In sanctum pascha (sermo 7) [Sp.]
1 Χθες μεν, αδελφοι, περι της προθεσμιας του αγιου πασχα τινα ελαλουμεν
και, επειδη εδοξε τις αμφιβολια γινεσθαι, εσημαναμεν εν τωι ονοματι του κυριου
ημων Ἰησου Χριστου οτι προ πολλου ουτε την αμφιβολιαν ηγνοησαμεν ουτε την
προθεσμιαν, και περι τουτων αρκουντως ερρηθη, ει γε εν μνημηι των ειρημενων την
δυναμιν εχετε· ηπειγμεθα δε ειπειν σημερον την αιτιαν της παρολκης και, επειπερ η
τοιαυτη διηγησις απαιτει ολου του προς το πασχα τοπου την θεωριαν, βουλομεθα,
εαν και ο κυριος βουληται, αναλαβειν την υποθεσιν και οση δυναμις εξειπειν του
μυστηριου τα 2 θεωρηματα.
Και επειπερ πολλη καταδρομη των εναντιων γινεται αγνοουντων της
αληθειας την φυσιν και αιρετικοι αποσκιρτησαντες φαινονται και Ἰουδαιοι
επαγγελλονται πασχα τελειν, Χριστιανων δε μονων το μυστηριον τουτο εστιν και η
του μυστηριου τελετη παρ' ημιν μετα ακριβειας συνισταται, θελω απαντων τε
εκεινων συντομως μνησθηναι και απαμφιασαι την συγχυσιν απο του καθ' ημας
μυστηριου και ουτως εκαστου χρονου ειπειν την διανοιαν, καθως αν δωι ο
μονογενης υιος του θεου. 3 Πολλακις γαρ εθεασαμεθα λεγοντων τινων· Πως τα
γενεθλια μεν του σωτηρος εν ωρισμενηι ημεραι τελειται (γινεται γαρ, ως παντες
ισμεν, προ οκτω καλανδων ιανουα ριων κατα Ῥωμαιους), θεοφανια δε ωσαυτως (και
αυτα γαρ επιτελειται ημεραι ωρισμενηι τρισκαιδεκατηι τεταρτου μηνος κατα
Ἀσιανους), και μαρτυρων δε ωσαυτως μνημην επιτελουντες προς ημεραν ωρισμενην
αρμοζομεν την αναμνη σιν, επι δε του πασχα ουχ ουτως εστιν ο λογος; Ὅτι ου μιας
ουδε απλως συμβαινουσης ημερας εστι το μυστηριον, αλλα πολλων προθεσμιων,
<ων> μετα διανοιας συναγωγην εις τον τοπον παραλαμβανομεν δια την της θεωριας
4 αναπτυξιν.
Τηρουμεν γαρ και πρωτον μηνα, τουτον τον πρωτον μηνα αληθως του
πρωτου χρονου, ος επ' εαρινης ισημεριας γνωριζεται–ο γαρ πρωτον μηνα τηρων
οφειλει ιδειν τον πρωτον χρονον, δι' ον και πρωτος μην ονομαζεται, παλιν τε ο τον
πρωτον χρονον παραλαμβανων την αρχην οφειλει του πρωτου χρονου ιδειν ουκ
αλλην τινα η ισημεριαν εαρινην, ως προιων επιδειξω–· επειδη ουν και πρωτον
χρονον τηρουμεν και ισημεριαν και μετα τουτο και σεληνης τεσσαρεσκαιδεκατην
και συν τουτωι την τριημερον, τουτεστι παρασκευην σαββατον κυριακην, και
αδυνατον εστιν ενος χρονου τουτων λειποντος επιτελεσθηναι το πασχα, δια τουτο
μεν ου δυναμεθα μιαν ημεραν ωρισμενην προς το μυστηριον του πασχα
παραλαμβανειν, αλλ' ολας ταυτας τας προθεσμιας συναγαγοντες απαρτιζομεν του
σωτηριου παθους την θεωριαν.
5 Βουλομαι ουν, πριν ειπειν την αιτιαν της ισημεριας μυστικην ουσαν και
της τεσσαρεσκαιδεκατης κατα σεληνην και ταυτην τωι μυστηριωι συμβαλλομενην και
παλιν των τριων ημερων την αιτιαν αρμοζουσαν προς το τελος του μυστηριου,
πρωτον ειπειν την εξω των Ἰουδαιων συνηθειαν και <των> ταυτην αλογως
επισυρομενων, ειθ' ουτω δια κριναι του εκκλησιαστικου μυστηριου την καθαροτητα·
και γαρ και αιρετικοι τουτου, ει και εσφαλμενως, αλλ' ομως εξεχονται.
6 Ουτε γαρ Ἰουδαιοι μιαν ημεραν εμπροθεσμον προς την του πασχα
τελεσιουργιαν τηρουσιν, αλλα και τον <πρωτον> μηνα, ως οιονται, τον καθ' ηλιον,
και σεληνης τεσσαρεσκαι δεκατην. Αυτικα γουν, ει συμβαιη τεσσαρεσκαιδεκατην
κατα σεληνην παρ' αυτοις εμπεσειν μηπω ενσταντος πρωτου μηνος, υπερτιθενται
ταυτην την τεσσαρεσκαιδεκατην και εμβολιμον τριακαδα κατα σεληνην ποιουντες
αλλην τεσσα ρεσκαιδεκατην δια τον ηλιακον πρωτον μηνα παραλαμβα νουσιν, ινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

συνδρομης γενομενης του τε πρωτου χρονου και της τεσσαρεσκαιδεκατης κατα
σεληνην δοξωσιν απαρτιζειν το βουλημα. Ουκουν, αδελφε, οραις οτι και Ἰουδαιοι
τουτο σπουδαζουσι και κοινον ημιν τουτο εσχηκασι το μη μιαν ημεραν ζητειν προς
την τελετην αλλα χρονους πολλους.
7 Τεσσαρεσκαιδεκατη δε αιρεσις εστι· συν Ἰουδαιοις ποιουντες το πασχα και
αυτοι το αυτο εκεινοις πεπονθασιν.
8 Ναυατιανοι δοκουσιν αλλως πως τα καθ' ημας ηρεμα μιμεισθαι·
δουλευουσι μεν γαρ και αυτοι τηι προθεσμιαι των Ἰουδαιων και πρωτον μηνα, ως
εκεινοι νομιζουσι, και τεσσαρεσκαιδεκατην κατα σεληνην την παρ' εκεινοις μετα
διωκοντες, αλλ' ουχ εως τουτου γε ιστανται, αλλ' οταν εν τουτοις γενωνται, και επι
την τριημερον ερχονται, ει και μαλιστα ακυρως και ου καθ' αρμονιαν
εκκλησιαστικην, ως δειχθησεται.
9 Ἔστι τις αλλη αιρεσις η των Μωντανιστων, ητις δηθεν μεν αποδυεται το
μετα Ἰουδαιων ποιειν, αφεστηκε δε συν τουτωι και της εκκλησιας εις ιδιον κινδυνον·
τεσσαρεσκαι δεκατην γαρ μηνος του πρωτου φυλαττει, τουτεστι μηνος εβδομου
κατα Ἀσιανους, ου τεσσαρεσκαιδεκατην δε σεληνης, ουκ οιδα ποθεν λαβουσα τουτον
τον θεσμον. Ὁ μεν γαρ μονογενης υιος του θεου, εν τωι πασχα των Ἰουδαιων
τεσσαρεσκαιδεκατην εχουσης της σεληνης εν μηνι τωι πρωτωι, εν ταυτηι τηι
τεσσαρεσκαιδεκατηι εν τωι πασχα των Ἰουδαιων [ο Χριστος] επαθεν· ποθεν ουν αυτη
η δυσωνυμος αιρεσις την τεσσαρεσκαιδεκατην απο του ηλιακου μηνος ουκ απο του
σεληνιακου ειληφεν η δηλονοτι παρα του απατησαντος 10 δαιμονος; Πλην και αυτη,
ει και εκπεπτωκε του εκκλη σιαστικου αριθμου, αλλ' ομως ενθεν επι την τριημερον
ηκει. Και ερριφθω μεν αυτη· επειδη δε εδιδαξα οτι πασα αιρεσις σπευδει δηθεν τας
προθεσμιας συναγαγειν πλεον η ελαττον, θελω λοιπον ελεγξαι τους Ἰουδαιους
προτερον, ειθ' ουτω τας αιτιας της των Χριστιανων συναγωγης εξειπειν.
11 Ἕστηκεν επι της εκκλησιας αυτη η προθεσμια του παθους ισημερια
εαρινη, τεσσαρεσκαιδεκατη μεν, τουτο κατα σεληνην, τριημερος δε παρασκευη
σαββατον κυριακη. Τουτων περι τον τοπον χρηιζομεν, και ουτω κυριως γινεται, ου
κατα καινοτητα αλλως αλλα κατα παραδοσιν αυτου του Μωυσεως της κατα σεληνην
τεσσαρεσκαιδεκατης μετ' ιση μεριαν φυλαττομενης.
12 Ἔχω μαρτυρας σοφους Ἑβραιους. Ου γαρ νυν τηι των Ἰουδαιων αφροσυνηι
προσεχειν χρη–παντα γαρ τα του νομου δικαια εξηφανισαν αυτοι–, αλλα των σοφων
Ἑβραιων ιστορουντων ακουειν προσηκει· και εκεινων αναγκη την ψηφον οριζειν
και εκκηρυττειν μεν τουτους ως παραβατας, συνιστανειν δε τον ημετερον λογον
κακειθεν ικανως μαρτυ ρουμενον. Ἰουδαιοι μεν γαρ παντα τα αγαθα εξεχωρισαντο·
αυτικα γουν και τας γραφας δυο και εβδομηκοντα σοφων 13 μεταβαλοντων
ηθετησαν. Τοσουτοι γαρ Ἰουδαιοι προς την τοιαυτην ιστοριαν ησχοληντο αρχαιοι
προ της του σωτηρος παρουσιας αριστινδην υπο αριστων εξειλεγμενοι προς την
μεταβολην των γραφων ετι και τοτε εν εβραικοις χαρακτηρσιν ουσων ευδοκιμως,
και εδοκιμασθη η ερμηνεια, και αραι υπο παντων των Ἑβραιων ετεθησαν, ει τις την
ερμηνειαν παρακινησειεν.
Και ταυτας δια ταυτα ημεις περιεπομεν ακουοντες Μωυσεως λεγοντος "Ἐπι
στοματος δυο και τριων μαρτυρων σταθησεται παν ρημα", ουκετι δε δυο, αλλ' επι
εβδομηκοντα δυο μαρτυρων την μεταβολην 14 ασμενισαντες. Ἀλλ' εις οσον μεν οι
σοφοι περιησαν των Ἰουδαιων, τα της μεταβολης εκρατυνετο· γενομενης δε λοιπον
της κατα του σωτηρος παρανομιας, απεσβεσθη τα παρα Ἰουδαιοις παντα καλλη.
Προφητης εστιν ο κηρυττων "Ἰδου δη κυριος σαβαωθ αφελει απο Ἱερουσαλημ και
απο της Ἰουδαιας ισχυοντα και ισχυουσαν, ισχυν αρτου και ισχυν υδατος, γιγαντα
και ισχυοντα και ανθρωπον πολεμιστην και δικαστην και προ φητην και στοχαστην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

και πρεσβυτερον και σοφον αρχιτεκτονα και συνετον ακροατην· και επιστησω
νεανισκους αρχοντας αυτων, και εμπαικται κυριευ σουσιν αυτων". Τουτο το
προφητικον λογιον κατελαβε την των Ἰουδαιων πληθυν· και ερημιαι συνεσεως,
ερημιαι προφητου υποδεικνυντος τα σωζοντα και τας των ιδιων σοφων παραδοσεις
ηφανισαν και των αρων κατεφρονησαν και τα του νομου λοιπον εκινδυνευσε
δικαια. Ὡς ουν τας γραφας μετεκινησαν και την ερμηνειαν των σοφων εκεινων
ηθετησαν ενος τινος προσηλυτου πεισθεντες μεταβοληι επ' α θετησει τοσουτων
ανδρων και αρων, ουτω και την προθε σμιαν του πασχα διεφθειραν.
15 Ἔχομεν μαρτυρας σοφους Ἑβραιους οιον Φιλωνα και Ἰωσηπον και
αλλους τινας, οιτινες εν τοις οικειοις συγγραμ μασι διαβεβαιουνται οτι ου δυναται
ακριβως αλλως το πασχα γενεσθαι η μετ' εαρινην ισημεριαν ενστασαν· και οριζονται
ουτοι ανεκαθεν τον τοιουτον ειρμον τετηρησθαι μετα της κατα σεληνην
τεσσαρεσκαιδεκατης, ως πολλακις ερρηθη. Ουτοι δε σαφως, ως παντες Ἰουδαιοι
επιστανται, μετα το παθος του σωτηρος εγενοντο πολλωι τωι μετεπειτα χρονωι
βιωσαντες, ωστε δηλον ειναι οτι και ο σωτηρ εν τωι πασχα των Ἰουδαιων επαθε μετ'
ισημεριαν. Ἔχεις τοινυν και εκ της μαρτυριας των σοφων Ἰουδαιους τους νυν
αποβλητους, εξ αρχης μετ' ισημεριαν τεσσαρεσκαιδεκατηι σεληνης το πασχα του
προβατου τελεσαντας. Τουτο μοι 16 ιστασθω τεως, ιν' εκ τουτου δειχθηι το
προκειμενον. Λοιπον γαρ Ἰουδαιοι ποιουσι το πασχα προ ισημεριας αδιαφορως,
εκτος ει μη, εμβολιμου μηνος ενσταντος, ακουσιως μετ' ιση μεριαν παραταθωσιν,
τουτο δε ουκ εστι σκοπου αλλ' α πλως του συμβαντος. Αυτικα γουν νυν εις το
ενεστος προ ισημεριας ποιουσιν, και κατηγορουνται υπο των Ἰουδαιων σοφων
παραβαται του †χρισματος†.
17 Ἔχομεν δε ημεις του μυστηριου την ισχυν ασυλητον. Ὁ μεν γαρ χρονος
καθ' ον επαθεν ο σωτηρ ουκ ηγνοηται· τα γαρ υπομνηματα τα επι Πιλατου
πραχθεντα και την προθεσμιαν περιεχει του πασχα. Ἱστορειται γουν οτι τηι προ οκτω
καλανδων απριλιων επαθεν ο σωτηρ· αυτη γουν η προθεσμια μετ' ισημεριαν
συνισταται, και τοις ακριβουσι κατειληπται. Και εχε τουτον τον κανονα, ινα ιδηις οτι
Χριστος εν ταυτηι τηι προθεσμιαι επαθε και ινα ειδως τηρηις αει μετ' ισημεριαν ποιειν
το πασχα Χριστον μιμουμενος, και φευγηις μεν την των αιρετικων παρανομιαν,
ζητηις δε τας αιτιας των χρονων· πειρασομαι δε ηδη ταυτας απαριθμησαι κατα τοπον,
ιν' αρμονιαν δειξω του μυστηριου προς την αρχαιαν καταστασιν.
18 Ἔπαθεν ο Χριστος μετ' ισημεριαν και τηι παρασκευηι επαθεν, ως ισμεν και
αι γραφαι μεμηνυκασιν, τεσσαρεσκαι δεκατηι κατα σεληνην της παρασκευης
συντρεχουσης. Ἐν γαρ τωι πασχα των Ἰουδαιων επαθεν· το δε πασχα των Ἰουδαιων
τοτε παντας τους χρονους προς το παθος συνηγαγε και ισημεριαν προλαμβανουσαν
και τεσσαρεσκαι δεκατην ενεστωσαν και παρασκευην και σαββατον και κυριακην
συναρμοζομενα. ∆ια τι ταυτα γεγονε και τινος ενεκεν; ηδη οφειλω λεγειν και
εκαστου των προκειμενων την θεωριαν αποδουναι, ουκ απο γλωττης εμης σχεδιαζο
μενου του λογου, αλλ' απο πιστων πραγματων πιστου δεικνυμενου του λογου.
19 Ὅτι μεν γαρ η ισημερια προεστηκε του αληθως πρωτου χρονου, τουτο
δηλον επι της του θεου δημιουργιας εστιν. Πρωτον μεν γαρ μηνα ζητουμεν δια τον
πρωτον χρονον· ο δε πρωτος χρονος αρχην οφειλει εχειν την πρωτην ημεραν και
νυκτα εν ισωι διαταχθεισαν. Ουδε γαρ αλλη ηρμοζεν αρχη τωι πρωτωι χρονωι η ισοτης
των ειρημενων· εδει γαρ, δημιουργεισθαι μελλοντος χρονου και ημερας και νυκτος
αρτι παραγενομενων, τας υπαρξεις τουτων ωρισμενας δειχθηναι εν ισωι, ειθ' ουτω
τηι κινησει την ανωμαλιαν επιτραπηναι· ει γαρ η κινησις το ανωμαλον εσχεν, η 20
δημιουργια ωφειλε την ισοτητα δειξαι. Ὅμως δε βουλομαι τουτο εκ της γραφης
παραστησαι· "Ἐν αρχηι", φησιν, "εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην", ειτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επαγει οτι σκοτος ην και φως ουδεπω ην, "και ειπεν ο θεος· γενηθητω φως, και
εγενετο φως"· τουτο το φως πρωτον εγενετο σκοτους τα παντα κατειληφοτος.
"Ειπεν" ουν "ο θεος· γενηθητω φως, και εγενετο φως, και διεχωρισεν ο θεος ανα
μεσον του φωτος και ανα μεσον του σκοτους, και εκαλεσεν ο θεος το φως ημεραν
και το σκοτος εκαλεσε νυκτα"· εχεις πρωτην ημεραν και πρωτην νυκτα. Τι γαρ; πως
ειπεν οτι "και διεχωρισεν ο θεος ανα μεσον του φωτος και 21 ανα μεσον του
σκοτους", ο διεταξεν εις νυκτα; Το γαρ ανα μεσον εις τα δυο ακρα ποιει. Ἐπειδη γαρ
παντα οσα εδημιουργει ο θεος εν ωρισμενηι εδημιουργει φυσει, εικοτως και ημεραν
και νυκτα τας πρωτας εν ωρισμενηι και ισως εχουσηι παρηγε περιγραφηι· και
απαρτισας το μετρον εωρα καλλιστα εχειν, ειθ' ουτω, καθα ηδη φθασας ειπον, τηι
κινησει λοιπον αφηκε την ανωμαλιαν εργαζεσθαι. Ει μεντοι πρωτη στασις εν ισωι
γεγονεν, τοινυν η ισημερια αρχη του πρωτου χρονου, ως αποδεδεικται.
22 Ειτα μετα ισημεριαν, σκοπει ο λεγω, τεταρτηι ημεραι γινεται ηλιος και
σεληνη–εξω της ισημεριας εισιν οι φωστηρες–, εκτηι ημεραι πλαττει τον ανθρωπον·
και επειτα τηι εβδομηι καταπαυει απο παντων των εργων, τηι επιουσηι, ητις εστι και
πρωτη, οια τελειωθεν λοιπον το συμπαν αφηκεν εν ταξει φερεσθαι. Τηρει· δει γαρ,
τουτων τηρουμενων και της σης μνημης παραστασης, ευδοκιμησαι τον ερμηνευοντα
λογον.
23 Ἐποιησεν ουτω τον ανθρωπον ο θεος, και ως θεος αγαθος τοσουτον και
τηλικουτον εποιησεν ανθρωπον. Μη γαρ ορα αυτου την αβελτεριαν, αλλα την
πρωτην φανταζου κατα στασιν· και γαρ "κατ' εικονα" αυτον εαυτου εποιησεν. Και
ινα δειξηι αυτου την φυσιν τοις αστροις αμιλλωμενην, εμφαινει οτι και γυμνον
εθηκεν εν τωι παραδεισωι στολης ου χρηιζοντα. Ουδεπω γαρ υβρις συνεληλυθει τηι
οψει, ινα και σκεπης δεηται ανθρωπος, αλλ' η γραφη μαρτυρει οτι εποιησε τον
ανθρωπον "και εθετο αυτον εν τωι παραδεισωι", και οτι γυμνοι ησαν "και ουκ ηισχυ
νοντο", αλλ' ωσπερ ηλιος και σεληνη τηι εαυτων γυμνωσει εγκαλλωπιζονται, ουτω
δη και ουτοι ηφειθησαν τηι φυσικηι ευπρεπειαι ενωραΐζεσθαι.
24 Τοσαυτην ουν ευεργεσιαν εις τουτον εισενεγκαμενος ο θεος και
αβροδιαιτον αυτον εν παραδεισωι καταστησαμενος των τε παρ' εαυτου χαριτων
πλουσιως αυτωι μεταδους και την αυτου αισθησιν κατα το δικαιον επιζητει και
υπακοηι τιμασθαι την χαριν εδικαζεν· και επειδη ειδεν οτι αδυνατον αυτωι
συμφυλαχθηναι την δωρεαν <ει> μη καταφυγηι και τιμηι τηι προς τον δεδωκοτα θεον,
νομον αυτωι φρουρον οριζει της φυσεως, ινα μνημηι και βοηθειαι του νομοθετου οια
αγαθοις τισι φαρμακοις φυλαττηται, και αθανασιαν μεν αυτωι τηρουμενου νομου
κατεπαγγελλεται, θανατον δε παραβαντι.
25 Ἀλλα τουτων ουτως εχοντων, γεγονε τα γενομενα, και φθονωι του
διαβολου πεισθεις παραβηναι τον νομον ο ανθρωπος φθαρτος γινεται και εξω
τιθεται του παραδεισου, και λοιπον εις πληθος δους βιον τε κτηνωδη εζη και αθειας
τε και ακολασιας δοχειον εγινετο· και δια τουτο προφηται εβοων και περι της
πρωτης αυτου αξιας και μετα ταυτα αναξιο τητος· "Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου
συνηκεν, παρα συνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις και ωμοιωθη αυτοις".
26 Τουτων δη ουτως εχοντων και απολλυμενης της φυσεως, βουληθεις ο
μονογενης υιος του θεου συν πατρικηι γνωμηι επαναγαγειν τον ανθρωπον και της
επηρτημενης δικης εξαρπαζειν αυτον, και καιρον της βοηθειας και τροπον επινοει,
καιρον μεν ιν' ευκαιρως επιστηι προς την ιασιν, τροπον δε ινα καταλληλος αυτος
προς την εκκαθαρσεως αποκαταστασιν γενηται, και δη γενομενος ανθρωπος μετα
του μειναι θεος το παγκοσμιον παθος υπεμεινεν. Ειπον πολλακις περι τουτου του
θυματος, πολλα ελεγον πρυην, εξ αυτων των Ἰουδαιων προς Ἰουδαιους και εξ
αυτων των Ἑλληνων προς Ἑλληνας τας αποδειξεις ποιουμενος, και αποτροπαιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τουτο το σφαγιον και καθαιρετικον και δαι μονων και κινδυνων και εχθρων και
πασης αισχροτητος τοις πραγμασιν εμφαινων, ινα μη παλιν τον προς εκεινους αρτι
αναλαβων λογον εμποδισω εμαυτον προς τον προκει 27 μενον του λογου ειρμον.
Ἐπειδη ουν ηβουληθη ο μονογενης υιος του θεου αναστασιν τωι εκπεπτωκοτι
ανθρωπωι πορι σασθαι και ανανεωσασθαι τουτον και τωι παθει τωι ιδιωι επι τον
πρωτον ανακτισαι τροπον, βλεπε τι πραττει. Ἐπειδη αυτος ην του πρωτου
δημιουργος, εμελλεν αυτου και πεσοντος ειναι θεραπευτης επι διορθωσει ολης της
φυσεως. Προσαγει μεν τωι παθει εαυτον, ολον δε χρονον παραλαμβανει προς
ανανεωσιν, ονπερ και προς την κτισιν παρειληφεν, ινα και το τελος τηι αρχηι
συμφωνον φανηται και ο τροπος του δημιουργου ο αυτος.
28 Ἠβουληθη γαρ, επειπερ και χρονον καθαρωτατον υπεστη σατο επι τηι του
πρωτου ανθρωπου πλασει, ουτος δε ο πρωτος χρονος εμολυνθη δια της παραβασεως
συν αυτωι τωι παραβαντι φθαρεις και μεμολυσμενον λοιπον τον εξης αιωνα
απεδειξεν, αυτον τον πρωτον χρονον επι τωι κατορ θωματι του ανθρωπου
παραλαβειν, ινα συν τουτωι τηι εκ του παθους καθαρσει και τον εξης αιωνα εκ
κορυφης καθαρωτερον αποφηνειεν, ινα εν ταυτωι τα παντα δειξειε και την του
ανθρωπου ανανεωσιν και την του αιωνος καθαροτητα, και τον διορθωτην και
δημιουργον της φυσεως εξ αυτων των χρονικων συμβολων σαφως αποδειξειεν.
29 Τις ουν ο πρωτος χρονος; τις η κορυφη χρονου του πρωτου; Ἰσημερια,
αδελφε, ως εδειξαμεν ημερας και νυκτος ισα τα τμηματα απαιτουντες, και ισημερια
εαρινη, οθεν ο του εαρος <καιρος>, εξ αυτης της κατα την ιστοριαν ακολουθιας.
Ἱστορει γουν ο Μωυσης οτι τηι τριτηι ημεραι εκελευσεν ο θεος τα ανθη και τα δενδρα
και τας βοτανας γενεσθαι, εαρος δε συμβολα ταυτα συμφωνουντα τηι τεχνηι 30 οδωι
και ταξει του θεου τα παντα κτιζοντος. Ἐπειδη ουν πρωτη δημιουργια του ανθρωπου
μετ' ισημεριαν εγενετο εκτηι της ισημεριας ημεραι–τηι γαρ παρασκευηι εκτισθη ο
ανθρωπος–, το δε της σεληνης πλησιφαες και αυτο μετ' ι σημεριαν εδημιουργηθη
τεταρτηι ημεραι, διαπτωσις δε εξ αμαρτιας του ανθρωπου εγενετο, δια τουτο την
διορθωσιν αυτου και την ανανεωσιν επι της κατα την κτισιν αυτου προθεσμιας
αναλαμβανει, και ισημεριαν και τεσσαρεσκαιδε κατην την μετ' ισημεριαν και ημεραν
εκτην συναγαγων, ινα δια πασων προθεσμιων την του παθοντος αναστασιν δειξειε
και της φυσεως ανανεωσιν τε και ανακεφαλαιωσιν.
31 ∆ια τουτο ο αποστολος ταυτην την ανακεφαλαιωσιν εμφαινων υπο του
θεου γινομενην ελεγεν· "Ἐν πασηι σοφιαι και φρονησει γνωρισας ημιν το μυστηριον
του θελη ματος αυτου κατα την ευδοκιαν αυτου, ην προεθετο εν αυτωι εις
οικονομιαν του πληρωματος των καιρων ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι
Χριστωι τα εν τοις ουρανοις και τα επι γης". Ὁραις πως ανακεφα λαιωσιν των επι γης
λεγει προς τα ουρανια. Ἐκπτωσεως δε του ανθρωπου γενομενης και διαμερισμου
απο της ευσε βειας των ουρανιων αγγελων, εις ταυτην επαναγειν δια του παθους
την ενωσιν ημας προμηθουμενος τι αλλο η ανακεφα λαιωσιν αγαθων
πραγματευεται; ∆ιο και τους χρονους της δημιουργιας επι τηι διορθωσει
παραλαμβανει, και μυστηριον εχεις ακουσαι μεγιστον.
32 Ἐπειδη γαρ δυσχερως ουτοι οι χρονοι συμπιπτουσι κατα τον πρωτον
τροπον εις μιαν και την αυτην εβδομαδα– προσεχε γαρ οτι η πρωτη εβδομας εκεινη,
η κατα την δημιουργιαν φημι, εν αυτηι ειχε την μεν ισημεριαν εν αρχηι, επειτα την
πλησιφαη σεληνην κατα την τεταρτην ημεραν υφεστωσαν, και την εκτην ευθεως, εν
ηι επλασθη ο ανθρωπος· ου μην αει τουτο συμβαινειν δυναται κατα την μιαν και την
αυτην εβδομαδα–, επειδη δυσχερες ην και δυσποριστον εν μιαι εβδομαδι κατα την
πρωτην δημιουργιαν ταυτας υφ' εν τας προθεσμιας συναγαγειν, και της συνδρομης
τουτων προς την του παθους οικονομιαν ο σωτηρ εχρηιζεν, ινα την προκει μενην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ανακεφαλαιωσιν δειξειεν, δια τουτο πολλακις ζητου μενος υπο των Ἰουδαιων
αναιρεθηναι μηπω της συνδρομης των χρονων εκπεπτωκυιας υπεφυγεν· και εχεις εν
τοις ευαγγελιοις οτι ηθελησαν αυτον συλλαβειν οι Ἰουδαιοι και 33 ο σωτηρ
ανεχωρησεν. Και τουτο οι αμαθεις το μυστηριον δειλιαν ενομισαν· ουκ ην δε δειλια
αλλα της συνδρομης των προθεσμιων επιτηρησις. Ὅτε μεντοι συνηγαγεν ο υιος του
θεου τους χρονους, οτε την εβδομαδα προς την αρχαιαν δημιουργιαν ηρμοσε και
ισημερια και η πλησιφαης σεληνη και η παρασκευη εν ηι εδει παθειν και εν τωι παθειν
την ανανεωσιν δειχθηναι συνεδραμον, το τηνικαυτα επιδιδωσι μεν εαυτον τωι παθει,
επαρας δε τους οφθαλμους εις τον ουρανον ειπεν· "Πατερ, εληλυθεν η ωρα, δοξασον
σου τον υιον, ινα και ο υιος σου δοξασηι σε", και προς τους μαθητας· "Ἐληλυθεν η
ωρα, ινα δοξασθηι ο υιος του ανθρωπου".
34 Ουτως επιμελες γεγονε τωι μονογενει υιωι του θεου παντας τους χρονους
τους πρωτους, καθ' ους πλασθεις διεπεσεν ο ανθρωπος, συναγαγειν επι τηι διορθωσει
αυτου και την αποστολικην ανανεωσιν της φυσεως υποβηναι, αυτης της συμβολης
των προθεσμιων αναγκαιας ουσης τωι πραγματι. ∆ια τουτο επι τωι παθει και ισημερια
οια κορυφη του χρονου τηρειται· προ μεν γαρ ταυτης της ισημεριας, προ του ημεραν
γενεσθαι, ην σκοτος, και ουκ ην αξιον εν τωι τοπωι του σκοτους το πασχα ποιειν και
διορθουσθαι το πτωμα, οτι μηδε ο πρωτος ανθρωπος εν τωι σκοτει αλλα μετα το φως
μετ' ισημεριαν επλασθη, και οτι εως μεν εαρινης ισημεριας το σκοτος παρα το φως
πλεοναζει, μετ' ιση μεριαν δε επικρατει της νυκτος η ημερα λοιπον αυξουσα,
μειουμενης της νυκτος. Ἔδει ουν και το επι διορθωσει παθος γινομενον εν τηι
τοιαυτηι καταστασει δειχθηναι, εν ηι το φως της ευσεβειας εμελλεν αυξειν, του
σκοτους μειουμενου της ασεβειας.
35 Ἀλλ' η μεν ισημερια επι τωι παθει τετηρηται δια την ανα κεφαλαιωσιν του
πρωτου χρονου, η δε παρασκευη ωσαυτως, επειδη ο πρωτος ανθρωπος εν ταυτηι
επλασθη και εχρην, εν ηι πλασθεις διεπεσεν, εν ταυτηι αυτον και διορθωθηναι. Το δε
σαββατον η γραφη προς αναπαυσιν ειληφεν ουτωσι λεγουσα· "Και κατεπαυσεν ο
θεος απο παντων των εργων αυτου τηι ημεραι τηι εβδομηι και ηγιασεν αυτην". Ουτως
ουν και ο κυριος απαξ την ανακεφαλαιωσιν εργασαμενος τηι παρασκευηι παθων και
τελεσας τα υπερ του πεπτωκοτος ανθρωπου της διορθωσεως εργα τηι εβδομηι
καταπαυει και διαμενει εν τηι καρδιαι της γης, τοις εν ᾅδου λοιπον δωρησαμενος την
εκ του παθους ελευθεριαν. Και οτι κυριος καταπαυει νυν απο παντων των εργων,
επειδη διαπτωσις του ανθρωπου εκ της παραβασεως ωφθη, υπελει πετο παλιν εργον
τωι θεωι, ο ημελλε κατορθων επαναγειν, τουτο δε επι τωι παθει ποιησας και
ανασωσαμενος τον απο λωλοτα ανθρωπον, ον εσωσεν, τηι ημεραι του κατα το πασχα
σαββατου κατεπαυσεν απο παντων των εργων, μηδενος επιλειπομενου ετι εργου
προς εργασιαν του ημιν σωτηριου.
36 Ουτω δε και ισημεριαν και παρασκευην και σαββατον κατα την αρχαιαν
τηρησας επι τωι παθει ακολουθιαν, "τηι μιαι των σαββατων" επιδεικνυσι το της
αναστα σεως φως, και τουτο τωι του χρονου ειρμωι· αυτη γαρ ην παλιν πρωτη του
παντος χρονου ημερα, ην και τοτε του αισθητου φωτος αρχην και νυν ακολουθως
του της αναστα σεως νοητου αρχαιον προεστησατο.
37 Ταυτα δε παντα τηρησας κατα την πρωτην δημιουργιαν, και την
πλησιφαη σεληνην, ως εφαμεν, κατ' εκεινην μετ' ιση μεριαν ετηρησεν, εχει δε τι και
αυτη ετερον θαυμα, δι' ο τετηρηται. Ἐπειδη γαρ ημελλε σκοτος γινεσθαι επι τωι του
σωτηρος παθει, Ἕλληνες δε καθ' υποδρομην σεληνης ηλιου εκλειψεις φασιν, ινα μη
τις την θεοσημειαν τεχνηι ελληνικηι διακρουσηται, η τεσσαρεσκαιδεκατη κατα
σεληνην παρει ληπται, ως αν, πλησιφαους αυτης ως εν πλατει ουσης κατα το παθος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

και κατα διαμετρον τωι ηλιακωι αντανατελλουσης δρομωι, ανεπισκιαστον οφθηι το
θαυμα, δικης κατα το αγος ου τεχνης εμφαινομενης.
38 ∆ια ταυτα παντα τας αρχαιας επι τωι νεωι παθει προθεσμιας ετηρησεν ο
Χριστος· δια τουτο δη και ημεις τηρουμεν παντας τους χρονους εις ενδειξιν των
μυστηριωδων λογισμων το μιμημα περιεποντες. Ἀλλ' ο μεν σωτηρ, το αληθινον
εκτελων πασχα υπερ του της επικρεμαμενης δικης τους παντας ρυσασθαι, εικοτως
οια επ' αληθινωι και κυριωι πασχα παντας τους προειρημενους χρονους μετ'
ακριβειας εν τηι εβδομαδι κατα το αρχαιον συνηγαγεν, ινα την ανακεφα λαιωσιν
ακριβως εκτελεσειεν· ημεις δε, επει μη δυνανται εις αει ουτω συντρεχειν αι
προθεσμιαι, μιμημα του αληθινου πασχα ποιουντες οση δυναμις το μιμημα των
χρονων περι τον τοπον συναγομεν, την ακριβη των χρονων καταστασιν 39 τωι
πρωτοτυπωι πασχα του σωτηρος παραχωρησαντες. Ὅθεν απαξ τυθεντος του
μονογενους και προς την οικονομιαν αρκεσαντος ουκετι αμνος θυεται, αλλ' ο σωτηρ
επι τωι παθει γινομενος της κυριωτατης θυσιας αρτον και ποτηριον μιμημα διδωσιν,
το μεν σωμα ιδιον, το δε αιμα αρρητοις επικλησεσιν εκτελων και προσταττων εν
τουτοις τοις τυποις το πασχα ποιειν. Ἀκολουθως ουν τωι μιμηματι και τους χρονους
εν μιμησει συναγομεν οση δυναμις, και ισημε ριαν και τεσσαρεσκαιδεκατην κατα
σεληνην και τριημερον περι τον τοπον αθροΐζοντες, την μεν τεσσαρεσκαιδεκατην εξ
αναγκης κατα την εβδομαδα, ως το αρχαιον διεδειξεν, και αυτην την τριημερον, την
δε ισημεριαν περι τον χρονον του πασχα, ως αν συνερχομενην.
40 Ὁ μεν σωτηρ το κυριωτατον πασχα επιδειξαμενος αποτροπαιον των
επηρτημενων ημιν κακων και δαιμονων και ειδωλολατρειας και πασης λυμης
απεφηνε και ελευθεραν την φυσιν ημων προς την της μακαριοτητος επαναληψιν
απειργασατο· επειδη δε προσεταξεν επι των χρονων και του παθους γινομενος και
ημας τουτο μιμουμενους ποιειν επι συμβολοις οις εδωκε φησας· "Τουτο ποιειτε εις
εμην αναμνησιν", εικοτως καθ' εκαστον ενιαυτον επι της αυτης αναμνησεως μετ'
ισημεριαν γινομενοι εις σωτηριαν παντων ημων και αποτροπην των επιγινομενων
κακων και των ουρανιων χαριτων μεταληψιν τον σωτηρα μιμουμενοι το 41 πασχα
ανυομεν επι φανοτατηι φαιδροτητι του παντος. ∆ια ταυτην την αιτιαν την των
αιρετικων αγνοιαν και την των Ἰουδαιων επι τωι του πασχα μυστηριωι απεδυσαμεθα,
παραλαμβανοντες αει προς τουτο ισημεριαν και ζητουντες την μετ' ισημεριαν
τεσσαρεσκαιδεκατην και ουτω παρα σκευην και σαββατον και κυριακην την του
κυριου επωνυμον, καθα πολλακις ερρηθη, δια το αυτον τον κυριον ταυτας τας
προθεσμιας τετηρηκεναι επι το δειξαι το του προβατου αινιγμα, ο δη ο νομος πασχα
εκαλει, επ' αυτου τελεσθεν ευκαιρως αντεισαχθεντος.
42 Ὅρα δη, αδελφε, την αναγκην του πραγματος εις δειξιν της αληθειας.
Ἐκελευσε Μωυσης πρωτωι μηνι τεσσαρε σκαιδεκατηι σεληνης το προβατον
σφαγιαζεσθαι, ο δη τυπον του σωτηρος οι προφηται εβοων, οθεν δη και παρελαβον
αυτωι τωι σωτηρι και ελεγον· "Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη και ως αμνος εναντιον
του κειραντος αυτον αφωνος· τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν", διο θεασαμενος
τουτον ο προδρομος Ἰωαννης εβοα· "Ἴδε ο αμνος του θεου ο αιρων την αμαρτιαν
του κοσ μου". Ἐπει ουν ακολουθον ην παρελθοντος του εναργους παυθηναι τον
τυπον, ουκ αλλην προθεσμιαν εν αλληι ᾔτησεν ο Χριστος η την του προβατου
σφαγην, ως αν την αντει 43 σαγωγην επιδειξειεν. ∆ια τουτο συναπτει μεν παντας
τους χρονους, ως ειπον, και συντρεχει τηι παρασκευηι η τεσσαρε σκαιδεκατη· και,
νομου κελευοντος "προς εσπεραν" και "ανα μεσον των εσπερινων" το προβατον
σφαζεσθαι, και ημεραν και ωραν της σφαγης επιτηρει ο σωτηρ, ημεραν μεν την
παρασκευην, εν ηι εκτισθη ο ανθρωπος, ωραν δε την εννατην, και περι αυτην την
εννατην επι σταυρου αποπνει. "Προς εσπεραν" μεν γαρ απο της εβδομης ωρας ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

φασι μετα την εκτην, το δε "ανα μεσον των εσπερινων", ει απο εβδομης αρξαιο, το
κεντρον της εννατης τετελεσμενον εστιν, εν ηι και οι σοφοι των Ἑβραιων ιστορουσι
το προβατον θυεσθαι. Ἐν ταυτηι ουν τηι ωραι της σφαγης του προβατου κατα την
παρασκευην ο σωτηρ αποδους το πνευμα και την αντεισαγωγην του αινιγματος
επεδειξατο και την ανακεφαλαιωσιν δια της των χρονων 44 αρμονιας σαφως
εποιησατο. Και τοσαυτη ην η αναγκη της αντεισαγωγης, ωστε εορτης ουσης του
πασχα ουκ ηδυνηθησαν Ἰουδαιοι εις τιμην της εορτης μεταθειναι το αγος, ο δη και
αλλοι αν εποιησαν, αλλ' απαξ προς τον φονον εκουσιως ορμησαντες εσχον την
δικην συγχρωμενην τηι ορμηι, ως ουκ ᾔδεσαν, προς την της αντεισαγωγης φανοτατην
εκκαλυψιν. 45 Τηρειται δε σοι και της πλησιφαους σεληνης η κατα το παθος αιτια,
οτι, επειπερ ημελλεν ο ηλιος του τοιουτου γινομενου κατα του σωτηρος αγους
σκοτιζεσθαι απο εκτης ωρας εως εννατης και τας εαυτου ακτινας καθαπερ
οφθαλμους αναστρεφειν, ινα μη ιδηι το αγος, η πλησιφαης <προς> το παθος ωρισθη,
ως αν μη εκλειψις ηλιου καθ' υποδρομην σεληνης τοις Ἕλλησι νομισθηι, αλλ' επι
τοσουτον διεστη κυιας αυτης του ηλιου αναγκη <επι> του παθοντος ομολογη θηναι
συμβηναι το σκοτος το "απο της εκτης ωρας" κατα την των ευαγγελιων ιστοριαν επι
τωι του σωτηρος παθει γινομενον. Και προφητικως ανωθεν προλαβων εβοα· φησι
γουν Ἀμως· "Και εσται εν τηι ημεραι εκεινηι, λεγει κυριος, δυσεται ο ηλιος μεσημβριας
και συσκοτασει εν ημεραι το φως"· και επειδη ημελλεν η ημερα αυτη μεριζεσθαι φωτι
και σκοτει, Ζαχαριας αυθις αλλος προφητης φησιν· "Και εσται εν τηι ημεραι εκεινηι
ουκ εσται φως, και η ημερα εκεινη γνωστη τωι κυριωι· και ουχ ημερα και ου νυξ· το
προς εσπεραν εσται φως", και ολην αυτην αμφιβολον ποιει 46 τηι παρα μερος
διαδοχηι του σκοτους και του φωτος. Και επειδη ο προφητης εβοα οτι σκοτισθησεται
ο ηλιος μεσημ βριας και ενιοτε τινες ημελλον απιστειν ει αληθως γεγονε τουτο επι
του σωτηρος η ου, εστιν υπο τοις σοις οφθαλμοις αρτι ορωμενον μεγα τεκμηριον,
ινα εκ του τεκμηριου την αποκαταστασιν βλεπων ζητηματος απαλλαττοιο. Τι ουν
παρακολουθει σημερον; Ἵνα δειχθηι η δεσποτικη φωνη προς Ἰουδαιους απειλων,
φησιν ο Ἀμως το παθος του σωτηρος του αγαπητου του θεου προβαλλομενος και την
αυτων παρανομιαν αντιτιθεις· "∆υσεται ο ηλιος μεσημβριας και συσκοτασει εν
ημεραι το φως, και μεταστρεψω τας εορτας υμων εις πενθος και πασας τας ωιδας
υμων εις θρηνον, και αναβιβασω επι πασαν οσφυν σακκον και επι πασαν κεφαλην
φαλακρωμα, και θησομαι αυτους ως πενθος αγαπητου και τους μετ' αυτων ως
ημεραν οδυνης". Του γαρ δυναι τον ηλιον μεσημβριας σημεια τεθεικε μεταστροφην
των εορτων εις πενθος και των ωιδων εις θρηνον, και ταυτα παντα δια τον εαυτου
αγαπητον εφη ο θεος ποιησειν· τοιουτον γαρ πενθος, φησιν, εσται και τοιαυτη
αναγκη δικης, οια αναλογησει προς 47 την του υβρισθεντος αγαπητου αξιαν. Ὅρα
τοινυν· ει μη, εξ ου πεπονθεν ο σωτηρ, παρακολουθει τα παθη, ει μη μετε στραφησαν
εις πενθος αι εορται αυτων, ει μη αι ωιδαι αυτων εις θρηνον, ουκ εδυ ο ηλιος
μεσημβριας· ει δε συνοραις το μεγα θαυμα, οτι εν εορτηι μεν του πασχα εσταυρωθη ο
Χριστος, η δε δικη τουτου χαριν μετεβαλεν εις πενθος τας εορτας, Ῥωμαιων μεν
επελθοντων, των δε Ἰουδαιων συμφυγοντων απαντων ωσπερ εις κοινην παγιδα την
Ἱερουσαλημ και εν αυταις ταις εορταις, ως η ιστορια φησιν, ξιφει και πυρι και λιμωι
και οιμωγαις ανηνυτοις δαπανηθεντων, ως υπο τοσουτων κακων εστοιχισμενων
αυτων ρητως αποβηναι την μεταβολην και των εορτων εις πενθος και των ωιδων εις
θρηνον, δηλον οτι, τουτων εκβεβηκοτων επ' οψεσιν, εδυ ο ηλιος μεσημβριας· τουτο
γαρ σημαινει τα ειρημενα. ∆ιετη γουν χρονον ο πολεμος και τους Ἰουδαιους επι
πενθει αναλωσε και αχρι της σημερον της Ἰουδαιας το πενθος παρετεινεν. Που γαρ ο
ναος; που η ιερωσυνη; που η βασι λεια; που το ορμητηριον; που η του νομου πολις;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Παντα οιχεται, παντα απεσβη, παντα εκ βαθρων ηρται <και> δυναντος του ηλιου εις
πενθος μετεβαλεν.
48 Ἐπειδη ουν ταυτα μεγαλων μυστηριων χαριν επραττετο επι του σωτηρος
πασχοντος, δια τουτο και ημεις καθ' ε καστον πασχα του μυστηριου την σημασιαν
ανανεουσθαι πειρωμενοι και τας προθεσμιας συναγομεν οση δυναμις, και
παραλαμβανομεν και την τεσσαρεσκαιδεκατην, ου μονον δια τας λοιπας θεωριας τας
ειρημενας και τας μη ρηθεισας, αλλα και δια το δυναι τον ηλιον μεσημβριας, ινα
φαινηται ου τεχνης ελληνικης αλλα δικης εργον το σκοτος, ως πολλακις ερρηθη,
ουχ υποδραμουσης σεληνης αλλα κατα διαμετρον τωι ηλιακωι αντανατελλουσης
δρομωι και ουτως, ως αν τις ειποι, κινουμενης γινομενον, ινα ηι σημειον του
συμβεβηκοτος θαυματος η τεσσαρεσκαιδεκατη τοις πασιν αιωνιον, –
παραλαμβανομεν και παρασκευην και σαββατον και κυριακην δια τας προρρηθεισας
αιτιας, και ολοκληρον του μυστηριου την θεωριαν τηι των προθεσμιων συνδρομηι
εκτελουντες και την των Ἰουδαιων ανοιαν και την των μη τουτον τον τροπον
ασμενιζοντων αιρετικων μανιαν αποπεμπομεθα, και χαρα κτηρα ολοτελη της του
παντος ανακεφαλαιωσεως επι τηι του πασχα ιεραι τελετηι προβαλλομεθα. Ἐν ολαις
γαρ ταις προθεσμιαις ταυταις του Χριστου παθοντος, αναγκη και ημας ωσαυτως
ποιειν το πασχα οση δυναμις, και, ει τι αν τουτων λειποι, σκαζει κινδυνωδως η
μιμησις.
49 Ἐπει ουν αρκουντως περι τουτων ακηκοας, αναγκαιον αν ειη λοιπον και
την αιτιαν ειπειν, δι' ην νυν η του πασχα παρατασις γινεται, οπερ αρξαμενος του
λογου επηγγελμαι. Ειρηκαμεν, αδελφε, οτι δει επι τωι παθει και την εαρινην
ισημεριαν και την τεσσαρεσκαιδεκατην κατα σεληνην, ου προ ισημεριας, και την
παρασκευην και το σαββατον και την κυριακην συλλαμβανειν. Ἐαν ουν ποτε
συμβαιηι την τεσσαρεσκαιδεκατην κατα σεληνην προ ισημεριας εμπιπτειν, εκεινην
μεν ακυρουμεν, αλλην δε ζητουμεν την οφειλουσαν μετ' ισημεριαν γενεσθαι, και
συμβαινει εν τουτωι μηνα εμβολιμον παρεμπιπτειν εις γενεσιν της μετ' ισημεριαν
τεσσαρεσκαιδεκατης.
50 Νυν δε, αδελφε, εις τουτο το προκειμενον ημιν πασχα η
τεσσαρεσκαιδεκατη ως προ δυο ημερων της ισημεριας εμπιπτει και ακυρος γινεται·
διο ζητουμεν τελεσαι τον μηνα της σεληνης και την επιουσαν τεσσαρεσκαιδεκατην
παραλαβειν, ινα εν ταυτηι το παθος κατα μιμησιν του σωτηρος απεργασωμεθα· μηνος
ουν εμβολιμου χρηιζομεν.
51 Ἀλλ' ωσπερ εθεασαμεθα οτι, η τεσσαρεσκαιδεκατη κατα σεληνην προ
ισημεριας εαν εμπεσηι, ου ταυτης αλλα της μετ' ισημεριαν αρμοζοντως δεομεθα,
ουτω παλιν, κατα σεληνην τεσσαρεσκαιδεκατηι της κυριακης συνελθουσης, ουκ
αγομεν ταυτην την κυριακην αναστασιμον, αλλα της εξης κυριακης χρηιζομεν, οτι η
μεν τεσσαρεσκαιδεκατη παθους εστιν–εν γαρ ταυτηι πεπονθεν ο Χριστος τηι
παρασκευηι συνελθουσηι και, ωσπερ την παρασκευην αναστασιμον ου γνωριζομεν,
ουδε την τεσσαρεσκαιδεκατην συζυγουσαν αυτηι–, η δε οφειλουσα επι τηι αναστασει
οριζεσθαι κυριακη καθαρα παθητικης ημερας υπαρχειν τετακται. Ἐαν ουν συμπεσηι
αυτηι ο παθητικος της τεσσαρεσκαιδεκατης αριθμος, ταυτην αφεντες την εξης ως
καθαραν παθους μεταδιωκομεν. Προκειμενου γαρ ημιν του κατα τον σωτηρα επι τωι
παθει και τηι αναστασει μιμηματος, αει ποτε την κυριακην, ην μελλομεν επι τηι
αναστασει οριζειν, ελευθεραν παθους ως ο δεσποτης διαφυλαττομεν, επι τας προ
ταυτης το παθος λαμβανοντες. Ἐπειδη τουτο τεθεασαι, προσχες λοιπον ο λεγω. 52
Προ δυο ημερων νυν εμπιπτει, ως εφην, η τεσσαρεσκαιδεκατη κατα σεληνην της
ισημεριας· αναγκην εχομεν ταυτην μεν παρειναι, την δε μετα ταυτην τεσσαρεσκαιδεκατην ως μετ' ισημεριαν εκδεχεσθαι· αλλ' αυτη παλιν η αρμοζουσα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τεσσαρεσκαιδεκατη μηνος εβδομου εικαδι εκτηι συντρεχει [επειδη] και κυριακηι
συμπιπτει. Ἐπει ουν η τεσσαρεσκαιδεκατη αυτηι τηι κυριακηι συμπιπτει, την της
αναστασεως εορτην εις την εξης κυριακην μετατιθεμεν του παθητικου αριθμου
ελευθεραν ευρημενην, και ουτω τηι εικαδι εκτηι του εβδομου μηνος εβδομαδα
επισυναπτοντες εις δευτεραν ογδοου μηνος την αναστασιμον αγομεν. Και αυτη εστιν
αιτια της παρατασεως.
53 Ει δε τις αντιλεγειν εθελοι περι του εικαδι εκτηι τουτι εβδομου μηνος νυν
αυτηι τηι κυριακηι την τεσσαρεσκαιδεκατην συμβαινειν, στελλεσθω επισκεψομενος
την αντιρρησιν, ει βουλεται, και τους σοφους των Ἑλληνων προς τουτο παραλαβων
μαρτυρας οτι ολην την κυριακην και ταυτην και την μετ' αυτην νυκτα εως εγγυς εις
την επιουσαν δευτεραν η τεσσαρεσκαδεκατη καταλαμβανει.
54 Και μηδεις λεγετω οτι ουδεποτε επι τοσαυτηι παρατασει το πασχα
γεγενηται. Και τουτου πολλους εχομεν μνημονας μαρτυρας. Ἔπειτα τα ουδεποτε
αληθως ουδεποτε επιστημηι αρμοζει, αλλ' αει ο λογος ζητειται της επιστημης και
πολλακις ταχυ γινεται πολλακις ταχυτερον και παλιν βραδυτερον, και ουδεις
επιστημων τηι ανωμαλιαι προσεχει των χρονων αλλα τηι αρμονιαι των λογων.
Ποσακις, νομιζεις, εν τοις εμπροσθεν χρονοις ερρηθη το "Ουδεποτε γεγονε", και η
τεχνη κρατει. Τι δε και το παραλλαττον εστιν; Οι μεν γαρ αιτιωμενοι ομολογουσιν
εικαδι εννατηι εβδομου μηνος γεγενησθαι πασχα πολλακις. Λοιπον ουν εστι περι
τριων ημερων η τεσσαρων, ας οκνουσι παραχωρησαι τηι επιστημηι. Που ουν λοιπον η
εκ παραδοξου της παρατασεως απορια;
55 Ἀλλα θαυμαζουσιν οτι ανωμαλως ουτως οσον επι γε τωι χρονωι γινεται το
πασχα. Ἀλλα τουτο θαυμα ουκ εστιν επιστημονων. Ειδες, αδελφε, ποιητικους
κοσμους η τραγικους στιχους πως οι μεν εισι κονδοι, οι δε κονδοτεροι, οι δε επι
πλειον εκτεταμενοι. Τουτους οι αμαθεις παντως θαυμαζουσιν ως απλως ουτω
διακειμενους· ο μεντοι τεχνιτης ο μετρων αρμονιαν ειδως οιδε το ομαλον της
τεχνης, καν η οψις των 56 στιχων ανωμαλος φαινηται. Αυτικα γουν, αδελφε, νυν
μεν γινεται δευτεραι ογδοου η αναστασιμος, εις δε το επιον επτακαιδεκατηι εβδομου
μηνος γινεται, και παλιν εις το εξης εννατηι εβδομου μηνος, και αυθις εις το τριτον
ετος εικαδι εννατηι του <αυτου> μηνος η αναστασιμος γνωρισθησεται, και ουδεις
προς ταυτα βλαπτεται, ουδεις προς ταυτα λυπειται, αλλ' εκαστος την αρμονιαν ζητει
της τεχνης και τωι της επιστημης λογωι ευφραινεται.
57 Ὅλον γαρ εστι το σκοπουμενον, ινα μη η τεσσαρεσκαιδεκατη κατα
σεληνην προ ισημεριας εαρινης γενηται, και η προς την αναστασιμον οριζομενη
κυριακη ελευθερα της τεσσαρεσκαιδεκατης υπαρχηι, δι' ην και τα ζητηματα τοις ουκ
ακριβουσι την ψηφον επιφυεται. ∆ει μεν γαρ την τεσσαρεσκαιδεκατην εν τηι
εβδομαδι προ της οριζομενης αναστασιμου συμβηναι, αλλ' εαν μεν εις το πλατος της
εβδομαδος συμπεσηι, ευπετεια της ευρεσεως υπανοιγεται, εαν δε τηι κυριακηι ημεραι
εμπιπτηι, εν ταυτηι ακριβους επιστασιας χρεια· οι γαρ μη ζητουντες ενιοτε ου
τεσσαρεσκαιδεκατην αλλα πεντεκαιδεκατην κατα σεληνην υπαρχειν το σφαλμα
εργαζονται, ο δη και επι του παροντος συμβεβηκεν.
58 Πανυ ουν οφειλομεν εσταναι και γνωριζειν οτι και νυν η παρατασις
εναρμονιως γινεται. Ταυτα γνωριζειν οφειλομεν, και προ της ερχομενης εβδομαδος
καθαραν εχετω την γνωμην και γινωσκετω ταυτην πρωτην ειναι των επτα
εβδομαδων οφειλουσαν νηστευθηναι. Ἡμεις δε επι τουτωι τον της επαγγελιας λογον
πεπληρωκαμεν, μονον εαν παρα-μεινηι τηι μνημηι των λεγομενων η δυναμις. ∆υη δε
ο θεος και τα μυστηρια παντα φυλαχθηναι εν ταις καρδιαις υμων και υμας εν
Χριστωι, μεθ' ου αναφερεται δοξα τωι θεωι και πατρι συν τωι αγιωι πνευματι νυν και
αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11


