Catecheses ad illuminandos
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ αʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, εν Ἱεροσολυμοις
σχεδιασθεισα, ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ τοις τωι βαπτισματι προσελθουσι. Και
αναγνωσις εκ του Ἠσαΐου· Λουσασθε, καθαροι γινεσθε· αφελετε τας
πονηριας απο των ψυχων υμων, απεναντι των οφθαλμων μου, και τα
εξης.
1.1 Καινης διαθηκης μαθηται, και Χριστου Μυστηριων κοινωνοι, νυν μεν τηι κλησει,
μετ' ολιγον δε και τηι χαριτι, καρδιαν εαυτοις ποιησατε καινην, και πνευμα καινον,
ινα ευφροσυνης υποθεσις γενησθε τοις ουρανιοις. Ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι
μετανοουντι χαρα γινεται κατα το Ευαγγελιον, ποσωι μαλλον η τοσουτων σωτηρια
ψυχων κινησει προς ευφροσυνην τους ουρανιους; Ἀγαθης οδου και καλλιστης
εφαψαμενοι, τον της ευσεβειας ευλαβως δραμετε δρομον. Εις γαρ την υμετεραν
απολυτρωσιν ετοιμοτατος παρεστιν ο μονογενης υιος του Θεου, λεγων· ∆ευτε προς
με παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας. Οι το χαλεπον
των πταισματων ημφιεσμενοι, και σειραις των οικειων αμαρτιων εσφιγμενοι, της
προφητικης φωνης ακουσατε λεγουσης· Λουσασθε, καθαροι γινεσθε· αφελετε τας
πονηριας υμων απο των ψυχων υμων, απεναντι των οφθαλμων μου· ινα αγγελικος
υμιν επιφωνησηι χορος· Μακαριοι ων αφεθησαν αι ανομιαι, και ων επεκαλυφθησαν
αι αμαρ τιαι. Οι τας της πιστεως λαμπαδας εξαψαντες αρτιως, ασβεστους εν χερσι
διατηρησατε ταυτας· ιν' ο τωι ληιστη τοτε τον παραδεισον εν τωι παναγιωι τουτωι
Γολγοθαι δια την πιστιν ανοιξας, το νυμφικον υμιν ᾆσαι παρασχοι μελος. 1.2 ∆ουλος
ει τις εστιν ενταυθα της αμαρτιας, ετοιμοτατος γενεσθω δια της πιστεως, εις την
ελευθεριον της υιοθεσιας αναγεννησιν· και την μεν των αμαρτιων κακιστην
δουλειαν αποθεμενος, την δε του Κυριου μακαριωτατην δουλειαν κτησαμενος,
καταξιωθητω την των ουρανων κληρονομησαι βασιλειαν. Ἐκδυσασθε τον παλαιον
ανθρωπον, τον φθειρομενον κατα τας επιθυμιας της απατης, δια της
εξομολογησεως, οπως ενδυσησθε τον καινον, τον ανακαινουμενον κατ' επιγνωσιν
του κτισαντος αυτον. Τον αῤραβωνα του Πνευματος του αγιου κτησασθε δια της
πιστεως, οπως δυνηθητε δεχθηναι εις τας αιωνιους σκηνας. Προσελθετε εις την
μυστικην σφραγιδα, ινα ευγνωστοι ητε τωι δεσποτηι· συγκαταριθμηθητε τηι αγιαι και
λογικηι του Χριστου ποιμνηι, εις τα δεξια αυτου αφορισθησομενοι, και
κληρονομουντες την ητοιμασμενην υμιν ζωην. Οις γαρ ετι το τραχυ των αμαρτιων
περικειται, ουτοι εν τοις αριστεροις τυγχανουσι, δια το μη προσελθειν τηι του Θεου
χαριτι, τηι δοθεισηι δια Χριστου επι τηι του λουτρου αναγεννησει. Ἀναγεννησιν δε ου
σωματων λεγω, αλλα ψυχης την πνευματικην αναγεννησιν. Τα μεν γαρ σωματα δια
των φαινομενων γονεων γενναται, αι δε ψυχαι δια της πιστεως αναγεννωνται· το
γαρ Πνευμα οπου θελει πνει. Και τοτε ακουσαι εχεις, εαν αξιος γενηι· Ευ δουλε αγαθε
και πιστε, οταν ευρεθηις μηδεν ακαθαρτον υποκρισεως εχων εν συνειδησει. 1.3 Ει γαρ
τις των ενταυθα νομιζοι πειραζειν την χαριν, εαυτον απαται, και την δυναμιν αγνοει.
Ἀνυποκριτον εχε την ψυχην, ω ανθρωπε, δια τον εταζοντα καρδιας και νεφρους.
Ὥσπερ γαρ οι μελλοντες στρατευειν, ερευνωσι τας ηλικιας και τα σωματα των
στρατευομενων, ουτω και ο Κυριος στρατολογων τας ψυχας, ερευναι τας
προαιρεσεις· καν μεν υποκρισιν ευρηι κρυπτομενην, απεβαλε τον ανθρωπον ως της
αληθους στρατειας ανεπιτηδειον· ει δε αξιον καταλαβηι, τουτωι διδωσιν ετοιμως την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

χαριν. Ου διδωσι τα αγια τοις κυσιν· αλλ' οπου βλεπει την αγαθην προαιρεσιν, εκει
την σωτηριωδη διδωσι σφραγιδα, την θαυμασιαν, ην τρεμουσι δαιμονες και
γινωσκουσιν αγγελοι· ινα οι μεν φυγωσιν ελασθεντες, οι δε περιεπωσιν ως οικειον.
Τοις ουν λαμβανουσι την πνευματικην ταυτην σφραγιδα και σωτηριον, χρεια και της
οικειας προαιρεσεως. Ὥσπερ γαρ καλαμος γραφικος η και βελος χρειαν εχει του
συνεργουντος, ουτω και η χαρις χρειαν εχει των πιστευοντων. 1.4 Ὅπλον λαμβανεις
ου φθαρτον, αλλα πνευματικον. Καταφυτευηι λοιπον εις τον νοητον παραδεισον.
Λαμβανεις ονομα καινον, ο προτερον ουκ ειχες. Προ τουτου Κατηχουμενος ης, νυν
δε κληθησηι Πιστος. Μεταφυτευηι λοιπον εις τας ελαιας τας νοητας, εξ αγριελαιου εις
καλλιελαιον εγκεντριζομενος· εξ αμαρτιων εις δικαιοσυνην, εκ μολυσμων εις
καθαροτητα. Γινηι κοινωνος της αγιας αμπελου. Ἀλλ' εαν μεν επιμεινηις εν τηι
αμπελωι, αυξηι ως κλημα καρποφορον· εαν δε μη επιμεινηις, υπο του πυρος
καταναλωθησηι. Καρποφορησωμεν τοινυν αξιως. Μη γενοιτο γαρ, ινα εν ημιν
γενηται το, κατα την ακαρπον εκεινην συκην, μη ποτε ελθων ο Ἰησους και νυν
καταρασηται δια την ακαρπιαν. Ἀλλ' ειη παντας εκεινο λεγειν· Ἐγω δε ωσει ελαια
κατακαρπος εν τωι οικωι του Θεου, [ηλπισα επι το ελεος του Θεου εις τον αιωνα]·
ελαια ουκ αισθητη, αλλα νοητη, φωτοφορος. Αυτου μεν ουν εστι το καταφυτευσαι
και το ποτισαι, σον δε το καρποφορησαι. Θεου το χαρισασθαι, σον δε το λαβειν και
διατηρησαι· μη δια το δωρεαν διδοσθαι την χαριν, καταφρονει· αλλα λαβων
συντηρησον ευλαβως. 1.5 Καιρος εξομολογησεως ο παρων. Ἐξομολογησαι τα
πεπραγμενα, τα εν λογωι, τα εν εργωι· τα εν νυκτι, τα εν ημεραι· εξομολογησαι εν
καιρωι δεκτωι· και εν ημεραι σωτηριας δεξαι τον επουρανιον θησαυρον. Σχολασον εις
τους επορκισμους· παρεδρευε ταις κατηχησεσι, και μεμνησο των λεχθησομενων.
Λεγεται γαρ, ουκ ινα μονον ακουσηις, αλλ' ινα δια της πιστεως επισφραγισηις τα
λεγομενα. Πασαν μεριμναν ανθρωπινην εξαλειψον απο σου· περι ψυχης γαρ τρεχεις.
Τα του κοσμου παντως καταλιμπανεις· μικρα τα καταλιμπανομενα, μεγαλα δε τα
παρα του Κυριου δωρουμενα. Καταλειπε τα παροντα, και πιστευε εις τα μελλοντα.
Τοσουτους κυκλους ενιαυτων διηλθες, περι τον κοσμον ματην ασχολουμενος· και
τεσσαρακοντα ημερας ου σχολαζεις, δια την σαυτου ψυχην; Σχολασατε, και γνωτε
οτι εγω ειμι ο Θεος, φησιν η γραφη. Το λαλειν πολλα αργα παραιτησαι· μητε
καταλαλει, μητε ηδεως ακουε καταλαλουντος· αλλα μαλλον εις προσευχας ετοιμος
εσο· δειξον εν ασκησει, της καρδιας σου το νενευρωμενον. Καθαρισον σου το αγγος,
ινα πλειονα δεξηι την χαριν. Ἡ μεν γαρ αφεσις των αμαρτιων εξ ισου διδοται τοις
πασιν· η δε του Πνευματος του αγιου κοινωνια, κατ' αναλογιαν δεδωρηται της
εκαστου πιστεως. Ἐαν ολιγα καμηις, ολιγα λαμβανεις· εαν δε εργασηι πολλα, πολυς ο
μισθος. Σεαυτωι τρεχεις, το συμφερον σκοπει. 1.6 Ει τι κατα τινος εχεις, αφες.
Προσερχηι λαβειν αμαρτιων αφεσιν, αναγκη και σε συγχωρησαι τωι ημαρτηκοτι. Ἐπει
ποιωι προσωπωι τωι Κυριωι λεξεις, Ἄφες μοι τας πολλας μου αμαρτιας, αυτος συ μηδε
τας ολιγας τωι συνδουλωι συγχωρησας; Εις τας Συναξεις εσο σπουδαιος· μη μονον
νυν, οτε και υπο των κληρικων την σπουδην απαιτηι, αλλα και μετα το λαβειν την
χαριν. Ει γαρ πριν λαβηις, καλον το γινομενον, αρα ουχι και μετα την δοσιν καλον; Ει
πριν εγκεντρισθηις, ασφαλες το ποτιζεσθαι, και γεωργεισθαι· μετα την φυτειαν αρ'
ουχι πολυ καλλιον; Ἀγωνισαι περι της σαυτου ψυχης, μαλιστα εν τοιαυταις ημεραις·
θρεψον σου την ψυχην αναγνωσεσι θειαις· ητοιμασε γαρ σοι τραπεζαν πνευματικην
ο Κυριος. Ειπε και αυτος κατα τον ψαλμωδον· Κυριος ποιμαινει με, και ουδεν με
υστερησει· εις τοπον χλοης εκει με κατεσκηνωσεν, επι υδατος αναπαυσεως εξεθρεψε
με· την ψυχην μου επεστρεψεν· ινα και αγγελοι συνευφρανθωσι, και αυτος ο Χριστος
ο μεγας αρχιερευς, την υμετεραν προαιρεσιν αποδεξαμενος, προσφερων υμας
απαντας, ειπηι τω πατρι· Ἰδου εγω και τα παιδια, α μοι εδωκεν ο Θεος· ος παντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

υμας ευαρεστουντας αυτωι συντηρησειεν· Ὧ η δοξα [και το κρατος] εις τους
ατελευτητους αιωνας των αιωνων· Ἀμην. 2.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Β. ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν
Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ, και αφεσεως αμαρτιων, και περι
Ἀντικειμενου. Και αναγνωσις εκ του Ἰεζεκιηλ· ∆ικαιοσυνη δικαιωι επ' αυτον εσται,
και ανομια ανομωι επ' αυτον εσται. Και ο ανομος εαν επιστρεψηι εκ πασων των
ανομιων αυτου, και τα εξης. 2.1 ∆εινον η αμαρτια, και νοσος χαλεπωτατη ψυχης η
παρανομια· υποτεμνουσα μεν αυτης τα νευρα, και πυρος δε αιωνιου γιγνομενη
παραιτιος. Κακον αυτεξουσιον, βλαστημα προαιρεσεως· και οτι γε αυτοπροαιρετως
αμαρτανομεν, λεγει που σαφως ο προφητης· Ἐγω δ' εφυτευσα σε αμπελον
καρποφορον πασαν αληθινην, πως εστραφης εις πικριαν η αμπελος η αλλοτρια; Ἡ
φυτεια καλη, ο δε καρπος εκ προαιρεσεως κακος· και δια τουτο ο φυτουργος
αναιτιος, η δε αμπελος κατακαυθησεται πυρι, επειδη εις αγαθον εφυτευθη, και εις
κακον εκαρποφορησεν εκ προαιρεσεως. Ἐποιησε γαρ ο Θεος τον ανθρωπον ευθη,
κατα τον Ἐκκλησιαστην, και αυτοι εζητησαν λογισμους πολλους. Αυτου γαρ εσμεν
ποιημα, κτισθεντες επι εργοις αγαθοις, φησιν ο Ἀποστολος. Ὁ μεν ουν κτιστης,
αγαθος ων, επ' εργοις αγαθοις εκτισεν· το δε κτισθεν, εξ οικειας προαιρεσεως εις
πονηριαν ετραπη. ∆εινον μεν ουν κακον, ως ειρηται, η αμαρτια, αλλ' ουκ
αθεραπευτον· δεινον τωι κατεχοντι· ευιατον δε τωι δια μετανοιας αποτιθεμενωι.
Ὑποθου γαρ μοι κατεχειν εν χειρι τινα το πυρ· εως οτου κατεχει τον ανδρακα,
φλεγεται παντως. Ει δε αποθοιτο τον ανθρακα, συναπεβαλε αν και το φλεγον· ει δε
τις νομιζει μη κατακαιεσθαι αμαρτανων, τουτωι λεγει η γραφη· Ἀποδησει τις πυρ εν
κολπωι, τα δε ιματια ου κατακαυσει; Καιει γαρ η αμαρτια· τα νευρα της ψυχης
[υποτεμνεται και συντριβει τα νοητα της διανοιας οστεα· και σκοτοι το φωτεινον της
καρδιας]. 2.2 Ἀλλ' ερει τις, τι ποτε αρα εστιν η αμαρτια; ζωον εστιν; αγγελος εστι,
δαιμων εστι; τι εστι, τουτο το ενεργουν; Ουκ εστιν εχθρος εξωθεν, ανθρωπε,
καταγωνιζομενος, αλλα βλαστημα κακον αυτοπροαιρετως αυξανον απο σου. Ὀρθοις
βλεπε τοις ομμασι σου, και ουκ εστιν επιθυμια. Μη αρπαζε τα αλλοτρια· και αρπαγη
κεκοιμηται· μνημονευε της κρισεως· και ουτε πορνεια, ουτε μοιχεια, ουτε φονος,
ουδε τι των παρανομηματων ισχυσει παρα σοι. Ὅταν δε επιλαθηι του Θεου, τοτε
λοιπον αρχηι λογιζεσθαι πονηρα, και συντελειν παρανομα. 2.3 Ου μονος δε συ
καθεστηκας του πραγματος αρχηγος· αλλα και αλλος τις εστι κακιστος υποβολευς, ο
διαβολος. Ὑποβαλλει μεν ουν εκεινος, ου μην βιαι επικρατει των μη πειθομενων. ∆ια
τουτο λεγει ο Ἐκκλησιαστης· Ἐαν πνευμα του εξουσιαζοντος αναβηι επι σε, τοπον
σου μη αφηις. Ἐαν αποκλεισηις την θυραν σου, και μακρον σου τυγχανων ου βλαψει
σε. Ἐαν δε αδιαφορως δεξηι την ενθυμησιν επιθυμιας, δια των λογισμων ριζας εν σοι
καταβαλλεται, και καταδεσμει σου την διανοιαν, και κατασπαι σε εις βοθρον κακων.
Ἀλλ' ισως λεγεις, Πιστος ειμι, και ου περιγινεται μου επιθυμια, καν ενθυμησω
πυκνοτερον. Ἀγνοεις οτι και πετραν εῤρηξε ριζα παραμενουσα πολλακις; Μη δεξηι
τον σπορον, επει διαῤρηξει σου την πιστιν· πριν [η] ανθησηι, προῤριζον εξελε το
κακον· μη ραθυμησας εξ αρχης, πελυκας υστερον, και πυρ πολυπραγμονησηις·
αρχομενος οφθαλμιαιν, θεραπευου κατα καιρον· ινα μη τυφλωθεις, τοτε ζητησηις τον
ιατρον. 2.4 Ἀρχηγος μεν ουν αμαρτιας ο διαβολος, και γεννητωρ των κακων· τουτο
δε ο Κυριος ειρηκεν, ουκ εγω· οτι απ' αρχης ο διαβολος αμαρτανει· προ αυτου
ημαρτεν ουδεις. Ἥμαρτε δε, ουκ εκ φυσεως επαναγκες το αμαρτητικον λαβων· επει
παλιν ανατρεχει η της αμαρτιας προφασις εις τον ουτω κατασκευασαντα· αλλ'
αγαθος κατασκευασθεις, διαβολος γεγονεν εξ οικειας προαιρεσεως, εκ της πραξεως
λαβων την προσηγοριαν. Ἀρχαγγελος γαρ ων, διαβολος υστερον εκληθη, απο του
διαβαλλειν· και αγαθος ων υπηρετης Θεου, γεγονε Σατανας φερωνυμως· ο γαρ
Σατανας εις τον αντικειμενον διαβολον ερμηνευεται. Ἐστι δε ουκ εμω ταυτα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

διδαγματα, αλλ' Ἰεζεκιηλ του πνευματοφορου προφητου. Ἐκεινος γαρ λαβων
θρηνον επ' αυτον, λεγει· Συ αποσφραγισμα ομοιωσεως, και στεφανος καλλους εν τωι
παραδεισωι του Θεου εγεννηθης· και μετ' ολιγα· Ἐγεννηθης αμωμος εν ταις ημεραις
σου, αφ' ης ημερας συ εκτισθης, εως ου ευρεθη τα αδικηματα εν σοι. Πανυ καλως το,
ευρεθη εν σοι. Ου γαρ εξωθεν επεισηνεχθη, αλλ' αυτος εγεννησας το κακον. Και την
αιτιαν εξης ειρηκεν· Ὑψωθη η καρδια σου επι τωι καλλει σου· δια το πληθος των
αμαρτιων σου, και δια τας αμαρτιας σου ετραυματισθης και επι την γην εῤριψα σε. Ὁ
Κυριος τουτωι συμφωνως παλιν εν ευαγγελιοις λεγει· Ἐθεωρουν τον Σαταναν ως
αστραπην εκ του ουρανου πεσοντα. Βλεπεις παλαιας διαθηκης προς καινην
συμφωνιαν. Ουτος εκπεσων συναπεστησε πολλους· ουτος εμβαλλει τας επιθυμιας
τοις πειθομενοις· εκ τουτου μοιχεια, πορνεια, και παν ει τι κακον. ∆ια τουτον ο
προπατωρ ημων Ἀδαμ εκ παρακοης εξεβληθη· και αντι παραδεισου αυτοματως
θαυμασιους φεροντος καρπους, την ακανθοφορον αντικατηλλαξατο γην. 2.5 Τι ουν;
ερει τις, απολωλαμεν απατηθεντες· αρ' ουκ εστι λοιπον σωτηρια; πεπτωκαμεν· αρ'
ουκ εστιν αναστηναι; ετυφλωθημεν· αρ' ουκ εστιν αναβλεψαι; χωλοι γεγοναμεν· αρ'
ουκ εστιν αρτιποδησαι; ινα δε συντομως ειπωμεν, απεθανομεν· αρ' ουκ εστιν
αναστηναι; Ἆρ' ο τον Λαζαρον τον τετραημερον εγειρας, ανθρωπε, τον οδωδοτα· αρα
τον ζωντα σε μαλλον ουκ ευκοπωτερον αναστησει; Ὁ το τιμιον αιμα υπερ ημων
εκχεας, αυτος ημας ρυσεται της αμαρτιας. Μη απογνωμεν εαυτους, αδελφοι· μη
αποῤριψωμεν εαυτους εις ανελπιστον καταστασιν. ∆εινον γαρ εστι το μη πιστευειν
εις μετανοιας ελπιδα. Ὁ μη προσδοκων γαρ την σωτηριαν, αφειδως προστιθησι τα
κακα· ο δε την ιατρειαν ελπισας, ευμαρως το λοιπον εαυτου φειδεται. Ὁ γαρ ληιστης
ο μη δωρεαν προσδοκων, εις απονοιαν χωρει· ελπισας δε την αφεσιν, εις μετανοιαν
ερχεται πολλακις. Ειτα, οφις μεν αποτιθεται το γηρας· ημεις δε ουκ αποθησομεθα
την αμαρτιαν; Και ακανθωδης γη γεωργηθεισα καλως εις καρποφορον μετεβληθη·
ημιν δε αδιορθωτος η σωτηρια; Ἡ μεν ουν φυσις επιδεχεται την σωτηριαν, ζητειται
δε λοιπον η προαιρεσις. 2.6 Φιλανθρωπος ο Θεος, και φιλανθρωπος ουκ ολιγον. Μη
γαρ ειπηις, Ἐπορνευσα, εμοιχευσα· τα δεινα μοι πεπρακται, και ουχ απαξ, αλλα και
πολλακις· αρα συγχωρησει; αρα παρεξει την αμνηστιαν; Ἄκουε, τι λεγει ο
ψαλμωδος· Ὡς πολυ το πληθος της χρηστοτητος σου Κυριε. Ου νικαι σου τα
συναχθεντα αμαρτηματα, το πληθος των οικτιρμων του Θεου· ου νικαι σου τα
τραυματα την αρχιατρικην εμπειριαν. ∆ος μονον σεαυτον μετα πιστεως· λεγε τωι
ιατρωι το παθος· ειπε και αυτος κατα τον ∆αβιδ. Ειπα, εξαγορευσω κατ' εμου την
ανομιαν μου τωι Κυριωι· και γενησεται επι σου το παραπλησιον, το εξης ειρημενον·
Και συ αφηκας την ασεβειαν της καρδιας μου. 2.7 Θελεις ιδειν Θεου φιλανθρωπιαν,
συ ο νεωστι εις την κατηχησιν εληλυθως; θελεις ιδειν Θεου φιλανθρωπιαν, και της
μακροθυμιας το πληθος; Ἄκουσον περι του Ἀδαμ. Παρηκουσεν Ἀδαμ, ο
πρωτοπλαστος του Θεου· αρ' ουκ εδυνατο τον θανατον ευθυς επαγαγειν; αλλ' ορα τι
ποιει ο φιλανθρωποτατος Κυ ριος. Ἐκβαλλει μεν αυτον του παραδεισου· [της γαρ
εκει διατριβης αναξιος ην δια την αμαρτιαν] κατοικιζει δε του παραδεισου
κατεναντι, ινα βλεπων οθεν εξεπεσε, και εξ οιων, εις οια κατηνεχθη, λοιπον εκ
μετανοιας σωθηι. Καιν ο πρωτοτοκος ανθρωπος, αδελφοκτονος γεγονεν ευρετης των
κακων, και αρχηγος των φονων, και βασκανος πρωτος, αλλ' ανελων τον αδελφον,
τι κατακρινεται; Στενων και τρεμων εσηι επι της γης· μεγα το αμαρτημα, και μικρα η
καταδικη. 2.8 Φιλανθρωπια μεν ουν αληθως και αυτη Θεου, αλλ' ετι μικρα προς τα
επιφερομενα. Λογισαι [γαρ] μοι τα επι Νωε. Ἥμαρτον οι γιγαντες, και παρανομια
πολλη τοτε της γης κατεχυθη, και δια ταυτην κατακλυσμος εμελλεν επερχεσθαι· και
τωι πεντακοσιοστωι μεν ετει την απειλην εκφερει ο Θεος, τωι δε εξακοσιοστωι τον
κατακλυσμον επηγαγεν επι την γην. Βλεπεις φιλανθρωπιας Θεου πλατος, εις εκατον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

παρατεινομενης χρονους; Ἆρα, οπερ εποιησε τοτε μετα την εκατονταετιαν, ουκ
ηδυνατο και παραχρημα ποιησαι; Ἀλλ' επιτηδες παρετεινεν, διδους ενδομα της
μετανοιας. Βλεπεις Θεου αγαθοτητα; και ειγε μετενοησαν οι τοτε, ουκ αν απετυχον
της του Θεου φιλανθρωπιας. 2.9 Ἐλθε μοι λοιπον και επι τους αλλους, τους εκ
μετανοιας σωθεντας. Ἀλλ' ισως και εν γυναιξιν ερει τις· επορνευσα, εμοιχευσα,
εμολυνα το σωμα παντοιαις ακολασιαις· αρ' εστι σωτηρια; Ἀποβλεψον, ω γυναι, εις
την Ῥααβ, και προσδοκα και συ την σωτηριαν· ει γαρ η φανερως και δημοσιαι
πορνευσασα, δια μετανοιας εσωθη· αρα η απαξ ποτε πορνευσασα προ της χαριτος, δια
μετανοιας και νηστειας ου σωζεται; πως γαρ εσωθη εκεινη, ζητησον· τουτο μονον
ειπεν, Ὅτι ο Θεος υμων εν τωι ουρανωι και επι της γης, ο Θεος υμων· εαυτης γαρ, ουκ
ετολμησεν ειπειν δια την ασελγειαν· και ει θελεις δεξασθαι του σωθηναι ταυτην,
μαρτυριαν εγγραφον, εχεις αναγραπτον, εν ψαλμοις· Μνησθησομαι Ῥααβ και
Βαβυλωνος, τοις γινωσκουσι με· ω μεγαλης του Θεου φιλανθρωπιας, και πορνων
μνημονευουσης εν γραφαις· αλλ' ουχ απλως. Μνησθησομαι Ῥααβ και Βαβυλωνος,
αλλα μετα του· Τοις γινωσκουσι με. Ἔστιν ουν και επι ανδρων σωτηρια και επι
γυναικων ομοιως, η δια μετανοιας προξενουμενη. 2.10 Καν ολοκληρος δε λαος
αμαρτηι, ου νικαι την του Θεου φιλανθρωπιαν. Ἐμοσχοποιησεν ο λαος, και ουκ
απεστη ο Θεος της φιλανθρωπιας· ηρνησαντο οι ανθρωποι τον Θεον, αλλ' ο Θεος
εαυτον ουκ ηρνησατο. Ουτοι οι θεοι σου Ἰσραηλ, ειρηκασιν· και παλιν συνηθως ο
Θεος του Ἰσραηλ, σωτηρ αυτων εγενετο. Και ου μονος δ' ο λαος ημαρτε, αλλα και
Ἀαρων ο αρχιερευς. Μωυσης γαρ εστιν ο λεγων, Και επ' Ἀαρων εγενετο οργη
Κυριου· και εδεηθην, φησιν, υπερ αυτου, και συνεχωρησεν αυτωι ο Θεος. Ειτα
Μωυσης μεν αιτων υπερ αρχιερεως αμαρτανοντος, εδυσωπει τον Κυριον· Ἰησους δε
ο μονογενης, αιτων υπερ ημων ου δυσωπει τον Θεον; Κακεινον μεν δια το πταισθεν
ουκ εκωλυσεν ελθειν εις αρχιερωσυνην· σε δε εξ εθνων ελθοντα, κεκωλυκεν
εισελθειν εις την σωτηριαν; Μετανοησον, ανθρωπε, λοιπον και αυτος ομοιως, και ου
κεκωλυται σοι η χαρις. Ἀνεπιληπτον σου παραστησον εις το εξης τον τροπον·
φιλανθρωπος γαρ αληθως ο Θεος, και ου δυνησεται ο πας χρονος κατ' αξιαν εξειπειν
αυτου την φιλανθρωπιαν· ουδ' αν πασαι αι γλωσσαι συνελθωσιν ανθρωπων ομου,
ουδ' ουτως μερος τι της του Θεου φιλανθρωπιας διηγησασθαι δυνησονται. Ἡμεις
γαρ λεγομεν μερος τι των γεγραμμενων περι της εις ανθρωπους αυτου
φιλανθρωπιας· αλλ' ουκ οιδαμεν οσα και αγγελοις συνεχωρησεν. Συγχωρει γαρ
κακεινοις, επειδη εις μονος αναμαρτητος. ο τας αμαρτιας ημων καθαριζων Ἰησους.
Και περι μεν εκεινων αυταρκως. 2.11 Ει δε βουλει, σοι περι ημων και αλλους τυπους
παραστηναι, ελθε και επι τον ∆αβιδ τον μακαριον, και τυπον αυτον λαβε της
μετανοιας. Ἐσφαλη ο μεγας· μετα κοιτην, το δειλινον, περιπατων επι του δωματος,
ιδεν αδιαφορως, και επαθεν τι ανθρωπινον. Ἐτελεσθη η αμαρτια, αλλ' ου
συναπεθανεν η περι την ομολογιαν του πταισματος ευγνωμοσυνη. Ἦλθε Ναθαν ο
προφητης, ελεγχος ταχυς, ιατρος του τραυματος. Ὠργισθη, φησιν, ο Κυριος, και
ημαρτες, τωι βασιλευοντι ο ιδιωτης ελεγεν. Ἀλλα ∆αβιδ ο βασιλευς [ο
πορφυροφορος] ουκ ηγανακτησεν· ου γαρ προσειχε τωι λαλουντι, αλλα τωι
αποστειλαντι. Ουκ ετυφωσεν αυτον το περιεστος των στρατιωτων στιφος· ενενοει
γαρ τον αγγελικον του Κυριου στρατον, και τον αορατον ως ορων ηγωνιασε. Και
φησι τωι ελθοντι, μαλλον δε δι' εκεινου τωι αποστειλαντι, αποκριναμενος· Ἡμαρτηκα
τωι Κυριωι. Βλεπεις του βασιλεως ταπεινοφροσυνην, βλεπεις εξομολογησιν. Μη γαρ
ην ελεγχθεις υπο τινος; μη πολλοι συνηιδεισαν τωι πραγματι; Ὀξεως επραχθη το
πραγμα, και ο προφητης ευθυς παρην κατηγορος, και ο πταισας ομολογει το κακον,
και επειδη ευγνωμονως ωμολογησεν, οξυτατην εσχε την ιατρειαν. Ὁ γαρ απειλησας
προφητης Ναθαν, φησιν ευθεως· Και Κυριος παρεβιβασε την αμαρτιαν σου. Βλεπεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

οξυτατην Θεου φιλανθρωπου μεταβολην. Πλην φησι· Παροξυνων παρωξυνας τους
εχθρους Κυριου· πολ λους μεν δια την δικαιοσυνην ειχες εχθρους, αλλ' εφρουρει σε
η σωφροσυνη· προδους δε το μεγιστον οπλον, ετοιμους εστωτας εχεις κατα σου τους
εχθρους επανασταντας. 2.12 Ὁ μεν ουν προφητης ουτως αυτον παρεμυθησατο, ο δε
μακαριος ∆αβιδ, ει και τα μαλιστα ηκουσεν, οτι Κυριος παρεβιβασε το αμαρτημα σου,
ουκ απεστη της μετανοιας ο βασιλευς· αλλα περιεβαλετο μεν σακκον αντι πορφυρας,
αντι δε χρυσοκολλητων θρονων, επι σποδου και γης ο βασιλευς εκαθεζετο. Και ουκ
επι σποδου μονον εκαθητο, αλλα και σποδον ειχε την βρωσιν, καθως και αυτος
φησιν· Ὅτι σποδον ωσει αρτον εφαγον [και το πομα μου μετα κλαυθμου εκιρνων].
Ἐξετηξε δακρυσι τον επιθυμητην οφθαλμον· Λουσω καθ' εκαστην νυκτα την κλινην
μου, λεγων, εν δακρυσι μου την στρωμνην μου βρεξω. Ἀρχοντων παρακαλουντων
φαγειν αρτον, ουκ επειθετο· εις εβδομην ολοκληρον ημεραν παρετεινε την νηστειαν.
Ει βασιλευς ουτως εξωμολογειτο, συ ο ιδιωτης ουκ οφειλεις εξομολογησασθαι; Και
μετα την του Ἀβσαλωμ επαναστασιν, πολλων ουσων οδων αυτωι της φυγης, δια του
ορους των Ἐλαιων φευγειν ειλατο, μονονουχι τηι διανοιαι τον αναβησομενον εις
τους ουρανους εκειθεν λυτρωτην επικαλουμενος· και καταρωμενου πικρως αυτον
του Σεμει λεγει, Ἄφετε αυτον· ᾔδει γαρ, οτι τωι αφιεντι αφεθησεται. 2.13 Βλεπεις οτι
καλον το εξομολογησασθαι. Βλεπεις οτι τοις μετανοουσιν εστι σωτηρια. Και
Σαλομων εκπεπτωκεν· αλλα τι φησιν; Ὕστερον εγω μετενοησα. Και ο Ἀχααβ ο της
Σαμαρειας βασιλευς, γεγονε παρανομωτατος ειδωλολατρης, εξαισιος, ο
προφητοκτονος, ο αλλοτριος της ευσεβειας, αγρων επιθυμητης και αμπελωνων
αλλοτριων· αλλ' οτε τον Ναβουθαι δια της Ἰεσαβελ απεκτεινεν, ελθοντος Ἡλιου του
προφητου και μονον επα πειλησαντος, διεῤρηξε τα ιματια, και περιεβαλλετο σακκον.
Και τι φησιν ο φιλανθρωπος Θεος προς τον Ἡλιαν; Ἑωρακας πως κατενυγη Ἀχααβ
απο προσωπου μου; μονονουχι πειθων το διαπυρον του προφητου, συγκαταβηναι τωι
μετανοουντι. Ουκ επαξω, [γαρ φησι] την κακιαν εν ταις ημεραις αυτου· και ομως,
μελλοντος αυτου μετα την συγχωρησιν ουκ αφιστασθαι της πονηριας, συγχωρει ο
συγχωρων· ουκ αγνοων το μελλον, αλλα τωι παροντι της μετανοιας καιρωι
καταλληλον την συγχωρησιν δωρουμενος. ∆ικαιου γαρ δικαστου εστι, προς εκαστον
των γεγεννημενων προσφορως αποκρινασθαι. 2.14 Παλιν Ἱεροβοαμ ειστηκει θυων
τοις ειδωλοις επι τωι βωμωι. Ξηρα γεγονεν αυτου η χειρ, επειδη εκελευσε
συλληφθηναι τον ελεγχοντα προφητην· αλλα τηι πειραι γνους την ενεργειαν του
παροντος, λεγει· ∆εηθητι του Κυριου υπερ εμου. Και δια τουτο το ρημα παλιν
απεκατεστη η χειρ αυτου. Ει τον Ἱεροβοαμ ιασατο ο προφητης, σε Χριστος αρα ου
δυναται των αμαρτιων ιασαμενος ελευθερωσαι; Γεγονε και Μανασσης
παρανομωτατος, ο τον Ἡσαΐαν πρισας, και εν παντοιαις ειδωλολατρειαις μιανθεις,
και πλησας αιματων αθωων την Ἱερουσαλημ· αλλα αιχμαλωτος αχθεις εις
Βαβυλωνα, τηι πειραι των κακων εις μετανοιας ιατρειαν συνεχρησατο. Λεγει γαρ η
γραφη, οτι εταπεινωθη Μανασσης ενωπιον Κυριου, και προσηυξατο, και εισηκουσε
Κυριος, και επανηγαγεν αυτον εις την βασιλειαν αυτου. Ει ο τον προφητην πρισας,
δια μετανοιας εσωθη· συ δε, μηδεν τοσουτον εργασαμενος ου σωθησηι; βλεπε μη τηι
δυναμει της μετανοιας ματην απιστησηις. 2.15 Βουλει γνωναι ποσον ισχυει μετανοια;
θελεις γνωναι το καρτερον της σωτηριας οπλον, και μαθειν ποσον εξομολογησις
ισχυει; Ἑκατον ογδοηκοντα πεντε χιλιαδας εχθρων Ἐζεκιας δι' εξομολογησεως
ετρεψατο· μεγα μεν αληθως και τουτο, αλλα ετι μικρον προς το ρηθησομενον.
Ἀποφασιν θειαν εξενεχθεισαν ανεκαλεσατο δια μετανοιας ο αυτος. Νοσησαντι γαρ
αυτωι φησιν ο Ἡσαΐας· Ταξαι περι του οικου σου· αποθνησκεις γαρ συ, και ου ζησηι.
Ποια λοιπον προσδοκια; ποια ελπις εις σωτηριαν του προφητου λεγοντος·
αποθνησκεις γαρ συ; Ἀλλ' ουκ απεστη της μετανοιας Ἐζεκιας, μεμνημενος δε του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

γεγραμμενου· Ὅταν αποστραφεις στεναξηις, τοτε σωθησηι. Ἀπεστραφη προς τον
τοιχον, και τεινας την διανοιαν απο της στρωμνης εις τον ουρανον, (ου γαρ
εμποδιζει παχυτης των τοιχων προσευχαις μετ' ευλαβειας αναπεμπομεναις) φησι,
Κυριε μνησθητι μου· αυταρκες γαρ εις ιατρειαν το, σε μνησθηναι μου· ουκ
υποβεβλησαι χρονοις, αλλ' αυτος ει της ζωης ο νομοθετης· ου γαρ κατα γενεσιν, και
πλοκην αστρων, ως τινες ματαιολογουσιν, ζωμεν. Ἀλλ' αυτος και του ζηιν, και οτε
δει ζηιν, ως βουλει νομοθετης τυγχανεις. Και ωι το ζηιν ανελπιστον δια την
προφητικην αποφασιν, τουτωι πεντεκαιδεκαετης προσετιθετο χρονος ζωης, ηλιου
παλινδρομον δια το σημειον ποιησαμενου την πορειαν. Ειτα, δια μεν τον Ἐζεκιαν
ηλιος υπεστρεψεν, δια δε τον Χριστον ηλιος εξελιπεν· ουκ αναποδισας, αλλ'
εκλειπων, και δια τουτο δειξας την διαφοραν εκατερων, Ἐζεκιου λεγω και Ἰησου.
Και ο μεν ισχυσεν αποφασιν Θεου λυσαι· Ἰησους δε ου χαριζεται αφεσιν αμαρτιων;
αποστρεψον και στεναξον σεαυτον, αποκλεισον την θυραν και προσευξαι, ινα σοι
αφεθηι, ινα σου περιεληι τας φλογας τας καυστικας· ισχυει γαρ εξομολογησις σβεσαι
και πυρ, ισχυει και λεοντας ημερωσαι. 2.16 Ει δε απιστηις, εννοησον τι συγκατεβη
τοις περι τον Ἀνανιαν· ποιας εξεχεαν πηγας; ποσοι ξεσται υδατος, την επι
τεσσαρακοντα εννεα πηχεις ανερχομενην φλογα σβεσαι ηδυναντο; Ἀλλ' οπου
ολιγον υπερανεβη η φλοξ, εκει ποταμηδον εξεχυθη η πιστις, και εκει ελεγον το
αντιφαρμακον των κακων· ∆ικαιος ει, Κυριε, επι πασιν οις εποιησας ημιν·
ημαρτομεν γαρ και ηνομησαμεν· και η μετανοια ελυσε τας φλογας. Ει απιστεις οτι
δυναται σβεσαι το της γεεννης πυρ η μετανοια, εκ των περι τον Ἀνανιαν
γεγενημενων μαθε. Ἀλλ' ερει τις των οξεως ακροωμενων· εκεινους ο Θεος δικαιως
εῤρυσατο τοτε, δια το μη θελησαι ειδωλολατρησαι, εδωκεν αυτοις ο Θεος την
δυναμιν. Ἐπειδη δε τουτο παρεστη, ερχομαι λοιπον εφ' ετερον τυπον μετανοιας. 2.17
Τινα υπονοιαν εχεις περι Ναβουχοδονοσορ; Ουκ ηκουσας απο των γραφων, οτι
αιμοβορος, αγριωδης, λεοντωδη την προαιρεσιν εχων; Ουκ ηκουσας οτι τα οστεα
των βασιλεων εκ των ταφων εξηνεγκεν εις το φως; Ουκ ηκουσας οτι τον λαον
εξηιχμαλωτευσεν; Ουκ ηκουσας οτι τους οφθαλμους του βασιλεως εξετυφλωσε,
προιδοντος τα τεκνα εσφαγμενα; Ουκ ηκουσας οτι τα Χερουβιμ συνετριψεν; ου λεγω
τα νοητα, απαγε, μη τουτο υπολαβηις ανθρωπε, αλλα τα γλυπτα· αλλα το ιλαστηριον,
ου ανα μεσον ελαλει ο Θεος φωνηι· το καταπετασμα της αγιωσυνης κατεπατησεν· το
θυμιατηριον λαβων, επι ειδωλειον απηνεγκε· παντα τα προσφερομενα περιειλε· τον
ναον εκ θεμελιων ενεπυρισε· ποσων τιμωριων αξιος ην, επι τωι ανελειν βασιλεας,
επι τωι εμπρησαι τα αγια, επι τωι αιχμαλωτησαι τον λαον, επι τωι τα ιερα σκευη ενδον
ειδωλων θεσθαι; αρ' ουν ουκ ην θανατων μυριων αξιος; 2.18 Ειδες το μεγεθος των
κακων· ελθε λοιπον επι την του Θεου φιλανθρωπιαν. Ἐπεθηριωθη, εν τηι ερημωι
διετριβεν, εμαστιγουτο ινα σωθηι· ειχεν ονυχας ως λεων· αρπακτικος γαρ ην των
αγιων· ειχε τριχας λεοντων· λεων γαρ ην αρπαζων και ωρυομενος· χορτον ως βους
ησθιε· κτηνος γαρ ην, ουκ ειδως τον δεδωκοτα την βασιλειαν· εβαφη το σωμα αυτου
απο της δροσου· επειδη προιδων κατασβεσθεν υπο της δροσου το πυρ, ουκ επιστευσε.
Και τι γινεται; Μετα ταυτα, φησιν, εγω Ναβουχοδονοσορ τους οφθαλμους μου εις
τον ουρανον ανελαβον, και τον υψιστον ηυλογησα, και τωι ζωντι εις τους αιωνας
ᾔνεσα και εδοξασα. Ὅτι τοινυν επεγνω τον υψιστον, και τας ευχαριστηριους φωνας
ανεπεμψε τωι Θεωι, και ηλθεν εις μεταμελειαν ων διεπραξατο, και επεγνω την
οικειαν ασθενειαν· τοτε ο Θεος αποδιδωσιν αυτωι την τιμην της βασιλειας. 2.19 Τι
ουν; τωι μεν Ναβουχοδονοσορ τοιαυτα διαπραξαμενωι, και εξομολογησαμενωι,
δεδωκε την συγχωρησιν και την βασιλειαν· σοι δε μετανοουντι, ου διδωσι την
αφεσιν των αμαρτηματων, και την των ουρανων βασιλειαν, εαν επαξιως πολιτευσηι;
Φιλανθρωπος ο Κυριος και ταχυς εις συγχωρησιν, βραδυς δε εις τιμωριαν. Μηδεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ουν απελπισηι της εαυτου σωτηριας. Πετρος ο κορυφαιοτατος και πρωτοστατης των
αποστολων, επι παιδισκαριου ηρνησατο τρις τον Κυριον· αλλα μεταμεληθεις,
εκλαυσε πικρως. Το δε κλαυσαι, την μετανοιαν την εγκαρδιον παριστησιν, και δια
τουτο, ου μονον ελαβε την αφεσιν επι τηι αρνησει, αλλα γαρ και το αποστολικον
αξιωμα εσχεν αναφαιρετον. 2.20 Ἔχοντες ουν, αδελφοι, πολλους τυπους των
αμαρτησαντων, και μετανοησαντων, και σωθεντων, προθυμως και αυτοι
εξομολογησασθε τωι Κυριωι· ινα και την συγχωρησιν λαβητε των προγεγενημενων
αμαρτηματων, και της επουρανιου δωρεας καταξιωθητε, και την επουρανιον
κληρονομησητε βασιλειαν μετα παντων των αγιων· εν Χριστωι Ἰησου, ωι εστιν η
δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 3.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Γ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ. Ἐν
Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, ΠΕΡΙ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ. Και αναγνωσις εκ της προς
Ῥωμαιους· Ἢ αγνοειτε, οτι οσοι εις Χριστον εβαπτισθημεν Ἰησουν, εις τον θανατον
αυτου εβαπτισθημεν; Συνεταφημεν ουν αυτωι δια του βαπτισματος (εις θανατον), και
τα εξης. 3.1 Ευφραινεσθε ουρανοι και αγαλλιασθω η γη, δια τους μελλοντας υσσωπωι
ραντιζεσθαι, και καθαριζεσθαι υσσωπωι τωι νοητωι, και τηι δυναμει του κατα το παθος
υσσωπωι και καλαμωι ποτισθεντος. Και αι μεν ουρανιαι δυναμεις χαιρετωσαν· αι δε
μελλουσαι ψυχαι τωι νοητωι νυμφιωι συναπτεσθαι, παρασκευαζεσθωσαν. Φωνη γαρ
βοωντος εν τηι ερημωι· Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου· το γαρ πραγμα ου μικρον, ουδε
σωματων συνηθης εστιν ακριτος συμπλοκη· αλλα Πνευματος, του τα παντα
ερευνωντος, η κατα πιστιν εκλογη. Αι μεν γαρ κατα τον κοσμον επιγαμιαι και
συνθηκαι, ου παντως γινονται κατα κρισιν· αλλ' οπου δ' αν η πλουτος η καλλος, εκει
ταχεως επενευσεν ο νυμφιος· ωιδε δε, ουχ οπου σωματων εστι καλλος, αλλ' οπου
ψυχης ακαταγνωστος συνειδησις· ωιδε ουχ ο μαμωνας ο κατεγνωσμενος, αλλ' ο της
ψυχης εν ευλαβειαι πλουτος. 3.2 Πεισθητε τοινυν, ω τεκνα δικαιοσυνης, Ἰωαννηι
παρακαλουντι και λεγοντι· Ευθυνατε την οδον Κυριου· εξαρατε παντα τα σκωλα και
τα σκανδαλα, ινα ευθυπορησητε προς αιωνιον ζωην. Ἑτοιμασατε της ψυχης τα
αγγεια καθαρα δια της ανυποκριτου πιστεως, προς υποδοχην του αγιου Πνευματος.
Ἄρξασθε πλυνειν τας στολας υμων δια μετανοιας, ινα εις τον νυμφωνα καθαροι
κληθεντες ευρεθητε. Ὁ μεν γαρ νυμφιος καλει παντας απλως, επειδη δαψιλης η
χαρις· και μεγαλοφωνων κηρυκων φωνη συναγει τους παντας· διακρινει δε λοιπον
ο αυτος, τους ενδον εισελθοντας [εις τον τυπικον γαμον]. Μη γενοιτο τινα των
ονοματογραφηθεντων ακουσαι νυν· Ἑταιρε, πως εισηλθες ωδε, μη εχων ενδυμα
γαμου; Ειη δε παντας υμας ακουσαι· Ευ, δουλε αγαθε και πιστε· επ' ολιγα ης πιστος,
επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την χαραν του Κυριου σου. Νυν γαρ τεως εξω
της θυρας εστηκας· γενοιτο δε παντας υμας ειπειν· Εισηνεγκε με ο βασιλευς εις το
ταμειον αυτου· αγαλλιασθω η ψυχη μου επι τωι Κυριωι· ενεδυσε γαρ με ιματιον
σωτηριου, και χιτωνα ευφροσυνης· ως νυμφιωι περιεθηκε μοι μιτραν, και ως νυμφην
κατεκοσμησε με κοσμωι· ινα ευρεθηι παντων υμων η ψυχη μη εχουσα σπιλον, η
ρυτιδα, η τι των τοιουτων· ου λεγω προ του λαβειν την χαριν· [πως γαρ, οιγε επι
αφεσει αμαρτιων εκληθητε;] αλλ' ινα διδομενης της χαριτος, ακαταγνωστος η
συνειδησις ευρεθεισα συνδραμηι τηι χαριτι. 3.3 Μεγα το πραγμα αληθως, αδελφοι, και
μετα προσοχης αυτωι προσελθετε. Μελλει εκαστος υμων παριστασθαι τωι Θεωι,
ενωπιον μυριαδων στρατιων αγγελων· μελλει το Πνευμα το αγιον σφραγιζειν υμων
τας ψυχας· μελλετε στρατολογεισθαι τωι μεγαλωι βασιλει. Ουκουν ετοιμασασθε,
παρασκευασασθε· ουχ ιματιων λαμπροτατας ενδυσαμενοι στολας, αλλα ψυχης
ευσυνειδητον ευλαβειαν. Μη ως υδατι λιτωι προσεχε τωι λουτρωι· αλλα τηι μετα του
υδατος δεδομενηι πνευματικηι χαριτι. Ὥσπερ γαρ τα τοις βωμοις προσφερομενα, τηι
φυσει οντα λιτα, μεμολυσμενα γιγνεται τηι επικλησει των ειδωλων· ουτως
απεναντιας το λιτον υδωρ Πνευματος αγιου και Χριστου και Πατρος την επικλησιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

λαβον, δυναμιν αγιοτητος επικταται. 3.4 Ἐπειδη γαρ διπλους ο ανθρωπος, εκ ψυχης
και σωματος συγκειμενος, διπλουν και το καθαρσιον· το μεν ασωματον, τωι
ασωματωι, το δε σωματικον, τωι σωματι. Και το μεν υδωρ καθαιρει το σωμα, το δε
Πνευμα σφραγιζει την ψυχην· ινα [πνευματι] εῤραντισμενοι την καρδιαν, και
λελουμενοι το σωμα υδατι καθαρωι, προσελθωμεν τωι Θεωι. Μελλων τοινυν εις το
υδωρ καταβαινειν, μη τωι ψιλωι του υδατος προσεχε· αλλα τηι του αγιου Πνευματος
ενεργειαι την σωτηριαν εκδεχου· ανευ γαρ αμφοτερων αδυνατον σε τελειωθηναι.
Ουκ εγω ειμι ο τουτο λεγων, αλλ' ο Κυριος Ἰησους [Χριστος] ο του πραγματος την
εξουσιαν εχων, φησι· Ἐαν μη τις γεννηθηι [ανωθεν, και επιφερει λεγων] εξ υδατος
και Πνευματος, ου δυναται εισελθειν εις την βασιλειαν του Θεου. Ουδε ο τωι υδατι
βεβαπτισμενος, μη καταξιωθεις δε του Πνευματος, τελειαν εχει την χαριν· ουδε καν
εναρετος τις γενηται τοις εργοις, μη λαβηι δε την δι' υδατος σφραγιδα, εισελευσεται
εις την βασιλειαν των ουρανων. Τολμηρος ο λογος, αλλ' ουκ εμος· Ἰησους γαρ ο
αποφηναμενος· και μοι λαβε την των λογων αποδειξιν απο της θειας γραφης.
Κορνηλιος ην ανηρ δικαιος, αγγελων οπτασιας καταξιωθεις, στηλην αγαθην εν
ουρανοις παρα τωι Θεωι τας εαυτου προσευχας και ελεημοσυνας αναστησας. Ἦλθεν ο
Πετρος, και το Πνευμα επεχυθη τοις πιστευσασι, και ελαλησαν γλωσσαις ετεραις, και
προεφητευσαν· και μετα την του Πνευματος χαριν η γραφη φησιν, οτι προσεταξεν
αυτους ο Πετρος εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου βαπτισθηναι· ινα της ψυχης δια της
πιστεως αναγεννηθεισης, μεταλαβηι και το σωμα δια του υδατος της χαριτος. 3.5 Ει
δε τις ποθει γνωναι, δια τι δι' υδατος, και μη δι' ετερου των στοιχειων η χαρις
[διδοται], τας θειας γραφας αναλαβων ευρησει. Μεγα γαρ τι το υδωρ, και των
τεσσαρων του κοσμου στοιχειων των φαινομενων το καλλιστον. Ἀγγελων
ενδιαιτημα ο ουρανος, αλλ' εξ υδατων ουρανοι· γη το των ανθρωπων χωριον, αλλ'
εξ υδατων η γη· και προ πασης των γενητων της εξαημερου κατασκευης, Πνευμα
Θεου επεφερετο επανω του υδατος. Ἀρχη του κοσμου το υδωρ· και αρχη των
ευαγγελιων ο Ἰορδανης. Ἐλευθερια τωι Ἰσραηλ απο του Φαραωδια της θαλασσης· και
ελευθερια αμαρτιων τωι κοσμωι, δια του λουτρου του υδατος εν ρηματι Θεου. Ὅπου
διαθηκη προς τινας, εκει και το υδωρ. Μετα τον κατακλυσμον, ετεθη διαθηκη προς
Νωε· διαθηκη τωι Ἰσραηλ εξ ορους Σινα· αλλα μετα υδατος, και εριου κοκκινου και
υσσωπου. Ἡλιας αναλαμβανεται, αλλ' ου χωρις υδατος· πρωτον γαρ διαβαινει τον
Ἰορδανην, ειτα ιππηλατει τον ουρανον. Πρωτον ο αρχιερευς λουεται, ειτα θυμιαι·
πρωτον γαρ Ἀαρων ελουσατο, ειτα γεγονεν αρχιερευς. Πως γαρ ενεχωρει των
αλλων υπερευχεσθαι, τον δι' υδατος ουπω κεκαθαρισμενον; Και συμβολον εκειτο
του βαπτισματος, λουτηρ ενδον της Σκηνης αποκειμενος. 3.6 Παλαιας το τελος και
της καινης διαθηκης αρχη το 3.6 βαπτισμα. Ἰωαννης γαρ ην αρχηγος, ου μειζων εν
γεννητοις γυναικων ουδε εις· τελος μεν προφητων. Παντες γαρ οι προφηται και ο
νομος εως Ἰωαννου· των δε ευαγγελικων πραγ ματων απαρχη. Ἀρχη γαρ του
ευαγγελιου Ἰησου Χριστου, [φησι] και τα εξης· Ἐγενετο Ἰωαννης εν τηι ερημωι
βαπτιζων. Καν Ἡλιαν [τον Θεσβιτην] ειποις τον αναληφθεντα· αλλ' ουκ εστι μειζων
Ἰωαννου. Μετετεθη ο Ἐνωχ, αλλ' ουκ εστι μειζων Ἰωαννου. Μωσης μεγιστος
νομοθετης, και παντες [θαυμαστοι] οι προφηται· αλλ' ου μειζονες Ἰωαννου. Ουκ εγω
προφητας προφηταις τολμω συγκρινειν· αλλ' ο δεσποτης αυτων τε και ημων, ο
Κυριος Ἰησους απεφηνατο· Μειζων εν γεννητοις γυναικων Ἰωαννου ουκ εγηγερται·
ουκ εν γεννητοις παρθενων, αλλα γυναικων. Τωι μεγαλωι δουλωι προς τους
συνδουλους η συγκρισις· τωι υιωι δε προς οικετας, ασυγκριτος η υπεροχη και η χαρις.
Βλεπεις πηλικον ανθρωπον αρχηγον ταυτης της χαριτος ο Θεος ειλατο; ακτημονα
και φιλερημον, ου μισανθρωπον· ακριδας εσθιοντα, και πτεροφυησαντα την ψυχην·
μελιτος εμφορουμενον, και μελιτος ηδυτερα τε και ωφελιμωτερα λαλουντα· ενδυμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

περικειμενον απο τριχων καμηλου, και της ασκησεως τον τυπον εν εαυτωι
δεικνυντα· ος και υπο Πνευματος αγιου, ετι εν γαστρι μητρος κυοφορουμενος,
ηγιασθη. Ἡγιασθη και Ἱερεμιας, αλλ' ουκ επροφητευσεν εν γαστρι· μονος δε
Ἰωαννης κυοφορουμενος, εσκιρτησεν εν αγαλλιασει· και σαρκος οφθαλμοις μη
βλεπων, τον δεσποτην εγνωριζε τωι πνευματι. Ἐπειδη γαρ μεγαλη βαπτισματος ην η
χαρις, εδειτο και μεγαλου του προστατου. 3.7 Ουτος εβαπτιζεν εν τωι Ἰορδανηι, και
εξεπορευετο προς αυτον πασα η Ἱεροσολυμα, βαπτισματων απαρχης απολαυουσα· το
γαρ απαντων αγαθων αξιωμα εν Ἱεροσολυμοις. Ἀλλα γνωτε οι Ἱεροσολυμιται, πως
οι εξερχομενοι εβαπτιζοντο υπ' αυτου, εξομολογουμενοι τας αμαρτιας αυτων.
Πρωτον εδεικνυον τα τραυματα, ειτα επηγεν εκεινος τα ιατρευματα, και τοις
πιστευουσιν εδιδου λυτρωσιν αιωνιου πυρος. Και ει θελεις αυτο τουτο πεισθηναι, οτι
λυτρωσις εστι το βαπτισμα Ἰωαννου πυρος απειλης, ακουε λεγοντος αυτου·
Γεννηματα εχιδνων, τις υπεδειξεν υμιν φυγειν απο της μελλουσης οργης; μη ουν εσο
λοιπον εχιδνα, αλλα εχιδνης γεννημα ποτε γενομενος, αποδυσαι, φησι, της πρωτης
αμαρτητικης ζωης την υποστασιν. Πας γαρ οφις εις στενον ενδυνας αποτιθεται το
γηρας, και την παλαιοτητα δια της αποθλιψεως εκδυσαμενος, νεαζει λοιπον τωι
σωματι· ουτως εισελθε και συ δια της στενης και τεθλιμμενης θυρας· αποθλιψον
σεαυτον δια της νηστειας, εκβιασαι σου την απωλειαν· αποδυσαι τον παλαιον
ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου, και ειπε το εν Ἄσμασιν εκεινο· Ἐξεδυσαμην τον
χιτωνα μου, πως ενδυσομαι αυτον; Ἀλλ' ισως εστι τις εν υμιν υποκριτης,
ανθρωπαρεσκος, και το μεν ευλαβες υποκρινομενος, μη απο καρδιας δε πιστευων,
Σιμωνος εχων του μαγου την υποκρισιν· ουχ ινα μεταλαβηι της χαριτος προσελθων,
αλλ' ινα πολυπραγμονησηι το διδομενον· ακουετω και ουτος παρα Ἰωαννου· Ἤδη δε
και η αξινη προς την ριζαν των δενδρων κειται· παν ουν δενδρον μη ποιουν καρπον
καλον, εκκοπτεται και εις πυρ βαλλεται· αδυσωπητος ο δικαστης, αφελε την
υποκρισιν. 3.8 Τι ουν δει ποιειν; και τινες εισιν οι καρποι της μετανοιας; Ὁ εχων δυο
χιτωνας μεταδοτω τωι μη εχοντι· [αξιοπιστος ην ο διδασκων, επειδη και πρωτος
επετελει το διδασκομενον· ουκ εδυσωπειτο λεγειν· ου γαρ επειχεν η συνειδησις
[κωλυουσα] την γλωσσαν] και ο εχων βρωματα, ομοιως ποιειτω. Πνευματος αγιου
χαριτος απολαυσαι θελεις, και βρωματων αισθητων πενητας ουκ αξιοις; τα μεγαλα
ζητεις, και μικρων ου μεταδιδως; καν τελωνης, καν πορνος ηις, ελπιζε την σωτηριαν.
Οι τελωναι και αι πορναι προαγουσιν υμας εις την βασιλειαν του Θεου· και μαρτυς ο
Παυλος λεγων· Ουτε πορνοι, ουτε ειδωλολατραι, ουτε οι καθεξης, βασιλειαν Θεου ου
κληρονομησουσιν. Και ταυτα τινες ητε· αλλα απελουσασθε, αλλα ηγιασθητε· ουκ
ειπε, τινες εστε, αλλα, ταυτα τινες ητε· η εν τηι αγνοιαι αμαρτια συγχωρειται, η δε
επιμονος κακια καταδικαζεται. 3.9 Ἔχεις καυχημα του βαπτισματος, αυτον τον υιον
του Θεου τον μονογενη. Τι γαρ μοι λοιπον εστι λεγειν περι ανθρωπου; Μεγας
Ἰωαννης, αλλα τι προς τον Κυριον; μεγαλοφωνος η φωνη, αλλα τι προς τον Λογον;
καλλιστος ο κηρυξ, αλλα τι προς τον βασιλεα; καλος ο βαπτιζων εν υδατι, αλλα τι
προς τον βαπτιζοντα εν αγιωι Πνευματι και πυρι; Πνευματι αγιωι και πυρι τους
Ἀποστολους εβαπτισεν ο Σωτηρ, οτε εγενετο αφνω εκ του ουρανου ηχος, ωσπερ
φερομενης πνοης βιαιας, και επληρωσεν ολον τον οικον ου ησαν καθημενοι· και
ωφθησαν αυτοις διαμεριζομεναι γλωσσαι ωσει πυρος· και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον
αυτων, και επλησθησαν απαντες Πνευματος αγιου. 3.10 Ει τις μη λαβοι το βαπτισμα,
σωτηριαν ουκ εχει· πλην μονων μαρτυρων, οι και χωρις του υδατος λαμβανουσι την
βασιλειαν. Λυτρουμενος γαρ την οικουμενην ο Σωτηρ δια του σταυρου, και την
πλευραν νυγεις, εξηγαγεν αιμα και υδωρ· ινα οι μεν εν καιροις ειρηνης εν υδατι
βαπτισθωσιν, οι δε εν καιροις διωγμων εν οικειοις αιμασι βαπτισθωσι. Και το
μαρτυριον γαρ οιδε βαπτισμα καλειν ο Σωτηρ, λεγων· ∆υνασθε το ποτηριον πιειν ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εγω πινω, και το βαπτισμα, ο εγω βαπτιζομαι, βαπτισθηναι; Και οι μεν μαρτυρες
ομολογουσι, θεατρον τωι κοσμωι γενομενοι και αγγελοις και ανθρωποις· συ δε μετ'
ολιγον ομολογησεις. Ἀλλα ουπω σοι περι τουτων ακουειν καιρος. 3.11 Ἡγιασε το
βαπτισμα ο Ἰησους βαπτισθεις αυτος. Ει ο υιος του Θεου εβαπτισθη, τις ετι
βαπτισματος καταφρονων ευσεβει; Ἐβαπτισθη δε, ουχ ινα αμαρτιων λαβηι
συγχωρησιν, [αναμαρτητος γαρ ην] αλλα αναμαρτητος ων εβαπτισθη, ινα χαριν
θειαν και αξιαν παρασχηι τοις βαπτιζομενοις. Ὥσπερ γαρ, επειδη τα παιδια
κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και αυτος [παραπλησιως] μετεσχε των αυτων,
ινα της ενσαρκου παρουσιας αυτου κοινωνοι γενομενοι, και της θειας αυτου χαριτος
κοινωνοι γενωμεθα· ουτως εβαπτισθη Ἰησους, ινα και δια τουτου παλιν ημεις τηι
κοινωνιαι λαβωμεν μετα της σωτηριας την αξιαν· Ὁ δρακων ην εν τοις υδασι κατα
τον Ἰωβ, ο δεχομενος τον Ἰορδανην εν τωι οφθαλμωι αυτου· επει ουν εδει συντριψαι
τας κεφαλας του δρακοντος, καταβας εν τοις υδασιν εδησε τον ισχυρον, ινα εξουσιαν
λαβωμεν πατειν επανω οφεων και σκορπιων· ου μικρον ην το θηριον, αλλα
φοβερον. Πασα ναυς αλιευτικη βυρσαν μιαν ουρας αυτου ενεγκειν ουκ ηδυνατο· εμ
προσθεν αυτου ετρεχεν η απωλεια, λυμαινομενη τους απαντωντας· προσεδραμεν η
ζωη, ινα λοιπον ο θανατος φιμωθηι, ινα οι σωθεντες απαντες ειπωμεν· Που σου
θανατε το νικος; που σου ᾅδη το κεντρον. Λυεται δε του θανατου το κεντρον δια του
βαπτισματος. 3.12 Κατερχηι μεν γαρ εις το υδωρ φορων τας αμαρτιας. αλλ' η της
χαριτος επικλησις σφραγισασα την ψυχην, ου συγχωρει λοιπον υπο του φοβερου
καταποθηναι δρακοντος. Νεκρος εν αμαρτιαις καταβας, αναβαινεις ζωοποιηθεις εν
δικαιοσυνηι. Ει γαρ συμφυτος εγενου τωι ομοιωματι του θανατου του Σωτηρος, και
της αναστασεως καταξιωθησηι. Ὥσπερ γαρ Ἰησους τας οικουμενικας αμαρτιας
αναλαβων απεθανεν, ινα θανατωσας την αμαρτιαν αναστηι εν δικαιοσυνηι· ουτω και
συ καταβας εις το υδωρ, και τροπον τινα εν τοις υδασιν ενταφεις, ωσπερ εκεινος εν
τηι πετραι, εγειρηι παλιν εν καινοτητι ζωης περιπατων. 3.13 Ειθ' οταν της χαριτος
καταξιωθηις, τοτε σοι προς τας αντικειμενας δυναμεις παλαιειν διδωσι την εξουσιαν.
Ὥσπερ γαρ μετα το βαπτισμα τεσσαρακοντα ημερας επειραζετο· ουχ οτι και προ
τουτου νικαιν ουκ ηδυνατο, αλλ' οτι παντα ταξει και ακολουθιαι πραττειν εβουλετο·
ουτω και συ προ του βαπτισματος τοις αντικειμενοις παλαιειν μη τολμησας, λαβων
δε την χαριν και λοιπον θαρσων, τοις της δικαιοσυνης οπλοις αγωνιζου τοτε, και ει
θελεις, ευαγγελιζου. 3.14 Ἰησους Χριστος Θεου υιος ην· αλλ' ου προ του βαπτισματος
ευηγγελισατο· ει ο δεσποτης αυτος μετηρχετο κατα ταξιν τον καιρον, αρα γε οι
δουλοι τολμαιν ατακτως οφειλομεν; Ἀπο τοτε ηρξατο ο Ἰησους κηρυσσειν, οτε
κατηλθεν επ' αυτον το Πνευμα το αγιον σωματικωι ειδει ωσει περιστερα· ουχ ινα
Ἰησους τουτο ιδηι πρωτος· [ᾔδει γαρ και προ του σωματικως ελθειν] αλλα ινα
θεωρησηι ο βαπτιζων Ἰωαννης. Ἐγω γαρ, φησιν, ουκ ᾔδειν αυτον· αλλ' ο πεμψας με
βαπτιζειν εν υδατι, εκεινος μοι ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις το Πνευμα καταβαινον και
μενον επ' αυτον, εκεινος εστιν. Ἐαν και αυτος εχηις ανυποκριτον ευλαβειαν,
κατερχεται και επι σε το Πνευμα το αγιον, και φωνη σοι πατρικη ανωθεν επηχει·
ουχ, ουτος εστιν ο υιος μου, αλλ' ουτος νυν γεγονεν υιος μου. Ἐπ' εκεινου μεν γαρ
το, εστιν· επειδη εν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο
Λογος· επ' εκεινου το, εστιν· επειδη παντοτε εστιν υιος Θεου· επι δε σου το, νυν
γεγονεν· επειδη ου κατα φυσιν εχεις, αλλα κατα θεσιν την υιοθεσιαν λαμβανεις·
εκεινος αΐδιος εστι· συ δε εκ προκοπης λαμβανεις την χαριν. 3.15 Ουκουν ετοιμασον
της ψυχης το αγγος, ινα υιος γενηι Θεου, και κληρονομος μεν Θεου, συγκληρονομος
δε Χριστου· ειπερ ετοιμαζεις εαυτον, ινα και λαβηις· ει εκ πιστεως προσερχηι, ινα
πιστοποιηθηις· ει αποτιθεσαι τον παλαιον ανθρωπον εκ προαιρεσεως. Παντα γαρ οσα
σοι πεπρακται συγχωρηθησεται, καν πορνεια, καν μοιχεια, καν αλλο τι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τοιουτων ακολασιας ειδος εστιν. Τι μειζον του σταυρωσαι Χριστον; και τουτου
καθαρσιον εστι το βαπτισμα. Τοις γαρ προσελθουσι τρισχιλιοις ελεγεν ο Πετρος, τοις
σταυρωσασιν τον Κυριον πυνθανομενοις και λεγουσι· τι ποιησομεν ανδρες αδελφοι;
μεγα γαρ το τραυμα. Ἐπεστησας ημας, ω Πετρε, τωι ημετερωι πτωματι, ειπων· τον
αρχηγον της ζωης απεκτεινατε. Ποια εστιν εμπλαστρος τηλικουτου τραυματος;
ποιον καθαρσιον τηλικουτου ρυπου; τις η σωτηρια της τοιαυτης απωλειας;
Μετανοησατε, φησι, και βαπτισθητω εκαστος υμων εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου
Κυριου ημων εις αφεσιν αμαρτιων, και ληψεσθε την δωρεαν του αγιου Πνευματος.
Ὦ ανεκδιηγητος του Θεου φιλανθρωπια! το σωθηναι ουκ ελπιζουσι, και Πνευματος
αγιου καταξιουνται. Βλεπεις του βαπτισματος την δυναμιν. Ει τις υμων λογοις
βλασφημοις εσταυρωσε τον Χριστον· ει τις υμων κατ' αγνοιαν ενωπιον ανθρωπων
ηρνησατο· ει τις δια πονηρων εργων βλασφημηθηναι το δογμα παρεσκευασεν·
ευελπις εστω μετανοων· παρεστι γαρ και νυν η αυτη χαρις. 3.16 Θαρσει Ἱερουσαλημ,
περιελει Κυριος παντα τα αδικηματα σου· εκπλυνει Κυριος τον ρυπον των υιων και
των θυγατερων αυτου, εν πνευματι κρισεως και πνευματι καυσεως, ραντιει εφ' υμας
υδωρ καθαρον, και καθαρισθησεσθε απο πασης αμαρτιας υμων· χορευσουσι περι
υμων αγγελοι, και ερουσι· Τις αυτη η αναβαινουσα λελευκανθισμενη,
επιστηριζομενη επι τον αδελφιδον αυτης; Ἡ γαρ προτερον δουλη ψυχη νυν
αδελφιδουν αυτον τον δεσποτην επεγραψατο· ος την ανυποκριτον αποδεχομενος
προαιρεσιν επιφωνησει· Ἰδου, ει καλη η πλησιον μου, ιδου ει καλη· οδοντες σου ως
αγελαι των κεκαρμενων· δια την ευσυνειδητον ομολογιαν· και εξης· αι πασαι
διδυμευουσαι· δια την διπλην χαριν, λεγω δε την εξ υδατος και Πνευματος
τελουμενην, η δια την εκ της παλαιας και καινης διαθηκης καταγγελλομενην. Και
γενοιτο παντας υμας τον δρομον της νηστειας τελεσαντας, μνημονευοντας των
λεγομενων, καρποφορουντας εν εργοις αγαθοις, αμωμως τωι νοητωι νυμφιωι
παρασταντας, τυχειν της αφεσεως των αμαρτιων υπο του Θεου· εν αυτωι Χριστωι
Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 4.τ
ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ ∆ʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ Ἐν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ∆ΕΚΑ
∆ΟΓΜΑΤΩΝ. Και αναγνωσις εκ της προς Κολοσσαεις· Βλεπετε μη τις υμας εσται ο
συλαγωγων δια της φιλοσοφιας και κενης απατης, κατα την παραδοσιν των
ανθρωπων, κατα τα στοιχεια του κοσμου, και τα εξης. 4.1 Μιμειται την αρετην η
κακια, και το ζιζανιον βιαζεται σιτος νομισθηναι· σχηματι μεν προς τον σιτον
εξομοιουμενον, εκ δε της γευσεως υπο των διακριτικων εξελεγχομενον. Και ο
∆ιαβολος μετασχηματιζεται εις αγγελον φωτος, ουχ ινα επανελθηι οπου και ην·
[ωσπερ γαρ ακμων, ανηλατον την καρδιαν κτησαμενος, αμετανοητον λοιπον εχει
την προαιρεσιν] αλλ' ινα τους ισαγγελον βιον πολιτευομενους, αβλεψιας σκοτει, και
απιστιας λοιμωδει περιβαλληι καταστασει. Πολλοι λυκοι περιαγουσιν εν ενδυμασι
προβατων, προβατων μεν ενδυματα κεκτημενοι, ου μην και ονυχας και οδοντας·
αλλα την ημερον περικειμενοι δοραν και τωι σχηματι τους ακακους απατωντες, την
φθοροποιον της ασεβειας εκ των οδοντων προσχεουσιν ιον. Χρεια τοινυν θειας ημιν
χαριτος, και νηφαλιου διανοιας και βλεποντων οφθαλμων· ινα μητε το ζιζανιον ως
σιτον φαγοντες, εξ αγνοιας βλαβωμεν· μητε τον λυκον προβατον υπολαβοντες,
θηρευθωμεν· μητε αγγελον αγαθον, τον ολεθροποιον ∆ιαβολον υποπτευσαντες,
καταποθωμεν. Περιερχεται γαρ ως λεων ωρυομενος, ζητων τινα καταπιηι, κατα την
γραφην. ∆ια τουτο η Ἐκκλησια νουθετει, δια τουτο τα παροντα διδασκαλεια, δια
τουτο τα αναγνωσματα γινονται. 4.2 Ὁ γαρ της θεοσεβειας τροπος εκ δυο τουτων
συνεστηκε, δογματων ευσεβων, και πραξεων αγαθων. Και ουτε τα δογματα, χωρις
εργων αγαθων ευπροσδεκτα τωι Θεωι· ουτε τα μη μετ' ευσεβων δογματων εργα
τελουμενα, προσδεχεται ο Θεος. Τι γαρ οφελος, ειδεναι μεν τα περι Θεου δογματα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

καλως, και πορνευειν αισχρως; τι δ' αυ παλιν οφελος σωφρονειν μεν καλως, και
βλασφημειν ασεβως; Μεγιστον τοινυν κτημα εστι, το των δογματων μαθημα· και
χρεια νηφαλιου ψυχης, επειδη πολλοι εισιν οι συλαγωγουντες, δια της φιλοσοφιας
και κενης απατης. Και οι μεν Ἕλληνες, δια της ευγλωττιας κατασυρουσι· Μελι γαρ
αποσταζει απο χειλεων γυναικος πορνης· οι δε εκ περιτομης, δια των θειων γραφων,
ας παρεξηγουνται κακως, τους προσερχομενους απατωσιν· εκ παιδιου μελετωντες
εως γηρως, και εν αμαθιαι καταγηρωντες. Αιρετικων δε παιδες, δια της χρηστολογιας
και ευγλωττιας απατωσι τας καρδιας των ακακων· ωσπερ μελιτι, τηι του Χριστου
προσηγοριαι τα των δυσσεβων δογματων ιοβολα συγκαλυπτοντες. Περι ων απαντων
αμα λεγει ο Κυριος· Βλεπετε μη τις υμας πλανησηι. ∆ια τουτο και η της Πιστεως
διδασκαλια, και αι εις αυτην εξηγησεις γινονται. 4.3 Προ δε της εις την Πιστιν
παραδοσεως, καλως εχειν μοι δοκει, νυν ανακεφαλαιωσει συντομωι χρησασθαι των
αναγκαιων δογματων· ινα μη το πληθος των λεχθησομενων, και το μεταξυ
διαστημα των ημερων της αγιας τεσσαρακοστης απασης, ληθην εμποιησηι των εν
υμιν αφελεστερων τηι διανοιαι. Ἀλλ' ινα νυν κεφαλαιωδως υποσπειραντες, μη
επιλαθωμεθα των αυτων πλατυτερως γεωργουμενων υστερον. Ἀνασχεσθωσαν δε
των συμπαροντων οι τελειοτεροι την εξιν, και τα αισθητηρια ηδη γεγυμνασμενα
εχοντες προς διακρισιν αγαθου τε και κακου, νηπιωδεστερων ακουοντες και της
γαλακτωδους εισαγωγης· ινα αμα και οι της κατηχησεως χρειαν εχοντες,
ωφεληθωσι· και οι την γνωσιν εχοντες, περι ων προγινωσκουσιν ηδη την μνημην
αναζωπυρηθωσιν. 4.4 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ· Πρωτον τοινυν υμων τηι ψυχηι τεθεμελιουσθω
δογμα το περι Θεου· οτι ο Θεος εις εστι μονος, αγεννητος, αναρχος, ατρεπτος,
αναλλοιωτος· ουτε υφ' ετερου γεγεννημενος, ουθ' ετερον εχων της ζωης διαδοχον·
και ουτε εν χρονωι του ζηιν αρξαμενος, ουτε ποτε τελευτων· και οτι αυτος εστιν
αγαθος και δικαιος· ινα εαν ποτε ακουσηις λεγοντος αιρετικου, αλλον ειναι τον
δικαιον και αλλον τον αγαθον, ευθυς υπομνησθεις γνωις το της αιρεσεως ιοβολον.
Ἐτολμησαν γαρ τινες ασεβως τον ενα Θεον διαχωρισαι τωι λογωι· και τινες ειπον
αλλον μεν τον δημιουργον της ψυχης και δεσποτην, αλλον δε τον των σωματων,
ανοητως αμα και δυσσεβως διδασκοντες. Πως γαρ δυο κυριων εις γινεται δουλος
ανθρωπος, του Κυριου λεγοντος εν ευαγγελιοις· Ουδεις δυναται δυσι κυριοις
δουλευειν; Εις ουν εστι Θεος μονος, ο και ψυχων και σωματων ποιητης. Εις εστιν ο
δημιουργος ουρανου και γης, αγγελων τε και αρχαγγελων ποιητης. Ὁ πολλων μεν
δημιουργος, ενος δε μονου πατηρ προ αιωνων, ενος μονου του μονογενους υιου
αυτου του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και εποιησε τα παντα, τα τε ορατα και
τα αορατα. 4.5 Ουτος ο πατηρ του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ου περιγεγραπται εν
τινι τοπωι, ουδε εστι μικροτερος ουρανου· αλλ' εργα των δακτυλων αυτου εισιν οι
ουρανοι, και η γη πασα εν τηι δρακι αυτου κατεχεται. Ουτος εν πασιν εστι, και
παντων εκτος. Μη νομισηις αυτον ηλιου μικροτερον, [φωτεινοτερον] η ισον ειναι· ο
γαρ τον ηλιον κατασκευασας, αυτος προτερον οφειλει πολλωι μαλλον ασυγκριτος
ειναι, μειζων και φωτεινοτερος. Προγνωστης εστι των μελλοντων, και παντων
δυνατωτερος· ειδως τα παντα και ποιων ως βουλεται· ουχ υποκειμενος πραγματων
ακολουθιαις, ουδε γενεσει, ουδε τυχηι, ουθ' ειμαρμενηι· εν πασι τελειος, και πασαν
αρετης ιδεαν εν ισωι κεκτημενος· ουτε μειουμενος ουτε αυξων, αλλα αει κατα τα
αυτα και ωσαυτως εχων· ητοιμακως κολασιν τοις αμαρτωλοις, και στεφανους τοις
δικαιοις. 4.6 Ἐπει ουν επλανηθησαν απο του ενος Θεου διαφορως πολλοι· και οι μεν
ηλιον εθεοποιησαν, ινα δυνοντος ηλιου, κατα τον της νυκτος καιρον αθεοι μενωσιν·
οι δε σεληνην, ινα εν ημεραι Θεον μη εχωσιν· οι δε τα λοιπα μερη του κοσμου· οι δε
τας τεχνας· οι δε τας τροφας· οι δε τας ηδονας· και οι μεν γυναικομανεις, γυμνης
γυναικος ειδωλον εν υψηλωι στησαντες, Ἀφροδιτην τε προσαγορευσαντες,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

προσεκυνησαν δια του φαινομενου το παθος· οι δε του χρυσου το λαμπρον
εκπλαγεντες, αυτον τε και τας λοιπας υλας εθεοποιησαν. Ἐαν δε τις τον περι
μοναρχιας του Θεου λογον προθεμελιωσηι τηι καρδιαι και πεισθηι τουτωι, πασαν ομου
των κακων της ειδωλολατρειας και της των αιρετικων πλανης εκκοπτει την
φθοραν. Τουτο μεν ουν σοι πρωτον δογμα της ευσεβειας εν τηι ψυχηι προθεμελιωσον
δια της πιστεως. 4.7 ΠΕΡΙ ΧΡΙΣΤΟΥ. Πιστευε δε και εις τον υιον του Θεου, τον ενα και
μονον, τον κυριον ημων Ἰησουν Χριστον· τον εκ του Θεου Θεον γεννηθεντα, τον εκ
ζωης ζωην γεννηθεντα, τον εκ φωτος φως γεννηθεντα, τον ομοιον κατα παντα τωι
γεννησαντι. Τον ουκ εν χρονοις το ειναι κτησαμενον, αλλα προ παντων των αιωνων
αιδιως και ακαταληπτως εκ του πατρος γεγεννημενον. Την σοφιαν Θεου και την
δυναμιν, και την δικαιοσυνην την ενυποστατον. Τον εν δεξιαι του πατρος προ
παντων των αιωνων καθεζομενον. Ου γαρ, ως τινες ενομισαν, μετα το παθος
στεφανωθεις, ωσπερ υπο του Θεου δια την υπομονην ελαβε τον εν δεξιαι θρονον·
αλλ' αφ' ουπερ εστιν, [εστι δε γεννηθεις εκ πατρος αει] εχει το βασιλικον αξιωμα·
συγκαθεζομενος τωι πατρι, Θεος ων και σοφια και δυναμις, καθως ειρηται. Τωι πατρι
συμβασιλευων και παντων δια τον πατερα δημιουργος· [αλλα] ανελλιπης εις
θεοτητος αξιαν, και γινωσκων τον γεγεννηκοτα, καθως γινωσκεται υπο του
γεγεννηκοτος. Και ινα συντομως ειπωμεν, του εν ευαγγελιοις γεγραμμενου
μεμνησο· οτι ουδεις επιγινωσκει τον υιον, ει μη ο πατηρ· ουδε τον πατερα τις
επιγινωσκει, ει μη ο υιος. 4.8 Και μητε απαλλοτριωσηις του πατρος τον υιον, μητε
συναλοιφην εργασαμενος υιοπατοριαν πιστευσηις Ἀλλα πιστευε οτι ενος Θεου
μονογενης εις εστιν υιος, ο προ παντων των αιωνων Θεος Λογος· Λογος, ου
προφορικος εις αερα διαχεομενος, ουτε λογοις ανυποστατοις εξομοιουμενος· αλλα
Λογος υιος λογικων ποιητης, Λογος ακουων του πατρος και λαλων αυτος. Και περι
μεν τουτων κατα καιρον, ει ο Θεος παρασχοι, πλατυτερον ημιν ρηθησεται· ου γαρ
επιλανθανομεθα της προτασεως, οτι κεφαλαιωδεις εισαγωγας πιστεως νυν
ποιουμεθα. 4.9 ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚ ΠΑΡΘΕΝΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ. Πιστευε δε οτι ουτος ο
μονογενης Υιος του Θεου, δια τας αμαρτιας ημων εξ ουρανων κατηλθεν επι της γης,
την ομοιοπαθη ταυτην ημιν αναλαβων ανθρωποτητα, και γεννηθεις εξ αγιας
παρθενου και αγιου Πνευματος· ου δοκησει και φαντασιαι της ενανθρωπησεως
γενομενης, αλλα τηι αληθειαι· ουδε ωσπερ δια σωληνος διελθων της παρθενου, αλλα
σαρκωθεις εξ αυτης αληθως και γαλακτοτροφηθεις αληθως· [φαγων ως ημεις
αληθως και πιων ως ημεις αληθως]. Ει γαρ φαντασμα ην η ενανθρωπησις, φαντασμα
και η σωτηρια. ∆ιπλους ην ο Χριστος, ανθρωπος μεν το φαινομενον, Θεος δε το μη
φαινομενον· εσθιων μεν ως ανθρωπος αληθως ως ημεις, ειχε γαρ της σαρκος το
ομοιοπαθες ως ημεις· τρεφων δε εκ πεντε αρτων τους πεντακισχιλιους ως Θεος·
αποθνησκων μεν ως ανθρωπος αληθως, νεκρον δε τον τετραημερον εγειρων ως
Θεος· καθευδων εις το πλοιον αληθως ως ανθρωπος, και περιπατων επι των υδατων
ως Θεος. 4.10 ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ. Ουτος εσταυρωθη υπερ των αμαρτιων ημων
αληθως. Καν γαρ αρνησασθαι βουληθηις, ο τοπος ελεγχει σε φαινομενος, ο μακαριος
ουτος Γολγοθας, εν ωι νυν, δια τον εν αυτωι σταυρωθεντα, συγκεκροτημεθα. Και του
ξυλου του σταυρου πασα λοιπον η οικουμενη κατα μερος επληρωθη. Ἐσταυρωθη δε
ουχ υπερ ιδιων αμαρτιων, αλλ' ινα ημεις των οικειων αμαρτιων ελευθερωθωμεν.
Και κατεφρονηθη μεν υπο των ανθρωπων τοτε και εῤραπισθη ως ανθρωπος·
εγνωρισθη δε υπο της κτισεως οτι Θεος ην. Ὁ γαρ ηλιος δεσποτην ατιμαζομενον
ιδων, εξελιμπανεν τρεμων, ου φερων την θεαν. 4.11 ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΑΦΗΣ. Ἐν μνηματι
πετρας ετεθη αληθως ως ανθρωπος· αλλ' αι πετραι τωι φοβωι διεῤραγησαν δι' αυτον.
Κατηλθεν εις τα καταχθονια, ινα κακειθεν λυτρωσηται τους δικαιους. Ἐβουλου γαρ,
ειπε μοι, τους μεν ζωντας απολαυσαι της χαριτος, και ταυτα των πλειστων ουχ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

οσιων οντων· τους δε απο Ἀδαμ πολυχρονιως αποκεκλεισμενους, μη τυχειν της
ελευθεριας λοιπον; Ἡσαΐας ο προφητης τοσαυτα περι αυτου μεγαλοφωνως
εκηρυξεν· ουκ ηθελες ινα βασιλευς κατελθων λυτρωσηται τον κηρυκα; ∆αβιδ ην
εκει και Σαμουηλ, και παντες οι προφηται και αυτος Ἰωαννης ο λεγων δια των
αποσταλεντων· Συ ει ο ερχομενος, η ετερον προσδοκωμεν; Ουκ ηθελες, ινα καταβας
λυτρωσηται τους τοιουτους; 4.12 ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ. Ἀλλ' ο καταβας εις τα
καταχθονια, παλιν ανηλθε και ο ταφεις Ἰησους παλιν ανεστη το τριημερον αληθως.
Καν ποτε σε διασυρωσιν Ἰουδαιοι, ταχεως απαντησον ουτως ερωτησας· Ἰωνας
τριημερος απο κητους εξηλθε, και Χριστος τριημερος απο γης αρα ουκ εγηγερται;
Των οστεων Ἐλισσαιου νεκρος αψαμενος εγηγερται· και ο των ανθρωπων ποιητης,
δυναμει Πατρος αρ' ουχι μαλλον ευκοπωτερον εγειρεται; Ἀνεστη τοινυν αληθως·
και αναστας παλιν ωφθη τοις μαθηταις. Και μαρτυρες αυτου της αναστασεως
μαθηται δωδεκα, ου λογοις κεχαρισμενοις μαρτυρησαντες, αλλα μεχρι βασανων και
θανατων περι της αληθους αναστασεως αγωνισαμενοι. Ειτα, επι στοματος μεν δυο
μαρτυρων και τριων σταθησεται παν ρημα κατα την γραφην· δωδεκα δε τηι
αναστασει του Χριστου μαρτυρουσι, και αρα ετι προς την αναστασιν απιστεις; 4.13
ΠΕΡΙ ΑΝΑΛΗΨΕΩΣ. Τον δρομον δε της υπομονης τελεσας Ἰησους, και λυτρωσαμενος
τους ανθρωπους των αμαρτιων, ανεβη παλιν εις τους ουρανους, νεφελης αυτον
υπολαβουσης. Και αγγελοι μεν ανιοντι παρειστηκεισαν, αποστολοι δε εθεωρουν. Ει
δε τις τοις λεγομενοις απιστει, αυτηι πιστευετω τηι δυναμει των νυν βλεπομενων.
Παντες οι βασιλεις τελευτωντες, συναποσβεννυουσι τηι ζωηι και την δυναμιν·
Χριστος δε σταυρωθεις, υπο πασης προσκυνειται της οικουμενης. Τον εσταυρωμενον
καταγγελλομεν, και τρεμουσι νυν δαιμονες. Πολλοι κατα χρονους εσταυρωθησαν·
αλλα ποιου σταυρωθεντος επικλησις ετερου ποτε τους δαιμονας απηλασεν; 4.14 Μη
τοινυν επαισχυνθωμεν τωι σταυρωι του Χριστου· αλλα καν αλλος αποκρυπτηι, συ
φανερως επι μετωπωι σφραγιζου· ινα οι δαιμονες το σημειον ιδοντες το βασιλικον,
μακραν φυγωσι τρεμοντες. Ποιει δε τουτο το σημειον, εσθιων και πινων· καθημενος,
κοιταζομενος, εξανισταμενος, λαλων, περιπατων· απαξαπλως εν παντι πραγματι. Ὁ
γαρ ενταυθα σταυρωθεις, εν ουρανοις εστιν ανω. Ει μεν γαρ σταυρωθεις και ταφεις
εναπεμεινε τωι ταφωι, ειχομεν αν επαισχυνεσθαι· νυνι δε ο εν τωι Γολγοθαι τουτωι
σταυρωθεις, απο του προς ανατολας ορους των Ἐλαιων αναβεβηκεν εις τον
ουρανον. Ἐντευθεν γαρ εις ᾅδην καταβας, και παλιν ανελθων προς ημας, αφ' ημων
ανηλθε παλιν εις τον ουρανον, του Πατρος αυτωι προσφωνουντος και λεγοντος·
Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. 4.15
ΠΕΡΙ ΜΕΛΛΟΥΣΗΣ ΚΡΙΣΕΩΣ. Ουτος ο Ἰησους ο αναβας Χριστος ερχεται παλιν εξ
ουρανων, ουκ απο γης. Και ειπον, ουκ απο γης· επειδη πολλοι μελλουσιν αντιχριστοι
νυν απο γης ερχεσθαι. Ἤδη γαρ, καθως εθεωρησας, ηρξαντο πολλοι λεγειν, οτι εγω
ειμι ο Χριστος· και μελλει λοιπον ερχεσθαι το βδελυγμα της ερημωσεως, ψευδη
Χριστου προσηγοριαν εαυτωι προστιθεναι. Συ δε μοι τον αληθη Χριστον, τον υιον του
Θεου τον μονογενη, μηκετι λοιπον απο γης ερχομενον, αλλ' εξ ουρανων προσδοκα·
υπερ απασαν αστραπην και λαμπηδονα φωτος τοις πασι φαινομενον, υπ' αγγελων
δορυφορουμενον, ινα κρινηι ζωντας και νεκρους, και βασιλευοντα βασιλειαν
ουρανιον, αιωνιον και ατελευτητον. Ἀσφαλιζου γαρ μοι και εν τουτωι, επειδη πολλοι
εισιν οι λεγοντες, τελος ειναι της Χριστου βασιλειας. 4.16 ΠΕΡΙ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ.
Πιστευε και εις το Πνευμα το αγιον, και την ορθην εχε περι αυτου γνωσιν· επειδη
πολλοι εισιν, οι αλλοτριοι του αγιου Πνευματος, οι τα δυσφημα περι αυτου
διδασκοντες. Συ δε μανθανε οτι εν εστι τουτο το αγιον Πνευμα, αδιαιρετον,
πολυδυναμον· πολλα μεν ενεργουν, αυτο δε μη μεριζομενον· το γινωσκον τα
μυστηρια, το ερευνων παντα, και τα βαθη του Θεου· το επι τον Κυριον Ἰησουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

Χριστον εν ειδει περιστερας κατελθον· το εν νομωι και προφηταις ενεργησαν· το και
νυν κατα τον καιρον του βαπτισματος σφραγιζον σου την ψυχην. Ου και πασα νοητη
φυσις χρειαν εχει της αγιοτητος· εις ο βλασφημησαι τις εαν τολμησηι, ουκ εχει
αφεσιν ουτε εν τωι αιωνι τουτωι, ουτε εν τωι μελλοντι· οπερ μετα Πατρος και Υιου της
αξιας τιμηι τετιμηται, ου και χρειαν εχουσι θρονοι και κυριοτητες, αρχαι και
εξουσιαι. Εις γαρ εστι Θεος, ο του Χριστου πατηρ· και εις Κυριος Ἰησους Χριστος ο
του μονου Θεου μονογενης Υιος, και εν το Πνευμα το αγιον, το παντων αγιαστικον
και θεοποιον, το εν νομωι και προφηταις, παλαιαι τε και καινηι διαθηκηι λαλησαν. 4.17
Ταυτην εχε την σφραγιδα εν τηι διανοιαι σου παντοτε, ητις νυν μεν κατ'
ανακεφαλαιωσιν ακροθιγως σοι ειρηται. Ει δε παρασχοι ο Κυριος, μετα της εκ των
γραφων αποδειξεως κατα δυναμιν ρηθησεται. ∆ει γαρ περι των θειων και αγιων της
Πιστεως μυστηριων, μηδε το τυχον ανευ των θειων παραδιδοσθαι γραφων· και μη
απλως πιθανοτησι και λογων κατασκευαις παραφερεσθαι. Μηδε εμοι τωι ταυτα σοι
λεγοντι, απλως πιστευσηις· εαν την αποδειξιν των καταγγελλομενων απο των θειων
μη λαβηις γραφων. Ἡ σωτηρια γαρ αυτη της πιστεως ημων, ουκ εξ ευρεσιλογιας,
αλλα εξ αποδειξεως των θειων εστι γραφων. 4.18 ΠΕΡΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ. Περι Ψυχης. Μετα δε την γνωσιν της σεμνης και ενδοξου ταυτης και
παναγιας πιστεως, και σεαυτον γνωθι λοιπον οστις ει. Ὅτι διπλους ανθρωπος
καθεστηκας, εκ ψυχης τε και σωματος συγκειμενος· και οτι, καθως προ βραχεος
ειρηται, ο αυτος Θεος και της ψυχης και του σωματος εστι δημιουργος. Και γινωσκε
ψυχην εχειν αυτεξουσιον, εργον Θεου καλλιστον, κατ' εικονα του πεποιηκοτος·
αθανατον, δια τον απαθανατιζοντα Θεον· ζωον λογικον αφθαρτον, δια τον ταυτα
χαρισαμενον· εξουσιαν εχον ποιειν, α βουλεται. Ου γαρ κατα γενεσιν αμαρτανεις,
ουτε κατα τυχην πορνευεις, ουτε, καθως ληρουσι τινες, αι των αστρων πλοκαι ταις
ασελγειαις σε προσεχειν αναγκαζουσιν. Τι φευγων ομολογησαι τα σεαυτου κακα,
τοις αναιτιοις αστροις προσγραφεις την αιτιαν; Μη μοι προσεχε λοιπον αστρολογοις.
Περι γαρ τουτων λεγει η θεια γραφη· Στητωσαν και σωσατωσαν σε οι αστρολογοι
του ουρανου· και εξης· Ἰδου παντες ως φρυγανον επι πυρι κατακαυθησονται, και ου
μη εξελωνται την ψυχην αυτων εκ φλογος. 4.19 Μανθανε δε και τουτο, οτι πριν
παραγενηται εις τονδε τον κοσμον η ψυχη, ουδεν ημαρτεν· αλλ' ελθοντες
αναμαρτητοι, νυν εκ προαιρεσεως αμαρτανομεν. Μη μοι κακως τινος ακουσηις
εξηγουμενου το, Ει δε ο ου θελω, τουτο ποιω· αλλα μεμνησο του λεγοντος· Ἐαν
θελητε και εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε· εαν δε μη θελητε, μηδε
εισακουσησθε μου, μαχαιρα υμας κατεδεται, και τα εξης. Και παλιν· Ὥσπερ
παρεστησατε τα μελη υμων δουλα τηι ακαθαρσιαι, και τηι ανομιαι εις την ανομιαν·
ουτω νυν παραστησατε τα μελη υμων δουλα τηι δικαιοσυνηι εις αγιασμον· και
μεμνησο της γραφης λεγουσης· Καθως ουκ εδοκιμασαν τον Θεον εχειν εν επιγνωσει·
και οτι, το γνωστον του Θεου φανερον εστιν εν αυτοις και οτι, τους οφθαλμους
αυτων εκαμμυσαν· και του Θεου παλιν εγκαλουντος και λεγοντος· Ἐγω δε εφυτευσα
σε αμπελον καρποφορον πασαν αληθινην· πως εστραφης εις πικριαν, η αμπελος η
αλλοτρια; 4.20 Ἀθανατος εστιν η ψυχη· και ομοιαι πασαι αι ψυχαι εισιν ανδρων τε
και γυναικων· τα γαρ μελη του σωματος διακεκριται μονον. Ουκ εστι ταγμα ψυχων
κατα φυσιν αμαρτανου σων, και ταγμα ψυχων κατα φυσιν δικαιοπραγουσων· αλλ'
εκ προαιρεσεως αμφοτερα, μονοειδους και ομοιας ουσης εν απασι της των ψυχων
υποστασεως. Οιδα μεν ουν πολλα λεγων, και ως ο καιρος ηδη πολυς εστιν· αλλα τι
σωτηριας προτιμωτερον; Ου βουλει καμων λαβειν εφοδια προς τους αιρετικους;
ουδε θελεις γνωναι της οδου τας παρεκτροπας, ινα μη κατα κρημνον εξ αγνοιας
ενεχθης; Ει οι διδασκοντες ηγουνται κερδος ου μικρον, το σε ταυτα μαθειν· συ ο
μανθανων, αρα ουκ οφειλεις ηδεως δεχεσθαι των λεγομενων το πληθος; 4.21
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

Αυτεξουσιος εστιν η ψυχη· και ο διαβολος το μεν υποβαλλειν δυναται, το δε και
αναγκασαι παρα προαιρεσιν, ουκ εχει την εξουσιαν. Ὑπογραφει σοι πορνειας
λογισμον· εαν θεληις, εδεξω· εαν μη θεληις, ουκ εδεξω. Ει γαρ κατ' αναγκην
επορνευες, και τινος ενεκα την γεενναν ητοιμασεν ο Θεος; Ει κατα φυσιν, αλλ' ου
κατα προαιρεσιν εδικαιοπραγεις, τινος ενεκεν στεφανους ανεκδιηγητους ητοιμασεν
ο Θεος; Πραιον εστι το προβατον, αλλ' ουδεποτε τουτο δια την πραιοτητα
εστεφανωθη· επειδη το πραιον ουκ εκ προαιρεσεως, αλλ' εκ φυσεως αυτωι προσεστιν.
4.22 Περι Σωματος. Ἔγνως, αγαπητε, καθ' οσον εγχωρει τεως, τα περι ψυχης· δεξαι
κατα δυναμιν και τον περι του σωματος σου λογον. Μη τινος των λεγοντων ανασχηι,
αλλοτριον Θεου τουτο ειναι το σωμα. Οι γαρ αλλοτριον [Θεου] ειναι το σωμα [τι]
πιστευοντες, [και] ως εν αλλοτριωι σκευει [την ψυχην κατοικειν] τουτωι και εις
πορνειας ετοιμως αποκεχρηνται. Τι δε και κατεγνωσαν του θαυμασιου τουτου
σωματος; Τι μεν γαρ εν ευπρεπειαι λειπεται; τι δε ουκ εστιν εντεχνον της
κατασκευης; Ἆρα ουκ εχρην αυτους κατανοησαι οφθαλμων μεν λαμπροτατην
καταστασιν; οπως δε τα ωτα πλαγιως εγκειμενα, ανεμποδιστον δεχεται την ακοην;
Και οπως η οσφρησις μεν εστι [των ατμων] διακριτικη και των αναθυμιασεων
αντιληπτικη. Ἡ γλωττα δε οπως δισσων πραγματων εστι διακονος, γευστικης εξεως,
και διαλεκτικης ενεργειας; οπως ο πνευμων εν αποκρυφοις κειμενος, απαυστον εχει
του αερος την αναπνοην; Τις ο ενθεις παλμον καρδιας αδιαλειπτον; τις ο διελων εις
φλεβας και αρτηριας τοσαυτας; τις ο τοις νευροις τα οστεα σοφως ενειρας; τις ο της
τροφης μερος μεν εις υποστασιν δους, μερος δε εις ευσχημονα διακρισιν διακρινας,
και τα της ασχημοσυνης μελη εν ευσχημονεστεροις αποκρυψας τοποις; Τις
μελλουσαν εκλειπειν την των ανθρωπων φυσιν, δι' ευτελους κοινωνιας
ακαταπαυστον συνεστησατο; 4.23 Μη λεγε μοι το σωμα παραιτιον αμαρτιας ειναι. Ει
γαρ το σωμα της αμαρτιας αιτιον, δια τι νεκρος ουχ αμαρτανει; Παραθες ξιφος τηι
δεξιαι του τετελευτηκοτος αρτιως, και φονος ου γινεται. ∆ια τετελευτηκοτος αρτιως
νεου καλλη παντοια παρερχεσθω, και επιθυμια πορνειας ου γινεται. ∆ια τι; Ἐπειδη
το σωμα ουχ αμαρτανει καθ' εαυτο, αλλα δια του σωματος η ψυχη. Ἐργαλειον εστι
το σωμα και ωσπερ ιματιον και στολη ψυχης. Καν μεν υπο ταυτης πορνειαι
παραδοθηι, γινεται ακαθαρτον· εαν δε αγιαι ψυχηι συνοικησηι, γινεται ναος αγιου
Πνευματος. Ουκ εγω ταυτα λεγω, αλλα Παυλος ο Ἀποστολος ειρηκεν, Ουκ οιδατε,
οτι τα σωματα υμων ναος του εν υμιν αγιου Πνευματος εστιν; Φεισαι τοινυν του
σωματος, ως ναου Πνευματος αγιου τυγχανοντος. Μη φυρηις εν πορνειαις την σαρκα
σου· μη μολυνηις σου την καλλιστην ταυτην στολην. Ει δε και εμολυνας, αποπλυνε
νυν δια μετανοιας· απολουσεως γαρ ο καιρος. 4.24 Και τον περι σωφροσυνης λογον,
προηγουμενως μεν ακουετω των μοναζοντων και των παρθενων ταγμα, των τον
ισαγγελον βιον εν κοσμωι κατορθουντων· [επομενως δε και ο λοιπος της Ἐκκλησιας
λαος]. Μεγας υμιν αποκειται στεφανος, αδελφοι· μη μικρας ηδονης
αντικαταλλαξητε μεγαλην αξιαν. Ἀκουσατε του Ἀποστολου λεγοντος· Μη τις
πορνος η βεβηλος ως Ἠσαυ, ος αντι βρωσεως μιας απεδοτο τα πρωτοτοκια αυτου.
Ἐν ταις αγγελικαις βιβλοις λοιπον εγγραφεις, δια την προθεσιν της σωφροσυνης,
βλεπε μη παλιν εξαλειφθηις, δια την πορνικην εργασιαν. 4.25 Μη δ' αυ παλιν
κατορθων την σωφροσυνην, τυφωθηις κατα των υποβεβηκοτων εν γαμωι. Τιμιος γαρ
ο γαμος και η κοιτη αμιαντος, ως φησιν ο Ἀποστολος. Και συ ο την αγνειαν εχων,
αρα ουκ εκ των γεγαμηκοτων εγεννηθης; Μη γαρ οτι χρυσιου κτησιν εχεις, το
αργυριον αποδοκιμαζε. Ἀλλ' ευελπιδες εστωσαν και οι εν γαμωι νομιμως τωι γαμωι
χρωμενοι· οι γαμον ενθεσμον, αλλα μη τουτον ασελγη κατασκευαζοντες, δια την
αμετρον εξουσιαν· οι γινωσκοντες καιρους ανεσεως, ινα σχολαζωσι τηι προσευχηι· οι
μετα των ενδυματων καθαρα προσφεροντες εν ταις Συναξεσιν εις εκκλησιαν τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

σωματα· οι δια το τεκνογονειν, αλλ' ου δια το φιληδονειν, τωι γαμωι
προσεληλυθοτες. 4.26 Και οι μονογαμοι δε τους δευτερωι γαμωι συμπεριενεχθεντας
μη αποδοκιμαζετωσαν. Καλον μεν γαρ η εγκρατεια και θαυμασιον· συγγνωστον δε
και τωι δευτερωι γαμωι προσελθειν, ινα μη πορνευσωσιν οι ασθενεις. Καλον μεν γαρ
αυτοις, εαν μεινωσιν ως καγω, φησιν ο Ἀποστολος· ει δε ουκ εγκρα τευονται,
γαμησατωσαν· κρεισσον γαρ εστι γαμησαι η πυρουσθαι. Τα δε λοιπα παντα
εξοριζεσθω μακραν, πορνεια, μοιχεια και παν το της ακολασιας ειδος. Τετηρησθω δε
το σωμα τωι Κυριωι καθαρον, ινα και ο Κυριος επιβλεψηι τωι σωματι. 4.27 Περι
βρωματων. Τρεφεσθω δε το σωμα σιτιοις, ινα ζηι και ανεμποδιστως υπηρετηι· ου μην
ινα προς τρυφας εκδοθηι. Και περι τροφων δε υμιν εστω ταυτα τα δογματα· επειδη
πολλοι και περι τα βρωματα πταιουσιν. Οι μεν γαρ τοις ειδωλοθυτοις αδιαφορως
προσερχονται· οι δε ασκουσι μεν, κατακρινουσι δε τους εσθιοντας. Και διαφορως εν
τωι περι βρωματων λογωι τινων η ψυχη μολυνεται, αγνοουντων του εσθιειν και μη
τε τας επωφελεις αιτιας. Νηστευομεν γαρ οινου τε και κρεων απεχομενοι, ουχ ως
βδελυγματα μισουντες, αλλα τον μισθον προσδοκωντες· ινα αισθητων υπεριδοντες,
απολαυσωμεν πνευματικης και νοητης τραπεζης· και ινα νυν σπειραντες εν
δακρυσιν, εν αγαλλιασει θερισωμεν εν τωι μελλοντι αιωνι. Μη τοινυν καταφρονει
των εσθιοντων και δια των σωματων ασθενειαν μεταλαμβανοντων. Μηδε ψεγε τους
ολιγωι οινωι χρωμενους, δια τον στομαχον και τας πυκνας ασθενειας· και μητε
αυτους ως αμαρτωλους κατακρινηις. Μητε ως αλλοτρια μισει τα κρεα· οιδε γαρ τινας
τοιουτους ο Ἀποστολος λεγων· Κωλυοντων γαμειν, απεχεσθαι βρωματων, α ο Θεος
εκτισεν εις μεταληψιν μετ' ευχαριστιας τοις πιστοις. Ἀπεχομενος τοινυν τουτων, μη
ως βδελυκτων απεχου, επει μισθον ουκ εχεις· αλλ' ως καλων οντων υπερφρονει, δια
τα προκειμενα νοητα καλλιονα. 4.28 Ἀσφαλισαι σου την ψυχην, μη ποτε τι φαγηις
των τοις ειδωλοις προσενεχθεντων. Περι γαρ [τουτων] των βρωματων, ουκ εμοι νυν
μονον, αλλ' ηδη και τοις αποστολοις και Ἰακωβωι τωι ταυτης της εκκλησιας
επισκοπωι σπουδη γεγονεν. Και γραφουσιν οι αποστολοι και οι πρεσβυτεροι πασι τοις
εθνεσι καθολικην επιστολην, προηγουμενως των ειδωλοθυτων απεχεσθαι, επειτα δε
και αιματος, και πνικτου. Πολλοι γαρ των ανθρωπων θηριωδεις οντες και κυνων
δικην ζωντες, το μεν αιμα λαπτουσιν, αγριωτατων θηριων τροπον μιμουμενοι· τα
πεπνιγμενα δε κατεσθιουσιν αφειδως. Συ δε ο του Χριστου δουλος, εσθιων εχε το
μετ' ευλαβειας εσθιειν. Και περι μεν βρωματων αυταρκως. 4.29 Περι Ἐνδυματος.
Ἔνδυσις δε σοι λιτη περικεισθω, μη προς καλλωπισμον, αλλα προς αναγκαιαν
σκεπην· μηδε ινα χαυνωθηις, αλλ' ινα εν χειμωνι θερμανθηις, και του σωματος την
ασχημοσυνην καλυπτηις· μη προφασει του την ασχημοσυνην καλυπτειν, ταις
περιεργοις στολαις εις ετεραν ασχημοσυνην εμπεσηις. 4.30 Περι της Ἀναστασεως.
Φειδου μοι, παρακαλω, του σωματος τουτου, και γινωσκε οτι εκ νεκρων εγερθησηι,
μετα του σωματος τουτου κριθησομενος. Ει δε σοι τις απιστιας λογος υπεισερχεται,
ως αδυνατου του πραγματος τυγχανοντος· εκ των καθ' εαυτον σκοπει τα μη
φαινομενα. Συ γαρ αυτος, ειπε μοι, προ εκατον η πλειονων ετων, λογισαι που ησθα;
Ἐκ ποιας δε σμικροτατης· και ευτελεστατης υποστασεως, εις τοσουτον ηλικιας
μεγεθος και τοσαυτην ωραιοτητος αξιαν κατεστης; Ειτα, ο το μη ον εις το ειναι
παραγαγων, το ον ηδη και διαπεσον αυθις αναστησαι ου δυναται; Ὁ τον δι' ημας
σπειρομενον σιτον, κατ' ενιαυτον νεκρουμενον εγειρων· αρα ημας αυτους, δι' ους
κακεινος εγηγερται, δυσκολως αναστησει; Ὁραις οπως τα δενδρα νυν επι τοσουτοις
μησιν ακαρπα και αφυλλα καθεστηκεν· αλλα ολα, του χειμωνος παρελθοντος, αυθις
ωσπερ εκ νεκρων αναβιοι. Ου πολλωι μαλλον ημεις και ευκοπωτερον αναζησομεν;
Ῥαβδος Μωσεως εις φυσιν οφεως ανοικειον βουληι Θεου μετεβληθη· και ανθρωπος,
ο πεσων εις θανατον, παλιν εις εαυτον ουκ αποκαθισταται; 4.31 Μη προσεχε τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

λεγουσιν οτι ουκ εγειρεται το σωμα τουτο. Ἐγειρεται γαρ· και μαρτυς Ἡσαΐας λεγων,
Ἀναστησονται οι νεκροι, και εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις· και, Πολλοι των εν
γης χωματι καθευδοντων αναστησονται, κατα τον ∆ανιηλ· ουτοι εις ζωην αιωνιον,
και ουτοι εις αισχυνην αιωνιον. Ἀλλα το μεν αναστηναι, παντων εστιν ανθρωπων·
ουχ ομοια δε πασιν η αναστασις. Παντες μεν γαρ αιωνια λαμβανομεν τα σωματα,
αλλ' ουχ ομοια απαντες. Οι δικαιοι μεν γαρ, ινα διαιωνιζοντες αγγελοις
συγχορευσωσιν· οι δε αμαρτωλοι, ινα εις αιωνας των αμαρτηματων υπομεινωσι την
βασανον. 4.32 Περι Λουτρου. ∆ια τουτο προλαβων κατα φιλανθρωπιαν ο Κυριος
λουτρου μετανοιαν εδωκεν, ινα το πολυ των αμαρτιων, μαλλον δε το παν φορτιον
αποῤριψαντες και αγιωι Πνευματι την σφραγιδα λαβοντες, κληρονομοι γενωμεθα
ζωης αιωνιου. Ἀλλα περι του λουτρου πρωην αυταρκως ειρηκοτες, επι τα λειποντα
των εισαγωγικων μαθηματων λοιπον ελθωμεν. 4.33 ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΓΡΑΦΩΝ.
Ταυτα δε διδασκουσιν ημας οι θεοπνευστοι γραφαι της παλαιας τε και καινης
διαθηκης. Εις γαρ εστιν ο των δυο διαθηκων Θεος, ο τον εν τηι καινηι φανεντα
Χριστον εν τηι παλαιαι προκαταγγειλας· ο δια νομου και προφητων εις Χριστον
παιδαγωγησας. Προ γαρ του ελθειν την πιστιν, υπο νομον εφρουρουμεθα· και ο
νομος παιδαγωγος ημων γεγονεν εις Χριστον. Καν ποτε των αιρετικων ακουσηις
τινος βλασφημουντος νομον η προφητας, αντιφθεγξαι την σωτηριον φωνην, λεγων·
Ουκ ηλθεν Ἰησους καταλυσαι τον νομον, αλλα πληρωσαι. Και φιλομαθως επιγνωθι,
και παρα της Ἐκκλησιας, ποιαι μεν εισιν αι της παλαιας διαθηκης βιβλοι, ποιαι δε
της καινης. Και μοι μηδεν των αποκρυφων αναγινωσκε. Ὁ γαρ τα παρα πασιν
ομολογουμενα μη ειδως, τι περι τα αμφιβαλλομενα ταλαιπωρεις ματην; Ἀναγινωσκε
τας θειας γραφας, τας εικοσι δυο βιβλους της παλαιας διαθηκης ταυτας, τας υπο των
εβδομηκοντα δυο Ἑρμηνευτων ερμηνευθεισας. 4.34 Ἀλεξανδρου γαρ του
Μακεδονων βασιλεως τελευτησαντος και της βασιλειας εις τεσσαρας διαιρεθεισης
αρχας, εις τε την Βαβυλωνιαν και την Μακεδονιαν, Ἀσιαν τε και την Αιγυπτον· εις
των της Αιγυπτου βασιλευοντων, Πτολεμαιος ο Φιλαδελφος, φιλολογωτατος
γενομενος βασιλευς και τας κατα πανταχου βιβλους συναθροιζων, παρα ∆ημητριου
του Φαληρεως, του της βιβλιοθηκης προνοητου, περι των νομικων και προφητικων
θειων γραφων επακουσας· και πολυ καλλιον κρινας, ου παρα ακοντων αναγκαστως
τα βιβλια κτησασθαι, αλλ' εξιλεωσασθαι δωροις μαλλον και φιλιαι τους εχοντας· και
γινωσκων, οτι το μεν αναγκαστον δολουται πολλακις, απροαιρετως διδομενον· το δε
εκ προαιρεσεως παρεχομενον συν αληθειαι τηι πασηι δωρειται· Ἐλεαζαρωι τωι τοτε
αρχιερει πλειστα δωρα πεμψας εις τον ενταυθα των Ἱεροσολυμων ναον, εξ κατα
φυλην των δωδεκα του Ἰσραηλ φυλων, προς εαυτον εις ερμηνειαν εποιησεν
αποστειλαι. Ειτα και του, θειας η μη τας βιβλους ειναι λαμβανων αποπειραν, και
προς το μη συνδυασαι προς αλληλους τους αποσταλεντας υποπτευσας· εν τηι
λεγομενηι Φαρωι, τηι προς Ἀλεξανδρειαν κειμενηι, των παραγενομενων ερμηνευτων
εκαστωι ιδιον οικον απονειμας, εκαστωι πασας τας γραφας επετρεψεν ερμηνευσαι.
Τουτων δε εν εβδομηκοντα [και] δυο ημεραις το πραγμα πληρωσαντων, τας ομου
παντων ερμηνειας, ας κατα διαφορους οικους αλληλοις μη προσιεντες εποιησαντο,
συναγαγων επι το αυτο, ου μονον εν νοημασιν, αλλα και εν λεξεσιν ευρεν συμ
φωνους. Ου γαρ ευρεσιλογια και κατασκευη σοφισματων ανθρωπινων ην το
γινομενον· αλλ' εκ Πνευματος αγιου η των αγιωι Πνευματι λαληθεισων θειων
γραφων ερμηνεια συνετελειτο. 4.35 Τουτων τας εικοσι δυο βιβλους αναγινωσκε·
προς δε τα αποκρυφα μηδεν εχε κοινον. Ταυτας μονας μελετα σπουδαιως, ας και εν
Ἐκκλησιαι μετα παῤρησιας αναγινωσκομεν. Πολυ σου φρονιμωτεροι και
ευλαβεστεροι ησαν οι αποστολοι και οι αρχαιοι επισκοποι, οι της Ἐκκλησιας
προσταται, οι ταυτας παραδοντες. Συ ουν, τεκνον της Ἐκκλησιας ων, μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

παραχαραττε τους θεσμους. Και της μεν παλαιας διαθηκης, καθως ειρηται, τας εικοσι
δυο μελετα βιβλους· ας, ει φιλομαθης τυγχανεις, εμου λεγοντος, ονομαστι
μεμνησθαι σπουδασον. Του νομου μεν γαρ εισιν αι Μωσεως πρωται πεντε βιβλοι,
Γενεσις, Ἔξοδος, Λευιτικον, Ἀριθμοι, ∆ευτερονομιον· εξης δε, η Ἰησου υιου Ναυη·
και το των Κριτων βιβλιον μετα της Ῥουθ, εβδομον αριθμουμενον. Των δε λοιπων
ιστορικων βιβλιων, η πρωτη και η δευτερα των Βασιλειων μια παρ' Ἑβραιοις εστι
βιβλος· μια δε και η τριτη και η τεταρτη. Ὁμοιως δε παρ' αυτοις και των
Παραλειπομενων η πρωτη και η δευτερα μια τυγχανει βιβλος· και του Ἔσδρα η
πρωτη και η δευτερα μια λελογισται· δωδεκατη δε βιβλος η Ἐσθηρ. Και τα μεν
ιστορικα ταυτα. Τα δε στιχηρα τυγχανει πεντε· Ἰωβ, και βιβλος Ψαλμων, και
Παροιμιαι, και Ἐκκλησιαστης, και Ἆισμα ᾀσματων επτακαιδεκατον βιβλιον. Ἐπι δε
τουτοις τα προφητικα πεντε· των δωδεκα προφητων μια βιβλος, και Ἡσαΐου μια, και
Ἱερεμιου μετα Βαρουχ, και Θρηνων, και Ἐπιστολης· ειτα Ἱεζεκιηλ, και η του ∆ανιηλ,
εικοστηδευτερα βιβλος της παλαιας διαθηκης. 4.36 Της δε καινης διαθηκης, τα
τεσσαρα μονα ευαγγελια· τα δε λοιπα ψευδεπιγραφα και βλαβερα τυγχανει. Ἔγρα
ψαν και Μανιχαιοι κατα Θωμαν ευαγγελιον, οπερ ευωδιαι της ευαγγελικης
επωνυμιας επικεχρωσμενον, διαφθειρει τας ψυχας των απλουστερων. ∆εχου δε και
τας Πραξεις των δωδεκα αποστολων. Προς τουτοις δε και τας επτα, Ἰακωβου, και
Πετρου, και Ἰωαννου, και Ἰουδα καθολικας επιστολας· επισφραγισμα δε των
παντων, και μαθητων το τελευταιον, τας Παυλου δεκατεσσαρας επιστολας. Τα δε
λοιπα παντα, εν δευτερωι κεισθω. Και οσα [μεν] εν εκκλησιαις μη αναγινωσκεται,
ταυτα μηδε κατα σαυτον αναγινωσκε, καθως ηκουσας. Και τα μεν περι τουτων,
ταυτα. 4.37 Φευγε δε πασαν διαβολικην ενεργειαν, και μη πειθου τωι δρακοντι τωι
αποστατηι, ος εξ αγαθης υποστασεως αυτοπροαιρετον εσχε την μεταβολην· ος
αναπεισαι μεν δυναται τους θελοντας, αναγκασαι δε ουδενα. Και μητε αστρολογιαις,
μητε ορνεοσκοπιαις, μητε κληιδοσι προσεχε, μηδε ταις μυθωδεσι των Ἑλληνων
μαντειαις. Φαρμακιαν, και επαοιδιαν, και τα νεκυομαντειων παρανομωτατα
πραγματα, μηδε μεχρις ακοης παραδεχου. Ἀποστηθι παντος ακολασιας ειδους, μητε
γαστριμαργων, μητε φιληδονων, υπερανω τε φιλαργυριας απασης και του τοκιζειν
γενομενος. Μητε δε θεωριων εθνικοις αθροισμασι παραβαλλε· μητε επιδεσμασιν εν
νοσοις χρησηι ποτε. Ἀποστρεφου δε πασαν και του καπηλοδυτειν χυδαιοτητα. Και
μητε εις Σαμαρειτισμον η Ἰουδαισμον εκπεσηις· ελυτρωσατο γαρ σε λοιπον Ἰησους ο
Χριστος. Πασης σαββατων παρατηρησεως αποστηθι· και του, κοινον η ακαθαρτον
λεγειν τι ειναι των αδιαφορων βρωματων. Ἐξαιρετως δε μισει παντα τα συνεδρια
των παρανομων αιρετικων. Και παντοιως την σεαυτου ψυχην ασφαλιζου, νηστειαις,
προσευχαις, ελεημοσυναις, και θειων λογιων αναγνωσμασιν, ινα μετα σωφροσυνης
και δογματων ευσεβων, τον επιλοιπον εν σαρκι βιωσας χρονον, της μιας του
λουτρου σωτηριας απολαυσηις· στρατολογηθεις δε ουτως εν ουρανιαις στρατιαις τωι
Πατρι και Θεωι, και των ουρανιων καταξιωθηις στεφανων· εν Χριστωι Ἰησου τωι
Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 5.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Εʹ
ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, ΠΕΡΙ ΠΙΣΤΕΩΣ. Και αναγνωσις εκ
της προς Ἑβραιους· Ἔστι δε πιστις ελπιζομενων υποστασις πραγματων, ελεγχος ου
βλεπομενων. Ἐν ταυτηι γαρ εμαρτυρηθησαν οι πρεσβυτεροι, και τα εξης. 5.1 Ἡλικον
υμιν αξιωμα διδωσιν ο Κυριος, απο [του] Κατηχουμενων ταγματος εις το των
Πιστων μετατιθεμενοις. Παυλος ο αποστολος παριστας φησι, Πιστος ο Θεος, δι' ου
εκληθητε εις κοινωνιαν του υιου αυτου Ἰησου Χριστου. Θεου γαρ πιστου
καλουμενου, και συ ταυτην την προσηγοριαν λαμβανεις, μεγα λαμβανων αξιωμα.
Ὥσπερ γαρ καλειται ο Θεος αγαθος, και δικαιος, και παντοκρατωρ, και δημιουργος
των ολων, ουτω και πιστος. Λογισαι τοινυν εις οποιον αξιωμα αναβαινεις, Θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μελλων προσηγοριας γινεσθαι κοινωνος. 5.2 Ὧδε ουν ζητειται λοιπον, ινα τις εξ
υμων πιστος εκ συνειδησεως ευρεθηι. Ἄνδρα γαρ πιστον εργον εστιν ευρειν· ουκ ινα
εμοι δειξηις σου την συνειδησιν, (ου γαρ υπο ανθρωπινης ημερας ανακρινεσθαι
μελλεις) αλλ' ινα τωι Θεωι δειξηις της πιστεως το αδολον, τωι εταζοντι νεφρους και
καρδιας, και γινωσκοντι τους διαλογισμους των ανθρωπων. Μεγα τι πραγμα εστι
πιστος ανηρ, παντος πλουσιου τυγχανων πλουσιωτερος. Του πιστου γαρ ολος ο
κοσμος των χρηματων, τωι υπερφρονειν αυτα και καταπατειν. Οι μεν γαρ κατα το
φαινομενον πλουτουντες, και πολλα κεκτημενοι πενητες εισι την ψυχην· οσωι γαρ
πολλα συναγουσι, τοσουτωι τηι των λειποντων επιθυμιαι τηκονται. Ὁ δε πιστος ανηρ,
το παραδοξοτατον, εν πενιαι πλουτει· ειδως γαρ οτι δει μονον εχειν σκεπασματα και
τροφας, και τουτοις αρκουμενος, πεπατηκε τον πλουτον. 5.3 Και ου παρ' ημιν γε
μονοις, τοις την του Χριστου προσηγοριαν εχουσιν, μεγα το της πιστεως εστιν
αξιωμα· αλλα γαρ και παντα τα εν τωι κοσμωι τελουμενα, και τα υπο των αλλοτριων
της Ἐκκλησιας, τηι πιστει τελειται. Πιστει γαμικοι νομοι τους απεξενωμενους
συναπτουσιν εις ταυτον· και ανθρωπος αλλοτριος σωματων και χρηματων
[αλλοτριων], δια την εν γαμικοις συμβολαιοις πιστιν, γινεται κοινωνος. Πιστει και
γεωργια συνισταται· ο γαρ μη πιστευων ληψεσθαι καρποφοριαν, ουχ υπομενει τους
καματους. Πιστει θαλαττευοντες ανθρωποι, μικροτατωι ξυλωι πιστευσαντες, την
αστατον των κυματων φοραν του στεῤροτατου στοιχειου, της γης,
αντικαταλλαττονται· αδηλοις εαυτους επιδιδοντες ελπισι, και πασης αγκυρας
ασφαλεστεραν επαγομενοι την πιστιν. Κατα πιστιν συνεστηκε τοινυν τα πλειστα των
ανθρωπων πραγματα· και ου παρ' ημιν μονοις τουτο πεπιστευται, αλλα και παρα
τοις εξωθεν, καθως ειρηται· καν γαρ μη δεχωνται τας γραφας, οικεια δε τινα
προσφερωσι διδαγματα, πιστει κακεινα παραδεχονται. 5.4 Ἐπι την πιστιν υμας την
αληθη καλει και η σημερον αναγνωσις γενομενη, την οδον υμιν παραστησασα, πως
δει τωι Θεωι και υμας ευαρεστησαι· φησι γαρ, οτι χωρις πιστεως αδυνατον εστιν
ευαρεστησαι. Ποτε γαρ προθησεται ανθρωπος δουλευσαι τωι Θεωι, μη πιστευων, οτι
γινεται μισθαποδοτης; ποτε παρθενευσει κορη, και σωφρονησει νεος, μη πιστευων,
οτι της αγνειας αμαραντος εστι στεφανος; Ὀφθαλμος πασης συνειδησεως
φωτιστικος εστιν η πιστις, και συνεσεως εμποιητικος. Λεγει γαρ ο προφητης· Και εαν
μη πιστευσητε, ουδε μη συνητε. Ἐμφραττει στοματα λεοντων η πιστις, κατα τον
∆ανιηλ· φησι γαρ η γραφη περι αυτου, οτι ανηνεχθη ∆ανιηλ εκ του λακκου, και πασα
διαφθορα ουχ ευρεθη εν αυτωι, οτι επιστευσεν εν τωι Θεωι αυτου· Ἔστι τι του
διαβολου δεινοτερον; αλλα και προς τουτον ουδεν ετερον οπλον εχομεν η την
πιστιν, ασωματον θυρεον κατ' εχθρου μη φαινομενου. Ἀποστελλει μεν γαρ βελη
ποικιλα και κατατοξευει εν σκοτομηνηι τους μη νηφοντας· αλλ' επειδη μη φαινεται ο
εχθρος, περιβλημα κραταιον εχομεν την πιστιν, κατα τον Ἀποστολον λεγοντα· Ἐν
πασιν αναλαβοντες τον θυρεον της πιστεως, εν ωι δυνησεσθε παντα τα βελη του
Πονηρου τα πεπυρωμενα σβεσαι. Πεπυρωμενον πολλακις βελος επιθυμιας αισχρας
ηδονης εκ διαβολου πεμπεται· αλλ' η πιστις υπογραφουσα την κρισιν, καταψυξασα
τον νουν, σβεννυσι το βελος. 5.5 Και πολυς ο περι της πιστεως λογος, και ουκ
αρκετος ημιν ο πας της ημερας διηγουμενοις χρονος. Αυταρκης δε νυν τεως ημιν
εστω των εκ της παλαιας τυπων μονος Ἀβρααμ, επειδη κακεινου γεγοναμεν υιοι δια
της πιστεως. Ἐκεινος ουκ εξ εργων μονον εδικαιωθη, αλλ' εκ πιστεως. Πολλα μεν
γαρ κατωρθωσεν· αλλ' ουδε ποτε φιλος Θεου εκληθη, αλλ' οτε επι στευσε. Και παν δε
εργον αυτου κατα πιστιν τετελεσται. Κατελιπε γονεας δια πιστιν· κατελιπε πατριδα,
και χωραν και οικιαν δια την πιστιν. Ὥσπερ ουν εκεινος εδικαιωθη, και συ
δικαιωθητι. Νεκρος ην λοιπον τωι σωματι προς τεκνογονιαν· πρεσβυτης γαρ ην, και
πρεσβυτιδα λοιπον εσχε την γαμετην Σαῤραν, και τεκνογονιας ελπις ουδεμια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

κατελειπετο. Ὁ Θεος τωι πρεσβυτηι τεκνογονιαν επαγγελλεται· και μη ασθενησας τηι
πιστει ο Ἀβρααμ, και κατανοησας το εαυτου σωμα ηδη νενεκρωμενον· ου τηι του
σωματος ασθενειαι, αλλα τηι δυναμει του επαγγελλοντος προσεχων, πιστον
ηγησαμενος τον επαγγειλαμενον, ωσπερ εκ νενεκρωμενων σωματων παραδοξως το
τεκνον εκτησατο. Και μετα το κτησασθαι κελευσθεις προσενεγκαι τον υιον, [και
τοιγε ακουσας το, Ἐν Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα,] προσεφερε τον υιον τον
μονογενη τωι Θεωι, πιστευσας οτι και εκ νεκρων εγειραι δυναται ο Θεος. Και
συμποδισας τον υιον και τοις ξυλοις επιθεις, τηι προαιρεσει μεν προσηνεγκεν,
αγαθωσυνηι δε Θεου τον υιον ελαβε ζωντα, αμνον αυτωι παραδοντος υπερ του
τεκνου. Ἐπι τουτοις πιστος ων, εσφραγισθη εις δικαιοσυνην και περιτομην ελαβε,
σφραγιδα της πιστεως της εν τηι ακροβυστιαι· λαβων επαγγελιαν, οτι πατηρ εσται
πολλων εθνων. 5.6 Πως τοινυν εστι πατηρ πολλων εθνων ο Ἀβρααμ, ιδωμεν.
Ἰουδαιων μεν γαρ εστιν ομολογουμενως, δια την κατα σαρκα διαδοχην· ει δε τηι
κατα σαρκα προσεχοιμεν, ψευδες ειπειν αναγκασθησομεθα το λογιον. Ουκετι γαρ
κατα σαρκα ημων παντων εστι πατηρ· αλλ' ο τυπος της εκεινου πιστεως παντας
ημας υιους ποιει του Ἀβρααμ. Πως και τινα τροπον; Ἄπιστον παρα ανθρωποις τι, εκ
νεκρων αναστηναι τινα· ωσπερ ομοιως απιστον και το, εκ νενεκρωμενων
πρεσβυτων τεκνογονιαν γενεσθαι. Ἀλλα Χριστου καταγγελλομενου, εν ξυλωι μεν
εσταυρωμενου, αποθανοντος δε και ανασταντος, ημεις πιστευομεν. Τηι τοινυν
ομοιοτητι της πιστεως εις υιοθεσιαν ερχομεθα του Ἀβρααμ, και τοτε μετα την πιστιν,
ομοιως εκεινωι την πνευματικην λαμβανομεν σφραγιδα· αγιωι Πνευματι δια του
λουτρου περιτεμνομενοι, ου σωματος την ακροβυστιαν, αλλα την καρδιαν, κατα τον
Ἱερεμιαν λεγοντα· Και περιτεμεισθε τωι Θεωι την ακροβυστιαν της καρδιας υμων· και
κατα τον Ἀποστολον· Ἐν τηι περιτομηι του Χριστου, συνταφεντες αυτωι εν τωι
βαπτισματι, και τα εξης. 5.7 Ταυτην εαν τηρησωμεν την πιστιν, ακαταγνωστοι
εσομεθα, και παντοιοις αρετων ειδεσι κοσμηθησομεθα. Τοσουτον γαρ ισχυει η πιστις,
ως και ανθρωπους επι θαλασσης κουφιζειν περιπατουντας. Ἄνθρωπος ομοιος ημιν
ην ο Πετρος, εξ αιματος και σαρκος συγκειμενος, και εκ των ομοιων τροφων
διαγινομενος· αλλ' ειποντι τωι Ἰησου, Ἐλθε, πιστευσας, περιεπατησεν επι τα υδατα,
πασης κρηπιδος ασφαλεστεραν επι τοις υδασιν εχων την πιστιν, και το βαρυ σωμα τηι
κουφοτητι της πιστεως μετεωριζομενος. Ἀλλα μεχρι μεν οτου επιστευσεν, υπερ το
υδωρ ειχεν ασφαλη την βασιν· οτε δε εδιστασε, τοτε ηρξατο καταποντιζεσθαι.
Χαυνουμενης γαρ κατα μερος της πιστεως, συγκατεσπατο και το σωμα. Και συνιδων
αυτου το παθος, ελεγεν ο των ψυχων τα παθη διορθουμενος Ἰησους, Ὀλιγοπιστε, εις
τι εδιστασας; Και παλιν, νευρωθεις υπο του κρατησαντος αυτου την δεξιαν, αφ' ου
παλιν επιστευσε, χειραγωγουμενος υπο του δεσποτου, τον αυτον επι των υδατων
απελαβε περιπατον. Τουτο γαρ πλαγιως εμνημονευσε το ευαγγελιον, ειπον, οτι
Ἀναβαντων δε αυτων επι το πλοιον. Ου γαρ ειπεν, οτι διακολυμβησας ο Πετρος
αναβεβηκεν· αλλα διδωσι νοειν, οτι οσον ηλθε προς τον Ἰησουν διαστημα, τοσουτον
επιστρεψας, παλιν ανεβη επι το πλοιον. 5.8 Τοσουτον δε εχει δυναμεως η πιστις,
ωστε ου μονος ο πιστευων σωζεται, αλλα γαρ και οι αλλοι αλλων πιστευσαντων
εσωθησαν. Ουκ ην πιστος ο παραλυτικος ο εν Καπαρναουμ· αλλ' οι βασταζοντες και
χαλασαντες δια των κεραμων, επιστευον. Συνενοσει γαρ τωι σωματι του νοσουντος
και η ψυχη. Και μη με νομισηις εκεινου κατηγορειν ματην· αυτο το ευαγγελιον
ειρηκεν· Ἰδων ο Ἰησους, ου την πιστιν αυτου, αλλα την πιστιν αυτων, λεγει τωι
παραλυτικωι, Ἔγειρε. Οι βασταζοντες επιστευσαν, και ο παραλυτικος απηλαυσε της
ιασεως. 5.9 Και θελεις ιδειν ασφαλεστερον, οτι πιστεσιν αλλων αλλοι διασωζονται;
Ἐτελευτησεν ο Λαζαρος· παρεληλυθει μια και δευτερα και τριτη ημερα· διελυθη τα
νευρα αυτου, και σηπεδων λοιπον επενεμετο το σωμα. Πως εδυνατο πιστευσαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

νεκρος τετραημερος και υπερ εαυτου παρακαλεσαι τον λυτρωτην; Ἀλλ' οπερ ελειπε
τωι τετελευτηκοτι, τουτο δια των γνησιων αδελφων επληρουτο. Ἐλθοντι [γαρ] τωι
Κυριωι προσεπεσεν η αδελφη· και λεγοντι, Που τεθεικατε αυτον; αποκριναμενης
εκεινης, Κυριε ηδη οζει, τεταρταιος γαρ εστι, φησιν ο Κυριος, Ἐαν πιστευσηις, οψηι
την δοξαν του Θεου· μονονουχι λεγων οτι, συ του νεκρου το λειπον της πιστεως
αναπληρωσον. Και τοσουτον ισχυσε των αδελφων η πιστις, ωστε τον νεκρον εξ ᾅδου
πυλων ανεκαλεσατο. Ειτα ετεροι υπερ ετερων πιστευσαντες, εκ νεκρων αναστηναι
ισχυσαν· συ δε, εαν υπερ σεαυτου πιστευσηις ειλικρινως, αρ' ουχι μαλλον
ωφεληθησηι; Ἀλλα καν απιστος ηις η ολιγοπιστος, φιλανθρωπος εστιν ο Κυριος,
συμπεριφερεται σοι μετανοουντι. Μονον ειπε και αυτος ευγνωμονως· Πιστευω,
Κυριε, βοηθει μου τηι απιστιαι. Ει δε και πιστος ειναι νο μιζεις, αλλ' ουπω το τελειον
της πιστεως εχεις· χρεια και σοι κατα τους Ἀποστολους ειπειν· Κυριε, προσθες ημιν
πιστιν. Το μεν γαρ τι παρα σεαυτου εχεις, το δε τι παρ' εκεινου πολυ λαμβανεις. 5.10
Το γαρ της πιστεως ονομα εν μεν εστι κατα την προσηγοριαν, διχη δε διαιρειται.
Ἔστι μεν γαρ εν ειδος της πιστεως, το δογματικον, συγκαταθεσιν [της] ψυχης εχον
περι τουδε τινος· και ωφελει την ψυχην, καθως φησιν ο Κυριος· Ὁ ακουων μου τα
ρηματα, και πιστευων τωι πεμψαντι με, εχει ζωην αιωνιον, και εις κρισιν ουκ
ερχεται. Και παλιν· Ὁ πιστευων εις τον υιον, ου κρινεται, αλλα μεταβεβηκεν εκ του
θανατου εις την ζωην. Ὦ μεγαλης Θεου φιλανθρωπιας· οι δικαιοι μεν γαρ εν πολλοις
ετεσιν ευηρεστησαν· οπερ δε εκεινοι, δι' ευαρεστησεως πολλων ετων
κατορθωσαντες, εκτησαντο, τουτο σοι νυν Ἰησους δια μιας ωρας χαριζεται. Ἐαν γαρ
πιστευσηις, οτι κυριος Ἰησους Χριστος και οτι ο Θεος ηγειρεν αυτον εκ νεκρων,
σωθησηι και μετατεθησηι εις [τον] παραδεισον, υπο του τον ληιστην εις παραδεισον
εισαγαγοντος. Και μη απιστησηις ει δυνατον εστιν. Ὁ γαρ τον ληιστην δια μιας ωρας
πιστευσαντα σωσας εν τωι αγιωι τουτωι Γολγοθαι, ο αυτος και σε πιστευσαντα
διασωσει. 5.11 ∆ευτερον δε εστιν ειδος πιστεως, το εν χαριτος μερει παρα του
Χριστου δωρουμενον. Ὧι μεν γαρ δια του Πνευματος διδοται λογος σοφιας, αλλωι δε
λογος γνωσεως κατα το αυτο πνευμα, ετερωι δε πιστις εν τωι αυτωι πνευματι, αλλωι δε
χαρισματα ιαματων. Αυτη τοινυν, η κατα χαριν δωρουμενη πιστις εκ του Πνευματος,
ου δογματικη μονον εστιν, αλλα και των υπερ ανθρωπον ενεργητικη. Ὃς γαρ αν εχηι
την πιστιν ταυτην, ερει τωι ορει τουτωι, Μεταβα εντευθεν εκει, και μεταβησεται.
Ὅταν γαρ κατα πιστιν ειπηι τοδε τις, πιστευων οτι γινεται, και μη διακριθηι εν τηι
καρδιαι αυτου, τοτε λαμβανει την χαριν. Και περι της πιστεως ταυτης ειρηται το, Ἐαν
εχητε πιστιν ως κοκκον σιναπεως. Ὅνπερ γαρ τροπον ο κοκκος του σιναπεως μικρος
μεν εστι το μεγεθος, διαπυρος δε την ενεργειαν, και εν ολιγηι εσπαρμενος περιγραφηι
μεγαλους κλαδους περιεχει, ος αυξηθεις δυναται και τα πετεινα σκεπαζειν· ουτω και
η πιστις εν τηι ψυχηι εν οξυτατηι ροπηι τα μεγιστα κατορθοι. Περι Θεου μεν γαρ
φανταζεται, και Θεον κατοπτευει, καθο εγχωρει τηι πιστει φωτισθεισα· κοσμου τε τα
περατα περιπολει, και προ της συντελειας του αιωνος τουτου την κρισιν ηδη βλεπει,
και την μισθαποδοσιαν των επαγγελιων. Ἔχε τοινυν την παρα σεαυτου πιστιν, την
εις αυτον· ινα λαβηις και παρ' εκεινου, την των υπερ ανθρωπον ενεργητικην. 5.12
Πιστιν δε εν μαθησει και απαγγελιαι κτησαι και τηρησον μονην, την υπο της
Ἐκκλησιας νυνι σοι παραδιδομενην, την εκ πασης γραφης ωχυρωμενην. Ἐπειδη γαρ
ου παντες δυνανται τας γραφας αναγινωσκειν, αλλα τους μεν ιδιωτεια, τους δε
ασχολια τις εμποδιζει προς την γνωσιν· υπερ του, μη την ψυχην εξ αμαθιας
απολεσθαι, εν ολιγοις τοις στιχοις το παν δογμα της πιστεως περιλαμβανομεν. Ὅπερ
και επ' αυτης της λεξεως μνημονευσαι υμας βουλομαι και παρ' εαυτοις μετα πασης
σπουδης απαγγειλαι, ουκ εις χαρτας απογραφομενους, αλλ' εν καρδιαι τηι μνημηι
στηλογραφουντας· φυλαττομενους εν τωι μελεταιν, μη που τις Κατηχουμενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

επακουσηι των παραδεδομενων· εχειν δε ταυτην εφοδιον εν παντι τωι χρονωι της
ζωης και παρα ταυτην αλλην μηκετι δεξασθαι· μητε αν ημεις αυτοι μεταθεμενοι,
τοις νυν διδασκομενοις εναντιολογωμεν· μητε αν αγγελος εναντιος, εις αγγελον
φωτος μετασχηματισθεις, πλανησαι σε βουληται. Καν γαρ ημεις η αγγελος εξ
ουρανου ευαγγελισηται υμιν, παρ' ο νυν παρελαβετε, αναθεμα εστω. Και τεως μεν
επ' αυτης της λεξεως ακουων, μνημονευσον της Πιστεως, εκδεχου δε κατα τον
δεοντα καιρον την απο των θειων γραφων περι εκαστου των εγκειμενων συστασιν.
Ου γαρ ως εδοξεν ανθρωποις συνετεθη τα της Πιστεως· αλλ' εκ πασης γραφης τα
καιριωτατα συλλεχθεντα, μιαν αναπληροι την της Πιστεως διδασκαλιαν. Και ονπερ
τροπον ο του σιναπεως σπορος, εν μικρωι κοκκωι πολλους περιεχει τους κλαδους·
ουτω και η Πιστις αυτη, εν ολιγοις ρημασι, πασαν την εν τηι παλαιαι και καινηι της
ευσεβειας γνωσιν εγκεκολπισται. Βλεπετε ουν, αδελφοι, και κρατειτε τας
παραδοσεις, ας νυν παραλαμβανετε, και απογραψασθε αυτας εις το πλατος της
καρδιας υμων. 5.13 Τηρησατε μετ' ευλαβειας, μη που συλησηι τινας χαυνωθεντας ο
εχθρος μη· τις αιρετικος παρατρεψηι τι των παραδιδομενων [υμιν]. Πιστις μεν γαρ
εστι το βαλειν το αργυριον επι την τραπεζαν, [οπερ ημεις νυν πεποιηκαμεν] Θεος δε
παρ' υμων απαιτει της παρακαταθηκης τους λογους. ∆ιαμαρτυρομαι, καθως φησιν ο
Ἀποστολος, ενωπιον του Θεου του ζωοποιουντος τα παντα, και Χριστου Ἰησου του
μαρτυρησαντος επι Ποντιου Πιλατου την καλην ομολογιαν, τηρησαι ταυτην υμας
την πα ραδεδομενην Πιστιν ασπιλον, μεχρι της επιφανειας του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου. Θησαυρος ζωης νυν σοι παρεδοθη, και κατα την επιφανειαν αυτου ζητει
την παρακαταθηκην ο δεσποτης· ην καιροις ιδιοις δειξει ο μακαριος και μονος
δυναστης, ο Βασιλευς των βασιλευοντων και Κυριος των κυριευοντων· ο μονος
εχων αθανασιαν, φως οικων απροσιτον· ον ειδεν ουδεις ανθρωπων, ουδε ιδειν
δυναται· ωι η δοξα, τιμη και κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 6.τ
ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ ʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα περι ΘΕΟΥ
ΜΟΝΑΡΧΙΑΣ, εις το, ΠΙΣΤΕΥΩ ΕΙΣ ΕΝΑ ΘΕΟΝ· και ΠΕΡΙ ΑΙΡΕΣΕΩΝ. Και αναγνωσις εκ
του Ἡσαΐου· εγκαινιζεσθε προς με νησοι. Ἰσραηλ σωζεται υπο Κυριου σωτηριαν
αιωνιον· ουκ αισχυνθησονται, ουδ' ου μη εντραπωσιν εως του αιωνος, και τα εξης.
6.1 ΕΥΛΟΓΗΤΟΣ ο Θεος και πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· [ευλογητος και ο
τουτου μονογενης Υιος]. Ἅμα γαρ τωι νοεισθαι Θεος, νοεισθω και Πατηρ· ινα
αδιαιρετος η Πατρος και Υιου συν αγιωι Πνευματι δοξολογια τεληται. Ου γαρ αλλην
δοξαν Πατηρ και αλλην Υιος εχει· αλλα μιαν και την αυτην [τωι αγιωι Πνευματι].
Ἐπειδη Πατρος εστιν Υιος μονογενης, και Πατρος δοξαζομενου συναπολαυει της
δοξης και ο Υιος. Ἐπειδη δοξα υιου εκ τιμης πατρος αυτου· και παλιν υιου
δοξολογουμενου, μεγαλως τιμαται ο του τοσουτου πατηρ αγαθου. 6.2 Και η μεν
διανοια οξυτατα νοει· η δε γλωσσα ρηματων δειται και διηγησεως πολλης των
μεταξυ λογων. Ἅμα μεν γαρ οφθαλμος χορον αστρων περιλαμβανει πολυν· αλλ'
οταν το καθ' εκαστον διηγησασθαι βουληθηι τις, τι μεν εστι φωσφορος, τι δε εσπερος,
τι δε το καθ' εν, πολλων επιδειται των ρηματων. Παλιν ομοιως, γην και θαλασσαν
και παντα τα του κοσμου τερματα εν οξυτατηι ροπηι περιλαμβανει η διανοια· αλλ'
οπερ εν ακαρει νοει, τουτο εν ρημασι πολλοις διηγειται. Μεγα μεν ουν και το ρηθεν
παραδειγμα· αλλ' ετι ασθενες και ανισχυρον. Λεγομεν γαρ ουχ οσα δει περι Θεου
[μονωι γαρ αυτωι ταυτα γνωριμα], αλλ' οσα κεχωρηκεν η ανθρωπινη φυσις και οσα η
ημετερα ασθενεια βαστασαι δυναται. Ου γαρ το, τι εστι Θεος, εξηγουμεθα· αλλ' οτι το
ακριβες περι αυτου ουκ οιδαμεν, μετ' ευγνωμοσυνης ομολογουμεν. Ἐν τοις γαρ περι
Θεου μεγαλη γνωσις, το την αγνωσιαν ομολογειν. Μεγαλυνατε τοινυν τον Κυριον
συν εμοι και υψωσωμεν το ονομα αυτου επι το αυτο κοινηι παντες· ο γαρ εις
αδυνατει. Μαλλον δε καν παντες ομου συναχθωμεν, ουπω το καθ' ο δει ποιησομεν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Ου λεγω τους παροντας υμας μονους, αλλα γαρ καν πασης της οικουμενικης
εκκλησιας, της τε νυν ουσης και της μελλουσης, παντα τα θρεμματα συνελθοι, τον
ποιμενα κατ' αξιαν υμνησαι ου δυνησεται. 6.3 Μεγας ην Ἀβρααμ και τιμιος· αλλα
μεγας προς ανθρωπους. Ὅτε δε προς τον Θεον εφθασε, τοτε φησιν ευγνωμονως
αληθευων, Ἐγω ειμι γη και σποδος. Ουκ ειπε, γη, και εσιγησεν, ινα μη το μεγα
στοιχειον εαυτον ονομασηι· αλλα επηγαγε, και σποδος, ινα το ευδιαλυτον αυτου και
σαθρον παραστησηι. Ἔστι τι, φησι, σποδου σμικροτερον η λεπτοτερον; Λαβε [γαρ]
φησι, την συγκρισιν σποδου προς οικιαν και οικιας προς πολιν, και πολεως προς
επαρχιαν, και επαρχιας προς την Ῥωμαιων χωραν, και της Ῥωμαιων χωρας προς
πασαν την γην και παντα τα τερματα, πασαν δε την γην προς τον εγκεκολπισμενον
αυτην ουρανον· ητις τοσαυτην εχει προς τον ουρανον την συγκρισιν, οσην το μεσον
προς πασαν την περιφερειαν εχει του τροχου [τοσαυτη γαρ γης προς ουρανον η
συγκρισις], και τον πρωτον ουρανον τον φαινομενον τουτον μικροτερον ειναι
νοησον του δευτερου και τον δευτερον του τριτου· [μεχρι γαρ τουτων ωνομασεν η
γραφη· ουχ οτι τοσουτοι μονοι τυγχανουσιν, αλλ' οτι τοσουτους μονους ημιν γνωναι
συνεφερε], και οταν ειδηις τωι νωι παντας τους ουρανους, ουπω ουδε οι ουρανοι
αινεσαι τον Θεον καθ' ο εστιν, δυνησονται· ουδ' αν βροντης μεγαλοφωνοτερα
ηχησωσιν. Ει δε τα τοσαυτα κυτη των ουρανων τον Θεον υμνησαι κατ' αξιαν ου
δυνανται· ποτε αρα γη και σποδος, το μικροτατον και των οντων ελαχιστοτατον,
αξιον υμνον αναπεμψαι του Θεου δυνησεται, [η αξιως ειπειν περι Θεου] κατεχοντος
τον γυρον της γης, και εχοντος τους ενοικουντας εν αυτηι ως ακριδας; 6.4 Ει τις
επιχειρει τα περι Θεου λεγειν, πρωτον διηγεισθω της γης τα τερματα. Γην οικεις, και
το τελος της σης οικιας, της γης, ου γινωσκεις· και πως τον κατασκευαστην αξιως
νοησαι δυνησηι; Θεωρεις τους αστερας, τον δε ποιητην ου θεωρεις. Ἀριθμησαι τους
φαινομενους, και τοτε τον μη φαινομενον εξηγησαι· τον αριθμουντα πληθη αστρων
και πασιν αυτοις ονοματα καλουντα. Σταγονες υετων λαβροτερων προσφατως
επελθουσαι μικρου δειν απωλεσαν ημας. Ἀριθμησον ταυτης μονης της πολεως τας
σταγονας· και ου λεγω της πολεως, αλλα του σου δωματος εις μιαν ωραν τας
σταγονας αριθμησον, ει σοι δυνατον· αλλα αδυνατων γινωσκεις σεαυτου την
ασθενειαν. εκ τουτου γνωθι του Θεου την δυναμιν. Ἀριθμηται γαρ αυτωι και
σταγονες υετων, αι κατα πασης της οικουμενης ου νυν χυθεισαι μονον, αλλα και αι
παντοτε. Ποιημα Θεου ηλιος, μεγα μεν· μικροτατον δε προς συγκρισιν του παντος
ουρανου. Ἐνατενισον πρωτον ηλιωι, και τοτε τον δεσποτην πολυπραγμονησον.
Βαθυτερα σου μη ζητει, και ισχυροτερα σου μη εξεταζε· α προσεταγη σοι, ταυτα
διανοου. 6.5 Ἀλλ' ερει τις, ει ακαταληπτος [εστιν] η υποστασις η θεια, και τι συ περι
τουτων διηγηι; Ἆρα ουν επειδη παντα τον ποταμον εκπιειν αδυνατω, μηδε το
συμφερον εμαυτωι συμμετρως λαβω; Ἆρα επειδη παντα τον ηλιον τηι των ομματων
καταστασει χωρησαι ου δυναμαι, μηδε προς την εμαυτου χρειαν αυταρκες εμβλεψω;
Ἢ και επειδη εις παραδεισον μεγιστον εισεληλυθα, και πασαν την των ακροδρυων
υποστασιν φαγειν ου δυναμαι, βουλει με πεινωντα τελειως εξελθειν; Αινω και
δοξαζω τον ημας ποιησαντα· κελευσμα γαρ θειον εστι το λεγον· Πασα πνοη
αινεσατω τον Κυριον. ∆οξαζειν τον δεσποτην, αλλ' ουκ εξηγεισθαι νυν επιχειρω,
ειδως μεν τοι γε οτι του δοξαζειν της αξιας απολειφθησομαι, εργον δε ευσεβειας
ηγουμενος το καν ολως επιχειρειν. Παραμυθειται γαρ μου την ασθενειαν ο Κυριος
Ἰησους λεγων, Θεον ουδεις εωρακε πωποτε. 6.6 Τι ουν, ερει τις, ου γεγραπται, οτι οι
αγγελοι των μικρων βλεπουσιν δια παντος το προσωπον του Πατρος μου, του εν
ουρανοις; Ἀλλα βλεπουσιν οι αγγελοι, ου καθως εστιν ο Θεος, αλλα καθοσον και
αυτοι χωρουσιν. Αυτος γαρ Ἰησους εστιν ο λεγων, Ουχ οτι τον Πατερα τις εωρακεν,
ει μη ο ων εκ του Θεου, ουτος εωρακε τον Πατερα. Βλεπουσιν [ουν οι] αγγελοι καθ' ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

χωρουσι, και αρχαγγελοι καθ' ο δυνανται· Θρονοι δε και Κυριοτητες, μειζονως μεν
παρα τους πρωτους, ελαττον δε της αξιας. Μονον δε βλεπειν δυναται ως χρη, αμα τωι
Υιωι, το Πνευμα το αγιον. Ἐκεινο γαρ παντα ερευναι, [και γινωσκει] και τα βαθη του
Θεου· ως γε και ο μονογενης Υιος γινωσκει καθ' ο δει, αμα τωι Πνευματι τωι αγιωι, τον
Πατερα. Ουδε γαρ τον Πατερα τις επιγινωσκει, φησιν, ει μη ο Υιος, και ωι αν ο Υιος
αποκαλυψηι. Βλεπει γαρ καθ' ο δει και αποκαλυπτει δια του Πνευματος, καθ' ο
εκαστος χωρει, τον Θεον· επειδη και της θεοτητος εστι της πατρικης συν τωι
Πνευματι τωι αγιωι κοινωνος ο Υιος ο μονογενης. Ὁ γεννηθεις [απαθως προ των
χρονων αιωνιων] οιδε τον γεννησαντα, και ο γεννησας οιδε τον γεγεννημενον.
Ἀγγελων τοινυν αγνοουντων, (κατα γαρ την οικειαν εκαστωι δυναμιν αποκαλυπτει
[συν τωι Πνευματι], δια του Πνευματος του αγιου, ο μονογενης, ως ειρηκαμεν) μηδεις
ανθρωπων επαισχυνεσθω την αγνοιαν ομολογειν. Λαλω νυν εγω και παντες κατα
καιρον· αλλα το πως λαλουμεν, αδυνατουμεν ειπειν. Πως ουν τον δοντα το λαλειν
δυναμαι διηγησασθαι; Ὁ ψυχην εχων εγω, και τους χαρακτηρας αυτης ειπειν μη
δυναμενος, πως τον δοτηρα της ψυχης εξειπειν δυνησομαι; 6.7 Αυταρκες ημιν εις
ευσεβειαν εσται τουτο μονον, το ειδεναι οτι Θεον εχομεν. Θεον ενα, Θεον οντα, αει
οντα· ομοιον αει εαυτωι οντα· ου πατηρ ουκ εστιν αλλος· ου μηδεις ισχυροτερος, ον
ουδεις διαδεξαμενος εκβαλλει της βασιλειας· τον πολυωνυμον και παντοδυναμον
και μονοειδη την υποστασιν. Ου γαρ οτι καλειται αγαθος και δικαιος και
παντοκρατωρ και Σαβαωθ, παρα τουτο διαφορος εστι και αλλοιος· αλλ' εις ων και ο
αυτος, μυριας εκπεμπει τας της θεοτητος ενεργειας. Ουκ εν μερει πλεον εχων, και εν
μερει ελαττουμενος· αλλ' εν πασιν ομοιος ων αυτος εαυτωι. Ου μεγας εν
φιλανθρωπιαι μονον και μικρος εν σοφιαι· αλλ' ισοδυναμον εχων την σοφιαν και την
φιλανθρωπιαν. Ουκ εν μερει βλεπων, εν μερει δε του βλεπειν απεστερημενος· αλλ'
ολος ων οφθαλμος και ολος ακοη και ολος νους. Ουχ ως ημεις εν μερει νοων και εν
μερει μη γινωσκων· βλασφημος γαρ ο λογος και θειας υποστασεως αναξιος.
Προγνωστης εστι των οντων και αγιος και παντοκρατωρ, και παντων αγαθωτερος,
και παντων μειζων και παντων σοφωτερος· ου [μητε αρχην] μητε μορφην μητε ειδος
εξειπειν δυνησομεθα. Ουτε γαρ φωνης αυτου πωποτε ακηκοατε, ουτε ειδος αυτου
εωρακατε, φησιν η γραφη. ∆ιο και προς τους Ἰσραηλιτας φησιν ο Μωσης, Και
φυλαξασθε σφοδρα ταις ψυχαις υμων, οτι ομοιωμα ουκ ειδετε. Ει γαρ ολως την
ομοιοτητα αδυνατον φαντασθηναι, εγγυς εσται αρα η διανοια της υποστασεως; 6.8
Ἐφαντασθησαν πολλοι πολλα, και παντες αποτετυχηκασι. Και οι μεν πυρ ενομισαν
ειναι τον Θεον· ετεροι δε πτερωτον ως ανθρωπον, δια το γεγραφθαι μεν καλως,
νοεισθαι δε κακως το, Ἐν σκεπηι των πτερυγων σου σκεπασεις με. Ἐπελαθοντο του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου του μονογενους, λεγοντος ομοιως και περι εαυτου προς
την Ἱερουσαλημ, Ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα σου, ον τροπον ορνις τα
νοσσια εαυτης υπο τας πτερυγας, και ουκ ηθελησατε; Της γαρ φρουρητικης αυτου
δυναμεως εις πτερυγας λαμβανομενης, ουτοι μη νοησαντες, εις ανθρωπινα
πραγματα καταπεσοντες, ανθρωπινως υπελαβον ειναι τον ανεξιχνιαστον. Οι δε επτα
οφθαλμους εχειν αυτον ειπειν ετολμησαν, δια το γεγραφθαι, Ἑπτα οφθαλμοι Κυριου
επιβλεποντες επι πασαν την γην. Ει γαρ επτα οφθαλμους μονους εν μερει περικειται,
μερικον αρα το βλεπειν αυτωι, και ου παντελες· οπερ [επι Θεου] λεγειν δυσφημον.
Τον γαρ Θεον τελειον εν πασιν ειναι δει πιστευειν, κατα την του Σωτηρος φωνην
την λεγουσαν, Ὁ πατηρ υμων ο ουρανιος τελειος εστι. Τελειος εν τωι βλεπειν,
τελειος εν τωι δυνασθαι, τελειος εν τωι μεγεθει, τελειος εν προγνωσει, τελειος εν
αγαθωσυνηι, τελειος εν δικαιοσυνηι, τελειος εν φιλανθρωπιαι. Ουκ εν τοπωι
περιωρισμενος, αλλα των τοπων ποιητης· εν πασιν ων, και υπο μηδενος
περιγραφομενος. Θρονος αυτωι ο ουρανος, αλλ' υπερανεχει ο καθεζομενος· [και]
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

υποποδιον η γη, αλλα φθανει η δυναμις και μεχρι καταχθονιων. 6.9 Εις εστι
πανταχου παρων, παντα βλεπων, παντα νοων, παντα δια Χριστου κατασκευαζων.
[Παντα γαρ δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν.] Πηγη παντος
αγαθου μεγιστη και ανελλιπης, ποταμος ευεργεσιων, φως αΐδιον, ανελλιπως
απαστραπτον, δυναμις ακαταγωνιστος ταις ασθενειαις [ημων] συμπεριφερομενη· ου
μηδε το ονομα φερομεν ακουσαι. Ἢ ιχνος Κυριου ευρησεις, φησιν ο Ἰωβ, η εις τα
εσχατα αφικου α εποιησεν ο παντοκρατωρ; Ει τα εσχατα των ποιηματων ου
καταλαμβανεται, αρα ο τα παντα ποιησας καταληφθησεται; Ὀφθαλμος ουκ ειδεν και
ους ουκ ηκουσεν, ουδ' επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, οσα ητοιμασεν ο θεος τοις
αγαπωσιν αυ τον. Ει α ητοιμασεν ο Θεος, απεριληπτα τυγχανει ταις ημετεραις
διανοιαις, αυτον αρα τον ετοιμασαντα τωι νωι περιλαμβανειν δυναμεθα; Ὦ βαθος
πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου· ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και
ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου, φησιν ο Ἀποστολος. Ει τα κριματα και αι οδοι
ακαταληπτα καθεστηκεν, αυτος αρα καταληφθησεται; 6.10 Τοσουτου τοινυν οντος
του Θεου και ετι μειζονος (ουδε γαρ εαν ολην μου την υποστασιν εις γλωσσαν
μεταβαλω, δυναμαι το κατ' αξιαν ειπειν· μαλλον δε ουδ' ει παντες αγγελοι
συνελθοιεν, ουπω το κατ' αξιαν ερουσι)· τοσουτου τοινυν οντος αγαθου και μεγαλου
του Θεου, ανθρωπος λιθον γλυψας, τωι λιθωι ειπεν, Θεος μου ει συ. Ὦ μεγαλης
αβλεψιας, εκ τοσουτου μεγεθους εις τοσαυτην ταπεινοτητα κατελθουσης! Το ξυλον
οπερ ο Θεος εφυτευσεν, και υετος εμηκυνε, και υστερον κατακαυθεν και σποδος
διαπυρος γινομενον, τουτο μεν Θεος αναγορευεται· ο δε αληθης Θεος
καταφρονειται. Ἐπεδαψιλευσατο δε η πονηρια της ειδωλολατριας· και αιλουρος και
λυκος και κυων αντι Θεου προσεκυνηθησαν, και λεων ανθρωποβορος αντι του Θεου
του φιλανθρωποτατου προσεκυνηθη. Ὄφις και δρακων, αντιμιμοι του εκβαλοντος
ημας εκ παραδεισου, προσεκυνηθησαν· και ο τον παραδεισον φυτευσας
κατεφρονηθη. Αισχυνομαι λεγειν, πλην λεγω· και κρομμυα γαρ ηδη παρα τισι
προσεκυνηθη. Οινος εδοθη, ινα ευφραινηι καρδιαν ανθρωπου· και ∆ιονυσος αντι
Θεου προσεκυνηθη. Σιτον ο Θεος ειργασατο δια του ειπειν, Ἐξαγαγετω η γη βοτανην
χορτου, σπειρον σπερμα κατα γενος [και καθ' ομοιοτητα], ινα αρτος στηρισηι καρδιαν
ανθρωπου· και ποθεν η ∆ημητρα προσεκυνηθη; Το πυρ εκ λιθων συγκρουσεως
εξερχεται μεχρι σημερον· και ποθεν Ἥφαιστος, πυρος ποιητης; 6.11 Ποθεν η
πολυθεος των Ἑλληνων πλανη; Ἀσωματος ο Θεος· και ποθεν μοιχειαι παρα τοις υπ'
αυτων λεγομενοις θεοις κατηγορουνται; Σιωπω τας ∆ιος εις κυκνον μεταβολας·
αισχυνομαι λεγων τας εις ταυρον μεταμορφωσεις αναξια γαρ θεου τα μυκηματα.
Μοιχος ο παρ' Ἕλλησι θεος ηυρηται, και ουκ αιδουνται. Ει γαρ μοιχος εστι, θεος μη
καλεισθω. Και θανατους και αποπτωσεις και κεραυνωσεις των παρ' αυτοις λεγουσι
θεων. Βλεπεις εκ ποσου μεγεθους που κατεληλυθασιν; Μη τι αρα ματην Υιος Θεου
κατηλθεν εξ ουρανου, η ινα το τηλικουτον τραυμα θεραπευσηι; Μη τι ματην ηλθεν ο
Υιος, ινα ο Πατηρ επιγνωσθηι; Ἐπεγνως, τι εκινησεν εκ δεξιων θρονων κατελθειν
τον μονογενη. Πατηρ κατεφρονειτο, εδει Υιον διορθωσασθαι την πλανην. Ἔδει γαρ
τον, δι' ου εγενετο τα παντα, τωι δεσποτηι των απαντων προσενεγκειν τα παντα. Ἔδει
θεραπευθηναι το τραυμα· τι γαρ ην ταυτης της νοσου χειρον, η ινα λιθος αντι Θεου
προσκυνηθηι; 6.12 ΠΕΡΙ ΑΙΡΕΣΕΩΝ. Και ου μονον εν τοις εθνικοις επηγωνισατο ταυτα
ο διαβολος· αλλα γαρ ηδη και πολλοι των χριστιανων ψευδως λεγομενων, των τωι
ευωδεστατωι Χριστου ονοματι κακως προσαγορευομενων, ετολμησαν ασεβως
απαλλοτριωσαι τον Θεον των οικειων ποιηματων. Τους των αιρετικων λεγω παιδας,
τους δυσωνυμους και αθεωτατους, τους προσποιουμενους μεν ειναι φιλοχριστους,
μισοχριστους δε παντελως. Ὁ γαρ τον πατερα του Χριστου δυσφημων, εχθρος εστι
του υιου. Ἐτολμησαν ειπειν ουτοι δυο θεοτητας, μιαν αγαθην και μιαν κακην. Ὦ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

πολλης αβλεψιας! Ει θεοτης, παντως οτι και αγαθη· ει δε ουκ αγαθη, τι καλειται
θεοτης; Ει γαρ Θεου η αγαθοτης, ει Θεωι πρεπει το φιλανθρωπον, το ευεργετικον, το
παντοδυναμον· [λοιπον] δυοιν θατερον, η Θεον καλειτωσαν συν τωι ονοματι και τηι
ενεργειαι ει δε αποστερεισθαι μελλοιεν των ενεργειων, μη καλειτωσαν μονηι τηι
προσηγοριαι. 6.13 Ἐτολμησαν αιρετικοι λεγειν δυο θεους, και δυο πηγας αγαθου τε
και κακου, και ταυτας αγεννητους [ειναι]. Ει αγεννητοι αμφοτεραι, παντως οτι και
ισαι και αμφοτεραι κραταιαι. Πως ουν αναιρει το σκοτος το φως; Και, ποτερον ποτε
ομου εισιν η απεσχοινισμεναι; Ὁμου μεν γαρ ειναι ου δυνανται. Τις γαρ κοινωνια
φωτι προς σκοτος; φησιν ο Ἀποστολος. Ει δε μακραν απ' αλληλων εισιν, παντως οτι
και ιδιους τοπους εχουσιν. Ει δε ιδιους τοπους εχουσι, παντως που εν τοις του ενος
Θεου εσμεν, παντως που και ενα προσκυνουμεν. Συστησαι γαρ ουτω δει, καν τηι
μωριαι εκεινων συμπεριενεχθωμεν, οτι ενα δει προσκυνειν. Ἐξετασωμεν δε αυτους,
και τι λεγουσι περι του αγαθου Θεου. ∆υνατος εστιν η αδυνατος; Ει μεν δυνατος εστι,
πως εγενετο το κακον, ακοντος αυτου; και πως επεισερχεται η πονηρα υποστασις, μη
θελοντος αυτου; Ει μεν γαρ ειδως ου δυναται κωλυσαι, αδυναμιαν κατηγορουσιν· ει
δε δυναμενος ου κωλυει, προδοσιαν κατηγορουσι. Και βλεπε την τουτων ανοησιαν.
Ποτε μεν λεγουσι τον πονηρον μηδεν εχειν κοινον προς τον αγαθον Θεον εις την του
κοσμου δημιουργιαν, ποτε δε λεγουσιν αυτον το τεταρτον μερος μονον εχειν. Και
τον μεν αγαθον λεγουσιν ειναι πατερα του Χριστου· τον δε Χριστον τον ηλιον
τουτον καλουσιν. Ει τοινυν ο κοσμος κατ' αυτους υπο του Πονηρου εγενετο, ο δε
ηλιος εν κοσμωι, πως ο υιος του Ἀγαθου εν τοις του Πονηρου ακων δουλευει;
Βορβορουμεθα, ταυτα λεγοντες, ινα μη τις των παροντων εξ αμαθιας εις βορβορον
αιρετικων εμπεσηι. Οιδα χρανας εμαυτου το στομα και των ακουοντων τας ακοας·
αλλα συμφερει. Πολυ γαρ καλλιον εν κατηγοριαις αλλων ακουσαι τα ατοπα, η εξ
αγνοιας εις ταυτα εμπεσειν. Πολυ καλλιον γνωναι σε τον βορβορον και μισησαι
τουτον, η αγνοουντα εμπεσειν εις αυτον. Ἔστι δε πολυσχιδης ο της αθεοτητος των
αιρεσεων λογος· οταν γαρ μιας οδου της ευθειας εκπεσηι [τις], τοτε πολλακις εις
κρημνους καταπιπτει. 6.14 Και πασης μεν αιρεσεως ευρετης Σιμων ο μαγος. Σιμων ο
εν ταις Πραξεσι των αποστολων, την απρατον του Πνευματος χαριν αγορασαι
προσδοκησας αργυριου και ακουσας· Ουκ εστι σοι μερις ουδε κληρος εν τωι λογωι
τουτωι, και τα εξης. Περι ου γεγραπται· Ἐξ ημων εξηλθον, αλλ' ουκ ησαν εξ ημων. Ει
γαρ ησαν εξ ημων, μεμενηκεισαν αν μεθ' ημων. Ουτος επι της Ῥωμης γενομενος,
μετα το υπο των Ἀποστολων αποβληθηναι, και Ἑλενην τινα πορνην επαγομενος,
δυσφημωι τωι στοματι πρωτος ετολμησεν ειπειν, εαυτον μεν ειναι τον επι ορους Σινα
ως Πατερα φανεντα· παρα δε Ἰουδαιοις υστερον ουκ εν σαρκι, αλλα δοκησει ως
Χριστον Ἰησουν φανεντα· και μετα ταυτα ως Πνευμα αγιον, το υπο του Χριστου ως
παρακλητον αποστελλεσθαι επαγγελθεν. Και επλανησε τε ουτω την Ῥωμαιων πολιν,
ωστε Κλαυδιον ανδριαντα αυτου στησαι, υπογραψαντα τηι Ῥωμαιων γλωττηι,
ΣΙΜΩΝΙ ∆ΕΩ ΣΑΓΚΤΩ, οπερ ερμηνευομενον δηλοι, Σιμωνι Θεωι αγιωι. 6.15
Παρατεινομενης δε της πλανης, αγαθων ξυνωρις διορθουται το πταισμα, Πετρος και
Παυλος παραγενομενοι, οι της εκκλησιας προσταται· και επιδεικτιωντα τον
νομιζομενον Θεον Σιμωνα, νεκρον ευθυς απεδειξαν. Ἐπαγγελλομενου γαρ του
Σιμωνος μετεωριζεσθαι εις τους ουρανους, και επ' οχηματος δαιμονων επ' αερος
φερομενου, γονυ κλιναντες οι του Χριστου δουλοι και την συμφωνιαν ενδειξαμενοι,
ην ειπεν ο Ἰησους, Ὅτι εαν δυο εξ υμων συμφωνησωσι, περι παντος πραγματος ου
εαν αιτησωνται, γενησεται αυτοις· το της ομονοιας βελος δια της προσευχης
πεμψαντες κατα του μαγου, κατεβαλον αυτον εις την γην. Και ουδεν θαυμαστον,
καιπερ ον θαυμαστον· Πετρος γαρ ην, ο τας κλεις των ουρανων περιφερων. Και ου
θαυματος αξιον· Παυλος γαρ ην, ο εις τριτον ουρανον αρπαγεις και εις παραδεισον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

και ακουσας αῤρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. [Οι και] εξ αερος επι γην
κατηγαγον τον νομιζομενον Θεον, μελλοντα εις τα καταχθονια καταγεσθαι. Ουτος
πρωτος ο της κακιας δρακων· μιας δε εκκοπεισης κεφαλης, πολυκεφαλος ευρεθη
παλιν η της κακιας υλη. 6.16 Κηρινθος γαρ την Ἐκκλησιαν ελυμηινατο, και
Μενανδρος, και Καρποκρατης· Ἐβιωναιοι τε, και Μαρκιων, το της αθεοτητος στομα.
Ὁ γαρ θεους διαφορους αναγορευσας, αλλον τον αγαθον και αλλον τον δικαιον,
αντιφθεγγεται τωι Υιωι τωι λεγοντι, Πατερ δικαιε. Και [ο λεγων] παλιν αλλον τον πα
τερα, και αλλον τον ποιητην του κοσμου, εναντιουται τωι Υιωι, τωι λεγοντι· Ει δε τον
χορτον του αγρου σημερον οντα και αυριον εις κλιβανον [πυρος] βαλλομενον, ο
Θεος ουτως αμφιεννυσι· και, Ὄστις τον ηλιον αυτου ανατελλει επι αγαθους τε και
πονηρους, και βρεχει επι δικαιους και αδικους. Ουτως παλιν αλλης κακιας ευρετης, ο
Μαρκιων δευτερος. Ὑπο γαρ των κειμενων απο της παλαιας εν τηι καινηι διαθηκηι
μαρτυριων ελεγχομενος, πρωτος ετολμησεν εκκοψαι τας μαρτυριας, και αμαρτυρον
αφειναι τον καταγγελλομενον λογον της πιστεως, καταλειψας τον Θεον· και ως
κηρυκων μη οντων, σαθραν ηθελησε ποιησασθαι της Ἐκκλησιας την πιστιν. 6.17
∆ιεδεξατο τουτον παλιν αλλος, Βασιλειδης, δυσωνυμος, δεινοτατος τον τροπον,
ασελγειας καταγγελλων. Ἐπηγωνισατο τηι κακιαι και Ουαλεντινος, τριακοντα θεων
καταγγελευς. Ἕλληνες ολιγους λεγουσιν, και ο ονομαζομενος, μαλλον δε ουκ ων
χριστιανος, εις τριακοντα ολους εξετεινε την πλανην. Και φησιν, οτι ο Βυθος (πρεπει
γαρ αυτωι οντι βυθωι της κακιας, εκ βυθου της διδασκαλιας αρχεσθαι) εγεννησε
Σιγην, και απο της Σιγης ετεκνοποιει Λογον. Του παρ' Ἕλλησι ∆ιος ουτος χειρων,
του τηι αδελφηι μιγνυμενου· τεκνον γαρ ελεγετο του Βυθου ειναι η Σιγη. Βλεπεις
ατοπιαν χριστιανισμου σχηματι περιβεβλημενην; Μεινον βραχυ, και μισησεις την
ασεβειαν. Φησι γαρ οκτω αιωνας εκ τουτου γεγενησθαι, και εξ εκεινων δεκα· και εξ
εκεινων αλλους δωδεκα, αρσενας και θηλειας. Και ποθεν η συστασις τουτων; Βλεπε
την ληρωιδιαν εκ των κατασκευασματων. Ποθεν εχεις την αποδειξιν των τριακοντα
αιωνων; Ἐπειδη, φησιν, γεγραπται, οτι εβαπτισθη Ἰησους ως τριακοντα ετων ων.
Και ποια αυτη αποδειξις εκ των τριακοντα ετων, ει και τριακοντα ετων εβαπτισθη;
Ἆρα ουν επειδη και πεντε αρτους εκλασεν εις πεντακισχιλιους, πεντε εισι θεοι; η
επειδη δωδεκα εσχε μαθητας, δωδεκα ωφειλαν ειναι μονοι και οι θεοι; 6.18 Και
τουτο ετι μικρον προς τα λοιπα της ασεβειας. Φησι γαρ, οτι η τελευταια των θεων
αρσενοθηλυς ουσα, ως τολμαι λεγειν, αυτη εστιν η Σοφια. Ὦ της αθεοτητος! Χριστος
γαρ Θεου σοφια, μονογενης Υιος· κακεινος εις θηλυ και τριακοστον στοιχειον και
εσχατον κατασκευασμα, κατηνεγκε τωι λογωι του Θεου την σοφιαν. Και φησιν, οτι
επεχειρησεν η Σοφια τον πρωτον Θεον ιδειν· και μη φερουσα τας μαρμαρυγας,
εξεπεσε των ουρανων, και απεβληθη του τριακοστου αριθμου. Ειτα στενουσα, εκ των
στεναγμων εγεννα τον διαβολον· και οτι δακρυσασα την αποπτωσιν, την θαλασσαν
υπεστησατο. Βλεπεις την ασεβειαν; Πως γαρ εκ σοφιας διαβολος γενναται, και απο
συνεσεως η κακια, η απο φωτος σκοτος; Και φησιν, οτι ο διαβολος εγεννησεν
αλλους, οιτινες κατεσκευασαν τον κοσμον· και οτι ο Χριστος κατηλθεν, επι το
αποστησαι τους ανθρωπους του κοσμοποιου. 6.19 Ἄκουε δε, τινα λεγουσιν ειναι τον
Χριστον [Ἰησουν], ινα ετι μειζονως αυτους μισησηις. ∆ιδασκουσι γαρ, οτι της Σοφιας
εκπεσουσης, ινα μη ο αριθμος λειπηι των τριακοντα, οι εικοσιεννεα αιωνες
συνενεγκαντες τι εκαστος ελαχιστον, κατεσκευασαν τον Χριστον· και τουτον δε
αρσενοθηλυν παλιν λεγουσιν. Ἆρα εστι τι τουτων ασεβεστερον; εστι τι τουτων
αθλιωτερον; Ἐγω διηγουμαι σοι την πλανην, ινα μειζονως αυτους μισησηις. Φευγε
ουν την ασεβειαν, μηδε χαιρειν λεγε τωι τοιουτωι, ινα μη κοινωνησηις τοις εργοις τοις
ακαρποις του σκοτους· και μητε πολυπραγμονησηις, μητε εις λογους αυτοις ελθειν
θελησηις. 6.20 Και μισει μεν παντας αιρετικους, εξαιρετως δε τον της μανιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

επωνυμον, τον πρωην επι Προβου βασιλεως αρξαμενον. Προ γαρ ολων εβδομηκοντα
ετων η πλανη, και εισι μεχρι του νυν ανθρωποι αυτοις οφθαλμοις θεωρησαντες
εκεινον. Ἀλλ' ουχ οτι προ ολιγου χρονου ην, δια τουτο μισει· αλλα δια τα δυσσεβη
δογματα μισει τον της κακιας εργατην, το δοχειον παντος ρυπου, τον πασης
αιρεσεως βορβορον υποδεξαμενον. Φιλοτιμουμενος γαρ εν κακοις εξαιρετος
γενεσθαι, τα παντων λαβων, και μιαν αιρεσιν πεπληρωμενην βλασφημιων και
πασης παρανομιας συστησαμενος, λυμαινεται την εκκλησιαν, (μαλλον δε τους εκτος
της εκκλησιας) ως λεων περιπατων και κατα πινων. Μη προσεχε αυτων τηι
χρηστολογιαι, μηδε τηι νομιζομενηι ταπεινοφροσυνηι· οφεις γαρ εισι γεννηματα
εχιδνων. Και Ἰουδας ελεγε, Χαιρε Ῥαββι, και προεδιδου. Μη τοις φιλημασι προσεχε,
αλλα τον ιον φυλασσου. 6.21 Και ινα μη ματην δοκωμεν αυτου κατηγορειν, εν
παρεξοδωι τις εστιν ουτος ο Μανης ειπωμεν, και τι διδασκει εκ μερους· ολον γαρ
αυτου τον βορβορον, ουδ' ο πας αιων κατ' αξιαν διηγησεται. Μνημονευεσθω δε
ταυτα παρα σοι εις ευκαιρον βοηθειαν, απερ ειρηται μεν και τοις προ τουτου,
λεχθησεται δε και τοις νυν· ινα οι μεν αγνοουντες μαθωσιν, οι δε ειδοτες
υπομνησθωσιν. Ουκ εστιν απο χριστιανων ο Μανης, μη γενοιτο· ουδε κατα τον
Σιμωνα εξεβληθη της Ἐκκλησιας, ουτε αυτος ουτε οι προ αυτου διδασκοντες·
κλεπτης γαρ εστιν αλλοτριων κακων, εξιδιοποιουμενος τα κακα. Πως δε και τινα
τροπον, ακουστεον. 6.22 Σκυθιανος τις ην εν Αιγυπτωι, Σαρακηνος το γενος, ουδεν
κοινον ουτε προς Ἰουδαισμον ουτε προς Χριστιανισμον κεκτημενος. Ουτος την
Ἀλεξανδρειαν οικησας, και τον Ἀριστοτελικον μιμησαμενος βιον, τεσσαρας βιβλους
συνεταξε, μιαν καλουμενην Ευαγγελιον, ου Χριστου πραξεις περιεχουσαν, αλλ'
απλως μονον την προσηγοριαν· και μιαν αλλην καλουμενην Κεφαλαιων· και μιαν
τριτην, Μυστηριων· και τεταρτην, ην νυν περιφερουσι, Θησαυρον. Μαθητης δε ην
τουτου Τερεβινθος ονοματι. Ἀλλα τον προηιρημενον Σκυθιανον ελθειν εις την
Ἰουδαιαν και λυμηνασθαι την χωραν, νοσωι θανατωσας ο Κυριος, επαυσε την
λοιμωδη καταστασιν. 6.23 Ὁ δε της κακιας μαθητης Τερεβινθος, κληρονομος ων του
χρυσου και των βιβλιων και της αιρεσεως, παραγενομενος εν τηι Παλαιστινηι, και εν
τηι Ἰουδαιαι γνωριζομενος και καταγινωσκομενος, εκρινεν εις την Περσιδα
μετελθειν. Ἵνα δε μη εκ της προσηγοριας κακει γνωριζηται, Βουδδαν μετωνομασεν
εαυτον. Ἀλλ' ειχεν εκει και τους ανταγωνιστας, τους του Μιθρα· και πολλων λογων
κινουμενων και διαπληκτισμων, ηλεγχετο. Και περας συνελαυνομενος, προσφευγει
τινι χηραι. Ειτα επι δωματος ανελθων, και προσκαλεσαμενος τους αεριους δαιμονας,
ους οι Μανιχαιοι μεχρι σημερον επι της μυσαρας αυτων ισχαδος επικαλουνται·
γενομενος θεοπληκτος και καταβληθεις απο του δωματος, εξεψυξε· και ουτως
εξεκοπη το θηριον δευτερον. 6.24 Ἀλλ' εμεινε τα υπομνηστικα της ασεβειας βιβλια·
και κληρονομος ην η χηρα και των βιβλιων και των χρηματων. Μητε δε συγγενεα,
μητε [δε] ετερον τινα εχουσα, εκρινεν εκ των χρηματων αγορασαι παιδα Κουβρικον
λεγομενον· και τουτον εις υιοθεσιαν λαβουσα, επαιδευσε τοις Περσων μαθημασιν ως
υιον, και ωξυνε κατα της ανθρωποτητος κακον βελος. Και Κουβρικος ο κακος
οικετης εις μεσον φιλοσοφων ηκμαζε· και τελευτησασης της χηρας, εκληρονομησε
τα χρηματα και τα βιβλια. Ειτα, ινα μη το της δουλειας του Κουβρικου ονομα
επονειδιστον ηι, αντι Κουβρικου Μανην εαυτον επωνομασεν, οπερ κατα την Περσων
διαλεκτον την ομιλιαν δηλοι. Ἐπειδη γαρ διαλεκτικος εδοκει τις ειναι, Μανην
εαυτον επωνομασεν, οιονει ομιλητην τινα αριστον. Ἀλλ' εκεινος μεν ευδοξιαν
εαυτωι κατα την Περσων γλωσσαν επραγματευσατο· η δε του Θεου οικονομια και
ακοντα αυτον εαυτου κατηγορον εποιει γενεσθαι· ινα εν Περσιδι νομισας εαυτον
τιμαιν, παρ' Ἕλλησι μανιας εαυτον καταγγελληι επωνυμον. 6.25 Ἐτολμα δε λεγειν
εαυτον ειναι τον Παρακλητον). Και γεγραπται· Ὃς δ' αν βλασφημησηι εις το Πνευμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

το αγιον, ουκ εχει αφεσιν. Ἐβλασφημησεν ουν, Πνευμα αγιον εαυτον ειπων. Ὁ
εκεινοις κοινωνων, βλεπετω μετα τινων εαυτον εντασσει. Ἐσαλευσεν ο οικετης την
οικουμενην, επειδη δια τριων σειεται η γη· και το τεταρτον ου δυναται φερειν, εαν
οικετης βασιλευσηι. Και μεσος ελθων, λοιπον τα υπερ ανθρωπον επηγγελλετο.
Ἐνοσει του βασιλεως Περσων ο υιος· και ιατρων δαψιλεια παρην. Ἀλλ' ο Μανης
επηγγειλατο δια προσευχης ωσανει ευσεβης κατορθωσειν. Ἀπεστησαν οι ιατροι,
συναπεστη του παιδος η ζωη· ηλεγχθη η ασεβεια του ανδρος. Και δεσμιος ην ο δη
φιλοσοφος, εις φυλακην, ου δια το περι αληθειας ελεγ ξαι τον βασιλεα, βληθεις· ου
δια το καταλυσαι τα ειδωλα, αλλα δια το επαγγειλασθαι σωζειν, και ψευσασθαι·
μαλλον δε ει δει ταληθες ειπειν, δια το φονευσαι. Τον γαρ δυναμενον δια της
ιατρικης επιμελειας σωθηναι, ουτος τους ιατρους αποστησας εφονευσε, τηι αμελειαι
θανατωσας. 6.26 Ἐμου δε λεγοντος τα περι αυτου παμπολλα κακα, μεμνησο πρωτον
την βλασφημιαν· δευτερον, την δουλειαν· ουχ οτι αισχυνη η δουλεια, αλλ' οτι το
δουλον οντα ελευθεριαν πλαττεσθαι, κακον· τριτον, το ψευδος της επαγγελιας· και
τεταρτον, του παιδος τον φονον· και πεμπτον, την αισχυνην της φυλακης. Και ουκ
ην γε αισχυνη της φυλακης μονον, αλλα και η εκ της φυλακης φυγη. Ὁ γαρ λεγων
εαυτον Παρακλητον και της αληθειας αγωνιστην, εφευγεν. Ουκ ην διαδοχος Ἰησου
του ετοιμως ερχομενου εις τον σταυρον· αλλ' ουτος εναντιος ην, φυγας. Ειτα ο
βασιλευς Περσων εκελευσεν απαχθηναι τους δεσμοφυλακας. Αιτιος ο Μανης δι'
υπερηφανιαν θανατου τωι παιδι, και αιτιος θανατου των δεσμοφυλακων δια την
φυγην. Ὁ ουν παραιτιος θανατου, ουτος αρα προσκυνεισθαι οφειλει; Ουκ εδει
μιμησασθαι Ἰησουν και ειπειν, Ει εμε ζητειτε, αφετε τουτους υπαγειν; Ουκ εδει κατα
τον Ἰωναν ειπειν, Ἄρατε με και βαλλετε εις την θαλασσαν· δι' εμε γαρ ο κλυδων
ουτος; 6.27 Φευγει εκ της φυλακης, και ερχεται εις την Μεσοποταμιαν· αλλ' απανται
αυτωι οπλον δικαιοσυνης Ἀρχελαος επισκοπος. Και επι φιλοσοφων κριτων ελεγξας,
ακροατηριον Ἑλληνικον συστησαμενος, ινα μη χριστιανων κριναντων δοκωσιν οι
κριται χαριζεσθαι· Λεγε, φησιν, ο Ἀρχελαος προς τον Μανην, ο κηρυσσεις. Ὁ δε [ως]
ταφον ανεωιγμενον εχων το στομα, απο βλασφημιας πρωτον του ποιητου των
απαντων ηρξα το φασκων· Ὁ της παλαιας Θεος κακων εστιν ευρετης, λεγων περι
εαυτου, Ἐγω ο Θεος πυρ καταναλισκον. Ὁ δε σοφος Ἀρχελαος υπεξελυσε την
βλασφημιαν, ειπων· Ει ο της παλαιας Θεος, κατα τον σον λογον, πυρ εαυτον λεγει,
τινος υιος εστιν ο λεγων, Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην; Ει μεμφηι τον λεγοντα,
Κυριος θανατοι και ζωογονει· δια τι τιμαις Πετρον, την Ταβιθαν μεν εγειραντα, την
δε Σαπφειραν θανατωσαντα; Ει δε και μεμφηι, οτι πυρ ητοιμασε· δια τι ου μεμφηι τον
λεγοντα, Πορευεσθε [απ' εμου] εις το πυρ το αιωνιον; Ει μεμφηι τον λεγοντα, Ἐγω
Θεος ποιων ειρηνην και κτιζων κακα· εξηγησαι πως λεγει Ἰησους, Ουκ ηλθον βαλειν
ειρηνην, αλλα μαχαιραν. Ἀμφοτερων γαρ τα ισα λεγοντων, δυοιν θατερον· η
αμφοτεροι καλοι δια την ομολεξιαν· η ει ανεγκλητος Ἰησους ταυτα λεγων, δια τι
ψεγεις τον τα ομοια εν τηι παλαιαι λεγοντα; 6.28 Ειτα ο Μανης προς τουτον λεγει· Και
ποιος Θεος τυφλοι; Παυλος γαρ εστιν ο λεγων· Ἐν οις ο Θεος του αιωνος τουτου
ετυφλωσε τα νοηματα των απιστων, εις το μη διαυγασαι τον φωτισμον του
ευαγγελιου. Ὁ δε Ἀρχελαος καλως υποκρουσας, Προαναγνωθι, φησιν, ολιγον. Ει δε
και κεκαλυμμενον εστι το ευαγγελιον ημων, εν τοις απολλυμενοις εστι
κεκαλυμμενον. Ὁραις, οτι εν τοις απολλυμενοις κεκαλυπται; Ου δει γαρ διδοναι τα
αγια τοις κυσιν. Ειτα, αρα μονος ο της παλαιας Θεος ετυφλωσε τα νοηματα των
απιστων; Ἰησους δε αυτος ουκ ειρηκε, ∆ια τουτο αυτοις εν παραβολαις λαλω, ινα
βλεποντες μη βλεπωσι; Μη μισων αυτους, εβουλετο μη βλεπειν; η δια το αναξιον,
επειδη τους οφθαλμους αυτων εκαμμυσαν; Ὅπου γαρ αυτοπροαιρετος πονηρια, εκει
και αποχη της χαριτος. Τωι γαρ εχοντι δοθησεται· απο δε του μη εχοντος, και ο δοκει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

εχειν αρθησεται. 6.29 Ει δε δει, και ως τινες εξηγουνται, τουτο ειπειν· ου φαυλον γαρ
το ρημα· ει και ετυφλωσε των απιστων τα νοηματα, επι καλωι ετυφλωσεν, ινα εις τα
αγαθα αναβλεψωσιν. Ου γαρ ειπεν, Ἐτυφλωσεν αυτων την ψυχην· αλλα, τα
νοηματα των απιστων. Το δε λεγομενον, τοιουτον εστι· τυφλωσον του πορνου τα
πορνικα νοηματα, και σεσωσται ο ανθρωπος. Τυφλωσον του ληιστου το αρπακτικον
και ληιστρικον, και σεσωσται ο ανθρωπος. Ἀλλ' ου θελεις ουτω νοησαι· εστι και αλλη
εξηγησις. Τυφλοι και ο ηλιος τους αμβλυωπουντας· και οι οφθαλμιωντες
τυφλουνται, βλαπτομενοι υπο του φωτος· ουχ οτι τυφλωτικος [εστιν] ο ηλιος, αλλ'
οτι η υποστασις των ομματων ου βλεπει. Ουτω και οι απιστοι, νοσουντες τας
καρδιας, ου δυνανται ενιδειν της θεοτητος ταις ακτισιν. Και ουκ ειπεν, Ἐτυφλωσε τα
νοηματα, εις το μη ακουσαι το ευαγγελιον· αλλ', εις το μη διαυγασαι τον φωτισμον
της δοξης του ευαγγελιου του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Το μεν γαρ ακουσαι του
ευαγγελιου, πασιν εφιεται· η δοξα δε του ευαγγελιου, τοις Χριστου γνησιοις μονοις
αφωρισται. Ἔλεγεν ο Κυριος τοις μεν ακουσαι μη δυναμενοις εν παραβολαις· τοις δε
μαθηταις επελυε κατ' ιδιαν τας παραβολας. Ὁ αυγασμος [γαρ] της δοξης τοις
πεφωτισμενοις, η τυφλωσις τοις απιστοις. Ταυτα τα μυστηρια, α νυν η Ἐκκλησια
διηγειται σοι τωι εκ κατηχουμενων μεταβαλλομενωι, ουκ εστιν εθος εθνικοις
διηγεισθαι. Ου γαρ επι εθνικωι τα περι Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος
διηγουμεθα μυστηρια, ουδε περι των μυστηριων επι κατηχουμενων λευκως
λαλουμεν· αλλα [πολλα] πολλακις λεγομεν επικεκαλυμμενως, ινα οι ειδοτες πιστοι
νοησωσι, και οι μη ειδοτες μη βλαβωσι. 6.30 Τουτοις και αλλοις πλειοσιν ανετρεπετο
ο δρακων· τοιαυταις συμπλοκαις κατεπαλαισε τον Μανην ο Ἀρχελαος. Φευγει παλιν
και εντευθεν, ο εκ της φυλακης φυγων· και τον ανταγωνιστην διαδρας, ερχεται επι
κωμην ευτελεστατην, κατα τον οφιν τον εν παραδεισωι καταλιποντα τον Ἀδαμ και
τηι Ευαι προσελθοντα. Ἀλλ' ο καλος ποιμην Ἀρχελαος των προβατων προνοων,
ακουσας την φυγην, ευθεως δρομαιος επι την του λυκου ηπειγετο ζητησιν. Ὁ δε
Μανης ιδων εξαιφνης τον αντιδικον, εξεπηδησε και εφυγεν· εφυγε δε την
τελευταιαν φυγην. Οι γαρ του των Περσων βασιλεως υπασπισται πανταχου
διερευνωμενοι, καταλαμβανουσι τον φυγαδα· και ην ωφειλεν επι του Ἀρχελαου
λαβειν αποφασιν, ταυτην επιφερουσιν αυτωι οι του βασιλεως υπασπισται.
Συλλαμβανεται ο Μανης, ον προσκυνουσιν οι αυτου μαθηται, και αγεται προς τον
βασιλεα. Ὠνειδισεν ο βασιλευς αυτωι το ψευδος και την φυγην· εχλευασε την
δουλειαν· εξεδικησε του παιδος τον φονον· κατεκρινε και δια τον των
δεσμοφυλακων φονον. Ἐκδαρηναι τον Μανην Περσικωι νομωι προσταττει. Και το μεν
λοιπον σωμα θηριων παρεδοθη βοραι· το δε της κακιστης γνωμης δοχειον το δερμα,
θυλακου δικην προ των πυλων ανηρτηθη. Ὁ τον Παρακλητον εαυτον λεγων, και τα
μελλοντα ειδεναι επαγγελλομενος, την ιδιαν φυγην και την καταληψιν ουκ εγνω.
6.31 Τουτου μαθηται τρεις γεγονασι, Θωμας και Βαδδας και Ἑρμας. Μηδεις
αναγινωσκετω το κατα Θωμαν ευαγγελιον· ου γαρ εστιν ενος των δωδεκα
αποστολων, αλλ' ενος των κακων τριων του Μανου μαθητων. Μηδεις προσφερεσθω
τοις ψυχοφθοροις Μανιχαιοις, τοις αχυρων υδασι το στυγνον της νηστειας
προσποιουμενοις· τοις διαβαλλουσι μεν τον των βρωματων ποιητην, τα καλλιστα δε
των βρωματων λαιμαργουσι· τοις διδασκουσιν, οτι ο τηνδε την βοτανην εκτιλλων,
εις αυτην μεταβαλλεται. Ει γαρ ο εκτεμνων βοτανας η τι των λαχανων, εις τουτο
μεταβαλλεται, γεωργοι και κηπουρων παιδες εις ποσα μεταβληθησονται; Κατα
τοσουτων ο κηπουρος ηνεγκε την δρεπανην, ως ορωμεν· εις ποια αρα μεταβαλλεται;
Γελωτος αληθως τα διδαγματα και καταγνωσεως πληρη και αισχυνης. Ὁ αυτος ανηρ
ποιμην ων προβατων, και προβατον εθυσε και λυκον απεκτεινεν· εις ποιον αρα
μεταβαλλεται; Πολλοι των ανθρωπων ιχθυας εσαγηνευσαν, και ορνεα ιξευσαν· εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ποιον αρα μεταβαλλονται οι της αρπαγης; 6.32 Ἀργιας εκγονοι Μανιχαιοι, οι μη
εργαζομενοι και τα των εργαζομενων κατεσθιοντες· οι τους προσφεροντας αυτοις τα
βρωματα μειδιωσι προσωποις δεχομενοι, και αντι ευλογιων καταρας αποδιδοντες.
Ὅταν γαρ τις αυτοις [τι] προσενεγκηι ανοητος, Μικρον εξω, φησι, στηθι, και
ευλογησω σε. Ειτα δεξαμενος εις χειρας τον αρτον, (ως οι εξ αυτων μετανοησαντες
εξωμολογησαντο), Ἐγω σε ουκ εποιησα, φησιν ο Μανιχαιος τωι αρτωι· και καταρας
πεμπει εις τον υψιστον, και καταραται τον πεποιηκοτα, και ουτως εσθιει το
πεποιημενον. Ει μισεις τας τροφας, τι μειδιων τωι προσωπωι απεβλεψας τωι
προσενεγκαντι; Ει τωι ενεγκαντι εχεις χαριν, δια τι πεμπεις τωι κατασκευασαντι και
δημιουργησαντι Θεωι την βλασφημιαν; Και παλιν, Ἐγω σε ουκ εσπειρα, φησι· σπαρειη
ο σπειρας σε. Ἐγω σε ουκ εθερισα δρεπανοις· εκθερισθειη ο θερισας σε. Ἐγω σε πυρι
ουκ ωπτησα· οπτηθειη ο οπτησας σε. Καλα τα αμοιβαια της χαριτος. 6.33 Μεγαλα μεν
κακα και ταυτα, αλλ' ετι μικρα προς τα αλλα. Ου τολμω επι ανδρων και γυναικων το
λουτρον αυτων διηγησασθαι. Ου τολμω ειπειν, τινι εμβαπτοντες την ισχαδα, διδοασι
τοις αθλιοις. ∆ια συσσημων δε μονον δηλουσθω. Ἄνδρες γαρ τα εν τοις
ενυπνιασμοις ενθυμεισθωσαν, και γυναικες τα εν αφεδροις. Μιαινομεν αληθως και
το στομα, ταυτα λεγοντες. Μη Ἕλληνες τουτων μυσαρωτεροι; μη Σαμαρειται
τουτων αθεωτεροι; μη Ἰουδαιοι τουτων ασεβεστεροι; μη οι πορνευοντες τουτων
ακαθαρτοτεροι; Ὁ μεν γαρ πορνευσας, προς μιαν ωραν δι' επιθυμιαν τελει την
πραξιν· καταγινωσκων δε της πραξεως, ως μιανθεις οιδε λουτρων επιδεομενος, και
γινωσκει της πραξεως το μυσαρον. Ὁ δε Μανιχαιος θυσιαστηριου μεσον, ου νομιζει,
τιθησι ταυτα, και μιαινει και το στομα και την γλωσσαν. Παρα τοιουτου στοματος,
ανθρωπε, δεχηι διδασκαλιαν; Τουτον ολως απαντησας ασπαζηι φιληματι; Ἆρα χωρις
της λοιπης ασεβειας ου φευγεις το μεμολυσμενον, και τους ακολαστων χειρονας,
τους πασης προεστωσης μυσαρωτερους; 6.34 Παραγγελλει ταυτα η Ἐκκλησια και
διδασκει, και απτεται βορβορων, ινα συ μη βορβορωθηις. Λεγει τα τραυματα, ινα μη
συ τραυματισθηις. Ἀρκει δε σοι το ειδεναι μονον· το δε πειραι παραλαβειν απεχου.
Βρονται ο Θεος, και παντες τρεμομεν· κακεινοι βλασφημουσιν. Ἀστραπτει ο Θεος, και
παντες εις γην επικλινομεν· κακεινοι περι ουρανον τας δυσφημους εχουσι γλωσσας.
Ἰησους λεγει περι του Πατρος [αυτου], Ὅστις τον ηλιον αυτου ανατελλει επι
δικαιους και αδικους, και βρεχει επι αγαθους και πονηρους. Κακεινοι λεγουσιν, οτι
οι υετοι εξ ερωτικης μανιας γινονται. Και τολμωσι λεγειν, οτι εστι τις παρθενος εν
ουρανωι ευειδης μετα νεανισκου ευειδους· και κατα τον των καμηλων η λυκων
καιρον, τους της αισχρας επιθυμιας καιρους εχειν· και κατα τον των χειμωνων
καιρον, μανιωδως αυτον επιτρεχειν τηι παρθενωι, και την μεν φευγειν φασι, τον δε
επιτρεχειν· ειτα επιτρεχοντα ιδρουν· απο δε των ιδρωτων αυτου ειναι τον υετον.
Ταυτα γεγραπται εν ταις των Μανιχαιων βιβλοις. Ταυτα ημεις ανεγνωκαμεν,
απιστουντες τοις λεγουσιν. Ὑπερ γαρ της υμετερας ασφαλειας, την εκεινων
απωλειαν επολυπραγμονησαμεν. 6.35 Ἀλλα ρυσαιτο ημας ο Κυριος απο τοιαυτης
πλανης. ∆οθειη δε υμιν εχθρα προς τον δρακοντα· ινα ωσπερ εκεινοι τηρουσι την
πτερναν, ουτω και υμεις αυτων πατησητε την κεφαλην. Μνημονευετε των
λεγομενων· τις συμφωνια των σων προς τα εκεινων; τι το φως προς το σκοτος, τι το
της Ἐκκλησιας σεμνον, προς το [των] Μανιχαιων μυσαρον; Ὧδε ταξις, ωδε επιστημη,
ωδε σεμνοτης, ωδε αγνεια· ωδε και το εμ βλεψαι γυναικι προς επιθυμιαν,
καταγνωσις. Ὧδε γαμος σεμνοτητος, ωδε εγκρατειας υπομονη, ωδε παρθενιας
ισαγγελον αξιωμα· ωδε βρωματων μετοχη μετα ευχαριστιας· ωδε ευγνωμοσυνη προς
τον των ολων δημιουργον. Ὧδε ο Πατηρ του Χριστου προσκυνειται· ωδε φοβος και
τρομος διδασκεται του βρεχοντος· ωδε τωι βροντωντι και αστραπτοντι δοξολογιαν
αναπεμπομεν. 6.36 Συναγελαζου τοις προβατοις· φευγε τους λυκους· της Ἐκκλησιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

μη αναχωρει. Μισει και τους ποτε εις τα τοιαυτα υποπτευθεντας· και εαν μη χρονωι
καταλαβηις αυτων την μετανοιαν, μη προπετως σεαυτον εμπιστευσηις. Παρεδοθη σοι
της μοναρχιας η αληθεια. Γνωριζε τας βοτανας των μαθηματων· γινου δοκιμος
τραπεζιτης, το καλον κατεχων, απο παντος ειδους πονηρου απεχομενος. Ει δε και
ποτε τοιουτος γεγονας, μισησον επιγνους την πλανην. Ἔστι γαρ οδος σωτηριας, εαν
απεμεσηις τον εμετον· εαν απο καρδιας μισησηις· εαν αποστηις αυτων, μη χειλεσι
μονον, αλλα και τηι ψυχηι· εαν προσκυνησηις τον Πατερα του Χριστου, τον Θεον
νομου και προφητων· εαν γινωσκηις τον αγαθον και δικαιον, ενα και τον αυτον οντα
Θεον. Ὃς παντας υμας συντηρησειε, διαφυλαττων υμας απτωτους, ασκανδαλιστους,
εδραιους εν τηι πιστει, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην. 7.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Ζʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν Ἱεροσολυμοις
σχεδιασθεισα, εις τον ΠΑΤΕΡΑ. Και αναγνωσις εκ της προς Ἐφεσιους· Τουτου χαριν
καμπτω τα γονατα μου προς τον Πατερα, εξ ου πασα πατρια εν ουρανοις και επι γης
ονομαζεται, και τα εξης. 7.1 Περι μεν της του Θεου μοναρχιας, αυταρκως ημιν εν τηι
χθες ημεραι προς υμας ειρηται. Αυταρκως δε λεγω, ου το προς αξιαν· (τουτου γαρ
εφικεσθαι θνητηι φυσει παντελως αδυνατον), αλλ' οσον ηκεν εις την ημετεραν
ασθενειαν. Και της των αθεων αιρεσιωτων πολυσχιδους πλανης τας εκτροπας
διηλθον. Ὧν το βορβορωδες και το των ψυχων ιοβολον αποσεισαμενοι, και τα κατ'
εκεινους μνημονευσαντες, ουχ ινα βλαβωμεν, αλλ' ινα μειζονως αυτους μισησωμεν,
προς εαυτους λοιπον επανελθωμεν· και τα σωτηριωδη της αληθους Πιστεως
καταδεξωμεθα, τωι της μοναρχιας αξιωματι το πατρικον συναπτοντες, και
πιστευοντες ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ ΠΑΤΕΡΑ. Ου γαρ μονον ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ δει πιστευειν·
αλλα και [το] ΠΑΤΕΡΑ τουτον ειναι του μονογενους, Κυριου δε ημων Ἰησου Χριστου,
μετ' ευσεβειας καταδεχωμεθα. 7.2 Ταυτηι γαρ αν των Ἰουδαιων ανωτερα
φρονοιημεν, οι το μεν ειναι ἙΝΑ ΘΕΟΝ καταδεχονται τοις δογμασι· (τι γαρ, ει και
τουτο δια της ειδωλολατρειας πολλακις ηρνησαντο;) το δε και ΠΑΤΕΡΑ ειναι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου τουτον, ου παραδεχονται· τοις οικειοις προφηταις
εναντια φρονουντες, οι φασιν εν ταις θειαις γραφαις· Κυριος ειπε προς με, Υιος μου
ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε. Και μεχρι σημερον φρυαττομενοι και συναγομενοι
κατα του Κυριου, και κατα του Χριστου αυτου· νομιζοντες οτι δυνατον εστι Πατρι
φιλιωθηναι, χωρις της εις τον Υιον ευσεβειας· αγνοουντες οτι ουδεις ερχεται προς
τον Πατερα, ει μη δια του Υιου, του λεγοντος, Ἐγω ειμι η θυρα· και, Ἐγω ειμι η οδος.
Ὁ τοινυν τηνοδον παραιτουμενος την απαγουσαν προς τον Πατερα, και ο την θυραν
αρνουμενος, πως της προς τον Θεον εισοδου καταξιωθησεται; αντιλεγοντες δε και
τοις εν ογδοηκοστωι ογδοωι ψαλμωι γεγραμμενοις, το, Αυτος επικαλεσεται με, Πατηρ
μου ει συ, Θεος μου και αντιληπτωρ της σωτηριας μου. Καγω πρωτοτοκον θησομαι
αυτον, υψηλον παρα τοις βασιλευσι της γης. Ει γαρ ταυτα προς τον ∆αβιδ η
Σολομωντα, η και τινα των καθεξης ειρησθαι βιαζοιντο, δειξατωσαν, πως ο θρονος
τουτου του προφητευομενου παρ' αυτοις, εστιν ως αι ημεραι του ουρανου, και ως ο
ηλιος εναντιον του Θεου, και ως η σεληνη κατηρτισμενη εις τον αιωνα. Πως δε και
ου δυσωπουνται το γεγραμμενον, Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε; και το,
Συμπαραμενει τωι ηλιωι και προ της σεληνης, γενεας γενεων; απερ επ' ανθρωπον
αναφερειν, πασης αγνωμοσυνης αναπλεων και μεστον. 7.3 Ἀλλ' Ἰουδαιοι μεν τα
συνηθη της απιστιας, εν τε τοις ρητοις τουτοις και εν τοις παραπλησιοις, επειδη
βουλονται, νοσειτωσαν. Ἡμεις δε το της Πιστεως ευσεβες αναλαμβανομεν, Θεον ενα
τον Πατερα του Χριστου προσκυνουντες· [τον γαρ τοις πασι το γενναιν χαριζομενον,
τουτον της τοιαυτης αξιας αποστε ρειν ανοσιον·] και πιστευομεν ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ
ΠΑΤΕΡΑ, ινα και προ των περι Χριστου κινηθησομενων ημιν διδασκαλικων λογων, η
περι του μονογενους πιστις εγκαταβαλληται τηι ψυχηι των ακουοντων, εκ των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

μεταξυ λογων των περι του Πατρος κατα μηδοτιουν αποσχοινιζομενη. 7.4 Το γαρ
του Πατρος ονομα αμα τωι της ονομασιας προσρηματι, νοειν παρεχει και τον Υιον·
ωσπερ ομοιως Υιον τις ονομασας, ευθυς ενοησε και τον Πατερα. Ει γαρ πατηρ,
παντως οτι πατηρ υιου· και ει υιος, παντως οτι πατρος υιος. Ἵν' ουν μη εκ του λεγειν
ουτως, ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ, ΠΑΤΕΡΑ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ, ΠΟΙΗΤΗΝ ΟΥΡΑΝΟΥ ΚΑΙ ΓΗΣ,
ὉΡΑΤΩΝ ΤΕ ΠΑΝΤΩΝ ΚΑΙ ΑΟΡΑΤΩΝ· ειτα επαγοντων ημων και το, ΕΙΣ ἙΝΑ ΚΥΡΙΟΝ
ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ· υπολαβοι τις ουχ οσιως, ουρανου και γης δευτερευειν τηι ταξει
τον μονογενη· δια τουτο, προ της εκεινων ονομασιας, Πατερα τον Θεον
ωνομασαμεν, ινα αμα τωι νοειν Πατερα, νοησωμεν και τον Υιον· υιου γαρ και πατρος
ουδεν εστι μεταξυ των οντων. 7.5 Ἔστι τοινυν ο Θεος, πολλων μεν καταχρηστικως
πατηρ· ενος δε μονου φυσει και αληθειαι του μονογενους Υιου, Κυριου δε ημων
Ἰησου Χριστου, Πατηρ· ου χρονοις το πατηρ ειναι κτησαμενος, αλλ' αει Πατηρ του
μονογενους τυγχανων. Ου γαρ απαις ων προ τουτου, πατηρ γεγονεν, υστερον
μεταβουλευσαμενος· αλλα προ πασης υποστασεως και προ πασης αισθησεως, προ
χρονων τε και προ παντων των αιωνων, το πατρικον αξιωμα εχει ο Θεος· τουτωι
μαλλον η τοις λοιποις αξιωμασι σεμνυνομενος. Και ου παθει πατηρ γενομενος, ουκ
εκ συμπλοκης, ου κατ' αγνοιαν, ουκ αποῤρευσας, ου μειωθεις, ουκ αλλοιωθεις· (παν
γαρ δωρημα τελειον ανωθεν εστι, καταβαινον απο του πατρος των φωτων, παρ' ωι
ουκ ενι παραλλαγη η τροπης αποσκιασμα). Πατηρ τελειος, τελειον Υιον γεννησας·
παντα παραδους τωι γεγεννημενωι· παντα γαρ μοι παρεδοθη, φησιν, υπο του Πατρος
μου. Και τιμωμενος υπο του μονογενους· Ἐγω γαρ τιμω τον Πατερα, φησιν ο Υιος·
και παλιν· Καθως εγω τας εντολας του Πατρος μου τετηρηκα, και μενω αυτου εν τηι
αγαπηι. Λεγομεν τοινυν και ημεις παραπλησιως τωι Ἀποστολωι· Ευλογητος ο Θεος και
Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο πατηρ των οικτιρμων, και Θεος πασης
παρακλησεως· και, Καμπτομεν τα γονατα προς τον Πατερα, εξ ου πασα πατρια εν
ουρανοις και επι γης ονομαζεται· δοξαζοντες αυτον συν τωι μονογενει· ο γαρ
αρνουμενος τον Πατερα, και τον Υιον αρνειται· και παλιν· Ὁ ομολογων τον Υιον,
και τον Πατερα εχει· γινωσκοντες, οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου
Πατρος. 7.6 Προσκυνουμεν τοινυν τον Πατερα του Χριστου, τον ουρανου και γης
ποιητην, τον Θεον Ἀβρααμ, Ἰσαακ και Ἰακωβ· ου προς τιμην και ο προτερος
αντικρυς ημων ενταυθα ναος ωικοδομητο. Ου γαρ ανεξομεθα των αιρετικων των την
παλαιαν της καινης διαθηκης αποσχιζοντων· αλλα τωι Χριστωι πεισθησομεθα, τωι
λεγοντι περι του ιερου· Ουκ ᾔδειτε, οτι εν τοις του Πατρος μου δει με ειναι; και
παλιν· Ἄρατε ταυτα εντευθεν, και μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου οικον
εμποριου. ∆ι' ων σαφεστατα τον εν Ἱεροσολυμοις προτερον ναον, οικον ειναι του
εαυτου Πατρος ωμολογει. Ει δε τις εξ απιστιας αποδειξεις ετι πλειονας λαβειν
βουλεται, περι του, τον Πατερα του Χριστου τον αυτον ειναι και κοσμου ποιητην·
ακουσατω παλιν αυτου λεγοντος· Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται; και εν εξ
αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ του Πατρος μου του εν ουρανοις. Και το,
Ἐμβλεψατε εις τα πετεινα του ουρανου, οτι ου σπειρουσιν, ουδε θεριζουσιν, ουδε
συναγουσιν εις αποθηκας· και ο πατηρ υμων ο ουρανιος τρεφει αυτα. Και το, Ὁ
Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι. 7.7 Ἀλλ' ινα μη τις εξ αφελειας η
κακεντρεχειας, ανθρωποις δικαιοις ισοτιμον ειναι τον Χριστον υπολαβηι, εκ του
λεγειν αυτον, Ἀναβαινω προς τον Πατερα μου, και πατερα υμων· καλον εκεινο
προδιαστειλασθαι, οτι το μεν του πατρος εν εστιν ονομα, ποικιλη δε της ενεργειας η
δυναμις. Και τουτο αυτο γινωσκων ειρηκεν ασφαλως· Πορευομαι προς τον Πατερα
μου, και πατερα υμων. Ουκ ειπων, προς τον Πατερα ημων· αλλα διελων, και ειπων
πρωτον το οικειον, προς τον Πατερα μου, οπερ ην κατα φυσιν· ειτ' επαγαγων, και
πατερα υμων, οπερ ην κατα θεσιν. Ει γαρ και μαλιστα λεγειν εν προσευχαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

κατηξιωθημεν, Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις, αλλα κατα φιλανθρωπιαν η δοσις.
Ου γαρ κατα φυσιν εκ του εν ουρανοις πατρος γεννηθεντες, πατερα καλουμεν αυτον·
αλλ' εκ δουλειας εις υιοθεσιαν πατρικηι χαριτι, δια Υιου και αγιου Πνευματος
μετενεχθεντες, αφατωι φιλανθρωπιαι λεγειν τουτο καταξιουμεθα. 7.8 Ει δε τις
βουλεται μαθειν, οπως ημεις τον Θεον πατερα καλουμεν, ακουετω του καλου
παιδαγωγου Μωσεως λεγοντος· Ουκ αυτος ουτος σου πατηρ εκτησατο σε, και
εποιησε σε, και εκτισε σε; και Ἡσαΐου του προφητου· Και νυν Κυριε, πατηρ ημων συ·
ημεις δε πηλος, εργα των χειρων σου παντες. Σαφεστατα γαρ εδηλωσεν η προφητικη
χαρις, οτι μη κατα φυσιν, αλλα κατα Θεου χαριν και θεσει, πατερα καλουμεν. 7.9 Και
ινα γνωις ακριβεστερον, οτι μη παντως εν ταις θειαις γραφαις ο κατα φυσιν πατηρ
μονον καλειται πατηρ, ακουε Παυλου λεγοντος· Ἐαν γαρ μυριους παιδαγωγους
εχητε εν Χριστωι, αλλ' ου πολλους πατερας· εν γαρ Χριστωι Ἰησου δια του ευαγγελιου
εγω υμας εγεννησα. Ου γαρ τωι γεννησαι κατα σαρκα, αλλα τωι διδαξαι και
αναγεννησαι κατα πνευμα, Παυλος ην Κορινθιων πατηρ. Ἄκουε δε και του Ἰωβ
λεγοντος· Ἐγω ημην πατηρ αδυνατων. Πατερα γαρ εαυτον, ου τωι γεννησαι παντας,
αλλα τωι κηδεμονειν, ωνομασεν. Αυτος τε ο μονογενης Υιος του Θεου, τωι ξυλωι κατα
τον του σταυρου καιρον την σαρκα προσηλωμενος, ιδων την Μαριαμ την εαυτου
κατα σαρκα μητερα, και τον Ἰωαννην τον των μαθητων προσφιλεστατον, φησι προς
εκεινον μεν, Ἰδου η μητηρ σου· προς δε την Μαριαμ, Ἰδου ο υιος σου· την
οφειλομενην φιλοστοργιαν εκδιδασκων· και το παρα τωι Λουκαι ειρημενον πλαγιως
επιλυων, το, Και ην ο πατηρ αυτου και η μητηρ αυτου θαυμαζοντες· οπερ
αρπαζουσιν αιρεσιωτων παιδες, εξ ανδρος αυτον και γυναικος γεγεννησθαι
λεγοντες. Ὅνπερ γαρ τροπον η Μαρια μητηρ Ἰωαννου δια την φιλοστοργιαν, ου δια
το γεννησαι· ουτω και Ἰωσηφ πατηρ εκαλειτο του Χριστου, ου δια το γεννησαι· (ου
γαρ εγνω αυτην, κατα το ευαγγελιον, εως ου ετεκε τον υιον αυτης τον πρωτοτοκον)
αλλα δια την περι την ανατροφην κηδεμονιαν γεγενημενην. 7.10 Τουτο μεν ουν
υμιν εν παρεκβασει νυν ως εν υπομνησει λελεχθω. Προσθωμεν δε και μαρτυριαν
ετεραν αποδεικτικην του, καταχρηστικως ανθρωπων τον Θεον καλεισθαι πατερα.
Ὅταν γαρ εν Ἡσαΐαι λεγηται προς τον Θεον· Συ γαρ ει πατηρ ημων, οτι Ἀβρααμ ουκ
εγνω ημας, και η Σαῤρα ουκ ωδινησεν ημας· αρα ετι περι τουτου ζητειν χρη; Καν ο
ψαλμωιδος λεγηι· Ταραχθητωσαν απο προσωπου αυτου, του πατρος των ορφανων και
κριτου των χηρων· αρα ου πασι προδηλον, οτι των νεωστι τους οικειους πατερας
αποβεβληκοτων ορφανων πατηρ ο Θεος καλουμενος, ου δια το γενναιν εξ αυτου,
αλλα δια το κηδεμονειν και υπερασπιζειν, ωνομασται; Ἀλλα των μεν ανθρωπων,
καθως ειρηται, καταχρηστικως εστι πατηρ· Χριστου δε μονου κατα φυσιν εστι Πατηρ
ο Θεος, ου κατα θεσιν· και των μεν ανθρωπων εν χρονοις, Χριστου δε προ χρονων,
καθως αυτος φησι, Και νυν δοξασον με συ, Πατερ, [παρα σεαυτωι] τηι δοξηι ηι ειχον,
προ του τον κοσμον ειναι, παρα σοι. 7.11 Πιστευομεν τοινυν ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ ΠΑΤΕΡΑ,
τον ανεξιχνιαστον και ανεκδιηγητον· ον ανθρωπων μεν ουδεις εωρακεν, ο
μονογενης δε μονος εξηγησατο. Ὁ γαρ ων εκ του Θεου, αυτος εωρακε τον Θεον. Ου
το προσωπον οι αγγελοι διαπαντος βλεπουσιν εν τοις ουρανοις· βλεπουσι δε, κατα το
μετρον της οικειας ταξεως εκαστος· το δε ακραιφνες της του Πατρος θεωριας
ειλικρινως Υιωι συν αγιωι Πνευματι τετηρηται. 7.12 Ἐνταυθα του λογου γενομενος,
και των προ βραχεως ειρημενων υπομνησθεις, εν οις ο Θεος πατηρ ανθρωπων
ανηγορευετο· μεγαλως προς την των ανθρωπων αγνωμοσυνην εξισταμαι. Ὁ μεν γαρ
Θεος αφατωι φιλανθρωπιαι πατηρ ανθρωπων καλεισθαι κατηξιωσεν· ο εν ουρανοις,
των επι γης· και ο των αιωνων ποιητης, των εν χρονοις· και ο την γην κατεχων [εν]
δρακι, των επι γης οντων ως ακριδων. Ὁ δε ανθρωπος καταλιπων τον επουρανιον
πατερα, τωι ξυλωι ειπε, Πατηρ μου ει συ· και τωι λιθωι, Συ εγεννησας με. Και μοι δοκει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

δια τουτο προς την ανθρωποτητα λεγειν ο ψαλμος· Και επιλαθου του λαου σου, και
του οικου του πατρος σου, ον ειλου πατερα, ον επεσπασω προς την απωλειαν. 7.13
Ου μονον δε ξυλα και λιθους, ενιοι δε και τον Σαταναν αυτον ηδη ειλοντο πατερα,
τον ψυχοφθορον. Προς ους ελεγκτικως ελεγεν ο Κυριος· Ὑμεις τα εργα του πατρος
υμων ποιειτε· [του διαβολου] πατρος οντος ανθρωπων, ου κατα φυσιν, αλλα κατα
απατην. Ὃν γαρ τροπον, δια της ευσεβους διδασκαλιας, Παυλος Κορινθιων πατηρ
εκαλειτο, ουτω και ο διαβολος των εκ προαιρεσεως αυτωι συντρεχοντων καλειται
πατηρ. Ου γαρ ανεξομεθα των κακως εκλαμβανοντων το ειρημενον εκεινο, το, Ἐκ
τουτου γινωσκομεν τα τεκνα του Θεου, και τα τεκνα του διαβολου· ως οντων φυσει
τινων, και σωζομενων και απολλυμενων, εν ανθρωποις. Ουτε γαρ επαναγκες, αλλ'
εκ προαιρεσεως εις την τοιαυτην αγιαν υιοθεσιαν ερχομεθα. Ουτε εκ φυσεως ο
προδοτης Ἰουδας υιος ην διαβολου και της απωλειας· η γαρ αν ουθ' ολως εξ αρχης
εν ονοματι Χριστου δαιμονας απηλασε, Σατανας γαρ Σαταναν ουκ εκβαλλει· ουδ' αν
παλιν ο Παυλος εκ του διωκειν εις το κηρυττειν μετεβαινεν. Ἀλλ' αυτεξουσιος η
υιοθεσια, καθως φησιν ο Ἰωαννης· Ὅσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν
τεκνα Θεου γενεσθαι, τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυτου. Ου γαρ προ της πιστεως,
αλλ' εκ της πιστεως τεκνα Θεου γενεσθαι κατηξιωθησαν αυτεξουσιως. 7.14 Τουτο
τοινυν γινωσκοντες, πνευματικως αναστρεψωμεν, ινα της υιοθεσιας του Θεου
καταξιωθωμεν. Ὅσοι γαρ πνευματι Θεου αγονται, ουτοι υιοι Θεου εισιν. Ουδεν γαρ
οφελος ημιν την Χριστιανων κεκτησθαι προσηγοριαν, μη και των εργων
επακολουθουντων· μη ποτε και προς ημας ρηθηι το, Ει τεκνα του Ἀβρααμ ητε, τα
εργα του Ἀβρααμ εποιειτε. Ει γαρ πατερα επικαλουμεθα, τον απροσωποληπτως
κρινοντα κατα το εκαστου εργον, εν φοβωι τον της παροικιας ημων χρονον
αναστραφωμεν· μη αγαπωντες τον κοσμον, μηδε τα εν τωι κοσμωι. Ἐαν γαρ τις αγαπαι
τον κοσμον, ουκ εστιν η αγαπη του Πατρος εν αυτωι. Ὥστε, τεκνα αγαπητα, δοξαν τωι
εν ουρανοις πατρι δια των εργων προσενεγκωμεν· οπως ιδωσιν ημων τα καλα εργα,
και δοξασωσι τον πατερα ημων τον εν τοις ουρανοις. Πασαν την μεριμναν ημων επ'
αυτον επιῤριψωμεν· οιδε γαρ ο πατηρ ημων ων χρειαν εχομεν. 7.15 Τιμωντες δε τον
επουρανιον πατερα, και τους της σαρκος ημων πατερας τιμησωμεν· επειδη σαφως εν
νομωι και προφηταις αυτος ωρισεν ο Κυριος, λεγων· Τιμα τον πατερα σου και την
μητερα σου, ινα ευ σοι γενηται, και εσηι μακροχρονιος επι της γης. Και του
παραγγελματος τουτου ακουετωσαν μαλιστα των παροντων οι πατερας και μητερας
κεκτημενοι. Τα τεκνα υπακουετε τοις γονευσιν υμων κατα παντα· τουτο γαρ
ευαρεστον εστι τωι Κυριωι. Ου γαρ ειπεν ο Κυριος· Ὁ φιλων πατερα η μητερα, ουκ εστι
μου αξιος, μη το καλως γεγραμμενον αυτος εξ αγνοιας εκλαβηις κακως· αλλα το,
υπερ εμε, προσεθηκεν. Ὅταν γαρ οι επι γης πατερες τωι εν ουρανοις πατρι φρονωσιν
εναντια, τοτε δει τωι ρηματι επακολουθειν. Ὅταν δε μηδεν ημιν εις ευσεβειαν αυτων
εμποδιζοντων, αγνωμοσυνηι φερομενοι, και των εις ημας αυτων ευεργεσιων
αμνημονουντες καταφρονωμεν· τοτε χωραν εξει το λογιον, το λεγον· Ὁ κακολογων
πατερα η μητερα, θανατωι τελευτατω. 7.16 Χριστιανων ευσεβεια εναρετος πρωτη, το
τιμαιν τους γεννητορας, το τους πονους αμειψασθαι των φυντων, και πασηι δυναμει
τα προς αναπαυσιν αυτοις επενεγκειν· καν γαρ τα πλειστα τουτοις αποδωμεν, αλλ'
αντιγεννησαι τουτους ουδεποτε δυνησομεθα. Ἵνα και αυτοι της παρ' ημων
αναπαυσεως απολαυσαντες, ευλογιαις ημας στηριξωσιν, ας ο πτερνιστης Ἰακωβ
εμφρονως ηρπασε· και την αγαθην ημων προαιρεσιν ο εν ουρανοις πατηρ
αποδεξαμενος, καταξιωσειεν ημας μετα των δικαιων λαμπειν ως ο ηλιος, εν τηι
βασιλειαι του πατρος ημων· ωι η δοξα, συν τωι μονογενει και σωτηρι Ἰησου Χριστωι,
συν τωι αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην. 8.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Η ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, εις το,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ. Και αναγνωσις εκ του Ἱερεμιου· Ὁ Θεος ο μεγας, και ο ισχυρος
Κυριος· ο μεγας τηι βουληι, και δυνατος τοις εργοις, ο παντοκρατωρ, ο μεγαλωνυμος
Κυριος, και τα εξης. 8.1 ∆ια μεν του πιστευειν ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ, πασαν πολυθεον
εκκοπτομεν πλανην, οπλωι κεχρημενοι τουτωι προς Ἕλληνας και πασαν εναντιαν
αιρετικων δυναμιν. ∆ια δε του προστιθεναι, ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ ΠΑΤΕΡΑ, προς τους εκ
περιτομης μαχομεθα, τους αρνουμενους τον μονογενη Υιον του Θεου. Καθως γαρ
ειρηται τηι χθες ημεραι, και πριν τρανωσαι τα περι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
τωι ειπειν οτι ΠΑΤΗΡ, ηδη εδηλωσαμεν, οτι υιου εστι πατηρ· ινα ωσπερ νοουμεν, οτι
Θεος εστιν, ουτω νοησωμεν, οτι και υιον εχει. Προστιθεμεν δε προς εκεινοις, οτι και
ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ εστιν. Τουτο δε και δια Ἕλληνας και Ἰουδαιους [ομου] και παντας
αιρετικους φαμεν. 8.2 Ἑλληνων μεν γαρ τινες, ψυχην του κοσμου τον Θεον ειπον·
και ετεροι, την εξουσιαν αυτου φθανειν εις ουρανον μονον, μηκετι δε και εις γην.
Και τινες πλανηθεντες μετ' εκεινων, κακως τωι ρητωι συγχρησαμενοι τωι λεγοντι, Και
η αληθεια σου εως των νεφελων, ετολμησαν του Θεου την προνοιαν εως νεφελων
περιγραψαι και ουρανου, απαλλοτριωσαι δε του Θεου τα επι γης· επιλαθομενοι του
ψαλμου του λεγοντος, Ἐαν αναβω εις τον ουρανον, συ εκει ει· εαν καταβω εις τον
ᾅδην, παρει. Ει γαρ υψηλοτερον μεν ουρανου ουδεν εστι, βαθυτερον δε της γης ο
ᾅδης· ο τα κατωτερα κρατων, απτεται και της γης. 8.3 Αιρετικοι δε παλιν, καθως
ειρηται και προτερον, ουκ οιδασιν ενα παντοκρατορα Θεον. Παντοκρατωρ γαρ εστιν,
ο παντων κρατων, ο παντων εξουσιαζων. Οι δε λεγοντες, τον μεν ειναι της ψυχης
δεσποτην, τον δε τινα του σωματος, ουδετερον αυτων τελειον λεγουσι, τωι λειπειν
εκατερον θατερωι. Ὁ γαρ ψυχης εξουσιαν εχων, σωματος δε εξουσιαν μη εχων, πως
παντοκρατωρ; Και ο δεσποζων σωματων, μη εξουσιαζων δε πνευματων, πως
παντοκρατωρ; Ἀλλ' απελεγχει τουτους ο Κυριος, απεναντιας λεγων· Φοβηθητε
μαλλον τον δυναμενον και ψυχην και σωμα απολεσαι εν γεεννηι. Ει γαρ μη εχει
εκατερων την εξουσιαν, πως αμφοτερα υποβαλλει τηι τιμωριαι ο του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου Πατηρ; Πως γαρ δυνησεται το αλλοτριον σωμα λαβων, βαλειν εις
γεενναν· εαν μη πρωτον δησηι τον ισχυρον, και τα σκευη αυτου διαρπασηι; 8.4 Ἀλλ' η
θεια γραφη και τα της αληθειας δογματα, ενα Θεον οιδε, παντων μεν κρατουντα τηι
δυναμει, πολλων δε ανεχομενον δια το θελειν. Κρατει γαρ και των ειδωλολατρων,
αλλ' ανεχεται δι' ανεξικακιαν. Κρατει και των αθετουντων αυτον αιρετικων, αλλ'
ανεχεται δια μακροθυμιαν. Κρατει και του διαβολου, αλλ' ανεχεται δια
μακροθυμιαν· ου γαρ αδυνατων ανεχεται, ως νικωμενος. Ἀρχη γαρ εστι πλασματος
Κυριου, πεποιημενον εγκαταπαιζεσθαι, ουχ υπ' αυτου (αναξιος γαρ εστιν), αλλ' υπο
των αγγελων των υπ' αυτου πεποιημενων. Συνεχω ρησε δε αυτωι [και] το ζηιν, ινα
δυο γενηται πραγματα· αυτος τε μειζονως ασχημονηι νικωμενος, και [οι] ανθρωποι
στεφανωθωσιν. Ὦ πανσοφου θειας προνοιας, ητις την πονηραν προαιρεσιν εις
υποθεσιν σωτηριας λαμβανει των πιστων. Ὥσπερ γαρ την μισαδελφον των αδελφων
του Ἰωσηφ προαιρεσιν, ελαβεν εις υποθεσιν της ιδιας οικονομιας, και συγχωρησας
αυτοις κατα μισος πωλησαι τον αδελφον, υποθεσιν ελαβε του βασιλευσαι τουτον ον
ηθελεν· ουτω συνεχωρησε παλαιειν τωι διαβολωι, ινα οι νικωντες στεφανωθωσι, και
ινα νικης γενομενης, ο μεν μειζον ασχημονηται, υπο των ηττονων νικωμενος,
ανθρωποι δε μεγαλως ευδοκιμωσι, τον ποτε αρχαγγελον νικησαντες. 8.5 Ουδεν ουν
υπεξηιρηται της του Θεου δυναμεως. Περι αυτου γαρ λεγει η γραφη, Ὅτι τα
συμπαντα δουλα σα. Τα συμπαντα μεν, δουλα αυτου· εις δε αυτου μονος Υιος, και εν
το αγιον αυτου Πνευμα, εκτος τουτων παντων· και τα συμπαντα δουλα, δια του ενος
Υιου εν αγιωι Πνευματι δουλευει τωι δεσποτηι. Κρατει τοινυν των παντων ο Θεος, και
ανεχεται και φονεων και ληιστων, και πορνων δια μακροθυμιαν· ορισας καιρον της
προθεσμιας, καθ' ον αποδιδωσιν εκαστωι· ινα οι πολυχρονιον λαβοντες την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

προθεσμιαν, αμετανοητον δε εχοντες την καρδιαν, μειζονως καταδικασθωσι.
Βασιλεις εισιν ανθρωπων οι επι της γης βασιλευοντες, αλλ' ουκ ανευ της ανωθεν
εξουσιας. Και εγνω ποτε τουτο τηι πειραι ο Ναβουχοδονοσορ, ειπων· Ὅτι η βασιλεια
αυτου, βασιλεια αιωνιος, και η εξουσια αυτου εις γενεαν και γενεαν. 8.6 Ουκ εστιν ο
πλουτος, και το χρυσιον και το αργυριον του διαβολου, καθως νομιζουσι τινες. Του
γαρ πιστου ολος ο κοσμος των χρηματων, του δε απιστου ουδε οβολος· διαβολου δε
ουδεν απιστοτερον. Και φανερως δια του προφητου λεγει ο Θεος· Ἐμον το χρυσιον
και εμον το αργυριον, [και ωι τινι θελω διδωμι αυτο]. Συ μονον χρησαι καλως, και
ουκ εστι μεμπτον το αργυριον. Ὅταν δε συ τωι καλωι χρησηι κακως, τοτε, μη θελων
μεμψασθαι την σην διοικησιν, αναγεις την μεμψιν επι τον δημιουργον ασεβως.
∆υναται τις και δια χρηματων δικαιωθηναι. Ἐπεινασα, και εδωκατε μοι φαγειν·
παντως οτι απο χρηματων. Γυμνος ημην, και περιεβαλετε με· παντως οτι δια
χρηματων. Και θελεις γνωναι, οτι δυναται θυρα γενεσθαι βασιλειας ουρανων τα
χρηματα; Πωλησον σου, φησι, τα υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και εξεις θησαυρον εν
ουρανοις. 8.7 Ταυτα δε μοι λελεκται δια τους αιρετικους, τους αναθεματιζοντας τα
κτηματα και τα χρηματα και τα σωματα. Ουτε γαρ δουλον βουλομαι σε χρηματων
ειναι, ουτε ως εχθροις προσεχειν τοις εις υπηρεσιαν υπο του Θεου σοι δοθεισι. Μη
τοινυν ποτε ειπηις του διαβολου ειναι τα χρηματα. Καν γαρ λεγηι, Ταυτα παντα σοι
δωσω, οτι εμοι παραδεδοται, δυναται μεν τις αυτου και αθετησαι το ρημα· τωι
ψευστηι γαρ ου δει πιστευειν. Ταχα δε και αναγκασθεις υπο της του παροντος
δυναμεως, ειπε την αληθειαν· ου γαρ ειπε, ταυτα παντα σοι δωσω, οτι εμα εστιν·
αλλ', οτι εμοι παραδεδοται. Ου γαρ την δεσποτειαν ηρπασεν, αλλα το εγκεχειρησθαι
και οικονομειν τεως ωμολογησε. Ζητεισθω δε κατα καιρον υπο των εξηγουμενων,
ποτερον ψευδεται η αληθευει. 8.8 Εις τοινυν εστιν ο Θεος, ο Πατηρ, ο παντοκρατωρ,
ον ετολμησαν αιρετικων παιδες δυσφημειν. Ἐτολμησαν γαρ δυσφημησαι τον Κυριον
Σαβαωθ, τον καθημενον επανω των Χερουβιμ. Ἐτολμησαν δυσφημησαι τον Ἀδωναι
Κυριον, ετολμησαν βλασφημησαι τον εν προφηταις παντοκρατορα Θεον. Συ δε ενα
προσκυνει τον παντοκρατορα Θεον, τον Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου·
φυγων την πολυθεΐαν και φυγων πασαν αιρεσιν, και λεγων κατα τον Ἰωβ· Κυριον δε
τον παντοκρατορα επικαλεσομαι, τον ποιουντα μεγαλα και ανεξιχνιαστα, ενδοξα τε
και εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος. Και το· Ἐπι τουτοις πασιν, τιμη παρα
παντοκρατορος· ωι η δοξα και νυν και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 9.τ
ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Θʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, εις το, ΠΟΙΗΤΗΝ
ΟΥΡΑΝΟΥ ΚΑΙ ΓΗΣ, ὉΡΑΤΩΝ ΤΕ ΠΑΝΤΩΝ ΚΑΙ ΑΟΡΑΤΩΝ. Και αναγνωσις εκ του Ἰωβ·
Τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, συνεχων δε ρηματα εν καρδιαι, εμε δε οιεται
κρυπτειν; και τα εξης. 9.1 Σαρκος μεν οφθαλμοις θεωρησαι τον Θεον, αδυνατον· το
γαρ ασωματον σαρκος ομμασιν υποπιπτειν ου δυναται. Και μεμαρτυρηκεν αυτος ο
μονογενης Υιος Θεου, λεγων· Θεον ουδεις πωποτε τεθεαται. Καν γαρ κατα το
γεγραμμενον εν τωι Ἱεζεχιηλ, οτι ειδεν ο Ἱεζεχιηλ, εκλαμβανοι τις· αλλα τι λεγει η
γραφη; Ειδεν ομοιωμα δοξης Κυριου, ουκ αυτον τον Κυριον, αλλα το ομοιωμα της
δοξης, και ουκ αυτην την δοξαν, ως εστιν αληθως. Και ιδων το ομοιωμα της δοξης
μονον, και ουκ αυτην την δοξαν, επεσεν επι την γην απο του φοβου. Ει δε το της
δοξης ομοιωμα θεαθεν, φοβον και αγωνιαν περιεποιει τοις προφηταις· αυτον ει τις
επεχειρησε θεωρησαι τον Θεον, παντως αν και του ζηιν απηλλαττετο, κατα το
ειρημενον· Ουδεις οψεται το προσωπον μου και ζησεται. ∆ια τουτο, κατα την
μεγιστην αυτου φιλανθρωπιαν, ο Θεος παραπετασμα της οικειας θεοτητος εξετεινε
τον ουρανον, ινα μη απολωμεθα. Ουκ εμος ο λογος, αλλ' ο προφητης ειπεν· Ἐαν
ανοιξηις τον ουρανον, τρομος ληψεται απο σου ορη, και τακησονται. Και τι
θαυμαζεις, ει ο Ἱεζεχιηλ το ομοιωμα της δοξης ιδων επεσεν, οπου τωι ∆ανιηλ ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

Γαβριηλ, οικετης ων του Κυριου, ωφθη, και παραχρημα επτηξε και επεσεν επι
προσωπον· και αχρις οτου εξεβιασατο εαυτον ο αγγελος εις ομοιωμα υιου ανθρωπου,
ουκ ετολμησεν αποκριθηναι ο προφητης. Ει δε Γαβριηλ οπτανομενος τρομον
ενεποιει προφηταις, αυτος ο Θεος ει ωφθη καθ' ο ην, ουκ απωλλυντο παντες; 9.2
Θειαν τοινυν φυσιν ιδειν σαρκος ομμασιν, αδυνατον· εκ δε των εργων των θειων, εις
φαντασιαν της δυναμεως ελθειν δυνατον, κατα τον Σολομωντα τον λεγοντα· Ἐκ γαρ
μεγεθους και καλλονης κτισματων, αναλογως ο γενεσιουργος αυτων θεωρειται. Ου
γαρ ειπεν, οτι εκ των κτισματων ο γενεσιουργος θεωρειται· αλλα προσεθηκεν, οτι
αναλογως. Τοσουτωι γαρ μειζων εκαστωι φαινεται Θεος, οσωι αν μειζονος θεωριας
των κτισματων επιλαβηται ο ανθρωπος· και οταν δια της μειζονος θεωριας υψωθηι
τηι καρδιαι, μειζονα και περι Θεου λαμβανει φαντασιαν. 9.3 Και θελεις γνωναι, οτι
Θεου φυσιν καταλαβειν αδυνατον; Λεγουσιν οι τρεις παιδες εν τηι καμινωι του πυρος
υμνολογουντες τον Θεον· Ευλογητος ει ο επιβλεπων αβυσσους, καθημενος επι των
Χερουβιμ. Ειπε μοι, τις εστιν η φυσις των
Χερουβιμ, και τοτε τον επικαθημενον θεωρει. Και τοι γε Ἱεζεχιηλ ο προφητης και
την εκφρασιν αυτων εποιησατο κατα το δυνατον, λεγων· Ὅτι τεσσαρα προσωπα τωι
ενι· το μεν ανθρωπου, το δε λεοντος, το δε αετου, το δε μοσχου· και οτι εξ πτερυγες
τωι ενι, και οφθαλμοι αυτοις πανταχοθεν· και οτι υπο εκαστον τροχος τετραμερης
υποκειμενος. Και ομως του προφητου την εκφρασιν ποιουμενου, ουπω ημεις ουδε
αναγινωσκοντες καταλαβειν δυναμεθα. Ει δε τον θρονον, ον διηγησατο, καταλαβειν
ου δυναμεθα· τον επικαθημενον, οντα αορατον και ανεκδιηγητον Θεον, πως
καταλαβειν δυνησομεθα; Φυσιν μεν Θεου πολυπραγμονειν αδυνατον· δοξολογιας δε
αναπεμπειν αυτωι επι τοις ορωμενοις αυτου δημιουργημασι δυνατον. 9.4 Ταυτα δε
υμιν λεγεται δια την της Πιστεως ακολουθιαν και δια το λεγειν ημας, ΠΙΣΤΕΥΟΜΕΝ
ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ, ΠΑΤΕΡΑ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ, ΠΟΙΗΤΗΝ ΟΥΡΑΝΟΥ ΚΑΙ ΓΗΣ, ὉΡΑΤΩΝ
ΤΕ ΠΑΝΤΩΝ ΚΑΙ ΑΟΡΑΤΩΝ, ινα μνημονευωμεν, οτι αυτος εστι Πατηρ του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, και αυτος εστιν ο πεποιηκως τον ουρανον και την γην· και ινα
ασφαλιζωμεθα εαυτους δια τας εκτροπας των αθεων αιρετικων, των τετολμηκοτων
κακως αναγορευειν τον πανσοφον τεχνιτην παντος τουδε του κοσμου, των
βλεποντων μεν σαρκος οφθαλμοις, τα δε ομματα της διανοιας πεπωρωμενων. 9.5 Τι
γαρ εχουσι μεμψασθαι τωι μεγιστωι δημιουργηματι του Θεου; ους εδει εκπλαγηναι
θεωρησαντας των ουρανων τα κυτη· ους εδει προσκυνησαι τον στησαντα ως
καμαραν τον ουρανον, τον εκ ρευστης υδατων φυσεως, απτωτον υποστασιν ουρανου
ποιησαντα. Ειπε γαρ ο Θεος· Γενηθητω στερεωμα εν μεσωι του υδατος. Ειπεν ο Θεος
απαξ· και εστηκε και ου πιπτει. Ὕδωρ ο ουρανος, και πυρινοι οι εν αυτωι, ηλιος και
σεληνη και τα αστρα. Και πως τα πυρινα εν τωι υδατι τρεχει; Ει δε τις δια τας
εναντιας φυσεις πυρος και υδατος αμφιβαλλει, μνημονευετω του πυρος του επι
Μωσεως εν Αιγυπτωι φλογιζοντος εν τηι χαλαζηι· και βλεπετω του Θεου την
πανσοφον δημιουργιαν. Ἐπειδη γαρ ην υδατων χρεια, μελλουσης της γης
γεηπονεισθαι, υδατωδη κατεσκευασεν υπερανω τον ουρανον, ινα, οταν δι' υετων
αρδειας γενηται χρεια τωι της γης χωριωι, ετοιμος ηι εκ φυσεως προς τουτο ο ουρανος.
9.6 Τι δε, και θαυμασαι ουκ εστιν αποβλεποντα και εις ηλιου κατασκευασμα; ως
μικρον γαρ ορωμενον σκευος, μεγαλην δυναμιν περιεχει· εξ ανατολης φαινομενος,
και μεχρι δυσεως αποστελλων το φως. Ου τας πρωινας ανατολας διαγραφων ο
ψαλμωιδος ελεγε· Και αυτος ως νυμφιος εκπορευομενος εκ παστου αυτου· το γαρ
φαιδρον και συμμετρον της πρωτης αυτου καταστασεως φαινομενης εις ανθρωπους
διεγραψε. Μεσημβρινον γαρ διιππευοντα πολλακις και φευγομεν δια το φλογωδες·
αμα δε ταις ανατολαις τερπνος εστι τοις πασιν, ως νυμφιος ορωμενος. Και βλεπε την
διοικησιν αυτου· (μαλλον δε ουκ αυτου, αλλα του τον δρομον αυτωι δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

προσταγματος ορισαντος)· πως θερους μεν υψηλοτερος γινομενος, μακροτερας
απεργαζεται τας ημερας, διδους ευκαιριαν εις εργα τοις ανθρωποις· χειμωνος δε,
συστελλει τον δρομον, ινα μη του ψυχους πλειων γενηται ο χρονος, αλλ' ινα αι
νυκτες μειζονες γινομεναι, προς ανεσιν μεν συνεργωσι τοις ανθρωποις, συνεργωσι
δε και προς καρποφοριαν των γεννηματων της γης. Ὅρα δε και πως
αντιπαραδιδοασιν αλληλαις ευτακτως αι ημεραι· θερους μεν αυξανομεναι, χειμωνος
δε συστελλομεναι εν εαρι δε και φθινοπωρωι την ισοτητα των διαστηματων
αλληλαις χαριζομεναι. Και αι νυκτες παλιν επιτελουσι τα παραπλησια· ως και τον
ψαλμωιδον λεγειν περι αυτων· Ἡμερα τηι ημεραι ερευγεται ρημα, και νυξ νυκτι
αναγγελλει γνωσιν. Τοις γαρ ουκ εχουσιν ωτα αιρετικοις μονονουχι βοωσι και δια
της ευταξιας λεγουσι, μη αλλον τινα ειναι Θεον, η τον δημιουργον και οροθετην και
τον εκταξαντα τα ολα. 9.7 Μηδεις δε ανασχεσθω λεγοντων τινων, αλλον μεν ειναι
τον φωτος ποιητην, αλλον δε σκοτους. Μνημονευετω γαρ Ἡσαΐου λεγοντος· Ἐγω ο
Θεος ο ποιησας φως και κτισας σκοτος. Τι ασχαλλεις επ' αυτωι, ω ανθρωπε; τι βαρεως
φερεις τον καιρον τον εις αναπαυσιν σην δοθεντα; Ουκ αν οικετης παρα δεσποτων
ελαβεν αναπαυσιν, ει μη το σκοτος επαναγκες επηγε προθεσμιαν. Πως δε πολλακις
καμοντες εν ημεραι, εν νυξιν ανανεουμεθα, και ο τηι χθες ημεραι γεγονως εν
καματοις, εωθεν γινεται ρωμαλεος δια την της νυκτος αναπαυσιν. Τι δε νυκτος προς
σοφιαν χρησιμωτερον; Ἐν ταυτηι μεν γαρ πολλακις τα περι Θεου φανταζομεθα· εν
αυτηι δε αναγνωσιν και θεωριαν των θειων λογιων ποιουμεθα. Ποτε δε εις
ψαλμωιδιαν μαλλον και προσευχην συντεταται η διανοια ημων; Ἆρα ουκ εν νυκτι;
Ποτε δε πολλακις των οικειων αμαρτιων ηλθομεν εις υπομνησιν; Ουκ εν νυκτι; Μη
τοινυν παραδεξωμεθα κακως, αλλον σκοτους ειναι ποιητην· αγαθον γαρ και τουτο
δεικνυσιν η πειρα και χρησιμωτατον. 9.8 Ἐχρην δε αυτους ου μονον ηλιου και
σεληνης την κατασκευην εκπλαγηναι και θαυμασαι· αλλα γαρ και των αστερων τας
ευτακτους χορειας, και τους ανεμποδιστους δρομους και τας ανατολας τας
ευκαιρους εκαστου. Και πως οι μεν σημεια εισι θερους, οι δε χειμωνος· και πως οι
μεν του σπορου τον καιρον δηλουσιν, οι δε του πλεειν την αρχην σημαινουσι· και
ανθρωπος εν πλοιωι καθημενος και εν απεριοριστοις κυμασι πλεων, εις αστερας
βλεπων ευθυνει την ναυν. Περι τουτων γαρ των πραγματων λεγει η γραφη καλως
το, Και εστωσαν εις σημεια και εις καιρους και εις ενιαυτους· ουκ εις αστρολογιας
και γενεσεως μυθολογιας. Ὅρα δε πως και το της ημερας φως καλως ημιν εχαρισατο
εκ προσαγωγης (ου γαρ αμα τον ηλιον ανατελλοντα θεωρουμεν· αλλα προτρεχει
μικρον τι φως, ινα προμελετησασα η κορη δυνηται βλεπειν της ακτινος τα μειζονα·)
οπως δε το της νυκτος σκοτος παρεμυθησατο τοις σεληνιαιοις αυγασμασι. 9.9 Τις
εστιν υετου πατηρ, τις δε εστιν ο τετοκως βολους δροσου; τις ο τον αερα παχυνας εις
νεφη, και κελευσας των ομβρων βασταζειν τα υδατα, και ποτε μεν αγων απο βοῤρα
νεφη χρυσαυγουντα, ποτε δε εις εν ειδος μεταποιων ταυτα και παλιν μεταφερων εις
ποικιλα κυκλων και αλλα σχηματα; Τις ο δυνατος αριθμειν νεφη σοφιαι; περι ου
φησιν εν τωι Ἰωβ· Ἐπισταται δε διακρισεις νεφων, ουρανον δε εις γην εκλινε· και το,
Ὁ αριθμων νεφη σοφιαι· και το, Ουκ εῤραγη νεφος υποκατω αυτου. Τοσαυτα γαρ
μετρα επι τα νεφη υδατων εστι, και ου ρηγνυται· αλλα μετα πασης ευταξιας επι την
γην κατερχεται. Τις ο εξαγων ανεμους εκ θησαυρων αυτων; τις δε εστιν, ως
προειρηκαμεν, ο τετοκως βολους δροσου; Ἐκ γαστρος δε τινος εκπορευεται ο
κρυσταλλος; υδατωδης γαρ η υποστασις, και λιθωδης η ενεργεια. Και ποτε μεν το
υδωρ γινεται χιων ωσει εριον, ποτε δε υπουργει τωι πασσοντι την ομιχλην ως
σποδον, ποτε δε εις λιθωδη υποστασιν μεταβαλλεται· επειδη οιακιζει το υδωρ ως αν
βουληται. Μονοειδης η φυσις, και πολυδυναμος η ενεργεια. Το υδωρ, οινος μεν εν
αμπελοις, ευφραινων καρδιαν ανθρωπου· και ελαιον εν ελαιαις, λαμπρυνον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

προσωπον ανθρωπου· και εις αρτον δε μεταβαλλεται, στηριζοντα καρδιαν
ανθρωπου, και εις παντοια καρπων δημιουργηματα. 9.10 Ἐπι τουτοις τι εδει;
Βλασφημεισθαι τον δημιουργον η προσκυνεισθαι μαλλον; Και τεως ουπω λεγω της
σοφιας αυτου τα μη φαινομενα. Θεωρησον μοι το εαρ και τα ανθη, τα παντοια εν
ομοιοτητι διακεκριμενα· ροδου μεν το ερυθροτατον, κρινου δε το λευκοτατον. Ἐξ
ενος γαρ υετου ταυτα και μιας της γης, τις ο διακρινων, τις ο δημιουργων; Θεωρησον
μοι την ακριβειαν. Ἐκ μιας υποστασεως του δενδρου, το μεν εις σκεπην, το δε εις
καρπους διαφορους· και εις ο τεχνιτης. Μιας αμπελου το μεν τι εις καυσιν, το δε εις
βλαστηματα, το δε εις φυλλαδας, το δε εις ελικας, το δε εις βοτρυν. Ἐκπλαγηθι και
του καλαμου την πυκνοτατην των κομβων περιβολην, ην εποιησεν ο τεχνιτης. Ἐκ
της μιας γης ερπετα προερχεται, και θηρια, και κτηνη, και ξυλα, και βρωματα, και
χρυσος, και αργυρος, και χαλκος, και σιδηρος, και λιθος. Μια υδατων η φυσις, και εξ
αυτης νηκτων και ορνεων υποστασις· ινα ωσπερ εκεινα νηχεται εν τοις υδασιν, ουτω
και τα ορνεα ιπτανται εν τωι αερι. 9.11 Αυτη η θαλασσα η μεγαλη και ευρυχωρος,
εκει ερπετα ων ουκ εστιν αριθμος. Τις δυναται διηγησασθαι των ιχθυων των εν αυτηι
το καλλος; τις δυναται διηγησασθαι κητων τα μεγεθη, και των αμφιβιων ζωων την
υποστασιν, οπως και εν χερσωι γηι, και εν υδασι διαιταται; Τις δυναται της θαλασσης
διηγησασθαι τον βυθον και το πλατος, η των υπερμετρων κυματων τας ορμας; Ἀλλ'
εις τους ορους αυτης εστηκε δια τον ειποντα· Ἄχρι τουτου ελευσηι, και ουχ
υπερβησηι· αλλ' εν σεαυτηι συντριβησονται σου τα κυματα· ητις και δηλουσα τον
επηρτημενον αυτηι του προσταγματος λογον, επεκδραμουσα δια των κυματων
γραμμην τινα φανεραν εναφιησι τοις αιγιαλοις· δηλουσα τοις ορωσιν ωσπερ, οτι
τους προστεταγμενους ου παραβεβηκεν ορους. 9.12 Τις δυναται διασκεψασθαι των
αεριων ορνεων την φυσιν; Πως τα μεν γλωσσαν περιφερει μουσικην· τα δε παντοιαι
τηι ζωγραφιαι πεποικιλται δια των πτερων· τα δε υπερπταντα εις μεσον αερα εστηκεν
ακινητα, ως ιεραξ· απο γαρ του θειου προσταγματος, ιεραξ εκπετασας τας πτερυγας
εστηκεν ακινητος, καθορων τα προς νοτον. Τις δυναται ανθρωπων υψωθεντα
θεωρησαι αετον; Ει δε των ορνεων το αλογωτατον υψωθεν ου δυνασαι κατανοησαι,
πως τον παντων ποιητην θελεις κατανοησαι; 9.13 Τις εν ανθρωποις θηριων παντων
οιδε καν τα ονοματα; η τις εκαστου δυναται διασκεψασθαι την φυσιολογιαν; Ει δε
των θηριων μονον ουδε τα ονοματα γινωσκομεν, πως τον ποιητην αυτων
καταληψομεθα; Ἓν το του Θεου προσταγμα το λεγον· Ἐξαγαγετω η γη θηρια και
κτηνη και ερπετα, κατα γενος· και διαφοροι φυσεις εκ μιας της γης γεγονασιν ενι
προσταγματι· προβατον ημερωτατον και λεων σαρκοβορος· και διαφοροι ζωων
αλογοι κινησεις, μιμησεις εχουσαι διαφορων προαιρεσεων ανθρωπινων· ινα αλωπηξ
μεν δηλωσηι το εν ανθρωποις δολερον, οφις δε των φιλων τους ιοβολους, ιππος δε
χρεμετιστης των νεων τους ακολαστους. Μυρμηξ δε ο γοργωτατος, ινα διεγειρηι τον
οκνηρον, τον νωθρον. Ὅταν γαρ τις αργην εχηι την νεοτητα, τοτε υπο των αλογων
ζωων διδασκεται, διελεγχομενος υπο της θειας γραφης λεγουσης· Ἴθι προς τον
μυρμηκα, ω οκνηρε, και ζηλωσον ιδων τας οδους αυτου, και γενου εκεινου
σοφωτερος. Βλεπων γαρ, φησιν, εκεινον εαυτωι ευκαιρως θησαυριζοντα την τροφην,
μιμου και θησαυρισον σεαυτωι καρπους εργων αγαθων εις τους μελλοντας αιωνας.
Και παλιν· Πορευθητι προς την μελισσαν και μαθε, ως εργατις εστι, πως ανθη
παντοια περιτρεχουσα συντιθησι σοι προς ωφελειαν το μελι· ινα και αυτος
περιερχομενος τας θειας γραφας, της εαυτου σωτηριας περιδραξηι, και τουτων
εμφορουμενος ειπηις· Ὡς γλυκεα τωι λαρυγγι μου τα λογια σου· υπερ μελι [και
κηριον] τωι στοματι μου. 9.14 Ἆρα ουχι δοξαζεσθαι μαλλον ο τεχνιτης αξιος; Τι γαρ,
ει και συ μη παντων γινωσκεις την υποστασιν, ηδη αργα και τα γενομενα; Μη γαρ
πασων βοτανων δυνασαι γνωναι την ενεργειαν; η την ωφελειαν δυνασαι μαθειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

πασαν, την εκ παντος ζωου προχωρουσαν; Ἤδη και εξ ιοβολων εχιδνων αντιδοτοι
προεχωρησαν εις σωτηριαν ανθρωποις. Ἀλλ' ερεις μοι, δεινος ο οφις· φοβου τον
Κυριον, και ου δυνησεται σε βλαψαι. Σκορπιος πληκτικος· φοβου τον Κυριον, και ου
πληξει σε. Λεων αιμοβορος· φοβου τον Κυριον, και παρακαθησεται σοι, ως τωι
∆ανιηλ. Ἔστι δε θαυμασαι αληθως και των ζωων την ενεργειαν· πως τα μεν εν
κεντροις, ωσπερ ο σκορπιος, εχει το οξυ, ετεροις δε εν τοις οδουσιν η δυναμις· και
αλλα δι' ονυχων καταγωνιζεται· βασιλισκωι δε το βλεμμα η δυναμις. Ἐκ της
ποικιλης ουν δημιουργιας, νοησον του δημιουργου την ενεργειαν. 9.15 Ἀλλ' ισως
ταυτα ου γινωσκεις· μηδεν σοι και τοις εξωθεν σου ζωοις. Εισελθε λοιπον εις
σεαυτον, και εκ της σης υποστασεως νοησον τον τεχνιτην. Τι μεμπτον εν τωι σωματι
σου πεπλασται; Κρατει σεαυτου, και ουδεν φαυλον εκ παντων των μελων. Ἐξ αρχης
ο Ἀδαμ εν τωι παραδεισωι γυμνος ην μετα της Ευας, αλλ' ου δια τα μελη ην
αποβλητος. Ουκ αρα τα μελη της αμαρτιας αιτια, αλλ' οι χρωμενοι τοις μελεσι
κακως· σοφος δε ο των μελων ποιητης. Τις ο παρασκευασας εις τεκνογονιαν μητρας
ογκους; τις ο το αψυχον εν αυτηι ψυχωσας; τις ο νευροις και οστεοις ημας ενειρας,
δερμα δε και κρεας περιβαλων, και αμα τωι γεννηθηναι το βρεφος, εκ μαστων πηγας
γαλακτος εκφερων; Πως το μεν βρεφος εις παιδιον αυξει, και τουτο εις νεανιαν, ειτα
εις ανδρα, και παλιν ο αυτος εις πρεσβυτην μεταβαλλεται, μηδενος
καταλαμβανοντος της μεταβολης την καθ' ημεραν ακριβειαν; πως της τροφης το μεν
εξαιματουται, το δε εις προχωρησιν διακρινεται, το δε εις σαρκα μεταβαλλεται; Τις ο
την καρδιαν αεικινητως κινων; τις ο την απαλοτητα των οφθαλμων τηι των
βλεφαρων περιβοληι σοφως ασφαλισαμενος; Περι γαρ της ποικιλης και θαυμασιας
των οφθαλμων κατασκευης, αι πολυστιχοι των ιατρων μογις εξηγουνται βιβλοι. Τις
ο την μιαν αναπνοην εις ολον το σωμα διαδους; Βλεπεις ανθρωπε τον τεχνιτην,
βλεπεις τον σοφον δημιουργον. 9.16 Ταυτα σοι νυν επλατυνεν ο λογος, πολλων και
αλλων μυριων καταλελειμμενων, και μαλιστα των ασωματων και αορατων· ινα
μισησηις μεν τους βλασφημουντας τον σοφον και αγαθον τεχνιτην, εκ δε των
ειρημενων και αναγινωσκομενων, και ων αν αυτος ευρειν η νοησαι δυνηθειης, και
εκ μεγεθους και καλλονης κτισματων αναλογως τον γενεσιουργον θεωρησας, γονυ
καμπτων ευσεβως τωι των ολων ποιητηι, των αισθητων λεγω και νοητων, ορατων τε
παντων και αορατων, μετ' ευγνωμονος και ευφημου γλωττης, αδιαλειπτοις χειλεσιν
ανυμνηις [και καρδιαι] τον Θεον, λεγων· Ὡς θαυμαστα τα εργα σου, Κυριε· παντα εν
σοφιαι εποιησας. Σοι γαρ πρεπει τιμη, δοξα και μεγαλωσυνη, νυν τε και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 10.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Ιʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν Ἱεροσολυμοις
σχεδιασθεισα, εις το· ΚΑΙ ΕΙΣ ἙΝΑ ΚΥΡΙΟΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ. Και αναγνωσις εκ της
προς Κορινθιους Αʹ [επιστολης]· Και γαρ ειπερ εισι λεγομενοι θεοι, ειτε εν ουρανωι
ειτε επι γης· αλλ' ημιν εις Θεος, ο Πατηρ, εξ ου τα παντα και ημεις εις αυτον· και εις
Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα και ημεις δι' αυτου, και τα εξης. 10.1 Οι
πιστευειν ΕΙΣ ἙΝΑ ΘΕΟΝ ΠΑΤΕΡΑ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ δεδιδαγμενοι, και ΕΙΣ ὙΙΟΝ
ΜΟΝΟΓΕΝΗ πιστευειν οφειλουσιν. Ὁ γαρ αρνουμενος τον Υιον, ουδε τον Πατερα
εχει. Ἐγω ειμι η θυρα, φησιν ο Ἰησους· ουδεις ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι'
εμου. Ἐαν [γαρ] αρνησηι την θυραν, αποκεκλεισται σοι η προς τον Πατερα γνωσις.
Ουδεις επιγινωσκει Πατερα, ει μη ο Υιος, και ωι αν Υιος αποκαλυψηι· εαν [γαρ]
αρνησηι τον αποκαλυπτοντα, μενεις εν αγνωσιαι. Ἀποφασις εστιν εν ευαγγελιοις
λεγουσα· Ὁ μη πιστευων εις τον Υιον, ουκ οψεται ζωην, αλλ' η οργη του Θεου μενει
επ' αυτον· αγανακτει γαρ Πατηρ, Υιου του μονογενους αθετουμενου. ∆εινον μεν γαρ
βασιλει, και τον στρατιωτην απλως ατιμασθηναι· οταν δε των ενδοξοτερων τις
υπασπιστων η φιλων ατιμασθηι, τοτε προστιθεται μειζων η οργη· εαν δε και αυτον
τις τον μονογενη υιον του βασιλεως υβρισηι, τις παρακαλεσει πατερα υπερ υιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

μονογενους αγανακτουντα; 10.2 Ει τις ουν ευσεβειν εις Θεον βουλεται, προσκυνειτω
τον Υιον, επει ου παραδεχεται την λατρειαν ο Πατηρ. Πατηρ ουρανοθεν επεφωνησε
λεγων· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, εις ον Ἐγω ηυδοκησα. Ευδοκησεν ο
Πατηρ εν τωι Υιωι· εαν μη και συ ευδοκησηις, ζωην ουκ εχεις. Μη συμπαραφερου τοις
Ἰουδαιοις πανουργως λεγουσι το, Εις Θεος μονος· αλλα μετα του ειδεναι οτι εις
Θεος, γινωσκε οτι και Υιος εστι Θεου μονογενης. Ἐγω τουτο πρωτος ουκ ειπον, αλλ'
ο ψαλμωιδος εκ προσωπου του Υιου λεγει· Κυριος ειπε προς με, Υιος μου ει συ. Μη
ουν τι λεγουσιν οι Ἰουδαιοι προσεχε, αλλα τι λεγουσιν οι προφηται. Θαυμαζεις ει
αθετουσι των προφητων τα ρηματα, οι τους προφητας λιθασαντες [και
αποκτειναντες]; 10.3 Συ πιστευε ΕΙΣ ἙΝΑ ΚΥΡΙΟΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ, ΤΟΝ ὙΙΟΝ ΤΟΥ
ΘΕΟΥ ΤΟΝ ΜΟΝΟΓΕΝΗ. Ἕνα δελεγομεν Κυριον Ἰησουν Χριστον, ινα μονογενης ηι η
υιοτης. Ἕνα λεγομεν, ινα μη υπονοησηις αλλον. Ἕνα λεγομεν, ινα μη το
πολυωνυμον της ενεργειας εις πολλους υιους εκχεηις δυσσεβως. Λεγεται γαρ θυρα·
αλλα μη ξυλινην νομιζε την προσηγοριαν, αλλα θυραν λογικην, ζωσαν, διακριτικην
των εισερχομενων. Ὁδος καλειται· ου ποσιν πατουμενη, αλλ' οδηγουσα προς τον εν
ουρανοις πατερα. Προβατον καλειται· ουκ αλογον, αλλα το δια του τιμιου αιματος
[αυτου] καθαριζον την οικουμενην των αμαρ τιων, το αγομενον ενωπιον του
κειροντος, και γινωσκον, ποτε δει σιωπαιν. Τουτο το προβατον παλιν καλειται
ποιμην, ο λεγων· Ἐγω ειμι ο ποιμην [ο καλος]· προβατον δια την ανθρωποτητα,
ποιμην δια την φιλανθρωπιαν της θεοτητος. Και θελεις γνωναι, οτι και προβατα εστι
λογικα; Λεγει τοις αποστολοις [ο Σωτηρ]· Ἰδου εγω αποστελλω υμας ως προβατα εν
μεσωι λυκων. Λεων παλιν καλειται· ουκ ανθρωποβορος, αλλα το βασιλικον και
στεῤρον και πεποιθος της υποστασεως δια της προσηγοριας ωσπερ ενδεικνυμενος.
Λεων δε καλειται απεναντιας τωι λεοντι τωι αντιδικωι, τωι ωρυομενωι και τους
ηπατημενους καταπινοντι. Ἦλθε γαρ ο Σωτηρ, ου μεταβαλων το πραον της εαυτου
φυσεως, αλλ' ως λεων δυνατος εκ φυλης Ἰουδα, σωζων μεν τους πιστευοντας,
καταπατων δε τον αντιδικον. Λιθος καλειται· ουκ αψυχος υπο χειρων ανθρωπων
λατομουμενος, αλλα λιθος ακρογωνιαιος, εις ον ο πιστευσας ου καταισχυνθησεται.
10.4 Χριστος καλειται· ου χερσιν ανθρωπιναις κεχρισμενος, αλλ' υπο του Πατρος
αιδιως εις την υπερ ανθρωπον αρχιερωσυνην χρισθεις. Νεκρος καλειται· ουκ
απομεινας εν νεκροις, ως παντες εν ᾅδηι, αλλα μονος εν νεκροις ελευθερος. Υιος
ανθρωπου καλειται· ουχ ως εκαστος ημων εκ γης την γεννησιν εσχηκως, αλλ'
ερχομενος επι των νεφελων κριναι ζωντας και νεκρους. Κυριος καλειται· ου
καταχρηστικως, ως οι εν ανθρωποις, [αλλα ως φυσικην και αΐδιον εχων κυριειαν].
Ἰησους καλειται φερωνυμως, εκ της σωτηριωδους ιασεως εχων την προσηγοριαν.
Υιος καλειται· ου θετικως προαχθεις, αλλα φυσικως γεννηθεις. Και πολλαι του
Σωτηρος ημων εισιν αι προσηγο ριαι. Ἵνα τοινυν μη το πολυωνυμον της
προσηγοριας πολλους υιους ποιησηι σε νομιζειν· και δια τας πλανας των αιρετικων,
των λεγοντων, αλλον μεν ειναι τον Χριστον, αλλον δε τον Ἰησουν, αλλον δε την
θυραν, και τα λοιπα· προασφαλιζεται σε η Πιστις, λεγουσα καλως, ΕΙΣ ἙΝΑ ΚΥΡΙΟΝ
ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ· ει γαρ και πολλαι αι προσηγοριαι, αλλ' εν το υποκειμενον. 10.5
Ἑκαστωι δε ποικιλως ο Σωτηρ γινεται προς το συμφερον. Τοις μεν γαρ ευφροσυνης
χρειαν εχουσιν, αμπελος γινεται· τοις δε χρειαν εχουσιν εισελθειν, εστηκε θυρα· και
τοις χρειαν εχουσι προσενεγκαι τας ευχας, εστηκε μεσιτης αρχιερευς. Παλιν τοις
εχουσιν αμαρτιας, γινεται προβατον, ινα υπερ αυτων σφαγιασθηι· τοις πασι γινεται
παντα, μενων αυτος κατα φυσιν οπερ εστιν. Μενων γαρ και εχων το της υιοτητος
αληθως απαρατρεπτον αξιωμα, καλλιστος οια τις ιατρος και διδασκαλος συμπαθης,
συμπεριφερεται ταις ημετεραις ασθενειαις· Κυριος ων κατα αληθειαν, ουκ εκ
προκοπης το κυριευειν λαβων, αλλ' εκ φυσεως το της κυριοτητος εχων αξιωμα. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ου καταχρηστικως ως ημεις κυριος καλουμενος, αλλα τηι αληθειαι κυριος ων· επειδη
νευματι Πατρος κυριευει των οικειων δημιουργηματων. Ἡμεις μεν γαρ εχομεν το
κυριευειν ανθρωπων ισοτιμων και ομοιοπαθων, πολλακις δε και προγενεστερων·
και νεος πολλακις δεσποτης οικετων αρχει πρεσβυτερων. Ἐπι δε του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, το κυριευειν ουχ ουτως· αλλα πρωτον ποιητης, ειτα Κυριος. Πρωτον
εποιησε θεληματι Πατρος τα παντα, ειτα κυριευει των υπ' αυτου γενομενων. 10.6
Χριστος Κυριος εστιν, ο τεχθεις εν πολει ∆αβιδ. Και θελεις γνωναι, οτι συν τωι Πατρι
και προ της ενανθρω πησεως εστι Χριστος Κυριος· ινα μη μονον τηι πιστει παραδεξηι
το λεγομενον, αλλα και αποδειξιν εχηις απο της παλαιας γραφης; ελθε επι την
πρωτην βιβλον, την Γενεσιν. Λεγει ο Θεος· Ποιησωμεν ανθρωπον, ου κατ' εικονα
εμην, αλλα, κατ' εικονα ημετεραν. Και μετα το γενεσθαι τον Ἀδαμ, φησι· Και
εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον· κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον. Ου γαρ
περιωρισεν εις τον Πατερα μονον το της θεοτητος αξιωμα, αλλα συμπεριελαβε και
τον Υιον· ινα δειχθηι, οτι ο ανθρωπος ου μονον Θεου ποιημα, αλλα και του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, [οντος και αυτου Θεου αληθινου]. Ουτος ο Κυριος ο τωι Πατρι
συνεργαζομενος, συνηργησε και επι Σοδομων κατα την λεγουσαν γραφην· Και
Κυριος εβρεξεν επι Σοδομα και Γομοῤρα πυρ και θειον, παρα Κυριου εκ του ουρανου.
Ουτος ο Κυριος ωφθη τωι Μωυσει παλιν, ως εδυνατο ιδειν. Φιλανθρωπος γαρ ο
Κυριος, αει συμπεριφερομενος ταις ημετεραις ασθενειαις. 10.7 Και ινα γνωις, οτι
ουτος εστιν ο τωι Μωυσει οφθεις, δεξαι μαρτυριαν του Παυλου λεγοντος· Ἔπινον
γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας· η δε πετρα ην ο Χριστος. Και παλιν·
Πιστει Μωυσης κατελιπεν Αιγυπτον. Και μετ' ολιγα φησιν· Κρειττονα πλουτον
ηγησαμενος των εν Αιγυπτωι θησαυρων τον ονειδισμον του Χριστου. Ουτος ο
Μωυσης φησι προς αυτον· Ἐμφανισον μοι σεαυτον. Βλεπεις, οτι και οι προφηται
τοτε εβλεπον τον Χριστον, αλλα καθο εχωρουν εκαστος. Ἐμφανισον μοι σεαυτον,
γνωστως ιδω σε. Ὁ δε φησι· Ουδεις οψεται το προσωπον μου και ζησεται. ∆ια τουτο
τοινυν, επειδη το της θεοτητος προσωπον ουδεις ηδυνατο ιδειν ζων, ανελαβε το της
ανθρωποτητος προσωπον, ινα τουτο ιδοντες ζησωμεν. Και οτε ηθελησε και αυτο
τουτο δειξαι μετ' ολιγης αξιας, οτε το προσωπον αυτου ελαμψεν ως ο ηλιος, οι
μαθηται πιπτουσι φοβηθεντες. Ει δε το του σωματος προσωπον λαμψαν, ου καθο
ηδυνατο ο ενεργων, αλλα καθο εχωρουν οι μαθηται, εφοβησεν αυτους, και ομως
ενεγκαι ουκ εδυνηθησαν· πως εις το της θεοτητος αξιωμα ατενισαι τις ηδυνατο;
Μεγα, φησιν ο Κυριος, επιθυμεις, ω Μωυση· και αποδεχομαι σου την απληστον
επιθυμιαν, και τουτον σοι τον λογον ποιησω· αλλα καθο χωρεις. Ἰδου τιθημι σε εις
την οπην της πετρας· ως γαρ μικρος, μενεις εν μικραι περιγραφηι. 10.8 Ὧδε μοι λοιπον
ασφαλισαι, δια τους Ἰουδαιους, το λεχθησομενον. Ὁ γαρ σκοπος ημιν αποδειξαι, οτι
ην παρα τωι Πατρι ο Κυριος Ἰησους Χριστος. Λεγει τοινυν ο Κυριος προς τον
Μωυσην· Ἐγω παρελευσομαι προτερος σου τηι δοξηι μου, και καλεσω εν ονοματι
Κυριου εναντιον σου. Κυριος ων, ποιον κυριον καλει; Βλεπεις, οπως
επικεκαλυμμενως εδιδασκε το ευσεβες περι Πατρος και Υιου διδαγμα. Και παλιν εν
τοις εξης αυτολεξει γεγραπται· Και κατεβη Κυριος εν νεφεληι, και παρεστη αυτωι εκει·
και εκαλεσε τωι ονοματι Κυριου. Και παρηλθε Κυριος προ προσωπου αυτου, και
εκαλεσεν· Κυριος, Κυριος οικτιρμων και ελεημων, μακροθυμος και πολυελεος και
αληθινος, και δικαιοσυνην διατηρων [και] ποιων ελεος εις χιλιαδας, αφαιρων
ανομιας και αδικιας και αμαρτιας. Ειτα εξης, κυψας Μωυσης και προσκυνησας
ενωπιον του Κυριου του καλουντος τον Πατερα, λεγει· Συμπορευθητι δη, Κυριε, μεθ'
ημων. 10.9 Ἔχεις ταυτην πρωτην αποδειξιν· δεξαι και δευτεραν φανεραν. Ειπεν ο
Κυριος τωι Κυριωι μου, Καθου εξ δεξιων μου. Κυριος κυριωι ταυτα λεγει, ου δουλωι·
αλλα Κυριωι μεν των παντων, Υιωι δε αυτου, ωι παντα υπεταξεν. Ὅταν δε ειπηι, οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

υποτετακται αυτωι τα παντα· δηλον, οτι εκτος του υποταξαντος αυτωι τα παντα, [και
τα εξης]· ινα ηι ο Θεος τα παντα εν πασι. Κυριος εστι των παντων ο μονογενης Υιος·
Υιος δε του Πατρος ευπειθης, ουχ αρπασας το κυριευειν, αλλα παρ' αυτοπροαιρετου
λαβων φυσικως. Ουτε γαρ ο Υιος ηρπασεν, ουτε Πατηρ εφθονησε της μεταδοσεως.
Αυτος εστιν ο λεγων· Παντα μοι παρεδοθη υπο του Πατρος μου. Παρεδοθη μοι, ουχ
ως προτερον μη εχοντι· και τηρω καλως, ουκ αποστερων τον παραδεδωκοτα. 10.10
Κυριος τοινυν εστιν ο Υιος του Θεου· Κυριος ο τεχθεις εν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας,
κατα τον ειρηκοτα τοις ποιμεσιν αγγελον· Ευαγγελιζομαι υμιν χαραν μεγαλην, οτι
ετεχθη υμιν Χριστος Κυριος σημερον εν πολει ∆αβιδ. Περι ου φησιν αλλαχου των
αποστολων τις· Τον λογον ον απεστειλε τοις υιοις Ἰσραηλ, ευαγγελιζομενος ειρηνην
δια Ἰησου Χριστου· ουτος εστι παντων Κυριος. Ὅταν δε ειπηι το, παντων, μηδεν
υπεξεληις της κυριοτητος. Ειτε γαρ αγγελοι, ειτε αρχαγγελοι· ειτε αρχαι, ειτε
εξουσιαι· ειτε τι υπο των αποστολων ονομαζομενον γενητον, παντα υπο την
κυριοτητα του Υιου τυγχανει. Ἀγγελων εστι Κυριος, καθως εχεις εν ευαγγελιοις· οτι
Τοτε απεστη ο δια βολος απ' αυτου, και οι αγγελοι προσηλθον και διηκονουν αυτω.
Ου γαρ ειπεν, οτι εβοηθουν αυτωι, αλλα, διηκονουν αυτωι· οπερ εστι δουλικως.
Μελλοντος αυτου γεννασθαι εκ παρθενου, υπηρετει τοτε ο Γαβριηλ, οικειον αξιωμα
λαβων την υπηρεσιαν αυτου. Μελλοντος αυτου πορευεσθαι εις Αιγυπτον, ινα
καταλυσηι τα χειροποιητα της Αιγυπτου· παλιν αγγελος κατ' οναρ φαινεται τωι
Ἰωσηφ. Σταυρωθεντος αυτου και ανασταντος, ο αγγελος ευηγγελισατο, και λεγει
ταις γυναιξιν ως καλος οικετης· Πορευθεισαι ειπατε τοις μαθηταις αυτου οτι ανεστη,
και προαγει υμας εις την Γαλιλαιαν, ιδου ειπον υμιν. Μονονουχι τουτο λεγων· ου
παρεβην το προσταγμα, μαρτυρομαι το ειρηκεναι υμιν· ιν' εαν αμελησητε, μη κατ'
εμου ηι τα της μεμψεως, αλλα κατα των αμελησαντων. Ουτος τοινυν εστιν ο εις
Κυριος Ἰησους Χριστος, περι ου και νυν το αναγνωσμα λεγει· Και γαρ ειπερ εισι
λεγομενοι θεοι [πολλοι], ειτε εν ουρανωι, ειτε επι γης, και εξης· ημιν δε εις ο Θεος ο
Πατηρ, εξ ου τα παντα και ημεις εις αυτον· και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα
παντα και ημεις δι' αυτου. 10.11 Ἰησους δε Χριστος καλειται διωνυμος· Ἰησους δια
το σωζειν, Χριστος δια το ιερατευειν. Και τουτο γινωσκων ο θεσπεσιος των
προφητων Μωυσης, ανδρασι δυσι τοις παντων εγκριτοις τας δυο ταυτας
προσηγοριας εχαρισατο· τον μεν οικειον της αρχης διαδοχον Αυσην, Ἰησουν
μετονομασας· τον δε οικειον αδελφον τον Ἀαρων, επονομασας Χριστον, ινα δια δυο
ανθρωπων εγκριτων, το αρχιερατικον αμα και βασιλικον του μελλοντος ενος Ἰησου
Χριστου παραστησηι. Ἀρχιερευς μεν γαρ εστιν ο Χριστος κατα τον Ἀαρων· επειδη ουχ
εαυτον εδοξασε γενεσθαι αρχιερεα, αλλ' ο λαλησας προς αυτον· Συ ει ιερευς εις τον
αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. Τυπον δε εφερεν αυτου ο του Ναυη Ἰησους κατα
πολλα. Ἀρξαμενος γαρ αρχειν του λαου, ηρξατο απο του Ἰορδανου· οθεν και ο
Χριστος βαπτισθεις ηρξατο ευαγγελιζεσθαι. ∆ωδεκα δε διαιρουντας την
κληρονομιαν καθιστησιν ο του Ναυη υιος· και δωδεκα τους αποστολους, κηρυκας
της αληθειας, εις πασαν την οικουμενην αποστελλει ο Ἰησους. Πιστευσασαν Ῥααβ
την πορνην εσωσεν ο τυπικος· ο δε αληθης φησιν· Ἰδου οι τελωναι και αι πορναι
προαγουσιν υμας εις την βασιλειαν του Θεου. Ἀλαλαγμωι μονον επι του τυπικου
κατεπεσε τα τειχη της Ἱεριχω· και δια το ειπειν τον Ἰησουν, Ου μη αφεθηι ωδε λιθος
επι λιθον, πεπτωκεν ο αντικρυς ημων των Ἰουδαιων ναος· ουχ οτι η αποφασις του
πεσειν αιτια, αλλ' οτι η αμαρτια των παρανομων γεγονε του πεσειν αιτια. 10.12 Εις
εστι Κυριος Ἰησους Χριστος, ονομα θαυμαστον υπο των προφητων πλαγιως
προαναφωνουμενον. Λεγει γαρ Ἡσαΐας ο προφητης· Ἰδου ο Σωτηρ σοι παραγινεται,
εχων τον εαυτου μισθον. Σωτηρ δε παρα Ἑβραιοις ο Ἰησους ερμηνευεται. Το γαρ
κυριοκτονον των Ἰουδαιων προβλεπουσα η προφητικη χαρις εκαλυψε την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

προσηγοριαν, ινα μη εκ του προειδεναι σαφως, ετοιμως επιβουλευσωσιν. Ἰησους δε
εκληθη, ουχ υπο ανθρωπων, αλλ' υπο αγγελου φανερως, ουκ ιδιαι εξουσιαι ελθοντος,
αλλα δυναμει Θεου αποσταλεντος, του λεγοντος προς τον Ἰωσηφ· Μη φοβηθηις
παραλαβειν Μαριαμ την γυναικα σου· το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ Πνευματος αγιου
εστι. Τεξεται δε υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν. Και την αιτιαν της
προσηγοριας αποδιδους ευθεως λεγει, Αυτος γαρ σωσει τον λαον αυτου απο των
αμαρτιων αυτων. Ὁ μηδεπω γεννηθεις πως λαον εχει, νοησον, ει μη και προ του
γεννηθηναι ην. Και τουτο ο προφητης εκ προσωπου αυτου φησιν· Ἐκ κοιλιας μητρος
μου εκαλεσε το ονομα μου· δια το προλεγειν τον αγγελον, οτι Ἰησους κληθησεται.
Και παλιν περι της υπο Ἡρωδου επιβουλης λεγει· Και υπο την σκεπην της χειρος
αυτου εκρυψε με. 10.13 Ἰησους τοινυν εστι κατα μεν Ἑβραιους σωτηρ, κατα δε την
Ἑλλαδα γλωσσαν, ο ιωμενος. Ἐπειδη ιατρος εστι [ψυχων] και σωματων και
θεραπευτης πνευματων· τυφλων μεν αισθητων θεραπευτης, φωταγωγων δε τας
διανοιας· χωλων φαινομενων ιατρος, και ποδηγων τους αμαρτωλους εις μετανοιαν,
λεγων τωι παραλυτικωι· Μηκετι αμαρτανε· και, Ἆρον τον κραββατον σον και
περιπατει. Ἐπειδη γαρ δια την της ψυχης αμαρτιαν παρελυθη το σωμα,
προεθεραπευσε την ψυχην, ινα επαγαγηι και τωι σωματι την ιασιν. Ει τις τοινυν
πασχει την ψυχην εν αμαρτιαις, εχει τον ιατρον. Και ει τις ολιγοπιστος ενταυθα,
λεγετω προς αυτον· Βοηθει μου τηι απιστιαι. Ει τις και σωματικοις περιβεβληται
παθεσι, μη απιστειτω, αλλα προσερχεσθω, (θεραπευει γαρ και ταυτα) και γινωσκετω
οτι ο Ἰησους εστιν ο Χριστος. 10.14 Ἰουδαιοι γαρ καταδεχονται το ειναι αυτον
Ἰησουν, το δε και Χριστον ειναι τουτον, ουκετι. ∆ια τουτο λεγει ο Ἀποστολος· Τις
εστιν ο ψευστης, ει μη ο αρνουμενος οτι Ἰησους ουκ εστιν ο Χριστος; Χριστος δε
εστιν αρχιερευς, απαραβατον εχων την ιερωσυνην· ουτε απο χρονων αρξαμενος της
ιερατειας, ουτε διαδοχον ετερον εχων της αρχιερατειας· καθως ηκουσας εν τηι
Κυριακηι διαλεγομενων ημων επι της Συναξεως, εις το, Κατα τῂ ταξιν Μελχισεδεκ.
Ουκ εκ διαδοχης σωματων λαβων την αρχιερωσυνην, ουδε ελαιωι σκευαστωι
χρισθεις, αλλα προ των αιωνων υπο του Πατρος· και τοσουτωι διαφερων των αλλων,
οσωι μεθ' ορκωμοσιας εστιν ιερευς. Οι μεν γαρ χωρις ορκωμοσιας εισιν ιερεις, ο δε
μεθ' ορκωμοσιας δια του λεγοντος· Ὤμοσε Κυριος, και ου μεταμεληθησεται.
Αυταρκες μεν ην εις ασφαλειαν και το βουλεσθαι μονον Πατερα· διπλασιων δε της
ασφαλειας ο τρο πος, το, μετα της βουλησεως και ορκον παρακολουθησαι· ινα δια
δυο πραγματων αμεταθετων, εν οις αδυνατον ψευσασθαι Θεον, ισχυραν παρακλησιν
εχωμεν της πιστεως, οι Χριστον Ἰησουν Υιον Θεου καταδεχομενοι. 10.15 Τουτον τον
Χριστον παραγενομενον ηρνησαντο μεν οι Ἰουδαιοι, δαιμονες δε ωμολογησαν. Ἀλλ'
ουκ ηγνοει τουτον ο προπατωρ ∆αβιδ, λεγων· Ἡτοιμασα λυχνον τωι Χριστωι μου. Και
οι μεν λυχνον ειναι το λαμπρον της προφητειας ηρμηνευσαν· οι δε τον λυχνον την
αναληφθεισαν εκ παρθενου σαρκα, κατα το εν τωι Ἀποστολωι· Ἔχομεν δε τον
θησαυρον τουτον εν οστρακινοις σκευεσιν. Ουκ ηγνοει τουτον ο προφητης, ο λεγων·
Και απαγγελλων εις ανθρωπους τον Χριστον αυτου. Ἤιδει τουτον και Μωσης, ᾔδει
τουτον και Ἡσαΐας, ᾔδει τουτον και Ἱερεμιας· ουδεις των προφητων ηγνοει τουτον.
Ἐπεγνωσαν τουτον και δαιμονες· επετιμα γαρ αυτοις, και φησιν· Ὅτι ᾔδεισαν αυτον
Χριστον ειναι. Ἀρχιερεις ηγνοησαν, και δαιμονες ωμολογησαν. Ἀρχιερεις ηγνοησαν,
και γυνη Σαμαρειτις εκηρυσσε, λεγουσα· ∆ευτε, ιδετε ανθρωπον ος ειπε μοι παντα
οσα εποιησα· μητι ουτος εστιν ο Χριστος; 10.16 Ουτος Ἰησους Χριστος εστιν, ο
παραγενομενος αρχιερευς των μελλοντων αγαθων· ο δια το αφθονον της θεοτητος
πασιν ημιν μεταδους της εαυτου προσηγοριας. Βασιλεις μεν γαρ ανθρωποι,
ακοινωνητον προς ανθρωπους εχουσι της βασιλειας την προσηγοριαν· Ἰησους δε
Χριστος Θεου Υιος ων, Χριστιανους καλεισθαι ημας κατηξιωσεν. Ἀλλ' ερει τις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

καινον το ονομα των χριστιανων, και προ τουτου ουκ επολιτευετο, και τα
καινοποιουμενα πολλακις αντιλεγεται δια το ξενον. Προησφαλισατο τουτο ο
προφητης, λεγων· Τοις δε δουλευουσι μοι επικληθησεται ονομα καινον, ο
ευλογηθησεται επι της γης. Ἐξετασωμεν τους Ἰουδαιους· δουλευετε τωι Κυριωι η ου;
δειξατε ουν το ονομα υμων το καινον. Ἰουδαιοι γαρ και Ἰσραηλιται επι Μωσεως και
των αλλων προφητων εκαλεισθε, και μετα την εκ Βαβυλωνος επανοδον και μεχρι
του παροντος. Που ουν το ονομα το καινον; Ἡμεις δε, επειδη δουλευομεν τωι Κυριωι,
εχομεν το ονομα το καινον· καινον μεν, αλλ' ονομα το καινον, ο ευλογηθησεται επι
της γης. Περιεδραξατο της οικουμενης τουτο το ονομα. Ἰουδαιοι μεν γαρ μεχρι
χωρας τινος, χριστιανοι δε μεχρι περατων της οικουμενης· το γαρ του μονογενους
Υιου του Θεου καταγγελλεται ονομα. 10.17 Θελεις δε γνωναι οτι του Χριστου ονομα
ᾔδεισαν οι αποστολοι και εκηρυξαν, μαλλον δε και Χριστον αυτον ειχον εν εαυτοις;
Παυλος φησι προς τους ακουοντας· Ἢ δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος
Χριστου; Παυλος καταγγελλει τον Χριστον, [λεγων· Ου γαρ εαυτους κηρυσσομεν,
αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον, εαυτους δε δουλους υμων δια Ἰησουν]· τις αρα ουτος;
Ὁ το προτερον διωξας. Ὢ μεγαλου θαυματος! ο προτερον διωξας, αυτος Χριστον
καταγγελλει. ∆ια τι; χρημασιν αρα πεισθεις; αλλ' ουδεις ην ο πειθων ουτως. Ἀλλ'
αρα βλεπων αυτον παροντα, και δυσωπουμενος; ηδη ην αναληφθεις εις ουρανον.
Ἐξηλθεν επι το διωκειν· και μετα τρεις ημερας εν ∆αμασκωι κηρυξ ο διωκτης. Ποιαι
δυναμει; Ἄλλοι μεν ουν οικειους υπερ οικειων καλουσι μαρτυρας· εγω δε σοι
μαρτυρα τον προτερον εχθρον παρεστησα. Ἔτι αμφιβαλλεις; Μεγαλη μεν γαρ
Πετρου και Ἰωαννου μαρτυρια· αλλ' υποπτος τις ην· οικειοι γαρ ησαν. Του δε
προτερον εχθρου, υστερον δε υπεραποθνησκοντος, τις ετι αμφιβαλλει προς την
αληθειαν; 10.18 Ἐνταυθα γενομενος του λογου, τεθαυμακα αληθως την του αγιου
Πνευματος οικονομιαν· πως τας μεν των αλλων επιστολας εις ολιγον περιεγραψεν
αριθμον, Παυλωι δε τωι προτερον διωκτηι γραψαι δεκατεσσαρας επιστολας εχαρισατο.
Ου γαρ οτι ηττων ην Πετρος η Ἰωαννης, ενεκοψε την χαριν· μη γενοιτο· αλλ' υπερ
του αναμφιβολον ειναι την διδασκαλιαν, τωι προτερον οντι εχθρωι και διωκτηι
πλειον εχαρισατο γραφειν, ινα παντες ουτω πιστοποιηθωμεν. Ἐξισταντο δε παντες
περι του Παυλου και ελεγον· Ουχ ουτος εστιν ο προτερον διωκων; ουχ ωδε ηλθεν,
ινα δεδεμενους ημας απαγαγηι εις Ἱερουσαλημ; Μη εξιστασθε, φησιν ο Παυλος, Ἐγω
οιδα οτι σκληρον μοι εστι προς κεντρα λακτιζειν. Οιδα οτι ουκ ειμι ικανος καλεισθαι
αποστολος, διοτι εδιωξα την εκκλησιαν του Θεου, αλλ' αγνοων. Ἐνομιζον γαρ
καταλυσιν ειναι του νομου το περι Χριστου κηρυγμα. Ουκ ᾔδειν δε οτι αυτος ηλθε
πληρωσαι τον νομον, και ου καταλυσαι. Ὑπερεπλεονασε δε η χαρις του Θεου εν
εμοι. 10.19 Πολλαι τυγχανουσιν αληθεις, αγαπητοι, περι Χριστου μαρτυριαι.
Μαρτυρει Πατηρ ουρανοθεν περι του Υιου. Μαρτυρει το Πνευμα το αγιον
καταβαινον σωματικως εν ειδει περιστερας. Μαρτυρει Γαβριηλ ο αρχαγγελος την
Μαριαμ ευαγγελιζομενος. Μαρτυρει παρθενος η θεοτοκος· μαρτυρει ο μακαριος της
φατνης τοπος. Αιγυπτος μαρτυρει, η ετι νεον οντα τωι σωματι τον δεσποτην
δεξαμενη. Μαρτυρει Συμεων ο δεξαμενος αυτον εν αγκαλαις, και ειπων· Νυν
απολυεις τον δουλον σου δεσποτα· κατα το ρημα σου, εν ειρηνηι· οτι ειδον οι
οφθαλμοι μου το σωτηριον σου, [ο ητοιμασας κατα προσωπον παντων των λαων].
Και Ἄννα προφητις, εγκρατης ευλαβεστατη και ασκητρια, μαρτυρει περι αυτου.
Μαρτυρει Ἰωαννης ο βαπτιστης, ο μεγιστος μεν εν προφηταις, αρχηγος δε της καινης
διαθηκης, και τροπον τινα συναπτων αμφοτερας εν αυτωι τας διαθηκας, παλαιαν τε
και καινην. Μαρτυρει ο Ἰορδανης εν ποταμοις. Μαρτυρει θαλασσα Τιβεριαδος εν
θαλασσαις. Μαρτυρουσι τυφλοι, μαρτυρουσι χωλοι, μαρτυρουσι νεκροι εγειρομενοι.
∆αιμονες μαρτυρουσι λεγοντες· Τι ημιν και σοι Ἰησου· οιδαμεν σε τις ει, ο αγιος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

Θεου. Μαρτυρουσιν ανεμοι προστασσομενοι και φιμουμενοι. Πεντε αρτοι
μαρτυρουσιν εις πεντακισχιλιους πληθυνθεντες. Το ξυλον το αγιον του σταυρου
μαρτυρει, μεχρι σημερον παρ' ημιν φαινομενον, και δια των κατα πιστιν εξ αυτου
λαμβανοντων, εντευθεν την οικουμενην πασαν σχεδον ηδη πληρωσαν. Ὁ φοινιξ ο
επι της φαραγγος μαρτυρει, τα βαια παρασχων παισι τοις τοτε ευφημουσι. Το
Γεθσημανη μαρτυρει, τον Ἰουδαν μονονουχι δεικνυον ετι τοις νοουσιν. Ὁ Γολγοθας
ο αγιος ουτος ο υπερανεστηκως, μαρτυρει φαινομενος. Το μνημα της αγιοτητος
μαρτυρει, και ο λιθος ο μεχρι σημερον κειμενος. Ἥλιος νυν λαμπων μαρτυρει, ο τοτε
κατα τον καιρον του σωτηριωδους παθους εκλιπων. Το σκοτος μαρτυρει, το τοτε
γενομενον απο εκτης μεχρις εννατης ωρας. Το φως μαρτυρει, το απο εννατης εως
εσπερας εκλαμψαν. Το ορος των Ἐλαιων μαρτυρει το αγιον, αφ' ουπερ ανηλθε προς
τον Πατερα· και ομβροτοκοι νεφελαι μαρτυρουσι, δεξαμεναι τον δεσποτην. Και
ουρανιοι δε πυλαι μαρτυρουσι [δεξαμεναι τον δεσποτην], περι ων ειπεν ο ψαλμωιδος·
Ἄρατε πυλας οι αρχοντες υμων, και επαρθητε πυλαι αιωνιοι, και εισελευσεται ο
βασιλευς της δοξης. Οι ποτε εχθροι μαρτυρουσιν, ων εις ο μακαριος Παυλος εστιν,
προς ολιγον μεν εχθρανας, πολυχρονιως δε δουλευσας. Ἀποστολοι δωδεκα
μαρτυρουσιν ου λογοις μονον, αλλα και βασανοις και θανατοις ιδιοις κηρυξαντες
την αληθειαν. Ἡ σκια Πετρου μαρτυρει, θεραπευσασα εν ονοματι Χριστου τους
αῤρωστουντας. Τα σουδαρια και τα σημικινθια μαρτυρει· θεραπευοντα παραπλησιως
τηι δυναμει του Χριστου τοτε δια Παυλου. Περσαι και Γοτθοι και παντες οι εξ εθνων
μαρτυρουσιν, υπεραποθνησκοντες τουτου, ον σαρκος οφθαλμοις ουκ εθεωρησαν. Οι
δια των πιστων μεχρι σημερον απελαυνομενοι δαιμονες μαρτυρουσι. 10.20 Τοσουτοι,
και διαφοροι, και πλειους εισι μαρτυρες· αρα απιστειται λοιπον Χριστος ο
μαρτυρουμενος; Ει μεν ουν εστι τις προτερον απιστων, πιστευετω νυν· ει δε
προτερον ην πιστος, προσθηκην πιστεως λαμβανετω μειζονα, πιστευων εις τον
Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον· και γινωσκετω τινος εχει την προσηγοριαν.
Χριστιανος εκληθης· φεισαι του ονοματος. Μη δια σε βλασφημεισθω ο Κυριος ημων
Ἰησους Χριστος, ο Υιος του Θεου· Ἀλλα λαμψατω τα καλα εργα σου μαλλον
εμπροσθεν των ανθρωπων, ινα οι βλεποντες ανθρωποι δοξαζωσιν εν Χριστωι Ἰησου
τωι Κυριωι ημων τον Πατερα τον εν τοις ουρανοις· ωι η δοξα και νυν και αει και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 11.τ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ ΙΑʹ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΩΝ, Ἐν
Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα εις το· ΤΟΝ ὙΙΟΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΤΟΝ ΜΟΝΟΓΕΝΗ, ΤΟΝ ΕΚ
ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΓΕΝΝΗΘΕΝΤΑ ΘΕΟΝ ΑΛΗΘΙΝΟΝ ΠΡΟ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ, ∆Ι' ὉΥ
ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΕΓΕΝΕΤΟ. Και αναγνωσις εκ της προς Ἑβραιους· Πολυμερως και
πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πατρασιν εν τοις προφηταις, επ' εσχατων
των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι, και τα εξης. 11.1 Ὅτι μεν εις Ἰησουν
Χριστον ελπιζομεν, αυταρκως κατα δυναμιν ημιν ειρηται, δια των χθες υμιν
παραδεδομενων. Ουχ απλως δε εις Χριστον Ἰησουν πιστευτεον, ουδε ως ενα των
πολλων καταχρηστικως καλουμενων χριστων παραδεκτεον. Ἐκεινοι μεν γαρ ησαν
χριστοι τυπικοι· ουτος δε Χριστος αληθης· ουκ εξ ανθρωπων εκ προκοπης εις
ιερωσυνην ανελθων, αλλ' αει το της ιερωσυνης πατροθεν εχων αξιωμα. Και δια
τουτο προασφαλιζομενη η Πιστις, ινα μη των ψιλων χριστων υποπτευσωμεν ενα,
προστιθησι τηι της Πιστεως επαγγελιαι, οτι πιστευομεν ΕΙΣ ἙΝΑ ΚΥΡΙΟΝ ΙΗΣΟΥΝ
ΧΡΙΣΤΟΝ, ΤΟΝ ὙΙΟΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΤΟΝ ΜΟΝΟΓΕΝΗ. 11.2 Υιον δε παλιν ακουων, μη
νομισηις θετον, αλλα φυ σικον Υιον, Υιον μονογενη, αδελφον ετερον ουκ εχοντα. ∆ια
τουτο γαρ καλειται μονογενης, οτι εις το της θεοτητος αξιωμα και την εκ Πατρος
γεννησιν αδελφον ουκ εχει. Υιον δε του Θεου καλουμεν αυτον ουκ αφ' εαυτων,
αλλα γαρ αυτου του Πατρος αυτον Χριστον Υιον ονομασαντος. Ἀληθης δε
προσηγορια, η εκ πατερων τοις τεκνοις επιτιθεμενη. 11.3 Ἐνηνθρωπησε τοτε ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, αλλ' υπο των πολλων ηγνοειτο. ∆ιδαξαι δε
βουλομενος το αγνοουμενον, συναγαγων τους μαθητας, ηρωτα· Τινα με λεγουσιν
ειναι τον υιον του ανθρωπου; ου κενοδοξων, αλλα την αληθειαν αυτοις δειξαι
βουλομενος· ινα μη Θεωι Θεου μονογενει συνοικουντες, ως ανθρωπου τινος ψιλου
καταφρονησωσιν. Ειποντων δε εκεινων οτι οι μεν Ἡλιαν, οι δε Ἱερεμιαν, εφη προς
αυτους· εκεινοι μεν μη ειδοτες, συγγνωστοι· υμεις δε οι Ἀποστολοι, οι επι τωι
ονοματι μου λεπρους καθαριζοντες και δαιμονια εκβαλλοντες και νεκρους
εγειροντες, ουκ οφειλετε τουτον αγνοειν, δι' ον ποιειτε τα θαυμασια. Παντων δε
αποσιωπησαντων, (υπερ ανθρωπον γαρ ην το μαθημα) Πετρος ο πρωτοστατης των
αποστολων και της Ἐκκλησιας κορυφαιος κηρυξ, ουχ ευρεσιλογιαι χρησαμενος, ουδ'
ανθρωπινωι λογισμωι πεισθεις, αλλα πατροθεν φωτισθεις την διανοιαν φησι προς
αυτον· Συ ει ο Χριστος· ουχ απλως, αλλ', ο Υιος του Θεου του ζωντος. Και
μακαρισμος επακολουθει τωι ρηματι· (ην γαρ και αληθως υπερ ανθρωπον,) και
σφραγις επι τωι ρηθεντι, οτι Πατηρ ην ο αποκαλυψας. Λεγει γαρ ο Σωτηρ· Μακαριος
ει Σιμων Βαριωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο εν τοις
ουρανοις. Ὁ τοινυν γνωριζων τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον τον Υιον του Θεου,
της μακαριοτητος μετεχει· ο δε αρνουμενος τον Υιον του Θεου, δειλαιος εστι και
αθλιος. 11.4 Υιον δε παλιν ακουων, μη καταχρηστικως ακουε μονον· αλλα υιον
αληθως, υιον φυσικον, αναρχον· ουκ εκ δουλειας εις προκοπην υιοθεσιας
ανελθοντα, αλλα Υιον αει γεννηθεντα απεριεργαστωι και ακαταληπτωι τηι γεννησει.
Και πρωτοτοκον ομοιως ακουων, μη νομισηις ειναι κατα τους ανθρωπους. Οι μεν γαρ
εν ανθρωποις πρωτοτοκοι, και αλλους εχουσιν αδελφους· και που γεγραπται· Υιος
πρωτοτοκος μου Ἰσραηλ. Ἀλλ', ως ο Ῥουβην, πρωτοτοκος ην εκπεπτωκως ο Ἰσραηλ.
Ἐκεινος μεν γαρ ανεβη επι την κοιτην του πατρος· ο δε Ἰσραηλ τον Υιον του Πατρος
εκβαλων εκ του αμπελωνος, εσταυρωσεν. Και προς αλλους δε φησιν η γραφη· Υιοι
εστε Κυριου του Θεου υμων. Και αλλαχου· Ἐγω ειπα, θεοι εστε και υιοι υψιστου
παντες. Ειπα, ουκ εγεννησα. Ἐκεινοι εν τωι ειπειν τον Θεον την υιοθεσιαν
προσελαβον, ην ουκ ειχον· ουτος δε ουκ αλλο τι ων, αλλο τι εγεννηθη· αλλα Υιος
[του Πατρος] εξ αρχης εγεννηθη, [υπερανω πασης αρχης και αιωνων τυγχανων,]
Υιος του Πατρος εν πασιν ομοιος τωι γεγεννηκοτι· [αΐδιος εξ αιδιου Πατρος,] ζωη εκ
ζωης γεγεννημενος, και φως εκ φωτος, και αληθεια εξ αληθειας, και σοφια εκ σοφου
και βασιλευς εκ βασιλεως, και Θεος εκ Θεου, και δυναμις εκ δυναμεως. 11.5 Ἐαν
τοινυν ακουσηις του ευαγγελιου λεγοντος· Βιβλος γενεσεως Ἰησου Χριστου υιου
∆αβιδ, υιου Ἀβρααμ· το κατα σαρκα νοησον. Υιος μεν γαρ ∆αβιδ επι συντελειαι των
αιωνων· Υιος δε Θεου προ παντων των αιωνων [αναρχως]. Κακεινο μεν προσελαβεν,
οπερ ουκ ειχε· τουτο δε ο εχει, αιδιως εχει γεννηθεις εκ Πατρος. ∆υο εχει πατερας·
ενα τον ∆αβιδ κατα σαρκα, και ενα τον Θεον Πατερα θεικως. Ἀλλα το μεν κατα τον
∆αβιδ, και χρονωι υποβαλλεται και ψηλαφαται και γενεαλογειται· το δε κατα την
θεοτητα, ουτε χρονωι υποβαλλεται ουτε τοπωι, ουτε γενεαλογειται· την γαρ γενεαν
αυτου τις διηγησεται; Πνευμα ο Θεος. Ὁ Πνευμα ων, πνευματικως εγεννησεν ως
ασωματος, απεριεργαστον και ακαταληπτον γεννησιν. Ὁ Υιος αυτος λεγει περι του
Πατρος· Κυριος ειπε προς με, Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε. Το δε
σημερον, ου προσφατον, αλλ' αΐδιον· το σημερον αχρονον, προ παντων των αιωνων.
Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε. 11.6 Πιστευσον τοινυν εις ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ
ὙΙΟΝ ΘΕΟΥ ζωντος· Υιον δε ΜΟΝΟΓΕΝΗ, κατα το ευαγγελιον το λεγον· Ουτω γαρ
ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον Υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν, ινα ο
πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον. Και παλιν· Ὁ πιστευων εις
τον Υιον, ου κρινεται, αλλα μεταβεβηκεν εκ του θανατου εις την ζωην. Ὁ δε
απειθων τωι Υιωι, ουκ οψεται την ζωην, αλλ' η οργη του Θεου μενει επ' αυτον· οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

ουκ επιστευσεν εις τον Υιον του Θεου τον μονογενη. Περι ου μαρτυρων ο Ἰωαννης
ελεγε· Και εθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα Πατρος· πληρης
χαριτος και αληθειας. Ὃν τρεμοντες οι δαιμονες, ελεγον· Ἔα, τι ημιν και σοι, Ἰησου,
Υιε του Θεου, του ζωντος. 11.7 Υιος τοινυν του Θεου εστι φυσει και ου θεσει,
γεννηθεις εκ Πατρος. Και ο μεν αγαπων τον γεννησαντα, αγαπαι και τον
γεγεννημενον εξ αυτου· ο δε αθετων τον γεγεννημενον, αναπεμπει την υβριν εις τον
γεγεννηκοτα. Γεννωντα δε Θεον οταν ακουσηις, μη καταπεσηις εις σωματα, μηδε
φθαρτην γεννησιν υπολαβηις, ινα μη ασεβησηις. Πνευμα ο Θεος, πνευματικη η
γεννησις· τα μεν γαρ σωματα γενναι σωματα, και χρεια τοις σωμασι γεννωμενοις
χρονον μεσιτευειν. Μεσιτης δε της εκ Πατρος Υιου γεννησεως χρονος ουκ εστιν. Και
ωδε μεν γενναται το γεννωμενον ατελες, ο Υιος δε του Θεου τελειος εγεννηθη.
Ὅπερ γαρ νυν εστι, τουτο και εξ αρχης εστι γεγεννημενος, [αναρχως]. Ἡμεις
γεννωμεθα, εξ αμαθειας νηπιωδους εις λογιοτητα μεταβαινοντες· ατελης, ανθρωπε,
η ση γεννησις, εκ προκοπης γαρ η προσληψις. Ἐκει δε ουτω μη νομιζε, μηδε
ασθενειαν κατηγορει του γεγεννηκοτος. Ει γαρ ατελες μεν εγεννησε, χρονωι δε τουτο
προσελαβε το τελειον, ασθενειαν κατηγορεις του γεγεννηκοτος· ειγε ο χρονοις
υστερον εχαρισατο κατα σε, τουτο εξ αρχης ο γεννητωρ ουκ εχαρισατο. 11.8 Μη
τοινυν ανθρωπινην ειναι νομισηις την γεννησιν· μηδε ωσπερ εγεννησεν Ἀβρααμ τον
Ἰσαακ. Ἀβρααμ γαρ τον Ἰσααεγεννησεν αλλ' ουχ οπερ εβουλετο εγεννα, αλλ' οπερ
αλλος εχαριζετο. Του δε Θεου και Πατρος γεννωντος, ουτε αγνοια εστιν ουτε σκεψις
εν μεσωι. Το τε γαρ ειπειν, οτι ηγνοει το γεννωμενον, ασεβεια μεγιστη. Και το ειπειν,
οτι χρονοις σκεψαμενος, υστερον Πατηρ εγενετο, της αυτης εστιν ασεβειας. Ου γαρ
προτερον ων Θεος απαις, υστερον εν χρονοις εγενετο Πατηρ· αλλ' αει εχει τον Υιον,
γεννησας αυτον ουχ ως ανθρωποι ανθρωπους, αλλ' ως αυτος οιδεν μονος, ο
γεννησας αυτον προ παντων των αιωνων ΘΕΟΝ ΑΛΗΘΙΝΟΝ. 11.9 Θεος γαρ αληθινος
ων ο Πατηρ, ομοιον εαυτωι εγεννα τον Υιον, Θεον αληθινον· ουχ ως διδασκαλοι
γεννωσι μαθητας, ουχ ως Παυλος φησι τισιν· Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου δια του
ευαγγελιου εγω υμας εγεννησα. Ὧδε μεν γαρ ο μη κατα φυσιν υιος ων, δια της
μαθητειας υιος εγενετο· εκει δε φυσικος υιος, αληθης υιος. Ουχ ως υμεις, οι
Φωτιζομενοι, νυν γινεσθε υιοι του Θεου. Γινεσθε γαρ και υμεις υιοι, αλλα θεσει κατα
χαριν, ως γεγραπται· Ὅσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου
γενεσθαι, τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυτου· οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ
θεληματος σαρκος, ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν. Και ημεις
μεν γεννωμεθα εξ υδατος και πνευματος· ουχ ουτω δε εγεννηθη Χριστος εκ Πατρος.
Κατα τον καιρον γαρ του βαπτισματος προσφωνων και λεγων, Ουτος εστιν ο Υιος
μου· ουκ ειπεν, ουτος νυν γεγονεν Υιος μου· αλλ', ουτος ΕΣΤΙΝ ο Υιος μου· ινα
δηλωσηι, οτι και προ της του βαπτισματος ενεργειας Υιος ην. 11.10 Ἐγεννησεν ο
Πατηρ τον Υιον, ουχ ως εν ανθρωποις γενναι νους λογον. Ὁ μεν γαρ νους εν ημιν
ενυποστατος εστιν ο δε λογος, λαληθεις και εις αερα διαχυθεις απολλυται. Ἡμεις δε
οιδαμεν τον Χριστον γεννηθεντα λογον ου προφορικον, αλλα Λογον ενυποστατον,
ζωντα, ου χειλεσι λαληθεντα και διαχυθεντα, αλλ' εκ Πατρος αιδιως και
ανεκφραστως, και εν υποστασει γεννηθεντα. Ἐν αρχηι γαρ ην ο Λογος, [και ο Λογος
ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος] εν δεξιαι καθεζομενος, Λογος νοων του
Πατρος το βουλημα και δημιουργων τα παντα τωι εκεινου νευματι. Λογος ο καταβας
και αναβας· ο γαρ προφορικος, λαλουμενος ου καταβαινει ουδε αναβαινει. Λογος
λαλων, και λεγων· Ἁ εωρακα παρα τωι Πατρι μου, ταυτα λαλω. Λογος εξουσιαστικος
και βασιλευων των παντων· παντα γαρ τωι Υιωι παραδεδωκεν ο Πατηρ. 11.11
Ἐγεννησε τοινυν αυτον, ουχ ουτως ο Πατηρ ως αν τις νοησειεν ανθρωπων, αλλ' ως
οιδεν αυτος μονος. Ου γαρ το, πως εγεννησεν, ειπειν επαγγελλομεθα, αλλα το, ουχ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ουτως, διαβεβαιουμεθα. Και ουχ ημεις αγνοουμεν μονον την εκ Πατρος του Υιου
γεννησιν, αλλα και πασα γεννητη φυσις. Ἐκδιηγησαι γηι, εαν σοι φρασηι· και εαν
εξετασηις παντα τα οντα επι της γης, ου δυνησεται ειπειν. Ἡ γαρ γη του οικειου
κεραμεως και πλαστου την υποστασιν λεγειν ου δυναται. Ου μονον δε γη ουκ οιδεν,
αλλ' ουδε ηλιος. Τεταρτηι γαρ ημεραι ο ηλιος εκτισθη, τα εν ταις προ αυτου τρισι μη
γινωσκων. Ὁ δε τα εν τρισιν ημεραις, ταις προ αυτου, μη ειδως, αυτον τον ποιητην
εξειπειν ου δυνησεται. Ουρανος τουτο ου διηγησεται· νευματι γαρ Πατρος υπο του
Χριστου και ο ουρανος ως καπνος εστερεωθη. Ουδε οι ουρανοι των ουρανων
διηγησονται, ουδε τα υδατα τα υπερανω των ουρανων τουτο διηγησεται. Τι τοινυν
αθυμεις αγνοων ανθρωπε, οπερ αγνοουσι και οι ουρανοι; Ου μονον δε οι ουρανοι
την γεννησιν αγνοουσιν, αλλα και πασα αγγελικη φυσις. Ει γαρ τις (ειγε ην δυνατον)
αναβας εις πρωτον ουρανον, και των εκει αγγελων κατανοησας την καταστασιν,
προσελθων ερωτησειε, πως ο Θεος εγεννησε τον εαυτου Υιον, ερουσιν ισως εχομεν
υπερ ημας μειζονας ανωτερους, εκεινους ερωτησον. Ἀναβηθι προς δευτερον
ουρανον και τριτον· φθασον, ει δυνηι, προς θρονους και κυριοτητας, αρχας τε και
εξουσιας· καν προς εκεινους δε τις φθασειεν, οπερ αδυνατον, κακεινοι
παραιτησονται την διηγησιν, ουδε γαρ οιδασι. 11.12 Και εγω τεθαυμακα αει των
τολμηρων την φιλοπραγμοσυνην, των δια της νομιζομενης ευλαβειας εις ασεβειαν
εκπιπτοντων. Θρονους γαρ και κυριοτητας, τα Χριστου ποιηματα, και αρχας και
εξουσιας αγνοουντες, αυτον τον ποιητην φιλοπραγμονειν επιχειρουσιν. Ειπε μοι
πρωτον, ω τολμηροτατε, τι διαφερει θρονος κυριοτητος, και τοτε πολυπραγμονει τα
κατα Χριστον. Ειπε μοι, τι μεν εστιν αρχη, τι δε εξουσια, τι δε δυναμις, τι δε αγγελος·
και τοτε τον ποιητην πολυπραγμονει· παντα γαρ δι' αυτου εγενετο. Ἀλλ' ου θελεις
ερωτησαι θρονους η κυριοτητας, η ου δυνασαι. Τι εστιν ετερον γινωσκον τα βαθη
του Θεου, ει μη μονον το Πνευμα το αγιον, το λαλησαν τας θειας γραφας; Ἀλλ' ουδ'
αυτο το Πνευμα το αγιον, περι της εκ Πατρος του Υιου γεννησεως εν ταις γραφαις
ελαλησεν. Τι τοινυν πολυπραγμονεις, α μηδε το Πνευμα το αγιον εγραψεν εν ταις
γραφαις; Ὁ τα γεγραμμενα μη γινωσκων, τα μη γεγραμμενα πολυπραγμονεις; Πολλα
ζητηματα εστιν εν ταις θειαις γραφαις· το γεγραμμενον ου καταλαμβανομεν, τι το
μη γεγραμμενον πολυπραγμονουμεν; Αυταρκες ημιν ειδεναι, οτι Θεος εγεννησεν
Υιον ενα μονον. 11.13 Μη επαισχυνθηις ομολογησαι την αγνοιαν, επειδη μετ'
αγγελων αγνοεις. Ὁ γεννησας οιδε μονος τον γεννηθεντα, και ο εξ αυτου
γεγεννημενος οιδε τον γεννησαντα. Ὁ γεννησας οιδε, τι εγεννησε· και αι γραφαι δε
μαρτυρουσιν, οτι Θεος ο γεννηθεις· [αναρχος. Τις γαρ εγνω ανθρωπων τα του
ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; ουτω δε τα του Θεου ουδεις
εγνω, ει μη το πνευμα του Θεου.] Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και
τωι Υιωι εδωκε ζωην εχειν εν εαυτωι. Και, ινα παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι
τον Πατερα. Και, ωσπερ ο Πατηρ ους θελει ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει,
ζωοποιει. Ουτε ο γεννησας εζημιωθη τι, ουτε λειπει τι τωι γεννηθεντι· (οιδα
πολλακις ταυτα ειρηκως, αλλα πολλακις ταυτα ειρηται υπερ της υμων ασφαλειας·)
ουτε ο γεννησας εχει πατερα, ουτε ο γεννηθεις αδελφον εχει. Ουτε ο γεννησας εις
υιον μετεβληθη, ουτε ο γεννηθεις πατηρ εγενετο. Ἐξ ενος μονου Πατρος, εις
μονογενης Υιος. Ουτε δυο αγεννητοι, ουτε δυο μονογενεις· αλλ' εις εστι Πατηρ
αγεννητος, (αγεννητος γαρ εστιν ο πατερα μη εχων)· και εις εστιν Υιος, αιδιως εκ
Πατρος γεγεννημενος· ου χρονοις γεγεννημενος, αλλα προ αιωνων γεννηθεις· ουκ
εκ προκοπης αυξηθεις, αλλα τουτο γεννηθεις οπερ εστι νυν. 11.14 Πιστευομεν
τοινυν ΕΙΣ ΤΟΝ ὙΙΟΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΤΟΝ 11.14 ΜΟΝΟΓΕΝΗ, ΤΟΝ ΕΚ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ
ΓΕΝΝΗΘΕΝΤΑ ΘΕΟΝ ΑΛΗΘΙΝΟΝ. Ὁ γαρ αληθης Θεος ου γενναι ψευδη, καθως
ειρηται, ουδε σκεψαμενος υστερον εγεννησεν· αλλ' αιδιως εγεννησε, και πολυ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

μαλλον ταχειον των ημετερων ρηματων η νοημα των, εγεννησεν. Ἡμεις μεν γαρ, εν
χρονοις λαλουντες χρονους αναλισκομεν· επι δε της θειας δυναμεως, αχρονος η
γεννησις. Και καθως ειρηται πολλακις, ουκ εκ του μη οντος εις το ειναι τον Υιον
παρηγαγεν, ουδε τον, μη οντα εις υιοθεσιαν ηγαγεν· αλλ' αΐδιος ων ο Πατηρ, αιδιως
εγεννησε και ανεκφραστως Υιον, ενα μονον, αδελφον ουκ εχοντα. Ουτε δυο εισιν
αρχαι· αλλα κεφαλη του Υιου ο Πατηρ, μια η αρχη. Πατηρ γαρ Υιον εγεννησε ΘΕΟΝ
ΑΛΗΘΙΝΟΝ, Ἐμμανουηλ προσαγορευομενον· ο δε Ἐμμανουηλ μεθ' ημων ο Θεος
ερμηνευεται. 11.15 Και θελεις γνωναι οτι Θεος εστιν, ο εκ Πατρος γεννηθεις και
υστερον ενανθρωπησας; Ἄκουε του προφητου λεγοντος· Ουτος ο Θεος ημων, ου
λογισθησεται ετερος προς αυτον. Ἐξευρε πασαν οδον επιστημης, και εδωκεν αυτην
Ἰακωβ τωι παιδι αυτου, και Ἰσραηλ τωι ηγαπημενωι υπ' αυτου. Μετα τουτο επι της γης
ωφθη, και τοις ανθρωποις συνανεστραφη. Βλεπεις Θεον μετα την Μωσεως
νομοθεσιαν ενανθρωπησαντα; ∆εξαι και δευτεραν μαρτυριαν της Χριστου θεοτητος,
την αρτιως ανεγνωσμενην. Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος. Ἵνα
γαρ μη, δια την ενσαρκον την ενταυθα γενομενην παρουσιαν, νομισθηι μετα ταυτα
εις προκοπην ελθειν θεοτητος, λεγει σαφως· ∆ια τουτο εχρισε σε, ο Θεος, ο Θεος σου
ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. Βλεπεις Χριστον Θεον υπο Πατρος
Θεου χριομενον; 11.16 Θελεις δεξασθαι και τριτην μαρτυριαν της Χριστου θεοτητος;
Ἄκουε Ἡσαΐου λεγοντος· Ἐκοπιασεν Αιγυπτος καιεμπορια Αιθιοπων. Και μετ' ολιγα·
Και εν σοι προσευξονται, οτι εν σοι ο Θεος εστι, και ουκ εστι θεος πλην σου. Συ γαρ ει
ο Θεος, και ουκ ᾔδειμεν, ο Θεος του Ἰσραηλ σωτηρ. Βλεπεις Θεον τον Υιον, εχοντα εν
εαυτωι Θεον τον Πατερα· μο νονουχι το αυτο λεγοντα, οπερ εν ευαγγελιοις ειρηκεν·
Ὁ Πατηρ εν εμοι, καγω εν τωι Πατρι. Ουκ ειρηκεν, ο Πατηρ ειμι εγω· αλλ', ο Πατηρ εν
εμοι, καγω εν τωι Πατρι. Και παλιν ουκ ειπεν· Ἐγω και ο Πατηρ εν ειμι· αλλ', Ἐγω και
ο Πατηρ εν εσμεν· ινα μητε απαλλοτριωσωμεν, μητε συναλοιφην υιοπατοριας
εργασωμεθα. Ἕν, δια το κατα την θεοτητα αξιωμα· επειδη Θεος Θεον εγεννησεν. Ἕν,
δια το κατα την βασιλειαν· ου γαρ αλλων βασιλευει Πατηρ, αλλων δε Υιος, κατα τον
Ἀβεσαλων ανταιρων τωι Πατρι· αλλ' ων βασιλευει ο Πατηρ, τουτων βασιλευει και ο
Υιος. Ἕν, δια το μηδεμιαν ειναι διαφωνιαν η διαστασιν· ου γαρ αλλα βουληματα
Πατρος, αλλα δε Υιου. Ἕν, δια το μη ειναι αλλα Χριστου δημιουργηματα, και αλλα
Πατρος· μια γαρ η παντων δημιουργια, του Πατρος δια του Υιου πεποιηκοτος· οτι
αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν, φησιν ο ψαλμωιδος.
Ὁ γαρ λεγων, λεγει τωι ακουοντι· και ο εντελλομενος, εντελλεται τωι συμπαροντι.
11.17 Θεος τοινυν αληθινος ο Υιος, εχων εν εαυτωι τον Πατερα, ουκ εις Πατερα
μεταβληθεις· ου γαρ Πατηρ ενηνθρωπησεν, αλλα Υιος· λεγεσθω γαρ ελευθεριως η
αληθεια. Ου Πατηρ επαθεν υπερ ημων, αλλα Πατηρ απεστειλε τον υπερ ημων
παθοντα. Μητε λεγωμεν το, Ἦν ποτε, οτε ουκ ην ο Υιος· μητε υιοπατοριαν
καταδεξωμεθα· αλλ' οδωι βασιλικηι πορευθωμεν, μη εκκλινωμεν μητε αριστεραι μητε
δεξιαι. Μητε, δια το νομιζειν τιμαιν τον Υιον, Πατερα αυτον αναγορευσωμεν· μητε,
δια το τιμαιν τον Πατερα νομιζειν, εν τι των δημιουργηματων τον Υιον
υποπτευσωμεν. Ἀλλ' εις Πατηρ, δι' ενος Υιου προσκυνεισθω, και μη μεριζεσθω η
προσκυνησις. Εις Υιος καταγγελλεσθω, προ των αιωνων εν δεξιαι του Πατρος
καθεζομενος· το συγκαθεζεσθαι ου χρονοις μετα το παθος λαβων εκ προκοπης, αλλ'
αιδιως κεκτημενος. 11.18 Ὁ εωρακως τον Υιον, εωρακε τον Πατερα. Ὅμοιος γαρ εν
πασιν ο Υιος τωι γεγεννηκοτι. Ζωη εκ ζωης γεννηθεις, και φως εκ φωτος, δυναμις εκ
δυναμεως, Θεος εκ Θεου, και απαραλλακτοι της θεοτητος οι χαρακτηρες εισιν εν τωι
Υιωι· και ο καταξιωθεις ιδειν Υιου θεοτητα, ερχεται εις απολαυσιν του γεγεννηκοτος.
Ουκ εμος ο λογος, αλλα του μονογενους [Υιου]. Τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι,
και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; ο εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Και ινα ειπω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

συντομωτερον, μητε χωριζωμεν, μητε συναλοιφην εργαζωμεθα. Και μητε αλλοτριον
ποτε του Πατρος ειπηις τον Υιον· μητε καταδεξηι τους λεγοντας, τον Πατερα ποτε μεν
πατερα, ποτε δε υιον ειναι· αλλοτρια γαρ και ασεβη ταυτα, και ουκ Ἐκκλησιας τα
διδαγματα. Ἀλλ' ο Πατηρ γεννησας τον Υιον, εμεινε Πατηρ και ουκ ηλλοιωται.
Σοφιαν εγεννησεν, αλλ' ουκ αυτος ασοφος εγενετο· και δυναμιν γεννησας, ουκ
ησθενησε. Θεον γεννησας, ουκ αυτος της θεοτητος εστερηθη· και ουτε τι αυτος
απωλεσε μειωθεις η αλλοιωθεις· ουτε ο γεννηθεις εχει τι λειπον. Τελειος ο
γεννησας, τελειον το γεννηθεν· Θεος ο γεννησας, Θεος και ο γεννηθεις· Θεος μεν
των παντων, Θεον δε εαυτου, τον Πατερα επιγραφομενος. Ου γαρ επαισχυνεται
λεγων· Ἀναβαινω προς τον Πατερα μου και πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον
υμων. 11.19 Ἀλλ' ινα μη νομισηις οτι ομοιως του Υιου και των κτισματων εστι
Πατηρ, υποδιεστειλεν εν τοις εξης. Ου γαρ ειπεν, αναβαινω προς τον Πατερα ημων,
ινα μη κοινωνια γενηται των ποιηματων προς τον μονογενη· αλλα, Πατερα μου και
πατερα υμων, ειπεν. Ἄλλως εμου, κατα φυσιν· και αλλως υμων, κατα θεσιν. Και
παλιν· προς τον Θεον μου, και Θεον υμων. Ἄλλως εμου, ως Υιου γνησιου και
μονογενους· και αλλως υμων, ως δημιουργηματων. Θεος τοινυν αληθινος εστιν ο
Υιος του Θεου, προ παντων των αιωνων ανεκδιηγητως γεννηθεις. Πολλακις γαρ
λεγω το αυτο προς υμας, ινα εντυπωθηι υμων τουτο τηι διανοιαι. Και οτι μεν ο Θεος
Υιον εχει, τουτο πιστευε· το δε πως, μη πολυπραγμονει· ζητων γαρ ουχ ευρησεις. Μη
εξυψου σεαυτον, ινα μη πεσηις. α προσεταγη σοι, ταυτα διανοου μονα. Ειπε μοι
πρωτον, τις εστιν ο γεννησας, και τοτε μανθανε ο εγεννησεν. Ει δε φυσιν ου δυνασαι
νοησαι του γεγεννηκοτος, του γεγεννημενου τον τροπον μη πολυπραγμονει. 11.20
Αυταρκες σοι προς ευσεβειαν ειδεναι, καθως ειπαμεν, οτι ενα Υιον ο Θεος εχει
μονον, ενα φυσικως γεγεννημενον· ουχ οτε εγεννηθη εν Βηθλεεμ του ειναι
αρξαμενον, αλλα ΠΡΟ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ. Ἄκουε γαρ Μιχαιου του προφητου
λεγοντος· Και συ Βηθλεεμ, οικος του Ἐφραθα, [μη] ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν
Ἰουδα. Ἐκ σου [γαρ] μοι εξελευσεται ηγουμενος, οστις ποιμανει τον λαον μου τον
Ἰσραηλ. Και αι εξοδοι αυτου απ' αρχης, εξ ημερων αιωνος. Μη ουν προσεχε τωι νυν
εκ της Βηθλεεμ· αλλα προσκυνει τον αιδιως εκ Πατρος γεννηθεντα. Μη χρονικην
αρχην του Υιου καταδεξηι τινος λεγοντος, αλλα αχρονον αρχην γινωσκε τον Πατερα.
Ἀρχη γαρ Υιου αχρονος, ακαταληπτος, αναρχος, ο Πατηρ. Πηγη του της δικαιοσυνης
ποταμου, του μονογενους, ο Πατηρ, ο γεννησας αυτον καθως οιδεν αυτος μονος. Και
θελεις γνωναι, οτι αιωνιος εστι βασιλευς ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος; ακουε
παλιν αυτου λεγοντος· Ἀβρααμ [ο πατηρ υμων] ηγαλλιασατο, ινα ιδηι την ημεραν
την εμην· και ειδε, και εχαρη. Ειτα, σκληρως τουτο καταδεξαμενων των Ἰουδαιων,
το εκεινοις ετι σκληροτερον λεγει· Πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι. Και παλιν προς
τον Πατερα λεγει· Και νυν δοξασον με συ Πατερ παρα σεαυτωι, τηι δοξηι ηι ειχον, προ
του τον κοσμον ειναι, παρα σοι. Σαφως γαρ ειρηκεν, οτι πριν τον κοσμον γενεσθαι,
εγω ειχον την παρα σοι δοξαν. Και παλιν, οτι ηγαπησας με προ καταβολης κοσμου,
λεγων· σαφως φησιν, οτι αΐδιον εχω την παρα σοι δοξαν. 11.21 Πιστευωμεν τοινυν
ΕΙΣ ἙΝΑ ΚΥΡΙΟΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ, ΤΟΝ ὙΙΟΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΤΟΝ ΜΟΝΟΓΕΝΗ· ΤΟΝ ΕΚ
ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΓΕΝΝΗΘΕΝΤΑ, ΘΕΟΝ ΑΛΗΘΙΝΟΝ ΠΡΟ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ· ∆Ι' ὉΥ
ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΕΓΕΝΕΤΟ. Ειτε γαρ θρονοι ειτε κυριοτητες, ειτε αρχαι ειτε εξουσιαι· τα
παντα δι' αυτου εγενετο, και ουδεν των γεννητων υπεξηιρηται της εξουσιας αυτου.
Φιμουσθω πασα αιρεσις διαφορους ποιητας και κοσμοποιους εισαγουσα· φιμουσθω
βλασφημουσα [γλωσσα] τον Χριστον τον Υιον του Θεου. Φιμουσθωσαν οι λεγοντες
τον ηλιον ειναι τον Χριστον· ηλιου γαρ εστι δημιουργος, ουχ ο ηλιος ο φαινομενος.
Φιμουσθωσαν οι λεγοντες αγγελων δημιουργημα τον κοσμον, οι το του μονογενους
αξιωμα παραρπαζειν βουλομενοι. Ειτε γαρ ορατα ειτε αορατα, ειτε θρονοι, ειτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

κυριοτητες, ειτε τι ονομαζομενον, παντα δια του Χριστου εγενετο. Βασιλευει των υπ'
αυτου πεποιημενων· ουκ αλλοτριαν αιχμαλωσιαν αρπασας, αλλα ιδιων
δημιουργηματων βασιλευων, καθως ο ευαγγελιστης ειρηκεν Ἰωαννης· Παντα δι'
αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. Παντα δι' αυτου εγενετο, του
Πατρος δι' Υιου εργαζομενου. 11.22 Και βουλομαι μεν τι ειπειν και υποδειγμα των
λεγομενων, αλλ' οιδα αυτο ασθενες· ποιον γαρ εσται των ορατων ακριβες υποδειγμα
της θειας [και αορατου] δυναμεως; αλλ' ομως λεγεσθω ως ασθενες παρα ασθενων
προς ασθενεις. Ὥσπερ γαρ αν τις βασιλευς βασιλεα υιον εχων, βουλομενος
κατασκευασαι πολιν, υποθοιτο τωι υιωι συμβασιλευοντι την κατα σκευην της πολεως·
ο δε το παραδειγμα λαβων, εις τελος αγει το νοηθεν· ουτω Πατρος βουληθεντος τα
παντα κατασκευασαι, τωι του Πατρος νευματι ο Υιος τα παντα εδημιουργησεν· ινα το
μεν νευμα τηρηι τωι Πατρι την αυθεντικην εξουσιαν, και ο Υιος δε παλιν εχηι
εξουσιαν των ιδιων δημιουργηματων· και μητε Πατηρ απαλλοτριωθηι της
δεσποτειας των ιδιων δημιουργηματων, μητε ο Υιος των υπ' αλλου
δημιουργηθεντων βασιλευηι, αλλα των υπ' αυτου. Ου γαρ αγγελοι, καθως ειρηται,
τον κοσμον εδημιουργησαν· αλλα Υιος μονογενης, προ παντων των αιωνων
γεγεννημενος, καθως ειρηται· δι' ου τα παντα εγενετο, μηδενος υπεξηιρημενου της
υπ' αυτου ποιησεως. Και ταυτα μεν ημιν τεως τηι του Χριστου χαριτι λελεχθω. 11.23
Ἀναδραμοντες δε επι την της Πιστεως επαγγελιαν, καταπαυσωμεν εν τωι παροντι
τον λογον. Παντα εποιησεν ο Χριστος, καν αγγελους λεγηις καν αρχαγγελους, καν
κυριοτητας καν θρονους. Ουχ οτι ο Πατηρ ητονει περι την των δημιουργηματων
αυτουργιαν, αλλ' οτι βασιλευειν των υπ' αυτου πεποιημενων τον Υιον ηβουληθη,
αυτος αυτωι παρεχων των κατασκευαζομενων την υφηγησιν. Τιμων γαρ τον εαυτου
Πατερα ο Μονογενης φησιν· Ου δυναται ο Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν, εαν μη τι
βλεπηι τον Πατερα ποιουντα· α γαρ αν εκεινος ποιηι, ταυτα και ο Υιος ομοιως ποιει·
και παλιν· Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται· καγω εργαζομαι· ουδεμιας ουσης εν τοις
εργαζομενοις εναντιοτητος. Τα γαρ εμα παντα, σα εστι· και τα σα, εμα, φησιν εν
ευαγγελιοις ο Κυριος. Και τουτο εστιν επιγνωναι σαφως εκ της παλαιας και καινης
διαθηκης. Ὁ γαρ λεγων· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ'
ομοιωσιν, παντως οτι τινι παροντι προσδιελεγετο. Σαφεστατα δε μαλλον ο ψαλμωι
δος ειρηκεν· Αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν· ως μεν
του Πατρος εντελλομενου και λεγοντος, του δε Υιου νευματι Πατρος τα παντα
δημιουργουντος. Και τουτο μυστικως ο Ἰωβ ελεγεν· Ὁ τανυσας τον ουρανον μονος,
και περιπατων ως επ' εδαφους επι θαλασσης· δηλων τοις νοουσιν, οτι ο δια της
παρουσιας περιπατων επι της θαλασσης, ουτος ην ο προ τουτου των ουρανων
ποιητης. Και παλιν ο Κυριος φησιν· Ἢ συ λαβων γην πηλον, επλασας ζωον; [και
λαλητον αυτον εθου επι της γης;] Ειτα εξης· Ἀνοιγονται δε σοι φοβωι πυλαι θανατου;
[πυλωροι δε ᾅδου ιδοντες σε επτηξαν;] δηλων, οτι ο εις ᾅδου κατελθων δια
φιλανθρωπιαν, ουτος εξ αρχης εκ πηλου κατεσκευασε τον ανθρωπον. 11.24 Ἔστι
τοινυν ο Χριστος, ο Υιος του Θεου ο μονογενης, και του κοσμου ποιητης. Ἐν γαρ τωι
κοσμωι ην, και ο κοσμος δι' αυτου εγενετο· και, εις τα ιδια ηλθε, καθως ημας διδασκει
το ευαγγελιον. Ου μονον δε των φαινομενων, αλλα και των μη φαινομενων νευματι
Πατρος ποιητης εστιν ο Χριστος. Ἐν αυτωι γαρ εκτισθη τα παντα, κατα τον
Ἀποστολον, τα εν τοις ουρανοις και τα επι της γης, τα ορατα και τα αορατα· ειτε
θρονοι ειτε κυριοτητες, ειτε αρχαι ειτε εξουσιαι· τα παντα δι' αυτου και εις αυτον
εκτισται, και αυτος εστι προ παντων, και τα παντα εν αυτωι συνεστηκε. Καν τους
αιωνας αυτους ειπηις, και τουτων νευματι του Πατρος εστι ποιητης Ἰησους ο
Χριστος. Ἐπ' εσχατων γαρ των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι, ον εθηκε
κληρονομον παντων, δι' ου και τους αιωνας εποιησεν· ωι η δοξα, τιμη, κρατος, [συν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι,] νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην. 12.τ Κατηχησις δωδεκατη φωτιζομενων, εν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, εις το
τον σαρκωθεντα και ενανθρωπησαντα· και αναγνωσις εκ του Ἡσαΐου· και προσεθετο
κυριος λαλησαι τωι Ἄχαζ λεγων· αιτησαι σεαυτωι σημειον. και εξης· ιδου η παρθενος
εν γαστρι ληψεται και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ· και
τα εξης. 12.1 Ἁγνειας συντροφοι και σωφροσυνης μαθηται, τον εκ παρθενου
γεννηθεντα θεον αγνειας μεστοις χειλεσιν ανυμνησωμεν. οι του νοητου προβατου
των κρεων μεταλαβειν καταξιουμενοι κεφαλην μετα των ποδων μεταλαβωμεν,
κεφαλης μεν της θεοτητος νοουμενης, ποδων δε της ανθρωποτητος
εκλαμβανομενης. οι των αγιων ευαγγελιων ακροαται Ἰωαννηι τωι θεολογωι
πεισθωμεν. ο γαρ ειπων, Ἐν αρχηι ην ο λογος και ο λογος ην προς τον θεον και θεος
ην ο λογος, επηγαγε λεγων, Και ο λογος σαρξ εγενετο. ουτε γαρ τον ψιλον
ανθρωπον προσκυνειν οσιον, ουτε θεον μονον λεγειν χωρις της ανθρωποτητος
ευσεβες. ει γαρ θεος ο Χριστος, ωσπερ ουν και εστι, μη ανελαβε δε την ανθρωποτητα,
της σωτηριας αλλοτριοι καθεστηκαμεν. προσκυνεισθω μεν ως θεος, πιστευεσθω δε
οτι και ενηνθρωπησεν. ουτε γαρ το λεγειν ανθρωπον ανευ θεοτητος επωφελες, ουτε
την ανθρωποτητα μη συνομολογειν τηι θεοτητι σωτηριον. ομολογησωμεν του
βασιλεως και ιατρου την παρου σιαν. ο γαρ βασιλευς Ἰησους ιατρευειν μελλων
λεντιον ανθρωποτητος περιζωσαμενος εθεραπευσε το νοσουν. ο τελειος των νηπιων
διδασκαλος συνενηπιασε τοις νηπιοις, ινα σοφισηι τους αφρονας. ο επουρανιος αρτος
κατηλθεν επι της γης, ινα θρεψηι τους λιμωσσοντας. 12.2 Ἰουδαιων δε παιδες, τον
μεν ελθοντα αθετουντες, τον δε κακως ερχομενον προσδοκωντες, τον μεν αληθη
Χριστον παρηιτησαντο, τον δε πλανον οι πλανηθεντες εκδεχονται, αληθους και εν
τουτωι του σωτηρος ευρισκομενου του ειποντος· Ἐγω εληλυθα εν τωι ονοματι του
πατρος μου και ου λαμβανετε με, εαν δε αλλος ελθηι εν τωι ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον
ληψεσθε. Καλον δε και επερωτησιν προσενεγκαι τοις ιουδαιοις· αληθης ο προφητης
Ἡσαΐας ο λεγων οτι Ἐμμανουηλ εκ παρθενου γεννηθησεται, η ψευδης; ει μεν γαρ ως
ψευδους κατηγορουσιν, ουδεν θαυμαστον. εθος γαρ αυτοις ου μονον ως ψευδεις
κατηγορειν, αλλα και λιθαζειν τους προφητας. ει δε αληθης ο προφητης, δειξατε τον
Ἐμμανουηλ. και ποτερον ο ερχεσθαι μελλων, ο υφ' υμων προσδοκωμενος, εκ
παρθενου τικτεται, η ου; ει μεν γαρ εκ παρθενου μη γενναται, ψευδος κατηγορειτε
του προφητου. ει δε επι του μελλοντος τουτο προσδοκατε, τι το ηδη γενομενον
παραιτεισθε; 12.3 Ἰουδαιοι μεν ουν πλανασθωσαν, επειδη θελουσιν, η δε εκκλησια
του θεου δοξαζεσθω. ημεις γαρ παραδεχομεθα θεον λογον ενανθρωπησαντα κατα
αληθειαν, ουκ εκ θεληματος ανδρος και γυναικος, ως αιρετικοι λεγουσιν, αλλ' εκ
παρθενου και πνευματος αγιου κατα το ευαγγελιον ενανθρωπησαντα, ου φαντασιαι,
αλλα αληθειαι. και οτι αληθως εκ παρθενου ενηνθρωπησε, περιμενε τον καιρον της
διδασκαλιας νυν, και ληψηι τας αποδειξεις. πολυπλοκος γαρ εστιν η των αιρετικων
πλανη, και οι μεν μηδολως αυτον εκ παρθενου γεγεννησθαι ειρηκασιν, οι δε
γεγεννησθαι μεν, ουκ εκ παρθενου δε, αλλ' εκ γυναικος ανδρι συνοικουσης. οι δε
λεγουσιν ου θεον ενηνθρωπηκεναι τον Χριστον, αλλ' ανθρωπον τινα τεθεοποιησθαι.
ετολμησαν γαρ ειπειν, οτι ουχ ο προων λογος ουτος ενηνθρωπησεν, αλλα ανθρωπος
τις προκοψας ουτος εστεφανωθη. 12.4 Συ δε μνημονευσον των χθες περι της
θεοτητος ειρημενων. πιστευσον οτι αυτος εκεινος ο του θεου μονογενης υιος ουτος
εκ παρθενου παλιν εγεννηθη. Ἰωαννηι τωι ευαγγελιστηι πεισθητι λεγοντι· και ο λογος
σαρξ εγενετο και εσκηνωσεν εν ημιν. ο μεν γαρ λογος αιωνιος προ παντων των
αιωνων εκ πατρος γεννηθεις, την δε σαρκα προσφατως ανελαβε δι' ημας. Ἀλλα
αντιλεγουσι πολλοι και λεγουσι· τι τοσουτον ουν αιτιον ωστε θεον εις ανθρωποτητα
καταβηναι; και ει ολως θεου φυσις εστιν ανθρωποις συναναστρεφειν, και ει δυνατον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

εστιν παρθενον τεκειν ανευ ανδρος; πολλης δε αντιλογιας ουσης και πολυειδους της
μαχης φερε τηι του Χριστου χαριτι και ταις των παροντων ευχαις εκαστον
διαλυσωμεν. 12.5 Και πρωτον μεν ημιν ζητεισθω, τινος ενεκεν κατεβη ο Ἰησους. και
μη ταις εμαις ευρεσιλογιαις προσεχε, δυνατον γαρ σε ισως κατασοφισθηναι. αλλ' εαν
μη προφητων περι εκαστου πραγματος δεξηι μαρτυριαν, μη πιστευε τοις λεγομενοις.
εαν μη και περι της παρθενου και του τοπου και του χρονου και του τροπου μαθηις εκ
των θειων γραφων, μη παραδεξηι παρα ανθρωπου μαρτυριαν. τον μεν γαρ παροντα
και διδασκοντα δυνατον εστιν και υποπτευσαι, τον δε προ χιλιων και πλειονων ετων
προφητευσαντα τις υποπτευσει νουν εχων; Ει τοινυν ζητεις της Χριστου παρουσιας
το αιτιον, αναδραμε επι το πρωτον των γραφων βιβλιον. εν εξ ημεραις εποιησεν ο
θεος τον κοσμον. αλλ' ο κοσμος δια τον ανθρωπον. ηλιος μεν γαρ λαμπροταταις
αυγαις αποστιλβων. αλλα δια το ανθρωπωι φαινειν εγενετο. και παντα δε τα ζωα δια
το δουλευειν ημιν κατεστη. βοταναι και δενδρα δια την ημετεραν απολαυσιν
εκτισθη. παντα καλα τα δημιουργηματα, αλλα τουτων ουδεν εικων θεου, μονος δε
ανθρωπος. ηλιος προσταγματι μονωι, ανθρωπος δε χερσι θειαις επλασθη. ποιησωμεν
ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν. εικων ξυλινη επιγειου βασιλεως
τιμαται. ποσωι γε μαλλον εικων λογικη θεου; αλλα τουτο το μεγιστον των
δημιουργηματων εν παραδεισωι χορευον φθονος εξεβαλε διαβολικος. επεχαιρεν ο
εχθρος πεπτωκοτι τωι φθονηθεντι. αρα εβουλου μενειν χαιροντα τον εχθρον; ουτος
μη τολμησας δια το ισχυρον προσελθειν τωι ανδρι προσηλθεν ως ασθενεστεραι τηι
γυναικι ετι παρθενωι ουσηι. μετα γαρ την αποπτωσιν εκ του παραδεισου τοτε εγνω
Ἀδαμ Ευαν την γυναικα αυτου. 12.6 ∆ευτεροι γεγονασι διαδοχοι της ανθρωπων
γενεας Καιν και Ἄβελ, και Καιν ανθρωποκτονος πρωτος. κατακλυσμος υστερον
επεχυθη δια την των ανθρωπων πολλην πονηριαν. πυρ ουρανοθεν κατηλθεν επι
σοδομιτων δια την παρανομιαν. εξελεξατο μετα χρονους ο θεος τον Ἰσραηλ. αλλα
και ουτος διεστραφη και ετραυματισθη το γενος το εκλεκτον. Μωσης. γαρ εν ορει
θεωι παρειστηκει, και αντι θεου μοσχος υπο του λαου προσεκυνειτο. επι του
νομοθετου Μωσεως του ειποντος Μη μοιχευσηις, ανηρ εις καμινον εισελθων
ακολασταινειν ετολμησεν. απεσταλησαν προφηται μετα Μωσεα θεραπευσαι τον
Ἰσραηλ. αλλ' ιατρευοντες απεκλαιοντο μη περιγενομενοι του παθους, ως λεγειν
αυτων τινα· οιμοι οτι απολωλεν ευλαβης απο της γης, και ο κατορθων εν ανθρωποις
ουχ υπαρχει. και παλιν· παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν, ουκ εστι ποιων
χρηστοτητα, ουκ εστιν εως ενος. και παλιν· αρα και κλοπη και μοιχεια και φονος
εκκεχυται επι της γης. τους υιους αυτων και τας θυγατερας αυτων εθυσαν
δαιμονιοις. οιωνιζοντο και εφαρμακευοντο και εκληιδονιζοντο. και παλιν· τα ιματια
αυτων δεσμευοντες σχοινιοις παραπετασματα εποιουν εχομενα του θυσιαστηριου.
12.7 Μεγιστον ουν το τραυμα της ανθρωποτητος. απο ποδων εως κεφαλης ουκ ην εν
αυτωι ολοκληρια. ουκ ην μαλαγμα επιθειναι ουτε ελαιον ουτε καταδεσμους. ειτα οι
προφηται αποκλαιομενοι και καμνοντες ελεγον· τις δωσει εκ Σιων το σωτηριον; και
παλιν· γενηθητω η χειρ σου επ' ανδρα δεξιας σου και επι υιον ανθρωπου ον
εκραταιωσας σεαυτωι. και ου μη αποστωμεν απο σου. και αλλος των προφητων
παρεκαλει λεγων· κυριε κλινον ουρανους και καταβηθι. υπερβαινει την ημετεραν
ιατρειαν τα της ανθρωποτητος τραυματα. τους προφητας σου απεκτειναν και τα
θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν. αδιορθωτον ημιν το κακον, σου δειται διορθωτου.
12.8 Ἐπηκουσε της δεησεως των προφητων ο κυριος. ο πατηρ ουχ υπερειδεν ημων το
γενος απολλυμενον. εξαπεστειλε τον υιον αυτου τον κυριον ουρανοθεν ιατρον. και
λεγει τις των προφητων κυριος ον υμεις ζητειτε ερχεται, και εξαιφνης ηξει, που; εις
τον ναον εαυτου ο κυριος, ενθα αυτον ελιθασατε. ειτα τουτο ακουσας αλλος των
προφητων λεγει προς αυτον· θεου σωτηριαν λεγων ησυχιαι λαλεις; θεου παρουσιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

προς σωτηριαν ευαγγελιζομενος εν κρυπτωι λαλεις; Ιεπ' ορους υψηλου αναβηθι ο
ευαγγελιζομενος Σιων· ειπον ταις πολεσιν Ἰουδα. τι ειπω; ιδου ο θεος ημων, ιδου
κυριος μετα ισχυος ερχεται. Αυτος παλιν ο κυριος ειρηκεν· ιδου εγω ερχομαι και
κατασκηνωσω εν μεσωι σου, λεγει κυριος, και καταφευξονται εθνη πολλα επι τον
κυριον. Ἰσραηλιται την δι' εμου σωτηριαν παρηιτησαντο. ερχομαι συναγαγειν παντα
τα εθνη και τας γλωσσας. εις γαρ τα ιδια ηλθε και τα ιδια αυτον ου παρελαβον. ερχηι,
και τι χαριζηι τοις εθνεσιν; ερχομαι συναγαγειν παντα τα εθνη και καταλειψω επ'
αυτων σημειον. εκ του εμου γαρ αγωνος του εν τωι σταυρωι σφραγιδα βασιλικην
εκαστωι διδωμι των εμων στρατιωτων εχειν επι μετωπου. και αλλος των προφητων
ελεγε· και εκλινεν ουρανους και κατεβη και γνοφος υπο τους ποδας αυτου. ηγνοειτο
γαρ ανθρωποις η εξ ουρανων καταβασις. 12.9 Ειτα Σολομων ακουων του πατρος
αυτου ∆αβιδ ταυτα λεγοντος και θαυμαστον οικον οικοδομησας και προβλεπων τον
εις αυτον ερχομενον αποθαυμαζων λεγει· ει αληθως κατοικησει θεος μετα
ανθρωπων επι της γης; Ναι, φησι προλαβων ο ∆αβιδ εν τωι επιγεγραμμενωι εις
Σολομωντα ψαλμωι εν ωι εστιν· καταβησεται ως υετος επι ποκον. υετος μεν δια το
επουρανιον, επι ποκον δε δια την ανθρωποτητα. υετος μεν γαρ επι ποκον
καταβαινων αψοφητι καταβαινει, ως αγνοουμενου του μυστηριου της γεννησεως
τους μαγους λεγειν· που εστιν ο τεχθεις βασιλευς των ιουδαιων; και τον Ἡρωδην
ταρασσομενον εξεταζειν περι του γεγεννημενου και λεγειν· που ο Χριστος γενναται;
12.10 Τις δε εστιν ουτος ο καταβαινων; φησιν εξης· και συμπαραμενει τωι ηλιωι και
προ της σεληνης, γενεας γενεων. και παλιν αλλος των προφητων λεγει· χαιρε
σφοδρα θυγατερ σιων, κηρυσσε θυγατερ ιερουσαλημ, ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι
δικαιος και σωζων. πολλοι βασιλεις· ερμηνευσον ημιν περι τινος λεγεις, ω προφητα.
δος ημιν σημειον ο μη εχουσιν αλλοι βασιλεις. εαν ειπηις πορφυροφορον βασιλεα,
προειληπται το αξιωμα του σχηματος. εαν ειπηις υπο στρατιωτων δορυφορουμενον,
και εφ' αρμασι χρυσοκολλητοις καθεζομενον, προειληπται παρα αλλοις και τουτο.
δος ημιν σημειον ιδιαζον του βασιλεως ου την παρουσιαν καταγγελλεις. Ὁ δε
προφητης αποκρινεται και λεγει· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι δικαιος και σωζων.
αυτος πραυς και επιβεβηκως επι υποζυγιον και πωλον νεον, ουκ επι αρμασιν. εχεις
μονογενες σημειον του παραγενομενου βασιλεως. μονος βασιλεων Ἰησους επι
πωλον εκαθισεν ασαγη μετ' ευφημιων ως βασιλευς εις την Ἱερουσαλημ
εισερχομενος. και τι ποιει ουτος ελθων ο βασιλευς; και συ εν αιματι διαθηκης
εξαπεστειλας δεσμιους σου εκ λακκου ουκ εχοντος υδωρ. 12.11 Ἀλλ' ενεχωρει μεν
και επι πωλον καθεσθηναι. δος δε ημιν σημειον μαλλον, που στησεται ο
εισερχομενος βασιλευς. και το σημειον μη μακραν δωις της πολεως, ινα μη
αγνοησωμεν. εγγυς δε ημιν δος το σημειον οφθαλμοφανες, ινα και εν τηι πολει οντες
τον τοπον θεωρησωμεν. ο δε προφητης παλιν αποκρινεται λεγων· και στησονται οι
ποδες αυτου εν τηι ημεραι εκεινηι επι το ορος των ελαιων το κατεναντι Ἱερουσαλημ εξ
ανατολων. αρ' ουκ ενδον εστως τις επι της πολεως θεωρει τον τοπον; 12.12 Ἔχομεν
δυο σημεια, και τριτον επιθυμουμεν μαθειν. ειπε τι ποιει παραγενομενος ο κυριος.
φησιν αλλος προφητης· ιδου ο θεος ημων. και εξης· αυτος ηξει και σωσει ημας. τοτε
ανοιχθησονται οφθαλμοι τυφλων και ωτα κωφων ακουσονται, τοτε αλειται ως
ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται γλωσσα μογιλαλων. λεγεσθω δε ημιν και αλλη
μαρτυρια. κυριον λεγεις ερχομενον, ω προφητα, σημεια δε οσα μηδεποτε γεγενηται
ποιουντα. ποιον σαφες και ετερον λεγεις; Αυτος κυριος εις κρισιν ερχεται μετα των
πρεσβυτερων του λαου και μετα των αρχοντων αυτου. σημειον εξαιρετον, δεσποτης
υπο δουλων πρεσβυτερων κρινομενος και ανεχομενος. 12.13 Ταυτα αναγινωσκοντες
ιουδαιοι ουκ ακουουσιν. εβυσαν γαρ τα ωτα της καρδιας, ινα μη ακουσωσιν. αλλ'
ημεις πιστευωμεν εις Ἰησουν Χριστον εν σαρκι παραγενομενον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ενανθρωπησαντα, επειδη αλλως ουκ εχωρουμεν. επειδη γαρ ημεις καθ' ο ην εκεινος
εμβλεπειν η απολαυσαι ουκ ηδυναμεθα, εγενετο εκεινος οπερ ημεις, ινα ουτως
απολαυσαι καταξιωθωμεν. ει γαρ ηλιον τον εν τεταρτηι ημεραι γενομενον εντελως
ιδειν ου δυναμεθα, θεον αρα τον εκεινου ποιητην ιδειν εδυναμεθα; εν πυρι κατεβη ο
κυριος επι ορους Σινα, και ουκ ηνεγκεν ο λαος, αλλ' ειπαν προς Μωυσην· λαλησον
συ ημιν και ακουσομεθα, και μη λαλειτω προς ημας ο θεος, μηποτε αποθανωμεν. και
παλιν· τις γαρ πασα σαρξ, ητις ηκουσε φωνην θεου ζωντος λαλουντος εκ μεσου του
πυρος και ζησεται; ει το ακουσαι φωνην θεου λαλουντος θανατου παραιτιον, το
αυτον ιδειν πως ου θανατου προξενον; και τι θαυμαζεις; και Μωυσης αυτος φησιν·
εκφοβος ειμι και εντρομος. 12.14 Τι ουν; ηθελες τον ελθοντα επι σωτηριαι προξενον
απωλειας γενεσθαι, δια το μη φερειν τους ανθρωπους, η συμμετρησαι την χαριν;
∆ανιηλ ουκ ηνεγκεν οπτασιαν αγγελου, και συ δεσποτου των αγγελων θεαν εχωρεις;
Γαβριηλ εφανη και πεπτωκε ∆ανιηλ. και ποταπος ην ο φαινομενος η ποιωι σχηματι;
το προσωπον αυτου ως αστραπη ην, ουχ ως ο ηλιος, και οι οφθαλμοι αυτου ωσει
λαμπαδες πυρος, ουχ ως καμινος πυρος, και η φωνη των λογων αυτου ως φωνη
οχλου, ουχ ως δωδεκα λεγεωνων αγγελων. και ομως επεσεν ο προφητης. και
προσερχεται ο αγγελος λεγων· μη φοβου, ∆ανιηλ. αναστηθι, ενθυμος γενου·
εισηκουσθησαν οι λογοι σου. και φησιν ο ∆ανιηλ· ανεστην εντρομος. και ουδε ουτως
απεκρινατο, εως οτε ηψατο αυτου ομοιωσις χειρος ανθρωπου. και οτε μετεβληθη εις
οπτασιαν ανθρωπου ο φανεις, τοτε λαλει ο ∆ανιηλ. και τι φησι; κυριε, εν τηι οπτασιαι
σου εστραφη τα εντος μου εν εμοι, και ου στησεται εν εμοι ισχυς, και πνοη ουχ
υπελειφθη εν εμοι. ει αγγελος φαινομενος εξειλε την φωνην του προφητου και την
ισχυν, το τον θεον φανηναι συνεχωρει την πνοην; και εως οτου, λεγει η γραφη,
ηψατο μου ως ορασις ανθρωπου, ουκ εθαρσησε ∆ανιηλ. πειρας τοινυν της ασθενειας
της ημετερας δειχθεισης ανελαβεν ο κυριος τουτο οπερ επεζητει ο ανθρωπος. επειδη
γαρ παρ' ομοιοπροσωπου εζητει ακουειν ο ανθρωπος, ανελαβε το ομοιοπαθες ο
σωτηρ, ιν' ευμαρεστερον παιδευθωσιν οι ανθρωποι. 12.15 ∆εξαι δε και αλλην αιτιαν.
παρεγενετο ο Χριστος, ινα βαπτισθηι και αγιασηι το βαπτισμα. παρεγενετο ινα
θαυματουργησηι περιπατων επι των υδατων της θαλασσης. επει ουν προ της
ενσαρκου παρουσιας η θαλασσα ειδε και εφυγεν και ο Ἰορδανης εστραφη εις τα
οπισω, ανελαβε το σωμα ο κυριος, ινα ιδουσα η θαλασσα ανασχηται και ο Ἰορδανης
αφοβως αυτον υποδεξηται. μια μεν δη αυτη αιτια, εστι δε και δευτερα. ∆ια παρθενου
της Ευας ηλθεν ο θανατος. εδει δια παρθενου, μαλλον δε εκ παρθενου, φανηναι την
ζωην, ινα ωσπερ εκεινην οφις ηπατησεν, ουτως και ταυτην Γαβριηλ ευαγγελισηται.
Καταλιποντες
ανθρωποι
θεον
εδημιουργησαν
ανθρωπομορφα
ξοανα.
ανθρωπομορφου τοινυν ως θεου ψευδως προσ κυνουμενου θεος αληθως ανθρωπος
εγενετο, ινα λυθηι το ψευδος. Ὀργανωι τηι σαρκι καθ' ημων εκεχρητο ο διαβολος. και
τουτο γινωσκων ο Παυλος λεγει· βλεπω δε ετερον νομον εν τοις μελεσι μου,
αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος μου και αιχμαλωτιζωντα με, και τα εξης. δι'
ων ουν οπλων ο διαβολος ημας κατηγωνιζετο, δια τουτων αυτων εσωθημεν.
ανελαβε το ομοιον ημων εξ ημων ο κυριος, ινα δι' ανθρωποτητος σωθωμεν. ανελαβε
το ομοιον ημων, ινα τωι λειποντι μειζονα δωι την χαριν, ινα η ανθρωποτης η
αμαρτωλος θεου γενηται κοινωνος. οπου γαρ επλεονασεν η αμαρτια,
υπερεπερισσευσεν η χαρις. Ἔδει παθειν υπερ ημων τον κυριον. αλλ' ουκ αν
ετολμησε προσελθειν ο διαβολος, ει ᾔδει τουτον. ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον κυριον
της δοξης εσταυρωσαν. δελεαρ τοινυν του θανατου γεγονε το σωμα, ινα ελπισας
καταπιειν ο δρακων εξεμεσηι και τους ηδη καταποθεντας. κατεπιε γαρ ο θανατος
ισχυσας. και παλιν· αφειλεν ο θεος παν δακρυον απο προσωπου παντος. 12.16 Μητι
ματην Χριστος ενηνθρωπησεν; μητι ευρεσιλογιαι εισιν αι διδασκαλιαι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

ανθρωπινα σοφισματα; ουχ αι θειαι γραφαι εισιν ημων η σωτηρια; ουχι προφητων αι
προῤρησεις; τηρει τοινυν ταυτην μοι την παρακαταθηκην ασειστον, και μηδεις σε
μετακινησατω. πιστευε θεον ανθρωπον γενομενον. Ἀλλ' οτι μεν ενανθρωπησαι
δυνατον ην, αποδεδεικται. ει δε μαλλον απιστουσιν ιουδαιοι, προτεινωμεν αυτοις· τι
ξενον καταγγελλομεν θεον ενανθρωπησαι λεγοντες, υμων λεγοντων οτι Ἀβρααμ
τον κυριον υπεδεξατο; τι ξενον καταγγελλομεν, του Ἰακωβ λεγοντος· ειδον γαρ
θεον προσωπον προς προσωπον και εσωθη μου η ψυχη; ο παρα τωι Ἀβρααμ φαγων
κυριος και παρ' ημιν εφαγεν. τι ουν ξενον καταγγελλομεν; Ἀλλα και μαρτυρας δυο
παρεχομεν τους εν ορει Σινα τωι κυριωι παρασταντας. Μωσης ην εν οπηι της πετρας
και Ἠλιας εν οπηι τοτε της πετρας. εκεινοι μεταμορφουμενωι συμπαροντες εν ορει
Θαβωρ ελεγον τοις μαθηταις την εξοδον ην εμελλε πληρουν εν Ἱερουσαλημ. Ἀλλ'
οτι μεν ενανθρωπησαι δυνατον ην, αποδεδεικται καθως προειπον. και
καταλελειφθω το λοιπον των αποδειξεων τοις σπουδαιοις εις αναλεξιν. 12.17
Ἐπηγγειλατο δε ημιν ο λογος ερειν και τον χρονον της επιδημιας του σωτηρος και
τον τοπον. και δει μη ψευδους καταγνωσθεντας αναχωρειν, μαλλον δε τους της
εκκλησιας νεηλυδας ησφαλισμενους αποπεμψαι. ζητησωμεν τοινυν τον χρονον,
ποτε ο κυριος παρεγενετο· επειδη προσφατος η παρουσια και αντιλεγεται, και επειδη
Χριστος Ἰησους χθες και σημερον ο αυτος ων και εις τους αιωνας. Μωσης τοινυν
λεγει ο προφητης· προφητην υμιν αναστησει κυριος ο θεος εκ των αδελφων υμων
ως εμε. τετηρησθω δε τεως το ως εμε, εν οικειοις τοποις εξεταζομενον. αλλα ποτε ο
προφητης ουτος ερχεται ο προσδοκωμενος; αναδραμε, φησιν, επι τα υπ' εμου
γεγραμμενα, πολυπραγμονησον την του Ἰακωβ τωι Ἰουδαι ρηθεισαν προφητειαν·
Ἰουδα, σε αινεσαισαν οι αδελφοι σου και τα εξης, ινα μη απαντα λεγωμεν. ουκ
εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα ουδε ηγουμενος εκ των μηρων αυτου, εως αν ελθηι ωι
αποκειται, και αυτος προσδοκια ουκ Ἰουδαιων, αλλα εθνων. σημειον ουν εδωκε της
Χριστου παρουσιας το παυσασθαι την αρχην των Ἰουδαιων. ει μη νυν υπο Ῥωμαιους
εισιν, ουπω ηλθεν ο Χριστος. ει εχουσι τον εκ γενους Ἰουδα και του ∆αβιδ, ουπω
ηλθεν ο προσδοκωμενος. αισχυνομαι γαρ λεγειν αυτων τα προσφατα περι των
καλουμενων παρ' αυτοις νυν πατριαρχων πραγματα, και τι το τουτων γενος, και τις
η μητηρ. καταλιμπανω δε τοις ειδοσιν. αλλ' ουτος ο ερχομενος, προσδοκια εθνων,
ποιον παλιν αρα σημειον εχει; φησιν εξης· δεσμευων προς αμπελον τον πωλον
αυτου. βλεπεις εκεινον τον πωλον τον υπο του Ζαχαριου καταγγελθεντα σαφως.
12.18 Ἀλλα ζητεις παλιν και αλλην του χρονου μαρτυριαν; κυριος ειπε προς με· υιος
μου ει συ. εγω σημερον γεγεννηκα σε. και μετ' ολιγα φησι· ποιμανεις αυτους εν
ραβδωι σιδηραι. ειρηται μοι και προτερον οτι ραβδος σιδηρα καλειται σαφως η
Ῥωμαιων βασιλεια. περι δε ταυτης ετι το λειπον απο του ∆ανιηλ υπομνησωμεν.
διηγουμενος γαρ και συγκρινων τωι Ναβουχοδονοσορ την εικονα του ανδριαντος
λεγει και την περι αυτου πασαν οπτασιαν, και λιθον ανευ χειρων εξ ορους τμηθεντα,
ουκ εξ ανθρωπινης κατασκευης συσταντα, περικρατησειν της οικουμενης απασης.
και λευκοτατα φησιν ουτως· και εν ταις ημεραις των βασιλειων εκεινων αναστησει
ο θεος του ουρανου βασιλειαν ητις εις τον αιωνα ου διαφθαρησεται, και η βασιλεια
αυτου λαωι ετερωι ουχ υπολειφθησεται. 12.19 Ἀλλ' ετι λευκοτερον ζητουμεν της
παρουσιας των χρονων την αποδειξιν. δυσπιστος γαρ ων ο ανθρωπος, εαν μη και
αυτα τα ετη εις ψηφον λαβηι, τοις λεγομενοις ου πιστευει. τις ουν ο καιρος και ποιος
εστιν ο χρονος; οτε εκλιποντων των εξ Ἰουδα βασιλεων λοιπον αλλοφυλος ο
Ἡρωδης βασιλευει. λεγει τοινυν ο προς τον ∆ανιηλ ομιλων αγγελος· συ δε μοι νυν
σημειωσαι τα λεγομενα· Και γνωσηι και συνησεις· απο εξοδου λογου του
αποκριθηναι και του οικοδομηθηναι Ἱερουσαλημ εως Χριστου ηγουμενου εβδομαδες
επτα και εβδομαδες εξηκοντα δυο. εξηκοντα τοινυν και εννεα εβδομαδες ετων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

συναγουσιν ετη τετρακοσια ογδοηκοντα τρια. ειπεν ουν, οτι μετα το οικοδομηθηναι
Ἱερουσαλημ τετρακοσιων ογδοηκοντα τριων ετων διελθοντων και των αρχοντων
εκλιποντων τοτε ερχεται τις αλλοφυλος βασιλευς, εφ' ου γενναται ο Χριστος.
∆αρειος τοινυν ο Μηδος ωικοδομησεν εκτωι μεν ετει της εαυτου βασιλειας, πρωτωι δε
ετει της καθ' Ἕλληνας εξηκοστης και εκτης ολυμπιαδος. ολυμπιας δε παρ' Ἕλλησι
καλειται ο κατα τεσσαρα ετη συντελουμενος αγων δια την κατα τετραετιαν των του
ηλιου δρομων εκ των κατ' ετος τριων ωρων συντελουμενην ημεραν. Ἡρωδης δε
βασιλευει εν τηι εκατοστηι ογδοηκοστηι εκτηι ολυμπιαδι, τεταρτωι ετει ταυτης. απο
τοινυν της εξηκοστης εκτης εις την εκατοστην ογδοηκοστην εκτην γινονται μεταξυ
εκατον εικοσι ολυμπιαδες και ολιγον τι. συναγονται τοινυν των εκατον εικοσι
ολυμπιαδων τετρακοσια ογδοηκοντα. τα γαρ ετερα τρια ετη λοιπον ισως εν τωι
μεταξυ του πρωτου και του τεταρτου αναλαμβανεται. και εχεις την αποδειξιν κατα
την γραφην την λεγουσαν· απο εξοδου λογου του αποκριθηναι και του
οικοδομηθηναι Ἱερουσαλημ εως Χριστου ηγουμενου εβδομαδες επτα και εβδομαδες
εξηκοντα δυο. των μεν ουν χρονων ταυτην τεως εχεις την αποδειξιν και αλλων
ουσων ερμηνειων διαφορων περι των προειρημενων εν τωι ∆ανιηλ εβδομαδων των
ετων. 12. Ἐπαγγελιας δε τον τοπον λοιπον ακουε Μιχαιου λεγοντος· και συ Βηθλεεμ
οικος του Ἐφραθα, μη ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα· εκ σου γαρ μοι
εξελευσεται ηγουμενος του ειναι εις αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και αι εξοδοι αυτου απ'
αρχης εξ ημερων αιωνος. ου μην αλλα περι των τοπων ιεροσολυμιτης ων προλαβων
οιδας και το εν εκατοστωι τριακοστωι πρωτωι ψαλμωι γεγραμμενον· ιδου ηκουσαμεν
αυτην εν Ἐφραθα, ευρομεν αυτην εν τοις πεδιοις του δρυμου. προ ολιγων γαρ ετων
δρυμωδης ην ο τοπος. Ἤκουσας παλιν του Ἀββακουμ λεγοντος προς τον κυριον· εν
τωι εγγιζειν τα ετη επιγνωσθησηι, εν τωι παρειναι τον καιρον αναδειχθησηι. και τι το
σημειον εστιν ω προφητα του ερχομενου κυριου; ο δε φησιν εξης· εν μεσωι δυο ζωων
γνωσθησηι. τουτο προς τον κυριον λεγων σαφως, οτι παραγενομενος ενσαρκος ζηις
και τελευταις και αναστας εκ νεκρων ζηις παλιν. Και εκ ποιου μερους του περι την
Ἱερουσαλημ ερχεται; εξ ανατολων η δυσμων η βοῤρα η νοτου; ειπε ημιν ακριβως. ο
δε αποκρινεται σαφεστατα και φησιν· ο θεος απο Θαιμαν ηξει (Θαιμαν δε
ερμηνευεται νοτος) και ο αγιος εξ ορους Φαραν κατασκιου δασεος. οπερ συμφωνως
ειπεν ο ψαλμωιδος· ευρομεν αυτην εν τοις πεδιοις του δρυμου. 12.21 Λοιπον
ζητουμεν, εκ τινος ερχεται, και πως ερχεται. τουτο δε ημιν Ἡσαΐας λεγει· ιδου η
παρθενος εν γαστρι ληψεται και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμ
μανουηλ. και αντιλεγουσιν Ἰουδαιοι τουτοις (εθος γαρ αυτοις εστιν ανωθεν τηι
αληθειαι κακως αντιπιπτειν) και λεγουσιν, οτι ου γεγραπται η παρθενος, αλλ' η
νεανις. εγω δε τωι λεχθεντι συμπεριφερομενος και ουτως ευρισκω την αληθειαν.
ερωτητεον γαρ αυτους· παρθενος βιαζομενη ποτε βοαι; μετα την φθοραν η προ της
φθορας εκκαλουμενη τους βοηθους; εαν τοινυν αλλαχου λεγηι η γραφη· εβοησεν η
νεανις και ουκ ην ο βοηθων αυτηι· αρα ου περι παρθενου λεγει; ινα δε σαφεστερον
μαθηις, οτι και η παρθενος εν τηι θειαι γραφηι νεανις καλειται, ακουε του βιβλιου των
βασιλειων περι της Ἀβισακ της σουναμιτιδος λεγοντος· και ην η νεανις καλη
σφοδρα· το γαρ παρθενον αυτην εκλεχθεισαν ενηνεχθαι προς ∆αβιδ ωμολογηται.
12.22 Ἀλλα λεγουσιν οι Ἰουδαιοι παλιν· τωι Ἄχαζ ερρεθητουτο περι Ἐζεχιου ουκουν
αναγνωμεν την γραφην. αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα κυριου του θεου σου εις
βαθος η εις υψος. και μαλιστα μεν το σημειον παραδοξον ειναι οφειλει. σημειον γαρ
το υδωρ το εκ πετρας, το ραγηναι θαλασσαν, το ηλιον υποστρεψαι, και τα τοιαυτα.
τα δε λεχθησομενα φανερωτερον εχει τον προς Ἰουδαιους ελεγχον. Οιδα πολλα
λεγων και κεκμηκοτας τους ακροωμενους. αλλα ανεχεσθε των λογων του πληθους,
επειδη δια Χριστον ταυτα κινειται, και ουκ εστι περι των τυχοντων ο λογος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

Βασιλευοντος τοινυν του Ἄχαζ του Ἡσαΐου τουτο ειρηκοτος, εξ και δεκα ετη του
Ἄχαζ βασιλευσαντος μονα και της προς αυτον προφητειας εν τουτοις ρηθεισης,
ελεγχει την αντιῤρησιν ιουδαιων ο διαδεξαμενος βασιλευς Ἐζεχιας ο του Ἄχαζ υιος
εν τωι βασιλευειν ων ετων εικοσι πεντε. της προφητειας γαρ εν εκκαιδεκα ετεσι
περιληφθεισης προγεννηθεις ην [υπο του Ἄχαζ] προ της προφητειας εννεα ετη. τι
τοινυν περι του ηδη γεννηθεντος [και προ αυτης βασιλειας του Ἄχαζ πατρος]
αναγκαιον ην λεγειν την προφητειαν; ου γαρ ειπεν, οτι ελαβεν, αλλ' οτι ληψεται η
παρθενος, προγνωστικως ειπων. 12.23 Ἀλλ' οτι μεν εκ παρθενου γενναται ο κυριος,
σαφως εγνωμεν. εκ ποιου δε γενους ην η παρθενος δεικτεον. Ὤμοσε κυριος τωι
∆αβιδ αληθειαν και ου μη αθετησει αυτην. εκ καρπου της κοιλιας σου θησομαι επι
τον θρονον σου. και παλιν· θησομαι εις τον αιωνα του αιωνος το σπερμα αυτου και
τον θρονον αυτου ως τας ημερας του ουρανου. και εξης· απαξ ωμοσα εν τωι αγιωι
μου· ει τωι ∆αβιδ ψευσομαι· το σπερμα αυτου εις τον αιωνα μενει, και ο θρονος αυτου
ως ο ηλιος εναντιον μου και ως η σεληνη κατηρτισμενη εις τον αιωνα. Ὁραις οτι περι
Χριστου, και ου περι Σολομωντος ο λογος. ου γαρ ο θρονος αυτου ως ο ηλιος
εμεινεν. Ει δε τις αντιλεγει δια το μη κεκαθικεναι τον Χριστον επι τον ξυλινον
θρονον του ∆αβιδ, προσοισωμεν εκεινο το ρητον· επι της καθεδρας Μωσεως
εκαθισαν οι γραμματεις και οι φαρισαιοι. ου γαρ την ξυλινην καθεδραν, αλλα της
διδασκαλιας σημαινει την εξουσιαν. ουτως ουν και θρονον ∆αβιδ μοι ζητει, μη τον
ξυλινον θρονον, αλλα την βασιλειαν αυτην. Και μοι μαρτυρας λαβε τους παιδας τους
επιφωνησαντας· ωσαννα τωι υιωι ∆αβιδ, ευλογημενος ο βασιλευς του Ἰσραηλ. και οι
τυφλοι δε λεγουσιν· υιε ∆αβιδ, ελεησον ημας. και ο Γαβριηλ μαρτυρει σαφως προς
την Μαριαμ λεγων· και δωσει αυτωι κυριος ο θεος τον θρονον ∆αβιδ του πατρος
αυτου. και ο Παυλος φησι· μνημονευετε Ἰησουν Χριστον εγηγερμενον εκ νεκρων εκ
σπερματος ∆αβιδ κατα το ευαγγελιον μου. και εν αρχηι της προς Ῥωμαιους φησιν·
του γενομενου εκ σπερματος ∆αβιδ κατα σαρκα. καταδεχου τοινυν τον εκ ∆αβιδ
γεγεννημενον πειθομενος τηι προφητειαι τηι λεγουσηι· και εσται εν τηι ημεραι εκεινηι η
ριζα του Ἰεσσαι και ο ανισταμενος αρχειν εθνων· επ' αυτωι εθνη ελπιουσιν. 12.24
Ἀλλα διαπονουνται οι Ἰουδαιοι δια ταυτα. προηιδει και τουτο Ἡσαΐας λεγων· και
θελησουσιν, ει εγενοντο πυρικαυστοι, οτι παιδιον εγεννηθη ημιν· ου γαρ αυτοις· υιος
και εδοθη ημιν. σημειωσαι δε οτι πρωτον ην υιος θεου, ειτα εδοθη ημιν. Και μετ'
ολιγα φησιν· και της ειρηνης αυτου ουκ εστιν οριον. ορια Ῥωμαιων εστι, της του
υιου του θεου βασιλειας οριον ουκ εστιν. ορια Περσων και Μηδων εστιν, του δε υιου
οριον ουκ εστιν. ειτα εξης· επι τον θρονον ∆αβιδ και επι την βασιλειαν αυτου,
κατορθωσαι αυτην. εκ του ∆αβιδ τοινυν ην η αγια παρθενος. 12.25 Ἔπρεπε γαρ τωι
αγνοτατωι και διδασκαλωι της αγνειας εξ αγνων εξεληλυθεναι πασταδων. ει γαρ ο τωι
Ἰησου καλως ιερατευων απεχεται γυναικος, αυτος ο Ἰησους πως εμελλεν εξ ανδρος
και γυναικος ερχεσθαι; οτι συ ει, φησιν εν ψαλμοις, ο εκσπασας με εκ γαστρος.
προσεχε ακριβως τωι ο εκσπασας με εκ γαστρος σημαινοντι το χωρις ανδρος εκ
παρθενου γαστρος και σαρκος αυτον εκσπασθεντα γεγεννησθαι. των γαρ απο
γαμικης ακολουθιας γεννωμενων ετερος ο τροπος. 12.26 Ουκ επαισχυνεται δε εκ
μελων τοιουτων αναλαμβανειν σαρκα ο των μελων αυτων πλαστης. και τις αρα
τουτο ημιν φησιν; λεγει προς Ἱερεμιαν ο κυριος· προ του με πλασαι σε εκ κοιλιας
επισταμαι σε, και προ του σε εξελθειν εκ μητρας ηγιασα σε. ο ουν εν τωι πλαττειν
ανθρωπους εφαπτομενος και μη επαισχυνομενος, αρα εν τωι πλαττεσθαι την αγιαν
σαρκα, το καταπετασμα της θεοτητος, δι' εαυτον, επηισχυνετο; θεος εστιν ο εν γαστρι
και μεχρι νυν δημιουργων τα βρεφη, καθως εν τωι Ἰωβ γεγραπται· η ουχ ωσπερ γαλα
με ημελξας, ετυρωσας δε με ισα τυρωι; δερμα και κρεας με ενεδυσας, οστεοις δε με
και νευροις ενειρας. Ουδεν μιαρον εστιν εν ανθρωπινηι κατασκευηι, εαν μη μολυνηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

μοιχειαις και ακολασιαι ταυτην. ο πλασας τον Ἀδαμ επλασε και την Ευαν, και χερσι
θειαις το αρσεν και το θηλυ πεπλασται. ουδεν των εν σωματι μελων εστι μιαρον εξ
αρχης πλασθεν. φιμουσθωσαν γαρ οι αιρετικοι παντες οι κατηγορουντες των
σωματων, μαλλον δε αυτου του πλασαντος. ημεις δε μνημονευωμεν Παυλου
λεγοντος· ουκ οιδατε, οτι τα σωματα υμων ναος του εν υμιν αγιου πνευματος εστιν;
και παλιν ο προφητης προειρηκεν εκ προσωπου Ἰησου· σαρξ μου εξ αυτων. και
αλλαχου γεγραπται· δια τουτο δωσει αυτους εως καιρου τικτουσης· και τι το
σημειον; εξης φησι· τεξεται και οι λοιποι των αδελφων αυτων επιστρεψουσι. και
τινα τα μνηστρα της παρθενου, της αγιας νυμφης; και μνηστευσομαι σε εμαυτωι εν
πιστει. και Ἐλισαβετ λαλουσα προς αυτην ομοιως λεγει· και μακαρια η πιστευσασα,
οτι εσται τελειωσις τοις λεγομενοις αυτηι παρα κυριου. 12.27 Ἀλλα διασυρουσιν ημας
Ἕλληνες τε και Ἰουδαιοι,και φασιν, οτι αδυνατον ην τον Χριστον εκ παρθενου
γεννηθηναι. Ἕλληνας μεν ουν εκ των παρ' αυτοις μυθων επιστομισωμεν. οι γαρ
λεγοντες λιθους ριπτομενους εις ανθρωπους μεταβαλλεσθαι πως το παρθενον
τεκειν λεγετε αδυνατον ειναι; οι εξ εγκεφαλου θυγατερα τετεχθαι μυθολογουντες
πως εκ παρθενικης γαστρος τετεχθαι υιον λεγετε ειναι αδυνατον; οι εκ μηρου του
παρ' υμιν ∆ιος κυοφορηθηναι ψευδως λεγοντες ∆ιονυσον πως αθετειτε το ημετερον
αληθες; οιδα λεγων αναξια της παρουσης ακροασεως. αλλ' ινα ευκαιρως συ τους
Ἕλληνας ονειδισηις, ταυτα προσηνεγκαμεν εκ των παρ' αυτοις μυθων τα προς
αυτους λεγοντες. 12.28 Προς δε τους εκ περιτομης ουτως απαντησον ερωτησας,
ποιον εστι δυσκολον, στειραν πρεσβυτιν των εθιμων εκλιποντων τεκειν, η παρθενον
νεαζουσαν γεννησαι; στειρα ην Σαῤρα και εκλιποντων των γυναικειων τετοκε παρα
φυσιν. ουκουν το στειραν γεννησαι παρα φυσιν, και το παρθενον γεννησαι. η τα δυο
τοινυν αθετησον, η τα δυο καταδεξαι. ο γαρ αυτος θεος εστιν ο κακεινο ποιησας και
τουτο κατασκευασας. ου γαρ τολμησεις ειπειν, οτι εκει δυνατον εστι θεωι και ωδε
αδυνατον. Και παλιν, ποια φυσις χειρα ανθρωπου μεταβληθηναι εν μιαι ωραι προς
ετερον ειδος και παλιν αποκαταστηναι; πως τοινυν η Μωσεως χειρ ως χιων
ελευκανθη και αμα παλιν αποκατεσταθη; αλλα λεγεις οτι θεος θελησας μετεβαλεν.
εκει θεος θελησας δυναται και ωδε αρα ου δυναται; κακεινο μεν σημειον ην προς
αιγυπτιους μονον, τουτο δε σημειον ην τηι οικουμενηι δωρουμενον. ω Ἰουδαιοι,
ποιον δε εστι μαλλον δυσκολωτερον, παρθενον γεννησαι η ραβδον εις ζωον
ψυχωθηναι; ομολογειτε οτι επι Μωσεως ευθυτατη ραβδος οφιοειδης γενομενη
φοβερα ην τωι ριψαντι, και ο προ τουτου κατεχων την ραβδον εφυγε ταυτην ως
δρακοντα. δρακων γαρ ην τηι αληθειαι. εφυγε δε ου φοβηθεις ο κατειχεν, αλλα
αγωνιασας τον μεταβεβληκοτα. οδοντας ειχεν η ραβδος και δρακοντικους
οφθαλμους. εκ ραβδου τοινυν οφθαλμοι βλεποντες εκφυονται, και εκ παρθενικης
γαστρος παιδιον ου γενναται θεου θελοντος; Σιωπω γαρ οτι και η ραβδος η Ἀαρων,
οπερ τα λοιπα δενδρα δι' ενιαυτων ποιει πλειονων, τουτο δια μιας νυκτος εποιησεν.
τις γαρ ουκ οιδεν, οτι ραβδος απολεσασα τον φλοιον ουδ' αν μεταξυ ποταμων τεθηι
φυσει ποτε; αλλ' επειδη θεος ου φυσεσιν ακολουθει δενδρων, αλλα φυσεων εστι
ποιητης, η ακαρπος και ξηρα και αφλοιος ραβδος ηνθησε και εβλαστησε και καρυα
εκαρποφορησεν. ο ουν τηι ραβδωι δια τον τυπικον αρχιερεα καρπον υπερ φυσιν
χαρισαμενος αρα τηι παρθενωι δια τον αληθινον αρχιερεα το τεκειν ουκ εχαριζετο;
12.29 Καλα ταυτα υπομνηστικα των λογων. αλλ' ετι αντιλεγουσιν Ἰουδαιοι, και ου
πειθονται τοις περι ραβδου λογοις, εαν μη ομοιοις παραδοξοις και παρα φυσιν
πεισθωσι τοκετοις. εξετασον τοινυν αυτους ουτως. η Ευα εξ αρχης εκ τινος
εγεννηθη; ποια μητηρ συνειληφεν εκεινην την αμητορα; λεγει δε η γραφη, οτι εκ
πλευρας γεγονε του Ἀδαμ αρα ουν η μεν Ευα εκ πλευρας αρσενος χωρις μητρος
γενναται, εκ δε παρθενικης γαστρος χωρις ανδρος παιδιον ου γενναται; εχρεωστειτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

τοις ανδρασι παρα του θηλεος γενους η χαρις. η γαρ Ευα εκ του Ἀδαμ εγεννηθη, και
ουκ εκ μητρος συλληφθεισα, αλλ' εκ μονου ανδρος ωσπερ αποτεχθεισα. απεδωκεν
ουν η Μαρια της χαριτος το χρεος, ουκ εξ ανδρος, αλλ' εξ εαυτης μονης αχραντως εκ
πνευματος αγιου δυναμει θεου γεννησασα. 12.30 Λαβωμεν δε ετι το τουτου μειζον.
το μεν γαρ εκ σωματων σωματα γεννεθηναι ει και παραδοξον, αλλ' ομως δυνατον.
το δε τον χουν της γης ανθρωπον γενεσθαι τουτο θαυμαστοτερον. το πηλον
συγκεχυμενον οφθαλμων χιτωνας λαβειν και λαμπηδονας τουτο θαυμαστοτερον. το
εκ μονοειδους χοος γεννασθαι και οστεων καρτεροτητα και πνευμονος απαλοτητα
και λοιπας διαφορους ιδεας μελων τουτο θαυμαστον. το πηλον ψυχωθεντα
περιερχεσθαι την οικουμενην αυτοκινητως και οικοδομειν τουτο θαυμαστον. το
πηλον διδασκειν και λαλειν και τεκτονευειν και βασιλευειν τουτο θαυμαστον. ω
τοινυν αμαθεστατοι Ἰουδαιοι, ποθεν Ἀδαμ εγενετο; ουχ ο θεος χουν λαβων απο της
γης επλασε το πλασμα τουτο το θαυμασιον; ειτα πηλος μεν εις οφθαλμον
μεταβαλλεται, και παρθενος υιον ου γενναι; το ως εν ανθρωποις αδυνατον μαλλον
γινεται, και το εγχωρουν αρα ου γινεται; 12.31 Τουτων μνημονευωμεν, αδελφοι.
τοις οργανοις τουτοις αμυντηριοις χρησωμεθα. μη ανεχωμεθα των αιρετικων των
κατα φαντασιαν την παρουσιαν διδασκοντων. καταπτυσωμεν και των λεγοντων εξ
ανδρος και γυναικος ειναι την γεννησιν του σωτηρος, των τολμησαντων ειπειν οτι
ην εκ του Ἰωσηφ και της Μαριας δια το γεγραφθαι· και παρελαβε την γυναικα
αυτου. μνημονευσωμεν γαρ του Ἰακωβ του πριν λαβειν την Ῥαχηλ λεγοντος τωι
Λαβαν· αποδος την γυναικα μου. ωσπερ γαρ εκεινη προ της γαμικης καταστασεως τωι
μονον επαγγελιαν ειναι γυνη του Ἰακωβ ωνομαζετο, ουτω και η Μαρια τωι
μνηστευθηναι γυνη του Ἰωσηφ ωνομαζετο. και βλεπε του ευαγγελιου την ακριβειαν
λεγοντος· εν δε τωι μηνι τωι εκτωι απεσταλη ο αγγελος Γαβριηλ απο του θεου εις
πολιν της Γαλιλαιας, ηι ονομα Ναζαρετ, προς παρθενον μεμνηστευμενην ανδρι, ωι
ονομα Ἰωσηφ, και εξης. Και παλιν, οτε η απογραφη ην και ανεβη Ἰωσηφ
απογραψασθαι, τι λεγει η γραφη; ανεβη δε και Ἰωσηφ απο της Γαλιλαιας
απογραψασθαι συν Μαριαμ τηι μεμνηστευμενηι αυτωι γυναικι ουσηι εγκυωι. εγκυος
μεν γαρ ην. ουκ ειπε δε οτι τηι γυναικι αυτου, αλλα τηι μεμνηστευμενηι αυτωι.
εξαπεστειλε γαρ ο θεος τον υιον αυτου, φησιν ο Παυλος, ου γενομενον εξ ανδρος και
γυναικος, αλλα γενομενον εκ γυναικος μονον, τουτ' εστιν εκ παρθενου. το γαρ
γυναικα και την παρθενον καλεισθαι, προαπεδειξαμεν. εκ παρθενου γαρ εγεννηθη ο
παρθενοποιος των ψυχων. 12.32 Ἀλλα θαυμαζεις το γενομενον; εθαυμαζε τουτο και
αυτη η γεννησασα. λεγει γαρ προς τον Γαβριηλ· πως εσται μοι τουτο, επει ανδρα ου
γινωσκω; ο δε φησι· πνευμα αγιον επελευσεται επι σε και δυναμις υψιστου
επισκιασει σοι. διο και το γεννωμενον αγιον κληθησεται υιος θεου. αχραντος και
αῤρυπαρος η γεννησις. οπου γαρ [πνει] πνευμα αγιον, εκει περιηιρηται πας μολυσμος.
αῤρυπαρος η ενσαρκος γεννησις του μονογενους εκ της παρθενου. καν αντιλεγωσιν
οι αιρετικοι προς την αληθειαν, ελεγξει αυτους το πνευμα το αγιον. αγανακτησει η
δυναμις του υψιστου η επισκιασασα. αντικαταστησεται Γαβριηλ αντιπροσωπος εν
ημεραι κρισεως. καταισχυνει αυτους ο της φατνης τοπος ο δεξαμενος τον δεσποτην.
ποιμενες μαρτυρησουσιν οι τοτε ευαγγελισθεντες και η στρατια των αγγελων των
αινουντων και υμνουντων και ειποντων· δοξα εν υψιστοις θεωι και επι γης ειρηνη εν
ανθρωποις ευδοκιας. ο ναος εις ον τοτε ανηνεχθη τηι τεσσαρα κοστηι ημεραι, τα ζευγη
των τρυγονων τα υπερ αυτου προσενεχθεντα, και ο τοτε εναγκαλισαμενος αυτον
Συμεων, και η παρουσα προφητις Ἄννα. 12.33 Θεου τοινυν μαρτυρουντος και
πνευματος αγιου συμμαρτυρουντος και Χριστου λεγοντος· τι με ζητειτε αποκτειναι,
ανθρωπον ος την αληθειαν υμιν λελαληκα; φιμουσθωσαν οι αιρετικοι οι
αντιλεγοντες τηι ανθρωποτητι. αντιλεγουσι γαρ τωι λεγοντι· ψηλαφησατε με και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

ιδετε, οτι πνευμα σαρκα και οστεα ουκ εχει, καθως εμε θεωρειτε εχοντα.
προσκυνεισθω ο εκ παρθενου γεννηθεις κυριος, και γνωριζετωσαν αι παρθενοι της
οικειας πολιτειας τον στεφανον. γνωριζετω και των μοναζοντων το ταγμα της
αγνειας το επιδοξον. ου γαρ απεστερημεθα του της αγνειας αξιωματος. εν γαστρι μεν
παρθενου γεγονεν ο του σωτηρος εννεαμηνιαιος χρονος, ανηρ δε γεγονεν ο κυριος
τριακοντα και τρια ετη, ωστε, ει σεμνυνεται παρθενος δια τον εννεαμηνιαιον
χρονον, πολυ μαλλον ημεις δια το πολυετες των χρονων. 12.34 Παντες δε τον της
αγνειας δρομον του θεου χαριτι δραμωμεν, νεανισκοι και παρθενοι, πρεσβυτεροι
μετα νεωτερων, ουκ ακολασιας μετιοντες, αλλ' αινουντες το ονομα του Χριστου. μη
αγνοησωμεν της αγνειας το ενδοξον. αγγελικος γαρ εστιν ο στεφανος και υπερ
ανθρωπον το κατορθωμα. φεισωμεθα των σωματων των μελλοντων λαμπειν ὣς ο
ηλιος. μη δια μικραν ηδονην το τηλικουτον και τοσουτον σωμα μολυνωμεν. μικρα
μεν γαρ και προς ωραν η αμαρτια, πολυετης δε και αιωνιος η αισχυνη. αγγελοι
περιπατουντες επι γης εισιν οι της αγνειας εργαται. αι παρθενοι μετα Μαριας της
παρθενου εχουσι το μερος. Ἐξοριζεσθω πας καλλωπισμος και παν ατηρον βλεμμα
και πας περιπατος περισεσυρμενος και πασα στολη και θυ μιαμα ηδονης
δελεαστικον. θυμιαμα δε εν πασιν εστω η προσευχη της ευωδιας και η των αγαθων
πραξεων και ο των σωματων αγιασμος, ινα ο εκ παρθενου γεννηθεις κυριος ειπηι και
περι ημων, ανδρων τε αγνευοντων και γυναικων των στεφανουμενων· ενοικησω εν
αυτοις και εμπεριπατησω και εσομαι αυτων θεος και αυτοι εσονται μοι λαος. ωι η
δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. αμην. 13.τ Κατηχησις τρισκαιδεκατη
φωτιζομενων, εν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα, εις το τον σταυρωθεντα και ταφεντα.
και αναγνωσις εκ του Ἡσαΐου· κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; και ο βραχιων
κυριου τινι απεκαλυφθη; και εξης· ως προβατον επι σφαγην ηχθη. και τα εξης. 13.1
Καυχημα μεν της καθολικης εκκλησιας και πασα πραξις Ἰησου, καυχημα δε
καυχηματων ο σταυρος. και τουτο γινωσκων ο Παυλος φησιν· εμοι δε μη γενοιτο
καυχασθαι ει μη εν τωι σταυρωι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου. θαυμαστον μεν γαρ
ην το και τυφλον εκ γενετης εν τωι Σιλωαμ αναβλεψαι· αλλα τι προς τους τυφλους
της οικουμενης; μεγα μεν και υπερ φυσιν το τον Λαζαρον τετραημερον αναστηναι·
αλλα μεχρις εκεινου μονου ην η χαρις. τι δε προς τους εν τηι οικουμενηι ταις
αμαρτιαις νενεκρωμενους; θαυμαστον το πηγασαι τροφην πεντε αρτους εις τους
πεντακισχιλιους· αλλα τι προς τους λιμωσσοντας εν αγνωσιαι κατα πασαν την
οικουμενην; θαυμαστον το λυθηναι την δεκα και οκτω ετη δεδεμενην υπο του
σατανα· αλλα τι προς ημας παντας τους ταις σειραις των αμαρτιων ημων
καταδεδεμενους; ο δε του σταυρου στεφανος εφωταγωγησε μεν τους εν αγνωσιαι
τυφλους, ελυσε δε παντας τους υπο της αμαρτιας κατεχομενους και κοσμον ολον
ανθρωπων ελυτρωσατο. 13.2 Και μη θαυμασηις ει κοσμος ολος ελυτρωθη. ου γαρ ην
ανθρωπος ψιλος, αλλα υιος θεου μονογενης, ο υπεραποθνησκων. καιτοιγε ισχυσεν
ενος ανδρος του Ἀδαμ η αμαρτια θανατον ενεγκαι τωι κοσμωι. ει δε τωι παραπτωματι
του ενος θανατος εβασιλευσεν εις τον κοσμον, πως ουχι μαλλον τηι δικαιοσυνηι του
ενος η ζωη βασιλευσει; και ει τοτε δια το ξυλον της βρωσεως εξεβληθησαν εκ
παραδεισου, αρα δια το ξυλον Ἰησου νυν ευκοπωτερον οι πιστευοντες εις
παραδεισον ουκ εισελευσονται; ει ο πρωτοπλαστος απο γης ηνεγκεν οικουμενικον
θανατον, ο πλασας αυτον απο γης αρα ου φερει ζωην αιωνιον αυτος ων η ζωη; ει
Φινεες ζηλωσας και ανελων τον αισχροποιον κατεπαυσε του θεου την οργην, Ἰησους
ουκ αλλον ανελων, αλλ' εαυτον αντιλυτρον παραδους, αρα την οργην ου λυει την
κατα των ανθρωπων; 13.3 Μη τοινυν επαισχυνωμεθα τωι σταυρωι του σωτηρος, αλλα
μαλλον εγκαυχωμεθα. ο γαρ λογος του σταυρου Ἰουδαιοις μεν εστι σκανδαλον,
εθνεσι δε μωρια, ημιν δε σωτηρια. και τοις μεν απολλυμενοις μωρια εστι, τοις δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

σωζομενοις ημιν δυναμις θεου εστιν. ου γαρ ην ψιλος ανθρωπος, καθως ειρηται, ο
υπεραποθνησκων, αλλα υιος θεου, θεος ενανθρωπησας. ειτα το μεν επι Μωσεως
προβατον μακραν απηλασε τον ολεθρευοντα, το δε του θεου προβατον το αιρον την
αμαρτιαν του κοσμου πολυ μαλλον ουκ ηλευθερου των αμαρτιων; αλλα το μεν αιμα
του αλογου προβατου την σωτηριαν παρειχε, το δε του μονογενους πολυ μαλλον ου
σωζει; ει τις απιστει τηι δυναμει του σταυρωθεντος, εξεταζετω τους δαιμονας. ει τις
ου πιστευει τοις λογοις, πιστευετω τοις φαινομενοις. πολλοι κατα την οικουμενην
εσταυρωθησαν, αλλ' ουδενα πτησσουσιν οι δαιμονες. [του δε υπερ ημων
σταυρωθεντος Χριστου και το σημειον ιδοντες μονον του σταυρου πτησσουσιν οι
δαιμονες,] επειδη οι μεν δι' οικειας αμαρτιας απεθανον, ο δε υπερ αμαρτιων
αλλοτριων. αμαρτιαν γαρ ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. ου
Πετρος ην ο τουτο λεγων, επει αν υπωπτευθη χαριζεσθαι τωι διδασκαλωι, αλλ'
Ἡσαΐας εστιν ο λεγων, ο σαρκι μεν μη συμπαρων, πνευματι δε την ενσαρκον
επιδημιαν προθεωρησας. και τι μοι μαρτυρα νυν φερειν μονον προφητην; λαμβανε
μαρτυρα Πιλατον αυτον τον καταδικασαντα λεγοντα· ουδεν αιτιον ευρισκω εν τωι
ανθρωπωι τουτωι. διδους δε τουτον εκδοτον απονιψαμενος τε τας χειρας, αθωος,
φησιν, ειμι απο του αιματος του δικαιου τουτου. εστι και αλλος μαρτυς της
αναμαρτησιας του Ἰησου, ο πρωτοστατης του παραδεισου ληιστης, επιτιμων τωι
πλησιον και λεγων· ημεις αξια ων επραξαμεν απολαμβανομεν, ουτος δε ουδεν
κακον εποιησε· παρημεν γαρ εγω τε και συ τηι κρισει. 13.4 Ἔπαθεν ουν Ἰησους κατα
αληθειαν υπερ παντων ανθρωπων. ου γαρ δοκησις ο σταυρος, επει δοκησις και η
λυτρωσις. ου φαντασιωδης ο θανατος, επει και μυθωδης η σωτηρια. ει φαντασιωδης
ο θανατος, αληθεις οι λεγοντες· εμνησθημεν οτι εκεινος ο πλανος ελεγεν ετι ζων·
μετα τρεις ημερας εγειρομαι. το μεν ουν παθος αληθες, αληθως γαρ εσταυρωθη, και
ουκ επαισχυνομεθα. εσταυρωθη, και ουκ αρνουμεθα, αλλα μαλλον καυχωμαι λεγων.
καν γαρ αρνησωμαι νυν, ελεγχει με ουτος ο Γολγοθας, ου πλησιον νυν παντες
παρεσμεν. ελεγχει με του σταυρου το ξυλον το κατα μικρον εντευθεν πασηι τηι
οικουμενηι λοιπον διαδοθεν. Ὁμολογω τον σταυρον, επειδη οιδα την αναστασιν. ει
γαρ σταυρωθεις απεμεινεν, ουκ αν ισως ωμολογησα, συνεκρυψα γαρ αν ταχα τωι εμωι
διδασκαλωι. αναστασεως δε τον σταυρον διαδεξαμενης ουκ επαισχυνομαι
διηγουμενος. 13.5 Πασι μεν ουν ομοιως ενσαρκος ων εσταυρωθη, αλλ' ου δια τας
ομοιας αμαρτιας. ου γαρ δια φιλοχρηματιαν ηχθη εις θανατον· ακτημοσυνης γαρ ην
διδασκαλος· ουδε δι' επιθυμιαν κατεδικασθη· αυτος γαρ λεγει σαφως· ος εαν
εμβλεψηι γυναικι προς το επιθυμησαι, ηδη εμοιχευσεν αυτην. ου κατα προπετειαν
πληξας η τυψας· εστρεφε γαρ και την αλλην σιαγονα τωι τυπτοντι. ου του νομου
καταφρονησας· ην γαρ του νομου πληρωτης. ου προφητην λοιδορησας· αυτος γαρ ην
ο υπο των προφητων κηρυσσομενος. ουκ αποστερησας μισθον· αμισθι γαρ και
δωρεαν εθεραπευεν. ου λογοις αμαρτων, ου πραξεσιν, ουκ ενθυμησεσιν· ος αμαρτιαν
ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου, ος λοιδορουμενος ουκ
αντελοιδορει, πασχων ουκ ηπειλει, ο ελθων επι το παθος ουκ ακων, αλλ' εκων. καν
τις παραιτουμενος ειπηι και νυν· ιλεως σοι, κυριε· λεξει παλιν· υπαγε οπισω μου,
σατανα. 13.6 Και θελεις γε πεισθηναι, οτι εκων ηλθεν επι το παθος; οι λοιποι μεν
ακοντες αποθνησκουσιν οι αγνοουντες, ουτος δε προελεγε περι του παθους· ιδου
παραδιδοται ο υιος του ανθρωπου εις το σταυρωθηναι. οιδας δε δια τι τον θανατον
ουκ εφυγεν ο φιλανθρωπος; ινα μη ολος ταις αμαρτιαις αποληται ο κοσμος. ιδου
αναβαινομεν εις Ἱεροσολυμα, και παραδοθησεται ο υιος του ανθρωπου και
σταυρωθησεται. και παλιν· εστηριξε το προσωπον αυτου εις Ἱερουσαλημ πορευεσθαι.
Και θελεις γνωναι σαφως, οτι δοξα εστι τωι Ἰησου ο σταυρος; αυτου ακουε λεγοντος
και μη εμου. προεδιδου ο Ἰουδας αγνωμων γενομενος προς τον οικοδεσποτην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

αρτιως εξελθων απο τραπεζης και ποτηριον ευλογιας πιων αντι ποματος σωτηριας
αιμα δικαιον εκχεαι ηθελεν. ο εσθιων αρτους αυτου εμεγαλυνεν επ' αυτον
πτερνισμον. αρτιως αι χειρες τας ευλογιας εδεχοντο και αρτιως δια το αργυριον της
προδοσιας τον θανατον κατεσκευαζε. και ελεγχθεις και ακουσας το συ ειπας, παλιν
εξηλθεν. ειτα ελεγεν ο Ἰησους· εληλυθεν η ωρα, ινα δοξασθηι ο υιος του ανθρωπου.
βλεπεις πως δοξαν οικειαν οιδε τον σταυρον; ειτα Ἡσαΐας μεν πρισθεις ουκ
αισχυνεται, Χριστος δε υπερ κοσμου τελευτων αισχυνθησεται; νυν εδοξασθη ο υιος
του ανθρωπου. ουχ οτι προτερον ουκ ειχε την δοξαν· δεδοξασμενος γαρ ην τηι δοξηι
τηι προ καταβολης κοσμου· αλλ' εδοξαζετο μεν ως θεος αει, νυν δε εδοξαζετο της
υπομονης φορεσας τον στεφανον. ουκ αναγκαστως αφηκε την ζωην, ουδε
βιοσφαγως ανηιρεθη, αλλ' εκουσιως. ακουε τι λεγει· εξουσιαν εχω θειναι την ψυχην
μου, και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην. βουλομενος συγχωρω τοις εχθροις. ει
γαρ μη εβουλομην, ουκ εγινετο. ηλθε τοινυν εκ προαιρεσεως επι το παθος, χαιρων
επι τωι κατορθωματι, μειδιων επι τωι στεφανωι, ευφραινομενος επι τηι των ανθρωπων
σωτηριαι, ουκ επαισχυνομενος τον σταυρον· εσωζε γαρ την οικουμενην. ου γαρ ην
ανθρωπος ευτελης ο πασχων, αλλα θεος ενανθρωπησας και τον της υπομονης
αγωνιζομενος αθλον. 13.7 Ἀλλ' αντιλεγουσιν οι Ἰουδαιοι οι παντοτε εις αντιῤρησιν
ετοιμοι και οκνηροι προς πιστιν, ως δια τουτο λεγειν νυν τον αναγνωσθεντα
προφητην· κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; Περσαι πιστευουσι, και Ἑβραιοι ου
πιστευουσιν. οψονται οις ουκ ανηγγελη περι αυτου, και οι ουκ ακηκοασι συνησουσι,
και οι μελετωντες αθετησουσιν α μελετωσιν. αντιφθεγγονται προς ημας, και ταυτα
λεγουσι· κυριος αρα πασχει; κατισχυον γαρ ανθρωπιναι χειρες της κυριοτητος;
αναγνωτε τους θρηνους. θρηνων γαρ υμας εν θρηνοις τα αξια θρηνων εγραψεν
Ἱερεμιας. ειδεν υμων την απωλειαν, εθεωρησε την αποπτωσιν. εθρηνει την
Ἱερουσαλημ την τοτε· η νυν γαρ ου θρηνηθησεται. η μεν γαρ εσταυρωσεν, η δε νυν
προσκυνει τον Χριστον. θρηνων τοινυν λεγει· πνευμα προσωπου ημων Χριστος
κυριος συνεληφθη εν ταις διαφθοραις ημων. μη τοινυν εγω ευρεσιλογω; ιδου
μαρτυρει Χριστον κυριον υπο ανθρωπων συλλαμβανομενον. και τι το απο τουτου
αποβησομενον; ειπε μοι, ω προφητα. ο δε φησιν· ου ειπομεν εν τηι σκιαι αυτου
ζησομεθα εν τοις εθνεσιν. ουκετι γαρ εν τωι Ἰσραηλ, αλλ' εν τοις εθνεσιν
εμπολιτευεσθαι της ζωης αινισσεται την χαριν. 13.8 Πολλης δε της αντιῤρησεως υπ'
αυτων γινομενης, φερε, ταις υμετεραις ευχαις, καθως αν ενδιδωι το βραχυ της ωρας,
τηι του κυριου χαριτι περι του παθους μαρτυριας ολιγας παραθωμεθα. παντα γαρ εστι
τα περι Χριστου εγγραφα, και ουδεν αμφιβολον, ουδεν γαρ αμαρτυρον. παντα εν
στηλαις προφητικαις αναγεγραπται, ουκ εν πλαξι λιθιναις, αλλ' εκ πνευματος αγιου
γεγραμμενα σαφως. Ἐπει ουν ηκουσας του ευαγγελιου τα περι του Ἰουδα λεγοντος,
αρα ουκ οφειλεις δεξασθαι την μαρτυριαν; ηκουσας οτι ενυγη λογχηι την πλευραν·
ουκ οφειλεις ιδειν, ει και τουτο γεγραπται; ηκουσας οτι εν κηπωι εσταυρωθη· ουκ
οφειλεις ιδειν, ει και τουτο γεγραπται; ηκουσας οτι τριακοντα αργυριοις επραθη· ουκ
οφειλεις μαθειν τον ειποντα τουτο προφητην; ηκουσας οτι εποτισθη οξος· μαθε και
τουτο που γεγραπται. ηκουσας οτι εν πετραι απετεθη το σωμα και λιθος επετεθη· ουκ
οφειλεις λαβειν και ταυτην εκ του προφητου την μαρτυριαν; ηκουσας οτι ληισταις
συνεσταυρωθη· ουκ οφειλεις ιδειν, ει και τουτο γεγραπται; ηκουσας οτι εταφη· ουκ
οφειλεις ιδειν, ει ασφαλως που τα περι ταφης αναγεγραπται; ηκουσας οτι ανεστη·
ουκ οφειλεις ιδειν μη παιζομεν σε ταυτα διδασκοντες; ο γαρ λογος ημων και το
κηρυγμα ημων ουκ εν πειθοις ανθρωπινης σοφιας λογοις. ου σοφιστικαι κατασκευαι
κινουνται νυν· επει διαλυονται. ου λογοι λογους νικωσιν· επει παραλυονται. αλλα
κηρυσσομεν Χριστον εσταυρωμενον, εκ προφητων ηδη τουτου προκηρυχθεντος. συ
δε μοι δεξαμενος τας μαρτυριας ενσφραγισαι τηι καρδιαι ταυτας. Πολλων δε ουσων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

και του χρονου λοιπον της ωρας εις ολιγον περιγραφομενου ολιγας, ως εγχωρει, τας
κυριωτερας ακουσον νυν. λαβων δε τας αφορμας γενου φιλοπονος και εκζητησον
τας λειπουσας. μη γαρ εστω σοι η χειρ μονον εκτεταμενη εις το λαβειν, αλλα και εις
το εργαζεσθαι ετοιμος. παντα θεος χαριζεται. ει γαρ τις υμων λειπεται σοφιας,
αιτειτω παρα του διδοντος θεου και ληψεται. ος ταις υμετεραις ευχαις και ημιν
παρασχοιτο τοις λεγουσι το ειπειν, και υμιν τοις ακουουσι το πιστευσαι. 13.9
Ζητεισθωσαν τοινυν ημιν αι περι του παθους του Χριστου μαρτυριαι.
συνεληλυθαμεν γαρ ου γραφων εξηγησιν θεωρητικην ποιησασθαι νυν, αλλα
πιστοποιηθηναι μαλλον περι ων πεπιστευκαμεν. της μεν ουν παρουσιας Ἰησου
πρωτον εδεξω τας μαρτυριας. και οτι επι θαλασσης περιεπατησεν (εν γαρ θαλασσηι η
οδος σου, γεγραπται), και περι διαφορων ιασεων μαρτυριαν ελαβες αλλοτε. αρχομαι
τοινυν οθεν το παθος ηρξατο. Ἰουδας ην ο προδοτης, και ελθων εξ εναντιας και
στας, ειρηνικα λεγων και πολεμικα κατασκευαζων. λεγει ουν περι τουτου ο
ψαλμωιδος· οι φιλοι μου και οι πλη σιον μου εξ εναντιας μου ηγγισαν και εστησαν.
και παλιν· ηπαλυνθησαν οι λογοι αυτων υπερ ελαιον και αυτοι εισι βολιδες. Χαιρε
ραββι, και παρεδιδου τον διδασκαλον εις θανατον. ουκ ηιδεσθη του λεγοντος την
υπομνησιν· Ἰουδα, φιληματι τον υιον του ανθρωπου παραδιδως; σχεδον γαρ τουτο
προς αυτον ελεγεν· υπομνησθητι της σεαυτου προσηγοριας. ιουδας καλειται
εξομολογησις. συνεθου, ελαβες το αργυριον, εξομολογησαι ταχεως. ο θεος, την
αινεσιν μου μη παρασιωπησηις, οτι στομα αμαρτωλου και στομα δολιου επ' εμε
ηνοιχθη. ελαλησαν κατ' εμου γλωσσηι δολιαι και λογοις μισους εκυκλωσαν με. οτι δε
τινες και απο αρχιερεων παρησαν, και οτι προ των πυλων της πολεως ην τα δεσμα,
ηκουσας πρωην, ειγε μνημονευεις της εξηγησεως τον καιρον και τον τοπον του
ψαλμου ειρηκοτος, οπως επεστρεψαν εις εσπεραν και ελιμωξαν ως κυνες και
εκυκλωσαν πολιν. 13.10 Ἄκουε και δια τα τριακοντα αργυρια. και ερω προς αυτους·
ει καλον ενωπιον υμων εστι, δοτε τον μισθον μου, η απειπασθε, και τα εξης. αλλος
μισθος μοι παρ' υμων χρεωστειται θεραπειας τυφλων και χωλων, και αλλον
λαμβανω, αντι μεν ευχαριστιας ατιμιαν, αντι δε προσκυνησεως υβριν. βλεπεις πως
προειδεν η γραφη τα πραγματα; και εστησαν τον μισθον μου τριακοντα αργυρους. ω
προφητικης ακριβειας, ω πολλης συνεσεως απλανους πνευματος αγιου. ου γαρ δεκα
ειπεν ουδε εικοσιν, αλλα τριακοντα ακριβως και οσα ην. Ειπε και που προχωρει
τουτο το τιμημα, ω προφητα. αρα ο λαμβανων κατεχει, η αποδιδωσι; και μετα το
αποδοθηναι που προχωρει; λεγει τοινυν ο προφητης· και ελαβον τους τριακοντα
αργυρους και ενεβαλον αυτους εις τον οικον κυριου εις το χωνευτηριον. συγκρινον
τηι προφητειαι το ευαγγελιον. μεταμεληθεις γαρ φησιν Ἰουδας και ριψας τα αργυρια
εν τωι ναωι ανεχωρησεν. 13.11 Ἀλλ' ωδε μοι λοιπον της δοκουσης αμφιβολιας η
ακριβεια ζητειται. οι γαρ αθετουντες τους προφητας λεγουσιν, οτι ο μεν προφητης
λεγει· και ενεβαλον αυτους εις τον οικον κυριου εις το χωνευτηριον· το δε
ευαγγελιον· και εδωκαν αυτα εις τον αγρον του κεραμεως. πως οι δυο τοινυν
αληθευουσιν, ακουσον. οι γαρ δηθεν ευλαβεις Ἰουδαιοι οι τοτε αρχιερεις ιδοντες τον
Ἰουδαν μετανοησαντα και ειποντα· ημαρτον παραδους αιμα αθωον· φασι· τι προς
ημας; συ οψηι. αρα ουδεν προς υμας τους σταυρουντας; αλλ' ο μεν του φονου τον
μισθον λαβων και αποδους οψεται, υμεις δε οι φονευοντες ουκ οψεσθε; ειτα φασι
προς εαυτους· ουκ εξεστι βαλειν αυτα εις τον κορβωναν, επει τιμη αιματος εστιν. εκ
του στοματος υμων η κατακρισις. ει μιαρος ο μισθος, μιαρα και η πραξις· ει δε
δικαιοσυνην πληροις σταυρων τον Χριστον, τι ου παραδεχηι τον μισθον; Ἀλλα το
ζητουμενον τουτο εστι, πως ου διαφωνουσι το μεν ευαγγελιον λεγον αγρον του
κεραμεως, ο δε προφητης το χωνευτηριον. Ἀλλ' ου μονον χρυσοχοων παιδες εχουσι
χωνευτηριον, ουδε χαλκουργοι μονον εχουσι χωνευτηριον, αλλα και κεραμεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

εχουσι πηλου χωνευτηρια. το γαρ λεπτον και λιπαρον και χρησιμον της γης εκ των
χαλικων αποδιυλιζοντες και το πολυ της συρφετωδους υλης αποχωριζοντες
προχωνευουσιν υδατι τον πηλον εις ανεμποδιστον εργασιαν των
κατασκευασθησομενων. τι τοινυν θαυμαζεις, ει το μεν ευαγγελιον φανερως τον
αγρον του κεραμεως, ο δε προφητης αινιγματωδως ειπε την προφητειαν,
αινιγματωδους ουσης πολλαχου της προφητειας; 13.12 Ἔδησαν τον Ἰησουν και
εισηνεγκαν εις την αυλην του αρχιερεως. θελεις δε γνωναι και ειδεναι οτι και τουτο
γεγραπται; φησιν Ἡσαΐας· ουαι τηι ψυχηι αυτων, οτι βεβουλευνται βουλην πονηραν
καθ' εαυτων, ειποντες· δησωμεν τον δικαιον, οτι δυσχρηστος ημιν εστι. και αληθως
ουαι τηι ψυχηι αυτων, και βλεπωμεν. Ἡσαΐας μεν επρισθη και εθεραπευθη μετα ταυτα
ο λαος. Ἱερεμιας εις βορβορον λακκου ενεβληθη, αλλ' ιαθη των Ἰουδαιων το
τραυμα. μικροτερον γαρ ην, επειδη εις ανθρωπον. επειδη δε ουκ εις ανθρωπον, αλλ'
εις θεον ενανθρωπησαντα ημαρτον Ἰουδαιοι, ουαι τηι ψυχηι αυτων. ∆ησωμεν τον
δικαιον. αρα ουκ εδυνατο λυσαι εαυτον, ερει τις, ο λυσας εκ δεσμων θανατου
τετραημερον Λαζαρον και Πετρον εκ δεσμων σιδηρεων [φυλακης] λυσας; ετοιμοι
παρειστηκεισαν αγγελοι λεγοντες· διαῤρηξωμεν τους δεσμους αυτων. αλλα
ανεχονται δια το θελειν υπομειναι τουτο τον δεσποτην. παλιν ηχθη επι
πρεσβυτερων εις κριτηριον. εχεις ηδη την μαρτυριαν· αυτος κυριος εις κρισιν ηξει
μετα των πρεσβυτερων του λαου και μετα των αρχοντων αυτου. 13.13 Ἀλλα
ερωτησας ο αρχιερευς και ακουσας την αληθειαν αγανακτει. και ο κακος κακων
υπηρετης διδωσι ραπισμα. και το προσωπον το λαμψαν ως ο ηλιος χερσιν ανομοις
ραπιζομενον ηνειχετο. και αλλοι ελθοντες εμπτυουσι τωι προσωπωι του δια πτυελου
τον εκ γενετης τυφλον θεραπευσαντος. Ταυτα τωι κυριωι ανταποδιδοτε; ουτος λαος
μωρος και ουχι σοφος. και ο προφητης αποθαυμαζων φησι· κυριε, τις επιστευσε τηι
ακοηι ημων; απιστον γαρ το πραγμα, ει θεος, θεου υιος και βραχιων κυριου, ταυτα
υπομενει. αλλ' ινα μη απιστησωσιν οι σωζομενοι, προγραφει το πνευμα το αγιον εκ
προσωπου Χριστου λεγοντος (αυτος γαρ ο τοτε ταυτα λαλων υστερον παρην)· τον
νωτον μου δεδωκα εις μαστιγας (Πιλατος γαρ αυτον φραγελλωσας παρεδωκεν εις το
σταυρωθηναι), τας δε σιαγονας μου εις ραπισματα, το δε προσωπον μου ουκ
απεστρεψα απο αισχυνης εμπτυσματων· μονονουχι λεγων· προειδως οτι μελλουσι
τυπτειν ουδε επλαγιασα την σιαγονα μου. Πως γαρ εμελλον νευρουν τους μαθητας
εις τον υπερ αληθειας θανατον, ει αυτος ηγωνιων τουτο; εγω ελεγον· ο φιλων την
ψυχην αυτου απολεσει αυτην. ει εφιλοζωησα, πως εδιδασκον, μη πραττων ο
εδιδασκον; πρωτον ουν αυτος θεος ων υπο ανθρωπων ταυτα πασχων ηνειχετο, ινα
ανθρωποι υπο ανθρωπων μετα ταυτα δι' αυτον τοιαυτα πασχοντες μη αισχυνθωμεν.
βλεπεις οτι και ταυτα σαφως προεγραψαν οι προφηται. πολλας δε των γραφων
μαρτυριας δια το του χρονου στενον παρατρεχομεν, ως προειπον. ει γαρ παντα
ζητησειε τις ακριβως, ουδεν των του Χριστου πραγματων αμαρτυρον
καταλειφθησεται. 13.14 ∆εθεις ηλθεν απο του Καιαφα προς Πιλατον. αρα και τουτο
γεγραπται; και δησαντες αυτον απηγαγον ξενια τωι βασιλει Ἰαρειμ. Ἀλλ' υποκρουει
τις των οξεως ακροωμενων· Πιλατος ουκ ην βασιλευς, ινα τεως παραλιπωμεν τα
πολλα του ζητηματος· πως τοινυν δησαντες αυτον απηγαγον ξενια τωι βασιλει; αλλα
αναγνωθι το ευαγγελιον· ακουσας Πιλατος αυτον ειναι απο της Γαλιλαιας
ανεπεμψεν αυτον προς Ἡρωδην. Ἡρωδης δε ην τοτε βασιλευς και παρην εν
Ἱεροσολυμοις. Και βλεπε του προφητου την ακριβειαν. ξενια γαρ φησιν αυτον
απεσταλθαι. εγενοντο γαρ φιλοι ο τε Πιλατος και ο Ἡρωδης εν αυτηι τηι ημεραι μετ'
αλληλων. προυπηρχον γαρ εν εχθραι οντες. επρεπε γαρ τωι μελλοντι ειρηνοποιειν
την γην και τον ουρανον πρωτους αυτους τους καταδικαζοντας αυτον
ειρηνοποιησαι. και γαρ παρην ο κυριος αυτος ο διαλλασσων καρδιας αρχοντων της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

γης. εχε των προφητων την ακριβειαν και αληθη μαρτυριαν. 13.15 Θαυμασον τον
κρινομενον κυριον. ηνεσχετο υπο στρατιωτων αγομενος και φερομενος. Πιλατος
εκαθεζετο κρινων και ο εν δεξιαι του πατρος καθεζομενος εστως εκρινετο. ο λαος ο
λυτρωθεις υπ' αυτου εκ γης Αιγυπτου και αλλαχοθεν πολλακις κατ' αυτου εβοα· αιρε
αιρε σταυρωσον αυτον. δια τι, ω Ἰουδαιοι; οτι τους τυφλους υμων εθεραπευσεν; αλλ'
οτι τους χωλους υμων περιπατειν εποιησε και τα λοιπα των ευεργεσιων παρεσχεν;
ως εκπλησσομενον τον προφητην και περι τουτου λεγειν· επι τινα ηνοιξατε το
στομα υμων; και επι τινα εχαλασατε την γλωσσαν υμων; και αυτον τον κυριον εν
προφηταις λεγειν· εγενηθη η κληρονομια μου εμοι ως λεων εν δρυμωι, εδωκεν επ'
εμε την φωνην αυτης. δια τουτο εμισησα αυτην. ουκ εγω παρηιτησαμην, αλλ' αυτοι
με παρηιτησαντο. δια τουτο ακολουθως λεγω· εγκαταλελοιπα τον οικον μου. 13.16
Κρινομενος εσιωπα, ως υπερπασχειν τον Πιλατον και λεγειν· ουκ ακουεις, τι ουτοι
σου καταμαρτυρουσιν; ουχ οτι ᾔδει τον κρινομενον, αλλ' εφοβηθη το της εαυτου
γυναικος ενυπνιον το αποσταλεν. και ο Ἰησους εσιωπα. λεγει ο ψαλμωιδος· και
εγενομην ωσει ανθρωπος ουκ ακουων και ουκ εχων εν τωι στοματι αυτου ελεγμους.
και παλιν· εγω δε ωσει κωφος ουκ ηκουον και ωσει αλαλος ουκ ανοιγων το στομα
αυτου. ηκουσας τα περι τουτου και προτερον, ειγε μνημονευεις. 13.17 Ἀλλ' οι
στρατιωται περιχυθεντες αυτωι καταπαιζουσιν. και γιγνεται παιγνιον αυτοις ο
κυριος και καταπαιζεται ο δεσποτης. ειδοσαν με και εσαλευσαν κεφαλας αυτων. και
ο τυπος γιγνεται της βασιλειας. καταπαιζουσι μεν γαρ, γονυπετουσι δε. και
σταυρουσι προενδυσαντες αυτον πορφυραν στρατιωται και στεφανον επιτιθεασιν
αυτου τηι κεφαληι. τι γαρ ει και ακανθινον; πας βασιλευς υπο στρατιωτων
αναγορευεται. εδει και Ἰησουν τυπικως υπο στρατιωτων στεφανωθηναι. ως δια
τουτο την γραφην εν αισμασι λεγειν· εξελθετε και ιδετε, θυγατερες Ἱερουσαλημ, εν
τωι βασιλει Σολομων, εν τωι στεφανωι ωι εστεφανωσεν αυτον η μητηρ αυτου.
μυστηριον δε ην και ο στεφανος. λυσις γαρ ην των αμαρτιων, απολυσις της
αποφασεως. 13.18 Ἔλαβε καταδικην ο Ἀδαμ· επικαταρατος η γη εν τοις εργοις σου,
ακανθας και τριβολους ανατελει σοι. δια τουτο Ἰησους λαμβανει τας ακανθας, ινα
λυσηι την καταδικην. και δια τουτο εταφη εν τηι γηι, ινα η κατηραμενη γη αντι
καταρας δεξηται την ευλογιαν. κατα τον καιρον της αμαρτιας συκης φυλλα
περιεβαλλοντο. δια τουτο και Ἰησους τελος σημειων την συκην εδωκεν. Μελλων
γαρ εις το παθος χωρειν καταραται την συκην, ου πασαν συκην, αλλ' εκεινην μονην
δια τον τυπον, λεγων· μηκετι εκ σου καρπον τις φαγηι. λελυσθω η καταδικη. και
επειδη τοτε συκης φυλλα περιεβαλλοντο, ηλθεν εν καιρωι εν ωι βρωσις ουχ
ευρισκετο. τις ουκ οιδεν οτι εν καιρωι χειμωνος συκη ου καρποφορει, αλλα φυλλα
περικειται μονον; οπερ παντες ᾔδεισαν, τουτο Ἰησους αρα ουκ ᾔδει; αλλ' ειδως
ηρχετο ως ζητησων, ουκ αγνοων οτι ουχ ευρισκει, αλλα τον τυπον της καταρας
μεχρι των φυλλων μονον ποιουμενος. 13.19 Και επειδη των κατα παραδεισον
ηψαμεθα πραγματων, τεθαυμακα αληθως την αληθειαν των τυπων. εν παραδεισωι η
αποπτωσις, και εν κηπωι η σωτηρια. απο ξυλου η αμαρτια, και μεχρι ξυλου η
αμαρτια. δειλινον του κυριου περιπατουντος εκρυβησαν, και δειλινον υπο του
κυριου εις παραδεισον ο ληιστης εισαγεται. Ἀλλ' ερει μοι τις· ευρεσιλογεις, δειξον μοι
απο προφητου του σταυρου το ξυλον. εαν μη μαρτυριαν απο προφητου παρασχηις, ου
πειθομαι. Ἄκουε τοινυν απο Ἱερεμιου και πιστοποιου· εγω ως αρνιον ακακον
αγομενον το θυεσθαι ουκ εγνων; ουτω γαρ αναγνωθι επερωτηματικως ως ειπον. ο
γαρ λεγων· οιδατε οτι μετα δυο ημερας το πασχα γινεται και ο υιος του ανθρωπου
παραδιδοται εις το σταυρωθηναι, αρ' ουκ ᾔδει; εγω ως αρνιον ακακον αγομενον του
θυεσθαι ουκ εγνων; ποιον αρνιον; Ἰωαννης ο βαπτιστης ερμηνευετω λεγων· ιδε ο
αμνος του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. επ' εμε ελογισαντο πονηρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

λογισμον, λεγοντες. ο τους λογισμους ειδως το αποβησομενον αρα ουκ ᾔδει; και τι
ελεγον; δευτε και εμβαλωμεν ξυλον εις τον αρτον αυτου. και εαν σε ο κυριος
καταξιωσηι, εις το εμπροσθεν γνωσηι οτι το σωμα αυτου κατα το ευαγγελιον τυπον
εφερεν αρτου. δευτε τοινυν, ξυλον εμβαλωμεν εις τον αρτον αυτου και εκτριψωμεν
αυτον απο γης ζωντων. ζωη ουκ εκτριβεται. τι καμνετε ματην; και το ονομα αυτου
ου μη μνησθηι ετι. ματαια η βουλη υμων. προ γαρ ηλιου το ονομα αυτου εν τηι
εκκλησιαι μενει. και οτι η ζωη ην η επι του ξυλου κρεμασθεισα, Μωσης
αποκλαιομενος φησι· και εσται η ζωη σου κρεμαμενη απεναντι των οφθαλμων σου,
και φοβηθησηι ημερας και νυκτος, και ου πιστευσεις τηι ζωηι σου. και το αναγνωσθεν
αρτιως· κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; 13.20 Τουτον τον τυπον επετελει Μωσης
σταυρων τον οφιν, ιν' ο δακνομενος υπο του ζωντος οφεως και βλεπων τον
χαλκουν οφιν σωθηι πιστευσας. ειτα χαλκους μεν οφις εσταυρωμενος σωζει, υιος δε
θεου σαρκωθεις εσταυρωμενος ου σωζει; παντοτε δια ξυλου η ζωη. επι του Νωε μεν
γαρ δια κιβωτου ξυλινης η ζωοποιησις. η δε θαλασσα επι Μωσεως τον τυπον της
ραβδου θεασαμενη εδυσωπηθη τον κρουσαντα. ειτα η Μωσεως ραβδος ισχυει και ο
του σωτηρος σταυρος αδυνατει; παριημι δε τα πολλα των τυπων συμμετριας ενεκεν.
το ξυλον επι Μωσεως εγλυκανε το υδωρ και εκ πλευρας Ἰησου το υδωρ εῤρευσεν επι
ξυλου. 13.21 Ἀρχη σημειων επι Μωσεως αιμα και υδωρ, και το τελευταιον παντων
των σημειων Ἰησου το αυτο. πρωτον Μωσης τον ποταμον μετεβαλεν εις αιμα, και ο
Ἰησους το τελος υδωρ εξηνεγκεν εκ πλευρας μετα αιματος. δια τας δυο φωνας ισως,
του τε κρινοντος και των επιβοωντων, η δια τους πιστευοντας και τους απιστουντας.
ο μεν γαρ Πιλατος ελεγεν· αθωος ειμι, και υδατι απενιπτετο τας χειρας· οι δε
επιβοωντες ελεγον· το αιμα αυτου εφ' ημας. ην ουν τα δυο εκ της πλευρας, το υδωρ
ισως τωι κρινοντι, τοις δε επιβοωσι το αιμα. Και παλιν αλλως νοητεον. Ἰουδαιοις μεν
το αιμα, χριστιανοις δε το υδωρ. εκεινοις μεν γαρ ως επιβουλοις η εκ του αιματος
καταδικη, σοι δε τωι πιστευοντι νυν η δια υδατος σωτηρια. ουδεν γαρ εικη γεγονεν.
Ἀπεδωκαν οι εξηγηται πατερες ημων και αλλην του πραγματος αιτιαν. επειδη γαρ
διπλη τις εστι του σωτηριου βαπτισματος εν ευαγγελιοις η δυναμις, μια μεν η τοις
φωτιζομενοις δωρουμενη δι' υδατος, δευτερα δε η επι των αγιων μαρτυρων εν
διωγμοις δι' οικειου αιματος, εξηλθεν εκ της σωτηριου πλευρας αιμα και υδωρ της
υπερ Χριστου γινομενης ομολογιας εν τε φωτισματι και μαρτυριου καιροις
βεβαιουσα την χαριν. Ἔστι και αλλη της πλευρας αιτια. γυνη γεγονεν αρχηγος
αμαρτιας η πλασθεισα εκ πλευρας. αλλ' ο ελθων Ἰησους ανδρασιν ομου και γυναιξι
χαρισασθαι την αμνηστιαν ενυγη την πλευραν υπερ γυναικων, ινα λυσηι την
αμαρτιαν. 13.22 Και ει τις ερευνησειεν, ευρησει και αλλας αιτιας. αλλ' αυταρκη και
ταυτα λεγεσθαι δια το καιρου στενον και δια το μη προσκορη γενεσθαι την ακροασιν
τοις ακουουσιν. καιτοιγε ουκ εστι ποτε καμειν ακουοντας τα περι του δεσποτου
στεφανουμενου, και μαλιστα εν τωι παναγιωι τουτωι Γολγοθαι. αλλοι μεν γαρ
ακουουσι μονον, ημεις δε και βλεπομεν και ψηλαφωμεν. μηδεις καμνετω. λαβε τα
οπλα κατα των εναντιων υπερ αυτου του σταυρου. τροπαιον στησον την πιστιν του
σταυρου κατα των αντιλεγοντων. οταν γαρ μελληις περι του σταυρου του Χριστου
συζητειν προς απιστους, προαποστειλον τηι χειρι το σημειον του σταυρου του
Χριστου και φιμουται ο αντιλεγων. μη επαισχυνθηις τον σταυρον ομολογειν. αγγελοι
γαρ εγκαυχωνται λεγοντες· οιδαμεν, τινα ζητειτε, Ἰησουν τον εσταυρωμενον. αρ' ου
δυνασαι ειπειν, ω αγγελε, οιδα ον ζητειτε, τον εμον δεσποτην; αλλ' εγω, φησι μετα
παῤρησιας, οιδα τον εσταυρωμενον. στεφανος γαρ εστιν ο σταυρος, ουκ ατιμια. 13.23
Ἡμεις δε λοιπον αναδραμωμεν επι την ειρημενην εκ των προφητων αποδειξιν.
εσταυρωθη ο κυριος, ειληφας τας μαρτυριας. οραις του Γολγοθα τον τοπον. επιβοαις
επαινωι ως συντιθεμενος. βλεπε μη ποτε εν καιρωι διωγμου αρνησηι. μη εν καιρωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

ειρηνης επευφραινου τωι σταυρωι μονον, αλλα και εν καιρωι διωγμου την αυτην εχε
πιστιν. μη εν καιρωι ειρηνης Ἰησου φιλος και εν καιρωι πολεμων εχθρος. Λαμβανεις
νυν αφεσιν των σων αμαρτηματων και πνευματικης δωρεας του βασιλεως τα
χαρισματα. οταν ελθηι πολεμος, υπεραγωνισαι γενναιως του σου βασιλεως. Ἰησους
εσταυρωθη υπερ σου ο αναμαρτητος, και συ υπερ του σταυρω θεντος υπερ σου ου
σταυρουσαι; ου χαριν διδως· προειληφας γαρ. αλλα χαριν αποδιδως αποδιδους το
χρεος τωι εν τωι Γολγοθαι σταυρωθεντι δια σε. Γολγοθας δε ερμηνευεται κρανιου
τοπος. τινες αρα οι προφητικως τον τοπον του Γολγοθα τουτον ονομασαντες, εν ωι η
αληθης κεφαλη Χριστος τον σταυρον υπεμεινεν; καθως ο αποστολος φησιν· ος εστιν
εικων του θεου του αορατου· και μετ' ολιγα· και αυτος εστιν η κεφαλη του σωματος
της εκκλησιας. και παλιν· παντος ανδρος η κεφαλη ο Χριστος εστι. και παλιν· ος
εστιν η κεφαλη πασης αρχης και εξουσιας. η κεφαλη εν τωι του κρανιου τοπωι
πεπονθεν. ω μεγαλης προφητικης ονομασιας. μονονουχι γαρ και το ονομα
υπομιμνησκει σε λεγον· μη προσσχηις ως ψιλωι ανθρωπωι τωι σταυρωθεντι. η κεφαλη
πασης αρχης εστι και εξουσιας. κεφαλη μεν πασης εξουσιας η σταυρωθεισα, κεφαλην
δε εχουσα τον πατερα. κεφαλη γαρ του ανδρος ο Χριστος, κεφαλη δε του Χριστου ο
θεος. 13.24 Χριστος τοινυν υπερ ημων εσταυρωθη, ο κριθεις εν νυκτι ψυχους οντος
και ανθρακιας δια τουτο παρακειμενης. εσταυρωθη τριτην ωραν, απο δε εκτης ωρας
σκοτος εγενετο εως εννατης, απο δε εννατης παλιν φως. αρα και ταυτα γεγραπται;
ζητησωμεν. λεγει τοινυν ο Ζαχαριας· και εσται εν εκεινηι τηι ημεραι, ουκ εσται φως,
και ψυχος και παγος εσται μιαν ημεραν· το ψυχος δι' ο Πετρος εθερμαινετο· και η
ημερα εκεινη γνωστη τωι κυριωι. τι γαρ; τας αλλας ουκ οιδε; πολλαι αι ημεραι, αλλ'
αυτη η ημερα της υπομονης του κυριου, ην εποιησεν ο κυριος. και η ημερα εκεινη
γνωστη τωι κυριωι, και ουχ ημερα και ου νυξ. τι το αινιγμα ο λεγει ο προφητης; η
ημερα εκεινη ουτε ημερα εστιν ουτε νυξ. τι ουν αυτην ονομασομεν; ερμηνευει το
ευαγγελιον το πραγμα διηγουμενον. ουκ ην ημερα. ου γαρ εξ ανατολης επι δυσιν
ομοιως ελαμψεν ο ηλιος, αλλα απο ωρας εκτης εως ωρας εννατης σκοτος εγενετο εν
ημεραι μεσηι. μεσεμβολον ην αρα το σκοτος, ωνομασε δε ο θεος το σκοτος νυκτα. δια
τουτο ουτε ημερα ην ουτε νυξ. ουτε γαρ ολη φως ην, ινα κληθηι ημερα, ουτε ολη
σκοτος, ινα κληθηι νυξ, αλλα μετα την εννατην ελαμψεν ο ηλιος. προλεγει και τουτο
ο προφητης. ειπων γαρ· και ουχ ημερα και ου νυξ· προσεθηκε· και προς εσπεραν
εσται φως. βλεπεις προφητων ακριβειαν; βλεπεις αληθειαν των προγεγραμμενων;
13.25 Ἀλλα ζητεις σαφως κατα ποιαν ο ηλιος ωραν εξελιπεν; αρα πεμπτην ωραν η
ογδοην η δεκατην; ειπε την ακριβειαν Ἰουδαιοις τοις ανηκοοις, ω προφητα, ποτε
δυνει ο ηλιος. φησι τοινυν Ἀμως ο προφητης· και εσται εν εκεινηι τηι ημεραι, λεγει
κυριος ο θεος, δυσεται ο ηλιος μεσημβριας (απο γαρ ωρας εκτης σκοτος εγενετο) και
συσκοτασει επι της γης εν ημεραι το φως. ποιος καιρος ουτος, ω προφητα, και ποια
ημερα; και μεταστρεψω τας εορτας υμων εις πενθος. εν αζυμοις γαρ ην το πραχθεν
και τηι του πασχα εορτηι. ειθ' εξης φησι· και θησομαι αυτον ως πενθος αγαπητου και
τους μετ' αυτου ως ημεραν οδυνης. εν αζυμων γαρ ημεραι και εορτηι αι μεν γυναικες
αυτων εκοπτοντο και εκλαιον, ωδυνωντο δε αποκρυβεντες οι αποστολοι. θαυμαστον
μεν ουν το προφητευθεν. 13.26 Ἀλλα δος μοι και ετερον, ερει τις, σημειον. ποιον εστι
σημειον αλλο ακριβες επι τωι γεγενημενωι; Ἐσταυρωθη ο Ἰησους, μονοχιτων δε ην
και ενι περιβολαιωι κεχρημενος. αλλ' οι στρατιωται διεμερισαντο το περιβολαιον εις
τεσσαρα σχισθεν. ο δε χιτων ουκ εσχισθη, εις ουδεν γαρ ετι σχισθεις εχρησιμευσε, και
λαχμος περι τουτου γινεται τοις στρατιωταις. και το μεν μεριζονται, περι τουτου δε
λαγχανουσιν. αρα και τουτο γεγραπται; οιδασιν οι σπουδαιοι της εκκλησιας
ψαλμωιδοι, οι τας αγγελικας μιμουμενοι στρατιας και παντοτε τον θεον
ανυμνουντες, οι καταξιουμενοι ψαλλειν εν τωι Γολγοθαι τουτωι και λεγειν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

διεμερισαντο τα ιματια μου εαυτοις και επι τον ιματισμον μου εβαλον κληρον.
κληρος δε ην ο λαχμος. 13.27 Παλιν επι Πιλατου κριθεις εφορεσεν ερυθρα. εκει γαρ
περιεθηκαν αυτωι χλαμυδα κοκκινην. αρα και τουτο γεγραπται; λεγει ο Ἡσαΐας· τις
ουτος ο παραγενομενος εξ Ἐδωμ, ερυθημα ιματιων αυτου εκ Βοσορ; τις ουτος ο κατα
ατιμιαν φορων τα κοκκινα; η γαρ βοσορ τοιαυτην τινα παρ' Ἑβραιοις εχει την
ερμηνειαν. ινα τι σου ερυθρα τα ιματια και τα ενδυματα σου ως απο πατητου ληνου;
ο δε αποκρινεται και λεγει ολην την ημεραν εξεπετασα τας χειρας μου προς λαον
απειθουντα και αντιλεγοντα. 13.28 Ἐξεπετασεν εν σταυρωι τας χειρας, ινα περιλαβηι
της οικουμενης τα περατα. της γαρ γης το μεσωτατον ο Γολγοθας ουτος εστιν. ουκ
εμος ο λογος· προφητης εστιν ο φησας· ειργασω σωτηριαν εν μεσωι της γης.
εξετεινεν ανθρωπινας χειρας ο ταις νοηταις αυτου χερσι στερεωσας τον ουρανον.
και προσεπαγησαν ηλοις, ινα της ανθρωποτητος τωι ξυλωι προσπαγεισης της
βασταζουσης των ανθρωπων τα αμαρτηματα και τελευτησασης της ανθρωποτητος
συναποθανηι μεν η αμαρτια, ημεις δε αναστωμεν εν δικαιοσυνηι. επειδη γαρ δι' ενος
ανθρωπου ο θανατος, και δι' ενος ανθρωπου η ζωη, δι' ενος δε ανθρωπου του
σωτηρος αυτοπροαιρετως τελευτωντος. μνημονευε γαρ των ειρημενων· εξουσιαν
εχω θειναι την ψυχην μου και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην. 13.29 Ἀλλ' ο μεν
ταυτα υπεμεινεν, επι σωτηριαι ελθων παντων, ο δε λαος κακην αντιμισθιαν
απεδιδου. λεγει ο Ἰησους διψω, ο εξαγαγων αυτοις εξ ακροτομου τα υδατα πετρας·
και ᾔτει την αμπελον ην εφυτευσε τους καρπους. αλλα τι η αμπελος; η κατα φυσιν
μεν εξ αγιων πατρων, κατα προαιρεσιν δε εκ Σοδομων (η γαρ αμπελος αυτων εκ
Σοδομων και η κληματις αυτων εκ Γομοῤρας) διψωντι τωι κυριωι σπογγωι πλησθεντι
και περιτεθεντι καλαμωι προσκομιζει το οξος. και εδωκαν εις το βρωμα μου χολην
και εις την διψαν μου εποτισαν με οξος. βλεπεις λευκοτητα προαγορευσεως των
προφητων; ποιαν δε χολην εδωκαν εις το στομα μου; εδωκαν αυτωι, φησιν,
εσμυρνισμενον οινον. χολωδης δε και καταπικρος η σμυρνα. ταυτα τωι κυριωι
ανταποδιδοτε; ταυτα προσφερεις η αμπελος τωι δεσποτηι; δικαιως προαπεθρηνει υμας
Ἡσαΐας λεγων· αμπελων εγενηθη τωι ηγαπημενωι εν κερατι, εν τοπωι πιονι. και ινα
μη παντα λεγωμεν, εμεινα, φησιν, ινα ποιησηι σταφυλην, εδιψησα ινα δωι οινον,
αυτος δε εποιησεν ακανθας. βλεπεις γαρ τον στεφανον, ον περικειμαι. τι ουν
αποφαινομαι λοιπον; ταις νεφελαις εντελουμαι του μη βρεξαι εις αυτον υετον.
ηρθησαν γαρ εξ αυτων αι νεφελαι οι προφηται. οι προφηται δε λοιπον εν εκκλησιαι
καθως φησι Παυλος· προφηται δυο η τρεις λαλειτωσαν και οι αλλοι διακρινετωσαν.
και παλιν· ο θεος εδωκεν εν τηι εκκλησιαι τους μεν αποστολους, τους δε προφητας.
προφητης ην Ἄγαβος ο δησας εαυτου τους ποδας και τας χειρας. 13.30 Περι δε των
ληιστων των μετ' αυτου σταυρωθεντων 13.30 ειρηται το και μετα ανομων ελογισθη.
και οι δυο μεν ησαν προ τουτου ανομοι, ο δε εις ουκετι. ο μεν γαρ εις τελος ανομος,
ανενδοτος εις σωτηριαν, χειρας μεν προσπεπηγμενος, γλωσσηι δε δια βλασφημιας
πληττων. Ἰουδαιοι παρερχομενοι εκινουν τας κεφαλας, χλευαζοντες τον
εσταυρωμενον, πληρουν τες το γεγραμμενον· ειδοσαν με, εσαλευσαν κεφαλας
αυτων· και εκεινος μετ' αυτων εδυσφημει, ο δε ετερος επετιμα τωι δυσφημουντι. και
ην αυτωι τελος ζωης και αρχη διορθωσεως, παραδοσις ψυχης και προληψις
σωτηριας. και μετα την προς εκεινον επιτιμησιν φησι· μνησθητι μου κυριε. προς σε
γαρ μοι ο λογος. καταλειπε τουτον, πεπηρωται της διανοιας τα ομματα, εμου δε
μνησθητι. ου λεγω μνησθητι μου των εργων, φοβουμαι γαρ ταυτα. πας ανθρωπος
διακειται προς τον συνοδευοντα· συνοδευω σοι προς τον θανατον· μνησθητι μου του
σου συνοδοιπορου. αλλ' ου λεγω νυν μνησθητι μου, αλλ' οταν ελθηις εν τηι βασιλειαι
σου. 13.31 Ποια σε εφωταγωγησε δυναμις, ω ληιστα; τις σε εδιδαξε προσκυνησαι τον
καταφρονουμενον και συνεσταυρωμενον; ω φωτος αιδιου φωτοποιουντος τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

εσκοτισμενους. διο και δικαιως ηκουσε· θαρσει· ουχ οτι τα πραγματα σου του
θαρσειν αξια, αλλ' οτι βασιλευς παρεστι χαριζομενος. μακροχρονιος μεν η αιτησις,
οξυτατη δε η χαρις. αμην λεγω σοι, σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι, επειδη
σημερον της φωνης μου ηκουσας και ουκ εσκληρυνας σου την καρδιαν. οξυτατα
κατα του Ἀδαμ απεφηναμην, οξυτατα σοι χαριζομαι. εκεινωι μεν ειρηται· ηι δ' αν
ημεραι φαγητε, θανατωι αποθανεισθε· συ δε σημερον υπηκουσας τηι πιστει, σημερον
σοι η σωτηρια. εκεινος δια του ξυλου απεπεσε, και συ δια του ξυλου εισαγηι εις τον
παραδεισον. μη φοβηθηις τον οφιν, ουκ εκβαλει σε, πεπτωκε γαρ εξ ουρανων. και ου
λεγω σοι, σημερον απερχηι, αλλα σημερον μετ' εμου εσηι. θαρσησον, ουκ εκβληθησηι.
μη φοβηθηις την φλογινην ρομφαιαν, δυσωπειται τον δεσποτην. ω μεγαλης και
ανεκδιηγητου χαριτος. ουπω Ἀβρααμ ο πιστος εισηλθε, και ο ληιστης εισερχεται.
ουπω Μωσης και οι προφηται, και ο ληιστης παρανομος εισερχεται. εθαυμασε και προ
σου ο Παυλος ειπων· οπου επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν η χαρις. οι
βαστασαντες τον καυ σωνα ουπω εισηλθον, και ο περι την ενδεκατην ωραν
εισηλθεν. μηδεις γογγυζετω κατα του οικοδεσποτου, επει φησιν· εταιρε ουκ αδικωσε.
ουκ εχω εξουσιαν εν τοις εμοις ποιησαι ο βουλομαι; θελει δικαιοπραγησαι ο ληιστης,
αλλα προλαμβανει ο θανατος. ου το εργον περιμενω μονον, αλλα και την πιστιν
απεδεξαμην. ηλθον ο ποιμαινων εν τοις κρινοις, ηλθον ποιμαναι εν τοις κηποις.
προβατον ευρον απολωλος, αλλ' επι τους ωμους μου τουτο λαμβανω. πιστευει γαρ,
επειδη και αυτος ειπεν· επλανηθην ως προβατον απολωλος. μνησθητι μου κυριε,
οταν ελθηις εν τηι βασιλειαι σου. 13.32 Προανεφωνησα εν αισμασι περι τουτου του
κηπου προς την εμην νυμφην, και ταυτα ειπον προς αυτην· εισηλθον εις κηπον μου,
αδελφη μου νυμφη· ην δε, οπου εσταυρωθη, κηπος. και τι λαμβανεις εκειθεν;
ετρυγησα σμυρναν μου, οινον εσμυρνισμενον πιων και το οξος, ατινα λαβων ειπε
τετελεσται. πεπληρωται γαρ το μυστηριον, πεπληρωται τα γεγραμμενα, ελυθησαν αι
αμαρτιαι. Χριστος γαρ παραγενομενος αρχιερευς των μελλοντων αγαθων δια της
μειζονος και τελειοτερας σκηνης ου χειροποιητου, τουτεστιν ου ταυτης της κτισεως,
ουδε δι' αιματος τραγων και μοσχων, δια δε του ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις
τα αγια αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος. ει γαρ το αιμα ταυρων και τραγων και σποδος
δαμαλεως ραντιζουσα τους κεκοινωμενους αγιαζει προς την της σαρκος
καθαροτητα, ποσωι μαλλον το αιμα του Χριστου; και παλιν· εχοντες ουν, αδελφοι,
παῤρησιαν εις την εισοδον των αγιων εν τωι αιματι Ἰησου, ην ενεκαινισεν ημιν οδον
προσφατον και ζωσαν δια του καταπετασματος, τουτεστι της σαρκος αυτου. Και
επειδη η σαρξ αυτου το καταπετασμα ητιμασθη, δια τουτο το καταπετασμα του ναου
το τυπικον διεῤρηξατο, καθως γεγραπται· και ιδου το καταπετασμα του ναου εσχισθη
εις δυο, απο ανωθεν εως κατω, ουδε γαρ ολιγον αυτου περιελειφθη. επειδη γαρ ο
δεσποτης ειπεν, ιδου αφιεται υμιν ο οικος υμων ερημος, ο οικος περιεῤρηξατο. 13.33
Ὑπεμεινε δε ταυτα ο σωτηρ ειρηνοποιησας δια του αιματος του σταυρου τα εν
ουρανοις και τα επι γης. εχθροι γαρ ημεν θεου δι' αμαρτιας, και ωρισεν ο θεος τον
αμαρτανοντα αποθνησκειν. εδει ουν εν εκ των δυο γενεσθαι, η αληθευοντα θεον
παντας ανελειν, η φιλανθρωπευομενον παραλυσαι την αποφασιν. Ἀλλα βλεπε θεου
σοφιαν. ετηρησεν και τηι αποφασει την αληθειαν και τηι φιλανθρωπιαι την ενεργειαν.
ανελαβε Χριστος τας αμαρτιας εν τωι σωματι επι το ξυλον, ινα δια του θανατου
αυτου ταις αμαρτιαις ημεις απογενομενοι τηι δικαιοσυνηι ζησωμεν. ου μικρος ην ο
υπεραποθνησκων ημων. ουκ ην προβατον αισθητον, ουκ ην ψιλος ανθρωπος, ουκ ην
αγγελος μονον, αλλα θεος ενανθρωπησας. ου τοσαυτη ην των αμαρτωλων η ανομια,
οση του υπεραποθνησκοντος η δικαιοσυνη. ου τοσουτον ημαρτομεν, οσον
εδικαιοπραγησεν ο την ψυχην υπερ ημων τεθεικως, ο τεθεικως οτε ηθελησεν και
παλιν λαβων οτε ηθελησεν. Και θελεις γνωναι οτι ου βιοσφαγως απεθετο την ζωην,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

ουδε ακουσιως παρεδωκε το πνευμα; προσεφωνει τωι πατρι λεγων· πατερ, εις χειρας
σου παρατιθεμαι το πνευμα μου. παρατιθεμαι, ινα παλιν αυτο λαβω. και ταυτα ειπων
αφηκε το πνευμα, αλλ' ουκ επι πολλωι τωι χρονωι, ταχεως γαρ εκ νεκρων ανεστη
παλιν. 13.34 Ἐξελιπεν ο ηλιος, δια τον της δικαιοσυνης ηλιον. πετραι εσχισθησαν,
δια την νοητην πετραν. μνηματα ηνευχθη και νεκροι ανεστησαν, δια τον εν νεκροις
ελευθερον. εξαπεστειλε δεσμιους αυτου εκ λακκου ουκ εχοντος υδωρ. μη τοινυν
επαισχυνου τον εσταυρωμενον, αλλα παῤρησιαζου λεγων και αυτος· ουτος τας
αμαρτιας ημων φερει και περι ημων οδυναται και τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν.
μη αχαριστησωμεν τωι ευεργετηι. και παλιν· απο των ανομιων του λαου μου ηχθη εις
θανατον, και δωσω τους πονηρους αντι της ταφης αυτου και τους πλουσιους αντι
του θανατου αυτου. δια τουτο σαφως λεγει ο Παυλος· οτι Χριστος απεθανεν υπερ
των αμαρτιων ημων κατα τας γραφας, και οτι εταφη και οτι εγηγερται τηι ημεραι τηι
τριτηι κατα τας γραφας. 13.35 Ζητουμεν δε γνωναι σαφως που τεθαπται.
χειροποιητος αρα ο ταφος; αρα κατα τους των βασιλεων ταφους υπερανεχει της γης;
εκ λιθων γεγενηται το μνημα συγκειμενων; και τουτωι τι επιτιθεται; ειπατε ημιν, ω
προφηται, και του ταφου την ακριβειαν, που τιθεται, και που αυτον ζητησομεν; Οι δε
φασιν· εμβλεψατε εις την στερεαν πετραν ην ελατομησατε, εμβλεψατε και ιδετε.
εχεις εν ευαγγελιοις· εν μνηματι λαξευτωι, ο ην λελατομημενον εκ πετρας. και τι
γινεται; ποταπη του μνηματος η θυρα; παλιν προφητης αλλος λεγει· εθανατωσαν εν
λακκωι ζωην μου και εθηκαν λιθον επ' εμοι. ο λιθος ο ακρογωνιαιος, ο εκλεκτος, ο
εντιμος, ενδοτερωι λιθου κειμαι προς ολιγον χρονον, λιθος προσκομματος Ἰουδαιοις,
και σωτηριος τοις πιστευουσιν. ενεφυτευθη τοινυν το ξυλον της ζωης εν τηι γηι, ινα
απολαυσηι της ευλογιας η καταραθεισα γη και ινα λυθωσιν οι νεκροι. 13.36 Μη
τοινυν επαισχυνθωμεν ομολογησαι τον εσταυρωμενον. επι μετωπου μετα παῤρησιας
δακτυλοις η σφραγις και επι παντων ο σταυρος γινεσθω, επι αρτων βιβρωσκομενων
και επι ποτηριων πινομενων, εν εισοδοις, εν εξοδοις, προ του υπνου, κοιταζομενοις
και διανισταμενοις, οδευουσι και ηρεμουσι. μεγα το φυλακτηριον, δωρεαν δια τους
πενητας, χωρις καματου δια τους ασθενεις, επειδη και παρα θεου η χαρις, σημειον
πιστων και φοβος δαιμονων. εθριαμβευσε γαρ αυτους εν αυτωι, δειγματισας εν
παῤρησιαι. οταν γαρ ιδωσι τον σταυρον, υπομιμνησκονται του εσταυρωμενου.
φοβουνται τον συντριψαντα τας κεφαλας του δρακοντος. μη δια το δωρημαιον
καταφρονει της σφραγιδος, αλλα δια τουτο μαλλον τιμησον τον ευεργετην. 13.37
Και εαν εις συζητησιν ποτε εμπεσηις και μη τους λογους της αποδειξεως εχηις, η
πιστις εδραια μενετω παρα σοι. μαλλον δε πολυμαθης γενομενος Ἰουδαιους
επιστομιζε εκ των προφητων και ελληνας εκ των παρ' αυτοις μυθολογουμενων.
αυτοι κεκεραυνωμενους προσκυνουσιν. κεραυνος δε εξ ουρανων ερχομενος ουκ
ακριτως ερχεται. ει εκεινοι τους κεραυνωθεντας θεομισεις προσκυνουντες ουκ
αισχυνονται, συ τον θεοφιλη και υιον θεου τον εσταυρωμενον υπερ σου προσκυνειν
αισχυνηι; Αιδουμαι λεγειν τα περι των λεγομενων θεων αυτων, και καταλιμπανω δια
την ωραν, οι δε ειδοτες λεγετωσαν. επιστομιζεσθωσαν δε και αιρετικοι παντες. εαν
τις ειπηι οτι δοκηισις ο σταυρος, αποστραφηθι. μισησον τους λεγοντας, οτι κατα
φαντασιαν εσταυρωθη. ει γαρ κατα φαντασιαν εσταυρωθη, εκ σταυρου δε η σωτηρια,
και η σωτηρια φαντασια. ει φαντασια ο σταυρος, φαντασια και η αναστασις. ει δε
Χριστος ουκ εγηγερται, ετι εσμεν εν ταις αμαρτιαις ημων. ει φαντασια ο σταυρος,
φαντασια και η αναληψις. και ει φαντασια η αναληψις, φαντασια αρα και η δευτερα
καθοδος, και παντα λοιπον ανυποστατα. 13.38 Λαμβανε ουν πρωτον αῤραγες
θεμελιον τον σταυρον και εποικοδομει τα λοιπα της πιστεως. μη αρνησηι τον
εσταυρωμενον. εαν γαρ αρνησηι, πολλους εχεις τους ελεγχοντας. Ἰουδας ελεγξει σε
πρωτος ο προδοτης. ο γαρ προδους οιδεν οτι υπο αρχιερεων και πρεσβυτερων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

κατεκριθη προς θανατον. μαρτυρει τα τριακοντα αργυρια. μαρτυρει το Γεθσημανη,
ενθα η προδοσια γεγονεν. ουπω λεγω το ορος των ελαιων, εν ωι προσευχοντο
παροντες εν νυκτι. μαρτυρει η εν νυκτι σεληνη. μαρτυρει η ημερα και ο ηλιος
εκλειπων. ου γαρ εφερεν οραν το παρανομον των επιβουλευοντων. ελεγχει σε το
πυρ, ωι παρεστως εθερμαινετο ο Πετρος. εαν αρνησηι τον σταυρον, μενει σε το πυρ το
αιωνιον. σκληρα λεγω, ινα μη σκληρων πειραθηις. μνημονευε των εν Γεθσημανη
μαχαιρων ελθουσων επ' αυτον, ινα μη ρομφαιας πειρασθηις αιωνιου. ελεγξει σε η
οικια Καιαφα δια της νυν ερημιας δεικνυουσα του κριθεντος εκει τοτε την δυναμιν.
Ἀντικαταστησεται σοι εν ημεραι κρισεως και αυτος Καιαφας. αντικαταστησεται σοι
και ο υπηρετης ο ραπισμα δους τωι Ἰησου, και οι δησαντες και απαγαγοντες.
αντικαταστησεται σοι και Ἡρωδης και Πιλατος μονονουχι λεγοντες· τι αρνηι τον εφ'
ημων υπο Ἰουδαιων συκοφαντηθεντα, ον ᾔδειμεν ημεις μηδεν αμαρτησαντα; εγω
γαρ Πιλατος απενιψαμην τοτε τας χειρας. αντικαταστησονται οι ψευδομαρτυρες, και
οι στρατιωται οι το πορφυρουν ιματιον περιβαλοντες και τον ακανθινον στεφανον
επιθεντες και εν τωι Γολγοθαι σταυρωσαντες και περι του χιτωνος λαχοντες. ελεγξει
σε Σιμων ο κυρηναιος ο τον σταυρον φερων οπισω του Ἰησου. 13.39 Ἐλεγξει σε απο
μεν αστρων ο εκλειπων ηλιος, απο δε των επι γης ο εσμυρνισμενος οινος, απο
καλαμων ο καλαμος, απο βοτανων το υσσωπον, απο των θαλασσιων ο σπογγος, απο
δενδρων του σταυρου το ξυλον. οι στρατιωται, καθως ειρηται, οι καθηλωσαντες και
λαχοντες περι των ιματιων, ο στρατιωτης ο τηι λογχηι την πλευραν αυτου ανοιξας, αι
γυναικες αι τοτε παρουσαι. το καταπετασμα του ναου το τοτε διαῤραγεν. το Πιλατου
πραιτωριον το τηι δυναμει του τοτε σταυρωθεντος νυν ηρημωμενον. ο Γολγοθας
ουτος ο αγιος ο υπερανεστως και μεχρι σημερον φαινομενος και δεικνυων μεχρι νυν
οπως δια Χριστον αι πετραι τοτε εῤραγησαν. το μνημα το πλησιον, οπου ετεθη, και ο
επιτεθεις τηι θυραι λιθος ο μεχρι σημερον παρα τωι μνημειωι κειμενος. αγγελοι οι τοτε
παροντες. γυναικες αι προσκυνησασαι μετα την αναστασιν. Πετρος και Ἰωαννης οι
επι το μνημα δραμοντες, και Θωμας ο βαλων την χειρα εις την πλευραν αυτου και
τους δακτυλους εις τους τυπους των ηλων. υπερ γαρ ημων κακεινος ακριβως
εψηλαφησεν, και οπερ συ εμελλες ο τοτε μη παρων ζητειν, τουτο εκεινος παρων
κατ' οικονομιαν εζητησεν. 13.40 Ἔχεις δωδεκα αποστολους του σταυρου μαρτυρας
και την οικουμενην και τον κοσμον των εις τον εσταυρωμενον πιστευοντων
ανθρωπων. αυτο τουτο σε νυν παρειναι πειθετω σε του σταυρωθεντος την δυναμιν.
τις γαρ σε νυν συνηγαγεν; ποιοι στρατιωται; ποιοις δεσμοις ηναγκασθης; ποια
καταδικη σε νυν κατεπειξεν; αλλα το τροπαιον Ἰησου το σωτηριον, ο σταυρος,
παντας συνηγαγεν. τουτο Περσας εδουλαγωγησε και Σκυθας ημερωσε, τουτο τοις
Αιγυπτιοις αντι αιλουρων και κυνων και της πολυσχιδους πλανης την θεογνωσιαν
εχαρισατο. τουτο μεχρι σημερον θεραπευει νοσους. τουτο μεχρι σημερον δαιμονας
απελαυνει, φαρμακων τε και επαοιδων ανατρεπει γοητειας. 13.41 Τουτο μετα του
Ἰησου φαινεσθαι μελλει παλιν εξ ουρανου. προηγησεται γαρ του βασιλεως το
τροπαιον, ινα ιδοντες ον εξεκεντησαν και εκ του σταυρου γνοντες τον ητιμασμενον
οι μεν μετανοησαντες Ἰουδαιοι κοψωνται (αλλ' εκεινοι μεν κοψονται φυλαι κατα
φυλας· τοτε γαρ μετανοησουσιν, οτε ουκ εστιν αυτοις μετανοιας καιρος), ημεις δε
καυχησωμεθα εναβρυνομενοι τωι σταυρωι, προσκυνουντες τον αποσταλεντα κυριον
και υπερ ημων σταυρωθεντα, προσκυνουντες και τον αποστειλαντα πατερα θεον συν
αγιωι πνευματι, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. αμην. 14.τ Κατηχησις
τεσσαρακαιδεκατη φωτιζομενων, εν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα εις το και
ανασταντα εκ νεκρων τηι τριτηι ημεραι, και ανελθοντα εις τους ουρανους, και
καθισαντα εκ δεξιων του πατρος. και αναγνωσις εκ της προς Κορινθιους πρωτης·
γνωριζω δε υμιν, αδελφοι, το ευαγγελιον ο ευηγγελισαμην υμιν. και εξης· οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

εγηγερται τηι τριτηι ημεραι κατα τας γραφας. και τα εξης. 14.1 Ευφρανθητι
Ἱερουσαλημ, και πανηγυρισατε παντες οι αγαπωντες Ἰησουν· εγηγερται γαρ. χαιρετε
παντες οσοι προτερον επενθησατε τας Ἰουδαιων τολμας τε και παρανομιας
ακουσαντες· ο γαρ υβρισθεις υπ' αυτων ενταυθα παλιν ηγερθη. και ωσπερ η κατα τον
σταυρον ακροασις λυπηρα τις ην, ουτως ο περι της αναστασεως ευαγγελισμος
ευφραινετω τους παροντας. το πενθος εις ευφροσυνην σταφητω και ο κοπετος εις
χαραν, και πλησθητω χαρας και ευφροσυνης το στομα ημων δια τον μετα την
αναστασιν ειποντα Χαιρετε. οιδα γαρ των φιλοχριστων εν ταις παρελθουσαις
ημεραις την λυπην· επειδη των λεγομενων καταληξαντων μεν εις τον θανατον και
την ταφην, την δε αναστασιν μη ευαγγελισαμενων, εκκρεμης ην διανοια προς το
ακουσαι το ποθουμενον. εγηγερται τοινυν ο νεκρος, ο εν νεκροις ελευθερος και
νεκρων ελευθερωτης. ο κατα ατιμιαν δι' υπομονης τον στεφανον των ακανθων
περιδεδεμενος ουτος αναστας το διαδημα της κατα του θανατου νικης διεδησατο.
14.2 Ἀλλ' ωσπερ τας περι του σταυρου αυτου μαρτυριας παρεθεμεθα, ουτω φερε και
νυν τας περι της αναστασεως αποδειξεις πιστοποιησωμεθα. επειδη ο παρων
αποστολος φησιν· εταφη και εγηγερται τηι τριτηι ημεραι κατα τας γραφας. αποστολου
τοινυν εις τας μαρτυριας των γραφων ημας αναπεμψαντος καλον εστιν ημας
επιγνωναι της ημετερας σωτηριας την ελπιδα, και μαθειν πρωτον, ει αι θειαι γραφαι
λεγουσιν ημιν τον καιρον της αναστασεως αυτου, ποτερον εν θερει η εν φθινοπωρωι
γινεται η και μετα χειμωνα, και εκ ποιων τοπων ο σωτηρ εγηγερται, και τι το ονομα
του τοπου της αναστασεως εν τοις θαυμασιοις προφηταις ανηγορευται, και ει
γυναικες αι ζητουσαι αυτον και μη ευρουσαι παλιν ευρουσαι χαιρουσιν, ινα των
ευαγγελιων αναγινωσκομενων μη μυθοι μηδε ραψωιδιαι νομιζωνται των αγιων
ευαγγελιων αι διηγησεις. 14.3 Ὅτι μεν ουν εταφη ο σωτηρ, ακηκοατε σαφως εν τηι
προτεραι διαλεξει του Ἡσαΐου λεγοντος· εσται εν ειρηνηι η ταφη αυτου (ειρηνοποιησε
γαρ εν τηι ταφηι αυτου ουρανον και την γην, τους αμαρτωλους προσαγων τωι θεωι),
και οτι απο προσωπου αδικιας ηρται ο δικαιος, και εσται εν ειρηνηι η ταφη αυτου, και
δωσω τους πονηρους αντι της ταφης αυτου. και η προφητεια του Ἰακωβ λεγουσα εν
ταις γραφαις· αναπεσων εκοιμηθη ως λεων και ως σκυμνος. τις εγερει αυτον; και το
εν αριθμοις παραπλησιον· κατακλιθεις ανεπαυσατο ως λεων και ως σκυμνος. και του
ψαλμου λεγοντος ηκουσατε πολ λακις· και εις χουν θανατου κατηγαγες με. και τον
τοπον δε επεσημειωσαμεθα εν τωι λεγειν εμβλεψατε εις την πετραν ην ελατομησατε.
λοιπον δε περι αυτης της αναστασεως αυτου παρακολουθειτωσαν ημιν αι μαρτυριαι.
14.4 Λεγει τοινυν πρωτον εν τωι ενδεκατωι ψαλμωι· ενεκεν της ταλαιπωριας των
πτωχων και του στεναγμου των πενητων νυν αναστησομαι, λεγει κυριος. αλλ' ετι
τουτο παρα τισιν αμφιβολον τυγχανει. πολλακις γαρ και εις οργην εγειρεται προς το
λαβειν εκδικησιν παρα των εχθρων. Ἐλθε τοινυν επι τον πεντεκαιδεκατον ψαλμον
λεγοντα σαφως· φυλαξον με, κυριε, οτι επι σοι ηλπισα. και μετα ταυτα· ου μη
συναγαγω τας συναγωγας αυτων εξ αιματων ουδε μη μνησθω των ονοματων αυτων
δια χειλεων μου· επειδη εμε παραιτησαμενοι βασιλεα εαυτων επεγραψαν τον
Καισαρα. και τα εξης· προωρωμην τον κυριον ενωπιον μου διαπαντος, οτι εκ δεξιων
μου εστιν ινα μη σαλευθω. και μετ' ολιγον· ετι δε και εως νυκτος επαιδευσαν με οι
νεφροι μου. και μετα ταυτα σαφεστατα λεγει· οτι ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου
εις ᾅδην ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν. ουκ ειπεν ουδε δωσεις τον
οσιον σου ιδειν θανατον, επει ουκ απεθνησκεν, αλλα την μεν διαφθοραν, φησιν, ου
βλεπω, εν δε τωι θανατωι ουκ απομενω. εγνωρισας μοι οδους ζωης. ιδου σαφως μετα
τον θανατον ζωη κηρυσσεται. Ἐλθε και επι τον εικοστον εννατον ψαλμον. υψωσω
σε κυριε, οτι υπελαβες με και ουκ ευφρανας τους εχθρους μου επ' εμε. τι το
γενομενον; εξ εχθρων εῤρυσθης; η μελλων τυπτεσθαι απηλλαγης; αυτος σαφεστατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

λεγει· κυριε ανηγαγες εξ ᾅδου την ψυχην μου. εκει λεγει ουκ εγκαταλειψεις,
προφητικως, και ωδε λεγει το μελλον γινεσθαι ως γεγενημενον, οτι ανηγαγες,
εσωσας με απο των καταβαινοντων εις λακκον. εν ποιωι καιρωι το εσομενον; το
εσπερας αυλισθησεται κλαυθμος, και εις το πρωι αγαλλιασις. οψε γαρ των μαθητων
ην το πενθος, και πρωι της αναστασεως η ευφροσυνη. 14.5 Θελεις γνωναι και τον
τοπον; λεγει παλιν εν αισμασιν· εις κηπον καρυας κατεβην. κηπος γαρ ην οπου
εσταυρωθη. ει γαρ και τα μαλιστα νυν βασιλικαις δωρεαις εφαιδρυνθη, αλλα κηπος
ην προτερον, και τα συμβολα τουτου μενει και τα λειψανα. κηπος κεκλεισμενος,
πηγη εσφραγισμενη υπο των Ἰουδαιων των λεγοντων· εμνησθημεν οτι ο πλανος
εκεινος ετι ζων ειπεν, οτι μετα τρεις ημερας εγειρομαι, κελευσον ουν ασφαλισθηναι
τον ταφον. και εξης· οι δε πορευθεντες ησφαλισαντο τον ταφον, σφραγισαντες τον
λιθον μετα της κουστωδιας. προς ους καλως αποτεινομενος τις ειπε· και εις
αναπαυσιν αυτους κρινεις. τις δε εστιν η πηγη η εσφραγισμενη; η τις ερμηνευεται
πηγη φρεατος υδατος ζωντος; αυτος εστιν ο σωτηρ, περι ου γεγραπται· οτι παρα σοι
πηγη ζωης. 14.6 Ἀλλα τι λεγει τοις μαθηταις ο Σοφονιας εκ προσωπου του Χριστου;
ετοιμαζου, ορθριζε, διεφθαρται πασα η επιφυλλις αυτων, των Ἰουδαιων δηλονοτι,
παρ' οις ου καταλελειπται βοτρυς σωτηριας, αλλ' ουδε επιφυλλις. εκκοπτεται γαρ η
αμπελος αυτων. βλεπε πως λεγει προς τους μαθητας· ετοιμαζου, ορθρισον· ορθρου
προσδοκα την αναστασιν. Και εξης κατα την αυτην ακολουθιαν της γραφης φησι· δια
τουτο υπομεινον με, λεγει κυριος, εις ημεραν αναστασεως μου εις μαρτυριον.
βλεπεις οτι και τον τοπον της αναστασεως προειδεν ο προφητης μαρτυριον
επικληθησομενον; τινι γαρ τωι λογωι μη κατα τας λοιπας εκκλησιας ο του Γολγοθα
και της αναστασεως ουτος ο τοπος εκκλησια καλειται, αλλα μαρτυριον; αλλ' ισως
δια τον προφητην τον ειποντα· εις ημεραν αναστασεως μου εις μαρτυριον. 14.7 Και
τις εστιν αρα ουτος; και τι το σημειον του ανισταμενου; σαφως εν τοις εξης εν τηι
αυτηι ακολουθιαι του προφητου φησιν· οτι τοτε μεταστρεψω επι λαους γλωσσαν
(επειδη μετα την αναστασιν αποσταλεντος του αγιου πνευματος εδοθη χαρις
γλωσσων) προς το δουλευειν τωι κυριωι υπο ζυγον ενα. και τι αλλο συμβολον εν τωι
αυτωι προσκειται προφητηι του δουλευειν κυριωι υπο ζυγον ενα; εκ περατων
ποταμων Αιθιοπιας οισουσι μοι θυσιας. οιδας το γεγραμμενον εν ταις πραξεσιν, οτε
ηλθεν αιθιοψ ευνουχος εκ περατων ποταμων Αιθιοπιας. Ὅταν τοινυν και τον
καιρον, και του τοπου το ιδιωμα, οταν και τα μετα την αναστασιν σημεια λεγωσιν αι
γραφαι, πιστοποιου λοιπον εις την αναστασιν, και μηδεις σε σαλευετω απο του
ομολογειν Χριστον εκ νεκρων εγηγερμενον. 14.8 Λαμβανε δη και αλλην μαρτυριαν
εν τωι ογδοηκοστωι εβδομωι ψαλμωι, Χριστου λεγοντος εν προφηταις (αυτος γαρ ο
λαλων τοτε υστερον παρεγενετο)· κυριε ο θεος της σωτηριας μου, ημερας εξεκραξα
και εν νυκτι εναντιον σου. και μετ' ολιγα· εγενηθην ωσει ανθρωπος αβοηθητος, εν
νεκροις ελευθερος. ουκ ειπεν εγενηθην ανθρωπος αβοηθητος, αλλ' ωσει ανθρωπος
αβοηθητος. και γαρ εσταυρωθη ουκ εξ ασθενειας, αλλ' εκουσιως, και ουκ εξ
ασθενειας ακουσιου ην ο θανατος. προσελογισθην μετα των καταβαινοντων εις
λακκον. και τι το συσσημον; εμακρυνας τους γνωστους μου απ' εμου. πεφευ γασι γαρ
οι μαθηται. μη τοις νεκροις ποιησηις θαυμασια; ειτα μετ' ολιγα· και εγω, κυριε, προς
σε εκεκραξα, και το πρωι η προσευχη μου προφθασει σε. βλεπεις πως δηλουσι και
τον καιρον της ωρας και του παθους και της αναστασεως; 14.9 Και ποθεν εγηγερται ο
σωτηρ; λεγει εν τοις αισμασι των ᾀσματων· αναστα, ελθε η πλησιον μου, και εν τοις
εξης· εν σκεπηι της πετρας. σκεπην της πετρας ειπε την τοτε προ της θυρας του
σωτηριου μνηματος ουσαν σκεπην, και εξ αυτης της πετρας, καθως συνηθες ενταυθα
γινεσθαι προ των μνηματων, λελαξευμενην. νυν γαρ ου φαινεται, επειδη τοτε
εξεκολαφθη το προσκεπασμα δια την παρουσαν ευκοσμιαν. προ γαρ της εκ βασιλικης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

φιλοτιμιας κατασκευης του μνηματος σκεπη ην εμπροσθεν της πετρας. Ἀλλα που
εστιν η πετρα η εχουσα την σκεπην; αρα περι τα μεσα της πολεως κειται, η περι τα
τειχη και τα τελευταια; και ποτερον εν τοις αρχαιοις τειχεσιν εστιν, η τοις υστερον
γενομενοις προτειχισμασιν; λεγει τοινυν εν τοις αισμασιν· εν σκεπηι της πετρας,
εχομενα του προτειχισματος. 14.10 Ποιωι καιρωι εγειρεται ο σωτηρ; αρα θερους ο
καιρος η αλλος; εν αυτοις τοις αισμασιν ανωτερω των ειρημενων ευθυς λεγει· ο
χειμων παρηλθεν, ο υετος παρηλθεν εαυτωι και
επορευθη, τα ανθη ωφθη εν τηι γηι, καιρος της τομης εφθα14.1 νεκρος, ο εν νεκροις
ελευθερος και νεκρων ελευθερωτης. ο κατα ατιμιαν δι' υπομονης τον στεφανον των
ακανθων περιδεδεμενος ουτος αναστας το διαδημα της κατα του θανατου νικης
διεδησατο. 14.2 Ἀλλ' ωσπερ τας περι του σταυρου αυτου μαρτυριας παρεθεμεθα,
ουτω φερε και νυν τας περι της αναστασεως αποδειξεις πιστοποιησωμεθα. επειδη ο
παρων αποστολος φησιν· εταφη και εγηγερται τηι τριτηι ημεραι κατα τας γραφας.
αποστολου τοινυν εις τας μαρτυριας των γραφων ημας αναπεμψαντος καλον εστιν
ημας επιγνωναι της ημετερας σωτηριας την ελπιδα, και μαθειν πρωτον, ει αι θειαι
γραφαι λεγουσιν ημιν τον καιρον της αναστασεως αυτου, ποτερον εν θερει η εν
φθινοπωρωι γινεται η και μετα χειμωνα, και εκ ποιων τοπων ο σωτηρ εγηγερται, και
τι το ονομα του τοπου της αναστασεως εν τοις θαυμασιοις προφηταις ανηγορευται,
και ει γυναικες αι ζητουσαι αυτον και μη ευρουσαι παλιν ευρουσαι χαιρουσιν, ινα
των ευαγγελιων αναγινωσκομενων μη μυθοι μηδε ραψωιδιαι νομιζωνται των αγιων
ευαγγελιων αι διηγησεις. 14.3 Ὅτι μεν ουν εταφη ο σωτηρ, ακηκοατε σαφως εν τηι
προτεραι διαλεξει του Ἡσαΐου λεγοντος· εσται εν ειρηνηι η ταφη αυτου (ειρηνοποιησε
γαρ εν τηι ταφηι αυτου ουρανον και την γην, τους αμαρτωλους προσαγων τωι θεωι),
και οτι απο προσωπου αδικιας ηρται ο δικαιος, και εσται εν ειρηνηι η ταφη αυτου, και
δωσω τους πονηρους αντι της ταφης αυτου. και η προφητεια του Ἰακωβ λεγουσα εν
ταις γραφαις· αναπεσων εκοιμηθη ως λεων και ως σκυμνος. τις εγερει αυτον; και το
εν αριθμοις παραπλησιον· κατακλιθεις ανεπαυσατο ως λεων και ως σκυμνος. και του
ψαλμου λεγοντος ηκουσατε πολ λακις· και εις χουν θανατου κατηγαγες με. και τον
τοπον δε επεσημειωσαμεθα εν τωι λεγειν εμβλεψατε εις την πετραν ην ελατομησατε.
λοιπον δε περι αυτης της αναστασεως αυτου παρακολουθειτωσαν ημιν αι μαρτυριαι.
14.4 Λεγει τοινυν πρωτον εν τωι ενδεκατωι ψαλμωι· ενεκεν της ταλαιπωριας των
πτωχων και του στεναγμου των πενητων νυν αναστησομαι, λεγει κυριος. αλλ' ετι
τουτο παρα τισιν αμφιβολον τυγχανει. πολλακις γαρ και εις οργην εγειρεται προς το
λαβειν εκδικησιν παρα των εχθρων. Ἐλθε τοινυν επι τον πεντεκαιδεκατον ψαλμον
λεγοντα σαφως· φυλαξον με, κυριε, οτι επι σοι ηλπισα. και μετα ταυτα· ου μη
συναγαγω τας συναγωγας αυτων εξ αιματων ουδε μη μνησθω των ονοματων αυτων
δια χειλεων μου· επειδη εμε παραιτησαμενοι βασιλεα εαυτων επεγραψαν τον
Καισαρα. και τα εξης· προωρωμην τον κυριον ενωπιον μου διαπαντος, οτι εκ δεξιων
μου εστιν ινα μη σαλευθω. και μετ' ολιγον· ετι δε και εως νυκτος επαιδευσαν με οι
νεφροι μου. και μετα ταυτα σαφεστατα λεγει· οτι ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου
εις ᾅδην ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν. ουκ ειπεν ουδε δωσεις τον
οσιον σου ιδειν θανατον, επει ουκ απεθνησκεν, αλλα την μεν διαφθοραν, φησιν, ου
βλεπω, εν δε τωι θανατωι ουκ απομενω. εγνωρισας μοι οδους ζωης. ιδου σαφως μετα
τον θανατον ζωη κηρυσσεται. Ἐλθε και επι τον εικοστον εννατον ψαλμον. υψωσω
σε κυριε, οτι υπελαβες με και ουκ ευφρανας τους εχθρους μου επ' εμε. τι το
γενομενον; εξ εχθρων εῤρυσθης; η μελλων τυπτεσθαι απηλλαγης; αυτος σαφεστατα
λεγει· κυριε ανηγαγες εξ ᾅδου την ψυχην μου. εκει λεγει ουκ εγκαταλειψεις,
προφητικως, και ωδε λεγει το μελλον γινεσθαι ως γεγενημενον, οτι ανηγαγες,
εσωσας με απο των καταβαινοντων εις λακκον. εν ποιωι καιρωι το εσομενον; το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

εσπερας αυλισθησεται κλαυθμος, και εις το πρωι αγαλλιασις. οψε γαρ των μαθητων
ην το πενθος, και πρωι της αναστασεως η ευφροσυνη. 14.5 Θελεις γνωναι και τον
τοπον; λεγει παλιν εν αισμασιν· εις κηπον καρυας κατεβην. κηπος γαρ ην οπου
εσταυρωθη. ει γαρ και τα μαλιστα νυν βασιλικαις δωρεαις εφαιδρυνθη, αλλα κηπος
ην προτερον, και τα συμβολα τουτου μενει και τα λειψανα. κηπος κεκλεισμενος,
πηγη εσφραγισμενη υπο των Ἰουδαιων των λεγοντων· εμνησθημεν οτι ο πλανος
εκεινος ετι ζων ειπεν, οτι μετα τρεις ημερας εγειρομαι, κελευσον ουν ασφαλισθηναι
τον ταφον. και εξης· οι δε πορευθεντες ησφαλισαντο τον ταφον, σφραγισαντες τον
λιθον μετα της κουστωδιας. προς ους καλως αποτεινομενος τις ειπε· και εις
αναπαυσιν αυτους κρινεις. τις δε εστιν η πηγη η εσφραγισμενη; η τις ερμηνευεται
πηγη φρεατος υδατος ζωντος; αυτος εστιν ο σωτηρ, περι ου γεγραπται· οτι παρα σοι
πηγη ζωης. 14.6 Ἀλλα τι λεγει τοις μαθηταις ο Σοφονιας εκ προσωπου του Χριστου;
ετοιμαζου, ορθριζε, διεφθαρται πασα η επιφυλλις αυτων, των Ἰουδαιων δηλονοτι,
παρ' οις ου καταλελειπται βοτρυς σωτηριας, αλλ' ουδε επιφυλλις. εκκοπτεται γαρ η
αμπελος αυτων. βλεπε πως λεγει προς τους μαθητας· ετοιμαζου, ορθρισον· ορθρου
προσδοκα την αναστασιν. Και εξης κατα την αυτην ακολουθιαν της γραφης φησι· δια
τουτο υπομεινον με, λεγει κυριος, εις ημεραν αναστασεως μου εις μαρτυριον.
βλεπεις οτι και τον τοπον της αναστασεως προειδεν ο προφητης μαρτυριον
επικληθησομενον; τινι γαρ τωι λογωι μη κατα τας λοιπας εκκλησιας ο του Γολγοθα
και της αναστασεως ουτος ο τοπος εκκλησια καλειται, αλλα μαρτυριον; αλλ' ισως
δια τον προφητην τον ειποντα· εις ημεραν αναστασεως μου εις μαρτυριον. 14.7 Και
τις εστιν αρα ουτος; και τι το σημειον του ανισταμενου; σαφως εν τοις εξης εν τηι
αυτηι ακολουθιαι του προφητου φησιν· οτι τοτε μεταστρεψω επι λαους γλωσσαν
(επειδη μετα την αναστασιν αποσταλεντος του αγιου πνευματος εδοθη χαρις
γλωσσων) προς το δουλευειν τωι κυριωι υπο ζυγον ενα. και τι αλλο συμβολον εν τωι
αυτωι προσκειται προφητηι του δουλευειν κυριωι υπο ζυγον ενα; εκ περατων
ποταμων Αιθιοπιας οισουσι μοι θυσιας. οιδας το γεγραμμενον εν ταις πραξεσιν, οτε
ηλθεν αιθιοψ ευνουχος εκ περατων ποταμων Αιθιοπιας. Ὅταν τοινυν και τον
καιρον, και του τοπου το ιδιωμα, οταν και τα μετα την αναστασιν σημεια λεγωσιν αι
γραφαι, πιστοποιου λοιπον εις την αναστασιν, και μηδεις σε σαλευετω απο του
ομολογειν Χριστον εκ νεκρων εγηγερμενον. 14.8 Λαμβανε δη και αλλην μαρτυριαν
εν τωι ογδοηκοστωι εβδομωι ψαλμωι, Χριστου λεγοντος εν προφηταις (αυτος γαρ ο
λαλων τοτε υστερον παρεγενετο)· κυριε ο θεος της σωτηριας μου, ημερας εξεκραξα
και εν νυκτι εναντιον σου. και μετ' ολιγα· εγενηθην ωσει ανθρωπος αβοηθητος, εν
νεκροις ελευθερος. ουκ ειπεν εγενηθην ανθρωπος αβοηθητος, αλλ' ωσει ανθρωπος
αβοηθητος. και γαρ εσταυρωθη ουκ εξ ασθενειας, αλλ' εκουσιως, και ουκ εξ
ασθενειας ακουσιου ην ο θανατος. προσελογισθην μετα των καταβαινοντων εις
λακκον. και τι το συσσημον; εμακρυνας τους γνωστους μου απ' εμου. πεφευ γασι γαρ
οι μαθηται. μη τοις νεκροις ποιησηις θαυμασια; ειτα μετ' ολιγα· και εγω, κυριε, προς
σε εκεκραξα, και το πρωι η προσευχη μου προφθασει σε. βλεπεις πως δηλουσι και
τον καιρον της ωρας και του παθους και της αναστασεως; 14.9 Και ποθεν εγηγερται ο
σωτηρ; λεγει εν τοις αισμασι των ᾀσματων· αναστα, ελθε η πλησιον μου, και εν τοις
εξης· εν σκεπηι της πετρας. σκεπην της πετρας ειπε την τοτε προ της θυρας του
σωτηριου μνηματος ουσαν σκεπην, και εξ αυτης της πετρας, καθως συνηθες ενταυθα
γινεσθαι προ των μνηματων, λελαξευμενην. νυν γαρ ου φαινεται, επειδη τοτε
εξεκολαφθη το προσκεπασμα δια την παρουσαν ευκοσμιαν. προ γαρ της εκ βασιλικης
φιλοτιμιας κατασκευης του μνηματος σκεπη ην εμπροσθεν της πετρας. Ἀλλα που
εστιν η πετρα η εχουσα την σκεπην; αρα περι τα μεσα της πολεως κειται, η περι τα
τειχη και τα τελευταια; και ποτερον εν τοις αρχαιοις τειχεσιν εστιν, η τοις υστερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

γενομενοις προτειχισμασιν; λεγει τοινυν εν τοις αισμασιν· εν σκεπηι της πετρας,
εχομενα του προτειχισματος. 14.10 Ποιωι καιρωι εγειρεται ο σωτηρ; αρα θερους ο
καιρος η αλλος; εν αυτοις τοις αισμασιν ανωτερω των ειρημενων ευθυς λεγει· ο
χειμων παρηλθεν, ο υετος παρηλθεν εαυτωι και επορευθη, τα ανθη ωφθη εν τηι γηι,
καιρος της τομης εφθασεν. αρα ουχι νυν η γη ανθων πληρης και τεμνουσι τας
αμπελους; οραις οπως και τον χειμωνα ειπε λοιπον παρελθοντα. ξανθικου γαρ
τουτου του μηνος ενεστωτος εαρ εστι λοιπον. ο δε καιρος εστιν ουτος ο μην ο παρ'
Ἑβραιοις πρωτος, εν ωι η εορτη του πασχα του προτερον τυπικου, νυν δε αληθινου.
Ουτος ο καιρος της του κοσμου δημιουργιας. τοτε γαρ ειπεν ο θεος· εξαγαγετω η γη
βοτανην χορτου, σπειρον σπερμα κατα γενος και καθ' ομοιοτητα. και νυν, ως οραις,
λοιπον πασα βοτανη σπερματιζει. και ωσπερ τοτε ο θεος ποιησας ηλιον και σεληνην
ισημερινους αυτοις εχαρισατο δρομους, ουτως και προ ολιγων ημερων ισημεριας ην
ο καιρος. τοτε ειπεν ο θεος· ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ'
ομοιωσιν. και το μεν κατ' εικονα ελαβε, το δε καθ' ομοιοτητα δια την παρακοην
ημαυρωσεν. εν τωι καιρωι ουν ωι απωλεσε τουτο, εν τουτωι και διορθωσις εγενετο. οτε
ο κατασκευασθεις ανθρωπος παρακουσας εξεβληθη του παραδεισου, τοτε ο
πιστευσας υπακουσας εισηνεχθη. τοτε τοινυν γεγονεν η σωτηρια, οτε γεγονεν η
αποπτωσις· οτε τα ανθη ωφθη και η τομη εφθασεν. 14.11 Κηπος ην ο τοπος της
ταφης, και αμπελος η φυτευθεισα και εγω ειμι αμπελος ειρηκεν. εφυτευθη ουν εν τηι
γηι, ινα εκριζωθηι η δια τον Ἀδαμ γενομενη καταρα. ακανθας και τριβολους
κατεδικασθη η γη. ανετειλεν εκ της γης η αμπελος η αληθινη, ινα πληρωθηι το
ειρημενον· αληθεια εκ της γης ανετειλε και δικαιοσυνη εκ του ουρανου διεκυψε. και
τι μελλει λεγειν ο θαπτομενος εν τωι κηπωι; ετρυγησα σμυρναν μου μετα αρωματων
μου. και παλιν· σμυρνα και αλοη μετα πρωτων παντων αρωματων. ταυτα δε του
ενταφιασμου τα συμβολα. και εν τοις ευαγγελιοις ειρηται· ηλθον αι γυναικες επι το
μνημα φερουσαι α ητοιμασαν αρωματα, και ο Νικοδημος φερων μιγμα σμυρνης και
αλοης. Και εξης γεγραπται· εφαγον αρτον μου μετα μελιτος μου. το πικρον προ του
παθους, και το γλυκυ μετα την αναστασιν. ειτα αναστας εισηλθε δια θυρων
κεκλεισμενων, αλλ' ηπιστειτο. εδοκουν γαρ πνευμα θεωρειν. ο δε, ψηλαφησατε με,
φησι, και ιδετε. βαλλετε τους δακτυλους εις τον τυπον των ηλων, ως επεζητει
Θωμας. και ετι απιστουντων αυτων απο της χαρας και θαυμαζοντων ειπεν αυτοις·
εχετε τι βρωσιμον ενθαδε; οι δε επεδωκαν αυτωι ιχθυος οπτου μερος και απο
μελισσιου κηριον. βλεπεις πως πεπληρωται το εφαγον αρτον μου μετα μελιτος μου.
14.12 Ἀλλα προ του εισελθειν δια των θυρων κεκλεισμενων εζητειτο υπο των
αριστων εκεινων και ανδρειων γυναικων, εζητειτο ο νυμφιος και ο των ψυχων
θεραπευτης. ηλθον αι μακαριαι επι τον ταφον και εζητουν τον εγηγερμενον, και
εσταζεν αυτων ετι τα δακρυα εκ των οφθαλμων, δεον μαλλον ευφραινεσθαι και
χορευειν επι τωι ανασταντι. ηλθεν η Μαριαμ ζητουσα κατα το ευαγγελιον και ουχ
ηυρισκεν, και μετα ταυτα ηκουσε παρα των αγγελων και υστερον ειδε τον Χριστον.
αρα και ταυτα γεγραπται; λεγει τοινυν εν αισμασι των ασματων· επι κοιτην μου
εζητησα ον ηγαπησεν η ψυχη μου. ποιωι καιρωι; επι κοιτην μου εν νυξιν εζητησα ον
ηγαπησεν η ψυχη μου. Μαρια, φησιν, ηλθεν ετι ουσης σκοτιας. επι κοιτην μου
εζητησα εν νυξιν, εζητησα αυτον και ουχ ευρον αυτον. και εν ευαγγελιοις φησιν η
Μαριαμ· ηραν τον κυριον μου και ουκ οιδα που τεθεικαν αυτον. αλλα οι αγγελοι
παροντες τοτε θεραπευουσι τας αγνωσιας. ελεγον γαρ· τι ζητειτε τον ζωντα μετα
των νεκρων; ου μονον ανεστη, αλλα και νεκρους εχων ανεστη. ηγνοει δε εκεινη, και
ελεγεν εκ προσωπου αυτης το ᾆσμα των ᾀσματων προς τους αγγελους· μη ον
ηγαπησεν η ψυχη μου ιδετε; ως μικρον οτε παρηλθον απ' αυτων, τουτεστι των δυο
αγγελων, εως ου ευρον ον ηγαπησεν η ψυχη μου. εκρατησα αυτον και ουκ αφηκα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

αυτον. 14.13 Μετα γαρ την οπτασιαν των αγγελων αυταγγελος Ἰησους ηλθε, και
φησι το ευαγγελιον· και ιδου ο Ἰησους απηντησεν αυταις λεγων· χαιρετε. αι δε
προσελθουσαι εκρατησαν αυτου τους ποδας. εκρατησαν αυτον, ινα πληρωθηι το
κρατησω αυτον και ουκ αφησω αυτον. ασθενες μεν ην της γυναικος το σωμα,
ανδρειον δε το φρονημα. υδωρ πολυ ουκ εσβεσε την αγαπην, ουδε ποταμοι
συνεκλυσαν. νεκρος ο ζητουμενος, αλλ' ουκ εσβεσθη της αναστασεως η ελπις. Και ο
αγγελος προς αυτας λεγει παλιν· μη φοβεισθε υμεις. ου λεγω τοις στρατιωταις το μη
φοβεισθε, αλλ' υμιν. εκεινοι φοβεισθωσαν, ινα πειραι μαθοντες μαρτυρησωσι και
ειπωσιν· αληθως θεου υιος ην. υμας δε ου χρη φοβηθηναι. η γαρ τελεια αγαπη εξω
βαλλει τον φοβον. πορευθεισαι ειπατε τοις μαθηταις αυτου, οτι ηγερθη, και τα εξης.
και αναχωρουσιν εκειναι μετα χαρας εμφοβοι. αρα και τουτο γεγραπται; λεγει
τοινυν ο δευτερος ψαλμος ο το παθος του Χριστου διαγορευων· δουλευσατε τωι
κυριωι εν φοβωι και αγαλλιασθε αυτωι εν τρομωι. αγαλλιασθε μεν δια τον ανασταντα
κυριον, εν τρομωι δε δια τον σεισμον και τον αγγελον τον ως αστραπην φανεντα.
14.14 Ἐσφραγισαν μεν ουν αρχιερεις και φαρισαιοι δια Πιλατου τον ταφον, αι δε
γυναικες εθεασαντο τον ανασταντα. και γινωσκων Ἡσαΐας αρχιερεων μεν το
ευτελες, των δε γυναικων το στεῤρον της πιστεως, λεγει· γυναικες ερχομεναι απο
θεας δευτε, ου γαρ λαος εστιν εχων συνεσιν. αρχιερεις ασυνετουσιν, και γυναικες
αυτοπτουσιν. και ελθοντων των στρατιωτων προς αυτους εις την πολιν και
απαγγειλαντων τα γενομενα ειπον αυτοις· ειπατε οτι μαθηται αυτου νυκτος
ελθοντες εκλεψαν αυτον ημων κοιμωμενων. καλως αρα και τουτο ως εξ αυτων
προειπεν Ἡσαΐας· αλλα λεγετε ημιν και απαγγελλετε ημιν ετεραν πλανησιν.
Ἐγηγερται ο αναστας, και δια δοσιν αργυριου πειθουσι τους στρατιωτας. αλλ' ου
πειθουσι τους νυν βασιλεις. οι τοτε μεν στρατιωται αργυριου προδεδωκασι την
αληθειαν, οι δε νυν βασιλεις δι' ευσεβειαν αργυρενδυτον και χρυσοκολλητον την
αγιαν εκκλησιαν ταυτην, εν ηι παρεσμεν, της του σωτηρος θεου αναστασεως
εξειργασαντο και τοις εξ αργυρου και χρυσου και λιθων τιμιων κειμηλιοις
εφαιδρυναν. Καν ακουσθηι τουτο επι του ηγεμονος, ημεις πεισομεν αυτον. και ει
εκεινους πειθετε, την δε οικουμενην ου πειθετε. δια τι γαρ, ωσπερ του Πετρου
εξελθοντος εκ της φυλακης καταδικαζονται οι φυλακες, ουτω και οι τον Ἰησουν
Χριστον τηρουντες ου κατεδικασθησαν; αλλ' εκεινοις μεν επηλθεν η καταδικη παρα
Ἡρωδου, απολογησασθαι γαρ ουχ ευρισκον εξ αγνοιας, ουτοι δε, την αληθειαν
ιδοντες και ταυτην κρυπτοντες δια το αργυριον, απο των αρχιερεων διεσωζοντο.
αλλ' ολιγοι μεν επεισθησαν Ἰουδαιων τοτε, ο κοσμος δε υπηκουσεν. οι κρυψαντες
την αληθειαν κατεκρυφθησαν, και οι καταδεξαμενοι ταυτην ανεφανησαν δυναμει
τηι του σωτηρος του μη μονον εκ νεκρων ανασταντος, αλλα και μεθ' εαυτου τους
νεκρους εγειραντος. ων εκ προσωπου σαφως ο προφητης Ὠσηε φησιν· υγιασει ημας
μετα δυο ημερας, εν τηι ημεραι τηι τριτηι αναστησομεθα και ζησομεθα ενωπιον αυτου.
14.15 Ἐπειδη δε ου πειθουσιν αι θειαι γραφαι τους ανηκοους Ἰουδαιους,
επιλαθομενοι δε παντων των γεγραμμενων αντιλεγουσι τηι αναστασει του Ἰησου,
καλον αν ειη προς αυτους ουτως αντειπειν. τινι τωι λογωι τον Ἐλισσαιον και τον
Ἠλιαν νεκρους εγηγερκεναι λεγοντες τηι αναστασει του ημετερου σωτηρος
αντιλεγετε; οτι νυν αρα ζωντας εκ των τοτε μαρτυρας ουκ εχομεν των λεγομενων;
ουκουν και υμεις παραστησατε των τοτε γεγονοτων μαρτυρας. αλλ' εγγραφον
εκεινο. και τουτο εγγραφον. δια τι ουν το μεν αποδεχεσθε, το δε αποδοκιμαζετε;
Ἑβραιοι εγραψαν εκεινα. και οι αποστολοι παντες Ἑβραιοι. δια τι ουν τοις Ἰουδαιοις
απιστειτε; Ματθαιος ο γραψας το ευαγγελιον εβραιδι γλωσσηι τουτο εγραψε, και
Παυλος ο κηρυξ Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, και οι δωδεκα αποστολοι εξ Ἑβραιων. ειτα
δεκαπεντε ιεροσολυμιται επισκοποι εξ Ἑβραιων κατα διαδοχην κατεστησαν. τινι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

τοινυν τωι λογωι αποδεχεσθε μεν τα οικεια, τα δε ημετερα αποδοκιμαζετε, και ταυτα
υπο των παρ' υμιν Ἑβραιων γεγραμμενα; 14.16 Ἀλλ' αδυνατον, λεγει τις, το
αναστηναι νεκρους. και μην ηγειρεν Ἐλισσαιος δις, και ζων και τελευτησας. ειτα
πιστευομεν οτι Ἐλισσαιου νεκρου οντος ηψατο νεκρος επιῤριφεις και ανεστη,
Χριστος δε αρα εκ νεκρων ουκ εγηγερται; αλλ' Ἐλισσαιου μεν εκει νεκρος αψαμενος
ανεστη και αυτος ο αναστησας εμεινεν ομοιως νεκρος, ωδε δε και ο νεκρος ο
ημετερος και πολλοι μηδε αψαμενοι αυτου νεκροι ανεστησαν. πολλα γαρ σωματα
των κεκοιμημενων αγιων ηγερθη, και εξελθοντες εκ των μνημειων μετα την
εγερσιν αυτου εισηλθον εις την αγιαν πολιν (δηλον δε οτι ταυτην, εν ηι νυν εσμεν)
και ενεφανισθησαν πολλοις. ηγειρε μεν ουν Ἐλισσαιος νεκρον, αλλ' ουκ εκρατησεν
οικουμενης. ηγειρεν Ἠλιας νεκρον, αλλ' ουκ εν τωι ονοματι Ἠλια δαιμονες
απελαυνονται. ου κακως λεγομεν τους προφητας, αλλα τον δεσποτην τον εκεινων
μειζονως ανυμνουμεν. ου γαρ εκεινα κακιζοντες τα ημετερα σεμνυνομεν (ημετερα
γαρ κακεινα), αλλ' εκ των παρ' αυτοις τα ημετερα πιστοποιουμεν. 14.17 Ἀλλα παλιν
λεγουσιν, οτι νεκρος μεν ο προσφατον τοτε τελευτησας υπο του ζωντος εγηγερται.
δειξατε δε ημιν, οτι εγχωρει νεκρον τριημερον αναστηναι, και ει εγχωρει ανθρωπον
ταφεντα μετα τρεις ημερας αναστηναι. Ζητουντων δε ημων την περι των τοιουτων
μαρτυριαν διδωσιν ημιν ταυτην αυτος ο κυριος Ἰησους εν ευαγγελιοις λεγων· ωσπερ
γαρ ην Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως εσται ο
υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης τρεις ημερας και τρεις νυκτας. εξεταζοντων
δε ημων την κατα τον Ἰωναν διηγησιν πολλη της ομοιοτητος εστιν η ενεργεια.
Ἰησους απεσταλη μετανοιαν κηρυξαι, και Ἰωνας απεσταλη. αλλ' ο μεν εφυγεν
αγνοων το εσομενον, ο δε εκουσιως παραγεγονεν επι μετανοιαι της σωτηριας. Ἰωνας
εκαθευδεν εν τωι πλοιωι και εῤρεγχε θαλασσης χειμαζομενης, και Ἰησου καθευδοντος
κατ' οικονομιαν επηγειρετο η θαλασσα προς το γνωσθηναι μετα ταυτα του
καθευδοντος την δυναμιν. εκεινωι ελεγον· τι συ ρεγχεις; αναστηθι, επικαλου τον
θεον σου, ινα διασωσηι ημας ο θεος. ωδε λεγουσι τωι δεσποτηι· κυριε σωσον ημας. εκει
ειπον Ἐπικαλου τον θεον σου, και ωδε Σωσον. αλλ' εκεινος μεν λεγει, αρατε με και
εμβαλλετε εις την θαλασσαν και κοπασει η θαλασσα αφ' υμων. ωδε δε αυτος
επετιμησε τοις ανεμοις και τηι θαλασσηι και εγενετο γαληνη μεγαλη. κακεινος μεν
εβληθη εις κοιλιαν κητους, ουτος δε κατηλθεν εκουσιως οπου το νοητον του
θανατου κητος. εκουσιως δε κατηλθεν, ινα εξεμεσηι τους καταποθεντας ο θανατος
κατα το γεγραμμενον· εκ χειρος ᾅδου ρυσομαι αυτους, και εκ χειρος θανατου
λυτρωσομαι αυτους. 14.18 Ἐνταυθα γενομενοι του λογου σκοπησωμεν, ποιον εστι
δυσκολωτερον, ανθρωπον ταφεντα απο γης αναστηναι, η ανθρωπον εν κοιλιαι
κητους και εις τοσαυτην θερμοτητα του ζωου κατελθοντα μη σαπηναι. τις ουκ οιδεν
ανθρωπων, οτι τοσαυτην θερμην εχουσιν αι γαστερες, ως και οστεα καταποθεντα
διασηπειν; πως τοινυν Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας ων και τρεις
νυκτας ου σεσηπεν; πως δε και φυσεως ουσης απασιν ανθρωποις χωρις αναπνοης
της εν αερι ταυτης μη δυνασθαι ζην ημας εκεινος εν τρισιν ημεραις ουκ αναπνεων
τον αερα τουτον εζησεν; Ἀλλ' αποκρινονται Ἰουδαιοι και λεγουσιν· συγκατεβη τωι
Ἰωναι η δυναμις του θεου εν ᾅδηι κλονουμενωι. ειτα δουλωι μεν οικειωι συμπεμπων
την δυναμιν παρεχει το ζην ο κυριος, αυτος δε εαυτωι παρασχειν αρα ου δυναται; ει
πιστον εκεινο, και τουτο πιστον. ει τουτο απιστον, κακεινο απιστον. εμοι μεν γαρ
αμφοτερα ομοιως πιστα. πιστευω γαρ οτι και Ἰωνας διεφυλαχθη. παντα γαρ δυνατα
τωι θεωι. πιστευω οτι και Χριστος εκ νεκρων εγηγερται. πολλας γαρ εχω τας περι
τουτου μαρτυριας, εκ τε των θειων γραφων και εκ της μεχρι σημερον του
ανασταντος ενεργειας, του μονου μεν καταβαντος εις ᾅδην, πολλοστου δε
αναβαντος. κατηλθε γαρ εις τον θανατον, και πολλα σωματα των κεκοιμημενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

αγιων ηγερθη δι' αυτου. 14.19 Ἐξεπλαγη ο θανατος θεωρησας καινον τινα
κατελθοντα εις ᾅδην δεσμοις τοις αυτοθι μη κατεχομενον. τινος ενεκεν, ω πυλωροι
ᾅδου, τουτον ιδοντες επτηξασθε; τις ο κατεχων υμας ασυνηθης φοβος; εφυγεν ο
θανατος και φυγηι την δειλιαν ηλεγχετο. προσετρεχον οι αγιοι προφηται και
Μωυσης ο νομοθετης και Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ, ∆αβιτε και Σαμουηλ και
Ἡσαΐας και ο βαπτιστης Ἰωαννης ο λεγων και μαρτυρων· συ ει ο ερχομενος η ετερον
προσδοκωμεν; ελυτρουντο παντες οι δικαιοι, ους κατεπιεν ο θανατος. εδει γαρ τον
κηρυχθεντα βασιλεα των καλων κηρυκων γενεσθαι λυτρωτην. ειτα εκαστος των
δικαιων ελεγε· που σου θανατε το νικος; που σου ᾅδη το κεντρον; ελυτρωσατο γαρ
ημας ο νικοποιος. 14.20 Τουτου του σωτηρος ημων τον τυπον ετελει ο προφητης
Ἰωνας εκ κοιλιας κητους προσευχομενος και λεγων· εβοησα εν θλιψει μου, και εξης,
εκ κοιλιας ᾅδου. και μην εν τωι κητει ην. αλλ' εν τωι κητει ων εν τωι ᾅδηι εαυτον ειναι
λεγει. τυπος γαρ ην Χριστου του μελλοντος εις ᾅδην καταβαινειν. και μετ' ολιγα
φησιν εκ προσωπου του Χριστου λευκοτατα προφητευων· εδυ η κεφαλη μου εις
σχισμας ορεων. και μην εν γαστρι κητους ην. ποια ουν ορη σε εχει; αλλ' οιδα, φησιν,
οτι τυπον εχω του μελλοντος εν τωι λαξευτωι μνηματι της πετρας τιθεσθαι. και εν τηι
θαλασσηι ων Ἰωνας λεγει· κατεβην εις γην· επειδη τυπον εφερε του Χριστου του
καταβαντος εις την καρδιαν της γης. Και προορων περι των Ἰουδαιων των
αναπειθοντων τους στρατιωτας ψευσασθαι και λεγοντων, ειπατε οτι εκλεψαν
αυτον, φησι· φυλασσομενοι ματαια και ψευδη ελεον αυτων εγκατελιπον. ηλθε γαρ ο
ελεων αυτους και εσταυρωθη και ανεστη, δους εαυτου το αιμα το τιμιον υπερ
Ἰουδαιων τε και εθνων, κακεινοι λεγουσιν, ειπατε οτι εκλεψαν αυτον,
φυλασσομενοι ματαια και ψευδη. Περι δε της αναστασεως αυτου και Ἡσαΐας φησιν·
ο αναγαγων εκ γης τον ποιμενα των προβατων τον μεγαν. προσεθηκε τον μεγαν, ινα
μη τοις προλαβουσι ποιμεσιν ισοτιμος ειναι νομισθηι. 14.21 Ἐχοντων τοινυν ημων
τας προφητειας η πιστις παρ' ημιν εστω. πιπτετωσαν οι πιπτοντες εξ απιστιας, επειδη
θελουσιν. συ δε εστηκας επι την πετραν της πιστεως της περι της αναστασεως. μη
ποτε σε τις αιρετικος πεισηι δυσφημησαι την αναστασιν. μεχρι γαρ σημερον
Μανιχαιοι λεγουσι φαντασιωδη και ουκ αληθη του σωτηρος την αναστασιν
γεγονεναι, παρακουοντες Παυλου του γραφοντος, Του γενομενου εκ σπερματος
∆αβιδ κατα σαρκα, και παλιν εξης λεγοντος, εξ αναστασεως νεκρων Ἰησου Χριστου
του κυριου ημων. και παλιν αποτεινει προς αυτους και λεγει· μη ειπηις εν τηι καρδιαι
σου, τις αναβησεται εις ουρανον, η τις καταβησεται εις την αβυσσον; τουτεστι
Χριστον εκ νεκρων αναγαγειν. Και ομοιως ασφαλιζομενος αλλαχου παλιν εγραφεν·
μνημονευετε Ἰησουν Χριστον εγηγερμενον εκ νεκρων. και παλιν· ει δε Χριστος ουκ
εγηγερται, κενον αρα το κηρυγμα ημων, κενη και η πιστις ημων. ευρισκομεθα δε και
ψευδομαρτυρες του θεου, οτι εμαρτυρησαμεν κατα του θεου οτι ηγειρεν τον
Χριστον, ον ουκ ηγειρεν. αλλ' εξης φησιν· νυνι δε Χριστος εγηγερται εκ νεκρων,
απαρχη των κεκοιμημενων, και ωφθη Κηφαι, επειτα τοις δωδεκα. ει γαρ τωι ενι
μαρτυρι ου πιστευεις, εχεις δωδεκα μαρτυρας. επειτα ωφθη επανω πεντακοσιοις
αδελφοις εφαπαξ. ει τοις δωδεκα απιστουσι, τους πεντακοσιους δεχεσθωσαν. επειτα
ωφθη Ἰακωβωι, τωι εαυτου μεν αδελφωι, επισκοπωι δε πρωτωι της παροικιας ταυτης.
τοιουτου τοινυν επισκοπου πρωτοτυπως ιδοντος ανασταντα τον Χριστον Ἰησουν συ
ο τουτου μαθητης μη απιστησηις. αλλα λεγεις οτι ο αδελφος Ἰακωβος προς χαριν
εμαρτυρησεν; επειτα και εμοι ωφθη Παυλωι τωι εχθρωι. ποια δε παρα εχθρου μαρτυρια
κηρυσσοντος αμφιβαλλεται; ο προτερον διωκτης νυν ευαγγελιζομαι την αναστασιν.
14.22 Πολλοι μαρτυρες εισι της του σωτηρος αναστασεως. νυξ μεν και πανσεληνον
φως, εκκαιδεκατη γαρ η νυξ ην. πετρα του μνηματος η υποδεξαμενη, και ο λιθος
αντικαταστησεται εις προσωπον Ἰουδαιων, αυτος γαρ ειδε τον κυριον. και ο λιθος ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

τοτε αποκυλισθεις ουτος μαρτυρει τηι αναστασει μεχρι σημερον κειμενος. αγγελοι
θεου παροντες εμαρτυρησαν τηι αναστασει του μονογενους. Πετρος και Ἰωαννης και
Θωμας και οι λοιποι παντες αποστολοι, οι μεν επι το μνημα δραμοντες και τα οθονια
της ταφης, οις ενετυλιχθη προτερον, αυτοθι κειμενα μετα την αναστασιν ιδοντες, οι
δε τας χειρας αυτου και τους ποδας ψηλαφησαντες και τους τυπους των ηλων
θεωρησαντες, ομου δε παντες του σωτηριωδους εμφυσηματος απολαυσαντες και του
συγχωρειν αμαρτιας εν δυναμει πνευματος αγιου καταξιωθεντες. γυναικες αι
κρατησασαι τους ποδας του τε σεισμου το μεγεθος και του παροντος αγγελου την
λαμπηδονα θεωρησασαι. και τα οθονια, α περιβαλλομενος κατελιπεν αναστας. οι
στρατιωται και το αργυριον το δοθεν. ο τοπος αυτος ετι φαινομενος, και ο της αγιας
εκκλησιας ουτος οικος ο τηι φιλοχριστωι προαιρεσει του επι της μακαριας μνημης
Κωνσταντινου του βασιλεως οικοδομηθεις τε και ως οραις ουτως φαιδρυνθεις. 14.23
Μαρτυρει τηι αναστασει του Ἰησου και η εν τωι ονοματι αυτου εκ νεκρων εγερθεισα
Ταβιθα. πως γαρ απιστηθησεται Χριστος αναστας, οπουγε και το ονομα αυτου
νεκρους ηγειρεν; μαρτυρει τηι αναστασει του Ἰησου και η θαλασσα, καθως προτερον
ηκουσας. μαρτυρει και η των ιχθυων αγρα και η ανθρακια η κειμενη και το οψαριον
το επικειμενον. μαρτυρει και Πετρος ο προτερον μεν αρνησαμενος, το δε τριτον
ομολογησας και ποιμαινειν τα νοητα προβατα προσταχθεις. εστηκε μεχρι σημερον ο
ελαιων την επι νεφελης αναβαντα τοις των πιστων οφθαλμοις μονονουχι δεικνυων
μεχρι σημερον και την ουρανιον της ανοδου πυλην. εις μεν γαρ Βηθλεεμ εξ ουρανων
κατεληλυθεν, εκ δε του ορους των ελαιων εις ουρανους ανεληλυθεν, εκειθεν μεν εις
ανθρωπους των αγωνων αρξαμενος, ενταυθα δε επι τοις αγωσι στεφανουμενος.
πολλους ουν εχεις τους μαρτυρας. εχεις της αναστασεως τον τοπον τουτον, εχεις και
τον εξ ανατολης ημων τοπον της αναβασεως. εχεις και μαρτυρας τους εκει
μαρτυρησαντας αγγελους και την νεφελην, ης επεβη, και τους εκειθεν κατελθοντας
μαθητας. 14.24 Και η μεν ακολουθια της διδασκαλιας της πιστεως προετρεπεν ειπειν
και τα περι της αναληψεως. αλλ' η του θεου χαρις ωικονομησε πληρεστατα σε
ακουσαι κατα την ημετεραν ασθενειαν τηι χθες ημεραι κατα την κυριακην, κατ'
οικονομιαν της θειας χαριτος εν τηι συναξει της των αναγνωσματων ακολουθιας τα
περι της εις ουρανους ανοδου του σωτηρος ημων περιεχουσης. ελεγετο δε τα
λεγομενα μαλιστα μεν δια παντας και δια το των πιστων ομου πληθος, εξαιρετως δε
δια σε. ζητειται δε ει προσεσχες τοις λεγομενοις. οιδας γαρ οτι η ακολουθια της
πιστεως διδασκει σε πιστευειν εις τον ανασταντα τηι τριτηι ημεραι, και ανελθοντα εις
τους ουρανους, και καθισαντα εκ δεξιων του πατρος. μαλιστα μεν ουν μνημονευειν
σε νομιζω της εξηγησεως. πλην εν παραδρομηι και νυν υπομιμνησκω σε των
ειρημενων. μνημονευε του γεγραμμενου σαφως εν ψαλμοις· ανεβη ο θεος εν
αλαλαγμωι. μνημονευε οτι και αι θειαι δυναμεις ελεγον προς αλληλας· αρατε πυλας
οι αρχοντες υμων, και τα εξης. μνημονευε και του ψαλμου του λεγοντος· ανεβη εις
υψος, ηιχμαλωτευσεν αιχμαλωσιαν. μνημονευε του προφητου του ειποντος· ο
οικοδομων εις τον ουρανον την αναβασιν αυτου, και τα λοιπα οσα ειρητο χθες δια
τας των Ἰουδαιων αντιλογιας. 14.25 Ὅταν γαρ ως αδυνατωι τηι του σωτηρος
αναβασει αντιλεγωσι, μνημονευε των περι της μεταθεσεως του Ἀββακουμ
ειρημενων. ει γαρ ο Ἀββακουμ υπο αγγελου μετετεθη, βασταχθεις απο της κομης της
κεφαλης αυτου, πολυ μαλλον ο και προφητων και αγγελων δεσποτης εξ ορους
ελαιων νεφεληι επιβας οικειαι δυναμει ποιεισθαι την εις ουρανους ανοδον
δυνατωτερος ην. και τα μεν ομοια μνημονευε των θαυματων, την δε υπεροχην τηρει
τωι δεσποτηι τωι θαυματοποιωι. οι μεν γαρ εβασταζοντο, ο δε βασταζει τα παντα.
μνημονευε οτι Ἐνωχ μετετεθη, αλλ' Ἰησους ανηλθεν. μνημονευε των περι Ἠλιαν
των χθες ειρημενων, οτι Ἠλιας μεν εν αρματι πυρος ανεληφθη, Χριστου δε το αρμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

μυριοπλασιον χιλιαδες ευφημουντων, και οτι Ἠλιας μεν ανεληφθη προς ανατολας
του Ἰορδανου, Χριστος δε προς ανατολας του χειμαῤρου Κεδρων ανηλθεν, και οτι
εκεινος ως εις τον ουρανον, Ἰησους δε εις τον ουρανον· και οτι εκεινος μεν ειπε
δοθησεσθαι διπλα εν πνευματι τωι αγιωι μαθητηι, Χριστος δε τοσαυτην παρεσχε τοις
ιδιοις μαθηταις απολαυσιν χαριτος του αγιου πνευματος, ωστε μη μονον αυτους
εχειν εν εαυτοις, αλλα και δια της επιθεσεως των χειρων αυτων της κοινωνιας
αυτου μεταδιδοναι τοις πιστευουσιν. 14.26 Και οταν ουτως προς Ἰουδαιους
παλαισηις, οταν εξ ομοιοτητος νικησηις, τοτε ελθε λοιπον επι την υπεροχην της του
σωτηρος δοξης, οτι οι μεν δουλοι, ο δε υιος του θεου. και ουτως δε της υπεροχης
μνημονευσεις, εννοων οτι του Χριστου δουλος ηρπαγη εως τριτου ουρανου. ει γαρ
Ἠλιας μεν εως πρωτου εφθασε, Παυλος δε εως τριτου ουρανου, προτιμοτερας αρα
τετυχηκε της αξιας. μη επαισχυνθηις τοις σοις αποστολοις. ουκ εισι χειρονες
Μωυσεως, ουδε δευτεροι των προφητων, αλλα καλοι μετα καλων και καλων
καλλιονες. Ἠλιας μεν γαρ ανεληφθη εις ουρανον, αλλα Πετρος εχει τας κλεις της
βασιλειας των ουρανων, ακουσας· οσα αν λυσηις επι της γης, εσται λελυμενα εν τοις
ουρανοις. Ἠλιας εις ουρανον μονον, Παυλος δε και εις ουρανον και εις παραδεισον,
(επρεπε γαρ τους μαθητας του Ἰησου πολυπλασιονα λαβειν την χαριν,) ηκουσεν
αῤρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. κατεβη δε ο Παυλος ανωθεν παλιν,
ουχ οτι αναξιος ην της εν τωι τριτωι ουρανωι διατριβης, αλλ' ινα απολαυσας των υπερ
ανθρωπον και εντιμος καταβας και Χριστον κηρυξας και υπεραποθανων αυτου λαβηι
και τον του μαρτυριου στεφανον. παρελιπον δε νυν τα λοιπα της κατασκευης τα
χθες επι της συναξεως ειρημενα της κυριακης· παρα γαρ τοις συνετοις ακροαταις
αυταρκης μονον και υπομνησις εις μαθησιν. 14.27 Μεμνησο δε και των ειρημενων
μοι πολλακις περι του εκ δεξιων του πατρος καθεζεσθαι τον υιον, δια την της
πιστεως ακολουθιαν την λεγουσαν· και ανελθοντα εις τους ουρανους και καθισαντα
εκ δεξιων του πατρος. θρονου μεν ιδιοτητα μη πολυπραγμονωμεν· ακαταληπτον
γαρ· μητε δε ανεχωμεθα των λεγοντων κακως, οτι μετα τον σταυρον και την
αναστασιν και την εις ουρανους ανοδον τοτε ηρξατο του εκ δεξιων του πατρος
καθεζεσθαι ο υιος. ου γαρ εκ προκοπης εσχε τον θρονον, αλλα αφ' ουπερ εστιν, (εστι
δε αει γεννηθεις,) και συγκαθεζεται τωι πατρι. και τουτον τον θρονον προ της
ενσαρκου παρουσιας του σωτηρος εωρακως ο προφητης φησιν Ἡσαΐας· ειδον τον
κυριον καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου, και τα εξης. τον πατερα μεν
γαρ ουδεις εωρακε πωποτε, ο δε τωι προφητηι τοτε φανεις ο υιος ην. και ο ψαλμωιδος
φησιν· ετοιμος ο θρονος σου απο τοτε, απο του αιωνος συ ει. πολλων ουσων των
περι τουτου μαρτυριων δια το πολυ της ωρας αρκουμεθα και ταυταις. 14.28 Νυν δε
υμας υπομνηστεον ολιγων των εκ πολλων ειρημενων περι του εκ δεξιων του πατρος
καθεζεσθαι τον υιον. ο μεν γαρ εκατοστος εννατος ψαλμος σαφως φησιν· ειπεν ο
κυριος τωι κυριωι μου, καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον
των ποδων σου. βεβαιων δε ο σωτηρ το ειρημενον εν ευαγγελιοις φησι τον ∆αβιδ
ουκ αφ' εαυτου ταυτα, αλλ' εξ επιπνοιας του αγιου πνευματος ειρηκεναι, λεγων·
πως ουν ∆αβιδ εν πνευματι κυριον αυτον καλει λεγων, ειπεν ο κυριος τωι κυριωι μου,
καθου εκ δεξιων μου, και τα εξης; και εν ταις πραξεσι των αποστολων εν τηι της
πεντηκοστης ημεραι σταθεις ο Πετρος συν τοις ενδεκα και τοις Ἰσραηλιταις
διαλεγομενος της εν τωι εκατοστωι εννατωι ψαλμωι ταυτης αυτολεξει της μαρτυριας
εμνημονευσεν. 14.29 Ὑπομνηστεον δε και αλλων ολιγων μαρτυριων ομοιως περι
του εκ δεξιων του πατρος καθεζεσθαι τον υιον. εν μεν γαρ τωι κατα Ματθαιον
ευαγγελιωι γεγραπται· πλην λεγω υμιν, απ' αρτι οψεσθε τον υιον του ανθρωπου
καθημενον εκ δεξιων της δυναμεως, και τα εξης. οις ακολουθως και ο αποστολος
Πετρος φησι γραφων· δι' αναστασεως Ἰησου Χριστου, ος εστιν εν δεξιαι του θεου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

πορευθεις εις ουρανον. ο δε αποστολος Παυλος Ῥωμαιοις μεν γραφων φησιν·
Χριστος ο αποθανων, μαλλον δε και εγερθεις, ος και εστιν εν δεξιαι του θεου.
Ἐφεσιοις δε επιστελλων ουτως ειρηκεν· κατα την ενεργειαν του κρατους της ισχυος
αυτου, ην ενηργησεν εν τωι Χριστωι, εγειρας αυτον εκ νεκρων και καθισας εν δεξιαι
αυτου, και τα εξης. τους δε εν Κολοσσαις ουτως εδιδαξεν· ει ουν συνηγερθητε τωι
Χριστωι, τα ανω ζητειτε, ου ο Χριστος εστιν εν δεξιαι του πατρος καθημενος. εν δε τηι
προς Ἑβραιους φησι· καθαρισμον των αμαρτιων ποιησαμενος εκαθισεν εν δεξιαι της
μεγαλωσυνης εν υψηλοις. και παλιν· προς τινα δε των αγγελων ειρηκε ποτε· καθου
εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου; και παλιν·
ουτος δε μιαν υπερ παντων προσενεγκας θυσιαν εις το διηνεκες, εκαθισεν εν δεξιαι
του θεου, το λοιπον εκδεχομενος, εως τεθωσιν οι εχθροι αυτου υποποδιον των
ποδων αυτου. και παλιν· αφορωντες εις τον της πιστεως αρχηγον και τελειωτην
Ἰησουν, ος αντι της προκειμενης αυτωι χαρας υπεμεινε τον σταυρον αισχυνης
καταφρονησας εν δεξιαι τε του θρονου του θεου κεκαθικεν. 14.30 Και αλλων δε
ουσων μαρτυριων περι της εκ δεξιων του θεου καθεδρας του μονογενους αυταρκεις
ημιν εν τωι παροντι και αυται, την αυτην παλιν ημων ποιουμενων υπομνησιν, οτι ου
μετα την ενσαρκον παρουσιαν της καθεδρας ταυτης εσχε την αξιαν, αλλα γαρ και
προ παντων των αιωνων ο μονογενης υιος του θεου, κυριος δε ημων, Ἰησους ο
Χριστος, τον εν δεξιαι του πατρος αει κατεχει θρονον. Αυτος δε ο των ολων θεος ο
του Χριστου πατηρ και ο κυριος ημων Ἰησους Χριστος ο καταβας και και αναβας και
τωι πατρι συγκαθεζομενος φυλαξειε τας υμετερας ψυχας, ασειστον υμων και
ατρεπτον την ελπιδα την εις τον ανασταντα διατηρησειεν, συνεξεγειρειεν υμας εκ
των νεκρων υμων αμαρτηματων εις την επουρανιον αυτου δωρεαν, καταξιωσειεν
υμας αρπαγηναι εν νεφελαις εις απαντησιν του κυριου εις αερα εν καιρωι ευθετωι,
και, εως ο καιρος εκεινος ερχεται της ενδοξου δευτερας αυτου παρουσιας,
εγγραψειεν υμων τα ονοματα παντων εν βιβλωι ζωντων, και εγγραψας μηκετι
εξαλειψειεν. πολλων γαρ εξαλειφεται των αποπιπτοντων. παρασχοι δε τοις πασιν
υμιν πιστευειν μεν εις τον ανασταντα, εκδε χεσθαι δε τον ανελθοντα και παλιν
ερχομενον, ερχομενον δε ουκ απο γης (ασφαλιζου γαρ ανθρωπε σεαυτον δια τους
μελλοντας ερχεσθαι πλανους), τον ανω καθεζομενον και ημιν ωδε συμπαροντα, τον
εκαστου βλεποντα την ταξιν και το στερεωμα της πιστεως. μη γαρ, οτι σαρκι νυν
απεστιν, παρα τουτο νομισηις οτι και πνευματι. μεσος ενταυθα παρεστιν, ακουων τα
περι αυτου λεγομενα και βλεπων τα εν σοι νοουμενα και εταζων νεφρους και
καρδιας. ος και νυν ετοιμος εστι τους προσιοντας τωι βαπτισματι [και] παντας υμας
εν αγιωι πνευματι προσενεγκαι τωι πατρι και ειπειν· ιδου εγω και παιδια α μοι εδωκεν
ο θεος· ωι η δοξα εις τους αιωνας. αμην. 15.τ Κατηχησις πεντεκαιδεκατη
φωτιζομενων, εν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα εις το και ερχομενον εν δοξηι κριναι
ζωντας και νεκρους, ου της βασιλειας ουκ εσται τελος. και περι του Ἀντιχριστου. και
αναγνωσις εκ του ∆ανιηλ· εθεωρουν εως ου θρονοι ετεθησαν και παλαιος ημερων
εκαθητο. και εξης· εθεωρουν εν οραματι της νυκτος, και ιδου μετα των νεφελων του
ουρανου ως υιος ανθρωπου ερχομενος. και τα εξης. 15.1 Χριστου παρουσιαν
καταγγελλομεν ου μιαν μονον, αλλα και δευτεραν της προτερας πολυ καλλιονα. η
μεν γαρ υπομονης ειχεν επιδειξιν, η δε θειας βασιλειας φερει το διαδημα. ως γαρ επι
το πλειστον παντα διπλα παρα τωι κυριωι ημων Ἰησου Χριστωι. διπλη γεννησις, μια εκ
θεου προ των αιωνων, και μια εκ παρθενου επι συντελειαι των αιωνων. διπλαι αι
καθοδοι, μια η ασυμφανης, η ως επι ποκον, και δευτερα η επιφανης, η μελλουσα. εν
τηι προτεραι παρουσιαι εσπαργανωθη εν τηι φατνηι, εν τηι δευτεραι αναβαλλεται φως ως
ιματιον. εν τηι προτεραι υπεμεινε σταυρον, αισχυνης καταφρονησας, εν τηι δευτερα
ερχεται υπο στρατιας αγγελων δορυφορουμενος, δοξαζομενος. ουχ ισταμεθα τοινυν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

επι τηι πρωτηι παρουσιαι μονον, αλλα και την δευτεραν προσδοκωμεν. και εν τηι
προτεραι μεν ειποντες ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι κυριου, και εν τηι
δευτεραι ερουμεν παλιν το αυτο, ινα μετα αγγελων συναντησαντες τωι δεσποτηι
προσκυνουντες ειπωμεν ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι κυριου. ερχεται ο
σωτηρ ου δικασθηναι παλιν, αλλα δικασαι τους δικασαντας. ο προτερον εν τωι
κρινεσθαι σιωπησας υπομιμνησκων λεγει τοις παρανομοις τοις τα τολμηρα επι του
σταυρου πεποιηκοσιν· ταυτα εποιησας και εσιγησα. δι' οικονομιαν τοτε ηλθε, συν
πειθοι διδασκων ανθρωπους, τοτε δε και αναγκηι βασιλευθησονται καν μη θελωσιν.
15.2 Και περι των δυο τουτων παρουσιων λεγει Μαλαχιας ο προφητης· και εξαιφνης
ηξει εις τον ναον αυτου κυριος, ον υμεις ζητειτε. ιδου μια παρουσια. και παλιν περι
της δευτερας παρουσιας φησιν· και ο αγγελος της διαθηκης, ον υμεις ζητειτε. ιδου
ερχεται κυριος παντοκρατωρ. και τις υπομενει ημεραν εισοδου αυτου; η τις
υποστησεται εν τηι οπτασιαι αυτου; διοτι αυτος εισπορευεται ως πυρ χωνευτηριου και
ως ποα πλυνοντων. και καθιειται χωνευων και καθαριζων. και εξης ευθυς ο σωτηρ
φησιν αυτος· και προσαξω προς υμας εν κρισει, και εσομαι μαρτυς ταχυς επι τους
φαρμακους και και επι τας μοιχαλιδας και επι τους ομνυοντας τωι ονοματι μου επι
ψευδει, και τα εξης. δια τουτο προασφαλιζομενος ημας ο Παυλος φησιν· ει τις
εποικοδομει επι τον θεμελιον τουτον χρυσον και αργυρον και λιθους τιμιους, ξυλα,
χορτον, καλαμην, εκαστου το εργον φανερον γενησεται· η γαρ ημερα δηλωσει, οτι εν
πυρι αποκαλυπτεται. Ἤδη και ο Παυλος τας δυο παρουσιας ταυτας σημαινει γραφων
προς Τιτον και λεγων· επεφανη η χαρις του θεου του σωτηρος πασιν ανθρωποις,
παιδευουσα ημας, ινα αρνη σαμενοι την ασεβειαν και τας κοσμικας επιθυμιας
σωφρονως και ευσεβως και δικαιως ζησωμεν εν τωι νυν αιωνι, προσδεχομενοι την
μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν της δοξης του μεγαλου θεου και σωτηρος ημων
Ἰησου Χριστου. βλεπεις οπως ειπε πρωτην μεν εφ' ηι ευχαριστει, δευτεραν δε ην
προσδοκωμεν; δια τουτο και τα της πιστεως της επαγγελλομενης υφ' ημων νυν
ουτως παρεδοθη, πιστευειν εις τον και ανελθοντα εις τους ουρανους και καθισαντα
εκ δεξιων του πατρος, και ερχομενον εν δοξηι κριναι ζωντας και νεκρους, ου της
βασιλειας ουκ εσται τελος. 15.3 Ἔρχεται τοινυν ο κυριος ημων Ἰησους Χριστος εξ
ουρανων. ερχεται δε περι την συντελειαν του κοσμου τουτου μετα δοξης εν τηι
εσχατηι ημεραι. γινεται γαρ του κοσμου τουτου συντελεια, και ο γενητος ουτος
κοσμος παλιν ανακαινοποιειται. επειδη γαρ και φθορα και κλοπη και μοιχεια και
παν ειδος αμαρτιων εχυθη επι της γης και αιματα εφ' αιμασιν εμιγη εν τωι κοσμωι,
ινα [ουν] μη μεινηι το θαυμαστον τουτο οικητηριον ανομιας πεπληρωμενον,
παρερχεται ο κοσμος ουτος, ινα ο καλλιων αναδειχθηι. και θελεις λαβειν την
αποδειξιν απο των ρητων; ακουε Ἡσαΐου λεγοντος· και ειληθησεται ως βιβλιον ο
ουρανος, και παντα τα αστρα πεσειται ως φυλλα εξ αμπελου και ως πιπτει φυλλα
απο συκης. και το ευαγγελιον φησιν· ο ηλιος σκοτισθησεται και η σεληνη ου δωσει
το φεγγος αυτης και οι αστερες πεσουνται εκ του ουρανου. μη λυπηθωμεν ως μονοι
τελευτωντες. και αστερες τελευτωσιν, αλλ' ισως παλιν εγειρονται. ειλησει δε τους
ουρανους ο κυριος, ουχ ινα απολεσηι τουτους, αλλ' ινα αυτους παλιν καλλιονας
εγειρηι. Ἄκουε ∆αβιδ του προφητου λεγοντος· καταρχας συ κυριε την γην
εθεμελιωσας, και εργα των χειρων σου εισιν οι ου ρανοι. αυτοι απολουνται, συ δε
διαμενεις. αλλ' ερει τις· ιδε λεγει σαφως οτι απολουνται. ακουε πως λεγει το
απολουνται. δια των εξης δηλον· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται, και ωσει
περιβολαιον ελιξεις αυτους και αλλαγησονται. ωσπερ γαρ απωλεια ανθρωπου
λεγεται, κατα το ειρημενον, ιδετε ως ο δικαιος απωλετο και ουδεις εκδεχεται τηι
καρδιαι, και ταυτα της αναστασεως προσδοκωμενης, ουτως αναστασιν ωσπερ
προσδοκωμεν και των ουρανων. ο ηλιος μεταστραφησεται εις σκοτος και η σεληνη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

εις αιμα. παιδευεσθωσαν οι εκ Μανιχαιων επιστρεψαντες, και τους φωστηρας μηκετι
θεοποιειτωσαν, μηδε τον σκοτισθησομενον τουτον ηλιον τον Χριστον ειναι
δυσσεβως νομιζετωσαν. και παλιν ακουε του κυριου λεγοντος· ο ουρανος και η γη
παρελευσονται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσιν. ου γαρ ισοτιμα τα ποιηματα τοις
λογοις του δεσποτου. 15.4 Παρερχεται τοινυν τα φαινομενα, και ερχεται τα
προσδοκωμενα τα τουτων καλλιονα. αλλα τον καιρον μηδεις πολυπραγμονειτω. ου
γαρ υμων, φησιν, εστι γνωναι χρονους η καιρους, ους εθετο ο πατηρ εν τηι ιδιαι
εξουσιαι. και μη τολμησηις αποφηνασθαι το ποτε ταυτα γινεται, μητε παλιν υπτιος
κοιμηθηις. αγρυπνειτε γαρ φησιν, οτι ηι ωραι ου δοκειτε ο υιος του ανθρωπου ερχεται.
Ἀλλ' επειδη εδει ημας γνωναι της συντελειας τα σημεια και επειδη Χριστον
προσδοκωμεν, ινα μη αποθανωμεν απατηθεντες και υπο του ψευδους Ἀντιχριστου
πλανηθωμεν, θειαι προαιρεσει κινηθεντες κατ' οικονομιαν οι αποστολοι
προσερχονται τωι αληθινωι διδασκαλωι και φασιν· ειπε ημιν, ποτε ταυτα εσται, και τι
το σημειον της σης παρουσιας και της συντελειας του αιωνος. προσδοκωμεν σε
παλιν ερχομενον, αλλ' ο σατανας μετασχηματιζεται εις αγγελον φωτος. ασφαλισαι
ουν ημας, ινα μη αλλον αντι σου προσκυνησωμεν. Ὁ δε το θειον και μακαριον
ανοιξας εαυτου στομα λεγει· βλεπετε μη τις υμας πλανησηι. και υμεις οι ακροαται
νυν τοις της διανοιας οφθαλμοις ως εκεινον ορωντες τα αυτα και προς υμας ακουετε
λεγοντος· βλεπετε μη τις υμας πλανησηι. και παρακαλει παντας υμας ο λογος
προσεχειν τοις λεγομενοις. ου γαρ ιστορια παρελθοντων. εστι πραγματων, αλλα
προφητεια μελλοντων και παντως ηξοντων, ουχ ημων προφητευοντων (αναξιοι
γαρ), αλλα των γεγραμμενων εις μεσον προσφερομενων και λεγομενων των
σημειων. βλεπε συ, τινα μεν γεγονεν ηδη, τινα δε ετι λειπει, και ασφαλιζου σεαυτον.
15.5 Βλεπετε μη τις υμας πλανησηι. πολλοι γαρ ελευσονται επι τωι ονοματι μου
λεγοντες, εγω ειμι ο Χριστος, και πολλους πλανησουσιν. ταυτα γεγονεν εκ μερους.
ηδη γαρ τουτο ειρηκε Σιμων ο μαγος και Μενανδρος και αλλοι τινες των αθεων
αιρεσιαρχων. ερουσι δε εφ' ημων η και μεθ' ημας ετεροι. 15.6 ∆ευτερον σημειον·
μελλησετε δε ακουειν πολεμους και ακοας πολεμων. γινεται δε αρα νυν Περσων
προς Ῥωμαιους περι την Μεσοποταμιαν πολεμος η ου; εγειρεται εθνος επι εθνος και
βασιλεια επι βασιλειαν η ου; και εσονται λιμοι και λοιμοι και σεισμοι κατα τοπους.
ταυτα ηδη γεγονεν. και παλιν· φοβητρα τε απ' ουρανου και μεγαλοι χειμωνες.
γρηγορειτε ουν, φησιν, οτι ουκ οιδατε ποιαι ημεραι ο κυριος ημων ερχεται. 15.7 Ἀλλα
ζητουμεν της παρουσιας ημετερον σημειον. εκκλησιαστικον ζητουμεν σημειον οι
εκκλησιαστικοι. ο δε σωτηρ φησιν· και τοτε σκανδαλισθησονται πολλοι και
αλληλους παραδωσουσι και μισησουσιν αλληλους. εαν ακουσηις οτι επισκοποι κατ'
επισκοπων και κληρικοι κατα κληρικων και λαοι κατα λαων μεχρις αιματων
ερχονται, μη ταραχθηις. προγεγραπται γαρ. μη προσεχε τοινυν τοις γινομενοις, αλλα
τοις γεγραμμενοις. ουτε αν εγω ο διδασκων σε απολωμαι, και συ μοι συναποληι. αλλ'
εξεστι και ακροατην καλλιονα γενεσθαι του διδασκαλου και τον εσχατον ελθοντα
γενεσθαι πρωτον, επειδη και τους περι την ενδεκατην ωραν δεχεται ο δεσποτης. ει
εν αποστολοις ευρεθη προδοσια, θαυμαζεις ει εν επισκοποις ευρισκεται μισαδελφια;
Ἀλλ' ου μονον περι των αρχοντων το σημειον, αλλα και περι των λαων. φησι γαρ·
και δια το πληθυνθηναι την ανομιαν ψυγησεται των πολλων η αγαπη. καυχησεται
τις αρα των παροντων ανυποκριτον εχειν προς τον πλησιον την φιλιαν; ουχι τα μεν
χειλη πολλακις φιλει και το προσωπον μειδιαι και οι οφθαλμοι δηθεν ιλαροι, η δε
καρδια τεκταινεται δολον, και κατασκευαζει κακα λαλων ειρηνικα; 15.8 Ἔχεις και
τουτο το σημειον· και κηρυχθησεται τουτο το ευαγγελιον της βασιλειας εν οληι τηι
οικουμενηι εις μαρτυριον πασι τοις εθνεσι, και τοτε ηξει το τελος. και σχεδον, ως
ορωμεν, ο κοσμος απας της περι Χριστου διδασκαλιας πεπληρωται. 15.9 Και τι μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

τουτο γινεται; φησιν εξης· οταν ουν ιδητε το βδελυγμα της ερημωσεως το ρηθεν υπο
∆ανιηλ του προφητου εστος εν τοπωι αγιωι, ο αναγινωσκων νοειτω. και παλιν· τοτε
εαν τις υμιν ειπηι, ιδου ωδε ο Χριστος, η ιδου εκει, μη πιστευσητε. η μισαδελφια
διδωσι λοιπον χωραν τωι Ἀντιχριστωι. προετοιμαζει γαρ ο διαβολος τα σχισματα των
λαων, ινα ευπαραδεκτος γενηται ο ερχομενος. μη γενοιτο δε μηδενα των ενταυθα
μηδε των αλλαχου δουλων του Χριστου προσδραμειν τωι εχθρωι. Περι τουτου
γραφων ο αποστολος Παυλος φανερον εδωκε σημειον λεγων· οτι εαν μη ελθηι η
αποστασια πρωτον και αποκαλυφθηι ο ανθρωπος της ανομιας, ο υιος της απωλειας, ο
αντικειμενος και υπεραιρομενος επι παντα λεγομενον θεον η σεβασμα, ωστε αυτον
εις τον ναον του θεου καθισαι αποδεικνυοντα εαυτον οτι εστι θεος. ου μνημονευετε,
οτι ετι ων προς υμας ταυτα ελεγον υμιν; και νυν το κατεχον οιδατε, εις το
αποκαλυφθηναι αυτον εν τωι εαυτου καιρωι. το γαρ μυστηριον ηδη ενεργειται της
ανομιας, μονον ο κατεχων αρτι εως εκ μεσου γενηται. και τοτε αποκαλυφθησεται ο
ανομος, ον ο κυριος ανελει τωι πνευματι του στοματος αυτου και καταργησει τηι
επιφανειαι της παρουσιας αυτου. ου εστιν η παρουσια κατ' ενεργειαν του σατανα εν
πασηι δυναμει και σημειοις και τερασι ψευδους, εν πασηι απατηι αδικιας τοις
απολλυμενοις. Ταυτα μεν ο Παυλος. νυν δε εστιν η αποστασια. απεστησαν γαρ οι
ανθρωποι της ορθης πιστεως. και οι μεν υιοπα τοριαν καταγγελλουσιν, οι δε τον
Χριστον εξ ουκ οντων εις το ειναι παρενεχθεντα λεγειν τολμωσιν. και προτερον μεν
ησαν φανεροι οι αιρετικοι, νυν δε πεπληρωται η εκκλησια κεκρυμμενων αιρετικων.
απεστησαν γαρ οι ανθρωποι απο της αληθειας και κνηθονται την ακοην. λογος
πιθανος, και παντες ακουουσιν ηδεως. λογος επιστροφης, και παντες
αποστρεφονται. απεστησαν οι πλειστοι των ορθων λογων, και μαλλον το κακον
αιρουνται η το αγαθον προαιρουνται. αυτη τοινυν εστιν η αποστασια, και μελλει
προσδοκασθαι ο εχθρος. και τεως κατα μερος ηρξατο αποστελλειν τους εαυτου
προδρομους, ινα ετοιμος ελθηι λοιπον επι την θηραν. βλεπε τοινυν σεαυτον,
ανθρωπε, και ασφαλιζου την ψυχην. διαμαρτυρεται σε η εκκλησια νυν ενωπιον θεου
ζωντος, προδιαλεγεται σοι τα περι του Ἀντιχριστου πριν παραγενεσθαι. και ειτε επι
σου γινεται, ουκ οιδαμεν, ειτε μετα σε γινεται, ουκ οιδαμεν. καλον δε εστι ταυτα
ειδοτα σε προασφαλισασθαι. 15.10 Ὁ Χριστος ο αληθης, ο του θεου μονογενης υιος,
ουκετι απο γης ερχεται. εαν τις ελθηι εν ερημοις φαντασιοσκοπων, μη εξελθηις. εαν
ειπωσιν, ιδου ωδε ο Χριστος, ιδου εκει, μη πιστευσηις. κατω και εις γην μη βλεπε
λοιπον. εξ ουρανων γαρ ο δεσποτης κατερχεται, ου μονος ως προ τουτου, αλλα
πολλοστος, υπο μυριαδων αγγελων δορυφορουμενος, ουδε κεκρυμμενως ως υετος
επι ποκον, αλλ' ως αστραπη φανερως εκλαμπων. αυτος γαρ ειρηκεν· ωσπερ η
αστραπη εξερχεται απο ανατολων και φαινεται εως δυσμων, ουτως εσται και η
παρουσια του υιου του ανθρωπου. και παλιν· και οψονται τον υιον του ανθρωπου
ερχομενον επι των νεφελων του ουρανου μετα δυναμεως και δοξης πολλης. και
αποστελει τους αγγελους αυτου μετα σαλπιγγος μεγαλης, και τα εξης. 15.11 Ἀλλ'
ωσπερ, μελλοντος αυτου προτερον ενανθρωπειν και εκ παρθενου γεννασθαι
προσδοκωμενου θεου, προδιεβαλεν ο διαβολος το πραγμα, κακουργως εν
ειδωλολατρειαι θεους ψευδεις γεννωντας και γεννωμενους υπο γυναικων
προμυθολογησας, ινα προλαβοντος του ψευδους, ως ενομιζεν, απιστηθηι και το
αληθες, ουτως μελλοντος Χριστου δευτερον ερχεσθαι του αληθους εφοδιον
λαμβανων την των ακακων προσδοκιαν ο αντικειμενος και μαλιστα των εκ
περιτομης αγει τινα ανθρωπον μαγον και της εν φαρμακειαις και επαοιδαις
απατηλης κακοτεχνιας εμπειροτατον, αρπαζοντα μεν εαυτωι της των Ῥωμαιων
βασιλειας την εξουσιαν, ψευδως δε Χριστον εαυτον αποκαλουντα, και δια μεν της
του Χριστου προσηγοριας Ἰουδαιους τους τον ηλειμμενον προσδοκωντας απατωντα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

τους εξ εθνων δε ταις μαγικαις φαντασιαις υπαγομενον. 15.12 Ἔρχεται δε ο
προειρημενος Ἀντιχριστος ουτος, οταν πληρωθωσιν οι καιροι της Ῥωμαιων
βασιλειας και πλησιαζηι λοιπον τα της του κοσμου συντελειας. δεκα μεν ομου
Ῥωμαιων εγειρονται βασιλεις, εν διαφοροις μεν ισως τοποις, κατα δε τον αυτον
βασιλευοντες καιρον. μετα δε τουτους ενδεκατος ο Ἀντιχριστος εκ της μαγικης
κακοτεχνιας την ρωμαικην εξουσιαν αρπασας. τρεις μεν των προ αυτου
βασιλευσαντων ταπεινωσει, τους επτα δε τους επιλοιπους υφ' εαυτον εχων. τα
πρωτα μεν επιεικειαν, ωσανει λογιος τις και συνετος, σωφροσυνην τε και
φιλανθρωπιαν υποκρινεται, σημειοις δε και τερασι τοις εκ μαγικης απατης ψευδεσιν
Ἰουδαιους ωσανει Χριστος ο προσδοκωμενος απατησας, παντοιοις υστερον
απανθρωπιας και παρανομιας επιγραφησεται κακοις, ως παντας υπερβαλεσθαι τους
προ αυτου γενομενους αδικους και ασεβεις, φονικην και αποτομωτατην και ανηλεη
και ποικιλην κατα παντων μεν, εξαιρετως δε καθ' ημων των χριστιανων την
διανοιαν εχων. επι τρια δε ετη μονα και μηνας εξ τα τοιαυτα τολμησας υπο της
δευτερας εξ ουρανων ενδοξου παρουσιας του μονογενους υιου θεου καταργειται,
του κυριου και σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου του αληθους, ος ανελων τον
Ἀντιχριστον τωι πνευματι του στοματος αυτου τωι της γεεννης τουτον παραδωσει
πυρι. 15.13 Ταυτα δε διδασκομεν ουχ ευρεσιλογουντες, αλλ' εκ των θειων
εκκλησιαζομενων γραφων και μαλιστα εκ της αρτιως αναγνωσθεισης του ∆ανιηλ
προφητειας μεμαθηκοτες, καθως και Γαβριηλ ο αρχαγγελος ηρμηνευσε λεγων
ουτως· το θηριον το τεταρτον βασιλεια τεταρτη εσται εν τηι γηι, ητις υπερεξει πασας
τας βασιλειας. ταυτην δε ειναι την Ῥωμαιων οι εκκλησιαστικοι παραδεδωκασιν
εξηγηται. πρωτης γαρ επισημου γενομενης της Ἀσσυριων βασιλειας και δευτερας της
Μηδων ομου και Περσων και μετα ταυτας της Μακεδονων τριτης η τεταρτη βασιλεια
νυν η Ῥωμαιων εστιν. Ειτα εξης ο Γαβριηλ ερμηνευων φησι· τα δεκα κερατα αυτου
δεκα βασιλεις αναστησονται, και οπισω αυτων αναστησεται βασιλευς ετερος, ος
υπεροισει κακοις παντας τους εμπροσθεν. ου μονον φησι τους δεκα, αλλα και παντας
τους προγεγονοτας. και τρεις βασιλεις ταπεινωσει, δηλον δε οτι απο των δεκα των
προτερων. απο δε των δεκα τουτων τους τρεις ταπεινων παντως οτι αυτος ογδοος
βασιλευσει. και λογους, φησι, προς τον υψιστον λαλησει. βλασφημος ο ανηρ και
παρανομος, ουκ εκ πατερων λαβων την βασιλειαν, αλλ' εκ της μαγικης το αρχειν
αρπασας. 15.14 Και τις εστιν ουτος, η εκ ποιας ενεργειας; ερμηνευσον ω Παυλε. ου
εστι, φησιν, η παρουσια κατ' ενεργειαν του σατανα εν πασηι δυναμει και σημειοις και
τερασι ψευδους, τουτο αινιττομενος, οτι ο σατανας οργανωι κεχρηται εκεινωι,
αυτοπροσωπως δι' αυτου ενεργων. ειδως γαρ οτι ου μελλει λοιπον ανεσις γινεσθαι
αυτου τηι κρισει, ουκετι δια των υπηρετων εαυτου συνηθως, αλλα δι' εαυτου λοιπον
πολεμει φανερωτερον. εν πασι δε σημειοις και τερασι ψευδους. ο γαρ πατηρ του
ψευδους τα του ψευδους εργα φαντασιοσκοπει, ινα τα πληθη νομισηι θεωρειν νεκρον
εγειρομενον τον μη εγειρομενον και χωλους περιπατουντας και τυφλους
αναβλεποντας μη γενομενης της ιασεως. 15.15 Και παλιν φησιν ο αντικειμενος και
υπεραιρομενος επι παντα λεγομενον θεον η σεβασμα. επι παντα δε θεον· μελλει
δηθεν τα ειδωλα μισειν ο αντιχριστος. ωστε αυτον εις τον ναον του θεου καθισαι.
ποιον αρα ναον; τον καταλελυμενον των Ἰουδαιων φησιν. μη γενοιτο γαρ τουτον εν
ωι εσμεν. δια τι τουτο λεγομεν; ινα μη νομιζωμεθα χαριζεσθαι εαυτοις. ει γαρ ως
Χριστος προς Ἰουδαιους ερχεται και υπο Ἰουδαιων προσκυνεισθαι βουλεται, ινα
αυτους μειζονως απατησηι, περισπουδαστον ποιειται τον ναον, υποψιαν διδους, οτι
αυτος εστιν ο εκ γενους ∆αβιδ ο τον υπο Σολομωνος ναον κατασκευασθεντα μελλων
οικοδομειν. Ἔρχεται δε ο Ἀντιχριστος τοτε, οταν εν τωι ναωι των Ἰουδαιων λιθος επι
λιθον μη μεινηι κατα την του σωτηρος αποφασιν. οταν γαρ η δια την παλαιοτητα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

πτωσις η προφασει οικοδομης καταλυσις η εκ τινων ετερων παρακολουθησασα
καθεληι παντας τους λιθους, ου λεγω του περιβολου του εξωθεν, αλλα του ναου του
ενδοθεν, ενθα τα χερουβιμ ην, τοτε ερχεται εκεινος εν πασι σημειοις και τερασι
ψευδους, κατεπαιρομενος ειδωλων απαντων, τα πρωτα μεν φιλανθρωπιαν
υποκρινομενος, υστερον δε το αποτομον ενδεικνυμενος, και μαλιστα προς τους
αγιους του θεου. φησι γαρ· εθεωρουν, και το κερας εκεινο εποιει πολεμον μετα των
αγιων. και παλιν αλλαχου· εσται καιρος θλιψεως, θλιψις οια ου γεγονεν αφ' ης
γεγονεν εθνος επι της γης εως του καιρου εκεινου. δεινον το θηριον, δρακων μεγας,
ανθρωποις ακαταγωνιστος, ετοιμος εις το καταπιειν. περι ου πλειονα εχοντες λαλει
εκ των θειων γραφων τουτοις αρκουμεθα τεως συμμετριας ενεκεν. 15.16 ∆ια τουτο
ειδως του αντιπαλου το μεγεθος συγγνωμην τοις ευλαβεσι διδους ο κυριος φησιν·
τοτε οι εν τηι Ἰουδαιαι φευγετωσαν εις τα ορη. ει δε τις συνοιδεν εαυτωι στεῤροτατωι
οντι, ινα τωι σαταναι αντιπαλαισηι, στηκετω (ου γαρ απελπιζω της εκκλησιας τα
νευρα) και λεγετω· τις ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου, και τα εξης. αλλ'
οι δειλοι μεν εαυτους ασφαλιζωμεθα, οι δε ευθαρσεις παραστηκωμεν. εσται γαρ τοτε
θλιψις μεγαλη, οια ου γεγονεν απ' αρχης κτισεως εως του νυν, ουδ' ου μη γενηται.
αλλα τωι θεωι χαρις τωι το μεγεθος της θλιψεως εις ολιγας ημερας περιγραψαντι.
λεγει γαρ· δια δε τους εκλεκτους κολοβωθησονται αι ημεραι εκειναι. βασιλευει δε ο
Ἀντιχριστος τρια και ημισυ ετη μονα. ουκ εξ αποκρυφων λεγομεν, αλλ' εκ του
∆ανιηλ. φησι γαρ· και δοθησεται εν χειρι αυτου εως καιρου και καιρων και ημισυ
καιρου. καιρος μεν ο εις ενιαυτος, εν ωι τεως αυξει η παρουσια αυτου, καιροι δε τα
επιλοιπα δυο ετη της παρανομιας εις τρια ομου συναριθμουμενα, και το ημισυ του
καιρου η εξαμηνος. Και παλιν αλλαχου το αυτο φησιν ο ∆ανιηλ· και ωμοσεν εν τωι
ζωντι εις τον αιωνα, οτι εις καιρον και καιρους και ημισυ καιρου. ταχα δε τινες εις
τουτο εξελαβον και το εξης· ημεραι χιλιαι διακοσιαι ενενηκοντα, και το μακαριος ο
υπομενων και φθασας εις ημερας χιλιας τριακοσιας τριακοντα πεντε. δια τουτο δει
παρακαλυπτεσθαι και φευγειν. ισως γαρ ου μη τελεσωμεν τας πολεις του Ἰσραηλ,
εως αν ελθηι ο υιος του ανθρωπου. 15.17 Τις αρα μακαριος ο υπερ Χριστου μετ'
ευλαβειας μαρτυρων τοτε; υπερ γαρ παντας μαρτυρας εγω φημι ειναι τους τοτε
μαρτυρας. οι μεν γαρ προ τουτου μονοις ανθρωποις επαλαισαν, οι δε επι του
Ἀντιχριστου αυτωι τωι σαταναι αυτοπροσωπως πολεμησουσιν. και οι μεν προτερον
διωκοντες βασιλεις εφονευον μονον, νεκρους δε ου προσεποιουντο εγειρειν, ουδε
σημειων και τερατων φαντασιας εδεικνυον, ωδε δε και του φοβου και της απατης
προτροπη κακη, ωστε πλανασθαι, ει δυνατον, και τους εκλεκτους. μη ποτε εις
καρδιαν αναβηι τινος των τοτε· τι πλεον ο Χριστος εποιησεν; εκ ποιας γαρ δυναμεως
ουτος εργαζεται ταυτα; ει μη θεος ηθελεν, ουκ αν συνεχωρησεν. Ἀσφαλιζεται σε και
προλεγει ο αποστολος· και δια τουτο πεμπει αυτοις ο θεος ενεργειαν πλανης, (το δε
πεμπει αντι του συγχωρει γινεσθαι), ουχ ινα απολογησωνται, αλλ' ινα
κατακριθωσιν, δια τι; οι μη πιστευσαντες τηι αληθειαι, τουτεστι τωι αληθινωι Χριστωι,
αλλ' ευδοκησαντες τηι αδικιαι, τουτεστι τωι Ἀντιχριστωι. συγχωρει δε ταυτα ο θεος, εν
τε τοις κατα καιρον διωγμοις και τοτε, ουκ αδυνατων κωλυειν, αλλα δι' υπομονης
συνηθως στεφανων τους οικειους αθλητας, παραπλησιως τοις εαυτου προφηταις και
αποστολοις· ινα προς ολιγον χρονον καμοντες την αιωνιον κληρονομησωσι των
ουρανων βασιλειαν, καθως ∆ανιηλ φησι· και εν τωι καιρωι εκεινωι σωθησεται ο λαος
σου πας ο γεγραμμενος εν τηι βιβλωι, δηλον δε οτι της ζωης. και πολλοι των
καθευδοντων εν γης χωματι εξεγερθησονται, ουτοι εις ζωην αιωνιον και ουτοι εις
ονειδισμον και αισχυνην αιωνιον. και οι συνιεντες εκλαμψουσιν ως λαμπροτης του
στερεωματος, και απο των δικαιων των πολλων ως οι αστερες εις τους αιωνας και
ετι. 15.18 Ἀσφαλιζε τοινυν σεαυτον, ανθρωπε. εχεις τα σημεια του Ἀντιχριστου. και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

μη μονος μνημονευε τουτων, αλλα και αφθονως πασι μεταδιδου. ει τεκνον εχεις
κατα σαρκα, τουτο ηδη νουθετει. και ει δια κατηχησεως εγεννησας τινα, και τουτον
προασφαλιζου, ινα μη τον ψευδη δεξηται ως αληθη. το γαρ μυστηριον ηδη
ενεργειται της ανομιας. φοβουσι με οι πολεμοι των εθνων, φοβει με τα σχισματα
των εκκλησιων, φοβει με η μισαδελφια των αδελφων. και λεγεσθω μεν ταυτα, μη
γενοιτο δε ινα εφ' ημων πληρωθηι, πλην ασφαλιζωμεθα. και περι μεν του
Ἀντιχριστου ταυτα. 15.19 Ἐκδεχωμεθα δε και προσδοκωμεν τον κυριον εκ των
ουρανων ερχομενον επι των νεφελων. σαλπιγγες αγγελικαι τοτε ηχουσιν. ο νεκροι
εν Χριστωι πρωτον εγειρονται. οι ζωντες ευλαβεις εν νεφελαις αρπαζονται, επαθλον
των καματων λαμβανοντες το υπερ ανθρωπον τιμηθηναι, επειδη και υπερ
ανθρωπον ηγωνισαντο. καθως Παυλος ο αποστολος γραφων φησιν· οτι αυτος ο
κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου και εν σαλπιγγι θεου καταβησεται απ'
ουρανου, και οι νεκροι εν Χριστωι αναστησονται πρωτον. επειτα ημεις οι ζωντες, οι
περιλειπομενοι, αμα συν αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις απαντησιν του
κυριου εις αερα, και ουτως παντοτε συν κυριωι εσομεθα. 15.20 Ἤιδει ταυτην την του
κυριου παρουσιαν και την του κοσμου συντελειαν ο εκκλησιαστης λεγων·
ευφραινου νεανισκε εκ νεοτητος σου, και εξης· και αποστησον θυμον απο καρδιας
σου και παραγαγε πονηριαν απο σαρκος σου και μνησθητι του κτισαντος σε, εως ου
μη ελθωσιν αι ημεραι της κακιας, εως ου μη σκοτισθηι ο ηλιος και το φως και η
σεληνη και οι αστερες και σκοτασουσιν αι βλεπουσαι εν ταις οπαις, (την ορατικην
δυναμιν αινισσομενος,) εως ου μη ανατραπηι το σχοινιον του αργυριου (των αστρων
την συμπλοκην διδασκων, αργυροειδης γαρ η οψις) και συντριβηι το ανθεμιον του
χρυσιου (τον χρυσοειδη ουτως ηλιον αινισσομενος, η γαρ ανθεμις γνωριμος εστι
βοτανη πολλας εχουσα περιξ ακτινοει δεις φυλλαδων εκφυσεις). και αναστησονται
εις φωνην του στρουθιου καιγε απο του υψους οψονται και θαμβοι εν τηι οδωι. τι
οψονται; τοτε οψονται τον υιον του ανθρωπου ερχομενον επι των νεφελων του
ουρανου, και κοψονται φυλαι κατα φυλας. Και τι γινεται ελθοντος του κυριου; και
ανθησει το αμυγδαλον και παχυνθησεται η ακρις και διασκεδασθησεται η καππαρις.
ως δε οι εξηγηται φασιν, αμυγδαλον ανθουν δηλοι του χειμωνος το παρελθον.
μελλει δε τα σωματα ημων μετα τον χειμωνα τοτε ανθειν επουρανιον ανθος. και
παχυνεται η ακρις, η πτερωτη ψυχη το σωμα περιβαλλομενη. και διασκεδασθησεται
η καππαρις, οι ακανθωδεις παρανομοι διασκορπισθωσιν. 15.21 Βλεπεις πως
προλεγουσι παντες την παρουσιαν του κυριου. βλεπεις πως οιδασι την φωνην του
στρουθιου. ποιαν φωνην, ιδωμεν. οτι αυτος ο κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι
αρχαγγελου και εν σαλπιγγι θεου καταβησεται απ' ουρανου. αρχαγγελος προσφωνει
και λεγει τοις πασιν· εγειρεσθε εις απαντησιν του κυριου. και φοβερα η καθοδος του
δεσποτου. ο ∆αβιδ φησιν· ο θεος εμφανως ηξει, ο θεος ημων, και ου
παρασιωπησεται. πυρ ενωπιον αυτου καυθησεται και κυκλωι αυτου καταιγις σφοδρα,
και τα εξης. Ἔρχεται προς τον πατερα κατα την γραφην την αρτιως αναγνωσθεισαν
ο υιος του ανθρωπου επι των νεφελων του ουρανου, ποταμου πυρος ελκοντος
δοκιμαστικου των ανθρωπων. ει τις χρυσιου εχει τα εργα, λαμπροτερος γινεται. ει
τις καλαμωδη εχει την πραξιν και ανυποστατον, κατακαιεται υπο του πυρος. και ο
μεν πατηρ καθεζεται εχων το ενδυμα αυτου λευκον ωσει χιων, και την τριχα της
κεφαλης ως εριον καθαρον. ανθρωπινως δε τουτο ειρηται. δια τι; επειδη βασιλευς
εστι των μη εν αμαρτιαις μεμολυσμενων. λευκανω γαρ φησιν υμων τας αμαρτιας ως
χιονα και ωσει εριον, οπερ εστι συγχωρησεως αμαρτιων η και αναμαρτησιας
σημειον. ερχεται δε εκ των ουρανων ο κυριος επι νεφελων ο επι νεφελων αναβας.
αυτος γαρ ειρηκεν· και οψονται τον υιον του ανθρωπου ερχομενον επι των νεφελων
του ουρανου μετα δυναμεως και δοξης πολλης. 15.22 Ἀλλα ποιον της παρουσιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

αυτου το σημειον εστι; μη ποτε τολμησηι δυναμις εναντια μιμησασθαι. και τοτε
φανησεται, φησι, το σημειον του υιου του ανθρωπου εν τωι ουρανωι. σημειον δε
αληθες ιδικον του Χριστου εστιν ο σταυρος. φωτοειδους σταυρου σημειον προαγει
τον βασιλεα, δηλουν τον σταυρωθεντα προτερον, ινα ιδοντες οι προτερον
εκκεντησαντες και επιβουλευσαντες Ἰουδαιοι κοψωνται φυλαι κατα φυλας
λεγοντες· ουτος εστιν ο ραπισθεις, ουτος εστιν ου εις το προσωπον ενεπτυσαν
εκεινοι, ουτος εστιν ον δεσμοις περιβεβληκασιν, ουτος εστιν ον σταυρωθεντα
προτερον εξηυτελισαν. που φυγωμεν απο προσωπου της οργης σου; ερουσιν.
αγγελικων στρατιων περιβαλλουσων ουδαμου φυγειν δυνησονται. φοβος τοις
εχθροις του σταυρου το σημειον, και χαρα τοις φιλοις τοις εις αυτον πιστευσασιν η
κηρυξασιν αυτον η υπερ αυτου παθουσιν. Τις αρα μακαριος τοτε, ος φιλος Χριστου
ευρεθησεται; ου καταφρονει των οικειων δουλων ο τοσουτος ενδοξος βασιλευς, ο
υπο των αγγελων δορυφορουμενος, ο του πατρος συνθρονος. ινα γαρ μη
συμφυρωσιν οι εκλεκτοι μετα των εχθρων, αποστελλει τους αγγελους αυτου μετα
σαλπιγγος μεγαλης, και επισυναξουσι τους εκλεκτους αυτου εκ των τεσσαρων ανε
μων. ενος του Λωτ ου κατεφρονησεν. πως αρα πολλων δικαιων καταφρονησει;
δευτε οι ευλογημενοι του πατρος μου, ερει τοις τοτε νεφελωδεσιν αρμασιν
εποχουμενοις και υπο αγγελων συλλεχθεισιν. 15.23 Ἀλλ' ερει τις των παροντων·
πενης ειμι, η και τοτε ισως ασθενης επι κλινης ευρεθησομαι, η γυναιον εν μυλωνι
καταληφθησομαι. μη αρα καταφρονηθωμεν; θαρσησον ανθρωπε. ο κριτης
απροσωποληπτος εστιν. ου κατα την δοξαν κρινει, ουδε κατα την λαλιαν ελεγξει. ου
προτιμαι λογιους ιδιωτων ουδε πλουσιους πενητων. καν εν αγρωι ηις, λαμβανουσι σε
οι αγγελοι. μη νομισηις οτι τους γεουχους λαμβανει και σε τον γεωργον καταλειπει.
καν δουλος ηις, καν πενης, μηδεν αγωνιασηις. ο μορφην δουλου λαβων των δουλων
ου καταφρονει. καν νοσων κειμενος ηις επι κλινης, γεγραπται· τοτε δυο εσονται επι
κλινης μιας, εις παραλαμβανεται και εις αφιεται. καν κατ' αναγκην μυλωνι
παραδοθηις ανηρ η γυνη, καν παιδας εχηις και τωι μυλωνι παρεδρευσηις, αλλ' ου
παροραι σε ο εξαγαγων πεπεδημενους εν ανδρειαι. ο εξαγαγων τον Ἰωσηφ εις
βασιλειαν εκ δουλειας και φυλακης και σε λυτρουται εκ των θλιψεων εις βασιλειαν
ουρανων. μονον θαρσησον, μονον εργασαι, μονον αγωνισαι προθυμως. ουδεν γαρ
απολλυται. Ἀναγραπτος εστι σου πασα προσευχη και ψαλμωιδια, αναγραπτος εστι
πασα ελεημοσυνη, αναγραπτος εστι πασα νηστεια, αναγραπτος εστι πας ο
διαφυλαχθεις γαμος καλως, αναγραπτος εστιν εγκρατεια δια θεον τελεσθεισα. τα
πρωτεια δε των στεφανων εν αναγραφαις εχει παρθενια και αγνεια, και μελλεις
λαμπειν ως αγγελος. Ἀλλ' ωσπερ ηκουσας ηδεως τα καλα, ουτως ακουε παλιν
αδυσωπητως και τα εναντια. αναγραπτος σου εστι πασα πλεονεξια, αναγραπτος σου
εστι πασα πορνεια, αναγραπτος σου πασα εστιν επιορκια και βλασφημια και
φαρμακεια και κλοπη και φονος. παντα αναγραφεται ταυτα λοιπον, εαν νυν μετα το
βαπτισθηναι τα αυτα πραξηις. τα γαρ πρωτα εξαλειφεται. 15.24 Ὅταν δε ελθηι, φησιν,
ο υιος του ανθρωπου εν τηι δοξηι αυτου και παντες οι αγγελοι μετ' αυτου. βλεπε,
ανθρωπε, επι ποσων εις κριτηριον εισερχηι. παν γενος ανθρωπων τοτε παρεσται.
λογισαι ουν, ποσον εστι το Ῥωμαιων φυλον. λογισαι, ποσα τα βαρβαρα τα νυν ζωντα
και οσα προ εκατον ετων ετελευτησεν. λογισαι προ χιλιων ετων ποσα εταφη.
λογισαι τους απο Ἀδαμ μεχρι σημερον. πολυ μεν το πληθος, αλλ' ετι μικρον.
πλειονες γαρ οι αγγελοι. ενενηκοντα εννεα προβατα εστιν εκεινα, η δε ανθρωποτης
το εν μονον. προς γαρ το μεγεθος των τοπων απαντων ουτως και το πληθος των
οικητορων λογιζεσθαι δει. η οικουμενικη γη κεντρον ωσπερ εστιν εν μεσωι του ενος
ουρανου, και τοσουτον εχει πληθος ο ταυτην περιβαλλων ουρανος, οσον εχει το
πλατος, και οι ουρανοι των ουρανων ανεικαστον εχουσι τον αριθμον. γεγραπται δε·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

χιλιαι χιλιαδες ελειτουργουν αυτωι και μυριαι μυριαδες παρειστηκεισαν αυτωι. ουχ
οτι τοσουτον μονον το πληθος εστιν, αλλ' οτι πλεον τουτων ειπειν ουκ ηδυνατο ο
προφητης. παρεστι τοινυν εν τηι κρισει τοτε ο θεος ο παντων πατηρ, συγκαθεζομενου
Ἰησου Χριστου και συμπαροντος αγιου πνευματος. σαλπιγξ αγγελικη προσκαλειται
παντας ημας τα πεπραγμενα φορουντας. αρ' ουκ οφειλομεν εντευθεν ηδη
αγωνιασαι; μη μικραν την καταδικην και χωρις τιμωριας ανθρωπε νομισηις το επι
τοσουτων καταγνωσθηναι. αρα ουχ αιρουμεθα πολλακις αποθανειν η υπο φιλων
καταγνωσθηναι; 15.25 Ἀγωνιασωμεν, αδελφοι, [τοινυν] μη θεος ημων καταγνωι, ος
εξετασεως η ελεγχων ου χρειαν εχει προς καταγνωσιν. μη ειπηις οτι νυκτος
επορνευσα η εμαγευσα η ετερον τι επραξα, και ανθρωπος ου παρην εκει. εκ της
συνειδησεως σου κρινηι μεταξυ των λογισμων κατηγορουντων η και
απολογουμενων εν ημεραι οταν κρινηι ο θεος τα κρυπτα των ανθρωπων. του κριτου
το φοβερον προσωπον αναγκαζει σε ειπειν την αληθειαν, μαλλον δε καν μη ειπηις
ελεγχει. περιβεβλημενος γαρ τας σεαυτου αμαρτιας ητοι δικαιοσυνας εγειρηι. Και
τουτο εδηλωσεν αυτος ο κριτης λεγων–Χριστος γαρ εστιν ο κρινων. ουδε γαρ ο
πατηρ κρινει ουδενα, αλλα την κρισιν πασαν δεδωκε τωι υιωι, ουκ απαλλοτριων
εαυτον της εξουσιας, αλλα δια του υιου κρινων. νευματι τοινυν πατρος κρινει ο υιος.
ου γαρ αλλα πατρος και αλλα υιου τα νευματα, αλλα εν και το αυτο–τι λεγει τοινυν
ο κριτης περι του φορειν σε τα εργα σου η μη; και συναξουσιν εμπροσθεν αυτου
παντα τα εθνη. δει γαρ ενωπιον του Χριστου παν γονυ καμψαι επουρανιων και
επιγειων και καταχθονιων. και αφορισει αυτους απ' αλληλων, ωσπερ ο ποιμην
αφοριζει τα προβατα απο των εριφων. Ὁ ποιμην πως αφοριζει; αρα εξεταζων απο
βιβλιου, τι μεν εστι προβατον, τις δε εριφος; η απο των φαινομενων διακρινει; ουχι
το μεν εριον δηλοι το προβατον, το δε τριχωδες και σκληρον δηλοι τον εριφον;
ουτως, εαν μεν καθαρ θεις αρτι των αμαρτιων τας πραξεις εχηις εις το εξης ως εριον
καθαρον, και μενηι σου αμολυντος η στολη, και λεγηις παντοτε το εξεδυσαμην τον
χιτωνα μου, πως ενδυσομαι αυτον; εκ της περιβολης γνωριζηι προβατον. εαν δε
τριχωδης ευρεθηις κατα τον Ἡσαυ τον δασυν εν θριξι και φαυλον εν διανοιαι, τον
απολεσαντα τα πρωτοτοκια δια βρωματα και πωλησαντα την αξιαν, γενησηι των
αριστερων. μη γενοιτο δε τινα των παροντων αποβληθηναι της χαριτος, μηδε δια
φαυλας πραξεις εν τοις αριστεροις των αμαρτωλων ευρεθηναι ταγμασιν. 15.26
Φοβερα η κρισις ως αληθως και τρομος επι τοις καταγγελλομενοις. βασιλεια
ουρανων προκειται, και πυρ αιωνιον ητοιμασται. πως ουν, ερει τις, φυγωμεν το πυρ;
και πως εισελθωμεν εις την βασιλειαν; επεινασα, φησι, και εδωκατε μοι φαγειν.
μαθετε την οδον. ου χρεια νυν αλληγοριας, αλλα του επιτελεσαι τα λεγομενα.
επεινασα και εδωκατε μοι φαγειν, εδιψησα και εποτισατε με, ξενος ημην και
συνηγαγετε με, γυμνος και περιεβαλετε με, ησθενησα και επεσκεψασθε με, εν
φυλακηι ημην και ηλθετε προς με. ταυτα εαν ποιησηις, συμβασιλευσεις, εαν δε μη
ποιησηις, κατακρινηι. Ἤδη τοινυν αρξαι του εργαζεσθαι ταυτα και επιμενε τηι πιστει,
μη κατα τας μωρας παρθενους μελλων αγοραζειν το ελαιον αποκλεισθηις. μη
θαρσησηις οτι μονον κατεχεις την λαμπαδα, αλλα διατηρησον αυτην καιομενην.
λαμψατω σου το φως των καλων εργων εμπροσθεν των ανθρωπων, και μη
βλασφημεισθω δια σε ο Χριστος. φορεσον ενδυμα αφθαρσιας εν εργοις αγαθοις
διαπρεπων, και ο λαμβανεις παρα του θεου οικονομικως διοικησαι πραγμα,
διοικησον χρησιμως. χρηματα επιστευθης; διοικησον καλως. λογον διδασκαλικον
επιστευθης; οικονομησον καλως. τας ψυχας των ακουοντων προσθειναι δυνασαι;
ποιει τουτο σπουδαιως. πολλαι θυραι της καλης διοικησεως. μη τις ημων μονον
καταγνωσθεις αποβληθηι, ινα μετα παῤρησιας απαντησωμεν τωι αιωνιωι βασιλει
Χριστωι τωι βασιλευοντι εις τους αιωνας. βασιλευει γαρ εις τους αιωνας ο κρινων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

ζωντας και νεκρους υπερ ζωντων και νεκρων αποθανων. και καθως Παυλος φησιν·
εις τουτο γαρ ο Χριστος απεθανε και εζησεν, ινα και νεκρων και ζωντων κυριευσηι.
15.27 Καν ποτε τινος ακουσηις λεγοντος, οτι τελος εχει η Χριστου βασιλεια, μισησον
την αιρεσιν. του δρακοντος εστιν αλλη κεφαλη προσφατως περι την Γαλατιαν
αναφυεισα. ετολμησε τις λεγειν οτι μετα το τελος του κοσμου ο Χριστος ου
βασιλευει, και ετολμησεν ειπειν οτι ο λογος εκ πατρος εξελθων ουτος εις πατερα
παλιν αναλυθεις ουκετι εστιν, βλασφημων τα τοιαυτα καθ' εαυτου. ου γαρ ηκουσε
του κυριου λεγοντος· ο υιος μενει εις τον αιωνα. ουκ ηκουσε του Γαβριηλ λεγοντος·
και βασιλευσει επι τον οικον Ἰακωβ εις τους αιωνας, και της βασιλειας αυτου ουκ
εσται τελος. σκοπησον το λεγομενον. ανθρωποι νυν αιρετικοι κατα του Χριστου
διδασκουσιν, και Γαβριηλ ο αρχαγγελος τα περι της αιωνιου διαμονης του σωτηρος
εδιδαξε. τινι μαλλον ουν πιστευεις; ουχι αρα τωι Γαβριηλ; την μαρτυριαν την
παρουσαν του ∆ανιηλ ακουσον· εθεωρουν εν οραματι της νυκτος, και ιδου μετα των
νεφελων του ουρανου ως υιος ανθρωπου ερχομενος, και εως του παλαιου των
ημερων εφθασεν. και αυτωι εδοθη η τιμη και η αρχη και η βασιλεια, και παντες οι
λαοι, φυλαι, γλωσσαι δουλευουσιν αυτωι. η εξουσια αυτου εξουσια αιωνιος, ητις ου
περιελευσεται, και η βασιλεια αυτου ου διαφθαρησεται. ταυτα κρατει μαλλον,
τουτοις πιστευε, τα δε της αιρεσεως αποπεμπου. φανερωτατα γαρ ηκουσας περι της
ατελευτητου του Χριστου βασιλειας. 15.28 Ἔχεις το παραπλησιον και εν τηι ερμηνειαι
του λιθου του εξ ορους τμηθεντος ανευ χειρων, ος εστι Χριστος το κατα σαρκα· και η
βασιλεια αυτου λαωι ετερωι ουχ υπολειφθησεται. και ο ∆αβιδ ποτε μεν φησι· ο θρονος
σου, ο θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· ποτε δε· κατ' αρχας συ, κυριε, την γην
εθεμελιωσας, και [τα] εξης· αυτοι απολουνται, συ δε διαμενεις. και [τα] εξης· συ δε ο
αυτος ει και τα ετη σου ουκ εκλειψουσιν. ατινα εις τον υιον ο Παυλος ερμηνευσεν.
15.29 Και θελεις γνωναι, ποθεν ηλθον εις τοιαυτην μανιαν οι τα εναντια
διδασκοντες; ανεγνωσαν το του αποστολου καλον κακως, το δει γαρ αυτον
βασιλευειν αχρις ου αν θηι παντας τους εχθρους αυτου υπο τους ποδας αυτου. και
λεγουσιν, οταν οι εχθροι τεθωσιν υπο τους ποδας αυτου, ουκετι βασιλευει, κακως
και ανοητως τουτο λεγοντες. ο γαρ πριν καταγωνισηται τους εχθρους βασιλευων
πως ουχι [μαλλον] μετα το περικρατησαι των εχθρων βασιλευσει; 15.30 Ἐτολμησαν
δε και τουτο ειπειν, οτι το γεγραμμενον, οταν υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και
αυτος ο υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα, τουτο δηλοι και τον υιον
αναλυεσθαι εις πατερα. ειτα, ω παντων ανοσιωτατοι, υμεις μεν τα Χριστου
δημιουργηματα μενετε, Χριστος δε, δι' ου και υμεις και παντα γεγονεν, απολλυται;
βλασφημος η φωνη. πως δε και υποταγησεται αυτωι τα παντα; απολλυμενα η
μενοντα; ειτα τα μεν αλλα υποτασσομενα τωι υιωι μενει, ο δε υιος υποτασσομενος τωι
πατρι ου μενει; υποταγησεται δε ουχ οτι τοτε αρχεται πειθαρχειν τωι πατρι, (αει γαρ
τα αρεστα αυτωι ποιει παντοτε,) αλλ' οτι και τοτε υπακουει ουκ αναγκαστην
υποταγην εχων, αλλ' αυτοπροαιρετον ευπειθειαν. ου γαρ δουλος εστιν, ινα αναγκηι
υποταγηι, αλλα υιος εστιν, ινα προαιρεσει και φιλοστοργιαι πεισθηι. 15.31 Ἐξετασωμεν
δε αυτους, το αχρις ου η το μεχρις ου ποταπον εστιν; εγω γαρ αυτηι τηι λεξει ομοσε
χωρησας ανατρεψαι πειρασομαι την πλανην. επειδη ετολμησαν ειπειν οτι το μεχρις
ου αν θηι τους εχθρους αυτου υπο τους ποδας αυτου δηλοι αυτου το τελος, και
ετολμησαν περιγραψαι την αιωνιον του Χριστου βασιλειαν και καταπαυσαι τωι λογωι
την ακαταπαυστον εξουσιαν, φερε τοινυν αναγνωμεν τα ομοια εν τωι αποστολωι.
αλλ' εβασιλευσεν ο θανατος απο Ἀδαμ μεχρι Μωυσεως. αρα μεχρι τοτε απεθανον και
ουκετι μετα Μωυσεα τινες απεθανον η μετα νομον ουκετι θανατος γεγονεν
ανθρωπων; αλλα βλεπεις οτι το μεχρι ρητον ου χρονου εστι περιοριστικον, αλλ' οτι
τουτο μαλλον εδηλωσεν ο Παυλος, και ταυτα Μωυσεως δικαιου οντος και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

θαυμασιου ανδρος, ομως η κατα του Ἀδαμ εξενεχθεισα αποφασις θανατικη εφθασε
και επ' αυτον και επι τους εξης, και ταυτα μη αμαρτησαντας τα ομοια τωι Ἀδαμ εν τηι
παρακοηι της του ξυλου βρωσεως. 15.32 ∆εξαι παλιν αλλο ρητον ομοιον. μεχρι γαρ
σημερον, ηνικα αναγινωσκεται Μωυσης, καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται. το
μεχρι σημερον αρα μεχρι Παυλου μονον; ου μεχρι σημερον και εως της συντελειας;
εαν δε λεγηι Παυλος Κορινθιοις· αχρι γαρ και υμων εφθασαμεν εν τωι ευαγγελιωι του
Χριστου, ελπιδα εχοντες αυξανομενης της πιστεως υμων εις τα υπερεκεινα υμων
ευαγγελισασθαι· βλεπεις σαφως οτι το αχρις ουχι τελος εστιν, αλλ' εχει τι
επακολουθουν. πως τοινυν δει σε μνημονευειν το αχρις ου αν θηι τους εχθρους;
ωσπερ αλλαχου λεγει ο αυτος Παυλος· και παρακαλειτε εαυτους καθ' εκαστην
ημεραν, αχρις ου το σημερον καλειται, δηλονοτι δια παντος. ωσπερ γαρ αρχην των
ημερων του Χριστου λεγειν ου χρη, ουτω μηδε τελος της βασιλειας αυτου ποτε
λεγοντος τινος ανασχηι. η γαρ βασιλεια αυτου βασιλεια αιωνιος, γεγραπται. 15.33 Και
αλλας δε πλειονας μαρτυριας εχων εκ των θειων γραφων περι της εις τους αιωνας
ατελευτητου του Χριστου βασιλειας αρκεσθησομαι ταις προειρημεναις τεως δια το
πολυ της ημερας. συ δε ο ακροατης εκεινον βασιλεα προσκυνει μονον, φυγων πασαν
αιρετικην πλανην. ει δε παρασχοι η του θεου χαρις, και τα λειποντα της πιστεως
κατα καιρον υμιν ρηθησεται. ο δε των ολων θεος παντας υμας διαφυλαξειε
μνημονευοντας των σημειων της συντελειας και ακαταγωνιστους υπο του
Ἀντιχριστου μενοντας. ελαβες τα σημεια του μελλοντος ερχεσθαι πλανου. ελαβες
τας αποδειξεις του αληθινου Χριστου του κατερχομενου φανερως εξ ουρανων. τον
μεν φευγε, νον ψευδη, τον δε προσδοκα, τον αληθινον. εμαθες την οδον, πως
κρινομενος εν τοις δεξιοις ευρεθηισηι. τηρησον την περι Χριστου παραθηκην εν
εργοις αγαθοις διαπρεπων, ινα ευπαῤρησιαστως παραστας τωι κριτηι βασιλειαν
ουρανων κληρονομησηις. δι' ου και μεθ' ου η δοξα τωι θεωι συν αγιωι πνευματι εις
τους αιωνας των αιωνων. αμην. 16.τ Κατηχησις εκκαιδεκατη φωτιζομενων, εν
Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα εις το· και εις εν αγιον πνευμα, τον παρακλητον, το
λαλησαν εν τοις προφηταις. και αναγνωσις εκ της προς κορινθιους πρωτης· περι δε
των πνευματικων, αδελφοι, ου θελω υμας αγνοειν. και εξης· διαιρεσεις δε
χαρισματων εισι, το δε αυτο πνευμα. και τα εξης. 16.1 Πνευματικης αληθως χρεια
της χαριτος, ινα περι πνευματος αγιου διαλεχθωμεν· ουχ ινα το κατ' αξιαν ειπωμεν,
αδυνατον γαρ, αλλ' ινα τα απο των θειων γραφων ειποντες ακινδυνως διελθωμεν.
φοβος γαρ αληθως μεγας εν τοις ευαγγελιοις γεγραπται του Χριστου σαφως
ειρηκοτος· ος δ' αν ειπηι λογον κατα του πνευματος του αγιου, ουκ αφεθησεται αυτωι,
ουτε εν τωι αιωνι τουτωι, ουτε εν τωι μελλοντι. και εστι πολλακις δεος, μη ποτε τις η
εξ αγνοιας η εκ νομιζομενης ευλαβειας ειπων ο μη χρη περι αυτου λαβηι την
καταδικην. ο κριτης ζωντων και νεκρων Ἰησους Χριστος απεφηνατο οτι ουκ εχει
αφεσιν. εαν ουν τις πταισηι, ποιαν εχει την ελπιδα; 16.2 Αυτης ουν αν ειη της Ἰησου
Χριστου χαριτος εργον το παρασχειν και ημιν αλειπτως ειπειν και υμιν εν συνεσει
ακουειν. χρεια γαρ συνεσεως ου μονον τοις λεγουσιν, αλλα και τοις ακουουσιν, ινα
μη αλλα ακουοντες αλλα παρεκδεχωνται εν διανοιαι. λεγεσθω τοινυν υφ' ημων περι
αγιου πνευματος μονα τα γεγραμμενα. ει δε τι μη γεγραπται, μη πολυπραγμονωμεν.
αυτο το πνευμα το αγιον ελαλησε τας γραφας, αυτο και περι εαυτου ειρηκεν οσα
εβουλετο η οσα εχωρουμεν. λεγεσθω ουν α ειρηκεν. οσα γαρ ουκ ειρηκεν, ημεις ου
τολμωμεν. 16.3 Ἕν εστι μονον το αγιον πνευμα ο παρακλητος. και ωσπερ εις εστιν ο
θεος ο πατηρ και ουκ εστι δευτερος πατηρ, και ωσπερ εις εστιν ο μονογενης υιος και
λογος του θεου και αδελφον ουκ εχει, ουτως εν εστι το αγιον πνευμα μονον και
δευτερον ουκ εστι πνευμα ισοτιμον αυτωι. εστιν ουν το αγιον πνευμα μεγιστη
δυναμις, θειον τι και ανεξιχνιαστον. ζηι γαρ και λογικον εστιν, αγιαστικον των υπο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

θεου δια Χριστου γενομενων απαντων. τουτο φωτιζει τας ψυχας των δικαιων, τουτο
και εν προφηταις, τουτο και εν αποστολοις εν τηι καινηι διαθηκηι. μισεισθωσαν οι
χωριζειν τολμωντες του αγιου πνευματος την ενεργειαν. εις θεος, ο πατηρ, παλαιας
και καινης διαθηκης δεσποτης, και εις κυριος Ἰησους Χριστος ο εν παλαιαι
προφητευθεις και εν καινηι παραγενομενος, και εν πνευμα αγιον, δια προφητων μεν
περι του Χριστου κηρυξαν, ελθοντος δε του Χριστου καταβαν και επιδειξαν αυτον.
16.4 Μηδεις ουν χωριζετω την παλαιαν απο της καινης διαθηκης. μηδεις λεγετω οτι
αλλο το πνευμα εκει και αλλο ωδε· επει προσκρουει αυτωι τωι αγιωι πνευματι τωι μετα
πατρος και υιου τετιμημενωι και εν τωι καιρωι του αγιου βαπτισματος εν τηι αγιαι
τριαδι συμπεριλαμβανομενωι. ο γαρ του θεου μονογενης υιος τοις αποστολοις ειρηκε
σαφως· πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα
του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος. Ἡ ελπις ημων εις πατερα και υιον
και αγιον πνευμα. ου τρεις θεους καταγγελλομεν, φιμουσθωσαν γαρ Μαρκιωνισται,
αλλα συν αγιωι πνευματι δι' ενος υιου ενα θεον καταγγελλομεν. αδιαιρετος η πιστις,
αχωριστος η ευσεβεια. ουτε χωριζομεν την αγιαν τριαδα ως τινες, ουτε συναλοιφην
ως Σαβελλιος εργαζομεθα. αλλ' οιδαμεν ευσεβως ενα πατερα τον αποστειλαντα ημιν
σωτηρα τον υιον. οιδαμεν ενα υιον τον επαγγειλαμενον πεμψειν παρα του πατρος
τον παρακλητον. οιδαμεν το πνευμα το αγιον το λαλησαν εν προφηταις και εν τηι
πεντηκοστηι κατελθον επι τους αποστολους εν ειδει πυρινων γλωσσων ενταυθα εν
τηι Ἱερουσαλημ εν τηι ανωτεραι των αποστολων εκκλησιαι. παντων γαρ παρ' ημιν εστι
τα αξιωματα. ενταυθα Χριστος εξ ουρανων κατηλθεν. ενταυθα το πνευμα το αγιον
εξ ουρανων κατηλθεν. και πρεπωδεστατον μεν αληθως ην, ωσπερ τα περι Χριστου
και του Γολγοθα εν τωι Γολγοθαι τουτωι λεγομεν, ουτως και περι αγιου πνευματος εν
τηι ανωτεραι λεγειν εκκλησιαι. επειδη δε της δοξης του ενταυθα σταυρωθεντος
συναπολαυει το εκει κατελθον, ουτως τα περι του εκει κατελθοντος ενταυθα
λαλουμεν. αμεριστος γαρ εστιν η ευσεβεια. 16.5 Βουλομεθα λοιπον τινα ειπειν περι
του αγιου πνευματος, ουχι διηγησασθαι την υποστασιν αυτου ακριβως, αδυνατον
γαρ, αλλ' ειπειν τας διαφορους τινων περι αυτου παρεκτροπας, ινα μη ποτε εξ
αγνοιας εκεινων κατενεχθωμεν, και επικοψαι τας της πλανης οδους, ινα μιαν οδον
βασιλικην οδευσωμεν. ει δε τι ρηθεν υπο των αιρεσεων νυν διηγουμεθα δι'
ασφαλειαν, τουτο κατα της εκεινων προτρεπεσθω κεφαλης, αθωιοι τε ειημεν οι τε
λεγοντες ημεις και υμεις οι ακουοντες. 16.6 Οι γαρ περι παντα ανοσιωτατοι αιρετικοι
και κατα του αγιου πνευματος ωξυναν την γλωσσαν και ετολμησαν ειπειν τα
αθεμιτα, καθως Ειρηναιος ο εξηγητης εν τοις προσταγμασι τοις προς τας αιρεσεις
εγραψεν, οι μεν εαυτους ειναι το πνευμα το αγιον ειπειν τολμησαντες, ων πρωτος
Σιμων ο εν ταις πραξεσι των αποστολων μαγος. αποβληθεις γαρ τα τοιαυτα
διδασκειν ετολμησεν. οι δε Γνωστικοι καλουμενοι και ασεβεις και ετερα κατα του
πνευματος εφθεγξαντο, Ουαλεντι νιανοι δε οι παρανομοι παλιν ετερα. ο δε δυσσεβης
Μανης εαυτον ειναι τον υπο Χριστου πεμφθεντα παρακλητον ειπειν ετολμησεν.
ετεροι δε αλλο εν προφηταις ειναι και αλλο εν καινηι. και πολλη τις αυτων η πλανη,
μαλλον δε η βλασφημια. μισησον τοινυν τους τοιουτους και φευγε τους
βλασφημουντας το πνευμα το αγιον και αφεσιν ουκ εχοντας. τις σοι προς τους
ανελπιστους κοινωνια τωι βαπτισθησομενωι νυν και εις πνευμα αγιον; ει ο
κολλωμενος τωι κλεπτηι και συντρεχων υπο τιμωριαν εστιν, ο προσκρουων πνευματι
αγιωι ποιαν εξει την ελπιδα; 16.7 Μισεισθωσαν και Μαρκιωνισται οι περιελοντες τα
ρηματα της παλαιας διαθηκης απο της καινης. πρωτος γαρ Μαρκιων ο αθεωτατος, ο
πρωτος τρεις θεους ειπων, ειδως οτι εγκεινται εν τηι καινηι μαρτυριαι περι Χριστου
των προφητων, περιεκοψε τας εκ της παλαιας διαθηκης μαρτυριας, ινα αμαρτυρος
μεινηι ο βασιλευς. μισεισθωσαν οι προειρημενοι Γνωστικοι μεν ονοματι, της δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

αγνωσιας πεπληρωμενοι, τολμησαντες τοιαυτα ειπειν περι αγιου πνευματος, απερ
εγω λεγειν ου τολμω. 16.8 Μισεισθωσαν οι κατα Φρυγας, και Μοντανος ο των
κακων εξαρχος, και αι δυο δηθεν αυτου προφητιδες, Μαξιμιλλα και Πρισκιλλα. ο
γαρ Μοντανος ουτος ο παρεξεστηκως και μανιωδης αληθως (ου γαρ αν ειπε τοιαυτα,
ει μη εμαινετο) ετολμησεν ειπειν εαυτον ειναι το αγιον πνευμα, ο αθλιωτατος και
πασης ακαθαρσιας και ασελγειας πεπληρωμενος. αυταρκες γαρ τουτο δια συσσημων
ειπειν, των παρουσων γυναικων σεμνοτητος ενεκεν. και Πεπουζαν μικροτατον
κωμυδριον εν τηι Φρυγιαι καταλαβων και ψευδως Ἱερουσαλημ ονομασας τουτο, και
αθλιωτατα παιδια γυναικων μικρα σφαττων και κατακοπτων εις αθεμιτον βρωσιν
προφασει των καλουμενων παρ' αυτοις μυστηριων (διο μεχρις πρωην εν τωι διωγμωι
τουτο ποιειν ημεις υπωπτευομεθα δια το κακεινους τους Μοντανους, ψευδως μεν,
ομωνυμως δε, καλεισθαι χριστιανους) ετολμησεν εαυτον ειπειν αγιον πνευμα ο
πασης ασεβειας και απανθρωπιας πεπληρωμενος, ο αναπολογητον εχων την
καταδικην. 16.9 Ἐπηγωνισατο, καθως προειρηται, και ο δυσσεβεστατος Μανης ο τα
των αιρεσεων πασων κακα συνειληφως. και ουτος τελευταιος βοθρος απωλειας
τυγχανων, τα παντων συλλεξας ομου των αιρετικων καινοτεραν ειργασατο και
εδιδαξε πλανην. ετολμησε τε ειπειν, οτι αυτος ειη ο παρακλητος ον επηγγειλατο
Χριστος αποστελλειν. Ἀλλ' ο σωτηρ επαγγειλαμενος ειπε τοις αποστολοις· υμεις δε
καθισατε εν τηι πολει Ἱερουσαλημ, εως ου ενδυσησθε εξ υψους δυναμιν. τι ουν; αρα
οι τελευτησαντες αποστολοι απο διακοσιων ετων εξεδεχοντο τον Μανην, εως αν
ενδυσωνται την δυναμιν; και τολμησει τις ειπειν οτι ουκ ησαν εκτοτε πληρεις αγιου
πνευματος; και μην γεγραπται, οτι τοτε επετιθεσαν τας χειρας, και ελαμβανον
πνευμα αγιον. αρα ουχι προ του Μανη και προ πολλων ετων τουτο εγενετο,
καταβαντος εν τηι ημεραι της πεντηκοστης του αγιου πνευματος; 16.10 ∆ια τι
κατεκριθη Σιμων ο μαγος; αρ' ου προσελθων τοις αποστολοις και ειπων· δοτε καμοι
την εξουσιαν ταυτην, ινα ωι αν επιθω τας χειρας λαμβανηι πνευμα αγιον; ου γαρ ειπε,
δοτε καμοι πνευματος αγιου κοινωνιαν, αλλ' εξουσιαν, ινα αλλοις πιπρασκηι το
απρατον, ο αυτος μη εκεκτητο. και αργυρια προσηνεγκε τοις ακτημοσιν, και ταυτα
βλεπων τους προσφεροντας τας τιμας των πιπρασκομενων και τιθεντας παρα τους
ποδας των αποστολων. και ουκ ελογισατο οτι οι ποσι καταπατουντες τον πλουτον
τον προσενεχθεντα εις τροφας των πτωχων ουτοι ουκ αν επι μισθωι εδοσαν εξουσιαν
πνευ ματος αγιου. οι δε τι φασι τωι Σιμωνι; το αργυριον σου συν σοι ειη εις απωλειαν,
οτι την δωρεαν του θεου ενομισας δια χρηματων κτασθαι. δευτερος γαρ Ἰουδας ει,
δια των αργυριων προσδοκησας πιπρασκειν την χαριν του πνευματος. Ει ουν ο
Σιμων θελησας μισθωι λαβειν την εξουσιαν εις απωλειαν εστι, Μανης ο εαυτον
ειπων το πνευμα ειναι το αγιον ποσην εχει την ασεβειαν; μισησωμεν τους μισους
αξιους, αποστραφωμεν ους αποστρεφεται ο θεος. ειπωμεν και αυτοι μετα παρρησιας
πασης τωι θεωι περι παντων αιρετικων· ουχι τους μισουντας σε κυριε εμισησα και επι
τους εχθρους σου εξετηκομην; εστι γαρ και εχθρα καλη, καθως γεγραπται· και
εχθραν θησω ανα μεσον σου και ανα μεσον του σπερματος αυτης. η γαρ προς τον
οφιν φιλια εχθραν προς τον θεον και θανατον κατεργαζεται. 16.11 Ταυτα μεν ουν
ημιν περι των αποβεβλημενων ειρησθω. λοιπον δε εις τας θειας γραφας
επανελθωμεν και πινωμεν υδατα απο ημετερων αγγειων, αγιων πατερων, και απο
ημετερων φρεατων πηγης. πινωμεν απο υδατος ζωντος, αλλομενου εις ζωην
αιωνιον. τουτο δε ειπεν ο σωτηρ περι του πνευματος ου εμελλον λαμβανειν οι
πιστευοντες εις αυτον. βλεπε γαρ τι λεγει· ο πιστευων εις εμε, ουχ απλως, αλλα
καθως ειπεν η γραφη (ανεπεμψε σε εις την παλαιαν διαθηκην), ποταμοι εκ της
κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος, ου ποταμοι αισθητοι, γην απλως
ακανθοφορον και ξυλοφορον ποτιζοντες, αλλα ψυχας φωταγωγουντες. και αλλαχου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

φησιν· αλλα το υδωρ ο δωσω αυτωι, γενησεται εν αυτωι πηγη υδατος ζωντος,
αλλομενου εις ζωην αιωνιον. καινοτερον υδωρ ζων και αλλομενον, αλλομενον δ'
επι τους αξιους. 16.12 Και δια τι αρα την πνευματικην χαριν υδωρ ωνομασεν; επειδη
δι' υδατος η συστασις των απαντων. επειδη χλοοποιον και ζωοποιον εστι το υδωρ.
επειδη εξ ουρανων κατερχεται το των ομβρων υδωρ. επειδη μονοειδες μεν
κατερχεται, πολυειδως δε ενεργει. μια μεν γαρ πηγη ολον παραδεισον επαρδευει, εις
δε και ο αυτος υετος κατερχεται εν παντι τωι κοσμωι. και γινεται λευκος μεν εν
κρινωι, ερυθρος δ' εν ροδωι, πορφυραιος δ' εν ιοις και υακινθοις, και διαφορος και
ποικιλος εν παντοιοις ειδεσιν. και εν φοινικι μεν αλλος, εν αμπελωι δ' αλλος, και εν
πασι τα παντα, μονοειδης ων και ουκ ων αλλος αυτος εαυτου. ου γαρ μεταβαλλων
εαυτον ο υετος αλλος και αλλος κατερχεται, αλλα τηι των υποδεχομενων κατασκευηι
συμπεριφερομενος εκαστωι το προσφορον γινεται. Ουτω και το πνευμα το αγιον, εν
ον και μονοειδες και αδιαιρετον, εκαστωι διαιρει την χαριν καθως βουλεται. και
ωσπερ το ξηρον ξυλον υδατι κοινωνησαν βλαστους εκδιδωσιν, ουτω και η εν
αμαρτιαις ψυχη δια μετανοιας αγιου πνευματος καταξιωθεισα βοτρυας εκφερει
δικαιοσυνης. μονοειδες δε ον πολλας νευματι θεου και εν ονοματι Χριστου τας
αρετας ενεργει. τινος μεν γαρ συγκεχρηται γλωσσηι προς σοφιαν, αλλου φωτιζει την
ψυχην εν προφητειαι, αλλωι δε διδωσι δυναμιν απελασαι δαιμονας, αλλωι δε διδωσιν
ερμηνευσαι τας θειας γραφας. αλλου την σωφροσυνην ενισχυει, αλλον διδασκει τα
περι ελεημοσυνης, αλλον διδασκει νηστευειν και ασκειν, αλλον διδασκει
καταφρονειν των του σωματος πραγματων, αλλον ετοιμαζει προς μαρτυριον, αλλα
εν αλλοις, αυτο δε ουκ αλλο εαυτου. καθως γεγραπται· εκαστωι δε διδοται η
φανερωσις του πνευματος προς το συμφερον. ωι μεν γαρ δια του πνευματος διδοται
λογος σοφιας, αλλωι δε λογος γνωσεως κατα το αυτο πνευμα, ετερωι δε πιστις εν τωι
αυτωι πνευματι, αλλωι δε χαρισματα ιαματων εν τωι αυτωι πνευματι, αλλωι δε
ενεργηματα δυναμεως, αλλωι δε προφητεια, αλλωι δε διακρισις πνευματων, ετερωι δε
γενη γλωσσων, αλλωι δε ερμηνεια γλωσσων. παντα δε ταυτα ενεργει το εν και το
αυτο πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται. 16.13 Ἀλλ' επειδη περι
πνευματος απλως πολλα και διαφορα γεγραπται εν ταις θειαις γραφαις, και δεος εστι
μη ποτε τις εξ αγνωσιας εις συγχυσιν ελθηι, αγνοων περι ποιου πνευματος εστι το
γεγραμμενον, καλως εχει νυν ασφαλισασθαι, ποιον λεγει η γραφη ειναι το αγιον.
ωσπερ γαρ καλειται χριστος Ἀαρων και ∆αβιδ και Σαουλ και αλλοι χριστοι
καλουνται, μονος δε εις εστιν ο αληθινος Χριστος, ουτω και της του πνευματος
προσηγοριας περι διαφορων πραγματων ειρημενης καλον εστιν ιδειν τι εστιν
ιδιαζοντως το πνευμα το αγιον. καλειται γαρ πνευματα πολλα. η ψυχη ημων
καλειται πνευμα. και αγγελος καλειται πνευμα. και ο ανεμος ουτος ο πνεων
καλειται πνευμα. και αρετη μεγαλη καλειται πνευμα. και ακαθαρτος πραξις καλειται
πνευμα. και δαιμων αντικειμενος καλειται πνευμα. βλεπε τοινυν ακουων ταυτα, μη
ποτε νομισηις απο της ομωνυμιας ανθ' ετερου ετερον. Περι μεν γαρ της ψυχης της
ημετερας λεγει η γραφη· εξελευσεται το πνευμα αυτου και επιστρεψει εις την γην
αυτου. και περι της αυτης ψυχης λεγει παλιν· ο πλασσων πνευμα ανθρωπου εν αυτωι.
περι δε των αγγελων εν ψαλμοις φησιν· ο ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα
[και τους λειτουργους αυτου πυρος φλογα]. περι δε του ανεμου φησιν· εν πνευματι
βιαιωι συντριψεις πλοια Θαρσεις. και, ον τροπον εν δρυμωι ξυλον υπο πνευματος
σαλευθηι. και, πυρ, χαλαζα, χιων, κρυσταλλος, πνευμα καταιγιδος. περι δε της καλης
διδασκαλιας αυτος ο κυριος λεγει· τα ρηματα; α εγω λελαληκα υμιν, πνευ μα εστι και
ζωη εστιν, αντι του πνευματικα εστιν. το δε πνευμα το αγιον ου λαλειται δια
γλωσσης, αλλα ζων εστι, παρεχον σοφως λαλειν, το λαλουν και ομιλουν αυτο. 16.14
Και θελεις γνωναι οτι ομιλει και λαλει; Φιλιππος εξ αποκαλυψεως αγγελου
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατηλθεν εις την οδον την αποφερουσαν εις Γαζαν, οτε ο ευνουχος ηρχετο. και ειπε
το πνευμα τωι Φιλιππωι· προσελθε και κολληθητι τωι αρματι τουτωι. βλεπεις λαλουν
το πνευμα τωι ακουοντι; και Ἰεζεκιηλ λεγει ουτως· εγενετο επ' εμε πνευμα κυριου
και ειπε προς με· ταδε λεγει κυριος. και παλιν· ειπε το πνευμα το αγιον τοις εν
Ἀντιοχειαι αποστολοις· αφορισατε δη μοι τον Βαρναβαν και [τον] Σαυλον εις το
εργον ο προσκεκλημαι αυτους. βλεπεις πνευμα ζων, αφοριζον και προσκαλουμενον
και εξουσιαστικως αποστελλον; Και Παυλος ελεγεν· πλην οτι το πνευμα το αγιον
κατα πολιν διαμαρτυρεται μοι λεγον, οτι δεσμα και θλιψεις με μενουσιν. ο γαρ
καλος ουτος της εκκλησιας αγιοποιος και βοηθος και διδασκαλος, το πνευμα το
αγιον, ο παρακλητος, περι ου ειπεν ο σωτηρ, εκεινος υμας διδαξει παντα και
υπομνησει υμας παντα (ουκ ειπε διδαξει μονον, αλλα και υπομνησει οσα ειπον υμιν·
ου γαρ αλλα Χριστου διδαγματα και αλλα αγιου πνευματος, αλλα τα αυτα),
προεμαρτυρατο τωι Παυλωι τα συμβησομενα, ινα ευθυμος γενηται μαλλον απο του
προειδεναι. ταυτα δε ημιν ειρηται δια το λεχθεν· τα ρηματα α εγω λελαληκα υμιν
πνευμα εστιν, ινα μη λαλιαν χειλεων τουτο ειναι νομισηις, αλλα την καλην
διδασκαλιαν. 16.15 Ἐνταυθα καλειται δε πνευμα και η αμαρτια, καθως ειρηκαμεν,
αλλα και ετερως και εναντιως, ως οταν λεγηι· πνευματι πορνειας επλανηθησαν.
καλειται πνευμα και το ακαθαρτον πνευμα, ο δαιμων, αλλα μετα προσθηκης του
ακαθαρτον. εκαστωι προσκειται η επωνυμια, ινα το ιδιον δηλωσηι. εαν περι ψυχης
ανθρωπου λεγηι το πνευμα, μετα προσθηκης του ανθρωπου λεγει. εαν τον ανεμον
λεγηι, πνευμα καταιγιδος λεγει. εαν την αμαρτιαν λεγηι, πνευμα πορνειας λεγει. εαν
τον δαιμονα λεγηι, πνευμα ακαθαρτον λεγει, ινα γνωμεν, περι τινος εκαστου εστιν ο
λογος, και μη νομισηις περι του αγιου τουτο ειναι. μη γενοιτο. το γαρ του πνευματος
ονομα τουτο μεσον εστι, και παν ο μη εχει παχυ σωμα, καθολικως πνευμα καλειται.
επει τοινυν και οι δαιμονες ουκ εχουσι τοιαυτα σωματα, πνευματα καλουνται. Ἀλλα
πολλη τις εστιν η διαφορα. ο μεν γαρ ακαθαρτος δαιμων οταν ερχηται επι ψυχην
ανθρωπου (ρυσαιτο δε τουτου ο κυριος πασαν ψυχην των ακουοντων και των μη
παροντων), ως λυκος αιμοβορος ετοιμος εις βοραν επι προβατον ερχεται. αγριωτατη
η παρουσια, βαρυτατη η αισθησις. σκοτωδης η διανοια γινεται. και η εφοδος αδικος,
και η αρπαγη αλλοτριου κτηματος. σωματι γαρ αλλοτριωι ως ιδιωι κεχρησθαι
βιαζεται, και οργανωι αλλοτριωι. τον εστωτα καταβαλλει. οικειος γαρ εστι του
πεσοντος εξ ουρανου. παρατρεπει την γλωσσαν. στρεβλοι τα χειλη. αφρος αντι
ρηματων. σκοτουται ο ανθρωπος. ηνοικται ο οφθαλμος, και δι' αυτου ου βλεπει η
ψυχη. και σπαιρει τρομικως ο αθλιος ανθρωπος προ θανατου. εχθροι των ανθρωπων
αληθως οι δαιμονες, αισχρως κεχρημενοι και ανηλεως. 16.16 Ουκ εστι τοιουτο το
πνευμα το αγιον. μη γενοιτο. απεναντιας γαρ προς το αγαθον και σωτηριωδες εχει
τα πραγματα. πρωτον μεν ημερος η παρουσια, ευωδης η αντιληψις, κουφοτατον το
φορτιον. προαπαστραπτουσιν ακτινες φωτος και γνωσεως προ της παρουσιας.
κηδεμονος γνησιου σπλαγχνα εχον ερχεται. ερχεται γαρ σωσαι και ιασασθαι,
διδαξαι, νου θετησαι, ενισχυσαι, παρακαλεσαι, φωτισαι την διανοιαν πρωτου αυτου
του δεχομενου, ειτα δι' αυτου και των αλλων. και ωσπερ εν σκοτει προτερον τις ων
ειτα εξαιφνης ηλιον ιδων φωτιζεται του σωματος το βλεμμα, και βλεπει α μη εβλεπε
φανερως, ουτω και ο του αγιου πνευματος καταξιωθεις φωτιζεται την ψυχην και
υπερ ανθρωπον βλεπει α μη ᾔδει. επι γης το σωμα, και η ψυχη κατοπτριζεται τους
ουρανους. βλεπει ως Ἡσαΐας τον κυριον καθημενον επι θρονου υψηλου και
επηρμενου, και βλεπει ως Ἱεζεκιηλ τον επι των χερουβιμ, βλεπει ως ∆ανιηλ
μυριαδας μυριαδων και χιλιαδας χιλιαδων. και ο μικρος ανθρωπος αρχην κοσμου
βλεπει και τελος κοσμου και μεσοτητα χρονων και βασιλεων διαδοχας. οιδεν α μη
εμαθεν. παρεστι γαρ ο αληθινος φωταγωγος. εσω τοιχων ο ανθρωπος, και η δυναμις
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της γνωσεως εκπεμπεται μακραν, και βλεπει και τα υπο αλλων γινομενα. 16.17 Ου
συμπαρην Πετρος Ἀνανιαι και Σαπφειρηι πωλουσι τα κτηματα, αλλα δια του
πνευματος παρην. δια τι, φησιν, ο σατανας επληρωσε την καρδιαν σου ψευσασθαι το
πνευμα το αγιον; κατηγορος ουκ ην. μαρτυς ουκ ην. ποθεν ᾔδει το γεγενημενον;
ουχι μενον σοι εμενε; και πραθεν εν τηι σηι εξουσιαι υπηρχεν; τι οτι εθου εν τηι καρδιαι
σου το πραγμα τουτο; ο αγραμματος Πετρος δια την του πνευματος χαριν εμαθεν α
μη ᾔδεισαν μηδ' Ἑλληνων οι σοφοι. Ἔχεις το ομοιον και επι του Ἐλισσαιου. δωρεαν
γαρ αυτου θεραπευσαντος την λεπραν του Ναιμαν ελαβεν ο Γιεζι τον μισθον,
αλλοτριων κατορθωματων τον μισθον λαμβανων. και λαμβανει παρα του Ναιμαν τα
χρηματα και τιθησιν εν τωι σκοτεινωι. αλλα το σκοτος ου σκοτιζεται απο των αγιων.
και ελθοντα αυτον ηρωτα ο Ἐλισσαιος, και ομοιως τωι Πετρωι λεγοντι· ειπε μοι ει
τοσουτου το χωριον απεδοσθε, κακεινος εξεταζει· ποθεν Γιεζι; ουκ αγνοων το ποθεν,
αλλα πενθων το ποθεν. απο σκοτους ηλθες, και εις σκοτος πορευσηι. πεπρακας του
λεπρου την ιασιν και κληρονομεις την λεπραν. επληρωσα, φησιν, εγω το κελευσμα
του ειρηκοτος μοι· δωρεαν ελαβετε, δωρεαν δοτε, συ δε επωλησας την χαριν.
αποδεξαι της πρασεως την υποθεσιν. αλλα τι λεγει προς αυτον ο Ἐλισσαιος; ουχι η
καρδια μου επορευθη μετα σου; ωδε ημην εγω περικεκλεισμενος τωι σωματι, αλλα το
πνευμα το υπο του θεου μοι δοθεν εβλεπε και τα μακραν, και τα αλλαχου γινομενα
σαφως εδεικνυε μοι. βλεπεις ως ου μονον περιαιρει την αγνωσιαν, αλλα και γνωσιν
εντιθησιν; βλεπεις πως φωτιζει τας ψυχας το πνευμα το αγιον; 16.18 Ἡσαΐας ετων
εγγυς ην προ χιλιων, και εβλεπεν ως σκηνην την Σιων. η πολις ην ετι συνεστηκυια
και αγοραις κεκαλλωπισμενη και το αξιωμα περιβεβλημενη. κακεινος λεγει· Σιων
ως αγρος αροτριαθησεται, προλεγων το νυν εφ' ημων πληρωθεν. και το ακριβες ορα
της προφητειας. ειπε γαρ· εγκαταλειφθησεται η θυγατηρ Σιων ως σκηνη εν
αμπελωνι και ως οπωροφυλακιον εν σικυηλατωι. και σικυηλατων νυν ο τοπος
πεπληρωται. βλεπεις ως φωτιζει τους αγιους το πνευμα το αγιον; μη τοινυν δια την
ομωνυμιαν εις αλλα απελασθηις, αλλα τηρει το ακριβες. 16.19 Ουδεποτε, σου
καθεζομενου, περι αγνειας η παρθενιας υπεισηλθε λογισμος; εκεινου εστιν η
διδασκαλια. ουχι πολλακις κορη παρα πασταδας ουσα νυμφικας εφυγεν εκεινου
διδασκοντος τα περι παρθενιας; ουχι πολλακις ανθρωπος εν παλατιοις διαπρεπων
κατεπτυσε πλουτου και αξιας διδαχθεις υπο του πνευματος του αγιου; ουχι πολλακις
νεος ορων καλλος εκαμμυσε το βλεμμα και εφυγε το ιδειν και εξεφυγε τον
μολυσμον; ποθεν γεγονε τουτο, ζητεις; το πνευμα το αγιον εδιδαξε του νεου την
ψυχην. τοσαυται πλεονεξιαι εν κοσμωι, και ακτημονουσι χριστιανοι. δια τι; δια την
του πνευματος επαγγελιαν. τιμιον ως αληθως το πνευμα το αγιον, το αγαθον.
εικοτως βαπτιζομεθα εις πατερα και εις υιον και εις αγιον πνευμα. Ἄνθρωπος ετι
σωμα φορων δαιμοσιν αγριωτατοις πολλοις παλαιει. και πολλακις ο δαιμων, ο
σιδηραιοις δεσμοις υπο πολλων μη κρατουμενος, λογοις ευχης εκρατηθη υπ' αυτου
δια την εν αυτωι δυναμιν του αγιου πνευματος, και το απλουν εμφυσημα του
επορκιζοντος πυρ γινεται τωι μη φαινομενωι. Μεγαν τοινυν εχομεν παρα θεου
συμμαχον και προστατην, μεγαν διδασκαλον εκκλησιας, μεγαν υπερασπιστην υπερ
ημων. μη φοβηθωμεν τους δαιμονας μηδε τον διαβολον. μειζων γαρ ο ημων
υπεραγωνιστης. μονον ανοιξωμεν αυτωι τας θυρας. περιερχεται γαρ ζητων τους
αξιους, και ζητει τινι χαρισηται τας δωρεας. 16.20 Παρακλητος δε καλειται δια το
παρακαλειν και παραμυθεισθαι και συναντιλαμβανεσθαι της ασθενειας ημων. το γαρ
τι προσευξομεθα καθο δει ουκ οιδαμεν. αλλ' αυτο το πνευμα υπερεντυγχανει υπερ
ημων στεναγμοις αλαλητοις, δηλον δε οτι προς τον θεον. πολλακις δια Χριστον
υβρισθεις ητιμασθη τις αδικως, μαρτυριον εφεστηκεν, βασανοι πανταχοθεν και πυρ
και ξιφη και θηρες και βυθος. αλλα το πνευμα το αγιον υποφθεγγεται λεγον·
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπομεινον τον κυριον, ανθρωπε. μικρα τα γινομενα, μεγαλα τα δωρουμενα. ολιγον
χρονον καμων αιωνιως ειναι μελλεις μετ' αγγελων. ουκ αξια τα παθηματα του νυν
καιρου προς την μελλουσαν δοξαν αποκαλυφθηναι εις ημας. διαγραφει τωι ανθρωπωι
βασιλειαν ουρανων, υποδεικνυσι και τον παραδεισον της τρυφης. και οι μαρτυρες τα
προσωπα μεν του σωματος προς τους δικαστας εξ αναγκης εχοντες, τηι δε δυναμει
λοιπον οντες εν παραδεισωι κατεπτυσαν των φαινομενων χαλεπων. 16.21 Και θελεις
γνωναι οτι τηι δυναμει του αγιου πνευματος οι μαρτυρες μαρτυρουσιν; λεγει προς
τους μαθητας ο σωτηρ· οταν δε φερωσιν υμας επι τας συναγωγας και τας αρχας και
τας εξουσιας, μη μεριμνησητε πως απολογησεσθε η τι ειπητε. το γαρ αγιον πνευμα
διδαξει υμας εν αυτηι τηι ωραι, α δει ειπειν. αδυνατον γαρ μαρτυρησαι περι του
Χριστου, εαν μη τις δια πνευματος αγιου μαρτυρησηι. ει γαρ ουδεις δυναται ειπειν
κυριον Ἰησουν Χριστον ει μη εν πνευματι αγιωι, την ζωην αρα τις εαυτου διδωσιν
υπερ Ἰησου εαν μη εν πνευματι αγιωι; 16.22 Μεγα τι εστι και παντοδυναμον εν
χαρισμασι και θαυμασιον το αγιον πνευμα. λογισαι, ποσοι καθεζεσθε νυν, ποσαι
ψυχαι παρεσμεν. εκαστωι προσφορως ενεργει, και μεσον παρον βλεπει εκαστου τον
τροπον, βλεπει και τον λογισμον και την συνειδησιν, και τι λαλουμεν, και τι
νοουμεν, και τι πιστευομεν. μεγα μεν αληθως το ρηθεν, αλλ' ετι μικρον. βλεπε γαρ
μοι, την διανοιαν φωταγωγηθεις υπ' αυτου, ποσοι εισι χριστιανοι της παροικιας
ταυτης πασης, και ποσοι της επαρχιας πασης της Παλαιστινης. και πλατυνον τον
νουν απο της επαρχιας εις την Ῥωμαιων πασαν βασιλειαν. και εκ ταυτης βλεπε μοι
παντα τον κοσμον, Περσων γενη και Ἰνδων εθνη, Γοτθους και Σαυροματας, Γαλλους
και Ἱσπανους και Μαυρους, Λιβυας και Αιθιοπας και τους λοιπους τους
ακατωνομαστους ημιν. πολλα γαρ των εθνων ουδ' εις ονομασιαν ημιν ηλθεν. βλεπε
μοι εκαστου εθνους επισκοπους, πρεσβυτερους, διακονους, μοναζοντας, παρθενους
και λοιπους λαικους. και βλεπε τον μεγαν προστατην και των χαρισματων παροχον,
οπως εν παντι τωι κοσμωι τωι μεν αγνειαν, τωι δε αειπαρθενιαν, αλλωι δε
ελεημοσυνην, αλλωι δ' ακτημοσυνην, αλλωι δε απελασιν πνευματων αντικειμενων
διδωσιν. και ωσπερ το φως μιαι της ακτινος προσβοληι καταυγαζει τα παντα, ουτω
και το πνευμα το αγιον φωτιζει τους εχοντας οφθαλμους. ει γαρ τις αβλεπτων μη
καταξιουται της χαριτος, μη μεμφεσθω τωι πνευματι, αλλα τηι εαυτου απιστιαι. 16.23
Ειδες αυτου την δυναμιν την εν παντι τωι κοσμωι. μη μεινηις επι γης, αναβηθι λοιπον
και επι τα ανω. αναβηθι μοι τηι διανοιαι και εις πρωτον ουρανον και βλεπε μοι
τοσαυτας εκει μυριαδας αναριθμητους αγγελων. υπεραναβηθι τοις λογισμοις, ει
δυνασαι, και ανωτερω. βλεπε μοι και αρχαγγελους, βλεπε μοι και πνευματα, βλεπε
δυναμεις, βλεπε αρχας, βλεπε εξουσιας, βλεπε θρονους, βλεπε κυριοτητας. τουτων
παντων επιστατης παρα θεου και διδασκαλος και αγιοποιος ο παρακλητος. τουτου
χρειαν εχει Ἠλιας και Ἐλισσαιος και Ἠσαΐαςεν ανθρωποις, τουτου χρειαν εχει
Μιχαηλ και Γαβριηλ εν αγγελοις. Ουδεν αυτωι των γενητων ισοτιμον. τα γαρ των
αγγελων γενη και αι στρατιαι πασαι ομου συναχθεισαι ου φερουσιν ισοτητα προς το
αγιον πνευμα. καλυπτει ταυτα παντα του παρακλητου η παναγαθος δυναμις. και τα
μεν εστιν εις λειτουργιαν αποστελλομενα, το δε ερευναι και τα βαθη του θεου, καθως
ο αποστολος φησι· το γαρ πνευμα παντα ερευναι, και τα βαθη του θεου. τις γαρ οιδεν
ανθρωπων τα του ανθρωπου ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; ουτω και τα
του θεου ουδεις εγνωκεν ει μη το πνευμα του θεου. 16.24 Τουτο περι Χριστου
εκηρυξεν εν προφηταις. τουτο ενηργησεν εν αποστολοις. τουτο μεχρι σημερον εν
βαπτισματι σφραγιζει τας ψυχας. και πατηρ μεν διδωσιν υιωι, και υιος μεταδιδωσιν
αγιωι πνευματι. αυτος γαρ εστιν ο Ἰησους ο λεγων, ουκ εγω· παντα μοι παρεδοθη υπο
του πατρος μου. και περι του αγιου πνευματος λεγει· οταν ελθηι εκεινος, το πνευμα
της αληθειας, και εξης, εκεινος εμε δοξασει, οτι εκ του εμου λαμβανει και αναγγελει
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμιν. ο πατηρ δι' υιου συν αγιωι πνευματι τα παντα χαριζεται. ουκ αλλα πατρος
χαρισματα και αλλα υιου και αλλα αγιου πνευματος· μια γαρ η σωτηρια, μια η
δυναμις, μια η πιστις. εις θεος ο πατηρ, εις κυριος ο μονογενης αυτου υιος, εν το
πνευμα το αγιον ο παρακλητος. και αυταρκες ημιν ταυτα ειδεναι, φυσιν δε η
υποστασιν μη πολυπραγμονει. ει γαρ ην γεγραμμενον, ελεγομεν· ο ου γεγραπται, μη
τολμησωμεν. αυταρκες ημιν ειδεναι προς σωτηριαν, οτι εστι πατηρ και υιος και
αγιον πνευμα. 16.25 Τουτο το πνευμα κατηλθεν επι τους εβδομηκοντα πρεσβυτερους
επι Μωυσεως. Ἀλλα το μηκος των λογων, αγαπητοι, μη καματον υμιν εμποιειτω.
παρασχοι δε αυτο περι ου ο λογος δυναμιν εκαστωι και των λεγοντων ημων και
υμων των ακουοντων. Τουτο το πνευμα κατηλθεν, ως εφην, επι τους εβδομηκοντα
πρεσβυτερους τους επι Μωυσεως. λεγω δε ταυτα σοι, ινα παραστησω νυν, οτι οιδε τα
παντα και ενεργει καθως βουλεται. εξελεχθησαν οι εβδομηκοντα πρεσβυτεροι, και
κατεβη κυριος εν νεφεληι και παρειλατο απο του πνευματος του επι Μωυσεως και
επεθηκεν επι τους εβδομηκοντα ανδρας τους πρεσβυτερους, ου του πνευματος
μερισθεντος, αλλα της χαριτος μερισθεισης προς τα δοχεια και την των δεχομενων
δυναμιν. αλλ' εξηκοντα μεν και οκτω παρησαν και προεφητευσαν, Ἑλδαδ δε και
Μωδαδ ου παρησαν. ινα τοινυν δειχθηι, οτι ου Μωυσης ην ο χαριζομενος, αλλα το
πνευμα το ενεργουν, Ἑλδαδ και Μωδαδ, οι κληθεντες μεν, ουπω δε απαντησαντες,
προφητευουσιν. 16.26 Ἐξεπλαγη Ἰησους ο του Ναυη, ο διαδοχος Μωυσεως, και
προσελθων λεγει τωι Μωυσηι· ηκουσας οτι Ἑλδαδ και Μωδαδ προφητευουσιν;
εκληθησαν και ουκ απηντησαν. κυριε μου Μωυση, κωλυσον αυτους. Ου δυναμαι
κωλυσαι αυτους, φησιν, επουρανιος γαρ η χαρις. και τοσουτον απεχω του κωλυσαι
αυτους, ωστε και αυτος κατα χαριν εχω. αλλ' ου νομιζω σε τουτο φθονωι ειρηκεναι.
μη ζηλοις συ μοι, οτι εκεινοι μεν προεφητευσαν, συ δε ουπω προφητευεις. εκδεξαι
τον καιρον. και τις δυη παντα τον λαον κυριου προφητας, οταν δωι κυριος το
πνευμα αυτου επ' αυτους; προφητικως και τουτο λεγων το κυριος οταν δωι. νυν δε
αρα ουπω εδωκε, συ ουν ουπω εχεις. Ἀβρααμ αρα και Ἰσαακ και Ἰακωβ και Ἰωσηφ
ουκ ειχον;οι προ τουτου αρα ουκ εσχον; αλλα το οταν δωι κυριος δηλον οτι σημαινει
το επι παντας. νυν μερικη η χαρις, τοτε δαψιλης η δοσις. Ἠινισσετο δε το
γενησομενον εν τηι πεντηκοστηι παρ' ημιν. και αυτο γαρ κατηλθε παρ' ημιν. κατηλθε
δε και προτερον επι πολλους. γεγραπται γαρ· και Ἰησους ο του Ναυη ενεπλησθη
πνευματος σοφιας. επεθηκε γαρ Μωυσης τας χειρας αυτου επ' αυτον. βλεπεις
πανταχου τον τυπον εν παλαιαι και καινηι τον αυτον. επι Μωυσεως δια χειροθεσιας
εδιδοτο το πνευμα. και Πετρος δια χειροθεσιας διδωσι το πνευμα. μελλει δε και επι
σε τον βαπτιζομενον φθανειν η χαρις. το δε πως ου λεγω. ου γαρ προλαμβανω τον
καιρον. 16.27 Τουτο και ηλθεν επι παντας δικαιους και προφητας, τον Ἐνως λεγω,
τον Ἐνωχ, τον Νωε και τους λοιπους, τον Ἀβρααμ, τον Ἰσαακ, τον Ἰακωβ. περι γαρ
του τον Ἰωσηεχειν πνευμα θεου εν αυτωι ηδη και Φαραω κατειληφεν. περι γαρ
Μωυσεως και των επ' αυτου θαυμασιων εκ πνευματος ενεργειων ηκουσας πολλακις.
τουτο και ο ανδρειοτατος ειχεν Ἰωβ, και παντες οι αγιοι, καν τα ονοματα παντων μη
διελθωμεν. τουτο και εν τηι κατασκευηι της σκηνης αποσταλεν ενεπλησε σοφιας τους
περι τον Βεσελεηλ σοφους. 16.28 Ἐν τηι δυναμει τουτου του πνευματος, καθως
εχομεν εν κριταις, Γοθονιηλ μεν εκρινε, Γεδεων δε ενεδυναμωθη, ενικησε δε
Ἰεφθαε, ∆εββωρα δε η γυνη επολεμει και Σαμψων ετι δικαιοπραγων και μη λυπων
αυτο τα υπερ ανθρωπον ενηργησεν. περι γαρ Σαμουηλ και ∆αβιδ φανερως εν ταις
των βασιλειων εχομεν βιβλοις, οπως εν αγιωι πνευματι επροφητευον αυτοι, και
προφητων ησαν εξαρχοι. και ο μεν Σαμουηλ ο ορων εκαλειτο, ο δε ∆αβιδ σαφως,
πνευμα κυριου, φησιν, ελαλησεν εν εμοι. και εν ψαλμοις· και το πνευμα το αγιον
σου μη αντανεληις απ' εμου. και παλιν· το πνευμα σου το αγαθον οδηγησει με εν γηι
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευθειαι. Και ως εν παραλειπομενοις εχομεν, αγιου πνευματος μετεσχον Ἀζαριας μεν
επι του Ἀσαφ βασιλεως και Ὀζιηλ επι Ἰωσαφατ βασιλεως, και παλιν αλλος Ἀζαριας
ο λιθασθεις. ο δε Ἔσδρας φησιν· και το πνευμα σου το αγαθον εδωκας συνετισαι
αυτους. περι δε Ἠλια του αναληφθεντος και Ἐλισσαιου των πνευματοφορων και
θαυματοποιων φανερον καν μη λεγωμεν, οτι πληρεις ησαν αγιου πνευματος. 16.29
Ει δε και πασας τις διελθοι τας τε των δωδεκα και των λοιπων προφητων τας
βιβλους, πολλας τας περι του αγιου πνευματος μαρτυριας ευρησει, Μιχαιου μεν
λεγοντος εκ προσωπου του θεου· εαν μη εγω εμπλησω ισχυν εν πνευματι κυριου·
του δε Ἰωηλ βοωντος· και εσται μετα ταυτα, λεγει ο θεος, εκχεω απο του πνευματος
μου επι πασαν σαρκα, και τα εξης· και Ἀγγαιου φασκοντος· διοτι εγω μεθ' υμων ειμι,
λεγει κυριος παντοκρατωρ, και το πνευμα μου εφεστηκεν εν μεσωι υμων· Ζαχαριου
δε ομοιως· πλην τους λογους μου και τα νομιμα μου δεχεσθε, οσα εγω εντελλομαι εν
πνευματι μου τοις δουλοις μου τοις προφηταις. 16.30 Και ετερα Ἡσαΐας ο
μεγαλοφωνοτατος φησιν· και αναπαυσεται επ' αυτον πνευμα του θεου, πνευμα
σοφιας και συνεσεως, πνευμα βουλης και ισχυος, πνευμα γνωσεως και ευσεβειας, και
εμπλησει αυτον πνευμα φοβου θεου, δηλων εν μεν ειναι τουτο και αδιαιρετον,
διαφορους δε αυτου ενεργειας. και παλιν· Ἰακωβ ο παις μου, και εξης, εδωκα το
πνευμα μου επ' αυτον. και παλιν· επιθησω το πνευμα μου επι το σπερμα σου. και
παλιν· και νυν κυριος παντοκρατωρ απεσταλκε με και το πνευμα αυτου. και παλιν·
αυτη αυτοις η παρ' εμου διαθηκη, ειπε κυριος, το πνευμα το εμον ο εστιν επι σοι. και
πα λιν· πνευμα κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με, και τα εξης. και παλιν εν τοις
κατα Ἰουδαιων· αυτοι δε ηπειθησαν και παρωξυναν το πνευμα το αγιον αυτου. και,
που εστιν ο θεις εν αυτοις το πνευμα το αγιον; Ἔχεις και εν τωι Ἰεζεκιηλ (ει λοιπον
ακουων μη κεκμηκας) το ηδη ρηθεν· και επεσεν επ' εμε πνευμα και ειπε προς με·
λεγε, ταδε λεγει κυριος. το δε επεσεν επ' εμε καλως εκληπτεον, οτι φιλοστοργως, και
ωσπερ ο Ἰακωβ ευρων τον Ἰωσηφ επεπεσεν επι τον τραχηλον αυτου, και ωσπερ εν
ευαγγελιοις ο φιλοστοργος πατηρ τον εκ της αποδημιας επανελθοντα υιον ιδων
εσπλαγχνισθη και δραμων επεπεσεν επι τον τραχηλον αυτου και κατεφιλησεν
αυτον. και παλιν εν τωι Ἰεζεκιηλ· και ηγαγε με εις γην Χαλδαιων εις την
αιχμαλωσιαν εν ορασει εν πνευματι θεου. τα γαρ αλλα προτερον εν τοις περι
βαπτισματος ηκουσας· και ρανω εφ' υμας υδωρ καθαρον, και τα εξης, και δωσω υμιν
καρδιαν καινην, και πνευμα καινον δωσω εν υμιν. και ευθυς· και το πνευμα μου
δωσω εν υμιν. και παλιν· και εγινετο επ' εμε χειρ κυριου, και εξηγαγε με εν πνευματι
κυριου. 16.31 Τουτο εσοφισε την ψυχην του ∆ανιηλ, ινα γενηται δικαστης
πρεσβυτερων ο νεος. κατεκριθη Σωσαννα η σωφρων ως ακολαστος. εκδικος ουκ ην.
τις γαρ εξηιρειτο απο των αρχοντων; απηγετο την επι θανατωι. εις χειρας ην λοιπον
των δημιων. αλλ' ο βοηθος παρην, ο παρακλητος, το πνευμα το αγιαζον πασαν
νοητην φυσιν. δευρο δη μοι, φησι τωι ∆ανιηλ, ο νεος ελεγξον πρεσβυτας νοσησαντας
τα νεοτητος αμαρτηματα. γεγραπται γαρ· εξηγειρεν ο θεος το πνευμα το αγιον επι
παιδαριου νεωτερου. και ινα συντομως παρελθωμεν, δια της αποφασεως του ∆ανιηλ
εσωθη η σωφρων. μαρτυριας ενεκεν ταυτα παραφερομεν· ου γαρ εξηγησεως ο
καιρος. Ἤιδει και Ναβουχοδονοσορ οτι εστιν εν τωι ∆ανιηλ το πνευμα το αγιον. φησι
γαρ προς αυτον· Βαλτασαρ ο αρχων των επαοιδων, τουτο εγω εγνων, οτι πνευμα
θεου αγιον εν σοι. εν αληθες ειπε και εν ψευδος. οτι μεν γαρ εσχε πνευμα αγιον,
αληθες ην, ουκ ην δε αρχων των επαοιδων. ου γαρ ην μαγος, αλλ' εκ πνευματος
αγιου σοφος. και προ τουτου δε συνεκρινεν αυτωι την ορασιν της εικονος, ην αυτος ο
ιδων ουκ ᾔδει. ειπε μοι, φησι, την ορασιν ην εγω ο ιδων ουκ οιδα. βλεπεις αγιου
πνευματος δυναμιν; ο οι ιδοντες ουκ οιδασιν, οι μη ιδοντες γινωσκουσι και
ερμηνευουσιν. 16.32 Και ενην μεν αληθως παμπολλα εκ της παλαιας διαθηκης
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναλεξαι και πλατυτερον διηγησασθαι τα περι αγιου πνευματος. αλλ' ολιγος ο
καιρος· δει δε φειδεσθαι και του συμμετρου της ακροασεως. οθεν τοις εκ της παλαιας
προς το παρον τεως αρκεσθεντες επι τα λειποντα εκ της καινης διαθηκης, ει ο θεος
θελοι, τηι εξης κατηχησει παλιν ελευσομεθα. Ὁ δε θεος της ειρηνης δια του κυριου
ημων Ἰησου Χριστου και δια της αγαπης του πνευματος παντας υμας των
πνευματικων και επουρανιων καταξιωσειε δωρεων. ωι η δοξα και το κρατος εις τους
αιωνας των αιωνων. αμην. 17.τ Κατηχησις επτακαιδεκατη φωτιζομενων, εν
Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα. των περι αγιου πνευματος τα λοιπα. και αναγνωσις εκ
της προς Κορινθιους πρωτης· ωι μεν γαρ δια του πνευματος διδοται λογος σοφιας, και
τα εξης. 17.1 Ἐν μεν τηι προ ταυτης κατηχησει των περι πνευματος αγιου μαρτυριων
ολιγον τι μερος κατα δυναμιν παρεθεμεθα ταις της υμετερας αγαπης ακοαις, εν δε
τωι παροντι των λειπουσων εκ της καινης διαθηκης κατα το εγχωρουν παλιν
εφαψομεθα θεου θελοντος, τοτε μεν δια το της ακοης συμμετρον την προθυμιαν
επισχοντες (ακορεστος γαρ ο πνευματος αγιου λογος), νυνι δε των λειποντων μερος
τι παλιν ολιγον ερουντες (το γαρ καλυπτεσθαι την ημετεραν ασθενειαν τωι των
γεγραμμενων πληθει μετ' ευγνωμοσυνης και νυν ομολογουμεν), ουκ ανθρωπινοις
και σημερον κεχρημενοι σοφισμασιν (ασυμφορον γαρ), αλλα τα εκ των θειων
γραφων μονον υπομιμνησκοντες (ασφαλεστατον γαρ κατα τον μακαριον αποστολον
Παυλον, ος φησιν· α και λαλουμεν, ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις,
αλλ' εν διδακτοις πνευματος, πνευματικοις πνευματικα συγκρινοντες), και
παραπλησια τοις οδοιπορουσιν η πλεουσιν επιτελουντες, οι σκοπον εχοντες ενα
μεγιστης οδου τηι μεν προθυμιαι σπευδουσι, δια δε την ανθρωπινην ασθενειαν
διαφοροις πολεσι παραβαλλειν η λιμεσιν ειωθασιν. 17.2 Αι μεν ουν περι του αγιου
πνευματος διαλεξεις διαιρουνται, αυτο δε αδιαιρετον εστιν, εν και το αυτο
τυγχανον. ωσπερ γαρ εν τοις περι του πατρος λογοις ποτε μεν περι μοναρχιας ην
ημιν το διδασκομενον, ποτε δε πως καλειται πατηρ η παντοκρατωρ, ποτε δε οπως
δημιουργος εστι των ολων, και ου το διαιρεισθαι τας κατηχησεις διαιρεσιν ειχε της
πιστεως (εις γαρ ηντε και εστιν ο της ευσεβειας σκοπος), και ωσπερ εν τοις περι του
μονογενους υιου του θεου ποτε μεν τα περι της θεοτητος, ποτε δε τα περι της
ανθρωποτητος εδιδασκομεν, εις πολλας μεν διαλεξεις τους περι του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου λογους διαιρουντες, αδιαιρετον δε την εις αυτον πιστιν
καταγγελλοντες, ουτως και νυν των περι του αγιου πνευματος. κατηχησεων
διαιρουμενων αδιαιρετον καταγγελλομεν την εις αυτο πιστιν. εν γαρ εστι και το
αυτο πνευμα το διαιρουν μεν τα χαρισματα ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται, αυτο δε
μονον αδιαιρετον. ου γαρ αλλος εστιν ο παρακλητος παρα το πνευμα το αγιον, αλλ'
εν εστι και το αυτο διαφορως ταις προσηγοριαις ονομαζομενον, ζων και υφεστος και
λαλουν και ενεργουν και των υπο θεου δια Χριστου γενομενων λογικων απαντων,
αγγελων και ανθρωπων, αγιαστικον. 17.3 Ὑπερ δε του μη ταις διαφοροις ονομασιαις
του αγιου πνευματος νομισαι τινας εξ αμαθειας διαφορα ειναι ταυτα πνευματα και
μη εν και το αυτο οπερ εστι μονον, δια τουτο προασφαλιζομενη σε η καθολικη
εκκλησια παρεδωκεν εν τηι της πιστεως επαγγελιαι πιστευειν εις εν αγιον πνευμα,
τον παρακλητον, το λαλησαν εν τοις προφηταις, οπως ειδεναι εχοις, οτι πολλαι μεν
αι προσηγοριαι τυγχανουσιν, εν δε μονον εστι το πνευμα το αγιον. περι ων
προσηγοριων νυν ολιγας υμιν εκ πολλων ερουμεν. 17.4 Καλειται μεν γαρ πνευμα
κατα το αρτιως ανεγνωσμενον, ωι μεν γαρ δια του πνευματος διδοται λογος σοφιας.
καλειται δε πνευμα αληθειας, καθως ο σωτηρ φησιν, οταν δε ελθηι εκεινος, το
πνευμα της αληθειας. καλειται και παρακλητος, καθως ειρηκεν, εαν γαρ εγω μη
απελθω, ο παρακλητος ου μη ελθηι προς υμας. οτι δε εν και το αυτο εστι διαφοροις
ταις προσηγοριαις ονομαζομενον, δεικνυται σαφως εκ τουτων. περι μεν γαρ του
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι το αυτο το πνευμα το αγιον και τον παρακλητον ειρηται ο δε παρακλητος το
πνευμα το αγιον. περι δε του το αυτο ειναι και τον παρακλητον και το πνευμα της
αληθειας ειρηται και αλλον παρακλητον δωσω υμιν, ινα μεθ' υμων μενηι εις τον
αιωνα, το πνευμα της αληθειας. και παλιν οταν δε ελθηι ο παρακλητος ον εγω
πεμψω υμιν παρα του πατρος, το πνευμα της αληθειας. Καλειται και πνευμα θεου,
καθως γεγραπται· και ειδον το πνευμα του θεου καταβαινον, και παλιν, οσοι γαρ
πνευματι θεου αγονται, ουτοι υιοι θεου εισιν. καλειται και πνευμα πατρος, καθως
φησιν ο σωτηρ· ου γαρ υμεις εστε οι λαλουντες, αλλα το πνευμα του πατρος υμων το
λαλουν εν υμιν. και παλιν ο Παυλος· τουτου χαριν καμπτω τα γονατα μου προς τον
πατερα, και εξης, ινα δωι υμιν κραταιωθηναι δια του πνευματος αυτου. καλειται και
πνευμα κυριου, καθως Πετρος ειπε· τι οτι συνεφωνηθη υμιν πειρασαι το πνευμα
κυριου; καλειται και πνευμα θεου και Χριστου, καθως γραφει Παυλος· υμεις δε ουκ
εστε εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι, ειπερ πνευμα θεου οικει εν υμιν. ει δε τις πνευμα
Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. καλειται και πνευμα του υιου του θεου,
καθως ειρηται· οτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο θεος το πνευμα του υιου αυτου.
καλειται και πνευμα Χριστου, καθως γεγραπται· εις τινα η ποιον καιρον εδηλου το
εν αυτοις πνευμα Χριστου. και παλιν· δια της υμων δεησεως και επιχορηγιας του
πνευματος [του] Ἰησου Χριστου. 17.5 Προς δε τουτοις και αλλας παλιν του αγιου
πνευματος ονομασιας ευρησεις. καλειται μεν γαρ πνευμα αγιωσυνης, ως γεγραπται·
κατα πνευμα αγιωσυνης. καλειται και πνευμα υιοθεσιας, ως Παυλος φησιν· ου γαρ
ελαβετε πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον, αλλ' ελαβετε πνευμα υιοθεσιας, εν ωι
κραζομεν αββα ο πατηρ. καλειται και πνευμα αποκαλυψεως, καθως γεγραπται· δυη
υμιν πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως εν επιγνωσει αυτου. καλειται και πνευμα
επαγγελιας, καθως ο αυτος φησιν· εν ωι και υμεις πιστευσαντες εσφραγισθητε τωι
πνευματι της επαγγελιας τωι αγιωι. καλειται και πνευμα χαριτος, ως οτε παλιν λεγει·
και το πνευμα της χαριτος ενυβρισας. και αλλαις δε προσηγοριαις πλειοσιν
ονομαζεται τοιαυταις. ηκουσας δε σαφως και εν τηι προ ταυτης κατηχησει, οτι εν μεν
τοις ψαλμοις ποτε μεν αγαθον, ποτε δε ηγεμονικον ονομαζεται, εν δε τωι Ἡσαΐαι
σοφιας και συνεσεως και βουλης και ισχυος και γνωσεως και ευσεβειας και φοβου
θεου προσηγορευετο. ∆ι' ων απαντων, τωντε προτερον ειρημενων και των νυν,
συνισταται, διαφορους μεν ειναι τας προσηγοριας, εν δε και το αυτο πνευμα το
αγιον, ζων και υφεστος, και παντοτε πατρι και υιωι συμπαρον, ουκ απο στοματος και
χειλεων πατρος η υιου λαλουμενον η αναπνεομενον, ουτε εις αερα διαχεομενον,
αλλ' ενυποστατον, λαλουν αυτο και ενεργουν και οικονομουν και αγιαζον,
αδιαστατου δηλαδη και συμφωνου και μιας ουσης της σωτηριωδους οικονομιας εις
ημας της εκ πατρος και υιου και αγιου πνευματος, καθως και πρωην ειρηκαμεν.
μνημονευειν γαρ υμας εκεινων αρτι λεγομενων βουλομαι, και ειδεναι σαφως, οτι
ουχ ετερον μεν εν νομωι και προφηταις, ετερον δε εν ευαγγελιοις και αποστολοις,
αλλ' εν εστι και το αυτο πνευμα αγιον το εν παλαιαι τε και καινηι διαθηκηι τας θειας
λαλησαν γραφας. 17.6 Τουτο το πνευμα το αγιον εστι το ελθον επι την αγιαν
παρθενον Μαριαν. επειδη γαρ Χριστος ην ο μονογενης ο γεννωμενος, δυναμις
υψιστου επεσκιαζεν αυτηι, και πνευμα αγιον επελθον επ' αυτην ηγιαζεν αυτην προς
το δυνηθηναι δεξασθαι τον δι' ου τα παντα εγενετο. ου χρεια δε μοι πολλων λογων,
ινα μαθηις οτι αῤρυπαρος και αχραντος η γεννησις· εμαθες γαρ. Γαβριηλ εστιν ο
λεγων προς αυτην· εγω κηρυξ ειμι των γενησομενων, αλλ' ου συνεργος. ει γαρ και
αρχαγγελος, αλλ' οιδα μου την ταξιν. και το μεν χαιρειν εγω ευαγγελιζομαι σοι, το
δε πως τεξηι ουκ απο της εμης χαριτος. πνευμα αγιον επελευσεται επι σε, και δυναμις
υψιστου επισκιασει σοι. διο και το γεννωμενον αγιον κληθησεται υιος θεου. 17.7
Τουτο το πνευμα το αγιον ενηργησεν εν τηι Ἐλισαβετ. ου γαρ μονον παρθενους
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιδεν, αλλα γνωριζει και εγγαμους, εαν κατα νομον ηι ο γαμος. και επλησθη
πνευματος αγιου η Ἐλισαβετ και επροφητευσεν. και φησιν η καλη δουλις περι του
εαυτης κυριου· και ποθεν μοι τουτο, ινα ελθηι προς με η μητηρ του κυριου μου;
εμακαριζε γαρ εαυτην η Ἐλισαβετ. τουτου του αγιου πνευματος πλησθεις και
Ζαχαριας ο του Ἰωαννου πατηρ προεφητευσε λεγων, οσων τε αγαθων προξενος
εστιν ο μονογενης, και οτι προδρομος δια βαπτισματος Ἰωαννης εκεινου. υπο τουτου
του αγιου πνευματος χρηματισθεις και Συμεων ο δικαιος μη ιδειν θανατον πριν η
ιδηι τον χριστον κυριου, δεξαμενος αυτον εις τας αγκαλας εν τωι ιερωι τα περι αυτου
σαφως εμαρτυρησεν. 17.8 Και Ἰωαννης δε ο πνευματος αγιου πλησθεις εκ κοιλιας
μητρος αυτου δια τουτο ηγιασθη, ινα βαπτισηι τον κυριον, ου διδους το πνευμα, αλλα
τον διδοντα το πνευμα ευαγγελιζομενος. φησι γαρ· εγω υμας βαπτιζω εν υδατι εις
μετανοιαν, ο δε οπισω μου ερχομενος, και εξης, αυτος υμας βαπτισει εν πνευματι
αγιωι και πυρι. πυρι δε δια τι; επειδη εν πυριναις γλωσσαις η του αγιου πνευματος
εγενετο καθοδος. περι ου λεγει χαιρων ο κυριος· πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, και
τι θελω ει ηδη ανηφθη; 17.9 Τουτο το πνευμα το αγιον κατηλθε βαπτιζομενου του
κυριου, προς το μη λαθειν του βαπτιζομενου την αξιαν, καθως Ἰωαννης φησιν· αλλ'
ο πεμψας με βαπτιζειν εν υδατι εκεινος μοι ειπεν· εφ' ον αν ιδηις το πνευμα
καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο βαπτιζων εν πνευματι αγιωι. Ἀλλα
βλεπε τι λεγει το ευαγγελιον. ηνευχθησαν οι ουρανοι. ηνευχθησαν δε δια την αξιαν
του καταβαντος. ιδου γαρ, φησιν, ανευχθησαν οι ουρανοι, και ειδε το πνευμα του
θεου καταβαινον ως περιστεραν και ερχομενον επ' αυτον, αυτοκινητωι δηλονοτι τηι
καταβασει. εδει γαρ, ως εξηγησαντο τινες, τας απαρχας και τα πρωτεια του αγιου
πνευματος των βαπτιζομενων τηι ανθρωποτητι του σωτηρος παρασχεθηναι του την
τοιαυτην διδοντος χαριν. κατηλθε δε ισως εν ειδει περιστερας, ως φασι τινες, της
καθαρας και ακακου και ακεραιου και ταις υπερ γεννωμενων τεκνων και
συγχωρησεως αμαρτιων ευχαις συνεργουσης τυπον παραδηλουν, καθως
αινιγματωδως προειρηται περι του τον Χριστον οφθαλμοφανως ουτως επιδειχθηναι.
εν γαρ τοις αισμασι περι του νυμφιου προσφωνει και λεγει· οι οφθαλμοι σοι ως
περιστεραι επι πληρωματα υδατων. 17.10 Ταυτης εφερε τυπον μερικως κατα τινας η
επι Νωε περιστερα. ωσπερ γαρ επ' εκεινου δια ξυλου και υδατος αυτοις μεν εγενετο
η σωτηρια, καινης δε γενεσεως αρχη, και η περιστερα ανεστρεψε προς αυτον το προς
εσπεραν εχουσα φυλλον ελαιας, ουτω, φασι, και το πνευμα το αγιον κατηλθεν επι
τον αληθινον Νωε, τον της δευτερας γενεσεως ποιητην, τον παντοιων γενων
προαιρεσεις εις το αυτο συναγοντα, ων τυπον εφερον αι διαφοροι των εν τηι κιβωτωι
ζωων καταστασεις, ου κατα την παρουσιαν οι νοητοι λυκοι συμβοσκονται μετα
αρνων, ου η εκκλησια εχει μοσχαριον και ταυρον και λεοντα αμα βοσκομενους,
καθως μεχρι σημερον βλεπομεν αρχοντας κοσμικους υπο των εκκλησιαστικων
αγομενους και διδασκομενους. κατηλθε τοινυν, ως εξηγουνται τινες, η νοητη
περιστερα εν τωι καιρωι του βαπτισματος, ινα δειξηι οτι ουτος εστιν ο δια ξυλου
σταυρου σωζων τους πιστευοντας, ο μελλων προς εσπεραν δια του θανατου αυτου
χαριζεσθαι την σωτηριαν. 17.11 Και περι μεν τουτων ισως και αλλως εξηγητεον.
αυτου δε του σωτηρος και νυν ακουστεον των περι αγιου πνευματος ρηματων. φησι
γαρ· εαν μη τις γεννηθηι εξ υδατος και πνευματος, ου μη εισελθηι εις την βασιλειαν
του θεου. και οτι παρα του πατρος η χαρις, λεγει· ποσωι μαλλον ο πατηρ εξ ουρανου
δωσει πνευμα αγιον τοις αιτουσιν αυτον. και οτι τον θεον εν πνευματι προσκυνειν
δει, φησιν· αλλ' ερχεται ωρα και νυν εστιν, οτε οι αληθινοι προσκυνηται προσ
κυνησουσι τωι πατρι εν πνευματι και αληθειαι. και γαρ ο πατηρ τοιουτους ζητει τους
προσκυνουντας αυτον. πνευμα ο θεος και τους προσκυνουντας αυτον εν πνευματι
και αληθειαι δει προσκυνειν. και παλιν· ει δε εγω εν πνευματι θεου εκβαλλω τα
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαιμονια. και εξης ευθυς· δια τουτο λεγω υμιν, πασα αμαρτια και βλασφημια
αφεθησεται τοις ανθρωποις, η δε του πνευματος βλασφημια ουκ αφεθησεται. και ος
αν ειπηι λογον κατα του υιου του ανθρωπου, αφεθησεται αυτωι, ος δ' αν ειπηι λογον
κατα του πνευματος του αγιου, ουκ αφεθησεται αυτωι ουτε εν τωι αιωνι τουτωι ουτε
εν τωι μελλοντι. Και παλιν φησι· καγω ερωτησω τον πατερα, και αλλον παρακλητον
δωσει υμιν, ινα μεθ' υμων ηι εις τον αιωνα, το πνευμα της αληθειας, ο ο κοσμος ου
δυναται λαβειν, οτι ου θεωρει αυτο ουδε γινωσκει αυτο. υμεις δε γινωσκετε αυτο,
οτι παρ' υμιν μενει και εν υμιν εσται. και παλιν λεγει· ταυτα λελαληκα υμιν παρ'
υμιν μενων. ο δε παρακλητος, το πνευμα το αγιον, ο πεμψει ο πατηρ εν τωι ονοματι
μου, εκεινος διδαξει υμας παντα και υπομνησει υμας παντα α ειπον υμιν. και παλιν
φησιν· οταν δε ελθηι ο παρακλητος, ον εγω πεμψω υμιν παρα του πατρος, το πνευμα
της αληθειας, ο παρα του πατρος εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου. και
παλιν ο σωτηρ· εαν γαρ εγω μη απελθω, ο παρακλητος ου μη ερχεται προς υμας. εαν
δε πορευθω, πεμψω αυτον προς υμας. και ελθων εκεινος ελεγξει τον κοσμον περι
αμαρτιας και περι δικαιοσυνης και περι κρισεως. και εξης παλιν· ετι πολλα εχω
λεγειν υμιν, αλλ' ου δυνασθε βασταζειν αρτι. οταν δε ελθηι εκεινος, το πνευμα της
αληθειας, διηγησεται υμιν την αληθειαν πασαν. ου γαρ αφ' εαυτου λαλησει, αλλ'
οσα αν ακουσηι λαλησει, και τα ερχομενα αναγγελει υμιν. εκεινος εμε δοξασει, οτι εκ
του εμου ληψεται και αναγγελει υμιν. παντα οσα εχει ο πατηρ εμα εστιν. δια τουτο
ειπον υμιν οτι εκ του εμου ληψεται και αναγγελει υμιν. Αυτου του μονογενους νυν
ανεγνων σοι τας φωνας, ινα μη προσεχηις ανθρωπινοις ρημασιν. 17.12 Τουτου του
αγιου πνευματος την κοινωνιαν εχαρισατο τοις αποστολοις. γεγραπται γαρ· και
τουτο ειπων ενεφυσησε, και λεγει αυτοις· λαβετε πνευμα αγιον. εαν τινων αφητε
τας αμαρτιας, αφιενται αυτοις, εαν τινων κρατητε, κεκρατηνται. δευτερον
εμφυσημα τουτο, επειδη το πρωτον ημαυρωθη δια τας εκουσιους αμαρτιας. ινα
πληρωθηι το γεγραμμενον· ανεβη εμφυσων εις προσωπον σου, εξαιρουμενος σε εκ
θλιψεως. το δε ανεβη ποθεν; εκ του ᾅδου. ουτω γαρ διηγησατο το ευαγγελιον, οτι
μετα την αναστασιν τοτε ενεφυσησεν. Ἀλλα διδωσι μεν νυν την χαριν,
επιδαψιλευεται δε επι πλειον. και φησι προς αυτους· ετοιμος μεν ειμι του δουναι και
νυν, ουπω δε το αγγειον χωρει. τεως μεν ουν λαβετε την χαριν οσην χωρειτε,
εκδεχεσθε δε και πλειονα. υμεις δε καθισατε εν τηι πολει Ἱερουσαλημ, εως αν
ενδυσησθε δυναμιν εξ υψους. νυν λαβετε μερικως, τοτε φορεσετε αυτοτελως. ο μεν
γαρ δεχομενος πολλακις μερικως εχει το διδομενον, ο δε ενδυομενος υπο της στολης
πανταχοθεν περιεχεται. μη φοβηθητε, φησιν, οπλα διαβολου και βελη· φορεσετε γαρ
δυναμιν πνευματος αγιου. μνημονευετε δε των αρτιως ειρημενων, οτι πνευμα ου
μεμερισται, αλλ' η δι' αυτου χαρις. 17.13 Ἀνηλθε τοινυν ο Ἰησους εις ουρανους και
την επαγγελιαν επληρωσεν. ειπε γαρ προς αυτους· εγω ερωτησω τον πατερα, και
αλλον παρακλητον δωσει υμιν. εκαθεζοντο εκδεχομενοι την παρουσιαν του αγιου
πνευματος, και εν τωι συμπληρουσθαι την ημεραν της πεντηκοστης ενταυθα εν τηι
πολει ταυτηι Ἱερουσαλημ–ημετερον γαρ και τουτο το αξιωμα, και λαλουμεν ου περι
των παρ' ετεροις γεγενημενων αγαθων, αλλα περι των παρ' ημιν κεχαρισμενων–της
πεντηκοστης ουν ουσης εκαθεζοντο, και κατηρχετο ο παρακλητος εξ ουρανου, ο
φρουρος και αγιοποιος της εκκλησιας, ο διοικητης των ψυχων, ο κυβερνητης των
χειμαζομενων, ο φωταγωγος των πεπλανημενων και αθλοθετης των αγωνιζομενων
και στεφανωτης των νενικηκοτων. 17.14 Κατηρχετο δε, ινα ενδυσηι δυναμιν και ινα
βαπτισηι τους αποστολους. λεγει γαρ ο κυριος· υμεις βαπτισθησεσθε εν πνευματι
αγιωι ου μετα πολλας ταυτας ημερας. ου μερικη η χαρις, αλλα αυτοτελης η δυναμις.
ωσπερ γαρ ο ενδυνων εν τοις υδασι και βαπτιζομενος πανταχοθεν υπο των υδατων
περιβαλλεται, ουτω και υπο του πνευματος εβαπτισθησαν ολοτελως. αλλα το μεν
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υδωρ εξωθεν περιχειται, το δε πνευμα και την ενδοθεν ψυχην βαπτιζει
απαραλειπτως. και τι θαυμαζεις; λαβε υποδειγμα σωματικον, μικρον μεν και
ευτελες, χρησιμον δε τοις αφελεστεροις. ει το πυρ δια της παχυτητος του σιδηρου
διαβαινον ενδον το ολον απεργαζεται πυρ, και ο ψυχρος γινεται ζεστος, και ο μελας
γινεται εκλαμπων, ει σωμα ον το πυρ εν σωματι σιδηρου ενδυνον ουτως
απαρεμποδιστως εργαζεται, τι θαυμαζεις, ει πνευμα αγιον εν τοις ενδοτατοις της
ψυχης εισερχεται; 17.15 Ἵνα δε τοσαυτης χαριτος κατερχομενης μη αγνοηθηι το
μεγεθος, σαλπιγξ ωσπερ επουρανιος ηχησεν. εγενετο γαρ αφνω εκ του ουρανου ηχος
ωσπερ φερομενης πνοης βιαιας σημαινουσης την παρουσιαν του χαριζομενου τοις
ανθρωποις μετα βιας αρπαζειν την βασιλειαν του θεου, ινα και οφθαλμοι ιδωσι τας
πυρινας γλωσσας και ωτα επακουσηι του ηχου. και επληρωσεν ολον τον οικον ου
ησαν καθημενοι. δοχειον γεγονε του νοητου υδατος ο οικος. οι μαθηται ενδον
εκαθεζοντο και ο οικος πας επλησθη. εβαπτισθησαν τοινυν ανελλειπως κατα την
επαγγελιαν, ενεδυθησαν ψυχηι τε και σωματι θειαν ενδυσιν και σωτηριον. Και
ωφθησαν αυτοις διαμεριζομεναι γλωσσαι ωσει πυρος, και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον
αυτων, και επλησθησαν απαντες πνευματος αγιου. πυρος μετελαβον, ου
καταφλεκτικου, αλλα σωτηριωδους πυρος, αφανιζοντος μεν ακανθας αμαρτιων,
λαμπρυνοντος δε την ψυχην. τουτο μελλει νυν ερχεσθαι και εφ' υμας, και τας μεν
ακανθωδεις υμων αμαρτιας περιαιρειν και αναλισκειν, το δε της ψυχης υμων κτημα
το τιμιον ετι λαμπρυνειν και διδοναι υμιν χαριν. εδωκε γαρ και τοτε τοις
αποστολοις. εν ειδει πυρινων γλωσσων επεκαθεζετο αυτοις, ινα διαδηματα
καινοτερα περιθωνται πνευματικα δια πυρινων γλωσσων επι κεφαλης. φλογινη
ρομφαια προτερον εκωλυε πυλας παραδεισου, πυρινη γλωσσα σωτηριωδης
απεκατεστησε την χαριν. 17.16 Και ηρξαντο λαλειν ετεραις γλωσσαις, καθως το
πνευμα εδιδου αποφθεγγεσθαι αυτοις. Γαλιλαιος ο Πετρος και Ἀνδρεας η επερσιζεν η
εμηδιζεν. Ἰωαννης και οι λοιποι αποστολοι πασαν γλωσσαν ελαλουν τοις απο των
εθνων. ου γαρ νυν ενταυθα ηρξατο των ξενων πληθη συναθροιζεσθαι πανταχοθεν,
αλλ' εκ τοτε. ποιος τοσουτος διδασκαλος ευρισκεται, διδασκων αθροως α μη
μεμαθηκασιν; τοσουτοις ετεσι δια γραμματικης και δια τεχνων μανθανουσι μονον
ελληνιστι καλως λαλειν. και ουδε παντες λαλουσιν ομοιως. αλλ' ο ρητωρ μεν ισως
κατορθοι λαλειν καλως, ο γραμματικος δε ενιοτε ου καλως, και ο την γραμματικην
ειδως τα φιλοσοφουμενα ουκ οιδεν. το δε πνευμα το αγιον αμα διδασκει πολλας
γλωσσας, ασπερ εν παντι τωι χρονωι εκεινοι ουκ οιδασιν. τουτο εστιν αληθως σοφια
πολλη, τουτο θεια δυναμις. ποια συγκρισις της εν πολλωι χρονωι αμαθειας εκεινων
προς την αθροαν και διαφορον και ξενην εξαιφνης των γλωσσων ενεργειαν; 17.17
Ἐγενετο συγχυσις του πληθους των ακουσαντων. δευτερα συγχυσις αντι της εν
Βαβυλωνι πρωτης κακης. επι μεν γαρ της συγχυσεως των γλωσσων διαιρεσις ην της
προαιρεσεως, επειδη αντιθεον ην το φρονημα, ωδε δε αποκαταστασις και ενωσις των
γνωμων, επειδη ευσεβες ην το σπουδαζομενον. δι' ων η αποπτωσις, δια τουτων η
επανοδος. [οθεν] εθαυμαζον λεγοντες· πως ημεις ακουομεν λαλουντων αυτων;
ουδεν θαυμαστον ει υμεις αγνοειτε. και γαρ και Νικοδημος ηγνοησε του πνευματος
την παρουσιαν, και προς εκεινον εῤρεθη· το πνευμα οπου θελει πνει, και την φωνην
αυτου ακουεις, αλλ' ουκ οιδας ποθεν ερχεται και που υπαγει. ει δε και την φωνην
αυτου εαν ακουσω ουκ οιδα ποθεν ερχεται, αυτο τι ποτε εστι την υποστασιν πως
δυναμαι διηγησασθαι; 17.18 Ἄλλοι δε διαχλευαζοντες ελεγον, οτι γλευκους
μεμεστωμενοι εισιν, λεγοντες μεν αληθως, αλλα χλευαστικως. νεος γαρ ην αληθως
ο οινος, καινης διαθηκης η χαρις. αλλ' ο νεος ουτος οινος απο νοητης αμπελου,
πολλακις ετι καρποφορησασης εν προφηταις, και εν καινηι διαθηκηι βλαστησασης.
ωσπερ γαρ αισθητως η μεν αμπελος αει μενει η αυτη, κατα δε καιρους καινοτερους
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκφερει καρπους, ουτω και το αυτο πνευμα, μενον οπερ εστι, και πολλακις εν
προφηταις ενεργησαν, νυν νεον τι και θαυμασιον ενεδειξατο. εφθασε μεν γαρ και
επι τους πατερας η χαρις, αλλ' ωδε υπερβολικως. εκει μεν γαρ μετεσχον αγιου
πνευματος, ωδε δε αυτοτελως εβαπτισθησαν. 17.19 Ἀλλ' ο Πετρος ο εχων πνευμα
αγιον και ειδως ο εχει φησιν· ανδρες Ἰσραηλιται, οι τον μεν Ἰωηλ απαγγελλοντες,
μη ειδοτες δε τα γεγραμμενα, ουχ ως υμεις υπολαμβανετε ουτοι μεθυουσιν. μεθυουσι
γαρ, ουχ ως υμεις υπολαμβανετε, αλλα καθως γεγραπται· μεθυσθησονται απο
πιοτητος οικου σου και εκ των χειμαῤρων της τρυφης σου ποτιεις αυτους. μεθυουσι
μεθην νηφαλιον, νεκρωτικην αμαρτιας, και καρδιας ζωοποιητικην, μεθην εναντιαν
της σωματικης. η μεν γαρ και των εγνωσμενων εμποιει ληθην, αυτη δε και των μη
εγνωσμενων την γνωσιν χαριζεται. μεθυουσι πιοντες τον οινον της νοητης
αμπελου, της λεγουσης· εγω ειμι η αμπελος και υμεις τα κληματα. ει δε μη πειθεσθε
μοι, εκ του καιρου συνετε το λεγομενον· εστι γαρ ωρα τριτη της ημερας. ο γαρ εν
τριτηι ωραι σταυρωθεις, ως Μαρκος φησι, τριτηι ωραι νυν κατεπεμψε την χαριν. ου γαρ
αλλη χαρις εκεινου και αλλη χαρις τουτου, αλλ' ο τοτε σταυρωθεις και
επαγγειλαμενος επληρωσεν ο επηγγειλατο. Ει δε βουλεσθε δεξασθαι και μαρτυριαν,
ακουσατε, φησιν· αλλα τουτο εστι το ειρημενον δια του προφητου Ἰωηλ· και εσται
μετα ταυτα, λεγει ο θεος, εκχεω απο του πνευματος μου. το δε εκχεω πλουσιαν
ηνιξατο δοσιν. ου γαρ εκ μετρου διδωσιν ο θεος το πνευμα. ο πατηρ αγαπαι τον υιον
και παντα δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου. δεδωκε δε αυτωι την εξουσιαν και του
χαριζεσθαι του παναγιου πνευματος την χαριν οις βουλεται. εκχεω απο του
πνευματος μου επι πασαν σαρκα, και προφητευσουσιν οι υιοι υμων και αι θυγατερες
υμων. και εξης· καιγε επι τους δουλους μου και επι τας δουλας μου εν ταις ημεραις
εκειναις εκχεω απο του πνευματος μου και προφητευσουσιν. το πνευμα το αγιον
απροσωποληπτον εστιν. ου γαρ ζητει αξιωμα, αλλα ψυχης ευλαβειαν. μητε οι
πλουσιοι τυφουσθωσαν, μητε οι πενητες ταπεινουσθωσαν. μονον δε εκαστος εαυτον
ετοιμαζετω προς υποδοχην της επουρανιου χαριτος. 17.20 Πολλα μεν ουν ημιν
ειρηται σημερον, και ισως κεκμηκεν η ακροασις, πλειονα δ' εστι τα παραλειφθεντα.
και χρεια ην ως αληθως εν τοις περι αγιου πνευματος διδαγμασι και τριτης αλλης
και πλειονων κατηχησεων. συγγνωμη δε ημιν εις εκατερον. της γαρ αγιας εορτης
του πασχα λοιπον εφεστωσης εμηκυνθη τε ημιν σημερον ο λογος, και πασας οσας
εχρην μαρτυριας απο της καινης διαθηκης αγαγειν εις μεσον ουκ ενεχωρησεν. λειπει
γαρ ημιν ετι πολλα μεν απο των πραξεων των αποστολων, εν οις η του αγιου
πνευματος χαρις εν Πετρωι και πασιν ομου τοις αποστολοις ενηργησεν, λειπει δε
πολλα και εκ των καθολικων και εκ των Παυλου δεκατεσσαρων επιστολων· εξ ων
ολιγα νυν ωσπερ εκ μεγαλου λειμωνος υπομνησεως μονης ενεκεν απανθισασθαι
πειρασομεθα. 17.21 Ἐν γαρ τηι δυναμει του αγιου πνευματος βουλησει πατρος και
υιου, σταθεις ο Πετρος συν τοις ενδεκα και επαρας την φωνην αυτου (κατα το
ειρημενον· υψωσον εν ισχυι την φωνην σου ο ευαγγελιζομενος Ἱερουσαλημ), τωι
νοητωι δικτυωι των λογων ψυχας ωσει τρισχιλιας εζωγρησεν, τοσαυτης εν πασι τοις
αποστολοις ομου της χαριτος ενεργουσης, ως εκ των Ἰουδαιων των τον Χριστον
εσταυρωκοτων εκεινων πιστευσαι τοσουτους και εν ονοματι Χριστου βαπτισθηναι
και προσκαρτερειν τηι διδαχηι των αποστολων και ταις προσευχαις. Ἐν τηι αυτηι δε
παλιν δυναμει του αγιου πνευματος Πετρος και Ἰωαννης αναβαντες εις το ιερον επι
την ωραν της προσευχης την εννατην, και τον εν τηι ωραιαι πυληι χωλον εκ κοιλιας
μητρος απο ετων τεσσαρακοντα υπαρχοντα εν ονοματι Ἰησου θεραπευσαντες (ινα
πληρωθηι το ειρημενον· τοτε αλειται ως ελαφος ο χωλος), τηι πνευματικηι μεν της
διδασκαλιας σαγηνηι πεντακισχιλιους ομου πιστευσαντας εζωγρησαν, τους δε
πεπλανημενους αρχοντας του λαου και αρχιερεις διηλεγξαν, [και] ου δι' οικειαν
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοφιαν (αγραμματοι γαρ και ιδιωται ησαν), αλλα δια την του πνευματος ενεργειαν.
γεγραπται γαρ· τοτε Πετρος πλησθεις πνευματος αγιου ειπε προς αυτους. και
τοσαυτη δια των δωδεκα αποστολων η του αγιου πνευματος εν τοις πιστευσασιν
ενηργησε χαρις, ως ειναι μεν αυτων την καρδιαν και την ψυχην μιαν, επικοινον δε
την των οντων απολαυσιν, των μεν κτητορων τας τιμας των κτηματων
προσφεροντων ευλαβως, ενδεους δε μηδενος οντος εν αυτοις, Ἀνανιου δε και
Σαπφειρης των ψευδεσθαι το πνευμα το αγιον επιχειρησαντων την πρεπουσαν δικην
υπομειναντων. 17.22 ∆ια δε των χειρων των αποστολων εγενετο σημεια και τερατα
πολλα εν τωι λαωι. και τοσαυτη περιεκεχυτο τοις αποστολοις η πνευματικη χαρις, ως
φοβερους μεν αυτους ειναι και ταυτα πραιους οντας (των γαρ λοιπων ουδεις ετολμα
κολλασθαι αυτοις, αλλ' εμεγαλυνεν αυτους ο λαος), προστιθεσθαι δε πληθη των τωι
κυριωι πιστευοντων, ανδρων τε και γυναικων, πεπληρωσθαι δε τας πλατειας των επι
τοις κλιναριοις και κραββατοις ασθενων, ινα ερχομενου Πετρου καν η σκια
επισκιασηι τινι αυτων, συνερχεσθαι δε και το πληθος των περιξ πολεων εις την αγιαν
ταυτην Ἱερουσαλημ, φεροντων ασθενεις και οχλουμενους υπο πνευματων
ακαθαρτων, οιτινες εθεραπευοντο απαντες. 17.23 Ἐν τηι δυναμει ταυτηι του αγιου
πνευματος οι δωδεκα παλιν αποστολοι, δια το κηρυσσειν τον Χριστον υπο των
αρχιερεων εις φυλακην εμβληθεντες και υπο αγγελου δια νυκτος παραδοξως ταυτης
απαλλαγεντες και εις δικαστηριον εκ του ιερου προς αυτους αχθεντες, αδυσωπητως
εχρησαντο τοις ελεγχοις εν τοις περι Χριστου προς αυτους ειρημενοις. και τουτο
προσθεντες, οτι και το πνευμα το αγιον εδωκεν ο θεος τοις πειθαρχουσιν αυτωι, και
δαρεντες, επορευοντο μεν χαιροντες, ουκ επαυοντο δε διδασκοντες και
ευαγγελιζομενοι τον Χριστον Ἰησουν. 17.24 Ου μονον δε εν τοις δωδεκα αποστολοις
η του αγιου πνευματος ενηργησε χαρις, αλλα γαρ και εν τοις πρωτογονοις τεκνοις
της ποτε στειρας εκκλησιας ταυτης, τοις επτα διακονοις λεγω. και ουτοι γαρ
εξελεχθησαν, ως γεγραπται, πληρεις αγιου πνευματος και σοφιας. εξ ων ο
φερωνυμος Στεφανος, το των μαρτυρων ακροθινιον, ανηρ πληρης πιστεως και
πνευματος αγιου, εποιει μεν τερατα και σημεια μεγαλα εν τωι λαωι, κατηγωνιζετο δε
τους συζητητας. ου γαρ ισχυον αντιστηναι τηι σοφιαι και τωι πνευματι ωι ελαλει.
συκοφαντουμενος δε και εις δικαστηριον αχθεις αγγελικας μεν απελαμπεν αυγας
(ατενισαντες γαρ εις αυτον παντες οι καθεζομενοι εν τωι συνεδριωι ειδον το
προσωπον αυτου ως προσωπον αγγελου), δια δε της συνετης απολογιας αυτου τους
σκληροτραχηλους και απεριτμητους τηι καρδιαι και τοις ωσιν Ἰουδαιους ελεγξας,
τους αει τωι πνευματι τωι αγιωι αντιπιπτοντας, εθεωρει μεν τους ουρανους
ανεωιγμενους, ειδε δε τον υιον του ανθρωπου εστωτα εκ δεξιων του θεου. ειδε δε
ουκ εξ οικειας δυναμεως, αλλ' ως η θεια γραφη φησιν· υπαρχων δε πληρης
πνευματος αγιου, ατενισας εις τον ουρανον ειδε δοξαν θεου και Ἰησουν εστωτα εκ
δεξιων του θεου. 17.25 Ἐν τηι δυναμει ταυτηι του αγιου πνευματος και Φιλιππος εν
ονοματι Χριστου ποτε μεν εν τηι πολει της Σαμαρειας απηλαυνε τα ακαθαρτα
πνευματα βοωντα φωνηι μεγαληι, παραλελυμενους δε και χωλους εθεραπευσε, πολλα
δε των πιστευσαντων πληθη τωι Χριστωι προσηγαγεν. οις κατελθοντες Πετρος και
Ἰωαννης μετα προσευχης και της των χειρων επιθεσεως μετεδιδοσαν της του αγιου
πνευματος κοινωνιας, ης μονος Σιμων ο μαγος αλλοτριος επεφανθη δικαιως. ποτε
δε υπο του αγγελου κυριου κληθεις καθ' οδον δια τον ευλαβεστατον αιθιοπα, τον
ευνουχον, παρ' αυτου του πνευματος φανερως ακουσας· προσελθε και κολληθητι τωι
αρματι τουτωι, διδαξας τον αιθιοπα και βαπτισας και εις την αιθιοπιαν Χρι στου
κηρυκα πεμψας, κατα το γεγραμμενον· αιθιοπια προφθασει χειρα αυτης τωι κυριωι,
και αρπασθεις υπο [του] αγγελου τας εφεξης πολεις ευηγγελιζετο. 17.26 Τουτου του
αγιου πνευματος πεπληρωτο και Παυλος μετα την υπο του κυριου ημων Ἰησου
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου κλησιν. και μαρτυς ημιν των λογων ηκετω Ἀνανιας ο ευλαβης ο εν
∆αμασκωι, λεγων προς αυτον· ο κυριος απεσταλκε με Ἰησους ο οφθεις σοι εν τηι οδωι
ηι ηρχου, οπως αναβλεψηις και πλησθηις πνευματος αγιου. οπερ ευθυς ενεργησαν των
μεν οφθαλμων Παυλου την τυφλωσιν μετεβαλεν εις αναβλεψιν, τηι δε ψυχηι την
σφραγιδα χαρισαμενον σκευος εκλογης εποιησε, του βαστασαι το ονομα του
φανεντος αυτωι κυριου ενωπιον βασιλεων υιωντε Ἰσραηλ, και τον ποτε διωκτην
κηρυκα και δουλον αγαθον απειργασατο, απο Ἱεροσολυμων μεν και μεχρι του
Ἰλλυρικου πεπληρωκοτα το ευαγγελιον, κατηχησαντα δε και την βασιλιδα Ῥωμην,
και μεχρι Σπανιας την προθυμιαν του κηρυγματος εκτειναντα, μυριους δε
υπομεμενηκοτα τους αθλους, σημεια τε και τερατα πεποιηκοτα, περι ου τεως
αυταρκως. 17.27 Ἐν τηι δυναμει [ουν] του αυτου αγιου πνευματος και ο πρωτοστατης
των αποστολων και της βασιλειας των ουρανων κλειδουχος Πετρος εν Λυδδηι μεν τηι
νυν ∆ιοσπολει εν τωι ονοματι Χριστου τον παραλυτικον Αινεαν εθεραπευσεν, εν
Ἰοππηι δε την αγαθοεργον Ταβιθαν εκ νεκρων ηγειρεν. επι δε του δωματος εν
εκστασει τον ουρανον ιδων ανεωιγμενον και δια του καθιεμενου ως οθονης σκευους
του πολυμορφων και πολυτροπων ζωων πληρους το μηδενα κοινον η ακαθαρτον
λεγειν ανθρωπον, καν εξ Ἑλληνων τυγχανηι, σαφως εμαθεν, και υπο του Κορνηλιου
μετασταλεις παρ' αυτου φανερως ηκουσε του αγιου πνευματος· ιδου ανδρες ζητουσι
σε· αλλ' αναστας καταβηθι και πορευου συν αυτοις μηδεν διακρινομενος, οτι εγω
απεστειλα αυτους. Και ινα δειχθηι τουτο φανερως, οτι και οι εξ εθνων πιστευοντες
της χαριτος του αγιου πνευματος κοινωνοι γινονται, Πετρου παραγενομενου εις την
Καισαρειαν και τα περι Χριστου διδασκοντος η γραφη λεγει περι Κορνηλιου και των
συμπαροντων· ετι λαλουντος του Πετρου τα ρηματα ταυτα επεπεσε το πνευμα το
αγιον επι παντας τους ακουοντας τον λογον, ως και τους εκ περιτομης τους
συνελθοντας τωι Πετρωι θαυμαζοντας και εξισταμενους λεγειν, οτι και επι τα εθνη η
δωρεα του αγιου πνευματος εκκεχυται. 17.28 Και εν Ἀντιοχειαι δε της Συριας
επισημοτατηι πολει του περι Χριστου κηρυγματος ενεργουντος, συνεργος των
αγαθων εντευθεν απεσταλη Βαρναβας εως Ἀντιοχειας, ανηρ αγαθος και πληρης
πνευματος αγιου και πιστεως, ος πολυν θερισμον των εις Χριστον πιστευοντων ιδων
συναγωνιστην απο Ταρσου Παυλον εις Ἀντιοχειαν ηγαγεν. οχλων τε υπ' αυτων εν
τηι εκκλησιαι διδαχθεντων τε και συναχθεντων εγενετο πρωτον χρηματισαι εν
Ἀντιοχειαι τους μαθητας χριστιανους, του αγιου πνευματος οιμαι το προκαταγγελθεν
υπο του κυριου τοις πιστευουσιν ονομα καινον επιτιθεντος. εκχεομενης δε υπο του
θεου πλειονος εν Ἀντιοχειαι της πνευματικης χαριτος προφηται ησαν εκει και
διδασκαλοι, μεθ' ων και Ἄγαβος. λειτουργουντων δε αυτων τωι κυριωι και
νηστευοντων ειπε το πνευμα το αγιον· αφορισατε δη μοι τον Βαρναβαν και Παυλον
εις το εργον ο προσκεκλημαι αυτους. και χειρων αυτοις επιτεθεισων εξεπεμφθησαν
υπο του αγιου πνευματος. δηλον δε οτι το πνευμα το λεγον και πεμπον ζων εστι και
υφεστος και ενεργουν, ως ειρηκαμεν. 17.29 Τουτο το πνευμα το αγιον, το συμφωνιαι
πατρος και υιου την καινην διαθηκην επι της καθολικης εκκλησιας συστησαμενον,
ηλευθερωσεν ημας των δυσβαστακτων του νομου φορτιων, των περι κοινου και
καθαρου και βρωματων λεγω, σαββατων τε και νουμηνιων, και της περιτομης,
περιῤραντηριων τε και θυσιων, α κατα καιρον μεν δοθεντα σκιαν ειχε των
μελλοντων αγαθων, ελθουσης δε της αληθειας συνεστελλετο δικαιως. ∆ια γαρ την
επι της Ἀντιοχειας αναζητησιν των λεγοντων, δειν περιτεμνεσθαι και τηρειν τα εθη
Μωυσεως, Παυλου και Βαρναβα πεμφθεντων, οι ενταυθα εν Ἱεροσολυμοις οντες
αποστολοι παντων μεν των νομικων και τυπικων πραγματων δι' επιστολης
εγγραφου την οικουμενην απασαν ηλευθερωσαν. ου μην εαυτοις εδωκαν την
αυθεντειαν του τοιουτου πραγματος, αλλ' ομολογουσιν εγγραφως επιστελλοντες·
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδοξε γαρ τωι αγιωι πνευματι και ημιν, μηδεν πλεον επιτιθεσθαι υμιν βαρος πλην των
επαναγκες τουτων, απεχεσθαι ειδωλοθυτων και αιματος και πνικτου και πορνειας·
δι' ων εγραφον τουτο δηλουντες σαφως, οτι, ει και δι' αποστολων ανθρωπων ην το
γραφεν, αλλ' εξ αγιου πνευματος οικουμενικον εστι το διαταγμα, οπερ οι περι τον
Βαρναβαν και Παυλον λαβοντες εις πασαν την οικουμενην ωχυρωσαν. 17.30
Ἐνταυθα δε του λογου γενομενος συγγνωμην αιτω παρα της υμετερας αγαπης,
μαλλον δε παρα του ενοικουντος εν Παυλωι πνευματος, ει μη δυναιμην τα παντα
διελθειν ασθενειας τε της εμης ενεκεν και του κοπου των ακουοντων υμων. ποτε
γαρ αυτου κατ' αξιαν διηγησομαι τας εκ της ενεργειας του αγιου πνευματος εν
ονοματι Χριστου θαυμασιας πραξεις, τας εν Κυπρωι επι Ἐλυμα του μαγου και τας εν
Λυστροις επι της του χωλου θεραπειας, τας εν Κιλικιαι και Φρυγιαι και Γαλατιαι και
Μυσιαι και Μακεδονιαι, η τα εν Φιλιπποις (το κηρυγμα λεγω και του πυθωνος εν
ονοματι Χριστου την απελασιν και την εν νυκτι μετα τον σεισμον του δεσμοφυλακος
δια βαπτισματος πανοικι σωτηριαν), η τα εν Θεσσαλονικηι, και την εν μεσοις
Ἀθηναιοις εν αρειωι παγωι δημηγοριαν, η τας εν Κορινθωι διδασκαλιας και εν Ἀχαΐαι
πασηι; Πως δε κατ' αξιαν διηγησομαι τας εν Ἐφεσωι δια Παυλου γενομενας υπο του
αγιου πνευματος ενεργειας; οπερ αγνο ουντες μεν οι αυτοθι προτερον επεγνωσαν
δια της Παυλου διδασκαλιας, επιθεντος δε αυτοις τας χειρας του Παυλου και
ελθοντος του αγιου πνευματος επι αυτους ελαλουν γλωσσαις και επροφητευον.
τοσαυτη τε ην επ' αυτωι χαρις πνευματικη, ως μη μονον απτομενον ιασθαι, αλλα γαρ
και τα απο του χρωτος αυτου αποφερομενα σουδαρια και σημικινθια θεραπευειν τας
νοσους και απελαυνειν τα πονηρα πνευματα, ηδη δε και τους τα περιεργα πραξαντας
συνενεγκαντας τας βιβλους κατακαιειν επι παντων. 17.31 Παρατρεχω και τα εν
Τρωαδι και τον Ευτυχον, τον κατενεχθεντα μεν απο του υπνου και πεσοντα απο
τριστεγου κατω και αρθεντα νεκρον, υπο δε Παυλου διασωθεντα. παρατρεχω και τας
προς τους πρεσβυτερους Ἐφεσου τους εν Μιλητωι κληθεντας προφητειας, οις
φανερως ελεγεν, οτι το πνευμα το αγιον κατα πολιν διαμαρτυρεται μοι λεγον οτι και
τα εξης. δια γαρ του ειπειν οτι κατα πολιν εδηλωσεν ο Παυλος, οτι τα εν εκαστηι
πολει γενομενα υπ' αυτου θαυμασια εκ της του αγιου νευματος ενεργειας ην,
πνευματι θεου και εν ονοματι του εν αυτωι λαλουντος Χριστου. Ἐκ της δυναμεως
τουτου του αγιου πνευματος εσπευδε μεν εις την αγιαν ταυτην πολιν Ἱερουσαλημ ο
αυτος Παυλος, και ταυτα του Ἀγαβου τα συμβησομενα αυτωι προφητευοντος
πνευματι, εδημηγορει δε τα περι Χριστου διηγουμενος εν πεποιθησει. εις δε την
Καισαρειαν αναχθεις και εν μεσοις δικαστηριων βημασι ποτε μεν επι Φηλικος, ποτε
δε επι Φηστου ηγεμονος και Ἀγριππα του βασιλεως τοσαυτην εκ πνευματος αγιου
νικητικην εν σοφιαι χαριν εσχεν ο Παυλος, ως αυτον ηδη τον βασιλεα των Ἰουδαιων
Ἀγριππαν ειπειν· εν ολιγωι με πειθεις χριστιανον γενεσθαι. Τουτο το αγιον πνευμα
τωι Παυλωι παρεσχε και εν Μελιτηι τηι νησωι δηχθεντι μεν υπο της εχιδνης το αβλαβες
εχειν, διαφορους δε επι των νοσουντων επιτελεσαι τας θεραπειας. τουτο το πνευμα
το αγιον και μεχρι της βασιλιδος Ῥωμης αυτον κηρυκα Χριστου, τον ποτε διωκτην,
ωδηγησεν, ος πολλους μεν αυτοθι των Ἰουδαιων πιστευειν εις Χριστον επειθε, τοις
δε αντιλεγουσιν ελεγε σαφως· καλως το πνευμα το αγιον ελαλησε δια Ἡσαΐου του
προφητου λεγοντος προς τους πατερας υμων, και τα εξης. 17.32 Και οτι γε πνευματος
αγιου πληρης ην ο Παυλος και οι τουτωι παραπλησιοι παντες αποστολοι και οι μετ'
αυτους εις πατερα και υιον και αγιον πνευμα [ομοουσιον] πιστευοντες, ακουε σαφως
εν ταις επιστολαις αυτου γραφοντος· και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν
πειθοις σοφιας ανθρωπινης λογοις, αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως. και
παλιν· ο δε σφραγισαμενος ημας εις αυτο τουτο θεος, ο δους ημιν τον αῤραβωνα του
πνευματος. και παλιν· ο εγειρας Ἰησουν εκ νεκρων ζωοποιησει και τα θνητα υμων
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματα δια του ενοικουντος αυτου πνευματος εν υμιν. και παλιν προς Τιμοθεον
γραφων· την καλην παρακαταθηκην φυλαξον δια πνευματος αγιου του δοθεντος
ημιν. 17.33 Ὅτι δε το πνευμα το αγιον υφεστηκε και ζηι και λαλει και προλεγει,
πολλακις μεν ημιν εν τοις εμπροσθεν ειρηται, γραφει δε σαφως προς Τιμοθεον ο
Παυλος· το δε πνευμα ρητως λεγει, οτι εν υστεροις καιροις αποστησονται τινες της
πιστεως. απερ ου μονον εν τοις προ ημων, αλλα και εν τοις εφ' ημων σχισμασιν
ορωμεν, ποικιλης και πολυτροπου της των αιρετικων πλανης ουσης. Και παλιν ο
αυτος φησιν· ο ετεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη τοις υιοις των ανθρωπων, ως νυν
απεκαλυφθη τοις αγιοις αυτου αποστολοις και προφηταις εν πνευματι, και τα εξης.
και παλιν· διο καθως λεγει το πνευμα το αγιον. και παλιν· μαρτυρει δε ημιν και το
πνευμα το αγιον. και παλιν τοις της δικαιοσυνης οπλιταις προσφωνει λεγων· και την
περικεφαλαιαν του σωτηριου δεξασθε και την μαχαιραν του πνευματος, ο εστι ρημα
θεου, δια πασης προσευχης και δεησεως. και παλιν· μη μεθυσκεσθε οινωι, εν ωι εστιν
ασωτια, αλλα πληρουσθε εν πνευματι, λαλουντες εαυτοις εν ψαλμοις και υμνοις και
ωιδαις πνευματικαις. και παλιν· η χαρις του κυριου Ἰησου και η αγαπη του θεου και η
κοινωνια του αγιου πνευματος μετα παντων υμων. 17.34 ∆ι' ων απαντων και των
παραλειφθεντων πλειονων συνισταται τοις νοουσιν η ενυποστατος και αγιοποιος
και ενεργητικη του αγιου πνευματος δυναμις. επιλειψει γαρ με διηγουμενον ο
χρονος, ει εβουλομην λεγειν τα λειποντα περι αγιου πνευματος εκ των Παυλου
τεσσαρεσκαιδεκα επιστολων εν αις ποικιλως και ανελλιπως και ευλαβως εδιδαξεν.
εργον δ' αν ειη της δυναμεως αυτου του αγιου πνευματος, ημιν μεν εφ' οις
ενελειπομεν δια το τον ημερων ολιγον δουναι συγγνωμην, υμιν δε τοις ακροαταις
των λειποντων τελειοτεραν ενθειναι την γνωσιν, των σπουδαιων εν υμιν εκ της
πυκνοτερας των θειων γραφων αναγνωσεως ταυτα μανθανοντων, ηδη δε και εκ
των παρουσων τουτων κατηχησεων και εκ των προτερον ειρημενων ημιν
βεβαιοτεραν την πιστιν εχοντων την εις ενα θεον πατερα παντοκρατορα, και εις τον
κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, τον υιον αυτου τον μονογενη, και εις το πνευμα το
αγιον τον παρακλητον. της μεν λεξεως τε και ονομασιας αυτης της του πνευματος
εν ταις θειαις γραφαις κειμενης επικοινως (λεγεται γαρ περι του πατρος, πνευμα ο
θεος, ως εν τωι κατα Ἰωαννην ευαγγελιωι γεγραπται, και περι του υιου, πνευμα προ
προσωπου ημων Χριστος κυριος, ως φησιν Ἱερεμιας ο προφητης, και περι του αγιου
πνευματος, ο δε παρακλητος, το πνευμα το αγιον, ως ειρηται), της δε εν τηι πιστει
ταξεως ευσεβως νοουμενης και την Σαβελλιου πλανην απελαυνουσης, επανελθωμεν
τωι λογωι προς το νυν κατεπειγον και υμιν συμφερον. 17.35 Βλεπε μηποτε κατα τον
Σιμωνα προσερχηι τοις βαπτιζουσιν υποκρινομενος, η δε καρδια σου ου ζητηι την
αληθειαν. ημετερον το διαμαρτυρασθαι, σον δε το ασφαλιζεσθαι. ει εστηκας εν
πιστει, μακαριος τυγχανεις. ει πεπτωκας εν απιστιαι, ριψον την απιστιαν απο της
σημερον και πληροφορηθητι. κατα γαρ τον καιρον του βαπτισματος, οταν προσελθηις
επι των επισκοπων η πρεσβυτερων η διακονων (απανταχου γαρ η χαρις, και εν
κωμαις και εν πολεσιν, και επι ιδιωτων και ελλογιμων, και επι δουλων και
ελευθερων, επειδη ουκ εξ ανθρωπων η χαρις, αλλ' εκ θεου δι' ανθρωπων η δοσις),
συ μεν προσερχου τωι βαπτιζοντι, προσερχου δε μη προσεχων τωι προσωπωι του
φαινομενου, αλλα μεμνησο του πνευματος του αγιου τουτου, περι ου νυν ο λογος.
τουτο γαρ ετοιμον παρεστι σφραγισαι σου την ψυχην, και διδωσι σφραγιδα, ην
τρεμουσι δαιμονες, επουρανιον τινα και θειαν, καθως και γεγραπται· εν ωι και
πιστευσαντες εσφραγισθητε τωι πνευματι της επαγγελιας τωι αγιωι. 17.36 Ἀλλα
δοκιμαζει την ψυχην, ου βαλλει τους μαργαριτας εμπροσθεν των χοιρων. ει
υποκρινηι, νυν ανθρωποι σε βαπτιζουσι, το δε πνευμα σε ου βαπτισει. εαν δε εκ
πιστεως προσελθηις, ανθρωποι μεν υπηρετουσιν εις το φαινομενον, πνευμα δε αγιον
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδωσι το μη φαινομενον. εις μεγαλην εξετασιν ερχηι, εις μεγαλην στρατολογιαν
κατα την μιαν ωραν, ην εαν απολεσηις, ακατορθωτον σοι το κακον. εαν δε
καταξιωθηις της χαριτος, φωτιζεται σου η ψυχη, λαμβανεις δυναμιν ην ουκ ειχες.
λαμβανεις οπλα φρικωδη τοις δαιμοσιν. και εαν μη ριψηις τα οπλα, εχηις δε την
σφραγιδα επι ψυχης, ου προσερχεται δαιμων· πτησσει γαρ· και δη εν πνευματι θεου
εκβαλλεται τα δαιμονια. 17.37 Ἐαν πιστευσηις, ου μονον λαμβανεις αφεσιν
αμαρτιων, αλλα και ποιεις τα υπερ ανθρωπον. γενοιτο δε σε αξιον ειναι και
προφητικου χαρισματος. λαμβανεις γαρ τοσουτον της χαριτος οσον χωρεις, και ουχ
οσον εγω λεγω. εγχωρει γαρ εμε μεν μικρα λεγειν, σε δε μειζονα λαμβανειν, επειδη
πραγματεια πλατεια η πιστις. παραμενει σοι δια παντος ο φρουρος ο παρακλητος.
περι σου μεριμναι ωσπερ ιδιου στρατιωτου, περι των εισοδων σου και περι των
εξοδων σου και περι των επιβουλευοντων, και διδωσι σοι παντοιας χαρισματων
δοσεις, εαν μη δι' αμαρτιας αυτον λυπησηις. γεγραπται γαρ· και μη λυπητε το πνευμα
το αγιον του θεου, εν ωι εσφραγισθητε εις ημεραν απολυτρωσεως. τι ουν εστιν,
αγαπητοι, το διατηρησαι την χαριν; ετοιμοι γινεσθε εις το υποδεξασθαι την χαριν,
και δεξαμενοι μη αποβαλητε ταυτην. 17.38 Αυτος δε ο των ολων θεος, ο λαλησας εν
πνευματι αγιωι δια των προφητων, ο εξαποστειλας αυτο επι τους αποστολους εν
ημεραι πεντηκοστης ενταυθα, τουτο και νυν αυτος εφ' υμας εξαποστειλειε, και δια
τουτο και ημας τηρησειε, κοινην απασιν ημιν παρασχων την ευεργεσιαν, ινα
παντοτε τους καρπους του αγιου πνευματος αποδιδωμεν, αγαπην, χαραν, ειρηνην,
μακροθυμιαν, χρηστοτητα, αγαθωσυνην, πιστιν, πραΰτητα, εγκρατειαν, εν Χριστωι
Ἰησου τωι κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου συν αγιωι πνευματι δοξα τωι πατρι και νυν
και αει και εις τους αιωνας των αιωνων. αμην. 18.τ Κατηχησις οκτωκαιδεκατη
φωτιζομενων, εν Ἱεροσολυμοις σχεδιασθεισα εις το και εις μιαν αγιαν καθολικην
εκκλησιαν, και εις σαρκος αναστασιν, και εις ζωην αιωνιον. και αναγνωσις εκ του
Ἰεζεκιηλ· και εγενετο επ' εμε χειρ κυριου, και εξηγαγε με εν πνευματι κυριου και
εθηκε με εν μεσωι του πεδιου, και τουτο ην μεστον οστεων ανθρωπων, και τα εξης.
18.1 Ῥιζα πασης της αγαθοεργιας η της αναστασεως ελπις. η γαρ προσδοκια της
μισθαποδοσιας νευροι την ψυχην εις εργασιαν αγαθην. ετοιμος μεν γαρ απας
εργατης εις το υπομειναι τους καματους, εαν προβλεπηι των καματων τον μισθον·
τοις δε αμισθι καμνουσι προκαταπιπτει και η ψυχη μετα του σωματος. στρατιωτης
επαθλα προσδοκων εις πολεμους ετοιμος· ουδεις δε ακριτωι βασιλει στρατευομενος
τωι μη παρεχοντι βραβεια των καματων ετοιμος εις το υπεραποθανειν. ουτω και
πασα ψυχη πιστευουσα μεν εις αναστασιν φειδεται εαυτης εικοτως, απιστουσα δε τηι
αναστασει γινεται εκδοτος εις απωλειαν. ο πιστευων οτι μενει το σωμα εις
αναστασιν φειδεται της στολης και ου μολυνει τουτο πορνειαις, ο δε απιστων τηι
αναστασει διδωσιν εαυτον εις πορνειας, ως αλλοτριωι παρακεχρημενος τωι ιδιωι
σωματι. Μεγα τοινυν της αγιας καθολικης εκκλησιας παραγγελμα και διδαγμα πιστις
περι νεκρων αναστασεως. μεγα και αναγ καιοτατον, υπο πολλων μεν
αντιλεγομενον, υπο δε της αληθειας πιστοποιουμενον. αντιλεγουσιν Ἕλληνες,
απιστουσι Σαμαρειται, διασυρουσιν αιρετικοι. πολυειδης η αντιῤρησις, αλλα
μονοειδης η αληθεια. 18.2 Και λεγουσι προς ημας ταυτα Ἕλληνες ομου και
Σαμαρειται. πεπτωκεν ο ανθρωπος ο τελευτησας και σεσηπε και εις σκωληκας ολος
ανελυθη, και οι σκωληκες τεθνηκασιν. σηπεδων τοιαυτη και απωλεια διεδεξατο το
σωμα· πως ουν εγειρεται; τους ναυαγησαντας ιχθυες καταβεβρωκασι, και αυτοι
κατεβρωθησαν. των θηριομαχησαντων αρκτοι και λεοντες και αυτα τα οστεα
λεπτυναντες ανηλωσαν. γυπες και κορακες των χαμαι ριφεντων νεκρων τας σαρκας
φαγοντες εις παντα τον κοσμον απεπτησαν. ποθεν συναγεται το σωμα; εγχωρει γαρ
των ορνιθων των φαγοντων τον μεν εν Ἰνδικηι τελευτησαι, τον δε εν Περσιδι, τον δε
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν Γοτθιαι. πυρι καταφλεγεντων ετερων και αυτην την σποδιαν διεσκορπισεν ομβρος
η ανεμος. ποθεν συναγεται το σωμα; 18.3 Σοι τωι ανθρωπωι μικροτατωι οντι και
ασθενει μακραν της Γοτθιας η Ἰνδικη, και Σπανια Περσιδος. θεωι δε τωι κατεχοντι
πασαν την γην εν δρακι παντα εγγυς. μη τοινυν προς την σην ασθενειαν αδυναμιαν
κατηγορει θεου, αλλα τηι εκεινου δυναμει προσεχε μαλλον. ειτα ηλιος μεν, εργον ων
του θεου μικρον, μιαι προσβοληι των ακτινων παντα θερμαινει τον κοσμον, και αηρ
ον ο θεος εποιησε περιεχει παντα τα εν κοσμωι, θεος δε ο και ηλιου και αερος
δημιουργος αρα μακραν απεχει του κοσμου; Ὑποθου μοι διαφορα σπερματα
γεννηματων μεμιχθαι (ασθενουντι γαρ σοι περι την πιστιν ασθενη λεγω και τα
υποδειγματα) και ταυτα τα διαφορα των γεννηματων περιεχεσθαι εν μιαι δρακι τηι
σηι. μεγα σοι εστιν αρα τωι ανθρωπωι, η ευκολον, την σην δρακα διακριναι και
εκαστον των γεννηματων κατα την εαυτου φυσιν συναγαγειν και αποκαταστησαι εις
γενος; ειτα συ μεν τα εν τηι σεαυτου χειρι διακριναι δυνασαι, θεος δε αρα τα εν τηι
εαυτου δρακι περιεχομενα διακριναι και αποκαταστησαι ου δυναται; νοησον το
λεγομενον, ει μη εστιν ασεβης η αρνησις. 18.4 Προσσχες δε μοι και αυτωι τωι της
δικαιοσυνης λογωι και ελθε εις σεαυτον. διαφορους εχεις οικετας· αλλ' οι μεν καλοι
τυγχανουσιν, οι δε φαυλοι· τιμαις αρα τους καλους, και τυπτεις τους φαυλους. και ει
δικαστης τυγχανεις, επαινεις τους αγαθους, και τιμωρεις τους παρανομους. ειτα
παρα σοι μεν θνητωι ανθρωπωι οντι το δικαιον σωζεται, παρα δε θεωι τωι παντων
αδιαδοχωι βασιλει το της δικαιοσυνης ανταποδοτικον αρα ουκ εστιν; αλλα ασεβης η
αρνησις. σκοπησον γαρ το λεγομενον. πολλοι φονεις επι κοιτης ατιμωρητοι
τετελευτηκασιν. που ουν του θεου η δικαιοσυνη; πολλακις δε και φονευς
πεντηκοντα φονοις υποκειμενος την κεφαλην απαξ απετμηθη. που ουν των
τεσσαρακονταεννεα δωσει την τιμωριαν; εαν μη ηι κρισις και ανταποδοσις μετα τον
κοσμον τουτον, αδικιαν θεου κατηγορεις. Ἀλλα μη θαυμασηις δια την υπερθεσιν της
κρισεως. πας αγωνιζομενος μετα το παρελθειν τον αγωνα στεφανουται η
καταισχυνεται. και ουδεποτε αγωνοθετης τους ετι αγωνιζομενους στεφανοι, αλλ'
εκδεχεται παντων των αγωνιστων το τελος, ινα υστερον διακρινας επαγηι τα
βραβεια και την στεφανηφοριαν. ουτω και ο θεος ετι του αγωνος εν τωι κοσμωι
τουτωι συνεστωτος τεως μεν βοηθει τοις δικαιοις μερικως, υστερον δε αποδιδωσι
τους μισθους αυτοτελως. 18.5 Ει δε αναστασις νεκρων ουκ εστι κατα σε, δια τι τους
τυμβωρυχους καταδικαζεις; ει γαρ απολωλε το σωμα και ανελπιστος η αναστασις,
δια τι τιμωριαν υπομενει ο τυμβωρυχος; βλεπεις, οτι, καν αρνηι τοις χειλεσι, μενει
παρα σοι της αναστασεως η συνειδησις αῤραγης. 18.6 Ειτα δενδρον μεν εκκοπεν
επανθει, ανθρωπος δε εκκοπεις ουκ ανθει; και τα σπαρεντα και θερισθεντα μενει εις
αλωνας, ανθρωπος δε θερισθεις απο του κοσμου τουτου ου μενει εις αλωνα; και
αμπελωνος κληματα και δενδρων αλλων αποτμηθεντα παντελως και
μεταφυτευθεντα ζωοποιειται και καρποφορει, ανθρωπος δε, δι' ον κακεινα εστι,
πεσων εις γην αρα ουκ αναστησεται; ως εν συγκρισει δε των καματων, ποιον μειζον,
ανδριαντα τον μη οντα πλασαι εξ αρχης, η τον πεσοντα αναχωνευσαι παλιν εις το
αυτο σχημα; ο εκ του μη οντος ποιησας ημας θεος αρα τους οντας και πεσοντας
εγειραι παλιν αδυνατει; Ἀλλ' απιστεις τοις γεγραμμενοις περι της αναστασεως
Ἕλλην τυγχανων. εκ της φυσεως των οντων βλεπε τα πραγματα, και εκ των μεχρι
σημερον φαινομενων εννοησον. σπειρεται σιτος, ει τυχοι, η αλλο τι των σπερματων
γενος. πεσων δε ωσπερ τελευται και σηπεται, και εστιν αχρηστος εις βρωσιν λοιπον.
αλλ' ο σαπεις εγειρεται χλοερος, και μικρος πε
σων εγειρεται καλλιστος. ο δε σιτος δι' ημας γεγενηται. δια γαρ την ημετεραν χρησιν
γεγονεν ο σιτος και τα σπερματα, ου δι' εαυτα. ειτα τα μεν δι' ημας γενομενα
νεκρωθεντα ζωοποιειται, ημεις δε αρα, δι' ους γεγονε κακεινα, νεκρωθεντες ουκ
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγειρομεθα; 18.7 Χειμεριος ο καιρος, ως οραις. εστηκε τα δενδρα νυν ως νεκρα. που
γαρ τα φυλλα της συκης; που οι βοτρυες της αμπελου; αλλ' εν χειμωνι ταυτα νεκρα,
και εν εαρι χλοερα, και οταν ο καιρος παραγενηται, τοτε ωσπερ απο νεκρωσεως
αποδιδοται η ζωοποιησις. ειδως γαρ ο θεος την σην απιστιαν εν τοις φαινομενοις
τουτοις αναστασιν ειργασατο κατ' ενιαυτον, ινα βλεπων τα εν τοις αψυχοις και περι
των εμψυχων λογικων πιστευσηις. ειτα μυιαι μεν και μελισσαι εις υδατα πολλακις
αποπνιγεισαι μεθ' ωραν ανεστησαν, και μυοξων γενη χειμωνος ακινητα μενοντα εν
θερει λοιπον ανεστησαν (ευτελη γαρ σοι νοουντι παραπλησια διδοται τα
υποδειγματα), ο δε τοις αλογοις και εξουθενωμενοις το ζην παρεχομενος υπερ φυσιν
ουτος αρα ημιν, δι' ους κακεινα εποιησεν, ου χαριζεται; 18.8 Ἀλλα ζητουσιν
Ἕλληνες νεκρων αναστασιν ετι φανεραν, και φασιν, οτι, ει και εγειρεται ταυτα, αλλ'
ουκ εσαπη παντελως, και ζητουσιν ιδειν σαφως [παντελως] ζωον σαπεν και
ανασταν. ᾔδει θεος των ανθρωπων την απιστιαν και ορνεον εις τουτο κατειργασατο
φοινικα ουτω καλουμενον. τουτο, ως γραφει Κλημης και ιστορουσι πλειονες,
μονογενες υπαρχον, κατα την Αιγυπτιων χωραν εν περιοδοις πεντακοσιων ετων
ερχομενον δεικνυσι την αναστασιν, ουκ εν ερημοις τοποις, ινα μη αγνοηθηι το
μυστηριον [γινομενον], αλλ' εν φανεραι πολει παραγενομενον, ινα ψηλαφηθηι το
απιστουμενον. Σηκον γαρ εαυτωι ποιησαν εκ λιβανου και σμυρνης και λοιπων
αρωματων και εν τηι συμπληρωσει των ετων εις τουτον εισελθον τελευται φανερως
και σηπεται. ειτα εκ της σαπεισης σαρκος του τελευτησαντος σκωληξ τις γενναται,
και ουτος αυξηθεις εις ορνεον μορφουται. μη απιστησηις δε τουτωι. και γαρ τα
μελισσων γεννηματα ουτω βλεπεις εκ των σκωληκων μορφουμενα, και εξ ωων
υγροτατων εθεωρησας ορνεων πτερα και οστεα και νευρα εξερχομενα. ειτα
πτεροφυησας ο προειρημενος φοινιξ, και τελειος οιος ην ο προτερος φοινιξ
γενομενος, ανιπταται τοιουτος εις αερα οιος και ετετελευτηκει, σαφεστατην νεκρων
αναστασιν ανθρωποις επιδειξας. Θαυμαστον μεν ορνεον ο φοινιξ, αλλ' ορνεον
αλογον, και ουδεποτε εψαλε τωι θεωι. περιπετεται τον αερα, αλλ' ουκ οιδε τις εστιν ο
μονογενης υιος του θεου. ειτα τωι μεν αλογωι ζωωι και μη γινωσκοντι τον ποιητην
νεκρων αναστασις δεδωρηται, ημιν δε τοις δοξολογουσι θεον και τα προσταγματα
αυτου τηρουσιν ου διδοται αναστασις; 18.9 Ἀλλ' επειδη μακραν και σπανιον του
φοινικος το σημειον, και απιστουσιν ετι, λαβε την αποδειξιν εκ των καθ' ημεραν
φαινομενων σοι παλιν. προ εκατον ετων η διακοσιων ημεις παντες, οι τε λαλουντες
και ακουοντες, που ημεν; αρα ουκ οιδαμεν της ημετερας υποστασεως των σωματων
την υποθεσιν; ουκ οιδας οπως εξ ασθενων και αμορφων και μονοειδων πραγματων
γεννωμεθα; και εκ του μονοειδους και ασθενους μορφουται [ζων] ανθρωπος, και το
ασθενες σαρκωθεν εις νευρων ισχυροτητα μεταβαλλεται και εις οφθαλμων
λαμπροτητα και ρινος οσφρησιν και ωτων ακοην και γλωσσαν λαλουσαν και
καρδιαν παλλουσαν και χειρων εργασιαν και ποδων δρομον και παντοιαν ιδεαν
μελων. και το ασθενες εκεινο γινεται ναυπηγος και οικοδομος και αρχιτεκτων και
παντοιας τεχνης εργατης και στρατιωτης και αρχων και νομοθετης και βασιλευς. εξ
ευτελων πραγματων ποιησας ημας ο θεος αρα τους πεσοντας εγειραι ου δυναται; ο
το ευτελεστατον ουτω σωματοποιων το πεσον σωμα παλιν εγειραι ου δυναται; και ο
το μη ον πλασας το ον και πεσον αρα ουκ εγειρει; 18.10 Λαβε δε μοι νεκρων
αναστασεως φανεραν αποδειξιν εν ουρανωι και φωστηρσι καθ' εκαστον μηνα
μαρτυρουμενην. το γαρ της σεληνης σωμα παντελως εκλειπον, ως μηδοτιουν αυτου
φαινεσθαι λοιπον, παλιν αναπληρουται και εις οπερ ην αποκαθισταται. υπερ δε
τελειας του πραγματος αποδειξεως κατα περιοδους ετων εκλειπουσα η σεληνη και
εις αιμα φανερως μεταβληθεισα παλιν απολαμβανει το σωμα το φωτοειδες, του θεου
τουτο κατασκευασαντος, ινα και συ ο ανθρωπος ο εξ αιματος συνεστως τηι των
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νεκρων αναστασει μη απιστησηις, αλλ' οπερ επι της σεληνης βλεπεις, τουτο και περι
σεαυτου πιστευσηις. τουτοις μεν ουν κεχρησο τοις ρημασι προς Ἕλληνας. τοις γαρ τα
εγγραφα μη παραδεχομενοις αγραφοις μαχου τοις οπλοις εκ λογισμων μονον και
αποδειξεων. τουτοις γαρ ουτε τις εστι Μωσης γνωριμον, ουτε τις εστιν Ἡσαΐας, ουτε
τα ευαγγελια, ουτε Παυλος. 18.11 Μεταβηθι μοι λοιπον επι Σαμαρειτας, οι νομον
δεχομενοι μονον προφητας ουκετι καταδεχονται, οις αργον ως εοικε το παρον
αναγνωσμα του Ἰεζεκιηλ· προφητας γαρ, ως εφην, ου δεχονται. ποθεν ουν πεισωμεν
και Σαμαρειτας; ελθωμεν επι τα εγγραφα του νομου. λεγει τοινυν ο θεος προς τον
Μωυσην· εγω ο θεος Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ·παντως οτι των οντων και
υφεστηκοτων. ει γαρ Ἀβρααμ τετελευτηκε και Ἰσαακ και Ἰακωβ, θεος εστιν αρα των
μη οντων. ποτε βασιλευς ειπεν, οτι βασιλευς ειμι στρατιωτων ων μη εχει; ποτε τις
ενεδειξατο πλουτον ον μη εκεκτητο; δει τοινυν υφεσταναι και Ἀβρααμ και Ἰσαακ
και Ἰακωβ, ινα τωνοντων θεος ηι ο θεος. ου γαρ ειπεν ημην αυτων, αλλ' ειμι. και οτι
κρισις εστι, λεγει προς τον κυριον ο Ἀβρααμ· ο κρινων πασαν την γην ου ποιησει
κρισιν; 18.12 Ἀλλ' αντιλεγουσι και προς τουτο παλιν οι ανοητοι Σαμαρειται, και
φασιν, οτι τας μεν ψυχας εγχωρει μενειν του Ἀβρααμ και του Ἰσαακ και του Ἰακωβ,
τα δε σωματααυτων αναστηναι ου δυναται. Ειτα την μεν ραβδον Μωυσεως του
δικαιου δρακοντα γενεσθαι δυνατον, τα δε σωματα των δικαιων ζησαι και
αναστηναι ου δυναται; και το μεν παρα φυσιν εγενετο, το δε κατα φυσιν ουκ
αποκαθισταται; και η ραβδος Ἀαρων αποτμηθεισα και νεκρωθεισα χωρις οσμης
υδατων εβλαστησε, και ταυτα υποστεγος ουσα και τα εν αγροις βλαστησασα, και εν
ξηροις μεν κειμενη, τα δε των αρδευομενων πολυετως δια μιας νυκτος μετα καρπων
αποδουσα. η ραβδος Ἀαρων εκ νεκρων ωσπερ ανεστη, και αυτος Ἀαρων ουκ
εγειρεται; και ινα μεν την αρχιερωσυνην αυτωι διατηρησηι θεος, εν ξυλωι
εθαυματουργησεν, αυτωι δε τωι Ἀαρων την αναστασιν ου χαριζεται; και γυνη μεν
παρα φυσιν αλας γινεται και σαρξ εις αλας μεταβαλλεται, σαρξ δε εις σαρκα ουκ
αποκαθισταται; και στηλη μεν αλος γεγονεν η γυνη Λωτ, η δε γυνη του Ἀβρααμ αρα
ουκ ανισταται; ποιαι δε δυναμει μετεβληθη η χειρ του Μωυσεως, η και υπο μιαν
ωραν εγενετο ως χιων και παλιν αποκατεστη; παντως οτι τωι θειωι προσταγματι. ειτα
τοτε μεν το προσταγμα ισχυρον, νυν δε ουκετι ισχυρον; 18.13 Ποθεν δε και ολως εξ
αρχης εγεννηθη ο ανθρωπος, ω παντων ανθρωπων ανοητοτατοι Σαμαρειται; ελθετε
επι το πρωτον βιβλιον της γραφης, ο και υμεις καταδεχεσθε. και επλασεν ο θεος τον
ανθρωπον χουν απο της γης. χους εις σαρκα μεταβαλλεται, και σαρξ εις σαρκα ου
παλιν αποκαθισταται; ερωτητεον δε υμας, ποθεν υπεστησαν οι ουρανοι και γη και
θαλασσαι; ποθεν ηλιος και σεληνη και αστερες; πως εξ υδατων τα πετεινα και τα
νηκτα; και πως απο γης τα ζωα παντα; τοσαυται μυριαδες εκ του μη οντος εις το
ειναι παρηχθησαν, και ανθρωποι ημεις οι το κατ' εικονα εχοντες αρα ουκ
αναστησομεθα; αληθως απιστιας το πραγμα πεπληρωται, και πολλη καταγνωσις των
απιστουν των, οταν Ἀβρααμ λεγηι προς τον κυριον ο κρινων πασαν την γην, και
απιστωσιν οι μανθανοντες τον νομον, οταν γεγραπται οτι εκ γης ο ανθρωπος, και
απιστωσιν οι αναγινωσκοντες. 18.14 Ἐκεινοις μεν ουν ταυτα τοις απιστοις, τα δε εκ
των προφητων ημιν τοις πιστευουσιν. επειδη δε και τοις προφηταις κεχρημενοι
τινες απιστουσι τοις γεγραμμενοις, και προφερουσιν ημιν εκεινο το ουκ
αναστησονται οι ασεβεις εν κρισει, και το εαν γαρ καταβηι ο ανθρωπος εις ᾅδην, ουκ
ετι [ου] μη αναβηι, και το ουχ οι νεκροι αινεσουσι σε κυριε, (τοις γαρ καλως
γεγραμμενοις συγκεχρηνται κακως,) καλον, εν παραδρομηι και ως εγχωρει νυν
απαντησαι προς αυτους. Ἐαν γαρ λεγηι οτι ασεβεις ουκ αναστησονται εν κρισει,
τουτο δηλοι, οτι ουκ εν κρισει, αλλ' εν κατακρισει. ου γαρ εξετασεως πολλης εστι
χρεια τωι θεωι, αλλ' αμα τωι αναστηναι τους ασεβεις ακολουθει και τα της τιμωριας.
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εαν λεγηι οτι ουχ οι νεκροι αινεσουσι σε κυριε, τουτο δηλοι, οτι της μετανοιας
και της αφεσεως εν τηι ζωηι ταυτηι μονον την προθεσμιαν εχουσης, εφ' ηι και οι
απολαυοντες αινεσουσι σε, ουκ εστι μετα θανατον λοιπον τους εν αμαρτιαις
τελευτησαντας ως ευεργετηθεντας αινειν, αλλ' αποδυρεσθαι. εστι γαρ αινος μεν των
ευχαριστουντων, οδυρμος δε των μαστιζομενων. οι μεν ουν δικαιοι τοτε αινουσιν, οι
δε τελευτησαντες εν αμαρτιαις καιρον λοιπον εξομολογησεως ουκ εχουσιν. 18.15
Περι δε του εαν καταβηι ανθρωπος εις ᾅδην, ουκ ετι [ου] μη αναβηι, βλεπε την
ακολουθιαν. γεγραπται γαρ· ουκ ετι [ου] μη αναβηι, ουδ' ου μη επιστρεψηι εις τον
ιδιον οικον. του κοσμου δε ολου παρερχομενου και πασης οικιας διαφθειρομενης,
πως εις τον ιδιον οικον επανελευσεται καινης λοιπον αλλης γινομενης γης; εχρην δε
αυτους ακουσαι του Ἰωβ λεγοντος· εστι γαρ δενδρωι ελπις. εαν γαρ εκκοπηι, παλιν
επανθησει, και ο ραδαμνος αυτου ου μη εκλειπηι. εαν γαρ γηρασηι εν γηι η ριζα αυτου,
εν δε πετραι τελευτησηι το στελεχος αυτου, απο οσμης υδατος ανθησει, ποιησει δε
θερισμον ωσπερ νεοφυτον. ανηρ δε τελευτησας ᾤχετο; πεσων δε βροτος ουκ ετι
εστιν; μονον γαρ ουχι δυσωπων και επιτιμων (ουτω γαρ αναγνωστεον
ερωτηματικως το ουκ ετι εστιν), αρα γαρ, φησι, ξυλου πιπτοντος και εγειρομενου
ανθρωπος αυτος, δι' ον τα ξυλα γεγονεν, ουκ εγειρεται; Και ινα μη νομισηις με
βιαζεσθαι, αναγνωθι το ακολουθον. μετα γαρ το ειπειν ερωτηματικως· πεσων δε
βροτος ουκ ετι εστι; λεγει· εαν γαρ αποθανηι ανθρωπος, ζησεται. και ευθυς λεγει·
υπομενω εως αν παλιν γενωμαι. και αλλαχου παλιν· ο μελλων επι γης αναστησαι το
δερμα μου το αναντλουν ταυτα. Ἡσαΐας δε ο προφητης φησιν· αναστησονται οι
νεκροι και εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις. σαφεστατα δε ο παρων προφητης
Ἰεζεκιηλ λεγει· ιδου εγω ανοιγω τα μνηματα υμων και αναξω υμας εκ των
μνηματων υμων. και ο ∆ανιηλ λεγει· πολλοι των καθευδοντων εν γης χωματι
αναστησονται, ουτοι εις ζωην αιωνιον, και ουτοι εις αισχυνην αιωνιον. 18.16 Και
πολλαι γραφαι μαρτυρουσι περι της των νεκρων αναστασεως. εστι γαρ αλλα πλειονα
ρητα περι τουτου. ως εν υπομνησει δε μονηι νυν παρατρεχομεν την του Λαζαρου
τετραημερον αναστασιν, παρατρεχομεν δε δια το της ωρας ολιγον και τον υιον της
χηρας τον εγηγερμενον. υπομνησεως τε μονον ενεκεν παραφερεσθω νυν και η
θυγατηρ του αρχισυναγωγου, λεγεσθω και το σχισθηναι τας πετρας και πολλα
σωματα των κεκοιμημενων αγιων εγερθηναι των μνημειων ανοιχθεντων.
προηγουμενως δε μνημονευεσθω, οτι Χριστος εκ νεκρων εγηγερται. Παρηλθον τον
Ἠλιαν και τον υιον της χηρας τον εξεγερθεντα υπ' αυτου, και τον Ἐλλισσαιον τον
δις εγειραντα, εν τε τωι ζην και μετα το τελευτησαι αυτον. ζων μεν γαρ ενηργησε την
αναστασιν δια της εαυτου ψυχης. ινα δε μη μονον τιμηθωσι των δικαιων αι ψυχαι,
πιστευθηι δε οτι εγκειται και εν τοις των δικαιων σωμασι δυναμις, ο ριφεις εν τωι
μνημειωι του Ἐλισσαιου νεκρος του νεκρου σωματος του προφητου εφαψαμενος
εζωοποιηθη. και το σωμα του προφητου το νεκρον απετελεσε ψυχης εργον, και το
τελευτησαν και κειμενον ζωην παρεσχε τωι τελευτησαντι, και παρασχον την ζωην
αυτο ομοιως εμεινεν εν νεκροις. δια τι; ινα μη εξανασταντος του Ἐλισσαιου τηι ψυχηι
μονηι προσγραφηι το πραγμα, δειχθηι δε, οτι και ψυχης μη παρουσης εγκειται τις
δυναμις τωι των αγιων σωματι δια την εν τοσουτοις ετεσιν ενοικησασαν [εν] αυτωι
δικαιαν ψυχην, ης υπηρετημα γεγονεν. και μη απιστωμεν νηπιοι ως μη γεγενημενου
τουτου. ει γαρ σουδαρια και σημικινθια τα εξωθεν οντα των σωματων απτομενα των
νοσουντων ηγειρε τους ασθενεις, ποσωι μαλλον αυτο το σωμα του προφητου ηγειρε
τον νεκρον; 18.17 Και ενην μεν πολλα ειπειν εις ταυτα καθ' εκαστον εξηγουμενοις
των γεγενημενων πραγματων το παραδοξον. δια δε τον καματον τον προγενομενον
υμιν εκ τε της υπερθε σεως της νηστειας της παρασκευης και της αγρυπνιας εκεινα
μεν τεως εν παραδρομηι λελεχθω δι' ολιγων εσπαρμενα, ινα υμεις καλλιστης γης
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικην δεξαμενοι τον σπορον καρποφορησητε πλατυνοντες. μνημονευεσθω δε οτι και
οι αποστολοι νεκρους ηγειραν, Πετρος μεν εν Ἰοππηι Ταβιθαν, Παυλος δε Ευτυχον εν
Τρωαδι, και οι λοιποι παντες αποστολοι, ει και μη παντα γεγραπται τα υφ' εκαστου
θαυματουργηθεντα. Μνημονευετε δε των εν τηι πρωτηι προς Κορινθιους ειρημενων
απαντων ων εγραψεν ο Παυλος προς τους λεγοντας "1πως εγειρονται οι νεκροι;
ποιωι δε σωματι ερχονται;"2 και οτι, ει νεκροι ουκ εγειρονται, ουδε ο Χριστος
εγηγερται, και οτι αφρονας εκαλεσε τους μη πιστευοντας, και πασης της αυτοθι
διδασκαλιας της περι νεκρων αναστασεως, και οτι προς Θεσσαλονικεις εγραψεν "1ου
θελομεν δε υμας αγνοειν, αδελφοι, περι των κεκοιμημενων, ινα μη λυπησθε καθως
και οι λοιποι, οι μη εχοντες ελπιδα"2 και τα εξης ολα, μαλιστα δε το "1και οι νεκροι
εν Χριστωι αναστησονται πρωτον"2. 18.18 Ἐξαιρετως δε τουτο επισημηνασθε, οτι
μονονουχι δακτυλοδεικτων ο Παυλος λεγει· δει γαρ το φθαρτον τουτο ενδυσασθαι
αφθαρσιαν, και το θνητον τουτο ενδυσασθαι αθανασιαν. το γαρ σωμα τουτο
εγειρεται, ου τοιουτον μενον ασθενες, αλλ' αυτο μεν τουτο εγειρεται, ενδυσαμενον
δε την αφθαρσιαν μεταποιειται, ωσπερ σιδηρος πυρι προσομιλησας γινεται πυρ,
μαλλον δε ως οιδεν ο ανιστων κυριος. Ἐγειρεται μεν ουν τουτο το σωμα· αλλ' ου
μενει τοιουτον, αλλα μενει αιωνιον. ουκετι τροφων τοιουτων χρειαν εχει προς
ζωην, ουδε κλιμακων προς αναβασιν· γινεται γαρ πνευματικον, θαυμασιον τι και
οιον ειπειν κατ' αξιαν ουκ εχο μεν. τοτε οι δικαιοι, φησι, λαμψουσιν ως ο ηλιος και η
σεληνη και ως η λαμπροτης του στερεωματος. και προειδως την των ανθρωπων
απιστιαν ο θεος σκωληξι μικροτατοις εν τωι θερει φωτοειδεις δεδωκεν αυγας
λαμπειν εκ του σωματος, ιν' εκ των φαινομενων πιστευθηι το προσδοκωμενον. ο γαρ
το μερος παρασχων δυναται και το ολον παρασχειν, και ο σκωληκα φως εκλαμπειν
ποιησας πολλωι μαλλον φωτοποιησει δικαιον ανθρωπον. 18.19 Ἐγειρομεθα τοινυν
αιωνια μεν παντες εχοντες τα σωματα, ου παντες δε ομοια. αλλ' ει μεν τις εστι
δικαιος, λαμβανει σωμα επουρανιον, ινα δυνηται μετα αγγελων αναστρεφειν
επαξιως. ει δε τις αμαρτωλος εστι, λαμβανει σωμα αιωνιον, υπομονητικον τιμωριας
αμαρτιων, ινα εν πυρι αιωνιως καιομενος μηδεποτε αναλωθηι. και δικαιως
αμφοτεροις τοις ταγμασιν ο θεος παρεχει τουτο. ουδεν γαρ χωρις σωματος ημιν
πεπρακται. βλασφημουμεν δια στοματος, προσευχομεθα δια στοματος. πορνευομεν
δια σωματος, αγνευομεν δια σωματος. αρπαζομεν δια χειρος, ελεημοσυνας διδομεν
δια χειρος, και τα λοιπα ομοιως. επειδη τοινυν εις παντα υπηρετησατο το σωμα, και
εν τοις μελλουσι συναπολαυει των γενομενων. 18.20 Φεισωμεθα τοινυν, αδελφοι,
των σωματων, και μη ως αλλοτριοις αυτοις παραχρησωμεθα. μη κατα τους
αιρετικους λεγωμεν οτι αλλοτριος εστιν ο του σωματος χιτων, αλλ' ως ιδιου
φεισωμεθα. δει γαρ ημας δουναι λογον τωι κυριωι περι παντων των δια του σωματος
πεπραγμενων. μη ειπηις ουδεις με οραι, μηδε νομισηις οτι μαρτυς των γινομενων ουκ
εστιν. ανθρωπος μεν γαρ πολλακις ουκ εστιν, ο δε πλαστης απλανης μαρτυς μενει εν
ουρανωι πιστος και βλεπει το γινομενον. και οι σπιλοι δε των αμαρτιων μενουσιν εν
τωι σωματι. ωσπερ γαρ πληγης προχωρησασης εν τωι σωματι, καν θερα πεια γενηται
τις, ομως η ουλη μενει, ουτω και η αμαρτια πλησσει την ψυχην και το σωμα, και
μενουσιν οι τυποι των ουλων εν πασι, περιαιρουνται δε μονον απο των
λαμβανοντων το λουτρον. τα μεν ουν παρελθοντα ψυχης και σωματος τραυματα
θεραπευει θεος δια του βαπτισματος, προς δε τα μελλοντα λοιπον εαυτους
ασφαλιζωμεθα κοινηι παντες, ινα καθαρον τουτον του σωματος τον χιτωνα
διατηρησωμεν, και μη δι' ολιγης πορνειας και ηδυπαθειας η τινος αλλης αμαρτιας
πραξιν απολεσωμεν ουρανιον σωτηριαν, αλλ' ινα κληρονομησωμεν βασιλειαν θεου
αιωνιον, ης παντας υμας τηι εαυτου χαριτι καταξιωσειεν ο θεος. 18.21 Και ταυτα μεν
ειρησθω προς αποδειξιν της των νεκρων αναστασεως. η δε της πιστεως επαγγελια
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλιν υμιν υφ' ημων ρηθεισα μετα σπουδης πασης επι λεξεως αυτης υφ' υμων
απαγγελλεσθω τε και μνημονευεσθω. 18.22 Της δε απαγγελλομενης πιστεως
ακολουθως περιεχουσης το και εις εν βαπτισμα μετανοιας εις αφεσιν αμαρτιων, και
εις μιαν αγιαν καθολικην εκκλησιαν, και εις σαρκος αναστασιν, και εις ζωην
αιωνιον, περι μεν του βαπτισματος και της μετανοιας εν ταις πρωταις ημιν ειρηται
κατηχησεσι, και τα περι αναστασεως δε νεκρων λεχθεντα νυν δια το και εις σαρκος
αναστασιν ειρηται. λεγεσθω δε τα λειποντα και τεως δια το και εις μιαν αγιαν
καθολικην εκκλησιαν, περι ης πολλα μεν ειπειν δυνατον ην, δι' ολιγων δε ερουμεν.
18.23 Καθολικη μεν ουν καλειται δια το κατα πασης ειναι της οικουμενης απο
περατων γης εως περατων, και δια το διδασκειν καθολικως και ανελλιπως απαντα
τα εις γνωσιν ανθρωπων ελθειν οφειλοντα δογματα, περι τε ορατων και αορατων
πραγματων, επουρανιων τε και επιγειων, και δια το παν γενος ανθρωπων εις
ευσεβειαν υποτασσειν, αρχοντων τε και αρχομενων, λογιων τε και ιδιωτων, και δια
το καθολικως ιατρευειν μεν και θεραπευειν απαν το των αμαρτιων ειδος των δια
ψυχης και σωματος επιτελουμενων, κεκτησθαι δε εν αυτηι πασαν ιδεαν
ονομαζομενης αρετης εν εργοις τε και λογοις και πνευματικοις παντοιοις
χαρισμασιν. 18.24 Ἐκκλησια δε καλειται φερωνυμως δια το παντας εκκαλεισθαι και
ομου συναγειν, καθως εν τωι λευιτικωι φησιν ο κυριος· και πασηι τηι συναγωγηι
εκκλησιασον επι της θυρας της σκηνης του μαρτυριου. σημειωτεον δε, οτι το
εκκλησιασον πρωτως εν ταις γραφαις ειρηται νυν, ηνικα τον Ἀαρων εις την
αρχιερωσυνην ο κυριος καθιστα. και εν δευτερονομιωι δε λεγει ο θεος τωι Μωυσηι·
εκκλησιασον προσμε τον λαον, και ακουσατωσαν τα ρηματα μου, οπως αν μαθωσι
φοβεισθαι με. του δε της εκκλησιας ονοματος μνημονευει παλιν, οτε περι των
πλακων· και επ' αυταις επεγεγραπτο παντες οι λογοι, ους ελαλησε κυριος προς υμας
εν τωι ορει εκ μεσου του πυρος εν ημεραι εκκλησιας. ωσει ελεγε σαφεστερον, εν
ημεραι ηι κληθεντες υπο του θεου συνηχθητε. και ο ψαλμωιδος φησιν·
εξομολογησομαι σοι κυριε εν εκκλησιαι μεγαληι, εν λαωι βαρει αινεσω σε. 18.25
Προτερον μεν ουν ηιδεν ο ψαλμωιδος· εν εκκλησιαι ευλογειτε τον θεον τον κυριον, εκ
πηγων Ἰσραηλ. αφ' ου δε δια τας γενομενας κατα του σωτηρος επιβουλας
απεβληθησαν Ἰουδαιοι της χαριτος, δευτεραν ωικοδομησεν εξ εθνων ο σωτηρ την
των χριστιανων ημων αγιαν εκκλησιαν, περι ης ειπε τωι Πετρωι· και επι ταυτηι τηι
πετραι οικοδομησω μου την εκκλησιαν, και πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης. Περι
δε αμφοτερων τουτων προφητευων σαφως ελεγεν ο ∆αβιδ, περι μεν της πρωτης
αποβληθεισης· εμισησα εκκλησιαν πονηρευομενων· περι δε της δευτερας της
οικοδομουμενης εν τωι αυτωι ψαλμωι φησι· κυριε, ηγαπησα ευπρεπειαν οικου σου· και
εξης ευθυς· εν εκκλησιαις ευλογησω σε, κυριε. της γαρ εν τηι Ἰουδαιαι μιας
αποβληθεισης κατα πασης της οικουμενης λοιπον αι του Χριστου πληθυνουσιν
εκκλησιαι, περι ων εν ψαλμοις ειρηται· αισατε τωι κυριωι ᾆσμα καινον, η αινεσις
αυτου εν εκκλησιαι οσιων. οις ακολουθα και ο προφητης προς Ἰουδαιους ειπεν· ουκ
εστι μοι θελημα εν υμιν, λεγει κυριος παντοκρατωρ, και εξης ευθυς, διοτι απο
ανατολων ηλιου μεχρι δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσιν. περι
ταυτης της αγιας καθολικης εκκλησιας γραφει προς Τιμοθεον ο Παυλος· ινα ειδηις εν
οικωι θεου πως δει αναστρεφεσθαι, ητις εστιν εκκλησια θεου ζωντος, στυλος και
εδραιωμα της αληθειας. 18.26 Ἐπειδη δε το της εκκλησιας ονομα περι διαφορων
λεγεται πραγματων, ως και περι του οχλου του εν τωι θεατρωι των Ἐφεσιων
γεγραπται· και ταυτα ειπων απελυσε την εκκλησιαν· κυριως δε αν τις ειποι και
αληθως εκκλησιαν ειναι πονηρευομενων τα συστηματα των αιρετικων,
μαρκιωνιστων λεγω και μανιχαιων και των λοιπων, δια τουτο σοι νυν
ησφαλισμενως παρεδωκεν η πιστις το και εις μιαν αγιαν καθολικην εκκλησιαν, ινα
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινων μεν τα μιαρα συστηματα φευγηις, παραμενηις δε τηι αγιαι καθολικηι εκκλησιαι
δια παντος, εν ηι και ανεγεννηθης. Καν ποτε επιδημηις εν πολεσι, μη απλως εξεταζε
που του κυριακον εστι (και γαρ αι λοιπαι των ασεβων αιρεσεις κυριακα τα εαυτων
σπηλαια καλειν επιχειρουσι), μηδε που εστιν απλως η εκκλησια, αλλα που εστιν η
καθολικη εκκλησια. τουτο γαρ ιδικον ονομα τυγχανει της αγιας ταυτης και μητρος
ημων απαντων. ητις νυμφη μεν εστι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, του
μονογενους υιου του θεου, (γεγραπται γαρ· καθως και ο Χριστος ηγαπησε την
εκκλησιαν και εαυτον παρεδωκεν υπερ αυτης, και ολα τα εξης,) τυπον δε εχει και
μιμημα της ανω Ἱερουσαλημ, ητις ελευθερα εστι και μητηρ παντων ημων, η
προτερον μεν στειρα, νυν δε πολυτεκνος. 18.27 Της γαρ πρωτης αποβληθεισης εν τηι
δευτεραι καθολικηι εκκλησιαι, καθως Παυλος φησιν, ο θεος εθετο πρωτον
αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους, επειτα δυναμεις, επειτα
χαρισματα ιαματων, αντιληψεις, κυβερνησεις, γενη γλωσσων, και πασης αρετης
απαν ειδος, σοφιαν λεγω και συνεσιν, σωφροσυνην τε και δικαιοσυνην,
ελεημοσυνην τε και φιλανθρωπιαν, και υπομονην την εν διωγμοις ακαταγωνιστον.
ητις δια των οπλων της δικαιοσυνης των δεξιων και αριστερων, δια δοξης και
ατιμιας, προτερον μεν εν διωγμοις και θλιψεσι τους αγιους μαρτυρας τοις της
υπομονης ποικιλοις και πολυανθεσιν εστεψε στεφανοις, νυνι δε εν καιροις ειρηνης
θεου χαριτι τα της οφειλομενης εχει τιμης υπο βασιλεων και των εν υπεροχαις
οντων και παντος ανθρωπων ειδους τε και γενους, βασιλεων μεν των κατα τοπον
εθνων της εξουσιας ορους εχοντων, μονης δε της αγιας καθολικης εκκλησιας κατα
την οικουμενην πασαν απεριοριστον εχουσης την δυναμιν. εθηκε γαρ ο θεος κατα το
γεγραμμενον το οριον αυτης ειρηνην. περι ης ει παντα λεγειν εβουλομην, χρεια αν
ειη μοι πλειονων ωρων εις διηγησιν. 18.28 Ἐν ταυτηι τηι αγιαι καθολικηι εκκλησιαι
διδασκομενοι τε και αναστρεφομενοι καλως την των ουρανων βασιλειαν εξομεν και
ζωην αιωνιον κληρονομησομεν, δι' ην και παντα καμνομεν, οπως παρα του κυριου
ταυτης απολαυσωμεν. ου γαρ περι μικρων ημιν ο σκοπος, αλλα περι ζωης αιωνιου το
σπουδαζομενον. διοπερ εν τηι της πιστεως επαγγελιαι διδασκομεθα μετα το και εις
σαρκος αναστασιν, τουτεστι την των νεκρων, περι ης διελεχθημεν, πιστευειν και εις
ζωην αιωνιον, περι ης τοις χριστιανοις ημιν εστιν ο αγων. 18.29 Ἡ μεν ουν οντως
ζωη και αληθως εστιν ο πατηρ, ο δι' υιου τοις απασιν εν αγιωι πνευματι τας
επουρανιους πηγαζων δωρεας, δια δε την εκεινου φιλανθρωπιαν και ημιν τοις
ανθρωποις τα της αιωνιου ζωης αψευδως επηγγελται. ουκ απιστητεον δε τουτο ειναι
δυνατον. ου γαρ προς την ημετεραν ασθενειαν, αλλα προς την εκεινου δυναμιν
αφορωντας πιστευειν χρη. παντα γαρ δυνατα παρα τωι θεωι. και οτι γε δυνατον εστι
τουτο, και ζωην αιωνιον προσδοκωμεν, λεγει μεν ∆ανιηλ· και απο των δικαιων των
πολλων ως οι αστερες εις τους αιωνας και ετι· φησι δε ο Παυλος· και ουτω παντοτε
συν κυριωι εσομεθα. το γαρ παντοτε συν κυριωι ειναι την αιωνιον υποσημαινει ζωην.
σαφεστατα δε και ο σωτηρ εν ευαγγελιοις φησι· και απελευσονται ουτοι εις κολασιν
αιωνιον, οι δε δικαιοι εις ζωην αιωνιον. 18.30 Και πολλαι περι της αιωνιου ζωης
εισιν αι αποδειξεις. επιθυμουσι δε ημιν κτησασθαι ταυτην την αιωνιον ζωην αι θειαι
γραφαι της κτησεως υποτιθενται τους τροπους. εξ ων νυν δια το του λογου μηκος
ολιγας μαρτυριας παραθησομεθα, τας λοιπας τοις σπουδαιοις ερευναιν
καταλειποντες. ποτε μεν, οτι δια πιστεως. γεγραπται γαρ· ο πιστευων εις τον υιον
εχει ζωην αιωνιον, και τα εξης. και παλιν αυτος φησιν· αμην αμην λεγω υμιν, οτι ο
τον λογον μου ακουων και πιστευων τωι πεμψαντι με εχει ζωην αιωνιον, και τα
εξης. ποτε δε, οτι δι' ευαγγελικου κηρυγματος. λεγει γαρ, οτι και ο θεριζων μισθον
λαμβανει και συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον. ποτε δε, οτι δια μαρτυριου και της
εν Χριστωι ομολογιας. φησι γαρ· και ο μισων την ψυχην αυτου εν τωι κοσμωι τουτωι
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις ζωην αιωνιον φυλαξει αυτην. και παλιν, οτι δια του προκρινειν χρηματων τε και
γενους τον Χριστον· και πας, οστις αφηκεν αδελφους η αδελφας, και τα εξης, ζωην
αιωνιον κληρονομησει. και οτι δια του τηρειν τας εντολας· ου μοιχευσεις, ου
φονευσεις, και τα λοιπα εξης, καθως απεκρινατο τωι προσελθοντι και ειποντι,
διδασκαλε αγαθε, τι ποιησω, ινα ζωην αιωνιον εχω; ετι μεντοι και δια του των
φαυλων μεν αποστηναι πραξεων, λοιπον δε θεωι δουλευειν. φησι γαρ ο Παυλος· νυνι
δε ελευθερωθεντες απο της αμαρτιας, δουλωθεντες δε τωι θεωι εχετε τον καρπον
υμων εις αγιασμον, το δε τελος ζωην αιωνιον. 18.31 Και πολυτροπος εστιν, ην
κατελειπον δια το πληθος, της αιωνιου ζωης η ευρεσις. φιλανθρωπος γαρ ων ο
κυριος ου μιαν, ουδε δευτεραν μονην, αλλα πολλας της εισοδου της εις την αιωνιον
ζωην ανεωιξε τας θυρας προς το παντας απολαυσαι το οσον επ' αυτωι ταυτης
ακωλυτως. ταυθ' ημιν τεως και περι της αιωνιου ζωης ειρηται συμμετρως, ητις εστι
των επαγγελλομενων εν τηι πιστει το τελευταιον διδαγμα και τελος. ης γενοιτο
παντας ημας, τους τε διδασκοντας και τους ακουοντας, απολαυσαι θεου χαριτι. 18.32
Λοιπον, αδελφοι αγαπητοι, παρακαλει παντας υμας ο της διδασκαλιας λογος
ετοιμαζειν την ψυχην προς υποδοχην των επουρανιων χαρισματων. περι μεν ουν
της παραδοθεισης υμιν εις επαγγελιαν αγιας και αποστολικης πιστεως οσας εγχωρει
κατηχησεις δια την του κυριου χαριν ειρηκαμεν εν ταις διελθουσαις ταυταις της
τεσσαρακοστης ημεραις. ουχ οτι ταυτα μονα ειπειν ωφειλομεν· πολλα γαρ εστι τα
παραλειφθεντα, και μειζονως ισως υπο των καλλιονων διδασκαλων νοουμενα.
ενεστωσης δε λοιπον της αγιας του πασχα ημερας, και της υμετερας εν Χριστωι δια
λουτρου παλιγγενεσιας αγαπης φωτιζομενης, διδαχθησεσθε παλιν τα πρεποντα θεου
θελοντος, μεθ' οσης μεν ευσεβειας και ταξεως εισελθειν χρη καλουμενους, τινος δε
ενεκεν επιτελειται εκαστον των αγιων του βαπτισματος μυστηριων, μεθ' οσης δε
ευλαβειας και ταξεως χρη απο του βαπτισματος προς το αγιον του θεου
προσελευσεσθαι θυσιαστηριον και των αυτοθι πνευματικων και επουρανιων
απολαυειν μυστηριων, ινα της υμετερας ψυχης δια του της διδασκαλιας λογου
προφωτιζομενης εις εκαστον γνωριζητε των εκ θεου δωρουμενων υμιν χαρισματων
το μεγεθος. 18.33 Μετα δε την αγιαν και σωτηριον του πασχα ημεραν, απο της
δευτερας των σαββατων ευθυς, καθ' εκαστην ημεραν εν ταις εξης της εβδομαδος
ημεραις μετα την συναξιν εις τον αγιον της αναστασεως τοπον εισερχομενοι,
κατηχησεων αλλων ακουσεσθε θεου θελοντος· εν αις παλιν περι εκαστου των
γεγενημενων διδαχθησεσθε τας αιτιας, εκ παλαιας δε και καινης διαθηκης ληψεσθε
τας αποδειξεις, πρωτον μεν περι των προ του βαπτισματος ευθυς γενομενων, επειτα
δε πως εκαθαρισθητε των αμαρτιων υπο του κυριου τωι λουτρωι του υδατος εν
ρηματι, και οπως ιερατικως της του Χριστου προσηγοριας γεγονατε κοινωνοι και
οπως η σφραγις υμιν εδοθη της κοινωνιας του αγιου πνευματος, και περι των εν
θυσιαστηριωι της καινης διαθηκης μυστηριων, α την αρχην εντευθεν ειληφεν, τινα
μεν αι θειαι γραφαι παραδεδωκασι, τις δε η τουτων δυναμις, και οπως προσιεναι
τουτοις και ποτε και πως εχειν χρη, επι τελει δε παντων, οπως υμας εις τον επιοντα
χρονον εργοις τε και λογοις επαξιως της χαριτος αναστρεφειν δει προς το δυνηθηναι
παντας υμας απολαυσαι της αιωνιου ζωης. και ταυτα μεν, ει θεος θελει, λεχθησεται.
18.34 Το λοιπον, αδελφοι, χαιρετε εν κυριωι παντοτε, παλιν ερω, χαιρετε. ηγγικε γαρ
η απολυτρωσις υμων, και την υμετεραν εκδεχεται σωτηριαν ο των αγγελων
επουρανιος στρατος. και φωνη μεν ηδη βοωντος εν τηι ερημωι· ετοιμασατε την οδον
του κυριου. βοαι δε ο προφητης· οι διψωντες πορευεσθε εφ' υδωρ. και ευθυς εξης·
ακουσατε μου και φαγεσθε τα αγαθα, και εντρυφησει εν αγαθοις η ψυχη υμων. και
μετ' ου πολυ της αγαθης αναγνωσεως ακουσεσθε λεγουσης· φωτιζου, η νεα
Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου το φως. περι ης Ἱερουσαλημ ο προφητης ειρηκε· και μετα
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτα κληθησηι πολις δικαιοσυνης, μητροπολις πιστη Σιων, δια τον εκ Σιων
εξελθοντα νομον και λογον κυριου τον εξ Ἱερουσαλημ, ος εντευθεν εις απασαν την
οικουμενην εξωμβρησεν. Προς ην και ο προφητης περι υμων φησιν· αρον κυκλωι
τους οφθαλμους σου και ιδε συνηγμενα τα τεκνα σου. η δε αποκρινεται λεγουσα·
τινες οιδε ως νεφελαι πετανται και ως περιστεραι συν νεοσσοις επ' εμε; νεφελαι δια
το πνευματικον, και περιστεραι δια το ακεραιον. και παλιν· τις οιδε τοιαυτα; η τις
εωρακεν ουτως; ει ωδινε γη εν μιαι ημεραι, και ετεχθη εθνος εις απαξ; οτι ωδινε και
ετεκε Σιων τα παιδια αυτης. χαρας δε ανεκλαλητου τα παντα πληρωθησεται, δια τον
ειποντα κυριον· οτι ιδου εγω ποιω Ἱερουσαλημ αγαλλιαμα και τον λαον μου
ευφροσυνην. 18.35 Ειη δε και εφ' υμιν λεχθηναι και νυν· ευφρανθητε ουρανοι και
αγαλλιασθω η γη, και εξης, οτι ηλεησεν ο θεος τον λαον αυτου, και τους ταπεινους
του λαου αυτου παρεκαλεσεν. ταυτα δε εσται δια την του θεου φιλανθρωπιαν του
προς υμας λεγοντος· ιδου απαλειψω ως νεφελην τας ανομιας σου και ως γνοφον τας
αμαρτιας σου. υμεις δε του ονοματος των πιστων καταξιωθεντες (περι ων γεγραπται·
τοις δουλευουσι μοι κληθησεται ονομα καινον, ο ευλογηθησεται επι της γης) ερειτε
μετ' ευφροσυνης· ευλογητος ο θεος και πατηρ του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο
ευλογησας ημας εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι, εν ωι
εχομεν την απολυτρωσιν δια του αιματος αυτου, την αφεσιν των αμαρτηματων κατα
τον πλουτον της χαριτος αυτου ης επερισσευσεν εις ημας, και τα εξης. και παλιν· ο δε
θεος, πλουσιος ων εν ελεει, δια την πολλην αυτου αγαπην ην ηγαπησεν ημας
νεκρους οντας τοις παραπτωμασι συνεζωοποιησε τωι Χριστωι, και τα εξης. και παλιν
ομοιως τον των αγαθων κυριον αινεσατε λεγοντες· οτε δε η χρηστοτης και η
φιλανθρωπια του σωτηρος ημων θεου επεφανη, ουκ εξ εργων των εν δικαιοσυνηι ων
εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το αυτου ελεος εσωσεν ημας δια λουτρου
παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως πνευματος αγιου ου εξεχεεν εφ' ημας πλουσιως
δια Ἰησου Χριστου του κυριου ημων, ινα δικαιωθεντες τηι αυτου χαριτι κληρονομοι
γενωμεθα κατ' ελπιδα ζωης αιωνιου. Αυτος δε ο θεος και πατηρ του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ο πατηρ της δοξης, δωηι υμιν πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως εν
επιγνωσει αυτου, πεφωτισμενους τους οφθαλμους της διανοιας, και διαφυλαξειεν
υμας δια παντος εν εργοις τε και λογοις και νοημασιν αγαθοις, ωι η δοξα, τιμη και
κρα τος δια του κυριου ημων Ἰησου Χριστου συν τωι αγιωι πνευματι νυν και αει και
εις τους συμπαντας ατελευτητους αιωνας των αιωνων. αμην.

 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


