανθρωπεια αφορων, εδεδιει. 21. Ὅτι Βομιλχαρ κατηγορουμενος εφυγε προ
δικης, και Ἰογορθας συν αυτωι, τουτο δη το περιφερομενον ες τους δωροδοκουντας
ειπων, οτι Ῥωμαιων η πολις εστιν ωνια πασα ει τις ωνητης .... ευρεθειη. 22. Ὅτι
ενηγε τους Ῥωμαιους τα Σιβυλλεια ες τον Φιλιππου πολεμον· εστι δε ταυτα
αυχουντες βασιλευσι Μακεδονες Ἀργιαδεσσιν υμιν κοιρανεων αγαθον και πημα
Φιλιππος. ητοι ο μεν προτερος πολεσιν λαοισι τ' ανακτας θησει, ο δ' οπλοτερος τιμην
απο πασαν ολεσσει, δμηθεις δ' εσπεριοισι μετ' ανδρασιν ενθαδ' ολειται. 23. Ὅτι ο
Φιλιππος ο Μακεδονων βασιλευς τωι Φλαμινιωι ες λογους ᾔει, συναγοντων αυτους
Ἠπειρωτων πρεσβεων εις συμβασιν· ως δε ο Φλαμινιος Φιλιππον εκελευεν εκστηναι
της Ἑλλαδος ου Ῥωμαιοις αλλα ταις πολεσιν αυταις, και τας βλαβας τοις
παρεσπονδημενοις αποδουναι, ο Φιλιππος τα μεν ..... 71 [εχξερπτα ε πρισξο] εχξερπτα
εχ ευναπιο ἘΚ ΤΗ͂Σ ἹΣΤΟΡΊΑΣ ΕΥ̓ΝΑΠΊΟΥ ΣΑΡ∆ΙΑΝΟΥ͂ ΤΗ͂Σ ΜΕΤᾺ ∆ΈΞΙΠΠΟΝ
ΝΈΑΣ ἘΚ∆ΌΣΕΩΣ. Ουκ αγνοιαι των της ιστοριας χρονων δευτερον Ευναπιον τονδε
κατεταξαμεν Πρισκου· ανοητον γαρ και παρεξηυλημενων αν θρωπων εργον τουτο·
αποριαι δε τηι απο φθονου των ευπο ρουντων διαγενομενοι ουτως, οι βουλοιντ' αν
εχειν αχθος ετω σιον αρουρης τας βιβλους και παρ' εαυτοις διακατεχειν η τοις
χρηιζουσιν επ' ωφελιαι μεταδιδοναι· και κινδυνευει ουτω γε προιουσι την παροιμιαν
ανασοβειν της επι τηι φατνηι κυνος, η μητ' αυτη των τηι φατνηι αποκειμενων
επαπολαυει, και των βουλομενων και δυναμενων ακοσμως καθυλακτει. 1. ∆εξιππωι
τωι Ἀθηναιωι κατα τους Ἀθηνησιν αρχοντας, αφ' ου παρα Ἀθηναιοις αρχοντες,
ιστορια συγγεγραπται, προσαριθμουμενων και των Ῥωμαικων υπατων, και προ γε
αυτων των υπατων τε και αρχοντων αρξαμενης της γραφης. το δε εν κεφαλαιον της
ιστοριας τα μεν ανωτερω και οσα το ποιητικον νεμεται γενος εφειναι και επιτρεψαι
τωι πιθανωι και μαλλον αναπειθοντι τον εντυγχανοντα, τα δε προιοντα και επι πλεον
μαρτυρουμενα συνενεγκειν και κατακλεισαι προς ιστορικην ακριβειαν και κρισιν
αλη 72 θεστεραν. βιαζεται γουν και συναριθμειται τον χρονον ες τε τας ολυμπιαδας
περιγραφων και τους εντος εκαστης ολυμπιαδος αρχοντας. προθυρα δε καλλους
αναμεστα προθεις της συγγραφης και προιων τα τε ενδον επιδειξας σεμνοτερα, το
μεν μυθωδες και λιαν αρχαιον αφαιρει και αφιησιν ωσπερ φαρμακον παλαιον και
αδοκιμον ες τους συντεθεικοτας· Αιγυπτιους δε χρονους αναλεγομενος και
συνωθουμενος επι τα πρωτα και τελεωτερα των παρ' εκαστοις αρχων, τους
ηγεμονας και πατερας της ιστοριας εκτιθησιν, ενδηλος ων και σχεδον τι
μαρτυρομενος οτι των απιστουμενων εκαστον ετερος προλαβων ειρηκεν. και
περιφερει γε την ιστοριαν εκ πολλων και παντοδαπων των ταυτα ειρηκοτων ωσπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ρωπον τινα ποικιλον και χρησιμον εις εν μυροπωλιον την ιδιαν εξηγησιν
κατακεκλειμενην και συνηγμενην. παντα δε, οσα προς τε το κοινον απαντων
ανθρωπων αξιολογα και κατ' ανδρα δι' αρετην περιττου τινος ονοματος τετυχηκοτα,
λαβρως επιδραμων και διαθεμενος τωι λογωι, τελευτων ες Κλαυδιον καταλυει την
συγγραφην, και Κλαυδιου της βασιλειας ετος το πρωτον, ες ο δη και της βασιλειας
ηρχετο και ετελευτα, ενιαυτον αρξας Ῥωμαιοις ενα· οι δε και ετερον αυτωι
χαριζονται. ειτα ολυμπιαδας καταλογιζεται τοσας και τοσας και υπατους και
αρχοντας επι ταυταις, την χιλιαδα των ετων υποβαλλων, ωσπερ αγωνιων, ει μη
πολλων λιαν ετων αποδοιη λογον τοις εντυγχανουσιν. εγω δε ο τουτο το εργον εις
νουν βαλομενος, υπ' αυτου ∆εξιππου ταυτα εχων εκδιδασκεσθαι και συλλαμβανειν
οσος και ηλικος ο κινδυνος κατα τον ενιαυτον εκαστον ιστοριαν γραφειν, και προς
τους εντυγχανοντας ομολογειν οτι ταυτα ουκ εστιν αληθη κατα τους χρονους, αλλα
τωι μεν ουτως, τωι δε ετερως εδοξε, και περιφανως εαυτου κατηγορειν, ωσπερ
εκεινος, οτι χρονικην ιστοριαν γραφων πλανωμενην τινα και μεστην των
αντιλεγοντων, ωσπερ απροεδρον εκκλησιαν, εκτιθησι την γραφην, οξεως δε και της
Βοιωτιας ακουων παροιμιας, οτι ουτως αυλειν ου πρεπει, κακεινα προσελογιζομην
οτι τελος ιστοριας και σκοπος αριστος τα πραχθεντα οτι μαλιστα διχα τινος παθους
ες το αληθες αναφεροντα γραφειν, οι δε ακριβεις λογισμοι των χρονων, ωσπερ
ακλητοι μαρτυρες, αυτοματως επεισιοντες ες ταυτα ωφελουσιν ουδεν. τι γαρ
Σωκρατει προς σοφιαν και Θεμιστοκλει προς δεινοτητα συντελειται 73 παρα των
χρονων; που δε εκεινοι καλοι καγαθοι δια θερος ησαν; που δε τας αρετας εφ'
εαυτων, καθαπερ τα φυλλα, προς την ωραν του ετους αυξανομενας και απορρεουσας
παρειχοντο; αλλ' ισως εκαστος αυτων το γουν ες φυσιν και δυναμιν αγαθον διαρκως
και συνεχως εν ταις ενεργειαις απεδιδου και διεσωζεν. τις ουν λογος προς ιστοριας
τελος ειδεναι και γινωσκειν οτι την εν Σαλαμινι ναυμαχιαν ενικων οι Ἕλληνες
κυνος επιτελλοντος; τι δ' οφελος ην τοις εντυγχανουσιν εις ωφελειαν ιστορικης
χρειας, ει κατα ταυτην ετεχθη την ημεραν ο δεινα, και μελοποιος ανεσχεν η
τραγωδος αριστος; ει γαρ εσχατος ορος των περι την ιστοριαν καλων το πολλων και
απειρων πραγματων εν ολιγωι χρονωι και δια βραχειας αναγνωσεως πειραν λαβειν
και γενεσθαι γεροντας ετι νεους οντας δι' επιστημην των προγεγονοτων, ωστε τινα
μεν φευκτεον, τινα δε αιρετεον, ειδεναι, τουναντιον εμοιγε δοκουσι ποιειν οι
περιττοις και απηρτημενοις επεισοδιοις ωσπερ ξενικοις ηδυσμασι το της ιστοριας
εδωδιμον και χρησιμον ανατρεποντες και διαφθειροντες αλμυρωι λογωι ποτιμον
ακοην. κωλυει μεν γαρ ισως ουδεν και περιττον τι μαθειν, βλαβερον δε
ομολογουμενως περιττου τινος ενεκεν το χρησιμον μη μαθειν, αλλως τε, ως φησιν
αυτος ∆εξιππος, των μεν χρονικων η παντων η των πλειστων διαπεφωνημενων,
των δε υπερορων και φανερων πραξεων συμπεφωνημενων και ωμολογημενων. τις
γαρ ουτω περιβοητος απασιν οσοι λογων ηψαντο και κατελιπον λογους ως
Λυκουργος ο Λακεδαιμονιος; ες ον και η του θεου μαρτυρια δια στοματος απασι θεον
αντικρυς ανακαλουντος επι τωι θειναι τους νομους. τις δε των ταυτα ειρηκοτων
ετερωι συμφερεται περι των ηνικα ετιθει τους νομους χρονων; αλλα παντες, ωσπερ
οικιαν η στυλον δοκιμαζοντες η τι των ομοιων, οτι μεν εστι και γεγονε συντιθενται
και κατανευουσι, περι δε του ποτε παντοδαπηι αποριαι εμπεπληκασι τα βιβλια. οποτε
και Θουκυδιδης ο παντων ακριβεστατος τον μεγαν και πολυυμνητον εκεινον
πολεμον αρχην τινα και προφασεις φησι λαβειν προς δευτεραν κινησιν εκ διαφορας
ημερων, η περι πολεων αλωσεως αυτοις εγενετο, και ουδε αυτος εχει διαι 74 ταν
σαφως και ακριβως τινες επεκαλουν δικαιοτερον, αλλ' επι τας ημερας ελθων
υποδηλοι και παραδεικνυσιν οτι κενη τις σπουδη και αχρειος η περι τους χρονους
διατριβη και σχολη. Τοιαυτα τινα και πλειω ετερα προς εμαυτον εκκλησιασας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

βουλευσαμενος, και τοις ες τα χρονικα σπευδουσιν και ανεστηκοσιν ομοια τινα
παρεγγυων, ως η περι τας ωρας και ημερας ακριβεια πλουσιων οικονομοις τισι και
λογισταις πρεπει, και νη ∆ια γε τοις ες τα ουρανια κεχηνοσι, και οσοι προς αριθμωι
φανερως καθηνται, αυτος δε προαγορευων πορρωθεν τοις εντυγχανουσιν οτι
πιστευσας εμαυτωι δυνασθαι γραφειν γεγονοτα τε και γινομενα προς τοδε το εργον
ωρμησα, το μεν κατ' ενιαυτον και καθ' ημεραν ωσπερ απροσδιονυσον τινα ρησιν
παραιτησαμενος, το δε κατα χρονους, οι τοις βασιλευσι περιγραφονται, κρινας
αληθεστερον. αναγνωσεται γουν τις οτι ταυτα επι τουδε του βασιλεως η τουδε
επραττετο· καθ' ον δε ενιαυτον και ημεραν, ετερος ες την απατην χορευετω τις· εγω
δε και το πιστευειν εμαυτωι γραφω, ανδρασιν επομενος, οι του καθ' ημας βιου μακρωι
προειχον κατα παιδειαν και διατεταμενως ενηγον μη σιωπαν τα κοινα των εργων
και οσα ο καθ' ημας εφερε χρονος και τα προ ημων μετα την ∆εξιππου γραφην ουπω
λογου τε και ιστοριας εμφανους τετυχηκοτα. εγινετο δε εκεινοις τε καμοι κοινον το
εργον τοδε, και παντα γε ες τον Ἰουλιανον αναφερειν εδοκει, ος εβασιλευσε μεν εφ'
ημων, το δε ανθρωπινον αυτον ωσπερ τινα θεον προσεκυνουν απαντες. λογου δε ην
αξιον και καλως εχειν εδοκει, καθαπερ τοις ενεκεν ερωμενης αργ̣α̣λε̣ον
..................νουσι 75 ποιηταις γενομενοις αριστοις, ουτω και ημιν αρχην τινα και
γενεσιν προθεμενοις τον θεον ........................ ....... παροντα κατα τ..αρ....... αισχρον ...
και
...ρη..........των
προς
της
...............
........................
εδοκει
..........
.............................γραφην·
ο
....
........................................
κοντων
χρονων
............................... .......μενον και αν......................... ............... ψυχης αναφερουσι
............. ...................... το ειδωλον
........... ..............................δειν αν.....
εν·ε................................... γμασ..................................... .........τι α̣π̣αρρ.........................
...................η·ον................. ............................ εν αλλοτριοις ... .............. 2. Ὅτι εξουσια
εστι .... πονηρας ............... ............................ υπο λογου ..... ........................................
........................................
...........τινα..........................
........................................
............................... χρονον .... ........................................ ........................................
........................................ ....... 3. ........................ αλλ' η μεν παροι 76 μια φησι το θερος
επι τηι καλαμηι φαινεσθαι· τοτε δε ο Κωνσταντιος εδεικνυ του πατρος ων. 4. Ὅτι κατα
τον Ἰουλιανον τον Καισαρα δοκουντων τωι Κωνσταντιωι βεβουλευσθαι καλως ο
χρονος την πειραν ες το εναντιον εστρεφε, ταις του Καισαρος αρεταις
συνενθουσιωσης ηδη της τυχης, και σχεδον εκαστης ημερας ξενα και ποικιλα
φερουσης τωι βασιλει διηγηματα· εφ' οις ο Κωνσταντιος δακνομενος ηδη και
δυσφορων υπο φθονου, τους ηγουμενους των φυσει πολεμιων επετειχιζε τωι
Καισαρι, και την εαυτου προσετιθει τοις εχθροις δυναμιν, μονα ορων τα ηδεα, και το
οικειον ξενον υπολαμβανων, ει συν τωι Καισαρι σωζοιτο, και το ξενον οικειον, ει
καταλυοι μεθ' εαυτου τον Καισαρα· ωστε ο πολεμος εις το υπουλον μεταβαλων και
το φυσει πολεμιον εποιει συμμαχον. 5. Τα μεν ουν απο της ∆εξιππου συγγραφης ες
τους Ἰουλιανου καθηκοντα καιρους ως ενην μαλιστα δια των αναγκαιων
επιτρεχουσιν ικανως εν τοις εμπροσθεν δεδηλωται· φερεται δε εντευθεν ο λογος εφ'
ονπερ εφερετο εξ αρχης, και αναγκαζει γε τοις εργοις ενδιατριβειν ωσπερ τι προς
αυτον ερωτικον πεπονθοτας, ουτι μα ∆ια τεθεαμενους η πεπειραμενους· κομιδηι γαρ
ην ο γραφων ταδε παις, ηνικα εβασιλευσεν· αλλα δεινον τι χρημα και απαραιτητον
εις ερωτα το κοινον ανθρωπων απαντων παθος και το της εφ' αυτωι δοξης
αστασιαστον. πως γαρ ην σιωπαν υπερ ων ουδεις εφερε σιωπαν, πως δε μη λεγειν
οσα και οι μη δυναμενοι λεγειν απο στοματος εφραζον, ες γλυκειαν τινα και χρυσην
διατριβην την εκεινου μνημην αναφεροντες; και ο μεν πολυς ανθρωπος ταυτα
πασχοντες ομως ελαττον ες το γραφειν εξεβιαζοντο· το δε εξαιρετον και ο τιπερ ην
εν παιδειαι γνωριμωτατον, ουδε αφιεντα ηφιεσαν, αλλ' ενεκειντο παραθαρσυνοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ως επιληψομενοι του πονου. ο δε ες τα μαλιστα γεγονως αυτωι γνω 77 ριμος, ο
Περγαμηνος ανηρ Ὀριβασιος, εκ φυσικης φιλοσοφιας ιατρικην επιταττειν αριστος
και δραν ετι θειοτερος, και ασεβησειν εβοα περιφανως, ει μη συγγραφοιμι· και των
γε πραξεων (πασας δε ηπιστατο παρων απασαις) μαλα ακριβως υπομνημα συνετελει
προς την γραφην· ωστε ουκ ην αναβολη και βουλομενωι ραθυμειν. 6. Τουτο εγενετο
το ευτυχημα, και παντα ωσπερ οστρακου μεταπεσοντος επι το βελτιον εχωρησε
Ῥωμαιοις. 7. Ὅτι φησιν ο Ευναπιος περι του παραβατου Ἰουλιανου· της δε στρατειας
ταυτης σφοδροτατης τε αμα και κλεινοτατης των προ αυτης γενομενων την
διηγησιν ες τηνδε την γραφην εντεινοντες ου πεισομεθα ταυτον τοις εν ημεραι δαιδας
ανασχουσιν, ινα τι κρυπτομενον ανευρωσιν, ουδε υπερ ων ικανως αμα και
συνενθουσιων τοις εαυτου καλοις βιβλιδιον ολον τηιδε αναθεις τηι μαχηι διηλθεν ο
βασιλικωτατος και εν λογοις Ἰουλιανος, αυτοι παραβαλουμεθα και συνεκθησομεν
ετεραν γραφην τα αυτα σημαινουσαν, αλλα τοις μεν βουλομενοις το μεγεθος των
εκεινου λογων τε και εργων ανασκοπειν το περι τουτων βιβλιον αναγινωσκειν
επιταξομεν, και προς εκεινην φερεσθαι την ακτινα της συγγραφης, εκ της ενεργειας
των τοτε υπ' αυτου πραχθεντων επι την του λογου δυναμιν απορρυεισαν και
διαλαμψασαν· αυτοι δε οσον ου προς αμιλλαν μειρακιωδη και σοφιστικην, αλλ' εις
ιστορικην ακριβειαν αναστησαι και διαπλασαι τον λογον, επιδραμουμεθα τα
γεγενημενα, συναπτοντες τοις ειρημενοις τα εχομενα. 8. Ὅτι Ἰουλιανος τους
αρχομενους και τους πολεμιους εδιδασκεν αμα τισι δοκει τον οντως βασιλεα
κρατειν, και ως ανδρεια μεν και ρωμη και χειρων κρατος προς τους ανθεστηκοτας
μονον των πολεμιων χρησιμα, δικαιοσυνη δε μετ' εξουσιας ωσπερ πηγη τις ουσα
των αρετων και τους μη παροντας χειροηθεις εμποιει και δουλουσθαι πεφυκε.
τοιαυτας υποτεινων αρετας και σπερματα φιλοσοφιας ες τους υπηκοους απαντας
απο βηματος επεταττε Ῥωμαιοις μηδενα Σαλιων αδικειν μηδε δηιουν η σινεσθαι 78
την ιδιαν χωραν. ιδιαν δ' απεφαινε πασαν αυτους δειν υπολαμβανειν, ην ανευ μαχης
και πονων εχουσιν· ως αναγκαιον ειναι πολεμιαν την των πολεμουντων ηγεισθαι
και νομιζειν, οικειαν δε την των παρακεχωρηκοτων. 9. Ὅτι ειωθει Ἰουλιανος αρχην
νικης, ου πολεμου τιθεσθαι. 10. Τουτον δεξαμενος εταιρον εφ' εαυτωι συνισταμενον
ειχεν· ειτ' αλλος προσηιει, και πληθος ην· και καθαπερ οι Πυθαγοριοι φασι, μοναδος
επι δυαδα κινηθεισης ουκετι την των αριθμων ηρεμειν φυσιν, αλλα διαχεισθαι και
ρειν ες πολυ, ουτω Χαριεττονος Κερκιωνα προσλαβοντος αι τε πραξεις επι πολυ
προηιεσαν και ο των συνισταμενων οχλος ανα λογον ηκολουθει ταις πραξεσιν. 11.
Ὅτι φησιν ο Ευναπιος περι Ἰουλιανου· ενταυθα δε γενομενους μεμνησθαι προσηκει
ως νυν η γραφη περιεχει τα του Καισαρος εργα, ταυτα δε εγινετο Κωνσταντιου
βασιλεως βασιλευοντος· ωσπερ ουν εν τοις κατα Κωνσταντιον αμφοτερων
μεμνημενη τα του προκειμενου Κωνσταντιου μαλλον ειλκεν και παρηγεν εις τον
λογον, ουτως επειδη τον λογον εκ της γενεσεως εις Ἰουλιανον ελθοντα τον Καισαρα
νυν αναγραφει, επιμνησεται παλιν, ες οσον αν εγχωρηι, των κατα τους
παραπιπτοντας καιρους εις τον Καισαρα Κωνσταντιωι συντεθειμενων τε και
μεμηχανημενων. 12. Ὁ μεν γαρ Ῥωμαιος Μαριος τον αντιπαλον Συλλαν διπλουν
θηριον αποκαλων, αλωπεκα και λεοντα, μαλλον εφασκε φοβεισθαι την αλωπεκα·
Κωνσταντιωι δε λεων μεν ουδεις παρην πολλαι δε αλωπεκες κυκλωι περιτρεχουσαι
διεθορυβουν τον Καισαρα. 13. Πασα δη βια την γραφην κατα μικρα και επι
Κωνσταντιον φερεσθαι και των υπ' εκεινου πραττομενων εκαστον αναγαγειν επι
τους καιρους καθ' ους εγινετο και συνεπιπτεν. Τοτε δη ο Κωνσταντιος εφ' οις εδει
δυσφορων και οσα επραττεν Ἰουλιανος ελεγχον της ιδιας βασιλειας υπολαμβανων,
τας 79 τε δηλουμενας επινικιους εορτας εις πενθος και συμφοραν μετεβαλλε και
διοιστρουμενος υπο φθονου και λυσσης προς τον εμφυλιον εξωγκωτο πολεμον. 14.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Ἔοικε μεν ουν και αλλως ο χρονος εν ταις μακραις περιοδοις και κινησεσι πολλακις
επι τα αυτα καταφερεσθαι συμπτωματα, καθαπερ οι τε ∆αρειωι συσταντες επι τους
μαγους ησαν επτα και οι πολλοις υστερον χρονοις Ἀρσακηι κατα Μακεδονων
συνεγερθεντες ισοι τον αριθμον ετυχον. 15. Συνορωσι δε οτι θερμοτητος μεν [και]
δειται και ορμης το ασφαλες· το γαρ της αναγκης παρα ποδας εστος επισκεψιν
ηκιστα ενδεχομενον προχειροτερον απαιτει τον κινδυνον. 16. Ὅτι περι της στρατειας
της κατα Ναρδινων πολυτροπου γενομενης εκτιθησι μεν αυτος Ἰουλιανος, αλλα δε
αλλαχου και προς πολλους αναφραζων εν επιστολαις. προς τινα γουν Κυλληνιον
και ταυτα εξηγουμενον τα μεν επιτιμων ως διαμαρτανοντα της αληθειας φαινεται,
και παρεκτιθησι γε τα πραχθεντα οπως γεγονε· φασκων δε μη δεισθαι του τα εργα
λεγοντος (ουδε γαρ Παλαμηδην Ὁμηρου προσδεηθηναι φησιν εις δοξαν), και τας
αλλοτριας συγγραφας των ιδιων εργων υπο μεγαλοψυχιας παραιτουμενος, αυτος
ομως δια μεγεθος των πεπραγμενων προς το λεγειν αυτα κατασειομενος, ουδε
συγγραφην απλην, αλλ' επαινον νεανικον τινα και λαμπρον εαυτου διεξεισιν
αυτοκελευστος, και προς πολλους αυτα δια των επιστολων υμνων. 17. Ὅτι κρατειν
ως επιπαν ειωθεν εν μεν τοις απειροις το πλεον, εν δε τοις επιστημοσι το
γεγυμνασμενον· ου γαρ εν τοις μετα τεχνης απανται το παραλογον της τυχης, αλλ' εν
τοις ατεχνοις χωραν εχει το αυτοματον, ωσπερ καν ταις αλλαις επιστημαις ορωμεν
το προτεθεν ουχ υπο των απειρων, αλλ' υπο των μελετησαντων εκτελουμενον. 18.
Ὅτι παν εργον κρειττον απορρητως στρατηγουμενον· οστις 80 δε εν πολεμωι κρυπτει
τα πλειονα, κρειττων εστιν η ο μετ' εργων θρασυτητος φανερως επιων. 19. Ὅτι
κυνικος Ἡρακλειτος ακροασομενον εκαλει τον Ἰουλιανον ως ες την βασιλειαν
ωφελησων αυτον. ο δε θαυμασας το της υποσχεσεως υψος ετοιμως υπηκουσεν. επει
δε παρα δοξαν απηντησεν, ο Ἰουλιανος αντιγραψας λογον την εαυτου δυναμιν
εξεφηνε και το της φυσεως ανυπερβλητον. οι δε ακουσαντες καταπλαγεντες την
δυναμιν του λογου καθαπερ θεου προσεκυνησαν την φιλανθρωπιαν, οτι τον
βασιλικον θυμον διελυσε λογικηι φιλοτιμιαι. ο δε και ετερωι λογωι τον αυτον κυνικον
ετιμησεν. 20. Ὅτι τωι Ἰουλιανωι ηκμαζεν ο προς Περσας πολεμος, τας τε Σκυθικας
κινησεις ωσπερ εν κωφωι κρυπτομενας ετι κυματι συνετιθει πορρωθεν η θεοκλυτων
η λογιζομενος. λεγει ουν επιστελλων, "Σκυθαι δε νυν μεν ατρεμουσιν, ισως δε ουκ
ατρεμησουσιν." ες τοσονδε εξικνειτο χρονον η των μελλοντων αυτωι προνοια ωσθ'
οτι τον επ' αυτου μονον καιρον ησυχασουσι προγινωσκειν. 21. Ὅτι το προ
Κτησιφωντος πεδιον ορχηστραν πολεμου προτερον αποδειξας, ως ελεγεν
Ἐπαμινωνδας, ∆ιονυσου σκηνην επεδεικνυ Ἰουλιανος, ανεσεις τινας τοις
στρατιωταις και ηδονας ποριζομενος. 22. Ὅτι τοσαυτη εν τοις προαστειοις
Κτησιφωντος αφθονια των επιτηδειων ην ωστε την περιουσιαν κινδυνον τοις
στρατιωταις φερειν μηποτε υπο τρυφης διαφθαρωσιν. 23. Ὅτι εοικε το ανθρωπινον
και αλλως επιφορον ειναι και καταντες προς το βασκανον. και οι στρατιωται ουκ
εχοντες οπως επαινωσιν αξιως τα πραττομενα, "τους Ἀχαιους" φασιν "εκρινον απο
του πυργου", στρατηγικος τις και περιττος εις φρονησιν εκαστος ειναι βουλομενοι.
και τοις μεν υλη τις υπην φλυαριας· ο δε των εξ αρχης εχομενος λογισμων επι την
οικειαν ανεστρεφεν. 24. Ὥσπερ δε εν πολεμωι και τοσουτων επικειμενων αρχοντος
δεομενον το στρατοπεδον την αιρεσιν περιεσκοπει. και καθαπερ οι ιατρικοι φασι
κατα ταυτον γενομενων δυειν αλγηματων το 81 ελαττον υπο του σφοδροτερου
λυεσθαι, ουτω και τοτε θεωρειν 81 εξην ως την υπεροχην του κατα τον βασιλεα
παθους ο του πολεμου φοβος παρα ποδας εστως καταμαραινων απημβλυνεν. το μεν
γαρ γεγενημενον ην φανερον, το δε οπως εικαζε μεν αλλος αλλως, ηπιστατο δε ουδε
εις. πλην εν τουτο γε ᾔδεσαν ως αιρεισθαι προσηκεν σφισιν αρχοντας. ει δε και
πληθος ησαν, τουτο γουν ηπισταντο σαφως οτι αρχοντος μεν ευπορησουσι, τοιουτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

δε, ουδε ει πλαττοι θεος, ευρησουσιν, ος γε δια φυσεως εξουσιαν και το ισομεγεθες
τωι θειωι αγωγης τε αναγκην εξεβιασατο προς το χειρον ελκουσαν, και εκ τοσουτων
ανενεγκων κυματων ουρανον τε ειδε και επεγνω τα εν αυτωι καλα, τοις τε
ασωματοις ωμιλησε σωμα εχων ετι, και βασιλειας τε ετυχεν ουχ οτι και ηρα
βασιλειας, αλλ' οτι το ανθρωπειον εωρα δεομενους βασιλευεσθαι, φιλοστρατιωτης
τε ην διαφεροντως, ουχ οτι εβουλετο δημαγωγειν, αλλ' οτι τουτο ηπιστατο τοις
κοινοις συμφερειν. Τι ταυτα ληρειν ανεχηι, εμβροντητε τωι οντι και ανεπιγνωμων
των πεφλυαρημενων; τις γαρ, των εγγενων Ἕλλησι δογματων, ουρανιων μεμυηται
μυστηριων θεατην υπαρξαι τον απαλλαττομενον της εντευθεν βιοτης η συνομιλον
ασωματων γενεσθαι; και τινες οι ασωματοι ουτοι, ει μη που Γαννυμηδης και Ζευς ο
Γαννυμηδους εκ Τρωων εραστης, δι' ου και Ἥρα παραγκωνιζεται η αδελφη και
γαμετη τωι Φρυγι μειρακιωι; αλλα τα μεν κλεψας εχεις των Χριστιανικων οργιων, τας
ασωματους φημι φατριας· επει των γε σων δογματων μη ουχι και εμπαθεστερον των
κατα τον φθαρτον τουτον βιον ακρατεστατων οι κατ' ουρανον σοι αλωιεν μακαρες
βιουντες; οις Ἥβη μεν οινοχοει, οι δε πολλωι τωι νεκταρι μεθυσκομενοι τα απαισια
διεξιασι Τρωων πολιν εισοροωντες. προς τινα δε και των καθ' Ἕλληνας εαυτον
αναφερων φιλοσοφων ηρα βασιλειας; προς Ἀντισθενη; προς ∆ιογενη; αλλα τουτοις
μεν ισμεν ουτως απραγμοσυνης μελον ως την κυνων εζηλωκοτας ζωην και τηι
τουτων εγκαλλωπιζεσθαι κλησει. ουκουν επανορθων τον ανθρωπινον βιον ειλετο
βασιλευειν, οτι μηδ' επανωρθωσε τι, ει μη πρωτον μεν φιλοδοξιας κακωι λυσσηματι
αχαριστος περι τον ευεργετην διαγινομενος, επειτα και οπως τοις αγουσιν αυτον
δαιμοσι το 82 ολεθριον αφοσιουμενος σεβας λαθοι προς των υπ' αυτου
σπουδαζομενων δαιμονων τοιουτου και τελους κυρησαι, αξιου και της εκεινων
απατης και της εαυτου εμπληξιας. 25. Ὅτι προς τον Ὀριβασιον ειποντα ως ου χρη
τον θυμον, καν επεισπεσηι, δια των ομματων και της φωνης εκφορεισθαι, "ορα
τοινυν" ειπεν "επειδη καλως λεγεις, ει τουτο εγκαλεσεις ετι δευτερον." 26. Ὅτι
φασιν Ἀλεξανδρου θειαζοντος εαυτον εκ ∆ιος Ὀλυμπιαδα θρυπτομενην φασκειν,
"ου παυσεται το μειρακιον διαβαλλον με προς την Ἥραν;" 27. Ὅτι προσαγορευων ο
θεος τον Ἰουλιανον φησιν, ω τεκος αρμελαταο θεου, μεδεοντος απαντων. 28. Ὅτι ο
Ἰουλιανος εν ταις επιστολαις ιδιον πατερα ανακαλει τον ηλιον, ουχ ωσπερ
Ἀλεξανδρος διαβαλλεσθαι φασκων προς την Ἥραν οτι Ὀλυμπιας αυτον εκ ∆ιος
ανελομενη τουτο ουκ απεκρυπτετο, αλλ' ουτος γε επι ταις του θεου μαρτυριαις
αιωρουμενος ες τον Πλατωνα υποφερεται, ωσπερ ο εκεινου Σωκρατης φησι "μετα
μεν ∆ιος ημεις, αλλοι μετ' αλλου του θεων," ταυτην και αυτος εις την ηλιακην
βασιλειαν τινα και χρυσην σειραν αναφερων και συναπτομενος. 29. Ἀλλ' οποτε
σκηπτροισι τεοις Περσηιον αιμα αχρι Σελευκειης κλονεων ξιφεεσσι δαμασσηις, δη
τοτε σε προς Ὄλυμπον αγει πυριλαμπες οχημα αμφι θυελλειηισι κυκωμενον εν
στροφαλιγξι, λυσαμενον βροτεων ρεθεων πολυτλητον ανιην. ηξεις δ' αιθεριου
φαεος πατρωιον αυλην, ενθεν αποπλαγχθεις μεροπηιον ες δεμας ηλθες. τουτοις
αρθεντα τοις επεσιν αυτον και λογιοις μαλα ηδεως φησιν απολιπειν το θνητον και
επικηρον. προκεινται δε των λογιων αλλαι τινες ευχαι τε και θυσιαι περι τους θεους,
ας εκεινωι 83 μεν δραν αναγκαιον ην ισως, ες δε ιστορικον τυπον και βαρος φερειν
ουκ ην ευλογον· το γαρ καθ' εκαστα γραφειν ουκ ην αληθειαν τιμωντος, αλλα δια
πολυπραγμοσυνην εις ληρον αποφερομενου και παρολισθανοντος. 30. Ὅτι φησιν ο
Ευναπιος· περι μεν ουν των παλαιοτερων και οσα προ ημων αναγκη συγχωρειν τοις
γραψασιν η τοις προ εκεινων λογοις εις ημας κατα μνημην αγραφον εις διαδοχην
περιφερομενοις και καθηκουσιν· οσα δε εφ' ημων αυτων γεγονεν, αληθειαν τιμωντι,
καθα φησιν ο Πλατων, παραδοτεον τοις εντυγχανουσιν. 31. Ὅτι Φιλιππος ο
Μακεδων το μετρον ιδων του σφετερου σωματος (εν παλαιστραι γαρ επεπτωκει),
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

διαναστας απο του πτωματος σωφρονα αφηκε λογον ως ολιγην κατασχησων γην
ειτα επιθυμοιη της απασης. 32. Ὅτι τον Θησεα φασιν οι παλαιοι ζηλωτην Ἡρακλεους
γενομενον μικρα της μιμησεως εκεινης αποκερδαναι. 33. Ὅτι του Προκοπιου του
συγγενους Ἰουλιανου στασιασαντος και τυραννιδι επιθεμενου Ἡρακλειος ο κυνικος
προσελθων αυτωι και κατακροτησας ευ μαλα τηι βακτηριαι τουδαφος, "αλκιμος εσσο"
φησιν "ινα τις σε και οψιγονων ευ ειπηι." 34. Ὥσπερ ουν οι φυσικοι φασι πασης
κινησεως ειναι τελος ακινησιαν, η ταις αλλαις κινησεσι το κινεισθαι διδωσιν αυτη
μενουσα, ουτως αν τις υπελαβε και τοτε τον πρεσβυτην Ἀρβιτιονα παρατυχοντα την
του βασιλεως ατακτον και κυματωδη φοραν εις ομαλον και λειον καταστορεσαι του
λογισμου παθος· μικρου γαρ εξεστη δια δειλιαν των κοινων πραγματων. 35.
Μεγαλοψυχον γαρ και λιαν θεοειδες το και των αιτιων φεισασθαι, ουκ εξω δε της
ανθρωπινης φυσεως το μη και των αναιτιων. το μεν γαρ ξενον της τιμωριας λογωι
γινεται της αρχης, ινα φοβωι συνεχηται το αρχομενον· το δε υπεροπτικον της
κολασεως δι' αρετης υπεροχην γινεται, ως της βασιλικης αρχης δια μεγεθος και
ογκον αρκουσης εαυτηι και ανευ τιμωριας. αλλα ταυτα μεν, οπηι γνωμης εχει τις και
κρινει, ουτως εχετω. 84 36. Ὅτι ο Ποσειδονιος ελεγεν απελθοντος Ἀλεξανδρου το
στρατοπεδον εοικεναι των Μακεδονων εκτετυφλωμενωι τωι Κυκλωπι. 37. Ὁ δε
Θεοδωρος ο κατειλεγμενος τοις νοταριοις εν δικηι ετιματο παρα του βασιλεως· το τε
γαρ ευ γεγονεναι προσην αυτωι και το ευ πεφυκεναι προς αρετην απασαν, το τε σωμα
συνηνθει ταις αρεταις, και το επαφροδιτον εν ταις συνουσιαις κοσμος εδοκει των
αρετων εμμελης τις ειναι και παναρμονιος. αλλ' ελαθεν, ηι φησιν Ὅμηρος, υπο των
ιδιων διαφθαρεις καλων. το γαρ ανθρωπινον, και οσοι περι στρατειας επι τα κερδη
και τας κοινας τυχας επτοημενοι και κεχηνοτες, την ημεροτητα καταμαθοντες αυτου
και το προς τας ομιλιας ευκρατες και προχειρον, ταχυ μαλα την αμαχον και φοβεραν
και τοις νουν εχουσι κολακειαν υποδυντες και προβαλομενοι καθαπερ ελεπολιν τινα
και μηχανην αφυκτον, εξεωσαν των ασφαλων και σωτηριων λογισμων τον
νεανισκον και κατεσεισαν εις τον μανιωδη και σφαλερον της βασιλειας ερωτα. 38.
Ὅτι φιλοχρηματιαν φασι πηγην τινα πασης κακιας τυγχανειν, ουδε τηι κακιαι
ποτιμον τε και χρησιμον· εξ εκεινης γαρ της αρχης και απο της των χρηματων
περιττης επιθυμιας το της ψυχης αλογον αρδομενον εριν τ' ανεφυσεν ανθρωποις και
μαχην· ερις δε αυξηθεισα πολεμους ανεβλαστησε και φονους· φονων δε ο φυομενος
καρπος φθορα του γενους και ολεθρος· α δη και επι Ουαλεντος συνεπραττετο. 39. Τα
μεν ουν πρωτα της συγγραφης, ουδενος ουδεν σαφες λεγειν εχοντος οθεν τε οντες οι
Ουννοι οπηι τε κειμενοι την Ευρωπην πασαν επεδραμον και το Σκυθικον ετριψαν
γενος, εκ των παλαιων συντιθεντι κατα τους εικοτας λογισμους ειρηται, τα δε εκ
των απαγγελλομενων δοξαζοντι προς το ακριβες, ως αν μη .... του πιθανου την
γραφην απαρτησαιμεν μηδε παραφεροι ... την αληθειαν ο λογος. ημεις δε ου ταυτον
πασχοντες τοις εκ παιδων οικιαν μικραν και φαυλην οικησασιν, ειτα δια τυχης ευ 85
ροιαν μεγαλων και λαμπρων επιλαβομενοις οικοδομηματων ομως δια συνηθειαν τα
αρχαια θαυμαζουσι και περιστελλουσιν, ουτως αυτοι τα προειρημενα γεγραφθαι
συγχωρησαντες ετερων αψομεθα παλιν, αλλα μαλλον ωσπερ οι κατα τινα θεραπειαν
σωματος τα πρωτα χρησαμενοι τινι φαρμακωι δι' ωφελειας ελπιδα, κᾆτα το κρειττον
πειραι δοκιμασαντες επ' εκεινο μεθιστανται και ρεπουσιν, ου τωι δευτερωι το
προτερον αναιρουντες, αλλα τωι δεδοξασμενωι κακως το αληθες επεισαγοντες, και
καθαπερ φως απο λαμπαδος δια της ηλιακης ακτινος αφανιζοντες και αμβλυνοντες,
ομοιως επιθησομεν τοις ειρημενοις τα αληθεστερα, κακεινα δια την ιστορικην δοξαν
συγχωρησαντες μενειν και ταυτα δια την αληθειαν εφελκυσαμενοι και
παραζευξαντες. 40. Ὅτι Μαρκιανος ανηρ ες αρετην απασαν ωσπερ τις κανων
ηκριβωμενος. 41. Φιλοκαλος γαρ ων και φιλαγαθος ο Μουσωνιος τους πανταχοθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

καθειλκεν παρ' εαυτον, ωσπερ η μαγνητις λιθος τον σιδηρον. ουκ ην δε βασανιζειν
οποιος τις ο δεινα, αλλα Μουσωνιου φιλον ακουσαντα οτι καλος ην ειδεναι. 42. Ὅτι
συνηιρησθαι του πολεμου δοκουντος Μουσωνιος ιππον επιβας εξηιει των Σαρδεων.
και ο Θεοδωρος τον συγγραφεα μεταπεμψαμενος εδακρυσε την εξοδον, και ανδρι
ταλλα γε ατεραμονι και ατεγκτωι δακρυα κατεχειτο των παρειων ακρατεστερον. 43.
Ὅτι το επι Μουσωνιον επιγραμμα το παρα Θεοδωρου τοιουτον εστιν· ενθα μεν Αιας
κειται αρηιος, ενθα δ' Ἀχιλλευς, ενθα δε Πατροκλος θεοφιν μηστωρ αταλαντος, ενθα
δ' επι τρισσοισι πανεικελος ηρωεσσι ψυχην και βιοτοιο τελος Μουσωνιος ηρως. 44.
Ὅτι οι Ῥωμαιοι κατεκοπησαν παρα Ἰσαυρων, και τουτωιωσπερ δραματι μεγαλωι και
τραχει το κατα Μουσωνιον επεισοδιον 86 ουκ ελαττον ο δαιμων επηνεγκεν. ενταυθα
που της συγγραφης αφωρισται το πραχθεν, οτι τοις χρονοις παρετεινε και
συγκατεστρεψεν επι τα προειρημενα, ωστε τοις καιροις μη πολυ παραλλαττειν ες το
τελος την γραφην. 45. Ὅτι ο βασιλευς Ουαλης κατα τον καιρον ηνικα οι Σκυθαι την
Μακεδονιαν επετρεχον παρελθων εις την πολιν τας πανταχοθεν δυναμεις
συνηγειρεν, ως μεγα τι και παραδοξον εργασομενος. οσον δε παιδεια αναγνωσεως
ισχυει προς τους πολεμους και η δια της ιστοριας ακριβης θεωρια προς αμαχον τινα
και γραμμικην εκβασιν τελευτωσι και συνηναγκασμενην και τοτε ο χρονος
απεδειξεν. πολλων γαρ επι πολλοις μαρτυρουντων, και της πειρας πορρωθεν
βοωσης οτι ουτε πολλοις ουτε ολιγοις μαχεσθαι προσηκεν απεγνωκοσιν εαυτων και
προς κινδυνον ετοιμως εχουσιν, αλλ' οτι τοιαυτα στρατοπεδα καταλυειν συμφερει
χρονωι τριβοντα τον πολεμον και περικοπτοντα τας αφορμας των επιτηδειων, οπως
υφ' εαυτων πολεμοιντο δι' ενδειαν πολλοι τυγχανοντες, και μη προς τυχην
αποκινδυνευωσιν, αλλ' εν απορωι και το κινδυνευειν εχωσιν, επι τοις εναντιοις
ουσης της επιχειρησεως. .... 46. Ὡς δε ην τοιουτων αρετων κτησις .......... σπανιωτερον
δε ουδεν αρετης εν βιοις διεφθαρμενοις και αγωγαις επι το χειρον
προκατειλημμεναις. 47. Ὅτι Σεβαστιανος την ηγεμονιαν παρα του βασιλεως
Ουαλεντος ειληφως παρα την παντων υπονοιαν δισχιλιους ᾔτησεν οπλιτας. την δε
εξουσιαν της αιρεσεως αυτος επιτραπεις, του βασιλεως και χαριν
προσομολογησαντος, οτι κινδυνευσει περι δισχιλιους, ειτα ερομενου την αιτιαν, δι'
ην ολιγους αιτοιη, τα λοιπα ο Σεβαστιανος εφη τον πολεμον ευρησειν· τοις γαρ ευ
πραττουσι πολλους προσθησεσθαι· πληθος δε μετακαλειν εξ αναγωγιας δυσκολον·
ολιγων δε αρχομενων ες το καλον μεταπλασθεντων, και της αγωγης
επιτυγχανουσης, τους κατα μικρον προσιοντας ραδιον επι το κρειττον ενταθησεσθαι.
87 48. Ὁ δε βασιλευς Θεοδοσιος, παραλαβων τοσαυτην αρχην και βασιλειαν,
συνεμαρτυρησε τοις παλαιοις ηλικον εστι κακον εξουσια και οτι προς τα παντα
στεγανον τι και μονιμον πλην ευτυχιας ανθρωπος. ου γαρ εφθασε παρελθων επι την
αρχην, και καθαπερ μειρακιον νεοπλουτον πατρος επι πολλωι χρονωι πολλα χρηματα
σεσωρευκοτος δια σωφροσυνην και φειδω, αθροως κυριευσαν των πραγματων
σφοδρον τινα και παντοιον ολεθρον κατα των ευρεθεντων μαινεται, ουτω και τοτε
ην ορωντα επισκοπειν ωσπερ εκ περιωπης, τον γε εμφρονα, μηδενα τροπον
αμελουμενον κακιας και ακολασιας ες την κοινην των πραγματων διαφθοραν. 49.
Ἀπορια γαρ προς εισφορας ακινδυνον. 50. Οι δε Νικοπολιται των αλλων Θρακων
κατεγελασαν, οι τωι φοβωι της βασιλειας τα δεινα επασχον, το μεν βοηθησον αει δι'
ελπιδος λεπτης εικαζοντες, το δε των κινδυνων ενεστηκος πειραι και οψει δια
μαλακιαν υπομενοντες. ουτε γουν αυτοι φρουραν τινα στρατιωτικην πεμφθησεσθαι
προσεδοκησαν ουτε εν ετεροις εθεντο την σωτηριαν, αλλα των μη δυναμενων
εαυτοις αμυνειν περιφρονησαντες ες ελευθεριαν επικινδυνον απεστησαν. 51. Ὅτι
επι Θεοδοσιου οι βαρβαροι την Θρακην εδηιωσαν κατα μικρον. 52. Τοιουτον δε τι
ιστορηται γενεσθαι κατα την Νερωνος βασιλειαν, αλλα περι μιαν πολιν. φασι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

τραγωδον τινα δια την Νερωνος εις ταυτα φιλοτιμιαν εκπεσοντα της Ῥωμης ειτα
πλανασθαι, δοξαν αυτωι και το της φωνης πλεονεκτημα προς ανθρωπους
ημιβαρβαρους επιδεικνυναι, και παρελθειν εις τοιαυτην μεγαλην πολιν και
πολυανθρωπον, συναγειραι τε αυτους εις θεατρον. και συνελθοντων την μεν
πρωτην ημεραν σφαληναι της επιδειξεως· ουδε γαρ την οψιν υπομειναντας τους
θεατας, ατε αρτι και πρωτον εωρακοτας, φευγειν θλιβομενους περι αλληλοις και
πατουμενους. ως δε ο τραγωδος ιδιαι τους πρωτους αυτων απολαβων την τε του
προσωπειου φυσιν εδεικνυ και τους οκρι 88 βαντας, υφ' ων το μεγεθος εις υψος
παρατεινεται, και συνεπειθεν ουτως ανασχεσθαι και τληναι την οψιν, τοτε
παρελθων εις ανθρωπους και ὣς μολις υφισταμενους την θεαν, το μεν πρωτον
επιεικως και μετριως της φωνης αυτους διεγευσε και του μελους (Ευριπιδου δε την
Ἀνδρομεδαν υπεκρινετο), προιων δε σφοδροτερον τε ηχησε και υφηκεν αυθις, ειτα
επηγαγεν αρμονιαν συντονον, επι ταυτηι δε παλιν εις την γλυκειαν περιηνεγκεν.
ωρα δε ην θερους ο τιπερ ακμαιοτατον και το θεατρον κατειχετο. και ο τραγωδος
αναπαυσαμενους ηξιου σφας φοιταν επι την ακροασιν περι ληγουσαν και
αποψυχουσαν ημεραν· οι δε προ των ποδων πεσοντες και καλινδουμενοι πασας
αφιεσαν φωνας μηποτε αυτους αποστερησαι τοιαυτης μακαριοτητος και ηδονης.
ενταυθα ο τραγωδος αφεις εαυτον επι την σκηνην και το παθος, –καιτοι γε τα
πλειστα περιηιρητο της τραγωδιας προς ανθρωπους αξυνετους, ογκος τε και βαρυτης
λεξεων και το περι ταυτα ειδος και η του μετρου χαρις το τε των ηθων εναργες,
οξυτατον τε και επιφορωτατον εις ακοης κινησιν, και προς τουτοις το γινωσκεσθαι
την υποθεσιν, – αλλ' ομως τουτων απαντων γεγυμνωμενος ες τοσονδε τηι τε
ευφωνιαι και τωι μελει μονωι κατεκρατησεν ωστε οι μεν ανεχωρουν προσκυνουντες
ως θεον και τα εξαιρετα των παρα σφισιν αυτοις δωρα εκομιζον, και τον πλουτον ο
τραγωδος εβαρυνετο. μετα δε την εβδομην της επιδειξεως ημεραν νοσημα
κατεσκηψεν εις την πολιν, και παντες ου τας λεξεις σαφως, αλλα το μελος, ως
εκαστος ειχε δυναμεως και φυσεως, εκβοωντες, και διαρροιας ακρατους αμα
επιπιπτουσης εν τοις στενωποις παρεθεντες εκειντο, κακως υπο της Ἀνδρομεδας
επιτριβομενοι, και εχηρωθη τε ανδρων και γυναικων η πολις, ωστε εκ των
προσοικων εποικισθηναι. αλλ' επ' εκεινων μεν ευφωνιαν τε ην αιτιασασθαι και
αερος υπερβαλλουσαν θερμοτητα, η το μελος δια της ακοης επι τα κυρια των
ψυχικων οργανων συνετηξε και διεκαυσεν· επι δε των καθ' ημας ανθρωπων αι μεν
αιτιαι του παθους ευθεωρητοι· περι τα εντερα 89 γαρ ησαν απασαι και υπο γαστερα·
το δε και τινας των ουκ ανοητων προς τουτο ωλισθηκεναι ουκ εις φυσικην αν τις
εικοτως, αλλ' εις θειοτεραν ανενεγκοι κινησιν, ως ποινηλατεισθαι σαφως το
ανθρωπινον. 53. Φυλαι μεν γαρ των πολεμιων την αρχην διεβεβηκεσαν απειροι, και
πλειους επιδιεβαινον, ουδενος κωλυοντος· αλλ' εν τοσουτοις κακοις κερδος αυτοις
εδοκει γνησιον το δωροδοκεισθαι παρα των πολεμιων. ειχε δε εκαστη φυλη ιερα τε
οικοθεν τα πατρια συνεφελκομενη και ιερεας τουτων και ιερειας· αλλα στεγανη τις
ην λιαν και αδαμαντινος η περι ταυτα σιωπη και των απορρητων εχεμυθια, η δε εις
το φανερον προσποιησις και πλασις εις την των πολεμιων απατην διηρτυμενη και
συντεθειμενη, Χριστιανοι τε ειναι παντες ελεγον και τινας ως επισκοπους αυτων ες
το θαυμαζομενον σχημα καταστολισαντες και περικρυψαντες, και πολλης αυτοις της
αλωπεκος επιχεαντες, εις το μεσον προηφιεσαν, πανταχου το αφυλακτον δια των
καταφρονουμενων ορκων παρ' εκεινοις, παρα δε τοις βασιλευσι σφοδρα
φυλαττομενων, υποτρεχοντες και κατασκευαζοντες. ην δε τι και των καλουμενων
μοναχων παρ' αυτοις γενος, κατα μιμησιν των παρα τοις πολεμιοις
επιτετηδευμενον, ουδεν εχουσης της μιμησεως πραγματωδες και δυσκολον, αλλα
εξηρκει φαια ιματια συρουσι και χιτωνια πονηροις τε ειναι και πιστευεσθαι. και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

τουτο οξεως συνειδον οι βαρβαροι το θαυμαζομενον παρα Ῥωμαιοις ραδιως ες
παραγωγην επιτηδευσαντες· επει τα γε αλλα μετα βαθυτητος και σκεπης οτι μαλιστα
στεγανωτατης των απορρητων τα παρα σφισιν ιερα γεννικως τε και αδολως
φυλαττοντες. ουτω δε εχοντων τουτων, ομως ες τοσαυτην ανοιαν εξεπεπτωκεσαν
ωστε συμπεπεισθαι σαφως και αμαχως τους δοκουντας νουν εχειν οτι Χριστιανοι τε
εισι και πασαις ταις τελεταις ανεχοντες. 54. Ὅτι επι Θεοδοσιου του βασιλεως ες
τουτο ηδη συνεπεσεν απαντα και περιηνεχθη κατα τινα βιαν απαραιτητον και
αναγκην ανυποστατον και θεηλατον ως και το των ονων γενος, μη οτι των 90
ιππων, αλλα και των ελεφαντων γενεσθαι τιμιωτερον. ο μεν ουν Μακεδων Φιλιππος
καταζευγνυναι μελλων περι εσπεραν ηδη, ειτα πυθομενος ως ου δυνατον, ειποντων
των κωλυοντων χιλον ουχ υπαρχειν ικανον τοις υποζυγιοις, ανεζευξε τουτ'
επειπων, ως ουδεν βασιλεως ατυχεστερον, ος και προς τον των ονων καιρον ζην
αναγκαζεται. ο δε καθ' ημας χρονος εκινδυνευσεν ολος επι τοις ονοις σαλευειν. 55.
Του βασιλεως δε Γρατιανου τα μεν καθ' εκαστον και οιος τις ην ουτε δυνατον ην
περιεργαζεσθαι (τα γαρ εν τοις βασιλειοις επικρυπτεται και μαλα στεγανως) ουτε
πολυπραγμονουντι συμμαθειν· τα γαρ απαγγελλομενα παρ' εκαστου, πολλας και
πολυμορφους τας διαφορας εχοντα, μονην την αληθειαν ωσπερ τινα θησαυρον
απορρητον ου διεγυμνου και απεκαλυπτεν. ωσπερ ουν τοις γραφουσι τας εικονας
και το δοθεν παραδειγμα χαρακτηριζουσιν επιτεινει την περι το προσωπον
ομοιοτητα μικρα τινα των υποκειμενων συμβολων, και η ρυτις επι του μετωπου
διακεχαραγμενη η τις ιονθος παρανατελλων παρα το γενειον η τοιουτο τι μικρον
και παρημελημενον των κατα την οψιν, ο παροφθεν μεν ουχ υπογραφει το ειδος,
ακριβωθεν δε μονον αιτιον της ομοιοτητος γινεται, ουτως εξεστι και επι τουδε του
βασιλεως συλλαμβανειν οιος τις ην, νεος τε ων και εν εξουσιαι βασιλικηι τραφεις εκ
παιδος και μη μεμαθηκως οιον το αρχον και οιον το αρχομενον· τουτο γαρ μαλιστα
διαφαινει το της φυσεως μεγεθος, οταν την προτεθεισαν αγωγην και συνηθειαν η
φυσις επι το κρειττον εξωσηι και βιασηται. εξεστι δε λαβειν εκ των υποκειμενων
παραδειγματων, εις α συνωμολογουν απαντες και αντελεγεν ουδε εις των ληρειν
συνειθισμενων και τον κοινον φληναφον ησκηκοτων. 56. Ὅτι επι Θεοδοσιου του
Μαξιμου στασιασαντος και βαρβαρων κατα Ῥωμαιων εκστρατευσαντων φημη
κατεσχε τοις βαρβαροις ως οι Ῥωμαιοι στρατον οτι πλειστον συλλεγουσι. και
συλλογισαμενοι το δεινον οι βαρβαροι επι το συνηθες ανεδραμον σοφισμα, και
κατεδυσαν επι τας Μακεδονικας λιμνας. και συμ 91 φανες γε απασι κατεστη ως η
Ῥωμαιων βασιλεια, τρυφην μεν αρνουμενη, πολεμον δε αιρουμενη, ουδεν αφιησι
της γης το ανηκοον και αδουλωτον. αλλα δεινον γε τι χρημα ταις των ανθρωπων
φυσεσιν ο θεος εγκατεμιξεν, ωσπερ τοις οστακοις την επικινδυνον χολην και τοις
ροδοις ακανθας, ουτω ταις εξουσιαις συγκατασπειρας την ηδονην και ραθυμιαν, δι'
ην, παντα εξον εις μιαν μεταστησαι πολιτειαν και συναρμοσαι το ανθρωπινον, αι
βασιλειαι το θνητον σκοπουσαι προς το ηδυ καταφερονται, το της δοξης αθανατον
ουκ εξεταζουσαι και παρεκλεγουσαι. 57. Ὅτι ολισθηρον, ως εοικε, και
σφαλερωτερον ανθρωπος προς τιμην η συμφοραν. θεραπευσαντες γαρ τον Τατιανον
οι περι τον βασιλεα Θεοδοσιον, τιμας τε υπερφυεις εκ του βασιλεως και μεταγνωσεις
επι τοις γεγενημενοις ενσπονδους ποιησαμενοι, και περι των μελλοντων
ουρανομηκεις ελπιδας υποσπειραντες, τουτον παρεπεισαν αγαγειν τον υιον αυτου
Προκλον τουνομα· ον εις το δεσμωτηριον συνεκλεισαν, και τον Τατιανον επι Λυκιας
απεπεμψαν του παιδος χηρωσαντες. 58. Συμποσιου δε προτεθεντος αυτοις παρα του
βασιλεως αδροτερου και πολυτελεστερου, την παροιμιαν απεδειξαν αληθινην την
λεγουσαν· "οινος και αληθεια του ∆ιονυσου." διο και τον θεον εικοτως Λυαιον
καλουσιν, ως ου μονον διαλυοντα τας λυπας, αλλα και το στεγανον των· απορρητων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

διαχεοντα και διακαλυπτοντα. και τοτε ρηξαντος αυτοις παρα ποτον την βουλην,
διαλυεται το συμποσιον ατακτως. 59. Ὅτι οι παιδες Θεοδοσιου επι της βασιλειας
αυτου εστησαν. ει δε το αληθεστερον, οπερ εστι σκοπος ιστοριας, προστιθεναι δει
τοις γεγενημενοις, το μεν ονομα ην των βασιλεων, το δε εργον των μεν κατα την
εωαν Ῥουφινου, τα δε εσπερια Στελιχωνος εις απασαν εξουσιαν· ουτω γουν οι μεν
βασιλεις επετατ 92 τοντο παρα των επιτροπευοντων τας αρχας, οι δε επιτροπευοντες
αει προς αλληλους επολεμουν ωσπερ βασιλευοντες, φανερως μεν ουκ εναντιας
χειρας και οπλα αραμενοι, κρυφα δε απατης και δολου μηδεν υπολειποντες· δια γαρ
μαλακιαν και ασθενειαν ψυχης το διερπον και υπουλον των μηχανηματων αυτοις
ως ανδρειον ... 60. ....μασε καθαπερ εξ ουρανου προς την γην διενεχθεν και
καταπεσον ες τα ανθρωπινα. 61. Ὁ μεν ουν Βαργος την αρχην πιστευθεις παρα του
ευνουχου εξηιει μαλα φαιδρος και γεγηθως επι την αρχην, ως αν αρχας
υποθησομενος εαυτωι τινας παλιν, και μετα πολλων και διεφθαρμενων στρατιωτων,
προς το πολεμειν τοις ευεργεταις· τωι γαρ περιοντι της τολμης και τωι μεγεθει των
εγχειρουμενων πολλους ηδη περιπεφευγως κινδυνους, ες το ακινδυνον ηδη προς
απαντας και λιαν ευτυχες την τολμαν εξεβιαζετο. συνετωτερος δ' ων κατα ποδας ᾔει
προς την επιβουλην. και δητα γυνη συνυκει τωι Βαργωι· ταυτην δια καθειμενων
ανθρωπων παλαι προς τον ανδρα τον λεγομενον αλλοτριως εχουσαν δια τινος
ηρτυμενης και συνεσκιασμενης επιβουλης, επι τον ανδρα ωσπερ εχιδναν νωθραν και
υπο κρυους κατεψυγμενην ταις υποκειμεναις επαγγελιαις ανεστησαν και ωρθωσαν.
και τελος φυγων και συλληφθεις την των αχαριστων υπεσχε δικην. και ο μεν εαυτον
μανικωτατον και τον ευνουχον φρονιμωτατον αποδειξας εκειτο μαρτυρων ηλικον
εστι το της αχαριστιας παρα θεωι εγκλημα. 62. Ὅτι ο ευνουχος τουτον τοσουτον οντα
και τηλικουτον εκβαλων του βιου, ευνουχος ανδρα και [ο] δουλος υπατον και
θαλαμηπολος τον επι τοις στρατοπεδοις γεγενημενον, μεγα δη τι και υπερ ανδρας
εφρονει· και μη τις γε το Ἀβουνδαντιου παθος, κακεινου τελεσαντος ες υπατους ...
93 63. Ἀπιθανον μεν γαρ το γραφομενον· πλην ει τις ετερος αυτα γραφειν ικανος
εστι, θαυμαζω αυτον εγωγε της ανδρειας, και ανδρειος αποφαινεσθω μοι της
ανεξικακιας χαριν. αλλ' εικος μεν τους τα ακριβεστερα γραψαντας κατα χρονους και
κατα ανδρας και προσποιουμενους ασφαλως τι λεγειν, ες τε χαριν και απεχθειαν
αναφερειν την συγγραφην· τωι δε ταυτα γραφοντι ου προς ταυτα εφερεν η οδος, αλλ'
ως οτι μαλιστα ανατρεχοι και στηριζοιτο προς αληθειαν. επει και κατα τουσδε τους
χρονους ηκουον και συνεπυνθανομην ως ο δεινα και ο δεινα γραφουσιν ιστοριαν·
ους εγω ουτι νεμεσητον λεγω, αλλα επισταμαι γε σαφως ανδρας αγερωχους τε και
σκιρτωντας και αληθειας τοσουτον αφεστηκοτας οσον εντος ειναι αναγωγιας. και
ουκ εκεινοις μεμφομαι, της δε ανθρωπινης κρισεως το λιαν ακρατες και ολισθηρον
καταμεμφομαι, οτι θελγομενοι και καταγοητευομενοι το καθ' εκαστον, αν ονοματος
μνησθηι τις περιττου και τοις πολλοις γνωριμου, και τι των περι την αυλην την
βασιλικην ακριβεστερον υπορυξαντες εξενεγκωσιν εις τους πολλους, τον τε
κροτοθορυβον εχουσιν, ως αληθη λεγοντες και παντα ειδοτες, και πολυς περι αυτους
ο συνθεων ομιλος, μαρτυρουντες ραδιως οτι ταυτα ουτως εχει, και την αρετην την
της συγγραφης εις τοδε συμβιασαμενοι και κατατειναντες, ως αρα τουτο εστιν
αιθεριον και ουρανομηκες, οπερ αυτοι δια βιου τινα χλιδην ιδωσι και απλοτητα
χαυνοτερον επαινουντες ες το πιστευομενον και δημωδες συναγουσι και
καταβιαζονται. αλλ' ομως ει και απιθανον πως ειρηται, πολλα τε αυτου
τερατωδεστερα και μυθωδεστερα προτεθειται και απαντα ην της ηλιακης κινησεως
αληθεστερα· μαρτυρει δε αυτοις ο ηλιος τοις ειρημενοις. και ρηθησεται γε ισως ετερα
τουτων πολυπλανεστερα και βαθυπλοκωτερα προς απιστιαν· αλλα εξαγγελλει γε
αυτα η συγγραφη μετριωτερον, και ταυτα υπερ των λεγομενων και οτι γε φιλος θεος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

και φιλη αληθεια. αλλ' ουκ οιδα οστις γινομαι ταυτα γραφων· πολυ γαρ το
φροντιζειν αληθειας· αλλ' ο γε τοις γεγραμμενοις ακολουθων και πειθομενος
ακριβειαν τε προσκυνησει και αληθειαν. 94 64. Ὅτι κατα τους χρονους Ευτροπιου
του ευνουχου των μεν περι την εσπεραν ουδεν ακριβως γραφειν ην εις εξηγησιν. το
τε γαρ διαστημα του πλου και μηκος μακρας εποιει τας αγγελιας και διεφθαρμενας
υπο χρονου, καθαπερ ες χρονιον και παρελκουσαν τινα νοσον καταβεβλημενας· οι τε
πλανωμενοι και στρατευομενοι ει μεν τινες ησαν των περι τα κοινα και δυναμενων
ειδεναι, προς χαριν και απεχθειαν και τα καθ' ηδονην εκαστος κατα βουλησιν
απεφηνεν· ει γουν τις αυτων συνηγαγε τρεις η τεσσαρας ταναντια λεγοντας ωσπερ
μαρτυρας, πολυ το παγκρατιον ην των λογων και ο πολεμος εν χερσιν, αρχας λαβων
απο ρηματιων και υποθερμων και συγκεκαυμενων. ταυτα δε ην· "Συ ποθεν ταυτα
οιδας;" "που δε σε ο Στελιχων ειδε;" "συ δε τον ευνουχον ειδες αν;" ωστε εργον ην
διαλυειν τας συμπλοκας. των δε εμπορων ουδεις λογος πλειονα ψευδομενων η οσα
κερδαινειν βουλονται. αλλ' οσα τωι σοφωτατωι μαρτυρει κατα Πινδαρον χρονωι την
ακριβεστεραν καταληψιν ...... επι τας Ἀσιανας συμφορας στρεψω την συγγραφην·
τοιουτο γαρ ο μακρος αιων ουδεν ηνεγκεν, ουδε τις περι τον βιον τον ανθρωπινον
ενεοχμωθη τοιαυτη φορα και κινησις. αλλ' ομως ουτως ειχε, και το αληθες
ασιωπητον, ως αδικοιη γε αν τις, ει δια το απιθανον ταληθη μη γραφοιτο. και τουτο
γε ουδεν διαφερειν δοκει μοι του πιειν τι των δριμεων και πικρων επι σωτηριαι· αλλ'
ωσπερ εκεινα κατακερασθεντα τοις σωμασιν αηδως τελος εχει την υγειαν και
σωτηριαν, ουτω και τα 95 τερατευθεντα προς το παραλογον ου της γραφης εστιν
αηδες αμαρτημα, αλλα γλυκυ τι και ποτιμον δια την αληθειαν τοις ακριβως
εξεταζειν βουλομενοις γινεται. 65. Και ουτος μεν εσωζετο καλως πονηρος ων· ομως
δε (τον σπληνα γαρ ενοσει) διετεθη καλως υπο της συνεχους ιππασιας, κατεπραυνε
τε και το λιθωδες υπεμαλαξε. και ο μεν απηιει τωι τε σφετερωι σωματι πολεμων η
πολεμησων και τοις περι την αυλην επαγγελλων αληθεστερον πολεμον. 66. Ἡ δε
Λυδια πλησιοχωρος ουσα τα δευτερα εμελλε του ολεθρου φερεσθαι. 67. Πλην οσα γε
τουτοις εν ελπισιν ην το σωζεσθαι· ελπις γαρ εν απορρητοις ετι ζωσι παραμυθιον. 68.
Ἐπι τα γε εν τοις εργοις ξιφη και βαρβαροι, ου κατα την εννομον απαιτησιν (και γαρ
εκεινη το διπλασιον υπερεβαλεν) αλλα κατα την βαρβαρικην και αμετρον
πλεονεξιαν, ακινδυνως ειχε προς ετερον. 69. Ὅτι δι' υπεροχην κακων εις Ἰουλιανου
καιρους και χρονους τον ευνουχον ανεθεσαν τινες Ευτροπιον. ωσπερ ουν των
ιατρων εστιν ακουειν οτι τοις φιλοζωοις βελτιον εστι σπληνα νοσειν η καμνειν
ηπαρ, και οσον υπερ ηπατος δια πνευμονος επι καρδιαν συμπερατουται και
διεσφικται, ουτω και τοτε συνεβαινεν, ως εν αιρεσει των αισχιστων, ευδοκιμειν
ευνουχον μανεντα προς παραθεσιν των επιλαβουσων συμφορων. 70. Ὅμως ο Γαινας
διαφθειρας τον πολεμιον (επολεμει γαρ ευνουχωι μαλα εντεταμενως· ουτω σφοδρα
γενναιος τις ην) εξ ων 96 εδοκει κατορθωκεναι, δια τουτων ηττητο. υγροτερος γαρ
υπο του κατορθωματος και μαλακωτερος γενομενος, ως αν ηδη την Ῥωμαικην
αρχην συνηιρηκως και τοις ποσιν επεμβαινων αυτης, μαλακωτερος ην αμφαφαασθαι·
και προς τον Ἀργιβιλδον επρεσβευετο, ως το σπουδαζομενον αυτοις εχει τελος. 71.
Ὅτι Γαινας και Ταργιβιλδος απο ................. ο μεν ηγουμενος ο δε εφεπομενος
........................ ......αρρω ετον ε̣α̣ν και ........................εν... γη.......θει η παροδος
......ειναι.................δη τισεν........ογε ουδε...την................ρευομενον ουδεν........αιον....ον
αργυριον .................... .........................αλλων λαφυρ..καταληφθε... ........τεραν τινα τω
μη...........δενα αριστεραν αφισταντο την συμφοραν· η μεν γαρ των...ων αφαιρεσισ δια
τον... ον ενην.............ˉσˉρˉιˉα π̣α̣ν̣τ̣ω̣ν δε αρ..εια και γυναικων ....νων τωι
παρα...ρα...ενοψεσι....φθειραι..... ησαν ωστε ει τι..μη εν...ρεσ......ε..σ..... γινομενα ουδε
αυτος ετερον επενθει· σφαγεις δε εκειτο μηδε τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

θαψοντα εχων και κατορυξοντα. 72. Ὅτι Περσης ην εν Ῥωμηι επαρχος προς
χλευασιαν και γελωτα την Ῥωμαικην παραφερων ευτυχιαν· σανιδας δη πολλας
μικρας προς ημισυ σταδιου συγκομισαμενος, και εικονα τινα των εργων υπογραψαι
βουλομενος, παντα ενετιθει γελοια ταις γραφαις, και απορρητως τα γραφομενα
κατεχλευαζε δια της εικονος. ανδρειαν μεν γαρ βασιλεως η ρωμην στρατιωτων η
πολεμον εμφανη και νομιμον ουδαμου τα γραφεντα παρεδηλου και συνηινιττετο·
χειρος δε τινος ως αν εκ νεφων προτεινομενης επιγραμμα ην τηι χειρι· "θεου χειρ
ελαυνουσα τους βαρβαρους"· αισχρον τουτο καταγραφειν, αλλ' αναγκαιον. και
παλιν ετερωθι· 97 "βαρβαροι τον θεον φευγοντες," και τουτων ετερα παχυτερα και
δημωδεστερα, κωθωνιζομενων γραφεων φληναφος. 73. Ου και προτερον η
συγγραφη μεμνηται της ακμαζουσης αρετης, ενοσει το σωμα ο Φραβιθος της ψυχης
υγιαινουσης πλεον· και το γε σωμα διαλυομενον ηδη και αποκολλωμενον εις την
λυσιν συνεγομφου και διεπλεκεν εις πηξιν τινα και αρμονιαν, οπως αν αρκεσειεν τωι
καλωι. 74. Ὅτι Φραβιθος ο στρατηγος Ῥωμαιων νικησας Γαιναν περι την Χερρονησον
διαμενοντα και τουτον μη διωξας (ασφαλης γαρ ην επι τηι νικηι κερδαινων το εργον
και Λακωνικος τις ην ες το τυχην ειδεναι και μη περαν του μετριου ποιεισθαι την
διωξιν). και ουτος μεν ασφαλεστερον βουλευομενος ηλικον εστι τοις αλλοις το
καλως στρατηγειν εδειξεν· οι δε πολλοι και οσον ηλιθιον και πηλου παχυτερον,
στρατηγικοι τινες ειναι βουλομενοι και το γεγονος υποσημαινοντες διεληρουν και
παρεφλυαρουν, τας οφρυς ανασπωντες και διαφλεγομενοι τωι φθονωι προς απιθανον
τινα και μυθωδη καταστροφην, απο μιας γλωσσης και παθους ενος, ομοφωνοι κατα
δοξαν υπο δειλιας γεγονοτες και τωι παραλογωι πληγεντες, τον Φραβιθον
επεφημιζον νικαν μεν ειδεναι, νικηι δε 98 ουκ ειδεναι χρησθαι. ο γαρ .............. επι την
Χερρονησον· εγκατελαβεν .......................... ....... αιχμαλωτον οπισω σω............................
.... θεαμα της νικης αξιον. και ουτοι μεν .................. και υπεσπειρον εις τα βασιλεια τωι
λογωι ποικιλλοντες τε και περιγραφοντες ως βαρβαρος βαρβαρωι και μυστης μυστηι
παρεχων διαφυγην και σωτηριαν· ο δε Φραβιθος μαλα φαιδρως και λαμπρως
επανηιει επι την Κωνσταντινου πολιν ουτω της φημης ........ ............ και σκοτεινον
υφερπον προσον.............. ......... παρελθων εις τα βασιλεια φαιδρος και γεγηθως
απαντων εκπεπληγμενων προς το παραλογον της τυχης και θεον οραν
υπολαμβανοντων μαλλον η ανθρωπον (ουτω τι εστι το νικαν και χειρας εχειν ουκ
ᾔδεσαν), προς τον βασιλεα μετα ελευθεριας .................μη διατειναμενος εξεβοησεν
........... ...των καταφρυαττομενων φθονων και νηστειαις καθαρματα .. δειται
το............. ποσον ο θεος δυναται ..μεν 99 οτε....σ γε οταν·ω δυνα......................
τηλικουτον ον............................................ ...........................................ειασ εργον οισθα
βασι................................. τουτο δε το εργον ....σ......ρη................... ρωμαικης αρχης· του
δε μ·λ̣· επινευοντος το προσωπον δ̣ι̣α`̣ γ̣α`̣ρ̣ απλοτητα πολλην συμπαθ̣η´̣σ̣α̣ς̣ προς τα
λεγομενα .......... υ῾̣π̣ο`̣ των ευνουχων ειπ̣ε̣ν οτι προσηκον εστιν επινευειν .......... του
δε βασιλεως τουτο ειποντος ως αιτειν αναγκη δωρεαν, ο Φραβιθος ᾔτησεν
επιτραπηναι κατα τον πατριον νομον θεραπευειν θεον. ο δε βασιλευς δι' υπεροχην
βασιλικης αρετης και την υπατειαν επετρεψεν· ο δ' εδεξατο. 75. Ὅτι Φαμεας ο
Μιλκων επικαλουμενος μυρια παρεχων κακα Ῥωμαιοις, ειτα Σκιπιωνος
στρατηγουντος ου δυναμενος, την δε αιτιαν ερωτωμενος εξειπεν, τα μεν προβατα
ειναι ταυτα, τον δε ποιμενα σφοδροτερον και του Ἄργου μαλλον πολυωπεστερον.
76. Ἱεραξ ην, ονομα δε τουτο ανθρωπου κυριον, ον ειδεν ο συγγραφευς και διελεχθη
προς αυτον, και την ψυχην τε ανεμαξατο δια των λογων και συνελοντι γε ειπειν
Ἀλεξανδρευς ην κορακωδης μεν κατα το απληστον ες τροφην· προσην δε αυτωι και
τρυφη· προς δε ηδονας αλεκτρυονωδης, και οιος τις αν Ἀλεξανδρευς ασελγεστατος
γενοιτο και ει γε τι Ἀλεξανδρεως ασελγεστερον. αλλ' ομως ο συγγραφευς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

αιδεσθηναι την τοσαυτην αναιδειαν και ιταμοτητα συμπεισας εφ' οις ην λογοις
ᾤχετο απιων, τεθηποτων 100 των παροντων, οτι ανθρωπος εξ Ἀλεξανδρειας
γλωσσαν τε επεσχε και φλυαριαν επεστησε και το προσωπον κατεβαψεν ερυθηματι.
77. Ὁ δε προς τον Ἰωαννην επιστρεψας τον λογον, "αλλα συγε" ειπε "παντων ει των
κακων αιτιος, τους τε βασιλεας διατεμνων εκ της σφων αυτων κολλησεως και το
θεοπρεπεστατον εργον και ουρανομηκες υπορυττων και κατασειων ταις σαις
μηχαναις ες διαλυσιν και φθοραν. εστι δε πανολβιον τι χρημα και τειχος αρρηκτον
και αδαμαντινον τους βασιλεας εν δυω σωμασι μιαν βασιλειαν εχοντας φαινεσθαι."
και οι παροντες τουτων λεγομενων τας μεν κεφαλας επεσειον ησυχηι και δεδοικοτες·
εδοκει γαρ αυτοις αριστα λεγεσθαι· τον δε Ἰωαννην τρεμοντες και προς τα σφετερα
κερδη κεχηνοτες (η γαρ διχοστασια και τοις πονηροις, ηιπερ ειρηται, τιμην εχαριζετο)
της κοινης σωτηριας αμελησαντες, και προστησαμενοι σφων αυτων τον Ἰωαννην,
τεχνικον δη τινα ιερακοτροφον, τον Φραβιθον αφειλοντο της ψυχης. 78. Παμφυλια
γουν υπο των Ἰσαυρικων πολεμων πορθουμενη χρυσον ενομισε τας Ἰσαυρικας
συμφορας· και καθαπερ εν ταις διοσημειαις αστραπης κεραυνος φοβερωτερος (η μεν
γαρ εφοβησε μονον, ο δε διεφθειρεν), ουτω και τους Ἰσαυρους φρικωδεστατους
οντας ακουσαι τε και ιδειν ανθος απεδειξε και τρυφερωτατον τι και χλοερον εαρ ο
βελτιστος εξ Ἀλεξανδρειας Ἱεραξ, ουτω παντα διερευνησαμενος και συναρπασας
αθροως επι τωι Φραβιθου φονωι. και παραλαβων υπο μαλης επειρατο διαφευγειν
αετου ρυμην και φοραν. αλλ' ουκ ειχεν αλλο σκοπειν ο Λυκιος Ἑρεννιανος βικαριος
ων· αετος δε γενομενος αυτον συνηρπασε τον Ἱερακα, και μολις αφηκεν, ει μη
τετρακισχιλιους εκεινος αυτωι χρυσους απετισεν. 79. Ὅτι επι Πουλχεριας της
βασιλισσης εξεκειτο δημοσιαι πιπρασκομενα τα εθνη τοις βουλομενοις ωνεισθαι τας
αρχας· πασι δε επιπρασκοντο μεγαλα τε και μικρα φανερως επι των δημοσιων
τραπεζων, ωσπερ αλλο τι των επ' αγορας ωνιων. και ο βουλομενος Ἑλλησποντον
αδικειν ειχεν Ἑλλησποντον πριαμενος, 101 και αλλος Μακεδονιαν η Θρακην, και
οπως εκαστος ενοσει προς το αδικον η εχθρους εχων. εξην δε και καθ' εκαστον εθνος
την μοχθηριαν ωνεισθαι την εαυτου προς το βλαπτειν τους υπηκοους και πολλα
συλλαμβανειν εθνη· τουτο γαρ ο βικαριος εδυνατο και η ανθυπατος αρχη. και δεος
ην ουδεν των αθλιων γραμματων τοις νομοις εντεθνηκοτων ως δει τον επι χρημασι
δικαζοντα κολαζεσθαι· αλλ' οι μεν νομοι κατα τον Σκυθην Ἀναχαρσιν ουκ αραχνιων
ησαν ασθενεστεροι και λεπτοτεροι μονον, αλλα και κονιορτου παντος προς το ρειν
ευκολως και διανεμουσθαι παραφορωτεροι. ο δε το εθνος η τα εθνη παραλαβων,
δυω τινας η τρεις θεραποντας συνεφελκομενος κατα την πλαγιαν εισιοντας θυραν,
μη βουλομενος μανθανειν οτι τουτο πραττουσιν, αλλ' επιδεικνυμενος οτι ..., δια
τουτων των σιωπωντων κηρυκων, ει δη κηρυγμα σιωπωμενον γινεται, προς παντας
περιηγγελλεν, ως φησιν Ὅμηρος· "κληδην εις αγορην κικλησκειν ανδρα εκαστον
μηδε βοαν, αυτος δε μετα πρωτοισι πονειτο·" και ο αρχων δια των αφθογγων
τουτων κηρυκων προς το ους εκαστωι περιηγγελλεν ως πριαμενος ειη τους υπηκοους
τοσου και τοσου χρυσιου, και πασα γε αναγκη τουτο καταβαλλειν η πραγματα
εχοντας επιτρεπεσθαι θανατοις και δημευσεσιν. οι μεν ουν εχοντες και συντελειν εκ
προυπαρχουσης ουσιας κατετιθεσαν οιμωζοντες το αργυριον· οι δε απορουντες
δημοσιαι κατεδαπανωντο ταις μαστιξι τα σωματα· προφασις δε ην ετερα τις. ευρεθη
γαρ γενος ανθρωπων δι' αποριαν και απονοιαν οξυθανατον και φιλοκινδυνον, οι
τας υβρεις ουκ ενεγκοντες επι κατηγοριαι της ληιστειας ωρμησαν επι τον της αυλης
επαρχον. κακεινος αν επι το πραγμα διεσχηματισμενος παλαι και αυτος ετερα
τοιαυτα πασων τον τε κατηγορηθεντα συνηρπασε και τους κατηγορησαντας ως
παρρησιαν εχοντας επηινεσεν οπως...ουν τοιαυτα γενοιτο· και προς τον αγωνα της
κρισεως ελθουσης, εφρασεν αν δια του πιστοτατου των ευνουχων· "απιτε, ω βελτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

102 στοι, πανυ θαυμαζοντες οτι μετα των κεφαλων απιτε· κατηγορειν γαρ
αρχομενοις ουκ εξεστιν." και οι μεν απηιεσαν ψηλαφωντες τας κεφαλας επι τοις
λογοις και αγαπωντες, οτι εχουσι συνηρμοσμενας· ο δε νικησας την Καδμειαν μακρωι
πλεον ην αθλιωτερος και την αρχην πριαμενος ολης της υπαρχουσης ουσιας και το
κερδος της αρχης προσκαταβαλων ταις τοσαυταις ενεδραις και λοχοις. πασαι γουν
οικιαι προς τουτον εκενωθησαν αν τον δολον· και ραστα ην οραν τους αρξαντας
δεδημευμενους, ωσπερ που και ο κωμικος φησιν· "αρξαντος ανδρος δημοσια τα
χρηματα." ο δε αγνοων τις κωμικος, ουδε αναγινωσκειν αξιος την συγγραφην. ουτω
γουν και ο Ἑρεννιανος τοτε τον Ἱερακα τωι πολλα μεν υφελεσθαι, πλειονα δε
καταβαλειν συλλαβων απεδειξε δικαιας αποτινοντα τιμωριας του κατα Θραβιθον
φονου. ο δε Ἱεραξ καλουμενος υπο του πλειονα καταθεντος ωσπερ αετου
συνειλημμενος αηδων ην Ἡσιοδειος ου δυναμενη προς κρειττονα αντιφεριζειν. και
αυτος δε ο αετος ουδεν διεφερεν αηδονος, πλην οσα και εις τον του μυθου κολοιον
ετελει, των ιδιων πτερων ωσπερ αλλοτριων εστερημενος. 80. Ὅτι επι της αυτης
βασιλιδος ουκ ην τινα παρα την Κωνσταντινου πολιν μη τουτο ακουσαι· "τι δε συ,
παντων ανδρων θαυμασιωτατε, πολεων ουκ αρχεις και εθνων;" και ο λογος ην του
κατα τον μυθον ιου των διψαδων δυνατωτερος. 81. Ὁ δε Στελιχων ουκ εφονευσε
τους ανθρωπους, αλλα ζην αισχρως ηναγκαζε, παντα αφαιρουμενος, και προς το
βαρυτατον, ως φησι Μενανδρος, την πενιαν θηριον και ..........ων και συστελλων. 103
82. Ὅτι υπατον ομως δια φιλαρχιαν ηιρουντο αυτον συναπαντες οι χρηματα εχοντες
ζην μαλλον η τους ............. δειν πυρι και φονωι και σιδηρωι παντα δαπανησασθαι
..........τησ ......χης εν τωι διαφαινεσθαι οτι μονος Στελιχων υπερ ανθρωπινην εν..... 104
εχξερπτα ε πολψβιο 1. .... της τυχης μεταβολας γενναιως υποφερειν την των
αλλοτριων περιπετειων υπομνησιν, δηλον ως ουδενι μεν αν δοξαι καθηκειν περι
των καλως και πολλοις ειρημενων ταυτολογειν, ηκιστα δ' ημιν. αυτο γαρ το
παραδοξον των πραξεων, υπερ ων προηιρημεθα γραφειν, ικανον εστι προκαλεσασθαι
και παρορμησαι παντα και νεον και πρεσβυτερον προς την εντευξιν της
πραγματειας. τις γαρ ουτως υπαρχει φαυλος η ραθυμος ανθρωπων, ος ουκ αν
βουλοιτο γνωναι πως και τινι γενει πολιτειας επικρατηθεντα σχεδον απαντα τα
κατα την οικουμενην ουχ ολοις πεντηκοντα και τρισιν ετεσιν υπο μιαν αρχην επεσε
την Ῥωμαιων; ο προτερον ουχ ευρισκεται γεγονος. τις δε παλιν ουτως εκπαθης προς
τι των αλλων θεαματων η μαθηματων, ος προυργιαιτερον αν τι ποιησαιτο τησδε της
εμπειριας; Ὡς δ' εστιν παραδοξον και μεγα τι περι την ημετεραν υποθεσιν θεωρημα,
γενοιτ' αν ουτως μαλιστα εμφανες, ει τας ελλογιμωτατας των προγεγενημενων
δυναστειων, περι ας οι συγγραφεις τους πλειστους διατεθεινται λογους,
παραβαλοιμεν και συγκριναιμεν προς την Ῥωμαιων υπεροχην. εισι δ' αι της
παραβολης αξιαι και συγκρισεως αυται. 2. Ειρησεται δε ποσα και πηλικα
συμβαλλεσθαι πεφυκε τοις φιλομαθουσιν ο της ιστορικης πραγματειας τροπος. αρξει
δε της πραγματειας ημιν των μεν χρονων ολυμπιας εκατοστη τε και τετταρακοστη,
των δε πραξεων παρα μεν τοις Ἕλλησιν ο προσαγο 105 ρευθεις συμμαχικος πολεμος,
ον πρωτον εξηνεγκε μετ' Ἀχαιων προς Αιτωλους Φιλιππος ∆ημητριου μεν υιος
πατηρ δε Περσεως, παρα δε τοις την Ἀσιαν οικουσιν ο περι Κοιλης Συριας, ον
Ἀντιοχος και Πτολεμαιος ο Φιλοπατωρ επολεμησαν προς αλληλους, εν δε τοις κατα
την Ἰταλιαν και Λιβυην τοποις ο συστας Ῥωμαιοις και Καρχηδονιοις, ον οι πλειστοι
προσαγορευουσιν Ἀννιβιακον. ταυτα δ' εστι συνεχη τοις τελευταιοις της παρα του
Σικυωνιου συνταξεως. εν μεν ουν τοις προ τουτων χρονοις ωσανει σποραδας
συνεβαινεν τας της οικουμενης ειναι πραξεις και τας επιβολας αυτων και τας
συντελειας. απο δε τουτων των καιρων οιονει σωματοειδη συμβαινει γινεσθαι την
ιστοριαν, συμπλεκεσθαι τε τας Ἰταλικας και Λιβυκας πραξεις ταις τε κατα την Ἀσιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

και ταις Ἑλληνικαις, και προς εν γινεσθαι τελος την αναφοραν απαντων. διο και την
αρχην της αυτων πραγματειας απο τουτων πεποιημεθα των καιρων. τωι γαρ
προειρημενωι πολεμωι κρατησαντες Ῥωμαιοι Καρχηδονιων, και νομισαντες το
κυριωτατον και μεγιστον μερος αυτοις ηνυσθαι προς την των ολων επιβολην, ουτω
και τοτε πρωτον εθαρσησαν επι τα λοιπα τα χειρας εκτεινειν και περαιουσθαι μετα
δυναμεως εις τε την Ἑλλαδα και τους κατα την Ἀσιαν τοπους. Ει μεν ουν ημιν
συνηθη και γνωριμα ην τα πολιτευματα τα περι της των ολων αρχης
αμφισβητησαντα, ισως ουδεν αν ημας εδει περι των προ του γραφειν, απο ποιας
προθεσεως η δυναμεως ορμηθεντες ενεχειρησαν τοις τοιουτοις και τηλικουτοις
εργοις. επει δ' ουτε του Ῥωμαιων ουτε του Καρχηδονιων πολιτευματος προχειρος
εστι τοις πολλοις των Ἑλληνων η προγεγενημενη δυναμις ουδ' αι πραξεις αυτων,
αναγκαιον υπελαβον ειναι συνταξασθαι ταυτην και την εξης βιβλον προ της
ιστοριας, ινα μηδεις, επιστας επ' αυτην την των πραγματων εξηγησιν, τοτε διαπορηι
και ζητηι ποιοις διαβουλιοις η ποιαις δυναμεσι και χορηγιαις χρησαμενοι Ῥωμαιοι
προς ταυτας ωρμησαν τας επιβολας, δι' ων και 106 της γης και της θαλασσης της
καθ' ημας εγενοντο εγκρατεις· αλλ' εκ τουτων των βυβλων και της εν ταυταις
προκατασκευης δηλον ηι τοις εντυγχανουσιν, οτι και λιαν ευλογοις αφορμαις
χρησαμενοι προς τε την επινοιαν ωρμησαν και [της] προς την συντελειαν εξικοντο
της των ολων αρχης και δυναστειας. το γαρ της ημετερας πραγματειας ιδιον και το
θαυμασιον των καθ' ημας καιρων τουτο εστιν οτι, καθαπερ η τυχη σχεδον απαντα τα
της οικουμενης πραγματα προς εν εκλινε μερος και παντα νευειν ηναγκασε προς ενα
και τον αυτον σκοπον, ουτω και δια της ιστοριας υπο μιαν συνοψιν αγαγειν τοις
εντυγχανουσι τον χειρισμον της τυχης, ωι κεχρηται προς την των ολων πραγματων
συντελειαν. και γαρ το προκαλεσαμενον ημας και παρορμησαν προς την επιβολην
της ιστοριας μαλιστα τουτο γεγονε, συν δε τουτωι και το μηδενα των καθ' ημας
επιβεβλησθαι τηι των καθολου πραγματων συνταξει· πολυ γαρ αν ηττον εγωγε προς
τουτο το μερος εφιλοτιμηθην. 3. ... αυτοις της Μεσσηνης εμελλον εν ολιγωι χρονωι
τας Συρακουσας επανελεσθαι δια το πασης σχεδον δεσποζειν της αλλης Σικελιας. ο
προορωμενοι Ῥωμαιοι, και νομιζοντες αναγκαιον ειναι σφισι το μη προεσθαι την
Μεσσηνην μηδ' εασαι Καρχηδονιους οιονει γεφυρωσαι την εις Ἰταλιαν αυτοις
διαβασιν, πολυν μεν χρονον εβουλευσαντο. και το μεν συνεδριον ουδ' εις τελος
εκυρωσε την γνωμην (εδοκει γαρ τα περι την αλογιαν της τοις Μαμερτινοις
επικουριας ισορροπειν τοις εκ της βοηθειας συμφερουσιν), οι δε πολλοι, τετρυμμενοι
υπο των προγεγονοτων πολεμων και προσδεομενοι παντοδαπης επανορθωσεως, αμα
τοις ρηθεισι περι του κοινηι συμφερειν τον πολεμον και κατ' ιδιαν εκαστοις
ωφελειας προδηλους και μεγαλας υποδεικνυοντων των στρατηγων, εκριναν
βοηθειν. 4. Ἡ μεν ουν πρωτη Ῥωμαιων εκ της Ἰταλιας διαβασις μετα 107 δυναμεως
ηδε και δια ταυτα κατα τουτους εγενετο τους καιρους· ην οικειοτατην κριναντες
αρχην ειναι της ολης προθεσεως, απο ταυτης εποιησαμεθα την επιστασιν,
αναδραμοντες ετι τοις χρονοις του μηδεν απορημα καταλιπειν υπερ των κατα τας
αιτιας αποδειξεων. το γαρ πως και ποτε πταισαντες αυτηι τηι πατριδι Ῥωμαιοι της επι
το βελτιον ηρξαντο προκοπης, και ποτε παλιν και πως κρατησαντες των κατα την
Ἰταλιαν τοις εκτος επιχειρειν επεβαλοντο πραγμασιν, αναγκαιον υπελαβομεν ειναι
παρακολουθησαι τοις μελλουσι και το κεφαλαιον αυτων της νυν υπεροχης δεοντως
συνοψεσθαι. διοπερ ου χρη θαυμαζειν ουδ' εν τοις εξης, εαν που προσανατρεχωμεν
τοις χρονοις περι των επιφανεστατων πολιτευματων· τουτο γαρ ποιησομεν χαριν
του λαμβανειν αρχας τοιαυτας, εξ ων εσται σαφως κατανοειν εκ τινων εκαστοι και
ποτε και πως ορμηθεντες εις ταυτας παρεγενοντο τας διαθεσεις, εν αις υπαρχουσι
νυν. ο δη και περι Ῥωμαιων αρτι πεποιηκαμεν. Ἀφεμενους δε τουτων λεγειν ωρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

περι των προκειμενων, επι βραχυ και κεφαλαιωδως προεκθεμενους τας εν τηι
προκατασκευηι πραξεις, ων εισι πρωται κατα την ταξιν αι γενομεναι Ῥωμαιοις και
Καρχηδονιοις εν τωι περι Σικελιας πολεμωι. ταυταις συνεχης ο Λιβυκος πολεμος, ωι
συναπτει τα κατ' Ἰβηριαν Ἀμιλκαι μετα δε τουτον Ἀσδρουβαι τα πραχθεντα και
Καρχηδονιοις. εν οις εγενετο κατα τον αυτον καιρον η πρωτη Ῥωμαιων διαβασις εις
την Ἰλλυριδα και ταυτα τα μερη της Ευρωπης· επι δε τοις προειρημενοις οι προς τους
εν Ἰταλιαι Κελτους αγωνες. τουτοις δε κατα τον αυτον καιρον παρα τοις Ἕλλησιν ο
Κλεομενικος καλουμενος ενηργειτο πολεμος, εις ον και την καταστροφην
εποιησαμεθα της ολης κατασκευης και της δευτερας βιβλου. Το μεν ουν
εξαριθμεισθαι τα κατα μερος υπερ των προειρημενων πραξεων ουδεν ουθ' ημιν
αναγκαιον, ουτε τοις ακουουσι χρησιμον· ου γαρ ιστορειν υπερ αυτων προτιθεμεθα,
μνησθηναι δε κεφαλαιωδως προαιρουμεθα χαριν της προκατασκευης των
μελλουσων υφ' ημων ιστορεισθαι πραξεων. διοπερ επι κεφαλαιων ψαυοντες κατα το
συνεχες των προειρημενων, πειρασομεθα συναψαι την τελευτην της προκατασκευης
τηι της ημετερας ιστοριας αρχηι και προθεσει· τουτον γαρ τον τροπον συνεχους
γινομενης 108 της διηγησεως ημεις τε δοξομεν ευλογως εφαπτεσθαι των ηδη
προιστορημενων ετεροις, τοις τε φιλομαθουσιν εκ της τοιαυτης οικονομιας ευμαθη
και ραιδιαν επι τα μελλοντα ρηθησεσθαι παρασκευασομεν την εφοδον. βραχυ δ'
επιμελεστερον πειρασομεθα διελθειν υπερ του πρωτου συσταντος πολεμου
Ῥωμαιοις και Καρχηδονιοις περι Σικελιας· ουτε γαρ πολυχρονιωτερον τουτου
πολεμον ευρειν ραιδιον, ουτε παρασκευας ολοσχερεστερας ουτε συνεχεστερας
πραξεις ουτε πλειους αγωνας ουτε περιπετειας μειζους των εν τωι προειρημενωι
πολεμωι συμβαντων εκατεροις. αυτα τε τα πολιτευματα κατ' εκεινους τους καιρους
ακμην ακεραια μεν ην τοις εθισμοις, μετρια δε ταις τυχαις, παρισα δε ταις δυναμεσι·
διο και τοις βουλομενοις συνθεασασθαι την εκατερου του πολιτευματος ιδιοτητα και
δυναμιν ουχ ουτως εκ των επιγενομενων πολεμων ως εκ τουτου ποιητεον την
συγκρισιν. Ουχ ηττον δε των προειρημενων παρωξυνθην επιστησαι τουτωι τωι
πολεμωι και δια το τους εμπειροτατα δοκουντας γραφειν υπερ αυτου, Φιλινον και
Φαβιον, μη δεοντως ημιν απηγγελκεναι· την αληθειαν. εκοντας μεν ουν εψευσθαι
τους ανδρας ουχ υπολαμβανω, στοχαζομενος εκ του βιου και της αιρεσεως αυτων·
δοκουσι δε μοι πεπονθεναι τι παραπλησιον τοις ερωσι. δια γαρ την αιρεσιν και την
ολην ευνοιαν Φιλινωι μεν παντα δοκουσιν οι Καρχηδονιοι πεπραχθαι φρονιμως
καλως ανδρωδως, οι δε Ῥωμαιοι ταναντια, Φαβιωι δε τουμπαλιν τουτων. εν μεν ουν
τωι λοιπωι βιωι την τοιαυτην επιεικειαν ισως ουκ αν τις εκβαλλοι· και γαρ φιλοφιλον
δει ειναι τον αγαθον ανδρα και φιλοπατριν, και συμμισειν τοις φιλοις τους εχθρους
και συναγαπαν τους φιλους· οταν δε το της ιστοριας ηθος αναλαμβανηι τις,
επιλαθεσθαι χρη παντων των τοιουτων και πολλακις μεν ευλογειν και κοσμειν τοις
μεγιστοις επαινοις τους εχθρους, οταν αι πραξεις απαιτωσι τουτο, πολλακις δε
ελεγχειν και ψεγειν επονειδιστως τους αναγκαιοτατους, οταν αι των επιτηδευματων
αμαρτιαι τουθ' υποδεικνυωσιν. ωσπερ γαρ ζωου των οψεων αφαιρεθεισων
αχρειουται το ολον, ουτως εξ ιστοριας αναιρεθεισης της αληθειας το
καταλειπομενον αυτης ανωφελες γινεται διηγημα. διοπερ ουτε των φιλων
κατηγορειν ουτε τους εχθρους επαινειν οκνητεον, ουτε δε τους αυτους 109 ψεγειν,
ποτε δε εγκωμιαζειν ευλαβητεον επειδη τους εν πραγμασιν αναστρεφομενους ουτ'
ευστοχειν αει δυνατον, ουθ' αμαρτανειν συνεχως εικος. αποσταντες ουν των
πραττοντων αυτοις τοις πραττομενοις εφαρμοστεον τας πρεπουσας αποφασεις και
διαληψεις εν τοις υπομνημασιν. ως δ' εστιν αληθη τα νυν υφ' ημων ειρημενα,
σκοπειν εκ τουτων παρεστιν. ο γαρ Φιλινος αρχομενος αμα των πραγματων και της
δευτερας βυβλου φησι προσκαθησθαι τηι Μεσσηνηι πολεμουντας τους τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

Καρχηδονιους και τους Συρακουσιους, παραγενομενους δε τους Ῥωμαιους κατα
θαλατταν εις την πολιν ευθυς εξελθειν επι τους Συρακουσιους. 5. Ὅτι των Ῥωμαιων
ηττηθεντων υπο Καρχηδονιων επι Μαρκου του στρατηγου φησιν ο Πολυβιος· εν ωι
καιρωι πολλα τις αν ορθως επισημαινομενος ευροι προς επανορθωσιν του των
ανθρωπων βιου συντελεσθεντα. και γαρ το διαπιστειν τηι τυχηι, και μαλιστα κατα τας
ευπραγιας, εναργεστατον εφανη τοτε πασι δια των Μαρκου συμπτωματων· ο γαρ
μικρωι προτερον ου διδους ελεον ουδε συγγνωμην τοις πταιουσι παρα ποδας αυτος
ηγετο δεησομενος τουτων περι της εαυτου σωτηριας. και μην και το παρ' Ευριπιδηι
παλαι καλως ειρησθαι δοκουν, ως εν σοφον βουλευμα τας πολλας χειρας νικαι, τοτε
δι' αυτων των εργων ελαβε την πιστιν· εις γαρ ανθρωπος και μια γνωμη τα μεν
αηττητα πληθη και πραγματικα δοκουντα ειναι καθειλε, το δε προφανως πεπτωκος
αρδην πολιτευμα και τας απηλγηκυιας ψυχας των δυναμεων επι το κρειττον
ηγαγεν. εγω δε τουτων επεμνησθην χαριν της των εντυγχανοντων τοις υπομνημασι
διορθωσεως. δυειν γαρ οντων τροπων πασιν ανθρωποις της επι το βελτιον
μεταθεσεως, του τε δια των ιδιων συμπτωματων και του δια των αλλοτριων,
εναργεστερον μεν ειναι συμβαινει τον δια των οικειων περιπετειων, αβλαβεστερον
δε τον δια των αλλοτριων. διο τον μεν ουδεποθ' εκουσιως αιρετεον, επει μετα
μεγαλων πονων και κινδυνων ποιει την διορθωσιν, τον δε αει θηρευτεον, επει χωρις
βλαβης εστι συνιδειν εν αυτωι το βελτιον. εξ ων συνιδοντι καλλιστην παιδειαν 110
ηγητεον προς αληθινον βιον την εκ της πραγματικης ιστοριας περιγινομενην
εμπειριαν· μονη γαρ αυτη χωρις βλαβης παντος καιρου και περιστασεως κριτας
αληθινους αποτελει του βελτιονος. Ξανθιππος δε τηλικαυτην επιδοσιν και ροπην
ποιησας τοις Καρχηδονιων πραγμασι, μετ' ου πολυν χρονον απεπλευσε παλιν,
φρονιμως και συνετως βουλευσαμενος· αι γαρ επιφανεις και παραδοξοι πραξεις
βαρεις μεν τους φθονους οξειας δε τας διαβολας γεννωσιν, ας οι μεν εγχωριοι δια τε
τας συγγενειας και το των φιλων πληθος οιοι τ' αν αναφερειν, οι δε ξενοι ταχεως
εφ' εκατερων τουτων ηττωνται και κινδυνευουσιν. 6. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος περι
τινων υποθεσεων των Ἀμιλκου του Βαρκα· περι ων ουχ οιον τε δια της γραφης τον
κατα μερος αποδουναι λογον· καθαπερ γαρ επι των διαφεροντων πυκτων και ταις
γενναιοτησι και ταις ευεξιαις, οταν εις τον υπερ αυτου του στεφανου
συγκατασταντες καιρον διαμαχωνται πληγην επι πληγηι τιθεντες αδιαπαυστως,
λογον μεν η προνοιαν εχειν υπερ εκαστης επιβολης και πληγης ουτε τοις
αγωνιζομενοις ουτε τοις θεωρουμενοις εστι δυνατον, εκ δε της καθολου των
ανδρων ενεργειας και της εκατερου φιλοτιμιας, ετι και της εμπειριας αυτων και της
δυναμεως, προς δε και της ευψυχιας ικανην εννοιαν λαβειν· ουτω δε και περι των
νυν λεγομενων στρατηγων. τας μεν γαρ αιτιας η τους τροπους δι' ων ανα εκαστην
ημεραν εποιουντο κατ' αλληλων ενεδρας αντενεδρας επιθεσεις προσβολας, ουτ' αν ο
γραφων εξαριθμουμενος εφικοιτο, τοις τ' ακουουσιν απεραντος αμα δ' ανωφελης αν
εκ της αναγνωσεως κρινοιτο χρεια· εκ δε της καθολικης αποφασεως περι αυτων και
του τελους της φιλοτιμιας μαλλον αν τις εις εννοιαν ελθοι των προειρημενων. ουτε
γαρ των εξ ιστοριας στρατηγηματων ουτε των εκ του καιρου και της υποκειμενης
περιστασεως επινοηματων ουτε των εις παραβολον και βιαιον ανηκοντων τολμαν
ουδεν παρελειφθη· κρισιν γε μην ολοσχερη γενεσθαι δια πλειους αιτιας ουχ οιον τε
ην· αι τε γαρ 111 δυναμεις αμφοτερων ησαν εφαμιλλοι, τα τε κατα τους χαρακας
ομοιως απροσιτα δια την οχυροτητα, το τε διαστημα των στρατοπεδων βραχυ
παντελως. οπερ αιτιον ην μαλιστα του τας μεν κατα μερος συμπτωσεις απαυστους
γινεσθαι καθ' ημεραν, ολοσχερες δε συντελεισθαι μηδεν. τουτους γαρ αυτους αει
συνεβαινε διαφθειρεσθαι κατα τας συμπλοκας, τους εν χειρων νομωι περιπεσοντας·
οι δ' απαξ εγκλιναντες ευθεως εκτος του δεινου παντες ησαν υπο ταις αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ασφαλειαις, και παλιν εκ μεταβολης εκινδυνευον. Ου μην αλλ' ωσπερ αγαθος
βραβευτης η τυχη μεταβιβασασα παραβολως αυτους εκ του προειρημενου τοπου και
του προυπαρχοντος αθληματος εις παραβολωτερον αγωνισμα και τοπον ελαττω
συνεκλεισεν. 7. Ὅτι του αυτου νομιστεον ειναι ηγεμονος το δυνασθαι βλεπειν τον τε
του νικαν, ομοιως δε και τον του λειπεσθαι καιρον. 8. Ὅτι ουδεποτε δει προς το
παρον μονον, ετι δε μαλλον προς το μελλον αποβλεπειν δει τους ορθως
βουλευομενους. 9. Ὅτι οι μισθοφοροι απεχθως διακειμενοι προς Καρχηδονιους
εδογματοποιησαν, ον μεν αν λαβωσι Καρχηδονιων, τιμωρησαμενους αποκτεινειν,
ον δ' αν των συμμαχουντων αυτοις, αποκοψαντα τας χειρας αυθις εις Καρχηδονα
αποπεμπειν. διοπερ εις ταυτα βλεπων ουκ αν τις ειπειν οκνησειεν ως ου μονον τα
σωματα των ανθρωπων και τινα των εν αυτοις γεννωμενων ελκων και φυματων
αποθηριουσθαι συμβαινει και τελεως αβοηθητα γινεσθαι, πολυ δε μαλιστα τας
ψυχας. επι τε γαρ των ελκων, εαν μεν θεραπειας τοις τοιουτοις προσαγηι τις, υπ'
αυτης ενιοτε ταυτης ερεθιζομενα θαττον ποιειται την νομην, εαν δε παλιν αφηι, κατα
την εξ αυτων φυσιν φθειροντα το συνεχες ουκ ισχει 112 παυλαν, εως αν αφανισηι το
υποκειμενον· ταις τε ψυχαις παραπλησιως τοιαυται πολλακις επιφυονται μελανιαι
και σηπεδονες ωστε μηδεν ασεβεστερον ανθρωπου μηδ' ωμοτερον αποτελεισθαι των
ζωων. οις εαν μεν συγγνωμην τινα προσαγηις και φιλανθρωπιαν, επιβουλην και
παραλογισμον ηγουμενοι το συμβαινον απιστοτεροι και δυσμενεστεροι γινονται
προς τους φιλανθρωπουντας· εαν δε αντιτιμωρηι, διαμιλλωμενοι τοις θυμοις ουκ
εστι τι των απειρημενων η δεινων οποιον ουκ αναδεχονται, συν καλωι τιθεμενοι την
τοιαυτην τολμαν· τελος δ' αποθηριωθεντες εξεστησαν της ανθρωπινης φυσεως. της
δε διαθεσεως αρχηγον μεν και μεγιστην μεριδα νομιστεον εθη μοχθηρα και στροφην
εκ παιδων κακην, συνεργα δε και πλειω, μεγιστα δε των συνεργων τας αει των
προεστωτων υβρεις και πλεονεξιας. α δη τοτε συνεβαινε και περι το συστημα των
μισθοφορων, ετι δε μαλλον περι τους ηγεμονας αυτων υπαρχειν. 10. Ὅτι Ἱερων ο
Συρακουσιων βασιλευς Καρχηδονιοις κατα τον πολεμον των μισθοφορων εβοηθει
πανυ φρονιμως και νουνεχως λογιζομενος· ουδεποτε γαρ χρη τα τοιαυτα παροραν,
ουδε τηλικαυτην ουδενι συγκατασκευαζειν δυναστειαν προς ην ουδε περι των
ομολογουμενων εξεσται δικαιων αμφισβητειν. 11. Παλιν ηττηθη νικησας Ἀννιβας
υπο των μισθοφορων, της τυχης ωσπερ επιτηδες εκ παραθεσεως αμφοτεροις
εναλλαξ διδουσης αφορμην εις υπερβολην της κατ' αλληλων τιμωριας. 12. Ὅτι
πασαι αι πολεις της Λιβυης μετα την μαχην ευθεως υπηκουσαν τοις Καρχηδονιοις· η
δε των Ἱππακριτων και Ἰτυκαιων πολις εμενον, ουδεμιαν αφορμην εχουσαι προς
διαλυσιν δια το μη καταλειπεσθαι σφισι τοπον ελεους μηδε συγγνωμης κατα τας
πρωτας επιβολας. ουτω και κατα ταυτας τας αμαρτιας μεγαλην εχει διαφοραν η
μετριοτης και το μηδεν ανηκεστον επιτηδευειν εκουσιως. 113 13. Ὅτι εν τηι πρωτηι
βιβλωι, φησι Πολυβιος, διεσαφησαμεν ποτε Ῥωμαιοι συστησαμενοι τα κατα την
Ἰταλιαν τοις εκτος εγχειρειν ηρξαντο πραγμασιν, επι δε τουτοις πως εις Σικελιαν
διεβησαν και δι' ας αιτιας τον περι της προειρημενης νησου συνεστησαντο πολεμον
προς Καρχηδονιους, .... 14. .... και ταις τουτων διαφοραις. 15. Ὅτι αει ποθ' η τυχη τα
μεγιστα των πραγματων παρα λογον ειωθε κρινειν· και γαρ τοτε Κλεομενης, εις τα
κατα τον κινδυνον παρειλκυσε τελεως ολιγας ημερας, ειτ' αναχωρησας απο της
μαχης εις την πολιν ει βραχυ των καιρων αντεποιησατο, διακατεσχεν αν την αρχην.
16. Ει μεν ουν εξ αυτων των κατορθωματων η και των ελαττωματων ικανην
ενεδεχετο ποιησασθαι την διαληψιν υπερ των ψεκτων η τουναντιον επαινετων
ανδρων και πολιτευματων, ενθαδε που ληγειν αν ημας δει και καταστρεφειν αμα
την διηγησιν και την πραγματειαν επι τας τελευταιας ρηθεισας πραξεις κατα την εξ
αρχης προθεσιν. ο τε γαρ χρονος ο πεντηκοντακαιτριετης εις ταυτα εληγεν, η τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

αυξησις και προκοπη της Ῥωμαιων δυναστειας ετετελειωτο· προς δε τουτοις
ομολογουμενον εδοκει τουτ' ειναι και κατηναγκασμενον απασιν, οτι λοιπον εστι
Ῥωμαιων ακουειν και τουτοις πειθαρχειν υπερ των παραγγελλομενων. επει δ' ουκ
αυτοτελεις εισιν ουτε περι των κρατησαντων ελαττωματων αι ψιλως εξ αυτων των
αγωνισματων διαληψεις δια το πολλοις μεν τα μεγιστα δοκουντα ειναι των
κατορθωματων, οταν μη δεοντως αυτοις χρησωνται, τας μεγιστας επενηνοχεναι
συμφορας, ουκ ολιγοις δε τας εκπληκτικωτατας περιπετειας, οταν ευγενως αυτας
αναδεξωνται, πολλακις εις την του συμφεροντος περιπεπτωκεναι μεριδα,
προσθετεον αν ειη ταις προειρημεναις πραξεσι την τε των κρατουντων αιρεσιν, ποια
τις ην μετα ταυτα και πως προεστατει των ολων, τας τε των αλλων αποδοχας και
διαληψεις, ποσαι και τινες 114 υπηρχον περι των ηγουμενων· προς δε τουτοις τας
ορμας και τους ζηλους εξηγητεον, τινες παρ' εκαστοις επεκρατουν και κατισχυον
περι τε τους κατ' ιδιαν βιους και τας κοινας πολιτειας. δηλον γαρ ως εκ τουτων
φανερον εσται τοις μεν νυν ουσι ποτερα φευκτην η τουναντιον αιρετην ειναι
συμβαινει την Ῥωμαιων δυναστειαν, τοις δε επιγενομενοις ποτερα επαινετην και
ζηλωτην η ψεκτην γεγονεναι νομιστεον την αρχην αυτων. το γαρ ωφελιμον της
ημετερας ιστοριας προς τε το παρον και προς το μελλον εν τουτωι πλειστον κεισεται
τωι μερει. ου γαρ δηπου τινας τελος υποληπτεον εν πραγμασιν ουτε τοις ηγουμενοις
ουτε τοις αποφαινομενοις υπερ τουτων, το νικησαι και ποιησασθαι παντας υφ'
εαυτους. ουτε γαρ πολεμει τους πελας ουδεις νουν εχων ενεκεν αυτου του
καταγωνισασθαι τους αντιταττομενους, ουτε πλειστα πελαγη χαριν του
περαιωθηναι μονον, και μην ουδε τας εμπειριας και τεχνας αυτης ενεκα της
επιστημης αναλαμβανει· παντες δε πραττουσι παντα χαριν των επιγινομενων τοις
εργοις ηδεων η καλων η συμφεροντων. διο και της πραγματειας ταυτης τουτ' εσται
τελεσιουργημα, το γνωναι την καταστασιν παρ' εκαστοις, ποια τις ην μετα το
καταγωνισθηναι τα ολα και πεσειν εις την των Ῥωμαιων εξουσιαν εως της μετα
ταυτα παλιν επιγενομενης ταραχης και κινησεως, υπερ ης δια το μεγεθος των εν
αυτηι πραξεων και το παραδοξον των συμβαινοντων, το δε μεγιστον δια το των
πλειστων μη μονον αυτοπτης, αλλ' ων μεν συνεργος, ων δε και χειριστης γεγονεναι,
προηχθην οιον αρχην ποιησαμενος αλλην γραφειν. εν ηδη προειρημενη κινησις. Τα
μεν ουν της επιβολης ημων τοιαυτα, προσδει δε τα της τυχης, ινα συνδραμηι τα του
βιου προς το την προθεσιν επι τελος αναγαγειν· πεπεισμαι μεν γαρ, καν τι συμβηι
περι ημας ανθρωπινον, ουκ αργησειν την υποθεσιν, ουδ' απορησειν ανδρων
αξιοχρεων δια το καλλος πολλους κατεγγυηθησεσθαι και σπουδασειν επι τελος
αγαγειν αυτην. επει δε τας επιφανεστατας των πρα 115 ξεων επι κεφαλαιου
διεληλυθαμεν, βουλομενοι και καθολου και κατα μερος εις εννοιαν αγαγειν της
ολης ιστοριας τους εντυγχανοντας, ωρα μνημονευοντας της προθεσεως επαναγαγειν
επι την αρχην της αυτης υποθεσεως. Ἔνιοι δε των συγγεγραφοτων τας κατ' Ἀννιβαν
πραξεις, βουλομενοι τας αιτιας υποδεικνυναι ημιν δι' ας Ῥωμαιοις και Καρχηδονιοις
ο προειρημενος υπεστη πολεμος, πρωτην μεν αποφαινουσι την Ζακανθης
πολιορκιαν υπο Καρχηδονιων, δευτεραν δε την διαβασιν αυτων παρα τας συνθηκας
του προσαγορευομενου παρα τοις εγχωριοις Ἴβηρος ποταμου. εγω δε ταυτας αρχας
μεν ειναι του πολεμου φησαιμ' αν, αιτιας γε μην ουδαμως αν συγχωρησαιμι. πολλου
γαρ δει, ει μη και την Ἀλεξανδρου διαβασιν εις την Ἀσιαν αιτιαν ειναι τις φησει του
προς τους Περσας πολεμου και τον Ἀντιοχου καταπλουν εις ∆ημητριαδα του προς
Ῥωμαιους· ων ουτ' εικος ουτ' αληθες εστιν ουδετερον. τις γαρ αν νομισειε ταυτας
αιτιας υπαρχειν, ων πολλα μεν Ἀλεξανδρος προτερον, ουκ ολιγα δε Φιλιππος ετι
ζων ενηργησε και παρεσκευασατο προς τον κατα των Περσων πολεμον, ομοιως δε
παλιν Αιτωλοι προ της Ἀντιοχου παρουσιας προς την κατα Ῥωμαιων. αλλ' εστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ανθρωπων τα τοιαυτα μη διειληφοτων, αρχη τι διαφερει και ποσον διεστηκεν αιτιας
και προφασεως, και διοτι το μεν εστι πρωτον απαντων, η δ' αρχη τελευταιον των
ειρημενων. εγω δε παντος αρχας μεν ειναι φημι τας πρωτας επιβολας και πραξεις
των ηδη κεκριμενων, αιτιας δε τας προκαθηγουμενας των κρισεων και διαληψεων·
λεγω δ' επινοιας και διαθεσεις και τους περι ταυτα συλλογισμους, και δι' ων επι το
κριναι τι και προθεσθαι παραγινομεθα. δηλον δ' οιον το προειρημενον εκ των
επιφερομενων. τινες γαρ αληθως ησαν αιτιαι, και ποθεν φυναι συνεβη τον προς τους
Περσας πολεμον, ευμαρες και τωι τυχοντι συνιδειν. ην δε πρωτη μεν η των μετα
Ξενοφωντος Ἑλληνων εκ των ανω σατραπιων επανοδος, εν ηι πασαν την Ἀσιαν
διαπορευομενων αυτων πολεμιαν υπαρχουσαν ουδεις ετολμα μενειν κατα
προσωπον των 116 βαρβαρων, δευτεραν δε του Λακεδαιμονιων βασιλεως Ἀγησιλαου
διαβασις εις την Ἀσιαν, εν ηι εκεινος ουδε αξιοχρεων ουδ' αντιπαλον ευρων ταις
σφετεραις επιβολαις απρακτος ηναγκασθη μεταξυ δια τας περι την Ἑλλαδα ταραχας
επανελθειν. εξ ων Φιλιππος κατανοησας και συλλογισαμενος την Περσων
ανανδριαν και ραθυμιαν και την αυτου και Μακεδονων ευεξιαν εν τοις πολεμικοις,
ετι δε και το μεγεθος και το καλλος των εσομενων αθλων εκ του πολεμου προ
οφθαλμων θεμενος, αμα τωι περιποιησασθαι την εκ των Ἑλληνων ευνοιαν
ομολογουμενην, ευθεως προφασει χρωμενος, οτι σπευδει μετελθειν την Περσων
παρανομιαν εις τους Ἕλληνας, ορμην εσχε και προεθετο πολεμειν, και παντα προς
τουτο το μερος ητοιμαζεν. διοπερ αιτιας μεν τας πρωτας ρηθεισας ηγητεον του προς
τους Περσας πολεμου, προφασιν δε την δευτεραν, αρχην δε την Ἀλεξανδρου
διαβασιν εις την Ἀσιαν. και μην του κατ' Ἀντιοχον και Ῥωμαιους δηλον ως αιτιαν
μεν την Αιτωλων οργην θετεον· εκεινοι γαρ δοξαντες υπο Ῥωμαιων ωλιγωρησθαι
κατα πολλα περι την εκβασιν την εκ του Φιλιππου πολεμου ου μονον Ἀντιοχον
επεσπασαντο, παν δε και πραξαι και παθειν υπεστησαν δια την επιγινομενην οργην
εκ των προειρημενων καιρων. προφασιν δε ηγητεον την των Ἑλληνων
ελευθερωσιν, ην εκεινοι, περιπορευομενοι μετ' Ἀντιοχου τας πολεις, αλογως και
ψευδως κατηγγελλον, αρχην δε του πολεμου τον Ἀντιοχου καταπλουν εις
∆ημητριαδα. Ἐγω δε την επι πλειον διαστολην πεποιημαι περι τουτων ουχ ενεκα της
των συγγραφεων επιτιμησεως, χαριν δε της των φιλομαθουντων επανορθωσεως. τι
γαρ οφελος ιατρου καμνουσιν αγνοουντος τας αιτιας των περι τα σωματα
διαθεσεων; τι δ' ανδρος πραγματικου μη δυναμενου συλλογιζεσθαι πως και δια τι
και ποθεν εκαστα των πραγματων τας αφορμας ειληφεν; ουτε γαρ εκεινον εικος
ουδεποτε δεοντως συστησασθαι τας των σωματων θεραπειας, ουτε τον πραγματικον
ουδεν οιον τε κατα τροπον χειρισαι των προσπιπτοντων ανευ της των
προειρημενων επιγνωσεως. διοπερ ουδεν ουτω φυλακτεον και ζητητεον ως τας
αιτιας εκαστου των συμβαινοντων, επειδη φυεται μεν εκ των τυχοντων 117
πολλακις τα μεγιστα των πραγματων, ιασθαι δε ραιστον εστι παντος τας πρωτας
επιβολας και διαληψεις. 17. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος περι Φαβιου του συγγραφεως,
κατατρεχων αυτον· τινος χαριν εμνησθην Φαβιου και των υπ' εκεινου γεγραμμενων;
ουχ ενεκα της πιθανοτητος των ειρημενων, αγωνιων μη πιστευθηι παρα τισιν (η μεν
γαρ παρα τουτων αλογια και χωρις της εμης εξηγησεως αυτη δι' αυτης δυναται
θεωρεισθαι παρα τοις εντυγχανουσιν), αλλα της των αναλαμβανοντων τας εκεινου
βιβλους υπομνησεως, ινα μη προς την επιγραφην αλλα προς τα πραγματα βλεπωσιν.
ενιοι γαρ ουκ επι τα λεγομενα συνεπιστησαντες αλλ' επ' αυτον τον λεγοντα, και
λαβοντες εν νωι διοτι κατα τους καιρους ο γραφων γεγονε και του συνεδριου μετειχε
των Ῥωμαιων, παν ευθεως ηγουνται το λεγομενον υπο τουτου πιστον. εγω δε φημι
μεν δειν ουκ εν μικρωι προσλαμβανεσθαι την του συγγραφεως πιστιν, ουκ αυτοτελη
δε κρινειν, το δε πλειον εξ αυτων των πραγματων ποιεισθαι τους αναγινωσκοντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

τας δοκιμασιας. 18. Ὅτι Ἀσδρουβας εχθρος ην Ῥωμαιων, ος προαποθανων ουπασιν
εκδηλον εποιησε την αυτου προθεσιν· Ἀννιβαι δε παρεδωκαν οι καιροι και λιαν
εναποδειξασθαι την πατρωαν εχθραν εις Ῥωμαιους. διο και τους επι πραγματων
ταττομενους χρη των τοιουτων ουδενος μαλλον φροντιζειν, ωστε μη λανθανειν τας
προαιρεσεις των διαλυομενων τας εχθρας η συντιθεμενων τας φιλιας, ποτε τοις
καιροις εικοντες και ποτε ταις ψυχαις ηττωμενοι ποιουνται τας συνθηκας, ινα τους
μεν εφεδρους νομιζοντας ειναι των καιρων αει φυλαττωνται, τοις δε πιστευοντες
ως υπηκοοις η φιλοις αληθινοις παν το παραπιπτον εξ ετοιμου παραγγελλωσιν. 19.
Ὅτι φησιν ο Πολυβιος, ως Ῥωμαιοι προσπεπτωκυιας αυτοις ηδη της των
Ζακανθαιων αλωσεως ου μα ∆ια περι του πολεμου τοτε διαβουλιον ηγον, καθαπερ
ενιοι των συγγραφεων φασι, προσκαταταττοντες ετι και τους εις εκατερα ρηθεντας
λογους, 118 παντων ατοπωτατον πραγμα ποιουντες. πως γαρ οιον τε ην Ῥωμαιους
τους ενιαυτωι προτερον επηγγελκοτας πολεμον Καρχηδονιοις, εαν επιβαινωσι της
Ζακανθαιων χωρας, τουτους κατα κρατος εαλωκυιας αυτης της πολεως τοτε
βουλευεσθαι συνελθοντας ποτερα πολεμητεον η τουναντιον; πως δε και τινα τροπον
αμα μεν την στυγνοτητα του συνεδριου παρεισαγουσι θαυμασιον, αμα δε τους υιους
απο δωδεκα ετων αγειν φασι τους πατερας εις το συνεδριον, ους μετεχοντας των
διαβουλιων ουδε των αναγκαιων ουδενι προσιεσθαι των απορρητων ουδενων, ουτ'
εικος ουτε αληθες εστι το παραπαν ουδεν, ει μη νη ∆ια προς τοις αλλοις η τυχη και
τουτο προσενειμε Ῥωμαιοις, το φρονειν αυτους ευθεως εκ γενετης. προς μεν ουν τα
τοιαυτα των συγγραμματων, οια γραφει Χαιρεας και Σωσυλος, ουδεν αν δεηι πλεον
λεγειν· ου γαρ ιστοριας, αλλα κουρεακης και πανδημου λαλιας εμοι γε δοκουσι ταξιν
εχειν και δυναμιν. 20. Ὅτι ..... περι των συνθηκων Καρχηδονιων προς Ῥωμαιους και
περι της παρασπονδησεως ο Πολυβιος φησιν· ενιοι δε των ακριτως τα τοιαυτα
θεωμενων ταχ' αν φησαιεν ημας ουκ αναγκαιως επι πλειον εξακριβουν τους υπερ
των τοιουτων λογους. εγω δ', ει μεν τις υπειληφε προς πασαν περιστασιν αυταρκης
υπαρχειν, καλην μεν, ουκ αναγκαιαν δ' ισως φησαιμ' αν ειναι την των
προγεγονοτων επιστημην. ει δε μηδεις αν μητε περι των κατ' ιδιαν μητε περι των
κοινων τολμησαι τουτο ειπειν ανθρωπος ων, δια του, καν κατα το παρον ευτυχηι,
την γε περι του μελλοντος ελπιδα των νυν ποτ' αν ευλογως βεβαιωσασθαι μηδενα
των νουν εχοντων, ου μονον καλην, ετι δε μαλλον αναγκαιαν ειναι φημι δια ταυτα
την των παρεληλυθοτων επιγνωσιν. πως γαρ αν ειτε αυτος αδικουμενος τις η της
πατριδος αδικουμενης βοηθους ευροι και συμμαχους, ειτε κτησασθαι τι και
προκαταρξασθαι 119 σπουδαζων τους συνεργησοντας αυτωι προς τας επιβολας; πως
δ' αν ευδοκουμενος τοις υποκειμενοις τους βεβαιωσοντας την αυτου προαιρεσιν και
διαφυλαξοντας την καταστασιν παροξυναι δικαιως, ει μηδεν ειδειη της των
προγεγονοτων περι εκαστους υπομνησεως; προς μεν γαρ το παρον αει πως
αρμοζομενοι και συνυποκρινομενοι τοιαυτα και λεγουσι και πραττουσι παντες ωστε
δυσθεωρητον ειναι την εκαστου προαιρεσιν και λιαν εν πολλοις επισκοτεισθαι την
αληθειαν· τα δε παρεληλυθοτα των εργων, εξ αυτων των πραγματων λαμβανοντα
την δοκιμασιαν, αληθινως εμφαινει τας εκαστων αιρεσεις και διαληψεις, και δηλοι
παρ' οις μεν χαριν ευεργεσιαν βοηθειαν ημιν υπαρχουσαν, παρ' οις δε ταναντια
τουτων. εξ ων και τον ελεησοντα και τον συνοργιζομενον, ετι δε τον δικαιωσοντα,
πολλακις και επι πολλων ευρειν εστιν· απερ εχει μεγιστας επικουριας και κοινηι και
ιδιαι προς τον ανθρωπινον βιον. διοπερ ουχ ουτως εστι φροντιστεον της αυτων των
πραξεων εξηγησεως, ουτε τοις γραφουσιν ουτε τοις αναγινωσκουσι τας ιστοριας, ως
των προτερον και των αμα και των επιγινομενων τοις εργοις. ιστοριας γαρ εαν
αφεληι τις το δια τι και πως και τινος χαριν επραχθη και το πραχθεν ποτερα ευλογον
εσχε το τελος, το καταλειπομενον αυτης αγωνισμα μεν μαθημα δε ου γινεται, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

παραυτικα μεν τερπει, προς δε το μελλον ουδεν ωφελει το παραπαν. Ἢ και τους
υπολαμβανοντας δυσκτητον ειναι και δυσγνωστον την ημετεραν πραγματειαν δια
το πληθος και το μεγεθος των βιβλων αγνοειν νομιστεον. ποσωι γαρ ραον εστι και
κτησασθαι και διαγνωναι βιβλους τεσσαρακοντα καθαπερ αν ει καταμικτον
εξυφασμενας, και παρακολουθησαι σαφως ταις μεν κατα την Ἰταλιαν και Σικελιαν
και Λιβυην πραξεσιν απο των κατα Πυρρον και Τιμαιον συγγραφεων και καιρων
εξηγησεως εις την Καρχηδονος 120 αλωσιν, ταις δε κατα την αλλην οικουμενην απο
της Κλεομενους του Σπαρτιατου φυγης κατα το συνεχες μεχρι της Ἀχαιων και
Ῥωμαιων περι τον Ἰσθμον παραταξεως, η τας των κατα μερος γραφοντων συνταξεις
αναγινωσκειν η κτασθαι; χωρις γαρ του πολλαπλασιους αυτας υπαρχειν των
ημετερων υπομνηματων, ουδε καταλαβειν εξ αυτων βεβαιως ουδεν οιον τε τους
αναγινωσκοντας. πρωτον μεν δια το τους πλειστους μη ταυτα περι των αυτων
γραφειν, ειτα δια το τας καταλληλους των πραξεων παραλειπειν, ων εκ παραθεσεως
συνθεωρουμενων και συγκρινομενων αλλοιοτερας εκαστα τυγχανει δοκιμασιας της
κατα μερος διαληψεως, των δε κυριωτατων μηδε ψαυειν αυτους δυνασθαι το
παραπαν. ακμην γαρ φαμεν αναγκαιοτατα μερη της ιστοριας ειναι τα τ'
επιγινωσκομενα τοις εργοις και τα παρεπομενα και μαλιστα περι τας αιτιας,
θεωρουμεν δε τον μεν Ἀντιοχικον πολεμον εκ του Φιλιππικου τας αφορμας
ειληφοτα, τον δε Φιλιππικον εκ του κατ' Ἀννιβαν, τον δ' Ἀννιβιακον εκ του περι
Σικελιαν, τα δε μεταξυ τουτων πολλας και ποικιλας εσχηκοτα διαθεσεις, πασας δε
συννευουσας προς την αυτην υποθεσιν. ταυτα δη παντα δια μεν των γραφοντων
καθολου δυνατον επιγνωναι και μαθειν, δια δε των τους πολεμους αυτους, οιον
Περσικον η Φιλιππικον, αδυνατον, ει μη και τας παραταξεις τις αναγινωσκων αυτας
εξ ων εκεινοι γραφουσιν, υπολαμβανοι σαφως επεγνωκεναι και την του πολεμου
του συμπαντος οικονομιαν και διαθεσιν. αλλ' ουκ εστι τουτων ουδεν, αλλ' οσωι
διαφερει το μαθειν του μονον ακουσαι, τοσουτωι και την ημετεραν ιστοριαν
υπολαμβανω διαφερειν των επι μερος συνταξεων. 21. Ὅτι πασης ιστοριας
αλλοτριωτατα ψευδολογειν και μαχομενα γραφειν. 121 22. Ὅτι τοις
τραγωδιογραφοις πασιν αι καταστροφαι των δραματων προσδεονται θεου και
μηχανης δια το τας πρωτας υποθεσεις ψευδεις και παραλογους λαμβανειν, τους τε
συγγραφεας αναγκη το παραπλησιον πασχειν και ποιειν ηρωας τε και θεους
επιφαινομενους, επειδαν τας αρχας απιθανους και ψευδεις υποστησωνται· πως γαρ
οιον τε παραλογοις αρχαις ευλογον επιθειναι τελος; 23. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος εν τωι
τριτωι λογωι· βραχεα δε βουλομεθα περι των αρμοζοντων τηι πραγματειαι διεξελθειν.
ισως γαρ δη τινες επιζητουσι πως, πεποιημενοι τον πλειστον λογον υπερ των κατα
Λιβυην και κατ' Ἰβηριαν τοπων, ουτε περι του καθ' Ἡρακλεους στηλας στοματος
ουδεν επι πλειον ειρηκαμεν ουτε περι της εξω θαλαττης και των εν ταυταις
συμβαινοντων ιδιωματων, ουδε μην περι των Βρεττανικων νησων και της του
καττιτερου κατασκευης, ετι δε των αργυριων και χρυσιων των κατα την Ἰβηριαν,
υπερ ων οι συγγραφεις αμφισβητουντες προς αλληλους τον πλειστον διατιθενται
λογον. ημεις δ' ουχι νομιζοντες αλλοτριον ειναι τουτο το μερος της ιστοριας, δια
τουτο παρελειπομεν, αλλα πρωτον μεν ου βουλομενοι παρ' εκαστα διασπαν την
διηγησιν ουδ' αποπλαναν απο της πραγματικης υποθεσεως τους φιληκοουντας,
δευτερον δε κρινοντες ου διερριμμενην ουδ' εν παρεργωι ποιησασθαι την περι αυτων
γνωμην, αλλα κατ' ιδιαν και τοπον και καιρον απονειμαντες τωι μερει τουτωι,
καθοσον οιοι τε εσμεν, την αληθειαν περι αυτων εξηγησασθαι. διοπερ ου χρη
θαυμαζειν ουδ' εν τοις εξης, εαν επι τινας τοπους ερχομενοι τοιουτους
παραλειπωμεν τουτο το μερος δια τας προειρημενας αιτιας. ει δε τινες παντως
επιζητουσι κατα τοπον και κατα μερος των τοιουτων ακουειν, ισως αγνοουσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

παραπλησιον τι πασχοντες τοις λιχνοις των δειπνητων. και γαρ εκεινοι παντων
απογευομενοι των παρακειμενων, ουτε κατα το παρον ουδενος αληθινως
απολαυουσι των βρωματων ουτ' εις το μελλον ωφελιμον εξ αυτων την 122
αναδοσιν και τροφην κομιζονται, παν δε τουναντιον. οι τε περι την αναγνωσιν το
παραπλησιον ποιουντες ουτε της παραυτικα διαγωγης αληθινως ουτε της εις το
μελλον ωφελειας στοχαζονται δεοντως. ∆ιοτι μεν ουν, ει και τι των της ιστοριας
μερων αλλο, και τουτο προσδει λογου και διορθωσεως αληθινωτερας, προφανες εκ
πολλων, μαλιστα δ' εκ τουτων. σχεδον γαρ παντων, ει δε μη γε των πλειστων
συγγραφεων πεπειραμενων μεν εξηγεισθαι τας ιδιοτητας και θεσεις των περι τας
εσχατιας τοπων της καθ' ημας οικουμενης, εν πολλοις δε των πλειστων
διημαρτηκοτων, παραλειπειν μεν ουδαμως καθηκει, ρητεον δε τι προς αυτους ουκ εκ
παρεργου και διερριμμενως αλλ' εξ επιστασεως, και ρητεον ουκ επιτιμωντας ουδ'
επιπληττοντας, επαινουντας δε μαλλον και διορθουμενους την αγνοιαν αυτων,
γινωσκοντας οτι κακεινοι των νυν καιρων επιλαβομενοι πολλα των αυτοις
ειρημενων εις διορθωσιν αν και μεταθεσιν ηγαγον. εν μεν γαρ τωι προγεγονοτι
χρονωι σπανιους αν ευροι τις των Ἑλληνων τους επιβεβλημενους πολυπραγμονειν
τα κατα τας εσχατιας δια το της επιβολης αδυνατον· πολλοι μεν γαρ ησαν οι κατα
θαλατταν κινδυνοι τοτε και δυσεξαριθμητοι, πολλαπλασιοι δε τουτων οι κατα γην.
αλλ' ει και τις η κατ' αναγκην η κατα προαιρεσιν εξικοιτο προς τα περατα της
οικουμενης, ουδ' ουτως ηνυε το προκειμενον· δυσχερες μεν γαρ επι πλεον τινων
αυτοπτην γενεσθαι δια το τους μεν εκβεβαρβαρωσθαι τους δ' ερημους ειναι τοπους,
ετι δε χαλεπωτερον το περι των οραθεντων δια λογου τι γνωναι και μαθειν δια το
της φωνης εξηλλαγμενον· εαν δε και γνοιη τις, ετι των προ του δυσχερεστερον το
των εωρακοτων τινα μετριωι χρησθαι τροπωι, και καταφρονησαντα της
παραδοξολογιας και τερατειας εαυτου χαριν προτιμησαι την αληθειαν και μηδεν
των παρεξ οντων ημιν απαγγειλαι [την αληθειαν]. διοπερ ου δυσχερους αλλα
δυνατου σχεδον υπαρχουσης κατα γε τους προγεγονοτας καιρους της αληθους
ιστοριας υπερ των προειρημενων, ουκ ει τι παρελειπον οι συγ 123 γραφεις η
διημαρτον, επιτιμαν αυτοις αξιον, αλλ' εφ' οσον εγνωσαν τι και προσεβιβασαν την
εμπειριαν την περι τουτων εν τοιουτοις καιροις, επαινειν και θαυμαζειν αυτους
δικαιον. εν δε τοις καθ' ημας των μεν κατην Ἀσιαν δια την Ἀλεξανδρου δυναστειαν
των δε λοιπων τοπων δια την Ῥωμαιων υπεροχην σχεδον απαντων πλωτων και
πορευτων γεγονοτων, απολελυμενων δε και των πρακτικων ανδρων της περι τας
πολεμικας και πολιτικας πραξεις και φιλοτιμιας, εκ δε τουτων τας μεγαλας αφορμας
ειληφοτων εις το πολυπραγμονειν και φιλομαθειν περι των προειρημενων, δεον αν
ειη και βελτιον και γινωσκειν αληθινωτερον υπερ των προτερον αγνοουμενων.
οπερ ημεις αυτοι τε πειρασομεθα ποιειν, λαβοντες αρμοζοντα τοπον εν τηι
πραγματειαι τωι μερει τουτωι, τους τε φιλοπευστουντας ολοσχερεστερον
βουλησομεθα συνεπιστησαι περι των προειρημενων, επειδη και το πλειον τουτου
χαριν υπεδεξαμεθα τους κινδυνους και τας κακοπαθειας τους συμβαντας ημιν εν
πλανηι τηι κατα Λιβυην και κατ' Ἰβηριαν ετι δε Γαλατιαν και την εξωθεν ταυταις ταις
χωραις συγκυρουσαν θαλατταν, ινα διορθωσαμενοι την των προγεγονοτων αγνοιαν
εν τουτοις γνωριμα ποιησωμεν τοις Ἕλλησι και ταυτα τα μερη της οικουμενης. 24.
Ὡς ει τις οιεται κυριωτερον τι μερος ειναι στρατηγιας του γνωναι την προαιρεσιν
και φυσιν του των εναντιων ηγεμονος, αγνοει και τετυφωται. καθαπερ γαρ επι των
κατ' ανδρα και ζυγον αγωνισματων δει τον μελλοντα νικαν συνθεωρειν πως
δυνατον εφικεσθαι του σκοπου και τι γυμνον η ποιον εξοπλον μερος φαινεται των
ανταγωνιστων, ουτω χρη και τους υπερ των ολων προεστωτας σκοπειν ουχ οπου τι
του σωματος γυμνον αλλα που της ψυχης ευχειρωτον τι παραφαινεται του των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

εναντιων ηγεμονος, επειδη πολλοι μεν δια ραθυμιαν και την συμπασαν αργιαν ου
μονον τας κοινας πραξεις αλλα και τους ιδιους καταπροΐενται 124 βιους αρδην,
πολλοι δε δια την προς τον οινον επιθυμιαν ουδ' υπνωσαι δυνανται χωρις
αλλοιωσεως και μεθης, ενιοι δε δια τας των αφροδισιων ορμας ου μονον πολεις και
βιους αναστατους πεποιηκασιν, αλλα και το ζην αυτων αφηιρηνται μετ' αισχυνης.
και μην δειλια και βλακεια κατ' ιδιαν μεν αυτοις ονειδος επιφερει τοις εχουσι, περι
δε τον των ολων ηγεμονα γενομενη κοινον εστι και μεγιστον συμπτωματων· ου γαρ
μονον απρακτους ποιει τους υποταττομενους, πολλακις δε και κινδυνους επιφερει
τους μεγιστους τοις πεπιστευκοσι. προπετεια γε μην και θρασυτης και θυμος αλογος,
ετι δε κενοδοξια και τυφος ευχειρωτα μεν τοις εχθροις, επισφαλεστατα δε τοις
φιλοις· προς γαρ πασαν επιβουλην ενεδραν απατην ετοιμος ο γε τοιουτος. διοπερ ει
τις δυναιτο συννοειν τα περι τους πελας αμαρτηματα και τηιδε που προιεναι τοις
υπεναντιοις ηι μαλιστα και δι' ων ευχειρωτος εστι ο προεστως των [δε] πολεμιων,
ταχιστ' αν των ολων κρατοιη. καθαπερ γαρ νεως εαν αφεληι τις τον κυβερνητην, το
ολον αυτανδρει σκαφος υποχειριον γινεται τοις εχθροις, τον αυτον τροπον εαν τον
προεστωτα πολεμον δυναμεως χειρωσηται τις κατα τας επιβολας και συλλογισμους,
αυτανδρει γινεται πολλακις κρατειν των αντιταττομενων. α δη και Ἀννιβας
προιδομενος και συλλογισαμενος περι του των εναντιων ηγεμονος ου διεσφαλη της
επιβολης. 25. .... πολεις ελευθερας και αυτονομους κατα την επι Ἀνταλκιδου
γενομενην ειρηνην, τους δ' αρμοστας ουκ εξηγον εκ των πολεων. Μαντινεις φιλους
οντας και συμμαχους αναστατους ποιησαντες ουκ εφασαν αδικειν, εκ μιας πολεως
εις πλειους αυτους διοικησαντες, ανοιαι μετα κακιας το δοκειν, εαν τις αυτος επιμυηι,
125 μηδε τους πελας οραν. αμφοτεροις τοινυν ο ζηλος ουτος της πολιτειας αιτιος
κατεστη των μεγιστων συμπτωματων· ον ουδαμως ουδαμηι ζηλωτεον, ουτε κατ'
ιδιαν ουτε κοινηι, τους ορθως βουλομενους. 26. Ταυτα δ' επραττετο κατα τους
καιρους καθ' ους Ἀννιβας, γεγονως κυριος των εντος Ἴβηρος ποταμου παντων,
εποιειτο την ορμην επι την Ζακανθαιων πολιν. ει μεν ουν τας πρωτας επιβολας τας
Ἀννιβου ταις Ἑλληνικαις πραξεσιν απ' αρχης ευθεως επιπεπλεχθαι συνεβαινε,
δηλον ως εν τηι προτεραι βιβλωι περι τουτων αν ημας εναλλαξ εδει και κατα
περιθεσιν τοις Ἰβηρικοις πεποιησθαι την εξηγησιν, ακολουθουντας τοις καιροις· επει
δε τα τε κατα την Ἰταλιαν και κατα την Ἑλλαδα και κατα την Ἀσιαν τας μεν αρχας
των πολεμων τουτων ιδιας ειληφει, τας δε συντελειας κοινας, και την εξηγησιν περι
αυτων εκριναμεν ποιησασθαι κατ' ιδιαν, εως αν επι τον καιρον ελθωμεν τουτον εν
ωι συνεπλακησαν αι πραξεις αλληλαις και προς εν τελος ηρξαντο την αναφοραν
εχειν (ουτω γαρ η τε περι τας αρχας εκαστων εσται διηγησις σαφης η τε συμπλοκη
καταφανης, περι ης εν αρχαις ενεδειξαμεθα, παραδειξαντες ποτε και πως και δι' ας
αιτιας γεγονεν), λοιπον ηδη κοινην ποιησασθαι περι παντων την ιστοριαν. 27.
Μηποτε γαρ ουδεν διαφερει τα κατ' ιδιαν αδικηματα των κοινων, αλλα πληθει
μονον και μεγεθει των συμβαινοντων. και γαρ κατ' ιδιαν το των ραδιουργων και
κλεπτων φυλον τουτωι μαλιστα τωι τροπωι σφαλλεται, τωι μη ποιειν αλληλοις τα
δικαια. 28. Ὅτι τοις Ἀκαρνασιν, ει και τισιν ετεροις, δικαιον ην συγγνωμην εχειν
υπερτιθεμενοις και καταμελλουσι και καθολου δεδιοσι τον απο των αστυγειτονων
πολεμον, και μη τοις Αιτωλοις πολεμειν. αλλα μοι δοκουσιν οι γνησιοι των ανδρων
και κοινηι και κατ' ιδιαν ουδεποτε περι πλειονος ουδεν ποιεισθαι του καθηκον 126
τος· οπερ Ἀκαρνανες εν τοις πλειστοις καιροις ουδενος των Ἑλληνων ηττον
ευρισκονται διατετηρηκοτες, καιπερ απο μικρας ορμωμενοι δυναμεως. οις ουκ
οκνητεον κατα τας περιστασεις κοινωνειν πραγματων, σπευστεον δε μαλλον, ει και
τισιν ετεροις των Ἑλληνων· και γαρ ιδιαι και κοινηι στασιμον εχουσι τι και
φιλελευθερον. 29. Ἐγω μεν γαρ φοβερον ειναι φημι τον πολεμον, ου μην ουτω γε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

φοβερον ωστε παν υπομενειν χαριν του μη προσδεξασθαι πολεμον· επει τι και
θρασυνομεν την ισηγοριαν και παρρησιαν και το της ελευθεριας ονομα παντες, ει
μηδεν εσται προυργιαιτερον της ειρηνης; ουδε γαρ Θηβαιους επαινουμεν κατα τα
Μηδικα, διοτι των υπερ της Ἑλλαδος αποσταντες κινδυνων τα Περσων ειλοντο δια
τον φοβον, ουδε Πινδαρον τον συναποφηναμενον αυτοις αγειν την ησυχιαν δια [δε]
τωνδε των ποιηματων· το κοινον τις αστων εν ευδιαι τιθεις ερευνασατω
μεγαλανορος ησυχιας το φαιδρον φαος. δοξας γαρ παραυτικα πιθανως ειρηκεναι,
μετ' ου πολυ παντων αισχιστην ευρεθη και βλαβερωτατην πεποιημενος αποφασιν·
ειρηνη γαρ μετα μεν του δικαιου και πρεποντος καλλιστον εστι κτημα και
λυσιτελεστατον, μετα δε κακιας η δειλιας επονειδιστου παντων αισχιστον και
βλαβερωτατον. Οι δε των Μεσσηνιων προεστωτες, ολιγαρχικοι και στοχαζομενοι
του παραυτικα κατ' ιδιαν λυσιτελους, φιλοτιμοτερον του δεοντος αει διεκειντο προς
την ειρηνην. διο πολλας μεν περιστασεις και καιρους εχοντες, ενιοτε δε και φοβους
και κινδυνους διωλισθανον· ηθροιζετο δε κατα την προθεσιν ταυτην αει το
κεφαλαιον αυτοις, και μεγισταις εποιουν παλαιειν την πατριδα συμφοραις. δοκω δ'
εγωγε την αιτιαν ειναι ταυτην, οτι δυσι γειτνιωντες εθνεσι τοις μεγιστοις των κατα
Πελοποννησον, μαλλον δε και σχεδον των Ἑλληνικων, λεγω δε των τε Ἀρκαδων
και Λακωνων, και του μεν εχθρως και ακαταλλακτως αει ποτε προς αυτους 127
εχοντος, εξ ου και κατεσχον την χωραν, του δε φιλικως και κηδεμονικως, ουτε την
προς Λακεδαιμονιους εχθραν ευγενως ανελαμβανον ουτε την προς Ἀρκαδας φιλιαν.
λοιπον οταν μεν ουτοι προς αλληλους η προς ετερους πολεμουντες εν περισπασμοις
ησαν, εγενετο το δεον αυτοις· ηγον γαρ την ειρηνην αει παρευδιαζομενοι δια την
του τοπου παραπτωσιν· οταν δ' ευσχολοι και περισπαστοι Λακεδαιμονιοι γενηθεντες
ετραπησαν προς το βλαπτειν αυτους, ουτ' αυτοι δι' αυτων αντοφθαλμειν εδυναντο
προς το βαρος των Λακεδαιμονιων, ουτε προκατεσκευασμενοι φιλους τους
αληθινως αυτοις παντα συνυποστησομενους η δουλευειν ηναγκαζοντο τουτοις
αχθοφορουντες η φευγοντες την δουλειαν αναστατους γινεσθαι, λειποντας την
χωραν μετα τεκνων και γυναικων. 30. Ὅτι εαν ποτε κινησιν και στασιν σχηι η των
Μεσσηνιων χωρα, μιαν ορω Μεσσηνιοις και Μεγαλοπολιταις ελπιδα του δυνασθαι
νεμεσθαι την αυτων χωραν, εαν συμφρονησαντες κατα την Ἐπαμινωνδου γνωμην,
παντος καιρου και πραγματος ελωνται κοινωνειν αλληλοις αληθινως. Ὁ δε λογος
ουτος εχει και δια των παλαι γεγονοτων πιστιν. οι γαρ Μεσσηνιοι προς αλλοις
πολλοις και παρα τον του ∆ιος του Λυκιου βωμον ανεθεσαν στηλην εν τοις κατ'
Ἀριστομενην καιροις, ως Καλλισθενης φησι, γραψαντες το γραμμα τουτο· παντως ο
χρονος ευρε δικην αδικωι βασιληι, ευρε δε Μεσσηνης συν ∆ιι τον προδοτην ρηιδιως.
χαλεπον δε λαθειν θεον ανδρ' επιορκον. χαιρε, Ζευ βασιλευ, και σαω Ἀρκαδιην. επει
γαρ της αυτων εστερηθησαν, οιονει περι δευτερας πατριδος, ως γ' εμοι δοκει, τοις
θεοις ευχομενοι σωζειν την Ἀρκαδιαν, τουτ' ανεθεσαν το γραμμα. και τουτο
εικοτως. ταυτα δ' ειρηται, ινα 128 μνημονευοντες των συμβεβηκοτων αυτοις παρα
τας πατριδας ατυχηματων υπο Λακεδαιμονιων αληθινως αντεχωνται της προς
αυτους ευνοιας και πιστεως, και μητε φοβον υφορωμενοι μητ' ειρηνης επιθυμουντες
εγκαταλειπωσιν αλληλους εν ταις ολοσχερεσι περιστασεσι. και μοι δοκει τουτ'
αληθες ειναι, διοτι πολλακις το τολμαν περιττον εις ανοιαν και το μηδεν κατανταν
ειωθεν· οι γαρ Λακεδαιμονιοι τους παρα των συμμαχων πρεσβεις αναποκριτους
απεστειλαν. 31. Ὅτι οι δυναμενοι των ανθρωπων επιδεξιως ομιλειν τοις
συμπεριφερομενοις ου μονον παροντες αλλα και μακραν αφεστωτες εγκαταλειπουσι
τινα και λιαν ισχυρα της προς αυτους ευνοιας αιθυγματα, ωσπερ οι Λακεδαιμονιοι·
οι γε χωρις των αλλων, και τοτε, πολιτευομενοι κατα τα πατρια σχεδον ηδη τρεις
ενιαυτους μετα την Κλεομενους εκπτωσιν, ουδ' επενοησαν ουδεποτε βασιλεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

καταστησαι της Σπαρτης· αμα δε τωι την φημην αφικεσθαι περι της Κλεομενους
τελευτης ωρμησαν επι το βασιλεις καθισταναι. 32. Ὅτι το μη επακουσαι τον
στρατηγον Ἄρατον και δουναι ∆υμαιοις βοηθειαν, και τουτους ιδιαι μεν συστησασθαι
μισθοφορους καταμελλοντος του των Ἀχαιων ηγεμονος, την αιτιαν επι τον
στρατηγον αν τις αναφεροι δικαιως τον ολιγωρουντα και καταμελλοντα και
προιεμενον αει τους δεομενους. πας γαρ ο κινδυνευων, εως μεν αν τινος ελπιδος
αντεχηται παρα των οικειων και συμμαχων, προσανεχειν φιλει ταυταις, οταν δε
δυσχρηστων απογνωι, τοτ' ηδη βοηθειν αναγκαζεται αυτωι κατα δυναμιν. 33. Ὅτι
τυραννου μεν εργον εστι το κακως ποιουντα τωι φοβωι 129 δεσποζειν ακουσιως,
μισουμενον και μισουντα τους υποταττομενους· βασιλεως δε το παντας ευ ποιουντα,
δια την ευεργεσιαν και φιλανθρωπιαν αγαπωμενον, εκοντων ηγεισθαι και
προστατειν. 34. Βραχεις γαρ δη πανυ καιροι παντας μεν ανθρωπους ως επιπαν
υψουσι και παλιν ταπεινουσι, μαλιστα δε τους εν ταις βασιλειαις. οντως γαρ εισιν
ουτοι παραπλησιοι ταις επι των αβακιων ψηφοις· εκειναι τε γαρ κατα την του
ψηφιζοντος βουλησιν αρτι χαλκουν και παραυτικα ταλαντον ισχουσιν, οι τε περι τας
αυλας κατα το του βασιλεως νευμα μακαριοι και παρα ποδας ελεεινοι γινονται. 35.
Ὅτι φησιν ο Πολυβιος· ημεις δε επειδη κατα τε την των χρονων διαιρεσιν και κατα
την των πραξεων περιγραφην αρμοζοντα τοπον ειληφαμεν, μεταβαντες επι τας κατα
την Ἀσιαν πραξεις τας κατα την αυτην ολυμπιαδα τοις προειρημενοις
επιτελεσθεισας, αυθις υπερ εκεινων ποιησομεθα την εξηγησιν, και πρωτον
επιχειρησομεν δηλουν κατα την εξ αρχης προθεσιν τον υπερ Κοιλης Συριας Ἀντιοχωι
και Πτολεμαιωι συσταντα πολεμον, σαφως μεν γινωσκοντες οτι κατα τον καιρον
τουτον, εις ον εληξαμεν των Ἑλληνικων, οσον ουπω κρινεσθαι συνεβαινε και περας
λαμβανειν αυτον, αιρουμενοι δε την τοιαυτην επιστασιν και διαιρεσιν της
ενεστωσης διηγησεως. του μεν γαρ .... 36. ....τιον εστιν οτι τας των προτερον
επταικοτων εν εκαστοις περιπετειας ου ποιουμεθα προχειρους, αλλα σιτου μεν και
χρηματων πληθος ετι δε τειχων και βελων κατασκευας μετα πολλης ταλαιπωριας
και δαπανης ετοιμαζομεθα προς τα παραδοξα των συμβαινοντων, ο δ' εστι ραιστον
μεν των οντων, μεγιστας δε παρεχεται χρειας εν τοις επισφαλεσι καιροις, τουτου
παντες κατολιγωρουμεν, και ταυτα δυναμενοι μετ' ευσχημονος αναπαυσεως αμα και
διαγωγης εκ της ιστοριας και πολυπραγμοσυνης περιποιεισθαι την τοιαυτην
εμπειριαν. τουτ' ειρηται περι του Λογβασεως του προδοτου της πατριδος, εις
Γαρσυηριν προδιδοντος τους Σελγεις. 130 37. Ὅτι του Ῥοδιων κολοσσου πεσοντος εκ
του σεισμου ουτοι παρα τον χειρισμον το μεν συμπτωμα ποιουντες μεγα και δεινον,
αυτοι δε σεμνως και προστατικως κατα τας πρεσβειας χρωμενοι ταις εντευξεσι και
ταις κατα μερος ομιλιαις, εις μεγα ανηλθον ευτυχιας. τοιουτον αγνοια και ραθυμια
διαφερει παρ' ανθρωποις επιμελειας και φρονησεως περι τε τους κατ' ιδιαν βιους και
τας κοινας πολιτειας, ωστε τοις μεν και τας επιτυχιας βλαβην επιφερειν, τοις δε και
τας περιπετειας επανορθωσεως γινεσθαι παραιτιας. τας γε μην πολεις τας
συνεπιλαμβανομενας αυτοις τοτε κατα δυναμιν ουδ' αν εξαριθμησαιτο ραδιως
ουδεις. ωσθ' οταν μεν τις εις τον χρονον εμβλεψηι και την αρχην αφ' ου συμβαινει
την πολιν αυτων συνωικισθαι, και λιαν θαυμαζειν ως βραχει χρονωι μεγαλην
επιδοσιν ειληφεν περι τε τους κατ' ιδιαν βιους και τα κοινα της πολεως· οταν δ' εις
την ευκαιριαν του τοπου και την εξωθεν επιφοραν και συμπληρωσιν της
ευδαιμονιας, μηκετι θαυμαζειν, μικρου δ' ελλειπειν δοκειν του καθηκοντος. Ταυτα
μεν ουν ειρησθω μοι χαριν πρωτον μεν της Ῥοδιων περι τα κοινα προστασιας
(επαινου γαρ εισιν αξιοι και ζηλου), δευτερον δε της των νυν βασιλεων μικροδοσιας
και της των εθνων και πολεων μικροληψιας, ινα μηθ' οι βασιλεις τετταρα και πεντε
προιεμενοι ταλαντα δοκωσι τι ποιειν μεγα και ζητωσι την αυτην ευνοιαν υπαρχειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

αυτοις και τιμην παρα των Ἑλληνων, ην οι προ του βασιλεις ειχον, αι τε πολεις
λαμβανουσαι προ οφθαλμων το μεγεθος των προτερον δωρεων μη λανθανωσιν επι
μικροις και τοις τυχουσι νυν τας μεγιστας και καλλιστας προιεναι τιμας, αλλα πει
131 ρωνται το κατ' αξιαν εκαστοις τηρειν, ως πλειστον διαφερουσιν Ἕλληνες των
αλλων ανθρωπων. 38. Ουκ αγνοω μεν ουν διοτι τινες διαπορησουσι πως αφεμενοι
του συναπτειν και προστιθεναι το συνεχες της διηγησεως, εις τουτον απεθεμεθα τον
καιρον τον υπερ της προειρημενης πολιτειας απολογισμον· εμοι δε οτι μεν ην εξ
αρχης εν τι των αναγκαιων και τουτο το μερος της ολης προθεσεως, εν πολλοις
οιμαι δηλον αυτο πεποιηκεναι, μαλιστα δ' εν τηι καταβοληι και προεκθεσει της
ιστοριας, εν ηι τουτο καλλιστον εφαμεν αμα δ' ωφελιμωτατον ειναι της ημετερας
επιβολης τοις εντυγχανουσι τηι πραγματειαι, το γνωναι και μαθειν πως και τινι γενει
πολιτειας επικρατηθεντα σχεδον παντα τα κατα την οικουμενην εν ουδ' ολοις
πεντηκοντα και τρισιν ετεσιν υπο μιαν αρχην την Ῥωμαιων επεσεν, ο προτερον ουχ
ευρισκεται γεγονος. κεκριμενου δε τουτου καιρον ουχ εωρων επιτηδειοτερον εις
επιστασιν και δοκιμασιαν των λεγεσθαι μελλοντων υπερ της πολιτειας του νυν
ενεστωτος. καθαπερ γαρ οι κατ' ιδιαν υπερ των φαυλων η των σπουδαιων ανδρων
ποιουμενοι τας διαληψεις, επειδαν αληθως προθωνται δοκιμαζειν, ουκ εκ της
απεριστατου ραιστωνης κατα τον βιον ποιουνται τας επισκεψεις, αλλ' εκ των εν ταις
ατυχιαις περιπετειων και των εν ταις επιτυχιαις κατορθωματων, μονον νομιζοντες
ειναι ταυτην ανδρος τελειου βασανον, το τας ολοσχερεις μεταβολας της τυχης
μεγαλοψυχως δυνασθαι και γενναιως υποφερειν, τον αυτον τροπον χρη θεωρειν και
πολιτειαν. διοπερ ουχ ορων ποιαν αν τις οξυτεραν η μειζονα λαβοι μεταβολην των
καθ' ημας της γε Ῥωμαιοις συμβασης, εις τουτον απεθεμην τον καιρον τον υπερ των
προεικημενων απολογισμον. γνοιη δ' αν τις το μεγεθος της μεταβολης εκ τουτων.
ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩ ΠΕΡΙ ΣΤΡΑΤΗΓΗΜΑΤΩΝ. 39. Ὅτι το ψυχαγωγουν αμα και την
ωφελειαν επιφερον τοις φιλομαθουσι τουτ' εστιν η των αιτιων θεωρια και του
βελτιονος 132 εν εκαστοις αιρεσις· μεγιστην δ' αιτιαν ηγητεον εν παντι πραγματι και
προς επιτυχιαν και τουναντιον την της πολιτειας συστασιν· εκ γαρ ταυτης ηιπερ εκ
πηγης ου μονον αναφερεσθαι συμβαινει πασας τας επινοιας και τας επιβολας των
εργων, αλλα και συντελειαν λαμβανειν. 40. Ὅτι εν τοις πλειστοις των ανθρωπειων
εργων οι μεν κτησαμενοι προς την τηρησιν, οι δ' ετοιμα παραλαβοντες προς την
απωλειαν ευφυεις εισιν. 41. Ὅτι απο της Ξερξου διαβασεως εις την Ἑλλαδα
τριακοντα ετεσιν υστερον απο τουτων των καιρων αει των κατα μερος
προδιευκρινουμενων ην και καλλιστον και τελειον εν τοις Ἀννιβιακοις καιροις, αφ'
ων ημεις εις ταυτα την εκτροπην εποιησαμεθα. διο και τον υπερ της συστασεως
αυτου λογον αποδεδωκοτες πειρασομεθα νυν ηδη διασαφειν οποιον τι κατ' εκεινους
υπηρχε τους καιρους, εν οις λειφθεντες τηι περι Κανναν μαχηι τοις ολοις επταισαν
πραγμασιν. ουκ αγνοω δε διοτι τοις εξ αυτης της πολιτειας ορμωμενοις
ελλειπεστεραν φανησομεθα ποιεισθαι την εξηγησιν, ενια παραλιποντες των κατα
μερος· παν γαρ επιγινωσκοντες και παντος πειραν ειληφοτες δια την εκ παιδων τοις
εθεσι και νομιμοις συντροφιαν ου το λεγομενον θαυμασουσιν αλλα το
παραλειπομενον επιζητησουσιν, ουδε κατα προθεσιν υποληψονται τον γραφοντα
παραλιπειν τας μικρας διαφορας, αλλα κατ' αγνοιαν παρασιωπαν τας αρχας και τα
συνεχοντα των πραγματων. α ρηθεντα μεν ουκ αν εθαυμαζον ως οντα μικρα και
παρεργα, παραλειπομενα δ' επιζητουσιν ως αναγκαια, βουλομενοι δοκειν αυτοι
πλεον ειδεναι των συγγραφεων. δει δε τον αγαθον κριτην ουκ εκ των
παραλειπομενων δοκιμαζειν τους γραφοντας αλλ' εκ των λεγομενων, καν μεν εν
τουτοις τι λαμβανηι ψευδος, ειδεναι διοτι κακεινα παραλειπεται δι' αγνοιαν, εαν δε
παν το 133 λεγομενον αληθες ηι, συγχωρειν διοτι κακεινα παρασιωπαται κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

κρισιν, ουκ αγνοιαν. Ταυτα μεν ουν ειρησθω μοι προς τους φιλοδοξοτερον η
δικαιοτερον επιτιμωντας τοις συγγραφευσιν. 42. Ὅτι παν πραγμα συν καιρωι
θεωρουμενον υγιεις λαμβανει και τας συγκαταθεσεις και τας επιτιμησεις·
μεταπεσοντος δε τουτου και προς τας αλλας περιστασεις συγκρινομενον ουχ οιον
αιρετον αλλ' ουδ' ανεκτον αν φανειη το κρατιστα και αληθινωτατα πολλακις υπο
των συγγραφεων ειρημενον. 43. Ὅτι Φιλιππου του βασιλεως Μακεδονων την των
Μεσσηνιων ακροπολιν κατασχειν βουλομενου και φησαντος προς τους προεστωτας
της πολεως βουλεσθαι θεασασθαι την ακροπολιν και θυσαι τωι ∆ιι, αναβαντος μετα
της θεραπειας και θυοντος, μετα ταυτα εκ των τυθεντων ιερειων προσενεχθεντων
αυτωι των σπλαγχνων, δεξαμενος εις τας χειρας και βραχυ διακλινας ηρετο
προτεινων τοις περι τον Ἄρατον, τι δοκει τα ιερα σημαινειν, ποτερον εκχωρειν της
ακρας η κρατειν αυτης. ο δε ∆ημητριος αυτοθεν εκ του προβεβηκοτος "ει μεν
μαντεως φρενας εχεις" εφη, "εκχωρειν την ταχιστην, ει δε βασιλεως πραγματικου,
τηρειν αυτην, ινα μη νυν αφεις ζητηις ετερον επιτηδειοτερον καιρον· ουτω γαρ
εκατερων των κερατων κρατων μονος αν υποχειριον εχοις τον βουν", αινιττομενος
τα μεν κερατα τον Ἰθωματην και τον Ἀκροκορινθον, την δε Πελοποννησον τον
βουν. ο δε Φιλιππος επιστρεψας προς τον Ἄρτον "συ δε ταυτα συμβουλευεις;" εφη.
του δ' επισχοντος, αυτον λεγειν ηξιου το φαινομενον. ο δε διαπορησας "ει μεν
χωρις" εφη "του παρασπονδησαι Μεσσηνιους δυνηι κρατειν του τοπου τουτου,
συμβουλευω κρατειν· ει δε τουτον καταλαβων φρουραι πασας απολλυναι μελλεις τας
ακροπολεις και την φρουραν, ην παρελαβες παρα Ἀντιγονου, φρουρουμενος τους
συμμαχους" (λεγων 134 την πιστιν), "σκοπει μη και νυν κρειττον ηι τους ανδρας
εξαγαγοντα την πιστιν αυτου καταλιπειν, και ταυτηι φρουρειν Μεσσηνιους." 44. Ὅτι
μεγαλην τοις νεοις βασιλευσι ροπην εχει και προς ατυχιαν και προς επανορθωσιν
της αρχης η των παρεπομενων φιλων εκλογη και κρισις, υπερ ης οι πλειους ουκ οιδ'
οπως ραθυμουντες ουδε την ελαχιστην ποιουνται προνοιαν. 45. Λοιπον ταις αδηλοις
ελπισι προσανεχων δια το προδηλον της τιμωριας παν εκρινεν υπομενειν. 46. Ὅτι
Τιβεριος ο Ῥωμαιων στρατηγος δολωι ενεδρευθεις και γενναιως υποστας συν τοις
περι αυτον τον βιον κατεστρεψεν. περι δε των τοιουτων περιπετειων ποτερα χρη
τοις πασχουσιν επιτιμαν η συγγνωμην εχειν, κα.... 47. .... πιστευειν ραδιως, καθ'
ετερον δε προς το μη μεγαλαυχειν εν ταις ευπραγιαις, παν δε προσδοκαν ανθρωπους
οντας. 48. Ὅτι οι Ταραντινοι δια το της ευδαιμονιας υπερηφανον επεκαλεσαντο
Πυρρον τον Ἠπειρωτην· πασα γαρ ελευθερια μετ' εξουσιας πολυχρονιου φυσιν εχει
κορον λαμβανειν των υποκειμενων, καπειτα ζητει δεσποτην· τυχουσα γε μην τουτου
ταχυ παλιν μισει δια το μεγαλην φαινεσθαι την προς το χειρον μεταβολην. ο και
τοτε συνεβαινε τοις Ταραντινοις. 49. Ὅτι παν το μελλον κρειττον φαινεται του
παροντος υπαρχειν. 50. Ὅτι του τετραετους διαστηματος την παροδον ολυμπιαδα
φαμεν ειναι. 51. Ουκ αγνοω δε διοτι συμβαινει την πραγματειαν ημων εχειν 135
αυστηρον τι και προς εν γενος ακροατων οικειουσθαι και κρινεσθαι δια το μονοειδες
της συνταξεως. οι μεν γαρ αλλοι συγγραφεις σχεδον απαντες, ει δε μη γ', οι πλειους,
πασι τοις της ιστοριας μερεσι χρωμενοι πολλοις εφελκονται προς εντευξιν των
υπομνηματων. το μεν γαρ φιληκοον ο γενεαλογικος τροπος επισταται, τον δε
πολυπραγμονα και περιττον ο περι τας αποικιας και κτησεις και συγγενειας, καθα
που και παρ' Ἐφορωι λεγεται, τον δε πολιτικον ο περι τας πραξεις των εθνων και
πολεων και δυναστων. εφ' ων ημεις ψιλως κατηντηκοτες, και περι τουτον
πεποιημενοι την ολην ταξιν, προς εν μεν τι γενος οικειως ηρμοσμεθα, τωι δε πλειονι
μερει των ακροατων αψυχαγωγητον παρεσκευακαμεν την αναγνωσιν. τινος δε
χαριν ταλλα μερη της ιστοριας αποδοκιμασαντες αυτα τα κατα τας πραξεις
προειλομεθα γραφειν, εν ετεροις ημιν ειρηται δια πλειονων, κεφαλαιωδως γε μην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ουδεν επεχει και νυν εμφασεως χαριν υπομνησαι τους ακουοντας. Πολλων γαρ και
πολλαχως εξηριθμημενων τα τε περι τας γενεαλογιας και μυθους και περι τας
αποικιας, ετι δε συγγενειας και κτησεις, λοιπον η τα αλλοτρια δει λεγειν ως ιδια τον
νυν περι τουτων πραγματευομενον, ο παντων εστιν αισχιστον, η τουτο μη
βουλομενον προδηλως ματαιοπονειν, υπερ τοιουτων ομολογουντα συνταττεσθαι
και φροντιζειν α δια των προγενεστερων ικανως δεδηλωται και παραδεδοται τοις
επιγινομενοις. ταυτα μεν ουν παρελειφθη τουτων ενεκα και πλειονων ετερων. ο δε
πραγματικος τροπος ενεκριθη πρωτον μεν δια το καινοποιεισθαι συνεχως και καινης
εξηγησεως δεισθαι το μη συμβατον ειναι ταις αρχαις εις το τας επιγινομενας πραξεις
ημιν εξαγγειλαι, δευτερον δε και δια το παντων ωφελιμωτατον αυτον και προ του
μεν, μαλιστα δε νυν υπαρχειν, τωι τας εμπειριας και τεχνας επι τοσουτο προκοπην
ειληφεναι καθ' ημας ωστε παν το παραπιπτον εκ των καιρων ωσανει μεθοδικως
δυνασθαι χειριζειν τους φιλομαθουντας. 136 διοπερ ημεις ουχ ουτω της τερψεως
στοχαζομενοι των αναγνωσομενων ως της ωφελειας των προσχοντων, ταλλα
παρεντες επι τουτο το μερος κατηνεχθημεν. περι μεν ουν τουτων οι
συνεφιστανοντες επιμελως ημων τοις υπομνημασι βεβαιοτατα μαρτυρησουσι τοις
νυν λεγομενοις. 52. Ὅτι εκριθη τοις Ῥωμαιοις τα των Συρακουσσων πολυτελεστατα
κατασκευασματα παντα μετα την αλωσιν μετακομιζειν εις την εαυτων πατριδα·
ποτερα δ' ορθως τουτο και συμφεροντως αυτοις επραξαν η ταναντια, πολυς αν ειη
λογος, πλειον γε μην εις το μη δεοντως σφισι πεπραχθαι μηδ' ακμην νυν πραττεσθαι
τουτο τουργον. ει μεν γαρ εκ τοιουτων ορμηθεντες προεβιβασαν την πατριδα, δηλον
ως εικοτως ταυτα μετεφερον εις την οικειαν, δι' ων ηυξηθησαν· ει δ' απλουστατοις
χρωμενοι βιοις, και πορρωτατω της εν τουτοις περιττοτητος και πολυτελειας
αφεστωτες, ομως επεκρατουν τουτων αει παρ' οις υπηρχε πλειστα και καλλιστα τα
τοιαυτα, πως ου νομιστεον ειναι το γινομενον υπ' αυτων ημαρτημα; το γαρ
απολιποντας τα των νικωντων εθη τον των ηττωμενων ζηλον αναλαμβανειν,
προσεπιδραττομενους αμα και τον εξακολουθουντα τοις τοιουτοις φθονον, ο
παντων εστι φοβερωτατον ταις υπεροχαις, ομολογουμενον αν ειποι τις ειναι των
πραττοντων παραπτωμα. ο γαρ ουτως ορμωμενος ουδεποτε μακαριζει τους
ταλλοτρια κεκτημενους, οις φθονει αμα και τις ελεος αυτον υποτρεχει των εξ αρχης
αποβαλοντων. επαν δε και προβαινηι τα της ευκαιριας και παντα συναγηι προς αυτον
τα των αλλων, και ταυτα συγκαληι τροπον τινα τους εστερημενους επι θεαν,
διπλασιον γινεται το κακον. ου γαρ ετι τους πελας ελεειν συμβαινει τους θεωμενους,
αλλα σφας αυτους, αναμιμνησκομενους των οικειων συμπτωματων. εξ ων ου μονον
φθονος, αλλ' οιον 137 οργη τις εκκαιεται προς τους ευτυχουντας· η γαρ των ιδιων
περιπετειων αναμνησις ωσανει προτροπη τις εστι προς το κατα των πραξαντων
μισος. το μεν ουν τον χρυσον και τον αργυρον αθροιζειν προς αυτους ισως εχει τινα
λογον· ου γαρ οιον τε των καθολου πραγματων αντιποιησασθαι μη ου τοις μεν
αλλοις αδυναμιαν ενεργασαμενους, σφισι δε την τοιαυτην δυναμιν ετοιμασαντας. τα
δ' εκτος υπαρχοντα της προειρημενης δυναμεως ην εν τοις εξ αρχης τοποις αμα τωι
φθονωι καταλιποντας ενδοξοτεραν ποιειν την σφετεραν πατριδα, μη γραφαις και
τυποις αλλα σεμνοτητι και μεγαλοψυχιαι κοσμουντας αυτην. ου μην αλλα ταυτα μεν
ειρησθω μοι χαριν των μεταλαμβανοντων αει τας δυναστειας, ινα μη σκυλευοντες
τας πολεις κοσμον υπολαμβανωσιν ειναι ταις εαυτων πατρισι τας αλλοτριας
συμφορας· Ῥωμαιοι δε μετακομισαντες τα προειρημενα ταις μεν ιδιωτικαις
κατασκευαις τους αυτων εκοσμησαν βιους, ταις δε δημοσιαις τα κοινα της πολεως.
53. Ὅτι τους μη μετ' ευνοιας και προθυμιας εμβαινοντας ουτ' επ' αυτων εικος εστι
των εργων αληθεις ειναι συμμαχους. 54. Ὅτι τοιαυτης διαθεσεως υπαρχουσης περι
τε τους Ῥωμαιους και Καρχηδονιους, και παλιντροπων εκατεροις εκ των υπο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

τυχης απαντωμενων εναλλαξ προσπιπτοντων, κατα τον ποιητην αμα λυπην και
χαραν υποτρεχειν δεικνυσι τας εκαστων ψυχας. 55. Και εστιν αληθες το πολλακις
υφ' ημων ειρημενον, ως ουχ οιον τε περιλαβειν ουδε συνθεασασθαι τηι ψυχηι το
καλλιστον θεαμα των γεγονοτων, λεγω δε την των ολων οικονομιαν, εκ των τας
κατα μερος πραξεις γραφοντων. 56. Ὅτι μεγα τι χρημα φυεται και θαυμασιον ανηρ
και ψυχη δεοντως αρμοσθεισα κατα την εξ αρχης συστασιν προς ο τι αν ορμησηι των
ανθρωπινων εργων. 138 57. Ὅτι ουχ ουτως οσιον εστι το τας εγγραπτους πιστεις
βεβαιουν, ως ανοσιον το τοις σωσασι πολεμειν. 58. Ὅτι της Αιγινης υπο Ῥωμαιων
αλουσης οι Αιγινηται συναθροισθεντες επι τας ναυς, οσοι μεν διεκλαπησαν, εδεοντο
του στρατηγου συγχωρησαι σφισι πρεσβευτας εκπεμψαι προς τας συγγενεις πολεις
περι λυτρων· ο δε Ποπλιος το μεν πρωτον αυτοις πικρως αντεφη, φασκων, οτε ησαν
αυτων κυριοι, τοτε δειν διαπρεσβευεσθαι προς τους κρειττους περι σωτηριας, μη νυν
δουλους γεγονοτας· το δε μικρωι προτερον αυτους μηδε λογου καταξιωσαντας τους
παρ' αυτου πρεσβευτας, νυν υποχειριους γεγονοτας αξιουν πρεσβευειν προς τους
συγγενεις, πως ουκ ευηθες ειναι; και τοτε μεν απετρεψε τους εντυγχανοντας ταυτ'
ειπων· τηι δε επαυριον συγκαλεσας απαντας τους αιχμαλωτους, Αιγινηταις μεν
οφειλειν εφη ποιειν φιλανθρωπον, των δε λοιπων Ἑλληνων ενεκα συγχωρειν εφη
πρεσβευειν περι των λυτρων, επει τουτο παρ' αυτοις εθος εστιν. 59. Ὅτι οι πολλοι μη
δυναμενοι τους καιρους μηδε τας αιτιας και διαθεσεις εκαστων ακριβως συνθεωρειν,
η δια φαυλοτητα φυσεως η δι' απειριαν και ραθυμιαν, εις θεους και τυχας
αναφερουσι τας αιτιας των δι' αγχινοιαν εκ λογισμου προνοιας επιτελουμενων. 60.
Ὅτι εκ των αιχμαλωτιδων της Μανδονιου γυναικος, ος ην αδελφος Ἀνδοβαλου, του
των Λεγχητων βασιλεως, προσπεσουσης αυτωι και δεομενης κατα την αλωσιν της εν
Ἰβηριαι Καρχηδονος μετα δακρυων επιστροφην ποιησασθαι της αυτων
ευσχημοσυνης αμεινω Καρχηδονιων, συμπαθης γενομενος ειρετο, τι λειπει 139 των
επιτηδειων αυτοις· της δε κατασιωπωσης εκαλει τους προς την επιμελειαν αυτων
αποτεταγμενους, ων παραγενομενων και διασαφουντων οτι παντα τα δεοντα
δαψιλως αυταις παρασκευαζοιεν, παλιν ομοιως αψαμενης αυτου των γονατων της
γυναικος και τον αυτον ειπουσης λογον, μαλλον ετι διαπορησας ο Ποπλιος, και τινα
λαβων εννοιαν ως ολιγωρουντων και ψευδως προς το παρον αποφαινομενων των
προς την επιμελειαν αποτεταγμενων, θαρρειν εκελευε τας γυναικας· αυτος γαρ
ετερους επιστησειν τους φροντιουντας ινα μηδεν αυτας ελλειπηι των επιτηδειων. η
δ' επισχουσα μικρον "ουκ ορθως" εφη "στρατηγε, τους ημετερους εκδεχηι λογους, ει
νομιζεις ημας υπερ της γαστρος δεισθαι σου νυν." και τοτε λαβων ο Ποπλιος εν νωι
το βουλημα της γυναικος ηναγκασθη δακρυσαι, της γυναικος εν ολιγωι την της
περιστασεως εμφασιν υποδεικνυουσης. και συνεις το ρηθεν και λαβομενος της
δεξιας θαρρειν αυτην τε ταυτην εκελευε και τας αλλας ομοιως· ποιησεσθαι προνοιαν
ως ιδιων αδελφων και τεκνων. 61. Ὅτι νεανισκοι τινες Ῥωμαιων επιτυχοντες
παρθενωι κατα την ακμην και κατα το καλλος διαφερουσηι των αλλων γυναικων, και
συνιδοντες φιλογυνην οντα τον Ποπλιον, ηκον αυτην αγοντες, και παραστησαντες
εφασκον αυτωι δωρεισθαι την κορην. ο δε καταπλαγεις και θαυμασας το καλλος,
ιδιωτης μεν ων ουδεμιαν ηδιον αν εφη δεξασθαι ταυτης της δωρεας, στρατηγος δ'
υπαρχων ουδ' οποιαν ηττον, ως μεν εμοι δοκει, τουτ' αινιττομενος δια της
αποφασεως, διοτι κατα μεν τας αναπαυσεις ενιοτε και ραθυμιας εν τωι ζην ηδιστας
τοις νεοις απολαυσεις τα τοιαυτα παρεχεται και διατριβας, εν δε τοις του πραττειν
καιροις μεγιστα γινεται 140 και κατα σωμα και κατα ψυχην εμποδια τοις χρωμενοις.
τοις μεν ουν νεανισκοις εφη χαριν εχειν, τον δε της παρθενου πατερα καλεσας και
δους αυτην εκ χειρος εκελευε συνοικιζειν ωι ποτ' αν προαιρηται των πολιτων. δι' ων
και τα της εγκρατειας και τα της μετριοτητος εμφαινων μεγαλην αποδοχην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ενειργαζετο τοις υποταττομενοις. 62. Ὅτι ουχ οιον τε των κοινων προστατειν καλως
τον ολιγωρουντα των κατα τον ιδιον βιον, ουτε μην αποσχεσθαι των της πατριδος,
οστις πολυτελεστερον ζηι της κατα την ιδιαν υπαρξιν τιμωριας. 63. Ὅτι μεγαλου
οντος του κατορθουν εν πραγμασι και περιγινεσθαι των εχθρων εν ταις επιβολαις,
πολλωι μειζονος εμπειριας προσδειται και φυλακης το καλως χρησασθαι τοις
κατορθωμασι· διο και πολλαπλασιους αν ευροι τις τους επι προτερηματων
γεγονοτας των καλως τοις προτερημασι κεχρημενων. ο και περι τους Καρχηδονιους
συνεβη γενεσθαι. μετα γαρ το νικησαι μεν τας Ῥωμαιων δυναμεις, αποκτειναι δε
τους στρατηγους, Ποπλιον και Γναιον, υπολαβοντες αδηριτον αυτοις υπαρχειν την
Ἰβηριαν, υπερηφανως εχρωντο τοις κατα την χωραν. τοιγαρουν αντι συμμαχων και
φιλων πολεμιους εσχον τους υποταττομενους. και τουτ' εικοτως επαθον· αλλως μεν
υπελαβον δειν κτασθαι τας αρχας, αλλως δε τηρειν, ουκ εμαθον διοτι καλλιστα
φυλαττουσι τας υπεροχας οι καλλιστα διαμειναντες επι των αυτων προαιρεσεων, αις
εξ αρχης κατεστησαντο τας δυναστειας, καιτοι γε προφανους οντος και επι πολλων
ηδη τεθεωρημενου διοτι κτωνται μεν ανθρωποι τας ευκαιριας ευ ποιουντες και
προτεινομενοι την αγαθην ελπιδα τοις πελας, επειδαν δε των επιθυμουμενων τυχον
141 τες κακως ποιωσι και δεσποτικως αρχωσι των υποταττομενων, εικοτως αμα ταις
των προεστωτων μεταβολαις συμπιπτουσι και των υποταττομενων αι προαιρεσεις. ο
και τοτε συνεβη τοις Καρχηδονιοις, και πολλοι τουτων απεστησαν. 64. Ἴσως δε τινες
επιζητουσι πως ημεις ου προγραφας εν ταυτηι τηι βιβλωι, καθαπερ οι προ ημων, αλλα
και προεκθεσεις καθ' εκαστην ολυμπιαδα πεποιηκαμεν των πραξεων. εγω δε κρινω
χρησιμον μεν ειναι και το των προγραφων γενος· και γαρ εις επιστασιν αγει τους
αναγινωσκειν θελοντας και συνεκκαλειται και παρορμαι προς την αναγνωσιν τους
εντυγχανοντας, προς δε τουτοις παν το ζητουμενον ετοιμως ενεστιν ευρειν δια
τουτων. θεωρων δε δια πολλας αιτιας και τας τυχουσας ολιγωρουμενον και
φθειρομενον το των προγραφων γενος, ουτως και δια ταυτα προς τουτο το μερος
κατηνεχθην· της γαρ προεκθεσεως ου μονον ισοδυναμουσης τηι προγραφηι, αλλα και
πλειον τι δυναμενης, αμα δε και χωραν εχουσης ασφαλεστεραν δια το συμπεπλεχθαι
τηι πραγματειαι, τουτωι μαλλον εδοκιμασαμεν χρησθαι τωι μερει παρ' ολην την
συνταξιν πλην εʹ των πρωτων βιβλιων· εν εκεινοις προγραφας εποιησαμεθα δια το
μη λιαν εναρμοζειν εν αυταις το των προεκθεσεων γενος. 65. Ὁ δε φαντασιαν μεν
εχειν εφη τους ειρημενους λογους, την δ' αληθειαν ου τοιαυτην ειναι, το δ'
εναντιον. 66. Ὅτι πολλωι εστιν αμεινον ονειδισθεντας εν καιρωι σωθηναι μαλλον, η
προς χαριν ακουσαντας μετ' ολιγον απολεσθαι μεν αυτους, απολεσθαι δε και τους
λοιπους Ἕλληνας. 67. Τα δ' ετερα διελωβησατο, κακως μεν προ του κακως δε 142
τοτε χρωμενος τωι θυμωι· τωι γαρ τοις ανθρωποις οργιζομενον εις το θειον ασεβειν
πασης αλογιας εστι σημειον. 68. Ὅτι εις λογος ευκαιρως ρηθεις υπ' ανδρος
αξιοπιστου πολλακις ου μονον αποτρεπει των χειριστων, αλλα και παρορμαι προς τα
καλλιστα τους ανθρωπους. οταν δε και τον ιδιον βιον ακολουθον εισφερηται τοις
ειρημενοις ο παρακαλων, αναγκη λαμβανειν την πρωτην πιστιν την παραινεσιν. 69.
Ὅτι φησιν ο Πολυβιος· τι γαρ οφελος εστι τοις αναγινωσκουσι διεξιεναι πολεμους
και μαχας και πολεων εξανδραποδισμους και πολιορκιας, ει μη τας αιτιας
επιγνωσονται, παρ' ας εν εκαστοις οι μεν καθωρθωσαν οι δε εσφαλησαν; τα γαρ τελη
των πραξεων ψυγαγωγει μονον τους ακουοντας, αι δε προσθεν διαληψεις των
επιβαλλομενων εξεταζομεναι δεοντως ωφελουσι τους φιλομαθουντας. μαλιστα δε
παντων ο κατα μερος χειρισμος εκαστων επιδεικνυμενος επανορθοι τους
συνεφιστανοντας. 70. Ὅτι παντων ευδαιμονιζοντων τον Ποπλιον μετα το τους
Καρχηδονιους εξελασαι της Ἰβηριας, και παρακαλουντων αναπαυεσθαι και
ραθυμειν, επει περας επιτεθεικε τωι πολεμωι, μακαριζειν αυτους εφη διοτι τοιαυτας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

εχουσι τας ελπιδας, αυτος δε νυν και μαλιστα βουλευεσθαι τινα τροπον αρξηται του
προς Καρχηδονιους πολεμου· τον μεν γαρ προ τουτου χρονον Καρχηδονιους
Ῥωμαιοις πεπολεμηκεναι, νυνι δε την τυχην παραδεδωκεναι καιρον εις το
Ῥωμαιους Καρχηδονιοις εξενεγκειν πολεμον. 71. Ὅτι ο Ποπλιος διαλεχθεις τωι
Σοφακι, ατε δη προς τουτο το μερος ευφυης υπαρχων, ουτω φιλανθρωπως ωμιλησε
και επιδεξιως ωστε τον Ἀσδρουβαν ειπειν ταις υστερον ημεραις προς τον Σοφακα
διοτι φοβερωτερος αυτωι Ποπλιος πεφηνε κατα την ομιλιαν ηπερ εν τοις οπλοις. 72.
Ὅτι στασεως γενομενης τινων εν τωι στρατοπεδωι τωι Ῥω 143 μαικωι, ο Ποπλιος
ουδεποτε μαλλον εις αποριαν ηκε και δυσχρηστιαν. και τουτ' επασχε κατα λογον·
καθαπερ επι των σωματων τας μεν εκτος αιτιας του βλαπτειν, λεγω δ' οιον ψυχους
καυματος κοπου τραυματων, και πριν γινεσθαι φυλαξασθαι δυνατον και γενομεναις
ευμαρες βοηθησαι, τα δ' εξ αυτων των σωματων γινομενα φυματα και νοσους
δυσχερες μεν προιδεσθαι, δυσχερες δε γενομενοις βοηθειν, τον αυτον τροπον και
περι πολιτειας και περι στρατοπεδων διαληπτεον. προς μεν γαρ τας εξωθεν
επιβουλας και πολεμους προχειρος ο τροπος της παρασκευης και βοηθειας τοις
εφιστανουσι, προς δε τας εν αυτοις γενομενας αντιπολιτειας και στασεις και ταραχας
δυσχρηστος η βοηθεια και μεγαλης επιδεξιοτητος και διαφερουσης αγχινοιας
δεομενη· πλην ενος παραγγελματος απασιν αρμοσει και στρατοπεδοις και πολεσι και
σωμασιν, ως εμη δοξα. τουτο δ' εστι το μηδεποτε εαν επι πολυ ραθυμειν και
σχολαζειν περι μηδεν των προειρημενων, ηκιστα δ' εν ταις ευροιαις των πραγματων
και εν ταις δαψιλειαις των επιτηδειων. 73. Ὅτι διασυρας ο Πολυβιος τον Τιμαιον εν
πολλοις αυθις φησι· τις αν ετι δοιη συγγνωμην τοις τοιουτοις αμαρτημασιν αλλως τε
και Τιμαιωι τωι προσφυομενωι τοις αλλοις προς τας τοιαυτας παρωνυχιας; εν αις
Θεοπομπου μεν κατηγορει διοτι ∆ιονυσιου ποιησαμενου την ανακομιδην εκ Σικελιας
εις Κορινθον εν μακραι νηι, Θεοπομπος φησιν εν στρογγυληι παραγενεσθαι τον
∆ιονυσιον, Ἐφορου δε παλιν οταν καταψευδηται, φασκων λεγειν αυτον οτι
∆ιονυσιος ο πρεσβυτερος παρελαμβανεν την αρχην ετων εικοσι τριων υπαρχων,
δυναστευσαι δε τετταρακοντα και δυο, μεταλλαξαι δε τον βιον προσλαβων τοις
εξηκοντα τρια· τουτο γαρ ουδεις αν ειπειεν δη που του συγγραφεως ειναι το
διατυπωμα, 144 του δε γραφεως ομολογουμενως· η γαρ δει τον Ἔφορον
υπερβεβηκεναι τηι μωριαι και τον Κορυβον και τον Μαργιτην, ει μη δυνατος ην
συλλογιζεσθαι διοτι τα τετταρακοντα και δυο προστεθεντα τοις εικοσι και τρισιν
εξηκοντα γινεται και πεντε· η τουτου μηδαμως αν πιστευθεντος υπερ Ἐφορου
φανερον οτι το μεν αμαρτημα φανερον εστι του γραφεως, το δε Τιμαιου φιλοτιμον
και φιλεγκλημον ου δεξαιτο ουδ' αποδεξαιτο. Και μην εν τοις περι Πυρρου παλιν
φησι τους Ῥωμαιους ετι νυν υπομνημα ποιουμενους της κατα το Ἴλιον απωλειας εν
ημεραι τινι κατακοντιζειν ιππον πολεμιστην προ της πολεως εν τωι Καμπωι
καλουμενωι, δια το της Τροιας την αλωσιν δια τον ιππον γενεσθαι τον δουριον
προσαγορευομενον, πραγμα παντων παιδαριωδεστατον· ουτω μεν γαρ δεησει παντας
τους βαρβαρους λεγειν Τρωων απογονους υπαρχειν· σχεδον γαρ παντες, ει δε μη γε,
οι πλειους, οταν η πολεμειν μελλωσιν εξ αρχης η διακινδυνευειν προς τινας
ολοσχερως, ιππωι προθυονται και σφαγιαζονται, σημειουμενοι το μελλον εκ της του
ζωου πτωσεως. ο δε Τιμαιος περι τουτο το μερος της αλογιας ου μονον απειριαν, ετι
δε μαλλον οψιμαθιαν δοκει μοι πολλην επιφαινειν, ος γε, διοτι θυουσιν ιππον,
ευθεως υπελαβε τουτο ποιειν αυτους δια το την Τροιαν απο ιππου δοκειν
εαλωκεναι. Πλην οτι γε κακως ιστορηκε και τα περι την Λιβυην και τα περι την
Σαρδονα και μαλιστα τα κατα την Ἰταλιαν, εκ τουτων εστι συμφανες, και καθολου
διοτι το περι τας ανακρισεις μερος επισεσυρται παρ' αυτωι τελεως· οπερ εστι
κυριωτατον της ιστοριας. επειδη γαρ αι μεν πραξεις αμα πολλαχηι συντελουνται,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

παρειναι δε τον αυτον εν πλειοσι τοποις κατα τον αυτον καιρον αδυνατον, ομοιως
γε μην ουδ' αυτοπτην γενεσθαι παντων των κατα την οικουμενην τοπων και των εν
τοις τοποις ιδιωματων τον ενα δυνατον, καταλειπεται πυνθανεσθαι μεν ως παρα
πλειστων, πιστευειν δε τοις αξιοις πιστεως, κριτην δ' ειναι των προσπιπτοντων μη
κακον. Ἐν ωι γενει μεγιστην επιφασιν ελκων Τιμαιος πλειστον απο 145 λειπεσθαι μοι
δοκει της αληθειας· τοσουτο γαρ απεχει του δι' ετερων ακριβως την αληθειαν
εξαρτιζειν, ως ουδε τουτων ων αυτοπτης γεγονεν και εφ' ους αυτος ηκει τοπους,
ουδε περι τουτων ουδεν υγιες ημιν εξηγειται. τουτο δ' εσται δηλον, εαν εν τοις κατα
την Σικελιαν δειξωμεν αυτον αγνοουντα περι ων αποφαινεται· σχεδον γαρ ου
πολλων ετι προσδεησει λογων υπερ γε της ψευδολογιας, εαν εν οις εφυ και ετραφη
τοποις, και τουτων εν τοις επιφανεστατοις, εν τουτοις αγνοων ευρεθηι και
παραπαιων της αληθειας. φησι τοιγαρουν την Ἀρεθουσαν κρηνην την εν ταις
Συρακουσσαις εχειν τας πηγας εκ του κατα Πελοποννησον δια τε της Ἀρκαδιας και
δια της Ὀλυμπιας ρεοντος ποταμου Ἀλφειου·εκεινον γαρ δυντα κατα γης και
τετρακισχιλιους σταδιους υπο το Σικελικον ενεχθεντα πελαγος αναδυειν εν ταις
Συρακουσσαις· γενεσθαι δε τουτο δηλον εκ του κατα τινα χρονον ουρανιων ομβρων
ραγεντων κατα τον των Ὀλυμπιων καιρον και του ποταμου τους κατα το τεμενος
επικλυσαντος τοπους, ονθου τε πληθος αναβλυζειν την Ἀρεθουσαν εκ των κατα την
πανηγυριν θυομενων βοων και φιαλην χρυσην αναβαλειν, ην επιγνοντες ειναι της
εορτης ανειλοντο. 74. Ἐκ τουτων αν τις συλλογιζομενος Ἀριστοτελει προσχοι
μαλλον η Τιμαιωι· και μην το συνεχες τουτωι τελεως ατοπον· το γαρ υπολαμβανειν,
καθαπερ εκεινος υποδεικνυσιν, ως ουκ εικος ην τους οικετας των Λακεδαιμονιοις
συμμαχησαντων την των κυριων ευνοιαν αναφερειν προς τους εκεινων φιλους
ευηθες· ου γαρ μονον τας ευνοιας αλλα και τας ξενιας και τας συγγενειας των
δεσποτων οι δουλευσαντες, οταν ευτυχησωσι παραδοξως και χρονος επιγενηται,
πειρωνται προσποιεισθαι και συνανανεουσθαι των κατα φυσιν αναγκαιων μαλλον,
αυτο τουτο σπουδαζοντες, την προγεγενημενην περι αυτους ελαττωσιν και την
αδοξιαν εξαλειφειν, τωι βουλευεσθαι των δεσποτων απογονοι μαλλον επιφαινειν
ηπερ 146 απελευθεροι. τουτο δε μαλιστα περι τους Λοκρους εικος εστι γεγονεναι·
πολλοι γαρ εκτοπισαντες εκ των συνειδοτων και προσλαβοντες συνεργον τον
χρονον, ουχ ουτως αφρονες ησαν ωστε ταυτ' επιτηδευειν, δι' ων εμελλον ανανεωσιν
ποιεισθαι των ιδιων ελαττωματων, αλλα μη ταναντια δι' ων επικαλυψειν ταυτα. διο
και την ονομασιαν τηι πολει την απο των γυναικων εικοτως επεθεσαν και την
οικειοτητα την κατα τας γυναικας προσεποιηθησαν, ετι δε τας φιλιας και τας
συμμαχιας τας προγονικας τας απο των γυναικων ανενεουντο. ηι και το τους
Ἀθηναιους πορθησαι την χωραν αυτων ουδεν εστι σημειον ψευδη λεγειν τον
Ἀριστοτελην· ευλογου γαρ οντος εκ των προειρημενων, ει και δεκακις ησαν οικεται,
του προσπεποιησθαι την των Λακεδαιμονιων φιλιαν τους εξαραντας εκ των Λοκρων
και κατασχοντας εις την Ἰταλιαν, ευλογος γινεται και η των Ἀθηναιων αλλοτριοτης
προς ..... τους προειρημενους, ουκ εξεταζοντων το γεγονος, ως την προαιρεσιν. νη
∆ια αλλα πως αυτοι μεν εξαπεστελλον οι Λακεδαιμονιοι τους ακμαζοντας εις την
πατριδα τεκνοποιιας χαριν, τους δε Λοκρους το παραπλησιον ουκ ειων ποιειν;
εκαστα δε τουτων ου μονον κατα το πιθανον αλλα και κατα την αληθειαν μεγαλην
εχει διαφοραν· ουτε γαρ κωλυειν τους Λοκρους εμελλον, αυτοι το ομοιον ποιουντες
(ατοπον γαρ), ουδε μην κελευοντων αυτων οι Λοκροι παντως ποιησειν εκεινοις το
παραπλησιον. παρα μεν γαρ τοις Λακεδαιμονιοις και πατριον ην και συνηθες τρεις
ανδρας εχειν την γυναικα και τετταρας, τοτε δε και πλειους αδελφους οντας, και
τεκνα τουτων ειναι κοινα, και γεννησαντα παιδας ικανους εκδοσθαι γυναικα τινι
των φιλων καλον και συνηθες. διοπερ οι Λοκροι μητε ταις αραις οντες ενοχοι μητε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

τοις ορκοις οις ωμοσαν οι Λακεδαιμονιοι μη προτερον εις την οικειαν επανηξειν
πριν η την Μεσσηνην κατα κρατος ελειν, της μεν κατα το κοινον εξαποστολης
ευκολως ου μετεσχον, κατα δε μερος τας επανοδους ποιουμενοι και σπανιως εδοσαν
αναστροφην ταις γυναιξι προς 147 οικετας γενεσθαι συνηθειαν η προς τους εξ αρχης
ανδρας, ταις δε παρθενοις και μαλλον· ο και της εξαναστασεως αιτιον γεγονεν. 75.
Ὅτι μεν ουν αμφοτεροι κατα τον εικοτα λογον πεποιηνται την επιχειρησιν, και διοτι
πλειους εισι πιθανοτητες εν τηι κατ' Ἀριστοτελην ιστοριαι, δοκω, πας αν τις εκ των
ειρημενων ομολογησειεν· αληθες μεντοι γε και καθαπαξ διαστηναι περι τινος ουδεν
εστιν εν τουτοις. ου μην αλλ' εστω τον Τιμαιον εικοτα λεγειν μαλλον. δια ταυτην
ουν την αιτιαν δεησει παν ρημα και πασαν φωνην ακουειν και μονον ου θανατου
κρισιν υπεχειν τους εν ταις ιστοριαις ηττον εικοτα λεγοντας; ου δη που. τοις μεν γαρ
κατ' αγνοιαν ψευδογραφουσιν εφαμεν δειν διορθωσιν ευμενικην και συγγνωμην
εξακολουθειν, τους δε κατα προαιρεσιν απαραιτητον κατηγοριαν. Ἢ δεικτεον ουν
τον Ἀριστοτελην κατα τον αρτι λογον τα περι Λοκρων ειρηκοτα χαριτος η κερδους η
διαφορας ενεκεν, η μηδε τολμωντας τουτο λεγειν ομολογητεον αγνοειν και
παραπαιειν τους τοιαυτηι χρωμενους απεχθειαι και πικριαι κατα των πελας οιαι
κεχρηται Τιμαιος κατα Ἀριστοτελους. 76. Ὅτι Τιμαιος φησι μεγιστον αμαρτημα περι
την ιστοριαν ειναι το ψευδος· διο και παρειναι τουτοις, ους αν εξελεγξηι
διεψευσμενους εν τοις συγγραμμασιν, ετερον τι ζητειν ονομα τοις βιβλιοις, παντα δε
μαλλον η καλειν ιστοριαν. καθαπερ γαρ επι των κανονων, καν ελαττων ηι τωι μηκει
καν τωι πλατει ταπεινοτερος, μετεχει δε της του κανονος ιδιοτητος, κανονα φησι
δειν προσαγορευειν ουτως, οταν της ευθειας και της προ ταυτης οικειοτητος εγγιζηι,
παντα μαλλον δειν η κανονα καλειν, τον αυτον τροπον και των συγγραμματων οσα
μεν αν η κατα την λεξιν η κατα τον χειρισμον η κατ' αλλο τι διαμαρτανηται των
ιδιων μερων, αντεχηται δε της αληθειας, προσιεσθαι φησι το της ιστοριας 148 ονομα
τας βιβλους, οταν δε ταυτης παραπεσηι, μηκετι καλεισθαι δειν ιστοριαν. εγω δε διοτι
μεν ηγεισθαι δει των τοιουτων συγγραμματων την αληθειαν ομολογω, και κατα την
πραγματειαν αυτος που κεχρημαι λεγων ουτως, οτι, καθαπερ εμψυχου σωματος των
οψεων εξαιρεθεισων αχρειουται το ολον, ουτως εξ ιστοριας εαν αρηις την αληθειαν,
το καταλειπομενον αυτης ανωφελες γινεται διηγημα. 77. Τουτων δ' ημιν
ομολογουμενων, αυτου τουτου του ψευδους μεγαλην υπολαμβανω διαφοραν ειναι
του κατ' αγνοιαν γινομενου και του κατα προαιρεσιν, και το μεν επιδεχεσθαι
συγγνωμην και διορθωσιν ευμενικην, το δ' απαραιτητου δικαιως αν τυγχανειν
κατηγοριας· ωι γενει μαλιστα αν ευροι τις ενοχον αυτον οντα τον Τιμαιον· διοτι δ'
εστι τοιουτος σκοπειν ηδη παρεστιν. 78. Ἐπι των αθετουντων τας ομολογιας
προφερομεθα ταυτην την παροιμιαν "Λοκροι τας συνθηκας". τουτο δε τις
εξιστορηκεν, οτι και παρα τοις συγγραφευσι και παρα τοις αλλοις ανθρωποις
ομολογουμενον εστι, διοτι κατα την των Ἡρακλειδων εφοδον συνθεμενων των
Λοκρων τοις Πελοποννησιοις πολεμιους πυρσους αιρειν, εαν συμβηι τους
Ἡρακλειδας μη κατα τον ισθμον, αλλα κατα το Ῥιον ποιεισθαι την διαβασιν, χαριν
του προαισθομενους φυλαξασθαι την εφοδον αυτων, ου ποιησαντων δε των Λοκρων
τουτο, παν δε τουναντιον φιλιους αραντων πυρσους, οτε παρησαν, τους μεν
Ἡρακλειδας συνεβη μετ' ασφαλειας χρησθαι τηι διαβασει, τους δε Πελοποννησιους
κατολιγωρησαντας μαθειν παραδεξαμενους εις την οικειαν τους υπεναντιους
παρασπονδηθεντας υπο των Λοκρων. 79. ............................. κατηγορειν και .. ........ των
ονειρωττοντων και δαιμονωντων εν τοις υπομνημα 149 σιν· οσοι γε μην αυτοι
πολλην της τοιαυτης εμπεποιηνται φλυα149 ριας, τους τοιουτους αγαπαν αν δεοι μη
τυγχανοντας κατηγοριας, μηδ' ετι και των αλλων αυτους κατατρεχειν, ο συμβεβηκε
περι Τιμαιον. εκεινος γαρ κολακα μεν ειναι φησι τον Καλλισθενην τοιαυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

γραφοντα, και πλειστον απεχειν φιλοσοφιας, κοραξι δε προσεχοντα και
κορυβαντιωσαις γυναιξι, δικαιως δ' αυτον υπ' Ἀλεξανδρου τετευχεναι τιμωριας
διεφθαρκοτα την εκεινου ψυχην καθοσον οιος τ' ην· και ∆ημοσθενην μεν και τους
αλλους ρητορας τους κατ' εκεινον τον καιρον ακμασαντας επαινει και φησι της
Ἑλλαδος αξιους γεγονεναι, διοτι ταις Ἀλεξανδρου τιμαις ταις ισοθεοις αντελεγον,
τον δε φιλοσοφον αιγιδα και κεραυνον τιθεντα θνητηι φυσει δικαιως αυτον υπο του
δαιμονιου τετευχεναι τουτων ων ετυχεν. 80. Ὅτι περι Τιμαιου φησιν ο Πολυβιος ο
Μεγαλοπολιτης· καθαπερ γαρ εκ των παροιμιων ικανον ειναι φασι σταλαγμον ενα
του μεγιστου τευχους εις το γνωναι το παν εγχυμα, τον αυτον τροπον και περι των
υποκειμενων χρη διαλαμβανειν· επειδαν γαρ εν η δευτερον ευρεθηι ψευδος εν τοις
συγγραμμασι, και τουτο γεγονος ηι κατα προαιρεσιν, δηλον ως ουδεν αν ετι βεβαιον
ουδ' ασφαλες γενοιτο των υπο του τοιουτου συγγραφεως λεγομενων. ινα δε και
τους φιλοτιμοτερον διακειμενους μεταπεισωμεν, ρητεον αν ειη περι της αιρεσεως
αυτου και μαλλον της κατα τας δημηγοριας και τας παρακλησεις, ετι δε τους
πρεσβευτικους λογους, και συλληβδην παν τοιουτο γενος, α σχεδον ωσει κεφαλαια
των πραξεων εστι και συνεχει την ολην ιστοριαν· διοτι γαρ ταυτα παντα ....... εν τοις
υπομνημασι κατατεταχε Τιμαιος, και τουτο πεποιηκε κατα προθεσιν, τις ου
παρακολουθει των ανεγνωκοτων; ου γαρ τα ρηθεντα γεγραφεν, ουδ' ως εῤρηθη κατ'
αληθειαν, αλλα προθεμενος ως δει ρηθηναι. παντας εξαριθμειται 150 τους ρηθεντας
λογους και τα παρεπομενα τοις πραγμασιν ουτως ωσανει τις εν διατριβηι προς
υποθεσιν επιχειροιη, ωσπερ αποδειξιν της εαυτου δυναμεως ποιουμενος, αλλ' ουκ
εξηγησιν των κατα αληθειαν ειρημενων. 81. Ὅτι της ιστοριας ιδιωμα τουτ' εστι το
πρωτον μεν αυτους τους κατα αληθειαν ειρημενους, οιοι ποτ' αν ωσι, γνωναι
λογους, δευτερον την αιτιαν πυνθανεσθαι, παρ' ην η διεπεσεν η κατωρθωθη το
πραχθεν η ρηθεν, επει ψιλως λεγομενον αυτο το γεγονος ψυχαγωγει μεν ωφελει δ'
ουδεν, προστεθεισης δε της αιτιας εγκαρπος η της ιστοριας γινεται χρησις. ει γαρ των
ομοιων επι τους οικειους μεταφερομεν καιρους αφορμαι γινονται και προληψεις εις
το προιδεσθαι το μελλον, και ποτε μεν ευλαβηθηναι, ποτε δε μιμουμενον τα
προγεγονοτα θαρραλεωτερον εγχειρειν τοις επιφερομενοις· ο δε και τους ρηθεντας
λογους και την αιτιαν παρασιωπων, ψευδη δ' αντι τουτων επιχειρηματα και
διεξοδικους λεγων λογους, αναιρει το της ιστοριας ιδιον· ο μαλιστα ποιει Τιμαιος·
και διοτι τουτου του γενους εστι πληρη τα βιβλια παρ' αυτωι, παντες γινωσκομεν.
Ἴσως δ' ουν αν τις εναπορησειε πως τοιουτος ων οιον ημεις νυν υποδεικνυμεν
τοιαυτης παρ' ενιοις αποδοχης τετευχε και πιστεως. τουτου δ' εστιν αιτιον διοτι
πλεοναζουσης αυτωι κατα την πραγματειαν της κατα των αλλων επιτιμησεως και
λοιδοριας ουκ εκ της αυτου θεωρειται πραγματειας ουδ' εκ των ιδιων αποφασεων,
αλλ' εκ της των πελας κατηγοριας, προς ο γενος και πολυπραγμοσυνην δοκει μοι και
φυσιν προσενεγκασθαι διαφερουσαν. παραπλησιον γαρ δη τι τουτωι συμβεβηκε και
Στρατωνι τωι φυσικωι· και γαρ εκεινος οταν εγχειρησηι τας των αλλων δοξας
διαστελλεσθαι και ψευδοποιειν, θαυμασιος εστιν, οταν δ' εξ αυτου τι προφερηται και
των ιδιων επινοηματων εξηγηται, παρα πολυ 151 φαινεται τοις επιστημοσιν
ευηθεστερος αυτου και νωθροτερος. και μοι δοκει πανταπασιν ομοιον τι γινεσθαι
περι τους γραφοντας τωι περι τον ολον ημων βιον συμβαινοντι· και γαρ εν τουτωι το
μεν επιτιμησαι τοις πελας εστι ραδιον, το δ' αυτον αναμαρτητον παρασχεσθαι
χαλεπον, και σχεδον ως επος ειπειν ιδοι τις αν τους προχειροτατα τοις πελας
επιτιμωντας πλειστα περι τον ιδιον βιον αμαρτανοντας. Τωι δε Τιμαιωι και ετερον τι
χωρις των προγεγραμμενων συμβεβηκεν· αποκαθισας γαρ Ἀθηνησι σχεδον ετη
πεντηκοντα και προς τοις των προγεγονοτων υπομνημασι γενομενος υπελαβε τας
μεγιστας αφορμας εχειν προς την ιστοριαν, αγνοων, ως γ' εμοι δοκει. εχουσης γαρ τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

παραπλησιον της ιστοριας και της ιατρικης δια το κατα τας ολοσχερεις διαφορας
εκατεραν αυτων υπαρχειν τριμερη, παραπλησιους ειναι συμβαινει και τας των
επιβαλλομενων επ' αυτας διαθεσεις. οιον ευθεως της ιατρικης, ενος μεν μερους
αυτης υπαρχοντος λογικου, του δ' εξης διαιτητικου, του δε τριτου χειρουργικου και
φαρμακευτικου γενους, ολοσχερως και τολμαι και καταψευδεσθαι του
επιτηδευματος. το δε λογικον, ο δη πλειστον απο της Ἀλεξανδρειας αρχεται παρα
των Ἡροφιλιων και Καλλιμαχιων εκει προσαγορευομενων, τουτο μερος μεν τι
κατεχει της ιατρικης, κατα δε την επιφασιν και την επαγγελιαν τοιαυτην εφελκεται
φαντασιαν ωστε δοκειν μηδενα των αλλων κρατειν του πραγματος· ους οταν επι την
αληθειαν απαγαγων αρρωστον εγχειρισηις, τοσουτον απεχοντες ευρισκονται της
χρειας οσον και οι μηδεν εγνωκοτες απλως ιατρικον υπομνημα· οις ηδη τινες των
αρρωστων επιτρεψαντες αυτους δια την εν λογωι δυναμιν ουδεν εχοντες δεινον τοις
ολοις πολλακις εκινδυνευσαν. εισι γαρ αληθως ομοιοι εκ βυβλου κυβερνωσιν· αλλ'
ομως ουτοι μετα φαντασιας επιπορευομενοι τας πολεις, επειδαν αθροισωσι τους λο
152 γους, επ' ονοματος τους επ' αυτων των εργων αληθινην πειραν δεδωκοτας
αυτων εις την εσχατην αγουσιν αποριαν και καταφρονησιν παρα τοις ακουουσι, της
του λογου πιθανοτητος καταγωνιζομενης πολλακις την επ' αυτων των εργων
δοκιμασιαν. το δε τριτον, το την αληθινην προσφερομενον εξιν εν εκαστοις των
επιτηδευματων, ου μονον υπαρχει σπανιον, αλλα και πολλακις υπο της στωμυλιας
και τολμης επισκοτειται δια την των πολλων ακρισιαν. τον αυτον δη τροπον και της
πραγματικης ιστοριας υπαρχουσης τριμερους, των δε μερων αυτης ενος μεν οντος
του περι την εν τοις υπομνημασι πολυπραγμοσυνην και την παραθεσιν της εκ
τουτων υλης, ετερου δε του περι την θεαν των πολεων και των τοπων περι τε
ποταμων και λιμενων και καθολου των κατα γην και κατα θαλασσαν ιδιωματων και
διαστηματων, τριτου δε του περι τας πραξεις τας πολιτικας, παραπλησιως [δ']
εφιενται μεν ταυτης πολλοι δια την προγεγενημενην περι αυτης δοξαν,
προσφερονται δε προς την επιβολην οι μεν πλειστοι των γραφοντων απλως δικαιον
ουδεν πλην ευχερειαν και τολμαν και ραδιουργιαν, παραπλησιον τοις
φαρμακοπωλαις δοξοκοπουντες και προς χαριν βλεποντες αει τα προς τους καιρους
ενεκα του ποριζειν τον βιον δια τουτων· περι ων ουκ αξιον πλειω ποιεισθαι λογον.
ενιοι δε των δοκουντων ευλογως προσαγειν προς την ιστοριαν, καθαπερ οι λογικοι
των ιατρων, ενδιατριψαντες ταις βιβλιοθηκαις και καθολου την εκ των
υπομνηματων περιποιησαμενοι πολυπειριαν, πειθουσιν αυτους ως οντες ικανοι προς
την επιβολην και τοις εκτος αρκουν δοκουσι προσφερεσθαι, ...................... ........ μερος,
ως εμοι δοκει, προς την πραγματικην ιστοριαν· 153 το γαρ υποπτευσαι τα
προγε............................ 153 ... τας των αρχαιων διαληψεις και τας εννοιας ας ... ειχον
υπερ ενιων τοπων εθνων πολιτειων πραξεων, ετι δε προς το ... .... τας εκαστων
περιστασεις και τυχας, αις κεχρηνται κατα τους ανωτερω χρονους, ευχρηστον εστι·
συνεφιστησι γαρ τα προγεγονοτα προς το μελλον ημας οικειως, εαν τις υπερ
εκαστων αληθινως ιστορηι τα παρεληλυθοτα· το γε μην απ' αυτης ταυτης της
δυναμεως ορμηθεντα πεπεισθαι γραφειν τας επιγινομενας πραξεις καλως, ο
πεπεισται Τιμαιος, τελεως ευηθες και παραπλησιον ως αν ει τις τα των αρχαιων
ζωγραφων εργα θεασαμενος ικανος οιοιτο ζωγραφος ειναι και προστατης της
τεχνης. ∆ηλον εσται το λεγομενον ετι μαλλον εκ των επιφερομενων, οιον ευθεως εκ
των συμβεβηκοτων Ἐφορωι κατα τοπους τινας της ιστοριας. εκεινος γαρ εν τοις
πολεμικοις των μεν κατα θαλατταν εργων επι ποσον υπονοιαν εσχηκεναι μοι δοκει,
των δε κατα γην αγωνων απειρος ειναι τελεως. τοιγαρουν οταν μεν προς τας περι
Κυπρον ναυμαχιας και τας περι Κνιδον ατενισηι τις, αις εχρησαντο οι βασιλεως
στρατηγοι προς Ευαγοραν τον Σαλαμινιον και παλιν προς Λακεδαιμονιους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

θαυμαζειν τον συγγραφεα και κατα την δυναμιν και κατα την εμπειριαν και πολλα
των χρησιμων απενεγκασθαι προς τας ομοιας περιστασεις· οταν δε την περι Λευκτρα
μαχην εξηγηται Θηβαιων και Λακεδαιμονιων η την εν Μαντινειαι παλιν των αυτων
τουτων, εν ηι και μετηλλαξε τον βιον Ἐπαμινωνδας, εν τουτοις εαν επι τα κατα
μερος επιστησας τις θεωρηι τας εκταξεις και μεταταξεις τας κατ' αυτους τους
κινδυνους, γελοιος φαινεται και παντελως απειρος και αορατος των τοιουτων ων.
154 ο μεν ουν εν τοις Λευκτροις κινδυνος απλους γεγονως και καθ' εν τι μερος της
δυναμεως ου λιαν εκφανη ποιειται την του συγγραφεως απειριαν· ο δε περι την
Μαντινειαν την μεν εμφασιν εχει ποικιλην και στρατηγικην, εστι δ' ανυποστατος
και τελεως αδιανοητος τωι συγγραφει. τουτο δ' εσται δηλον, εαν τις τους τοπους
υποθεμενος αληθινως επιμετρηι τας κινησεις τας υπ' αυτου δηλουμενας. το δ' αυτο
συμβαινει και Θεοπομπωι και μαλιστα Τιμαιωι, περι ου νυν ο λογος· ου μεν γαρ αν
υπερ των τοιουτων κεφαλαιωδη ποιησωνται την υποθεσιν, διαλανθανουσιν, ου δ'
αν βουληθωσι διαθεσθαι και συνυποδειξαι τι των κατα μερος, τοιουτοι φαινονται
και παντες οιος Ἔφορος. 82. Ὅτι ουτε περι των κατα πολεμον συμβαινοντων
δυνατον εστι γραψαι καλως τον μηδεμιαν εμπειριαν εχοντα των πολεμικων εργων,
ουτε περι των εν ταις πολιτειαις τον μη πεπειραμενον των τοιουτων πραξεων και
περιστασεων. λοιπον ουτε εμπειρως υπο των βιβλιακων ουτ' εμφαντικως ουδενος
γραφομενου συμβαινει την πραγματειαν απρακτον γινεσθαι τοις εντυγχανουσιν.
οταν γαρ εκ της ιστοριας εξεληι τις το δυναμενον ωφελειν ημας, το λοιπον αυτης
αζηλον και ανωφελες γινεται παντελως. ετι δε περι των πολεων και τοπων οταν
επιβαλωνται γραφειν τα κατα μερος, οντες ατριβεις της τοιαυτης εμπειριας, δηλον
ως αναγκη συμβαινειν το παραπλησιον, και πολλα μεν αξιολογα παραλιπειν, περι
πολλων δε ποιεισθαι πολυν λογον ουκ αξιων οντων· ο δη συμβαινει μαλιστα Τιμαιωι
δια την αορασιαν. 83. Ὅτι Τιμαιος φησιν εν τηι τριακοστηι και τεταρτηι βιβλωι·
"πεντηκοντα συνεχως ετη διατριψας Ἀθηνησι ξενιτευων απασης ομολογουμενως
απειρος εγενετο πολεμικης χρειας, ετι δε και της των τοπων θεας." λοιπον οταν εις
τι των μερων τουτων εμπεσηι κατα την ιστοριαν, πολλα μεν αγνοει και ψευδεται,
καν ποτε δε της αληθειας επιψαυσηι, παραπλησιος εστι τοις ζωγραφοις τοις απο των
ανασεσαγμενων θυλακων ποιουμενοις τας απογραφας· 155 και γαρ επ' εκεινων η
μεν εκτος ενιοτε γραμμη σωζεται, το δε της εμφασεως και της εναργειας των
αλκιμων ζωων απεστιν, οπερ ιδιον υπαρχει της ζωγραφικης τεχνης. το δ' αυτο
συμβαινει και περι Τιμαιον και καθολου τους απ' αυτης της βιβλιακης εξεως
ορμωμενους· η γαρ εμφασις των πραγματων αυτοις απεστιν δια το μονον εκ της
αυτοπαθειας τουτο γινεσθαι της των συγγραφεων· οθεν ουκ εντικτουσιν αληθινους
ζηλους τοις ακουουσιν οι μη δι' αυτων πεπορευμενοι των πραγματων. ηι και
τοιαυτας ᾤοντο δειν εν τοις υπομνημασιν υπαρχειν εμφασεις οι προ ημων ωσθ', οτε
μεν υπερ πολιτικων ο λογος ειη πραγματων, επιφθεγγεσθαι διοτι κατ' αναγκην ο
γραφων πεπολιτευται και πειραν εσχηκε των εν τουτωι τωι μερει συμβαινοντων, οτε
δε περι πολεμικων, οτι παλιν εστρατευκε και κεκινδυνευκε, και μην οτε περι
βιωτικων, οτι τετραφε τεκνα και μετα γυναικος εζηκε. το δε παραπλησιον και των
αλλων του βιου μερων· ο παρα μονοις εικος ευρισκεσθαι των συγγραφεων τοις δι'
αυτων πεπορευμενοις των πραγματων και τουτο το μερος περιπεποιημενοις της
ιστοριας. παντων μεν ουν οιον αυτουργον γενεσθαι και δραστην δυσχερες ισως, των
μεντοι μεγιστων και κοινοτατων αναγκαιον. οτι δε το λεγομενον ουκ αδυνατον,
ικανον υποδειγμα προς πιστιν ο ποιητης, παρ' ωι πολυ το της τοιαυτης εμφασεως ιδοι
τις αν υπαρχον. εξ ων πας αν εικοτως συγκαταλαβοι το τριτον ειναι μερος της
ιστοριας και τριτην εχειν ταξιν την εκ των υπομνηματων πολυπραγμοσυνην. ως δ'
αληθες εστι το νυνι λεγομενον εκφανεστατον γενοιτ' αν επι τε των συμβουλευτικων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

και παρακλητικων ετι δε πρεσβευτικων λογων, οις κεχρηται Τιμαιος. ολιγοι μεν γαρ
καιροι παντας επιδεχονται διαθεσθαι τους ενοντας λογους, οι δε πλειστοι βραχεις
και τινας των υποντων, και τουτων αλλους μεν οι νυν, αλλους δε οι προγεγονοτες·
και τινας μεν Αιτωλοι προσιενται, τινας δε Πελοπον 156 νησιοι, τινας δε Ἀθηναιοι,
..περ Ἀθηναιοι· καιρωι και προς παντας διεξιεναι τους ενοντας λογους, ο ποιει
Τιμαιος προς πασαν υποθεσιν ευρεσιλογων, τελεως αναληθες και μειρακιωδες και
διατριβικον φαινεται, και πολλοις αποτυχιας αιτιον ηδη τουτο γεγονεν και
καταφρονησεως· το δε τους αρμοζοντας και καιριους αει λαμβανειν, τουτ'
αναγκαιον. αστατου δε της χρειας ουσης και ποσοις και ποιοις των ενοντων
χρηστεον, αλλοιοτερου τινος δει ζηλου και παραγγελματος, ει μελλομεν μη
βλαπτειν αλλ' ωφελειν τους αναγινωσκοντας. εστι μεν ουν ο καιρος εν πασι
δυσπαραγγελτος, ου μην αδυνατος εις υπονοιαν αναχθηναι δια των εκ της
αυτοπαθειας και τριβης θεωρηματων· επι δε του παροντος μαλιστ' αν υπονοηθειη το
λεγομενον εκ τουτων. ει γαρ οι συγγραφεις υποδειξαντες τους καιρους και τας
ορμας και διαθεσεις των βουλευομενων, καπειτα τους κατ' αληθειαν ρηθεντας
λογους εκθεντες διασαφησαιεν ημιν τας αιτιας, δι' ας η κατευστοχησαι συνεβη τους
ειποντας η διαπεσειν, γενοιτ' αν τις εννοια του πραγματος αληθινη, και δυναιμεθ'
αν αμα μεν διακρινοντες αμα δε μεταφεροντες επι τα παραπλησια κατευστοχειν αει
των προκειμενων. αλλ' εστιν, οιμαι, το μεν αιτιολογειν δυσχερες, το δε ρησικοπειν
εν τοις βιβλιοις ραδιον, και το μεν ολιγα καιριως ειπειν και τουτου παραγγελιαν
ευρειν ολιγοις εφικτον, το δε πολλα διαθεσθαι και ματαιως των εν μεσωι κειμενων
και κοινον. Ἵνα δε και περι ταυτα βεβαιωσωμεθα την αποφασιν την υπερ Τιμαιου,
καθαπερ και την υπερ της αγνοιας, ετι δε της εκουσιου ψευδογραφιας, βραχεα
προοισομεθα των ομολογουμενων αυτου λογων επ' ονοματος. 84. Ὅτι των
δεδυναστευκοτων εν Σικελιαι μετα Γελωνα τον αρχαιον πραγματικωτατους ανδρας
παρειληφαμεν Ἑρμοκρατην Τιμολεοντα Πυρρον τον Ἠπειρωτην, οις ηκιστ' αν δεοι
περιαπτειν 157 μειρακιωδεις και διατριβικους λογους. ο δε φησιν εν τηι μιαι και
εικοστηι βιβλωι, καθ' ον καιρον Ευρυμεδων παραγενομενος εις Σικελιαν παρεκαλει
τας πολεις εις τον κατα των Συρακουσιων πολεμον, τοτε τους Γελυους καμνοντας
τωι πολεμωι διαπεμψασθαι προς τους Καμαριναιους υπερ ανοχων· των δε προθυμως
δεξαμενων μετα ταυτα πρεσβευειν εκατερους προς τους εαυτων συμμαχους και
παρακαλειν ανδρας εκπεμψαι πιστους, οιτινες εισελθοντες εις Γελαν βουλευσονται
περι διαλυσεως και των κοινηι συμφεροντων. παραγενομενων δε των συνεδρων και
του διαβουλιου προτεθεντος τοιουτοις τισι χρωμενον εισαγει λογοις τον
Ἑρμοκρατην. επαινεσας γαρ ο προειρημενος ανηρ τους Γελυους και τους
Καμαριναιους, πρωτον μεν ως αυτων ποιησαντων τας ανοχας, δευτερον οτι τους
περι διαλυσεως γενεσθαι λογους αιτιοι καθεστηκασι, τριτον οτι προνοηθειεν του μη
βουλευεσθαι τα πληθη περι των διαλυσεων, αλλα τους προεστωτας των
πολιτευματων και σαφως ειδοτας τινα διαφοραν εχει ο πολεμος της ειρηνης, μετα δε
ταυτα δυο η τρια λαβων επιχειρηματα πραγματικα, λοιπον οιεται αυτους
επιστησαντας μαθειν ηλικην ο πολεμος διαφοραν εχει της ειρηνης, μικρωι προτερον
ειρηκως οτι κατ' αυτο τουτο χαριν εχει τοις Γελυοις το μη γινεσθαι τους λογους εν
.......... εν συνεδριωι καλως γινωσκοντι τας τοιαυτας παρα ...γας. εξ ων ο Τιμαιος ου
μονον της πραγματικης αν δοξειεν απολειπεσθαι δυναμεως, αλλα και των εν ταις
διατριβαις επι.. 158 ...................· παντες γαρ δηπουθεν οιονται δειν τας αποδειξεις
φερειν των αγνοουμενων και των απιστουμενων παρα τοις ακροαταις, περι δε των
ηδη γινωσκομενων ματαιοτατον ειναι ........ παιδαριωδεστατον το καθευρεσιλογειν
............ μενον η το γινωσκομενον. ο δε χωρις της ολης παραπτωσεως του
διατεθεισθαι το πλειστον μερος του λογου προς τα καθαπαξ μη προσδεομενα λογου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

και λημμασι κεχρηται τοιουτοις, οις τον μεν Ἑρμοκρατην τις αν κεχρησθαι
πιστευσειε τον συναγωνισαμενον μεν Λακεδαιμονιοις την εν Αιγος ποταμοις
ναυμαχιαν, αυτανδριαι δε χειρωσαμενον τας Ἀθηναιων δυναμεις και τους
στρατηγους κατα Σικελιαν, αλλ' ουδε μειρακιον το τυχον; ος γε πρωτον μεν οιεται
δειν αναμνησθηναι τους συνεδρους, διοτι κοιμωμενους τον ορθρον εν μεν τωι
πολεμωι διεγειρουσι σαλπιγγες, κατα δε την ειρηνην οι ορνιθες. μετα δε ταυτα τον
Ἡρακλεα φησι τον μεν Ὀλυμπιων αγωνα θειναι και την εκεχειριαν δειγμα
ποιουμενον της αυτου προαιρεσεως, οσοις δ' επολεμησε, τουτους παντας
βεβλαφεναι κατα την αναγκην και κατ' επιταγην, εκουσιως δε παραιτιον κακων
ουδενι γεγονεναι των ανθρωπων. εξης δε τουτοις παρα μεν τωι ποιητηι τον ∆ια
παρεισαγεσθαι δυσαρεστουμενον τωι Ἄρει και λεγοντα· εχθιστος δε μοι εσσι θεων, οι
Ὄλυμπον εχουσιν· αιει γαρ τοι ερις τε φιλη πολεμοι τε μαχαι τε. ομοιως δε και τον
φρονιμωτατον των ηρωων λεγειν· αφρητωρ αθεμιστος ανεστιος εστιν εκεινος ος
πολεμου εραται επιδημιου οκρυοεντος. ομογνωμονειν δε τωι ποιητηι και τον
Ευριπιδην, εν οις φησιν· ειρηνα βαθυπλουτε, καλλιστα μακαρων θεων, ζηλος μοι
σεθεν, ως χρονιζεις. δεδοικα δε μη πριν υπερβαληι με γηρας, 159 πριν αν χαριεσσαν
προσιδειν ωραν και καλλιχορους αοιδας φιλοστεφανους τε κωμους. ετι δε προς
τουτοις ομοιοτατον ειναι φησι τον μεν πολεμον τηι νοσωι, την δ' ειρηνην τηι υγιειαι·
την μεν γαρ και τους καμνοντας αναλαμβανειν, εν ωι δε και τους υγιαινοντας
απολλυσθαι. και κατα μεν την ειρηνην τους πρεσβυτερους υπο των νεων θαπτεσθαι
κατα φυσιν, εν δε τωι πολεμωι ταναντια, το δε μεγιστον εν μεν τωι πολεμωι μηδ' αχρι
των τειχων ειναι την ασφαλειαν, κατα δε την ειρηνην μεχρι των της χωρας ορων,
και τουτοις ετερα παραπλησια. θαυμαζω δη τισι ποτ' αν αλλοις εχρησατο λογοις η
προφοραις μειρακιον αρτι γενομενον περι διατριβας και τας εκ των υπομνηματων
πολυπραγμοσυνας και βουλομενον παραγγελματικως εκ των παρεπομενων τοις
προσωποις ποιεισθαι την επιχειρησιν· δοκει ............... τουτοις οις ο Τιμαιος
Ἑρμοκρατην κεχρησθαι φησι. Τι δε παλιν οταν ο Τιμολεων εν τηι αυτηι βιβλωι,
παρακαλων τους Ἕλληνας προς τον επι τους Καρχηδονιους κινδυνον, και μονον
ουκ ηδη μελλοντων συναγειν εις τας χειρας τοις εχθροις πολλαπλασιοις ουσι,
πρωτον μεν αξιοι μη βλεπειν αυτους προς το πληθος των υπεναντιων αλλα προς την
ανανδριαν; και γαρ της Λιβυης απασης συνεχως οικουμενης και πληθυουσης
ανθρωπων, ομως εν ταις παροιμιαις, οταν περι ερημιας εμφασιν βουλωμεθα
ποιησαι, λεγειν ημας ερημοτερα της Λιβυης, ουκ επι την ερημιαν φεροντας τον
λογον, αλλ' επι την ανανδριαν των κατοικουντων. 160 καθολου δε, φησι, τις αν
φοβηθειη τους ανδρας, οιτινες της φυσεως τουτο τοις ανθρωποις δεδωκυιας ιδιον
παρα τα λοιπα των ζωων, λεγω δε τας χειρας, ταυτας παρ' ολον τον βιον εντος των
χιτωνων εχοντες απρακτους περιφερουσι; το δε μεγιστον οι γε και υπο τοις
χιωνισκοις, φησι, περιζωματα φορουσι, ινα μηδ' οταν αποθανωσιν εν ταις μαχαις
φανεροι γενωνται τοις υπεναντιοις. 85. Ὅτι Γελωνος επαγγελλομενου τοις Ἕλλησι
δισμυριοις πεζοις διακοσιαις δε ναυσι καταφρακτοις βοηθησειν, εαν αυτωι της
ηγεμονιας [η της ηγεμονιας] η της κατα γην η της κατα θαλατταν παραχωρησωσι,
φασι τους προκαθημενους εν Κορινθωι των Ἑλληνων πραγματικωτατον αποκριμα
δουναι τοις παρα του Γελωνος πρεσβευταις· εκελευον γαρ ως επικουρον ερχεσθαι
τον Γελωνα μετα των δυναμεων, την δ' ηγεμονιαν αναγκηι τα πραγματα περιθησειν
τοις αριστοις των ανδρων· τουτο δ' εστι των καταφευγοντων επι τας Συρακουσιων
ελπιδας, αλλα πιστευοντων αυτοις και προκαλουμενων τον βουλομενον εις τον της
ανδρειας αγωνα και τον περι της αρετης στεφανον. αλλ' ομως Τιμαιος εις εκαστα
των προειρημενων τοσουτους εντεινει λογους και τοιαυτην ποιειται σπουδην περι
του την μεν Σικελιαν μεγαλομερεστεραν ποιησαι της συμπασης Ἑλλαδος, τας δε εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

αυτηι πραξεις επιφανεστερας και καλλιους των κατα την αλλην οικουμενην, των δ'
ανδρων των μεν σοφιαι διενηνοχοτων σοφωτατους τους εν Σικελιαι, των δε
πραγματικων ηγεμονικωτατους και θειοτατους τους εκ Συρακουσσων, ωστε μη
καταλιπειν υπερβολην τοις μειρακιοις τοις εν ταις διατριβαις και τοις τοποις προς
τας παραδοξους επιχειρησεις, οταν η Θερσιτου λεγειν εγκωμιον η Πηνελοπης
προθωνται ψογον η τινος ετερου των τοιουτων. Λοιπον εκ τουτων δια την
υπερβολην της παραδοξολογιας ουκ εις συγκρισιν, αλλ' εις καταμωκησιν αγει και
τους ανδρας και τας πραξεις ων βουλεται προΐστασθαι· και σχεδον εις το παρα 161
πλησιον εμπιπτει τοις περι τους εν Ἀκαδημιαι λογους τον προχειριστοτατον λογον
ησκηκοσιν. και γαρ εκεινων τινες βουλομενοι περι τε των προφανως καταληπτων
ειναι δοκουντων και περι των ακαταληπτων εις αποριαν αγειν τους
προσδιαλεγομενους τοιαυταις χρωνται παραδοξολογιαις και τοιαυτας ευπορουσι
πιθανοτητας ωστε διαπορειν ει δυνατον εστι τους εν Ἀθηναις οντας οσφραινεσθαι
των εψομενων ωων εν Ἐφεσωι και δισταζειν μη πως, καθ' ον καιρον εν Ἀκαδημιαι
διαλεγονται περι τουτων, ουχ υπερ αλλων αρ' εν οικωι κατακειμενοι τουτους
διατιθενται τους λογους. εξ ων δια την υπερβολην της παραδοξολογιας εις διαβολην
ηχασι την ολην αιρεσιν, ωστε και τα καλως απορουμενα παρα τοις ανθρωποις εις
απιστιαν ηχθαι. και χωρις της ιδιας αστοχιας και τοις νεοις τοιουτον εκτετοκασι
ζηλον εις το των μεν ηθικων και πραγματικων λογων μηδε την τυχουσαν επινοιαν
ποιεισθαι, δι' ων ονησις τοις φιλοσοφουσι, περι δε τας ανωφελεις και παραδοξους
ευρεσιλογιας κενοδοξουντες κατατριβουσι τους βιους. Το δ' αυτο και Τιμαιωι
συμβεβηκε περι την ιστοριαν και τοις τουτου ζηλωταις· παραδοξολογος γαρ ων και
φιλονεικος περι το προτεθεν τους μεν πολλους καταπεπληκται αλογως, ηναγκακε δ'
αυτωι δια την επιφασιν της αληθινολογιας, τινας δε και προσκεκληται και μετ'
αποδειξεως δοκει πεισειν. και μαλιστα ταυτην ενειργασται την δοξαν εκ των περι
τας αποικιας και κτισεις και συγγενειας αποφασεων· εν γαρ τουτοις τηλικαυτην
επιφασιν ποιει δια της ακριβολογιας και της πικριας της επι των ελεγχων, οις χρηται
κατα των πελας, ωστε δοκειν κατα τους αλλους συγγραφεας απαντας
συγκεκοιμησθαι τοις πραγμασι και κατεσχεδιακεναι της οικουμενης, αυτον δε μονον
εξητακεναι την ακριβειαν και διευκρινηκεναι τας εν εκαστοις ιστοριας, εν οις πολλα
μεν υγιως λεγεται, πολλα δε και ψευδως. ου μην αλλ' οι πλειω χρονον συντραφεν
162 τες αυτου τοις πρωτοις υπομνημασιν, εν οις αι περι των προειρημενων εισι
συνταξεις, οταν απασαν συνταξαμενωι την υπερβολην της επαγγελιας
αποπιστευσωσι, καπειτα τις αυτοις αποδεικνυηι τον Τιμαιον, εν οις πικροτατος εστι
κατα των πελας, αυτον ενοχον οντα, καθαπερ ημεις αρτιως επι των Λοκρων και των
εξης παραπαιοντα συνεστησαμεν, δυσεριδες γινονται και φιλονεικοι και
δυσμεταθετοι, και σχεδον ως επος ειπειν οι φιλοπονωτατα προσεδρευσαντες τοις
υπομνημασιν αυτου τουτ' αποφερονται το λυσιτελες εκ της αναγνωσεως· οι γε μην
ταις δημηγοριαις προσχοντες αυτου και καθολου τοις διεξοδικοις λογοις
μειρακιωδεις και διατριβικοι και τελεως αναληθεις γινονται δια τας αρτι ρηθεισας
αιτιας. Λοιπον δε το πραγματικον αυτωι μερος της ιστοριας εκ παντων συγκειται των
αμαρτηματων, ων τα πλειστα διεληλυθαμεν· την δ' αιτιαν της αμαρτιας νυν
ερουμεν, ητις ουκ ενδοξος μεν φαινεται τοις πλειστοις, αληθινωτατη δ' ευρεθησεται
των Τιμαιου κατηγορηματων· δοκει μεν γαρ και την εμπειρικην περι εκαστα
δυναμιν και την επι της πολυπραγμοσυνης εξιν παρεσκευασθαι και συλληβδην
φιλοπονως προσεληλυθεναι προς το γραφειν την ιστοριαν, εν ενιοις δ' ουδεις ουτ'
απειροτερος ουτ' αφιλοπονωτερος φαινεται γεγονεναι των επ' ονοματος
συγγραφεων. δηλον δ' εσται το λεγομενον εκ τουτων. δυειν γαρ οντων κατα φυσιν
ωσανει τινων οργανων ημιν, οις παντα πυνθανομεθα και πολυπραγμονουμεν, ακοης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

και ορασεως, αληθινωτερας δ' ουσης ου μικρωι της ορασεως κατα τον Ἡρακλειτον
(οφθαλμοι γαρ των ωτων ακριβεστεροι μαρτυρες), τουτων Τιμαιος την ηδιω μεν
ηττω δε των ολων ωρμησε προς το πολυπραγμονειν. των μεν γαρ δια της ορασεως
εις τελος απεστη, των δε δια της ακοης αντεποιησατο. και ταυτης ................. δια των
υπομνηματων, του δε 163 περι τας ανακρισεις ραθυμως απεστραφη. δι' ην δ' αιτιαν
ταυτην εσχε την αιρεσιν ευχερες καταμαθειν, οτι τα μεν εκ των βιβλιων δυναται
πολυπραγμονεισθαι χωρις κινδυνου και κακοπαθειας, εαν τις αυτο τουτο προνοηθηι
μονον ωστε λαβειν η πολιν εχουσαν υπομνηματων πληθος η βιβλιοθηκην που
γειτνιωσαν. λοιπον κατακειμενον ερευναν δει το ζητουμενον και συγκρινειν τας
των προγεγονοτων συγγραφεων αγνοιας ανευ πασης κακοπαθειας. η δε
πολυπραγμοσυνη πολλης μεν προσδειται ταλαιπωριας και δαπανης, μεγα δε τι
συμβαλλεται και μεγιστον εστι μερος της ιστοριας. δηλον δε τουτ' εστιν εξ αυτων
των τας συνταξεις πραγματευομενων. ο μεν γαρ Ἔφορος φησιν, ει δυνατον ην
αυτους παρειναι πασι τοις πραγμασι, ταυτην δη διαφερειν πολυ των εμπειριων· ο δε
Θεοπομπος τουτον μεν αριστον εν τοις πολεμικοις, τον πλειστοις κινδυνοις
παρατετευχοτα, τουτον δε δυνατωτατον εν λογωι, τον πλειστων μετεσχηκοτα
πολιτικων αγωνων. τον αυτον δε τροπον συμβαινει επι ιατρικης και κυβερνητικης.
ετι δε τουτων εμφαντικωτερον ο ποιητης ειρηκε περι τουτου του μερους. εκεινος
γαρ βουλομενος υποδεικνυειν ημιν οιον δει τον ανδρα τον πραγματικον ειναι,
προθεμενος το του Ὀδυσσεως προσωπον λεγει ανδρα μοι εννεπε, Μουσα,
πολυτροπον, ος μαλα πολλα πλαγχθη, και προβας, πολλων δ' ανθρωπων ιδεν αστεα
και τα εξης. ∆οκει δε μοι και το της ιστοριας προσχημα τοιουτον ανδρα ζητειν. ο μεν
ουν Πλατων φησι τοτε τανθρωπεια καλως εξειν, οταν η οι φιλοσοφοι βασιλευσωσιν
η οι βασιλεις φιλοσοφησωσι· καγω δ' αν ειποιμι διοτι τα της ιστοριας εξει τοτε
καλως, οταν η οι 164 πραγματικοι των ανδρων γραφειν επιχειρησωσι τας ιστοριας,
μη καθαπερ νυν παρεργως, νομισαντες δε και τουτ' ειναι σφισι των αναγκαιοτατων
και καλλιστων, απερισπαστως παρασχωνται προς τουτο το μερος κατα τον βιον, η οι
γραφειν επιβαλλομενοι την εξ αυτων των πραγματων εξιν αναγκαιαν ηγησονται
προς την ιστοριαν. προτερον δ' ουκ εσται πολλα της των ιστοριογραφων αγνοιας. ων
Τιμαιος ουδε την ελαχιστην προνοιαν θεμενος, αλλα καταβιωσας εν ενι τοπωι
ξενιτευων, και σχεδον ως οι κατα προθεσιν απειπαμενος και την ενεργητικην της
περι τας πολεμικας και πολιτικας πραξεις και την εκ της πλανης και θεας
αυτοπαθειαν, ουκ οιδ' οπως εκφερεται δοξαν ως ελκων την του συγγραφεως
προστασιαν. και διοτι τοιουτος εστιν, αυτον ανθομολογουμενον ευχερες παραστησαι
τον Τιμαιον. κατα γαρ το προοιμιον της εκτης βιβλου φησι τινας υπολαμβανειν διοτι
τινος μειζονος δειται φυσεως και φιλοπονιας και παρασκευης το των επιδεικτικων
λογων γενος η το της ιστοριας· ταυτας δε τας δοξας προτερον μεν Ἐφορωι φησι
προσπεσειν, ου δυνηθεντος δ' ικανως εκεινου προς ταυτα λεγοντος απαντησαι,
πειραται συγκρινειν αυτος εκ παραβολης την ιστοριαν τοις επιδεικτικοις λογοις,
πραγμα ποιων παντων ατοπωτατον. πρωτον μεν το καταψευσασθαι του
συγγραφεως. ο γαρ Ἔφορος παρ' ολην την πραγματειαν θαυμασιος ων και κατα την
φρασιν και κατα τον χειρισμον και κατα την επινοιαν των λημματων, δεινοτατος
εστιν εν ταις παρεκβασεσι και ταις αφ' αυτου γνωμολογιαις, και συλληβδην οταν
που τον επιμετρουντα λογον διατιθηται, κατα δε τινα συντυχιαν ευχαριστοτατα και
πιθανωτατα περι της συγκρισεως ειρηκε της των ιστοριογραφων και λογογραφων. ο
δ' ινα μη δοξηι ταυτα λεγειν Ἐφορωι, προς τωι κατε 165 ψευσθαι εκεινου και των
λοιπων ·ν κατεγνωκε γαρ ...π' αλλων δεοντως κεχειρισμενα μακρως κασαφως και
τωι παντι χειρον εξηγουμενος ουδενα των ζωντων υπελαβε τουτο παρατηρησειν. ου
μην αλλα βουλομενος αυξειν την ιστοριαν πρωτον μεν τηλικαυτην ειναι φησι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

διαφοραν της ιστοριας προς τους επιδεικτικους λογους, ηλικην εχει τα κατ'
αληθειαν ωικοδομημενα και κατεσκευασμενα των εν ταις σκηνογραφιαις
φαινομενων τοπων και διαθεσεων· δευτερον αυτο το συναθροισαι φησι την
παρασκευην την προς την ιστοριαν μειζον εργον ειναι της ολης πραγματειας της
περι τους επιδεικτικους λογους· αυτος γουν τηλικαυτην υπομεμενηκε δαπανην και
κακοπαθειαν του συναγαγειν τα παρα Τυριων υπομνηματα και πολυπραγμονησαι τα
Λιγυων εθη και Κελτων, αμα δε τουτοις Ἰβηρων, ωστε μηδ' αν αυτος ελπισαι μητ' αν
ετεροις εξηγουμενος πιστευθηναι περι τουτων. ηδεως δε τις αν εροιτο τον
συγγραφεα ποτερον υπολαμβανει μειζονος δεισθαι δαπανης και κακοπαθειας το
καθημενον εν αστει συναγειν υπομνηματα και πολυπραγμονειν τα Λιγυων εθη και
Κελτων, η το πειραθηναι των πλειστων εθνων και τουτον αυτοπτην γενεσθαι. τι δ'
αυ το πυνθανεσθαι τας παραταξεις και πολιορκιας, ετι δε ναυμαχιας, των
παρατετυχηκοτων τοις κινδυνοις, η το πειραν λαβειν των δεινων και των αμα
τουτοις συμβαινοντων επ' αυτων των εργων; εγω μεν γαρ ουκ οιομαι τηλικαυτην
διαφοραν εχειν τα κατ' αληθειαν οικοδομηματα των εν ταις σκηνογραφιαις τοπων,
ουδε την ιστοριαν των επιδεικτικων λογων, ηλικην επι πασων των συνταξεων την
εξ αυτουργιας και την εξ αυτοπαθειας αποφασιν των εξ ακοης και διηγηματος
γραφομενων· ην εις τελος απειρος ων εικοτως υπελαβετο παντων ελαχιστον και
ραιστον ειναι τοις πραγματευομενοις την ιστοριαν, λεγω δε το συναγειν υπομνηματα
και πυνθανεσθαι παρα των ειδοτων εκαστα των πραγματων. καιτοι 166 γε περι
τουτο το μερος αναγκη μεγαλα διαψευδεσθαι τους απειρους· πως γαρ οιον τε καλως
ανακριναι περι παραταξεως η πολιορκιας η ναυμαχιας, πως δε συνειναι των
εξηγουμενων τα κατα μερος ανεννοητον οντα των προειρημενων; ου γαρ ελαττον ο
πυνθανομενος των απαγγελματων συμβαλλεται προς την εξηγησιν· η γαρ των
παρεπομενων τοις πραγμασιν υπομνησις αυτη χειραγωγει τον εξηγουμενον εφ'
εκαστα των συμβεβηκοτων· υπερ ων ο μεν εμπειρος ουτε ανακριναι τους
παραγεγονοτας ικανος εστιν ουτε συμπαρων γνωναι το γενομενον, αλλα καν παρηι,
τροπον τινα παρων ..... 86. Ὅτι Ἀλεξανδρος ο Αιτωλος νομοθετουντος ∆ωριμαχου
και Σκοπα αντελεγε τοις γραφομενοις, εκ πολλων ενδεικνυμενος οτι παρ' οις εφυ το
φυτον τουτο, ουδεποτε κατεληξε προτερον η μεγαλοις κακοις περιβαλειν τους απαξ
αυτωι χρησαμενους· διοπερ ηξιου μη μονον προς το παρον αποβλεπειν, ει
κουφισθησονται των ενεστωτων συναλλαγματων, αλλα και προς το μελλον· ατοπον
γαρ ειναι πολεμουντας μεν και το πνευμα προΐεσθαι χαριν της των τεκνων
ασφαλειας, βουλευομενους δε μηδενα ποιεισθαι λογον του μετα ταυτα χρονου. 87.
Ὅτι Σκοπας ο Αιτωλων νομογραφος αποτυχων της αρχης, ης χαριν τους νομους
εγραφε, μετεωρος ην εις την Ἀλεξανδρειαν, ταις εκειθεν ελπισιν αναπληρωσων τα
λειποντα του βιου και την της ψυχης προς το πλειον επιθυμιαν, ουκ ειδως οτι,
καθαπερ επι των υδρωπικων ουδεποτε ποιει παυλαν ουδε κορον της επιθυμιας η
των εξωθεν υγρων παραθεσις, εαν μη την εν αυτωι τωι σωματι διαθεσιν υγιασηι τις,
τον αυτον τροπον ουδε την προς το πλειον επιθυμιαν οιον τε κορεσαι μη ου την εν
τηι ψυχηι κακιαν λογωι τινι διορθωσαμενον. εμφανεστατον δε τουτο συνεβη γενεσθαι
περι τον ανδρα τουτον, υπερ ου νυν ο λογος. 167 88. Ὅτι μεγιστην θεον τοις
ανθρωποις η φυσις απεδειξε την αληθειαν και μεγιστην αυτηι προσεθηκε δυναμιν.
παντων γουν αυτην καταγωνιζομενων ενιοτε και πασων των πιθανοτητων μετα του
ψευδους ταττομενων, ουκ οιδ' οπως αυτη δι' αυτης εις τας ψυχας εισδυεται των
ανθρωπων, και ποτε μεν παραχρημα δεικνυσι την αυτης δυναμιν, ποτε δε και πολυν
χρονον επισκοτισθεισα τελος αυτη δι' εαυτης επικρατει και καταγωνιζεται το
ψευδος· ως συνεβη γενεσθαι περι τον Ἡρακλειδην τον παρα του Φιλιππου του
βασιλεως εις Ῥοδον αφικομενον. 89. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος περι εαυτου και περι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

των βιβλων υποθετικης εξηγησεως· Ἴσως μεν ουν εν πασαις ταις ολυμπιασιν αι
προεκθεσεις των πραξεων εις επιστασιν αγουσι τους εντυγχανοντας και δια το
πληθος και δια το μεγεθος των γεγονοτων, ως αν υπο μιαν συνοψιν αγομενων των
εξ ολης της οικουμενης εργων· ου μην αλλα τα κατα ταυτην την ολυμπιαδα μαλιστα
νομιζω συνεπιστησειν τους αναγινωσκοντας δια το πρωτον μεν τους κατα την
Ἰταλιαν και Λιβυην πολεμους εν τουτοις τοις χρονοις ειληφεναι την συντελειαν,
υπερ ων τις ουκ αν ιστορησαι βουληθειη ποια τις η καταστροφη και τι το τελος
αυτων εγενετο; φυσει γαρ παντες ανθρωποι, καν ολοσχερως παραδεχωνται τα κατα
μερος εργα και λογους, ομως εκαστων το τελος ιμειρουσι μαθειν· προς δε τουτοις
συμβαινει και τας προαιρεσεις των βασιλεων εκφανεστατας γεγονεναι κατα τους
αυτους χρονους· α γαρ προτερον εγενετο περι αυτων, τοτε σαφως επεγνωσθη παντα
παρα πασι και τοις μηδ' ολως εθελουσι πολυπραγμονειν. διο 168 και βουλομενοι
κατ' αξιαν των εργων ποιησασθαι την εξηγησιν, ου τας εν κτων δυειν ετων πραξεις
κατατεταχαμεν εις μιαν βιβλον, καθαπερ εν τοις προ τουτων αποδεδωκαμεν. 90. Ὅτι
Ἀννιβας ο Καρχηδονιων στρατηγος ωρμησεν εις το συνελθειν εις λογους Ποπλιωι τωι
των Ῥωμαιων στρατηγωι, και καταστρατοπεδευσαντες εκ συμφωνου εγγυς αλληλων
προηλθον απο της ιδιας παρεμβολης αμφοτεροι μετ' ολιγων ιππεων, καπειτα
χωρισθεντες απο τουτων αυτοι συνηλθον εις το μεσον, εχοντες ερμηνεα μεθ'
εαυτων. δεξιωσαμενος δε πρωτος Ἀννιβας ηρξατο λεγειν ως εβουλετο μεν αν μητε
Ῥωμαιους επιθυμησαι μηδεποτε μηδενος των εκτος της Ἰταλιας μητε Καρχηδονιους
των της Λιβυης· αμφοτεροις γαρ ειναι ταυτας και καλλιστας δυναστειας και
συλληβδην ωσανει περιωρισμενας υπο της φυσεως. "επει δε πρωτον μεν υπερ των
κατα Σικελιαν αμφισβητησαντες εξεπολεμωσαμεν αλληλους, μετα δε ταυτα παλιν
υπερ των κατ' Ἰβηριαν, το δε τελος υπο της τυχης απονουθετουμενοι μεχρι τουτου
προβεβηκαμεν ωστε και περι του της πατριδος εδαφους ημας κεκινδυνευκεναι, τους
δ' ακμην ετι και νυν κινδυνευειν, λοιπον εστιν, ει πως δυναιμεθα δι' αυτων
παραιτησαμενοι τους θεους διαλυσασθαι την ενεστωσαν φιλοτιμιαν. εγω μεν ουν
ετοιμος ειμι τωι πειραν ειληφεναι δι' αυτων των πραγματων ως μεταθετος εστιν η
τυχη και παρα μικρον εις εκατερα ποιει μεγαλας ροπας, καθαπερ νηπιοις παισι
χρωμενη· σε δ' αγωνιω, Ποπλιε" εφη "και δια το νεον ειναι κομιδηι και δια το παντα
σοι κατα λογον κεχωρηκεναι και τα κατα την Ἰβηριαν και τα κατα την Λιβυην και
μηδεπω μεχρι γε του νυν εις την της τυχης εμπεπτωκεναι παλιν ρυμην, μη ποτε ου
πεισθηις δια ταυτα τοις εμοις λογοις, καιπερ ουσι πιστοις. σκοπει δε αφ' ενος των
λογων τα πραγματα, μη τα των προγεγονοτων, αλλα τα καθ' ημας αυτους. ειμι
τοιγαρουν 169 Ἀννιβας εκεινος, ος μετα την εν Κανναις μαχην σχεδον απασης
Ἰταλιας εγκρατης γενομενος μετα τινα χρονον ηκον προς αυτην την Ῥωμην, και
στρατοπεδευσας εν τεσσαρακοντα σταδιοις εβουλευομην υπερ υμων και του της
υμετερας πατριδος εδαφους πως εστι μοι χρηστεον· ως νυν εν Λιβυηι παρειμι προς σε
Ῥωμαιον οντα περι της εμαυτου και των Καρχηδονιων σωτηριας κοινολογησομενος.
εις α βλεποντα παρακαλω σε μη μεγα φρονειν, αλλ' ανθρωπινως βουλευεσθαι περι
των ενεστωτων· τουτο δ' εστι των μεν αγαθων αει το μεγιστον, των δε κακων το
ελαχιστον αιρεισθαι. τις ουν αν ελοιτο νουν εχων προς τοιουτον ορμαν κινδυνον
οιος σοι νυν ενεστηκεν; εν ωι νικησας μεν ουτε τηι σαυτου δοξηι μεγα τι προσθησεις
ουτε τηι της πατριδος, ηττηθεις δε παντα τα προ τουτου σεμνα και καλα δι' αυτον
αρδην αναιρησεις. τι ουν εστιν ο προτιθεμαι τελος των νυνι λεγομενων; παντα περι
ων προτερον ημφισβητησαμεν, Ῥωμαιων υπαρχειν (ταυτα δ' ην Σικελια, Σαρδω, τα
κατα την Ἰβηριαν) και μηδεποτε Καρχηδονιους Ῥωμαιοις υπερ τουτων ανταραι
πολεμον· ομοιως δε και τας αλλας νησους, οσαι μεταξυ κεινται της Ἰταλιας και
Λιβυης, Ῥωμαιων υπαρχειν. ταυτας γαρ πεπεισμαι τας συνθηκας και προς το μελλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

ασφαλεστατας μεν ειναι Καρχηδονιοις, ενδοξοτατας δε σοι και πασι Ῥωμαιοις."
Ἀννιβας μεν ουν ταυτα ειπεν, ο δε Πολιος υπολαβων ουτε του περι Σικελιας εφη
πολεμου Ῥωμαιους ουτε τους περι της Ἰβηριας αιτιους γεγονεναι, Καρχηδονιους δε
προφανως· υπερ ων καλλιστα γινωσκειν αυτον τον Ἀννιβαν. μαρτυρας δε και τους
θεους γεγονεναι τουτων, περιθεντας το κρατος ου τοις αρχουσι χειρων αδικων αλλα
τοις αμυνομενοις. βλεπειν δε και τα της τυχης ουδενος ηττον και των ανθρωπων
στοχαζεσθαι κατα δυναμιν. "αλλ' ει μεν πρωτους Ῥωμαιους διαβαινειν εις Λιβυην
αυτος εξ Ἰταλιας εκχωρησας προυτεινες τας διαλυσεις ταυτας, ουκ αν οιομαι σε
διαψευσθηναι της ελπιδος. επει δε συ μεν ακων εκ της Ἰταλιας απηλλαγης, ημεις δε
διαβαντες εις την Λιβυην των υπαιθρων εκρατησαμεν, δηλον ως μεγαλην ειληφε τα
πραγματα παραλλαγην. το δε δη μεγιστον, ηλθομεν επι τι μερος; ηττηθεντων και
δεηθεντων των παρα σου πολιτων εθεμεθα συνθηκας 170 εγγραπτους, εν αις ην προς
τοις υπο σου νυν προτεινομενοις τους αιχμαλωτους αποδουναι χωρις λυτρων
Καρχηδονιους, των πλοιων παραχωρησαι των καταφρακτων, πεντακισχιλια
ταλαντα προσενεγκειν, ομηρα δουναι περι τουτων. ταυτα ην α συνεθεμεθα προς
αλληλους· υπερ τουτων επρεσβευσαμεν αμφοτεροι προς τε την συγκλητον την
ημετεραν και προς τον δημον, ημεις μεν ομολογουντες ευδοκειν τοις γεγραμμενοις,
Καρχηδονιοι δε δεομενοι τουτων τυχειν. επεισθη το συνεδριον τουτοις, ο δε δημος
συγκατηινεσε. τυχοντες ων ηξιουν ηθετησαν ταυτα Καρχηδονιοι, παρασπονδησαντες
ημας. τι λειπεται ποιειν; συ την εμην χωραν μεταλαβων ειπον. αφελειν τα βαρυτατα
των επιταγματων; ινα μη λαβοντες αθλα της παρανομιας διδαχθωσι τους
ευποιουντας εις το λοιπον παρασπονδειν. αλλ' ινα τυχοντες ων αξιουσι χαριν
οφειλωσιν ημιν; αλλα νυν μεθ' ικετηριας τυχοντες ων παρεκαλουν, οτι βραχειας
ελπιδος επελαβοντο της κατα σε, παρα ποδας ως εχθροις ημιν κεχρηνται και
πολεμιοις. εν οις βαρυτερου μεν τινος προσεπιταχθεντος δυνατον ανενεγκειν τωι
δημωι περι διαλυσεως, υφαιρεσιν δε ποιουμενοις των υποκειμενων ουδε αναφοραν
εχει το διαβουλιον. Τι περας ουν παλιν των ημετερων λογων; η την επιτροπην υμας
διδοναι περι σφων αυτων και της πατριδος η μαχομενους νικαν." Ταυτα μεν ουν
διαλεχθεντες εαυτοις Ἀννιβας και Ποπλιος εχωρισθησαν, αξυμβατον ποιησαμενοι
την κοινολογιαν. 91. Ὅτι εις πολλας και μεγαλας ατυχιας προφανως ουκ οιδ' οπως
εμπιπτουσι παντες ανθρωποι και ου δυνανται ληξαι της εννοιας, αλλ' ουδε βραχυ
διαπιστησαι ραδιον, καθαπερ ενια των αλογων ζωων. εκεινα γαρ ου μονον εαν αυτα
πολυ δυσχρηστησηι περι τα δελεατα και τας αρκυς, αλλα καν ετερον ιδηι κινδυνευον,
ουκ αν ετι ραιδιως αυτα προσαγαγοις προς ουδεν των τοιουτων, αλλα και τον τοπον
υποπτευει και παντι τωι φαινομενωι διαπιστει. 171 οι δε ανθρωποι τας μεν ακουοντες
απολλυμενας πολεις αρδην τροπωι τινι, τας δε ακμην ορωντες, ομως, οταν τις
χρησαμενος τωι προς χαριν λογωι προτεινηι την ελπιδα της εξ αλληλων
επανορθωσεως, προεισι προς το δελεαρ ανεπιστατως, σαφως ειδοτες οτι των τα
τοιαυτα δελεατα καταπιοντων ουδεις ουδεποτε σεσωσται, πασι δ' ομολογουμενως
ολεθρον επηνεγκαν αι τοιαυται πολιτειαι. 92. Ἴσως μεν γαρ παντες οι βασιλεις κατα
τας πρωτας αρχας τοις προτεινουσι το της ελευθεριας ονομα και φιλους
προσαγορευουσι και συμμαχους κοινωνησαντας σφισι των αυτων ελπιδων,
καθικομενοι δε των πραξεων παρα ποδας ου συμμαχικως, αλλα δεσποτικως χρωνται
τοις πιστευσασι· διο και του μεν καλου διαψευδονται, του δε παρ' αυτοις
συμφεροντος ως επιπαν ουκ επιτυγχανουσι· το δ' επιβαλλομενον τοις μεγιστοις και
περιλαμβανοντα ταις ελπισι την οικουμενην και πασας ακμην ακεραιους εχοντα τας
επιβολας ευθεως εν τοις ελαχιστοις και πρωτοις των υποπιπτοντων επικηρυττειν
απασι την αθεσιαν αυτου και την αβεβαιοτητα πως ουκ αν δοξειεν αλογιστον ειναι
και μανικον; 93. Ὅτι επει πασας καθ' εκαστον ετος τας καταλληλα πραξεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

γενομενας κατα την οικουμενην εξηγουμεθα, δηλον ως αναγκαιον εστι το τελος επ'
ενιων προτερον εκφερειν της αρχης, επειδαν προτερος ο τοπος υποπεσηι κατα τον
της ολης υποθεσεως μερισμον και κατα την της διηγησεως εφοδον ο την συντελειαν
της πραξεως εχων του την αρχην και την επιβολην περιεχοντος. 94. Ὅτι ∆εινωνα
τον ∆εινωνος επανειλετο Ἀγαθοκλης, και τουτο επραξε των αδικων εργων, ως η
παροιμια φησι, δικαιοτατα· καθ' ον μεν γαρ καιρον, των γραμματων αυτωι
προσπεσοντων υπερ της αναιρεσεως της Ἀρσινοης, εξουσιαν εσχε μηνυσαι την
πραξιν και σωσαι τα κατα την βασιλειαν, τοτε δε συνεργησας τοις περι τον
Φιλαμμωνα παντων εγενετο των επιγενομενων κακων 172 αιτιος, μετα δε το
συντελεσθηναι τον φονον ανανεουμενος και προς πολλους οικτιζομενος και
μεταμελομενος επι τωι τοιουτον καιρον καταλιπειν δηλος εγενετο τοις περι τον
Ἀγαθοκλεα· διο και παραυτικα τυχων της αρμοζουσης τιμωριας μετηλλαξε τον βιον.
95. Ὅτι περι Ἀγαθοκλεους του ψευδεπιτροπου Πτολεμαιου φησιν ο Πολυβιος· εγω δ'
ουκ αγνοω μεν τας τερατειας και διασκευας, αις κεχρηνται προς εκπληξιν των
ακουοντων ενιοι των γεγραφοτων τας πραξεις ταυτας, πλειω τον επιμετρουντα
λογον διατιθεμενοι του συνεχοντος τα πραγματα και κυριου, τινες μεν επι την τυχην
αναφεροντες τα γεγονοτα, και τιθεντες υπο την οψιν το ταυτης αβεβαιον και
δυσφυλακτον, οι δε το παραδοξον των συμβεβηκοτων υπο λογον αγοντες,
πειρωμενοι τοις γεγονοσιν αιτιας και πιθανοτητας υποταττειν. ου μην εγωγε
προεθεμην τουτωι χρησασθαι τωι χειρισμωι περι των προειρημενων δια το μητε
πολεμικην τολμαν και δυναμιν επισημον γεγονεναι περι τον Ἀγαθοκλεα μητε
χειρισμον πραγματων επιτυχη και ζηλωτον μητε το τελευταιον την αυλικην
αγχινοιαν και κακοπραγμοσυνην διαφερουσαν, εν ηι Σωσιβιος και πλειους ετεροι
κατεβιωσαν, βασιλεις εκ βασιλεων μεταχειριζομενοι, τα δ' εναντια τουτοις
συμβεβηκεναι περι τον προειρημενον ανδρα. προαγωγης μεν γαρ ετυχε παραδοξου
δια την του Φιλοπατορος αδυναμιαν του βασιλευειν· τυχων δε ταυτης, και
παραλαβων ευφυεστατον καιρον μετα τον εκεινου θανατον προς το συντηρησαι την
εξουσιαν, αμα τα πραγματα και το ζην απεβαλε δια την ιδιαν ανανδριαν και
ραθυμιαν, εν πανυ βραχει χρονωι καταγνωσθεις. διοπερ ου χρη τοις τοιουτοις
προσαπτειν τον επιμετρουντα λογον, καθαπερ, ειποι τις, Ἀγαθοκλει και ∆ιονυσιωι
τοις Σικελιωταις και τισιν ετεροις των εν πραγμασιν επ' ονοματος γεγονοτων.
εκεινων γαρ ο μεν ετερος εκ δημωτικης και ταπεινης υποθεσεως ορμηθεις, ο δε
Ἀγαθοκλης, ως ο Τιμαιος επισκοπτων φησι, κεραμευς υπαρχων και καταλιπων 173
τον τροχοπηλον και τον καπνον, ηκε νεος ων εις τας Συρακουσσας. και το μεν
πρωτον εγενηθησαν αμφοτεροι κατα τους ιδιους καιρους τυραννοι Συρακουσσων,
πολεως της μεγιστον αξιωμα τοτε και μεγιστον πλουτον περιποιησαμενης, μετα δε
ταυτα βασιλεις απασης Σικελιας νομισθεντες και τινων και της Ἰταλιας μερων
κυριευσαντες. Ἀγαθοκλης δ' ου μονον και των της Λιβυης ενεπειρασεν, αλλα και
τελος εναπεθανε ταις υπεροχαις ταυταις. διο και Ποπλιον Σκιπιωνα φασι τον
πρωτον καταπολεμησαντα Καρχηδονιους ερωτηθεντα τινας υπολαμβανει
πραγματικωτατους ανδρας γεγονεναι και συν νωι τολμηροτατους, ειπειν τους περι
Ἀγαθοκλεα και ∆ιονυσιον τους Σικελιωτας. και περι μεν των τοιουτων ανδρων εις
επιστασιν αγειν τους αναγινωσκοντας, και που και της τυχης ποιησασθαι μνημην,
ετι δε των ανθρωπειων πραγματων, και καθολου προστιθεναι τον επεκδιδασκοντα
λογον, επι δε των προειρημενων ανδρων ουδαμως αρμοζειν. ∆ια δη ταυτας τας
αιτιας τον μετ' αυξησεως λογον απεδοκιμασαμεν υπερ Ἀγαθοκλεους, ουχ ηκιστα δε
και δια το πασας τας εκπληκτικας περιπετειας μιαν εχειν φαντασιαν την πρωτην
αξιαν επιστασεως, το δε λειπον ου μονον ανωφελη γινεσθαι την μακρωσιν και θεαν
αυτων, αλλα και μετα τινος οχλησεως επιτελεισθαι την ενεργειαν αυτων. δυειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

υπαρχοντων τελων, ωφελειας και τερψεως, προς α δει την αναφοραν ποιεισθαι τους
δια της ακοης η δια της ορασεως βουλομενους τι πολυπραγμονειν, και μαλιστα τωι
της ιστοριας γενει τουτου καθηκοντος, αμφοτερων τουτων ο πλεονασμος υπερ των
εκπληκτικων συμπτωματων εκτος πιπτειν. ζηλουν μεν γαρ τις αν βουληθειη τας
παραλογους περιπετειας; ουδε μην θεωμενος ουδ' ακουων ηδεται συνεχως ουδεις
των παρα φυσιν γινομενων πραγματων και παρα την κοινην εννοιαν των
ανθρωπων. αλλ' εισαπαξ μεν και πρωτον σπουδαζομεν α μεν ιδειν α δε ακουσαι
χαριν του γνωναι το μη δοκουν δυ 174 νατον ειναι διοτι δυνατον εστιν· οταν δε
πιστευωμεν, ουδεις τοις παρα φυσιν εγχρονιζων ευδοκει· τωι δ' αυτωι πλεονακις
εγκυρειν ουκ αν βουληθειη. διοπερ η ζηλωτον ειναι δει το λεγομενον η τερπνον· ο
δε της εκτος τουτων συμφορας πλεονασμος οικειοτερος εστι τραγωιδιας ηπερ
ιστοριας. αλλ' ισως αναγκαιον εστι συγγνωμην εχειν τοις μεν συνεφιστανουσι μητ'
επι τα της φυσεως μητ' επι τα καθολου και τα της οικουμενης πραγματα· δοκει γαρ
αυτοις ταυτ' ειναι μεγιστα και θαυμαστοτατα των προγεγονοτων οις αν αυτοι
παρατυχοντες εγκυρησωσιν, η πυθομενοι παρα τινων προς αυτα ταυτα προσεχωσι
τον νουν. διο και λανθανουσι πλειω του καθηκοντος διατιθεμενοι λογον υπερ των
μητε καινων οντων δια το και ετεροις προτερον ειρησθαι μητ' ωφελειν μητε τερπειν
δυναμενων. περι μεν ουν τουτων επι τοσουτον ημιν ειρησθω. 96. Ὅτι μετα το
συντελεσθηναι την περι την Λαδην ναυμαχιαν και τους μεν Ῥοδιους εκποδων
γενεσθαι τον δε Ἄτταλον μηδεπω συμμεμιχεναι, δηλον ως εξην γε τελειν τωι
Φιλιππωι τον εις την Ἀλεξανδρειαν πλουν· εξ ου δη και μαλιστα τις καταμαθοι το
μανιωδη γενομενον Φιλιππον τουτο πραξαι. Τι ουν ην το της ορμης επιλαβομενον;
ουδεν ετερον αλλ' η φυσις των πραγματων. εκ πολλου μεν γαρ ενιοτε πολλοι των
αδυνατων εφιενται δια το μεγεθος των προφαινομενων ελπιδων, κρατουσης της
επιθυμιας των ...... 97. ...... εξ αυτων τον ερουντα περι τουτων προς αυτον· αλλ'
ωσπερ επι των πλειστων εργολαβους πολλοι προσφερουσι τας τοιαυτας χαριτας και
ταυτην αρχην ποιουνται φιλιας και συστασεως, ουτως επι Φιλοποιμενος ο
προσοισων ταυτην την χαριν 175 εκων ουχ ευρισκετο το παραπαν, εως αν
εξαπορησαντες ψηφωι προεχειρισαν Τιμολαον, ος υπαρχων και ξενος πατρικος και
συνηθης επι πολυ τωι Φιλοποιμενι, δις εις την Μεγαλην πολιν εκδημησας αυτου
τουτου χαριν ουκ ετολμησε φθεγξασθαι περι τουτων ουδεν, μεχρις οτε μυωπισας
εαυτον και τριτον ελθων εθαρρησε μνησθηναι της δωρεας. του δε Φιλοποιμενος
παραδοξως αυτον επι τουτοις αποδεξαμενου και φιλανθρωπως, ο μεν Τιμολαος
περιχαρης ην, υπολαβων καθιχθαι της επιβολης, ο δε Φιλοποιμην ηξειν εφη μετ'
ολιγας ημερας εις την Λακεδαιμονα· θελειν γαρ ευχαριστησαι πασι τοις αρχουσι περι
τουτων. ελθων δε μετα ταυτα και κληθεις εις το συνεδριον παλαι μεν εφη γινωσκειν
την των Λακεδαιμονιων προς αυτον ευνοιαν, μαλιστα δ' εκ του νυν προτεινομενου
στεφανου και της τοιαυτης τιμης. την μεν ουν προαιρεσιν αυτων εφησεν
αποδεχεσθαι, τωι δε χειρισμωι δυσωπεισθαι· δειν γαρ ου τοις φιλοις διδοσθαι τας
τοιαυτας τιμας και τους στεφανους, εξ ων ο περιθεμενος ουδεποτε μη τον ιον
εκνιψηται, πολυ δε μαλλον τοις εχθροις, ινα οι μεν φιλοι τηρουντες την παρρησιαν
πιστευωνται παρα τοις Ἀχαιοις, επαν προθωνται τηι πολει βοηθειν, οι δε εχθροι
καταλιποντες το δελεαρ η συνηγορειν αυτοις αναγκαζωνται η σιωπωντες μηδεν
δυνωνται βλαπτειν. 98. Ὅτι ουχ ομοιον εστιν εξ ακοης περι πραγματων
διαλαμβανειν και γενομενον αυτοπτην, αλλα και μεγαλα διαφερει, πολυ δε τι
συμβαλλεσθαι πεφυκεν εκαστοις η κατα την ενεργειαν πιστις. 99. Ὅτι το καλον και
το συμφερον σπανιως ειωθε συντρεχειν, και σπανιοι των ανδρων εισιν οι δυναμενοι
ταυτα συναγειν και συναρμοζειν προς αλληλα. κατα μεν γαρ το πολυ παντες ισμεν
διοτι το τε καλον φευγει την του παραυτικα λυσιτελους φυσιν και το λυσιτελες την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

του καλου. πλην ο Φιλοποιμην προε 176 θετο ταυτα και καθικετο της επιβολης·
καλον μεν γαρ το καταγειν τους αιχμαλωτους φυγαδας εις την Σπαρτην, συμφερον
δε το ταπεινωσαι την των Λακεδαιμονιων πολιν .........α τους δεδορυφορηκοτας τηι
των τυραννων ...... θεωρων δ' οτι πασης βασιλειας .............. τα χρηματα ......τε φυσει
νουνεχης ων και στρατηγικος περιεβ................., γενοιτο κομιδη των εξω ....μενων
χρηματων. 100. Ἐν............. της πραξεως της περι τον Ἀριαραθην εις την παροιμιαν·
εχοντες γαρ ...δι.........οι τοις πολεμιοις εγενοντο. 101. Ὅτι των Ῥωμαιων κατα την
επανοδον παρα των Θρακων πολλα δεινα ....................... Ῥωμαιων
στρατιω................................. ουκ αν φησειε κακως ............................ 177 ευμαρες
φυλακην ... αμα ...... δυσχερες ... γαρ μονον εφ' ας αν περι τους ιδιωτικους
ανθρωπους τουτο συμβαινον .. αις πολλαπλασιους εστιν ευρειν τους ..ησαμενους ....
εαν των φ.................. κ̣α̣ι`̣ τ̣α`̣ς̣ πραξεις ......... .......................................
....................................... ..................................... ευλογιαις ................................ ..................
102.
..................................
.......................................
.......................................
....................................... βασιλεα και ........ τουτον λεγοντες καταχ..μενοι τευξεσθαι
τινος ελεους και συγγνωμης επι τ................... ......σασθαι τον βασιλεα ............................
........ων γε μην και βασιλικωτερος ................ .......ονων ων αθετηθηναι γαρ υφ'
ετερων κρειττον ην η προτερον αυτον αθετειν τας πιστεις, και μην αδικεισθαι
μαλλον η προ................................... .......................... και ανθρωπους φασι συμπασχειν
τοις αδικοις ......................... ...... εγγιστα της θειας φυσεως ειναι ............. 178
.............νους τυγχανειν τιμων, η ........... .........· θεος γαρ ουδεις προτερος κακως ποιει
τους ανθρωπους, ................................ του προσ.............. και θαυμαζουσι μεν παντες
Φιλιππον δια την ορμην και μεγαλοψυχιαν, οτι κακως ου μονον ακουων αλλα και
πασχων υπ' Ἀθηναιων, νικησας αυτους την περι Χερωνειαν μαχην τοσουτον επεσχε
του χρησασθαι τωι καιρωι προς την κατα των εχθρων βλαβην ος γε τους μεν
τεθνεωτας των Ἀθηναιων κελευσας θαψαι, τους δ' αιχμαλωτους χωρις λυτρων
προσαμφιεσας εξαπεστειλε τοις αναγκαιοις, μιμουνται δ' ηκιστα την τοιαυτην
προαιρεσιν, αμιλλωνται δε τοις θυμοις και ταις τιμωριαις προς τουτους, ους
πολεμουσι τουτων αυτων ενεκα. πλην ο γε Πτολεμαιος δησας τους ανθρωπους
γυμνους ταις αμαξαις ειλκε και μετα ταυτα τιμωρησαμενος απεκτεινεν. 103. Ὅτι
φησιν ο Πολυβιος εν τωι εικοστωι δευτερωι· περι δε την των εν Μακεδονιαι βασιλεων
οικιαν ηδη τις απο τουτων των καιρων εφυετο κακων ανηκεστων αρχη. καιτοι γε
ουκ αγνοω διοτι τινες των συγγραφοντων περι του Ῥωμαιοις πολεμου προς Περσεα,
βουλομενοι τας αιτιας ημιν επιδεικνυναι της διαφορας, πρωτον μεν αποφαινουσι
την Ἀβρουποριος εκπτωσιν εκ της ιδιας δυναστειας, ως καταδραμοντος αυτου τα
παρα το Παγγαιον μεταλλα μετα τον Φιλιππου θανατον· Περσευς δε παραβοηθησας
και τρεψαμενος ολοσχερως εξεβαλε τον προειρημενον εκ της ιδιας 179 αρχης· εξης
δε ταυτηι την εις ∆ολοπιαν εισβολην και την εις ∆ελφους παρουσιαν Περσεως, ετι δε
την περι Ευμενους του βασιλεως επιβουλην γενομενην εν ∆ελφοις και την των εκ
Βοιωτιας πρεσβευτων επαναιρεσιν, εξ ων ενιοι φασι φυναι Περσει τον προς
Ῥωμαιους πολεμον. εγω δε φημι κυριωτατον μεν ειναι και τοις συγγραφουσι και
τοις φιλομαθουσι το γινωσκειν τας αιτιας, εξ ων εκαστα γενναται και φυεται των
πραγματων· συγκεχυται δε ταυτα παρα τοις πλειστοις των συγγραφεων δια το μη
κρατεισθαι, τινι διαφερει προφασις αιτιας και παλιν προφασεως αρχη πολεμου. και
νυν δε των πραγματων αυτων προσυπομιμνησκοντων ηναγκασμαι παλιν
ανανεωσασθαι τον αυτον λογον. των γαρ αρτι ρηθεντων πραγματων τα μεν πρωτα
προφασεις εισι, τα δε τελευταια περι την του βασιλεως Ευμενους επιβουλην και τα
περι των πρεσβευτων αναιρεσιν και τουτοις ετερα παραπλησια των κατα τους
αυτους καιρους γεγονοτων αρχαι προδηλοι του συσταντος Ῥωμαιοις και Περσει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

πολεμου και του καταλυθηναι την Μακεδονων αρχην· αιτια δε τουτων απλως εστιν
ουδεμια. δηλον δε τουτ' εσται δια των εξης ρηθησομενων. καθαπερ γαρ ειπομεν
Φιλιππον τον Ἀμυντου διανοηθηναι και προθεσθαι συντελειν τον προς τους Περσας
πολεμον, Ἀλεξανδρον δε τοις υπ' εκεινου κεκριμενοις χρησθαι των πραξεων, ουτω
και νυν Φιλιππον μεν τον ∆ημητριου φαμεν διανοηθηναι προτερον πολεμειν
Ῥωμαιοις τον τελευταιον πολεμον και τας παρασκευας ετοιμους πασας προς ταυτην
εχειν την επιβολην, εκεινου δ' εκχωρησαντος Περσεα γενεσθαι χειριστην των
πραξεων· ει δε τουτ' αληθες, και εκεινο σαφες· ου γαρ οιον τε ταυτας υστερον
γενεσθαι της τελευτης του κριναντος και προθεμενου πολεμειν· ο συμβαινει τοις
υπο των αλλων συγγραφεων ειρημενοις· παντα γαρ εστι τα λεγομενα παρ' αυτοις
υστερα της Φιλιππου τελευτης. 180 104. Ὅτι Φιλοποιμην προς Ἄρχωνα τον
στρατηγον λογοις τισι διεφερετο. ο μεν ουν Φιλοποιμην ευδοκησας εκ του καιρου
τοις λεγομενοις και μεταγνους επηινει τον Ἄρχωνα φιλοφρονως ως εντρεχως και
πανουργως τωι καιρωι κεχρημενον· εμοι γε μην, φησιν ο Πολυβιος, ουτε τοτε παροντι
το ρηθεν ευηρεστησεν ωστ' επαινουντα τινα κακως αμα ποιειν, ουτε μετα ταυτα της
ηλικιας προβαινουσης. πολυ γαρ δη τι μοι δοκει κεχωρισθαι κατα την αιρεσιν ο
πραγματικος ανηρ του κακοπραγμονος, και παραπλησιαν εχειν διαφοραν τωι
κακεντρεχει προς τον εντρεχη· α μεν γαρ εστι καλλιστα των οντων ως επος ειπειν, α
δε τουναντιον· αλλα δια την νυν επιπολαζουσαν ακρισιαν βραχειας εχοντα
κοινοτητας τα προειρημενα της αυτης επισημασιας και ζηλου τυγχανει παρα τοις
ανθρωποις. 105. Οι συνοντες τωι Φιλιππωι τοιαυτας ελαβον παρ' αυτου τιμωριας, εως
ου το ζην εξελειπεν, ως και παντας ανθρωπους ομολογησαι διοτι κατα την
παροιμιαν εστι ∆ικης οφθαλμος, ης μηδεποτε δει καταφρονειν ανθρωπους
υπαρχοντας. 106. Ὅτι Φιλιππος ο Μακεδονων βασιλευς πολλους των Μακεδονων
ανελων, και τους υιους αυτων επανειλεν, ως φασι, τον στιχον τουτον ειπων· νηπιος
ος πατερα κτεινας υιους καταλειπει. και δια ταυτα της ψυχης οιονει λυττωσης
αυτου, και το κατα τους υιους νεικος αμα τοις προειρημενοις εξεκαυθη, της τυχης
ωσπερ επιτηδες αναβιβαζουσης [ωσπερ] επι σκηνην εν ενι καιρωι τας τουτων
συμφορας. 107. Ὅτι "δει μη μονον αναγινωσκειν τας τραγωδιας και τους μυθους και
τας ιστοριας, αλλα και γινωσκειν και συνεφιστανειν 181 επι τουτο το μερος. εν οις
απασιν εστιν ευρειν, ως οσοι μεν των αδελφων εις την προς αλληλους οργην και
φιλονεικιαν εμπεσοντες επι πολυ προυβησαν, απαντας τους τοιουτους ου μονον
σφας απολωλεκοτας αλλα και βιον και τεκνα και πολεις αρδην κατεστραφοτας, οσοι
δε μετριως εζηλωσαν το στεργειν αυτους και φερειν τας αλληλων αγνοιας, τουτους
απαντας σωτηρας γεγονοτας ων αρτιως ειπον και μετα της καλλιστης φημης και
δοξης βεβιωκοτας. και μην επι τους εν τηι Λακεδαιμονι βασιλεις πολλακις υμας
επεστησα, λεγων οτι τοσουτον χρονον διατηρησασων τηι πατριδι την των Ἑλληνων
ηγεμονιαν οσον πειθαρχουντες ωσπερ γονευσι τοις εφοροις ηνειχοντο
συμβασιλευοντες αλληλοις. οτε δε φονευσαντες εις μοναρχιαν τα πραγματα
μετεστησαν, τοτε παντων αμα των κακων πειραν εποιησαν λαβειν την Σπαρτην· το
δε τελευταιον ωσανει κατ' ενδειξιν υμιν λεγων και τιθεις εναργως υπο την οψιν
διετελουν τουτους τους περι τον Ευμενη και τον Ἄτταλον, οτι παραλαβοντες ουτοι
μικραν αρχην και την τυχουσαν ηυξηκασι ταυτην ωστε μηδεμιας ειναι
καταδεεστεραν, δι' ουθεν ετερον η δια την προς αυτους ομονοιαν και συμφωνιαν και
το δυνασθαι καταξιαν εν αλληλοις διαφυλαττειν. ων υμεις ακουοντες ουχ οιον εις
νουν ελαμβανετε, το δ' εναντιον ηκονατε, εμοι δοκει, τους κατ' αλληλων θυμους."
108. Ὅτι Φιλοποιμην ο των Ἀχαιων στρατηγος συλληφθεις υπο Μεσσηνιων ανηιρεθη
φαρμακωι, ανηρ γενομενος ουδενος των προ αυτου κατ' αρετην δευτερος, της τυχης
μεντοι γ' ηττων, καιτοι δοξας εν παντι τωι προ του βιωι συνεργον εσχηκεναι ταυτην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

αλλα μοι δοκει κατα την κοινην παροιμιαν ευτυχησαι μεν ανθρωπον οντα δυνατον,
διευτυχησαι γε μην αδυνατον· διο και μακαρι 182 στεον των προγεγονοτων ουχ ως
διευτυχηκοτας τινας (τις γαρ αναγκη ψευδει λογωι χρωμενοις ματαιως προσκυνειν
την τυχην;) αλλα τους ως πλειστον χρονον εν τωι ζην ιλεω εχοντας ταυτην, καν ποτε
μετανοηι, μετριως περιπεσοντας συμφοραις. 109. Ὅτι Ποπλιος εν τωι συνεδριωι χρειας
ποτε χρηματων ουσης εις τινα κατεπειγουσαν οικονομιαν, του δε ταμιου δια τινα
νομον ου φασκοντος ανοιξειν το ταμειον κατ' εκεινην την ημεραν, αυτος εφη
λαβων τας κλεις ανοιξειν· αυτος γαρ αιτιος γεγονεναι και του κλειεσθαι το ταμειον.
παλιν δε ποτε λογον απαιτουντος τινος εν τωι συνεδριωι των χρηματων ων ελαβε
παρ' Ἀντιοχου προ των συνθηκων εις την του στρατοπεδου μισθοδοσιαν, εχειν μεν
εφη τον λογον, ου δειν δ' αυτον υποσχειν ουδενι λογον· του δ' επικειμενου και
κελευοντος φερειν ηξιωσε τον αδελφον ενεγκειν, κομισθεντος δε του βιβλιου,
προτεινας αυτο και κατασπαραξας παντων ορωντων τον μεν απαιτουντα τον λογον
εκ τουτων ζητειν εκελευσε, τους δ' αλλους ειρετο πως των μεν τρισχιλιων
ταλαντων τον λογον επιζητουσι πως εδαπανηθη και δια τινων, των δε μυριων
καθολου και πεντακισχιλιων, ων παρ' Ἀντιοχου λαμβανουσιν, ουκετι ζητουσι πως
εισπορευεται και δια τινων, ουδε πως της Ἀσιας και της Λιβυης, ετι δε της Ἰβηριας
κεκυριευκασιν. ωστε μη μονον καταπλαγηναι παντας, αλλα και τον ζητησαντα τον
λογον αποσιωπησαι. Ταυτα μεν ουν ημιν ειρησθω της τε των μετηλλαχοτων ανδρων
ευκλειας ενεκεν και της των επιγινομενων παρορμησεως προς τα καλα των ερχων.
110. Ὅτι ου καλον το φθειρειν τους καρπους των υπεναντιων· φησι γαρ ο Πολυβιος·
ουδεποτε δε εγω συντιθεμαι την 183 γνωμην τοις επι τοσουτον διατιθεμενοις την
οργην εις τους ομοφυλους ωστε μη μονον τους επετειους καρπους παραιρεισθαι των
πολεμιων, αλλα και τα δενδρα και τα κατασκευασματα διαφθειρειν, μηδε
μεταμελειας καταλιποντας τοπον· αλλα μοι δοκουσι μεγαλειως αγνοειν οι ταυτα
πραττοντες· καθ' οσον γαρ υπολαμβανουσι καταπληττεσθαι τους πολεμιους
λυμαινομενοι την χωραν και παραιτουμενοι πασας ου μονον τας κατα το παρον
αλλα και τας εις το μελλον ελπιδας των προς τον βιον αναγκαιων, κατα τοσουτον
αποθηριουντες τους ανθρωπους αμεταθετον ποιουσι την προς αυτους οργην των
απαξ εξαμαρτοντων. 111. Κατα δε την Κρητην αρχη πραγματων εκινειτο μεγαλων, ει
χρη λεγειν αρχην πραγματων εν Κρητηι· δια γαρ την συνεχειαν των εμφυλιων
πολεμων και την υπερβολην της εις αλληλους ωμοτητος ταυτον αρχη και τελος
εστιν εν Κρητηι, και το δοκουν παραδοξως τισιν ειρησθαι τουτο εκει θεωρειται
συνεχως [το] γινομενον. 112. Ὅτι τοιουτοις απολογισμοις Ἀρισταινος εχρητο προς
τους Ἀχαιους περι της ιδιας αιρεσεως· εφη γαρ ουκ ειναι δυνατον και το δορυ και το
κηρυκιον αμα προτεινομενους συνεχειν την προς Ῥωμαιους φιλιαν· "αλλ' ει μεν
οιοι τε εσμεν αντοφθαλμειν και δυναμεθα τουτο ποιειν .......................... .......... ο
Φιλοποιμην ειπειν τουτο τολμαι, ............. .......... καιροις ενα Ῥωμαιοις, δια τι
αδυνατων ορεγομενοι τα δυνατα παριεμεν;" δυο γαρ εφη σκοπους ειναι πασης
πολιτειας, το τε καλον και το συμφερον. οις μεν ουν εφικτος εστιν η του καλου
κτησις, ταυτης αντεχεσθαι δειν τους ορθως πολιτευομενους, οις δ' αδυνατος, επι την
του συμφεροντος μεριδα καταφευγειν· το δ' εκατερων αποτυγχανειν μεγιστον ειναι
τεκμηριον 184 αβουλιας. πασχειν δε τουτο προφανως τους αχαριστως ομιλουντας
μεν παν το παραγγελλομενον, ακουσιως δε τουτο πραττοντας και μετα προσκοπης·
διοπερ η τουτ' ειναι δεικτεον, ως εσμεν ικανοι προς το μη πειθαρχειν, μηδε λεγειν
μη τουτο τολμωντας επακουστεον ετοιμους ειναι πασι τοις παραγγελλομενοις. Ὁ δε
Φιλοποιμην ουκετι τοσουτον εφη δειν αμαθιαν αυτου γινωσκειν ωστε μη δυνασθαι
μετρειν μητε την διαφοραν του πολιτευματος των Ῥωμαιων και των Ἀχαιων μητε
την υπερβολην της δυναμεως, "αλλα πασης υπεροχης φυσιν εχουσης αει βαρυτερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

χρησθαι τοις υποταττομενοις, ποτερον" εφη "συμφερει συνεργειν ταις ορμαις ταις
των κρατουντων και μηθεν εμποδων ποιειν, ιν' ως ταχιστα πειραν λαβωμεν των
βαρυτατων επιταγματων η τουναντιον, καθ' οσον οιοι τ' εσμεν, συμπαλαιοντας
προσαντεχειν επι τοσουτον εφ' οσον μελλομεν τελεως .......... καν επιταττωσιν .... ....
και τουτων υπομιμνησκοντες αυτους επιλαμβανωμεθα της ορμης, παρακαθεξομεν
επι ποσον το πικρον αυτων της εξουσιας, αλλως τε δη και περι πλειονος ποιουμενων
Ῥωμαιων εως γε του νυν, ως αυτος φης, Ἀρισταινε, το τηρειν τους ορκους και τας
συνθηκας και την προς τους συμμαχους πιστιν. εαν δ' αυτοι καταγνοντες των ιδιων
δικαιων αυτοθεν ευθεως καθαπερ οι δοριαλωτοι προς παν το κελευομενον ετοιμους
ημας αυτους παρασκευαζωμεν, τι διοισει το των Ἀχαιων εθνος Σικελιωτων και
τυανων των ομολογουμενως και παλαι δουλευοντων;" διοπερ εφη δειν η τουτο
συγχωρειν ως ουδεν ισχυει δικαιον παρα Ῥωμαιοις η μηδε τολμωντας τουτο λεγειν
χρησθαι τοις δικαιοις και μη προΐεσθαι σφας, εχοντας γε δη μεγιστας και καλλιστας
αφορμας προς Ῥωμαιους. οτι μεν γαρ ηξει ποτε τοις Ἕλλησιν ο καιρος ουτος, εν ωι
δεησει ποιειν κατ' αναγκην παν το παραγγελλομενον, σαφως εφη γινωσκειν· "αλλα
ποτερα τουτον ως ταχιστα τις αν ιδειν 185 βουληθειη η τουναντιον ως βραδυτατα;
δοκω μεν γαρ ως βραδυτατα." διο και τουτωι διαφερειν εφη την Ἀρισταινου
πολιτειαν της εαυτου· εκεινον μεν γαρ σπουδαζειν ως ταχιστα το χρεων ιδειν
γενομενον και συνεργειν τουτωι κατα δυναμιν, αυτος δε προς τουτ' αντερειδειν και
διωθεισθαι καθ' οσον εστι δυνατος. Ου μην αλλ' εκ των προειρημενων δηλον ως
συνεβαινε γινεσθαι του μεν καλην του δ' ευσχημονα την πολιτειαν, αμφοτερας γε
μην ασφαλεις· τοιγαρουν μεγιστων καιρων τοτε περισταντων και Ῥωμαιους και
τους Ἕλληνας των τε κατα Φιλιππον και κατ' Ἀντιοχον, ομως αμφοτεροι
διετηρησαν ακεραια τα δικαια τοις Ἀχαιοις προς Ῥωμαιους· φημη δε τις ενετρεχεν
ως ἈρισταινουῬωμαιοις ευνουστερου μαλλον η Φιλοποιμενος υπαρχοντος. 113. Ὅτι
της κατα την ιππομαχιαν φημης μετα την νικην των Μακεδονων εις την Ἑλλαδα
διαγγελθεισης εξελαμψε καθαπερει πυρ η των πολλων προς τον Περσεα διαθεσις,
τον προ τουτου χρονον επικρυπτομενων των πλειστων. ην δε περι αυτους τοιαυτη
τις, εμοι δοκει, διαθεσις· παραπλησιον ην το γινομενον τωι συμβαινοντι περι τους
γυμνικους αγωνας· και γαρ εν εκεινοις οταν προς επιφανη και αηττητον αθλητην
ειναι δοκουντα συγκαταστηι ταπεινος και πολυ καταδεεστερος ανταγωνιστης,
ευθεως απομεριζει τα πληθη την ευνοιαν τωι καταδεεστερωι και θαρρειν παρακαλει
και συνεξανισταται τουτωι ταις ορμαις· εαν δε και ψαυσηι του προσωπου και ποιησηι
τι σημειον της πληγης, παραυτικα παλιν απαντων αγων μικρος γινεται· ποτε δε και
χλευαζειν εγχειρουσι τον ετερον, ου μισουντες ουδε καταγινωσκοντες, αλλα
παραδοξως συμπαθεις γινομενοι και τωι καταδεεστερωι φυσει προσμεριζοντες την
εαυτων ευνοιαν· ους εαν επιστησηι τις εν καιρωι, ταχεως μετατιθενται και παρα
ποδας επιλαμβανονται της εαυτων αγνοιας. ο φασι ποιησαι Κλειτομαχον· εκεινου
γαρ ανυποστατου 186 δοκουντος ειναι κατα την αθλησιν, και της αυτου δοξης
επιπολαζουσης κατα πασαν την οικουμενην, Πτολεμαιον φασι τον βασιλεα
φιλοδοξησαντα προς το καταλυσαι την δοξαν αυτου, παρασκευασαντα μετα πολλης
φιλοτιμιας Ἀριστονικον τον πυκτην εξαποστειλαι, δοκουντα φυσιν εχειν
υπερεχουσαν επι ταυτην την χρειαν· παραγενομενου δε εις την Ἑλλαδα του
προειρημενου και συγκατασταντος Ὀλυμπιασι προς τον Κλειτομαχον, εξ αυτης, ως
εοικεν, απενευσαν πολλοι προς τον Ἀριστονικον και παρεκαλουν, χαιροντες επι τωι
....... τετολμηκεναι τινα συγκαταστηναι προς τον Κλειτομαχον· ως δε γε προβαινων
εφαμιλλος εφαινετο κατα τον αγωνα και που και τραυμα καιριον εποιησε, κροτος
εγινετο και συνεξεπιπτον οι πολλοι ταις ορμαις, θαρρειν παρακαλουντες τον
Ἀριστονικον. εν ωι καιρωι φασι τον Κλειτομαχον αποσταντα και διαπνευσαντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

βραχυν χρονον, επιστρεψαντα προς τα πληθη πυνθανεσθαι τι βουλομενοι
παρακαλουσι τον Ἀριστονικον και συναγωνιζονται εκεινωι καθ' οσον εισι δυνατοι.
ποτερον ου συνοιδασιν αυτωι ποιουντι τα δικαια κατα την αθλησιν η τουτο αγνοουσι
διοτι Κλειτομαχος μεν αγωνιζεται νυν υπερ της των Ἑλληνων δοξης, Ἀριστονικος
δε περι της Πτολεμαιου του βασιλεως· ποτερον αν ουν βουληθειεν τον Ὀλυμπιασι
στεφανον Αιγυπτιον αποφερειν ανθρωπον νικησαντα τους Ἕλληνας, η Θηβαιον και
Βοιωτιον κηρυττεσθαι νικωντα τηι πυγμηι τους ανδρας. ταυτα δ' ειποντος του
Κλειτομαχου τηλικαυτην φασι γενεσθαι την μεταπτωσιν των πολλων ωστε παλιν εκ
μεταβολης μαλλον απο του πληθους η του Κλειτομαχου καταγωνισθηναι τον
Ἀριστονικον. Τουτωι δε παραπλησιον ην και το κατα τον Περσεα συμβαινον περι
τους οχλους· ει γαρ τις επιστησας αυτους ειρετο μετα παρρησιας, ει βουλοιντ' αν εις
ενα πεσειν την τηλικαυτην υπεροχην και λαβειν μοναρχικης πειραν εξουσιας,
ανυπευθυνου κατα παντα τροπον, ταχεως αν αυτους υπολαμβανω ............. 187
παλινωιδιαν ποιησαι και μεταπεσειν εις τουναντιον· ει δε και βραχεα τις υπεμνησε
των γεγονοτων εκ μεν της Μακεδονων οικιας δυσκολων τοις Ἕλλησιν, εκ δε της
Ῥωμαιων αρχης συμφεροντων, και λιαν υπο ποδας αυτους υπολαμβανω
μεταμεληθηναι· πλην τοτε γε κατα την ανεπιστατον και πρωτην ορμην εκφανης ην
η των πολλων ευδοκησις τοις προσαγγελλομενοις, ασμενιζοντων δια το παραδοξον,
ει καθολου πεφηνε τις ικανος ανταγωνιστης Ῥωμαιοις. περι μεν ουν τουτων επι
τοσουτον προηχθην ειπειν, ινα μη τις ακριτως εις αχαριστιαν ονειδιζηι τοις Ἕλλησι
την τοτε διαθεσιν, αγνοων τα φυσει παρεπομενα τοις ανθρωποις. 114. Ἴσως μεν ουν
εν πασι τοις ανθρωπειοις τωι καιρωι δει μετρειν εκαστα των ενεργουμενων· μεγιστην
γαρ ουτος εχει δυναμιν· μαλιστα δ' εν τοις πολεμικοις· οξυταται γαρ περι τουτων εις
εκατερα τα μερη γινονται ροπαι· το δ' αστοχειν τουτων με
γιστον εστι των αμαρτηματων. 115. Ὅτι δοκουσι πολλοι μεν των ανθρωπων
επιθυμειν των καλων, ολιγοι δε τολμαν εγχειρειν αυτοις· σπανιοι δε των
εγχειρησαντων επι τελος αγαγειν τα προς το καθηκον εν εκαστοις ποιειν. 116. Ὅτι ο
Περσευς επταικως τοις ολοις επι τωι εισελθειν Ῥωμαιους εις Μακεδονιαν τωι Ἱππιαι
επετιμα. αλλα μοι δοκει το μεν επιτιμησαι τοις αλλοις ειναι ραιδιον και συνιδειν τας
των πελας αμαρτιας, το δ' αυτον πραττειν τα δυνατα και γνωναι τα καθ' αυτον
παντων δυσχερεστατον· ο και περι τον Περσεα συνεβη γενεσθαι. 117. Ὅτι ο Πολυβιος
πρεσβευτης αποσταλεις προς τον Ἄππιον παρα των Ἀχαιων, μετα δε τουτο
αναχωρησας εις την Πελο 188 ποννησον, ηδη των γραμματων εκ της Ἠπειρου
προσπεπτωκοτων και ου μετ' ου πολυ συναχθεντων εις Σικυωνα των Ἀχαιων, εις
προβλημα παμμεγεθες ενεπεσε. του γαρ διαβουλιου προτεθεντος υπερ ων ο Κεντων
ᾔτει στρατιωτων .... 118. Ὅτι Ευλαιος ο ευνουχος επεισε Πτολεμαιον, αναλαβοντα τα
χρηματα, την βασιλειαν προιεμενον τοις εχθροις, υποχωρειν εις Σαμοθρακην· εφ' α
τις ουκ αν επιστησας ομολογησειεν, οτι μεγιστα κακα ποιουσιν αι κακαι συντροφιαι
τους ανθρωπους; το γαρ μηδ', εκτος γενομενον των δεινων και τοσουτον τοπον
αποσταντα των εχθρων, ορμησαι προς τι των καθηκοντων, αλλως τε και τηλικαυτας
αφορμας εχοντα και τοιουτων τοπων κυριευοντα και τοσουτων πληθων, αλλ'
ευθεως αυτοθεν ακονητι παραχωρησαι βασιλειας της επιφανεστατης και
μακαριωτατης, πως ουκ αν τις ειναι φησειε ψυχης εκτεθηλυμμενης και
διεφθαρμενης ολοσχερως; ην ει μεν συνεβαινε φυσει περι Πτολεμαιον υπαρχειν, την
φυσιν εδει καταμεμψασθαι και μηδενι των εκτος αιτιαν επιφερειν· επειδη δε δια των
μετα ταυτα πραξεων η φυσις υπερ αυτης απελογηθη, δειξασα τον Πτολεμαιον και
στασιμον ικανως και γενναιον εν τοις κινδυνοις υπαρχοντα, δηλον ως εικοτως αν
τις της τοτε περι αυτον γενομενης αγεννιας και της ορμης της εις την Σαμοθρακην
την αιτιαν επι τον σπαδωνα και την τουτου συντροφιαν αναφεροι. 119. Ἔφη γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

αυτους μιαν εχειν διατριβην και παρα τας συνουσιας και παρα τας εν τοις περιπατοις
ομιλιας, διοικειν αυτους εν Ῥωμηι καθημενους τον εν Μακεδονιαι πολεμον, ποτε μεν
επιτιμωντας τοις υπο των στρατηγων πραττομενοις, ποτε δε τα παραλειπομενα
διεξιοντας. εξ ων ονησιν μεν ουδεποτε γινεσθαι τοις κοινοις πραγμασι, βλαβην δε
πολλακις και επι πολλων γεγονεναι· και ποτε δε τους αρχοντας μεγαλα βλαπτεσθαι
δια τας 189 ακαιρους ευρησιλογιας· πασης γαρ διαβολης εχουσης οξυ τι και
κινητικον, οταν προκαταληφθηι το πληθος εκ της συνεχους λαλιας ευκαταφρονητος
γινεσθαι τοις εχθροις. 120. Ὑπερ ων εγωγε διηπορηκα τι δει ποιειν· το τε γαρ
γραφειν κατα μερος υπερ τοιουτων ακριβολογουμενον α δι' απορρητων προς αυτους
οι βασιλεις επραττον ευεπιληπτον εφαινετο μοι και τελεως επισφαλες, το τε
παρασιωπησαι παλιν ολοσχερως το δοκουν πραγματικωτατον εν τωι πολεμωι τουτωι
γεγονεναι, και δι' ου πολλα των υστερον απορουμενων γνωριμους εσχε τας αιτιας,
τελεως τινος αργιας εδοκει μοι σημειον ειναι και της πασης ατολμιας· ου μην αλλα
κατηνεχθην επι το γραφειν κεφαλαιωδως το δοκουν, και δι' ων εικοτων και
σημειων επι ταυτης εγενομην της γνωμης, υπαρχων κατα τους αυτους καιρους και
μαλλον ετερου εκπληττομενος εκαστα των γενομενων. 121. Ὅτι μεν ουν Κυδας ο
Κρης στρατευομενος παρ' Ευμενει και τιμωμενος ως ενι μαλιστα, πρωτον μεν προς
Ἀμφιπολιν παραγενομενος Χειμαρωι, ενι των συν Περσει στρατευομενων, .. ... και
παλιν προς ∆ημητριαδα συνεγγισας τωι τειχει εκοινολογειτο το μεν πρωτον
Μενεκρατει το δε δευτερον Ἀντιμαχωι, ειρηται· και μην οτι δις Ἡροφων επρεσβευσε
προς Ευμενη παρα Περσεως και δια τουτο Ῥωμαιων οι πλειους υποψιαν εσχον ουκ
απιθανον περι του βασιλεως Ευμενους, δηλον εκ των περι Ἀττα 190 λου συμβαντων·
τωι μεν γαρ συνεχωρησαν και παραγενεσθαι προς σφας εις την Ῥωμην εκ του
Βρεντεσιου και χρηματισαι περι ων προηιρειτο, και τελος αποκρισεις δοντες αυτωι
φιλανθρωπους απεστειλαν, προτερον ουτε κατα τον Περσεα πολεμον αξιολογον
αυτοις συνηργηκοτι· Ευμενη δε τας μεγιστας χρειας σφισι παρεσχημενον και πλειστα
συνηργηκοτα εν τε τοις προς Ἀντιοχον και κατα τον Περσεα πολεμον ου μονον της
εις την Ῥωμην αναβασεως εκωλυσαν, αλλα και προσεταξαν μεσου χειμωνος οντος
εν ημεραις τακταις εκχωρειν εξ Ἰταλιας. εξ ων οτι μεν γεγονε τις επιβολη τωι Περσει
προς τον Ευμενη, δι' ην επι τοσουτον ηλλοτριωθησαν προς αυτον Ῥωμαιοι,
προφανες εκ των ειρημενων· τις δ' αυτη και μεχρι τινος προυβη παρεστι σκοπειν. οτι
μεν ουν Ευμενης ουκ αν ηβουληθη Περσεα κρατησαι τωι πολεμωι και γενεσθαι κυριον
των ολων, ευχερες καταμαθειν· χωρις γαρ της πατρικης αλλοτριοτητος και
δυσμενειας ην ειχον προς αλληλους, και το της αρχης ομογενες ικανον ην απιστιαν
και ζηλοτυπιαν και καθολου την μεγιστην αλλοτριοτητα παρασκευαζειν εν αυτοις·
λοιπον ην εξαπαταν και στρατηγειν αλληλους δι' απορρητων· οπερ εποιουν
αμφοτεροι. θεωρων Ευμενης δυσπαθουντα και συγκλειομενον τον Περσεα
πανταχοθεν και παλιν επιδεχομενον χαριν του τον πολεμον απολυσασθαι, και
διαπεμπομενον υπερ τουτων προς τους στρατηγους καθ' εκαστον ετος, τους δε
Ῥωμαιους ολως δυσχρηστουμενους τοις ολοις δια τε το μηδεν προκοπτειν εν τωι
πολεμωι μεχρι της Παυλου στρατηγιας και δια το τους κατα την Ἰταλιαν μετεωρους
υπαρχειν, υπελαβεν ουκ αδυνατον ειναι το συγκαταβηναι Ῥωμαιους εις εξαγωγην
του πολεμου και διαλυσιν· προς δε το μεσιτευσαι ταυτα και συναγαγειν ενομισεν
αυτον επιτηδειοτατον ειναι. ταυτα δε συλλογισαμενος αφ' εαυτου κατεπειραζε του
Περσεως δια Κυδα του Κρητος τωι προτερον ετει ποσου βουλοιτ' αν 191 ωνησασθαι
την ελπιδα ταυτην. η μεν ουν καταρχη της προς αλληλους επιπλοκης δοκει μοι δια
ταυτα γεγονεναι. δυειν δε συγκρινομενων, του μεν πανουργοτατου δοκουντος ειναι,
του δε φιλαργυρωτατου, γελοιαν συνεβαινε γινεσθαι την διαμαχην αυτων. ο μεν
γαρ Ευμενης πασαν ελπιδα προυτεινε και παν γενος δελεατος υπερηπτε, πεπεισμενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

θηρευσειν τον Περσεα ταις επαγγελιαις· ο δε Περσευς μακροθεν ωρμα προς τα
προτεινομενα και συνετιθετο, καταπιειν δε των λεγομενων ουδεν οιος τ' ην επι
τοσουτον ωστε και προθεσθαι τι των αυτου. το δε γενος των παλαισματων ην
τοιουτον. ο μεν γαρ Ευμενης ᾔτει του μεν ησυχιαν εχειν κατα το τεταρτον ετος και
μη συστρατευσαι Ῥωμαιοις μητε κατα γην μητε κατα θαλατταν πεντακοσια ταλαντα,
του δε διαλυσαι τον πολεμον χιλια πεντακοσια, και τουτων ομηρους δωσειν κατα
ταυθ' υπισχνειτο και πιστεις· ο δε Περσευς ελεγε το περι των ομηρων, και ποσα και
ποτε πεμπεσθαι και πως δεησει ταυτα τηρεισθαι παρα τοις Κνωσιοις· περι δε των
χρηματων υπερ μεν των πεντακοσιων ταλαντων αισχρον εφησεν ειναι και τωι
διδοντι και μαλλον ετι τωι λαμβανοντι το δοκειν μισθου την ησυχιαν εχειν, τα δε
χιλια και πεντακοσια πεμψειν φεροντας εφη τους περι Πολεμοκρατην εις
Σαμοθρακην κακει μεσιτευεσθαι. της δε Σαμοθρακης αυτος ην κυριος. ο δ' Ευμενης
σπουδαζων, καθαπερ οι μοχθηροι των ιατρων, περι το προδομα μαλλον η περι τον
μισθον, τελος απεστη της επιβολης, αδυνατησας καταγωνισασθαι τηι σφετεραι
πανουργιαι την του Περσεως μικρολογιαν. και δη τωι τοιουτωι τροπωι ποιησαντες
ιερον τον στεφανον της φιλαργυριας διελυθησαν επ' ισης, καθαπερ αγαθοι
παλαισται. τουτων δ' ενια μεν ερρυη παρ' αυτον τον καιρον, ενια δε μετ' ολιγον εις
τους παρακειμενους τωι Περσει φιλους, παρ' ων ημιν εξεποιησε πυθεσθαι διοτι πασης
κακιας ωσανει πατταλειον εστιν η φιλαργυρια. Προστιθημι δ' ετι παρ' εμαυτου
τοιουτον, μη και μωροποιεισθαι συμβαινει την φιλαργυριαν. τις γαρ ουκ αν
επισημηναιτο την αγνοιαν αμφοτερων των βασιλεων, Ευμενους μεν, κατα τινα 192
λογον ηλπισε τηλικαυτης αλλοτριοτητος υπαρχουσης πιστευθησεσθαι και
προσληψεσθαι τοσουτο πληθος χρηματων, μηδεμιαν δυναμενος ικανην πιστιν
παρασχεσθαι τωι Περσει της κομιδης τουτων, εαν μη βεβαιοι τας υποσχεσεις; πως δε
λαβων τοσουτο πληθος χρηματων υπελαβε λησειν Ῥωμαιους; ει γαρ και κατα το
παρον, ουκ αν εν γε τωι μετα ταυτα χρονωι διελαθε. λοιπον εδει παντως αντι των
διδομενων χρηματων αλλαξασθαι την προς Ῥωμαιους διαφοραν, δι' ην εμελλε και
των ληφθεντων χρηματων αμα και της αρχης, σχεδον δε και του βιου στερησεσθαι,
πολεμιος φανεις Ῥωμαιοις. ει γαρ και νυν μηδεν πραξας, επινοησας δε μονον, εις
τους μεγιστους ηλθε κινδυνους, τι ποτε παθειν αυτωι προσηκε, επι τελος αχθεισης
της προειρημενης πραξεως; του δε Περσεως παλιν τις ουκ αν θαυμασειε πως αλλο τι
συμφορωτερον η προυργιαιτερον ενομισε του δουναι τα χρηματα και καταπιειν
εασαι Ευμενη το δελεαρ; ει μεν γαρ συνηργησε τι των κατα τας επαγγελιας και
διελυσε τον πολεμον, εις καλον η δοσις· ει δε ταυτης διεψευσθη της ελπιδος, εις γε
την προς Ῥωμαιους εχθραν ομολογουμενως αν αυτον εμβεβληκει· του γαρ εις το
μεσον ε...ειν ταυτα κυριος υπηρχεν αυτος· ποσου δε τουτ' αξιον Περσει και
κατορθουντι τωι πολεμωι και πταιοντι, ραδιον συλλογισασθαι· παντων γαρ των
συμβαντων κακων αιτιον ενομιζεν Ευμενη γεγονεναι, ον ουκ αν ηδυνηθη κατ'
ουδενα τροπον αμυνασθαι βελτιον η πολεμιον ποιησασθαι Ῥωμαιοις. τις ουν αιτια
της ουτως εκφανους αλογιστιας; φιλαργυρια· τι γαρ αν αλλο τις ειποιεν; ο μεν γαρ
χαριν του λαβειν τα μη καθηκοντα παντα παρεωρα ταλλα και παντα εδεχετο
ποιησειν, ο δε του μη δουναι παντα παθειν και παν υπεριδειν υπεμενεν. ακολουθως
δε τουτοις Περσευς και τα προς Γαλατας και τα προς Γενθιον ..... 193 122. ..... παλιν
ετεροι περι του Συριακου πολεμου· τουτου δ' αιτιον εστιν οπερ ημιν ειρηται δια
πλειονων. οταν γαρ απλας και μονοειδεις λαβοντες υποθεσεις βουλωνται μη τοις
πραγμασιν αλλα τωι πληθει των βιβλων ιστοριογραφοι νομιζεσθαι και την τοιαυτην
εφελκεσθαι φαντασιαν, αναγκαιον εστι τα μεν μικρα μεγαλα ποιειν, τα δε βραχεως
ειρημενα διασκευαζειν και λογοποιειν, ενια δε των εν παρεργωι πεπραγμενων εργα
και πραγματα κατασκευαζειν, αγωνας διατιθεμενους και παραταξεις εξαγγελλοντας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

εν αις ενιοτε πεζοι μεν επεσον δεκα, ποτε δε μικρωι πλειους, ιππεις δε τουτων
ελαττους. πολιορκιας μεν γαρ και τοπογραφιας και τα παραπλησια τουτοις ουκ αν
ειποι τις αξιως εφ' οσον εξεργαζονται δια την αποριαν των πραγματων. περι δε τους
τα καθολου γραφοντας εναντιος εστιν ο τροπος· διοπερ ου χρη καταγινωσκειν ως
ημων επισυροντων τας πραξεις, οταν τα παρ' ενιοις πολλου τετευχοτα λογου και
διασκευης ημεις ποτε μεν παραλειπωμεν, ποτε δε βραχεως εξαγγελλωμεν, αλλα
πιστευειν οτι τον καθηκοντα λογον εκαστοις αποδιδομεν. εκεινοι μεν γαρ οταν εν τηι
συμπασηι πραγματειαι λογου χαριν Φανωτιας και Κορωνιας και ..ε...ου πολιορκιαν
γραφωσιν, αναγκαζονται πασας τας της πολιορκιας επινοιας και τολμας και
διαθεσεις εκτιθεσθαι, προς δε τουτοις Ταραντος καταληψιν, Κορινθου πολιορκιαν,
Σαρδεων, Γαζης, Βακτρων, επι πασι Καρχηδονος πολιορκιαν διατριβειν και
προστιθεναι παρ' αυτων, αλλ' ου πανταπασιν ευδοκειν εαν ψιλως περι των
τοιουτων αυτον τον αληθη και κυριον αποδιδωμεν 194 λογον. η δ' αυτη και περι
παραταξεων ημιν εστω και δημηγοριων αποφασις, παραπλησιως δε και των αλλων
μερων της ιστοριας· εν οις απασι πολλης αν δικαιως τυγχανοιμεν συγγνωμης,
ομοιως δε και περι των λεγεσθαι μελλοντων· οιον ει τωι φανειημεν η λημμασι
χρωμενοι τοις αυτοις η χειρισμωι πραγματων η τοις της λεξεως ρημασι· προς δε
τουτοις εαν που παραπιπτωμεν ονομασιαις ορων η ποταμων η τοπων ιδιοτησι· το
γαρ μεγεθος της πραγματειας ικανον εστιν ημας εν απασι τουτοις παραιτεισθαι·
πλην εαν που κατα προθεσιν η τινος ενεκεν ευρισκωμεθα ψευδογραφουντες· τουτο
γαρ ου παραιτουμεθα, καθαπερ ηδη και πλεονακις εν τηι πραγματειαι περι τουτου του
μερους διεσταλμεθα. 123. Ὅτι πολλα των επινοηματων κατα μεν τον λογον
φαινεται πιθανα και δυνατα, παραγενομενα δε εις την χρειαν, καθαπερ τα κιβδηλα
των νομισματων εις το πυρ, ουκετι ποιει το ακολουθουν ταις πρωταις επινοιαις. 124.
Ὁ δε μεταλαβων την Ῥωμαικην διαλεκτον παρεκαλει τους εν τωι συνεδριωι
βλεποντας εις τα παροντα, δεικνυς υπο την οψιν τον Περσεα, μητε μεγαλαυχειν επι
τοις κατορθωμασι παρα το δεον μητε βουλευεσθαι μηδεν υπερηφανον μηδ'
ανηκεστον περι μηδενος, μητε καθολου πιστευειν μηδεποτε ταις παρουσαις τυχαις·
αλλ' οτε μαλιστα τις κατορθοιη κατα τον ιδιον βιον και κατα τας κοινας πραξεις,
τοτε μαλιστα παρεκαλει της εναντιας τυχης εννοιαν λαμβανειν· και γαρ ουτω μολις
αν εν ταις ευκαιριαις ανθρωπον μετριον οντα φανηναι. τουτο γαρ διαφερειν εφη
τους ανοητους των νουν εχοντων, διοτι συμβαινει τους μεν εν ταις ιδιαις ατυχιαις
παιδευεσθαι, τους δε εν ταις των πελας. 125. Ὥστε πολλακις και λιαν μνημονευειν
της ∆ημητριου του Φαληρεως φωνης. εκεινος γαρ εν τωι περι της τυχης υπομνηματι
βουλομενος εναργως υποδεικνυναι τοις ανθρωποις το ταυτης ευ 195 μεταβολον,
επιστας επι τους κατ' Ἀλεξανδρον καιρους, οτε κατελυσε την Περσων αρχην, λεγει
ταυτα· "ει γαρ λαβοι τις μη χρονον απειρον μηδε γενεας πολλας αλλα πεντηκοντα
μονον ετη ταυτι τα προ ημων, γνοιητ' αν ως το της τυχης χαλεπον ενταυθα.
πεντηκοστον γαρ ετος οιεσθ' αν η Περσας η βασιλεας των Περσων η Μακεδονας η
βασιλεας των Μακεδονων, ει τις θεων αυτοις προυλεγε το μελλον, πιστευσαι ποτ' αν
ως εις τουτον τον καιρον Περσων ουδ' ονομα λειφθησεται το παραπαν, οι πασης της
οικουμενης εδεσποζον, Μακεδονες δε πασης κρατουσιν, ων ουδ' ονομα προτερον ην.
αλλα πως η προς τον βιον ημων ασυνθετος τυχη και παντα παρα λογισμον τον
ημετερον καινοποιουσα και την αυτης δυναμιν εν τοις παραδοξοις ενδεικνυμενη και
νυν, ως εμοι δοκει, δεικνυσι πασιν ανθρωποις, Μακεδονας εις την Περσων·
ευδαιμονιαν εισοικισασα, διοτι και τουτοις ταυτα ταγαθα κεχρηκεν, εως αλλο τι
βουλευσηται περι αυτων." ο νυν γεγονε κατα Περσεα. ταυτα μεν ουν ∆ημητριος
ωσανει θειωι τινι στοματι περι του μελλοντος αποπεφοιβακεν· εγω δε κατα την
γραφην επιστας τοις καιροις καθ' ους συνεβη καταλυθηναι την Μακεδονων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

βασιλειαν, ουκ εκρινον ανεπιστατως παραδραμειν ατε γεγονως αυτοπτης της
πραξεως, αλλ' αυτος τε τον πρεποντα λογον επιφθεγξασθαι και ∆ημητριου
μνησθηναι· δοκει γαρ μοι θειοτεραν η κατ' ανθρωπον την αποφασιν ποιησασθαι·
σχεδον γαρ εκατον και πεντηκοντα προτερον ετεσι ταληθες απεφηνατο περι των
επειτα συμβησομενων. 126. Ὅτι Ευμενης ο βασιλευς της Περσεως και Ῥωμαιων
μαχης συντετελεσμενης εις παραλογον ενεπεσε διαθεσιν, ως οι πολλοι φασιν, ως δε
τα ανθρωπινα πραγματα φυσιν εχει γινε 196 σθαι κατα το πλειστον, εις τι των
ειωθοτων συμβαινειν· ικανη γαρ η τυχη τοις παρα λογον τα κατα λογον επιτρεψαι,
καν τινι συνεργησηι και προσθηται την αυτης ροπην, αυθις οιον εκ μεταμελειας
αντισηκουν και λυμαινεσθαι τα κατορθωματα παρα ποδας. ο και τοτε περι τον
Ευμενη γενεσθαι συνεπεσε. δοξας γαρ μαλιστα τοτε την ιδιαν αρχην εν ασφαλει
βεβηκεναι και πολλην επιφερειν ραιστωνην τον εξης χρονον ατε του Περσεως και
καθολου της εν Μακεδονιαι βασιλειας αρδην ανηιρημενης, τοτε μεγιστοις ενεκυρησε
κινδυνοις των κατα την Ἀσιαν Γαλατων ανυπονοητως συνεξανασταντων τοις
καιροις. 127. Ἐπιλαθομενος δε των γεγραμμενων υπ' αυτου Ἀντιοχος και των
ειρημενων εξηρτυε πολεμον κατα Πτολεμαιου, ωστε και λιαν αληθες φαινεσθαι το
ρηθεν υπο Σιμωνιδου "χαλεπον εσθλον εμμεναι." εχειν μεν γαρ ορμας επι τα καλα
και μεχρι τινος αντιποιησασθαι τουτων ευμαρες, ομαλισαι δε και κατα πασαν
περιστασιν επιμονον γενεσθαι τηι γνωμηι, μηδεν του καλου και του δικαιου
προυργιαιτερον τιθεμενον, δυσχερες. 128. Ὅτι των κοινοπραγησαντων περι τινων
απορρητων ου τους δια φοβον η πορον μηνυτας γενομενους των συνειδοτων
επαινουμεν. αλλα τους πασαν επιδεξαμενους βασανον και τιμωριαν και μηδεν των
συνειδοτων παραιτιους γενομενους της αυτης συμφορας, τουτους αποδεχομεθα και
τουτους ανδρας αγαθους νομιζομεν. ο δε δια τον αδηλον φοβον παντα τα των
αλλων αμαρτηματα τιθεις υπο την οψιν τοις κρατουσιν, και καινοποιησας υπερ ων ο
χρονος εις ληθην αγηοχει τους υπερεχοντας, πως ουκ εμελλε δυσαρεστησειν τοις
ιστορησασιν; 197 129. Ὅτι αει τα μειζω των προσδοκωμενων κακων ληθην ποιει των
ελαττονων συμπτωματων. 130. Ἐξ ων μαλιστα κατιδοι τις αν αμα την οξυτητα και
την αβεβαιοτητα της τυχης, οταν α μαλιστ' αν τις αυτου χαριν οιηται διαπονειν,
ταυτα παρα ποδας ευρισκηται τοις εχθροις κατασκευαζων· κιονας γαρ κατεσκευαζε
Περσευς, και ταυτας καταλιπων ατελεις, Λευκιος Αιμιλιος ετελειωσε και τας αυτου
εικονας επεστησεν. 131. Ὅτι της αυτης ψυχης εστιν αγωνας τε διατιθεσθαι καλως
και παρασκευην και ποτον μεγαλομερη χειρισαι δεοντως και παραταξασθαι τοις
πολεμιοις στρατηγικως. 132. Και την μεν Λημνον και την ∆ηλον κατα την παροιμιαν
τον λυκον των ωτων ελαβον· πολλα γαρ υπεμειναν δυσχερηματα συμπλεκομενοι
τοις ∆ηλιοις· εκ δε της των Ἁλιαρτιων χωρας ονειδος αυτοις μαλλον η καρπος τις
συνεξηκολουθησεν. 133. Ὅμοιοι γαρ ησαν οι την Περαιαν κατοικουντες τοις
οικεταις τοις εκ των δεσμων ανελπιστως λελυμενοις, οιτινες απιστουντες τοις
παρουσι μειζω μεν διαβαινουσι της κατα φυσιν κινησεως, ου δοκουσι δε
γινωσκεσθαι παρα τοις απαντωσιν ουδε συνορασθαι διοτι λελυνται σαφως, εαν μη τι
παραλογον ποιωσι και των αλλων εξηλλαγμενον. 134. Ὅτι καθ' οσον εδοκουν οι
Ῥωμαιοι βαρυτερον τωι Ευμενει προσφερεσθαι, κατα τοσουτο συνεβαινε τους
Ἕλληνας προσοικειουσθαι, φυσει των ανθρωπων αει τωι θλιβομενωι την ευνοιαν
προσνεμοντων. 198 135. Ὅτι Ἀρταξιας εβουλετο επανελειν ....., παραινεσεσι δε
Ἀριαραθου τουτ' ουκ επραξεν αλλ' εντιμοτερον ηγεν αυτον η προτερον. ουτως η τε
του δικαιου φυσις εχει μεγαλην δυναμιν, αι τε των αγαθων ανδρων γνωμαι και
παραινεσεις, ωστε μη μονον τους φιλους αλλα και τους εχθρους πολλακις σωζειν
και μετατιθεναι τας φυσεις αυτων προς το βελτιον. 136. Ὅτι παντος επιστολιου το
καλλος εστι συστατικωτερον. 137. Ὅτι τοσαυτη τις ακρασια και τηλικαυτη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

ενεπεπτωκει εκτοπωτατων εργων τοις νεοις ωστε πολλους μεν ερωμενον
ηγορακεναι ταλαντου, πολλους δε ταριχου Ποντικου κεραμιον τριακοσιων
δραχμων. εφ' οις και Μαρκος Πορκιος ειπε ποτε προς τον δημον οτι μαλιστ' αν
κατιδοιεν την επι το χειρον προκοπην της πολιτειας εκ τουτων, οταν πωλουμενοι
πλειον ευρισκωσιν οι μεν ευπρεπεις παιδες των αγρων, τα δε κεραμια του ταριχου
των ζευγηλατων. 138. Ὅτι Ῥοδιοι ταλλα συζωντες τηι του πολιτευματος προστασιαι
βραχυ παρωλισθον εν τουτοις τοις καιροις, ως εμη δοξα· επεδεξαντο γαρ μυριαδας
σιτου οκτω και εικοσι παρ' Ευμενους χαριν του το λογευθεν εκ τουτων δανειζεσθαι,
τον δε τοκον εις τους μισθους υπαρχειν τοις παιδευταις και διδασκαλοις των υιων.
τουτο δε στενοχωριας μεν υπαρχουσης καθαπερ επι των κατ' ιδιαν βιων, ισως αν
επιδεξαιτο τις παρα των φιλων ενεκα του μη περιιδειν απαιδευτα γενομενα τα τεκνα
δια την αποριαν· ευκαιρων δε τωι βιωι παν αν τις υπομειναι μαλλον η τον διδομενον
τοις 199 διδασκαλοις μισθον ερανιζεσθαι παρα των φιλων· οσωι δε μειζον δει
πολιτην ιδιωτου φρονειν, τοσωιδε και το πρεπον επι των πολλων μαλλον η των
ιδιων τηρητεον, Ῥοδιοις δε και τελεως δια τε την ευκαιριαν την εν τοις κοινοις και
την επιφασιν της σεμνοτητος. 139. Εις ον αποβλεψας αν τις ομολογησειε διοτι και
κατα σωμα και κατα ψυχην ουδεν εστιν ανθρωπου φοβερωτερον, οταν απαξ
αποθηριωθηι. η τε γαρ οψις εκτοπως ην αυτου φοβερα και θηριωδης ως ανθρωπου
πλειον ενιαυτου μη τον ρυπον, μη τους ονυχας, μη τας τριχας αφηιρημενου, τα τε
κατα την διανοιαν εκ της των ομματων εμφασεως και κινησεως τοιαυτην εποιειτο
την φαντασιαν ωστε τον θεασαμενον προς παν ζωον ετοιμοτερον αν προσελθειν η
προς εκεινον. 140. Ὅτι Λυκισκου του Αιτωλου ταραχωδους οντος και θορυβωδους,
αναιρεθεντος δε τουτου, το εξης οι Αιτωλοι ωμοφρονησαν και ωμονοησαν, ενος
ανθρωπου παραχωρησαντος. τηλικαυτη τις εστιν, ως εοικε, δυναμις εν ταις των
ανθρωπων φυσεσιν, ωστε μη μονον στρατοπεδα και πολεις αλλα και τας εθνικας
συστασεις και τας ολοσχερεις διαφορας της οικουμενης δι' ενος ανδρος αρετην και
κακιαν ποτε μεν των μεγιστων κακων ποτε δε των μεγιστων αγαθων πειραν
λαμβανειν. 141. Ὅτι Λυκισκος κακιστος ων καλως κατεστρεψε τον βιον, ωστε τους
πλειστους εικοτως ονειδιζειν τηι τυχηι διοτι το των αγαθων ανδρων αθλον, την
ευθανασιαν, τοις χειριστοις ενιοτε περιτιθησιν. 142. Ὅτι ουκ ολιγοι των ανθρωπων
δια την προς το πλειον επιθυμιαν και το πνευμα προσεθηκαν τοις χρημασιν, οις
Ὁλοφερνης ο της Καππαδοκιας βασιλευς καταληπτος γενομενος απω 200 λετο και
της βασιλειας εξεπεσεν. ημεις δε συγκεφαλαιωσαμενοι την τουτου καθοδον
επαναξομεν την διηγησιν επι την ειθισμενην ταξιν, ηι χρωμεθα παρ' ολην την
πραγματειαν· και γαρ νυν υπερβαντες τα κατα την Ἑλλαδα προελαβομεν των κατα
την Ἀσιαν ταυτα κατα την Καππαδοκιαν δια το μηδεμιαν ευλογον εχειν διαιρεσιν
τον εκ της Ἰταλιας αποπλουν και την επι τα πραγματα καθοδον του Ἀριαραθου.
διοπερ επανειμι δηλωσων τα κατα την Ἑλλαδα γενομενα περι τους αυτους καιρους.
εν οις ιδιον και παραλογον πραγμα συνεβη γενεσθαι περι την των Ὠρωπιων πολιν·
υπερ ου τα μεν αναδραμοντες τα δε προλαβοντες τοις χρονοις συγκεφαλαιωσομεθα
την ολην πραξιν, ινα μη κατα μερος αυτης ουσης ουχ ολως επιφανους εν
διηιρημενοις χρονοις απαγγελλοντες ευτελη και ασαφη ποιωμεν την διηγησιν. οταν
γαρ μολις το ολον αξιον επιστασεως φαινηται τοις ακουουσιν, η που γε τοις κατα
μερος εκ διαστηματος λεγομενοις συμπραξει τις των φιλομαθουντων; 143. Ὅτι κατα
το πλειστον ταις επιτυχιαις ως επιπαν ανθρωποι συμφρονουσιν, κατα δε τας
αποτυχιας ασχαλλοντες τοις πραγμασιν ελκωδεις και δυσκολοι γινονται προς τους
φιλους· ο και περι τον Ὀλοφερνην συνεβη γενεσθαι των πραγματων αυτωι
αντιπιπτοντων και τωι Θεοτιμωι και μεμφομενων αλληλοις. 144. Ὅτι οι Ῥοδιοι
δυσθετουμενοι τοις συμβαινουσιν εις παραλογους τινας ενεπεσαν ορμας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

παρασκευας, και εις παραπλησιαν διαθεσιν ηλθον τοις εν ταις πολυχρονιοις
αρρωστιαις δυσποτμουσι. και γαρ εκεινοι πολλακις, επειδαν παντα ποιουντες κατα
λογον τηι θεραπειαι και πειθαρχουντες τοις ιατροις μη δυνωνται της επι το βελτιον
προκοπης αψασθαι, δυσθετουμενοι τοις συμβαινουσιν αποδυσπετειν αναγκαζονται,
και τινες μεν θυταις και μαντεσι προσεχειν, ενιοι δε πασης επωιδης και παντος
περιαμματος πειραν λαμβανειν. ο και περι τους Ῥοδιους συνεβαινε· παν 201 των γαρ
αυτοις παρα δοξαν απαντωμενων, ηναγκαζοντο παντι τωι λεγομενωι προσεχειν και
πασαν ελπιδα σωματοποιειν και προσδεχεσθαι. και τουτ' εδοκουν πασχειν εικοτως·
οταν γαρ μηδεν ανυηται κατα λογον, δεηι δε κατ' αναγκην ενεργεισθαι το συνεχες,
αναγκη πειραν λαμβανειν και των παρα λογον· διο και Ῥοδιοι εμπεσοντες εις
τοιαυτην διαθεσιν εποιησαν τι των γινομενων, και ον απεδοκιμασαν αρχοντα,
τουτον παλιν ειλοντο αρχοντα, και αλλα τινα παραλογα. 145. Ὅτι οταν απαξ οι
πολλοι σχωσιν ορμην προς το φιλειν η μισειν τινας υπερβαλλοντως, πασα προφασις
ικανη γινεται προς το συντελειν τας αυτων προθεσεις. 146. Ἀλλα γαρ οκνω μη ποτε
εις το περιφερομενον εμπεσων λαθω, ποτερον ο τον τραγον αμελγων αφρονεστερος
η ο το κοσκινον υπεχων· δοκω γαρ μη καγω προς ομολογουμενην ψευδολογιαν
ακριβολογουμενος και τον επιμετρουντα λογον εισφερων παραπλησιον τι ποιειν,
διο και ματην τελεως περι τουτων λεγειν, ει μη τις και γραφειν ενυπνια βουλεται
και θεωρειν εγρηγοροτος ενυπνια. 147. Ἴσως δε τινες επιζητουσι πως ημεις ουκ εν
αγωνισματι κεχρημεθα προφερομενοι τους κατα μερος λογους, τοιαυτης υποθεσεως
επειλημμενοι και τηλικαυτης πραξεως· οπερ οι πλειστοι ποιουσι των συγγραφεων,
εις αμφοτερα τα μερη διατιθεμενοι τους ενοντας λογους. εγω δε διοτι μεν ουκ
αποδοκιμαζω τουτο το μερος, εν πλειοσι τοποις της ιστοριας δηλον πεποιημαι,
πολλακις απηγγελκως δημηγοριας και συνταξεις ανδρων πολιτικων· οτι δ' ουκ εκ
παντος τροπου τουτο προαιρουμαι πραττειν, νυν εσται συμφανες· ουτε γαρ υποθεσιν
επιφανεστεραν ταυτης ευρειν ραδιον, ουτε υλην πλειω και παραθεσιν. και μην ουδε
προχειροτερον 202 ετερον εμοι της τοιαυτης παρασκευης. αλλ' ουτε τοις πολιτικοις
ανδρασιν οιμαι πρεπειν προς παν το προτεθεν διαβουλιον ευρησιλογειν και
διεξοδικοις χρησθαι λογοις, αλλ' αει τοις αρμοζουσι προς τον υποκειμενον καιρον,
ουτε τοις ιστοριογραφοις εμμελεταν τοις ακουουσιν ουδ' εναποδεικνυσθαι την
αυτων δυναμιν, αλλα τα κατ' αληθειαν ρηθεντα οσον οιον τε πολυπραγμονησαντας
διασαφειν, και τουτων τα καιριωτατα και πραγματικωτατα. 148. Παλαι δε τουτου
κεκυρωμενου βεβαιως ες ταις εκαστων γνωμαις καιρον εζητουν επιτηδειον και
προφασιν ευσχημονα προς τους εκτος. πολυ γαρ δη τουτου του μερους εφροντιζον
Ῥωμαιοι καλως φρονουντες· ενστασις γαρ πολεμου κατα τον ∆ημητριον δικαια μεν
δοκουσα ειναι και τα νικηματα ποιει μειζω και τας αποτευξεις ασφαλεστερας,
ασχημων δε και φαυλη ταναντια απεργαζεται. διο και τοτε περι της των εκτος
διαληψεως προς αλληλους διαφερομενοι παρ' ολιγον απεστησαν του πολεμου. 149.
Ὅτι περι Καρχηδονιων, ως κατεπολεμησαν. αυτους οι Ῥωμαιοι, και περι των κατα
τον Ψευδοφιλιππον κατα την Ἑλλαδα πολλοι και παντοιοι διεφεροντο λογοι, τας
μεν αρχας υπερ των κατα Καρχηδονιους, μετα δε ταυτα παλιν υπερ των κατα τον
Ψευδοφιλιππον. τα μεν ουν περι Καρχηδονιους αμφιδοξουμενας ειχε τας αποφασεις
και τας διαληψεις· ενιοι μεν γαρ συγκατηινουν τοις Ῥωμαιοις, φασκοντες αυτους
φρονιμως και πραγματικως βουλευσασθαι περι τας δυναστειας. το γαρ τον
επικρεμαμενον φοβον και την πολλακις μεν ημφισβητηκυιαν προς αυτους πολιν
υπερ της ηγεμονιας, ετι δε και νυν δυναμενην αμφισβητησαι συν καιρωι, ταυτην
επανελομενους βεβαιωσαι τηι σφετεραι πατριδι την αρχην νουν εχοντων ειναι και
μακραν βλεποντων ανθρωπων. ενιοι δε τουτοις αντελεγον φασκοντες ου της ...........
τους την 203 προαιρεσιν κατεκτησαντο την ηγεμονιαν, και κατα μικρον εις την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

Ἀθηναιων και Λακεδαιμονιων εκτρεπεσθαι φιλαρχιαν, και βραδυτερον μεν εκεινων
ορμαν, ηξειν δ' επι ταυτο τελος εκ των προφαινομενων· προτερον μεν γαρ πασι
πεπολεμηκεναι μεχρι του κρατησαι και συγχωρησαι τους αντιταξαμενους οτι δει
πειθεσθαι σφισι και ποιειν το παραγγελλομενον· νυν δε προοιμιον μεν εκτεθεισθαι
της ιδιας προαιρεσεως τα κατα Περσεα, βαστασαντας εκ ριζων την Μακεδονων
βασιλειαν, τετελειωκεναι δε κατα το παρον δια της περι Καρχηδονιων διαληψεως·
μηδενος γαρ ανηκεστου γεγονοτος εξ εκεινων ανηκεστως και βαρεως βεβουλευσθαι
περι αυτων, παν αναδεχομενων και παν υπομενοντων ποιησειν το προσταττομενον.
ετεροι δε καθολου τε πολιτικον ειναι το Ῥωμαικον εθνος εφασαν, και τουτο ιδιον
ειναι και επι τουτωι σεμνυνεσθαι τους Ῥωμαιους, επι τωι και τους πολεμιους απλως
και γενναιως πολεμειν, μη νυκτεριναις επιθεσεσι χρωμενους μητ' ενεδραις, παν δε
το δι' απατης και δολου γινομενον αποδοκιμαζοντας, μονους δε τους εκ προδηλου
και κατα προσωπον κινδυνους υπολαμβανοντας αυτοις καθηκειν· νυν δε παντα περι
τους Καρχηδονιους δι' απατης και δολου κεχειρικεναι, κατα βραχυ το μεν
προτεινοντας, το δ' επικρυπτομενους, εως ου παρειλαντο πασας τας ελπιδας του
βοηθειν αυτοις τους συμμαχους. τουτο δε μοναρχικης πραγματοποιΐας οικειον ειναι
μαλλον η πολιτικης και Ῥωμαικης αιρεσεως και προσεοικος αθετηματι και
παρασπονδηματι κατα τον ορθον λογον. ησαν δε τινες οι και τουτοις αντιλεγοντες.
ει μεν γαρ πριν η δουναι τους Καρχηδονιους την επιτροπην αυτων ουτως εχειριζον
τα πραγματα, κατα βραχυ τα μεν προτεινοντες τα δε παραγυμνουντες, εικοτως αν
αυτους ενοχους φαινεσθαι τοις εγκαλουμενοις· ει δε δοντων αυτων των
Καρχηδονιων την επιτροπην ωστε βουλευεσθαι Ῥωμαιους ο τι ποτε φαινοιτο περι
αυτων, ουτω κατα την εξουσιαν, ως ποτε δοκοι σφισι, το κριθεν επεταττον και
παρηγγελλον, ουκετι το γινομενον ασεβηματι παραπλησιον ειναι 204 και μην ουδε
παρασπονδηματι· μικρου ................ ..... ουκ αδικηματι το παραπαν· τριων γαρ ουσων
διαφορων, εις ας το παν εγκλημα φυσει κατανταν, εις ουδεμιαν εμπιπτειν τουτων το
γινομενον υπο Ῥωμαιων· ασεβημα μεν γαρ ειναι το εις τους θεους και τους γονεις
και τους τεθνεωτας αμαρτανειν, παρασπονδημα δε το παρα τας ενορκους και τας
εγγραπτους ομολογιας πραττομενον, αδικημα δε το παρα τους νομους και τους
εθισμους επιτελουμενον· ων ουδεν κατα το παρον ενοχους ειναι Ῥωμαιους· ου γαρ
εις τους θεους ουδ' εις τους γονεις ουδ' εις τους τεθνεωτας εξαμαρτανειν, ουδε μην
ορκους ουδε συνθηκας παραβαινειν, το δ' εναντιον αυτους εγκαλειν τοις
Καρχηδονιοις οτι παραβεβηκασι. και μην ουδε νομους ουδ' εθισμους ουδε την κατ'
ιδιαν πιστιν αθετειν· λαβοντας γαρ την επιτροπην παρ' εκοντων ο βουλοιντο
πραττειν, ου πειθαρχουντων τοις παραγγελλομενοις, ουτως αυτοις προσαγειν την
αναγκην. Περι μεν ουν Ῥωμαιων και Καρχηδονιων ταυτ' ελεγετο· περι δε του
Ψευδοφιλιππου το μεν πρωτον ουδ' ανεκτος ο λογος εφαινετο· παρεστι τις επι την
Μακεδονων αεροπετης Φιλιππος, καταφρονησας ου μονον Μακεδονων αλλα και
Ῥωμαιων, ουδεμιαν αφορμην ευλογον εχων προς την επιβολην, ατε γινωσκομενου
του κατ' αληθειαν Φιλιππου, διοτι σχεδον οκτωκαιδεκα γεγονως ετων μετηλλαξε
τον βιον εν Ἄλβαι της Ἰταλιας δυσιν 205 υστερον ετεσιν αυτου του Περσεως. μετα δε
μηνας τρεις η τετταρας προσπεσουσης φημης διοτι νενικηκε μαχηι τους Μακεδονας
περαν του Στρυμονος κατα την Ὀδομαντικην, τινες μεν απεδεχοντο τον λογον, οι δε
πλειους ακμην ηπιστουν. μετ' ου πολυ δε παλιν αμα του λογου προσπιπτοντος οτι
νικαι μαχηι τους Μακεδονας επι ταδε του Στρυμονος και πασης Μακεδονιας κρατει,
και Θετταλων γραμματα και πρεσβευτας πεμψαντων προς τους Ἀχαιους και
παρακαλουντων βοηθειν ως και περι αυτους υπαρχοντος κινδυνου, θαυμαστον
εφανη και παραδοξον το γεγονος· ουδεμια γαρ ουτε πιθανοτης ουτ' ευλογια
προυφαινετο περι του συμβεβηκοτος. Τοιαυται μεν ουν περι τουτων ησαν διαθεσεις.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

150. Ὅτι προσπεσοντων εις την Πελοποννησον γραμματων τοις Ἀχαιοις παρα του
Μανιλιου διοτι καλως ποιησουσι Πολυβιον τον Μεγαλοπολιτην εκπεμψοντες μετα
σπουδης εις Λιλυβαιον ως χρειας ουσης αυτου δημοσιων εκεκεν πραγματων, εδοξε
τοις Ἀχαιοις εκπεμπειν ακολουθως τοις υπο του υπατου γεγραμμενοις. ημεις δε
νομιζοντες εαυτοις καθηκειν κατα πολλους τροπους το πειθαρχειν Ῥωμαιοις, παντα
ταλλα παρεργα θεμενοι θερειας αρχομενης εξεπλευσαμεν. αφικομενοι δ' εις
Κερκυραν και καταλαβοντες αυτου γραμματα παρα των υπατων προσπεπτωκοτα
τοις Κερκυραιοις, εν οις διεσαφουν οτι τους μεν ομηρους ηδη παραδεδωκασιν αυτοις
οι Καρχηδονιοι, παντως ετοιμοι δ' εισιν αυτοις πειθαρχειν, νομισαντες διαλελυσθαι
τον πολεμον και μηκετι χρειαν ημων ειναι μηδεμιαν, αυθις απεπλευσαμεν εις την
Πελοποννησον. 206 151. Ου χρη δε θαυμαζειν εαν ποτε μεν τωι κυριωι σημαινωμεν
αυτους ονοματι, ποτε δε ταις κοιναις εμφασεσιν, οιον ουτως "εμου δε ταυτ'
ειποντος" και παλιν "ημων δε συγκαταθεμενων." επι πολυ γαρ εμπεπλεγμενων
ημων εις τας μετα ταυτα μελλουσας ιστορεισθαι πραξεις, αναγκαιον εστι
μεταλαμβανειν τας περι αυτων σημασιας, ινα μητε τουνομα συνεχως προφερομενοι
προσκοπτωμεν ταυτολογουντες, μητε παλιν "εμου" και "δι' εμε" παρ' εκαστον
λεγοντες λαθωμεν εις φορτικην διαθεσιν εμπιπτοντες, αλλα συγχρωμενοι πασι
τουτοις και μεταλαμβανοντες αει το τωι καιρωι πρεπον εφ' οσον οιον τε διαφευγωμεν
το λιαν επαχθες της περι αυτων λαλιας, επειδη φυσει μεν απροσδεκτος εστιν ο
τοιουτος λογος, αναγκαιος δ' υπαρχει πολλακις, οταν μη δυνατον αλλως ηι δηλωσαι
το προκειμενον. γεγονε δε τι προς τουτο το μερος ημιν οια εκ ταυτοματου
συνεργημα το μηδενα μεχρι γε των καθ' ημας καιρων ταυτον ημιν ονομα
κεκληρονομηκεναι κυριως, οσον γε και ημας ειδεναι. 152. Ὅτι κατα τι συμπτωμα
των μεν του Καλλικρατους εικονων εισφερομενων κατα το σκοτος, των δε του
Λυκορτα κατα την ημεραν εκφερομενων εις το φως κατα την εξ αρχης διαθεσιν,
παντας ηναγκαζε το γινομενον επιφθεγγεσθαι διοτι δει μηδεποτε τοις καιροις
υπερηφανως χρησθαι κατα των πελας, ειδοτα διοτι και λιαν τουτ' εστιν ιδιον
επιτηδευμα της τυχης, το τοις αυτων επινοημασι και νομοθετημασιν εξ υποστροφης
αυτους υποβαλλειν τους νομοθετησαντας. 153. Ὅτι αυτο το φυσει φιλοκαινον των
ανθρωπων ικανον εστι προς πασαν μεταβολην. 154. Ὅτι Ῥωμαιοι επεμψαν
πρεσβευτας τους επιληψομενους της ορμης της του Νικομηδους και κωλυσοντας τον
Ἄτταλον πολεμειν τωι Προυσιαι, και κατεσταθησαν Μαρκος Λικιννιος, ανθρωπος
ποδαγρικος και τελεως αδυνατος τοις ποσι, και μετα τουτον 207 Αυλος Μακινιος, ος
κεραμιδος εις την κεφαλην εμπεσουσης αυτωι τηλικαυτας και τοσαυτας ουλας ειχε
δια της κεφαλης ωστε θαυμαστον ειναι πως εσωθη, και Λευκιος Μαλλιολεων, ος
παντων εδοκει Ῥωμαιων αναισθητοτατος υπαρχειν. της δε πραξεως προσδεομενης
ταχους και τολμης εδοκουν αφυεστατοι προς την χρειαν ειναι ταυτην οι
καθεσταμενοι· διο και φασι Μαρκον Πορκιον τον Κατωνα προσαγορευομενον ειπειν
εν συγκλητωι, διοτι συμβησεται μη μονον απολειπομενον φθασαι τον Προυσιαν,
αλλα και τον Νικομηδην γηρασαντα εν τηι βασιλειαι· πως γαρ οιον τε καταταχησαι,
πως δε καταταχησαντας ανυσασθαι τι την πρεσβειαν, μητε ποδας μητε κεφαλην μητε
καρδιαν εχουσαν; 155. Ἐγω δε, φησιν ο Πολυβιος επιτιμων τοις την τυχην και την
ειμαρμενην επιγραφουσιν επι τε τας κοινας πραξεις και τας κατ' ιδιαν περιπετειας,
νυν βουλομαι περι τουτου του μερους διαστειλασθαι καθ' οσον ο της πραγματικης
ιστοριας επιδεχεται τροπος. ων μεν ημιν αδυνατον η δυσχερες τας αιτιας καταλαβειν
ανθρωπον οντα, περι τουτων ισως αν τις απορων επι τον θεον την αναφοραν
ποιοιτο και την τυχην, οιον ομβρων και υετων δεξιων επιφορα συνεχης, η ταναντια
παλιν αυχμων και παγων, και δια ταυτα φθορα καρπων, ομοιως λοιμικαι διαθεσεις
συνεχεις, αλλα παραπλησια τουτοις, ων ουκ ευμαρες την αιτιαν ευρειν. διοπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

εικοτως περι των τοιουτων ακολουθουντες ταις των πολλων δοξαις δια την
αποριαν, ικετευοντες και θυοντες εξιλασκομενοι το θειον, πεμπομεν ερησομενοι
τους θεους οτι ταυτα λεγουσιν η πραττουσιν ημιν αμεινον ειη και γενοιτο παυλα
των ενεστωτων κακων. ων δε δυνατον εστι την αιτιαν ευρειν, εξ ης και δι' ην 208
εγενετο το συμβαινον, ου μοι δοκει των τοιουτων δειν επι το θειον ποιεισθαι την
αναφοραν. λεγω δε οιον ουτως· επεσχεν εν τοις καθ' ημας καιροις την Ἑλλαδα
πασαν απαιδια και συλληβδην ολιγανθρωπια, δι' ην αι τε πολεις εξηρημωθησαν και
αφοριαν ειναι συνεβαινε, καιπερ ουτε πολεμων συνεχων εσχηκοτων ημας ουτε
λοιμικων περιστασεων. ει τις ουν περι τουτου συνεβουλευσεν εις θεους πεμπειν
ερησομενους τι ποτ' αν η λεγοντες η πραττοντες πλειονες γινοιμεθα και καλλιον
οικοιημεν τας πολεις, αρ' ου ματαιος αν εφαινετο της αιτιας προφανους υπαρχουσης
και της διορθωσεως εν ημιν κειμενης; των γαρ ανθρωπων εις αλαζονειαν και
φιλοχρημοσυνην, ετι δε ραθυμιαν εκτετραμμενων και μη βουλομενων μητε γαμειν
μητ', εαν γημωσι, τα γεινομενα τεκνα τρεφειν, αλλα μολις εν των πλειστων η δυω
χαριν του πλουσιους τουτους καταλιπειν και σπαταλωντας θρεψαι, ταχεως ελαθε το
κακον αυξηθεν. ο γαρ ενος οντος η δυειν, τουτον τον μεν πολεμος η νοσος ενστασα
παρειλετο, δηλον ως αναγκη καταλειπεσθαι τας οικησεις ερημους, και καθαπερ επι
των μελιττων τα σμηνη, τον αυτον τροπον κατα βραχυ και τας πολεις απορουμενας
αδυνατειν. υπερ ων ουδε χρεια παρα των θεων πυνθανεσθαι πως αν απολυθειημεν
της τοιαυτης βλαβης· ο γαρ τυχων των ανθρωπων ερει διοτι μαλιστα μεν αυτοι δι'
αυτων, μεταθεμενοι τον ζηλον, ει δε μη, νομους γραψαντες ινα τρεφηται τα
γεινομενα. περι τουτων ουτε μαντεων ουτε τερατιων χρεια. ο δ' αυτος λογος και
περι των κατα μερος. αλλ' επ' εκεινων εφ' ων αληπτους η δυσληπτους ειναι τας
αιτιας συμβαινει, ..........· ων εν ην και το περι Μακεδονας γεγενημενον. Μακεδονες
μεν γαρ υπο 209 Ῥωμαιων πολλων και μεγαλων ετετευχεισαν φιλανθρωπιων, κοινηι
μεν παντες απολυθεντες μοναρχικων επιταγματων και φορων και μεταλαβοντες
απο δουλειας ομολογουμενως ελευθεριαν, ιδιαι δε παλιν ......... εκλυθεντες εκ
μεγαλων και ...... φονων εμφυλιων δια της Ῥωμαιων ........ φιλοτιμιας· .... δυσμενειας
... η βλαβης της ....................... .. Ῥωμαι.......................................... ...λεως· υπο δε του
Ψευδοφιλιππου πρωτον μεν .......... ................. πολλους μεν ....................... .... πλειστους
επειδον αυτων εν πανυ βραχει χρονωι φυγαδευθεντας και στρεβλωθεντας και
φονευθεντας ... των εν τοις προτερον καιροις υπο των κατ' αληθειαν βασιλεων ........
.. ηδη τουτο γε..... απαντ................... ....................... των εξ αρχης βασιλεων, ως
........................................
.......................................
210
.......................................
....................................... ........................................ ........... Ῥωμαιων στρατοπεδεια εξαυτης
μετα..... .................ται παρα του Ψευδοφιλιππου των εις αυτους παρανομηματων·
......................... ........................... μεν του ∆ημητριου και παλιν μετα Περσεως
μαχομενοι προς Ῥωμαιους ηττηθησαν, ανδρι στυγνωι συναγωνιζομενοι και περι της
τουτου βασιλειας ανδραγαθησαντες ενικησαν Ῥωμαιους. εξ ων τις ουκ αν
επαπορησειεν επι τωι συμβαντι; την γαρ αιτιαν ευρειν τουτων δυσχερες. διοπερ αν
τις επι των τοιουτων διαθεσεων δαιμονοβλαβειαν ειπειε το γεγονος, και μηνιν εκ
θεων απασι Μακεδοσιν απηντησθαι. δηλον δ' εσται εκ των λεγεσθαι μελλοντων.
[ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩ ΠΕΡΙ ΗΤΤΗΣ.] 156. Ὅτι η ογδοη και τριακοστη βιβλος περιεχει την
συντελειαν της των Ἑλληνων ατυχιας. καιπερ γαρ της Ἑλλαδος και καθολου και
κατα μερος πλεονακις επταικυιας, ομως ουδ' οποιοις αν τις των προτερων
ελαττωματων οικειοτερον εφαρμοσαι το της ατυχιας ονομα και την εννοιαν ταυτην
ως τοις καθ' ημας γεγονοσιν. ου γαρ μονον αφ' ων επαθον ελεησαι τις αν τους Ἕλλη
211 νας, ετι δε μαλλον εφ' οις επραξαν ητυχηκεναι νομισειε, πυθομενος περι
εκαστων τας αληθειας. δοκουντος γουν μεγιστου παθους γεγονεναι του περι τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

Καρχηδονιους, ουκ ελαττον αν τις ηγησαιτο, κατα δε τι μειζον, το περι την Ἑλλαδα
τοτε συμβαν. οι μεν γαρ το παν εσχατον απολογιαν τε προς τους επιγινομενους περι
σφων απελειπον, ουτοι δ' ουδ' αφορμην ουδε λογον εδοσαν τοις βουλομενοις σφισι
βοηθειν υπερ των ημαρτημενων. και Καρχηδονιοι μεν αμα ταις περιπετειαις αρδην
αφανισθεντες ανεπαισθητοι των σφετερων εις το μελλον εγενοντο συμπτωματων,
οι δ' Ἕλληνες εφορωντες τας αυτων ατυχιας παισι παιδων παραδοσιμον εποιησαν
την ακληριαν. ωστε καθ' οσον τους ζωντας μετα τιμωριας ελεεινοτερους νομιζομεν
των εν αυτοις τοις δεινοις εκλειποντων τον βιον, κατα τοσουτο και τας τοτε
περιπετειας των Ἑλληνων ελεεινοτερας νομιστεον των συμβαντων Καρχηδονιοις,
εαν μη τις αφροντιστως του καθηκοντος και του καλου, προς αυτο δε το συμφερον
αποβλεπων, ποιηται την αποφασιν. οτι δ' εστι το νυν ειρημενον υφ' ημων αληθες,
ειποι τις αν υπομνησθεις και παραθεις τας δοκουσας μεγιστας συμφορας γεγονεναι
κατα την Ἑλλαδα προς τα νυν υφ' ημων λεγομενα. Μεγιστον η τυχη δοκει φοβον
επιστησαι τοις Ἕλλησι κατα την Ξερξου διαβασιν εις την Ευρωπην· τοτε γαρ
εκινδυνευσαν μεν παντες, επταισαν δε τελεως ολιγιστοι, μαλιστα δε τουτων
Ἀθηναιοι· προιδομενοι γαρ εμφρονως το μελλον εξελιπον την πατριδα μετα τεκνων
και γυναικων. βλαβην μεν ουν ο καιρος αυτοις επηνεγκε· κυριοι γαρ γενηθεντες οι
βαρβαροι πικρως διεφθειραν τας Ἀθηνας· ου μην ονειδος ουδ' αισχυνην, το δ'
εναντιον ευκλειαν παρα πασι τοις ανθρωποις την μεγιστην απηνεγκαντο, οτι παντα
εν ελαττονι θεμενοι της αυτης τυχης ειλαντο κοινωνειν τοις αλλοις Ἕλλησι.
τοιγαρουν καληι χρησαμενοι προ 212 αιρεσει παρα ποδας ου μονον ανεκτησαντο την
πατριδα και την εαυτων χωραν, αλλα και περι της των αλλων Ἑλληνων ηγεμονιας
μετ' ολιγον ημφισβητουν προς Λακεδαιμονιους. μετα δε ταυτα παλιν υπο
Σπαρτιατων καταπολεμηθεντες εις τουτ' αναγκης ηλθον ωστε καθελειν τα τειχη της
αυτων πατριδος. αλλα και τουτο Λακεδαιμονιων, ουκ Ἀθηναιων αν τις ειναι φησειε
τουγκλημα, διοτι βαρυτερον εχρησαντο τηι δοθεισηι σφισι παρα της τυχης εξουσιαι.
Σπαρτιαται ηττηθεντες υπο Θηβαιων παλιν απεβαλον την των Ἑλληνων ηγεμονιαν,
και μετα ταυτα της των εκτος αρχης αποσταντες συνεκλεισθησαν εις τους της
Λακωνικης ορους. και τι δη τουτ' αισχρον, ει περι των καλλιστων αμφισβητουντες
επι τοσουτον επταισαν ωστε παλιν επι την πατριον αναχωρησαι δυναστειαν; διο τα
γεγονοτα ταυτα συμπτωματα μεν ειναι φατεον, ατυχηματα δ' ουδαμως ρητεον.
Μαντινεις ηναγκασθησαν εκλιπειν την πατριδα ανασταντες υπο Λακεδαιμονιων και
διασπασθεντες οικησαι κατα κωμας· αλλα παντες επι τουτοις ου την των Μαντινεων
αβουλιαν αλλα την Λακεδαιμονιων ωνειδιζον. Θηβαιοι μετα τινα χρονον αρδην
επειδον την αυτων πατριδα γενομενην αναστατον, οτε προθεμενος Ἀλεξανδρος εις
την Ἀσιαν διαβαινειν υπελαβε δια της εις Θηβαιους τιμωριας τωι φοβωι φρουρησειν
τους Ἕλληνας κατα τους ιδιους περισπασμους· αλλα τοτε παντες ηλεουν μεν τους
Θηβαιους ως αδικα και δεινα πεπονθοτας, διεδικαιου δε την πραξιν ταυτην ουδεις
Ἀλεξανδρου. τοιγαρουν βραχει χρονωι τυχοντες επικουριας τινος αυθις ᾤκουν την
πατριδα μετ' ασφαλειας. ο γαρ παρα των εκτος ελεος ου μικρον δωρον εστι τοις
αδικως ακληρουσιν, ει και πολλακις ιδειν εστιν αμα ταις των πολλων ορμαις και την
τυχην μεταβαλλομενην και τους κρατουντας αυτους μεταμελομενους και
διορθουμενους τας των 213 παραλογως ητυχηκοτων περιπετειας. παλιν επεθεντο
κατα τινας καιρους Χαλκιδεις και Κορινθιοι και τινες ετεραι πολεις δια την των
τοπων ευφυΐαν τοις εν Μακεδονιαι βασιλευσι και φρουρας ειχον· αλλα τους μεν
δουλευοντας παντας εσπουδαζον κατα δυναμιν ελευθερουν, τους δε
καταδουλωσαμενους εμισουν και πολεμιους ηγουντο δια τελους. καθολου δε κατα
πολεις επταιον και κατα πολιν εσφαλλοντο τον προ του χρονον ως επιπαν, οι μεν
υπερ ηγεμονιας και πραγματων αμφισβητουντες, οι δε υπο μοναρχων και βασιλεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

παρασπονδουμενοι. διο και ........... ονειδος ηκολουθει των ακληρουντων ..............
ονομα..... ...... ακληρειν μεν γαρ απαντας ηγητεον και κοινηι και κατ' ιδιαν τους
παραλογοις συμφοραις περιπιπτοντας, ατυχειν δε μονους τουτους οις δια την ιδιαν
αβουλιαν ονειδος αι πραξεις επιφερουσι. κατα τους υποκειμενους καιρους ητυχησαν
αμα Πελοποννησιοι, Βοιωτοι, Φωκεις, ....εις, ....οι, τινες των τον Ἰονιον
κατοικουντων κολπον, μετα δε τουτους ετι Μακεδονες· .... μη μονον κατα το πληθος
υπερεχειν .................... των προτερον, αλλα και κατα το γενος ............ ουκ ηκλη 214
ρησαν, αλλ' ητυχησαν ατυχιαν αισχραν ......... και επονειδιστον· αμα μεν γαρ
απιστιας, αμα δ' ανανδριας δοξαν αι πραξεις αυτοις επηνεγκαν δια την .............
τοιγαρουν στερηθεντες παντων των ..λων, οι μεν ................... ..... εις τας πολεις τοτε
παρεδεξαντο ραβδους και πελεκεις εθελοντην· εν μεγαλωι γαρ φοβωι δια την
υπερβολην των ιδιων αμαρτηματων ησαν, ει χρη λεγειν ιδιων· εγω γαρ ηγνοηκεναι
μεν φαιην αν τους πολλους και παραπεπαικεναι του καθηκοντος, ημαρτηκεναι δε
τους αιτιους γεγονοτας της επι τοσουτον αγνοιας. Ὑπερ ων ου δεησει θαυμαζειν εαν
παρεκβαινοντες το της ιστορικης διηγησεως ηθος αποδεικτικωτεραν και
φιλοτιμοτεραν φαινωμεθα ποιουμενοι περι αυτων την απαγγελιαν. καιτοι τινες
ισως επιτιμησουσιν ημιν ως φιλαπεχθως ποιουμενοις την γραφην, οις καθηκον ην
μαλιστα παντων περιστελλειν τας των Ἑλληνων αμαρτιας. εγω δε ουτε φιλον
ουδεποτ' αν υπολαμβανω γνησιον νομισθηναι παρα τοις ορθως φρονουσι τον
δεδιοτα και φοβουμενον τους μετα παρρησιας λογους, και μην ουδε πολιτην αγαθον
τον 215 εγκαταλειποντα την αληθειαν δια την εσομενην υπ' ενιων προσκοπην παρ'
αυτον τον καιρον. συγγραφεα δε κοινων πραξεων ουδ' ολως αποδεκτεον τον αλλο τι
περι πλειονος ποιουμενον της αληθειας. οσωι γαρ εις πλειους διατεινει και επι πλειω
χρονον η των υπομνηματων παραδοσις των προς καιρον λεγομενων, τοσουτωι χρη
μαλλον και τον γραφοντα περι πλειστου ποιεισθαι την αληθειαν και τους ακουοντας
αποδεχεσθαι την τοιαυτην αιρεσιν. κατα μεν γαρ τους των περιστασεων καιρους
καθηκει βοηθειν τους Ἕλληνας οντας τοις Ἕλλησι κατα παντα τροπον, τα μεν
αμυνοντας, τα δε περιστελλοντας, τα δε παραιτουμενους την των κρατουντων
οργην (οπερ ημεις επ' αυτων των πραγματων εποιησαμεν αληθινως), την δ' υπερ
των γεγονοτων τοις επιγινομενοις δια των υπομνηματων παραδοσιν αμιγη παντος
ψευδους απολειπεσθαι χαριν του μη ταις ακοαις τερπεσθαι κατα το παρον τους
αναγινωσκοντας, αλλα ταις ψυχαις διορθουσθαι προς το μη πλεονακις εν τοις
αυτοις διασφαλλεσθαι. Και περι τουτων επι τοσουτον ημιν ειρησθω. 157. Ου γαρ
αγνοω διοτι τινες επιληψονται της πραγματειας, φασκοντες ατελη και διε...γμενην
ημας πεποιησθαι την εξηγησιν των πραγματων· επιβαλλομενοι λογου χαριν
διεξιεναι την Καρχηδονος πολιορκιαν, καπειτα μεταξυ ταυτην απολιποντες και
μεσολαβησαντες σφας αυτους μεταβαινομεν επι τας Ἑλληνικας καντευθεν επι τας
Μακεδονικας η Συριακας η τινας ετερας πραξεις· ζητειν δε τους φιλομαθουντας το
συνεχες και το τελος ιμειρειν ακουσαι της προθεσεως· και γαρ την ψυχαγωγιαν και
την ωφελειαν ουτω μαλλον συνεκτρεχειν τοις προσεχουσιν. εμοι δ' ουχ ουτως
δοκει, το δ' εναντιον. μαρτυρα δε τουτων επικαλεσαιμην αν αυτην την φυσιν, ητις
κατ' ουδ' οποιαν των αισθησεων ευδοκει τοις αυτοις επιμενειν κατα το συνεχες, αλλ'
αει μεταβο 216 λης εστιν οικεια, τοις δ' αυτοις εγκυρειν εκ διαστηματος βουλεται και
διαφορας. ειη δ' αν το λεγομενον εναργες πρωτον μεν [γαρ] εκ της ακοης. ητις ουτε
κατα τας μελωδιας ουτε κατα τας λεκτικας υποκρισεις ευδοκει συνεχως ταις αυταις
επιμενειν στασεσιν· ο δε μεταβολικος τροπος και καθολου παν το διερριμμενον και
μεγιστας εχον αλλαγας και πυκνοτατας αυτην κινει. παραπλησιως και την γευσιν
ευροι τις αν ουδε τοις πολυτελεστατοις βρωμασιν επιμενειν δυναμενην αλλα
σικχαινουσαν και χαιρουσαν ταις μεταβολαις, και προσηνεστερως αποδεχομενην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

πολλακις και τα λιτα των εδεσματων η τα πολυτελη δια τον ξενισμον. το δ' αυτο και
περι την ορασιν ιδοι τις αν γινομενον· ηκιστα γαρ δυναται προς εν μενειν
ατενιζουσα, κινει δ' αυτην η ποικιλια και μεταβολη των ορωμενων. μαλιστα δε περι
την ψυχην τουτο τις αν ιδοι συμβαινον· αι γαρ μεταληψεις των ατενισμων και των
επιστασεων οιον αναπαυσεις εισι τοις φιλοπονοις των ανδρων. διο και των αρχαιων
συγγραφεων οι λογιωτατοι δοκουσι μοι προσαναπεπαυσθαι τωι τροπωι τουτωι, τινες
μεν μυθικαις και διηγηματικαις κεχρημενοι παρεκβασεσι, τινες δε και πραγματικαις,
ωστε μη μονον εν αυτοις τοις κατα την Ἑλλαδα τοποις ποιεισθαι τας μεταβασεις,
αλλα και των εκτος περιλαμβανειν. λεγω δ' οιον επειδαν τα κατα την Θετταλιαν
εξηγουμενοι και τας Ἀλεξανδρου του Φεραιου πραξεις μεταξυ τας κατα
Πελοποννησον Λακεδαιμονιων επιβολας διηγωνται, και παλιν τας απ' Ἀθηναιων,
ετι δε τας κατα Μακεδονιαν η την Ἰλλυριδα, καπειτα διατριψαντες λεγωσι την
Ἰφικρατους εις Αιγυπτον στρατειαν και τα Κλεαρχωι πραχθεντα παρανομηματα κατα
τον Ποντον. εξ ων κεχρημενους μεν απαντας ευροι τις αν τωι τοιουτωι χειρισμωι,
κεχρημενους γε μην ατακτως, ημας δε τεταγμενως. εκεινοι μεν γαρ μνησθεντες πως
Βραδυλλις ο των Ἰλλυριων βασιλευς και Κερσοβλεπτης ο των Θρακων
κατεκτησαντο τας δυναστειας, ουκετι προστιθεασι το συνεχες, ουδ' ανατρεχουσιν επι
τακολουθον εκ διαστηματος, αλλα καθαπερ εν ποιηματι χρησαμενοι παλιν 217
επαναγουσιν επι τας εξ αρχης υποθεσεις· ημεις δε παντας διηιρημενοι τους
επιφανεστατους τοπους της οικουμενης και τα εν τουτοις πραξεις, και μιαν και την
αυτην εφοδον αει ποιουμενοι κατα την ταξιν της διαληψεως, ετι δε καθ' εκαστον
ετος ωρισμενως εξηγουμενοι τας καταλληλους πραξεις ενεστηκυιας, απολειπομεν
προδηλον τοις φιλομαθουσι την επαγωγην επι τον συνεχη λογον και τας
μεσολαβηθεισας αει των πραξεων, ωστε μηδεν ατελες μηδ' ελλιπες γινεσθαι τοις
φιληκοοις των προειρημενων. Και περι μεν τουτων επι τοσουτον. 158. Ὅτι του
Ἀσδρουβου του των Καρχηδονιων στρατηγου ικετου παραγενομενου τοις του
Σκιπιωνος γονασιν, ο στρατηγος εμβλεψας εις τους συνοντας "Ὁρατ'" εφη "την
τυχην, ω ανδρες, ως αγαθη παραδειγματιζειν εστι τους αλογιστους των ανθρωπων.
ουτος εστιν Ἀσδρουβας ο νεωστι πολλων αυτωι και φιλανθρωπων προτεινομενων
υφ' ημων απαξιων, φασκων δε καλλιστον ενταφιον ειναι την πατριδα και το ταυτης
πυρ, νυν παρεστι μετα στεμματων δεομενος ημων τυχειν της ζωης και πασας τας
ελπιδας εχων εν ημιν. α τις ουκ αν υπο την οψιν θεασαμενος εν νωι λαβοι διοτι δει
μηδεποτε λεγειν μηδε πραττειν μηδεν υπερηφανον ανθρωπον οντα;" και
προσελθοντες τινες των αυτομολων επι το περας του τεγους παρηιτουντο τους
προμαχομενους ανασχειν μικρον. του δε στρατηγου κελευσαντος επισχειν ηρξαντο
τον Ἀσδρουβαν λοιδορειν οι μεν εις επιορκιαν, φασκοντες αυτον πολλακις επι των
ιερων ομωμοκεναι μη προλειψειν αυτους, οι δε εις ανανδριαν και καθολου την της
ψυχης αγεννιαν. και ταυτ' εποιουν μετα χλευασμου και λοιδοριας ασυρους και
δυσμενικης. κατα δε τον καιρον τουτον η γυνη θεωρουσα τον Ἀσδρουβαν
προκαθημενον μετα του στρατηγου προηλθεν εκ των αυτομολων, αυτη μεν
ελευθεριως και σεμνως ημφιεσμενη, τους δε παιδας εν χιτωνισκοις εξ εκατερου του
μερους προσειληφυια ταις χερσι μετα των ιδιων 218 ενδυματων. και το μεν πρωτον
ονομαστι προσεφωνει τον Ἀσδρουβαν, του δ' αποσιωπωντος και νευοντος εις την
γην τας μεν αρχας τους θεους επεκαλειτο και τωι στρατηγωι μεγαλας ....... τας
χαριτας, διοτι το μεν εκεινου μερος ουκ αυτη μονον αλλα και τα τεκνα σωζεται.
βραχυ δ' επισχουσα τον Ἀσδρουβαν ειρετο πως αυτηι μεν ....... κατ' ιδιαν παρα του
στρατηγου ποριζοιτο την σωτηριαν αυτο............... αναισχυντως εγκαταλιπων τα
πραγματα ........ τους αυτωι πιστευοντας υπελθοι προς τους πολεμιους, πως δε παρα
τουτους τολμαι καθησθαι νυν θαλλους εχων, προς ους ..... πολλακις ουδεποτε ταυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

εσεσθαι την ημεραν, εν ηι συμβησεται τον ηλιον αμα καθοραν Ἀσδρουβαν ζωντα και
την πατριδα πυρπολουμενην· ου μην αλλ' ..................................... συ πεποιηκας
αισχρως ... επονειδιστως ............................. 219 .................... τα τεκνα πραξομεν
................ ................εισαυτην...... επ' ωλενων............. ..........................τειλασα τους
................ ..........................τε παντας ................ ..... συμπαθεις γενομενους τηι περιπετειαι
και
..........ασ
της
τυχης
............ν....δοξαι
διαμ̣...............
κα̣ι̣..χ..σ·επεισαγαγο...δε........σδ...αυ.........
......τησ....
επειμιαν
159.
Ὅτι
.................παρ....και δι........... .................................νι.... το δικ̣αιον ..... ............ευ...ρων
φησιν ο πολυβιοσ εγων οτι και τιν6ο6... ....ραν επι................α̣ν...... τουτου καλλιον
ουτ .......και.......τουτ ειρηται παρα ...... και επιστρεψας εξ αυτης και λαβομενος μου
της δεξιας, "ω Πολυβιε" εφη "καλον μεν, αλλ' ουκ οιδ' οπως εγω δεδια και
προορωμαι, μηποτε τις αλλος τουτο το παραγγελμα δωσει περι της ημετερας
πατριδος." 220 ταυτης δε....... πραγματικωτεραν και νουνεχεστεραν ου ραδιον ειπειν.
το γαρ εν τοις μεγιστοις κατορθωμασι και ταις των εχθρων συμφοραις εννοιαν
λαμβανειν των οικειων πραγματων και της εναντιας περιστασεως και καθολου
προχειρον εχειν εν ταις επιτυχιαις την της τυχης επισφαλειαν ανδρος εστι μεγαλου
και τελειου και συλληβδην αξιου μνημης. 160. Παραδοξος αυτωι εφανη η απαντησις
των πολεμιων. αλλα μοι δοκει κατα την παροιμιαν κενα κενοι λογιζονται, λοιπον
εικοτως τοις τοιουτοις τα προδηλα παραδοξα φαινονται. 161. Και εβουλευετο περι
της εις οικον ανακομιδης, ομοιον ποιων ως ει τις απειρος υπαρχων του νειν και
μελλων αυτον ριπτειν εις το πελαγος περι μεν του ριψαι μη βουλευοιτο, ριψας δε
διανοοιτο περι του πως αν εκνηξαιτο προς την γην. 162. Ουδε γαρ επι του σκαμματος
ων, το δη λεγομενον, εδυνατο ληξαι της περι τουτο το μερος αναισχυντιας και
παρανομιας ο ∆ιαιος ο στρατηγος των Ἀχαιων. 163. Ὅτι των Ἀχαιων απολομενων
υπο ∆ιαιου παροιμια τις εξηνεχθη, ως ει μη ταχεως απωλομεθα, ουκ αν εσωθημεν,
ωσανει, ει μη οι κακοι απωλοντο, ουκ αν η Ἑλλας διεσεσωστο. 164. Ὅτι δια την
προυπαρχουσαν του πληθους προς Φιλοποιμενα ευνοιαν ου καθειλον τας εικονας
αυτου εν πολεσι τισιν ουσας· ουτως μοι δοκει παν το γινομενον αληθινως
ενεργαζεσθαι τινα δυσεξαλειπτον ευνοιαν τοις ευ παθουσι. 221 165. ∆ιο και δικαιως
αν ειποι τις το περιφερομενον, ου θυραι, το δη λεγομενον, αλλ' αμφοδωι διεψευσται.
166. Ὅτι ο Πολυβιος φησι κατα το τελος της συγγραφης· ταυτα μεν ουν ημεις
καταπραξαντες εκ της Ῥωμης επανηλθομεν, ωσανει κεφαλαια τινα των
προπεπολιτευμενων κατειργασμενοι χαριν αξιαν της προς Ῥωμαιους ευνοιας. διο
και πασι τοις θεοις ευχας ποιουμεθα το λοιπον μερος της ζωης εν τουτοις και επι
τουτων διαμειναι, θεωρουντες την τυχην ως εστιν αγαθη φθονησαι τοις ανθρωποις,
και μαλιστα κατα τουτο το μερος ισχυει, καθ' ο τις αν δοκηι μαλιστα μακαριζεσθαι
και κατορθουν εν τωι βιωι. Και ταυτα μεν ουτω γενεσθαι συνεπεσεν· ημεις δε
παραγεγονοτες επι το τερμα της ολης πραγματειας βουλομεθα, προσαναμνησαντες
της αρχης και της προεκθεσεως ης εποιησαμεθα καταβαλομενοι την ιστοριαν,
συγκεφαλαιωσασθαι την ολην υποθεσιν, οικειωσαντες την αρχην τωι τελει και
καθολου και κατα μερος. εξεθεμεθα τοιγαρουν εν αρχαις οτι της μεν προκατασκευης
ποιησομεθα την αρχην αφ' ων Τιμαιος απελειπεν, επιδραμοντες δε κεφαλαιωδως
τας κατα την Ἰταλιαν και Σικελιαν και Λιβυην πραξεις, επειδη περι μονων των
τοπων τουτων κακεινος πεποιηται την ιστοριαν, οτ' ανηλθομεν επι τους χρονους εν
οις Ἀννιβας μεν παρελαβε τας Καρχηδονος δυναμεις, ο δε ∆ημητριου Φιλιππος την
εν Μακεδονιαι βασιλειαν, Κλεομενης δ' ο Σπαρτιατης εφυγεν εκ της Ἑλλαδος, αμα δε
τουτοις Ἀντιοχος μεν την εν τηι Συριαι βασιλειαν διεδεδεκτο, Πτολεμαιος δε την κατ'
Αιγυπτον ο κληθεις Φιλοπατωρ, επηγγειλαμεθα διοτι παλιν απο τουτων των καιρων
αρξαμενοι, καθ' ους ην ολυμπιας ενατη και τριακοστη προς ταις εκατον, διεξιμεν τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

κοινας της οικουμενης πραξεις, περιγραφοντες κατ' ολυμπιαδας και διαιρουντες
κατα ετος και συγκρινοντες εκ παραβολης τας καταλληλους, εως της Καρχηδονος
222 αλωσεως και της Ἀχαιων και της Ῥωμαιων περι τον Ἰσθμον μαχης, ετι δε της
επιγενομενης εκ τουτων αποκαταστασεως περι τους Ἕλληνας. εξ ων το καλλιστον
εφαμεν αμα δ' ωφελιμωτατον [τε] περιγενεσθαι τοις φιλομαθουσι. τουτο δ' ην το
γνωναι πως και τινι γενει πολιτειας επικρατηθεντα σχεδον απαντα τα κατα την
οικουμενην υπο μιαν αρχην επεσε την Ῥωμαιων, ο προτερον ουχ ευρισκεται
γεγονος. τουτων δη παντων ημιν επιτετελεσμενων λειπεται διασαφησαι τους
χρονους τους περιειλημμενους υπο της ιστοριας και το πληθος των βιβλων και τον
αριθμον της ολης πραγματειας. [ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΤΙΣ ΤΙ ΕΞΕΥΡΕ.] Τελος της
Πολυβιου ιστοριας λογου λθʹ: ζητει τον μʹ λογον Περι γνωμικων αποστομισματων.
223 εχξερπτα ε δεχιππο 1. ...... το αυχημα, ο κεκτηται, μη καταλυσασα, προς δε τωιδε
και αρχειν ετερων δικαιουσα, και γινωσκουσα ως πολυπραγμοσυνηι μεν βεβαιουται
αρχη πασα, απραγμοσυνηι δε φθειρεται· ελοιτο τε αν ουδαμως τις, ανδρι εοικως
προτιμασθαι ετερων αξιουντι και μειζον ες το κοινον φρονειν, καταλυειν εις εαυτον
την κοινην ευκλειαν και μη τωι συμβαντι εξισουσθαι, μηδε τον μεν αντιπαλον δοξαι
επιθεραπευειν, παροραν δε το τε ημετερον φρονημα και την εκ του θειου υπουργιαν,
ην χρη σπευσαντας δι' αυτων ποιησασθαι· περιεσται γαρ υμιν της τε δαιμονιας
σπουδης μη αναξιους φανηναι και τα τε ετοιμα ες το υπακουειν οικειωσασθαι και τα
ετι μελλοντα συν εκπληξει του αδηλου προσαγαγεσθαι. 2. Σωφροσυνη δε ανδρων
τοις τε εκ της τυχης προφαινομενοις ευ χρησασθαι και αμα συνεσει ες τας πραξεις
ιοντας μη παριεναι των καιρων το εφεστηκος μηδε μετασταντων εις μεταμελειαν
ηκειν του παροφθεντος. αρετη δε η μεν πρωτιστη εν τωι τα κρατιστα ευ γνωναι,
δευτερα δε η εν εργοις. αμφοιν δε ο παρων καιρος δειται, και του γε πραττειν
ετοιμοτερου, ως η γε ανευ του προμηθους συν τωι οκνειν μελλησις χρηστον μεν
ουδεν ηνεγκεν, τους δε χρησαμενους πολλακις επ' ουδενι 224 μετριωι εσφηλε.
ταπειναι μεν ουν φυσεις ουκ ευπαρακλητοι ες σπουδην των αριστων, διοτι
παραδειγματων τε καλων αμοιρουσιν ιδιων τε και πατερων των εαυτων και τηι
σφων ανανδριαι ραθυμοτεραις κεχρηνται ταις επιτηδευσεσιν, οις δε η αρετη δια τε
αυτων και προπατορων εκτηθη, φοβου αισχυνης μαλλον η οκνου ες τους κινδυνους
ηττωνται, και εθελοντι τον των καλων πονον υφιστανται. 3. Ὅτι φερει αισχυνην
ομοιως θρασει τε αλογιστωι της μη προσηκουσης ευκλειας ορεγεσθαι και διαδοχην
εργων αριστων ανανδριαι εν εαυτωι καταλυσαι. 4. Ὅτι ου ταυτον ευβουλια και οκνος·
ο μεν γαρ συν τωι περιδεει διαμελλει, η δε τα κρατιστα ελομενη ωρμησεν ες τα εργα.
5. Ὅτι τοις ανδρειαι χρωμενοις ες τα εργα και το θειον συνεπεται. 6. Ὅτι ισχυροτατον
στασις ταραξαι ευεξιαν και ευταξιαν φθειραι πολεως τε και στρατοπεδων. 7. Ἔνθα
δη και αλλα των ανελπιστων ανθρωποι κατεργαζονται· τολμηι γαρ προ δυναμεως
πιστευσαντες εν τοις πολεμοις των αει μοχθουντων ........ ανεγκλητοι δε συμμαχοι,
καν ελαττους ωσιν, αμα προθυμιαι συμφορωτεροι η πληθει περιοντες, υποπτοι
υπολειποιντο. 8. Ὅτι τους πραγματων μεγαλων προστασιαν εξ αρχης ελομενους
ουδε εθελοντας εστι κινδυνων εξω και πολεμων ειναι· νομιζοντες γαρ οι εν τωι
παροντι ισχυοντες των αρετηι διαφεροντων ουκ ακινδυνους τας ησυχιας συν τωι
περιδεει του μηποτε υπ' αυτων αχθηναι και μη κινουμενοις επερχονται,
βεβαιοτατην σφισιν 225 ασφαλειαν ειναι νομιζοντες, ει καν ταις δοκουσαις
απραγμοσυναις τα ισχυρα προκαταληψονται. αριστον δη το μελλον δεος εστω του
παροντος εν ασφαλει θεσθαι, και μη αναμειναντας προπαθειν κακως ουκ απο του
ισου αμυνεσθαι· βελτιον γαρ το μη συμβησομενον προελπισαντας φυλαξασθαι η
απραγμοσυνης ελπιδι το ανανδρον αυτον θεραπευσαντας και την παρουσαν αρχην
αποθεμενους εν τοις δεινοις ασθενειαι ενδουναι. προφυλακη δε του μελλοντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

αδειαν κταται. 9. Ὅτι εν τοις πολεμοις μαλιστα αι της τυχης πλεονεξιαι αλλοτε επ'
αλλους ορμην εχουσι, κατα το αει συμβαινον περιηκουσαι. καλλιον τε υμιν υπερ του
ποιησαι μαλλον η παθειν αιρεισθαι το αγωνισμα. καλοις δε εργοις αει συνεπεται
καλος επαινος, ως τα γε εναντια φημην αναξιαν υμων εχει της ευκλειας. ΤΑΥΤΑ
ΤΟΥ ΥΠΕΡΕΙ∆ΟΥ. 10. Ὅτι ου χρη ταις ηδισταις ακροασεσιν αγομενους συνειναι ταις
δυσχερειαις επι των πραξεων, αλλ' εως περιεστι τις αδεια, βουληι αγαθηι χρωμενους
το βελτιστον αιρεισθαι, μηδε σφαλεντας μεταμελειαν εχειν του γνωσθεντος. αμαθια
γαρ ουκ επαινειται, διοτι και σφαλλεται, ευβουλια τε αριστον, επειδη ξυνεσις εστι
του μελλοντος· το τε γαρ συμφερον λογισμωι επεγνω και το εναντιον προμαθουσα
εφυλαξατο. αι δε οξειαι και απερισκεπτοι εγχειρησεις ταχειας και τας μεταμελειας
ηνεγκαν. η τε των λογων ισχυς, ελπιδων μεν και επιθυμιων νικηθεισα, ες μεν την
παραυτικα πειθω ευ συγκεισθαι εδοξεν, εργωι δε ου συνηνεγκεν. ορεγεται δε ειρηνη
μεν του ευ γνωναι, πολεμος δε μαλιστα· καν τυχηι μεν του προσηκοντος, ελαχιστα η
ουδεν αν σφαλλοιτο, διαμαρτων δε πλειστωι και παντι χρωιτ' αν τωι εναντιωι.
παραινω δε τοις εκ του δαιμονιου ...................... γνωμης γε προνοιαι χρωμενους,
μηδαμως δε πειθεσθαι ανδρασιν οις πολεμον εγειρειν αει συνηθες εστιν. 226 11. Ὅτι
π̣α̣ρ̣....νι̣α̣ς ειρηνη πολεμου .....τερον· ελπιδος γαρ αλογιστου ευ....λια προμηθης
..........τον......... δι' ολιγης αιτιας τηι τυχηι γινεσθαι π...τω.....ελπισασα̣ν̣ τα αμεινω
ραιστον· διαφυγειν δε εργα παλιν απρομηθεστατον. 12. Ὅτι πεφυκασιν οι ανθρωποι
της μεγιστης διαφορας επι μεγαλαις ευεργεσιαις διαλυεσθαι, εκ τουδε το πιστιν ......
της εισαυθις φιλιας διδοντες. 13. Ὅτι εν τοις μισθοφορικοις πολεμοις το μεν
χρηστον ετερων το δε δυσχερες ιδιον των διακινδυνευσαντων γινεται· αμεινον δη
προσαγαγειν λογοις τους ...................... η υπερφρονησαντας εκδεξασθαι επι των
Ἑλληνων δεινων την πειραν. ει δε τις θρασει αλογιστωι επαιρομενος ραιστα
διαπολεμηθηναι τον πολεμον ηγειται εις την Ἀλεξανδρου τελευτην αφορων ...
σκεψασθω το παθος των διαδεξαμενων την τουδε αρχην. 14. Το δε επι πειραι
φοβερον και την του αφανους ελπιδα 227 εξ ισου δεδιεναι παρασκευαζει· και ο ..........
εθελων πλεον υπο πο.....τος εδοκει· και ο επι μαλλον ............... διαφεροντως και ες
κινδυνους ευτολμος. 15. Ἐλπιδι γαρ του μελλοντος το μεν εν τωι παροντι προμηθες
μαλακιαν ηγουντο, το δε αφανες πιστοτερον του ηδη οντος. και η δοξα ουκ ...... του
εκ..ουμενου τοσουτον οσον προς το βουλομενον εκαστωι εκρατει, το τε απορον
ηγουντο ευπορον και τον του επικινδυνου φοβον τωι επιθυμουντι της γνωμης
εξηιρουν, και εκ τουδε υποτιθεντες σφισι την εκ του κρειττονος αρωγην–ατε δη του
θειου ως επιπαν επι μεταστροφαις ταχθεντος–ουκ απροσδοκητοι ησαν και επι σφας
μεταστρεψαι της τυχης το αντιστροφον, και απο του δεους, ελπιδι βεβαιοτεραι του
σφισι το διανοησαι και ες εργον εκνικησαι, ρωμην προσελαμβανον την ισην τωι
επιθυμουντι. επαναστασις τε αυτη των εκ παλαιων ετων μνημηι παραδοθεισων
μεγιστη τωι παραλογωι του εγχειρηματος εδοξε γενεσθαι, διοτι ου τοσουτον
αντιπαλοι ισχυος ρωμηι και παρασκευηι ...... το πλεον ............. οσον κατα την απα 228
ραγωγον προσδοκιαν της αυτων ελευθερωσεως μειζονα ανθρωπινης ελπιδος
εννοησαντες πραξαι επετολμησαν. αρετηι γαρ και παρασκευηι της Μακεδονων
δυναμεως αναμφιλογως παντας ανθρωπους υπερβαλλουσης οιδε, καιπερ αρρωστιαι
τηι οικειαι ουδε των πολεμιων τοις προσοικοις αξιομαχοι νομιζομενοι, προθυμιαι τηι
σφετεραι και ποθωι της παλαιας ευπραξιας ες το ανθιστασθαι τοις Μακεδοσι κατα
παρασκευην ωρμηθησαν. 16. Χρη δε τους μεν προπαθοντας και ως απο του ομοιου
αμυνεσθαι, τοις δε ευ ποιησασι και δωρεας εοικυιας αντιδιδοναι και υπο................
αυθις ζηλωι των προσγενομενων εφεδρευειν εν τωι ευ ποιειν. 17. Ὅτι πιστουται
ευνοια συμμαχων μαλιστα .. τους προυπαρξαντας χαριτος και αυτους την μετουσιαν
εξειν ............. των ομοιων επι τας ευεργεσιας τρεπονται. 18. Χρη......... τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

επαγγελθεισι παρ' ημων ηδη τι 229 θεμενοι ...μη συναινειν· και πρεσβευομενοις
παρα τους βασιλεις σπουδηι πασηι συν...................... ημων και των ...................... τα δε
πληθη ............... ............ των πρεσβεων βουλομενοις .................. ........ 19. Ὅτι οι
δι...εσθαι επαγγελλοντες ησσους οντες προς κρειττους ιοντες· το γαρ υφ' ετερου
γενομενον της παρ' ετερου συγχωρησεως ου δειται και της .. ετερου .....μης .................
ετοιμως μεν γαρ ες την ειρηνην ετυγχανον εχοντες .................... ...........................
............................ .......................... ............................ .......................... ............................
.......................... ............................ .......................... ............................ .......................... επ'
αμφοτεροις, και συν τωι δικαιωι και αμα συμφεροντι ερχονται ες το πολεμειν την
οικειαν ασφαλειαν βεβαιωσοντες· πολεμου δε παρασκευη φυλακη ειρηνης βε 230
βαιοτατη· το γαρ ....... μεχρι τουτου .................. ................. μηδεν πραξειν. 20. Ὅτι
ετοιμοτεροι οι κρατησαντες παν ηττηθηναι ...... 21. ....... τυχας ανδρων και
καταστασεις πολεων τε και εθνων νεωτεριζουσαι ελαττους τε ομοιως και μειζους
και διαφεροντως περι ειρηνην και πολεμον συμβαινουσιν αγοντος του χρονου
μηδεμιαν, αλλα μετατρεποντος αλληι αλλους προς τε το αμεινον· και μην τα
γιγνομενα εν τοις ανθρωπειοις αριστοι γνωναι οι μη χαλεποι δεξασθαι τας
εξαλλαγας των ωρων και χρονων· μηδε ετων τουτους οσοι πολεων τε και
στρατοπεδων εξηγουνται μνημηι των προγενομενων αγειν επι τα συμφορωτατα
εκαστους και τοις προσπιπτουσιν ................... εκ της των ιστορηθεντων νεωτερων τε
και παλαιοτερων ....... προς δε ταις κατα...... (22 ηιερσυς λεγι νεθυευντ) 22. ....... κατ'
ανθρωπους, ης .....λυσις· η γαρ ισχυοντας κατα το αντιπαλον τωι συνανεχοντι
ανθιστασθαι η αποκνησαντας ουκ αντιλεκτον ως αλισκεσθαι δεον. 23. Ὅτι ο ∆εκιος
ο βασιλευς Ῥωμαιων ....... εν φοβωι ειχε την Θραικιον δυναμιν, ορρωδων μη τι εξ
αυτης νεωτερον γενηται περι της αρχης την καταστασιν· και επειρατο δι' επιστολης
απο 231 κωλυειν αυτους επεξιεναι τοις πολεμιοις, το μεν βουλομενον της διανοιας
ουκ εμφαινων εκπονουμενος δε δια δεους αγειν, μη περαιτερω προιοντες ανθρωποι
απολεμοι ουτοι της ουκ ευκαιρου προθυμιας την πειραν λαβωσι προ του την παρ'
αυτου επικουριαν παραγενεσθαι. και ο μεν επεστειλεν ..........., επει δε ο βασιλεως
ημεροδρομος φερων την επιστολην προσηλθε τωι Πρισκωι, ος δη αρμοστης των
Μακεδονικων και Θραικικων πολεων ην, και επι τε ειρηνης τα πολλα εχρηματισε και
τοτε κατα του πολεμου το δεος ες την Φιλιππου πολιν παρεληλυθει, κηρυγμα
προκηρυττει συνιεναι παντας ες τον του σταδιου δρομον (ος δη εισω πολεως ην), ως
δη εχων τι ες το κοινον εκ βασιλεως μηνυσαι. και επει ηθροισθησαν ανεγινωσκε τα
εκ της επιστολης· εδηλου γαρ η γραφη ταδε· "Προ πολλου μεν αν εποιησαμην, ω
ανδρες, μη παρακελευσαι εξ επιστολης χρηναι αλλ' αυτος αφιγμενος εργωι μαλλον
υμας η λογωι θαρρυνειν, οσωι και το ....... ουχ ομοιως ασφαλες οψει των ορωντων η
μαθησει των ακουσομενων βεβαιουμενον· επει δε εμοι τε επι τηι προγενομενηι νικηι
και το λειπομενον μερος του πολεμου διοικουμενωι και αμα στρατοπεδωι
πορευομενωι σχολαια η 232 πορεια, και τους βαρβαρους εικαζω, οια δη κατα πολλα
σκεδασθεντας, πριν ημας αφικεσθαι και υμιν προσοισεσθαι, αναγκαιον διδαχηι αμα
τηι παρακελευσει χρωμενον προειπειν α πραττοντες αν υμεις τε ασφαλεστατα
διαγοιτε και ευπειθεστατα εμοι, ει γε υπο τινος διαστροφης αναγκαιας η παρ' υμας
αφιξις ημων διαμελλοιτο. εξαγγελλεται γαρ υμας πληθει τε και νεοτητι ου κατα
καιρον θαρρουντας και τουτωι εκπληξιν ες τους εναντιους εξειν νομιζοντας, οια δη
πολεμων απειρατους, ευτολμοτερον αυτοις μαλλον η προμηθεστερον παρα την
απουσιαν των προαγωνισματων συνιεσθαι. και εστι μεν ου παντηι υπαιτιος υμων η
επιχειρησις, διοτι και υπερ καλων εργων· συνευξαιμην δ' αν και πειραι δυνασθαι
συμφορωτατους γενεσθαι. επεσκεμμαι δε ως εν τοις πολεμοις το ανδρειον μετα μεν
εμπειριας ισχυρον, ανευ δε τουτου ασθενες· και θρασυτης λογισμων αμοιρος ηδη συν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

τωι μη κατα καιρον ευτολμωι εσφηλε. κρατιστοι δε οι συνεσει το διαφορον των
εκβησομενων ειδοτες μαλλον η θυμωι ες τας μαχας καθισταμενοι. παραινω δη μη ες
το ετοιμον της γνωμης και του πληθους το αβεβαιον ιδοντας του κοινου της
ασφαλειας υφεσθαι· αποκεκινδυνευσεται γαρ υμιν η σωτηρια ουτως ες μηδεν δεον,
και θραττεσθαι η διανοια υμων δοξει μαλλον η επιβουλως περι τηι πασηι πολει του
εκβησομενου εχουσα την πειραν. υπαιτιος δε ομοιως ο τε ανανδριαι τον εφεστηκοτα
αγωνα εξισταμενος και ο θρασυτητι ες τους μη προσηκοντας κινδυνους ιων, εξον
συν ασφαλειαι σωζεσθαι. λογισμωι δε πιστευων ανηρ βεβαιοτερος η αμαθιας οχηματι
προς τας αδηλους φορας των πραγματων εξορμωμενος αι τε εν τοις πολεμοις
συντυχιαι η κατα το αναγκαιον την τολμαν διδοασιν εξισουσαι ες τους κινδυνους
την αδειας περιουσιαν, η την μετα του ασφαλους συνεσιν παρεχονται, ως μη συν
δεει τι μαλλον ηπειγμενως η προμηθειαι πραξαι. Λογιζομενοι δη ταδε μη ιτε προς
ανδρας ες αγωνα κατ' ερημιαν των συλληψομενων εχυραι δυναμει επιοντας και
πολληι μεν 233 ιππωι, πολλοις δε οπλιταις και ψιλοις παρεσκευασμενους, ετι δε δια
πειραν πολεμικην φοβερους και σωματων οψει δεινους και οπλων ανασεισει
απειλαις τε και βοης μεγεθει ικανωτατους προεκφοβησαι τους πρωτον ες χειρας
αυτοις ιοντας. μη δη προς τουσδε αποκινδυνευσητε, εξον απο των τειχων συν
ασφαλειαι αμυνεσθαι. και γαρ η ελπις τοις πρωτον ες μαχην ιουσιν ισχυρον τι εδοξεν
ειναι και προσαγωγοτατον εις κατορθωσιν· αλλ' εν τοις περιφανεστατοις ωφθη,
οταν τωι αληθει δη μαχηται. ευδηλον δε δηπου, οιμαι, ως καν τοις εξ ισου αγωσιν
ανευ στρατηγου κατα μονας αποκινδυνευειν σφαλερωτατον· το δε υπο ηγεμονι τε
αγεσθαι και ες κοινωνιαν ηκειν ετεροις του κινδυνου εν τε ενθυμησεσι καν τοις
εργοις ασφαλεστατον, ραιδιαν εχον την παρα του πελας επανορθωσιν. κρειττον τε
συν ετερωι κατορθουντας δοξης ελαττον εχειν η διχα του προμηθους κατα μονας
επιχειρησαντας σφαληναι. και αποντος μεν πολυ απο σφων του επιβοηθησοντος, οια
δη μονωθεντας, δρασαι τι συν ευχερειαι συγγνωμον· ανδρων δε ουκ απωθεν οντων
αριστα πολεμωι ωμιληκοτων και πειραν παρασχομενων του νικαν, και ταυτα το
αδεες ες τους κινδυνους εν τωι δια μεσου εκ της των τειχων οχυροτητος εχοντας,
πραξαι τι παρα την του αρχοντος καταινεσιν, καν τωι αμεινον εκβηι, ουκ
ανεπικλητον εφανη δια τε το δυσπειθες το περι τον προσταξαντα και οτι συν τωι
αμφιβολωι του κινδυνευματος επεχειρηθη. Ει δε τις προαστειων τε και
ενδιαιτηματων τερψεως αποστερουμενος αχθεται, και οσα πλουτου
εγκαλλωπισματα, γνωτω το μεν αλγεινον ολιγον τε και εν ολιγωι την αισθησιν
οισον, οια δη εν οικοδομαις κειμενον, και ημων ου δια μακρου επιστησομενων, ως
κωλυσαι τε τον παντελη τουτων αφανισμον και αναλαβειν αυ την δαψιλειαν της ες
τουτο χορηγιας ουκ αδυνατων, το δε της σφετερας σωτηριας επικινδυνον ουκ
ιασομενος. οθεν τηι παραυτικα αχθηδονι το εις απαν ασφαλες αντιτιθεις ουτω
λογιζεσθω, διοτι μηδε ες παντας, αλλ' οσοι δυνατοι το λυπηρον την αναφοραν εχει,
παρ' οις πλουτωι ισχυουσι και ανευ του ημετερου ταχεια 234 των αφαιρεθεντων η
διορθωσις. παυστεον δη ουν υμιν τησδε της ορμης, ει μητε εαυτοις επιβουλως και ες
τον αρχοντα εναντιως πραττετε, και εισω τειχων μενετεον. ημας δε ουτε τηι
παρασκευηι ουτε ταις γνωμαις της των κοινων σωτηριας αφεστηκοτας ολιγων
ημερων επιστησομενους αμα τηι δυναμει ελπιζετε, και εισω τειχων υμων μενοντων
τα ες την του εξωθεν αγωνος κατορθωσιν ημιν μελησει. προαποδεδεικται δε ου
πορρω του αληθους ειναι το επαγγελμα εκ των προς Νικοπολει πραχθεντων, ει γε μη
μεγαληγορεισθαι δεησει. χρη δε εν τοις μεγιστοις των αγωνων τουτοις συμβουλοις
τε αμα και βοηθοις χρησθαι, οι αν εν τοις φθανουσιν εργοις σαφη του συμφεροντος
επιδειξωνται την δηλωσιν, εμπειριαν εργων και προ ...." 24. "..... και καρτεριαι οι
πολεμοι μαλλον η πληθει κρινονται. ημιν τε δυναμις εστιν ου φαυλη· δισχιλιοι γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

οι συμπαντες ηθροισθημεν, και το χωριον ερυμνοτατον, οθεν ορμωμενους χρη τους
πολεμιους κακουν σπορασι τε επιτιθεμενους και τας παροδους αυτων ενεδρευοντας·
εξ ων κρατουσι μεν ημιν τωι τροπωι τουτωι ρωμη εσται, και δεος ου μετριον
παρεξομεν τοις εναντιοις· συνισταμενων δε αντιστησομεθα, προβλημα ωσπερ οπλων
ου φαυλον το ερυμνον του χωριου και τηνδε την υλην εχοντες. οι τε εναντιοι εκ
διαφορων προσβαλλοντες οια ου παντηι καταφανεσι ταραξονται, και ουκ εν τωι ισωι
τροπωι τοις προσθεν πολεμησουσι, ταξιν τε την αυτων λυοντες και ουδ' οποι τα
τοξευματα και ακοντια μεθιεναι χρη ειδοτες, και των τε εφιεμενων ατυχησουσι και
υφ' υμων ετι μαλλον κακωσονται. ημεις τε τηι υληι πεφραγμενοι επισκοπα και εξ
υπερδεξιων μεθησομεν, και ασφαλεστεροι μεν εις το δραν εσομεθα, ου ραιστοι δε
βλαπτεσθαι. περι δε αυ της ομοθεν μαχης, ει δη και ταυτης δεησει, εκεινο χρη
λογιζεσθαι ως οι μεγιστοι κινδυνοι μεγιστας και τας προθυμιας 235 παρεχονται, και
εν τωι απορωι της σωτηριας η αντιστασις ετοιμοτερα, και πολυ το ανελπιστον εξεβη,
βιαζομενων τε υπο του αμηχανου και αμυνομενων υπερ των σπουδης αξιων
τιμωριας ελπιδι. ουδε γαρ εστιν οτωι αν προ ημων μειζους γενοιντο υποθεσεις της
αγανακτησεως, οια δη γενων των ημετερων και πολεως υπο των εναντιων
κατεσχημενης. συνεπιθοιντο δε αν αυτοις και οσοι αναγκηι ακοντες συστρατευουσιν,
ει την ημετεραν εφοδον αισθοιντο, ελευθεριας της σφετερας ελπιδι. Πυνθανομαι δε
και την βασιλεως δυναμιν την ναυτικην ουχ εκας ειναι αρηξουσαν ημιν, ηι
συνταχθεντας συνεισβαλειν κρατιστα. και επι τωιδε ηγουμαι ως και τους Ἕλληνας ες
το αυτο τουτο προθυμον επαξομεθα. αυτος δε δη ων ουκ εξω κινδυνου ουδε
ευτυχεστερον πραττων επι ταυτα ιεμαι, αρετης επιθυμων και διακινδυνευων, τα
τιμιωτατα εθελων περιποιησασθαι και ες εμαυτον μη καταλυσαι της πολεως την
αξιωσιν. και υμιν παραινω ωδε γινωσκειν. επεισι μεν γαρ η τελευτη παντας
ανθρωπους, καταλυσαι δε τον βιον εν τοις περι της πατριδος αγωσιν αθλον
καλλιστον και δοξαν αΐδιον φερον. ει δε τινα και επι τοις ειρημενοις το της πολεως
πταισμα εκπληττει και δι' αυτο αθυμος εστιν, ιστω τας τε πλειστας των πολεων εξ
ενεδρας υπο των εναντιων ηιρημενας ................................... ..ελαττω..ν......, και των
αντισταντων αυτους κατα το αντιπαλον ερημωθεντας. εξον δε του βαρβαρικου
επιτιθεσθαι μεν τωι εικοντι, υποχωρειν δε τωι ανθισταμενωι συνοισομεθα τε. 236
........... κατα το .....ον τηι παροδωι χρησονται, αθροον τε προσ γε...................... ικανοι
ειημεν, αναχωρησομεν ες το μετεωρον συν ασφαλειαι .......... επιθησομεθα, κακ
τουτου των εναντιων αι αποριαι προς ημων εσονται. Συστησεσθαι δε ημιν και εκ της
τυχης το εικος αγει· η τε γαρ υποθεσις δικαιοτατη, καθ' ην αμυνουμεθα τους
προαδικησαντας, και το δαιμονιον ταυτηι ως επι πολυ βραβευει τα ανθρωπεια,
προθυμοτατον ον συμφορας ελαττωσαι και ες τα αμεινω συναρασθαι. καλον δη
γνωρισαι το πατριον ημων σχημα, και αυτους τοις Ἕλλησιν αρετης και ελευθεριας
γενεσθαι παραδειγμα, και παρα τε τοις ουσι και τοις επιγιγνομενοις ευκλειας
αειμνηστου μετασχειν, εργωι δεικνυντας ως και εν ταις συμφοραις το φρονημα των
Ἀθηναιων ουχ ηττηται. συνθημα δη του πολεμου παιδας και τα φιλτατα
ποιησαμενοι και το ταυτα διασωσασθαι, ες την αντιστασιν συνταττωμεθα, θεους
εφορους αρωγους επικαλεσαμενοι." Και ο μεν τοιαυτα ειπεν· οι δε Ἀθηναιοι τοις τε
λεχθεισι πολυ επερρωσθησαν (δυνατα γαρ ες την αντιστασιν τα ειρημενα), και επι
τουτωι εξηγεισθαι σφων αυτων ηξιουν. 25. Ὅτι των τα αριστα προελομενων η
προθυμια, καν το εργον μη συνακολουθησηι, επαινειται. 26. Ὅτι αλγεινοτερα ανδρι
αρχην εχοντι του παντος η αποτυχια μαλλον η εκαστωι η καθ' αυτον κακωσις· τωι
μεν γαρ ιδιωι περιγραφη η τυχη του συμβαντος, εις δε τον αρχοντα προσχωρει του
συνενεχθεντος η αισθησις. ροπη δε ουκ ελαχιστη ....... 237 τηι γνωμηι παραπλησιως
εχειν, και το εικος τουτου ουκ ....... η και ...... επ' ευνοιαι. και παρισταται δ' εμοι απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

των αυτων θαρρειν, αφ' ων και το δυσχερες ωρμηθη. 27. Ὅτι φησιν ο ∆εξιππος προς
τους Ἕλληνας δημηγορων· και μη τωι παραστηι ως ......... της σωτηριας υμων, ...... ...
περι ..... την δικην. εγνων τε γαρ τα κοινηι λυσιτελη οντα ει δη τις αλλος και επραξα
το βουλευθεν. αρετη δε αρχοντος .. .....ητου εστιν επισκεψασθαι τα συνοισοντα και
εξεργασασθαι. 28. Ὅτι ανηρ εκ του δικαιου την αρχην εχων και πολιτευων αριστα
πειθοι .... 238 εχξερπτα ε ιαμβλιξηο 1. ".....ουν νε̣ι̣.....η·ς....και...ειν α...λαν... και ...........
κινδυνους ουκ ανα̣γ̣κα̣ι̣ο̣υ̣ς̣ εξε̣σ̣τ̣ι̣ ζ̣ην ει μη φιλ̣ε̣ι̣ς̣· αλλ' ιθι μ̣α῀̣λ̣λ̣ο̣ν̣ και καθευδε
παρ' εκεινην την ξενην· ... ................σ̣ι̣ο̣υ̣ κηδεστου .. και τον χρυσον και διδ.... ου
ξενιας δωρον ·η..............ς..μεν ε̣ι´̣τ̣ε̣ τυχον ηδη και το προσωπον κεκαθαρμενη ....
κ̣ε̣κ̣οσμημ̣ενη την ολιγην εκεινην κορην. τι γαρ ετι Σινωνιδος χρηιζεις; εχεις κορην
κεκαρμενην ως εγω, ευτυχεστερον δ̣ε τ̣η̣ς̣................σ ουκ ανδρι χαριζομενη τη̣ν̣
ενεν........." Ταυτα λεγουσης της Σινωνιδος ο Ῥοδανης ουκ ανειχετο αλλ' ενε̣·ενε̣ι̣
θα̣μωθ̣εις .... η Σ̣ι̣ν̣ωνις οργης ανεπιμπλατο και τισα 239 π̣ονιτο̣ν .....το, και χειρας
αντηρατο και πολλας απειλας ενε .... και δειξασα το τραυμα ο ποτε ετρωσεν αυτην
"οραις" εφη "τουτο, ω.........., οραις οτι της ψυχης Σινωνις ου φειδεται· εχεις̣
μ̣ε̣ν̣.........δειγματ̣ι̣....τ̣α̣χ̣υ̣τερα δε εστιν ερωτ̣ι̣.. ....ζομενη....μ̣α̣ρ̣τυρομαι σε, Ῥοδανη,
αρξεις σημερον μεγαλου κακου .............. θυγατηρ γεωργου αλλο τρι.........
τικοσ..............μ....δειλησ̣ τετρωμενησ...ρ·ωφλ ...ζ·με·χνησ̣........ρω...δειν....................
.................... του φονου της θυγατ............. ...............π̣ερ...μενη........................
...................αλλα...μεν αριστερασ̣........... ............ν την δε δεξ̣ι̣α̣ν̣..εφ οσο̣ν................ .. και
αιτ................... επει δε ................ ..................οντος και λοιδορουντος ..τατησ.....
..........................τ̣ικως η Σινωνις υπεξερχεται και δραμο̣υ῀̣σ̣α̣ δια της σεληνης εθει
ευθυς της επ..σ̣ον της του γεωργου .... παρετυγχανεν π̣ρ̣ο̣τ̣ε̣ρ̣ο̣ν̣, εν νωι εχουσα
εισδραμειν και φονευσαι του γεωργου την θυγατερα ..ηωεξ.......... χ̣ω̣ρ̣α̣ν̣......ταισ
θη̣ραισ εχε και μηγεν.. ως δε εγνωσαν την διανοιαν αυτης οι περι τον Ῥοδανην "συ
μεν" ειπεν ο Σοραιχος "ω Ῥοδανη, κατα χωραν μενε και μη παρωξ..., μη και δοξηις
επαμυνειν την ερωμενην ρυσασθαι· αλλα φυλαξωμεθα κορην ερωσαν και φονωσαν·
εγω δε εκαστην μετελευσομαι· πειθω δε εμαυτον οτι ταχεως αυτην επαναξω·
θαρρησον ...σ̣ε.. οιδα νικαν ρ... τους Σινωνιδος θυμους· τι κλαεις, ω Ῥοδανη; μενε, ει
Σινωνιδα θελεις απολαβειν, ει πιστευεις Σοραιχωι τωι δι' υμας πλανωμενωι." Τοσαυτα
ο Σοραιχος ειπων μολις μεν επεισε τον Ῥοδανην μενειν, μαλιστα μεν υπερ της
Σινωνιδος φοβουμενον, εμελε δε 240 αυτωι και της κινδυνευουσης κορης, μη τι
δεινον αποληψεται της ζηλοτυπιας. και το μεν ουν πρωτον ουδε εν καταληψει τωι
Σοραιχωι η Σινωνις εφαινετο· και γαρ προειχε πολυ και θειν ην οξυτερα του
Σοραιχου, ην δε και υπο της οργης ελαφροτερα· το γαρ του θυμου ταχος κουφοτεραν
αυτην ειργαζετο τωι σωματι. ομως δε συντεινομενος ο Σοραιχος και παρα δυναμιν
αμιλλωμενος ως οραι την ....αν της Σινωνιδος πορρωθεν βοαι "μεινον Σινωνι·
Σοραιχος εγω μονος· Ῥοδανης ου παρεστιν, ου μα τον Βηλον." η δε επεσχε του
δρομου και τον ορκον πιστον ηγουμενη και τον Σοραιχον αιδουμενη· επελθων δε ο
Σοραιχος πρωτον αυτην εκελευε προσιεναι και λεγει "ω Σινωνι, αμφοτερους μεν
υμας φιλω, επειπερ απο της Τυχης εδοθην υμιν πατηρ· σε δε προτερον η Ῥοδανην
εκτησαμην· αλλα Ῥοδανην μεν ουκ απολυω της αιτιας, σε δε ουκ αξιω παντα τωι
θυμωι χαριζεσθαι, ουδε δικην τοσαυτην λαμβανειν παρα γυναικος και ξενης, αφ' ης
ταχα μεν και κινδυνευσομεν, παντως δε εις ∆ια τον Ξενιον ασεβησομεν· αυτη γαρ
και τραπεζαν παρεθηκεν ημιν και ξενιοις υπεδεξατο· και ταχα μεν εβιασθη, ταχα δε
εξηπατηθη η εψυχαγωγηθη. ου σοι μονηι, τεκνον, Ῥοδανης εστι καλος." η δε προς
αυτο τουτο ανεφλεχθη και ουχ υμενεινε τον λοιπον λογον, αλλ' ειπεν "ω Σοραιχε,
τουτο σοι το δυστηνον πνευμα κεχαρισμαι και τοτε κακως· ωφελον γαρ αποθανειν
πριν ακουσαι οτι εστι και αλληι τινι Ῥοδανης καλος· μη με κωλυσηις μηδε θελησηις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

φονον ιδειν εν ερημιαι· οιδας δε οτι ου ψευδομαι· σε γαρ μαρτυρα της τολμης εχω.
οραις δε οτι εχω μεν ξιφος, εχω δε τραυμα· και Ῥοδανης μεν ανεσταυρωθη μονον,
εγω δε και ηψαμην του θανατου και πειραν ελαβον οτι αποθνησκοντες ουκ
αλγουσιν ανθρωποι ουδε εστιν αηδης ο θανατος, τοις δε ερωσι και ηδυς εστιν. τι μου
λαμβανηι, Σοραιχε; μαρτυρομαι, Ῥοδανηι την ερωμενην σωσαι θελεις· μηδε μοι
κινδυνους απειλει μηδε συλληψεις μηδε τιμωριαν· ουδενα φοβουμαι η μη
φοβηθεισα νυκτας μηδε σταυρους ..... 241 εχξερπτα ε πετρο πατριξιο 1. .... επι
πρεσβειαν πεμφθεις προς Περσας, εφ' ωι συμμαχιαν αιτησαι κατα Κασσιου και
Βρουτου· ως δε ο χρονος ετριβετο, του Περσων βασιλεως αμφιβολου οντος και την
εκβασιν των πραττομενων αναμενοντος, ειλετο Λαβιηνος παρ' αυτοις καταμενειν,
προτιμησας τον μετα βαρβαρων βιον του οικειου ολεθρου. 2α. Ὅτι ιδων ο Καισαρ
τον ταφον και το σωμα του Ἀλεξανδρου, προτρεποντων δε των Ἀλεξανδρεων ιδειν
και το σωμα Πτολεμαιου, "εγω" εφη "βασιλεις βουλομαι θεασασθαι, ουχι νεκρους."
2β. Ὅτι προτρεπομενων αυτον παλιν εντυχειν τωι Ἄπιδι, "εγω" φησι "θεους
προσκυνω, ουχι βους." 3. Ὅτι Κορνηλιος υβριστης εγενετο και αδικος τιμηθεις υπο
Καισαρος· εν γαρ τηι δυναστειαι απαντας διεβαλλεν και εκακου, ωστε και Προκουλον
τινα αυτωι απαντησαντα ποτε την ρινα και το στομα το οικειον κατασχειν
αινιττομενον, οτι ουδε φθεγξασθαι ουδε αναπνευσαι επι αυτου εξεστιν. αλλος δε τις
λαβων μαρτυρας προσηλθε δημοσιαι και ηρετο αυτον ει επιγινωσκει αυτον. του δε
ειποντος αγνοειν, στραφεις προς τους μαρτυρας "ορατε" εφη "οτι αγνοει με· μηδεν
ουν λεγων περι εμου πιστευθηι." 4. Ὅτι Τιβεριος τα καταλειφθεντα ληγατα Καισαρος
ουκ απεδιδου επι χρονον πολυν· επειδη δε νεκρου δια της αγορας εκφερομενου
προσελθων τις εδοξε προς το ους αυτωι ψιθυριζειν, και ερωτηθεις παρα των
συνοντων τι τουτο πεποιηκεν, εφη τωι Αυγουστωι δεδηλωκεναι οτι τα ληγατα μεχρι
του νυν ουκ εδοθη, εκεινον μεν αυτικα απεκτεινεν, ιν' αυταγγελος αυτου, ωσπερ και
επισκωπτων ειπε, γενηται. 242 5. Ὅτι εψηφισαντο οι βουλευται και τον Νοεμβριον
μηνα, εν ωι Τιβεριος εγεννηθη, Τιβεριον καλεισθαι· ο δε ουκ εδεχετο ειπων αυτοις
"και εαν δεκατρεις Καισαρας εχητε, τι ποιησετε;" 6. Ὅτι Τιβεριος τους
κατηγορουμενους επι τινι πικρως εκολαζεν ουτως επιλεγων "ουδεις εκων αρχεται,
αλλ' ακων εις τουτο συνελαυνεται·" μη μονον γαρ μη πειθαρχειν τους αρχομενους
ηδεως, αλλα και επιβουλευειν τοις αρχουσι. και προσεδεχετο τους κατηγορουντας
μη διακρινων ειτε δουλος κατα δεσποτου ειτε κατα πατρος υιος λεγει. 7. Ὅτι Λιβιας
ποτε προιουσης γυμνοι ανδρες ανεφανησαν αυτηι, και δια τουτο ηγοντο προς
θανατον· η δε εκελευσεν αυτους αφεθηναι ειπουσα οτι ταις σωφρονουσαις ουτοι
ανδριαντες δοκουσιν ειναι. 8. Ὅτι η αυτη ερωτηθεισα ποιοις τροποις χρωμενη
τοσουτον επι του Καισαρος εκρατησεν εφη· "αυτη τε ακριβως σωφρονουσα και
παντα τα δοκουντα αυτωι ηδεως ποιουσα και μητε αλλο τι των εκεινου
πολυπραγμονουσα και τα αφροδισια αυτου αθυρματα μηδε αισθανεσθαι
προσποιουμενη." 9. Ὅτι ο Τιβεριος βασανιζων τινα σφοδρως επι ψευδεσιν αιτιαις και
γνους οτι ματην εβασανισθη, εκελευσεν αυτον σπουδαιως αναιρεθηναι· τωι γαρ
ουτως υβρισθεντι συμφερειν ελεγεν την απαλλαγην του βιου. 10. Ὅτι Τιβεριος
νοσον προσποιησαμενος τον Σειανον ως και επακολουθησων εις Ῥωμην προεπεμψε
λεγων μερος του σωματος αυτου και της ψυχης αποσπασθαι απ' αυτου, και
περιεβαλεν αυτον και κατεφιλησεν μετα δακρυων, ωστε Σειανον επι πλεον
επαιρεσθαι. 11. Ὅτι Σειανον Ῥεγουλος και ο Λακων λαβοντες αυτον εδησαν και
ηγαγον εις το δεσμωτηριον· και εντευθεν μαλλον αν τις την ανθρωπινην ασθενειαν
ελεησηι και παιδευθησεται μητε επι τοις αγαθοις ογκουσθαι και επι τοις δοκουσιν
εναντιοις μη δυσχεραινειν. οι γαρ παλαι ως δεσποτην τιμωντες τοτε ως δραπετην
εφυλαττον. 243 12. Ὅτι ο Τιβεριος πολλους φιλους μετα θανατον του Σειανου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

ετιμησεν, πολλους δε εκολασεν· ως καντευθεν ταυτα παντα εις την τυχην αναφερει.
13. Ὅτι Τερεντιος επι φιλιαι Σειανου κρινομενος παρα Τιβεριου ειπεν· "εγω ουδεν
ηδικησα, ει τουτωι ως φιλωι εχρωμην, υπο σου ορων αυτον τιμωμενον· ει γαρ ο
αυτοκρατωρ ο παντα ακριβως ειδως επλανηθης, τι θαυμαστον ει και εγω
συνεξηπατηθην; και γαρ προσηκει ημιν παντας τους τιμωμενους υπο σου αγαπαν μη
πολυπραγμονουντας οποιοι ποτε εισιν, αλλ' ενα ορον της φιλιας σφων ποιουμενους
το τωι αυτοκρατορι αυτους αρεσκειν." 14. Ὅτι διαπληκτιζομενου ποτε Γαΐου και
Τιβεριου του εκγονου εφη προς τον Γαιον ο παππος Τιβεριος "τι σπουδαζεις; και συ
τουτον φονευσεις και αλλοι σε." 15. Ὅτι συνεχως ο Τιβεριος τουτο το ιαμβιδιον
επεφθεγγετο, εμου θανοντος γαια μιχθητω πυρι. 16. Ὅτι ο αυτος και τον Πριαμον
εμακαριζεν οτι μετα της πατριδος και της βασιλειας απωλετο. 17. Ὅτι Αιμιλιος
Μαμερτιος δραμα εποιησεν οπερ Ἀτρεα επεγραψεν, εν ωι εισηγαγε τινα λεγοντα κατα
τον Ευριπιδην οτι τας των κρατουντων αμαθιας φερειν χρεων. και μαθων τουτο
Τιβεριος εφ' εαυτωι το επος εξελαβεν, Ἀτρεα εαυτον δια τα μυση των φονων ων
ειργασατο κληθηναι νομισας, και ελεγεν "ουτος εμε Ἀτρεα εποιησεν, καγω αυτον
Αιαντα ποιησω." αναγκην ουν αυτωι επηγαγεν ωστε αυτον εαυτον ανελειν. 18. Ὅτι ο
βουλεται τις και επιθυμει, τουτο και θαττον πιστευει. 19. Ὅτι Λουκιος τις Ἀρουντιος
και τηι ηλικιαι και τηι παιδειαι προηκων εωρακως τον Τιβεριον την επιθανατον
νοσουντα και κινδυνευοντα και την βασιλειαν επι Γαιον φερομενην ανειλεν εαυτον
ειπων οτι "ου δυναμαι επι γηρως δεσποτηι και νεωτερωι τοιουτωι δουλευσαι." 20. Ὅτι
εωρακως ποτε ο Τιβεριος Μακρωνος και Γαΐου την 244 φιλιαν, "ευ γε" εφη "ποιεις
τον δυομενον καταλιμπανων και προς τον ανατελλοντα τρεχων." 21. Ὅτι Γαιος
Πισωνα εξορισας δεδωκεν αυτωι δεκα δουλους μονους· επει δε εκεινος εδεετο
πλειονας αυτωι δοθηναι, εκελευσεν αυτωι οσοις βουλεται χρησθαι, ειπων οτι "και
στρατιωται μεντοι τοσουτοι σοι συνεσονται." 22. Ὅτι μετα πολλας επινοιας ο Γαιος
τελευταιον επι την συγκλητον ετρεπετο και εγκληματα αυτοις επηγεν, οτι τον
Τιβεριον κακως ειρηκασιν· "εμοι μεν γαρ" εφασκεν "αυτοκρατορι οντι και τουτο
ποιειν εξεστιν, υμεις δε ου μονον αδικειτε, αλλα και ασεβειτε προς τον αρξαντα
υμων ουτω διακειμενοι, και ει τι κακον εποιησεν, υφ' υμων προτρεπομενος επραξεν.
και ο Σειανος υφ' υμων φυσηθεις απωλετο." 23. Ὅτι ο Γαιος Πρισκον ανελων δια
χρηματα και ολιγα ευρων ταυτα θαυμαστον λογον εφθεγξατο "ηπατησε με και
ματην απωλετο· ηδυνατο γαρ επι τουτοις ζην." 24. Ὅτι ∆ομετιος ρητωρ αριστος και
δεινοτατος, φαυλος ανηρ, επι του Τιβεριου γυναικα των επισημων εσυκοφαντησεν,
ωστε εγγυς θανατου γενεσθαι· και συναντησας αυτηι ποτε εξετραπη της οδου
αισχυνομενος· εκεινη δε πλησιον παραγενομενη εφη "θαρσει, ∆ομετιε, οτι ου συ μοι
επαιτιος αλλ' Ἀγαμεμνων." 25. Ὅτι ουτος ο ∆ομετιος επιγραμμα ποιησας εις εικονα
του Γαΐου ειπεν οτι εικοστον εβδομον ετος αγων δευτερον υπατευσεν· τουτου
λαβομενος ο Γαιος κατηγορησεν αυτου ως ονειδιζοντος το μειρακιωδες αυτου και
παρανομον και εις το συνεδριον αυτον ηγαγεν ως τεθνηξομενον, και λογον
ποικιλως συγκειμενον ειπεν, και ει απελογησατο ετεθνηκει· ο δε λεγοντος αυτου
εθαυμαζεν και επεκροτει ως ακροατης τις αλλ' ου κατηγορουμενος· πληρωσαντος δε
καθ' υπερβολην εδοκει την δεινοτητα του λογου θαυμαζειν. και δοθεντος καιρου
απολογιας εις ολοφυρμον ετρεπετο, και τελος εις την γην κατεπεσεν ικετευων και
ως ρητορα μαλλον ουχ ως Καισαρα φοβεισθαι λεγων· εκεινος δε ορων ταυτα και
ακουων διεχυθη, πιστευσας οτι τηι των λογων παρασκευηι κεκρατηκεν, και απελυσεν
αυτον ειπων "μηκετι νομιζε σαυτον δεινον ρητορα·" ον και υπατον απεδειξεν. 245
26. Ὅτι Σενεκας Ἄννεος απαντας τους κατ' αυτον ανθρωπους σοφιαι
υπερβαλλομενος επειδη λογον επ' αυτωι ειπεν καλως συγκειμενον, υπερ τουτου και
μονου εμελλεν απολλυσθαι· αλλα τουτον αφηκεν γυναικι πεισθεις, ηιτινι
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεκαθευδεν, ειπουσηι οτι και φθοην εχει και ουκ εις μακραν τελευτησει· αληθες δε
τουτο νομισας ειναι συνεχωρησεν αυτωι οσον ουδεπω τεθνηξομενον. 27. Ὅτι Γαιος
ουτως ην αδιακριτος περι τους φονους ωστε ποτε προσενεχθεντων αυτωι πολλων
κατηγορουμενων εφ' ωι εξετασαι, στησαι μεν αυτους επι στιχον, ειπειν δε το ως
γελοιον επι του παροντος λεγομενον "απο του φαλακρου μεχρις εκεινου του
κομωντος παντας φονευσον." 28. Ὅτι ο αυτος κυβευων ποτε εν Γαλλιαις και μαθων
οτι ουκ εστιν αργυριον, αναστας εζητησε των ευπορων απογραφην και εκελευσε
πολλους εξ αυτων φονευθηναι και τα χρηματα αυτων εισενεχθηναι· και ελθων προς
τους συγκυβευτας ειπεν "εν ωι υμεις περι ολιγων φιλονικειτε, εγω πληθος χρηματων
συνηγαγον." 29. Ὅτι ο αυτος Γαιος συλλαβων Κεριαλιον και τον υιον αυτου
Παπινιον βουλευτας ετιμωρησατο, ωστε εξειπειν τας κατ' αυτου γινομενας
επιβουλας. και ο μεν Κεριαλιος παντελως ουδεν ειπεν παραχρημα δε επ' οψεσιν
αυτου ανηιρεθησαν, εν οις ην και Βασσος· και παρεσκευασε τον πατερα αυτου μη
ψευδως κατηγορηθεντα μηδε εγκλημα εχοντα παρειναι, ινα θεασηται την αναιρεσιν
του παιδος. πυθομενου δε του γεροντος ει εξεστιν αυτωι μυσαι τους αφροδισιους,
εκελευσε μετα το φονευθηναι τουτους κακεινον φονευθηναι. ο δε προσποιησαμενος
ελεγεν δικαιαν ειναι την κρισιν του βασιλεως· ως αληθως γαρ και εκεινους και
εαυτον των φονεων ειναι, και πολλους αλλους ειναι τους συνειδοτας ημιν. και
απαιτηθεις ειπειν ειπεν παντας τους πλησιον αυτου και τοις κακοις τουτοις
υπουργουντας. και εδρασεν αν τα μεγιστα, ει μη προαχθεις και τους πανυ γνησιους
αυτου ωνομασεν· ουτω γαρ ηπιστηθη και περι των αλλων. εκεινος δε ανηιρεθη. 30.
Ὅτι ο αυτος Γαιος τους τε υπαρχους καλεσας και αλλους δυο εισηλθεν εν
κοιτωνισκωι, και λεγει αυτοις "ιδου υμεις τρεις 246 εστε ωπλισμενοι, εγω δε μονος
και γυμνος· εαν μισητε με, φονευσατε με." ως δε εκεινοι εις τους ποδας αυτου
προσεπεσον και παρεκαλουν μηδεν τοιουτον περι αυτου εννοειν, ανεχωρησεν δηθεν
πεπεισμενος· πλην και αυτος υποπτος περι την φιλιαν αυτων διεκειτο, κακεινοι
εδεδιεισαν. εκεινος δε συνεκρουεν αυτους αλληλοις. 31. Ὅτι ο αυτος εκελευσε την
συγκλητον συναχθηναι, και δηθεν αμνηστιαν αυτοις δεδωκεν, ειπων ολιγους πανυ
εχειν οις ετι ωργιζετο. και πασι τουτους διπλην εδιδου την φροντιδα· εκαστος γαρ
περι εαυτου ενενοει. 32. Ὅτι Πρωτογενης εις των χαλεπωτατων δηλατορων δυο
χαρτας αει εβασταζεν, εν οις τας συκοφαντιας εγραφεν, και τον μεν μειζονα
ωνομαζε ξιφος, τον δε ηττονα εγχειριδιον. ουτος εισηλθεν εις το συνεδριον, και ως
ειδον αυτον οι βουλευται, δια το δεος παντες προσεδραμον και εδεξιουντο και
φιληματι ησπαζοντο· βουληθεντος δε και του Σκριβωνιου τουτο ποιησαι, δεινως
προσβλεψας εφη "και συ με ασπαζηι ουτω μισων τον Καισαρα;" ωστε παντας τους
βουλευτας περιστηναι και διασπασαι τον Σκριβωνιον· και τουτο μαθων ο Γαιος
εθεραπευθη. 33. Ὅτι τον Γαιον Γαλατης τις θεωρησας αυτον μεγα ανεκαγχασεν· ο δε
νομισας αυτον υπο ηδονης γελαν εκελευσεν αυτον αχθηναι και λεγει "τινα με
νομιζεις ειναι," ο δε, ερω αυτο το ρημα το παρ' αυτου λεχθεν, εφη οτι "μεγα ει
παραληρημα", και ουδεν δεινον επαθεν· σκυτευς γαρ ην και πενης. 34. Ὅτι η
Μιλωνια μετα τριακοντα ημερας των γαμων τετοκεν υιον, ον εσχεν εκ του προτερου
ανδρος· και τουτο ελεγεν ως θεωι αυτωι εκγενεσθαι οτι εν τριακοντα ημεραις και
ανηρ και πατηρ εγενετο. 35. Ὅτι μετα την τελευτην Γαΐου ο δημος δια το ειπειν
αυτον οτι εδει παντας εχειν ενα τραχηλον εμπαιζων αυτωι ελεγεν· "ημεις ενα μεν
αυχενα ουκ εχομεν, πολλας δε χειρας." 36. Ὅτι πολλοι των συνασελγαινοντων και
συνεξημαρτηκοτων αυτωι ηχθοντο και εταραττοντο και τους στρατιωτας πολλα
πειραθεντες καταστησαι ουκ ηδυναντο, Βαλεριος δε Ἀσιατικος ανηρ 247 υπατευκως
θαυμαστον τινα τροπον κατεπαυσεν· διατρεχοντων γαρ αυτων και πυνθανομενων
τις Γαιον απεσφαξεν, ινα δικην παρ' αυτου λαβωσιν, ανηλθεν εις περιφανες χωριον
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εβοησεν αυτοις· "αιθε εγω αυτον απεκτεινα·" και εκ τουτου καταπλαγεντες και
τον ανδρα αιδεσθεντες ησυχασαν. 37. Ὅτι απελευθερος του Σαβινου προς εξετασιν
εξηνεχθη και ελευθερως ελαλησεν· ο δε Ναρκισσος επυθετο αυτου "τι αν εποιησας,
ει εμοναρχησε Σαβινος;" απεκρινατο "εστηκειν οπισθεν αυτου και εσιωπων." εκ
τουτου κατακριθεις ανηιρεθη. και Ἀριαμη τις επειδη ειδεν τον ανδρα εν εσχατωι
κινδυνωι οντα, ου μονον ουκ απεδειλιασεν, αλλ' αυτην απεσφαξεν, και τον ανδρα εις
το αυτο προεκαλεσατο· λαβουσα γαρ το ξιφος προστεθεικε τηι οικειαι γαστρι και
ωθησε λεγουσα "ιδε ου πονω· τουτο ουδεν εστιν· ποιησον και συ." εωρακως ουν
αποθνησκουσαν κακεινος εαυτον απεσφαξεν· εις τοιαυτην γαρ ταξιν τα πραγματα
εληλυθει, ωστε αρετην νομιζεσθαι το αυτοχειρα γενεσθαι. 38. Ὅτι Κλαυδιος τουτων
γινομενων συνεχως το Ὁμηρικον ελεγεν ανδρ' απαμυνασθαι οτε τι προτερον
χαλεπηνηι. 39. Ὅτι Γαλλον τινα βουλευσαι δυναμενον και εξω διατριβοντα σπουδηι
μετεπεμψατο και εφη οτι "χρυσαις σε πεδαις δησω," και περιτεθεικεν αυτωι το
αξιωμα. 40. Ὅτι εν τωι θεατρωι ειπεν τις υποκριτης αφορητος εστιν ευτυχων
μαστιγιας, ωστε παντα τον δημον εις Πολυβιον τον απελευθερον αυτου πολλα βιαια
τοτε ποιουντα αποβλεψαι· ο δε Πολυβιος αναστας εβοησεν "ο αυτος ποιητης λεγει
οτι βασιλεις εγενοντο οι πριν αιπολοι" 41. Ὅτι Μιθριδατης ο των Ἰβηρων βασιλευς
συμβαλων Ῥωμαικωι στρατευματι και ηττηθεις απογνους τε εαυτωι εδεηθη λογον
αυτωι δοθηναι, ινα μητε βιαιως αποθανηι μητε εν επινικιοις εισαχθηι· ουτως δη
γενομενου ο Κλαυδιος εν Ῥωμηι επι βηματος αυτον εδεξατο και απειλητικως αυτωι
διελεγετο· ο δε αλλα τε τινα μετα παρρησιας απεκρινατο και τουτο προσεπηγαγεν
οτι "εγω ουκ ηνεχθην προς σε, αλλα αφιγμαι· ει δε απιστεις, αφες με και ζητει." 248
42. Ὅτι των Βρεττανων ο αρχων Καρτακης κατασχεθεις εις Ῥωμην ανεπεμφθη·
οντινα επι βηματος ο Κλαυδιος χλαμυδα φορων εισηγαγεν· ος και συγγνωμης ετυχε
συν γαμετηι και τοις παισιν εν Ἰταλιαι διαγων· και ποτε περινοστησας την πολιν και
ιδων το μεγεθος αυτης και την λαμπροτητα των οικων "δια τι" εφη "τοσαυτα και
τηλικαυτα κεκτημενοι των σκηνων ημων επιθυμειτε;" 43. Ὅτι μετα Γαλλικανον τον
ρητορα παρα Κλαυδιου εις ποταμον ριφεντα ο Ἄφρων ρητωρ εν τωι συνηγορησαι
ευδοκιμων παρεκληθη υπο τινος παρα τωι Κλαυδιωι υπερ αυτου συνηγορησαι,
εφησεν "και τις σοι ειπεν οτι κρεισσον Γαλλικανου νηχομαι;" 44. Ὅτι ο Νερων περι
Κλαυδιου αστειως εφθεγξατο· εν τινι γαρ συσσιτιωι εισκομισθεντων μυκητων,
ειποντος τινος ως οι μυκηται θεων βρωμα εισιν, εκεινος εφη "αληθες· και γαρ ο
πατηρ μου μυκητην φαγων απεθεωθη." 45. Ὅτι τεχθεντος του Νερωνος λεγεται τις
εκ της των αστρων κινησεως προειρηκεναι οτι και βασιλευσει και την μητερα
φονευσει· οπερ ακουσασαν την Ἀγριππιναν προς ταυτα βοησαι "μονον βασιλευσατω
και αποκτεινατω με·" υστερον δε πανυ μετεγνω. 46. Ὅτι η Ἀκτη επεπρατο μεν απο
Ἀσιας, σφοδρα δε ηγαπατο υπο Νερωνος υπερ την Ὀκταβιαν γαμετην· ως δε πολλα
ποιουσα ουκ ισχυσε μεταγαγειν αυτον, επι παντων σφοδρως αυτωι επηνεχθη βοωσα
ως αυτη σε αυτοκρατορα απεδειξεν, ωσπερ δυναμενη δια τουτου την μοναρχιαν
αυτου αφελεσθαι, ουκ ειδυια οτι η μοναρχια παρα ιδιωτου διδομενη ευθυς τον
λαμβανοντα κυριον αυτου του δεδωκοτος καθιστησιν και ως επι το πλειστον και δι'
αυτον οι διδοντες απολλυνται. 47. Ὅτι ο Νερων και ο Ὄθων αμφοτεροι μιαι γυναικι
εχρωντο· εδοκουν γαρ εαυτους σφοδρα αγαπαν εκ της του βιου ομοιοτητος· ωστε
ποτε τον Ὄθωνα ειπειν αυτωι "ουτω με Καισαρα ιδοις." και ουδεν δια τουτο κακον
επαθεν· τοσουτο δε μονον αντηκουσεν οτι "ουδε υπατον σε οψομαι." 48. Ὅτι μετα
την επιβουλην η Ἀγριππινα διασωθεισα και τον Ἀνικητον παρα Νερωνος επ' αυτην
αποσταλεντα ιδουσα ευ 249 θεως της κοιτης ανεπηδησεν και την εσθητα διερρηξεν
και την γαστερα απογυμνωσασα "παιε" εφη "ταυτην, Ἀνικητε, παιε, οτι Νερωνα
τετοκεν." ιδων δε αυτην τεθνηκυιαν ο Νερων ανοσιον τι ρημα εφθεγξατο "ουκ ᾔδειν
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι τοιαυτην ευπρεπη μητερα ειχον." 49. Ὅτι Θρασεας βουλευτης αναιρουμενος υπο
Νερωνος εφη "ει μεν εμε μονον ο Νερων φονευσαι εμελλεν, ηλγουν· ει δε των
σφοδρα επαινουντων αυτον ου φειδεται, ουδεν χειρον μοι εντευθεν γενησεται· αλλ'
εκεινοι μεν συναπολλυνται, εμου δε μνημη γουν τις εις τον επειτα χρονον εσται· ο
γαρ Νερων αποκτειναι μεν δυναται, απολεσαι δε ου δυναται." 50. Ὅτι εισιοντος
Νερωνος εις την Ῥωμην τους της Ἀγριππινης ανδριαντας καθειλον· μη φθασαντες
δε ενα αποτεμειν ρακος αυτωι επεβαλον, ωστε δοκειν εγκαλυπτεσθαι· και τις
παραχρημα επιγραψας προσεπηξε τωι ανδριαντι "εγω αισχυνομαι και συ ουκ αιδηι;"
51. Ὅτι περιεφερετο και ιαμβιον Νερων Ὀρεστης Ἀλκμαιων μητροκτονοι. 52. Ὅτι
Νερων πολλους επι τυραννιδι φονευων παρα Σενεκα αποτρεπεται αυτωι τουτο
ειποντος ως "οσους αν φονευσηις, τον μετα σε μελλοντα βασιλευσαι φονευσαι ου
δυνασαι." 53. Ὅτι ποτε λεγοντος του Νερωνος ως "παντως απολυω την Ὀκταβιαν
και ου συνοικω αυτηι," μετα παρρησιας ειπεν προς αυτον Βουρρος "ουκουν και την
προικα αυτης αποδος, τουτεστιν την μοναρχιαν· του γαρ πατρος αυτου εστιν η
μοναρχια." 54. Ὅτι ποτε περι του αυτου Βουρρος πραγματος ερωτηθεις δευτερον εφη
"περι ων απαξ ειπον δευτερον μη με ερωτα." 55. Ὅτι η Πυθιας των εν τωι κοιτωνι
Ὀκταβιας μια ουσα καταψευσασθαι αυτης ουκ ηνεσχετο, αλλα και πλειστας
βασανους υπομεινασα απωμνυτο μηποτε αυτην ημαρτηκεναι εις την κοιτην του
Νερωνος· και ποτε του Τιγιλλινου σφοδρως αυτηι επικειμενου και λεγοντος
ομολογησαι τα κακα α εποιησεν η δεσποινα σου, 250 κακεινη προσπτυσασα εις την
οψιν αυτου ειπεν "Τιγιλλινε, το αιδοιον της δεσποινης μου του στοματος σου
καθαρωτερον εστιν." 56. Ὅτι ο Νερων τα κακα των εαυτου συγγενων εις γελωτα και
αστειοτητα ειχεν. 57. Ὅτι Παυλου του αποστολου της κεφαλης προσενεχθεισης
Νερωνι "ουκ ᾔδειν" εφη "οτι τοιαυτην μεγαλην ρινα εχει," ωσπερ φεισομενος
αυτου, ει τουτο προεγνωκει. 58. Ὅτι Θρασεας τις γνωμην απεφηνατο ανδρι
βουλευτηι εσχατην ειναι τιμωριαν την φυγην. 59. Ὅτι επι του μεγαλου και
περιβοητου εμπρησμου της Ῥωμης ελεχθη τοιουτον τι λογιον, εσχατος Αινεαδων
μητροκτονος βασιλευσει. 60. Ὅτι επι αυτου επερατωθη το γενος Ἰουλιου, οπερ απο
Αινειου κατηγετο· μετα Νερωνα γαρ ουκετι Ἰουλιου γενος αλλ' ετεροι Ῥωμαιοι
εβασιλευσαν. 61. Ὅτι πολλοι τινες εβουλευσαντο κατα του Νερωνος. ως δε εγνωσθη
τουτο Νερωνι, Σουλπικιος Ἄσπρος ο εκατονταρχος ερωτηθεις την αιτιαν της
επιθεσεως εφη οτι αλλως σοι βοηθησαι ουκ ηδυναμην ουδε παυσαι ασχημονουντα,
ει μη δια του ανελειν σε. 62. Ὅτι και Φλαβιος Σουβριος ερωτηθεις εφη "εφιλησαμεν
σε ελπισαντες αγαθον σε αυτοκρατορα εσεσθαι· εμισησα δε οτι τα και τα ποιεις· εγω
γαρ ουτε αρματηλατηι ουτε κιθαρωιδωι δουλευειν δυναμαι." 63. Ὅτι τον Σπορον τον
εκτομιαν εχοντος του Νερωνος ως γυναικα, εις τις των εν Ῥωμηι συνοντων αυτωι και
προς φιλοσοφιαν παρεσκευασμενος ερωτηθεις ει αρεσκεται τοις γαμοις και τωι
συνοικεσιωι, "ευ γε" εφη "ποιεις, ω Καισαρ, τοιαυταις συνοικων· αιθε και ο σος πατηρ
τον αυτον ζηλον εσχεν και τοιαυτηι συνυκησε γαμετηι," δεικνυς ως ει τουτο
εγεγονει, ουκ αν ουτος ετεχθη και μεγαλων κακων ηλευθερουτο η πολιτεια. 64. Ὅτι
επαγγελλομενου Νερωνος ως τετρακοσια γραφειν βιβλια πολλα αυτα ειναι εφη
Ἀννεας Κορνουτος και μηδενα αυτα δυνασθαι αναγινωσκειν. ειποντος δε Νερωνος
"και Χρυσιππος, 251 ον επαινεις και ζηλοις, πολλωι πλειονα εγραψεν," απεκρινατο
εκεινος "αλλ' εκεινα χρησιμωτατων ανθρωπων βιος εστι," και δια τουτο
εφυγαδευθη. 65. Ὅτι Τιριδατης δεδωκε τωι Νερωνι τον ακινακην ειπων
αποληψεσθαι αυτον, οταν εξερχηται. 66. Ὅτι Τιριδατης ειπε προς Νερωνα "δεσποτα,
Ἀρσακου μεν εγγονος ειμι, Ουολογεσου δε και Πακορου των βασιλεων αδελφος, σος
δε δουλος· και ηλθον προς σε προσκυνησων σε τον εμον θεον ως και τον Μιθραν, και
εσομαι τουτο ο,τι αν συ εγκελευσηι· συ γαρ μοι και μοιρα ει και τυχη." ο δε Νερων
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφη "ευ γε εποιησας δευρο ελθων, ινα και παρων ευφρανηις με και παροντος μου
απολαυσηις· α γαρ σοι ουτε πατηρ κατελιπεν ουτε αδελφοι δοντες ετηρησαν, ταυτα
εγω χαριζομαι και βασιλεα της Ἀρμενιας ποιω, ως αν μαθητε και συ κακεινοι οτι και
αφαιρεισθαι βασιλειας και δωρεισθαι δυναμαι." 67. Ὅτι δια την κιθαρωδιαν και τα
λοιπα ασχημονα απεστραφη Τιριδατης τον Νερωνα και τον Κουρβουλωνα πολλα
επηινεσεν, ενι μονωι μεμφομενος αυτωι οτι τοιουτον δεσποτην εφερεν· οπερ ουδε
προς αυτον τον Νερωνα απεκρυψατο· ειπεν γαρ ποτε επι αυτου "αγαθον, ω δεσποτα,
ανδραποδον Κουρβουλωνα εχεις." 68. Ὅτι θεωμενος Τιριδατης ποτε παγκρατιον,
επειδη ειδεν θατερον των παγκρατιαστων πεσοντα και τυπτομενον υπο του
αντιπαλου, εφη "αδικος η μαχη· ου γαρ δικαιον τον πεσοντα τυπτεσθαι." 69. Ὅτι
προς Ουολογεσον εγραψε Νερων του ελθειν αυτον προς αυτον· ο δε ουκ ηνεσχετο·
καιτοι πολλακις υπ' αυτου παρενοχλουμενος αντεπεστελλεν οι οτι "πολυ σοι ραιον η
εμοι εστιν τοσαυτην θαλασσαν παραπλευσαι· εαν ουν εις την Ἀσιαν ελθηις, τοτε
συνθησομεθα που δυναμεθα συμβαλειν αλληλοις." 70. Ὅτι περιοδονικης ελεγεν
ειναι Νερων· ου γαρ ηρκειτο εις τα λοιπα θεατρα, αλλα και απεδημει. 71. Ὅτι
αγανακτησαντος αυτου προς τινα οτι λεγοντος αυτου εσκυθρωπασεν και ου σφοδρα
υπερεπηινεσεν, απεδιωξεν αυτον επι 252 τρεψας μη ελθειν αυτον εις οφθαλμους
αυτου· και ως ουκ εδεχετο αυτον, εκεινου ειποντος "και που απελθω;" ο Φοιβος ο
απελευθερος του Νερωνος απεκρινατο αυτωι "εις κορακας." 72. Ὅτι ερωτωμενου
τινος "τι ποιει ο αυτοκρατωρ;" απεκρινατο οτι τικτει· την γαρ Κανακην υπεκρινατο.
73. Ὅτι απο ∆ελφων ταχεως εξηλθε λεγων οτι ζηλοτυπει την φωνην αυτου ο
Ἀπολλων. 74. Ὅτι Νερων ποτε ειπεν μητε αυτον χωρις Τιγιλλινου μητε Τιγιλλινον
χωρις Νερωνος ζην. 75. Ὅτι Νερων εγραψεν επιβουλην την Γαλβα και την
αναγορευσιν εις Ῥωμην τηι βουληι· αυτος δε ου παρεγενετο· και προσετιθει δηθεν
απολογουμενος οτι εβραγχιασεν, καθαπερ και επι τωι ᾆσαι την Ῥωμην
καταλαμβανων. 76. Ὅτι η γερουσια μαθουσα τουτο το περι του Βινδικος και Γαλβα
παντα τα ειωθοτα επι τοις νεωτεριζουσι κατα Βινδικος εψηφιζετο· επηγγειλατο δε
Νερων τωι αναιρουντι τον Βινδικα και κομιζοντι προς αυτον την κεφαλην αυτου
διακοσιας και πεντηκοντα μυριαδας επιδωσειν δραχμων· οπερ μαθων ο Βινδιξ
απεκρινατο τοις ειρηκοσιν οτι "εγω δε τωι φεροντι την κεφαλην ∆ομιτιου την
εμαυτου αντιδιδωμι." 77. Ὅτι εν πολλωι θορυβωι των πραγματων οντων, ο Νερων
τους βουλευτας μετεπεμψατο· οι δε μετα σπουδης συνηλθον οιομενοι τι
βουλευσασθαι αυτον περι των παροντων· ο δε προς αυτους εφη "ευρηκα τροπον πως
αν η υδραυλις τρανοτερον φθεγξηται." 78. Ὅτι ελεγεν πολλα και πολλακις προς
τους οικειους ο Νερων οτι "καν εκ της αρχης εκπεσωμεν, αλλη τεχνη ημας
διαθρεψει." εις τοσουτο μανιας εληλακει, οτι μετα αυτοκρατορα αρχην ενομιζεν
εξειναι αυτωι και ιδιωτευσαι και κιθαριζειν. 79. Ὅτι ουδενι ανελπιστος ην η
εγχειρησις της βασιλειας εν τηλικαυτηι γενομενη ταραχηι. 80. Ὅτι τοις δορυφοροις
απαιτουσι τωι Γαλβαι απερ υπεσχετο 253 ο Νυμφιδιος, εφη "ημεις καταλεγειν
στρατιωτας ειωθαμεν αλλ' ουκ αγοραζειν." 81. Ὅτι τινες των ιδιων δουλων
κατεφρονησαν, βουλομενοι κακων δουλων απαλλαγηναι. 82. Ὅτι μαθων παρα
στρατιωτου Γαλβας ως Ὄθωνα απεκεφαλισεν ειπεν "και τις σοι τουτο ποιησαι
εκελευσεν;" 83. Ὅτι ο αυτος αποθνησκων υπο των επιβουλευσαντων τουτο μονον
ειπεν "τι γαρ κακον εποιησα;" 84. Ὅτι ως εμελλεν η δικη τον Ὄθωνα μετιεναι,
ωσπερ ουν εις αναγκην καταστας πολλακις ελεγε την δημωδη ταυτην παροιμιαν "τι
γαρ με εδει μακροις αυλοις αυλειν;" λεγεται δε αυτη επι των εξω τι των αρμοζοντων
αυτοις επιτηδευοντων. 85. Ὅτι και εν τοις υπνοις εταραττετο, αλλ' ουκ ην αποφυγη
του λοιπου. 86. Ὅτι οι στρατιωται παρρησιας λαβομενοι επεχειρησαν τους
βουλευτας ανελειν, και επελεγον ως ου δυναται ο Ὄθων του συνεδριου τουτου
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οντος μοναρχησαι. 87. Ὅτι ο Ὄθων παραταξαμενος προς Βιτελλιον και ειπων μη
δυνασθαι μαχην ομοφυλων ανδρων ιδειν και αναχωρησας ηττηθη. 88. Ὅτι ο Ὄθων
ολιγοχρονιος γενομενος ενεκεν τουτου την ασελγειαν του βιου εσκεπασεν. 89. Ὅτι
Βιτελλιος εξεβαλε τους γοητας και τους αστρολογους δια προγραμματος ειπων
αυτοις εντος ρητης ημερας εκχωρησαι πασης της Ἰταλιας· και αυτοι νυκτος
προγραμμα αντιτεθεικασιν απαλλαγησεσθαι αυτον του βιου εν ηι τελευταν εμελλεν·
ουτως ακριβως το γενησομενον προεγνωσαν. 90. Ὅτι οι συνδειπνουντες Βιτελλιωι
σφοδρα κακως απηλλαττον· τοιγαρουν Κρισπος νοσησας και απολειφθεις επι τινας
ημερας, ειτα προελθων εφη "ει μη ενοσησα, παντως αν απωλομην." 91. Ὅτι
Βιτελλιος ελεγε τον Νερωνα επαινειν και θαυμαζειν, 254 μεμφεσθαι δε αυτον ως
μετριας οικησεις κατασκευασαντα, και ολιγηι δαπανηι χρησαμενον περι την τροφην.
92. Ὅτι η γυνη αυτου Γαλλερια τον κοσμον εμεμφετο τον εν τωι παλατιωι ευρεθεντα
ως ολιγον οντα. 93. Ὅτι Βιτελλιος ανεβη εις το Καπιτωλιον και την μητερα αυτου
ησπασατο· εκεινη δε επιεικης ην, και οτε πρωτον ηκουσεν οτι Γερμανικος επεκληθη
ο υιος αυτης, ειπεν "εγω μεν Βιτελλιον αλλ' ου Γερμανικον τετοκα." 94. Ὅτι
Βιτελλιος τους παλαιους αυτου φιλους αγαν ησπαζετο και εδεξιουτο, καινον τι
πασχων· οι γαρ πολλοι επι μεγα παρα λογον αρθεντες μισουσι τους συνειδοτας
σφισιν την εν τωι πριν ταπεινοτητα. 95. Ὅτι Ἀλιηνος καταλιπων Βιτελλιον
προσεθετο Βεσπασιανωι· υστερον δε μετανοησας παλιν τον Βιτελλιον αυτοκρατορα
επεβοησεν· τοιαυτα γαρ εν τοις εμφυλιοις πολεμοις ειωθε γινεσθαι. 96. Ὅτι
φοβηθεις ο Βιτελλιος χιτωνισκον ερρακωμενον ενεδυ βουλομενος λησειν· ουχ οιον
δε ην ανδρα αυτοκρατορα γεγονοτα επι πολυ λαθειν. 97. Ὅτι Μουκιανος καθ'
εκαστην ελεγεν οτι νευρα της ηγεμονιας τα χρηματα εστιν. 98α. Ὅτι οι Ἀλεξανδρεις
ουκ εχαιρον επι Βεσπασιανωι, αλλ' ελοιδορουν αυτον και εσκωπτον επι τηι
φιλαργυριαι και επεκραζον αυτωι "εξ οβολους προσαιτεις," ωστε αυτον καιπερ
επιεικεστατον οντα χαλεπαινειν. 98β. Ὅτι του Τιτου εξαιτησαμενου αυτους εκεινοι
ουδεν ηττον εσκωπτον εις αυτον και εκραζον "συγγινωσκομεν αυτωι· ου γαρ οιδεν
καισαρευειν." 99. Ὅτι χαριεντως τις απεφθεγξατο εν τωι μοναρχειν Βεσπασιανον
προς τον ερωτησαντα "τι πραττει ο Καισαρ;" ειπεν οτι "ιδιαζει και ουδε μυια αυτωι
περικαθηται." 100. Ὅτι Βεσπασιανος γελωτα ωφλισκανεν οσακις αναλισκων ελεγεν
οτι "εκ των εμαυτου αυτα δαπανω." 255 101. Ὅτι Βεσπασιανος εσκωπτε δημοτικως
και απεσκωπτετο ηδεως. 102. Ὅτι ο αυτος προς τα γραμματα τα προπηλακισμον
αυτωι φεροντα, α καλουσιν ανωνυμα, τηι δε Λατινων φωνηι φαμωσα, ουκ ωργιζετο,
αλλ' αντεγραφε προσφορα και προσετιθει. 103. Ὅτι Φοιβος τις δεδιως προσηλθεν
αυτωι εξαιτουμενος μη οργιζεσθαι εφ' οις ποτε επι Νερωνος ειπεν αυτωι απελθειν εις
κορακας. ο δε μετα γελωτος απεκρινατο "αλλα συ απελθοις ες κορακας·" και μεχρι
τουτου και ουκ επεξηλθεν αυτωι. 104. Ὅτι Ουολογεσου του των Παρθων βασιλεως
επιστειλαντος αυτωι ουτως "βασιλευς βασιλεων Ουολογεσος φιλωι Βεσπασιανωι
χαιρειν," μητε αυτοκρατορα μητε Αυγουστον αυτον ονομασας, ουκ ανθυβρισεν, αλλ'
αντεγραψεν ουτως, "βασιλει βασιλεων Ουολογεσωι Βεσπασιανος Καισαρ." 105. Ὅτι
τινων υποψιαν λαβοντων επι τυραννιδι και θρασυτερον διαλεγομενων, ουκ
ωργισθη αλλα δακρυσας εξηλθεν εκ του βουλευτηριου τοσουτον μονον επειπων οτι
"εμε ο υιος διαδεχεται η ουδεις." 106. Ὅτι Μουκιανος προς Βεσπασιανον κατα των
στωικων πλειστα τε ειπε και θαυμασια, ως οτι αυχηματος κενου εισι πεπληρωμενοι,
καν τον πωγωνα τις αυτων καθηι και τας οφρυας ανασπασηι το τε τριβωνιον
αναβαληται και ανυποδητος βαδισηι, σοφος ευθυς ανδρειος δικαιος φησιν ειναι και
πνει εφ' εαυτωι μεγα καν το λεγομενον δη τουτο μητε γραμματα μητε νειν επιστηται·
και παντας υπερορωσι και τον μεν ευγενη τηθαλλαδουν, τον δε αγενη σμικροφρονα,
και τον μεν καλον ασελγη, τον δε αισχρον ευφυα, τον δε πλουσιον πλεονεκτην, τον
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε πενητα δουλοπρεπη καλουσι ...... 107. ..... εν ταις οδοις· τα γαρ πολλα εβαδιζεν η
ιππευεν, οχηματι δε πανυ σπανιως εχρητο· ηριστα δε ανευ οινου και πλειονα
εσιτειτο· πολλακις δε και δικαζων μεταξυ τροφης μετε 256 λαμβανεν και μετα
παντων ηριστα και εδειπνει και ην αυτωι το συσσιτιον παντοδαπων λογων πληρες.
108. Ὅτι Ἀλεξανδρεων στασιασαντων ουκ αλλως επαυσαντο, εως ου επιστολην
Ἀδριανου εδεξαντο επιτιμωσαν αυτοις· ουτω που πλεον ισχυσει αυτοκρατορος λογος
των οπλων. 109. Ὅτι της Πλουτινης αποθανουσης επηινει αυτην Ἀδριανος λεγων οτι
"πολλα παρ' εμου αιτησασα ουδενος απετυχεν." τουτο δε ουκ αλλως ελεγεν αλλ' οτι
"τοιαυτα ᾔτει οια ουτε εβαρει με ουτε συνεχωρει αντειπειν." 110. Ὅτι του δημου
εκβοησαντος προς Ἀδριανον εν ιπποδρομιαι ινα τις αρματηλατης δουλος ων
ελευθερωθηι, ειπεν οτι "ουτε υμας προσηκει δουλον αλλοτριον αιτειν ελευθερωσαι
ουτε εμοι δεσποτην αυτου βιασασθαι." 111. Ὅτι Σιμιλιν τινα των δορυφορων
αρχοντα, φρονησει δε και επιεικειαι σεμνυνομενον, πανυ Ἀδριανος ετιμα· και ετι
εκατονταρχον οντα εισκαλεσας διελεγετο των επαρχων εξω εστωτων· ο δε εφη
"αισχρον εστι, Καισαρ, εκατονταρχωι σε διαλεγεσθαι των επαρχων εξω εστωτων."
112. Ὅτι ο αυτος Σιμιλις επειδη βιαι την αρχην των δορυφορων παρελαβεν, εξεστη
της αρχης και εν αγρωι ετη επτα διηγεν· και τελευτησαντος εν τωι μνημειωι αυτου
επεγραψεν οτι Σιμιλις ενταυθα κατακειται βιους μεν ετη πεντηκοντα, ζησας δε ετη
επτα. 113. Ὅτι και Σιλουανος και Φουσκος υπο Ἀδριανου ανηιρεθησαν· οπερ μαθων
Σιρβιλλιος λιβανωτον και πυρ ᾔτησε και θυμιασας εφη "οτι μεν ουδεν αδικω υμεις,
ω θεοι, ιστε· αποθνησκω δε ως τα μεγιστα αδικησας. περι δε Ἀδριανου τουτο μονον
ευχομαι, ινα επιθυμησας αποθανειν μη δυνηθηι." οπερ εις εργον εξεβη· τας νοσους
γαρ και τας αναγκας μη φερων Ἀδριανος εαυ 257 τον αποσφαξαι ηθελησεν, ωστε
ποτε αναβοησαντα ειπειν "ω Ζευ, ποσον κακον εστιν επιθυμουντα τινα αποθανειν
μη τυγχανειν." 114. Ὅτι της βουλης ενισταμενης καταπαυσαι την μνημην Ἀδριανου
και μη εγγραψαι αυτον εις τους ηρωας ο Ἀντωνινος δακρυων και ολοφυρομενος ως
ουκ επειθεν αυτους, τελευταιον "ουδε εγω" εφη "υμων αρχω, ει γε εκεινος κακος
ανηρ και αισχρος υμιν και πολεμιος εγενετο· παντα γαρ δηλον οτι τα πραχθεντα υπ'
αυτου καταλυσετε· τουτων δε εν εστιν και η ποιησις η εμη." 115. Ὅτι ο Ἀντωνινος
ουδενα των συκοφαντων ειλετο κολαζειν, ειπων οτι "ου δυναμαι απο φονων της
προστασιας υμων αρξασθαι." 116. Ὅτι χρηματα ποτε αιτηθεις ο Μαρκος υπο των
στρατιωτων ουκ εδωκεν, ειπων οτι "οσωι πλεον του καθεστηκοτος λαμβανουσιν οι
στρατιωται, τοσουτον εκ του αιματος των γονεων αυτων και των συγγενων
εξερχεται· το δε κρατος της αυταρχιας ουκ εν τοις στρατιωταις, αλλ' εν τωι θεωι
κειται." 117. Ὅτι ο Μαρκος ελαλει προς τινα τηι Λατινων φωνηι· και ου μονον
εκεινος αλλ' ουδε αλλος τις των παροντων εγνω το λαληθεν, ωστε Ῥουφον τον
επαρχον ειπειν "εικος εστι, Καισαρ, μη γνωναι αυτον τα παρ' υμων λαληθεντα· ουτε
γαρ ελληνιστι επισταται." και γαρ αυτος ηγνοηκε το λεχθεν. 118. Ὅτι ενοσησε
σφοδρα ο Μαρκος, ωστε και ολιγας ελπιδας επι της σωτηριας σχειν, και πολλακις εν
τηι νοσωι επεφωνει το της τραγωιδιας ιαμβιον, τοιαυτα τλημων πολεμος εξεργαζεται.
119. Ὅτι παρασκευαζομενου του Μαρκου εις τον κατα Κασιου πολεμον ουδεμιαν
βαρβαρικην συμμαχιαν εδεξατο, καιτοι πολλων συνδραμοντων αυτωι, λεγων μη
χρηναι τοις βαρβαροις ειδεναι τα μεταξυ Ῥωμαιων κινουμενα κακα. 258 120. Ὅτι
εγκειμενης της βουλης θανατωθηναι τους συμπραξαντας Κασιωι και τους συγγενεις,
αντεγραψεν αλλα τε τινα και ταυτα "δεομαι και ικετευω, καθαραν μου την αρχην
απο παντος βουλευτικου αιματος φυλαξατε· μη γαρ γενοιτο μηδενα υμων υπ' εμου
μητε τηι εμηι μητε τηι υμετεραι ψηφωι απολεσθαι." 121. Ὅτι εξελθων ο Μαρκος
απελογειτο τωι δημωι ως πολλοις τοις ετεσιν αποδεδημηκως της Ῥωμης· οι δε
επεκραζον "οκτω οκτω" και τοις δακτυλοις εδεικνυον· οκτω γαρ ετεσιν ετυχεν
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδημων· οι δε ηινιττοντο ως κατα οκτω χρυσους ληψομενοι· οπερ αισθομενος ο
Μαρκος μειδιασας εφη "και οκτω," και δεδωκεν αυτοις κατα οκτω χρυσους. 122. Ὅτι
οι εν Βρεττανιαι στρατιωται Πρισκον υποστρατηγον ειλοντο αυτοκρατορα· ο δε
παρηιτησατο ειπων οτι "τοιουτος εγω ειμι αυτοκρατωρ οιοι υμεις στρατιωται εστε."
123. Ὅτι Κομοδος αναξιους και πενητας εις την συγκλητον ενεγραφεν λαμβανων
τας ουσιας αυτων, ωστε Ἰουλιον δεδωκοτα πασαν την ουσιαν αυτου γενεσθαι
βουλευτην, και τι τοιουτον αστειως λεχθηναι επ' αυτωι οτι "Ἰουλιος της ουσιας
αφαιρεθεις εις το δικαστηριον εξωρισθη." 124. Ὅτι του κολοσσου του εν Ῥωμηι
Κομοδος την κεφαλην αφελομενος και ροπαλον αυτωι και λεοντα επιθεις εγραψεν
Λουκιος Κομοδος Ἡρακλης· εφ' ωι το φερομενον επιγραμμα γεγονεν οτι ∆ιος παις
καλλινικος Ἡρακλης ουκ ειμι Λουκιος, αλλ' αναγκαζουσι με. 125. Ὅτι ο Κομοδος
πολυ χρυσιον ειωθει βαρβαροις διδοναι· και τινας πρεσβεις λαβοντας χρυσιον και εν
οδωι οντας πεμψας ο Περτιναξ κατεσχε και το χρυσιον αφελομενος ειπεν
"απαγγειλατε τοις οικοι Περτινακα βασιλευειν." 126. Ὅτι του Φλακκου εαυτον
μελλοντος αναγορευσαι βασιλεα και φωραθεντος και θανατον καταδικασθεντος
παρα της βουλης, 259 αυτος ανεκραγε "μη γενοιτο Περτινακος την αυτοκρατορος
αρχην εχοντος βουλευτην αναιρεθηναι η φυγαδευθηναι." ο δε Φλακκος ευλαβηθεις
και αιδεσθεις τον λειπομενον χρονον εν αγρωι διηγεν. 127. Ὅτι ο Περτιναξ παντα τα
κακως γεγονοτα επιχειρησας εν βραχει επανορθωσαι απωλετο, μη διαγνους, καιπερ
εμπειροτατος πραγματων ων, οτι αδυνατον εστιν αθροαν επανορθωσιν επαγαγειν
τοις πραγμασιν, αλλ' ειπερ τι αλλο, και η πολιτικη καταστασις χρονου και σοφιας
χρηιζει. 128. Ὅτι Ἰουλιανος ο μετα Περτινακα την αρχην αρπασας παντας
εκολακευεν· ψηφισαμενης δε της βουλης χρυσουν ανδριαντα αυτου, ου προσεδεξατο
ειπων οτι "χαλκουν μοι δοτε, ινα και μεινηι· και γαρ των προ εμου αυτοκρατορων
τους μεν χρυσους και αργυρους ορω καθαιρεθεντας, τους δε χαλκους μενοντας," ουκ
ορθως τουτο ειπων· αρετη γαρ εστιν η διαφυλαττουσα την μνημην των κρατουντων·
ο γαρ δοθεις αυτωι χαλκους αναιρεθεντος αυτου καθηιρεθη. 129. Ὅτι Κασσιος Κλημης
βουλευτης παρα Σευηρου κρινομενος δια την προς Νιγρον φιλιαν εφη οτι "εγω ουδε
Νιγρον ηπισταμην, ηνικα δε Νιγρος τον κατα Ἰουλιανου πολεμον ειλετο, ετυχον
ενταυθα ων· κακεινο ειλομην ο μοι το δαιμονιον εκληρωσεν· ει δε μοι αγανακτησεις
οτι μη απολελοιπα αυτον και προς σε αφικομην, τουτο ενθυμηθητι και περι των
πλησιον σου οντων, ως εχρην και απολιπειν σε και προς Νιγρον παραγενεσθαι· και
παν ο τι αν ημων καταγνωις, τουτο επι σαυτον φερεις." ο δε Σευηρος επι τουτοις ουκ
εχαλεπηνεν. 130. Ὅτι παντες μεν επλαττοντο τα Σευηρου φρονειν, ηλεγχοντο δε εν
ταις αιφνιδιοις επαγγελιαις, μη δυναμενοι επικαλυπτειν το εν τηι ψυχηι
κεκρυμμενον· της γαρ ακοης εξαπινης αυτοις προσπιπτουσης αφυλακτως εκινουντο,
και υπο τουτων και υπο της οψεως και των ηθων ως εκαστοι καταδηλοι εγινοντο.
τινες δε και εκ του σφοδρα προσποιεισθαι πλεον εγινωσκοντο. 131. Ὅτι Σευηρος
τους βουλευτας τους γραψαντας κατ' αυτου προς Ἀλβινον διελεγξαι βουλομενος
ηβουληθη και Βιβιανον ανδρα 260 υπατευκοτα και τα Ἀλβινου δοκουντα φρονειν
υποφθειραι, ινα τηι μαρτυριαι αυτου χρωμενος κατα των βουλευτων αξιοπιστον την
κατηγοριαν ποιησηι. ο δε ειλατο σφαγηναι η πραξαι τι ελευθεριας αλλοτριον.
Ἰουλιανον ουν ευρων προς τουτο ανεπεισε και κατηγορωι εχρησατο. 132. Ὅτι
Πλουτιανος ουτως επ' αδειας διυκει τα πραγματα ωστε εκεινον δοκειν ειναι
αυτοκρατορα, τον δε αυτοκρατορα επαρχον· ωστε εκεινο ειπεν προς την βουλην
Σευηρος οτι ο βασιλευς ευχεται προ αυτου αποθανειν· και τινα τολμησαι γραφειν
προς αυτον, προς τεταρτον Καισαρα. 133. Ὅτι και πολλων εις τιμην αυτου
ψηφισθεντων παρα της συγκλητου ολιγα εδεξατο ειπων αυτοις οτι "ταις ψυχαις με
φιλειτε και μη τοις ψηφισμασιν." 134. Ὅτι εν Τυανηι νοσησαντα τον Πλαυτιανον
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεσκεψατο ο Σευηρος· οι δε στρατιωται αυτου ου συνεχωρησαν τους μετα του
βασιλεως οντας εισελθειν, αλλα κατεσχον εξω. 135. Ὅτι και δικης ακουσαι
βουληθεντι τωι Σευηρωι ουδεις υπηκουσε δια το μη παρειναι Πλαυτιανον. 136. Ὅτι
Ἀντωνινος μετα την αναιρεσιν Γετα προς το συνεδριον πολλα ατοπα ειπων και
τουτο εφθεγξατο οτι "μαλλον μεν μεθ' υμων ζην βουλομαι· ει δε μη τουτο, ανθ'
υμων αποθανειν." και πρωι εις το βουλευτηριον εισελθων παρεκαλει συγγνωμην,
ουχ οτι τον αδελφον απεσφαξεν, αλλ' οτι βραγχαι και ου βουλεται δημηγορησαι. 137.
Ὅτι μελλων εξιεναι προς τηι θυραι αυτηι υπεστραφη και φησιν "ακουσατε μεγα
πραγμα, ινα πασα η οικουμενη χαρηι· παντες οι φυγοντες υφ' οτωιουν εγκληματι,
πλην ει υπο του εμου μεν θειου υμετερου δε πατρος πεφυγαδευμενοι ειεν,
εισελθετωσαν." και μεγα τι ενομιζε ποιειν τους κακουργους και φαυλοτατους των
ανθρωπων εις την Ῥωμην επαναγων. 138. Ὅτι Ἀντωνινος Παπιανον και Πατρωινον,
των δορυ 261 φορων επι τισι κατηγορησαντων αυτων, επετρεψεν αποκτειναι
αυτους, ειπων κακεινο οτι "εγω υμιν και ουκ εμαυτωι αρχω· και δια τουτο και
πειθομαι υμιν και ως κατηγοροις και ως δικασταις." 139. Ὅτι τωι Παπιανον
φονευσαντι σφοδρα επετιμησεν, ουχ οτι εφονευσεν αυτον, αλλ' οτι αξινην αυτον
εδωκεν και ουχι μαλλον ξιφει την κεφαλην αυτου απετεμεν. 140. Ὅτι Ἀντωνινος
ουτω τα παντα ελαμβανεν και ζωντων και τελευτωντων, ωστε τους Ῥωμαιους ποτε
εν τωι ιπποδρομιωι συμβοησαι αλλα τε πολλα και οτι "τους ζωντας καλουμεν ινα
τους τελευτωντας θαψωμεν." 141α. Ὅτι ο αυτος ελεγε πολλακις οτι "ουδενα
ανθρωπον δει αργυριον εχειν πλην εμου, ινα τοις στρατιωταις χαριζωμαι." 141β.
Ὅτι Ἰουλιας της μητρος αυτου επιτιμησασης αυτωι οτι πολλα τοις στρατιωταις
διδωσι και ειπουσης οτι "ημιν ουτε δικαιος ουτε αδικος πορος περιλελειπται", το
ξιφος δειξας ειπεν "θαρσει, μητερ· εφ' οσον τουτο εχομεν, χρυσιον ημας ουκ
επιλειψει." 142. Ὅτι ο Ἰουλιος Παυλος υπατικος ανηρ ψιθυρος και σκωπτικος και
ουδε αυτων των αυτοκρατορων απεχομενος, ον και ο Σευηρος φυλακηι αδεσμωι
παραδεδωκεν. ως δε εν φρουραις ων απεσκωπτεν εις τους βασιλεις,
μεταπεμψαμενος ο Σευηρος ωμνυ την κεφαλην αυτου εκτεμειν. ο δε απεκρινατο
εκτεμειν αυτην δυνασθαι "εφ' οσον δε αυτην εχω, ουτε συ ουτε εγω κατασχειν
αυτην δυναμαι," ωστε γελασαντα τον Σευηρον απολυσαι αυτον. 143. Ὅτι τον αυτον
Ἀντωνινος μεταπεμψαμενος επετρεψεν αυτωι γραψαι στιχους εις αυτον· ο δε
τεχνικως εσκωψεν· ειπεν γαρ αυτον εν παντι καιρωι εοικεναι θυμουμενωι· και τουτο
μεν ως 262 σκωπτων ειπεν, εκεινον δε σφοδρα εθεραπευσεν· ηθελε γαρ δεινος και
αγριος και αποτομος αει φαινεσθαι· και δια τουτο αυτωι εικοσι μυριαδας .... 144. Ὅτι
Ἀντωνινος κατα Ἀλβαννων εξορμησας χρημασι τηνδοκουσαν νικην επριατο. ελαβε
δε και γυναικας αιχμαλωτους, εν αις αι γυναικες εθαυμασθησαν· πυθομενου γαρ
αυτου ποτερον πραθηναι η φονευθηναι βουλονται, εκειναι φονευθηναι επελεξαντο·
ως δε επραθησαν, αι πολλαι εαυτας απεσφαξαν. 145. Ὅτι Ἀντωνινος πασιν επετιμα
και ενεκαλει οτι ουδεν αυτον ᾔτουν· και ελεγε προς παντας "δηλον εστιν οτι ου
θαρρειτε μοι εξ ων μη αιτειτε με. ει δε μη θαρρειτε, υποπτευετε με, ει δε υποπτευετε,
φοβεισθε, ει δε φοβεισθε, μισειτε." ταυτα δε προφασιν επιβουλης εποιειτο. 146. Ὅτι
Ἀντωνινος Κορνιφικιαν μελλων αναιρειν, ως δηθεν τιμων εκελευσεν αυτην ελεσθαι
θανατον ον βουλεται αποθανειν. η δε κλαυσασα πολλα και μνησθεισα του πατρος
Μαρκου και του παππου Ἀντωνινου και του αδελφου Κομοδου, τελος επηγαγεν
ταυτα "ω δυστυχες ψυχιδιον εν πονηρωι σωματι καθειργμενον, εξελθε,
ελευθερωθητι, δειξον αυτοις οτι Μαρκου θυγατηρ ει, καν μη θελωσιν." και
αποθεμενη παντα τον κοσμον ον περιεβεβλητο, και ευθετησασα εαυτην τας φλεβας
επετεμε και απεθανεν. 147. Ὅτι εις Περγαμον ο Ἀντωνινος παραγενομενος και
τινων αμφισβητουντων εδοξεν εκ τινος μαντειου επος τοιουτον περιφερειν,
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τηλεφιης γαιης επιβησεται Αυσονιος θηρ. και οτι μεν θηρ επεκληθη, εχαιρε και
εσεμνυνετο και πολλους πανυ αθροως ανειλεν. ο δε το επος ποιησας εγελα και
ελεγεν οτι αυτος το επος εποιησεν, ενδεικνυμενος οτι παρα πεπρωμενην ουκ αν τις
αποθανοι, αλλ' εστιν αληθες το δημωδες οτι ψευσται και απατεωνες ουδ' αν αληθες
ειπωσι ποτε, πιστευονται. 148. Ὅτι Ἀντωνινος τας κατ' αυτου λοιδοριας εις ουδεν
τιθεμενος ειπεν οτι "οιδα μεν οτι ουκ αρεσκει ταυτα υμιν. δια 263 τουτο μεντοι και
οπλα και στρατιωτας εχω, ινα μη επιστρεφωμαι των λογοποιουμενων." 149. Ὅτι
των Ἀλεξανδρεων εργολαβων παμπληθεις ο Ἀντωνινος θανατωσας τηι βουληι
εγραψεν οτι "ουδεν διαφερει ποσοι σφων ετελευτησαν· παντες γαρ τουτο παθειν
αξιοι ησαν." 150. Ὅτι ο δημος επι Μακρινου προς τον ∆ια ειπον "ως κυριος
ωργισθης, ως πατηρ ελεησον ημας·" οι δε βουλευται ανασταντες μετα πολλης δηθεν
ηδονης ελληνιστι εκραξαν "ουα καλης ημερας της σημερον, ουα καλων βασιλεων",
βουλομενοι τον δημον εφ' εαυτους εφελκυσαι· οι δε ουδε την βουλην ηιδεσθησαν,
αλλ' εις ουρανον τας χειρας ανετεινον και εβοων "ουτος εστιν ο Ῥωμαιων
Αυγουστος", τον θεον υποδεικνυντες· "τουτον εχοντες παντα εχομεν." ουτως οι
ανθρωποι και το κρειττον αιρεισθαι και το χειρον καταφρονειν εοικασιν. 151. Ὅτι η
Ἰουλια η Σευηρου γυνη εξ ευτελεστατων επι τοσουτον υψος αρθεισα και ελεεινως
τελευτησασα εδειξε της ανθρωπινης ζωης το αβεβαιον. 152. Ὅτι ο Ψευδαντωνινος
υπο στρατιωτων κατεφρονηθη και ανηιρεθη· οταν γαρ εθισθωσι τινες και ταυτα
ωπλισμενοι καταφρονειν των κρατουντων, ουδενα ορον της εξουσιας επι το
πραττειν α βουλονται ποιουνται, αλλα και κατ' αυτου του δοντος ταυτην
οπλιζονται. 153. Ὅτι ποτε ο αυτος τουτο ειπεν οτι "ουδεν δεομαι ονοματων εκ
πολεμου και αιματος· αρκει γαρ μοι και ευσεβη και ευτυχη παρ' υμων καλεισθαι."
154. Ὅτι Ψευδαντωνινος επαινουμενος ποτε παρα της βουλης ειπεν οτι "υμεις μεν
αγαπατε με και νη ∆ια και ο δημος και τα εξω στρατοπεδα· τοις δε δορυφοροις οις
ταυτα διδωμι ουκ αρεσκω." 155. Ὅτι τινων συνηγορουντων τωι Ψευδαντωνινωι και
ειποντων ως ευτυχης ειη τωι υιωι συνυπατευων, εφη "ευτυχεστερος εσομαι κατα τον
εξης ενιαυτον μετα γνησιου υιου μελλων υπατευειν." 264 156. Κουφος μεν γαρ πας
οχλος προς τα καινοτομουμενα· ο δε δημος των Ῥωμαιων δια τε το πληθος και την
ποικιλιαν των συγκλυδων ανθρωπων των εις αυτον συνιοντων ραιον των αλλων
επαιρεται και μετα ευχερειας προς τα ατοπα τρεχει. 157. Ὅτι ο των Περσων βασιλευς
μετα Μαριαδνου προ της πολεως Ἀντιοχειας ως εικοσι σταδιους στρατοπεδευεται·
και οι μεν φρονιμοι εφυγον της πολεως, το δε πολυ πληθος εμεινεν, τουτο μεν
φιλουντες τον Μαριαδνην, τουτο δε και τοις καινισμοις χαιροντες, οπερ υπο ανοιας
πασχειν ειωθασι. 158. Ὅτι Αιμιλιανος αναγορευθεις βασιλευς εγραφε προς την
συγκλητον οτι "την βασιλειαν υμιν καταλιμπανω, καγω ως στρατηγος υμετερος
πανταχου αγωνιζομαι." 159. Ὅτι Μακρινος κομης των θησαυρων και εφεστως τηι
αγοραι του σιτου επειδη και τον ενα ποδα επεπηρωτο, ουχ ευρεθη εν τωι πολεμωι αλλ'
εν Σαμοσατοις, και απεδεχετο τους στρατιωτας και ανεκτατο· ο δε Σαπωρης πεμπει
Κληδονιον ανδρα τους δικαστας εισαγοντα τωι βασιλει, ος προετρεπε Μακρινον
ελθειν προς Βαλλεριανον· ο δε ουχ ειλετο απελθειν, λεγων "τις τοσουτον μαινεται
ωστε εκων αντ' ελευθερου δουλος και αιχμαλωτος γενεσθαι; αλλως τε και οι
προσταττοντες απελθειν ουκ εισι μου κυριοι· ο μεν γαρ πολεμιος εστιν, ο δε ουδε
εαυτου δεσποζει, ουχ οπως ημων". και παρηινει και τωι Κληδονιωι μενειν και μη
επανελθειν προς Βαλλεριανον· ο δε εφη μη προδιδοναι την πιστιν του γενομενου
αυτου δεσποτου· και επανελθων κατεσχεθη μετα των αιχμαλωτων. 160. Ὅτι Μεμωρ
Μαυρουσιος, πεμφθεις επι συλλογηι καρπων, καινων πραγματων επεθυμησεν, και
σπουδηι υπο των στρατιωτων αναιρειται· οι δε αρχοντες εμεμφοντο ως αδικως αυτον
αναιρεθεντα· και Θεοδοτος κελευσθεις απολογησασθαι ειπεν οτι "ουκ ην πολλης
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αξιος καταγνωσεως Μεμωρ ως αδυνατοις επιχειρων, ο εχων τοσουτων αρχοντων
περιβολην και δυναμιν, αλλ' εκεινος και οι συν αυτωι δια της εμης σπουδης και
βασιλικης προνοιας του σκοπου διημαρτον." ησθεις ο βασιλευς τηι απολογιαι
εκελευσεν υπερ Μεμορος μηδενα φευξεσθαι. 265 161. Ὅτι οι φαυλως αναχθεντες
ανθρωποι ουκ ειωθασι βεβαιως τας φιλιας φυλαττειν, αλλ' εκ μικρων προφασεων
μεταβαλλονται. 162. Ὅτι η του Γαλιηνου γαμετη του βασιλεως απηρεσθη τωι
προσωπωι Ἰνγενουου και μεταπεμψαμενη Βαλεντινον ειπεν αυτωι οτι "εγω την σην
προαιρεσιν οιδα· τον δε βασιλεα· επι μεν τηι σηι επιλογηι επαινω, επι δε τηι Ἰνγενουου
ουκ επαινω· εν πολληι γαρ μοι υπονοιαι εστιν· αλλ' αντιπραξαι τωι βασιλει ου
δυναμαι· αλλα συ επιτηρει τον ανδρα." αποκρινεται Βαλεντινος οτι "γενοιτο μεν και
Ἰνγενουον γνησιον περι την δουλειαν υμων οφθηναι· επει το εν εμοι ουκ αν
παραλειψω τι των εις ευνοιαν ορωντων του υμετερου οικου." 163. Ὅτι εν τωι κατα
Ἰνγενουου πολεμωι πολλοι και τεκνα και γονεις και αδελφους ανειλον επι τοσουτον
ωστε τινα κατασχειν ιδιον αδελφον παρα Γαλιηνωι και ειπειν "ω βασιλευ, ουτος
αδελφος εμος εστι, και εν τωι πολεμωι κατεσχον αυτον." ο δε νομισας οτι
παραιτησασθαι αυτον βουλεται και απεδεξατο και επηινεσεν και υπεσχετο πολλα
δωσειν και την αμαρτιαν της τυραννιδος συγχωρειν· τον δε ειπειν οτι ου χρη τον
απαξ ανταραντα οπλα βασιλει ζησαι, και τωι ξιφει ανελειν αυτον. ο δε Γαλιηνος
ηγανακτησε μεν, πλην δια το αδοκητον των πραγματων συνεχωρησεν. 164. Ὅτι
Κλαυδιος ετυχεν τρωθεις εις τον αστραγαλον και μετα πολλης σπουδης ο βασιλευς
περι αυτου επυνθανετο· εις ουν των στρατιωτων ειπεν οτι "ως Ἀχιλλευς πολεμησας
γενναιως ετρωθη και εν τωι καταγωγιωι τωι εαυτου εστι θεραπευομενος." ωστε τον
βασιλεα ειπειν οτι "εικοτως και εις τον αστραγαλον ετρωθη." 165. Ὅτι Γαλιηνος ο
βασιλευς προς Ποστομον αυτοκρατορα αναγορευθεντα πεμπει πρεσβευτας τους
επισταμενους τα γενομενα παρ' αυτου και ερουντας αυτωι οτι χρη τα οχυρα
καταλαβοντας ησυχαζειν· "αλλα παραχωρησον μοι εισελθειν, ινα διακριθωμεν
πολεμωι· και ο κρειττων βασιλευς". ο δε αντεδηλωσεν οτι "ουτε 266 παραχωρω σοι
ποτε εκων παρελθειν τας Ἄλπεις ουτε εις τοιαυτην αναγκην ευχομαι καταστηναι
ινα Ῥωμαιοις πολεμησω." Γαλιηνος δε πεμπει προς αυτον "ουκουν αμφοτεροι
μονομαχησωμεν, ινα μη Ῥωμαιοι απολωνται." ο δε αντεδηλωσεν "εγω ουτε
μονομαχος ειμι ουτε γεγονα ποτε· αλλ' απολλυμενας τας επαρχιας ταυτας υπο σου
ταχθεις διασωζειν εσωσα· και υπο των Γαλλων ηιρεθην βασιλευς· και αρκουμαι
τουτων αρχειν των εκουσιως με ελομενων· και ει τι δυναμαι, τηι βουληι τηι εμαυτου
και τηι δυναμει τουτοις βοηθω." 166. Ὅτι τον Ὀδεναθον τον παλαιον Ῥουφινος
αναιρει ωςνεωτεροις επιχειρουντα πραγμασιν· κατηγορει δε ο νεος Ὀδεναθος
Ῥουφινου, ως φονευσαντος τον πατερα αυτου· ο δε βασιλευς ηρωτησε τον
Ῥουφινον δια τι ταυτα εποιησεν. ο δε ειπεν οτι συν δικηι τουτο εποιησεν· "καινοις
γαρ επεχειρει πραγμασιν· και ειθε επετρεπες μοι και τουτον τον Ὀδεναθον τον υιον
αυτου ανελειν, και παραχρημα τουτο εποιουν". ην δε ο Ῥουφινος ποδαλγος και
χειραλγος, παντελως μη κινηθηναι δυναμενος· και ελεγεν αυτωι ο βασιλευς "ποιαι
δυναμει η ποιωι σωματι θαρρων ταυτα λεγεις;" ο δε ελεγεν "ουδε ει ετυχον υγιης ων
πλεον της νεοτητος μου, ηδυναμην δια του σωματος μου τι ποτε εις αυτον ποιησαι·
αλλα τηι σηι δεξιαι κελευων και διατυπων παντα κατωρθουν· και συ γαρ αυτος, ω
βασιλευ, ου τωι σωματι σου ισχυων ποιεις α ποιεις, αλλα τοις στρατιωταις σου
κελευων". και επηινεσεν τους λογους αυτου ο Γαλιηνος. 167. Ὅτι Κυντος ο
Μακριανου υιος το βασιλειον και παραχρημα εν Ἐμισηι εκαθητο· και παραγινεται
Ὀδεναθος μετα πληθους βαρβαρων και δηλοι αυτοις οτι "παραδοτε εαυτους η
πολεμησατε"· οι δε ειπον οτι παν οτιουν ηνειχοντο υπομενειν η βαρβαρωι εαυτους
παραδουναι. 168. Ὅτι Κυρινος εδυσχερανεν ως οτι των Ῥωμαιων τον πολεμον
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωικειωσατο Ὀδεναθος· ο δε τουτο μαθων εκελευσεν αυτον αναιρεθηναι· και εκ των
οικειων πολλα εφιλοτιμησατο εις ταφην αυτου, ατινα και ζωντι αυτωι επεδειξεν· ο
δε γελασας εφη πολλης 267 αμαθιας και ευηθειας πεπληρωσθαι τον ανδρα· αμαθιας
μεν, οτι τους εχθρους αναιρουμεν, τοις δε φιλοις χαριζομεθα, αγνοειν δε αυτος
ποτερον εις φιλους η εις εχθρους ταξει αυτον· ευηθειας δε, οτι βουλεται περιοντα
αυτον και αισθανομενον λυπησαι και φονευσαι, τελευτωντα δε και αναισθητουντα
δωρεαις τιμαν· και η τοσαυτη ευτυχια ταχειαν εσχε μεταπτωσιν. 169. Ὅτι των
Σκυθων επι Κλαυδιου τας Ἀθηνας ελοντων και συναγαγοντων παντα τα βιβλια και
βουληθεντων καυσαι, αλλος τις εν αυτοις φρονιμος ειναι νομιζομενος εκωλυσε
λεγων οτι "περι ταυτα οι Ῥωμαιοι σχολαζοντες πολεμου αμελουσι." τουτο δε ως
απειρος ειπεν· ει γαρ ᾔδει τας των Ἀθηναιων και Ῥωμαιων αρετας, οιτινες εν λογοις
και εν πολεμοις ευδοκιμουν, ουκ αν τουτο ειπεν. 170. Ὅτι οι Σκυθαι προς τους εν
πολεσιν εγκεκλεισμενους απεσκωπτον, οτι ουτοι ουκ ανθρωπινον βιον ζωσιν, αλλ'
ορνιθων εν καλιαις εις το υψος καθημενων, και οτι καταλιποντες την γην την
τρεφουσαν αυτους ακαρπους πολεις επιλεγονται και οτι τοις αψυχοις θαρρουσι
μαλλον ηπερ εαυτοις. 171. Ὅτι Ἀνδοννοβαλλος τις ην, ος απο Ἐρουλλων προσεφυγε
προς Ῥωμαιους· και ηλθεν εις λογους Βιβουλωι τωι βασιλει των Ῥωμαιων· προετρεπε
γαρ αυτον δουναι εαυτον τωι βασιλει· ο δε εκαλει αυτον δουλον φιλοδεσποτην και
γαστρος ηττονα, και οτι την ελευθεριαν δια το φαγειν και το φορεσαι επωλησεν·
εκεινος δε αντελεγεν αυτωι "εγω ελευθερος ειμι· και γαρ φιλος βασιλεως τηλικουτου
ειμι και ουδεν μοι των αγαθων λειπει· συ δε ουτε εσθητος ουτε τροφης ευπορεις."
172. Ὅτι μετα την νικην των Σκυθων ευφραινομενου του βασιλεως και εστιωντος
εισηλθεν Ἀνδοννοβαλλος επι παντων και λεγει οτι "χαριν θελω τινα ποτε παρα σου
αιτησαι." και νομισας μεγα τι ποτε αιτεισθαι επετρεψεν αυτωι αιτεισθαι· και λεγει
268 Ἀνδοννοβαλλος "δος μοι καλον οινον, ινα καλεσω παντας τους του οικου μου
και ευφρανθω μετ' αυτων." και γελασας ο βασιλευς εκελευσεν αυτωι δοθηναι οινον·
δεδωκεν δε αυτωι και ετερας πολλας δωρεας. 173. Ὅτι Αυρηλλιανος βασιλευσας και
συναγαγων παντας τους εν λογωι εν Ῥαβεννηι βουλην εποιειτο πως χρη βασιλευειν
αυτων· ηβουλετο γαρ μετα θανατον Κλαυδιου εξ ων επραττεν μειζων εκεινου
φαινεσθαι. εις δε των εκ της συγκλητου ειπεν αυτωι "εαν θεληις καλως βασιλευσαι,
χρυσωι και σιδηρωι σαυτον οχυρωσον, κατα μεν των λυπουντων σε σιδηρωι, προς δε
τους θεραπευοντας χρυσωι." και πρωτος της κακης συμβουλης ταυτης αυτος ο
συμβουλευσας απηλαυσεν. 174. Ὅτι Ἀλβινος γερων ων ενοσει την επιθανατον·
εισελθων δε τις επυνθανετο αυτον πως διακειται· ο δε ειπεν "ει μεν σωζεται η
πατρις, κακως· παντως γαρ αποθνησκω· ει δε μη σωζεται, καλως· εγω γαρ φθανω
αποθανειν, πριν μαθω τον ολεθρον της πατριδος· και τουτου μειζον αγαθον ου
ζητω." 175. Ὅτι Αυρηλλιανος μαθων εν Πλακεντιαι ειναι μοιραν των βαρβαρων
εδηλωσεν αυτοις οτι "ει μεν θελετε πολεμησειν, ιδου ετοιμος ειμι· ει δε τα βελτιονα
λογιζεσθε, παραδουναι εαυτους, δεχομαι υμας ως δεσποτης υμων." οι δε
αντεδηλωσαν οτι "ημεις ουκ εχομεν δεσποτην· και αυριον ετοιμασον σαυτον και
μανθανεις οτι προς ελευθερους πολεμεις." 176. Ὅτι Αυρηλλιανος εν τωι πολιορκειν
τα Τυανα ειρηκει τοις στρατιωταις οτι "εαν εισελθωμεν, μηδε κυνα εασητε," μετα δε
την αλωσιν απηγορευσε τοις στρατιωταις μητε φονευσαι μητε διαρπασαι· ελεγον
ουν αυτωι θυμουμενοι οι στρατιωται οτι "α υπεσχου, επιτρεψον ημιν ποιησαι." ο δε
λεγει αυτοις "αληθευετε οτι εγω ειπον· απελθετε, κυων μη ευρεθηι εν τηι πολει
ταυτηι, αλλα παντας φονευσατε." και επεμψε και τους τριβουνους και τους
στρατιωτας και παντας τους κυνας εφονευσεν· ωστε εις γε 269 λωτα λυθηναι τον
θυμον του στρατευματος. και μετα ταυτα συγκαλεσας αυτους ειπεν οτι "ημεις υπερ
του ελευθερωσαι τας πολεις ταυτας πολεμουμεν· και εαν μελλωμεν πραιδευειν
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτας, ουκετι ημιν πιστευουσιν· αλλα μαλλον την πραιδα των βαρβαρων ζητησωμεν
και τουτων ως ημετερων φεισωμεθα." 177. Ὅτι Αυρηλλιανος επεμψε πρεσβευτας
προς Ζηνοβιαν προτρεπων αυτην ενδουναι τελειν υπ' αυτον· η δε αντεδηλωσεν οτι
"εγω ουδεν μεγα εβλαβην· οι γαρ πεσοντες εν τωι πολεμωι σχεδον παντες Ῥωμαιοι
εισιν." 178. Ὅτι Αυρηλλιανος πειραθεις ποτε στρατιωτικης επαναστασεως ελεγεν
απατασθαι τους στρατιωτας, ει εν ταις αυτων χερσι τας μοιρας ειναι των βασιλεων
υπολαμβανουσιν· εφασκε γαρ τον θεον δωρησαμενον την πορφυραν (και ταυτην
επεδεικνυ τηι δεξιαι) παντως και τον χρονον της βασιλειας ορισαι· και ου προτερον
απεστη πριν αν εις τους αρχηγους της στασεως πεντηκοντα εξεδικησεν. 179. Ὅτι
προς ανταρσιαν ελθοντος Καρου εβουλευσατο ο Προβος τι δει ποιησαι αυτον· και
παντων σιωπωντων Μαρτινιανος τις χιλιαρχος παρρησιασαμενος πολλα ενεκαλει
αυτωι ως δια τον οκνον αυτου των πραγματων απολλυμενων, και προετρεπεν αυτον
παραχρημα κινησαι και εξελθειν εις πολεμον και απαντησαι τωι τυραννωι. 180. Ὅτι
αμα τηι αναγορευσει λεγουσιν ειρηκεναι τον Καρον οτι επι κακωι Περσων εις την
βασιλειαν ηλθεν. 181. Ὅτι εν αυτηι τηι οικειαι αναγορευσει ο ∆ιοκλητιανος τα τοτε
σεβομενα θεια μαρτυρομενος ελεγεν μη δια το της βασιλειας εφιεσθαι Καρινον
ανελειν, αλλα δια το ελεειν την πολιτειαν. 182. Ὅτι το πολλα πραττειν
αντικλιμακτηρων και κινδυνων πολλων αιτιον γινεται. 270 183. Ὅτι η ανθρωπινη
φυσις ταναντια μαλλον επισταται φερειν η μετρον εν ταις ευτυχιαις φυλαττειν. 184.
Ὅτι και δια το τιμης αυτον αθανατου τετυχηκοτα χρηναι μεμνησθαι οτι θνητος εστι
και των ανθρωπινων συμφορων ουκ αλλοτριος. 185. Ὅτι Λουκιος Ὀκταβιος εις
δειπνον κληθεις θριαμβου και αποκληθεις απηγγειλεν εαυτον εις το συμποσιον
ηξειν, ει μη ως οιον τε καλλιστα μερη αυτωι πεμφθειη. 186. Ὅτι ∆ιοκλητιανος οψεως
τινος εν υπνοις πολλακις αυτον ενοχλουσης, ωστε αρχην εγχειρισαι τινι ον γε
ονομαστι η οψις εσημανεν, υπονοησας ειναι τουτο εκ γοητειας, εν τινι ημεραι
μετακαλεσαμενος αυτον τουτο μονον εφη προς αυτον "δεξαι αρχην ην καθ' εκαστην
νυκτα αιτεις παρ' εμου, και μη φθονησηις τωι βασιλει της εκ του ησυχαζειν
θεραπειας." 187. Ὅτι Λικιννιος τα χρυσα νομισματα, εν οις ο Κωνσταντινος την κατα
Σαρματων αυτου νικην ετυπωσεν, ου προσεδεχετο, αλλ' αναχωνευων αυτα εις
ετερας μετεφερε χρησεις, ουδεν αλλο τοις περι τουτο μεμφομενοις αποκρινομενος η
οτι ου βουλεται βαρβαρον εργασιαν εν τοις συναλλαγμασι της εαυτου βασιλειας
αναστρεφεσθαι. 188. Ὅτι Κρισπου του υιου Κωνσταντινου μεγαλαι εφανησαν
ανδραγαθιαι· και πολλακις Λικιννιος υπ' αυτου ηττηθεις αχθομενος τα Ὁμηρικα
ταυτα ελεγεν επη Ὦ γερον, η μαλα δη σε νεοι τειρουσι μαχηται, ση τε βιη λελυται,
χαλεπον δε σε γηρας ικανει. 189. Ὅτι Τιβεριος ανηγγελλεν επι την συγκλητον ωστε
τον Χριστον τρισκαιδεκατον θεον ειναι· η δε συγκλητος ουκ απεδεξατο, ωστε και
τινα αστειευομενον ειπειν οτι "τρισκαιδεκατον ου δεχεσθε, και πρωτος ερχεται." 271
190. Ὅτι Κωνσταντινος εβουλευσατο πρωτον εν Σαρδικηι μεταγαγειν τα δημοσια·
φιλων τε την πολιν εκεινην συνεχως ελεγεν "η εμη Ῥωμη Σαρδικη εστι." 191. Ὅτι
Κωνσταντινος τα των προτερον βεβασιλευκοτων εργα καλυψαι θελων, τουτων τας
αρετας επωνυμοις τισιν εκφαυλιζειν εσπουδαζεν· τον μεν γαρ Ὀκταβιανον
Αυγουστον κοσμον τυχης εκαλει, τον δε Τραιανον βοτανην τοιχου, Ἀδριανον δε
εργαλειον ζωγραφικον, Μαρκον δε καταγελαστον, Σευηρον ..... 272 εχξερπτα ε
διοδορο 1. .... ετ' οιομαι, ω Λυκουργε, ηκεις δ' ευνομιαν αιτευμενος· αυταρ εγω σοι
δωσω την ουκ αλλη επιχθονιη πολις εξει. 2. Ὅτι ο αυτος ηρωτησε την Πυθιαν ποια
νομιμα καταστησας μαλιστ' αν ωφελησαι τους Σπαρτιατας. της δε ειπουσης "εαν
τους μεν καλως ηγεισθαι, τους δε πειθαρχειν νομοθετησηι" παλιν ηρωτησε τι
ποιουντες καλως ηγησονται και τι πειθαρχησουσιν. η δε ανειλε τουτον τον χρησμον·
εισιν οδοι δυο πλειστον απ' αλληλων απεχουσαι, η μεν ελευθεριας ες τιμιον οικον
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγουσα, η δ' επι δουλειας φευκτον δομον ημεριοισι. και την μεν δια τ' ανδροσυνης
ερατης θ' ομονοιας εστι περαν· ην δη λαοις ηγεισθε κελευθον· την δε δια στυγερης
εριδος και αναλκιδος ατης εισαφικανουσιν· την δη πεφυλαξο μαλιστα. 273 το δε
κεφαλαιον ην οτι μεγιστην προνοιαν ποιητεον εστιν ομονοιας και ανδρειας, ως δια
μονων τουτων της ελευθεριας φυλαττεσθαι δυναμενης, ης χωρις ουθεν οφελος ουτ'
αλλο των παρα τοις πολλοις υπειλημμενων αγαθον εχειν ετεροις υπηκοον οντα·
παντα γαρ τα τοιαυτα των ηγουμενων ου των υποτεταγμενων εστιν· ωστ' ειπερ τις
εαυτωι βουλεται και μη τοις αλλοις κτησασθαι τα αγαθα, πρωτον εστιν
κατασκευαστεον την ελευθεριαν. αμφοτερων δε εκελευσε ποιεισθαι προνοιαν, οτι
θατερα αυτων κατ' ιδιαν ου δυναται τον περιποιησαμενον ωφελησαι· ουδεν γαρ
οφελος ανδρειους οντας στασιαζειν η ομονοειν βεβαιως δειλους οντας. 3. Ὅτι ο
αυτος Λυκουργος ηνεγκε χρησμον εκ ∆ελφων περι της φιλαργυριας τον εν
παροιμιας μερει μνημονευομενον α φιλοχρηματια Σπαρταν ελοι, αλλο δε ουδεν. 4.
Ἡ Πυθια εχρησε τωι Λυκουργωι περι των πολιτικων ουτως· ωδε γαρ αργυροτοξος
αναξ εκαεργος Ἀπολλων χρυσοκομης εχρη πιονος εξ αδυτου, αρχειν μεν βουληι
θεοτιμητους βασιληας, οισι μελει Σπαρτης ιμεροεσσα πολις, πρεσβυγενεις τε
γεροντας, επειτα δε δημοτας ανδρας, ευθειαις ρητραις ανταπαμειβομενους.
μυθεισθαι δε τα καλα και ερδειν παντα δικαια, μηδετι επιβουλευειν τηιδε πολει.
δημου τε πληθει νικην και καρτος επεσθαι· Φοιβος γαρ περι των ωδ' ανεφηνε πολει.
274 5. Ὅτι τους μη διαφυλαττοντας την προς το θειον ευσεβειαν πολυ μαλλον μη
τηρειν τα προς τους ανθρωπους δικαια. 6. Ὅτι Περδικκας την ιδιαν βασιλειαν
αυξησαι βουλομενος ηρωτησεν εις ∆ελφους. η δε εφη εστι κρατος βασιλειον αγαυοις
Τημενιδαισι γαιης πλουτοφοροιο· διδωσι γαρ αιγιοχος Ζευς. αλλ' ιθ' επειγομενος
Βουτηιδα προς πολυμηλον· ενθα δ' αν αργικερωτας ιδηις χιονωδεας αιγας
ευνηθεντας υπ' ηω, κεινης χθονος εν δαπεδοισι θυε θεοις μακαρεσσι και αστυ κτιζε
ποληος. 7. Ὅτι οι Ἠλειοι των κοινων πολεμων ου μετειχον· και γαρ οτε Ξερξης ταις
τοσαυταις μυριασιν εστρατευσεν επι τους Ἕλληνας αφειθησαν υπο των συμμαχων
της στρατειας, προσταξαντων των ηγεμονων πλειον αυτους ποιησειν, εαν
επιμελωνται της των θεων τιμης. 8. Και μη συγχωρηθεισης μηδε λαθραιας
συμπλοκης προς ανδρα· μηδενα γαρ ουτως παραφρονησειν ωστε εφημερου χαριν
ηδονης τα μακαριζομενα του βιου παντος αντικαταλλαξασθαι. 9. Ὅτι
ορνιθευομενων Ῥεμου και Ῥωμυλου περι οικισμουπολεως, και εκ των δεξιων
μερων διοσημειαν γενεσθαι, φασι καταπλαγεντα τον Ῥεμον επιφθεγξαμενον ειπειν
τωι αδελφωι οτι εν ταυτηι τηι πολει πολλακις επαριστεροις βουλευμασιν επιδεξιος
ακολουθησει τυχη· προπετως γαρ αυτου τον αγγελον αποστειλαντος και το καθ'
αυτον μερος ολως ημαρτηκοτος υπο ταυτοματου διορθωσασθαι την αγνοιαν. 10. Ὅτι
ο Ῥωμυλος κτιζων την Ῥωμην ταφρον περιεβαλε τωι 275 Παλατιωι κατα σπουδην, μη
τινες των περιοικων επιβαλωνται κωλυειν αυτου την προαιρεσιν. ο δε Ῥεμος
βαρεως φερων επι τωι διεσφαλθαι των πρωτειων, φθονων δε ταις ευτυχιαις του
αδελφου, προσιων τοις εργαζομενοις εβλασφημει· απεφηνατο γαρ στενην ειναι την
ταφρον, και επισφαλη εσεσθαι την πολιν, των πολεμιων ραδιως αυτην
υπερβαινοντων. ο δε Ῥωμυλος οργισαμενος εφη "παραγγελω πασι τοις πολιταις
αμυνασθαι τον υπερβαινειν επιχειρουντα." και παλιν ο Ῥεμος τοις εργαζομενοις
ονειδιζων εφη στενην κατασκευαζειν την ταφρον· ευχερως γαρ υπερβησεσθαι τους
πολεμιους· και γαρ αυτος ραδιως τουτο πραττειν· και αμα ταυτα λεγων υπερηλατο.
ην δε τις Κελερος, εις των εργαζομενων, ος υπολαβων "εγω δε" φησιν "αμυνουμαι
τον υπερπηδωντα κατα το προσταγμα του βασιλεως", και αμα ταυτα λεγων ανετεινε
το σκαφειον και παταξας την κεφαλην απεκτεινε τον Ῥεμον. 11. Ὅτι των κυνων
ωρυομενων και των Μεσσηνιων απελπιζοντων προσελθων τις των πρεσβυτερων
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεκαλει τα πληθη μη προσεχειν τοις μαντεσι σχεδιαζουσι· και γαρ και επι των
ιδιων βιων αυτους πλειστοις αμαρτημασι περιπιπτειν, μη δυναμενους προιδεσθαι το
μελλον, και νυν υπερ ων εικος μονους τους θεους γινωσκειν αδυνατειν ανθρωπους
οντας επιστασθαι. παρεκελευετο ουν πεμπειν εις ∆ελφους. η δε Πυθια ανειλεν
ουτως· "εκ του Αιπυτιδων γενους θυσαι κορην την τυχουσαν· εαν δε η λαχουσα
αδυνατηι καθοσιωθηναι, θυσαι τοτε παρθενον την του διδοντος εκουσιως εκ του
αυτου γενους. και ταυτα πραξαντες εξετε νικην του πολεμου και κρατος." 12.
Ουδεμιας γαρ τιμης μεγεθος ισορροπον εφαινετο τοις γονευσιν προς την των τεκνων
σωτηριαν, αλλ' αμα μεν ο της συγγενειας ελεος εκαστωι υπεδυετο προ οφθαλμων
λαμβανοντι την σφαγην, αμα δε ενετρεπετο προδοτης γενεσθαι τεκνου προς
ομολογουμενον ολεθρον. 276 13. Προεπιπτεν εις αναξια της περι αυτον δοξης
αμαρτηματα· δεινος γαρ ο ερως σφηλαι τους νεους, και μαλιστα τους
μεγαλοφρονουντας επι τηι του σωματος ρωμηι. διο και παρεισηγαγον οι παλαιοι των
μυθογραφων τον υπο των αλλων ανικητον Ἡρακλεα υπο της τουτου δυναμεως
νικωμενον. 14. Και ταις προθυμιαις επερρωσθησαν· τους γαρ εκ παιδων ανδρειαν και
καρτεριαν ασκουντας, καν η τυχη που ταπεινωσηι, βραχυς λογος εφ' ο δει
παριστησιν. ου μην ουδε οι Μεσσηνιοι τουτων απελειποντο ταις προθυμιαις, αλλα
ταις σφων αρεταις πιστευσαντες ...... 15. Ὅτι οι Λακεδαιμονιοι καταπονουμενοι υπο
Μεσσηνιων επεμψαν εις ∆ελφους. η δε εχρησεν ου σε μαχης μονον εργ' εφεπειν χερι
Φοιβος ανωγει, αλλ' απατηι μεν εχει γαιαν Μεσσηνιδα λαος, ταις δ' αυταις τεχναισιν
αλωσεται αισπερ υπηρξεν. εστι δε το νοουμενον μη μονον τοις εκ βιας εργοις αλλα
και τοις εκ δολου ...... 16. Ὅτι κατα την αξιαν ουδε θελησαντες δυναμεθα τιμησαι το
δαιμονιον· ωστε ει μη κατα δυναμιν βουληθειημεν ευχαριστειν, τινας αν ελπιδας
του μελλοντος βιου λαμβανοιμεν, εις τουτους εξαμαρτανοντες ους αδικουντας ουκ
αν ειη δυνατον ουτε λαθειν ουτε διαφυγειν; το μεν γαρ ολον, παρ' οις αθανατον
ειναι συμβαινει και την ευεργεσιαν και την κολασιν, φανερον ως εν τουτοις
παρασκευαζειν προσηκει την μεν οργην αγενητον, την δε ευνοιαν αιωνιον.
Τηλικαυτην γαρ εχει παραλλαγην ο των ασεβων βιος προς τον των ευσεβων ωστε
προσδοκαν εκατερους αυτοις βεβαιωσειν το θειον τοις μεν τας ιδιας ευχας, τοις δε
τας παρα των εχθρων ευχας .... το δε ολον, ει τοις μεν εχθροις οταν προς τους βω 277
μους καταφυγωσι βοηθουμεν, τοις δε πολεμιοις δια των ορκων πιστεις διδομεν
μηδεν αδικησειν, ποιαν χρη προς αυτους ποιεισθαι τους θεους σπουδην, οι ου μονον
τους ευσεβεις εν τωι ζην ευ ποιουσιν, αλλα και μετα τον θανατον, ειδεκαι τ.. τελεταις
δει αγωγην μετ' ευφημιας ηδειας εις απαντα τον αιωνα παρασκευαζουσιν; διο και
προσηκειν μηδεν ουτως των εν τωι βιωι σπουδαζειν ως περι την των θεων τιμην. 17.
Ὅτι ανδρειαν και δικαιοσυνην και τας αλλας αρετας ανθρωπων και τα λοιπα των
ζωων ευρησθαι συμβεβηκεν, την δε ευσεβειαν τοσουτωι των αλλων αρετων προεχειν
οσον και τους θεους των θνητων εν πασι πρωτευειν. 18. Ὅτι ζηλωτης ουσης τοις
ιδιωταις πολυ μαλλον οικειαν ειναι ταις πολεσιν· της τε γαρ αθανασιας εγγυτερον
ουσαι προσωικειωμενην τοις θεοις την φυσιν εχουσι και πολυν χρονον διαμενουσαι
προσδοκωσι την οφειλομενην αμοιβην, της μεν ευσεβειας την ηγεμονιαν, της δε εις
το θειον ολιγωριας την τιμωριαν. 19. Ὅτι Μυσκελλος τις Ἀχαιος ων το γενος εκ
Κρητης κατηντησεν εις ∆ελφους και τον θεον επηρωτησε περι τεκνων γενεσεως· η
δε Πυθια ανειλεν ουτως Μυσκελλε βραχυνωτε, φιλει σ' εκαεργος Ἀπολλων, και
γενεαν δωσει· τοδε δε προτερον σε κελευει, οικησαι σε Κροτωνα μεγαν καλαις εν
αρουραις. του δε Κροτωνα αγνοουντος ειπειν παλιν την Πυθιαν αυτος σοι φραζει
εκατηβολος· αλλα συνιει. ουτος μεν Ταφος τοι ανηροτος, ηδε δε Χαλκις, ηδε δε
Κουρητων ........ η ιερα χθων, 278 αιδε δ' Ἐχιναδες εισιν· πολυς δ' επ' αριστερα
ποντος. ουτω σ' [δ'] ουκ αν φημι Λακινιου ακρου αμαρτειν ουδ' ιερας Κρεμισης ουδ'
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Αισαρου ποταμοιο. 20. Ὅτι του χρησμου προστασσοντος Κροτωνα κτιζειν ο
Μυσκελλος την περι την Συβαριν χωραν θαυμασας εβουλετο κτισαι, και εξεπεσε
χρησμος αυτωι ουτος, Μυσκελλε βραχυνωτε, παρεκ θεου αλλα ματευων κλαυματα
μαστευεις· δωρον δ' ο διδωι θεος αινει. 21. Ὅτι φασι τινα των ευπορων Συβαριτων
ακουσαντα παρα τινων οτι θεασαμενος τους εργατας ειληφως ειη πραγματα,
παρακαλεσαι τον ειποντα μη θαυμασαι· και γαρ ακουσαντα το γεγονος πεπονηκεναι
την πλευραν. ετερον δε λεγεται παραβαλοντα εις Σπαρτην ειπειν οτι προτερον μεν
θαυμαζοι την των Σπαρτιατων ανδρειαν, τοτε δε θεασαμενον ευτελως και μετα
πολλης κακοπαθειας βιουντας ειπειν οτι των εσχατων ουδεν διαφερουσι· τον γαρ εν
Συβαριταις ανδρειοτατον μαλλον ελεσθαι αν τρις αποθανειν η τοιουτον βιον ζωντα
καρτερειν. μαλιστα δε παρ' αυτοις περιουσιασαι λεγεται τρυφηι τον ονομαζομενον
Μινδυριδην. 22. Ὅτι Μιλησιων τρυφωντων φασι προς αυτους αποδημησαντα τινα
των Συβαριτων, επειδη παλιν προς την πατριδα παρεγενηθη, τα τε αλλα τοις
πολιταις εξηγεισθαι και δη φασκειν κατα την αποδημιαν πολιν ελευθεραν
εωρακεναι την των Μιλησιων. 23. Ὅτι συνταξαμενων των επευνακτων τωι
Φαλανθωι τοτε ηκειν προς την στασιν κατα την αγοραν, οταν ο αυτος επι το μετωπον
εφελκυσηι την κυνην, μετα των οπλων· εμηνυσε δε τις το μελλον γινεσθαι τοις
εφοροις. των δε πλειστων οιομενων δειν αποκτειναι τον Φαλανθον Ἀγαθιαδας
εραστης αυτου γεγονως ειπεν, ως τουτο πραξαντες εις μεγιστην στασιν εμβαλουσι
την Σπαρτην, εν ηι κρατησαντες αλυσιτελη ποιησονται νικην, και σφα 279 λεντες
αρδην απολεσουσι την πατριδα. συνεβουλευσεν ουν τον κηρυκα αναγορευσαι την
κυνην εαν ως εχει Φαλανθον. ου γενομενου τους μεν παρθενιας αποστησασθαι της
επιβολης και προς διαλυσιν ορμησαι. 24. Ὅτι οι αυτοι επευνακται θεωρους
πεμψαντες εις ∆ελφους επηρωτων ει διδωσιν αυτοις την Σικυωνιαν. η δ' εφη καλον
τοι το μεταξυ Κορινθου και Σικυωνος· αλλ' ουκ οικησεις ουδ' ει παγχαλκεος ειης.
Σατυριον φραζου και Ταραντος αγλαον υδωρ και λιμενα σκαιον και οπου τραγος
αγλαον οιδμα αμφαγαπατ' ακροπολιν αγενειου. ενθα Ταραντα ποιου επι Σατυριου
βεβαωτα. ακουσαντες δε ηγνοουν. η δε φανερωτερον εφη Σατυριον τοι εδωκα
Ταραντα τε πιονα δημον οικησαι και πηματ' Ἰαπυγεσσι γενεσθαι. 25. Ὅτι Ἀντιφημος
και Ἔντιμος οι Γελαν κτισαντες ηρωτησαν την Πυθιαν, και εχρησε ταυτα Ἔντιμ' ηδε
Κρατωνος αγακλεες υιε δαΐφρον, ελθοντες Σικελην χθονα ναιετον αμφω,
δειμαμενοι πτολιεθρον ομου Κρητων Ῥοδιων τε παρ προχοας ποταμοιο Γελα
συνομωνυμον αγνου. 26. Ὅτι οι εκ της δεκατης ανατεθεντες Χαλκιδεις ηλθον
χρησομενοι περι αποικιας, και ανειλεν Ἀψιδιη ποταμον ιερωτατην εις αλα πιπτειν,
280 ενθ' εισω βαλλοντι τον αρσενα θηλυς οπυιει, ενθα πολιν οικιζε, διδοι δε σοι
Αυσονα χωραν. οι δε κατα τον Ἀψιαν ποταμον ευροντες αμπελον περιπεπλεγμενην
ερινεωι, το λεγομενον αρσενοθηλυν, εκτισαν πολιν. 27. Παραπορευομενον μεγαληι τηι
φωνηι λεγειν "αντι θνητου βιου δοξαν αθανατον περιποιησασθαι βουλεται τις; τις
ερει πρωτος, επιδιδωμι τον εμαυτου βιον εις την κοινην ασφαλειαν·" 28. Ὅτι των εις
αγρον πορευομενων τις ερωτησας απαντι.. ηρωτησε μη τι νεωτερον ειη κατα την
πολιν. και εζημιωσαν αυτον οι την αρχην παρα Λοκροις εχοντες· τοσουτον ησαν περι
το δικαιον ησχοληκοτες. 29. Ὅτι Σικυωνιοις εχρησεν η Πυθια εκατον ετη
μαστιγονομηθησεσθαι αυτους. επερωτησαντων δε αυτων τις ο ταυτα ποιησων, παλιν
απεκριθη, ωι αν καταπλευσαντες πρωτωι γεγενημενον υιον ακουσωσιν. ετυγχανεν δε
τοις θεωροις ηκολουθηκως της θυσιας ενεκα μαγειρος, ος εκαλειτο Ἀνδρεας· μισθου
τοις αρχουσι μαστιγοφορων υπηρετει. 30. Ὅτι οι Σπαρτιαται υπο Μεσσηνιων
ηττηθεντες εις ∆ελφους πεμψαντες ηρωτων περι πολεμου. εχρησεν δε αυτοις παρα
Ἀθηναιων λαβειν ηγεμονα. 31. Ὅτι οι Λακεδαιμονιοι προτραπεντες υπο Τυρταιου
ουτω προθυμως ειχον προς παραταξιν, ωστε μελλοντες παραταττεσθαι τα ονοματα
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σφων αυτων εγραψαντο εις σκυταλιδα και εξηψαν εκ της χειρος, ινα τελευτωντες
μη αγνοωνται υπο των οικειων. ουτω παρεστησαν ταις ψυχαις ετοιμοι προς το της
νικης αποτυγχανοντες ετοιμως επιδεχεσθαι τον εντιμον θανατον. 32. Ὅτι
Ἀριστοτελης ο και Βαττος κτισαι βουλομενος Κυρηνην ελαβε χρησμον ουτως 281
Βαττ', επι φωνην ηλθες· αναξ δε σε Φοιβος Ἀπολλων εις Λιβυην πεμπει
καλλιστεφανον Κυρηνης ευρειης αρχειν και εχειν βασιληιδα τιμην. ενθα σε
βαρβαροι ανδρες, επαν Λιβυης επιβηηις, βαττοφοροι επιασι· συ δ' ευχομενος ηρανιοιο
Παλλαδι τ' εγρεμαχηι γλαυκωπιδι και ∆ιος υιωι Φοιβωι ακερσεκομηι νικην υποχειριον
εξεις, και μακαρος Λιβυης καλλιστεφανου βασιλευσεις αυτος και γενος υμον· αγει δε
σε Φοιβος Ἀπολλων. 33. Ταις γαρ ευημεριαις φυσικως αντικαθημενος ο φθονος
καθαιρει τους ταις δοξαις πρωτευοντας. 34. Ὅτι οι Λοκροι επεμψαν εις Σπαρτην περι
συμμαχιας δεομενοι. οι δε Λακεδαιμονιοι το μεγεθος της Κροτωνιατων δυναμεως
ακουοντες, ωσπερ αφοσιουμενοι και μονως αν ουτως σωθεντων Λοκρων,
απεκριθησαν αυτοις συμμαχους διδοναι τους Τυνδαριδας. οι δε πρεσβεις ειτε
προνοιαι θεου ειτε το ρηθεν οιωνισαμενοι προσεδεξαντο την βοηθειαν παρ' αυτων
και καλλιερησαντες εστρωσαν τοις ∆ιοσκουροις κλινην επι της νηος και απεπλευσαν
επι την πατριδα. 35. Ποταπας δε ψυχας εξειν τους συνηκολουθηκοτας πατερας, οταν
ορωντες τους εαυτων υιους υπο των βαρβαρων αρρητωι συμφοραι περιπιπτοντας μη
δυνωνται βοηθειν, αλλα τας εαυτων πολιας σπαρασσοντες προς κωφην οδυρωνται
τυχην; 36. Ὅτι Κροισος ο Λυδων βασιλευς μεγαλας κεκτημενος δυναμεις και πολυν
εκ παρασκευης σεσωρευκως αργυρον τε και χρυσον μετεπεμπετο των Ἑλληνων τους
σοφωτατους, και συνδιατριβων αυτοις μετα πολλων δωρων εξεπεμπεν και αυτος
προς αρετην ωφελειτο πολλα. ποτε δε τουτον μεταπεμψαμενος και τας δυναμεις και
τον πλουτον επιδειξαμενος ηρωτησεν ει τις ετερος αυτου δοκει μακαριωτερος ειναι.
ο δε Σολων τηι συνηθει τοις φιλοσο 282 φοις χρησαμενος παρρησιαι εφη μηδενα των
ζωντων ειναι μακαριον· τον γαρ επ' ευδαιμονιαι πεφρονηματισμενον και δοκουντα
την τυχην εχειν συνεργον μη γινωσκειν ει διαμενει μετ' αυτου μεχρι της εσχατης.
σκοπειν ουν εφησεν δειν την του βιου τελευτην και τον διευτυχησαντα τοτε
προσηκοντως λεγειν μακαριον. ο δε Κροισος υστερον γενομενος αιχμαλωτος υπο
Κυρου και μελλων επι μεγαληι πυραι κατακαιεσθαι, της Σολωνος αποφασεως
εμνημονευσεν. διο και του πυρος ηδη περιφλεγοντος ανεβοα συνεχως το του
Σολωνος ονομα. ο δε Κυρος προσπεμψας τους πυθομενους, τις η συνεχης εστι του
Σολωνος ονομασια, μαθων ταληθες μετεπεσε τοις λογισμοις και νομισας την
αποκρισιν του Σολωνος αληθινην ειναι της μεν υπερηφανιας επαυσατο, την δε
πυραν κατασβεσας εσωσε τον Κροισον και το λοιπον ενα των φιλων κατηριθμησεν.
37. Ὅτι ο Σολων ηγειτο τους μεν πυκτας και σταδιεις και τους αλλους αθλητας
μηδεν αξιολογον συμβαλλεσθαι ταις πολεσι προς σωτηριαν, τους δε φρονησει και
αρετηι διαφεροντας μονους δυνασθαι τας πατριδας εν τοις κινδυνοις διαφυλαττειν.
38. Ὅτι περι του χρυσου τριποδος αμφισβητησεως ουσης η Πυθια εχρησεν ουτως
εκγονε Μιλητου, τριποδος περι Φοιβον ερωταις; τις σοφιαι πρωτος παντων; τουτωι
τριποδ' αυδω. οι δε φασιν αλλως οτι πολεμου γενομενου τοις Ἴωσι προς αλληλους,
και του τριποδος παρα σαγηνεων ανενεχθεντος, επερωτησαι τον θεον περι της
καταλυσεως του πολεμου. η δε εφη ουποτε μη ληξηι πολεμος Μεροπων και Ἰωνων
πριν τριποδα χρυσειον, ον Ἥφαιστος καμε τευχων, εκ μεσσου πεμψητε, και ες δομον
ανδρος ικηται ος σοφιαι τα τ' εοντα τα τ' εσσομενα προδεδορκεν. 39. Ὅτι οι Μιλησιοι
ακολουθησαι βουλομενοι τωι χρησμωι Θαλητι τωι Μιλησιωι των επτα σοφων το
αριστειον εβουλοντο δουναι· τον δε ειπειν ως ουκ εστιν παντων σοφωτατος,
συμβουλευειν δε προς ετερον πεμπειν σοφωτερον. τουτωι δε τωι τροπωι και των
αλλων των επτα σοφων αποποιησαμενων τον τριποδα Σολωνι διδοσθαι δοκουντι
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντας ανθρωπους υπερβεβλησθαι σο 283 φιαι τε και συνεσει. τον δε συμβουλευσαι
τουτον αναθειναι Ἀπολλωνι· τουτον γαρ ειναι σοφωτερον παντων. 40. Ὅτι ο αυτος
προς τηι του βιου καταστροφηι ορων Πεισιστρατον προς χαριν λογοις τα πληθη
δημαγωγουντα και προς τυραννιδα παρορμωντα, το μεν πρωτον λογοις επεχειρησεν
αποτρεπειν ταυτης της επιβολης· ου προσεχοντος δε αυτου προηλθεν εις την αγοραν
μετα της πανοπλιας παντελως ηδη γεγηρακως. συνδραμοντος δε του πληθους προς
αυτον δια το παραδοξον, παρεκαλει τους πολιτας αναλαβειν τα οπλα και παραχρημα
καταλυειν τον τυραννον· ουδενος δε αυτωι προσεχοντος, και παντων αυτου μανιαν
καταγινωσκοντων, τινων δε παραγηραν αυτον αποφαινομενων, ο μεν Πεισιστρατος
ηδη τινας δορυφορους περιαγομενος προσηλθε τωι Σολωνι και επυθετο τινι θαρρων
την τυραννιδα καταλυειν αυτου βουλεται, του δε ειποντος οτι τωι γηραι θαυμασας
την φρονησιν αυτου ουδεν αυτον ηδικησεν. 41. Ὅτι τον παρανομοις και αδικοις
πραξεσιν επιβαλομενον ουκ αν προσηκοντως σοφον νομιζεσθαι. 42. Ὅτι φασιν
Ἀναχαρσιν τον Σκυθην φρονουντα επι σοφιαι μεγα παραγενεσθαι Πυθωδε και
επερωτησαι τις εστιν αυτου των Ἑλληνων σοφωτερος. και ειπειν Οιταιον τινα φασι
Μυσωνα σου μαλλον πραπιδεσσιν αρηροτα πευκαλιμηισιν, οστις ην Μαλιευς και
ᾤκει την Οιτην εις κωμην Χηνας καλουμενην. 43. Ὅτι ο Σολων πολυπραγμονησας
τον τοπον εν ωι διετριβε Μυσων κατελαβεν αυτον επι της αλω προς αροτρον
προσβαλοντα εχετλην, και πειραθεις του ανδρος εφη "ουχ ωρα νυν αροτρου, ω
Μυσων", και ουτος "ου χρησθαι," ειπεν "αλλ' επισκευαζειν." 44. Ὅτι Χιλων
αφικομενος εις ∆ελφους και καθαπερ απαρχας ποιουμενος τωι θεωι της ιδιας
συνεσεως επεγραψεν επι τινα κιονα τρια ταυτα, Γνωθι σεαυτον, και Μηδεν αγαν, και
τριτον 284 Ἐγγυα, παρα δ' ατα. τουτων εκαστον υπαρχον βραχυ και Λακωνικον
μεγαλην εχει την αναθεωρησιν. το γαρ Γνωθι σαυτον παραγγελλει παιδευθηναι και
φρονιμον γενεσθαι· ουτω γαρ αν τις εαυτον γνοιη· η οτι οι αμοιροι παιδειας και
αλογιστοι κατα το πλειστον εαυτους συνετωτατους υπειληφασιν, ηπερ εστι των
αμαθιων αμαθεστατη κατα τον Πλατωνα, η οτι τους πονηρους επιεικεις ηγουνται,
τους δε χρηστους αναπαλιν φαυλους· μονως γαρ αν τις ουτως εαυτον γνοιη και
ετερον, τυχων παιδειας και συνεσεως περιττοτερας. το δε Μηδεν αγαν μετριαζειν εν
πασι και μηδε περι ενος των ανθρωπινων τελειως διοριζεσθαι, ως Ἐπιδαμνιοι. ουτοι
γαρ τον Ἀδριαν οικουντες και προς αλληλους διαφερομενοι μυδρους διαπυρους
καταποντισαντες εν μεσωι τωι πελαγει διωμοσαντο μη σπεισασθαι την προς αλληλους
εχθραν προτερον εως αν ουτοι θερμοι ανενεχθωσιν. ουτω δε σκληρως ομοσαντες και
το Μηδεν αγαν ουκ επινοησαντες υστερον υπο των πραγματων αναγκαζομενοι
διελυσαντο την εχθραν εασαντες τους μυδρους ψυχρους εν τωι βυθωι. το δε Ἐγγυα,
παρα δ' ατα τινες υπελαβον γαμον απαγορευειν· την γαρ του γαμου συνθεσιν παρα
τοις πλειστοις των Ἑλληνων εγγυην ονομαζεσθαι, και βεβαιωτης ο κοινος βιος, εν ωι
πλεισται και μεγισται γινονται συμφοραι δια τας γυναικας. ενιοι δε φασιν αναξιον
ειναι Χιλωνα δια το μη δυνασθαι αναιρουμενου του γαμου διαμενειν τον βιον, την
δε ατην αποφαινονται εγγυαις ταις επι των συμβολαιων και ταις υπερ των αλλων
διομολογησεσι περι χρηματων. και Ευριπιδης ουκ εγγυωμαι· ζημια φιλεγγυον
σκοπειν· τα Πυθοι δ' ουκ εαι με γραμματα. Ἔνιοι δε φασιν μη Χιλωνος ειναι μηδε
πολιτικον το μηδενι των φιλων εν ταις τοιαυταις χρειαις επαρκειν, αλλα μαλλον
τας καταβεβαιωσεις απαγορευειν και το κατατεταμενως εγγυασθαι τι και
διοριζεσθαι των ανθρωπινων, ως ποιησαι τους Ἕλληνας οτε κατηγωνισαντο τον
Ξερξην. ωμοσαν γαρ εν Πλαταιαις παραδωσειν παιδων παισι την προς τους Περσας
εχθραν, εως αν οι ποταμοι ρεωσιν εις την θαλασσαν και γενος ανθρωπων ειη και γη
καρ 285 πους φεροι· το δε της τυχης ευμεταπτωτον βεβαιως εγγυωμενοι μετα τινα
χρονον επρεσβευοντο προς Ἀρταξερξην τον υιον Ξερξου περι φιλιας και συμμαχιας.
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45. Ὅτι ο Χιλωνος λογος βραχυς ων ολην περιειληφε την προς τον αριστον βιον
υποθηκην, ως και των εν ∆ελφοις αναθηματων βελτιω ταυτα τα αποφθεγματα. αι
μεν γαρ χρυσαι Κροισου πλινθοι και τα αλλα [τα] κατασκευασματα ηφανισθη και
μεγαλας αφορμας παρεσχε τοις ασεβειν εις το ιερον ελομενοις, αι δε γνωμαι τον
απαντα χρονον σωζονται εν ταις των πεπαιδευμενων ψυχαις τεθησαυρισμεναι και
καλλιστον εχουσαι θησαυρον, προς ον αν ουτε Φωκεις ουτε Γαλαται προσενεγκειν
τας χειρας σπουδασειαν. 46. Ὅτι των Μιτυληναιων διδοντων τωι Πιττακωι της χωρας
υπερ ης εμονομαχησεν την ημισειαν ουκ εδεξατο, συνεταξεν δε εκαστωι κληρωσαι το
ισον, επιφθεγξαμενος ως το ισον εστι του πλειονος πλειον. μετρων γαρ επιεικειαι το
πλειον ου κερδει σοφως εγινωσκεν· επι μεν γαρ ισοτητι δοξαν και ασφαλειαν
ακολουθησειν, τηι δε πλεονεξιαι βλασφημιαν και φοβον, δι' ων ταχεως αν αυτου την
δωρεαν αφειλαντο. 47. Ὅτι συμφωνα τουτοις επραξε και προς Κροισον διδοντα
των εκ του γαζοφυλακειου χρηματων λαβειν οποσα βουλοιτο. και γαρ τοτε την
δωρεαν ου προσδεξαμενον φασιν ειπειν, και νυν εχειν ων ηθελε διπλασια.
θαυμασαντος δε του Κροισου την αφιλαργυριαν και περι της αποκρισεως
επερωτησαντος, ειπειν ως τελευτησαντος απαιδος αδελφου κεκληρονομηκως
ουσιαν ειη την ισην ηιπερ ειχεν, ην ουχ ηδεως προσειληφεναι. 48. Ὅτι και τον
ποιητην Ἀλκαιον, εχθροτατον αυτου γεγενημενον και δια των ποιηματων
πικροτατα λελοιδορηκοτα, λαβων υποχειριον αφηκεν, επιφθεγξαμενος ως
συγγνωμη τιμωριας αιρετωτερα. 49. Ὅτι μεγα εστιν ου το δυναμιν οτου δηποτε
σχειν αλλα 286 το ταυτηι δεοντως χρησθαι. επει τι οφελος Μιλωνι τωι Κροτωνιατηι το
μεγεθος της περι το σωμα ρωμης; 50. Ὅτι Πολυδαμας ο Θετταλος υπο της πετρας
διαρραγεις πασιν εποιησε φανερον ως επισφαλες εστιν ισχυν μεγαλην εχειν, νουν δε
μικρον. 51. Ὅτι των Κιρραιων πολιορκουμενων πολυν ηδη χρονον δια το το
χρηστηριον επιχειρειν συλαν, τινες μεν των Ἑλληνων εις τας πατριδας επανηλθον·
οι δε επερωτησαντες την Πυθιαν ελαβον χρησμον ουτως ου πριν τησδε ποληος
ερειψετε πυργον ελοντες, πριν κεν εμωι τεμενει κυανωπιδος Ἀμφιτριτης κυμα
ποτικλυζηι κελαδουν ιεραισιν επ' ακταις. 52. Ὅτι Περιλαος ο ανδριαντοποιος
Φαλαριδι τωι τυραννωι κατασκευασας βουν χαλκουν προς τιμωριαν των ομοφυλων
αυτος πρωτος επειραθη του μεγεθους της τιμωριας. οι γαρ κατα των αλλων
βουλευομενοι τι φαυλον ως επιπαν ταις ιδιαις επιθυμιαις ειωθασιν αλισκεσθαι. 53.
Ὅτι Σολων ο νομοθετης παρελθων εις την εκκλησιαν παρεκαλει τους Ἀθηναιους
καταλυειν τον τυραννον πριν τελεως ισχυρον γενεσθαι. ουδενος δε αυτωι
προσεχοντος αναλαβων την πανοπλιαν προηλθεν εις την αγοραν γεγηρακως, και
τους θεους επιμαρτυρομενος εφησεν και λογωι και εργωι τηι πατριδι κινδυνευουσηι
βεβοηθηκεναι το κατ' αυτον μερος· των δε οχλων αγνοουντων την επιβουλην
Πεισιστρατου συνεβη τον Σολωνα ταληθη λεγοντα παραπεμπεσθαι. λεγεται δε
Σολων και προειπειν τοις Ἀθηναιοις την εσομενην τυραννιδα δι' ελεγειων εκ
νεφελης πελεται χιονος μενος ηδε θαλαττης, βροντη δ' εκ λαμπρας γινεται
αστεροπης. ανδρων δ' εκ μεγαλων πολις ολλυται, εις δε μοναρχου δημος αιδρειηι
δουλοσυνην επεσεν. 287 λειης δ' εξεραντα ραδιον εστι κατασχειν υστερον, αλλ' ηδη
χρη παντα νοειν. και μετα ταυτα, ει δε πεπονθατε λυγρα δι' υμετεραν κακοτητα, μη
θεοισιν ταυτην μοιραν επαμφερετε· αυτοι γαρ τουτους ηυξησατε ρυματα δοντες, και
δια τουτο κακην εσχετε δουλοσυνην. υμων δ' εις μεν εκαστος αλωπεκος ιχνεσι
βαινει, συμπασιν δ' υμιν κουφος ενεστι νοος. εις γαρ γλωσσαν ορατε και εις επος
αιολον ανδρος, εις εργον δ' ουδεν γινομενον βλεπετε. 54. Ὅτι ο Πεισιστρατος
παρεκαλει τον Σολωνα τας ησυχιας εχειν και των της τυραννιδος αγαθων
συναπολαυειν· ουδενι δε τροπωι δυναμενος αυτου μεταθειναι την προαιρεσιν, αλλ'
ορων μαλλον αει εξεγειρομενον και μετα ανατασεως απειλουντα τιμωριαν
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιθησειν, ηρωτησεν αυτον τινι πεποιθως αντιπραττει ταις επιβολαις αυτου. τον δε
φασιν ειπειν "τωι γηραι." 55. Ὅτι Κροισος ναυπηγων πλοια μακρα, φασιν, εμελλεν
στρατευειν επι τας νησους. παρεπιδημουντα δε Βιαντα παρα τας νησους και
θεωρουντα την ναυπηγιαν υπο του βασιλεως ερωτηθηναι μη τι νεωτερον ακηκοως
ειη παρα τοις Ἕλλησι γινομενον. του δε ειποντος οτι παντες οι νησιωται συναγουσιν
ιππους, διανοουμενοι στρατευειν επι Λυδους, λεγεται τον Κροισον ειπειν "Ειθε γαρ
τις πεισειε νησιωτας συν ιπποις παραταξασθαι Λυδοις." ο δε Πιττακος η Βιας
υπολαβων φησιν "Ειτα Λυδους μεν ηπειρον οικουντας σπευδειν αποφαινηι λαβειν
επι γης νησιωτας ανδρας, τους δε νησον οικουντας ουκ οιει θεοις ευξασθαι λαβειν εν
θαλαττηι Λυδους, ιν' υπερ των κατα την ηπειρον τοις Ἕλλησι συμβαντων κακων
κατα πελαγος αμυνωνται τον τους συγγενεις καταδεδουλωμενον;" ο δε Κροισος
θαυμασας τον λογον παραχρημα μετενοησε και της ναυπηγιας απεστη· των γαρ
Λυδων ιππευειν ειδοτων ενομιζε προτερειν αυτους πεζηι. 288 56. Ὅτι ο Κροισος
μετεπεμπετο τους εκ της Ἑλλαδος επι σοφιαι πρωτευοντας ενδεικνυμενος το μεγεθος
της ευδαιμονιας, και τους εξυμνουντας την ευτυχιαν αυτου ετιμα μεγαλαις δωρεαις.
μετεπεμψατο δε και Σολωνα, ομοιως δε και των αλλων των επι φιλοσοφιαι μεγιστην
δοξαν εχοντων, την ιδιαν ευδαιμονιαν δια της τουτων των ανδρων μαρτυριας
επισφραγιζεσθαι βουλομενος. παρεγενηθη δε προς αυτον Ἀναχαρσις ο Σκυθης και
Βιας και Σολων και Πιττακος, ους επι τας εστιασεις και το συνεδριον ειχεν εν
μεγιστηι τιμηι, τον τε πλουτον αυτοις επιδεικνυμενος και το μεγεθος της τουτου
δυναστειας. παρα δε τοις πεπαιδευμενοις της βραχυλογιας τοτε ζηλουμενης, ο [δε]
Κροισος επιδειξαμενος την της βασιλειας ευδαιμονιαν τοις ανδρασι και το πληθος
των κεχειρωμενων εθνων ηρωτησεν Ἀναχαρσιν, οντα πρεσβυτερον των σοφιστων,
τινα νομιζει των οντων ανδρειοτατον. ο δε τα αγριωτατα των ζωων εφησε· μονα
γαρ προθυμως αποθνησκειν υπερ της ελευθεριας. ο δε Κροισος νομισας ημαρτηκεναι
αυτον, εν τωι δευτερωι προς χαριν αυτωι ποιησεσθαι την αποκρισιν υπολαβων
ηρωτησε, τινα δικαιοτατον κρινει των οντων. ο δε παλιν απεφαινετο τα αγριωτατα
των θηριων· μονα γαρ κατα φυσιν ζην ου κατα νομους· ειναι γαρ την μεν φυσιν θεου
ποιησιν, τον δε νομον ανθρωπου θεσιν, και δικαιοτερον ειναι χρησθαι τοις του θεου
η τοις των ανθρωπων ευρημασιν. ο δε διασυραι βουλομενος Ἀναχαρσιν ηρωτησεν ει
και σοφωτατα τα θηρια. ο δε συγκαταθεμενος εδιδασκεν οτι την της φυσεως
αληθειαν της του νομου θεσεως προτιμαν ιδιωτατον υπαρχειν σοφιας. ο δε τουτου
κατεγελασεν ως εκ της Σκυθιας και θηριωδους διαγωγης πεποιημενου τας
αποκρισεις. Ἠρωτησε δε τον Σολωνα τινα των οντων ευδαιμονεστατον εωρακεν, ως
τουτο γε παντως αποδοθησομενον εαυτωι. του δε ειποντος ως ουδενα δικαιως αν
ειπειν εχοι δια το μηδενος των οντων εωρακεναι το τελος του βιου, ου χωρις ουδεις
αν προσηκοντως μακαριος νομιζοιτο· πολλακις γαρ οι τον εμπροσθεν παντα 289
βιον ευδαιμονες δοξαντες ειναι προς αυτηι τηι του βιου καταστροφηι μεγισταις
περιεπεσον συμφοραις· ο δε βασιλευς "ουδε πλουσιωτατον αρα με κρινεις;" εφη. και
ο Σολων την αυτην αποκρισιν ποιησαμενος εδιδασκεν ως ου τους πλειστα
κεκτημενους αλλα τους πλειστου αξιαν την φρονησιν ηγουμενους νομιστεον
πλουσιωτατους· η δε φρονησις ουδενι των αλλων αντιρροπος ουσα μονους ποιει
τους αυτην περι πολλου ποιουμενους μεγιστον και βεβαιοτατον εχειν πλουτον.
ηρωτησε και τον Βιαντα ποτερον ορθως εποιησατο την αποκρισιν ο Σολων η
διημαρτεν. ο δε υπειπων "ορθως" εφη· "τα γαρ εν σοι βουλεται θεωρησας αγαθα
διαγνωναι, νυνι δε τα παρα σοι μονον εωρακεν·" ειναι δε δι' εκεινα μαλλον η ταυτα
τους ανθρωπους ευδαιμονας. ο δε βασιλευς "αλλ' ει τον των χρηματων" εφησε
"πλουτον μη προτιμαις, το γε πληθος των φιλων οραις τοσουτον υπαρχον οσον
ουδενι των αλλων." ο δε και τουτον απεφηνατο τον αριθμον αδηλον ειναι δια την
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευτυχιαν. προς δε Πιττακον ειπειν φασιν "ποιαν εωρακας αρχην κρατιστην;" τον δε
αποκριθηναι "την του ποικιλου ξυλου," διασημαινοντα τους νομους. 57. Ὅτι
Αισωπος κατα τους αυτους χρονους συνηκμαζε τοις επτα σοφοις και ειπεν ως ουκ
οιδασιν ουτοι ομιλειν δυναστηι· και γαρ ως ηκιστα δειν η ως ηδιστα συμβιουν τοις
τοιουτοις. 58. Ὅτι ο Φαλαρις ιδων περιστερων πληθος υφ' ενος ιερακος διωκομενον
εφη "ορατε ω ανδρες τοσουτο πληθος υφ' ενος διωκομενον δια δειλιαν; επειτοι γε ει
τολμησειαν επιστρεψαι, ραδιως του διωκοντος αν περιγενοιντο." αυτος δε
πεπλασμενως ελεγε· την μεν γαρ νικην αρετηι και ου πολυπληθιαι χειρων
περιγινεσθαι. και εκ τουτου του λογου απεβαλε την δυναστειαν, ΩΣ ΓΕΓΡΑΠΤΑΙ ΕΝ
ΤΩ ΠΕΡΙ ∆ΙΑ∆ΟΧΗΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ. 59. Ὅτι Κροισος επι Κυρον τον Περσην εκστρατευων
επυθετο του μαντειου. ο δε χρησμος 290 Κροισος Ἄλυν διαβας μεγαλην αρχην
καταλυσει. ο δε το αμφιβολον του χρησμου κατα την εαυτου προαιρεσιν
εκδεξαμενος εδυστυχησεν. 60. Ὅτι παλιν επηρωτησεν ει πολυν χρονον εξει την
δυναστειαν. ειπεν δε τα επη ταυτα αλλ' οταν ημιονος βασιλευς Μηδοισι γενηται, και
τοτε, Λυδε ποδαβρε, πολυψηφιδα παρ' Ἕρμον φευγειν μηδε μενειν μηδ' αιδεισθαι
κακος ειναι. 61. Ὅτι ημιονον τον Κυρον εφη δια το την μητερα αυτου Μηδικην ειναι,
τον δε πατερα αυτου Περσην. 62. Ὅτι Κυρος ο των Περσων βασιλευς παραγενηθεις
μετα πασης δυναμεως εις τα της Καππαδοκιας στενα απεστειλε κηρυκας προς τον
Κροισον την τε δυναστειαν αυτου κατασκεψομενους και δηλωσοντας οτι Κυρος
αυτον αφιησι των προτερον αμαρτηματων και Λυδιας καθιστησι σατραπην, αν επι
θυρας γενομενος ομοιως τοις αλλοις ομολογηι δουλος ειναι. προς ους ο Κροισος
απεκριθη διοτι προσηκοντως αν Κυρος και Περσαι Κροισωι δουλευειν υπομειναιεν·
εκεινους μεν γαρ τον εμπροσθεν χρονον διατετελεκεναι Μηδοις δουλευοντας, αυτον
δε ουδεποτε πεποιηκεναι το προσταττομενον υφ' ετερου. 63. Ὅτι οι πονηροι καν
αυτικα παρα των αδικηθεντων την τιμωριαν εκκλινωσιν, η γε βλασφημια δι' αιωνος
τηρουμενη και τελευτησαντας αυτους κατα το δυνατον μετερχεται. 64. Ὅτι φασι τον
Κροισον προ του προς Κυρον πολεμου πεμψαι θεωρους εις ∆ελφους επερωτησοντας
πως αν ο υιος αυτου δυναιτο φωνην προεσθαι. την δε Πυθιαν ειπειν Λυδε γενος,
πολλων βασιλευ, μεγα νηπιε Κροισε, μη βουλου πολυευκτον ιαν κατα δωματ'
ακουειν παιδος φθεγγομενου· το δε σοι πολυ λωιον αμφις εμμεναι· αυδησει γαρ εν
ηματι πρωτον ανολβωι. 291 65. Ὅτι δει την ευτυχιαν μετριως φερειν και μη
πεποιθεναι ταις ανθρωπιναις ευπραξιαις εν μικραι ροπηι μεγαλας μεταβολας
λαμβανουσαις. 66. Ὅτι μετα το γενεσθαι αιχμαλωτον τον Κροισον και την πυραν
σβεσθηναι, ιδων την πολιν διαρπαζομενην και προς τοις αλλοις πολυν αργυρον τε
και χρυσον διαφορουμενον επερωτησαι τον Κυρον "τι ποιουσιν οι στρατιωται." του
δε μετα γελωτος αποκριθεντος ως "τα σα χρηματα διαρπαζουσι" "μα ∆ια μεν ουν"
ειπειν "αλλα τα σα· Κροισου γαρ ιδιον ουκετι ουθεν υπαρχει." ο δε Κυρος θαυμασας
τον λογον ευθυ μετενοησε και τους στρατιωτας ανειρξας της διαρπαγης εις το
βασιλικον ανελαβε τας των Σαρδιανων κτησεις. 67. Ὅτι Ἅρπαγος κατασταθεις υπο
Κυρου του Περσου επι της θαλασσης στρατηγος, και των κατα την Ἀσιαν Ἑλληνων
προς Κυρον διαπρεσβευομενων συνθεσθαι φιλιαν, ειπειν προς αυτους οτι
παραπλησιον τι ποιουσιν των προτερον εαυτωι συμβαντων· και γαρ ποτε γημαι
βουλομενον αιτεισθαι παρα του πατρος την κορην· τον δε το μεν πρωτον ουκ αξιον
κριναντα του γαμου δυνατωτερωι κατεγγυησαι, μετα δε ταυθ' ορωντα αυτον υπο του
βασιλεως τιμωμενον διδοναι την θυγατερα· αυτον δε αποκριθηναι διοτι γυναικα μεν
ουκετι αν εχοι αυτην, παλλακιδα δε συγχωρησαι λαβειν. δια δε των τοιουτων λογων
εδηλου τοις Ἕλλησιν οτι Κυρου προτερον αξιουντος γενεσθαι Περσων φιλους ουκ
εβουληθησαν, νυν δε εκ μεταβολης εκεινων σπευδοντων συναψαι φιλιαν ως μεν
προς συμμαχους ου ποιησεται τας ομολογιας, ως δε δουλους εις την των Περσων
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστιν εαυτους παραδιδοντας προσδεξεται. 68. Ὅτι Λακεδαιμονιοι πυνθανομενοι
τους κατα την Ἀσιαν Ἕλληνας κινδυνευειν, επεμψαν προς Κυρον οτι Λακεδαιμονιοι
συγγενεις οντες των κατα την Ἀσιαν Ἑλληνων απαγορευουσιν αυτωι
καταδουλουσθαι τας Ἑλληνιδας πολεις. ο δε θαυμασας τον λογον 292 εφη
γνωσεσθαι την αρετην αυτων, οταν ενα των εαυτου δουλων πεμψηι
καταστρεψομενον την Ἑλλαδα. 69. Ὅτι Λακεδαιμονιοι την Ἀρκαδιαν μελλοντες
καταστρεφειν ελαβον χρησμον Ἀρκαδιαν μ' αιτεις; μεγα μ' αιτεις· ου τοι δωσω.
πολλοι εν Ἀρκαδιαι βαλανηφαγοι ανδρες εασιν, οι σ' αποκωλυσουσιν· εγω δε τοι ουτι
μεγαιρω. δωσω σοι Τεγεαν ποσσικροτον ορχησασθαι και καλον πεδιον σχοινωι
διαμετρησασθαι. 70. Ὅτι οι Λακεδαιμονιοι επεμψαν εις ∆ελφους περι των οστεων
Ὀρεστου του Ἀγαμεμνονος εν ποιωι τινι τοπωι κεινται. και εχρησεν ουτως εστι τις
Ἀρκαδιας Τεγεη δευρο ενι χωρωι, ενθ' ανεμοι πνειουσι δυω κρατερης υπ' αναγκης
και τυπος αντιτυπος και πημ' επι πηματι κειται. ενθ' Ἀγαμεμνονιδην κατεχει
φυσιζοος αια· τον συ κομισσαμενος Τεγεης επιταρροθος εσσηι. ην δε χαλκειον, και
δηλοι τας φυσας, τυπον δε τον ακμονα φησι και τας σφυρας, πημα δε επι πηματι τον
σιδηρον επι σιδηρωι· πημα γαρ ειρηται δια το επι κακωι των ανθρωπων ευρησθαι. 71.
Κρειττον γαρ ειναι τελευταν η ζωντας εαυτους μετα των συγγενων εφοραν αξια
θανατου πραττοντας. 72. Ὅτι κανηφορουσης ποτε της θυγατρος Πεισιστρατου και
δοκουσης τωι καλλει διαφερειν, προσελθων τις των νεανισκων καταπεφρονηκως
εφιλησε την παρθενον. ακουσαντες δε οι της κορης αδελφοι βαρεως ηνεγκαν την
υβριν, και τον νεανισκον αγαγοντες προς τον πατερα δικην ηξιουν διδοναι· ο δε
Πεισιστρατος γελασας "και τι τους μισουντας ημας" εφη "ποιησωμεν, εαν τους
φιλουντας τιμωριαις περιβαλωμεν;" 73. Ὅτι ο αυτος διαπορευομενος ποτε δια της
χωρας κατενοησεν ανθρωπον κατα τον Ὕμηττον εργαζομενον εν χωριοις λεπτοις
καθ' υπερβολην και τραχεσι. θαυμασας δε την φιλεργιαν επεμψε τους ερωτησοντας
τι λαμβανοι τοιαυτην χωραν εργαζο 293 μενος. ων ποιησαντων το προσταχθεν ο
εργατης εφησε λαμβανειν εκ του χωριου κακας οδυνας, αλλ' ουθεν αυτωι μελειν·
τουτων γαρ το μερος Πεισιστρατωι διδοναι. ο δε δυναστης ακουσας τον λογον και
γελασας εποιησε το χωριον ατελες, και εντευθεν η παροιμια, Και σφακελοι ποιουσιν
ατελειαν. 74. Ὅτι Σερουιος Τυλλιος Ταρκυνιου επιθεμενου παραγενηθεις εις το
βουλευτηριον και θεασαμενος την καθ' εαυτου παρασκευην τοσουτον μονον ειπε
"τις η τολμα, Ταρκυνιε;" ο δε υπολαβων "η μεν ουν ση" φησι "τις, ος δουλεκδουλος
ων Ῥωμαιων βασιλευειν ετολμησας και της του πατρος ηγεμονιας ημιν
προσηκουσης παρανομως αφειλου την ουδε καθ' ενα σοι τροπον επιβαλλουσαν
αρχην;" ταυτα λεγων αμα προσεδραμε και δραξαμενος της του Τυλλιου χειρος
ερριψεν αυτον κατα της κρηπιδος. και διαναστας και χωλευων δια το πτωμα
επεχειρησε φυγειν, απεκτανθη δε. 75. Ὅτι ο Πυθαγορας μετεμψυχωσιν εδοξαζε και
κρεοφαγιαν ως αποτροπαιον ηγειτο, παντων των ζωων τας ψυχας μετα θανατον εις
ετερα ζωα λεγων εισερχεσθαι. και αυτος δε εαυτον εφασκεν επι των Τρωικων
χρονων μεμνησθαι γεγενημενον Ευφορβον τον Πανθου μεν υιον, αναιρεθεντα δε
υπο Μενελαου. 76. Ὅτι φασιν αυτον εν Ἄργει ποτε παρεπιδημησαντα και
θεασαμενον των Τρωικων σκυλων ασπιδα προσηλωμενην δακρυειν. ερωτηθεντα δε
υπο των Ἀργειων την του παθους αιτιαν ειπειν οτι την ασπιδα ταυτην ειχεν αυτος
εν Τροιαι γεγονως Ευφορβος. απιστως δε διακειμενων και μανιαν αυτου
καταγινωσκοντων σημειον ευρειν εφησεν αληθες του ταυθ' ουτως εχειν· εκ του γαρ
εντος μερους επιγεγραφθαι την ασπιδα γραμμασιν αρχαιοις Ευφορβου. παντων δε
δια το παραδοξον ειποντων καθελειν την εικονα συνεβη την επιγραφην ευρεθηναι.
77. Ὅτι Καλλιμαχος ειπε περι Πυθαγορου διοτι των εν γεωμετριαι προβληματων τα
μεν ευρε τα δε εκ της Αιγυπτου πρωτος εις τους Ἕλληνας ηνεγκεν, εν οις λεγει οτι
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξευρε Φρυξ Ευφορβος, οστις ανθρωποις τριγωνα και σκαληνα και κυκλων επτα 294
..........μηκη διδαξε νηστευειν των εμπνεοντων, οι ταδ' ουδ' υπηκουσαν παντες. 78.
Ὅτι παρεκαλει την λιτοτητα ζηλουν· την γαρ πολυτελειαν αμα τας τε ουσιας των
ανθρωπων διαφθειρειν και τα σωματα. των γαρ νοσων των πλειστων εξ ωμοτητος
γινομενων αυτην ταυτην εκ της πολυτελειας γινεσθαι. πολλους δε επεισεν απυροις
σιτιοις χρησθαι και υδροποσιαις παντα τον βιον ενεκεν του ταυτα θηρασθαι τα κατα
αληθειαν, των δε καθ' ημας ει τις απαγορευσειεν η ενος η δυειν απεχεσθαι των
ηδεων ειναι δοκουντων επ' ολιγας ημερας, απειπον την φιλοσοφιαν, φησαντες
ευηθες υπαρχειν ταφανες αγαθον ζητειν αφεντα το φανερον. καν μεν δεηι
δημοκοπειν η πολυπραγμονειν περι των αλλοτριων, σχολαζουσι και υπ' ουδενος
εμποδιζονται· εαν δε γινεσθαι δεηι περι παιδειαν και την των ηθων επισκευην,
ακαιρειν φασιν· ωστε ασχολεισθαι μεν ευσχολουντας, σχολην δ' αγειν ου
σχολαζοντας. 79. Ὅτι φασι τον Ταραντινον Ἀρχυταν τον οντα Πυθαγοριον επι
μεγαλοις αδικημασιν οικεταις οργισθηναι, και κατεξανασταντα του παθους ειπειν
ως ουκ αν εγενηθησαν αθωοι τηλικαυτα αμαρτησαντες, ει μη ετυχεν οργιζομενος.
80. Ὅτι οι Πυθαγοριοι μεγιστην εποιουντο προνοιαν της προς τους φιλους
βεβαιοτητος, την των φιλων ευνοιαν αξιολογωτατον αγαθον ειναι των εν τωι βιωι
διειληφοτες. 81. Ὅτι μεγιστον αν τις ηγησαιτο και μαλιστα θαυμασαι το αιτιον της
προς τους φιλους ευνοιας. τινες γαρ ποτε ησαν εθισμοι η τις τροπος επιτηδευματων
η τις λογου δεινοτης, δι' ης ενειργαζοντο την τοιαυτην διαθεσιν τοις αφικνουμενοις
εις την του βιου κοινωνιαν; ταυτα γαρ πολλοι μεν επιθυμησαντες γνωναι των
εξωθεν επεβαλοντο πολυπραγμονειν, ουδεποτε δε ουδεις μαθειν ηδυνηθη. αιτιον δε
του διατηρεισθαι τας υπερ τουτων υποθηκας το τους Πυθαγοριους υποστασιν εχειν
μηδεν τοιουτο ποιειν εγγραφον. αλλα δια μνημης εχειν τα παραγγελλομενα. 82. Ὅτι
ο Πυθαγορας προς τοις αλλοις παρηγγελλε τοις μαν 295 θανουσι σπανιως μεν
ομνυναι, χρησαμενους δε τοις ορκοις παντως εμμενειν και προς τελος αγειν υπερ ων
αν τις ομοσηι πραγματων, ουχ ομοιαν αποφασιν ποιουμενος Λυσανδρωι τε τωι Λακωνι
και ∆ημαδηι τωι Ἀθηναιωι, ων ο μεν απεφαινετο τους μεν παιδας δειν εξαπαταν τοις
αστραγαλοις, τους δε ανδρας τοις ορκοις, ο δε διαβεβαιουμενος οτι δει το
λυσιτελεστατον ωσπερ επι των αλλων, ουτω και επι των ορκων αιρεισθαι· οραν δε
τον επιορκησαντα παραχρημα ταυτ' εχοντα περι ων ωμοσεν, τον δε ορκιζοντα
φανερως το ιδιον απολλυντα. τουτων γαρ εκατερος ου καθαπερ Πυθαγορας
υπεστησατο τον ορκον ειναι πιστεως ενεχυρον βεβαιον, αλλ' αισχροκερδειας και
απατης δελεαρ. 83. Ὅτι Πυθαγοραν φασιν υπο τινος ερωτηθεντα ποτε χρηστεον
αφροδισιοις ειπειν "οταν εαυτου θεληις ηττων γενεσθαι." 84. Ὅτι οι Πυθαγοριοι
διηιρουν και τας ηλικιας των ανθρωπων εις τεσσαρα μερη, παιδος, νεου, νεανισκου,
γεροντος, και τουτων εκαστην εφασαν ομοιαν ειναι ταις κατα τον ενιαυτον των
ωρων μεταβολαις, το μεν εαρ τωι παιδι διδοντες, το δε φθινοπωρον τωι ανδρι,
χειμωνα τωι γεροντι, το δε θερος τωι νεωι. 85. Ὅτι ο αυτος απεφαινετο τοις θεοις
ευχεσθαι δειν τα αγαθα τους φρονιμους υπερ των αφρονων· τους γαρ ασυνετους
αγνοειν, τι ποτε εστιν εν τωι βιωι κατα αληθειαν αγαθον. 86. Ὅτι ο αυτος εφασκε δειν
εν ταις ευχαις απλως ευχεσθαι ταγαθα, και μη κατα μερος ονομαζειν, οιον εξουσιαν
ισχυν καλλος πλουτον ταλλα τα τουτοις ομοια· πολλακις γαρ τουτων εκαστον τους
κατ' επιθυμιαν αυτων τυχοντας τοις ολοις ανατρεπειν. και τουτο γνοιη αν τις
επιστησας τοις εν ταις Ευριπιδου Φοινισσαις στιχοις, εν οις οι περι τον Πολυνικην
ευχονται τοις θεοις, ων η αρχη βλεψας ες Ἄργος εως εις στερν' αδελφου τησδ' απ'
ωλενης βαλειν. ουτοι γαρ δοκουντες εαυτοις ευχεσθαι τα καλλιστα ταις αληθειαις
καταρωνται. 296 87. Ὅτι ο Πυθαγορας φιλοσοφιαν, αλλ' ου σοφιαν εκαλει την ιδιαν
αιρεσιν. καταμεμφομενος γαρ τοις προ αυτου κεκλημενοις επτα σοφοις ελεγεν ως
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοφος μεν ουδεις εστιν, ανθρωπος ων και πολλακις δια την ασθενειαν της φυσεως
ουκ ισχυων παντα κατορθουν, ο δε ζηλων τον του σοφου τροπον τε και βιον
προσηκοντως αν φιλοσοφος ονομαζοιτο. Ἀλλ' ομως τηλικαυτης προκοπης
γενομενης περι τε Πυθαγοραν αυτον και τους μετ' εκεινον Πυθαγοριους και
τοσουτων αγαθων αιτιοι γενομενοι ταις πολεσιν ουτοι τον παντα τα καλα
λυμαινομενον φθονον ου διεφυγον· ουδεν γαρ, οιμαι, των παρ' ανθρωποις καλων
ουτω συνεστηκεν ωστε μηδεμιαν αυτωι φθοραν τε και διαλυσιν γεννησαι τον
πολυετη χρονον. 88. Ὅτι Κυρος ο των Περσων επειδη των Βαβυλωνιων και των
Μηδων την χωραν κατεπολεμησεν, ταις ελπισι πασαν περιελαμβανε την
οικουμενην. των γαρ δυνατων και μεγαλων εθνων καταπεπολεμημενων ενομιζε
μηδενα μητε βασιλεα μητε δημον υποστησεσθαι την ιδιαν δυναμιν· των γαρ εν
εξουσιαις ανυπευθυνων οντων ειωθασιν ενιοι την ευτυχιαν μη φερειν κατ'
ανθρωπον. 89. Ὅτι ο Πολυκρατης ο των Σαμιων τυραννος εις τους επικαιροτατους
τοπους αποστελλων τριηρεις εληστευεν απαντας τους πλεοντας. απεδιδου δε μονοις
τοις συμμαχοις τα ληφθεντα. προς δε τους μεμφομενους των συνηθων ελεγεν ως
παντες οι φιλοι πλειονα χαριν εξουσιν απολαβοντες απερ απεβαλον ηπερ αρχην
μηθεν αποβαλοντες. 90. Ὅτι ταις αδικοις πραξεσιν ως επιπαν ακολουθει τις νεμεσις
οικειους τιμωριας τοις αμαρτανουσιν επιφερουσα. 91. Ὅτι πασα χαρις αμεταμελητος
ουσα καλον εχει καρπον τον παρα των ευεργετουμενων επαινον· και γαρ αν μη
παντες, εις γε των ευ πεπονθοτων ενιοτε την υπερ απαντων εδωκε χαριν. 92. Ὅτι ο
Ἀριστογειτων πασιν εποιησε φανερον ως η της ψυχης ευγενεια κατισχυει τας
μεγιστας του σωματος αλγηδονας. 297 93. Ὅτι Ζηνωνος του φιλοσοφου δια την
επιβουλην την κατα του Νεαρχου του τυραννου, κατα τας εν ταις βασανοις αναγκας
ερωτωμενου υπο Νεαρχου τινες ησαν οι συνειδοτες "ωφελον γαρ" εφησεν "ωσπερ
της γλωττης ειμι κυριος ουτω και του σωματος." 94. Ὅτι τοις επι τινων πραγματων
διοριζομενοις ως ουκ αν ποτε πραχθησομενων εοικεν επακολουθειν ωσανει τις
νεμεσις ελεγχουσα την ανθρωπινην ασθενειαν. 95. Ὅτι Μεγαβυζου του και
Ζωπυρου, φιλου οντος ∆αρειου του βασιλεως, μαστιγωσαντος δε εαυτον και τα περι
το προσωπον ακρωτηρια αποκοψαντος δια το συντονον γενεσθαι και Βαβυλωνα
προδουναι Περσαις, φασι βαρεως φερειν τον ∆αρειον και ειπειν βουλεσθαι τον
Μεγαβυζον, ει δυνατον ην, αρτιον γενομενον η δεκα Βαβυλωνας λαβειν υπο την
εξουσιαν, καιπερ απρακτου της επιθυμιας ουσης. 96. Ὅτι οι Βαβυλωνιοι στρατηγον
ειλαντο Μεγαβυζον αγνοουντες οτι την ευεργεσιαν της μελλουσης ακολουθειν
απωλειας οιονει δελεαρ αυτοις προθησειν. 97. Ὅτι δε αποτελεσμα των επιτευγματων
ικανον εστι μαρτυριον των προρρηθεντων. 98. Ὅτι ∆αρειος της Ἀσιας σχεδον ολης
κυριευσας της Ευρωπης επεθυμει καταστρεψασθαι. τας γαρ του πλειονος επιθυμιας
αοριστους εχων και τωι μεγεθει της Περσικης δυναμεως πεποιθως, περιελαμβανε την
οικουμενην, αισχρον ειναι νομιζων τους προ αυτου βεβασιλευκοτας καταδεεστερας
αφορμας κτησαμενους τα μεγιστα των εθνων καταπεπολεμηκεναι, αυτον δε
τηλικαυτας εχοντα δυναμεις ηλικας ουδεις των προ αυτου εσχε μηδεμιαν αξιολογον
πραξιν κατειργασθαι. 298 99. Ὅτι οι Τυρρηνοι δια τον των Περσων φοβον
εκλιποντες την Λημνον εφασκον ως δια τινας χρησμους τουτο ποιειν, και ταυτην τωι
Μιλτιαδηι παρεδωκαν. ταυτα δε πραξαντος του προεστηκοτος των Τυρρηνων συνεβη
τας τοιαυτας χαριτας απ' εκεινων των χρονων Ἑρμωνιους προσαγορευθηναι. 100.
Ὅτι της Λουκριτιας μοιχευθεισης παρα Σεξτου και εαυτην ανελουσης δια το
αμαρτημα, ουκ αξιον ηγουμεθα το γενναιον της προαιρεσεως παραλιπειν
ανεπισημαντον. την γαρ επιδουσαν εκουσιως το ζην τοις μεταγενεστεροις εις καλον
ζηλον προσηκοντως αν ευφημιας αξιοιμεν αθανατου, οπως αι την του σωματος
αγνειαν κατα παν ανεπιληπτον παρεχεσθαι προαιρουμεναι προς επιτετευγμενον
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρχετυπον παραβαλωνται. αι μεν ουν αλλαι γυναικες καν φανερως τι των τοιουτων
πραξωσιν κατακρυπτουσι το συνετελεσθεν, ευλαβουμεναι την υπερ των
ημαρτημενων τιμωριαν· η δε το λαθρα πραχθεν ποιησασα περιβοητον απεσφαξεν
εαυτην, και την του βιου τελευτην καλλιστην υπερ αυτης απολογιαν απελιπε· και
των αλλων [των] επι των ακουσιων την συγγνωμην προβαλλομενων, αυτη την μετα
βιας υβριν ετιμησατο θανατου, ινα μηδ' ει τις επιθυμηι βλασφημειν, την εξουσιαν
εχηι κατηγορειν της προαιρεσεως ως εκουσιου γεγενημενης. των γαρ ανθρωπων
φυσει τας λοιδοριας επαινων προτιμωντων την των φιλαιτιων απεκοψε
κατηγοριαν, αισχρον ειναι νομιζουσα των αλλων ειπειν τινα διοτι ζωντος του κατα
νομους συμβιουντος ανδρος ετερου παρανομως επειραθη, και καθ' ου οι νομοι τοις
πραξασι θανατον τιθεασι το προστιμον, τουτο παθουσαν τον πλειω χρονον
φιλοψυχειν, ινα τον παντως οφειλομενον παρα της φυσεως θανατον βραχυ
προλαβουσα της αισχυνης αλλαξηται τους μεγιστους επαινους. τοιγαρουν ου μονον
θνητου βιου δοξαν αθανατον αντικατηλλαξατο δια της ιδιας αρετης, αλλα και τους
συγγενεις και παντας τους πολιτας προετρεψατο λαβειν απαραιτητον τιμωριαν παρα
των εις αυτην παρανομησαντων. 299 101. Ὅτι Λευκιος Ταρκυινιος ο βασιλευς
τυραννικως και βιαιως αρχων των πολιτων τους ευπορους των Ῥωμαιων ανηιρει,
ψευδεις επιφερων αιτιας ενεκεν του νοσφισασθαι τας ουσιας αυτων. διοπερ Λευκιος
Ἰουνιος, ορφανος ων και παντων Ῥωμαιων πλουσιωτατος, δι' αμφοτερα την του
Ταρκυινιου πλεονεξιαν υπωπτευεν· αδελφιδους αυτου, και παρ' εκαστα τωι βασιλει
συνων προσεποιηθη μωρος ειναι, αμα μεν βουλομενος τον υπερ του δυνασθαι τι
φθονον εκκλινειν, αμα δ' ανυπονοητως παρατηρειν το πραττομενον και τοις της
βασιλειας εφεδρευειν καιροις. 102. Ὅτι οι Συβαριται μετα τριακοντα μυριαδων
εκστρατευσαντες επι τους Κροτωνιατας και πολεμον αδικον επανελομενοι τοις
ολοις επταισαν, και την ευδαιμονιαν ουκ ενεγκοντες επιδεξιως ικανον παραδειγμα
την ιδιαν απωλειαν κατελιπον του πολυ μαλλον δειν προσεχειν εν ταις ιδιαις
ευτυχιαις ηπερ εν ταις ταλαιπωριαις. 103. Ὅτι περι Ἡροδοτου φησιν ο ∆ιοδωρος· και
ταυτα παρεξεβημεν ουχ ουτως Ἡροδοτου κατηγορησαι βουληθεντες ως υποδειξαι
οτι των λογων οι θαυμασιοι τους αληθεις κατισχυειν ειωθασιν. 104. Ὅτι προσηκον
εστι τιμασθαι την αρετην, καν ηι παρα γυναιξιν. 105. Ὅτι Ἀθηναιοι δεξιως τηι νικηι
χρησαμενοι και νικησαντες Βοιωτους τε και Χαλκιδεις ευθυς απο της μαχης
Χαλκιδος εκυριευσαν. εκ της ωφελειας της των Βοιωτων δεκατης αρμα χαλκουν εις
την ακροπολιν ανεθεσαν τοδε το ελεγειον γραψαντες εθνεα Βοιωτων και
Χαλκιδεων δαμασαντες παιδες Ἀθηναιων εργμασιν εν πολεμου δεσμωι εν αχλυοεντι
σιδηρεωι εσβεσαν υβριν· ων ιππους δεκατην Παλλαδι τασδ' εθεσαν. 106. Ὅτι το
κατακαιειν τα ιερα παρα Ἑλληνων εμαθον Περσαι, την αυτην τοις προαδικησασιν
αποδιδοντες υβριν. 300 107. Ὅτι Καρες υπο Περσων καταπονουμενοι επηρωτησαν
περι συμμαχιας ει προσλαβοιντο Μιλησιους συμμαχους. ο δε ανειλεν παλαι ποτ'
ησαν αλκιμοι Μιλησιοι. 108. Ου μην αλλ' ο φοβος εγγυς κειμενος εποιησεν αυτους
επιλαθεσθαι της προς αλληλους φιλοτιμιας, προς δε το πληρουν τας τριηρεις κατα
ταχος συνηναγκαζεν. 109. Ὅτι Ἑκαταιος ο Μιλησιος πρεσβευτης απεσταλμενος υπο
των Ἰωνων ηρωτησε δι' ην αιτιαν απιστει αυτοις ο Ἀρταφερνης. του δε ειποντος,
μηποτε υπερ ων καταπολεμηθεντες κακως επαθον μνησικακησωσιν, "ουκουν"
εφησεν "ει το πεπονθεναι κακως την απιστιαν περιποιει, το παθειν αρα ευ ποιησει
τας πολεις Περσαις ευνοουσας." αποδεξαμενος δε το ρηθεν ο Ἀρταφερνης απεδωκε
τους νομους ταις πολεσιν και τακτους φορους κατα δυναμιν επεταξεν. 110. Ὁ γαρ
τοις πολλοις παρα των πολιτων φθονος τον εμπροσθεν χρονον εγκρυπτομενος,
επειδη καιρον ελαβεν αθρους εξερραγη. δια δε την φιλοτιμιαν τους δουλους
ηλευθερωσαν, μαλλον βουλομενοι τοις οικεταις μεταδουναι της ελευθεριας η τοις
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελευθεροις της πολιτειας. 111. Ὅτι ∆ατις ο των Περσων στρατηγος, Μηδος ων το
γενος και παρα των προγονων παρειληφως οτι Μηδου του συστησαμενου την
Μηδιαν Ἀθηναιοι καθεστηκασιν απογονοι, απεστειλε προς τους Ἀθηναιους δηλων
ως παρεστι μετα δυναμεως απαιτησων την αρχην την προγονικην· Μηδον γαρ των
εαυτου προγονων [πρεσβυτερον ∆ατιν] γενομενον αφαιρεθηναι την βασιλειαν υπο
των Ἀθηναιων και παραγενομενον εις την Ἀσιαν κτισαι την Μηδιαν. αν μεν ουν
αυτωι την αρχην αποδωσιν, αφεθησεσθαι της αιτιας ταυτης και της επι Σαρδεις
στρατειας· αν δε εναντιωθωσιν, πολυ δεινοτερα πεισεσθαι των Ἐρετριεων. ο δε
Μιλτιαδης απε 301 κριθη απο της των δεκα στρατηγων γνωμης διοτι κατα τον των
πρεσβευτων λογον μαλλον προσηκει της Μηδων αρχης κυριευειν Ἀθηναιους η
∆ατιν [δια] της Ἀθηναιων πολεως· την μεν γαρ των Μηδων βασιλειαν Ἀθηναιον
ανδρα συστησασθαι, τας δε Ἀθηνας μηδεποτε Μηδον το γενος ανδρα κατεσχηκεναι.
ο δε προς μαχην ακουσας ταυτα παρεσκευαζετο. 112. Ὅτι Θεμιστοκλης ο του
Νεοκλεους, προσελθοντος τινος αυτωι πλουσιου και ζητουντος κηδεστην ευρειν
πλουσιον, παρεκελευσατο αυτωι ζητειν μη χρηματα ανδρος δεομενα, πολυ δε μαλλον
ανδρα χρηματων ενδεα. αποδεξαμενου δε τανθρωπου το ρηθεν συνεβουλευσεν αυτωι
συνοικισαι την θυγατερα τωι Κιμωνι. διοπερ εκ ταυτης της αιτιας ο Κιμων ευπορησας
χρηματων απελυθη της φυλακης, και τους κατακλεισαντας αρχοντας ευθυνας
καταδικους ελαβεν. 113. Ὅτι των Ἑλληνων παντων διαπρεσβευσαμενων προς
Γελωνα περι συμμαχιας, οτε Ξερξης διεβαινεν εις την Ευρωπην, του δε
επαγγειλαμενου συμμαχησαι και σιταρχησαι, ει γε την ηγεμονιαν αυτωι ειτε την
κατα γην ειτε την κατα θαλατταν παρεξουσιν, η μεν υπερ της ηγεμονιας φιλοδοξια
την συμμαχιαν παρεκρουετο, το δε μεγεθος της βοηθειας και ο των πολεμιων φοβος
προετρεπετο μεταδουναι της δοξης τωι Γελωνι. 114. Ἡ μεν γαρ των Περσων υπεροχη
προς το κρατησαι της επιθυμιας εχει τας δωρεας, η δε τυραννικη πλεονεξια και τα
μικρα των λημματων ου παριησιν. 115. Βεβαιοτατη γαρ της σωτηριας φυλαξ η
απιστια. 116. Παιδες μεν ουν αδικουμενοι προς πατερας καταφευγουσι, πολεις δε
προς τους αποικισαντας δημους. 117. Ὅτι τυραννου πλεονεξια τοις μεν υπαρχουσιν
ουκ αρκειται, των δε αλλοτριων επιθυμει, πληρουται δε ουδεποτε. 118. Τους δε κατα
της δυναστειας αυτου πεφυκοτας εχων καιρον ουκ εασει δυναμιν λαβειν. 302 119.
Ἐκεινων γαρ των ανδρων εστε απογονοι οι τας αυτων αρετας μετα τον θανατον
αθανατους τηι δοξηι καταλελοιπασιν. 120. Το γαρ επαθλον της συμμαχιας ουκ
αργυριον αιτει, ου πολλακις ιδειν εστιν καταφρονουντα και τον φαυλοτατον
ιδιωτην πεπλουτηκοτα, αλλ' επαινον και δοξαν, περι ης οι αγαθοι των ανθρωπων
ουκ οκνουσιν αποθνησκειν· μισθος γαρ εστιν η δοξα μειζων αργυριου. 121.
Παραλαμβανουσι γαρ οι Σπαρτιαται παρα των πατερων ουχ ωσπερ οι λοιποι
πλουτον, αλλα προθυμως τελευταν περι της ελευθεριας, ωστε παντα τα κατα τον
βιον αγαθα δευτερα τιθεσθαι της δοξης. 122. Μη των ξενικων δυναμεων
επιθυμουντες τας πολιτικας αποβαλλωμεν και των αδηλων ορεγομενοι των
φανερων μη κυριευωμεν. 123. Ου φημι καταπεπληχθαι το μεγεθος της των Περσων
στρατειας· αρετηι γαρ ο πολεμος ου πληθει βραβευεται. 124. Παρειληφασι γαρ υπο
των πατερων ζην μεν εαυτοις, τελευταν δ' οταν χρεια ταις πατρισιν επηι. 125. Τι
φοβηθωμεν τον χρυσον ωι κεκοσμημενοι βαδιζουσιν εις τας μαχας ως γυναικες εις
τους γαμους, ωστε την νικην μη μονον επαθλον εχειν δοξαν αλλα και πλουτον; ου
φοβειται γαρ η αρετη χρυσον, ον ο σιδηρος ειωθεν αγειν αιχμαλωτον, αλλα την
στρατηγιαν των ηγουμενων. 126. Πασα γαρ δυναμις υπεραιρουσα την συμμετριαν
υφ' εαυτης βλαπτεται τα πλειστα. πριν η γαρ ακουσαι την φαλαγγα φθασομεν ημεις
πραξαντες α βουλομεθα. 127. ∆ιελεσθαι δε δει τους τα των βαρβαρων ελομενους, ινα
τυγχανοντες ονειδους αποτρεπωσι ταις βλασφημιαις τους προδοτας γενομενους της
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινης ελευθεριας. 303 128. Ὅτι των Ἑλληνων τινες παρηγον .............. ................ εφ'
ικανον χρονον· υστερον δε πρεσβεις αποστειλαντες εις το κοινον συνεδριον
επηγγελλοντο συμμαχησειν, εαν αυτοις μερος τι της ηγεμονιας συγχωρησωσιν. οις
οι συνεδροι διεσαφησαν, ει μεν δεινοτερον ηγουνται το στρατηγον εχειν Ἕλληνα η
δεσποτην βαρβαρον, ορθως αυτους εχειν ησυχιαν· ει δε φιλοτιμουνται λαβειν την
των Ἑλληνων ηγεμονιαν, αξια ταυτης δειν εφασαν αυτους πεπραχοτας επιζητειν
την τηλικαυτην δοξαν. 129. Ὅτι Λεωνιδης ο των Σπαρτιατων βασιλευς εχων την
ηγεμονιαν των εν Θερμοπυλαις αποσταλεντων Ἑλληνων χιλιοις μονον ειπεν
ακολουθειν αυτωι. των δε εφορων λεγοντων ως ολιγους παντελως αγει προς
μεγαλην δυναμιν, και προσταττοντων πλειονας παραλαμβανειν, ειπεν προς αυτους
εν απορρητοις οτι προς μεν το κωλυσαι τους βαρβαρους διελθειν τας παροδους
ολιγοι, προς μεντοι γε την πραξιν εφ' ην πορευονται νυν πολλοι. αινιγματωδως δε
και ασαφως της αποκρισεως γενομενης, επηρωτησαν αυτον ει προς ευτελη τινα
πραξιν αυτους αγειν διανοειται. απεκριθη δε οτι τωι λογωι μεν επι την φυλακην αγει
των παροδων, τωι δε εργωι περι της κοινης ελευθεριας αποθανουμενους· ωστε εαν
μεν οι χιλιοι πορευθωσιν, επιφανεστεραν εσεσθαι την Σπαρτην τουτων
τετελευτηκοτων· εαν δε πανδημει στρατευσωσι Λακεδαιμονιοι, παντελως
απολεισθαι την Λακεδαιμονα· ουδενα γαρ αυτων τολμησειν φευγειν, ινα τυχηι
σωτηριας. 130. Ὅτι Ξερξης απεστειλεν αγγελους εις Θερμοπυλας και προσεταξεν
λεγειν οτι βασιλευς Ξερξης κελευει τα μεν οπλα παν 304 τας αποθεσθαι, αυτους δε
ακινδυνους εις τας πατριδας απιεναι και συμμαχους ειναι Περσων· και ταυτα
πραξασιν αυτοις επηγγειλατο δωσειν χωραν τοις Ἕλλησι πλειω και βελτιω της νυν
υπ' αυτων κατεχομενης. οι δε περι τον Λεωνιδην απεκριναντο οτι και συμμαχουντες
τωι βασιλει χρησιμωτεροι μετα των οπλων εσονται, και πολεμειν αναγκαζομενοι
μετα τουτων γενναιοτερον υπερ της ελευθεριας αγωνιουνται· περι δε της χωρας ην
υπισχνειται δωσειν, οτι πατριον εστι τοις Ἕλλησι μη δια κακιαν αλλα δι' αρετην
χωραν κτασθαι. 131. Ὅτι ο Περσης ακουσας ταυτα προσεκαλεσατο ∆ημαρατον
Σπαρτιατην, εκ της πατριδος πεφευγοτα προς αυτον. καταγελασας δε των
αποκρισεων επηρωτησε τον Λακωνα "ποτερον οι Ἕλληνες οξυτερον των εμων
ιππων φευξουνται η προς τηλικαυτας δυναμεις παραταξασθαι τολμησουσι;" τον δε
ειπειν ως "αυτος συ την ανδρειαν των Ἑλληνων ουκ αγνοεις· τους γαρ
αφισταμενους των βαρβαρων Ἑλληνικαις δυναμεσι καταπολεμεις· ωστε μη νομιζε
τους υπερ της σης αρχης των Περσων αμεινον αγωνιζομενους υπερ της ιδιας
ελευθεριας ηττον κινδυνευσειν προς τους Περσας." ο δε βασιλευς καταγελασας
αυτου προσεταξεν ακολουθειν, οπως ιδηι φευγοντας τους Λακεδαιμονιους. 132. Ὅτι
Λεωνιδου μαθοντος παρ' αυτομολου Περσου ως δια τινος ατραπου απεληφθησαν
υπο Περσων εις το μεσον νυκτος, τους μεν αλλους Ἕλληνας απαντας απιεναι
προσεταξε και σωζειν εαυτους, ινα συναγωνιζωνται τοις Ἕλλησιν, τους δε
Λακεδαιμονιους εφησε δειν μενειν· πρεπειν γαρ τους ηγουμενους της Ἑλλαδος υπερ
των πρωτειων αγωνιζομενους ετοιμως αποθνησκειν. 305 133. Ὅτι των Ἑλληνων
μιαι φωνηι αξιουντων αυτον αγειν επι τον πολεμιον, ως εις το μεσον υπο Περσων
απεληφθησαν, την ετοιμοτητα των στρατιωτων αποδεξαμενος, τουτοις παρηγγελλε
ταχεως αριστοποιεισθαι, ως εν Ἅιδου δειπνησομενους, και αυτος δε ακολουθως τηι
παραγγελιαι τροφην προσηνεγκατο· ουτω δυνησεσθαι πολυν χρονον ισχυειν και
φερειν την εν τοις κινδυνοις υπομονην. 134. Ὅτι χρη ουκ εκ των αποτελεσματων
κρινειν τους αγαθους ανδρας αλλ' εκ της προαιρεσεως· του μεν γαρ η τυχη κυρια,
του δε η προαιρεσις δοκιμαζεται. 135. Ὅτι Σιμωνιδης ο μελοποιος ποιητης εγραψεν
εγκωμιον, αξιον της αρετης αυτων, εν ωι λεγει των εν Θερμοπυλαις θανοντων
ευκλεης μεν α τυχα, καλος δ' ο ποτμος, βωμος δ' ο ταφος, προγονων δε μναστις, ο δ'
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιτος επαινος. ενταφιον δε τοιουτον ουτ' ευρως ουθ' ο πανδαματωρ αμαυρωσει
χρονος ανδρων αγαθων. ο δε σηκος οικεταν ευδοξιαν Ἑλλαδος ειλατο. μαρτυρει δε
Λεωνιδας, ο Σπαρτας βασιλευς, αρετας μεγαν λελοιπως κοσμον αενναον τε κλεος.
136. Ὅτι δαιμονιαι τινι προνοιαι το εν ∆ελφοις μαντειον την 306 συλησιν διεφυγεν· οι
δε ∆ελφοι υπομνημα τοις μεταγενεστεροις καταλιπειν βουλομενοι, τροπαιον
εστησαν παρα το της Ἀθηνας προνοιας ιερον, εν ωι τοδε το ελεγειον επεγραψαν·
μναμα μ' αλεξανδρου πολεμου και μαρτυρα νικας ∆ελφοι με στασαν, Ζηνι
χαριζομενοι συν Φοιβωι, πτολιπορθον απωσαμενοι στιχα Μηδων και χαλκοστεφανον
ρυσαμενοι τεμενος. 137. Ὅτι των Καρχηδονιων σχεδον παντων ανηιρημενων υπο
Γελωνος, ολιγων νηων διασωθεισων και πολλων ανελομενων των φευγοντων, και
καταγομοι γενομενοι διεφθαρησαν χειμωνι ...... ολιγοι δε τινες διασωθεντες εν
μικρωι σκαφει εις Καρχηδονα διεσαφησαν τοις πολιταις συντομον ποιησαμενοι την
αποφασιν οτι παντες οι διαβαντες εις την Σικελιαν απολωλασιν. επι τοσουτον δε
κατεπλαγησαν οι Καρχηδονιοι ωστε τας νυκτας διαγρυπνειν φυλαττοντας την πολιν
δια δε το πληθος των απολωλοτων η τε πολις επενθησε κοινηι και κατ' ιδιαν· αι δε
των ιδιωτων οικιαι κλαυθμου και πενθους επληρουντο. οι μεν γαρ υιους οι δε
αδελφους επεζητουν, πλειστοι δε παιδες ορφανοι πατερων γεγονοτες ερημοι
ωδυροντο τον των γεγεννηκοτων θανατον και την ιδιαν ερημιαν των βοηθουντων.
138. Ὅτι διαβοηθεισης της των Ἀθηναιων προς τους Ἕλληνας αλλοτριοτητος ηκον
εις Ἀθηνας πρεσβεις παρα Περσων και 307 Ἑλληνων. και οι Περσαι εφασαν
Μαρδονιον επαγγελλεσθαι τοις Ἀθηναιοις, εαν τα Περσων προελωνται, δωσειν
χωραν ην αν βουλωνται της Ἑλλαδος, και τα τειχη και τους ναους παλιν
ανοικοδομησειν, και την πολιν εασειν αυτονομον· οι δε Λακεδαιμονιοι ηξιουν μη
πεισθηναι τοις βαρβαροις, αλλα τηρειν την προς τους ομοφυλους ευνοιαν· οι δε
Ἀθηναιοι τοις βαρβαροις απεκριθησαν ως ουτε χωρα τοις Περσαις εστι τοιαυτη ουτε
χρυσος τοσουτος ον Ἀθηναιοι δεξαμενοι τους Ἕλληνας εγκαταλειψουσι. τοις δε
Λακεδαιμονιοις ειπον ως αυτοι μεν ην προτερον εποιουντο φροντιδα της Ἑλλαδος
και μετα ταυτα πειρασονται την αυτην διαφυλαττειν, εκεινους δε ηξιουν την
ταχιστην ελθειν εις την Ἑλλαδα μετα των συμμαχων· προδηλον γαρ ειναι διοτι
Μαρδονιος, ηναντιωμενων Ἀθηναιων αυτωι, μετα δυναμεως ηξει επι τας Ἀθηνας.
139. Ὅτι οι Ἕλληνες εκ των λαφυρων των Περσικων δεκατην εξελομενοι
κατεσκευασαν χρυσουν τριποδα, και ανεθηκαν εις ∆ελφους επιγραψαντες ελεγειον·
Ἑλλαδος ευρυχορου σωτηρες τονδ' ανεθηκαν, δουλοσυνης στυγερας ρυσαμενοι
πολιας. 140. Ὅτι και τοις εν Θερμοπυλαις αποθανουσι Λακεδαιμονιοις επεγραψαν
κοινηι μεν απασι τοδε· μυριασιν ποτε τηιδε διηκοσιαις εμαχοντο εκ Πελοποννησου
χιλιαδες τετταρες. 141. Ὅτι ιδιαι επεγραψαν τοδε· ω ξενε, αγγειλον Λακεδαιμονιοις
οτι τηιδε κειμεθα τοις κεινων πειθομενοι νομιμοις. 308 142. Ὅτι κατα την αυτην
ημεραν εφανησαν αι παραταξεις γεγενημεναι η τε προς τηι Μυκαληι συντεθεισα και η
κατα τας Πλαταιας γενομενη. το δε μεγεθος του διαστηματος την προσαγγελιαν
ηλεγχεν. 143. Ὅτι το του Γελωνος του Συρακοσιων βασιλεως [το] μνημα
κατεστρεψεν Ἀγαθοκλης πολυτελες ον και Καρχηδονιοι· αλλ' ομως, ως φησι
∆ιοδωρος, ουτε Καρχηδονιοι δια την εχθραν ουτε Ἀγαθοκλης δια την ιδιαν κακιαν
ουτε αλλος ουδεις ηδυνηθη του Γελωνος αφελεσθαι την δοξαν. η γαρ της ιστοριας
δικαια μαρτυρια τετηρηκε την περι αυτου φημην, κηρυσσουσα εις απαντα τον
αιωνα. δικαιον γαρ αμα και συμφερον εστι τωι κοινωι βιωι δια της ιστοριας τους μεν
πονηρους των εν ταις εξουσιαις γεγενημενων βλασφημεισθαι, τους δε ευεργετικους
τυγχανειν αθανατου μνημης· ουτω γαρ μαλιστα συμβησεται πολλους επι την κοινην
ευεργεσιαν προτρεπεσθαι των μεταγενεστερων. 144. Ἡμεις δε παρ' ολην την
ιστοριαν ειωθοτες των αγαθων ανδρων δια των επιλεγομενων επαινων αυξειν την
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοξαν, τοις δε φαυλοις επι της τελευτης επιφθεγγεσθαι τας αρμοζουσας βλασφημιας,
ουκ εασομεν τουτου κακιαν και προδοσιαν ακατηγορητον. τις γαρ ουκ αν θαυμασειε
τουτου την ανοιαν, ος ευεργετης γενομενος της Ἑλλαδος και νικησας την εν
Πλαταιαις μαχην και πολλας αλλας επαινουμενας πραξεις επιτελεσας, ουχ οπως το
παρον αξιωμα διεφυλαξεν, αλλ' αγαπησας των Περσων τον πλουτον και την τρυφην
απασαν την προυπαρχουσαν ευδοξιαν κατηισχυνεν; επαρθεις γαρ ταις ευτυχιαις την
μεν Λακωνικην αγωγην εστυγησε, την δε των Περσων ακολασιαν και τρυφην
εμιμησατο, ον ηκιστα εχρην ζηλωσαι τα των βαρβαρων επιτηδευματα· ου γαρ
ετερων 309 πεπυσμενος αλλ' αυτος εγω πειραν ειληφως εγινωσκον οπως της των
Περσων τρυφης η πατριος διαιτα προς αρετην διεφερεν. αλλα γαρ αυτος μεν δια την
ιδιαν κακιαν ου μονον της αξιας ετυχε τιμωριας, αλλα και τοις πολιταις αιτιος
κατεστη του την κατα θαλατταν ηγεμονιαν αποβαλειν. εκ παραθεσεως γαρ η
Ἀριστειδου στρατηγια παρα τοις συμμαχοις θεωρουμενη και δια την εις τους
υποτεταγμενους ομιλιαν και τας αρετας εποιησε παντας ωσπερ απο μιας ορμης
αποκλιναι προς Ἀθηναιους. διο και τοις μεν εκ της Σπαρτης πεμπομενοις ηγεμοσιν
ουκετι προσειχον, Ἀριστειδην δε θαυμαζοντες και παντα προθυμως υπακουοντες
εποιησαν χωρις κινδυνου παραλαβειν την κατα θαλατταν αρχην. ευθυς ουν ο μεν
Ἀριστειδης συνεβουλευε τοις συμμαχοις απασι κοινην αγουσι συνοδον αποδειξαι
την ∆ηλον κοινον ταμιειον, και τα χρηματα παντα τα συναγομενα εις ταυτην
κατατιθεσθαι, προς δε τον απο των Περσων υποπτευομενον πολεμον ταξαι φορον
ταις πολεσι πασαις κατα δυναμιν, ωστε γινεσθαι το παν αθροισμα ταλαντων
πεντακοσιων και εξηκοντα. ταχθεις δε επι την διαταξιν των φορων, ουτως ακριβως
και δικαιως τον διαμερισμον εποιησεν ωστε πασας τας πολεις ευδοκησαι. διο και
δοκων εν τι των αδυνατων εργων συντετελεκεναι, μεγιστην επι δικαιοσυνηι δοξαν
εκτησατο και δια την υπερβολην της δικαιοσυνης δικαιος επωνομασθη. υφ' ενα δε
και τον αυτον καιρον η μεν του Παυσανιου κακια της κατα θαλατταν ηγεμονιας
εστερησε τους πολιτας, η Ἀριστειδου δε κατα παν αρετη τας Ἀθηνας την ουκ ουσαν
αρετην ... εποιησε κτησασθαι. 145. Ὅτι περι Θεμιστοκλεους, ως φησι ∆ιοδωρος,
πολλοι αμφισβητουσι ποτερον ουτος αδικησας την πατριδα και τους αλλους
Ἕλληνας εφυγεν εις Περσας, η τουναντιον η τε πολις και παντες οι Ἕλληνες
ευεργετηθεντες μεγαλα της μεν χαριτος επελαθοντο, τον δε ευεργετην ηγαγον
αυτον εις εσχατους κινδυνους. ει 310 δε τις χωρις φθονου την τε φυσιν τανδρος και
τας πραξεις εξεταζοι μετα ακριβειας, ευρησει παντων ων μνημονευομεν αμφοτεροις
τοις ειρημενοις πεπρωτευκοτα. διο και θαυμασειεν αν τις εικοτως ει στερησαι σφας
αυτους ανδρος τοιουτου την φυσιν ηθελησαν. τις γαρ ετερος ξιφεσιν αφειλατο της
Σπαρτης ταυτην την δοξαν; τινα δ' αλλον ιστορησαμεν μιαι πραξει ποιησαντα
διενεγκειν αυτον μεν των ηγεμονων, την δε πολιν των Ἑλληνιδων πολεων, τους δ'
Ἕλληνας των βαρβαρων; επι τινος δε στρατηγουντος ελαττονας αφορμας η
μειζονας κινδυνους συνεβη γενεσθαι; τις δε προς απασαν την εκ της Ἀσιας δυναμιν
εν αναστατωι τηι πολει παραταχθεις ενικησε; τις δε τοις εργοις εν ειρηνηι την πατριδα
δυνατην κατεσκευασε τουτοις, την πεζην των πολεμιων δυναμιν εξ ημισους μερους
εταπεινωσεν, ωστ' ευχειρωτον γενεσθαι τοις Ἕλλησι; διοπερ οταν το μεγεθος των
εργων αυτου θεωρησωμεν, και σκοπουντες τα κατα μερος ευρωμεν εκεινον μεν υπο
της πολεως ητιμασμενον, την δε πολιν δια τας εκεινου πραξεις επαιρομενην,
εικοτως την δοκουσαν ειναι των απασων πολεων σοφωτατην και επιεικεστατην
χαλεπωτατην προς εκεινον ευρισκομεν γεγενημενην. 146. Ὅτι ο των Ἀθηναιων
δημος δεκατην εξελομενος εκ των λαφυρων του πολεμου Κιμωνος προς Περσας
ανεθηκε τωι θεωι, και την επιγραφην επι το κατασκευασθεν αναθημα επεγραψε τηνδε
εξ ου γ' Ευρωπην Ἀσιας διχα ποντος ενειμε και πολιας θνητων θουρος Ἄρης επεχει,
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεπω τοιουτον επιχθονιων γενετ' ανδρων εργον εν ηπειρωι και κατα ποντον αμα.
οιδε γαρ εν Κυπρωι Μηδους πολλους ολεσαντες Φοινικων εκατον ναυς ελον εν
πελαγει 311 ανδρων πληθουσας, μεγα δ' εστενεν Ἀσις υπ' αυτων πληγεισ'
αμφοτεραις χερσι κρατει πολεμου. 147. Ὅτι Μυρωνιδης ο Ἀθηναιων στρατηγος
προβληθεις και καταλεξας των πολιτων τους ικανους παρηγγειλεν αυτοις
εκθεμενος ημεραν εν ηι την εκ της πολεως αναζευξιν εμελλε ποιεισθαι. επει δ' ο
συντεταγμενος καιρος ηκε, και των στρατιωτων τινες ου κατηντησαν προς την
ωρισμενην ημεραν, αναλαβων τους προεληλυθοτας προηγεν εις την Βοιωτιαν. των
δε ηγεμονων τινες και των φιλων εφασαν δειν αναμενειν τους καθυστερουντας· ο
δε Μυρωνιδης, συνετος ων αμα και δραστικος στρατηγον, ουκ εφησεν αναμενειν·
απεφαινετο γαρ τους μεν εκουσιως καθυστερουντας της εξοδου και κατα την μαχην
αγεννως και δειλως εξειν, και δια τουτο τους υπερ της πατριδος κινδυνους
υποστησεσθαι, τους δε ετοιμους κατα την συντεταγμενην ημεραν παραγενηθεντας
φανερους ειναι διοτι και την εν τωι πολεμωι ταξιν ου καταλειψουσιν· οπερ και
συνεβη γενεσθαι. 148. ∆ικαιως αν τις απορησειε τον νουν επιστησας τηι κατα τον
ανθρωπινον βιον ανωμαλιαι· ουτε γαρ των νομιζομενων αγαθων ουδεν ολοκληρον
ευρισκεται δεδομενον τοις ανθρωποις ουτε των κακων αυτοτελες ανευ τινος
ευχρηστιας. τουτου δε τας αποδειξεις εξεσται λαμβανειν επιστησαντας την διανοιαν
ταις προγεγενημεναις πραξεσι, και μαλιστα ταις μεγισταις. η γαρ Ξερξου του Περσων
βασιλεως επι την Ἑλλαδα στρατεια δια το μεγεθος των δυναμεων τον μεγιστον
επεστησε φοβον τοις Ἕλλησιν, ως αν υπερ ανδραποδισμου μελλοντων πολεμειν, και
προκαταδεδουλωμενων των κατα την Ἀσιαν Ἑλληνιδων πολεων παντες υπελαβον
και τας κατα την Ἑλλαδα της ομοιας τυχης πειρασεσθαι. του δε πολεμου παρα την
προσδοκιαν το τελος λαβοντος παραδοξον, ου μονον των κινδυνων απελυθησαν οι
την Ἑλλαδα κατοικουντες, αλλα και δοξαν μεγαλην κατεκτησαντο, και τοσαυτης
ευποριας επληρωθη 312 πασα πολις Ἑλληνις ωστε παντας θαυμασαι την εις
τουναντιον μεταβολην. απο τουτων γαρ των χρονων επ' ετη πεντηκοντα πολλην
επιδοσιν ελαβεν η Ἑλλας προς την ευδαιμονιαν. 149. Ὅτι οι βουλομενοι κτισαι την
Συβαριν ελαβον χρησμον παρα του Ἀπολλωνος οτι δει κτισαι πολιν αυτους εν τουτωι
τωι τοπωι οπου μελλουσιν οικειν μετρωι υδωρ πινοντες, αμετρι δε μαζαν εδοντες,
κατεπλευσαν εις την Ἰταλιαν, και καταντησαντες εις την Συβαριν εζητουν τοπον
.....ν. ευροντες δε ουκ απωθεν της Συβαρεως κρηνην ονομαζομενην Θουριαν,
εχουσαν αυλον χαλκεον ον εκαλουν οι εγχωριοι μεδιμνον, νομισαντες ειναι τουτον
τον τοπον τον δηλουμενον υπο του θεου, περιεβαλον τειχος, και πολιν εκτισαν. 150.
Ὅτι Χαρωνδας τοις μητρυιαν επαγομενοις κατα των ιδιων τεκνων εθηκε προστιμον
το μη γινεσθαι συμβουλους τουτους τηι πατριδι, νομιζων τους κακως περι των ιδιων
τεκνων βουλευσαμενους και συμβουλους κακους εσεσθαι τηι πατριδι. εφη γαρ τους
μεν πρωτον γημαντας και επιτυχοντας δειν ευημερουντας καταπαυειν, τους δε
αποτυχοντας τωι γαμωι και παλιν εν τοις αυτοις αμαρτανοντας αφρονας δειν
υπολαμβανεσθαι. 151. Ὅτι τους επι συκοφαντιαι καταγνωσθεντας προσεταξε
περιπατειν εστεφανωμενους, οπως εν πασι τοις πολιταις φαινωνται το πρωτειον της
πονηριας περιπεποιημενοι. διο και τινας επι τουτωι τωι εγκληματι καταδικασθεντας
το μεγεθος της υβρεως ουκ ενεγκοντας εκουσιως εαυτους εκ του ζην μεταστησαι. ου
συντελεσθεντος εφυγαδευθη πας εκ της πολεως ο συκοφαντειν ειωθως, και το
πολιτευμα μακαριον ειχε βιον της τοιαυτης κακιας απηλλαγμενον. 152. Ὅτι ο αυτος
Χαρωνδας εγραψε και περι της κακομιλιας 313 νομον εξηλλαγμενον και τοις αλλοις
νομοθεταις παρεωραμενον. υπολαβων γαρ τους αγαθους ανδρας ενιοτε δια την προς
τους πονηρους φιλιαν και συνηθειαν διαστρεφεσθαι τα εθη προς κακιαν, και την
φαυλοτητα καθαπερ λοιμικην νοσον επινεμεσθαι τον βιον των ανθρωπων και
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοσοποιειν τας ψυχας των αριστων (καταντης γαρ η προς το χειρον οδος, ραδιαν
εχουσα την οδοιποριαν· διο και των μετριων πολλοι τοις ηθεσιν υπουλοις ηδοναις
δελεασθεντες εις επιτηδευσεις χειριστας περιωκειλαν)–ταυτην ουν την διαφθοραν
αναστειλαι βουλομενος απηγορευσε τηι των πονηρων φιλιαι τε και συνηθειαι
χρησασθαι, και δικας εποιησε κακομιλιας, και προστιμοις μεγαλοις απεγραψε τους
αμαρτανειν μελλοντας. και αλλον νομον απο τουτου κρειττονα και τοις
παλαιοτεροις νομοθεταις ημελημενον· των πολιτων τους υιεις απαντας μανθανειν
γραμματα, χορηγουσης της πολεως τους μισθους τοις διδασκαλοις. υπελαβε γαρ τους
απορους τοις βιοις, ιδιαι μη δυναμενους διδοναι μισθους, αποστερησεσθαι των
καλλιστων επιτηδευματων. την γαρ γραμματικην παρα τας αλλας μαθησεις
προεκρινε, και μαλα προσηκοντως. δια γαρ ταυτης τα πλειστα και χρησιμωτατα των
προς τον βιον επιτελεισθαι, ψηφους επιστολας διαθηκας νομους ταλλα τα τον βιον
μαλιστα επανορθουντα. τις γαρ αν αξιον εγκωμιον διαθοιτο ανευ της των
γραμματων μαθησεως; δια γαρ τουτων μονων οι τετελευτηκοτες τοις ζωσι
διαμνημονευονται, οι δε μακραν τοις τοποις διεστωτες τοις πλειστον απεχουσιν ως
πλησιον παρεστωσι δια των γεγραμμενων ομιλουσι· ταις τε κατα πολεμον συνθηκαις
εν εθνεσιν η βασιλευσι προς διαμονην των ομολογιων η δια των γραμματων
ασφαλεια βεβαιοτατην εχει πιστιν· ετι δε φιλοσοφιαν και πασαν ...... 314 153. Παρ'
ολην την πραγματειαν ειωθοτες χρησθαι τηι συνηθει της ιστοριας παρρησιαι, και τοις
μεν αγαθοις ανδρασιν επι των καλων εργων τον δικαιον επιλεγειν επαινον, τους δε
φαυλους, οταν εξαμαρτανωσιν, αξιουν δικαιας επιτιμησεως, δια του τοιουτου
τροπου νομιζομεν τους μεν ευ πεφυκοτας προς αρετην τωι δια της δοξης αθανατισμωι
προτρεψασθαι ταις καλλισταις εγχειρειν πραξεσι, τους δε την εναντιαν εχοντας
διαθεσιν ταις αρμοττουσαις βλασφημιαις αποτρεψειν της επι την κακιαν ορμης. διο
και τηι γραφηι παροντες επ' εκεινους τους χρονους εν οις Λακεδαιμονιοι περι
Λευκτρα παραδοξως ηττηθεντες μεγαληι περιεπεσον συμφοραι, και περι Μαντινειαν
πταισαντες ανελπιστως απεβαλον την των Ἑλληνων ηγεμονιαν, ηγουμεθα δειν την
υποστασιν της γραφης διαφυλαττειν, και την αρμοττουσαν επιτιμησιν τοις
Λακεδαιμονιοις ποιησασθαι. τις γαρ αν ουχ ηγησαιτο κατηγοριας αυτους αξιους
υπαρχειν οτι την αρχην παραλαβοντες παρα των προγονων ταυτην κατελυσαν. 154.
Ὅτι ∆ιονυσιος ποιηματα γραφειν υπεστησατο μετα πολλης σπουδης· τουτων δε
αναγνωσθεντων και μοχθηρων οντων επερωτηθη Φιλοξενος ο διθυραμβοποιος περι
των ποιηματων τινα κρισιν εχοι. αποκριναμενου δε αυτου παρρησιωδεστερον, ο μεν
τυραννος προσκοψας τοις ρηθεισι, και καταμεμψαμενος οτι δια φθονον
εβλασφημησε, προσεταξε τοις υπηρεταις παραχρημα απαγειν εις τας λατομιας. τηι δε
υστεραιαι των φιλων παρακαλουντων συγγνωμην δουναι τωι Φιλοξενωι, διαλλαγεις
αυτωι παλιν τους αυτους παρελαβεν επι το συμποσιον. προβαινοντος δε του ποτου,
και του ∆ιονυσιου χαυνωμενου περι των ιδιων ποιηματων, και τινας στιχους των
δοκουντων επιτετευχθαι προσενεγκαμενου, και επερωτωντος "ποια τινα σοι
φαινεται τα ποιηματα υπαρχειν;" 315 αλλο μεν ουδεν ειπεν, τους δε υπηρετας του
∆ιονυσιου προσκαλεσαμενος εκελευσεν αυτον απαγειν εις τας λατομιας. και δια μεν
την ευτραπελιαν μειδιασας ο ∆ιονυσιος ηνεγκε την παρρησιαν, ο δε Φιλοξενος
επηγγειλατο παραδοξον τινα επαγγελιαν. εφη γαρ δια της αποκρισεως τηρησειν αμα
και την αληθειαν και την ευδοκησιν του ∆ιονυσιου. και ου διεψευσθη. του γαρ
τυραννου προσενεγκαμενου τινας στιχους εχοντας ελεεινα παθη, και ερωτησαντος
ποια τινα φαινεται τα ποιηματα, ειπεν "οικτρα" δια της αμφιβολιας αμφοτερα
τηρησας. ο μεν γαρ ∆ιονυσιος εδεξατο τα οικτρα ειναι ελεεινα και συμπαθειας
πληρη, τα δε τοιαυτ' ειναι αγαθων επιτευγματα· οθεν ως επηινεκοτα αυτον
απεδεχετο· οι δε αλλοι την αληθινην διανοιαν εκδεξαμενοι παν το οικτρον
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποτευγματος φυσιν ειρησθαι διελαμβανον. 155. Ὅτι πραθεντος του Πλατωνος παρα
∆ιονυσιου του τυραννου εις το πρατηριον, τουτον οι φιλοσοφοι συνελθοντες
εξηγορασαν, και εξαπεστειλαν εις την Ἑλλαδα, φιλικην νουθεσιαν επιφθεγξαμενοι,
διοτι δει τον σοφον τοις τυραννοις ως ηκιστα η ως ηδιστα ομιλειν. 156. Ὅτι της
Λευκης της νησου ημφισβητησαν Κυμαιοι και Κλαζομενιοι. και το μεν πρωτον
επεχειρησαν πολεμωι διακρινεσθαι, μετα δε ταυτα ειποντος τινος ερωτησαι τον θεον
ποτεραν των πολεων κρινει ειναι κυριαν δειν της Λευκης, εκρινεν η Πυθια ταυτην
υπαρχειν ητις αν πρωτη θυσηι εν τηι Λευκηι· ορμηθηναι δε εκ της ιδιας πολεως αμα
ηλιωι ανιοντι κατα την ημεραν ην 316 αμφοτεροι συμφωνως υποστησονται. και οι
μεν Κλαζομενιοι εγγυτερω κειμενοι κατεφρονησαν, οι δε Κυμαιοι κληρωσαντες εξ
εαυτων αποικους εκτισαν πλησιον της Λευκης πολιν εξ ης ορμηθεντες αμα ηλιωι
ανιοντι εφθασαν τους Κυμαιους την θυσιαν επιτελεσαντες. 157. Ὅτι οι συνοντες τωι
Ἀγησιλαωι Σπαρτιαται συμβουλοι και οι τας ηγεμονιας εχοντες εθαυμαζον πως
δραστικος ειναι δοκων Ἀγησιλαος και μειζονα και δυναμικωτεραν εχων δυναμιν ου
διηγωνισατο προς πολεμιους. προς ους ο Ἀγησιλαος απεκριθη νυν μεν ακινδυνως
τους Λακεδαιμονιους νενικηκεναι αν· πορθουμενηι γαρ τηι χωραι μη τετολμηκεναι
τους Βοιωτους βοηθησαι· ει δε αυτων των πολεμιων παρακεχωρηκοτων της νικης
εβιασατο τους πολεμιους υπομειναι το δεινον, ισως αν δια το παραλογον της τυχης
δυναιντο και φθασαι κατα τον κινδυνον οι Λακεδαιμονιοι. τοτε μεν ουν υπο της
διακρισεως ταυτης εδοξε μετριως κατεστοχασθαι το δυναμενον αποβηναι, υστερον
δε δια των αποτελεσματων εδοξεν ουκ ανθρωπινην αποφασιν αλλα θεων τινα
χρησμον ειρηκεναι. οι γαρ Λακεδαιμονιοι μετα πολλης δυναμεως στρατευσαντες επι
Θηβαιους, και συναναγκασαντες αυτους υπερ της ελευθεριας αγωνισασθαι, μεγαληι
συμφοραι περιεσον. το μεν γαρ πρωτον εν Λευκτροις ηττηθεντες πολλους απωλεσαν
των πολιτων, εν οις και ο βασιλευς αυτων Κλεομβροτος επεσεν· μετα δε ταυτα περι
Μαντινειαν πλευσαντες τοις ολοις εσφαλησαν, και την ηγεμονιαν ανελπιστως
απεβαλον. αγαθη γαρ η τυχη τους μεγα φρονουντας παραδοξως σφηλαι, και διδαξαι
μηδεν αγαν κατελπιζειν. ο γουν Ἀγησιλαος αρεσθεις τωι πρωτωι προτερηματι την
δυναμιν ασινη διεφυλαξεν. 317 158. Ὅτι ετη πλειω του Φαρναβαζου κατανηλωκοτος
περι τας παρασκευας, ο μεν Ἰφικρατης ορων αυτον εν μεν τωι λεγειν οντα δεινον, εν
δε τοις πραττομενοις νωχελη, παρρησιαι προς αυτον εχρησατο, φησας θαυμαζειν πως
εν μεν τοις λογοις εστιν οξυς, εν δε τοις εργοις βραδυς. ο δε Φαρναβαζος απεκριθη
διοτι των λογων αυτος εστι κυριος, των δε εργων ο βασιλευς. 159. Ὅτι των Περσων
παρα καιρον εις την Ἀσιαν εκ της Αιγυπτου ανακομισθεντων και γενομενης τωι
Φαρναβαζωι διαφορας προς Ἰφικρατην και υποπτευσαντος αυτου μη συλληφθηι και
τυχηι τιμωριας, καθαπερ Κονων ο Ἀθηναιος, και λαθοντος νυκτος και φυγοντος, οι
Περσαι πρεσβεις απεστειλαν κατηγορουντες ως αιτιου γεγονοτος του μη ληφθηναι
την Αιγυπτον. οι δε Ἀθηναιοι τοις Περσαις αποκρισιν εδωκαν οτι εαν ευρωσιν αυτον
ηδικηκοτα, κολασουσι κατα την αξιαν. 160. Ὅτι Ἐπαμινωνδας προς τους λεγοντας
προσεχειν δειν τοις οιωνοις ειπεν εις οιωνος αριστος αμυνεσθαι περι πατρης. 161.
Ὅτι αλλου (?) τινος οιωνου γενομενου τινες διεμαρτυραντο μη προαγειν την
δυναμιν φανερως των θεων κωλυοντων· ο δε Ἐπαμινωνδας μηδεν αυτοις
αποκριθεις προηγε το στρατοπεδον, ηγουμενος τον υπερ των καλων λογισμον και
την υπερ των δικαιων μνημην αιρετωτεραν ειναι των παροντων σημειων. ο μεν γαρ
318 πεφιλοσοφηκως και τοις εν παιδειαι λογισμοις εμφρονως χρησαμενος παραυτικα
μεν υπο πολλων μεμψεως ετυχεν, υστερον δε δια των κατορθωματων δοξας
στρατηγικηι συνεσει διαφερειν μεγιστων αγαθων αιτιος εγενετο τηι πατριδι. 162.
Ουτοι μεν ουν ωσπερει τινος νεμεσησαντος δαιμονιου της αρμοζουσης τιμωριας
ετυχον, ο δε δημος παυσαμενος της λυπης εις την προυπαρχουσαν ευνοιαν
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεκατεστη. 163. Ὅτι οι Λακεδαιμονιοι ηναγκασθησαν καταφυγειν επι την των
Ἀθηναιων βοηθειαν, οις τριακοντα μεν τυραννους εν τοις εμπροσθε χρονοις
επεστησαν, τα δε τειχη της πολεως εκωλυσαν οικοδομειν, επεβαλοντο δε και την
πολιν αρδην αναιρουντες ποιησαι μηλοβοτον. αλλα γαρ ουδεν ισχυροτερον εστιν
αναγκης και τυχης, δι' ων εβιασθησαν οι Λακεδαιμονιοι των πολεμιωτατων
δεηθηναι. ομως ου διεσφαλησαν των ελπιδων. ο γαρ των Ἀθηναιων δημος,
μεγαλοψυχος ων και φιλανθρωπος, την μεν των Θηβαιων ισχυν ου κατεπλαγησαν,
τοις δε Λακεδαιμονιοις υπερ ανδραποδισμου κινδυνευουσιν εψηφισαντο βοηθειν.
164. Ὅτι οι περι τον Ἐπαμινωνδαν προσελθοντες τηι Σπαρτηι προεκαλουντο τους
Σπαρτιατας εις παραταξιν, η ξυνομολογεισθαι προσεταττον ηττους ειναι των
πολεμιων. αποκριναμενων δε των Σπαρτιατων οτι καιρον λαβοντες ευθετον
διαγωνιουνται περι των ολων, απηλλαγησαν απο της πολεως. 165. Ὅτι η ∆ωδωνις
ιερεια προειπε τοις Λακεδαιμονιοις ως εσται αυτοις πολεμος αδακρυς. 166. Ὅτι
∆ιονυσιος ο τυραννος εχων παρα θεου λογιον τοτε τελευτησειν οταν των
κρειττονων περιγενηται, ανεφερε τον χρησ 319 μον επι Καρχηδονιους,
υπολαμβανων κρειττους εαυτου τουτους ειναι. διο και προς αυτους πεπολεμηκως
ειωθει κατα τας νικας υποφευγειν εκουσιως και ηττασθαι, ινα μη γενηται η δοξηι
των ισχυροτερων γεγονεναι κρειττων. ου μην ηδυνηθη γε τηι πανουργιαι
κατασοφισασθαι την εκ της πεπρωμενης αναγκην, αλλα ποιητης ων κακος και
διακριθεις εν Ἀθηναις ενικησε τους κρειττονας ποιητας. και επακολουθουσαν εσχε
την του βιου τελευτην. 167. Ὅτι οι Θηβαιοι περιβοητον νικην απενεγκαμενοι προς
απαντας εφασαν εαυτους ηττασθαι δια την Πελοπιδου τελευτην. αξιολογον γαρ
απολωλεκοτες ανδρα κατα λογον εκρινον την νικην ηττονα υπαρχειν της
Πελοπιδου δοξης. πολλας γαρ και μεγαλας χρειας παρεσχετο τηι πολει. 168. Ὅτι ο
Ἐπαμινωνδας των ιατρων συγκληθεντων μετα το πληγηναι αυτον και απογνοντων
αυτων προσκαλεσαμενος τον υπασπιστην επηρωτησεν ει διασεσωκε την ασπιδα. του
δε φησαντος και θεντος αυτην προ της ορασεως παλιν επηρωτησε ποτεροι
νενικηκασιν. αποφαινομενου δε του παιδος οτι Βοιωτοι νενικηκασιν "ωρα" φησιν
"εστιν τελευταν," και προσεταξεν εκσπασαι το δορυ. αναβοησαντων δε των
παροντων φιλων, και τινος ειποντος οτι "τελευταις ατεκνος, Ἐπαμινωνδα," και
δακρυοντος "μα ∆ια μεν" φησιν "αλλα καταλειπω δυο θυγατερας, την τε εν
Λευκτροις νικην και την εν Μαντινειαι." και του δορατος εξαιρεθεντος εξεπνευσεν.
Ἡμεις δε ειωθοτες, φησιν ο ∆ιοδωρος, ταις των αγαθων ανδρων τελευταις επιλεγειν
τον ιδιον επαινον ουδαμως αρμοττον 320 ηγουμεθα παραδραμειν ανδρος
τηλικουτου την τελευτην ανεπισημαντον. δοκει γαρ μοι μη μονον τους καθ' εαυτον
υπερβαλλειν εν στρατηγικηι συνεσει και εμπειριαι. 169. Ὅτι του βασιλεως των
Αιγυπτιων Παχω της βασιλειας εκπεσοντος, παρα δε του Περσων βασιλεως
Ἀρταξερξου στρατηγου του προς Αιγυπτιους πολεμου παλιν αποκατασταθεντος ο
Νεκτεναβως δεκα μυριαδας εχων ο αποστατης προεκαλειτο αυτον περι της
βασιλειας διαγωνισασθαι. ο δε Ἀγησιλαος ο στρατηγος ο τους μισθοφορους εχων
ορων αυτον καταπεπληγμενον και μη τολμωντα διακινδυνευειν, παρεκαλει
θαρρειν· της γαρ νικης τυγχανειν ου τους κατα το πληθος προεχοντας, αλλα τους
κατα τας ανδραγαθιας πρωτευοντας. ου προσεχοντος δε αυτου συνηναγκασθη μετ'
αυτου ποιησασθαι την αναχωρησιν εις τινα πολιν ευμεγεθη. 170. Ὅτι εν πασαις ταις
ιστορικαις πραγματειαις καθηκει τους συγγραφεις περιλαμβανειν εν ταις βιβλοις η
πολεων η βασιλεων πραξεις αυτοτελεις· ουτω γαρ μαλιστα διαλαμβανομεν την
ιστοριαν ευμνημονευτον και σαφη γενεσθαι τοις αναγινωσκουσιν. αι γαρ ημιτελεις
πραξεις, ουκ εχουσαι [το] συνεχες ταις αρχαις το περας, μεσολαβουσι την επιθυμιαν
των φιλαναγνωστουντων, αι δε το της διηγησεως συνεχες περιλαμβανουσαι μεχρι
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της τελευτης απηρτισμενην την των πραξεων εχουσιν απαγγελιαν. οταν δε η φυσις
αυτη των πραχθεντων συνεργηι τοις γραφευσι, τοτ' ηδη παντελως ουκ αποστατεον
ταυτης της προαιρεσεως. 171. Ὅτι Βαρδυλλις ο των Ἰλλυριων βασιλευς πρεσβεις απε
321 στειλε προς Φιλιππον περι διαλυσεως, εφ' οτωι κυριους ειναι των τοτε
κυριευομενων πολεων. του δε Φιλιππου φησαντος επιθυμειν μεν της ειρηνης, μη
μεντοι γε ταυτην συγχωρησειν, εαν μη των Μακεδονικων πολεων πασων
εκχωρησωσιν Ἰλλυριοι ...... 172. Ὅτι γενομενων λογων περι συλλυσεων παρα
∆ιονυσιου προς ∆ιωνα, ο ∆ιων απεκριθη τοις πρεσβεσιν μιαν ειναι συλλυσιν, εαν
αποθεμενος την τυραννιδα βουληται τυχειν τιμων τινων. ο δε ∆ιονυσιος
υπερηφανου της αποκρισεως γενομενης συναγαγων τους ηγεμονας εβουλευετο πως
χρη τους Συρακουσιους αμυνεσθαι. 173. Ὅτι ∆ιονυσιος τον πρακτικωτατον των
φιλων αποβαλων Φιλιστον, και στρατηγον ετερον ουκ εχων αξιοχρεων, αυτος δε ου
δυναμενος το του πολεμου βαρος φερειν, εξεπεμψε πρεσβευτας προς ∆ιωνα, το μεν
πρωτον την ημισειαν της αρχης παραδιδους, υστερον δε βουλομενος ολην
εγχειριζειν. του δε ∆ιωνος αποκριθεντος οτι τοις Συρακουσιοις δικαιον εστι
παραδιδοναι την ακροπολιν επι τισιν εξαιρετοις χρημασι και τιμαις, ο ∆ιονυσιος
ετοιμος ην παραδιδοναι την ακραν τωι δημωι, ωστε τους μισθοφορους και τα χρηματα
λαβοντα εις την Ἰταλιαν μεταστηναι, ο δε ∆ιων συνεβουλευε τοις Συρακουσιοις
δεχεσθαι τα διδομενα. ο δε δημος υπο των ακαιρων δημηγορων πεισθεις αντειπε,
κατα κρατος νομιζων εκπολιορκησειν τον τυραννον. 174. Ὁ γαρ χρυσος τας
πλεονεξιας των ανθρωπων εκκαλουμενος ηναγκασεν αυτομολειν προς την εκ του
κερδους λυσιτελειαν. τηι γαρ αφθονιαι των χρηματων ανεδην χρωμενος ου μονον
ιδιωτας προθυμους εσχε συναγωνιστας, αλλα και πολεις τας επιφανεστατας
επεσπασατο προς την κοινοπραγιαν. 322 175. Ὅτι του Περσων βασιλεως επι την
Φοινικην στρατευσαντος ο της Σιδωνος δυναστης Μεντωρ πυθομενος το μεγεθος της
των Περσων δυναμεως, τον πιστοτατον των εαυτου θεραποντων Θετταλιωνα λαθρα
των Σιδωνιων εξεπεμψεν επαγγελλομενος αυτωι την μεν Σιδωνα παραδωσειν, την
δε Αιγυπτον συνεκπολεμησειν. ο δε ακουσας του Θετταλιωνος ησθη και των μεν
εγκληματων απολυσειν εφη τον Μεντορα, πραξαντος δ' αυτου τα καθομολογουμενα
μεγαλας δωρεας δωσειν επηγγειλατο. ειποντος δε του Θετταλιωνος ως και δεξιαν
λαβειν ο Μεντωρ ηξιωσεν, επι τουτοις ο βασιλευς οργισθεις ως ου πιστευομενος,
παρεδωκε τον Θετταλιωνα τοις υπηρεταις και προσεταξεν αφελειν την κεφαλην.
απαγομενος δε ο Θετταλιων επι την τιμωριαν τοσουτον ειπεν "συ μεν, ω βασιλευ,
πραξεις ο θελεις, ο μεντοι Μεντωρ δυναμενος απαντα καταπραξαι δια το μη δουναι
σε την πιστιν ουδεν μη συντελεσηι των επηγγελμενων," παλιν ακουσας τουτων
μετενοησε, και μετακαλεσαμενος τους υπηρετας αφειναι προσεταξε, και την δεξιαν
εδωκε τωι Θετταλιωνι. 176. Ὅτι φασι τον Φιλιππον τον Μακεδονα βουλομενον ελειν
τινα πολιν οχυροτητι διαφερουσαν, ειποντος τινος αυτωι των εγχωριων αναλωτον
αυτην εκ βιας υπαρχειν, επερωτησαι ει ουδ' ο χρυσος υπερβηναι το τειχος δυνατος
εστιν. ην γαρ πειραν ειλη 323 φως οτι τα τοις οπλοις αδυνατα χειρωθηναι τωι χρυσωι
ραιδιον εστι καταπολεμησαι. 177. Ὅτι ποτε εν συμποσιωι κατανοησας ο Φιλιππος
Σατυρον τον υποκριτην σκυθρωπον ειρετο δια τι μονος ουδεν αξιοι λαβειν της παρ'
αυτου φιλανθρωπιας· του δε ειποντος οτι βουλεται παρ' αυτου τυχειν τινος δωρεας,
δεδοικεναι δε μηποτε δηλωσας την προκεχειρισμενην εντευξιν αποτυχηι, ο μεν
βασιλευς περιχαρης γενομενος διεβεβαιωσατο παν ο τι αν αιτησηι χαρισασθαι· ο δε
ειπεν οτι ξενου τινος δυο παρθενοι την ηλικιαν εχουσαι γαμου τυγχανουσιν εν ταις
αιχμαλωτοις ουσαι· ταυτας ουν βουλεσθαι λαβειν, ουχ ινα λυσιτελειαν τινα
περιποιησηται τυχων της δωρεας, αλλ' ινα προικισας αμφοτερας συνοικισηι, και μη
περιιδηι μηδεν παθουσας αναξιον της ηλικιας. ο δε Φιλιππος ασμενως την αιτησιν
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσδεξαμενος παραχρημα τας παρθενους εδωρησατο τωι Σατυρωι. 178. Ὅτι
πεντακοσιους Φωκεις εν τωι ιερωι καταφυγοντας καταφλεχθηναι φασι. τοις γαρ
ιεροσυλοις εδοξε το θειον μη διδοναι την εκ της ικεσιας συγχωρουμενην ασφαλειαν.
179. Ὅτι Φαιλακος ιεροσυλος ων εν πλαναις και κινδυνοις εφ' ικανον χρονον
εβιωσεν, ουχ ινα μακαριωτερος γενηται των συνασεβησαντων, αλλ' ινα πλειω
χρονον στρεβλωθεις και πολλοις δια την ατυχιαν γενομενος γνωριμος περιβοητον
εχηι την συμφοραν. 180. Ὅτι κατα την της Περινθου πολιορκιαν τα της νικης επαθλα
προεκαλειτο τας των αγωνιζομενων ανδραγαθιας. οι μεν γαρ Μακεδονες ελπιζοντες
ευδαιμονα πολιν διαρπασειν και δωρεαις υπο του Φιλιππου τιμηθησεσθαι δια την
του λυσιτελους ελπιδα τοις δεινοις ενεκαρτερουν, οι δε πολιορκουμενοι τα της
αλωσεως δεινα προ οφθαλμων εχοντες υπεμενον ευψυχως τον υπερ της σωτηριας
κινδυνον. 181. Ὅτι λεγουσι τινες ως παρα ποτον Φιλιππος πολυν εμφορησαμενος
ακρατον, και μετα των φιλων τον επινικιον αγων 324 κωμον, εβαδιζεν υβριζων δια
λογων τας των ακληρουντων δυστυχιας· ∆ημαδην δε τον ρητορα κατ' εκεινον τον
καιρον εν τοις αιχμαλωτοις οντα χρησασθαι παρρησιαι, και λογον αποφθεγξασθαι
δυναμενον αναστειλαι την του βασιλεως ασελγειαν. φασι γαρ ειπειν αυτον
"βασιλευ, της τυχης σοι περιθεισης προσωπον Ἀγαμεμνονος αυτος ουκ αισχυνηι
πρασσων εργα Θερσιτου; τον δε μεταβαλειν την διαθεσιν." και υπο του ∆ημαδου
καθομιληθεντα ταις Ἀττικαις χαρισι παντας απολυσαι τους αιχμαλωτους ανευ
λυτρων, και καθολου αποθεμενον την εκ της νικης υπερηφανιαν πρεσβεις
αποστειλαι προς Ἀθηναιους, και συνκαταθεσθαι προς αυτους φιλιαν και συμμαχιαν.
182. Ὅτι Λυκουργος του Λυσικλεως του στρατηγου κατηγορων εφη "εστρατηγεις, ω
Λυσικλες, και χιλιων μεν πολιτων τετελευτηκοτων, δισχιλιων δε αιχμαλωτων
γεγονοτων, τροπαιου δε κατα της πολεως εστηκοτος, της δ' Ἑλλαδος απασης
δουλευουσης, και τουτων απαντων γεγενημενων σου ηγουμενου και
στρατηγουντος, τολμαις ζην και το του ηλιου φως οραν, και εις την αγοραν
εμβαλλειν, υπομνημα γεγονως αισχυνης και ονειδους τηι πατριδι;" 183. Ὅτι κατα την
εκφοραν του σωματος Τιμολεοντος αθροισθεντος του πληθους τοδε το ψηφισμα
ανηγορευσεν ο δαμος των Συρακουσιων· Τιμολεοντα τιμων ετι· του τονδε θαπτειν
μεν απο διακοσιων μνων, τιμασθαι δε εις τον απαντα χρονον αγωνεσι 325 μουσικοις
και ιππικοις και γυμνικοις, οτι τους βαρβαρους καταπολεμησας και τας μεγιστας των
Ἑλληνιδων πολεων ανοικισας αιτιος εγενηθη της ελευθεριας τοις Σικελιωταις. 184.
Ὅτι Φιλιππος ο Μακεδων σπευδων επανελεσθαι τον προς Περσας πολεμον ηρωτησε
την Πυθιαν ει κρατησει του βασιλεως Περσων. η δε εχρησεν αυτωι τονδε τον
χρησμον· εστεπται μεν ο ταυρος, εχει τελος, εστιν ο θυσων. ο μεν ουν Φιλιππος,
σκολιως εχοντος του χρησμου, προς το ιδιον συμφερον εξεδεχετο το λογιον, ως του
μαντειου προλεγοντος τον Περσην ιερειου τροπον τυθησεσθαι. το δε αληθες ουχ
ουτως ειχεν, αλλα τουναντιον εσημαινεν εν πανηγυρει και θεων θυσιαις τον
Φιλιππον ωσπερ ταυρον εστεμμενον τυθησεσθαι. 185. Ὅτι Φιλιππου στεφανουμενου
υπο παντων και αναγορευομενου του στεφανου δια του κηρυκος, το τελευταιον
ειπεν, αν τις επιβουλευσας Φιλιππωι τωι βασιλει καταφυγηι προς Ἀθηναιους,
παραδοσιμον ειναι τουτον. δια δε της αυτοματιζουσης φημης ωσπερ θειαι τινι
προνοιαι διεσημαινε το δαιμονιον την εσομενην επιβουλην τωι Φιλιππωι. 186. Ὅτι
Φιλιππος προετρεψατο ειπειν κατα το συμποσιον Νεοπτολεμον· ο δε εφη· φρονειτε
νυν αιθερος υψηλοτερον και μεγαλων πεδιων αρουρας, φρονειτε υπερβαλλομενοι
δομων δομους, αφροσυναι 326 προσβιωταν τεκταινομενοι. ο δ' αμφιβαλλει ταχυπουν
κελευθον ερπω σκοτιαν, αφνω δ' αφαντος προσεβα μακρας αφαιρουμενος ελπιδας
θανατων πολυμοχθος Ἀΐδας. 187. Ὅτι του Παυσανιου σχολαζοντος τωι Ἑρμοκρατει
και κατα την διατριβην πυθομενου πως αν τις γενοιτο επιφανεστατος, ο σοφιστης
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπε, ει τον τα μεγιστα πραξαντα ανελοι· τηι γαρ περι τουτου μνημηι
συμπεριληφθησεσθαι και τον την αναιρεσιν αυτου ποιησαμενον. 188. Ὅτι πολλα
φασιν ειληφεναι χρηματα τον ∆ημοσθενην παρα Περσων, ινα πολιτευηται κατα
Μακεδονων· περι ων και τον Αισχινην φασιν ονειδιζοντα τωι ∆ημοσθενει κατα τινα
λογον την δωροδοκιαν ειπειν "νυν μεντοι την δαπανην επικεκλυκεν αυτου το
βασιλικον χρυσιον. εσται δε ουδε τουτο ικανον· ουδεις γαρ πωποτε πλουτος τροπου
πονηρου περιεγενετο." 189. Ἐπει δε η των πραξεων ενεργεια και οξυτης εποιησε την
των Ἑλληνων ηγεμονιαν αναλαβειν, και την αρετην του νεανισκου γενεσθαι
περιβοητον, τοτε νουθετηθεις τοις εργοις ο ∆αρειος επιμελειαν μεγαλην εποιειτο
των δυναμεων. 190. Ὅτι ο Ἀλεξανδρος δοξας υπο Θηβαιων καταφρονεισθαι διεγνω
την πολιν αρδην ανελειν, και εκηρυξε τον βουλομενον Θηβαιων απιεναι προς
αυτον, και μετεχειν της κοινης τοις Ἕλλησιν 327 ειρηνης. οι δε Θηβαιοι
φιλοτιμηθεντες αντεκηρυξαν απο τινος υψηλου πυργου τον βουλομενον μετα του
μεγαλου βασιλεως και Θηβαιων ελευθερουν τους Ἕλληνας και καταλυειν τον της
Ἑλλαδοςτυραννον παρειναι προς αυτους. ο δε Ἀλεξανδρος περιαλγης γενομενος εις
υπερβαλλουσαν οργην προηλθε, και αποθηριωθεις την ψυχην πασηι τιμωριαι τους
Θηβαιους μετελθειν εκρινεν. 191. Ὅτι ο Ἀλεξανδρος ο Μακεδων μετα το κατακοψαι
Θηβας επανελθων εις Μακεδονιαν συνηγαγε τους αξιολογωτατους των φιλων, και
προυθηκε βουλην περι της εις την Ἀσιαν διαβασεως, ποτε χρη στρατευειν και τινι
τροπωι χειριστεον τον πολεμον. των δε περι τον Ἀντιπατρον και Παρμενιωνα
συμβουλευοντων προτερον παιδοποιησασθαι, και τοτε τοις τηλικουτοις εγχειρειν
εργοις, δραστικος ων και προς πασαν πραξεως αναβολην αλλοτριως διακειμενος,
αντειπε τουτοις. αισχρον γαρ υπαρχειν απεφαινετο τον υπο της Ἑλλαδος ηγεμονα
καθεσταμενον του πολεμου και πατρικας ανικητους δυναμεις παρειληφοτα
καθησθαι γαμους επιτελουντα και τεκνων γενεσεις αναμενοντα. 192. Ὅτι προς την
γυναικα τις και την μητερα του ∆αρειου προσελθων απηγγειλεν οτι παρεστιν
Ἀλεξανδρος απο του διωγμου εσκυλευκως ∆αρειον. κραυγης δε μεγαλης και
κλαυθμου περι τας γυναικας γενομενου και των αιχμαλωτων συμπενθουντων,
πυθομενος ο βασιλευς το περι τας γυναικας παθος, εξεπεμψεν ενα των φιλων
Λεοννατον καταπαυσοντα την ταραχην και παραμυθησομενον τας περι την
Σισυγγαβμιν και δηλωσοντα διοτι ∆αρειος μεν ζηι, ο δ' Ἀλεξανδρος αυτων
επιμελειαν ποιησεται την προσηκουσαν, και διοτι πρωι βουλεται προσαγορευσαι
αυτας και δια 328 των εργων αποδειξαι την ιδιαν φιλανθρωπιαν. και αμα ημεραι
λαβων ενα των φιλων τον μαλιστα τιμωμενον Ἡφαιστιωνα παρηλθε προς τας
γυναικας. εχοντων δ' αμφοτερων εσθητας ομοιας, μεγεθει και καλλει προεχοντος
του Ἡφαιστιωνος, η Σισυγγαβμις τουτον υπολαβουσα ειναι τον βασιλεα
προσεκυνησε· διανευοντων δ' αυτηι των παρεστωτων και τηι χειρι δεικνυοντων τον
Ἀλεξανδρον, αιδεσθεισα την αγνοιαν παλιν εξ αρχης προσεκυνει τον Ἀλεξανδρον. ο
δε βασιλευς υπολαβων ειπεν "μηδεν φροντισηις, ω μητερ· και γαρ ουτος Ἀλεξανδρος
εστι." ου μην αλλα την πρεσβυτιν μητερα προσαγορευσας δια της φιλανθρωποτατης
προσηγοριας προεσημαινε τοις προητυχηκοσι την μελλουσαν εσεσθαι
φιλανθρωπιαν. διαβεβαιωσαμενος δ' αυτην υπαρξειν δευτεραν μητερα, τοις λογοις
ευθυς εκυρωσε την δια των λογων επαγγελιαν. 193. Ὅτι ο αυτος Ἀλεξανδρος
προσκαλεσαμενος τον υιον ∆αρειου και φιλησας, ως ειδεν ατενως βλεψαντα και
μηδεν ολως καταπλαγεντα, προς τους περι τον Ἡφαιστιωνα ειπεν οτι ο παις ων εξ
ετων και την αρετην υπερ την ηλικιαν προφαινων πολλωι βελτιων εσται του πατρος.
194. Ὅτι του Ἀλεξανδρου δια των ιερεων εισαχθεντος εις τον του Ἄμμωνος νεων
και τον θεον κατανοησαντος, ο μεν προφητευων ανηρ πρεσβυτερος την ηλικιαν
προσελθων αυτωι "χαιρε" ειπεν "ω παι· και ταυτην παρα του θεου εχε την
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προρρησιν." ο δε υπολαβων "∆εχομαι ναι" φησιν "ω πατερ, και το λοιπον
κεκλησομαι σος. αλλ' ει μοι διδως την απασης γης αρχην." του δ' ιερεως
προσελθοντος τωι σηκωι, και των αιροντων ανδρων τον θεον κινηθεντων
τεταγμενοις τισι της φωνης συμβολοις, ο μεν ανειπε βεβαιως αυτωι διδοναι τον θεον
την αιτησιν, ο δε Ἀλεξανδρος υπολαβων "το λοιπον" ειπεν "ω δαιμον, αποφηναι μοι
των ζητουμενων, ει παντας ηδη μετεληλυθα τους γενομενους φονεις του 329
πατρος, η τινες διαλεληθασιν." ο δε προφητης ανεβοησεν "ευφημει·" ουδενα γαρ
ανθρωπων υπαρχειν τον δυνησομενον επιβουλευσαι τωι γεννησαντι αυτου· τους δε
Φιλιππου φονεις απαντας τετευχεναι τιμωριας. τεκμηρια δ' εσεσθαι της εκ του θεου
γενεσεως το μεγεθος των εν ταις πραξεσι κατορθωματων· και γαρ προτερον
αηττητον αυτον γεγονεναι και μετα ταυτα εσεσθαι δια παντος ανικητον. 195. Ὅτι
παλιν απεστειλε προς Ἀλεξανδρον ο ∆αρειος του γαμβρον γενομενον κοινωνον
γενεσθαι της ολης βασιλειας. ο δε Ἀλεξανδρος παραλαβων απαντας τους φιλους και
περι των προτιθεμενων αιρεσεων ανακοινωσαμενος, ηξιου την ιδιαν γνωμην
εκαστον μετα παρρησιας αποφαινεσθαι. των μεν ουν αλλων ουδεις ετολμα
συμβουλευσαι δια το μεγεθος της υποκειμενης ζητησεως, Παρμενιων δε πρωτος
ειπεν ως "εγω μεν ων Ἀλεξανδρος ελαβον αν τα διδομενα και την συνθεσιν αν
εποιησαμην". ο δε Ἀλεξανδρος ειπεν υπολαβων "καγω Παρμενιων ων ελαβον αν."
καθολου δε και αλλοις λογοις μεγαλοψυχοις χρησαμενος, τους μεν λογους των
Περσων απεδοκιμασε προτιμησας την ευδοξιαν των προγενομενων δωρεων, και τοις
πρεσβεσιν αποκρισιν εδωκεν ως ουδε ο κοσμος δυειν ηλιων οντων τηρησαι δυναιτ'
αν την ιδιαν διακοσμησιν τε και ταξιν, ουθ' η οικουμενη δυο βασιλεων εχοντων την
ηγεμονιαν αταραχως και αστασιαστως διαμενειν δυναιτο αν. διοπερ απαγγελλειν
εκελευεν αυτους τωι ∆αρειωι, ει μεν των προτερων ορεγεται, διαμαχεσθαι προς
εαυτον περι της των ολων μοναρχιας· ει δε δοξης καταφρονων προκρινει την
λυσιτελειαν και 330 την εκ της ραστωνης τρυφην, αυτος μεν Ἀλεξανδρωι ποιειτω τα
προσταττομενα, αλλων δε αρχων βασιλευετω, συγχωρουμενης αυτωι της εξουσιας
υπο της Ἀλεξανδρου χρηστοτητος. 196. Ὅτι περι την εωθινην φυλακην ο
Ἀλεξανδρος τραπεις εις υπνον ουτως εκοιμηθη βαθεως ωστε μη δυνασθαι
διεγερθηναι. ουκ ανιεμενου δε αυτου προσελθοντες οι φιλοι μογις διηγειραν τον
Ἀλεξανδρον. θαυμαζοντων δε επι τωι συμβεβηκοτι, και την αιτιαν ακουσαι
βουλομενων, εφησεν ο Ἀλεξανδρος ∆αρειον εις ενα τοπον ηθροικοτα τας δυναμεις
απολυσαι της αγωνιας αυτον. μιαι γαρ ημεραι περι των ολων κριθεντα παυσασθαι
των πονων και πολυχρονιων κινδυνων. 197. Ὅτι κατα την παραληψιν των
χρηματων των εν Σουσοις καθισαντος του Ἀλεξανδρου επι θρονον, και τουτου
μειζονος οντος η κατα την συμμετριαν του σωματος, των παιδων τις ιδων τους
ποδας απολειποντας πολυ του κατα τον θρονον υποβαθρου, βαστασας την ∆αρειου
τραπεζαν υπεθηκε τοις ποσιν αιωρουμενοις. αρμοστης δε γενομενης, ο βασιλευς
απεδεξατο την του πραξαντος ευστοχιαν, των δε παρεστωτων τις τωι θρονωι
ευνουχος κινηθεις την ψυχην τηι μεταβοληι της τυχης εδακρυσεν. ον ιδων ο
Ἀλεξανδρος ειρετο "τι κακον ιδων γεγονος κλαιεις;" ο δε εφη "νυν μεν σος ειμι
δουλος, προτερον δε ∆αρειου, και φυσει φιλοδεσποτος ων ηλγηκα ιδων το παρ'
εκεινωι μαλιστα τιμωμενον νυν ατιμον γεγονος σκευος." ο δε βασιλευς δια της
αποκρισεως λαβων εννοιαν της ολης κατα την Περσικην βασιλειαν μεταβολης,
υπελαβεν εαυτον υπερηφανον τι πεποιηκεναι και της προς τας αιχμαλωτιδας
επιεικειας αλλοτριωτατον. διοπερ προσκαλεσαμενος τον θεντα την τραπεζαν
επεταξε παλιν αραι. ενταυθα παρεστως Φιλωτας 331 "αλλ' ουχ υβρις εστιν" ειπε "το
μη υπο σου προσταχθεν αλλα δαιμονος τινος αγαθου προνοιαι και βουλησει." ο δε
βασιλευς οιωνισαμενος το ρηθεν, προσεταξεν εαν κειμενην υπο τωι θρονωι την
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τραπεζαν. 198. Ὅτι η των Ἀμαζονων βασιλισσα Θαληστρις, βασιλευουσα της μεταξυ
Φασιδος και Θερμωδοντος χωρας, καλλει και ρωμηι διαφερουσα, και το μεν πληθος
της στρατειας επι των ορων της Ὑρκανιας καταλελοιπυια, μετα τριακοσιων
Ἀμαζονιδων κεκοσμημενων πολεμικοις οπλοις ηκε προς Ἀλεξανδρον. του δε
θαυμασαντος αυτην και πυθομενου τινα χρειαν εχουσα παρεστιν, απεφαινετο
παιδοποιιας ενεκεν. εκεινον μεν γαρ των απαντων ανδρων δια τας πραξεις αριστον
υπαρχειν, αυτην δε των γυναικων αλκηι και ανδρειαι διαφερειν. εικος ουν το
γεννωμενον εκ δυειν γονεων πρωτευοντων υπερεξειν αρετηι των αλλων ανθρωπων.
και περας ησθεις ο βασιλευς και προσδεξαμενος την ταξιν αυτης, και
συμπεριενεχθεις ημερας τρεισκαιδεκα, και τιμησας αξιολογοις δωροις, εξαπεστειλεν
εις την οικειαν. 199. Ἡ γαρ οξυτης του κινδυνου και το της ενεργειας δεινον
ηναγκαζεν αυτας παρα φυσιν τρεπεσθαι προς αλκην. 200. Τελος δε τον ενδοξον
θανατον της αγενους φιλοζωιας ηλλαξαντο. 332 201. Ὅτι ο ∆ιωξιππος ο Ἀθηναιος
μονομαχησας και νικησας, ειτα εαυτον ανελων αβουλως μεν εις την μονομαχιαν
κατεβη, πολυ δ' αφρονεστεραν την του βιου καταστροφην εποιησατο. διο και πολλοι
των καταμεμφομενων αυτου την αβουλιαν επιπληττοντες εφασαν χαλεπον ειναι
δυναμιν μεν σωματος εχειν μεγαλην, νουν δε μικρον. 202. Ὅτι επει τις των εταιρων
ειπε μηδεν καταδεεστερον Ἡφαιστιωνος τον Κρατερον στεργεσθαι, επεφθεγξατο
Ἀλεξανδρος Κρατερον μεν ειναι φιλοβασιλεα, Ἡφαιστιωνα δε φιλαλεξανδρον. 203.
Ὅτι της ∆αρειου μητρος κατα την πρωτην εντευξιν δια την αγνοιαν προσκυνουσης
τον Ἡφαιστιωνα ως οντα βασιλεα, και μετα την επιγνωσιν διατρεπομενης, ειπε
"μηδεν φροντισηις, ω μητερ· και γαρ ουτος Ἀλεξανδρος." καθολου γαρ ο Ἡφαιστιων
τοσαυτης εξουσιας και φιλικης εκοινωνει παρρησιας ως της Ὀλυμπιαδος αλλοτριως
εχουσης προς αυτον δια τον φθονον, και κατα τας επιστολας επιτιμωσης αυτωι
σκληροτερον και απειλουσης, τα τε αλλα γραψαι προς αυτην επιπληκτικως και κατα
την επιστολην επι τελευτης θειναι ταυτα· "και προς ημας παυου διαβαλλομενη και
μη χαλεπαινε μηδε απειλει· ει δε μη, μετριως ημιν μελησει. οιδας γαρ οτι
Ἀλεξανδρος κρειττων απαντων." 204. Ὅτι κατα την τελευτην Ἀλεξανδρου των
φιλων επερωτωντων "τινι την βασιλειαν απολειπεις;" ειπεν "τωι κρατιστωι." 205.
Ὅτι Πυθαγορας ο Σαμιος και τινες ετεροι των παλαιων φυσικων απεφηναντο τας
ψυχας των ανθρωπων υπαρχειν αθανατους· ακολουθως δε τωι δογματι τουτωι και
προγινωσκειν αυτας τα μελλοντα καθ' ον αν καιρον εν τηι τελευτηι τον απο του
σωματος χωρισμον ποιωνται. τουτοις δε εοικε συμφωνειν και ο ποιητης Ὅμηρος,
παρεισαγων τον Ἕκτορα κατα τον της τελευτης καιρον προλεγοντα τωι Ἀχιλλει τον
μελλοντα συντομως αυτωι συνακολου 333 θησειν θανατον. ομοιως δε και κατα τους
νεωτερους χρονους επι πολλων καταστρεφοντων τον βιον ιστορειται γεγονεναι το
προειρημενον, και μαλιστα επι της Ἀλεξανδρου του Μακεδονος τελευτης. ουτος γαρ
εν Βαβυλωνι μεταλλαττων τον βιον κατα την εσχατην αναπνοην ερωτηθεις υπο των
φιλων τινι την βασιλειαν απολειπει ειπε "τωι αριστωι· προορωμαι γαρ επιταφιον
μεγαν αγωνα γενησομενον μοι των φιλων." οπερ και προς αληθειαν εξεβη. οι γαρ
επιφανεστατοι των φιλων υπερ του πρωτειου διενεχθεντες πολλους πολεμους και
μεγαλους αγωνας συνεστησαν μετα την Ἀλεξανδρου τελευτην. 206. Ὅτι οι τας
τροφας ειωθοτες εχειν εκ του μισθοφορειν πολεμον ηιρουντο· και ο Φιλιππος φησιν
τον μεν πολεμον ειρηνην υπαρχειν την δε ειρηνην πολεμον, δια το, των μεν
κτηματικων συμβουλευοντων την ησυχιαν αγειν των δε δημοκοπων
παρακαλουντων, ερρωμενως εχεσθαι του πολεμου. 207. Ἡ γαρ τολμα των Αιτωλων
προσλαβουσα την εν τοις τοποις οχυροτητα ραδιως ημυνετο τους δια την
προπετειαν εις αβοηθητους κινδυνους προσπιπτοντας. 208. Ὅτι ο Ευμενης πολλαις
και ποικιλαις κεχρημενος του βιου μεταβολαις ουκ εταπεινουτο τωι φρονηματι,
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαφως ειδως την τυχην οξειας τας εις αμφοτερα τα μερη ποιουμενην μεταβολας.
εωρα γαρ τους μεν των Μακεδονων βασιλεις κενον εχοντας το της βασιλειας
προσχημα, πολλους δε και μεγαλους τοις φρονημασιν ανδρας διαδεχομενους τας
ηγεμονιας, παντας δε ιδιοπραγειν βουλομενους. ηλπιζεν ουν, οπερ ην προς
αληθειαν, πολλους αυτου χρειαν εξειν δια τε την φρονησιν και την εμπειριαν των
πολεμιων, ετι δε την υπερβολην της εν τηι πιστει βεβαιοτητος. 334 209. Ὅτι Ευμενης
παρ' ελπιδας διετελεσε παραδοξοις μεταβολαις χρωμενος αγαθων τε και κακων
μεταλαμβανων. 210. Ὅτι παντες εθαυμαζον της τυχης το ευμεταβολον και
παραδοξον· τις γαρ ουκ αν λαβων εννοιαν της κατα τον ανθρωπινον βιον
ανωμαλιας καταπλαγειη την επ' αμφοτερα μερη της τυχης παλιρροιαν; η τις αν ταις
κατα την ευτυχιαν εξουσιαις πιστευσας αναλαβοι φρονημα μειζον της ανθρωπινης
ασθενειας; ο γαρ κοινος βιος ωσπερ υπο θεου τινος οιακιζομενος εναλλαξ αγαθοις τε
και κακοις κυκλειται παντα τον αιωνα. διοπερ παραδοξον εστιν ουκ ει γεγονε τι
παραλογον, αλλ' ει μη παν εστι το γινομενον ανελπιστον. διο και την ιστοριαν
προσηκοντως αν τις αποδεξαιτο· τηι γαρ των πραξεων ανωμαλιαι και μεταβοληι
διορθουται των μεν ευτυχουντων την υπερηφανιαν, των δε ακληρουντων την
ατυχιαν. α και τοτε διανοουμενος Ευμενης εμφρονως τα καθ' εαυτον ησφαλισατο,
προορωμενος την της τυχης καινοτομιαν. ορων γαρ εαυτον ξενον οντα και μηδεν
προσηκοντα βασιλικαις εξουσιαις, τους δε υποτεταγμενους Μακεδονας θανατον
αυτου προκατεγνωκοτας, τους δε εν ταις στρατιωτικαις ηγεμονιαις διατριβοντας
φρονηματος πληρεις υπαρχοντας και μεγαλων πραγματων ορεγομενους, υπελαβεν
εσεσθαι περι αυτον συντομως καταφρονησιν αμα και φθονον και το τελευταιον τον
περι του ζην κινδυνον· μηδενα γαρ ποιησειν εκουσιως το προσταττομενον υπο των
ηττονων ειναι δοκουντων, μηδε γαρ καρτερησειν δεσποζομενον υπο των
οφειλοντων ετεροις υποταττεσθαι. δους δε αυτωι περι τουτων λογον, πρωτον μεν
διδομενων αυτωι των πεντακοσιων ταλαντων κατα τας των βασιλεων επιστολας εις
αναληψιν και κατασκευην, ουκ εφησε ληψεσθαι· μη γαρ προσδεισθαι τηλικαυτης
δωρεας, ως αν μηδεμιας αυτου σπευδοντος τυχειν ηγεμονιας. και γαρ και νυν ουχ
εκουσιως αυτον υπακηκοεναι προς ταυτην την χρειαν, αλλ' υπο των βασιλεων
συνηναγκασθαι προσδεξασθαι την τοιαυτην 335 λειτουργιαν. καθολου γαρ δια την
συνεχειαν της στρατειας μηκετι δυνασθαι φερειν τας κακοπαθειας και πλανας, και
ταυτα μηδεμιας υποκειμενης ξενωι και της ομοεθνους τοις Μακεδοσιν εξουσιας
κεχωρισμενωι. 211. Ὅτι επι θανατωι αγομενων των περι Φωκιωνα, συνηκολουθουν
αυτοις πολλοι των σπουδαιων ανδρων οδυρομενοι και συμπασχοντες επι τωι μεγεθει
των ατυχηματων. το γαρ πρωτευοντας ανδρας ταις δοξαις και ταις ευγενειαις,
πολλα πεπραχοτας εν τωι ζην φιλανθρωπα, μητε λογου μητε κρισεως δικαιας
τυγχανειν, πολλους ηγεν εις επιστασιν διανοιας και φοβον, αστατου δε και κοινης
απασι της τυχης ουσης. πολλοι των δημοτικως και πικρως διακειμενων προς αυτον
λοιδορουντες ανηλεως και πικρως ονειδιζοντες τας συμφορας· το γαρ εν ταις
ευτυχιαις σιωπωμενον μισος οταν εκ μεταβολης εν ταις ατυχιαις εκραγηι, ταις
ορμαις αποθηριουται προς τους μισουμενους. 212. Ὅτι παλαιος τις παραδεδοται
λογος οτι τας δημοκρατιας ουχ οι τυχοντες των ανθρωπων αλλ' οι ταις υπεροχαις
προεχοντες καταλυουσι. διο και των πολεων ενιαι τους ισχυοντας μαλιστα των
πολιτευομενων υποπτευουσαι καθαιρουσιν αυτων τας επιφανειας. συνεγγυς γαρ η
μεταβασις δοκει τοις εν εξουσιαι μενουσιν επι την της πατριδος καταδουλωσιν, και
δυσχερες αποσχεσθαι μοναρχιας τοις δι' υπεροχην τας του κρατησειν ελπιδας
περιπεποιημενοις. εμφυτον γαρ ειναι το πλεονεκτειν τοις μειζονων ορεγομενοις και
τας επιθυμιας εχειν ατερματιστους. 213. Ὅτι της Σολωνος νομοθεσιας ωσπερ
χρησμου τινος οι Ἀθηναιοι εμνημονευον, εν οις περι της Πεισιστρατου τυραννιδος
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προλεγων εθηκε τοδε το ελεγειον 336 ανδρων εκ μεγαλων πολις ολλυται, εις δε
τυραννου δημος αιδρειηι δουλοσυνην επεσεν. 214. Ὅτι Καρκινος ο Ῥηγινος φυγας
γενομενος εκ της πατριδος κατυκησεν εν Θερμοις της Σικελιας. εμπλακεις δε τινι
γυναικι και ταυτην ποιησας εγκυον, κατα τους υπνους εταραττετο αγωνιων υπερ
της παιδοποιιας. ερωτησας δε εις Πυθιαν ελαβε χρησμον οτι μεγαλων ατυχηματων ο
γεννηθεις αιτιος εσται Καρχηδονιοις. ο δε τουτο εξεθετο δημοσιαι. 215.
Καθωπλισμενον γαρ πληθος εξουσιαν προσλαβον ου διεκρινε φιλον η πολεμιον,
αλλα παρ' ου πλεον ωφεληθησεσθαι διειληφει, τουτον εχθρον ηγειτο. 216. Ὅτι οι
περι τον Ἀγαθοκλεα διημερευσαντες εν τοις των πολιτων φονοις ουτε της εις
γυναικας υβρεως και παρανομιας απεσχοντο, αλλα παρα των εκπεφευγοτων τον
θανατον ικανην υπελαμβανον ληψεσθαι τιμωριαν την εις τους συγγενεις επηρειαν·
δεινοτερα γαρ θανατου, τους μεν ανδρας και πατερας εικος ην πεισεσθαι γυναικων
υβρεις και παρθενων αισχυνας αναλογιζομενους. αφ' ων ημιν περιαιρετεον εστιν
επιθετον και συνηθη τοις συγγραφευσι τραγωδιαν, μαλιστα μεν δια τον των
παθοντων ελεον, επειτα και δια το μηθενα των αναγινωσκοντων επιζητειν ακουσαι
τα κατα μερος, εν ετοιμωι της γνωσεως ουσης. οι γαρ μεθ' ημεραν εν ταις οδοις και
κατα την αγοραν σφαττειν τολμωντες τους μηδεν αδικουντας ου προσδεονται του
δηλωσοντος τι νυκτωρ επραττον καθ' αυτους εν ταις οικιας και πως προσεφεροντο
παρ 337 θενοις ορφαναις και γυναιξιν ερημοις ουσαις των βοηθησοντων,
πεπτωκυιαις δε υπ' εξουσιαν αυτοκρατορα των εχθιστων. 217. Ὅτι την Ευρυδικην
παρρησιαζομενην και βοωσαν αυτηι μαλλον προσηκειν ηπερ Ὀλυμπιαδι την
βασιλειαν εκρινε μειζονος αξιωσαι τιμωριας. εισεπεμψεν ουν αυτηι ξιφος και βροχον
και κωνιον, και συνεταξε τουτων ωι βουλοιτο καταχρησασθαι προς τον θανατον,
ουτε το προγεγονος αξιωμα της παρανομουμενης εντραπεισα το παραπαν ουτε της
κοινης τυχης εις οικτον ελθουσα. τοιγαρουν της ομοιας μεταβολης τυχουσα της
ωμοτητος αξιως εσχεν την του βιου καταστροφην. 218. Ὅτι Ἀντιπατρος καθαπερ
χρησμωδων επι της τελευτης παρεκελευσατο μηδεποτε συγχωρησαι γυναικι της
βασιλειας προσταττειν. 219. Ὅτι Πευκεστης λογον ειπε των παραδεδομενων και
παλαιον, ουκ ανοικειον δε της περιστασεως. εφη γαρ ερασθεντα λεοντα παρθενου
διαλεχθηναι τωι πατρι της κορης υπερ του γαμου· τον δε πατερα λεγειν ως ετοιμος
μεν [γαρ] εστιν δουναι, δεδοικε δε τους ονυχας και τους οδοντας μηποτε γημας και
παροξυνθεις δια τινα αιτιαν προσενεγκηται τηι παρθενωι θηριωδως. του δε λεοντος
αφελοντος τους ονυχας και τους οδοντας, τον πατερα θεωρησαντα παντα δι' ων ην
φοβερος αποβεβληκοτα, τυπτοντα τωι ξυλωι ραδιως αποκτειναι. το παραπλησιον ουν
ποιειν και τον Ἀντιγονον· μεχρι τουτου γαρ ποιεισθαι τας επαγγελιας εως αν της
δυναμεως κυριευσηι και κολασηι τους αφηγουμενους. Οι μεν ουν ηγεμονες αλληλων
των στρατοπεδων κατεστρατη 338 γησαν, ωσπερ προαγωνιζομενοι περι συνεσεως,
και δεικνυντες οτι τας ελπιδας εν αυτοις αντεχουσι της νικης. 220. Ὅτι οι τον
Ευμενη παραδοντες συντομως των εις τον στρατηγον παρανομηματων συντομως
την τιμωριαν ελαβον. αι γαρ ασεβεις χρειαι τοις μεν δυνασταις δια την εξουσιαν
γινονται λυσιτελεις, τοις δε υπακουσασιν ιδιωταις μεγαλων κακων ως επιπαν αιτιαι
καθιστανται. 221. Ουτε γαρ στρατιωτικον εγκλημα υπηρχε περι αυτον ουτε
πολιτικον, ατε προσφατως εφ' ηγεμονιας τεταγμενον· οπερ ειωθε γινεσθαι τοις
παλαιοις στρατηγοις, οταν εκ πολλων προφασεων εν εγκλημα προς ενα καιρον
αθροιζηται· το γαρ πληθος αει δυσαρεστον επι των αυτων μενον, και παν το μη
πλεοναζον κεχαρισμενην εχει την μεταβολην. 222. Ὅτι του Σελευκου ολιγους
εχοντος τους περι αυτον οι φιλοι θεωρουντες οτι μετ' αυτων εισι παντελως ολιγοι
συστρατευοντες, τοις δε πολεμιοις εφ' ους προαγουσι και δυναμεις υπαρχουσιν
μεγαλαι και χορηγιαι λαμπραι και συμμαχων πληθος, ου μετριως ηθυμουν. ους ο
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σελευκος εδιδασκεν οτι τους Ἀλεξανδρωι συνεστρατευκοτας και δι' αρετην υπ'
εκεινου προηγμενους προσηκει μη παντως δυναμει και χρημασι πεποιθοτας
αντεχεσθαι πραγματων, αλλ' εμπειριαι και συνεσει, δι' ων κακεινος τα μεγαλα και
παρα πασι θαυμαζομενα κατειργασατο· πιστευειν δε δειν και ταις των θεων
προρρησεσι το τελος εσεσθαι της στρατειας αξιον της επι 339 βολης. προς δε τουτοις
απεφαινετο διοτι παντα γινεται τα καλα και παρ' ανθρωποις θαυμαζομενα δια
πονων και κινδυνων. 223. Ὅτι ταις ευτυχιαις ειωθεν ως επιπαν ακολουθειν ραθυμια
και καταφρονησις. διοπερ ενιοι προσηκοντως υπολαμβανουσιν ευχερεστερον
υπαρχειν συμφορας ενεγκειν επιδεξιως η τας ευμεγεθεις ευημεριας εμφρονως. αι
μεν γαρ δια τον περι του μελλοντος φοβον συναναγκαζουσιν επιμελεισθαι, αι δε δια
το προγεγονος ευτυχημα προτρεπονται καταφρονειν παντων. 224. Ὅτι ο ∆ιοδωρος
φησιν εν τωι εικοστωι βιβλιωι προοιμιαζομενος ουτως· τοις εις τας ιστοριας
υπερμηκεις δημηγοριας παρεμβαλλουσιν η πυκναις χρωμενοις ρητορειαις δικαιως
αν τις επιτιμησειεν. ου μονον γαρ το συνεχες της διηγησεως δια την ακαιριαν των
επεισαγομενων λογων διασπωσιν, αλλα και των φιλοτιμως εχοντων προς την των
πραξεων επιγνωσιν. καιτοι γε τους επιδεικνυσθαι βουλομενους λογου δυναμιν
εξεστι κατ' ιδιαν και δημηγοριας και πρεσβευτικους λογους και ταλλα συνταττεσθαι.
τηι γαρ οικονομιαι των λογων χρησαμενοι, και τας υποθεσεις χωρις εκατερας
εξεργασαμενοι, κατα λογον αν εν ταις πραγματειαις ευδοκιμουν. νυν δ' ενιοι
πλεονασαντες εν τοις ρητορικοις λογοις προσθηκην εποιησαντο την ολην ιστοριαν
της δημηγοριας. λυπει δ' ου μονον το κακως γραφειν, αλλα και το δοκουν εν τοις
αλλοις επιτετευχθαι τοπων και καιρων της οικειας ταξεως διημαρτηκος. διο και των
αναγινωσκοντων τας τοιαυτας πραγματειας οι μεν υπερβαινουσι τας ρητορειας, οι
δε δια το μηκος και την ακαιριαν του συγγραφεως εκλυθεντες τας ψυχας το
παραπαν αφιστανται της αναγνωσεως. το γαρ της ιστοριας γενος απλουν εστι και
συμφυες και το συνολον εμψυχωι σωματι παραπλησιον, ου το μεν 340 εσπαραγμενον
εστερηται της ψυχικης χαριτος, το δε την αναγκαιαν συνθεσιν εχον ευκαιρως
τετηρηται και τωι συμφυει της ολης περιγραφης επιτερπη και σαφη παριστησι την
αναγνωσιν. ουκ αποδοκιμαζομεν δε τους ρητορικους λογους εκ της ιστοριας το
παραπαν. οφειλουσης γαρ της ιστοριας τηι ποικιλιαι κεκοσμησθαι, κατ' ενιους τοπους
αναγκη προσλαμβανεσθαι και τους τοιουτους λογους· και ταυτης της ευκαιριας ουδ'
αν εμαυτον αποστησαι βουληθειην· ωσθ' οταν τα της περιστασεως απαιτηι
πρεσβευτου λογον η συμβουλου δημηγοριαν η των αλλων, ο μη τεθαρρηκοτως
συγκαταβαινων προς τους εν τοις λογοις αγωνας και αυτος υπαιτιος αν ειη. ουκ
ολιγας γαρ αν τις αιτιας ευροι, καθ' ας αναγκαιως παραληφθησεται τα της
ρητορειας. η γαρ πολλων ειρημενων ευστοχως και καλως ου παραλειπτεον δι'
ολιγωριας τα μνημης αξια και τηι ιστοριαι κεκρατημενην εχοντα την ωφελειαν, η
μεγαλων και λαμπρων των υποθεσεων ουσων ου περιορατεον ελαττονα των εργων
φανηναι τον λογον· εστι δ' οτε παρα προσδοκιαν του τελους εκβαντος
αναγκασθησομεθα τοις της υποθεσεως λογοις χρησασθαι χαριν του λυσαι την
αλογιαν. 225. Ὅτι ευρεθησαν εν τηι παρεμβοληι των Καρχηδονιων αμαξαι πλειους, εν
αις εκομιζοντο ζευγη χειροπεδων πλειω των δισμυριων. εξ ετοιμου γαρ κρατησειν
υπειληφοτες των Ἑλληνων παρηγγελκεισαν αλληλοις ζωγρειν ως πλειστους και
δησαντες εις συνεργασιαν εμβαλειν. αλλ', οιμαι, το δαιμονιον ωσπερ επιτηδες τοις
υπερηφανως διαλογιζομενοις το τελος των κατελπισθεντων εις τουναντιον
μετατιθησιν. 226. Ὅτι περι Ἀμιλκου φησιν ο ∆ιοδωρος· εικοτως δ' αν τις
παρασημηναιτο την ανωμαλιαν της τυχης και το παραλογον των 341 παρα τας
υποληψεις συντελουμενων παρα ανθρωποις. Ἀγαθοκλης μεν γαρ ανδρειαι διαφερων
και πολλην δυναμιν εσχηκως την συναγωνισαμενην περι Ἱμεραν, ου μονον υπο των
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαρβαρων ηττηθη κατα κρατος, αλλα και της στρατειας την κρατιστην και πλειστην
απεβαλεν· οι δε τειχηρεις απολειφθεντες εν Συρακουσαις μικρωι μερει των
προηττηθεντων ου μονον την πολιορκησασαν δυναμιν εχειρωσαντο των
Καρχηδονιων, αλλα και τον στρατηγον Ἀμιλκαν επιφανεστατον οντα των πολιτων
εζωγρησαν, και το θαυμασιωτατον, δωδεκα μυριαδας πεζων και πεντε ιππεις ολιγος
αριθμος πολεμιων προσλαβομενος απατην και τοπον απο κρατους ηττησεν, ωστ'
αληθες ειναι το λεγομενον οτι πολλα τα καινα του πολεμου. ου μην η τυχη γε ειασε
την ευροιαν μενειν επι της αυτης ταξεως. 227. Ὅτι Βορμιλκας διανενοημενος
επιθεσθαι τυραννιδι καιρον επετηρει ταις ιδιαις επιβολαις οικειον. πολλακις δε
διδοντος τας αφορμας του πραττειν το βεβουλευμενον αει τις αιτια μικρα
παρεμπιπτουσα διεκωλυε· δεισιδαιμονες γαρ οι μελλοντες εγχειρειν ταις παρανομοις
και μεγαλαις πραξεσι, και το μελλειν αει του πραττειν και την υπερθεσιν της
συντελειας προκρινουσιν. 228. Ταυτηι δ' αν τις και την ιστοριαν καταμεμψαιτο,
θεωρων επι μεν του βιου πολλας και διαφορους πραξεις συντελουμενας κατα τον
αυτον καιρον, τοις δε αναγραφουσιν αναγκαιον υπαρχον το μεσολαβειν την
διηγησιν και τοις αμα συντελουμενοις μεριζειν τους χρονους παρα φυσιν, ωστε την
μεν αληθειαν των πεπραγμενων το παθος εχειν, την δε αναγραφην εστερημενην της
ιδιας ουσιας μιμεισθαι μεν τα γεγενημενα, πολυ δε λειπεσθαι της αληθους
διαθεσεως. 229. Ἐπι μεν γαρ των επι της γης αγωνων διαδηλος η αρετη γινεται,
δυναμενη τυγχανειν των πρωτειων μηδενος εξωθεν αυτο 342 ματου
παρενοχλουντος· κατα δε τας ναυμαχιας πολλας και ποικιλας αιτιας συμβαινει
παραλογως ελαττουν τους δι' ανδρειαν αν τυχοντας της νικης. 230. Ὅτι ο
Ἀγαθοκλης παρα τον ποτον λαβων ρυτον μεγαν χρυσουν ειπεν ως ου προτερον
απεστη της κεραμευτικης τεχνης, εως τοιαυτα εκπωματων πλασματα φιλοτεχνων
εκεραμευσατο. ου γαρ απηρνειτο την επιστημην, αλλα και τουναντιον εκαυχατο, δια
της ιδιας αρετης αποφαινομενος αντι του ταπεινοτατου βιου τον επιφανεστατον
μετειληφεναι. και ποτε πολιορκουντος αυτου τινα των ουκ αδοξων πολεων, και των
απο του τειχους βοωντων "κεραμευ και καμινευ, ποτε τους μισθους αποδωσεις τοις
στρατιωταις;" υπολαβων ειπεν "οταν ταυτην εξελω." 231. Ὅτι της Ἀγαθοκλεους
στρατειας εις Λιβυην επισημηναιτ' αν τις το τε παραδοξον και την εις τα τεκνα
γεγενημενην τιμωριαν οιον τηι θειαι προνοιαι. επι μεν γαρ της Σικελιας ηττηθεις και
την πλειστην της δυναμεως απολεσας επι της Λιβυης μικρωι μερει τους
προνενικηκοτας κατεπολεμησε. και τας εν Σικελιαι πολεις απασας αποβαλων προς
Συρακουσαις επολιορκειτο, κατα δε την Λιβυην πασων των αλλων πολεων εγκρατης
γενομενος εις πολιορκιαν κατεκλεισε τους Καρχηδονιους, της τυχης ωσπερ επιτηδες
επιδεικνυμενης την ιδιαν δυναμιν επι των απηλπισμενων. εις τηλικαυτην γαρ
υπεροχην προελθοντος αυτου και τον Ὀφελλαν φονευσαντος οντα φιλον και ξενον,
φανερως επεσημηνατο το δαιμονιον ως δια την εις τουτον παρανομιαν των υστερον
αυτωι γεγενημενων το θειον επιστησηται. του γαρ αυτου μηνος και της αυτης ημερας
Ὀφελλαν ανελων παρελαβε την δυναμιν και παλιν τους υιους απολεσας απεβαλε το
στρατοπεδον. και το παντων ιδιωτατον, ο θεος ωσπερ αγαθος νομοθετης διπλην
ελαβε παρ' αυτου την κολασιν· ενα γαρ φιλον αδικως φονευσας δυειν υιων
εστερηθη, των μετ' Ὀφελλα παραγενομενων προσενεγκαντων τας 343 χειρας τοις
νεανισκοις. ταυτα ειρηται προς τους καταφρονουντας των τοιουτων. 232. Ὅτι
∆ιονυσιου ποτε συνδιωχθεντος εις περιστασιν απεγνωσμενην, και απελπισαντος
προς τα κατα την δυναστειαν, μελλοντος δε εκ Συρακουσων εξιππευειν προς
εκουσιον φυγην, Ἕλωρις ο πρεσβυτατος των φιλων επιλαβομενος της ορμης
"∆ιονυσιε" φησι "καλον ενταφιον η τυραννις". παραπλησιως δε τουτωι και ο
κηδεστης Μεγακλης απεφηνατο προς αυτον, ειπων οτι δει τον εκ τυραννιδος
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκπιπτοντα του σκελους ελκομενον απιεναι, και μη κατα προαιρεσιν απαλλαττεσθαι.
υπο δε τουτων των παρακλησεων ο ∆ιονυσιος μετεωρισθεις ενεκαρτερησε πασι τοις
δοκουσιν ειναι δεινοις, και την μεν αρχην μειζονα κατεσκευασεν, αυτος δε εν τοις
ταυτης καλοις εγγηρασας απελιπε τοις εκγονοις μεγιστην των κατα την Ευρωπην
δυναστειαν. 233. Συνερρει πανταχοθεν πληθος των ειωθοτων ωφελειας ιδιας
ηγεισθαι τα των πολεμουμενων ατυχηματα. 234. Ὅτι οι Ῥοδιοι τον Πτολεμαιον εν
ανταποδοσει χαριτος υπερβαλεσθαι βουλομενοι, θεωρους επεμψαν εις Λιβυην τους
επερωτησοντας το παρ' Ἄμμωνι μαντειον ει συμβουλευοι Ῥοδιοις ως θεον τιμησαι.
συγκαταθεμενου δε του χρηστηριου τεμενος ανηκαν εν τηι πολει τετραγωνον, ο
προσηγορευσαν Πτολεμαιον. 235. Πασαν μεν κακιαν φευκτεον εστιν τοις νουν
εχουσι, μαλιστα δε την πλεονεξιαν· αυτη γαρ δια την εκ του συμφεροντος ελπιδα
προκαλουμενη πολλους προς αδικιαν μεγιστων κακων αιτια 344 γινεται τοις
ανθρωποις. διο και μητροπολις ουσα των αδικηματων, ου μονον τοις ιδιωταις αλλα
και τοις μεγιστοις των βασιλεων πολλας και μεγαλας εργαζεται συμφορας. 236. Ὅτι
Πτολεμαιος [ο] και Σελευκος και Λυσιμαχος συνεδραμον επ' Ἀντιγονον τον βασιλεα·
ουχ ουτως υπο της προς αλληλους ευνοιας προκληθεντες ως υπο του καθ' εαυτους
φοβου συναναγκασθεντες ωρμησαν ετοιμως προς την των ολων κοινοπραγιαν. 237.
Ὅτι οι ελεφαντες οι κατα την μαχην Ἀντιγονου και Λυσιμαχου ηγωνιζοντο ως αν
της φυσεως εφαμιλλον δεδωκυιας αυτοις την αλκην και βιαν. 238. Ὅτι Σελευκος
μετα την διαιρεσιν της Ἀντιγονου βασιλειας αναλαβων την δυναμιν παρεγενετο εις
Φοινικην και επεχειρησε κατα τας γενομενας συνθηκας την Κοιλην Συριαν
ιδιοποιεισθαι. προκατειληφοτος δε τας εν αυτηι πολεις Πτολεμαιου και
κατηγορουντος οτι φιλος ων Σελευκος προσεδεξατο την υπο Πτολεμαιον ουσαν
χωραν εις την ιδιαν καταταχθηναι μεριδα, προς δε τουτοις οτι του πολεμου του προς
Ἀντιγονον κεκοινωνηκοτος ουδεν αυτωι μετεδωκαν οι βασιλεις της δορικτητου
χωρας, προς ταυτας τας διαβολας αντειπε Σελευκος φαμενος δικαιον ειναι τους τηι
παραταξει κρατησαντας κυριους υπαρχειν των δορικτητων, περι δε της Κοιλης
Συριας δια την φιλιαν επι του παροντος μηδεν πολυπραγμονησαι, υστερον δε
βουλευσασθαι πως χρηστεον εστιν των φιλων τοις βουλομενοις πλεονεκτειν. 239.
Ὑπερβολην γαρ εκατεροι φιλοτιμιας ου κατελιπον, οι μεν Μακεδονες σπευδοντες
σωσαι τας ναυς, οι δε Σικελιωται βουλομενοι μη μονον Καρχηδονιων και των κατα
την Ἰταλιαν βαρβαρων περιγενεσθαι δοκειν, αλλα και περι την Ἑλλαδα θεωρη 345
θηναι κρειττους οντες Μακεδονων των την Ἀσιαν και την Ευρωπην πεποιημενων
δορικτητον. 240. Ὅτι Ἀγαθοκλης ει μεν αποβιβασας την δυναμιν επικειμενοις τοις
πολεμιοις επεθετο, κατεκοψεν αν ραδιως τους Μακεδονας· αγνοησας δε την
γεγενημενην προσαγγελιαν και την εκπληξιν των ανθρωπων ηρκεσθη την δυναμιν
αποβιβασας και τροπαιον στησας διαλαβειν αληθη τον λογον ειναι οτι πολλα καινα
του πολεμου. αγνοια γαρ και απατη πολλακις ουκ ελαττω κατεργαζεται την εν τοις
οπλοις ενεργειαν. 241. Ὅτι ∆ημητριος ο βασιλευς λαβων υποχειριους απαντας τους
κατ' αυτου βλασφημειν ειωθοτας εν ταις εκκλησιαις και παντα κατ' αυτου πραττειν
φιλαπεχθημονως αφηκεν αθωους, επιφθεγξαμενος οτι "συγγνωμη τιμωριας
αιρετωτερα." 242. Ὅτι οι πλειστοι των αγοντων στρατοπεδα, καθ' ους αν καιρους εν
ατυχημασιν υπαρχωσι μεγαλοις, ακολουθουσι ταις των πολλων ορμαις φοβουμενοι
τας εναντιωσεις αυτων. 243. Ὅτι υπο σιτοδειας πιεζομενης της του Λυσιμαχου
στρατειας, και των φιλων αυτωι συμβουλευοντων σωζειν οπως ποτε δυναται και
μηδεμιαν εχειν ελπιδα σωτηριας εν τωι στρατοπεδωι, τουτοις απεκριθη μη δικαιον
ειναι καταλιποντα την δυναμιν και τους φιλους ιδιαν σωτηριαν αισχραν ποριζεσθαι.
244. Ὅτι του ∆ρομιχαιτου τον Λυσιμαχον επι δειπνον κεκληκοτος, και προβαινοντος
του ποτου, πληρωσας το μεγιστον των κερατων, και προσαγορευσας πατερα τον
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λυσιμαχον ηρωτησε ποτερον αυτωι δοκει δειπνον ειναι βασιλικωτερον, το
Μακεδονικον η το Θρακιον. του δε Λυσιμαχου το Μακεδονικον ειποντος "τι ουν"
εφη "νομιμα τοιαυτα και βιον λαμπρον απολιπων, ετι δε επιφανεστεραν βασιλειαν,
επεθυμεις εις ανθρωπους παραγενεσθαι βαρβαρους και ζωντας θηριωδη βιον και
χωραν δυσχειμερον και 346 σπανιζουσαν ημερων καρπων, εβιασω δε παρα φυσιν
αγαγειν δυναμιν εις τοπους τοιουτους εν οις ξενικη δυναμις υπαιθριος ου δυναται
διασωζεσθαι;" ειποντος δε παλιν προς ταυτα του Λυσιμαχου διοτι τα μεν περι ταυτην
την στρατειαν ηγνοησεν, εις δε το λοιπον πειρασεται φιλος ων συμμαχειν και
χαριτος αποδοσει μη λειφθηναι των ευ πεποιηκοτων, αποδεξαμενος αυτον
φιλοφρονως ο ∆ρομιχαιτης παρελαβε των χωριων τα παραιρεθεντα υπο των περι
Λυσιμαχον και περιθεις αυτωι διαδημα εξαπεστειλεν. 245. Ὅτι επι πολλων το
θυμομαχειν εις τελος χαριζομενους τωι θυμωι παραιτητεον· συμφερει γαρ ενιοτε
διαλυεσθαι και χρηματων ωνεισθαι την ασφαλειαν και καθολου προκρινειν της
τιμωριας την συγγνωμην. 246. Ὅτι οταν εις αποριαν ελθηι στρατιωτης αλλοφυλος,
επι πρωτην την των φιλων αρπαγην ορμαν ειωθεν. 247. Ἔμφυτος γαρ ουσα τοις
βασιλευσιν η του πλεονος επιθυμια τοιαυτης ουκ αφεξεται πολεως. 248. Ὅτι Πυρρος
ο βασιλευς πολλους των Ἠπειρωτων των συνδιαβεβηκοτων αποβεβληκως, επει τις
ηρωτησεν αυτον των ιδιοξενων πως τα κατα την μαχην απηντησεν αυτωι, ειπειν οτι,
εαν ετι μιαι μαχηι νικησηι τους Ῥωμαιους, ουδεις αυτωι των στρατιωτων των
συνδιαβεβηκοτων απολειφθησεται. ταις γαρ αληθειαις απασας τας νικας εσχε
Καδμειας κατα την παροιμιαν· οι γαρ ηττηθεντες ουδεν εταπεινωθησαν δια το
μεγεθος της ηγεμονιας, ο δε νικησας την των ηττημενων βλαβην και συμφοραν
αναδεδεκτο. 249. Ὅτι Κινεας πρεσβευτης αποσταλεις παρα Πυρρου περι διαλυσεως
προς Ῥωμαιους, ουτος πιστικος ων εν τωι πρεσβευειν και δωρα πολυτελη τοις
ευθετοις εδιδου. οι δε ουκ ελαβον ταυτα, παντες δε μιαν και την αυτην αποκρισιν
εδωκαν αυτωι οτι νυν 347 μεν οντος αυτου πολεμιου μηδαμως αρμοζειν την δωρεαν,
εαν δε καταπραξηται την ειρηνην και γενηται φιλος Ῥωμαιων, ηδεως προσδεξασθαι
την δοσιν ουσαν ακατηγορητον. 250. Ὅτι Βρεννος ο των Γαλατων βασιλευς εις ναον
ελθων αργυρουν μεν η χρυσουν ουδεν ευρεν αναθημα, αγαλματα δε μονον λιθινα
και ξυλινα καταλαβων κατεγελασεν οτι θεους ανθρωπομορφους ειναι δοκουντες
ιστασαν αυτους ξυλινους τε και λιθινους. 251. Ὅτι οι εν ∆ελφοις οντες κατα την των
Γαλατων εφοδον θεωρουντες πλησιον οντα τον κινδυνον επηρωτησαν τον θεον ει
τα χρηματα και τα τεκνα και τας γυναικας αποκομισωσιν εκ του μαντειου προς τας
οχυρωτατας των πλησιον πολεων. η δε Πυθια τοις ∆ελφοις αποκρισιν εδωκεν
προσταττειν τον θεον εαν τα αναθηματα και ταλλα τα προς τον κοσμον των θεων
ανηκοντα κατα χωραν εν τωι μαντειωι· φυλαξειν γαρ απαντα τον θεον και μετ' αυτου
τας λευκας κορας. οντων δε εν τωι τεμενει δυειν νεων παντελως αρχαιων Ἀθηνας
προναου και Ἀρτεμιδος, ταυτας τας θεους υπελαβον ειναι τας δια του χρησμου
προσαγορευομενας λευκας κορας. 252. Ὅτι Πυρρος προτερησας περιβοητωι νικηι τους
των Γαλατων θυρεους ανεθηκεν εις το ιερον της Τριτωνιδος Ἀθηνας και των αλλων
λαφυρων τα πολυτελεστατα την επιγραφην τηνδε ποιησαμενος, τους θυρεους ο
Μολοττος Τριτωνιδι δωρον Ἀθηναι Πυρρος απο θρασεων εκρεμασε Γαλατων, παντα
τον Ἀντιγονου καθελων στρατον. ου μεγα θαυμα· αιχμαται και νυν και παρος
Αιακιδαι. 253. Συνειδοτες ουν εαυτοις ησεβηκοσι τηλικαυτα προσεδοκων εικοτως
τευξεσθαι της αρμοζουσης τοις ανομημασι τιμωριας. 254. Ὅτι Φοινικες και Ῥωμαιοι
ναυμαχησαντες, μετα δε ταυτα 348 ευλαβουμενοι το μεγεθος του προκειμενου
πολεμου, διεπρεσβευσαντο προς τον υπατον περι φιλιας. πολλων δε λογων
ρηθεντων και τραχυτεροις λογοις χρωμενων προς αλληλους, οι Φοινικες θαυμαζειν
εφασαν πως διαβαινειν τολμωσιν εις Σικελιαν Ῥωμαιοι θαλαττοκρατουντων
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καρχηδονιων· φανερον γαρ ειναι πασιν οτι μη τηρουντες την φιλιαν ουδε νιψασθαι
τας χειρας εκ της θαλασσης τολμησουσιν. οι δε Ῥωμαιοι συμβουλευειν τοις
Καρχηδονιοις εφασαν μη διδασκειν αυτους τα κατα την θαλασσαν πολυπραγμονειν·
μαθητας γαρ τους Ῥωμαιους αει οντας γινεσθαι κρειττους των διδασκαλων. το μεν
γαρ παλαιον αυτων θυρεοις τετραγωνοις χρωμενων, Τυρρηνοι χαλκαις ασπισι
φαλαγγομαχουντες και προτρεψαμενοι τον ομοιον αναλαβειν οπλισμον ηττηθησαν.
επειτα παλιν αλλων εθνων θυρεοις χρωμενων οις νυν εχουσι και πειραις
μαχομενων, αμφοτερα μιμησαμενοι περιεγενοντο των εισηγησαμενων τα καλα των
παραδειγματων. παρα δε των Ἑλληνων μαθοντες πολιορκειν και ταις μηχαναις
καταβαλλειν τα τειχη, τας πολεις των διδαξαντων ηναγκασαν ποιειν το
προσταττομενον. και νυν αν Καρχηδονιοι βιασωνται μαθειν αυτους ναυμαχειν, ταχυ
τους μαθητας των διδασκαλων οψονται περιγενομενους. 255. Ὅτι ο των
Καρχηδονιων στρατηγος Ἀννιβας ηττηθεις ναυμαχιαι και φοβουμενος μη δια την
ητταν απο της γερουσιας τυχηι τιμωριας τεχναζεται τι τοιουτον. απεστειλε τινα των
φιλων εις Καρχηδονα δους εντολας ας ποτε εδοξεν αυτωι συμφερειν. ο δε
καταπλευσας εις την πολιν και προς την γερουσιαν εισαχθεις ειπεν οτι προσεταξεν
Ἀννιβας ερωτησαι την βουλην ει κελευει ναυμαχησαι διακοσιαις ναυσι προς
Ῥωμαιων εκατον εικοσι. των δε αναβοησαντων και κελευσαντων "τοιγαρουν" εφη
"νεναυμαχηκε και ηττημεθα. εκεινος δε υμων προσταξαντων απολελυται της
αιτιας." ο μεν ουν Ἀννιβας ειδως τους πολιτας εκ των αποτελεσματων
συκοφαντουντας τους στρατηγους τοιουτωι τροπωι τας εσομενας κατηγοριας
υπεξειλατο. 256. ∆ιαβεβλημενοι γαρ εν τοις προτερον κινδυνοις ως αν των
ελαττωματων αιτιοι γεγονοτες εσπευδον δια ταυτης της ναυμαχιας ανακτησασθαι
τας περι τουτων διαβολας. 349 257. Ουδεν δ' ουτω καταπληττεται τας ψυχας το
ηττηθηναι ως τοις Καρχηδονιοις. δυναμενοι γαρ ραδιως διαφθειραι την ναυτικην
δυναμιν των πολεμιων περι τον καταπλουν ουδε επεχειρησαν τουτους αμυνασθαι.
τριακοντα γαρ ναυσι των Ῥωμαιων προσφερομενων τηι χωραι και μητε ταξεως μητε
συστηματος αδρου γενομενου του τε πνευματος βιαιοτερον εγκειμενου, χωρις
κινδυνου παρην αιρειν αυτανδρα τα σκαφη. ει μεν ουν καταβαντες εις το πεδιον εξ
ισου παρεταξαντο και πασι τοις μερεσι της δυναμεως ενεργως εχρησαντο, ραδιως αν
περιεγενοντο των πολεμιων· νυν δε προς αυτην μονον αποβλεψαντες ερυμνοτητα
του λοφου, και των χρησιμων τα μεν δια την ευλαβειαν προεμενοι τα δε δια την
αποριαν διαγνοησαντες, τοις ολοις επταισαν. 258. Ὅτι εν αθυμιαι πολληι οντων των
Καρχηδονιων τρεις ανδρας η γερουσια των επιφανεστατων απεστειλε πρεσβευτας
προς τον Ἀτιλιον περι ειρηνης. τουτων δε Ἄννων ο Ἀμιλκας πρωτοςων τηι δοξηι,
διαλεχθεις τους αρμοζοντας λογους τωι καιρωι, παρεκαλει τον υπατον μετριως αυτοις
χρησασθαι της Ῥωμης αξιως. ο δε Ἀτιλιος μεμετεωρισμενος τοις ευημερημασιν και
τυχης ανθρωπινης ουδεμιαν εννοιαν λαμβανων τηλικαυτα και τοιαυτα προσεταττεν
ωστε την συντεθειμενην ειρηνην υπ' αυτου μηδεν διαφερειν δουλειας. εφ' οις ορων
τους αγανακτουντας εφησεν αυτους δειν τουναντιον χαριν εχειν επι τουτοις· μη
δυναμενων γαρ αυτων μητε κατα γην μητε κατα θαλατταν υπερ της ελευθεριας
αντιταξασθαι, παν το συγχωρουμενον υφ' εαυτου λαμβανειν εν δωρεαι. των δε περι
τον Ἄννωνα παρρησιαζομενων προς αυτον, υπερηφανως απειλησας προσεταξεν
απιεναι την ταχιστην, επιφθεγξαμενος οτι δει τους αγαθους η νικαν η εικειν τοις
υπερεχουσιν. ο μεν ουν υπατος ουτε το της πατριδος εθος εν τοις τοιουτοις
μιμησαμενος ουτε την εκ θεου νεμεσιν ευλαβηθεις συντομως της υπερηφανιας αξιαι
περιεπεσε τιμωριαι. 350 259. Παντες μεν ουν ανθρωποι κατα τας ατυχιας μαλλον
ειωθασι του δαιμονιου μνημονευειν, και πολλακις εν ταις ευπραξιαις ως μυθων
πεπλασμενων των θεων καταφρονουντες κατα τας ελαττωσεις ανατρεχουσιν επι
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την φυσικην ευλαβειαν, μαλιστα δε οι Καρχηδονιοι δια το μεγεθος των
επηρτημενων φοβων αναζητουντες τας εκ των πολλων χρονων παραλελειμμενας
θυσιας επολυπλασιαζον τας εις το θειον τιμας. 260. Ὅτι ο Ξανθιππης ο Σπαρτιατης
συνεβουλευε τοις στρατηγοις προαγειν επι τους πολεμιους· και ταυτα εφησεν αυτον
λεγειν ουχ ινα εκεινους παροξυνας και παρακαλεσας αυτος εκτος ηι των κινδυνων,
αλλ' οπως ειδωσιν οτι πεπεισται ταυτα ποιουντων αυτων ραδιως προτερησειν, αυτος
τε καθηγησεσθαι της μαχης και πρωτος εν τοις κινδυνοις ανδραγαθησειν. 261. Ὅτι
Ξανθιππου κατα τον πολεμον του Σπαρτιατου παριππευοντος και τους πεφευγοτας
πεζους αναστρεφοντος, ει ποντος δε τινος οτι ραδιως εφ' ιππου καθημενος τους
αλλους εις τον κινδυνον παρακαλει, παραχρημα καθαλομενος τον μεν ιππον των
παιδων τινι παρεδωκεν, αυτος δε πεζηι παριων εδειτο μη γενεσθαι της ηττης και της
απωλειας αιτιους απαντος του στρατοπεδου. 262. Παντα γαρ τηι συνεσει βαδιμα και
δυνατα γινεται της τεχνης εν πασι χειρουμενης την βιαν. 263. Και καθαπερ το σωμα
της ψυχης εστι δουλον, ουτως αι μεγαλαι δυναμεις τηι των ηγεμονων υπεικουσι
φρονησει. 264. Του προς το συμφερον βουλευτηριου παντα κατισχυοντος. 265. Ὅτι
τους φιλαργυρωτατους επελεξαντο προς τον εμπρησ 351 μον των μηχανηματων και
τους θρασυτατους οι Καρχηδονιοι, τριακοσιους οντας τον αριθμον· τα γαρ πληθη
ταυτα μαλιστα προτρεπεται τους προχειρους παντος καταφρονειν κινδυνου. ως επι
πολυ γαρ εν ταις προσβολαις και τειχομαχιαις συνεβαινε τους αριστους αποθνησκειν
εκουσιως προπιπτοντας εις κινδυνους δυσβοηθητους. 266. Περικαταληπτος
γενομενος κατεφυγε προς την γην, εν ελαττονι θεμενος τον απο της ναυαγιας
φοβον του παρα των πολεμιων κινδυνου. 267. Ουδενι δηλωσας το βεβουλευμενον·
υπελαμβανε γαρ τα τοιαυτα των στρατηγηματων διαδιδομενα προς τους φιλους η
τοις πολεμιοις γνωριμα γινεσθαι δια των αυτομολων η τοις στρατιωταις εμποιειν
δειλιαν προσδοκωσι μεγεθος κινδυνου. 268. Ὅτι του Ἀμιλκου διαταξαμενου μη
διαρπαζειν τους στρατιωτας, Ουοδοστωρ ουκ επεισθη και πολλους απεβαλε των
στρατιωτων. ουτως εν παντι καιρωι συμβαινει την ευταξιαν γινεσθαι μεγαλων
αγαθων αιτιαν, ωσθ' οι μεν πεζοι προγεγενημενης ευημεριας τηλικαυτης ουχ οτι
μονον ταυτην ανετρεψαν, αλλα και παντες εκινδυνευσαν απολεσθαι, οι δε ιππεις ου
πλειους διακοσιων οντες ου μονον εαυτους διεσωσαν, αλλα και τοις αλλοις την
ασφαλειαν παρεσκευασαν. 269. Ὅτι Ἀμιλκας επεμψεν εις Ἔρυκα περι της των
νεκρωναναιρεσεως. ο δε υπατος Φονδανιος εκελευσε τοις ηκουσι μη τους νεκρους
αλλα τους ζωντας, ει νουν εχουσιν, υποσπονδους αιτεισθαι. υπερηφανου μεν ουν
γενομενης της αποκρισεως, ουτος ου τοις τυχουσιν ελαττωμασι περιεπεσεν ευθυς,
ωστε πολλοις δοξαι την μεγαλαυχιαν τετευχεναι της παρα του δαιμονιου νεμεσεως.
270. Ὅτι του Φονδανιου περι της των νεκρων ταφης αποστειλαντος κηρυκας,
Βαρκας πολυ κεχωρισμενην της προγεγενημενης αποφασιν εποιησατο. φησας γαρ
μαχεσθαι μεν τοις ζωσι, διαλελυσθαι δε προς τους τετελευτηκοτας συνεχωρησε την
ταφην. 352 271. Ἐπι τοσουτον γαρ προεβη της ανδραγαθιας ωστε και τους
στρατηγους αυτους παρ' αμφοτεροις αριστευειν και των κινδυνων προκαθηγεισθαι.
ενθα δη συνεβαινεν αλογωτατα παθη τοις αριστοις των ανδρων ενιοτε. οι γαρ ταις
ευψυχιαις υπερεχοντες των ανθεστηκοτων καταδυομενης της ιδιας νηος ηλισκοντο,
ταις μεν αρεταις ουκ ενδιδοντες, τωι δε της αναγκης αβοηθητωι κρατουμενοι. τι γαρ
οφελος ανδρειας, οταν του σκαφους βυθισθεντος το σωμα της βασεως αποστερηθεν
υπο της θαλασσης τοις πολεμιοις εγχειριζηται; 272. Ὅτι ο Βαρκας, επειδη
παρεγενηθησαν προς αυτον οι πρεσβεις των Ῥωμαιων μετα του Γεσκωνος και τας
συνθηκας ανεγινωσκον, μεχρι μεν τινος εσιωπα· ως δε ηκουσε τα τε οπλα
παραδιδοναι και τους αυτομολους, ουκ εκαρτερησεν, αλλ' εκελευσεν απιεναι την
ταχιστην· ετοιμος γαρ εφησεν ειναι μαλλον αποθανειν μαχομενος η φιλοψυχησας
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσδεξασθαι πραξιν επονειδιστον, και ταυτ' ειδως την τυχην προς τους
εγκαρτερουντας τοις δεινοις αυτομολουσαν και μεγιστην αποδειξιν της ανελπιστου
μεταβολης παρεσχημενην την περι τον Ἀτιλιον συμφοραν. 273. Ὅτι Ἐπικουρος ο
φιλοσοφος εν ταις επιγραφομεναις υπ' αυτου κυριαις δοξαις απεφηνατο τον μεν
δικαιον βιον αταραχον υπαρχειν, τον δε αδικον πλειστης ταραχης γεμειν, βραχει
παντελως λογωι πολυν και αληθη νουν περιλαβων και το συνολον δυναμενον την
κακιαν των ανθρωπων διορθουσθαι. η γαρ αδικια μητροπολις ουσα των καων ου
μονον τοις ιδιωταις αλλα και αυτοις συλληβδην εθνεσιν και δημοις και βασιλευσι
τας μεγιστας απεργαζεται συμφορας. 274. ∆ιο και τοις αποσταταις ουχ ηττον
πολιορκεισθαι συνεβαινεν η πολιορκειν δια το σπανιζειν τροφης. 275. Συνεβαινε δε
ταις μεν τολμαις αυτους μη λειπεσθαι των πολεμιων, δια δε τας απειριας των
ηγεμονων μεγαλα βλαπτεσθαι. διο και τοτε συνιδειν ην επ' αυτης της πειρας ηλικην
υπερβολην 353 εχοι στρατηγικη συνεσις ιδιωτικης απειριας και τριβης αλογου και
στρατιωτικης. 276. Το γαρ δαιμονιον, ως εοικε, ταυτην αμοιβην των ασεβηματων
αυτοις εδικαιωσεν. 277. Ὅτι τον Σπονδιον ανεσταυρωσεν Ἀμιλκας. ο δε Μαθως
Ἀννιβαν εις τον αυτον σταυρον αιχμαλωτον λαβων προσηλωσεν, ωστε δοκειν την
τυχην ωσπερ επιτηδες εναλλαξ τας ευημεριας και τας ηττας απονεμειν τοις περι την
ανθρωπινην φυσιν ησεβηκοσιν. 278. Ὅτι αι δυω πολεις ουδεμιαν αφορμην ειχον
προς διαλυσιν δια το μη καταλελοιπεναι σφισιν ελεωι μηδε συγγνωμηι τοπον τινα
κατα τας πρωτας επιβολας. ουτω κατα τας αμαρτιας μεγαλην εχει διαφοραν η
μετριοτης και το μηδεν υπερ ανθρωπον επιτηδευειν. 279. Ὅτι οι μεν Κελτοι τοις
πληθεσιν οντες πολλαπλασιοι και πεφρονηματισμενοι τωι θρασει και ταις αλκαις
καταπεφρονηκοτως διηγωνιζοντο, οι δε περι τον Βαρκαν το του πληθους ελλειπες
ταις αρεταις και ταις εμπειριαις επειρωντο διορθωσασθαι. οι μεν ουν πασιν εδοξαν
εμφρονως περι τουτων βεβουλευσθαι, η δε τυχη παρ' ελπιδας εβραβευσε τας πραξεις
και το δοκουν αδυνατον ειναι και επικινδυνον παραδοξως κατωρθωσεν. 280. Ὅτι
Ἀσδρουβας μαθων πρακτικωτεραν ουσαν της βιας την επιεικειαν προεκρινε την
ειρηνην του πολεμου. 281. ∆ιο πασα η πολις αει τα παραγγελλομενα φιλοπευστουσα
και ταις διαδιδομεναις φημαις μεταμελος ουσα πολλης αγωνιας επληρουτο. 282. Ὅτι
ο πρεσβυτατος των εκ της Ῥωμης εκπεμφθεντων πρεσβευτων εν τωι συνεδριωι των
Καρχηδονιων δειξας τηι γερουσιαι τον κολπον [οι παρα του πρεσβευτου Ῥωμαιων
γενομενοι προς την γερουσιαν των Καρχηδονιων λογοι] εφησε φερειν αυτον και 354
την ειρηνην και τον πολεμον· απολειψειν ουν τουτων οποτερον αν οι Καρχηδονιοι
βουληθωσιν. του δε των Καρχηδονιων βασιλεως ειποντος ποιειν αυτον οποτερον αν
βουλοιτο, εφη "τον πολεμον εφιημι." των δε Καρχηδονιων οι πλειους ευθυς
ανεβοησαν δεχεσθαι. 283. Ὅτι οι κατα την Ουικτομελαν πολιν εκπολιορκηθεντες
συνεφυγον εις τας ιδιας οικιας επι τεκνα και γυναικας, την εσχατην παρ' αυτων
ληψομενοι τερψιν, ει δη τις εστι τερψις τοις απολλυμενοις ει μη δακρυα και, το
τελευταιον εν τωι ζην, των συγγενων ασπασμος· ταυτα γαρ τοις ατυχουσιν εχειν τινα
δοκει κουφισμον των ακληρηματων. οι μεν ουν πλειστοι τας οικιας εμπρησαντες
πανοικι μετα των συγγενων κατεφλεχθησαν και τον επι της ιδιας εστιας ταφον
εαυτοις επεστησαν, τινες δε ευψυχοτατως τους ιδιους προανελοντες εαυτους
επικατεσφαξαν, αιρετωτερον τον αυτοχειρα θανατον υπολαβοντες του δια των
πολεμιων μεθ' υβρεως συντελουμενου. 284. Ὅτι Ἀννιβας προς την του δικτατωρος
Φαβιου συνεσιν αντιμηχανωμενος εις παραταξιν αυτον προυκαλειτο, και τοις της
δειλιας ονειδεσιν επειρατο συναναγκαζειν εις την δια μαχης κρισιν συγκαταβαινειν.
ως δε ουκ επειθεν, ο δημος των Ῥωμαιων εβλασφημει τον δικτατωρα και
παιδαγωγον επικαλων αυτον ωνειδιζε την δειλιαν· ο δε την υβριν αταραχως και
βαρεως εφερεν. 285. Ὅτι φυσει οι ανθρωποι ταις μεν ευημεριαις προστρεχουσι, τηι δε
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φθασαντων τυχηι συνεπιτιθενται. 286. Ὅτι κατα την Καπυην προτεθεισης βουλης εν
εκκλησιαι κοινηι τι πρακτεον ειη περι της αποστασεως επετρεψαν οι Καπυηνοι
γνωμην αποφηνασθαι τωι προσαγορευομενωι Παγκυλωι Παυκωι. ο δε εκτος των
φρενων γεγονως δια τον Ἀννιβου φοβον ωμοσε τοις πολιταις ιδιοτροπον ορκον.
εφησε γαρ, ει των εκατον 355 ελπιδα μιαν ειχεν εν τοις Ῥωμαιοις, ουκ αν μετεστη
προς Καρχηδονιους· νυν δε φανερας ουσης της των πολεμιων υπεροχης και του
κινδυνου ταις πυλαις εφεστωτος αναγκαιον ειναι ταις υπεροχαις εικειν. τουτωι δε
τωι τροπωι παντων συγκαταθεμενων προστιθεσθαι τοις Καρχηδονιοις .... 287. Ὅτι η
ανθρωπινη φυσις την συνηθη των πονων ασκησιν και διαιταν ευτελη δυσχερως
προσιεται, την δε ραστωνην και τρυφην ετοιμως διωκει. 288. Ποικιλη δε τις
ανωμαλια κατειχε τας πολεις, ως αν της ομονοιας δευρο κακεισε λαμβανουσης τας
ροπας. 289. Ὅτι ταις των πραγματων μεταβολαις και τας των φιλων ευνοιας
θεωρειν εστιν συμμεταβαλλουσας. 290. Ὅτι αι των αγαθων ανδρων αρεται και παρα
πολεμιοις ενιοτε τυγχανουσι τιμης. 291. Ὅτι πολλαι γυναικες και παρθενοι και
παιδες ελευθεροι συνειποντο τοις Καπυηνοις δια την αποριαν της τροφης· και γαρ ο
πολεμος ενιοτε βιαζεται τους κατα την ειρηνην εν πολληι σεμνοτητι ζωντας
υπομενειν αναξια της ηλικιας πασχοντας. 292. Ὅτι η των Ῥωμαιων συγκλητος, ως
ηκουσε την Καπυην περιειλημμενην πανταχοθεν τειχει διπλωι, νομιζουσα ......
εσεσθαι την αλωσιν ομως ου διετηρησεν αμεταθετον την εχθραν, αλλα δια την
συγγενειαν εψηφισαντο προ τακτης ημερας τους μεταθεμενους των Καμπανων
αθωους ειναι. ης δη παραπεμψαντες την φιλανθρωπιαν οι Καμπανοι και την παρ'
Ἀννιβου γενομενην βοηθειαν ψυχαγωγουμενοι τοτε μετενοησαν οτε ουθεν οφελος
ην μεταμελεισθαι. 293. Ὅτι οι Συρακουσιοι δια πενιαν απορουντες τροφης μετα την
αλωσιν εαυτους ωμολογουν ειναι δουλους, οπως πραθεντες τροφης μεταλαβωσι
παρα των ωνησαμενων. ουτω τοις επταικοσι 356 Συρακουσιοις η τυχη προς τοις
αλλοις ακληρημασι τηλικαυτην επεστησε συμφοραν ωστε αντι της διδομενης
ελευθεριας εκουσιως αιρεισθαι δουλειαν. 294. Ὅτι Σκιπιων τους ομηρους απολυσας
επεδειξατο ως πολλακις ενος ανδρος αρετη προσεταττε συλληβδην εις εθνη
βασιλεις. 295. Ὅτι ο Ἰνδιβελης ο Κελτιβηρ συγγνωμης τυχων παρα Σκιπιωνος
καιρον ευρων επιτηδειον παλιν εξεκαυσε πολεμον. ουτω γαρ οι τους πονηρους ευ
ποιουντες προς τωι την χαριν αποβαλειν αγνοουσι πολεμιους εαυτων πολλακις
σωματοποιουντες. 296. Ὅτι ο Ἀσδρουβας ει μεν και την τυχην εσχε
συνεπιλαμβανομενην, ομολογουμενως ουκ αν ηδυνηθησαν οι Ῥωμαιοι προς τουτον
αμα και προς Ἀννιβαν διαγωνισασθαι. διοπερ χρη την αρετην τανδρος εξεταζειν ουκ
εκ των αποτελεσματων αλλ' εκ της επιβολης και τολμης. τουτων μεν γαρ συμβαινει
τους πραττοντας ειναι κυριους εκεινων δε την τυχην εχειν εξουσιαν. 297. Ὅτι Ναβις
ο των Λακεδαιμονιων τυραννος πολλας τιμωριας επενοησε προς τους πολιτας,
νομιζων τηι της πατριδος ταπεινωσει την ιδιαν αυξησειν δυναστειαν. ανηρ γαρ,
οιμαι, πονηρος τυχων εξουσιας ουκ ειωθε φερειν την ευτυχιαν κατ' ανθρωπον. 298.
Ὢν γαρ μεγιστος ιερευς ηναγκαζετο μη μακραν της Ῥωμης αποσπασθαι δια την των
ιερων επιμελειαν. 299. Ὅτι μετα το ψηφισθηναι τα κατα Πλημηνιον
φιλοφρονουντες τους Λοκρους οι τα πολλα των αναθηματων ηρπακοτες, και
θεωρουντες την των χιλιαρχων και του Πλημηνιου τιμωριαν επι δεισιδαιμονιαν
ενεπιπτον. ουτως ο συνειδως τι φαυλον εαυτωι σιωπωμενην αναδεχεται τιμωριαν,
καν τυχηι διαλεληθως τους αλλους. διο ποινηλατουμενοι τας ψυχας το θειον
εξιλασκομενοι ερριπτουν τα χρηματα. 300. Ὅτι το ψευδος εν τοις οικειοις τιθεμενον
καιροις ενιοτε γινεται μεγαλων αγαθων αιτιον. 301. Ὅτι Σκιπιων τον Σοφακα τον
βασιλεα αιχμαλωτον λαβων και δεδεμενον λυσας φιλανθρωπως ωμιλει αυτωι· ᾤετο
γαρ 357 δειν την επι του πολεμου εχθραν μεχρι του νικαν φυλαττειν, εις δε τυχην
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιχμαλωτον ανδρος βασιλεως γεγονοτος μηδεν εξαμαρτανειν ανθρωπον οντα·
εφοραι γαρ, ως εοικε, τον ανθρωπινον βιον νεμεσις τις θεου, η τους υπερ ανθρωπον
φρονουντας ταχυ της ιδιας ασεβειας υπομιμνησκει. διο και τον Σκιπιωνα τις ουκ αν
επαινεσειε θεωρων προς τον κατα των πολεμιων φοβον καταπληκτικον γενομενον,
υπο δε του προς τους ητυχηκοτας ελεου την ψυχην ηττωμενον; ως επι πολυ γαρ
ειωθασιν οι προς τους αντιταττομενους φοβεροι προς τους υποπεσοντας υπαρχειν
μετριοι. διο και ταχυ του Σοφακος ο Σκιπιων της εις αυτον επιεικειας εκομισατο
χαριν. 302. Ὅτι οι Καρχηδονιοι σιτοδειας εμπεσουσης οι καχεκται των πολιτων
επιθυμουντες λυσαι την ειρηνην προετρεψαντο τον δημον επιπλευσαι ταις ναυσι και
τον σιτον εις λιμενα κομισαι. της δε γερουσιας ουκ εωσης λυσαι τας συνθηκας ουδεις
επηκουσε· την γαρ κοιλιαν εφασκον ουκ εχειν ωτα. 303. Το κακον αγαθου παρειχετο
φαντασιαν. 304. Ὅτι των καχεκτων επιθυμουντων λυσαι την ειρηνην και της
γερουσιας ουκ εωσης λυσαι τας συνθηκας ουδεις υπηκουσε· την γαρ κοιλιαν
εφασκον ουκ εχειν ωτα. 305. Ὅτι των Καρχηδονιων προημαρτηκοτων εις Ῥωμαιους,
υπο χειμωνος δε αναχθεντων ποτε προς Σκιπιωνα και παντων βοωντων αμυνασθαι
τους ασεβεις, ο Σκιπιων ουκ εφη δειν πραττειν α τοις Καρχηδονιοις εγκαλουσιν. 306.
Ὅτι τα μεν καλα πεισαι παντων, οιμαι, δυσχερεστατον εστιν, ο δε προς χαριν λογος
δεινος παραστησαι φαντασιαν συμφεροντος, καν επ' ολεθρωι λεγηται των
βουλευομενων. 307. Ἀλλ' ου καλον τοις μεν οπλοις απαντας νικαν, υπο δε 358 της
προς ακληρουντας οργης ηττασθαι, και πικροτατα μισουντας τους υπερ ανθρωπον
φρονουντας, εν ταις ευτυχιαις αυτους ταυτα πραττειν α τοις αλλοις εγκαλουντες
τυγχανουσι. τοτε γαρ αληθης κληρος εστιν η δοξα των ευτυχηκοτων, οταν ο κρατων
την ευτυχιαν φερηι κατ' ανθρωπον. επιφθεγγεται γαρ εκαστος επι τηι τουτων μνειαι
διοτι της νικης υπαρχουσιν αξιοι, τοις δε επιλαθομενοις της ανθρωπινης φυσεως ο
φθονος αντικαθηται λυμαινομενος την των ευτυχουντων δοξαν. ουδε γαρ εστι μετα
τον εκουσιως υποπιπτοντα φονευειν ουδε θαυμαστον αφανισαι τον των
ητυχηκοτων βιον. ουκ αλογως γαρ οι τοιουτοι τυγχανουσιν αδοξιας, οταν τας
κοινας των ακληρουντων καταφυγας αναιρωσι, της ανθρωπινης ασθενειας
επιλαθομενοι. 308. Ὅτι προτερει τοις ανθρωποις της μεν τιμωριας ευεργεσια, της δε
ωμοτητος η [τους] προς τους επταικοτας επιεικεια. 309. Ὅτι οσωι τις ευροουσαν εχει
την τυχην, τοσουτωι μαλλον ευλαβεισθαι χρη την τον ανθρωπινον βιον
επισκοπουσαν νεμεσιν. 310. Ὅτι ουδεν παρα ανθρωποις ουτε κακον ουτε αγαθον
εστηκυιαν εχει την ταξιν, της τυχης ωσπερ επιτηδες παντα μετακινουσης. διο και
προσηκει το πολυ φρονημα κατατιθεμενους εν τοις αλλοτριοις ακληρημασι τον
ιδιον εξασφαλιζεσθαι βιον· ο γαρ τοις επταικοσιν επιεικως χρησαμενος δικαιοτατης
αν εν ταις του βιου μεταβολαις τυχοι πολυωριας. παρα μεν ουν τοις εκτος ειωθε τοις
τοιουτοις αειμνηστος επακολουθειν επαινος, παρα δε τοις ευ παθουσιν η κατ' αξιαν
της ευεργεσιας φυλαττεσθαι χαρις. και γαρ αν αλλοτριωτατος τις ων ελεου τυχηι,
μεταβαλλει δια την ευεργεσιαν και ταχυ γινεται φιλος, εαυτωι μεμφομενος. 311. Ὅτι
δει παρα τοις ευ φρονουσι τας μεν φιλιας αθανατους υπαρχειν, τας δε εχθρας ειναι
θνητας. ουτω γαρ μαλιστα τους μεν ευνοουντας συμβησεται πλειστους γενεσθαι,
τους δε αλλοτριως διακειμενους ελαττους. 312. Ὅτι τους ηγεισθαι βουλομενους των
αλλων ουχ ουτω τοις αλλοις υπερεχειν αναγκαιον ως επιεικειαι και μετριοτητι δει
359 νικαν απαντας. ο μεν γαρ εκ του κρατεισθαι φοβος μισεισθαι ποιει τους
κρατουντας, η δε εις τους ηττωμενους [του κρατεισθαι] ευγνωμοσυνη της ευνοιας
αιτια γινομενη βεβαιως συνεξει τας ηγεμονιας. διοπερ εφ' οσον προνοουμεθα της
πατριδος, επι τοσουτον ευλαβητεον ανηκεστον τι και σκληρον πραξαι κατα των
εαυτους εκουσιως παραδιδοντων. πας γαρ τους μεν υπερβαλλουσαις συμφοραις
περιπεσοντας ελεει, καν μηδεν προσηκωσι, τους δε υπερηφανως ταις ευτυχιαις
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρωμενους μισει, καν τυχωσιν οντες συμμαχοι· αναγει γαρ, οιμαι, το πραχθεν
εκαστος προς εαυτον και συναγανακτει τοις ηκληρηκοσι, φθονων ταις των
κατορθωσαντων ευπραξιαις. 313. Ὅτι οταν πολις επισημοτατη πασων ουτως
ανηλεως αναρπασθηι, τοτε δη και μαλλον η περι τουτων υποληψις δια πασης ερχεται
της οικουμενης. ου γαρ ουτως τους ευ πραξαντας απαντες επαινουσιν ως τους
ανημερως χρησαμενους τοις υποπεσουσιν ομολογουμενως μισουσιν. 314. Ὅτι την
διδομενην ευτυχιαν παρα θεου μη φερειν ανθρωπινως πολλων κακων ειωθεν αιτιον
γινεσθαι. 315. Ὅτι τοις την τυχην μη φερουσι κατ' ανθρωπον ικανη πασα προφασις
επι το χειρον μεταβαλειν. ορατε ουν μηποτε τους απεγνωσμενους ανδρας αγαθους
γενεσθαι ποιησωμεν. και γαρ τα δειλοτατα των ζωων εχοντα μεν αναστροφην
φευγει, συγκλεισθεντα δε εις στενον τοπον απιστως αγωνιζεται, και Καρχηδονιοι
τας μεν ελπιδας της σωτηριας εχοντες υποχωρουσιν, απογνοντες δε παν το δεινον
υπομενουσιν εν ταις μαχαις. οταν γαρ και φευγουσι και μαχομενοις υποκειμενον ηι
τελευταν, ο μετα δοξης θανατος του μετ' αισχυνης ζην αιρετωτερος κριθησεται παρ'
αυτοις. 316. Ὅτι ο βιος πολλα εχει παραδοξα. δυστυχουντας μεν ουν παραβαλλεσθαι
χρη και τοις μεγιστοις κινδυνοις θηρασθαι την παραβολην. καλον δε την τυχην
ευθυς ανεχοντας αυτους εις το παραβολον διδοναι. 360 317. Ὅτι ουδεις ηγεισθαι
δυναμεως των εκτος δυναστειας λαχων ετεροις εκουσιως εκχωρει. 318. Ὅτι ατυχιαν
αδικιας πλειστον ηγουμαι διαφερειν και δειν εκατερωι τουτων οικειως
προσφερεσθαι· ταυτα γαρ εστιν ευ βουλευομενων ανδρων. ο μεν ουν πταισας εν τωι
μηδεν αμαρτειν μεγα δικαιως αν καταφυγοι προς τον κοινον τοις ακληρουσιν ελεον,
ο δε μεγιστα ασεβησας και το δη λεγομενον αρρητα προς υβριν και ωμοτητα πραξας
αυτος αυτον απεστησε τοιαυτης φιλανθρωπιας· ου γαρ δυνατον εις ετερους ωμον
γενομενον τον εν μερει πταισαντα τυγχανειν ελεους, ουδε τον οικτον εξ ανθρωπων
το καθ' αυτον μερος αραντα καταφευγειν επι την των αλλων επιεικειαν. δικαιον γαρ
εστιν, ον καθ' ετερων τις νομον εθηκε, τουτωι κεχρησθαι. 319. Ὅτι ο τους κοινους
εχθρους υπερ απαντων τιμωρησαμενος δηλον ως κοινος αν ευεργετης νομιζοιτο, και
καθαπερ οι τα δεινοτερα των θηριων αναιρουντες ως ευ ποιουντες τον κοινον βιον
επαινου τυγχανουσιν, ουτως οι την Καρχηδονιων ωμοτητα και το θηριωδες της
ανθρωποτητος κολασαντες ομολογουμενως τευξονται της μεγιστης δοξης. 320. Ὅτι
τοτε εκαστος ανδρειως υπομενει τον κινδυνον οταν η του νικαν ελπις εστιν
υποκειμενη· ο δε προειδως εαυτον ηττηθησομενον εν τωι δρασμωι και φυγηι την
σωτηριαν εχει κειμενην. 321. Ὅτι ου μονον αν τις επι των ιδιωτικων συμβολαιων
ευροιτο τους πονηρευομενους ταις εκ των νομων ζημιαις περιπιπτοντας αλλα και
των βασιλεων τους αδικοις πραγμασιν επιβαλλομενους παρα του δαιμονιου
τιμωριας τυγχανοντας. ωσπερ γαρ τοις εν δημοκρατιαι πολιτευομενοις ο νομος, ουτω
τοις εν εξουσιαις ο θεος βραβευτης γινεται των πραττομενων, και τοις μεν την
αρετην μεταδιωξασιν οικεια της αρετης επαθλα επιτιθησι, τοις δε την πλεονεξιαν η
τινα αλλην κακιαν επανελομενοις ουκ εις μακραν την προσηκουσαν εφιστησι
τιμωριαν. 361 322. Ὅτι Μαρκος Αιμιλιος αποπλευσας εις Ἄβυδον προς Φιλιππον τα
δεδογμενα τηι συγκλητωι περι των συμμαχων απηγγειλεν αυτωι. ο δε εφησεν, εαν μεν
εμμενωσι ταις ομολογιαις Ῥωμαιοι, ποιησειν αυτους ορθως, εαν δε επεμβαινωσι,
τους θεους επιμαρτυρομενος αμυνεσθαι τους αδικου πολεμου καταρχοντας. 323. Ὅτι
ο Φιλιππος συννοησας την αθυμιαν των στρατιωτων, τουτους παραθαρσυνων
εδιδασκεν οτι τοις μεν νικωσιν ουδεν τουτων γινεται, τοις δε κατα την ητταν
απολλυμενοις ου διαφερειν υπο πηλικων αν τραυματων αποθανωσι. 324. Ὅτι ως επι
πολυ ειωθασιν οι τοις τροποις φαυλοι τους συναναστρεφομενους ομοιους εαυτοις
συγκατασκευαζειν. 325. Ὅτι των Ἠπειρωτων πρεσβεις πεμψαντων προς Φιλιππον
και Φλαμινιον, Φλαμινιος μεν ᾤετο δειν τον Φιλιππον εκχωρειν απασης της
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἑλλαδος, οπως αφρουρητος ηι και αυτονομος, αποδουναι δε και τοις
παρεσπονδημενοις τας βλαβας ευδοκιμουμενως. ο δε εφη δειν τα μεν παρα του
πατρος αυτωι καταλελειμμενα βεβαιως εχειν, οσα δε τυγχανει προσηγμενος, εκ
τουτων εξαγειν τας φρουρας, περι δε της βλαβης κρινεσθαι. ειποντος δε προς ταυτα
Φλαμινιου μη δεισθαι κρισεως, δειν δε αυτον τους πεπονθοτας πειθειν, και διοτι
παρα της βουλης εντολας εχοι ταυτας οπως μη μερος της Ἑλλαδος αλλα πασαν
αυτην ελευθερουν, υπολαβων ο Φιλιππος "και τι τουτου βαρυτερον" φησιν
"προσεταξατ' αν μοι πολεμωι κρατησαντες;" και ταυτ' ειπων εχωρισθη διωργισμενος.
326. Ὅτι οντος του Ἀντιοχου του της Ἀσιας βασιλεως περιτον της Λυσιμαχιας
πολεως ανοικισμον παρεγενηθησαν οι παρα Φλαμινιου πρεσβεις. εισαχθεντες δε εις
το συνεδριον παρεκαλουν Ἀντιοχον εκχωρησαι των υπο Πτολεμαιον και Φιλιππον
γεγενημενων πολεων, και καθολου θαυμαζειν εφασαν τι βουλομενος πεζικας τε και
ναυτικας συναγει δυναμεις και τι διανοουμενος διαβεβηκεν εις την Ευρωπην, ει μη
Ῥωμαιοις επιβαλλεται πολεμειν. 362 ο δε Ἀντιοχος τοις ειρημενοις αντιλεγων εφη
θαυμαζειν πως Ῥωμαιοι της Ἀσιας αντιποιουνται, των κατα την Ἰταλιαν αυτου
μηπολυπραγμονουντος· Λυσιμαχεις δε ανοικιζων ουτε Ῥωμαιον ουτε αλλον ουδενα
......· τα δε προς Πτολεμαιον αυτος φροντιζειν οπως μηδεμιας αμφισβητησεως
τυγχανηι· δωσειν γαρ αυτωι την θυγατερα γυναικα. και τουτων ρηθεντων των λογων
οι Ῥωμαιοι ουκ ευδοκουντες εχωρισθησαν. 327. Ὅτι εισιν εν τοις πολεμοις αι των
χρηματων παρασκευαι, καθαπερ η κοινη παρρησια φησιν, εταιραι των πραξεων· ο
γαρ τουτων ευπορων ουκ απορει των μαχεσθαι δυναμενων ανδρων. οι γαρ
Καρχηδονιοι προσφατως Ῥωμαιους εις τους εσχατους κινδυνους ηγαγον, ου
πολιτικοις στρατιωταις τας τηλικαυτας παραταξεις νικωντες αλλα τωι των
μισθοφορων πληθει. εστιν γαρ το πληθος της ξενικης δυναμεως ευχρηστοτατον μεν
τοις εχουσι, φοβερωτατον δε τοις πολεμιοις· οι μεν γαρ ολιγου χρηματος αθροιζουσι
τους υπερ αυτων κινδυνευοντας, οι δε καν νικησωσιν, ουδεν ηττον αλλους εχουσιν
ανταγωνιστας εξ ετοιμου. επι μεν γαρ των πολιτικων δυναμεων ο καταγωνισθεις
απαξ τοις ολοις επταικεν, επι δε των ξενικων οσακις αν ηττηθωσιν, ουδεν ηττον
ακεραιους εχουσι τας δυναμεις μεχρις αν χρηματων ευπορωσιν. Ῥωμαιοι δε ουτε
μισθοφορους ειωθασιν εχειν ουτε χρηματων ευπορουσιν. 328. Ὅτι ειωθασιν ως
επιπαν οι στρατιωται των αυτων τοις αφηγουμενοις μιμηται γινεσθαι. 329. Ὁ δε
Ἀντιοχος ταχυ της ιδιας ανοιας ταπιχειρα κομισαμενος μετα συμφορων μεγαλων
εμαθεν σωφρονειν εν ταις ευπραξιαις. 330. Ὅτι ο Ἀντιοχος προς τα παραλογα της
τυχης εκρινε συμφερειν αποδουναι τωι Σκιπιωνι τον υιον, και τουτον απεστειλε
κοσμησας πολυτελεσι κατασκευαις. 331. Ὅτι Φιλιππος ωνειδισε τοις Θετταλοις ως
της ελευθεριας ανελπιστως δια Ῥωμαιων κυριευσαντες λοιδορουσι τους προ 363
γεγονοτας κυριους, ουκ ειδοτες οτι ουπω πας αυτοις ο ηλιος δεδυκε. τουτου δε του
λογου ριφεντος υπονοια τοις ακουουσιν εισεπεσεν ως Φιλιππου διαπολεμησοντος
προς Ῥωμαιους, και παροξυνθεντες εκριναν μηδεμιαν πολιν των κατα Μακεδονιαν
ουσων εχειν Φιλιππον. 332. Ὅτι ο Σκιπιων δια το μεγεθος των πραξεων βαρυτερος
εφαινετο του της πατριδος αξιωματος. κατηγορουμενος γαρ υπ' αυτων δεινωι
θανατωι παραλαβων τον λογον τουτο μονον ειπεν οτι Ῥωμαιοις ου πρεπει κατ'
αυτου φερειν ψηφον, δι' ου οι κατηγοροι εξουσιαν εχουσι λεγειν μετα παρρησιας.
τουτου δε ρηθεντος ο μεν δημος απας εντραπεις το βαρος του λογου παραχρημα εκ
της εκκλησιας απεχωρησεν, ο δε κατηγορος μονος απολειφθεις απηλθεν εις την
οικιαν καταφρονηθεις. παλιν δε εν τωι συνεδριωι χρειας εμπεσουσης χρηματων και
του ταμιου ου φασκοντος ανοιξειν, αυτος .....χη τας κλεις παρελαβεν ως τουτο
πραξων· αυτος γαρ και του κλειειν τους ταμιας υπαρχειν αιτιος. παλιν δε τινος
λογον αυτον απαιτουντος εν τωι συνεδριωι χρηματων ων ελαβεν εις τας των
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατιωτων δαπανας ωμολογησε μεν εχειν τον λογισμον, απειπεν δε μη αποδωσειν·
ου γαρ οφειλειν τοις αλλοις ομοιως υπο τον εξετασμον πιπτειν. επικειμενου δε του
κατηγορου πεμψας επι τον αδελφον εκομισεν επι το συνεδριον το βιβλιον και
κατασπαραξας αυτο τωι κατηγορωι προσεταξε ψηφον εκ τουτων προτιθεναι, τους δε
αλλους συγκλητικους ειρετο πως των δεδαπανημενων τρισχιλιων ταλαντων τον
λογον απαιτουσι, των δε μυριων και πεντακοσιων ων παρα Ἀντιοχου λαμβανουσι
λογον ουκ απαιτουσιν, ουδε λογιζονται πως υφ' ενα σχεδον καιρον ου μονον
Ἰβηριας και Λιβυης αλλα και της Ἀσιας κυριευουσιν. 364 ων ρηθεντων δια το βαρος
της παρρησιας ουθ' ο κατηγορος ουτε των συνεδρων ουδεις εφθεγξατο. 333. Ὅτι η
πολις Κεμελετων υπο ληιστων και δραπετων ωικισμενη τον προς Ῥωμαιους πολεμον
ανεδεξατο, πρεσβεις δε εξαπεστειλε προς Φολουιον υπερ εκαστου των τεθνηκοτων
αιτουσα σαγον και εγχειριδιον ετι δε ιππον· ει δε μη, καταπολεμησειν ηπειλει. ο δε
Φολουιος εντυχων τοις πρεσβεσιν ειπε μη κακοπαθειν· αυτος γαρ επι την πολιν
ηξειν και φθασειν την εξοδον. τας δε επαγγελιας βεβαιωσαι βουλομενος παραχρημα
ανεζευξεν επι τους βαρβαρους εκ ποδος ακολουθων τοις πρεσβεσιν. 334. Ὅτι των
φιλων τινος ειποντος Πτολεμαιωι τωι βασιλει δια τι της κοιλης Συριας ουσης αυτου
δικαιως αφροντιστει, πολλα περι τουτων εφησεν αυτωι μελειν. υποπεσοντος δε του
προσομιλουντος ποθεν ευπορησει χρηματων εις τον πολεμον ο βασιλευς δειξας τους
φιλους ειπεν "οραις τους εμους θησαυρους περιπατουντας." 335. Ὅτι Περσευς την
αυτην εχων προαιρεσιν τωι πατρι και ταυτην σπευδων υπο Ῥωμαιων αγνοεισθαι
πρεσβευτας απεστειλεν εις Ῥωμην τους ανανεωσομενους την πατρικην φιλιαν. η δε
συγκλητος τα πλειστα των πραγματων αισθανομενη την φιλιαν ομως ανενεωσατο,
τον εξαπατωντα ομοιως εξαπατωσα. 336. Ὅτι τας επιμελειας ουχ ουτω τωι δια των
οπλων φοβωι λαμβανειν αυξησιν ως τηι προς τους κρατηθεντας μετριοτητι. Θοαντα
γαρ τινα εκδοτον η συγκλητος λαβουσα και μεγαλοψυχως ενεγκασα τον ανδρα των
εγκληματων απελυσεν. 337. Ὅτι διασαφουντων των Ῥωμαιων ως Περσεα
κατεστρατηγησαν ανευ των οπλων, επεχειρησαν τινες των εκ της βουλης επαινειν
αυτους. ου μην τοις πρεσβυτατοις ηρεσκε το γεγενημενον, αλλ' ελεγον μη πρεπειν
Ῥωμαιοις μιμεισθαι Φοινικας, ωστε δι' απατης αλλ' ου δι' αρετης των πολεμιων
περιγινεσθαι. 365 338. Ὅτι Ἀνδρονικος, ο τον παιδα Σελευκου δολοφονησας και
παλιν αυτος αναιρεθεις, εις ασεβη και δεινην πραξιν εκουσιως επιδους εαυτον τωι
παθοντι της ομοιας τυχης εκοινωνησεν. οι γαρ δυνασται συνηθεις εισιν εαυτους εκ
των κινδυνων ταις των φιλων ρυεσθαι συμφοραις. 339. Ὅτι προνοητικως του
συνεδριου προνοησαμενου κατα παντα ευκαιρως της των φιλανθρωπων μεταθεσεως
επιλαβομενου. του γαρ Περσεως αντοφθαλμουντος παραδοξως και τον πολεμον
διαφεροντος ισορροπον εμετεωριζοντο πολλοι των Ἑλληνων, η δε συγκλητος αει τι
καινοποιουσα τους Ἕλληνας φιλανθρωπως ανθειλκε και παρ' εκαστον
επελαμβανετο της των οχλων ευνοιας. α τις αν ηγεμονιας ανηρ πραγματικος
ορεγομενος ουκ αν ζηλωσειεν, η τις ευ φρονων συγγραφευς παραλειποι του
συνεδριου την επινοιαν ανεπισημαντον; πας γαρ αν εικοτως διαλαβοι Ῥωμαιους του
πλειστου μερους της οικουμενης κεκρατηκεναι τοιουτοις χρωμενους διαβουλιοις.
τοιγαρουν περιενεχθηναι πασι τοις καιροις αρμοζοντως, και τινα μεν περιοραν, τινα
δε εκουσιως παρακουειν, και τοτε μεν την αλογον ορμην του θυμου παρακατεχειν,
τοτε δε αφεμενον το μεγεθος της ιδιας δυναμεως τους καταδεεστερους θεραπευειν
χρησιμον προκατασκευαζομενον εργον, εστιν κατ' αρετην ανδρος παντα τελειου και
συνεδριου κατα παντα πραγματικου και πολεως αγαθης και νουν εχουσης. α δη τοτε
Ῥωμαιων η συγκλητος ποιουσα καθαπερει τινας τυπους και υποδειγματα
καταλελοιπε τοις ηγεμονιας αντεχομενοις και δυναμενοις παραπλασασθαι πως τα
συμπιπτοντα δει χειριζειν κατα τας περιστασεις. 340. Ὅτι ο Περσευς διεπεμπετο προς
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Γεντιον τον των Ἰλλυριων βασιλεα, μεγιστον οντα των τοτε δυναστων, περι
κοινοπρα 366 γιας. του δε φησαντος εθελειν μεν πολεμειν προς Ῥωμαιους, απορειν
δε χρηματων, παλιν διεπεμπετο προς αυτον εθελοκωφων περι των χρηματων. την
δε αυτην λαβων αποκρισιν το τριτον απεστειλε, νοων μεν την του Γεντιου διανοιαν,
προσποιουμενος δε εφησε κατα νουν γενομενων αυτοις των πραγματων τα
ευδοκουντα ποιησειν. 341. Ὅτι ο Περσευς ουδεπω βουλομενος προεσθαι χρηματα
παλιν εξεπεμψε πρεσβευτας προς Γεντιον, παρασιωπων μεν περι του δωσειν
παραυτικα χρηματα, μετα δε την των πραγματων συντελειαν μεγαλας υποφαινων
ελπιδας· ωστε διαπορησαι τις αν ποτερον την τοιαυτην διαδυσιν αφροσυνην η
τελεως μανιαν ηγησαιτο των τα τοιαυτα πραττοντων. επιβαλλονται μεν γαρ
μεγαλοις και την ιδιαν παραβαλλονται ψυχην, παρορωσι δε το μαλιστα
αναγκαιοτατον, και ταυτα νοουντες αυτο και δυναμενοι συντελειν. Φιλιππος μεν
ουν ο Ἀμυντου, πραγματικος ανηρ γενομενος, ουδεποτε εν ταις τοιαυταις
περιστασεσιν εφεισατο χρηματων, αλλα διαδους πλειονα των αιτουμενων ταχυ και
προδοτων πληθος ηυρισκε και συμμαχων. τοιγαρουν εν τοις ελαχιστοις των κατα
την Ευρωπην εγενετο βασιλεων, και δυναμιν κατελιπε δι' ης ο διαδεξαμενος
Ἀλεξανδρος το πλειστον της οικουμενης κατεστρεψατο. Περσευς δε χρηματων
σεσωρευμενων εχων πληθος δια τε τας πατρικας και τας ιδιας εκ πολλων χρονων
παρασκευας ουδενι τροπωι τουτων ηθελησεν αψασθαι· τοιγαρουν εαυτον συμμαχων
εποιησεν ερημον και τους εαυτου κρατησαντας υστερον πλουσιωτερους εποιησεν.
καιτοι γε τουτο φανερον ην πασιν ως δια χρηματων, βουλομενος εκτεινειν τας
χειρας, πολλους αν των τοτε βασιλεων και δημων επεισε συμμαχειν· αλλα καλως
ποιων ουκ επραττε ταυτα δι' ων η κρατηθεις αν εποιησε πολλους των Ἑλλη 367 νων
της αυτης ατυχιας μετασχειν η και κρατησας των ολων εξουσιαν υπερηφανον και
βαρος δυσυποστατον περιεποιησατο. 342. Ὅτι του Περσεως εν ∆ιωι περι την του
σωματος θεραπειαν γινομενου των σωματοφυλακων τις εισδραμων εις τον
λουτρωνα την παρουσιαν των πολεμιων εδηλωσεν. ο δε επι τοσουτον επτοηθη την
ψυχην ωστε εξαλλομενος εκ της πυριας και παταξας τον μηρον εμπαθως "ουδε
παραταξαμενους ημας" ειπεν "ω θεοι, παραδιδοτε τοις πολεμιοις αγεννως." 343. Ὅτι
οι Ῥωμαιοι τους νενικηκοτας ετρεψαντο· ενιοτε γαρ τα παραστηματα των ανδρων
και τα τελεως απελπισμενα προς απογνωσμενην αγει συντελειαν. 344. Ὅτι οι
επιτροποι Πτολεμαιου του μειρακος, Ευλαιος ο ευνουχος και Ληναιος ο Συρος, παντα
πορον και μηχανην επενοουν και αργυρον και χρυσον και την αλλην γαζαν εις το
βασιλικον εσωρευον, ωστε ουκ αν τις θαυμασειεν ει δια τοιουτων ανθρωπων εν
ουτω βραχει καιρωι τηλικαυται το μεγεθος θεωριαι κατεσκευασθησαν, και οπως ο
μεν, ευνουχος ων και προσφατως τον κτενα και τους αλαβαστρους αποτεθειμενος,
των της Ἀφροδιτης εργων τους Ἄρεως αγωνας ηλλαξατο, ο δε, Κοιλοσυριτης
γεγονως δουλος και μονον ου μετα χειρας εχων ετι το λογιστηριον, ετολμησε τον
περι Συριας πολεμον αναλαβειν, Ἀντιοχου μεν δυναμεσι και ταις αλλαις χορηγιαις
ουδενος ηττον ισχυσαντος· το δε μεγιστον, οντες απειροι τελεως των κατα πολεμον
αγωνων και μηδενα μητε συμβουλον εχοντες αξιοχρεον μηθ' ηγεμονα δυνατον
επεβαλοντο τηλικουτοις εργοις. τοιγαρουν αυτοι τε της αφροσυνης ταχεως την
προσηκουσαν εκομισαντο τιμωριαν και την βασιλειαν ανετρεψαν αρδην το καθ'
αυτους μερος. τα γαρ τοιαυτα παρασημαινομεθα προς το τας αιτιας ακριβως
θεωρεισθαι των ελαττωματων και 368 κατορθωματων, και τοις μεν καλως
προστατουσι των πραγματων επαινον αποκομιζοντες, των δε φαυλως διοικουντων
κατηγορουντες. αμα μεν γαρ τας εφ' εκατερα προαιρεσεις των ανδρων εμφανεις
κατασκευαζομεν και τον οικειον λογον εκατεροις απονεμοντες προτρεπομεθα τας
των αναγινωσκοντων ψυχας προς τον των καλων ζηλον, αμα δε την ιστοριαν
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκαρπον και πασι χρησιμην εφ' οσον ημιν δυνατον κατασκευαζομεν δια το τας
ψιλως εχουσας ναυμαχιας και παραταξεις, ετι δε νομοθεσιας, μηδεν διαφερειν
μυθων. 345. Ὅτι τα πληθη συναγαγοντες εις εκκλησιαν οι του Πτολεμαιου επιτροποι
και συντομον τελος επιθησειν τωι πολεμωι κατεπαγγειλαμενοι τουτο γε ου
διεψευσαντο, ταχυ και τωι πολεμωι και σφισιν αυτοις το τελος [του βιου]
περιποιησαντες. επι τοσουτον δε δια την απειριαν ευελπιδες ησαν του μη μονον
Συριας κρατησειν, αλλα και της βασιλειας Ἀντιοχου πασης, ωστε των συναχθεντων
χρηματων εκομιζον τα πλειστα και των εκ κυλικιου χρυσωματων· απεσκευασαντο
δε και των βασιλειων κλινας τας πλειστας μεν αργυροποδας, ολιγας δε και
χρυσοποδας, προς δε τουτοις ιματιων και κοσμου γυναικειου και των
πολυτελεστατων λιθων πληθος· ταυτα δε εφασαν κομιζειν εις τους προχειρως
τουτοις η πολεις η φρουρια παραδωσοντας. τα δε ουχ ουτως ειχεν, αλλ' εφερον
ετοιμα χορηγεια προς τον κατ' αυτων ολεθρον. 346. Ὅτι ο Ἀντιοχος δια
στρατηγηματος αμφιδοξουμενου εκυριευσε του Πηλουσιου. πας γαρ πολεμος
εκβεβηκως τα νομιμα και δικαια των ανθρωπων ομως εχει τινας ιδιους καθαπερει
νομους, οιον ανοχας μηνυσιν, κηρυκα μη αναιρειν, τον το σωμα αυτου προς την του
κατισχυοντος πιστιν τιμωρεισθαι. ταυτα και τα τουτοις ομοια προσηκοντως αν τις
αποφηναιτο τον Ἀντιοχον, καθαπερ τους απο των δικαστηριων συκοφαντας, το μεν
ρητον του νομου τετηρηκεναι, μετα τας ανοχας 369 την καταληψιν πεποιημενον, το
μεντοι γε δικαιον και καλον, δι' ων ο παντων συνεχεται βιος, μη τετηρηκεναι. δια
γαρ την συγγενειαν οφειλων φειδεσθαι του μειρακιου, καθαπερ αυτος εφησε,
τουναντιον εξαπατησας επεβαλετο τοις ολοις σφηλαι τον πεπιστευκοτα. 347. Ὅτι ο
Περσευς τα δοθεντα προς διαρπαγην χρηματα αναλαβομενος της επαγγελιας
απεστερησε τους δοντας, μεγιστον παρεχομενος σημειον ως η φιλαργυρια των
ανθρωπων προς τοις αλλοις κακοις και το φρονειν αφαιρειται. το γαρ μηδ' εν
απεγνωσμεναις ελπισι παυεσθαι του λυσιτελους και της προς το κερδος επιθυμιας,
πως ουκ αν τις ηγησαιτο των φρενων τελεως εξεστηκεναι τους ταυτα πραττοντας,
ως μη θαυμαζειν πως κατεπολεμηθησαν οι Μακεδονες υπο Ῥωμαιων, αλλ' οπως
τετραετη χρονον αντεσχον τοιουτον εχοντες ηγεμονα. 348. Ὅτι ∆αρειου μετα την
πρωτην μαχην εκχωρουντος του μερους της βασιλειας και τετρακισμυρια ταλαντα
και την θυγατερα προς γαμον διδοντος απεκριθη μητε τον κοσμον υπο δυειν ηλιων
δυνασθαι διοικεισθαι μητε την οικουμενην υπο δυειν δεσποτων. 349. Ὅτι ο υπατος
Αιμιλιος τον Περσεα λαβομενος της χειρος εις το περι αυτον συνεδριον εκαθισεν,
αρμοζουσι λογοις τουτον παραμυθησαμενος. τους δε εν τωι συνεδριωι παρεκαλει, και
μαλιστα τουτων τους νεους, βλεποντας εις τα παροντα και θεντας υπο την ορασιν
την Περσεως τυχην μητε μεγαλην επι τοις κατορθωμασιν παρα το καθηκον μητε
βουλευεσθαι μηδεν υπερηφανον περι μηδενος καθολου, μηδε πιστευειν μηδεποτε
ταις ευτυχιαις, αλλ' εαν τις μαλιστα επιτυγχανηι κατα τον ιδιον βιον η τας κοινας
πραξεις, τοτε μαλιστα της εναντιας τυχης εννοιαν λαμβανειν και δια μνημης εχειν
εαυτον ανθρωπον οντα. διαφερειν γαρ απεφηνατο τους ανοητους των νουν
εχοντων τωι τους μεν εν ταις ιδιαις ατυχιαις, τους δε εν ταις των αλλων
διδασκεσθαι. 370 350. Ὅτι πολλα και αλλα προς την τοιαυτην προαιρεσιν διαλεχθεις
ουτως εποιησε συμπαθεις τους εν τωι συνεδριωι και ταπεινους τοις φρονημασιν ωστε
δοκειν αυτους ηττησθαι και μη νενικηκεναι. 351. Ὅτι οι των Ῥοδιων πρεσβεις επι
τας διαλυσεις ελθειν ωμολογουν· τον γαρ πολεμον πασιν οντα βλαβερον
απεφηναντο. 352. Ὅτι ο Ἀντιοχος την αρχην εσεμνυνετο λεγων ου της κατ'
Αιγυπτον βασιλειας εαυτον επιθυμουντα παρεσκευασθαι μεγαλας δυναμεις εις τον
πολεμον, αλλα τωι πρεσβυτερωι Πτολεμαιωι βουλεσθαι συγκατασκευασαι την
πατρυαν αρχην. ου μην το γε αληθες ουτως ειχεν, αλλα διαγωνοθετων τα μειρακια
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διελαμβανε, μεγαλης χαριτος αφορμην παρεχων, ακονητι κυριευσειν της Αιγυπτου.
της γαρ τυχης αυτου την προαιρεσιν εξελεγχουσης και την προειρημενην προφασιν
αφαιρουσης φανερος εγενετο των πολλων ων βασιλεων οι του λυσιτελους ουδεν
των καλων προυργιαιτερον τιθενται. 353. Ὅτι απαντησασι τον Ἀντιοχον τοις
Ῥωμαιοις, κακεινουμακροθεν αμα της φωνης ασπαζομενου και την δεξιαν
εκτεινοντος, ο μεν Ποπλιος προχειρον εχων το βυβλιον εν ωι το της συγκλητου
δογμα κατακεχωριστο προετεινε και αυτον εκελευσεν αναγνωναι τον Ἀντιοχον·
τουτο δε εδοξε ποιειν οπως μη προτερον ως φιλον δεξιωσηται πριν η δια της
προαιρεσεως γνωσθηι ποτερον πολεμιος εστιν η φιλος. επει δε αναγνους ο βασιλευς
ελεξε παρα των φιλων γνωμην λαβειν περι τουτων, ακουσας ο Ποπλιος εποιησε
πραγμα βαρυ δοκουν ειναι και παντελως υπερηφανον. εχων γαρ προχειροτατον
αμπελινον βακτηριον περιεγραψε τωι κληματι τον Ἀντιοχον και διεκελευσατο την
αποκρισιν εν τουτωι ποιησαι. ο δε βασιλευς τα μεν ξενιζομενος επι τωι γεγονοτι, τα δε
κατα 371 πεπληγμενος την υπεροχην της Ῥωμαιων ηγεμονιας, προς αμηχανιαν
ελθων και τα συμβαντα λογιζομενος εφη ποιησειν παν το παρακελευομενον υπο
Ῥωμαιων. οι δε περι τον Ποπλιον αμα παντες την δεξιαν αυτου λαβοντες ησπαζοντο
φιλοφρονως. ην δε γεγραμμενα λυειν παραχρημα τον προς Πτολεμαιον πολεμον. ο
δε βασιλευς ακολουθως τοις γεγραμμενοις τας δυναμεις εξηγαγεν εξ Αιγυπτου,
εκπεπληγμενος την Ῥωμαιων υπεροχην, ατε και προσφατως ακηκοως το των
Μακεδονων πταισμα· τουτο γαρ μηπω γεγενησθαι δοκων ουποτ' αν εκουσιως
προσειχε τωι δογματι. 354. Ὅτι αληθες ην αρα, ως εοικε, το ρηθεν υπο τινων των
παλαι σοφων, οτι συγγνωμη τιμωριας αιρετωτερα· παντες γαρ αποδεχομεθα τους
επιεικως χρωμενους ταις εξουσιαις, προσκοπτομεν δε τοις προπετως τας κολασεις
λαμβανουσι παρα των υποπεσοντων. διοπερ ορωμεν τους μεν προς τα παραδοξα της
τυχης καλως τεθησαυρικοτας τας χαριτας παρα τοις ευ παθουσι, τους δε ου μονον εν
ταις εναντιαις περιστασεσιν ομοιαν απολαμβανοντας τιμωριαν παρα των
αγνωμονηθεντων, αλλα και τον κοινον προς τους επταικοτας ελεον εαυτων
παρηιρημενους. ου γαρ δικαιον τον επι των αλλων απειπαμενον πασαν
φιλανθρωπιαν αυτον εν μερει περιπταισαντα τυγχανειν της παρα των κρατουντων
επιεικειας. καιτοι γε πολλοι τωι μεγεθει της κατα των εχθρων τιμωριας σεμνυνεσθαι
τολμωσιν, ου προσηκοντως τουτο ποιουντες· τι γαρ λαμπρον η μεγα το τους
πεσοντας υπο την εξουσιαν περιβαλειν ανηκεστοις συμφοραις; τι δε οφελος της
γεγενημενης νικης, αν υπερηφανως χρησαμενοι τοις κατορθωμασιν εξαλειφωμεν
την προυπαρχουσαν ευφημιαν, αναξιοι φανεντες των ευτυχηθεντων; μεγιστον γαρ
καρπον δικαιως αν τις ηγησαιτο τοις πραγματων ορεγομενοις την επι τοις καλοις
εργοις ευδοξιαν. διο και θαυμασαι τις αν πως απαντες σχεδον ομολογουντες ειναι
την εν αρχηι περιβοηθεισαν αποφασιν αληθη και συμφερουσαν επι της πειρας ου
βεβαιουσι την ιδιαν γνωμην. δει δε, οιμαι, τους νουν εχοντας, οταν τα μεγιστα
επιτυγχανωσι, τοτε μαλιστα της εναντιας περιστασεως εννοιαν λαμβανειν, και
νικαν μεν ανδρειαι τους αντιτε 372 ταγμενους, ηττασθαι δε ευγνωμοσυνηι του των
επταικοτων ελεου· ταυτα γαρ συμβαλλεται μεγαλα προς αυξησιν πασι μεν
ανθρωποις, μαλιστα δε τοις ηγεμονιας προεστηκοσιν. εκαστος γαρ των
ησθενηκοτων εκουσιως υποταττομενος προθυμως υπηρετει και παντα συμπραττει
μετ' ευνοιας. ταυτης δ' εοικασι Ῥωμαιοι μαλιστα πεποιησθαι προνοιαν,
βουλευομενοι πραγματικως και ταις εις τους κρατηθεντας ευεργεσιαις θηρωμενοι
παρα μεν των ευ παθοντων χαριτας αειμνηστους, παρα δε των αλλων παντων τον
δικαιον επαινον. 355. Ὅτι της τυχης ευροουσης τοις Ῥωμαιοις εβουλευοντο μετα
πολλης επισκεψεως πως καθηκει χρησασθαι τοις ευτυχημασι κατα τροπον
ευχερεστερον ειναι του καταγωνισασθαι τοις οπλοις τους αντιταχθεντας. ου μην και
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταληθες ουτως εχει· πλειους γαρ ευρειν εστι τους ευγενως κινδυνευοντας των ταις
ευημεριαις ανθρωπινως χρωμενων. 356. Ουτοι δε πολλα προς δεησιν και παραιτησιν
ειποντες και το τελευταιον κατα την παροιμιαν το κυκνειον αισαντες μελος, μογις
ελαβον αποκρισεις, δι' ων του φοβου παρειθησαν. 357. Ὅτι των επηρτημενων
φοβων εδοκουν απολελυσθαι, τα δ' αλλα καιπερ οντα δυσχερη ραδιως εφερον. ως
επιπαν γαρ οι πολλοι δια το μεγεθος των προσδοκωμενων κακων καταφρονουσι
των ελαττονων συμπτωματων. 358. Ὅτι προς τους θαυμαζοντας την εν τωι θεατρωι
επιμελειαν ο στρατηγος Αιμιλιος απεφηνατο της αυτης ειναι ψυχης αγωνας τε ταξαι
κατα τροπον και τα κατα ποτον οικειως χειρισαι και παραταξασθαι τοις
αντιτεταγμενοις στρατηγικως. 359. Ὅτι ουδεν ουτω γλυκυ φαινεται των
ητυχηκοτων ενιοις ως το ζην, καιπερ αυτων αξια θανατου πασχοντων· οπερ συνεβη
εις Περσεα τον Μακεδονων βασιλεα γενεσθαι. 373 360. Ὅτι ακμαζουσης της των
Μακεδονων βασιλειας ∆ημητριος ο Φαληρευς εν τωι περι τυχης υπομνηματι καθαπερ
χρησμωδων υπερ των αυτηι συμβησομενων ευστοχως τουτους τους λογους
αποπεφοιβακεν· "ει γαρ λαβοις προ της εννοιας μη χρονον απειρον μηδε γενεας
πολλας, αλλα πεντηκοντα μονον ετη ταυτι τα προ ημων, γνοιης αν ως το της τυχης
χαλεπον ενταυθα· πεντηκοστωι γαρ ετει προτερον οιεσθ' αν η Περσας η βασιλεα των
Περσων η Μακεδονας η βασιλεα των Μακεδονων, ει τις θεων αυτοις προυλεγε το
μελλον, πιστευσαι ποτ' αν ως εις τουτον τον καιρον Περσων μεν ουδ' ονομα
λειφθησεται το παραπαν, οι πασης σχεδον της οικουμενης εδεσποζον, Μακεδονες δε
και πασης κρατησουσιν, ων ουδ' ονομα προτερον ην γνωριμον; αλλ' ομως η προς
τον βιον ημων αλογια της τυχης και παντα παρα τον λογισμον τον ημετερον
καινοποιουσα και την αυτης δυναμιν εν τοις ενδοξοις ενδεικνυμενη και νυν, ως
ομοιως ενδεικνυται, Μακεδονας εις την Περσων ηγεμονιαν ενοικισασα διοτι και
τουτοις η τυχη ταγαθα κεχρηκεν, εως αν αλλο τι βουλευσηται περι αυτων." ο συνεβη
κατα τους νυν χρονους συντελεσθηναι. διοπερ και ημεις εκριναμεν τηι περιστασει
ταυτηι τον αρμοζοντα λογον επιφθεγξασθαι και της αποφασεως της ∆ημητριου
μνησθηναι, μειζονος ουσης η κατ' ανθρωπον· προειπε γαρ εκατον και πεντηκοντα
ετεσι περι των υστερον συμβησομενων. 361. Ὅτι των του Αιμιλιου παιδων των δυο
παραδοξως τελευτησαντων, και του δημου παντος διαφεροντως συναλγουντος, ο
πατηρ τουτων συνηγαγεν εκκλησιαν, εν ηι περι των κατα τον πολεμον πραχθεντων
απολογισαμενος επι τελους διεξηλθε τοιουτους τινας λογους. εφη γαρ εαυτον εξ
Ἰταλιας εις την Ἑλλαδα μελλοντα περαιουν τας δυναμεις αποθεωρησαι την
ανατολην και τοτε τον πλουν ποιησαμενον ενατης ωρας καταπλευσαι μηδενος
απολειφθεντος εις Κερκυραν, εκειθεν δε τεταρταιον εν ∆ελφοις καλλιερησαντα τωι
θεωι μετα πεντε ημερας εις Μακεδονιαν γενεσθαι 374 και παραλαβειν τας δυναμεις,
εν ημεραις δε ταις απασαις πεντεκαιδεκα βιασασθαι τα στενα κατα την Πετραν και
παραταξασθαι και νικησαι Περσεα· καθολου δε τεταρταιος αντοφθαλμουντος του
βασιλεως τοις Ῥωμαιοις εαυτον εν ταις προειρημεναις ημεραις απεφηνατο
κεκυριευκεναι πασης Μακεδονιας. και τοτε μεν θαυμαζειν εφη το παραλογον των
κατορθωματων· ως δε μετ' ολιγον κυριος εγενετο του βασιλεως και των τεκνων και
της βασιλειας γαζης, πολυ μαλλον θαυμαζειν την ευροιαν της τυχης·
διακομισθεντων δε των χρηματων και των στρατιωτων εις την Ἰταλιαν αβλαβως
και ταχεως, τοθ' ολοσχερως διαπορειν επι τωι παντα καλλιον η προσεδοκα
συντελεισθαι, των δε συγχαιροντων και μακαριζοντων την ευποτμιαν αυτου τοτε
μαλιστα προσδεχεσθαι παρα της τυχης συμπτωμα· διοπερ προσευχεσθαι τωι θεωι των
μεν δημοσιων εις μηδεν εμπεσειν την μεταβολην, αλλ' ει παντως αυτηι πραξαι
δεδοκτο δυσχερες, τουτ' εις αυτον εναπερεισασθαι. διοπερ αμα τωι γενεσθαι την περι
τους παιδας ατυχιαν επι μεν ταυτηι διαφεροντως λυπηθηναι, περι δε των της
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατριδος πραγματων ευθαρσης ειναι καθ' οσον η τυχη την παλιρροιαν και τον
φθονον ουκ εις το κοινον των πολιτων αλλ' εις τον ιδιον εκεινου βιον απεσκηψεν.
τουτων ρηθεντων πας ο δημος την μεγαλοψυχιαν αυτου εθαυμασεν, επι δε τοις
παισι πολλαπλασιον εσχε συμπαθειαν. 362. Ὅτι μετα την Περσεως ητταν Ευμενης ο
βασιλευς μεγαλαις και παραδοξοις εχρησατο μεταβολαις. υπολαβων γαρ εν
ασφαλειαι κατακεισθαι την ιδιαν αρχην, ως αν της πολεμιωτατης αυτωι βασιλειας
καταλελυμενης, τοτε μεγιστοις περιεπεσε κινδυνοις. αγαθη γαρ η τυχη τα βεβηκεναι
δοκουντα ασφαλως ανατρεψαι, καν συναγωνισηται τι, παλιν εκ μεταβολης
αντισηκουν και λυμαινεσθαι τα κατορθωθεντα. 363. Ὅτι και Προυσιας ο της
Βιθυνιας βασιλευς ηκε συγχαρησομενος τηι συγκλητωι και τοις τους πολεμους
κατορθωσασι στρατηγοις· ου το της ψυχης αγενες ουκ αξιον παραλιπειν
ανεπισημαντον. της μεν γαρ των αγαθων ανδρων επαινουμενης αρε 375 της πολλοι
των επιγινομενων προαγονται προς τον ομοιον ζηλον, της δε των φαυλων
ανανδρειας ονειδιζομενης ουκ ολιγοι των προς την κακιαν ορμωντων
αποτρεπονται. διο και χρηστεον ου παρεργως τηι της ιστοριας παρρησιαι προς
επανορθωσιν του κοινου βιου. 364. Ὅτι ο Πτολεμαιος ο βασιλευς Αιγυπτου, εκπεσων
της βασιλειας παρα του ιδιου αδελφου, εν ιδιωτου σχηματι οικτρωι κατηντησεν εις
την Ῥωμην μετα σπαδωνος ενος και τριων παιδων. πεπυσμενος δε κατα την πορειαν
το καταλυμα το του ∆ημητριου του τοπογραφου, προς τουτον ζητησας κατελυσε
πεφιλοξενημενον υπ' αυτου πλεονακις εν τηι κατα την Ἀλεξανδρειαν επιδημιαι· ᾤκει
δε εν υπερωωι στενωι και παντελως ευτελει δια το μεγεθος των εν τηι Ῥωμηι μισθων.
ωστε τις αν πιστευσειεν τοις υπο των πολλων νομιζομενοις αγαθοις η τους υπερ το
μετριον ευτυχουντας μακαριστους ηγησαιτο; οξυτεραν γαρ και μειζονα μεταβολην
τυχης και περιπετειαν ουτως ανελπιστον ουκ αν τις ετεραν ραδιως ευροι. ουδεμιας
γαρ αιτιας αξιολογου γενομενης, το τηλικουτο της βασιλειας αξιωμα προς ιδιωτικην
ταπεινοτητα τυχης επεπτωκει, και ο τοσαυταις μυριασιν ελευθερων επιταττων
αφνω τρεις οικετας εσχε μονον περιλελειμμενους απο των της ιδιας τυχης
ναυαγιων. 365. Ὅτι νεανισκων τινων πριαμενων ερωμενον μεν ταλαντου, κεραμιον
δε Ποντικου ταριχου τριακοσιων δραχμων Ἀττικων Μαρκος Πορκιος Κατων, των
ευδοκιμουμενων ανδρων, ειπεν εν τωι δημωι διοτι μαλιστα δυνανται κατιδειν εκ
τουτου την επι το χειρον της αγωγης και πολιτειας διαστροφην, οταν πωλουμενοι
πλειονος ευρισκωνται οι μεν ερωμενοι των αγρων, τα δε κεραμια του ταριχου των
ζευγηλατων. 366. Ὅτι του ∆ημητριου πρεσβεις αποστειλαντος εις Ῥωμαιους
αποκρισιν εδωκεν αυτωι σκολιαν και δυσευρετον, οτι τευξεται των φιλανθρωπων
∆ημητριος, εαν το ικανον ποιηι τηι συγκλητωι κατα την της αρχης εξουσιαν. 367. Ὅτι
οι Ῥοδιοι εχοντες αγχινοιαν και προστασιαν, και 376 ταυτηι χρωμενοι, διετελουν
καθαπερει τινας εκουσιους φορους λαμβανοντες παρα των βασιλεων. επιδεξιοις γαρ
ατοπημασι και ψηφισμασι τιμωντες τους εν εξουσιαις οντας, και τουτο πραττοντες
βεβαιως και μετα πολλης προνοιας, πολλαπλασιους χαριτας κομιζονται και δωρεας
λαμβανουσι παρα των βασιλεων. παρα γαρ ∆ημητριου ελαβον πυρων δωρεαν εικοσι
μυριαδας μεδιμνων, κριθης δε δεκα, και Ευμενης προσοφειλων τρεις μυριαδας
ετετελευτηκει· επηγγειλατο δε και το θεατρον ο βασιλευς κατασκευασειν εκ λιθου
λευκου. Ῥοδιοι μεν ουν καλλιστα των Ἑλληνων πολιτευομενοι πολλους εσχον
αμιλλωμενους των δυναστων εις τας της πολεως ευεργεσιας. 368. Καθολου δε εις
τους αγωνας ελθων ωσπερ τα κιβδηλα των νομισματων αλλοιος εφανη και τον
πολεμον τοις ιδιοις ελαττωμασιν ηυξησεν. 369. Ὅτι οι Ῥοδιοι εδοκουν παραπλησιον
τι πεπονθεναι ταις των αρκων κυνηγιαις. και γαρ εκεινα τα θηρια κατα το μεγεθος
και την αλκην δοκουντα ειναι φοβερα, επειδαν αυτοις προσβαλωσιν οι κυνηγουντες
κυνιδια μικρα, ενεργα δε ταις αλκαις, υπο τουτων ευχερεστατα τρεπονται. εχοντων
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ αυτων τους ποδας απαλους και σαρκωδεις, εκ των υποκατω μερων δακνοντα
τας πτερνας αναγκαζει καθιζειν, εως αν τις των κυνηγετων βαλων επιτυχηι δια γαρ
την βραδυτητα και δυσκινησιαν αδυνατει ψαιραι της των κυνιδιων ελαφροτητος.
και οι Ῥοδιοι διαβεβοημενην εχοντες την εν τοις ναυτικοις αγωσιν υπεροχην υπο
μυαιων και τραγωδιων παντελως μικρων παραδοξως συγκυκλουμενοι πανταχοθεν
εις δυσχρηστιαν ενεπιπτον την μεγιστην. 370. Ὅτι εν τηι Κελτιβηριαι πολις ην μικρα
Βεγεδα καλου 377 μενη, και ταυτης μεγαλην επιδοσιν λαβουσης εψηφισαντο αυτην
μειζονα κατασκευαζειν. η δε συγκλητος υποπτευσασα την επι πλειον αυτων ισχυν
εξαπεστειλε τους κωλυσοντας κατα τας συνθηκας, εν αις ην συν αλλοις πλειοσι
γεγραμμενον μηδε κτιζειν πολιν εξουσιαν εχειν Κελτιβηρας ανευ Ῥωμαιων.
απεκριθη δε τις των πρεσβυτερων ονομα Κακυρος οτι κτιζειν μεν αυτους αι
συνθηκαι κωλυουσιν, αυξειν δε τας πατριδας ουκ απαγορευουσιν· αυτους δε μη
κτιζειν μη γεγενημενην πολιν, αλλα την ουσαν επισκευαζειν· ουδεν δε παρα τας
συνθηκας πραττειν ουδε το κοινον εθος παντων ανθρωπων. και τα μεν αλλα
πειθαρχειν Ῥωμαιοις και συμμαχους ειναι προθυμως, οποταν αυτοις χρεια γενηται,
της δε κατα την πολιν οικοδομιας κατ' ουδενα ... τροπον αποστησεσθαι. του δε
πληθους ομοθυμαδον επισημαινομενου την γνωμην οι πρεσβευται τηι συγκλητωι
ταυτα απηγγειλαν· η δε ελυσε τας συνθηκας και πολεμον επηνεγκεν. 371. Ὅτι τους
Ἑλληνικους πολεμους εις καιρος κρινει, τους δε Κελτιβηρικους η νυξ κατα το
πλειστον διελυσε, της ακμης των ανδρων και της ορμης ετι μενουσης, τον δε
πολεμον ουδε χειμων διελυσε. διο και τον υπο τινων λεγομενον πυρινον πολεμον
ουκ αν ετερον τις η τουτον νοησειεν. 372. Ὅτι ο των Ῥοδιων δημος επηρμενος μεν
τωι θυμωι προς την εις τον πολεμον ορμην και παρασκευην, αποπιπτων δε εν ταις
επιβολαις, εις παραλογους εννοιας ενεπιπτε και παραπλησιους τοις εν ταις μακραις
νοσοις δυσποτμουσιν. εκεινοι τε γαρ οταν ταις παρα των ιατρων θεραπειαις
υπακουσαντες μηδεν βελτιον απαλλαττωσι, καταφευγουσιν επι τους θυτας και
μαντεις, ενιοι δε προσδεχονται τας επωιδας και παντοδαπα γενη περιαπτων, και οι
Ῥοδιοι παραλογως εν πασαις ταις επιβολαις αποπιπτοντες εις τας απο των
καταφρονουμενων βοηθειας κατεφευγον και τοιαυτ' επραττον εξ ων καταγελαστοι
παρα τοις αλλοις εμελλον υποληφθησεσθαι. 373. Ὅτι ουχ η κατασκευη και το
μεγεθος των νηων αλλ' η τολμα και των ανδραγαθουντων επιβατων αι χειρες
καταγωνιζονται. 378 374. Ὅτι Καρχηδονιοι πολεμησαντες προς Μασσανασσην
εδοξαν καταλελυκεναι τας προς Ῥωμαιους συνθηκας. πρεσβευσαντων δε αυτων
αποκρισιν εδωκαν ειδεναι ο δει γενεσθαι. ασαφη δε την αποκρισιν οι Καρχηδονιοι
λαβοντες εν μεγαληι ταραχηι υπηρχον. 375. Ὅτι οι τας ηγεμονιας περιποιησασθαι
βουλομενοι κτωνται μεν αυτας ανδρειαι και συνεσει, προς αυξησιν δε μεγαλην
αγουσιν επιεικειαι και φιλανθρωπιαι, ασφαλιζονται δε φοβωι και καταπληξει· τουτων
δε τας αποδειξεις λαβοις αν ταις παλαι ποτε συσταθεισαις δυναστειαις επιστησας τον
νουν και τηι μετα ταυτα γενομενηι Ῥωμαιων ηγεμονιαι. 376. Ὅτι των πρεσβευτων
των Καρχηδονιων τους αιτιους του πολεμου του προς Μασσανασσην κεκολακεναι
αποφαινομενων,
των εκ του συνεδριου τινος αναφωνησαντος "και πως ου παρ' αυτον τον καιρον
κατεδικασθησαν οι της διαφορας αιτιοι γεγονοτες, αλλα μετα την καταλυσιν του
πολεμου;" οι των Καρχηδονιων πρεσβεις απεσιωπησαν, ουκ εχοντες δικαιον ουδε
ευλογον αποφασιν. η δε συγκλητος αποφασιν εδωκε δυστραπελον και
δυσκατανοητον· εδογματισε γαρ γινωσκειν τους Ῥωμαιους ο δει πραττειν αυτους.
377. Ὅτι αι γυναικες των Καρχηδονιων προσεφερον χρυσους κοσμους· εσχατης γαρ
ουσης της του βιου παραγραφης απαντες ουκ απολλυναι τα χρηματα διελαμβανον,
αλλα δια της τουτων δοσεως εκρινον επανορθουσθαι την εαυτων σωτηριαν. 378.
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅτι Κατων Μαρκος Πορκιος, αποδοχης δε τυγχανων μεγαλης επι συνεσει, ερωτηθεις
υπο τινος τι πραττει ο Σπιπιων κατα την Λιβυην ειπεν οιος [μονος φρονει] πεπνυται,
τοι δε σκιαι αΐσσουσιν. ο δε δημος τηλικαυτην ευνοιαν εσχε προς τον ανδρα τουτον
ωστε υπατον αυτον γενεσθαι. 379. Ὅτι η τυχη παν καθαπερ επιτηδες αγωνοθετουσα
τας συμμαχιας εναλλαξ τοις διαπολεμουσι παρειχετο. 379 380. Ὅτι η συγκλητος
πρεσβευτας εξαπεστειλεν εις την Ἀσιαν 379 τους καταλυσοντας τον πολεμον
Νικομηδους και Προυσιου του ιδιου πατρος, και ειλετο ανδρας εις την πρεσβειαν
Λικιννιον ποδαγρικον και Μαγνουσιον, ος κατατετρημενος ην την κεφαλην
κεραμιδος επιπεσουσης και το πλειον μερος των οστων εξηιρημενος, και Λευκιον
παντελως αναισθητον. ο δε Κατων αφηγουμενος του συνεδριου και συνεσει
διαφερων ειπεν εν τηι συγκλητωι διοτι πρεσβειαν αποστελλομεν ουτε ποδας ουτε
κεφαλην ουτε καρδιαν εχουσαν. ουτος μεν ουν την ευστοχιαν περιβοητον εσχε κατα
την πολιν. 381. Ὅτι κατα την πολιορκιαν Καρχηδονιων Ἀσδρουβας
διαπρεσβευσαμενος προς Γολοσσην προεκαλειτο ελθειν εις συλλογον, και κατα τας
εντολας του στρατηγου προετεινε τωι Ἀσδρουβαι αυτωι τε και δεκα οικιαις αις αν
βουληται ασφαλειαν και δωρεαν ταλαντων δεκα και δουλα σωματα εκατον. ο δε
Ἀσδρουβας απεκριθη μηδεποτε εποψεσθαι τον ηλιον πυρπολουμενης της πατριδος
εαυτον διασωζομενον, και τοις μεν λογοις εθρασυνετο, δια δε των εργων εφωραθη
διαδιδρασκων, ος γε και της πατριδος ουσης εν απεγνωσμεναις ελπισιν ετρυφα,
ποτους ακαιρους συναγων και πολυτελη δειπνα ποιων και δευτερας τραπεζας
υπερηφανως διατιθεμενος. και οι μεν πολιται λιμωι απεθνησκον, ο δε προς τοις
αλλοις κακοις εφορει πορφυραν και πολυτελη χλανιδα, καθαπερ εκβακχευων τοις
της πατριδος ακληρημασιν. 382. Ὅτι κατα την αλωσιν της Καρχηδονος ο στρατηγος
της μεγαλοψυχιας η μαλλον μεγαλαυχιας επιλαθομενος και τους αυτομολους
καταλιπων ηκε προς Σκιπιωνα μεθ' ικετηριας. προσπεσων δε τοις γονασι μετα
δακρυων πασαν δεητικην φωνην προεμενος εις συμπαθειαν ηγαγε τον Σκιπιωνα. ο
δε παρακαλεσας αυτον θαρρειν και προς τους συνεδρευοντας φιλους ειπων "ουτος
εστιν ο προτερον μη βουλομενος επι πολλοις φιλανθρωποις σωθηναι· τοιαυτην
μεταβολην η τυχη και δυναμιν εχει πασαν ανθρωπινην υπεροχην ανελπιστως
σφαλλουσα" ....... 383. Ὅτι της Καρχηδονος εμπρησθεισης και της φλογος απα 380
σαν την πολιν καταπληκτικως λυμαινομενης ο Σκιπιων απροσποιητως εδακρυεν.
ερωτηθεις δε υπο του Πολυβιου του επιστατου τινος ενεκα τουτο πασχει ειπε "διοτι
της κατα την τυχην μεταβολης εννοιαν λαμβανω." εσεσθαι γαρ ισως ποτε τινα
καιρον εν ωι το παραπλησιον παθος υπαρξει κατα την Ῥωμην· και τουτους τους
στιχους παρα του ποιητου προηνεγκατο, εσσεται ημαρ οταν ποτ' ολωληι Ἴλιος ιρη
και Πριαμος και λαος. 384. Ὅτι ουδεποτε συμφοραι τηλικαυται την Ἑλλαδα
κατεσχον αφ' οτου μνημης ιστορικης αι πραξεις τετευχασι. δια γαρ την υπερβολην
των ακληρηματων ουτε γραφων τις ουτ' αναγινωσκων αδακρυς αν γενοιτο. εγω δε
ουκ αγνοω μεν οτι προσαντες εστιν μεμνησθαι των Ἑλληνικων ατυχηματων και
τοις επιγινομενοις δια της γραφης παραδιδοναι τα πραχθεντα προς αιωνιον μνημην·
αλλ' ορω μερος ουκ ελαχιστον προς διορθωσιν των αμαρτανομενων συμβαλλομενον
τοις ανθρωποις τα δια της των αποτελεσματων πειρας νουθετηματα. ωστ' ου χρη
τοις ιστορουσι τας μεμψεις αναφερειν, αλλα μαλλον τοις κεχειρηκοσι τας πραξεις
αφρονως· ου γαρ δι' ανανδρειαν στρατιωτικην αλλα δι' απειριαν στρατηγων το
εθνος των Ἀχαιων περιεπεσε τοις ακληρημασι. περι γαρ τους αυτους καιρους δεινου
παθους περι τους Καρχηδονιους τελεσθεντος ουχ ηττον ατυχημα, μαλλον δε, ει χρη
ταληθες ειπειν, ακληρημα συνεβαινε τοις Ἕλλησιν. εκεινοι μεν γαρ ολοσχερως
αφανισθεντες και την επι τοις ακληρημασι λυπην συναπεβαλον, οι δε εν οφθαλμοις
ιδοντες συγγενων και φιλων σφαγας και πελεκισμους και πατριδων αλωσεις και
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρπαγας και πανδημους μεθ' υβρεως ανδραποδισμους και το συνολον την
ελευθεριαν και την παρρησιαν αποβαλοντες, μεγιστων αγαθων ηλλαξαντο τας
εσχατας συμφορας. αφρονεστατα γαρ εις τον προς Ῥωμαιους πολεμον εμπεσοντες
των μεγιστων ακληρηματων επειραθησαν. εκ θεων γαρ, ως εοικε, λυσσα τις κατειχε
το εθνος των Ἀχαιων και παραδοξος ορμη προς την απωλειαν. αιτιοι δ' ησαν των
παντων κακων οι στρατηγοι. οι μεν γαρ αυτων οντες κατα 381 χρεοι, κινησεως και
πολεμων υπηρχον οικειοι και χρεων αποκοπας εισηγουντο και πολλους των απορων
χρεοφειλετων εχοντες συνεργους ανεσειον τα πληθη, τινες δε δι' αφροσυνην
ενεπεσον εις απεγνωσμενους διαλογισμους. μαλιστα δε ο Κριτολαος εξεκαυσε τας
ορμας του πληθους προς καινοτομιαν, χρωμενος δε τωι της αρχης αξιωματι φανερως
κατηγορει Ῥωμαιων εις υπερηφανιαν και πλεονεξιαν· εφη δε φιλος μεν βουλεσθαι
Ῥωμαιων υπαρχειν, δεσποτας δε εκουσιως αναδεικνυναι μη προαιρεισθαι.
διεβεβαιουτο δε καθολου τοις πληθεσιν, ως εαν μεν ανδρες ωσιν, ουκ απορησουσι
συμμαχων, εαν δε ανδραποδα, κυριων· εμφασεις τε δια λογων απελειπεν ως ηδη και
βασιλευσι και πολεσι διειλεκται περι συμμαχιας. 385. Ὅτι δια των λογων εκκαυσας
των οχλων την ορμην εισηνεγκε ψηφισμα πολεμειν τωι μεν λογωι προς
Λακεδαιμονιους, τωι δε εργωι προς Ῥωμαιους. ουτω δε πολλακις η κακια της αρετης
προτερει και η προς τον ολεθρον νευουσα γνωμη της προς σωτηριαν απεχεσθαι
παρακλησεως. 386. Ὅτι περι της Κορινθου και οι ποιηται προειρηκοτες ησαν
Κορινθος αστρον ουκ ασημον Ἑλλαδος. αυτη προς καταπληξιν των μεταγενεστερων
υπο των κρατουντων ηφανισθη. ου μονον δε κατα τον της καταστροφης καιρον η
πολις ετυχε παρα τοις ορωσι μεγαλης συμπαθειας, αλλα και κατα τους υστερον
χρονους εις εδαφος κατερριμμενη πολυν εποιει τοις αει θεωρουσιν αυτην ελεον.
ουδεις γαρ των παροδευοντων αυτην παρηλθεν αδακρυς, καιπερ ορων λειψανα
βραχεα της περι αυτην γεγενημενης ευδαιμονιας τε και δοξης. διο και κατα τους της
παλαιας ηλικιας καιρους διεληλυθοτων χρονων σχεδον εκατον, θεασαμενος αυτην
Γαιος Ἰουλιος Καισαρ ο δια τας πραξεις ονομασθεις θεος ταυτην ανεστησεν. 387.
Ἐναντια γαρ παθη συνειχε τας ψυχας των ανθρωπων ελπιδι σωτηριας και
προσδοκιαις της απωλειας. 382 388. Ὅτι ο Ὑριατθος, επι τον γαμον πολλων
προτεθεντων πραγματων και πολυτελων, ως αδην ειχε της θεας, επηρωτησε τον
Ἀστολπαν "ειτα ταυθ' ορωντες οι Ῥωμαιοι παρα σοι κατα τας εστιασεις πως της
τουτων πολυτελειας απειχοντο, δυναμενοι ταυτ' αφαιρεισθαι δια την εξουσιαν;" του
δε ειποντος οτι πολλων ειδοτων ουδεις επεβαλετο λαβειν η αιτησαι "τι ουν" ειπεν
"ανθρωπε, διδοντων σοι την αδειαν και την ασφαλη τουτων απολαυσιν των
κρατουντων, καταλιπων τουτους επεθυμησας της εμης αγραυλιας και αγενειας
οικειος γενεσθαι;" ην δε ουτος κατα τας απολογιας ευστοχος, ως αν εξ αυτοδιδακτου
και αδιαστροφου φυσεως φερων τους λογους· και γαρ των την Τυκκην οικουντων
ουδεποτε μενοντων επι της αυτης αιρεσεως, αλλ' οτε μεν προς Ῥωμαιους οτε δε
προς αυτον αφισταμενων, και πολλακις τουτο πραττοντων, αινον τινα διελθων ουκ
ασοφως εσκωψεν αμα και επεπληξε το της κρισεως αυτων αβεβαιον. εφη γαρ τινα
μεσον ηδη την ηλικιαν οντα γαμησαι δυο γυναικας, και την μεν νεωτεραν εξομοιουν
εαυτηι φιλοτιμουμενην τον ανδρα εκ της κεφαλης τας πολιας εκτιλλειν αυτου, την
δε γραυν τας μελαινας, και περας υπ' αμφοτερων αυτον εκτιλλομενον ταχυ γενεσθαι
φαλακρον. το παραπλησιον δε και τοις την Τυκκην οικουσιν εσεσθαι. των μεν γαρ
Ῥωμαιων αποκτεινοντων τους αλλοτριως προς αυτους εχοντας, των δε Λυσιτανων
αναιρουντων τους αυτων εχθρους, ταχυ την πολιν ερημωθησεσθαι. πολλα δε και
ετερα φασιν αυτον εν βραχεσιν αποφθεγξασθαι, της μεν εγκυκλιου παιδειας απειρον
οντα πρακτικηι δε συνεσει πεπαιδευμενον· ανδρος γαρ ακολουθως τηι φυσει ζωντος
συντομος λογος εστιν αρετηι συνησκημενος, το δε αφελειαι λογου βραχεως και
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεριττως ρηθεν του μεν ειποντος αποφθεγμα γινεται, του δε ακουσαντος
απομνημονευμα. 389. Ὅτι φιλει η μεν ασθενεια και ταπεινοτης αει την λιτην
αυταρκειαν και το δικαιον, η δε υπεροχη την πλεονεξιαν και την εκ της αδικιας
παρανομιαν. 383 390. Ὅτι κατα τον μυθον τον λεγομενον περι Ἀγαμεμνονος, ως
εθετο αραν κατα των απολειφθεντων εις Κρητην στρατιωτων, παλαια διαμενει παρα
τοις Κρησι παροιμια δι' ενος στιχου μηνυουσα την νυν γενηθεισαν περιπετειαν, αιαι,
Περγαμιοι παρα τοι κακον ηγησαντο. 391. Ὅτι ο υπατος Ποπιλλιος Ὑριατθου περι
διαλεξεως αξιουντος εκρινε προσταττειν καθ' εκαστα των αρεσκοντων, οπως μη
λεχθεντων αθροον απογνους αποθηριωθηι προς πολεμον ακαταλλακτον. 392. Ὅτι η
πολις η καλουμενη Κοντοβρις απεστειλε πρεσβευτας προς Ῥωμαιους, οι κατα τας
δεδομενας εντολας προυλεγον απαλλαττεσθαι την ταχιστην εκ της χωρας πριν η τι
παθειν· και γαρ των αλλων τους τολμησαντας εμβαλειν εις τουσδε τους τοπους
πολεμιαι δυναμει παντας απολωλεναι. ο δε υπατος τουτοις απεκριθη διοτι Λυσιτανοι
μεν και Κελτιβηρες μαλιστα επιτηδευουσιν απειλειν μεγαλα και πλεονεκτειν,
Ῥωμαιοι δε κολαζειν τους αδικουντας και καταφρονειν των απειλων· προσηκειν
ουν μη ταις απειλαις, αλλα ταις χερσιν επιδεικνυσθαι την ανδρειαν, ης δη πειραν
ληψεσθαι την ακριβεστατην. 393. Ἔκρινε κρειττον ειναι μαχομενους αποθανειν
επιφανως η γυμνα τα σωματα των οπλων εις την αισχιστην παραδουναι δουλειαν.
394. Ὁ δε Ἰουνιος παρακαλεσας τους στρατιωτας, ει και ποτε, νυν ανδραγαθησαι και
των προγεγονοτων κατορθωματων αξιους φανηναι. ομως ουκ εκαμνον ταις ψυχαις,
κατισχυοντος του λογισμου την των σωματων ασθενειαν. 395. Ὅτι διεδοθη η των
Ῥωμαιων προς μεν τους αντιπραττομενους απαραιτητος τιμωρια, προς δε τους
πειθαρχουντας η της επιεικειας υπερβολη. 396. Ὅτι ου μονον κατα τας πολιτικας
δυναστειας τους εν υπεροχηι οντας επιεικως χρη προσφερεσθαι τοις ταπεινοτεροις
384 αλλα και κατα τους ιδιωτικους βιους πραως προσενεκτεον τοις οικεταις τους ευ
φρονουντας. η γαρ υπερηφανια και βαρυτης εν μεν ταις πολεσιν απεργαζεται
στασεις εμφυλιους των ελευθερων, εν δε τοις κατα μερος των ιδιωτων οικοις
δουλων επιβουλας τοις δεσποταις και αποστασεις φοβερας κοινηι ταις πολεσι
κατασκευαζει. οσωι δ' αν τα της εξουσιας εις ωμοτητα και παρανομιαν εκτρεπηται,
τοσουτωι μαλλον και τα των υποτεταγμενων ηθη προς απονοιαν αποθηριουται· πας
γαρ ο τηι τυχηι ταπεινος του μεν καλου και της δοξης εκουσιως εκχωρει τοις
υπερεχουσι, της δε καθηκουσης φιλανθρωπιας στερισκομενος πολεμιος γινεται των
ανημερως δεσποζοντων. 397. Ὅτι ∆αμοφιλος ο Ἐνναιος ποτε προσελθοντων αυτωι
τινων οικετων γυμνων και διαλεγομενων υπερ εσθητος ουκ ηνεσχετο την εντευξιν,
αλλ' ειπων "τι γαρ; οι δια της χωρας οδοιπορουντες γυμνοι βαδιζουσι, και ουχ
ετοιμην παρεχονται την χορηγιαν τοις χρειαν εχουσιν ιματιων;" [αλλ'] επεταξε
προσδησαι τοις κιοσι και πληγας εμφορησας εξαπεστειλεν υπερηφανως. 398. Ὅτι
απηγριωμενων των αποστατων δουλων προς ολην την οικιαν των δεσποτων και
τρεπομενων προς απαραιτητον υβριν και τιμωριαν, υπεφαινον ως ου δι' ωμοτητα
φυσεως, αλλα δια τας προγεγενημενας εις αυτους υπερηφανιας ελυττων προς την
προαδικησαντων κολασιν τραπεντες. 399. Ὅτι και παρα τοις οικεταις αυτοδιδακτος
εστιν η φυσις εις δικαιαν αποδοσιν χαριτος τε και τιμωριας. 400. Ὅτι Ἀχαιος ο του
βασιλεως Ἀντιοχου συμβουλος τοιςπραττομενοις υπο των δραπετων ουκ
ευαρεστουμενος επετιμα τε τοις τολμωμενοις υπ' αυτων και μαλα θρασεως
προελεγεν οτι συντομου τευξονται τιμωριας. ον ο Ευνους παρρησιαζομενον
τοσουτον απεσχε του θανατωι περιβαλειν ωστε ου μονον εδωρησατο την των
δεσποτων οικιαν, αλλα και συμβουλον εποιησατο. 401. Ὅτι η κατεπειγουσα χρεια
και σπανις ηναγκαζε παντα δοκιμαζειν τους αποστατας δουλους, ου διδουσα την
των κρειττονων εκλογην. 385 402. Ὅτι υπηρχεν ου διοσημειας δεομενον το
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συλλογισασθαι της πολεως το ευαλωτον. φανερον γαρ ην και τοις ευηθεστατοις οτι
των τειχων δια την πολυχρονιον ειρηνην κατερρυηκοτων, και πολλων εξ αυτης
στρατιωτων απολωλοτων, εσται της πολεως ευκατορθωτος η πολιορκια. 403. Ὅτι ο
Ευνους εκτος βελους επιστατησας την δυναμιν εβλασφημει τους Ῥωμαιους,
αποφαινομενος ουχ εαυτους αλλ' εκεινους ειναι δραπετας των κινδυνων. μιμους δε
εξ αποστασεως τοις ενδον επεδεικνυτο, δι' ων οι δουλοι τας των ιδιων κυριων
αποστασιας εξεθεατριζον, ονειδιζοντες αυτων την υπερηφανιαν και την υπερβολην
της εις τον ολεθρον προαγουσης υβρεως. 404. Ὅτι τα εξηλλαγμενα δυστυχηματα, ει
και τινες πεπεισμενοι τυγχανουσι μηδενος των τοιουτων επιστροφην ποιεισθαι το
θειον, αλλ' ουν γε συμφορον εστι τωι κοινωι βιωι την εκ θεων δεισιδαιμονιαν
εντετηκεναι ταις των πολλων ψυχαις. ολιγοι γαρ δι' αρετην ιδιαν
δικαιοπραγουντες, το δε πολυ φυλον των ανθρωπων νομικαις κολασεσι και ταις εκ
θεου τιμωριαις απεχεται των κακουργηματων. 405. Ὅτι πολλων και μεγαλων
κακων επισυμβαντων τοις Σικελιωταις, τουτοις απασιν ο δημοτικος οχλος ουχ οιον
συνεπασχεν, αλλα τουναντιον επεχαιρε προσεπιφθονων ανισου τυχης και
ανωμαλου ζωης. ο γαρ φθονος εκ της προγεγενημενης λυπης μετεβαλεν εις χαραν,
ορων το λαμπρον της τυχης μεταπεπτωκος εις το προτερον υπ' αυτης υπερορωμενον
σχημα, και το παντων δεινοτατον, οι μεν αποσταται, προνοηθεντες εμφρονως περι
του μελλοντος, ουτε τας επαυλεις ενεπυριζον ουτε τας εν αυταις κτησεις και καρπων
αποθεσεις ελυμαινοντο, των τε προς την γεωργιαν ωρμηκοτων απειχοντο, οι δε
δημοτικοι δια τον φθονον, επι τηι προφασει των δραπετων, εξιοντες επι την χωραν
ου μονον τας κτησεις διηρπαζον, αλλα και τας επαυλεις ενεπυριζον. 386 406. Ὅτι οι
πλειστοι των αλοντων βαρβαρων κατα τας οδοιποριας αγομενοι οι μεν εαυτους οι δε
αλληλους ανηιρουν, ουχ υπομενοντες την εκ της δουλειας υβριν. παις δε τις ανηβος
παραστας τρισιν αδελφαις κοιμωμεναις δια τον κοπον, ταυτας απεσφαξεν. εαυτον δε
ου φθασας ανελειν υπο των συλλαβοντων ανεκρινετο δι' ην αιτιαν τας αδελφας
απεκτεινε. τουτοις μεν ουν απεκριθη διοτι του ζην ουδεν αξιον αυταις
καταλελειπτο, αυτος δε τροφης αποσχομενος ενδειαι κατεστρεψε τον βιον. 407. Ὅτι
οι αυτοι αιχμαλωτοι ως επι τους ορους της χωρας κατηντησαν, ριψαντες εαυτους εις
εδαφος την τε γην κατεφιλουν μετ' οιμωγης και της κονεως εις τους κολπους
ανελαμβανον, ωστε εις ελεον και συμπαθειαν επανατραπηναι το στρατοπεδον.
εκαστος γαρ τοις κοινοις της φυσεως παθεσιν εχειρουτο θειωι φοβωι, θεωρων οτι και
βαρβαρων ψυχαι θηριωδεις, οταν η τυχη διαζευγνυηι το συνηθες απο της πατριδος,
ομως ουκ επιλανθανονται της προς την θρεψασαν γην φιλοστοργιας. 408. Και
συνερρεον εις την Ῥωμην οι οχλοι απο της χωρας ωσπερει ποταμοι τινες εις την
παντα δυναμενην δεχεσθαι θαλατταν. οι δε οχλοι μετεωρισθεντες προς το βοηθειν
εαυτοις, νομον μεν εχοντες ηγεμονα και συμμαχον, προστατην δε αρχοντα τον μητε
χαριτος μητε φοβου δουλον, υπερ δε του την χωραν ανακτησασθαι τωι δημωι παντα
πονον και κινδυνον υπομενειν κεκρικοτα μεχρι της εσχατης αναπνοης ........ 409.
Ἔχων πληθος ου νεοσυλλογον και φυλωδες αλλα το πρακτικωτατον του δημου και
τοις βιοις καρπιμον. διο και της βιας εν αμφοτεροις τοις μερεσιν ταλαντευομενης
και της ροπης δευρο κακεισε παλιν εκκλινουσης, πολλων μυριαδων ηθροισμενων τα
μερη βιαιως συνισταντο και καθαπερ εν τηι θαλαττηι κυματων φαντασιαι και
διαθεσεις εγινοντο κατα τας του πληθους εκκλησιας. 387 410. Ὅτι ο Ὀκταβιος μετα
την καθαιρεσιν ουθ' ομολογων εαυτον ιδιωτην υπαρχειν ουθ' ως αρχων τολμων
πραξαι τι δημαρχικον, εμενε κατα την ιδιαν οικιαν ησυχαζων. καιτοι γε εξην αυτον
ουτως εχειν, οτε ο Γρακχος εισεφερε ψηφισμα περι της κατ' αρχην αφαιρεσεως
αυτου, κακεινον αμα ψηφισμα κυρουν περιεχον την αφαιρεσιν της Γρακχου
δημαρχιας· η γαρ αν εκατεροι κατεστησαν ιδιωται των ψηφισματων εννομων
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οντων, η παλιν διακατειχον την αρχην δοξαντων παρανομως επενηνεχθαι. 411.
Ουτος μεν ουν αμεταπτωτον εχων την επι τον ολεθρον ορμην ταχυ της
προσηκουσης κολασεως ετυχεν. και ο Σκιπιων ξυλον αρπασας εκ των
παρακειμενων–ο γαρ θυμος παντος του δοκουντος ειναι δυσκολου περιεγενετο– .....
412. Ὅτι προσεπεσε τοις περι το στρατοπεδον η του Γρακχου τελευτη, και τον
Ἀφρικανον φασιν επιβοησαι τοιαυτα, ως απολοιτο και αλλος οτις τοιαυτα γε ρεζοι.
413. Ὅτι τοις καταφαγουσι τους ιερωμενους ιχθυς ουκ ην παυλα των κακων· το γαρ
δαιμονιον ωσπερ επιτηδες εις παραδειγματισμον τοις αλλοις απαντας τους
απονενοημενους περιειδεν αβοηθητους. ουτοι μεν ουν ακολουθως τηι παρα θεων
κολασει και της δια της ιστοριας βλασφημιας τετευχοτες απηλαυσαν της δικαιας
επιτιμησεως. 414. Ὅτι του Ἀτταλου του πρωτου βασιλεως χρηστηριαζομενου περι
τινος επαυτοματισαι την Πυθιαν φασι θαρσει, ταυροκερως, εξεις βασιληιδα τιμην
και παιδες παιδων, τουτων γε μεν ουκετι παιδες. 415. Ὅτι της εαρινης ωρας τηι χλιαι
τηκουσης την χιονα, και των καρπων εκ του συνεχους παγου προς την φυην και
βλαστησιν προιοντων, των δε ανθρωπων επι τας πραξεις ωρμημενων, ο Ἀρσακης
αποπειραθηναι βουλομενος των πολεμιων πρεσβευτας απεστειλε περι ειρηνης, οις
Ἀντιοχος μετεδωκεν αποκρισεις διοτι 388 συγχωρησει την ειρηνην, εαν τον αδελφον
∆ημητριον απολυσας της αιχμαλωσιας παραδωι, των δε δυναστειων των
αφηιρημενων εκχωρησηι, την δε πατριον δυναστειαν εχων τεληι φορον. ο δε Ἀρσακης
προσκοψας τηι βαρυτητι των αποκρισεων επ' αυτον ωρμησεν. 416. Ὅτι των του
Ἀντιοχου φιλων παρακαλουντων μη συναπτειν μαχην προς πολλαπλασιους
Παρθους, δυνασθαι γαρ αυτους εις την υποκειμενην ορεινην καταφυγοντας
αποτριψασθαι τηι δυσχωριαι τον απο των ιππεων κινδυνον, ο Ἀντιοχος ουδενι τροπωι
προσεδεχετο τους λογους, αποφαινομενος αισχρον ειναι τους νενικηκοτας δεδιεναι
τας των προηττημενων τολμας. παρακαλεσας ουν τους μεθ' εαυτου προς τον
κινδυνον, ανεδεχετο την των βαρβαρων εφοδον ευρωστως. 417. Ὅτι κατα την
Ἀντιοχειαν αναμαθοντες τον θανατον Ἀντιοχου ου μονον κοινον η πολις επηρατο
πενθος, αλλα και πας ιδιωτικος οικος κατηφειας και θρηνων επληρουτο, και
μαλιστα του περι τας γυναικας οδυρμου το παθος εκκαοντος. τριακοντα γαρ
μυριαδων απολομενων συν τοις εκτος της ταξεως αναβεβηκοσιν ουκ ην ευρειν
οικιαν αμοιρον ατυχηματος. αι μεν γαρ αδελφους αι δε ανδρας αι δε υιους
απολωλοτας επενθουν, πολλαι δε παρθενοι και παιδες ορφανοι γεγονοτες την
ερημιαν εαυτων κατωδυροντο, μεχρις οτου της λυπης ο καλλιστος ιατρος χρονος
εξελυσε την ακμην του πενθους. 418. Ὅτι Ἀρσακης ο Παρθων βασιλευς
καταπεπολεμηκως Ἀντιοχον διενοειτο καταβαινειν επι την Συριαν, ελπιζων ραδιως
αυτης κυριευσειν. ου μην εξουσιαν ανελαβε της στρατειας, αλλα τωι μεγεθει των
επιτετευγμενων η τυχη πολλαπλασιους αυτωι κινδυνους και συμφορας επεστησεν.
οιμαι γαρ εκ θεου τοις ανθρωποις ουδεν ειλικρινες διδοται των αγαθων, αλλ' ως
επιτηδες τοις μεν καλοις τα φαυλα, τοις δε κακοις επεισαγει τα αγαθα το δαιμονιον.
ου μην η τυχη γε επελαθετο της ιδιας φυσεως, αλλα καθαπερ κοπιωσα τωι τους
αυτους συνεχως ευ ποιειν, τηλικαυτην 389 την παλιρροιαν ειργασατο του πολεμου
παντος ωστε τους ευημερουντας εις τελος ταπεινωσαι. 419. Ὅτι Ἀρσακης ο των
Παρθων βασιλευς αλλοτριως προς Σελευκεις διακειμενος, και μνησικακων επι ταις
υβρεσι και ταις τιμωριαις αις εχρησαντο κατ' Ἐνιου του στρατηγου, και των
Σελευκεων αποστειλαντων πρεσβεις και παρακαλουντων συγγνωμης τυχειν επι τοις
γεγονοσι και βουλομενων αυτων αποκρισιν λαβειν, ηγαγε τους πρεσβεις επι τον
τοπον ουπερ Πιτθιδης τυφλος εκαθητο επι της γης εκτετυφλωμενος, και προσεταξεν
απαγγελλειν τοις Σελευκευσιν οτι παντας αυτους δει τα αυτα παθειν. οι δε
φοβηθεντες των μεν προγεγενημενων συμφορων επελαθοντο δια την υπερβολην
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των προσδοκωμενων δεινων· αει γαρ η καινοτης των κακων αμαυρουν ειωθε τας
προγεγενημενας ατυχιας τοις ανθρωποις. 420. Το δε πληθος ου μονον λαβοντι την
αρχην, αλλα και μεταπορευομενωι και προ του μετιεναι παρηκολουθει, και
καταπλεοντι εκ της Σαρδονος συνηντα εκβαντι μετ' ευφημιας και κροτων εδεχετο.
τοσαυτη προς αυτον ην ευνοιας οχλικης υπερβολη. 421. Ὅτι ο Γρακχος δημηγορησας
περι του καταλυσαι αριστοκρατιαν, δημοκρατιαν δε συστησαι, και εφικομενος της
απαντων ευχρηστιας των μερων, ουκετι συναγωνιστας αλλα καθαπερ αυθεντας ειχε
τουτους υπερ της ιδιας τολμης. δεδεκασμενος γαρ εκαστος ταις ιδιαις ελπισιν ως
υπερ ιδιων αγαθων των εισφερομενων νομων ετοιμος ην παντα κινδυνον
υπομενειν. των μεν γαρ συγκλητικων το δικαζειν αφελομενος και αποδειξας τους
ιππεις κριτας το χειρον της πολιτειας του κρειττονος κυριον εποιησε, και την
προυπαρχουσαν τωι συνεδριωι προς τους ιππεις συμπνοιαν διαστησας βαρυν τον
οχλον κατ' αμφοτερων κατεσκευασε, δια δε της παντων διχοστασιας εαυτωι
δυναστειαν κατασκευαζων και το 390 κοινον ταμιειον εις αισχρας και ακαιρους
δαπανας και χαριτας αναλισκων εις εαυτον παντας αποβλεπειν εποιησε, και τηι μεν
των δημοσιωνων τολμηι και πλεονεξιαι τας επαρχιας απορριψας επεσπασατο παρα
των υποτεταγμενων δικαιον μισος κατα της ηγεμονιας, τοις δε στρατιωταις δια των
νομων τα της αρχαιας αγωγης αυστηρα καταχαρισαμενος απειθειαν και αναρχιαν
εισηγαγεν εις την πολιτειαν· των γαρ αρχοντων καταφρονησας κατεξανισταται
καινοτομων. εκ δε τουτων των εθων ολεθριος ανομια και πολεως ανατροπη γινεται.
422. Ὅτι ο Γρακχος επι τοσουτο προεβη δυναστειας και υβρεως, ωστε των οχλων
κριναντων εκβαλειν τον Ὀκταυιον εκ της πολεως αφηκεν αυτον ειπων τωι δημωι
διοτι ταυτην χαριν διδωσι τηι μητρι προεντετευγμενος υπ' αυτης. 423. Ὅτι ο Ποπλιος
μετα δακρυων υπο των οχλων προεπεμφθη εκβαλλομενος εκ της πολεως. ου γαρ
ηγνοει το πληθος το της εκβολης αδικον, αλλα τηι κατ' αυτου δωροδοκιαι
δεκαζομενον απεστερητο της μισοπονηρουσης παρρησιας. 424. Ὅτι επτακαιδεκα
φυλαι τον νομον απεδοκιμαζον, αλλαι δε ταυταις ισαι παρεδεχοντο· της δε
οκτωκαιδεκατης διαριθμουμενης μια ψηφος υπερηρε των κυρουντων τον νομον.
της δε του δημου κρισεως εις ουτω μικραν ροπην συγκλειομενης ο Γρακχος ηγωνια
ως υπερ του ζην κινδυνευων, τηι δε προσθηκηι μιας γνωμης μαθων εαυτον νικωντα
μετα χαρας ανεφθεγξατο "το μεν ξιφος υποκειται τοις εχθροις, περι δε των αλλων
ως αν η τυχη βραβευσηι στερξομεν." 425. Ὅτι Ἀλεξανδρος μετα το ιεροσυλησαι
εφευγεν επι το Πισιδιον. ειπετο δε αυτωι, ως εοικε, το δαιμονιον αορατον εκ ποδων
διωκον, και τηι κατ' αυτου τιμωριαι συνεργον γινομενον συνεκλειεν εις το τυχειν της
αρμοττουσης δικης· συλληφθεις γαρ 391 ανηχθη προς τον Ἀντιοχον εις την
παρεμβολην δυσιν ημεραις υστερον της ιεροσυλιας. ουτως ανεκφευκτος η τιμωρος
δικη μετερχεται την των ασεβων τολμαν· εγρηγορυιαι γαρ διωκουσι τους ανοσιους
ποιναι συντομον την τιμωριαν φερουσαι. αρτι γαρ βασιλευς ην και τεσσαρων
μυριαδων στρατοπεδευουσων αφηγειτο, και δεδεμενος επανηγετο προς υβριν και
τιμωριαν πολεμιων. 426. Ὅτι αγομενου δεδεμενου δια της παρεμβολης Ἀλεξανδρου
του βασιλεως της Συριας, τουτο απιστον εδοκει ου μονον τοις ακουουσιν αλλα και
τοις ορωσιν. την γαρ ενεργειαν της αισθησεως το μηδεποτε γενεσθαι προσδοκηθεν
εις τουναντιον ρεπειν εβιαζετο· επει δε δια της ορασεως εβεβαιουτο ταληθες,
απαντες θαυμαζοντες ανελυον απο της θεας, οι μεν αθροοις και συμπαθεσι φωναις
επισημαινομενοι την του δαιμονιου δυναμιν, οι δε ποικιλως επιφθεγγομενοι το της
τυχης αστατον, το παλιντροπον των ανθρωπινων, την οξυτητα της παλιρροιας, ως
ευμεταβολος ο βιος, τις ουκ αν προσεδοκησεν; 427. Ὅτι ο Φλακκος (σεθυυντυρ
θυινθυε ηιερσυς ετ διμιδιυς). 428. Ὅτι οι Κορδισκοι κομισαντες λαφυρων πληθη
πολλα προηγαγον τους αλλους γενεσθαι της ομοιας προαιρεσεως και νομιζειν το τα
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλοτρια συλαν και τοις οπλοις αγειν και φερειν τα πλησιοχωρα των
ανδραγαθουντων ειναι· βεβαιωσαντες γαρ τον της φυσεως νομον οι ισχυροτεροι τας
των ασθενεστερων κτησεις διαρπαζουσι. 429. Ὅτι οι Σκορδισκοι υστερον
αναστελλομενοι πορειαν απεφηναντο και την Ῥωμην επικρατειν ου δια την ιδιαν
δυναμιν αλλα δια την αυτων ασθενειαν. 392 430. Ὅτι η φρονησις δοκουσα παντων
κυριευειν υπο μονης της τυχης ητταται· και γαρ α δια συνεσιν και αγχινοιαν .......
προενοησε τις, πολλακις η ταυτης επηρεια παραδοξως ελυμηνατο. και εστιν οτε τα
δι' αφροσυνην απορρηθεντα και παρα τας απαντων ελπιδας διορθωσατο· ωσθ' οι μεν
ενεργως αυτης λαβομενοι .......ως σχεδον απασων επιβολων επιτυγχανουσιν, οι δε
αλλως πως εχοντες εκασταχοθι πταιουσιν εν ταις κατα μερος πραξεσιν, και τους μεν
εστιν ιδειν (σεθυυντυρ ηιερσυς δυο). 431. Ὅτι ο βασιλευς των Νομαδων Ἰογορθας
θαυμασας την ανδραγαθιαν των Ῥωμαιων και τας αρετας αυτων επαινεσας εν τοις
ιδιοις φιλοις απεφηνατο διοτι τουτοις τοις ανδρασι δι' απασης της Λιβυης διεξιεναι
δυναιτ' αν (σεθυυντυρ δυο φερμε ηιερσυς). 432. Ὅτι προσπεσουσης της αγγελιας περι
της του Κασσιου τελευτης και των μετ' αυτου υπο των Κελτων απολωλοτων πολυς
θορυβος και πενθος επεσχε την πολιν. πολλοι μεν γαρ παιδες ορφανοι εγεγονεσαν,
ουκ ολιγοι δε αδελ (σεθυιτυρ παγινα (32 ηιερσυυμ) οβλιττερατα τοτα.) 433. ...
Καρβωνος και Σιλανου· τοσουτου δε πληθους ανηιρημενου οι μεν υιους οι δε
αδελφους επενθουν, τινες δε πατερων ορφανοι παιδες απολελειμμενοι την των
γονεων απωλειαν και την Ἰταλιας ερημιαν κατωδυροντο, πλεισται δε γυναικες
ανδρων εστερημεναι χηρειας ατυχους ελαμβανον πειραν. η δε συγκλητος
μεγαλοψυχως φερουσα την συμφοραν τα τε πολλα πενθη και την υπερβολην των
κλαυθμων το πολυ κατεστελλε και την επι τηι συμφοραι λυπην επικρυπτομενη
βαρεως εφερεν. 434. Ὅτι Λουκουλλος ο στρατηγος πυθομενος διαβεβηκεναι τον
πορθμον Σερουιλιον Γαιον στρατηγον επι την διαδοχην του 393 πολεμου, τους τε
στρατιωτας απελυσε και τους χαρακας και τας κατασκευας ενεπρησε, βουλομενος
τον διαδεχομενον την αρχην μηδεμιαν εχειν αξιολογον αφορμην εις τον πολεμον.
βλασφημουμενος γαρ επι τωι δοκειν τον πολεμον αυξειν υπελαμβανε τηι τουτου
ταπεινωσει και αδοξιαι και την τουτου κατηγοριαν καταλυειν. 435. Ἀφ' ων χρονων
αι των ανθρωπων πραξεις δια της ιστορικης αναγραφης εις αιωνιον μνημην
παρεδοθησαν μεγιστον ισμεν πολεμον τον Μαρσικον ονομασθεντα απο Μαρσων.
ουτος γαρ παντας τους προγεγονοτας υπερεβαλετο ταις των στρατηγων
ανδραγαθιαις και τωι μεγεθει των πραξεων. τον γαρ Τρωικον πολεμον και τας των
ηρωων αρετας ο επιφανεστατος των ποιητων Ὅμηρος εις υπερβολην δοξης
ετραγωδησεν· εν ωι της Ευρωπης προς την Ἀσιαν διαπολεμουσης και των μεγιστων
ηπειρων υπερ της νικης διαφιλοτιμουμενων, τοιαυται πραξεις υπο των
αγωνιζομενων συνετελεσθησαν ωστε τοις επιγενομενοις ανθρωποις εμπλησθηναι
τα θεατρα μυθικων και τραγικων αγωνισματων. αλλ' ομως εκεινοι μεν ετεσι δεκα
τας εν τηι Τρωαδι πολεις κατεπολεμησαν, Ῥωμαιοι δε υστερον χρονοις μιαι παραταξει
νικησαντες Ἀντιοχον τον μεγαν της Ἀσιας κυριοι κατεστησαν. μετα δε τα Τρωικα
του Περσων βασιλεως στρατευσαντος επι την Ἑλλαδα και δια την υπερβολην του
πληθους των ακολουθουντων αυτωι στρατιωτων αναξηραινομενων των αενναων
ποταμων, η Θεμιστοκλεους στρατηγικη συνεσις μετα της των Ἑλληνων αρετης τους
Περσας κατεπολεμησεν. κατα δε τους αυτους καιρους Καρχηδονιων τριακοντα
μυριασιν επι την Σικελιαν στρατευσαντων, Γελων ο Συρακουσιων αφηγουμενος ενι
στρατηγηματι και ακαρει χρονωι διακοσιας ναυς ενεπρησε και δεκαπεντε μυριαδας
πολεμιων εν παραταξει κατακοψας τας ισας εζωγρησεν. αλλ' ομως οι τον Μαρσικον
πολεμον διαπολεμησαντες Ῥωμαιοι τους απογονους των τας τηλικαυτας πραξεις
επιτελεσαμενων κατεπολεμησαν. εξης δε Ἀλεξανδρου του Μακεδονος
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερβαλλουσηι συνεσει και ανδρειαι των Περσων την ηγεμονιαν καταπολεμησαντος,
Ῥωμαιοι κατα τους νεωτερικους καιρους δορικτητον εποιησαντο την Μακεδονιαν.
Καρ 394 χηδων δε περι της Σικελιας ετη τεσσαρα και εικοσι πολεμησασα τηι Ῥωμηι
και πλειστας και μεγιστας αγωνισαμενη παραταξεις και ναυμαχιας τοτε μεν τωι βαρει
της των Ῥωμαιων ηγεμονιας κατεπολεμηθη, μετ' ολιγον δε τον Ἀννιβιακον
κληθεντα πολεμον συστησαμενη παραταξεσι και ναυμαχιαις και πολλαις
περιβοητοις πραξεσι νικησασα, στρατηγον εχουσα πρωτευοντα κατ' αρετην Ἀννιβαν,
τελευταιον υπο τε της των Ῥωμαιων και της των Ἰταλων ανδραγαθιας και της
Σκιπιωνος αρετης κατεπολεμηθη. Κιμβρους δε ταις μεν οψεσι γιγασι παρεμφερεις,
ταις δε αλκαις ανυπερβλητους ........· ουτοι γαρ πολλας και μεγαλας Ῥωμαιων
δυναμεις κατακοψαντες και μυριασι τεσσαρακοντα την επι Ἰταλιαν στρατειαν
στειλαμενοι, ταις των Ῥωμαιων ανδραγαθιαις αρδην κατεκοπησαν. διο του
πρωτειου κατα τας εν τοις πολεμοις ανδραγαθιας εκ των αποτελεσματων κριθεντος
υπαρχειν παρα Ῥωμαιοις και τοις την Ἰταλιαν οικουσιν εθνεσιν, η τυχη καθαπερ
επιτηδες τουτους εις διαστασιν αγαγουσα τον υπερβαλλοντα τωι μεγεθει πολεμον
εξεκαυσεν. επανασταντων γαρ των κατα την Ἰταλιαν εθνων τηι της Ῥωμης ηγεμονιαι
και των εξ αιωνος αριστων κεκριμενων ελθοντων εις αιρεσιν και φιλοτιμιαν, ο
γενομενος πολεμος εις υπερβολην μεγεθους κατηντησεν, ος ωνομασθη Μαρσικος
απο των αρχηγων γενομενων της αποστασεως Μαρσων. 436. Ὅτι Μαρκος Κατων,
ανηρ σωφρων και αγωγηι καληι διαφερων, εν τηι συγκλητωι κατηγορων της
επιπολαζουσης εν τηι Ῥωμηι τρυφης εφησεν εν μονηι τηι πολει ταυτηι τα μεν κεραμια
των Ποντικων ταριχων υπαρχειν τιμιωτερα των ζευγηλατων, τους δ' ερωμενους
των αγρων. 437. Ὅτι φησιν ο ιστορικος ∆ιοδωρος· μνησθησομαι τινων
παραδειγματος ενεκα και επαινου δικαιου και τωι κοινωι βιωι συμφεροντος, ιν' οι μεν
πονηροι των ανθρωπων δια της κατα την ιστοριαν βλασφημιας αποτρεπωνται της
απο της κακιας ορμης, 395 οι δε αγαθοι δια τους εκ της αιωνιου ζωης επαινους
αντεχεσθαι των καλων επιτηδευματων ορεγωνται. 438. Ὅτι το προυπαρχον εις την
ηγεμονιαν μισος η του στρατηγου συνεσις και αρετη τοις ενδεχομενοις βοηθημασι
διωρθωσαντο, και παρα μεν τοις ευεργετηθεισι τιμων ισοθεων ετυχε, παρα δε των
πολιτων πολλας αμοιβας των κατορθωματων απελαβε. 439. Ῥητεον δε ημιν και περι
των εκ ταπεινοτερας μεν δοξης ορμηθεντων, ορεχθεντων δε της ετερας επιβολης
των προειρημενων. επ' ισης γαρ τοις εν αξιωμασι μεγαλοις και τοις υποδεεστεροις
της αρετης ζηλος εγκειται. 440. Ὅτι απειλουσης της συγκλητου πολεμον τωι Γρακχωι
δια την μεταθεσιν των κριτηριων, τεθαρρηκοτως ουτος ειπεν οτι "καν αποθανω, ου
διαλειψω το ξιφος απο της πλευρας των συγκλητικων διηιρημενον." ο δε ρηθεις
λογος ωσπερ τις θεου χρησμος ακολουθον εσχε τοις ρηθεισι το αποτελεσμα. ο γαρ
Γρακχος τυραννον εαυτον αναδεδειχως ακριτως ανηιρεθη. 441. Ὅτι πλειστον ισχυεν
η των ∆ρουσων οικια δια την ευγενειαν των ανδρων και δια την προς τους πολιτας
επιεικειαν και φιλανθρωπιαν. διο και νομου τινος προκειμενου και προσφατως
κεκυρωμενου των πολιτων τις εν παιδιαι τωι νομωι προσεγραψεν οτι "οδε ο νομος
κυριος εστι των πολιτων πλην δυειν ∆ρουσων". 442. Ὅτι ο ∆ρουσος, της συγκλητου
τους νομους αυτου ακυρουσης εφη εαυτον εξουσιαν εχοντα πασαν των νομων
δυναμενον τε εαυτον κωλυσαι δογματα γραφειν, τουτο μεν εκουσιως μη ποιησειν,
καλως ειδοτα τους εξαμαρτησαντας ταχυ τευξομενους της προσηκουσης δικης.
ακυρουμενων δε των υφ' αυτου γραφεντων νομων ακυρον εσεσθαι και τον περι των
κριτηριων νομον· ου συντελεσθεντος τον μεν αδωροδοκητως βεβιωκοτα μηδεμιας
τευξεσθαι κατηγοριας, τους δε τας επαρχιας σεσυληκοτας αχθησεσθαι προς τας της
δωροδοκιας ευθυνας· ωστε τους δια φθονον καθαι 396 ρουντας την εαυτου δοξαν
τοις ιδιοις δογμασι καθαπερ αυτοχειρας κινδυνευειν. 443. Ὄμνυμι τον ∆ια τον
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καπετωλιον και την Ἑστιαν της Ῥωμης και τον πατρωον αυτης Ἄρην και τον
γεναρχην Ἥλιον καιτην ευεργετιν ζωων τε και φυτων Γην, ετι δε τους κτιστας
γεγενημενους της Ῥωμης ημιθεους και τους συναυξησαντας την ηγεμονιαν αυτης
ηρωας, τον αυτον φιλον και πολεμιον ηγησεσθαι ∆ρουσωι, και μητε βιου μητε
τεκνων και γονεων μηδεμιας φεισεσθαι ψυχης, εαν μη συμφερηι ∆ρουσωι τε και τοις
τον αυτον ορκον ομοσασιν. εαν δε γενωμαι πολιτης τωι ∆ρουσου νομωι, πατριδα
ηγησομαι την Ῥωμην και μεγιστον ευεργετην ∆ρουσον. και τον ορκον τονδε
παραδωσω οις αν μαλιστα πλειστοις δυνωμαι των πολιτων. και ευορκουντι μεν μοι
επικτησις ειη των αγαθων, επιορκουντι δε ταναντια. 444. Ὅτι συντελουμενων κατα
τυχην αγωνων και του θεατρου πεπληρωμενου των επι την θεαν κατηντηκοτων,
Ῥωμαιον κωμωδον επι της σκηνης αγανακτουντα κατεσφαξαν εν τωι θεατρωι,
φησαντες ουκ ακολουθως αυτον υποκρινασθαι τηι περιστασει. της δε πανηγυρικης
θεας εις πολεμικην σκυθρωποτητα και φοβων υπερβολην εκτραπεισης, η τυχη
σατυρικον τωι καιρωι τουτωι προσωπον επεισηγαγεν. ην γαρ τις Λατινος ονομα μεν
Σαυνιων, γελωτοποιος δε και χαριτας υπερβαλλουσας εχων εις ιλαροτητα· ου γαρ
μονον εν τοις λογοις εκινει γελωτας, αλλα και κατα την σιωπην και ποιαν σωματος
επιστροφην απαντας εποιει τους θεωμενους μειδιαν, φυσικης τινος επιτρεχουσης
πιθανοτητος. διο και παρα Ῥωμαιοις μεγαλης αποδοχης εν τοις θεατροις επληρουτο·
οι δε Πικεντινοι την απολαυσιν και τερψιν ταυτην των Ῥωμαιων αφελεσθαι
βουλομενοι τουτον διεγνωσαν αποκτειναι. ο δε προαισθομενος το μελλον τελεισθαι
προηλθεν επι την σκηνην και 397 της του κωμωδου σφαγης αρτι γεγενημενης
"Ἄνδρες" ειπε "θεαται, καλλιερουμεν· επ' αγαθωι δ' ειη συντετελεσμενον το κακον·
ου γαρ ειμι Ῥωμαιος, αλλ' ομοιος υμων υπο ραβδοις τεταγμενος περινοστω την
Ἰταλιαν και χαριτας εμπορευομενος ηδονας και γελωτας θηρωμαι. διο φεισασθε της
κοινης απαντων χελιδονος, ηι το θειον εδωκεν εν ταις απαντων οικιαις εννεοττευειν
ακινδυνως· ου γαρ δικαιον υμας πολλα κλαιειν." ουκ ολιγα δε και αλλα προς
διαλυσιν και γελωτα διελθων και τηι πιθανοτητι και χαριτι της ομιλιας το πικρον της
τιμωριας παραιτησαμενος απελυθη των κινδυνων. 445. Της δε λειας τοις
στρατιωταις μετεδωκαν, οπως της εκ των πολεμων ωφελειας οι διακινδυνευσαντες
γευσαμενοι τους υπερ της ελευθεριας αγωνας εθελοντην αναδεχωνται. 446. Ὅτι ο
Μαριος ηγαγε την δυναμιν επι το Σαμνιτων πεδιον και τοις πολεμιοις
αντεστρατοπεδευσε. Πομπαιδιος δε την των ολων ηγεμονιαν παρειληφως παρα τοις
Μαρσοις και αυτος προηγε την δυναμιν. και πλησιον αλληλων γενομενων το
σκυθρωπον του πολεμου εις ειρηνικην μετεπεσε διαθεσιν. εις επιγνωσιν γαρ οψεως
ελθοντες οι παρ' αμφοτεροις στρατιωται πολλους μεν ιδιοξενους επεγινωσκον, ουκ
ολιγους δε συστρατιωτας ανενεουντο, συχνους δε οικειους και συγγενεις κατενοουν,
ους ο της επιγαμιας νομος επεποιηκει κοινωνησαι της τοιαυτης φιλιας. διο και της
συμπαθειας αναγκαζουσης προΐεσθαι φωνην φιλανθρωπον, αλληλους εξ ονοματος
προσηγορευον και παρεκαλουν απεχεσθαι της των αναγκαιων μιαιφονιας, τας δε εν
προβοληι πολεμικως διακειμενας πανοπλιας αποτιθεμενοι τας δεξιας εξετεινον
ασπαζομενοι και φιλοφρονουντες αλληλοις. α δη κατανοησας ο Μαριος και αυτος
προηλθεν εκ της παραταξεως· ποιησαντος δε και του Πομπαιδιου το παραπλησιον
διελεχθησαν αλληλοις συγγενικως. πολλων δε λογων γενομενων τοις ηγεμοσι περι
της ειρηνης και της επιθυμουμενης πολιτειας, και των στρατευματων αμφοτερων
χαρας και καλων ελπιδων πληρουμενων, η πασα συνοδος εκ πολεμικης ταξεως εις
πανηγυρικην διαθεσιν μετεπεσε, και των στρατιωτων τοις οικειοις λογοις επι την
ειρηνην προκαλεσαμενων απαντες ασμενως της αλληλοφονιας απελυθησαν. 398
447. Ουτος γαρ ου προγονικην δοξαν ουδ' αφορμην ιδιαν εχων εις προκοπης μεγεθος
παραδοξως ηλθεν εις υπερβολην αξιωματος τε και δοξης. 448. Ἐπιστρεφειν δε
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειωθεν η τυχη προς το δεον και τους καθ' ετερων αδικον τι μηχανησαμενους τοις
αυτοις περιβαλλειν συμπτωμασι ......... κατα το παρον ισως τυραννουσιν, αλλ'
υστερον υφεξουσι τας των τυραννικων ανομηματων ευθυνας. 449. Ὅτι Κρης ο
ελθων προς Ἰουλιον τον υπατον επι προδοσιαν ειπεν "αν δι' εμου κρατησηις των
πολεμιων, τινα δωσεις μισθον της ευεργεσιας;" ο στρατηγος ειπε "ποιησω σε πολιτην
Ῥωμαιον και εσηι παρ' εμοι τιμιος." ο δε Κρης διαχυθεις επι τωι ρηθεντι "πολιτεια"
φησι "παρα Κρησιν ευφημουμενος εστι ληρος. τοξευομεν γαρ ημεις επι το κερδος,
και παν βελος ημων χαριν και αργυριου, νεμομενοι πασαν χωραν και θαλατταν. διο
καγω νυν αργυριου χαριν ηκω· τα δε της πολιτειας τιμια τοις περι ταυτης νυν
διαφερομενοις παραχωρει, οιτινες αιματος αγοραζουσι ληρον περιμαχητον." προς ον
γελασας ο ανθρωπος ειπε "γενομενης ημιν της επιβολης χαρισομαι σοι χιλιας
δραχμας." 450. Ὅτι τους δουλους δια τινος επινοιας οι Αισερνιται λιμωι πιεζομενοι
εκ της πολεως εξηγαγον· παντα γαρ η της περιστασεως ιδιοτης ηναγκαζε πραττειν
και τηι των αλλων απωλειαι την ιδιαν περιποιεισθαι σωτηριαν. οι δε οικεται δεινηι
και παρηλλαγμενηι συμφοραι περιπεσοντες, αναχωρησαντες την των δεσποτων
ωμοτητα τηι των πολεμιων επιεικειαι διωρθωσαντο. 451. Ὅτι τους κυνας και ταλλα
ζωα οι Αισερνιται εσιτουντο. παντα γαρ η της φυσεως αναγκη παρα το καθηκον
ποιειν ηναγκαζε, βιαζομενη την απεγνωσμενην και ασυνηθη τροφην προσφερεσθαι.
399 452. Ὅτι αι ανθρωπιναι ψυχαι μετεχουσι θειας τινος φυσεως ενιοτε
προκαταμαντευομεναι τα μελλοντα, και κατα τινας φυσικας ειδωλοποιιας
προορωνται το συμβησομενον. οπερ ταις των Πιννητων γυναιξι συνεβη γενεσθαι·
προκατωδυροντο γαρ την εσομενην συμφοραν. 453. Ὅτι των Ἰταλιωτων τα τεκνα
των Πιννητων απαντα προ των τειχων της πολεως αγαγοντων και απειλουντων
ταυτα κατασφαττειν, εαν μη αποστωσιν απο Ῥωμης, οι Πιννηται εγκαρτερουντες
τοις δεινοις εδωκαν αποκρισιν οτι τεκνων στερηθεντες ετερα ραδιως ποιησουσιν,
εαν τηρησωσι την προς Ῥωμαιους συμμαχιαν. 454. Ὅτι οι αυτοι Ἰταλιωται
απογνοντες την εκ της πειθους συλλυσιν επετελεσαντο πραξιν ωμοτητι
διαφερουσαν· προσαγαγοντες γαρ εγγυς του τειχους τους παιδας προσεταττον τοις
μελλουσιν αναιρεισθαι δεισθαι των πατερων ελεησαι τους εξ αυτων γεγονοτας και
τας χειρας εις τον ουρανον ανατεινοντας επικαλεισθαι τον παντων εφορωντα τον
βιον των ανθρωπων ηλιον σωσαι ψυχας νηπιων παιδων. 455. Τοιαυτα γαρ ην αυτοις
τα της ψυχης παραστηματα κατα τους αγωνας ωστε μηδεμιαν υπερβολην αλλοις
υπολειπεσθαι κατα τας των δεινων υπομονας. πολλαπλασιων δε οντων των
πολιορκουντων το του πληθους ελλειπες τηι της αρετης υπερβοληι προσανεπληρουν.
456. Ὅτι οι μεν Ἰταλιωται πολλακις υπερ της των Ῥωμαιωνηγεμονιας ηγωνισμενοι
λαμπρως, τοτε περι της ιδιας κινδυνευοντες υπερεβαλλον ταις ανδραγαθιαις τας
προγεγενημενας νικας, οι δε Ῥωμαιοι προς τους προτερον υποτεταγμενους αυτοις
αγωνιζομενοι δεινον ηγουντο φανηναι των ηττονων ηττους. 457. Ὅτι ο δε
Λαμπωνιος ωρμησεν επι τον Κρασσον, υπο 400 λαμβανων προσηκειν μη τους
πολλους υπερ των ηγεμονων, αλλα τους ηγεμονας υπερ του πληθους διαγωνιζεσθαι.
458. Ὅτι οι Ῥωμαιοι και οι Ἰταλιωται περι της των καρπωνσυγκομιδης
διηγωνιζοντο. επιθεσεων δε γενομενων και συμπλοκων αλληλοκτονουντες ου
διελιπον. μετα χειρας εχοντες τον θεριζομενον σταχυν διεκρινοντο προς αλληλους
αιματι περι της αναγκαιας τροφης. ουδεις δε ανεμενε παρακλησιν ηγεμονος, αλλ' η
φυσις αυτη προετρεπετο προς την αλκην, προβαλλουσα την της ενδειας αναγκην.
υπεμενεν εκαστος ευψυχως την δια σιδηρου γινομενην του βιου καταστροφην,
δεδιως τον εκ της ενδειας θανατον. 459. Ὅτι ο Μαριος εις τον καμπον καθ' ημεραν
βαδιζων εγυμναζετο προς τας εν τωι πολεμωι χρειας· εσπευδε γαρ την του γηρως
ασθενειαν και βραδυτητα τηι καθ' ημεραν αθλησει και φιλοπονιαι προς τουναντιον
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διορθωσασθαι. 460. Ὅτι ο περιμαχητος ανθρωποις πλουτος μεγαλαις περιβαλλει
συμφοραις ενιοτε τους επιθυμησαντας αυτου μεταλαβειν· προτρεπομενος γαρ εις
αδηλους και παρανομους πραξεις, και χορηγος γινομενος πασης ακρατους ηδονης,
τους αφρονας χωρει προς τα φαυλα των εργων. τοιγαρουν οραν εστι τους τοιουτους
αυτους μεν τοις μεγιστοις ακληρημασι περιπιπτοντας, ταις δε πολεσι των
ατυχηματων γινομενους αιτιους. τοσαυτην ο χρυσος εχει δυναμιν επι κακωι
προτιμωμενος αφρονως παρα ανθρωποις, οιτινες δια την υπερβολην της προς
τουτον επιθυμιας παρ' εκαστα προφερονται τουτους τους στιχους των ποιητων, ω
χρυσε, δεξιωμα καλλιστον βροτοις, ως ουτε μητηρ ηδονας .... και παλιν, εα με
κερδαινοντα κεκλησθαι κακον, και τα δια των μελων πεποιημενα, ω χρυσε,
βλαστημα χθονος, οιον ερωτα βροτοισι φλεγεις, παντων κρατιστε, παντων τυραννε.
πολεμουσι δ' Ἄρεως 401 κρεισσον' εχων δυναμιν. παντα θελγεις· επι γαρ Ὀρφειαις
μεν ωδαις ειπετο δενδρεα και θηρων ανοητα γενη, σοι δε και χθων πασα και ποντος
και ο παμμηστωρ Ἄρης. καιτοι γε ποσωι κρειττον εστιν εκφερεσθαι των ποιηματων
τα την εναντιαν εχοντα τουτοις παρακλησιν, ποτνια σοφια, συ μοι ανδανε· ολβου δ'
εμοι μη χρυσεου φαενναν ακτινα δαιμων διδοιη, παρος σοφιας η τυραννιδα. ∆ιος
απωτατω κειται καλος θησαυρος οτωι προσεβα. 461. Ὅτι απεσταλησαν πρεσβευται
προς τον Κινναν Ῥωμαιων περι συλλυσεως· οις αποκρισιν εδωκεν ως υπατος
εξεληλυθως [ως] ου προσεδεξατο την επανοδον εν ιδιωτου σχηματι ποιησασθαι. 462.
Ὅτι υστερον του Μετελλου μεθ' ης ειχε δυναμεως πλησιασαντος τηι του Κιννα
παρεμβοληι και συνελθοντος εις λογους συνεφωνησεν ωστε στρατηγον ειναι τον
Κινναν, και πρωτος ο Μετελλος ωνομασε στρατηγον. αμφοτεροι δε επι τοις
πραχθεισι κατηγοριας ηξιωθησαν. ο μεν γαρ Μαριος κατα προσωπον γενομενος
εφησε δειν σχεδον ηδη νενικηκοτα μη καταλυειν την δεδομενην αυτοις υπο θεου
εξουσιαν· ο δε Μετελλος ως ανεκαμψεν, εις μεγαλην ηλθε διαστασιν προς τον
Ὀκταουιον, προδοτης ων των τε υπατων και της πατριδος. ο δε Ὀκταουιος ουδενι
τροπωι συγχωρησειν εαυτον εφη και την Ῥωμην υπο την Κιννου δεσποτειαν. και γαρ
αν παντες αυτον καταλειπωσιν, ομως εαυτον διατηρησειν αξιον της ηγεμονιας και
μετα των τα αυτα φρονουντων· εαν δε απογνωι πασας τας ελπιδας, υφαψειν μεν την
ιδιαν οικιαν, συγκατακαυσειν δε αυτον μετα της οικειας ουσιας και τον μετ'
ελευθεριας θανατον ευγενως αναδεξασθαι. 402 463. Ὅτι επι ταις των πολιτων
σφαγαις και ταις υπερ ανθρωπον παρανομιαις ταχεως εκ θεων τις Κινναι και Μαριωι
ηκολουθησε νεμεσις. Συλλας γαρ, εις εκ των εχθρων υπολειφθεις, περι την Βοιωτιαν
τας Μιθριδατου δυναμεις κατακοψας και τας Ἀθηνας εκπολιορκησας, ειτα
Μιθριδατην συμμαχον ποιησαμενος και παραλαβων αυτου τον στολον επανηλθεν
εις την Ἰταλιαν. εν ακαρει δε χρονωι κατακοψας τας περι Κινναν και Μαριον
δυναμεις κυριος εγενετο πασης Ῥωμης και Ἰταλιας, και παντας τους μετα Κιννα
μιαιφονησαντας απεσφαξεν, και την Μαριανην συγγενειαν εκ βαθρων ηρε. διο και
πολλοι των μετριων ανδρων την των προκαταρξαντων της μιαιφονιας τιμωριαν εις
την των θεων προνοιαν ανεπεμπον· καλλιστον γαρ .... τοις ασεβη βιον αιρουμενοις
προς διορθωσιν κακιας απελελειπτο. 464. Ὅτι ο Φιβρινος την επαρχιαν εν ολιγωι
χρονωι τοσουτοις περιεβαλεν ατυχημασιν οσοις εικος ην περιβαλειν εξουσιαν του
πραττειν ο βουλεται τηλικαυτηι δυσσεβειαι περιπεποιημενον. την γαρ Φρυγιαν
κατασυρων πρηστηρος τροπον επι τηι των περιπεσοντων περιτροπηι απασης πολεως
κατεσκηπτε. ο δε στερησας εαυτον του ζην μιαι τελευτηι πολλων θανατων
εχρεοκοπησεν οφειληματα. 465. Ὅτι Γναιος Πομπηιος καλας αμοιβας της αρετης
απενεγκαμενος και του πρωτειου τυχων δια την ανδρειαν, ακολουθως τοις
υπηρετουμενοις τα μετα ταυτα επραξε και την περι αυτον αυξησιν δια γραμματων
εδηλωσε τωι Συλλαι. ο δε πολλων αλλων θαυμασας τον νεανισκον, τοις μετ' αυτου
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκλητικοις επεπληττε παρονειδιζων αμα και προκαλουμενος προς τον ομοιον
ζηλον· θαυμαζειν γαρ εφησεν ει νεος μεν παντελως τηλικουτων στρατευματων
πολεμιων αφηρπακεν, οι δε τηι τε ηλικιαι και τοις αξιω 403 μασι πολυ προεχοντες
ουδε τους ιδιους οικετας εις συμμαχιαν γνησιαν δεδυνηνται παρεχεσθαι. 466. Ὅτι
τον Ἀδριανον τον στρατηγον της Ἰτυκης ζωνταεκαυσαν οι Ἰτυκηνοι. το δε πραχθεν
καιπερ ον δεινον ουκ ετυχε κατηγοριας δια την του παθοντος κακιαν. 467. Ὅτι τωι
Μαριωι τωι υιωι Μαριου υπατευσαντι ουκ ολιγοι και των κατα νομον τετελεκοτων
την στρατειαν εθελοντην εσπευσαν των νεανικων κοινωνησαι των κατα τον
πολεμον αγωνων, και πρεσβυτεροι ταις ηλικιαις οντες ενδειξασθαι τοις νεωτεροις
ο,τι δυναται πολεμικων εργων μελετη και συνηθεια παραταξεων και των αλλων
των εν τωι πολεμωι δεινων. 468. Ἔλεγχοι πικροι και κατα πολιν και κατ' εθνος και
ποικιλαι πειραι προσηγοντο του γνωσθηναι πως εχουσι προς αυτους. ηναγκαζοντο
γαρ δια της υποκρισεως προς αμφοτερους τοις προσποιημασι μετοκλαζειν και προς
τους αει παροντας απονευειν. των γαρ αντιπολεμουντων οι προς την στρατολογιαν
αποδεδειγμενοι και κατα προσωπον παροντες και προς αλληλους διαφιλοτιμουμενοι
τοις ακριβεστατοις ελεγχοις φανεραν εποιουν την των πολεων κρισιν. 469. Ὅτι
Μαριος δια την σπανιν των αναγκαιων υπο των στρατιωτων κατελελειπτο, μονος δε
Μαρκος Περπεννας ο της Σικελιας στρατηγος, διαπεμπομενου προς αυτον Συλλα και
παρακαλουντος μετ' αυτου ταττεσθαι, τοσουτον απεσχε του πειθαρχειν ωστε μη
μονον διατηρησαι την προς Μαριον ευνοιαν, αλλα και μετ' ανατασεως αποφηναι οτι
παντι σθενει διαβας εκ της Σικελιας εξαρπασει τον Μαριον εκ του Πραινεστου. 470.
Ὁ δε ουκ εφθασε προσπεσειν, επειτοι γε χαριν της των 404 διωκοντων ωμοτητος και
προς αυτοις τοις αδυτοις μιαιφονηθεις απεσβεσεν αν τωι αιματι το ακοιμητωι
δεισιδαιμονιαι τηρουμενον πυρ εξ αιωνος. 471. Ὅτι ο των αγαθων ανδρων επαινος
και η των πονηρων βλασφημια μαλιστα δυνανται προς τα καλα των εργων τους
ανθρωπους χειραγωγειν. 472. Ἄνδρας δυναμενους βουλευσασθαι καλως και τα
κριθεντα αγαγειν εις συντελειαν. 473. Ὅτι ο Σπαρτακος ο βαρβαρος ευεργετηθεις
παρα τινος ευχαριστος εφανη προς αυτον· αυτοδιδακτος γαρ και παρα τοις
βαρβαροις η φυσις προς αμοιβην χαριτος τοις ευεργεταις. 474. Ὅτι η δια των οπλων
νικη κοινην εχει τοις ηγεμοσι και τοις στρατιωταις την ευημεριαν, τα δε δια της
στρατηγικης συνεσεως γινομενα κατορθωματα μονωι προσαπτεται τωι ηγεμονι. 475.
Ἀκατασχετος γαρ τις ορμη τοις βαρβαροις ενεπεσε της προς τους Ῥωμαιους
αποστασεως. 476. Ὅτι ως επιπαν αι των αλλων συμφοραι νουθετουσι τους εν τοις
ομοιοις κινδυνοις υπαρχοντας. 477. Ὅτι περι ∆αμασκον της Συριας διατριβοντος
Πομπηιου ηκε προς αυτον Ἀριστοβουλος ο των Ἰουδαιων βασιλευς και Ὑρκανος ο
αδελφος αμφισβητουντες περι της βασιλειας. οι δε επιφανεστατοι πλειους οντες των
διακοσιων κατηντησαν προς τον αυτοκρατορα, και απεφηναντο τους προγονους
εαυτων αφεστηκοτας του ιερου πεπρεσβευκεναι προς την συγκλητον, και
παρειληφεναι την προστασιαν των Ἰουδαιων ελευθερων και αυτονομων, ου
βασιλεως χρηματιζοντος αλλ' αρχιερεως προεστηκοτος του εθνους. 405 τουτους δε
νυν δυναστευειν καταλελυκοτας τους πατριους νομους και καταδεδουλωσθαι τους
πολιτας αδικως· μισθοφορων γαρ πληθει και αικιαις και πολλοις φονοις ασεβεσι
περιπεποιησθαι την βασιλειαν. ο δε περι μεν των αμφισβητησεων εις υστερον
υπερεβαλετο καιρον, περι δε της παρανομιας των Ἰουδαιων και των εις Ῥωμαιους
αδικηματων πικρως επιτιμησας τοις περι τον Ὑρκανον αξιους μεν αυτους εφησεν
ειναι και μειζονος και πικροτερας επιστροφης, ομως δε δια την πατριον επιεικειαν
των Ῥωμαιων, ει απο της νυν πειθωνται, συγγνωμης αυτους αξιωσειν. 478. Ὅτι ο
Πομπηιος τας ιδιας πραξεις ας συνετελεσεν επι της Ἀσιας αναγραψας ανεθηκεν, ων
εστιν αντιγραφον τοδε· Πομπηιος Γναιου υιος μεγας αυτοκρατωρ την παραλιον της
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικουμενης και πασας τας εντος Ὠκεανου νησους ελευθερωσας του πειρατικου
πολεμου, ο ρυσαμενος ποτε πολιορκουμενην την Ἀριοβαρζανου βασιλειαν, Γαλατιαν
τε και τας υπερκειμενας χωρας και επαρχιας, Ἀσιαν, Βιθυνιαν, υπερασπισας δε
Παφλαγονιαν τε και τον Ποντον, Ἀρμενιαν τε και Ἀχαΐαν, ετι δε Ἰβηριαν, Κολχιδα,
Μεσοποταμιαν, Σωφηνην, Γορδυηνην, υποταξας δε βασιλεα Μηδων ∆αρειον,
βασιλεα Ἀρτωλην Ἰβηρων, βασιλεα Ἀριστοβουλον Ἰδαιων, βασιλεα Ἀρεταν
Ναβαταιων [βασιλεα] Ἀραβων, και την κατα Κιλικιαν Συριαν, Ἰουδαιαν, Ἀραβιαν,
Κυρηναικην επαρχιαν, Ἀχαιους, Ἰοζυγους, Σολνους, Ἡνιοχους και τα λοιπα φυλα
μεταξυ Κολχιδος και Μαιωτιδος λιμνης την παραλιον διακατεχοντα και τους
τουτων βασιλεις εννεα τον αριθμον και παντα τα εθνη τα εντος της Ποντικης και
της Ἐρυθρας θαλασσης κατοικουντα, και τα ορια της ηγεμονιας τοις οροις της γης
προσβιβασας, και τας προσοδους Ῥωμαιων φυλαξας, ας δε προσαυξησας, τους τε αν
406 δριαντας και τα λοιπα αφιδρυματα των θεων και τον λοιπον κοσμον των
πολεμιων αφελομενος ανεθηκε τηι θεωι χρυσους μυριους και δισχιλιους εξηκοντα,
αργυριου ταλαντα τριακοσια επτα. 479. Ὅτι Λευκιος Σεργιος ο επικαλουμενος
Κατιλινας καταχρεως γεγονως αποστασιν εμελετησεν. ο δε Μαρκος ο Κικερων ο
υπατος λογον διετιθετο περι της προσδοκωμενης ταραχης. και κληθεντος Κατιλινα
και της κατηγοριας κατα προσωπον γινομενης ο Κατιλινας κατ' ουδενα των τροπων
εφησεν εαυτου καταγνωσεσθαι φυγην εκουσιον και ακριτον. ο δε Κικερων
επηρωτησε τους συγκλητικους ει δοκει μεταναστηναι τον Κατιλιναν εκ της πολεως.
σιωπωντων δε των πολλων δια την κατα προσωπον εντροπην, δι' ετερου τροπου
καθαπερ ελεγξαι την συγκλητον ακριβως βουλομενος το δευτερον επηρωτησε τους
συνεδρους ει κελευουσι Κοιντον Κατλον εκ της Ῥωμης μεταστησεσθαι. μιαι δε φωνηι
παντων αναβοησαντων μη δοκειν και δυσχεραινοντων επι τωι παλιν ρηθεντι επι τον
Κατιλιναν, εφησεν, οταν τινα μη νομισωσιν ειναι επιτηδειον φυγης, μεθ' οσης
κραυγης αντιλεγουσιν· ωστε ειναι φανερον οτι δια της σιωπης ομολογουσι φυγην. ο
δε Κατιλινας ειπων οτι βουλευσεται καθ' εαυτον ανεχωρησεν. 480. Ὅτι κατα την
παροιμιαν τωι πλειονι πολεμιον καθισταται τουλαττον. 481. Ὅτι των βιβλων τινες
προ του διορθωθηναι και την ακριβη συντελειαν λαβειν κλαπεισαι προεξεδοθησαν,
ουπω συνευαρεστουμενων ημων τηι γραφηι· ας ημεις αποποιουμεθα. ινα δε αυται
φανεραι γενομεναι μη λυμαινωνται την ολην επιβολην της ιστοριας, εκριναμεν δειν
τον ελεγχοντα λογον την αγνοιαν εκθεσθαι. εν τεσσαρακοντα γαρ βιβλοις
περιειληφοτες την πραγματειαν εν μεν εξ ταις πρωταις ανεγραψαμεν τας προ των
Τρωι 407 κων πραξεις τε και μυθολογιας, και τους χρονους εν ταυταις επ' ακριβειας
ου διωρισαμεθα δια το μηδεν παραδειγμα περι τουτων παρει..... 408 εχξερπτα ε
ξασσιο διονε 1. ... παντα ως ειπειν τα περι αυτων τισι γεγραμμενα, συνεγραψα δε ου
παντα αλλ' οσα εξεκρινα. μη μεντοι μηδ' οτι κεκαλλιεπημενοις, ες οσον γε και τα
πραγματα εξεπετρεψε, λογοις κεχρημαι, ες την αληθειαν αυτων δια τουτο τις
υποπτευσηι, οπερ επ' αλλων τινων συμβεβηκεν· εγω γαρ αμφοτερα, ως οιον τε ην,
ομοιως ακριβωσαι εσπουδασα. αρξομαι δε οθενπερ τα σαφεστατα των περι τηνδε την
γην, ην κατοικουμεν, συμβηναι λεγομενων παρελαβομεν. 2. Την χωραν ταυτην, εν ηι
το των Ῥωμαιων αστυ πεπολισται ... 3. Ὅτι περι Τυρσηνων φησιν ο ∆ιων· ταυτα γαρ
και προσηκεν ενταυθα του λογου περι αυτων γεγραφθαι· ετερωθι και αλλο τι και
αυθις αυ ετερον, οτωι ποτ' αν η διεξοδος της συγγραφης το λιπαρον ευτρεπιζουσα
προστυχηι, κατα καιρον ειρησεται. το αυτο τουτο και περι των αλλων των
αναγκαιων αρκουντως εχοντες τα μεν γαρ των Ῥωμαιων παντα κατα δυναμιν
επεξειμι, των δε δη λοιπων τα προσφορα αυτοις μονα γεγραψεται. 4. ... (ου γαρ εστιν
ουτε προιδεσθαι παντα ανθρωπωι οντι ουτ' αποτροπην των αναγκαιως εσομενων
ευρειν·) τιμωρους τινας της αδικιας αυτου εκ της κορης εκεινης γεννηθηναι. 409 5.
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅτι στασιασαντες προς αλληλους Ῥεμος και Ῥωμυλος εκδηλον εποιησαν οτι τινες
και πανυ ασφαλεστερον τους κινδυνους των ευτυχιων συνδιαφερουσι. 6. Και αυτοι
τε εξεμαθον και τους αλλους εξεδιδαξαν οτι ουθ' οι τιμωρουμενοι τινας κατορθουσι
παντως, οτι προηδικηνται, ουθ' οι παρα των κρειττονων απαιτουντες τινα
απολαμβανουσιν αυτα, αλλα πολλακις και τα λοιπα προσαπολλυουσιν. 7. Ὅτι η
Ἑρσιλια και αι αλλαι ομοφυλοι γυναικες τηρησασαι ποτε αντιπαρατεταγμενους
σφας κατεδραμον απο του Παλατιου μετα των παιδιων (ηδη γαρ τινα εγεγεννητο),
και ες το μεταιχμιον εξαπινης εισπεσουσαι πολλα και οικτρα και ειπαν και εποιησαν·
τοτε μεν γαρ προς τουτους τοτε δε προς εκεινους βλεπουσαι "τι ταυτα" εφασαν
"ποιειτε, πατερες; τι ταυτα, ανδρες; μεχρι που μαχεισθε; μεχρι που μισησετε
αλληλους; καταλλαγητε τοις γαμβροις, καταλλαγητε τοις πενθεροις. φεισασθε προς
του Πανος των τεκνων, φεισασθε προς του Κυρινου των εκγονων. ελεησατε τας
θυγατερας, ελεησατε τας γυναικας· ως ειγε ακαταλλακτως εχετε και τις υμας
σκηπτος μανιας εισπεσων οιστρει, ημας τε, δι' ας μαχεσθε, προαποκτεινατε, και τα
παιδια ταυτα, α μισειτε, προαποσφαξατε, ινα μηδεν ετι μητ' ονομα μητε συνδεσμον
συγγενειας προς αλληλους εχοντες κερδανητε το μεγιστον των κακων, το τους τε
παππους των παιδων και τους πατερας των εκγονων φονευειν." ταυτα τε ελεγον και
τα ιματια καταρρηξαμεναι, τους τε μαστους και τας γαστερας γυμνωσασαι, αι μεν
αυται τοις ξιφεσι σφων ενεχριμπτοντο, αι δε και τα παιδια αυτοις προσερριπτουν,
ωστε εκεινους και εξ ων ηκουον και εξ ων εωρων κλαυσαι και της τε μαχης επισχειν
και ες λογους αυτου, ωσπερ ειχον, εν τωι κομιτιωι δι' αυτο τουτο κληθεντι συνελθειν.
8. Πολυ γαρ δη διαφερει εκ καινης τινας κατασταθηναι η και προτερον ουσας
επικληθηναι. 9. Ὅτι ο Ῥωμυλος προς την γερουσιαν τραχυτερον διεκειτο και
τυραννικωτερον αυτηι προσεφερετο και τους ομηρους τοις Βιεν 410 ταις ... καθ'
εαυτον και ουκ απο κοινης γνωμης, ωσπερ τα πολλα εγιγνετο· αγανακτουντας τε επι
τουτωι αισθομενος αλλα τε επαχθη και τελος ειπεν οτι "εγω υμας, ω πατερες,
εξελεξαμην ουχ ινα υμεις εμου αρχητε, αλλ' ινα εγω υμιν επιταττοιμι." 10. Ἐπειδη
γαρ ευ ηπιστατο τους πολλους των ανθρωπων το μεν ομοφυες σφισι και συννομον
εν ολιγωριαι ως μηδεν βελτιον εαυτων ον ποιουμενους, το δε αφανες και αλλοιον ως
και κρεισσον πιστει του θειου θεραπευοντας, χωριον τε τι ταις Μουσαις ιερωσεν ...
11. Ὅτι ο τε Τουλλος και ο Μεττιος ουδετεροι συνεχωρουν την μεταναστασιν,
αμφοτεροι δε τα σφετερα περιεστελλον· ο τε γαρ Τουλλος προς τε την φημην την
περι Ῥωμυλου και προς την δυναμιν την παρουσαν και ο Φουφητιος προς τε την
αρχαιοτητα της Ἄλβης και οτι και μητροπολις αλλων τε πολλων και αυτων των
Ῥωμαιων ην, επαιρομενοι μικρον ουδεν εφρονουν. δι' ουν ταυτα της
αμφισβητησεως εκεινης απεστησαν, περι δε της ηγεμονιας διηνεχθησαν· αστασια...
γαρ επι τοις ισοις ασφαλως συμβηναι σφας ...ρωνιον εκ της εμφυτου τοις ανθρωποις
προς τε το ομοιον φιλονεικιας και προς το αρχειν ετερων επιθυμιας. πολλας τε και
περι τουτου δικαιωσεις αλληλοις προσηνεγκον, ει πως εκεινης γε οι ετεροι
οποτεροιουν εθελουσιοι τοις ετεροις παραχωρησειαν. ουδεν επεραναν, αλλ' υπερ
αυτης αγωνισασθαι συνεθεντο. 12. Ὅτι συνεις ο Μαρκιος ως τοις βουλομενοις
ειρηνειν ουκ εξαρκει το μηδεν αδικειν, ουδε εστι το απραγμον ανευ του δραστηριου
σωτηριον, αλλ' οσωι τις αυτου οριγναται, ευεπιθετωτερος τοις πολλοις γιγνεται,
μετεβαλετο· ουτε γαρ το επιθυμουν ησυ 411 χιας ισχυρον προς φυλακην ανευ των
προς τον πολεμον παρασκευων εωρα ον, και το τερπνον της απραγμοσυνης ταχιστα
και ραιστα τοις περα του καιρου σπουδαζουσιν αυτην απολλυμενον ηισθανετο. και δια
ταυτα και καλλιω και ασφαλεστεραν και παρασκευην και φροντιδα της ειρηνης τον
πολεμον νομισας ειναι, πανθ' οσα παρ' εκοντων των Λατινων μηδεν σφας αδικων
ουκ ηδυνηθη κομισασθαι, παρα ακοντων στρατευσας απελαβεν. 13. Ὅτι Λουκιος
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰουνιος, αδελφης Ταρκυνιου παις, φοβηθεις επειδη τον τε πατερα αυτου απεκτονει
και προσετι και τας ουσιας αυτων αφηιρητο, μωριαν προσεποιησατο, ει πως αυτος γε
περιγενοιτο· και γαρ ευ ηπιστατο οτι παν το εμφρον, αλλως τε και οταν εν
λαμπροτητι γενους ηι, δι' υποψιας τοις τυραννουσι γιγνεται. και επειδη γε απαξ επι
τουτο ωρμησεν, ακριβεστατα αυτην υπεκρινετο, και δια τουτο και Βρουτος εκληθη·
τους γαρ ευηθεις ουτω πως οι Λατινοι προσηγορευον. τωι τε Τιτωι και Ἀρρουντι
ωσπερ τι αθυρμα συμπεμφθεις βακτηριαν τινα αναθημα τωι θεωι φερειν ελεγεν,
μηδεν μεγα οσα γε ιδειν εχουσαν. 14. Ὅτι του Βρουτου το τε δωρον τουτ' εστι την
βακτηριαν εσκωπτον, και οτι του θεου τοις θεωροις περι της του πατρος βασιλειας,
οστις αυτην διαδεξεται επερωτησασι, θεσπισαντος τον πρωτον την μητερα
φιλησαντα το κρατος το των Ῥωμαιων εξειν, την γην ως και καταπεσων αλλως
κατεφιλησε, νομισας αυτην μητερα απαντων των ανθρωπων ειναι. 15. Ὅτι οι ομιλοι
παντες τα πραγματα προς τους μεταχειριζοντας αυτα κρινουσι και οποιους αν
τουτους αισθανωνται οντας, τοιαυτα και εκεινα νομιζουσιν ειναι. 16. Παν γαρ τις το
απειροτατον προ του κατεγνωσμενου προαιρειται, μεγαλην ες το αδηλον ελπιδα
παρα το μεμισημενον ηδη ποιουμενος. 17. Πασαι μεν γαρ μεταβολαι σφαλερωταται
εισι, μαλιστα δε αι εν ταις πολιτειαις πλειστα δη και μεγιστα και ιδιωτας και 412
πολεις βλαπτουσι. διο οι νουν εχοντες εν τοις αυτοις αει, καν μη βελτιστα ηι,
αξιουσιν εμμενειν η μεταλαμβανοντες αλλοτε αλλα αει πλανασθαι. 18. Ὅτι και τα
βουληματα και τας επιθυμιας προς τας τυχας εκαστοι κτωνται, και οποια αν τα
παροντα αυτοις ηι, τοιαυτα και τα οιηματα λαμβανουσιν. 19. Ὅτι το της βασιλειας
πραγμα ουκ αρετης μονον αλλα και επιστημης και συνηθειας, ειπερ τι αλλο, πολλης
δειται, και ουχ οιον τε εστιν ανευ εκεινων αψαμενον τινα σωφρονησαι. πολλοι γουν
ωσπερ ες υψος τι μεγα παρα λογον αρθεντες ουκ ηνεγκαν την μετεωρισιν, αλλ'
αυτοι τε καταπεσοντες υπ' εκπληξεως επταισαν και τα των αρχομενων παντα
συνηλοησαν. 20. Και περι των μελλοντων εξ ων επραξαν τεκμηρασθε, αλλα μη εξ ων
πλαττονται ικετευοντες απατηθητε· τα μεν γαρ ανοσια εργα απο γνωμης αληθους
εκαστωι γινεται, συλλαβας δ' αν τις ευπρεπεις συμπλασειεν· και δια τουτ' αφ' ων
εποιησε τις, αλλ' ουκ αφ' ων φησι ποιησειν, κρινεται. 21. Ὅτι Ουαλεριον τον
συναρχοντα Βρουτου, καιπερ δημοτικωτατον ανδρων γενομενον, ομως αυτοεντιαι
μικρου ο ομιλος κατεχρησατο· επιθυμειν γαρ αυτον μοναρχιας υπετοπησαν. και
εφονευσαν αν, ει μη σφας δια ταχεων φθασας εθωπευσεν. εισελθων γαρ ες την
εκκλησιαν τας τε ραβδους εκλινεν, ορθαις προτερον ταυταις χρωμενος, και τους
πελεκεις τους συνδεδεμενους σφισι περιειλε· σχηματισας δε επι τουτοις εαυτον ες το
ταπεινοτατον επι πολυ μεν εσκυθρωπασε και κατεδακρυσεν, επει δε και εφθεγξατο
ποτε, σμικραι και δεδιυιαι τηι φωνηι υποτρεμων ειπεν. [ΤΕΘΕΙΤΑΙ ΠΕΡΙ ∆ΗΜΗΓΟΡΙΩΝ].
22. Ὅτι το κρυφιον των βουλευματων και το καιριον των πραξεων, το τε
ιδιοβουλειν τινα και το μητ' αναχωρησιν ες μηδενα αλλον μηδεμιαν εχειν και των
συμβαινοντων αυτον εφ' εκατερα την αιτιαν λαμβανειν, μεγα μερος ες το
κατορθωθηναι τι συμβαλλεται. 23. Προς στασεις ετραποντο. αιτιον δ' οτι οι τε
ισχυοντες 413 τοις χρημασιν εν πασι των καταδεεστερων ως και βασιλευοντες σφων
προεχειν εβουλοντο, και οι ασθενεστεροι ουδεν αυτοις ουδε σμικρον ως και
ισονομουμενοι πειθαρχειν ηθελον, αλλ' οι μεν απληστοι της ελευθεριας οντες και
ταις ουσιαις ταις εκεινων, οι δε ακρατως της τιμησεως εχοντες και τοις σωμασι τοις
τουτων εχρωντο· και ουτως εξ ων προτερον τα προσφορα ανθυπουργουντες
αλληλοις συνεφρονουν, καταλυσαντες ουκετι το οικειον απο του οθνειου διεκρινον,
αλλα το τε μετριον αμφοτεροι υπερορωντες και το ακρον οι μεν της επιταξεως οι δε
της ουκ εθελοδουλειας προτιμωντες, ουτε εκεινα κατειργασαντο και πολλα και
ατοπα τα μεν αμυνομενοι τα δε και προκαταλαμβανοντες αλληλους εδρασαν, ωστ'
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους επι πλειστον ανθρωπων, πλην εν τοις πανυ κινδυνοις, ους εκ των αει
πολεμων δι' αυτα ταυτα μαλιστα εσχον, διχοστατησαι· οθενπερ συχνοι των πρωτων
και εξεπιτηδες σφας πολλακις παρεσκευασαν. και εκειθεν αρξαμενοι πολυ πλειω
κακα προς αλληλων η των αλλοφυλων επαθον. και μοι και καταμαντευσασθαι εξ
αυτων επερχεται οτι ουκ εστιν οπως αλλως ειτ' ουν της δυναμεως ειτ' ουν της αρχης
στερηθειεν, ει μη δι' αλληλων σφαλειεν. 24. Ἄλλως τε γαρ εδυσχεραινον οτι μη τα
αυτα δεομενοι σφων οι βουλευται και τυχοντες εφρονουν, αλλ' εν μεν τωι κινδυνωι
πολλα και μεγαλα αυτοις υπεσχοντο, σωθεντες δε ουδεν ουδε των ελαχιστων
εποιησαν. 25. Ἵνα γαρ δη μη καθ' εν μαχομενοι αλλ' υπερ της οικειας χωρις εκαστοι
αγωνιζομενοι ευχειρωτοτεροι σφισι γενωνται, διειλον την στρατειαν. 26. Ὅτι ο
δημος ιδιωτευσαντος του Ουαλεριου του δικτατορος χαλεπωτατα εστασιασεν, ωστε
και την πολιτειαν νεοχμωσαι· οι γαρ εν ταις περιουσιαις οντες του πανυ ακριβους
περι τα συμβολαια αντεχομενοι και μηδ' οτιουν αυτου παριεντες και εκεινου
διημαρτον και αλλων πολλων εστερηθησαν· ου γαρ εγνωσαν οτι η τε πενια η
ακρατος βιαιοτατον κακον, η τε εξ αυτης απονοια αλλως τε και πληθος
προσλαβουσα δυσμαχωτατον εστι. και δια τουτο ουκ ολιγοι των τα πολιτικα
πρασσοντων εθελοντει το επι 414 εικες προ του σφοδρα δικαιου προαιρουνται· τουτο
μεν γαρ της τε ανθρωπειας φυσεως πολλακις ητταται και εστιν οτε και παντελως
καταλυεται, εκεινο δε σμικρον τι αυτου παραθραυσαν το γουν λοιπον μειζον ον
σωζει. πλειστων γουν δεινων τοις Ῥωμαιοις αιτια η του δυνατωτερου ες τους
υποδεεστερους ακριβεια εγενετο· αλλα τε γαρ πολλα κατα των υπερημερων αυτοις
εδεδοτο, και ει δη τινι πλειους δεδανεικοτες ετυχον, κρεουργηδον αυτου το σωμα
προς το μερος ων ωφειλεν εξουσιαν ειχον κατανεμεσθαι. και τουτο μεν ει και τα
μαλιστα ενενομιστο, αλλ' ουτι γε και εργωι ποτε εγεγονει· πως γαρ αν προς τοσαυτην
ωμοτητα προεχωρησαν οι και τοις επ' αδικηματι τινι διαφευξιν επι σωτηριαι
πολλακις δοντες τοις τε απο των πετρων του Καπιτωλιου ωσθεισι ζην, ει
περιγενοιντο, επιτρεποντες; 27. Ὅτι οι χρεωστουντες τα δανεια κολωνον τινα
κατελαβον, και Γαιον τινα προστησαμενοι την τροφην εκ της χωρας ωσπερ εκ
πολεμιας ελαμβανον, κακ τουτου τους τε νομους των οπλων και το δικαιον της
απονοιας σφων ασθενεστερα απεφηναν. οι δε βουλευται φοβηθεντες μη επι πλειον
πολεμηθωσι και τους περιοικους προς τα παροντα συνεπιθωνται σφισι,
διεκηρυκευσαντο αυτοις πανθ' οσα καθ' ηδονην ηλπιζον εσεσθαι προτεινοντες. οι δε
το μεν πρωτον εθρασυνοντο, θαυμασιωι δε δη τινι τροπωι κατεστησαν· επειδη γαρ
ατακτως διεβοων, Ἀγριππας εις των πρεσβεων μυθου τινος επακουσαι σφας ηξιωσε,
και τυχων ειπεν οτι προς την γαστερα ποτε ταλλα μελη του ανθρωπου εστασιασε,
λεγοντα αυτα μεν και ασιτα και αποτα πονειν και ταλαιπωρειν, ατε και απαντα αυτηι
διακονουμενα, εκεινην δε δη μητε τινα πονον εχειν και της τροφης μονην
εμπιπλασθαι. και τελος εψηφισαντο μηκετι μητε τας χειρας τωι στοματι προσφερειν
μητε εκεινο λαμβανειν, οπως οτι μαλιστα η γαστηρ ενδεης και σιτου 415 και ποτου
γενομενη φθαρειη. ως δε εδοξε ταυτα και εγενετο, το μεν πρωτον εξισχνανθη το
σωμα συμπαν, επειτα υπεδωκε και εξεκαμε. πονηρως ουν τα μελη σφων εχοντα
συνεγνω τε εκεινοι και την σφετεραν σωτηριαν ειναι και απεδωκεν αυτηι την
τροφην. ακουσαν δε τουτων το πληθος συνηκεν οτι και τα των πενητων αι των
ευπορων περιουσιαι ανεχουσι, και δια τουτ' ηπιωτεροι εγενοντο και κατηλλαγησαν,
αφεσιν των τε δανεισματων και των υπερημεριων ευρομενοι. ταυτα μεν ουν και
προς της βουλης εψηφισθη. 28. Και εδοκει μητ' απο του ανθρωπειου ειναι, και
πολλοις και αλλοις, τοις μεν εκουσι τοις δε ακουσιν ... 29. Ὅτι οταν πολλοι καθ' εν
γενομενοι πλεονεκτησωσι βιασαμενοι, παραχρημα μεν ομολογιαι τινι επιεικει
θρασυνονται, διαλυθεντες δε αλλος κατ' αλλην προφασιν δικαιουνται. 30. Κατα τε
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το φυσει τοις πλειστοις προς τους συναρχοντας διαφορον (χαλεπον γαρ πολλους
αλλως τε και εν δυναμει τινι σωφρονησαι) πασα αυτων η ισχυς διεσπατο και
κατετεμνετο· ουδεν γαρ οφελος ων εγινωσκον ην, ει και εις σφων αντειπεν· τωι γαρ
την αρχην αυτους μη επ' αλλο τι η τοις βιαζομενοις τινας εναντιουσθαι λαμβανειν
ισχυροτερος ο κωλυων τι πραχθηναι των σπουδαζοντων αυτο εγιγνετο. 31. Ου γαρ
εστι ραιδιον ουτε εν πασι τινα ευτυχειν ουτε εν εκατεροις αμα τοις τε πολεμικοις και
τοις ειρηνικοις πραγμασιν αρετην εχειν· οι τε γαρ τοις σωμασιν ισχυριζομενοι
ανοηταινουσιν ως πληθει, και τα αθροως ευτυχησαντ' ουκ επι παν ως επι το πολυ
ανθει. δι' ουν ταυτ' εις τα πρωτα ποθ' υπο των πολιτων αρθεις επειτα προς αυτων ου
πολλωι υστερον εξεπεσεν, και την πολιν την των Ουολσκων τηι πατριδι δουλωσας
την οικειαν αυ μετ' εκεινων ες παν κινδυνου κατεστησεν. 416 32. Ὅτι ο αυτος
στρατηγος θελησας και μη τελεσθεις ηγανακτησε τωι ομιλωι, και εκ τουτου και εκ του
τοις δημαρχοις πολυ δυναμενοις βαρυνεσθαι παρρησιαι πλειονι προς αυτον παρα
τους αλλους τους ομοιους οι εκ των κατειργασμενων εχρητο. και λιμου γενομενου
ισχυρου και Νωρβης πολεως αποικιζεσθαι βουλομενης το πληθος επ' αμφοτεροις
αυτοις τους δυνατους ηιτιασατο, ως και δι' εκεινους και της τροφης στερισκομενοι
και ες τους πολεμιους επιτηδες επ' ολεθρωι προυπτωι εκδιδομενοι· οταν γαρ ες
υποψιαν τινες αλληλων ελθωσι, παντα και τα υπερ σφων γιγνομενα αλλοιως κατα
το στασιωτικον λαμβανουσι. και ο Κοριολανος αλλως τε εν ολιγωριαι αυτους
εποιησατο, και σιτου πολλαχοθεν κομισθεντος, και του γε πλειστου προικα παρα
των εν Σικελιαι βασιλεων πεμφθεντος, ουκ επετρεψε σφισι διαλαχειν αυτον ωσπερ
ᾔτουν. οι ουν δημαρχοι, ουσπερ που και τα μαλιστα καταλυσαι εγλιχετο, τυραννιδος
αυτον υπο το πληθος αγαγοντες εξηλασαν, καιτοι παντων βοωντων και δεινον
ποιουμενων οτι και περι σφων τα τοιαυτα κρινειν ετολμων. εκπεσων ουν προς τους
Ουολσκους καιπερ εχθιστους οντας οργηι της συμφορας ηλθε, και εαυτον εκ τε της
ανδρειας ης επεπειραντο και εκ του θυμου του προς τους πολιτας ασμενως δεξεσθαι
προσεδοκησεν, αντιπαλα η και μειζω δι' αυτο τους Ῥωμαιους ων επαθον δρασειν
αντελπισαντας· υφ' ων γαρ αν τις σφοδρα κακοπαθηι, προς των αυτων τουτων και ευ
πεισεσθαι, βουλομενων γε και δυναμενων τι ποιησαι, ουκ ελαχιστα πιστευει. 33α.
Πανυ γαρ περιθυμως εφερεν οτι και περι της οικειας κινδυνευοντες μηδ' ὣς των
αλλοτριων αφισταντο. ως ουν και ταυτα ανηγγελθη σφισιν, οι μεν ανδρες ουδεν
μαλλον εκινηθησαν· ουτω πως κακως εστασιαζον ωστε μηδ' υπο των κινδυνων
καταλλαγηναι. 33β. Ὅτι ουτω κακως εστασιαζον οι περι Κοριολανον ωστε 417 μηδ'
υπο των κινδυνων καταλλαγηναι· αι δε γυναικες, η τε γαμετη του Κοριολανου
Ουλουμνια και η μητηρ Βετουρια, παραλαβουσαι και τας αλλας τας επιφανεστατας,
ηλθον προς αυτον εις το στρατοπεδον τα παιδια αυτου αγουσαι, και εποιησαν αυτον
μη οτι επι τηι χωραι αλλα μηδε επι τηι καθοδωι καταλυσασθαι. προσηκατο γαρ αυτας
ευθυς, επειδη ταχιστα παρουσας ᾔσθετο, και λογου σφισι μετεδωκεν, επραχθη τε
ωδε. αι μεν αλλαι σιωπωσαι εκλαον, η δε δη Βετουρια "τι θαυμαζεις" εφη "τεκνον; τι
δε εκπεπληξαι; ουκ ηυτομοληκαμεν, αλλ' ημας η [τε] πατρις επεμψε σοι, ει μεν
πειθοιο, μητερα και γυναικα και τεκνα, ει δε μη, λαφυρα, ωστ' ει και νυν ετι οργιζηι,
πρωτας ημας αποκτεινον. τι δακρυεις; τι δ' αποστρεφηι; η αγνοεις οπως ταν τηι πολει
ημεις τοι αρτι οδυρομεναι επαυσαμεθα, ινα σε ιδωμεν; καταλλαγηθι τε ουν ημιν και
μηκετι οργιζου τοις πολιταις, τοις φιλοις, τοις ιεροις, τοις ταφοις, μηδ' επεισπεσηις ες
το αστυ θυμωι πολεμιωι, μηδε εκπολιορκησηις την πατριδα, εν ηι και εγεννηθης και
ανετραφης και το μεγα τουτο ονομα Κυριολαος εγενου. πεισθητι μοι, παιδιον, μηδε
με απρακτον αποπεμψηις, ινα μη και νεκραν με υπ' αυτοχειριας ιδηις." ταυτ' ειπουσα
ανεκλαυσε, και την τε εσθητα καταρρηξαμενη και τους μαστους προδειξασα της τε
γαστρος αψαμενη "ιδου" εφη "τεκνον, αυτη σε ετεκεν, ουτοι σε εξεθρεψαν."
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπουσης δε αυτης ταυτα και η γαμετη αυτου τα τε παιδια και αι αλλαι γυναικες
συνεθρηνησαν, ωστε και εκεινον ες πενθος εμβαλειν. μολις τε ποτε ανενεγκων
περιεπτυξε την μητερα, και φιλων αμα αυτην "ιδε" εφη "μητερ, πειθομαι σοι· συ γαρ
με νικαις, και σοι δε ταυτην την χαριν και οι αλλοι παντες εχετωσαν· εγω γαρ ουδ'
ιδειν αυτους υπομενω, οιτινες τηλικαυτα υπ' εμου ευεργετηθεντες τοιαυτα με
εδρασαν. ουκουν ουδ' αφιξομαι ποτε ες την πολιν· αλλα συ μεν και αντ' εμου την
πατριδα εχε, επειδη τουτο ηθελησας, εγω δε εκποδων υμιν απαλλαγησομαι." ταυτ'
ειπων επανεστη· τωι τε γαρ δεει τωι του ομιλου και τηι αισχυνηι των ομοιων, οτι και
την αρχην επ' αυτους επεστρατευσεν, ουδε την καθοδον διδομενην οι εδεξατο, αλλ'
ες τους Ουολσκους αναχωρησας ενταυθα εξ επιβουλης η και γηρασας απεθανεν. 418
34. Ὅτι Κασσιος τους Ῥωμαιους ευεργετησας υπ' αυτων εκεινων εθανατωθη· ωστε
και εκ τουτου διαδειχθηναι οτι πιστον ουδεν εν τοις πληθεσιν εστιν. αλλα και τους
πανυ σφισι προσκειμενους ουχ ηττον των τα μεγιστα αδικουντων απολλυουσι· προς
μεν γαρ το αει παρον μεγαλους τους αιτιους των ωφεληματων αγουσιν, επειδαν δε
σφας εκκαρπωσωνται, ουδεν ετ' αυτους οικειοτερους των εχθιστων νομιζουσι. τον
γαρ Κασσιον καιπερ χαριζομενον σφισιν ομως επ' αυτοις οις εσεμνυνετο απεκτειναν,
και εκδηλον γε οτι ζηλοτυπηθεις αλλ' ουκ αδικησας τι απωλετο. 35. Οι γαρ εν τοις
πραγμασιν αει γιγνομενοι επειδη μηδενα αλλον τροπον κατεχειν σφας εδυναντο,
πολεμους εκ πολεμων εξεπιτηδες εκινουν, οπως προς εκεινους ασχολιαν αγοντες
μηδεν περι της γης πολυπραγμονωσιν. 36. Ουτω γουν υφ' εκατερου παρωξυνθησαν
ωστε και την νικην ενορκον τοις στρατηγοις υποσχεσθαι· προς γαρ την αυτικα ορμην
κυριοι και της τυχης ειναι ενομισαν. 37. Ὅτι εοικε το πλειστον του ανθρωπινου προς
μεν το ανθισταμενον και παρα το συμφερον φιλονεικειν, τοις δε υπεικουσι και παρα
δυναμιν ανθυπουργειν. 38. Ὅτι οι Φαβιοι επι τωι γενει και τωι πλουτωι ομοια τοις
αριστοις φρονουντες ως ταχιστα αυτους αθυμουντας ειδον· οταν γαρ τινες ες
πολλας αμα και δυσχερεις πραξεις εμπεσωσιν, ουτε τι βουλευμα προς τε το πληθος
και προς το αθροον των κινδυνων εξευρειν δυνανται και των εργων και τα πανυ
ραιδια απογινωσκουσι, κακ τουτου ταις τε γνωμαις και παρα το εικος ταις δοξαις
αναπιπτουσι και τα πραγματα εκοντες ως και ματην πονησοντες προΐενται, και
τελος επιτρεψαντες σφας τοις εκ του δαιμονιου παραλογοις αναμενουσι πανθ' οσα
αν η συντυχια ενεγκηι. 39. Ὅτι οι Φαβιοι εξ και τριακοσιοι οντες υπο Τυρσηνων
ανηιρεθησαν· και γαρ πως το δι' ανδρειας πιστιν ογκουμενον υπ' 419 αυτου του
θρασους πολλακις φθειρεται, το τε δι' ευτυχιαν αυχουν ες τουναντιον εκφρονησαν
εκπιπτει. 40. Ὅτι οι ευπατριδαι φανερως μεν ου πανυ πλην βραχεων επιθειαζοντες
τινα αντεπραττον, λαθρα δε συχνους των θρασυτατων εφονευον. εννεα γαρ ποτε
δημαρχοι πυρι υπο του δημου εδοθησαν· αλλ' ουτε τουτο τους λοιπους επεσχεν,
πολλωι τε πλειονα ελπιδα οι μετα ταυτα αει δημαρχουντες εκ της εαυτων
φιλονεικιας η δεος εκ της εκεινων συμφορας λαμβανοντες ουχ οσον ουκ
ημβλυνοντο, αλλα και επι μαλλον υπ' αυτων τουτων εθρασυνοντο· τους τε γαρ
απολλυμενους ες δικαιωμα της υπερ εαυτων τιμωριας προεβαλλοντο, και αυτοι
μεγαλην ηδονην εκ του και παρα δοξαν ακινδυνως περιεσεσθαι νομιζειν
προσετιθεντο. ωστε και των ευπατριδων τινας, επειδη μηδεν αλλως ηνυτον, ες τα
του πληθους νομισματα μεταστηναι· την γαρ ταπεινοτητα αυτου πολυ ...... προς τας
της δημαρχικης ισχυος επιθυμιας της των σφετερων καλλωπισματων ασθενειας
ενομιζον ειναι, και μαλισθ' οτι και δευτερον και τριτον επι πλειον τε ετι, καιπερ
κωλυθεν το τινα δις την αρχην λαμβανειν, συχνοι και εφεξης εδημαρχουν. 41. Ὅτι
ες τουτο ο ομιλος υπ' αυτων των ευπατριδων προηχθη· ο γαρ τοι υπερ εαυτων
ηγουντο ποιειν, το πολεμους τινας αει παρασκευαζειν σφισιν, οπως υπο γε των
εξωθεν κινδυνων σωφρονειν αναγκαζωνται, τουτο θρασυτερους αυτους
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απειργαζετο· ουτε γαρ στρατευειν, ει μη λαβοιεν ων εκαστοτε επωρεγοντο,
βουλομενοι, και απροθυμως οποτε εξελθοιεν αγωνιζομενοι πανθ' οσ' ηθελον
επραττον. καν τουτωι και αληθως ουκ ολιγοι των πλησιοχωρων σφισι, τηι εκεινων
διχοστασιαι πλεον η τηι εαυτων δυναμει θαρσουντες, ενεωτεριζον. 42. Ὅτι και τα εν
τοις στρατοπεδοις και τα εν τωι αστει εταραχθη· οι τε γαρ στρατευομενοι φιλονεικιαι
του μηδεν τοις την δυναστειαν εχουσι προχωρησαι και τα κοινα και τα οικεια
εθελονται προΐεντο, και εκεινοι ουχ οτι τοις υπο των εναντιων απολ 420 λυμενοις
σφων εχαιρον, αλλα και αυτοι πολλους των δραστηριων των τα του πληθους
πραττοντων εκ τροπου δη τινος επιτηδειου εφθειρον. κακ τουτου στασις ου σμικρα
σφων συνηνεχθη. 43. Ὅτι προς Φαλισκους οι Ῥωμαιοι πολλας μαχας μαχεσαμενοι
και πολλα και παθοντες και δρασαντες των μεν πατριων ιερων ωλιγωρησαν, προς δε
τα ξενικα ως και επαρκεσοντα σφισιν ωρμησαν. φιλει γαρ πως το ανθρωπειον εν
ταις συμφοραις του μεν συνηθους, καν θειον ηι, καταφρονειν, το δε απειρατον
θαυμαζειν. παρ' εκεινου μεν γαρ ατε μηδεν ες το παρον ωφελεισθαι νομιζοντες ουδε
ες το επειτα χρηστον ουδεν προσδεχονται, παρα δε δη του ξενου παν οσον αν
εθελησωσιν υπο της καινοτομιας ελπιζουσιν. 44. Ἐς γαρ τουτο φιλοτιμιας κακ
τουτου και φιλονεικιας αλληλοις αφικοντο, ωστε μηκετι καθ' εν παντας, ωσπερ
ειωθεσαν, αλλ' εκ περιτροπης ιδιαι εκαστον αυτων αρχειν, αφ' ου ουδεν χρηστον
εγιγνετο· το τε γαρ οικειον, ου το κοινον εκαστου αυτων σκοπουντος, και βλαβηναι
πη το δημοσιον μαλλον η τον συναρχοντα ευδοκιμησαι εθελοντος πολλα και
δυσχερη συνεβαινεν. 45. Ὅτι δημοκρατια εστιν ου το παντας των αυτων απλως
τυγχανειν, αλλα το τα κατ' αξιαν εκαστον φερεσθαι. 46. Ουτω γαρ αυτον ου το
πληθος μονον, ουδ' οσοι φιλοτιμιαν τινα προς την αξιωσιν αυτου ειχον, αλλα και οι
πανυ φιλοι συγγενεις τε αυτωι οντες εβασκαινον, ωστε μηδ' αποκρυπτεσθαι·
δεομενου γαρ αυτου των μεν και συναγωνισασθαι οι των δε την γε απολυουσαν
θεσθαι, ....... αλοντι δ' αυτωι χρηματων τε τιμησειν και την καταδικην συνεκτισειν
υπεσχοντο. δια μεν δη ταυτα ευχην τε υπ' οργης εποιησατο χρειαν αυτου την πολιν
σχειν, και προς τους Ῥουτουλους πριν κατηγορηθηναι μετεστη. 47. Ὅτι τοις
Ῥωμαιοις δεξαμενοις την των Γαλατων εφοδον ουδ' αναπνευσαι υπηρξεν, αλλ'
αυθημερον ες την μαχην εκ της πορειας ωσπερ ειχον κατασταντες επταισαν· προς τε
γαρ το αδο 421 κητον της επιστρατειας αυτων και το πληθος και το μεγεθος των
σωματων την τε φωνην ξενικον τε τι και φρικωδες φθεγγομενην εκπλαγεντες της
τε εμπειριας αμα της των τακτικων επελαθοντο και εκ τουτου και τας αρετας
προηκαντο. πλειστον γαρ τοι προς ανδρειαν επιστημη φερει, οτι και παρουσα τισι
την ρωμην της γνωμης σφων βεβαιοι και ελλειπουσα και εκεινην προσδιαφθειρει
πολλωι μαλλον η ει μηδε την αρχην αυτοις προυπηρχεν· απειροι μεν γαρ πολλοι
πολλα θυμωι βιαιως κατορθουσιν, οι δε δη της ευταξιας, ην αν μαθωσιν,
αμαρτανοντες και την του φρονηματος ισχυν προσαπολλυουσιν. υφ' ων και οι
Ῥωμαιοι εσφαλησαν. 48. Ὅτι ο Καπιτωλινος κατεκρημνισθη υπο των Ῥωμαιων.
ουτως ουτ' αλλο τι κατα χωραν ως πληθει τοις ανθρωποις μενει, και αι ευπραγιαι
συχνους ες συμφορας αντιρροπους προαγουσιν· εξαιρουσαι γαρ αυτους προς τας
ελπιδας των ομοιων του τε πλειονος αει ποιουσιν επορεγεσθαι και ες το
εναντιωτατον σφαλεντας καταβαλλουσι. 49. Ὅτι η του Ῥοφου γυνη χιλιαρχουντος
και πραττοντος εν τηι αγοραι δημοσιον, επειδη εκεινος αφικετο και την θυραν ο
ραβδουχος κατα τι εθος αρχαιον [ο ραβδουχος] εκρουσεν, εξεταραχθη προς τουτο
ουπω προτερον τοιουτου τινος πεπειραμενη και διεπτοηθη. γελωτος ουν επ' αυτηι
συχνου και παρα της αδελφης και των αλλων γενομενου, και σκωφθεισα ως ιδιωτις
των αρχικων πραγματων δια το τον ανδρα αυτης μηποτε εν ηγεμονιαι τινι εξητασθαι
ουσα, δεινον εποιησατο, οια που αλλως τε και ταις γυναιξιν εκ μικροψυχιας
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμβαινειν πεφυκεν, και ου προτερον ανηκε δυσκολαινουσα πριν πασαν την πολιν
θορυβησαι, ως που σμικρα και τα τυχοντα πολλων τισι και μεγαλων κακων αιτια
γιγνεται, οταν φθονωι τε τις αυτα και ζηλοτυπως λαμβανηι. 50. Ὅτι δεινον εν κακοις
προσδοκια σωτηριας αναπεισαι τινα πιστευσαι και τοις παραλογοις. 51. Ἀει γαρ τι
του της πολιτειας κοσμου στασιαζοντες παρε 422 λυον, ωσθ' υπερ ων τους πολεμους
πριν τους μεγιστους ανηιρουντο, ταυτ' εν τωι χρονωι συμπαντα ως ειπειν ουκ
αστασιαστως μεν, ου μεντοι και χαλεπως κατακτησασθαι. 52. Ὅτι ο ∆ιων φησι·
διοπερ που, καιπερ ουκ ειωθως εκβολαις του λογου χρησθαι, αλλως τε επεμνησθην
αυτου και την Ὀλυμπιαδα προσεγραψα. ιν' επειδη λανθανει τους πολλους ο χρονος
της μετοικισεως, εκφανεστερος εξ εκεινου γενηται. 53. Ταυτα τε δη και αλλα τινα
τοιουτοτροπα προετεινοντο, ουχ οτι και καταπραξειν τι αυτων ηλπιζον (ευ γαρ,
ειπερ τινες αλλοι, τα των Ῥωμαιων φρονηματα ηπισταντο), αλλ' οπως αποτυχοντες
αυτων προφασιν εγκληματων ως αδικουμενοι λαβωσιν. 54. Ἦν μεν δη παντι
καταφανες οτι περισκοπησαντες την εκβασιν της τυχης προς το κρατουν εστησαν. ου
μην εξηλεγξεν αυτους ο Τορκουατος, μη τι οιδουντων σφισιν ετι των προς τους
Λατινους πραγματων νεωτερισωσιν· ου γαρ τοι τα παντα τραχυς, ουδ' οιος ες τον
υιον εγενετο και ες ταλλα ην. 55. Ὅτι οι Ῥωμαιοι καιπερ αχθομενοι τωι Τορκουατωι
δια τε τον υιον αυτου ουτως ωστε και τα χαλεπωτατα των εργων μαλλιανα απ'
αυτου ονομασαι, και διοτι και τα επινικια τεθνηκοτος μεν εκεινου τεθνηκοτος δε και
του συναρχοντος εωρτασεν, ομως επειξαντος ποτε ετερου σφας πολεμου και αυθις
αυτον ες τεταρτην υπατειαν προεχειρισαντο. ου μεντοι και εκεινος αρξαι ετ' αυτων
ηθελησεν, αλλ' εξωμοσατο ειπων οτι "ουτ' αν εγω υμων ανασχοιμην ουθ' υμεις
εμου." 56. Ὅτι φησιν ο ∆ιων· θαυμαζομεν· ει γαρ ο θανατος ο του ∆εκιου την μαχην
ανωρθωσε και τους μεν νικωντας ηττησε, τοις δε δη κρατουμενοις νικην εδωκεν, ου
μην και συμβαλειν εχω δι' ο τουτ' εγενετο. οταν μεν γαρ τα πραχθεντα τισιν
επιλεξωμαι (πολλα γαρ ηδη πολλοις τοιαυτα συνενεχθεντα ισμεν), ου δυναμαι τοις
λεγομενοις απιστησαι· οταν δε δη τας αιτιας αυτων εκλο 423 γισμαι, και πανυ ες
αποριαν καθισταμαι· πως γαρ αν και 423 πιστευσειε τις εκ τοιαυτης ενος ανδρος
επιδοσεως τοσουτο πληθος ανθρωπων ες τε την σωτηριαν ομοιως και ες την
επικρατησιν μεταβαλεσθαι; και ταυτα μεν οπη ποτε και δι' ας αιτιας ουτως εχει
ζητειν αλλοις μελησει. 57. Ὅτι ανθυπαγομενοι τους Λατινους εις ευνοιαν οι
Ῥωμαιοι την πολιτειαν αυτοις εδωκαν, ωστε και των ομοιων σφισι μεταλαμβανειν·
ων γαρ απειλουσι τον πολεμον ου μετεδωσαν και δι' α τοσουτους κινδυνους
υπεστησαν, ταυτα τοτε κρατησαντες αυτων αυτεπαγγελτοι τουτοις εψηφισαντο,
τους μεν της συμμαχιας, τους δε οτι μηδεν ενεοχμωσαν αμειβομενοι. 58. Ὅτι
διαγνωμην προς Πριβενατας εποιησαντο οι Ῥωμαιοι, ερωτησαντες τι παθειν τοιαυτα
δρωντες αξιοι ειεν· οι απεκριναντο θαρσουντως οτι οσα χρη τους ελευθερους οντας
τε και επιθυμουντας ειναι. πυθομενου τε αυθις του υπατου "και τι ποιησετε αν της
ειρηνης τυχητε;" εφασαν οτι "αν μεν επι μετριοις τισιν αυτην λαβωμεν, ησυχασομεν,
αν δε αφορητον τι προσταχθωμεν, πολεμησομεν." θαυμασαντες δε την προθυμιαν
ουχ οπως τας σπονδας πολυ βελτιους σφισι παρα τους αλλους εδοσαν ... 59. Ἀλλ' ευ
ισθι οτι αι μεν ανηκεστοι εν τοις τοιουτοις τιμωριαι αυτους τε τους δικαιουμενους
παραπολλυουσι δυνηθεντας αν αμεινους γενεσθαι και τους αλλους ουδεν μαλλον
σωφρονιζουσιν· η γαρ ανθρωπινη φυσις ουκ εθελει εαυτης προς τας απειλας
εξιστασθαι, αλλ' η δεους τινος αναγκηι η θαρσους υβρει απειριας τε θρασυτητι και
εξουσιας προπετειαι, η καθ' ετεραν τινα συντυχιαν, οια πολλα πολλοις και παρ'
ελπιδα συμβαινει, τους μεν ουδε ενθυμουμενους των κολασεων αλλ' αλογιστως
αυτων ες το προκειμενον φερομενους, τους δε παρ' ουδεν αυτας προς το τυχειν ων
ορεγονται ποιουμενους αμαρτανειν αναπειθει. αι δε εμμελεις φιλανθρωπιαι
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταναντια αυτων παντα διαπρατ 424 τουσιν· υπο γαρ της εγκαιρου συγγνωμης αυτοι
τε πολλακις μεταβαλλονται, αλλως τε και οταν εξ ανδρειας και μη κακουργιας, εκ
φιλοτιμιας και μη πονηριας τι ποιησωσι (δεινη γαρ εστι και δουλωσαι και
σωφρονισαι φρονημα γενναιον ευλογος φιλανθρωπια), και τους αλλους εθελοντας
ατε και το σεσωσμενον ορωντας μεταρρυθμιζουσι· πειθεται γαρ πας ηδιον η βιαζεται,
και εκουσιος ακουειν του νομου βουλεται μαλλον η αναγκηι, οτι το μεν αυθαιρετον
ως και οικειον σπουδαζει, το δε εξ επιταγματος ως και ανελευθερον απωθειται. 60.
Ὅτι της μεγιστης και αρετης και εξουσιας εστιν εργον ου το φονευσαι τινα (τουτο
μεν γαρ και υπο των κακιστων και ασθενεστατων πολλακις γιγνεται), αλλα το
φεισασθαι τινος και το σωσαι τινα, ο μηδεις αλλος ημων ακοντος γε σου δυναται.
Βουλομαι μεν ηδη πεπαυσθαι λεγων· το τε γαρ ψυχιδιον μου κεκμηκε και το φθεγμα
ενδιδωσι, τα τε δακρυα την φωνην ενισχει, και ο φοβος το στομα συνδει. αλλ' ουκ
εχω πως απαλλαγω· το γαρ παθος αν ...αλλο δοξηι σοι μη δο........ προφαινομενον ουκ
επιτρεπει μοι σιωπησαι, αλλ' ως και παρα τουθ' ο,τι ποτ' αν τελευταιον ειπω της
σωτηριας μοι του παιδος εσομενης, αναγκαζει με πλειω ωσπερ εν ευχαις λαλειν. 61.
Το τε γαρ ονομα και το σχημα της αρχης ης περιεβεβλητο ωκνει καταλυσαι, και
επειδη εμελλε του Ῥουλλου φεισεσθαι (την γαρ σπουδην του δημου εωρα), εκεινωι
τε επι πλειον αντισχων χαρισασθαι και τους νεους επιστρεψαι μαλλον ωστε εξ
αδοκητου αυτωι συγγνους ηθελησε. το τε ουν προσωπον συστρεψας και τον δημον
δριμυ υποβλεψας την φωνην ενετεινε και ειπε. και σιωπη μεν ην, ου μεντοι και
ησυχαζον, αλλ' οιον τι φιλει εν τωι τοιουτωι γιγνεσθαι, αυτωι τε επιστενοντες και
προς αλληλους τονθορυζοντες εν μεν ουδεν λαλουντες εξηκουοντο, σωθηναι δε δη
425 τον ιππαρχον επιθυμειν υπωπτευοντο. ιδων δε ταυθ' ο Παπιριος και φοβηθεις μη
και νεοχμωσωσι τι, του τε πανυ αρχικου, οπερ ες επανορθωσιν αυτων επι μειζον του
καθηκοντος προσεπεποιητο, υφηκε, και τα λοιπα μετριαζων ες τε φιλιαν εαυτου και
προθυμιαν αυθις σφας αντεκατεστησεν, ωστε συμβαλοντας τοις εναντιοις
ανδρισασθαι. 62. Πολλα μεν δη ουν και αλλα του ανθρωπειου γενους θαυμασειεν αν
τις, ουχ ηκιστα δε τα τοτε γενομενα· οι τε γαρ Ῥωμαιοι υπεραυχησαντες, ωστε μητε
κηρυκα ετι επ' ειρηνηι παρα των Σαυνιτων προσδεχεσθαι ψηφισασθαι και
προσελπισαι και αυτοβοει παντας αυτους αιρησειν, παθηματι δεινωι περιεπεσον και
εν αισχυνηι οιαι ουπωποτε εγενοντο, και εκεινοι αλλως τε υπερδεισαντες και εν
μεγαληι συμφοραι το μη σπεισασθαι ποιησαμενοι πανσυδιαι τε το στρατοπεδον αυτων
εζωγρησαν και παντας υπο τον ζυγον υπηγαγον· ες τουτο γαρ αυτοις η τυχη
περιεστη. 63. Ὅτι αι διαφοραι ευεργεσιαις παυονται· και οσωι αν τις επι μειζον
εχθρας ελθων σωτηριας αντι τιμωριας παρα δοξαν τυχηι, πολυ μαλλον εκεινην τε
εκων καταλυει και ταυτης ασμενος ητταται· οσωι τε των αλλως πως διενεχθεντων οι
εκ φιλιας εις εχθραν χωρησαντες μισουσιν αλληλους, επι πλειον και των αλλως πως
ευεργετηθεντων οι εκ διαφορας ευ παθοντες φιλουσι τους πεποιηκοτας. και
Ῥωμαιοι ουν βουλονται μεν και μαλα πολεμωι κρατιστευειν, προσετι δε δη και
αρετην τιμωσι και δια τουτο εν αμφοτεροις ηναγκασμενοι τηι της ψυχης γενναιοτητι
το κρατειν επικερδαινουσι, σπουδαζοντες αει τα ομοια τοις ομοιοις καθ' υπερβολας
αμυνεσθαι. 426 64. Ὅτι πεφυκασι παντες ανθρωποι πλεον αλγειν ων αν ατιμασθωσιν
η χαιρειν εφ' οις αν ευεργετηθωσι, και ραιον γε επεξερχονται τοις τι λυπησασι σφας η
ανθυπουργουσι τοις ευ ποιησασι, την τε κακοδοξιαν του τον σωσαντα μη δι' ευνοιας
ποιησασθαι παρ' ουδεν προς τα συμφεροντα αυτων τιθεμενοι, και τωι θυμουμενωι και
παρα το λυσιτελουν σφων χαριζομενοι. Τοιαυτα αυτοις παρα τε της εμφυτου
φρονησεως και παρα της εκ του γηρως εμπειριας, ου το αυτικα κεχαρισμενον αλλα
το επειτα αλγεινον προσκοπων, παρηινεσεν. 65. Ὅτι οι Καπυανοι των Ῥωμαιων
ηττηθεντων και ες Καπυην ελθοντων ουτ' ειπον αυτους δεινον ουδεν ουτε επραξαν,
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα και τροφην και ιππους αυτοις εδωκαν και ως κεκρατηκοτας υπεδεξαντο· ους
γαρ ουκ αν εβουλοντο δια τα προγεγονοτα σφισιν υπ' αυτων νενικηκεναι, τουτοις
κακοτυχησασιν ηλεησαν. οι δε Ῥωμαιοι ως τα πεπραγμενα ηκουσαν, αποροι
πανταχοθεν εγενοντο, μηθ' οπως ησθωσι τηι των στρατιωτων σωτηριαι μηθ' οπως
αχθεσθωσιν εχοντες· προς μεν γαρ το δεινον της αισχυνης υπερηλγουν, απαξιουντες
αλλως τε τουτο και υπο των Σαυνιτων πεπονθεναι, και εβουλοντο αν παντας αυτους
απολωλεναι, εκλογιζομενοι δε οτι, ειπερ τι τοιουτον συμβεβηκει σφισι, καν περι τοις
λοιποις απασιν εκινδυνευσαν, ουκ ακουσιως ηκουον, οτι εσωθησαν. 66. Ὅτι της
σωτηριας της εαυτων πασιν ανθρωποις και αναγκαιον και ανεμεσητον εστι
προνοεισθαι, καν εν κινδυνωι τινι καταστωσι, παν οτιουν ωστε σωθηναι πραττειν.
67. Ὅτι συγγνωμη και παρα θεων και παρα ανθρωπων διδοται τοις ακουσιον τι
πραξασιν. 68. Ὅτι οι Σαυνιται ορωντες μητε τας συνθηκας σφισι τηρου 427 μενας
μητε αλλην χαριν αντιδιδομενην, αλλ' ολιγους αντι πολλων ες παραγωγην των
ορκων εκδιδομενους, δεινως ηγανακτησαν, επεθειαζον τε τινα τους θεους
επιβοωμενοι και τας πιστεις αυτων προφερομενοι, και απηιτουν τους αλοντας,
εκελευον τε αυτους υπο τον αυτον ζυγον γυμνους εσελθειν ουπερ ελεηθεντες
αφειθησαν, ινα και τωι εργωι μαθωσι τοις απαξ ομολογηθεισιν εμμενειν. και
αντεπεμψαν τους εκδοθεντας, ειτ' ουν οτι ουκ ηξιωσαν σφας μηδεν ηδικηκοτας
απολεσαι, η οτι τωι δημωι την επιορκιαν προσαψαι ηθελησαν και μη δι' ολιγων
ανδρων κολασεως τους αλλους απολυσαι. ταυτ' επραξαν ελπισαντες εκ τουτων
επιεικες τι ευρησασθαι. 69. Ὅτι οι Ῥωμαιοι τοις Σαυνιταις ουχ οτι χαριν τινα της
γουν των εκδοθεντων σωτηριας εσχον, αλλ' ωσπερ τι δεινον εκ τουτου παθοντες
οργηι τε τον πολεμον εποιησαντο και κρατησαντες τα αυτα αυτους αντειργασαντο· το
γαρ δικαιον ουκ εκ του ομοιου τωι νομιζομενωι και εν τοις οπλοις ως πληθει
κρινεται, ουδ' αναγκη τις εστι νικαν τους αδικουμενους, αλλ' ο πολεμος
αυτοκρατωρ ων τα τε αλλα προς το του κρατουντος συμφερον τιθεται και την του
δικαιου νομισιν ες τουναντιον πολλακις περιιστησιν. 70. Ὅτι οι Ῥωμαιοι Σαυνιτων
κρατησαντες τους αιχμαλωτους υπο τον ζυγον ανθυπηγαγον, εξαρκειν σφισι
νομισαντες την της ομοιας αισχυνης ανταποδοσιν. ουτω μεν η τυχη προς τα εναντια
τοις αμφοτεροις δια βραχυτατου περιστασα, και τους Σαυνιτας υπ' αυτων των
υβρισθεντων τα αυτα αντιποιησασα, διεδειξε και εν τουτωι το ολον αυτη δυναμενη.
71. Ὅτι ο Παπιριος στρατευσας επι τους Σαυνιτας και καταστησας αυτους ες
πολιορκιαν προσηδρευε σφισι. καν τουτωι ονειδισαντος τινος αυτωι οτι οινωι πολλωι
εχρητο, εφη οτι "το μεν μη ειναι με μεθυστικον παντι που δηλον εκ τε του
πρωιαιτατα με ορθρευεσθαι και εκ του οψιαιτατα καταδαρθανειν εστιν· δια δε 428 το
τα κοινα αει και μεθ' ημεραν και νυκτωρ ομοιως εν φροντιδι ποιεισθαι, και υπο του
μη δυνασθαι ραιδιως υπνου λαχειν, τον οινον κατακοιμησοντα με παραλαμβανω."
72. Ὅτι ο αυτος εφοδευων ποτε τας φυλακας και μη ευρων τον Πραινεστινων
στρατηγον εν τηι ταξει οντα ηγανακτησεν, ειτα μεταπεμψαμενος αυτον εκελευσε τωι
ραβδουχωι τον πελεκυν προχειρισασθαι· εκπλαγεντος τε αυτου προς τουτο και
καταδεισαντος, τωι τε φοβωι αυτου ηρκεσθη και ουδεν ετι δεινον αυτον εδρασεν,
αλλα ριζας τινας παρα τα σκηνωματα ουσας εκκοψαι τωι ραβδουχωι, ινα μη τους
παριοντας λυπωσι, προσεταξεν. 73. Ὅτι αι ευπραγιαι ου πανυ τοις πολλοις
παραμενουσιν, αλλα και συχνους ες αφυλαξιαν παραγαγουσαι φθειρουσιν. 74. Ὅτι
Ἄππιος ο τυφλος και Βουλουμνιος διεφεροντο προς αλληλους· αφ' ουπερ
Βουλουμνιος, του Ἀππιου προενεγκοντος ποτε αυτωι εν εκκλησιαι οτι σοφωτερος υφ'
εαυτου γεγονως ουδεμιαν οι χαριν ειδειη, αυτος μεν και γεγονεναι ουτως
σοφωτερος και ομολογειν τουτ' εφη, εκεινον δε μηδεν προς τα του πολεμου
πραγματα επιδεδωκεναι. 75. Ὅτι ο ομιλος περι της μαντειας παραχρημα μεν ουθ'
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπως πιστευσηι ουθ' οπως απιστησηι αυτωι ειχεν· ουτε γαρ ελπιζειν παντα εβουλετο,
οτι μηδε γενεσθαι παντα ηθελεν, ουτ' αυ απιστειν απασιν ετολμα, οτι νικησαι
επεθυμει, αλλ' οια εν μεσωι της ταραχης και του φοβου ων χαλεπωτατα διηγεν.
συμβαντων δ' αυτων ως εκαστων και την ερμηνευσιν σφισιν εκ της των εργων
πειρας εφηρμοσαν, και αυτος σοφιας τινα δοξαν ες την του αφανους προγνωσιν
προσποιεισθαι επεχειρει. 76. Ὅτι οι Σαυνιται αγανακτησαντες επι τοις γεγονοσι, και
απαξιωσαντες επι πολυ ηττασθαι, προς αποκινδυνευσιν και προς απονοιαν ως ητοι
κρατησοντες η παντελως απολουμενοι ωρμησαν, και την τε ηλικιαν πασαν
επελεξαντο, θανατον τε προειπον 429 τες οστις αν αυτων οικοι καταμενηι, και ορκοις
σφας φρικωδεσι πιστωσαμενοι μητ' αυτον τινα εκ μαχης φευξεσθαι και τον
επιχειρησοντα τουτο ποιησαι φονευσειν. 77. Ὅτι οι .......... στρατιωται συν Ποστουμιωι
εξελθοντες κατα την οδον τε ενοσησαν και εδοκουν δια την του αλσους τομην
πονεισθαι. επ' ουν τουτοις ανακληθεις εν ολιγωριαι κανταυθα αυτους εποιησατο
λεγων ουχ εαυτου την βουλην, αλλ' εκεινης αυτον αρχειν. 78. Ὅτι Φαβρικιος
εδοξασθη κρειττων του φθονου γενομενος οσπερ που και των αριστων ανδρων
πολλοις υπο φιλοτιμιας εγγιγνεται. 79. Ὅτι ερωτηθεις Γαιος Φαβρικιος δια τι τωι
εχθρωι τα πραγματα επετρεψε την τε αλλην αρετην .............. και προς ειπεν οτι
αιρετωτερον εστιν υπο του πολιτου συληθηναι η υπο των πολεμιων πραθηναι. 80.
Ὅτι Κουριος τα πεπραγμενα οι εν τωι δημωι απολογιζομενος εφη οτι γην μεν
τοσαυτην προσεκτησατο οσην ουκ αν αν 430 θρωποι ελαττους εξειργασαντο και
ανθρωπους τοσους εθηρασατο οσοις ουκ αν ελαττων χωρα εξηρκεσεν. 81. Ὅτι χρεων
αποκοπην εισηγουμενων των δημαρχων ο νομος κελευων την αφεσιν των
υπερημεριων πολλακις ματην εξετεθη, παν απολαβειν των δανειστων βουλομενων,
των δε δη δημαρχων αιρεσιν διδοντων τοις δυνατοις η τουτον επιψηφισαντας τον
νομον τα αρχαια μονα λαβειν η και εκεινους τους .......... αποφοραις τριετεσι
κομισασθαι. και εν μεν τωι παραχρημα οι τ' ασθενεστεροι οκνησαντες μη και του
παντος αμαρτανοιεν αμφοτερα προσηκαντο και οι ευπορωτεροι θαρσησαντες ως
ουδετερον αναγκασθησονται ηχθοντο· επειδη δε επισχειν το μετασταν τι εμελλεν, ες
τουναντιον αμφοτεροις αυτοις περιεστη· τοις τε γαρ οφειλουσιν ουδετερον ετ'
αυτων εξηρκεσε, και τοις δυνατοις αγαπητον εδοκει ειναι, ει μη και των αρχαιων
στερηθειεν. ουτ' ουν εν τωι τοτε παροντι η στασις διεκριθη, και μετα ταυτα επι
μακροτερον ες το φιλονεικειν συνεβαλλον αλληλοις· ουτ' αλλο ουδεν εν τωι
καθεστωτι προσωπωι εποιουν. τελευτωντες ουν ουδε εθελοντων των δυνατων
πολλωι πλειω των κατ' αρχας ελπισθεντων σφισιν αφειναι συνηλλαγησαν, αλλ' οσωι
μαλλον εικοντας αυτους εωρων, επι πλειον ως και δικαιωματι τινι περιγινομενοι
εθρασυνοντο, και δια τουτο τα τε αει συγχωρουμενα αυτοις ως και αναγκαια παρα
μικρον ετιθεντο και ετερων επωρεγοντο, επιβασιαν ες αυτα το τινων ηδη
τετυχηκεναι ποιουμενοι. 82. Ὅτι ως ειδον οι εναντιοι και ετερον στρατηγον
ελθοντα, του μεν κοινου της στρατειας σφων ημελησαν, την δε ιδιαν εκαστοι
σωτηριαν διεσκοπουν, οια που φιλουσι ποιειν οι μητε εξ ομοφυλων συνιοντες μητ'
απο κοινων εγκληματων στρατευοντες μητ' αρχοντα ενα [εχοντα ενα] εχοντες· εν
μεν γαρ ταις ευπραγιαις συμφρονουσιν, εν δε δη ταις συμφοραις το καθ' εαυτον
εκαστος μονον προοραται. και ωρμησαν ες φυγην, επειδη συνεσκοτασε, μηδεν
αλληλοις επικοινωνησαντες· αθροοι μεν γαρ ουτ' 431 αν βιασασθαι ουτ' αν λαθειν
την αποδρασιν ενομισαν, αν δε αυτοι ιδιαι εκαστοι και ως ᾤοντο μονοι ποι απιωσι,
ραιον που διαπεσεισθαι. και ουτω τωι οικειωι εκαστος αυτων δογματι οτι
ασφαλεστατα την φυγην ποιησαμενοι ... 83. Ὅτι οι Ταραντινοι, καιπερ τον πολεμον
αυτοι παρασκευασαντες, ομως εν σκεπηι του φοβου ησαν· οι γαρ Ῥωμαιοι ηισθανοντο
μεν τα πραττομενα υπ' αυτων, ου μεντοι και προσεποιουντο δια τα παροντα σφισι.
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα δε δη τουτο νομισαντες γουν η δ·α..λειν η παντως γε λανθανειν, οτι μηδ'
εγκλημα ελαμβανον, επι πλειον εξυβρισαν και ακοντας αυτοις τους Ῥωμαιους
εξεπολεμωσαν, ωστε και επαληθευσαι οτι και ευπραγιαι, επειδαν εξω του συμμετρου
τισι γενωνται, συμφορων σφισιν αιτιαι καθιστανται· προαγαγουσαι γαρ αυτους ες το
εκφρον (ουδε γαρ εθελει το σωφρον τωι χαυνωι συνειναι) τα μεγιστα σφαλλουσιν,
ωσπερ που και εκεινοι υπερανθησαντες αντιπαλον της ασελγειας κακοπραγιαν
αντελαβον. 84. Ὅτι ο Ποστουμιος των Ταραντινων την εσθητα αυτου κηλιδωσαντων
και αναπαιστα τινα εν ρυθμωι του τε κροτου και της βαδισεως ᾀδοντων εφη "γελατε,
εως εξεστιν υμιν· κλαυσεισθε 432 γαρ επι μακροτατον, οταν την εσθητα ταυτην τωι
αιματι υμων αποπλυνητε." Ἀκουσαντες τουτ' εκεινοι των μεν σκωμματων επεσχον,
ες δε την παραιτησιν του υβρισματος ουδεν επραξαν, αλλ' οτι και σως αυτους
αφηκαν, εν ευεργεσιας μερει ετιθεντο. 85. Ὅτι Μετων ως ουκ επεισε Ταραντινους το
μη Ῥωμαιοις εκπολεμωθηναι, εκ τε της εκκλησιας υπεξηλθε και στεφανους
ανεδησατο, συγκωμαστας τε τινας και αυλητριδα λαβων υπεστρεψεν. αιδοντος δε
αυτου και κορδακιζοντος εξεστησαν των προκειμενων και επεβοων και επεκροτουν,
οια εν τωι τοιουτωι φιλει γιγνεσθαι. και ος σιγασας αυτους "νυν μεν και μεθυειν" εφη
"και κωμαζειν εξεστιν ημιν· αν δ' οσα βουλευεσθε επιτελεσητε, δουλευσομεν." 86.
Ὅτι Πυρρος ο βασιλευς της Ἠπειρου το τε φρονημα πολλωι μειζον εσχεν ατε και υπο
των αλλοφυλων αντιπαλος τοις Ῥωμαιοις ειναι νομιζομενος, και εν τυχηι οι
ηγησατο εσεσθαι τοις τε προς αυτον καταφυγουσιν, αλλως τε και Ἕλλησιν ουσιν,
επικουρησαι και εκεινους συν προφασει τινι ευπρεπει προκαταλαβειν πριν τι δεινον
υπ' αυτων παθειν. ουτω γαρ που και της ευδοξιας αυτωι εμελεν ωστε και εκ πολλου
χρονου Σικελιας εφιεμενος και τα των Ῥωμαιων οπηι χειρωσαιτο διασκοπων, οκνειν
της προς αυτους εχθρας, επειδη μηδεν ηδικητο, προκαταρξασθαι. 87. Ὅτι Πυρρος
πεμψας ες ∆ωδωνην εμαντευσατο περι της στρατειας· και οι χρησμου ελθοντος, αν
ες την Ἰταλιαν περαιωθηι, Ῥωμαιους νικησειν, συμβαλων αυτον προς το βουλημα
(δεινη γαρ εξαπατησαι τινα επιθυμια εστιν) ουδε το εαρ εμεινεν. 88. Ὅτι ο ∆εκιος ο
φρουραρχος τους Ῥηγινους αποσφαξας φιλιαν προς Μαμερτινους εσπεισατο,
νομιζων αυτους εκ του ομοιοτροπου των τολμηματων πιστοτατους σφισι συμμαχους
εσεσθαι, ατε και ευ ειδως οτι συχνοι των ανθρωπων ισχυροτεραις δη τισιν αναγκαις
υπο του των ομοιων τι παρανομησαι του τε κατα νομους εταιρικου και του κατα
γενος οικειου συνιστανται. 89. Ὅτι διαβολην απ' αυτων οι Ῥωμαιοι χρονον τινα
εσχον, 433 μεχρι ου επεξηλθον αυτοις· προς γαρ τα μειζω και προς τα μαλλον
κατεπειγοντα ασχολιαν αγοντες παρα σμικρον τισιν αυτα ποιεισθαι εδοξαν. 90. Ὅτι
οι Ῥωμαιοι μαθοντες ηξειν τον Πυρρον κατεδεισαν, εκεινον τε αυτον ευπολεμον
ειναι μαθοντες και δυναμιν πολλην και ανανταγωνιστον εχειν, οια που συμβαινει
περι τε των αγνωστων σφισι και περι των δια πλειστου μαλιστα οντων θρυλλεισθαι
τοις πυνθανομενοις. 91. Ὅτι η τε φιλοτιμια και η απιστια αει τοις τυραννοις
συνεστιν, εξ ων αναγκη μηδενα αυτους ακριβη φιλον εχειν· απιστουμενος γαρ και
φθονουμενος τις ουδενα αν καθαρως αγαπησειε. προς δ' ετι και η των τροπων
ομοιοτης η τε του βιου ισοτης και το τα αυτα τισι και σφαλερα και σωτηρια ειναι και
αληθεις και βεβαιους φιλους μονα ποιει. οπου δ' αν τουτων τι ενδεησηι, προσποιητον
μεν τι σχημα εταιρειας οραται, ερμα δ' ουδεν αυτης εχεγγυον ευρισκεται. 92. Ὅτι
στρατηγια αν μεν και δυναμεις αξιοχρεως λαβηι, πλειστον και προς σωτηριαν σφων
και προς επικρατησιν φερει, αυτη δε καθ' εαυτην ουδενος εν μερει εστιν· ουδε γαρ
ουδ' αλλη τις τεχνη χωρις των συμπραξοντων και συνδιοικησοντων αυτηι ισχυει. 93.
Ὅτι του Μεγακλεους τελευτησαντος και του Πυρρου τον πιλον απορριψαντος ες το
εναντιον η μαχη περιεστη· τοις μεν γαρ η σωτηρια αυτου πολυ πλειον εκ του παρα
την ελπιδα σφων αυτον περιειναι η ει μηδ' αρχην τεθνηκεναι ενενομιστο θαρσος
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεποιησεν, οι δε απατηθεντες δευτερον ουδεν ετι προθυμον εσχον, κολουσθεντες τε
αυθις το ματην θαρσησαι, και εκ της δι' ολιγου 434 μεταβολης σφων ες την του
χειρονος δοκησιν ουδ' υστερον ποτε αυτον φθαρησεσθαι ελπισαντες. 94. Ὅτι
συγχαιροντων τινων τωι Πυρρωι της νικης, την μεν δοξαν του εργου εδεχετο, ει δε δη
και αυθις ποτε ομοιως κρατησειεν, απολεισθαι εφη. και τουτο τε αυτου φερομενον
εστιν, και οτι τους Ῥωμαιους καιτοι νικηθεντας εθαυμασε και προεκρινε των εαυτου
στρατιωτων, ειπων οτι "την οικουμενην αν ηδη πασαν εχειρωσαμην, ει Ῥωμαιων
εβασιλευον." 95. Ὅτι Πυρρος λαμπρος τε επι τηι νικηι ην και ονομα απ' αυτης μεγα
εσχεν, ωστε πολλους μεν των εκ του μεσου καθημενων προσχωρησαι οι, παντας δε
τους περιορωμενους των συμμαχων αφικεσθαι. ου μην ουτε εμφανη οργην αυτοις
εποιησατο, ουτ' αυ παντελως την υποψιαν απεκρυψατο, αλλ' ολιγα σφισιν επι τηι
διαμελλησει επιτιμησας ................ εδεισε μη και ες φανεραν αυτους αλλοτριωσιν
προαγαγηι, και εκ του μηδεν ενδειξασθαι ενομισεν ητοι καταγνωσθησεσθαι υπ'
αυτων ευηθειαν ως ου συνεις ων επραξαν, η και υποπτευθησεσθαι οργην κρυφαιαν
εχειν, και απ' αυτων η καταφρονησιν η μισος προεπιβουλην τε ες αυτον, οπως μη
προπαθωσι τι, εγγενησεσθαι σφισι προσεδοκησε. δι' ουν ταυτα πραως τε αυτοις
διελεχθη και των σκυλων τινα εδωκεν. 96. Ὅτι οι Ῥωμαιοι εν απορωι γενομενοι δια
τους ελεφαντας, ατε μηπωποτε τοιουτο θηριον ιδοντες, την μεντοι θνητην φυσιν
ενθυμουμενοι και οτι θηριον ουδεν ανθρωπου κρειττον εστιν, αλλα παντα δη
παντως, ει και μη κατ' ισχυν, ταις γουν σοφιαις σφων ελαττουται, εθαρσουν. 97. Ὅτι
και οι στρατιωται οι του Πυρρου, οι τε οικοθεν και οι συμμαχοι, δεινως προς τας
αρπαγας ως και ετοιμους και ακινδυνους σφισιν ουσας ηπειγοντο. 98. Ὅτι οι
Ἠπειρωται την φιλιαν, αγανακτησει οτι επι με 435 γαλαις δη τισιν ελπισιν
στρατευσαντες ουδεν εξω των πραγματων ειχον, ελυμηναντο, και πανυ γε εν καιρωι
τουτο τοις Ῥωμαιοις εγενετο· συνισταμενοι γαρ προς αυτον οι την Ἰταλιαν
οικουντες ανεκοπησαν, εξ ισου τα των συμμαχων και τα των πολεμιων πορθουντας
αυτους ορωντες· τα γαρ εργα αυτου μαλλον η τας υποσχεσεις εσκοπουν. 99. Ὅτι ο
Πυρρος εφοβηθη μη και πανταχοθεν υπο των Ῥωμαιων εν χωριοις αγνωστοις
αποληφθηι. χαλεπως δ' επι τουτωι των συμμαχων αυτου φεροντων, ειπε σφισιν οτι
σαφως εξ αυτης της χωρας ορυη οσον των Ῥωμαιων διαφερουσι· την μεν γαρ
εκεινων υπηκοον και δενδρα παντοδαπα και αμπελουργιας και γεωργιας
κατασκευας τε των αγρων πολυτελεις εχειν, τα δε δη των εαυτου φιλων ουτω
πεπορθησθαι ωστε μηδ' ει κατωικηθη ποτε γιγνωσκεσθαι. 100. Ὅτι ο αυτος, επειδη γε
αναχωρουντι αυτωι το στρατευμα του Λαμινιου πολλωι πλειον του προσθεν ειδεν,
υδρας εφη δικην τα στρατοπεδα των Ῥωμαιων κοπτομενα αναφυεσθαι. ου μεντοι
παρα τουθ' ηττον εθαρσησεν· αντιπαρεταξατο μεν, ουκ εμαχεσατο δε. 101. Ὅτι του
Φαβρικιου αυτο τουτο μονον ειποντος, οτι "Ῥωμαιοι ημας επεμψαν τους τε
εαλωκοτας εν τηι μαχηι κομιουμενους και λυτρα αντ' αυτων αντιδωσοντας, οσα αν
αμφοτεροις ημιν συμβηι", διηπορηθη τε οτι μη περι της ειρηνης πρεσβευειν εφη, και
μεταστησαμενος αυτους εβουλευετο μετα των φιλων ωνπερ ειωθει, το μεν τι και
περι της ανταποδοσεως των αιχμαλωτων, το δε δη πλειστον περι τε του πολεμου και
περι της διαχειρισεως αυτου, ειτε κατα το ισχυρον ειτε και αλλως πως αυτον ..... 102.
"....... μεταχειρισασθαι, ες μαχας και παραταξεις ασταθμητους αναρριψαι· ωστε
πεισθεις, ω Μιλων, εμοι και τωι 436 παλαιωι λογωι μηδε ες αλλο τι βιαι μαλλον η
σοφιαι, οπου γε και ενδεχεται, χρησηι, επει Πυρρος γε παντα τα πρακτεα οι ακριβως
οιδε και ουδεν αυτων δειται παρ' ημων μαθειν." ταυτ' ειπε, και παντες ομογνωμονες
εγενοντο, και μαλισθ' οτι εκ μεν τουτων ουτε ζημιωθησεσθαι τι ουτε κινδυνευσειν,
εκ δε των ετερων εκατερον πεισεσθαι εμελλον. και ο Πυρρος ουτω φρονων ειπε προς
τους πρεσβεις "ουτε προτερον εκων υμιν, ω Ῥωμαιοι, επολεμησα, ουτ' αν νυν
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμησαιμι· φιλος τε γαρ υμων γενεσθαι περι παντος ποιουμαι, και δια τουτο τους
τε αιχμαλωτους παντας ανευ λυτρων αφιημι και την ειρηνην σπενδομαι." και ιδιαι
τουτους εθεραπευεν, οπως μαλιστα μεν τα εαυτου ανθελωνται, ει δε μη, την γε
φιλιαν οι πρυτανευσωσιν. 103. Ὁ δε Πυρρος τους τε αλλους προσηταιρισατο και τωι
Φαβρικιωι διελεχθη ωδε· "εγω, ω Φαβρικιε, πολεμειν μεν υμιν ουδεν ετι δεομαι,
αλλα και οτι την αρχην τοις Ταραντινοις επεισθην και δευρο ηλθον μεταγινωσκω,
καιπερ πολυ υμας εν τηι μαχηι κρατησας· φιλος δε δη και πασι μεν Ῥωμαιων ηδεως
αν εγενομην, μαλιστα δε δη σοι· πανυ γαρ σε και αγαθον και ελλογιμον ανδρα ορω
οντα. την τε ουν ειρηνην συμπραξαι σε μοι αξιω, και προσετι και οικαδε και ες την
Ἤπειρον επισπεσθαι· επι τε γαρ την Ἑλλαδα στρατευσειω και συμβουλου στρατηγου
τε σου δεομαι." ο ουν Φαβρικιος "επαινω μεν σε" ειπεν "οτι και επι τηι στρατειαι
μεταγινωσκεις και της ειρηνης επιθυμεις, και σοι προς αυτην, ειγε συμφερει ημιν,
σπουδασω (ου γαρ που και κατα της πατριδος τι πραξαι με αγαθον, ως φης, ανδρα
οντα αξιωσεις) συμβουλον δε δη και στρατηγον μηδενα ποτε εκ δημοκρατιας
παραλαβηις· εμοι εμοιγ' ουδ' ητισουν εστι σχολη. ου μεντοι ουδε τουτων τι ..........
αλλ' οτι ου προσηκει το παραπαν πρεσβευτην δωροδοκειν. πυνθανομαι γουν
ποτερον ελλογιμον με ως αληθως νομιζεις ανδρα ειναι η ου· ει μεν γαρ φαυλος ειμι,
πως με 437 δωρων αξιον κρινεις; ει δε χρηστος, πως με λαβειν αυτα κελευεις; ευ
τοινυν ισθ' οτι εγω μεν και πανυ πολλα εχω και ουδεν δεομαι πλειονων· αρκει γαρ
μοι τα οντα, και ουδενος των αλλοτριων επιθυμω· συ δ' ει και σφοδρα πλουτειν
νομιζεις, εν πενιαι μυριαι καθεστηκας· ου γαρ αν ουτε την Ἤπειρον ουτε ταλλα οσα
κεκτησαι καταλιπων δευρ' επεραιωθης, ειγε εκεινοις τε ηρκου και μη πλειονων
ωρεγου. οταν γαρ τις τουτο πασχηι και μηδενα ορον της απληστιας ποιηται,
πτωχοτατος εστι· δια τι; οτι παν το μη υπαρχον αυτωι ως και αναγκαιον ποθει,
καθαπερ ανευ εκεινου μη δυναμενος ζησαι. ωστ' εγωγε ηδεως αν σοι, επειδη και
φιλος μοι φης ειναι, εκ του εμαυτου τι πλουτου χαρισαιμην· πολλωι γαρ τοι και
ασφαλεστερος και αθανατωτερος εστι του σου, και ουτε τις αυτωι φθονει ουτε τις
επιβουλευει, ου δημος, ου τυραννος· και το μεγιστον, οσωι τις αν αυτου πλειοσι
μεταδιδωι, και αυτος επι μειζον αυξεται. τις ουν ουτος εστιν; το τοις υπαρχουσι τινι
ως και παμπληθεσιν ουσιν ηδεως χρησθαι, το των αλλοτριων ως και μεγα τι κακον
εχοντων απεχεσθαι, το μηδενα αδικειν, το πολλους ευεργετειν, αλλα μυρια, α
σχολην αν τις αγων ειποι. ως εγωγε βουλοιμην αν, ειπερ που παντως αναγκαιον ειη
θατερον αυτων παθειν, βιασθεις αν μαλλον η φενακισθεις απολεσθαι· το μεν γαρ της
τυχης αξιωσει φιλει τισι συμβαινειν, το δε εκ τε ανοιας και εξ αισχροκερδειας
πολλης, ωσθ' αιρετωτερον ειναι τι τηι του θειου πλεονεξιαι μαλλον η τηι εαυτου
κακιαι σφαληναι· εν εκεινωι μεν γαρ το σωμα τινος ητταται, εν δε τουτωι και η ψυχη
προσδιαφθειρεται· ..., ενταυθοι δ' αυτοεντης τροπον τινα αυτος τις εαυτου γιγνεται,
οτι ο την ψυχην απαξ την εαυτου το μη τοις παρουσιν αρκεισθαι διδαξας αοριστον
την της πλεονεξιας επιθυμιαν λαμβανει. 104. Και προθυμοτατα ες τους καταλογους
απηντησαν, το καθ' εαυτον εκαστος ελλιπες αναστασιν της πατριδος [ειναι]
νομιζοντες εσεσθαι. 438 105. Τοιαυτη μεν η του λογου φυσις εστι και τοσαυτην ισχυν
εχει ωστε και εκεινους υπ' αυτου τοτε μεταβαλειν και ες αντιπαλον και μισος και
θαρσος του τε δεους του Πυρρου και της εκ των δωρων αυτου αλλοιωσεως
αντιστηναι. 106. Ὅτι παν το τηι γνωμηι παρα δοξαν ταπεινωθεν και της ρωμης
υποδιδωσιν. 107. Ὅτι τωι ∆εκιωι ο Πυρρος προσπεμψας ουτε προχωρησειν οι τουτο
πραξαι εθελησαντι εφη, τουτ' εστι το μη συλληφθεντα αποκτανθηναι, και
ζωγρηθεντα κακως αυτον απολεισθαι επηπειλησεν. οι δε υπατοι προς ταυτα
απεκριναντο μηδενος τοιουτου εργου σφας δεισθαι· παντως γαρ αυτου και αλλως
κρατησειν. 108. Ουθ' οπως τον ετερον αυτων προτερον ουθ' οπως αμφοτερους αμα
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμυναιτο εσχεν, και εν αμηχανιαι ην· το τε γαρ διελειν το στρατευμα ελαττον ον των
εναντιων εδεδιει, και το τωι ετερωι την χωραν αδεως κακουν αφειναι δεινον
εποιειτο. 109. Ἐπει μεντοι αλλως τε δι' ακριβειας αυτους εποιειτο, μειζον μερος ες
ασφαλειαν του μηδ' αν επιθυμησαι τινα κακως αυτον δρασαι τωι μηδ' αν εθελησηι
δυνασθαι νεμων, και δια τουτο πολλους των εν τελει, και τους επικαλεσαμενους
αυτον, το μεν τι βαρυνομενος σφισιν οτι υπ' αυτων εν κρατει της πολεως γεγονεναι
ελεγετο, το δε και προσυποπτευων σφας μη ωσπερ αυτωι ουτω και αλλωι τινι
προσχωρησωσιν, εξηλασε και διεφθειρεν, ... 110. Ὅτι του Πυρρου εκεινο δη παντες
εθαυμαζον, οτι νεανισκων τινων εν συμποσιωι σκωψαντων αυτον τα μεν πρωτα
εξελεγξαι σφας ηθελησεν, οπως τιμωρησηται, επειτ' ειποντων αυτων οτι "πολυ
πλειω και χαλεπωτερα αν ειρηκειμεν ει μηπερ ο οινος ημας επελελοιπει", εγελασε
και αφηκεν αυτους. 111. Ὅτι αιτιαι εγενοντο της προς αλληλους διαφορας τοις μεν
Ῥωμαιοις οτι Καρχηδονιοι τοις Ταραντινοις εβοηθησαν, τοις 439 δε Καρχηδονιοις
οτι Ῥωμαιοι φιλιαν τωι Ἱερωνι συνεθεντο. αλλα ταυτα μεν, οια που πεφυκασιν οι τωι
μεν εργωι πλεονεκτειν βουλομενοι την δε δοξαν αυτου αισχυνομενοι, σκηψεις
εποιουντο· η δε αληθεια αλλως εχει. δυναμενοι γαρ εκ πολλου οι Καρχηδονιοι,
αυξανομενοι δε ηδη οι Ῥωμαιοι αλληλους τε υφεωρωντο, και τα μεν επιθυμιαι του
αει πλειονος κατα το τοις πολλοις των ανθρωπων, και μαλισθ' οταν ευ πραττωσιν,
εμφυτον, τα δε και φοβωι προηχθησαν εις τον πολεμον, μιαν και την αυτην εκατεροι
των οικειων σωτηριαν ασφαλη το τα των ετερων προσκτησασθαι νομιζοντες ειναι·
τα τε γαρ αλλα και χαλεπωτατον αδυνατον τε ην δυο δημους εν τε ελευθεριαι και εν
δυναμει φρονηματι τε οντας, και βραχυτατον ως ειπειν ταις της ναυτιλιας οξυτησι
διεστηκοτας, αλλων μεν τινων αρχειν, αλληλων δε απεχεσθαι εθελησαι. τοιουτον
κατα τυχην συμπεσον τας τε σπονδας σφων διελυσε και ες τον πολεμον αυτους
συνερρηξεν. 112. Ὅτι το αγωνισμα λογωι μεν περι Μεσσηνης και Σικελιας, εργωι δε
και περι της οικειας εκατεροι εκειθεν ηδη κινουμενον ηισθανοντο, και την νησον,
ατε εν μεσωι σφων κειμενην, επιβασιν τοις κρατησασιν αυτης επι τους ετερους
ασφαλη παρεξειν ενομιζον. 113. Ὅτι Γαιος Κλαυδιος ελθων ες εκκλησιαν αλλα τε
επαγωγα ειπε και οτι επ' ελευθερωσει της πολεως ηκει, ου γαρ δεισθαι γε Ῥωμαιους
Μεσσηνης ουδεν· και οτι ευθυς, επειδαν τα πραγματα αυτων καταστησηι,
αποπλευσειται. κακ τουτου και τους Καρχηδονιους ητοι και αποχωρησαι εκελευσεν,
η, ει δη τι δικαιον ειπειν εχουσιν, εις κρισιν καταστηναι. ως δ' ουτε των Μαμερτινων
τις υπο δεους εφθεγγετο και οι Καρχηδονιοι ατε και βιαι την πολιν κατεχοντες βραχυ
αυτου εφροντιζον, αυταρκες εφη μαρτυριον την σιωπην παρ' αμφοτερων εχειν, των
μεν οτι αδικοιεν, δεδικαιολογησθαι γαρ αν, ειπερ τι υγιες εφρονουν, των δε οτι της
ελευθεριας επιθυμοιεν· παρρησιαι γαρ αν, ειπερ τα των Καρχηδονιων ηιρουντο,
αλλως τε και ισχυος αυτων παρουσης κεχρησθαι. 440 και προσυπεσχετο σφισι
βοηθησειν και δια το γενος αυτων της Ἰταλιας ον και δια την αιτησιν της επικουριας
ην επεποιηντο. 114. Ὅτι Γαιος Κλαυδιος των τε τριηρων τινας απεβαλε και χαλεπως
απεσωθη· ου μεντοι παρα τουθ' ηττον ουτε εκεινος ουτε οι εν τωι αστει Ῥωμαιοι
αντελαβοντο της θαλασσης, οτι πρωτον πειρασαμενοι αυτης ηττηθησαν, οπερ που
φιλουσιν οι πρωτον τι εγχειρισαμενοι και σφαλεντες ποιειν, προς οιωνου το
πταισθεν τιθεμενοι και μηδ' αυθις ποτε κατορθωσειν νομιζοντες· αλλα και
προθυμοτερον αυτης δια τε ταλλα και δια φιλοτιμιαν, ινα μη και υπο της συμφορας
αποτετραφθαι δοξωσι, μετεποιησαντο. 115. Ὅτι ο Ἄννων ουτ' αλλως εν ελαφρωι τον
πολεμον ποιουμενος, ει τε και δεοι αυτον γενεσθαι, την γουν αιτιαν της διαλυσεως
των σπονδων ες εκεινον τρεψαι, μη καταρχειν αυτης νομισθειη, θελων, προσεπεμψε
αυτωι τας ναυς και τους αιχμαλωτους, προς τε την ειρηνην προυκαλειτο, και
προσπαρηινει οι μη πολυπραγμονειν την θαλατταν. 116. Ὅτι επει ουδεν εδεξατο,
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απειλην υπερφρονα και νεμεσητην ηπειλησεν· εφη τε γαρ μηδ' απονιψασθαι ποτε
τας χειρας εν τηι θαλασσηι τοις Ῥωμαιοις επιτρεψειν, και μετα ταυτης απεβαλε και
την Μεσσηνην ου πολλωι υστερον. 117. Ὅτι ο Κλαυδιος καταλαβων τους
Μαμερτινους εν τωι λιμενι συνεστραμμενους εκκλησιαν τε αυτων εποιησε και ειπεν
οτι "ουδεν δεομαι των οπλων, αλλ' αυτοις υμιν διαγνωναι παντα επιτρεπω". επεισε
σφας μεταπεμψασθαι τον Ἄννωνα· μη βουληθεντος τε αυτου καταβηναι πολυς
ενεκειτο κατατρεχων και λεγων οτι, ει δη τι και το βραχυτατον δικαιωμα ειχεν,
παντως αν ες λογους οι αφικετο και ουκ αν βιαι την πολιν κατειχεν. 118. Ὅτι ο
υπατος Κλαυδιος τους στρατιωτας προσπαρηινεσε 441 θαρρειν μηδε επι τηι του
χιλιαρχου ηττηι καταπεπληχθαι, διδασκων αυτους οτι τε αι νικαι τοις αμεινον
παρεσκευασμενοις γιγνοιντο και οτι η σφετερα αρετη πολυ της των εναντιων τεχνης
προεχουσα ειη· εαυτους μεν γαρ την επιστημην των ναυτικων δι' ολιγου
προσληψεσθαι, τοις δε δη Καρχηδονιοις μηδεποτε την ανδρειαν εκ του ισου σφισιν
υπαρξειν εφη· το μεν γαρ κτητον δια βραχεος τοις τον νουν αυτωι προσεχουσι και
καθαιρετον μελετηι ειναι, το δε ει μη φυσει τωι προσειη, ουκ αν διδαχηι πορισθηναι.
119. Ὅτι θαρσησαντες οι Λιβυες ου τηι φυσει του χωριου αλλα τηι σφετεραι αρετηι
κεκρατηκοτες επεξοδον εποιησαντο· ο δε Κλαυδιος ουτως αυτους δεδιεναι εποιησεν
ως μηδ' εξω του στρατοπεδου παρακυψαι. 120. Και γαρ πως παν το παρα λογον
θρασυνομενον και δεδιεναι αλογως πεφυκεν· ο μεν γαρ λογισμος την τε γνωμην τηι
προνοιαι βεβαιαν και την ελπιδα πιστην εκ του εχεγγυου αυτης εχων, ουτε
καταπτησσειν τινα ουδ' υπερφρονειν εαι· η δ' αλογιστος εμπληξια πολλους εν τε ταις
ευπραγιαις εξαιρει καν ταις συμφοραις ταπεινοι, οια μηδεν ερυμα εχουσα, αλλ' αει
τωι συμπιπτοντι εξομοιουμενη. 121. Ὅτι Ῥωμαιοι και Καρχηδονιοι προς ναυμαχιαν
ελθοντες τωι μεν αριθμωι των νηων και ταις προθυμιαις αντιρροποι ησαν, υστερον δε
πρωτον τ' ες ναυμαχιαν απ' αντιπαλου παρασκευης καθισταμενοι, και ελπιζοντες
και τον παντα πολεμον υπ' αυτης κριθησεσθαι, το τε αθλον την Σικελιαν εν τοις
οφθαλμοις εχοντες, και περι δουλειας και περι αρχης, της μεν μη πειραθηναι
νικηθεντες την δε προσκτησασθαι κρατησαντες, αγωνιζομενοι. προεφερον δε οι μεν
τηι εμπειριαι των τριηριτων ατε απο παλαιου ναυκρατουντες, οι δε τηι τε ρωμηι των
επιβατων και ταις τολμαις· οσωι γαρ απειροτεροι των ναυτικων ησαν, τοσωι και
προπετεστε 442 ρον και θρασυτερον εμαχοντο. το μεν γαρ εν πειραι σφισιν ον
ακριβως παντες ως ειπειν εκλογιζονται, και οκνουσιν, αν γε και ταυτηι σφας η
γνωμη φερηι, το δε απειροτατον αλογιστως τε θαρσουσι και ες χειρας εξ απροβουλιας
αγονται. 122. Ὅτι ηττηθεντων Καρχηδονιων κατα την ναυμαχιαν υπο Ῥωμαιων
ολιγου και τον Ἀννιβαν απεκτειναν (πασι τε γαρ ως ειπειν τοις στρατευματα ποι
πεμπουσι προσεστι φυσει των μεν πλεονεξιων προσποιεισθαι, τας δε ελαττωσεις ες
τους στρατηγησαντας ανωθειν· και οι Καρχηδονιοι προχειροτατα τους πταισαντας τι
εκολαζον), ει μη φοβηθεις ευθυς μετα την ητταν επερωτων αυτους, ως και ακεραιων
ετι των πραγματων οντων, ποτερον ναυμαχησαι οι κελευουσιν η μη,
συνεπαινεσαντων αυτων ωσπερ που και προσεδοκα, ατε και τοσουτον τωι ναυτικωι
προεχειν επαιρομενων, υπειπε δια των αυτων αγγελων οτι "ουδεν αρα ηδικηκα οτι
τα αυτα υμιν ελπισας συνεβαλον· της γαρ γνωμης, αλλ' ου της τυχης ην κυριος."
123. Ἀλλ' εν τωι ισωι το την οικειαν μη προεσθαι και το την αλλοτριαν
προσκτησασθαι τιθεμενοι θυμωι και ρωμηι ηγωνιζοντο· των γαρ πολλων τα μεν
σφετερα και παρα δυναμιν περιστελλοντων, των δε αλλοτριων ουκ εθελοντων μετα
κινδυνων αντιποιεισθαι, εκεινοι εν τωι ομοιωι το τε κεχειρωμενον και το
προσδοκωμενον ποιουμενοι προς αμφοτερα ομοιως ερρωντο. οι δε δη Ῥωμαιοι
αμεινον ειναι νομισαντες μηκετι πορρω τον πολεμον ποιεισθαι, μηδε εν ταις νησοις
προκινδυνευειν, αλλ' εν τηι οικειαι τηι των Καρχηδονιων αγωνιζεσθαι (πταισαντες
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ ουδενος εστερησεσθαι και κρατησαντες ουκ εν ελπισιν εσεσθαι), και δια τουτ'
ακολουθον τηι διανοιαι σφων παρασκευην ποιησαμενοι εξεστρατευσαν. 124. Ὅτι
Ἄννωνα προς Ῥωμαιους λογωι μεν υπερ ειρηνηςεργωι δε τριβης ενεκα επεμψεν
Ἀμιλκας· και ος επιβοωντων τινων συλλαβειν αυτον, οτι Καρχηδονιοι τον
Κορνηλιον απατηι ....... 443 125. ... οι δε μη τα αυτα αντιπαθωσιν, ωστε και πανυ
ασμενως οι μεν την εκ του προσθεν ευτυχιαν διασωσασθαι, οι δ' επι γουν των
υπαρχοντων σφισι μειναι αιρουμενοι διεμελλησαν, και ταις απειλαις μηκετι την
ειρηνην αγοντες, τοις εργοις επιδιασκοπουντες περι της αυτης ανεσχον, ωσθ' απασι
δηλον γενεσθαι οτι οποτεροις αν αυτων προτεροις παρακινησαι τι συνενεγκηι, και
του πολεμου προκαταρξουσιν. ες γαρ τοσουτον οι πολλοι ταις ομολογιαις
εμμενουσιν ες οσον αυτοις και καθηκηι· προς δε δη το μαλλον σφισι συμφερον
ασφαλες και το [μη] παρασπονδησαι τι νομιζουσιν ειναι. 126. Ὅτι πρεσβεις ποτε επι
κατασκοπηι ............... Γαΐου Παπιριου, καιπερ μηδεν μηδεπω των Ἰβηρικων σφισι
προσηκοντων, απεστειλαν, και αυτους εκεινος τα τε αλλα εδεξιωσατο και λογοις
επιτηδειοις διηγαγεν, ειπων αλλα τε και οτι αναγκαιως τοις Ἴβηρσι πολεμει, ινα τα
χρηματα α τοις Ῥωμαιοις ετι προς των Καρχηδονιων επωφειλετο αποδοθηι, δια το μη
δυνασθαι αλλοθεν ποθεν αυτα απαλλαγηναι, ωστε τους πρεσβεις απορησαι ο τι οι
επιτιμησωσιν. 127. Ὅτι Ἴσσα η νησος εκουσια εαυτην Ῥωμαιοις παρεδωκεν.επειδη
γαρ τοτε πρωτον πειρασθαι σφων εμελλον, και προσφιλεστερους αυτους και
πιστοτερους των ηδη φοβερων ενομιζον ειναι, κρειττους ες το αφανες του προδηλου
των λογισμων γιγνομενοι, οτι το μεν εκ του ηδη προσκεισθαι σφισιν αχθηδονα, το
δε εκ του προσδοκασθαι ελπιδα χρηστην εφερεν. 128. Ὅτι χρησμος τις της Σιβυλλης
τους Ῥωμαιους εδειματου φυλαξασθαι τους Γαλατας δειν κελευων, οταν κεραυνος
εις το Καπιτωλιον πλησιον Ἀπολλωνιου κατασκηψηι. 129. Ὅτι οι Γαλαται τους
Ῥωμαιους ιδοντες τα επιτηδειο 444 τατα των χωρων προκατειληφοτας ηθυμησαν·
παντες μεν γαρ ανθρωποι και επιτυχοντες ων αν οριγνηθωσι πρωτον ετοιμοτερον
προς τα λοιπα χωρουσιν, και διαμαρτοντες ες παντα απαμβλυνονται, το δε δη
Γαλατικον πλεον τι η κατα τους αλλους οξυτατα μεν ων αν επιθυμησωσιν
αντιλαμβανονται και ερρωμενεστατα των προχωρουντων αυτοις αντεχονται, αν δ'
αρα τι και βραχυτατον επισυγκρουσωσιν, ουδεν ουδ' εις τα λοιπα ελπιζουσι,
προχειροι μεν υπ' ανοιας παν ο βουλονται προσδοκησαι, προχειροι δε υπο θυμου παν
ο αν εγχειρισωνται επεξελθειν οντες. και οργηι ακρατως και ορμηι απληστως
χρωνται, και δι' αυτα ουτε τι διαρκες εν αυταις εχουσιν (αδυνατον γαρ εστιν επι
πολυ το προπετως θρασυνομενον ανταρκεσαι), καν απαξ αλλοιωθωσιν, ουτ'
αναλαβειν εαυτους αλλως τε και δεους τινος προσγενομενου δυνανται, και ες
αντιπαλον εκπληξιν της προσθεν αδεους τολμης καθιστανται· δι' ολιγου γαρ προς τα
εναντιωτατα οξυρροπως, ατε μηδεν εκ του λογισμου εχεγγυον ες μηδετερον αυτων
παρεχομενοι, φερονται. 130. Ὅτι Αιμιλιος τους Ἰνσουμβρους νικησας τα επινικια
ηγαγε, και εν αυτοις τους πρωτους των αλοντων ες το Καπιτωλιον ωπλισμενους
ανεκομισεν επισκωπτων σφισιν, οτι ομομοκοτας αυτους ᾔσθετο μη προτερον τους
θωρακας αποδυσεσθαι πριν ες το Καπιτωλιον αναβηναι. 131. Ὅτι ει τι των εν ταις
πανηγυρεσι νομιζομενων και το βραχυτατον ημαρτηθη, παντως που και δευτερον
και τριτον επι πλειον τε ετι, μεχρι περ και αμεμπτως παντα γεγονεναι σφισιν εδοξεν,
μιαι γε τινι ημεραι ανεορταζετο. 132. Ὅτι οι Ῥωμαιοι τα του πολεμου ηκμαζον και τηι
προς αλληλους ομονοιαι ακριβως εχρωντο, ωσθ' απερ τοις πολλοις εκ μεν ακρατου
ευπραγιας ες θαρσος, εκ δε ισχυρου δεους ες επιεικειαν φερει, ταυτα τε αυτοις τοτε
διαλλαγηναι· οσωι γαρ επι πλειον ευτυχησαν, επι μαλλον εσωφρονησαν, το μεν
θρασος, ου 445 το ανδρειον μετεχει, προς τους αντιπαλους ενδεικνυμενοι, το δε
επιεικες ουκ εν ευψυχιαι κατ' αλληλους παρεχομενοι· την τε γαρ ισχυν προς
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετριοτητος εξουσιαν και το κοσμιον προς ανδρειας αληθους κτησιν ελαμβανον,
μητε την ευπραγιαν εις υβριν μητε την επιεικειαν εις δειλιαν εξαγοντες. ουτω μεν
γαρ το τε σωφρονουν εξ ανδρειας και το θαρσουν εκ θαρσους φθειρεσθαι, εκεινως δε
το μετριον υπ' ανδρειας ασφαλεστερον και το ευτυχουν υπ' ευταξιας βεβαιοτερον
γιγνεσθαι ενομιζον. και δια τουτο και τα μαλιστα τους τε προσπεσοντας σφισι
πολεμους κρατιστα διηνεγκαν και τα σφετερα τα τε των συμμαχων αριστα
επολιτευσαν. 133. Ὅτι οσοι εντος των Ἄλπεων ενεμοντο τοις Καρχηδονιοις
συνεπανεστησαν, ουχ οτι τους Καρχηδονιους αντι των Ῥωμαιων ηγεμονας
ανθηιρουντο, αλλ' οτι το μεν αρχον σφων εμισουν, το δε απειρατον ηγαπων. εκ
παντων μεν δη τοτε εθνων συμμαχοι τοις Καρχηδονιοις επι τους Ῥωμαιους
υπηρξαν· προς απαντας δ' ως ειπειν αυτους ισοστασιος ο Ἀννιβας εγενετο· συνειναι
τε γαρ οξυτατα και εκφροντισαι πανθ' οσα ενεθυμειτο ταχιστα εδυνατο. καιτοι
πεφυκεν ως πληθει το μεν βεβαιον εκ βραδυτητος, το δ' οξυρροπον εκ ταχους
διανοιας υπαρχειν. .... ωτατος τε γαρ εκ του υπογυωτατου και διαρκεστατος ες το
φερεγγυωτατον ην· το τε αει παρον ασφαλως διετιθετο και το μελλον ισχυρως
προενοει, βουλευτης τε του συνηθους ικανωτατος και εικαστης του παραδοξου
ακριβεστατος γενομενος, αφ' ων το τε ηδη προσπιπτον οι ετοιμοτατα και δι'
ελαχιστου καθιστατο, και το μελλον εκ πολλου τοις λογισμοις προλαμβανων ως και
παρον 446 διεσκοπει. κακ τουτου και τοις καιροις επι πλειστον ανθρωπων και τους
λογους και τας πραξεις εφηρμοζεν, ατε και εν τωι ομοιωι το τε υπαρχον και το
ελπιζομενον ποιουμενος. ηδυνατο δε ταυθ' ουτω πραττειν, οτι προς τηι της φυσεως
αρετηι και παιδειαι πολληι μεν Φοινικικηι κατα το πατριον πολληι δε και Ἑλληνικηι
ησκητο, και προσετι και μαντικης της δια σπλαγχνων ηπιστατο. 134. Ὅτι η μεν
ειρηνη και ποριζει χρηματα και φυλασσει, ο δε δη πολεμος και αναλισκει και
διαφθειρει. 135. Ὅτι πεφυκε παν το ανθρωπειον δεσποζειν τε επιθυμειν των
υπηκοων και τηι παρα της τυχης ροπηι κατα των εθελοδουλουντων χρησθαι. 136.
Ἀλλα μην συνειδοτες αυτο και πεπειραμενοι αυτων εξαρκειν υμιν προς ασφαλειαν
την τε επιεικειαν και την φιλανθρωπιαν νομιζετε; και οσα αν η λαθοντες η
εξαπατησαντες ημας η και βιασαμενοι αδικησωσιν εν αμελειαι τιθεσθε μητε
παρορμασθε μητε προφυλαττεσθε μητε αμυνεσθε; και μεντοι και οτι ουδεποτε
ελογισασθε τουθ' οτι τα τοιαυτα προς μεν αλληλους ορθως υμιν εχει ποιειν, προς δε
δη Καρχηδονιους αισχρως και κακως· τοις μεν γαρ πολιταις και πραως και
πολιτικως χρησθαι δει (καν γαρ αλογως τις σωθηι ημετερον εστιν), τοις δε δη
πολεμιοις αφειδως· ου γαρ εξ ων αν σφαλωμεν φεισαμενοι αυτων, αλλ' εξ ων αν
κρατησωμεν κολουσαντες αυτους σωθησομεθα. 137. Ὅτι ο μεν πολεμος και τα οικεια
τισι σωζει και τα αλλοτρια προσκταται, η δ' ειρηνη ουχ οπως τα πορισθεντα δι'
εκεινον αλλα και εαυτην προσαπολλυσιν. 447 138. Ὅτι αισχρον εστι προς τα εργα
προ των λογων των περι αυτων χωρειν, εν ωι κατορθωσαντες μεν ευτυχηκεναι
μαλλον η καλως βεβουλευσθαι δοξετε, σφαλεντες δε την σκεψιν απρονοητως οτε
ουδεν οφελος ετι ποιεισθαι. και μεντοι και εκεινο τις ουκ οιδεν, οτι το μεν
επιτιμησαι τι και κατηγορησαι τινων προσπολεμησαντων ποτε ημιν ραιστον που και
παντος εστι, το δ' αυ τηι πολει συμφερον ου προς οργην ων πεποιηκασι τινες, αλλα
προς το χρησιμον αυτης ειπειν τηι του συμβουλου ταξει προσηκει; μη παροξυνε
προτερον ημας, ω Λεντουλε, μηδ' αναπειθε πολεμησαι πριν οτι και συνοισει τουθ'
ημιν επιδειξαι, σκοπων τα τε αλλα και μαλισθ' οτι ουχ ομοιως ενταυθοι τε περι των
του πολεμου πραγματων λεγεται και εν αυτοις τοις εργοις πραττεται. 139. Ὅτι αι μεν
ευπραγιαι σφαλλουσιν εστιν οτε τους απερισκεπτως τι δι' αυτας ελπισαντας ως και
αυθις κρατησοντας, τα δε δη πταισματα αναγκαζει παντα τινα εξ αυτων ων
πεπειραται και του μελλοντος ασφαλως προορασθαι. 140.–141. Ὅτι ουκ εστι σμικρον
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτε προς την παρα των θεων ευνοιαν ουτε προς την παρα των ανθρωπων ευδοξιαν
το μη δοκειν πολεμοποιειν, αλλ' αναγκαζεσθαι τους υπαρξαντας αμυνασθαι.
Τοιουτων δη τινων επ' αμφοτερα λεχθεντων εδοξε σφισι παρασκευαζεσθαι μεν ως
και πολεμησουσι, μη μεντοι και τουτο ψηφισασθαι, αλλα πρεσβεις εις την
Καρχηδονα πεμψασι του Ἀννιβου κατηγορησαι, και ει μεν μη επαινοιεν τα
πραχθεντα υπ' αυτου, δικασαι, ει δ' ες εκεινον αναφεροιεν αυτα, εξαιτησιν αυτου
ποιησασθαι, καν μεν εκδωσιν αυτον, ει δε μη, τον πολεμον σφισιν επαγγειλαι. 142.
Ὅτι ως ουδεν σαφες οι Καρχηδονιοι τοις πρεσβεσιν 448 απεκριναντο, αλλα και εν
ολιγωριαι αυτους εποιουντο, ο Φαβιος ο Μαρκος τας τε χειρας υπο το ιματιον
υπεβαλε και υπτιασας αυτας εφη "εγω μεν ενταυθ', ω Καρχηδονιοι, και τον πολεμον
και την ειρηνην φερω, υμεις δ' οποτερον αυτων βουλεσθε αντικρυς ελεσθε".
αποκριναμενων δε προς τουτο και τοτε αυτων αιρεισθαι μεν μηδετερον, δεχεσθαι δε
ετοιμως οποτερον αν σφισι καταλιπωσι, τον πολεμον αυτοις επηγγειλε. 143. Ὅτι οι
Ῥωμαιοι Ναρβωνησιους προς συμμαχιαν εκαλουν· οι δε ουτε τι προς των
Καρχηδονιων κακον ουτ' αυ προς των Ῥωμαιων αγαθον, ωστε τοις μεν πολεμησαι
τοις δε αμυναι, πεπονθεναι πωποτε εφασαν, και πανυ δι' οργης αυτους εσχον
επικαλουντες σφισιν οτι πολλα και δεινα τους ομοφυλους αυτων εδεδρακεσαν. 144.
Ὅτι απο τοιαυτης φησιν ο ∆ιων εκειθεν ηδη προσδοκιας Ῥωμαιους και
Καρχηδονιους καθιστασθαι μεγιστον τηι γνωμηι το διαφορον ες την του πολεμου
διαχειρισιν ειληφοτας. το τε γαρ ευελπι προς ευθυμιαν παντας ανθρωπους αγον
προθυμοτερους τε αυτους και εχεγγυωτερους προς πιστιν του κρατησειν παρεχεται,
και το δυσελπι ες τε αθυμιαν και ες απογνωσιν εμβαλον και την ρωμην της ευψυχιας
αφαιρειται. 145. Οια ποτ' ουν φιλει τα τε δια πλειστου και τα εν αγνωσιαι οντα
πολλους εκταρασσειν, δεος τοις Ἴβηρσιν ουκ ελαχιστον ενεποιει. το γαρ τοι πολυ
του ομιλου, το μη απ' οικειας τινος αιτιας, αλλ' εν συμμαχιας λογωι στρατευομενον,
επι τοσουτον ερρωται εφ' οσον αν ωφεληθησεσθαι τι ακινδυνως ελπισωσιν· οταν δε
δη εγγυς των αγωνων γενωνται, τας τε ελπιδας των κερδων εξιστανται και τας
πιστεις των υποσχεσεων εγκαταλειπουσι. και το μεν πλειστον ταις γνωμαις, ως και
παντη παντως κατορθωσοντας, λαβειν· ει δ' ουν τι και σφαλειεν, ελαχιστον αυτο
προς α αντηλπιζον νομιζειν. 146. Ὅτι επει τωι πληθει του στρατου του Ἀννιβαλ
ουδεν 449 των παρασκευαζομενων εξηρκει, και τινος αυτωι δια τουτο γνωμην
δοντος ταις των εναντιων σαρξι τους στρατιωτας σιτιζειν, το μεν πραγμα ουκ
εδυσχεραινε, φοβεισθαι δε εφη μηποτε τοιουτων σωματων απορησαντες επ'
αλληλοφαγιαν τραπωνται. 147. Ὅτι Ἀννιβαλ πριν εργου εχεσθαι συγκαλεσας τους
στρατιωτας παρηγαγε τους αιχμαλωτους ους κατα την οδον ειληφει, και επυθετο
αυτων ποτερα δεδεσθαι τε εν πεδαις και δουλευειν κακως η μονομαχησαι αλληλοις,
ωστ' αφεθηναι προικα τους νικησαντας, εθελοιεν. επειδη δε τουθ' ειλοντο,
συνεβαλεν αυτους, και μαχεσαμενων σφων ειπεν "ειτ' ουκ αισχρον, ω ανδρες
στρατιωται, τουτους μεν τους υφ' ημων εαλωκοτας ουτω προς την ανδρειαν εχειν
ωστε και αποθανειν αντι του δουλευσαι επιθυμησαι, ημας δ' οκνησαι πονον τινα και
κινδυνον υπερ του μη ακουειν ετερων και προσετι και αρχειν αλλων υποστηναι."
148. Ὅτι του κρατησαντος παν παραχρημα φιλιον εστιν, καν μισουν αυτο τυγχανηι,
και το νικηθεν ουδεις ουδε των οικειων ετι θεραπευει. 149. Ὅτι το απαξ
προσπταισαν προς τινας αει τε δυσωπειται σφας και θαρρειν ουκετι τολμαι. 150. .....
γαρ τι και δειλον και απιστον φυσει παν το Γαλατικον γενος εστιν· ωσπερ γαρ
ετοιμως θρασυνεται προς τας ελπιδας, ουτως ετοιμοτερον φοβηθεν εκπληττεται·
πιστοτερον τ' ουδεν τοις .......... τους αλλους ανθρωπους εκδιδαξει τε μηδεποτε ες την
Ἰταλιαν εμβαλλειν τολμησαι.... 151. Ὅτι πολλα τερατα τα μεν ως αληθως συμβαντα,
τα δε και ματην θρυλλουμενα ελογοποιηθη· οταν γαρ τινες ισχυρως 450 φοβηθωσιν
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και σφισι και εκεινα ως οντως γενομενα αποδειχθηι, πολλακις ετερα
προσφανταζεται· καν απαξ τι και εκεινων πιστευθηι, προπετως ηδη και ταλλα πιστιν
λαμβανει. εθυοντο ουν αι θυσιαι και ταλλα οσα οι ανθρωποι προς τε την του
παροντος δεινου σφισιν ακεσιν και προς την του υποπτευομενου διαφευξιν ειωθασι
ποιειν εγιγνετο. αλλα, και γαρ φιλουσιν οι πολλοι τοις τοιουτοις παρα το κρειττον
ελπιζοντες πιστευσαι, και τοτε, ει και μαλλον δια το του προσδοκωμενου κινδυνου
μεγεθος ενομιζον οτι και το τραχυτατον αυτοις συμπεσοι, ου προσεδοκων
ηττηθησεσθαι. 152. Ὅτι οι Ῥωμαιοι δικτατωρα τον Φαβιον ανειπον, αγαπωντες ει
αυτοι γε περιγενοιντο ουδε τοις συμμαχοις βοηθειαν απεστειλαν ουδεμιαν ουδε
εστ........, πυθομενοι δε τον Ἀννιβαλ της τε επι την Ῥωμην οδου αποτετραφθαι και ες
Καμπανιαν ωρμησθαι τοτε δη και εκεινους, μη πως ειτε εκουσιοι ειτε βιασθεντες
μεταστωσιν, ες ασφαλειαν εποιησαντο. 153. Ὅτι ο Φαβιος δι' ασφαλειας μαλλον η
δια κινδυνων προσεδρευων ουτε πειραν λαβειν ανδρων χειροτεχνων του πολεμου
οντων ετολμα, και εν πολληι περιωπηι την των στρατιωτων σωτηριαν, αλλως τε και
δια την των πολιτων ολιγανθρωπιαν, εποιειτο, συμφοραν ου το μη φθειραι τα των
εναντιων αλλα το των οικειων αποβαλειν μεγαλην ειναι νομιζων· εκεινους μεν γαρ
τηι περιουσιαι του πληθους καν ανακινδυνευσαι ποτε σφαλεντας ηγειτο, αυτου δ' ει
και το βραχυτατον πταισειεν, εν παντι κακου, ου προς τον αριθμον των τοτε
αποθανοντων αλλα προς το μεγεθος των πριν παθηματων, γενησεσθαι ελογιζετο·
τοις μεν γαρ ακεραιοις πραγμασι και τα δεινοτατα ραιδιως πολλακις τους ανθρωπους
υφιστασθαι, τους δε προκεκμηκοτας και τα βραχυτατα κακουν ελεγεν. και δια τουτο
και του υιεος συμβουλευοντος ποτε 451 αυτωι αποκινδυνευσαι, και τι τοιουτον
ειποντος οτι ουκ αν πλειους εκατον ανδρων απολοιντο, ουτε επεισθη, και
προσανηρετο αυτον, ει και αυτος αν εθελησειε των εκατον ανδρων γενεσθαι. 154.
Ὅτι οι Καρχηδονιοι ουχ οπως αυτεπαγγελτοι τι τωι Ἀννιβαλι επεμψαν, αλλ' εν
γελωτι τε αυτον εποιουντο οτι τε ευ πραττειν και οτι πολλα κατορθουν αει ποτε
γραφων σφισι και χρηματα και στρατιωτας παρ' αυτων ᾔτει, λεγοντες μηδεν
ομολογειν τας αιτησεις αυτου ταις κατορθωσεσι· τους γαρ κρατουντας προσηκειν
και τωι παροντι στρατευματι αρκεισθαι και χρηματα οικαδε πεμπειν, αλλ' ουχ ετερα
προς εαυτων προσεπαιτειν. 155. Ὅτι τοις πολλοις συνηθες τοις αρχομενοις ευ
φερεσθαι ραιδιως, αλλως τε και επι διαβοληι των ευδοκιμουντων, προστιθεσθαι, διοτι
το μεν αρτι προφαινομενον συναυξειν το δ' υπερεχον ετι καθαιρειν πεφυκασι· τοις
μεν γαρ εκ πλειονος σφων προφερουσιν ουκ αν τις εξαιφνης παρισωθειη, το δ'
αδοκητον αυξηθεν ελπιδα και εκεινοις ες την ομοιαν ευτυχιαν φερει. 156. Ὅτι ο
Ῥουφος ισομοιριαν λαχων τωι δικτατωρι και ηττηθεις υπο Καρχηδονιων μετεβαλετο
(σωφρονιζουσι γαρ πως τους μη πανυ ανοητους αι συμφοραι) και εθελοντης την
ηγεμονιαν αφηκε. και αυτον ισχυρως επι τουτωι παντες επηινεσαν· ου γαρ οτι μη κατ'
αρχας το δεον εγνω, μεμπτος ενομιζετο, αλλ' οτι μη κατωκνησε μετανοησαι, καλως
ηκουε. το μεν γαρ απο πρωτης ευθυς τα προσηκοντα τινα ελεσθαι και ευτυχιας εργον
ηγουντο ειναι, το δε εκ της πειρας των πραγματων τα βελτιω μαθοντα μη
αισχυνθηναι μεταθεσθαι μεγαλως επηινουν· ωστε και εκ τουτου δειχθηναι σαφως
οσον ανηρ ανδρος αρετη τε αληθης δοκησεως διαφερει· α γουν φθονωι και διαβοληι
προς των πολιτων ο Φαβιος αφηιρεθη, ταυτα παρ' εκοντος του συναρχοντος και
δεομενου γε ανεκτησατο. 157. Ὅτι ο αυτος μελλων εκ της αρχης απαλλαγησεσθαι
τους υπατους μετεπεμψατο και εκεινο τε αυτοις παρεδωκε και προσπαρηινεσε πανθ'
οσα πραχθηναι εχρην αφθονωτατα· την τε γαρ σωτηριαν της πολεως προετιμα του
μονος γε δοκειν καλως αρχειν, και ουκ εξ ων αν επταισαν ιδιογνωμονησαντες, αλλ'
εξ ων κατωρ 452 θωσαν πεισθεντες αυτωι μαλλον επαινεθησεσθαι προσεδοκησε. και
οι υπατοι δε ουδεν θρασεως κατα την του Φαβιου υποθηκην επραξαν, αλλ' εν
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμεινονι το μη τι καταπραξαι του και σφαληναι τιθεμενοι κατα χωραν παντα τον
της ηγεμονιας χρονον εμειναν. 158. Ὅτι περι μαντικης και αστρονομιας φησιν ο
∆ιων· εγω μεντοι ουτε περι τουτων ουτε περι των αλλων των εκ μαντικης
προλεγομενων τισι συμβαλειν εχω· τι γαρ που και βουλεται το προσημαινειν, ει γε
παντως τε τι εσται και μηδεμια αν αυτου αποτροπη μητ' ανθρωπινηι περιτεχνησει
μητ' αυ θειαι προνοιαι γενοιτο; ταυτα μεν ουν οπη ποτε εκαστωι δοκει νομιζεσθω. 159.
Ὅτι ηρχον Παυλος και Τερεντιος ανδρες ουχ ομοιοτροποι, αλλ' εξ ισου τωι διαφορωι
του γενους και τα ηθη διαλλαττοντες. ο μεν ευπατριδης τε ην και παιδειαι
εκεκοσμητο, το τε ασφαλες προ του προπετους προετιμα, και πη και εκ της αιτιας, ην
επι τηι προτεραι αρχηι ειληφει, κεκολουσμενος ουκ εθρασυνετο, αλλ' οπως μη και
αυθις τι δεινον παθοι μαλλον η οπως αποτολμησας τι κατορθωσηι ..., Τερεντιος δε εν
τε τωι ομιλωι ετεθραπτο και εν θρασυτητι βαναυσικηι ησκητο, και δια ταυτ' ες τε
ταλλ' εξεφρονει και το κρατος εαυτωι του πολεμου προσυπισχνειτο, τοις τε
ευπατριδαις πολυς ενεκειτο, και την ηγεμονιαν μονος προς την του συναρχοντος
επιεικειαν εχειν ηγειτο. 160. Ὅτι το του Τερεντιου απερισκεπτον και το του Παυλου
επιεικες, βουλομενου μεν αει τα προσηκοντα, συγχωρουντος δε τα πολλα τωι
συναρχοντι (δεινη γαρ εστιν ελαττωθηναι θρασους πραιοτης) ηττησεν αυτους. 161.
Ὅτι εν τηι συμπλοκηι του πολεμου ουδ' οι πανυ θαρσουντες ελαφροτεραν την ελπιδα
του φοβου προς το αδηλον αυτης ειχον, αλλα και οσωι μαλλον ηγουντο νικησειν,
τοσωι μαλλον εδεδιεσαν μη πη και σφαλωσι· τοις μεν γαρ αγνοουσι τι ουδεν εστι
φοβερον εκ της απονοιας υπομενειν, το δε εκ λογισμου θαρσουν....

 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


