In Isaiam
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
π.1 Του προφητου τουτου το εξαιρετον μαλιστα μεν και αυτοθεν εστιν ιδειν,
δεικνυσι δε αυτο εντελεστερον ο παντων ακριβεστερον τας αρετας αυτου ειδως
Παυλος, ατε Πνευματι τοσουτωι φθεγγομενος. Την γαρ ελευθεροστομιαν αυτου και
το φρονημα το αδουλωτον και την υψηλην γνωμην και την πολλην εν τηι περι του
Χριστου προφητειαι σαφηνειαν ενδεικνυμενος, απαντα ταυτα ενι ρηματι παρεστησεν
ειπων· Ἡσαΐας δε αποτολμαι και λεγει· Ευρεθην τοις εμε μη ζητουσιν· εμφανης
εγενομην τοις εμε μη επερωτωσιν. Πολυ δε αυτου και το συμπαθες. Ου γαρ δη μονον
κατεξανιστατο της του δημου μανιας, ουδε ελευθεραι γλωττηι και υψηλοτεραι γνωμηι
τα μελλοντα αυτους καταληψεσθαι λυπηρα μετα πολλης απηγγειλε της παρρησιας,
αλλα και εν αυταις ταις των πραγματων περιστασεσιν αυτων ουκ ελαττον των
εμπιπτοντων εν αυταις ηλγει και εδακνετο και πικροτερον των αλοντων ωδυρετο.
Και παντων δε, ως ειπειν, των προφητων και των αγιων τοιουτον το ηθος· πατερων
φιλοστοργιαν τηι περι τους αρχομενους απεκρυψαν διαθεσει και την της φυσεως
τυραννιδα εκ πολλου του περιοντος υπερηκοντισαν. Ουδεις γαρ, ουδεις ποτε
φιλοπαις ουτω των εκγονων περιεκαιετο, ως ουτοι των αρχομενων
υπεραπεθνησκον, οδυρομενοι, θρηνουντες, κακως πασχοντων αυτων τον Θεον
παρακαλουντες, συναπαγομενοι, κοινωνουντες των δεινων, παντα και ποιουντες
και πασχοντες, ωστε αυτους εξελεσθαι και της ανωθεν οργης, και της των
πραγματων επιδρομης. Και γαρ ουδεν ουτως επιτηδειον εις αρχης αιρεσιν, ως ψυχη
φιλοσοφος και συναλγειν επισταμενη. ∆ια τουτο και Μωυσεα τον μεγαν επι τον
θρονον της δημαγωγιας ανεβιβασεν ο Θεος, επειδη προλαβων δια των εργων
επεδειξατο την υπερ του δημου φιλοστοργιαν και μετα ταυτα ελεγεν· Ει μεν αφεις
αυτοις την αμαρτιαν, αφες· επει καμε εξαλειψον εκ της βιβλου ης εγραψας. Και
αυτος δε ουτος ορων απολλυμενους, ελεγεν· Ἄφετε με, πικρως κλαυσομαι. Μη
κατισχυσητε παρακαλειν με επι το συντριμμα της θυγατρος του γενους μου. Ὁ δε
Ἱερεμιας και θρηνους μακρους συνεθηκε, της πολεως κατενεχθεισης. Ἰεζεκιηλ δε και
συναπηλθε και την αλλοτριαν της οικειας κουφοτεραν ειναι ενομιζε, μεγιστον εις
παραμυθιαν της συμφορας εχων το παρειναι τοις καμνουσι και διορθουν τα ετερων
πραγματα. Και ο ∆ανιηλ δε υπερ της ανοδου της τουτων εικοσι και πλειους ημερας
διεμεινεν ασιτος και πασαν σπουδην επεδειξατο, τον Θεον ικετευων αφεθηναι της
πικρας δουλειας αυτους. Και των αγιων δε εκαστος εντευθεν φαινεται λαμπων.
Ουτω και ο ∆αυιδ ορων την θεηλατον οργην εκεινην επι τον δημον φερομενην, εφ'
εαυτον εκαλει την πληγην, λεγων· Ἐγω ο ποιμην ημαρτον και εγω ο ποιμην
εκακοποιησα, και ουτοι, το ποιμνιον, τι εποιησαν; Γενεσθω η χειρ σου επ' εμοι, και
εν τωι οικωι του πατρος μου. Και ο πατριαρχης δε Ἀβρααμ πορρω των κακων εστηκως
και ουδεν εχων κοινον προς τα καταληψομενα τους εν Σοδομοις κακα, ως εν αυτοις
μεσοις τοις δεινοις εμβεβηκως, ουτω παρεκαλει και εδεετο του Θεου και ουδ' αν
απεστη παντα ποιων και λεγων, ωστε λυσαι τον χαλεπον εμπρησμον εκεινον, ει μη ο
Θεος αυτον αφεις απηλθεν. Οι δε εν τηι Καινηι και μειζονα επεδειξαντο ταυτης την
αρετην, ατε και πλειονος απολελαυκοτες χαριτος και προς μακροτερα κληθεντες
σκαμματα. ∆ια τουτο και Πετρος ακουων του Χριστου λεγοντος, οτι τοις πλουτουσι
δυσκολωτατη η προς τον ουρανον εισοδος, ηγωνια και ετρεμε, και πευσιν προσηγε
λεγων· Τις αρα δυναται σωθηναι; καιτοι γε υπερ των καθ' εαυτον θαρρων
πραγματων. Ου γαρ τα εαυτων εσκοπουν, αλλα τα της οικουμενης εφροντιζον. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Παυλος δε δι' ολων <και πασων> τουτο ημιν ενδεικνυται των επιστολων· ος ουδε
τον Χριστον ιδειν ηνεσχετο προ της των ανθρωπων σωτηριας, ουτω λεγων· Το
αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι κρεισσον, το δε επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι'
υμας. Τοιουτον και ουτος ημιν διατηρει τον χαρακτηρα ο προφητης, και λεγων τας
αποφασεις του Θεου μετα πολλης της παρρησιας και επιτιμων τοις αμαρτανουσι και
παρακαλων αυτον συνεχως και δια μακρων των λογων παροξυνομενον κατ' αυτων·
και τουτο μαλιστα προς τωι τελει της προφητειας εστιν ιδειν, τεως δε αυτων
αναγκαιον αρξασθαι των προοιμιων.

1.τ ΚΕΦΑΛ. Αʹ
1.1 Ὅρασις, ην ειδεν Ἡσαΐας. Ὅρασιν καλει την προφητειαν, η δια το πολλα
των εκβησομενων επ' αυτης οραιν της οψεως· ως ο Μιχαιας ειδε τον λαον
εσπαρμενον· και ο Ἰεζεκιηλ την αιχμαλωσιαν και την παρανομιαν των τον ηλιον
προσκυνουντων και τον Θαμουζην· η δια το την ακοην των προφητων την εκ του
Θεου γενομενην αυτοις μηδεν ελαττον εχειν της οψεως, αλλ' ομοιως πληροφορειν,
οπερ εν τοις βιωτικοις ουκ ενι. Ὅτι γαρ ετερως ηκουον παρα τους λοιπους των
ανθρωπων, φησι· Προσεθηκε μοι ωτιον ακουειν. Ποιει δε και τον λογον αξιοπιστον,
ορασιν ειπων, και ανιστησι τον ακροατην και παραπεμπει προς τον τα πραγματα
δειξαντα. Ἔθος γαρ αυτοις απασι τοις παρα του Θεου διαπορθμευουσι τα λεγομενα,
τουτο προ των αλλων κατασκευαζειν, ως ουδεν οικοθεν φθεγγονται, αλλ' οτι θειοι
χρησμοι τινες εισι τα λεγομενα και γραμματα εκ των ουρανων καταβαντα. Ουτω και
ο ∆αυΐδ φησιν· Ἡ γλωσσα μου καλαμος γραμματεως οξυγραφου. Μη τοινυν του
καλαμου νομιζε ειναι τα γραμματα, αλλα της κατεχουσης αυτον δεξιας, τουτεστι, μη
της γλωττης του ∆αυΐδ, αλλα της κινουσης αυτον χαριτος. Και ετερος δε προφητης
τουτο αυτο ενδεικνυμενος ελεγεν, οτι Αιπολος ημην, φησι, συκαμινα κνιζων· ινα μη
ανθρωπινηι σοφιαι τα λεγομενα τις λογισηται. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη μονον, αλλα
και ετερον τι προσεθηκεν ειπων· Ἀλλα μην εγω ενεπλησθην ισχυος εν Πνευματι
Κυριου και κριματος και δυναστειας. Ου γαρ δη μονον σοφους αυτους η χαρις, αλλα
και ισχυρους ηργαζετο, ου τηι του σωματος κατασκευηι, αλλα τηι γνωμηι. Ἐπειδη γαρ
προς δημον ειχον ιταμον και αναισχυντον, αιματων διψωντα προφητικων, και
σφαγαις αγιων εμμελετωντα, εικοτως πολλης εδεοντο της δυναμεως, ωστε μη
καταπλαγηναι την αφατον αυτων ρυμην. ∆ια δη τουτο τωι μεν Ἱερεμιαι φησι· Τεθεικα
σε ως στυλον σιδηρουν και ως τειχος χαλκουν· τωι δε Ἰεζεκιηλ· Ἐν μεσωι σκορπιων
συ κατοικεις, μη φοβηθηις απο προσωπου αυτων, μηδε πτοηθηις. Και Μωυσης δε,
ηνικα απεστελλετο, ουχι τον Φαραω δεδοικως αναδυεσθαι μοι δοκει μονον, αλλ'
αυτον μαλιστα τον δημον των Ἰουδαιων. Τωι γουν Θεωι διαλεγομενος και τον
βαρβαρον αφεις, μετα πολλης της σπουδης μαθειν εζητει, τι δει προς αυτους ειπειν
απιστουντας, οτι δη παρα Θεου αφιγμενος ειη· και τα σημεια της εκεινων ενεκεν
ελαμβανε γνωμης· και μαλα εικοτως. Ει γαρ εις αυτον ουτως εφοβησε και ταυτα
ευεργετηθεις, τι εικος ην αυτον παθειν εννοουντα τον ατακτον δημον εκεινον; ∆ια
δη τουτο ουχι σοφιας μονον, αλλα και δυναμεως ελαμβανε Πνευμα, και ελεγεν·
Ἐνεπλησθην ισχυος εν Πνευματι Κυριου και κριματος και δυναστειας. Και ετερος δε
παλιν· Ῥημα Θεου εγενετο προς Ἱερεμιαν τον του Χελκιου. Και ετερος δε παλιν·
Λημμα Νινευη. Βιβλιον ορασεως Ναουμ του Ἐλκεσαιου. Και αυτος γαρ ουτος ετερωι
ρηματι το αυτο τοις προτεροις ενδεικνυται, του Πνευματος την κατοχην λημμα
καλεσας. Ἐπειδη γαρ λαμβανομενοι υπο του Πνευματος 1.1 ουτως ελεγον, απερ
ελεγον, την ενεργειαν της χαριτος ουτως ωνομασε. ∆ια τουτο και Παυλος πανταχου
προτιθησι των Ἐπιστολων το της αποστολης ονομα, οπερ οι προφηται εποιουν δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

του λεγειν, ορασις και λογος και λημμα και ρημα, τουτο δια του της αποστολης
κατασκευαζων ονοματος. Ὥσπερ γαρ ο λεγων ορασιν και ρημα Θεου, ου τα οικεια
φθεγγεται, ουτω και ο αποστολον εαυτον καλων, ου τα παρ' εαυτου διδασκει, αλλ'
απερ ο αποστειλας εκελευσεν. Ἀποστολου γαρ αξιωμα, μηδεν οικοθεν επεισαγειν.
∆ιο και ο Χριστος ελεγε· Μη καλεσετε διδασκαλον επι της γης· εις γαρ υμων εστιν ο
διδασκαλος ο εν τοις ουρανοις· δεικνυς οτι πασα των παρ' ημιν δογματων η αρχη
την ριζαν ανωθεν ελαβεν εκ του των ουρανων ∆εσποτου, καν ανθρωποι ωσιν οι
προς τα λεγομενα διακονουμενοι. Ἣν ειδεν Ἡσαΐας. Το πως ορωσιν οι προφηται
ταυτα, απερ ορωσιν, ουχ ημετερον ειπειν· ου γαρ δυνατον ερμηνευθηναι λογωι τον
τροπον της οψεως· αλλ' εκεινος μονος οιδε σαφως, ο τηι πειραι μαθων. Ει γαρ φυσεως
εργα και παθη πολλακις ουδεις αν παραστησειε λογωι, πολλωι μαλλον τον τροπον
της του Πνευματος ενεργειας. Ει δε αμυδραις εικοσιν αποχρησαμενον δει
κατατολμησαι, ουχ ωστε το σαφες παραστησαι, αλλ' ωστε αινιγματι παρασχειν, εμοι
δοκει ταυτο και επι των προφητων γινεσθαι, οιον αν ει η καθαρων υδατων φυσις
ηλιακας ακτινας δεξαμενη καταυγασθειη, ουτω και των προφητων τας ψυχας,
καθαιρομενας οικειαι αρετηι πρωτον, υποδεχεσθαι την του Πνευματος δωρεαν και
προς την λαμπηδονα ποιουμενας εκεινην, των μελλοντων ουτω δεχεσθαι την
γνωσιν. Υιος Ἀμως. Τινος ενεκεν του πατρος μεμνηται; Ἢ δια τας ομωνυμιας, η
ωστε μαθειν οτι ουδεν ευτελεια πατρος επισκιαζει παιδος αρετην· ουδε ευγενεια
τουτο το εκ μεγαλων φυναι, αλλα το μεγαλους αυτους γενεσθαι. Ουτος τε ασημου
πατρος ων, παντων φαιδροτερος γεγονε, τηι της οικειας αρετης λαμψας υπερβοληι.
1.2 Ἣν ειδε κατα της Ἰουδαιας και κατα Ἱερουσαλημ. Τινος ενεκεν
διηιρημενως εκατερων εμνημονευσε των χωριων; Ἐπειδη και αι τιμωριαι
διηιρημενως γεγονασι και εν διαφοροις καιροις, του Θεου και τουτο σοφως
οικονομησαντος, το μη παντας αθροον απολεσαι, αλλ' ηρεμα και κατα μικρον, ωστε
τηι των απαχθεντων τιμωριαι τους λειπομενους γενεσθαι σωφρονεστερους. Ει δε ουκ
εχρησαντο εις δεον τωι φαρμακωι, ουχι του ιατρου, αλλα των καμνοντων το
εγκλημα. Ποιει δε αυτο δια παντος και καθ' εκαστην γενεαν, ου παντας ομου τους τα
αυτα αμαρτανοντας ομου και κολαζων· η γαρ αν απαν ημων παλαι προανηρπασθη
το γενος· αλλα τους μεν ενταυθα απαιτει δικην, αυτοις τε εκεινοις κουφοτεραν την
εκει κατασκευαζων κολασιν και τοις συνακμαζουσιν αυτοις μεγιστην την της επι το
βελτιον μεταβολης προαποτιθεμενος υποθεσιν· τους δε μητε οικοθεν, μητε εκ της
τοιαυτης οικονομιας βουλομενους τι κερδαινειν, τηι απαραιτητωι και φοβεραι της
κρισεως ταμιευομενος ημεραι. Ἐν βασιλειαι Ὀζιου και Ἰωαθαν, και Ἄχαζ καιἘζεκιου,
οι εβασιλευσαν της Ἰουδαιας. Και τον καιρον αναγκαιως προτιθησι, τον φιλοπονον
ακροατην παραπεμπων εις την ιστοριαν των γεγενημενων. Ουτω γαρ ευμαθεστερα
τε εσται και σαφεστερα η προφητεια, ει μαθοιμεν, πως των πραγματων διακειμενων
και πως των τραυματων εχοντων των Ἰουδαικων, ουτοι τα φαρμακα κατεσκευασαν.
Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, γη, οτι Κυριος ελαλησεν. Πολλου γεμει του θυμου το
προοιμιον. Ει γαρ μη σφοδρα τις ην και αφατος η οργη, ουκ αν τους ανθρωπους
αφεις, προς τα στοιχεια τον λογον ετρεψεν. Ποιει δε αυτο, ουχ ωστε την οργην
ενδειξασθαι μονον, αλλ' ωστε και αυτους τους ακουειν μελλοντας μετα πολλης
εντρεψαι της υπερβολης, δεικνυς οτι των αναισθητων φυσει στοιχειων χειρον οι
λογωι τετιμημενοι διακεινται. Τουτο δε και ετεροις εθος προφηταις ποιειν. ∆ια τοι
τουτο και ο προς τον Ἱεροβοαμ αποσταλεις, αφεις τον βασιλεα προς ον απεστελλετο,
τωι θυσιαστηριωι διαλεγεται. Και Ἱερεμιας την γην εκαλει λεγων· Γη, γη, γη γραψον
τον ανδρα τουτον, ανδρα εκκηρυκτον. Και ετερος παλιν ελεγεν· Ἀκουσατε,
φαραγγες, θεμελια της γης. Υιους εγεννησα. Ου την κοινην προς παντας ανθρωπους
τιθησιν εις αυτους ευεργεσιαν, οπερ ην το γενεσθαι, αλλα την εξαιρετον, οπερ ην το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

υιους γενεσθαι. Πανταχου γαρ αρχει των ευεργεσιων ο Θεος και ωσπερ τον
ανθρωπον πλαττων, ουδεπω γενομενον ετιμησε τηι αρχηι, ειπων· Ποιησωμεν
ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν· επι δε της Καινης και μειζονως·
ου γαρ δη μονον μηδεν ειργασμενους, αλλα και μυρια κακα ειργασμενους ετιμησε
δια της του λουτρου παλιγγενεσιας· ουτω και ενταυθα εστιν ιδειν, οτι τηι υιοθεσιαι
ουχι μονον ουδεν κατωρθωκοτας, αλλα και επταικοτας ετιμησεν. Ου μην επειδη
τιμαι προ των πονων, αποστερει μετα τους πονους, αλλα και τοτε μειζονα διδωσι τα
επαθλα. Και υψωσα. Τα εν Αιγυπτωι, τα εν τηι ερημωι, τα εν Παλαιστινηι ενι ρηματι
παρεδραμεν. Ἔθος γαρ τωι Θεωι τουτο, δια την περιουσιαν των ευεργεσιων μη κατα
μικρον ενδιατριβειν τηι διηγησει των γεγενημενων. Αυτοι δε με ηθετησαν.
Παρεβησαν μου, φησι, τον νομον, τα προσταγματα μου κατελιπον. Ἔγνω βους τον
κτησαμενον, και ονος την φατνην του κυριου αυτου. Αι συγκρισεις αυξησιν της
κατηγοριας ποιουσιν και μαλιστα οταν εξ ανισων ωσιν· καθως και ο Χριστος φησι.
Ἄνδρες Νινευῗται αναστησονται εν τηι κρισει μετα της γενεας ταυτης και
κατακρινουσιν αυτην· και παλιν Βασιλισσα νοτου εγερθησεται εν τηι κρισει και
κατακρινει την γενεαν ταυτην, οτι ηλθεν εκ των περατων της γης ακουσαι την
σοφιαν Σολομωντος. Και Ἱερεμιας δε παλιν φησι· Πορευθητε εις νησους Κετιιμ και
ιδετε· και εις Κεδαρ αποστειλατε και γνωτε, ει αλλαξονται εθνη τους θεους αυτων· ο
δε λαος μου ηλλαξατο την δοξαν αυτου, εξ ης ουκ ωφεληθησεται. Το ανεπαχθες της
νομοθεσιας δεικνυσι και οσον απαιτει παρα των ανθρωπων μετρον, ο και αλογοις
ευκολον κατορθωσαι, και αλογων τοις ανοητοτεροις. Ἀλλ' ερει τις, οτι εκεινα εν τηι
φυσει εχει το γνωριζειν. Ἀλλα δυνατον τα φυσει κατορθουμενα εκεινοις εκ
προαιρεσεως υφ' ημων γινεσθαι. Ἔγνω βους τον κτησαμενον· ου το εξαιρετον της
δωρεας τιθησιν αυτοις, αλλα και τηι υπερβοληι της κακιας αυτων αυξει την
κατηγοριαν. Ὥσπερ γαρ εις εντροπην αυτων τα στοιχεια καλει, ουτω παλιν ουκ
ανθρωποις, αλλα αλογοις αυτοις συγκρινει, και τουτων τοις ανοητοτατοις, και
δεικνυσι χειρους κακεινων.
1.3 Ουτω και Ἱερεμιας ποιει, τρυγονα και χελιδονα παραγων εις μεσον, και ο
Σολομων δε νυν μεν προς τον μυρμηκα, νυν δε προς την μελιτταν πεμπων τον αργον
βιον ζωντα. Ἰσραηλ δε με ουκ εγνω. Ἐπιτασις κακιας, οταν και οι ωικειωμενοι, και
μετα τοσαυτας τιμας, και παντες αθροον προς την κακιαν ωσιν ηυτομοληκοτες. Ουκ
ειπεν Ἰακωβ, αλλ' Ἰσραηλ, ωστε τηι αρετηι του προγονου των εκγονων μειζονα δειξαι
την αγνωμοσυνην. Ὁ μεν γαρ τηι της ψυχης αρετηι την ευλογιαν επεσπασατο την της
προσηγοριας, οι δε δια της παρανομιας αυτην προυδωκαν. Και ο λαος μου εμε ου
συνηκεν· Ἐμε, φησι, τον του ηλιου φανερωτερον. Ουαι εθνος αμαρτωλον. Και τουτο
τοις προφηταις εθος, τους τα ανιατα νοσουντας θρηνειν. Ουτω και Ἱερεμιας
πολλαχου· ουτω και ο Χριστος λεγων· Ουαι σοι Χωραζι, ουαι σοι Βηθσαιδα. Ἐπει και
τουτο διδασκαλιας ειδος. Ὃν γαρ ουκ ανεκτησατο λογος, τουτον πολλακις
διωρθωσε θρηνος. Λαος πληρης αμαρτιων. Ἄλλη προσθηκη κατηγοριας, το και
παντας, και μετ' επιτασεως. Σπερμα πονηρον. Ου την γενεσιν αυτων διαβαλλει, αλλα
δεικνυσιν εκ πρωτης ηλικιας οντας κακους. Ὥσπερ γαρ ο Ἰωαννης λεγων· Ὄφεις,
γεννηματα εχιδνων, ου την φυσιν αυτην ατιμαζει· ου γαρ αν ειπε· Ποιησατε ουν
καρπους αξιους της μετανοιας, ει φυσει και απο γεννησεως ησαν τοιουτοι· ουτω και
ενταυθα λεγων· Σπερμα πονηρον, ου την γεννησιν αυτων διαβαλλει. Υιοι ανομοι.
Ουκ ειπε· Παρανομοι, αλλ', Ἄνομοι, των ουδαμως ειληφοτων νομον ουδεν αμεινον
διακειμενοι. Ἀλλα της προαιρεσεως την διαφοραν δηλοι. Ἐγκατελιπετε τον Κυριον
και παρωργισατε. Ἐμφαντικως τουτο ειρηκε. Και γαρ ηρκει το ονομα του Θεου εις
κατηγοριαν· οπερ ο Ἱερεμιας εγκαλει λεγων· Ὅτι και αυτου απεστησαν, και δαιμοσι
προσηλωθησαν. Τον αγιον του Ἰσραηλ. Και τουτο κατηγοριας επιτασις, οτι κοινος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ων απαντων ∆εσποτης, αυτοις εγνωριζετο τοτε. Ἀπηλλοτριωθησαν εις τα οπισω. Τι
ετι πληγητε προστιθεντες ανομιας; Μεγιστη καταγνωσις, οταν μηδε ταις τιμωριαις
γινωνται βελτιους. Και τουτο δε ειδος ευεργεσιας, το κολαζειν. Ουδε γαρ αν εχοιεν
ειπειν, οτι ετιμησε και ευηργετησε μονον, αμαρτανοντας δε ηφιει· αλλα και τιμαις
εφειλκετο και φοβωι των κολασεων εσωφρονιζε, και εν εκατεροις εμειναν ανιατα
νοσουντες. Παν ειδος ιατρειας επεδειξατο, τεμνων, καιων· τα δε της νοσου ουδε
ουτως ειξε, ο μαλιστα του νοσειν ανιατα σημειον εστι, το μηδε δυνασθαι δεξασθαι
θεραπειαν. Πασα κεφαλη εις πονον και πασα καρδια εις λυπην. Ἀπο ποδων εως
κεφαλης ουκ εστιν εν αυτωι ολοκληρια, ουτε τραυμα, ουτε μωλωψ, ουτε πληγη
φλεγμαινουσα. Ειτα λεγει τας κολασεις και τας τιμωριας· ουκ ελαττον γαρ τουτο
ειδος ευεργεσιας εστι και της τιμης της εις αυτους γεγενημενης. Παντας γαρ, φησιν,
εκακωσα και εις λυπην αυτους ενεβαλον. Ει πασα κεφαλη εις πονον, πως ουκ εστιν
ουτε τραυμα, ουτε μωλωψ; Το τραυμα, του λοιπου σωματος υγιαινοντος, τοτε
φαινεται τραυμα ον· ει δε ολον ηλκωμενον τυχοι, ουκετι αν φανειη το ελκος. Τουτο
ουν ενδειξασθαι βουλεται, οτι ολον το σωμα ηλκωτο, και ουχι το μεν υγιαινε, το δε
εξωιδηκος ην, αλλ' απαν φλεγμονη, απαν μωλωψ εις. Ουκ εστι μαλαγμα επιθειναι.
Τουτο του προτερου βαρυτερον. Ου γαρ το νοσειν ουτω χαλεπον, ως το νοσουντα
μηδε θεραπευεσθαι δυνασθαι, και μαλιστα οταν ο ιατρος τοιουτος ηι. Ουτε ελαιον,
ουτε καταδεσμους. Ὥστε ποιησαι τον λογον εμφατικον, επεμεινε τηι μεταφοραι·
τουτο γαρ αυτης το εξαιρετον. Ἡ γη υμων ερημος. Ταυτα ουχ ως γεγενημενα
απαγγελλει, αλλ' ως εσομενα προαναφωνει. Κεχρηνται δε τωι εθει οι προφηται
τουτωι, ομου τε φοβουντες τον ακροατην και της οικειας αληθειας την δυναμιν
ενδεικνυμενοι. Ὡς γαρ τα παρελθοντα ουκ ενι μη γεγενησθαι, ουτω τα μελλοντα
υπο των προφητων λεγεσθαι, ουκ ενι μη συμβηναι, πλην ει μηποτε μετανοησαιεν οι
κολαζεσθαι μελλοντες. Αι πολεις υμων πυρικαυστοι. Ου γαρ ηφανισεν αυτας
παντελως, αλλ' αφηκεν εσταναι τα λειψανα του εμπρησμου του βαρβαρικου,
μαλλον δυναμενα καθικεσθαι της των ορωντων οψεως. Την χωραν υμων ενωπιον
υμων αλλοτριοι κατεσθιουσιν αυτην και ηρημωται κατεστραμμενη υπο λαων
αλλοτριων. Ἐπιτασις συμφορας, οταν και θεαται των οικειων γινωνται συμφορων
και μηδε εξ ακοης αυτα μανθανωσι μονον.
1.4 Ἐγκαταλειφθησεται η θυγατηρ Σιων, ως σκηνη εν αμπελωνι και ως
οπωροφυλακιον εν σικυηλατωι. Μεγα τι εχουσι και αι εικονες, και μαλιστα αι εν τηι
Γραφηι, εις παρατασιν των λεγομενων. Την Ἱερουσαλημ δε καλει θυγατερα Σιων και
δια το υποκεισθαι τωι ορει. Ὡς σκηνη εν αμπελωνι και ως οπωροφυλακιον εν
σικυηλατωι. Του καρπου γαρ ανηιρημενου και των γεωργων απενεχθεντων, περιττη
λοιπον η της πολεως οικοδομη. Ὡς πολις πολιορκουμενη. Τουτο της ασθενειας
αυτων και της εγκαταλειψεως αινιγμα. Ὅταν γαρ μηδεις ο βοηθων ηι, τοτε αναγκη
συγκεκλεισθαι, την απο των τειχων ασφαλειαν μονην εκδεχομενους. Και ει μη
Κυριος Σαβαωθ εγκατελιπεν ημιν σπερμα, ως Σοδομα αν εγενηθημεν, και ως
Γομορρα αν ωμοιωθημεν. Ἔθος αει τοις προφηταις μη μονον εκεινα προλεγειν, α
μελλουσι πασχειν οι πλημμελουντες δεινα, αλλα και α παθειν ησαν αξιοι, ινα και εν
αυτωι τωι καιρωι της τιμωριας πολλας ειδωσι τωι Θεωι χαριτας, ου την αξιαν των
πλημμεληματων, αλλα ελαττονα πολλωι την δικην τινοντες. Τουτο γουν και
ενταυθα φησιν, οτι τα μεν αμαρτηματα αυτων ου ταυτα τα ειρημενα, αλλα
πανωλεθριαν απηιτει και ολοκληρου του γενους αφανισμον παντελη· α δη και επι
Σοδομων συνεβη. Ἡ δε του Θεου φιλανθρωπια ουκ αφηκε τουτο γενεσθαι, πολλωι
της αμαρτιας ελαττονα την τιμωριαν επαγουσα. Ἐπειδη δε πολλη της Παλαιας προς
την Καινην εστιν η συγγενεια, εικοτως τουτο και ο Παυλος απεχρησατο· και
επιτηδειο τερον ειπεν η ο προφητης. Ὥσπερ γαρ εν εκεινωι τωι καιρωι, ει μη πολυς ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

του Θεου γεγονεν ελεος, παντες αν ανηρπασθησαν, ουτω και εν τωι καιρωι της του
Χριστου παρουσιας, ει μη τα της χαριτος εφανη, χαλεπωτερα τουτων παντες αν
επαθον. Ἐγκατελιπε δε ημιν σπερμα· τους σωθεντας απο της αιχμαλωσιας λεγει.
Ἀκουσατε λογον Κυριου, αρχοντες Σοδομων, προσεχετε νομωι Θεου ημων, λαος
Γομορρας. Ἐπειδη ειπεν, οτι τα Σοδομων ησαν αξιοι παθειν, δεικνυσιν οτι και τα
Σοδομων ετολμων. ∆ιο και απο της κοινης αυτους ονομαζει προσηγοριας. Ἐπει ει μη
τουτο ην, ουδε καιρον ειχεν ο λογος. Ὅτι γαρ ου προς Σοδομηνους αποτεινεται νυν,
αλλα προς Ἰουδαιους, καλων αυτους τηι της προσηγοριας κοινωνιαι, δεικνυσι τα μετα
ταυτα λεγομενα. Θυσιων γαρ μεμνηται και προσφορων και της αλλης της νομικης
λατρειας, ης ουδε ιχνος ην παρα Σοδομιταις. Νομωι Θεου ημων, τωι ελεγχωι φησι. Τι
μοι πληθος, φησι, των θυσιων υμων; λεγει Κυριος. Πληρης ειμι ολοκαυτωματων
κριων, και στεαρ αρνων και αιμα ταυρων και τραγων ου βουλομαι. Ὁ ψαλμος ο
τεσσαρακοστος εννατος απας τωι χωριωι τουτωι προσεοικε, δι' ετερων μεν ρηματων,
δια των αυτων δε υφαινομενος νοηματων. Τωι γαρ εν τωι ψαλμωι· Προσκαλεσεται τον
ουρανον ανω και την γην, του διακριναι τον λαον αυτου, ισον εστι το Ἄκουε,
ουρανε, και ενωτιζου, γη, οτι Κυριος ελαλησεν· και τα εξης δε τοιαυτα. Ὥσπερ γαρ ο
∆αυΐδ φησιν· Ουκ επι ταις θυσιαις σου ελεγξω σε, τα δε ολοκαυτωματα σου ενωπιον
μου εστι διαπαντος· ουτω και ο Ἡσαΐας φησι· Τι μοι πληθος των θυσιων υμων, λεγει
Κυριος. Και παλιν ο μεν ∆αυΐδ φησιν· Ου δεξομαι εκ του οικου σου μοσχους, ουδε εκ
των ποιμνιων σου τραγους· ο δε Ἡσαΐας· Ὁλοκαυτωματα κριων και στεαρ αρνων και
αιμα ταυρων και τραγων ου βουλομαι. Ἐπειδη γαρ εγκαλουμενοι συνεχως επι τωι
της αλλης αρετης ειναι ερημοι, αντι μεγιστης απολογιας τας θυσιας προεβαλλοντο,
ως συνεχως αυτας επιτελουντες, εικοτως εκατερος ο προφητης, μαλλον δε και οι
αλλοι παντες, ταυτης εκβαλλουσιν αυτους της απολογιας. Ὅθεν δηλον, οτι ου
προηγουμενως αυται εδοθησαν, αλλ' ωστε παιδαγωγιαν γενεσθαι της αλλης
εντευθεν αυτοις πολιτειας. Ἐπει δε των αναγκαιων κατεπειγοντων αμελουντες, εν
τουτοις ησχοληντο, ουδε ταυτας λοιπον προσιεσθαι φησιν ο Θεος. Ουδε αν ερχησθε
οφθηναι μοι. Ἐαν παραγενησθε, φησιν, εις τον ναον. Τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των
χειρων υμων; Και μην ολοκληρον συγκειται βιβλιον το Λευιτικον λεγομενον, περι
της των θυσιων ακριβειας νομοθετουν. Και εν τωι ∆ευτερονομιωι δε και εν ετεροις
πλειοσι πολλοι περι τουτων εισι διεσπαρμενοι νομοι. Πως ουν φησι· Τις εξεζητησε
ταυτα εκ των χειρων υμων; Ἵνα μαθηις, οτι ου προηγουμενον ην Θεου θελημα, το τα
τοιαυτα νομοθετειν, αλλ' απο της αυτων ασθενειας την αρχην ελαβεν η περι τουτων
νομοθεσια. Ὥσπερ γαρ ουκ εβουλετο γυναικα εκβαλλεσθαι την απαξ ανδρι
συναφθεισαν, μειζον δε εκκοπτων κακον, το μη κωλυομενους εκβαλλειν,
αναγκαζεσθαι σφαττειν ενδον ουσας και μισουμενας, το ελαττον συνεχωρησεν·
ουτω δη και ενταυθα, κωλυων το δαιμοσι θυειν, κατεδεξατο οπερ ουκ εβουλετο, ιν'
οπερ εβουλετο κατορθωσηι. Τουτο γουν αυτο παλιν Μιχαιας ο προφητης
ενδεικνυμενος ελεγε· Μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι ετη τεσσαρακοντα;
λεγει Κυριος. Και ο Ἱερεμιας δε φησιν· Ου ταυτα εστιν, α ενετειλαμην τοις πατρασιν
υμων.
1.5 Ἐπειδη γαρ και δαιμονες τουτον εθεραπευθησαν τον τροπον, και αυτος
ουτος, ινα μηδεμια τοις ασθενεστεροις εντευθεν απωλειας γενηται προφασις,
συνεχως δια παντων ταυτα φησι των προφητων. Ἐκεινοι μεν γαρ και μη διδομενων
ηγανακτουν, και συνεχως επεκειντο την κνισσαν και τον καπνον απαιτουντες και
λεγοντες· Το γαρ λαχομεν γερας ημεις. Αυτος δε ουτε εξ αρχης ᾔτησεν και ηνικα
εκελευσεν, εδειξεν, οτι ουχι βουλομενος τουτο επετρεψεν· ου ταυτηι δε μονον, αλλα
και τωι καταλυσαι ταχεως αυτας και ηνικα επετελουντο, μη προσιεσθαι· και δια
παντων απαξαπλως εδηλου οτι πολλωι της μεγαλωσυνης αυτου της λατρειας ουτος ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τροπος αναξιος. Τουτο ουν φησι νυν, οτι δι' υμας τουτο ηνειχομην, ουκ αυτος
τουτων εδεομην. Πατειν μου την αυλην ου προσθησετε. Ἢ την αιχμαλωσιαν
προλεγει, η απαγορευει και τουτο αυτοις, επειδη ου μετ' ορθης εισηιεσαν γνωμης.
Ἐαν φερητε μοι σεμιδαλιν, ματαιον. Των γαρ επιταγματων τα μεν δι' εαυτα, τα δε δι'
ετερα γινεσθαι εκελευετο· οιον το τον Θεον ειδεναι, το μη φονευειν, μη μοιχευειν,
και οσα τοιαυτα, δια την εξ αυτης ωφελειαν ενομοθετειτο· το μεντοι θυσαι, και
θυμιαμα προσενεγκειν, και τηρησαι σαββατον, και οσα τοιαυτα παλιν, ουχ ινα αυτα
ταυτα γινηται απλως, αλλ' ινα εκ της τουτων μελετης της των δαιμονων απαγωνται
θεραπειας. Ἐπει ουν ουτοι ταυτα μεν επετελουν, το δε εξ αυτων ουκ εκαρπουντο
κερδος, αλλ' ετι τοις δαιμοσιν ησαν προσηλωμενοι, εικοτως και ταυτα εκβαλλεται·
επει και δενδρον εικοτως τις εκτεμνοι, φυλλα μεν εχον και κλαδους, καρπων δε
ερημον ον. Και γαρ τωι γηπονωι πασα περι το φυτον η επιμελεια, ου δια τον φλοιον
και το στελεχος, αλλ' ινα των καρπων απολαυηι. Θυμιαμα βδελυγμα μοι εστιν. Ὁραις
οτι ου τηι φυσει των προσφερομενων εχαιρεν, αλλα την γνωμην των προσαγοντων
εξηταζε; ∆ια δη τουτο τον μεν καπνον και την κνισσαν την απο της θυσιας του Νωε
οσμην ευωδιας εκαλεσε, το δε θυμιαμα βδελυγμα. Ὅπερ γαρ εφην, ου την ουσιαν
των δωρων, αλλα την διαθεσιν των προσφεροντων επιζητει. Τας νεομηνιας υμων,
και τα σαββατα. Παρατηρητεον ως ουδεν των αναγκαιων εκβαλλει, αλλα ταυτα α
και παραγενομενος ο Χριστος κατελυσεν. ∆ιο και ο Παυλος ευτονωτερον τωι λογωι
κεχρημενος, ηνικα προς Ἰουδαιους εμαχετο, ου ταυτα μονον, αλλα και ετερα
πλειονα τουτων θεις, τους ουδεν οικοθεν επιδεικνυμενους ουδεν εκειθεν κερδαινειν
εφησεν, ουτω λεγων· Ει δε συ Ἰουδαιος επονομαζηι και επαναπαυηι τωι νομωι και
καυχασαι εν Θεωι και γινωσκεις το θελημα και δοκιμαζεις τα διαφεροντα,
κατηχουμενος εκ του νομου. Και παλιν· Περιτομη μεν γαρ ωφελει, εαν νομον
πρασσηις· εαν δε παραβατης νομου ηις, η περιτομη σου ακροβυστια γεγονε. Και ουδε
απο του πιστευθηναι αυτους τον νομον εφησε τι τους πιστευθεντας καρπωσασθαι,
επειδη ηπιστησαν· οπερ ουν και ο ∆αυιδ ετερως αινιττομενος ελεγε· Τωι δε
αμαρτωλωι ειπεν ο Θεος· ινα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου; Ἐπειδη γαρ ανω και
κατω τηι ακροασει του νομου μεγα εφρονουν, της πραξεως οντες ερημοι, και ο
Παυλος αυτους εξεβαλε του καυχηματος ειπων· Ὁ ουν διδασκων ετερον, σεαυτον ου
διδασκεις; και ο κηρυσσων μη κλεπτειν, κλεπτεις; Και ο ∆αυιδ ομοιως λεγων· Ει
εθεωρεις κλεπτην, συνετρεχες αυτωι, και μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθης. Και
ημεραν μεγαλην ουκ ανεχομαι. Την πεντηκοστην λεγει, την σκηνοπηγιαν, το πασχα
και τας λοιπας εορτας. Νηστειαν και αργιαν και τας εορτας υμων μισει η ψυχη μου.
Ἀνθρωπινωτερον προς αυτους διαλεγεται. Ἐγενηθητε μοι εις πλησμονην· εις κορον,
εις μισος. Τουτο γαρ αυτου δεικνυσι την αφατον μακροθυμιαν και το πολλακις
αμαρτοντας ενεγκειν και μη προτερον επεξελθειν, εως αυτον αυτοι οι
πεπλημμεληκοτες τηι υπερβοληι της πονηριας εξεκαλεσαντο. Ουκετι ανησω τας
αμαρτιας υμων. Ουκετι μακροθυμησω. Ταυτον εστι το υπο του ∆αυιδ ειρημενον·
Ταυτα εποιησας, και εσιγησα. Ὅταν τας χειρας υμων εκτεινητε προς με, αποστρεψω
τους οφθαλμους μου αφ' υμων· και εαν πληθυνητε την δεησιν, ουκ εισακουσομαι.
Ὅθεν δηλον, οτι ευχης οφελος ουδεν, και μακρας γινομενης, οταν επιμεινηι τοις
αμαρτημασιν ο ευχομενος. Ουδεν γαρ αρετης ισον και της απο των εργων φωνης. Αι
γαρ χειρες υμων αιματος πληρεις· τουτεστι, φονικαι· αλλ' ουκ ειπε φονικαι, αλλα·
πληρεις αιματος, δεικνυς οτι μελετην εποιουντο την αμαρτιαν, και πανταχου μετ'
επιτασεως.
1.6 Και τουτο δε της ημεροτητος αυτου, το απειλουντα απολογεισθαι. Τιθησι
γαρ τας αιτιας, δι' ας ου προσιεται την ευχην. Λουσασθε, καθαροι γινεσθε. Πως,
ειπων· Ουκετι ανησω τας αμαρτιας υμων, συμβουλευει και δειξας ανιατα νοσουντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

διορθωσιν εισαγει; Ἔθος τωι Θεωι, και ηνικα αν απειληι, απαγορευειν την σωτηριαν,
ωστε αυξησαι τον φοβον και μη ενταυθα καταλυειν τον λογον, ωστε χρηστας
υποτειναι τας ελπιδας και ταυτηι παλιν εις μετανοιαν επαναγειν. Και τουτο
πανταχου γινομενον ιδοι τις αν. Ἐπι μεντοι των Νινευιτων ου δια ρηματων, αλλα
δια πραγματων αυτο πεποιηκεν. Ἐν γαρ τοις λογοις ουδεν χρηστον υποσχομενος,
αλλα γυμνην επι της απειλης κεισθαι την τιμωριαν αφεις, επειδη τα παρ' εαυτων
επεδειξαντο παντες οι βαρβαροι, ταχεως ελυσε την οργην. Ουτω και εν τωι ψαλμωι
παλιν ο ∆αυΐδ· εφθην γαρ ειπων, οτι ολως δι' ολου τωι προοιμιωι τουτο προσεοικεν·
και ωσπερ ουτος φησι· Λουσασθε, καθαροι γινεσθε, μετα τας απειλας· ουτω και
εκεινος μετα το ειπειν· Ἐλεγξω σε και παραστησω κατα προσωπον σου τας ανομιας
σου, επηγαγε· Θυσια αινεσεως δοξασει με και εκει οδος, ηι δειξω αυτοις το σωτηριον
του Θεου μου· αινεσιν λεγων την δια των εργων δοξολογιαν και την επιγνωσιν την
εις αυτον. Ἵνα δε, Λουσασθε, καθαροι γινεσθε, ακουσαντες, μη τους ειωθοτας
νομισωσι καθαρμους, επηγαγεν· Ἀφελετε τας πονηριας απο των ψυχων υμων
απεναντι των οφθαλμων μου, παυσασθε απο των πονηριων υμων. Το της αρετης
ευκολον εδειξε και την της εξουσιας ελευθεριαν, οτι εν αυτοις ην το μεταβαλεσθαι.
Μαθετε καλον ποιειν. Ουτως υπο της πολλης πονηριας και την επιστημην της
αρετης ησαν εκβεβληκοτες. Ουτω και ο προφητης ∆αυΐδ φησι· ∆ευτε, τεκνα,
ακουσατε μου· φοβον Κυριου διδαξω υμας. Πασων γαρ επιστημων αυτη ανωτερα και
πλειονος δεομενη σπουδης, οσωι και πλειονα εχει τα διακωλυοντα, φυσεως
τυραννιδα και προαιρεσεως ραιθυμιαν και δαιμονων επιβουλας και πραγματων
οχλον. Ουτω δη και ο Βαρουχ· Ουτος ο Θεος ημων· ου λογισθησεται ετερος προς
αυτον· εξευρε πασαν οδον επιστημης. Ἐκζητησατε κρισιν. Τουτεστιν, το εκδικειν
τους αδικουμενους, οπερ πολλου πονου δειται και νηφουσης ψυχης. ∆ιο και
Ἐκζητησατε ειπε. Πολλα γαρ εστι τα συσκιαζοντα το δικαιον, και δωροδοκια και
αγνοια και δυναστεια και αιδως και φοβος και θεραπεια προσωπων· και δει πολλης
της αγρυπνιας. Ῥυσασθε αδικουμενον. Τουτο πλεον του προτερου· ου γαρ απαιτει το
ψηφιζεσθαι τα δικαια, αλλα και το εις περας αγειν. Κρινατε ορφανον και δικαιωσατε
χηραν. Πολυς τωι Θεωι λογος του μηδενα πασχειν κακως, πλειων δε, οταν μετα του
πασχειν κακως και ετεραι τινες ωσιν ενδεδυμενοι συμφοραι. Ἡ γαρ χηρεια και
ορφανια και καθ' εαυτο αφορητον· οταν δε και παρ' ετερων επηρεαζωνται, διπλουν
το ναυαγιον. Και δευτε και διαλεχθωμεν, λεγει Κυριος. Παρατηρητεον οτι πανταχου
των προφητων ουδεν ουτως ο Θεος επιζητει, ως το τοις αδικουμενοις επαμυνειν.
Ουτω γουν και αλλαχου, ως εν τωι Μιχαιαι λεγοντων των Ἰουδαιων· Ει δωσω
πρωτοτοκα μου υπερ ασεβειας μου, καρπον κοιλιας μου υπερ αμαρτιας ψυχης μου,
επηγαγε λεγων· Ἀπηγγελη σοι, ανθρωπε, τι καλον και τι Κυριος εκζητει παρα σου,
αλλ' η του ποιειν κριμα και αγαπαιν ελεον και ετοιμον ειναι του πορευεσθαι σε
οπισω Κυριου του Θεου σου. Και παλιν ο προφητης ∆αυιδ ελεγεν· Ἔλεον και κρισιν
αισομαι σοι, Κυριε. Και δευτε δη. Προτερον τοις δικαιωμασιν οπλισας, τοτε επι το
δικαστηριον ελκει και διδαξας οπως αν αποδυσαιντο τα εγκληματα, τοτε απαιτει τας
ευθυνας, ινα μη γυμνους αυτους της απολογιας λαβων κατακρινηι. Και
διελεγχθωμεν. ∆ικασωμεθα, φησιν. Ὁ δικαζομενος συνηγορος γινεται και ιατρος.
Ειτα δεικνυς, οτι καν μεγαλα εργασωμεθα, ετι της αυτου δεομεθα φιλανθρωφιας εις
το των αμαρτηματων απαλλαγηναι, φησιν· Ἐαν ωσιν υμων αι αμαρτιαι ως
φοινικουν, ως χιονα λευκανω· τας εκ διαμετρου ποιοτητας εναντιας λαβων και
υποσχομενος προς το εναντιον μεταστησειν αυτος. Ἐαν δε ωσιν ως κοκκινον, ως
εριον λευκανω. Πολλη της των χηρων προστασιας η δυναμις, ει γε την ουτω
καταρρυπωθεισαν ψυχην, ως και αυτοβαφην δεξασθαι πονηριας, μη μονον
απαλλαττει της κακιας, αλλα και λαμπραν ουτως εργαζοιτο. Και εαν θελητε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε. Ἐαν δε μη θελητε μηδε εισακουσητε
μου, μαχαιρα υμας κατεδεται. Το γαρ στομα Κυριου ελαλησε ταυτα. Ἐπειδη γαρ τοις
παχυτεροις ουχ ουτως αμαρτη ματων απαλλαγη ποθεινον και ευσυνοπτον, ως των
εν τωι παροντι βιωι δοκουντων ειναι καλων η απολαυσις, μετ' εκεινων και ταυτα
επαγγελλεται· και γαρ και τουτο εξ εκεινου.
1.7 Ειτα δεικνυς οτι ευκολον η αρετη, εν τωι θελειν αυτο τιθησι μονον. Ὥστε
δε μη τοις χρηστοις εκλυσαι, παλιν εις τα φοβερα κατακλεισας τον λογον αξιοπιστον
ποιει τηι δυναμει του ταυτα αποφηναμενου. Πως εγενετο πορνη πολις πιστη Σιων;
Και της οδυνης του λεγοντος και της πολλης των Ἰουδαιων αναισθησιας η
διαπορησις, και του παρ' ελπιδα γενεσθαι το γεγενημενον. Τοιαυτα και Παυλος επι
Γαλατων διαπορει λεγων· Θαυμαζω οτι ουτω ταχεως μετατιθεσθε· οπερ εν
εγκληματων ταξει και προτροπης ειδος εστι, προς αρετην ανακαλουμενον τους
εκκαλουμενους. Ει γαρ και θαυμαστον το λεγομενον και εγκωμιον αναμεμικται τηι
κατηγοριαι την κατηγοριαν χαλεπωτεραν ποιουν. Ου γαρ ουτω κακιζομεν τους ουδεν
οντας και φαυλον μετιοντας βιον, ως τους σπουδαιους μεν ειναι δοξαντας
εμπροσθεν, τα δε των πονηρων υστερον επιδεικνυμενους. Πορνην δε ενταυθα καλει,
ου σωματικην ασελγειαν αινιττομενος, αλλα την περι Θεον αγνωμοσυνην, ο της
πορνειας εκεινης εστι χαλεπωτερον. Ἐκει μεν γαρ ανθρωπος ο υβριζομενος, ενταυθα
δε Θεος ο αθετουμενος. Ποιει δε και αυτο και ουτος και οι αλλοι παντες προφηται·
επειδη και ο Θεος κατηξιωσεν εν ανδρος ταξει τηι πολει γενεσθαι, την αφατον
αγαπην την περι αυτους ενδεικνυμενος· και ως περι ανδρος και γυναικος πολλαχου
διαλεγονται, ουχ ινα εις ανθρωπινην παχυτητα κατενεγκωσι τον λογον, αλλ' ινα δια
των συντροφων αυτοις πραγματων επι την γνωσιν της του Θεου χειραγωγησωσιν
αυτους φιλοστοργιας· ομου δε και τωι αισχρωι της προσηγοριας καθαψασθαι
βουλονται. Πιστη· τουτεστιν, ευσεβης και πασης αρετης γεμουσα· ωστε καντευθεν
δηλον, οτι πορνειαν ου την των σωματων λεγει· επει ειπεν αν· Πολις η σωφρων·
ουτω γαρ ην το αντιδιαστελλομενον τηι πορνηι· νυν δε δεικνυς οτι την ασεβειαν
αινιττεται δια της πορνειας, το αντικειμενον αυτηι τεθεικε, την πιστιν. Πληρης
κρισεως· τουτεστι, πληρης δικαιοσυνης. Παλιν μεγιστον εγκλημα, ουχ οτι προς
ολοκληρον την κακιαν ηυτομολησαν, αλλ' οτι και ολοκληρον προεδωκαν την
αρετην και τον πλουτον απαντα των αγαθων αθροον απο των χειρων ριψαντες και
προς εσχατην των κακων κατενεχθεντες πενιαν. Ἐν ηι δικαιοσυνη εκοιμηθη εν αυτηι.
Ηυλισθη, κατεσκηνωσε, τουτεστι, πεφυτευτο, ερριζωτο, μετα προθυμιας υπο παντων
κατωρθουτο των πολιτων. Ἐνδιατριβει τοις εγκωμιοις τοις προτεροις, ομου μεν
αυξων την κατηγοριαν την εκ της μεταβολης, ομου δε χρηστας υποτεινων τας
ελπιδας και δεικνυς οτι ραιδιον αυτους ανακτησασθαι παλιν. Νυν δε φονευται.
Ἀνδροφονοι, φησι. Το αργυριον υμων αδοκιμον. Τουτεστι, παρασημον, νοθον,
κιβδηλον. Οι καπηλοι σου μισγουσι τον οινον υδατι. Ἐπειδη προοιμιαζομενος ου
κατ' ειδος αυτων ειπεν την κακιαν, αλλ' οτι ηθετησαν και οτι σπερμα πονηρον ησαν
και υιοι ανομοι, ο λοιδοριας εδοκει μαλλον, η κατηγοριας ειναι· ενταυθα και αυτα
τιθησι κατ' ειδος τα εγκληματα και πρωτον, ο πρωτον εστι και μεσον και τελευταιον
των κακων, την φιλαργυριαν και την περι τα συμβολαια καπηλειαν. Ἀλλα τινες ου
συνιεντες την αφατον του Θεου σοφιαν, κατ' αναγωγην το ειρημενον εξελαβον. Ου
γαρ αν, φησιν, ο μεγας και υψηλος Ἡσαΐας υπερ τραπεζιτων κακουργιας και
καπηλων διαφθορας διελεχθη· αλλα αργυριον ενταυθα τα λογια φησι του Θεου και
οινον την διδασκαλιαν, ην εθολουν επεισαγοντες αυτων τα διδαγματα. Ἐγω δε ουτε
ταυτην ατιμαζω την εξηγησιν, και την ετεραν αληθεστεραν ειναι φημι. Ου γαρ
μονον ουκ αναξιον του προφητου το περι τουτων διαλεγεσθαι, αλλα και σφοδρα
αξιον και αυτου και της του Θεου φιλανθρωπιας. Και τι δει τα πολλα λεγειν; Ὅτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

γουν τα υψηλα διδαγματα φερων ηλθεν ο μονογενης του Θεου Παις και την των
αγγελων καταφυτευειν εμελλε πολιτειαν, ουκ ολιγα περι μετρων και αυτος
διειλεκται και των τουτων ευτελεστερων ειναι δοκουντων, ασπασμων και
μεσασμων και πρωτοκλισιων. Τα γαρ μικρα ταυτα ειναι δοκουντα παραμελουμενα
μεγαλα αμαρτηματων υπεκκαυματα γινεται. Ει δε επι της Καινης ταυτα διορθουσθαι
εδει, πολλωι μαλλον επι της Παλαιας, οτε και παχυτεροι οι ακροαται και πας αυτων ο
βιος εντευθεν ωρθουτο, του δημου ουτω πλεον εν τουτοισι παιδευομενου, πορρω
πασης αδικιας γινεσθαι και εν μηδενι τον πλησιον πλεονεκτειν μηδε τας των
καταδεεστερων επιτριβειν πενιας τηι κακουργιαι της καπηλειας.
1.8 Τουτων γουν αμελουμενων και πολεις πολλακις ανετραπησαν και απο
θρονων αρχοντες κατηνεχθησαν και πολεμος ασπονδος γεγονεν· ωσπερ
κατορθουμενων ειρηνη πολλη και ευνομια και ασφαλεια προς αρετην
χειραγωγουσα. Οι αρχοντες σου απειθουσιν. Μεγιστης νοσου και διαστροφης
σημειον, οταν οι ιατροι τας νοσους επιτριβωσιν. Ἀρχοντων γαρ του δημου τας
αταξιας καταστελλειν και προς το δεον ρυθμιζειν και τωι νομωι ποιειν καταπειθεις·
οταν δε αυτοι πρωτοι τους νομους παραβαινωσι, πως αν ετεροις γενοιντο
διδασκαλοι; Το γαρ Ἀπειθουσιν, τουτεστιν, ου πειθονται τωι νομωι, ουκ ανεχονται
των εντολων· ο και Παυλος εγκαλει λεγων· Ὁ ουν διδασκων ετερον, σεαυτον ου
διδασκεις; Ὅταν ουν η ριζα διεφθαρμενη ηι, τι χρηστον εστι περι των κλαδων
υποπτευειν; Κοινωνοι κλεπτων. Προσθηκη κατηγοριας, οτι ου μονον ου
καταστελλουσι τα δεινα, αλλα και αντιτεινουσιν· ου μονον ου πολεμουσι τοις
κλεπταις, αλλα και συμπραττουσιν, εκ διαμετρου της προσηκουσης αρετης αρχοντι
την κακιαν μετιοντες. Ἀγαπωντες δωρα. Ἕτερον φιλοχρηματιας ειδος χαλεπον,
ευπροσωπον μεν υποθεσιν εχον, εν προσχηματι δε φιλοφροσυνης την εσχατην
πλεονεξιαν επιδεικνυμενον. ∆ιωκοντες ανταποδομα. Μνησικακουντες τοις εχθροις,
ανταποδουναι σπουδαζοντες τοις λελυπηκοσιν, οπερ μεγιστον κακιας ειδος. ∆ι' ο
ουκ εν τηι Καινηι μονον, αλλα και εν τηι Παλαιαι μετα πολλης ειργεται της σπουδης.
Κακιαν γαρ εκαστος, φησι, του πλησιον αυτου μη μνησικακειτε εν ταις καρδιαις
υμων. Μαλιστα μεν γαρ και το δημοτικον, πολλωι δε μαλλον τον αρχοντα ταυτης δει
καθαρευειν της κακιας και του προς απεχθειαν ψηφιζεσθαι τοις κρινομενοις
απηλλαχθαι, ινα μη ο λιμην σκοπελος γενηται. Ὀρφανοις ου κρινοντες. Τουτεστιν,
ου προισταμενοι, ωστε των δικαιων τυχειν. Και κρισει χηρων ου προσεχοντες.
Παρατηρητεον οτι ου το κακοποιειν, αλλ' οτι και το αγαθον μη εργαζεσθαι εν ταξει
κειται πονηριας, καθαπερ ουν και εν τηι Καινηι. Οι γαρ πεινωντα μη θρεψαντες ουχ
οτι τα αλλοτρια ηρπασαν, αλλ' οτι τα αυτων ου προηκαντο τοις δεομενοις, εις το της
γεεννης πεμπονται πυρ· ωσπερ ουν και ουτοι νυν εγκαλουνται, ουχ οτι
πλεονεκτουσιν, ουδ' οτι καταδυναστευουσιν, αλλ' οτι και τοις δεομενοις της αυτων
βοηθειας ουκ ορεγουσι χειρα. ∆ια τουτο ταδε λεγει ο ∆εσποτης Κυριος Σαβαωθ, ο
δυναστης του Ἰσραηλ· τουτεστι, του λαου. Ουχ απλως δε τεθεικεν το δυναστης, αλλα
αναμιμνηισκων αυτους και των παρ' ελπιδας ευεργεσιων και των χαλεπων
κολασεων ας υπεμειναν. Ἐπειδη γαρ πολλα πολλακις αμαρτανοντες και πολλης
απολαυοντες της μακροθυμιας εις ραιθυμιαν ενεπιπτον, τουτο ενδειξασθαι βουλεται,
οτι δυνατον οτε βουλεται επεξελθειν, και ου δειται καιρων, ουδε χρονων, αλλ'
ετοιμα αυτωι παντα και παρεσκευασμενα. Ουαι τοις ισχυουσιν εν Ἰσραηλ· ου
παυσεται γαρ μου ο θυμος εν τοις υπεναντιοις μου. Τι γαρ αθλιωτερον των τον Θεον
πολεμιον εχοντων; Ου παυσεται δε ελεγεν, ουχ ινα εις απογνωσιν εμβαληι, αλλ' ινα
αυξησας τον φοβον εις μετανοιαν καλεσηι. Του γαρ· Ου παυσεται ο θυμος,
φοβερωτερον το· Ἐν τοις υπεναντιοις μου. Ουδεν γαρ ουτω τον Θεον παροξυνειν
ειωθεν, ως η κατα των πενητων αδικια κατ' αυτους γινομενη. Ουαι δε τοις ισχυουσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ελεγεν, ουχ απλως την δυναμιν διαβαλλων, αλλα την επι κακωι δυναμιν. Ἰσχυν δε
ενταυθα ου την του σωματος φησιν, αλλα την απο της των πραγματων περιβολης
δυναστειαν. Και κρισιν ποιησω εκ των εχθρων μου. Κολασω τους εχθρους μου,
εχθρους αυτου λεγων τους των πενητων εχθρους δια το επηρεαζειν οντας· τουτο δε
ελεγεν, ινα μαθηις της αδικιας το μεγεθος. Και επαξω την χειρα μου επι σε και
πυρωσω σε εις καθαρον. Ἵνα μαθηις, οτι οια αν ηι η οργη του Θεου και η τιμωρια, ουκ
επι κακωι και τωι δουναι δικην γινεται μονον, αλλ' επι τωι βελτιους γενεσθαι και
αυτους τους κολαζομενους. Και πυρωσω σε, φησιν, εις καθαρον. Ου τοινυν οταν
κολαζωμεθα, αλλ' οταν αμαρτανωμεν, τοτε αλγειν δικαιον· το μεν γαρ ρυπον, το δε
καθαρμον εργαζεται. Τι δε εστιν; Εις καθαρον; Ὡς μηδε ιχνος ειναι παρα σοι κηλιδος.
Ὅπερ γαρ εστι τωι χρυσιωι το πυρ, τουτο τοις ραιθυμοις η τιμωρια. Τους δε
απειθουντας απολεσω και αφελω παντας ανομους απο σου και παντας υπερηφανους
ταπεινωσω. Οι μεν γαρ ανιατα νοσουντες, φησι, και ουδε τιμωριαις εικοντες
απολουνται. Τι γαρ οφελος της τουτων ζωης, οταν και εαυτοις και ετεροις
επιβουλευωσιν εν τωι ζηιν; Οι δε εκ της εκεινων τιμωριας δυναμενοι βελτιους
γενεσθαι μενουσιν. ∆οκει δε μοι ενταυθα και την αιχμαλωσιαν αινιττεσθαι.
1.9 Και επιστησω τους κριτας σου ως το προτερον και τους συμβουλους σου
ως το απ' αρχης. Ἐνταυθα την επανοδον φησι. Των τε γαρ ανιατα νοσουντων
αναιρεθεντων, των τε επιμελειαν δεξασθαι δυναμενων διορθω θεντων, ευκαιρως
και το λοιπον της θεραπειας ειδος προστιθεται, δοκιμων αρχοντων επιστασιαι και
συμβουλων αγαθων φοραι, ινα και του σωματος εικοντος τοις φαρμακοις και των
ιατρων αριστων οντων, πανταχοθεν προς υγιειαν επανιηι τα της πολεως μερη. Ου
γαρ μικρον ευεργεσιας ειδος αρχοντων επιτυγχανειν αγαθων. Και μετα ταυτα
κληθησηι πολις δικαιοσυνης, μητροπολις πιστη Σιων. Καιτοι γε ουδαμου τουτο
ευρισκομεν το ονομα τηι πολει των Ἱεροσολυμων επιτεθεν. Τι ουν αν ειποιμεν; Ὅτι
την απο των πραγματων προσηγοριαν ενταυθα φησι. Τουτο δε ημιν ου μικρον
συμβαλειται, οταν απαιτωσιν ημας Ἰουδαιοι του Ἐμμανουηλ την ερμηνειαν. Ἐπειδη
γαρ Ἡσαΐας εφησε τον Χριστον ουτως ονομασθησεσθαι, ουδαμου δε ωνομασται,
ειποιμεν αν προς αυτους οτι την απο των πραγματων σημασιαν εφησεν ονομα ειναι·
ωσπερ ουν και ενταυθα. Μετα γαρ κριματος σωθησεται η αιχμαλωσια αυτης και μετα
ελεημοσυνης. Μετα κριματος, τουτεστι, μετα δικης και κολασεως και τιμωριας των
πολεμιων. Μετα ελεημοσυνης, τουτεστι, πολλης της φιλανθρωπιας. ∆υο ενταυθα
επαγγελλεται μεγιστα αυτοις δωρα, το τε δικην δουναι τους απαγαγοντας το τε
αυτους πολλης απολαυσαι της ευημεριας, ων εκαστον και καθ' εαυτο μεγιστην
ικανον παρασχειν ηδονην· οταν δε και αμφοτερα συνδραμηι, αφατος γενοιτ' αν η
ευφροσυνη. Ἄλλως τε και δειξαι βουλομενος, οτι και μετα την μακραν αιχμαλωσιαν
ου δια το δουναι δικην αξιαν και το τα αμαρτηματα αποκειρασθαι, αλλα δια την
φιλανθρωπιαν την αυτου προς την οικειαν επαναγονται και ελεου μαλλον εστιν η
σωτηρια η αντιδοσεως και αμοιβης, επηγαγε· Και μετ' ελεημοσυνης. Και
συντριβησονται οι ανομοι και οι αμαρτωλοι αμα. Τριτον και τουτο ευεργεσιας ειδος,
το μηδενα ειναι τον παρασυροντα και προς απατην ελκοντα, αλλ' εκποδων γινεσθαι
τους της πονηριας διδασκαλους. Και οι εγκαταλειποντες τον Κυριον
συντελεσθησονται. Οι δε ασεβεις, φησιν, απολουνται. ∆ιοτι νυν αισχυνθησονται εν
τοις ειδωλοις αυτων, εφ' οις αυτοι εβουλοντο. Τινες μεν και κατα τον παροντα
καιρον τα ειρημενα αρμοζειν επιχειρουσιν· αλλ' ημεις ουτε εκεινους αιτιασομεθα
και τηι ακολουθιαι εψομεθα. Ταυτα γαρ εστιν, α συμβησεσθαι φησιν επι της των
πολεμιων εφοδου. Ὅταν γαρ του βαρβαρου την χωραν κατατρεχοντος και την πολιν
περικαθημενου και παντας ως εν δικτυοις μεσους εχοντος, μηδεις ο αμυνων ηι και το
νεφος εκεινο διακρουομενος δια την εγκαταλειψιν του Θεου, εικοτως και εξ αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

των πραγματων της πειρας πολλη κατασκεδασθησεται των τα ειδωλα
θεραπευοντων η αισχυνη. Ἐφ' οις αυτοι εβουλοντο, περι α εσπουδακεισαν, φησι. Και
αισχυνθησονται επι τοις γλυπτοις αυτων, εφ' οις αυτοι εποιησαν. Ἐν ταξει
διηγησεως την κατηγοριαν τιθησιν. Ἤρκει γαρ, φησι, και προ της των τραυματων
εκβασεως, και αυτος της τοιαυτης ειδωλοποιιας ο τροπος αυτους καταισχυναι. Τι
γαρ αισχροτερον του θεον τινα εαυτωι ποιειν; Και αισχυνθησονται επι τοις κηποις
αυτων, εφ' οις επεθυ μησαν. Ου γαρ δη ξοανα προσεκυνουν μονον, αλλα και δενδρα
εν κηποις εθεραπευον. Ἔσονται γαρ ως τερεβινθος αποβεβληκυια αυτης τα φυλλα.
Ἤτοι τα ειδωλα η αυτοι οι την πολιν οικουντες. Την δε εικονα του δενδρου τουτου
παρηγαγε, δια τε το εγχωριον ειναι μαλιστα το φυτον και πολυ παρ' αυτοις και δια
το σφοδρα ανθειν και τεθηλεναι, ηνικα αν ακμαζηι, και εσχατην αμορφιαν
ενδεικνυσθαι, επειδαν αποβαλληι τα φυλλα. Και ως παραδεισος υδωρ μη εχων. Και η
δευτερα εικων της προτερας σαφεστερα και πιστουμενη τον επι τηι προτεραι λογον
ειρημενον. Ουτε γαρ παραδεισου θαλλοντος τερπνοτερον ουτε ερημωθεντος
ατερπεστερον, απερ αμφοτερα γεγονεν επι της μητροπολεως εκεινης. Παντοτε γαρ
ην αμεινων και λαμπροτερα, μυριοις καλλωπιζομενη κοσμοις· και παντων
ευτελεστερα γεγονε και αισχροτερα, τοσουτον αθροον ευκοσμιας αποβαλουσα
πλουτον. Και εσται η ισχυς αυτων ως καλαμη στυππειου. Αι προτεραι μεν εικονες εις
το ατερπες παρεληφθησαν, αυτη δε εις το ασθενες· πασαι δε σφοδρα εναργεις και
πολυ το σαφες και εμφαντικον εχουσαι. Ὡς καλαμη στυππειου, τουτεστιν, ασθενεις.
Και αι εργασιαι αυτων ως σπινθηρ πυρος. Ἐνταυθα δεικνυσιν οτι οικοθεν τα κακα
και αυτοι την αιχμαλωσιαν ετεκον και την καμινον ανηψαν. Ὥσπερ γαρ σπινθηρες
εμπιπτοντες πυρ ανεγειρουσιν, ουτω τα αμαρτηματα τουτων συναχθεντα του Θεου
την οργην ανηψεν. Και κατακαυθησονται οι ανομοι και οι αμαρτωλοι αμα, και ουκ
εσται ο σβεσων. Παλιν απαγορευει την σωτηριαν δια την αυτην παλιν αιτιαν ουχ ινα
απογνωσιν, αλλ' ινα ταυτηι γουν ακμαζοντα τον φοβον δεξαμενοι, την πολλην
αποτιναξωνται ραιθυμιαν. Και ετερον δε τι ενταυθα αινιττεται, το αμαχον αυτου της
δυναμεως, και οτι κολαζοντος αυτου και τιμωρουμενου, ουδεις αντιστηναι και
καταλυσαι δυνησεται τα δεινα.

2.τ ΚΕΦΑΛ. Βʹ
2.1 Ὁ λογος ο γενομενος προς Ἡσαΐαν υιον Ἀμως. Ἐντευθεν δηλον ως ου
πασας υφ' εν τας προφητειας ειρηκασιν, αλλα κατα διαφορους εμπνεομενοι καιρους
περικοπας τινας απηγγελλον, αι συντεθεισαι υστερον υφ' εν ολοκληρον βιβλιον
εποιησαν. ∆ιο και ουτως αρχεται. Ουκ εντευθεν δε μονον τουτο δηλον εσται και
σαφες ημιν, αλλ' εξ ων προιων και τους καιρους επισημαινεται, νυν μεν λεγων· Του
ενιαυτου, ου εισηλθε Ναθαν εις Ἄζωτον· νυν δε λεγων· Και εγενετο του ενιαυτου, ου
απεθανεν Ὀζιας ο βασιλευς, ειδον τον Κυριον καθημενον επι θρονου υψηλου και
επηιρμενου. Ου γαρ ωσπερ αι Ἐπιστολαι αι Παυλου και τα Ευαγγελια υφ' εν
συνετεθησαν, ουτω δη και αι προφητειαι, αλλ' οπερ εφθην ειπων, εν διαφοροις
καιροις. Ὅθεν και απ' αρχης ετερας αρχεται του λογου. Και ου δια τουτο μονον,
αλλα και δια το την υποθεσιν, περι ης μελλει διαλεγεσθαι, σφοδρα απηρτησθαι των
προειρημενων και υψηλοτεραν ειναι. Περι γαρ της των εθνων κλησεως και της του
κηρυγματος περιφανειας και της πανταχου της οικουμενης εκταθεισης γνωσεως και
της καταληψομενης την γην ειρηνης ημιν διαλεγεται. Ει δε μελλων τοιουτων
απτεσθαι δογματων, Ἰουδαιας μεμνηται και Ἱερουσαλημ, ξενον ουδεν. Προφητεια
γαρ ην το λεγομενον, συνεσκιασμενη τεως τηι των ονοματων προσηγοριαι. Ἐπει και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τον ψαλμον τον εβδομηκοστον πρωτον ο ∆αυιδ συντιθεναι μελλων επεγραψεν
αυτον τωι Σολομωντι, και προιων πολλωι μειζονα της Σολομωντος αξιας, μαλλον δε
και της απαντων ανθρωπων φυσεως ηιδεν. Το γαρ, Προ του ηλιου διαμενει το ονομα
αυτου και Προ της σεληνης ο θρονος αυτου και οσα τοιαυτα, ουδεις αν ουδε των
σφοδρα ανοητων περι ανθρωπινης ειποι λεγεσθαι φυσεως. Και ο Ἰακωβ δε, ηνικα
ταυτα, α μελλει νυν ο Ἡσαΐας λεγειν, και πλειονα τουτων προανεφωνει· μετα γαρ
της των εθνων κλησεως και τον θανατον ειπε και την αναστασιν και τον καιρον
καθ' ον εμελλε παρεσεσθαι· ουδε εκεινος απογυμνωσας αυτα τεθεικεν, αλλα τωι
προσωπειωι της προσηγοριας του υιου κρυψας απερ εμελλεν ερειν, ουτως αυτα
προανεφωνησε, τωι μεν δοκειν τα συμβησομενα τωι Ἰουδαι προλεγων· καθως δε το
των πραγματων μαρτυρει τελος, απερ εμελλε κατορθουν <ο Χριστος>
προαναφωνων. Ουτε γαρ προσδοκια εθνων Ἰουδας γεγονεν, ουτε τοτε ελαμψεν η
φυλη, οτε εξελιπεν αυτων η πολιτεια· αλλα απαντα ταυτα, οτε ο Χριστος
παρεγενετο, γεγονεν. Ει δε αναισχυντοιεν Ἰουδαιοι τουτον παρακρουομενοι της
προφητειας τον νομον, μαλιστα μεν αν και εξ αυτων των ειρημενων ραιδιως
διελεγχθειεν, ει τις μετα ακριβειας τας προφητειας εξαπλωσας και πασαν ρησιν μετα
της προσηκουσης εξεταζων προσοχης, αρμοζοι τα ειρημενα τοις γεγενημενοις. Ὥστε
δε και εκ περιουσιας αυτων απορραψαι τα στοματα, ουκ απο των εις τον Χριστον
ειρημενων, αλλ' απο των εις τους αυτων πατριαρχας προφητευθεντων, τουτο
πειρασομαι ποιησαι φανε ρον, δεικνυς οτι αι πολλαι των προφητειων ειρηνται μεν
εις τους φυλαρχους, εξεβησαν δε εις τους εξ εκεινων. Και παραδειγματος ενεκεν
μιαν και δευτεραν ειπων ιστοριαν, αψομαι των προκειμενων. Και γαρ οτε τον
Συμεων και τον Λευι καλεσας ο Ἰακωβ προαναφωνει τα συμβησομενα αυτοις, ουτως
ελεγε· Συμεων και Λευι αδελφοι, και κατηγορησας αυτων της παρανομιας και της
αδικου σφαγης της εις τους Σικημιτας γεγενημενης, προιων φησι· ∆ιαμεριω αυτους
εν Ἰακωβ, και διασπερω αυτους εν Ἰσραηλ. Τουτο δε επι του Λευι και του Συμεων
ουδεις αν ιδοι γεγενημενον, αλλ' επι των φυλων των εξ αυτων. Και γαρ η του Λευι
φυλη διεσπαρη, το δεκατον μερος αυτης εκαστης φυλης εχουσης· η τε του Συμεων,
ητις το αυτο τουτο σχεδον επαθε, πασαις αυταις παρεκταθεισα κατα τον κληρον και
ουχ, ως εκαστη των αλλων, συνημμενην ελαβε την κληρουχιαν και προς εαυτην
συγκεκροτημενην. Και ο Ἰακωβ δεξαμενος ευλογιας παρα του πατρος, ουδεμιας
αυτων απηλαυσεν αυτος. Ὁ μεν γαρ πατηρ αυτου προυλεγεν ευετηριαν πολλην και
διηνεκη δεσποτειαν του Ἠσαυ· ουτος δε και των αναγκαιων ηπορει και θητευων
ετρεφετο και τοσουτον απεσχε κρατησαι ταδελφου, οτι δη και περι αυτων
εκινδυνευε των εσχατων και απαξ αυτωι συντυχων μονον μετα πολλου του δεους,
ηγαπησε το δυνηθηναι διαφυγων αυτον και σωθηναι. Τι ουν αν ειποιμεν προς
ταυτα; οτι ψευδος η προφητεια; Ἄπαγε· αλλ' οτι τοιουτον αυτης πολλαχου το εθος,
τα εφ' ετερων εκβησομενα ετερων υποκειμενων προσωπων λεγειν και
αποκεχρησθαι ονομασιν αλλοις ανθ' ετερων· ο και επι του Χανααν γεγονεν. Ουδε
γαρ ορωμεν εκεινον δουλευσαντα τοις αδελφοις, ου μην ουδε την αραν
διαπεσουσαν, αλλ' επι των Γαβαιονιτων λαβουσαν το τελος των εκ του Χανααν
γεγονοτων. Και γαρ εν ταξει αρας προφητεια το λεγομενον ην.
2.2 Τοσουτων τοινυν και τοιουτων οντων παραδειγματων των
αποδεικνυντων ημιν, οτι πολλα των ειρημενων λεγεται μεν εφ' ετερων, εκβαινει δε
επ' αλλων και ονομασιν αποκεχρηνται οι προφηται, τι θαυμαστον ει και νυν το της
Ἰουδαιας και της Ἱερουσαλημ προθεις ονομα ο προφητης περι της Ἐκκλησιας
προαναφωνει; Και γαρ επειδη προς αγνωμονας ο λογος ην αυτωι προφητας
αναιρουντας, τα βιβλια καιοντας, τα θυσιαστηρια κατασκαπτοντας, εικοτως το
καλυμμα εκειτο επι τηι αναγνωσει της παλαιας ∆ιαθηκης, κατα τον μακαριον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

Παυλον. Ἦ γαρ αν και ηφανισαν τα βιβλια, ει συνηκαν της προφητειας την δυναμιν
της περι του Χριστου. Ὅπου γαρ παροντα αυτον και θαυματουργουντα και εντελη
της οικειας δυναμεως και της προς τον Πατερα συμφωνιας τε και ομονοιας
παρεχομενον την αποδειξιν ουκ ηιδεσθησαν, ουδε απεστησαν εως εσταυρωσαν,
σχοληι γε αν των περι αυτου λεγοντων εφεισαντο, ους και χωρις τουτου κατελευον
συνεχως. ∆ια τουτο τοις οικειοις και γνωριμοις αυτοις εμφιλοχωρουντες ονομασι,
τας προφητειας τουτωι συσκιαζουσι τωι προσωπωι. Ὅτι γαρ ου περι της Ἰουδαιας και
Ἱερουσαλημ ο λογος, εκαστην παραγοντες λεξιν εις μεσον μετα ακριβειας εισομεθα
τα ειρημενα. Ὅτι εσται εν ταις εσχαταις ημεραις εμφανες το ορος Κυριου. Ὅρα
ακριβειαν προφητου, ου τα πραγματα λεγοντος μονον, αλλα και τον χρονον
επισημαινομενου. Ὅπερ γαρ φησιν ο Παυλος· Ὅτε δε ηλθε το πληρωμα των καιρων,
και ετερωθι παλιν· Εις οικονομιαν του πληρωματος των καιρων, τουτο ο προφητης
φησιν· Ἐν ταις εσχαταις ημεραις. Ὄρος δε την Ἐκκλησιαν και το των δογματων
ακαταγωνιστον καλει. Καθαπερ γαρ ορεσι καν μυρια προσβαλληι στρατοπεδα τοξα
τεινοντες και δορατα αφιεντες, μηχανηματα προσαγοντες, εκεινα μεν ουδεν
παραβλαψαι δυνησονται, την δε οικειαν καταλυσαντες ισχυν απελευσονται· ουτω δη
και οι τηι Ἐκκλησιαι πολεμησαντες απαντες ταυτην μεν ουκ εσεισαν, την δε οικειαν
απολεσαντες δυναμιν κατηισχυνθησαν, εν τωι παιειν διαλυομενοι και εν τωι βαλλειν
ασθενουντες και εν τωι ποιειν υπο των πασχοντων νικωμενοι· οσπερ και παραδοξος
νικης τροπος εστι και ουκ ανθρωποις, αλλα Θεωι μονωι δυνατος. Το γαρ δη
θαυμαστον της Ἐκκλησιας, ουχ οτι ενικησεν, αλλ' οτι και ουτως ενικησεν.
Ἐλαυνομενη γαρ, διωκομενη, μυριοις κατακοπτομενη τροποις, ου μονον ουκ
ηλαττονουτο, αλλα και μειζων εγινετο και τους ταυτα ποιειν επιχειρουντας αυτωι
τωι πασχειν μονον κατελυεν· οπερ αδαμας ποιει περι τον σιδηρον, τωι παιεσθαι μονον
διαλυων του παιοντος την ισχυν· και κεντρα προς τους λακτιζοντας, αυτα μεν ουδεν
αμβλυτερα εντευθεν γινομενα, τους δε λακτιζοντας αιμασσοντα ποδας. ∆ια δη τουτο
ορος εκαλεσεν. Ει δε ουκ ανεχεται της μεταφορας ο Ἰουδαιος, οικοθεν παλιν
δεχεσθω τον ελεγχον. Αυτος γαρ ουτος ο προφητης λυκους και αρνας εφησε της
αυτης νομης κοινωνησειν και μυιαις τον Θεον συριειν και ταις μελισσαις και
ποταμον αναγειν ραγδαιον επι τους Ἰουδαιους, δια το μη βουλεσθαι αυτους εχειν το
υδωρ του Σιλωαμ. Ἅπερ ει τις επι των λεξεων εκλαβοι, πολυ το απερινοητον εχει·
αλλα δει † τα εκ τουτων σημαινομενα δεχομενους ουτω ποικιλλειν των νοηματων
την ακολουθιαν. † Τι ουν εστι τα εκ τουτων σημαινομενα; ∆ια μεν των λυκων και
των αρνων, οι των ανθρωπων τροποι οι θηριωδεις και ημεροι· δια δε των μυιων, το
αναισχυντον των Αιγυπτιων· δια δε του ποταμου, το σφοδρον της στρατειας του
βαρβαρου· δια δε του Σιλωαμ, το πραον και επιεικες του τοτε αρχοντος του των
Ἰουδαιων εθνους. Και ουδεις ουδε των σφοδρα ανοητων προς ταυτα ημιν αντερει.
Ὥσπερ γαρ ουν εκεινα ετεροις ονομασι παρεδηλωθη, ουτω και της Ἐκκλησιας το
στερρον, το ακινητον, το υψηλον, το αχειρωτον δια της του ορους ηινιξατο
προσηγοριας. Και γαρ ετερος προφητης τους πεποιθοτας επι τον Θεον ορει
παραβαλλει, το ακαταγωνιστον αυτων ενδεικνυμενος. Ἐμφανες. Τουτο ουδε της απο
του λογου λοιπον ερμηνειας δειται. Ουτως αυτη των πραγματων η φυσις σαλπιγγος
λαμπροτεραν φωνην αφιησι, το περιφανες ενδεικνυμενη της Ἐκκλησιας. Ου γαρ
ουτως ηλιος φανος ουδε το εκ τουτου φως, ως της Ἐκκλησιας τα πραγματα.
2.3 Και ο οικος του Θεου επ' ακρων των ορεων. Πως αν τουτο ερμηνευσειεν ο
Ἰουδαιος; Ουδαμου γαρ επ' ακρων των ορεων ο ναος εστη· η μεντοι της Ἐκκλησιας
δυναμις αυτων ηψατο των ουρανων. Και ωσανει οικος υπερ κορυφης ορων κειμενος
πασιν εστι καταδηλος, ουτω και πολλωι πλεον αυτη περιφανης πασιν ανθρωποις
γεγονε. Και υψωθησεται υπερανω των βουνων. Το αυτο τουτο παλιν ηρμηνευσεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

οπερ επι του ναου ουδεποτε συνεβη, ουδε ηνικα αριστα πραττειν εδοκει. Πως γαρ,
οπου γε και υπ' αυτων των Ἰουδαιων πολλακις ητιμαζετο και υπο βαρβαρικων
ηφανιζετο χειρων; Ἡ δε της Ἐκκλησιας ισχυς επολεμηθη μεν εκεινου χαλεπωτερον
και πλεον· ειξε δε ουδεποτε ταις των πολεμουντων χερσιν, αλλ' υψηλοτερα και
περιφανεστερα μαλιστα υπο των πολεμιων εγινετο. Τοτε γουν των μαρτυρων οι
δημοι, τοτε των ομολογητων τα πληθη, τοτε αι σιδηρου στερροτεραι απεδεικνυντο
ψυχαι και των αστερων αυτων ακριβεστερον ελαμπον, των μεν σωματων αυτοις
κατακοπτομενων, της γνωμης δε ου νικωμενης, αλλα κρατουσης και
στεφανουμενης. Τις ειδε, τις ηκουσε φονον στεφανον φεροντα και σφαγην νικην
εργαζομενην και τοτε το στρατοπεδον λαμπροτερον γινομενον, οτε πλειους οι
σφαττομενοι παρα των πολεμιων εφαινοντο; Και ηξουσιν επ' αυτωι παντα τα εθνη.
Προιων σαφεστερος ο προφητης γινεται και μαλλον ανακαλυπτει τον λογον και
τρανοτερον δεικνυσι την προφητειαν και ακριβεστερον απορραπτει των Ἰουδαιων
τα στοματα. Τουτο γαρ, και ει σφοδρα αναισχυντοιεν, ου δυνησονται τωι ναωι [των
Ἰουδαιων] αρμοσαι. Και γαρ και απηγορευτο και μεθ' υπερβολης κεκωλυτο εθνη εις
τον ναον εισιεναι. Και τι λεγω εις τον ναον εισιεναι, οπου γε και αυτοις μετα πολλης
της απειλης ο νομος απηγορευε τας των εθνων επιμιξιας και την εσχατην υπερ
τουτων απηιτει δικην; Ὁ γουν προφητης Μαλαχιας απασαν εις τουτο κατηναλωσε
την προφητειαν, εγκαλων, απειλων, ευθυνας απαιτων της ου προσηκουσης
επιγαμβριας. Ἀλλ' ου τα ημετερα τοιαυτα, αλλα μετα αδειας απασης αναπετασασα
τους κολπους η Ἐκκλησια, χερσιν υπτιαις απαντα τα της οικουμενης καθ' εκαστην
ημεραν υποδεχεται εθνη. Τουτο γαρ και οι πρωτοι των δογματων διδασκαλοι παρα
του Μονογενους εκελευσθησαν, ταυτην ευθεως ακουσαντες την φωνην·
Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη. Σκοπει δε μοι πως ου την κλησιν των
εθνων ηινιξατο μονον ο προφητης, αλλα και την μετα προθυμιας αυτων υπακοην. Ου
γαρ ειπεν· Ἀχθησονται, αλλα· Ἥξουσιν· οπερ ετερος προφητης σαφεστερον
ενδεικνυμενος ελεγε· Και ου μη διδαξωσιν εκαστος τον πολιτην αυτου και εκαστος
τον αδελφον αυτου, λεγων· Γνωθι τον Κυριον, οτι παντες ειδησουσι με απο μικρου
εως μεγαλου αυτων. Ἐπι μεν γαρ των Ἰουδαιων και η κτισις ανεστοιχειουτο και
απειλαι συνεχεις και κολασεις διηνεκεις και θαυματα επαλληλα και προφητων
δρομοι και νομοθετου φοβος και πολεμων απειλαι και βαρβαρων εφοδοι και οργαι
θεηλατοι και δειματα εκ των ουρανων πεμπομενα· και εμενον σκληροτραχηλοι και
απεριτμητοι οντες, καθως η Γραφη φησιν, ατενεις και δυσενδοτοι· επι δε των εθνων
ηρκεσε ρημα ψιλον και ακοη μονη, και παντες ευθεως προσεδραμον. Ὅπερ ουν και ο
∆αυιδ αινιττομενος ελεγε· Λαος, ον ουκ εγνων, εδουλευσε μοι· και τον τροπον της
υπακοης θαυμαζων προσετιθει· Εις ακοην ωτιου επηκουσε μου. Τουτο αυτο και ο
Ἰακωβ αινιγματωδεστερον εμφαινων ελεγε· ∆εσμευων προς αμπελον τον πωλον
αυτου, και τηι ελικι τον πωλον της ονου αυτου. Καιτοι τις ειδεν ελικι πωλον
δεσμουμενον και παρεστωτα αμπελωι και μη λυμαινομενον τον καρπον; Ἐπι μεν γαρ
των αλογων ουδεις, επι δε των ανθρωπων μετα πολλης τουτο γεγονε της ακριβειας.
Οι μεν γαρ Ἰουδαιοι μυριοις δεθεντες δεσμοις, συνετριψαν τον ζυγον, διερρηξαν τον
δεσμον, καθως ο προφητης φησι· τα δε εθνη ουδεμιαι τοιαυτηι δεθεντες αναγκηι,
ετοιμως υπηκουσαν, ως αν ελικι πωλος δεσμουμενος, και ουδεν ελυμηναντο των
επιταγματων, αλλα παρειστηκεισαν πολλην ενδεικνυμενοι την υπακοην. Και
πορευσονται λαοι πολλοι και ερουσι· ∆ευτε, και αναβωμεν εις το ορος του Κυριου
και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ. Ὅρα χορευοντας και πανηγυριζοντας
καιαλληλοις εγκελευομενους και παντας διδασκαλους γινομενους· και ουχ εν και
δευτερον και τριτον, αλλα και πολλα εθνη συντρεχοντα. Ἥξουσι γαρ, φησι, λαοι
πολλοι και εκ διαφορων χωρων, οπερ επι των Ἰουδαιων ουδεποτε γεγονεν· αλλ' ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

και τινες προσηλθον, ολιγοι ποτε προσηλυτοι, μετα πολλης και αυτοι της
πραγματειας και ουδεποτε εθνη εκληθησαν, αλλα προσηλυτοι. Προσηλυτοι γαρ επι
σε διελευσονται και σοι εσονται δουλοι, φησιν. Ει δε επιμενει τηι μεταφοραι ο
προφητης, ορος καλων και οικον του Θεου Ἰακωβ, μη θαυμασηις. Ὅπερ γαρ εφθην
ειπων, νυν μεν παρανοιγει, νυν δε συσκιαζει την προφητειαν· το μεν, ινα τοις
συνετωτεροις αφορμας παρασχηι του συνιδειν τα λεγομενα· το δε, ινα των
αγνωμονων κατασχηι την ατακτον ρυμην· και πανταχοθεν ποικιλλει τον λογον.
2.4 Ει δε του Θεου Ἰακωβ ειπε, μη θορυβηθηις, αγαπητε· και γαρ ο μονογενης
Υιος του Θεου Θεος Ἰακωβ ην. Αυτος γαρ και τον νομον εδωκε και τα κατ' αυτους
εθαυματουργησεν απαντα· και τουτο εκ της Παλαιας αυτης μαλιστα εστιν ιδειν,
επειδη της Καινης ουδε εις Ἰουδαιοις λογος. Ὁ ουν Ἱερεμιας φησι· ∆ιαθησομαι
υμινδιαθηκην καινην, ου κατα την διαθηκην, ην διεθεμην τοις πατρασιν υμων·
δεικνυς οτι εκατερων των νομων αυτος ο νομοθετης ην. Ὅτι δε και της Αιγυπτου
αυτος αυτους απηλλαξεν, επηγαγεν· Ἐν ημεραι επιλαβομενου μου της χειρος αυτων,
εξαγαγειν αυτους εκ γης Αιγυπτου. Ει δε αυτος εξηγαγε, και παντα εκεινα τα εν τηι
Αιγυπτωι και τα εν τηι ερημωι αυτος εποιησε θαυματα. Και αναγγελει ημιν την οδον
αυτου και πορευσομεθα εν αυτηι. Ὁραις ετερον τινα επιζητουντας νομον; Ὁδον γαρ η
Γραφη τας εντολας του Θεου ειωθε λεγειν· ει δε επι της προτερας ελεγε ∆ιαθηκης,
ουκ αν ειπεν· Ἀναγγελει ημιν· δηλη γαρ ην και σαφης και γνωριμος απασι. Και οτι
ου σοφιζομενοι ταυτα φαμεν, τα μεν ειρημενα και τους σφοδρα αναισχυντουντας
ικανα πεισαι. Ἐπειδη γαρ οδου μονον εμνησθη, λεγει και ποιας οδου και πολλα
τιθησιν αυτης τα παρασημα. Ἐπηγαγε γουν λεγων· Ἐκ γαρ Σιων εξελευσεται νομος
και λογος Κυριου εξ Ἱερουσαλημ. Προς ταυτα και σφοδρα αναισχυντουντες
Ἰουδαιων παιδες ουδε διαραι το στομα δυνησονται. Ὅτι γαρ περι της Καινης ταυτα
ειρηται ∆ιαθηκης, και απο του τοπου και απο του χρονου και απο των δεξαμενων
τον νομον και απο του πραγματος του μετα τον νομον και παντοθεν απλως εστι
συνιδειν. Και πρωτον απο του τοπου, του Σιων ορους. Ὁ γαρ δια Μωσεως νομος εν
τωι Σιναιωι ορει τοις προγονοις αυτων εδοθη. Πως ουν ενταυθα Ἐκ Σιων φησι; Και
ουκ ηρκεσθη τουτωι μονον, αλλα και τον χρονον προστεθεικεν. Ου γαρ ειπεν·
Ἐξηλθε νομος, αλλ', Ἐξελευσεται νομος, οπερ εστι μελλοντος χρονου και πραγματος
ουδεπω γεγενημενου. Ὅτε δε ο προφητης ταυτα ελεγε, προ πολλων ετων ην
δεδομενος ο νομος· ο δε της Καινης εμελλε μετα ετη πλειονα διδοσθαι. ∆ια τουτο
ουκ ειπεν· Ἐξηλθεν, αλλ', Ἐξελευσεται, τουτεστι, μετα ταυτα. Και παλιν επι τον
τοπον αυτον καταφευγει λεγων· Και λογος Κυριου εξ Ἱερουσαλημ. Μετα ακριβειας
ημιν το παρασημον της Καινης ∆ιαθηκης ενταυθα τιθησι. Και γαρ νυν μεν εν τωι ορει
καθημενος, τα υψηλα και των ουρανων αξια προσταγματα ενομοθετει, νυν δε εν
Ἱερουσαλημ διατριβων. Ειπων τοινυν και τον τοπον και τον χρονον, προστιθησι και
τους υποδεχεσθαι αυτον μελλοντας, παντοθεν απορραπτων των αντιλεγοντων τα
στοματα. Τινες ουν οι μελλοντες αυτον υποδεχεσθαι; αρα των Ἑβραιων ο δημος και
Ἰουδαιων παιδες; Ουδαμως, αλλ' οι εξ εθνων. ∆ιο και επηγαγε. Και κρινει αναμεσον
εθνων. Τουτο γαρ μαλιστα νομου, το δικαζειν τοις μαχομενοις αυτον. Ὅτι δε ου περι
της Παλαιας ο λογος, δηλον απο των πραγματων αυτων. Ουτε γαρ σαββατιζομεν, ου
περιτομην εδεξαμεθα, ου τας εορτας εκεινων, ουκ αλλο των παλαιων ουδεν.
Ἠκουσαμεν γαρ Παυλου λεγοντος, οτι Ἐαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν
ωφελησει· και· Ἡμερας παρατηρεισθε, και μηνας, και καιρους, και ενιαυτους;
Φοβουμαι μηπως εικη κεκοπιακα εις υμας. Ὅθεν δηλον οτι περι της Καινης ο λογος,
οτι γαρ αναμεσον εθνων κρινει, καθως και ο Παυλος φησιν· Ἐν ημεραι, οτε κρινει ο
Θεος τα κρυπτα των ανθρωπων. Πως κρινει; ειπε μοι· κατα την Παλαιαν ∆ιαθηκην;
Ουδαμως, αλλα· Κατα το ευαγγελιον μου. Ειδες διαφορα μεν τα ρηματα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

συμφωνουντα δε τα νοηματα; Ἡσαΐας φησι· Κρινει αναμεσον εθνων· Παυλος δε·
Κρινει κατα το ευαγγελιον μου. Και ελεγξει λαον πολυν· τους μαχομενους και
παραβαινοντας. Και τουτο δηλων ο Χριστος ελεγεν· Ουκ εγω κρινω υμας, αλλ' ο
λογος, ον ελαλησα, εκεινος κρινει υμας. Και συγκοψουσι τας μαχαιρας αυτων εις
αροτρα και τας ζιβυνας αυτων εις δρεπανα. Και ου ληψεται εθνος επ' εθνος
μαχαιραν και ου μη μαθωσιν ετι πολεμειν. Ουκ ηρκεσθη σημειοις τοις προτεροις ο
προφητης. Πολλη γαρ της αληθειας η περιουσια. ∆ια τουτο και ετερον τιθησι
γνωρισμα της Καινης ∆ιαθηκης κατα την οικουμενην λαμπον απασαν. Τι δε τουτο
εστιν; Ειρηνη και πολεμων αναιρεσις. Ὅταν γαρ ταυτα γενηται, φησι, τοσαυτη
ληψεται ευνομια την οικουμενην, ως και αυτα τα οπλα τα πολεμικα εις γεωργικα
χαλκευεσθαι οργανα· οπερ επι των καιρων των Ἰουδαιων ουκ αν τις ιδοι
γεγενημενον, αλλα τουναντιον απαν. Ου γαρ διελειπον απαντα της πολιτειας αυτων
τον καιρον πολεμουντες και πολεμουμενοι, και δια μακρου και δι' ολιγου των
πολεμιων αυτους επιοντων. Και γαρ οι εκ γειτονων οικουντες, μαλλον δε και οι εν
αυτηι τηι Παλαιστινηι χαλεπα πραγματα παρεσχον αυτοις πολλακις και [περι] τον
εσχατον επεκρεμασαν κινδυνον.
2.5 Και ταυτα δηλοι μεν η των Βασιλειων ιστορια σαφως, ολη δι' ολης εκ
πολεμων υφαινομενη· δηλουσι δε οι προφηται παντες, τα γενομενα απαγγελλοντες
ταυτα, και πριν η γενεσθαι προαναφωνουντες· και εξ αυτης, ως ειπειν, της ημερας,
ης απηλλαγησαν της Αιγυπτιων τυραννιδος, εν πολεμοις τον απαντα χρονον
εβιωσαν. Ἀλλ' ουχι νυν ουτως, αλλα πολλη κατα την οικουμενην ειρηνη. Ει δε τινες
γινονται πολεμοι, αλλ' ουχ ομοιως ως προτερον. Τοτε μεν γαρ και πολεις πολεσι και
χωραι χωραις και δημοι συνερρηγνυντο δημοις και εθνος εν εις πολλα διετεμνετο
μερη. Και του Ἰησου το βιβλιον τις αναγνους και των Κριτων εισεται ποσους η
Παλαιστινη εν βραχει πολεμους τοτε εδεξατο καιρωι. Και ου τουτο μονον ην το
χαλεπον, αλλ' οτι παντας οπλα αιρεισθαι ο νομος εκελευσε, και ουδεις ατελης
ταυτης της λειτουργιας ην. Και ου παρα Ἰουδαιοις μονον ουτος ο νομος εκρατει,
αλλα και πανταχου της οικουμενης· οπου γε και ρητορες και φιλοσοφοι εξωμιδος
πλεον ουδεν εχοντες, πολεμου καλουντος, και ασπιδα μετεχειριζοντο και επι
παραταξεως ισταντο. Ὁ γουν παρ' Ἀθηναιοις μαλιστα λαμψας απραγμοσυνης ενεκεν
και φιλοσοφιας Σωκρατης ο Σωφρονισκου και απαξ και δις επι παραταξεως εστη. Και
των ρητορων των παρ' αυτοις το κεφαλαιον ∆ημοσθενης απο του βηματος επι τον
πολεμον εξηιει πολλακις. Ει δε ρητορας και φιλοσοφους ουδεις εξηιρητο νομος του
πολεμειν, σχοληι γαν ετερος τις του δημου ταυτης απηλαυσε της ατελειας. Ἀλλ' ουχι
τουτων ουδεν νυν γινομενον ιδοι τις αν. Ἐπειδη γαρ ο της δικαιοσυνης ελαμψεν
ηλιος, και πολεις και δημοι και εθνη παντα τοσουτον απεχουσι του ζηιν εν κινδυνοις
τοιουτοις, οτι ουδε μεταχειριζεσθαι τι των πολεμικων ισασιν, αλλ' εισω πολεων και
τειχων καθημενοι, πορρω τα των πολεμων μανθανουσι πραγματα, και δημος απας
εν ελευθεριαι ζηι και ατελειαι της πικροτατης ταυτης λειτουργιας. Ει δε που και νυν
γιγνονται πολεμοι, πορρω που και προς τα εσχατα της Ῥωμαιων αρχης, ου κατα
πολιν και χωρας, ως εμπροσθεν. Τοτε μεν γαρ, ως εφθην ειπων, και εν ενι εθνει
μυριαι συνεχως επαναστασεις εγιγνοντο, και πολυπροσωποι πολεμοι· νυνι δε οσην
ηλιος εφοραι γην απο του Τιγρητος επι τας Βρεττανικας νησους, αυτη πασα, και μετα
ταυτης Λιβυη και Αιγυπτος και Παλαιστινων εθνος, μαλλον δε απαν το υπο την
Ῥωμαιων· αρχην κειμενον. ιστε δε ως αυται αι πολεις αδειας απολαυουσι πασης,
ακοηι τους πολεμους μανθανουσαι μονον. Ἠδυνατο μεν γαρ και τα λειψανα
καθελειν ο Χριστος, αλλ' αφηκε σωφρονισμου τινος υποθεσιν τοις ραιθυμουσι και
υπο της ειρηνης χαυνοτεροις γινομενοις, των βαρβαρων ειναι τας επιδρομας. Και ο
προφητης δε τοις δυναμενοις ακριβως συνιδειν αυτο δη τουτο ηινιξατο, οπερ εφθην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ειπων, το μηκετι τας δι' ολιγου γιγνεσθαι επαναστασεις. Ου γαρ ειπεν, ουκ εσται
πολεμος παντελως, αλλα τι; Ου μη αρηι εθνος επ' εθνος μαχαιραν· και την των
δημων ελευθεριαν προστεθεικεν ειπων, Ου μη μαθωσιν ετι πολεμειν, ουκουν ισμεν
πολεμειν πλην ολιγων των εις τουτο αποτεταγμενων στρατιωτων. Και νυν συ, ο
οικος του Ἰακωβ, δευτε και πορευθωμεν τωι φωτι Κυριου. Ἀνηκε γαρ τον λαον
αυτου, τον οικον του Ἰακωβ. Ἀπαρτισας την περι της Ἐκκλησιαςπροφητειαν, παλιν
επι την ιστοριαν μεταβαινει, ως δη των ακολουθων εχομενος ρηματων. Τοιουτον
γαρ εθος τοις προφηταις, μη τηι των ειρημενων ασαφειαι μονον, αλλα και τωι σχηματι
της ακολουθιας συσκιαζειν την προφητειαν. ∆ιοπερ ουδε απηρτισμενον ποιει τον
λογον αλλα ως μιαν τινα ελκων σειραν, ουτω προς την των Ἰουδαιων νουθεσιαν
μεταβαινει παλιν, και φησι· Και νυν συ, ο οικος του Ἰακωβ, δευτε και πορευθωμεν
τωι φωτι Κυριου· τουτεστι, ταις εντολαις αυτου, τωι νομωι αυτου· Λυχνος γαρ εντολη
νομου και φως και ζωη και ελεγχος και παιδεια· και ο ∆αυιδ παλιν φησιν· Ἡ εντολη
Κυριου τηλαυγης, φωτιζουσα οφθαλμους· και· Λυχνος τοις ποσι μου ο νομος σου και
φως ταις τριβοις μου. Και πανταχου ουτω τον νομον καλουμενον κατιδοι τις αν.
Ουτω και Παυλος φησι· Πεποιθας τε σεαυτον οδηγον ειναι τυφλων, φως των εν
σκοτει, παιδευτην αφρονων. Ου γαρ ουτως αι του ηλιου ακτινες χειραγωγουσιν
ημων του σωματος τους οφθαλμους, ως αι του νομου εντολαι καταυγαζουσι τα της
ψυχης ομματα.
2.6 ∆εικνυς τοινυν ο προφητης, οτι και προ της αντιδοσεως και προ της
αμοιβης, εν αυτωι τωι πληρουσθαι την αμοιβην παρεχουσιν ημιν αι εντολαι, φως
αυτας εκαλεσεν. Ὥσπερ γαρ οφθαλμος εν αυτωι τωι φωτιζεσθαι κερδαινει, ουτω και
ψυχη εν αυτωι τωι πειθεσθαι τωι νομωι τα μεγιστα καρπουται, εκκαθαιρομενη και
κακιας απαλλαττομενη και προς αυτην αναβασα την αρετην· ωσπερ ουν τουναντιον
οι παραβαινοντες και προ της κολασεως εν αυτωι τωι παραβαινειν δικην διδοασι, των
εν σκοτει καθημενων αθλιωτερον διακειμενοι, φοβου και τρομου και πονηρου
γεμοντες συνειδοτος και εν μεσημβριαι μεσηι δεδοικοτες και τρεμοντες απαντας, τους
συνειδοτας, τους ουδεν συνειδοτας. Ἀνηκε γαρ τον λαον αυτου, τον οικον του
Ἰακωβ· τουτεστιν, ειασεν, αφηκεν, παρειδεν, της αυτου προνοιας εγυμνωσεν. Ειτα
φοβησας, λεγει και την αιτιαν, ωστε αυτους διορθωσαι τα γεγενημενα. Τις ουν εστιν
η αιτια; Ὅτι ενεπλησθη η χωρα αυτων κληιδονισμων, ως η των αλλοφυλων.
Ἔμπροσθεν μεν γαρ καπηλειαν αυτοις και φιλαργυριαν και την των χηρων
υπεροψιαν ενεκαλει· ενταυθα δε και δογματων πονηρων, και ασεβειας λειψανα,
κατα μικρον αυτους υποσυροντα προς την των δαιμονων πλανην. Ειτα
καθικνουμενος αυτων, ουκ ειπεν οτι κληιδονιζονται απλως, αλλ' οτι Ἐνεπλησθη η
χωρα αυτων. Μετα πολλης υπερβολης η κακια αυτων παλιν ηυξετο, φησιν. Ὥσπερ
ανωτερω ελεγε· Λαος, ουχ απλως αμαρτωλος, αλλα· Πληρης αμαρτιων, ουτω και
ενταυθα· Ἐνεπλησθη. Ειτα παλιν επιτεινων το ονειδος προσεθηκεν· Ὡς το απ' αρχης.
Ἀπ' αρχης, ποτε; Ὅτε Θεον ουκεγνωκεισαν, οτε νομον ουκ ειληφεισαν, οτε της
ευεργεσιας αυτου πειραν ειληφοτες ουκ ησαν, οτε μετα των εθνων εζων, οπερ
εσχατης καταγνωσεως ην, μηδεν αμεινον διακεισθαι νυν, μετα την τοσαυτην
προνοιαν τε και επιμελειαν, των μηδενος τουτων απολελαυκοτων. Και ουδε
ενταυθα εστη, αλλα καταπληττων αυτους παλιν προστεθεικεν· Ὡς η των
αλλοφυλων· τηι συγκρισει του προσωπου την κατηγοριαν χαλεπωτεραν ποιων. Ὃ
και Παυλος ειωθεν εργαζεσθαι συνεχως· ως οταν λεγηι· Περι δε των κεκοιμημενων
ου θελω υμας αγνοειν, αδελφοι, ινα μη λυπησθε, ως και οι λοιποι οι μη εχοντες
ελπιδα· και παλιν· Ειδεναι εκαστον το εαυτου σκευος κτασθαι εν αγιασμωι και τιμηι,
μη εν παθει επιθυμιας. Και ουκ ηρκεσθη τουτωι, αλλα προστεθεικε λεγων· Καθως και
τα λοιπα εθνη τα μη ειδοτα τον Θεον. Μαλιστα γαρ ουτος ο λογος δακνειν ειωθε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τους σφοδρα αναπεπτωκοτας. Ει δε Ἰουδαιοι ταυτα εγκαλουνται, τινος αν τυχοιμεν
συγγνωμης ημεις, ποιας απολογιας, οι μετα χαριν τοσαυτην και τιμην αφατον και
τας αθανατους ελπιδας, προς την αυτην εκεινοις καταπιπτοντες πλανην; Και γαρ
πολλοι και νυν εισι τωι νοσηματι κεχρημενοι τουτωι και τον εαυτων διαφθειροντες
βιον, οι τηι των κληιδονων αλογιαι εκδιδοντες εαυτους, μετα του τωι Θεωι
προσκρουειν, και περιττας καρπουνται λυπας, και προς τους υπερ της αρετης
εκλυονται πονους. Και γαρ εσπουδακεν ο διαβολος δια παντων τουτο πεισαι τους
ανοητοτερους, οτι ουκ επ' αυτοις τα της αρετης και τα της κακιας, ουδε ελευθεριαι
τινι προαιρεσεως εισι τετιμημενοι, δυο δε ταυτα τα αισχιστα κατορθωσαι
βουλομενος, † και τους υπερ της αρετης εκλυσαι πονους και το μεγιστον της
ελευθεριας αφελεσθαι δωρον. Τουτο δια κληιδονων, τουτο δια συμβολων, τουτο δια
παρατηρησεως ημερων, τουτο δια του πονηρου της ειμαρμενης δογματος, τουτο δι'
ετερων πολλων εις τον βιον εισηγαγε το χαλεπον νοσημα, παντα ανω και κατω
ποιων. ∆ι' ο δη και ο προφητης σφοδρως εστη κατηγορων, ωστε προρριζον
ανασπασαι το παθος.
2.7 Και τεκνα πολλα αλλοφυλα εγεννηθη αυτοις. Τι εστι· Τεκνα αλλοφυλα;
Νομος ην αυτοις ανωθεν κειμενος δια το της γνωμης ευολισθον και το της διανοιας
ευεξαπατητον μηδενι των λοιπων ανθρωπων επιμιγνυσθαι, ωστε μη τας τοιαυτας
συγγενειας ασεβειας υποθεσιν γενεσθαι. Ἐπειδη γαρ ου μονον ετερους διορθωσαι
ουκ ισχυον, αλλ' ουδε την παρ' ετερων οιοι τε ησαν διακρουεσθαι βλαβην, τωι νομωι
τειχισας αυτους και της προς τους λοιπους επιμιξιας αυτους αποστησας, κατ' ιδιαν
αυτους επλαττε και ερρυθμιζεν· αγαπητον γαρ ην και ουτως αγομενους δυνηθηναι
διατηρησαι την παρα του θεου δεδομενην πολι τειαν αυτοις. Ἀλλ' ωσπερ τας αλλας
παρεβαινον εντολας, ουτω δη και ταυτης υπεριδοντες μετεβησαν προς τας των
πλησιον αγχιστειας και νυμφας εκειθεν αγομενοι παρα Μωαβιτων, παρα
Ἀμμανητων, παρ' ετερων ασεβων εθνων και τας αλλας ασπαζομενοι συγγενειας,
διδασκαλους πονηριας εδεχοντο και το της ευγενειας ακεραιον διεφθειρον. Τουτο
τοινυν μετα των αλλων ο προφητης εγκαλει. Ἐνεπλησθη γαρ η χωρα αυτων, φησιν,
αργυριου και χρυσιου και ουκ ην αριθμος των θησαυρων αυτων. Και ενεπλησθη η γη
αυτων ιππων και ουκ ην αριθμος των αρματων αυτων. Και ποιον εγκλημα τουτο,
ισως ειποι τις αν, το χρηματα εχειν και ιππους κεκτησθαι και μαλιστα επι της γενεας
εκεινης, οτε ου πολλη φιλοσοφιας ην ακριβεια; Τι ουν αν ειποιμεν; Ὅτι ου την
χρησιν διεβαλλεν, αλλα την γνωμην την ουκ εις δεον αυτοις κεχρημενην. Ὥσπερ
γαρ οταν λεγηι· Ουαι οι ισχυοντες, ου την δυναστειαν αιτιαται, αλλα τους κακως τηι
δυναστειαι κεχρημενους· ουτω δη και ενταυθα, ουχ οτι χρηματα εκεκτηντο, αλλ' οτι
μετα πολλης της περιουσιας, και υπερ την χρειαν συνηγον. Ουκ ην, φησιν, αριθμος
των θησαυρων αυτων. Και ου τουτο μονον, αλλ' οτι πεφυσημενοι τωι πλουτωι και τηι
των ιππων δυναστειαι κατα μικρον απο της εις τον Θεον ελπιδος παρεσυροντο, ο και
αλλαχου αυτοις ο προφητης ελεγεν· Ουαι οι πεποιθοτες επι τηι δυναμει αυτων και
επι τωι πληθει του πλουτου αυτων εγκαυχωμενοι. Και παλιν ετερωθι· Ου σωζεται
βασιλευς δια πολλην δυναμιν και γιγας ου σωθησεται εν πληθει ισχυος αυτου. Και
εν ετερωι δε παλιν ψαλμωι φησιν· Ουκ εν τηι δυναστειαι του ιππου θελησει, ουτε εν
ταις κνημαις του ανδρος ευδοκει. Ευδοκει Κυριος επι τους φοβουμενους αυτον. Και
ενεπλησθη η γη βδελυγματων των εργων των χειρων αυτων και προσεκυνησαν οις
εποιησαν οι δακτυλοι αυτων. Ὥσπερ σοφος ιατρος, ο προφητης προ του νοσηματος
την αιτιαν λεγει και την πηγην του νοσηματος. Μελλων γαρ κατηγορειν αυτων την
ασεβειαν, προλαβων ειπε τας αφορμας της αρρωστιας φιλαργυριαν, απονοιαν, τας
ου προσηκουσας επιμιξιας, δηλων οτι εντευθεν κατα μικρον υπεσκελισθησαν εις το
της απωλειας βαραθρον και ειδωλα προσεκυνησαν. Ειτα κωμωιδων αυτων την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

θρησκειαν, επηγαγε· Των εργων των χειρων αυτων. Τι γαρ αν γενοιτο
καταγελαστοτερον αλλο η οταν ανθρωπος δημιουργος ηι θεου; Βδελυγμα δε ειωθεν η
Γραφη καλειν τα ειδωλα· εντευθεν και βδελυγμα ερημωσεως λεγεται ο ανδριας, ο
επι του ναου εστως. Ὅταν γαρ ιδητε, φησι, το βδελυγμα της ερημωσεως εστως εν
τοπωι αγιωι· ο αναγινωσκων νοειτω. Ἐπειδη γαρ αυτους απηγαγε του προς τα
αισθητα επτοησθαι, απηγορευσεν αυτοις παν εξεικονισμα ποιησαι· και βδελυγμα
τουτο εκαλεσε, πορρωθεν αυτους αναστελλων της ασεβειας· το γαρ βδελυττεσθαι το
μεθ' υπερβολης εστι μισειν, ως ακαθαρτον, ως εναγες. Το τοινυν βδελυγμα το
μισητον και αποστροφης αξιον εν τηι Γραφηι λεγεται. Παν δε ειδωλον τοιουτον. Και
προσεκυνησαν οις εποιησαν οι δακτυλοι αυτων. Και εκυψεν ανθρωπος και
εταπεινωθη ανηρ. Ὥσπερ γαρ η του Θεου προσκυνησις εις υψος αναγει, ουτως η
εκεινων των ειδωλων ταπεινοι και καταγει. Τι γαρ ταπεινοτερον ανθρωπου
σωτηριας εκπεπτωκοτος και τον των ολων Θεον εσχηκοτος εχθρον [και] τοις
αψυχοις υποκυπτοντος και λιθους θεραπευοντος; Ὁ μεν γαρ Θεος εις τοσαυτην ημας
ανηγαγε τιμην, ως και των ουρανων υψηλοτερους ποιησαι· ο δε διαβολος εις
τοσαυτην εσπουδασε καταγαγειν ευτελειαν τους πειθομενους, ως και των
αναισθητων αναισθητοτερους εργασασθαι. ∆ιο δη φησιν ο προφητης· Και εκυψεν
ανθρωπος και εταπεινωθη ανηρ. Ἤρκει μεν και αυτη η κατηγορια τον νουν εχοντα
απαγαγειν του νοσηματος. Ἐπειδη δε πολλοι των ανθρωπων ουχ ουτω τας αμαρτιας
ως τας τιμωριας δεδοικασιν, επηγαγε και την κολασιν, λεγων· Ου μη ανησω αυτοις.
Ου συγχωρησω, φησιν, ουκ αφησω, ου παροψομαι, αλλα απαιτησω δικας και
ευθυνας των πεπλημμελημενων. Και νυν εισελθετε εις τας πετρας και κρυπτεσθε εις
την γην απο προσωπου του φοβου Κυριου. Κωμωιδησας ικανως την ανοιαν των τα
ειδωλα προσκυνουντων και απο του τροπου της δημιουργιας δειξας κακεινων την
παραπληξιαν και των ειδωλων την ασθενειαν, επαγωνιζεται τωι λογωι παλιν, τηι
πειραι των πραγματων επιτρεπων των ειρημενων την εξετασιν και φησιν· ηρκει μεν
και αυτο τουτο το παρα ανθρωπων αυτα γενεσθαι δειξαι την ανοιαν των
απατωμενων· επειδη δε ωσπερ τινι μεθηι τηι ασεβειαι κεκαρωμενοι προς τα φανερα
και σαφη των πραγματων πεπηρωνται, τοιαυτα καταληψονται την πολιν κακα, ως
και τους σφοδρα αναισθητους διδαξαι, ποση η εκεινων ασθενεια και ποση η του Θεου
δυναμις.
2.8 ∆ια δη τουτο πριν η τον πολεμον ειπειν, τα εξ αυτου συμβησομενα λεγει,
κελευων εις πετρας εισιεναι και υπ' αυτην καταδυναι την γην, ουχ ινα τουτο
ποιησωσιν, αλλ' ινα εκ τουτων μαθωσιν, ως αφορητος εστιν η παρα του Θεου τοτε
φερομενη οργη. Κρυπτεσθε γαρ, φησιν, εις την γην απο προσωπου του φοβου Κυριου
και απο της δοξης της ισχυος αυτου, οταν αναστηι θραυσαι την γην. Ουκ ειπεν απλως
απο της ισχυος, αλλα· Ἀπο της δοξης της ισχυος αυτου. Τοιαυτα γαρ αυτου τα
κατορθωματα, τοιαυτα τα τροπαια, πολλην εχοντα την περιφανειαν και την
λαμπροτητα. Ἐνταυθα μοι δοκει την νικην την επι του Ἐζεχιου σημαινειν, γην το
πληθος των ανθρωπων καλων και θραυσιν την καταπτωσιν, αναστασιν δε αυτου
την επι την αντιληψιν εξοδον. Ἐπει και ο ∆αυιδ ουτω φησιν· Ἀναστητω ο Θεος, και
διασκορπισθητωσαν οι εχθροι αυτου· και παλιν· Ἀναστα, ο Θεος, κρινον την γην· απο
των ανθρωπινων σχηματων του Θεου τας ενεργειας χαρακτηριζων. Οι γαρ οφθαλμοι
Κυριου υψηλοι, ο δε ανθρωπος ταπεινος. Ειτα ινα μηδεις των ακουοντων τοτε
απιστηι τοις λεγομενοις (πολυ γαρ παρ' ελπιδας το συμβησομενον και προσδοκιας
απασης ανωτερον), κατεφυγεν επι την δυναμιν του ποιουντος και την ευτελειαν
των πασχοντων. Ουτε γαρ Θεου, φησιν, υψηλοτερον τι εστιν, ουτε ανθρωπων
ευτελεστερον. Μη τοινυν απορει, ει ο μεγας ουτος και ισχυρος τους ευτελεις αθροον
ουτω ταπεινωσαι δυνησεται. Και καλως ειπεν· Οι οφθαλμοι Κυριου υψηλοι. Ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ειπεν· Ἡ δυναμις, αλλ'· Οι οφθαλμοι Κυριου, ως αρκουσης και της οψεως μονης
απαντα τα εναντιουμενα καθελειν· οπερ και ο ∆αυιδ ετερωθι ελεγεν· Ὁ επιβλεπων
επι την γην και ποιων αυτην τρεμειν· και ετερος παλιν προφητης· Ἐπιβλεψομαι προς
αυτον και δυνησομαι αυτωι. Και ταπεινωθησεται το υψος των ανθρωπων και
υψωθησεται Κυριος μονος εν τηι ημεραι εκεινηι. Της γαρ παραδοξου γενομενης νικης
και των λαμπρων και θαυμαστων τροπαιων εκεινων, και δαιμονες ηλεγχθησαν και
ειδωλα ητιμωθη και ψευδοπροφηται επεστομισθησαν και των βαρβαρων η τυραννις
κατελυθη, και παν τωι Θεωι στομα εναντιουμενον ενεφραγη. ∆ια τουτο φησιν·
Ὑψωθησεται Κυριος μονος. Ουδεις εσται λοιπον ο αντερων, ουδε αμφιβαλλων περι
της του Θεου δυναμεως, της των πραγματων αποδειξεως ουτω σαφεστατης
γεγενημενης. Το μεν γαρ της φυσεως υψος εχει διηνεκες, ουδεποτε αρξαμενον, αλλα
αει ον· υψουσθαι δε λεγεται εν τηι διανοιαι των ανθρωπων, οταν οι αντιλεγοντες και
εναντιουμενοι, απ' αυτης των πραγματων πεισθεντες της αποδειξεως, υποκυψωσι,
και την προσηκουσαν ανενεγκωσιν ευφημιαν. Ἡμερα γαρ Κυριου Σαβαωθ
παραγινεται επι παντα υβριστην και υπερηφανον και επι παντα υψηλον και
μετεωρον και ταπεινωθησονται. Και επι πασαν κεδρον του Λιβανου των υψηλων και
μετεωρων και επι παν δενδρον βαλανου Βασαν. Και επι παν ορος υψηλον και επι
παν τειχος υψηλον. Και επι παντα πυργον υψηλον. Και επι παν πλοιον θαλασσης,
και επι πασαν θεαν καλλους πλοιων. Και ταπεινωθησεται το υψος των ανθρωπων
και υψωθησεται Κυριος μονος εν τηι ημεραι εκεινηι. Τειχος ενταυθα και κεδρον και
βουνον και δρυν τους δυναστας ανθρωπους φησι, τωι υψει των δενδρων τουτων
μεταφορικως την δυναστειαν αυτων ενδεικνυμενος· και πλοιον και θεαν καλλους
πλοιων λεγων, τους ευπορωτερους αυτων αινιττεται. 2.9 Ὃ δε βουλεται ειπειν,
τουτο εστιν· οτι πας ισχυρος, πας δυναστης, πας στρατηγος, πας περιβεβλημενος
πλουτον, πασα, ως ειπειν, των ανθρωπων η ευπρεπεια και ισχυς τοτε οιχησεται και
διαλυθησεται· και ουδεν αυτως προστησεται προς το διαφυγειν του Θεου την οργην,
ουκ ισχυς σωματος, ουκ εμπειρια πολεμου, ου χρηματων περιουσια, ου δυναστειας
περιβολη, ου στρατοπεδου πληθος, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Κεδρους δε
Λιβανου δια τουτο φησι, δια το αυτοθι τουτο μαλιστα φυεσθαι το δενδρον η δια το
πλησιον τα πραγματα γινεσθαι· θεαν δε καλλους πλοιων, την ευπρεπειαν των
στρατηγων των απο πλουτου και οπλων και δορυφορων κεκαλλωπισμενων. ∆οκει
δε μοι και την δια μακρου γενομενην αποδημιαν των βαρβαρων αινιττεσθαι. Και τα
χειροποιητα παντα κατακρυψουσιν, εισενεγκαντες εις τα σπηλαια και εις τας
σχισμας των πετρων και εις τας τρωγλας της γης, απο προσωπου του φοβου Κυριου
και απο της δοξης της ισχυος αυτου, οταν αναστηι θραυσαι την γην. Τοσουτον γαρ
αφεξουσιν αυτων, φησιν, οι θεοι παρασχειν τινα συμμαχιαν, οτι και της παρα των
ανθρωπων δεησονται βοηθειας και τοπων ασφαλειας, ωστε μη αλωναι· Ἀπο
προσωπου του φοβου Κυριου και απο της δοξης της ισχυος αυτου, οταν αναστηι
θραυσαι την γην. Ἵνα γαρ μη τις τηι των βαρβαρων εφοδωι ταυτα λογιζηται, μηδε της
ισχυος της εκεινων ειναι νομιζηι τον φοβον, αναγει τον λογον επι τον των ολων
Θεον, λεγων οτι αυτος του πολεμου στρατηγει τουτου, και παρ' εκεινου δυναμις † εν
τοσουτωι κινδυνωι των ηδη πεπλημμελημενων †. Τηι γαρ ημεραι εκεινηι εκβαλει
ανθρωπος τα βδελυγματα αυτου, τα αργυρα και τα χρυσα, α εποιησαν εαυτοις εις το
προσκυνειν τοις ματαιοις αυτων και ταις νυκτερισι, του εισελθειν εις τας στερεας
πετρας και εις τας σχισμας των πετρων απο προσωπου του φοβου Κυριου και απο της
δοξης της ισχυος αυτου, οταν αναστηι θραυσαι την γην. Ἱκανως αυτους εκωμυδησε,
δεικνυς μετα των θεων κρυπτομενους και εις την γην καταδυομενους και ουδε την
πολυτελειαν της υλης αρκεσαι τι δυναμενην προς την επικειμενην συμφοραν.
Νυκτεριδας δε εκαλεσε τα ειδωλα, η δια την ασθενειαν η δια το της πλανης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εσκοτισμενον, και το παντα λαθρα παρα των δαιμονων πραττεσθαι. Ὥσπερ γαρ ταις
νυκτερισιν ο μεν ηλιος πολεμιον και το φως, η δε νυξ και το σκοτος φιλον· ουτω και
τοις δαιμοσι και τοις υπ' εκεινων πλανωμενοις η πονηρια μεν και τα παρανομα
απαντα συνηθη και φιλα, εχθρα δε η αρετη και τα του φωτος εργα, και λαμψαντων
αυτων, ευθεως σκοτιζονται, ου δεομενου του εν αρετηι ζωντος πονου τινος και
καματου. Ἀρκει γαρ φανηναι μονον και παντα καταλυει εκεινα. Παυσασθε υμιν απο
του ανθρωπου, ου εστιν αναπνοη εν μυκτηρι αυτου· οτι εν τινι ελογισθη αυτοις
ουτος; Ἐνταυθα μοι δοκει τον Ἐζεχιαν αινιττεσθαι, εκ του δεους και της πολλης
αγωνιας προς εσχατας οντα αναπνοας. Ἐπει ουν ωσπερ εν δικτυοις αυτον λαβοντες
οι βαρβαροι, ετοιμον ενομιζον θηραν εχειν, και ουδε πονου δεισθαι εις την της
πολεως αλωσιν και την αιχμαλωσιαν την εκεινου, συνεβη τουναντιον τοις
βαρβαροις. ∆ια τουτο φησι· Παυσασθε απο του ανθρωπου, ου εστιν αναπνοη εν
μυκτηρι αυτου· οτι εν τινι ελογισθη αυτοις ουτος; Τουτεστιν, οτι εν ουδενι ελογισθη.
Και γαρ ως εξ επιδρομης παντα ηλπισαν αναιρησεσθαι· εξεβη δε τουναντιον απαν·
και ο μηδεν ειναι νομιζομενος παρ' υμιν, αλλ' ευκαταφρονητος και ευκαταγωνιστος,
ουτος λαμπροτερος παντων φανειται, της παρα του Θεου απολαυων ροπης.

3.τ ΚΕΦΑΛ. Γʹ
3.1 Ἰδου δη ο ∆εσποτης Κυριος Σαβαωθ αφελει απο της Ἰουδαιας και απο
Ἱερουσαλημ ισχυοντα και ισχυουσαν. Καθαπερ ιατρος αριστος νυν μεν καιων, νυν δε
τεμνων, νυν δε πικρα διδους φαρμακα, μεθοδευει των αρρωστουντων την υγιειαν·
ουτω δη και ο φιλανθρωπος Θεος, ποικιλαις και διαφοροις τιμωριαις το διαρρεον
και αναπεπτωκος των Ἰουδαιων επισφιγγων νυν μεν τηι των βαρβαρων εφοδωι
φοβει τους αγνωμονας, νυν δε και προ της εκεινων επιθεσεως ετεραις αυτους
απειλαις καταστελλει, τηι ποικιλιαι των απειλων ακμαζοντα διατηρων εν αυτοις τον
φοβον. Νυν γουν ασθενειαν αυτους απειλει και λιμον και αυχμον, ουχι των
αναγκαιων, αλλα και εκεινων των ουδεν ελαττον των επιτηδειων την ημετεραν
συνεχοντων ζωην. Ου γαρ δη λιμος χαλεπον μονον, αλλα και το εν ερημιαι
καθεσταναι των κυβερνωντων τα πραγματα· ο και την ευθηνιαν λιμου χαλεπωτεραν
αποφαινειν ειωθε. Τι γαρ οφελος εκ πηγων απαντα επιρρειν, οταν εμφυλιοι
τικτωνται πολεμοι και η θαλασσα διεγειρηται και των κυματων μαινομενων μητε
κυβερνητης μητε πρωρευς μητε αλλος τις ηι δυναμενος διαθειναι τον των
πραγματων χειμωνα και καταστησαι γαληνην; Ὅταν δε μετα τουτων και λιμος ηι,
εννοησον των κακων την υπερβολην. Ταυτα ουν απαντα απειλει ο Θεος και πρωτον
το παντων χαλεπωτερον. Ἰδου γαρ, φησιν, ο ∆εσποτης Κυριος Σαβαωθ. Τηι λεξει
ταυτηι· Ἰδου, συνεχως οι προφηται κεχρηνται, οταν πληροφορησαι τον ακροατην
βουλωνται περι των λεγομενων. Ουκ ενταυθα δε μονον, αλλα και ανωθεν και εξ
αρχης εστιν ιδειν, οτι της σωματικης ασθενειας αι αμαρτιαι προηγησαντο πολλακις,
ως επι του Καιν· επειδη γαρ ου καλως εχρησατο τηι ισχυι, παρελυθη καλως. Ουτω και
ο επι της κολυμβηθρας· οτι γαρ η πηγη της παρεσεως τα αμαρτηματα ην, φησιν ο
Χριστος· Ἴδε, υγιης γεγονας, μηκετι αμαρτανε. Και ο Παυλος δε φησι· ∆ια τουτο εν
υμιν πολλοι ασθενεις· επειδη ημαρτανον, ου καθαρωι συνειδοτι των μυστηριων
μεταλαμβανοντες. Και τον πεπορνευκοτα δε ασθενειαι σωματος παραδιδωσι, ταυτην
υπερ αμαρτηματων απαιτων δικην. Ου μην πανταχου αμαρτηματων επιτιμιον τουτο,
αλλ' εστιν οπου και στεφανων υποθεσις το πραγμα γινεται, ως επι του Λαζαρου και
του Ἰωβ. Ουκ ασθενειαι δε μονον, αλλα και λωβαι ετεραι σωματος εξ αμαρτηματων
εγινοντο, ως η λεπρα του Ὀζια δια την αναισχυντιαν της γνωμης, ως η χειρ του
βασιλεως Ἱεροβοαμ την ξηροτητα υπομεινασα δια την απονοιαν αυτου και την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αλαζονειαν. Και του Ζαχαριου δε η γλωττα ουχ ετερωθεν επαιδευθη, αλλ' η δια την
της ψυχης αμαρτιαν. Ἐπει ουν και τοις Ἰουδαιοις το ευσωματειν και σφριγαιν και
τουτοις κομαιν τοις πλεονεκτημασιν απονοιας υποθεσις εγινετο, υπεσυρε της
αλαζονειας την ριζαν, νουθετων αυτους και βελτιους ποιων και μειζονα διδους, η
αφαιρουμενος εξ αυτων. Ποιον γαρ βλαβος το σωμα ασθενειν, οταν εντευθεν
παιδευηται η ψυχη; Ειτα ινα μη νομισωσι φυσεως ασθενειας ειναι το γενομενον
παθος, προανεφωνησεν αυτα ο προφητης και ου μεχρι των ανδρων εστησε την
απειλην, αλλα και επι το γυναικειον γενος διεβιβασε την τιμωριαν, επειδη και
εκατερα η φυσις διεφθαρτο, και προιων δια την υπερβολην της ατοπιας και προς
αυτας αποτεινεται τας γυναικας, εγκαλων αυταις εγκληματα, α την πολιν αυτην εκ
βαθρων ανετρεπεν. ∆ια δη τουτο και αυτας τωι λοιμωι περιβαλλει· η γαρ λοιμον
αινιττεσθαι μοι δοκει λεγων· Ἀφελω ισχυοντα και ισχυουσαν· η αλλην τινα
σωματικην ασθενειαν, ουδε ιατρων εικουσαν τεχναις. Τοιαυται γαρ αι του Θεου
πληγαι. Ἰσχυν αρτου και ισχυν υδατος. Χαλεπωτατη η τιμωρια, οταν μη αυτην
αναιρηι την ουσιαν, αλλα την εξ αυτης εγγινομενην δυναμιν, ωστε και τηι οψει
κολαζεσθαι μηδεποτε εμπιπλαμενους και αυτοθεν συνοραν, οτι θεηλατος ην η οργη.
Γιγαντα και ισχυοντα. Γιγαντα αει η Γραφη τον ισχυρον λεγειν ειωθεν, η τον
υπερεχοντα των πολλων τηι των μελων αναλογιαι. Και γαρ εν τηι κτισει οταν λεγηι·
Ουτοι ησαν οι γιγαντες, οι ανθρωποι οι ονομαστοι, ουκ αλλο τι γενος γεγενησθαι
διηγουμενη ταυτα φησιν, αλλα τους ισχυρους και ευρωστους και σφριγωντας ημιν
αινιττεται. Και ανθρωπον πολεμιστην και δικαστην. Ἀφορητος η τιμωρια και
εσχατης απωλειας αποδειξις τα ειρημενα, και, των τειχων εστωτων και των πυργων,
αυτανδρον τοις πολεμιοις την πολιν παραδιδοναι δυναιτ' αν. Ἀσφαλεια γαρ πολεων
ουκ εν λιθοις και ξυλοις και περιβολοις, αλλ' εν τηι συνεσει των την πολιν
οικουντων, οι ηνικα μεν αν ωσι, και πολεμιων οντων, ασφαλεστερον απαντων
αυτην τειχιζουσιν· ηνικα δε αν απωσι, και μηδενος ενοχλουντος, της
πολιορκουμενης αθλιωτεραν αυτην αποφαινουσιν.
3.2 Ὥστε κακεινους και τους ακουοντας απαντας ου μικρον φιλοσοφιας
δογμα δια τουτων ο προφητης επαιδευσε, πειθων μηδεποτε μεγεθει πολεως θαρρειν,
μηδε ταφροις και μηχανημασιν, αλλ' ανδρων επιεικων αρετηι. Φοβων τοινυν αυτους
φησιν, οτι ερημωσει της ασφαλειας αυτην, ου τους πολεμειν ειδοτας αναρπαζων
μονον, αλλα και τους δικαζειν επισταμενους, οι των πολεμουντων ουκ ελαττον
συντελουσι ταις πολεσιν, ειρηνην τε ευ διατιθεντες και πολεμους πολλακις επιοντας
αποκρουομενοι. Ἐπειδη γαρ και ουτοι συνεχως απο της των αμαρτηματων φυονται
ριζης, δυνατον τους των νομων φυλακας και του δικαιου μετα ακριβειας
προισταμενους, τα πλειονα των αμαρτηματων αναστελλοντας αναιρειν και του
πολεμου την υποθεσιν. Τινος ουν ενεκεν ο Θεος αυτους ανασπαι; Ἐπειδη παρουσιν
αυτοις ουκ εις δεον εκεχρηντο. Ὥσπερ γαρ τα σωτηρια αυτου διδαγματα πολλην
εφερον τοις ακροωμενοις την ωφελειαν, επι δε των Ἰουδαιων δημηγορων, ασαφειαι
τα λεγομενα εκρυπτεν, επειδη μη προσειχον τοις λεγομενοις· ουτω δη και τα δωρα
αυτου τα μεγαλα ταυτα και σωτηριαν ημιν πολλην κομιζοντα εκ μεσου πολλακις
αναιρει, οταν οι λαμβανοντες μηδεν απ' αυτων βουληθωσι καρπωσασθαι. Και
προφητην και στοχαστην. Ου μικρον δε οργης ειδος και το τας προφητειας επιλιπειν.
Ὅτε γουν τον των Ἰουδαιων δημον δια τα αμαρτηματα των του Ἠλι παιδων ο Θεος
απεστραφη και την πολλην του πληθους κακιαν, επελιπεν η προφητεια· Ῥημα γαρ
τιμιον, φησιν, ην, και ουκ ην ορασις διαστελλουσα. Τιμιον, τουτεστι, σπανιον. Και
επι του Ὀζιου το αυτο τουτο γεγονεν· ου γαρ μικρα και εντευθεν εκαρπουντο, ει γε
εβουλοντο. Το γαρ μανθανειν τα παρα του Θεου και προς τα μελλοντα
παρασκευαζεσθαι δεινα και υπερ των αδηλων πυνθανεσθαι και ποτε μεν επιθεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

δει πολεμιοις ποτε δε ησυχαζειν, και πως απαντα τα λυπηρα διακρουεσθαι δεοι,
πολλην εφερεν αυτοις σωτηριας ευκολιαν. Ἀλλ' επειδη μανθανοντες ουκ εποιουν,
δια τουτο και το μανθανειν αυτων αφειλεν· ο πολλης του Θεου φιλανθρωπιας
δειγμα ην, το και προειδοτα τα μελλοντα και ως ου χρησονται εις δεον τοις παρ'
αυτου δωροις, τα γουν παρ' αυτου απαντα παρασχειν. Μετα δε του προφητου και
στοχαστην φησιν αναιρειν. Ἐνταυθα μοι δοκει λεγειν στοχαστην τον απο συνεσεως
πολλης των μελλοντων στοχαζομενον και απ' αυτης των πραγματων της πειρας.
Ἕτερον μεν γαρ στοχασμος και προφητεια αλλο· ο μεν γαρ Πνευματι θειωι
φθεγγεται, ουδεν οικοθεν εισφερων· ο δε τας αφορμας απο των ηδη γεγενημενων
λαμβανων και την οικειαν συνεσιν διεγειρων, πολλα των μελλοντων προοραι, ως
εικος ανθρωπον οντα συνετον προιδειν. Ἀλλα πολυ το μεσον τουτου κακεινου και
τοσουτον, οσον συνεσεως ανθρωπινης και θειας χαριτος το διαφορον. Ἵνα δε και επι
υποδειγματος τον λογον ποιησω φανερον, εννοησωμεν τον Σολομωντα και τον
Ἐλισσαιον· αμφοτεροι γαρ κεκρυμμενα πραγματα εις μεσον ηγαγον και κεκρυμμενα
ανεκαλυψαν· αμφοτεροι δε ου τηι αυτηι δυναμει· αλλ' ο μεν απο συνεσεως
ανθρωπινης παρα της φυσεως λαβων αφορμας επι των πορνων γυναικων εκεινων· ο
δε λογισμωι μεν ουδενι χρησαμενος (ποιος γαρ λογισμος ανακαλυψαι δυνατος ην του
Γιεζη την κλοπην;), θειαι δε χαριτι τα πορρωθεν γεγενημενα προιδων. Και
πρεσβυτερον και πεντηκονταρχον. Μετα δη τουτων και πρεσβυτερον και
πεντηκονταρχον φησιν αναιρησειν· πρεσβυτερον ουχ απλως γεγηρακοτα λεγων,
αλλα τον μετα της πολιας την προσηκουσαν τηι πολιαι διατηρουντα συνεσιν. Και
πεντηκονταρχον δε οταν λεγηι, ουχ ενα τινα πεντηκονταρχον φησιν, αλλα τωι
ονοματι τουτωι τους αρχοντας παντας αινιττεται. Ουδεν γαρ, ουδεν αναρχιας
χαλεπωτερον, ωσπερ ουν ουδε πλοιου τι σφαλερωτερον γενοιτ' αν κυβερνητην ουκ
εχοντος. Και ουδε ενταυθα ισταται, αλλα και ετεραν μεγαλην ασφαλειαν αναιρησειν
απειλει, τους τα αριστα βουλευειν ειδοτας, οι των οπλων ουκ ελαττονα εισφερουσιν
ευεργεσιαν ταις πολεσιν. Ἀφελω γαρ, φησι, και θαυμαστον συμβουλον και σοφον
αρχιτεκτονα. Ουχι τον οικοδομον λεγων, αλλα τον των πραγματων εμπειρον και
πολλα επισταμενον και μετα συνεσεως απαντα τα της πολεως διατιθεναι πραγματα
ειδοτα.
3.3 Και μετα τουτων· Και συνετον ακροατην. Ἂν γαρ τουτο απηι, καν ταλλα
απαντα παρηι, πλεον ουδεν εσται ταις πολεσι, καν προφηται ωσι, καν συμβουλοι, καν
δυνασται, ο δε ακουσομενος μηδεις ηι, παντα εικη και ματην. Ἐμοι δε δοκει ενταυθα
το Ἀφελω λεγειν, το εασω και αφησω, ωσπερ ο Παυλος φησι· Παρεδωκεν αυτους ο
Θεος εις αδοκιμον νουν· ου τουτο δεικνυς, οτι ενεβαλεν εις ανοιαν, αλλ' οτι αφηκε
και ειασεν ανοητους οντας. Και επιστησω νεανισκους αρχοντας αυτων. Τουτο
αναρχιας χειρον και πολλωι χαλεπωτερον. Ὁ μεν γαρ ουκ εχων αρχοντα,
απεστερηται του χειραγωγουντος· ο δε πονηρον εχων τον εμβαλλοντα εις κρημνους
εχει. Νεανισκους δε ενταυθα ουχι απλως την ηλικιαν διαβαλλων εφησεν, αλλ' απο
του πλεοναζοντος την ανοιαν αυτων επιδεικνυται. Ἔστι γαρ και νεους ειναι
συνετους και γεγηρακοτας ανοιαι συζηιν· αλλ' επειδη τουτο μεν σπανιακις συμβαινειν
ειωθε, το δε πλεοναζον τουναντιον εστιν, εξ εκεινου ανοητους ωνομασεν. Ἐπει και
Τιμοθεος νεος ην, και μυριων γεγηρακοτων σοφωτερον τας Ἐκκλησιας διωρθωσε·
και Σολομων ηνικα μεν δωδεκαετης ην, τωι Θεωι διελεγετο και πολλης απηλαυε
παρρησιας, και ανεκηρυττετο και εστεφανουτο και θεατρον απο των βαρβαρων της
εαυτου σοφιας εκαθιζε και ουκ ανδρες μονον, αλλα ηδη και γυναικες πορρωθεν
επιουσαι ταυτην μονην της αποδημιας την υποθεσιν ειχον, το μαθειν τι και ακουσαι
παρα της εκεινου φωνης· επειδη δε εις γηρας ηλθε, πολλωι της αρετης καθυφηκε. Και
ο τουτου δε πατηρ ο μακαριος ∆αυιδ την χαλεπην αμαρτιαν εκεινην ουχ ηνικα παις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

και μειρακιον ην, αλλ' ηνικα την ηλικιαν υπερεβη ταυτην, τοτε ημαρτεν. Ὅτε δε
παιδιον μικρον ετυγχανεν ον, και τροπαιον ανεστησε θαυμαστον και τον βαρβαρον
κατηνεγκε και πασαν επεδειξατο φιλοσοφιαν και ουδεν η νεοτης αυτωι προς τα
κατορθωματα ταυτα κωλυμα γεγονε. Και τον Ἱερεμιαν δε την απο της ηλικιας
προβαλλομενον παραιτησιν ουκ απεδεξατο ο Θεος, αλλ' εξηγαγεν επι τον των
Ἰουδαιων δημον, ουδεν εντευθεν αυτον κωλυεσθαι λεγων, ει τα της διανοιας
ερρωμενα ειη. Ταυτην αγων την ηλικιαν, μαλλον δε και ταυτης ελαττονα πολλωι,
τους πρεσβυτερους εκρινεν ο ∆ανιηλ. Και Ἰωσιας δε ουδε δεκα ετη γεγονως ολα, επι
τον της βασιλειας ανεβη θρονον· και τοτε μεν ευδοκιμει, μετα δε ταυτα
κατολιγωρησας, μικρον, ελυμηνατο την της ψυχης αρετην. Τι δε ο Ἰωσηφ; Ουχι νεος
ων και σφοδρα νεος τον χαλεπον εκεινον ανειλετο πολεμον, ουχι προς ανδρας, αλλα
προς αυτην της φυσεως την τυραννιδα μαχομενος, και εκ μεσου καμινου και φλογος
πολυ της Περσικης χαλεπωτερας εξεπηδησεν ασινης, των τριων παιδων ουκ ελαττον
αβλαβης διαμεινας; Ὥσπερ γαρ εκεινοι τα σωματα μετ' αυτων των τριχων ακεραια
τοτε εξαγαγοντες εδειξαν, ως απο πηγης μαλλον η καμινου εξιοντες· ουτω δη και
ουτος των εναγων της Αιγυπτιας χειρων απαλλαγεις, εξηιει, μητε απο της αφης, μητε
απο των ρηματων, μητε απο της οψεως, μητε απο των ιματιων, μητε απο των
μυρων, α κληματιδος και πισσης χαλεπωτεραν ανηπτε της επιθυμιας την φλογα,
μητε απ' αυτης της ηλικιας παθων τι τοιουτον, οιον εικος ανθρωπον οντα παθειν.
Και αυτοι δε οι παιδες οι τρεις ουτοι εν αυτωι της ηλικιας οντες τωι ανθει, και
γαστρος εκρατησαν και θανατου φοβον επατησαν και στρατοπεδου τοσουτου και
βασιλεως αυτης της καμινου σφοδροτερον αφιεντος θυμον περιεγενοντο και ουδεν
αυτους κατεπληξεν, αλλ' εμειναν διηνεκως αδουλωτον το φρονημα εχοντες. Ου
τοινυν την ηλικιαν διαβαλλων ταυτα φησιν· επει και ο Παυλος, οταν λεγηι· Μη
νεοφυτον, ινα μη τυφωθεις εις κριμα εμπεσηι του διαβολου, ου τον νεον την ηλικιαν
φησιν, αλλα τον νεωστι φυτευθεντα, τουτεστι, κατηχηθεντα· φυτευσαι γαρ το
κατηχησαι φησι και διδαξαι, ωσπερ οταν λεγηι· Ἐγω εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισε.
Και ο Χριστος φυτειαν το τοιουτο καλει λεγων· Πασα φυτεια, ην ουκ εφυτευσεν ο
Πατηρ μου ο ουρανιος, εκριζωθησεται. Ἐπει ει νεοφυτον τον νεον ελεγεν, ουκ αν
Τιμοθεον σφοδρα νεον οντα, και ουτω νεον, ως λεγειν· Μηδεις σου της νεοτητος
καταφρονειτω, προς τοσουτον ογκον αρχης ανηγαγεν αν και τοσαυτας φερειν
επετρεψεν Ἐκκλησιας. Και εμπαικται κυριευσουσιν αυτων. Ὁραις, ως ου την ηλικιαν
διαβαλλει απλως, αλλα την διεφθαρμενην γνωμην; Τηι γαρ επαγωγηι τουτο
σαφεστερον εποιησεν. Ἐμπαικτας δε ενταυθα φησι τους απατεωνας, τους ειρωνας,
τους κολακας, τους δια της των ρηματων χαριτος προπινοντας αυτους τωι διαβολωι.
Και συμπεσειται ο λαος, ανθρωπος προς ανθρωπον και ανθρωπος προς τον πλησιον
αυτου. Ὥσπερ γαρ των τας οικοδομας συνεχοντων ξυλων διαφθαρεντων η και
αναιρεθεντων, τους τοιχους αναγκη συρρηγνυσθαι, ουδενος οντος του κατεχοντος·
ουτω και τουτων των εμπροσθεν ειρημενων αναιρεθεντων, αρχοντων, συμβουλων,
δικαστων, προφητων, ουδεν το κωλυον ην τον δημον εαυτωι συρραγηναι και πολλην
γενεσθαι την συγχυσιν.
3.4 Προσκοψει το παιδαριον προς τον πρεσβυτην και ο ατιμος προς τον
εντιμον. Ἐναντιωσεται δε, φησιν, ο νεος τωι γεγηρακοτι, υπεροψεται, καταφρονησει.
Ταυτα και προ της των πολεμιων εφοδου πολεμου παντος ην χαλεπωτερα. Ὅταν
γαρ ατιμαζηται μεν γηρας παρα νεοτητος, οι δε ευτελεις και απερριμμενοι τους
προτερον αιδεσιμους καταπατωσιν, ουδενος ελαττον κλυδωνιζομενης <νεως> η
τοιαυτη διακεισεται πολις. Ὅτι επιληψεται ανθρωπος του αδελφου αυτου, η του
οικειου του πατρος αυτου, λεγων· ιματιον εχεις, αρχηγος ημων γενου, και το βρωμα
το εμον υπο σε εστω. Και αποκριθεις εν τηι ημεραι εκεινηι ερει· ουκ εσομαι αρχηγος· ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

γαρ εστιν εν τωι οικωι μου αρτος, ουδε ιματιον. Ουκ εσομαι αρχηγος του λαου τουτου.
Ἐνταυθα μοι δοκει η πολιορκιαν τινα χαλεπωτατην αινιττεσθαι, εις την εσχατην
στενοχωριαν αυτους κατενεγκουσαν, η χωρις πολιορκιας λιμον τινα αφορητον και
πολλην των αναγκαιων σπανιν. Κεχρηται δε κοινηι συνηθειαι· και ωσπερ πολλοι
φασιν, ει συνεβη την πολιν απασαν οβολου πωλεισθαι, ουκ αν σχοιην αυτην
πριασθαι, την εσχατην πενιαν ενδεικνυμενοι· ουτω και ο προφητης φησιν, οτι ει
ιματιου ενος και αρτου μονου γενοιντ' αν αι αρχαι ωνηται, ουδεις εσται ο
ωνουμενος· τοσαυτη σπανις εσται των αναγκαιων. Ὅτι ανειται Ἱερουσαλημ·
τουτεστιν εγκαταλελειπται, ηρημωται, της του Θεου προνοιας γεγυμνωται. Και η
Ἰουδαια συμπεπτωκε· ταραχης, φησιν, εμπεπλησται και θορυβου, συγχυσεως και
αταξιας. Και αι γλωσσαι αυτων μετα ανομιας τα προς τον Κυριον απειθουσιν. Ειτα
και η αιτια των κακων, της γλωττης η ακρασια. Ὃ και Ὠσηε εγκαλει λεγων· Ἐφραιμ
ειςαφανισμον εγενοντο εν ημεραις ελεγχου· εν ταις φυλαις του Ἰσραηλ εδειξα πιστα·
και ο Μαλαχιας τα αυτα παλιν λεγων· Οι παροξυνοντες τον Θεον εν τοις λογοις
υμων· και ειπατε· εν τινι παρωξυναμεν αυτον; Ἐν τωι λεγειν υμας· πας ποιων
πονηρον καλον ενωπιον Κυριου και εν αυτοις αυτος ευδοκησε. Και που εστιν ο Θεος
της δικαιοσυνης; Τουτο δη και αυτος αιτιαται, διπλουν προφερων εγκλημα, οτι ου
μονον απειθουσιν, ουδε ου μονον παραβαινουσι τον νομον, αλλ' οτι οφειλοντες
γουν αισχυνεσθαι επι τουτωι και ερυθριαιν, εγκαλυπτεσθαι και κατω κυπτειν, οι δε
και επαγωνιζονται τοις προτεροις, μετα του μη ποιειν τα επιτεταγμενα και φορτικα
φθεγγομενοι ρηματα· Ὡσανει οικετης τις αγνωμων εγκατα λιμπανων τα επιταγματα
του δεσποτου, ετι και θρασυνοιτο. ∆ιο νυν εταπεινωθη η δοξα αυτων, και η αισχυνη
του προσωπου αυτων αντεστη αυτοις. Παλιν τα μελλοντα ως παρεληλυθοτα λεγει,
τωι συνηθει κεχρημενος νομωι της προφητειας. Ταπεινωσιν δε δοξης την
αιχμαλωσιαν καλει. Ου γαρ της τυχουσης αισχυνης ην, τους εν ταξει των
βασιλευοντων της οικουμενης οντας, τουτους ανθρωποις βεβηλοις και βαρβαροις
υποτεταχθαι. Αισχυνην δε προσωπου ενταυθα την απο της αμαρτιας εγγινομενην
φησι. Τοιουτος γαρ ην αυτων ο βιος. Ἐπει ουν προλαβοντες εαυτους κατηισχυναν, δι'
ων επραττον, δια δη τουτο ο Θεος της δοξης αυτους εξεβαλεν, ελαττονι παραδιδους
τιμωριαι της υπ' αυτων επενεχθεισης αυτοις. Ου γαρ ουτως ησαν επονειδιστοι την
αλλοτριαν οικουντες, ως οτε την μητροπολιν εχοντες παρηνομουν. Τοτε μεν γαρ και
ενεκοπτετο αυτοις τα της κακιας· επι δε της πατριδος και προς το μειζον ᾔρετο. Μεγα
τοινυν αυτους ο προφητης επαιδευε δογμα, πανταχου πειθων προ της κολασεως την
πονηριαν φευγειν και εγκαλυπτεσθαι και αισχυνεσθαι· ουχ οταν βαρβαροι λαβοντες
δουλους απαγαγωσιν, αλλ' οταν η της αμαρτιας τυραννις αιχμαλωτους εχηι. Την δε
αμαρτιαν αυτων, ως Σοδομων, ανηγγειλαν και ενεφανισαν. Ὃ πολλακις ειπον, λεγω
και νυν· οτι δεικνυς του Θεου την φιλανθρωπιαν ο προφητης, ουχ α μελλουσι
πασχειν προλεγει, αλλα και α παθειν ησαν αξιοι. Τα μεν γαρ ημαρτημενα αυτοις ισα
Σοδομοις ην, τα δε της τιμωριας καταδεεστερα. Ου γαρ προρριζους αυτους
ανηρπασεν, ουδε εκ βαθρων την πολιν ανεσπασεν, ουδε τα λειψανα του γενους
ηφανισεν. Το δε Ἀνηγγειλαν και ενεφανισαν, ανθρωπινωτερον ειρηται. Ου γαρ τοτε
μανθανει ο Θεος τα γεγενημενα οταν γενηται (πως γαρ, ο παντα ειδως πριν
γενεσεως αυτων;), αλλ' ινα δειξηι το μεγεθος της σφοδροτητος ουτως ειπεν.
3.5 Ὥσπερ γαρ αλλαχου φησιν· Ἀνεβη η κραυγη της κακιας αυτων προς με,
ουχι τον Θεον αποικιζων που πορρω και εις τον ουρανον περικλειων, ταυτα φησιν,
αλλα το μεγεθος της αμαρτιας δηλων· ουτω δη και ενταυθα, το Ἀνηγγειλαν, την
υπερβολην της πονηριας ενδεικνυμενος λεγει. Ἐπειδη γαρ τα μεν καταδεεστερα των
αμαρτηματων και λαθειν δυναιτ' αν· τα δε υπερβαλλοντα και μεγαλα πασιν εστι
γνωριμα και καταφανη, καν μηδεις ο κατηγορων ηι, μηδε ελεγχων. Αυτα γαρ εαυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

καταγγελλει και δηλα ποιει. Βουλομενος ο προφητης ενταυθα δειξασθαι το μεγεθος
των κακων, φησιν, Ἀνηγγειλαν και ενεφανισαν, τουτεστι, μετα πολλης της
υπερβολης, μετα πολλης της παρρησιας τα κακα επραττον, ουδε αισχυνομενοι, ουδε
εγκαλυπτομενοι, αλλα μελετην την πονηριαν ποιουμενοι. Ουαι τηι ψυχηι αυτων,
διοτι βεβουλευνται βουλην πονηραν καθ' εαυτων, ειποντες· δησωμεν τον δικαιον,
οτι δυσχρηστος ημιν εστιν. Ἐπιτασις πονηριας, οταν μη μονον αμαρτανωσι, μηδε
μονον μετα παρρησιας αμαρτανωσιν, αλλ' οταν και τους δυναμενους τα τοιαυτα
διορθουν απελαυνωσιν. Ὥσπερ γαρ οι φρενιτιδι κατεχομενοι τον ιατρον πολλακις
συνεκοψαν, ουτω δη και ουτοι του νοσειν ανιατα μεγιστον δειγμα τουτο εξεφερον
το τους δικαιους εκβαλλειν. Τοιουτον γαρ η αρετη· και φαινομενη μονον, αρκει
λυπησαι τον εν κακιαι ζωντα. Τοιουτον η κακια· ουδε ελεγχομενη, πολλακις και την
παρουσιαν αυτην βαρυνεται των εν επιεικειαι ζην προαιρουμενων. ∆ιπλη δε ενταυθα
η κατηγορια, και το δεσμειν τον δικαιον και το ως αχρηστον δεσμειν. Ὅταν ουν τις
τα ωφελουντα μη μονον μη προσιηται, αλλα και βλαβερα αυτα νομιζηι ειναι, ποια
λειπεται λοιπον διορθωσεως προφασις; ∆ιο και ο προφητης ιδων εις εσχατον
εξοκειλαντας, απο θρηνων αρχεται παλιν, ουκ απο κατηγοριας και εγκληματων,
λεγων· Ουαι τηι ψυχηι αυτων· και το εξης μετα πολλης συνεσεως· Ὅτι βεβουλευνται
βουλην πονηραν καθ' εαυτων. Καιτοι τα γενομενα δοκει κατα του δικαιου
τολμασθαι· αλλ' ει τις ακριβως εξετασειεν, ου κατα του πασχοντος, αλλα κατα των
ποιουντων η βουλη τρεπεται. Ἐνταυθα μανθανομεν οτι ο μεν καλος, καν μυρια
πασχηι δεινα, ουδεν βεβλαψεται παρα των ποιουντων· οι δε επιβουλευοντες, ουτοι
μαλλον εισιν οι καθ' εαυτων το ξιφος ωθουντες, καθαπερ και ουτοι. Τον μεν γαρ
δικαιον ουδεν εβλαπτον δεσμουντες, εαυτους δε εν πλειονι ζοφωι και ερημιαι
καθιστων, τον λυχνον εκποδων απαγοντες. Τοινυν τα γεννηματα των εργων αυτων
φαγονται. Τοιουτον γαρ η κακια· αυτη εν εαυτηι την τιμωριαν εχει. Ὃ και ενταυθα
φησι, τουτ' εστιν· απολαυσονται των καρπων αυτων, εν πλειονι καθιστωντες
εαυτους ερημιαι και πολλους κατασκευαζοντες τους κρημνους. Ουαι τωι ανομωι·
πονηρα γαρ συμβησεται αυτωι κατα τα εργα των χειρων αυτου. Ὁραις παρ' ημων τα
μετρα της τιμωριας αει και τας αρχας γινομενας; ∆ια δη τουτο παλιν ο προφητης
θρηνει και οδυρεται και διακοπτεται, οτι αυτοι εαυτους επεβουλευον οι Ἰουδαιοι και
πολεμιου παντος χαλεπωτερον την εαυτων ελυμηναντο σωτηριαν· ου τι γενοιτ' αν
αθλιωτερον; Λαος μου, οι πρακτορες υμων καλαμωνται υμας. Τουτο αριστου
διδασκαλου, ποικιλλειν τον λογον και μητε τραχυνειν μονον, μητε προσηνη ποιειν
μονον, αλλα νυν μεν τουτο, νυν δε εκεινο μεταχειριζειν το ειδος, ωστε πολλην εκ
της μιξεως γενεσθαι την ωφελειαν. ∆ια δη τουτο και ο προφητης ουκ εγκαλει μονον,
αλλα και θρηνει, ο βαρυτερον μεν εστι των εγκληματων, ελαττονα δε παρεχει την
οδυνην· και το θαυμαστον τουτο, οτι εν βαθυτεραι τηι τομηι προσηνεστερα η αλγηδων.
Και ου θρηνει μονον, αλλα και θεραπευει, και ετερον παλιν θαυμαστον διδασκαλιας
ανακινει τροπον. Ποιον δη τουτον; Το μη πασιν υφ' εν επιτιμαιν, αλλα αποσχισαι τον
δημον των αρχοντων και εις την εκεινων περιτρεψαι κεφαλην τα εγκληματα.
Τοσουτον γαρ εστι τουτου του ειδους το κερδος, ως τον Μωυσεα και μετα πλειονος
αυτο ποιησαι της υπερβολης. Ουτος μεν γαρ, παντων οντων υπευθυνων τοις
εγκλημασιν, επι τους αρχοντας τρεπει τον λογον· ο δε Μωυσης ευρων τον δημον
τοτε μαλιστα οντα τον την παρανομιαν εργασαμενον εκεινην, τον δε Ἀαρων ου
τοσαυτης οντα κατηγοριας αξιον, αφεις τους σφοδρα υπευθυνους, επι τον ουχ ουτως
υπευθυνον τρεπει την κατηγοριαν, τοις εγκλημασι τοις κατ' εκεινου διδους τωι
συνειδοτι τουτων μειζονα εαυτων καταψηφισασθαι τιμωριαν· ο δη και εγενετο. Ου
γαρ εδεηθη λοιπον λογων προς τον δημον ετερων, αλλ' ηρκεσε τα ψιλα εκεινα
ρηματα τα προς τον Ἀαρων ειρημενα χιλιαδας τοσαυτας, ως ενα ανθρωπον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

καταστειλαι και απο τοσαυτης θρασυτητος εις δειλιαν και αγωνιαν κατενεγκειν την
εσχατην. α δη προορων ο Μωυσης, καταβας ευθεως, τας τε πλακας συνετριψε, και
προς τον Ἀαρων ελεγε· Τι εποιησε σοι ο λαος ουτος, οτι εποιησας αυτον επιχαρμα
τοις εχθροις·
3.6 Τουτο και ο προφητης ουτος ποιει, τον αγιον εκεινον μιμουμενος διπλωι
τωι τροπωι. Ου γαρ δη μονον ενεκαλεσε τοτε ο Μωυσης, αλλα και συναλγουντος
προσωπειον λαβων, ουτως εποιειτο την κατηγοριαν εκεινην. Ουτω και ουτος
αμφοτερα εμιμησατο λεγων· Λαος μου, οι πρακτορες υμων καλαμωνται υμας. Και
γαρ κατηγορησεν εκεινων, και ως συναλγων τωι δημωι ταυτα ελεγε. Πρακτορας δε
ενταυθα δοκει μεν τους απαιτουντας λεγειν· εγω δε οιμαι τους αρπαγας, τους
πλεονεκτας αυτων αινιττεσθαι· ει δε μη τουτο, αλλα τους φορολογουντας. Ὅρα
αυτου κανταυθα την συνεσιν. Ου γαρ το πραγμα εκβαλλει, αλλα την αμετριαν. Ου
γαρ ειπεν· απαιτουσιν, αλλα· Καλαμωνται, τουτεστι, γυμνουσι των οντων,
αποστερουσιν απαντων προσχηματι της απαιτησεως. Ταυτην δε ειρηκε την λεξιν
απο μεταφορας των καλαμωντων. Καλαμασθαι γαρ λεγεται το μετα τον αμητον τους
εκπεσοντας εκ των θεριζοντων ασταχυας αναλεγεσθαι και μηδεν ολως επι της
αρουρας αφιεναι· ο δη και ουτοι τοτε εποιουν, ολοκληρα τα οντα αρπαζοντες και
γυμνους αφιεντες αυτους. Και οι απαιτουντες κυριευουσιν υμων. Και το δη
χαλεπωτερον, οτι ουδε ενταυθα της πλεονεξιας ισταντο, αλλα και περαιτερω
προηγον την τυραννιδα, δουλους τους ελευθερους ποιουντες. Λαος μου, οι
μακαριζοντες υμας, πλανωσιν υμας. Ἐνταυθα μοι τους ψευδοπροφητας αινιττεσθαι
δοκει η τους προς χαριν αυτοις διαλεγομενους, ο της εσχατης διαφθορας αιτιον
γινεται πανταχου. Την γουν εκ τουτου βλαβην δηλων επηγαγε· Και την τριβον των
ποδων υμων ταρασσουσιν· τουτεστιν, ουκ εωσιν ορθα βαδιζειν, διαστρεφοντες,
εκλυοντες, ραιθυμοτερους ποιουντες. Ἀλλα νυν καταστησεται εις κρισιν Κυριος και
στησει εις κρισιν τον λαον αυτου· αυτος Κυριος εις κρισιν ηξει μετα των
πρεσβυτερων του λαου και μετα των αρχοντων αυτων. Ἔτι τωι αυτωι ειδει επιμενει
της διορθωσεως, απο του δημου προς τους γεγηρακοτας και τους αρχοντας τρεπων
την επιτιμησιν, και φοβερωτερον μεταχειριζων τον λογον· αυτον δε εισαγει τον
Θεον δικαζομενον και καταδικαζοντα και τα των δημων αμαρτηματα εγκαλουντα
τοις αρχουσιν. ∆ιο και λεγει· Ἀλλα νυν καταστησεται εις κρισιν Κυριος. Ἐπειδη γαρ
εις εγκληματα τον λογον ανηλωσε, τοις δε αναισθητως διακειμενοις το μεν
εγκαλεισθαι ου σφοδρα βαρυ, το δε κολαζεσθαι φοβερον, φησιν, οτι ου μεχρι
κατηγοριας τα πραγματα στησεται, αλλα και δικη τοις αμαρτημασιν εψεται, αυτου
του μελλοντος καταδικαζειν ευθυνας λοιπον απαιτουντος και κρινομενου προς τους
πεπλημμεληκοτας. Ὃ και την συγκαταβασιν του Θεου πολλην δεικνυσιν,
ανεχομενου δικαζεσθαι μετ' εκεινων και εντρεπτικον ποιει τον λογον, ο και τους
νουν εχοντας εις μεγαλην αγωνιαν εμβαλειν ειωθεν. Ουκ εκεινης δε μονον ενεκεν
της αιτιας, ης εμπροσθεν ειπον, προς τους αρχοντας και τους γεγηρακοτας τρεπει τον
λογον, αλλα και διδασκων απαντας, οτι βαρυτεραι των αρχομενων τοις αρχουσιν αι
ευθυναι. Ὁ μεν γαρ υπερ εαυτου μονον, ο δε υπερ εαυτου και του δημου, ου την
αρχην εγκεχειρισμενος τυγχανει, παρεχει τον λογον· και οι πρεσβυτεροι δε ουκ
απεικοτως τοιαυτην απαιτουνται την ακριβειαν. Ὅπερ γαρ εκεινοις η αρχη, τουτο
τουτοις η ηλικια. Ἄξιος μεν γαρ και ο νεος επιτιμησεως δεινα αμαρτανων· ο δε την
απο της ηλικιας ατελειαν εχων και μη τοσουτοις παθων πολιορκουμενος κυμασιν,
αλλα και σωφρονειν ευκολωτερον και των αλλων ανεχεσθαι των βιωτικων ραιον
δυναμενος και πλειονα κεκτημενος συνεσιν απο της των πραγματων εμπειριας,
δικαιως αν μαλλον απαντων καταδικαζοιτο, τα των ακολαστων νεων εν γηραι
επιδεικνυμενος. Ὑμεις δε τι ενεπυρισατε τον αμπελωνα μου και η αρπαγη του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

πτωχου εν τοις οικοις υμων; Πανταχου τωι Θεωι πολλη των αδικουμενων η προνοια·
† και των εις αυτον αμαρτηματων ουκ ελαττον, αλλ' εστιν οπου και πλεον
παροξυνεται υπερ των εις τους ομοδουλους πλημμεληματων. Και γαρ τον μεν
πορνην εχοντα γυναικα εκβαλλειν επετρεψε, τον δε Ἑλληνιδα ουκετι· καιτοι το μεν
εις αυτον, το δε εις ανθρωπον το αμαρτημα. Και της θυσιας προκειμενης,
καταλιμπανειν το δωρον εκελευσε και μη προτερον αυτο προσαγειν, εως αν τα προς
τον αδελφον ευ διαθηται ο τον πλησιον λελυπηκως. Και ηνικα τον τα μυρια ταλαντα
κατεδηδοκοτα εκρινεν, υπερ μεν των εις αυτον εγκαλων αμαρτηματων, ουτε
πονηρον εκαλεσεν και κατηλλαγη ταχεως και το δανειον απαν αφηκεν. υπερ δε των
εκατον δηναριων, και πονηρον δουλον καλει και τοις βασανισταις παραδιδωσι και
ου προτερον εφησεν ανησειν, εως απαν αποδωι το χρεος.
3.7 Και ηνικα μεν αυτος ερραπιζετο ο Χριστος, ουδεν τον δουλον ειργασατο
τον την πληγην επαγαγοντα, αλλα και πραως απεκρινατο λεγων. Ει μεν κακως
ελαλησα, μαρτυρησον περι του κακου· ει δε καλως, τι με δερεις; Ὅτε δε ο Ἱεροβοαμ
την χειρα εκτεινας επιλαβεσθαι του προφητου του τοτε ελεγξαντος αυτον
επεχειρησε, ξηραν την χειρα ειργασατο, παιδευων και σε τα μεν εαυτου πραως
φερειν, τα δε εις τον ∆εσποτην μετα πολλης εκδικειν της σφοδροτητος. ∆ια δη τουτο
και νομοθετων, ει και δευτεραν εφησεν την εις τον πλησιον αγαπην ειναι, αλλ'
ομοιαν τηι προτεραι· και ωσπερ εκεινην μετα πασης απαιτει της υπερβολης, ουτω και
ταυτην. Ἐπ' εκεινου μεν γαρ φησιν· Ἐξ ολης της καρδιας σου και εξ ολης της ψυχης
σου· επι δε ταυτης· Ὡς εαυτον. Και ετερωθεν μεν πολλαχοθεν ιδοι τις αν, οσην
ακριβειαν υπερ των προς αλληλους ημας απαιτει δικαιων ο Θεος. Ὅρα γουν αυτον
και ενταυθα σφοδρως επικειμενον και αυξοντα την κατηγοριαν βαρυτατοις ρημασιν·
Ὑμεις δε, φησι, τι ενεπυρισατε τον αμπελωνα μου; Ὅπερ αν ειργασαντο πολεμιοι και
βαρβαροι τινες απηνεις, ταυτα υμεις τους οικειους διεθηκατε. Ἀμπελωνα δε καλει
τον λαον δια την πολλην περι αυτων σπουδην και την ανωθεν επιμελειαν. Και
αυξων το εγκλημα, ουκ ειπε· Τι τους ομοδουλους, τους πλησιον, τους αδελφους,
αλλα· Τα εμα, φησιν, απωλεσατε, τα εμα διεφθειρατε; Ειτα δηλων του εμπρησμου το
ειδος, φησιν· Ἡ αρπαγη του πτωχου εν τοις οικοις υμων. Ου γαρ ουτω λυμαινεσθαι
τας αμπελους ειωθε χαλαζα, ως η αδικια του πτωχου και πενητος εμπιπραν πεφυκε
την ψυχην, θανατου παντος χαλεπωτεραι κατατεινουσα αυτην αθυμιαι. Πανταχου
μεν ουν το αρπαζειν κακον· μαλιστα δε οταν ο επηρεαζομενος εν εσχατηι πτωχειαι ηι.
Ουκ επιτιμαι δε μονον τουτο λεγων, αλλα και διορθουται, προς την θεωριαν αυτους
παραπεμπων της αρπαγης. Ἱκανη μεν γαρ μετα την ρησιν αυτην η οψις προ των
οφθαλμων κειμενη κατανυξαι τον μη σφοδρα αναισθητως διακειμενον. Τι υμεις
αδικειτε τον λαον μου; Τωι αυτωι παλιν επεμεινε τροπωι, ωσπερ εκει· Τον αμπελωνα
μου, ουτω και ενταυθα· Τον λαον μου, λεγων. Και τα προσωπα των ταπεινων
καταισχυνετε; Ους ορθουν εδει, τουτους ωθουντες, ους ανισταν, τουτους
καταρρηγνυντες. Μετα γαρ της αρπαγης και διεπτυον τους ευτελεστερους και
ανδραποδων χαλεπωτερον αυτοις εκεχρηντο, προς τηι πλεονεξιαι και την αλαζονειαν
επιτεινοντες και απο της αδικιας του πλουτου τουτου πολλην την απονοιαν
κτωμενοι. Συνεζευκται γαρ τηι πλεονεξιαι το της υπερηφανιας νοσημα· και οσον αν
τις επιτεινηι τον πλουτον, τοσουτον και το νοσημα τουτο επιτριβει. Τουτο φησι
Κυριος, Κυριος στρατιων. Τι δε εστι· Στρατιων; Των αγγελων λεγει, των
αρχαγγελων, των ανω δυναμεων, απο της γης επι τον ουρανον τον ακροατην
αναγων, εις εννοιαν της μεγαλης αυτου βασιλειας αυτον εμβαλλων, ινα τουτωι γουν
καταπληξας, σωφρονεστερον εργασηται και δειξηι την τοσαυτην ανοχην ουκ
ασθενειας, αλλα μακροθυμιας ουσαν. Ταδε λεγει Κυριος. Ἀνθ' ων υψωθησαν αι
θυγατερες Σιων και εξεπορευθησαν υψηλωι τραχηλωι και νευμασιν οφθαλμων και τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

πορειαι των ποδων συρουσαι αμα τους χιτωνας, και τοις ποσιν αμα παιζουσαι. Και
ταπεινωσει ο Θεος αρχουσας θυγατερας Σιων και Κυριος ανακαλυψει το σχημα
αυτων εν τηι ημεραι εκεινηι. Και αφελει Κυριος την δοξαν του ιματισμου αυτων και
τον κοσμον αυτων και τα εμπλοκια και τους κορυμβους και τους μηνισκους και το
καθεμα και τον κοσμον του προσωπου αυτων και την συνθεσιν του κοσμου της
δοξης και τους χλιδωνας και τα ψελλια και το εμπλοκιον και τους δακτυλιους και τα
περι δεξια και τα ενωτια και τα περιπορφυρα και τα μεσοπορφυρα και τα επιβληματα
τα κατα την οικιαν και τα διαφανη Λακωνικα και τα βυσσινα και τα υακινθινα και
τα κοκκινα και την βυσσον συν χρυσωι και υακινθωι συγκαθυφασμενην και θεριστρα
κατακλειστα του χρυσιου. Και εσται αντι οσμης ηδειας κονιορτος και αντι ζωνης
σχοινιωι ζωσηι και αντι του κοσμου της κεφαλης σου φαλακρωμα εξεις δια τα εργα
σου και αντι του χιτωνος του μεσοπορφυρου περιζωσηι σακκον. Ταυτα σοι αντι
καλλωπισμου. Και ο υιος σου ο καλλιστος, ον αγαπαις, μαχαιραι πεσειται και οι
ισχυοντες υμων μαχαιραι πεσουνται και ταπεινωθησονται. Και πενθησουσιν αι θηκαι
του κοσμου υμων και καταλειφθησηι μονη και εις την γην εδαφισθησηι. Ξενον τουτο
ο προφητης αυτος πεποιηκε, μακρον προς τας γυναικας αποτεινας λογον, οπερ
ουδαμου των Γραφων ορωμεν γεγενημενον ουτω. Τι ουν το αιτιον του ξενου;
3.8 Ἐμοι δοκει πολλην τοτε την βλακειαν των γυναικων γεγενησθαι και το
πλεον εις την των ανδρων κακιαν εισφερειν μερος αυτας. ∆ιο δη και ιδιαζοντως
προς αυτας αποτεινεται, τα χαλεπωτατα αυταις εγκαλων εγκληματα και εις αρχην
αναγει τον λογον, εκ προσωπου του Θεου παλιν φθεγγομενος. Ταδε λεγει Κυριος·
Ἀνθ' ων υψωθησαν αι θυγατερες Σιων και επορευθησαν υψηλωι τραχηλωι. Το
κεφαλαιον των κακων αυταις εγκαλει, απονοιαν και αλαζονειαν. Τουτο γαρ
πανταχου μεν χαλεπον, μαλιστα δε επι της γυναικειας τικτομενον φυσεως.
Φρονηματος γαρ εμπλησθεισα γυνη, ατε κουφοτερα και αλογωτερα ουσα, ευκολως
περιτρεπεται και βαπτιζεται και ναυαγιον υπομενει παντος πονηρου πνευματος, του
τυφου και της αλαζονειας αυτην βαπτιζουσης. ∆οκει δε προς τας εν Ἱεροσολυμοις
αποτεινεσθαι· διο και θυγατερας Σιων εκαλεσε. Και επορευθησαν υψηλωι τραχηλωι.
Ἐνταυθα αυτας και κωμωιδει και το γυναικειον δεικνυσι φρονημα, ουδε εν διανοιαι
στεγεσθαι δυναμενον, αλλ' εκρηγνυμενον και δια των του σωματος επιδεικνυμενον
κινησεων. Ουκ εις απονοιαν δε μονον, αλλα και εις ασελγειαν αυτας διαβαλλει,
τουτο λεγων και δηλων εκ των εξης. Ἐπηγαγε γουν· Και νευμασιν οφθαλμων, ο των
εταιριζομενων εστι γυναικων, διαστρεφειν τας κορας και την πολλην βλακειαν και
τον μαλακισμον εντευθεν εμφαινειν· του δε θρυπτεσθαι και μαλακιζεσθαι ουδεν
ουτω σημειον εστιν, ως τουτο. Και τηι πορειαι των ποδων συρουσαι αμα τους χιτωνας.
Ου μικρον τουτο εγκλημα, ει και μικρον ειναι δοκει, αλλ' εξωλειας της εσχατης
ελεγχος και του μαλακιζεσθαι και κατακλασθαι και διαλυεσθαι, το τους χιτωνας
συρειν. Τουτο γουν τις και των εξωθεν κωμωιδων τον αντιδικον τον αυτου τεθεικε
λεγων· θοιματιον καθεις αχρι των σφυρων. Και τοις ποσιν αμα παιζουσαι. Και τουτο
της αυτης παλιν ασχημοσυνης αποδειξις. ∆ια γαρ παντων, δι' οφθαλμων, δι'
ιματιων, δια ποδων, δια βαδισεως, η τε σωφροσυνη και η ασελγεια φαινεται. Της γαρ
ενδον καθημενης ψυχης ωσπερ κηρυκες τινες εισι των αισθητηριων αι κινησεις. Και
καθαπερ οι ζωγραφοι τα χρωματα κεραννυντες τας εικονας ας βουλονται
χαρακτηριζουσιν· ουτω δη και τα κινηματα των μελων του σωματος τους
χαρακτηρας εξω της ψυχης αγει και προ των οφθαλμων τιθησι των ημετερων. ∆ιο
και ετερος τις σοφος ελεγε· Στολισμος ανδρος και γελως οδοντων και βημα ποδος
αναγγελει τα περι αυτου. Και ταπεινωσει ο Θεος αρχουσας θυγατερας Σιων και
Κυριος ανακαλυψει το σχημα αυτων εν τηι ημεραι εκεινηι και αφελει Κυριος την
δοξαν του ιματισμου αυτων. ∆υο θεις εγκληματα, απονοιαν και ασελγειαν, εκαστωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

το καταλληλον επαγει φαρμακον, και τωι προτερωι το προτερον και τωι δευτερωι το
εχομενον· τηι μεν απονοιαι, την ταπεινωσιν, τωι δε καλλωπισμωι του σχηματος την
αναιρεσιν εκεινου. Πολεμου γαρ καταλαβοντος τοτε, τα παντα οιχησεται, φησιν. Αι
τε γαρ φλεγμαινουσαι και απονενοημεναι, τωι φοβωι κατασταλεισαι, του νοσηματος
απαλλαγησονται· αι τε μαλακιζομεναι και δια παντων θρυπτομεναι, εις τον της
αιχμαλωσιας εμπεσουσαι ζυγον, πασης εκεινης ελευθερωθησονται της βλακειας.
Ὥστε δε ποιησαι τον λογον αυτοις φορτικωτερον και καθαψασθαι της των
ακροωμενων διανοιας, και κατ' ειδος διηγειται τον καλλωπισμον των ιματιων, των
χρυσιων, τον επι της οψεως, τον επι του λοιπου σωματος, προεισι δε και επι τον της
οικιας κοσμον. Ου γαρ δη μονον τα σωματα εκαλλωπιζον, αλλα την υβριν ταυτην
και μεχρι των τοιχων εξηγον, εις ουδεν δεον δαπανωμεναι· και τας τριχας δε
στρεβλουσαι, τα πτερα της τοιαυτης απατης παντοθεν ανεπεταννυον. Και τουτο
γουν εγκαλει λεγων οτι Ἀφελει την δοξαν του ιματισμου αυτων και τον κοσμον
αυτων και τα εμπλοκια αυτων και τους κορυμβους. Κορυμβους δε λεγει, η κοσμον
τινα περι την κεφαλην η αυτου του κεφαλοδεσμου το σχημα. Και τους μηνισκους·
κοσμον περι τον τραχηλον σεληνοειδη. Και το καθεμα. Το θεριστρον λεγει. Και τον
κοσμον του προσωπου αυτων. Ἐνταυθα μοι δοκει επιτριμματα και υπογραφας
αινιττεσθαι. Και την συνθεσιν του κοσμου της δοξης. Τουτο περιχρυσιον φησι. Και
τους χλιδωνας· τα περι τους βραχιονας χρυσια. Και τα ψελλια· τα περι τους καρπους.
Και το εμπλοκιον· κοσμον χρυσουν περι την κεφαλην. Και τους δακτυλιους και τα
περιδεξια· α λεγουσι δεξιαρια. Και τα ενωτια και τα περιπορφυρα και τα
μεσοπορφυρα και τα επιβληματα τα κατα την οικιαν και τα διαφανη Λακωνικα.
Τοσαυτη γαρ ην αυτων η περι την ασελγειαν σπουδη, ως μη μονον τοις εγχωριοις
κεχρησθαι, αλλα και πορρωθεν και εκ της αλλοτριας αυτας συλλεγειν και
διαποντιους αποδημιας υπερ αυτων στελλεσθαι. Πολυ γαρ το μεσον της Παλαιστινης
και της Λακεδαιμονος και πελαγος απειρον.
3.9 Ουχ απλως τοινυν την πατριδα τεθεικεν, αφεις τα εσθηματα, αλλ' ωστε
την υπερβαλλουσαν αυτων ακολασιαν εμφηναι. Και τα βυσσινα και τα υακινθινα
και τα κοκκινα και την βυσσον συν χρυσωι και υακινθωι συγκαθυφασμενην και
θεριστρα κατακλειστα του χρυσιου. Ουδεν γαρ ειδος ουκ εν ιματιοις, ουκ εν τωι
λοιπωι κοσμωι κατελιπον, αλλα πασαν επηλθον πολυτελειας οδον, τηι της ασελγειας
εκβακχευθεισαι τυραννιδι. Ταυτα δε ει τοτε εγκληματα ην προ της χαριτος και της
τοσαυτης φιλοσοφιας, ποιας αν τυχοιεν συγγνωμης αι προς τον ουρανον κληθεισαι
νυν και εις μακροτερα σκαμματα και προς τον των αγγελων ελκομεναι ζηλον και
μετα πλειονος της υπερβολης ταυτην νικωσαι την ασελγειαν και τας επι της σκηνης
αποκρυπτουσαι; Και το δη χαλεπωτερον, οτι ουδε αμαρτανειν ηγουνται. ∆ιο και προς
αυτας αναγκη την του προφητου φωνην οπλισαι. Ου γαρ δη μονον προς εκεινας,
αλλα και προς ταυτας ειρησεται το επαγομενον οτι Ἔσται αντι οσμης ηδειας
κονιορτος. Ὁραις πως και την των μυρων αλοιφην εκβαλλει και μεγαλην αυτηι
τιθησι τιμωριαν; Κονιορτον γαρ ενταυθα φησι τον αιρομενον μετα την της πολεως
κατασκαφην και την των βαρβαρων εφοδον. Και γαρ και πυρι και σιδηρωι τοτε αυτην
διενειμαντο το μεν αυτης κατασκαψαντες, το δε εμπρησμωι παραδοντες. Ταυτα ουν
προλεγων ελεγεν οτι Ἀντι οσμης ηδειας εσται σοι κονιορτος και αντι ζωνης σχοινιωι
ζωσηι· υπ' οψιν αγων της αιχμαλωσιας το σχημα και την επι την βαρβαρον χωραν
απαγωγην. Και αντι του κοσμου της κεφαλης σου φαλακρωμα εξεις· η των τριχων
απο της ταλαιπωριας απορρυεισων η των πολεμιων τουτο εργαζομενων η αυτων
εαυτας. Ἔθος γαρ ην το παλαιον εν πενθει και συμφοραι αποκειρεσθαι και ξυρεσθαι.
Και γαρ ο Ἰωβ απεκειρατο την κεφαλην, ακουσας των παιδων την συμφοραν. Και
προιων ο προφητης, μετα σακκου και κοπετου και ξυρησιν εφησε γενεσθαι. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

αλλος παλιν φησι· Και ξυρησαι και κειραι επι τα τεκνα σου τα τρυφερα. Και αντι του
χιτωνος του μεσοπορφυρου περιζωσηι σακκον. Ἆρα ου δοκει φοβερα ειναι ταυτα και
αφορητα; Ἀλλ' εφ' ημων ου μεχρι τουτων στησεται τα της τιμωριας, αλλα σκωληξ
ιοβολος και σκοτος ατελευτητον διαδεξεται. Ει γαρ εκεινους αιχμαλωσια και
δουλεια και τα εσχατα ανεμενε κακα αντι του καλλωπισμου· οτι γαρ τουτο απηιτει
δικην και ιδικως την αμαρτιαν ταυτην εκολαζεν, ακουσον πως καταλεξας εκεινα,
επηγαγε και την αιτιαν· Ταυτα σοι αντι καλλωπισμου· ει τοινυν Ἰουδαιαι γυναικες
κεκαλλωπισμεναι τοσαυτην υπεμειναν τιμωριαν, της πατριδος εκ βαθρων
ανασπασθεισης, και μετα την πολλην τρυφην δουλαι και αιχμαλωτοι και απολιδες
εις την αλλοτριαν απενεχθεισαι χωραν και λιμωι και λοιμωι και θανατοις
παραδοθεισαι μυριοις· πως ουκ ευδηλον οτι χαλεπωτερα ημεις πεισομεθα τοις αυτοις
περιπιπτοντες; Ὥσπερ γαρ αι τιμαι μειζους, ουτω και αι τιμωριαι βαρυτεραι. Ει δε μη
τις μηδεπω το τοιουτον επαθε γυνη καλλωπισαμενη, μη θαρρειτω. Ἔθος γαρ τωι Θεωι
τουτο, τας τιμωριας οριζειν εφ' ενος και δευτερου και δι' εκεινων νομοθετειν τοις
λοιποις απασι τα καταληψομενα αυτους δεινα. Ἵνα δε και σαφεστερον ο λεγω
ποιησω, ημαρτον αμαρτιαν χαλεπην οι τα Σοδομα οικουντες ποτε, εδοσαν δικην την
εσχατην, των σκηπτων εκεινων κατενεχθεντων και των πολεων και των δημων και
της γης αυτοις σωμασιν εμπρησθεντων απαντων. Τι ουν; ουδεις μετ' εκεινους τα
εκεινων ετολμησε; Πολλοι μεν ουν και πολλαχου της οικουμενης. Πως ουν ουδεν
τοιουτον επαθον; Ὅτι ετεραι χαλεπωτεραι τηρουνται τιμωριαι. ∆ια γαρ τουτο απαξ
αυτο ποιησας ο Θεος απεστη, ινα οι τα αυτα τολμωντες, καν μη δωσιν ενταυθα
δικην, ειδοτες ωσι σαφως οτι ουδεποτε διαφευξονται. Πως γαρ αν εχοι λογον, προ
μεν της χαριτος και του νομου και μητε προφητων μητε αλλου τινος ακηκοοτας,
αμαρτοντας τοιαυτα παθειν, τους δε μετ' εκεινους τοσαυτης απολαυσαντας προνοιας
και μηδε τωι παραδειγματι γενομενους σωφρονεστερους, ο πολλωι χαλεπωτατην
ποιει την αμαρτιαν, διαφυγειν την επι τουτο κειμενην δικην; Πως ουν ουκ εδοσαν
ουδεπω και σημερον; Ἵνα μαθηις οτι πολυ χαλεπωτεραι τηρουνται τιμωηριαι.
3.10 Ὅτι γαρ εστι χαλεπωτερα Σοδομων παθειν, ακουσον του Χριστου
λεγοντος· Ἀνεκτοτερον εσται γηι Σοδομων και Γομορρας εν ημεραι κρισεως η τηι
πολει ταυτηι. Ὥστε καν καλλωπιζομεναι νυν γυναικες μη παθωσιν, απερ επαθον αι
τοτε καλλωπισαμεναι, μη θαρρειτωσαν. Ἡ γαρ ανοχη αυτη και η μακροθυμια
χαλεπωτεραν σωρευει του πυρος την καμινον και μειζονα την φλογα εργαζεται.
Τουτο και επι Ἀνανιου και Σαπφειρας γεγονε. Και γαρ εκεινοι εν αρχηι και προοιμιωι
του κηρυγματος υφελομενοι των χρηματων εκεινων, αθροον ανηρπασθησαν, μετα
δε εκεινους πολλοι τοιαυτα τολμησαντες, ουδεν επαθον. Πως ουν αν εχοι λογον τον
δικαιον κριτην και πασι τα ισα νεμοντα τους μεν ηττον ημαρτηκοτας κολασαι, τους
δε χαλεπωτερα ποιησαντας αφειναι; Ουκ ευδηλον οτι επειδη εστησεν ημεραν, εν ηι
μελλει κρινειν την οικουμενην, δια τουτο ανεβαλλετο την τιμωριαν, ινα η τηι
μακροθυμιαι γενωνται βελτιους η τοις αυτοις επιμενοντες χαλεπωτερα παθωσιν;
Ὅταν τοινυν αμαρτοντες τα αυτα τοις ηδη πεπλημμεληκοσι και κολασθεισι, μη τα
αυτα παθωμεν, μη θαρρωμεν, αλλα μαλλον φοβωμεθα. Ὥσπερ γαρ νομον την επ'
εκεινων τιμωριαν εξηνεγκεν ο Θεος, πασι παραινων και λεγων οτι δια τουτο τον εξ
αρχης αμαρτοντα εκολασα, ινα και συ ο μετ' εκεινους τουτο πλημμελων, τα αυτα
αναμενηις, ινα μεταβαληι και γενηι βελτιων. Τοις γαρ τοιουτοις αμαρτημασι τοιαυται
κεινται τιμωριαι, καν μη παραχρημα ερχωνται. Τουτοις δε ουχ απλως ενδιετριψα,
αλλ' επειδη πονηρον νοσημα εις τας των ανθρωπων εισηλθεν οικιας δια της των
γυναικων βλακειας, ο της φιλοκοσμιας ερως, ος και την των χρηματων επετεινε
τυραννιδα, εις ακαιρους δαπανας τους ανδρας εμβαλων, και πολεμου και στασεως
και φιλονεικιας υποθεσις γινομενος καθημερινης και τας των πενητων κατατεινων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

γαστερας. Ὅταν γαρ απασαν την ουσιαν γυνη η και το πλεον των οντων εις την του
σωματος υβριν αναγκαζηι τον ανδρα δαπαναιν (υβρις γαρ σωματος, το περικειμενον
χρυσιον), αναγκη την χειρα συστελλεσθαι προς την της ελεημοσυνης φιλοτιμιαν.
Και πολλα δε ετερα εκ τουτου τικτομενα εστιν ιδειν αμαρτηματων ειδη. Ἀλλα ταυτα
αφεντες τηι πειραι των πασχοντων ειδεναι σαφως, των εχομενων απτωμεθα. Μετα
γαρ το παραστησαι της αιχμαλωσιας το σχημα και ειπειν οτι αντι του καλλωπισμου
ταυτην επαγω, επιτεινει την συμφοραν, λεγων· Και ο υιος σου ο καλλιστος, ον
αγαπαις, μαχαιραι πεσειται και οι ισχυοντες υμων μαχαιραι πεσουνται. Τουτο γαρ
αιχμαλωσιας χαλεπωτερον. Και γαρ εστι ζωη θανατου πικροτερα. Ὅταν γαρ μετα της
δουλειας και αωρα <τα> πενθη θρηνειν αναγκαζωνται, εννοησον οσον της συμφορας
το μεγεθος, των και καθ' εαυτα πικρων οντων συναπτομενων αλληλοις. Και γαρ ει
αιχμαλωσια μονη ην, αφορητον ην το δεινον· και ει εν ελευθεριαι ζωντων τοιαυτα
συνεβαινε πενθη, θανατου πικροτερα ην η ζωη. Ἀλλα νυν αμφοτερα εσται, φησι,
συνημμενα αλληλοις. Μαλλον δε διπλην δει ταυτην καλειν συμφοραν και τριπλην
και τετραπλην, οταν και υιος και καλλιστος και ποθουμενος και υπο βαρβαρων,
αλλα μη τωι κοινωι της φυσεως καταλυηι νομωι τον βιον· και μετα τουτου και οι εν
ηλικιαι παντες, ωστε μηδε ελπιδα αυτοις ειναι χρηστην, οσον εις ανθρωπινην ηκε
βοηθειαν και συμμαχιαν. Και ταπεινωθησονται και πενθησουσιν αι θηκαι του
κοσμου υμων και καταλειφθησηι μονη και εις την γην εδαφισθησηι. ∆ια παντων αυξει
τον θρηνον, επιτεινει τον φοβον, ακμαζουσαν την αγωνιαν εργαζεται, υπ' οψιν αγει
τα δεινα, ευρυνει της συμφορας την διηγησιν, πανταχου περιτρεχων, παντοθεν
συναγων τα λυπηρα δια την των ακουοντων αναισθησιαν. Ἀγαπητον γαρ ην
τοσαυταις κατασειομενας αυτας απειλαις ανενεγκειν και λαβειν αισθησιν των
μελλοντων συμβησεσθαι λυπηρων. ∆ια δη τουτο και τουτο επηγαγεν, ο σφοδρα
ελεεινον ειναι δοκει, το χρυσιου θηκην οραν κεκενωμενην, υπομνημα της παλαιας
ευπραγιας, δια της οψεως ακμαζουσαν διατηρουν την αλγηδονα. Και γαρ τοτε
μαλιστα δακνειν ημας ειωθασιν αι συμφοραι, οταν αυτας ταις προτεραις
παραβαλλωμεν ευημεριαις· και η συγκρισις χαλεπωτερον το ελκος εργαζεται. Τουτο
γουν ποτε και ο Ἰωβ θρηνων ελεγε· Τις αν με θειη μηνας μετα μηνας ημερων των
εμπροσθεν; και διηγειται τον πλουτον απαντα και τα ωσπερ εκ πηγων επιρρεοντα
αγαθα, τας τιμας, τας προσοδους, την περιφανειαν απασαν, ωστε τηι συγκρισει
τουτων πολλωι χαλεπωτερα δειξαι τα παροντα και κατειληφοτα αυτον δεινα. Ὃ δη
και ο προφητης νυν εποιησε, των θηκων αναμνησας, και ουδε τουτοις αρκεσθεις,
αλλα και εισαγαγων αυτας πενθουσας. Ἐμφαντικωτερον γαρ τουτο του λογου το
ειδος, οταν τοιαυτας εργαζηται προσωποποιιας. Ἤδη γουν και αμπελους εισαγει
θρηνουσας, και οινον, ωστε μαλλον καθικεσθαι των ακροωμενων και της παχυτητος
αυτων καθαψασθαι. Τι δε εστι, Καταλειφθησηι μονη; Και συμμαχων, φησι, και της
του Θεου προνοιας ερημωθεισα και της αλλης περιφανειας γυμνωθεισα πασης και
πανταχοθεν υπο των πολεμιων κυκλουμενη και εν μεσοις απειλημμενη βαρβαροις.
Ειτα την υπερβολην της ταπεινωσεως παραστησαι θελων, φησι· Και εις την γην
εδαφισθησηι. Ουδε πεσηι ειπεν, ουδε· Κατενεχθησηι, αλλ' ετεραι λεξει σαφεστερον
ενδεικνυμενηι την ευτελειαν αυτης απασαν απεχρησατο.

4.τ ΚΕΦΑΛ. ∆ʹ
4.1 Και επιληψονται επτα γυναικες εν τηι ημεραι εκεινηι ανθρωπου ενος
λεγουσαι· τον αρτον ημων φαγομεθα και τα ιματια ημων περιβαλουμεθα· πλην το
ονομα σου κεκλησθω εφ' ημας, αφελε τον ονειδισμον ημων. Την εκ του πολεμου
συμβασαν ολιγανθρωπιαν εμφηναι βουλεται και πως εις ελαχιστον περιεστη ο δημος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

των Ἰουδαιων. Ουδε γαρ προστασιας εφησαν δεισθαι της ταις γυναιξι προσηκουσης
υπο ανδρων παρεχεσθαι, αλλα ατελη της λειτουργιας αυτον αφειναι ταυτης και
στεργειν και αγαπαν, ει απλως γουν και ως ετυχε του της χηρειας απαλλαγειεν
ονοματος. Τουτο γαρ εστιν· Ἄφελε τον ονειδισμον ημων· επειδη το παλαιον ονειδος
ειναι τουτο εδοκει. Τηι δε ημεραι εκεινηι επιλαμψει ο Θεος εν βουληι μετα δοξης επι
της γης, του υψωσαι και του δοξασαι το καταλειφθεν του Ἰσραηλ. Ἐπειδη σφοδρα
κατεσεισε την διανοιαν αυτων τηι των λυπηρων απειληι, και την συμφοραν εναργως
ετραγυδησε και μακρον απετεινε λογον τα φοβερα διηγουμενος, μεταβαλλει λοιπον
επι τα χρηστοτερα. Τουτο γαρ ιατρειας αριστης τροπος, μη τεμνειν μηδε καιειν
μονον, αλλα και τας εκειθεν γινομενας οδυνας προσηνεσι παραμυθεισθαι
φαρμακοις· τουτο δη και αυτος ποιει. Ου γαρ δη εις τα σκυθρωπα καταλυσειν εφησε
το παν, αλλα των πονηρων εκ μεσου ληφθεντων διαδεχεσθαι τα χρηστοτερα· και
ουκ απαλλαγην εσεσθαι μονον των αηδων, αλλα και πολλην την περιφανειαν και
μεγαλην την λαμπροτητα. Τουτο γαρ επιλαμψιν Θεου καλει, το σκοτος της αθυμιας
λυουσαν και φαιδραν ποιουσαν ημεραν και περιφανεις καθιστωσαν. Το δε· Ἐν
βουληι, οτι συνετως, φησι, παντα εργασεται και μετα της προσηκουσης αυτωι σοφιας.
Και εσται το καταλειφθεν του Ἰσραηλ εν Σιων και το καταλειφθεν εν Ἱερουσαλημ,
αγιοι κληθησονται παντες οι γραφεντες εις ζωην εν Ἱερουσαλημ. Ἵνα μαθηις οτι ου
συντυχιας τινος η σωτηρια γεγονε των διαφυγοντων τον κινδυνον, αλλ' εκ της
ανωθεν ψηφου τειχισθεντες και εν μεσοις τοις δεινοις οντες ουχ εαλωσαν, δια τουτο
φησιν· Ἅγιοι κληθησονται παντες οι γραφεντες εις ζωην εν Ἱερουσαλημ. Οι
αφορισθεντες, φησιν, οι δοκιμασθεντες, οι τυπωθεντες, μηδεν παθειν δεινον.
Εικοτως δε αυτους αγιους καλει δεικνυς οτι ουχ απλως ο αφορισμος αυτους
απηλλαξεν, ουδε απλως η του Θεου ψηφος· αλλα τι και η των τροπων εισηνεγκεν
αρετη, η τε προτερα, η τε μετα ταυτα. Ει γαρ και χρηστοι τινες ησαν και επιεικεις,
αλλ' ομως υπο των συμβαντων βελτιους εγενοντο και ακριβεστεροι. Καθαπερ γαρ το
χρυσιον τωι πυρι παραδιδομενον πασαν αποτιθεται κηλιδα, ουτω και οι σπουδαιοι
σπουδαιοτεροι καθιστανται εν τοις πειρασμοις, πασαν απονιπτομενοι ραιθυμιαν. Ὅτι
εκπλυνει Κυριος τον ρυπον των υιων και των θυγατερων Σιων και το αιμα
Ἱερουσαλημ εκκαθαριει εκ μεσου αυτων πνευματι κρισεως και πνευματι καυσεως.
∆ιπλουν ενταυθα μοι δοκει λεγειν καθαρμον και το δουναι δικην ων ημαρτον και το
σπουδαιοτερους γενεσθαι προς το μελλον εντευθεν. Αιμα δε Ἱερουσαλημ τους
φονους λεγει τας σφαγας τας αδικους. Ειτα αυξων το εγκλημα φησιν, Ἐκ μεσου
αυτων. Ουδε γαρ λανθανοντες και κρυπτομενοι τας ανδροφονιας ετολμων, αλλα
των ληιστων και των τας λεωφορους εφεδρευοντων χειρον. Ἐκεινοι μεν γαρ και τωι
σκοτωι κρυπτομενοι και ταις ερημιαις τολμωσι τα ειωθοτα· ουτοι δε εν μεσαις ταις
αγοραις, εν μεσηι τηι πολει, εν αυτοις τοις δικαστηριοις τα εκεινων παρηνομουν.
Ἀλλα και την εκειθεν, φησι, γενομενην κηλιδα επελθων ο πολεμος αναλωσει. Και
γαρ και εν τωι καιρωι των χρηστων υπερ των προτερων απολογειται λυπηρων, οτι
και αυτα εκεινα τα συμβαντα δια τουτο συνεβη, ινα εκπλυθωσιν, ινα καθαρθωσιν,
ινα πυρωθωσιν, ινα πασαν αποθωνται κηλιδα, ινα το εκ των αμαρτηματων και των
σφαγων απονιψωνται ονειδος. Τι δε εστιν ο φησι· Πνευματι κρισεως και πνευματι
καυσεως; Τηι μεταφοραι των χωνευομενων υλων επεμεινεν. Ὥσπερ γαρ εκει το
πνευμα εις το χωνευτηριον εμπιπτον και την φλογα αναρριπιζον και θερμοτερους
ποιουν τους ανθρακας απαντα δαπαναι τον ρυπον· ουτω και ενταυθα η θεηλατος
οργη και η των πολεμιων εφοδος εμπεσουσα, αντι πυρος τηι πολει γεγονε, πυρος ουκ
απολλυντος, αλλα καιοντος και καθαιροντος, κολαζοντος και διορθουμενου. Το γαρ·
Πνευματι κρισεως, τουτεστι, κολασεως, τιμωριας, εκδικησεως. Και ηξει, φησι,
Κυριος. Παρουσιαν αυτου την ενεργειαν καλει. Και εσται πας τοπος του ορους Σιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

και παντα τα περικυκλωι αυτης σκιασει νεφελη ημερας και ως καπνου και ως φωτος
πυρος καιομενου νυκτος, πασηι τηι δοξηι σκεπασθησεται. Και εσται εις σκιαν ημερας
απο καυματος, και εν σκεπηι και εν αποκρυφωι απο σκληροτητος και υετου. Νεφελην
ενταυθα την εκ των κακων εγγινομενην παραψυχην φησι· πυραν δε την μετα της
παραμυθιας περιφανειαν προσγινομενην. Ὅπερ γαρ εστιν εν καυματι νεφελη, τουτο
εν σκοτωι και νυκτι βαθυτατηι πυρα λαμπρως αναπτομενη. Ἡ μεν γαρ τον αυχμον
αποκρουεται, η δε διαλυει τον ζοφον. Την μεν ουν περιφανειαν τηι λαμπροτητι της
πυρας, την δε ανεσιν τηι σκιαι της νεφελης παρεβαλεν. Ειτα δεικνυς ως ου κατα
μικρον των δεινων λυομενων ταυτα εσται, αλλα αθροον εν αυτηι τηι των λυπηρων
ακμηι η μεταβολη γενησεται, ινα και εντευθεν μαθωσιν, οτι ουχι εκ περιφορας τινος
και συντυχιας η προς το βελτιον γεγονε μεταστασις, αλλ' εκ της ανωθεν δυναμεως
το παν κατωρθωται· Ὡς πυρος καιομενου νυκτος, φησιν, ουτως η μεταβολη
γενησεται· Και εσται εις σκιαν ημερας. Τις εσται; Ἡ του Θεου βοηθεια, φησι, και η
συμμαχια, ωσπερ σκια εν καυματι και ωσπερ οροφος η καταδυσις τις σπηλαιου,
ομβρου καταρρηγνυμενου σφοδρου, εν ασφαλειαι τον εκει καταφυγοντα διατηρουσα·
ουτω δη και η του Θεου συμμαχια ουκ αφησει δεινον ουδεν παθειν, και τοσουτου
καταρρηγνυμενου πολεμου, ους αν εληται εξ αρχης διασωσαι.

5.τ ΚΕΦΑΛ. Εʹ
5.1 Ἄσω δη τωι ηγαπημενωι ᾆσμα του αγαπητου μου τωι αμπελωνι μου.
Φοβησας τοις λυπηροις, ευφρανας τοις χρηστοις, ποικιλην την θεραπειαν
εργασαμενος, εις αρχην παλιν ετεραν αναγει τον λογον, αρχην εοικυιαν τωι
προοιμιωι της προφητειας. Καθαπερ γαρ αρχομενος τας ευεργεσιας απηγγειλε του
Θεου τας εις αυτους γεγενημενας, λεγων· Υιους εγεννησα και υψωσα, και τας
παρανομιας τας υπ' αυτων τολμηθεισας επαγων και προστιθεις, οτι· Αυτοι δη με
ηθετησαν και οτι· Ἰσραηλ δε με ουκ εγνω και ο λαος μου εμε ου συνηκεν· ουτω δη
και ενταυθα λεξεσιν μεν ετεραις, νοημασι δε τοις αυτοις τα αυτα τοις προτεροις
ενδεικνυται. Ἀλλα τινος ενεκεν κατηγορειν μελλων, ᾆσμα την κατηγοριαν καλει;
Μωυσης μεν γαρ εικοτως τουτο εποιησε μετα της Μαριας, ατε την επινικιον μελλων
αιδειν ωιδην και εικοτως ουτως αρχομενος ελεγεν· Ἄσωμεν τωι Κυριωι· ενδοξως γαρ
δεδοξασται, ιππον και αναβατην ερριψεν εις θαλασσαν. Και η ∆εβορα δε μετα το
θαυμαστον εκεινο τροπαιον και την παραδοξον νικην, εικοτως ωιδην υφαινει την
επινικιον εκεινην, ευφημιαν αναφερουσα τωι Θεωι. Ουτος δε κατηγορειν μελλων και
συντονου λογου δεομενος και ψυχης ουκ ανειμενης, αλλα συντεταμενης, αισειν ημιν
επαγγελλεται και ᾆσμα τα εγκληματα καλει. Ουκ αυτος δε μονος, αλλα και ο μεγας
εκεινος Μωυσης ο την επινικιον τοτε αισας ωιδην, κατηγορων των Ἰουδαιων, μακραν
ωιδην τα εγκληματα πεποιηκε λεγων· Ταυτα τωι Κυριωι ανταποδιδοτε; Ουτος ο λαος
μωρος και ουχι σοφος· και πολλας συνθεις κατηγοριας, αιδοντας αυτους ταυτα
λεγειν ενομοθετει· και ετι και νυν αιδοντες ταυτα λεγομεν και ημεις. Τινος ουν
ενεκεν τας κατηγοριας ωιδην ποιουσι; Σοφιαι κεχρημενοι πνευματικηι και πολυ το
κερδος ενθειναι ταις των ακουοντων βουλομενοι ψυχαις. Ἐπειδη γαρ ουδεν ουτω
χρησιμον, ως το πλημμεληματων μεμνησθαι διηνεκως, μνημην δε ουδεν ουτω
μονιμον ως μελωιδια ποιει, ινα μη δια την υπερβολην των κατηγοριων οκνουντες
και αναδυομενοι φευγωσι το συνεχως μεμνησθαι των οικειων αμαρτηματων, τωι
μελει της ωιδης υποκλεπτων την απο της μνημης αισχυνην και την αφορητον
αθυμιαν παραμυθουμενος, αισματα αυτα πεποιηκεν, ινα τωι ποθωι της μελωιδιας
αναγκαζομενοι συνεχως αυτα φθεγγεσθαι, συνεχως αυτων ωσι μεμνημενοι, και
μεμνημενοι διηνεκως εχωσι τινα διδασκαλον αρετης την διηνεκη των αμαρτηματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

μνημην. Ἴστε γουν οτι και νυν τα μεν αλλα ουδ' εξ ονοματος τοις πολλοις εστι
Βιβλια γνωριμα· την δε γε των ψαλμων πραγματειαν επι στοματος απαντες φερουσι
και αυτας ταυτας τας ωιδας· ουτως ως δι' αυτων των πραγματων δεικνυται, ποσον
απο της μελωιδιας το κερδος εστι. ∆ια δη τουτο και αυτος φησιν· Ἄσω δε τωι
ηγαπημενωι ᾆσμα του αγαπητου μου τωι αμπελωνι μου. Ἆσμα τωι ηγαπημενωι, φησιν,
αμπελωνι· αισω περι αυτου του ηγαπημενου. Και αυτωι γαρ αιδω, φησι, και η υποθεσις
της ωιδης περι αυτου και των αυτου πραγματων εστιν. Ει δε μελλων κατηγορειν
αγαπητον καλει και ηγαπημενον, μη θαυμασηις. Και τουτο γαρ μεγιστον κατηγοριας
εφοδιον, οτι δη αγαπηθεντες και τοσαυτης απολαυσαντες παρα του Θεου της
ευνοιας, ουδε ουτω βελτιους εγενοντο. Τουτο γουν και ετερος προφητης
αινιττομενος ελεγεν· Ὡς σταφυλην εν ερημωι ευρον τον Ἰσραηλ, ως σκοπον εν συκηι
πρωιμον ειδον πατερας αυτων· το ποθεινον αυτων και επεραστον δια των καρπων
τουτων ενδεικνυμενος· ποθεινον δε αυτον και επεραστον ου παρα την οικειαν
αρετην, αλλα παρα την του Θεου αγαθοτητα. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν, οτι εγω μεν
ουτως ηγαπησα, ως αν τις σταφυλην ευρων εν ερημωι η ως αν τις σκοπον εν συκηι. Ει
γαρ και αναξια του Θεου τα παραδειγματα, αλλα καταλληλα της εκεινων
γαστριμαργιας. Αυτοι δε, φησι, τοσαυτης απολαυσαντες της αγαπης,
απηλλοτριωθησαν και εισηλθον προς τον Βεελφεγωρ. Ουτω δη και ενταυθα
ηγαπημενον αυτον καλει και αγαπητον δεικνυς οτι ο μεν Θεος τα παρ' εαυτου παντα
επεδειξατο, ουκ αυτων αρξαμενων, αλλα του Θεου ηγησαμενου. Ἐκεινοι δε ουδε
μετα ταυτα αξιους εαυτους της ευεργεσιας εδειξαν, αλλα ταναντια επεδειξαντο
απαντα. Ἀμπελων εγενηθη τωι ηγαπημενωι εν κερατι, εν τοπωι πιονι. Τωι ονοματι του
αμπελωνος πασαν ενεφηνε την προνοιαν και την περι αυτους επιμελειαν.
5.2 Ου μην ισταται μεχρι τουτου, αλλα και τα ετερα απαριθμειται
ευεργετηματα· και προτερον απο της θεσεως του τοπου τουτο ποιει· το γαρ· εν
κερατι, εν τοπωι πιονι, το μεν την φυσιν της γης επαινων ελεγε, το δε την θεσιν· οπερ
και ο ∆αυιδ ψαλλων εφησεν, οτι Ἱερουσαλημ, ορη κυκλωι αυτης, και Κυριος κυκλωι
του λαου αυτου. Ἐτειχισε μεν γαρ αυτην, φησι, και τηι θεσει του τοπου· πλην ουκ
ηρκεσθη τουτωι, αλλα το μεγιστον τειχος αυτος αυτηι γεγονεν· ο δη και ουτος
αινιττεται λεγων· Ἐν κερατι, το τε αχειρωτον και το ακαταγωνιστον του τοπου και
προ τουτου την παρα του Θεου βοηθειαν δηλων απο μεταφορας του κερως του βοος.
Και γαρ και παροιμια τοιαυτη δημωδης εξενηνεκται περι των εις ασφαλες τι χωριον
καταφευγοντων. Ἐπειδη γαρ ισχυροτατον παντων ο ταυρος, αυτου δε του ζωου το
ισχυροτερον το κερας· οπλωι γαρ αυτωι κεχρηται· δια το δυσχειρωτον, τουτο ειωθασι
λεγειν οι πολλοι· και η Γραφη δε πολλακις κερας μονοκερωτος καλει τους εν
ασφαλειαι οντας. Ἐν κερατι ουν ενταυθα φησιν, εν ασφαλειαι, εν υψει, οπερ
αρχομενος ελεγεν· Υιους εγεννησα και υψωσα. Ἐν τοπωι πιονι· οπερ ο Μωυσης ειπεν·
Γην ρεουσαν γαλα και μελι. Και φραγμον περιεθηκα, και εχαρακωσα. Φραγμον η το
τειχος φησιν η τον νομον, η την αυτου προνοιαν. Και γαρ ο νομος τειχους
ασφαλεστερον αυτοις περιεκειτο. Και εχαρακωσα, τουτεστιν, ισχυραν την ασφαλειαν
εποιησαμην. Ἐπειδη γαρ πολλακις φραγμος ευεπιχειρητον και ετεραν, φησι,
περιεβαλον αυτοις συμμαχιαν. Και εφυτευσα αμπελον Σωρηχ. Ἐπιμενει τηι
μεταφοραι, ην ου δει κατα λεξιν ερμηνευειν, αλλα τον σκοπον ειδοτας αρκεισθαι
τουτωι. Σωρηχ δε ενταυθα αληθινην φησιν, ευγενη, ουχι των φαυλων φυτων, ουδε
των καταδεεστερων, αλλα των δοκιμων και πρωτων. Πολλα γαρ αμπελων γενη. Και
ωικοδομησα πυργον και προληνιον εν μεσωι αυτου. Τινες <πυργον> τον ναον φασι
και προληνιον το θυσιαστηριον, ατε των καρπων εκει συναγομενων της αρετης της
εκαστου και των προσφορων και των θυσιων απασων· εγω μεντοι τουτο, οπερ
εφθην ειπων και νυν ερω, οτι τωι σκοπωι δει προσεχειν της μεταφορας. ∆ια γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

παντων τουτο βουλεται ειπειν, οτι τα παρ' εμαυτου παντα επληρωσα, πασαν
επιμελειαν επεδειξαμην. Ου κατετεινα καματοις, ου συνετριψα πονοις, ουκ αυτους
οικοδομησαι εκελευσα, ουκ αυτους σκαψαι, ουκ αυτους φυτευσαι, αλλ'
απηρτισμενον το εργον παρεδωκα. Και ουδε μεχρι τουτου τα της φιλανθρωπιας
εστησα μονον, αλλα· Και εμεινα του ποιησαι σταφυλην, και ανεμεινα τον
προσηκοντα καιρον της καρποφοριας, μακροθυμιαι πολληι χρησαμενος. Το γαρ·
Ἔμεινα, τουτο δηλοι. Ἐποιησε δε ακανθας. Τον ακαρπον αυτων βιον ενδεικνυται,
τον τραχυν, τον σκληρον. Τινος ουν αν ειεν συγγνωμης αξιοι μετα τοσαυτην
επιμελειαν τουτους αποδοντες τωι γεωργωι τους καρπους; Και νυν, ανθρωπος του
Ἰουδα και οι κατοικουντες εν Ἱερουσαλημ κρινατε εν εμοι και αναμεσον του
αμπελωνος μου. Πολλη αρα των δικαιωματων η περιουσια, οταν αυτους τους
υπευθυνους δικαστας καθιζηι τοις υπ' αυτου γεγενημενοις, και τοις υπ' εκεινων. Και
νυν. Ου λεγω τα παλαια, φησιν, αλλα και σημερον ετοιμος ειμι δικαζεσθαι. Ουτως
ουδεποτε διαλειπω τα εμαυτου πληρων, ως ουδε υμεις τα εαυτων πληρουτε. Τι
ποιησω ετι τωι αμπελωνι μου, και ουκ εποιησα αυτωι; α μεν εποιησα, ταυτα εστι,
φησι, πλην ουκ αρκουμαι τοις γεγενημενοις, ουδε λεγω οτι πολλα ευηργετησα, αλλ'
ει μη παντα ευηργετησα, ει μη παντα εποιησα, μεθ' α ποιησαι λοιπον ουδεν ην, τουτο
υμας ειπειν απαιτω, υμας τους απολελαυκοτας και μαρτυρας των γεγενημενων
οντας και τηι πειραι ταυτα μαθοντας, ουκ αλλοτριους τινας και ξενους· διοτι εμεινα
ινα ποιησηι σταφυλην, εποιησε δε ακανθας. Ἡ συνθηκη δοκει ασαφεστερα ειναι,
διοπερ αυτην σαφεστεραν αναγκη ποιησαι. Ὃ γαρ λεγει, τουτο εστι· Τι εδει με
ποιησαι και ουκ εποιησα; οτι τοιαυτα ημαρτον, τι εχοντες αιτιασθαι η ως τινων
παραλελειμμενων τοιαυτα επλημμελησαν; Νυν ουν αναγγελω υμιν, τι εγω ποιησω
τωι αμπελωνι μου. Ἐπειδη την νικην ᾔρατο και την αγνωμοσυνην εδειξε την
εκεινων, τοτε λοιπον επαγει και την ψηφον και λεγει ταυτα α μελλει ποιειν ουχ ινα
καταδικασηι, αλλ' ινα τωι φοβωι της απειλης επιεικεστερους ποιησηι. Ἀφελω τον
φραγμον αυτου και εσται εις διαρπαγην· και καθελω τον τοιχον αυτου και εσται εις
καταπατημα.
5.3 Ἀποστησω, φησι, την εμην συμμαχιαν, γυμνωσω μου της βοηθειας,
ερημους καταστησω της τοσαυτης προνοιας και εισονται δια των εναντιων ων
απηλαυον εμπροσθεν, οταν ωσι πασιν εις αρπαγην προκειμενοι. Και ανησω τον
αμπελωνα μου και ου μη τμηθηι, ουδε μη σκαφηι. Παλιν λεγω οτι τηι μεταφοραι
κεχρηται. Ει δε τις και θερμοτερον εξεταζειν βουλοιτο, την απο της διδασκαλιας, την
απο των εντολων επιμελειαν φησιν. Ου γαρ απολαυσονται των αυτων, ων και
εμπροσθεν, ου διδασκαλους εξουσιν, ουκ αρχοντας, ου προφητας ομοιως τους
διορθουμενους αυτους, τους επιμελουμενους αυτων. Ὥσπερ γαρ οι την αμπελον
θεραπευοντες σκαπτουσιν, τεμνουσιν, ουτως οι ψυχας διορθουμενοι απειλουσιν,
φοβουσιν, διδασκουσιν, εγκαλουσιν· αλλ' εν ερημιαι τουτων εσονται, φησιν, εις την
αλλοτριαν απενεχθεντες. Και αναβησεται εις αυτον ως εις χερσον ακανθα· και ταις
νεφελαις εντελουμαι, του μη βρεξαι εις αυτον υετον. Ἢ την ερημιαν της πολεως
φησιν, η την ερημιαν την αυτων και της εκαστου ψυχης· νεφελας δε ενταυθα τους
προφητας τινες λεγουσιν, ατε ανωθεν τον υετον δεχομενους και παραπεμποντας τωι
δημωι τα λεγομενα. Ἀλλ' ουδε ουτοι, φησι, τα συνηθη ποιησουσιν. Ει γαρ και εις που
και δευτερος συναπηλθεν, αλλ' ο δημος των προφητων τοτε εσιγα. Ὁ γαρ αμπελων
Κυριου Σαβαωθ οικος του Ἰσραηλ εστι και ανθρωπος του Ἰουδα νεοφυτον
ηγαπημενον. Ἔμεινα, ινα ποιησηι κρισιν, εποιησε δε ανομιαν και ου δικαιοσυνην,
αλλα κραυγην. Ἐπειδη πολληι τηι μεταφοραι δια των ονοματων εχρησατο, αμπελωνα
και πυργον και προληνιον και φραγμον και σκαφητον και τμησιν αμπελου λεγων,
ινα μη περι αμπελωνος τις των τοτε ανοητως νομισηι ειναι τα λεγομενα, ταχεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

προς τωι τελει το παν ηρμηνευσεν. Ὁ γαρ αμπελων Κυριου Σαβαωθ οικος του Ἰσραηλ
εστιν. Ου γαρ περι φυτων ο λογος μοι, φησιν, ουδε περι γης αψυχου, ουδε περι λιθων
και τοιχων, αλλα περι δημου του υμετερου. ∆ιο και επηγαγε· Και ανθρωπος του
Ἰουδα νεοφυτον ηγαπημενον· επειδη πλεον τι ειχε των δεκα φυλων και ο ναος
αυτοθι πλησιον ην και η λοιπη θεραπεια και των αλλων μαλλον ηνθει και
βασιλικωτερα ην η φυλη και δυνατωτερα. Ἠγαπημενον δε ειπε, παλιν αυτων
καθαπτομενος, οτι περι τον σφοδρον εραστην τοιουτοι γεγονασι. Τοιουτος γαρ των
φιλουντων ο νομος, μηδε εν αυτοις τοις εγκλημασι κρυπτειν της οικειας αγαπης την
υπερβολην. Ἐντευθεν ου μικρον και ετερον μανθανομεν. Ποιον δη τουτο; Το ποτε
και τινα αλληγορειν χρη των Γραφων· και ως ουκ εσμεν κυριοι των νομων τουτων
αυτοι, αλλα δει αυτηι τηι διανοιαι της Γραφης επομενους, ουτω τωι της αλληγοριας
κεχρησθαι τροπωι. Ὃ δε λεγω, τοιουτον εστιν. Ειπεν αμπελωνα νυν η Γραφη,
φραγμον, προληνιον· ουκ αφηκε κυριον γενεσθαι τον ακροατην αρμοσαι τα
ειρημενα οις εβουλετο πραγμασιν η προσωποις, αλλα προιουσα εαυτην ηρμηνευσεν,
ειπουσα· Ὁ γαρ αμπελων Κυριου Σαβαωθ οικος του Ἰσραηλ εστι. Και ο Ἰεζεκιηλ δε
παλιναετον καλων μεγαν και μεγαλοπτερυγον εισιοντα εις τον Λιβανον και
αποκνιζοντα το ακρον της κεδρου, ουδε εκεινος αφιησιν επι τηι γνωμηι των
ακροατων κεισθαι της αλληγοριας την ερμηνειαν, αλλα και αυτος λεγει, τινα μεν
τον αετον φησι, τινα δε την κεδρον. Και ουτος δε παλιν προιων, ποταμον τινα
σφοδρον αναγει, λεγων, επι την Ἰουδαιαν, ινα μη εξηι τωι ακουοντι κατα την οικειαν
γνωμην αρμοζειν το ειρημενον προσωπωι ωι βουλεται, ειπε και τον βασιλεα τουτον,
ον ποταμον εκαλεσε. Και πανταχου της Γραφης ουτος ο νομος, επειδαν αλληγορηι,
λεγειν και της αλληγοριας την ερμηνειαν, ωστε μη απλως, μηδε ως ετυχε την
ακολαστον επιθυμιαν των αλληγορειν βουλομενων πλανασθαι και πανταχου
φερεσθαι. Και τι θαυμαζεις, ει οι προφηται; Και ο Παροιμιαστης δε ουτω ποιει. Ειπων
γαρ· Ἔλαφος φιλιας, και πωλος χαριτων ομιλειτω σοι· και η πηγη του υδατος εστω
σοι μονωι. ηρμηνευσε τινος ενεκεν ταυτα ελεγεν οτι περι γυναικος εννομου και
ελευθερας, αποτρεπων πορνης και αλλοτριας απτεσθαι. Ουτω δη και ουτος ενταυθα
ειπε τινα εφησε τον αμπελωνα ειναι· Ειτα επειδη ειπεν αυτων τα εγκληματα, ειπε
τας τιμωριας· παλιν προς τωι τελει την απολογιαν τιθησι λεγων· Ἔμεινα, ινα ποιησηι
κρισιν, εποιησε δε ανομιαν και ου δικαιοσυνην, αλλα κραυγην. Ὅτι δικαιως, φησιν,
απαιτω δικην. Ἀνεμεινα γαρ, Ἵνα ποιησηι κρισιν, τουτεστι, δικαιοσυνην· αυτοι δε τα
εναντια επεδειξαντο ανομιαν <και> αδικιαν και κραυγην. Κραυγην ενταυθα την
πλεονεξιαν λεγει, τον αδικον θυμον, την οργην την αλογιστον, τας μαχας, τας
φιλονεικιας. Ουαι οι συναπτοντες οικιαν προς οικιαν και αγρον προς αγρον
εγγιζοντες, ινα του πλησιον αφελωνται τι. Ειπων οτι κραυγην εποιησε, τουτεστι
πλεονεξιαν, αρπαγας, λεγει και το ειδος της αδικιας πολλης εμπεπλησμενον της
κακουργιας. Και παλιν απο θρηνων αρχεται, το μεγεθος των αμαρτηματων
ενδεικνυμενος και τους τα ανιατα νοσουντας εμφαινων.
5.4 Ταυτα δε και νυν τολμωμενα ιδοι τις αν παρα των κακως τωι πλουτωι
κεχρημενων, οι τας γειτνιασεις επινοουσιν ουκ εις ασφαλειαν, αλλ' εις επιβουλην
των πλησιον, καθαπερ πυρ οδωι βαδιζον, ουτω τους εκ γειτονων παντας
επινεμομενοι. Μη οικησετε μονοι επι της γης; Ἠκουσθη γαρ εις τα ωτα Κυριου
Σαβαωθ ταυτα. ∆εικνυσιν τοινυν ανονητα καμνοντας και εικη και ματην. Ἐπειδη
γαρ ουχ ουτως αι κολασεις και αι τιμωριαι τους τοιουτους απαγειν ειωθασιν, ως το
μαθειν ακριβως οτι ουκ απολαυσονται της αρπαγης, ταυτην αυτοις επαγει την
απειλην, λεγων οτι καμουνται μεν και ταλαιπωρησουσι και την αμαρτιαν
καρπωσονται, της δε απολαυσεως εκπεσουνται. Ουκ εφησυχαζει γαρ, φησι, τοις
γινομενοις ο ακοιμητος οφθαλμος. Το δε Ἠκουσθη νυν, ουχ ως τοτε των πραγματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

γνωριμων γενομενων αυτωι ταυτα φησιν, αλλ' ως της δικης κατα ποδας ιουσης
λοιπον και της ανταποδοσεως γινομενης. Ἐαν γαρ γενωνται οικιαι πολλαι, εις
ερημον εσονται μεγαλαι και καλαι και ουκ εσονται οι κατοικουντες εν αυταις.
Τοιουτον γαρ η πλεονεξια· οταν πλειονα περιβαληι τοις εχουσι, και των προτερων
αυτους εξηγαγεν. Ὃ δη και ενταυθα αινιττεται λεγων οτι οταν οικοδομησητε
λαμπρως και τα παντων υμων αυτων ποιησησθε, τοτε και των προτερων
αποστησεσθε. Και στησονται αι οικιαι οικητορας μεν ουκ εχουσαι, σαλπιγγος δε
πασης λαμπροτεραν αφιεισαι φωνην κατα των παρα την αρχην ηρπακοτων αυτας,
της ερημωσεως της επιτεταμενης αντι τροπαιου τινος φαινομενης. Ου γαρ εργωνται
δεκα ζευγη βοων, ποιησει κεραμιον εν· και ο σπειρων αρταβας εξ, ποιησει μετρα
τρια. Ἀπο της πολεως επι την της χωρας ερημιαν εξαγει τον λογον, ωστε παντοθεν
καταπληξαι τον ακροατην. Ουτε γαρ αι οικιαι, φησι, καθεξουσι τους ενοικουντας,
ουτε η γη την αυτης επιδειξεται δυναμιν. Και γαρ εξ αρχης δια την του Ἀδαμ
αμαρτιαν ακανθας και τριβολους εξηνεγκε· και μετ' εκεινον δια την του Καιν
παρανομιαν ελαττονα πολλωι των πονων των εκεινου και της οικειας ισχυος την
φοραν επεδεικνυτο. Και πολλαχου δε αλλαχου ιδοι τις αν δια τας των ανθρωπων
αμαρτιας αυτην κολαζομενην. Και τι θαυμαζεις, ει πηροι τας γονας αυτης και τας
ωδινας των ανθρωπων η παρανομια, οπου γε και φθαρτη δι' ημας εγενετο, και
αφθαρτος παλιν δι' ημας γινεται; Ἐπειδη γαρ ολως το ειναι δι' ημας ελαβε και την
ημετεραν διακονιαν, και το ουτως η εκεινως ειναι παλιν εντευθεν λαμβανει την
αρχην και την ριζαν. Ουτω γουν και επι του Νωε. Ἐπειδη προς κακιαν εσχατην
εξωκειλε των ανθρωπων η φυσις, παντα εφυρετο τα πραγματα και σπερματα και
φυτα και αλογων γενη και γη και θαλαττα και αηρ και ορη και ναπαι και βουνοι και
πολεις και τειχη και οικιαι και πυργοι· και παντα απλως εκεινωι τωι φοβερωι τοτε
εκρυπτετο πελαγει. Και επειδη παλιν επιδουναι το γενος εδει, την οικειαν ευταξιαν
απελαμβανεν η γη και εις την προτεραν ευμορφιαν επανηιει παλιν. Ἴδοι δ' αν τις
τουτο και επι μερους γινομενον δια την εις ανθρωπους τιμην. Και γαρ πελαγος
ηφανισθη και παλιν εφανη και ηλιος εχαλινωθη μετα σεληνης και τον οικειον
δρομον επελιπε και πυρ τα υδατος επεδειξατο και γη τα πελαγους και πελαγος τα της
γης· και παντα, ως ειπειν απλως, προς την των ανθρωπων μετασχηματιζεται
λυσιτελειαν. Και επειδη παντων τιμιωτερος ανθρωπος και δι' αυτον τα γενομενα
απαντα, δια τοι τουτο και νυν, επειδη ημαρτεν ο των Ἰουδαιων δημος, επεχει της
γης τας ωδινας ο Θεος και μετα πολλους πονους και ιδρωτας ουκ αφιησι τας εκεινης
λαγονας την ειωθυιαν φοραν ενεγκειν, ινα καντευθεν μαθωσιν οτι ου γεωργικων
χειρων τεχνη, ουδε βοες και αροτρον, ουδε γης φυσις, ουδε αλλο των τοιουτων
ουδεν, αλλ' ο τουτων απαντων ∆εσποτης ουτος εστιν, ο και δαψιλει τηι χειρι παντα
εκχεων και παλιν, επειδαν βουληται, συστελλων απαντα. Ουαι οι εγειρομενοι το
πρωι και το σικερα διωκοντες, οι μενοντες το οψε. Ὁ γαρ οινος αυτους συγκαυσει.
Μετα γαρ κιθαρας και ψαλτηριου και τυμπανων και αυλων τον οινον πινουσι· τα δε
εργα του Θεου ουκ εμβλεπουσι και τα εργα των χειρων αυτου ου κατανοουσι.
Κατηγορησας αυτων πλεονεξιαν πολλην, και την ριζαν του κακου τιθησιν. Αυτη δε
ην η μεθη, μυριων γινομενη κακων υποθεσις, και μαλιστα οταν μετα τοσαυτης
τολμαται της υπερβολης.
5.5 Σκοπει γουν, πως μετα ακριβειας αυτους κωμωιδει. Πασαν γαρ την ημεραν
εις τουτο δαπανασθαι φησιν. Ου γαρ οταν αριστοποιεισθαι δεηι, τουτο πραττουσι,
φησιν, αλλα παντα τον καιρον μεθης ποιουντες καιρον και εκ προοιμιων της
ημερας, οτε μαλιστα αυτοις προσεχειν εχρην, πολλωι τωι ακρατωι διδοντες εαυτους
και ακοντες λοιπον και μεχρι της εσπερας εναπομενοντες τωι νοσηματι. Ἐπειδαν γαρ
απαξ φθασωσι καταποντισθηναι εις τον της ακρασιας βυθον και των κατα φυσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

εκπεσωσι φρενων και την ψυχην αιχμαλωτον τηι πονηραι της μεθης παραδωσι
τυραννιδι, καθαπερ πλοιον ανερματιστον και κυβερνητου και ναυτων
απεστερημενον, απλως και εικη φερεται, τηι των υδατων ατακτωι ρυμηι πανταχου
περιαγομενον· τον αυτον δη τροπον και ουτοι υπο της μεθης υποβρυχιοι γενομενοι.
∆ιο φησιν· Ουαι οι εγειρομενοι το πρωι και το σικερα διωκοντες. Ου γαρ την χρειαν
επληρουν, ουδε ανεμενον επιθυμιας γενομενης πληρωσαι την ενδειαν, αλλ' εργον
εποιουντο τουτο και μελετην, το διηνεκως μεθυειν. ∆ιο φησιν· Οι διωκοντες το
σικερα. Σικερα δε ενταυθα φησι των φοινικων τον οπον, ον επετηδευον,
συντριβοντες τον καρπον και καταθλωντες, εις οινου μετασχηματιζειν φυσιν.
Καρωτικον δε εστι το τοιουτον και μεθης εργαστικον. Ἀλλ' ουδεν υφωρωντο τουτων
εκεινοι, την ηδονην πανταχου διωκοντες μονον. Οι μενοντες το οψε. Ὁ γαρ οινος
αυτους συγκαυσει. Τοιαυτη γαρ της μεθης η φυσις· προιουσα αυξεται, και
χαλεπωτερον το διψος ποιει. Ειτα και ετερον ουκ ελαττον εγκλημα του προτερου
προστιθησι, λεγων· Μετα γαρ κιθαρας και ψαλτηριου και τυμπανων και αυλων τον
οινον πινουσι. Τουτο και ετερος εγκαλει προφητης λεγων· Οι πινοντες τον
διυλισμενον οινον και τα πρωτα μυρα χριομενοι, οι κροτουντες προς την φωνην
των οργανων. Ὡς εστωτα ελογισαντο και ουχ ως φευγοντα. Και γαρ εσχατης
αναλγησιας τουτο σημειον και ψυχης εκλελυμενης, το θεατρον ποιειν την οικιαν
την εαυτου και τοιουτοις αισμασιν εαυτους εκδιδοναι. Ὅπερ γαρ η μεθη ποιει
σκοτουσα, τουτο η μουσικη μαλαττουσα το ευτονον της διανοιας και κατακλωσα της
ψυχης την ανδρειαν και επι μειζονας εξαγουσα ασελγειας. Τα δε εργα του Θεου ουκ
εμβλεπουσι και τα εργα των χειρων αυτου ου κατανοουσιν. Ἢ τα θαυματα αυτου
φησιν, η της κτισεως την θεωριαν. Πως δ' αν δυναιντο γενεσθαι θεαται, την μεν
ημεραν νυκτα εργαζομενοι, την δε νυκτα των νεκρων ουδεν αμεινον διακειμενοι;
πως δυνησονται ηλιον ιδειν ανατελλοντα και ουρανου καλλος λαμπρον και τον
ποικιλον των αστρων εν εσπεραι χορον και την αλλην της κτισεως ευταξιαν τε και
διακονιαν, των εξωθεν και των ενδοθεν οφθαλμων απεστερημενοι; Ου μικρον ουν
τουτο ηδικηνται, το αθεατοι των του Θεου θαυματων εκ του παροντος απελθειν
βιου, παντα τον χρονον εν τωι σκοτει της μεθης κατορωρυγμενοι. Τοινυν
αιχμαλωτος εγενηθη ο λαος μου, δια το μη ειδεναι αυτους τον Κυριον. Παλιν το
μελλον ως γεγενημενον απαγγελλει και τιμωριαν επαγει τηι πλημμελειαι ταυτηι.
Ἱκανη μεν γαρ και αυτη η μεθη αντι πασης γενεσθαι κολασεως, θορυβους εμποιουσα
τηι ψυχηι, ζοφου πληρουσα την διανοιαν, αιχμαλωτον καθιστωσα αυτην, μυριων
αυτους εμπιπλωσα νοσηματων των ενδοθεν, των εξωθεν. Οιδε τουτο και Παυλος οτι
κακια αντι τιμωριας γινεται· διο φησι· Και την αντιμισθιαν, ην εδει, της πλανης
αυτων εν εαυτοις απολαμβανοντες. Ἀλλ' επειδη και τουτο της αναισθησιας αυτων,
το κολαζεσθαι και μηδε αισθανεσθαι, το νοσειν και μηδε ειδεναι οτι νοσουσιν,
επαγει και την εξωθεν τιμωριαν λεγων· Τοινυν αιχμαλωτος εγενηθη ο λαος μου, δια
το μη ειδεναι αυτους τον Κυριον. Και πληθος εγενηθη νεκρων δια λιμον και διψαν
υδατος. Ὅρα και εν τηι τιμωριαι πολλην την νουθεσιαν και ουκ αθροον την
βαθυτατην επαγομενην τομην. Ου γαρ ευθεως την αιχμαλωσιαν επηγαγεν, αλλα
λιμον προτερον και αυχμον, ινα οικοι μενοντες γενωνται βελτιους, μηδε ανιατα
νοσουντες εφελκυσωνται το των βαρβαρων στρατοπεδον. Ἐπειδη δε ουκ ειξαν, ουδε
εκερδαναν εντευθεν, επαγει λοιπον την εσχατην τιμωριαν αυτοις. Ἀλλ' ομως προ
εκεινων ταυτην επαιρει και εξογκοι τωι λογωι την του λιμου, λεγων· Ἐπλατυνεν ο
ᾅδης την ψυχην αυτου· ουχ ως ψυχην του ᾅδου εχοντος, αλλα προσωποποιει την
απειλην, εμφατικωτερον τον λογον ποιησαι βουλομενος και τον φοβον ακμαζοντα
εναποθεσθαι τηι διανοιαι των ακουοντων. ∆ιο και επιμενει λεγων· Και διηνοιξε το
στομα αυτου, του μη διαλιπειν· ως περι θηριου τινος διηγουμενος και εγγυς αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

την εικονα των πραγματων αγων. Και το δη χαλεπωτερον, οτι ουκ ηνοιξε το στομα
μονον, αλλα και μενει κεχηνως και κορον ου λαμβανων των εν αυτωι
κατορυττομενων. Και καταβησονται εις αυτον οι ενδοξοι και οι μεγαλοι και οι
πλουσιοι και οι λοιμοι αυτης. Ειτα, ινα μαθηις, οτι ου κατα φυσεως ακολουθιαν το
γινομενον ην, αλλα θεηλατος ην η πληγη και ψηφος εκ των ουρανων κατενεχθεισα,
τους εν περιφανειαι, τους εν δυναστειαι, τους παντα συγχεοντας, και ανω και κατω τα
των Ἰουδαιων ποιουντας πραγματα, τουτους εκει καταβησεσθαι εφησε.
5.6 Λοιμους δε εικοτως αυτους καλει, ατε ου μεχρι εαυτων την κακιαν
διατηρουντας, αλλα και εις αλλους την νοσον διαβιβαζοντας. Τοιαυτη γαρ η του
λοιμου φυσις· επειδαν αφ' ενος αρξηται σωματος, οδωι βαδιζουσα το λοιπον
επινεμεται πληθος. Και ο αγαλλιωμενος εν αυτηι. Ὁ τρυφων, ο σκιρτων, ο νομιζων
ακινητα εχειν τα αγαθα και αυτος εμπεσειται και αλωσεται. Και ταπεινωθησεται
ανθρωπος και ατιμασθησεται ανηρ. Και οι οφθαλμοι οι μετεωροι ταπεινωθησονται.
Και υψωθησεται Κυριος Σαβαωθ εν κριματι. Ὅρα παλιν Θεου κηδεμονιαν. Ου γαρ
πανωλεθριαν εργαζεται, ουδε ολον εκ μεσου τον δημον αυτων αναρπαστον ποιει,
αλλ' αφιησι τινας, ωστε τηι τιμωριαι των απελθοντων γενεσθαι βελτιους. Τουτο γουν
αινιττομενος εφησεν, οτι Ταπεινωθησονται, τουτεστιν, οι μενοντες, οι
υπολιμπανομενοι. Και υψωθησεται Κυριος Σαβαωθ εν κριματι, και ο Θεος ο αγιος
δοξασθησεται εν δικαιοσυνηι. ∆υο τιθησιν αγαθα, οτι κακεινοι της φλεγμονης
απαλλαγησονται και εσονται βελτιους και ο Θεος θαυμασθησεται παρα πασιν· τουτο
γαρ εστιν· Ὑψωθησεται και δοξασθησεται· δια της κολασεως αυτης, δια της
τιμωριας. Τι δε εστιν· Ἐν κριματι; ∆ια της εκδικησεως. Και βοσκηθησονται οι
διεσπαρμενοι ως ταυροι και τας ερημους των απειλημμενων αρνες φαγονται. Την
ολιγοτητα ενταυθα αινιττεται των υπολειφθεντων και την επιτεταμενην ερημιαν
της χωρας. Ουαι οι επισπωμενοι τας αμαρτιας αυτων ως σχοινιωι μακρωι και ως
ζυγου ιμαντι δαμαλεως τας ανομιας αυτων. Οι λεγοντες· Το ταχος εγγισατω, α
ποιησει ο Θεος, ινα ιδωμεν· και ελθετω η βουλη του αγιου Ἰσραηλ, ινα γνωμεν. Των
προφητων απειλουντων συνεχως και τα φοβερα προαναφωνουντων, οι
ψευδοπροφηται προς χαριν διαλεγομενοι και του δημου τον τονον εκλυοντες τα μεν
εκεινων εφασκον ειναι ψευδη, τα δε αυτων αληθη. Πολλοι τοινυν απατωμενοι
ηπιστουν και αυτοις τοις ρημασιν. Ειτα επειδη αι προφητειαι ουχ ομου τε ελεγοντο
και εξεβαινον· προφητειας γαρ ην φυσις το προ πολλου χρονου τα μελλοντα
εκβησεσθαι προαναφωνειν· επει ουν συνεχως μεν ελεγον οι προφηται τους λιμους,
τους λοιμους, τους πολεμους, επι δε των εργων αυτα ουκ εδεικνυον, τεως την του
χρονου μελλησιν αφορμην εις απιστιαν λαμβανοντες οι πολλοι των ηπατημενων
ελεγον· Ἐλθετω τα λεγομενα· ει αληθευετε, εγγισατω τα πραγματα· δειξατε ημιν επι
των εργων την βουλην του Θεου. Ἐπει ουν την αυτου μακροθυμιαν υποθεσιν
απιστιας εποιουντο και εντευθεν προσετιθεσαν αυτων τοις αμαρτημασι, το τε
απιστειν, το τε δια την απιστιαν ραιθυμοτεροι γινεσθαι, εικοτως αυτους ο προφητης
θρηνει λεγων οτι καθαπερ σχοινιωι μακρωι, ουτως ελκετε καθ' εαυτων την οργην του
Θεου, και αυξετε υμιν την πονηριαν. Ἐπειδη γαρ απιστειτε τοις λεγομενοις ρημασιν,
λειπεται λοιπον την δια των εργων επενεχθηναι πειραν υμιν. Ὥστε οι τα κακα
επισπωμενοι υμεις εστε, οι τοις λεγομενοις απιστουντες. ∆ια τουτο φησιν· Ουαι οι
επισπωμενοι τας αμαρτιας αυτων· τουτεστι, την αντιδοσιν των αμαρτηματων. Ὡς
σχοινιωι μακρωι πορρωθεν ελκετε, φησι, την ωρισμενην τοις αμαρτημασιν υμων
δικην και ως ζυγου ιμαντι δαμαλεως τας ανομιας αυτων, δαμαλεως υπο ζυγον
ουσης, ινα ειπηι το ευτονον, το μετα σπουδης. Ὡς εαν τις ιμαντι ευτονωι εφελκυσαιτο
τι, ουτως υμεις δια της απιστιας εφελκεσθε καθ' υμων του Θεου την οργην. Ειτα
λεγει και πως εφελκονται· Οι λεγοντες· Το ταχος εγγισατω α ποιησει ο Θεος, ινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

ιδωμεν. Ὃ και ετερος προφητης εγκαλει λεγων· Ουαι οι επιθυμουντες την ημεραν
Κυριου. Και ινα τι υμιν η ημερα αυτη; Και αυτη εστι σκοτος και ου φως και γνοφος
ουκ εχων φεγγος αυτης. Και γαρ και εκεινοι απιστουντες ελεγον· ποτε ηξει η ημερα
της κολασεως και της τιμωριας; Ουαι οι λεγοντες το πονηρον και το καλον πονηρον·
οι τιθεντες το φως σκοτος και το σκοτος φως· οι τιθεντες το γλυκυ πικρον και το
πικρον γλυκυ. Παλιν περι των αυτων διαλεγεται. Ἐπειδη τους μεν προφητας
υβριζον και απατεωνας ελεγον, τους δε ψευδοπροφητας ετιμων και ανεστρεφον των
πραγματων την ταξιν, ταλανιζει αυτους επι τηι κρισει τηι διεφθαρμενηι. Ουαι, φησιν,
οι λεγοντες το πονηρον καλον, τουτεστι, την ψευδοπροφητειαν και το καλον
πονηρον, την προφητειαν· οι τιθεντες το φως σκοτος και το σκοτος φως· οι τιθεντες
το γλυκυ πικρον και το πικρον γλυκυ. Ει γαρ και φορτικα, φησι, τα ρηματα, αλλ'
ουδεν γλυκυτερον των προφητων, τηι των ρηματων απειληι την δια των πραγματων
αποκρουομενων πειραν. Ει και γλυκεα τα των ψευδοπροφητων, αλλ' ουδεν αυτων
πικροτερον, τηι χαριτι των λογων την δια των εργων επαγοντων απειλην.
5.7 Ειδες προφητου σοφιαν, πως ανεστρεψεν αυτων την υπονοιαν. Ἐπειδη
γαρ τοις μεν ως πικροτατα φθεγγομενοις ου προσειχον, τοις δε ως προσηνεστατοις
και γλυκυτητα πολλην εχουσιν, εφησεν, οτι τουναντιον μεν ουν εστι· πολυ των
προφητων το μελι, πολλη δε των ψευδοπροφητων η πικρια· ουτω και επι του φωτος
και του σκοτους τον λογον μεταχειριστεον ημιν. Οι μεν γαρ προς την πλανην ηγον,
οι δε προς την αληθειαν εχειραγωγουν· και οι μεν τωι ζοφωι της αιχμαλωσιας
μονονουχι τας χειρας δησαντες παρεδιδοσαν, οι δε οπως εν τωι φωτι της ελευθεριας
αγαγωσι, παντα επραττον. Ἐπει ουν τας εναντιας περι τουτων δοξας ειχον και τας ου
προσηκουσας, εικοτως αυτους διορθουται λεγων· Οι τιθεντες το φως σκοτος και το
σκοτος φως. Ουαι οι συνετοι εν εαυτοις και ενωπιον αυτων επιστημονες. Ου μικρον
και τουτο ελαττωμα, το σοφον τινα νομιζειν εαυτον και τοις εαυτου λογισμοις το
παν επιτρεπειν. Και γαρ εντευθεν εκεινο γινεται· [λεγω δη το φασκειν το πονηρον
καλον, και το καλον πονηρον, και τα εξης]. Τουτο και ο Παυλος τοις εξω φιλοσοφοις
εγκαλων ελεγεν οτι Φασκοντες ειναι σοφοι, εμωρανθησαν. Ἐντευθεν γαρ
εμωρανθησαν, και ο παροιμιωδης λογος παλιν φησιν· Ειδον ανθρωπον δοκουντα
ειναι σοφον παρ' εαυτωι· ελπιδα δε εχει μαλλον ο αφρων αυτου. Τουτο και Παυλος
εγκαλει παλιν λεγων· Μη γινεσθε φρονιμοι παρ' εαυτοις· και παλιν· Ει τις δοκει
σοφος ειναι εν υμιν εν τωι αιωνι τουτωι, γενεσθω μωρος, ινα γενηται σοφος. Μη τηι
οικειαι σοφιαι, φησι, μηδε τοις εαυτου επιτερπεσθω λογισμοις, αλλ' εκεινους
κατευνασας, εκδιδοτω την ψυχην τηι του Πνευματος διδασκαλιαι. Ἐπει ουν και παρα
Ἰουδαιοις τοιουτοι τινες ησαν υπερορωντες μεν των προφητων ως ποιμενων και
αιπολων, βουλομενοι δε σοφιζεσθαι οικοθεν, ο και απονοιας αυτοις υποθεσις
εγινετο, και του καταφρονειν των λεγομενων, εικοτως αυτους θρηνει λεγων· Ουαι
οι συνετοι εν εαυτοις και ενωπιον αυτων επιστημονες. Ουαι οι ισχυοντες υμων, οι
τον οινον πινοντες και οι δυνασται, οι κιρνωντες το σικερα. Μη θαυμασηις, ει προ
μικρου τοσαυτα κατα μεθης ειπων, παλιν τον αυτον επαναλαμβανει λογον. Ἐπειδη
γαρ χαλεπον το ελκος και δυσεικτον, δια τουτο και συνεχως επαντλειν εδει.
Χαλεπον δε και δυσεικτον, τωι μη δοκειν παρα τοις πολλοις αμαρτημα ειναι, παντων
αμαρτηματων χαλεπωτερον ον και μυρια βλαστανον νοσηματα. ∆ιο φησιν· Οι τον
οινον πινοντες και οι δυνασται, οι κιρνωντες το σικερα. ∆ιπλους ο κρημνος,
τυραννις μεθης και δυναστειας υπερβολη. Πασι μεν γαρ ανθρωποις λογισμου χρεια,
μαλιστα δε τοις εν αξιωμασι και δυναστειαις ουσιν, ωστε μη, καθαπερ ατακτων
υδατων ρυμηι τινι, τωι της αρχης εκφερομενους ογκωι κατακρημνιζεσθαι. Οι
δικαιουντες τον ασεβη ενεκεν δωρων και το δικαιον του δικαιου αιροντες απ' αυτου.
∆ιπλουν το εγκλημα παλιν, το τον υπευθυνον αφιεναι και τον ανευθυνον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

καταδικαζειν. Ἑκατερου αμαρτηματος η ριζα δωροδοκια. ∆ια τουτο ον τροπον
καυθησεται καλαμη υπο ανθρακος πυρος και συγκαυθησεται υπο φλογος
ανημμενης. Το ταχυ της τιμωριας, το ευκολον της κολασεως παριστησι, δια της
εικονος την πανωλεθριαν αυτων δηλων.
5.8 Ἅπαντα γαρ ταυτα η φλοξ και οι ανθρακες και η καλαμη και τα εξης ημιν
παρεδηλωσεν. Ἡ ριζα αυτων ως χνους εσται και το ανθος αυτων ως κονιορτος
αναβησεται. Τα πεπηγοτα και τα βεβαια απολειται και διαχυθησεται τα λαμπρα και
τα φαιδρα οιχησε ται και διαρρυησεται. Ου γαρ ηθελησαν τον νομον Κυριου Σαβαωθ
ποιειν, αλλα το λογιον του αγιου παρωξυναν. Λογιον τον νομον λεγει. Και εθυμωθη
Κυριος Σαβαωθ οργηι επι τον λαον αυτου· και επεβαλε την χειρα αυτου επ' αυτους
και επαταξεν αυτους. Και παρωξυνθη επι τα ορη και εγενετο τα θνησιμαια αυτων ως
κοπρια εν μεσωι οδου. Και εν πασι τουτοις ουκ απεστραφη ο θυμος αυτου, αλλ' ετι η
χειρ αυτου υψηλη. Πολεμον ενταυθα αινιττεται χαλεπον, ος ουδε ταφηι τα σωματα
συγχωρησει παραδοθηναι, ουχ ινα εκεινοι κολασιν δωσιν, αλλ' ινα οι ζωντες εν ταις
αλλοτριαις συμφοραις της οικειας αποτεμνωνται τι κακιας. Και ορα πως
χαλεπωτερον τον λογον εποιησεν. Ου γαρ ειπεν οτι ουκ εταφησαν, αλλ' οτι κοπρου
πασης ατιμοτερον ερριμμενοι ησαν οι τετελευτηκοτες, ο τοις ζωσι φρικωδεστερον
απαντων ειναι δοκει και της τελευτης αυτης χαλεπωτερον. Και το δη χειρον, οτι
ουδε τουτων γινομενων, φησιν, επιεικεστεροι γεγονασιν, αλλα τοις αυτοις
επιμενουσιν. Ἐπει ουν ουδεν βελτιους εγενοντο, απειλει παλιν αυτοις την
χαλεπωτατην εκεινην πληγην την των βαρβαρων. ∆ιο και επαγει λεγων· Τοιγαρουν
αρει συσσημον εν τοις εθνεσι τοις μακραν. Ἵνα μη της οδου το μηκος εις ραιθυμιαν
αυτους εμβαλληι, φησιν οτι ουτω τωι Θεωι ραιδιον αγαγειν αυτους, ως τωι το συσσημον
αιροντι και τους παρεσκευασμενους και ετοιμους εξαγοντι προς παραταξιν, οπερ και
επι των ιππων γινεται των αμιλλατηριων. Ὁμου τε γαρ το συμβολον της αφεσεως
αιρεται κακεινοι των βαλβιδων εκπηδωσιν ευθεως. ∆υο τοινυν ενταυθα ο προφητης
αινιττεται, οτι και ευκολον αυτους ελθειν, του Θεου καλουντος, και παλαι αν ηλθον,
ει μη η πολλη κατειχεν αυτους μακροθυμια. Ειτα τηι επεξηγησει πλειονα την
ευκολιαν ενδεικνυται λεγων. Και συριει αυτους απ' ακρου της γης. Μη θαυμασηις δε,
ει περι Θεου διαλεγομενος, ουτω παχυταταις κεχρηται λεξεσι· προς γαρ την ανοιαν
των ακουοντων σχηματιζει τα ρηματα, εν βουλομενος δειξαι δια παντων, οτι και τωι
Θεωι ραιδιον τουτο και οτι παντως απαντησονται· διο και επηγαγε λεγων· Και ιδου
ταχυ κουφως ερχονται. Ου πεινασουσιν, ουδε κοπιασουσιν, ουδε νυσταξουσιν, ουδε
κοιμηθησονται. Ταυτα υπερβολικως ειρηται. Πως γαρ ενην μητε πεινηιν, μητε
καθευδειν, ανθρωπους οντας και την κοινην λαχοντας ληξιν; Ἀλλα το ταχος της
στρατιας, την ευκολιαν, την ταχυτητα, οπερ εφθην ειπων, δια παντων ενδεικνυται.
Ουδε λυσουσι τας ζωνας αυτων απο της οσφυος αυτων, ουδε μη ραγωσι οι ιμαντες
των υποδηματων αυτων. Ὧν τα βελη οξεα εστι και τα τοξα αυτων εντεταμενα. Οι
ποδες των ιππων αυτων ως στερεα πετρα ελογισθησαν, οι τροχοι των αρματων
αυτων ως καταιγιδες. Ὀργιωσιν ως λεοντες και παρεστηκασιν ως σκυμνοι λεοντων.
Και επιληψεται και βοησει ως θηριον και εκβαλει· και ουκ εσται ο ρυομενος αυτους.
Και βοησεται δι' αυτους τηι ημεραι εκεινηι, ως φωνη θαλασσης κυμαινουσης. Και
εμβλεψονται εις τον ουρανον ανω και εις την γην κατω· και ιδου σκοτος σκληρον,
σκοτος εν τηι αποριαι αυτων. ∆ια παντων τον λογον εξωγκωσε και τον φοβον επηιρε,
κατα μικρον εκαστα διηγουμενος, τα περι της γνωμης, τα περι της ισχυος, τα περι
των οπλων, τα περι των ιππων, τα περι των αρματων, ωστε τωι πληθει των
λεγομενων πολλην ποιησαι την αγωνιαν, και τηι σαφηνειαι των εικονων εγγυς τα
πραγματα αυτοις αγαγειν. ∆ιο και λεουσιν αυτους παραβαλλει και ουδε ενταυθα
εστη του παραδειγματος, αλλα και φωνην αναπλαττει και ορμην του θηριου και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

επιμενει τηι μεταφοραι και πολλην ποιειται την τροπην. Και εντευθεν επι θαλατταν
εξαγει τον λογον, λεγων οτι τοσουτος εσται ο θορυβος, τοσαυτη η ταραχη, οση αν
γενοιτο μαινομενης θαλασσης και κυματα διεγειρουσης· και παντα κινει τροπον,
αυξων τον φοβον, ωστε μη δεηθηναι αυτους της δια των πραγματων πειρας. Και το
δη χαλεπωτερον, οτι ουδε ο παραστησομενος εσται, φησιν, ουκ απο της γης, ουκ απο
των ουρανων· αλλ' ερημοι και της ανωθεν συμμαχιας και της κατωθεν βοηθειας,
εκδοθησονται τοις πολεμιοις. Σκοτος δε ενταυθα φησι το απο της συμφορας αυτοις
εγγινομενον, ουχ ως της ακτινος αφανιζομενης, αλλα της διαθεσεως των
πασχοντων εν μεσηι τηι μεσημβριαι αντι φωτος σκοτος ορωντων· οπερ τοις
οδυνωμενοις και θλιβομενοις συμβαινειν ειωθε. Και ινα μαθηις οτι ου της φυσεως
του αερος το σκοτος ην, αλλα της εκεινων διαθεσεως, επηγαγε· Σκληρον σκοτος εν
τηι αποριαι αυτων.

6.τ ΚΕΦΑΛ. ΣΤ ʹ
6.1 Και εγενετο του ενιαυτου, ου απεθανεν Ὀζιας ο βασιλευς. Τι δηποτε τους
μεν αλλους χρονους απο της ζωης των βασιλεων, τουτον δε απο της τελευτης
χαρακτηριζει νυν ο προφητης; Ου γαρ ειπεν· Ἐγενετο εν ταις ημεραις Ὀζιου, ουδε, εν
τηι βασιλειαι Ὀζιου, αλλ' Ἐγενετο ηνικααπεθανε. Τι δηποτε εν τουτωι ποιει; Ουχ
απλως, ουδε ως ετυχεν, αλλα τι απορρητον ημιν αινιττεται. Τι δε τουτο εστιν; Ὀζιας
ουτος τηι των γεγενημενων ευπραγιαι μεθυων και υπο της ευημεριας ογκουμενος,
μειζον της αξιας εφρονησε. Και επειδη βασιλευς ην, ενομισεν αυτωι προσηκειν
ιερασθαι και επεπηδησε τωι ναωι και εις τα αγια των αγιων εισηλθε και του ιερεως
κωλυοντος και απαγορευοντος αυτωι την εκεισε εισοδον, ουκ ηνεσχετο, αλλ'
επεμεινε τηι μανιαι, ολιγον του ιερεως ποιουμενος λογον. Ταυτης ενεκεν της
αναισχυντιας επαφηκεν αυτωι λεπραν ο Θεος κατα του μετωπου. Βουληθεις γαρ
πλειονα της ουσης τιμην λαβειν, και ης ειχεν εξεπεσεν. Ου γαρ δη μονον ιερωσυνην
ου προσελαβεν, αλλα και γενομενος ακαθαρτος, των βασιλειων εξεβαλλετο και τον
απαντα χρονον εν οικωι τινι κεκρυμμενος κατυκει, την αισχυνην ου φερων. Και ο
λαος δε συναπηλαυσεν απας της τοιαυτης οργης, οτι τους του Θεου νομους περιειδον
και την ιερωσυνην υβριζομενην ουκ εξεδικησαν. Πως ουν συναπηλαυσε της οργης;
Τωι την προφητειαν αναστα ληναι· οργιζομενος γαρ αυτοις ο Θεος περι ουδενος
ουδεν απεκρινατο. Ἀλλ' ου μεχρι παντος τουτο εποιησεν, αλλα τωι μετρωι της ζωης
του βασιλεως και μετρον της τιμωριας ωρισεν. Ὁμου γουν εκεινου καταλυσαντος
την ζωην, και ο Θεος την οργην κατελυσε και τας θυρας παλιν της προφητειας
ανεωιξε. Τουτο γουν αινιττομενος ο προφητης ανεμνησεν ημας του καιρου της
τελευτης του βασιλεως· διοπερ ουτως αρχεται της προφητειας, λεγων· Ἐγενετο του
ετους, ου απεθανεν Ὀζιας ο βασιλευς, ειδον τον Κυριον καθημενον. Καιτοι γε ο
Χριστος φησι· Θεον ουδεις εωρακε πωποτε. Ὁ μονογενης Υιος, ο ων εις τον κολπον
του Πατρος, εκεινος εξηγησατο. Και παλιν· Ουχ οτι τον Πατερα τις εωρακεν, ει μη ο
ων παρα του Θεου· ουτος εωρακε τον Πατερα. Και προς τον Μωυσεα δε αυτος φησιν·
Ουδεις οψεται το προσωπον μου και ζησεται. Πως ουν ουτος φησιν εωρακεναι τον
Κυριον; Ειδον γαρ, φησι, τον Κυριον· ουκ εναντια τοις του Χριστου λεγων, αλλα και
σφοδρα συνωιδα. Ὁ μεν γαρ Χριστος την ακριβη κατανοησιν φησιν, ην ουδεις ειδε·
γυμνην γαρ την θεοτητα και ακραιφνη την ουσιαν ουδεις εθεασατο, πλην του
Μονογενους· ο δε προφητης την αυτωι δυνατην ιδειν απαγγελλει. Ουδε γαρ αυτος
οπερ εστιν ο Θεος ιδειν ηδυνηθη, αλλα σχηματισθεντα αυτον θεωρει, και τοσουτον
καταβαντα, οσον αναβηναι η του θεωρουντος ασθενεια εχωρει. Ὅτι γαρ ου γυμνην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ειδε την θεοτητα, ουτε αυτος, ουτε αλλος ουδεις, απ' αυτων ων απαγγελλουσιν
ευδηλον. Ειδον γαρ, φησι, τον Κυριον καθημενον. Θεος δε ου καθηται· σωματων γαρ
ο σχηματισμος. Και ουχ απλως· Καθημενον, αλλ' Ἐπι θρονου. Θεος δε ου περιεχεται,
<ουδε εμπεριειληπται>· πως γαρ, ο πανταχου παρων και τα παντα πληρων, ου εν τηι
χειρι τα περατα της γης; Ὅθεν δηλον οτι συγκαταβασις ην το ορωμενον. Ουτω γουν
ετερος προφητης αινιττομενος ελεγεν εκ προσωπου του Θεου· Ἐγω ορασεις
επληθυνα, τουτεστι, διαφορως ωφθην. Ει δε αυτη η ουσια γυμνη εφαινετο, ουκ αν
διαφορως εφανη· αλλ' επειδη συγκαταβαινων, νυν μεν τουτωι τωι τροπωι, νυν δε
εκεινωι τοις προφηταις εαυτον εδεικνυ, καταλληλως τοις υποκειμενοις καιροις
σχηματιζων τας οψεις, δια τουτο φησιν· Ὁρασεις επληθυνα και εν χερσι προφητων
ωμοιωθην. Ουχ ωσπερ ημην, εφανην, φησιν, αλλ' ωμοιωθην προς οπερ ιδειν
ηδυναντο οι θεωρουντες. Ὁραις γουν αυτον νυν μεν καθημενον, νυν δε ωπλισμενον,
νυν δε τριχα πολιαν εχοντα, νυν δε εν αυραι, νυν δε εν πυρι, νυν δε εκ των οπισθιων
φαινομενον, νυν δε επι των Χερουβιμ, και προς μεταλλικων υλων λαμπροτητα των
διαφανεστατων την οψιν εξεικονιζομενον. Τινος μεν ουν ενεκεν νυν μεν
ωπλισμενος φαινεται και ηιμαγμενος, νυν δε εν πυρι, νυν δε τα οπισθια δεικνυς, νυν
δε εν ουρανωι, νυν δε εν θρονωι, νυν δε επι των Χερουβιμ ου του παροντος αν ειη
λεγειν καιρου, ωστε μη το παρεργον του εργου γενεσθαι μειζον. Τεως δε αναγκαιον
υπερ της παρουσης οψεως διαλεχθηναι. Τινος ουν ενεκεν ουτω φαινεται νυν επι
θρονου καθημενος και μετα των Σεραφιμ; Ἀνθρωπινον εθος μιμειται, επειδη και
προς ανθρωπους ην ο λογος αυτωι. Ἐπειδη γαρ αποφασιν εκφερειν μελλει υπερ
μεγιστων πραγματων και της οικουμενης απασης, ετι μην και περι των
Ἱεροσολυμων και διπλην τιθησι ψηφον, την μεν κολασιν τηι πολει φερουσαν και τωι
εθνει παντι, την δε ευεργεσιαν τηι οικουμενηι και μεγαλας επαγγελλομενην ελπιδας
και τιμας αθανατους. Ἔθος δε τοις δικαζουσι ταυτα ποιειν μη λαθρα, αλλ' εφ'
υψηλου του βηματος καθημενοις, παρεστωτων απαντων και των παραπετασματων
συνελκομενων [τουτο ποιειν].
6.2 Τουτους και αυτος μιμουμενος παρεστησεν αυτωι τα Σεραφιμ και εφ'
υψηλου καθηται θρονου και ουτω την αποφασιν ταυτην εκφερει. Και ινα μαθηις οτι
ουχ υποψια το πραγμα, αλλα τουτο εθος αυτωι, και εξ ετερου προφητου τουτο
πειρασομαι ποιησαι φανερον. Και γαρ επι του ∆ανιηλ, επειδη και εκει ψηφον τινα
μεγαλην εκφερειν εμελλε περι κολασεων και τιμωριων Ἰουδαικων και των αγαθων
των μελλοντων τηι οικουμενηι διδοσθαι, κακει θρονος φαινεται λαμπρος και
περιφανης και δημος αγγελων παρεστηκως, και εθνη αρχαγγελων και ο Μονογενης
συγκαθημενος και βιβλοι ανοιγονται και ποταμοι πυρος ελκονται και παντοθεν
σχημα δικαστηριου συνισταται. Και εστι κακεινα συγγενη τοις ενταυθα λεγομενοις
απαντα η και σαφεστερον εκεινος αυτα απαγγελλει, ατε των χρονων εγγυτερον
γινομενων και προς αυτας λοιπον τας θυρας της προφητειας αφικνουμενης. Ἀλλα
ταυτα τοις φιλοπονοις αφεντες συναγαγειν και παρατιθεναι και την εκατερας της
προφητειας κοινωνιαν καταμανθανειν, οπερ εφην, της προκειμενης ημεις αψωμεθα
μετα ακριβειας, ως αν οιον τε ηι ρησιν εκαστην εξηγουμενοι. Ουτω γαρ και ημιν και
υμιν σαφεστερα εσται τα ειρημενα. Τι ουν φησιν; Ειδον τον Κυριον καθημενον. Το
καθησθαι επι θρονου συμβολον αει κρισεως εστιν, ωσπερ ο ∆αυΐδ φησιν· Ἐκαθισας
επι θρονου ο κρινων δικαιοσυνην· και ο ∆ανιηλ· Θρονοι ετεθησαν και κριτηριον
εκαθισε. Το δε απλως καθησθαι ετερου συμβολον ειναι φησιν ο προφητης. Τινος δη
τουτου; Του παγιου, του μονιμου, του βεβηκοτος, του ατρεπτου, του ατελευτητου,
της ζωης της απεραντου. ∆ια τουτο φησι· Συ καθημενος εις τον αιωνα και ημεις
απολλυμενοι εις τον αιωνα. Συ, φησι, μενων, ων, ζων, αει ωσαυτως ων. Ὅτι γαρ ου
περι καθεδρας ελεγεν, η αντιδιαστολη δηλον εποιησεν. Ου γαρ ειπεν, ημεις εστωτες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

<και συ καθημενος,> αλλα <συ καθημενος και ημεις> απολλυμενοι. Το δε επι θρονου
καθησθαι το κρινειν εστι. ∆ια τουτο αυτον ουτως οραι καθημενον επι θρονου υψηλου
και επηιρμενου η ετερον μεν τουτο, ετερον δε εκεινο αινιττεται. Και γαρ υψηλος ην ο
θρονος, τουτεστι, μεγας και υπερμηκης· και επηιρμενος, τουτεστι, και εν υψει
φαινομενος αφατωι και μετεωρος. Και πληρης ο οικος της δοξης αυτου. Ποιος οικος;
ειπε μοι. Ὁ ναος. Ἐπειδη γαρ εκειθεν εχρα εικοτως και εν τηι οψει τηι θαυμασιαι ταυτηι
εκει καθημενος φαινεται. ∆οξαν δε ενταυθα φησι λαμπροτητα, φως απορρητον· οπερ
ερμηνευσαι τωι λογωι μη δυναμενος, δοξαν εκαλεσε και ουχ απλως δοξαν, αλλα Θεου
δοξαν. Και Σεραφιμ ειστηκεισαν κυκλωι αυτου. Τινα λεγει ταυτα τα Σεραφιμ;
∆υναμεις ασωματοι των ανω δημων, ων την αρετην και την μακαριοτητα και απο
της προσηγοριας εστιν ιδειν. Τηι γαρ Ἑβραιων γλωττηι εμπυρα στοματα ερμηνευεται
τα Σεραφιμ. Τι ουν εκ τουτου μανθανομεν; Το καθαρον της ουσιας, το αγρυπνον, το
διεγηγερμενον, το γοργον, το ενεργητικον, το ακηλιδωτον. Ουτω γουν και ο
προφητης ∆αυιδ των ανω δυναμεων την απαραποδιστον διακονιαν βουλομενος
ημιν ενδειξασθαι και το ταχυ της υπηρεσιας και σφοδρα ενεργες, ελεγεν· Ὁ ποιων
τους αγγελους αυτου πνευματα και τους λειτουργους αυτου πυρος φλογα· το ταχυ,
το κουφον, το δραστηριον ημιν δια των στοιχειων τουτων ενδεικνυμενος. Τοιαυτα
και αι δυναμεις αυται, καθαροις στομασιν ανυμνουσαι τον ∆εσποτην, εργον τουτο
εχουσαι διηνεκως, ευφημιας αναφερουσαι, λειτουργιαν αδιαλειπτον. ∆εικνυσι δε
αυτων το αξιωμα και το πλησιον ειναι του θρονου. Καθαπερ γαρ επι των βασιλεων
των επι γης οι εν μειζοσιν αξιωμασιν οντες, παρ' αυτον εστηκασι τον θρονον τον
βασιλικον· ουτω δη και αυται αι δυναμεις δια την υπερβαλλουσαν αρετην τον ανω
θρονον κυκλουσι, της απορρητου μακαριοτητος απολαυουσαι διηνεκως και
εντρυφωσαι τηι μακαριαι ληξει της λειτουργιας ταυτης. Ἓξ πτερυγες τωι ενι και εξ
πτερυγες τωι ενι. Και ταις μεν δυσι κατεκαλυπτον τα προσωπα εαυτων, ταις δε δυσι
κατεκαλυπτον τους ποδας εαυτων, και ταις δυσιν επεταντο. Και εκεκραγον ετερος
προς τον ετερον και ελεγον· αγιος, αγιος, αγιος, Κυριος Σαβαωθ. Πληρης πασα η γη
της δοξης αυτου. Τι βουλεται ημιν ταυτα τα πτερα και τι αινιττονται ημιν αι
πτερυγες; Ου γαρ δη πτερα επι τας ασωματους δυναμεις εκεινας· αλλα παλιν δια
παχυτερων σχηματων απορρητα τινα ημιν ο προφητης παραδηλοι, συγκαταβαινων
μεν τηι ασθενειαι των τοτε ακροωμενων, ομως δε και δια της συγκαταβασεως πασαν
διανοιαν υπερβαινοντα νοηματα μετα ακριβειας ημιν ενδεικνυμενος.
6.3 Τι ουν αινιττονται αι πτερυγες; Το υψηλον και μεταρσιον των δυναμεων
τουτων. Ουτω και ο Γαβριηλ πετομενος και εκ των ουρανων καταβαινων φαινεται,
ινα μαθηις το ταχυ και κουφον. Και τι θαυμαζεις, ει επι των λειτουργικων δυναμεων
ταυταις ταις λεξεσι κεχρηται, οπου γε και επ' αυτου του των ολων Θεου ου
παρηιτησατο ταυτην μεταχειρισασθαι την συγκαταβασιν; Βουλομενος γαρ αυτου
δειξαι η το ασωματον η το ταχυ της πανταχου παρουσιας, φησιν ο ∆αυΐδ· Ὁ
περιπατων επι πτερυγων ανεμων. Καιτοι γε ουτε ανεμοι πτερυγας εχουσιν, ουτε
αυτος επι πτερυγων περιπατει. Πως γαρ ο πανταχου παρων; Ἀλλ' οπερ εφθην ειπων,
τηι ασθενειαι των ακουοντων συγκαταβαινων, απο των εγχωρουντων ανηγεν αυτων
την διανοιαν. Και παλιν την βοηθειαν αυτου βουλομενος και την εκ ταυτης
ασφαλειαν ενδειξασθαι, ταις αυταις κεχρηται λεξεσιν, ουτω λεγων· Ἐν σκεπηι των
πτερυγων σου σκεπασεις με. Ἐνταυθα μεντοι ου το μεταρσιον και κουφον ημιν
αινιττεται μονον ο προφητης δια των πτερυγων τουτων, αλλα και ετερον τι
φρικωδες. ∆εικνυσι γαρ οτι ει και συγκαταβασις ην το ορωμενον, ωσπερ ουν και ην,
ουδε αι ανω δυναμεις προς το μετρον τουτο χωρησαι ηδυναντο. Το γαρ καλυπτειν
τους ποδας και τα προσωπα και τα νωτα, εκπληττομενων ην, τρεμουσων [την
αστραπην], ου φερουσων την απο του θρονου πηδωσαν αστραπην. ∆ια τουτο,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

καθαπερ τινι τειχιωι, τηι των πτερυγων προβοληι συνεσκιαζον τας εαυτων οψεις· και
οπερ ημεις πασχειν ειωθαμεν, η βροντων καταρρηγνυμενων η αστραπων, επι το
εδαφος κλινομενοι, τουτο δη και εκειναι επασχον. Ει δε τα Σεραφιμ, αι μεγαλαι και
θαυμασιαι δυναμεις εκειναι, Θεον καθημενον και επι θρονου καθημενον ιδειν αδεως
ουκ ηδυνηθησαν, αλλα και τας οψεις και τους ποδας εκαλυπτον, τις αν παραστησειε
λογος την μανιαν των αυτον τον Θεον ειδεναι σαφως λεγοντων και την ακηρατον
εκεινην περιεργαζομενων ουσιαν; Ταις δυσιν επεταντο και εκεκραγον. Τι ποτε εστι
τουτο το· Ἐπεταντο και τι παρασημαναι βουλεται; Ὅτι διηνεκως περι τον Θεον εισι
και παρ' αυτου ουκ αφιστανται, αλλ' αυτη αυτοις η πολιτεια, το διηνεκως εις αυτον
αιδειν, το διαπαντος ευφημειν τον ποιησαντα. Ου γαρ ειπεν· Ἐκεκραξαν, αλλ'
Ἐκεκραγον, τουτεστι, διηνεκως τουτο εργον εχουσιν. Ἕτερος προς τον ετερον και
ελεγον· Ἅγιος, αγιος, αγιος. Τουτο την παναρμονιον αυτων συμφωνιαν δηλοι και
την μετα πολλης ομονοιας ευφημιαν. Ουτος ο υμνος ουκ ευφημια μονον εστιν, αλλα
και προφητεια των καταληψομενων την οικουμενην αγαθων και δογματων
ακριβεια. Τινος δε ενεκεν ουκ ειπον απαξ και εσιγησαν, ουδε δευτερον και εστησαν,
αλλα τριτον και προσεθηκαν; Ουκ ευδηλον οτι τηι Τριαδι τον υμνον αναφερουσαι
τουτο εποιουν; ∆ια τοι τουτο ο μεν Ἰωαννης περι του Υιου φησιν ειρησθαι, ο δε
Λουκας περι του Πνευματος, οι δε προφηται περι του Πατρος. Και τα εξης δε ταυτην
ημιν εμφαινει την εννοιαν. Μετα γαρ τον υμνον επηγαγον· Πληρης πασα η γη της
δοξης αυτου, οπερ ην προφητειας ακριβους· την μελλουσαν γνωσιν προαναφωνουσι,
δι' ης η οικουμενη της δοξης ενεπλησθη του Θεου· ως το γε παλαιον και ηνικα ταυτα
ελεγετο, ου μονον το λοιπον της οικουμενης μερος, αλλα και αυτη της Ἰουδαιας η
χωρα πολλης ασεβειας ην εμπεπλησμενη και ουδεις ουδαμου τον Θεον εδοξαζε. Και
μαρτυς αυτος ο προφητης λεγων οτι ∆ι' υμας το ονομα μου βλασφημειται εν τοις
εθνεσι. Ποτε ουν πληρης εγενετο η γη της δοξης αυτου; Ὅτε ο υμνος ουτος εις την
γην κατηνεχθη και συγχορευται των ανω δυναμεων οι κατω γεγονασιν ανθρωποι
και μιαν την μελωιδιαν ανηγαγον και κοινην την ευφημιαν εποιησαντο. Ει δε
αναισχυντει προς ταυτα ο Ἰουδαιος, δειξατω ποτε πασα η γη της δοξης αυτου πληρης
εγενετο ταυτης της απο της γνωσεως; Ἀλλ' ουκ αν εχοι δειξαι, καν μυριακις
αναισχυντηι. Και επηρθη το υπερθυρον απο της φωνης, ης εκεκραγον. Ειδες
προφητειας ευκολιαν τα πραγματα αλληλων εχομενα; Μετα γαρ τον υμνον τουτον
και το πληρωθηναι την γην της δοξης αυτου, επαυσατο τα Ἰουδαικα απαντα, οπερ
και αυτο δια του επαρθηναι το υπερθυρον εδηλωσεν. 6.4 Ἐρημωσεως γαρ τουτι το
σημειον ην, και ανατροπης του ναου· του ναου δε αφανισθεντος, και ταλλα
συγκατελυετο παντα. Και ινα μαθηις οτι η Καινη την Παλαιαν επαυσεν· Ἀπο της
φωνης, φησιν, επηρθη το υπερθυρον· τουτεστιν απο του παραγενεσθαι την
δοξολογιαν ταυτην και λαμψαι την χαριν και την δοξαν εκχυθηναι πανταχου της
οικουμενης, τα της σκιας εκποδων γεγονε. Και ο οικος ενεπλησθη καπνου. Ἐμοι και
τουτο δοκει σημειον ειναι της αλωσεως της αυτους καταληψομενης και του
βαρβαρικου πυρος και του χαλεπωτατου εμπρησμου. Και ειπον· Ὢ ταλας εγω οτι
κατανενυγμαι, οτι ανθρωπος ων και ακαθαρτα χειλη εχων και εν μεσωι λαου
ακαθαρτα χειλη εχοντος εγω οικω και τον Κυριον Σαβαωθ ειδον τοις οφθαλμοις
μου. Ἐξεπληξε τον προφητην η οψις, διανεστησεν, εις πολυν τον φοβον ενεβαλε,
προς εξομολογησιν εκινησεν, ακριβεστερον την ευτελειαν της οικειας ουσιας
επιγνωναι παρεσκευασε. Τοιουτοι γαρ οι αγιοι παντες· επειδαν μειζονος απολαυσωσι
τιμης τοτε ταπεινουνται μειζονως. Ουτω και ο Ἀβρααμ τωι Θεωι διαλεγομενος, γην
και σποδον εαυτον εκαλει· ουτω και Παυλος, οτε της οψεως εκεινης κατηξιωθη, τοτε
εκτρωμα εαυτον ωνομασεν· ουτω δη και ουτος ταλανιζει εαυτον προτερον απο της
φυσεως λεγων· Ὢ ταλας εγω, οτι κατανενυγμαι, οτι ανθρωπος ων· ειτα απο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

γνωμης, Και ακαθαρτα χειλη εχων. Ἀκαθαρτα αυτου τα χειλη εκαλεσεν, ως εγωγε
οιμαι, προς την παραθεσιν των εμπυρων στοματων εκεινων των καθαρων
δυναμεων, της ακριβεστατης λειτουργιας εκεινης. Και ουδε ενταυθα εστη, αλλα και
υπερ του λαου παντος εξομολογειται, επαγων και λεγων· Ἐν μεσωι λαου ακαθαρτα
χειλη εχοντος εγω οικω. Και τινος ενεκεν χειλη ενταυθα αιτιαται; Το
απαρρησιαστον εμφαινων. Ἐπει και οι παιδες οι τρεις τουτο αυτο ελεγον σχεδον, εν
τηι καμινωι οντες· Ουκ εστιν ημιν ανοιξαι το στομα. Και νυν, επειδη υμνωιδιας ην
καιρος και ευφημιας και τας ανω δυναμεις εωρα τουτο ποιουσας, εικοτως επι τα
χειλη τρεπει τον λογον, τα μαλιστα προς την τοιαυτην διακονιαν καλουμενα. Ἀλλα
τα μεν αυτου δια τουτο ακαθαρτα εκαλεσε, τα δε του λαου ουχ ουτως, αλλ' επειδη
πολλης ανομιας ησαν εμπεπλησμενοι. Και τον βασιλεα Κυριον ειδον τοις οφθαλμοις
μου. ∆ια τουτο στενω και θρηνω, φησιν, οτι τοσαυτης ηξιωθην τιμης αναξιος ων
υπερβαινουσης μου την αξιαν, αναβεβηκυιας μου την φυσιν. Ὅταν δε λεγηι· Ειδον,
μη την ακριβη κατανοησιν νομιζε, αλλα την αυτωι δυνατην. Και σκοπει ποσον της
εξομολογησεως το κερδος. Κατηγορησεν εαυτου και ευθεως εκαθαρθη. Ἐπειδη γαρ
ταυτα ειπε τα ρηματα· Ἀπεσταλη προς με, φησιν, εν των Σεραφιμ και εν τηι χειρι
αυτου ειχεν ανθρακα, ον τηι λαβιδι ελαβεν απο του θυσιαστηριου. Και ηψατο του
στοματος μου και ειπεν· Ἰδου ηψατο τουτο των χειλεων σου και αφελει τας ανομιας
σου και τας αμαρτιας σου περικαθαριει. Τινες μεν και των μυστηριων των
μελλοντων συμβολα ταυτα ειναι φασι, το θυσιαστηριον, το πυρ το επικειμενον, την
διακονουμενην δυναμιν, το εν τωι στοματι διδοσθαι, το καθαιρειν τα αμαρτηματα·
ημεις δε τεως της ιστοριας εχομεθα και λεγομεν τινος ενεκεν τουτο γεγενηται.
Μελλει πεμπεσθαι προς τον δημον τον Ἰουδαικον, φοβερα τινα απαγγελλων και
αφορητα. Πεμπεται τοινυν τα Σεραφιμ, ωστε <απαλλαξαι> φοβου και παρρησιας
αυτον εμπλησαι. Και ινα μη προβαλληται, καθαπερ Μωυσης, λεγων ισχνοφωνος
ειναι και Ἱερεμιας, νεωτερος ειναι, ουτω και ουτος ακαθαρτα χειλη εχειν και μη
δυνασθαι διακονησαι τοις λεγομενοις, ερχεται τα Σεραφιμ εκκαθαιροντα αυτου τα
αμαρτηματα, ουκ οικειαι δυναμει (τουτο γαρ Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος
μονον), αλλ' επιταγματι και δοσει των ανθρακων. Ου γαρ ειπεν· Ἰδου αφαιρω εγω,
αλλ' Ἰδου τουτο αφαιρειται τας ανομιας σου, και τας αμαρτιας σου περικαθαριει δια
το επιταγμα του πεμψαντος. Τινος δε ενεκεν εν τηι λαβιδι τα Σεραφιμ ελαβε τον
ανθρακα; Ου γαρ δη η ασωματος δυναμις εγκατακαιεσθαι εμελλεν υπο των
ανθρακων. Τινος ενεκεν ταυτα γεγενηται; ∆ια πολλην συγκαταβασιν. ∆ια δη τουτο
και απο του θυσιαστηριου λαμβανει, ενθα αι θυσιαι προσεφεροντο και οι καθαρμοι
των αμαρτηματων. Ει δε λεγοις· Πως το στομα ου κατεκαη του προφητου; Μαλιστα
μεν ουδε πυρ αισθητον ην το φαινομενον· αλλως δε, οταν ο Θεος εργαζηται τι, μη
πολυπραγμονει, μηδε περιεργαζου. 6.5 Και γαρ ενεργουν και αισθητον πυρ σωμασιν
ομιλησαν, τα του πυρος ουκ επεδειξατο. Ει δε ενθα κληματιδες και πισσα, της οικειας
επελαθετο φυσεως η φλοξ, τι θαυμα ζεις, ει νυν τοσαυτης παραδοξοποιιας
γενομενης εκαθηρεν, αλλ' ουκ εκαυσε τουτι το πυρ; Και ηκουσα της φωνης Κυριου
λεγοντος· Τινα αποστελω και τις πορευσεται προς τον λαον τουτον; Ὁραις ποσον
ηνυσεν η οψις, ποσον κατωρθωσεν ο φοβος; Καιτοι γε και επι Μωυσεως τοιουτον τι
γεγονεν· ει γαρ μη Σεραφιμ εφανη, μηδε αυτος επι θρονου καθημενος, αλλ' ομως
ετερον παραδοξον θεαμα τοτε εδειχθη τωι προφητηι και τοιουτον, ως μηδενα
αντιβλεψαι δυνηθηναι τωι φαινομενωι. Ὁ γαρ βατος εκαιετο, φησι, και ου
κατεκαιετο. Ἀλλ' ομως και μετ' εκεινα και την πολλην του Θεου παραινεσιν ο μεγας
αναδυεται Μωυσης και σκηπτεται και μυριας επινοει προφασεις παραιτησεως,
λεγων· Ἰσχνοφωνος ειμι και βραδυγλωσσος και· Προχειρισαι συ αλλον, ον
εξαποστελεις. Και Ἱερεμιας δε την ηλικιαν προβαλλεται. Και Ἰεζεκιηλ δε μετα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

κελευσθηναι επτα διατριβει περι τον ποταμον ημερας, αναδυομενος και οκνων. ∆ιο
και την παραβολην εκεινην προσεθηκεν ο Θεος λεγων· Σκοπον δεδωκα σε τωι οικωι
Ἰσραηλ· και οτι Την ψυχην αυτων εκ χειρος σου εκζητησω. Ἰωνας δε ου μονον
παρηιτησατο, αλλα και εδραπετευσε. Τι ουν; τολμηροτερος παντων ο Ἡσαΐας και
Μωυσεως του μεγαλου; Και τις αν τουτο ειποι; Ποθεν ουν κελευομενος εκεινος
ανεδυετο, ουτος δε μη φανερως επιταγεις εισεπηδησεν; Ουδε γαρ ειπεν· Ἄπελθε·
αλλα του Θεου λεγοντος· Τινα αποστελω; ηρπασε το επιταγμα. Τινες μεν ουν φασιν,
οτι επειδη ημαρτε, τον Ὀζιαν ουκ ελεγξας κατατολμωντα των αδυτων, υπερ εκεινης
βουλομενος απολογησασθαι της αμαρτιας, τηι μετα ταυτα προθυμιαι της υπακοης
επεπηδησε ταχεως, ωστε εξιλεωσασθαι τον Θεον. ∆ια γαρ τουτο και ακαθαρτα τα
χειλη αυτου ελεγεν ειναι δια το απαρρησιαστον. Ἀλλ' ουκ αν ανασχοιμην των ταυτα
λεγοντων· αξιοπιστοτερος γαρ αυτων ο Παυλος, ο τολμητην αυτον καλων και
λεγων· Ἡσαΐας δε αποτολμαι και λεγει. ∆ια γουν τουτο ουδε τωι κοινωι, ως φασι,
νομωι την ζωην κατελυσεν, αλλα χαλεπωτατην υπεστη τιμωριαν, των Ἰουδαιων ουκ
ενεγκοντων αυτου την παρρησιαν. Χωρις δε τουτων ουδε φησιν η Γραφη που, οτι
παρην, ηνικα τα κατα τον Ὀζιαν εγινετο, και παρων εσιγα, αλλ' οικοθεν και παρ'
εαυτων ταυτα οι λεγοντες στοχαζονται. Τι ουν εστιν ειπειν; Ὅτι ουκ ην ισον το
Μωυσεως, και τουτο. Ὁ μεν γαρ εις αλλοτριαν επεμπετο και βαρβαρον χωραν και
προς τυραννον, μαινομενον και λυττωντα· ουτος δε προς τους οικειους και πολλα
πολλακις ακηκοοτας και εν πολλωι παιδευθεντας χρονωι· και ου τοσαυτης ανδρειας
ην το υπακουσαι εκει τε και ενταυθα. Τινες δε φασιν οτι και ετερον τι αυτωι την
προθυμιαν εποιησε ταυτην. Ἐπειδη γαρ υπερ τε εαυτου και του λαου
εξωμολογησατο και τα Σεραφιμ ειδεν αποσταλεντα και εκκαθαραντα αυτου τα
χειλη, προσδοκησας οτι και τωι λαωι ταυτα συμβησεται και ταυτα απελευσεται
απαγγελλων, προθυμως ηρπασε το λεχθεν. Ὥσπερ γαρ ησαν φιλοθεοι, ουτω και
φιλοστοργοι μαλιστα παντων ανθρωπων οι αγιοι. Ἐλπισας ουν λυσιν τινα των
κακων απαγγελειν, επεπηδησε ταχεως και φησιν· Ἰδου εγω ειμι, αποστειλον με.
Ἄλλως δε και ψυχην σφοδρα προς κινδυνους παρατεταγμενην ειχε· και δηλον αυτου
τουτο το ηθος δια πασης της προφητειας εστιν. Ἐπει ουν υπεσχετο απελευσεσθαι και
ουκ ετολμα λοιπον ανανευσαι, τοτε ακουει τα λυπηρα. Και γαρ και ο Θεος αυτον
σοφως μετεχειρισεν. Ου γαρ εξ αρχης ειπε· Πορευθητι και ειπε, αλλα προτερον
μετεωρον ποιησας το επιταγμα και αδηλον της αποστολης τον τροπον. Ἐπειδη
ραιδιως υπηκουσε, λεγει τα καταληψομενα τους Ἰουδαιους κακα. Τινα δε ταυτα ην;
Πορευθητι, φησι, και ειπε τωι λαωι τουτωι· Ἀκοηι ακουσετε και ου μη συνητε, και
βλεποντες βλεψετε και ου μη ιδητε. Ἐπαχυνθη γαρ η καρδια του λαου τουτου, και
τοις ωσιν αυτων βαρεως ηκουσαν και τους οφθαλμους αυτων εκαμμυσαν, μηποτε
ιδωσι τοις οφθαλμοις και τοις ωσιν ακουσωσι και τηι καρδιαι συνωσι και επιστρεψωσι
και ιασωμαι αυτους. Ταυτα ουδε ερμηνειας οιμαι δεισθαι, των ακριβως ταυτα
επισταμενων, προλαβοντων και εξηγησαμενων αυτα, Ἰωαννου τε του υιου της
βροντης και Παυλου του τα παλαια και τα καινα μετα ακριβειας ειδοτος. Ὁ μεν γαρ
εν τηι Ῥωμηι προς τους συνελθοντας μεν, αποπηδησαντας δε και ουκ ανασχομενους
των λεγομενων, δημηγορων ελεγε· Καλως ειπε το Πνευμα το αγιον· Ἀκοηι ακουσετε
και ου μη συνητε. Ὁ δε της βροντης υιος, επειδη θαυματα εωρων και ουκ επιστευον
και δογματων ηκουον, και ου προσειχον (ανεστησε γαρ Λαζαρον ο Χριστος και
ανελειν αυτον επεχειρουν· δαιμονας ηλαυνε και δαιμονωντα εκαλουν· τωι Πατρι
προσηγε και πλανον ωνομαζον και τας εναντιας εδεχοντο δοξας), μνημονευει της
προφητειας ταυτης λεγων· Καλως ειπεν Ἡσαΐας ο προφητης, οτι Ἀκοηι ακουσετε και
ου μη συνητε και βλεποντες βλεψετε και ου μη ιδητε. 6.6 Ἐπειδη γαρ τα ενδον
ομματα της διανοιας πεπηρωντο, ουδεν οφελος ην αυτοις των εξωθεν οφθαλμων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

του κριτηριου της διανοιας διεφθαρμενου. ∆ια τουτο βλεποντες ουκ εβλεπον και
ακουοντες ουκ ηκουον· και την αιτιαν προστιθησιν, οτι ουχι τα αισθητηρια ην
διεφθαρμενα, ουδε η φυσις λελωβημενη, αλλα η καρδια πεπηρωμενη. Ἐπαχυνθη γαρ
η καρδια του λαου τουτου, φησι· παχος δε διανοιας γινεται απο τε αμαρτηματων,
απο τε βιωτικων επιθυμιων. Και ταυτην εξηγουμενος την παχυτητα ο Παυλος
ελεγεν· Ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις αλλ' ως σαρκικοις· ουπω γαρ
ηδυνασθε, αλλ' ουδ' ετι νυν δυνασθε. Και την αιτιαν προστιθησι λεγων· Ὅπου γαρ εν
υμιν ερεις και ζηλοι και διχοστασιαι, ουχι σαρκικοι εστε; Ἐπει ουν κακεινοι φθονωι
πολλωι και βασκανιαι τηκομενοι και ετεροις μυριοις πολιορκουμενοι παθεσι, παχυ το
ομμα της διανοιας ειργασαντο, καθαρα βλεπειν ουκ ετι λοιπον ηδυναντο. ∆ιο ετερας
περι των ορωμενων δοξας ελαμβανον και τας εναντιας. Ταυτα ουν μετα ακριβειας
ορων ο προφητης, προανεφωνησε και του νοσηματος την αιτιαν. Συ δε μοι σκοπει,
ως δυοιν προφητειων ουσων, την μεν περι της Ἐκκλησιας και των της οικουμενης
αγαθων τα Σεραφιμ εδεξαντο λεγοντα· Ἅγιος, αγιος, αγιος, Κυριος Σαβαωθ, πληρης
πασα η γη της δοξης αυτου· την δε περι της αλωσεως και των τιμωριων των
Ἰουδαικων τωι προφητηι κατελιπον, ινα καντευθεν μαθηις της Ἐκκλησιας την
υπεροχην. Και ειπον, εως ποτε, Κυριε; Ὁραις ως ματην ουδε εικη εστοχασαμεθα της
υπακοης του προφητου της μετα πολλης προθυμιας γεγενημενης; Ἐπειδη γουν
ταναντια ων προσεδοκησεν ηκουσεν ερημιαν, πανωλεθριαν, αξιοι το γουν μετρον
μαθειν της τιμωριας· ουδε γαρ ετολμα ολοκληρου της οργης αυτους εξαρπασαι, δια
το προλαβοντα τον Θεον δειξαι ασυγγνωστα αμαρτανοντας. Ου γαρ συναρπαγης ην
αυτων τα τολμηματα, ουδε γνωμης επηρεαζομενης, αλλα ψυχης εργον ποιουμενης
την παρακοην και διανοιας φιλονεικου, καθαπερ εκ μελετης τινος και σπουδης,
ανθισταμενης τοις υπο του Θεου κελευομενοις. Τουτο γουν αινιττομενος ελεγε·
Μηποτε ιδωσι τοις οφθαλμοις και τηι καρδιαι συνωσι και επιστρεψωσι και ιασωμαι
αυτους. Ὡσανει δεδοικοτες γαρ, φησι, μηποτε τι των δεοντων μαθωσιν, ουτω μετα
πολλης της σπουδης την διανοιαν αυτων επηρωσαν. Ἐπει ουν και η κατηγορια
βαρυτατη και η τιμωρια απαραιτητος, οπερ ην λειπομενον, τουτο ζητει μαθειν· αλλ'
εν ταξει του μαθειν ικετηριαν εισαγει. Ἐπειδη δε ουδε υπερ τουτου φανερως
ικετευσαι ετολμα, δια τουτο μαθησεως προσχηματι ερωτησιν επινοει λεγων· Ἕως
ποτε, Κυριε; Και ειπεν· Ἕως αν ερημωθωσι πολεις παρα το μη κατοικεισθαι και οικοι
παρα το μη ειναι ανθρωπους· και η γη καταλειφθησεται ερημος. Και μετα ταυτα
μακρυνει ο Θεος τους ανθρωπους και πληθυνθησονται οι καταλειφθεντες επι της
γης και ετι επ' αυτης εστι το Ἐπιδεκατον. Και παλιν εσται εις προνομην ως
τερεβινθος και ως βαλανος, οταν εκπεσηι εκ της θηκης αυτης. Σπερμα αγιον το
στηλωμα αυτης. Την προφητειαν απαρτισας εκεινην, επι την ιστοριαν παλιν εξαγει
τον λογον, την τε αλωσιν των δεκα φυλων προαναφωνων, την τε δια την
αιχμαλωσιαν εκεινην επι ταις δυο φυλαις μακροθυμιαν γεγενημενην· ειτα και την
τουτων αυτων απαγωγην, επειδη εις ουδεν δεον εχρησαντο τηι μακροθυμιαι· και την
εκ του λειψανου παλιν αναφθησομενην αυτοις ευημεριαν. Ὅταν μεν γαρ λεγηι· Ἕως
αν ερημωθωσι πολεις παρα το μη κατοικεισθαι, των δεκα φυλων την αιχμαλωσιαν
αινιττεται. Και γαρ αρδην ηφανισθησαν απαντες και μετα πολλης της σφοδροτητος
αναρπαστοι γενομενοι παντες εις την αλλοτριαν απηνεχθησαν, ως και τας πολεις
απασας εσταναι κενας ανθρωπων και την γην ερημον των θεραπευοντων αυτην εις
ωφελειαν των υπολειφθησομενων. Ὅταν μεν ουν λεγηι· Ἕως ερημωθωσι πολεις
παρα το μη κατοικεισθαι και οικοι παρα το μη ειναι ανθρωπους, τοτε λεγει και την
αιχμαλωσιαν. Ὅταν δε λεγηι οτι Και μετα ταυτα μακρυνει ο Θεος τους ανθρωπους, η
την ολοσχερη παντων ευπραγιαν αινιττεται η την μετα την απαγωγην των δεκα
φυλων γενομενην ταις δυο φυλαις ευημεριαν. Ἀπαλλαγεντες γαρ του Σεναχειριμ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

και του βαρβαρικου στρατοπεδου, και της παραδοξου νικης απολαυσαντες, εις
πληθος παλιν επεδοσαν και εις βιου μηκος, ουδενος πολεμου θορυβουντος αυτους.
Ὅταν δε ειπηι οτι Μακρυνει η το πληθος των ανθρωπων η το μηκος των ετων
αινιττεται. Και ινα μαθηις οτι περι των δυο φυλων ταυτα φησιν, επηγαγεν οτι Ἐπ'
αυτης εστι το Ἐπιδεκατον, Ἐπιδεκατον λεγων το επανω των δεκα, το περισσον των
δεκα, οπερ ησαν αι δυο φυλαι. Ταυτηι και Παυλος τηι λεξει κεχρηται λεγων· Ἐπανω
πεντακοσιοις αδελφοις, τουτεστι, πλειοσι πεντακοσιων. Και παλιν εσται εις
προνομην ως τερεβινθος. Τουτεστι, αι δυο φυλαι. Και ως βαλανος, οταν εκπεσηι της
θηκης αυτης. Ὥσπερ γαρ ατερπης εκεινος ο καρπος εκπεσων της θηκης, ουτω και
ουτοι καταγελαστοι και επονειδιστοι εσονται της πολεως εκπεσοντες και της δοξης
εκεινης γυμνωθεντες απαντες. Σπερμα αγιον το στηλωμα αυτης. Ου μην ανιατα τα
κακα εσται, φησιν, ουδε ατελευτητα, αλλα το σπερμα αυτης αγιον εσται, και
Στηλωμα, τουτεστι, βεβαιον, πεπηγος, ακινητον, αναμενον την των πραγματων
μεταβολην. Της μεν γαρ ευπραγιας εκπεσουνται, αυτοι δε ου πανωλεθριαν
υποστησονται, αλλα μενουσι και στησονται, εως αν απολαβωσι την προτεραν
πολιτειαν παλιν και επι την προτεραν επανελθωσιν αγιστιαν.

7.τ ΚΕΦΑΛ. Ζʹ
7.1 Και εγενετο εν ταις ημεραις Ἄχαζ του Ἰωαθαν του Ὀζιου βασιλεως Ἰουδα.
Ὅπερ πολλακις ειπον, τουτο καινυν ερω, οτι το παλαιον αι προφητειαι ου δια τουτο
εγινοντο, ινα απλως οι Ἰουδαιοι τα μελλοντα μαθωσιν, αλλ' ινα μαθοντες, εντευθεν
κερδανωσι και τωι φοβωι της απειλης γενωνται σωφρονεστεροι και τηι των αγαθων
υποσχεσει προθυμοτεροι περι την της αρετης εργασιαν, εκατερωθεν μανθανοντες
του Θεου την τε δυναμιν και την περι αυτους κηδεμονιαν. Και γαρ ταυτης ενεκεν της
αιτιας προελεγετο τα λεγομενα, και ινα μη νομισωσιν απλως και ως ετυχε τα
συμβαινοντα επιεναι, κατα τινα ακολουθιαν φυσεως η πραγματων φοραν, αλλα
ειδωσιν, οτι ανωθεν και εκ της του Θεου ψηφου ταυτα εκατερα γιγνεται· οπερ
αυτους τα μεγιστα εις θεογνωσιαν ωφελει. Ἀλλ' επειδη, καθαπερ και εμπροσθεν
εφθην ειπων, η προφητεια ουκ εν αυτωι τωι καιρωι την αποδειξιν ειχεν, αλλα τα μεν
ρηματα τοτε ελεγετο, τα δε πραγματα μακροις υστερον εμελλον εκβησεσθαι χρονοις,
ενιων των ακουοντων πολλακις και προαπερχομενων και ου δυναμενων δικασαι τηι
των λεγομενων ακολουθιαι, ορα τι ποιει και πραγματευεται ο Θεος. Προφητειαν
προφητειαις συναπτει μακροτεραις εγγυτεραν, την επι της γενεας αυτων γενομενην
των μακρον υστερον εσομενων μεγιστην αποδειξιν παρεχομενος. Ἐπι δε των
ευαγγελιων και ετερως μεθοδευει τουτι της ωφελειας το ειδος, θαυματα
προφητειαις συναπτων και θατερον θατερωι κατασκευαζων. Οιον τι λεγω·
προσηλθεν αυτωι ο λεπρος ποτε και εκαθαρθη και μετ' εκεινον παλιν ο του
εκατονταρχου παις απηλλαγη της χαλεπης αρρωστιας εκεινης και σημεια ταυτα
μεγαλα ην· αλλ' ομως ουκ εστη μεχρι των σημειων, αλλα και προφητειαν
προστεθεικεν. Ἐπειδη γαρ ο εκατονταρχος την θαυμαστην εκεινην και μεγαλην
επεδειξατο πιστιν, δι' ης τον παιδα απηλλαξε της αρρωστιας, επηγαγεν ο Χριστος
λεγων· Πολλοι απο ανατολων και δυσμων ηξουσι και ανακλιθησονται μετα Ἀβρααμ
και Ἰσαακ και Ἰακωβ, οι δε υιοιτης βασιλειας εκβληθησονται εξω. Ταυτα δε ελεγε,
και την των εθνων κλησιν και την των Ἰουδαιων αποβολην προαναφωνων· ο δη
νυν επι των εργων εξεβη και του ηλιου φανερωτερον απασι δεικνυται· αλλα τοτε
τεως αδηλον ην και τοις απιστοις ουκ ευπαραδεκτον. ∆ια δη τουτο σημειον
προελαβε το τοτε εκβαν, τωι μετα ταυτα συμβησομενωι πολλην προαποτιθεμενος την
πιστιν· ωσπερ ουν και αυτη η προφητεια, επι των εργων φαινομενη νυν, τωι σημειωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

τωι τοτε γενομενωι πολλην παρεχει την βεβαιωσιν. Τι γαρ αν ειποι ο απιστος; οτι ουκ
εκαθαρθη ο λεπρος; Βλεπετω της προφητειας την αληθειαν, και απο ταυτης και τωι
σημειωι πιστευετω. Τι δε αν ειποιεν οι τοτε Ἰουδαιοι; οτι α προλεγει ουκ εστιν αληθη;
Ὁρατωσαν τον λεπρον καθαιρομενον και απο των επ' εκεινου γενομενων και περι
των μελλοντων μη απιστειτωσαν, μεγιστον λαμβανοντες ενεχυρον εκεινοι μεν της
προφητειας το σημειον, οι δε νυν του σημειου την προφητειαν. Ειδες πως θατερον
δια θατερου κατασκευαζεται; Τουτο και επι της Παλαιας γινομενον ιδοι τις αν. Ἐπει
γαρ και ο Ἱεροβοαμ την χαλεπην εκεινην εμανη μανιαν και δαμαλεις εστησε χρυσας,
ελθων ο προφητης τα τε μελλοντα προανεφωνησεν και σημειον ευθεως εδωκεν.
Ἵνα γαρ μηδεις απιστηι τοις μετα τριακοσια συμβησομενοις ετη, τον βωμον ερρηξε
και την πιοτητα εξεχεε και την χειρα του βασιλεως εξηρανεν, απο των προ των
οφθαλμων γινομενων των μετα πολυν χρονον συμβησομενων σαφη παρεχομενος
την αποδειξιν. Και πολλα τοιαυτα ιδοι τις αν και εν τηι Καινηι και εν τηι Παλαιαι
γινομενα, του Θεου διαφορως την ημετεραν οικονομουντος σωτηριαν. Ὃ δη και
ενταυθα γεγονε και μετα πλειονος της περιουσιας· ου γαρ δη σημειον μονον, αλλα
και προφητειαν ομου και σημειον συνεπλεξεν. Ἀλλ' ωστε σαφεστερα γενεσθαι τα
λεγομενα, αυτην μετα ακριβειας την ιστοριαν επελθωμεν. Και εγενετο εν ταις
ημεραις Ἄχαζ του Ἰωαθαν τουὈζιου βασιλεως Ἰουδα, ανεβη Ῥασην βασιλευς Ἀραμ
και Φακες υιος Ῥωμελιου βασιλευς Ἰσραηλ επι Ἱερουσαληπολεμησαι αυτην και ουκ
ηδυνηθησαν πολιορκησαι αυτην. Και ανηγγελη εις τον οικον ∆αυιδ, λεγοντων·
συνεφωνησεν Ἀραμ προς τον Ἐφραΐμ. Ἔστι μεν ιστορια ταειρημενα και πραγματων
διηγησις· αλλ' ο νουν εχων και οξυ βλεπων, πολυ και εντευθεν καρπωσεται το
κερδος, του Θεου την πολλην σοφιαν και την υπερ των Ἰουδαιων κηδεμονιαν
καταμανθανων. Ουτε γαρ εκ προοιμιων τον πολεμον ανεχαιτισεν, ουτε επελθοντα
κρατησαι της πολεως συνεχωρησεν, αλλα την απειλην αφεις γενεσθαι την δια των
ρηματων, την πειραν εκωλυσεν, ομου μεν εκεινους αφυπνιζων και της ραιθυμιας
απαλλαττων, ομου δε την εαυτου δυναμιν ενδεικνυμενος, οτι δυνατον αυτωι και
προς αυτο των δεινων το τελος ελθοντων, ωσπερ ουδε αρχην ειληφοτων, ουτω τους
εμπιπτοντας ακεραιους διατηρησαι. Ὃ πολλαχου ποιουντα αυτον εστιν ιδειν· οιον
επι της καμινου της Βαβυλωνιας και επι του λακκου των λεοντων και εφ' ετερων
μυριων πραγματων. Και γαρ ηλθον ουτοι και επολιορκησαν, και των τειχων
αψαμενοι και την διανοιαν των ενδον οικουντων κατασεισαντες, ουδεν ισχυσαν
περαιτερω.
7.2 Ἔστι δε καντευθεν ιδειν των δεκα φυλων την παρανομιαν, οτι ου μονον
εμφυλιον ανειλοντο πολεμον, ουδ' οτι προς τους αδελφους εστασιασαν, αλλ' οτι και
αλλοφυλοις και αλλογενεσιν εαυτους συνηψαν και οι μηδε απλως κοινωνειν αυτοις
επιτραπεντες και συμμαχους εκαλουν, και συνεφραττοντο και κατα της πολεως
ισταντο. Τον γαρ Ῥασην αλλοφυλον οντα κατα της μητροπολεως ηγειρον. Και ην τα
της μαχης ανωμαλα. Παρα μεν γαρ εκεινοις πληθος απειρον και πολεις και εθνη και
δημοι· ενταυθα δε τουτων ουδεν, αλλα πολις μια η μητροπολις, ωστε εκ περιουσιας
φανηναι του Θεου την ισχυν. Ουδενος γαρ οπλα κινουντος, ουδε εξιοντος και
παραταττομενου, εξεπιπτον εκεινοι των πονηρων τουτων εγχειρηματων. Ου γαρ
ηδυνηθησαν, φησι, πολιορκησαι αυτην. Καιτοι τι το κωλυον ην; Ουδεν ετερον, αλλ'
η του Θεου χειρ αορατως αυτους αποκρουομενη. Πλην αλλ', οπερ ειπον, τον μεν
πολεμον απεκρουσατο, τον δε φοβον ουκ ευθεως ανειλεν. Ἀνηγγελη γαρ, φησιν, εις
τον οικον ∆αυΐδ, οτι συνεφωνησεν Ἀραμ προς τον Ἐφραΐμ. Και εξεστη η ψυχη αυτου
και η ψυχη του λαου αυτου. Ὅταν μελληι τι παραδοξον ο Θεος ποιειν, ουκ ευθεως
επαγει το θαυμα, αλλα προτερον τους μελλοντας απολαυειν εν αισθησει των δεινων
αφιησι γενεσθαι, ινα μετα την απαλλαγην των δεινων μηδεμιαν αγνωμοσυνην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

επιδειξωνται. Ἐπειδη γαρ οι πολλοι των ανθρωπων, τα μεν υπο τυφου, τα δε υπο
ραιθυμιας επιλανθανονται των δεινων μετα την απαλλαγην των δεινων η μη
επιλανθανομενοι εαυτοις λογιζεσθαι βουλονται τα κατορθωματα, προτερον αφεις
αυτους υπο των λυπηρων κατασειεσθαι, τοτε την ελευθεριαν διδωσι των
ενοχλουντων· ο δη και ενταυθα πεποιηκεν. Ἀφηκεν αυτων τας καρδιας εκστηναι,
αφηκεν εις αγωνιαν γενεσθαι πολλην και τοτε την λυσιν επηγαγε. Τουτο και επι του
μεγαλου πεποιηκε ∆αυΐδ. Ἐπειδη γαρ εμελλεν αυτον εις την παραταξιν εξαγαγειν
και το λαμπρον εκεινο τροπαιον εγειρειν δια των εκεινου χειρων, ουκ εκ προοιμιων
του πολεμου τουτο εποιησεν, αλλ' αφεις τεσσαρακοντα ημερας αυτους
κατεργασθηναι τωι φοβωι, οτε την οικειαν απεγνωσαν σωτηριαν και μυρια
ονειδιζοντος του βαρβαρου, ουδε ουτω τις ετολμησε διεγερθηναι και δεξασθαι τον
αντιπαλον, τοτε δη, τοτε της ηττης αυτων ομολογηθεισης, και της ασθενειας
φανερας γενομενης, ηγαγε το μειρακιον επι τον πολεμον και την παραδοξον εκεινην
νικην ειργασατο. Ει γαρ και μετα ταυτα και την τοσαυτην της ασθενειας αυτων
αποδειξιν ο σωθεις βασιλευς, υπο φθονου και βασκανιας τηκομενος, επεβουλευε τωι
∆αυΐδ, του παθους γενομενος ολος, και αγνωμων περι τον ευεργετην εφανη, ει μη
τοσουτον εδωκεν ελεγχον και της αυτου και του στρατοπεδου παντος ανανδρειας, τι
ουκ αν εποιησε; Τουτο αυτο και αλλαχου πολλαχου τον Θεον ποιουντα ιδοι τις αν· ο
δη και ενταυθα γινεται. Ἐπειδη γαρ μελλει λυειν τον πολεμον και απαλλαττειν
αυτους των λυπηρων, αφιησι προτερον των δεινων αισθεσθαι. Ἐξεστη γαρ, φησιν, η
ψυχη αυτου και η ψυχη του λαου αυτου, ον τροπον εν δρυμωι ξυλον υπο πνευματος
σαλευθηι. Και τουτο προφητειας ιδιον, το τα απορρητα αυτων εις μεσον εξαγαγειν.
Το γαρ παθος ημιν ερμηνευει της εκαστου διανοιας και σαφηνειας ενεκεν και εικονα
προστιθησιν και ωστε δειξαι την επιτασιν της αγωνιας. ∆ιεσεισθη γαρ αυτων, φησιν,
η ψυχη, κατεβληθη το φρονημα, απεγνωσαν της σωτηριας, εν εσχατοις ενομιζον
ειναι, ουδεν χρηστον προσεδοκων, εκαστος υπο των οικειων λογισμων
προδεδομενος ην. Τι ουν ο Θεος; Προλεγει την απαλλαγην και τοτε αυτην εργαζεται,
ινα μη αλλωι τινι λογισωνται παλιν την της πολεως ελευθεριαν, και πεμπει τον
προφητην προαναφωνουντα τα μελλοντα. Ειπε γαρ, φησι, Κυριος προς Ἡσαΐαν·
Ἔξελθε εις συναντησιν του Ἄχαζ, συ και ο καταλειφθεις Ἰασουβ ο υιος σου, προς τηι
κολυμβηθραι της ανοδου του αγρου του κναφεως. Και ερεις αυτωι· φυλαξαι του
ησυχασαι και μη φοβου, μηδε η ψυχη σου ασθενειτω· μηδε φοβηθηις απο των δυο
ξυλων των δαλων των καπνιζομενων τουτων. Ὅταν γαρ οργη του θυμου μου
γενηται, παλιν ιασομαι. Τι εστιν, Ἔξελθε εις συναντησιν; Ἀπο του φοβου και της
αγωνιας ουχ ησυχαζεν ο βασιλευς, ουδε οικοι μενειν ηνειχετο, αλλ' οπερ εθος τοις
πολιορκουμενοις υπομενειν, συνεχως εξηιει, τα τειχη περισκοπων, προς ταις πυλαις
γινομενος, περιεργαζομενος και πολυπραγμονων, πως τα των πολεμιων διακειται
πραγματα. ∆ια τουτο φησιν· Ἔξελθε εις συναντησιν. Τι δε εστι· Συ και ο
καταλειφθεις Ἰασουβ ο υιος σου; Ἰασουβ τηι Ἑβραιων γλωττηι η αναστροφη λεγεται
και η διαγωγη. ∆ια τουτο και ο Ἰεσσαι πεμπων τον ∆αυιδ ελεγε· Και το Ἰασουβ
αυτων ληψηι· τουτεστι, την αναστροφην αυτων απαγγελεις μοι και τι διαγουσι
πραττοντες.
7.3 Και ενταυθα τοινυν, εμοι δοκει, ο προφητης κελευεται πληθος μεθ'
εαυτου λαβειν, ιν' οταν εκβηι τα γεγενημενα, μη εχηι αγνωμονειν ο βασιλευς, ως
ουδεν τουτων ακηκοως παρα του προφητου. Ὃ ουν φησι, τουτο εστιν· εξελθε εις
συναντησιν, συ και οι αναστρεφομενοι μετα σου, οι καταλειφθεντες του λαου. Μη
θαυμασηις δε ει υιον αυτου καλει τον λαον· και γαρ προιων φησιν· Ἰδου εγω και τα
παιδια, α μοι εδωκεν ο Θεος. Και γαρ πατερων ταξιν επειχον οι αγιοι, τηι αγαπηι και
τηι κηδεμονιαι τηι περι τον δημον εκεινον παντας τους της φυσεως αποκρυπτοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

πατερας. Καταλειφθεντας δε φησι, δια το πολλους απενηνεχθαι υπο των πολεμιων.
Ἐν τηι οδωι του αγρου του κναφεως. Πολλης μοι και τουτο αποριας ειναι δοκει, ει γε
οι συγκεκλεισμενοι και πολιορκουμενοι και μηδε προκυψαι τολμωντες, εξω πυλων
εφαινοντο. Και γαρ εξω τειχων η οδος αυτη φαινεται νυν ουσα. Τις ουν η λυσις της
αποριας ταυτης; Ὅτι το παλαιον ετερον περιεβεβλητο τειχος· και γαρ διπλα τηι πολει
τα τειχη ην· και τουτο ραιδιον εξ ετερου προφητου κατιδειν εστι τοις βουλομενοις
προσεχειν. Ἐξελθων τοινυν ανιστησιν αυτων τα φρονηματα καταπεπτωκοτα και
κελευει θαρσειν υπερ των μελλοντων. Ἡσυχασον γαρ, φησι, και μη φοβου· και
δαλους ξυλων καλει τους βασιλεας, ομου μεν αυτων το σφοδρον, ομου δε το
ευχειρωτον ενδεικνυμενος. Και γαρ το Καπνιζομενων, δια τουτο προστεθεικε,
τουτεστιν, εγγυς οντων του σβεσθηναι λοιπον. Ειτα δηλων, ως ου της εκεινων
δυναμεως, αλλα της αυτου συγχωρησεως η εφοδος ην, φησιν· Ὅταν γαρ οργη του
θυμου μου γενηται, παλιν ιασομαι. Και ο υιος του Ἀραμ και ο υιος του Ῥωμελιου, οτι
εβουλευσαντο βουλην πονηραν, Ἐφραιμ και ο υιος του Ῥωμελιου κατα σου
λεγοντες· Ἀναβησομεθα εις την Ἰουδαιαν και κακωσομεν αυτην και συλλαλησαντες
αποστρεψομεν αυτους προς ημας και βασιλευσομεν αυτης τον υιον Ταβεηλ. Ταδε
λεγει Κυριος Σαβαωθ· Ου μη μεινηι η βουλη αυτη, ουδε εσται· αλλ' η κεφαλη Ἀραμ
∆αμασκος και η κεφαλη ∆αμασκου Ῥασιν. Και ετι εξηκοντα και πεντε ετη και
εκλειψει η βασιλεια Ἐφραιμ απο λαου. Και η κεφαλη Ἐφραιμ Σομορων και η κεφαλη
Σομορων ο υιος του Ῥωμελιου. Και εαν μη πιστευσητε, ουδε μη συνητε. Παλιν ο
προφητης μεγιστην αποδειξιν παρεχεται της προφητειας. Ἐπειδη γαρ ο φοβος
κατεσεισε και προ οφθαλμων ην τα δεινα, τα δε χρηστα εν ελπισι και προσδοκιαν
υπερβαινοντα πασαν και οι ακροωμενοι ου σφοδρα πιστοι, ορα τι ποιει. ∆ιδωσι
σημειον μεγιστον των εκβησομενων, τα βουλευματα των πολεμιων εις μεσον
εκφερων. Λεγει γαρ αυτων την γνωμην, μεθ' ης επεστρατευσαν τηι πολει και τι προς
αλληλους διελεχθησαν και τι συνθεντες επανηλθον και δεικνυσιν η προδοσιαν το
πραγμα ον (Συλλαλησαντες γαρ, φησιν, αυτοις, αποστρεψομεν αυτους προς ημας) η
πολληι τηι απονοιαι μεθυοντας και νομιζοντας μηδε οπλων αυτοις δειν, μηδε
παραταξεως και συμβολης εις το την πολιν λαβειν. Ἀρκει γαρ ημιν φανηναι, φησι,
μονον και διαλεχθηναι, και παντας αιχμαλωτους λαβοντας απελθειν. Ειτα, οπερ
πασχουσιν οι αλαζονες, υπο της ελπιδος ταυτης φυσηθεντες και περι βασιλεως
βουλευονται, ως ηδη της πολεως αλουσης, και τινα επιστησαι δει τηι μητροπολει. Και
τα μεν εκεινων τοιαυτα, φησι· τα δε του Θεου παντων εκεινων αναιρετικα. ∆ιο και
επηγαγε· Ταδε λεγει Κυριος· και ουκ εστη, αλλα προσεθηκε, Σαβαωθ. Ὅταν γαρ τι
μεγα απαγγελλειν μελληι, της δυναμεως αναμιμνηισκει του Θεου και της βασιλειας
της ανω και της θαυμαστης εκεινης αρχης και παραδοξου. Τι ουν φησιν ο Θεος; Ου
μη μεινηι η βουλη αυτη, ουδε εσται· αλλ' η κεφαλη Ἀραμ ∆αμασκος. Ἡ αρχη αυτου,
φησιν, η εξουσια αυτου εν ∆αμασκωι στησεται και περαιτερω ου προβησεται. Και η
κεφαλη ∆αμασκου Ῥασην. Και ο αρχων ∆αμασκου, φησι, και ο κρατων Ῥασην εσται·
τουτεστιν, εν τοις αυτου μενει και πλειονα ου προσθησει δυναμιν αυτωι. Και ετι
εξηκοντα και πεντε ετη και εκλειψει η βασιλεια Ἐφραιμ απο λαου.
7.4 Μεγιστη δε της αληθειας αποδειξις, οταν και τους καιρους προλεγωσιν οι
προφηται, παρεχοντες τοις βουλομενοις εξεταζειν μετα ακριβειας της προφητειας
την δυναμιν. Νυν μεν γαρ, φησιν, αποστησονται της πολεως· μετα δε πεντε και
εξηκοντα ετη ολοκληρον απολειται το εθνος και η βασιλεια του Ἰσραηλ οιχησεται
και οι πολεμιοι λαβοντες αυτους απελασονται παντας. Νυν μεντοι προ της αλωσεως
εκεινης ουδεν πλεον των οικειων ληψονται. Ἵνα γαρ μη ακουσας ο βασιλευς οτι
μετα εξηκοντα πεντε ετη απολουνται, λεγηι προς εαυτον, τι ουν; εαν νυν ημας
λαβοντες, τοτε απολουνται, τι το οφελος ημιν; θαρρει, φησι, και περι των παροντων.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

Ἁλωσονται γαρ τοτε παντελως· νυν μεντοι πλεον των οικειων ουδεν εξουσιν. Ἀλλ'
εσται η κεφαλη Ἐφραΐμ, τουτεστι, των δεκα φυλων, η Σαμαρεια· εκει γαρ ην αυτοις
η βασιλεια· και ουκ εκταθησεται περαιτερω· και η κεφαλη Σαμαρειας ο βασιλευς του
Ἰσραηλ· οπερ επι του ∆αμασκηνου ελεγε, τουτο και ενταυθα δηλων, οτι ουδεν πλεον
εξουσιν, ων νυν κατεχουσιν. Ειτα, επειδη πραγματα ειπεν υπερβαινοντα λογον
ανθρωπινον και ανωτερα της των λογισμων ακολουθιας και προφητεια το
λεγομενον ην, εικοτως επηγαγεν· Ἐαν μη πιστευσητε, ουδε μη συνητε. Μη ζητει,
φησι, πως και τινι τροπωι ταυτα εσται· Θεος γαρ εστιν ο εργαζομενος και πιστεως σοι
δει μονης και εννοησεις του ποιουντος την δυναμιν· πασαν ελαβες των ειρημενων
την αποδειξιν. ∆ιο και ο προφητης ∆αυιδ ελεγεν· Ἐπιστευσα, διο και ελαλησα. Και ο
Παυλος εικοτως επιλαβομενος της ρησεως ταυτης, επι μειζονα αυτην ειλκυσε
πραγματα λεγων· Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως κατα το γεγραμμενον·
Ἐπιστευσα, διο και ελαλησα και ημεις πιστευομεν, διο και λαλουμεν. Ει γαρ τα
παλαια πιστεως εχρηιζε, τοσουτον απεχοντα των εν τηι Καινηι, οσον η γη των
ουρανων, πολλωι μαλλον η των ουτως υψηλων δογματων γνωσις και ουδε εις νουν
ελθοντων τινι ποτε. Ὅπερ ουν και αυτος δηλων ελεγεν· α οφθαλμος ουκ ειδεν και
ους ουκ ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις
αγαπωσιν αυτον. Και προσεθετο Κυριος λαλησαι τωι Ἄχαζ λεγων· Αιτησαι σεαυτωι
σημειον παρα Κυριου του Θεου σου εις βαθος η εις υψος. Και ειπεν Ἄχαζ· Ου μη
αιτησω, ουδε μη πειρασω Κυριον. Και ειπεν Ἡσαΐας· Ἀκουσατε δη, οικος ∆αυΐδ· μη
πικρον υμιν αγωνα παρεχειν ανθρωποις; Και πως Κυριωι παρεχετε αγωνα; ∆ια τουτο
δωσει Κυριος αυτος υμιν σημειον. Ἰδου η παρθενος εν γαστρι ληψεται και τεξεται
υιον και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Πολλη του Θεου συγκαταβασις και
του βασιλεως η αγνωμοσυνη. Ἔδει μεν γαρ αυτον ακουσαντα του προφητου μηδεν
αμφιβαλλειν περι των ειρημενων· ει δε και αμφεβαλλε, καν σημειον λαβοντα
πιστευσαι, οπερ πολλοι των παρα Ἰουδαιοις πεποιηκασι. Και γαρ ο Θεος,
φιλανθρωπος ων, ουδε τουτο παρηιτησατο παρασχειν πολλακις τοις παχυτεροις και
χαμαι συρομενοις και τηι γηι προσηλωμενοις, οιον εποιησεν επι του Γεδεων. Ἐπειδη
γαρ παντων καταδεεστερος ην και παχυτατος, ορα που καταβαινει παλιν ο Θεος.
Αυτος αυτον εφελκεται και προτρεπει προς το σημειον αιτησαι· καιτοι γε ουδε
μικρον τουτο σημειον ην, το ελεγξαι αυτου τα απορρητα και εις μεσον αγαγειν
αυτου την γνωμην απασαν και την υποκρισιν διελεγξαι πασαν. Ἐπειδη γαρ ο μεν
προφητης ειπεν· Αιτησαι σεαυτωι σημειον, εκεινος δε τον σφοδρα πιστον
υποκρινομενος ελεγεν· Ου μη αιτησω, ουδε μη πειρασω Κυριον, ορα πως μετα
πολλης της σφοδροτητος επαγει την τομην ο προφητης, εικοτως μετα την αποδειξιν
της υποκρισεως βαρυτεραν ποιουμενος την κατηγοριαν. ∆ια δη τουτο εκεινον μεν
ουδε αποκρισεως αξιοι, προς δε τον δημον αποστρεφεται λεγων· Ἀκουσατε, οικος
∆αυΐδ· μη μικρον υμιν, αγωνα παρεχειν ανθρωποις; Και πως Κυριωι παρεχετε αγωνα;
Ἀσαφες το ειρημενον· διο δη δει την ρησιν αναπτυξαι μετα ακριβειας. Ὃ γαρ λεγει,
τοιουτον εστι· μη γαρ εμα εστι τα ρηματα; μη γαρ εμη η αποφασις; Ει δε ανθρωποις
απιστειν απλως και ανευ λογου βαρυ και εγκληματων αξιον, πολλωι μαλλον Θεωι. Το
ουν αγωνα παρεχειν ουδεν ετερον εστιν η απιστειν. Τουτο ουν, φησι, μη μικρον
εστιν εγκλημα; μη η τυχουσα κατηγορια τοις ανθρωποις απιστειν; Ει δε τουτο βαρυ,
πολλωι μαλλον τωι Θεωι.
7.5 Και τουτο δε ελεγεν, ινα μαθωσι παντες, οτι ανεξαπατητος εμεινεν ο
προφητης, ουκ απο των ρηματων παραλογιζομενος των ειρημενων, αλλ' απο των εν
τηι διανοιαι του Ἄχαζ φερων την ψηφον. Τουτο και ο Χριστος πολλακις επι των
ευαγγελιων εποιησε. Πριν η γαρ την απο των σημειων παρασχειν αποδειξιν, την
κακιαν των Ἰουδαιων εις μεσον αγων την εν διανοιαι τυρευομενην, ου μικρον τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

παρειχε σημειον· οιον επι του παραλυτικου πεποιηκεν. Ἐπειδη γαρ ειπε προς αυτον·
Θαρσει, τεκνον· αφεωνται σου αι αμαρτιαι, εκεινοι δε ελεγον εν εαυτοις· Βλασφημει·
φησι, πριν η σφιγξαι τον παραλελυμενον· Τι βουλευεσθε πονηρα εν ταις καρδιαις
υμων; μεγιστον θεοτητος τουτο παρεχων τεκμηριον, το τα απορρητα ειδεναι της
διανοιας. Συ γαρ επιστασαι, φησι, καρδιας μονωτατος. Και ο ∆αυιδ παλιν φησιν·
Ἐταζων καρδιας και νεφρους ο Θεος. Τουτο και τοις προφηταις εδιδου πολλακις ο
Θεος ειδεναι, ιν' οι ακουοντες μανθανωσιν οτι ουδεν ανθρωπινον των ειρημενων,
αλλ' ανωθεν και εκ των ουρανων η ψηφος απασα κατενηνεκται. ∆ια δη τουτο και ο
μεγαλοφωνοτατος ουτος Ἡσαΐας, επειδη μετα πολλης της επιεικειας διελεχθη τωι
βασιλει και των δεινων απηλλαξε και θαρρειν εκελευσεν υπερ των παροντων και
τεκμηρια τουτου παρεσχεν αυτωι, το την βουλην εξαγγειλαι των επιστρατευσαντων
και την προδοσιαν ελεγξαι και την αλωσιν του Ἰσραηλ προειπειν την παντελη και
ολοκληρον και τον χρονον προσθειναι, ουκ ηρκεσθη τουτοις, αλλα και περαιτερω
προεισι και ουκ αναμενει σημειον αυτον αιτησαι, αλλα και μη βουλομενον δι'
υπερβολην απιστιας προτρεπεται· και ουδε απλως, αλλα και κυριον της αιρεσεως
ποιει· ουδε γαρ φησι, το και το σημειον, αλλ' οπου βουλει, φησι· πλουσιος ο
∆εσποτης, παναλκης η δυναμις, αφατος η εξουσια. Ἂν εκ των ουρανων βουληθηις,
ουδεν το κωλυον· αν εκ της γης, ουδεν το εμποδιζον. Τουτο γαρ εστιν· Ἢ εις βαθος η
εις υψος. Ἐπειδη δε ουδε ουτως αυτον επεσπασατο, ουδε ενταυθα εσιγησεν, αλλ'
ελεγχον επαγαγων και τουτον υπερ διορθωσεως του ακουοντος και του δειξαι, ως
ουκ ηπατησεν, ουδε παρελογισατο, ανακαλυπτει προφητειαν απορρητον, την επι
σωτηριαι της οικουμενης εσομενην και επι διορθωσει των πραγματων απαντων· και
φησι το σημειον ουχι τωι Ἄχαζ διδοσθαι λοιπον, αλλα τωι κοινωι των Ἰουδαιων
δημωι. Παρα μεν γαρ την αρχην προς αυτον τον λογον απετεινεν· επειδη δε αναξιον
εκεινος εαυτον απεφηνε, τωι κοινωι του λαου διαλεγεται. ∆ια τουτο γαρ, φησι, δωσει,
ουχι σοι, αλλ' υμιν σημειον. Ὑμιν, τισιν; Τοις εν τωι οικωι ∆αυΐδ. Και γαρ εκειθεν
εβλαστησε το σημειον. Τι ουν το σημειον εστιν; Ἰδου η παρθενος εν γαστρι ληψεται
και τεξεται υιον και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Παρατηρητεον, οπερ
και εμπροσθεν ειπον, οτι ου τωι Ἄχαζ διδοται λοιπον το σημειον. Και οτι ου
στοχασμος, αυτος ο προφητης και ενεκαλεσε και κατηγορησε λεγων· Μη μικρον
υμιν, αγωνα παρεχειν ανθρωποις; και προσεθηκε· ∆ια τουτο δωσει Κυριος υμιν
σημειον. Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει. Ει δε μη παρθενος ην, ουδε σημειον ην. Το
γαρ σημειον εκβαινειν δει την κοινην ακολουθιαν και την της φυσεως υπερβαινειν
συνηθειαν και ξενον ειναι και παραδοξον, ωστε εκαστον επισημαινεσθαι των
ορωντων και ακουοντων. ∆ια γαρ τουτο και σημειον λεγεται, δια το επισημον.
Ἐπισημον δε ουκ αν γενοιτο, ει μελλοι κρυπτεσθαι τηι κοινωνιαι των αλλων
πραγματων. Ὥστε ει περι γυναικος ο λογος ην νομωι φυσεως τικτουσης, τινος ενεκεν
σημειον καλει το καθ' εκαστην γινομενον ημεραν; ∆ια δη τουτο και αρχομενος ουχ
απλως ειπεν· Ἰδου παρθενος, αλλ' ιδου η παρθενος, τηι προσθηκηι του αρθρου
επισημον τινα και μονην τοιαυτην γεγενημενην ημιν αινιττομενος. Ὅτι γαρ η
προσθηκη αυτη τουτο ενδεικνυται, δυνατον και απο των ευαγγελιων μαθειν. Ἐπειδη
γαρ επεμψαν προς τον Ἰωαννην οι Ἰουδαιοι ερωτωντες, Τις ει; ουκ ελεγον· Συ ει
χριστος, αλλ' Ει συ ει ο Χριστος· ουδε ελεγον, Συ ει προφητης, αλλ' Ει συ ει ο
προφητης· ων εκαστον εξαιρετον ην. ∆ια τουτο και αρχομενος ο Ἰωαννης ουκ
ελεγεν· Ἐν αρχηι ην Λογος, αλλ' Ἐν αρχηι ην ο Λογος και ο Λογος ην προς τον Θεον.
Ουτω δη και ενταυθα ουκ ειπεν· Ἰδου παρθενος, αλλ' Ἰδου η παρθενος· και μετα
αξιωματος προφητηι πρεποντος το Ἰδου. Μονον γαρ ουχι ορωντος ην τα γινομενα
και φανταζομενου και πολλην εχοντος υπερ των ειρημενων πληροφοριαν. Των γαρ
ημετερων οφθαλμων εκεινοι σαφεστερον τα μη ορωμενα εβλεπον. Την μεν γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

αισθησιν εικος και απατηθηναι· η δε του Πνευματος χαρις ανεξαπατητον παρειχετο
την αποφασιν.
7.6 Και τινος ενεκεν ου προσεθηκε, φασιν, οτι εκ Πνευματος ο τοκος εσται;
Προφητεια ην το λεγομενον και συνεσκιασμενως απαγγειλαι εδει, ο πολλακις ειπον,
δια την των ακουοντων αγνωμοσυνην, ινα μη σαφως παντα μαθοντες και τα βιβλια
παντα κατακαυσωσιν. Ει γαρ των προφητων ουκ εφεισαντο, πολλωι μαλλον των
γραμματων ουκ αν απεσχοντο. Και οτι ου στοχασμος το ειρημενον, ετερος τις
βασιλευς επι του Ἰερεμια αυτα τα βιβλια λαβων κατετεμε και πυρι παρεδιδου. Ειδες
μανιαν αφορητον; ειδες οργην αλογιστον; Ουκ ηρκεσεν αυτωι το αφανισαι τα
γραμματα, αλλα και ενεπρησε, το αλογιστον αυτου παθος πληρωσαι βουλομενος.
Ἀλλ' ομως και ασαφως ειπων ο θαυμασιος ουτος προφητης, το παν ενεδειξατο.
Παρθενος γαρ, εως αν μενηι παρθενος, ποθεν αλλοθεν κυησειεν, ει μη απο
Πνευματος αγιου; Το γαρ νομον λυσαι φυσεως ουδενος ετερου ην, αλλ' η του
δημιουργου της φυσεως. Ὥστε ειπων οτι τεξεται η παρθενος, το παν ενεφηνεν.
Ειπων τοινυν τον τοκον, λεγει και το ονομα του τικτομενου, ου το τεθεν, αλλα το
απο των πραγματων. Ὥσπερ γαρ την Ἱερουσαλημ καλει πολιν δικαιοσυνης, καιτοι
γε ουδαμου δικαιοσυνης εκληθη πολις, αλλα απο των πραγματων ταυτην ειχε την
προσηγοριαν, δια το πολλην γεγενησθαι την επι το βελτιον αυτης μεταβολην και
την του δικαιου προστασιαν (και γαρ οταν πορνην καληι, ουχ ως της πολεως ουτω
ποτε κληθεισης, αλλα απο της κακιας το ονομα τιθησιν· ουτω δη και μετα ταυτα απο
της αρετης)· το αυτο τοινυν και επι του Χριστου λεκτεον, οτι το απο των πραγματων
αυτωι ονομα τεθεικε. Τοτε γαρ μαλιστα μεθ' ημων ο Θεος γεγονεν, επι της γης οφθεις
και τοις ανθρωποις συναναστρεφομενος και την πολλην επιδεικνυμενος περι ημας
κηδεμονιαν. Ουκετι γαρ αγγελος, ουδε αρχαγγελος μεθ' ημων, αλλ' αυτος καταβας ο
∆εσποτης την πασαν ανεδεξατο διορθωσιν, πορναις διαλεγομενος, τελωναις
συνανακειμενος, εις αμαρτωλων οικιας εισιων, ληισταις παρρησιαν διδους, μαγους
εφελκομενος, παντα περιιων και διορθουμενος, και αυτην την φυσιν ενων προς
εαυτον. Ταυτα ουν παντα ο προφητης προαναφωνει, ομου και τον τοκον λεγων και
το κερδος των ωδινων το αφατον εκεινο και απειρον. Ὅταν γαρ ο Θεος μετα
ανθρωπων ηι, ουδεν δη δει λοιπον δεδοικεναι, ουδε τρεμειν, αλλ' υπερ απαντων
θαρρειν· οπερ ουν και εγενετο. Και γαρ τα αρχαια εκεινα και ακινητα ελυθη κακα και
η κατα του κοινου γενους αποφασις ανηιρειτο και της αμαρτιας τα νευρα εκεκοπτο
και διαβολου τυραννις κατελυετο και ο πασιν αβατος παραδεισος ανδρο φονωι και
ληιστηι πρωτον ηνοιγετο και ουρανων αψιδες ανεπεταννυντο και αγγελοις ανθρωποι
συνανεμιγνυντο και προς τον βασιλικον θρονον η φυσις η ημετερα ανηγετο και του
ᾅδου το δεσμωτηριον αχρηστον ην και ο θανατος ονομα λοιπον εμενεν ον,
πραγματος απεστερημενον· και μαρτυρων χοροι και γυναικες κατακλωσαι του ᾅδου
τα κεντρα. Ταυτα ουν παντα προορων ο προφητης εσκιρτα και εχορευε και δι' ενος
ρηματος ημιν αυτα ενεδεικνυτο, προφητευων ημιν τον Ἐμμανουηλ. Βουτυρον και
μελι φαγεται, πριν η γνωναι αυτον η προελεσθαι πονηρα εκλεξεται το αγαθον. ∆ιοτι
πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι, του εκλεξασθαι το
αγαθον. Ἐπειδη το τικτομενον παιδιον ουτε ανθρωπος ην ψιλος, ουτε Θεος μονον,
αλλα Θεος εν ανθρωπωι, εικοτως και ο προφητης ποικιλλει τον λογον, νυν μεν
τουτο, νυν δε εκεινο λεγων και τα παραδοξα τιθεις και ουκ αφιεις απιστηθηναι την
οικονομιαν δια την του θαυματος υπερβολην. Ειπων γαρ οτι τεξεται η παρθενος,
οπερ ην ανωτερω φυσεως και οτι κληθησεται Ἐμμανουηλ, ο και αυτο μειζον
προσδοκιας ην, ινα μη τις τον Ἐμμανουηλ ακουσας, τα Μαρκιωνος παθηι και νοσησηι
τα Ουαλεντινου δια την οικονομιαν, διαρρηδην επηγαγε και της οικονομιας την
σαφεστατην αποδειξιν, απο της τραπεζης αυτην πιστουμενος. Τι γαρ φησι; Βουτυρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

και μελι φαγεται. Τουτο δε ουκ αν ειη θεοτητος, αλλα της φυσεως της ημετερας. ∆ια
γαρ τοι τουτο ουδε ανθρωπον απλως πλασας ενυκησεν εν αυτωι, αλλα και κυησεως
ηνεσχετο και ταυτης εννεαμηνιαιου και ωδινων και σπαργανων και της εκ πρωτης
ηλικιας τροφης, ινα δια παντων εμφραξηι τα στοματα των αρνεισθαι την οικονομιαν
επιχειρουντων. Ταυτα ουν ανωθεν προορων ο προφητης ουχι τας ωδινας λεγει και
τον θαυμαστον τοκον μονον, αλλα και την εν πρωτηι ηλικιαι τροφην, την εν αυτοις
τοις σπαργανοις, ουδεν των λοιπων εξαλλαττουσαν ανθρωπων, ουδε τι ξενον κατα
τουτο εχουσαν. Ουτε γαρ απαντα εξηλλαγμενα ην αυτωι, ουτε παντα κοινα. Το μεν
γαρ εκ γυναικος τεχθηναι κοινον, το δε απο παρθενου μειζον η καθ' ημας. Το δε
τραφηναι παλιν τωι κοινωι της φυσεως νομωι και το αυτο τοις πολλοις κοινον· το δε
αβατον γενεσθαι πονηριαι τον ναον εκεινον, και μηδε εις πειραν ελθειν πονηριας,
τουτο ξενον και παραδοξον και αυτου μονου. ∆ιο δη κακεινο και τουτο τεθεικεν. Ου
γαρ μετα την πειραν της κακιας απεστη της κακιας, φησιν, αλλα ανωθεν και εκ
προοιμιων αυτων πασαν αρετην επεδεικνυτο. Ὃ και αυτος ελεγε· Τις εξ υμων
ελεγχει με περι αμαρτιας; και, Ἔρχεται ο αρχων του κοσμου τουτου και εν εμοι εχει
ουδεν.
7.7 Και αυτος ουτος προιων ο προφητης λεγει οτι Ἁμαρτιαν ουκ εποιησεν,
ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. Τουτο δη και ενταυθα φησιν, οτι πριν η
γνωναι αυτον η προελεσθαι πονηρα απο της ηλικιας εκεινης της απειροκακου, απ'
αυτων των προοιμιων την αρετην επιδειξεται και ουδεν εξει προς την κακιαν
κοινον. ∆ιοτι πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι, του
εκλεξασθαι το αγαθον. Παλιν ταις αυταις λεξεσι το αυτο νοημα αινιττεται και
ενδιατριβει τωι λογωι. Ἐπειδη γαρ σφοδρα ην υψηλον το ειρημενον, τηι συνεχειαι της
διηγησεως αυτο πιστουται. Ὅπερ γαρ ανωτερω εδηλωσεν ειπων· Πριν η γνωναι
αυτον η προελεσθαι πονηρα, τουτο προιων ηινιξατο ειπων· Πριν η γνωναι το
παιδιον· και επεξηγησει κεχρηται παλιν λεγων· Ἀγαθον η κακον, απειθει πονηριαι,
του εκλεξασθαι το αγαθον. Τουτου γαρ αυτου μονον ην το εξαιρετον. ∆ιο και ο
Παυλος αυτο στρεφει συνεχως και Ἰωαννης δε ιδων αυτον, τουτο ανεκηρυξε λεγων·
Ἴδε ο αμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. Ὁ δε την ετερων αιρων,
πολλωι μαλλον αυτος αναμαρτητος ην. Και ο Παυλος, οπερ εφθην ειπων, συνεχως
αυτο αναβοαι. Ἐπειδη γαρ εμελλεν αποθνησκειν, ινα μη τις νομισηι των απιστων, οτι
οικειας αμαρτιας τινει δικην, συνεχως αυτου το αναμαρτητον εις μεσον αγει, ινα τον
θανατον αυτου της ημετερας αμαρτιας λυτηριον οντα δειξηι. ∆ιο και ελεγε· Χριστος
εγερθεις εκ νεκρων ουκετι αποθνησκει. Και γαρ ο απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν.
Ουδε εκεινον τον θανατον, ως υπευθυνος ων, φησι, κατα τον της αμαρτιας λογον
απεθανεν, αλλ' υπερ της κοινης απαντων πλημμελειας. Ει τοινυν τωι προτερωι κατα
τουτο υπευθυνος ουκ ην, εκ περιουσιας αποδεδεικται, οτι ουκετι αποθανειται. Και
καταλειφθησεται η γη, ην συ φοβηι, απο προσωπου των δυο βασιλεων. Ὅπερ
συνεχως ο προφητης ποιει, τουτο και ενταυθα πεποιηκε. Μετα την προφητειαν επι
την ιστοριαν εξαγει τον λογον. Τουτο και επι των Σεραφιμ κατασκευασαντα σαφως
απεδειξαμεν, ο και ενταυθα ειργασατο. Ειπων γαρ τα μελλοντα εσεσθαι της
οικουμενης αγαθα, εις τον βασιλεα λοιπον τρεπει τον λογον. ∆ιο και επηγαγε λεγων·
Και καταλειφθησεται η γη. Τι εστι <Το> καταλειφθησεται; Ἀνεπαφος εσται, ελευθερα
εσται, ουδεν πεισεται αηδες, τα του πολεμου ουχ υποστησεται. Και καταλειφθησεται
η γη, ην συ φοβηι, υπερ ης δεδοικας, υπερ ης τρεμεις, απο προσωπου των δυο
βασιλεων, του τε ∆αμασκηνου και του Ἰσραηλιτου. Ειτα, ινα μη τηι των αγαθων
προφητειαι ραιθυμοτερος γενηται, μηδε υπο της ειρηνης χαυνοτερος, επισφιγγει
παλιν αυτου την ψυχην λεγων· Ἀλλα επαξει ο Θεος επι σε και επι τον λαον σου και
επι τον οικον του πατρος σου ημερας, αι ουπω ηκασιν, αφ' ης ημερας αφειλεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

Ἐφραιμ απο Ἰουδα τον βασιλεα των Ἀσσυριων. ∆ια γαρ τουτων των βαρβαρων την
εφοδον δηλοι, δι' ης την πολιν προρριζον ανεσπασαν και λαβοντες αυτους
αιχμαλωτους απηλθον. Και προλεγει ταυτα, ουχ ινα γενηται, αλλ' ινα τωι φοβωι
γενομενοι σωφρονεστεροι, την απειλην αποκρουσωνται. Ἐπειδη δε ουτε υπο των
χρηστων, ων παρ' αξιαν απηλαυσαν, εγενοντο βελτιους (οτι δε παρ' αξιαν
απηλαυσαν, εδειξεν η γνωμη του βασιλεως και η υπερβαλλουσα απιστια), ουτε τηι
απειληι των φοβερων μετεβαλλοντο, αλλα προς εκατερον της ωφελειας το
φαρμακον αντεστησαν χαλεπως, επαγει λοιπον βαθυτεραν την τομην, την σηπεδονα
εκτεμνων και τους ανιατα νοσουντας εκκοπτων. Τι δε εστιν· Ἀφ' ης ημερας αφειλεν
Ἐφραιμ απο Ἰουδα τονβασιλεα των Ἀσσυριων; Ἐπηλθον οι βαρβαροι, παντας αυτους
αναρπασομενοι· αλλ' αφεντες τον Ἰουδα και τας δυο φυλας, ετραπησαν κατα του
Ἰσραηλ. Ὃ τοινυν λεγει, τουτο εστιν· απο της ημερας εκεινης, αφ' ης αι δεκα φυλαι
προς εαυτας εφελκυσονται το των βαρβαρων στρατοπεδον, υμων αποστησαντες, τηι
της οικειας αμαρτιας υπερβοληι και καθ' εαυτων καλεσαντες αυτους απενεχθωσιν,
απ' εκεινης χρη δεδοικεναι και φοβεισθαι λοι πον. Ὁδωι γαρ προβαινοντες και εφ'
υμας ηξουσιν, ει μη μεταβαλλοισθε. Και φησιν, απο της ημερας εκεινης επαξει
αυτους. Ου γαρ ομου των Ἰσραηλιτων απενεχθεντων, κακεινοι εαλωσαν, αλλα
βραχυς μεταξυ γεγονε χρονος.
7.8 Ὃ τοινυν λεγει, τουτο εστιν, οτι τηι ψηφωι εκτοτε επηγαγεν αν τας
ημερας· αλλ' ανεμενεν ο Θεος και εμακροθυμει, καιτοι της αξιας των αμαρτηματων
εκτοτε απαιτουσης την τιμωριαν· οπερ πολλαχου ποιειν ειωθε, της κυριας
παραγενομενης ημερας, αναβαλλεσθαι και αναδυεσθαι· ο και της αυτου
φιλανθρωπιας τεκμηριον μεγιστον και της αγνωμοσυνης των ουκ εθελοντων εις
δεον αυτου κεχρησθαι τηι μακροθυμιαι αποδειξις σαφεστατη. Τουτο ουν και ενταυθα
φησιν, οτι απο τοτε η απειλη, απο τοτε η αποφασις, εκ τοτε η θεηλατος οργη, ινα επι
θυραις αγαγων την τιμωριαν, διαναστησηι προς μετανοιαν και βελτιους εργασηται
και μετα την εκεινων αλωσιν εν αγωνιαι καταστησηι, μηδε, επειδη οι μεν
απηνεχθησαν, οι δε διεφυγον, ραιθυμοτεροι ταυτηι γενωνται. Και εσται εν τηι ημεραι
εκεινηι, συριει Κυριος μυιαις, αι κυριευσουσι μερους ποταμου Αιγυπτου. Ὁραις ως ου
ματην ελεγον, οτι τον φοβον αυξησαι βουλομενος, απο της ημερας εκεινης επισειει
την απειλην. Τα γουν εξης τουτο δηλοι, δι' ων επαιρει τον φοβον τωι λογωι και τα
στρατοπεδα αυτοις δηλα ποιων, απερ ην αυτοις φοβερωτατα, και την ευκολιαν της
εφοδου δηλων, ο μεθ' υπερβολης αυτους κατεσειε, και το στιφος της στρατιας
εμφαινων, ο μαλιστα αυτων εξιστη την διανοιαν· ταυτα δε απαντα δια των εξης
ηινιξατο. Σκοπει δε. Και εσται εν τηι ημεραι εκεινηι, φησι, συριει Κυριος μυιαις. Μυιας
ενταυθα τους Αιγυπτιους εκαλεσε, δια το αναιδες και αναισχυντον και οτι συνεχως
διακρουομενοι συνεχως επηιεσαν και ουδε μικρον αναπνειν συνεχωρουν, αλλα
μυρια παρειχον αυτοις πραγματα πολλακις, καθαπερ αι μυιαι τοις τραυμασιν, ουτω
διηνεκως ταις τουτων εφιζανοντες συμφοραις. Τουτους ουν αξει, φησιν, ο Θεος.
Ἀλλ' ουκ ειπεν, αξει, αλλα Συριει, την ευκολιαν εμφαινων της ανοδου και το
αμαχον της του Θεου δυναμεως και οτι αρκει νευσαι μονον και παντα επεται. Και
εικοτως απο τουτων προτερον αρχεται της απειλης, ων ηδη δια των εργων πειραν
ειληφεισαν. Και τηι μελισσηι, η εστιν εν χωραι Ἀσσυριων. Ὁ Συρος και ο Ἑβραιος, ως
φασιν, ουλεγουσι, μελισσας, αλλα, Σφηκας. Ἐπειδη γαρ ου σφοδρα αυτων ησαν εν
πειραι, τηι εικονι του σφηκος εις πολλην αυτους ενεβαλλεν αγωνιαν, το σφοδρον
αυτων, το πληκτικον, το αμυντικον, το πικρον των τραυματων, το ταχυ της
παρουσιας, το δυσφυλακτον δια του ζωου τουτου δηλων. Και ελευσονται και
αναπαυσονται παντες εν ταις φαραγξι της χωρας και εν ταις τρωγλαις των πετρων
και εις τα σπηλαια και εις πασαν ραγαδα και εν παντι ξυλωι. Ειπων το φοβερον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

εθνων και το ταχιστον της στρατειας, λεγει και το πληθος λοιπον. Και ουκ ειπε·
Στρατοπεδευσονται, αλλα· Ἀναπαυσονται, ουδε ως εις πολεμιαν αφικνουμενοι
χωραν, αλλ' ως τηι οικειαι εντρυφωντες, ουδε ως καματου δεομενοι και πονων, αλλ'
ως επι φανεραν απαντησοντες νικην και ετοιμον ληψομενοι την αρπαγην. ∆ια τουτο
φησιν· Ἐλευσονται και αναπαυσονται, ο των νενικηκοτων εστι και τροπαιον
στησαντων και μετα τον πολυν ιδρωτα και τας σφαγας αναπαυομενων. Και ουκ
αναπαυσονται εν πεδιοις μονον· αλλ' επειδη το πληθος απειρον και ουχ ικανη η
χωρα δεξασθαι των σωματων τον αριθμον, και φαραγγες και πετραι και ορη και
ναπαι και παντα καλυφθησεται τοις βαρβαρικοις σωμασι. Καιτοι ει και μη σφοδροι
ησαν, μηδε ουτω ραγδαιοι, ηρκει το πληθος αυτους καταπληξαι· οταν δε αμφοτερα
ηι, και πληθος τοσουτον και δυναμις τηλικαυτη και το παντων χαλεπωτερον, η του
Θεου οργη στρατηγουσα, ποια λοιπον εστι σωτηριας ελπις; Το δε Εις πασαν ραγαδα
και εν παντι ξυλωι υπερβολικως ειρηται. Ου γαρ δη επι των δενδρων εμελλον
αναπαυεσθαι, αλλ' ομου, καθαπερ ειπον, και την υπερβολην ηινιξατο και τηι
μεταφοραι των σφηκων ενεμεινεν. Ἐν τηι ημεραι εκεινηι ξυρησει Κυριος τωι ξυρωι τωι
μεμεθυσμενωι. Αυξησας τον φοβον απο των στρατοπεδων, επιτεινει παλιν αυτον, επι
τον ουρανον τον λογον αναγων, δεικνυς οτι ου βαρβαροι τινες Αιγυπτιοι και Περσαι,
αλλ' ο Θεος εστιν ο πολεμων τοις Ἰουδαιοις. Ξυρον δε ενταυθα την αφορητον οργην
αυτου φησι και ην ουδεις υποστηναι δυνησεται, μετ' ευκολιας επιουσαν και
αναλισκουσαν. Ὥσπερ γαρ αι τριχες του σωματος του ξυρου την ακμην ουκ αν
ενεγκαιεν, αλλ' εικουσιν ευθεως και παραχωρουσιν· ουτω δη και τα Ἰουδαικα
πραγματα την θεηλατον οργην εκεινην ουκ αν υποσταιεν ποτε, φησι. 7.9 Ξυρον
τοινυν μεμεθυσμενον την ακμαζουσαν, την μεμεστωμενην του Θεου οργην, την
πεπληρωμενην αποφασιν ημιν ενδεικνυται. Περαν δε του ποταμου βασιλεως
Ἀσσυριων, το περαν του Ευφρατου φησιν· απερ ην η Ἰουδαια και η Παλαιστινη πασα
απο Περσιδος επανιουσι. Ταυτα ουν απαντα αφανιει, φησιν, αρδην. Κεφαλην δε και
τριχας και πωγωνα και ποδας, ολοκληρον την χωραν φησι τηι παραβοληι του
σωματος, πασαν αυτων την χωραν περιλαμβανων τωι λογωι, ωσπερ και αρχομενος
ελεγε· Πασα κεφαλη εις πονον και πασα καρδια εις λυπην. Ἀπο ποδων εως κεφαλης
ουκ εστιν εν αυτωι ολοκληρια· ου περι ενος ανθρωπου λεγων, αλλ' ολοκληρον την
χωραν ενι σωματι παραβαλλων. Τουτο δη και ενταυθα φησιν, οτι και χαλεπην
υποστησεται την τιμωριαν πασα η γη. Και το μεν δια του ξυρου, το δε δια της του
σωματος εικονος ενεφηνε, δηλων οτι ξυρου παντος χαλεπωτερον και τους
ανθρωπους και τα απο της γης αναλωσει η παρα του Θεου φερομενη ψηφος και
γυμνην αυτην και ερημον καταλειψει. Ειτα την ερημιαν ταυτην δι' ετερας εικονος
ενδεικνυται. Ποιει δε αυτο, ωστε δια παντων ακμαζοντα μενειν τον φοβον και μη
καταμαραινεσθαι τωι μηκει του λογου την αγωνιαν. Και δοκει μεν τοις ου
προσεχουσι χρηστων τινων επαγγελιαν ειναι το λεγομενον· οι δε ακριβως
εξεταζοντες ισασιν οτι επιτεταμενης ερημιας εστιν αποδειξις. Τι γαρ φησι; Και εσται
εν τηι ημεραι εκεινηι, θρεψει ανθρωπος δαμαλιν βοων και δυο προβατα. Και εσται, απο
του πλειστον ποιειν γαλα φαγεται βουτυρον, οτι βουτυρον και μελι φαγεται πας ο
καταλειφθεις επι της γης. Ταυτα πολλην, ως εφθην ειπων, ερημιαν ενδεικνυται. Ἡ
γαρ πυρους και κριθας φερουσα γη, των ανθρωπων ερημωθεισα, δαψιλη παρεξει
νομην τοις προβατοις και ουτω δαψιλη, ως δια την ευθηνιαν της τοιαυτης τραπεζης
αρκειν και δυο προβατα και δαμαλιν μιαν πηγας τωι κεκτημενωι παρεχειν γαλακτος.
Ὥστε η ευθηνια της ευωχιας των αλογων της των ανθρωπων ερημιας μεγιστον εστι
τεκμηριον. Και το μελι δε τουτο αινιττεται· ειωθασι γαρ ταις ερημοις εμφιλοχωρειν
αι μελιτται και ενθα αν πολλης νομης απολαυωσι και ενθα μηδεις ο ενοχλων ηι. Και
ινα μαθηις οτι την επιτεταμενην ερημιαν αινιττεται, τα εξης δηλοι. Και εσται εν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ημεραι εκεινηι ου εαν ωσι χιλιαι αμπελοι χιλιων σικλων, εις χερσον εσονται και εις
ακανθαν. Μετα βελους και τοξευματος εισελευσονται εκει, οτι χερσος και ακανθα
εσται πασα η γη. Πολλης και τουτο δυσπραγιας σημειον, οταν μη ορη και ναπαι, αλλ'
αυτη η βαθυγειος και πολλης απολαυουσα της επιμελειας ακανθας φερηι. Ουδε γαρ
απλως το τιμημα των αμπελων τεθεικεν, αλλ' ινα και την φυσιν της γης επιδειξηται
και την πολλην των γεωργων επιμελειαν. Ἀλλ' ομως εκεινα τα ουτως ευθηνουμενα,
φησι, και γεωργικων απολαυοντα χειρων, εις τοσαυτην καταστρεψει την ερημιαν,
ως ακανθας μεν αντι αμπελων φερειν, τοσουτον δε παρεχειν τοις εισιουσι τον
φοβον, ως μηδενα τολμαιν γυμνον και αοπλον εισιεναι. Τουτο δε λεγει, την ερημιαν
εμφαινων του τοπου και την πολλην αυτοθι των θηριων διατριβην. Κατασεισας
τοινυν αυτων την διανοιαν και μετα ακριβειας κατεργασαμενος αυτους τωι φοβωι,
παλιν ανιησιν ολιγον, τα χρηστα αναμιξας και την επι το βελτιον μεταβολην, ινα
εκατερωθεν μαθωσι του Θεου την ισχυν. Ἀλλα τοις μεν φοβεροις ενδιατριβει, τα δε
χρηστα ευθεως ειπων απαλλαττεται. Τι δηποτε; Ὅτι τουτου μαλιστα εδεοντο της
επιτιμησεως του φαρμακου τοτε· διο δη αυτο μετα δαψιλειας επιθεις, ωστε ενδουναι
μικρον αναπνευσαι και ταυτηι παλιν εις αρετην εκκαλεσασθαι, και τα χρηστα
αναμιγνυσι, λεγων· Παν ορος αροτριωμενον αροτριωθησεται. Ὥσπερ γαρ εν τηι οργηι
του Θεου και η βαθυγειος ερημος εσται, ουτω και εν τηι καταλλαγηι παλιν και η
τραχεια τα της λιπαρας επιδειξεται γης, αροτρον δεχομενη και σπερματα. Τουτων δε
γενομενων, και τα εκ τουτων απαντα εσται, ειρηνη και αδεια και το θαρσειν και μη
δεδοικεναι, καθαπερ εμπροσθεν. Ου γαρ μη επελθηι, φησιν, εκει φοβος. Ἔσται δε απο
της χερσου και απο της ακανθης εις βοσκημα προβατου και πατημα βοος. Και δια
τουτων παλιν την ευθηνιαν αινιττεται, ωσπερ και εμπροσθεν προιων λεγει·
Μακαριος ο σπειρων επι παν υδωρ, ου βους και ονος πατει. Ὥσπερ γαρ, οταν ερημιαν
παραστησαι βουληται, Σειρηνας και Ὀνοκενταυρους εις μεσον αγει τωι λογωι· ουτως,
οταν ειρηνην και ασφαλειαν, τα χειροηθη και τιθασσα των ζωων και
συνεφαπτομενα των γεωργικων εργων ημιν ταυτα πανταχου δεικνυσι φαινομενα,
απο τουτων τα εκ τουτων εμφαινων, γεωργιαν και την αλλην αυτων διακονιαν.

8.τ ΚΕΦΑΛ. Ηʹ
8.1 Και ειπε Κυριος προς με· λαβε σεαυτωι τομον χαρτου καινον, μεγαν, και
γραψον εις αυτον γραφιδι ανθρωπου, του οξεως προνομην ποιησαι σκυλων. Παρεστι
γαρ· και μαρτυρας μοι ποιησον πιστους ανθρωπους, τον Ουριαν τον ιερεα, και
Ζαχαριαν υιον Βαραχιου. Και προσηλθον προς την προφητιν και εν γαστρι ελαβε και
ετεκεν υιον. Και ειπε μοι Κυριος· Καλεσον το ονομα αυτου, ταχεως σκυλευσον,
οξεως προνομευσον. ∆ιοτι πριν η γνωναι το παιδιον καλειν πατερα η μητερα,
ληψεται δυναμιν ∆αμασκου, και τα σκυλα Σαμαρειας εναντι βασιλεως Ἀσσυριων.
∆οκει μεν απηρτησθαι κατα την λεξιν ταυτι τα δυο προσταγματα, και μηδεν κοινον
εχειν προς αλληλα· ει δε τις ακριβως εξετασειε των νοηματων την δυναμιν, πολλην
οψεται την συνεχειαν και τον σκοπον ενα. Ἀναγκαιον δε πρωτον ειπειν, τινος
ενεκεν το της προφητειας ειδος εις τον των ανθρωπων εισηνεχθη βιον. [Τινος ουν
ενεκεν εισηνεχθη, αναγκαιον ειπειν.] Μελλειν ειωθεν ο Θεος και βραδυνειν προς
τας των αμαρτανοντων τιμωριας, ωσπερ ουν ταχυς εστι και οξυς εις τας των
κατορθουντων ευεργεσιας. Τουτο τους ραιθυμοτερους αναπιπτειν παρασκευαζει, το
μη κατα ποδας επεσθαι των πλημμεληματων την δικην. Ἵνα ουν και ο Θεος την
μακροθυμιαν επιδεικνυηται την εαυτου και μηδεν εντευθεν εκεινοι γενωνται
ραιθυμοτεροι, το της προφητειας κατα σκευαζει φαρμακον ου τηι πειραι των
κολασεων, αλλα τηι προγνωσει παιδευων τους αμαρτανοντας τεως, ινα, αν μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

βελτιους γενωνται τας απειλας ακουοντες, την δια της πειρας κολασιν
διακρουσωνται· εαν δε επιμεινωσιν αναισθητουντες, τοτε δη και την τιμωριαν
αυτοις επαγαγηι. Τουτο συνιδων ο διαβολος και το κερδος ηλικον εστιν εννοων, τους
ψευδοπροφητας ανηκεν, οι τοις προφηταις απειλουσι λιμους, λοιμους, πολεμους,
βαρβαρων εφοδον, αντελεγον, χρηστα απαγγελλοντες. Ὥσπερ γαρ ο Θεος τωι φοβωι
των ρηματων εβουλετο την δια της πειρας αποκρουεσθαι τιμωριαν, ουτω και ο
διαβολος τουναντιον ειργαζετο· τηι χαριτι των λογων εκλυων και ραιθυμοτερους
ποιων, εις αναγκην καθιστη του την δια των πραγματων υπομειναι τιμωριαν. Ειτα,
επειδη μετα ταυτα τοις ψευδοπροφηταις πιστευοντες και αρετης ουδενα ποιουμενοι
λογον, αλλα ταις εαυτων αμαρτιαις εμμενοντες εφειλκοντο και την κολασιν και απο
του τελους και η των προφητων αληθεια σαφως εδεικνυτο και το των
ψευδοπροφητων ψευδος διηλεγχετο, ετερον παλιν κατασκευαζει μηχανημα προς
απωλειαν των αλισκομενων. Ἀνεπειθε γαρ αυτους ευεξαπατητους οντας, οτι δη
ταυτα [τα δεινα] τα συμβαντα απο της των δαιμονων οργης εγενετο, αμελουμενων
παρ' αυτων και καταφρονουμενων. Τουτο τοινυν το δελεαρ αναιρων ο Θεος, προ
πολλων ανωθεν χρονων τα μελλοντα αυτους καταληψεσθαι δεινα προλεγει, ινα μη
εξηι τοις απατωσιν αυτους τηι των δαιμονων οργηι λογιζεσθαι τα συμβαινοντα. Και
οτι ου στοχαζομενος ταυτα λεγω, ακουσον Ἡσαΐου λεγοντος· Ἔγνων οτι σκληρος ει
και νευρον σιδηρουν ο τραχηλος σου και το μετωπον σου χαλκουν. ∆ια τουτο εξ
αρχης ελαλησα σοι, ινα μη ειπηις, οτι τα ειδωλα μοι <τουτο> εποιησε και τα γλυπτα
και τα χωνευτα τουτο παρεσκευασεν. Ουτε ηπιστασο, ουτε ακουστα σοι εγενετο. Ἐπει
ουν, οπερ εφην, ως και εκ της μαρτυριας εστιν ιδειν, εκεινοις ταυτα ανετιθεσαν,
φθανει η προφητεια ταυτην αναιρουσα την απατην και προ πολλων αυτα
διαγορευουσα χρονων. Ἀλλ' επειδη και ουτως εικος ην αυτους αγνωμονουντας
λεγειν, ου προειπετε, ου προηκουσαμεν, νυν πλαττεσθε μετα την εκβασιν· ου γαρ
ᾔδειτε τα συμβησομενα· ποθεν ουν τουτο δηλον οτι ειρηται; ορα πως σαφως
αφυκτον αυτοις κατασκευαζει τον ελεγχον και τα αναισχυντα απορραπτων στοματα.
Ου γαρ αφιησιν ειπειν μονον, αλλα κελευει και εν χαρτηι γραφηναι τα λεγομενα και
ουδε απλως γραφηναι, ινα μη εξηι αυτοις λεγειν οτι μετα ταυτα επλασεν, αλλα και
μαρτυρας καλει των γραμματων ανδρας αξιοπιστους και απο του αξιωματος και απο
του τροπου. Ποιησον γαρ μοι, φησι, μαρτυρας πιστους ανθρωπους, τον Ουριαν τον
ιερεα και Ζαχαριαν τον υιον Βαραχιου· ινα οταν εξελθηι και λεγωσιν οτι ουκ ελεχθη
ταυτα προ πολλων των χρονων, το βιβλιον εξενεχθεν και οι μαρτυρες οι παροντες
και αναισχυντουντας αυτους επιστομισωσι. ∆ια τουτο φησι· Λαβε χαρτου τομον
καινον, ινα μη παλαιωθεις αποληται, αλλα μενηι τωι χρονωι παρεκτεινομενος και
κατηγορων δια των γραμματων αυτων. Και γραψον γραφιδι ανθρωπου, τουτεστι
καλαμωι, τα μελλοντα εσεσθαι. Τινα δε τα μελλοντα; Πολεμος, νικη βαρβαρικη,
λαφυρων διανομη, σκυλων αρπαγη. Ταυτα τοινυν, φησιν, απαντα γραψον, Του
ταχεως προνομην ποιησαι σκυλων. Παρεστι γαρ. Τι εστι, Παρεστι γαρ; ∆υο ταυτα
δηλοι αυτη η ρησις· οτι τοτε ηδη των αμαρτηματων αυτων το μεγεθος απηιτει την
δικην και επι θυραις η τιμωρια. Αυτος δε αναβαλλεται, τηι μακροθυμιαι βουλομενος
αυτους βελτιους ποιησαι και αποκρουεσθαι την τιμωριαν· και οτι ραιδιον αυτωι και
ευκολον νευσαι μονον και παντα εις περας αγαγειν. Ἐπειδη γαρ περι βαρβαρων ο
λογος ην των μελλοντων επιστρατευειν, μη νομισητε, φησιν, οτι της οδου το μηκος
και της στρατειας το πληθος μελλησιν τινα ποιει· απερ επ' ανθρωπων εσεσθαι
πεφυκε.
8.2 Τωι γαρ Θεωι παρεστιν και ο πορρωθεν ων· ουτως αυτωι ραιδιον και
ευκολον εν μιαι καιρου ροπηι και εν ακαριαιωι απο των εσχατων της γης, καν πλειους
ωσιν, αγαγειν ευθεως και επιστησαι. Και μαρτυρας μοι ποιησον πιστους ανθρωπους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

τον Ουριαν τον ιερεα, και Ζαχαριαν τον υιον Βαραχιου. Μαρτυρας τινος; Του
χρονου· ινα, καν τα γραμματα συκοφαντηται, οι ζωντες ανθρωποι και παροντες
ηνικα εγραφετο και τον χρονον σαφως ειδοτες ποτε ταυτα ελεγετο, δυνηθωσιν
επιστομιζειν τους αναισχυντειν επιχειρουντας. Της αυτης υποθεσεως εχεται και το
εξης, σαφεστερον επαγον τον ελεγχον. Πως και τινι τροπωι; Των ρηματων αυτων
ακουσωμεν. Προσηλθε γαρ, φησι, προς την προφητιν. Την γυναικα την ιδιαν ουτως
εκαλεσεν ισως, δια το και αυτην πνευματος ηξιωσθαι προφητικου· ου γαρ εν
ανδρασι τα των χαρισματων ειστηκει μονον, αλλα και εις το γυναικειον διεβαινε
φυλον. Ου γαρ ωσπερ εν ταις βιωτικαις χρειαις διηιρηται τα γενη και αλλα μεν
ανδρων, αλλα δε γυναικων τα επιτηδευματα, και ουκ αν δυνηθειεν τα αλληλων
ανταλλαξασθαι· ουτω δη και επι των πνευματικων· αλλ' ισοι οι αγωνες και κοινοι οι
στεφανοι. Και τουτο και εν τηι Παλαιαι και εν τηι Καινηι μετα ακριβειας ιδοι τις αν και
παρα παντα τον βιον συμβαινον. Ταυτηι τοινυν ομιλησας νομωι γαμου, κυειν
παρεσκευασε. Και επειδη το παιδιον ετεχθη, επιτιθησιν αυτωι ονομα καινον και
παραδοξον, την ιστοριαν των εσομενων εχον. Τι γαρ φησι; Καλεσον το ονομα αυτου,
Ταχεως σκυλευσον, Ὀξεως προνομευσον· ινα καν τα γραμματα απιστηθηι τα εν τωι
τομωι κειμενα, η προσηγορια του παιδιου την ιστοριαν των εκβησομενων εχουσα και
προ της εκβασεως των γενομενων τεθεισα και συνεχως παρα παντα καλουμενη τον
χρονον, και των σφοδρα αναισχυντειν επιχειρουντων απορραψηι τα στοματα. Ὅτι
γαρ ου μετα την εκβασιν επλασε ταυτα ο προφητης, αλλ' ανωθεν αυτα προηιδει, και
οι σφοδρα αγνωμονειν επιχειρουντες ηδυναντο πειθεσθαι, οι προ της των
πραγματων εκβασεως αυτο το παιδιον ορωντες καλουμενον και την διδασκαλιαν
των εσομενων συμφορων ανακηρυττον. ∆ια τοι τουτο και ερμηνευει της προφητειας
την δυναμιν και τον χρονον επισημαινεται μετα ακριβειας, ουτω λεγων· ∆ιοτι πριν η
γνωναι το παιδιον καλειν πατερα η μητερα, ληψεται δυναμιν ∆αμασκου και τα
σκυλα Σαμαρειας εναντι βασιλεως Ἀσσυριων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν. Ἐν τωι
χρονωι, φησι, της ηλικιας της αωρου και μηδεπω φθεγγεσθαι δυναμενης, τα της
νικης εσται και των τροπαιων, ουχ ως του παιδιου δυναμενου παραταξασθαι και
καθελειν τους πολεμιους, αλλ' ως της ηλικιας εκεινης, τουτεστι, του χρονου του προ
της του παιδιου διαλεξεως παραδιδοντος απαντα τοις πολεμιοις. Και προσεθετο
Κυριος λαλησαι μοι ετι· ∆ια το μη βουλεσθαι τον λαον τουτον το υδωρ του Σιλωαμ
το πορευομενον ησυχη, αλλα βουλεσθαι εχειν τον Ῥασην και τον υιον του
Ῥωμελιου βασιλεα εφ' υμων, δια τουτο ιδου αναγει Κυριος εφ' υμας το υδωρ του
ποταμου το ισχυρον και το πολυ, τον βασιλεα των Ἀσσυριων. Ὅπερ εθος εστι τωι
Θεωι μη μονον τας τιμωριας προλεγειν, αλλα και τας αιτιας τιθεναι, ωστε και ταυτηι
παιδευσαι τους ακουοντας, τουτο και ενταυθα ποιει. Ειπων γαρ την των αλλοφυλων
διανομην και τα σκυλα και προλεγων την των βαρβαρων εφοδον, λεγει και την
αιτιαν του πολεμου. Τις δε εστιν αυτη; Ἡ αγνωμοσυνη των την πολιν οικουντων.
Ἐπει γαρ βασιλεα, φησιν, εχοντες, επιεικη και πραον και ημερον, απεσκιρτησαν και
τυραννων επεθυμησαν και προς αλλοτριαν αρχην αυτομολησαι ηπειχθησαν, την
οικειαν ευπραγιαν ου φεροντες, μετα πλειονος της περιουσιας πληρωσω την
επιθυμιαν αυτων, βαρβαρον τινα και ανημερον αγων ανθρωπον. Κεχρηται δε
μεταφορικως ταις λεξεσι, το τε ηθος του εγχωριου δηλων βασιλεως και την δυναμιν
του βαρβαρου· ποιει δε αυτο, οπερ εφην αει, τον λογον εμφαντικωτερον
κατασκευαζων. ∆ια τουτο φησι· ∆ια το μη βουλεσθαι αυτους το υδωρ του Σιλωαμ· ου
περι υδατος λεγων, αλλ' επειδη η πηγη ηρεμα και αψοφητι προεισι, το αταρακτον
και επιεικες τον τροπον του τοτε βασιλευοντος τηι ηρεμαιαι των υδατων διεξοδωι
παραβαλλει και Σιλωαμ αυτον καλει, δια το ανεπαχθες και ημερον· ο μεγιστην φερει
τοις αρχομενοις κατηγοριαν, οτι μη βαρυν εχοντες ζυγον, νεωτεριζειν επεχειρουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

και αλλοτριοις εαυτους διδοναι βασιλευσι. Ἐπει ουν ου βουλονται, φησι, τον ημερον
και επιεικη, αλλα τον Ῥασην και τον υιον του Ῥωμελιου, επαγω, φησι, τον
Βαβυλωνιον· και το ραγδαιον αυτου της στρατιας υδωρ ποταμου φησι πολυ και
ισχυρον.
8.3 Ειτα ερμηνευων την μεταφοραν φησι· Τον βασιλεα των Ἀσσυριων. Ὁραις
πως αδιαπτωτος ο λογος ο εμπροσθεν ημιν λεχθεις φαινεται· οτι πανταχου εν ταις
μεταφοραις εαυτην ερμηνευειν ειωθεν η Γραφη; Ὃ δη και ενταυθα πεποιηκεν.
Ειπουσα γαρ ποταμον, ουκ εναπεμεινε τηι μεταφοραι, αλλ' ειπε τινα φησι ποταμον·
Τον βασιλεα των Ἀσσυριων, και πασαν την δοξαν αυτου. Και αναβησεται επι πασαν
φαραγγα υμων και περιπατησει επι παν τειχος υμων. Και αφελει απο της Ἰουδαιας
ανθρωπον, ος δυνησεται κεφαλην αραι η δυνατον συντελεσασθαι τι. Και εσται η
παρεμβολη αυτου, ωστε πληρωσαι το πλατος της χωρας σου. ∆εικνυς οτι ουκ
ανθρωπινηι δυναμει, αλλ' οργηι θεηλατωι συμβησεται τα γινομενα, ουχ ως πολεμιον
αυτον παραταττομενον υπογραφει, αλλ' ως επι παρεσκευασμενην αρπαγην ηκοντα.
Ου γαρ στησεται, φησι, και παραταξεται, αλλα τωι πληθει των σωματων καλυψει της
γης την οψιν και μετ' ευκολιας περιεσται. Ειτα και εν τηι οργηι πολυ το της
φιλανθρωπιας. Ου γαρ ανασπασεσθαι αυτων την πολιν απειλει, αλλ' αιχμαλωσιαν
τινα και απαγωγην προλεγει, τους λειπομενους βουλομενος τηι των ληφθεντων
τιμωριαι σωφρονεστερους ποιησαι. Ἀφελει γαρ απο της Ἰουδαιας, φησιν, ανθρωπον,
ος δυνησεται κεφαλην αραι. Τους εν δυναστειαι, φησι, τους παντα αγοντας και
φεροντας, τους τωι πληθει λυμαινομενους αιχμαλωτους ποιησει και δουλους, ωστε
τοτε τους καταδεεστερους αναπνευσαι μικρον και τωι φοβωι των απαχθεντων και της
οικειας ελευθεριας τηι αδειαι γενεσθαι βελτιους. ∆ια τουτο φησι· ∆υνατον
συντελεσασθαι τι· τουτεστι, τον ισχυρον, τον ενεργειν δυναμενον, τον οτιουν πραξαι
ισχυοντα. Και προ της απαγωγης δε, δι' αυτης της οψεως ικανως υμας καταπληξει,
φησιν, ο βαρβαρος, πασαν πληρων την γην των βαρβαρικων σωματων. ∆ια τουτο
επηγαγε· Και εσται η παρεμβολη αυτου, ωστε πληρωσαι το πλατος της χωρας σου.
Μεθ' ημων ο Θεος. Γνωτε, εθνη, και ηττασθε· επακουσατε εως εσχατου της γης και
ισχυοντες ηττασθε. Ἐαν γαρ παλιν ισχυσητε και παλιν ηττηθησεσθε. Και ην αν
βουλην βουλευσησθε, διασκεδασει Κυριος· και λογον ον εαν λαλησητε, ου μη
εμμεινηι εν υμιν, οτι μεθ' ημων ο Θεος. Ἐμοι δοκει την του Ἐζεκιου νικην ενταυθα
προλεγειν και το λαμπρον εκεινο τροπαιον και της νικης αυτης την αιτιαν. Ει γαρ
και οπλα παρ' εκεινοις, φησι, και στρατοπεδα απειρα και εμπειρια πολεμικη, αλλ' η
παντων δυνατωτερα συμμαχια μεθ' ημων, τουτεστιν ο Θεος. Ἦλθε μεν γαρ ο
βαρβαρος, καθως ηπειλησεν εμπροσθεν και πολλας λαβων πολεις απηλθε· μετα δε
ταυτα επιστρατευσας, ταναντια επαθε. Και ταυτα τοινυν ο προφητης προλεγει και
τον της νικης αιτιον ανακηρυττει και προς αυτους τους βαρβαρους αποτεινει τον
λογον. Μη γαρ δη τηι προτεραι νικηι θαρρησητε, φησιν· εν γαρ τηι νυν εφοδωι μεγιστη
παρην ημιν η συμμαχια. Γνωτε τοινυν τουτο αυτο και αποστητε, ως αδυνατοις
επιχειρουντες. Ειτα τον αιτιον της νικης εκεινης εμφαινων, και οτι προς τας
εσχατιας αφιξεται της γης η φημη τα κατορθωματα φερουσα, φησιν· Ἐπακουσατε
εως εσχατου της γης. Ουδεις γαρ ανηκοος των τοτε συμβαντων εν Ἱεροσολυμοις
γεγονε· ∆ια τουτο φησιν· Ἐπακουσατε εως εσχατου της γης και οι ισχυοντες ηττασθε.
Μεγαλην γαρ επι ρωμηι δοξαν ο βαρβαρος τοτε εκεκτητο. Ἰσχυρους δε ενταυθα ου
τους εν τηι του σωματος ευεξιαι μεγαλους φησιν, αλλα και τους εν τηι των χρηματων
περιουσιαι και τηι της δοξης περιφανειαι. Ἐαν γαρ παλιν ισχυσητε, φησι, παλιν
ηττηθησεσθε και ην αν βουλευσησθε βουλην, διασκεδασει Κυριος και λογον ον εαν
λαλησητε, ου μη εμμεινηι εν υμιν, οτι μεθ' ημων ο Θεος. Ἐπειδη γαρ πονηρα παρ'
αυτοις ην βουλευματα και προσεδοκων την πολιν αυτην εκ βαθρων ανασπασθαι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

ουτως οικαδε απελευσεσθαι, και τα βουλευματα αυτων ο προφητης εις μεσον αγει
και φησι· μεχρι των ρηματων απαντα στησεται. Ειτα επειδη πραγματα απηγγειλε
φυσιν ανθρωπινην υπερβαινοντα, αξιοπιστον ποιων τον λογον, επι το αξιωμα του
κατορθουντος καταφευγει, συνεχως λεγων, Ὅτι μεθ' ημων ο Θεος και οτι αυτος
απαντα ταυτα διασκεδασει τα μηχανηματα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65


