Topographia Christiana
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
προ.1 Πρωτον μεν παντων παρακαλω τους μελλοντας εντυγχανειν τηιδε τηι βιβλωι,
ινα μετα πασης προσοχης και επιμελειας την αναγνωσιν ποιησωνται, και μη
παρεργως αυτην διαδραμειν, αλλα και τους τοπους και τα σχηματα και τας
εγκειμενας ιστοριας μετα πασης σπουδης φιλοπονως απομαξοιντο, και μετα το τελος
δε της βιβλου εγκυψατωσαν και τωι τομωι τωι παρ' ημων γενομενωι προς τον
φιλοχριστον Κωνσταντινον, εν ωιπερ καταγεγραπται πλατυτερως πασα η γη, η τε
περαν του Ὠκεανου και αυτη, και πασαι αι χωραι, ετι τε και τα νοτια μερη τα απο
Ἀλεξανδρειας εως του νοτιαιου Ὠκεανου, λεγω δη ο Νειλος ποταμος και αι
παρακειμεναι χωραι και τα εθνη της τε Αιγυπτου πασης και Αιθιοπιας, ετι τε και ο
Ἀραβιος κολπος και αι παρακειμεναι χωραι και εθνη εως παλιν του αυτου Ὠκεανου,
ομοιως και η μεση γη του τε ποταμου και του κολπου και αι πολεις και αι χωραι και
τα εθνη τα εν αυτηι, προς το δειξαι τα παρ' ημων μεν λεγομενα αληθη, τα δε των
εναντιων ψευδη, δι' ους και η βιβλος και αι καταγραφαι γεγονασιν αι εγκειμεναι,
περι τε μεγεθους ηλιου λεγω και της διακεκαυμενης και διαβοωμενης αυτων
αοικητου γης, ως πλασματα και μυθους ερευγομενων. προ.2 Ζητησατωσαν δε παλιν
τον σκαριφον του παντος και της αστρυας κινησεως, τον παρ' ημων γενομενον κατα
μιμησιν της οργανικης των εξωθεν σφαιρας, και τον περι αυτου λογον προς τον
θεοφιλεστατον διακονον Ὁμολογον αποσταλεντα, και εγκυψατωσαν, οστις τε συν
Θεωι ικανος υπαρχει, μαλιστα συν ταυτηι τηι βιβλωι και τωι τομωι εκ βαθρων ανελειν
των ελληνικων υποθεσεων την πλανην. Ταυτα γαρ τις τα τρια χριστιανος υπαρχων
και κτωμενος και τηι θειαι χαριτι περι την θειαν Γραφην επιμελως κινουμενος ραιδιως
ελεγχει των μυθολογων την ανοιαν. Συνιστησι γαρ δι' αυτου του σχηματος και της
του κοσμου κατασκευης και αυτης της φυσεως των πραγματων την θειαν Γραφην
αληθεστατην ουσαν και των χριστιανων το κηρυγμα. Ἔρρωσθε, χριστιανοι εν
Κυριωι. πιναχ.τ ΠΙΝΑΞ ΣΥΝ ΘΕΩ ΤΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ∆ΕΛΤΟΥ πιναχ.3 Χριστιανου λογος αʹ
Προς τους χριστιανιζειν μεν εθελοντας, κατα τους εξωθεν δε σφαιροειδη τον
ουρανον νομιζοντας ειναι και δοξαζοντας. Λογος βʹ Ὑποθεσεις χριστιανικαι περι
σχηματων και τοποθεσιας παντος του κοσμου εκ της θειας Γραφης τας αποδειξεις
εχουσαι. Λογος γʹ Ὅτι βεβαια εστι και αξιοπιστος η θεια Γραφη και συμφωνως αυτη
εαυτηι καθ' εαυτην διηγουμενη, Παλαια τε και Καινη ∆ιαθηκη, σημαινουσα και το
χρησιμον των σχηματων του παντος κοσμου. Λογος δʹ Ἀνακεφαλαιωσις συντομος
και διαγραφη σχηματων του κοσμου κατα την θειαν Γραφην, και της σφαιρας
ανατροπη. Λογος εʹ Ἐν ωι εστι της σκηνης η διαγραφη, και των προφητων και
αποστολων η συμφωνια. Ἔστι τοινυν αυτη η βιβλος ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ
ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΗ ΠΑΝΤΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ παρ' ημων ωνομασμενη. Λογος ʹ συνημμενος.
Περι μεγεθους ηλιου. Λογος ζʹ Προς Ἀναστασιον οτι ακαταλυτοι εισιν οι ουρανοι.
Λογος ηʹ Εις την ωιδην Ἐζεκιου, και εις τον αναποδισμον του ηλιου. Λογος θʹ
Καταγραφη δρομου αστρων. Λογος ιʹ Χρησεις πατερων συναιδουσαι τωι ολωι
συγγραμματι. Ἔτι εξωθεν της βιβλου· Λογος ιαʹ Καταγραφη ζυων ινδικων και περι
αυτων διηγησις· ετι και περι δενδρων και της Ταπροβανης. Ἔτι ετερος λογος ιβʹ
Σημαινων οτι πολλοι των εξωθεν αρχαιων συγγραφεων μαρτυρουσι τηι αρχαιοτητι
των θειων Γραφων των δια Μωυσεως και των προφητων ειρημενων, και οτι
υστερον παντων οι Ἕλληνες φαινονται μεμαθηκοτες και γραμματα και περι των
θειων Γραφων, ερριζωμενην εχοντες την απιστιαν. ηψπο.τ ΥΠΟΘΕΣΙΣ ηψπο.4 Τινες
1

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

χριστιανιζειν νομιζομενοι και την θειαν Γραφην μηδεν λογιζομενοι, αλλα
περιφρονουντες και υπερφρονουντες κατα τους εξωθεν φιλοσοφους, σφαιρικον
ειναι το σχημα του ουρανου υπολαμβανουσιν εκ των ηλιακων και σεληνιακων
εκλειψεων πλανωμενοι. Πασαν τοινυν της βιβλου την υποθεσιν εις πεντε μερη
αρμοδιως διειλομην. Πρωτον παντων προς τους ειρημενους και πλανωμενους ο
πρωτος λογος εγενετο, ως ου δυνατον τον χριστιανιζειν εθελοντα απαγεσθαι τηι
πιθανηι των εξωθεν πλανηι, ετερα της θειας Γραφης υποτιθεμενης· και γαρ εαν τις
θελησειε βασανισαι τας ελληνικας υποθεσεις, πλασματα παντως ευρησει και μυθωδη
σοφισματα και αδυνατα παντελως. ηψπο.5 Ειτα λοιπον προς τον αιτησαμενον
χριστιανον οφειλοντα λεγειν· Τουτων αναιρουμενων, ποιας χρη αντεισαγειν
υποθεσεις αληθεις; ο δευτερος λογος εγενετο εξηγουμενος τας χριστιανικας
υποθεσεις εκ της θειας Γραφης προερχομενος, και δηλων παντος του κοσμου το
σχημα, και οτι τινες των εξωθεν παλαιων τοιαυτης δοξης εγενοντο. Ειτα παλιν
ωσανει τινος απορουντος και λεγοντος· Ποθεν δηλον ει αληθευει Μωυσης και οι
προφηται τοιαυτα λεγοντες; ο τριτος λογος το αξιοπιστον αποδεικνυσι Μωυσεως και
των προφητων, και οτι ουκ αφ' εαυτων ελαλησαν, αλλ' εκ θειας αποκαλυψεως
εμπνευσθεντες και δοκιμασθεντες εργωι και πραγματι, προθεωρησαντες αυτα ουτως
εξειπον και οι εν τηι Παλαιαι και οι εν τηι Νεαι, και τι το χρησιμον των σχηματων του
κοσμου, και ποθεν αφορμην και αρχην εσχε της σφαιρας η υπονοια. Ειτα παλιν περι
των ποθουντων οψει παραλαβειν τα σχηματα ο τεταρτος λογος εγενετο, συντομος
ανακεφαλαιωσις και διαγραφη των προειρημενων υπαρχων, και της σφαιρας και
των αντιποδων η ανατροπη. ηψπο.6 Ειτα παλιν προς τον αιτησαμενον τας
χριστιανικας υποθεσεις ο πεμπτος λογος εγενετο, δηλων ως ουχ εαυτοις
πλασαμενοι, ουτε νεους μυθους εφευρηκοτες ειρηκαμεν η διεγραψαμεν, αλλ' εξ
αποκαλυψεως και προσταξεως Θεου του τον κοσμον δημιουργησαντος, θεωρησαντες
το εκμαγειον του παντος κοσμου, την σκηνην λεγω την υπο Μωυσεως
κατασκευασθεισαν, ην και η Νεα συμφωνως εκτυπωμα παντος του κοσμου αυτην
εφησεν ειναι, ην και διελων ο Μωυσης δια του καταπετασματος την μιαν εις δυο
πεποιηκε, καθαπερ και ο Θεος εξ αρχης τον χωρον τον ενα, τον απο της γης εως του
ουρανου, δια του στερεωματος διειλεν εις δυο χωρους· εν τηι σκηνηι η εξωτερα και
εσωτερα, ενταυθα κατωτερος και ανωτερος χωρος· ο κατωτερος μεν εστιν ο κοσμος
ουτος, ο ανωτερος δε ο μελλων κοσμος, ενθα και ο ∆εσποτης Χριστος κατα σαρκα εκ
νεκρων αναστας πρωτος παντων ανεληλυθε, και οι δικαιοι μετα ταυτα παλιν
ανελευσονται. ηψπο.7 Και οτι απο του Ἀδαμ μεχρι Μωυσεως, και απο Μωυσεως εως
Ἰωαννου, και απο Ἰωαννου παντες οι αποστολοι και ευαγγελισται, συμφωνως
παντες και δια λογων και δια τυπων εξειπον περι των δυο τουτων καταστασεων, και
οτι ουδεις αυτων διεφωνησεν, ουτε προ ταυτης ειπων ετεραν, ουτε μετα την
δευτεραν τριτην υποθεμενος, αλλα παντες ως εξ ενος θειου Πνευματος
εμπνευσθεντες τας δυο μονας καταστασεις εξειπον. ηψπο.8 Ὅθεν θαρρησαντες τηι
θειαι οντως Γραφηι κατεγραψαμεν και τα σχηματα του παντος κοσμου και αυτους
τους τοπους, εν οις ευρησεις και την εξοδον αυτων των Ἰσραηλιτων και το ορος, εν
ωι τον νομον εγγραφως εδεξαντο και των γραμματων την πειραν εδιδαχθησαν, και
της σκηνης την διαγραφην και την κατασχεσιν αυτων την εν τηι γηι της επαγγελιας,
αχρις αν ο προσδοκωμενος εξ αυτων και προκηρυττομενος δια παντων των αρχαιων
ανθρωπων και προφητων παρεγενετο αναδεικνυων την μελλουσαν δευτεραν
καταστασιν, ην και παραγενομενος εν εαυτωι εδειξε πασιν ημιν, εισελθων εις την
εσωτεραν σκηνην, εις τον ανωτερον ουρανιον χωρον, εις ον προσκαλειται τους
δικαιους εν τηι δευτεραι παρουσιαι λεγων· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου,
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου." Αυτωι η
2

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. ηψπο.9 Αι παραγραφαι τοινυν αι εγκειμεναι εν τηιδε τηι
βιβλωι προς σαφεστεραν διηγησιν του κειμενου εγκεινται. Ὁ αναγινωσκων ουν
πρωτον το κειμενον αναγνωι και ουτως την παραγραφην. 1.τ ΛΟΓΟΣ Αʹ Προς τους
χριστιανιζειν μεν εθελοντας, κατα τους εξωθεν δε σφαιροειδη τον ουρανον
νομιζοντας και δοξαζοντας. 1.1 Ὅσοι ποθωι της αληθους γνωσεως εφιενται και ερα
σται φωτος αληθινου υπαρχουσι και του μελλοντος αιωνος συνπολιται των αγιων
σπευδουσιν ειναι, οι την Παλαιαν και Καινην ∆ιαθηκην θειαν οντως Γραφην
ηγουμενοι, οι Μωυσηι και τωι Χριστωι πειθομενοι, οι ταις αρχαις εαυτων μεχρι τελους
ακολουθουντες, οι εκ του μηδαμη μηδαμως τον κοσμον υπο Θεου παρηχθαι
ομολογουντες, και πιστευοντες αναστασιν γινεσθαι ανθρωπων και κρισιν και
κληρονομειν τους δικαιους βασιλειαν ουρανων, περισκοπουσι πασαν την θειαν
Γραφην, ει γεγραμμενοι τυγχανουσι παρα Μωυσηι τωι συγγραψαμενωι την κτισιν, η
παρ' ετεροις προφηταις, τοποι και σχηματα της κτισεως απασης, εν οις εστι
σημαινομενος και ο τοπος ενθα εστιν η βασιλεια των ουρανων, ηνπερ επαγγελλεται
ο ∆εσποτης Χριστος δωρεισθαι τον Θεον τοις δικαιοις ανθρωποις. Ευρισκοντες δε
Παλαιαν τε και Καινην ∆ιαθηκην συμφωνον μεν εαυτηι μενουσιν εν αυτηι
επιστηριζομενοι και ασαλευτοι, εν μηδενι υπο των εναντιων περιτρεπομενοι. 1.2 Οι
δε τηι του κοσμου τουτου σοφιαι κοσμουμενοι, και εαυτοις θαρρουντες λογοις
στοχαστικοις καταλαμβανειν το σχημα και την θεσιν αυτου, πασαν την θειαν
Γραφην ωσπερ μυθους καταχλευαζουσι, Μωυσεα τε και τους προφητας, τον
∆εσποτην Χριστον και τους αποστολους σπερμολογους και φαντασιοκοπους
αποκαλουντες, και τας οφρυς επηρκοτες, ως τι μεγα κατασοφιζομενοι τους λοιπους
ανθρωπους, σφαιρικον σχημα και κυκλοφορικην κινησιν τωι ουρανωι δωρουνται, και
γεωμετρικαις μεθοδοις και ψηφοις αστρων και κυβειαι λογων και πανουργιαι
κοσμικηι καταλαμβανειν επιχειρουσι την θεσιν και το σχημα του κοσμου εκ των
ηλιακων και σεληνιακων εκλειψεων, πλανωντες και πλανωμενοι, εν αλλοιωι
σχηματι τα τοιαυτα μη δυνασθαι γινεσθαι ισχυριζομενοι. Και περι μεν των τοιουτων
ουδεις ημιν λογος, αρκετως αλληλους ανατρεποντων. 1.3 Οι δε χριστιανιζειν μεν
εθελοντες, τοις λογοις δε και τηι σοφιαι και τηι ποικιλιαι της πλανης του κοσμου
τουτου παλιν θελοντες κοσμεισθαι, και ταυτα κακεινα δεχεσθαι φιλονεικουντες,
εοικασι σκιας μηδεν διαλλαττειν, της μεσιτευοντος μεν σωματος εν φωτι γενεσθαι
πεφυκυιας, μη μεσιτευοντος δε σωματος εν φωτι μη πεφυκυιας γενεσθαι, αλλα και
περιλαμπομενου του σωματος παντοθεν εκ του φωτος εξαφανιζομενης. 1.4 Προς
τους τοιουτους γαρ μοι ο λογος, περι ων ποτε ομοιων γενομενων εν τηι Σαμαρειαι
παροικων καταβοαι η θεια Γραφη οτι· "Τον Θεον εφοβουντο και τοις υψηλοις
εθυμιων και ελατρευον." Ουστινας διμορφους τις καλεσας ουκ αν αμαρτοι· και μεθ'
ημων γαρ θελουσιν ειναι και μετ' εκεινων, την αποταγην του Σατανα, ην
απεταξαντο εν τωι βαπτισματι, νυν αθετουντες και επ' αυτον παλινδρομουντες. Ου
δυνανται γαρ καθολου μεθ' ημων ειναι οι τοιουτοι, αλλα μεσοι τινες υπαρχουσιν,
οικοι κενοι μεταρσιως πως ισταμενοι, θεμελια κατα γης μη εχοντες, μητε μην εξ
υψους το κατεχον. Σχεδον γαρ μηπω αρξαμενοι τας εαυτων αρχας καταλυουσι και
μηπω καταλυοντες τα εαυτων τελη ατελη δεικνυουσι, μητε εις τουτο βεβαιως
εχοντες, μητε εις εκεινο, αλλα μαλλον τους παντας διαπαιζουσι και υπο παντων
διαπαιζονται. Πρωτον μεν ουν βασανισαντες μετ' αυτων περι του σφαιρικου
σχηματος, ως ου δυνατον τουτο ειναι, ουτε μην τηι φυσει των πραγματων
συμβαινον, ες υστερον αποδειξομεν τα ημετερα δυνατα και τηι φυσει των πραγματων
συμβαινοντα. 1.5 Τινες μεν ουν εξ αυτων λεγουσι τον ουρανον σωμα εκ τεσσαρων
στοιχειων οντα, ενιοι δε τας οφρυς ανατεινοντες εξ ετερου πεμπτου νεου στοιχειου
τον ουρανον υστερον ανεκτισαν, το πριν εκ των τεσσαρων εχοντα την ουσιωδη
3

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

συστασιν· συνειδον γαρ ως ου δυνατον κυκλωι φερεσθαι αυτον εκ τουτων εχοντα
την ουσιαν. Ἀλλα παλιν εν αυτωι τυφλωττοντες αλισκονται και τους οξυ βλεποντας
ουχ οραν οιομενοι. ∆ιαφορων γαρ και ποικιλων εναργως εν αυτωι χρωματων
ορωμενων, εξ ων η του θερμαινειν τε και ψυχειν ενυπαρχουσα δυναμις αυτοις
αναφαινεται, την οψιν απαντων ηπατησθαι φασι δια την αγαν αποστασιν. 1.6
Ειπατω τοινυν παρελθων εις μεσον ο βουλομενος· Οι τηι απλανει καθ' υμας
εγκειμενοι σφαιραι αστερες δηλονοτι, πως ουκ ανισωι διαστηματι της οψεως ημων
απεχοντες, ως απο κεντρου της γης αφιεμενης της οπτικης ενεργειας, αλλοιοι ταις
χροιαις τε και τοις μεγεθεσι φαινονται; Πως δε τωι καλουμενωι προς υμων Ἄρει
κατωτερω ταξιν εχοντι πολλοι των απλανων υπαρχουσιν ισοι τε και ομοιοι, και τωι
του ∆ιος ωσαυτως παραπλησιους ορωμεν ουκ ολιγους; 1.7 Ἀλλ' ουδε τον ουρανον
αυτον ομοχρουν εαυτωι θεωμεθα· τας γαρ εν αυτωι νεφελοειδεις συστροφας, αις
ονομα τεθεικατε γαλαξιανουκ αλλοθεν η εκ του διαφορου χρωματος επιθεμενοι την
κλησιν αυταιςποθεν αν υποτοπησαιμεν ουτω φαινεσθαι μιας ουσης της επιφανειας,
ηι προσβαλλει το πνευμα της οψεως; Οιμαι γε φασκοντι μοι ταυτα τεκμηρια
διαφορων ειναι συγκρισεως τε και μιξεως ουδενα τολμαν αντιφθεγγεσθαι, καν ειη
του ψευδους εραστης, μητοι γε των εν προεδριαι ταττοντων αει την αληθειαν. 1.8 Ει
δε ουκ εξ ενος ιδιαν εχοντος κινησιν την κυκλοφορουμενην, αλλ' εκ της των
τεσσαρων εδημιουργηθη μιξεως, ου περιφερεται καλως. Ειρηται γαρ ως η κατω
κινηθησεται πλεοναζοντος εν αυτωι του βαρεως, η την ανω φοραν αρθησεται του
εναντιου κατακρατουντος, η στησεται, ει μηδεν εν αυτωι πλεονεκτοιη· τουτο δη και
παντι φανερον. Ουδε γαρ ανω φερομενον, ουδε κατω τις ομολογησειεν εωρακεναι
πωποτε. Λειπεται φασκειν αυτον ερηρεισμενον ειναι. 1.9 Λεγοντων δε ποθεν εν
απλωι και αποιωι στοιχειωι διαφοροι κινησεις; Ει γε φασι την εναντιαν ελιττεσθαι τωι
παντι τους ους πλανητας ονομαζουσιν, ου ψευσθεντες· ωσαυτως ει γε κατα τινας,
ους ο δημιουργος ωρισε χρονους, εμφανως ως μηδ' αυτους αρνεισθαι την απο
ανατολων επι δυσιν ορωνται ποιουμενοι πορειαν. Ειτα παλιν ιλιγγιωντες
απορουμενοι, οπερ ειωθε παρεπεσθαι τοις τ' αληθες αποφυγγανουσι, και μηδεμιαν
διεξοδον ευρισκοντες αναποδισμους και στηριγμους ποιεισθαι φασι τους αστερας.
1.10 Ἀλλ', ω τα παντα δεινοι του πλεκειν τε και λυειν, ει κατα φυσιν αυτοις το
κινεισθαι, ποθεν η στασις; Ου γαρ εστιν αυτοις εναντιον, ο της φυσικης αυτους
ορμης εφεξει. Τις δε τουτους επι τον εναντιον δρομον αναγκη βιαζεται μετιεναι; Μη
μοι δε τις απατην ειναι λεγετω της οψεως· ου γαρ εστι μικρον ο προτρεχουσι μηκος·
εξ επομενου δε ζωδιου πολλακις ορωνται μεθισταμενοι εις προηγουμενον. 1.11 Τι δε
δει λεγειν, οπου γε αυτοι μεταβαντες επι τας αυτων των αστερων ενεργειας, εν οις
εις ακρον οκελλοντες ατοπιας, ου συνιασι στηριζοντας ητοι αναποδιζοντας αυτους
αδρανεις τε και φαυλους ειναι; Και τον εν Κριωι πρωην, εν Ἰχθυσι δε νυν ορωμενον,
ουκ εν οικωι τις Ἄρεως, αλλ' εν ∆ιος αν ειποι, και ποιειν αυτον, ουχ ασπερ ειωθασι
ληρωδειν ενυπαρχοντος αυτου τωι Κριωι, αλλ' οσας αυτωι χαριζονται διατρεχοντι
τους Ἰχθυας. 1.12 Ει δ' ου συναιδουσι τηι φαινομενηι κατα το εμπαλιν αναδρομηι,
ποθεν ουν η τινος ενεκεν αυτοις η επ' αμφοτερα πορεια; Ταχα δε παλιν αιτιασονται
τουτου τους ουχ ορωμενους επικυκλους, ους υπεθηκαν αυτοις οχηματα, και επι
τουτων αυτους φερεσθαι διισχυριζονται· αλλ' ουδεν εσται περισσον εκ γε τουτου του
μηχανηματος· απαιτησομεν γαρ αυτους, δι' ην αιτιαν οχηματων εδεησεν αυτοις. Ὡς
μη δυναμενοις αρα κινεισθαι; Και πως εψυχωμενους αν ειποιτε και θειοτεραις
ψυχαις; Ἀλλ' ως δυναμενοις; Καταγελαστον οιμαι γε και το εννοειν. ∆ιατι δε η
σεληνη και ο ηλιος επικυκλων ουκ ετυχον; Ὡς ουκ αξιοι δια την υφεσιν; Ἀλλ' ου
νηφοντων ο λογος. Ἀλλα σπανει της επιτηδειας υλης ουκ ηδυνηθη τουτοις ο
δημιουργος οχηματα πλασαι; Εις κεφαλην υμων η δυσφημια τραποιτο. 1.13
4

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Παυσασθε ληρωδουντες, ω σοφωτατοι, τα μηδενος αξια. Γνωτε δε καν οψε ποτε τοις
θειοις επεσθαι λογιοις, και μη ταις υμετεραις αυτων ανυποστατοις επινοιαις. Ἐπει
λεξατε· Πως και της απλανους οιεσθε τους αστερας εναντιως τωι παντι κινεισθαι;
Μονων αυτων, η της εν ηι εισι σφαιρας εστιν η τοιαδε φορα; Ἀλλ' ει μεν αυτων, πως
εν ισωι χρονωι τους ανισους διερχονται κυκλους; Πως δε ουδεις των εν τωι γαλαξιαι
γεγονεν εκτος αυτου, ουδε των εξωθεν αυτου πλησιεστερον αυτου φαινεται η εν
αυτωι; Ει δε την σφαιραν εναντιως φερεσθαι λεγοι τις, ευρεθησεται κατα τον αυτον
χρονον αυτη εαυτηι εναντιως κινουμενη. Τουτου δε τις αν ατοπωτερον επινοησειεν;
1.14 Ουτως δε αναιδειας, ασεβειας δε μαλλον, ουδενι καταλιπειν υπερβολην
αμιλλωνται, ως απερυθριαν ομολογειν τε τινας υπο γην οικουντας ειναι. Τι ουν,
οταν απορησειε τις αυτοις λεγων· ∆ιακενης ο ηλιος υπο γην φερεται; Παραχρημα
καταγελωτος ου φροντιζοντες ερουσιν ως αντιχθονες εισι κατω καρα φερομενοι και
ποταμοι τοις ενταυθα οι την εναντιαν θεσιν εχοντες, απαντα τα ανω κατω
μεταστρεφειν επιχειρουντες η τοις της αληθειας επεσθαι δογμασιν, οις ουδεν εστι
των της ματαιοτητος σοφισματων, απαντα δε ραιδια και θεοσεβειας αναπλεα και τοις
προσιουσι σωφρονως αυτοις προξενει την σωτηριαν. 1.15 Ἐπει δε παντων αιτιας ιστε
λεγειν· Ἕνεκα τινος ουκ απο του βορρα περιφερεται η σφαιρα υμων επι τον νοτον, η
απο ετερου ανεμου επι τον αντιπνεοντα; Και μη μοι λεγε· Τουτο κρειττον εδοξε τωι
ποιητηι του κοσμου, τα εμα γαρ αλλως εστε φθεγγομενοι. Πως δε τηι φυσει των
πραγματων ακολουθα δοκειτε λεγειν ολως κινεισθαι και κυκλευειν τον ουρανον
υποτιθεμενοι, εξωθεν αυτου η τοπον η σωμα, καν πεπλασμενως, μη υποτιθεμενοι;
Ου γαρ δυνατον τι κινεισθαι ανευ των τεσσαρων στοιχειων, οιον η επι γης η επι
υδατος η επι αερος η επι πυρος, η και απο τοπου εις τοπον μετερχεσθαι επ' απειρον, η
επι του αυτου παντοτε στρεφεσθαι τοπου. 1.16 Ἀλλ' ει μεν επ' απειρον μετερχεται
τοπον κυλιομενος, απειρον γην υποτιθεσθε εξωθεν, εις ην κυλιεται, ερημα
τουπισθεν καταλιμπανων, ει δε ετερον εν των τριων στοιχειων υποτιθεσθε, ουδ' εις
οποτερον αυτων κυλιεσθαι και στρεφεσθαι πεφυκε σφαιρα, αλλα μαλλον και
ακοντιζομενη ροιζηδον μετερχεται. Ει δε παλιν επι του αυτου αει τοπου κυλιεται και
στρεφεται μη μετερχομενος τοπον εκ τοπου, αναγκη αυτον υπο κλωτακων ως ο
τορνος η ως η οργανικη σφαιρα βασταζεσθαι, η υπο αξονος ως η μηχανη η η αμαξα.
Και ει τουτο, παλιν αναγκη ζητειν εις τι επιστηριζονται η οι κλωτακες η ο αξων· και
τουτο επ' απειρον. Πως δε και τον αξονα διηκειν δια μεσου της γης υποθωμεθα;
Ποιου σωματος, ειπατε; Τουτων ουν τηι φυσει των πραγματων απορουμενων,
λειπεται, καθα και πρωην ειπαμεν, ερηρεισμενον αυτον ειναι και μη περιφερομενον.
1.17 Ἀλλα και την γην ως κεντρον μεσην του παντος υποτιθεμενοι ταχυτατα
εαυτους καταλυετε το μεσον παλιν κατω λεγοντες ειναι· το αυτο γαρ κατα το αυτο
και μεσον και κατω αδυνατον ειναι· το μεσον γαρ του ανω και κατω μεσον εστιν, η
του δεξια και αριστερα, η του εμπροσθεν και οπισθεν. Πως ουν ουκ αποριαι
πολιορκουμενοι ανακολουθα και αφυσικα απο γναθων φθεγγεσθε; 1.18 ∆εδιοτες γαρ
μη τις υμιν απορησειε φασκων· Τα τοσαυτα αμυθητα βαρη της γης πως δυνατον υπο
αερα κρεμασθαι και ιστασθαι και μη καταπιπτειν; Ουκ αληθων, αλλα ξενων
πλασματων μυθους εφευρηκοτες αντιστροφως λεγετε το μεσον κατω ειναι, ως ει γε
αντι της γης πυρ τις υποθοιτο μεσον, το μεσον ανω αν ειπατε αντι του κατω, επειδη
το πυρ ανωφερες εστιν. Ἐμοι γουν τα πρωτα δοκουσι δια των δευτερων αναιρειν,
και δια των πρωτων τα δευτερα. 1.19 Ει δε εξ ισου οντος του αερος παντοθεν της γης
ωθεισθαι λεγοιεν υπο του παντος, και την γην ακλινη διαμενειν και μη κλινειν εν
μερει, πως ανθρωποι και τα λοιπα αλογα χερσαια τε και πτηνα ου συνωθουνται,
ακλινη διαμενοντα ως η γη, αλλα διατεμνει τον αερα παντα πορευομενα και
αεροπορουντα και υψηλοβατουντα; Ου μονον τα τοιαυτα, αλλα και ψιλα τινα αψυχα
5

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πραγματα, οιον βραχυτατον πτερου η σμικροτατον αχυρον, περικρατησαι η βαστασαι
τον αερα αδυνατον, αλλα τεμνει αυτον λεπτον οντα και απαλον και παρερχεται,
οσον η ορμη του αγοντος φερεται; Πως ουν δεκτεον τας τοιαυτας ψευδεστατας
υποθεσεις; 1.20 Ει δε και περι των αντιποδων επεξεργαστικωτερον θελησειε τις
ζητησαι, ραιδιως τους γραωδεις μυθους αυτων ανακαλυψει. Ποδες γαρ ανθρωπου
ετεροις ποσιν ανθρωπου αντισυναπτομενοι, αμφοτερους δε στησωσιν η εν γηι, η εν
υδατι, η εν αερι, η εν πυρι, η εν οιωιδηποτουν σωματι βουλονται, πως ευρεθησονται
αμφοτεροι ορθιοι; Πως ουχ ο μεν αυτων κατα φυσιν ορθιος, ο δ' ετερος παρα φυσιν
κατακεφαλα ευρεθησεται; Ἀλογιστα τε και ξενα της ημετερας φυσεως και ταξεως
εισι τα τοιαυτα. Πως δε παλιν υετου γινομενου επ' αμφοτερους δυνατον λεγειν
καταφερεσθαι επι τους δυο τον υετον; Και ουχι το μεν καταφερεσθαι, το δε
αναφερεσθαι, η αντιφερεσθαι, η εισφερεσθαι και εκφερεσθαι; Το γαρ αντιποδας
νοειν και αντιβρεχειν επ' αυτους αναγκαζει νοειν· και ευλογως επεγγελασεται τις
ταις καταγελαστοις ταυταις υποθεσεσιν, αναρμοστα και ατακτα και αφυσικα
φθεγγομεναις. 1.21 Ει δε τις κατανοησειε και το αλλο αυτων σοφισμα, λεγω δη το
εμπνευματουσθαι την γην και τους σεισμους γινεσθαι, ηνικα το πνευμα
συγκλειομενον την γην δηθεν βιαιως σαλευει, θαυμασειε την απατην και των ιδιων
λογων την εναντιοτητα. Ει γαρ εξ ισου του παντος πνευματος ωθουμενη η γη
ισταται ασαλευτος και ακλινης, εμπνευματουμενη μαλλον βαρεισθαι ωφειλε κατα
το μερος εκεινο και κλινειν, ωσπερ και παραδειγματι χρωνται τωι κατα τον
ανθρωπον. Ὁ γαρ τοι ανθρωπος ου μονον εμπνευματουμενος σαλευεται και τρεμει,
αλλα και φοβωι ληφθεις τρεμει και μεθηι οινου και ψυχει πιεζομενος και αιματι
υπερζεων και θυμουμενος και απο γηρως και απο αδυναμιας· ηνικα δε και
εμπνευματουμενος σαλευεται, και πιπτει πολλακις εις αρρωστιαν και τελευται. Πως
ουν και η γη, κατ' αυτους εμπνευματουμενη, ου καταπιπτει και απολλυσι τον ιδιον
τοπον; 1.22 Πως δε και την γην της Αιγυπτου κρειττονα σεισμων λεγουσιν ειναι, ως
δια το χαυνην ειναι και πνεειν, τους αυλακας εκεινους ποιουσα τους μεγαλους,
πολλακις σεισμων γεναμενων εν Αιγυπτωι, ωστε και πολεις πεσειν και εδαφισθηναι.
Ου μονον δε τουτο, αλλα και επι των καιρων των Ἑλληνων, ηνικα κατεκρατουν και
εβασιλευον, επι Ἀλεξανδρου και Σελευκου και Ἀντιοχου και Πτολεμαιου, και
φιλοσοφους ανδρας επηγοντο, Ἀριστοτελην τε και τους ομοιους, και βουληι αυτων
εποιουν τα πολλα, πως κτιζομενης Ἀντιοχειας υπο Σελευκου και Ἀντιοχου ουκ
εγενοντο δυνατοι ειπειν περι της γης των αυτοθι οτι αυτη ουκ εστι κρειττων
σεισμων, αλλα μαλλον και φιλη; Ὥσπερ ουν και εωρακαμεν πολλακις αυτην
πεσουσαν απο σεισμων. Ου μονον δε Ἀντιοχειαν, αλλα και Κορινθον ενθα ο δημος
των φιλοσοφων εγειτνια. 1.23 Ει δε και την ετεραν αυτων δοξαν τις θεασοιτο, ως
φασι τον υετον εκ της υγροτητος της ανιμωμενης υπο της θερμοτητος αποτελεισθαι,
και παραδειγμασι πειθειν επιχειρουσιν οτι ωσπερ το βαλανειον, φησιν, εκ της
θερμοτητος ανιμαται το υγρον και αποσταζει, και ωσπερ το πωμα του χαλκειου εκ
της θερμοτητος ανιμαται το υγρον και αποσταζει, και ωσπερ η σικυα και δια του
στυππειου και πυρος ανιμαται το υγρον, ουτω και το υγρον ανιμωμενος ο ηλιος εν
καιρωι αποσταζει αυτοοθεν γινεται ο υετος, θαυμασειε δ' αν τις αυτων την τοσαυτην
σοφιαν την τηι πιθανοτητι απατωσαν τους πολλους. 1.24 Ει γαρ το βαλανειον την
θερμοτητα ουκ ανωθεν, αλλα κατωθεν εχει, πως ανιμαται, ουχι δε μαλλον ωθει;
Ὁμοιως και επι του χαλκειου, ουκ ανωθεν εχει την θερμοτητα, αλλα κατωθεν, και
αμφοτερα υπο της θερμοτητος ωθουνται και τηι ανακλασει, το μεν εκ της στεγης
αποσταζει, το δε εκ του πωματος. Ὁμοιως και η σικυα, ει μη δι' αυτου του οργανου
βιαζομενου την φυσιν και ελκοντος, ουκ αν ειλκεν υγροτητα, μυριακις επι μυριοις
πυρ και στυππειον εμβαλων. Ἀλλα και ξυλον υγρον τινος εμβαλοντος πυρι,
6

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοσουτον ωθειται η υγροτης εκ της θερμοτητος, ως εκ του ετερου μερους του ξυλου
την υγροτητα και τον καπνον εκβαλλεσθαι. Και πυρ τις αναψας εις γην την
υγροτητα, την εν τοις ξυλοις, δια του καπνου εκπεμπομενην επι τα ανω θεωρει, ουχι
απο των ανω ανιμωμενην, αλλ' ωθουμενην απο της θερμοτητος του πυρος. 1.25 Ου
μην αλλα και πλυνων τις ιματιον και απλωσας εν τηι γηι, επειδαν ξηρανθηι εκ του
ηλιου, επαρας το ιματιον την υγροτητα εκπεμφθεισαν υπο της θερμοτητος εν τηι γηι
ευρησει τυπωθεισαν κατα το σχημα του ιματιου. Ὁμοιως και εις πινακιον τις
εμβαλων θερμον οψον δι' εκατερου εκπεμπομενην την υγροτητα θεωρησει ανωθεν
και κατωθεν, επειδη μεση τυγχανει η θερμοτης· ανωθεν γαρ θεωρει καπνον ανιοντα
και κατωθεν ιδρουντα τον πινακα και την υγροτητα τυπουμενην κατα τον τυπον
του διφρου του πινακος· ωστε ουκ ανιμαται, κατα τους σοφους, αλλα μαλλον ωθει η
θερμοτης. 1.26 Ἐπαπορουντων δε ημων προς αυτους οτι· ∆ιατι εν Θηβαΐδι
καυματουμενης της χωρας ουκ ανιμαται το υγρον και γινεται ο υετος εν τοις αυτοθι;
Ἀπολογουμενοι φασκου σιν οτι η μετρια και ουχ η αγαν μαλλον θερμοτης ειωθεν
ανιμασθαι. Προς ους συντομωτατα ερουμεν οτι· Και πως ενδοτερω της Θηβαΐδος εις
την Αιθιοπιαν, ενθα πολυ πλεον θερμοτης υπαρχει, πολλοι υετοι γινονται; 1.27 Πως
δε δυνανται λεγειν τον ηλιον ανιμασθαι οι πολλοι και ακροτατοι σοφοι, εκ της
περιφορας συντριβεσθαι και θερμαινειν διισχυριζομενοι, και ουχι ενυπαρχειν αυτωι
κατα φυσιν το θερμον υποτιθεμενοι; Ουδε μην αλλα και τον αερα υγρον και θερμον
λεγοντες ειναι, τις ετι χρεια σοφιζεσθαι τους σοφους και λεγειν ετερωθεν ανιμασθαι
το υγρον, αυτοθεν ανωθεν εχοντες το θερμον και το υγρον; 1.28 Ει δε τις
απαιτησειεν αυτους στοιχειον εν καθ' εαυτο ηγουν την αυτου ποιοτητα δειξαι,
ευθεως απορουντες τωι ενι στοιχειωι δυο ποιοτητας χαριζονται και φησιν· Ἡ γη,
ξηρον και ψυχρον, το υδωρ, ψυχρον και υγρον, ο αηρ, υγρος και θερμος, το πυρ,
θερμον και ξηρον, ωστε αποριαι πολιορκουμενοι οκτω ποιοτητας λεγουσι των
τεσσαρων στοιχειων. Ποτε δε τας ποιοτητας πασας εν εκαστωι στοιχειωι λεγουσιν
ειναι. Παλιν ουν αντικεινται τοις εαυτων λογοις εκαστον των τεσσαρων στοιχειων
τετραχως μη ονομαζοντες, αλλα διχως μονον. 1.29 Θαυμαζω τοινυν τους βελτιστους
τουτους ψυχρον και υγρον το υδωρ παρεχοντας και τον αερα υγρον και θερμον.
Ποθεν λεγουσι το υδωρ, τουτεστι το ψυχρον και υγρον, πηγνυσθαι και
κρυσταλλουσθαι εν καιρωι χειμωνος; Ποθεν επερχεται η ακρα ψυχροτης, ινα και
κρυσταλλον αυτο απεργασηται; Και ει μεν ερουσιν οτι η αποστασις του ηλιου εις το
κατα φυσιν αυτο αποδεικνυσι, πως τον αερα κατα φυσιν οντα θερμον και υγρον ουκ
αποδεικνυσιν, αλλα τουναντιον ψυχροτατον; Πως δε αυτο το ψυχρον, τουτεστι το
υδωρ, ου πηγνυσι τον αερα, τουτεστι το υγρον, αλλα τουναντιον εκεινο τουτο
πηγνυσι, καθως ορωμεν; Πολλα μεν ουν εχων ειπειν περι τουτου και περι ων παλιν
πλανωμενοι φερουσι παραδειγματα επ' αυτου, χαλινουμαι τηι ματαιοτητι των υπ'
αυτων λεγομενων εντρεπομενος, αρκετα ηγησαμενος τα προλεχθεντα περι τουτου,
περι ετερον δε μαλλον επειγομενος των σοφων ασχολεισθαι σοφισμα, οπερ ευθεως
ερω. 1.30 Τον ουρανον σωμα λεγοντες ειναι περιεχειν λεγουσι τον παντα κοσμον,
μηδεν δε εξωθεν αυτου υπαρχειν διισχυριζομενοι, αγγελους και δαιμονας και ψυχας,
μερος οντας του κοσμου, απεριγραφους παλιν οριζονται, μητε περιεχοντας τον
ουρανον, μητε περιεχομενους υπο του ουρανου, ου συνιεντες το λεγομενον, οτι το
μητε περιεχον μητε περιεχομενον εν τοις ουσιν ολως ου θεωρειται. Ει τοινυν ταυθ'
ουτως εχει, ειπατωσαν περι της ιδιας αυτων ψυχης ποτερον εστιν η ουκ εστι. Και ει
μεν· Ουκ εστιν, ερουσι λιαν αναιδεςκαι αψυχους εαυτους υποτιθενται. Ει δε· Ἔστι,
παλιν λεγετωσαν· Ἐν αυτοις εστιν, η ουκ εστιν εν αυτοις; Ει μεν το υστερον, παλιν
αναιδες τε και μωρον ουκ ελαττον του προτερου. Ει δε το πρωτον, παλιν ερωτητεον
αυτους· Του σωματος περιγραφομενου υπο του ουρανου, πως ου συμπεριγραφεται
7

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και η ψυχη; 1.31 Ει δε, καθα φασιν, ελλαμπει τωι σωματι μη συμπεριγραφομενη
αυτωι, ζητητεον που υπαρχουσα ελλαμπει τωι σωματι· αδυνατον γαρ κτιστην αυτην
ουσαν μη συν τοις κτισμασιν υπαρχειν. Και ει μεν εσωθεν που του ουρανου ερουσι,
παλιν υπ' αυτου του σωματος του ουρανου περιγραφεται η σκιαγραφουμενη παρ'
υμιν απεριγραφος. Ει δε εξωθεν δωσουσι, πρωτον μεν εαυτους κατελυσαν, επειτα·
Ἐν μερει του ουρανου εστιν η εν ολωι; Και ει μεν εν μερει, παλιν περιγραπτη εστιν,
ως εν μερει βραχυτατωι ουσα· ει δε ολωι, περιγραφει μεν τον ουρανον, υπο σχημα δε
ευρεθησεται σφαιροειδης τυγχανουσα, κατα τα εντευθεν περατα συμπεριειληφυια
την σφαιραν. 1.32 Ει δε παλιν και εσωθεν και εξωθεν αυτην ειπωσι διηκουσαν δια
παντων ως απεριγραφον, μη λανθανετωσαν εαυτους πολυθεΐαν εισαγοντας και
ισοθεΐαν φανταζομενους. Τουτο γαρ το ιδιωμα, ει μη του ακτιστου Θεου του
κτισαντος και δημιουργησαντος τα παντα, ουκ εστι. Φασκοντες ουν ειναι σοφοι
μωραινουσι κατα τον μακαριον Παυλον τον αποστολον, εναλλαξαντες την δοξαν
του απεριγραφου Θεου εις τας κτιστας εαυτων ψυχας, σφετεριζομενοι την δοξαν την
θειαν. ∆ια τουτο μαλλον αυτους φευκτεον. "Τουτους γαρ, φησιν ο Ἀποστολος,
αποτρεπου, τους εχοντας μεν μορφωσιν ευσεβειας, την δε δυναμιν αυτης
αρνουμενους." 2.τ ΛΟΓΟΣ Βʹ Ὑποθεσεις χριστιανικαι περι σχηματων και τοποθεσιας
παντος του κοσμου εκ της θειας Γραφης τας αποδειξεις εχουσαι. 2.1 Ὅσην μεν
αναβολην εποιησαμην περι την των σχηματων του κοσμου συγγραφην, πολλακις
και ετερων ημας εις τουτο προτρεψαμενων ανδρων θαυμασιων, αυτος παντων
αμεινον οισθα, ω τα παντα φιλε θεοφιλε τε και χριστοφιλε και παντων αγιων
ανδρων φερωνυμε Παμφιλε, επιγειου μεν Ἱερουσαλημ παροικος τυγχανων,
ουρανιου δε συν πρωτοτοκοις πολιτης απογεγραμμενος. Ἄνωθεν μεν εξ ακοης
θερμοτατηι συνδεδεμενος φιλιαι, της δε κατα προσωπον θεας νυνι απολαυσας της
σης, οτε τηι του Θεου βουληι εξ Ἱεροσολυμων προς ημας ενταυθα, τηι μεγιστηι
Ἀλεξανδρου πολει, παρεγενου, ενοχλων ημιν περι τουτου ου διελειπες, ασθενων
ημων τυγχανοντων τωι σωματι, ταις τε οψεσι και τηι ξηροτητι της γαστρος
πιεζομενων, και συνεχως λοιπον εκ τουτου ασθενειαις συχναις περιπιπτοντων,
αλλως τε δε και της εξωθεν εγκυκλιου παιδειας λειπομενων και ρητορικης τεχνης
αμοιρουντων και στωμυλιαι λογων η κομπωι χαρακτηρι συνθειναι λογον ουκ
ειδοτων, και ταις του βιου πλοκαις ασχολουμενων. 2.2 Αυτος ουδεν ηττον ενοχλων
ημιν ου διελειπες, ως λογον ημας εγγραφον εκθειναι περι της σκηνης της εν τηι
ερημωι δια Μωυσεως κατασκευασθεισης, η τυπος ην και υπογραφη παντος του
κοσμου, καθα και παροντι δια ζωσης φωνης εξηγησαμην, ουκ οικοθεν ορμηθεις, ουδ'
εξ εμαυτου πλασαμενος η στοχασαμενος, αλλ' εκ των θειων Γραφων παιδευθεις, και
δια ζωσης δε φωνης παραλαβων υπο του θειοτατου ανδρος και μεγαλου διδασκαλου
Πατρικιου, ος ταξιν αβραμιαιαν πληρων εκ Χαλδαιων παραγεγονως αμα τωι εν
αγιοις τοτε μαθητηι Θωμαι τωι εξ Ἐδεσσης αυτωι πανταχου ακολουθησαντι, νυνι δε εν
τωι Βυζαντιωι βουλησει Θεου τον βιον μεταλλαξαντι, μετεδωκε θεοσεβειας και
γνωσεως αληθεστατης, ος και αυτος νυνι εκ θειας χαριτος επι τους υψηλους και
αρχιερατικους θρονους ανηχθη της ολης Περσιδος, καθολικος επισκοπος των αυτοθι
κατασταθεις. 2.3 Ἐμου δε λιαν εις τουτο απορουντος, μαλιστα δια τους
φιλεγκλημονας, ων ευπορος η διαβολη και πολλας υλας του σκωπτειν εχουσα,
οκνος ουχ ο τυχων με κατειχεν. Αυτος δε παλιν προυτρεπες κατακριμασι βαρων επι
το συγγραφειν, φασκων τωι βιωι χρησιμον ειναι το συνταγμα προς μαθησιν και
κατανοησιν θειων δογματων και ανατροπην ελληνικων προληψεων, και οπως απας
ο σκοπος της θειας Γραφης εις την μελλουσαν καταστασιν αφοραι, μαλιστα του
Ἀποστολου λεγοντος· "Οιδαμεν γαρ, φησιν, οτι εαν η επιγειος ημων οικια του
σκηνους καταλυθηι, οικοδομην εχομεν εκ Θεου αχειροποιητον, οικιαν αιωνιον εν
8

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοις ουρανοις." 2.4 Ταυτα και τα τοιαυτα υμων φασκοντων, και ταις της σης
θεοσεβειας κελευσεσι μη δυναμενος αντειπειν καθηκα εμαυτον εις τουτο, τας σας
ευχας συλλαβεσθαι μοι θαρρων, την τε θειαν χαριν ημιν προσγενεσθαι δεομενος εν
ανοιξει του στοματος, ης ανευ ουδεν δυναμεθα κατορθωσαι, οπως δυνηθειημεν ανευ
κεκομψευμενου και τεχνικου λογου, εν ιδιωτικοις τε και απλαστοις ρημασι, την
ιδιαν ισχυν της χαριτος δεικνυουσης, διδασκειν τε τους αυτης τροφιμους και
δογματων θειων ειδησιν και βιους ανδρων ευαρεστων, και σχηματα γενεσεως
κοσμου λεγειν αδιστακτως, και συγγραφειν προθυμως και μεταδιδοναι αφθονως,
απερ και ημεις παρα του Θεου δωρεαν ελαβομεν. 2.5 Τελεσαντες τοινυν, ω θεοφιλε,
τον πρωτον λογον περι των πεπλασμενων χριστιανων, και ελεγξαντες ως αδυνατοις
επιχειρουσιν, οσον ενην, ως εγωγε οιμαι, ου την κοσμιοτητα των λογων ανατρεπειν
επιχειρουντεςμη γενοιτο, αλλα τα πλασματα και τους μυθους των ελληνικων
υποθεσεων απωθουμενοι και περας επιτεθεικοτες τωι λογωι εφαπτομεθα νυνι της
υμετερας κελευσεως υποθεσεις χριστιανικας εν τουτωι πρωτον τωι δευτερωι λογωι
διηγουμενοι περι σχηματων και τοποθεσιας του κοσμου· ειθ' ουτως εν τωι τριτωι, οτι
βεβαια εστι και αξιοπιστος η θεια Γραφη, Παλαια τε και Καινη ∆ιαθηκη, αυτη καθ'
εαυτην, διηγουμενη και αποφαινομενη και το χρησιμον των σχηματων· ετι τε παλιν
εν τωι τεταρτωι ανακεφαλαιωσιν και διαγραφην των του κοσμου σχηματων· ομοιως
εν τωι πεμπτωι διαγραφην της σκηνης της εν τηι ερημωι κατασκευασθεισης, και των
προφητων και αποστολων την συμφωνιαν. Ἔστω τοινυν αυτη η βιβλος Χριστιανικη
Τοπογραφια περιεκτικη παντος του κοσμου παρ' ημων ωνομασμενη, αποδειξεις
εχουσα εκ της θειας οντως Γραφης, περι ης αμφισβητειν χριστιανους ου δεον. Της
ουν ανωθεν, ως ειρηται, ροπης συνεργουσης ημιν δια των υμετερων προσευχων,
αρχομεθα λεγειν τας ημετερας υποθεσεις. 2.6 Λεγει τοινυν ο θειος κοσμογραφος
Μωυσης· "Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην." Ὑποτιθεμεθα τοινυν
ουρανον αμα και γην περιεκτικα του παντος υπαρχειν, ως περιεχοντα το παν ενδον
εαυτων. Ὅτι δε ταυθ' ουτως εχει, αυτος παλιν βοαι· "Ἐν γαρ εξ ημεραις εποιησεν ο
Θεος τον ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις." Ὁμοιως παλιν λεγει· "Και
συνετελεσθη ο ουρανος και η γη και πας ο κοσμος αυτων." Ἀνακεφαλαιουμενος δε
παλιν και την βιβλον ονομαζων φησιν ουτως· "Αυτη η βιβλος γενεσεως ουρανου και
γης", ωσανει περιεκτικων αυτων οντων και συσσημαινεσθαι οφειλοντων παντων
των εν αυτοις. 2.7 Ει γαρ κατα τους πεπλασμενους χριστιανους ο ουρανος μονος
περιεχει το παν, ουκ αν ελεγε την γην συν τωι ουρανωι, αλλ'· "Αυτη η βιβλος
γενεσεως ουρανου." Ἀλλα μην τουτο ου φαινεται πεποιηκως, ουτε ετερος τις των
προφητων· ευδηλον ως αμφοτερα οιδε του παντος περιεκτικα τυγχανειν, και πας δε
ο χορος των δικαιων και προφητων τον ουρανον αει συν τηι γηι συσσημαινουσι. Και
ακουσον εκαστου λεγοντος. Μελχισεδεκ πρωτος ευλογων τον Ἀβρααμ φησιν ουτως·
"Ευλογημενος Ἀβραμ τωι Θεωι τωι υψιστωι, ος εκτισε τον ουρανον και την γην."
∆ευτερος Ἀβρααμ φησιν· "Ἐκτενω την χειρα μου προς Θεον τον υψιστον, ος εκτισε
τον ουρανον και την γην." Και παλιν· "Ὑποθες την χειρα σου υπο τον μηρον μου και
εξορκιζω σε Κυριον τον Θεον του ουρανου και τον Θεον της γης." Και παλιν· "Κυριος
ο Θεος του ουρανου και της γης, ος ελαβε με εκ του οικου του πατρος μου." 2.8 Ἔτι ο
∆αυΐδ· "Ευλογημενοι υμεις τωι Κυριωι τωι ποιησαντι τον ουρανον και την γην." Και
παλιν· "Παντα οσα ηθελησεν, εποιησεν εν τωι ουρανωι και εν τηι γηι." Και παλιν· "Συ
κατ' αρχας, Κυριε, την γην εθεμελιωσας και εργα των χειρων σου εισιν οι ουρανοι."
Ὁμοιως Ὠσηε ουτως φησιν· "Ἐγω Κυριος ο Θεος σου ο στερεων τον ουρανον και
κτιζων γην, ου αι χειρες εκτισαν πασαν την στρατιαν του ουρανου." Ζαχαριας·
"Ἐκτεινων τον ουρανον και θεμελιων την γην και πλασσων πνευμα ανθρωπου εν
αυτωι." 2.9 Ἠσαΐας ουτως λεγει· "Κυριος ο Θεος ο ποιησας τον ουρανον και πηξας
9

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αυτον, ο στερεωσας την γην και τα εν αυτηι και διδους πνοην τωι λαωι τωι επ' αυτης
και πνευμα τοις πατουσιν αυτην." Και παλιν· "Ἐγω Κυριος συντελων παντα,
εξετεινα τον ουρανον μονος και εστερεωσα την γην." Και παλιν· "Ἐγω εποιησα γην
και ανθρωπον επ' αυτης. Ἐγω τηι χειρι μου εστερεωσα τον ουρανον." Και παλιν·
"Ουτως λεγει Κυριος ο ποιησας τον ουρανον, ουτος ο Θεος ο καταδειξας την γην και
ποιησας αυτην, ουτος διωρισεν αυτην, ουκ εις κενον εποιησεν αυτην, αλλα
κατοικεισθαι." Και παλιν· "Ἐγω ειμι πρωτος και εγω ειμι εις τον αιωνα, και η χειρ
μου εθεμελιωσε την γην και η δεξια μου εθεμελιωσε τον ουρανον." Και παλιν·
"Ἐπελαθου Θεον τον ποιησαντα σε τον ποιησαντα τον ουρανον και θεμελιωσαντα
την γην." Και παλιν· "Ουτως λεγει Κυριος, ο ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον
των ποδων μου. Ποιον οικον οικοδομησετε μοι, λεγει Κυριος, η τις τοπος της
καταπαυσεως μου; Ουχι η χειρ μου εποιησε ταυτα παντα;" Και παλιν· "Θησω τους
λογους μου εις το στομα σου και υπο την σκιαν της χειρος μου σκεπασω σε, εν ηι
εστησα τον ουρανον και την γην εθεμελιωσα." Και παλιν· "Ὁ κατεχων τον γυρον της
γης, και οι ενοικουντες εν αυτηι ωσει ακριδες, ο στησας ως καμαραν τον ουρανον και
διατεινας ως σκηνην κατοικειν, ο διδους αρχοντας εις ουδεν αρχειν, την δε γην ως
ουδεν εποιησεν." 2.10 Ὁμοιως και Ἱερεμιας λεγει ουτως· "Οι τον ουρανον και την
γην ουκ εποιησαν, απολεσθωσαν απο της γης και υποκατωθεν του ουρανου τουτου.
Κυριος ο ποιησας την γην εν τηι ισχυι αυτου, ο ανορθωσας την οικουμενην εν τηι
σοφιαι αυτου, και εν τηι φρονησει αυτου εξετεινε τον ουρανον και πληθος υδατος εν
ουρανωι, και αναγων νεφελας εξ εσχατου της γης αστραπας εις υετον εποιησε και
εξηγαγεν ανεμους εκ θησαυρων αυτων. Ἐμωρανθη πας ανθρωπος απο γνωσεως."
Ὁμοιως και ∆ανιηλ ουτως λεγει εκ προσωπου των τριων παιδων· "Ευλογειτε,
ουρανοι, τον Κυριον· ευλογειτω η γη τον Κυριον." 2.11 Ὁ δε Ἀποστολος διδασκων
τους εν Ἀθηναις δεισιδαιμονας Ἀρεοπαγιτας ουτως εβοα· "Ὁ Θεος ποιησας τον
κοσμον και παντα τα εν αυτωι, ουτος ουρανου και γης υπαρχων Κυριος." Και παλιν
εν τηι Λυκαονιαι εβοα τοις πλανωμενοις και θυειν αυτοις βουλομενοις· "Και ημεις
ομοιοπαθεις εσμεν υμιν ανθρωποι, ευαγγελιζομενοι υμας απο τουτων των ματαιων
επιστρεφειν επι Θεον ζωντα, ος εποιησε τον ουρανον και την γην και την θαλασσαν
και παντα τα εν αυτοις." Ἀλλα και ο Κυριος εν Ευαγγελιοις φησιν· "Ἐξομολογουμαι
σοι, Πατερ, Κυριε του ουρανου και της γης." Πασης ουν της θειας Γραφης, Παλαιας τε
και Καινης ∆ιαθηκης, σημαινουσηςκαι ουτως συνηθως κατακεχρημενηςως ουρανου
και γης ενδον υπαρχουσι παντα, πως οιον τε χριστιανον ειναι τον τουτοις πασιν
απιστουντα και ενδον λεγοντα του ουρανου μονου παντα; 2.12 Περιεκτικων τοινυν
του παντος υπαρχοντων του τε ουρανου και της γης, θεμελιουσθαι λεγομεν την γην
επι την εαυτης ασφαλειαν παρα του δημιουργου παλιν κατα την θειαν Γραφην επ'
ουδενι σωματι. Λεγει γαρ εν τωι Ἰωβ· "Ὁ κρεμνων την γην επ' ουδενος." Και παλιν·
"Που ης εν τωι θεμελιουν με την γην; Ἀπαγγειλον δε μοι, ει επιστασαι συνεσιν. Τις
εθετο τα μετρα αυτης, ει οιδας; Ἢ τις ο επαγαγων σπαρτιον επ' αυτης; Ἐπι τινος οι
κρικοι αυτης πεπηγασι; Τις δε εστιν ο βαλων λιθον ακρογωνιαιον επ' αυτην;"
Ὁμοιως και ο ∆αυΐδ φησιν· "Ἐθεμελιωσε την γην επι την ασφαλειαν αυτης." 2.13 Τηι
ουν δυναμει του τα παντα γενεσιουργησαντος Θεου λεγομεν αυτην θεμελιουσθαι
και περικρατεισθαι. "Φερων τε τα παντα", φησιν ο Ἀποστο λος, "τωι ρηματι της
δυναμεως αυτου." Ει γαρ ην υποκατω αυτης η εξωθεν αυτης οιονδηποτε σωμα, ουχ
ιστατο, αλλα κατεπιπτε, τουτο φυσικωτερον εν πασι θεωρουμενον. Ει γαρ αερα τις
υποθοιτο η υδωρ η πυρ, παντως εν τουτοις κατεπιπτε βαρυτερα τουτων υπαρχουσα.
Ὡς βαρυτεραν τοινυν των ολων σωματων, ο Θεος αυτην θεμελιον του παντος
εθηκεν, εδρασας τηι ιδιαι ασφαλειαι. 2.14 Ὥσπερ γαρ ει τις υποθοιτο χωρον ενα εχοντα
βαθος πηχων εκατον, γεμει δε ο χωρος εκεινος σωματος παχυτερου οιον υδατος,
10

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κρατησας δε τις λιθον τηι χειρι ανωθεν απολυσει, ποσωι διαστηματι χρονου το βαθος
καταληψεται; Ἐρει τις παλιν καθ' υποθεσιν ωρων τεσσαρων. Ἔτι δε λεπτοτερου
σωματος υποθεμενος γεμειν τον χωρον, οιον αερος, ποσωι παλιν διαστηματι χρονου
το βαθος καταληψεται; ∆ηλον οτι βραχυτερωι, ωσανει ωρων δυο. Παλιν ετι
λεπτοτερου σωματος υποθεμενος, μιας ωρας ευρησει, και ετι παλιν λεπτοτερου
σωματος υποθεμενος, ημιωριου. Και ετι παλιν λεπτοτατου, παλιν βραχυτερου
ευρησει, μεχρι και του σωματος λεπτυνομενου και εις ασωματον καταντησαντος εξ
αναγκης και ο χρονος εις αχρονον ληξει. 2.15 Ουτως και ενταυθα εν ουδενι σωματι
παντελως, αλλ' ασωματωι, αναγκη αχρονως καταλαμβανειν το βαρυ σωμα του
παντος χωρου το βαθος και ιστασθαι. Ουτως ουν ο Θεος φυσικως επ' ουδενι, κατα
την Γραφην, την γην κρεμασας και εδρασας κατειληφυιαν το βαθος του χωρου,
εθεμελιωσεν επι την ασφαλειαν αυτης· ου κλιθησεται εις τον αιωνα του αιωνος. 2.16
Ει δε και παλιν εξ αναιδειας τις φιλονεικων εξωθεν γης και ουρανου τοπον
υποθοιτο εξ ετερου αορατου και πεπλασμενου σωματος, απειρον μεν και επ' απειρον
επι τινος κακεινο ισταται. Ὅμως συν Θεωι και εις τουτο απαντωμεν φυσικωτερον, ει
και χαος τις υποθοιτο τον χωρον εκεινον, οτι του μεν ουρανου κουφου και
ανωφερους υπαρχοντος, της δε γης βαρειας και κατωφερους, ακρα δε ακροις
συνδεδεμενα, του μεν ανωφερους, της δε κατωφερους, αλληλα αντιπερισπωμενα,
συμβασταζουσι και ακινητα διαμενουσι. 2.17 Θεμελιωσας τοινυν ο Θεος την γην επι
την αυτης ασφαλειαν, επιμηκη ουσαν, τον ουρανον κατ' ακρα τοις ακροις της γης
συνεδησε· στησας μεν κατωθεν τα ακρα του ουρανου εκ τεσσαρων μερων, ανωθεν δε
υψηλοτατα πανυ επι το μηκος της γης καμαρωσας, εις δε πλατος της γης τα ακρα του
ουρανου απο κατωθεν εως ανω τειχισας και αποκλεισας τον χωρον, οικον, ως αν τις
ειποι, παμμεγεθη ως εν ταξει θολου καμαροειδους επιμηκους εποιησεν. "Ὁ στησας"
γαρ "τον ουρανον ως καμαραν" φησιν ο προφητης Ἠσαΐας. 2.18 Περι δε του
κεκολλησθαι τον ουρανον τηι γηι εν τωι Ἰωβ γεγραπται ουτως· "Ουρανον δε εις γην
εκλινε, κεχυται δε ωσπερ γη κονια· κεκολληκα δε αυτον ωσπερ λιθον κυβον." Το εις
γην αυτον κλιναι και το κολλησαι αυτον πως ου φανερως δηλοι οτι ακρα ακροις τηι
γηι συνδεδεται ισταμενος ως καμαρα; Το γαρ κλιναι αυτον και κολλησαι αυτον τηι γηι
επι σφαιρας ου δυναται νοεισθαι. 2.19 Και ο Μωυσης δε διαγραφων εν τηι σκηνηι την
τραπεζαν, τυπον υπαρχουσαν της γης, το μηκος αυτης δυο πηχεων προσεταξε
γενεσθαι, και το πλατος πηχεως ενος. Ουτως ουν, καθως ειπεν Ἠσαΐας, το σχημα του
ουρανου του πρωτου, του γεγονοτος εν τηι πρωτηι ημεραι, του συν τηι γηι γεγονοτος,
του περιεχοντος το παν συν τηι γηι, του καμαροειδους, και ημεις λεγομεν. Και ως εν
τωι Ἰωβ λελεκται κεκολλησθαι τηι γηι τον ουρανον, παλιν ουτως λεγομεν. Ἀλλα και
εκ του Μωυσεως μεμαθηκοτες οτι επι το μηκος πλεον η γη εκτεταται, λεγομεν παλιν
μεμαθηκοτες πειθεσθαι τηι θειαι οντως Γραφηι. 2.20 Ειτα λοιπον επειδη και τα υδατα
και αγγελους και τινα ετερα συν τηι γηι και αυτωι τωι πρωτωι ουρανωι ο Θεος αθροως
παρηγαγε, ποιει επ' οψεσιν αυτων τηι δευτεραι ημεραι, ωσπερ ιδιοις κτισμασι
κεχρημενοςεκ των υδατων πηξας ωσπερ εξ υλης, τον δευτερον τουτον ουρανον και
ορωμενον, καθ' ομοιοτητα τωι ειδει, ου τωι σχηματι του πρωτου ουρανου, και μεσαζει
το υψος το απο της γης εως του προτερου ουρανου. Κακει απλωσας εκτεινει δι' ολου
του χωρου κατα το ευρος, ωσπερ επι στεγης μεσης, και συνδεσμει το στερεωμα τωι
πρωτωι ουρανωι, διελων και μερισας τα λοιπα υδατα, τα μεν επανω του στερεωματος,
τα δε εις την γην εασας υποκατω του στερεωματος, καθα διηγειται ο θειος Μωυσης,
και ποιει τον ενα χωρον, ητοι οικον, δυο οικους, τουτεστιν αναγαιον και καταγαιον.
Παλιν γαρ λεγει η θεια Γραφη περι του δευτερου ουρανου ουτως, παρα μεν τωι
Μωυσηι· "Και εκαλεσεν ο Θεος το στερεωμα ουρανον", παρα δε τωι θεσπεσιωι ∆αυΐδ·
"Ἐκτεινων τον ουρανον ωσει δερριν". Ἐπαγει γαρ· "Ὁ στεγαζων εν υδασι τα υπερωια
11

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αυτου", σαφως περι αυτου του στερεωματος εξειπων. 2.21 Πολλακις δε και τους δυο
συμπεριλαμβανουσα η Γραφη ως εφ' ενος ενικως εκφωνει λεγουσα δια Ἠσαΐου· "Ὁ
στησας τον ουρανον ωσει καμαραν και διατεινας αυτον ως σκηνην κατοικειν", το
μεν "ως καμαραν" επι του πρωτου ουρανου, το δε "διατεινας ως σκηνην" περι του
στερεωματος ειπουσα, ως συνδεδεμενους και ομοιους τωι ειδει αμφοτερους ενικως
εκφωνησασα. Ὁ δε ∆αυΐδ ουτως λεγει· "Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου, ποιησιν
δε χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα", δυικως μεν αρξαμενος, ενικως δε
καταληξας. Ἐπειδη γαρ κατα το της εβραΐδος γλωττης ιδιωμα ουρανοι και ουρανος
ομοιως εκφωνειται, συνδεδενται δε και αμφοτεροι ως εις και ομοιοι εισι κατ' αυτο
το ειδος και την προσοψιν, αδιαφορως η θεια Γραφη και πληθυντικως και ενικως
καλει επι του ουρανου. 2.22 Τουτωι γαρ τωι ιδιωματι κεχρημενος ο μακαριος ∆αυιδ
βοαι· "Αινειτε αυτον, οι ουρανοι των ουρανων", ινα ειπηι ενικωτερον "ο ουρανος του
ουρανου", επιφερει γαρ· "Και το υδωρ το υπερανω των ουρανων", σαφως και
ενταυθα πληθυντικως μεν ειπων "ουρανων", περι δε του στερεωματος δηλωσας του
εχοντος επανω τα υδατα. Ἑπομενος γαρ τωι ιδιωματι, αντι του ειπειν "ο ουρανος του
ουρανου", ειπεν "οι ουρανοι των ουρανων." Αυτος γαρ παλιν και ετερωθι φησιν· "Ὁ
ουρανος του ουρανου τωι Κυριωι, την δε γην εδωκε τοις υιοις των ανθρωπων",
"ουρανον ουρανου" καλεσας τον πρωτον τον καμαροειδη, ος ουρανος εστι του
στερεωματος, ως ανωτερος και υψηλοτερος αυτου υπαρχων. 2.23 Και ο ιεροφαντης
δε Μωυσης εν τωι ∆ευτερονομιωι φησιν ουτως· "Ἰδου Κυριου του Θεου σου ο ουρανος
και ο ουρανος του ουρανου, η γη και παντα οσα εστιν εν αυτηι." Ἀλλα και ο μεγας
Ἀποστολος κεχρηται τουτωι τωι ιδιωματι βοων· "Ἡμων δε το πολιτευμα εν ουρανοις
υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα", αρξαμενος μεν πληθυντικως, επι το
ενικον δε ληξας "εξ ου" ενικως ειπων. Πολλακις δε και ο ∆αυιδ κατακεχρηται τωι
τοιουτωι ιδιωματι βοων· "Αινειτε τον Κυριον εκ των ουρανων", και μετα το ειπειν
οτι και "Ἐκ της γης αινειτε αυτον", συντελων λεγει· "Ἡ εξομολογησις αυτου επι γης
και ουρανου", αλλα και· "Τωι ποιησαντι τους ουρανους εν συνεσει", και οσα κατα το
μερος τουτο διηγειται. 2.24 Το δε σχημα της γης ειπαμεν επιμηκες απο ανατολων επι
δυσμας, και ευρος απο αρκτου επι μεσημβριαν· διαιρεισθαι δε ταυτην εις δυο,
μεσαζουσης κυκλοθεν της θαλασσης, του λεγομενου παρα τοις εξω Ὠκεανου, και
κυκλουσης ταυτην την γην, ην νυν οικουμεν οι ανθρωποι, κακεινην, ης τα ακρα του
ουρανου τοις ακροις αυτης συνδεδενται, η και κυκλοι τον Ὠκεανον, ην ποτε
ωικουμεν οι ανθρωποι κατα ανατολας, πριν γενεσθαι επι Νωε τον κατακλυσμον,
ενθα και ο παραδεισος εστι. 2.25 Περασαντες επι του κατακλυσμου εις ταυτην την
γην δια της κιβωτου παραδοξως τον Ὠκεανον επι τα μερη της Περσιδος, ενθα και
εκαθισεν η κιβωτος εις τα ορη Ἀραρατ διασωσασα τον τε Νωε και τους τρεις υιους
αυτου συν ταις γυναιξιν αυτων, ως ειναι ζυγας τεσσαρας, και τα αλογα παντα, τα
μεν καθαρα απο ζυγων τριων, τα δε θηριωδη απο ενος ζευγαριου, επειδη το περισσον
εν απο παντων των καθαρων θυσιαν τωι Θεωι ανενεγκας φαινεται ο Νωε· ωστε οι μεν
ανθρωποι ζυγαι τεσσαρες ησαν, τα δε καθαρα αλογα απο ζυγων τριων και τα αγρια
απο ενος ζευγαριου. 2.26 Και περασασα εις την γην ταυτην, εις ην νυν εκ τοτε
οικουμεν, διαμεμερισμενοι την γην υιοι του Νωε οι τρεις, ο τε Σημ και οι εκ τουτου
απο Ἀσιας εως εσω ανατολων του Ὠκεανου, και ο Χαμ και οι εκ τουτου απο της
δυσεως των λεγομενων Γαδειρων εως του Ὠκεανου της Αιθιοπιας της καλουμενης
Βαρβαριας, περαν τι περα του Ἀραβιου κολπου, παρατει νοντες εως της ημετερας
θαλασσης, Παλαιστινης λεγω και Φοινικης, παντα τα νοτια μερη, και πασαν την
Ἀραβιαν, την καθ' ημας και την καλουμενην Ευδαιμονα, και ο Ἰαφετ και οι εκ
τουτου απο των βορειοτερων μερων, των Μηδικων λεγω και Σκυθων, μεχρι του
Ὠκεανου κατα την δυσιν, εως εξω Γαδειρων, καθα και εν τηι Γενεσει γεγραπται παρα
12

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

του θεσπεσιου Μωυσεως περι των τριων τουτων εν τωι διαμερισμωι της γης ουτως·
"Υιοι Ἰαφετ, Γαμερ και Μαγωγ και Μαδαι και Ὑωουαν και Ἐλισα", ινα ειπηι τα
υπερβορειαεθνη των Σκυθων και Μηδων, ειθ' ουτως Ἴωνας και Ἑλλαδικους, ομοιως
και "Θοβελ και Μωσωχ και Θηρας", ινα τα πλησιον αυτων δηλωσηι. 2.27 "Θηρας" γαρ
τους Θραικας καλει και εκ τουτων λεγει αφωρισθαι εις τας νησους των εθνων και τα
παραθαλασσια· τουτο γαρ δηλοι "Θαρσεις". "Κητιους" δε τους της Κυπρου καλει και
"Ῥοδιους" τους της Ῥοδου. "Υιοι δε Χαμ, Χους και Μεσραειμ", ινα ειπηι Αιθιοπας και
Αιγυπτιους· λοιπον "Φουθ και Χανααν", ινα ειπηι Λιβυας και τα πλησιον εθνη· "υιοι
δε Χους, Σαβα και Ευηλα", ινα ειπηι Ὁμηριτας και τους πλησιον, ομοιως και τα
καθεξης ολα τα εις τα νοτια μερη οντα εθνη. Και τους Χαναναιους εκ του Μεσραειμ
λεγει ειναι, τουτεστι τους Αιγυπτιους και τους Σιδονιους και παντα τα εθνη τα
πλησιον. "Υιοι δε Σημ, Ἐλαμ και Ἀσουρ", τουτεστιν Ἐλαμιτας και Ἀςριους και τα
λοιπα εθνη και οσα εξ αυτων επεκταθησαν εως Ἀσιας και επι ανατολην, Περσων,
Ουννων, Βακτρων, Ἰνδων εως του Ὠκεανου. 2.28 Ἔνθεν ουν λαβοντες και οι
εξωθεν εις τρια μερη διαιρουσι πασαν την γην, Ἀσιαν και Λιβυην και Ευρωπην,
Ἀσιαν μεν την ανατολην καλουντες, Λιβυην δε τον νοτον εως της δυσεως, Ευρωπην
δε τον βορραν, εως παλιν της δυσεως ολης. 2.29 Εισι δε εν ταυτηι τηι γηι εισβαλλοντες
εκ του Ὠκεανου, καθως και οι εξωθεν εν τουτωι ιστορουντες αληθευουσι, κολποι
τεσσαρες, ουτος ο παρ' ημιν ο κατα την Ῥωμανιαν απο των Γαδειρων, κατα το
δυτικον μερος της γης εισβαλλων, και ο Ἀραβιος ο καλουμενος Ἐρυθραιος και ο
Περσικος, εισβαλλοντες αμφοτεροι εκ του λεγομενου Ζιγγιου, επι το νοτιον και
ανατολικωτερον μερος της γης απο της λεγομενης Βαρβαριας, ενθα και η γη της
Αιθιοπιας τελος εχει. Ἴσασι δε το λεγομενον Ζιγγιον οι την Ἰνδικην θαλατταν
διαπερωντες, περαιτερω τυγχανον της λιβανωτοφορου γης της καλουμενης
Βαρβαριας, ην και κυκλοι ο Ὠκεανος εισβαλλων εκειθεν εις αμφοτερους τους
κολπους. Και ο τεταρτος εκ του βορειου μερους της γης εισβαλλων ανατολικωτερος,
ο καλουμενος Κασπια θαλασσα, ητοι Ὑρκανια. Ουτοι γαρ μονοι οι κολποι πλεονται,
αδυνατου υπαρχοντος του Ὠκεανου πλεεσθαι δια το πληθος των ρευματων και των
αναδιδομενων ατμων και αμβλυνοντων τας ακτινας του ηλιου, και το πολλα
διαστηματα εχειν. Ταυτα δε παραλαβων εκ του θειου, ως ειρηται, ανδρος, ητοι και
αυτης της πειρας, εσημανα· εμποριας γαρ χαριν επλευσα τους τρεις κολπους, τον τε
κατα την Ῥωμανιαν και τον Ἀραβιον και τον Περσικον, και απο των οικουντων δε η
και πλεοντων τους κολπους ακριβως μεμαθηκως. 2.30 Ἐν οις ποτε πλευσαντες επι
την εσωτεραν Ἰνδιαν και υπερβαντες μικρωι προς την Βαρβαριαν, ενθα περαιτερω το
Ζιγγιον τυγχανειουτω γαρ καλουσι το στομα του Ὠκεανου, εκει εθεωρουμεν εις τα
δεξια εισερχομενων ημων πληθος πετεινων πετομενων, α καλουσι σουσφα· εισι δε
ως διπλοι ικτινες, και μειζους μικρον· και δυσαεριαν πολλην εν τωι τοπωι, ως και
δειλιαν παντας. Ἔλεγον γαρ παντες οι εν τωι πλοιωι εμπειρως εχοντες, ναυται τε και
επιβαται, οτι εγγυς εσμεν του Ὠκεανου, και ελεγον τωι κυβερνητηι· Ἄπωσαι την ναυν
επι τα αριστερα εις τον κολπον, μη εκσυρωμεν τοις ρευμασι και εμπεσωμεν εις τον
Ὠκεανον και απολωμεθα. Ὁ γαρ Ὠκεανος εις τον κολπον εισβαλλων κυμα μεγα και
εξαισιον εποιει, εκ του δε κολπου ρευματα ειλκον επι τον Ὠκεανον, και ην φρικτον
ημιν πανυ το θεαμα και δειλια πολλη κατειχεν ημας. Ἐκ των δε πετεινων εκεινων
των καλουμενων σουσφα ηκολουθουν ημιν επι πολυ πετομενα κατα το υψος, ατινα
εσημαινον εγγυς ειναι τον Ὠκεανον. 2.31 Της δε γης ταυτης, ης οικουμεν, τα μεν
βορεια μερη και δυτικα υψηλοτατα πανυ εισι, τα δε ανατολικα και νοτια χθαμαλα
κατα αναλογιαν. Ὅσον πλατος εχει η γη ανεπαισθητως χθαμαλως κειμενη, τοσουτον
ευρισκεται εχουσα υψος εις τα βορεια και δυτικα, περαιτερω τον Ὠκεανον εχουσα
εις βαθος κειμενον, τα δε ανατολικα και νοτια μερη περαιτερω τον Ὠκεανον εχουσα
13

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ουκ εις βαθος, αλλ' ισον. Και εξ αυτων δε των πραγματων ενεστιν ιδειν οτι οι
πλεοντες τα βορεια και δυτικα μερη "αναβολεις" καλουνται, ως ανω που
ανερχομενοι και βραδυπλοουντες εν τωι ανερχεσθαι, εν δε τωι υποστρεφειν, ως εξ
υψους επι τα κατω ερχομενοι, ταχυπλοουντες και δι' ολιγων ημερων τον πλουν
ανυοντες. 2.32 Και οι δυο δε ποταμοι, Τιγρης και Ευφρατης, απο των βορειων,
τουτεστι Περσαρμενιας, επι τα νοτια κατερχομενοι πολλα πανυ ρευματα εχουσι,
πλειω πολυ του παρ' ημιν Νειλου ποταμου, τουτεστι του Γηων. Ὁ γαρ Νειλος ουτος
ποταμος απο των χθαμαλων και νοτιων τοπων επι τα υψηλοτερα και βορεια μερη
ωθουμενος και ανω που τρεχων ομαλωτερα πανυ ρευματα εχει. 2.33 Τα δε
ανατολικα και νοτια μερη, ως χθαμαλα και εκ του ηλιου περιθαλπομενα, θερμοτερα
τυγχανει, οθεν και τα σωματα των οικουντων τους τοπους μελανωτερα τυγχανει. Τα
δε βορεια και δυτικα, ως υψηλοτερα και μακραν του ηλιου τυγχανοντα, ψυχροτερα
τυγχανει, οθεν και τα σωματα των οικουντων λευκοτερα τυγχανει, εαυτους
περιθαλποντες δια το κρυος. Ουτε δε πασα η γη αυτη οικειται· τα υπερβορεια γαρ
μερη εις ακρον ψυχομενα αοικητα διαμενει, και τα υπερνοτια εκ της αγαν θερμης
αοικητα διαμενει· ουτως γαρ λεγει ο ∆αυΐδ· "Ὅτι ουτε εξ εξοδων, ουτε απο δυσμων,
ουτε απο ερημων ορεων", εξοδους καλων την ανατολην, δυσμας δε τας δυσμας,
ερημους τα λοιπα δυο κλιματα, ωσανει τα υπερβορεια και τα υπερνοτια. Ταυτα δε
και οι εξωθεν ιστορουντες αληθευουσιν. 2.34 Τουτων ουν ουτως εχοντων, ερουμεν,
λαμβανοντες μεν κατα την θειαν Γραφην, εξ ανατολων τον ηλιον πορευομενον δια
του αερος τα νοτια μερη, υψουμενον και φαινοντα επι τον βορραν πασηι τηι
οικουμενηι. Το δε υψος της γης το βορειον και δυτικον μεσολαβουν, ποιει νυκτα
περαιτερω της γης ταυτης, κατα τον Ὠκεανον και την γην την περαν του Ὠκεανου
κατ' αυτα τα μερη· ειτα λοιπον περι δυσμας γινομενος ο ηλιος υπο το υψος της γης
και διατρεχων επανω του Ὠκεανου δια των βορειων μερων, ποιει ενταυθα νυκτα,
αχρι κυκλων ελθηι παλιν εις ανατολας και υψουμενος παλιν κατα το νοτιον μερος
καταλαμψει ταυτην την οικουμενην, καθα και η θεια Γραφη λεγει δια του σοφου
Σολομωντος· "Ἀνατελλει ο ηλιος και δυνει ο ηλιος και εις τον τοπον αυτου ελκει·
ανατελλων αυτος εκει πορευεται προς νοτον και κυκλοι προς βορραν· κυκλοι
κυκλων, και επι κυκλους αυτου επιστρεφει το πνευμα." Το "πνευμα" ενταυθα τον
αερα καλει, οτι εν τωι αερι κυκλων, φησιν, απο ανατολων επι νοτον και απο νοτου
εις δυσμας και απο δυσμων επι βορραν και απο βορρα παλιν επι ανατολας, νυκτας
και ημερας απεργαζεται και τας τροπας. Τωι γαρ "κυκλοι κυκλων, και επι κυκλους
αυτου επιστρεφει" μετα του δρομου και τας τροπας εσημανε, πληθυντικως αυτα
εξειπων· ου γαρ το πνευμα "κυκλουν" λεγει, αλλα τον ηλιον δια του πνευματος,
τουτεστι του αερος. 2.35 Ἀλλα και ο μακαριος Μωυσης κελευσθεις ποιησαι την
σκηνην εν τωι ορει τωι Σιναιωι κατα τον τυπον, ον εωρακει, θεοθεν την εξωτεραν
σκηνην τυπον τουτου του ορωμενου κοσμου γενεσθαι εφησεν. Ἑρμηνευων ο θειος
Ἀποστολος εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι και την εσωτεραν του καταπετασματος
σκηνην τυπον των ουρανιων, τουτεστι της βασιλειας των ουρανων, ωσανει της
μελλουσης καταστασεως, το καταπετασμα αντι του στερεωματος λαβων, ο και
μεσαζει την σκηνην εις δυο σκηνας, ωσπερ και τωι ουρανωι και τηι γηι μεσολαβουν το
στερεωμα εποιησε δυο κοσμους, τουτον και τον μελλοντα, εν ωι μελλοντι κοσμωι
εισηλθε πρωτος προδρομος υπερ ημων Χριστος εγκαινισας ημιν οδον προσφατον και
ζωσαν. 2.36 Εις δε την πρωτην σκηνην διαγραφει εν μεν τωι νοτωι την λυχνιαν επτα
λυχνους εχουσαν κατα τον αριθμον της εβδομαδος, τυπον υπαρχουσαν των
φωστηρων, φαινοντας κατα την τραπεζαν την κειμενην εν τωι βορραι, τουτεστι της
γης, εν ηι κελευει δωδεκα αρτους προθεσεως εφημερινους τιθεσθαι κατα τον αριθμον
των δωδεκα μηνων, εις εκαστην γωνιαν της τραπεζης τρεις αρτους, ο γινεται τροπαι
14

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τεσσαρες απο μηνων τριων. Προσταττει δε και περιξ της τραπεζης κυματιον
στρεπτον κυκλωι, ωσανει πληθος υδατων, τουτεστι τον Ὠκεανον, και παλιν κυκλωι
του κυματιου στεφανην παλαιστου κυκλωι, τουτεστι την περαν και κυκλωι του
Ὠκεανου γην, ενθα κατα ανατολας κειται και ο παραδεισος, ενθα και τα ακρα του
ουρανου τοις ακροις συνδεδενται της γης. 2.37 Ου μονον δε εκ ταυτης της διαγραφης
διδασκομεθα περι των φωστηρων και των αστρων οτι τον νοτον διατρεχουσιν οι
πλειους ανατελλοντες, αλλ' εν ταυτωι και περι της γης διδασκει οτι εξωθεν εαυτης
τον Ὠκεανον εχει κυκλουντα, και παλιν οτι περαν του Ὠκεανου γη υπαρχει
κυκλουσα τον Ὠκεανον. Ἀλλα και εκ της προρρησεως του πατρος Νωε, Λαμεχ,
διδασκομεθα περι τουτου, ως οτι Νωε δια της κοσμοφορου κιβωτου μελλει αγαγειν
τους ανθρωπους και τα αλογα εις την γην ταυτην, φασκοντος ωδε που· "Ουτος
διαναπαυσει ημας απο των εργων ημων και απο των λυπων των χειρων ημων και
απο της γης, ης κατηρασατο Κυριος ο Θεος." ∆ια τουτο και Νωε αυτον ωνομασε,
τουτεστι αναπαυσις. 2.38 Ἡμαρτηκοτος γαρ του πρωτου ανθρωπου και εκβληθεντος
υπο του Θεου εκ του παραδεισου εις γην ακανθωδη και σαπραν, πανυ ηχθοντο
παιδευομεναι αι δεκα γενεαι εκειναι, μη κελευσθεισαι κατα το Γραμμα το ιερον ετι
απο ξυλου καρπιμου φαγειν δια το εν βρωσει ξυλου παραβηναι τον ανθρωπον. Και
πανυ ξηρα υπηρχεν η διαιτα των δεκα γενεων εκεινων απο Ἀδαμ μεχρι Νωε, μητε
ελαιον εσθιοντων, μητε οινου απογευομενων, μητε δε κρεων, μονον δε απο
σπερματων κελευσθεντων εσθιειν, και τουτο της γης εκεινης μη πανυ
καρποφορουσης, αλλα μοχθουντων διαπαντος· ουτω γαρ λεγει η Γραφη·
"Ἐπικαταρατος η γη εν τοις εργοις σου, εν λυπαις φαγηι αυτην πασας τας ημερας της
ζωης σου· ακανθας και τριβολους ανατελει σοι, και φαγηι τον χορτον του αγρου· εν
ιδρωτι του προσωπου σου φαγηι τον αρτον σου." Παραγραφη 2.39 Φανερον εστι περι
του οινου οτι μετα τον κατακλυσμον, ως γεγραπται, επιμελησαμενος της αμπελου
και θλιψας εκ του καρπου και πιων περισσον εκ του γλευκους, μηπω πειραν εχων
των τοιουτων, εμεθυσθη. Ἔτι φανερωτερον και περι των κρεων, οτι διδασκει αυτον
ο Θεος λεγων· "Ἰδου δεδωκα υμιν παντα ως λαχανα χορτου εδεσθαι· πλην κρεας εν
αιματι μη φαγεσθε απ' αυτου", ινα ειπηι· Πρωην μεν εκωλυσα απο των πολλων υμας
φαγειν, νυνι δε κελευω απο παντων υμας εσθιειν και κρεοφαγειν. Θυσον ουν και
εκχεε το αιμα, και ουτως ως λαχανα το κρεας φαγεσθε. Περι δε του ελαιου, οτι και
αυτο απο ξυλου εστιν, εξ ου ουκ ελαβον εξουσιαν προ του κατακλυσμου φαγειν. 2.40
Ἴσως δε παλιν ερει τις· Ει αληθες εστι το μη κρεοφαγειν αυτους προ του
κατακλυσμου, πως γεγραπται· "Και ην ο Ἄβελ ποιμην προβατων και προσηνεγκεν
απο των πρωτοτοκων και απο των στεατων αυτων"; Μη κρεοφαγουντες, διατι
επεμελουντο ποιμνης; Πως δε και εις θυσιαν προσφερων ουκ εθυεν; Ἀκουσεται
φιλαληθως ο τοιουτος οτι εν τηι μεν προσφοραι ζωντα προσεφερεν ολοκαυτωματα.
Τουτο γαρ σημαινει και μια των εκδοσεων λεγουσα· "Ἐπι δε Καιν και επι ταις
θυσιαις αυτου ουκ ενεπυρισεν", ως δηλον οτι τα προσφερομενα πυρι θειωι
καταναλισκετο. Περιεποιουντο δε ποιμνιον εις γαλα και ερια προνοουμενοι εαυτων.
Παλιν αντιθεσις· Ποθεν αυτοις εννοια μη κρεοφαγουντων πιμελη επιλεγεσθαι εις
θυσιαν τωι Θεωι; Ἀπαντησις· Ὅτι πλεον τα πιμελη εξαπτει την φλογα εν τωι
κατακαιεσθαι πυρι. Το κειμενον 2.41 Ταυτης της διαιτης και των μοχθων τουτων
φιλανθρωπως ο Θεος παυσαι βουλομενος το ανθρωπειον γενος, λοιπον και
ασθενεστερων των ανθρωπων υπαρχοντωνοι πρωτοι γαρ ως νεοκτιστοι αντειχον τηι
παιδευσει εκεινηι, αφορμης δραξαμενος των αμαρτιων αυτων, τον Νωε δε μονον
ευρηκως δικαιον, επαγει κατακλυσμον δια δυο η και πλειους προφασεις, ινα τους
μεν αμαρτωλους αποκτεινηι και τον δικαιον διασωσηι προς παιδειαν και των μετα
ταυτα γενεων, απαλλαξηι δε κακεινους θνητους οντας και μελλοντας οπωσδηποτε
15

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

απαξ αποθανειν δια της αωριας μαλλον μη προστιθεναι αμαρτιας, ενεγκηι δε τους
ανθρωπους και τα αλογα τα δια τον ανθρωπον εν τηι γηι ταυτηι, κρειττονι υπαρχουσηι
και σχεδον ισηι του παραδεισου, οπερ και πεποιηκε, κελευσας τωι Νωε μετα τον
κατακλυσμον εν τηι γηι ταυτηι υπαρχοντι παντων απογευσασθαι, και ξυλων και
σπερματων, και διδαξας κρεοφαγειν. 2.42 Ὅτι δε ου δια το αποκτειναι εκεινους
μονον επηγαγε τον κατακλυσμον δηλον εκ του επικρατησαι το υδωρ επι πλειονα
χρονονηρκει γαρ και μια ημερα η και δυο παντας απολεσαι, αλλ' ινα και την
κιβωτον διαπερασηι τον Ὠκεανον και ενεγκηι εν τηι γηι ταυτηι. Ἑκατον γαρ
πεντηκοντα ημερας επεκρατησε το υδωρ μη ελαττουμενον, εως οτε περασηι
παραδοξως η κιβωτος εν τηι γηι ταυτηι. Ἀλλα και το υψωθηναι το υδωρ επανω των
υψηλων ορεων πηχεις δεκαπεντε, ευδηλον εστιν ως δια το μετρον του μερους της
κιβωτου του υποβρυχιου, ινα επικαθισηι η κιβωτος επανω των ορεων, ωικονομησεν
ουτως γενεσθαι. Το ημισυ γαρ του υψους της κιβωτου υποβρυχιον ην, τουτεστι
πηχεις δεκαπεντε· ην γαρ υψος εχουσα πασα πηχων τριακοντα. 2.43 Ἔστιν ουν και
εκ τουτου και εκ της προφητειας του Λαμεχ και εκ της κατασκευης της τραπεζης της
εν τηι σκηνηι μαθειν οτι περαν του Ὠκεανου γη υπαρχει κυκλουσα τον Ὠκεανον.
Ἀλλα και ο ιεροφαντης Μωυσης εν τωι ∆ευτερονομιωι φησιν ουτως· "Και συ, Ἰσραηλ,
ακουσον την εντολην, ην διδωμι σοι σημερον. Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις
αναβησεται εις τον ουρανον καταγαγειν ημιν αυτην; Ἢ τις περασει εις το περαν της
θαλασσης αγαγειν ημιν αυτην; Ἐγγυς σου το ρημα εστιν εν τωι στοματι σου", τουτο
λεγων οτι· Μη ειπηις ανελθειν εις τον ουρανον καταγαγειν τα θεια προσταγματα, η
περασαι εις το περαν της θαλασσης αγαγειν αυτα, οτι ιδου εγγυς σου εισιν εν τωι
στοματι σου και εν τηι καρδιαι σου, εν ταυτωι αμφοτερα διδαξας οτι και περαν του
Ὠκεανου γη ητοι τοπος υπαρχει, και αδυνατον εστι διαπορθμευσαι τον Ὠκεανον,
ωσπερ ουν και εις τον ουρανον ανελθειν θνητους ετι ημας υπαρχοντας. 2.44 Ἀλλα
και Βαρουχ, ο γραμματευς Ἱερεμιου του προφητου, εν τηι επιστοληι εαυτου περι
φρονησεως συμβουλευων, διδαχθεις δε και νομιμα Μωυσεως, τα αυτα Μωυσηι
φθεγγεται και φησι· "Τις ανεβη εις τον ουρανον και ελαβεν αυτην και κατεβιβασεν
αυτην εκ των νεφελων; Τις διεβη περαν της θαλασσης και ευρεν αυτην;" ως
αδυνατων και των δυο οντων. Ουτε γαρ περι των κολπων των πλεομενων λεγει το
"περαν της θαλασσης" δυνατον γαρ περασαι τουτους, αλλα περι αυτου του Ὠκεανου.
2.45 Ου μην αλλα και οι ανθρωποι ποθουντες τα πολλα μανθανειν και
περιεργαζεσθαι, ειπερ ην ο παραδεισος εν ταυτηι τηι γηι, ουκ ωκνουν οι πολλοι φθασαι
μεχρι των αυτοθι. Ει γαρ δια μεταξιν εις τα εσχατα της γης τινες εμποριας οικτρας
χαριν ουκ οκνουσι διελθειν, πως αν περι της θεας αυτου του παραδεισου ωκνησαν
πορευεσθαι; Αυτη δε η χωρα του μεταξιου εστιν εν τηι εσωτεραι παντων Ἰνδιαι, κατα
το αριστερον μερος εισιοντων του Ἰνδικου πελαγους, περαιτερω πολυ του Περσικου
κολπου και της νησου της καλουμενης παρα μεν Ἰνδοις, Σελεδιβα, παρα δε τοις
Ἕλλησι, Ταπροβανη, Τζινιστα ουτω καλουμενη, κυκλουμενη παλιν εξ αριστερων
υπο του Ὠκεανου, ωσπερ και η Βαρβαρια κυκλουται εκ δεξιων υπ' αυτου. Και φασιν
οι Ἰνδοι, οι φιλοσοφοι, οι καλουμενοι Βραχμανες, οτι εαν βαληις απο Τζινιστα
σπαρτιον διελθειν δια Περσιδος εως Ῥωμανιας ως απο κανονος το μεσαιτατον του
κοσμου εστι, και ταχα αληθευουσιν. 2.46 Πολυ γαρ αριστερα εστιν, ως δι' ολιγου
χρονου βασταγας μεταξιου γινεσθαι εκ των εκει, εκ διαδοχης ετερων εθνων, εν
Περσιδι δια της γης, δια δε της θαλασσης πανυ πολλα διαστηματα απεχουσα απο της
Περσιδος. Ὅσον γαρ διαστημα εχει ο κολπος ο Περσικος εισερχομενος εν Περσιδι,
τοσουτο διαστημα παλιν απο της Ταπροβανης και περαιτερω ποιει επι τα αριστερα
εισερχομενος τις εν αυτηι τηι Τζινιστα, μετα το και διαστηματα παλιν ικανα εχειν απο
της αρχης εξ αυτου του Περσικου κολπου, ολον το Ἰνδικον πελαγος εως Ταπροβανης
16

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και επεκεινα. ∆ιατεμνει ουν πολλα διαστηματα ο δια της οδου ερχομενος απο
Τζινιστα επι Περσιδα, οθεν και πληθος μεταξιου αει επι την Περσιδα ευρισκεται.
Περαιτερω δε της Τζινιστα ουτε πλεεται ουτε οικειται. 2.47 Ἀπο της ουν Τζινιστα, ως
απο σπαρτιου, ορθως επι την δυσιν τις μετρων τα διαστηματα του μηκους της γης
ευρησει πλεον ελαττον μονων υʹ απο μιλιων λʹ. Μετρητεον δε ουτως· απο της
Τζινιστα εως της αρχης της Περσιδος πασα η Ουννια και Ἰνδια και η Βακτρων χωρα
εισι περι που μοναι ρνʹ, ει μη τι πλειους, ουκ ελαττον· και πασα η Περσων χωρα
μοναι πʹ· και απο του Νισιβι εις Σελευκειαν μοναι ιγʹ· και απο Σελευκειας εις Ῥωμην
και Γαλλους και Ἰβηριαν, τους νυνλεγομενους Ἱσπανους, εως Γαδειρων εξω εις τον
Ὠκεανον, μοναι ρνʹ και πλεον, ως γινεσθαι το παν μοναι υʹ πλεον ελαττον. 2.48 Το
δε πλατος αυτης, απο των υπερβορειων τοπων εως του Βυζαντιου, ου πλειους εισι
μονων νʹ· εκ της γαρ Κασπιας θαλασσης της εισβαλλουσης εκ του Ὠκεανου δυνατον
στοχασασθαι και τα αοικητα και τα οικουμενα των μερων εκεινων· και απο του
Βυζαντιου παλιν εως Ἀλεξανδρειας μοναι νʹ· και απο Ἀλεξανδρειας εως των
Καταρακτων μοναι λʹ· και απο των Καταρακτων εως Ἀξωμεως μοναι λʹ· και απο
Ἀξωμεως εως των ακρων της Αιθιοπιας, της λιβανωτοφορου γης της καλουμενης
Βαρβαριας, ητις και παρακειται τωι Ὠκεανωι, ου πλησιον, αλλα μακραν εχουσα την
Σασου χωραν υστατην ουσαν των Αιθιοπων γην, μοναι μʹ πλεον ελαττον, ως ειναι
ομου μονας ςʹ πλεον ελαττον, ωστε και κατα τουτο αληθευειν την θειαν Γραφην
διπλουν του πλατους το μηκος της γης υποτιθεμενην· "Ποιησεις γαρ, φησι, την
τραπεζαν ωσανει την υπογραφην της γης μηκος πηχων δυο και πλατος πηχεως
μιας." 2.49 Ἔστι δε η χωρα η λιβανωτοφορος εις τα ακρα της Αιθιοπιας, μεσογειος
μεν ουσα, τον δε Ὠκεανον επεκεινα εχουσα, οθεν και οι την Βαρβαριαν οικουντες,
ως εγγυθεν οντες, ανερχομενοι εις τα μεσογεια και πραγματευομενοι κομιζουσιν εξ
αυτων τα πλειστα των ηδυσματων, λιβανον, κασιαν, καλαμον και ετερα πολλα, και
αυτα παλιν δια θαλασσης κομιζουσιν εν τηι Ἀδουληι και εν τωι Ὁμηριτηι και εν τηι
εσωτεραι Ἰνδιαι και εν τηι Περσιδι. 2.50 Και εν ταις Βασιλειαις ευρησεις γεγραμμενον
οτι η βασιλισσα Σαβα, τουτεστι του Ὁμηριτου, ην παλιν καλει ο Κυριος εν
Ευαγγελιοις "βασιλισσαν νοτου", τωι Σολομωντι ηδυσματα εφερε τα απο αυτης της
Βαρβαριας, ως γειτνιωσα εις το περαν, και ραβδους εβεννινους και πιθηκους και
χρυσιον εκ της Αιθιοπιας, ως γειτνιωσα πασηι τηι Αιθιοπιαι κατα το περαν του
Ἀραβικου κολπου. Ἔστιν ουν παλιν και εκ των λογων του Κυριου κατιδειν ως οτι
περατα γης καλει αυτους τους τοπους, ουτως λεγων· "Βασιλισσα νοτου εγερθησεται
εν τηι κρισει μετα της γενεας ταυτης και κατακρινει αυτην, οτι ηλθεν εκ των
περατων της γης ακουσαι την σοφιαν Σολομωντος." Ουκ απεχει γαρ της Βαρβαριας ο
Ὁμηριτης, της θαλασσης μεσαζουσης πορειας ημερων δια θαλασσης δυο, ης λοιπον
επεκεινα ο Ὠκεανος εστι, το καλουμενον Ζιγγιον. 2.51 Ἡ δε λεγομενη Σασου και
αυτη πλησιον υπαρχει του Ὠκεανου, ως και της λιβανωτοφορου γης πλησιον ο
Ὠκεανος υπαρχει, μεταλλα χρυσιου πολλα εχουσα. Ἕνα δε παρ' ενα ενιαυτον ο
βασιλευς των Ἀξωμιτων δια του αρχοντος της Ἀγαυ αποστελλει εκει ανθρωπους
ιδιους ενεκεν πραγματειας χρυσιου. Συνεξερχονται δε αυτοις και ετεροι πολλοι
συμπραγματευομενοι, ως ειναι επανω πεντακοσιων ανθρωπων. Ἀποφερουσι δε εκει
βοας και αλας και σιδηρον. Ὡς δε εγγυς της χωρας γινονται, ποιουσι κατα τοπον
παυσαν. Φεροντες δε ακανθων πληθος ποιουσι μεγα φραγμον και εσωθεν διαγουσι,
και θυουσι βοας και μελιζουσι και προβαλλουσιν επανω των ακανθων αυτα και τους
αλας και τον σιδηρον. 2.52 Ἔρχονται δε εκεινοι οι εγχωριοι φεροντες χρυσιον ως
θερμια, τον λεγομενον ταγχαραν, και τιθησιν ενα θερμιον η δυο η πλεον επανω ου
αρεσκεται μελους, η εις τους αλας, η εις το σιδηριον, και ειστηκει παρεξω. Ἐγγιζει δε
ο κυριος του βοος και, εαν ηρεσεν αυτωι, ελαβε το χρυσιον, κακεινος ελθων ελαβε το
17

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κρεας, η τους αλας, η το σιδηριον· ει δε ουκ ηρεσεν αυτωι, αφιησι το χρυσιον, και
ηλθε κακεινος θεωρων οτι ουκ ελαβε και η προστιθησιν η ελαβε το χρυσιον εαυτου
και απερχεται. Τοιαυτη εστιν η συναλλαγη των εκεισε, επειδη και αλλογλωσσοι εισι
και ερμηνεων μαλιστα πολλων απορουσι. Ποιουσι δε κατα τοπον εις εκεινην την
χωραν ημερας πεντε πλεον ελαττον κατα προσβασιν εισερχομενοι και
πραγματευομενοι, μεχρις ου αποπραγματευσονται. 2.53 Ἐν δε τωι υποστρεψαι παλιν
ομοθυμαδον ενοπλοι υποστρεφουσι δια το ειναι τινας μεταξυ της χωρας εκεινης
επηρεαζοντας αυτους και αφελειν βουλομενους απ' αυτων το χρυσιον. Ουτως ουν
ποιουντες εξαμηνου ποιουσι την εμποριαν εν τωι υπαγειν και υποστρεφειν αυτους,
βραδυτερον περιπατουντες εν τωι υπαγειν, μαλιστα δια τα αλογα, υποστρεφοντες δε
σπουδαιοτερον, ινα μη οι χειμωνες και οι υετοι καταλαβωσιν αυτους εν τηι οδωι. Περι
γαρ τα εκει εστιν η κορυφη του Νειλου ποταμου και κατα χειμωνα εκ των πολλων
υετων πολλοι ποταμοι εξ αυτου εις την οδον γινονται. Ἔστι δε ο χειμων των αυτοθι
κατα το παρ' ημιν θερος, απο του κατ' Αιγυπτιους Ἔπιφι μηνος αρχη εως τελους του
Θωθ, σφοδρως πανυ βρεχων τους τρεις μηνας, ωστε πληθος ποταμων ποιειν, παντες
δε επι τον Νειλον εκχεουσι. Ταυτα δε τα μεν οψει παραλαβων, τα δε ακηκοως εξ
αυτων των εκεισε ακριβως πραγματευομενων γεγραφα. 2.54 Βουλομαι δε και ετεραν
ιστοριαν διηγησασθαι τηι σηι ευλαβειαι συντελουσαν προς την παρουσαν υποθεσιν. Ἐν
τηι Ἀδουληιτηι καλουμενηι των Αιθιοπων πολει, παραλιωι τυγχανουσηι ως απο μιλιων
δυο, λιμενι υπαρχουσηι του Ἀξωμιτων εθνους, ενθα και την εμποριαν ποιουμεθα οι
απο Ἀλεξανδρειας και απο Ἐλα εμπορευομενοιδιφρος εστι κειμενος εν τηι αρχηι της
πολεως κατα το δυτικον μερος, προσεχων επι την οδον Ἀξωμεως, μαρμαρινος, ενος
των βασιλευσαντων ενταυθα Πτολεμαιου, απο δοκιμασιου μαρμαρου λευκου, οια
εισι τα τραπεζια τα λευκα, ου μεν τοι προκοννησιος, εχων βασιν τετραγωνον και
τεσσαρα κιονια λεπτα μικρα εις τας τεσσαρας γωνιας και ενα παχυτερον μεσον
γεγλυμμενον σχοινωτον και επανω των κιονιων το καθισμα και το ανακλιτον το
οπισθεν του θρονου και τα παρ' εκατερα πλευρα δεξια και αριστερα, ολος ο διφρος
και η βασις και τα πεντε κιονια και το καθισμα και το ανακλιτον και τα παρ' εκατερα
πλευρα ολα εις λιθος γεγλυμμενος, εχων ολος ως πηχεις δυο ημισυ, ως αι παρ' ημιν
καλουμεναι καθεδραι. 2.55 Ὄπισθεν δε αυτου του διφρου αλλο μαρμαρον απο
βασανιτου λιθου εστιν ισταμενον, ωσει πηχων τριων, τετραγωνον, ως εικων, ης η
κεφαλη το μεσον μεν οξυ ανω, τα παρ' εκατερα δε μικρον χαμηλοτερα, ως τυπον του
στοιχειου του λαμβδα, ολον δε το σωμα τετραγωνον. Νυνι δε αυτη η εικων
πεπτωκυια εστιν οπισθεν του διφρου, το κατω πανυ μερος αυτης κλασθεν και
απολεσθεν, ολον δε το μαρμαρον, και ο διφρος, πεπληρωμενον γραμματων
ελληνικων. 2.56 Παροντι ουν μοι εν τοις τοποις εκεινοις, προ τουτων των ενιαυτων
εικοσι πεντε πλεον ελαττον, εν τηι αρχηι της βασιλειας Ἰουστινου του Ῥωμαιων
βασιλεως, ο τηνικαυτα βασιλευς των Ἀξωμιτων, Ἐλλατζβαας, μελλων εξιεναι εις
πολεμον προς τους Ὁμηριτας τους περαν γραφει τωι αρχοντι Ἀδουλεως αναλαβειν
τα ισα των γεγραμμενων εν τωι διφρωι τωι πτολεμαικωι και τηι εικονι και αποστειλαι
αυτωι. Καλεσας δε με ο τοτε αρχων ονοματι Ἀσβας και αλλον ενα πραγματευτην
ονοματι Μηναν, ος γενομενος μοναζων εν τηι Ῥαιθου ου προ πολλου τον βιον
μετηλλαξε, κελευει ημιν απελθειν και αναλαβειν τα γεγραμμενα. Λαβοντες δε
δεδωκαμεν τωι αρχοντι, κατασχοντες εαυτοις τα ισα, α και νυν θησω εν ταυτηι τηι
συγγραφηι, συμβαλλομενα ημιν προς την των τοπων και των οικουντων και των
διαστηματων ειδησιν. 2.57 Ευραμεν δε και εν τοις οπισθιοις του διφρου
γεγλυμμενους τον τε Ἡρακλεα και Ἑρμεα, ους ο μετ' εμου μακαριτης Μηνας ελεγε
τον μεν Ἡρακλεα συμβολον ειναι δυνα μεως, τον δε Ἑρμεα, πλουτου. Καγω δε
μνησθεις των Πραξεων των αποστολων αντελεγον αυτωι εις το εν λεγων οτι τον
18

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἑρμεα μαλλον συμβολον λογου εστι λαβειν· ουτως γαρ γεγραπται εν ταις Πραξεσιν
οτι· "Ἐκαλουν τον μεν Βαρναβαν, ∆ια, τον δε Παυλον, Ἑρμην, οτι αυτος ηγουμενος
ην του λογου." 2.58 Εισιν ουν τα γεγραμμενα εν τηι εικονι ταυτα· Βασιλευς μεγας
Πτολεμαιος, υιος βασιλεως Πτολεμαιου και βασιλισσης Ἀρσινοης θεων αδελφων,
των βασιλεως Πτολεμαιου και βασιλισσης Βερενικης θεων σωτηρων απογονος, τα
μεν απο πατρος Ἡρακλεος του ∆ιος, τα δε απο μητρος ∆ιονυσου του ∆ιος,
παραλαβων παρα του πατρος την βασιλειαν Αιγυπτου και Λιβυης και Συριας και
Φοινικης και Κυπρου και Λυκιας και Καριας και των Κυκλαδων νησων
εξεστρατευσεν εις την Ἀσιαν μετα δυναμεως πεζικων και ιππικων και ναυτικου
στολου και ελεφαντων τρωγλοδυτικων και αιθιοπικων, ους ο τε πατηρ αυτου και
αυτος πρωτος εκ των χωρων τουτων εθηρευσαν και καταγαγοντες εις Αιγυπτον
κατεσκευασαν πολεμικην χρειαν. 2.59 Κυριευσας δε της τε εντος Ευφρατου χωρας
πασης, και Κιλικιας και Παμφυλιας και Ἰωνιας και του Ἑλλησποντου και Θραικης και
των δυναμεων των εν ταις χωραις ταυταις πασων και ελεφαντων ινδικων, και τους
μοναρχους τους εν τοις τοποις παντας υπηκοους καταστησας, διεβη τον Ευφρατην
ποταμον και, την Μεσοποταμιαν και Βαβυλωνιαν και Σουσιανην και Περσιδα και
Μηδειαν και την λοιπην πασαν εως Βακτριανης υφ' εαυτωι ποιησαμενος και
αναζητησας οσα υπο των Περσων ιερα εξ Αιγυπτου εξηχθη και ανακομισας μετα της
αλλης γαζης της απο των τοπων εις Αιγυπτον, δυναμεις απεστειλε δια των
ορυχθεντων ποταμων ... Και ταυτα μεν εν τηι εικονι εγεγραπτο, α και ευραμεν σωσαι·
ολιγα δε ησαν τα απολλομενα, ουδε γαρ πολυ ην το κεκλασμενον μερος αυτης. Ειτα
ως εξ ακολουθιας και εις τον διφρον εγεγραπτο ουτως· 2.60 ...μεθ' α ανδρειωσας τα
μεν εγγιστα του βασιλειου εθνη ειρηνευεσθαι κελευσας, επολεμησα και υπεταξα
μαχαις τα υπογεγραμμενα εθνη· Γαζη εθνος επολεμησα, επειτα Ἄγαμε και Σιγυηνε
νικησας την ημισειαν παντων των παρ' αυτοις και αυτων εμερισαμην. Αυα και
Ζινγαβηνε και Ἀγγαβε και Τιαμαα και Ἀθαγαους και Καλαα και Σαμηνε εθνος περαν
του Νειλου εν δυσβατοις και χιονωδεσι ορεσιν οικουντας, εν οις δια παντος νιφετοι
και κρυη και χιονες βαθειαι, ως μεχρι γονατων καταδυειν τον ανδρα, τον ποταμον
διαβας υπεταξα, επειτα Λασινε και Ζαα και Γαβαλα οικουντας παρ' ορεει θερμων
υδατων βλυοντι και καταρρυτωι. Ἀταλμω και Βεγα και τα συν αυτοις εθνη παντα
Ταγγαιτων, τα μεχρι των της Αιγυπτου οριων οικουντα, υποταξας πεζευεσθαι
εποιησα την οδον απο των της εμης βασιλειας τοπων μεχρι Αιγυπτου, επειτα Ἀννηνε
και Μετινε εν αποκρημνοις οικουντας ορεσι. 2.61 Σεσεα εθνος επολεμησα, ους και
μεγιστον και δυσβατωτατον ορος ανελθοντας περιφρουρησας κατηγαγον, και
απελεξαμην εμαυτωι τους τε νεους αυτων και γυναικας και παιδας και παρθενους
και πασαν την υπαρχουσαν αυτοις κτησιν. Ῥαυσω εθνη μεσογεια λιβανωτοφορων
βαρβαρων οικουντα εντος πεδιων μεγαλων ανυδρων, και Σολατε εθνος υπεταξα, οις
και τους αιγιαλους της θαλασσης φυλασσειν εκελευσα. 2.62 Ταυτα δε παντα τα εθνη
ορεσιν ισχυροις πεφρουρημενα αυτος εγω εν ταις μαχαις παρων νικησας και
υποταξας, εχαρισαμην αυτοις πασας τας χωρας επι φοροις. Ἄλλα δε πλειστα εθνη
εκοντα υπεταγη μοι επι φοροις. Και περαν δε της Ἐρυθρας θαλασσης οικουντας
Ἀραβιτας και Κιναιδοκολπιτας, στρατευμα ναυτικον και πεζικον διαπεμψαμενος, και
υποταξας αυτων τους βασιλεας, φορους της γης τελειν εκελευσα και οδευεσθαι μετ'
ειρηνης και πλεεσθαι, απο τε Λευκης κωμης εως των Σαβαιων χωρας επολεμησα.
2.63 Παντα δε ταυτα τα εθνη πρωτος και μονος βασιλεων των προ εμου υπεταξα, δι'
ην εχω προς τον μεγιστον θεον μου Ἄρην ευχαριστιαν, ος με και εγεννησε, δι' ου
παντα τα εθνη τα ομορουντα τηι εμηι γηι απο μεν ανατολης μεχρι της λιβανωτοφορου,
απο δε δυσεως μεχρι των της Αιθιοπιας και Σασου τοπων, υπ' εμαυτον εποιησα, α
μεν αυτος εγω ελθων και νικησας, α δε διαπεμπομενος, και εν ειρηνηι καταστησας
19

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

παντα τον υπ' εμοι κοσμον κατηλθον εις την Ἀδουλι τωι ∆ιι και τωι Ἄρεει και τωι
Ποσειδωνι θυσιασαι υπερ των πλοιζομενων· αθροισας δε μου τα στρατευματα και εφ'
εν ποιησας, επι τουτωι τωι τοπωι καθισας τονδε τον διφρον παραθηκην τωι Ἄρεει
εποιησα ετει της εμης βασιλειας εικοστωι εβδομωι. 2.64 Και ταυτα μεν τα εν τωι διφρωι
γεγραμμενα. Ἕως δε της σημερον ημερας εν εκεινωι τωι τοπωι ενθα κειται ο διφρος
εμπροσθεν αυτου τους καταδικους φονευουσιν. Ει εκ του παλαιου του κατα τον
Πτολεμαιον εθους τουτο κεκρατηκος, ειπειν ουκ εχω. Ταυτα δε τεθεικα δειξαι
βουλομενος ως και αυτος τελος της Αιθιοπιας την Σασου και την Βαρβαριαν ακριβως
επισταται, παντα τα εθνη εκεινα υποταξας και τας χωρας, α και πλειστα εξ αυτων
εθεασαμεθα, τα λοιπα δε και ως εγγυθεν οντες των τοπων ακριβως μεμαθηκαμεν. Τα
γαρ πλειστα των ανδραποδων των ερχομενων εξ αυτων των εθνων εισιν, α και νυν
ευρισκονται παρα τοις εμπορευομενοις εκεισε. Ἀλλα και Σαμηνε, ενθα λεγει τας
χιονας και τα κρυη γινεσθαι, εκει εξοριζει ο βασιλευς των Ἀξωμιτων, ηνικα τινα
καταδικασηι πεμφθηναι εν εξοριαι. Τους δε περαν Ἀραβιτας και Κιναιδοκολπιτας και
την Σαβαιων χωραν, τους Ὁμηριτας λεγει. Ἔστιν ουν και εκ ταυτης της ιστοριας
ακριβως στοχασασθαι το πλατος της γης απο των υπερβορειων τοπων εως της Σασου
και της λιβανωτοφορου Βαρβαριας ου πλειω των διακοσιων μονων ειναι. 2.65
Ἀκριβως γαρ επισταμενοι και ου πολυ διαμαρτα νοντες της αληθειας, τα μεν
πλευσαντες και οδευσαντες, τα δε ακριβως μεμαθηκοτες, κατεγραψαμεν, ωστε και
κατα τουτο την μεν θειαν Γραφην αληθευειν, τους δε εξωθεν ψευδεσθαι,
στοχαζομενους μαλλον και σοφιζομενους ψευδη, και γραωδεις μυθους
διηγουμενους προς συστασιν της αυτων ματαιοτητος, και αναπλαττομενους ετεραν
ζωνην νοτιωτεραν της κεκαυμενης ομοιαν της υφ' ημων οικουμενης· ταυτην δε
ουδεις εωρακε πωποτε ουτε ακηκοε. Πως γαρ οραθειη η ακουσθειη το μη τηι αληθειαι
αισθητως υφισταμενον; ∆ιο ου παραδεκτεον τους αυτων φληναφους· νεων γαρ
τινων σοφιζομενων τα τοιαυτα τυγχανει, και ου παλαιων, οιτινες σοφισμασι
πιθανοις εδοξαν ανατρεπειν τους παλαιους τους προ αυτων γεγονοτας, αδυνατοις
επιχειρουντες, καθαπερ εν τωι προ τουτου λογωι τον ελεγχον ως εν βραχεσιν
εποιησαμεθα. Παραγραφη εις τον Πτολεμαιον 2.66 Ουτος ο Πτολεμαιος εις εστι των
βασιλευσαντων μετα Ἀλεξανδρον τον Μακεδονα Πτολεμαιων, περι ων ο προφητης
∆ανιηλ προφητευει διαφορως μεν, εξαιρετως δε εν τωι ενυπνιωι της εικονος του
Ναβουχοδονοσορ και τωι οραματι των τεσσαρων θηριων των αναβαινοντων απο της
θαλασσης, ων ειδεν αυτος ο ∆ανιηλ, εν μεν τηι εικονι κεφαλην χρυσην, εν δε τωι
οραματι λεαιναν, σημαινων την των Βαβυλωνιων αρχην, τουτεστι τον
Ναβουχοδονοσορ. Ειτα εν μεν τηι εικονι στηθος και βραχιονας αργυρους, εν δε τωι
οραματι αρκον, την των Μηδων αρχην ηττονα ουσαν των Βαβυλωνιων, τουτεστι
∆αρειον τον Μηδον λεγει. Ειτα εφεξης εν μεν τηι εικονι κοιλιαν και μηρους χαλκους,
εν δε τωι οραματι παρδαλιν, την των Περσων αρχην, τουτεστι Κυρον, σημαινει, ητις
εγενετο λαμπρα και περιφανης, ουκ ελαττον των Βαβυλωνιων. 2.67 Ειτα παλιν εν
μεν τηι εικονι κνημας σιδηρας, εν δε τωι οραματι θηριον εκθαμβον και φοβερον,
ονυχας χαλκους και οδοντας σιδηρους εχον, την μακεδονικην αρχην δηλοι,
τουτεστιν Ἀλεξανδρον, λεπτυνον και δαμαζον τας βασιλειας. Ειτα παλιν εν μεν τηι
εικονι ποδες και δακτυλοι, "μερος μεν τι σιδηρουν, μερος δε τι οστρακινον", εν δε τωι
οραματι δεκα κερατα ισαριθμα των δακτυλων, βασιλειαν διηιρημενην λεγει, την
μετα Ἀλεξανδρον, ην και εν τωι οραματι του κριου και του τραγου διαιρεθεισαν εις
τους τεσσαρας ανεμους του ουρανου δηλοι. 2.68 Του γαρ Ἀλεξανδρου τελευτωντος
τοις τεσσαρσι φιλοις αυτου διειλε την βασιλειαν αυτου· και ο μεν εις της Ευρωπης,
ητοι της Ἑλλαδος, εβασιλευσεν, ο δε ετερος της Ἀσιας, ο δε αλλος Συριας και
Βαβυλωνιας, και ο τεταρτος Αιγυπτου και Λιβυης και των νοτιων μερων. Ἐκ τουτων
20

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ουν των τεσσαρων, μετ' αυτους οι υιοι αυτων πλειους γενομενοι εβασιλευσαν και
"επληθυναν κακα τηι γηι", καθα και εν τοις Μακκαβαικοις αναγεγραπται. Το δε κερας
το μικρον το λαλουν μεγαλα, το αναμεσον των δεκα κερατων, Ἀντιοχον σημαινει
τον Ἐπιφανη, τον πολεμησαντα τους Ἰουδαιους επι των Μακκαβαιων. Τουτους ουν
παντας λεγει "μερος μεν τι σιδηρουν, μερος δε τι οστρακινον", ως νικωντας και
ηττω μενους υπ' αλληλων και μη μιγνυμενους, ον τροπον ο σιδηρος ου μιγνυται τωι
οστρακωι. 2.69 Ειτα παλιν λεγει εν μεν τηι εικονι· "Λιθον τμηθεντα εξ ορους ανευ
χειρων", εν δε τωι οραματι· "Υιον ανθρωπου ερχομενον επι των νεφελων του
ουρανου." Τον ∆εσποτην Χριστον ενταυθα σημαινει εν εκατερωι μερει εκ του
Ἀβρααμ και της Παρθενου ανευ σπερματος ανδρος ερχομενον. Και ενταυθα γαρ
"ανευ χειρων" ειπεν, ινα ειπηι· ανευ σπερματος ανδρος, κακει "επι των νεφελων του
ουρανου", αιτινες ανευ χειρων ανθρωπινων ως απο γαστρος τους υετους
βασταζουσαι αποτικτουσιν. 2.70 Ειτα παλιν επι της εικονος· "Και επαταξε το
οστρακον, τον σιδηρον, τον χαλκον, τον αργυρον, τον χρυσον, και εγενετο ωσει
κονιορτος απο αλωνος θερινης, και εξηρεν αυτα το πληθος του πνευματος και τοπος
ουχ ευρεθη εν αυτοις", εν δε τωι οραματι· "Ἐθεωρουν εως οτε ανηιρεθη το θηριον και
απωλετο, και το σωμα αυτου εδοθη εις καυσιν πυρος, και των λοιπων θηριων η αρχη
μετεσταθη και μακροτης ζωης εδοθη αυτοις εως καιρου", το αυτο εφ' εκατερου
σημαινων, οτι παραγινομενου του ∆εσποτου Χριστου πασαι αι βασιλειαι αυται
αναιρεθησονται, και η των Βαβυλωνιων και η των Μηδων και η των Περσων και η
των Μακεδονων και οσαι εξ αυτης εκ διαιρεσεως εγενοντο, και εις ουδεν ετι
λογισθησονται, οπερ και ουτως εγενετο επι του καιρου του Χριστου· ουτε γαρ η των
Βαβυλωνιων ιστατο, ουδε η των Μηδων, ουτε η των Περσων, ουδε η των
Μακεδονων, αλλα πασαι κατελυθησαν. 2.71 Ειτα παλιν εν μεν τηι εικονι φησι· "Και
εν ταις ημεραις των βασιλεων εκεινων αναστησει ο Θεος του ουρανου βασιλειαν,
ητις εις τους αιωνας ου διαφθαρησεται, και η βασιλεια αυτου λαωι ετερωι ουχ
υπολειφθησεται", και αναστησεται εις τους αιωνας. Ἐν δε τωι οραματι φησι· "Και εως
του Παλαιου των ημερων εφθασε και προσηνεχθη αυτωι. Και αυτωι εδοθη η αρχη και
η τιμη και η βασιλεια και παντες οι λαοι, φυλαι, γλωσσαι δουλευσουσιν αυτωι. Ἡ
εξουσια αυτου εξουσια αιωνιος, ητις ου παρελευσεται, και η βασιλεια αυτου ου
διαφθαρησεται", παλιν το αυτο εφ' εκατερου λεγων, οτι ερχομενου του ∆εσποτου
Χριστου εκειναι μεν αι βασιλειαι παρελευσονται και καταλυθησονται, η δε τουτου
βασιλεια ακαταλυτος εσται και αιωνιος. 2.72 Εις ουν εστι και ουτος ο Πτολεμαιος
των βασιλευσαντων εν Ἀλεξανδρειαι, η ο Φιλομητωρ, η ο νεωτερος Ευεργετης, η ο
προ Κλεοπατρας της υστατης, ο καλουμενος ∆ιονυσου· ουτοι γαρ υπερεβησαν
βασιλευοντες τα εικοσιεπτα ετη και αυτοι απογονοι εισι των πρωτων
βασιλευσαντων Πτολεμαιων, καθα και εν τηι εικονι τηι μαρμαρινηι, ηι εταξαμεν,
αναγεγραπται. 2.73 Περι γαρ των νυν βασιλεων ουδεν εν τωι προφητηι αναγεγραπται,
καθα και αυτος ο Κυριος λεγει οτι· "Ὁ νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου
προεκηρυξαν". Του γαρ Ναβουχοδονοσορ διαλογιζομενου, ει εχει διαδοχην η
βασιλεια αυτου, και του ∆ανιηλ διαλογιζομενου, ει εχει διαδοχην τα εθη τα
ιουδαικα, αμφοτεροις εκ παραλληλου το αυτο απεκαλυφθη οτι· Ἐν ενι χρονωι και
πασα η διαδοχη της βασιλειας σου εκλειψει, εν ταυτωι και τα ιουδαικα εθη και
νομιμα καταλυθησονται, και ετερα τις καταστασις επεισαχθησεται κρειττων, ητις
αιωνιος και ατελευτητος εσται, ητις και αρχην ληψεται, παυομενων μεν γαρ των
πρωτων βασιλειων και των νομικων εθων, αναδεικνυμενης δε οταν ο ταυτης
αρχηγος παραγενηται. 2.74 Περι γαρ της Ῥωμαιων βασιλειας εν μεν τωι προφητηι ου
φανερως γεγραπται· ουδε γαρ εκ διαδοχης εστι του Ναβουχοδονοσορ, ουδε αρμοδια
τηι των Ἰουδαιων πολιτειαι, ηγουν ευνομιαι, αλλα μαλλον και καθαιρετικη, ουδε εκ
21

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

διαδοχης εστι των Μακεδονων. Ἀλλα φησιν· "Ἀναστησει ο Θεος του ουρανου
βασιλειαν, ητις εις τον αιωνα ου διαφθαρησεται." Ἐνταυθα μεν λεγων περι του
∆εσποτου Χριστου, αινιγματωδως δε συμπεριλαμβανει και το των Ῥωμαιων
βασιλειον συνανατειλαν τωι ∆εσποτηι Χριστωι. Του γαρ Χριστου ετι κυοφορουμενου,
κρατος εδεξατο παρα Θεου η των Ῥωμαιων βασιλεια, ως υπηρετις ουσα των του
Χριστου οικονομιων· εν αυτωι γαρ τωι καιρωι και αιωνιοι Αυγουστοι
προσηγορευθησαν και εις πασαν την γην απογραφην ως κρατουντες εποιησαντο.
Ἀμελει επισημαινεται ο Ευαγγελιστης οτι αυτη πρωτη απογραφη εγενετο επι
Αυγουστου Καισαρος, οτε και ο ∆εσποτης Χριστος εγεννηθη και εις την των
Ῥωμαιων γην και βασιλειαν ηξιωσεν απογραφηναι και τελη δουναι. 2.75 Μετεχει
ουν η βασιλεια των Ῥωμαιων των αξιωματων της βασιλειας του ∆εσποτου Χριστου,
πασας υπεραιρουσα οσον ενδεχεται κατα τον βιον τουτον, αηττητος διαμενουσα
μεχρι της συντελειας. "Εις τον αιωνα γαρ, φησιν, ου διαφθαρησεται." Και επι μεν του
∆εσποτου Χριστου "εις τον αιωνα" το ατελευτητον σημαινει, καθα και ο Γαβριηλ τηι
Παρθενωι λεγει· "Και βασιλευσει επι τον οικον Ἰακωβ εις τους αιωνας και της
βασιλειας αυτου ουκ εσται τελος", επι δε της Ῥωμαιων βασιλειας ως
συνανατειλασης τωι Χριστωι, εις τον αιωνα τουτον ου διαφθαρησεται. Θαρρων γαρ
αποφαινομαι οτι, ει και δια τας ημετερας αμαρτιας προς παιδειαν ολιγον εχθροι
βαρβαροι τηι Ῥωμανιαι επανιστανται, αλλα τηι δυναμει του διακρατουντος αηττητος
διαμενει η βασιλεια, επι το μη στενουσθαι τα των χριστιανων, αλλα πλατυνεσθαι.
Και γαρ και πρωτον βασιλειον επιστευσε Χριστωι παρα τα λοιπα και αυτη η βασιλεια
υπηρετις εστι των του Χριστου οικονομιων, ην δια ταυτα φυλαττει ο των ολων
∆εσποτης Θεος αηττητον μεχρι της συντελειας. 2.76 Το δε των Περσων βασιλειον
ουκ εστιν εκ των Περσων, ουτε εκ διαδοχης των προτερων, αλλ' εξ αλλης αρχης νυν
ανασταν, τουτεστιν εκ των Μαγων. Ἐπι γαρ των καιρων του Χριστου η βασιλεια των
Περσων καταλυθεισα ην απο του Μακεδονος Ἀλεξανδρου κατα την προφητειαν και
οι διαδοχοι της μακεδονικης αρχης κατεκρατουν της χωρας αχρι Ἀντιοχου. Λοιπον
εκτοτε Παρθοι κατα μικρον ετοποκρατουν· αμελει επιρριψαντες εν Ἱεροσολυμοις
Ὑρκανον τον των Ἰουδαιων αρχοντα αιχμαλωτον ελαβον προ ολιγου χρονου του
παραγενεσθαι τον ∆εσποτην Χριστον. Νυν γαρ ως προ τετρακοσιων ετων εξηγερθη
αυτη η βασιλεια των Μαγων, ως οιμαι, και αυτη δευτερευουσα μετα τους Ῥωμαιους
δια το τους Μαγους αξιωματα τινα λαβειν επι του ∆εσποτου Χριστου δια την προς
αυτον προσκυνησιν και τιμην. 2.77 Ἐν τηι γαρ Ῥωμαιων γηι πρωτον επι των
αποστολων διεδραμε το χριστιανικον κηρυγμα και ευθεως παλιν εν Περσιδι δια
Θαδδαιου του αποστολου. Ἀμελει και εν ταις Καθολικαις γεγραπται· "Ἀσπαζεται σε η
εν Βαβυλωνι Ἐκκλησια." Ἀλλα μην το των Ῥωμαιων βασιλειον πολλαπρολημματα
εχει εν τουτωι, ως και πρωτον ον και πρωτον πιστευσαν εις Χριστον και υπηρετουν
εν πασηι τηι κατα Χριστον οικονομιαι. Ἕτερον δε σημειον δυναστειας των Ῥωμαιων ο
αυτοις κεχαρισται ο Θεος, λεγω δη οτι εν τωι νομισματι αυτων εμπορευονται παντα
τα εθνη και εν παντι τοπωι απ' ακρου γης εως ακρου γης δεκτον εστι, θαυμαζομενον
παρα παντος ανθρωπου και πασης βασιλειας, οπερ ετεραι βασιλειαι ουχ υπαρχει το
τοιουτο. Λοιπον επι το προκειμενον επανελθωμεν. Το κειμενον 2.78 Τινες γαρ των
παλαιων φιλοσοφων σχεδον την οικουμενην περινοστησαντες και
ιστοριογραφησαντες παραπλησιως τηι θειαι Γραφηι εφασαν και αυτοι την θεσιν της
γης ειναι και των αστρων την περιφοραν γινεσθαι. Παριτω δε εις μεσον εξ αυτων τις
φασκων ουτως. Ἐφορου εκ της δʹ Ἱστοριασ 2.79 Τον μεν γαρ Ἀπηλιωτην και τον
εγγυς ανατολων τοπον Ἰνδοι κατοικουσι, τον δε προς Νοτον και μεσημβριαν
Αιθιοπες νεμονται, τον δε απο Ζεφυρου και δυσμων Κελτοι κατεχουσι, τον δε κατα
Βορραν και τας αρκτους Σκυθαι κατοικουσιν. Ἔστι μεν ουν ουκ ισον εκαστον
22

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τουτων των μερων, αλλα το μεν των Σκυθων και των Αιθιοπων μειζον, το δε των
Ἰνδων και των Κελτων ελαττον. Και παραπλησιον εκατερων αλληλοις εχει του
τοπου το μεγεθος. Οι μεν γαρ Ἰνδοι εισι μεταξυ θερινων και χειμερινων ανατολων,
Κελτοι δε την απο θερινων μεχρι χειμερινων δυσμων χωραν κατεχουσι. Και τουτο
μεν ισον εστιν εκεινωι το διαστημα και μαλιστα πως αντικειμενον. Ἡ δε των Σκυθων
κατοικησις του μεν ηλιου της περιφορας τον διαλειποντα κατεχει τοπον, αντικειται
δε προς το των Αιθιοπων εθνος, ο δοκει παρατεινειν απο ανατολων χειμερινων
μεχρι δυσμων των βραχυτατων. Παραγραφη 2.80 Ουτος ο Ἔφορος παλαιος εστι
συγγραφευς, φιλοσοφος και ιστοριογραφος. Ἀκριβως ο Ἔφορος και λογωι και τηι
καταγραφηι, ως η θεια Γραφη, διηγειται την θεσιν της γης και των αστρων την
περιφοραν. Πυθεας δε ο Μασαλιωτης φησιν εν τοις περι Ὠκεανου οτι παραγενομενωι
αυτωι εν τοις βορειοτατοις τοποις εδεικνυον οι αυτοθι βαρβαροι την ηλιου κοιτην,
ως εκει των νυκτων αει γινομενου παρ' αυτοις. Ξενοφανης δε ο Κολοφωνιος,
απειρον υποτιθεμενος ειναι την γην, προδηλος εστι μη δεχομενος την σφαιραν. Και
ταυτα μεν οι εξωθεν συμφωνουντες τηι θειαι Γραφηι ευρισκονται ειρηκοτες. Το
κειμενον 2.81 Ἡμεις δε τηι ακολουθιαι χρωμενοι παλιν υποτιθεμεθα λεγοντες τους
τεσσαρας ποταμους, ους η θεια λεγει Γραφη εξερχεσθαι του παραδεισου, τον
Ὠκεανον διατεμνουσι και αναδιδονται εν τηι γηι ταυτηι. Ὁ μεν Φεισων εν τηι Ἰνδικηι
χωραι, ον καλουσι τινες Ἰνδον η Γαγγην, εκ των μεσογειων που κατερχομενος
πολλας εκροιας εχει εν τωι Ἰνδικωι πελαγει. Και ουτος δε ο ποταμος και κιβωρια εχει
και τα καλουμενα νειλαγαθια και φυλλα και λωταρια και κροκοδειλους και ετερα, α
εχει ο Νειλος. Ὁ δε Γηων απο των μερων της Αιθιοπιας διερχομενος πασαν την
Αιθιοπιαν και Αιγυπτον τας εκροιας επι τον παρ' ημιν κολπον εκπεμπει, ο δε Τιγρις
και Ευφρατης απο των μερων της Περσαρμενιας διερχομενοι μεχρι του Περσικου
κολπου. Και ταυτα μεν ημεις περι τουτων. Παραγραφη 2.82 Σημαναι βουλομενη η
θεια Γραφη την διαμετρον του παραδεισου, ως μεγαλη εστι και εκτεταμενη εν γηι
ανατολων, εμνησθη των τεσσαρων τουτων ποταμων μονων, ως εκ της πηγης της εν
Ἐδεμ αναδιδομενης και ποτιζουσης τον παραδεισον το υπολοιπον υδωρ εις τους
τεσσαρας τουτους ποταμους αφοριζεται· και διαπερουντες εν τηι γηι ταυτηι πολλην
γην παλιν ποτιζουσιν. Το κειμενον 2.83 Τουτωι ουν τωι τροπωι διατρεχοντων των
φωστηρων και ποιουντων νυκτας και ημερας και καιρους και χρονους, και εις
σημεια τοις πλεουσι πελαγη η οδοιπορουσιν ερημον οντων, και φαινοντων επι της
γης, ου τηι περιφοραι του ουρανου αυτα φησομεν κινεισθαι, αλλα μαλλον δια
∆υναμεων λογικων καθαπερ λαμπαδηφορων τινων, ως δειξομεν την θειαν Γραφην
δηλουσαν. Φησι γαρ περι του Ἀντικειμενου διδασκων ο θειος Ἀποστολος, τι ην
αυτου το εργον εξ αρχης, ουτως· "Κατα τον αρχοντα της εξουσιας του αερος, του
πνευματος του νυν ενεργουντος εν τοις υιοις της απειθειας", σαφως αρχοντα της
εξουσιας του κινειν τον αερα και μεταβαλλειν αυτον ειναι πρωην διδαξας, νυνι δε
εκριφεντα μηκετι ταυτην εχειν την αξιαν, αλλα μαλλον ενεργειν εκ κακιας επι τους
αμαρτωλους, ως δηλον εκ τουτου οτι ου μονος τουτο ποιειν εξισχυεν, αλλα και
αλλοι πολλοι συν αυτωι. 2.84 Οι μεν γαρ των αγγελων τον αερα κινειν επετρεποντο,
οι δε τον ηλιον, οι δε την σεληνην, αλλοι τα αστρα, ετεροι νεφελας και βροχας
εργαζομενοι, και ετερα πολλα· τουτο γαρ εργον και νομος των αγγελικων ταγματων
τε και ∆υναμεων εστι, το διακονειν προς ευεργεσιαν και τιμην της εικονος του Θεου,
τουτεστι του ανθρωπου, και κινειν παντα, ως υπηκοοι στρατιωται του βασιλεως.
Τουτο γαρ το εργον τηι τεταρτηι ημεραι εκελευσθησαν ποιειν, οτε και τον ουρανον
τοις αστροις κατεκοσμησεν. 2.85 Ἔργον δε των αντικειμενων δαιμονων τα προς
βλαβην της εικονος, ως ανταρτων, ποιειν· και αυτοι γαρ τηι τεταρτηι ημεραι
παραβαντες την κελευσιν εκ του ουρανου κατερριφησαν, καθα και ετερωθι ουτως
23

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λεγει· "Ουχι παντες εισι λειτουργικα πνευματα εις διακονιαν αποστελλομενα δια
τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν;" διαρρηδην παντας ειπων εις δια κονιαν
τεταγμενους των ανθρωπων. Ἔτι γαρ παλιν λεγει· "Ἡ γαρ αποκαραδοκια της
κτισεως την αποκαλυψιν των υιων του Θεου απεκδεχεται. Τηι γαρ ματαιοτητι η
κτισις υπεταγη, ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα, επ' ελπιδι οτι και αυτη η
κτισις ελευθερωθησεται απο της δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης
των τεκνων του Θεου", "κτισιν" καλων ενταυθα τους αγγελους, "υιους δε Θεου",
τους ανθρωπους, "αποκαραδοκιαν" δε, το απο του καρα εκτεινειν και μακροθεν
οραν τε και ελπιζειν τι χρησιμον περι των ανθρωπων. 2.86 Ἁμαρτησαντος γαρ του
ανθρωπου και λαβοντος την αποφασιν του θανατου, πανυ ελελυπηντο οι αγγελοι
αφελπιστιαν του παντος αναλογιζομενοι, ως συνδεσμου οντος του ανθρωπου πασης
της κτισεως και εικονος Θεου τυγχανοντος, και εκ της αποφασεως αφελπιστιαν και
εαυτων και του παντος λογιζομενοι διακονειν και υπηρετειν ετι υπερ αυτου ματαιως
ουκ ηβουλοντο· αλλα, φησι, "δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι", ωσανει· Ουκ ειασεν ο
Θεος την βουλην αυτων γενεσθαι, αλλα δεδωκεν αυτοις ελπιδα τινα, ωστε μη
απογνωναι, αλλ' ελπιζειν τι χρησιμον εσεσθαι μετα καιρου τοις ανθρωποις.
Παραγραφη 2.87 Τηι εκτηι ημεραι θεωρων ο μισοκαλος δαιμων τον ανθρωπον
τιμηθεντα και πολλης επιμελειας αξιωθεντα, φθονησας συγκατασπαν επειρατο.
Ἀγνοων δε ποθεν αυτωι προσβαλλει, εθεωρει τα μεν αλογα ευθεως εις τροφην
προσδραμοντα, αυτον δε τεως εις ορεξιν μη κινηθεντα, αλλα περισκοπουντα τα
καλλη των φυτων δενδρων, και ελογισατο νομον αυτον ειληφεναι παρα Θεου.
Ἐλθων δε πλησιον δια του οφεως πειραται μαθειν τον νομον και τεχναζομενος
φησι· "Τι οτι ειπεν ο Θεος· Ου μη φαγητε απο παντος ξυλου του παραδεισου;" Ἡ
γυνη δε, ως αρτιγενης ουσα και πολυ βραδυτερα εκεινου περι το νοειν υπαρχουσα,
εξειπεν αυτωι τον νομον. 2.88 Τοτε δηθεν ως ηδη ειδως ηρξατο τον Θεον διαβαλλειν
ως φθονερον και γαργαλιζειν τον ανθρωπον προς τροφην και συμβουλευειν μαλλον
υπακουσαι αυτου και γενεσθαι δηθεν ως θεοι, την ιδιαν αυτοις νοσον προστριβων.
Και δη πεισθεις το δειλινον αυτηι τηι ημεραι εκβαλλεται ο ανθρωπος εκ του
παραδεισου, ωσπερ και αυτος ευθεως αμαρτησας κατερριφη εκ του ουρανου.
Ἐδεξατο δε ο ανθρωπος και την αποφασιν του θανατου ακουσας· "Γη ει και εις γην
απελευσηι." 2.89 Τουτο τους αγγελους πανυ ελυπει· ηθυμουν μεν γαρ και επι τοις εξ
αυτων παραβεβηκοσι, πλην εξαιρετως δια τον ανθρωπον, ως συνδουμενης εν αυτωι
πασης της κτισεως και ενεχυρου οντος φιλιας παντος του κοσμου· του γαρ
συνδεσμου τουτου δηθεν διαλυομενου, αναγκη το παν διαλυεσθαι. Ἐθρηνουν τοινυν
και εαυτων και του παντος την διαλυσιν, ωστε και διακονειν ετι ματαιως υπερ
αυτου ουκ ηνειχοντο. Του δε ευσπλαγχνου Θεου δια της επιμελειας παλιν του
ανθρωπου και της υπερθεσεως της τιμωριας ευελπιδας τουτους καταστησαντος,
προθυμως επ' ελπιδι διηκονουν. Καθ' εκαστην δε γενεαν επιδοξους τους δικαιους
εργαζομενος ο Θεος τουτους προθυμοτερους καθιστησι και ελπιδας ανακτισεως και
ανακλησεως και ανακαινισεως αυτοις καταβαλλεται. 2.90 Ἀμελει επι τηι γενεσει του
∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα η πληθυς πασα των αορατων ∆υναμεων θεωρησασα
τεχθεντα, δι' ου γινεται του θανατου η καταλυσις και της ανακτισεως και
αναστασεως η αρχη και αυτων η ελευθερια, τον Θεον τον παντων αιτιον
ανυμνουντες εβοων· "∆οξα εν υψιστοις Θεωι και επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις
ευδοκια", την λυπην εκεινην και την κατηφειαν την παλαι δια τον ανθρωπον
τελεον αποβαλλομενοι, και χαιροντες επι τηι του δευτερου Ἀδαμ γενεσει. Ὅθεν και
εν καιρωι των πειρασμων θεωρησαντες μεν ηδη προπαλαι την ητταν του πρωτου
Ἀδαμ, εφ' ωι και εδυσφορουν, νυνι δε και τουτου του δευτερου την νικην, ως
νομιμως ουχ απαξ, αλλα τριτον παλαισαντος τωι πειραζοντι εξω του σκαμματος
24

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αυτον κατηκοντισεν, εν πολληι χαραι χαιροντες διηκονουν προθυμως, ως γεγραπται,
ωσανει ουκ ετι επ' ελπιδι τινι, αλλ' αυταις οψεσι θεασαμενοι την νικην του δευτερου
Ἀδαμ, προθυμως μετα χαρας προσελθοντες διηκονουν αυτωι. 2.91 Ἡ δε των
εναντιων πληθυς αντιστροφως νυν επενθει και ωδυρετο, αισχυνομενη επι τηι νικηι
του δευτερου Ἀδαμ. Ὅθεν μη δυνηθεις ο αυτης πρωτοστατης τουτον καταβαλειν,
επιβουλευειν ηρξατο δια των Ἰουδαιων, και δη την πληθυν αυτων διεγειρας και
σταυρωσας και θανατωσας εδοκει τουτου απαλλαττεσθαι. Μετ' ου πολυ δε της
αναστασεως γενομενης, θαυμαστης τε και ενδοξου και παραδοξου και δυνατης,
μηκετι θανατον υποδεχομενος η ετερον τι καθ' ολου παθος, αλλα συν τηι αφθαρσιαι
και αθανασιαι και την ατρεπτοτητα της ψυχης κομισαμενος και παλιν εις ουρανον
αναφερομενος και δια της νεφελης εποχουμενος και ως εν θριαμβωι νικηφορος
αναφερομενος εσωθεν του στερεωματος εισηλθε, πρωτος παντων εγκαινισας ημιν
οδον προσφατον και ζωσαν. 2.92 Και οι μεν αγγελοι λευχειμονουντες
συνηυφραινοντο τοις ανθρωποις, ευαγγελιζομενοι τους μαθητας και τας γυναικας.
Οι δε εναντιοι θεωμενοι εαυτων τε και πασης της κτισεως ανωτεραν γενομενην την
ανθρωπειαν φυσιν, ην ποτε μεν υπεσκελισαν, νυνι δε καταβληθεντες υπ' αυτης,
εννεοι μεμενηκοτες και αχανεις τελειως κατηισχυνοντο. ∆ια τουτο και ο Κυριος εβοα
τοις μαθηταις· "Θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον", και παλιν· "Ἰδου δεδωκα υμιν
εξουσιαν πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του
εχθρου", ινα ειπηι· Παλαι μεν αμαρτησαντος του ανθρωπου, ηνικα ο οφις εν
παραδεισωι συνεβαλε προς αυτον, ερρεθη αυτωι· "Τηρησει σου πτερναν και συ αυτου
κεφαλην", ωσανει· Ἔχθραν διαιρεσεως προς αλληλους εβαλε, του μη πειθεσθαι
αυτωι τον ανθρωπον. 2.93 Και ην η παλη τοτε ιση, αλληλους δυναμενων βλαψαι, οτι
ο μεν οφις επιτηρων την πτερναν του ανθρωπου, ωσανει την οδον αυτου, ει ευροι
αυτον εξω της οδου, βλαψαι αυτον ως ερπων περι την πτερναν ηδυνατο, ο δε
ανθρωπος, ως ορθιον σχημα εχων, προσεχων εαυτωι και μη πλανωμενος την οδον,
την κεφαλην του οφεως ηδυνατο θλασαι. Νυνι δε νικησαντος μου τον οφιν και
καταισχυναντος εις τελος, και υπερ παντος του γενους αδικως δι' αυτου τον
θανατον υπομεινας, και εν τωι σταυρωι το χειρογραφον προσηλωσας και εξαλειψας,
ανεστην τριημερος την νικην εχων κατα του θανατου και πασηι τηι ανθρωπειαι φυσει
προξενος της νικης γεγενημαι, δι' εμου εις πασαν την ανθρωποτητα της νικης
διαδραμουσης. Θαρσειτε ουν. "Ἰδου δεδωκα υμιν εξουσιαν πατειν επανω οφεων και
σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου." Ουκετι, φησιν, ουδε την πτερναν
υμων δυναται βλαψαι, υποκατω των ποδων υμων καταπατουμενος. 2.94 Ὥσπερ ουν
εν τηι εκτηι ημεραι ημαρτηκως ο Ἀδαμ, γευσαμενος περι μεσημβριαν του ξυλου,
εξεβληθη το δειλινον, ουτως και τηι εκτηι ημεραι, ωραι εκτηι, τον σωτηριον σταυρον ο
∆εσποτης Χριστος κατα σαρκα υπερ αυτου υπεμεινε. Και ωσπερ απο της παραβασεως
εως της εκβολης του παραδεισου παντες οι αγγελοι ηθυμουν σφοδρα, μηδεν
ελπιζοντες ετερον η διαλυσιν του ανθρωπου και εαυτων και του παντος, ουτως και
επι του παθους απο ωρας εκτης εως εννατης η κτισις πασα εμελανειμονει, τωι σκοτωι
περιβεβλημενη επι τωι γενομενωι αδικωι. 2.95 Και ωσπερ εννατην ωραν οι δυο
εξεβληθησαν του παραδεισου, ο τε Ἀδαμ και η Ευα, ουτως και ωραν εννατην ο
∆εσποτης Χριστος κατα την ψυχην και ο ληιστης εισεβησαν εν τωι παραδεισωι. Ἐν
αυτηι ουν τηι ημεραι, εν ηι επλασθη ο Ἀδαμ, λεγω δη τηι εκτηι, γεγονε και η παραβασις
και η λυπη των αγγελων και η αποφασις του θανατου και η εκβολη του παραδεισου.
Ουτως και εις το παθος εν αυτηι τηι ημεραι εγενετο δια ξυλου σταυρου ο σωτηριος
θανατος και το πενθος της κτισεως, και το δειλινον η αποθεσις του πενθους και η
εισβολη του παραδεισου. "Ἀμην γαρ λεγω σοι", φησιν ο Σωτηρ τω ληιστηι, "σημερον
μετ' εμου ει εν τωι παραδεισωι". Ἀλλ' επι το προκειμενον επανελθωμεν. Το κειμενον
25

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

2.96 Ὅθεν ουκ επαυσαντο της διακονιας, ης εποιουν δια τους ανθρωπους οι αγγελοι
τους φθαρτους και θνητους· τουτο γαρ λεγει· "Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη,
ουχ εκουσα", ωσανει· Ματαιως πονειν και διακονειν ουκ εβουλοντο· πλην, φησι,
"δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι". Ποιαι ελπιδι; Ευ δηλον οτι ορωντες μετα την
παραβασιν τον Θεον μη προς την απειλην της αποφασεως ποιησαντα, αλλα
φιλανθρωπευσαμενον και επιμελουμενον του ανθρωπου και χιτωνας αυτωι
κατασκευαζοντα, ουτοι χρηστοτερας ελπιδας εδεχοντο περι του ανθρωπου, ωστε μη
απειπειν, αλλα διακονειν υπερ αυτου. Λοιπον παλιν φησιν οτι "και αυτη η κτισις
ελευθερωθησεται απο της δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης των
τεκνων του Θεου", ωσανει· Ἐλευθερωθησονται και αυτοι οι αγγελοι και μετ' αυτων
πασα η κτισις, οταν οι ανθρωποι ελευθερωνται της φθορας και δοξαζωνται αθανατοι
και υιοι Θεου καθισταμενοι εν τηι συντελειαι του κοσμου, οταν το σχημα του κοσμου
τουτου παραγηι και η αναστασις των νεκρων γινηται και η τροπη ταυτης της
καταστασεως. 2.97 Των γαρ αστρων πιπτοντων κατα την θειαν Γραφην και δρομου
και νυκτος και ημερας παυομενου, και ελευθερουμενων των αγγελων των ταυτα
κινουντων δια το τους ανθρωπους εξω της φθορας γινεσθαι και τουτων ολων μη
χρηιζειν, τι φησαιεν οι καινοι νομοθεται, οι σφαιρικον ειναι νομιζοντες τον ουρανον
και κινεισθαι και κινειν τα αστρα λεγοντες; Εις τι χρησιμον, ειπατωσαν ημιν, τοτε ο
ουρανος περιστραφησεται, οι τε χριστιανους εαυτους οριζοντες; Ἀλλ' απαγε των
ματαιοπονων και των αβεβαιων. 2.98 Ἔτι γαρ βοαι ο Ἀποστολος οτι· "Πασα η κτισις
συστεναζει και συνωδινει αχρι του νυν", δια τουτου παλιν δηλωσας πασαν μεν την
κτισιν, εξαιρετως δε αυτους τους αγγελους, βαρυνομενην εν τωιδε τωι βιωι, τηι φθοραι
δουλευοντων και τηι τροπηι. Τρεπτοι γαρ οντες και αυτοι καμνουσιν αει τηι τροπηι,
αναλογιζομενοι και ελπιζοντες την ελευθεριαν και επιθυμουντες ταυτης τυχειν,
ησπερ και τυγχανουσιν, ως ειρηται, οταν οι ανθρωποι εκ νεκρων αναστωσιν. 2.99
Ουκ αν γαρ τινες εξ αυτων παρεβησαν, ει μη τουτον τον νομον ειληφεισαν παρα του
Θεου· οθεν οι παραβαντες επι την γην εκ του υψους κατερριφησαν. "Ἐθεωρουν" γαρ,
φησιν ο Κυριος, "τον Σαταναν εκ του ουρανου πεσοντα ως αστραπην". Ει γαρ μη
ελαβον και αυτοι νομον, τι δει ποιειν και τι μη ποιειν, ουκ αν υπο αμαρτιαν επιπτον.
Χωρις γαρ νομου αδυνατον παραβηναι, ως φησιν ο Ἀποστολος· "Ου δε ουκ εστι
νομος, ουδε παραβασις", και· "Χωρις νομου αμαρτια νεκρα", ωστε κατα παντα
τροπον και αυτοι δεονται τυχειν της ελευθεριας του νομου και της τροπης· η δε
παρουσια του ∆εσποτου ημων Ἰησου Χριστου ταυτης αιτια γεγονε και ετι γενησεται.
"Ἀνακεφαλαιωσασθαι γαρ τα παντα εν τωι Χριστωι", φησιν η θεια Γραφη, "τα τε εν
τωι ουρανωι και τα επι της γης", και· "Ει τις εν Χριστωι, καινη κτισις. Τα αρχαια
παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα." 2.100 Της ουν ελπιδος ταυτης προκειμενης
τοις χριστιανοις, ωστε και αγγελους και ανθρωπους και πασαν την κτισιν
ανακαινιζεσθαι εις κρειττονα και μακαριαν καταστασιν, τις ουτω βασκανος και
αντιθεος ταυτην καταλιπειν και τηι καινηι και απατηληι των εξωθεν επιστηριζεσθαι
ματαιοτητι; Ἀκουσεται γαρ παρα του Κριτου εν εκεινηι τηι ημεραι· "Ἀμην λεγω υμιν,
ουκ οιδα υμας. Ἀποχωρειτε απ' εμου παντες οι εργαζομενοι την ανομιαν." Ἀνομια
γαρ οντως μεγαλη το αθετειν τα λογια του Θεου και αντικρυς αυτων το σφαιρικον
σχημα τωι ουρανωι δωρεισθαι. Οι τοιουτοι γαρ ου δυνανται προσδεχεσθαι "την
μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων
Ἰησου Χριστου, ος εδωκεν εαυτον υπερ ημων", ουτε βουλονται ακουσαι μετα πιστων
εξ υψους προσκαλουμενου του ∆εσποτου Χριστου· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του
Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης
κοσμου", αλλ' αει κατα την αυτων υποθηκην πλανωμενοι αστατωι φοραι
περιφερονται συν τηι εαυτων σφαιραι, παυλαν τουτων μη ελπιζοντες. Παραγραφη
26

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

2.101 Ἐν τηι πρωτηι ημεραι, τουτεστι τηι κυριακηι, η καταβολη του κοσμου και η αρχη
της κτισεως εγενετο, αφ' εσπερας αρξαμενος ο Θεος κτιζειν τα περιεκτικα του
παντος κοσμου, λεγω δη ουρανον και γην, συνδημιουργησας αυτοις και το σκοτος
και το υδωρ και τον αερα και το πυρ το εν τηι γηι αναμεμιγμενον και τους αγγελους,
υφ' εν ταυτα παντα παραγαγων. ∆ια τουτο εν αυτηι τηι ημεραι και εν τηι αυτηι νυκτι
παλιν η ανακτισις του παντος κοσμου εγενετο. Ὁ πας γαρ κοσμος εν τωι ανθρωπωι
περιγραφεται, οτι συνδεσμος εστιν ο ανθρωπος, ως πολλακις ειρηται, παντος του
κοσμου. 2.102 Ἀνασταντος ουν του ανθρωπου εν αυτηι τηι νυκτι της κυριακης
αφθαρτου και αθανατου και ατρεπτου, πασαν την κτισιν εγγυαται, ορατην και
αορατον, των ομοιων τυχειν. ∆ια τουτο ειπεν ο Ἀποστολος· "Ἀνακεφαλαιωσασθαι
τα παντα εν τωι Χριστωι, τα τε εν τοις ουρανοις και τα επι της γης", και· "Ει τις εν
Χριστωι, καινη κτισις ανακαινιζεται. Τα αρχαια παρηλθεν, ιδου γεγονε παντα καινα."
"Τα παντα" ειπεν, οτι εν τωι ανθρωπωι θεωρουνται ορατα και αορατα. Ὁ αθετων ουν
τωι Χριστωι την ανθρωποτητα τελειαν μη υπαρχειν, ουτος βεβλαπται μη επισταμενος
την μεγαλην οικονομιαν του Θεου και το δογμα το χριστιανικον· ομοιως και ο την
θεοτητα τελειαν αθετων, ενοχος εστι και πανυ βεβλαπται. Το κειμενον 2.103
Κυκλευοντων τοινυν των αστρων δια των αορατων ∆υναμεων, κατα την θειαν
Γραφην, και δια του βορρα διατρεχοντων και υπο το υψος της γης γινομενων,
δυνατον τωι τοιουτωι σχηματι τας εκλειψεις αποτελεισθαι, τας της σεληνης και του
ηλιου. Λογικως γαρ και ευτακτως και οξυτερως ημων αι αγγελικαι ∆υναμεις τα
σχηματα κινουσαι αποτελουσιν, εργον αυτο κεκτημεναι νυκτος και ημερας
απαυστως. Ὅνπερ γαρ τροπον οι εξωθεν λεγουσιν υποκατωθεν της γης κυκλευειν
αυτα, απερισκεπτως, ως προσθεν εδειχθη, μη συμβαινον τηι φυσει των πραγματων,
αλλα και τωι Θεωι εναντιουμενοι. Ἡμεις ακολουθουντες τηι θειαι Γραφηι, ολιγον
πλαγιασαντες τωι νωι την περιφοραν, ητοι την πορειαν των αστρων, δια τουτου του
σχηματος αποτελεισθαι αυτας λεγομεν. Αι αυται γαρ εκλειψεις εξ αναγκης
επακολουθουσι, και ουτε τωι Θεωι εναντιουμεθα, ουτε τηι φυσει των πραγματων.
Πιστευτεον γαρ τωι Θεωι υπερ πασαν εννοιαν και διδασκαλιαν ανθρωπων. 2.104
Παλιν περι των τεσσαρων στοιχειων λεγομεν οτι την γην πρωτον, ξηραν ουσαν,
εδρασας ο Θεος θεμελιον του παντος ως βαρειαν τεθεικε· παλιν το υδωρ, τουτεστι το
υγρον, ως ρευστον ον, επανω της γης εταξεν· ως δε εναντια ταις ποιοτησιν ομου
εδικαιωσεν ειναι δια την ευκρασιαν. Παλιν ανωτερον τουτων τον αερα εταξε
ψυχρον, και παλιν ανωτερον το πυρ, τουτεστι το θερμον, αμφοτερα παλιν ως
κουφοτερα, ως δε παλιν εναντια. Ὁμου τα δυο ουν μεσα, το τε υδωρ ως υγρον και
τον αερα ως ψυχρον, πολλην συγγενειαν εχοντα προς αλληλα, το μεν ρευστης
φυσεως ον, το δε χαυνης, αμφοτερα δε απαλα και ευχερως εισδεχομενα εις εαυτα και
αλληλων και των εναντιων τας ποιοτητας και αλληλοις μεταδιδοντα και το παν
συγκιρνωντα, τοις αλλοις δυο μεσαζειν εδικαιωσε, τωι τε ξηρωι και θερμωι, ινα μη το
παν διαφθαρηι και αποτεφρωθηι. Ἐκ του γαρ ευχερως μεταλαμβανειν αλληλων τα
δυο μεσα στοιχεια πλανην υπεμειναν οι εκτος και εξ αντιστροφου τον μεν αερα
υγρον, το δε υδωρ ψυχρον προσηγορευσαν· λοιπον και εκ τουτου δυο ποιοτητας τωι
ενι χαριζονται, πολλακις δε και τεσσαρας. 2.105 Τους δε υετους κατα το χρησιμον ο
Θεος δια των αγγελικων ∆υναμεων εταξε γινεσθαι, εξυπηρετουντων και απο της
θαλαττης επι τας νεφελας αναγοντων· και τωι προσταγματι τωι θειωι διακονουντες
εκπεμπουσιν οπουδαν το θειον προσταγμα κελευσοι. Λεγει γαρ η Γραφη δια Ἀμως
του προφητου· "Ὁ προσκαλουμενος το υδωρ της θαλασσης και εκχεων αυτο επι
προσωπου της γης." Ὁμοιως και δια Ζαχαριου ουτως· "Αιτεισθε υετον παρα Κυριου
καθ' ωραν πρωιμον και οψιμον, και υετον χειμερινον δωσει αυτοις, εκαστωι βοτανην
εν αγρωι." Ἐν δε ταις Βασιλειαις επι Ἠλιου ουτω φησι· "Και επεστρεψε το παιδαριον
27

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

επτακις και εγενετο εν τωι εβδομωι, και ιδου νεφελη μικρα, ως ιχνος ανδρος,
αναγουσα υδωρ απο θαλασσης." 2.106 Το δε σαλευθηναι την γην ουκ απο πνευματος
λεγομενου γαρ ως αυτοι μυθους υποτιθεμεθα, αλλα προσταγματι θειωι τουτο
γινεσθαι λεγομεν απεριεργως. Λεγει γαρ η Γραφη δια του ∆αυΐδ· "Ὁ επιβλεπων επι
την γην και ποιων αυτην τρεμειν." Και επι των αποστολων λεγει εις τας Πραξεις·
"Και εσαλευθη ο τοπος, εν ωι ησαν συνηγμενοι, και επλησθησαν απαντες Πνευματος
αγιου." Και Ἀμως δε ο προφητης και αυτος ουτως λεγει· "Κυριος ο Θεος ο
παντοκρατωρ, ο εφαπτομενος της γης και σαλευων αυτην." Και παλιν ετερος
προφητης, Ἀγγαιος δε ουτος, ουτως λεγει· "Ἔτι απαξ εγω σεισω ου μονον την γην,
αλλα και τον ουρανον." Και παλιν Ἠσαΐας· "Ἐαν ανοιξηις τον ουρανον, τρομος
ληψεται απο σου ορη." 2.107 Περι δε αντιποδων ουτε ειπειν η ακουσαι περι τουτων
των μυθων ανεχεται η θεια Γραφη. "Ἐποιησε γαρ, φησιν, εξ ενος παν εθνος
ανθρωπων κατοικειν επι παντος προσωπου της γης." Ουκ επι αντιπροσωπου της γης
ειπεν, αλλ' επι προσωπου. Καταχθονιους δε τους νεκρους τους τεθαμμενους εν τηι γηι
καλει, οιον εστι το· "Ἵνα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι, επουρανιων και
επιγειων και καταχθονιων", ινα ειπηι αγγελων ως ουρανιων, ανθρωπων ως
επιγειων, καταχθονιων ως εν τηι γηι τεθαμμενων. Τουτο γαρ εφη επι της αναστασεως
γινεσθαι, οτε παντες οι τε κατ' ουρανον αγγελοι, οι τε κατα γην ανθρωποι και οι εν
τηι γηι τεθαμμενοι νεκροι, ανισταμενοι παντες, γονυ κλινουσιν εν τωι ονοματι Ἰησου
του Υιου του Θεου. Πατειν γαρ λεγομεθα επανω της γης, οιον ως οταν λεγηι·
"∆εδωκα υμιν εξουσιαν του πατειν επανω οφεων και σκορπιων." Το πατειν ουν το
επανω τινος λεγεται πατειν· ει δε επανω τινος πατουμεν, το αντιπατειν υποκατω
εστιν ου πατει. Κατα τους σοφους δε το σφαιροειδες ουτε επανω ουτε υποκατω εχει·
ουκουν ουτε πατουμεν, ουτε αντιπατουμεν, ουτε ολως βαινομεν εν τηι γηι· και
πλασματα και μυθοι εισι τα κατ' αυτους. 2.108 Περι δε αγγελων και δαιμονων η
ψυχων, παντας περιγραπτους λεγει η θεια Γραφη και εν τωι κοσμωι τουτωι διαγοντας,
ως οταν λεγηι ο Ἀποστολος· "Θεατρον εγενηθημεν τωι κοσμωι και αγγελοις και
ανθρωποις", ως εις ενα κοσμον διαγοντας. Ἀλλα και εν τωι ∆ανιηλ λεγει περι αυτων
ουτως· "Και ο αρχων βασιλειας Περσων ειστηκει εξ εναντιας μου εικοσι μιαν
ημεραν, και ιδου Μιχαηλ εις των αρχοντων των πρωτων ηλθε βοηθησαι μοι, και
αυτον κατελιπον εκει μετα του αρχοντος βασιλειας Περσων, και ηλθον συνετισαι σε
οσα απαντησεται τωι λαωι σου επ' εσχατων των ημερων." Το ουν "ειστηκει εξ
εναντιας μου" και το "ηλθε" και "απηλθε" και "κατελιπον αυτον εκει" και οσα
τοιαυτα περιγραπτων εισι. Μονον γαρ απεριγραφον το θειον, πανταχου και κατα το
αυτο και ωσαυτως ον. "Ἐαν γαρ αναβω", φησιν ο ∆αυΐδ, "εις τον ουρανον, συ ει εκει·
εαν καταβω εις τον ᾅδην, παρει· εαν αναλαβω τας πτερυγας μου κατ' ορθρον και
κατασκηνωσω εις τα εσχατα της θαλασσης", ινα ειπηι της δυσεως, "και γαρ εκει η
χειρ σου οδηγησει με", φανερως το απεριγραφον του Θεου ενταυθα σημανας. Ἐπι δε
αγγελων ου δυνατον τουτο νοειν, καταλειπομενους, ως ανωτερω γεγραπται, εν
τοπωι. 2.109 Περι δε ψυχων, και αυτας περιγραπτας λεγει η θεια Γραφη και εν αυτωι
τωι σωματι περιγραφεσθαι, οιον· "Ευλογει η ψυχη μου τον Κυριον, και παντα τα
εντος μου", ωσανει και αυτης ενδον τυγχανουσης. Και παλιν· "Ἡ καρδια μου και η
σαρξ μου", ινα ειπηι η ψυχη μου και η σαρξ μου· κεχρηται δε αντι ψυχης τηι καρδιαι,
ως εκει αυτης ιδρυμενης και ενδον ουσης του σωματος, ως οταν παλιν λεγηι· "Ἐν τηι
καρδιαι μου εκρυψα τα λογια σου", ινα ειπηι εν τηι ψυχηι μου. Παλιν· "Καρδιαν
καθαραν κτισον εν εμοι, ο Θεος", ινα ειπηι ψυχην. Ὁ δε Κυριος ουτω φησιν· "Ου τα
εισπορευομενα κοινοι τον ανθρωπον· εις γαρ την κοιλιαν χωρει και εις αφεδρωνα
εκβαλλεται· τα δε εκπορευομενα εκ της καρδιας", ωσανει της ψυχης, "εκεινα κοινοι
τον ανθρωπον", οιον "πονηροι διαλογισμοι" και οσα καταλεγει ιδιωματα της ψυχης.
28

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

2.110 Ἑτερωθι δε παλιν λεγει εντρεπτικωτερον τοις αποστολοις· "Ἡ βασιλεια του
Θεου εντος υμων εστιν", αντι του ειπειν οτι· Ὀφειλετε κατα ψυχην αει εχειν εντος
υμων την βασιλειαν του Θεου. Και παλιν τωι πιστευσαντι ληιστηι επαγγελλεται
λεγων· "Ἀμην λεγω σοι, σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι". Το "εν τωι
παραδεισωι" τεως φανερωτατα εν τοπωι λεγει· οτι δε κατα ψυχην λεγει και ου κατα
το σωμα, δηλον εκ του τεθαφθαι το σωμα του Κυριου υπο Ἰωσηφ εν Ἱεροσολυμοις,
αλλα και το του ληιστου εν τοις αυτοθι ετεθαπτο· προδηλοτατα ουν κατα την ψυχην
λεγει το "μετ' εμου ει σημερον εν τωι παραδεισωι". Ἔτι δε και οι πλειους των
ευαγγελιστων επι του θανατου του Κυριου "εξεπνευσεν" ειπον, ωσανει εσωθεν
οντος του πνευματος, τουτεστι της ψυχης, εξηλθεν απο του σωματος. Ὁ γαρ αλλος
"κλινας την κεφαλην, λεγει, αφηκε το πνευμα". 2.111 Και ταυτα μεν ημιν ειρηται ως
εν ταξει υποθηκης χριστιανικης, εκ της θειας Γραφης κινουμενοις, ουχ εαυτοις
πλασαμενοις η στοχασαμενοις, αλλ' ακριβως πειθομενοις τωι Θεωι τωι δια των
προφητων και αποστολων και αυτου του Υιου λαλησαντι. Παντων γαρ των
θελοντων απο λογισμων ιδιων η εκ στοχασμων ειπειν τι τοιουτον, και απορουντων
τα πλειστα και σφαλλομενων και μη εξισχυοντων το ακριβες ειπειν, προς τον Θεον
τον κτιστην του παντος καταφυγειν χρη τον οντως χριστιανον, τον ειδοτα το πως
και το διατι, ινα μη πλανωμενοι "και περιφερομενοι παντι ανεμωι εν τηι διδασκαλιαι"
των ανθρωπων, καθα και ο Ἀποστολος βοαι, εν τηι κυβειαι των λογων και τηι
πανουργιαι της απατης, ευρεθωμεν και ημεις "συν τωι κοσμωι κατακρινομενοι". 2.112
Ταυτα δε αυτα και εν τηι Παλαιαι ο Μωυσης εν τοις Ἀριθμοις καταλεγει και φησι·
"Και ειπε Κυριος προς Μωυσην· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους,
και ποιησατωσαν εαυτοις κρασπεδα επι τα πτερυγια των ιματιων αυτων εις τας
γενεας αυτων, και επιθησετε επι τα κρασπεδα των πτερυγιων κλωσμα υακινθινον.
Και εσται υμιν εν τοις κρασπεδοις, και οψεσθε και μνησθητε παντων των εντολων
Κυριου και ποιησετε αυτας, και ου διαστραφησεσθε οπισω των διανοιων υμων και
οπισω των οφθαλμων υμων, εν οις υμεις εκπορνευετε οπισω αυτων, οπως αν
μνησθητε και ποιησητε πασας τας εντολας μου, και εσεσθε αγιοι τωι Θεωι υμων. Ἐγω
Κυριος ο Θεος υμων, ο εξαγαγων υμας εκ της Αιγυπτου ειναι υμων Θεος, εγω Κυριος
ο Θεος υμων", σαφεστερον και αυτος διδαξας, οπερ και ο Ἀποστολος εδιδαξε, μη
κατακολουθειν ταις ιδιαις εννοιαις, αλλα μαλλον τοις θειοις προσταγμασι. Γενοιτο
δε ημας, ω τιμια κεφαλη, τουτων μεν απεχεσθαι, των θειων δε αντεχεσθαι, ευχαις
της σης αγιωσυνης, χριστιανικωτατε πατερ, οπως ευροιμεν ελεος και χαριν ενωπιον
του θρονου της χαριτος εις τους αιωνας. Ἀμην. 3.τ ΛΟΓΟΣ Γʹ Ὅτι βεβαια εστι και
αξιοπιστος η θεια Γραφη και συμφωνος αυτη εαυτηι και καθ' εαυτην διηγουμενη,
Παλαια τε και Καινη ∆ιαθηκη, σημαινουσα και το χρησιμον των σχηματων του
παντος κοσμου. 3.1 Πρωτον οι ανθρωποι μετα τον κατακλυσμον επι της θεομαχου
πυργοποιΐας εφ' υψηλου γενομενοι, κατανοουντες συνεχως τοις αστροις,
υπωπτευσαν πλανωμενοι ταυτην την δοξαν, ειναι τουτεστι σφαιροειδη τον
ουρανον. Βαβυλωνιων γαρ ουσης της πολεως ενθα τον πυργον ωικοδομουν,
Χαλδαιων αναγκη πρωτον εφευρεμα το τοιουτο, οθεν και βαρβαρικην σφαιραν
εξειργασαντο. Οι εκ του γενους τοινυν του Ἀβρααμ, Χαλδαιοι υπαρχοντες,
κατελθοντες εις Αιγυπτον αυτοι μετεδωκαν τοις Αιγυπτιοις ταυτης της δοξης.
Πολυπραγμονικωτερον παλιν αφορμης δραξαμενοι οι Αιγυπτιοι επετειναν και αυτοι
ταυτην την δοξαν, εως οτου και οι Ἕλληνες παροικησαντες εν Αιγυπτωι, Πυθαγορας
Πλατων τε και Ευδοξος ο Κνιδιος, οι φιλοσοφοι, και αυτοι ταυτης μεταλα βοντες
πλεον τι και αυτοι επεξειργασαντο εκ των πρωτων λαβοντες τας αφορμας.
Παραγραφη 3.2 Μετα τον κατακλυσμον των ανθρωπων λοιπον πληθυνθεντων εσω
εν τηι ανατοληι, ενθα η κιβωτος εκαθεσθη, καθως γεγραπται, κινησαντες μικρωι προς
29

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

επι τα εξω ευραν πεδιον εν γηι Σεννααρ. Μιας δε γλωττης οντες οι παντες
ομοθυμαδον διελογιζοντο λεγοντες οτι· Τους προ ημων ανθρωπους ο Θεος
κατακλυσμωι διεφθειρεν· ει δοκησει αυτωι παλιν οργισθηναι και ημιν και
κατακλυσμωι διαφθειραι, απολλομεθα παντες. Ἀλλα δευτε, πλινθευσωμεν πλινθους
και οπτησωμεν αυτας πυρι, ινα τοις υδασιν αντεχωσι, και ασφαλτωι οικοδομησαντες
ποιησωμεν πυργον υψηλον, ου η κεφαλη εσται εως του ουρανου, ινα του μεν
κατακλυσμου ρυσθεντες σωθωμεν εν τωι πυργωι. Ευχερως δε προς αυτον
παραταξωμεθα εις πολεμον, εγγυτατοι αυτου οντες, εως εσμεν ομου παντες, πριν η
διασκορπισθωμεν. Τουτο γαρ δηλοι το λεγειν· "Και ποιησωμεν εαυτων ονομα προ
του διασπαρηναι ημας επι προσωπου πασης της γης." 3.3 Ἀρξαμενοι τοινυν
οικοδομειν και τυραννικωι τροπωι βουλομενοι εις τον ουρανον ανελθειν, ο
φιλανθρωπος και ευσπλαγχνος Θεος, ειδως και προειδως ον εκτισεν αυθαιρετον και
αυτεξουσιον ανθρωπον, την δυναμιν μεν του εν αυτωι λογικου, την ασθενειαν δε της
αυτου σαρκος, σπλαγχνισθεις μαλλον ηπερ οργισθεις, πεποιηκε παλιν οικονομιαν
μεγαλην, μη εασας αυτους ανονητα καμνειν και μοχθειν. Μετα του γαρ
συντριβεσθαι τωι καματωι διεφθειροντο παντελως εφ' υψους γινομενοι εκ τε της
σφοδροτητος των ανεμων ανωθεν καταβαλλομενοι και τηι εγγυτητι του ηλιου
κατακαυματουμενοι και τηι εκπληξει του υψους σκοτουμενοι παλιν και
καταφερομενοι. ∆ιαιρει ουν αυτων και συγχει την γλωτταν εις πολλας και παυει μεν
της αθεου μανιας, διασκορπιζει δε αυτους και κατοικιζει εις πασαν την γην. Αυτη η
αιτια του διαμερισμου των εθνων και της κατοικιας της επι της γης. 3.4 Ἐπ' εσχατων
ουν των ημερων ευδοκησας ο Θεος εν τοις ανθρωποις, καθα γεγραπται· "Ἐν
ανθρωποις ευδοκια", ιδιαι βουληι και αγαθοτητι αναγαγειν αυτους εις τον ουρανον,
την ημετεραν απαρχην μετα τεσσαρακοντα ημερας της αναστασεως ανηγαγεν εις
τον ουρανον. Προμηνυων δε παλιν και των λοιπων ανθρωπων την ανοδον, εν τηι
ημεραι της Πεντηκοστης δια Πνευματος αγιου συναξας, ας ποτε διειλε γλωσσας,
ουρανοθεν τοις αποστολοις διδωσι, και ελαλουν γλωσσαις "τα μεγαλεια του Θεου",
"καθως το Πνευμα εδιδου αυτοις αποφθεγγεσθαι", ωστε τους παρισταμενους παντας
εκ παντων των εθνων συνηγμενους ακουειν εκαστον τηι ιδιαι διαλεκτωι "τα μεγαλεια
του Θεου" και γνωναι την ευδοκιαν του Θεου, ην ηυδοκησεν εν τοις ανθρωποις, οτι
ποτε οι τυραννουντες και βουλομενοι ανθρωποι εις τον ουρανον ανελθειν απρακτοι
μεμενηκασιν, ευδοκιαι δε Θεου νυν εις ουρανον οι πιστοι αναφερονται. Παραγραφη
3.5 Ἐνταυθα εφ' υψηλου γενομενοι οι πρωτοι ανθρωποι τον πυργον ωικοδομουν, και
συχνως τοις αστροις υπονοουντες και ορωντες τα μεν των αστρων ανερχομενα, τα
δε κατερχομενα, τροπον τινα ως επι μηχανης στρεφομενον υπωπτευσαν προς το
σφαιροειδη ειναι τον ουρανον. Ἠγνοησαν γαρ και το σχημα της γης και οτι υπο
αγγελων κινουνται εν τωι αερι. ∆ια τουτο την υπονοιαν ταυτην εσχον. Τας πυλας
ταυτας τας διαπερωσας τον πυργον εποιησαν, μηχανωμενοι παντοθεν, ινα μη δηθεν
εκ των υδατων του κατακλυσμου καταβληθηι ο πυργος· ομοιως και την πλινθον
ωικοδομουν, ινα τοις υδασι δηθεν αντεχηι. Ουτος γαρ εστιν ο πυργος οικοδομουμενος.
Φασι δε κατεχειν του πλατους το διαστημα των θεμελιων τρια επι τρια μιλια.
Λεγουσι δε και την ανοδον εξωθεν αυτον κυκλωι εχειν, ινα δια των θυριδων φωτα
δεχηται η ανοδος. Το κειμενον 3.6 Ἔτι δε διατριβοντων των Ἰσραηλιτων εν τηι
Αιγυπτωι, γεννηθεις ο Μωυσης και ανατραφεις εν τοις βασιλειοις Αιγυπτου
επεπαιδευτο πασαν την σοφιαν των Αιγυπτιων, παραλαβων δια της οψεως και αυτος
την σφαιραν και την αστρονομιαν, η και μαγειαν, και τα ιερογλυφικα γραμματα,
μαλλον δε συμβολα γραμματωνγραμματα γαρ ουπω ην, και απλως ειπειν, πασης
αυτων της σοφιας μετοχος γεγονως. Καθα διηγειται η θεια Γραφη, ανδρωθεις και
ζηλωτης υπαρχων μαλλον του πατριου εθνους φονευει τον Αιγυπτιον, και φοβηθεις
30

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εφυγεν επι τα μερη της Μαδιαμ, εν ηι γημας εποιησε παιδας δυο. 3.7 Ποιμαινων δε τα
προβατα του ιδιου πενθερου απηγαγεν επι το Σιναιον ορος και θεωρει την οπτασιαν
εκεινης της βατου, ως πυρι κατεφλεγετο η βατος και ου κατεκαιετο. Ειτα
προσδραμοντα ιδειν το μεγα θαυμα προσκαλειται αυτον αγγελος Θεου επ' ονοματι
του Θεου και προτρεπεται απελθειν προς βασιλεα Φαραω εν Αιγυπτωι επι τωι
εξαγαγειν τους υιους Ἰσραηλ εκ της δουλειας των Αιγυπτιων. Του δε παραιτουμενου
δια το αδυνατον του πραγματοςεθεωρει γαρ ως μονος ανθρωπος μαχεσθαι προς
τοιουτον μεγαν βασιλεα ου δυναται, θαρραλεωτερον ο Θεος δια του αγγελου
απεργαζεται υπομιμνησκων αυτον των προπατορων αυτου, οτι εκ στειρας και
γεγηρακοτων παραδοξως συνεστησατο εθνος μεγα και πολυ. Και προπαρασκευαζει
δια της ραβδου της εν τηι χειρι αυτου θαυματουργειν· εν οις καταπλαγεις ο Μωυσης
τοις θαυμασι, πειθεται απελθειν εις Αιγυπτον. 3.8 Ἀπελθοντα δε και ποιησαντα
συντυχιας προς Φαραω, επειδηπερ ημελλε δεικνυειν αυτωι πως την κτισιν απασαν
παρηγαγεν ο Θεος, ποια τε πρωτα και ποια δευτερα και καθεξης, παρασκευαζει αυτον
θαυματουργειν και μεταβαλλειν τα στοιχεια επι ονοματι του Θεου και δεικνυειν
πασι τοις Αιγυπτιοις και τοις Ἰσραηλιταις, δι' αυτων δε και πασιν ομου τοις
ανθρωποις, οτι πιστος ην τωι Θεωι επι πασιν, οις λεγει και ποιει, προομαλιζων αυτους
και προπαρασκευαζων εις το ευπαραδεκτος αυτοις ειναι. Συγχωρουνται δε και οι
επαοιδοι συμβαλειν αυτωι, εξ ων και αυτος επεπαιδευτο, και τηι θειαι δυναμει
αντιπαραταττεται αυτοις, διδασκομενος των τοιουτων καταφρονειν, ωστε
παραιτεισθαι εκεινους και λεγειν οτι· "∆ακτυλος Θεου εστιν ουτος." 3.9 Μεταβαλων
ουν την φυσιν των υδατων εις αιμα και αποκτεινας τους ιχθυας και παλιν το αιμα
εις υδωρ ζων και γονιμον, και σχισας παλιν την Ἐρυθραν θαλασσαν και τειχισας
ενθεν κακειθεν εμπροσθεν των Ἰσραηλιτων και των Αιγυπτιων, ευπαραδεκτος ην
αυτοις μετα ταυτα λεγων· "Ειπεν ο Θεος· Γενηθητω στερεωμα εν μεσωι του υδατος
και εσται διαχωριζον ανα μεσον υδατος και υδατος, και εγενετο ουτως." 3.10 Παλιν
ποιησας σκοτος εφεξης τρεις ημερας παρα τοις Αιγυπτιοις, εν δε τοις Ἰσραηλιταις
φως, παλιν ευπαραδεκτος ην λεγων· "Και σκοτος ην επανω της αβυσσου. Και ειπεν ο
Θεος· Γενηθητω φως. Και διεχωρισεν ο Θεος ανα μεσον του φωτος και ανα μεσον
του σκοτους." Και υπεθετο πρωτην και δευτεραν και τριτην ημεραν ανευ δρομου
ηλιου και σεληνης και αστρων λεγων· "∆ιεχωρισεν ο Θεος ανα μεσον του φωτος και
ανα μεσον του σκοτους." 3.11 Ειτα παλιν εξαγει τους βατραχους εκ του ποταμου και
τους σκνιπας εκ της γης, και πιστος ην λεγων· "Ειπεν ο Θεος· Ἐξαγαγετω τα υδατα
ψυχας ζωσας, και εγενετο ουτως", και παλιν· "Ειπεν ο Θεος· Ἐξαγαγετω η γη τοδε
και τοδε, και εγενετο ουτως", ομοιως και τα λοιπα παραδοξα παντα. Ὕστερον
παντων τα πρωτοτοκα αποκτεινας πιστος ην λεγων υστερον παντων· "Ἐποιησεν ο
Θεος τον ανθρωπον." Και καθαπερ εφημεν, προπαρασκευαζει αυτον πιστον τοις
Ἰσραηλιταις, εφ' οις ελεγε τε και επραττεν, οψεσιν ορωσι τα γενομενα. 3.12 Ειτα
εξαγαγοντος αυτους εκ της Αιγυπτου και περαιωσαντος δια ξηρας την Ἐρυθραν
θαλασσαν και αγαγοντος επι το Σινα ορος, εν ωι ην εωρακως την οπτασιαν την θειαν,
ετι θαυματουργων ο Θεος εμπροσθεν του λαου εμπυριζει το ορος και εκαπνιζεν
αυτο· και φωναι σαλπιγγων ουρανοθεν ηχουσων εγινοντο και προβαινοντων εις
μειζον ηκουοντο· και θυελληι και σκοτωι και γνοφωι εκφοβησας αυτους ουτως
φοβερωτατα τωι Μωυσηι εμπροσθεν του λαου διελεγετο επι της νεφελης. 3.13 Και
τοτε ανενεγκας επι το ορος τεσσαρακοντα ημερας παρασκευαζει ασιτον διαμειναι,
κρυψας εν τηι νεφεληι τροπον τινα εξιστησιν αυτον παντων των γηΐνων και ποιει
αυτον παντων επιλαθεσθαι και ων ην μαθων εκ των Αιγυπτιων, αναγεννων ωσπερ
βρεφος εν μητραι, μετα τε τεσσαρακοντα ημερας διαμορφων και ψυχων αυτον, και
μετα ταυτα αποκαλυπτει αυτωι οσα τε πεποιηκεν εν τε της κοσμοποιΐας εξ ημεραις,
31

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

επι ετεραις εξ ημεραις δεικνυων δι' οπτασιων αυτην εκεινην την κοσμοποιΐαν, κατα
προσωπον εργαζομενος το καθ' ημεραν, οιον εν τηι πρωτηι ημεραι ουρανον τον
πρωτον και γην, οικον παμμεγεθη, και εσωθεν αυτου υδωρ, αερα, πυρ το
αναμεμιγμενον εν τηι γηι, σκοτος, αγγελους, υφ' εν αθροως εκ του μηδαμη μηδαμως
οντος παντα παραγαγων. Τοτε φωνηι χρησαμενος προς παιδειαν των αγγελων
παραγει και το φως εις αυτον τον οικον, φωτισας παντα ως επι λυχνου. 3.14 Ειτα τηι
δευτεραι ημεραι εκ του υδατος κατασκευαζει το στερεωμα, ο συνδει καταμεσοθεν του
υψους του ουρανου, μεριζον τα υδατα ανωθεν και κατωθεν μεσολαβουν. Γινονται
ουν χωροι δυο ωσανει αναγαιον και καταγαιον, ων το μεν καταγαιον ηρμοσεν εις
διαιταν ειναι τωι θνητωι και τρεπτωι βιωι τουτωι, το δε αναγαιον τωι μελλοντι
αθανατωι και ατρεπτωι βιωι προητοιμασεν. Παραγραφη 3.15 Μετα το γενεσθαι παρα
Θεου τηι δευτεραι ημεραι το στερεωμα το μεσασαν τον ενα χωρον και ποιησαν αυτον
δυο χωρους, ουδεν ετι περι της μελλουσης καταστασεως, τουτεστι του ανωτερου
χωρου, ο μεγας Μωυσης εξηγησατο, αλλα παντα τον λογον ετρεψε περι ταυτην την
καταστασιν, τουτεστι τον κατωτερον χωρον, λεγων ως συνηγαγε τα υδατα και
εξηγαγεν εκ της γης τα χλωρα και τα ξυλα, ομοιως τον ουρανον αστροις
κατεκοσμησε και παλιν εκ των υδατων εξηγαγε τα πτηνα και τα ενυδρα ζωια, ομοιως
παλιν εκ της γης ζωια εμψυχα αλογα και τον ανθρωπον. 3.16 Ειτα παλιν κελευσθεις
την σκηνην ποιησαι κατα μιμησιν του κοσμου, την μιαν σκηνην διελων δια του
καταπετασματος εις δυο πεποιηκεν, εσωτεραν και εξωτεραν· και εις μεν την
εξωτεραν διαπαντος οι ιερεις τας λατρειας επετελουν, ωσανει εν τωι κοσμωι τουτωι,
εις δε την εσωτεραν, ει μη απαξ του ενιαυτου μονος ο αρχιερευς, ουκ εισηρχετο,
ωσανει εν τωι ανωτερωι χωρωι εν τοις ουρανοις· δια τουτο και αβατος αυτοις ην
διαπαντος η εσωτερα σκηνη, ως τυπον επεχουσα των ουρανιων. 3.17 Νομους δε και
βαρη και κολαστηρια και παιδειας τοις παραβαινουσιν εξηγησαμενος, καταλληλως ο
Θεος ων επιστευθη εξηγησασθαι, εις παιδειαν συντεινοντα, παρασκευασας και
θαυματουργειν, οιονει τους Αιγυπτιους διαφοροις πληγαις και τιμωριαις περιβαλων,
ομοιως και οσα πεποιηκεν εν τηι ερημωι επι ταις αμαρτιαις και παραβασεσι των
Ἰσραηλιτων, ως παντας απωλεσε τους της γενεας εκεινης, μη καταλειψας εξ αυτων
ει μη δυο και μονους, τελος εσχηκως και αυτος συν τηι γενεαι εκεινηι. 3.18 Του δε
∆εσποτου Χριστου παραγενομενου επι σωτηριαι παντος του κοσμου παυσαι μεν την
παρουσαν καταστασιν, αναδειξαι δε την μελλουσαν, και διαρρηδην αυτου
κηρυττοντος ηγγικεναι την βασιλειαν των ουρανων καταλληλως τωι κηρυγματι και
τα θαυματα πεποιηκεν επι ευεργεσιαι των ανθρωπων, μητε εν το συνολον επι
τιμωριαι ανθρωπου πεποιηκως, δαιμονωντας ελευθερων, νοσουντας ιωμενος,
παρειμενους ρωννυς, χωλους ανορθων, τυφλων αναπλαττων οφθαλμους, κωφων
διανοιγων ακοας, μογιλαλων απολυων τας γλωσσας, λεπρους καθαιρων, ξηρους εις
ευκρατον μεταβαλλων βιον, πηγας αιμορραγεις των ανθρωπων αποφραττων
δυναμει, νεκρους διαφθαρεντας και οζοντας αναχαλκευων και ζωντας δρομον
εκτελειν παρασκευαζων, ασυλους θησαυρους πτωχοις ευαγγελιζομενος, πνευματων
βιας και θαλαττης θυμον επιτιμησει καταπαυων, και ταλλα παντα απερ αρμοδια
τυγχανει του ευαγγελικου κηρυγματος και της μελλουσης καταστασεως. Ἐν αυτηι
γαρ τηι καταστασει δαιμων ουκ ενοχλει, ασθενεια ου παρεστι, μαλακια φυγαδευεται,
μελων βλαβη και ακρασια και ενδεια, και αιματων πηγαι και στοιχειων κινησεις, και
εσχατος εχθρος ο θανατος αναιρειται. 3.19 Ταυτα παντα θεωρουντων των Ἰουδαιων,
επειδη ουτε εν σημειον ειδον αυτον πεποιηκοτα επι τιμωριαι ανθρωπων, ει μη δυο
μονον, ουκ επι ανθρωπον δε, αλλ' επι τους χοιρους και την συκην, εις αλογα και
αψυχον, προς ενδειξιν και αυτα γενομενα της αυτου δυναμεως, επεχειρουν εγκαλειν
αυτωι λεγοντες· "Θελομεν απο σου σημειον ιδειν", τουτεστιν ομοιον Μωυσεως επι
32

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τιμωριαι ανθρωπων γινομενον. Ὁ δε Κυριος γνους αυτων τας ενθυμησεις απεκρινατο
προς αυτους λεγων· "Ὦ γενεα πονηρα και μοιχαλις, σημειον επιζητει και σημειον ου
δοθησεται αυτηι, ει μη το σημειον Ἰωνα του προφητου." Ὥσπερ γαρ εμεινεν Ἰωνας
ενδομυχων εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και μετα ταυτα ζων αδιαφθορος
εξηλθεν, ουτως καγω τελευτων και μενων εν τηι γηι τρεις ημερας μετα ταυτα ζων
αφθαρτος εκ νεκρων ανισταμαι. 3.20 Ἄλλοτε δε παλιν, οτε το φραγελλιον εκ
σχοινιων εποιησε και εξεβαλε παντας εκ του ιερου, ελεγον αυτωι· "Τι δεικνυεις
σημειον, οτι ταυτα ποιεις;" καιτοι πολλων σημειων γενομενων παρ' αυτου. Ὁ δε
παλιν ελεγεν αυτοις· "Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον",
επ' αμφοτερων τα αυτα αποκριναμενοςλεγω δη την του σωματος εαυτου αναστασιν,
ινα ειπηι· Ὅταν ιδητε με εκ νεκρων ανισταμενον και επι ονοματι μου τα θαυματα
γινομενα, τοτε γνωσεσθε την ημετεραν δυναμιν και τον ημετερον ευαγγελισμον, οτι
η εμη παρουσια ουκ επι τιμωριαι των ανθρωπων γινεται, αλλ' επι τηι αναστασει και
τηι αθανασιαι και τηι αφθαρσιαι και τηι ατρεπτοτητι και τηι μακαριοτητι τηι παρεχομενηι
τοις ανθρωποις. Καταλληλως ουν ων εδιδασκε και τα σημεια ειργαζετο. 3.21 Τουτο
δε αυτο και ο Ματθαιος δηλοι λεγων ουτως· "Και περιηγεν ο Ἰησους τας πολεις και
τας κωμας διδασκων εν ταις συναγωγαις αυτων και κηρυσσων το ευαγγελιον της
βασιλειας και θεραπευων πασαν νοσον και πασαν μαλακιαν", ινα ειπηι· Ἀναλογα ων
εκηρυττε θαυματα εργαζομενος. Ὁ δε Ἰωαννης ο ευαγγελιστης ουτως φησιν οτι·
"Πολλοι των μαθητων αυτου απηλθον εις τα οπισω και ουκετι μετ' αυτου
περιεπατουν. Ἔλεγεν ουν και αυτος τοις δωδεκα· Μη και υμεις θελετε απελθειν;" Ὁ
δε Πετρος ταχυτατα εκ προσωπου παντων αποκρινομενος εφη· "Κυριε, προς τινα
απελευσομεθα; Ῥηματα ζωης αιωνιου εχεις, και ημεις πεπιστευκαμεν οτι συ ει ο
αγιος του Θεου", τουτο λεγων και αυτος· Ἅπερ ημας διδασκεις, ορωμεν και δι' εργων
παρα σου γινομενα· επαγγελληι γαρ ημιν ζωην και βασιλειαν αιωνιον, και παντα τα
γινομενα παρα σου εις ζωην των ανθρωπων ορωμεν συντεινοντα. Πως ουν εχομεν
σε καταλειπειν και ετερωι προσκολλασθαι; Ἡ μερις ουν ημων μετα σου εστι, Κυριε
Ἰησου Χριστε. Ἀμην. 3.22 Ἀπορησειε δ' αν τις λεγων· Πως μηδε εν αυτου σημειον
πεποιηκοτος προς τιμωριαν ανθρωπων, καθαπερ εφης, το φραγελλιον λαβων
ετυπτησεν τους εν τωι ναωι πωλουντας και εξεβαλεν εκ του ιερου; Ἀποκρισις· ψευδος
το λεγομενον· ουκ ετυπτησε γαρ ολως ανθρωπον, αλλα θαυμαστηι και πρεπουσηι και
ακολουθωι ταξει εχρησατο· τα γαρ αλογα μονα ετυπτησεν, ως γεγραπται· "Και
ποιησας φραγελλιον εκ σχοινιων εξεβαλε παντας εκ του ιερου, τα τε προβατα και
τους βοας", ινα ειπηι οτι ταυτα ως εμψυχα μεν, αλογα δε, ετυπτησεν, απελαυνων
παντα εκ του ιερου τα και προσφερομενα εις θυσιαν κατα νομον, δηλων και δια
τουτου παυεσθαι την ιουδαικην καταστασιν. 3.23 Τα δε αψυχα και αναισθητα ωθησε
και κατεστρεψεν, ως γεγραπται· "Και των κολλυβιστων εξεχεε τα κερματα και τας
τραπεζας κατεστρεψε." Τους δε λογικους ουδε ετυπτησεν, ουτε ωθησεν, αλλα λογωι
επαιδευσεν, ως γεγραπται, και τοις πωλουσιν τας περιστερας ειπεν· "Ἄρατε ταυτα
εντευθεν και μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου οικον εμποριου", δια παντων
δηλωσας οτι τα προσφερομενα εν τηι πρωτηι σκηνηι κατα νομον εις θυσιαν
παυθησονται, ετερα δε τις καταστασις αντεισαχθησεται αρμοζουσα τηι εσωτεραι
σκηνηι, ητις και τυπος ην των ουρανιων, τουτεστι της μελλουσης καταστασεως. 3.24
Ἐκεινων δε των Ἰουδαιων αισθομενων ως την παυλαν της ιουδαικης καταστασεως
αυτοις ηινιττετο, επεζητουν αυτον λεγοντες· "Τι δεικνυεις σημειον, οτι ταυτα
ποιεις;" Ὁ δε προς αυτους αρμοδιως εξ αυτου του προκειμενου αινιγματωδως
ποιησειν επηγγειλατο, λεγω δη την καταλυσιν του ναου και την ανακαινισιν αυτου,
οτι η μεν καταλυσις του ναου, ηγουν του σωματος αυτου, καταλυσις εστι του κοσμου
τουτου· η δε ανακαινισις και αλλαγη του ναου, ηγουν του σωματος αυτου, αναδειξις
33

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

της μελλουσης καταστασεως. Ἀποσυζεται ουν μοι ο λογος, ω ουτος, ως οτι τιποτε ου
πεποιηκεν επι τιμωριαι ανθρωπου, αλλ' επι ευεργεσιαι, καθα και αυτος ετερωθι βοαι·
"Ου γαρ απεστειλεν ο Πατηρ τον Υιον, ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο
κοσμος δι' αυτου." Το κειμενον 3.25 Ειτα συναγει το υδωρ εις μιαν συναγωγην και
φανεροι την ξηραν, γην αυτην ονομασας, καλυπτομενην πρωην υπο των υδατων.
Και ποιει τας θαλασσας, τουτεστι ταυτης μεν της γης κυκλοθεν, της δε περαν
εσωθεν, τον λεγομενον Ὠκεανον, και τους εξ αυτου εισβαλλοντας εν τηι γηι ταυτηι
τεσσαρας κολπους προς το τον μεν Ὠκεανον μεσαζοντα μεν την ενταυθα και την
περαν γην ευαεριαν και τοις περαν ποτε οικουσι και τοις ενταυθα νυν παρεχειν, τους
δε κολπους προς το πλωιμον και διαβατικον κατασκευασαι τουτον τον κοσμον,
συναπτων αει τα εθνη τα διεσκορπισμενα εις φιλιαν τωι τα επιτηδεια ευχερως
μετακομιζειν εξ εθνους εις εθνος. Ἀναφυεσθαι τε κελευει παντοδαπους καρπους και
ξυλα και χορτον χλωρον εκ της γης. 3.26 Και παλιν τηι τεταρτηι εργαζεται εκ του
φωτος κατακερματιζων το μεν αυτου καθαρωτερον εις ηλιον, το δε λοιπον εις
σεληνην και αστερας, κοσμων τα κατ' ουρανον κατα την παναρμονιον κοσμησιν και
διδους ταξιν και αρμονιαν τωι παντι και εργον και νομον ταις αορατοις ∆υναμεσι
διακονειν και λειτουργειν και προευτρεπιζειν εις λογον της του Θεου εικονος,
τουτεστι του ανθρωπου και παντων των δι' αυτον γεγονοτων, εν ταυτωι κακεινους
παιδευων και εθιζων υπο νομον ειναι, και την ευνοιαν η κακονοιαν του λογικου
αυτων γυμναζων. 3.27 Ὅθεν και τινες παραβεβηκοτες κατερριφησαν εκ του ουρανου
και της αξιας εξεπεσον. "Ἐθεωρουν γαρ", φησιν ο Κυριος, "τον Σαταναν πεσοντα ως
αστραπην εκ του ουρανου". Τυφωθεις γαρ επι τηι πεπιστευμενηι αυτωι παρα Θεου
διακονιαι, εις ωφελειαν των ανθρωπων και των δια τον ανθρωπον, κινειν τον αερα
και ρυθμιζειν επι χρησιμωι, και νομισας εαυτον αυτοματως εις τουτο προελθειν, την
οφειλομενην προσκυνησιν τωι Θεωι εις εαυτον αρπασας ευθεως κατερριφη. Φησι γαρ
παλιν ο Ἀποστολος παραγγελλων Τιμο θεωι μη παρεχειν ταχεως αξιαν νεοφυτωι,
ωσανει νεωστι προσελθοντι τηι πιστει, ουτως επεστειλε· "Μη νεοφυτον, ινα μη
τυφωθεις εις κριμα και παγιδα εμπεσηι του διαβολου", οπερ, φησιν, επαθεν ο
διαβολος τυφωθεις, ινα μη παθηι. Σαφως ουν εδηλωσεν ο Ἀποστολος διατι
κατερριφη, ωσανει οτι ετυφωθη, Θεον εαυτον νομισας ειναι· οθεν και την ιδιαν
νοσον τωι ανθρωπωι ευθεως προστριψαι ηβουλετο λεγων· "Ἔσεσθε ως θεοι."
Παραγραφη 3.28 Του παντοδυναμου Θεου παραγαγοντος τους αγγελους παντας συν
τωι ουρανωι και τηι γηι, ουπω το προτερον οντας, ισταντο παντες εννεοι,
διακρινομενοι ως λογικοι αμα τε και ξενιζομενοι και διαλογιζομενοι τις αρα εστιν ο
αυτων τε και των αμα αυτοις δημιουργος και παραγωγευςεθεωρουν γαρ εαυτους
τουτων ενδον οντας και ου προυπαρχοντας, ετι τε παλιν ει εις εστιν αρα ο
δημιουργος αυτων τε κακεινων, η ετερος και ετερος, η παλιν εξ αυτοματου
παρηχθησαν απαντα, η τις αρα μειζων εστι του ετερου. Ὡς δε εν τουτοις ησαν
ανακυκλουντες τον λογισμον επι τωι διαστηματι της νυκτος εκεινης "το" γαρ
"σκοτος" εκεινο, καθως γεγραπται, "ο Θεος εκαλεσε νυκτα", εμβατευων ο Θεος ταις
αυτων διανοιαις αθροον φωνην αορατως εκτυποι λεγων· "Γενηθητω φως." 3.29
Ἅμα δε τωι λογωι το εργον εκ του μη οντος επακολουθησαν τους παντας εξεπληξεν,
αμα δε και εδιδασκεν ως ο τουτο εκ του μη οντος παραγαγων και αυτους και τα μετ'
αυτων εκ του μη οντος παρηγαγε. Κυπτοντες δε παντες αορατως τωι Θεωι
προσεκυνουν, τωι και αυτους και παντα εκ του μη οντος παραγαγοντι. ∆ηλοι δε
τουτο η θεια Γραφη εν τωι Ἰωβ εκ προσωπου του Θεου λεγουσα· "Ὅτε εποιουν αστρα,
ᾔνεσαν με φωνηι μεγαληι παντες αγγελοι μου" και υμνησαν, απο του ενος και περι
παντων των εφεξης σημαινουσα. 3.30 Ἐπισημαντεον δε οτι επ' οψεσι των αγγελων
πρωτον παντων και υστερον παντων δυο ουσιας εκ του μη οντος εις το ειναι
34

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

παρηγαγε, μιαν μεν την πρωτην, το φως, και την ετεραν, την ημετεραν ψυχην, την
μιαν ορατην και αισθητην και αλογον, και την αλλην αορατον και νοεραν και
λογικην. Τα δε αλλα παντα εκ των οντων παρηγαγε, δια τουτου παλιν διδαξαι
αυτους προθεμενος ως αυτος ειη παντων των κτισματων αλογων τε και λογικων,
αισθητων και νοητων, ορατων και αορατων ποιητης, εκ του μη οντος εις το ειναι
αυτα παραγαγων. 3.31 Ουκ απεικος ην αυτους παλιν εν τωι νυχθημερωι ως λογικους
διαλογιζεσθαι, ει ο τουτο το φως παραγαγων αρα και τον ουρανον παρηγαγε. Φωνηι
παλιν χρησαμενος ποιει τον δευτερον ουρανον επ' οψεσιν αυτων, πηξας εκ των
υδατων καθ' ομοιοτητα τωι ειδει του πρωτου ουρανου. Και παλιν δια τουτου
εδιδασκοντο ως αυτος εστιν ο τουτου και του προτερου ουρανου ποιητης. Και
τελειοι τα της δευτερας ημερας. Ειτα παλιν διαλογιζομενων αυτων και περι της γης
σκοπουντων, ομοιως συναξας το υδωρ φανεροι αυτην, γην την ξηραν ονομασας, ως
δεσποτης ονομα αυτηι τεθεικως, ωσπερ και το στερεωμα εκαλεσεν ουρανον. Ειτα
εξαγει εκ της γης σπερματα και βοτανας και παν χλωρον και ξυλα, διδασκων ως
ιδιοις κτισμασι κεχρηται, εκαστωι προς ο βουλεται. 3.32 Ειτα, επειδη τηι τριτηι ημεραι
εξηγαγε τα φυτα και τα σπερματα, τηι εφεξης λοιπον, λεγω δη τηι τεταρτηι ημεραι, ως
χρηιζοντων των τοιουτων κρασεως και ταξεως, ποιει εκ του φωτος, ου πρωην
παρηγαγε, τους φωστηρας και τα αστρα, και θεις κατα το στερεωμα του ουρανου την
πληθυν των αορατων ∆υναμεων κινειν αυτα κατα ταξιν λογικως εκελευσεν, αμα
και τον αερα, και ανατελλειν αυτα και δυνειν και περιφερειν προς ευκρασιαν των
φυτων και παντων των μελλοντων κεχρησθαι αυτοις, ινα δυνοντων μεν αυτων τηι
ψυξει και κινησει του αερος ψυχωνται, τηι δε παρουσιαι των φωστηρων θερμης
απολαυωσιν. 3.33 Τινες ουν εκ των αορατων ∆υναμεων αμφιβολοι τηι γνωμηι εξ
αρχης εως του νυν μεμενηκοτες, και αγνωμονες περι τον πεποιηκοτα επι τηι
πεπιστευμενηι αυτοις παρα του Θεου ταξει αμνημονως προελθοντες, τηι της φυσεως
οξυτητι και τηι προσουσηι δυναμει και λογωι φυσωμενοι την προερχομενην φωνην τε
και προσταξιν του Θεου εις ουδεν λογιζομενοι, αλλα περιφρονουντες, ουτε μην
συνιεντες ως αμα τωι σκοτωι ως κτισματα παρηχθησαν, ετολμησαν τηι παραφροσυνηι
ογκουμενοι υποπτευσαι εαυτους εις τουτο αυτοματως προελθειν, λεγω δη ο
διαβολος ο την εξουσιαν του αερος πιστευθεις και ετεροι συν αυτωι ετερα
πεπιστευμενοι, και την οφειλομενην τωι Θεωι τιμην τε και προσκυνησιν εις εαυτους
αρπασαντες και τυφωθεντες και ανυποτακτοι γεγονοτες ταχεως, ινα μη και ετερους
βλαψωσιν, εκ του υψους και της αξιας κατερριφησαν περι την γην. Ὅθεν και τηι εκτηι
ημεραι, μετα το διαπλασθηναι τον ανθρωπον, περι την γην ευρεθεις και φθονησας τηι
τοσαυτηι επιμελειαι του Θεου τηι προς τον ανθρωπον ηβουληθη περι την ιδιαν νοσον
συγκατασπασαι τον ανθρωπον. Το κειμενον 3.34 Παλιν τηι πεμπτηι εκ των υδατων
κελευει εμψυχα ζωια διαφορα αναδιδοσθαι κατα γενος, ενυδρα κητη τε και τα λοιπα,
αμα και πτηνα παντα αεροπορα· ειτα παλιν τηι εκτηι εκ της γης τα κτηνη παντα και τα
θηρια και ερπετα κατα γενος. Και μετα το κατασκευασαι παντα τον οικον,
πληρεστατον τε και ευαρμοστον, τοτε ως επι βασιλεως κτισαντος πολιν και
πληρωσαντος, την ιδιαν εικονα τιθησι χρωσας και καλλωπισας εκ διαφορων
χρωματων, ουτως και ο πανσοφος Θεος, ωσπερ συναξας τα διαφορα και ποικιλα
εαυτου ποιηματα, λογικα τε και αλογα, θνητα και αθανατα, φθαρτα και αφθαρτα,
αισθητα τε και νοητα, αποτελει και κατασκευαζει εν ζωιον εξ απασων συνεστηκος
των φυσεων, λεγω δη τον ανθρωπον, και τιθησιν εν τωι ητοιμασμενωι οικωι ως εν
ταξει ιδιας εικονος γνωριζουσης ενα τινα ειναι τον του παντος δημιουργον. 3.35
Ὅθεν θαυμασαντες επι τηι εικονι οι αγγελοι ευνοουντες τωι Θεωι περιεπουσι και
λειτουργουσι τηι αυτου εικονι, ομοιως και πασα η κτισις, ηλιος ανωθεν φαινων και
ημεραν αποτελων δια τον ανθρωπον, σεληνη και αστερες το βαθυτατον σκοτος εκ
35

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μερους καταλαμποντες δρομον νυκτος αποτελουσι δια τον ανθρωπον, παντες δε
μηνας και καιρους και τροπας και ενιαυτους, και εις σημεια τοις τα θαλαττια πελαγη
διαπερουσι και τοις κατα την ερημον οδοιπορουσι δημιουργηθεντες ανθρωποις, αηρ
δε εις αναπνοην και εις αναψυξιν και ευκρασιαν τηι εικονι δουλευων, πυρ παλιν εις
αρτοποιειν και εις θερμην και εις φωτα νυκτος και εις εψησιν και εις διαφορους
χρειας υπουργον, υδωρ εις πιειν, εις πλυνειν, εις ζυμην, εις ποτιζειν και εις αλλας
πολλας χρειας δουλευον, γη εις κατοικιαν και εις αναδοσιν παντοδαπων καρπων και
ακαρπων ξυλων και εις ετερας πολλας χρειας λειτουργουσα, τετραποδα καθαρα εις
απολαυσιν και εις ενδυματα, κτηνη προς υπουργιαν και αναπαυσιν, θηρια εις τερψιν
και εις φοβον, ερπετα ομοιως, παντα δουλευοντα προς γυμνασιαν του λογικου και
το χρησιμον παρεχοντα δια τον ανθρωπον τον συνδεσμον φιλιας οντα πασης της
κτισεως, τον χαμαι βαδιζοντα και τωι νωι ιπταμενον και περισκοπουντα το παν, τον
ορθιον τωι σχηματι και τον ουρανον ως οικητηριον ευχερως κατοπτευοντα, τον
βασιλεα παντων των κατα γην και συμβασιλευοντα τωι ∆εσποτηι Χριστωι εν ουρανοις
και συμπολιτην των ουρανιων γινομενον, ωι πασα κτισις ως εικονι Θεου εξυπηρετει
υποτασσομενη τωι Θεωι και ευνοιαν τωι κτιστηι αποσυζουσα. Παραγραφη 3.36 Παλιν
τηι πεμπτηι αναδιδομενων εκ των υδατων εμψυχων ζυων, διδασκονται και τουτου
του υδατος του αμα αυτοις παραχθεντος ποιητην ειναι τον Θεον· ομοιως παλιν
εντελεστερον, και εκ της γης ζυων εμψυχων αναδιδομενων τηι εκτηι ημεραι,
διδασκονται του παντος ειναι τον Θεον ποιητην, εμψυχων τε και αψυχων.
Περιεσκοπουν τοινυν παλιν παντες οι αγγελοι ορωντες μεν παντα τα ποιηματα του
Θεου τα εν ταις εξ ημεραις επ' οψεσιν αυτων γεγονοτα, και διελογιζοντο ως παντα
μεν διαφορα και θαυμαστα και μεγαλα και εκπληξεως αξια, ομοιον δε εαυτων,
λογικον τε και αορατον και νοητον ουχ εωρων εν αυτοις. 3.37 Και ενην αυτους
υποπτευσαι, μη αρα ετερος τις εστι των λογικων και αορατων και νοητων
δημιουργος και ετερος των αλογων και αισθητων και ορατων. Ταυτην αυτων την
υπονοιαν αφελειν βουλομενος ο Θεος υστερον παντων κατασκευαζει εν ζωιον εξ
απασων συνεστηκος των φυσεων, λεγω δη τον ανθρωπον, εκ τε λογικου και αλογου,
αισθητου και νοητου, ορατου και αορατου, και ιστησιν ως εν ταξει εικονος εαυτου
σημαινουσης ενα τινα ειναι τον του παντος δημιουργον. 3.38 Ὅθεν
υπερθαυμασαντες οι αγγελοι εδιδαχθησαν αυταις οψεσι δια του ανθρωπου την
δοξαν και την δυναμιν και την μεγαλωσυνην και την σοφιαν και την αγαθοτητα του
ενος και μονου Θεου, και οτι παντα τα στοιχεια και τα μετ' αυτους γεγονοτα δια τον
ανθρωπον προητοιμασται. Προθυμως ουν διηκονουν ως υπηκοοι και ελειτουργουν
κινουντες παντα τα προς ωφελειαν της εικονος του Θεου, ως μελη αυτης οικεια
υπαρχοντες. Ὅθεν παλιν επι τηι ευπραγιαι και δικαιοσυνηι των ανθρωπων μεγαλως
χαιρονται, επι δε τηι δυσπραγιαι και αμαρτιαι μεγαλως δυσφορουσιν, ως φησι και
αυτος ο Κυριος "οτι μεγαλη χαρα εν ουρανωι γινεται επι ενι αμαρτωλωι
μετανοουντι". 3.39 Ἐπισημαντεον δε ενταυθα οτι ωσπερ επ' οψεσι των αγγελων
πρωτον εκ του μη οντος το αισθητον και ορατον και αλογον φως παρηγαγε, και
υστερον το λογικον και νοητον και αορατον, ουτως και επι του ανθρωπου πρωτον
το σωμα, κατα τον Μωυσεα, κατεσκευασε, και ουτως την ψυχην. 3.40 Ἐνην παλιν
τινας υποπτευειν οτι, ει ην ετερα ημερα μετα τας εξ ημερας, παντως αν εποιησεν ο
Θεος ετερα τινα, επειδη δε ουκ εστιν ετερα ημερα μετα τας εξ, αδυνατως ηνεγκεν
ετερα παραγαγειν. Ταυτην αυτων την υπονοιαν αναιρων ο Θεος ποιει και την
εβδομην ημεραν περισσην, μηδεν εν αυτηι εργασαμενος, δηλων δια τουτου ως
τελειος εστιν ο κοσμος και λειπει αυτωι προς γενεσιν ουδεν· ει γαρ ελειπεν,
ανεπληρωσεν αν τηι εβδομηι τα λειποντα· νυνι δε μηδεν αυτωι λειποντος, κατεπαυσε
τηι εβδομηι απο παντων των εργων αυτου, ων ηρξατο ποιησαι. 3.41 Ἴσως παλιν ερει
36

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τις· ∆ιατι μη εν μιαι ημεραι η δυο η τρισιν η τετρασιν η πεντε, αλλ' εν εξ πεποιηκε
πασαν την κτισιν; Ἀκουσεται φιλαληθως οτι των αγγελων λογικων οντων και
τρεπτων, ουκ αν η μια ημερα ηρκεσε προς διδασκαλιαν αυτων, ειπερ εν μιαι ημεραι
εγεγονει το παν· η γαρ αν ελογιζοντο χυδην ως φασματα τινα γεγενησθαι και
ατακτως πως παρηχθαι. Ἀλλ' ο παντοδυναμος Θεος ευτακτως κατα μερος ενος
εκαστου εργου ημεραν αφορισας προς διακρισιν και διδασκαλιαν των αγγελων,
ουτως το παν ειργασατο· πρωτον παντων εν τηι πρωτηι ημεραι, μετα το παραχθηναι
αυτους συν τωι ουρανωι και τηι γηι και τοις στοιχειοις, το φως επ' οψεσιν αυτων
πεποιηκε, τηι δευτεραι ημεραι το στερεωμα, τηι τριτηι συναξας τα υδατα εξηγαγε τα εκ
της γης ξυλα και χλωρα, τηι τεταρτηι τους φωστηρας, τον ουρανον κατακοσμησας, τηι
πεμπτηι τα νηκτα και πτηνα εκ των υδατων, τηι εκτηι τα εκ της γης εμψυχα ζωια και
τον ανθρωπον, τα εξ ταυτα καθολικα εργα εν ταις εξ ημεραις εργασαμενος. ∆ια
τουτο ουν κατα μερος εν ταις εξ ημεραις πεποιηκε παντα τον κοσμον προς διακρισιν
και διδασκαλιαν των αγγελων, καθως ηδυναντο διακριναι ως οξυτεροι εν εκαστηι τηι
ημεραι του εργου την διακρισιν και τουτου τον ποιητην. 3.42 Ἔνεστι δε μαθειν τωι
βουλομενωι ως συν τωι ουρανωι και τηι γηι παρηχθησαν και οι αγγελοι, οτι οντων μεν
αυτων επι πασι τοις εργοις αυτου, ο Θεος φωνην προκατεβαλλετο επ' οψεσιν αυτων
προς παιδειαν αυτων λεγων· Γενηθητω τοδε και τοδε και ποιησωμεν τοδε· επι δε του
ουρανου και της γης, επειδηπερ ου προυπηρχον, ολως φωνην ου προκατεβαλετο
λεγων· Γενηθητω ουρανος και γη και τα συν αυτοις· ου γαρ ησαν οι ακουοντες και
παιδευομενοι· επι δε των λοιπων παντων, επειπερ ησαν οι παιδευομενοι, ευλογως η
φωνη προηρχετο. Ἐπει ουν συν τωι ουρανωι και τηι γηι παρηχθησαν αμα, ο
συγγραφευς Μωυσης δια Πνευματος αγιου εξ αυτου του πραγματος ηρξατο, ως
περιεκτικων αυτων οντων λεγων· "Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την
γην." 3.43 Ἔτι. Ευ ειδως ο Ἀποστολος τα κατα τον ανθρωπον, 3.43 ητοι και το αυτου
σχημα, εν τηι προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι, ανωτερον παντων ως ουρανιον εκ του
μελλοντος τεθεικε τον ανθρωπον· φησι γαρ· "Και ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου
Θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και
ερπετων", ανωτερω παντων ειπων τον ανθρωπον, ειτα τουτου κατωτερα τα πετεινα
και τουτων παλιν τα τετραποδα και τουτων τα ερπετα τα εμφωλευοντα μαλλον
υποκατω της γης, ως επι κλιμακος αυτα εξειπων. 3.44 Ἔτι. Παντα τα αλογα ζωια τα
τετραποδα τοις τεσσαρσι ποσι το σωμα βασταζομενα και τας οψεις περι την γην
νευοντα, ουτε εν εξ αυτων ευχερως δυναται τον ουρανον κατοπτευειν, ομοιως και
ερπετα το παν σωμα περι την γην ειλουμενα, ουτε εν εξ αυτων δυναται τον ουρανον
κατοπτευειν. 3.45 Παλιν. Τα πτηνα παντα διποδα οντα και μεσον του σωματος τους
ποδας αναλογως εχοντα, πεταμενα μεν κατα το υψος περι την γην ορωσιν, ισταμενα
δε ουτε αυτα ευχερως τον ουρανον δυναται περιβλεπειν. Μονος δε ο ανθρωπος των
επι γης ζυων, ως λογικος και ουρανιος μελλων ειναι, αναλογως το σχημα παρα του
δημιουργου εδεξατο· διπους μεν γαρ εστιν, ως μελλων ιπτασθαι και ουρανοβατειν·
ανατεταμενον δε το σχημα και ορθιον εχει, ως ετοιμος ων και μελλων ανιεναι επ'
υψος· ευχερως δε και την γην και τον ουρανον κατοπτευει ταις οψεσιν, ως εκ της
γης εις τον ουρανον επειγομενος ανελθειν, επιγεια και ουρανια δι' αυτου
συναπτομενα. 3.46 Ἔτι. Παντα τα αλογα ζωια καθολου την μιξιν της συζυγιας εκ των
οπισθεν εργαζομενα και συναπτομενα, αλληλα μη ορωντα κατα προσωπον, αλογως
και αναισχυντως κεχρηνται τηι μιξει· μονος δε ο ανθρωπος προσιων κατα προσωπον
ως λογικος εργαζεται, ιν' αλληλους ορωντες λογωι και αιδοι και τιμηι την μιξιν
απεργαζωνται και τον πεποιηκοτα ευχαριστως μετα λογου ανυμνωσι, τον δωσαντα
και ταξαντα τηι φυσει ιδιαν εχειν βοηθειαν και κινησιν εις εαυτην προς αυξησιν και
πληθυσμον του ημετερου γενους. 3.47 Ἔτι. Ἐκ της πλευρας του ανδρος την γυναικα
37

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πεποιηκεν ο Θεος, ως των δυο πλευρων παν το σωμα συσφιγγουσων· ουτε γαρ εκ
των εμπροσθεν αυτου πεποιηκεν αυτην, ινα μη υπεραιρηται η γυνη του ανδρος, ουτε
εκ των οπισθεν, ινα μη ο ανηρ υπεραιρηται της γυναικος, αλλ' εκ της πλευρας, ως
ισην ουσαν κατα φυσιν· ει και προτερευει ο ανηρ ως αιτιος τωι χρονωι, ου μεντοι κατ'
αυτην την φυσιν. Ἔτι τε και δια το σκεπειν διαπαντος την χειρα και φυλαττειν την
ιδιαν πλευραν, ουτω το θηλυ εκ του αρρενος εργασαμενος και το αρρεν εκ της γης,
μιαν ειναι σαρκα αμφοτερους προσηγορευσεν, εκ της κατασκευης των δυο πλευρων
και τωι εκ της συναφειας βλαστανοντι καρπωι. ∆ια τουτο ο πορνευων αμαρτανει
αλλοτριων την ιδιαν σαρκα και ατακτον καρπον σπειρων, ο δε μοιχευων μετα του
φονεως τετακται, ως διαιρων την μιαν σαρκα και φονον εργαζομενος. 3.48 Ἔτι.
Ἴσως απορησειε τις παλιν λεγων· ∆ιατι παντων μεν των αλογων αρρεν και θηλυ
αμα γενομενων παρα του Θεου, μονος ο ανθρωπος ουχ αμα του θηλεος γεγονεν,
αλλα μονωτατος, ειθ' ουτω και το θηλυ υστερον εγενετο; Ἀκουσεται ο τοιουτος οτι
παντων των γενομενων ζυων παρα του Θεου αλογων οντων και μη δυναμενων
γνωναι τι, παντων δε των αγγελων υφ' εν γενομενων λογικων και γινωσκοντων εν
τοις κατα μερος γεγονοσι, λεγω δη εν ταις εξ ημεραις, τον ποιητην του παντος,
αναγκη και τον ανθρωπον λογικον δημιουργηθεντα παρα του Θεου και συνδεσμον
οντα πασης της κτισεως διδαχθηναι και αυτον του παντος τον δημιουργον. 3.49
Ἐπειδη δε μη οντος αυτου το προτερον, αλλ' υστερον παντων γενομενου, ουκ
ηδυνατο ουτε εκ των προ αυτου γενομενων, ουτε εξ εαυτου γνωναι Θεον,
ηυδοκησεν ο Θεος μη αμα αυτωι, αλλ' υστερον, το θηλυ εξ αυτου παραγαγειν, ινα
γνωι δια τουτου οτι ο τουτο το ομοιον εξ αυτου παραγαγων και αυτον παρηγαγε. ∆ια
τουτο και εκστασιν αυτωι επεβαλε και υπνωσεν, ινα αφαιρουμενης της πλευρας
αυτου απονως και αλυπως ως εν υπνωι δια της χαριτος του Θεου αισθησιν του
γινομενου δεξηται και τον πεποιηκοτα ανυμνησειεν ομολογων και λεγων· "Τουτο
νυν οστουν εκ των οστεων μου και σαρξ εκ της σαρκος μου· αυτη κληθησεται γυνη,
οτι εκ του ανδρος αυτης εληφθη." Των αγγελων τοινυν λογικων γεγονοτων και δια
των εργων των εν ταις εξ ημεραις γενομενων παιδευθεντων τον αιτιον, αναγκαιως
και ο ανθρωπος δια του θηλεος επαιδευθη και εμαθεν εαυτου τε και του παντος ειναι
τον Θεον δημιουργον, μαλιστα προακουσας του Θεου λεγοντος· "Ποιησωμεν αυτωι
βοηθον κατ' αυτον." Το κειμενον 3.50 Ειτα παλιν και τηι εβδομηι ημεραι, μετα το
αποκαλυψαι τωι Μωυσηι πασαν την κοσμοποιΐαν και τοιουτων οπτασιων μυστικων
αξιωσαι, τοτε ωμιλει αυτωι, και δους αυτωι τον νομον εν πλαξι λιθιναις γεγραμμενον
δακτυλωι Θεου και σοφισας αυτον των γραμματων την πειραν και δοξασας αυτου το
προσωπον αφιησι κατελθειν εκ του ορους. 3.51 Ειτα μετα ταυτα προσταττει αυτωι
σκηνην επιτελεσαι κατα τον τυπον, ον εωρακει εν τωι ορει, ωσανει τυπον ουσαν
παντος του κοσμου. Ἐποιησεν ουν την σκηνην κατα το δυνατον μιμησασθαι θελων
το σχημα του κοσμου ουτως· τριακοντα πηχεων το μηκος και δεκα το πλατος, και
μεσολαβησας καταπετασμα μεσοθεν ποιει αυτην χωρους δυο, και ελεγετο η πρωτη
Ἅγια, η δευτερα η μετα το καταπετασμα Ἅγια αγιων. Τυπος δε ην η εξωτερα τουτου
του κοσμου του ορωμενου, κατα τον θειον Ἀποστολον, απο της γης εως του
στερεωματος, εν ηι υπηρχε τραπεζα κατα το βορειον μερος και επανω της τραπεζης
δωδεκα αρτοι, τυπον επεχουσα της γης, καρπους παντοδαπους εχουσα μηνιαιον ενα,
ωσανει του ενιαυτου δωδεκα. 3.52 Περιξ δε της τραπεζης κυκλωι κυματιον στρεπτον
σημαινον την θαλασσαν, τον λεγομενον Ὠκεανον, ειτα και περιξ τουτου παλιν
κυκλωι στεφανην παλαιστου σημαινουσαν την περαν γην, ενθα εστι και ο
παραδεισος κατα ανατολας, ενθα και τα ακρα του ουρανου του πρωτου του
καμαροειδους τοις ακροις της γης παντοθεν επερειδεται. Ειτα και την λυχνιαν εις το
νοτιον μερος τεθεικε φαινουσαν εις βορραν τηι γηι απο του νοτου· επτα δε λυχνους
38

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

επ' αυτης τεθεικε την εβδομαδα σημαινων· οι δε λυχνοι τους φωστηρας παντας
σημαινουσι. 3.53 Μετα δε το καταπετασμα η δευτερα σκηνη, η λεγομενη Ἅγια αγιων,
και η κιβωτος του μαρτυριου και το ιλαστηριον και υπερανω Χερουβιμ δοξης
κατασκιαζοντα το ιλαστηριον, τυπος εστι κατα τον Ἀποστολον των ουρανιων απο
του στερεωματος επι τον ανωτερον ουρανον, ωσπερ απο του καταπετασματος εως
του τοιχου της εσωτερας σκηνης ποιουσα τον εσωτερον χωρον. 3.54 Σοφισθεις ουν
υπο του Θεου γραμματα τε και των παντων την γενεσιν αυταις οψεσιν εξ
αποκαλυψεως δεξαμενος και δοξασθεις το προσωπον, μη δυναμενος οραθηναι τοις
συγγενευσιν ανευ καλυμματος, τοτε πρωτος ανθρωπων ως αξιοπιστος και
δεδοξασμενος υπο Θεου συγγραφει την βιβλον της Γενεσεως λεγων· "Ἐν αρχηι
εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην", αρχην γενεσεως κοσμου παρα Θεου
γινομενην, ως περιεκτικων παντων υπαρχοντων και ενδοθεν οντων παντων των
λοιπων κτισματων, ωνπερ αμα αυτοις και ων μετα ταυτα κατα μερος πεποιηκεν,
αποφηναμενος· ειτα, αρξαμενος απο της πρωτης και εως της εκτης τελεσας, παντα
τα ενδον υπαρχοντα ουρανου και γης, και τηι εβδομηι καταπαυσαντα τον Θεον
ειρηκως και μηδεν εργασαμενον δια το πεπληρωσθαι πασαν την κτισιν και μη
λειπειν τι τηι καλλιστηι αρμονιαι του κοσμου, τοτε παλιν επιφερει· "Αυτη η βιβλος
γενεσεως ουρανου και γης", αρκετον ηγησαμενος παντα συσσημαινεσθαι εσωθεν
οντα ουρανου και γης. 3.55 Και παλιν ετερωθι· "Ἐν γαρ εξ ημεραις εποιησεν ο Θεος
τον ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις, και τηι εβδομηι κατεπαυσεν απο
παντων των εργων αυτου, ων ηρξατο ο Θεος ποιησαι", δια παντων τον αυτον νουν
ειρηκως οτι και ενδον εισι παντα του ουρανου και της γης, και οτι προ των επτα
ημερων εκεινων τιποτε το συνολον ου πεποιηκει, αλλα και ηρξατο απο της πρωτης
ημερας και ετελεσε τηι εκτηι και τηι εβδομηι κατεπαυσε, μηδεν ετερον ποιησας, και οτι
δυο μονους ουρανους πεποιηκε, τον πρωτον αμα τηι γηι και τον δευτερον μεσον
θεμενος και ποιησας τας δυο καταστασεις, ταυτην τε και την μελλουσαν, καθαπερ
και εν τηι σκηνηι προσεταξε γενεσθαι δυο χωρους κατα μιμησιν του κοσμου. "Κατα
τον τυπον" γαρ, λεγει, "τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει"· ην ο Ἀποστολος ερμηνευων,
προς Ἑβραιους επιστελλων, εφη τυπον του κοσμου τουτου την εξωτεραν σκηνην και
την εσωτεραν των ουρανιων. 3.56 Του ουν τοιουτου μεγαλου και θειου
κοσμογραφου Μωυσεως μαρτυρουμενου και δοξασθεντος, εν μεν τηι Παλαιαι υπο του
Θεου, εν δε τηι Νεαι υπο του Χριστου, και ετερων δε θεοφορων προφητων και
αποστολων συμμαρτυρουντων αυτωι περι παντων, περι τε των σχηματων της
κτισεως απασης, καθαπερ εν τωι προ τουτου λογωι παρεθηκαμεν, και περι αυτης της
κτισεως, και κατα παντα συμφωνουντων αυτωι, τις ουτω σκαιος και ηλιθιος και
πεπλασμενος, μαλιστα και ονομαζων εαυτον χριστιανον, απιστησειε τηι τοσαυτηι
αληθειαι και ιεραι μαρτυριαι, και ουχι μαλλον κυψας εις γην εντραπησεται τον οχλον
των μαρτυριων, την εκλογην, τας αποκαλυψεις, την σοφιαν, την δοξαν, τας
προρρησεις, τα σημεια τα παραδοξα, τα μεγαλα θαυματα, τας εκβασεις των
προφητειων, αυτου του Θεου την μαρτυριαν ως φιλος προς φιλον κατα προσωπον
ομιλουντος και ενωπιως, και εν τηι Νεαι του ∆εσποτου Χριστου πολλακις αυτωι
μαρτυρησαντος; Ὄντως, ιν' ουτως καγω θερμοτερον ειπω, ει μη τις θεομαχος ειη,
τουτωι αντειπειν ου δυνησεται· μεταμελομενος γαρ παλιν λεξει· "∆ακτυλος Θεου
εστιν εν αυτωι", και την ητταν ομολογησει, καθαπερ οι αιγυπτιοι επαοιδοι και
φαρμακοι, Ἰαννης και Ἰαμβρης, ελεγον περι αυτου. 3.57 Κατα τον μεγαν ουν και
θειον κοσμογραφον Μωυσεα και κατα τον θειοτατον και εν εαυτωι εχοντα λαλουντα
τον ∆εσποτην Χριστον, τον διδασκαλον της Ἐκκλησιας Παυλον, δυο και μονων
ουρανων γεγονοτων παρα Θεου, και ουχι επτα η οκτω η εννεα, πως οιον τε εστι τοις
εξω προσεχειν εκ στοχασμων και σοφισματων και γναθων διαλεγομενοις και μυθους
39

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αναπλαττομενοις, ου παλαιοις μαλιστα αλλα νεοις τισιν, οι προς τας αποριας των
οικειων δογματων ματαιοτερας απολογιας επινενοηκασι; Πως δε δυνανται οι
τουτοις προσεχοντες λεγειν υδατα ειναι επανω του ουρανου κατα την Γραφην, η
πρωτην και δευτεραν και τριτην ημεραν ανευ δρομου ηλιου και σεληνης και αστρων
γενεσθαι; Ἢ και τον επι του Νωε κατακλυσμον πως εκαλυψε πασαν την γην και
παλιν υπεχωρησαν τα υδατα; 3.58 Ἢ πως δυνανται παλιν λεγειν συντελειαν κοσμου,
και παυεσθαι τον δρομον των αστρων πιπτοντων, και μηκετι εκ διαδοχης ποιειν
ημερας και νυκτας, και παυεσθαι μεν καθολου ταυτην την καταστασιν,
αναδεικνυσθαι δε ετεραν απεξενωμενην και υπερβαινουσαν ταυτην, και εισερχεσθαι
τους δικαιους εις τον ανωτερον ουρανον εσωτερον τουτου του ορωμενου ουρανου,
ενθα εστιν η βασιλεια των ουρανων, η δευτερα σκηνη η λεγομενη Ἅγια αγιων, ης
τυπος ην ο εν τηι σκηνηι εσωτερος χωρος, ενθα και εισηλθεν ο ∆εσποτης Χριστος
αναληφθεις εις τον ουρανον υπερανω του στερεωματος, γενομενος προδρομος υπερ
ημων, εγκαινισας ημιν οδον προσφατον και ζωσαν; Ἢ πως δυνανται παλιν λεγειν
μετα την συντελειαν επτα η οκτω η εννεα ουρανους, η κυκλευειν παλιν τον
ουρανον, την παρ' αυτων λεγομενην σφαιραν; Εις τι χρησιμον; Λεγετωσαν, μη
φθονησατωσαν ημιν. 3.59 Ἢ πως δυνανται οι τοιουτοι πιστευειν και περι των
παραδοξων θαυματων των πολλακις ημιν ειρημενων, των επι του μεγαλου
Μωυσεως; Ὁμοιως και επι του Ἰησου του Ναυη το στησαι τον ηλιον και την σεληνην
και ποιησαι μεγαλην πανυ ημεραν, μεχρις ου τροπωσηται τους εναντιους; Ἐπι του
Ἐζεκιου τον αναποδισμον του ηλιου επι δεκα κλιμακων αναποδισαντα, ο και τον
Βαβυλωνιον εκπληξαν δωρα παρεσκευασεν εκπεμψαι τωι Ἐζεκιαι; Το παμφαγον πυρ
επι του Ναβοχοδονοσορ τα μεν δεσμα των τριων παιδων καυσαν, αυτους δε εως
τριχος η ιματιων μη διαφθειραν; Ἠλιαν τον τηλικουτον αρματι πυρινωι τον ουρανον
διατρεχοντα και νεκρον εγειραντα και τον υετον τηι γλωσσηι επι τεσσαρακοντα και
δυο μηνας κατασχοντα; Τον τουτου μαθητην Ἐλισσαιον, τον ριψαντα εις το υδωρ το
ξυλον και τον σιδηρον ανασπασαντα, ου και η κονις νεκρον ανεστησεν; 3.60 Ὁμοιως
και τα επι του ∆εσποτου των ολων Χριστου γενομενα θαυματα, την παραδοξον εκ
Παρθενου γενεσιν, την του φανεντος αστερος μαρτυριαν, των μαγων την
προσκυνησιν, των ποιμενων τον υπο του αγγελου μετα χαρας ευαγγελισμον, του
πληθους της στρατιας των αγγελων την δοξολογιαν, του Συμεωνος την μετ'
ευχαριστιας προσευχην, της Ἄννης την εξομολογησιν, αυτου του Κυριου το πρωτον
θαυμα εν Καναι της Γαλιλαιας, ως εν γαμωι παραδοξον οινοποσιαν φιλοτιμως
εχορηγησε, του εκ γενετης τυφλου τον απο πηλου δια πτυσματος οφθαλμων
αναπλασμον, την του Λαζαρου τεταρταιαν και πεπορθμευμενην και οζουσαν ηδη
σπλαγχνων αναχαλκευσιν, το πληθος των αντικειμενων δαιμονων τρεμοντων την
παρουσιαν και βοωντων· "Ἦλθες προ καιρου βασανισαι ημας", την προσταξιν και
τον φιμον της μαινομενης θαλασσης, την πορειαν την επι νωτου των υδατων, ως
και τον Πετρον συμβαδιζειν εκελευσε, κακεινου απιστιαι κατασχεθεντος και
καταποντουμενου και βοωντος· "Κυριε, βοηθει μοι", και του βυθου ανασπασαντος
αυθις συμβαδισας υγιη επι το πλοιον αποκατεστησε; Την γενομενην εκλειψιν ηλιου
επι ωρας τρεις εν καιρωι του παθους, εν τεσσαρεσκαιδεκαταιαι της σεληνης; Τον
κλονον της γης και των πετρων και του ναου το καταπετασμα διαρραγεν; 3.61 Και τα
αλλα παντα, απερ νυν καταλεγειν ουκ ευχερες, παραλειψας επ' αυτην την
αναστασιν λοιπον δραμουμαι, τον των ανθρωπων και παντος του κοσμου
ανακαινισμον, την δωρεαν της αφθαρσιας και της αθανασιας και της ατρεπτοτητος
της δωρουμενης παρα του Θεου παντι τωι κοσμωι, την ανοδον αυτων παλιν την εις
τον ουρανον, ενθα και πρωτος εισεληλυθε κατα σαρκα ο ∆εσποτης Χριστος, των
αποστολων τας σκιας, αι τους αρρωστους ανερρωννυον, του αποστολου Παυλου την
40

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αρπαγην την εως τριτου ουρανου γενομενην, τουτεστι παρα το τριτον του
διαστηματος του υψους του ουρανου, του απο της γης εως του στερεωματος, και
παλιν την εν τωι παραδεισωι, ενθα και των αρρητων ρηματων ηξιωθη ακουστης
γενεσθαι, απερ ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. Ἅπερ παντα παραδοξα τυγχανει και την
ημετεραν φυσιν ητοι καταστασιν υπερβαινει. 3.62 Και ταυτα μεν τους τοτε
ανθρωπους γινομενα παρεσκευασαν πειθεσθαι και περι των προρρησεων· ημας δε αι
εκβασεις των προφητειων παρασκευαζουσι πειθεσθαι περι των σημειων και περι
παντων ων ελαλησαν, οιον γεγονε και επι του ∆εσποτου Χριστου· κατερχομενος
τοτε εκ του ορους των Ἐλαιων και προσεχων τηι Ἱερουσαλημ απεναντι, ταλανιζων
αυτην φησιν ουτως· "Ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα σου, ον τροπον
επισυναγει ορνις τους νεοσσους υπο τας πτερυγας, και ουκ ηθελησατε. Ἰδου αφιεται
ο οικος υμων ερημος." 3.63 Ειτα αποφηναμενου αυτου κατα του ναου, οι μαθηται
εδακνοντο ετι ιουδαικωτερον διακειμενοι και, φησι μετα ταυτα, "κατελθοντες εκ
του ορους υπεδειξαν αυτωι την οικοδομην του ναου", ινα δηθεν εις οικτον αυτον
κινησωσι και την φωνην την κατα του ναου ανακαλεσηται· ᾔδεσαν γαρ και
επιστευον παντα τα προλαλουμενα παρ' αυτου γινεσθαι. Ὁ δε γνους προς αυτους
φησι· "Βλεπετε παντα ταυτα; Ἀμην λεγω υμιν, ου μη αφεθηι λιθος επι λιθον, ος ου
καταλυθησεται." Ἐκεινοι δε φοβηθεντες ησυχασαν, μηκετι ειποντες τι περι τουτου.
Ἔκτοτε ουν ελθοντες οι Ῥωμαιοι και τον ναον και την πολιν κατεσκαψαν και
ερημον παντελως ειργασαντο, ωσπερ εκ συνθηματος ∆εσποτου το προσταχθεν
εκπληρωσαντες· και ορωμεν αυταις οψεσι μεχρι του νυν, ιδου πλεον πεντακοσιων
ετων εξοτε ερημος γεγονε, μη δυναμενος ανανεωθηναι. 3.64 Ἔτι ειπε τοις ιδιοις
μαθηταις· "Θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον", και παλιν· "Πυλαι ᾅδου ου
κατισχυσουσι της Ἐκκλησιας", και παλιν πασαν την οικουμενην της αυτου
πλησθησεσθαι διδασκαλιας, ωσπερ ζυμην "λαβουσα γυνη κρυψει εις αλευρου σατα
τρια, εως ου ζυμωθηι ολον" και γενηται εν, και παλιν "κηρυχθησεσθαι το Ευαγγελιον
εν ολωι τωι κοσμωι", μεθ' ου και γυναικα ευνουν αυτωι συγκηρυττεσθαι. Και ορωμεν
τας εκβασεις παντων γενομεναςδιωκομενοι γαρ ποτε πανυ οι χριστιανοι εξ
Ἑλληνων και Ἰουδαιων νενικηκασι και τους διωκοντας εις εαυτους ειλκυσαν,
ομοιως και την Ἐκκλησιαν ποτε μη καταβαλλομενην, αλλα πληθυνομενην, και
ομοιως πασαν την γην της διδασκαλιας του ∆εσποτου Χριστου πληρωθεισαν και ετι
πληρουμενην, και το Ευαγγελιον κηρυττομενον εν ολωι τωι κοσμωι· οπερ εν πλειοσι
τοποις παρων ειδον, και μεμαθηκως ως επι της αληθειας απαγγελω. 3.65 Ἐν
Ταπροβανηι νησωι εν τηι εσωτεραι Ἰνδιαι, ενθα το Ἰνδικον πελαγος εστι, και Ἐκκλησια
χριστιανων εστιν εκει και κληρικοι και πιστοι, ουκ οιδα δε ει και περαιτερω. Ὁμοιως
και εις την λεγομενην Μαλε, ενθα το πεπερι γινεται, και εν τηι Καλλιαναι δε τηι
καλουμενηι, και επισκοπος εστιν απο Περσιδος χειροτονουμενος. Ὁμοιως και εν τηι
νησωι τηι καλουμενηι ∆ιοσκοριδους κατα το αυτο Ἰνδικον πελαγος, ενθα και οι
παροικουντες ελληνιστι λαλουσι, παροικοι των Πτολεμαιων των μετα Ἀλεξανδρον
τον Μακεδονα υπαρχοντες, και κληρικοι εισιν εκ Περσιδος χειροτονουμενοι και
πεμπομενοι εν τοις αυτοθι και χριστιανοι πληθος· ην νησον παρεπλευσα μεν, ου
κατηλθον δε εν αυτηι· συνετυχον δε ανδρασι των εκει ελληνιστι λαλουσιν, ελθουσιν
εν τηι Αιθιοπιαι. Ὁμοιως δε και επι Βακτροις και Ουννοις και Περσαις και λοιποις
Ἰνδοις και Περσαρμενιοις και Μηδοις και Ἐλαμιταις και πασηι τηι χωραι
Περσιδος και εκκλησιαι απειροι και επισκοποι και χριστιανοι λαοι παμπολλοι και
μαρτυρες πολλοι και μοναζοντες ησυχασται. 3.66 Ὁμοιως δε και επι την Αιθιοπιαν,
Ἀξωμην τε και πασαν την περιχωρον, Ἄραβας τε τους Ευδαιμονας, τους νυν
καλουμενους Ὁμηριτας, πασαν Ἀραβιαν και Παλαιστινην, Φοινικην τε και πασαν
Συριαν και Ἀντιοχειαν μεχρι Μεσοποταμιας, Νοβατας τε και Γαραμαντας, Αιγυπτον
41

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και Λιβυην και Πενταπολιν, Ἀφρικην και Μαυριτανιαν εως Γαδειρων τα προς νοτον.
Πανταχου εκκλησιαι χριστιανων εισι και επισκοποι, μαρτυρες, μοναζοντες
ησυχασται διαπαντος οπηι εστι κηρυττομενον το Ευαγγελιον του Χριστου. Ὁμοιως
παλιν Κιλικιαν, Ἀσιαν, Καππαδοκιαν, Λαζικην και Ποντον και τα υπερβορεια μερη
Σκυθων και Ὑρκανων, Ἑρουλλων, Βουλγαρων, Ἑλλαδικων τε και Ἰλλυριων,
∆αλματων, Γοτθων, Σπανων, Ῥωμαιων, Φραγγων και λοιπων εθνων μεχρι των
Γαδειρων του Ὠκεανου κατα το βορειον μερος, πιστευσαντων και καταγγελλοντων
το Ευαγγελιον του Χριστου και την αναστασιν την εκ νεκρων ομολογουντων. Και
πληρουμενας ορωμεν τας προρρησεις εις παντα τον κοσμον. 3.67 Ποιος Σωκρατης η
Πυθαγορας η Πλατων η Ἀριστοτελης η ετερος τις των διαπρεψαντων παρα τοις
εξωθεν φιλοσοφων ηξιωθη προειπειν η κηρυξαι τι τοιουτον, ωφελιμον τωι κοσμωι,
αναστασιν νεκρων και βασιλειαν ασαλευτον χαριζομενην τοις ανθρωποις; Ει μη
μονον εκ ψηφου και κοσμικης μαθησεως, ως ει γε και αυτο αληθευσουσι, τας
εκλειψεις τας ηλιακας και τας σεληνιακας, οπερ καν αληθευσωσι κηρυττοντες,
ουδεν εκ τουτου τωι κοσμωι προσγενησεται οφελος, η μαλλον και τυφος, σιωπωντες
δε ουδεμιαν βλαβην προστριψαι δυνησονται. 3.68 Ποιον γαρ παιδιον παραλαβον την
ψηφον αμοιρησει της διδαχης; Ἢ ποια γραυς η εν αγρωι τις ανατεθραμμενος
αμοιρησει φυσικων τινων; Ἢ ποιον εθνος η βαρβαρος ουκ επισταται τα τοιαυτα,
λεγω δη αστρονομιαν, γεωμετριαν και επιστημας διαφορους, ιατρικην, τεκτονικην,
λαξευτικην, υφαντικην, χαλκευτικην, γεωργικην, και ετερας, ας ουτε ενθυμεισθαι
τους Ἕλληνας δυνατον; Ἢ ποιον εθνος απο ανατολων και δυσμων, αρκτου τε και
μεσημβριας, πιστευσαν εις Χριστον, ου προλεγει εκ μεθοδων και διαφορων ψηφων
πολλων ετων πασχαλιας εορτας; Και παντες προλεγοντες αληθευουσιν, εν μιαι ημεραι
απ' ακρων γης εως ακρων εορταζοντες συμφωνως κατα τας διαφορους ψηφους και
μεθοδους. 3.69 Σοφισας γαρ ο Θεος τον ανθρωπον και λογου αυτωι μεταδους
εφευρισκειν πεποιηκεν οσα δ' αν ο νους επιβαλειν δυνηθειη, η και απο μαθησεως
παραλαβηι. Τοιουτο γαρ φυσει ζωιον λογικον ο ανθρωπος. Οι πρωτοι γαρ επινοουντες
ανθρωποι τεχνην, πολλα διασφαλλομενοι, τωι χρονωι και τηι πειραι και τηι τριβηι η
αυτοι η οι μετ' αυτους υστερον κατορθουσιν· ομοιως και οι εξ αυτων
παραλαμβανοντες ασφαλως το παραδιδομενον παραλαμβανουσιν. 3.70 Τα δε θεια
μαθηματα ουχ ουτως εξ επινοιας ανθρωπινης κατορθουται, αλλ' ασφαλως εκ
πρωτης παρα του Θεου διδομενα, καν τε δογματα, καν τεχναι, ασφαλως τις
παραλαμβανει, ωσπερ και πεποιηκασιν εν τηι σκηνηι τηι επι Μωυσεως σοφισθεντες
παρα του Θεου, αυτος και Βεσελεηλ ο του Ουριου, υιου Ὢρ της φυλης Ἰουδα, και ο
Ἐλιαβ ο Ἀχισαμαεκ φυλης ∆αν, και πασιν οις δεδωκε συνεσιν και πνευμα θειον
ενεπλησε και επιστημης εν παντι εργωι διανοεισθαι, και αρχιτεκτονειν και
εργαζεσθαι το χρυσιον και το αργυριον και τον χαλκον και την υακινθον και την
πορφυραν και το κοκκινον το νηστον και την βυσσον την κεκλωσμενην και τα
λιθουργικα εις τα εργα και τα τεκτονικα των ξυλων εργαζεσθαι κατα παντα τα εργα
οσα συνεταξε ποιησαι ο Θεος εις την σκηνην του μαρτυριου, και την κιβωτον της
διαθηκης και το ιλαστηριον το επ' αυτης, και την διασκευην της σκηνης και τα
θυσιαστηρια και την τραπεζαν και παντα τα σκευη αυτης, και τον λουτηρα και την
βασιν αυτου, και τας στολας τας λειτουργικας Ἀαρων και τας στολας των υιων
αυτου εις το ιερατευειν τωι Θεωι, και το ελαιον της χρισεως και το θυμιαμα της
συνθεσεως του αγιου, κατα παντα οσα ενετειλατο αυτωι ποιειν. Ἀμελει εως της
σημερον ημερας τας πλειστας των τεχνων τουτων παρα Ἰουδαιοις ως επι το
πλειστον ευρησεις. Παραγραφη 3.71 Του πρωτου ανθρωπου αμαρτησαντος και εις
αισθησιν του πλημμεληματος ελθοντος και παρα Θεου συμφεροντως ελεγχομενος,
και αισχυνην και αιδω κομισαμενος διελογιζετο λοιπον την εαυτου γυμνωσιν
42

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σκεπασαι· τεχναζομενος δε και παρα Θεου ως λογικος νυττομενος εφευρε την
ραπτικην τεχνην φυλλα συκης εαυτωι συρραπτων δια σκολοπων δενδρων· εν ταυτωι
δε και χιτωνας παλιν υπο Θεου σοφισθεις εκ δερματων ξυλων ποιειν εδιδαχθη. Καιν
δε γηπονιαν και Ἄβελ ποιμενικην τεχνην, ητοι επιστημην, εφευρηκοτες
μαρτυρουνται παρα τηι Γραφηι. Ειτα παλιν μετα την αδελφοκτονιαν ο Καιν ως παρα
Θεου εκβληθεις, καθα γεγραπται, "εξηλθε δε Καιν απο προσωπου του Θεου και
κατυκησεν εν γηι Ναΐδ", ινα ειπηι οτι εξεβληθη ο Καιν απο του Θεου και επεμφθη εν
εξοριαι εις γην μοχθηραν. 3.72 Κατοικητηριον γαρ του Θεου υπενοουν ειναι τον
παραδεισον, ως εκειθεν εξερχομενου και συχνοτερον αυτοις οπτανομενου. Οι
εγγυθεν ουν του παραδεισου οντες υιοι του Σηθ, ως υπο την επιμελειαν του Θεου
οντες και πυκνοτερον τωι Θεωι ομιλουντες, διαπαντος υιοι του Θεου εκαλουντο· οι δε
περι τον Καιν, ως μακραν που του παραδεισου απωικισμενοι και μη οντες αει υπο την
επιμελειαν του Θεου, αλλ' εν μοχθηραι γηι πανυ οικουντες και τεθηριωμενηι και
εαυτων μαλλον επιμελουμενοι, εκαλουντο υιοι των ανθρωπων. Ἐν φοβωι ουν
διαγοντες ο τε Καιν και οι εξ αυτου εφευρον ετερας τεχνας προς εαυτων ασφαλειαν,
οιας ειπειν τεκτονικην, λαξευτικην, χαλκευτικην, μουσικην· τεκτονικην μεν προς το
σκηνας ποιειν και θυρας και στεγας, εαυτους φυλαττοντες και τα εαυτων κτηνη·
λαξευτικην δε προς το οικους και πολεις κτιζειν, ασφαλειαν και φρουραν εαυτοις
προνοουμενοι· 3.73 χαλκευτικην δε προς το γηπονειν και τεμνειν την γην αροτρωι
και θεριζειν τα σπερματα μαχαι ραις, και προς το αυλους και ετερα τινα ποιειν·
μουσικην δε προς το αυλοις και κιθαραις και ωιδαις αγρυπνειν νυκτος και φυλαττειν
εαυτους τε και τα εαυτων κτηνη απο βλαβης θηριων. Ἐν φοβωι ουν διαγοντες και εν
εξοριαι υπαρχοντες πασαν μηχανην επενοουν προς την εαυτων ασφαλειαν. Ουτως
γαρ γεγραπται περι αυτων, περι μεν του Καιν· "Και ην οικοδομων πολιν και
επωνομασε το ονομα της πολεως επι τωι ονοματι του υιου αυτου Ἐνωχ", περι δε
Ἰωβελ, του υιου Λαμεχ του εκ της Ἀδαας, φησιν· "Ουτος ην πατηρ οικουντων εν
σκηναις κτηνοτροφων"· περι δε του Ἰουβαλ, του αδελφου Ἰωβελ, ουτως φησιν·
"Ουτος ην ο καταδειξας ψαλτηριον και κιθαραν"· χαλκευτικην δε, ως οταν λεγηι περι
Θοβελ του εκ της Σελλας· "Ουτος ην σφυροκοπος, χαλκευς χαλκου τε και σιδηρου."
3.74 Ουτως ουν εξ αρχης ο Θεος σοφισας τον ανθρωπον εφευρισκειν πεποιηκε τας
τεχνας· και οι μεν πρωτοι αρχηι εφευρον αυτας, οι δε μετεπειτα εκ των πρωτων τας
αφορμας λαβοντες και πολυπραγμονουντες επετειναν αυτας ακριβεστερον. Καλον
ουν συναραι λογον προς τους σοφιζομενους και λεγοντας αΐδιον ειναι τον κοσμον
και αναρχον και υπομνησαι ως σφαλλονται, μη συνιεντες εξ αυτων των πραγματων,
ητοι και των τεχνων, ως ουκ εστιν αΐδιος και αναρχος, αλλα προσφατος. 3.75 Ει γαρ
αι τεχναι κατα μερος εφευρεθησαν, πασα δε πολιτεια ανθρωπων δια τεχνης και
επιστημης λογικης συνισταται, πως οιον τε εστι κοσμον συνιστασθαι ανευ τεχνων
και επιστημης λογικης; Μη ουσης γαρ λαξευτικης και τεκτονικης, πως δυνησονται
οικοι και φρουρια και πολεις γενεσθαι προς παραφυλακην ανθρωπων και πολιτειας;
Ὁμοιως υφαντικης μη ουσης, ποθεν αρκετα τοις ανθρωποις σκεπασματα εις τα ψυχη
και τα κρυη; Ὁμοιως χαλκευτικης μη ουσης, ποθεν τοις ανθρωποις γηπονειν και
τεμνειν αροτροις την γην και μαχαιραις τα σπερματα, ινα τροφας περιποιησωνται;
Παλιν ιατρικης μη ουσης, ποθεν τοις ανθρωποις τα συμβαινοντα παθη θεραπευειν
και τας νοσους παραμυθεισθαι; 3.76 Ευ δηλον τοινυν εκ παντων τουτων ως ουκ
αΐδιος ο κοσμος, αλλα προσφατος, ωσπερ και αι επινοιαι και αι τεχναι και αι
επιστημαι των ανθρωπων. Που γαρ και αυτοι ευρησουσιν εν αστρονομοις ισον η
κρειττω Πτολεμαιου, η εν φιλοσοφοις Πλατωνος και Ἀριστοτελους, η Ευκλειδους
και Ἀρχιμηδου, του μονου εφευρηκοτος τον τετραγωνισμον του κυκλου, γεωμετρας
και αριθμητικους; Ει δε ουτοι ακριβεστεροι των προ αυτων εγενοντο, πως ου
43

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προδηλον οτι κατα μερος αι τεχναι εφευρεθησαν δια της σοφιας της δεδομενης παρα
του Θεου τοις ανθρωποις; ∆ια τουτο και η Γραφη τωι Θεωι το παν ανατιθεμενη βοαι·
"Πασα σοφια παρα Κυριου." Ψευδονται τοινυν, ητοι μωραινουσιν, οι αΐδιον τον
κοσμον υποτιθεμενοι, ελεγχομενοι εξ αυτων των πραγματων· αληθευει δε μαλλον η
θεια Γραφη λεγουσα· "Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην." 3.77
Ἡδεως αν παλιν ηρομην τους σοφους· Πασης χαλκευτικης τεχνης, σφυρας και
ακμονος και λαβιδος προηγουμενων, τις ο ταυτα κατασκευασας; Ειπατωσαν, μη
φθονησατωσαν ημιν. Μη συνιεντες δε καταφυγειν προς τον των ολων ποιητην
Θεον, τον σοφισαντα το γενος των ανθρωπων και δοντα αυτοις την αρχην της
επινοιας, αλλ' ιδιαις ενθυμη σεσι θελοντες ανασκευαζειν και κατασκευαζειν τους
λογους, αποριαι πολιορκουμενοι και τρικυμιαις λογισμων, αλαζονευομενοι λοιπον
αΐδιον τον κοσμον λεγουσι και αρχην μη εχειν. 3.78 Τα τοιαυτα γαρ αυτοις της
αποριας εγενοντο τεκμηρια, οιον πασχουσι και επι του ανθρωπου και επι των
ορνιθιων, οτι ο μεν εκ σπερματος, τα δε εξ ωιων; Και ει τουτο αληθες, αμα τωι Θεωι
ανθρωποι και ορνιθες εκ σπερματος και ωιου ησαν, η ουκ ησαν; Και ει μεν ησαν, εξ
αναγκης ευρεθησεται το σπερμα και τα ωια προυπαρχοντα του τε Θεου και των
ανθρωπων και των ορνιθων· ει δε ουκ ησαν, υποκυψωσι τηι θειαι Γραφηι
διδασκομενοι παρα μεν Μωυσεως· "Ειπεν ο Θεος· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
ημετεραν", παρα δε τωι Ἀποστολωι εν Ἀθηναις εν τωι Ἀρειωι παγωι· "Ουτος ο Θεοςο
ποιησας τον κοσμον και παντα τα εν αυτωι· ουτος ουρανου και γης υπαρχων Κυριος
εποιησε τε εξ ενος παν εθνος ανθρωπων κατοικειν επι παντος προσωπου της γης,
ορισας προστεταγμενους καιρους και τας οροθεσιας της κατοικιας αυτων, ζητειν τον
Θεον, ει αρα γε ψηλαφησειεν αυτον, ει ευροιεν, καιτοι ου μακραν απο ενος εκαστου
ημων υπαρχοντα· εν αυτωι γαρ ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν." 3.79 Ὡς προειρηται
ουν, οι υιοι του Σηθ, τουτεστιν οι καλουμενοι υιοι του Θεου, παρα την βουλην του
Θεου αυτονομως και αυθαιρετως ωρμησαν προς τας θυγατερας των ανθρωπων,
τουτεστι τας εκ του γενους του Καιν ουσας, και συνηφθησαν αυταις προς γαμον.
Προς ταυτα αφορμης αυτων δραξαμενος ο Θεος πεποιηκε παλιν οικονομιαν· και
τους μεν αμαρτησαντας κατακλυσμωι διεφθειρε, δια δε της κιβωτου τον δικαιον
διασωσας εν τηι γηι ταυτηι μετεστησε, κρειττονι υπαρχουσηι και σχεδον ισηι του
παραδεισου. Το κειμενον 3.80 Θεια δε παλιν δογματα και κατασκευην κοσμου η
προφητειαν αμηχανον ειπειν, ει μη εκ θειας αποκαλυψεως τις μαθηι, η εκ των
θεοφορων ανδρων, αυτων των προφητων και αποστολων, και πασης της
θεοπνευστου Γραφης παραλαβηι· αμηχανον γαρ η εκ στοχασμων η απο γναθων η εκ
σοφιας ανθρωπινης μαθειν τι τοιουτον. Ὅτι δε η κατασκευη του κοσμου αρμοζει τωι
δογματι των χριστιανων, πασα, ως ειρηται, κηρυττει η θεια Γραφη, Μωυσης τε και οι
προφηται, ο ∆εσποτης Χριστος και οι αποστολοι, ως πολλακις εμνημονευσαμεν. 3.81
∆ιειλε γαρ ο Θεος τον ενα χωρον απο της γης εως του ανωτερου ουρανου μεσασας
τον δευτερον ουρανον, ποιησας χωρους δυο· και απενειμε τηι θνητηι και τρεπτηι
ταυτηι καταστασει τον καταγαιον χωρον, τηι δε αθανατωι και ατρεπτωι τον αναγαιον
χωρον, ος και βασιλεια ουρανων κεκληται, ωσπερ και ο ∆εσποτης Χριστος λεγει περι
τουτου εν τωι κατα Ματθαιον Ευαγγελιωι ουτως· "Ἐν γαρ τηι αναστασει ουτε
γαμουσιν, ουτε γαμισκονται, αλλ' ως αγγελοι Θεου εισιν εν τωι ουρανωι." Και παλιν·
"Και ερει τοις εκ δεξιων· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου", ωσανει εκ τοτε
ητοιμασμενην. 3.82 Και παλιν· "Ἐαν υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω προς
εμαυτον." Και παλιν· "Εις παραλαμβανεται και εις αφιεται"· το "εις
παραλαμβανεται", ινα ειπηι εν τωι ουρανωι, και "εις αφιεται", ινα ειπηι εν τηι γηι. Και
παλιν· "Εισελθε εις την χαραν του Κυριου σου", ωσανει εις τον ουρανον. Και παλιν·
44

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

"Πολλοι απο ανατολων και δυσμων ηξουσι και ανακλιθησονται μετα Ἀβρααμ εν τηι
βασιλειαι του Θεου· οι δε υιοι της Βασιλειας εκβληθησονται εις το σκοτος το
εξωτερον." Ὁμοιως δε και ο αποστολος Παυλος συμφωνως λεγει· "Σπουδασωμεν
εισελθειν εις εκεινην την καταπαυσιν", ινα ειπηι εν τωι ουρανωι. Και παλιν· "Ἡμων δε
το πολιτευμα εν ουρανοις υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν,
ος μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων εις το γενεσθαι αυτο συμμορφον
τωι σωματι της δοξης αυτου." Και παλιν· "Ει συμπασχομεν, και συμβασιλευσομεν."
Και παλιν· "Συνηγειρε και συνεκαθισεν εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι Ἰησου". 3.83
Και παλιν· "Κατα σκοπον διωκω εις το βραβειον της ανω κλησεως." Και παλιν· "Ἡ δε
ανω Ἱερουσαλημ ελευθερα εστιν, ητις εστι μητηρ παντων ημων." Και παλιν· "Ὅθεν,
αδελφοι αγιοι, κλησεως επουρανιου μετοχοι." Και παλιν· "Ουκετι εστε ξενοι και
παροικοι, αλλα συμπολιται των αγιων και οικειοι του Θεου." Και παλιν· "Πιστει
Ἀβρααμ παρυκησεν εις την γην της επαγγελιας ως αλλοτριαν, εν σκηναις
κατοικησας μετα Ἰσαακ και Ἰακωβ των συγκληρονομων της αυτης· εξεδεχετο γαρ
την τους θεμελιους εχουσαν πολιν, ης τεχνιτης και δημιουργος ο Θεος." Και παλιν·
"Και ει μεν εκεινης εμνημονευσαν, αφ' ης εξεβησαν, ειχον αν καιρον ανακαμψαι·
νυν δε κρειττονος ορεγονται, τουτεστιν επουρανιου· διο ουκ επαισχυνεται αυτους ο
Θεος, Θεος επικαλεισθαι αυτων· ητοιμασε γαρ αυτοις πολιν." 3.84 Και παλιν· "Ἀλλα
προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει Θεου ζωντος, Ἱερουσαλημ επουρανιωι και
μυριασιν αγγελων, πανηγυρει, και εκκλησιαι πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν
ουρανοις και κριτηι Θεωι παντων και πνευμασι δικαιων τετελειωμενων και διαθηκης
νεας μεσιτηι Ἰησου και αιματι ραντισμου κρειττον λαλουντι παρα τον Ἄβελ." Και
παλιν· "Ου γαρ εχομεν ωδε μενουσαν πολιν, αλλα την μελλουσαν επιζητουμεν",
ενθα και αυτος ο ∆εσποτης Χριστος κατα σαρκα εισηλθε, καθως και εν Ευαγγελιοις
λεγει εν τωι κατα Λουκαν ουτως· "Και εξηγαγεν αυτους εως προς Βηθανιαν και
επαρας τας χειρας αυτου ευλογησεν αυτους· και εν τωι ευλογειν αυτους διεστη απ'
αυτων" και ανεφερετο εις τον ουρανον. 3.85 Και παλιν εν ταις Πραξεσι φησι· "Και ως
ατενιζοντες ησαν εις τον ουρανον, πορευομενου αυτου, και ιδου ανδρες δυο
παρειστηκεισαν αυτοις εν εσθησεσι λευκαις, οι και ειπαν· Ἄνδρες Γαλιλαιοι, τι
εστηκατε βλεποντες εις τον ουρανον; Ουτος ο Ἰησους ο αναληφθεις αφ' υμων εις
τον ουρανον ουτως ελευσεται, ον τροπον εθεασασθε αυτον πορευομενον εις τον
ουρανον." Παλιν γαρ λεγει ο αποστολος Παυλος· "Ου γαρ εις χειροποιητα αγια
εισηλθεν ο Χριστος, αντιτυπα των αληθινων, αλλ' εις αυτον τον ουρανον." Και
παλιν· "Τοιουτος γαρ ημιν επρεπεν αρχιερευς, οσιος, ακακος, αμιαντος,
κεχωρισμενος απο των αμαρτωλων και υψηλοτερος των ουρανων γενομενος." Και
παλιν· "Ἰσχυραν παρακλησιν εχομεν οι καταφυγοντες κρατησαι της προκειμενης
ελπιδος, ην ως αγκυραν εχοντες της ψυχης ασφαλη τε και βεβαιαν και εισερχομενην
εις το εσωτερον του καταπετασματος, οπου προδρομος υπερ ημων εισηλθεν Ἰησους,
κατα την ταξιν Μελχισεδεκ αρχιερευς γενομενος εις τον αιωνα." Και παλιν·
"Ἔχοντες ουν, αδελφοι, παρρησιαν εις την εισοδον των αγιων εν τωι αιματι Ἰησου,
ην ενεκαινισεν ημιν οδον προσφατον και ζωσαν δια του καταπετασματος, τουτεστι
της σαρκος αυτου, και ιερεα μεγαν επι τον οικον του Θεου προσερχωμεθα μετα
αληθινης καρδιας εν πληροφοριαι πιστεως, ρεραντισμενοι τας καρδιας απο
συνειδησεως πονηρας και λελουμενοι το σωμα υδατι καθαρωι· κατεχωμεν την
ομολογιαν της ελπιδος ακλινη· πιστος γαρ ο επαγγειλαμενος." 3.86 Πως ουν ου
ταλας και τρισαθλιος ο απιστων ταις τοιαυταις επαγγελιαις και ταις τοιαυταις
αληθεσι προρρησεσιν, αι και εκ των εξ αρχης κτισθεντων και ητοιμασμενων, ως
ειπεν, απο καταβολης κοσμου παρα του Θεου χωρων δυο, και της τοιαυτης
κατασκευης δεικνυνται αληθιναι και συμφωνουσαι τωι δογματι των χριστιανων, αι
45

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

υποθεσεις και τα τελη; Ὡς οτι ο Θεος πρωτον ορισας την νυν καταστασιν θνητην και
τρεπτην προς γυμνασιαν του λογικου, και δια πειρας αγαγων εις υστερον παυει των
μοχθων και της παιδειας τον κοσμον και αναδεικνυσι τον μελλοντα, χαριζομενος
αγαθα αιωνια, ανενδειαν, απαθειαν, αθανασιαν, αφθαρσιαν, ατρεπτοτητα, γνωσιν
τελειαν, δικαιοσυνην, αγιασμον, απολυτρωσιν, μακαριοτητα εις τους αιωνας. Ἀμην.
3.87 Ου γαρ καθως οι εξωθεν ληρωδουντες λεγουσιν αιδιως μενειν την νυν
καταστασιν, χαιρεσικακον μαλλον η αδυναμον η φθονερον τον Θεον υποτιθεμενοι,
των αγωνων τουτων και της φθορας μη δυναμενον ποτε παυλαν δουναι τωι κοσμωι,
αλλ' οσημεραι και προστιθεντα φθοραν και παθη και θανατον και αγωνας, και μη
ισχυοντα αθλα των αγωνων η στεφανους χαρισασθαι, καταπαυον το γυμνασιον.
Ὥσπερ γαρ αυτον υποτιθενται ης ηυπορησεν υλης δημιουργον γεγενησθαι μονον,
ουτως αυτον και νυν υποτιθενται μη ευπορουντα τουτου βελ τιον ποιησαι,
απιστουντες και τηι αναστασει των σωματων, ως ου δυνατου οντος, και πασηι τηι θειαι
Γραφηι. ∆ια τουτο οι ταλανες και το σφαιρικον σχημα του ουρανου ως αληθες
παραδεχονται, απιστουντες και βδελυττομενοι πασαν την θειαν Γραφην, και ως
γραωδεις μυθους αποστρεφομενοι την αληθειαν. 3.88 Ἡμιν δε μη γενοιτο
καυχασθαι, ει μη εν πασηι τηι θειαι Γραφηι, δι' ης κοσμος ο εξωθεν ημιν εσταυρωται
και ημεις τωι εξωθεν κοσμωι. Γενοιτο δε ημας, ω θεοφιλεστατε και φιλοχριστε πατερ
Παμφιλε, συν ευζωΐαι αγαθηι τα θεια λογια ασπαζεσθαι, τα δε των εναντιων
αποσειεσθαι, βουλησει του Κρειττονος και συνεργειαι του παντων ημων Σωτηρος
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα τωι αγιωι και προσκυνητωι αυτου Πνευματι, νυν
και παντοτε και εις τους ατελευτητους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 4.τ ΛΟΓΟΣ ∆ʹ
Ἀνακεφαλαιωσις συντομος, και διαγραφη σχηματων του κοσμου κατα την θειαν
Γραφην, και της σφαιρας η ανατροπη. 4.1 Γεγραπται· "Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην." ∆ιαγραφομεν τοινυν τον πρωτον ουρανον αμα τηι γηι, τον
καμαροειδη, ακρα ακροις συνδεδεμενον. Καθως δε ενδεχεται αυτον γραφηι
παραδουναι πεποιηκαμεν, τεως κατα το πλαγιον το δυτικον η το ανατολικον· τα γαρ
αυτα δυο πλαγια τοιχοι εισιν αποκατωθεν εως αυτης ανω της καμαρας. 4.2 Ἔστι δε
και το στερεωμα κατα μεσου συνδεδεμενον τωι πρωτωι ουρανωι, εν ωι εισιν επι νωτου
τα υδατα, κατ' αυτην την θειαν Γραφην. Ἔστιν ουν η θεσις και το σχημα τοιονδε.
Ἀπο της γης εως του στερεωματος χωρος πρωτος εστιν, ο κοσμος ουτος, εν ωι εισιν
αγγελοι και ανθρωποι και πασα η νυν καταστασις· απο του στερεωματος εως της
καμαρας ανω χωρος δευτερος εστι, τουτεστιν η βασιλεια των ουρανων, ενθα ο
Χριστος αναληφθεις πρωτος παντων εισηλθεν εγκαινισας ημιν οδον προσφατον και
ζωσαν. Κατα μεν το πλαγιον το δυτικον η το ανατολικον τοιονδε σχημα εχει μακρον,
ως επι θολου μεγαλης. 4.3 Κατα δε τα νοτια και βορεια μερη το μηκος αποδεικνυσιν.
Ἔστιν ουν το σχημα και ουτως τοιονδε. Εις τα ακρα της γης, κατα τα τεσσαρα μερη
αυτης, ο ουρανος αυτηι κεκολληται τοις εαυτου ακροις ποιων σχημα κυβου ωσανει
τετραγωνον, ανωθεν δε εφ' υψους καμαροειδης ελισσομενος κατα το μηκος, και
γινεται ως θολος μεγαλη· καταμεσοθεν δε συνδεδεται και το στερεωμα, και γινεται
χωροι δυο. Παραγραφη 4.4 Ουτος ο πρωτος ουρανος ο καμαροειδης, ο εν τηι πρωτηι
ημεραι γεγονως, ο αμα τηι γηι, περι ου λεγει Ἠσαΐας· "Ὁ στησας τον ουρανον ωσει
καμαραν." Ὁ καταμεσοθεν δε αυτου συνδεδεμενος, ο εν τηι δευτεραι ημεραι γεγονως,
εστι περι ου επιφερει παλιν Ἠσαΐας λεγων· "Και διατεινας αυτον ως σκηνην
κατοικειν." Ὁ δε ∆αυιδ λεγει περι αυτου· "Ἐκτεινων τον ουρανον ωσει δερριν" και
σαφεστερον δηλων λεγει· "Ὁ στεγαζων εν υδασιν τα υπερωια αυτου." 4.5 Ἔτι ακρα
ουρανου και ακρα γης της Γραφης μνημονευουσης, ου δυναται επι σφαιρας νοεισθαι.
Παλιν λεγει Ἠσαΐας· "Ουτως λεγει Κυριος ο ποιησας τον ουρανον και πηξας αυτον",
ο δε αποστολος Παυλος εφη ομοιως· "Και της σκηνης της αληθινης, ην επηξεν ο
46

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Κυριος και ουκ ανθρωπος", αμφοτεροι ισταμενον λεγοντες και πεπηγοτα εν τηι γηι
και ου περιφερομενον. Τα ακρα του ουρανου τα παρ' εκατερα συν τοις ακροις της
γης εισι συνδεδεμενα, περι ων εν τωι Ἰωβ γεγραπται· "Ουρανον δε εις γην εκλινε,
κεχυται δε ωσπερ γη κονια· κεκολληκα δε αυτον ωσπερ λιθον κυβον." 4.6 Περι δε
της γης γεγραπται παλιν εν τωι Ἰωβ· "Ὁ κρεμνων την γην επ' ουδενος", ωσανει μη
εχουσαν υποκατω τι. Ὁ δε ∆αυιδ συμφωνως μη ευρηκως επι τινος αυτην
ηδρασμενην εφη· "Ἐθεμελιωσε την γην επι την ασφαλειαν αυτης", ωσανει αυτην
εφ' εαυτην παρα Θεου θεμελιωθεισαν, και ουχι επι τινος. 4.7 Ὡς ην μεν δυνατον
διαγραψαι πεποιηκαμεν εσωθεν εχοντα το στερεωμα και τα υψη της γης της
μεσοτατης, ης νυν κατοικουμεν, και τον Ὠκεανον περιξ αυτης, και εν αυτηι τους
τεσσαρας κολπους εισβαλλοντας τους πλεομενους, Ῥωμαικον, Ἀραβιον, Περσικον,
Κασπιον, ητοι Ὑρκανον. Περιξ δε παλιν του Ὠκεανου την γην την περαν, ενθα και ο
παραδεισος κατα ανατολας κειται. ∆ιαγραφομεν τοινυν παλιν το πλατος τεως της
γης και του Ὠκεανου και των κολπων και της περαν γης και τον παραδεισον, εωντες
τεως τα υψη αυτης, οπως ευσυνοπτος γενηται τοις θεωμενοις. Ἔστι δε το σχημα της
γης πασης κατ' αυτην την επιφανειαν και το πλατος τοιονδε. Το κειμενον 4.8 Εις
ταυτην την γην την περαν του Ὠκεανου πανταχοθεν ακρα τοις ακροις ο ουρανος
πρωτος ο καμαροειδης συνδεδεται· κατα μεν το δυτικον μερος και ανατολικον,
τοιχος ορθος ως ανω εμβαινων ευρισκεται, κατα δε το νοτιον και βορειον τοιχος μεν
ισος το κατωθεν εως φανερου κατα τον τυπον οντος καμαρας, ανωθεν δε
υψηλοτατος ελισσομενος ως θολος λουτρου μεγαλη, κατωθεν πελμα εχουσα την
γην, αυτος δε τοιχος και καμαρα υπαρχων. 4.9 Ειτα καθα και πρωην εφημεν
πολλακις, το στερεωμα μεσα μεσοις εξηπλωμενον κατα το υψος συνδεδεται αυτωι τωι
ουρανωι, ινα γενηται δυο χωροι, αναγαιον και καταγαιον. Ἔστι δε ο χωρος ο εις,
τουτεστι το καταγαιον, ενθα εισιν η γη και το υδωρ και τα λοιπα στοιχεια και αστρα,
ο κοσμος ουτος απο της γης εως του στερεωματος, γην μεν εχων εδαφος, τοιχους δε
εκ του πρωτου ουρανου, στεγην δε το στερεωμα· και απο του στερεωματος εως της
καμαρας του πρωτου ουρανου χωρος δευτερος, τουτεστιν η βασιλεια των ουρανων,
ενθα και ο ∆εσποτης Χριστος αναστας απο των νεκρων ανεληλυθε και οι δικαιοι
μετα ταυτα μελλουσιν ανιεναι, ουρανον μεν ητοι το στερεωμα εχων εδαφος και
ουρανον τον πρωτον τοιχους και στεγην καμαροειδη. 4.10 ∆ιαγραφομεν παλιν και
το υψος και σχημα ταυτης της γης, ης νυν οικουμεν οι ανθρωποι, η εστιν εσωθεν του
Ὠκεανου κυκλευομενη, εν ηι εισι και οι τεσσαρες κολποι οι πλεομενοι. Ἔστι δε τα
ανατολικα αυτης μερη και τα νοτια χαμηλα, βορεια και δυτικα υψηλοτατα,
χθαμαλως και ανεπαισθητως κειμενη. Ὅσον ουν πλατος εχει η γη, τοσουτον εχει και
υψος κατα τα βορεια και δυτικα μερη. Ἔστιν ουν κατα το ενδεχομενον διαγραψαι το
σχημα τοιονδε. Παραγραφη 4.11 Ἡ γη μεν πασα τετραγωνος εστι, καθα προεγραφη.
Το αναστημα δε αυτης της μεσοτατης και τα υψη τα κατα βορεια και δυτικα μερη
εσημαναμεν ενταυθα διαγραψαντες οπως, μεση τυγχανουσα και περιξ εχουσα τον
Ὠκεανον και παλιν περιξ την αντικρυς γην, των αστρων κυκλευοντων αυτην,
δυναται και κωνον αποτελειν την σκιαν κατα τους εξω, και οτι και κατα το σχημα
τουτο δυνανται και αι εκλειψεις της σεληνης αποτελεισθαι και νυκτες και ημεραι,
και η θεια Γραφη μαλλον αληθευει λεγουσα· "Ἀνατελλει ο ηλιος και δυνει ο ηλιος
και εις τον τοπον αυτου ελκει· ανατελλων αυτος εκει πορευεται προς νοτον και
κυκλοι προς βορραν· κυκλοι κυκλων, και επι κυκλους αυτου επιστρεφει το πνευμα",
ωσανει τον αερα κυκλευων παλιν εις τον τοπον αυτου επανηκει. Το κειμενον 4.12
Ουτως ουν εστιν εν ταυτηι τηι οψει τα οικουμενα αυτης μερη. Ἀνατελλων ουν ο ηλιος
εξ ανατολων και διατρεχων τον νοτον κατα τας τροπας, παντοτε προς το υψος της
γης ητοι και προς αυτην την γην φαινων, ποιει νυκτα περαιτερω του υψους της γης
47

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κατα τον Ὠκεανον και την περαν γην· και παλιν προς δυσμας και βορραν γινομενος
υπο το υψος της γης ενταυθα ποιει νυκτα, αχρις αν κυκλευων αναφανηι κατα τα
χθαμαλα μερη της ανατολης και παλιν ανιων κατα τον νοτον καταλαμψηι τοδε το
παν. 4.13 Αι εκλειψεις ουν της σεληνης και κατα το σχημα τουτο, ει γε αληθη
τυγχανει κατα τους εξω, δυνανται γενεσθαι υπο το υψος της γης γινομενου του
ηλιου, ηγουν της σεληνης. Την γαρ ηλιακην εκλειψιν ουκ απο της σκιας της γης
γινεσθαι λεγουσιν, αλλ' απο του κατα καθετον υπο κατω ειναι του ηλιου την
σεληνην φωτιζομενην μαλλον τωι μερει, ωι οραι ο ηλιος, ωι δε μη οραι, μη φωτιζεσθαι,
αλλα μαλλον και εμποδιζειν αυτωι μη φαινεσθαι διατρεχουσαν υποκατωθεν, οτε
νεουμηνια δηθεν εστι σεληνιου, οτε και αφωτιστος τυγχανει κατα το μερος αυτης το
φαινομενον παρ' ημιν. 4.14 Ουδεν ουν τα ημετερα παραβλαψει τα τοιαυτα πλην
μονου του κινεισθαι και κυκλευειν τον ουρανον, οπερ ανατροπη εστι πασης ομου
της θειας Γραφης, Παλαιας τε και Καινης ∆ιαθηκης και του δογματος του
χριστιανικου. Ζητησαι δε περαιτερω τουτων ημιν ου σχοληανωφελης γαρ η τοιαυτη
γνωσις, της επωφελους μαλλον γινομενοι γνωσεως, ητις ελπιδα χρηστην και
ωφελιμην εμποιει ταις ημετεραις ψυχαις, ην και επηγγειλατο ο Θεος διδοναι μαλλον
τοις αυτωι πιστευουσι, τοις δε απιστουσι δικην ολεθριον. 4.15 ∆ειξωμεν δε συν Θεωι,
διαγραφοντες εξ αντιστροφου, το σχημα της γης το κατα το βορειον μερος, ινα
δυνηθωμεν εκ μερους παλιν διαγραψαι των αστρων τον κυκλον. Ἔστι δε ουτως.
Ἡνικα ουν ενθεν δυνων ο ηλιος διατρεχει κατα την διακονιαν των αορατων
∆υναμεων, καθα τηι θειαι Γραφηι δοκει, νυκτα κατα το ετερον μερος, τουτεστι το
οικουμενον, ποιει· ηνικα δε εκειθεν διατρεχει, ενθαδε νυκτα ποιει. Συλληβδην δε
κατα το ενδεχομενον παλιν διαγραψωμεν τον ουρανον και την γην. Ἔστι δε ουτως.
Και ταυτα μεν, οσον ενεδεχετο διαγραφηναι, πεποιηκαμεν ακολουθουντες τηι θειαι
Γραφηι. ∆ιαγραψωμεν τοινυν και κατα τους εξω την σφαιραν και ιδωμεν ει δυνατον,
καθα φασι, κινεισθαι. Παραγραφη 4.16 Τουτο παλιν το μερος της γης, το επεκεινα
του βορρα, εστι το αοικητον, ενθα διατρεχουσιν απο δυ σεως δια του βορρα επι
ανατολας, ορθον ως επι τοιχου υπαρχον, εν ωι γινομενος ο ηλιος εις το αλλο μερος
αυτης, το οικουμενον, νυκτα απεργαζεται. Κατα διαμετρον ουν του πλατους των
οικουμενων αυτης μερων ευρισκεται υψος εχουσα εν τουτωι τωι μερει, αποκατωθεν
του Ὠκεανου εως ανω του υψους αυτης· οθεν μεσαζουσα τωι φωτι των αστρων, αι
νυκτες και τα αλλα παντα επακολουθουσιν. Παραγραφη 4.17 Ἀναγκη ζητησαι τους
χριστιανιζειν εθελοντας απο τουτων των οκτω η εννεα ουρανων, εις ποιον αυτων
ανεληφθη ο Χριστος, ενθα και αυτοι ελπιζουσιν ανελθειν, και τι το χρησιμον των
αλλων επτα η οκτω ουρανων. Ἡμεις μεν γαρ υποτιθεμενοι το προτερον σχημα, καθα
τηι Γραφηι δοκει, δυο χωρους λεγομεν γεγενησθαι, ενα αρμοζοντα ταυτηι τηι
καταστασει και τον αλλον ενα αρμοζοντα τηι μελλουσηι, επειδη και ελπιδα τοιαυτην
κεκτημεθα κρειττονα ουσαν της ενθαδε ζωης. Και υμεις, εαν τοιαυτην ελπιδα ως
χριστιανοι κεκτησθε, αναγκη απαιτηθησεσθαι το χρησιμον των αλλων επτα η οκτω
ουρανων. Οι γαρ εξωθεν, οι δοξαζοντες την σφαιραν, εαυτοις ακολουθουντες, ουτε
τοιαυτην ελπιδα ελπιζουσιν, ουτε υδατα επανω του ουρανου ειναι λεγουσιν, ουτε
συντελειαν αστρων και του κοσμου καταδεχονται ομολογειν. 4.18 Ἔτι. Ει η απλανης
σφαιρα τας αλλας βιαι συμπεριφερει απο ανατολων επι δυσμας, η εμπαλιν αναδρομη
των επτα πλανητων ποθεν γινεται; Των σφαιρων το εμπαλιν κινουμενων, η αυτων
των αστρων; Ἀλλ' ει μεν των σφαιρων, πως δυνατον κατα ταυτον και επι δυσμας και
επι ανατολας περιφερεσθαι; Ει δε των αστρων, πως ουρανια σωματα διατεμνουσιν οι
πλανηται; Ἆρ' ου προδηλον οτι σωμα διατεμνομενον ουρανιον ουκ εστιν; Ει μη γαρ
φθαρτον ειη, ουκ αν τμηθειη. Πως ουν τα τοιαυτα υποτιθεσθε; 4.19 Ἔξωθεν ταυτης
μη τοπου οιουδηποτε, μη σωματος, μη στοιχειου, μη τινος των του κοσμου μερων
48

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

υπαρχοντος, πως αυτην φατε κινεισθαι; Ειπατε, μη φθονησητε ημιν. Χωρις γαρ
τοπου, ητοι ευρυχωριας, αδυνατον κινεισθαι αυτην. ∆ειξατε ουν ημιν δι' οιουδηποτε
θελετε οργανου οτι δυνατον αυτην κινεισθαι ανευ τοπου η σωματος η στοιχειου η
ευρυχωριας. Και μη λογοις κενοις μονον κομπασητε, οτι φυσικοι τυγχανετε· Ἐπειδη
δε και ενιοι ως ο τορνος βουλονται υπο κλωτακος στρεφεσθαι η υπο αξονος η ως
αμαξα η ως μηχανη, δειξατωσαν και αυτοι εν τινι ερηρεισμενα τυγχανει η ο κλωταξ
η ο αξων, κακεινο παλιν επι τινος, και επ' απειρον. Πως ουν φυσικα διαλεγεσθε; Πως
δε και την γην ου διηκει μεσην ουσαν ο αξων και περιστρεφει; 4.20 Παλιν δε λεξατε
οι τουτοις επομενοι και χριστιανιζειν εθελοντες εις ποιον χωρον των οκτω σφαιρων
η της ενατης, της λεγομενης παρα τισιν αναστρου, εισεληλυθεν ο Χριστος, η και
ημεις μελλομεν εισιεναι; Ἢ πως υδατα δυνανται ειναι εις σφαιραν στρεφομενην; Ἢ
πως εν τηι συντελειαι πιπτοντων των αστρων ετι συζονται αι τοσαυται υμων
σφαιραι; Και τι το χρειωδες αυτων; Ἆρ' ου προδηλον οτι ανελπιστα χριστιανικης
δοξης διαλεγεσθε; Ταυτα γαρ ει μη τοις ανελπιστοις Ἕλλησι τοις μη ελπιζουσιν
ετεραν κρειττονα καταστασιν ουχ αρμοζει, οιτινες ακολουθως εαυτοις τον κοσμον
αιδιως υποτιθενται, ινα συζηται αυτοις η των σφαιρων πλουσια πληθυς, εν αις αει
οι πλανητες τον εαυτων δρομον εκτελουσιν, εν αλληι δε και οι απλανεις, και εχει
πιθανοτητα λογου η παρ' αυτων προφερομενη πλανη. Ὑμεις δε παντελως απιθανα
διαλεγεσθε, και πληθος σφαιρων θελετε, και συντελειαν κοσμου θελετε, το χρειωδες
τουτων ου δυναμενοι λεγειν. 4.21 Ὁμοιως και υδατα επανω σφαιρων στρεφομενων
βουλεσθε, απερ καταγελαστα και πασης ανοιας αναμεστα βουλεσθαι, και εναντια
εαυτοις και τηι φυσει των πραγματων διαλεγεσθε. Και εν εξ ημεραις θελετε
γεγενησθαι το παν και ποιησιν τριτου ουρανου εν αυταις μη ευρισκοντες οκτω και
εννεα τολματε λεγειν. Ποση παρ' υμιν επιστημη, ποση παρ' υμιν σοφια, ποση
συνεσις, ποση εναντιοτης· "Ουδεις δυναται δυσι κυριοις δουλευειν", καλως τωι
Κυριωι λελεκται, αλλ' η τωι Θεωι, τωι Θεωι, η τωι μαμωναι, τωι μαμωναι. Και παλιν αυτος
δια Παυλου βοαι· "Ου δυνασθε τραπεζης Κυριου μετεχειν και τραπεζης δαιμονιων",
και παλιν· "Μη γινεσθε ετεροζυγουντες απιστοις. Τις γαρ μετοχη δικαιοσυνης και
ανομιας; Ἢ τις κοινωνια φωτι προς σκοτος; Τις δε συμφωνησις Χριστου προς
Βελιαρ; Ἢ τις μερις πιστου μετα απιστων; Τις δε συγκαταθεσις ναωι Θεου μετα
ειδωλων;" 4.22 Πως γαρ παλιν δυνατον την γην, καθ' υμας μεσοτατην του παντος
ουσαν, τον επι του Νωε υπομειναι κατακλυσμον; Ἢ πιστευεσθαι πρωτην και
δευτεραν ημεραν παλιν πασαν καλυπτεσθαι υπο υδατων και τηι τριτηι μετα το
συναχθηναι το υδωρ φανηναι αυτην, καθα γεγραπται εν τηι Γενεσει; 4.23 Ἀλλα και το
σοφωτερον, αντιποδας υποτιθεσθε τους ανθρωπους εν οληι τηι γηι περιπατουντας.
∆ιαγραφομεν τοινυν καθ' υμας την γην και τους αντιποδας· και πας τις εν υμιν εχων
οψεις υγιεις και λογισμους σωφρονας περιστρεψει ως αν βουληται την γην και
ειπατω, ει παντες οι αντιποδες δυνανται ορθιοι κατα ταυτον ειναι· αλλ' ουκ αν
δειξωσιν, ει και αναισχυντως ερουσιν. 4.24 Ουτως ουν προς τας υμετερας πλαστας
και ουκ αληθεις υποθεσεις και τα συμπερασματα των υμετερων λογων ανωμαλα και
ακαταλληλα και ασυστατα και κλονον ου τον τυχοντα υπομενοντα και περιφοραν
πλειονα της αστατου και περιφερομενης παρ' υμιν μυθικης σφαιρας. 4.25 ∆ιο,
φιλοχριστε πατερ, τουτο γαρ του λογου του τεταρτου τελος ποιησαμενος αρξομαι,
μετα την διαγραφην των αντιποδων, και του πεμπτου λογου, ως επηγγελμαι τηι σηι
φιλοθεωι ψυχηι της σκηνης την διαγραφην της εν τηι ερημωι υπο Μωυσεως
κατασκευασθεισης ποιησασθαι, βουλησει του παντων ημων Σωτηρος Θεου. 5.τ
ΛΟΓΟΣ Εʹ Ἐν ωι εστι της σκηνης η διαγραφη, και των προφητων και αποστολων η
συμφωνια. 5.1 Περι δε της σκηνης, της εν τηι ερημωι δια Μωυσεως κατασκευασθεισης,
καιρος λοιπον και αυτης την διαγραφην ποιησασθαι, καθα και παρελαβομεν εκ του
49

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θειοτατου διδασκαλου ανδρος απο της θειας Γραφης τας αφορμας και τας μαρτυριας
ποιησαμενου, αρξαμενου απο της εξοδου αυτων της εξ Αιγυπτου, ηνικα τα
πρωτοτοκα των Αιγυπτιων ετελευτων την υστεραν πληγην δεξαμενα δια Μωυσεως,
οτε και το Πασχα εφαγον θυσαντες οι Ἰσραηλιται ορθιοι, περιεζωσμενοι τας οσφυας
και τας ραβδους εν ταις χερσι κατεχοντες, ετοιμοι προς εξοδον, τηι πρωτηι του
πρωτου μηνος αφ' εσπερας, τεσσαρεσκαιδεκατην ηδη εχουσης της σεληνης, οπερ
σκιαν και τυπον ετελουν των μελλοντων γινεσθαι επι του ∆εσποτου Χριστου,
αφεσεως, λεγω, δουλειας τυραννικης και ανακτισεως κοσμου εξ αναστασεως
νεκρων εκτελουμενης και καταπαυσεως ανθρωπων αιωνιας. 5.2 Ἐν αυτωι γαρ τωι
καιρωι φαινεται και ο κοσμος παρα Θεου παραχθεις και αρχην εσχηκως εν αυτωι·
ομοιως και επι του Νωε, μετα τον κατακλυσμον, αρχη παλιν κοσμου· εν αυτωι παλιν
εξ Αιγυπτου ελευθερια των Ἰσραηλιτων· εν αυτωι παλιν και η συλληψις του
∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα εκ της Παρθενου γεγενηται, του δευτερου Ἀδαμ, του
αρχηγου της δευτερας καταστασεως· και εν αυτωι η αναστασις η απο νεκρων
γενομενη του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου κατα σαρκα· φασι δε και την καθολικην
αναστασιν εν αυτωι παλιν γενεσθαι. 5.3 Μαρτυρουσι δε τωι καιρωι και οι εξωθεν,
κλεπται υπαρχοντες, ιδιαν δοξαν ηγουμενοι, αρχην κυκλου ζωιδιακου τον Κριον
υποτιθεμενοι, εν ωιπερ ο πρωτος μην κατα την θειαν Γραφην υπαρχει, σαφης
ελεγχος αυτων και εν τουτωι γινομενος, μαλιστα και αρχην κυκλου παρεχοντες,
οπερ γελοιον κατ' αυτους υπαρχει. Ουδεν δε αυτοις αγαθον ενυπαρχει, ο μη εκλεψαν
εκ της θειας Γραφης· τυφωι δε κατεχομενοι και υπερ τους λοιπους ανθρωπους
θελοντες ειναι, ως ιδιοις τοις αλλοτριοις κεχρηνται. 5.4 Ὅτι δε σκιας ταξιν επεχει ο
νομος μελλοντων τινων, μαρτυρει ο Ἀποστολος βοων· "Σκιαν γαρ εχων ο νομος των
μελλοντων αγαθων, ουκ αυτην την εικονα των πραγματων", "σκιαν" φησας, ως αν
οτε τις σκιαγραφησει ανθρωπον, μη ποιησει δε την εικονα αυτου, τουτεστιν οψεις
και μελη παντα, ινα γνωρισθηι οποιος τυγχανει, η παλαιος η νεος η ευπρεπης η
απρεπης, αλλα μονον το μεγεθος του σωματος σκιαγραφησει· ουτω και "εικονα"
λεγει αυτας τας οψεις και τους χαρακτηρας, τουτεστι τα δι' ημων των χριστιανων
εκτελουμενα μυστηρια, αναγεννησιν τε λεγω την δια του βαπτισματος και
μεταληψιν μυστηριων. 5.5 Αυτα δε παλιν τα "πραγματα" καλει αυτην την εκ νεκρων
αναστασιν, την μεταστοιχειωσιν των σωματων ημων, την απο φθορας εις
αφθαρσιαν μεταβολην, την της ψυχης αντι τροπης ατρεπτοτητα και τελειαν γνωσιν
αντι μερικης, το οικητηριον και την καταπαυσιν και την εισοδον την εις τον
ουρανον, αντι των επιγειων ουρανια, αντι προσκαιρων αιωνια. Ταυτα δε παντα δια
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου κατωρθωθη τωι γενει των ανθρωπων. "Σκιαν" ουν
τουτων τον νομον καλει, "εικονα" δε και χαρακτηρας τα δια των χριστιανων
επιτελουμενα μυστηρια, οιον τι λεγω τον αμνον τον θυομενον αντι του παθους του
Χριστου, καθαπερ και ο αποστολος Παυλος λεγει· "Και γαρ το Πασχα ημων ετυθη
Χριστος." Και Ἰωαννης δε ο Βαπτιστης ουτως λεγει· "Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων
την αμαρτιαν του κοσμου." 5.6 Ειτα την εκ τουτου γινομενην επ' εκεινοις μεν τοις
Ἰσραηλιταις τοτε φυγην απο του ολοθρευτου αγγελου και της δουλειας του Φαραω,
ημιν δε απο του διαβολου και της δουλειας του βαρυτατου νομου· εκεινοις διαβασις
θαλασσης και ερημου διαγωγη και νομου δοσις και σκηνοπηγια, ημιν διαβασις
βαπτισματος και διαγωγη Ἐκκλησιας και Πνευματος αγιου δωρεα· εκεινοις εκ
πετρας αφθονον εις ζωην υδωρ, ημιν μυστηρια ζωοποια· εκεινοις η της επαγγελιας
γη καταπαυσις, ημιν ουρανος αχειροποιητος καταπαυσις· εκει νοις προσκαιρος ζωη,
ημιν αιωνια ζωη, δικαιοσυνη τε και αγιασμος και απολυτρωσις και μακαριοτης.
Ἐκεινα τοινυν ως εν ταξει σκιαγραφιας υπαρχουσι, τα ημετερα δε αυτων των
πραγματων εικονες και χαρακτηρες· αυτων δε των πραγματων εντος ουπω
50

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εγενομεθα, μελλομεν δε εκ των νεκρων ανιστασθαι. Ει μη γαρ ο ∆εσποτης Χριστος
μονος κατα σαρκα, ετερος εντος των πραγματων ουκ εγενετο, πρωτος παντων αυτος
αναστας απο των νεκρων. 5.7 Κατασπευδοντων των Αιγυπτιων τους Ἰσραηλιτας
εξελθειν εκ της Αιγυπτου, αυτο το σταις αυτων, ο εφυρασαν εις αζυμους, μη
καταλαβοντες οπτησαι επ' ωμων ελαβον. Ἐξελθοντων ουν αυτων και τηι Ἐρυθραι
θαλασσηι προσεγγιζοντων, ο αιγυπτιος Φαραω μεταμεληθεις και στρατοπεδευσας
κατεδιωξεν οπισθεν, φθασας δε αυτους πλησιον της θαλασσης, απεναντι της
επαυλεως, αναμεσον Μαγδωλου και εξ εναντιας Βεελσεφων. Λοιπον ηδη εσπερας
καταλαβουσης, την νυκτα εκεινην ο στυλος της νεφελης, ητοι του πυρος, ο
διαπαντος προαγων και καθοδηγων αυτους, ελθων οπισθεν αυτων εκωλυσε τους
Αιγυπτιους συμμιξαι τοις Ἰσραηλιταις. Ειτα λοιπον ημερας μελλουσης γινεσθαι,
βοησαντων προς Θεον των Ἰσραηλιτων, κελευει ο Θεος τωι Μωυσηι τυψαι τηι ραβδωι
την θαλασσαν και διαρρηξαι αυτην. Ποιησας ουν το προσταχθεν και τυψας διαιρει το
υδωρ ενθεν κακειθεν τειχος γενομενον, και διαπερωσιν οι Ἰσραηλιται. Οι Αιγυπτιοι
δε μετα των αρματων παντες, οτε κατα μεσον εγενοντο της θαλασσης διωκοντες
τους Ἰσραηλιτας, του υδατος επαναστρεψαντος επ' αυτους θεηλατωι οργηι, απωλοντο
καταποντωθεντες. 5.8 Ἔστι δε αυτος ο τοπος εν τωι λεγομενωι Κλυσματι,
απερχομενων δεξιαι επι το ορος· ενθα και τα ιχνη των τροχων των αρματων αυτων
φαινονται, εως θαλασσης απο ικανου τοπου φαινομενα και εισετι και νυν σωιζομενα
εις σημειον τοις απιστοις, ου τοις πιστοις. Παραγραφη εις την συλληψιν του Κυριου
5.9 Του Ζαχαριου δεκατηι του εβδομου μηνος εισελθοντος εις τον ναον κατα την του
νομου παραδοσιν και ευαγγελισθεντος ποιησαι τον Ἰωαννην εκ της Ἐλισαβετ, τωι
εκτωι μηνι αυτης και η Παρθενος ευηγγελισθη, ως ειναι τωι πρωτωι μηνι αρχην.
∆εκατηι γαρ του εβδομου μηνος ευαγγελισθεις ο Ζαχαριας και εν αυτωι τωι μηνι και η
Ἐλισαβετ συλλαβουσα, δηλον οτι εξ ησαν μηνες παρελθοντες του ενιαυτου και εξ ετι
λοιπαζομενοι παρα τας δεκα ημερας εκεινας, η και αλλας δυο η τρεις η επτα, εως οτε
απηλθεν εις τον οικον αυτου ο Ζαχαριας, ως ειναι ημερας ρξηʹ η ρξζʹ η ρξγʹ. Ἡ αρχη
ουν της συλληψεως του Κυριου, τουτεστιν η αρχη του πρωτου μηνος, εκτος μην ην
παντως τηι Ἐλισαβετ, κατα την των Ευαγγελιων παραδοσιν· αει γαρ ο Θεος ταυτην
την ταξιν εφυλαξε και φυλαττει. Ἔνεστι δε γνωναι, επειδη και παντες αυτην την
γενναν του Χριστου πληρουμενου του εννατου μηνος απο της αρχης του πρωτου
μηνος ποιουμεν, τουτεστι Χοιακ κηʹ. 5.10 Οι δε Ἱεροσολυμιται, ως εκ του μακαριου
Λουκα λεγοντος περι του βαπτισθηναι τον Κυριον "αρχομενος ως ετων τριακοντα",
τοις Ἐπιφανιοις ποιουσι την γενναν. Και αληθευει μεν και ο ευαγγελιστης και οι
Ἱεροσολυμιται· ουχ η ακριβεια δε ουτως εχει, αλλ' εν αυτηι τηι γενναι εγενετο και το
βαπτισμα, ως φασι και ο Λουκας και οι Ἱεροσολυμιται. 5.11 Ἐξ αρχαιοθεν δε η
Ἐκκλησια, ινα μη τας δυο εορτας ομου ποιουσα ληθην ποιησηι μιας εξ αυτων,
ενομοθετησε μεσαζειν δωδεκα ημερας κατα τον αριθμον των αποστολων και ουτως
γινεσθαι την εορτην των Ἐπιφανιων, ωσπερ ενομοθετησε και την
τεσσαρακονθημερον νηστειαν του Κυριου, ην προς τον διαβολον μελλων
αγωνιζεσθαι ενηστευσε, συντελεισθαι εν τηι του Κυριου αναστασει, ινα και ημεις
κατα τον τυπον, οσον ενδεχεται, αγωνιζομενοι και μιμουμενοι παραλαβωμεν το
παθος και την αναστασιν του Κυριου· ου μεντοι ταις αυταις ημεραις εγενετο. Ουτως
ουν και τα Ἐπιφανια του ∆εσποτου ημων Χριστου ενομοθετησε γινεσθαι μετα
δεκαδυο ημερας της γενεσεως αυτου. 5.12 Μονοι δε οι Ἱεροσολυμιται εκ στοχασμου
πιθανου, ουκ ακριβως δε, ποιουσι τοις Ἐπιφανιοις· τηι δε γενναι μνημην επιτελουσι
του ∆αυιδ και Ἰακωβου του αποστολου, ου παντως τηι αυτηι ημεραι και των δυο
τελευτησαντων, αλλ', ως γε οιμαι, ινα και αυτοι μη εξωθεν της εορτης μεινωσι, των
κατα σαρκα συγγενων του Χριστου εκτελουσι μνημην, παντες τον Θεον δια παντων
51

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δοξαζοντες. Ἀμην. Ἡ μετα την εξοδον εν ερημωι των Ἰσραηλιτων διαβασισ 5.13
Παρελθοντων ουν των Ἰσραηλιτων εις το περαν, εις τον λεγομενον Φοινικωνα,
ηρξαντο βαδιζειν την ερημον Σουρ, του Θεου ημερας νεφελην αυτοις εις σκεπην
διαπεταννυντος απο του καυσωνος του ηλιου και οδηγων αυτους εν αυτηι και
νυκτος εν στυλωι πυρος φαινων και καθοδηγων αυτους πασαν την ερημον, καθως
γεγραπται· "∆ιεπετασε νεφελην εις σκεπην αυτοις και πυρ του φωτισαι αυτοις την
νυκτα." Ἔστιν ουν καταγραψαι και τουτο τοιωσδε. 5.14 Ειτα παλιν οδευσαντες απο
της Μερρας ηλθον εις Ἐλειμ, ην νυν καλουμεν Ῥαιθου, ενθα ησαν δεκαδυο πηγαι
και εβδομηκοντα στελεχη φοινικων· αι μεν πηγαι εισετι και νυν συζονται, οι δε
φοινικες πολυ πλειους εγενοντο. Ἕως δε των ενταυθα δεξιαι την θαλασσαν ειχον και
εξ ευωνυμων την ερημον· απο δε των ενταυθα την ανω επι το ορος βαδιζουσιν
οπισω λοιπον την θαλασσαν εασαντες, τα προσω δε την ερημον βαδιζοντες. Ἔνθα
γενομενων ανα μεσον Ἐλειμ και του Σιναιου ορους, εκει κατεληλυθεν επ' αυτους το
μαννα· ενθα και πρωτως εσαββατισαν κατα τας εντολας, ας δεδωκεν ο Θεος τωι
Μωυσηι αγραφως εν Μερραι. Ἔστιν ουν και ταυτα διαγραψαι ουτως. 5.15
Καταντησαντες ενταυθα εις Ἐλειμ απο της Μερρας και παλιν οδευσαντες ανα μεσον
Ἐλειμ και του Σιναιου ορους εις την ερημον, εις ην εκει και ορτυγομητρα κατηλθεν
επ' αυτους εις εσπεραν και εις το πρωι το μαννα· εκει παλιν ηρξαντο πρωτον
σαββατιζειν, του μαννα διατηρουμενου απο της εκτης και του σαββατου, εν αλληι δε
ημεραι μη δυναμενου μειναι, αλλ' εποζοντος και αφανιζομενου· και δια τουτο
διδασκομενοι σαββατιζειν· ηθελησαν γαρ τινες και τωι σαββατωι συλλεξαι και ουχ
ευρον, καθα γεγραπται. 5.16 Ειτα παλιν παρενεβαλον εις Ῥαφιδιν, εις την νυν
λεγομενην Φαραν. Και διψησαντες, πορευεται κατα προσταξιν Θεου ο Μωυσης μετα
των πρεσβυτερωνκαι η ραβδος εν τηι χειρι αυτουεις Χωρηβ το ορος, τουτεστιν εν τωι
Σιναιωι εγγυς οντι της Φαραν ως απο μιλιων εξ. Και εκει παταξαντος την πετραν,
ερρυησαν υδατα πολλα και επιεν ο λαος, καθαπερ και ∆αυιδ εν Ψαλμοις βοαι·
"∆ιερρηξε πετραν εν ερημωι και εποτισεν αυτους ως εν αβυσσωι πολληι", και παλιν·
"∆ιερρηξε πετραν και ερρυησαν υδατα, επορευθησαν εν ανυδροις ποταμοι", και
παλιν· "Και εξηγαγεν υδωρ εκ πετρας και κατηγαγεν ως ποταμους υδατα." 5.17 Ὁ δε
αποστολος Παυλος φησιν· "Ἔπινον γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας· η δε
πετρα ην ο Χριστος", ινα ειπηι· Ὥσπερ εκεινους εκ της πετρας δαψιλες υδωρ
ακολουθουν αφθονως εποτιζεν, ουτως ημιν ζωοποια ναματα παρεχεται ο Χριστος
δια των μυστηριων, ου τυπος ην η πετρα. 5.18 Κακει δε παλιν καταπολεμησαντες τον
Ἀμαληκ ετροπωσαντο· εκει παλιν υπανται Ἰοθωρ τωι γαμβρωι αυτου τωι Μωυσηι μετα
των δυο παιδων αυτου και της γυναικος αυτου· ην γαρ ο Μωυσης αποστρεψας την
γυναικα αυτου και τα τεκνα, ηνικα ειδε την οπτασιαν του αγγελου εν τηι ερημωι και
εμαλακισθη· ενθα και τον αλλον υιον η Σεπφωρα ακροβυστον οντα περιετεμεν.
Ἔστιν ουν και ταυτα διαγραψαι ουτως. 5.19 Τριτωι δε μηνι ηλθον εις το ορος το Σινα,
και διαφορως λαλησας τωι Μωυσηι εν στυλωι νεφελης, μετα ταυτα δεικνυσιν ο Θεος
τωι λαωι την φοβεραν εκεινην οπτασιαν, ωστε πτοεισθαι τον λαον και φοβεισθαι
σφοδρα, του ορους φλεγομενου και του καπνου ως απο καμινου ανιοντος· και
σκοτος και γνοφος παρην και θυελλα και φωναι σαλπιγγων ηχουσων εγινοντο.
Κακει αναγαγων τον μεγα Μωυσεα και κρυψας εν τηι νεφεληι ασιτον επι
τεσσαρακοντα ημερας τοτε δεικνυσιν αυτωι δι' οπτασιων πως ηρξατο ποιησαι τον
κοσμον· και παρετεινε την ποιησιν επι εξ ημεραις και τηι εβδομηι κατεπαυσε. Και
ουτως διδωσι τον νομον εγγραφως· εστιν ουν η διαγραφη των προειρημενων ουτως.
Λαος Ἰσραηλιτων επι το ορος το Σινα απο του Ῥαφιδιν απερχομενος Μωυσης
δεχομενος τον νομον παρα Θεου 1. Μωυσης εσωθεν της νεφελης αβρωτος διαμεινας
ημερας τεσσαρακοντα και νυκτας τεσσαρακοντα. 2. Λαος Ἰσραηλιτων θαυμαζοντες
52

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

επι τηι φοβεραι οπτασιαι του ορους φλεγομενου και καπνιζομενου. 3. Μωυσης τον
νομον λαμβανων παρα Θεου. 4. Ἐνταυθα ηξιωθη ο μεγας Μωυσης μετα τας
τεσσαρακοντα ημερας εν αλλαις εξ ημεραις ιδειν δι' οπτασιων, πως εν ταις εξ
ημεραις εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις· κατα
ταξιν μιας εκαστης ημερας ο Θεος κατεθαρρησε και συγγραψαι ταυτα, δοξασθεις και
το προσωπον υπο του Θεου. Το κειμενον 5.20 Λοιπον κατεληλυθοτος αυτου εκ του
ορους προσταττεται υπο Θεου ποιειν την σκηνην, η τυπος ην ων εωρακει εν τωι ορει,
λεγω δη του παντος κοσμου το εκμαγειον· "Ὅρα γαρ, φησι, ποιησεις παντα κατα τον
τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει." Ὁ δε μακαριος Παυλος ο αποστολος την μεν
πρωτην σκηνην τυπον του κοσμου τουτου εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι ειπεν
ειναι· φησι γαρ· "Ειχε μεν γαρ και η πρωτη δικαιωματα λατρειας, το τε αγιον
κοσμικον· σκηνη γαρ κατεσκευασθη η πρωτη, εν ηι η τε λυχνια και η τραπεζα και η
προθεσις των αρτων, ητις λεγεται Ἅγια." Ειπων μεν αυτην "κοσμικον", ωσανει
τυπον του κοσμου τουτου, επηνεγκεν· "Ἐν ηι η τε λυχνια", ινα ειπηι τους φωστηρας,
"και η τραπεζα", τουτεστιν η γη, "και η προθεσις των αρτων", ινα ειπηι τους
ενιαυσιους καρπους αυτης, "ητις, φησι, λεγεται Ἅγια", ινα δηλωσηι την πρωτην
σκηνην. 5.21 Ειτα και περι της δευτερας φησι· "Τοιουτον εχομεν αρχιερεα, ος
εκαθισεν εν δεξιαι του θρονου της μεγαλωσυνης εν τοις ουρανοις, των αγιων
λειτουργος και της σκηνης της αληθινης, ην επηξεν ο Κυριος και ουκ ανθρωπος",
και παλιν· "Χριστος δε παραγενομενος αρχιερευς των μελλοντων αγαθων, δια της
μειζονος και τελειοτερας σκηνης, ου χειροποιητου, τουτεστιν ου ταυτης της κτισεως,
ουδε δι' αιματος τραγων και μοσχων, δια δε του ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις
τα αγια αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος", και παλιν· "Ου γαρ εις χειροποιητα αγια
εισηλθεν ο Χριστος, αντιτυπα των αληθινων, αλλ' εις αυτον τον ουρανον νυν
εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Θεου", "αληθινην" μεν σκηνην τον ουρανον ειπων,
"αντιτυπα" δε τα δια του Μωυσεως κατασκευασθεντα· οθεν τα Μωυσεως
"χειροποιητα" καλει, τα δε αληθινα "αχειροποιητα". 5.22 Προσταχθεις ουν ποιησαι,
ποιει, καθως εδειχθη αυτωι το παραδειγμα της σκηνης και το παραδειγμα παντων
των σκευων αυτης, και την κιβωτον του μαρτυριου και το ιλαστηριον το επανω και
τα δυο Χερουβιμ εκτεινοντα τας πτερυγας και συσκιαζοντα επανωθεν το ιλαστηριον,
ομοιως και το καταπετασμα και την τραπεζαν και την λυχνιαν και τας αυλαιας της
σκηνης, ινα ειπηι τα σκεπασματα τα πρωτα, και τας δερρεις τας τριχινας τας απο
εριων αιγων, ινα ειπηι στυπτα, παλιν και αυτα δευτερα σκεπασματα της σκηνης,
ομοιως και τα τριτα εκ δερματων πυρρων και αερινων, ας εκαλουν διφθερας,
ποικιλα παντα, θαυμαστα. Ἔστι δε η διαγραφη της σκηνης ουτως. 1. Τα οπισθια της
σκηνης· στυλοι εξ απο πηχεως μιας ημισυ γινονται πηχεις εννεα και δυο στυλοι εις
τας γωνιας απο πηχεως ημισυ γινονται των οκτω στυλων πηχεις δεκα· τουτο το
πλατος της σκηνης. 2. Ἔχουσα βηλον συρτον λεγομενον επισπαστρον. 3. Μοχλοι δια
των ψαλιδων διικνουμενοι. 4. Μοχλος μεσος δια των σανιδων διικνουμενος. 5.
Μοχλοι δια των ψαλιδων διικνουμενοι. 5.23 Οι εικοσι στυλοι εικοσι σανιδες εισιν
ισταμεναι, απο πηχεως μιας ημισυ το πλατος εκαστης σανιδος· γινονται των εικοσι
στυλων πηχεις τριακοντα· τουτο το μηκος της σκηνης. Αι βασεις δε αυτων διπλαι
ησαν εσωθεν και εξωθεν περιστωσαι την σανιδα· αργυραι δε ησαν αι βασεις. Αι δε
κεφαλιδες απλαι ησαν, χρυσαι δε, ομοιως και αι ψαλιδες και αι σανιδες και οι μοχλοι
και οι αγκωνισκοι. Οι δε αγκωνισκοι εισι δυο ξυλα χρυσεμπαστα και καθηλωμενα εις
εκαστην σανιδα, στρεφομενα και αντιπιπτοντα αλληλοις, ινα συνδεσμευωσι πασας
τας σανιδας. Αυτοι οι αγκωνισκοι και οι μοχλοι δια των δακτυλιων, ητοι των
ψαλιδων, διικνουμενοι εδεσμευον ασφαλως πασαν την σκηνην. Ὁ δε πεμπτος
μοχλος ο μεσος ου δια των δακτυλιων ᾔρετο, αλλα δια μεσου των σανιδων
53

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

διικνειτο, σκαπτων ουσων των σανιδων προς πλειονα ασφαλειαν της σκηνης. Το δε
υψος εκαστης σανιδος πηχεων δεκα ην, και το πλατος της σκηνης πηχεων δεκα ην,
και ο αλλος τοιχος ομοιος ην τουτωι τωι τοιχωι. 5.24 Ὅτε το καταπετασμα του ναου
εσχισθη επι του παθους του Κυριου εις δυο, εν ταυτωι τρια εσημανε· πρωτον την
τολμαν των Ἰουδαιων διηλεγχε, την κατα του Κυριου γενομενην, ως πενθουντος
του θειου ναου και περισχιζομενου· δευτερον οτι καταλυθησονται τα ιουδαικα και
συγχυθησονται, αναιρουμενης της πρωτης σκηνης· τριτον οτι η εσωτερα σκηνη, η
αφανης και αβατος πασι και τοις ιερευσιν ουσα, καταφανης και βατη τοις ανθρωποις
γεγονε. ∆οξα δια παντα τωι βασιλει των αιωνων Θεωι εις τους αιωνας. Ἀμην.
Παραγραφη 5.25 Ἐπισημαντεον ενταυθα παλιν οτι "πεπηγυιαν σκηνην παρα του
Θεου" λεγει την αληθινην, τουτεστι τον ουρανον. Ἔτι παραγραφη. Και παλιν
"αχειροποιητον" καλει αυτην και "τελειαν" σκηνην, τουτεστι τον ουρανον, ως παρα
του Θεου γενομενην· "χειροποιητην" γαρ καλει την σκηνην, ην Μωυσης
κατεσκευασεν. Ἔτι παραγραφη. Κατα αντιδιαστολην δε της σκηνης της υπο
Μωυσεως κατασκευασθεισης "αληθινην" ταυτην καλει, ως αει αυτης διαμενουσης,
εκεινης δε καταλυομενης. 5.26 Ἔτι. "Αυλαιας" τας κορτινας καλει· ουτως δε
καλουσιν αυτας και οι εξωθεν Ἀττικοι λεγοντες "αυλαια" το μεγα και ποικιλον
παραπετασμα. Ὑπεριδης ο ρητωρ εν τωι κατα Πατροκλεους λογωι· "Οι δε εννεα
αρχοντες ειστιωντο εν τηι στοαι, φραξαμενοι το μερος αυτης αυλαιαι", ομοιως και
Μενανδρος· "Στυππειον, ελεφαντα, μυρον, οινον, αυλαιαν." Παραγραφη 5.27
Ἐνταυθα Μωυσης, μετα το αξιωθηναι εν τωι ορει των οπτασιων εκεινων των
φοβερων, προσταττεται παρα του Θεου ποιησαι σκηνην κατα τον τυπον, ον εωρακει
εν τωι ορει, τυπον ουσαν παντος του κοσμου. "Ὅρα γαρ, φησι, ποιησεις παντα κατα
τον τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει." Ἐπειδη ουν εδειχθη αυτωι πως εποιησεν ο
Θεος τον ουρανον και την γην και τηι δευτεραι ημεραι καταμεσοθεν εποιησε το
στερεωμα και εποιησε τον ενα χωρον δυο χωρους, και αυτος ομοιως κατα τον τυπον,
ον εωρακει, εποιησε την σκηνην και εθηκε καταμεσοθεν καταπετασμα, και διελων
εποιησε την μιαν σκηνην εις δυο, εξωτεραν και εσωτεραν. Ὁ Ἀποστολος ουν την
εξωτεραν του κοσμου τουτου τυπον εξειπε λεγων ουτως· "Ειχε μεν γαρ και η πρωτη
δικαιωματα λατρειας, το τε αγιον κοσμικον· σκηνη γαρ κατεσκευασθη η πρωτη, εν ηι
η τε λυχνια και η τραπεζα και η προθεσις των αρτων, ητις λεγεται Ἅγια", ωσανει
τυπον επεχει του κοσμου τουτου, εν ωι εστιν η γη και οι καρποι και οι φωστηρες. 5.28
Ειτα και την δευτεραν ερμηνευων φησιν ουτως· "Χριστος δε παραγενομενος
αρχιερευς των μελλοντων αγαθων, δια της μειζονος και τελειοτερας σκηνης, ου
χειροποιητου, τουτεστιν ου ταυτης της κτισεως, ουδε δι' αιματος τραγων και
μοσχων, δια δε του ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις τα Ἅγια αιωνιαν λυτρωσιν
ευραμενος", ωσανει· Ὥσπερ ο αρχιερευς απαξ του ενιαυτου εισερχεται εις την
εσωτεραν σκηνην δι' αιματος τραγων και μοσχων εξιλεουμενος τον λαον, ουτως και
ο Χριστος εισηλθεν εις την αχειροποιητον σκηνην, ινα ειπηι τον ουρανον, εφαπαξ
αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος· και παλιν· "Ου γαρ εις χειροποιητα Ἅγια εισηλθεν ο
Χριστος, αντιτυπα των αληθινων, αλλ' εις αυτον τον ουρανον." 5.29 Και παλιν
λεγει· "Σκιαν γαρ ειχεν ο νομος των μελλοντων αγαθων"· ως εν σκιαγραφιαι γαρ
προετυπου δια της εσωτερας σκηνης την ανοδον του ∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα
και των δικαιων ανθρωπων την εισοδον. Ὅθεν παλιν νουθετων επιφερει· "Ἔχοντες
ουν, αδελφοι, παρρησιαν εις την εισοδον των Ἁγιων εν τωι αιματι Ἰησου, ην
ενεκαινισεν ημιν οδον προσφατον και ζωσαν, δια του καταπετασματος, τουτεστι της
σαρκος αυτου, και ιερεα μεγαν επι τον οικον του Θεου προσερχωμεθα μετα αληθινης
καρδιας." Και παλιν δηλων ως εσω εις τον ουρανον εστιν ο Χριστος λεγει· "Ὃν
προεθετο ο Θεος ιλαστηριον εν τωι αυτου αιματι", επειδη και το ιλαστηριον εσω εις
54

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

την δευτεραν σκηνην εκειτο. Και αλλα δε πολλα τοιαυτα εγκεινται ταις Ἐπιστολαις
του Ἀποστολου και πασηι τηι θειαι Γραφηι. Το κειμενον 5.30 Αυτη η διαγραφη της
σκηνης γυμνης. Τα δε πρωτα αυτης σκεπασματα ην υφαντα ποικιλα εξ υακινθου και
πορφυρας και κεκλωσμενης βυσσου και κοκκινου ωσπερ και το καταπετασμα, α και
αυλαιας καλει η Γραφη. Ἦσαν δε ως κορτιναι επιμηκεις· εικοσι οκτω πηχεων ην το
μηκος της μιας και τεσσαρες πηχεις το πλατος. Πεντε δε αυλαιας ομου κεκολλησθαι
λεγει και παλιν ομοιως πεντε· λοιπον συμβολη των πεντε και πεντε καταμεσοθεν,
εις το χειλος της μιας κρικοι, και εις το χειλος της ετερας αγκυλαι. Και ηιρον τας
αγκυλας επι τους κρικους και συνεδεσμευον τας δεκα ομου, ως επι των λεγομενων
σιγιστροπυλων η στρωματοδεσμων η ως και επι των δισσακιων. Ὅτε δε διηιρουν την
σκηνην εν τηι απαρτιαι, πεντε ησαν και πεντε, και αυται διαιρουμεναι και
βασταζομεναι. 5.31 Τουτο δε αυτο και επι των δευτερων σκεπασματων εποιουν, των
απο των αιγειων οντων δε στυπτων, ας και δερρεις εκαλουν. Ἕνδεκα μεν ησαν·
τριακοντα δε πηχων ην η μια, τεσσαρων δε πηχων παλιν το πλατος. Ἦσαν δε ομου
πεντε και αλλαι εξ ομου· και συνηπτοντο παλιν δια των αγκυλων και των κρικων,
και εγινετο παλιν η πασα μια. Το μηκος ουν της σκηνης πηχων ην τριακοντα. Εικοσι
γαρ στυλοι ησαν, ινα ειπηι σανιδες, απο πηχεως μιας ημισυ το πλατος, γινονται
πηχεις τριακοντα· ειτα και το πλατος, στυλοι εξ απο πηχεως μιας ημισυ γινονται
πηχεις εννεα· και εις τας γωνιας στυλοι δυο απο πηχεως το ημισυ γινονται των οκτω
στυλων πηχεις δεκα, παντοθεν ησφαλισμενοι απο των μοχλων. 5.32 Αι αυλαιαι ουν
συναπτομεναι αι δεκα εποιουν εις πλατος πηχεις τεσσαρακοντα και εκαλυπτον ολον
το μηκος της σκηνης και τον οπισθεν τοιχον εχοντα υψος πηχεις δεκα· ομου πηχεις
τεσσαρακοντα. Οι δε εικοσι οκτω πηχεις το μηκος των αυλαιων εκαλυπτον το
πλατος της σκηνης, τουτεστι πηχεις δεκα, και δυο τοιχων των παρ' εκατερα το υψος
απο πηχων δεκα, γινονται αλλοι πηχεις εικοσι· ομου πηχεις τριακοντα. Ἦσαν δε απο
εικοσι οκτω· ευδηλον παρα ενα πηχυν εσκεπε τον ενα τοιχον και τον ετερον παρα
πηχυν ενα. Αι δε δερρεις, αι απο στυπτων, και τους αλλους δυο πηχεις εσκεπον· ησαν
γαρ απο πηχεων τριακοντα το μηκος εκαστης· η δε περισση μια δερρις εις την θυραν
της σκηνης κατεκεχαλαστο. ∆ιαγραφομεν ουν και αυτων το ειδος. Ἔστιν ουν ουτως,
αμα και τα τριτα σκεπασματα τα απο δερματων. Ἑπτα λυχνοι, λαβιδες, επαρυστριδεσ
5.33 Αυτη η λυχνια επτα λυχνους εχουσα, εις νοτον κειμενη της σκηνης, τυπος ην
των φωστηρων, επειδηπερ, κατα τον σοφον Σολομωντα, ανατελλοντες οι φωστηρες
και εις νοτον διατρεχοντες επι τον βορραν τηι γηι φαινουσι. Και παλιν επτα εισι δια
την εβδομαδα των ημερων, επειδη πας ο χρονος απο εβδομαδων αρχομενος και
μηνες αποτελουνται και ενιαυτος. Ἐκ του δε ενος μερους κελευει αναπτειν αυτους,
επειδηπερ εκειτο κατα τον βορραν η τραπεζα, ινα απο του νοτου επι τον βορραν
φαινωσιν. Ουτως γαρ και περι των φωστηρων ο Σολομων λεγει· "Ἀνατελλων αυτος
εκπορευεται προς νοτον και κυκλοι προς βορραν· κυκλοι κυκλων, και επι κυκλους
αυτου επιστρεφει το πνευμα." Ἀπο των ουν καθολικωτερων και ο Σολομων και ο
Μωυσης εξειπον περι των φωστηρων. ∆ιαγραψομεν και την λυχνιαν και την
τραπεζαν. Ἔστιν ουν και αυτα ουτως. Παραγραφη 5.34 Αυτη δε η τραπεζα τυπος εστι
της γης. Οι δε αρτοι οι καρποι αυτης εισι· δωδεκα δε συμβολον των δωδεκα μηνων
του ενιαυσιαιου κυκλου. Αι τεσσαρες ουν γωνιαι τεσσαρες εισι τροπαι του ενιαυτου
απο μηνων τριων. Το δε κυματιον, το στρεπτον τωι κυκλωι, την θαλασσαν πασαν
σημαινει, τον λεγομενον παρα τοις εξω Ὠκεανον. Την δε στεφανην την περιξ την
περαν γην του Ὠκεανου σημαινει, ενθα και ο παραδεισος εστιν. Το κειμενον 5.35
Παλιν το καταπετασμα εξ υακινθου και πορφυρας και βυσσου και κοκκινου κελευει
γινεσθαι, ποικιλον κατα τα τεσσαρα στοιχεια, ητοι και προς ευπρεπειαν. Φανερα γαρ
και εις τυπον εγενοντο, φανερα γαρ και εις ευπρεπειαν και εις λειτουργιαν. Και
55

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τιθησι δια μεσου της σκηνης διαιρων αυτην εις δυο χωρους. 5.36 Εις τον δε εσωτερον
χωρον η κιβωτος του ιλαστηριου ην κειμενη και καλυπτομενη υπο του
καταπετασματος και μη ορωμενη υπο τινος. Τυπος δε ην το ιλαστηριον του
∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα, καθα φησιν ο Ἀποστολος· "Ὃν προεθετο ο Θεος
ιλαστηριον εν τωι αυτου αιματι." Και παλιν ο αρχιερευς τυπος ην και αυτος του
∆εσποτου Χριστου. Ὥσπερ γαρ, φησιν, ο αρχιερευς απαξ του ενιαυτου εισερχεται εις
την εσωτεραν σκηνην, ουτως και ο Χριστος "απαξ εισηλθεν εις τα Ἅγια αιωνιαν
λυτρωσιν ευραμενος." Ταυτα δε μεμνημαι πολλακις ειρηκως. Ἐστι δε η διαγραφη
της κιβωτου του ιλαστηριου ουτως. Παραγραφη 5.37 Ζαχαριας τοινυν και Ἀβια
ιερεις ησαν αμφοτεροι, εις παρα εις, κατ' ενιαυτον εισερχομενοι την αφεσιν
ποιησασθαι. Ἔλαχεν ουν κατα τον καιρον του συλληφθηναι τον Κυριον ιερατευειν
τωι Ζαχαριαι, και εισελθων, καθα γραφει ο Λουκας, ειδεν οπτασιαν αγγελου, ος και
ειπεν αυτωι· "Μη φοβου, Ζαχαρια, οτι εισηκουσθη η δεησις σου και η γυνη σου
Ἐλισαβετ γεννησει σοι υιον και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰωαννην", τουτο αυτωι
αινιττομενος οτι· Εισηλθες μεν ενταυθα παρακαλων αφεσιν αμαρτιων λαβειν τωι
λαωι, ιδου ουν ευαγγελιζομαι σοι οτι πληρουται τα της σης προσευχης· γενναται γαρ
σοι υιος εκ της Ἐλισαβετ, οστις προδρομος τυγχανει του την παντελη αφεσιν τωι
κοσμωι χαριζομενου. 5.38 Ἀμελει αυτος ο Ἰωαννης δακτυλοδεικτων τον ∆εσποτην
Χριστον εβοα· "Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου", ινα ειπηι·
Ὁ την θνητοτητα και την φθοραν και την τροπην αναιρων και εξαφανιζων και
ποιων ημας αθανατους και αφθαρτους και ατρεπτους, μη επιδεχομενους ετι
αμαρτειν. Ἡ σκηνη κατακεκαλυμμενη 5.39 Ἡ δε αυλη της σκηνης μηκος πηχων
εκατον, στυλους εχουσα εικοσι, και πλατος πηχων πεντηκοντα, εχουσα στυλους
δεκα. Και το πλατος το προς ανατολας της σκηνης τρεις και τρεις στυλους ενθεν
κακειθεν προσταττει γενεσθαι, και τα ιστια, ωσανει τα ιματια, εκ βυσσου μονης προς
δεκαπεντε πηχων εκτεινομενα επι τους τρεις και τρεις στυλους, και τους αλλους
τεσσαρας στυλους εις πυλην γινεσθαι εισοδου της αυλης, ης τα ιστια εκ των
τεσσαρων χρωματων προσταττει εσεσθαι ποικιλα· ολα δε τα ιστια της αυλης εκ
βυσσου και μονης· το δε υψος αυτων πηχεις πεντε. Κρικους δε και πασσαλους και
σχοινια, εν οις απετεινοντο η τε σκεπη της σκηνης και τα ιστια της αυλης, κελευει
κυκλωι της τε σκηνης και της αυλης. Και ην φοβερον και εναρετον θεαμα πασης της
σκηνης. 5.40 Ἔστιν ουν διαγραψαι κατα το ενδεχομενον και ταυτα ουτως, ως εν
ταξει των λεγομενων παπυλιωνων. Ἐνταυθα την αυλην και μεσην την σκηνην
διεγραψαμεν, εσκεπασμενην και αποτεταμενην τοις καλοις εις τους πασσαλους, και
την εισοδον της αυλης κατα ανατολας εκ των τεσσαρων χρωματων εχουσαν τα
ιστια, της δε ολης αυλης απο βυσσου και μονης. Παραγραφη 5.41 Ἴσως ερει τις
παλιν· ∆ιατι εν τηι ανατοληι προσεταξεν ο Μωυσης γενεσθαι την εισοδον της σκηνης
και την εσωτεραν σκηνην, τουτεστι τα Ἅγια των αγιων, εν τηι δυσει; Ἀκουσεται ο
τοιουτος συντομωτατα· Ἐπειδηπερ εκμαγειον του παντος κοσμου την ολην σκηνην
προσεταγη ποιησαι παρα του Θεου κατα τον τυπον τον δειχθεντα αυτωι εν τωι ορει,
ουτως και πεποιηκεν, αμα δε και συνεγραψεν ως πλασας τον ανθρωπον ο Θεος την
αρχην της εισοδου αυτου την εν τωι κοσμωι εις ανατολην εποιησατο, και ουτως
κελευει κατα προσβασιν αυξανομενον και πληθυνομενον επεκτεινεσθαι και
πληρουν πασαν την γην εως δυσμων· δια τουτο η θυρα της σκηνης εξ ανατολων
εγενετο, η δε εσωτερα σκηνη, τουτεστι τα Ἅγια των αγιων, εν τηι δυσει εγενετο. 5.42
Ἐπειδη παλιν και αυτη εκμαγειον ην των ουρανιων μονων, επ' εσχατου δε των
χρονων ωρισθη αναδεικνυσθαι δια του αρχιερεως και παμβασιλεως και Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, ως υστερα επι δυσμας εγενετο. Ἐπειδη απο της ανατολης
ηρξατο γινεσθαι ο κοσμος των ανθρωπων και κατα προσβασιν επι δυσμας
56

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ανατρεχων εξηπλουτο, τουτου ενεκα, ως δευτερα και επ' εσχατων δεικνυμενη, επι
την δυσιν εγενετο. 5.43 ∆ια τουτο και η Ἐκκλησια παραδοσιν εχει πανταχου μιαν
προσκυνησιν των χριστιανων πνευματικην επ' ανατολας ποιεισθαι τωι Θεωι, ως εκει
πρωτον επιφανεντι τοις ανθρωποις, μεμνημενη των παλαι και νυν ευχαριστουσα τωι
απο ανατολων εως δυσμων το γενος των ανθρωπων πληθυνοντι και εξαπλωσαντι.
5.44 Οι γαρ Ἰουδαιοι σωματικωτερον περι Θεου φρονουντες την προσκυνησιν επι τα
Ἱεροσολυμα, ενθα ο ναος ωικοδομηθη, εποιουντο. Ἔνεστι δε μαθειν περι τουτου εκ
της κατα τον ∆ανιηλ ιστοριας, ος ανοιξας τας θυριδας τας κατα Ἱεροσολυμα
βλεπουσας, επι τον ναον προσεχων την προσκυνησιν εποιειτο. Ἀμελει ουν ο
ανατολικωτερος των Ἱεροσολυμων ευρισκομενος επι την δυσιν την προσκυνησιν
ποιειται και ο δυτικωτερος, επι την ανατολην και ο βορειοτερος, επι τον νοτον και ο
νοτιωτερος, επι τον βορραν, τροπον τινα οι τεσσαρες αλληλοις δεικνυμενοι
προσκυνουντες. Οι δε χριστιανοι ουχ ουτως, αλλα μονοτροπον μιαν προσκυνησιν
πνευματικην, ως απεριγραφου οντος του Θεου, επι ανατολας ποιουνται τωι εξ αρχης
εξ ανατολων αυτοις επιφανεντι και πληρωσαντι αυτους εως δυσμων. Αυτωι η δοξα
εις τους αιωνας. Ἀμην. Περι της στολης του ιερεωσ 5.45 Ἡ δε στολη του ιερεως εστιν
ουτως· χιτων κοσυμβωτος και επωμις και ποδηρης και κιδαρις και ζωνη και μιτρα
και πεταλον, δυο επωμιδες εις τους δυο ωμους του ιερεως συνεχουσαι αυτωι ετερα
την ετεραν και ανακλωμεναι εξ αριστερων επι τα δεξια και απο δεξιων επι τα
αριστερα, περικαλυπτουσαι την γυμνωσιν του τραχηλου αυτου· εκ χρυσονηματος
και αληθινης πορφυρας και κυανου χρωματος και βυσσου και κοκκινου
καθυφασμεναι ησαν αι επωμιδες ποικιλαι. Και δυο λιθοι σμαραγδου, επι τους δυο
ωμους αυτου εις τας επωμιδας, γεγλυμμενοι τα ονοματα των δωδεκα φυλων, εξ εις
τον ενα λιθον και εξ εις τον ενα λιθον. 5.46 Το δε λογειον της κρισεως υφαντον ην
ρακος σπιθαμης το μηκος και σπιθαμης το πλατος τετραγωνον, διπλουν εκ
χρυσονηματος, παλιν και των τεσσαρων χρωματων καθυφασμενον ποικιλον, εχον
και λιθους τετραστιχον· απο λιθων τριων γινονται δωδεκα περικεκαλυμμενα
χρυσιωι και συγκεκολλημενα τωι λογειωι, εκαστος λιθος ονομα μιας φυλης
γεγλυμμενον εχων εν εαυτωι. Ἀσπιδισκας δε δυο χρυσας κελευει γενεσθαι επι των
δυο ωμων, κατα το εμπροσθεν μερος, και εξ αυτων κροσσωτα πεπλεγμενα εκ χρυσου
και χρωματων, και αποκρεμασθαι το λογειον επι το στηθος, και παλιν αλυσεσι δυσιν
εκ χρυσιου εκ των δυο πλευρων του λογειου ανακλωμενα κατωθεν και εξοπισθεν
συνδεσμουμενα εναλλαξ επι τα δυο πτερυγια των δυο επωμιδων των ουσων κατα
νωτου του ιερεως, ινα ωσιν αι αλυσεις εις τον νωτον του ιερεως ως εν ταξει χιαστης,
συνδεσμευουσαι το λογειον ταις επωμισιν εμπροσθεν και οπισθεν. 5.47 Και ο
υποδυτης ολος κυανεος το χρωμα απο του στηθους και εως των σκελων κατω, το
περιστομιον αυτου συνεξυφαινετο. Ἡ δε κατω ωια, ως επι λωματος, ην πλατεια εκ
χρωματων ποικιλων· και κωδωνας χρυσους και ροΐσκους χρυσους και ανθεινους ενα
παρ' ενα ειχεν αποκρεμαμενους εν τωι λωματι· και κιδαριν βυσσινην και ζωνην
ποικιλην, η περιεζωννυεν ανωθεν υπο το στηθος τον υποδυτην. Μιτραν δε επι
μετωπου εφορει και υπερανω της μιτρας, κυανον, ως επι λωματος, εχον πεταλον
χρυσουν, εν ωι ην σφραγις αγιασματος Κυριου, ινα ειπηι το λεγομενον τετραγραμμον·
και ουτως εισηιει εις τα Ἅγια. Περισκελη δε, τουτεστι βομβωναρια λινα, εφορει απο
οσφυος εως μηρων δια την ασχημοσυνην. Ἔστιν ουν και αυτο το σχημα του ιερεως
καταγραψαι τοιουτον. Ἐνταυθα το σχημα των ενδυματων του ιερεως διεγραψαμεν,
εμπροσθοφανη και οπισθοφανη. Ἀκριβεστερον δε εν τηι εξηγησει δεδηλωται περι
αυτου. Παραγραφη 5.48 Εισιν ουν φανερα του σχηματος τυποι τινων πραγματων, και
φανερα προς ευπρεπειαν και προς φοβον, οιον οι δυο λιθοι του σμαραγδου, οι επι
των ωμων αυτου βασταζομενοι, εν οις ησαν τα ονοματα των δωδεκα φυλων,
57

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σημαινουσι τας δωδεκα φυλας εξ ενος προπατορος του Ἀβρααμ καταγομενας· τουτο
γαρ δηλοι το ειναι ενα λιθον σμαραγδου τον επ' αμφοτερων των ωμων αυτου εις
δυο γεγονοτα. Ἐπ' ωμων δε του ιερεως προσεταξεν, ινα ηι το βαρος των δωδεκα
φυλων επ' αυτον, βασταζοντα και προσερχομενον περι αυτων τωι Θεωι. Το δε λογειον
το επι του στηθους, το διπλουν, ψυχην και σωμα σημαινει, δια τουτο και διπλουν και
επι της καρδιας τιθεμενον. 5.49 Οι δε δωδεκα διαφοροι λιθοι, επειδηπερ διαφορους
γνωμας ειχον, εκαστος των ανθρωπων, και διαφοροι φυλαι ησαν· εκει μεν επι των
ωμων, ως εξ ενος προπατορος, σμαραγδον ενα λιθον εκελευσεν· ενταυθα δε, επειδη
και αι φυλαι και αι γνωμαι διαφοροι, διαφορους λιθους και επι του στηθους κελευει
τεθηναι. Ἐπι δε του μετωπου το πεταλον αγιασματος σφραγιδος Κυριου γραμματα
λεγει εντετυπωμενα, εν οις εγεγραπτο Θεος, ο φασι δι' εβραικων το τετραγραμμον.
Λοιπον τα αλλα δι' ευπρεπειαν, οι δε κωδωνες οι χρυσοι και οι ροΐσκοι, ινα
εκτελωσιν ηχον· εδιδασκετο δε δια του συμβολου μη κατατολμαν εισιεναι εις τα
Ἅγια, πριν η εξακουστον ποιησηι την φωνην. Ὥσπερ γαρ τις παρα ανθρωποις
μεγαλοις εισιεναι μελλων, εαν μη ευρηι τον μηνυοντα, αρχεται κρουειν, μη τολμων
ως ετυχεν εισελθειν, ουτως κανταυθα προσταττεται δια των κωδωνιων βαδιζειν και
κτυπον αποτελειν. Και ταυτα μεν περι της σκηνης και του ιερεως κατεγραψαμεν. Το
κειμενον 5.50 Νεφελη δε ην ημερας επ' αυτην και πυρ την νυκτα, εναντιον παντος
Ἰσραηλ, εν πασαις ταις αναζυγαις αυτων, καθα γεγραπται. Συνεχως δε βασταγαι
εμπορων, μαλιστα Ἰσμαηλιτων και Μαδιανιτων, προς αυτους συνηρχοντο, ως
αφθονως αυτοις παντα χορηγεισθαι, του Θεου τα κατ' αυτους προνοουμενου, καθα
γεγραπται εν τωι ∆ευτερονομιωι ουτως· "∆ιαγνωθι πως διηλθες την ερημον την
μεγαλην, την φοβεραν εκεινην· ιδου τεσσαρακοντα ετη Κυριος ο Θεος μετα σου, ουκ
επεδεηθης ρηματος." Και παλιν τα αυτα ετερως λεγει· "Τα ιματια σου ου κατετριβη
απο σου, οι ποδες σου ουκ ετυλωθησαν τεσσαρακοντα ετη. Και γνωσηι εν τηι καρδιαι
σου οτι ως ει τις ανθρωπος παιδευσηι τον υιον αυτου, ουτω Κυριος ο Θεος παιδευσει
σε", και παλιν ομοιως· "Ἤγαγεν υμας τεσσαρακοντα ετη εν τηι ερημωι· ουκ
επαλαιωθη τα ιματια υμων και τα υποδηματα υμων ου κατετριβη απο των ποδων
υμων." 5.51 Ου γαρ, ως τινες τερατολογοι, μαλιστα οι της κατατομης, υπενοησαν, μη
παλαιωθηναι ολως αυτοχρημα τα ιματια αυτων και τα υποδηματα τωι ουτως ειπειν
τον Μωυσεα, αλλ' οτι ουδεν αυτοις, φησιν, ελειψεν εν τηι ερημωι, των εμπορων
συνεχως τα επιτηδεια προσκομιζοντων. Ἦ γαρ αν κατ' αυτους τα γεννωμενα εν τηι
ερημωι παιδια πως ενην τοις πατρικοις ιματιοις και υποδημασιν χρησθαι, τελειων
οντων, αυτων δε σμικροτατων; Πως δε και τους αρτους της προθεσεως καθ' ημεραν
νεαρους κεκελευσμενοι ποιειν και τιθεναι επι της τραπεζης ενην αυτους ποιειν, μη
των εμπορων αυτοις κομιζοντων τον σιτον; 5.52 Ἢ ποθεν αυτοις σεμιδαλις, ινα τα
λαγανα ποιωσιν, η λαγχηρα δερματα και κυανα εις τας διφθερας της σκηνης, ει μη
εκ των εμπορων ηγοραζον; ∆ια τουτο γαρ οτι εχορηγουν οι εμποροι προνοιαι του
Θεου, και εγογγυζον κατα του Θεου και κατα του Μωυσεως, ειχον δε και τον
πλουτον των Αιγυπτιων, ως αχαριστοις λοιπον και απιστοις παραδοξα εποιει, ποτε
μεν υδωρ αφθονον εκ πετρας, ποτε δε μαννα εξ ουρανου, ποτε δε ορτυγομητραν εκ
θαλαττης επι τριακοντα ημερας χορηγησας· αυθις σωφρονιζων επαιδευε πληγαις,
ποτε μεν πυρι καταναλισκων μερος της παρεμβολης, ποτε δε θανατωι θραυων εικοσι
τεσσαρας χιλιαδας, ποτε δε δια οφεων, ποτε δε και τους περι ∆αθαν και Ἀβειρων και
Κορε θεηλατωι οργηι η γη ζωντας πανοικι και κτηνεσι κατεπιεν, διδασκων μη
απιστειν μητε αχαριστειν Θεωι, αλλα σωφρονως ζην. 5.53 Λαβοντες δε και παρα Θεου
τον νομον εγγραφως και διδασκομενοι γραμματα νεωστι, και ωσπερ παιδευτηριωι
ησυχωι τηι ερημωι χρησαμενος ο Θεος τεσσαρακοντα ετη ειασεν αυτους καταλαξευσαι
τα γραμματα. Ὅθεν εστιν ιδειν εν εκεινηι τηι ερημωι, λεγω δη του Σιναΐου ορους, εν
58

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πασαις ταις καταπαυσεσι παντας τους λιθους των αυτοθι, τους εκ των ορεων
αποκλωμενους, γεγραμμενους γραμμασι γλυπτοις εβραικοις, ως αυτος εγω πεζευσας
τους τοπους μαρτυρω. Ἅτινα και τινες Ἰουδαιοι αναγνοντες διηγουντο ημιν
λεγοντες γεγραφθαι ουτως· "Ἄπαρσις τουδε, εκ φυλης τησδε, ετει τωιδε, μηνι τωιδε",
καθα και παρ' ημιν πολλακις τινες εν ταις ξενιαις γραφουσιν. 5.54 Αυτοι δε και, ως
νεωστι μαθοντες γραμματα, συνεχως κατεχρωντο και επληθυνον γραφοντες, ωστε
παντας τους τοπους εκεινους μεστους ειναι γραμματων εβραικων γλυπτων εισετι
και νυν σωιζομενων δια τους απιστους, ως εγωγε οιμαι. Ἐξον δε τωι βουλομενωι εν
τοις τοποις γενεσθαι και θεασασθαι, ηγουν ερωτησαι και μαθειν περι τουτου ως
αληθειαν ειπαμεν. Πρωτως ουν Ἑβραιοι παρα του Θεου σοφισθεντες και γραμματα
δια των λιθινων πλακων εκεινων παραλαβοντες και μεμαθηκοτες τεσσαρακοντα
ετη εν τηι ερημωι γειτνιωσι τοις Φοινιξι παραδεδωκασι κατ' εκεινο καιρου, πρωτωι
Καδμωι τωι Τυριων βασιλει, εξ εκεινου παρελαβον Ἕλληνες, λοιπον καθεξης παντα
τα εθνη. 5.55 Ἐστρατοπεδευον δε εν τηι ερημωι κατα την ταξιν την δοθεισαν αυτοις
παρα του Θεου, κυκλουντες την σκηνην ιερεις τε και Λευιται και περιξ αυτων αι
δωδεκα φυλαι, εις ανατολας της σκηνης τρεις, εν αις μεση ετυγχανεν η του Ἰουδα
φυλη συν Μωυσηι και Ἀαρων εξαρχουσα των λοιπων, και εις νοτον τρεις, και εις
δυσμας τρεις, και εις βορραν τρεις. Ουτως καταπαυοντες και ουτως απαιροντες και
βαδιζοντες κατα την διαγραφην ταυτην. Ουτως ουν στρατοπεδευοντες εν τηι ερημωι
καθ' εκαστην. 5.56 Τελευτησαντος λοιπον του Ἀαρων και του Μωυσεως και
παραλαβοντος αυτων την στρατηγιαν του Ἰησου, του υιου Ναυη, και διαβιβασαντος
αυτους τον Ἰορδανην παραδοξως, κληρουχους αυτους κατεστησε της γης της
επαγγελιας κατα τας θεοθεν προρρησεις τε και διαταξεις. Κατειχε δε η του Ἰουδα
φυλη την μητροπολιν, την Ἱερουσαλημ, μεχρις ου ο προσδοκωμενος και
προκηρυττομενος δια του νομου και των προφητων εξ αυτων εληλυθε, δι' ου την
μεγαλην και αιωνιαν σωτηριαν και ανακτισιν ο Θεος τωι κοσμωι ειργασατο, λεγω δη
του ∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα, κατα τας επαγγελιας του Θεου τας προς τον
Ἀβρααμ γεγενημενας, και τον ανωθεν και εξ αρχης αυτου σκοπον· 5.57 καθα και ο
Ἀποστολος εν τηι προς Γαλατας Ἐπιστοληιως ερωτωμενος υπο τινος και λεγοντος·
"Τι ουν ο νομος;" ωσανει· Τι ουν εδοθη ο νομος; ταχυτατα αποκρινεται και φησι·
"Των παρα βασεων χαριν προσετεθη, αχρις ου ελθηι το σπερμα, ωι επηγγελται,
διαταγεις δι' αγγελων, εν χειρι μεσιτου", ινα ειπηι οτι· ∆ια τουτο ο νομος προσετεθη,
ινα φυλαχθηι δι' αυτου και της ιερατειας φρουρουμενον το εθνος το τας επαγγελιας
λαβον, τουτεστι το του Ἀβρααμ, και μη μιξις τις γενηται αυτου μετα ετερου εθνους,
οπως ο προκηρυττομενος εξ αυτου γνωριμος τοις πασιν υπαρχηι, δι' ου κοσμος
ανακαινιζεται και ο σκοπος και η ανωθεν οικονομια του Θεου πληρουται. 5.58
Σκοπος γαρ ην ανωθεν και εξ αρχης τωι Θεωι ετεροις μεταδουναι του ειναι και
μετασχειν της αυτου αγαθοτητος λογου τε και γνωσεως και αθανασιας και
μακαριοτητος και παντος αγαθου, οσον ενδεχεται μετασχειν τον μετεχοντα. Και
επειδηπερ το θειον μονον αδιδακτον και αυτοχρημα αληθης γνωσις εστι, των δε
αλογων ιδιον φυσικαις ορμαις κινεισθαι ανευ λογου και αληθους γνωσεως, ομοιως
και των αψυχων αμοιρουντων το παραπαν κινησεως τε και ορμης φυσικης και
γνωσεως, μεσους τινας, ως ενεδεχετο, ειναι τους λογικους ποιησας ο φιλανθρωπος
Θεος δεκτικους επιστημης δια μαθη σεως και πειρας εδοκιμασε και πεποιηκε κατα
τον μεν ανωθεν αυτου σκοπον την μελλουσαν καταστασιν, τουτεστι τον ανω χωρον.
5.59 Πρωτον δε ορισας ταυτην την καταστασιν, εν ηιπερ και παιδευτηριωι χρησιμωι
χρησαμενος προς το ημιν συμβαλλομενον, θνητην τε και τρεπτην απειργασατο προς
το δυνασθαι ημας διακριτικηι και λογικηι εξει των καλων την μετουσιαν κτασθαι,
των δε κακων αποστρεφεσθαι. ∆ιο και ηδεα και λυπηρα εχει η νυν καταστασις, ινα
59

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

καθ' εκαστην εν αυτοις αναστρεφομενοι τα μεν φευγωμεν, των δε αντεχωμεθα· δια
τουτο και νομοι και απειλαι και κολαστηρια του κακου την ορμην ημων
ανακοπτοντα· 5.60 τελευταιον δε και ο δοκων μεν κατ' οργην ειναι θανατος, κατα δε
το αληθες παυλαν παρεχων τηι μοχθηραι ταυτηι ζωηι και τωι παιδευτηριωι, καθα και τωι
πρωτωι ανθρωπωι ο Θεος κατ' οικονομιαν επηνεγκε, μισητην αυτωι την αμαρτιαν
εργαζομενος και ποθητην ποιων την δικαιοσυνην, προτρεπομενος αυτον τε και
παντας δι' αυτου εις την προητοιμασμενην ημιν καταστασιν, βασιλειαν τε αιωνιον
και δικαιοσυνην και αγιασμον και απολυτρωσιν και μακαριοτητα, απερ και ο σκοπος
του Θεου εξ αρχης ηβουλετο. Ἐπιρριπτει τοινυν ο Θεος σοφως, και πανυ σοφως, τηι
αμαρτιαι του πρωτοπλαστου ανθρωπου τον θανατον, ως κατ' οργην, ινα μισητην
αυτωι ταυτην απεργασηται. 5.61 Ειτα λοιπον παλιν, ινα μη εκ κακων ο ανθρωπος
αφελπιστιαν νοσησηι, επιμελειται αυτου ως πατηρ τεκνου και ποιει αυτωι χιτωνας.
Ειτα εκδικει το αιμα του Ἄβελ, τον Ἐνωχ μετατιθησιν, ωστε και την αποφασιν του
θανατου μη κρατειν επ' αυτου, τον Νωε διασυζει εκ του κοσμικου ναυαγιου, τον
Ἀβρααμ εκλεγεται, αφ' ου και δι' ου του σπερματος εργαζεται την ανακτισιν του
κοσμου, τον Ἰσαακ και τον Ἰακωβ, τους πατριαρχας, και τουτων τα τεκνα και τας εκ
τουτων δωδεκα φυλας, ασπερ και μετα βραχιονος υψηλου λυτρουται της δουλειας
των Αιγυπτιων, καθοδηγησας την ερημον θαυμαστως και δους νομον εγγραφως και
ταξιαρχησας το εθνος κατεκληροδοτησεν αυτοις την γην της Παλαιστινης. Και
ηγειρεν αυτοις προφητας, τον ∆αυΐδ, τον πρωτον αυτων βασιλεα, Σαμουηλ, Ἠλιαν
τον τηλικουτον, τον τουτου μαθητην Ἑλισσαιον, τους δωδεκα και τους τεσσαρας,
τους μεγαλους, κηρυσσοντας την ελευσιν του εξ αυτων εγειρομενου κατα σαρκα
∆εσποτου Χριστου, εν ωι και δι' ου γινεται και πληρουται ο εξ αρχης σκοπος και
οικονομια του Θεου, η μεγαλη και σωτηριωδης. 5.62 Ὥσπερ γαρ ωικονομησε δια της
αμαρτιας του πρωτοπλαστου ανθρωπου παρεισαγαγειν τον θανατον, ουτως και δια
της υπακοης του ∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα την αναστασιν και την ανακτισιν
και την ανακεφαλαιωσιν πασης κτισεως. Ὥσπερ γαρ φησιν ο Παυλος· "∆ι' ανθρωπου
ο θανατος και δι' ανθρωπου αναστασις νεκρων", και· "Ἀνακεφαλαιωσασθαι τα
παντα εν τωι Χριστωι, τα τε εν τωι ουρανωι και τα επι της γης." 5.63 Αυτη η μεγαλη
σωτηρια και οικονομια και σοφια του τα παντα παραγαγοντος και παλιν
ανακτιζοντος Θεου. ∆ια τουτο και τας δυο καταστασεις εξ αρχης πεποιηκε, και εις
την μελλουσαν μετα την ενθενδε ζωην αφοραι πας ο σκοπος της θειας Γραφης και το
χριστιανικον κηρυγμα και η ελπις των χριστιανων. ∆ια τουτο και εν τωι βαπτιζεσθαι,
ει μη πρωτον ομολογησειε τις την της αγιας Τριαδος ομολογιαν και της ημετερας
σαρκος την αναστασιν πιστευειν, ου βαπτιζεται και συγκαταλεγεται μετα χριστιανων
και πιστος αναγορευεται. 5.64 Ουτος ο σκοπος πασης της θεοπνευστου Γραφης,
Παλαιας τε και Καινης ∆ιαθηκης, και οτι κατα τον τυπον της σκηνης, της εν τηι
ερημωι υπο Μωυσεως κατασκευασθεισης, δυο χωρους πεποιηκεν ο Θεος τον
συμπαντα κοσμον, λεγω δη τουτον τον κοσμον, εν ωι θνητους και τρεπτους ως εν
παιδευτηριωι εδοκιμασε πρωτον ημας διαγειν και πεπειρασθαι λυπηρων τε και
ηδεων· χωρις γαρ παιδειας αμηχανον μαθησιν γενεσθαι· "πασα γαρ παιδεια, φησι,
προς το παρον ου δοκει χαρας ειναι, αλλα υστερον." Ἐς υστερον ουν πεπειραμενοις
λογικως εδοκιμασε παρασχειν τα αιωνια αυτου αγαθα εν τηι μελλουσηι καταστασει
και πληρωσαι τον εαυτου ανωθεν και εξ αρχης σκοπον, οικονομησας ως Θεος τα
καθ' ημας, ως αυτωι επρεπε και ημιν συνεφερεν. 5.65 ∆ιαγραφομεν τοινυν και την
στρατοπεδαρχιαν αυτων των Ἰσραηλιτων την εν τηι ερημωι, και την διαβασιν την εν
τωι Ἰορδανηι αμα τωι Ἰησου μετα την τελευτην του Μωυσεως, και την καταπαυσιν
αυτων την εν τηι γηι της επαγγελιας, και την Ἱερουσαλημ, και οπως εκληρονομησαν
την γην και κατεσχον αυτην. Ἔστιν ουν ουτως η διαβασις των Ἰσραηλιτων εν
60

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἰορδανηι μετα του Ἰησου του Ναυη. 5.66 Ἐν ταυτηι τηι γηι κατοικουσιν ηγειρεν αυτοις
ο Θεος κατα καιρον προφητας την ελευσιν του ∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα
διαγορευειν, δι' ου ημελλεν αναδεικνυσθαι η μελλουσα καταστασις,
υπομιμνηισκοντας αυτους των επαγγελιων, ων προς Ἀβρααμ εποιησατο.
∆ιαγραφομεν τοινυν εκαστον των πρεσβυτερων και προφητων, οπως ανακηρυττηι
αξιωθεις μεν ειπειν τι περι της ελευσεως του ∆εσποτου Χριστου, ειτε δια λογων, ειτε
δι' εργων, επιγραφοντες. Συμβαλλεται γαρ και τουτο τωι ημετερωι λογωι, οπως και εν
τουτωι δειξωμεν απ' αρχης εως τελους εις ον σκοπον αφοραι πασα η θεια Γραφη. 5.67
Ουτος ο πρωτοπλαστος Ἀδαμ, ος ηξιωθη προειπειν περι τε εαυτου και της ιδιας
γυναικος ως εξ ευλογιας Θεου δια της συναφειας εις σαρκα μιαν αμφοτεροι
συναπτονται, οπερ ο Κυριος μαρτυρει εν Ευαγγελιοις λεγων τον Θεον ταυτα
ειρηκεναι δια στοματος του Ἀδαμ, ος και νυμφαγωγος αυτου εγενετο. 5.68 Ὁ δε
αποστολος Παυλος κατεχρησατο τουτωι τωι παραδειγματι, μυστικωτερον επι του
∆εσποτου Χριστου αυτο εκλαβων και της Ἐκκλησιας λεγων· "Το μυστηριον τουτο
μεγα εστιν· εγω δε λεγω εις Χριστον και εις την Ἐκκλη σιαν". Και γαρ ωσπερ κεφαλη
εστιν ο Ἀδαμ παντων των ανθρωπων εν τουτωι τωι κοσμωι, ως αιτιος αυτων ων και
πατηρ, ουτω και ο ∆εσποτης Χριστος κατα σαρκα της Ἐκκλησιας κεφαλη εστι και
πατηρ του μελλοντος αιωνος. Ουτος παλιν πρωτος ηξιωθη εικων Θεου γενεσθαι και
κληθηναι, επι δε του ∆εσποτου Χριστου κυριωτερον εκβεβηκε, καθα και ο
Ἀποστολος λεγει· "Ὅς εστιν εικων του Θεου του αορατου." Ουτος μονος και πρωτος
ανθρωπων εκ πλευρας δια του Θεου προηνεγκε το θηλυ ασπορως, και ο ∆εσποτης
Χριστος κατα σαρκα ασπορως ως αρρεν εκ του θηλεως παρηχθη, την ισοτιμιαν και το
χρεος της φυσεως αναπληρωσας. Ουτος πρωτος ανθρωπων απατηθεις υπο του
διαβολου ημαρτεν· ο ∆εσποτης Χριστος υπερ τουτου το χρεος απετισε σχισας
ευλογως το χειρογραφον και καταπατησας τον εχθρον. Παραγραφη 5.69 Ἐν τηι προς
Ῥωμαιους Ἐπιστοληι ο Ἀποστολος τυποαυτου του Χριστου εφησεν ειναι τον Ἀδαμ
λεγων· "Ὅς εστι τυπος του μελλοντος", και ομοιως τουτον πρωτον ειπε και τον
Χριστον δευτερον. Ἀπειλησαντος του Θεου τωι πρωτωι ανθρωπωι αυθημερον
θανατον, ει παραβαιη την εντολην, και παραβαντι μη επενεγκαντος αυτωι κατα την
απειλην ευθεως τον θανατον, αλλα μακροθυμησαντος και μονον παιδευσαντος και
του παραδεισου εκβαλοντος και μακρωι γηρει υστερον συγχωρησαντος τελευταν,
εδειξε πολλην φειδω προς τους ανθρωπους ποιουμενος ο Θεος, μαλιστα και χιτωνας
αυτωι προνοουμενος, και οτι ου κατ' οργην τον θανατον επηνεγκε τηι φυσει των
ανθρωπων, αλλα φρονησει και σοφιαι διδασκων διακρισιν τον ανθρωπον και
μισητην αυτωι ποιων την αμαρτιαν και ποθητην την δικαιοσυνην. ∆ια δε της
φυλακης του ξυλου της ζωης εδιδασκεν εραν τον ανθρωπον και ελπιζειν αθανασιας.
∆οξα τωι εξ αρχης και εως τελους οικονομουντι τα κατα τον ανθρωπον. Ἔτι
παραγραφη 5.70 Ἔνεστι παλιν τωι βουλομενωι μαθειν ως ουκ οργηι, αλλα μαλλον
φιλανθρωπιαι και σοφιαι τα κατα τον ανθρωπον ωικονομησεν, οτι και μετα την
παραβασιν ου μονον φειδεται και προνοειται αυτου, αλλα και προφητικου
χαρισματος ηξιωσε. Φησι γαρ περι της γυναικος αυτου· "Και εκαλεσε το ονομα αυτης
Ζωη, οτι αυτη μητηρ παντων των ζωντων." Ουκ ην γαρ της αυτου δυναμεως
προιδειν οτι ποιησει κοσμον ανθρωπων εκ της γυναικος αυτου, ει μη θεια δυναμις
και χαρις αυτωι ενεπνευσθη. 5.71 Παλιν φονευσαντος του Καιν τον Ἄβελ μηπω
ποιησαντα τεκνα, αλλα νεον και αωρον, περιοντος δε του Καιν, προβλεπων παλιν
ως και Καιν και το τουτου σπερμα απολεσθαι εχει εν τωι κατακλυσμωι, ον εγεννησε
τριτον Σηθ προσηγορευσεν, ωσανει θεμελιοςουτω γαρ ερμηνευεται το Σηθ, εν ταυτωι
δυο προφητειας ειπων, οτι και το σπερμα του Καιν απολεσθαι εχει και ουτος ο
γεννηθεις ωσπερ τις αρχη και θεμελιος καινος των ανθρωπων εστιν. Ου μονον δε
61

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αυτος, αλλα και η γυνη αυτου ουτως, και αυτη προβλεπουσα προσηγορευσεν αυτον·
φησι γαρ περι αυτης· "Και συλλαβουσα ετεκεν υιον και εκαλεσε το ονομα αυτου Σηθ
λεγουσα· Ἐξανεστησε μοι ο Θεος σπερμα ετερον αντι Ἄβελ, ον απεκτεινεν Καιν",
τουτο και αυτη λεγουσα οτι· Ἄβελ απαις τελευται, το δε του Καιν σπερμα απολειται·
τουτον μοι δεδωκεν ο Θεος καινον θεμελιον παντων ανθρωπων. Και ταυτα μεν η
Ευα. 5.72 Ὁ δε Ἀδαμ, μετα το ειπειν τον συγγραφεα την γεννησιν του Σηθ και του
υιου αυτου Ἐνως, αναλαμβανων παλιν τα κατα τον Ἀδαμ φησιν ουτως· "Αυτη η
βιβλος γενεσεως ανθρωπων· ηι ημεραι εποιησεν ο Θεος τον Ἀδαμ, κατ' εικονα Θεου
εποιησεν αυτον· αρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους και ηυλογησεν αυτους· και
επωνομασε το ονομα αυτου Ἀδαμ, ηι ημεραι εποιησεν αυτους. Ἔζησε δε Ἀδαμ
τριακοντα και διακοσια ετη και εγεννησε κατα την ιδεαν αυτου και κατα την εικονα
αυτου και επωνομασε το ονομα αυτου Σηθ." Ἐνταυθα και αυτος εκαλεσε το ονομα
αυτου Σηθ, ως θεμελιον οντα παντων ανθρωπων και φεροντα τους ιδιους
χαρακτηρας και τα ιδια αξιωματα. Ἐπισημαντεον δε ενταυθα οτι τον Θεον λεγει
τεθεικεναι ονομα τωι πρωτωι ανθρωπωι, και τον ανθρωπον τηι γυναικι, και
αμφοτερους τωι τεκνωι. 5.73 Ἐκ των δε κατα τον ανθρωπον οικονομουμενων και αι
αορατοι ∆υναμεις λογικαι τυγχανουσαι διδασκονται τα περι Θεου. Ὁ γαρ ανθρωπος
συνδεσμος τις ων πασης κτισεως, εικων δε Θεου, παιδευτηριον τυγχανει τα περι
αυτον οικονομουμενα και αυτου και παντων των λογικων. Ἁμαρτησαντος γαρ
αυτου και λαβοντος την αποφασιν του θανατου, ουτοι εθρηνουν και εαυτων και του
παντος αφελπιστιαν λογιζομενοι· ορωντες δε παλιν τον Θεον αυτου επιμελουμενον
ευελπιστιαν τινα προσελαμβανον περι αυτου και περι εαυτων. Τουτο δε και εν
Ευαγγελιοις δηλοι ο Κυριος λεγων οτι· "Χαρα εν ουρανωι γινεται επι ενι αμαρτωλωι
μετανοουντι", ως δηλον και λυπη, οταν τις το εναντιον αμαρτηι. 5.74 Ἀλλα και ο
Ἀποστολος λεγει οτι και οι αγγελοι υπεταγησαν μεν δουλευειν τηι ματαιοτητι δια
τον ανθρωπον ελπιδι τινι, ηι δεδωκεν ο Θεος, οτι και αυτοι ελευθερουνται, οταν οι
ανθρωποι την ελπιδα την αυτοις αποκειμενην απολαμβανωσιν υιοι Θεου εν δοξηι
καθισταμενοι. Μαρτυρει δε παλιν ο Ἀποστολος ως οι αγγελοι εκ των περι τον
ανθρωπον οικονομουμενων διδασκονται τα περι Θεου και φησιν· "Ἵνα γνωρισθηι
νυν ταις Ἀρχαις και ταις Ἐξουσιαις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος του Θεου
σοφια", σαφως δια της Ἐκκλησιας ειπων αυτους διδασκεσθαι την του Θεου σοφιαν.
5.75 Ουτος ο Ἄβελ, ο δικαιος, ος αδικως αποθανων πρωτος παντων ανθρωπων
εδειξε σαθρα ειναι του θανατου τα θεμελια. ∆ια τουτο και αποθανων ετι λαλει
προμηνυων την των νεκρων αναστασιν, ην ο ∆εσποτης Χριστος πρωτος παντων εν
εαυτωι δειξας, κατελυσε του θανατου το δοκουν κρατος. Ουτος εστιν Ἄβελ, ο ως εν
αινιγματι μιμητης του παθους του Χριστου υπαρχων, ος δια φθονον αγαθων εργων
υπο του αδελφου αδικως απεκτανθη, περι ου και ο αποστολος Παυλος εν τηι προς
Ἑβραιους Ἐπιστοληι φησιν· "Ἀλλα προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει Θεου ζωντος,
Ἱερουσαλημ επουρανιωι, και μυριασιν αγγελων, πανηγυρει, και εκκλησιαι
πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν ουρανοις, και κριτηι Θεωι παντων και πνευμασι
δικαιων τετελειωμενων και διαθηκης νεας μεσιτηι Ἰησου και αιματι ραντισμου
κρειττον λαλουντι παρα τον Ἄβελ." Παραγραφη 5.76 Ἐνταυθα δεικνυται
σαφεστερον, του δικαιου Ἄβελ τελευτησαντος, ως ου κατ' οργην ο θανατος τωι
ανθρωπωι επενηνεκται, οτι ο μη αμαρτησας προ του αμαρτησαντος εθανεδια τουτο
και ζητησις παρα Θεου γινεται της ζωης του Ἄβελ και εκδικησις του θανατου αυτου,
και οτι μετα θανατον βοαι δηλων δια τουτου ως παλινδρομησει εις ζωην. Και παλιν ο
θανατος μη συγχωρηθεις επι τον αμαρτησαντα πρωτον επελθειν, αλλ' επι τον μη
αμαρτησαντα, δεικνυται καταλυομενος, ως την πρωτην εφοδον αδικως επελθων,
και ου δικαιως· επι δικαιον γαρ τεθεικε θεμελια, και ουχι επι αμαρτωλον· οθεν
62

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ενεστι μαθειν οτι σαθρα θεμελια τεθεικεν ο θανατος· δια τουτο ταχιστα
καταλυθησεται, ο και γεγονεν επι του ∆εσποτου ημων Χριστου, καταλυθεν αυτου το
δοκουν κρατος. ∆οξα τωι εξ αρχης εως τελους οικονομησαντι τα κατα τον ανθρωπον.
5.77 Ἐκ τουτου δεικνυται παλιν μη κατ' οργην ειναι τον θανατον, οτι και οι
μαρτυρουμενοι δικαιοι ειναι αωροι και βιαι τελευτωσιν, οι δε μαρτυρουμενοι
αμαρτωλοι, πληρωσαντες τας ημερας εαυτων, εν μακρωι γηρει ετελευτησαν. "Ἅπαξ
γαρ αποκειται παρα Θεου τοις ανθρωποις αποθανειν", καθα φησιν ο Ἀποστολος, εκ
του πλειονος αυτο προσειπων· ουτε γαρ παντες αποθνηισκουσιν, ουτε Λαζαρος και
ους ηγειρεν ο Κυριος αλλους απαξ μονον απεθανον, αλλ' ινα ειπηι οτι παντες εν τηι
καταστασει ταυτηι οντες οι ανθρωποι θνητοι υπαρχοντες και ουτως κτισθεντες υπο
Θεου. Μετα τουτο ετερα τις καταστασις επεισαγεται κρειττων, διακρινουσα δικαιους
και αδικους, ευσεβεις και ασεβεις, εν ηι θανατος ουκετι κρατει. 5.78 Ἔτι. Τινες
εφασαν οτι, αμαρτησαντος του πρωτου ανθρωπου και λαβοντος την αποφασιν του
θανατου, εκ της προσουσης αυτωι αθανασιας εις θνητοτητα μετεβληθη, και δηθεν
ερμηνευοντες λεγουσιν οτι το ειπειν τον Θεον "ηι δ' αν ημεραι φαγηι απο του ξυλου,
θανατωι αποθανηι" θνητον αυτον γενεσθαι εφησεν· ορωμεν γαρ αυτον μη ευθεως
κατα την απειλην αποθανοντα, ως δηλον οτι τουτο αυτωι αινιττεται, οτι· Ἀθανατος
ων γενησηι θνητος, ινα αληθευσειεν, φησιν, η αποφασις του Θεου· οθεν και οι εξ
αυτου γεννωμενοι, τηι πατρικηι αποφασει υποπιπτοντες, θνητοι γεννωνται. 5.79 Και
ει τουτο αληθες, πως υποπεσων κατ' αυτους ο Ἄβελ τηι αποφασει και θνητος
γεννηθεις, δικαιος δε αναφανεις και παρθενος, ουκ αρκετη εγενετο η αποφασις επ'
αυτου, αλλ' ετεραι παλιν τιμωριαι υποπεπτωκε, λεγω δη τηι αωριαι; Ποθεν ουν αυτωι
τουτο προσετεθη, δικαιου οντος και παρθενου, αλλως τε δε και της, ως λεγεται,
πατρικης αποφασεως ηδη εντος γεγονως, τουτεστι θνητου, δυναμενων και θνητων
δικαιων διατηρεισθαι μη θανειν, ωσπερ ορωμεν και επι του Ἐνωχ υποπεσοντος μεν
και αυτου τηι πατρικηι αποφασει, ως φατε, και γυναικα εσχηκοτος και τεκνα, πειραν
δε θανατου μη ειληφοτος, του δε Ἄβελ μητε γυναικα μητε τεκνα εσχηκοτος; 5.80
Πως δε και του Καιν αιτησαμενου θανατον δια 5.80 την αδελφοκτονιαν, ο Θεος ου
διδωσιν, αλλα μαλλον βαρυτεραι τιμωριαι παραδιδωσι, το στενειν και τρεμειν επι της
γης, και απαλλαγην τουτου του κακου τον θανατον ειναι λεγει; Φησι γαρ· "Πας ο
αποκτεινας Καιν επτα εκδικουμενα παραλυσει", ινα ειπηι· Πολλας τιμωριας
αφαιρειται απ' αυτου και παραλυει αυτου την κολασιν πας ο αποκτεινων αυτον.
Ἔστιν ουν και εκ τουτου ιδειν, ως του δικαιου και παρθενου συγχωρηθεντος
αποκτανθηναι, ως ου κατ' οργην ο θανατος τωι ανθρωπωι επενηνεκται, καθα οι
τερατολογοι αποφαινονται, αλλα φιλανθρωπιαι και σοφιαι τηι παρα του οικτιρμονος
Θεου προς παιδειαν ημετεραν, καθα και πρωην ειρηκαμεν. 5.81 Ἔτι. Πως δε κατ'
αυτους, του πρωτου ανθρωπου αμαρτησαντος επι βρωσεως ενος φυτου, και αυτον
και παντας τους εφεξης θνητοτητι κατεδικασε, τον δε πρωτον φονεα στενειν και
τρεμειν καταδικασας ου παντας τους εφεξης φονεας τηι αυτηι τιμωριαι καταδικαζει,
αλλ' ετεραι, ηι και ο πρωτος παρεκαλει καταδικασθηναι, και παρακαλων ουκ ετυχεν;
5.82 Ουτος εστιν Ἐνωχ προς ον ουτι η αποφασις του θανατου εκρατησε· μετετεθη
γαρ υπο του Θεου μη ιδειν θανατον, καθα τηι θειαι Γραφηι δοκει, οπως και δια τουτου
προμηνυθηι ημιν ως ου κρατησει επι των ανθρωπων ο θανατος, αλλα λυσιν δεξεται
τα κατ' αυτον, ωσπερ και γεγονεν επι του ∆εσποτου Χριστου, καταλυθεντος αυτου
του κρατους. Ουτος εστιν Ἐνωχ ο μετατεθεις εις ζωην εις δειγμα της του Θεου
δυναμεως ταις μετα ταυτα γενεαις, της δυναμενης διατηρησαι τους θνητους μη
θανειν, αλλα ζωντας την επι το κρειττον αλλαγην υπομενειν. Ουτος εστιν ο αμα τωι
Ἠλιαι εν εσχαταις ημεραις αντικαθισταμενος τωι Ἀντιχριστωι και ελεγχων την
πλανην αυτου κατα την εκκλησιαστικην παραδοσιν. Ουτος εστιν ο δια πιστεως και
63

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ευαρεστησεως εκφυγων την οδον του θανατου. Παραγραφη 5.83 Και επι τουτου
σαφεστερον δεικνυται ως ου κατ' οργην επενηνεκται τωι ανθρωπωι ο θανατος, ουτε η
αποφασις του θανατου, αλλ' ινα, καθα ειρηκαμεν, μισητην αυτωι ποιησηι την
αμαρτιαν και ποθητην την δικαιοσυνην. Ὅθεν επι τουτου ουτε η αποφασις, ουτε
αυτος ο θανατος εκρατησεν ουτε κρατησει. "Πιστει γαρ Ἐνωχ μετετεθη, φησιν ο
Ἀποστολος, του μη ιδειν θανατον", σαφως δηλωσας οτι ουχ οραι θανατον, αλλα ζων
την επι το κρειττον αλλαγην υπομενει μετα παντων των περιλειπομενων ζωντων εν
τηι παρουσιαι του Κυριου και μη φθανοντων εκ της οξυτητος της αναστασεως και της
ζωης της γενομενης αποθανειν. 5.84 Ἔτι. Ειπατωσαν ημιν οι τερατολογοι, οι κατ'
οργην Θεου τον θανατον ημιν προσγενεσθαι λεγοντες, και ου κατ' οικονομιαν και
σοφιαν, πως, χρεωστουντων παντων των ανθρωπων εκ της πατρικης αποφασεως
απαξ αποθανειν, ουτος τωι επιτιμιωι τουτωι ουχ υποπιπτει; 5.85 Τουτο το μηκος της
κιβωτου. Ἔστι δε πηχων τριακοσιων, το δε πλατος, ως ειρηται, κατωθεν μεν εχει
πηχεις πεντηκοντα, ανωθεν δε πηχυν μιαν. "Ἐπισυναγων γαρ, φησι, ποιησεις αυτην
και εις πηχυν συντελεσεις". Το δε υψος πηχων τριακοντα. ∆ιειλεν ουν εις τρεις
σηκους τους τριακοντα πηχεις, απο πηχων δεκα το υψος εκαστου σηκου. "∆ιωροφα
γαρ και τριωροφα ποιησεις αυτην", ωσανει· ∆υο μεν στεγας ταξον εσωθεν και τριτην
την ανωθεν στεγην, ινα γενωνται σηκοι τρεις. Και εις μεν τον κατωτερον σηκον τα
θηρια και τα ιοβολα ερπετα επεταξεν ειναι, ως εμφωλευοντα διαπαντος υπο την
γην· τα δε τετραποδα και τα εξαλλομενα επι τα ορη εις τον δευτερον σηκον εταξεν
ειναι, ως επανω της γης και εν τοις ορεσι διαιτωμενα· τα δε πετεινα και τον
ανθρωπον εις τον τριτον σηκον εταξεν ειναι, ως τα μεν αεροπορα οντα, τον δε
ουρανιον μελλοντα ειναι. 5.86 Ουτος εστιν Νωε, ο τελειος δικαιος ων εν τηι γενεαι
αυτου, ο ακουσιον μεθην υπομεινας και θεωρησας εν αυτηι μυστηρια. Φησι γαρ η
Γραφη· "Ἐξενηψε δε Νωε απο του οινου, και εγνω οσα εποιησεν ο υιος αυτου ο
νεωτερος." Και μετα το αυτωι προειπειν ως εν ταξει καταρας τα μελλοντα, λεγει και
τοις αλλοις ως εν ταξει ευλογιας τα εσομενα και φησιν· "Ευλογητος Κυριος ο Θεος
του Σημ", και παλιν· "Πλατυναι ο Θεος τωι Ἰαφεθ και κατοικησατω εν τοις
σκηνωμασι του Σημ." Τροπον γαρ τινα ουτε τωι πρωτωι κατηρασατο, ουτε τουτους
ηυλογησεν, αλλα προρρησιν εξειπε μυστηριων δια του ∆εσποτου Χριστου
εκτελουμενων. Ουτε γαρ ποτε εδουλευσαν οι του Χανααν τοις αδελφοις αυτων,
αλλα μαλλον εκεινοι τουτοις εδουλευσαν εν Αιγυπτωι. Ἀλλ' ουτε οι Γαβαωνιται, ως
τινες υπενοησαν, εδουλευσαν αυτοις, αλλα τωι Θεωι εδουλευον· ξυλοφορους γαρ και
υδροφορους τωι ναωι του Θεου αυτους κατεστησαντο, ου γαρ εαυτοις. 5.87 Τι ουν
εστιν, η παντως προρρησις εστιν, ως τωι Χριστωι δουλευουσι και αυτοι τωι εκ του Σημ
υπαρχοντι κατα σαρκα; Το δε "ευλογητος Κυριος ο Θεος του Σημ" τι τα προς τον Σημ,
ει ο Θεος αυτου ευλογητος εστιν; Ἀλλ' επιφερει· "Πλατυναι ο Θεος τωι Ἰαφεθ και
κατοικησατω", ωσανει ο Θεος, "εν τοις σκηνωμασι του Σημ", υπερβατον αυτωι
ειρηκως, ινα ηι ουτως· "Ευλογητος Κυριος ο Θεος του Σημ και κατοικησατω εν τοις
σκηνωμασι του Σημ", λοιπον· "Πλατυναι ο Θεος τωι Ἰαφεθ"· και γαρ και τωι Ἰαφεθ
και τωι Χανααν επλατυνε· και παλιν αμφοτεροι τωι Χριστωι δουλευουσι τωι εκ του
Σημ υπαρχοντι. 5.88 Πασας γαρ τας κατοικιας εαυτου ο Θεος, ας προς τους
ανθρωπους εποιησατο, μερικως μεν εν τοις προφηταις, ολοτελως δε και
αδιασπαστως και καθολικως εν τωι ∆εσποτηι Χριστωι κατα σαρκα, πεποιηται τοις εκ
του Σημ υπαρχουσι, καθαπερ περι του ∆εσποτου Χριστου γεγραπται κατα σαρκα· "Ἐν
ωι κατοικει παν το πληρωμα της θεοτητος σωματικως". Τουτων ουν των οπτασιων
και αυτος ηξιωθη προειπειν των κατα την οικονομιαν του ∆εσποτου Χριστου
εκτελουμενων. Παραγραφη 5.89 Και επι τουτου σαφεστερον δεικνυται ως ου κατ'
οργην τωι ανθρωπωι ο θανατος προσενηνεκται. Ὅσον γαρ κατα το προσεχες μεν κατ'
64

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

οργην Θεου παντων ανθρωπων διαφθαρεντων εν τωι κατακλυσμωι, κατα δε το
αληθες δια της αωριας των αμαρτιων, ων ειχον ποιησαι, κουφισθεντες, τουτου δε,
ως κειμηλιου εξαιρετου οντος, διαφυλαττομενου και ουτως προνοουμενου, αληθες
το προς ημων λεγομενον, οτι ου κατ' οργην επενηνεκται τωι ανθρωπωι ο θανατος,
αλλα προς ωφελειαν και παιδειαν και παυλαν της ενταυθα μοχθηρας ζωης. Και γαρ
ο Νωε τοσουτο διαφυλαχθεις και προνοηθεις υπο του Θεου την οδον του θανατου
ουκ εξεφυγε. Κακεινοι οι απολομενοι, ον ειχον υπομειναι μετ' ολιγον θανατον, ως
θνητοι, ως κατ' οργην δια της αωριας υπεμενον, ωφεληθεντες μαλλον και
επικουφισθεντες των πολλων αμαρτιων, ων ημελλον προστιθεναι ζωντες. 5.90 Την
αυτην δε τιμην και ευλογιαν και επαγγελιαν και τουτωι, ως τωι πρωτωι ανθρωπωι, και
ετι πλεον ανανεοι ο Θεος λεγων· "Και ηυλογησε Κυριος ο Θεος τον Νωε και τους
υιους αυτου και ειπεν αυτοις· Αυξανεσθε και πληθυνεσθε και πληρωσατε την γην
και κατακυριευσατε αυτης. Και ο τρομος υμων και ο φοβος εσται επι πασι τοις
κτηνεσι της γης και επι παντα τα ορνεα του ουρανου και επι παντα τα κινουμενα επι
της γης και επι παντας τους ιχθυας της θαλασσης· υπο χειρας υμων δεδωκα· και παν
ερπετον, ο εστι ζων, υμιν εσται εις βρωσιν· ως λαχανα χορτου δεδωκα υμιν παντα·
πλην κρεας εν αιματι ψυχης ου φαγεσθε", και μετ' ολιγα· "Ὁ εκχεων αιμα
ανθρωπου, αντι του αιματος αυτου εκχυθησεται, οτι εν εικονι Θεου εποιησα τον
ανθρωπον." 5.91 Ἰδου δηλον εστιν οτι και προ της παραβασεως και μετα τοσουτον
χρονον της παραβασεως την αυτην τιμην και εξουσιαν και κυρειαν δεδωκε τωι
ανθρωπωι, νυνι δε και πλεον, οτι προ μεν της παραβασεως εν τωι παραδεισωι απο
παντος ξυλου εκελευσεν εσθιειν τον ανθρωπον, πλην ενος· μετα δε την εκβολην του
παραδεισου, ουκετι απο ξυλου εκελευσεν αυτον εσθιειν, αλλα απο των σπερματων
της γης. Παιδευσας ουν τας δεκα γενεας εκεινας ο Θεος εν τηι περαν γηι, τηι
ακανθωδει, δια ξηρας πανυ και μοχθηρας ζωης, τους μετα ταυτα δια του Νωε εν τηι
γηι ταυτηι διεπερασε και εταξεν ειναι, κρειττονι τυγχανουσηι και σχεδον ισηι του παρα
δεισου, κελευσας παντων απογευεσθαι και ξυλων καρπιμων και σπερματων ομου,
ετι τε πλεον και κρεοφαγειν. 5.92 Τις ορων τοσαυτην προνοιαν και επιμελειαν του
σοφου και ευσπλαγχνου Θεου δυσπετησειε λεγων κατ' οργην Θεου τον θανατον τωι
ανθρωπωι προσγενεσθαι, και ουχι μαλλον σοφως και ευχαριστως νοησειεν; Ὅτιπερ
παιδευσαι βουλομενος ο Θεος το ανθρωπινον γενος σοφως τον θανατον τηι αμαρτιαι
του πρωτοπλαστου επερριψεν, ινα μισητην αυτωι την αμαρτιαν απεργασηται, δια δε
της φυλακης του ξυλου της ζωης εκκαων αυτον και εις ποθον παλιν παιδευων της
αθανασιας· τωι γαρ ειπειν τον Θεον "μηποτε εκτεινηι την χειρα και αψηται του ξυλου
της ζωης και φαγηι και ζησεται εις τον αιωνα" ποθον τινα και ερωτα και ελπιδα
χρηστην τωι ανθρωπωι αθανασιας προκατεβαλετο, δια του ανθρωπου δε και πασαις
ταις αορατοις ∆υναμεσιν. 5.93 Ουδε γαρ τι των επαγγελιων των προ της παραβασεως
εκωλυσεν η εστερησε τον ανθρωπον, αλλα παιδευσας και πλεον δεδωκε και της
επωνυμιας της εικονος της εαυτου την αξιαν δια του Νωε επετεινεν· "Ὅτι εν εικονι
Θεου, φησιν, εποιησα τον ανθρωπον." Ἐπι τουτο ουν ο Θεος εποιησε τον ανθρωπον,
ωστε εν τηι παρουσηι ζωηι θνητον και τρεπτον διαγειν, και μετα την ενταυθα παιδειαν
αθανατον απεργασηται. Φανερωτερον δε παλιν εστι περι τουτου ιδειν οτι, εξ αρχης
εως τελους, κατ' ολιγον επι τα κρειττω δια παιδευσεως και μαθησεως ηγαγε και αγει
τον ανθρωπον ο Θεος, και τουτωι παλιν χαρισμα προφητειας ο Θεος ως τοις πρωτοις
ανθρωποις μετεδωκεν. 5.94 Ἔχει δε και τινα ομοιωσιν ο Νωε προς τον ∆εσποτην
Χριστον κατα σαρκα. Ὥσπερ γαρ εκ του φυραματος των πρωτων ανθρωπων
διεφυλαχθη και μετηνεχθη εις κρειττονα γην προς το μη υπονοησαι τους
ανθρωπους, ως μεταμελειαι τινι καταγινωσκων του εαυτου πλασματος ο ∆εσποτης
Θεος τους ανθρωπους κατακλυσμωι διεφθειρεν, ουτως και επι του ∆εσποτου Χριστου
65

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κατα σαρκα· μονος εκ του φυραματος των ανθρωπων εληφθη προς σωτηριαν παντος
του κοσμου και εις κρειττονα και ουρανιον πολιτειαν και διαγωγην μετεστη. ∆οξα
τωι Θεωι. Ἀμην. 5.95 Ουτος εστιν ο Μελχισεδεκ, ο πηλικος ιερευς του Θεου του
υψιστου, ο τους κατα νομον Μωυσεως ιερεις αποδεκατων. Ουτος εστιν ο βασιλευς
της ειρηνης και της δικαιοσυνης, αμα και ιερευς του Θεου του υψιστου, ο
αφωμοιωμενος τωι Υιωι του Θεου, ο την ιερωσυνην μητε εκ διαδοχης ετερων ιερεων
παραλαβων, μητε ετεροις ιερευσι παραπεμψας. Ουτος εστιν ο μη κατα νομον
Μωυσεως τας λατρειας επιτελων, αλλ' ετεροις κρειττοσι συμβολοις ιερουργων.
Ουτος εστιν ο τον πατριαρχην Ἀβρααμ ευλογησας, ο απατωρ και αμητωρ και μη
γενεαλογουμενος εξ αυτων, ο μονος ιερευς και βασιλευς, ο αφωμοιωμενος τωι Υιωι
του Θεου, και αυτος αξιωθεις τοσουτων αγαθων μηνυτης. Παραγραφη 5.96 Μετα τον
κατακλυσμον, των ανθρωπων λοιπον πληθυνθεντων, ουτος μονος εξ αυτων εκ
προαιρεσεως ιδιας ανεδειχθη ιερευς του Θεου του υψιστου και βασιλευς της
Ἱερουσαλημ, καθ' ομοιοτητα του Υιου του Θεου, και τα καλλιστα παντων των
κτισματων, εν οις αει το ανθρωπινον γενος στηριζεται τε και ευφραινεται, κατα την
Γραφην, προσεφερεν ιερεια τωι Θεωι. Ουτος ως βασιλευς παντως και τον υπ' αυτου
διοικουμενον λαον εν τουτοις αναστρεφεσθαι νουθετων, διετελει αυτηι τηι ταξει
ιερουργων και εξιλεουμενος περι του ιδιου λαου. Χαναναιος μεντοι υπαρχων και
των Χαναναιων βασιλευς, μη ων εκ γενους των προπατορων Ἀβρααμ, αλλα γνωστος
ων της γενεαλογιας των προπατορων Ἀβρααμιαιων, τοιουτος παρα τοις ανθρωποις
ανεδειχθη δικαιος, και βασιλευς και ιερευς. Ουτος πρωτος ως ιερευς τον Ἀβρααμ
ευλογησας και τωι Θεωι ευχαριστησας δεκατας ελαμβανεν απο παντων, ων ειχεν
Ἀβρααμ. 5.97 Οιμαι δε ταχα και αληθες ερω και την Ῥεβεκαν δια τουτου
πορευθεισαν, καθα γεγραπται, πυθεσθαι τοτε παρα Κυριου περι ων ειχεν εν γαστρι
διδυμων, η και ηκουσεν οτι· "Ὁ μειζων δουλευσει τωι ελασσονι"· ως ιερει γαρ του
Θεου εκ συνηθειας κατα τον καιρον εκεινον προσηρχετο πυθεσθαι παρα Κυριου. 5.98
Ἀπατορα δε και αμητορα και αγενεαλογητον αυτον εξειπε, και μητε αρχην ημερων
μητε τελος ζωης εχοντα, ως μη οντα μεν των γενεαλογουμενων εκ των Ἀβραμιαιων
ανθρωπων, εχοντα δε ομοιωσιν και εν τουτωι προς τον ∆εσποτην Χριστον, οτι
απατωρ μεν εστι κατα σαρκα, αμητωρ δε κατα την θεοτητα, και ομοιως
αγενεαλογητος, μητε δε αρχην ημερων εχων ως αναρχος κατα την θεοτητα, μητε δε
ζωης τελος εχων παλιν κατ' αυτην, ομοιως και κατα την ανθρωποτητα, ως αθανατος
γενομενος και ατρεπτος. Ἑκαστοτε τοινυν ο Θεος υπομιμνηισκει τους ανθρωπους,
ειτε δια λογων ειτε δια τυπων, ως δευτερα τις καταστασις μετα την ενταυθα ζωην
τοις ανθρωποις αποκειται. ΑΒΡΑΑΜ 5.99 Ουτος ο μεγας πατριαρχης Ἀβρααμ, ο
πρωτος ανθρωπων καταλειψας πατριδα και γενος και εθνος, και πιστευσας τωι Θεωι
και δικαιωθεις δια τουτο και δια τας επαγγελιας του Θεου, ας προς αυτον εποιησατο
ο Θεος, ο εκ νενεκρωμενου σωματος και νενεκρωμενης μητρας μυριαδας
συστησαμενος, ο τον ευλογημενον καρπον ως απο ριζης φυς τωι κοσμωι, δι' ου ο
κοσμος ευλογειται και ανακτιζεται, ο δι' εργων και δι' επαγγελιων μηνυων τωι
κοσμωι την εκ νεκρων αναστασιν· δι' επαγγελιων μεν, ως το· "Ἐνευλογηθησονται εν
σοι και εν τωι σπερματι σου παντα τα εθνη", καθαπερ και ο Ἀποστολος βοαι· "Τωι δε
Ἀβρααμ ερρεθησαν αι επαγγελιαι και τωι σπερματι αυτου, ο εστι Χριστος"· δι' εργων
δε, οτε τον μονογενη υιον εις θυσιαν προσηνεγκεν· ουτως γαρ λεγει ο Κυριος·
"Ἀβρααμ ο πατηρ υμων ηγαλλιασατο ιδειν την ημεραν την εμην, και ειδε και
εχαρη." 5.100 Ὁ δε αποστολος Παυλος βοαι· "Πιστει προσηνεγκεν Ἀβρααμ τον Ἰσαακ
πειραζομενος, και τον μονογενη προσεφερεν ο τας επαγγελιας αναδεξαμενος, προς
ον ελαληθη οτι· Ἐν Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα, λογισαμενος οτι και εκ νεκρων
εγειραι δυνατος ο Θεος, οθεν αυτον και εν παραβοληι εκομισατο." Παλιν γαρ και εν
66

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τηι προς Ῥωμαιους βοαι· "Καθως γεγραπται· Πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε,
κατεναντι ου επιστευσε Θεου, του ζωογονουντος τους νεκρους και καλουντος τα μη
οντα ως οντα, ος παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσεν εις το γενεσθαι αυτον πατερα
πολλων εθνων κατα το ειρημενον· Ουτως εσται το σπερμα σου· και μη ασθενησας τηι
πιστει ου κατενοησε το εαυτου σωμα ηδη νενεκρωμενονεκατονταετης που
υπαρχωνκαι την νεκρωσιν της μητρας Σαρας· εις δε την επαγγελιαν του Θεου ου
διεκριθη τηι απιστιαι, αλλ' εδυναμωθη τηι πιστει, δους δοξαν τωι Θεωι και
πληροφορηθεις οτι, ο επηγγελται, δυνατος εστι και ποιησαι· διο ελογισθη αυτωι εις
δικαιοσυνην. Ουκ εγραφη δε δι' αυτον μονον οτι ελογισθη αυτωι, αλλα και δι' ημας,
οις μελλει λογιζεσθαι τοις πιστευουσιν επι τον εγειραντα Ἰησουν τον Κυριον ημων
εκ νεκρων, ος παρεδοθη δια τα παραπτωματα ημων και ηγερθη δια την δικαιωσιν
ημων." 5.101 Το δε πορευθηναι τρεις ημερας, εως ου φθασηι τον τοπον, ον εδειξεν
αυτωι ο Θεος, ινα ανενεγκηι τον υιον αυτου εις θυσιαν εφ' εν των ορεων, καθως
γεγραπται, και το αντι του γνησιου και φυσικου υιου δειξαι αυτωι κριον, ινα
προσενεγκηι, παντα συμβολα ησαν και τυποι του κατα Χριστον μυστηριου του
παθους και της αναστασεως. Πασα γαρ η Γραφη προς τουτον τον σκοπον αφοραι.
Παραγραφη 5.102 Ἐκ τουτου πρωτον του Ἀβρααμ αρχεται ο Θεος αποκαλυπτειν και
δια λογων και δια τυπων την μελλουσαν καταστασιν. Ἐλογισατο γαρ ο μεγας
Ἀβρααμ, του Θεου αυτωι ειποντος ανενεγκειν εις θυσιαν τον υιον τον αγαπητον, ως
δυναται παλιν ο Θεος εκ νεκρων αναστησαι αυτον και παρασχειν αυτωι, καθα τηι
Γραφηι δοκει· οθεν και εν Ευαγγελιοις μεμνηται ο Κυριος του τυπου της θυσιας του
Ἀβρααμ, ημεραν την εαυτου καλεσας τον τυπον· και δι' επαγγελιων δε εδηλου αυτωι
λεγων· "Ἐνευλογηθησονται εν σοι και εν τωι σπερματι σου παντα τα εθνη", οπερ την
κατα Χριστον οικονομιαν αυτωι εδηλου. 5.103 Ἔτι. Προγνωστης ων ο Θεος και ειδως
οτι εκ του Ἀβρααμ μελλει προερχεσθαι δι' ου την αναστασιν και τον ανακαινισμον
του παντος εργαζεται, εκλεγεται τον πιστον Ἀβρααμ δοκιμασας εν πασιν, ως ουκ
ακαιρως εκλεγεται, και απο μεν των Χαλδαιων αστρονομων οντων και αστρολογων
πιστοτατον αυτον ευρηκως, μεταφερει προς τους γοητας τους λεγομενους Καρηνους·
κακει πιστος αναφανεις, κελευεται των ειδωλολατρων Χαναναιων την γην οικειν·
κακει ανωτερος ευρεθεις και προς ουδεμιαν των τριων εκκλινας οδον, αλλα προς το
σεβας και τας κελευσεις του Θεου μαλλον υποκυψας, των μεγαλων επαγγελιων και
δωρεων του Θεου ηξιωθη ακουστης γενεσθαι, και οτι απο του σπερματος αυτου
προερχεται ο την ευλογιαν και την επαγγελιαν τωι κοσμωι δι' εαυτου πρωτον
δεικνυς, δι' ου και την αναστασιν και την επαγγελιαν χαριζεται τωι κοσμωι ο κτιστης
και ανακαινιστης του κοσμου. Φασι δε την θυσιαν του Ἰσαακ πεποιησθαι τον Ἀβρααμ
εν αυτωι τωι ορει, ενθα και ο ∆εσποτης Χριστος θυσια υπερ παντος του κοσμου
ανηνεχθη και τον σωτηριον σταυρον υπομεμενηκε. ∆οξα τωι Θεωι. Ἀμην. 5.104 Ουτος
Ἰσαακ, ο συγκληρονομος των επαγγελιων και των ευλογιων του Θεου των
γενομενων προς Ἀβρααμ, τον αυτου πατερα, ος τυπος εγενετο της σφαγης του
∆εσποτου Χριστου τριημερως βαδισας επι το θανειν και μετα ταυτα ζων υποστρεψας,
ο εν τοις ιδιοις ωμοις τα ξυλα της εαυτου θυσιας βασταξας, ωσπερ και ο ∆εσποτης
Χριστος τον εαυτου σταυρον επι των ωμων εβασταξεν, ο τηι προαιρεσει θανων και
υπο του Θεου ζωωθεις, ουπερ ανταλλαγμα προβατον εσφαγη, και ηκουσεν ο πατηρ
παρα Θεου οτι· "Ουκ εφεισω του υιου σου του αγαπητου". Ουτως και επι του Χριστου
του Υιου του Θεου λελεκται· "Ὅς γε του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων
παντων παρεδωκεν αυτον", καν η σαρξ εστι μονη η δοθεισα υπερ της του κοσμου
ζωης, επειδη αδυνατον την θεοτητα θανειν· της σαρκος διδομενης, τον ιδιον Υιον
διδοσθαι λεγει η Γραφη, ανταλλαγμα και αντιδειξιν ουσαν του υιου κατα τον τυπον
του μακαριου Ἰσαακ. Ουτως γαρ και ειπεν ο Κυριος οτι· "Ἀβρααμ ηγαλλιασατο ιδειν
67

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

την ημεραν την εμην, και ειδε και εχαρη." 5.105 Ουτος εστιν Ἰσαακ, ο ακουσιως
παραδους την επηγγελμενην αυτωι και τωι πατρι αυτου ευλογιαν υπο του Θεου τωι
Ἰακωβ, φασκων· "∆ουλευσατωσαν σοι εθνη και προσκυνησατωσαν σοι αρχοντες· και
γινου κυριος του αδελφου σου και προσκυνησουσι σοι οι υιοι του πατρος σου· ο
καταρωμενος σε, επικαταρατος, ο δε ευλογων σε, ευλογημενος." Ταυτα δε παντα επι
του Ἰακωβ ουχ ορωμεν γενομενα, αλλα μαλλον αυτος επτακις πεσων επι την γην
προσεκυνησε τωι Ἡσαυ· και τριακοντα βασιλεις εβασιλευσαν εκ του Ἡσαυ, πριν η
βασιλευσαι βασιλεα εν Ἰσραηλ, ωστε αι ευλογιαι επι τον προσδοκωμενον εξ αυτων
∆εσποτην Χριστον παραμενουσι, προς ον πας ο σκοπος της θειας Γραφης αφοραι.
Παραγραφη 5.106 Και ουτος συγκληρονομος των του Θεου δωρεων και επαγγελιων
γενομενος και τυπος του ∆εσποτου Χριστου, ος και αυτος υπο του πατρος
παραλαβων την ευλογιαν, ουχ ωι ηβουλετο υιωι παρεδωκεν, αλλ' ωι ο Θεος
ωικονομησε δοθηναι. ∆οξα τωι κατα παντα σοφως οικονομουντι τα κατα τον
ανθρωπον. 5.107 Ουτος Ἰακωβ και αυτος συγκληρονομος των επαγγελιων του Θεου,
εκδεχομενος και αυτος την τους θεμελιους εχουσαν πολιν, ης τεχνιτης και
δημιουργος ο Θεος, τουτεστι της επουρανιου Ἱερουσαλημ, ενθα "προδρομος υπερ
ημων εισηλθε" Χριστος, εις ην καταστασιν αφοραι πασα η των χριστιανων θρησκεια,
ην πρωτος παντων ενεκαινισεν ημιν ο ∆εσποτης Χριστος, οδον προσφατον και
ζωσαν, ην και προλεγει ο μεγας Ἰακωβ παραπεμπων τωι ιδιωι υιωι Ἰουδαι, ευλογων
αυτον, εξ ου και ο των επαγγελιων και ευλογιων ανεφαινετο Κυριος Ἰησους
Χριστος, φασκων ουτως· "Ἰουδα, σε αινεσαισαν οι αδελφοι σου, αι χειρες σου επι
νωτου των εχθρων σου· προσκυνησουσι σοι οι υιοι του πατρος σου. Σκυμνος
λεοντος, Ἰουδα, εκ βλαστου, υιε μου, ανεβης· αναπεσων εκοιμηθης ως λεων και ως
σκυμνος. Τις εγερει αυτον; Ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα και ηγουμενος εκ των
μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα αποκειμενα αυτωι, και αυτος προσδοκια εθνων.
∆εσμευων προς αμπελον τον πωλον αυτου και τηι ελικι τον πωλον της ονου αυτου,
πλυνει εν οινωι την στολην αυτου και εν αιματι σταφυλης την περιβολην αυτου·
χαροποιοι οι οφθαλμοι αυτου απο οινου και λευκοι οι οδοντες αυτου η γαλα." 5.108
Και τουτον ου προσεκυνησαν οι υιοι του πατρος αυτου, αλλα τουναντιον αυτος
προσεκυνησε τωι Ἰωσηφ και μετα θανατον του πατρος. Ευδηλον ουν οτι πασα η
προφητεια αυτη εις τον εξ αυτου τεχθεντα ∆εσποτην Χριστον κατα σαρκα εσχε το
περας, το τε δυνατον και βασιλικον αυτου παριστωσα, και το παθος και την εκ του
παθους μακαριαν αναστασιν. Παραγραφη 5.109 Και ουτος Ἰακωβ, ο
συναριθμουμενος τοις δυο τριτος πατριαρχης, ουχ οιαν μεν και αυτος ηθελεν εξ
αρχης γημαι γυναικα γημας, λεγω δη την Λιαν, τωι εξ αυτης τεταρτωι τεχθεντι,
τουτεστι τωι Ἰουδαι, τας ευλογιας και τας επαγγελιας κατεβαλετο, ως δηλον εκ
τουτου οτι ουχ ως ετυχεν οιωιδηποτε η ευλογια διετρεχεν, αλλ' εξ ων ανεφαινετο ο
∆εσποτης Χριστος κατα σαρκα, ο της δευτερας καταστασεως αρχηγος. Ἔνεστι δε
μαθειν και εξ αυτου του Ἰουδα ως ουκ εκ της ιδιας γυναικος, αλλ' εκ της νυμφης
Θαμαρ γενεαλογεισθαι το τουτου σπερμα, εξ ου και ο των ευλογιων ανεφαινετο
Κυριος. 5.110 Ἔτι. Φανερωτατα οι πατριαρχαι τηλικαυτας επαγγελιας λαβοντες παρα
Θεου ενευλογεισθαι εν αυτοις και εν τωι σπερματι αυτων παντα τα εθνη, ομοιως και·
"Ὑμιν δωσω την γην ταυτην και τωι σπερματι υμων", και μηδε βημα ποδος αυτοι
λαβοντες, αλλ' εν σκηναις κατοικουντες, δηλοι ησαν οι πιστοτατοι, εκδεχομενοι και
ελπιζοντες ετεραν τινα καταστασιν, δι' ης αποληψονται τας επαγγελιας. Ὅθεν και εν
καιρωι του θνηισκειν, παρεδιδου εκαστος αυτων την ευλογιαν ωιπερ ο Θεος
ωικονομησεν. Ὅθεν η Γραφη, ως θησαυριζουσα τους πατερας, εβοα· "Και προσετεθη
προς τους πατερας αυτου", περι εκαστου λεγουσα ωσανει· Παντες ομου ποτε
αποληψονται θησαυριζομενοι εις την μελλουσαν καταστασιν. ΜΩΥΣΗΣ 5.111 Ουτος
68

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εστιν ο μεγας Μωυσης, ο των παραδοξων σημειων και τερατων ποιητης, ο της
κτισεως κοσμογραφος, ο σκιαις του αληθινου ημων ποιμενος Χριστου τετιμημενος
και προσωπωι υπο Θεου δεδοξασμενος, ο λογοις και εργοις προμηνυων τα της
οικονομιας του ∆εσποτου Χριστου· εργοις μεν, ως τον Ἰσραηλ εκ δουλειας
Αιγυπτιων λυτρωσασθαι, το πασχα και την προσχυσιν του αιματος, ποιησαμενος την
διαβασιν της θαλασσης ως επι βαπτισματος· δια της νεφελης προμηνυων την δοσιν
του νομου, και της ερημου την διαγωγην ως επι του αγιου Πνευματος και της
Ἐκκλησιας προτυπου μενος· τον οφιν τον χαλκουν εφ' υψηλου στησας το παθος το
δια του σταυρου του ∆εσποτου Χριστου προκατηγγειλε· την εισοδον της γης της
επαγγελιας δια Ἰησου παραπεμψας το κατοικητηριον το εν τοις ουρανοις
προεγραφετο. Ὢ ταξις μεσιτου υπερφυης δια πλειονων θαυματων ιστορουμενη.
5.112 Τι δε δει λεγειν και περι της σκηνης της ουσης εκμαγειον παντος του κοσμου,
εν ηι και το ιλαστηριον εθετο, ταξιν επεχον του ∆εσποτου Χριστου; Ἀλλ' ινα μη
μηκυνωμεν τον λογον, πολλακις αυτα προειρηκοτες, επι την προφητειαν αυτου την
δια των λογων ελθωμεν. Λεγει τοινυν ουτως· "Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ο
Θεος εκ των αδελφων υμων ως εμε· αυτου ακουσεσθε κατα παντα, οσα αν ειπηι προς
υμας· εσται δε πασα ψυχη, ητις ουκ ακουσει του προφητου εκεινου,
εξολοθρευθησεται εκ του λαου αυτης." Και παλιν ο αυτος συγγραφει ως απο του
Βαλααμ ειρημενον· "Ἀνατελει αστρον εξ Ἰακωβ και αναστησεται ανθρωπος εξ
Ἰσραηλ και θραυσει τους αρχηγους Μωαβ και υποταξει παντας τους υιους Σηθ" 5.113
Υιοι δε Σηθ ολος ο κοσμος εστι, και ουχ αρμοζει τουτο, ει μη επι του ∆εσποτου
Χριστου· ο γαρ Σηθ θεμελιος ερμηνευεται. Ἐπειδη ουν ο Καιν και το τουτου σπερμα
εν τωι κατακλυσμωι ολον απωλετο, Ἄβελ δε νεωτερος απαις ετελευτησε, τουτων ο
Σηθ μεταγενεστερος εγενετο, εξ ου και ο Νωε και πας ο κοσμος καταγεται, ωσπερ τις
θεμελιος ων των ανθρωπων. ∆ια τουτο εκ της αιτιας ενθουσιασθεις αυτον ο Ἀδαμ
επωνομασε, Σηθ αυτον προσαγορευσας, τουτεστι θεμελιος· δια τουτο ειπε· "Και
υποταξει παντας τους υιους Σηθ", ινα ειπηι ολον τον κοσμον· τουτο δε επι του
Χριστου και μονον αρμοζει, προς ον πασα η θεια Γραφη αφοραι. Παραγραφη 5.114 Και
ουτος, αστειος τωι Θεωι γεννηθεις, ανετρεφετο μεν εις τα βασιλεια της Αιγυπτου,
παιδευομενος πασαν σοφιαν Αιγυπτιων· και μετεπειτα, παραληφθεις εν τωι ορει
Σιναι, διδασκεται και του Θεου την σοφιαν, και αποστελλεται παλιν εν Αιγυπτωι,
τυπον επιφερομενος του λυτρουμενου τον κοσμον εκ δουλειας και ελευθεριαν και
υιοθεσιαν χαριζομενου. Λυτρουται γαρ τους Ἰσραηλιτας εκ της δουλειας των
Αιγυπτιων, την προσχυσιν του αιματος και το πασχα προδιαγραψαμενος· την
Ἐρυθραν θαλασσαν διαβιβασας, το βαπτισμα προτυποι· την δοσιν του νομου, του
αγιου Πνευματος την καθοδον προμηνυει· την διαγωγην της ερημου, την της
Ἐκκλησιας παραδοσιν προσημαινει· την εισοδον της γης της επαγγελιας, το των
ουρανων οικητηριον δια του διαδοχου εαυτου προεμηνυσε· το προσωπον υπο Θεου
δοξασθεις τας μετα ταυτα δοξας μερικως προδιεγραφετο. 5.115 Ου μονον δε δια
τυπων, αλλα και δια λογων προεφητευε περι του κατα Χριστον μυστηριου. Και παλιν
των γραμματων την πειραν εν τωιδε τωι βιωι αυτος πρωτος τωι κοσμωι υπεδειξε· του
παντος κοσμου την ποιησιν και την διαγραφην εν μυστηριοις θεωρησας
ανεγραψατο· πρωτης και δευτερας καταστασεως τους τυπους υπεδειξε. ∆οξα τωι αει
σοφως δια των εαυτου τροφιμων οικονομουντι τα κατα το ανθρωπειον γενος. Το
κειμενον 5.116 Μετα τον Μωυσεα τοινυν και τον τουτου διαδοχον Ἰησουν, τον του
Ναυη, και μετα τους γενομενους Κριτας εν τωι Ἰσραηλ, επιλαβομενου λοιπον της
βασιλειας του Σαουλ και αποδοκιμασθεντος, ηγειρεν αυτοις ο Θεος βασιλεα
εναρετον δικαιον τε και προφητην, ος συνεταξε βιβλον ψαλμων εκατον πεντηκοντα,
εκ Πνευματος αγιου κινουμενος, εμμετρως κατα το μετρον το ιδιον της εβραιας
69

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

γλωττης, και εμμελως μετα ρυθμου και οργανων διαφορων και ορχησεων και ωιδων
αυτους αιδων. Ἦν γαρ αυτος κατεχων κιθαραν· ειχε δε και χορους υφ' εαυτον
διαφορους μικρων προφητων ουτως γαρ εκαλουν τους παραμενοντας τοις
προφηταις, πολλακις δε και υιους προφητων αυτους ωνομαζονεχοντων διαφορα
οργανα, του μεν κυμβαλα, του δε αυλους, του δε τυμπανα, του δε σαλπιγγας, του δε
ψαλτηριον και κιθαραν, του δε ωιδους τους λεγομενους βοκαλιους. 5.117 Ἕκαστος δε
χορος εξαρχον ειχεν, ο μεν ελεγετο Ἀσαφ, αλλος Ἰδιθουμ, ετεροι υιοι Κορε, αλλος
Αιθαμ Ἰσραηλιτης, ετερος Μωυσης ανθρωπος του Θεου. Ἡνικα τοινυν εκινειτο εκ
του Πνευματος του αγιου προειπειν τι περι της αιχμαλωσιας του λαου, η περι της
επανοδου αυτων, η περι ηθων διδασκαλικων, η περι προνοιας, η περι του ∆εσποτου
Χριστου, συνετιθει εμμετρως τον ψαλμον εκαστον εις μιαν υποθεσιν συντεινοντα·
δια τουτο γαρ και μεγαλοι και μικροι ψαλμοι· και παρεδιδου ενι χορωι, ωι εδοκιμαζεν
η ηρμοζε παραδιδοσθαι, και ηιδεν αυτον εν εκεινωι πρωτον τωι χορωι. Ει δε παλιν
εδοκιμασε κατα μεσον του ψαλμου και αλλωι χορωι παραδουναι το λοιπον του
ψαλμου, τοτε αυτη η διαδοχη του ρυθμου εκαλειτο διαψαλμα· ωστε και οταν τοις
λεγομενοις βοκαλιοις, ητοι ωιδοις, καταμεσοθεν ψαλμου ηθελε παραδουναι, τοτε
εκαλειτο ωιδη διαψαλματος, επειδηπερ οι ωιδοι εκ διαδοχης παρελαμβανον το λοιπον
του ψαλμου αιδειν. 5.118 Μαθειν δε ενεστι τωι βουλομενωι περι τουτου εκ του
γεγραφθαι εν ταις Παραλειπομεναις των βασιλειων ουτως· "Και ηισε την ωιδην
ταυτην εν χειρι Ἀσαφ του προφητου". Μετα το παραδουναι δε ουτως πρωτον τον
ψαλμον, λοιπον εκαστος χορος και καθ' εαυτον και ομοθυμαδον μετα τερψεων και
ρυθμου, των μεν εν τουτοις τοις οργανοις, των δε εν εκεινοις, αντιφωνως ηιδον τον
ψαλμον μετα ορχησεως εις δοξαν του Θεου. Ἔνεστι δε παλιν και περι τουτου μαθειν,
ως αυτος δι' εαυτου ο ∆αυιδ αναλαβων εκ των αλλοφυλων την κιβωτον ωρχησατο
εμπροσθεν αυτης, και ονειδισθεις υπο της ιδιας γυναικος Μελχολ εφη· "Παιξομαι και
γελασομαι εναντιον Κυριου"· ου μονον γαρ ουκ επαυσατο, αλλα και επιτεινειν τα
τοιαυτα επηγγειλατο. 5.119 Τινες δε μη προσεσχηκοτες τηι ταξει και τηι ακριβειαι
ταυτηι, μητε θελησαντες εκ των ειδοτων διδαχθηναι, εις αλληγοριας ετραπησαν,
μηδε παντας ειναι του ∆αυιδ τους ψαλμους αποφηναμενοι, αλλα των εκ του ∆αυιδ
παραλαμβανοντων φανερους εξ αυτων ειρηκοτες· οπερ ποτε Ἀποστολος η ο Κυριος
τινος αλλου επι ψαλμου ουκ εμνημονευσαν, ει μη του ∆αυΐδ. Παραγραφη 5.120 Ὁ
μεγας ουτος ∆αυΐδ, ο προφητης, προπατωρ ηξιωθη ειναι κατα σαρκα του ∆εσποτου
Χριστου, προς ον πασα η μεγαλη και αληθινη και αιωνιος σωτηρια του Θεου
πληρουται, εκ της ριζης του Ἀβρααμ δια του Ἰσαακ και του Ἰουδαυπαρχων, ος και
βιβλον συνεθηκε ψαλμων εκατον πεντηκοντα, δι' εαυτου και των προφητων των
υπ' αυτον, εν πνευματι αγιωι κινουμενος, αναμελπων, εν ηι ευρησεις ως εν
παραδεισωι πασαν τροφην πνευματικην πασης της οικονομιας του Θεου, της δια των
προφητων κηρυχθεισης και καταγγελθεισης. ∆οξα τωι εκαστοτε οικονομουντι Θεωι
τα κατα το ανθρωπειον γενος. 5.121 ∆ιαγραφομεν ουν αυτον τον ∆αυιδ καθεζομενον
και τους χορους εμπροσθεν αυτου δεξιαι και αριστεραι, οπως γνωι τις και την θεαν
αυτης της ταξεως, μετα ταυτα λεγοντες και ους αυτος ηξιωθη προειπειν ψαλμους
περι της κατα τον ∆εσποτην Χριστον οικονομιας, ποικιλας αυτους εν τηι συνθεσει και
διαφορως εναλλαξας τωι σχηματισμωι, περι παθους και αναστασεως της
ανθρωποτητος αυτου ειρηκως εν πασιν, ομοιως και περι της θεοτητος ως αΐδιος και
δημιουργος εστι των απαντων και ανακαινιστης του παντος, προς ον αφοραι πας ο
σκοπος της θεοπνευστου Γραφης. ∆ΑΥΙ∆ 5.122 Ουτος ο μεγας ∆αυΐδ, ο βασιλευς και
προφητης, ο κατα την καρδιαν του Κυριου γεγονως, προς ον ο Θεος, ως επι του
Ἀβρααμ, καταλληλως τας επαγγελιας παλιν εποιησατο, το σπερμα αυτου εις τον
αιωνα μενειν επαγγειλαμενος και τον θρονον αυτου αδιαδοχον της βασιλειας
70

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αποφηναμενος. Ἐπειδη γαρ ο Ἀβρααμ πατριδα και γενος καταλειψας επιστευσε Θεωι,
καταλληλως πατερα των εθνων αυτον ποιειν υπεσχετο και ευλογειν παντα τα εθνη
δι' αυτου και του σπερματος αυτου, τουτεστι Χριστου. Ουτως και επι του ∆αυΐδ,
επειδηπερ βασιλευς ην και ευαρεστος αυτωι, καταλληλως και αυτωι επηγγειλατο και
το σπερμα και τον θρονον της βασιλειας αδιαδοχον διαμενειν, τουτεστι παλιν
Χριστον. 5.123 Ουτος ο ∆αυΐδ ηξιωθη εκ Πνευματος αγιου προειπειν περι του
∆εσποτου Χριστου ψαλμους τεσσαρας, τον δευτερον και τον ογδοον και τον
τεσσαρακοστον τεταρτον και τον εκατοστον ενατον, ολους τους τεσσαρας δι' ολου
εις αυτον ειρηκως. Και γαρ και ο ∆εσποτης Χριστος και οι αποστολοι φαινονται και
εκ των τεσσαρων ψαλμων λαβοντες μαρτυριαν περι αυτου, οιον τι λεγω εν ταις
Πραξεσι των αποστολων παντες οι αποστολοι προσευχομενοι τωι Θεωι ελεγον· "Ἐπ'
αληθειας γαρ συνηχθησαν εν τηι πολει ταυτηι επι τον αγιον παιδα σου Ἰησουν, ον
εχρισας, Ἡρωδης τε και Ποντιος Πιλατος", τον δευτερον ψαλμον εις αυτον
εκλαβοντες. 5.124 Ὁμοιως παλιν εις αυτας τας Πραξεις, οτε ο Παυλος διελεγετο εις
την συναγωγην Ἀντιοχειας της Πισιδιας, ουτως εφη· "Και ημεις υμας
ευαγγελιζομεθα την προς τους πατερας επαγγελιαν γενομενην, οτι ταυτην ο Θεος
εκπεπληρωκε τοις τεκνοις ημων αναστησας Ἰησουν, ως και εν τωι ψαλμωι γεγραπται
τωι δευτερωι· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε", την γεννησιν επι της
αναστασεως εκλαβων και κυρωσας και αυτος ως ο δευτερος ψαλμος εις αυτον
ειρηται, καθα και παντες οι αποστολοι ειπον. Και ταυτα μεν περι της ανθρωποτητος
αυτου. Το γαρ περι της θεοτητος αυτου εν τουτωι τωι ψαλμωι ειρημενον εστι τουτο·
"Ποιμανεις αυτους εν ραβδωι σιδηραι και ως σκευος κεραμεως συντριψεις αυτους",
ωσανει το ισχυρον και δυνατον της θεοτητος γνωρισας, εν ταυτωι τον ανακαινισμον,
ητοι αναπλασμον, των ανθρωπων σημανας· το γαρ σκευος του κεραμεως
συντριβομενον, μηπω προσομιλησαν πυρι, δεχεται αναπλασμον. 5.125 Ὁμοιως και
τον ογδοον εις αυτον παλιν ειρηκεν, εις την αυτου θεοτητα ειπων τα πρωτα του
ψαλμου, καθα και αυτος ο ∆εσποτης Χριστος μαρτυρει περι τουτου εν τωι Ευαγγελιωι,
οταν μετα των κλαδων επευφημουν λεγοντες· "Ὡσαννα τωι υιωι ∆αυΐδ· ευλογημενος
ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου." Και επειδη μη ισχυον οι Ἰουδαιοι επιτιμαν τοις
οχλοις και τοις νηπιοιςην γαρ παραδοξα τα ορωμενα, παι δες και θηλαζοντα και
νηπια και μαθηται και οχλοι επευφημουντες και τον υμνον ανακραζοντες αυτωι,
επεχειρουν την μεμψιν επιρριπτειν και φασι προς αυτον· "Ουκ ακουεις τι ουτοι
λεγουσιν;" 5.126 Ὁ δε ετερος ευαγγελιστης φησι· "Τινες εκ του οχλου ελεγον αυτωι·
Ἐπιτιμησον τοις μαθηταις σου", ωσανει οτι· ∆υσφημεις καταδεχομενος υμνον, ος τωι
Θεωι μονωι αρμοζει, εκατεροι τον αυτον νουν εχοντες· προς ους ο Κυριος φησι, τοις
μεν· "Ναι, ουδεποτε ανεγνωτε οτι· Ἐκ στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω
αινον;" διαρρηδην φησας τον ογδοον εις αυτον ειρησθαι ψαλμον, εν ταυτωι και
αινιξαμενος οτι· Ουχ αρπαζω τα τωι Θεωι προσοντα, τουτο γαρ ειμι, καθα και ο
Ἀποστολος βοαι· "Ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε
μορφην δουλου λαβων"· τοις δε παλιν ειπων· Τι θαυμαζετε περι των νηπιων και
περι των μαθητων; "Ουτοι εαν σιωπησωσιν, οι λιθοι κεκραξονται." 5.127 Οι δε
ειδοτες οτι γεγραπται, θεωρουντες δε και αυτοις τοις εργοις τα νηπια και θηλαζοντα
παραδοξως κραζοντα τον υμνον, αναλογιζομενοι δε ως δυνατον τωι ποιησαντι τα
νηπια υπερ φυσιν ανακραζειν τον υμνον, δυνατον αυτωι και τα αψυχα ποιησαι
κραξαι, εφιμουντο αισχυνομενοι. Βαβαι, δυναμις του ∆εσποτου Χριστου· βαβαι,
φιλανθρωπια· βαβαι, συγκαταβασις ευσπλαχνος. Πως δια της διδασκαλιας, ης
ανελαβε δουλου μορφης, ηξιωσε πραεως την εαυτου θεοτητα υποδειξαι, δεχεσθαι τε
εναγωγας υπο των ιδιων κτισματων και αποκρινεσθαι ου μετ' οργης, αλλα πραεως
και ανεξικακως. Ὢ μακροθυμιας υπερβολη. Ὢ και του ∆αυΐδ αξια τα τοιαυτα
71

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αξιωθεντος προειπειν. 5.128 Ἔτι γαρ λεγει και περι της ανθρωποτητος αυτου εν τωι
αυτωι ψαλμωι, απο του "τι εστιν ανθρωπος οτι μιμνηισκηι αυτου;" εως τελους· οις
μαρτυρει ο θειος Ἀποστολος λεγων ουτως· "Τον δε βραχυ τι παρ' αγγελους
ηλαττωμενον βλεπομεν Ἰησουν δια το παθημα του θανατου δοξηι και τιμηι
εστεφανωμενον", και παλιν· "Ου γαρ αγγελοις υπεταξε την οικουμενην την
μελλουσαν, περι ης λαλουμεν." Ἀλλα τινι αυτην υπεταξεν, ω Παυλε; Φησι·
"∆ιεμαρτυρατο δε που τις λεγων· Τι εστιν ανθρωπος οτι μιμνηισκηι αυτου;" Τουτωι
υπεταξεν αυτην. "Ἐν γαρ τωι υποταξαι αυτωι τα παντα, φησιν, ουδεν αφηκεν αυτωι
ανυποτακτον." Ουτως τοις Ἑβραιοις πιστοις ειρηκως, τα αυτα και τοις Ἕλλησιν
ελεγε και φησι· "Τους μεν ουν χρονους της αγνοιας υπεριδων ο Θεος τα νυν
παραγγελλει πασιν ανθρωποις πανταχου μετανοειν, καθοτι εστησεν ημεραν, εν ηι
μελλει κρινειν την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, εν ανδρι, ωι ωρισε, πιστιν παρασχων
πασιν, αναστησας αυτον εκ νεκρων", ομοιως και Πετρος· "Ὅτι αυτος εστιν ο
ωρισμενος υπο του Θεου κριτης ζωντων και νεκρων." 5.129 Ὁμοιως παλιν ειπεν εις
αυτον ο ∆αυιδ και τον τεσσαρακοστον τεταρτον ψαλμον, εν ωι παλιν και περι της
θεοτητος αυτου φαινεται λεγων και περι της ανθρωποτητος, οις μαρτυρει παλιν ο
μακαριτης Παυλος εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι λεγων ουτως· "Προς δε τον Υιον·
Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της
βασιλειας σου." Τουτο περι της θεοτητος αυτου ειρηκως, λεγει ευθεως και περι της
ανθρωποτητος αυτου και φησιν· "Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας αδικιαν· δια
τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου"·
ου γαρ η θεοτης δια το αγαπησαι δικαιοσυνην και μισησαι αδικιαν χριεται, ουτε
ολως χριεται, ουτε Θεον εχει· αυτοχρημα γαρ Θεος εστιν. 5.130 Ἀλλ' η ανθρωποτης
αυτου χριεται ελαιον αγαλλιασεως, ινα ειπηι τωι Πνευματι τωι αγιωι, παρα τους
μετοχους αυτης, τουτεστι παρα παντας τους χριστους. Ἡ γαρ θεοτης μετοχους
αλλους ουκ εχει· εις γαρ εστι Θεος, ο τε Πατηρ και ο Υιος και το Πνευμα το αγιον. Ἡ
δε ανθρωποτης του Χριστου παντας τους ανθρωπους, μαλιστα τους χριστους, εχει
μετοχους. ∆ια τουτο γαρ οτι παρα παντας εχρισθη η ανθρωποτης του Χριστου,
χρισθεισα Πνευματι αγιωι και δυναμει, οπερ ουδενι των αλλων χριστων υπηρξεν,
ουτως εξειπε· "Παρα παντας τους μετοχους σου." Ὅλον δε αυτον τον ψαλμον περι
του Χριστου και της Ἐκκλησιας, ως επι βασιλεως νυμφιου και νυμφης βασιλιδος
εξειπων, διετελεσεν. 5.131 Ὁμοιως δε και τον εκατοστον ενατον ψαλμον εις αυτον
ειρηκε· και μαρτυρει αυτος ο Κυριος λεγων προς Ἰουδαιους· "Πως ουν ∆αυιδ εν
Πνευματι αγιωι Κυριον αυτον καλει λεγων· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ
δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου; Ει υιος αυτου
εστι, πως Κυριος αυτου εστι;" Το μεν "Κυριος αυτου" ως Θεον σαφως προειπων, το δε
"καθου εκ δεξιων μου" σαφως τηι ανθρωποτητι αρμοζει· το γαρ "καθου" τωι μη
καθεζομενωι λεγει· η δε θεοτης ιδρυται εις την οικειαν τιμην και δοξαν και
μακαριοτητα παρ' ετερου μειζονος μη επιτρεπομενη, η προτρεπομενη εις τουτο· αλλ'
η ανθρωποτης του Χριστου υπο της ηνωμενης αυτηι αχωριστως θεοτητος
επιτρεπεται, ακουουσα· "Καθου εξ δεξιων μου", ωσανει· Ἐν τηι εμηι τιμηι. Ουτε γαρ
δεξια ουτε αριστερα εχει ο Θεος απεριγραφος υπαρχων· αλλα τουτο αυτηι λεγει οτι·
Καθου εν τηι εμηι τιμηι, ωσανει· Εις προσωπον εμον, ως εικων Θεου παντι τωι κοσμωι
δεικνυμενη. 5.132 Ουτως γαρ και ∆ανιηλ· "Και αυτωι εδοθη η τιμη και η βασιλεια και
η εξουσια πασα", και τα λοιπα. Ἀλλα και αυτος ο Κυριος φησιν· "Ἐδοθη μοι εξουσια
εν ουρανωι και επι γης." Παρακατιων δε παλιν του αυτου ψαλμου φησι περι της
θεοτητος· "Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε", ωσανει του Πατρος προς τον
Υιον κατα την θεοτητα λεγοντος οτι· Προ πασης της κτισεως, ως "απο γαστρος" το
ομοουσιον θελων σημαναι, ουχ υστερον προβαλων, αλλ' εν εμαυτωι σε εχων
72

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αναρχως και απεραντως, ως απο γαστρος εκ της ημετερας ουσιας σε εξεγεννησα,
συνοντα και συνυπαρχοντα. 5.133 Ειτα παλιν ευθεως και περι της ανθρωποτητος
δηλων φησιν· "Ὤμοσε Κυριος και ου μεταμεληθησεται· Συ ιερευς εις τον αιωνα κατα
την ταξιν Μελχισεδεκ"· ου γαρ η θεοτης ιερατευει η λατρευει, αλλα μαλλον αυτη
λατρευεται και τα ιερεια προσδεχεται. Μεμνηται δε και της χρησεως ταυτης ο
αποστολος Παυλος εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι λεγων ουτως· "Καθωσπερ και
Ἀαρων, ουτως και ο Χριστος ουχ εαυτον εδοξασε γενεσθαι αρχιερεα, αλλ' ο λαλησας
προς αυτον· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε, καθως και εν ετερωι λεγει· Συ
ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ", παντα τα περι της ανθρωποτητος
αυτου εκλαβων. 5.134 Ουτως ουν ο μακαριτης ∆αυιδ τους τεσσαρας τουτους
ψαλμους εις τον ∆εσποτην Χριστον και μονον ειπεν. Ου γαρ εκοινοποιει τα του
∆εσποτου μετα των δουλων, αλλ' ιδια τα του ∆εσποτου ως ∆εσποτου εξειπε, και τα
των δουλων ως δουλων. 5.135 Ὅσα δε ετερα εξελαβον οι αποστολοι εκ των ψαλμων,
ουχ ως εις αυτον κυριως ειρημενα εξελαβον, αλλ' ως αρμοζοντα τηι υποθεσει, οιον·
"∆ιεμερισαντο τα ιματια μου εαυτοις και επι τον ιματισμον μου εβαλον κληρον", και
το· "Ἔδωκαν εις το βρωμα μου χολην", και το· "Προωρωμην τον Κυριον ενωπιον
μου διαπαντος", και· "Ἀναβας εις υψος ηιχμαλωτευσεν αιχμαλωσιαν", και οσα
τουτοις ομοια ως αρμοζοντα τηι υποθεσει αυτων εξελαβον. Οιον εποιησε και ο
μακαριτης Παυλος την χρησιν Μωυσεως την εν τωι ∆ευτερονομιωι μεταβαλων εις
την ιδιαν υποθεσιν, ως αρμοζουσαν, λεγων ουτως· "Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις
αναβησεται εις τον ουρανον; τουτεστι· Χριστον καταγαγειν, η· Τις καταβησεται εις
την αβυσσον; τουτεστι· Χριστον εκ νεκρων αναγαγειν", μεταφρασας την χρησιν ως
αρμοδιαν εις την ιδιαν υποθεσιν. Ουδε γαρ αρμοζουσι τα λοιπα των ψαλμων εις τον
∆εσποτην Χριστον, εξ ων τινα εξελαβον, οιον εις το "διεμερισαντο τα ιματια μου
εαυτοις" εικοστος πρωτος εστι· λεγει ουν εις αυτον· "Μακραν απο της σωτηριας μου
οι λογοι των παραπτωματων μου", οπερ αναρμοστον και ασυμφωνον τηι θειαι Γραφηι,
και σαφης μανια περι του Χριστου εκλαβειν το τοιουτο. 5.136 Ἐπι δε των τεσσαρων
τουτων ψαλμων των εις τον ∆εσποτην Χριστον ειρημενων, ολοι δι' ολου αυτωι
αρμοζουσιν. Ουτε γαρ, καθα και πρωτον ειπαμεν, εκοινοποιει ο μακαριος ∆αυιδ τα
εις τον ∆εσποτην Χριστον λεγομενα μετα των λεγομενων εις ετερους τινας.
Φαινεται γαρ και αυτος ο Σωτηρ τουτο ποιων, ηνικα ενεκαλουν αυτωι οι Ἰουδαιοι·
∆ιατι εργαζηι εν σαββατωι; Ὃς απεκρινατο λεγων οτι· "Ὁ Πατηρ μου εως αρτι
εργαζεται, καγω εργαζομαι." Ὅτε δε τοις μαθηταις αυτου ενεκαλουν, φησιν· "Ουκ
ανεγνωτε τι εποιησε ∆αυΐδ, ως τους αρτους της προθεσεως εφαγεν, ους ουκ εξεστι
φαγειν, ει μη τοις ιερευσι μονον;" διαρρηδην τωι Πατρι εαυτον αντιδιαστελλων, τους
μαθητας δε τοις προφηταις, ηγουν τοις ιερευσιν, ως δουλους προς δουλους και ως
υιον προς πατερα. Παραγραφη κατα παρενθεσιν κειμενη 5.137 Ὅτε μετεμορφωθη ο
Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος εμπροσθεν Πετρου και Ἰακωβου και Ἰωαννου εις το
ορος και ωφθη εν δοξηι μεγαληι, και Μωυσης και Ἠλιας συλλαλουντες αυτωι,
θεωρησαντες οι μαθηται την υπερβαλλουσαν δοξαν εις εκπληξιν και τερψιν και
ποθον και ερωτα και επιθυμιαν του καλλους εκεινου εγενοντο. Ἀποκριθεις δε
Πετρος, τροπον τινα και αυτος αλλος αντ' αλλου γεγονως, καταπλαγεις τηι θεαι ελεγε
τωι Ἰησου· "Ἐπιστατα, καλον ημας ωδε μειναι", ωσανει· Ἰδου καλη θεα και τοπος και
λαμπροτης και δοξα υπερβαλλουσα· διατι κατερχομεθα ενθεν εις χειρας παλιν
ελθειν των θελοντων ημιν επιβουλευειν και θλιβεσθαι, διαπαντος τοπον εκ τοπου
μετερχομενοι και διωκομενοι; "Ει θελεις ουν, ποιησωμεν ωδε τρεις σκηνας, σοι μιαν
και Μωυσει μιαν και Ἠλιαι μιαν." 5.138 Και επειδη ισοτιμον ηγησατο ο Πετρος
Μωυσεα και Ἠλιαν του Κυριου, συναριθμησας εξ ισου τας σκηνας, μιαν εκαστωι
ειπων, επισημαινεται ο ευαγγελιστης Λουκας λεγων ουτως· "Μη ειδως ο λεγει",
73

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ωσανει· Ἠγνοηκως ο Πετρος τα κατα τον Κυριον ουτως εφθεγξατο. Ευθεως δε
ουρανοθεν νεφελη επεσκιασε και εχωρισε Μωυσεα τε και Ἠλιαν και απεκρυψεν απο
των μαθητων· τον δε Ἰησουν μονον εν μεσωι δακτυλοδεικτων ο Πατηρ δεικνυει τοις
μαθηταις λεγων· "Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος και εκλελεγμενος, αυτου
ακουετε." Πλανασθε, φησι, τουτον μετ' εκεινων εξισουντες· ουτος γαρ μου εστιν ο
Υιος, εκεινοι δε, ωσπερ και υμεις, δουλοι. Τουτου ουν ως ∆εσποτου και εμου Υιου
κατα παντα ακουετε. Ἐπαναληψις των προτερων 5.139 Ουτως και ο προφητης ∆αυΐδ,
τωι Πνευματι τωι αγιωι κινουμενος, ουκ ανεμιξε χυδην τα της υποθεσεως του
∆εσποτου μετα της υποθεσεως των δουλων, αλλ' ιδικως εις την υποθεσιν του
∆εσποτου τους τεσσαρας τουτους ψαλμους ηξιωθη προειπειν και συνταξαι, τους δε
αλλους παντας εις ετερων προσωπων η πραγματων η ιστοριων, κοινωφελη
διδασκαλιαν τοις πασιν εκτιθεμενος. ∆ια τουτο και εμμελως και μετα ρυθμου αυτα
εξειπεν, ινα ευκατοχα και ευμνημονευτα τοις πασιν ως τερπνα γενωνται. Και τουτο
ευδηλον, ως εν πασαις ταις εκκλησιαις του κοσμου ᾀδομενα τα του ∆αυΐδ
ευρησομεν, και σχεδον υπο παντων ανθρωπων μικρων τε και μεγαλων δια στοματος
φερομενα και καθ' εκαστην ᾀδομενα και μνημονευομενα πλειω των αλλων
προφητων και Γραφων. Ἀλλα και τουτωι περας δοντες επι τον μεγαν Ἠλιαν
μετελθωμεν, εξηγουμενοι και τουτου την αξιαν. Ἔστιν ουν και τουτου την
διαγραφην κατιδειν ουτως. ΗΛΙΑΣ 5.140 Ουτος Ἠλιας, ο πρωτος ανθρωπων τοις
ανθρωποις υποδειξας ουρανοδρομειν, ο πρωτος ανθρωπων υποδειξας αγγελων και
ανθρωπων μιαν οδον, ο την γην λαχων οικητηριον και τον ουρανον αθροον
διατρεχων, ο θνητος υπαρχων και τοις αθανατοις αμιλλωμενος, ο χαμαι βαδιζων και
ως πνευμα μετα αγγελων ουρανοπορων, ο δια της μηλωτης τωι μαθητηι Ἐλισσαιωι
διπλα τα χαρισματα μεταδους, ο μακροχρονιος και αγηρως ανθρωπος, ο τωι
Ἀντιχριστωι διατηρουμενος στρατηγος, ο αντικαθισταμενος και διελεγχων την
απατην και την υπερηφανιαν αυτου, ο παντας τους ανθρωπους εκ της πλανης αυτου
επι τον Θεον εν τηι συντελειαι του αιωνος επιστρεφων. Ουτος ο της δευτερας και
επιφανους παρουσιας του ∆εσποτου Χριστου αξιουμενος ειναι προδρομος. Ὢ μετρα
διακονιων τοις αγγελοις αμιλλωμενα. ∆οξα τωι ταυτα τοις ανθρωποις χαριζομενωι
Θεωι. Ἀμην. Παραγραφη 5.141 Ουτος ο μεγας Ἠλιας αναληφθεις ως εις τον ουρανον,
και αγγελοις και ανθρωποις εδειχθη, ως τετιμηται των ανθρωπων η φυσις· και
ελπιδα χρηστην δια τουτου παλιν ο Θεος προκατεβαλετο ως δυνατον τοις
ανθρωποις, Θεου θελοντος, ουρανοδρομειν. Μεγα γαρ θαυμα το τουτον οραν,
ανθρωπον εν αρματι πυρινωι ηνιοχουντα και τον ουρανον διατρεχοντα. Βαβαι,
φιλανθρωπια του τιμησαντος. Αισχυ νεσθωσαν οι μη δοξαζοντες την μεγαλην
οικονομιαν του Θεου, ως σοφως και ουκ οργιλως ο Θεος εκαστοτε και τας τιμωριας
επιφερει τοις ανθρωποις και την τιμην διαφυλαττει του κατ' εικονα εαυτου
γενομενου ανθρωπου. ∆οξα και επαινος αυτωι εις τους αιωνας. Ἀμην. 5.142 Ουτος
Ὠσηε των δωδεκα προφητων ο πρωτος αξιωθεις ειπειν περι του ∆ε20σποτου
Χριστου ουτως·20 "Ὅταν θλιβωσιν, ορθρισωσι προς με λεγοντες· ∆ευτε,
επιστρεψωμεν προς Κυριον τον Θεον ημων, οτι αυτος ηρπακε και ιασεται ημας,
πληξας μοτωσει ημας, υγιασει ημας μετα δυο ημερας, εν τηι ημεραι τηι τριτηι
αναστησομεθα ενωπιον αυτου και γνωσομεθα." Ἐκ ταυτης της χρησεως ο αποστολος
Παυλος λεγει τοις Κορινθιοις· "Παρεδωκα γαρ υμιν εν πρωτοις ο και παρελαβον, οτι
Χριστος απεθανεν υπερ των αμαρτιων ημων κατα τας Γραφας, και οτι εταφη και οτι
εγηγερται τηι ημεραι τηι τριτηι κατα τας Γραφας·" το γαρ "εγηγερται τηι ημεραι τηι τριτηι
κατα τας Γραφας" ουκ εστιν αλλαχοθεν ευρειν. 5.143 Ἔτι λεγει ο προφητης αρμοζων
επι του ∆εσποτου Χριστου· "Σαρξ μου εξ αυτων." Παλιν λεγει· "Ἐκυκλωσε με εν
ψευδει Ἐφραιμ και εν ασεβειαι οικος Ἰσραηλ και Ἰουδα. Νυν εγνω αυτους ο Θεος, και
74

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λαος αγιος κληθησεται Θεου" απο της φυλης, δια τον εξ αυτης αναδεικνυμενον κατα
σαρκα ∆εσποτην Χριστον, λαον αγιον Θεου ονομασας τον Ἰουδαν. Ἔτι παλιν ο αυτος
προφητης· "Ἐκ χειρος ᾅδουρυσομαι αυτους, εκ θανατου λυτρωσομαι αυτους. Που η
δικη σου, θανατε; Που το κεντρον σου, ᾅδη;" Ταυτηι τηι χρησει εχρησατο ο αποστολος
Παυλος επι της αναστασεως. Παραγραφη 5.144 Ουτος και την τριημερον του Κυριου
αναστασιν σαφως προεμηνυσε φασκων· "Τηι τριτηι ημεραι αναστησομεθα και
γνωσομεθα"· ομοιως και του θανατου την καθαιρεσιν και του κεντρου του ᾅδου την
δικην προκατηγγειλε. Πως ουκ εκπληττεσθαι δει την του Θεου αφατον
φιλανθρωπιαν, την εκαστοτε προνοουμενην του ανθρωπειου γενους; ∆οξα τηι
ανεκδιηγητωι αυτου δωρεαι. 5.145 20Ουτος ο δευτερος20 Ἀμως και αυτος αξιωθεις
ειπειν περι της ελευσεως του 20∆εσποτου Χριστου ουτως·20 "∆ιοτι ιδου εγω στερεων
βροντην και κτιζων πνευμα και απαγγελλων εις ανθρωπους τον χριστον αυτου."
Ἔτι λεγει· "Ἐν τηι ημεραι εκεινηι αναστησω την σκηνην ∆αυιδ την πεπτωκυιαν και
ανοικοδομησω τα πεπτωκοτα αυτης και ανοικοδομησω αυτην καθως αι ημεραι του
αιωνος, οπως εκζητησωσιν οι καταλοιποι των ανθρωπων τον Κυριον και παντα τα
εθνη, εφ' ους επικεκληται το ονομα μου επ' αυτους, λεγει Κυριος ο ποιων ταυτα."
Ταυτης της χρησεως μεμνηται Ἰακωβος ο αποστολος εν ταις Πραξεσι των
αποστολων. Παραγραφη Και ουτος συμφωνως τωι πρωτωι τον Χριστον καταγγελλει,
δι' ου γινεται του παντος κοσμου η σωτηρια, και παλιν την σκηνην ∆αυιδ ανεγειρειν
πεπτωκυιαν δι' αυτου επαγγελλεται Θεος και παντα τα εθνη ωφελειν, απερ τα αυτα
παντες εξαγγελλουσιν. 5.146 Ουτος Μιχαιας ο τριτος, ος ηξιωθη και αυτος προειπειν
περι της ελευσεως του ∆εσποτου Χριστου, και φησι· "Και συ Βηθλεεμ, γη του
Ἐφραθα, ολιγοστος ει συ του ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα. Ἐκ σου μοι εξελευσεται του
ειναι εις αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και αι εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ ημερων αιωνος."
Ταυτην την χρησιν λαβοντες οι αρχιερεις και γραμματεις των Ἰουδαιων, Ἡρωδου
αυτους απαιτουντος που ο Χριστος γενναται, εφησαν· "Ἐν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας"·
οθεν και τους μαγους επι την Βηθλεεμ τοτε απεστειλεν. Ἔτι λεγει ο 20αυτος
προφητης·20 "Αυτος επιστρεψει και οικτειρησει ημας και καταδυσει τας αμαρτιας
ημων και απορριψει εις τα βαθη της θαλασσης πασας τας αδικιας ημων· δωσει εις
αληθειαν τωι Ἰακωβ, ελεος τωι Ἀβρααμ, καθοτι ωμοσε τοις πατρασιν ημων κατα τας
ημερας τας εμπροσθεν." Παραγραφη 5.147 Και ουτος συμφωνως τον εκ Βηθλεεμ και
Ἰουδα εξ αιωνος εις αρχοντα τωι Ἰσραηλ εγειρομενον προμηνυει, δι' ου γινεται
καταλλαγη του κοσμου, καθαιρων ημων τας αμαρτιας και εις κρειττονα ληξιν ημας
οδηγων. ∆οξα τωι εκαστοτε σοφως οικονομουντι και προλεγοντι Θεωι τα κατα τον
ανθρωπον. 5.148 Ουτος Ἰωηλ τεταρτος και αυτος αξιωθεις προειπειν περι του κατα
τον ∆εσποτην Χριστον μυστηριου, φησι γαρ ουτως· "Και εσται μετα ταυτα, εκχεω
απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα, και προφητευσουσιν οι υιοι υμων και αι
θυγατερες υμων, και οι πρεσβυτεροι υμων ενυπνιοις ενυπνιασθησονται, και οι
νεανισκοι υμων ορασεις οψονται· και γε επι τους δουλους μου και επι τας δουλας
μου εν ταις ημεραις εκειναις εκχεω απο του Πνευματος μου· και δωσω τερατα εν τωι
ουρανωι και επι της γης, αιμα και πυρ και ατμιδα καπνου· ο ηλιος μεταστραφησεται
εις σκοτος και η σεληνη εις αιμα, πριν ελθειν την ημεραν Κυριου, την μεγαλην και
επιφανη· και εσται πας, ος αν επικαλεσηται το ονομα Κυριου, σωθησεται." Ταυτης
της χρησεως μεμνηται ο μακαριτης Πετρος εν ταις Πραξεσι των αποστολων
πληρουμενης, οτε η καθοδος του αγιου Πνευματος επι τους αποστολους εν τηι ημεραι
της Πεντηκοστης εγενετο. Παραγραφη 5.149 Και ουτος τα κατα τον καιρον του
∆εσποτου Χριστου γενομενα δια Πνευματος αγιου θαυματα, προφητειας, ενυπνια και
ορασεις, εν ταυτωι και της μεγαλης και φοβερας και επιφανους παρουσιας του
∆εσποτου Χριστου την ημεραν προμηνυει, οιον γεγονε διαφορως μεν επι του Ἰωσηφ
75

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και των μαγων κατ' οναρ χρηματισθεντων, ως δηλοι τα Ευαγγελια, δι' ορασεων δε
Συμεων χρηματισθεις υπο του Πνευματος εις τας αγκαλας τον ∆εσποτην υπεδεξατο·
Ἄννα παλιν η του Φανουηλ ανθομολογουμενη τωι Κυριωι περι αυτου·
προφητευοντες δε, ως Ἄγαβος και αι θυγατερες Φιλιππου· και αι γυναικες δε αι επι
το παθος του Κυριου οπτασιας αγγελων εθεασαντο, και οι μαθηται ομοιως. 5.150 Τι
δε δει λεγειν και περι της καθοδου του αγιου Πνευματος επι τους αποστολους
γενομενης, αλλα και επι Κορνηλιου και επι παντων των πιστων, ων γραφει ο
Ἀποστολος· "Ὧι μεν γαρ διδοται λογος σοφιας, ετερωι προφητεια, ετερωι γενη
γλωσσων, ετερωι δε ερμηνεια γλωσσων, ετερωι χαρισματα ιαματων, ετερωι λογος
γνωσεως, ετερωι πιστις, ετερωι ενεργηματα δυναμεων, αλλωι διακρισις πνευματων,
παντα δε, εφη, το εν και το αυτο Πνευμα διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται."
∆οξα τωι δια παντων των προφητων προμηνυοντι ταυτα Θεωι εις τους αιωνας. Ἀμην.
5.151 Ουτος Ἀβδιου ο πεμπτος, φησι, και αυτος αξιωθεις προειπειν περι του κατα
Χριστον μυστηριου ουτως· "∆ιοτι εγγυς ημερα Κυριου επι παντα τα εθνη." Ειρηται
μεν κατα το προχειρον περι των Σκυθων, τουτεστι του Γωγ και του Μαγωγ,
κυριωτερον δε αρμοζει επι του ∆εσποτου Χριστου· επιφερει γαρ μετ' ολιγα· "Ἐν δε
τωι ορει Σιων εσται η σωτηρια." Παραγραφη Και ουτος παλιν εγγυς ειναι ημεραν
Κυριου σωτηριωδη εν τηι Σιων, και επι παντα τα εθνη, 20διαρρηδην κηρυττει20. ∆οξα
τωι Θεωι εις τους αιωνας. Ἀμην. 5.152 Ουτος Ἰωνας εκτος, ος ου δια λογων, αλλ' εργωι
και τυπωι προεμηνυσε την αναστασιν του Χριστου· φησι γαρ ο Κυριος· "Ὥσπερ Ἰωνας
εμεινεν εν τηι κοιλιαι του κητουςτρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως εσται και ο
Υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης τρεις ημερας και τρεις νυκτας." Ὥσπερ γαρ
το κητος αδιαφθορον εξημεσε τον Ἰωναν, ουτως και ο ταφος τον ∆εσποτην Χριστον
εξημεσεν εις κρειττονα ζωην. Παραγραφη Και ουτος τον ταφον και την παραδοξον
αναστασιν και αφθαρσιαν ως εν τυπωι δι' εργων προεμηνυσε του ∆εσποτου ημων
Χριστου, δι' ου και η αναστασις και η ανακεφαλαιωσις παντων ανθρωπων
οικονομειται. ∆οξα τωι ταυτα ποιουντι Θεωι. Ἀμην. 5.153 Ουτος Ναουμ εβδομος
ηξιωθη και αυτος προειπειν περι της αναστασεως του ∆εσποτου Χριστου, και φησιν·
"Ἑορταζε, Ἰουδα, τας εορτας σου, αποδος τωι Κυριωι τας ευχας σου, διοτι ου μη
προσθωσιν ετι του διελθειν δια σου εις παλαιωσιν· συντετελεσται, εξηρται· ανεβη
εμφυσων εις προσωπον σου, εξαιρουμενος σε εκ θλιψεως." Παραγραφη Πως και
ουτος συμφωνως χαιρειν παρεγγυαι περι της κατα Χριστον και της ημετερας
αναστασεως, το απαλαιωτον ημων προσημαινων, τουτεστι την αφθαρσιαν και την
αθανασιαν. ∆οξα τωι Θεωι. Ἀμην. 5.154 Ουτος Ἀμβακουμ ογδοος και αυτος αξιωθεις
ειπειν περι της αναστασεως του Χριστου ουτως· "Ἴδετε, οι καταφρονηται, και
επιβλεψατε και θαυμασατε και αφανισθητε, διοτι εγω εργον εργαζομαι εν ταις
ημεραις υμων, ο ου μη πιστευσητε, εαν τις εκδιηγηται." Ταυτην την χρησιν
αρμοδιως ο Παυλος επι της αναστασεως του ∆εσποτου Χριστου εξελαβεν εν
Ἀντιοχειαι της Πισιδιας. Παραγραφη Ὁμοιως και ουτος παραδοξα και απιστα τοις
ανθρωποις, μαλιστα τοις καταφρονηταις, πραγματα, δηλονοτι περι αναστασεως,
επαγγελλεται προσημαινειν. ∆οξα τωι Θεωι. Ἀμην. 5.155 Ουτος Σοφονιας ενατος και
αυτος αξιωθεις προφητευσαι περι του ∆εσποτου Χριστου, και φησιν ουτως·
"Ἐπιφανησεται Κυριος επ' αυτους και εξολοθρευσει παντας τους θεους των εθνων
της γης, και προσκυνησουσιν αυτωι, εκαστος εκ του τοπου αυτου, πασαι αι νησοι των
εθνων." Παλιν λεγει· "Ὅτι μεταστρεψω επι λαους γλωσσαν εις γενεαν αυτης του
επικαλεισθαι παντας το ονομα Κυριου, του δουλευειν αυτωι υπο ζυγον ενα· εκ
περατων ποταμων Αιθιοπιας οισουσι θυσιας μοι." Και παλιν λεγει· "Χαιρε σφοδρα,
θυγατερ Σιων, ευφραινου και κατατερπου, θυγατερ Ἱερουσαλημ· περιειλε Κυριος τα
αδικηματα σου λελυτρωσαι εκ χειρος εχθρων σου· βασιλευς Ἰσραηλ ο Κυριος εν
76

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μεσωι σου, ουκ οψηι κακα ετι." Ἅπερ παντα κυριωτερον επι του ∆εσποτου Χριστου
αρμοζει. Παραγραφη Και ουτος την επιφανειαν του Κυριου και των ειδωλων την
καθαιρεσιν και των εθνων την προς τον Θεον δια του Χριστου επιστροφην προδηλος
εστι σημαινων. 5.156 Ουτος Ἀγγαιος δεκατος ηξιωθη και αυτος προειπειν περι του
∆εσποτου Χριστου, ως εις προσωπον Ζοροβαβελ, τα αρμοζοντα τωι ∆εσποτηι Χριστωι,
λεγων· "Και θησομαι σε σφραγιδα, διοτι σε ηιρετισαμην, λεγει Κυριος παντοκρατωρ",
καθαπερ και Ἰωαννης ο ευαγγελιστης λεγει· "Τουτον γαρ ο Πατηρ εσφραγισεν ο
Θεος." 5.157 Ουτος ο ναος εστιν ο υπο Ζοροβαβελ κτισθεις μετα την επανοδον, περι
ου ο Ζαχαριας λεγει· "Αι χειρες Ζοροβαβελ εθεμελιωσαν τον οικον τουτον και αι
χειρες αυτου επιτελεσουσιν αυτον", περι ου και οι Ἰουδαιοι τωι Κυριωι ελεγον· "Ἐν
τεσσαρακοντα και εξ ετεσιν ωικοδομηθη ο ναος ουτος, και συ εν τρισιν ημεραις
εγερεις αυτον;" Παραγραφη Και ουτος εις προσωπον Ζοροβαβελ τα κατα τον
∆εσποτην Χριστον προμηνυει, δι' ου γινεται παντων των εθνων η σωτηρια. 5.158
Ουτος Ζαχαριας ενδεκατος και αυτος αξιωθεις προειπειν περι της ελευσεως του
Χριστου, λεγων ουτως· "Χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων· κηρυσσε χαραν, θυγατερ
Ἱερουσαλημ· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται, δικαιος και συζων, αυτος πραυς και
επιβεβηκως επι υποζυγιον και πωλον νεον." Ὑπερβολικως μεν εις τον Ζοροβαβελ
ειρηκε ταυτην την χρησιν, την δε εκβασιν κυριως εσχεν επι του ∆εσποτου Χριστου.
Ἔτι λεγει· "Και ερω προς αυτον· Τι αι πληγαι αυται αι αναμεσον των χειρων σου; Και
ερει· ας επληγην εν τωι οικωι των αγαπητων μου", και μετ' ολιγα παλιν· "Παταξω
τον ποιμενα, και διασκορπισθησονται τα προβατα της ποιμνης." Ταυτης της χρησεως
μεμνηται και ο Κυριος εν τωι καιρωι του παθους, οτε ημελλε παραδιδοσθαι, εις
εαυτον αυτην ειρησθαι ειρηκως. Παραγραφη Ουδεν ξενον και ουτος των αυτων τοις
αλλοις εχεται λεγων, την ελευσιν προμηνυων του ∆εσποτου Χριστου, οστις εν εαυτωι
εδειξε και της δευτερας καταστασεως την αρχην. ∆οξα τωι των ολων Θεωι εις τους
αιωνας. Ἀμην. 5.159 Ουτος Μαλαχιας δωδεκατος και αυτος προφητευειν αξιωθεις
περι των κατα την οικονομιαν του ∆εσποτου Χριστου· λεγει δε και αυτος ουτως·
"∆ιοτι απο ανατολων εως δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσι, και εν
παντι τοπωι θυμιαμα προσαγεται τωι ονοματι μου και θυσια καθαρα, διοτι μεγα το
ονομα μου εν τοις εθνεσι, λεγει Κυριος παντοκρατωρ." Και παλιν λεγει· "Ἰδου εγω
εξαποστελω τον αγγελον μου και επιβλεψεται οδον προ προσωπου σου." Ταυτην δε
την χρησιν και ο Κυριος εις εαυτον εξελαβε και εις τον Βαπτιστην Ἰωαννην. 5.160
Ἔτι λεγει ο αυτος προφητης· "Και ανατελει υμιν τοις φοβουμενοις το ονομα μου
ηλιος δικαιοσυνης και ιασις εν ταις πτερυξιν αυτου· και εξελευσεσθε και σκιρτησετε
ως μοσχαρια εκ δεσμων ανειμενα και καταπατησετε ανομους, διοτι εσονται σποδος
υποκατω των ποδων υμων εν τηι ημεραι, ην εγω ποιω, λεγει Κυριος παντοκρατωρ·
και ιδου εγω αποστελω υμιν Ἠλιαν τον Θεσβιτην πριν ελθειν ημεραν Κυριου, την
μεγαλην και επιφανη", καθως ειπεν ο Κυριος τοις Ἰουδαιοις οτι· Ἐαν θελητε,
δεξασθε περι Ἰωαννου του Βαπτιστου, "αυτος εστιν Ἠλιας ο μελλων ερχεσθαι."
Λοιπον επι τους τεσσαρας τους μεγαλους βαδιουμεν πληρωσαντες συν Θεωι τους
δωδεκα. Παραγραφη 5.161 Ἀλλα και ουτος ου ξενα, αλλ' ομοια τοις αλλοις ενδεκα,
τα δια του Χριστου εσομενα προεμηνυσε, και την μεγαλην παλιν και επιφανη του
Κυριου ημεραν, εν ηι προπεμψει και τον Θεσβιτην Ἠλιαν, φησιν, ετι περιοντα. ∆οξα
τωι τα παντα κτισαντι Θεωι και παλιν ανακτιζοντι. Ἀμην. Το κειμενον 5.162 Παντες
μεν οι προφηται προεφητευον και υπεμιμνηισκον τους Ἰουδαιους περι των
επαγγελιων του Θεου, ων προς τους πατερας εποιησατο, οπως παντα τα εθνη
ευλογειν υπεσχετο εν τωι σπερματι του Ἀβρααμ δια της κατα τον ∆εσποτην Χριστον
οικονομιας, και οπως ελυτρωσατο αυτους ο Θεος πρωην εκ της δουλειας των
Αιγυπτιων μετα βραχιονος υψηλου και δεδωκεν αυτοις την γην της επαγγελιας, και
77

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

οπως και αιχμαλωτοι εις Βαβυλωνα υπο Ναβουχοδονοσορ απαχθησονται και παλιν
ενδοξως επανηξουσι, και παλιν πεισονται κακα υπο Ἀντιοχου και των περιξ εθνων,
και οπως και τουτων δυναμει θειαι περιγενησονται, και τοτε ο προσδοκωμενος εκ
του σπερματος Ἀβρααμ ηξει επι σωτηριαι παντος του κοσμου κατα τας ανωθεν
επαγγελιας. Τουτο το εργον των προφητων. 5.163 Τινες μεν ουν εξ αυτων εαυτοις
συνεγραψαν τας ιδιας βιβλους, οιον ο ∆αυιδ συνθεις την βιβλον των ψαλμων, και
∆ανιηλ εν τηι αιχμαλωσιαι κελευσθεις γραψαι απερ αυτωι δι' ορασεων απεκαλυφθη, η
και αλλοι τινες. Οι δε λοιποι ουχ εαυτοις συνεγραφον, αλλα γραμματεις ησαν εν τωι
ιερωι, οι εγραφον εκαστου προφητου, ως επι ημερολογιου, λογον. Και ηνικα
απεστελλετο υπο Θεου προφητης κηρυξαι η περι Ἱερουσαλημ οτι μελλει
αιχμαλωτιζεσθαι, η περι Σαμαρειας, η περι ετερων τοπων, η περι της επανοδου, η
περι Ἀντιοχου, η περι των περιξ εθνων, η περι αυτου του ∆εσποτου Χριστου, καθ' ην
ημεραν προεφητευεν, εγραφον εν τωι λογωι του προφητου εκεινου ο εκηρυττε περι
ενος πραγματος· και παλιν μετα καιρον, ει εκηρυξε περι ετερου πραγματος, παλιν
εγραφον υποτασσοντες εις τον αυτου λογον, ως αρχην κεφαλαιου ποιουμενοι ο
εκηρυττε, και ουτως πασαν την βιβλον αυτου συνετιθεσαν. 5.164 Ὅθεν εστιν ευρειν
εν ταις αυτων βιβλοις κεφαλαιον αρμοζον εις την αιχμαλωσιαν Βαβυλωνος, η εις
την επανοδον, και ευθεως περι Χριστου ετερον, και αυθις παλιν περι της
αιχμαλωσιας και της επανοδου λεγοντα, και απλως ειπειν, εαν μη παρατετηρημενως
τις αναγνωι, συγκεχυμενα τα πλειστα ευρησει. Ου μονον δε, αλλα και αι Βασιλειαι
τουτωι τωι τροπωι εν τωι ιερωι εγραφησαν κατα μερος, εν τωι καιρωι του Σαουλ τα εως
του Σαουλ, εν τωι καιρωι του ∆αυιδ τα εως του ∆αυΐδ, ομοιως και τα εκαστου
βασιλεως κατα τον ιδιον καιρον εγραφοντο. Ὁμοιως εγραφον και εν τοις σκρινιοις
των βασιλεων, ας καλουμεν Παραλειπομενας. Την δε Πεντατευχον Μωυσης
εγραψεν, ιστοριαν προγεγονοτων και γινομενων και εσομενων. Ἰησους παλιν την
ιδιαν βιβλον· τους Κριτας παλιν εν τωι ιερωι, ηγουν εν τηι σκηνηι· ομοιως και την
Ῥουθ. Σολομων παλιν τα ιδια εγραψε, τας τε Παροιμιας και τα Ἄισματα και τον
Ἐκκλησιαστην· σοφιας γαρ χαριν ειληφως παρα Θεου, και παντα ανθρωπον
νουθετων σοφως αναστρεφεσθαι εν τωιδε τωι βιωι, προφητειας χαριν ουκ ειληφει.
5.165 Ὅσους ουν ευρομεν προφητειας αξιωθεντας ειπειν περι του ∆εσποτου Χριστου,
εταξαμεν. Ἔτι δε γραφομεν και περι των αλλων τεσσαρων προφητων, οσα
ηξιωθησαν προειπειν περι της κατα τον ∆εσποτην Χριστον οικονομιας, εν ηι αφοραι
πας ο σκοπος της θειας Γραφης. Προφερομεν τοινυν πρωτον τον μεγαλοφωνοτατον
Ἠσαΐαν, ος και τυπωι και λογωι ηξιωθη ιδειν και προειπειν περι του κατα Χριστον
μυστηριου. ΗΣΑΙΑΣ 5.166 Ουτος ο μεγας Ἠσαΐας, ο υιος του Ἀμως, ος τυπωι μεν
προειδε τα κατα το μυστηριον του Χριστου, οτε ειδε "τον Κυριον καθημενον επι
θρονου υψηλου και επηρμενου, και Σεραφειμ ειστηκεισαν κυκλωι αυτου, εξ πτερυγες
τωι ενι και εξ πτερυγες τωι ενι", εαυτα κατακαλυπτοντα, "και εκραζον ετερος προς
τον ετερον· Ἅγιος, αγιος, αγιος Κυριος Σαβαωθ, πληρης πασα η γη της δοξης αυτου."
Ἐπι τουτοις απεσταλη εν των Σεραφειμ και ελαβε τηι λαβιδι ανθρακα απο του
θυσιαστηριου και ηψατο των χειλεων αυτου λεγων· "Τουτο αφελει τας ανομιας
σου", σαφως δια της οψεως της δειχθεισης και του υμνου και του τυπου διδαχθεις
προμηνυσαι το κατα Χριστον μυστηριον. 5.167 Ἔτι δε παλιν και λογωι φησιν ουτως·
"Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη και ως αμνος εναντιον του κειραντος αυτον
αφωνος." Ταυτην την χρησιν ο ευνουχος Αιθιοψ αναγνους τον Φιλιππον παρεκαλει
ερμηνευθηναι αυτωι αυτην, ος ταχιστα περι του ∆εσποτου Χριστου αυτωι αυτην
ερμηνευσεν ειρησθαι υπο του προφητου. Ειτα παλιν λεγει· "Ἄνθρωπος εν πληγηι ων
και ειδως φερειν μαλακιαν". Και παλιν· "Ὅτι ανομιαν ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη
δολος εν τωι στοματι αυτου· και Κυριος βουλεται καθαρισαι αυτον απο της πληγης
78

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και δειξαι αυτωι φως." Και παλιν· "Ουτως λεγει Κυριος· Ἰδου εγω εμβαλω εις τα
θεμελια Σιων λιθον πολυτελη, ακρογωνιαιον, εντιμον εις τα θεμελια αυτης, και ο
πιστευων επ' αυτωι ου μη καταισχυνθηι." Και παλιν· "Ἔσται εν τηι ημεραι εκεινηι η
ριζα του Ἰεσσαικαι ο ανισταμενος αρχειν εθνων, επ' αυτωι εθνη ελπιουσι." Και παλιν·
"Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με." Τουτο αναγνους ο Κυριος εν τηι
συναγωγηι τοις σαββασιν ειπεν· "Ἀμην λεγω υμιν, σημερον επληρωθη η Γραφη αυτη
εν τοις ωσιν υμων." Παραγραφη 5.168 Και ουτος ο μεγαλοφωνοτατος Ἠσαΐας και δια
λογων και δια οπτασιων προεμηνυσε τοις ανθρωποις και την της αγιας Τριαδος,
τουτεστι του ενος Θεου, ομολογιαν και της ανθρωπειας φυσεως την αναστασιν, απερ
νυν και η Ἐκκλησια του Θεου πρεσβευει. ∆οξα τωι παντοτε οικονομουντι σοφως το
ανθρωπειον γενος. 5.169 Ουτος Ἱερεμιας αξιωθεις και αυτος προειπειν περι του κατα
Χριστον μυστηριου, λεγων ουτως· "Και ελαβον τα τριακοντα αργυρια την τιμην του
τετιμημενου, ον ετιμησαντο απο υιων Ἰσραηλ, και εδωκαν αυτα εις τον αγρον του
κεραμεως, καθα συνεταξε μοι Κυριος." Ταυτης δε της χρησεως και ο ευαγγελιστης
μεμνηται Ματθαιος πληρωθεισης εν καιρωι του παθους. Παλιν λεγει ο αυτος
προφητης· "Ἰδου ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και διαθησομαι τωι οικωι Ἰσραηλ και
τωι οικωι Ἰουδα διαθηκην καινην, ου κατα την διαθηκην, ην εποιησα τοις πατρασιν
αυτων, εν ημεραι επιλαβομενου μου της χειρος αυτων εξαγαγειν αυτους εκ γης
Αιγυπτου· οτι αυτοι ουκ ενεμειναν εν τηι διαθηκηι μου, καγω ημελησα αυτων, φησι
Κυριος· οτι αυτη η διαθηκη μου, ην δια θησομαι τωι οικωι Ἰσραηλ μετα τας ημερας
εκεινας, φησι Κυριος, διδους νομους μου επι διανοιαν αυτων, και επι καρδιαν αυτων
επιγραψω αυτους, και εσομαι αυτοις εις Θεον και αυτοι εσονται μοι εις λαον. Και ου
μη διδαξωσιν εκαστος τον αδελφον αυτου και εκαστος τον πλησιον αυτου λεγων·
Γνωθι τον Κυριον· οτι παντες ειδησουσι με απο μικρου αυτων εως μεγαλου αυτων,
οτι ιλεως εσομαι ταις αδικιαις αυτων και των αμαρτιων αυτων ου μη μνησθω ετι.
"Και ταυτης μεμνηται ο Ἀποστολος εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι.Παραγραφη 5.170
Και ουτος ομοιως τα κατα τον ∆εσποτην Χριστον προμηνυει, οστις αρχηγος εστι της
δευτερας καταστασεως· σαφεστερον γαρ και πρωτην και δευτεραν καταστασιν
προμηνυει, ητις δευτερα αρχην εσχεν επι του ∆εσποτου Χριστου. ∆οξα τωι Θεωι εις
τους αιωνας. Ἀμην. ΙΕΖΕΚΙΗΛ 5.171 Ουτος Ἰεζεκιηλ εν Βαβυλωνι προφητευων και
αυτος ηξιωθη προειπειν περι της κατα Χριστον οικονομιας, και φησι· "Και ρυσομαι
αυτους απο πασων των ανομιων αυτων και καθαριω αυτους· και εσονται μοι εις
λαον και εγω εσομαι αυτοις εις Θεον· και ο δουλος μου ∆αυιδ αρχων εν μεσωι αυτων,
και ποιμην εις εσται παντων, οτι εν τοις προσταγμασι μου πορευσονται." Και παλιν
λεγει· "Και ειπε προς με· Το υδωρ τουτο το εκπορευομενον εις την Γαλιλαιαν την
προς ανατολας, και κατεβαινεν επι την Ἀραβιαν και ηρχετο εως επι την θαλασσαν,
επι το υδωρ της διεκβολης, και υγιασει τα υδατα, και εσται πασα ψυχη των ζυων
των εκζεοντων και επι παντα, εφ' α αν επελθηι εκει ο ποταμος, ζησεται." Παραγραφη
5.172 Και ουτος ομοια τοις αλλοις αινιττεται προμηνυων της δευτερας ημων
καταστασεως τον αρχηγον και την πολιτειαν. ∆οξα τωι τα παντα σοφως
οικονομουντι Θεωι. Ἀμην. ∆ΑΝΙΗΛ 5.173 Ουτος ∆ανιηλ εν Βαβυλωνι προφητευων
και αυτος αξιωθεις προειπειν περι του ∆εσποτου Χριστου, και φησιν ουτως· "Και
γνωσει και συνησεις· Ἀπο εξοδου λογου του αποκριθηναι σοι και του οικοδομηθηναι
Ἱερουσαλημ εως χριστου ηγουμενου, εβδομαδες επτα και εβδομαδες εξηκοντα δυο",
και τα λοιπα. Και παλιν· "Και ετμηθη λιθος ανευ χειρων και επαταξε την εικονα και
εγενετο ο λιθος ωσει ορος μεγα και επληρωσε την γην." Και παλιν· "Και ιδου μετα
των νεφελων του ουρανου ως Υιος ανθρωπου ερχομενος και εως του Παλαιου των
ημερων εφθασε· και αυτωι εδοθη η τιμη και η εξουσια", και τα λοιπα οσα ερρεθη.
Παραγραφη 5.174 Και ουτος σαφεστερον περι της ελευσεως του Χριστου εξειπε,
79

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σημανας και τον καιρον και την προσουσαν αυτωι εξουσιαν και την εκ παρθενου
γεννησιν και την εξαπλωσιν της διδασκαλιας εν πασηι τηι γηι, α και συν Θεωι παντα
γεγονασι και ετι γενησεται. ∆οξα τωι δια παντων των προφητων προκαταγγειλαντι
ταυτα Θεωι. Ἀμην. ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΠΡΟ∆ΡΟΜΟΣ 1. Ἄννα προφητις ανθομολογουμενη
τωι Θεωι. 2. Συμεων· (2α) "Νυν απολυεις τον δουλον σου, ∆εσποτα, κατα το ρημα σου
εν ειρηνηι, οτι ειδον οι οφθαλμοι μου το σωτηριον σου, ο ητοιμασας κατα προσωπον
παντων των λαων, φως εις αποκαλυψιν εθνων και δοξαν λαου σου Ἰσραηλ." 3. Ἡ
αγια Παρθενος Μαρια· (3α) "Ἰδου γαρ απο του νυν μακαριουσι με πασαι αι γενεαι." 4.
Ἰησους Χριστος· (4α) "Ὁ νομος και οι προφηται εως Ἰωαννουπροεκηρυξαν." 5.
Ἰωαννης ο Βαπτιστης· (5α) "Ἴδε ο αμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του
κοσμου." 6. Ζαχαριας ο ιερευς· (6α) "Και συ, παιδιον, προφητης Ὑψιστου κληθησηι."
7. Ἐλισαβετ η προφητις· (7α) "Και ποθεν μοι τουτο οτι η μητηρ του κυριου μου ηλθε
προς με;" 5.175 Ουτος ο μειζων παντων ανθρωπων Ἰωαννης ο
Βαπτιστης, ο ετι εν κοιλιαι Πνευματος αγιου πλησθεις και σκιρτων και επειγομενος
προδραμειν του Κυριου αυτου, ο μεγας ενωπιον του Θεου, ο προδρομος του Κυριου, ο
ετοιμαζων αυτωι λαον κατεσκευασμενον, ο των προφητων ανωτερος και των
αποστολων προγενεστερος, ο μεσος της Παλαιας και Καινης ∆ιαθηκης, ο τελευταιος
εν νομωι και της Νεας υποδεκτης, ο παροντα τον ∆εσποτην Χριστον πασιν
υποδεικνυς, ο τηι σκληραγωγιαι παντας ανθρωπους υπεραιρων και τηι διακονιαι
παντας ανθρωπους υπερβας, ο εν πνευματι και δυναμει Ἠλιου προελθων και τον
Ἠλιαν υπερβαινων τωι βαπτιζειν τον Κυριον, ο λυχνος ο καιομενος προ του ηλιου
της δικαιοσυνης. Ουτος παροντα τον Κυριον υποδεικνυσι λεγων· "Ἴδε ο αμνος του
Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου", "αμνον" ως θυομενον καλεσας, και "την
αμαρτιαν του κοσμου" αιροντα, ως απαλλαττοντα τον κοσμον της αμαρτιας, δια της
αναστασεως αφθαρτους και αθανατους και ατρεπτους αποτε λων. Τοιαυτης
διακονιας και τοιουτων πραγματων μηνυτης ηξιωθη ο μεγας Ἰωαννης ειναι.
Παραγραφη 5.176 Ουτος ο μειζων παντων ανθρωπων Ἰωαννης, ο πατερα και μητερα
συμπροφητας κεκτημενος, ος ου μονον τον της δευτερας καταστασεως αρχηγον
παροντα τον ∆εσποτην Χριστον υποδεικνυσιν, αλλα και κριτην αυτον του παντος
υποφαινει λεγων· "Ου το πτυον εν τηι χειρι αυτου, και διακαθαριει την αλωνα αυτου
και συναξει τον μεν σιτον εις την αποθηκην, το δε αχυρον κατακαυσει πυρι
ασβεστωι." Ουτος παλιν βασιλειαν ουρανων προκηρυττει και οδοποιει τωι μετ' αυτον
ερχομενωι και εν εαυτωι εργωι δεικνυοντι την βασιλειαν των ουρανων, ητις εστι
δευτερα και καινη καταστασις. ∆οξα τωι τα παντα εκ του μη οντος εις το ειναι
παραγαγοντι Θεωι και παλιν εν Χριστωι ανακτιζοντι. Ἀμην. Προλογος περι των
αποστολων 5.177 Καθαπερ ουν επηγγειλαμεθα τους αρχαιους ανθρωπους δειξαι και
τους προφητας παντας περι του κατα Χριστον μυστηριου προειρηκοτας, και οτι
παντες απο του πρωτοπλαστου Ἀδαμ μεχρι Ἰωαννου του Βαπτιστου εις την
μελλουσαν καταστασιν αφορωσι, τουτο πεποιηκαμεν, οπερ και ο ∆εσποτης Χριστος
και οι τουτου μαθηται και αποστολοι διαρρηδην λοιπον εκηρυξαν, ως εστι τις
μελλουσα καταστασις κρειττων της ενταυθα πολυ, ην εν εαυτωι πρωτος ημιν εδειξεν
ο ∆εσποτης Χριστος αναστας εκ των νεκρων και εις ουρανον ανεληλυθως, ην και οι
πρωτοι σκοτωι τινι εμηνυσαν και οι μετα ταυτα σαφως διαγγελλουσι, και οτι ουδεις
αυτων ποτε ουτε των νεωτερων, ουτε των αρχαιων, ετεραν ποτε καταστασιν, η
πρεσβυτεραν η μεταγενεστεραν τουτων των δυο, εκηρυξαν η εφαντασθησαν, αλλ'
οτι αρξαμενος ο Θεος ποιησαι την κτισιν πασαν τας δυο ταυτας μονον καταστασεις
εποιησε, ταυτην πρωτον ορισας πολιτευεσθαι, ειθ' ουτως την μελλουσαν, εις ην
αφοραι πας ο σκοπος του Θεου και των προφητων αυτου. 5.178 Αισχυνεσθωσαν
τοινυν Ἕλληνες οι συναΐδιον τωι Θεωι τον κοσμον υποτιθεμενοι και προβιοτην
80

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

καταγγελλοντες και αναστασιν σωματων αθετουντες. Αισχυνεσθωσαν και οι τουτων
επακολουθοι, οι χριστιανιζειν μεν δοκουντες, τωι δε εργωι τα των Ἑλληνων
φρονουντες, οι λεγοντες σφαιροειδη ειναι τον ουρανον. Ουδεν γαρ ετερον και αυτοι
λεγουσιν, ων οι Ἕλληνες καταγγελλουσιν, αει τον κοσμον ουτως εν φθοραι των
σωματων ειναι και αναστασιν σωματων μηδεποτε γινεσθαι, μητε ετεραν
καταστασιν. Αισχυνεσθωσαν μανιχαιοι και μαρκιωνισται τας σαρκας αποβαλλομενοι
και πονηρας αρχης αυτας ποιηματα καταγγελλοντες. 5.179 Αισχυνεσθωσαν παντες
οσοι αθετουσι την ημετεραν σαρκα και οσοι αθετουσι τας ημετερας ψυχας συν τωι νοι
αυτων, τουτεστιν Ευτυχης, Ἄρειος, Ἀπολλιναριος, και παντες οι κατ' αυτους.
Αισχυνεσθωσαν παντες οι αιρετικοι οι μη ομολογουντες ενα Θεον εν τρισιν
υποστασεσι γνωριζομενον τε και προσκυνουμενον, ποιητην ουρανου και γης
υπαρχοντα, και της ημετερας σαρκος την αναστασιν. Αισχυνεσθωσαν Σαμαρειται
μητε της ημετερας σαρκος αναστασιν ομολογουντες, μητε αγγελον, μητε πνευμα.
Αισχυνεσθωσαν των Ἰουδαιων οι απιστοι οι τον προσδοκωμενον μη δεξαμενοι, μητε
χριστιανικην αναστασιν ομολογουντες, αλλα τοιαυτην οιαν νυν πολιτευομεθα
"γαμουντες και γαμιζομενοι". 5.180 Ευγε δε ευγε, χαρα τε και αγαλλιασις τοις οντως
χριστιανοις, τοις πειθομενοις πασηι τηι θειαι Γραφηι, Παλαιαι τε και Καινηι ∆ιαθηκηι,
τοις ποδηγηθεισιν εκ του νομου και πιστευσασι Χριστωι και πασιν οις εκηρυξε και ετι
λεγοντι· "Ὁ νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου προεκηρυξαν", και· "Ἀπο των
ημερων Ἰωαννου του Βαπτιστου η βασιλεια των ουρανων βιαζεται, και βιασται
αρπαζουσιν αυτην", ινα ειπηι οτι· Ὅσοι εαυτους βιαζονται και πολιτευονται δικαιως
και μη ταις ιδιαις εννοιαις εξακολουθουσιν, αλλα τωι Θεωι πιστευουσιν, εκεινοι
ταυτης τυγχανουσιν. 5.181 Ἀμελει και η μητηρ Ἰωαννου και Ἰακωβου αιτησαμενη
τον Κυριον ενα εκ δεξιων αυτου ειναι και ενα εξ ευωνυμων εν τηι βασιλειαι,
απεκρινατο αυτηι οτι· "Ουκ εστιν εμον τουτο δουναι, αλλ' οις, φησιν, ητοιμασται
παρα του Πατρος μου", ωσανει· Το μεν δωρον του Θεου πασιν εφηπλωται, το
αναστηναι εκ των νεκρων και γενεσθαι αφθαρτους και αθανατους και ατρεπτους, το
δε προτιμασθαι ετερων, ου δωρον τουτο, αλλ' ετοιμασια του Θεου τοις καλως
πιστευουσι και βιουσι. Παλιν γαρ λεγει ο Κυριος· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος
μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν", και ποτε ητοιμασθη φησιν
"απο καταβολης κοσμου" προσειπων. 5.182 Ὁ κοσμογραφος τοινυν Μωυσης και οι
λοιποι παντες προφηται και αρχαιοι ανθρωποι περι των δυο τουτων καταστασεων
και μονον ειποντες και ετερας μη μνημονευσαντες, αλλα ταυτας μονας
προκηρυξαντες και συγγραψαμενοι, ου μονον δε, αλλα και ο Κυριος παραγεγονως
και οι τουτου μαθηται, ευαγγελισται και αποστολοι, ουδεν ετερον εκηρυξαν η τας
δυο ταυτας και μονας καταστασεις. Τις ετι λειπεται πιστεως, ως οτι ταυτα ουκ εισιν
αληθη; Τις ουκ εντραπησεται τον οχλον των προρρησεων, τας εκβασεις των
προφητειων, τον οχλον των σημειων και των παραδοξων και των θαυματων, αυτην
την πολιτειαν παντων των αγιων και του ∆εσποτου Χριστου και των αυτου
αποστολων, την συμφωνιαν της Παλαιας και Καινης ∆ιαθηκης; 5.183 Τις εξ αυτων
διεφωνησε προς τους αλλους σφαιροειδη τον ουρανον εξηγησαμενος, η προΰπαρξιν
τουτου του κοσμου εκηρυξεν, η αΐδιον ειναι τον κοσμον απεφηνατο, η ηθετησε την
των σωματων ημων αναστασιν, η την δια του Χριστου γενομενην οικονομιαν του
ανερχεσθαι τους δικαιους ανθρωπους εις τον ουρανον; Ἀλλα παντες, ως εξ ενος
θειου Πνευματος ποδηγουμενοι, ταυτα και δια λογων και δι' εργων η τυπων
προεμηνυσαν και παντες εις την μελλουσαν καταστασιν αφορωσιν. 5.184 Και αυτος
δε ο ∆εσποτης Χριστος εν Ευαγγελιοις δηλοι, εν οις μελλουσιν αναστρεφεσθαι οι
τελειοι δικαιοι και οι μεσοι και οι ασεβεις· και περι μεν των τελειων δικαιων, ως
οταν προσκαληται αυτους προς εαυτον λεγων· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος
81

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου,"
περι δε των ασεβων, ως οταν τοις εξ ευωνυμων λεγηι· "Πορευεσθε απ' εμου, οι
κατηραμενοι, εις το πυρ το αιωνιον, το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις
αυτου", ινα ειπηι· Τοις μεν δικαιοις ανω εν τωι ουρανωι εσωτερον τουτου του
ορωμενου στερεωματος, τοις δε ασεβεσι, κατω περι την γην, ενθα και ο διαβολος
κατερριφη. 5.185 Λοιπον των μεσων αναγκη ζητησαι τον τοπον. Λεγει τοινυν εν τηι
παραβοληι των δεκα παρθενων ως αι πεντε αι φρονιμοι εισηλθον μετα του νυμφιου
εις τον νυμφωνα, τουτεστιν εις τον ουρανον, επειδηπερ και την παρθενιαν και την
ελεημοσυνην επελεξαντο· αι δε μωραι, φησι, το εν επιλεξαμεναι, του δε ετερου
καταφρονησασαι, εμειναν εξω του νυμφωνος, κεκλεισμενην ευρουσαι την θυραν
και ακουσασαι· "Ἀπελθατε απ' εμου, ουκ οιδα υμας", ουτε εισελθειν συγχωρηθεισαι,
ουτε μετα των ασεβων κατακριθεισαι, αλλα μεινασαι εξωθεν του νυμφωνος. Ουτως
ουν εκαστος εχων πιστιν ορθην ανυποκριτον και βιον καλον μετα παρρησιας
εισερχεται εις την βασιλειαν· οι δε εναντιοι οι μηδε εν τουτων εχοντες, μητε πιστιν
ορθην, μητε βιον ευθη, μετα του διαβολου περι την γην κατακρινονται· οι δε ενα μεν
εχοντες, ενα δε μη εχοντες, μεσοι τινες εισιν, εξωθεν μενειν του νυμφωνος
κατακρινομενοι, τουτεστι του στερεωματος. 5.186 Το δε ειδος των αγαθων η των
τιμωριων αδυνατον ειδεναι ημας, ει μη εντος αυτων των πραγματων γενωμεθα· ως
εν υποδειγματι δε μονον των ενταυθα τιμωριων και των ενταυθα αγαθων εσημανε
τα μελλοντα· ουδε γαρ ενην ημας αλλως ακουσαι, μηπω πειραν ειληφοτας καινων
τινων πραγματων, αλλ' οσον ενην αινιγματωδως ειπειν, ειπεν οτι· "Ὡμοιωθη η
βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βασιλει, οστις εποιησε τωι υιωι αυτου γαμους", τα
παντων ανωτερα των του βιου τουτου αγαθων εκλεξαμενος και ομοιωσας τοις
εκεισε αγαθοις· ομοιως και τα χειριστα, πυρ, σκωληκα, ταρταρον και βρυγμον
οδοντων, και σκοτος και οσα τουτοις παραπλησια, επειδη ταυτα των ενταυθα
τιμωρητικων δεινοτερα τυγχανουσι, τουτοις αυτα εξωμοιωσεν· ουτε δε τα αγαθα
των εκει δυνατον αναλογισασθαι, ουτε τα δεινα, ουτε τα μεσα τουτων. 5.187 Ἀλλ'
ετερα τις καταστασις εστι κρειττων πολυ και λιαν πολυ καθολου υπαρχουσα των
ενταυθα, ωσπερ κρειττων υπαρχει ο βιος ουτος ου οτε ημεν εν τηι κοιλιαι της μητρος
ημων. Ἀναλογισασθαι γαρ δει πως ημεν εσωθεν της κοιλιας διαγοντες, εν σκοτωι, εν
αιματι, εν φλεγματι, εν χοληι, εν βορβορωι, εν κοπρωι, και πασηι ακαθαρσιαι και
δυσωδιαι συμφυρομενοι και εν πασηι αγνωσιαι υπαρχοντες, παρακυψαντες δε εν τωι
βιωι τουτωι ετερα τινα θεωρουμεν, ων την πειραν ουπω παρειληφαμεν, ανεσεως
εκτασιν, αερος αναπνοην, απολαυσιν φωτος καλλιστου, κατασκευην κοσμου
τεχνιτου και πανσοφου δημιουργημα, και γνωσεως Θεου εμπιπλαμενοι, απερ παντα
ουτε ειδεναι ημας ην δυνατον ουτε ενθυμηθηναι ουτε ακουσαι ουτε απολαυσαι ενος
τουτων, ετι οντας εν τηι κοιλιαι. 5.188 Ουτως και την μελλουσαν καταστασιν καθολου
κρειττονα τυγχανουσαν των ενταυθα ου δυνατον ημας αναλογισασθαι, ετι οντας εν
τουτωι τωι βιωι, η ενθυμεισθαι η φαντασθηναι, ει μη εντος αυτων των πραγματων
γενωμεθα. "α γαρ οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε, φησι, και επι καρδιαν
ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον." Ὥσπερ τοινυν
ενταυθα κοινον δωρον απασι κεχαρισται ο Θεος τον ηλιον αυτου ανατελλων επι
δικαιους και αδικους και βρεχων επ' αγαθους και πονηρους, ουτως και εν τηι
μελλουσηι καταστασει κοινον δωρον πασι χαριζεται, αθανασιαν και αφθαρσιαν και
ζωην και ατρεπτοτητα· κατα δε τας προτερας πραξεις εκαστος εαυτωι εφελκεται ειτε
την βασιλειαν, ειτε την τιμωριαν, ειτε ανοδον εν ουρανωι, ειτε μονην περι την γην,
ειτε περι την μεσην ταξιν. Παντα δε αιωνια και απεραντα τυγχανει, και τα αγαθα και
τα τουτων χειριστα. Καθολου δε εκεινη η καταστασις της ενταυθα πολυ και πανυ
πολυ διενηνοχε. Προς δε τα αγαθα τα ητοιμασμενα τοις δικαιοις αντιδιαστελλομενα
82

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τα των ασεβων, εσχατη τιμωρια και κρισις ανελεης τυγχανει· αναλογει γαρ τηι
καταστασει εκεινηι και η ταυτης κρισις και τιμωρια. 5.189 Ἔλθωμεν λοιπον και επι
τους ευαγγελιστας και αποστολους και δειξωμεν και αυτους συμφωνως τοις
παλαιοις λεγοντας ταυτας και μονας τας δυο καταστασεις παρα Θεου γεγενησθαι,
ταυτην πρωτην, εν ηι και διαγομεν νυν, και την μελλουσαν, εις ην παντες οι
χριστιανοι αφορωμεν. ∆ιαγραψωμεν ουν τον πρωτον των ευαγγελιστων Ματθαιον
λεγοντα περι των τοιουτων. 5.190 Ουτος ο πρωτος των ευαγγελιστων
συγγραψαμενος Ευαγγελιον· ευαγγελιον δε λεγεται αγαθων πραγματων αγγελια.
Ουτος διωγμου γενομενου εν Ἱεροσολυμοις, οτε τον Στεφανον ελιθοβολησαν,
μελλων και αυτος τα Ἱεροσολυμα καταλιπειν, αιτησαντων αυτον τινων των πιστων
εγγραφον αυτοις διδασκαλιαν καταλιπειν, δοκιμασας την εν σαρκι μαλλον επι γης
διατριβην του Κυριου ανεγραψατο, εικονα πολιτειας εναρετου και διαγωγης
ουρανιου και ενθεου αναστροφης αυτους διδαξαι προθεμενος. Τουτον ουν τον
σκοπον αποσυζων αρχεται της εαυτου συγγραφης λεγων ουτως· "Βιβλος γενεσεως
Ἰησου Χριστου, υιου ∆αυΐδ, υιου Ἀβρααμ", τουτο λεγων· Προς υμας, ω πιστοτατοι,
τον λογον ποιουμενος παραδοξου γενεσεως και αριστης πολιτειας και διαγωγης
ουρανιου και καινοπρεπους καταστασεως, υμιν εκτιθεμαι βιβλον. 5.191 Ἐπειδηπερ
προς τον ∆αυιδ και τον Ἀβρααμ ο Θεος επαγγελιας εποιησατο ενευλογεισθαι δια του
σπερματος αυτων παντα τα εθνη, και το σπερμα αυτων εις τον αιωνα βασιλευειν,
αυτου εκεινου του εξ αυτων σπερματος, δι' ου ο Θεος τον κοσμον ευλογει και
ανακτιζει και βασι λειαν αιωνιον χαριζεται, την γενεσιν διηγουμαι, οπως αρχηγος
εστι δευτερας καταστασεως καινοπρεπως συλληφθεις και τεχθεις και εν πασηι
δικαιοσυνηι και αγιοτητι αναμαρτητως πολιτευσαμενος. 5.192 Ὥσπερ γαρ ο
πρωτοπλαστος ανθρωπος Ἀδαμ εκ γης μηπω σπαρεισης, μηδε γεωργηθεισης παρα
ανθρωπου, δυναμει θειαι παρηχθη, ουτως και ο της δευτερας καταστασεως αρχηγος
εκ των ανθρωπων, ως αν τις ειποι, εκ παρθενου γης ασπορως, ανευ ανδρος, δυναμει
του αγιου Πνευματος παρηχθη· και ωσπερ παλιν τοτε το θηλυ εκ του αρρενος
παρηκται, ουτως και ενταυθα το αρρεν εκ του θηλεος παρηκται· και ωσπερ εκεινος
ηττηθεις εκ του διαβολου τον θανατον τωι γενει παρεισηγαγεν, ουτω και ουτος
νικησας τον θανατον εκ του γενους κατηργησε και την αθανασιαν και ζωην
ατελευτητον τωι γενει προσεκτησατο. 5.193 Ταυτα και τα τοιαυτα σκοπον εχων
ειπειν ο μακαριτης Ματθαιος εξεθετο την εαυτου γραφην, οπως τε εγενετο
συλληφθεις ασπορως εκ Πνευματος αγιου, και οτι προβας εν ηλικιαι αναμαρτητως
επολιτευσατο, την τε κατα νομον πολιτειαν και την ευαγγελικην και πασαν
δικαιοσυνην επληρωσε. Παραδοθεις δε και τωι πειραζοντι νικητης απεφανθη,
αηττητος διαμεινας και εξω του σκαμματος υπερακοντισας τον αντιπαλον της
ανθρωπινης φυσεως· ειτα και υπο των Ἰουδαιων επιβουλευθεις και παραδοθεις
αδικως εις θανατον δεχεται και τουτον υπερ του γενους εκοντι, ιν' ευλογως το
παλαιον χειρογραφον σχισας τωι σταυρωι προσηλωσηι και τον υπερ απαντων
οφειλομενον θανατον ως θυσια λογικη αποτισηι, εαυτον αμωμον προσενεγκας τωι
Θεωι· τοτε λοιπον τριημερος αναστας εκ των νεκρων πασιν εδειξε του θανατου την
καταλυσιν και χαιρειν πασι παρεγγυαι, του θανατου λοιπον το κρατος καθελων.
5.194 Μεμνηται δε και αυτος Ματθαιος της ανοδου της εις τον ουρανον, ει και μη εν
τωι τελει, αλλ' ουν γε εν αυτηι τηι συγγραφηι, ηνικα λεγει περι Ἰωαννου του
Βαπτιστου ουτως· "Ἐν δε ταις ημεραις εκειναις παραγινεται Ἰωαννης ο Βαπτιστης
κηρυσσων εν τηι ερημωι της Ἰουδαιας, λεγων· Μετανοειτε, ηγγικε γαρ η βασιλεια των
ουρανων", ινα ειπηι· Το οικητηριον το εν τοις ουρανοις λοιπον ετοιμον εστι, του
Χριστου παραγινομενου, αναδεικνυσθαι· αλλα και εν τοις Μακαρισμοις και εν πασηι
τηι συγγραφηι μεμνηται βασιλειας ουρανων, εξαιρετως δε, οτε προς τους φαρισαιους
83

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και σαδδουκαιους διαλεγομενος περι αναστασεως ο Κυριος φησιν ουτως· "Ἐν γαρ τηι
αναστασει ουτε γαμουσιν, ουτε γαμιζονται, αλλ' ως αγγελοι Θεου εισιν εν τωι
ουρανωι." Ουτος ο σκοπος της συγγραφης του ευαγγελιστου του μακαριου Ματθαιου.
Παραγραφη 5.195 Και ουτος ου της Παλαιας αλλα της Νεας ∆ιαθηκης κηρυξ, ος
συνεγραψεν ημιν πως τε και ποτε ετεχθη και εκ τινος ο της δευτερας καταστασεως
αρχηγος, τουτεστιν ο ∆εσποτης Χριστος, και οπως επολιτευθη και απεκτανθη και
ανεστη και εις ουρανους ανεληλυθεν, ενθα εστι της δευτερας καταστασεως η
πολιτεια. ∆οξα τωι εξ αρχης ετοιμασαντι και προκαταγγειλαντι περι τουτων Θεωι και
νυν πληρωσαντι και πληρουντι. Ἀμην. 5.196 Ουτος ο δευτερος ο εν Ῥωμηι, Πετρου
εντειλαμενου αυτωι, Μαρκος συγγραψαμενος Ευαγγελιον, ος αρχην του Ευαγγελιου,
ητοι της ευαγγελικης πολιτειας, το βαπτισμα ορισαμενος, ο τυπος ην της εκ νεκρων
αναστασεως, δι' ης εις αθανατον και ατρεπτον ζωην αναγεννωμεθα, ειτα και αυτος
τους πειρασμους ειρηκως και την νικην, ομοιως και την επιβουλην και τον θανατον
και την αναστασιν, ετελεσε την εαυτου συγγραφην. Μεμνηται δε και αυτος Ἰωαννου
του Βαπτιστου κηρυττοντος ηγγικεναι την βασιλειαν των ουρανων, απερ παντα και
αυτος συμφωνα τωι μακαριωι Ματθαιωι εφθεγξατο. Εις γαρ σκοπος εστι πασης της
θειας Γραφης. Παραγραφη 5.197 Και ουτος της Νεας ∆ιαθηκης κηρυξ υπαρχων τα
αυτα τωι προ αυτου ημιν συνεγραψεν, εκ της κατα το βαπτισμα ιστοριας αρξαμενος,
ητις και τυπος εστι της εκ νεκρων αναστασεως, λεγω δη της καινης και ουρανιου
πολιτειας, οπως τε εβαπτισθη και επολιτευθη και απεκτανθη και ανεστη και εις
ουρανους ανεληλυθεν, ενθα εστι της δευτερας καταστασεως ο τοπος και η πολιτεια.
∆οξα τωι εξ αρχης ετοιμασαντι και προμηνυσαντι περι τουτων Θεωι και νυν
πληρωσαντι και πληρουντι. Ἀμην. 5.198 Ουτος Λουκας ο τριτος των ευαγγελιστων,
ος θεωρησας πολλους επικεχειρηκοτας αναγραψασθαι Ευαγγελια και εκ καρδιας
πολλα πλαττομενους, αυτος ταχιστα προς τον ιδιον μαθητην Θεοφιλον συγγραφει
λογον ασφαλιζομενος μη παρασυρηναι τοις εκεινων πλασμασι, μηδε παρατραπηναι
ων πρωην μεμαθηκεν· "Ἵνα γνωις, φησιν, ακριβως περι ων κατηχηθης λογων την
ασφαλειαν." ∆ιηγειται τοινυν αυτωι οσαπερ και παραδεδωκει αυτωι, αρξαμενος απο
της γενεσεως Ἰωαννου, τουτο διδασκων οτι και του Προδρομου η γενεσις παραδοξος
ην, ειτα την αυτου του ∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα και αυτην παραδοξως
διηγησαμενος γεγενησθαι, κατα τον του προλαβοντος Ματθαιου σκοπον ειρηκως
κατα αναποδισμον τους αυτου προγονους, ως εκ του ∆αυιδ και του Ἀβρααμ, ετι τε
παρατεινας, ως και εκ του Ἀδαμ υπαρχει, μη ευρηκως υστερον τινα επι τον Θεον
λοιπον ανεδραμε, λεγων "του Θεου", τουτεστι του αρξαμενου της κτισεως κατα τον
ιεροφαντην Μωυσεα και ποιησαντος τον πρωτοπλαστον Ἀδαμ. 5.199 Ειτα παλιν και
αυτος ομοια τοις αλλοις ειρηκως περι του βαπτισματος και των πειρασμων, ετι τε
και του θανατου και της αναστασεως, μετα ταυτα και εν αυτωι τωι Ευαγγελιωι και εν
ταις Πραξεσι την ανοδον αυτου την εις τον ουρανον απαγγελλει, και οτι ουτως
παλιν ελευσεται, και τελειοι και αυτος την εαυτου γραφην εις ενα σκοπον αφορων,
ον παντες προσδοκωσι, τουτο διδασκων και τον εαυτου μαθητην τον θεοφιλη
Θεοφιλον. Παραγραφη 5.200 Και ουτος κηρυξ της αυτης Νεας ∆ιαθηκης ων τα αυτα
τοις αλλοις εξειπεν, αρξαμενος απο της γενεσεως του Προδρομου, ελθων και επι την
αυτου γενεσιν, ειπων δε και την κατα νομον πολιτειαν, ομοιως και την ευαγγελικην,
λεγω δη βαπτισμα, θανατον και αναστασιν· ες υστερον και αυτος την ανοδον την εις
τον ουρανον κατηγγειλεν, ενθα εστι το της δευτερας ημων καταστασεως
κατοικητηριον. ∆οξα τωι εξ αρχης ετοιμασαντι και προμηνυσαντι περι τουτων Θεωι
και νυν πληρωσαντι και πληρουντι. Ἀμην. 5.201 Ουτος παλιν συνεγραψε του
πληθους της στρατιας των αγγελων την δοξολογιαν επι τηι γενεσει του ∆εσποτου
Χριστου κατα σαρκα χαιροντων και αγαλλιωντων και λεγοντων· "∆οξα εν υψιστοις
84

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Θεωι και επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια", την παλαι κατηφειαν εαυτων, την
δια τον πρωτοπλαστον ανθρωπον, νυν αποθεμενοι και χαιροντες επι τηι του
δευτερου Ἀδαμ γενεσει. 5.202 Ουτος Ἰωαννης, ο τεταρτος των ευαγγελιστων, ο
πλειω παντων αγαπωμενος υπο του Χριστου, ο επι το στηθος του Κυριου
ανακεκλιμενος, ο εκειθεν ως εξ αεναου πηγης τα μυστηρια αρυσαμενος, ωι εν Ἐφεσωι
διαγοντι επεδοθησαν των ετερων τριων ευαγγελιστων υπο των πιστων αι
συγγραφαι, και δεξαμενος ευ εχειν μεν αυτας απεφηνατο, τινα δε εν αυτοις
παραλελειφθαι εφη, ατινα και αναγκαιον ην διηγησασθαι· και παρακληθεις υπο των
πιστων εξεθετο και αυτος την εαυτου συγγραφην, τροπον τινα των
παραλελειμμενων αναπληρωσιν, οιον περι του εν Κανα γαμου, περι Νικοδημου, περι
της Σαμαρειτιδος, περι του βασιλικου, περι του εκ γενετης τυφλου, περι Λαζαρου,
περι του τον Ἰουδαν αγανακτειν δια την αλειψασαν τον Κυριον μυρωι, περι των
προσελθοντων Ἑλληνων, περι του νιπτηρος, και περι ετερων διδασκαλιων εν μεσωι
ειρημενων, περι του Παρακλητου, εξαιρετως δε και περι της θεοτητος του Χριστου
φανερως κηρυξας και θεμελιον της εαυτου συγγραφης αυτο προταξας, απερ παντα
παραλελειμμενα τοις αλλοις ην. 5.203 Ἀρξαμενος τοινυν απο της θεοτητος
μετεληλυθεν ευθεως και επι την ανθρωποτητα αυτου, ειπων και αυτος οσα τοις
αλλοις προειρητο, βαπτισμα, πειρασμους, θανατον και αναστασιν. Ειτα προστιθησιν
οσα μετα την αναστασιν πεποιηκεν, ως των θυρων κεκλεισμενων εισηλθεν, ως
εδειξε τας χειρας και τους ποδας και την πλευραν, ως συνεφαγε και συνεπιεν αυτοις,
ως συνωδοιπορησεν, ως εκρατει τους οφθαλμους αυτων του οραν αυτον, ως, οτε
ηβουλετο, αθροον παρεγινετο και αθροον παλιν απελιμπανετο, ως διδασκαλικως τηι
Μαριαι ελεγε· "Μη μου απτου", διδασκων δια τουτου ως των αθανατων η διαγωγη
μετα θνητων ουχ αρμοζει, αλλα μαλλον εν ουρανωι εστιν η διαγωγη αυτων. 5.204
Ουτως γαρ και επιφερει· "Ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον πατερα μου", ενθα μελλω
ανιεναι, εν ωι εστι και των αθανατων η διαγωγη. ∆ια τουτο και ελεγεν αυτηι
απελθειν και ειπειν τοις μαθηταις οτι· Ἀναβαινω εις τον ουρανον, ενθα και υμεις
μελλετε ανιεναι. Ταυτα παντα συγγραψαμενος και αυτος ετελεσε την εαυτου
γραφην, ενα σκοπον εχων συν τοις αλλοις ευαγγελισταις του διδαξαι οτι εκ ταυτης
της καταστασεως επι την μελλουσαν δει αφοραν, προς ην αφοραι πασα η
θεοπνευστος Γραφη, Παλαια τε και Καινη ∆ιαθηκη. Παραγραφη 5.205 Και ουτος της
Νεας ∆ιαθηκης κηρυξ αναφανεις, τα παραλελειμμενα τοις αλλοις ευαγγελισταις
συγγραψαμενος και αναπληρωσας τα λοιπα τοις αλλοις ομοιως εξειπε, βαπτισμα,
πολιτειαν, θανατον και αναστασιν και ανοδον την εις τον ουρανον, ενθα εστι των
αθανατων και δικαιων ανθρωπων και αγγελων το κατοικητηριον, τουτεστι της
δευτερας καταστασεως ο τοπος. ∆οξα τωι ταυτα ετοιμασαντι και προμηνυσαντι και
ετι πληρουντι. Ἀμην. 5.206 Ουτος Πετρος, ο κορυφαιος των αποστολων, ο τας κλεις
της βασιλειας των 20ουρανων πιστευθεις20, ο εν εαυτωι τεθεμελιωμενην εχων την
Ἐκκλησιαν, ο τριτον αρνησαμενος και τριτον ομολογησας, ο γενναιως τον σταυρον
κατωκαρα παρακαλων υπομειναι, και ουτος τον αυτον τοις ευαγγελισταις
αποσυζων σκοπον ουτως εν ταις Πραξεσιν εφη· "Ἰησουν τον Ναζωραιον, ανδρα
αποδεδειγμενον απο του Θεου εις υμας δυναμεσι και τερασι και σημειοις, οις εποιησε
δι' αυτου ο Θεος εν μεσωι υμων, καθως αυτοι οιδατε, τουτον τηι προωρισμενηι βουληι
και προγνωσει του Θεου εκδοτον δια χειρος ανομων προσπηξαντες ανειλατε, ον ο
Θεος ανεστησε λυσας τας ωδινας του θανατου", ειτα παρακατιων· "Τουτον τον
Ἰησουν ανεστησεν ο Θεος, ου παντες ημεις εσμεν μαρτυρες. Τηι δεξιαι ουν του Θεου
υψωθεις την τε επαγγελιαν του Πνευματος του αγιου λαβων παρα του Πατρος
εξεχεε τουτο, ο υμεις βλεπετε και ακουετε. Ου γαρ ∆αυιδ ανεβη εις τον ουρανον·
λεγει δε αυτος· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους
85

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. Ἀσφαλως ουν γινωσκετω πας οικος Ἰσραηλ
οτι Κυριον και Χριστον ο Θεος αυτον εποιησε, τουτον τον Ἰησουν, ον υμεις
εσταυρωσατε." 5.207 Σκοπητεον ενταυθα, πως πασαν την υποθεσιν των
ευαγγελιστων εις ολιγους πανυ στιχους περιεγραψεν, ειπων περι αυτου και την
θρεψαμενην ως απο Ναζαρετ, και οτι απο Θεου ανηρ τυγχανει, ως δευτερος Ἀδαμ,
και οτι δι' αυτου τα θαυματα ειργαζετο ο Θεος, και οτι συγχωρησει θειαι απεκτανθη
υπο των ανομων, και οτι ο Θεος αυτον ανεστησεν αθανατον και ατρεπτοντουτο γαρ
εφη "λυσας τας ωδινας του θανατου", και οτι τηι θειαι δυναμει υπερυψωθεις εις
ουρανον ανεληλυθε κακειθεν κατεπεμψε το Πνευμα το αγιον· ου γαρ ετερος
ανηλθεν εις τον ουρανον, η ∆αυΐδ, αλλ' αυτος ο Κυριος, περι ου και ∆αυιδ ειπεν·
"Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου
υποποδιον των ποδων σου", και· "Ἀσφαλως Κυριον και Χριστον ο Θεος αυτον
εποιησεν." 5.208 Ἔτι δε παλιν λεγει προς Κορνηλιον ουτως· "Ἰησουν τον απο
Ναζαρετ, ως εχρισεν αυτον ο Θεος Πνευματι αγιωι και δυναμει, ως διηλθεν
ευεργετων και ιωμενος παντας τους καταδυναστευομενους υπο του διαβολου, οτι ο
Θεος ην μετ' αυτου· και ημεις μαρτυρες παντων ων εποιησεν εν τε τηι χωραι των
Ἰουδαιων και εν Ἱερουσαλημ· ον και ανειλαν κρεμασαντες επι ξυλου. Τουτον ο Θεος
ηγειρε τηι τριτηι ημεραι και εδωκεν αυτον εμφανη γενεσθαι, ου παντι τωι λαωι, αλλα
μαρτυσι τοις προκεχειροτονημενοις υπο του Θεου, ημιν, οιτινες συνεφαγομεν και
συνεπιομεν αυτωι μετα το αναστηναι αυτον εκ νεκρων· και παρηγγειλεν ημιν
κηρυξαι τωι λαωι και διαμαρτυρασθαι οτι αυτος εστιν ο ωρισμενος υπο του Θεου
κριτης ζωντων και νεκρων. Τουτωι παντες οι προφηται μαρτυρουσιν αφεσιν
αμαρτιων λαβειν δια του ονοματος αυτου παντα τον πιστευοντα εις αυτον." 5.209
Ὁμοιως παλιν, οτε τον χωλον ιασατο, ουτω φησι· "Μετανοησατε ουν και
επιστρεψατε εις το εξαλειφθηναι υμων τας αμαρτιας, οπως αν ελθωσι καιροι
αναψυξεως, και αποστειληι τον προκεχειρισμενον υμιν Ἰησουν Χριστον, ον δει
ουρανον μεν δεξασθαι αχρι χρονων αποκαταστασεως παντων, ων ελαλησεν ο Θεος
δια στοματος παντων των αγιων απ' αιωνος αυτου προφητων." Και μεμνηται της
χρησεως Μωυσεως, το· "Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ο Θεος", και παλιν
επιφερει· "Και παντες δε οι προφηται απο Σαμουηλ και των καθεξης, οσοι ελαλησαν
και κατηγγειλαν τας ημερας ταυτας· υμεις εστε υιοι των προφητων και της
διαθηκης, ης διεθετο ο Θεος προς τους πατερας υμων λεγων προς Ἀβρααμ· Και εν τωι
σπερματι σου ενευλογηθησονται πασαι αι πατριαι της γης. Ὑμιν πρωτον ο Θεος
αναστησας τον παιδα αυτου απεστειλεν αυτον ευλογουντα υμας εν τωι
αποστραφηναι εκαστον απο των πονηριων υμων." 5.210 Τουτοις πασι μαρτυρει και ο
μακαριος Πετρος, ωσπερ και οι ευαγγελισται, και οτι παντες οι προφηται
προκατηγγειλαν ταυτα παντα, οτι ο Θεος δευτεραν τινα καταστασιν καινην
πεποιηκε και ποιει, ην και προκατηγγειλε δια στοματος παντων των προφητων, και
ουτε προ ταυτης της καταστασεως ειπεν ετεραν ειναι, ουτε μετα την μελλουσαν
ετεραν απεφηνατο, αλλα μετα παντων των προφητων και αποστολων δυο μονον
εξειπε, ταυτην και την μελλουσαν. Παραγραφη 5.211 Ἐπι της πυργοποιΐας
θεομαχουντες ποτε οι ανθρωποι ηβουλοντο εις τον ουρανον ανελθειν· τουτων τας
γλωσσας σχισας ο Θεος απρακτους πεποιηκεν. Ἐπ' εσχατου των καιρων επι σωτηριαι
των ανθρωπων παραγεγονως και την ημετεραν φυσιν εις ουρανον αναγαγων, εν
ημεραι της Πεντηκοστης προμηνυων και των λοιπων την ανοδον, δια Πνευματος
αγιου ουρανοθεν παλιν τας γλωσσας συναξας τοις αποστολοις διδωσι. 5.212 Και
σταθεις ο της Νεας ταυτης ∆ιαθηκης μεγας κηρυξ Πετρος εν μεσωι δημηγορων, και ας
επιστευθη παρα Χριστου κλειδας των ουρανων βασταζων, εβοα μετα παρρησιας α
και οι ευαγγελισται συνεγραψαντο, βαπτισμα, πολιτειαν, θανατον, αναστασιν,
86

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αθανασιας χαριν και αφθαρσιαςτουτο γαρ βουλεται λεγειν "λυσας τας ωδινας του
θανατου", και ομοιως την ανοδον την εις τον ουρανον· και "καιρους αναψυξεως"
καλει την μελλουσαν καταστασιν, και ταυτην λεγει την προεπηγγελμενην ευλογιαν
τωι Ἀβρααμ, και δια παντων των προφητων αυτην κηρυττομενην επι παντα τα εθνη,
και αρχηγον αυτης τον ∆εσποτην Χριστον ειναι, δι' ου παντα τα εθνη ευλογουνται.
∆οξα τωι ταυτα ετοιμασαντι και προμηνυσαντι Θεωι και νυν πληρωσαντι και ετι
πληρουντι. Ἀμην. ΣΤΕΦΑΝΟΣ 5.213 Ουτος ο Στεφανος, ο της Νεας ∆ιαθηκης
πρωτομαρτυς και πρωτοδιακονος, ο τον μεγαν Παυλον ετι ζηλωτην υπαρχοντα του
νομου φονεα ιδιον κεκτημενος, ο μονος μετα πασης συναγωγης αγωνιζομενος, ο τον
Ἀγωνοθετην προς την θεαν εξαναστησας, ουτος ο θεωρων τους ουρανους
διηνοιγμενους και τον Υιον του ανθρωπου εστωτα εκ δεξιων του Θεου· πασης γαρ
της θειας Γραφης καθημενον λεγουσης, ουτος εστωτα ειδεν· η γαρ σφοδροτης του
αγωνος επι την θεαν τον Ἀγωνοθετην εξανεστησεν. Ὅθεν και παρ' αυτου
προτρεπομενος ανιεναι εις εκεινην την δοξαν ηυχετο τοις αυτον λιθαζουσι λεγων·
"Κυριε, μη στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην", αλλα συ αυτος "δεξαι το πνευμα
μου". Ἰδου και αυτος τα αυτα τοις αλλοις και ειδε και κηρυττει, ως εις τον ουρανον
εστιν ο Χριστος, ο της δευτερας καταστασεως αρχηγος, ον παρακαλει και αυτον
αυτοθι δεξασθαι. Παραγραφη 5.214 Και ουτος της Νεας ∆ιαθηκης κηρυξ και
αγωνιστης θερμος υπαρχων αυτοις οφθαλμοις εθεασατο πνευματικωτερον τον
Ἰησουν εσωθεν οντα του στερεωματος, ον και λιθαζομενος παρακαλει δεξασθαι
αυτου το πνευμα. Ουτος προς τους Ἰουδαιους εξετεινε μεγαλην δημηγοριαν, εν ηι
αυτους ηλεγξε φονεας του Ἰησου γεγονοτας. ∆ια τουτου και αυτος πιστουμενος
ημας, απερ και οι πρωτοι ειρηκασι, θανατον και αναστασιν και ανοδον εις τον
ουρανον. ∆οξα τωι ταυτα ετοιμασαντι και προκαταγγειλαντι και νυν πληρωσαντι και
ετι πληρουντι. Ἀμην. ΠΑΥΛΟΣ 5.215 Ουτος ο μεγας Παυλος, ο αποστολος, ο της
ουρανιου φαλαγγος ταξιαρχης, ο εν εαυτωι εχων τον Χριστον λαλουντα, ο τα
στιγματα του Χριστου εν τωι σωματι περιφερων, ο μεγας διδασκαλος της Ἐκκλησιας,
ο μυριους θανατους καθ' εκαστην υπερ της Ἐκκλησιας υπομενων, ο εν Κυριωι
καυχωμενος και ταις ιδιαις ασθενειαις, ο την χαριν του Χριστου εν εαυτωι βρυουσαν
εχων, ο γλωσσαις λαλων πασι τοις εθνεσιν, ο ποτε διωκτης, νυν δε διωκομενος, ο
ποτε αμαρτωλος, νυν δε ηλεημενος, ο εως τριτου ουρανου αρπαγεις και παλιν εις
τον παραδεισον, ο των αρρητων ρηματων ακουστης, ο των πνευματικων
χαρισματων κεκριμενος δικαστης, ο μεγας κανοναρχης και υπερβαινων τους
λοιπους διδασκαλους της Ἐκκλησιας, Παυλος, ου ο ασπασμος εν πασαις ταις
Ἐπιστολαις αυτου, ως εν ταξει σημειου, η "χαρις" εστι "του Κυριου". 5.216 Ουτος
καθολου εν πασαις ταις εαυτου Ἐπιστολαις, ως ηδη γενομενος εν τηι δευτεραι
καταστασει, γεγηθως και πεποιθως διατελει· "Συνηγειρε και συνεκαθισε, φασκων, εν
τοις επουρανιοις", και· "Τηι ελπιδι εσωθημεν", και αλλα μυρια, α νυν καταλεγειν ουκ
ευχερες. Ἐνιων δε μνημονευσωμεν, ινα μη τον λογον μηκυνωμεν. Λεγει τοινυν εν
τηι προς Κορινθιους πρωτηι Ἐπιστοληι ουτως· "Ει εν τηι ζωηι ταυτηι εν Χριστωι
ηλπικοτες εσμεν μονον, ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων εσμεν." Ἀλλα τι, ω Παυλε,
μετα την ενταυθα ζωην, ποιαν αλλην ελπιζειν οφειλομεν; Ναι, φησιν, εστι τις
κρειττων ζωη, ισχυρα και ουρανιος, μεθ' ορκου παρα Θεου επαγγελλομενη. 5.217
Φησι γαρ· "Ἐν ωι περισσοτερον βουλομενος ο Θεος επιδειξαι τοις κληρονομοις της
επαγγελιας το αμεταθετον της βουλης αυτου εμεσιτευσεν ορκωι, ινα δια δυο
πραγματων αμεταθετων, εν οις αδυνατον ψευσασθαι Θεον, ισχυραν παρακλησιν
εχωμεν οι καταφυγοντες κρατησαι της προκειμενης ελπιδος, ην ως αγκυραν εχομεν
της ψυχης, ασφαλη τε και βεβαιαν και εισερχομενην εις το εσωτερον του
καταπετασματος, οπου προδρομος υπερ ημων εισηλθεν Ἰησους κατα την ταξιν
87

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Μελχισεδεκ αρχιερευς γενομενος εις τον αιωνα." Και παλιν· "Γινωσκοντες εχειν
υμας κρειττονα υπαρξιν και μενουσαν." Και παλιν· "∆ιο βασιλειαν ασαλευτον
παραλαμβανοντες." Και παλιν· "Ου γαρ εχομεν ωδε μενουσαν πολιν, αλλα την
μελλουσαν επιζητουμεν." Και παλιν· Παραγει γαρ το σχημα του κοσμου τουτου." Και
παλιν· "Ἡ δε ευσεβεια προς παντα ωφελιμος εστιν, επαγγελιας εχουσα ζωης της νυν
και της μελλουσης." Και παλιν· "Ἀδελφοι, εγω εμαυτον ουπω λογιζομαι
κατειληφεναι· εν δε, τα μεν οπισω επιλανθανομενος, τοις δε εμπροσθεν
επεκτεινομενος, κατα σκοπον διωκω εις το βραβειον της ανω κλησεως του Θεου, εν
Χριστωι Ἰησου· οσοι ουν τελειοι, τουτο φρονωμεν." Και παλιν· "Ἡμων δε το
πολιτευμα εν ουρανοις υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν, ος
μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων εις το γενεσθαι αυτο συμμορφον τωι
σωματι της δοξης αυτου." Και παλιν· "Προσδεχομενοι την μακαριαν ελπιδα και
επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων Ἰησου Χρι στου." 5.218
Και παλιν· "Ει ουν συνηγερθητε τωι Χριστωι, τα ανω ζητειτε, ου ο Χριστος εστιν εν
δεξιαι του Θεου καθημενος, τα ανω φρονειτε, μη τα επι της γης." Και παλιν· "Τουτο
γαρ υμιν λεγομεν εν λογωι Κυριου, οτι ημεις οι ζωντες, οι περιλειπομενοι εις την
παρουσιαν του Κυριου, ου μη φθασωμεν τους κοιμηθεντας· οτι αυτος ο Κυριος εν
κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου και εν σαλπιγγι Θεου καταβησεται απ' ουρανου,
και οι νεκροι εν Χριστωι αναστησονται πρωτον· επειτα ημεις οι ζωντες, οι
περιλειπομενοι, αμα συν αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις απαντησιν του
Κυριου εις αερα, και ουτω παντοτε συν Κυριωι εσομεθα· ωστε παρακαλειτε αλληλους
εν τοις λογοις τουτοις." Και παλιν· "Οι γαρ τοιαυτα λεγοντες εμφανιζουσιν οτι
πατριδα επιζητουσι· και ει μεν εκεινης εμνημονευσαν, αφ' ης εξεβησαν, ειχον αν
καιρον ανακαμψαι· νυν δε κρειττονος ορεγονται, τουτεστιν επουρανιου· διο ουκ
επαισχυνεται αυτους ο Θεος Θεος επικαλεισθαι αυτων· ητοιμασε γαρ αυτοις πολιν."
Και παλιν· "Ἐξεδεχετο γαρ την τους θεμελιους εχουσαν πολιν, ης τεχνιτης και
δημιουργος ο Θεος." Και παλιν· "Των αγιων λειτουργος και της σκηνης της
αληθινης, ην επηξεν ο Κυριος και ουκ ανθρωπος." 5.219 Ἀλλα και εν ταις Πραξεσιν,
οτε τωι Φηστωι και τωι Ἀγριππαι επι βηματος διελεγετο, ταυτα φησι· "Περι ης ελπιδος
εγκαλουμαι υπο Ἰουδαιων, βασιλευ· τι απιστον κρινεται παρ' υμιν, ει ο Θεος νεκρους
εγειρει;" Και παλιν· "Ἕνεκα τουτων Ἰουδαιοι συλλαβομενοι με εν τωι ιερωι
επειρωντο διαχειρισασθαι. Ἐπικουριας ουν τυγχανων της απο του Θεου αχρι της
ημερας ταυτης εστηκα, μαρτυρομενος μικρωι τε και μεγαλωι, ουδεν εκτος λεγων ων
τε οι προφηται ελαλησαν μελλοντων γινεσθαι και Μωυσης· ει παθητος ο Χριστος, ει
πρωτος εξ αναστασεως νεκρων, φως μελλει καταγγελλειν τωι τε λαωι και τοις
εθνεσι." Και ει θελησομεν πασας τας του Ἀποστολου χρησεις αναλεξασθαι περι
τουτου, σχεδον τας δεκατεσσαρας αυτου Ἐπιστολας δι' ολου ευρησομεν περι τουτου
λεγουσας, οτι εκ ταυτης της καταστασεως επι την μελλουσαν επειγομεθα δραμειν,
οθεν και παραγγελλει λεγων· "Σπουδασωμεν εισελθειν εις εκεινην την καταπαυσιν",
"καταπαυσιν" αυτην ειρηκως, ως ετερας μη ουσης μετ' αυτην, αλλα και "βασιλειαν
ασαλευτον", ινα ειπηι διαδοχην μη εχουσαν. Παραγραφη 5.220 Τι δει λεγειν και περι
τουτου του σκευους της εκλογης, της ηχουσης μεγαλης σαλπιγγος νεας εν τοις
εθνεσι, της συναγουσης τα εθνη και τον Ἰσραηλ εις μιαν Ἐκκλησιαν; Ὅτι και αυτη η
πρωτη αυτου εκλογη εξ ουρανων του Ἰησου προσκαλεσαμενου εγενετο, και μαθων
ουκ ηπειθησε τηι ουρανιωι οπτασιαι. Ουτος παλιν αρπαγεις, περιων εν τηι νυν
καταστασει, εως τριτου ουρανου των αγγελων τας ταξεις εθεασατο, των αορατων
∆υναμεων την λειτουργιαν κατωπτευσε, των Ἀρχων και των Ἐξουσιων και
Κυριοτητων και πασων των ∆υναμεων των κατωνομασμενων εμβατευσας και
κατοπτρισθεις την διακονιαν εβοα· "Ουχι παντες εισι λειτουργικα πνευματα εις
88

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

διακονιαν αποστελλομενα δια τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν;" Ουτος και
την ποτε ταξιν του Ἀντικειμενου, ως της εξουσιας του αερος υπηρχεν, εξειπε και την
απο του τυφου εξ ουρανων πτωσιν ανηγγειλεν. Ουτος παλιν βοαι· "Ουκ οιδατε οτι
αγγελους κρινουμεν;" Και παλιν· "Οι αγγελοι τον κοσμον κρινουσιν." 5.221 Ουτος
εστιν ο εν πασαις ταις Ἐπιστολαις εαυτου παραγγελλων ουρανια φρονειν και
ουρανια ζητειν, και σπευδειν δραμειν εν ουρανωι και επειγεσθαι των ανω τυγχανειν.
Ουτος εστιν ο την πολιν και το οικητηριον των δικαιων, αγγελων και ανθρωπων,
και πασης ομου της Ἐκκλησιας τον ουρανον εξειπων, κεφαλην ολου του σωματος
ως ανωτερον τον ∆εσποτην Χριστον προσειπεν· υπερανω γαρ ειπε πασης Ἀρχης και
Ἐξουσιας και ∆υναμεως και Κυριοτητος και παντος ονοματος ονομαζομενου ου
μονον εν τωι αιωνι τουτωι, αλλα και εν τωι μελλοντι· και, συντομως ειπειν, ουτος
εστιν ο των ουρανιων ταγματων και της Ἐκκλησιας διδασκαλος μεγας και εξηγητης
και αυτος της νυν και της μελλουσης μονων καταστασεων μνημονευων και της
αθανασιας και αφθαρσιας της παρεχομενης ημιν υπο του Θεου εν τωι μελλοντι και
της ατρεπτοτητος και παντων των αγαθων των υπερκοσμιων, ων την δυναμιν
λογισασθαι ου δυναμεθα. ∆οξα τωι ταυτα παντα προετοιμασαντι και προμηνυσαντι
και νυν πληρωσαντι και πληρουντι Θεωι εις τους αιωνας. Ἀμην. Ἔτι 5.222 Ῥωμαιων
μεν ευθυς εν προοιμιοις ο Παυλος την πιστιν επαινει καταγγελλομενην εν ολωι τωι
κοσμωι, και ομοπιστους αποκαλει. Κορινθιους δε, ως πρωην φιλοσοφους του κοσμου
τουτου οντας, μεμφεται, πιστευσαντας μεν ηδη περι της αναστασεως του Χριστου,
ανονητον δε αυτοις τουτο αποφαινεται, μη και της ημετερας αναστασεως
πιστευομενης παρ' αυτων. ∆ικαιως ουν οι Ἀθηναιοι σπερμολογον αυτον
προσηγορευον, ως ανορυττοντα τα της δεισιδαιμονιας αυτων ζιζανια. Γαλατας
ανοητους αποκαλει και δικην αψυχων ευχερως μετατιθεμενους, ως μετα το
βαπτισμα απατηθεντας και περιτμηθεντας. Ἐφεσιοις πασαν την βουλην του Θεου
εξαγγελλει και σχεδον εκεισε θηριομαχησας παρατιθεται αυτοις προφητευων και
λεγων μετα ταυτα τινας προς αυτους ως λυκους εισερχομενους και διασπωντας
αυτους, μεθ' ων, εφη, και εξ αυτων ανιστασθαι τινας ομοιως τοις λυκοις διασπωντας
την Ἐκκλησιαν. 5.223 Φιλιππησιους πανυ θαυμαζει επαινων ως μονους πολλην
φροντιδα και αγαπην τιθεμενους προς αυτον εν τε τοις δεσμοις αυτου και εν τηι
απολογιαι, και πολλακις αυτωι πεμψαντας τα προς την χρειαν. Κολοσσαεις δε παλιν
και αυτους επαινει εν τηι πιστει, ει γε επιμενουσι, και αγαπην εχοντας εις παντας
τους αγιους. Θεσσαλονικεας φιλαδελφους λεγει και διωκομενους και πασχοντας
υπερ της ευσεβειας, ωσπερ και τους Ἑβραιους πιστους, και επιστηριζει αυτους ωσπερ
και τους Κορινθιους περι αναστασεως νεκρων, αμα και περι της δευτερας του Κυριου
παρουσιας. Ἑβραιοις, ως Ἑβραιος και ως εις εξαυτων κοινοποιουμενος τα αυτων,
αγιους αδελφους και κλητους και μετοχους των ουρανιων γεγονοτας ονομαζει και
διωκομενους και πασχοντας υπερ της ευσεβειας, πλην, φησιν, "εανπερ την αρχην
μεχρι τελους βεβαιαν κατασχωμεν", και ασφαλιζεται μη τωι φοβωι του διωγμου
εκλυθηναι και παλινδρομησαι προς τους απιστους. 5.224 Τιμοθεωι παλιν εν Ἐφεσωι
παραγγελλει γραφων ασφαλιζεσθαι τους ετεροδιδασκαλους και μη προσεχειν τοις
αυτων μυθοις, και στηριζει εν τοις δογμασι και κανονας παραδιδωσιν
εκκλησιαστικους· "Ἵνα γνωις, φησι, πως δει εν οικωι Θεου αναστρε φεσθαι." Λεγει δε
και τινας αιρεσεις αναδεικνυμενας επ' εσχατου και αποστρεφομενας την αληθειαν,
και προλεγει οτι ου προκοψουσιν επι το κρειττον, αλλα φανεροι γενησονται και η
ανοια αυτων ευδηλος εσται πασι. Τιτωι παλιν και αυτωι εν τηι Κρητηι κανονας
εκκλησιαστικους παραδιδωσι και στηριζει εν τοις δογμασι και επιτιμησει κεχρηται
προς τους Κρητας, ως ψευστας και κουφους και δολιους και υπο των εκ περιτομης
πλανωμενους. 5.225 Φιλημονι μαρτυρει πολλην πιστιν, ευσεβειας και αγαπην εχοντι
89

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

προς τους αγιους, ου τον δουλον Ὀνησιμον αχρηστον οντα μετεβαλε και ευσεβη
πεποιηκε, και τον αυτου δεσποτην ο μεγας Ἀποστολος παρακαλει δεξασθαι μηκετι
ως δουλον, αλλ' ως αδελφον. Ἐν πασαις δε ταις Ἐπιστολαις αυτου εις το των
ουρανων οικητηριον παντας προτρεπεται δια πιστεως ορθης και βιου καλου
εισελθειν και μη αποτυχειν των αποκειμενων τοις δικαιοις αγαθων· μεθ' ων και
ημας αναξιους οντας αξιωσον, ο την ευσπλαγχνον εχων αγαθοτητα, Κυριε ο Θεος,
των ολων ποιητα. Ἀμην. 5.226 Ἔτι. Τοις Ἑβραιοις ο Παυλος εβραιστι γεγραφηκεν ως
Ἑβραιος· μετεφρασθη δε εις την ελληνιδα γλωτταν, ως φασιν, υπο Λουκα η υπο
Κλημεντος, ομοιως και το κατα Ματθαιον Ευαγγελιον. Ἐπι το προκειμενον
αναδραμωμεν 5.227 Σκοπησαι λοιπον δει, ω θεοφιλεστατε, την συμφωνιαν του
κοσμογραφου Μωυσεως, και παντων των προφητων και των ευαγγελιστων και
αποστολων, πως παντες συμφωνως δυο καταστασεις διηγουνται τον Θεον
πεποιηκεναι τον συμπαντα κοσμον. ∆ια τουτο αρξαμενος ο Θεος την κτισιν ποιησαι,
τηι δευτεραι ημεραι το στερεωμα πεποιηκε και συνεδησε τωι πρωτωι ουρανωι κατα το
μεσον του υψους του απο της γης εως του ουρανου, διελων τον ενα χωρον εις
χωρους δυο· και τον ενα τον κατωτερον τουτον τον κοσμον εταξεν ειναι, τον δε
ανωτερον τον μελλοντα κοσμον ητοιμασεν εξ αρχης κατα τον ανωθεν αυτου
σκοπον. 5.228 Ου γαρ εν τηι ζωηι ταυτηι τηι προσκαιρωι εστιν η ημετερα ελπις, αλλ' εν
τηι μελλουσηι ατελευτητωι, εν ηι υιοθεσια και απολυτρωσις και ατρεπτοτης και
δικαιοσυνη και αγιασμος και μακαριοτης υπαρχει και τελεια γνωσις και παν οτιουν
καλον ημιν αποκειται λαμβανειν παρα του Θεου, πεπειραμενοι απ' εντευθεν καλων
και κακων, ιν' ειδειημεν των παρεχομενων ημιν αγαθων την δυναμιν, καθως
ενδεχεται, τροπον τινα υιοι Θεου γενομενοι και δοξαζομενοι δοξηι και χαραι
ανεκλαλητωι. ∆ια τουτο και ενταυθα οι πιστοι συμβο λικως των μυστηριων
μεταλαμβανομεν του σωματος του ∆εσποτου Χριστου μετα το βαπτισμα, ινα μετα
την εκ νεκρων αναστασιν προσεχοντες τωι ∆εσποτηι Χριστωι μεταλαμβανωμεν της
αυτου δοξης, εφελκομενοι δοξαν απο της αυτου δοξης. 5.229 ∆ια τουτο και
μεταληψις λεγεται, καθα και εν τωι Ἀποστολωι γεγραπται ουτως· "Ἡμεις δε παντες
ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι την αυτην εικονα
μεταμορφουμεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος", ινα ειπηι·
Ἡνικα ο Κυριος παραγινεται, παντες οι πιστοι φανερωτατα, ανευ καλυμματος, την
δοξαν Κυριου ως εν εσοπτρωι τινι κατοπτριζομεθα και την αυτην εικονα, ην ο Κυριος
εχει, μεταμορφουμεθα απο της αυτου δοξης εις ημετεραν δοξαν μεταλαμβανοντες.
Τουτο γαρ σημαινει και η μεταληψις των μυστηριων, το μεταλαβειν του
δεδοξασμενου αυτου σωματος, ωσπερ εν εσοπτρωι κατοπτριζομενοι και
μεταλαμβανοντες της δοξης αυτου. "Ἐκ γαρ του πληρωματος αυτου ημεις παντες
λαμβανομεν", χορηγουντος αυτου και μη μειουμενου. Το δε "καθαπερ απο Κυριου
Πνευματος" τουτο βουλεται λεγειν οτι· Καθαπερ ο Μωυσης ελαβε παρα Κυριου,
ημεις δε δια του Πνευματος του αγιου λαμβανομεν. Παραγραφη 5.230 Ὥσπερ
ενταυθα γεννωμενοι εκ του γαλακτος σιτιζομεθα των ημετερων γονεων, τουτεστιν
εκ των σαρκων αυτων και των αιματων προς ζωην συνισταμενοι, ουτως
προσεταχθημεν σιτιζεσθαι μυστικωτερον του σωματος και αιματος του ∆εσποτου
Χριστου, επειδηπερ και πατηρ ημων εστιν εν τωι μελλοντι αιωνι, καθα τηι Γραφηι
δοκει, παρ' αυτου και δι' αυτου το ειναι λαμβανοντες και το πως ειναι
αναγεννωμενοι εις ζωην αιωνιον. 5.231 Ἐνταυθα, γεννησις σαρκικη και γαλακτος
τροφη καταλληλως εις ζωην συνιστωσα τον γεννωμενον· εν τοις μυστηριοις, τυπος
αναγεννησεως δι' υδατος και πνευματος, και μυστικη τροφη σωματος και αιματος
Χριστου εις ζωην αιωνιον προτρεπομενη και εφελκομενη τον πιστευοντα και
μεταλαμβανοντα· εν τωι μελλοντι, αναστασις απο νεκρων, ως απο γαστρος εκ των
90

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ταφων ανισταμενοι και αναγεννωμενοι και αναπλαττομενοι, και κυριως μεταληψις
του δεδοξασμενου, αθανατου και αφθαρτου και ατρεπτου σωματος και ψυχης
Χριστου. ∆οξα τωι κτιστηι και ανακαινιστηι του παντος Θεωι εις τους αιωνας. Ἀμην.
Ἐπι το προκειμενον παλιν αναδραμωμεν 5.232 Ειωθε δε η θεια Γραφη την
δημιουργιαν ως απο του Πατρος λεγειν γεγενησθαι, την δε ενανθρωπησιν ως απο
του Υιου, την δε αναγεννησιν την απο των νεκρων ως απο του Πνευματος του αγιου·
ουχ οτι ο Πατηρ τοδε μονον ποιει, η ο Υιος τοδε, η το Πνευμα το αγιον τοδε, αλλα
καθολου η αγια Τριας και την δημιουργιαν και την ενανθρωπησιν και την
αναστασιν εργαζεται. Ἀλλα, καθως ειρηται, ειωθεν η θεια Γραφη προς το
παραστησαι τον ενα Θεον εν τρισιν ειναι υποστασεσιν ουτως διαστελλειν, τωι μεν
Πατρι, ως αιτιωι του ειναι, τον κοσμον, τωι δε Υιωι, ως γεννηματι, την της
ενανθρωπησεως αιτιαν, ως αξιαν υιοθεσιας εχουσης και πηγης γνωσεως ουσης, τωι
δε Πνευματι τωι αγιωι, ως εκ του Πατρος εκπορευομενωι, ζωοποιου και αγιαστικης
αυτου δυναμεως ουσης, την αναγεννησιν και την απολυτρωσιν και τον αγιασμον
της μελλουσης καταστασεως. 5.233 Ὥσπερ γαρ ο ηλιος εχει εν εαυτωι φωτιστικην τε
δυναμιν και θερμαντικην και χωρις αυτων ου δυναται θεωρεισθαι, ουτως και ο
Πατηρ τας δυο δυναμεις εξ εαυτου εχει, εκτος αυτων μη δυναμενος θεωρεισθαι, τον
τε Υιον και το Πνευμα το αγιον· και ωσπερ ο ηλιος σωμα μεν πυρινον εστιν, ετερα δε
αυτου ενεργεια εστιν η φωτιστικη και ετερα η θερμαντικη, και ουτε η θερμαντικη
φωτιστικη εστιν, ουτε η φωτιστικη θερμαντικη, εν αλληλοις δε εισιν αχωριστως ο τε
ηλιος και αι τουτου δυναμεις, ουτως και επι του Πατρος και Υιου και αγιου
Πνευματος, εις εστι Θεος ο Πατηρ μετα των δυο εαυτου δυναμεων, αχωριστως εν
αλληλοις οντες και ιδιουποστατως θεωρουμενοι νωι. Ἐνταυθα γαρ ασωματον κυριως
ο Θεος, το δε υποδειγμα αμυδρον, ως υποδειγμα. 5.234 Ἔστι δε και απο της ψυχης
της ημετερας παραδειγμα λαβειν· ωσπερ γαρ η ψυχη εχει εν εαυτηι ενδιαθετον λογον
και νουν, και ετερον εστι το λογικον και ετερον το νοερον, και προεισιν ο λογος εκ
της ψυχης αχωριστως, μη τεμνομενος εξ αυτης, ομοιως και ο νους, αλλ' εν αυτηι και
εξ αυτης και συν αυτηι εισιν, ουτως και επι του Θεου. Ὅθεν και Ἰωαννης ο
ευαγγελιστης τουτωι τωι παραδειγματι χρησαμενος Λογον εκαλεσε τον Υιον, ως εκ
του Πατρος προιοντα και συν τωι Πατρι οντα και εκ της αυτης ουσιας οντα· ο δε
αποστολος Παυλος σωματικωτερον Ἀπαυγασμα αυτον εκαλεσε, τωι παραδειγματι
του ηλιου χρησαμενος. 5.235 Ἡ δε παλαια Γραφη "Ποιησωμεν ανθρωπον, λεγει, κατ'
εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν"· το μεν "ποιησωμεν" και το "ημετεραν"
πληθυντικως εξεφωνησε, το δε "κατ' εικονα και ομοιωσιν" ου το αυτο λεγει, αλλ'
ετερον εστι το "κατ' εικονα" και ετερον το "καθ' ομοιωσιν". Και το μεν "κατ' εικονα"
ταυτην εχει την εννοιαν οτι ανθρωπος και μονος, ως παντα εχων εν εαυτωι, ορατα τε
και αορατα, νοητα και αισθητα, λογικα και αλογα, αθανατα και θνητα, αφθαρτα και
φθαρτα, δεικνυει ενα τινα δημιουργον παντων των οντων ειναι τον Θεον, και κατα
τουτο εικων εστι του Θεου, δια το γνωριζειν αυτον ενα του παντος ειναι
δημιουργον, καθα και ο Ἀποστολος βοαι· "Ἀνηρ μεν γαρ ουκ οφειλει
κατακαλυπτεσθαι την κεφαλην, εικων και δοξα Θεου υπαρχων", διαρρηδην τον
ανθρωπον εις δοξαν Θεου γεγενησθαι φησας, και κατα τουτο εικονα καλεσας ως
μονος ο ανθρωπος δυναμενος γνωρισαι ενα ειναι του παντος τον Θεον δημιουργον,
τον εξ απασων των φυσεων ενα ζωιον τον ανθρωπον κατασκευασαντα. 5.236 Το δε
"καθ' ομοιωσιν" ταυτην εχει την εννοιαν, οτιπερ ο Ἀδαμ πατηρ εγενετο και ουχ
υιος, προβαλλων εκ της εαυτου ουσιας εκπορευτικως μεν την Ευαν, μητε υιον
προσαγορευομενην μητε αδελφην, και γεννητικως τον ιδιον υιον Σηθ παλιν εκ της
εαυτου ουσιας, τον μεν γεννητικως προβαλλων, την δε εκπορευτικως, ετερως και
ετερως προβαλλομενος εκ της εαυτου ουσιας τους δυο· αλλα του μεν Ἀδαμ ως αρχην
91

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εσχηκοτος και οι εξ αυτου αρχην εχουσι· του δε Θεου και Πατρος ως αναρχου και οι
εξ αυτου αναρχως προηλθον, συνοντες αυτωι αιδιως, ωσπερ το απαυγασμα και η
θερμη τωι ηλιωι, και ωσπερ ο λογος και ο νους τηι ημετεραι ψυχηι, κατα τα της θειας
Γραφης παραδειγματα. 5.237 Ἐχρησαντο δε και τινες πατερες παραδειγμασι
σωματικωτεροις επι της αγιας Τριαδος, οι μεν ως επι αεναου πηγης και εξ αυτης δυο
ποταμους προχεομενης, οι δε δενδρωι, ως ριζηι, και κλαδωι και καρπωι. Παντες δε, ειτε
αποστολοι ειτε πατερες, ως ανθρωποι παντες, σωματικωτερον, εκ του Πνευματος
εμπνευσθεντες, εξειπον, ως εν παραδειγμασι, λειπομενα μεντοι πανυ της θειας
ουσιας· εν τηι δε μελλουσηι καταστασει ως πνευματικοι ανισταμενοι παλιν
ακριβεστερον γνωσομεθα περι Θεου. 5.238 Ουτως ουν ενταυθα τας υποστασεις
παραστησαι βουλομενη η θεια Γραφη κεχρηται πολλακις τωι ιδιωματι τουτωι, ως απο
Πατρος λεγουσα την δημιουργιαν, και του Υιου την ενανθρωπησιν, και του
Πνευματος του αγιου την αναστασιν· αλλ' ουν γε τα παντα η αγια Τριας
κατεργαζεται. 5.239 Και ο μακαριος δε Μωυσης ειπων ως απο του Θεου το
"ποιησωμεν ανθρωπον", και πληθυντικη μεν εστιν η φωνη, δυναμενη δε και επι δυο
μονων νοεισθαι. Ἐπειδη ουν εξ αρχης ο Θεος εδοκιμασε μη παραδουναι ημιν την της
αγιας Τριαδος ομολογιαν, ινα μη ως σωματα σωματικωτερον αυτα νοησωμεν και
υποπτευσωμεν τρεις ειναι θεους, επι της δημιουργιας του ανθρωπου ελθων τοτε
αινιγματωδως πληθυντικην φωνην εξεφωνησε, δυναμενην δε και επι δυο μονων
νοεισθαι. 5.240 Μετα δε χρονον παλιν ετι πληθυντικωτεραν φωνην αποφαινεται
λεγων· "∆ευτε, καταβαντες συγχεωμεν αυτων τας γλωσσας"· το δε "δευτε" ουκ ετι
επι δυο μονων δυναται νοεισθαι, αλλα και επι τριων και πλειονων. Παλιν ουν μετα
πολλα πανυ ετη, ινα μη εις πληθος εξενεχθωμεν, εστησε την φωνην παλιν
αινιγματωδως επι της Τριαδος δια Ἠσαΐου τριχως λεγων το "αγιος", συναπτων δε
εις ενα Θεον και λεγων· "Κυριος Σαβαωθ, πληρης πασα η γη της δοξης αυτου", και
των τριων υποστασεων δηλωσας τον αριθμον και της θεοτητος το μοναδικον. Ἐπι δε
του ∆εσποτου Χριστου κατα σαρκα φανερως εδιδαξε λεγων· "Πορευθεντες
μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος και του
Υιου και του αγιου Πνευματος", εν ονομα μεν ειπων, εις τρεις δε υποστασεις διελων.
Και επειδηπερ ημελλε ταυτα φανερως κηρυττειν δια της του δουλου μορφης,
προμηνυων επι της δημιουργιας του ανθρωπου την πληθυντικην φωνην πρωτως
εξεφωνησε το· "Ποιησωμεν ανθρωπον." 5.241 Ἡνικα τοινυν παραγινεται εξ ουρανου
ο Κυριος τους μεν πιστους και δικαιους και αξιους μεθ' εαυτου εισφερει εις την
βασιλειαν των ουρανων, ανθρωπους τε και αγγελους, τους δε λοιπους, τους μεν
εξωθεν του στερεωματος εαι, τους δε κατω περι την γην, καθαπερ και εν τωι
Ευαγγελιωι λεγει εν τηι συντελειαι ουτως· "Τοτε εσονται δυο εν τωι αγρωι, εις
παραλαμβανεται και εις αφιεται· και δυο αληθουσαι εν τωι μυλωι, μια
παραλαμβανεται και μια αφιεται", ινα ειπηι· Τους εν τωι αγρωι παντας τους οντας εν
τωι κοσμωι, ειτε πλουσιους ειτε και μεσους, δηλονοτι εν οιαιδηποτουν ταξει ευρεθη
τις αξιος, παραλαμβανεται εν τωι ουρανωι, εαν δε μη ηι αξιος, αφιεται εν τηι γηι· ειτα
και τους εν τωι μυλωι τους δουλους λεγει, οτι και απο των δουλων, εαν ευρεθωσιν
αξιοι, παραλαμβανονται εν τωι ουρανωι, ει δε αναξιοι, αφιενται εν τηι γηι· το δε
αρρενικως επι των πρωτων ειπων και το θηλυκως επι των δευτερων, εσημανεν την
διαφοραν του γενους· ειτε αρρενες ευρεθησονται ειτε θηλειαι, εις τε τους δικαιους,
εις τε τους αμαρτωλους. 5.242 Και ο αποστολος δε Παυλος σημαινει εν τηι προς
Θεσσαλονικεις δευτεραι Ἐπιστοληι λεγων ουτως· "Ἐν τηιαποκαλυψει του Κυριου
Ἰησου απ' ουρανου μετ' αγγελων δυναμεως αυτου, εν πυρι φλογος, διδοντος
εκδικησιν τοις μη ειδοσι Θεον και τοις μη υπακουουσι τωι Ευαγγελιωι του Κυριου
ημων Ἰησου, οιτινες δικην τισουσιν ολεθριον απο προσωπου Κυριου και απο της
92

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δοξης της ισχυος αυτου, οταν ελθηι ενδοξασθηναι εν τοις αγιοις αυτου και
θαυμασθηναι εν πασι τοις πιστευσασι", δι' ολων λεγων και αυτος οτι τοις πιστοις
αγιοις μεγαλαι και ανεκλαλητοι δοξαι αποκεινται, τοις δε απιστοις δικη ολεθριος,
τουτεστιν αναλογος τιμωρια της καταστασεως εκεινης. Ἐν ολεθρωι γαρ και εσχατηι
τιμωριαι και μεταμελειαι πολληι ευρισκεται πας, ος ουκ απολαυει των αγιων και των
δοξων και της μακαριοτητος της αποκειμενης τοις δικαιοις. 5.243 Ὀφειλει τοινυν
πας χριστιανος δουλαγωγησαι εαυτον και υποταξαι απεντευθεν τωι Θεωι και
πιστευειν πασηι τηι θειαι Γραφηι, Παλαιαι τε και Καινηι ∆ιαθηκηι, και φυλαξ ειναι
δογματων ακριβης και βιον ευθη καταλληλον τηι πιστει κατορθουν, απωθεισθαι δε,
καθα και μελλοντες προσιεναι τωι βαπτισματι ωμολογησαμεν, και αποτασσεσθαι
πασηι σατανικηι, αιρετικηι τε και ελληνικηι πλανηι και απιστιαι και ματαιοτητι και
ελπιδι ανελπιστωι. Τα μεγιστα γαρ βλαβησονται εκεινοις εμμενοντες, ως μαθημα
θειον τας εκλειψεις ψηφιζοντες και προλεγοντες, περαιτερω τουτου ελπιδα μη
κεκτημενοι, αλλα πλανωντες και πλανωμενοι, ειπου γε και τις αποσυληθεις ιματιον
η ετερον τι, ως προφηταις τουτοις προσιων, ηκουσε παρ' αυτων, ει επετυχε
ψευσαμενοις, αληθειαν, ει δε μη, ουδε τουτο. Τοιαυται των ματαιοφρονων των το
σφαιρικον σχημα τωι ουρανωι δωρουμενων αι ελπιδες· ου δυνανται δε περαιτερω
τουτων τι ελπιζειν, ουτε αναστασιν, ουτε βασιλειαν ουρανων, ουτε κρειττονα
καταστασιν, επειπερ εξεωσι την σφαιραν και αυτην ην εχουσιν ελπιδα απολλυσι.
5.244 Γενοιτο δε ημας, ω τιμια κεφαλη, εν τηι αποκαλυψει του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ευχαις παντων των αγιων πατριαρχων, προφητων, αποστολων, μαρτυρων,
ομολογητων, διδασκαλων, συναριθμιους τοις εκ δεξιων γενεσθαι και μετ' αυτων
ακουσαι την εξαιρετον και μακαριαν εκεινην φωνην την λεγουσαν· "∆ευτε, οι
ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν
απο καταβολης κοσμου." Αυτωι η δοξα συν Πατρι και αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην. Παραγραφη εις τον ουρανον 5.245 Ὅτι εν τωι κοσμωι τουτωι εισι
και οι αγγελοι σαφεστατα δηλοι η θεια Γραφη, ο μεν Ἀποστολος ουτως λεγων·
"Θεατρον εγεννηθημεν τωι κοσμωι, αγγελοις και ανθρωποις", ως αμφοτερων εις τον
κοσμον τουτον διαγοντων, ομοιως και ο ∆αυΐδ· "Αινειτε τον Κυριον εκ των
ουρανων, αινειτε αυτον εν τοις υψιστοις, αινειτε αυτον παντες αγγελοι αυτου, πασαι
αι δυναμεις αυτου, ηλιος και σεληνη, παντα τα αστρα και το φως", δηλωσας παντα
τα απο του στερεωματος επι τα κατω εν υψει υπο το στερεωμα ομου ειναι· και
πρωτον ειπων τον ουρανον, ειθ' ουτω τους αγγελους, παλιν επιφερει· "Αινειτε
αυτον οι ουρανοι των ουρανων και το υδωρ το υπερανω των ουρανων", του υδατος
μονου μνημονευσας συμφωνως τωι Μωυσει υπερανω οντος του στερεωματος, κατα
το ιδιωμα το εβραικον, αντι του ουρανου, ουρανων ειπων. 5.246 Ὁμοιως και εν τωι
∆ανιηλ οι τρεις παιδες υμνουντες ελεγον· "Ευλογειτε, ουρανοι, τον Κυριον, υδατα
παντα τα επανω του ουρανου", σαφως και αυτοι του υδατος του επανω του ουρανου
μνημονευσαντες, τα δε αλλα παντα υπο το στερεωμα ειναι δηλωσαντες· και ουτοι δε
πρωτον τον ουρανον ειπον, ειθ' ουτω τους αγγελους. Ὁμοιως παλιν ο ∆αυιδ
μεμνηται λεγων· "Ὁ εκτεινων τον ουρανον ωσει δερριν, ο στεγαζων εν υδασι τα
υπερωια αυτου, ο ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα", και αυτος παλιν ανωτερα
τα υδατα του στερεωματος ως εν υπερυωι οντα και στεγην υπαρχοντα, ειθ' ουτω
παλιν και των αγγελων μνημονευσας. 5.247 Ὁ δε Κυριος τηλαυγεστατα απεφηνατο
λεγων· Ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον, ει μη ο εκ του ουρανου καταβας." Ει μη
γαρ εν τηι δευτεραι καταστασει ουτε αγγελοι ουτε ανθρωποι εισερχονται εν τωι
ουρανωι, καθα δεδηλωται. Μονος γαρ ο ∆εσποτης Χριστος αναστας εκ των νεκρων,
ετι ταυτης της καταστασεως ουσης, εισηλθε προδρομος υπερ ημων, πιστιν παρασχων
πασιν οτι ωσπερ αυτος εισεληλυθε και οι τωι κανονι αυτου στοιχουντες παντες
93

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εισελευσονται. Ἀξιωσον και ημας, φιλανθρωπε, στοιχουντας μεν τωι σωι κανονι και
πιστευοντας, αναξιους δε οντας δια τα ασυστροφα ημων εργα, ο μονος μεγαλοδωρος
και οικτιρμων και πολυελεος υπαρχων Σωτηρ ημων συν Πατρι και Πνευματι εις τους
αιωνας. Ἀμην. Το κειμενον 5.248 Ὁ σκοπος ολος της συγγραφης και της διαγραφης
προς το δειξαι οτι απ' αρχης εως τελους ο Θεος δια παντων των αρχαιων ανθρωπων,
ετι τε και του κοσμογραφου Μωυσεως και παντων των προφητων και αποστολων,
εδηλωσεν απερ κατεσκευασε, δυο καταστασεις, ταυτην και την μελλουσαν, δηλωσας
και το σχημα απαντος του κοσμου, και οτι οι χριστιανοι μαλλον επονται ταις εαυτων
αρχαις δεικνυοντες και τα τελη ακολουθα ταις εαυτων αρχαις, και εν ταυτωι
μηνυοντες την αγαθοτητα του Θεου, την παρεχουσαν παυλαν τωι παιδευτηριωι
τουτωι και τοις αγωσι και τηι φθοραι και τωι θανατωι, αναδειξασαν δε εν τωι ∆εσποτηι
Χριστωι αθανασιαν, αφθαρσιαν, ατρεπτοτητα, αγιασμον και δικαιοσυνην αιωνιον
πασι τοις ανθρωποις, ωσπερ ην ετοιμασας απο καταβολης κοσμου τον δευτερον
χωρον, τον εν τοις ουρανοις, την δευτεραν καταστασιν, καθαπερ και δια της σκηνης
παλιν εν τυπωι προεδηλωσεν ημιν, και οτι ανελπιστος εστιν η των Ἑλληνων δοξα
μητε δευτεραν καταστασιν προσδοκωντων μητε πιστευοντων αναστασιν εσεσθαι
των ημετερων σωματων, αλλα πλανωντων και πλανωμενων, μετα της εαυτων
σφαιρας αμα κυλιομενοι ταις φρεσιν, αδυνατον ειναι νομιζοντες τωι Θεωι αναστησαι
τα σωματα παντων των ανθρωπων, οφειλοντες ως σοφοι γνωναι οτι, ει κριτης εστιν
ο Θεος εννοιων και καρδιων παντων ανθρωπων και δυναται διακριναι τας εννοιας
εκαστου τας απ' αιωνος, πως ουχι μαλλον δυναται σωματα διακριναι εκαστου
ανθρωπου; Ει γαρ τα του πνευματος δυναται διακριναι, πολυ μαλλον τα σωματα.
5.249 Τινασσει γαρ πασαν την κτισιν εκ θεμελιων, ουρανον και γην αμα και τα λοιπα
στοιχεια, εν τηι συντελειαι και εκαστον αυτων αποδιδωσιν ο κατεχει σωμα
ανθρωπειον διακρινομενον υπο της αυτου δυναμεως· ωσπερ γαρ εν κοσκινωι
κοσκινευων τις το ζητουμενον μεσον ευρησει, ουτω σαλευομενης πασης της κτισεως
οι ζητουμενοι μεσοι ευρεθησονται. "Ἔτι γαρ απαξ εγω σεισω", φησι δια του
προφητου, "ου μονον την γην, αλλα και τον ουρανον"· το δε "ετι απαξ" δηλοι, ειπεν
ο Ἀποστολος, την των σαλευομενων μεταστασιν ως πεποιημενων, ινα μεινηι τα μη
σαλευομενα. "∆ιο βασιλειαν ασαλευτον παραλαμβανοντες εχομεν χαριν, δι' ης
λατρευομεν ευαρεστως τωι Θεωι μετα ευλαβειας και δεους." 5.250 Και ο Κυριος περι
συντελειας λεγων ουτως φησι· "Και οι αστερες του ουρανου πεσουνται επι την γην
και αι ∆υναμεις των ουρανων σαλευθησονται· και τοτε οψονται τον Υιον του
ανθρωπου ερχομενον εν νεφελαις μετα δυναμεως και δοξης πολλης· και τοτε
αποστελει τους αγγελους αυτου μετα σαλπιγγος μεγαλης και επισυναξει τους
εκλεκτους αυτου εκ των τεσσαρων ανεμων, απ' ακρου γης εως ακρου ουρανου." Και
παλιν προς Θεσσαλονικεις ο Ἀποστολος εν τηι πρωτηι φησιν· "Ὅτι αυτος ο Κυριος εν
κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου και εν σαλπιγγι Θεου, καταβησεται απ' ουρανου,
και οι νεκροι εν Χριστωι αναστησονται πρωτον. Ἔπειτα ημεις οι ζωντες, οι
περιλειπομενοι, αμα συν αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις απαντησιν του
Κυριου εις αερα, και ουτως παντοτε συν Κυριωι εσομεθα, ωστε παρακαλειτε
αλληλους εν τοις λογοις τουτοις." Ὁμοιως λεγει εν τηι προς Κορινθιους πρωτηι
Ἐπιστοληι· "Ἰδου μυστηριον υμιν λεγω. Παντες μεν ου κοιμηθησομεθα, παντες δε
αλλαγησομεθα εν ατομωι, εν ριπηι οφθαλμου, εν τηι εσχατηι σαλπιγγι. Σαλπισει γαρ
και οι νεκροι αναστησονται αφθαρτοι, και ημεις αλλαγησομεθα. ∆ει γαρ το φθαρτον
τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν, και το θνητον τουτο ενδυσασθαι αθανασιαν." 5.251
Ταυτα των χριστιανων τα ευαγγελια, αυται των πιστων αι μεγαλαι και θαυμασται
ελπιδες, αναστασις νεκρων και βασιλεια ουρανων ητοιμασμενη απο καταβολης
κοσμου τοις ανθρωποις, οι και πρωτον αθανασιαν και αφθαρσιαν και ατρεπτοτητα
94

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κομιζομενοι, μεταρσιοι αεροβατουντες συν Χριστωι βασιλειαν ουρανων
κληρονομουσι, συν Χριστωι βασιλευσουσι, συν Χριστωι οικητηριον τον ουρανον
κεκτηνται, συν Χριστωι της αχειροποιητου σκηνης την εισοδον συγχωρουμενοι
πατειν, συν Χριστωι της ουρανιου πολεως Ἱερουσαλημ πολιται συν αγιοις αγγελοις
αναγορευομενοι, συν Χριστωι χαιροντες, συν Χριστωι αγαλλιωμενοι, συν Χριστωι
υψουμενοι, συν Χριστωι στεφανηφορουντες, συν Χριστωι δοξαζομενοι, συν Χριστωι
του θρονου της χαριτος απολαυοντες, συν Χριστωι δικαιοσυνης και αγιασμου και
απολυτρωσεως και μακαριοτητος και παντος αιωνιου και ανεκλαλητου αγαθου
απολαυοντες. Ποιον εθνος η ποια αιρεσις τοιαυτας ελπιδας πιστευουσα κεκτηται, ει
μη μονον χριστιανοι; 5.252 Ἕλληνες απιστουσιν, ανελπιστοι οντες, σοφιαν του
κοσμου τουτου αγαπωντες, ητις μαλλον ουτε εν των πραγματων εξισχυει
καταλαβειν αφ' εαυτης, ει μη θεια τις ελλαμψις παρακολουθησηι. Ὁμοιως και
Ἰουδαιοι απιστησαντες τωι φανεντι Χριστωι τωι ταυτα παντα φανερως κηρυξαντι και
συστησαντι, και δι' εαυτου και δια των αποστολων, τουτων παντων απετυχον.
Σαμαρειται δε και μοντανοι σκληροτραχηλοι υπερ τους Ἰουδαιους οντες εκ
Μωυσεως και των σχηματων του κοσμου μη δυναμενοι παιδευθηναι, αλλα και τους
προφητας απιστουντες, μητε αγγελον μητε πνευμα μητε ψυχην λογικην αθανατον
ομολογουντες, αλλα και αυτοι ισα των Ἑλληνων αναστασιν σωματων αθετουντες,
τουτων παντων αποτυγχανουσιν. Ὁμοιως μανιχαιοι παλιν τα σωματα μισουντες και
τουτων αναστασιν μη ομολογουντες, αλλα πονηρου θεου αυτα δημιουργηματα
υποτιθεμενοι και απωλειαν αυτων προσδοκωντες, παντων των αγαθων και αυτοι
στερισκονται, μεθ' ου εχειροτονησαν εαυτοις θεου περι την γην ως ασεβεις
κατακρινομενοι. Ὁμοιως και παντες οι αιρετικοι οσοι αθετουσι την αναληψιν της
ημετερας σαρκος και της ημετερας ψυχης εν τωι καιρωι της ενανθρωπησεως, και οσοι
αθετουσι κολοβουντες την θεοτητα του Υιου και σμικρυνοντες την θεοτητα του
αγιου Πνευματος, τουτων παντων των αγαθων και αυτοι στερισκονται. 5.253 Μονοι
γαρ οι ομολογουντες ενα Θεον εν τρισιν υποστασεσιν, αναρχον, αΐδιον,
απεριγραφον, αορατον, αναφη, αφθαρτον, αθανατον, απαθη, ασωματον,
απεριοριστον, ακαταληπτον, ασυνθετον, αμερη, ποιητην ουρανου και γης, ορατων τε
παντων και αορατων, εν Πατρι και Υιωι και αγιωι Πνευματι γνωριζομενον τε και
προσκυνουμενον, και επ' εσχατου των ημερων εν τωι καιρωι της ενανθρωπησεως
ανακτι σαι βουλομενον ονπερ εκτισε κοσμον. 5.254 Λαβων παλιν εκ της αγιας
παρθενου Μαριας εκ του ημετερου φυραματος ο Θεος Λογος, συν Πατρι και αγιωι
Πνευματι, ανευ σπορας, ανακτιζει τον μικρον κοσμον, τον συνδεσμον πασης της
κτισεως, τουτεστι τον ανθρωπον, και ενοι εαυτωι εξ αυτης της ακαριαιας ροπης
ενωσει εξαιρετωι και αναφαιρετωι, ως μη προεπινοεισθαι την ληψιν της ενωσεως,
αλλ' αμα διαπλασις και ληψις και ενωσις· συνεχωρησε παθειν και αποκτανθηναι, και
τελειωσας δια της αναστασεως εις ουρανον ανηγαγε και της εκ δεξιων αυτου
καθεδρας ετιμησε και κριτην αυτον του παντος κατεστησεν. Ὁμοιως συν τουτωι και
οι βιουντες καλως εισερχονται εις τον νυμφωνα αμα τωι νυμφιωι, μη κολοβουντες
μητε την θεοτητα μητε την ανθρωποτητα· ουτοι συγχορευουσι τωι Χριστωι και
συμβασιλευουσιν αυτωι εν τωι ουρανωι, ακουοντες παρ' αυτου εν τηι συντελειαι·
"∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν
βασιλειαν απο καταβολης κοσμου." 5.255 Περι δε της συντελειας την ημεραν ουδεις
επισταται, ει μη μονος ο Θεος. Φασι δε, ει μη συναριθμιοι γενωνται οι ανθρωποι τοις
αγγελοις, ου συντελειται ο κοσμος· λεγει γαρ ο Μωυσης· "Ἔστησεν ορια εθνων κατα
αριθμον αγγελων Θεου", ωσανει· Τον ορον των εθνων εν τουτωι εστησεν, εν τωι
συναριθμιους γενεσθαι τοις αγγελοις. Ἀμελει και ο Ἀποστολος λεγει· "Ὅταν δε το
πληρωμα των εθνων εισελθηι, τοτε και πας Ἰσραηλ σωθησεται", σαφως περι
95

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

συντελειας ειπων. Ἀλλα και ο Κυριος φαινεται αινιττομενος περι τουτου και λεγων·
"Ἐν τηι αναστασει ισαγγελοι εισιν". 5.256 Ὅσοι τοινυν χριστιανοι υπαρχετε και
ταυτης της ελπιδος αντιλαμβανεσθε και δειγμα και τυπον εχετε τον ∆εσποτην
Χριστον, αναγινωσκοντες την βιβλον ευξασθε υπερ εμου του αμαρτωλου, οπως ο
παντων Κυριος μη με υπεριδηι, αλλ' ελεησας συναριθμιον με ποιησηι μεθ' υμων συν
τοις εκ δεξιων, παρορων τα ημετερα πλημμεληματα, και μη αποτυχω ταυτης της
μακαριοτητος της ανεκλαλητου, ευχαις και δεησεσιν υμετεραις, ευσπλαγχνιαι δε και
φιλανθρωπιαι και χαριτι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα
συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και παντοτε και εις τους αιωνας. Ἀμην. 5.257 Θεε αγαθε,
ευσπλαγχνε, μακροθυμε και πολυελεε, ελεησον με τον αναξιον δουλον σου και μη
με κατακρινηις ταις αμαρτιαις μου, οτι σοι μελει περι παντων και επιστασαι εκαστου
τα κρυπτα των διανοιων, οτι ποθωι τωι εις σε και των σων οικτιρμων αιτηθεις ουκ
απεκρυψα την παραδεδομενην μοι σου ευσπλαγχνιαν και αγαθοτητα και οικτιρμους
προς ωφελιαν των αναγινωσκοντων εκ των σων ων εχαρισω μοι διδασκαλων
προνοιαι του Σωτηρος ημων Χριστου εις τους αιωνας. Ἀμην. ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ
ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΗ ΠΑΝΤΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 6.τ Περι μεγεθους
ηλιου ΛΟΓΟΣ ʹ 6.1 Τινες μετα το περας ειληφεναι την βιβλον εκινησαν λογους προς
ημας περι του σχηματος του κοσμου λεγοντες· Πως δυνατον κρυπτεσθαι τον ηλιον
καθ' υμας υπο τα βορεια μερη της γης τα υψηλα πολλοις τοις μετροις υπερεχοντα το
μεγεθος αυτης; Ἐπι της γαρ λεγομενης παρ' ημων σφαιρας, οσωι δηποτε μειζων εστιν
ο ηλιος της γης, παντως ποιησει σκιαν κατα το ετερον μερος της γης. Προς ους
συντομωτατα ειρηκαμεν ψευδες ειναι και πλασμα το τοιουτον, αποδειξαντες
πρωτον εξ αυτων των παρ' αυτοις ωμολογημενων κλιματων ως διαφορους εχει
σκιας, επειτα και εξ ων τοις οφθαλμοις ημων εθεασαμεθα επι τα μερη Ἀξωμεως εν
τηι Αιθιοπιαι. 6.2 Ἐν τηι γαρ αρχηι της θερινης τροπης κατα την εικοστην πεμπτην του
Παυνι μηνος, ωραν εκτην της ημερας, οντος ηδη περι το μεσουρανημα του ηλιου,
σαφως ειδομεν ως οτι η σκια του ανθρωπου επι τον νοτον κλινει. Λαβων δε και
αυτος εν τηι Ἀλεξανδρεων ενταυθα κατ' αυτον τον καιρον, λεγω δη Παυνι εικοστηι
πεμπτηι και εως τριακαδος, ωραν εκτην της ημερας, σταθεντες υποκατω του ηλιου,
εδειξα την σκιαν επι τα βορεια μερη ποδα ενα κλινουσαν και μονον. Και εστι κατ'
αυτους η Ἀλεξανδρεια τριτον κλιμα. 6.3 Ευρεθεις δε ενταυθα ο τα παντα
θεοσεβεστατος αββας Στεφανος, ο κατα Ἀντιοχειαν πρεσβυτερος, χριστιανικωτατος
των τελειων και αληθινος υπαρχων, ησκημενος δε ακριβως και την ψηφον της
σεληνης κατα το σχημα μεντοι και αυτος ο υπεθεμεθα κατα την θειαν Γραφην,
δυναμενος τε προλεγειν ευχερως και εκλειψεις ηλιακας και σεληνιακας, ει
βουληθειη περι τουτο ασχολεισθαι. Ὅθεν απαιτηθεις τωι Θωθ μηνι της παρουσης
δεκατης ινδικτιωνος παρα ανδρος επιστημονος, Ἀναστασιου τουνομα, μηχανικου
ανδρος λογιου και υπερ πολλους εμπειρου, προειπειν εκλειψιν ηλιου, εφη γενεσθαι
εν αυτωι τωι καιρωι κατα την δωδεκατην του Μεχειρ μηνος και σεληνιακην Μεσορη
εικοστηι τεταρτηι παλιν τωι αυτωι καιρωι. Και θαυμασας παλιν παρ' αυτου απηιτησε
προγεγονυιας εκλειψεις· και ταυτας παλιν εξειπων, εθαυμασεν ο ανηρ. Παρησαν δε
και ετεροι τινες μηχανικοι και των ημετερων φιλων, εφ' ων ταυτα ελαληθησαν. 6.4
Αυτος ουν ο θεοφιλης ανηρ πειραν και ποθον εχων περι των τοιουτων, εν τε τηι
Ἀντιοχεων και εν Κωνσταντινουπολει παραγεγονως και πολλα ετη διατριψας, ελεγε
και αυτος μεμετρηκεναι και εν αμφοτεροις τοις τοποις τας σκιας· και εν μεν τηι
Ἀντιοχειαι ποδα ενα ημισυ εχειν την σκιαν εν αυτωι τωι καιρωι διεβεβαιουτο, εν δε τωι
Βυζαντιωι ποδας δυο. Ἔστι δε Ἀντιοχεια του κλιματος του δια Ῥοδου, λεγω δητου
τεταρτου, το δε Βυζαντιον του πεμπτου επεκεινα μικρον. 6.5 Ουτω γαρ διαιρουσι τα
κλιματα· πρωτον κλιμα το κατα Μεροην φασι, δευτερον το κατα Συηνην, τριτον το
96

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κατα Ἀλεξανδρειαν, τεταρτον το κατα Ῥοδον, πεμπτον το κατα Ἑλλησποντον, εκτον
το κατα μεσον του Ποντου, εβδομον το κατα Βορυσθενους ποταμου και της
Μαιωτιδος λιμνης, λοιπον ο Ὠκεανος. Ει τοινυν, καθα και αυταις οψεσιν
εθεασαμεθα, εν τωι τριτωι κλιματι την σκιαν ενταυθα, ως αυτοι υποτιθενται, ποδα
ενα κλινειν μονον επι βορραν και εν τωι τεταρτωι ποδα ενα ημισυ και εν τωι πεμπτωι
δυο, πως ου φανερον εστιν οτι κατα κλιμα ποδος το ημισυ προστιθεται η αφαιρειται;
Και ει τουτο αληθες, ωσπερ ουν και αληθες εστιν, ευρεθησεται ο ηλιος δυο κλιματων
μεγεθος εχων. Ει γαρ εν τωι τριτωι κλιματι ποδα ενα εχει, εν τωι δευτερωι παντως
ημισυ ποδος εχει, εν δε τωι πρωτωι και ασκιοι παντελως ευρισκομεθα. 6.6 Καθαπερ δε
προλαβοντες εν τωι δευτερωι λογωι ειπαμεν ημεις, τα διαστηματα της γης απο της
Μεροης εως του Ὠκεανου, κατα τον νοτον, πολλα διαστηματα εχει· απο γαρ των
Καταρακτων εως του Ὠκεανου μονας εβδομηκοντα, πλεον η ελαττον, μεμνημεθα
ειποντες εχειν το διαστημα της γης. α δε αυτοι υποτιθενται κλιματα απο εικοσι
μονων εγγιστα υποτιθενται. Ευρισκεται ουν παντως εν τωι κατα την Ἀξωμην των
Αιθιοπων πολιν κλιματι πλεον ποδος κλινουσα επι τον νοτον η σκια, ωστε παντι
τροπωι αναμεσον εστι Συηνης και Ἀξωμεως δυο κλιματων εχων μεγεθος την θερινην
τροπην διατρεχων ο ηλιος. Πως ουν ου ψευδη και μυθωδη τα λεγομενα παρ' αυτων
περι του ηλιου, ως οτι μειζων υπαρχει της γης; 6.7 Πως δε και την γην σφαιροειδη
φασκοντων ου διαλλαττει η σκια εν τωι κοιλωματι της γης; Μεσην μεν γαρ υποτιθε
μενων την διακεκαυμενην ζωνην αναγκη τα παρ' εκατερα κοιλοτερα ειναι. Φασι δε
μη δυνασθαι οικειν τινας κατα την κεκαυμενην ζωνην, αλλα και την καθ' ημας
οικουμενην ειναι επι το βορειον μερος της γης απεχον διαστηματα πολλα της
διακεκαυμενης ζωνης. Και θαυμαζω παλιν, ει εν τουτοις τοις κοιλωμασι της γης,
κατα την αυτων υποθηκην, δυνανται ουτως αναλογειν αι σκιαι, ως υπο ημισυ ποδος
καθ' εκαστον κλιμα ειναι, ως συν Θεωι παρ' ημων αποδεδεικται αυταις οψεσι
θεασαμενων και δειξαντων οις διελεγομεθα ανθρωποις, ουκ αμυητοις, αλλ'
εμπειροις ουσι και εν τουτωι στερεως διαμαχομενοις. 6.8 Ἔτι παλιν ελεγον
διισχυριζομενοι οτι, ηνικα μεγα σωμα ηι το φωτιζον, το δε φωτιζομενον μικρον,
αμφοτερα δε σφαιροειδη, κωνον παντως αποτελεισθαι την σκιαν· αι ακτινες γαρ της
μεγαλης σφαιρας διηκουσαι ενθεν κακειθεν της μικρας σφαιρας οξυτατον κωνον
παντως αποτελουσι· και επεχειρουν γραμμικαις αποδειξεσι δηθεν ημας περιγραφειν·
κατα τουτο δε συντομωτατα αυταις οψεσιν εδειξαμεν ψευδες το λεγομενον· 6.9
Ἐνεγκαντες γαρ βραχυτατην σφαιραν ξυλινην ενεβαλομεν ηλον καθηλωτον, εξ ου
και κατειχομεν χερσι, και εκτεινοντες επι τον ηλιον στρογγυλην σκιαν εωρωμεν και
ου κωνοειδη· ελεγομεν δε αυτοις· Ἰδου πως μικρα εστιν ην κατεχομεν σφαιραν και
μεγας, μαλιστα καθ' υμας, ο ηλιος, και ουκ αποτελει κωνοειδη σκιαν, αλλα
στρογγυλην. Και απ' εγγυθεν γαρ εδοκιμασαμεν και μακροθεν, και ουχ ευρον
αποδειξαι α λεγουσιν, αλλα μονον πιθαναις απαταις τους πολλους απατωσιν. 6.10
Ἐνεγκαντες παλιν ημεις κωνοειδες σκευος τοτε απεδειξαμεν αυτοις ως το κωνοειδες
και κωνοειδη σκιαν αποτελει. Και ως επι της αληθειας λεγω, πατερ θεοφιλεστατε,
δια της δυναμεως του Χριστου, αχανεις και σκυθρωποι τας οψεις ανεχωρησαν παρ'
ημων αισχυνομενοι επι τοις εαυτων πλασμασιν. 6.11 Ἰδου δε και ημεις κατα την
αυτων τεχνην γραμμας βαλοντες και εντυπωσαντες, ως εθος αυτοις ποιειν, εκαστωι
κλιματι μιαν δυναμεθα δειξαι, τηι θειαι δυναμει πρωτον ωχυρωμενοι, ως ουκ εστι
μειζων δυο κλιματων ο ηλιος, ινα και εν τουτωι μαθωσι μη υψαυχενειν, αλλ'
υποκυπτειν τηι θειαι Γραφηι. 6.12 α· ασκιον· ι ετ ι'· το κατα μεση· ιι· το κατα Συηνην·
ιιι· το κατα Ἀλεξανδρειαν· ιηι· το κατα Ῥοδον· ηι· το κατα Ἑλληςποντον· ηιι· το κατα
μεσον του Ποντου· ηιιι· το κατα Βορυσθενους ποταμου και Μαιωτιδος λιμνης. ιι'· το
αιθιοπικον· ιιι'· το κατα Ἀξωμην· ιηι'· Ὠκεανος το κατα Σασου και Βαρβαριας. 1. Κατα
97

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

την θερινην τροπην ο ηλιος διατρεχων Παυνι κεʹ, ωραι ʹ της ημερας. 2. Ἡ κατ'
ευθειαν γραμμη εστιν η γη· αι δε δεκα ορθιαι γραμμαι σωματα εισι καθ' εκαστον
κλιμα ισταμενον εν· αι δε απο του ηλιου κατερχομεναι επι τα σωματα ακτινες εισι
του ηλιου· ενθεν κακειθεν συνεμπιπτουσαι τοις σωμασιν αποτελουσιν ωσπερ τας
απο μελανος εχαραξαμεν σκιας· η δε μια γραμμη η ορθιος καταβαινουσα, επειδηπερ
κατα κορυφης εστι του σωματος, ασκιον αυτο αποτελει, ως μειζων ουσα του
σωματος και ολον περιλαμπουσα. 3. Μαρτυρει δε και ο Κυριος εν Ευαγγελιοις περατα
γης καλων τον Ὁμηριτην απεχοντα της Βαρβαριας ου πλειω δυο ημερων δια
θαλασσης δρομον. 4. Ευδηλον εκ των παρ' αυτοις ωμολογημενων κλιματων και των
τοπων, ως μαρτυρει και Πτολεμαιος ο την Αιθιοπιαν πολεμησας, ου και μνημην
εποιησαμεθα εν τωι δευτερωι λογωι, και εξ αυτων των σκιων των εις εκαστον κλιμα
γινομενων, ως οτι πλεον δυο κλιματων ουκ εχει μεγεθος ο ηλιος, αλλα και η γη
εξηπλωμενη τυγχανει και ουχι σφαιροειδης, καθα και η καταγραφη δεικνυσιν. 6.13
Και τουτο το σχημα, τουτεστι του ηλιου το μεγεθος και της γης, κατα τους εξωθεν
κατεγραψαμεν, ιν' ορων τις εκ παραλληλου συγκριναι δυνηθειη, πως μεν εν τωι
ημετερωι σχηματι κατ' αληθειαν συνεμπιπτουσαι αι ακτινες του ηλιου τοις σωμασιν
αποτελουσι τας σκιας εις εκαστον κλιμα αναλογως κατα την προτεραν διαγραφην
υπο ημισυ ποδος την διαφοραν δεικνυουσαι, πως δε και εν τουτωι τωι αυτων σχηματι
ου συνεμπιπτουσι τοις σωμασιν αι ακτινες, ως μηδε φωτιζεσθαι υπο του ηλιου
δυναμενα τα παρ' αυτοις λεγομενα κλιματα, ηγουν σωματα, και οτι ματην
μεγαλαυχουσιν επι τοις εαυτων μυθοις την αληθειαν μαλλον αποστρεφομενοι. Ἔτι
σαφεστερος σκοπος και περιεκτικωτερος, και οτι δια πασης της θειας Γραφης
διδασκομεθα δυο καταστασεις πεποιηκεναι τον Θεον, ταυτην και την μελλουσαν
6.14 Πρωτον παντων εξ αυτης της κατασκευης του παντος, ως διειλεν ο Θεος τον ενα
χωρον τον απο της γης εως του πρωτου ουρανου κατα μεσον θεις το στερεωμα,
τουτεστι τον δευτερον ουρανον, και ποιησας τον ενα χωρον δυο χωρους. ∆ευτερον
παλιν εξ αυτης της κατασκευης του ανθρωπου, ως εκ δυο τινων συνιστησι, λεγω δη
θνητου και αθανατου, προδηλως αυτον δια των εναντιων εις αγωνα
προβαλλομενος, οπως μετα ταυτα δωρεων αξιωσηι. 6.15 Τριτον δια των δυο ξυλων
των εν μεσωι του παραδεισου δεικνυσι δυο τινας καταστασεις ειναι, μιαν θνητην και
τρεπτην και μιαν αθανατον και ατρεπτον. Το γαρ ξυλον του γινωσκειν καλον και
πονηρον τυπος εστι του κοσμου τουτου, του παιδευτηριου, και το ξυλον της ζωης
τυπος εστι της μελλουσης καταστασεως, εν ηι ουτε θανατος ουτε τροπη κρατει.
Τεταρτον, οτι και αυτο το εκβαλειν του παραδεισου τον ανθρωπον και μνησθηναι
και ειπειν "μηποτε εκτεινηι την χειρα αυτου και αψηται του ξυλου της ζωης και
φαγηι και ζησεται εις τον αιωνα" παιδευοντος εστι και αινιττομενου, ως δωρεα τις
αποκειται τοις ανθρωποις μετα τον ενταυθα αγωνα ζωης αθανατου. 6.16 Πεμπτον
παλιν διδασκομεθα δια του Λαμεχ, του πατρος Νωε, προφητευοντος και λεγοντος
απαλλασσεσθαι ημας μοχθων και καταρας και εις βελτιονα αναπαυσιν προκοπτειν.
Ἕκτον ετι παλιν δι' αυτου του Νωε, ως απο της πρωτης γης μοχθηρας τε και
ακανθωδους μεθισταμεθα εις ταυτην την γην, ην νυν κατοικουμεν οι ανθρωποι,
κρειττονα τυγχανουσαν και σχεδον ισην του παραδεισου, διδασκομενοι πρωτης και
δευτερας καταστασεως διαφοραν. 6.17 Ἕβδομον, οτι και τον Ἀβρααμ εκλεξαμενος ο
Θεος εκ της γης των Χαλδαιων και εις την των Παλαιστινων μεταστησας,
επαγγειλαμενος τε αυτωι δωρεας μεγαλας δωσειν και κατασχεσιν γης και μητε βημα
ποδος αυτωι δωσαντος, κατα την θειαν Γραφην, παρεσκευασε πιστον, επισταμενος
αψευδως ελπιζειν μετα ταυτα δωρεας του Θεου. Ὁμοιως και δια του Ἰσμαηλ και του
Ἰσαακ εδηλου των δυο ∆ιαθηκων την αξιαν, οτι η μεν δουλη, η δε ελευθερα.
Ὄγδοον παλιν δια του Ἰσαακ και της Ῥεββεκας διδυμα αυτων γεννησαντων ερρεθη
98

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

οτι "ο μειζων δουλευσει τωι ελασσονι", δια τουτου παλιν δηλων δυο καταστασεις,
μιαν δουλην και μιαν ελευθεραν. 6.18 Ἔνατον παλιν δια του Ἰακωβ και του Ἰωσηφ
μηανασχομενων αυτων ταφηναι εις Αιγυπτον, αλλ' εν τηι γηι της επαγγελιας, εδηλου
δι' αμφοτερων ως εποθουν εκεινης της ελπιδος της επηγγελμενης αυτοις παρα του
Θεου τυχειν, τουτεστι της δευτερας καταστασεως. ∆εκατον και αυτη η επι Μωυσεως
εξοδος και λυτρωσις γενομενη εκ της δουλειας των Αιγυπτιων, και ελευθερια και
εισοδος δια του Ἰησου του Ναυη γενομενη εν τηι γηι της επαγγελιας διαρρηδην τας
δυο καταστασεις προεγραφετο. Ἑνδεκατον, ομοιως την κατασκευην της σκηνης και
του ναου, ως μεσασαν το καταπετασμα δυο σκηνας την μιαν πεποιηκεν, εξωτεραν
και εσωτεραν, ταυτην και την μελλουσαν προετυπου. 6.19 Τι δε δει λεγειν και τας
δια των εναρετων ανδρων γενομενας οικονομιας, ευθεως του Ἄβελ την μετα
θανατον παρρησιαν, ως ετι λαλει βοων εκ της γης, ζωης παλινδρομιαν ωδινων. Του
Ἐνωχ την μεταθεσιν τις ενθυμουμενος, ως δια της ευαρεστησεως μετετεθη του μη
ιδειν θανατον, προδηλοτατα γινωσκει κρειττονα τινα καταστασιν εσεσθαι δια της
τοιαυτης ταξεως. Του Ἠλιου την αναληψιν και τον δια του πυρινου αρματος δρομον
τις κατανοων εκπληττομενος σκοπησειεν, ως τετιμηται των ανθρωπων η φυσις
διδασκομενη και ελπιζουσα ουρανοβατειν. 6.20 Της στρατιας των ουρανιων
ταγματων την πληθυν χορευουσαν και χαιρουσαν και ευφραινομενην επι τηι
γεννησει του ∆εσποτου ημων Χριστου κατα σαρκα τις ενηχουμενος λεγουσαν· "∆οξα
εν υψιστοις Θεωι και επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια" υπερθαυμασειε,
λογιζομενος ουρανιων και επιγειων μιαν ομονοιαν γεγενησθαι, και ευδοκιαν Θεου
εν τοις ανθρωποις. Την δυναμιν της εκ νεκρων αναστασεως αυτου του Κυριου και
Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου θεασαμενος τις, ανακινων την διανοιαν, τον των
ολων Σωτηρα Θεον ανυμνησειεν απαυστως, τον παυσαντα τον αγωνα του σωματος
και της ψυχης, ως αμφοτερα εναντια οντα εις ομονοιαν ηγαγε, πνευματικα αναλογα
αλληλοις εργασαμενος. 6.21 Την ανοδον του ∆εσποτου ημων Χριστου κατα σαρκα
την εις ουρανον τις κατοπτευων, και τους αγγελους λευχειμονουντας και προς τους
αποστολους λεγοντας παλιν την ελευσιν αυτου, τον Ἰησουν μεγαλυνων διατελεσει,
τον δειξαντα και φανερωσαντα τοις ανθρωποις την ανοδον της μελλουσης ουρανιου
καταστασεως, ην προητοιμασεν απο καταβολης κοσμου. Την καθοδον του αγιου
Πνευματος την επι τους αποστολους γενομενην τις κατιδων, και του μεγαλου
Πετρου την εν μεσωι παντων δημηγοριαν, τον δοτηρα των ολων Θεον ικετευων
ανυμνησειε, τον δωσαντα τοιουτον αρραβωνα και ενεχυρον της μελλουσης
καταστασεως τοις ανθρωποις. 6.22 Του μεγαλου Παυλου την ουρανοθεν κλησιν και
την εως τριτου ουρανου αρπαγην και παλιν την εν τωι παραδεισωι τις κατοπτρισθεις
βοησει προς Θεον λεγων· ∆οξα σοι τωι δια παντων και πασι χαριζομενωι δωρεας τοις
ανθρωποις. Του χορου των προφητων και ιερεων και δικαιων, ετι τε και των
αποστολων και ευαγγελιστων, τα συγγραμματα τις αναγνους, τα μεστα θαυματων
και προρρησεων και αληθινων εκβασεων, ευρησει πρωτης και δευτερας μονων
καταστασεων αυτους μεμνημενους, και μητε προ της πρωτης, μητε μετα την
δευτεραν ετερων καταστασεων λογον πεποιημενους. ∆οξα τωι δια παντων
λαλησαντι και προμηνυσαντι Θεωι εις τους αιωνας. Ἀμην. 6.23 Της δευτερας και
επιφανους και ενδοξου παρουσιας του ∆εσποτου ημων και Σωτηρος Χριστου την
μνημην τις ενστερνισαμενος, και της εκ νεκρων μακαριας αναστασεως και
μεταβολης του κοσμου της επι το κρειττον και της ανεκλαλητου χαρας και ελπιδος
της αποκειμενης τοις ανθρωποις κατα νουν τις τον λογον λαβων, τον Θεον τον
παντων αιτιον, τον κτιστην και ανακαινιστην του παντος πολλαχως ανυμνησειεν
και υπερθαυμασειεν. Μαλλον δε ου δυνησεται κατ' αξιαν προσειπειν τον παντος
επαινου και δοξης και υμνων ανωτερον, τον αρμοδιως εξ ακρας αγαθοτητος απ'
99

 
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αρχης τας δυο καταστασεις κτισαντα, και παιδευσαντα εν τηι πρωτηι και δια πειρας
και μαθησεως και λογου σωφρονιζοντα, και αγοντα εν τηι δευτεραι καταστασει το
γενος των ανθρωπων, δι' αυτου και πασαν την κτισιν. ∆οξα σοι, δοξα σοι, δοξα σοι,
τρισαγιε, κτιστα και δημιουργε των απαντων και ανακαινιστα του παντος, εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 6.24 Ἐκ τουτων παντων δεικνυται το δογμα των
χριστιανων κρειττον παντων, και ακολουθον και αρμοδιον τηι κατασκευηι του
κοσμου, και αληθινωτερον υπαρχον, οτι απ' αρχης ο Θεος ουκ ακαιρως, αλλα
χρησιμως, εις δυο χωρους τον ενα χωρον διειλεν, ετοιμασας και προκατασκευασας
τουτον μεν εις ταυτην την καταστασιν, τον δε αλλον εις την μελλουσαν εσεσθαι,
καθαπερ οι αληθινοι, και ουκ επιπλαστοι, χριστιανοι ομολογουσιν. 6.25 Ἕλληνες
τοινυν αΐδιον τον κοσμον υποτιθεμενοι, και την αναστασιν των σωματων και την
εις ουρανον αυτων ανοδον αθετουντες, μωριαν αυτο ηγουμενοι, των μελλοντων
τιμων και της ανοδου της εις τον ουρανον αρμοδιως κατα την αυτων υποθηκην
στερισκονται. Ἰουδαιοι, Μωυσεα και τους προφητας αναγινωσκοντες και μη
συνιεντες την μεγαλην και σοφην οικονομιαν του Θεου, την δια των προφητων
δηλουσαν, οτιπερ δυο καταστασεις εξ αρχης πεποιηκεν ο Θεος επι χρησιμωι τοις
ανθρωποις, ουτε τον αρχηγον αυτης της δευτερας καταστασεως εδεξαντο, αλλα και
σκανδαλον αυτοις εγενετο, ουτε εως του νυν ανοδον εν ουρανωι των ανθρωπων
πιστευουσιν εσεσθαι, αλλ' αυτοι δηθεν τον ερχομενον προσδοκωσιν, ον και
Ἠλειμμενον καλουσι, βασιλευειν επι γης αυτον ελπιζουσι και υποτασσειν αυτοις
παντα τα εθνη· ουρανια τινα μηδολως ανεχομενοι φρονειν, αθετουντες του Θεου
την βουλην και ακαιρως κατεσκευασθαι νομιζοντες το εν τοις ουρανοις οικητηριον,
οπερ Μωυσης ουκ ακαιρως δεικνυσι γεγονεναι λεγων τηι δευτεραι ημεραι μεσαζειν το
στερεωμα και γινεσθαι δυο χωρους, εκπιπτουσι και αυτοι τουτου του κατοικητηριου.
6.26 Ὁμοιως Σαμαρειται τα αυτα τοις Ἰουδαιοις αγνοουντες και απιστουντες, ετι δε
και περι αναστασεως σωματων αμφιβαλλοντες και περι αθανασιας ψυχης, και αυτοι
ομοιως του ουρανιου κατοικητηριου εκδιωκονται. Μανιχαιοι παραπλησια τοις
Ἕλλησι φρονουντες, τον τε ουρανον και αυτοι σφαιροειδη νομιζοντες και των
σωματων απωλειαν προσδοκωντες, μετα του πονηρου εαυτων θεου, ου εαυτοις
εχειροτονησαν, περι την γην κατακρινονται, της ανω πολεως, ης ηθετουν,
απελαυνομενοι. 6.27 Ὁμοιως και πασα αιρεσις, η μεν αθετουσα την τελειαν
ανθρωποτητα του Χριστου, λεγω δη ψυχην λογικην εννουν και σωμα, και παντα τα
ιδιωματα της ψυχης και του σωματος μη ομολογουσα, αλλ' ενδοιαζουσα, η δε και
την θεοτητα του Χριστου αθετουσα και κολοβουσα και ηττονα του Πατρος λεγουσα,
η και την του Πνευματος του αγιου, αυται πασαι των ουρανιων μονων
αποτυγχανουσιν. 6.28 Μακαριοι γουν εισιν οσοι δια των θειων Γραφων, Παλαιας τε
και Καινης ∆ιαθηκης, γνωριζουσι τον των απαντων δημιουργον ενα Θεον ειναι εν
τρισιν υποστασεσι, Πατρος λεγω και Υιου και αγιου Πνευματος, αγιαν Τριαδα
ομοουσιον, ισοδυναμον τε και ισοσθενη και ισοκλεα και ισοτιμον και συναναρχον,
και την μεγαλην και σοφην και παντοδυναμον οικονομιαν αυτου, του παντων
αιτιου, ως σοφως και αρμοδιως εκτισε τας δυο καταστασεις εξ αρχης, ταυτην τε
κακεινην, και δια της τελειας ανθρωποτητος του Κυριου, της ημιν κατα παντα
ομοουσιου κατα τε ψυχην και σωμα χωρις αμαρτιας, πολιτευσαμενης εν εσχατοις
τοις καιροις, αναδειξαντα και φανερωσαντα την μελλουσαν καταστασιν και πιστιν
παρασχοντα πασιν αναστησας αυτην εκ νεκρων. Ὅσοι ουν τελειοι τωι κανονι τουτωι
στοιχουσιν ειρηνη επ' αυτους και ελεος και επι τον Ἰσραηλ του Θεουουτοι
ακουσονται δικαιως εν τηι μελλουσηι καταστασει παρα του ∆εσποτου Χριστου εξ
ουρανου λεγοντος· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου." Αυτωι η δοξα συν Πατρι και
 

100
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας. Ἀμην. 6.29 Ἅπας ουν ο σκοπος της οικονομιας του
Θεου ουτος εστι· δει γαρ ως εν ανακεφαλαιωσει συντομωτερον αυτον εξειπειν·
ηβουληθη εξ αγαθοτητος ετεροις μεταδουναι του ειναι, δυναμεως τε και λογου και
γνωσεως· επειδη δε οι εκ μετοχης τουτων τυγχανοντες αδυνατως εχουσιν υφ' εν
γνωναι και εχειν πανταεπειπερ τουτο μονον ιδιον Θεου, το διχα μαθησεως και
πειρας ταυτα παντα ειδεναι, αυτοχρημα ων και δυναμις και λογος και γνωσις,
γενητων δε το εκ του πεποιηκοτος μετεχειν τουτων απαντων, πεποιηκεν αμα τας
δυο ταυτας καταστασεις, την πρωτην μεν θνητην και τρεπτην πειρας ενεκα και
παιδευσεως των λογικων, ινα τηι ποικιλιαι του παντος και τηι παραθεσει των
εναντιων γυμναζομενοι πειραθωμεν ηδεων και λυπηρων, την δευτεραν δε
αθανατον και ατρεπτον εις απολαυσιν της χαριτος αυτου, προς το διακριτικηι εξει,
λογωι και πειραι και γνωσει, των καλων παραθεσει, των πρωτων την μετουσιαν
δεξασθαι ημας. 6.30 Ουδεμια τοινυν θρησκεια, ουκ Ἰουδαιος, ου Σαμαρειτης, ουχ
Ἕλλην, ου μανιχαιος, πιστευει η ελπιζει αναστασιν ανθρωπων και ανοδον αυτων
γινεσθαι εν τωι ουρανωι. Ἀλλ' αι μεν αυτων οσαι τον ουρανον δοξαζουσι σφαιραν,
τουτεστιν Ἕλληνες και μανιχαιοι, αρμοδιως εαυτοις και την απιστιαν κεκτηνται.
Που γαρ εχουσι δουναι εν τηι σφαιραι τοπον της βασιλειας των ουρανων; 6.31
∆ικαιως ουν αμφοτεροι την αναστασιν των σωματων αθετουσιν και μονον τας
ψυχας δοξαζεσθαι λεγουσιν, η κολαζεσθαι μετα την ενθενδε ζωην, η συν τηι σφαιραι
περιπολευειν τας ψυχας και οραν παντα, ως τινες αυτων λεγουσιν, η εις τον
Ταρταρον αυτας καταδικαζεσθαι. Τινες δε και μετενσωμα τωσιν αει λεγουσι
γινεσθαι, ετεροι δε και αυτο το αθανατον της ψυχης αθετουσι, και ουτε μιαν ελπιδα
σωματος απαντες κεκτηνται μετα την ενταυθα ζωην. 6.32 Αι δε μη δοξαζουσαι
σφαιραν, τουτεστιν Ἰουδαιοι και Σαμαρειται, ακαιρως δε γεγονεναι νομιζοντες το
στερεωμα το μεσασαν τον ενα χωρον και ποιησαν τους δυο χωρους, ακολουθως και
αυτοι απιστιαι κεκρατηνται, των μεν Σαμαρειτων μητε αναστασιν, μητε ανοδον εν
τωι ουρανωι ομολογουντων, μητε δε την ψυχην αθανατον λεγοντων, αλλ' αει
γινεσθαι και απογινεσθαι ημας νομιζοντων, των δε Ἰουδαιων ομολογουντων μεν
αναστασιν ανθρωπων, επι γης δε πολιτευεσθαι λεγοντων και εσθιειν και πινειν ημας
και γαμειν και γαμιζεσθαι, καθα και εν Ευαγγελιοις μετα των σαδδουκαιων ηπορουν
τωι Κυριωι λεγοντες· "Ἐν τηι αναστασει τινος των επτα εσται γυνη;" Ους
συντομωτατα ο Κυριος πλανωμενους ηλεγξε και μη επισταμενους την θειαν Γραφην,
εν ηι εστιν η δυναμις του Θεου, λεγων· "Ἐν γαρ τηι αναστασει ουτε γαμουσιν, ουτε
γαμιζονται, αλλ' ως αγγελοι εισιν εν τωι ουρανωι." Ἐλεγχονται τοινυν και αυτοι εκ
τε των γραφομενων, εκ τε του σχηματος του ητοιμασμενου απο καταβολης κοσμου,
ως ουκ ακαιρως εγενετο και ο ανωτερος χωρος, αλλ' εστι τις δευτερα καταστασις
ουρανιος ητοιμασμενη απο καταβολης κοσμου. 6.33 Ὁμοιως δε και πασα αιρεσις εν
χριστιανοις· αι μεν συν τοις Ἕλλησιν, ηγουν μανιχαιοις, σφαιραν τον ουρανον
δοξαζουσαι, η προβιωτην ασπαζομεναι, η αθετουσαι εν Χριστωι τι της ημετερας
φυσεως, η σωμα η ψυχην η νουν, πολυ πλανωνται και αυται μη ειδυιαι τας Γραφας,
μηδε την δυναμιν του Θεου. 6.34 Μονοι γαρ τελειοι χριστιανοι εισιν οι απλανως τηι
θειαι Γραφηι ακολουθουντες και γινωσκοντες εκ τε των γραφομενων, εκ τε του
σχηματος της πρωτης και της δευτερας καταστασεως τους τοπους και τα σχηματα, α
διηγειται η θεια Γραφη, οτι ωσπερ ο κοσμος ουτος αγγελων και ανθρωπων εστι,
"θεατρον γαρ εγενηθημεν τωι κοσμωι, φησιν ο Ἀποστολος, αγγελοις και ανθρωποις",
ουτως και ο ανωτερος χωρος παλιν αγγελοις και ανθρωποις προητοιμαστο. ∆οξα δια
παντα τωι βασιλει των αιωνων Θεωι εις τους ατελευτητους αιωνας. Ἀμην. Ὁ ουρανος
συνδεδεμενος τηι γηι και διαιρεθεις κατα μερος· ιστων γαρ τας δυο καμαρας και τους
δυο τοιχους τους παρ' εκατερα, και τηι αναλογιαι των καμαρων ελισσων τον ενα
 

101
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοιχον και συνδεσμευων επι τον ετερον, αποτελει ολον το σχημα του κοσμου. 7.τ
Χριστιανου περι διαμονης ουρανων ΛΟΓΟΣ Ζʹ 7.1 Τον περι ουρανου λογον αιτησαντι
σοι συγγραφηναι παρ' ημων, ω φιλοπονικωτατε ανδρων Ἀναστασιε, ουκ απειθησω.
Σαφηνιω δε ποτερον ακαταλυτον αυτον φησιν η θεια Γραφη η καταλυομενον.
Ἔφησθα γαρ ως τις των χριστιανιζειν αυχουντων βουλομενος καθ' Ἑλληνων ειπειν
ελαθεν εαυτον συνηγορων αυτοις, σφαιραν μεν συν αυτοις δοξαζων αει
περιστρεφομενην τον ουρανον, καταλυομενον δε τουτον εν τωι αυτου συγγραμματι
κηρυττων. Ουκ οιδ' οπως κινουμενος εξειπε και θαυμαζειν εμοι επεισι την ουτω
πολυμαθη του ανδρος σοφιαν, ουτω τυφλωττουσαν υπο της αγαν φιλοτιμιας. Ει γαρ
ως χριστιανος ανατρεπειν ηβουλετο την δοξαν την ελληνικην, τας γε περι τουτου
πρωτον αρχας εχρην εκ βαθρων ανελειν, την σφαιραν και την ταυτης περιφοραν,
οπερ ημεις βουλησει Θεου εν ετερωι συγγραμματι αιτηθεντες πεποιηκαμεν. 7.2 Ει δε
αυτον τον θεμελιον και τας αρχας αυτων, εξ ων αι αποδειξεις του αιδιου προΐασιν,
εδεξατο, τι ματην ο σοφος αδολεσχει, ουκ επι πετρας, αλλ' επι ψαμμου τους εαυτου
κτιζων υθλους; Ουδεις γαρ των ευφρονουντων το αεικινητον φθαρτον και
καταλυομενον, ουδε το φθαρτον και καταλυομενον αεικινητον αν ειποι· αλλα το
μεν αεικινητον ως αεικινητον αφθαρτον εστι, το δε μη αει κινουμενον και
καταλυομενον παντως φθαρτον εστιν, επειπερ και της κινησεως παυεται, διο ουκ
αεικινητον. Πως ουν ο λογιωτατος αεικινητον δεξαμενος τον ουρανον, ουχ ουτως
τηι θειαι Γραφηι δοκουν, καταλυομενον αυτον οριζεται; Τινα γαρ των αρχαιων, η των
νεωτερων, των διαπρεψαντων παρα τοις εξωθεν φιλοσοφοις, των και δοξαζοντων
σφαιραν ειναι τον ουρανον, ευρεν ειρηκοτα τουτον καταλυομενον; Μαλλον γαρ
απαντες συλλογιστικως προερχομενοι ακαταλυτον αυτον εφασαν ειναι. 7.3 Ουτοσι
δε καινας αναπλαττων ατοπιας, ουτε τηι των εξωθεν ακολουθησας διδασκαλιαι, ουτε
τηι των εσωθεν πνευματικηι παραδοσει προσθεμενος, αγνοησας δε των τε εξωθεν την
ποικιλιαν των δογματων και των εσωθεν το απλαστον και καθαρον της Ἐκκλησιας
μαθημα, τα νεωτερα διδασκειν αβασανιστως επεχειρησε μη λογισαμενος των ιδιων
λογων την εναντιοτητα και τα εκ τουτων ανακυπτοντα ζητηματα, αλλ' οιαπερ
ατριβης οδοιπορος της λεωφορου πλανηθεις και ταυτης εκτος γεγονως τηι των
κρημνων και των ακανθων οδυνηι περιπειρεται, ουτω και ο βελτιστος τηι των
εναντιων φοραι τιτρωσκομενος ευχερως καταβαλλεται. 7.4 ∆ιο, φιλοχριστε, αρκετον
μεν ωιηθην αναγινωσκοντα σε το ημετερον πονηματιονουτω γαρ δει σμικρολογειν
τα ημετερα, την Χριστιανικην λεγω Τοπογραφιαν παντος του κοσμου, κατιδειν πως
εν μεν τωι πρωτωι λογωι ελεγχοις εχρησαμεθα φυσικωτεροις προς τους δοκουντας
μεν χριστιανιζειν, σφαιροειδη δε τον ουρανον δοξαζοντας· εν δε τωι δευτερωι τας
χριστιανικας υποθεσεις περι σχηματων και τοποθεσιας παντος του κοσμου, εκ της
θειας Γραφης τας αποδειξεις ποιησαμενοι· εν δε τωι τριτωι, οτι βεβαια και αξιοπιστος
εστιν η θεια Γραφη, και τι το χρησιμον των σχηματων του παντος κοσμου· εν δε τωι
τεταρτωι ανακεφαλαιωσιν συντομον και διαγραφην σχηματων του παντος κοσμου,
και της σφαιρας την ανατροπην· εν δε τωι πεμπτωι την διαγραφην της σκηνης της
υπο Μωυσεως κατασκευασθεισης, και των προφητων και αποστολων την
συμφωνιαν· εν δε τωι εκτωι περι μεγεθους ηλιου, και ουτως συμπεραναντες το
πονηματιον. 7.5 Ὅμως δε παλιν δια τον σον ποθον και την σην αιτησιν μη
δυναμενος παρακουειν της σης, ως ειρηται, θεοφιλιας, ως εκελευσας, καθως αν οιος
τε ω, δια συντομων ποιησομαι εκ της θειας Γραφης τον ελεγχον μεν των
αναιρουντων τους ουρανους, συστασιν δε της αυτων διαμονης, της θειας χαριτος
ημιν συνεργουσης και των σων προσευχων, προλεγοντες πρωτον ποιοις ιδιωμασι
κεχρηται περι ουρανου η θεια Γραφη, επειτα και οτι ακαταλυτους αυτους δια παντος
οριζεται. 7.6 Της Παλαιας τοινυν ∆ιαθηκης τοις Ἑβραιοις γραφεισης αναγκη τηι
 

102
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εβραιαι γλωττηι και γραμμασιν αυτην γεγραφθαι. Ἡ γλωττα ουν η εβραια τον
ουρανον και τους ουρανους μιαι εκφωνησει ομοιως εκφωνει, ωστε και αδιαφορειν
περι τουτου, ευρισκεσθαι δε το ενικον επιφερομενον πληθυντικωι και το
πληθυντικον ενικωι, ως οταν λεγηι· "Αινειτε αυτον, οι ουρανοι των ουρανων", αντι
του ειπειν "ο ουρανος του ουρανου"· επιφερει γαρ· "Και το υδωρ το υπερανω των
ουρανων", ινα ειπηι "του ουρανου τουτου του ορωμενου", τουτεστι του
στερεωματος· επανω γαρ μονου του στερεωματος εισι τα υδατα κατα τον
ιεροφαντην Μωυσεα. 7.7 Ὁμοιως λεγει· "Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου, ποιησιν
δε χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα", πληθυντικως μεν αρξαμενος, ενικως δε
καταληξας, ινα δι' εκατερου το αυτο σημανηι, οτι αυτη η προσοψις του ουρανου,
τουτεστι τουτου του ορωμενου στερεωματος, και την δοξαν και την δημιουργιαν του
Θεου εξαγγελλει δια της ενουσης αυτωι ταξεως και μεγαλοπρεπειας· ομοιως παλιν·
"Ὁ ουρανος του ουρανου τωι Κυριωι, την δε γην εδωκε τοις υιοις των ανθρωπων",
"ουρανον ουρανου" καλεσας τον πρωτον και ανωτερον ουρανον, ος ουρανος εστι
τουτου του ορωμενου ουρανου υπερανω αυτου κειμενος, ωσπερ ημων ουρανος εστιν
ουτος ο ορωμενος υπερανω ημων κειμενος. 7.8 Ὁμοιως παλιν ο μεγας Μωυσης
φησιν· "Ἰδου Κυριου του Θεου σου ο ουρανος και ο ουρανος του ουρανου", ωσανει
ουτος ο ορωμενος ημιν ουρανος και ο ουρανος αυτου, τουτεστιν ο υπερανω αυτου.
Κεχρηται δε και ο Παυλος τουτωι τωι ιδιωματι βοων· "Ἡμων δε το πολιτευμα εν
ουρανοις υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα"· αρξαμενος μεν δυικως, ενικως
δε καταληξας, αντι του ειπειν "εξ ων", "εξ ου" ειρηκε. ∆υο γαρ ουρανων γενομενων
παρα του Θεου, ως διηγειται ο μακαριτης Μωυσης, και συνδουμενων αλληλοις, ποτε
μεν πληθυντικως η θεια Γραφη περι αυτων ποιει τον λογον, ποτε δε ενικως, καθα
ειρηται, δια το ιδιωμα της γλωττης· και οτι κατα τι συναπτονται αλληλοις
συνδουμενοι, και ως εις αποτελουνται, λελεκται. 7.9 Μη ουν πλανην υπομεινηις
ακουων του μακαριου Παυλου ηρπαχθαι "εως τριτου ουρανου"· ουκ εισι γαρ τρεις
ουρανοι, ουτε πλειους, ουτε τουτο βουλεται λεγειν, ουτε εναντιουται τωι Μωυσηι,
αλλ' οτι ηρπαχθαι λεγει απο της γης ολον το διαστημα του υψους του ουρανου παρα
το τριτον αυτου, ινα ειπηι· Τοσουτον επηρθην απο της γης, ως περιλειπεσθαι μοι το
τριτον του διαστηματος του υψους του ουρανου. 7.10 Τουτων ουν ουτως εχοντων
καιρος νυν ημας ειπειν ως αδιαλυτον αυτον, ητοι αυτους, κηρυττει πασα η θεια
Γραφη. Λεγει τοινυν ο θειος Ἀποστολος ουτως· "Οιδαμεν γαρ οτι, εαν η επιγειος
ημων οικια του σκηνους καταλυθηι, οικοδομην εχομεν εκ Θεου, οικιαν
αχειροποιητον αιωνιον εν τοις ουρανοις", ινα δηλωσηι την ενταυθα μεν επιγειον
καταστασιν καταλυομενην, την δε μελλουσαν, ητις και ουρανιος εστιν, ακαταλυτον
και αιωνιον· και παλιν· "Τοιουτον εχομεν αρχιερεα, ος εκαθισεν εν δεξιαι του θρονου
της μεγαλωσυνης εν τοις ουρανοις, των αγιων λειτουργος και της σκηνης της
αληθινης, ην επηξεν ο Κυριος και ουκ ανθρωπος", ινα ειπηι τον ∆εσποτην Χριστον
αναληφθεντα εν τοις ουρανοις, εν τηι σκηνηι τηι αληθινηι, τουτεστι τηι αει μονιμηι και
ακαταλυτωι. Τωι γαρ ειπειν "αληθινην" εσημανεν ως ακαταλυτος εστιν, επειδηπερ η
δια Μωυσεως κατασκευασθεισα κατελυθη· ταυτην ως ακαταλυτον κατα
αντιδιαστολην εκεινης "αληθινην" εξειπεν, ωσανει μονιμην και βεβαιαν και
ακαταλυτον. 7.11 Και παλιν λεγει· "Χριστος δε παραγενομενος αρχιερευς των
μελλοντων αγαθων, δια της μειζονος και τελειοτερας σκηνης, ου χειροποιητου,
τουτεστιν ου ταυτης της κτισεως, ουτε δι' αιματος τραγων και μοσχων, δια δε του
ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις τα αγια αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος." Ὃ δε
λεγει τοιουτον εστιν· Ἐπειδηπερ ο Θεος τωι Μωυσηι προσεταξε ποιησαι την σκηνην
κατα μιμησιν παντος του κοσμου, εποιησε τε αυτην διελων καταμεσοθεν τωι
καταπετασματι και ποιησας την μιαν σκηνην εις δυο, εξωτεραν και εσωτεραν, ωσπερ
 

103
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τουτον τον χωρον και τον τουτου ανωτερον αινιττομενος· και εις μεν την πρωτην
δια παντος οι ιερεις τας λατρειας επετελουν, εις δε την δευτεραν απαξ του ενιαυτου
μονον μονος ο αρχιερευς δι' αιματος τραγων και μοσχων εισηιει, εις την εσωτεραν
σκηνην εξιλεουμενος και την αφεσιν τωι λαωι ποιουμενος. 7.12 Τουτου ενεκα φησιν
ο Παυλος οτι ο Χριστος παραγενομενος, αρχιερευς ων των ουρανων, ωσπερ ο
αρχιερευς ο επιγειος εισηιει εις την εσωτεραν σκηνην εν αιματι αλλοτριωι, ουτως και
αυτος εις τον ανωτερον χωρον εισεληλυθεν εν αιματι ιδιωι, και ωσπερ η ενταυθα
σκηνη μικρα και χειροποιητος και ως τυπος ατελης και καταλυομενη, ουτω και ο
ουρανος μεγας και αχειροποιητος και βεβαιος και αληθινος και αιωνιος και
ακαταλυτος, ενθα γινεται η αιωνια λυτρωσις. Αιωνιου γαρ οντος του αρχιερεως εξ
αναγκης και η σωτηρια και η σκηνη αιωνιοι τυγχανουσι, καθα παλιν γεγραπται· "Και
οι μεν πλειονες εισιν ιερεις δια το θανατωι κωλυεσθαι παραμενειν· ο δε δια το μενειν
αυτον εις τον αιωνα απαραβατον εχει την ιερωσυνην· οθεν και συζειν εις το
παντελες δυναται τους προσερχομενους δι' αυτου τωι Θεωι, παντοτε ζων εις το
εντυγχανειν υπερ αυτων. Τοιουτος γαρ ημιν επρεπεν αρχιερευς, οσιος, ακακος,
αμιαντος, κεχωρισμενος απο των αμαρτωλων και υψηλοτερος των ουρανων
γενομενος." 7.13 Το "υψηλοτερος των ουρανων" κατα το ιδιωμα της γλωττης "του
ουρανου" λεγει· φανερωτερον δε το "απαραβατον" και το "μενειν εις τον αιωνα" και
το "παντοτε" δηλοι το ακαταλυτον του πραγματος· ει γαρ ο ιερευς απαραβατος εστι,
παντως και η σκηνη ενθα ιερουργει απαραβατος εστι, τουτεστιν αδιαδοχος. Και
ετερωθι παλιν· "∆ιο βασιλειαν ασαλευτον παραλαμβανοντες", ινα ειπηι μονιμην και
αμετακινητον και ακαταλυτον και διαδοχην μη εχουσαν, και παλιν· "Σπουδασωμεν
εισελθειν εις εκεινην την καταπαυσιν", "καταπαυσιν" αυτην ειρηκως, ως αδιαδοχον
και μη μεταναστας παλιν γινομενους, αλλ' αει εν αυτωι τωι ουρανωι καταπαυοντας.
7.14 Και παλιν· "Ἔχοντες ουν αρχιερεα μεγαν, διεληλυθοτα τους ουρανους, Ἰησουν
τον Υιον του Θεου, κρατουμεν της ομολογιας"· το "διεληλυθοτα τους ουρανους", ινα
ειπηι τον ουρανον κατα το ιδιωμα της γλωττης, και εσωθεν οντα των δυο ουρανων,
ως εν σκηνηι αχειροποιητωι· και παλιν· "Ἔχοντες ουν παρρησιαν εις την εισοδον των
αγιων εν τωι αιματι Ἰησου, ην ενεκαινισεν ημιν οδον προσφατον και ζωσαν", "την
εισοδον των αγιων την εν τωι αιματι του Ἰησου" γενομενην λεγει την εισοδον αυτου
την εις τους ουρανους, ην μετα το παθος και την αναστασιν εποιησατο αναληφθεις
εις τον ουρανον, ην και "εγκαινισθεισαν ημιν οδον προσφατον και ζωσαν"
προσειπεν, ως πρωτος παντων αυτος καινοπρεπως και προσφατως αυτην την οδον
εβαδισε, ζωσαν ουσαν και αγιαν, και ημιν καταλιμπανων τινα υπογραμμον. 7.15 Και
παλιν· "Και πας μεν αρχιερευς εστηκε καθ' ημεραν λειτουργων και τας αυτας
πολλακις προσφερων θυσιας, αιτινες ουδεποτε δυνανται περιελειν αμαρτιας· ουτος
δε μιαν υπερ αμαρτιων προσενεγκας θυσιαν εις το διηνεκες εκαθισεν εν δεξιαι του
Θεου· το λοιπον εκδεχομενος εως αν τεθωσιν οι εχθροι αυτου υποποδιον των ποδων
αυτου· μιαι γαρ προσφοραι τετελειωκεν εις το διηνεκες τους αγιαζομενους"· ει, καθα
εφη, εις το διηνεκες καθεζεται εν δεξιαι του Θεου μετα το παθος και την θυσιαν και
εις το διηνεκες αγιαζει τους προσερχομενους, πως οιον τε εστι καταλυεσθαι ενθα
αυτος εις το διηνεκες καθεζεται και οι προσερχομενοι αγιαζονται; 7.16 Και παλιν·
"Προδηλον γαρ οτι εξ Ἰουδα ανατεταλκεν ο Κυριος ημων, εις ην φυλην περι ιερεων
ουδεν Μωυσης ελαλησε"· και περισσοτερον ετι καταδηλον εστιν ει κατα την
ομοιοτητα Μελχισεδεκ ανισταται ιερευς ετερος, ος ου κατα νομον εντολης σαρκινης
γεγονεν, αλλα κατα δυναμιν ζωης ακαταλυτου. "Μαρτυρειται γαρ οτι "3συ ιερευς εις
τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ"3"· ιδου φανερωτατα ιερεα αιωνιον
γεγονεναι λεγει τον Χριστον δια δυναμεως και ζωης ακαταλυτου. Πως ουν
ενδεχεται τον μεν ιερεα ακαταλυτον ειναι, την δε σκηνην, ης και λειτουργος εστι,
 

104
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

καταλυομενην; Φησι γαρ· "Των αγιων λειτουργος και της σκηνης της αληθινης, ην
επηξεν ο Κυριος και ουκ ανθρωπος", διαρρηδην και αυτην αληθινην και ακαταλυτον
εξειπων. 7.17 Και παλιν· "Ἄνθρωποι γαρ κατα του μειζονος ομνυουσι, και πασης
αυτοις αντιλογιας περας εις βεβαιωσιν ορκος· εν ωι περισσοτερον βουλομενος ο Θεος
επιδειξαι τοις κληρονομοις της επαγγελιας το αμεταθετον της βουλης αυτου
εμεσιτευσεν ορκωι, ινα δια δυο πραγματων αμεταθετων, εν οις αδυνατον ψευσασθαι
Θεον, ισχυραν παρακλησιν εχωμεν οι καταφυγοντες κρατησαι της προκειμενης
ελπιδος, ην ως αγκυραν εχομεν της ψυχης, ασφαλη τε και βεβαιαν και εισερχομενην
εις το εσωτερον του καταπετασματος, οπου προδρομος υπερ ημων εισηλθεν Ἰησους
κατα την ταξιν Μελχισεδεκ αρχιερευς γενομενος εις τον αιωνα"· και παλιν·
"Γινωσκοντες εχειν υμας κρειττονα υπαρξιν και μενουσαν." Ὅρα παλιν, θαυμασιε,
οτι εκεινην την εισοδον την εσωθεν του καταπετασματος εισερχομενην, τουτεστι
του στερεωματος, οπου και Ἰησους εισεληλυθε και ημεις μελλομεν εισιεναι,
αμεταθετον και ισχυραν και ασφαλη και βεβαιαν και μενουσαν και διηνεκη και
δικην αγκυρας περικρατουσαν ημας λεγει. 7.18 Και παλιν· "Ου γαρ εχομεν ωδε
μενουσαν πολιν, αλλα την μελλουσαν επιζητουμεν", ωσανει· Ἐκεινην ζητουμεν, την
αει μονιμην και αιωνιον, την ανω Ἱερουσαλημ, ητις εστιν ελευθερα και μητηρ
παντων των πιστων· η γαρ ενταυθα, φησι, καταλυεται κατα το ειρημενον· "Παραγει
γαρ το σχημα του κοσμου τουτου"· και παλιν λεγει· "Τα ανω φρονειτε, ου εστιν ο
Χριστος εν δεξιαι του Θεου καθημενος, τα ανω ζητειτε, μη τα επι της γης." Τα ανω,
ειπον υμινφησιν, ενθα νυν εστιν ο Χριστος καθημενος, τα εκεινου ζητειτε, μη τα
ενταυθα. 7.19 Ὅτι δε και ητοιμασμενην απεντευθεν καλει αυτην εξον σοι ακουσαι
παλιν του Παυλου λεγοντος· "∆ιο ουκ επαισχυνεται ο Θεος, Θεος επικαλεισθαι
αυτων· ητοιμασε γαρ αυτοις πολιν", και παλιν αυτου του Κυριου λεγοντος· "∆ευτε,
οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν"·
και ποτε ητοιμασθη; φησιν· "Ἀπο καταβολης κοσμου", ινα ειπηι· Ἔκτοτε εν τηι αρχηι
της κτισεως, αμα τωι δημιουργεισθαι τον ουρανον και την γην και τα παραχθεντα
συν αυτοις, ητοιμασθη ο τοπος της βασιλειας των ουρανων, του Θεου
προβλεψαμενου κρειττον τι περι ημων. 7.20 Ἔτι γαρ παλιν λεγει εν τωι κατα
Ἰωαννην Ευαγγελιωι· "Ἐν τηι οικιαι του Πατρος μου μοναι πολλαι εισιν· ει δε μη,
ειπον αν υμιν, οτι πορευομαι ετοιμασαι υμιν τοπον"· "την οικιαν του Πατρος μου"
λεγει το κατοικητηριον, το εν τοις ουρανοις· εν τουτωι ουν, φησιν, εστιν υμων το
κατοικητηριον το ητοιμασμενον υμιν παρα του Πατρος. Ειτα παλιν λεγει· "Και εαν
πορευθω και ετοιμασω υμιν τοπον, παλιν ερχομαι και παραληψομαι υμας προς
εμαυτον, ινα οπου ειμι εγω και υμεις ητε· και οπου υπαγω, οιδατε την οδον." 7.21
Και παλιν προς την μητερα Ἰακωβου και Ἰωαννου αιτησαμενην ενα εκ δεξιων αυτου
ειναι και ενα εξ ευωνυμων εν τηι βασιλειαι απεκρινατο λεγων· "Ουκ εστιν εμον τουτο
δουναι, αλλ' οις ητοιμασται παρα του Πατρος μου." Οι αξιοι τοινυν τουτων
τυγχανουσι και προ του εμε χαρισασθαι, ειτε τοις σοις υιοις, ειτε και ετεροις αξιοις
ουσιν. Ἀλλα και το "οπου ειμι εγω, ινα και υμεις ητε" θαυμασιως παριστησιν
ακαταλυτον ειναι τον τοπον εκεινον και απεντευθεν ητοιμασμενον, και ου κατα
τους σοφους ετερον ειναι τον τοπον αντεισαγομενον, εν ωι μελλομεν ανισταμενοι
οικειν, τουτου του εν τοις ουρανοις καταλυομενου. Και συντομως ειπειν,
αναριθμητοι εισι σχεδον αι χρησεις εν τηι θειαι Γραφηι, οσαι δηλουσιν ως ακαταλυτος
εστιν ο ουρανος, εν ωι εισεληλυθεν ο Χριστος και ημεις μελλομεν εισιεναι. 7.22 Και
ταυτα μεν ο Κυριος προς τους εαυτου μαθητας εκηρυξεν, ο δε αποστολος Παυλος
προς τους εκ των Ἑβραιων πεπιστευκοτας επι Χριστον γεγραφηκεν αντιδιαστελλων
αυτοις αρμοδιως τα της σκηνης παντα, τα τε της εξωτερας προς τουτον τον χωρον,
τα τε της εσωτερας προς τον ανωτερον και ουρανιον χωρον. 7.23 Προς δε τους εκ
 

105
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

των Ἑλληνων πιστευσαντας, λεγω δη Κορινθιους, ανθρωπους φιλολογους οντας και
φιλοσοφους, πιστευσαντας μεν ηδη περι της αναστασεως του Χριστου, ετι δε
αμφιβαλλοντας περι της κοινης αναστασεως των ανθρωπων, παλιν τοις αυτοις
ενθυμημασιν εχρησατο και φησιν· "Ει δε Χριστος κηρυσσεται οτι εκ νεκρων
εγηγερται, πως λεγουσιν εν υμιν τινες οτι αναστασις νεκρων ουκ εστιν; Ει δε
αναστασις νεκρων ουκ εστιν, ουδε Χριστος εγηγερται· ει δε Χριστος ουκ εγηγερται,
κενον αρα και το κηρυγμα ημων, κενη και η πιστις ημων", ωσανει· Ἀνωφελης υμιν
εστιν η εις Χριστον πιστις, μη και της ημετερας αναστασεως πιστευομενης παρ'
υμων. 7.24 Ει γαρ περι ενος επιστευσατε οτι ηγερθη απο των νεκρων, πως ου
πιστευτεον οτι δυνατον και παντας τους λοιπους εγειρεσθαι; Ὁ γαρ δυναμενος ενα
εγειραι και παντας δυναται εγειραι. Ειτα επιφερει· "Ευρισκομεθα δε και
ψευδομαρτυρες του Θεου, οτι εμαρτυρησαμεν κατα του Θεου οτι ηγειρε τον Χριστον,
ον ουκ ηγειρεν, ειπερ αρα νεκροι ουκ εγειρονται"· και ημεις δε, φησιν, οι
μαρτυρησαντες υμιν οτι ο Θεος ηγειρε τον Χριστον, ψευδεις και πλανοι
ευρεθησομεθα. 7.25 Και παλιν δευτερον φησιν· "Ει γαρ νεκροι ουκ εγειρονται, ουδε
Χριστος εγηγερται· ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, ματαια η πιστις υμων· ετι εστε εν
ταις αμαρτιαις υμων", εκ του παρ' αυτων ωμολογημενου και πιστευθεντος αυτους
ελεγχων και λεγων· Ει γαρ εκεινος, φησι, περι ου επιστευσατε, νεκρος υπαρχων
ανεστη, πως απιστειτε και περι της των λοιπων νεκρων αναστασεως, ως φαινεσθαι
υμας μαλλον ματην πεπιστευκοτας και περι του ενος; Ὁ γαρ δυναμενος ενα νεκρον
εγειραι και παντας τους λοιπους νεκρους δυνατος αναστησαι, ωστε απιστουντες τηι
των νεκρων ανθρωπων αναστασει εις την προτεραν υμων δεισιδαιμονιαν παλιν
υποστρεψαντες εξωλισθησατε· τουτο γαρ λεγει "ετι εστε εν ταις αμαρτιαις υμων".
7.26 Ειτα μετ' ολιγα και την αιτιαν επιφερει λεγων· "Ἐπειδη γαρ δι' ανθρωπου
θανατος, και δι' ανθρωπου αναστασις νεκρων", και δηλων οστις εστιν ο πρωτος
ανθρωπος, δι' ου θανατος παρεισηχθη, και ο δευτερος ανθρωπος, δι' ου η αναστασις
ανεδειχθη, επαγει· "Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνηισκουσιν, ουτως και εν τωι
Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται." 7.27 Ειτα παλιν μετ' ολιγα λεγει· "Ἐπει τι
ποιησουσιν οι βαπτιζομενοι υπερ των νεκρων, ει ολως νεκροι ουκ εγειρονται; Τι και
βαπτιζονται υπερ αυτων; Τι και ημεις κινδυνευομεν πασαν ωραν;" ινα ειπηι· Ἐπειδη
βαπτιζομεθα μυστικωτερον υπερ των ημετερων νεκρων σωματων, καταδυνοντες εν
τωι αγιωι υδατι και αναδυνοντες, απεντευθεν μιμουμενοι θανατον και αναστασιν
ελπιδι και επαγγελιαι της εκ νεκρων αναστασεως, τι ματην, φησι, ταυτα ποιουμεν μη
στοιχουντες οις ποιουμεν; "Τι δε και ημεις κινδυνευομεν πασαν ωραν" ταυτα
κηρυττοντες τοσουτωι πληθει και προληψει κοσμικηι μαχομενοι; 7.28 Λοιπον
πειραται παλιν μετ' ολιγα εξ αντιθεσεως φυσικωτερον δια παραδειγματος πειθειν
και φησιν· "Ἀλλ' ερει τις, πως εγειρονται οι νεκροι; Ποιωι δε σωματι ερχον ται;"
Ἀποκρινεται δηθεν και λεγει· "Ἄφρον, συ ο σπειρεις ου ζωοποιειται, εαν μη πρωτον
αποθανηι· και ο σπειρεις, ου το σωμα το γεννησομενον σπειρεις, αλλα γυμνον
κοκκον, ει τυχοι σιτου, η τινος των λοιπων· ο δε Θεος διδωσιν αυτωι σωμα καθως
ηθελησε, και εκαστωι των σπερματων ιδιον σωμα", τουτο λεγων· Ἀναλογισασθε, ω
ανθρωποι, οτι γυμνος κοκκος σπειρομενος εν τηι γηι πρωτον μεν διαλυεται· τουτο
γαρ λεγει "εαν μη πρωτον αποθανηι". 7.29 Ἔπειτα αναδιδομενος τηι του Θεου
δυναμει τε και προνοιαι μετα πολλης δωρεας τε και τεχνης και ωραιοτητος
αναφαινεται, αντι ενος κοκκου πολλοστος, αντι γυμνου ενδεδυμενος και θηκας
εχων, αντι ευαλωτου και ευεπηρεαστου εστηριγμενος και βεβοηθημενος, εχων
ανθερικας, ιν' αβλαβης διαμεινηι απο των αδικησαι δυναμενων. Αυτο ουν τουτο το
φθαρεν και μεταβληθεν εις γην σωμα, και παλιν εν αριθμωι πλειονι και θαυμαστωι
καλλει φυομενον εκ της γης, εργον σοφον και καλλιστον και εντεχνον της προνοιας
 

106
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

του τα παντα δημιουργησαντος Θεου. 7.30 Λογισασθε οτι "ο Θεος αυτωι διδωσι σωμα
καθως βουλεται, και εκαστωι δε των σπερματων αναλογουν ιδιον σωμα διδωσιν",
ινα ειπηι· Ουκ αλλοτριον, ουδε ξενον, αλλ' ομοιον σωμα πληθυνον εκαστωι και
αναλογουν διδωσιν. Ειτα παλιν, μετα το συγκριναι σαρκας διαφορους και σωματα
επιγεια και επουρανια, και πολλην δειξας αυτων την διαφοραν επαγει· "Ουτως και η
αναστασις των νεκρων. Σπειρεται εν φθοραι, εγειρεται εν αφθαρσιαι· σπειρεται εν
ατιμιαι, εγειρεται εν δοξηι· σπειρεται εν ασθενειαι, εγειρεται εν δυναμει· σπειρεται
σωμα ψυχικον, εγειρεται σωμα πνευματικον. Ει εστι σωμα ψυχικον, εστι και
πνευματικον· ουτως και γεγραπται "3Ἐγενετο ο πρωτος ανθρωπος Ἀδαμ εις ψυχην
ζωσαν"3, ο εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν. Ἀλλ' ου πρωτον το πνευματικον,
αλλα το ψυχικον, επειτα το πνευματικον. Ὁ πρωτος ανθρωπος εκ γης χοικος, ο
δευτερος ανθρωπος ο Κυριος εξ ουρανου· οιος ο χοικος, τοιουτοι και οι χοικοι, και
οιος ο επουρανιος, τοιουτοι και οι επουρανιοι· και καθως εφορεσαμεν την εικονα
του χοικου, φορεσομεν και την εικονα του επουρανιου· τουτο δε φημι, αδελφοι, οτι
σαρξ και αιμα βασιλειαν Θεου κληρονομησαι ου δυναται, ουδε η φθορα την
αφθαρσιαν κληρονομει." 7.31 Βουλεται ενταυθα εκ παραλληλου φυσικωτερον
επιχειρων πειθειν τους εν τηι σοφιαι του κοσμου αναστρεφομενους, και εκ του κατα
τον σιτον παραδειγματος μετεληλυθεν επι την των νεκρων αναστασιν λεγων οτι
ωσπερ ο σιτος σπειρεται και διαλυεται, ουτως και τα σωματα των ανθρωπων
σπειρομενα νεκρα εν τηι γηι διαλυεται, και ωσπερ μετα πολλης προσθηκης και
ασφαλειας και καλλους αναδιδοται, ουτω και τα σωματα των ανθρωπων μετα
πολλης τιμης και δοξης και δυναμεως και αφατου καλλους ανιστανται,
διακρινομενα υπο της παντοδυναμου σοφιας και αφατου ισχυος του τα παντα
κτισαντος και ανακτιζοντος Θεου. Ἐν ωι γαρ στοιχειωι ευρεθηι σωμα ανθρωπειον
δεδαπανημενον και πεπεμμενον υπο ετερων μυριων σωματων, τινασσομενον εν τηι
εσχατηι ημεραι εκ θεμελιων τα ζητουμενα ταις ιδιαις ψυχαις αποδιδωσι· και ωσπερ εν
κοσκινωι σαλευομενωι το ζητουμενον μεσον ευρισκεται, ουτω και τα σωματα των
ανθρωπων, σαλευομενων των στοιχειων και τινασσομενων, τα ζητουμενα εις μεσον
αγονται. 7.32 Και ου θαυμαστον τουτο τωι Θεωι· ως γαρ κριτης εστι καρδιων και
λογισμων και εννοιων και διακρινει εκαστου εξ αιωνος τους καθ' εκαστον χρονον
λογισμους τε και εννοιας μεχρι της συντελειας, ουτω και δυνατον αυτωι εστι το
ευτελεστερον ποιησαι και σωματα εκ σωματων διακριναι· "ετι γαρ απαξ εγω, φησι,
σεισω ου μονον την γην, αλλα και τον ουρανον"· το δε "ετι απαξ" δηλοι την των
σαλευομενων μεταστασιν, ως πεποιημενων, ινα μεινηι τα μη σαλευομενα, ινα ειπηι
οτι· Ἐν τηι συντελειαι τιναξω ετι απαξ παντα σαλευων προς την εκαστου ιδιαν
μεταθεσιν· ως ηδη γαρ αυτων πεποιημενων εξ αρχης και φθοραν η τροπην
υπομειναντων ραιδιον επι την οικειαν φυσιν εκαστον μεταρρυθμισω, ινα και του
λοιπου μεινωσιν εν κρειττονι καταστασει, μηκετι κλονον η σαλον υπομενοντα. 7.33
Ἀλλα παλιν ερει τις· Πως τα αυτα ημων σωματα ανιστανται ηδη πεπεμμενα και
μεταβληθεντα εις ετερα μυρια σωματα; Προς τουτον ερουμεν οτι ωσπερ ημεις μικροι
οντες εσθιομεν σαρκας ετερας πολλας, οιον βοων, χοιρων και ετερων διαφορων και
πετεινων και ιχθυων, και πεπτομενα αυξουσι το ημετερον σωμα μη
μεταβαλλομενον, μητε αλλο αντι αλλου γινομενον, αλλα μενει εν τηι ταυτοτητι,
ουτω και εν τηι αναστασει το εμπαλιν ημων πασχοντων, και των ημετερων σωματων
εν τοις στοιχειοις αναλυθεντων, ραιδιως κινησει τινι τας ιδεας αποκαθισταμενας αν
ιδοις, διακρινομενας υπο της θειας δυναμεως. Ὥσπερ γαρ ζωντων ημων ου
μεταβαλλεται απο της των ετερων κοινωνιας, του Θεου ουτω διαταξαμενου, ουτως
και τελευτωντων ευχερως υπο της αυτου δυναμεως διακρινομενα συζεται απο της
εις ετερον μεταβολης. 7.34 Ὅρα δε παλιν, θαυμασιε, τον Ἀποστολον ουρανιους
 

107
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ανθρωπους και επιγειους λεγοντα· "και ως εφορεσαμεν, φησι, την εικονα του
χοικου", τουτεστι του Ἀδαμ την θνητοτητα και την ασθενειαν και την φθοραν,
"φορεσομεν και την εικονα του επουρανιου"· τουτεστι του προλαβοντος και
ανελθοντος ηδη εν τοις ουρανοις εκ της των νεκρων αναστασεως, λεγω δη του
Χριστου κατα σαρκα του γενομενου δυνατου και αφθαρτου και αθανατου και
δεδοξασμενουκαι ημεις ομοιως αυτωι ουρανιοι γινομενοι, καλως δε και το
"εφορεσαμεν" ηδη ειπων, και το "φορεσομεν" ως παλιν επι μελλοντος προειπων· δια
τουτο παλιν γεγηθως και αγαλλομενος κεκραγεν· "Ὅταν δε το φθαρτον τουτο
ενδυσηται αφθαρσιαν και το θνητον τουτο ενδυσηται αθανασιαν, τοτε γενησεται ο
λογος ο γεγραμμενος "3Κατεποθη ο θανατος εις νικος. Που σου, θανατε, το νικος;
Που σου, ᾅδη, το κεντρον;"3", ινα ειπηι· Ἀφανης γενησεται καταποθεις ο θανατος,
της ζωης υπερνικωσης εν ημιν· δια τουτο βοησωμεν· Που σου εστι, θανατε, η
υπερηφανια; Και σου, ᾅδη, το κρατος; 7.35 Λοιπον αποδιδωσι το ολον τωι Θεωι δια του
Χριστου οικονομηθεν και φησι· "Τωι δε Θεωι χαρις τωι διδοντι ημιν το νικος δια του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου", ινα ειπηι· Ταυτην την νικην την κατα του θανατου την
δια του Χριστου εδωρησατο ημιν ο των ολων Θεοςωι πρεπει δοξα και ευχαριστια δια
παντος, αμην, ουδεν ετερον και τουτοις γραψας, ει μη απερ και τοις εξ Ἰουδαιων
γεγραφηκεν, οτι εκ της καταστασεως ταυτης της επικηρου επι την μελλουσαν
μετερχομεθα, τουτεστι τον ουρανιον χωρον, ον και καλει βασιλειαν ουρανων, ως
βασιλευοντων ημων κατα των παθων και της φθορας και του θανατου και εν
εξαιρετωι χωριωι αιωνιωι και αρμοδιωι διαγοντων, ο και μετασχηματιζομενοι απο
φθορας εις αφθαρσιαν κληρονομουμεν. 7.36 Τουτο γαρ και ανωτερω επεσημηνατο ο
Ἀποστολος εν τωι κατα τον κοκκον του σιτου υποδειγματι, ως οτι παραδειγματι
φθαρτωι προς αφθαρσιαν εχρησατο λεγων· Μη νομισητε τουτωι κατα παντα ομοιως
εχειν τα υποδειγματα· τουτο γαρ υμιν λεγω οτι ετι θνητους ημας υπαρχοντας η
τρεπτουςτουτο γαρ λεγει "αιμα και σαρκα" ανενδεκτον εστι κληρονομειν βασιλειαν
ουρανων, ει μη πρωτον εκ νεκρων αφθαρτοι και αθανατοι και ατρεπτοι αναστωμεν.
7.37 Ἀλλα και ο Κυριος τωι αυτωι υποδειγματι εχρησατο, οτε τινες των Ἑλληνων
παρεκαλεσαν τον Φιλιππον δειξαι αυτοις τον Ἰησουν, προς ον ο Κυριος
απαγγειλαντα απεφηνατο λεγων· "Ἐαν μη ο κοκκος του σιτου πεσων εις την γην
αποθανηι, αυτος μονος μενει· εαν δε αποθανηι, πολυν καρπον φερει", ινα ειπηι· Τι με
βουλονται νυν ιδειν ουτως ορωμενον, ευκαταφρονητον, ως κοκκον μονον σιτου
υπαρχοντα; Ει μη γαρ αποθανω ως ο κοκκος και αναστω ως ο σταχυς, ωραιος,
αφθαρτος και αθανατος και ατρεπτος γενομενος, και εν τωι ονοματι μου δυναμεις
και σημεια μεγαλα γενησωνται, ου γνωσονται την ημετεραν δυναμιν τε και δοξαν.
7.38 Ὁμοιως και Ἰωαννης ο Βαπτιστης περι του Κυριου διαλεγομενος, και σπευδων
δειξαι αυτον εν τηι μελλουσηι καταστασει κριτην του παντος οντα, τωι κατα τον σιτον
υποδειγματι και αυτος εχρησατο και φησιν ουτως· "Ου το πτυον εν τηι χειρι αυτου,
και διακαθαριει την αλωνα αυτου και συναξει τον μεν σιτον εις την αποθηκην, το δε
αχυρον κατακαυσει πυρι ασβεστωι." 7.39 Ἡνικα δε και προς αυτους τους Ἕλληνας
αποτεινομενος εν Ἀθηναις ο Παυλος εν τωι Ἀρειωι παγωι τι φησιν; "Ἄνδρες Ἀθηναιοι,
κατα παντα ως δεισιδαιμονεστερους υμας θεωρω· διερχομενος γαρ και αναθεωρων
τα σεβασματα υμων ευρον και βωμον εν ωι επεγεγραπτο "3Ἀγνωστωι Θεωι"3· ον ουν
αγνοουντες ευσεβειτε, τουτον εγω καταγγελλω υμιν. Ὁ Θεος ο ποιησας τον κοσμον
και παντα τα εν αυτωι, ουτος ουρανου και γης υπαρχων Κυριος, ουκ εν χειροποιητοις
ναοις κατοικει, ουδε υπο χειρων ανθρωπων θεραπευεται προσδεομενος τινος, αυτος
διδους πασι ζωην και πνοην και τα παντα. Ἐποιησε τε εξ ενος παν εθνος ανθρωπων
κατοικειν επι παν το προσωπον της γης, ορισας προστεταγμενους καιρους και τας
οροθεσιας της κατοικιας αυτων ζητειν τον Θεον, ει αρα γε ψηλαφησειεν αυτον και
 

108
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ευροιεν, καιτοι ου μακραν απο ενος εκαστου ημων υπαρχοντα. Ἐν αυτωι γαρ ζωμεν
και κινουμεθα και εσμεν, ως και τινες των καθ' υμας ποιητων ειρηκασι· "3Του γαρ
και γενος εσμεν."3 7.40 Γενος ουν υπαρχοντες του Θεου ουκ οφειλομεν νομιζειν
χρυσιωι, η και αργυριωι, η λιθωι, χαραγματι τεχνης και ενθυμησεως ανθρωπου, το
θειον ειναι ομοιον. Τους μεν ουν χρονους της αγνοιας υπεριδων ο Θεος τα νυν
παραγγελλει πασιν ανθρωποις πανταχου μετανοειν, καθοτι εστησεν ημεραν εν ηι
μελλει κρινειν την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, εν ανδρι ωι ωρισε, πιστιν παρασχων
πασιν, αναστησας αυτον εκ νεκρων", ουδεν εκτος και τουτοις ειπων, ων πρωην τοις
πιστευσασιν εξ Ἰουδαιων και Ἑλληνων ειπεν, οτι ο Θεος απεριγραφος υπαρχων και
παντοδυναμος, ον ηγειρεν εκ νεκρων ανδρα εις πιστωσιν παντων ανθρωπων, εν
αυτωι κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, αυτον ορισας κριτην του παντος.
Ὁμοιως ειπε περι αυτου ο μεν Ἀποστολος· "Και εκαθισεν αυτον εν δεξιαι αυτου", ο δε
Ἰωαννης ο Βαπτιστης ομοιως πτυον εν τηι χειρι αυτου ειπε, και αφοριει τον σιτον
απο των αχυρων παραδιδους τιμωριαις τους αμαρτωλους τους δικην αχυρων απο
διακρισεως του σιτου υπαρχοντας. 7.41 Ὅθεν τινες μεν εξ αυτων επιστευσαν, καθως
γεγραπται, τινες δε και "εχλευαζον αναστασιν νεκρων ακουοντες"· και τινες παλιν
ελεγον· "Τι αν θελοι λεγειν ο σπερμολογος ουτος;" ωσανει ο τα ημετερα σπερματα
ανορυττων· ετεροι δε ελεγον· "Ἀκουσομεθα σου παλιν περι τουτου"· και αυθις
ετεροι· "Ξενων δαιμονιων δοκει καταγγελευς ειναι, οτι, φησιν ο Λουκας, τον Ἰησουν
και την αναστασιν ευηγγελιζετο"· και παλιν ετεροι· "∆υναμεθα γνωναι τις η καινη
αυτη η υπο σου λαλουμενη διδαχη;" Και απλως ειπειν, οι πλειους αυτων εσκωπτον
τον Παυλον περι αναστασεως νεκρων ολως διαλεγομενον. 7.42 Ἡνικα δε και προς
τον Φηστον τον ηγεμονα και τον Ἀγριππαν τον βασιλεα ο Παυλος εγκαλουμενος υπο
Ἰουδαιων επι του βηματος παριστατο, των προπραχθεντων την δυναμιν
διηγησομενος, ο Φηστος τωι Ἀγριππαι ελεγεν ως "ζητηματια τινα εχουσι" προς
αλληλους "περι της ιδιας δεισιδαιμονιας", ο τε Παυλος και οι Ἰουδαιοι, "και περι
τινος Ἰησου τεθνηκοτος, ον εφασκεν ο Παυλος ζην"· επιτραπεις παρ' αυτων ο
Παυλος μετα παρρησιας λαμπραι τηι φωνηι εβοα· "Περι ης ελπιδος εγκαλουμαι υπο
Ἰουδαιων, βασιλευ, τι απιστον παρ' υμιν κρινεται ει ο Θεος νεκρους εγειρει;" Ειτα
παλιν· "Ἕνεκα τουτου συλλαβομενοι με οντα εν τωι ιερωι επειρωντο διαχειρισασθαι.
Ἐπικουριας ουν τυχων της απο του Θεου αχρι της ημερας ταυτης εστηκα,
μαρτυρομενος μικρωι τε και μεγαλωι, ουδεν εκτος λεγων ων τε οι προφηται
ελαλησαν μελλοντων γινεσθαι και Μωυσης· ει παθητος ο Χριστος, ει πρωτος εξ
αναστασεως νεκρων, φως μελλει καταγγελλειν τωι τε λαωι και τοις εθνεσιν." 7.43
Ὁμοιως παλιν και αυτοις τοις απιστοις Ἰουδαιοις παρ' αυτων προτραπεις εν
Ἀντιοχειαι της Πισιδιας τι φησιν; "Ἄνδρες Ἰσραηλιται και οι φοβουμενοι τον Θεον,
ακουσατε· ο Θεος του λαου τουτου Ἰσραηλ εξελεξατο τους πατερας ημων, και τον
λαον υψωσεν εν τηι παροικιαι εν γηι Αιγυπτωι, και μετα βραχιονος υψηλου εξηγαγεν
αυτους εξ αυτης, και ως τεσσαρακονταετη χρονον ετροποφορησεν αυτους εν τηι
ερημωι, και καθελων εθνη επτα εν γηι Χανααν κατεκληρονομησε την γην αυτων, ως
ετεσι τετρακοσιοις και πεντηκοντα· και μετα ταυτα εδωκε κριτας εως Σαμουηλ
προφητου· κακειθεν ηιτησαντο βασιλεα, και εδωκεν αυτοις τον Σαουλ, υιον Κις,
ανδρα εκ φυλης Βενιαμιν, ετη τεσσαρακοντα· και μεταστησας αυτον ηγειρε τον
∆αυιδ αυτοις εις βασιλεα, ωι και ειπε μαρτυρησας "3Ευρον ∆αυΐδ, τον του Ἰεσαι,
ανδρα κατα την καρδιαν μου, ος ποιησει παντα τα θεληματα μου"3. 7.44 Τουτου ο
Θεος απο του σπερματος κατ' επαγγελιαν ηγαγε τωι Ἰσραηλ σωτηριαν,
προκηρυξαντος Ἰωαννου προ προσωπου της εισοδου αυτου βαπτισμα μετανοιας
παντι τωι λαωι Ἰσραηλ· ως δε επληρου Ἰωαννης τον δρομον, ελεγε· Τι εμε υπονοειτε
ειναι, ουκ ειμι εγω, αλλ' ιδου ερχεται μετ' εμε, ου ουκ ειμι αξιος το υποδημα των
 

109
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ποδων λυσαι. Ἄνδρες αδελφοι, υιοι γενους Ἀβρααμ και οι εν υμιν φοβουμενοι τον
Θεον, ημιν ο λογος της σωτηριας ταυτης εξαπεσταλη. Οι γαρ κατοικουντες εν
Ἱερουσαλημ, και οι αρχοντες αυτων, τουτον αγνοησαντες και τας φωνας των
προφητων τας κατα παν Σαββατον αναγινωσκομενας κριναντες επληρωσαν· και
μηδεμιαν αιτιαν θανατου ευροντες ηιτησαντο αναιρεθηναι αυτον· ως δε ετελεσαν
παντα τα περι αυτου γεγραμμενα, καθελοντες απο του ξυλου εθηκαν εις μνημειον· ο
δε Θεος ηγειρεν αυτον εκ νεκρων· ος ωφθη επι ημερας πλειους τοις συναναβασιν
αυτωι απο της Γαλιλαιας εις Ἱερουσαλημ, οιτινες νυν εισι μαρτυρες αυτου προς τον
λαον. 7.45 Και ημεις υμας ευαγγελιζομεθα την προς τους πατερας επαγγελιαν
γενομενην, οτι ταυτην ο Θεος εκπεπληρωκε τοις τεκνοις ημων αναστησας Ἰησουν,
ως εν τωι ψαλμωι γεγραπται τωι δευτερωι· "3Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα
σε"3· οτι δε ανεστησεν αυτον εκ νεκρων μηκετι μελλοντα υποστρεφειν εις
διαφθοραν, ουτως ειρηκεν οτι· "3∆ωσω υμιν τα οσια ∆αυιδ τα πιστα"3· διο και εν
ετερωι λεγει· "3Ου δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν"3. ∆αυιδ μεν γαρ ιδιαι γενεαι
υπηρετησας τηι του Θεου βουληι εκοιμηθη και προσετεθη προς τους πατερας αυτου
και ειδε διαφθοραν· ον δε ο Θεος ηγειρεν, ουκ ειδε διαφθοραν. Γνωστον ουν υμιν
εστω, ανδρες αδελφοι, οτι δια τουτου αφεσις αμαρτιων καταγγελλεται, απο παντων
ων ουκ ηδυνηθητε εν νομωι Μωυσεως δικαιωθηναι, εν τουτωι πας ο πιστευων
δικαιουται. Βλεπετε ουν μη επελθηι εφ' υμας το ειρημενον εν τοις προφηταις·
"3Ἴδετε, οι καταφρονηται, και θαυμασατε και αφανισθητε, οτι εργον εργαζομαι εγω
εν ταις ημεραις υμων, ο ου μη πιστευσητε, εαν τις εκδιηγηται υμιν"3." 7.46 Και
τουτοις ομοιως εκ των προφητων διηγησαμενος ουδεν ετερον ελεγεν, η οσα τοις
αλλοις προειρηκε, θανατον, αναστασιν και βασιλειαν ουρανων, παντα σπευδων
πειθειν, συνεργουντος αυτωι του Θεου σημειοις τε και τερασι και δυναμεσιν, οις
εποιουν αυτος τε και παντες οι αποστολοι εναντιον Ἑλληνων τε και Ἰουδαιων,
πιστων και απιστων, ετι τε και προρρησεσι και εκβασεσι βεβαιων αυτους εν πασιν,
απερ υπερβαινει τον κοσμον τουτον, "ος και ικανωσεν αυτους, καθως γραφει
Παυλος, διακονους Καινης ∆ιαθηκης, ου γραμματος, αλλα πνευματος· το γαρ γραμμα
αποκτεννει, το δε πνευμα ζωοποιει", ινα ειπηι· Ἐκ του Θεου εγενομεθα ικανοι δια
των σημειων του αγιου Πνευματος εις το πειθειν τοιαυτα διδασκοντες. 7.47
∆ιακονους γαρ ημας ο Θεος κατεστησε της Καινης και ζωοποιου ∆ιαθηκης, ου του
παλαιου γραμματος, τουτεστι του γραπτου νομου, του θανατουν απειλουντος, αλλα
της δυναμεως της ζωοποιου, τουτεστι του αγιου Πνευματος· οθεν παλιν λεγει· "Ὡς
μη ερχομενου δε μου προς υμας, εφυσιωθησαν τινες· ελευσομαι δε ταχεως, εαν ο
Κυριος θελησηι, και γνωσομαι ου τον λογον των πεφυσιωμενων, αλλα την δυναμιν·
ου γαρ εν λογωι η βασιλεια του Θεου, αλλ' εν δυναμει", ινα ειπηι οτι παντα λογον
υπερβαινει ο λογος της βασιλειας των ουρανων, και ματην φυσωνται τινες δια
λογου συνισταν πειρωμενοι· μονον γαρ αξιοπιστος εστιν εκ της δυναμεως του αγιου
Πνευματος και των εξ αυτου παρακολουθουντων σημειων· και παλιν λεγει· "Ει
δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου, ος εις υμας ουκ ασθενει, αλλα
δυνατει εν υμιν", ωσανει· ∆υνατος εστιν εκ των σημειων των γινομενων εν υμιν εν
τωι ονοματι αυτου. Και ταυτα μεν περι τουτων. 7.48 Τινες δε λεγουσι μη ειναι εν τωι
κοσμωι τουτωι τους αγγελους, αλλ' εν τωι ανωτερωι και ουρανιωι χωρωι· προς ους εκ
μερους ολιγα παραθησομεν απο της θειας Γραφης δηλουσης ως αμα ημιν εν τωι
χωρωι τουτωι διαγουσι, και ουπω τις εξ αυτων ηξιωθη των ανω τεως τυχειν. Πρωτος
ο Κυριος ουτω προς Νικοδημον διαλεγομενος φησι· "Και ουδεις αναβεβηκεν εις τον
ουρανον, ει μη ο εκ του ουρανου καταβας, ο Υιος του ανθρωπου, ο ων εν τωι
ουρανωι", σαφεστερον δηλωσας μηδενα το συνολον αναβεβηκεναι εις τον ανωτερον
χωρον, ει μη τον ∆εσποτην Χριστον· ο δε αποστολος Παυλος φησι· "Θεατρον
 

110
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εγενηθημεν τωι κοσμωι", και σημαινων τινα λεγει "κοσμον" επηγαγεν "αγγελοις και
ανθρωποις", ινα ειπηι· Παρα παντων ως εν θεατρωι θεωρουμεθα εν τωιδε τωι χωρωι,
λεγω δη αγγελων και ανθρωπων, ως εν ενι χωρωι οντων παντων τουτων τε
κακεινων. 7.49 Ειτα παλιν· "Ἡ γαρ αποκαραδοκια της κτισεως την αποκαλυψιν των
υιων του Θεου απεκδεχεται", και ωσανει τινος αυτωι απορουντος και λεγοντος τινος
χαριν η τι ποιουσα ταυτην απεκδεχεται, επηγαγε και φησι· "Τηι γαρ ματαιοτητι η
κτισις υπεταγη ουχ εκουσα", ινα ειπηι· Ἐν τωι κοσμωι τουτωι τωι φθαρτωι και τρεπτωι
ταυτην γαρ καλει "ματαιοτητα" εκελευσθησαν καθ' υποταγην του Θεου οι αγγελοι
δουλευειν και ακοντες· εντευθεν γινωσκομεν δια του "ουχ εκουσα" οτι περι λογικων
λεγει, και νομος αυτοις εστιν ουτος. Ἔστω, φησιν ο απορων, και πως παλιν
δουλευουσι νυν κινουντες παντα; Ἀποκρινεται· Ναι, φησιν, οσον μεν προς το
αμαρτημα του Ἀδαμ, δια το καταδικασθηναι αυτον θανατωι ουκ ηνειχοντο δουλευειν
και πονειν υπερ ημων ετι ματαιως. 7.50 Ἀλλα, φησι, "δια τον υποταξαντα επ'
ελπιδι", τουτο λεγων οτι ελπιδα τινα δεδωκεν αυτοις ο Θεος εσεσθαι τι χρησιμον
μετα χρονον τοις ανθρωποις, και δια τουτο υπεταγησαν και δουλευουσιν
εκδεχομενοι την εαυτων ελευθεριαν, οταν και οι ανθρωποι ελευθερουνται του
θανατου και της φθορας και των ματαιων τουτων, και αποληψονται την ελπιδα του
Θεου και την δοξαν την αυτοις αποκειμενην· δια τουτο επηνεγκεν· "Ὅτι και αυτη η
κτισις ελευθερωθησεται απο της δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης
των τεκνων του Θεου." 7.51 Και παλιν ετερωθι φησιν· "Ουχι παντες εισι λειτουργικα
πνευματα εις διακονιαν αποστελλομενα δια τους μελλοντας κληρονομειν
σωτηριαν;" παντας ομου ειπων εις διακονιας τεταγμενους των ανθρωπων, ως αμα
αυτοις οντων εις τον χωρον τουτον· και παλιν· "Ἵνα γνωρισθηι νυν ταις Ἀρχαις και
ταις Ἐξουσιαις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος του Θεου σοφια"· σαφως παλιν ου
μονον ενταυθα αυτους εσημανεν, αλλα και παιδευομενους ειπεν εκ των κατα τον
ανθρωπον οικονομουμενων· το γαρ ειπειν "δια της Ἐκκλησιας" δια των ανθρωπων
προδηλως εσημανεν. 7.52 Ειτα παλιν και εν τηι Παλαιαι ο πατριαρχης Ἰακωβ
εθεωρησεν απο της γης εως του ουρανου κλιμακα, ταυτης δε επι κορυφης εστωτα
τον Θεον και τους αγγελους αναβαινοντας και καταβαινοντας επ' αυτης·
αναβαινοντας προτερον οραν εδοξε και ουτω καταβαινοντας· ειτα και παλιν ο αυτος
εθεωρησε πληθος αγγελων, ους και παρεμβολην Θεου εκαλεσεν. Ὁμοιως Μωυσης
δυο μεν ουρανων εμνημονευσε μονων γενομενων, λεγω δη του εν αρχηι συν τηι γηι
γενομενου και του δευτερου του εν τηι δευτεραι ημεραι γεγονοτος, ον και στερεωμα
καλει· ομοιως δε και αυτος πολλακις και τηι Ἄγαρ και τωι Ἀβρααμ και τωι Λωτ και
αυτωι τωι Ἰακωβ και ετερους αγγελους διακονησαμενους λεγει εν τωι χωρωι τουτωι.
7.53 Και εν τηι μεγαληι δε ωιδηι ουτως φησιν· "Ευφρανθητε, ουρανοι, αμα αυτωι, και
προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου", μετα τους ουρανους ειπων τους
αγγελους εν τωι χωρωι τουτωι· οθεν επισυνηψεν· "Ευφρανθητε, εθνη, μετα του λαου
αυτου", παλιν τους εν αυτωι τωι χωρωι ειπων· ομοιως και ο ∆αυιδ τωι σκοπωι
Μωυσεως ακολουθων και αυτος μετα τον Μωυσεα γενομενος προφητης, διαιρων τα
τε εν τοις ουρανοις και τα επι της γης, ουτω φησιν· "Αινειτε τον Κυριον εκ των
ουρανων, αινειτε αυτον εν τοις υψιστοις· αινειτε αυτον, παντες οι αγγελοι αυτου·
αινειτε αυτον, πασαι αι ∆υναμεις αυτου"· ακολουθως απο του στερεωματος και του
υψους αρξαμενος και προιων επι τα κατω, ειπε παντας τους αγγελους, τους αυτους
ειπων και ∆υναμεις. 7.54 Λοιπον παλιν τα αμα αυτοις λεγει· "Αινειτε αυτον, ηλιος
και σεληνη· αινειτε αυτον, παντα τα αστρα και το φως"· εκ τουτου ανατρεχει εις τον
ανωτερον χωρον και φησιν· "Αινειτε αυτον, οι ουρανοι των ουρανων", αντι του
ειπειν "ο ουρανος του ουρανου", "ουρανον ουρανου" καλεσας τον πρωτον, ος
ουρανος εστι τουτου του ορωμενου στερεωματος· ειτα φησι· "Και το υδωρ το
 

111
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

υπερανω των ουρανων", ινα ειπηι του ουρανου· διαρρηδην νυν τα επανω ειρηκως,
ευδηλος εστιν ειδως τα προτερα υποκατω. 7.55 Ειτα παντα ειπων τα εν τοις ουρανοις
αινειν τον Θεον, την αιτιαν επιφερει, δι' ην αυτον ωφειλον υμνειν, και φησιν· "Ὅτι
αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν· εστησεν αυτα εις τον
αιωνα και εις τον αιωνα του αιωνος· προσταγμα εθετο, και ου παρελευσεται"· ειτα
λοιπον μετερχεται και περι την γην και λεγει παντα τα εν τωι αερι και τοις υδασι και
εν τηι γηι διαιτωμενα, εν ηι και τον ανθρωπον εταξε, και παλιν εγκελευεται λεγων·
"Αινεσατωσαν το ονομα Κυριου", δι' ην αιτιαν φησιν· "Ὅτι υψωθη το ονομα αυτου
μονου"· λοιπον τα παντα συναπτει λεγων· "Ἡ εξομολογησις αυτου επι γης και
ουρανου", αμα δηλωσας οτι και εσωθεν γης και ουρανου εισι παντα, ομοιως και
αυτος τωι Μωυσηι ειρηκως, ος εφησεν· "Ἐν γαρ εξ ημεραις εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις", ετι φανερωτερον δηλωσας παντας
τους αγγελους εσωθεν οντας ουρανου και γης και περιγραφομενους υπ' αυτων. 7.56
Ἔτι παλιν εν ετερωι λεγει ο ∆αυΐδ· "Ἐκτεινων τον ουρανον ωσει δερριν, ο στεγαζων
εν υδασι τα υπερωια αυτου", σαφως περι του στερεωματος ειπων ως εν ταξει στεγης
ημων υπαρχοντος, εν ωι εισιν επι νωτου τα υδατα· δερριδες γαρ κυριως καλουνται τα
ανωθεν σκεποντα την σκηνην, ειτε ιματια ειεν, ειτε απο τριχων. 7.57 Ειτα
επισυναπτει και φησιν· "Ὁ τιθεις νεφη την επιβασιν αυτου, ο περιπατων επι
πτερυγων ανεμων, ο ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα και τους λειτουργους
αυτου πυρος φλογα"· παλιν απο του στερεωματος επι τα κατω νεφων και ανεμων
μνημονευσας επηγαγεν ομου ειναι και τους αγγελους, τους αυτους και λειτουργους
καλεσας· και ταυτα μεν ο ∆αυΐδ. Μετελθωμεν δη και επι τον μεγαλοφυεστατον
∆ανιηλ τον προφητην. Τι φησιν εκ προσωπου του υμνου των τριων παιδων;
"Ευλογειτε, παντα τα εργα Κυριου, τον Κυριον· ευλογειτε, ουρανοι, τον Κυριον·
ευλογειτε, αγγελοι Κυριου, τον Κυριον· ευλογειτε, υδατα παντα τα επανω του
ουρανου, τον Κυριον", και αυτος μετα τους ουρανους των αγγελων μνημονευσας, μη
καταλιπων δε αμνημονευτα και τα επανω του ουρανου οντα υδατα. 7.58 Τηι
ακολουθιαι παλιν χρησαμενος ανελαβε τον λογον, και εκ των υποκατωθεν
δευτερωσας τους αγγελους ∆υναμεις αυτους εξειπεν, εν οις επισυνηψεν ηλιον και
σεληνην και αστρα και ομβρους και δροσους και ανεμους και πυρ και ψυχος και
καυμα και νεφελας και νιφετους και αστραπας και παντα τα περι τον αερα και τα
υδατα και την γην· επομενος τωι τε ∆αυιδ και τωι Μωυσηι υστερον και αυτος τα περι
τον ανθρωπον ειρηκε, δι' ον τα προτερα παντα γεγονασι· συνδεσμος γαρ τις ων ο
ανθρωπος πασης της κτισεως και ενεχυρον φιλιας παντος του κοσμου εξ αναγκης
παντα τα προειρημενα περιεχει κατα τινα αναλογιαν. Ευ γαρ ειρηται παρα τοις
εξωθεν μικρος κοσμος ο ανθρωπος. 7.59 Παντες τοινυν οι θεοφοροι ανθρωποι,
προφηται τε και αποστολοι, σεμνοτατωι βιωι κατακεκοσμημενοι και παραδεδωκοτες
εαυτους υπερ της ευσεβειας μυριοις παθημασι και θανατοις, καθα γεγραπται, "ων
ουκ ην αξιος ο κοσμος", ετι δε και παραδοξα παμπολλα λογωι μη υποβαλλομενα και
δυναμεις ποικιλας εργασαμενοι, και παρα Θεου ικανοι γενομενοι εις το διδαξαι και
πεισαι και περινοστησαι την υπ' ουρανον και ελκυσαι παντα τα εθνη εις την
ευσεβειαν, περι των τοιουτων δυο καταστασεων ειρηκασιν ετερας μη
μνημονευσαντες, και παντες ομου τον χωρον τουτον αγγελων και ανθρωπων
εξειπον, και τον ανωτερον χωρον ομοιως αγγελων και ανθρωπων μετα την εκ
νεκρων αναστασιν απεφηναντο. 7.60 Ποιαν ουν απολογιαν εχουσιν οι πεπλασμενοι
χριστιανοι οι τουτοις πασιν απιστουντες και καταλυεσθαι λεγοντες τους ουρανους,
εν οις η βεβαια και μονιμος και ακαταλυτος ημων ελπις τυγχανει, η παρα του Θεου
ημιν αποκειμενη; Περι ης βοαι ο Παυλος· "α οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε
και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον", και
 

112
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

παλιν· "Ουκ αξια τα παθηματα του νυν καιρου προς την μελλουσαν δοξαν
αποκαλυφθηναι εις ημας", ομοιως παλιν· "Το γαρ παραυτικα ελαφρον της θλιψεως
ημων εις υπερβολην καθ' υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν, μη
σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα· τα γαρ βλεπομενα,
προσκαιρα, τα δε μη βλεπομενα, αιωνια", τουτο λεγων οτι· Ἐαν αντιταλαντευσηις
ζυγωι τας θλιψεις του κοσμου τουτου και τα αγαθα του μελλοντος αιωνος,
ευρεθησονται καθ' υπερβολην βαρουντα τηι δοξηι την ελαφροτητα και κουφοτητα
των εις υπερβολην προσκαιρων και παρ' αυτα εξαφανιζομενων θλιψεων του κοσμου
τουτου· ταυτα γαρ, φησι, τα βλεπομενα, τουτεστι τα του κοσμου τουτου, προσκαιρα
εισι, τα δε μη βλεπομενα, τουτεστι τα του ανωτερου και ουρανιου χωρου ητοι
κοσμου, αιωνια τυγχανουσιν. 7.61 Ἤδη δει και εκ των Καθολικων παραγαγειν
μαρτυριαν περι τουτου· κακει λελεκται· "Εις α επιθυμουσιν αγγελοι παρακυψαι", ινα
ειπηι· Ουπω και αυτοι τετυχηκασι των αποκειμενων ημιν εν τωι ουρανωι αγαθων,
αλλ' ουτε ιδειν αυτα και αυτοι νυν αξιουνται· ομοιον γαρ εστι και τουτο τωι του
Ἀποστολου ρητωι τωι λεγοντι· "Ὅτι πασα η κτισις συστεναζει και συνωδινει αχρι του
νυν", ωσανει· Βαρυνονται και οι αγγελοι τηι τροπηι στεναζοντες μετα πασης της
κτισεως, ελευθεριαν ιμειρομενοι. Πως οιον τε ελπιζειν τους ουρανους καταλυεσθαι
και ετερους καινους εισαγεσθαι; Ψευδη γαρ δεικνυνται παντα τα προλεχθεντα, οτι
και ητοιμασμενοι εισι και ακαταλυτοι, και οπου εισηλθε Χριστος, εισερχομεθα. 7.62
Ἀλλα φενακισμος τις και απατη εισι παντα τα γραφομενα εν τηι θειαι Γραφηι κατα τον
μυθον των επιπλαστων χριστιανων· αλλως τε δε και καταλυομενων, ως φασι, των
ουρανων και ετερων αντεισαγομενων, αναγκη καταλυεσθαι και τον εν αυτοις οντα
Χριστον και ετερον καινον Χριστον εισαγεσθαι συν τοις ετεροις καινοις ουρανοις, ει
αρα συν Χριστωι δει ημας ειναι. Ἀλλ' απαγε της ατοπιας· εις κεφαλην αυτων
τραποιτο η δυσφημια. "Ἡμων γαρ, φησιν ο Ἀποστολος, το πολιτευμα εν ουρανοις
υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν", ινα ειπηι· Ἐκεινους λεγω
τους ουρανους, εξ ων και προσδοκωμεν τον Κυριον ελευσεσθαι μετασχηματιζοντα
ημας απο φθορας εις αφθαρσιαν και αναφεροντα ημας ενθα και προ ημων αυτος
εισεληλυθε· τουτο γαρ και εν ετερωι λεγει προδρομον υπερ ημων αυτον εισελθοντα.
7.63 Ἐπειδη ουν τινες παραφθειροντες την εννοιαν των θειων Γραφων
παρερμηνευουσι το ειρημενον παρα του Κυριου, λεγω δη· "Ὁ ουρανος και η γη
παρελευσονται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσιν", αγνοουντες οτι καθ' υπερβολην
ειρηται, ημεις αυτοις την εννοιαν ερμηνευσομεν· λεγει γαρ· Ἐνδεχομενον εστι
τουτους μεν καταλυεσθαι, τους δε λογους μου ουδεποτε· και παλιν το ειρημενον τωι
∆αυΐδ· "Συ κατ' αρχας, Κυριε, την γην εθεμελιωσας, και εργα των χειρων σου εισιν οι
ουρανοι· αυτοι απολουνται, συ δε διαμενεις", μη νοουντες οτι και ενταυθα κατα
αντιδιαστολην του αγενητου Θεου τα γενητα απολλυμενα εκαλεσεν, ως μη
προτερον οντα, υστερον δε γενομενα· και ει βουλοιτο, το αγενητον, ωσπερ μη οντα
αυτα παρηγαγε, παλιν και οντα δυναται απολεσαι· το γαρ αγενητον υπ' ουδενος
γενομενον και υπ' ουδενος απολλυται· το δε γενητον και απολεσθαι δυναται, του
ποιησαντος μαλιστα βουλομενου. 7.64 Ὁμοιως και το εν ταις Καθολικαις ειρημενον·
"Ἐν ηι ουρανοι πυρουμενοι λυθησονται, στοιχεια δε καυσουμενα τηκεται, καινους δε
ουρανους και καινην γην κατα τα επαγγελματα αυτου", αμαθως και τουτο
εκλαμβανοντες, μη συνιεντες το λεγομενον, αλλ' αυτοχρημα τουτους μεν
καταλυεσθαι λεγουσιν, ετερους δε καινους εισαγεσθαι, οπερ εναντιον εστι πασης της
θειας Γραφης. Ει γαρ εν τοις ουρανοις ενθα νυν ο Χριστος ανεληλυθεν αναστας απο
των νεκρων, αφθαρτος τωι σωματι και ατρεπτος κατα ψυχην γενομενος, μελλομεν
και ημεις εισιεναι ανισταμενοι απο των νεκρων και ταυτην ακαταλυτον ελπιδα και
ζωην καλει η θεια Γραφηπως οιον τε εστι τουτους μεν τους ουρανους καταλυεσθαι
 

113
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και ετερους καινους εισαγεσθαι; Ει γαρ οικητηριον εστι και νυν αφθαρτων και
αθανατων και ατρεπτων ο εν τοις ουρανοις χωρος, πως και ημας ου δεξεται
ανισταμενους αφθαρτους και αθανατους και ατρεπτους γινομενους; 7.65 Ἄπαγε ουν
της τοιαυτης μανιας. Ου γαρ μεταμεμεληται ο Θεος εφ' οις πεποιηκε, τουτους μεν
απολλυων, ετερους δε εισαγων, αλλα πασαν την κτισιν επι το κρειττον ανακαινιζει,
καθα και πολλακις ειρηκαμεν· ει γαρ ο ανθρωπος, ο συνδεσμος ων πασης κτισεως,
ανακαινιζεται κατα τε το σωμα αφθαρτος και αθανατος και κατα γε την ψυχην
ατρεπτος γινομενος, ευδηλον οτι παντα τα στοιχεια, εξ ων και συγκειται το σωμα
του ανθρωπου, και παντα τα λογικα συγγενη οντα και αυτα κατα ψυχην του
ανθρωπου, ανακαινιζονται και εις βελτιωσιν ερχονται; "Ἀνακεφαλαιωσασθαι γαρ τα
παντα, φησιν ο Ἀποστολος, εν τωι Χριστωι, τα εν τοις ουρανοις και τα επι της γης",
και παλιν· "Ει τις εν Χριστωι, καινη κτισις· τα αρχαια παρηλθεν, ιδου γεγονε τα
παντα καινα", "καινα" λεγων "τα παντα" την ανακαινισιν παντων των οντων·
"ανακεφαλαιωσιν" γαρ ειπων και "καινην κτισιν" δι' εκατερου το αυτο εσημανεν, εν
τωι Χριστωι ηδη γενομενην. 7.66 Ὥσπερ γαρ και ο Χριστος κατα σαρκα αναστας απο
των νεκρων ουκ αλλος ην Χριστος παρα τον τετελευτηκοτα, αλλ' αυτος ην ο και τον
θανατον υπομεινας ομοιως και την αναστασιν, κρειττων γενομενος παθων και
θανατου, ουτως και πασα η κτισις μη απολλυμενη, αλλ' η αυτη υπαρχουσα επι το
κρειττον μεθισταται· "Ἔστησε γαρ αυτα εις τον αιωνα και εις τον αιωνα του αιωνος,
προσταγμα εθετο και ου παρελευσεται", φησι το θειον λογιον. ∆ια τουτο "ουκ
αγγελων επελαβετο ο Θεος, αλλα σπερματος Ἀβρααμ", καθα γεγραπται· ει γαρ
επελαβετο αγγελων, τα λογικα μονον ηλπιζον ανακαινιζεσθαι ως συγγενη αυτων
οντα· νυνι δε σπερματος Ἀβρααμ επιλαβομενος, τουτεστι σωματος και ψυχης
λογικης, και αναγαγων εις τον ουρανιον χωρον πασηι τηι κτισει ελπιδα σωτηριας
προκατεβαλετο. 7.67 Το εν ταις ουν Καθολικαις ειρημενον "εν ηι ουρανοι πυρουμενοι
λυθησονται, στοιχεια δε καυσουμενα τηκεται· καινους δε ουρανους και καινην γην"
τουτον εχει τον νουν, οτι ροιζηδον, ως εν ριπηι οφθαλμου, ωσπερ εν χωνευτηριωι
πυρουμενοι και καθαριζομενοι, την επι το κρειττον αλλαγην υπομενουσι τα στοιχεια
παντα, και οι ουρανοι και η γη, καινων αυτων τουτων γινομενων και τηι καταστασει
της πολιτειας εναλλαττομενων, ως το παρα τωι Παυλωι λεγομενον· "Παραγει γαρ το
σχημα του κοσμου τουτου", ωσανει η νυν πολιτευομενη καταστασις, της διαδοχης
της νυκτος και της ημερας παυομενης, και των αστρων δρομον μη τελουντων, και
του αερος μη κινουμενου, μητε του υδατος μητε της γης φυουσης καρπους, αλλ'
ετερας τινος καταστασεως επεισαγομενης, αρμοζουσης αθανατοις και αφθαρτοις και
ατρεπτοις ανθρωποις και αγγελοις. 7.68 Σιωπωμεν δε οτι τας Καθολικας ανεκαθεν η
Ἐκκλησια αμφιβαλλομενας εχει, και παντες δε οι υπομνηματισαντες τας θειας
Γραφας, ουτε εις αυτων λογον εποιησατο των Καθολικων· αλλα και οι κανονισαντες
τας ενδιαθηκους βιβλους της θειας Γραφης παντες ως αμφιβαλλομενας αυτας
εθηκαν, λεγω δη Ειρηναιος, ο Λουγδουνων επισκοπος, ανηρ επισημος και λαμπρου
βιου, μετ' ου πολυ των αποστολων γενομενος, και Ευσεβιος ο Παμφιλου και
Ἀμφιλοχιος, επισκοπος γενομενος του Ἰκονιου, φιλος και κοινωνικος του μακαριου
Βασιλειου, και αυτος εν τοις προς Σελευκον αυτωι γραφεισιν Ἰαμβοις
αμφιβαλλομενας αυτας εξειπεν, ομοιως και Σευηριανος ο Γαβαλων εις τον Κατα
Ἰουδαιων λογον αυτου αυτας απεκηρυξεν. Ου γαρ των αποστολων αυτας φασιν οι
πλειους, αλλ' ετερων τινων πρεσβυτερων αφελεστερων. 7.69 Ὅθεν ο Παμφιλου εις
την Ἐκκλησιαστικην αυτου ιστοριαν λεγει οτι εν Ἐφεσωι δυο μνηματα εισιν, εν
Ἰωαννου του ευαγγελιστου, και εν ετερου Ἰωαννου πρεσβυτερου του γραψαντος τας
δυο επιστολας των Καθολικων, την δευτεραν και την τριτην, ενθα προγεγραπται· "Ὁ
πρεσβυτερος τηι εκλεκτηι κυριαι", και· "Ὁ πρεσβυτερος Γαΐωι τωι αγαπητωι". Ει μη γαρ
 

114
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

την πρωτην Πετρου και την πρωτην Ἰωαννου ου λεγει αυτος και Ειρηναιος ειναι
των αποστολων, ετεροι δε ουτε αυτας λεγουσι των αποστολων ειναι, αλλα των
πρεσβυτερων· πρωτη γαρ και δευτερα και τριτη Ἰωαννου γεγραπται, ως δηλον ενος
προσωπου ειναι τας τρεις. 7.70 Ἕτεροι δε και την Ἰακωβου συν ταις αλλαις δυσι
δεχονται· ετεροι πασας δεχονται· παρα Συροις δε, ει μη τρεις μοναι αι
προγεγραμμεναι, ουχ ευρισκονται, λεγω δη η Ἰακωβου και η πρωτη Πετρου και η
Ἰωαννου πρωτη· αι αλλαι γαρ ουτε κεινται παρ' αυτοις. Ου χρη ουν τον τελειον
χριστιανον εκ των αμφιβαλλομενων επιστηριζεσθαι, των ενδιαθετων και κοινως
ωμολογημενων Γραφων ικανως παντα μηνυοντων περι τε των ουρανων και της γης
και των στοιχειων και παντος του δογματος των χριστιανων. 7.71 Ἠλιθιοι
τοιγαρουν ειναι μοι δοκουσι και των θειων Γραφων παντελως αμυητοι οι των
καινων δογματων ευρεται, οι τους ουρανους καταλυεσθαι οιομενοι. Ἄνωθεν γαρ και
εξ αρχης ειδως και προειδως ο Θεος, και αει γινωσκων και μηδεποτε προσληψιν
γνωσεως επιδεχομενος, βουλομενος και ετεροις μεταδουναι του ειναι και της ιδιας
αυτου αγαθοτητος και γνωσεως και σοφιας εμπλησαι, πεποιηκε τον συμπαντα
κοσμον περιγραψας εν ουρανωι και γηι· θεις δε μεσον το στερεωμα και συνδησας τωι
πρωτωι ουρανωι και ποιησας τον ενα χωρον δυο χωρους απενειμε τηι θνητηι και
τρεπτηι καταστασει τον χωρον τουτον, προετοιμασας και τηι μελλουσηι καταστασει
τον ανωτερον, καθα και η καταγραφη του σχηματος επι τελει δεικνυσι, και η της
σκηνης κατασκευη, εκμαγειον και αυτη γεγονυια παντος του κοσμου. 7.72 Και εν μεν
ταυτηι τηι καταστασει εδοκιμασεν ημας νυν διαγειν ως εν παιδευτηριωι χρησιμωι
εχοντι λυπηρα και ηδεα, ινα δια μεν των λυπηρων παιδευωμεθα, δια δε των ηδεων
μη απειπωμεν, διδασκομενοι και αναγομενοι προς επιγνωσιν του πεποιηκοτος δια
της ποικιλιας των κτισματων και της πανσοφου αρμονιας και της διαφορας των
οντων, οστις και νομους ημιν δεδωκε κατα καιρους οπτανομενος προς βοηθειαν της
ημετερας ασθενειας, αναγων τους λογικους, ως ειρηται, εις επιγνωσιν της αυτου
παναγαθου φιλανθρωπιας, οπερ εστι κεφαλαιον παντων των λογικων· κτιστων γαρ
ημων οντων και εξ ετερου εχοντων το ειναι, εκεινου αυτου αει δεομεθα προς
συστασιν και γνωσιν ημετεραν· ουκ ενην γαρ ημας ευθεως γενομενους πασαν την
γνωσιν εχειν· τουτο γαρ ιδιον του αγενητου Θεου. 7.73 Ἐπειδη ουν εξ αγαθοτητος ο
Θεος απορρητως εποιησε τα εμψυχα και τα αψυχα, αμοιρα γνωσεως οντα, προς
διδασκαλιαν και βοηθειαν ημων των λογικων, μεσους τινας εαυτου τε και τουτων,
ως ενεδεχετο, πεποιηκεν ο Θεος τους λογικους, ινα τηι ποικιλιαι του παντος, ετι τε
και τοις παραδεδομενοις ημιν νομοις, τηι συντριβηι της μαθησεως, δια πειρας
λυπηρων και ηδεων ποθουντες, κατα μερος αναγωμεθα επι την αυτου γνωσιν. "Τα
γαρ αορατα αυτου, φησιν ο θειος Ἀποστολος, απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι
νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι αυτους
αναπολογητους", ινα ειπηι· Τα αορατα αυτου, την δυναμιν και την σοφιαν και την
προνοιαν και την αγαθοτητα του Θεου και αυτην την αΐδιον αυτου θεοτητα εκ των
οντων και των ορωμενων νοουμεν τε και ορωμεν δια παντων των κτισματων
αναλογως τον δημιουργον, ωστε ημας αφορμην τινα αγνωσιας μη
προβαλλεσθαιτουτο γαρ δηλοι το "αναπολογητους" εχοντες εν χερσιν εκ τουτων
απαντων αναλογως γινωσκειν τον εαυτων τε και του παντος δημιουργον. 7.74
Ὁμοιως παλιν λεγει· "Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις
πατρασιν εν τοις προφηταις επ' εσχατου των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν
Υιωι", εις μερη και τροπους, εις προφητας και Υιον διελων τον λογον· μερη μεν
ειπων την διαφοραν των τοπων, εν οις εφαινετο τε και ελαλει τοις αρχαιοις
ανθρωποις ο Θεος δια των προφητων, τροπους δε την ποικιλιαν αυτων των
οπτασιων, ων κατα καιρον οπτανομενος προς τας παρακειμενας χρειας εδεικνυεν,
 

115
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ειτε δι' εαυτου ειτε δια των προφητων, τουτο θελων σημαναι ως πανταχοθεν ο Θεος
εκ τε των οντων, εκ τε των οπτασιων, ουκ ημελησε διδαξαι προθεμενος τους
λογικους περι της αυτου γνωσεως, ποτε μεν δια των προφητων, νυνι δε δια του
ιδιου Υιου. 7.75 Ειθ' ουτω λοιπον πεπειραμενοις ητοιμασε και την μελλουσαν
καταστασιν, εν ηι αφθαρτους και αθανατους ημας εργασαμενος καταστησειεν,
εμπιπλων ημας ως εμπειρους και της τελειας αυτου γνωσεως, καθως δει γνωναι
ημας. ∆ια τουτο τας δυο καταστασεις εξ αρχης πεποιηκεν, ου δυναμενων ημων, ως
προειρηται, υφ' εν αθροως πασαν την γνωσιν δεξασθαι ανευ μαθησεως·
αυτοδιδακτον γαρ μονον το θειον εστι και πηγη γνωσεως, παρ' ετερου μη
προσλαβον, αλλα δυναμενον και ετεροις χορηγησαι, ημας δε διδαχθηναι παλιν,
θνητους οντας και τρεπτους, εκ των δυσχερων, επειδηπερ, φησιν ο Ἀποστολος·
"Πασα παιδεια προς μεν το παρον ου δοκει χαρας ειναι, αλλα λυπης"· χωρις γαρ
παιδειας και λυπηρων αδυνατον μαθησιν γενεσθαι. 7.76 Παιδειας ουν ενεκα τουτον
τον κοσμον πεποιηκε θνητον και τρεπτον και ποικιλον, ινα τηι συντριβηι της
μαθησεως και τηι ποικιλιαι του παντος δια πειρας δυνηθωμεν ανελθειν επι την του
Θεου γνωσιν. Ει γαρ εξ αρχης αθανατους και ατρεπτους ημας ειργασατο, ουδεν
διεφερομεν των αλογων των φυσικως μεν εχοντων τι χρησιμον, αγνοουντων δε τι
κεκτηνται, οιον η μελιττα το κηριον σοφως εργαζομενη, και η αραχνη ευτεχνως
ιστουργουσα, και ο μυρμηξ θερους ετοιμαζομενος την τροφην, ουκ επιστημηι λογικηι
τινι ποιουσιν, η ως ο χρυσος και ο μαργαριτης καλοι μεν, αλλ' ουκ αισθανονται του
οικειου καλλους. 7.77 Σοφως ουν και πανυ σοφως ο Θεος τας δυο καταστασεις
ανεκαθεν πεποιηκεν, ινα πεπειραμενοι απεντευθεν ηδεων και λυπηρων γνωμεν
τελειως εν τηι δευτεραι καταστασει την δυναμιν της αυτου αγαθοτητος, δια των
παρεχομενων ημιν ανεκλαλητων και αιωνιων αγαθων, και εξ οιων εις οια
μετερχομεθα. Ταυτα και τα τοιαυτα κηρυττει πασα η θεια Γραφη, και ουτος αυτης
απας ο σκοπος. Ἀγνοουσι γαρ οι βελτιστοι τον σκοπον των θειων Γραφων, οι τους
ουρανους απολλοντες και ετερους ημιν καινους εισαγοντες. Ου γαρ ηγνοησε ποτε ο
Θεος, νυν δε κρειττον επεγνω ποιησαι ετερους ουρανους και κρειττονα καταστασιν,
κατα τον μυθον των ανοητων και πεπλασμενων χριστιανων, αλλ' αει ο αυτος
υπαρχει, ωσαυτως και κατα το αυτο ων, γινωσκων πως τε και ποτε και ποσον και
που και οιον ποιησειε τον συμπαντα κοσμον. 7.78 Ἀλλ' ομως προβαλλονται ημιν
δηθεν ευλογως το ανακυπτον εκ τουτου απορον λεγοντες· Τι ουν τα εμβρυα
τελευτωντα εις γνωσιν Θεου προκοπτουσι, μη πεπειραμενα ηδεων και λυπηρων και
απεντευθεν διδαχθεντα περι Θεου; Προς ους ερουμεν οτι το εμβρυον το λογικον
γευσαμενον, ως επος ειπειν, της μητρυας γαστροςαμυδρως πως ως συμβολον ουσα
τουτου του κοσμου η μητρυα γαστηρ, εν ηι και θερμοτης και ψυχροτης και ξηροτης
και υγροτης υπαρχει, λαμβανον γνωσιν εν τηι μελλουσηι καταστασει υπομιμνηισκεται
και εις αισθησιν ερχεται της μητρυας γαστρος, εν ηι πεπειραται μερικως και αυτο της
τοιαυτης καταστασεως. 7.79 Ἔτι δε οραι και τα στοιχεια και τον συμπαντα κοσμον
ισταμενον ως διδασκαλον, και δια της τελειας γνωσεως αναλογιζομενον ευθεως εις
επιγνωσιν και αυτο ερχεται του παρεληλυθοτος βιου, εν ταυτωι και της επιγνωσεως
του Θεου του δημιουργησαντος τα παντα. 7.80 Περι δε της κρισεως αυτων, αυτωι τωι
Θεωι παραχωρουμεν· ου γαρ ενδεχεται ημας ειδεναι παντα εν τωιδε τωι βιωι. Μονον δε
λεγομεν, ως εστι λεγειν, οτι μεσα τινα εισι, μητε στεφανους ληψομενα, μητε
τιμωριας υπομενοντα, της μεν γαρ τιμωριας ελευθερουμενα δια το μη απολαυσαι
των αγαθων του βιου τουτου, των δε στεφανων στερισκομενα ως μη καμοντα εν
τωιδε τωι βιωι. Ει δε και τουτο ειποι τις οτι εκαστου αυτων ως αν επισταται ο Θεος, ει
επεμενον ζωντα, την διαγωγην και την πολιτειαν, ουτως αυτα κρινει, ουκ
αποβαλλομεθα τον νουν, αλλα παραχωρουμεν τοις πλεον τι ειδοσιν. Ἡμεις γαρ περι
 

116
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

κρισεως το τελειον ουκ επισταμεθα, τωι Θεωι το δοκουν παντως καλον και σοφον
λογιζομενοι, ομολογουντες εν τουτωι την ηδιστην ητταν και στεφανηφορουντες επι
τηι τοιαυτηι αγνοιαι κατα τον μεγαν αποστολον Παυλον· "Ἐκ μερους γινωσκομεν,
φησαντος, και εκ μερους προφητευομεν· οταν δε ελθηι το τελειον, το εκ μερους
καταργηθησεται", τελειως τοτε γινωσκοντων ημων, καθως δει γνωναι, και τελειων
παντων ανισταμενων, καθαπερ παλιν λεγει ο Ἀποστολος· "Μεχρις ου καταντησωμεν
οι παντες εις την ενοτητα της πιστεως και της επιγνωσεως του Υιου του Θεου, εις
ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας του πληρωματος του Χριστου." 7.81 Παλιν δε
απορησουσιν ημιν εν τουτωι, πως ο μικρος τωι σωματι τελειος ανισταται, και πως ο
πηρος και ο χωλος, η ο αποκεκομμενος εν των μελων, σωος και πληρεστατος
ανισταται· ακουσατω παρ' ημων και γραφικως και φυσικως οτι ωσπερ ο Θεος λαβων
την πλευραν του Ἀδαμ σμικροτατον αυτου μελος ουσαν και ωικοδομησεν αυτην εις
τελειαν γυναικα, το περισσον απορρητωι λογωι αναπληρωσας, και ωσπερ συναπτεται
το ανδρογυνον πολλακις τυφλον ον η αποκεκομμενον και το τικτομενον εξ αυτων
σωον και υγιες τικτεται, ουτω πιστευτεον, ητοι και νοητεον, επι της εκ νεκρων
αναστασεως ως αναγεννωμενων ημων εκ των ταφων κρειττονα γεννησιν ηπερ εκ
μητρας. 7.82 ∆ιαγραψω δε σοι, προσφιλεστατε, και το σχημα του ουρανου και της γης
και του κατα μεσοθεν στερεωματος, και την σκηνην την δια Μωυσεως
κατασκευασθεισαν, η και εκτυπωμα τυγχανει παντος του κοσμου, ετι δε και των
εξωθεν την πολυφημον σφαιραν, ινα γνωις και δι' αυτης της οψεως ως αρμοδιως τωι
σχηματι και η θεια Γραφη και το χριστιανικον κηρυγμα διαλεγεται, της δε εξωθεν
σφαιρας παντελως απηλλοτριωται. Παραγραφαι αρμοζουσαι εκ της θειας Γραφης
περι του σχηματος του ουρανου και της γησ 7.83 "Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην"· τουτων ως περιεκτικων εμνημονευσε συνσημανας και
εσωθεν τουτων τα αμα αυτοις γενομενα, και παλιν· "Και συνετελεσθη ο ουρανος και
η γη και πας ο κοσμος αυτων", ωσανει παλιν περιεκτικων αυτων οντων και παντος
του κοσμου αυτων ενδον αυτων υπαρχοντος, και παλιν· "Ἐν γαρ εξ ημεραις
εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις", ωσανει παλιν
ενδον αυτων παντων υπαρχοντων και περιεκτικων αυτων οντων, και παλιν· "Και
κατεπαυσεν ο Θεος τηι ημεραι τηι εβδομηι απο παντων των εργων αυτου, ων ηρξατο ο
Θεος ποιησαι", ωσανει οτι και ηρξατο δημιουργειν και εληξε δημιουργων, και παλιν·
"Αυτη η βιβλος γενεσεως ουρανου και γης", ωσανει· Αυτη η βιβλος διηγειται την
γενεσιν του παντος κοσμου, ητις περιγραφεται εν ουρανωι και γηι. 7.84 Και παλιν περι
του σχηματος φησιν Ἠσαΐας· "Ὁ στησας τον ουρανον ως καμαραν και διατεινας
αυτον ως σκηνην κατοικειν"· το μεν "ως καμαραν" περι του πρωτου, το δε
"διατεινας ως σκηνην" περι του δευτερου ειρηκως δηλονοτι ως οικον λεγει, ενθα
οικουσιν, ηγουν κατασκηνουσι τινες. Και παλιν ο ∆αυΐδ· "Ἐκτεινων τον ουρανον
ωσει δερριν" περι του στερεωματος λεγων· "ωσει δερριν" δε λεγει, ωσανει τα
σκεπασματα τα ανωθεν σκεποντα την σκηνην, οια δ' αν ειεν, ειτε τριχινα ειτε ιματια·
δερριδες γαρ κυριως καλουνται τα ανωθεν σκεπασματα τα σκεποντα την σκηνην,
αμελει επιφερει· "Ὁ στεγαζων εν υδασι τα υπερωια αυτου", σαφεστερον και στεγην
και περι αυτου του στερεωματος εξειπων. 7.85 Περι του κεκολλησθαι τον ουρανον
τηι γηι ουτω φησιν εν τωι Ἰωβ· "Ουρανον δε εις γην εκλινε· κεχυται δε ωσπερ γη
κονια· κεκολληκα δε αυτον ωσπερ λιθον κυβον", σημαινων οτι κεκλιται εις γην και
κεκολληται ως κυβος κατωθεν, ωσανει τετραγωνος. 7.86 Περι του μηδεν ειναι
υποκατω της γης ουτως φησιν εν τωι Ἰωβ· "Ὁ κρεμνων την γην επ' ουδενος", ωσανει
μη εχουσαν υποκατω τι, ομοιως παλιν εν αυτωι· "Ἐπι τινος οι κρικοι αυτης
πεπηγασιν;" ωσανει ουκ εστι τι υποκατω, εν ωι πεπηγεν. Ἐν δε τωι ∆αυιδ ουτως λεγει·
"Ἐθεμελιωσας την γην επι την ασφαλειαν αυτης", ινα ειπηι αυτην εφ' εαυτην
 

117
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θεμελιωθεισαν και ουχι επι τινος. 1) Τα οπισθια της σκηνης· στυλοι εξ απο πηχεως
μιας ημισυ γινονται πηχεις εννεα και δυο στυλοι εις τας γωνιας απο πηχεως ημισυ
γινονται των οκτω στυλων πηχεις δεκα· τουτο το πλατος της σκηνης. 2) Ἔχουσα
βηλον συρτον λεγομενον επισπαστρον. 3) Μοχλοι δια των ψαλιδων διικνουμενοι. 4)
Μοχλος μεσος δια των σανιδων διικνουμενος. 5) Μοχλοι δια των ψαλιδων
διικνουμενοι. 7.87 Τυπος ουν εστι πασα η σκηνη του παντος κοσμου, καθα διηγειται
ο θειος Ἀποστολος, περι μεν της εξωτερας ουτως λεγων· "Ειχε μεν γαρ και η πρωτη
σκηνη δικαιωματα λατρειας, το τε αγιον κοσμικον", "κοσμικον" αυτην φησας,
ωσανει του κοσμου τουτου τυπον υπαρχουσαν, περι δε της εσωτερας ουτω φησιν·
"Ου γαρ εις χειροποιητα αγια εισηλθεν ο Χριστος, αντιτυπα των αληθινων, αλλ' εις
αυτον τον ουρανον", "αληθινην" μεν τον ουρανον ειπων, "αντιτυπα" δε την
εσωτεραν σκηνην. 7.88 Κατανοειτω ουν ο αναγινωσκων τωι σχηματι του ουρανου
και της γης και τωι εκτυπωματι, τουτεστι την σκηνην, πως αρμοδια παντα
τυγχανουσι τωι δογματι τωι χριστιανικωι, οτι δυο χωροι εισι του παντος κοσμου,
ουτος και ο ανωτερος, ητοιμασμενοι απο καταβολης κοσμου· ουτος μεν εν τηι νυν
καταστασει δεδοται αγγελοις και ανθρωποις, και ο ανωτερος εν τηι μελλουσηι
καταστασει εξ αναστασεως νεκρων διδοται τοις δικαιοις ανθρωποις και αγγελοις.
7.89 Ἡ γαρ των εξωθεν πολυφημος σφαιρα ουχ αρμοζει καθολου τωι χριστιανικωι
κηρυγματι, αλλα μαλλον τουτοις αρμοζει τοις αναστασιν νεκρων μη ελπιζουσι, μητε
ετεραν καταστασιν παρα ταυτην, τοις αει εν γενεσει και φθοραι διαγειν τον
συμπαντα κοσμον λεγουσιν. Παραγραφη 7.90 Ει μεν εις την πρωτην σφαιραν, ενθα
εστιν η Σεληνη, λεγουσιν οι της πλανης διδασκαλοι τον ∆εσποτην Χριστον εισιεναι,
πρεπον μεν εν πρωτοις τηι αυτων πλανηι οτι μετα της θεου αυτων λεγουσιν αυτον
διαγειν· δευτερον οτι ναστης ουσης της σφαιρας ειπατωσαν, ει αμα της Σεληνης, ως
ιχθυς εν υδατι, διατεμνει το ουρανιον σωμα την εναντιαν βαδιζων, η την ευθειαν
αμα τωι παντι βιαιως κυλιεται, απερ και ταυτα καταγελαστα· τριτον οτι υπερανω
αυτου εισιν οι ετεροι πλανηται υμων θεοι, λεγω δη Ἑρμης, Ἀφροδιτη, Ἥλιος, Ἄρης,
Ζευς, Κρονος, ο πατηρ των θεων υμων, οις δεκαδυο ζωιδιων και οι τριακοντα εξ
δεκανοι. Και πως ου ψευδεται καθ' υμας ο Ἀποστολος φασκων "υπερανω αυτον"
ειναι "πασης Ἀρχης και Ἐξουσιας και ∆υναμεως, και Κυριοτητος και παντος
ονοματος ονομαζομενου"; 7.91 Ει δε εν τηι δευτεραι σφαιραι φησουσιν αυτον ειναι, τα
αυτα παλιν αυτοις απαντησεται, και ει εν τηι τριτηι και εν τηι τεταρτηι και εν τηι
πεμπτηι και εν τηι εκτηι και εν τηι εβδομηι και εν τηι ογδοηι και εν τηι ενατηι ειπωσιν
αυτον υπερανω παντων, ευρεθησεται ψευδος το παρα τωι Ἀποστολωι ειρημενον, οτι
απο της πρωτης σκηνης, τουτεστιν απο του κοσμου τουτου, επι την δευτεραν
εισεληλυθεν ο Χριστος, τουτεστιν εις τον ουρανιον χωρον, αιωνιαν λυτρωσιν
ευραμενος, ενατης ουσης και ου δευτερας. Ὁ αγαπων ουν χριστιανος ειναι τηι θειαι
Γραφηι επεται, και ουχι τηι απατηι των εξωθεν επιστηριζεται, τηι πολυθεΐαν και
ισοθεΐαν διδασκουσηι και ολεθρον ταις ψυχαις εμποιουσηι. Το κειμενον 7.92 Πασων
ουν των σφαιρων κατα το συνεχες κειμενων και ναστων ουσων, πως ενδεχεται
νοειν εν αυτωι τωι σχηματι αναστασιν νεκρων εσεσθαι και ανοδον αυτων γινεσθαι εν
ουρανωι και βασιλευειν εν ουρανωι τους ανθρωπους, τουτεστιν εν τηι δευτεραι σκηνηι,
ενθα και τον Χριστον λεγει η Γραφη ηδη εισιεναι πρωτον παντων, και τα αλλα
παντα οσα προειρηται; Ἀκολουθως γαρ οι εξωθεν την σφαιραν δοξαζοντες ουτε
αναστασιν νεκρων ομολογουσιν, ουτε την ανοδον αυτων την εις τον ουρανον
λεγουσιν, ουτε υδατα λεγουσιν ειναι επανω του ουρανου, ουτε αλλασσεσθαι λεγουσι
το σχημα του κοσμου τουτου, τουτεστι την περιφοραν των αστρων και των καθεξης,
ουτε οτι τις ανηλθε μετα σωματος παντελως εις τον ουρανον, ουτε ανερχεται. 7.93
Ἀλλ' οι μεν αυτων τας ψυχας μονας μετα θανατον περιπολευειν συν τηι σφαιραι και
 

118
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

οραν ητοι γινωσκειν παντα λεγουσιν, οι δε και μετενσωματωσιν βουλονται, αλλοι
και προβιοτην ασπαζονται· οις και επεται λεγειν εξ ακολουθιας καταλυεσθαι την
σφαιραν, ητοι πασας, και πασαν σωματικην φυσιν απολλυσθαι και υποστρεφειν εις
την αρχαιαν ταξιν τας ψυχας, ωσπερ και οι περι τον θαυμασιον Ὠριγενην δοξαζουσι·
ετεροι δε αει αναρχον και ατελευτητον αυτον τον ουρανον φασιν ειναι και εν
γενεσει και εν φθοραι αει διαγειν τον κοσμον, οις συναγεται χαιρεσικακον μαλλον η
αδυναμον η φθονερον τον Θεον λεγειν, ηγουν παντελως αθεΐαν δοξαζειν· ανοικειον
γαρ το ουτως παντοτε μενειν τον κοσμον εν γενεσει και φθοραι, και ετερα παμπολλα
απορα αυτοις πασιν ανακυπτει. 7.94 Μονοι δε τελειοι χριστιανοι υπαρχουσιν ως
σταχυες ευσεβειας μεσον ακανθων και ζιζανιων οντες, οι πιστευοντες
πασηι τηι θειαι Γραφηι, Παλαιαι τε και Καινηι ∆ιαθηκηι, και μητε προ ταυτης της
καταστασεως ειναι ετεραν λεγοντες, μητε μετα την μελλουσαν ετεραν
αποφαινομενοι, αλλα τας δυο μονας, ας και η καταγραφη αρμοδιως δεικνυσιν, οτι εκ
ταυτης της καταστασεως επι την μελλουσαν και ουρανιον μετερχομεθα και παλιν
τοτε συν Κυριωι διαγομεν, καθαπερ πασα η θεια Γραφη διαλεγεται, αρξαμενον μεν
τον Θεον δημιουργειν, ποιησαντα δε τους δυο χωρους, και παυσαμενον της
δημιουργιας κατα τον ανωθεν αυτου και εξ αρχης σκοπον. 7.95 Ἀλλοκοτα τοινυν
συνεγραψεν, ω βελτιστε, ον ειρηκας πεπλασμενον μαλλον χριστιανον, τους
ουρανους καταλυεσθαι λεγων, ους και σφαιροειδεις δοξαζει κατα την υποθηκην των
εξωθεν, και τουτους αει περιστρεφεσθαι, μυθους μαλλον γραωδεις αναγραψαμενος
η χριστιανικα δογματα, ουδενι το συνολον ακολουθησας, ει μη εκ μερους τωι χρηστωι
Ὠριγενηι· της γαρ δοξης των χριστιανων παντελως ηλλοτριωνται τα παρ' αυτου
συγγραφεντα. Ὑμετερον δε αν ειη λοιπον κριναι και συγκριναι εκαστον δογμα και
σχημα και σκοπησαι ποιωι δογματι και σχηματι χρη τον αληθως χριστιανον τον
ευσεβειν βουλομενον προστεθηναι. Πολλην γαρ απατην ορω και δολον του
συγγραψαμενου τους μυθους, και τωι ουρανωι το σφαιρικον σχημα δωρουμενου και
παλιν τουτον καταλυεσθαι λεγοντος. 7.96 Ἐγω γαρ, ω προσφιλεστατε, ουτως κατα
την θειαν Γραφην φρονω, θαρρω δε και σε τοιουτον ειναι οιος καγω, χριστιανον
επομενον ταις θειαις Γραφαις και τηι παραδοσει της αγιας Ἐκκλησιας φασκουσηι·
Πιστευω εις ενα Θεον, τουτεστι Πατερα και Υιον και αγιον Πνευμα, Τριαδα
ομοουσιον, και εις σαρκος αναστασιν, εις μιαν αγιαν, καθολικην και αποστολικην
Ἐκκλησιαν, ως και αυτο το Συμβολον λεγει· πιστευω αναστασιν εσεσθαι νεκρων και
ζωην του μελλοντος αιωνος. 7.97 Και ως οι ιερεις ομοιως ευχονται περι μεν των
προσφεροντων ουτως λεγοντες· Το ευχαριστηριον των δουλων σου προσδεξαι εις το
ουρανιον και ελλογιμον σου θυσιαστηριον, εις τα μεγεθη σου των ουρανων,
αποδιδους αυτοις αντι φθαρτων αφθαρτα, αντι προσκαιρων αιωνια, αντι επιγειων
ουρανια, περι δε των κεκοιμημενων ουτως· Την ψυχην τουδε αναπαυσον
συνανεγειρων και την σαρκα αυτου εν ηι αν ημεραι ωρισας κατα τας αληθεις και
αψευδεις σου επαγγελιας, οις καγω επισυναπτω επευχομενος αμα αυτοις το
υπολοιπον λεγων· Ἡμιν δε χριστιανα τα τελη και ευαρεστα ενωπιον σου χαρισαι, εις
τους αιωνας. Ἀμην. Χριστιανου προς Ἀναστασιον περι ουρανου, του γραμματικου
αιτησαμενου Ἀνατολιου 8.τ ΛΟΓΟΣ Ηʹ Εις την ωιδην Ἐζεκιου, βασιλεως της
Ἰουδαιας,και εις τον αναποδισμον του ηλιου 8.1 Ευ ειδως, ω φιλε Πετρε, το
δυσαρεστον των ανθρωπων γενος οκνωι πολλωι κατειχομην επι τηι υμετεραι κελευσει.
Οι μεν γαρ των ανθρωπων αυτο τουτο τους συγγραφειν τι εθελοντας ψεγουσιν ως
εις πραγματα καθιεντας εαυτους, εξον αυτοις απηλλαχθαι καματου και ησυχου
διατριβης απολαυειν· οι δε και τα επιπονα, ως μηδεν λογιζομενοι την γραφην, εν
κρυπτωι θεντες ηρεμουσιν· ετεροι δε ποθωι μεν αρχονται της αναγνωσεως, ειτα
κατολιγωρησαντες των τετραποδων το μετρον ποιουνται· οι δε και εν λογωι οντες το
 

119
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

χειρον ποιουσι· παρευδοκιμεισθαι γαρ ηγουμενοι τηι των νεων συγγραφηι ουδε
προσεχειν αυτηι αξιουσιν, ει και λιαν γενναιως συγγραφοιντο οι συγγραφομενοι· πας
δε ιδιωτης αγνοιαι φερομενος και τα καλως λεγομενα ψεγει, και απλως ειπειν,
παντων ευπορος η διαβολη και πολλας υλας του σκωπτειν εχουσα προς την των
ψογων κατασκευην, ην ο φθονος αφθονως χορηγει. 8.2 Ταυτα κατ' εμαυτον
λογιζομενος ανεβαλλομην, πολλακις σου οχλησαντος και την ωιδην του μακαριου
Ἐζεκιου εγγρα φως παρ' ημων ερμηνευθηναι αιτησαντος. Ἀλλ' ουκ οιδ' οπως αυτος
νενικηκας νυν, ω θαυμασιωτατε, και τον οκνον αφειλου τον ημετερον, τους το
πονειν προηιρημενους μη λειπειν φασκων εν τωι βιωι, οις σπουδη τα παντων
αναγινωσκειν και "δοκιμαζειν τα διαφεροντα" κατα τον θειον Ἀποστολον, ων εις
τυγχανεις και αυτος. Ἄξιον γαρ και τουτο της σης φιλοπονιας, μαθειν βουλομενος,
ει τι χρησιμον εστι λαβειν εξ αυτης· το τε γαρ πεπεισθαι ως ουδε το σμικροτατον
ειναι δοκουν της θειας Γραφης ολιγην τινα παρεχειν την ωφελειαν δυναται της σης
αν ειη περι ταυτα συνεσεως, και μην και το δια σπουδης εχειν περι απαντων
μανθανειν τι το εν αυτοις χρησιμον ου πορρω καθεστηκε της σης φιλοπονιας. 8.3
Ἐγω μεν ουν, επειδη την του Ἄσματος των ᾀσματων ερμηνειαν συν Θεωι ημελλον
πληρουν, ην ο κοινος και θαυμασιος φιλος Θεοφιλος ημας ηιτησατο, ως οισθα και
αυτος, εως του νυν ανεβαλλομην· νυνι δε πληρωσας αρξομαι και την σην αιτησιν
βουλησει του αγιου Πνευματος πληρουν, ου ανευ ουδεν των αγαθων ημιν
εγγενεσθαι δυνατον. Τον σκοπον δε δι' ον την ωιδην εξειπε προλεγω πρωτον, ειθ'
ουτω την κατα μερος ερμηνειαν· αμα δε και τι το εν αυτοις χρησιμον διαγγελω·
ουτω γαρ σαφεστερα των λεγομενων η δυναμις γενησεται. 8.4 Ἐζεκιας τοινυν ο
μακαριος των Ἰουδαιων βασιλευς υπαρχων, ευσεβης πανυ γενομενος και εναρετος
και τωι Θεωι μεμελημενος, εθεωρει τον μακαριτην ∆αυιδ πολλους ψαλμους εις αυτον
προειρηκοτα, ων εις τυγχανει ο εννεακαιδεκατος και ο εικοστος ομοιως και ετεροι
πλειστοι, ετι δε και την επι του πατρος αυτου Ἀχαζ γενομενην υπο Ἠσαΐου
προφητειαν, την "ιδου η παρθενος εν γαστρι εξει και τεξεται υιον", εις εαυτον
ελκυσας και ανθρωπινον τι παθων επηρθη τωι λογισμωι, οιομενος εαυτον ειναι τον
προφητευομενον χριστον. Ὅθεν τα πρωτα κοινωνησαι βιωι ουχ ειλετο δια το ετεραν
υπονοιαν ειναι εν Ἰουδαιοις, οτι ο χριστος οταν ερχεται ουδεποτε αποθνηισκει, αλλα
μενει εις τον αιωνα, ως και εν τωι Ευαγγελιωι ελεγον· "Ἡμεις ηκουσαμεν εκ του
νομου οτι ο χριστος μενει εις τον αιωνα." Ταυτης ουν της δοξης ων ο Ἐζεκιας ου
κατεδεξατο συμβιον λαβειν και ποιησαι διαδοχην γενους, τουτεστι τεκνα, αει ζην
νομιζων. 8.5 Ὅτε δε συνεβη τον Σεναχηρειμ τον των Ἀσσυριων βασιλεα πολεμησαι
την Ἰουδαιαν, ανελθειν δε και εν Ἱερου σαλημ πορθησαι αυτην, ακουσας τα παρα
του θεομαχου Ῥαψακου λελεγμενα ο Ἐζεκιας, ετι δε και τα παρ' αυτου του
Σεναχηρειμ γραφεντα αυτωι, διαρρηξας την βασιλικην εσθητα και ενδυσαμενος
σακκον και χουν πασαμενος εισηλθεν εν τωι ναωι, ικετευων τον Θεον ρυσθηναι εκ
των Ἀσσυριων. Εισακουσθεντος δε αυτου, και αναιρεθεντων εν μιαι νυκτι δια του
αγγελου εκατον ογδοηκοντα πεντε χιλιαδων εκ της βοηθειας των Ἀσσυριων, και
νικης αυτωι παραδοξου και τηλικαυτης γενομενης υπο του Θεου, επεβεβαιωσεν επι
πλεον την υπονοιαν, ην ειχε προτερον, εαυτον παντως ειναι λεγων τον
προφητευομενον χριστον. Ὅθεν παλιν εκ της επαρσεως του λογισμου φαντασθεις
υπερ εαυτον ουκ εισηλθε μετα την νικην εν τωι ναωι, κατα το δεον, ευχαριστησαι και
δουναι δοξαν τωι Θεωι, αλλα μεγαλα εφρονει καθ' εαυτον, ως γεγραπται εν ταις
Παραλειπομεναις οτι· "Ἐταπεινωθη Ἐζεκιας απο υψους καρδιας αυτου", και·
"Κατελιπεν αυτον Κυριος του πειρασαι αυτον, ειδεναι τα εν τηι καρδιαι αυτου". 8.6 Ὁ
δε φιλανθρωπος Θεος, ο αει την σωτηριαν των ανθρωπων πραγματευομενος,
εκστησαι αυτον βουλομενος της υπονοιας εκεινης, ην ως ανθρωπος παριδων
 

120
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

υπωπτευσεν, ετι δε και μνησθεις αυτου των αρετων, ουκ εις τελος ειασε καταπεσειν,
αλλα πεμπει αυτωι αρρωστιαν εις απογνωσιν αγουσαν θανατου. Και φησιν Ἠσαΐας ο
προφητης εισελθων προς αυτον· "Ταξαι περι του οικου σου· αποθνηισκεις γαρ συ και
ου ζησηι", ομου τας δυο δοξας ανελων απ' αυτου. Οι μεν γαρ των Ἰουδαιων ελεγον
μηδεποτε τον χριστον αποθνηισκειν, οι δε οτι αποθνηισκει μεν, ανισταται δε απο
νεκρων. Τωι ουν ειπειν οτι "αποθνηισκεις συ" ανειλεν απ' αυτου την μιαν, δι' ης
ενομιζεν εαυτον μη αποθνηισκειν ποτε, τωι δε προσθειναι και ειπειν "και ου ζησηι"
ανειλε και την ετεραν, δι' ην ετεροι ελεγον οτι ανισταται απο νεκρων· δι' εκατερων
γαρ εδιδαχθη μη ειναι ο χριστος, ως υπωπτευσεν εαυτον. Ειτα συνιεις ο Ἐζεκιας και
κλαυσας πικρως και μετανοησας και στραφεις εν τηι κλινηι επι τον τοιχον, ενθα
συνεβαινεν ειναι τον ναον, καθως εθος εστι τοις Ἰουδαιοις ποιειν, προσεχων δηθεν
τωι ναωι την δεησιν εποιειτο. 8.7 Ἐπιστραφεις δε τοις λογισμοις και ανορθωθεις την
διανοιαν, ατε δη εισακουσθεις και της αρρωστιας απαλλαγεις και προσθηκης ζωης
ετων δεκαπεντε αξιωθεις και ετερωι σημειωι παραδοξοτερωι πιστωθεις, λεγω δη τωι
αναποδισμωι του ηλιου, ου την αιτιαν μικρον υστερον ερω, τοτε ηισε την ωιδην τωι
Θεωι δηλων εν αυτηι εκαστα των προειρημενων· φησι γαρ ουτως· "Ἐγω ειπα· Ἐν τωι
υψει των ημερων μου πορευσομαι", ωσανει· Τουτον αει τον λογισμον εσωιζον παρ'
εμαυτωι λεγων οτι αει ζω και ουδεποτε τελευτω· τωι γαρ ειπειν "εν τωι υψει των
ημερων μου πορευσομαι" εδηλωσεν ως ουδεποτε κολοβωθησονται αι ημεραι αυτου,
και ως τινος κατα αποσιωπησιν αυτωι λεγοντος οτι· Ταυτα σου ενθυμουμενου, τι σοι
συμβεβηκεν; επαγει και φησιν· "Ἐν πυλαις ᾅδου καταλειψω τα ετη τα επιλοιπα",
ωσανει· Τοιαυτα μου διαλογιζομενου, αθροως αρρωστιαι δεινηι περιπεσων εγνων
μηκετι του λογισμου του προτερου εχεσθαι, αλλ' εν τωι ᾅδηι διατριβειν τα ετη τα
επιλοιπα. 8.8 "Ειπα· Ουκετι ου μη ιδω το σωτηριον του Θεου επι της γης"· το
"σωτηριον του Θεου" ενταυθα τον Χριστον σημαινει· ουτως γαρ και Συμεων εν
Ευαγγελιοις δεξαμενος τον Χριστον εις τας αγκαλας τον Θεον παρεκαλει
απολυθηναι της ζωης, επει εωρακασιν οι οφθαλμοι αυτου το σωτηριον του Θεου,
ωσανει αυτον τον Χριστον· "ην γαρ αυτωι κεχρηματισμενον υπο του Πνευματος μη
ιδειν θανατον, εως ιδηι τον Χριστον Κυριον". Τουτο ουν ενταυθα ο Ἐζεκιας βουλεται
δηλουν λεγων οτι· Ου μονον απεστην του λογισμου εκεινου και πεπαυμαι τα υπερ
εμε φανταζομενος, αλλ' ουδε αυτον τον χριστον αξιουμαι ιδειν επι της γης, πεντε
και δεκα μονα ετη λοιπα εχων ζησαι. 8.9 "Ουκετι ου μη ιδω ανθρωπον εκ της
συγγενειας μου", ινα ειπηι· Μετα γαρ τα δεκαπεντε ετη της προθεσμιας της ζωης, ης
ελαβον παρα του Θεου, τελευτων ου μονον ετι εκεινον ουκ αξιουμαι ιδειν, αλλ' ουδε
τινα των ανθρωπων, ουδε της συγγενειας μου. "Κατελιπον το λοιπον της ζωης μου",
ινα ειπηι· Ἀποβαλλομενος τοινυν τον προτερον λογισμον και το δεον του λοιπου
λογισαμενος εγνων οτι τελος ζωης σχησω. 8.10 "Ἐξηλθε και απηλθεν απ' εμου,
ωσπερ ο καταλυων σκηνην πηξας", ινα ειπηι· Και τοσουτον απεστη της ημετερας
διανοιας ο προτερος της υπερηφανιας λογισμος, ως αν τις πηξας σκηνην ευθεως
αυτην καταλυσηι. "Το πνευμα μου παρ' εμοι εγενετο ως ιστος εριθου εγγιζουσης
εκτεμειν", τουτεστι· Παρ' ολιγον δε και αυτη η ψυχη μου κατελιπε με, ωσπερ ιστος
γυναικος εριθευομενης ετοιμος του τμηθηναι. "Ἐν τηι ημεραι εκεινηι παρεδοθην εως
πρωι ως λεοντι, ουτως συνετριψε παντα τα οστα μου· απο γαρ της ημερας εως της
νυκτος παρεδοθην", ινα ειπηι· Ἐν εκεινωι τοινυν τωι καιρωι της εμης αρρωστιας,
ωσπερ λεοντι φοβερωι συντριβοντι οστα, ουτως τωι πυρετωι παρεδοθην αδιαλειπτως,
αφ' εωθεν εως εσπερας και απο εσπερας εως πρωι συντριβομενος υπ' αυτου. 8.11 "Ὡς
χελιδων, ουτω φωνησω, και ως περιστερα, ουτως μελετησω", τουτεστιν· Ἐν αυτωι
τωι καιρωι ουτως ημην αφιεις την φωνην, ωσπερ η χελιδων αφιησιν οξειας και
διατρομους φωνας, και ουτως ημην τοις πονοις οδυρομενος, ωσπερ εθος ταις
 

121
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

πελειασι μελεταν. Το δε "φωνησω" και "μελετησω" αντι του εφωνησα και
εμελετησα κειται, χρονος αντι χρονου, ωσπερ και πολλαχου εν τηι θειαι Γραφηι κειται
το τοιουτον ιδιωμα, ως οταν ο Ἠσαΐας λεγηι περι του ∆εσποτου Χριστου "ως
προβατον επι σφαγην ηχθη", αντι του αχθησεται. 8.12 "Ἐξελιπον γαρ μου οι
οφθαλμοι απο του βλεπειν με εις το υψος του ουρανου προς τον Κυριον, ος εξειλετο
με και αφειλετο μου την οδυνην της ψυχης. Κυριε, και περι αυτης γαρ ανηγγελη
σοι", ινα ειπηι· Και τοσουτον ανετεινον το ομμα της διανοιας αποβλεπων εις το υψος
του ουρανου, προς σε τον των ολων Σωτηρα Θεον ανατιθεμενος την της εμης ψυχης
οδυνην, ην και αφειλου παρ' εμου αντιστρεψας το της υπερηφανιας ειδος εις
ταπεινωσιν και υπακοην θεοσεβειας, υπερ ης και διαπαντος, ω ∆εσποτα, ευχαριστω
σοι. "Και εξηγειρας μου την πνοην, και παρακληθεις εζησα· ειλου γαρ μου την
ψυχην, ινα μη αποληται, και απερριψας οπισω μου πασας τας αμαρτιας μου", ινα
ειπηι· Ἐξηγειρας γαρ μου την πνοην τηι σηι παρακλησει και εζησα, επεστρεψας μου
την ψυχην απολλυμενην, ης τας αμαρτιας εις τουπισω απεστρεψας, μη εασας ετι
ταυτας επεκτεινεσθαι εμπροσθεν μου. 8.13 "Ου γαρ οι εν ᾅδου αινεσουσι σε, ουδε οι
αποθανοντες ευλογησουσι σε, ουδε ελπιουσιν οι εν ᾅδου την ελεημοσυνην σου· οι
ζωντες ευλογησουσι σε, ον τροπον καγω", ινα ειπηι· Ει γαρ ου συνεχωρησας με του
ζην ετι, πως αν ειχον επιστρεψαι, η μετανοησαι και σωθηναι, η ελπισαι το παρα σου
ελεος, των εν ᾅδου νεκρων ου δυναμενων τοιουτο τι ποιησαι; Ἀλλα σου μαλλον τηι
σηι ευσπλαγχνιαι χαρισαμενου μοι το ζην ευλογησω και δοξασω σε δια παντος, ωσπερ
και πας ζων οφειλετης εστι ταυτα ποιειν. "Ἀπο γαρ της σημερον παιδια ποιησω, α
αναγγελει την δικαιοσυνην σου, Κυριε της σωτηριας μου." Ἀλλα και απο του νυν,
φησιν, ουκετι εμαυτον απατησω τα υπερ εμε φανταζομενος. Λαμβανω γαρ συμβιον
και ποιησω τεκνα και ταυτα διδαξω τοις σοις δικαιωμασιν επεσθαι. "Και ου
παυσομαι ευλογων σε μετα ψαλτηριου πασας τας ημερας της ζωης μου κατεναντι
του οικου του Θεου", ινα ειπηι· Ου μονον δε τα τεκνα διδαξω τοις σοις προσταγμασιν
επεσθαι, αλλα και εμαυτον κανονισω παρ' ολον τον της ζωης μου χρονον εις σην
αινεσιν σπευδειν και κολλασθαι δια παντος τωι σωι ναωι, μη αφισταμενος η αμελων
ετι εν τοις αυτοθι παραγινεσθαι. 8.14 Ταυτα ειπων εν τηι ωιδηι ο Ἐζεκιας και
διεγερθεις εκ της αρρωστιας, λαβων και των δεκαπεντε ετων την προσθηκην της
ζωης εγημεν ευθεως και εγεννησε τον Μανασσην, ον δωδεκα ετων εασας πληρη
διαδοχον τον βιον υπεξηλθε κατα την επαγγελιαν του Θεου, πληρωσας εν τηι
βασιλειαι μετα την αρρωστιαν τα της προσθηκης του Θεου ετη δεκαπεντε. Και ταυτα
μεν περι της ωιδης· απερ και δηλα τυγχανουσι τα προειρημενα εν τωι προοιμιωι εκ της
κατα μερος ερμηνειας, ως τον προειρημενον λογισμον απεσωιζεν ο Ἐζεκιας. 8.15
Ἀρκτεον δε λεγειν, ως επηγγελμαι, περι του αναποδισμου του ηλιου, της θειας
χαριτος και εν τουτωι οδηγουσης ημας. Πρωτον μεν πως συμβεβηκεν ειναι τον οικον
Ἐζεκιου, και οτι δειλης οψια ην, ως ωρα ενατη, οτε το σημειον εγενετο, και τις η
αιτια του τοιουτου σημειου και τι το εξ αυτου κερδος γενομενον. Ἡ θυρα τοινυν του
οικου Ἐζεκιου ενθα ησαν οι δεκα αναβαθμοι επι την ανατολην προσειχε· κλιναντος
ουν του ηλιου επι δυσμας περι ωραν ενατην της ημερας, αναγκηι κατηλθεν η σκια,
του οικου δυτικωτερου υπαρχοντος των αναβαθμων, εως του εσχατου των δεκα
αναβαθμων. Του προφητου ουν Ἠσαΐου δια στοματος του Θεου ειποντος τωι Ἐζεκιαι
το μεσημβρινον αιτησασθαι σημειον, η προβηναι εις τα εμπροσθεν την σκιαν δεκα
αναβαθμους η υποστρεψαι την σκιαν δεκα αναβαθμους, απεκρινατο Ἐζεκιας λεγων·
"Κουφον την σκιαν κλιναι δεκα αναβαθμους· ουχι, αλλα επιστρα φητω η σκια δεκα
αναβαθμους εις τα οπισω." 8.16 Μετα το κλιναι ουν την σκιαν προβαντος του ηλιου
τους δεκα αναβαθμους, τοτε δυναμει θειαι δια της ευχης του προφητου απεστραφη
εις τουπισω ο ηλιος, και γεγονε παλιν μεσουρανιος, και ευρεθη αναδραμουσα η σκια
 

122
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τους δεκα αναβαθμους κατα το Γραμμα το ιερον. Ει γαρ ην το εμπαλιν τριτη ωρα της
ημερας, ουδε η σκια ηδη δραμουσα ανετρεχεν, ουτε ο ηλιος ανεποδιζεν εις τουπισω,
ει και συνεβη την θυραν και τους αναβαθμους του οικου Ἐζεκιου επι την δυσιν οραν.
Και ταυτα μεν περι της θεσεως του οικου. 8.17 Ἡ αιτια δε του τοιουτου σημειου αυτη
εστιν, οτιπερ τα πολλα των εθνων, ταχα δε παντα, τηι στρατιαι του ουρανου μαλλον
δουλευοντα τον ηλιον τιμωσιν, ως μειζονα παντων θεον και πατερα φωτων οντα.
Τουτον ουν αναποδισαι κελευσας ο Θεος εδηλωσε πασι τοις εθνεσιν εαυτον μεν ειναι
του παντος ∆εσποτην, δουλον δε τουτον υπαρχειν και ου θεον· ει γαρ το τηλικουτο
στοιχειον αναποδισαι παρα την συνηθειαν προσεταξε, ποσωι μαλλον τοις ηττοσιν ως
ιδιοις δουλοις κεχρημενος κελευειν δυναται; 8.18 Ἐρω δε συν Θεωι και τι το εντευθεν
κερδος εγενετο. Ἀναδραμοντος τοινυν του ηλιου, πασι τοις εθνεσιν εως εσχατου της
γης γνωστος γεγονεν, ωστε και τον βαβυλωνιον βασιλεα, Μεωδαχ, υιον του Λααδαν,
πορρωθεν οντα και θεωρησαντα το σημειον εις εκπληξιν και ερευναν ελθειν του
φοβερου και παραδοξου θαυματος. Θαμβος γαρ και φοβος περιειχεν αυτον τον
βασιλεα και τους αυτου μεγιστανας μετα σπουδης ζητουντας, περι την αστρονομιαν
παντας επτοημενους, του τοιουτου φοβερου και μεγαλου σημειου την αιτιαν μαθειν.
Πολλης δε ζητησεως γενομενης, μανθανει ως Ἐζεκιας, ο βασιλευς της Ἰουδαιας,
αρρωστιαι περιπεσων και εις απογνωσιν ελθων ηυξατο τον Θεον, και δεδωκεν αυτωι
υγειαν και προσθηκην ζωης ετων δεκαπεντε· ενεκα τουτου προς πιστωσιν της
επαγγελιας εποιησεν ο Θεος το μεγα και φοβερον σημειον τουτο, οτι αυτος εστιν ο
Θεος των θεων, ο ποιησας τον ουρανον και την γην και παντα τα εν αυτοις. 8.19
Ταυτα μαθων και παιδευθεις εργωι ο Βαβυλωνιος αυτον ειναι Θεον του παντος
ταχιστα πολλα δωρα και πρεσβειαν τωι Ἐζεκιαι απεστειλεν, ως δουλωι γνησιωι και
αγαπωμενωι παρα του Θεου των ολων. Ἐν ταυτωι δε παλιν διδασκεται ως ου σφαιρα
στρεφομενη κατα την των Βαβυλωνιων δοξαν, ην ως απο της πυργοποιΐας εφ'
υψηλου ποτε γενομενοι πρωτοι υπωπτευσαν, ο ουρανος υπαρχει, αλλ' ισταμενος και
πεπηγως εις γην ως καμαρα. Ει γαρ ην σφαιρα, ουκ αν του παντος επι τα προσω
στρεφομενου ο ηλιος την εναντιαν εβαδισε μη συμπεριφερομενος τωι παντι, ωστε
ωρων τριων διαστημα, τουτεστι τεταρτον ημερας, αναπο δισαι, και παλιν ετερον
τεταρτον, εως οτε ηλθεν εις τον τοπον, εξ ουπερ την υποστροφην εποιησατο. 8.20
Περι τουτων δε παντων των σχηματων εν τηι Χριστιανικηι και περιεκτικηι
Κοσμογραφιαι, ως οισθα και αυτος, θαυμασιε, κατεγραψαμεν, του θεοφιλους
Παμφιλου του Ἱεροσολυμιτου ημας εις τουτο προτρεψαμενου. Αυτος γαρ ο
προφητης, δι' ου γεγονεν ο αναποδισμος του ηλιου, εργωι ανελων δια του φοβερου
σημειου την υπονοιαν των Βαβυλωνιων ως ουκ εστι σφαιρα στρεφομενη ο ουρανος,
αλλα πεπλασμενην δοξαν δοξαζουσι, μετ' ου πολυ αυτου του ουρανου το σχημα
λεγει ουτως· "Ὁ στησας τον ουρανον ωσει καμαραν", και παλιν· "Κυριος ο Θεος ο
ποιησας τον ουρανον και πηξας αυτον", ομου και το σχημα δηλωσας οτι ως καμαρα
εστι, και "στησας" και "πηξας", και μη στρεφομενον, ειπων. Τοιαυτα δε
συγγραψαμενος, ευδηλον ως και τους Βαβυλωνιους ωφελησεν. 8.21 Ἔνεστι γαρ
μαθειν τωι βουλομενωι εκ των κατα τον βασιλεα Περσων Κυρον γενομενων. Λαβων
γαρ μετα χειρας την βιβλον Ἠσαΐου και αναγνους ευρεν την περιοχην την περι
αυτου προρρηθεισαν γεγραμμενην· φησι γαρ Ἠσαΐας εν τηι περιοχηι ουτως· "Ταδε
λεγει ο Θεος τωι χριστωι μου Κυρωι, ου εκρατησα της δεξιας επακουσαι εμπροσθεν
αυτου εθνη, και ισχυν βασιλεων διαρρηξω, ανοιξω εμπροσθεν αυτου θυρας, και
πολεις ου συγκλεισθησονται. Ἐγω εμπροσθεν αυτου πορευσομαι και ορη ομαλιω,
θυρας χαλκας συντριψω και μοχλους σιδηρους συγκλασω και δωσω σοι θησαυρους
σκοτεινους, αποκρυφους, αορατους ανοιξω σοι, ινα γνωις οτι εγω Κυριος ο Θεος, ο
καλων το ονομα σου, Θεος Ἰσραηλ. Ἕνεκεν Ἰακωβ του παιδος μου και Ἰσραηλ του
 

123
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εκλεκτουμου εγω καλεσω σε τωι ονοματι μου και προσδεξομαι σε." 8.22 Και μετ'
ολιγα· "Ἐγω ηγειρα αυτον μετα δικαιοσυνης, και πασαι αι οδοι αυτου ευθειαι· ουτος
οικοδομησει την πολιν μου και την αιχμαλωσιαν του λαου μου επιστρεψει, ου μετα
λυτρων, ουτε μετα δωρων, ειπε Κυριος Σαβαωθ." Και θαυμασας την προγνωσιν και
την προρρησιν, και ευρων και το ιδιον ονομα διαρρηδην υπο του προφητου
προκηρυχθεν εκελευσε τον λαον ανελθειν εν Ἱεροσολυμοις, αφεσιν ποιησαμενος
της αιχμαλωσιας, δους και δαπανηματα εις οικοδομην της πολεως και του ναου· ου
μονος δε αυτος τουτο πεποιηκεν, αλλα και οι μετ' αυτον, εως ου ετελειωθη η πολις
και ο ναος. 8.23 Ἔστι δε και η προσταξις Κυρου εγγραφως εν ταις Παραλειπομεναις
και εν τωι Ἔσδραι τεταγμενη, παρακελευουσα παντα τον λαον ανελθειν, λεγουσα
ουτως· "Ἔτους πρωτου Κυρου βασιλεως Περσων, μετα το πληρωθηναι ρημα Κυριου
δια στοματος Ἱερεμιου, εξηγειρε Κυριος το πνευμα Κυρου βασιλεως Περσων, και
παρηγγειλε κηρυξαι εν πασηι τηι βασιλειαι αυτου εν γραπτωι λεγων "3Ταδε λεγει
Κυρος βασιλευς Περσων· Πασας τας βασιλειας της γης εδωκε μοι Κυριος ο Θεος του
ουρανου, και αυτος ενετειλατο μοι οικοδομησαι αυτωι οικον εν Ἱερουσαλημ εν τηι
Ἰουδαιαι. Τις εξ υμων εκ παντος του λαου αυτου; Ἔσται ο Θεος μετ' αυτου, και
αναβητω"3." Ὅρα, θαυμασιε, πως εαυτωι ομολογει ανεγνωκεναι την βιβλον Ἠσαΐου,
και πεπιστευκεναι τοις γεγραμμενοις, και μετα πασης σπουδης και δαπανης
πληρωσαι τα γεγραμμενα εν τηι Γραφηι. 8.24 Πως ουκ ευδηλον τυγχανει οτι εκ
τουτων απαντων ωφελεια πολλη θεοσεβειας γεγονε πασι τοις εθνεσι; Πως δε και οι
τοσαυτην πιστιν εσχηκοτες εις την γραφην του Ἠσαΐου απιστησειαν και περι του
σχηματος του ουρανου λεγοντι εν αυτηι· "Ὁ στησας τον ουρανον ωσει καμαραν",
μαλιστα και νεαρων οντων κατ' εκεινο καιρου των γενομενων θαυματων των κατα
τον Σεναχηρειμ και του αναποδισμου του ηλιου; Ὅθεν και παντες οι ενδοξοι αυτων
πεπεισμενοι περι τουτων των διαβοητων σημειων και εκ της προρρησεως του
Ἠσαΐου συνεθεντο τηι γνωμηι του βασιλεως απολυσαντες τον λαον μετα πασης τιμης.
8.25 Πρωτον ουν παντων στοχασαμενων και υποπτευσαντων των Βαβυλωνιων
σφαιραν ειναι τον ουρανον, πρωτοι παλιν εδιδαχθησαν δια Ἠσαΐου του προφητου
ως ου σφαιρα τυγχανει, αλλα καμαρα· εξ ων και ημεις παραλαβοντες τα σχηματα
παντα κατεγραψαμεν εν τηι Χριστιανικηι Τοπογραφιαι, ονομασαντες και τον
διδασκαλον εν τωι προοιμιωι τον και παραδοντα, λεγω δη τον μεγαν Πατρικιον τον
εκ γης Χαλδαιων ενταυθα παραγενομενον. Και ταυτα παλιν περι τουτων. 8.26
Ἐλθοντων δε των πρεσβεων του Βαβυλωνιου προς τον Ἐζεκιαν, παλιν ανθρωπινον
υπομεινας και επαρθεις την διανοιαν τουτους μετα πασης χαρας υπεδεξατο εις
οικειον κλεος· εισηγαγε δε αυτους και παρα γνωμην του Θεου εις τα βασιλεια, δειξας
αυτοις τους θησαυρους και παντα τον πλουτον αυτου. Τοτε παλιν απεσταλη Ἠσαΐας
προς αυτον επανορθων την διανοιαν αυτου, και φησι προς αυτον ειρωνευομενος·
"Τι λεγουσιν οι ανθρωποι ουτοι; Και ποθεν ηκασι προς σε; Και ειπεν Ἐζεκιας· Ἐκ γης
πορρωθεν ηκασι προς με εκ Βαβυλωνος· ειπε παλιν Ἠσαΐας· Τι ειδοσαν εν τωι οικωι
σου;" Ὁ δε, εγνωκως οτι ειδως ερωται, την αληθειαν λεγει και φησι προς αυτον·
"Παντα τα εν τωι οικωι μου ειδοσαν και ουκ εστιν εν τωι οικωι μου ο ουκ ειδοσαν,
αλλα και τα εν τοις θησαυροις μου." 8.27 Τοτε λεγει προς αυτον ως εν ταξει απειλης,
κολαφιζων αυτου την επαρσιν της διανοιας, τα μελλοντα μετ' αυτον γινεσθαι και
φησιν· "Ἄκουσον τον λογον Κυριου Σαβαωθ· Ἰδου ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος,
και ληψονται παντα τα εν τωι οικωι σου, και οσα συνηγαγον οι πατερες σου εως της
ημερας ταυτης εις Βαβυλωνα ηξει, και ουδεν ου μη εγκαταλιπωσιν. Ειπε δε ο Θεος
οτι και απο των τεκνων σου, ων εγεννησας, ληψονται και ποιησουσι σπαδοντας εν
τωι οικωι του βασιλεως των Βαβυλωνιων", ινα ειπηι· Τι παλιν επαιρηι τοις λογισμοις
εις οικειον κλεος, και ουκ εις δοξαν Θεου, δεξαμενος τους πρεσβευτας του
 

124
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Βαβυλωνιου; 8.28 Ἔδει σε εκ των προλαβοντων παιδευεσθαι οτι ου τοσουτον εις
δοξαν σην, αλλ' εις δοξαν εμην, τα μεγαλα σημεια γεγονασι, προς το και τα εθνη
παιδευεσθαι την εμην μεγαλειοτητα, ης παλιν καταφρονων επηρθης μη ευχαρι
στησας, αλλ' ανευ εμου δεξαμενος και δειξας τοις πρεσβεσιν ον παρ' εμου εκτησω
πλουτον· τοιγαρουν απεντευθεν μαθησηι ως μετα ταυτα, επι των σων διαδοχων,
παντα τον σον πλουτον εις αρπαγην και αιχμαλωσιαν παραδωσω τοις Βαβυλωνιοις,
οτι ημελησας παλιν της ημετερας δοξης σεαυτον προτιμησας εμου· επειδη δε αει
εναρετος γεγονας και ευσεβης, επι των καιρων σου ουδεν τουτων συμβησεται. Ταυτα
ακουσας ο Ἐζεκιας και συνιεις και ταπεινωθεις, ως δικαιος και υπηκοος Θεωι,
ευχαριστησας ειπε προς Ἠσαΐαν· "Ἀγαθος ο λογος Κυριου, ον ελαλησε· γενεσθω δη
ειρηνη εν ταις ημεραις μου." 8.29 Ὅτι δε παντα κατα το ρημα του προφητου
γεγονασιν, ευδηλον, ως Ναβουχοδονοσορ ο Βαβυλωνιος πορθησας τα Ἱεροσολυμα
παντα ελαβεν εν Βαβυλωνι, και εκ του γενους δε του βασιλικου εκλεξαμενος
νεανισκους τους περι ∆ανιηλ, και Ἀνανιαν και Ἀζαριαν και Μισαηλ, και τα
γεννητικα της φυσεως εκτεμων απ' αυτων μορια προς ιδιαν υπηρεσιαν κατεστησεν·
εκ τοιουτων γαρ εθος εστιν υπηρετεισθαι τον βασιλεα· μετ' αυτου γαρ και
ανεστρεφοντο· ουτε γαρ γαμος ενος εξ αυτων φερεται παρα τηι θειαι Γραφηι, ουδε
τεκνον, ουτι των τοιουτων ηκουσθη περι αυτων, αλλα και η παραδοσις και η
συνηθεια κατα την προφητειαν αγενειους και λειους εν ταις εικοσιν αναγραφουσιν.
8.30 Ὅτι δε και επι τουτων πολλα θαυματα και παραδοξα και αποκαλυψεις και
προρρησεις και πολλη ωφελεια παρα τε Βαβυλωνιοις και Μηδοις και Περσαις
γεγονεν, ουκ αγνοεις, ω θαυμασιε Πετρε, ωστε τους βασιλεας αυτων τιμαν αυτους
μεγαλως και εκτιθεσθαι δογματα θεοσεβειας εις τους ιδιους λαους περι του Θεου
των ολων, οτι Θεος θεων εστι και Κυριος των κυριων, και τους λεγοντας
βλασφημιαν κατ' αυτου τιμωρεισθαι προσεταξαν. 8.31 Ουτως ο Θεος ο αει
οικονομων τα πραγματα δια του ιδιου λαου παιδευει παντα τα εθνη,
δικαιοπραγουντας μεν αυτους δοξαζων, αμαρτανοντας δε κολαζων και
αιχμαλωσιαις παραπεμπων, δι' εκατερου παιδευων τα εθνη την εαυτου αγαθουργιαν
και μεγαλειοτητα, οπως και αυτα μεταλαβωσι θεοσεβειας, προγυμναζομενα εις την
μελλουσαν αποκαλυπτεσθαι πιστιν την δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ουτε
γαρ μια κεραια της Γραφης ουτε ιωτα εν ακαιρως συνεγραφη, αλλα παντα χρησιμως
και προς κοινην και ποικιλην ωφελειαν των ανθρωπων συνεγραφησαν. ∆ιο
παρακαλω, φιλοχριστε, δια σου και τους εντυγχανοντας ταυτηι ημων τηι γραφηι
συνεχως αναγινωσκειν την θειαν Γραφην και το εκ ταυτης κερδος καρπουσθαι,
ωφελειν δυναμενον παντα ανθρωπον τα θεια και τα ανθρωπινα πραγματα. Γενοιτο
δε ημας των θειων ευλογιων και επαγγελιων επιτυχειν ευχαις των ημετερων
διδασκαλων και της σης αδελφοτητος, τα παντα φιλοχριστε. Χριστιανου εις την
ωιδην Ἐζεκιου και εις τον αναποδισμον του ηλιου 9.τ ΛΟΓΟΣ Θʹ Περι δρομου αστρων
9.1 Ὁ κυκλος των δεκαδυο μηνων ανωτερος υπαρχων, και τουτου κατωτερος ο του
ηλιου, και τουτου παλιν κατωτερος ο της σεληνης. Σημαινει δε τουτο η θεια Γραφη
δια της κατασκευης της λυχνιας, δια των εξ αμφοτερων των μερων αυτης τριων και
τριων καλαμισκων κυκλοειδων προιοντων, εις του ενος προτρεχει. Και του μεν
ηλιου καθ' ημεραν ο των δωδεκα μηνων κυκλος προτρεχει μοιραν μιαν, ως
ευρισκεσθαι τον ηλιον εν τριακοντα ημεραις διατρεχοντα τον ενα μηνα, και ουτως
εν δωδεκα μησιν αποτελειν τον ενιαυτον, υστερουντα, ως ειρηται, καθ' ημεραν
μοιραν μιαν. 9.2 Του δε κυκλου της σεληνης ο του ηλιου προτρεχει μοιρας δωδεκα
καθ' εκαστην ημεραν, ως ευρισκεσθαι την σεληνην εν τριακοντα ημεραις
υστερουσαν αποτελειν ολον τον κυκλον, τουτεστι μηνα ενα. Ει δε τις εξ
αντιστροφου βουληθειη νοειν, του μεν ηλιου ο της σεληνης κυκλος υστερει καθ'
 

125
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εκαστην ημεραν μοιρας δεκαδυο και λεπτα τινα, του δε ανωτερου παντων κυκλου,
τουτεστι των δεκαδυο μηνων, υστερει ο κυκλος του ηλιου καθ' εκαστην ημεραν
μοιραν μιαν. 9.3 Ταυτα δε κινουσιν αι αορατοι ∆υναμεις ευτακτως και λογικως κατα
βουλησιν Θεου, νομον τουτον ειληφοτες παρ' αυτου, καθα γεγραπται εν τωι ∆αυΐδ·
"Ευλογειτε τον Κυριον, παντες αγγελοι αυτου, δυνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον
αυτου του ακουσαι της φωνης των λογων αυτου. Ευλογειτε τον Κυριον, πασαι αι
∆υναμεις αυτου, λειτουργοι αυτου ποιουντες το θελημα αυτου." Αυτωι η δοξα εις
τους αιωνας. Ἀμην. 9.4 Και ταυτας κατα το μηκος των τριων κυκλων πορειας, των
δωδεκα οικων των αστερων και των δυο μεγαλων φωστηρων, εκ τε θειας βοηθειας
κινουμενοι, εκ τε των φαινομενων δια της οψεως συλλογιζομενοι, ως ενην ημας
χριστιανικως ειπειν, εξηγησαμεθα· περι δε της κατα πλατος των δυο μεγαλων
φωστηρων πορειας, μεταβασεων τε ανοδων τε και καθοδων, συνοδων και
πανσεληνων, συνδεσμων τε και εκδιαμετρων δρομων, παραλλαξεων τε και φασεων,
και ομαλων κινησεων και ανωμαλων, και βορειου περατος και νοτιου, και λοιπων
ονοματων ων βουλονται οι εκτος ονομαζειν, εν οις τας εκλειψεις των αυτων
φωστηρων ψηφιζουσι, τοις ειδοσι και φιλοσοφουσι περι τα τοιαυτα την ψηφον
παραχωρουμεν, ψηφιζειν τε και προλεγειν εκλειψεις, μηδεν ημεις εκ τουτου
βλαπτομενοι, αλλα μαλλον και συνισταμενοι. 9.5 Ει γαρ τα τοιαυτα ονοματα, τας
μεταβασεις λεγω και ανοδους και καθοδους και τα λοιπα παντα, εν τωι ημετερωι
συζονται σχηματι, ακαιρος η φιλονεικια. Ουδεν γαρ ετερον δεικνυναι εσπουδασαμεν
δια ταυτης ημων της πραγματειας η οτι και αυται αι εκλειψεις αμφοτερων των
φωστηρων συμβαινουσι τε και αρμοζουσιν εν τουτωι τωι ημετερωι σχηματι, αυτου του
ουρανου μηδολως κινουμενου απο ανατολων επι δυσμας, η απο δυσμων επι
ανατολας, μητε σφαιροειδους οντος, η σφαιρων πολλων, αλλα των αστρων και των
φωστηρων εν τωι αερι δια των λογικων ∆υναμεων και τον δρομον και την ταξιν
εκτελουντων, και του σχηματος των δυο ουρανων και της γης σωιζομενων κατα την
θειαν Γραφην, εν ωι τας δυο καταστασεις, την τε νυν και την μελλουσαν, εξ αρχης ο
Θεος ειργασατο. 9.6 Τους κυκλους τουτους, ους κατεγραψαμεν, ουκ ουρανους
σφαιροειδεις, συνεχεις και ναστους τοις σωμασι και διαφανεις, κατα την των εξωθεν
ληρωδιαν κατεγραψαμεν, αλλα πορειας αστρων κυκλοφερεις αεριας δια των
αγγελων εκτελουμενας θελοντες σημαναι, τουτους κατεγραψαμεν, ιν' ευσυνοπτα
τοις θεωμενοις γενωνται. Ἐν τωι δευτερωι λογωι μεμνημεθα ειποντες τους αγγελους
κινειν τους φωστηρας και τα αστρα και τα αλλα παντα, ως προς διακονιαν των
ανθρωπων τεταγμενους, ενταυθα δε και το σχημα κατεγραψαμεν, ως ενδεχεται αυτο
γραφηι παραδουναι. 9.7 Ἔχομεν γαρ μαρτυριας εκ της θειας Γραφης σημαινουσας οτι
ταυτα ουτως εχει· οτι μεν γαρ κυκλοφορητικως κινουνται, ο μακαριος ∆αυιδ
σημαινει λεγων· "Ευλογησεις τον στεφανον του ενιαυτου της χρηστοτητος σου",
θαυμασιως τον κυκλον των δωδεκα μηνων "στεφανον" εξειπων, ως στεφανουντα
τωι καλλει ανωθεν την γην, οθεν επηνεγκε· "Και τα πεδια σου πλησθησονται
πιοτητος." Τωι γαρ κυκλωι και τηι διαδοχηι των τροπων οι καρποι της γης αυξουσι τε
και πεπαινονται. 9.8 Ου μην αλλα και ο Μωυσης εν μεν τωι τυπωι της γης, τουτεστι τηι
τραπεζηι, ανωθεν εθηκε κυκλωι τους δωδεκα της προθεσεως αρτους κατα γωνιαν
τρεις, σημαινων μεν δια των γωνιων τας τεσσαρας τροπας απο μηνων τριων, δια δε
του κυκλου τους δωδεκα μηνας, δια δε των αρτων τους ενιαυσιους καρπους της γης,
αινιγματωδως κυκλον τους μηνας εργασαμενος ανωθεν στεφανουντα την γην. 9.9
Ὁμοιως και τας δεκαδυο φυλας κυκλωι παλιν της σκηνης εταξεν, εις ανατολας τρεις
και εις νοτον τρεις και εις δυσμας τρεις και εις βορραν τρεις, εξ ανατολων μεν
αρξαμε νος, ειτα ανιων επι τον νοτον και παλιν κατιων επι την δυσιν, ειτα και το
λοιπον τον βορραν διατρεχων κατα την κινησιν των αστρων και της θεσεως της γης.
 

126
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

9.10 Τουτον δε τον κυκλον οι εξωθεν ζωιδιακον καλουσιν, ονπερ και αυτον κατα την
αυτων υποθηκην δευτερον κατεγραψαμεν. 9.11 Τους δε αλλους επτα, ους καλουσι
πλανητας, εν τηι λυχνιαι ο Μωυσης αινιγματωδως επτα λυχνους εθηκε στησας αυτην
εις τον νοτον, ωστε φαινειν τηι τραπεζηι επι τον βορραν, σημαινων αμα δι' αυτων
εβδομαδα ημερων, δια παντων σημαινων ημερας, εβδομαδας, μηνας, τροπας,
ενιαυτον, δια μεν των εφημερινων αρτων των καθ' εκαστην ημεραν νεαρων
τιθεμενων ημερας δηλων, δια δε των επτα λυχνων εβδομαδα, δια δε του αριθμου
των δωδεκα μηνας, δια δε των τεσσαρων γωνιων τας τροπας, δια δε του κυκλου τον
ενιαυτον· περι ων εν τηι προς Ἑβραιους ο θειος Ἀποστολος ουτω φησιν· "Ει μεν ουν
ην επι γης, ουδ' αν ην ιερευς, οντων των προσφεροντων κατα νομον τας θυσιας·
οιτινες υποδειγμασι και σκιαι λατρευουσι των επουρανιων, καθως κεχρηματισται
Μωυσης μελλων επιτελειν την σκηνην. "3Ὅρα γαρ, φησι, ποιησεις παντα κατα τον
τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει"3." 9.12 Ἀλλα και ο σοφος Σολομων τωι αυτωι
πνευματι τωι θειωι σοφισθεις φησιν· "Ἀνατελλει ο ηλιος και δυνει ο ηλιος, και εις τον
τοπον αυτου ελκει· αυτος ανατελλων εκει πορευεται προς νοτον και κυκλοι προς
βορραν· κυκλοι κυκλων, και επι κυκλους αυτου πορευεται το πνευμα", και ουτος τα
αυτα τωι Μωυσηι και τωι ∆αυιδ εξειπων, οτι απο μεν ανατολων ανεισιν επι τον νοτον
και δια του βορρα κυκλευων τας τροπας και τον μεγαν κυκλον του ενιαυτου
απεργαζεται εν τωι αερι διατρεχων· τουτο γαρ λεγει "πορευεται το πνευμα", ωσανει
εν τωι αερι. 9.13 Ὅτι δε και υπο των αορατων ∆υναμεων κινουνται, και τουτο
σημαινει η θεια Γραφη λεγουσα ουτως· "Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη ουχ
εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι οτι και αυτη η κτισις ελευθερωθησεται
απο της δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του Θεου",
τουτεστιν εν τηι συντελειαι ελευθερουνται οι αγγελοι απο ταυτης της δουλειας και
της λειτουργιας, ης ποιουσι δια τους ανθρωπους, των ανθρωπων αθανατων και
ατρεπτων γινομενων και μηκετι δεομενων των τοιουτων, καθα και εν Ευαγγελιοις ο
Κυριος ουτως περι συντελειας λεγει· "Αι γαρ ∆υναμεις των ουρανων σαλευθησονται,
και οι αστερες του ουρανου πεσουνται επι την γην", τας "∆υναμεις των ουρανων"
τους αγγελους καλων· το δε "σαλευθησονται" απο της αυτων ταξεως λεγει· σαφως
ουν ελευθερουμενων των αγγελων, των αυτα τα αστρα και τα λοιπα κινουντων, της
ταξεως και της λειτουργιας ταυτης, πιπτειν εις γην εφησε τα αστρα. 9.14 Και το παρα
του Ἀποστολου ειρημενον το "ουχι παντες εισι λειτουργικα πνευματα εις διακονιαν
αποστελλομενα δια τους μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν" σαφεστερον δηλοι
παντας αυτους δια τους ανθρωπους λειτουργουντας και διακονουντας, νυκτας τε
και ημερας και τα αλλα παντα εργαζομενους εις αναπαυσιν και χρειαν των
ανθρωπων· οτε γαρ τουτων ουκετι χρηιζομεν, εκεινοι της δουλειας ταυτης και της
διακονιας ελευθερουνται εξεουντες τα αστρα επι την γην. 9.15 Παλιν του αποστολου
Παυλου πολλους κοπους και θλιψεις και διωγμους υπερ της Ἐκκλησιας
υπομενοντος, και λοιπον εκ του πληθους των επηρτημενων κινδυνων κατολιγωρειν
αναγκαζομενου, η θεια χαρις δι' οπτασιων συχνων αυτον παρεμυθειτο μη απειπειν,
αλλ' επιμενειν και διακονειν προς αυξησιν και πληθυσμον της Ἐκκλησιας. ∆ιηγειται
ουν ημιν αυτος εκ τουτων δυο αιτιας, αιτινες σημαινουσιν η μεν περι κοπου, η δε
περι μισθου· τι γαρ φησιν; "Οιδα ανθρωπον προ ετων δεκατεσσαρων, ειτε εν σωματι
ειτε εκτος του σωματος ουκ οιδα, ο Θεος οιδεν, αρπαγεντα τον τοιουτον εως τριτου
ουρανου", και παλιν φησι· "Και οιδα τον τοιουτον ανθρωπον οτι ηρπαγη εις τον
παραδεισον και ηκουσεν αρρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι", διαρρηδην
τα καθ' εαυτον ως εις αλλου προσωπον διηγουμενος. Οιδα, φησιν, εμαυτον, ω
Κορινθιοι, ει χρη ολως ελθειν εις οπτασιας και αποκαλυψεις Κυριου, παραδοξως πως
και υπερ λογον αρπαγεντα εις υψος πολυ, λεγω δη του διαστηματος του απο της γης
 

127
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εως του στερεωματος το διμοιρον, ως περιλειπεσθαι μοι του παντος υψους του
ουρανου το τριτον. 9.16 Και τι το αιτιον της αρπαγης ταυτης συν Θεωι λεξω. Ἐπειδη
αι αορατοι ∆υναμεις κατα το υψος τουτο, ενθα ο Παυλος ηρπαγη, διακονουσαι τωι
θειωι προσταγματι δια τους ανθρωπους κινουσι τα αστρα ακαταπαυστως και
ανενδοτως νυκτος και ημερας, τουτου ενεκα και τον Παυλον αρπασας ανηγαγεν εως
εκει, δεικνυων αυτωι την ανενδοτον αυτων λειτουργιαν, ην δια τους ανθρωπους
ποιουσιν, ως λογικως και ευτακτως και ευρυθμως και σοφως μετα πολλου κοπου και
σπουδης και μεριμνης δουλευοντες εκτελουσι, τροπον τινα τον Παυλον
παραμυθουμενος μη απειπειν καμνοντα υπερ της Ἐκκλησιας, αλλ' επιμενειν τηι
διακονιαι, καθαπερ και τους αγγελους εθεασατο ποιουντας. 9.17 Ὅθεν κατεθαρρησεν
ειπειν ο Παυλος και την τουτων ταξιν, Ἀρχας λεγων και Ἐξουσιας και ∆υναμεις και
Θρονους και Κυριοτητας. Οι μεν γαρ αυτων το εργον εκτελουσιν, οι δε τοις
εργαζομενοις επιστατουσιν, ετεροι κατεξουσιαζουσι ταξιαρχουντες και, απλως
ειπειν, παντες ομοιως συστεναζοντες και συνωδινουντες μετα πολλης φροντιδος και
μεριμνης και ταξεως λογικης το εργον εκτελουσιν, επιθυμουντες οι παντες ομου
ελευθεριας τυχειν ης ποιουσι δουλειας δια τους ανθρωπους. 9.18 Περι δε της
αρπαγης της εν τωι παραδεισωι παλιν του Θεου ημιν συνεργουντος λεξω. Ἐπειδηπερ
μετα την εξοδον την απο του σωματος αι ψυχαι των δικαιων των αξιουμενων
εισιεναι εν τηι βασιλειαι των ουρανων εν τωι παραδεισωι εναποτιθενται, ως εκ των
κατα τον ληιστην τον τωι Κυριωι συσταυρωθεντα διδασκομεθα, αχρι της αναστασεως
ως εν εξαιρετωτερωι και τιμιωι χωριωι, υπο των αορατων ∆υναμεων διατηρουμεναι
μετα υμνων και πασης τιμης, εκει παλιν αρπασας τον Παυλον δεικνυσιν αυτωι τεως
μερικως παραμυθουμενος τα των κοπων επαθλα και των αγωνων τους στεφανους·
οθεν διηγησασθαι τελειως τα πραγματα ουκ ηδυνηθη, ειπων μαλλον αρρητα αυτα
τυγχανειν και ανεφικτα, συγγραψαι δε καταθαρρησας ως, τον δρομον της διακονιας
πληρωσας και την πιστιν τηρησας, αποκεισθαι αυτωι στεφανον δικαιοσυ νης παρα
του Κυριου· ου μονον δε αυτωι, αλλα και πασι τοις ομοιοις αυτωι. Και ταυτα μεν περι
των οπτασιων ειπομεν. 9.19 Ἐπισημαντεον δε ενταυθα οτι τα αστρα παντα κατωθεν
εισι του στερεωματος, υπο το διμοιρον του ουρανιου υψους, κινουμενα και
περιστρεφομενα υπο της λειτουργιας και ταξεως των αορατων ∆υναμεων· και εκ
τουτου διδασκομεθα επεκεινα των αστρων αγγελον μη υπερβαινειν. Ει γαρ "παντες
εισι λειτουργικα πνευματα εις διακονιαν αποστελλομενα δια τους μελλοντας
κληρονομειν σωτηριαν", ο αντιλεγων ειπατω και την λειτουργιαν του
υπερβαινοντος αγγελου· ει δε μη ευπορει δειξαι, πειθεσθω μαλλον μη ημιν, αλλα τηι
θειαι Γραφηι. 9.20 Ἀδυνατον γαρ θνητον ετι οντα η φθαρτον η τρεπτον επεκεινα των
αστρων βαινειν. Ει μη ουν λαβομεν παρα Θεου αφθαρσιαν και αθανασιαν και
ατρεπτοτητα εξ αναστασεως νεκρων, ομοιως και οι αγγελοι μεθ' ημων
ελευθερουμενοι της δουλειας και ριπτοντες τα αστρα επι την γην κομισονται και
αυτοι την ατρεπτοτητα και την ελευθεριαν, ου βαινομεν επεκεινα και τεμνομεν το
στερεωμα εισερχομενοι εις την των ουρανιων βασιλειαν· τουτο γαρ δηλοι ο
Ἀποστολος λεγων· "Σαρξ και αιμα βασιλειαν Θεου κληρονομησαι ου δυνανται", ινα
ειπηι δια του "σαρξ" θνητοτης, και δια του "αιματος" τροπην· αδυνατον ουν ειπε
θνητον η τρεπτον ετι οντα κληρονομειν την των ουρανων βασιλειαν· αμελει
επιφερει· "Ουδε η φθορα την αφθαρσιαν κληρονομει"· παλιν και τουτο προσεθηκε
δηλων ως ουδε φθαρτον τι δυναται εκει ανιεναι· βλαπτεται γαρ ηπερ ωφελειται.
9.21 Ὥσπερ γαρ ημεις μακροθεν οντες και προσεχοντες τυχον τωι δισκωι του ηλιου
διαμειναι ουκ ισχυομεν, βλαπτομενοι μαλλον και τυφλουμενοι ηπερ ωφελουμενοι,
ουτως εστι και ο θνητος η ο ετι τρεπτος ων η φθαρτος υπερβηναι τους ορους ζητων
και προσεγγισαι αυτηι τηι οδωι της βασιλειας των ουρανων, ετι μακροθεν αυτης ων.
 

128
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

9.22 Καθαπερ ουν και ο ∆εσποτης Χριστος αναστας εκ των νεκρων, αφθαρτος τωι
σωματι και αθανατος γενομενος και κατα ψυχην ατρεπτος, τοτε υπερεβη τας
ουρανιους ∆υναμεις και τωι στερεωματι προσεγγισας, ως "κρειττων γενομενος των
αγγελων", καθα γεγραπται, ετεμε τουτο, εισελθων εις την των ουρανων βασιλειαν,
καθα ο Ἀποστολος διηγειται λεγων αυτον αναβεβηκεναι υπερανω πασης Ἀρχης και
τα λοιπα, ουτως και ημεις και οι αγγελοι ταυτα κομιζομενοι εισερχομεθα. 9.23 Παλιν
τα δυο ξυλα τα εν μεσωι του παραδεισου αινιγματωδως την νυν καταστασιν και την
μελλουσαν προσημαινουσι· και το μεν ξυλον του γινωσκειν καλον και πονηρον
τυπος εστι του κοσμου τουτου, του θνητου και τρεπτου, ως εχοντος αυτου ηδεα και
λυπηρα και παιδευτηριου τυγχανοντος ωσπερ ουν και ο Ἀδαμ επαιδευθη εν αυτωι τωι
ξυλωι το τε καλον και το κακον· το δε ξυλον της ζωης τυπος εστι του μελλοντος
ουρανιου κοσμου, εν ωι ζωη και μακαριοτης κρατει· τωι γαρ ειπειν "μηποτε εκτεινηι
την χειρα και λαβηι του ξυλου της ζωης" εσημανε το υψος του ξυλου, δι' αυτου δε
τας ανω μονας. 9.24 Ὥσπερ ουν εταξε τα Χερουβιμ και την φλογινην ρομφαιαν την
στρεφομενην φυλασσειν την οδον του ξυλου της ζωης, ουτως εταξε τους αγγελους
και τους φωστηρας τους στρεφομενους περι το υψος του στερεωματος, ενθα εστι και
η οδος η απαγουσα εις την βασιλειαν των ουρανων, σημαναι βουλομενος αβατους
ειναι τεως τοις ανθρωποις τας ανω μονας. Ἐν τωι παθει τοινυν τωι εαυτου ο
∆εσποτης Χριστος συνεισηνεγκε την του ληιστου ψυχην εν τωι παραδεισωι, παυσας
την φυλακην των Χερουβιμ και της φλογινης ρομφαιας της στρεφομενης· μετα δε
την αναστασιν επι της αναληψεως παρελθων την πληθυν των αορατων ∆υναμεων
και τους φωστηρας και αυτο το στερεωμα τεμων εισεληλυθεν εις την βασιλειαν,
ενθα αθανασια και ατρεπτοτης και μακαριοτης κρατει. 9.25 Ἐν τηι ουν συντελειαι
παυομενων των αγγελων του περιστρεφειν τους φωστηρας και πιπτοντων των
αστρων, ουκετι Χερουβιμ και φλογινη ρομφαια διαιρουσα κωλυει τους ανθρωπους
βαινειν εν τηι οντως ζωηι, αλλα μεταρσιοι γενομενοι οι δικαιοι και την προσφατον
οδον οδευοντες και τεμνοντες το στερεωμα συν τωι ∆εσποτηι Χριστωι την βασιλειαν
της ζωης κληρονομουσιν. Ἀξιωσον και ημας συν τοις δικαιοις σου ταυτης της ζωης
και της κληρονομιας, ο εχων οικτιρμους και μεγα ελεος. Ἀμην. 9.26 Ὥσπερ οι
δωδεκα αρτοι της προθεσεως οι εν τηι τραπεζηι κειμενοι τυπος εισι του ενιαυσιαιου
κυκλου και των καρπων της γης, καθαπερ προειρηται μεν εν τηι σκηνηι, κατεγραφη
δε εν τωι εννατωι λογωι, ουτως και νυν κατεγραψαμεν τον κυκλον των δωδεκα
μηνων του ενιαυτου, εκαστου μηνος τους καρπους, ευχαριστουντες τωι παντων
δοτηρι Θεωι, καθαπερ και ∆αυιδ εν Πνευματι αγιωι κινουμενος λεγει εν ψαλμωι προς
τον Θεον ουτως· "Ευλογησον τον στεφανον του ενιαυτου της χρηστοτητος σου",
θαυμασιως "στεφανον χρηστοτητος" τον κυκλον των δωδεκα μηνων του ενιαυτου
εξειπων, ως στεφανουντα μεν ανωθεν τωι καλλει την γην, αυξανοντα δε και
πεπαινοντα δια της των στοιχειων κρασεως, ην αι αορατοι ∆υναμεις εκτελουσι, τους
μηνιαιους αυτης καρπους. 9.27 ∆ια τουτο παλιν επηγαγε· "Και τα πεδια σου
πλησθησονται πιοτητος", και παλιν· "Ἡτοιμασας την τροφην αυτων, οτι ουτως η
ετοιμασια", και ετερωθι δε παλιν φησιν ουτως· "Παντα προς σε προσδοκωσι δουναι
την τροφην αυτων εις ευκαιρον", ωσανει· Ἑκαστωι καιρωι αρμοδιως ημας ετοιμαζων
εκτρεφεις. Ἀλλαχου δε περι της αναγκαιοτατης ημων τροφης, ην η τροπη του
θερους απεργαζομενη εις τους τρεις μηνας εφεξης διδωσι, φησιν ουτως· "Ἀπο
καρπου σιτου και οινου και ελαιου αυτων επληθυνθησαν", εξαισιως παλιν εν τηι
ευχαριστιαι την ταξιν φυλαξας και πρωτον μεν ειπων τον σιτον, δευτερον τον οινον
και τριτον το ελαιον, καθαπερ εξ ευλογιας Θεου δια των λογικων ταγματων,
αγγελων λεγω και ανθρωπων, εις τους τρεις μηνας του θερους εφεξης
κατεργαζονται. 9.28 Χρη ουν παντα χριστιανον μη παρεργως μηδ' ως ετυχε την
 

129
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

θειαν Γραφην αναγινωσκειν, καθα και εξ αρχης παρεκαλεσα, αλλα μετα σπουδης και
ταξεως της προσηκουσης, ινα και η θεια χαρις την προαιρεσιν ημων αποδεξαμενη
συνεργος ημων γενηται εις το δυνασθαι γινωσκειν τα μεγαλεια του Θεου. Αυτωι η
δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. Ἔρρωσθε, Χριστιανοι, εν Κυριωι. 10.τ ΛΟΓΟΣ Ιʹ Χρησεις
Πατερων 10.1 Τινες των φιλονεικειν ειωθοτων, αναγνοντες την βιβλον και μη
ευπορουντες αντοφθαλμειν προς την τοσαυτην μαρτυριαν την απο των θειων
Γραφων παρ' ημων εν τηιδε τηι βιβλωι γενομενην, τοιαδε προς ημας εφασαν οτι·
Ὑμεις και οι υμετεροι πατερες αλλως πως κατα το υμιν συμβαλλομενον ερμηνευετε
την θειαν Γραφην· ου γαρ τι τοιουτο φερεται παρ' αυτηι περι σχηματων και τοπων,
καθως υμεις φατε· αλλ' οι ημετεροι πατερες, οι και τον σκοπον της θειας Γραφης
ακριβως οφειλοντες ειδεναι, εξηγησαμενοι ουδεν τοιουτο ημιν παρεδοσαν· της γαρ
Γραφης λεγουσης "εθετο ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι πρωτον αποστολους, δευτερον
προφητας, τριτον διδασκαλους", των μεν αποστολων και προφητων δοκειτε κατα
την υμετεραν ερμηνειαν εφαπτεσθαι, των δε διδασκαλων των και τον αληθη σκοπον
της θειας Γραφης εξηγησαμενων ουδ' ολως εφαπτεσθε, αλλα ξενην οδον οδευετε
μηδενι εγνωσμενην, ει μη γε υμιν και τοις καθ' υμας. 10.2 Τουτου ουν ενεκα
ηναγκασθημεν παλιν εκδηλον αυτων την φιλονεικιαν πασι καταστησαι,
παραθεμενοι εν τουτωι τωι λογωι μαρτυριας πατερων των και παρ' αυτοις, ειτε
προφασει ειτε εν αληθειαι, καταγγελομενων, ιν' οικοθεν εχωσι τον ελεγχον ως
καλως και μεμαρτυρημενως παρα παντων αποστολων τε και προφητων και
διδασκαλων κεισθαι την ημετεραν συγγραφην. Παριτω δε εις μεσον πρωτος ο μεγας
Ἀθανασιος τα αυτα ημιν κηρυττων. Ἀθανασιου εκ της βʹ εορταστικησ 10.3 Γενοιτο δ'
αν και παρ' ημων πρεποντως εις εκαστοτε μεν, μαλιστα δε εν ταις ημεραις της
εορτης, μη μονον ακροαται, αλλα και ποιηται των του Σωτηρος προσταγματων
γενοιμεθα, ινα και τον των αγιων τροπον μιμησαμενοι συνεισελθωμεν εις την του
Κυριου απαυστον τε και οντως μενουσαν εν ουρανοις χαραν. Του αυτου εκ της εʹ
εορταστικησ Και προς ταυτα τις ικανος; Τον μεν γαρ κοσμον τωι αιματι του Σωτηρος
ηλευθερωσε· τον ᾅδην παλιν τωι του Σωτηρος θανατωι πατεισθαι δεδωκε, κατα τας
ουρανιους πυλας ανεμποδιστον τοις ανερχομενοις την οδον παρασχων. Του αυτου
εκ της ʹ εορταστικησ Και ουτως εορτασαντες δυνηθωμεν εισελθειν εις την του
Κυριου χαραν εν τηι βασιλειαι των ουρανων. Του αυτου εκ της κβʹ εορταστικησ 10.4
Ἵν' ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ο τον υπερ παντων αναδεξαμενος θανατον ουκ
εν γηι τινι κατω, αλλ' εν αυτωι τωι αερι τας χειρας ηπλωσεν, ινα παντων των
απανταχου το δια του σταυρου σωτηριον ειναι δειχθηι, τον μεν εν τωι αερι
ενεργουντα διαβολον καθελων, την δε εις ουρανον ημιν ανοδον εγκαινισηι και
ελευθεραν κατασκευασηι. Του αυτου εκ της κδʹ εορταστικησ Και τοτε μεν εξιοντων
και περωντων αυτων την Αιγυπτον, οι εχθροι θαλαττης εγενοντο θρυλημα, αρτι δε
ημων απο γης εις ουρανον περωντων, αυτος ο Σατανας ως αστραπη λοιπον απ'
ουρανου καταπιπτει. Του αυτου εκ της κηʹ εορταστικησ 10.5 Ἵν' αυτος μεν υπερ
παντων θυσια γενηται, ημεις δε εντρεφομενοι τοις λογοις της αληθειας και της
ζωσης αυτου διδασκαλιας μεταλαμβανοντες δυνηθωμεν μετα των αγιων και την
επουρανιον απολαβειν χαραν. Ἐκει γαρ ημας, ως επι το αναγαιον τους μαθητας, επι
την θειαν και αφθαρτον οντως εστιασιν ο Λογος καλει μετ' αυτων· ενταυθα μεν
παθων υπερ ημων, εκει δε τας ουρανιους σκηνας ετοιμαζων τοις μαλιστα προθυμως
υπακουσασι προς την κλησιν και ανενδοτως και κατα σκοπον ακολουθησασιν "εις το
βραβειον της ανω κλησεως", ενθα τοις επι το δειπνον ερχομενοις τε και προς τους
εμποδιζοντας αγωνιζομενοις αποκειται και στεφανος και η αφθαρτος ευφροσυνη. Ει
γαρ και πολυς ως προς τους ουρανους ο καματος της τοιαυτης εστιν οδου, αλλ'
αυτος ο Σωτηρ και ταυτην ελαφραν τε και χρηστην κατεσκευασεν. Του αυτου εκ της
 

130
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

αυτησ 10.6 Ἡμεις δε, αδελφοι, οι τον αμπελωνα παρα του Σωτηρος παραλαβοντες
και εις την ουρανιον ευωχιαν κληθεντες, ως ηδη της εορτης εγγιζουσης, λαβωμεν τα
βαια των φοινικων και νικηται της αμαρτιας γενομενοι, ως οι απαντησαντες τωι
Σωτηρι τοτε, ουτω και ημεις ετοιμοι γενωμεθα ταις πραξεσιν, ινα και απαντησωμεν
ερχομενωι και συνεισελθοντες αυτωι της αθανατου μεταλαβωμεν τροφης και αιδιως
λοιπον ζησωμεν εν τοις ουρανοις. Του αυτου εκ της κθʹ εορταστικησ Και τα μεν των
ανθρωπων παυεται, η δε του Θεου αγαθοτης ου παυεται· οθεν και αποθανοντας ημας
και ασθενησασης της ιδιας ημων φυσεως ανεγειρει, και εκ γης γεγονοτας εις
ουρανους αναγει. Του αυτου εκ της μʹ εορταστικησ 10.7 "Ὑμεις δε εστε οι
διαμεμενηκοτες μετ' εμου εν τοις πειρασμοις μου, καγω διατιθεμαι υμιν, καθως
διεθετο μοι ο Πατηρ μου, βασιλειαν, ινα εσθιητε και πινητε επι της τραπεζης μου εν
τηι βασιλειαι μου." Ἐπι δειπνον τοινυν το μεγα και ουρανιον δια του Ευαγγελιου
κληθεντες, εις το αναγαιον εκεινο το σεσαρωμενον, "καθαρισωμεν εαυτους", ως
παρηγγειλεν ο Ἀποστολος, "απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευματος,
επιτελουντες αγιωσυνην εν φοβωι Θεου", ινα εσωθεν και εξω ασπιλοι τυγχανοντες,
εξωθεν μεν περιβεβλημενοι σωφροσυνην και δικαιοσυνην, εσωθεν δε τωι πνευματι
ορθοτομουντες τον λογον της αληθειας, ακουσωμεν· "Εισελθε εις την χαραν του
Κυριου σου." Του αυτου εκ της μβʹ εορταστικησ 10.8 Κεκλημεθα γαρ, αδελφοι, και
νυν συγκαλουμενοι υπο της σοφιας και κατα την ευαγγελικην παραβολην επι το
δειπνον εκεινο το μεγα το υπερκοσμιον και πασηι τηι κτισει διαρκουν, επι το Πασχα
δη λεγω, τον τυθεντα Χριστον. "Το γαρ Πασχα ημων ετυθη Χριστος." Και μεθ' ετερα
Οι μεν ουν ουτω κεκοσμημενοι ερχομενοι ακουσονται· "Εισελθε εις την χαραν του
Κυριου σου." Του αυτου εκ της μγʹ εορταστικησ 10.9 Ἡμων δε, ων εστι και το Πασχα,
η κλησις ανωθεν εστι, και το πολιτευμα ημων εν ουρανοις εστι μετα Παυλου
λεγοντος· "Ου γαρ εχομεν ωδε μενουσαν πολιν, αλλα την μελλουσαν επιζητουμεν",
ενθα και αποβλεποντες εορταζομεν καλως. Και παλιν μεθ' ετερα Ὑψηλος μεν ο
ουρανος αληθως και απεραντον το τουτου διαστημα προς ημας· "ο γαρ ουρανος,
φησι, του ουρανου τωι Κυριωι"· αλλ' ου δια τουτο αποκνητεον, ουδε φοβητεον ως
αδυνατον ουσαν την προς εκεινον οδον, αλλα και μαλλον προθυμητεον. Ου γαρ, ως
οι απο ανατολων τοτε κινησαντες και ευροντες πεδιον εν γηι Σεννααρ επεχειρησαν,
χρεια και ημιν οπτησαι πλινθον εν πυρι και ζητειν ασφαλτον αντι πηλου.
Συνεχυθησαν γαρ εκεινων αι γλωσσαι και κατελυθη το εργον· ημιν δε ο Κυριος την
οδον ενεκαινισε δια του ιδιου αιματος και ευκολον αυτην κατεσκευασεν. Και παλιν
10.10 Ου γαρ μονον εν τωι διαστηματι και τηι παρακλησει παρεμυθησατο, αλλ' οτι και
κεκλεισμενην ταυτην ποτε την πυλην ελθων ηνοιξε· κεκλεισται γαρ οντως εξ οτου
τον Ἀδαμ εξεβαλεν εκ του παραδεισου της τρυφης και εταξε τα Χερουβιμ και την
φλογινην ρομφαιαν την στρεφομενην φυλασσειν την οδον του ξυλου της ζωης, νυν
δε εκτεταμενην· και πλειονι χαριτι και φιλανθρωπιαι εμφανεις αυτος ο καθημενος
επι των Χερουβιμ εισηγαγεν εις μεν τον παραδεισον μεθ' εαυτου τον ομολογησαντα
ληιστην· εις δε τον ουρανον ο αυτος προδρομος υπερ ημων εισελθων πασιν
ανεπετασε τας θυρας. Και παλιν 10.11 Ὁ δε Παυλος "κατα σκοπον διωκων εις το
βραβειον της ανω κλησεως" ηρπασθη δι' αυτης εως τριτου ουρανου, εωρακως τα τε
ανω, λοιπον κατερχομενος κατηχει και ημας ευαγγελιζομενος τα προς Ἑβραιους
γραφεντα· "Ου γαρ προσεληλυθατε, λεγων, ψηλαφωμενωι ορει και κεκαυμενωι πυρι
και γνοφωι και ζοφωι και θυελληι και σαλπιγγος ηχωι και φωνηι ρηματων, αλλα
προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει Θεου ζωντος, Ἱερουσαλημ επουρανιωι και
μυριασιν αγγελων, πανηγυρει και Ἐκκλησιαι πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν
ουρανοις." Τις ουκ αν ευξαιτο μετα τουτων εχειν την ανω συνοδον; Τις ουκ
αγαπησει μετα τουτων απογραφεσθαι, ινα και μετ' αυτων ακουσηι· "∆ευτε, οι
 

131
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ευλογημενοι του Πατρος μου, κατακληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν
βασιλειαν απο καταβολης κοσμου"; Του αυτου εκ της μεʹ εορταστικησ 10.12 Ἄρωμεν
παντες τας θυσιας εαυτων την προς τους πτωχους κοινωνιαν επιγινωσκοντες, και
εισπορευωμεθα εις τα αγια, ως γεγραπται, ενθα και "προδρομος υπερ ημων εισηλθεν
Ἰησους αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος". Του αυτου εκ της αυτησ 10.13 Τουτο δε μεγα
τεκμηριον το ξενους ημας οντας ακουσαι οικειους, και αλλοτριους ποτε οντας
γενεσθαι συμπολιτας των αγιων και τεκνα χρηματισαι της ανω Ἱερουσαλημ, ης
τυπος ην ην ωικοδομησε Σολομων. Ει γαρ κατα τον τυπον τον δειχθεντα εν τωι ορει
παντα πεποιηκε Μωυσης, τυπος ην δηλονοτι η εν τηι σκηνηι λατρεια των εν ουρανοις
μυστηριων, εις α θελων και ημας εισελθειν ο Κυριος ωδοποιησεν "ημιν την οδον
προσφατον" και μενουσαν. Ὡς δε παντα τυπος ην τα παλαι των νεων, ουτω τυπος
της ανω χαρας και η νυν εστιν εορτη, εις ην ερχομενοι μετα ψαλμων και ωιδων
πνευματικων αρχομεθα των νηστειων. 10.14 Κατανοει τον μεγαν τουτον
διδασκαλον πως παν το σχημα του κοσμου συν τωι δογματι ομοιως ημιν συνεχως
καταλεγει, την βασιλειαν των ουρανων αναγαιον μεγα και υπερκοσμιον διαρκουν
τηι κτισει ειπων, και προδρομον υπερ ημων γενομενον εν αυτωι τον ∆εσποτην
Χριστον κηρυττει, και ημας συνεισερχεσθαι αυτωι εν τηι δευτεραι παρουσιαι βοαι, και το
"εισελθε εις την χαραν του Κυριου σου" εις αυτο το αναγαιον λεγει, τουτεστι τον
ουρανον του ουρανου, ητοι την βασιλειαν των ουρανων, και οτι απο καταβολης
κοσμου ητοιμασται τοις ανθρωποις υπο του Θεου, και οτι τυπος εστιν η κατα
Μωυσην σκηνη των ουρανιων. Ειπατωσαν οι φιλονεικοι πως ου συμφωνει ημιν ο
μεγας ουτος διδασκαλος; Ἢ πως ξενην οδον παρα την εκκλησιαστικην εβαδισαμεν;
Ἀλλ' απαγε της τουτων ματαιοπονιας, και προσθησωμεν τουτωι και τον κατ' εκεινον
καιρον Γρηγοριον τον Ναζιανζηνον υπ' αυτων μαλιστα διαβοωμενον, τα αυτα τωι
προ αυτου και ημιν εξαγγελλοντα. Γρηγοριου Ναζιανζηνου εκ του δευτερου λογου
του εις το Πασχα 10.15 Ἀλλα θυσωμεν τωι Θεωι θυσιαν αινεσεως επι το ανω
θυσιαστηριον μετα της ανω χοροστασιας, διασχισωμεν το πρωτον καταπετασμα, τωι
δευτερωι προσελθωμεν, εις τα Ἅγια των αγιων παρακυψωμεν· ειπω το μειζον, ημας
αυτους θυσωμεν τωι Θεωι. 10.16 Και ουτος τα ομοια τωι προ αυτου εξειπε περι του
σχηματος πρωτον και δευτερον μονον καταπετασμα και θυσιαστηριον ειπων, και
περι των αγγελων ως και αυτων και ημων εν τωι πρωτωι καταπετασματι ετι οντων,
επιθυμουντων δε αμα ημιν εν τωι δευτερωι παρακυψαι. Πως ου προδηλον οτι ξενην
οδον η αλλοτριαν ουκ εβαδισαμεν παρα την εκκλησιαστικην; Αισχυνεσθωσαν ουν οι
φιλονεικοι την συμφωνιαν της Ἐκκλησιας ορωντες, και μη δυσπετειτωσαν εις ημας·
σκληρον γαρ αυτοις προς κεντρα λακτιζειν. Ἀλλα και τον τριτον παραγαγωμεν μετα
τουτον γεγονοτα κατ' εκεινο καιρου, τον της Ἀλεξανδρεων επισκοπον Θεοφιλον,
και αυτον μαρτυρουντα τοις ημετεροις, μαλλον δε τηι αληθειαι. Θεοφιλου εκ της αʹ
εορταστικησ 10.17 Ἵνα των γηΐνων ανω γενομενοι πραξεων εις τον υψηλον της
αρετης οικον, καθαπερ οι μαθηται, φαγωμεν εν τωι αναγαιωι το πασχα, εχοντες μεθ'
εαυτων τον υπερ ημων τυθεντα Χριστον, ολον αυτον ως ζωην εσθιοντες. Του αυτου
εκ της ιʹ εορταστικησ 10.18 Ἵνα παλιν το παραπετασμα και καλυμμα της λεξεως
αναστειλαντες, ανακεκαλυμμενωι προσωπωι, την διαβατηριον του θειου Πασχα
πανηγυριν κατοπτριζωνται, βοωντες τωι Ἰησου· "Που θελεις ετοιμασωμεν σοι το
πασχα;" Ὅτε και μαθοντες παρ' αυτου εν αναγαιωι δειν επιτελειν τουτο, ανω των
γεωδεστερων πραγματων εγινοντο, εις τα Ἅγια των αγιων δρομαιοι τηι γνωμηι
βαδιζοντες, ενθα ο Χριστος αυτος υπερ ημων εισηλθε, του κατα τον τυπον αρχιερεως
πεπαυκε την χρειαν, ημιν αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος και υπερ ημων εμφανισθεις
τωι προσωπωι του Θεου· τοτε μεν γαρ απαξ του ενιαυτου μονος ο αρχιερευς εισηρχετο
εις τα Ἅγια των αγιων, εξω του λαου μενοντος δια το μικρον της δυναμεως, ο δε
 

132
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Σωτηρ επιβας αδειαν τοις βουλομενοις εισελθειν δεδωκεν. 10.19 Ὅρα και τουτον
συμφωνον ημιν οντα, αναγαιον οικον λεγοντα Ἅγια αγιων, ενθα ο ∆εσποτης
Χριστος προδρομος υπερ ημων εισηλθεν, ου τυπος ην ο κατα την σκηνην Μωυσεως
αρχιερευς, εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Θεου, και οτι τοις βουλομενοις αδειαν
δεδωκε του εισελθειν εις τα Ἅγια των αγιων, τουτεστιν εις την βασιλειαν των
ουρανων. Λεγετωσαν οι της μεριδος των αποσχιστων προσταται πως ξενην οδον
εβαδισαμεν παρα την εκκλησιαστικην; Πως ουκ αιδουνται των ιδιων πατερων τους
λογους αλλα τουτων μεν καταγιγνωσκουσιν ως οντως εριστικων; Και τουτον δε
παραδραμοντες επι τον κατ' εκεινο καιρου συμμυστην, τον της Γαβαλων επισκοπον
Σευηριανον, τεταρτον μετελθωμεν, μαρτυρουντα σχεδον πασηι τηι ημετεραι
συγγραφηι. Σευηριανου εκ του πρωτου λογου της Ἑξαημερου 10.20 Τηι γαρ πρωτηι
ημεραι εποιησε τας υλας των κτισματων, ταις δε αλλαις ημεραις την μορφωσιν και
την διακοσμησιν των κτισματων, οιον τι λεγω, εποιησε τον ουρανον μη οντα, ου
τουτον, αλλα τον υπερανω· ουτος γαρ τηι δευτεραι ημεραι εγενετο· εποιησεν ο Θεος
τον ουρανον τον ανωτερον· "ο ουρανος του ουρανου τωι Κυριωι, την δε γην εδωκε
τοις υιοις των ανθρωπων"· υπερανω δε εστι τουτου· και ως εν οικωι διωροφωι
μεσολαβει στεγη μεση, ουτως ως ενα οικον κτισας ο Θεος τον κοσμον μεσην στεγην
εθηκε τον ουρανον τουτον, και υπερανω τα υδατα· δια τουτο ∆αυιδ λεγει· "Ὁ
στεγαζων εν υδασι τα υπερωια αυτου." 10.21 Ἐποιησεν ουν τον ουρανον μη οντα, την
γην μη ουσαν, τας αβυσσους μη ουσας, ανεμους, αερα, πυρ, υδωρ· παντων των
γενομενων τας υλας εν τηι πρωτηι ημεραι εποιησεν. Ἀλλ' ερει τις οτι γεγραπται μεν
οτι εποιησε τον ουρανον και την γην, περι δε υδατων και πυρος και αερος ου
γεγραπται. Πρωτον μεν ουν, αδελφοι, ειπων τον ουρανον και την γην γεγενησθαι εκ
των περιεχοντων τα περιεχομενα ηρμηνευσεν. Και μεθ' ετερα 10.22 Ειτα ο αηρ ποτε
εγενετο, ακουε· "Και πνευμα Θεου επεφερετο επανω των υδατων"· το πνευμα δε ου
το αγιον λεγει ενταυθα· ου γαρ τηι κτισει συναριθμειται το ακτιστον· αλλα "πνευμα"
καλει την του αερος κινησιν. Και παλιν "Ειπεν ο Θεος· Γενηθητω φως", και εγενετο
του πυρος η φυσις. Και παλιν 10.23 Ἀλλα τας μεν ψυχας ημων τωι σωματι
περιεφραξε, τους δε αγγελους ασωματους εποιησεν. Ὥσπερ ουν επι των ψυχων και
επι των αγγελων, ουτω και επι του πυρος εστιν ιδειν, το πυρ το ανω ανευ υλης, το
πυρ το κατω μετα υλης· το γαρ ανω πυρ συγγενες του κατω εστιν, ωσπερ και αι
ψυχαι ημων συγγενεις εισι των αγγελων. Πως; Καθοτι κακειναι πνευματα, και ουτοι
πνευματα. Παλιν λεγει 10.24 Παντα ουν εγενετο, πυρ, αβυσσος, ανεμοι, τα τεσσαρα
στοιχεια, γη, πυρ, αηρ, υδωρ· και γαρ απερ παρελιπεν, ως εν παραδοξωι
ανακεφαλαιουται Μωυσης λεγων· "Ἐν γαρ εξ ημεραις εποιησεν ο Θεος τον ουρανον
και την γην και παντα τα εν αυτοις." Ὥσπερ δε επι του σωματος ουκ ειπε παντα τα
μελη, ουδε επι της δημιουργιας εξηριθμησατο, ει και παντα συγκατεσκευασθη τωι
κοσμωι. Ει δε μη ην εν τωι κοσμωι το πυρ, ουκ αν σημερον απο πετρας πυρ εξεβαλλετο
και απο ξυλων· παρατριβομενον γαρ το ξυλον πυρ γενναι· ει δε μη ειχεν η φυσις,
ποθεν γενναι; Του αυτου εκ του δευτερου λογου 10.25 Ἐν τηι δευτεραι ημεραι "ειπεν ο
Θεος· Γενηθητω στερεωμα εν μεσωι του υδατος, και εστω διαχωριζον αναμεσον
υδατος και υδατος". Ἐποιησε τον ουρανον, ου τον επανω, αλλα τον ορωμενον, εξ
υδατων πηξας ως κρυσταλλον. Βουλομαι δε σοι παραστησαι πραγμα· πολλα γαρ τηι
οψει μαλλον η τωι λογωι παραδιδοται. Τουτο το υδωρ υπερειχε, φερε ειπειν, της γης
πηχεις πεντε· ειτα "ειπεν ο Θεος· Γενηθητω στερεωμα εν μεσωι του υδατος"· και
λοιπον εν μεσωι των υδατων επαγη πηγμα κρυσταλλωδες, και εκουφισε το ημισυ του
υδατος ανω, και απελιπε το ημισυ κατω, καθως γεγραπται· "Γενηθητω στερεωμα εν
μεσωι του υδατος, και εσται διαχωριζον αναμεσον υδατος και υδατος." 10.26 ∆ια τι δε
αυτο καλει στερεωμα; Ἐπειδη απο αραιων υδατων και διαλελυμενων αυτο
 

133
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

εστερεωσε· δια τουτο και ∆αυΐδ φησιν· "Αινειτε αυτον εν στερεωματι δυναμεως
αυτου." Και ινα ετερωι χρησωμαι υποδειγματι, ωσπερ καπνος, επειδαν απο ξυλων και
πυρος αναδοθηι, ηραιωμενος εστι και κεχαυνωμενος, επειδαν δε δραμηι εις υψος, εις
νεφελης παχυτητα μεταρρυθμιζεται, ουτως των υδατων των ηραιωμενων την φυσιν
ο Θεος υψωσας επηξεν ανω. Και οτι αληθες τουτο το δειγμα, μαρτυρει Ἠσαΐας λεγων
οτι "ο ουρανος ως καπνος εστερεωθη". Παγεις τοινυν εν μεσωι των υδατων ο
ουρανος, εκουφισε τα ημισεια των υδατων ανω και τα ημισεια αφηκε κατω. 10.27
∆ια τι δε ανω υδατα; Προς ποιαν χρησιν; Ἵνα τις πιηι; Ἵνα τις πλευσηι; Ὅτι μεν γαρ
εστινυδατα ανω, μαρτυρει ο ∆αυιδ λεγων· "Και το υδωρ το υπερανω των ουρανων."
Προσεχε λοιπον τηι σοφιαι του δημιουργου. Κρυσταλλωδης ην ο ουρανος απο υδατων
παγεις· επειδη δε εμελλε δεχεσθαι ηλιου φλογα και σεληνης και αστρων απειρα
πληθη, και ην ολος πυρος πεπληρωμενος, ινα μη ουτως υπο της θερμοτητος λυθηι η
φλεχθηι, επεστρωσε τοις νωτοις του ουρανου τα πελαγη εκεινα των υδατων, ινα
λιπαινηι και επαλειφηι αυτου τα νωτα, και ουτως αντεχηι προς την φλογα και μη
φρυγηται. 10.28 Ἔχεις δε και υποδειγμα· ωσπερ σημερον, εαν επιθηις λεβητα επανω
πυρος, εαν μεν υδωρ επανωθεν ηι, αντεχει προς το πυρ, εαν δε μη εχηι, διαλυεται,
ουτως ο Θεος αντεστησεν αντιπαλον τωι πυρι το υδωρ, ινα εχηι αρκουσαν την
διαμονην δια των αλειφοντων αυτον υδατων. Και βλεπε το θαυμαστον· τοσουτον
περισσευει τωι ουρανιωι σωματι το υγρον υπο τοσουτου πυρος πολεμουμενωι, οτι και
τηι γηι δανειζει. Ἐπει ποθεν δροσος νεφελης; Ουδαμου; Ὁ αηρ υδωρ ουκ εχει·
δηλονοτι ο ουρανος εκ των περισσευοντων αυτωι σταζει· δια τουτο και ο πατριαρχης
Ἰσαακ ευλογων τον Ἰακωβ ελεγε· "∆υη σοι ο Θεος απο της δροσου του ουρανου και
απο της πιοτητος της γης." Και μεθ' ετερα 10.29 Προσεχε δε, παρακαλω, οτι και
ετεραν χρειαν τα υδατα αποτελει τα επανω του ουρανου· ου μονον γαρ συντηρει τον
ουρανον, αλλα και την φλογα του ηλιου και της σεληνης κατω πεμπει. Ει γαρ ην
διαφανης ο ουρανος, ολη η αυγη ανω ετρεχε· το γαρ πυρ ανωφερες ον ερημον την
γην κατελιμπανε· δια τουτο ουν συνεπιλησε τον ουρανον ανωθεν απειροις υδασιν,
ινα η αυγη στενουμενη κατω πεμπηται. Ὅρα του τεχνιτου την σοφιαν· εχεις δε και
εν σεαυτωι του τεχνιτου την εικονα· και προσεχε, παρακαλω· ορισαι μοι την κεφαλην
ταυτην τον ουρανον τον ανω, τα επανω της γλωττης τον αλλον ουρανον, τουτεστι
το στερεωμα, οθεν και ουρανισκος καλειται· ανω εν τοις αορατοις εγκεφαλος μη
φαινομενος, εν τωι κατω ουρανωι γλωσσα φαινομενη, ωσπερ ο ουρανος ο ανω εν τοις
νοητοις, ο δε κοσμος εν τοις λαλουμενοις. Του αυτου εκ του τριτου λογου 10.30 Τηι
γαρ τριτηι ημεραι εβλαστησαν οι καρποι, και ινα μη νομισθηι παλιν οτι τηι φυσει του
ηλιου εβλαστησαν, οτε απηρτισθη η δημιουργια, τοτε λοιπον ποιει ηλιον και την
σεληνην και τα αστρα. Ποθεν δε αυτα εποιησεν; Ειρηται γαρ οτι τηι πρωτηι ημεραι εκ
μη οντων εποιησε τα παντα, ταις δε αλλαις εξ οντων. Ποθεν ουν ηλιος; Ἐκ του
γενομενου φωτος τηι πρωτηι ημεραι ο μετεβαλεν ως ηθελησεν ο τεχνιτης και εις
διαφορους μετεσκευασεν οψεις, εκει μεν την υλην του φωτος δημιουργησας, ωδε δε
τους φωστηρας ποιησαμενος, ως ει τις προβαλοιτο μαζαν χρυσιου, και μετα ταυτα
νομισματα κοψας ουτω διαθειη του χρυσιου την διακοσμησιν. Ὥσπερ γαρ την
αβυσσον τοτε εν υδωρ υπαρχουσαν εμερισεν εις το ανω υδωρ, εις τας θαλασσας, εις
τους ποταμους, εις πηγας, εις λιμνας, εις φρεατα, ουτω και το φως εν υπαρχον,
μονοειδες, κατατεμων ο τεχνιτης εμερισεν εις ηλιον και σεληνην και αστρα. Και μεθ'
ετερα 10.31 Ἐποιησεν ουν τον ουρανον, ου σφαιραν, ως φιλοσοφουσιν οι
ματαιολογοι· ου γαρ εποιησε σφαιραν κυλιομενην, αλλ' ως φησιν ο προφητης· "Ὁ
ποιησας τον ουρανον ως καμαραν και διατεινας αυτον ως σκηνην"· και γαρ ουδεις
ημων ουτως ασεβης, ωστε πεισθηναι τοις ματαιολογοις, και μη τοις προφητικοις
λογοις, οιπερ λεγουσιν οτι αρχην και τελος εχει ο ουρανος· δια τουτο ουν και ο ηλιος
 

134
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ουκ αναβαινειν λεγεται παρ' αυτοις, αλλ' εξερχεσθαι· λεγει γαρ η Γραφη· "Ἐξηλθεν
ο ηλιος επι την γην", ουκ ανηλθε, και παλιν φησιν· "Ἀπ' ακρου του ουρανου η
εξοδος αυτου, και το καταντημα αυτου εως ακρου του ουρανου", ουκ ανοδος· ει δε
σφαιρα εστιν, ακρον ουκ εχει· το γαρ πανταχοθεν περιφερες που εχει το ακρον; Ἆρα
ουν ο ∆αυιδ μονος τουτο λεγει, η και ο Σωτηρ; Ἄκουσον αυτου του Κυριου λεγοντος·
"Ὅταν ελθηι ο Υιος του ανθρωπου εν τηι δοξηι αυτου, αποστελει τους αγγελους αυτου
μετα μεγαλης σαλπιγγος και φωνης μεγαλης, και συναξουσι τους εκλεκτους αυτου
απ' ακρου του ουρανου εως ακρου αυτου." 10.32 Ζητουμεν δε παλιν που δυνει ο
ηλιος και που τρεχει την νυκτα, ει ουτως εχει καθως ειρηκαμεν. Ἀλλα κατα τους εξω
υπο την γην· καθ' ημας δε τους την σκηνην αυτον λεγοντας, προσεχε, παρακαλω, ει
μη διαψευδεται το ρημα, αλλ' εχει σφραγιδα μεμαρτυρημενην υπο της αληθειας.
Συντρεχει δε μου τηι φρασει και ο τοπος· τα γαρ τοιαυτα οψει μαλλον η ακοηι
παραδιδοται. 10.33 Νομισον ειναι καμαραν επικειμενην τηι εκκλησιαι επι ανατολην
μεν κατα τον τυπον της ευας, αρκτον δε εκεισε και μεσημβριαν ενθαδε και δυσιν
εκει, ειτα τον ηλιον ανατελλοντα και μελλοντα δυνειν, ουχ υπο γην δυνοντα, αλλα
τα βορεια μερη διατρεχοντα και ωσπερ υπο τινα τοιχον κρυπτομενον, μη
συγχωρουντων των υδατων φανηναι αυτου τον δρομον, και τρεχοντα κατα τα
βορεια μερη και καταλαμβανοντα την ανατολην παλιν. Ἀλλα ποθεν τουτο δηλον
εσται; Λεγει γουν ο μακαριος Σολομων εν τωι Ἐκκλησιαστηι, γραφη δε εστιν αυτη
μαρτυρουμενη, ου παραγραφομενη· "Ἀνατελλει γαρ, φησιν, ο ηλιος και δυνει ο
ηλιος και εις τον τοπον αυτου ελκει· ανατελλων αυτος εκει πορευεται προς νοτον
και κυκλοι προς βορραν· κυκλοι κυκλων, και επι κυκλους αυτου επιστρεφει το
πνευμα." Βλεπε ουν αυτον κατα μεσημβριαν τρεχοντα και τον βορραν κυκλουντα,
και μαθε. Και μεθ' ετερα 10.34 Παντα ουν πειθεται Θεου νομωι. Ουρανος εστηκεν ουκ
ιδιαι δυναμει βασταζομενος, αλλα θειωι λογωι εστερεωμενος· οταν γαρ απορησω πως
ο ουρανος εξ υδατων πεπηκται, λυει μου την αποριαν ο μακαριος ∆αυιδ λεγων· "Τωι
λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν"· δια τι εστερεωθησαν; Ἐπειδη απο υδατων.
Ουδεποτε γαρ το στερεον λεγεται εστερεωθη· αλλο γαρ εστερεωθη, και αλλο το ειναι
στερεον· στερεωθεν ουν λεγεται, οταν το ηραιωμενον και κεχαυνωμενον παγηι. Ἐκ
του εκτου λογου 10.35 Ουτω το δενδρον εκεινο ου φυσιν ειχε θανατοποιου γνωσεως
εργαστικην, αλλ' απο της περι αυτο γενομενης τωι Ἀδαμ τραγωιδιας ελαβε το ονομα.
Λυω δε το πραγμα συντομως, ου γαρ απορει η θεια Γραφη. Σημερον εχομεν βρωμα
σωτηριον, ου μετεχουσιν οι πιστοι. Ἆρα αυτο το δωρον φυσικην εχει σωτηριαν; Ει
δια την επικαλουμενην δοξαν εχεις ενεχυρον απο των παροντων, τι αμφιβαλλεις
περι των προλαβοντων; Ἐκει βρωμα θανατοποιον, ωδε βρωμα ζωοποιον. Ει ταυτα
φυσει συζει, και ου τηι χαριτι, κακεινο τηι φυσει ανειλε, και ου τηι προθεσει. Και μεθ'
ετερα εκ του τεταρτου λογου 10.36 Και γαρ οι αγγελοι γενομενοι συνεργοι μεν ουκ
ησαν του Θεου, αλλα λειτουργοι υμνουντες, ευχαριστουντες οτι εγενοντο, ειδοτες
οτι προ τουτου ουκ οντες, πνευματι αγαθοτητος γενομενοι, εστηκεσαν θεωροι
βλεποντες μονον τα γενομενα μετ' αυτων και μετ' αυτους· εβλεπον γαρ ουρανον εκ
του μη οντος γενομενον, και εξεπλησσοντο· εβλεπον θαλασσαν αφοριζομενην, και
εθαυμαζον· εθεωρουν γην κοσμουμενην, και εφριττον. Ὅτι δε ουκ ησαν αγγελοι
συνεργοι, αλλ' η θαυμασται, λεγει ο Θεος τωι Ἰωβ· "Ὅτε εποιουν αστρα, ᾔνεσαν με
παντες αγγελοι μου και υμνησαν." Και μεθ' ετερα 10.37 Ἔβλεπε τον Ἀδαμ
αμαρτανοντα, αλλα προεωρα τους εξ αυτου δικαιοπραγουντας· εβλεπεν
εκβαλλομενον εκ του παραδεισου, αλλα προεωρα οτι ητοιμασται αυτωι βασιλεια. Το
δε θαυμαστον οτι και προ του παραδεισου η βασιλεια εγενετο. Τι ουν θαυμαζεις ει
εξεβληθη του παραδεισου; Ὅπου γε θαυμαστον οτι προ του παραδεισου η βασιλεια
των ουρανων αυτωι ητοιμασται, καθως λεγει ο Σωτηρ· "∆ευτε οι ευλογημενοι του
 

135
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης
κοσμου." Ἐκ του τριτου λογου 10.38 Λοιπον ζητητεον δια τι πεπληρωμενην ο Θεος
εποιησε την σεληνην. Προσεχε, το γαρ νοημα βαθυ· εχρην γαρ αυτην τηι τεταρτηι
ημεραι γενομενην ως τεταρταιαν φαινεσθαι· αλλα παλιν, ει ην τεταρταια, το ακρον
της δυσεως ου κατειχεν· ευρεθη ουν πλεονεκτουσα ενδεκα ημερας· τεταρταια γαρ
εφαινετο ως πεντεκαιδεκαταια. Ἕνδεκα ημερας λοιπον πλεονεκτει η σεληνη τον
ηλιον, ου τηι ποιησει, αλλα τηι φαυσει· δια τουτο α τοτε επλεονεκτησεν, αποδιδωσι
τωι ηλιωι. Ὁ γαρ κατα σεληνην αριθμος καθ' εκαστον μηνα απο εικοσιεννεα ημισυ
ημερων γινομενος, ο ενιαυτος ποιει εν τοις δεκαδυο μησιν ημερας τριακοσιας
πεντηκοντα τεσσαρας· εαν γαρ ουτω ψηφισηις απο εικοσιεννεα ημισυ ημερων τον
μηνα, γινονται του ενιαυτου ημεραι τριακοσιαι πεντηκοντα τεσσαρες, ινα ας
επλεονεκτησε τοτε ημερας η σεληνη κατ' ενιαυτον αποδιδωσι τωι ηλιωι. Ὁ ψηφιστης
ψηφιζετω. 10.39 Τι αν ερουσι και περι τουτου οι της φιλονεικιας φιλοι ακουοντες
παρ' αυτου την τοσαυτην συμφωνιαν την προς ημας, περι του σχηματος του
ουρανου του τε προτερου και του δευτερου και των δυο χωρων, ους το στερεωμα
μεσολαβουν εποιησε, και οτι ου σφαιρα, αλλα καμαρα εστιν ο ουρανος ο πρωτος
κατα την θειαν Γραφην, και ο δευτερος ουτος ο ορωμενος ουρανος εξ υδατων επαγη
και βασταζει τα υδατα δια το μη διαλυεσθαι τηι θερμηι των αστρων, αλλα
συντηρεισθαι τηι ψυξει των υδατων, και οτι η δροσος εκ του στερεωματος εστι, και
περι του δρομου δε των αστρων ως δια των βορειων μερων την νυκτα
διατρεχοντων, και περι των αγγελων ως συν τωι ουρανωι γενομενων και θεωρων
οντων της εξαημερου δημιουργιας του Θεου και διδασκομενων και εκπληττομενων,
και περι ψυχων δε φιλοσοφουντα ως εν τοις σωμασι περικλειομενων και εν
σωμασιν ενεργουσων. 10.40 Πως ουκ εμφραγησεται παν στομα λαλουν αδικα κατα
του Θεου και καθ' ημων των την θειαν Γραφην κατα την εκκλησιαστικην παραδοσιν
μελετωντων και εξ αυτης διαλεγομενων; Ἰδου γαρ εδειχθη οτι και οι προφηται και
οι αποστολοι και ευαγγελισται και αυτος ο Κυριος και πασα η θεια Γραφη, ετι δε και
οι παρ' αυτοις, ειτε αληθειαι ειτε προφασει, θρυλλουμενοι πατερες τε και διδασκαλοι
μη διαφωνουντες τοις ημετεροις, αλλα παντες μαρτυρουσι τωι ημετερωι λογωι, οτι ου
ξενην ουτε αγνωστον της εκκλησιας οδον εβαδισαμεν, αλλα κατα την εννοιαν της
θειας Γραφης ειρηκαμεν παντα και κατεγραψαμεν. 10.41 Ου μονον δε, αλλα και των
εξωθεν παλαιων τεθεικαμεν μαρτυριας συμφωνουσας τωι ημετερωι λογωι ως
παραδοσεως γεννημα. Θεος μαρτυς, ειτα αποστολοι, προφηται, αγιων πατερων
πολυωνυμος χορος, αποσχιστων ενιοι και των εξωθεν ουκ ασημοι αρχαιοι
ανθρωποι, αυτη η φυσις των πραγματων την αληθειαν προδηλως κηρυττουσα. Ἀλλα
τουτων αλις. Λοιπον, ω προσφιλεστατε, ασφαλως αποδειξας παντας τους
προειρημενους μαρτυρας της ημετερας συγγραφης, τωι παντων Σωτηρι Θεωι την
ευχαριστιαν αναπεμψωμεν, δοξαν τε και τιμην και κρατος τωι Πατρι και τωι
μονογενει αυτου Υιωι και τωι αγιωι Πνευματι εις τους συμπαντας και ατελευτητους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην. 10.42 ...οπως αν εκ παντων το βεβαιον εχοι, και φραγηι
παν στομα λαλουν αδικα. Ἀλλα και τουτον παρελθοντες επι τον τουτου
συλλειτουργον πεμπτον, Ἐπιφανιον επισκοπον, μεταβωμεν, δεικνυοντες και τουτον
μαρτυρουντα και συμφωνουντα τωι ημετερωι λογωι. Ἐπιφανιου, επισκοπου Κυπρου,
εκ του λογου του Περι μετρων και σταθμων 10.43 Εικοσι γαρ και δυο εργα, ω
φιλοκαλε, ο Θεος εποιησεν απ' αρχης αχρι της εβδομης ημερας, ατινα εστι ταδε· τηι
πρωτηι ημεραι τον ουρανον τον ανωτερον, την γην, τα υδατα, εξ ων εστι χιων,
κρυσταλλος και χαλαζα, παγος και δροσος, τα πνευματα τα λειτουργουντα ενωπιον
αυτου, ατινα εστι ταδε· αγγελοι προ προσωπου και αγγελοι της δοξης, και αγγελοι
νεφελων και γνοφων και χιονων και χαλαζης και παγου, αγγελοι φωνων, βροντων
 

136
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και αστραπων, αγγελοι ψυχους και καυματος, χειμωνος και φθινοπωρου, και
παντων των πνευματων των κτισματων αυτου, των εν ουρανοις και επι γης και του
χαους, το σκοτος το επανω της αβυσσου των υδατων των ποτε επανω της γης, εξ
ουπερ σκοτους εσπερα και νυξ, το φως ημερας τε και ορθρου. 10.44 Ταυτα τα επτα
μεγιστα σημεια εποιησεν ο Θεος εν τηι πρωτηι ημεραι, τηι δε δευτεραι ημεραι το
στερεωμα το εν μεσωι των υδατων· εν αυτηι τηι ημεραι εμερισθη τα υδατα· τα ημιση
αυτων ανεβη επανω του στερεωματος, και τα ημιση αυτων υποκατω του
στερεωματος εν μεσωι, επι προσωπον πασης της γης· τουτο μονον το εργον εποιησεν
ο Θεος τηι δευτεραι ημεραι. 10.45 Και ουτος ημιν συμφωνει μαρτυρων περι του
σχηματος, ανωτερον ουρανον ειπων και στερεωμα κατωτερον το και βασταζον τα
υδατα, και περι των αγγελων δε διαρρηδην παντα ομοιως ημιν ειπων, οτι και παντες
εν τωι κοσμωι τουτωι εισι και παντες παντα κινουσι και λειτουργουσι δια τον
ανθρωπον, και οτι και αυτοι τηι πρωτηι ημεραι συν ουρανωι τωι ανωτερωι και τηι γηι
εγενοντο. Και τουτο ακουοντες, ανθρωποι, μη εριδι και ζηλωι κατεχομενοι
αγανακτησητε, αλλα μαλλον φιλαληθως επιγνωτε την συμφωνιαν την
εκκλησιαστικην, ητοι και την αληθινην. Ματην γαρ λοιδορειτε, αντοφθαλμειν τηι
αληθειαι μη δυναμενοι. Ἐντραπητε τοινυν το πληθος των μαρτυρων. Ει δε μηδεπω
αρκει υμιν, ετι και τουτον παρατρεχοντες επι τον της βασιλευουσης επισκοπον, τον
θαυμασιον Ἰωαννην, τον εκ των τριων προλαβοντων αθετηθεντα παρελθοντες,
δειξωμεν και τουτον τον αοιδιμον αθλητην και ελεημονα, συμμαρτυρουντα και
συμφωνουντα τωι ημετερωι λογωι. Ἰωαννου του Χρυσοστομου εκ του Περι
ελεημοσυνης λογου 10.46 Μεγα ανθρωπος και τιμιον ανηρ ελεημων. Μεγαλα τα
πτερα τα της ελεημοσυνης· τεμνει τον αερα, παρερχεται την σεληνην, τεμνει τας
ακτινας του ηλιου, εις αυτας ανερχεται τας αψιδας του ουρανου· αλλ' ουτε εκει
ισταται, αλλα και τον ουρανον του ουρανου παρατρεχει, και τους δημους των
αγγελων παρερχεται και τους χορους των αρχαγγελων και τας ανωτερας ολας
∆υναμεις, και αυτωι παρισταται τωι θρονωι τωι βασιλικωι. Και εξ αυτης διδαχθητι της
Γραφης· τουτο φησι· "Κορνηλιε, αι προσευχαι σου και αι ελεημοσυναι σου ανεβησαν
ενωπιον του Θεου." Του αυτου εκ του υπομνηματος της προς Ἐφεσιους Ἐπιστολησ
10.47 "Ἐν πασηι σοφιαι και φρονησει γνωρισας ημιν το μυστηριον του θεληματος
αυτου", τουτεστι σοφους και φρονιμους ποιησας τηι οντως σοφιαι, τηι οντως
φρονησει. Βαβαι ποση φιλια. Τα γαρ μυστηρια αυτου ημιν λεγει. "Του θεληματος
αυτου" φησιν, ως αν ειποι τις· Τα εν τηι καρδιαι αυτου ημιν εγνωρισε. Τουτο γαρ εστι
το μυστηριον το πασης σοφιας γεμον και φρονησεως· τι γαρ ταυτης της σοφιας ισον
ζητεις; Τους ουδενος αξιους οντας, τουτους ευρεν οπως εις πλουτον αναγαγηι. Τι
ταυτης της συμμαχιας ισον; Ὁ εχθρος ο μεμισημενος ουτος εξαιφνης ανω γεγονε· και
ου τουτο μονον, αλλα και το εν τουτωι τωι καιρωι και τουτο σοφιας ην, και το δια του
σταυρου. Μηκος ενταυθα ο λογος δειξαι πως σοφιας ην τουτο, και πως σοφους ημας
ειργασατο. Παλιν 10.48 "Κατα την ευδοκιαν αυτου, φησιν, ην προεθετο εν αυτωι",
τουτεστι τουτο επεθυμει, τουτο ωδινεν, ως αν τις ειποι, εξειπειν το μυστηριον. Ποιον
δη τουτο; Ὅτι ανθρωπον ανω καθισαι βουλεται· τουτο δε γεγονεν "εις οικονομιαν
του πληρωματος των καιρων ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι Χριστωι, τα τε εν
τοις ουρανοις και τα επι της γης". Του αυτου εκ του υπομνηματος της προς Ἑβραΐους
Ἐπιστολης, εις το κεφαλαιον το λεγον "κεφαλαιον δε επι τοις λεγομενοις" 10.49 Που
εισιν οι λεγοντες δονεισθαι τον ουρανον; Που εισιν οι σφαιροειδη αυτον ειναι
αποφαινομενοι; Ἀμφοτερα γαρ ταυτα ανηιρηται ενταυθα. Του αυτου εκ του
υπομνηματος, εις το κεφαλαιον το λεγον "και δια τουτο διαθηκης νεας μεσιτης εστι"
10.50 Και πως εστιν υποδειγματα ταυτα των εν τοις ουρανοις; Τινα δε καλει "τα εν
τοις ουρανοις"; Τα ημετερα· και επου ρανια τα ημετερα, καν εν τηι γηι επιτεληται,
 

137
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

επει και αγγελοι εν τηι γηι εισιν, αλλ' επουρανιοι λεγονται, και Χερουβιμ επι της γης
εφανη, αλλ' επουρανια εισι. Και τι λεγω, εφανη; Ἐπι της γης μεν ουν διαγει, ωσπερ
ουν εν τωι παραδεισωι; Ἀλλ' ουδεν τουτο. Ἐπουρανια γαρ εισι, και ημων το
πολιτευμα εστιν εν τοις ουρανοις, καν τοις ενταυθα πολιτευωμεθα. Και μεθ' ετερα
10.51 Ἐγω δεικνυμι δια των εργων τους εις εκεινο το υψος φθασαντας. Τινας δη
τουτους; Τους περι Παυλον λεγω, οιτινες εν τηι γηι οντες εν τωι ουρανωι διετριβον.
Και τι λεγω, εν τωι ουρανωι; Ὑψηλοτεροι ησαν και του ουρανου και εις τον αλλον
ουρανον προς αυτον ανηλθον τον Θεον. 10.52 Και ουτος παλιν ο σοφος και μεγας
διδασκαλος συνωιδα ημιν και τοις καθ' ημας περι τε του σχηματος θαυμασιως εξειπε,
περι μεν του σχηματος, απο των περι την γην τοπων κατα προσβασιν ανιων εως του
θρονου του βασιλικου την ανοδον καλως και κατα ταξιν εξηγησαμενος, πρωτον θεις
τον αερα, ειτα την σεληνην, επειτα τον ηλιον, αυθις το στερεωμα, ειθ' ουτως παλιν
τον ουρανον του ουρανου, πλεον δυο ουρανων μη ειπων και κωμωιδων τους
σφαιραν αυτον λεγοντας και κινεισθαι αυτον αποφαινομενους, και περι των
αγγελων και των Χερουβιμ, εν τωι κοσμωι τουτωι αμα ημιν παντας ειρηκως, οτι ουδε
εις αυτων τεως τον κοσμον τουτον υπερεπτη, 10.53 περι δε του δογματος, παλιν
ασφαλως χρησαμενος συν τωι σχηματι και το αρμοζον τωι σχηματι δογμα τρανως
διηγησαμενος. Τι γαρ, φησιν, ο εχθρος ο μεμισημενος ουτος εξαιφνης ανω γεγονε,
και παλιν οτι ο Θεος ανθρωπον ανω καθισαι βουλεται εις οικονομιαν των καιρων
και ανακεφαλαιωσιν επουρανιων και επιγειων; Ουτω γαρ και "μυστηριον του
θεληματος" του Θεου τουτο εξειπε. Ποιησας γαρ ο Θεος τον ουρανον και την γην, τηι
δευτεραι ημεραι παλιν το στερεωμα πεποιηκε και θεις καταμεσοθεν του υψους διειλε
τον ενα κοσμον εις δυο κοσμους, τουτον και τον ανωτερον. 10.54 Τηι δε εκτηι ημεραι
τελεσας παντα τον κοσμον τουτον εις υστερον παντων, ωσπερ τινα συνδεσμον του
παντος κοσμου, ορατων και αορατων, τον ανθρωπον εξ απασων των φυσεων εν
ζωιον πεποιηκεν. Ἐπ' εσχατου τοινυν των ημερων, οτε περ εδει και τον δευτερον
κοσμον αναδειχθηναι, αυτον παλιν τον συνδεσμον του παντος κοσμου, ορατων και
αορατων, τουτεστι τον ανθρωπον, λαβων και εξ αναστασεως νεκρων ανακαινισας
και κρειττονα ποιησας εις ουρανον, τουτεστιν εις τον δευτερον χωρον ητοι κοσμον,
προ παντων εισηγαγεν. Ἀνακεφαλαιωσις γαρ και ανακτισις τις ωικονομειτο παρα του
Θεου εν τωι ανθρωπωι ως συνδεσμωι οντι επουρανιων και επιγειων, τουτεστιν
ορατων τε παντων και αορατων. 10.55 Ταυτα τοινυν και ουτος ο πατηρ επισταμενος
και "μυστηριον του θεληματος" του Θεου αυτα εξειπε και "ευδοκιαν", και τον εκ του
παραδεισου διωχθεντα, ως μεμισημενον δια την παρακοην, εξαιφνης ουρανιον δι'
ευδοκιαν Θεου γεγονοτα εκηρυξεν επι ανακεφαλαιωσει του παντος. Βαβαι
συμφωνια της Ἐκκλησιας. Βαβαι ομοφωνια μυστηριων Θεου. Βαβαι διδασκαλων
ομονοια πνευματικη. Πως ου κατακριτος ο τουτοις εναντιουμενος; Θεε των ολων
Κυριε, βεβαιωσον ημας εν τοις μυστηριοις σου δια παντος. Ἀμην. 10.56
Παυσασθωσαν οι φιλονεικοι και μαλλον υποκυψατωσαν τον αυχενα τηι Ἐκκλησιαι.
Τοιαυτην γαρ συνηθειαν και ημεις συν τηι Ἐκκλησιαι αποστρεφομεθα. Ἀλλα και
τουτωι περας δοντες εβδομον μαρτυρα παραγαγωμεν συμπληρουντα της θειας
∆ιαθηκης, Παλαιας τε και Καινης, τα συμβολα. Ει γαρ "επι δυο και τριων μαρτυρων
σταθησεται παν ρημα", ειρηται εν τηι θειαι Γραφηι, ποσωι μαλλον επι τοις επτα· της
γαρ τελειας διαθηκης συμβολα δεικνυσιν ο των επτα μαρτυρων χορος. Ἔστιν ουν ο
της Καρπαθου επισκοπος Φιλων τα ομοια τοις αλλοις εξ μαρτυρων. Φιλωνος,
επισκοπου Καρπαθου, εκ του υπομνηματος των Ἀσματων, εις το ρητον το λεγον
"εισηνεγκε με ο βασιλευς εις το ταμιειον αυτου" 10.57 Του δε επουρανιου βασιλεως
το ταμιειον, δηλον οτι το σωμα ο εαυτωι ωικοδομησεν οικον, επειτα δε και η των
ουρανων βασιλεια. Του αυτου εις το "φιλησατω με απο φιληματων στοματος αυτου"
 

138
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἔλαβε γαρ ο μεν Υιος του Θεου τον ανθρωπον ον ενεδυσατο απο της Ἐκκλησιας και
ανταπεδωκεν αυτηι παλιν εις κοινωνιαν αυτης αγιαν την σαρκα εις μεταληψιν. Του
αυτου εις το "βασιλευς δεδεμενος εν παραδρομαις. Τι ωραιωθης και τι ιδρυνθης;"
10.58 Παρατρεχων γαρ εξ ουρανου επι γης, εις τα καθ' ᾅδου και κατωτερον ᾅδου
βυθον κατελθων, εκειθεν ανασπασει τον τεθνεωτα. Και μεθ' ετερα Ὡραιωθη γαρ
οντως και ιδρυνθη, ουχ η της θεοτητος δυναμιςου γαρ προσθηκην επιδεχεται, ου
μειωσιν, αλλ' η σαρξ ην ανειληφε και ο ανθρωπος ον εφορεσεν. Ουτος ωραιωθη τηι
της θεοτητος ωραιοτητι συμμορφωθεις, και ιδρυνθη εν τηι των ουρανων βασιλειαι εν
δεξιαι του Θεου. Του αυτου εις την Ἑξαημερον, ενθα διαλαμβανει περι του εκ γενετης
τυφλου 10.59 Ει γαρ και ανθρωπον αυτον εβλεπες, αλλα τον εν ανθρωπωι Θεον εξ
αυτων των εργων νοησαι ωφειλες. 10.60 Κατανοει και τουτον τον πατερα σκοπον
ενα μεθ' ημων περι του σχηματος και του δογματος αποσυζοντα, και περι μεν του
σχηματος, "ταμιειον" Θεου την βασιλειαν των ουρανων καλεσανταταμιειον δε εστι
το εσωτερον και ασφαλεστερον του οικου χωρημα, ο και βασιλειαν ουρανων ειπε,
περι δε του δογματος, εν αυτωι τωι ταμιειωι, τουτεστιν εν τηι βασιλειαι των ουρανων,
καθεσθεντα και ιδρυνθεντα τον ανθρωπον, ον ο Θεος εφορεσε και του θανατου
ανεσπασε και της εν δεξιαι τιμης ηξιωσε. 10.61 Πως ουν οι εθελοφιλεχθροι βοωσιν ως
ξενην τινα οδον και μηδενι εγνωσμενην εβαδισαμεν; Παυσασθωσαν της εθελοκακου
μανιας, και μη συκοφαντειτωσαν ημας. "Θεος γαρ ο δικαιων, τις ο κατακρινων;" Ὁ
Θεος γαρ πρωτος τοις ημετεροις μαρτυρει, επειτα προφηται και αποστολοι και
ευαγγελισται και των πατερων πολυωνυμος χορος, εξ ων πατερων και υμεις ενιους
φατε δεχεσθαι, ετι δε και παλαιοι των εξωθεν συγγραφεις τοις ημετεροις εις ενια
συνεφωνησαν. 10.62 Ἵνα δε μη τον λογον επι πλειον μηκυνωμεν, αρκετον
ηγησαμεθα τας προτεθεισας μονον μαρτυριας θειναι των φιλο νεικων και μονον
ενεκα, των τολμωντων διαβαλλειν τα ημετερα, μαλλον δε αυτην την αληθειαν,
εκδηλον πασι βουλομενοι καταστησαι την τουτων φιλονεικιαν. Ἵν' οικοθεν εχωσι
τον ελεγχον της ακαιρου μανιας, ινα δε μη μονον απο τουτων των παλαιων
μεμαρτυρημενη ηι η ημετερα συγγραφη, θησω και τινος νεου αποσχιστου αυτων
πατρος ετι και νυν ζωντος και εν Κωνσταντινουπολει διαγοντοςεκ περιουσιας και
τουτο ποιωνμαρτυριαν μαρτυρουντος, ειτε εξ αγνοιας ειτε απ' αυτης της αληθειας
αναγκαζομενου, τηι ημετεραι συγγραφηι. Θεοδοσιου, Ἀλεξανδρειας επισκοπου, εις την
τεσσαρακοστην της αναληψεως του Κυριου ημεραν 10.63 Σημερον η ανθρωπινος
φυσις σκευαγωγειται εις ουρανον, σημερον ουρανος ανοιγεται και ανθρωπος
εισερχεται. Τι προς ταυτα ερουσιν οι εναντιοι; Πως ου μεμαρτυρηκε τοις ημετεροις
και εν τωι σχηματι και εν τωι δογματι; Βαβαι ισχυς της αληθειας και ακοντας τους
εχθρους εις εαυτην επισπωσα. Του αυτου εν ετεραι εξηγησει 10.64 Ου μεγα, ει Θεος
διαβολον ηττησεν. Ὢ του θαυματος. Και ενταυθα δεικνυσιν η αληθεια την τουτων
ακαιρον φιλονεικιαν. Ει γαρ ου μεγα λεγει Θεον μετα διαβολου παλαιοντα και
νικωντατουτο γαρ και λεγειν μανικον υπαρχει, Θεωι γαρ ου μονον ο διαβολος, αλλα
και πασα η κτισις υποτετακται και εις ουδεν λογισθησεται, πως ουκ ευδηλον
τυγχανει οτι ανθρωπον βουλεται μετα του διαβολου τον παλαισαντα και νικησαντα;
Τουτο γαρ και μεγα υπαρχει, ον και ανωτερω ειπεν εισελθοντα ως νικητην εις τον
ουρανον. Ὅτι δε τουτον τον σκοπον αποσυζει, παλιν ο αυτος βοαι· "Ἔδει γαρ, εδει
την καταπαλαιωθεισαν φυσιν ταυτην αναδησασθαι στεφανον", ωσανει αυτη η φυσις
η ηττηθεισα υπο του διαβολου, φησιν, εν τωι παραδεισωι, τουτεστιν ο ανθρωπος, ον
και εξ αναστασεως κρειττονα γενομενον πολλακις και δια πολλων εξηγησατο, και
τουτον εις ουρανον αναχθεντα μετα παρρησιας εξειπε. Του αυτου εις την μεγαλην
εκκλησιαν, του Ευαγγελιου αναγνωσθεντος το "Πατερ, ει δυνατον, παρελθετω"
10.65 Σαρκος τα παθη ταυτης και του παθους γνωρισματα, αγωνια και ιδρως, λυπη
 

139
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και ψυχης ταραχη, τα της ανθρωπινης φυσεως συμβολα. 10.66 Βαβαι του θαυματος.
Τοιαυτα λεγουσι και φιλονεικουσι μεθ' ημων, αποσχιζοντες τας Ἐκκλησιας και
τυραννουντες. Που γαρ γεγραπται οτι ηγωνια και ιδρωσεν, ει μη εν τωι Λουκαι ενθα
λεγει· "Και γενομενος εν αγωνιαι εκτενεστερον προσηυχετο· και εγενετο ο ιδρως
αυτου ωσει θρομβοι αιματος καταβαινοντες εις την γην· και ιδου αγγελος Κυριου
ενισχυων αυτον"; Πως τολμωσιν αυτα λεγειν και παλιν καταγινωσκειν των
τολμωντων αυτα διηγεισθαι; Ἆρ' ουκ εστι προδηλος φιλονεικια των τοιουτων; 10.67
Παραδραμοντες δε και τουτον επι τον προ αυτου νυν τετελευτηκοτα νεον Τιμοθεον
μετελθωμεν, δεικνυοντες και τουτον ακοντα συγκατατιθεμενον τηι ημετεραι γραφηι.
Γραφει τοινυν εις το αυτο ρητον εξηγουμενος εν τηι περιοδωι εις το Πασχα εν τωι
Ἁγιωι Βικτορι αναγνωσθεντος Ἠσαΐου τουπροφητου και λεγοντος· "Ὡς προβατον επι
σφαγην ηχθη και ως αμνος εναντιον του κειραντος αυτον αφωνος", και μνησθεντες
εν τηι εξηγησει το "Πατερ, ει δυνατον, παρελθετω το ποτηριον τουτο", λεγων ουτως.
Τιμοθεου εις το "Πατερ, ει δυνατον, παρελθετω" 10.68 Φυσις γαρ αει εμφιλοχωρειν
την ψυχην εν τωι σωματι και δυσχεραινειν προς αποβιωσιν. Και παλιν, εν τωι Ἁγιωι
Σαραπαμμωνι εβοα· Και μειζονα δε τουτων δοθησεται μοι παρα του Πατρος, εκ
νεκρων αναστασις, φυσεως ανακαινισμος και αντι φθορας ζωοποιησις. Του αυτου
εις τα Ἅγια Θεοφανια, εις την γενεθλιον του Χριστου ημεραν, Χοιακ λʹ, ινδ. ιʹ 10.69
Ἔτεκεν η Παρθενος ανθρωπον τελειον, αναμαρτητον. Και μετ' ολιγα
Συμπεριτμηθωμεν Χριστωι, ινα συγκαθαρθωμεν αυτωι. Και παλιν, εν τωι Ἁγιωι
Θεοδωρωι, Τυβι ηʹ, ινδ. ιʹ ∆ια γαρ του φαινομενου εδειξε την δυναμιν του
κρυπτομενου. Του αυτου εν τηι Κυρινου εκκλησιαι, Κυριακης ουσης, Παχων κβʹ, ινδ.
εʹ, αναγνωσθεντος του κατα Ἰωαννην Ευαγγελιου "ο δε Ἰησους κεκοπιακως εκ της
οδοιποριας εκαθεζετο" 10.70 Τοιγαρουν επειδη Θεος εστιν αμα και ανθρωπος ο
αυτος, πιστουται δια των εργων αμφοτερα και λανθανειν τους ορωντας ουκ
ανεχεται. Ὅτι μεν γαρ φυσει Θεος τε εστι δια των σημειων επιδεικνυται, λεπρους
καθαιρων, φωτιζων τυφλους και παρειμενους ρωννυς και τεθνηκοσι διδους ζωην,
και το δη μεγιστονταυτα γαρ ισως και προφηται κατωρθωσαν, διαρρηδην
παρρησιαζομενος και λεγων· "Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν"· αλλα τοις μεν, ως εφην,
πιστουται το μεγαλοφυες της θεοτητος. 10.71 Ὅτι γε μην και ανθρωπος εστιν
αληθως ο αυτος, ουδε τουτο βουλεται λαθειν, προανακοπτων τους την φαντασιαν
νοσουντας, δεικνυς εναργως παθεσιν υπουργων· και ποιοις παθεσιν; Ὅσα δι'
ασθενειαν, ου δι' αμαρτιαν τηι σαρκι προσωικειωται, το πεινην λεγω και διψην και
υπνουν και κοπουσθαι· ταυτα γαρ φυσει και ου προαιρεσει συμβαινοντα αμαρτιαν
τοις υπομενουσιν ου προστριβεται. Τουτοις ουν ο Κυριος τοις αναμαρτητοις παθεσιν
εφησε την εαυτου σαρκα πειθαρχειν, δεικνυς σαφως ως φυσει και αληθειαι και ου
δοκησει γεγονεν ανθρωπος. Του αυτου εν τωι ιερωι, εν τηι εορτηι των Παχων 10.72
Θεου μεν ιδιον το θαυματουργειν και τοις στοιχειοις επιταττειν και των μελλοντων
ποιεισθαι την προαγορευσιν, ανθρωπου δε ημερου και κοινωνικου η προς τους
γονεις τιμη, η προς τους αδελφους συνουσια, η προς τους μαθητας και γνωριμους
ομιλια. ∆ια τοι ταυτα ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, και Θεος ων εκ Θεου και δι'
ημας γεγονως ανθρωπος, και την της θεοτητος επιδεικνυται δυναμιν και της
ανθρωποτητος φυλαττει τους νομους, οπερ ην τε και εστι δια των σημειων
πιστουμενος, και ο γενεσθαι κατηξιωσε δια των εργων επιδεικνυμενος. Του αυτου εν
τηι τεσσαρακοστηι της αναληψεως του Κυριου ημεραι, Παχων κεʹ, ινδ. θʹ, εις το ρητον
του κατα Ἰωαννην Ευαγγελιου το λεγον "συμφερει υμιν ινα εγω απελθω" 10.73
Ἀλλ' οια και νυν τα παρ' αυτου προς τους αοιδιμους μαθητας ειρημενα
κατανοησωμεν· "Συμφερει υμιν ινα εγω απελθω." ∆ια την υμων σωτηριαν επι της
γης παραγεγονα, δια την υμων ωφελειαν προς τον ουρανον ανιεναι καλον.
 

140
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

Ἀσωματος κατηλθον δι' υμας, εκει γενεσθαι μετα του σωματος συμφερον· προς
ουρανον γαρ υμων ελκυσαι το γενος προηιρημαι· δει με μετα σαρκος την εκ δεξιων
του Πατρος καθεδραν απολαβειν· εγκαινισαι με δει την ξενην πορειαν και δειξαι
βατον τοις ανθρωποις τον ουρανον· οδευω πρωτος δια του αερος, ινα και υμεις
υστερον "αρπαγητε εις αερα εν νεφελαις εις την ημετεραν απαντησιν". 10.74 Και
τουτου ακουσαι ωιηθην τον αναγινωσκοντα, πως τον ανθρωπον διαρρηδην βοαι
δυσχεραινοντα προς αποβιωσιν, και τουτον δια του παθους και της αναστασεως
αφθαρσιαν και ανακαινισμον φυσεως λαμβανοντα και ζωοποιησιν, τον πρωην
παθεσιν υπουργουντα και κοπουμενον δια την περικειμενην ασθενειαν, και προς
ουρανον ετι ελκυσθεντα και της εκ δεξιων καθεδρας ηξιωμενον και την ξενην
πορειαν πρωτον δραμοντα και βατον, πρωτος ανθρωπων, τον ουρανον ποιησαντα.
10.75 Ὢ των ασυμφωνων συμφωνια, ω των αποσχιστων ακουσιος συναφεια, ω των
λοιδορων ουχ εκουσιος ευφημια, ηγουν συγκαταθεσις. Πως κατα παντα ουκ
εδειχθημεν τεκνα της Ἐκκλησιας; Πως ου προδηλον οτι ξενην οδον ουκ ετριψαμεν;
Πως ου κατα παντα κατακριτοι οι τουτοις πασιν απειθουντες, η αντιλεγοντες; Πως
ου κατα παντα μεμαρτυρημενη η ημετερα γραφη γνησιον της εκκλησιαστικης
παραδοσεως γεννημα; Θεος μαρτυς, ειτα αποστολοι, προφηται, αγιων πατερων
πολυωνυμος χορος. 11.τ ΛΟΓΟΣ ΙΑʹ Καταγραφη περι ζυων ινδικων και περι δενδρων
ινδικων και περι της Ταπροβανης νησου. 11.1 Τουτο το ζωιον καλειται ρινοκερως δια
το εν τοις μυκτηρσι τα κερατα εχειν· οτε δε περιπατει, σαλευονται τα κερατα, οτε δε
οραι μετα θυμου, αποτεινει αυτα και ασαλευτα ευρισκονται, ωστε και δενδρα
δυνασθαι εκριζουν εν αυτοις μαλιστα το εμπροσθεν. Τους δε οφθαλμους κατω περι
τας γναθους εχει. Φοβερωτατον δε εστι πανυ μαλιστα και τωι ελεφαντι πως
αντικειμενον· οι ποδες δε και το δερμα παραπλησια εισι τωι ελεφαντι. Ἔχει δε και το
παχος του δερματος αυτου ξηραινομενον δακτυλους τεσσαρας, και εξ αυτου ενιοι
βαλλουσιν αντι σιδηρου εις τα αροτρα και αροτριουσι την γην. 11.2 Καλουσι δε αυτο
οι Αιθιοπες τηι ιδιαι διαλεκτωι αρουη αρισι, δασυνοντες το δευτερον αλφα και ουτω
προστιθεντες το ρισι, ινα ειπηι δια του μεν αρουη θηριον, δια του δε αρισι αροτριουν,
εκ του σχηματος του περι τους ρωθωνας, αμα δε και του δερματος την επωνυμιαν
αυτωι τεθεικοτες. Τεθεαμαι δε και ζωντα εν τηι Αιθιοπιαι απο μακραν ισταμενος και
νεκρον εκδαρεν και καταγγισθεν αχυρα και ισταμενον εν οικωι βασιλικωι, οθεν
ακριβως κατεγραψα. 11.3 Τουτο το ζωιον ο ταυρελαφος και εν τηι Ἰνδιαι και εν τηι
Αιθιοπιαι ευρισκεται. Ἀλλα τα μεν της Ἰνδιας ημερα εισι,και εν αυτοις ποιουσιν εν
δισακκιοις βασταγας πιπερεως και ετερων φορτιων, και γαλα αμελγουσιν εξ αυτων
και βουτυρον. Ἅμα δε και το κρεας εσθιομεν, οι μεν χριστιανοι σφαζοντες, οι δε
Ἕλληνες κοτραφιζοντες. Τα δε της Αιθιοπιας αγρια εισι και ανημερα. 11.4 Ἡ δε
καμηλοπαρδαλις εν τηι Αιθιοπιαι μονηι ευρισκεται· και αυται παλιν ανημεραι και
αγριαι εισιν. Ἐν δε τωι παλατιωι εις λογον του βασιλεως ημερουσιν απο μικροθεν
μιαν η δυο προς θεαν αυτου. Ὅτε δε παραβαλλουσιν αυτηι πιειν εμπροσθεν του
βασιλεως εις λεκανην η γαλα η υδωρ, ει μη απλωσει τους εμπροσθεν δυο ποδας, ου
δυναται φθασαι και πιειν εις την γην δια το και τους ποδας και το στηθος και τον
τραχηλον υψηλα υπαρχειν· αναλογως ουν διασχιζουσα τους εμπροσθεν ποδας τοτε
δυναται πιειν. Και ταυτα ως οιδαμεν διεγραψαμεν. 11.5 Ἀγριοβους εστι μεγας, της
Ἰνδικης τουτο το ζωιον, εξ ου εστιν η λεγομενη τουφα, ηι κοσμουσι τους ιππους και
τα βανδα οι αρχοντες εις τους καμπους. Φασι δε περι αυτου οτι, εαν αντιλαβηται
δενδρον της ουρας, ουκ ετι κλινεται, αλλ' ισταται αηδως εχων εασαι μιαν τριχα εξ
αυτης· λοιπον ερχονται οι εγχωριοι και κοπτουσι την ουραν, και τοτε φευγει το παν
της ουρας απολεσας. Αυτη η φυσις τωι ζυωι. 11.6 Το δε μικρον ζωιον εστιν ο μοσχος·
καλουσι δε αυτο τηι ιδιαι διαλεκτωι οι εγχωριοι καστουρι. ∆ιωκοντες δε αυτο
 

141
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

τοξευουσι, και το συναγομενον αιμα περι τον ομφαλον δεσμευοντες αποκοπτουσι·
τουτο γαρ εστι το μερος αυτου το ευωδες, τουτεστιν ο παρ' ημων λεγομενος μοσχος·
το δε λοιπον αυτου σωμα εξω ριπτουσιν. 11.7 Τουτο το ζωιον καλειται μονοκερως.
Ουκ εθεασαμην δε αυτο· στηλας δε αυτου χαλκας ανατιθεμενας εν τηι Αιθιοπιαι εν
οικωι τετραπυργωι βασιλικωι τεσσαρας εωρακα, διο και ουτως κατεγραψα. Φασι δε
περι αυτου οτι φοβερον εστι και ακαταμαχητον εν τωι κερατι εχον την ολην ισχυν·
και ηνικα δοξηι παρα πολλων διωκεσθαι και καταληφθηι, εις κρημνον εφαλλεται και
ριπτει εαυτον εκ του υψους, και κατερχομενον αντιστρεφεται, και το κερας δεχεται
την ολην ορμην, και αβλαβες διαμενει. Τοιαυτα δε και η θεια Γραφη διηγειται περι
αυτου λεγουσα· "Σωσον με εκ στοματος λεοντων, και απο κερατων μονοκερωτων
την ταπεινωσιν μου", και παλιν· "Και ο ηγαπημενος ως υιος μονοκερωτων"· και
παλιν εν ταις ευλογιαις του Βαλααμ, αις ευλογησε τον Ἰσραηλ, φησιν εκ δευτερου·
"Ουτως ο Θεος ωδηγησεν αυτον εξ Αιγυπτου, ως δοξαν μονοκερωτος", αυτωι δια
παντων ισχυν και πεποιθησιν και δοξαν μαρτυρουσα τωι ζυωι. 11.8 Τον δε
χοιρελαφον και ειδον και εφαγον. 11.9 Τον δε ιπποποταμον ουκ ειδον μεν, εσχον δε
οδοντας εξ αυτου μεγαλους ως απο λιτρων δεκατριων, ους και πεπρακα ενταυθα·
πολλους δε ειδον και εν τηι Αιθιοπιαι και εν τηι Αιγυπτωι. 11.10 Τουτο το δενδρον εστι
το του πιπερεως· εκαστον δε δενδρον ετερωι υψηλωι ακαρπωι δενδρωι ανακλαται δια
το λεπτον ειναι πανυ και ασθενες, ωσπερ και τα κληματα της αμπελου λεπτα·
εκαστος δε βοτρυς διφυλλον εχει σκεπον· χλωρον δε πανυ εστιν, ωσπερ η χροα του
πηγανου. 11.11 Το δε αλλο των αργελλιων εστι των λεγομενων, τουτεστι των
μεγαλων καρυων των ινδικων· παραλλαττει δε του φοινικος ουδεν, πλην οτι
τελειοτερον εστι και εν υψει και εν παχει και εν τοις βαΐοις. Ου βαλλει δε καρπον, ει
μη δυο η τρια σπαθια απο τριων αργελλιων· εστι δε η γευσις γλυκεια πανυ και ηδεια,
ως τα καρυα τα χλωρα· εξ αρχης μεν του υδατος γεμει γλυκεος πανυ, οθεν και εξ
αυτων πινουσιν οι Ἰνδοι αντι οινου· λεγεται δε το πινομενον ρογχοσουρα ηδυ πανυ·
τρυγωμενον δε και παραμενον αυτο το αργελλιν, πηγνυται το υδωρ αυτου κατα
προσβασιν το επι το οστρακον αυτου, και μενει το υδωρ εις το μεσον απηκτον, μεχρις
οτου και αυτο εκλιπηι· εαν δε και πλεον παραμεινηι, ταγγιζει ο καρπος αυτου ο
πεπηγως και ου δυναται ετι βρωθηναι. 11.12 Φωκην την λεγομενην και τον δελφινα
και χελωνην ην εσθιομεν κατα θαλατταν, ει τυχοι πιασθηναι. Τον μεν δελφινα και
την χελωνην σφαζοντες εσθιομεν, την δε φωκην ου σφαζοντες, αλλα
κοτραφιζοντες, ως επι των ιχθυων των μεγαλων. Και το μεν κρεας της χελωνης, ως
προβατου, εστι μελαμψον· το δε του δελφινος, ως χοιρου, μελαμψον δε και
βρομωδες· το δε της φωκης, ως χοιρου, λευκον και αβρομον. Περι της Ταπροβανης
νησου 11.13 Αυτη εστιν η νησος η μεγαλη εν τωι Ὠκεανωι, εν τωι Ἰνδικωι πελαγει
κειμενη, παρα μεν Ἰνδοις καλουμενη Σιελεδιβα, παρα δε Ἕλλησι Ταπροβανη, εν ηι
ευρισκεται ο λιθος ο υακινθος· περαιτερω δε κειται της χωρας του πιπερεως. Περιξ
δε αυτης εισι νησοι μικραι πολλαι πανυ, πασαι δε γλυκυ υδωρ εχουσαι και αργελλια·
αγχιβαθαι δε ως επι το πλειστον πασαι εισιν. Ἔχει δε η νησος η μεγαλη, καθως
φασιν οι εγχωριοι, γαυδια τριακοσια εις τε μηκος ομοιως και πλατος, τουτεστι μιλια
εννακοσια. ∆υο δε βασιλεις εισιν εν τηι νησωι, εναντιοι αλληλων· ο εις εχων τον
υακινθον, και ο ετερος το μερος το αλλο, εν ωι εστι το εμποριον και ο λιμην· μεγα δε
εστι και το των εκεισε εμποριον. 11.14 Ἔχει δε η αυτη νησος και Ἐκκλησιαν των
επιδημουντων Περσων χριστιανων και πρεσβυτερον απο Περσιδος χειροτονουμενον
και διακονον και πασαν την εκκλησιαστικην λειτουργιαν. Οι δε εγχωριοι και οι
βασιλεις αλλοφυλοι εισιν. Ἱερα δε πολλα εχουσιν εν αυτηι τηι νησωι· εις ενα δε ιερον
αυτων εφ' υψηλου κειμενον εστιν ενα υακινθιν, ως φασι, πυρρουν και μεγα ον ως
στροβιλος μεγας· και λαμπει μακροθεν, μαλιστα του ηλιου αυτο περιλαμποντος,
 

142
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

ατιμητον θεαμα ον. 11.15 Ἐξ ολης δε της Ἰνδικης και Περσιδος και Αιθιοπιας δεχεται
η νησος πλοια πολλα, μεσιτις ουσα, ομοιως και εκπεμπει. Και απο μεν των
ενδοτερων, λεγω δη της Τζινιστα και ετερων εμποριων, δεχεται μεταξιν, αλοην,
καρυοφυλλον, ξυλοκαρυοφυλλον, τζανδαναν, και οσα κατα χωραν εισι· και
μεταβαλλει τοις εξωτερω, λεγω δη τηι Μαλε, εν ηι το πιπερ γινεται, και τηι Καλλιαναι,
ενθα ο χαλκος γινεται και σησαμινα ξυλα και ετερα ιματιαεστι γαρ και αυτη μεγα
εμποριον, ομοιως και Σινδου, ενθα ο μοσχος και το κοσταριν και το ναρδοσταχυν
γινεται, και τηι Περσιδι και τωι Ὁμηριτηι και τηι Ἀδουληι, και παλιν τα απο εκαστου
των ειρημενων εμποριων δεχομενη και τοις ενδοτερω μεταβαλλουσα και τα ιδια
αμα εκαστωι εμποριωι εκπεμπουσα. 11.16 Ἡ Σινδου δε εστιν αρχη της Ἰνδικης. ∆ιαιρει
γαρ ο Ἰνδος ποταμος, τουτεστιν ο Φεισων, εις τον κολπον τον Περσικον εχων τας
εκροιας, την τε Περσιδα και την Ἰνδιαν. Εισιν ουν τα λαμπρα εμπορια της Ἰνδικης
ταυτα, Σινδου, Ὀρροθα, Καλλιανα, Σιβωρ, η Μαλε, πεντε εμπορια εχουσα βαλλοντα
το πεπερι, Παρτι, Μαγγαρουθ, Σαλοπατανα, Ναλοπατανα, Πουδαπατανα. Λοιπον εξω
ως απο πεντε νυχθημερων της στερεας εις τον Ὠκεανον εστιν η Σιελεδιβα, τουτεστιν
η Ταπροβανη. Ειτα λοιπον ενδοτερω εις την στερεαν εμποριον η Μαραλλω
βαλλουσα κοχλιους εστι, Καβερ βαλλουσα το αλαβανδηνον, ειτα εφεξης λοιπον το
καρυοφυλλον, και το λοιπον η Τζινιστα την μεταξιν βαλλουσα, ης ενδοτερω ουκ
εστιν ετερα χωρα· ο Ὠκεανος γαρ αυτην κυκλοι κατα ανατολας. Αυτη ουν η
Σιελεδιβα μεση πως τυγχανουσα της Ἰνδικης, εχουσα δε και τον υακινθον, εξ ολων
των εμποριων δεχεται και ολοις μεταβαλλει, και μεγα εμποριον τυγχανει. 11.17 Ποτε
γουν τις απο των ενταυθα πραγματευομενων ονοματι Σωπατρος, ον ισμεν προ
τριακοντα πεντε ετων τελευτησαντα, εισελθων εν τηι Ταπροβανηι νησωι πραγματειας
ενεκα ετυχε και απο Περσιδος ορμησαι πλοιον. Κατηλθον ουν οι απο Ἀδουλης, μεθ'
ων ην ο Σωπατρος, κατηλθον και οι απο Περσιδος, μεθ' ων ην και πρεσβυτης
Περσων. Ειτα κατα το εθος οι αρχοντες και οι τελωναι δεξαμενοι τουτους
αποφερουσι προς τον βασιλεα. Ὁ δε βασιλευς δεξαμενος και προσκυνηθεις κελευει
αυτους καθεσθηναι· ειτα ερωται· Πως αι χωραι υμων και πως τα πραγματα; Οι δε
ειπον· Καλως· ειτα ως εν τωι μεταξυ ηρωτησεν ο βασιλευς· Ποιος των βασιλεων
υμων μειζοτερος και δυνατωτερος; 11.18 Ὁ δε Περσης αρπασας τον λογον εφη· Ὁ
ημετερος και δυνατωτερος και μειζοτερος και πλουσιωτερος και βασιλευς βασιλεων
εστι· και ει τι θελει, δυναται. Ὁ δε Σωπατρος εσιωπα. Ειτα φησιν ο βασιλευς· Συ,
Ῥωμευ, ουδεν λαλεις; Ὁ δε Σωπατρος· Τι εχω ειπειν, τουτου ταυτα ειποντος; Ει
θελεις μαθειν την αληθειαν, εχεις αμφοτερους τους βασιλεας ενταυθα· κατα νοησον
εκαστωι και οραις ποιος λαμπροτερος και δυνατωτερος εστιν. Ἐκεινος ακουσας
εξενισθη λεγων· Πως εχω τους αμφοτερους βασιλεας ενταυθα; Ὁ δε ειπεν· Ἔχεις
αμφοτερων τας μονιτας, του μεν το νομισμα, του δε την δραχμην, τουτεστι το
μιλιαρισιν· κατανοησον τηι εικονι εκαστου και οραις την αληθειαν. 11.19 Ὁ δε
επαινεσας και επινευσας εκελευσεν ενεχθηναι αμφοτερα. Ἦν ουν το νομισμα
οβρυζον, λαμπρον, ευμορφον· τοιαυτα γαρ εκλεκτα προχωρουσιν εκει· ην δε και το
μιλιαρισιν, απαξ ειπειν, αργυρος, και αρκει μη συγκρινομενος τωι χρυσιωι. Στρεψας
δε ο βασιλευς και αντιστρεψας και κατανοων αμφοτερα, επαινεσας πανυ το νομισμα,
εφη· Ὄντως οι Ῥωμεις και λαμπροι και δυνατοι και φρονιμοι. Ἐκελευσεν ουν τον
Σωπατρον τιμηθηναι μεγαλως, και καθισας αυτον εις ελεφαντα μετα τυμπανων την
πολιν περιηγεν εν τιμηι πολληι. Ταυτα ο Σωπατρος ημιν διηγησατο, και οι μετ' αυτου
οντες εν τηι νησωι εκεινηι απο Ἀδουλης απελθοντες. Τουτων δε γενομενων, ως
εφησαν, ο Περσης πανυ ενετραπη. 11.20 Μεταξυ δε των λαμπρων εμποριων των
προρρηθεντων εισι και ετερα εμπορια πολλα, και παραθαλαττια και μεσογεια, και
πολλη χωρα. Ἀνωτεροι δε, τουτεστι βορειοτεροι, της Ἰνδικης εισι λευκοι Ουννοι, ο
 

143
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

λεγομενος Γολλας εκβαλλων εις πολεμον, ως φασιν, ουκ ελαττον των δισχιλιων
ελεφαντων και ιππον πολλην· κατακρατει δε και της Ἰνδικης καταδυναστευων και
φορους απαιτων. Ποτε γουν, ως φασι, βουλομενος πολιν των Ἰνδων μεσογειον
πορθησαι, της δε πολεως κυκλωι υδατι φρουρουμενης, αυτος ικανας ημερας
περικαθισας και φρουρησας και αναλωσας το υδωρ δια των ελεφαντων και ιππων
και του στρατοπεδου, υστερον δια ξηρας περασας την πολιν παρελαβεν. 11.21 Ουτοι
και τον σμαραγδον λιθον αγαπωσι και εις τον στεφανον αυτων φορουσιν.
Εισφερουσι γαρ οι Αιθιοπες συναλλαγας ποιουντες μετα των Βλεμμυων εν τηι
Αιθιοπιαι τον αυτον λιθον εως εις την Ἰνδιαν· και αυτοι τα καλλιστευοντα
αγοραζουσι. Και ταυτα παντα, τα μεν πειραι μαθων εξηγησαμην και διεγραψα, τα δε
και εγγυς των τοπων γενομενος ακριβως μεμαθηκως εξειπον. 11.22 Οι δε κατα
τοπον βασιλεις της Ἰνδικης εχουσιν ελεφαντας, οιον ο της Ὀρροθα και ο Καλλιανων
και ο της Σινδου και ο της Σιβωρ και ο της Μαλε, ο μεν εξακοσια, ο δε πεντακοσια,
εκαστος πλεον η ελαττον. Ὁ δε της Σιελεδιβα και τους ελεφαντας ους εχει και τους
ιππους, τους μεν ελεφαντας πηχισμωι αγοραζειμετρειται γαρ απο των χαμαι το υψος
αυτου, και ουτω συμφωνει τωι πηχει παρεχων, φερε ειπειν, πεντηκοντα η εκατον
νομισματα η και πλεον, τους δε ιππους απο Περσιδος φερουσιν αυτωι, και αγοραζει
και τιμαι ατελειαν τους φεροντας. Οι δε και εις την στερεαν βασιλεις ημερουσιν εκ
του αγρου τους ελεφαντας και κτωνται αυτους εις πολεμικην χρειαν. 11.23
Συμβαλλουσι δε και μαχην ελεφαντων πολλακις, θεωρουντος του βασιλεως.
Μεσαζουσι γαρ τους δυο ξυλον μεγα πλαγιον, δεδεμενον εις αλλα δυο ξυλα ορθια,
φθανοντα ωσπερ εις το στηθος αυτων· και ιστανται πολλοι ενθεν κακειθεν
ανθρωποι μη εωντες αυτους συμμιξαι αλληλοις και συμβαλλουσιν αυτους· και ταις
προβοσκισι τυπτουσιν αλληλους, μεχρι ο προτερος αυτων παραιτησεται. Ὀδοντας δε
μεγαλους οι ινδικοι ουκ εχουσιν, αλλα και εαν σχωσι, πριζουσιν αυτους δια το
βαρος, ινα μη βαρηι αυτους εν τωι πολεμωι. Οι δε Αιθιοπες ουκ ισασιν ημερωσαι
ελεφαντας, αλλ' ει τυχοι θελησαι τον βασιλεα ενα η δευτερον προς θεαν, μικρους
πιαζουσι και ανατρεφουσιν· εχει γαρ η χωρα αυτων πληθος και μεγαλους οδοντας
εχοντας· εκ της γαρ Αιθιοπιας και εις Ἰνδιαν πλωΐζονται οδοντες και εν Περσιδι και
εν τωι Ὁμηριτηι και εν τηι Ῥωμανιαι. Και ταυτα παρειληφως εγραψα. 11.24 Πασαν δε
την Ἰνδικην και την Ουννιαν διαιρει ο Φεισων ποταμος. Καλειται γαρ παρα τηι θειαι
Γραφηι η γη της Ἰνδικης χωρας "Ευιλατ"· ουτως γαρ γεγραπται εν τηι Γενεσει·
"Ποταμος δε εκπορευεται εξ Ἐδεμ ποτιζειν τον παραδεισον· εκειθεν αφοριζεται εις
τεσσαρας αρχας· ονομα τωι ενι Φεισων, ουτος ο κυκλων πασαν την γην Ευιλατ· εκει
ουν εστι το χρυσιον, το δε χρυσιον της γης εκεινης καλον· εκει εστιν ο ανθραξ και ο
λιθος ο πρασινος", γην Ευιλατ σαφεστερον αυτην ονομασας. Ουτος δε Ευιλατ εκ του
Χαμ εστιν· ουτω γαρ παλιν γεγραπται· "Υιοι Χαμ, Χους και Μεσραειμ, Φουδ και
Χανααν· υιοι δε Χους, Σαβα και Ευιλατ", τουτεστιν Ὁμηριται και Ἰνδοι· η Σαβα γαρ
εν τωι Ὁμηριτηικειται, και Ευιλατ εν τηι Ἰνδιαι εστι· τας δυο γαρ ταυτας χωρας ο
Περσικος κολπος διαιρει. Ἔχει δε και η γη εκεινη το χρυσιον κατα το ιερον Γραμμα·
εχει και τον παιδερωτα λιθον, αυτον γαρ καλει ανθρακα· εχει και τον ιασπιν, τουτον
γαρ ειπε λιθον πρασινον. Σαφεστερον ουν η θεια Γραφη, ως οντως θεια, διηγειται τα
πραγματα, καθα και πασα η πραγματεια δηλοι. 12.τ ΛΟΓΟΣ ΙΒʹ Ἔτι ετερος λογος
σημαινων οτι πολλοι των εξωθεν αρχαιων συγγραφεων μαρτυρουσι τηι αρχαιοτητι
των θειων Γραφων των δια Μωυσεως και των προφητων ειρημενων, και οτι
υστερον παντων οι Ἕλληνες φαινονται μεμαθηκοτες και γραμματα και περι των
θειων Γραφων, ερριζωμενην εχοντες την απιστιαν. 12.1 Ἐν τοις χαλδαικοις
γραμμασι Βηρωσου και ετερων τινων γεγραπται ουτως οτι δεκα βασιλεις
εβασιλευσαν παρ' αυτοις ετων μυριαδας δισχιλιας διακοσιας τεσσαρακοντα δυο. Ἐπι
 

144
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

δε του δεκατου βασιλεως Ξισουθρου, παρ' αυτων ουτω καλουμενου, γενεσθαι
εφησαν μεγαν κατακλυσμον· εμβαντα δε εις πλοιον τον Ξισουθρον συν τηι γαμετηι
και τοις συγγενεσι και τοις αλογοις, χρηματισθεντα υπο θεων και διασωθεντα
λεγουσιν επι τα ορη της Ἀρμενιας και μετα τον κατακλυσμον θυσαντα θυσιας
ευχαριστηριους τοις θεοις, παντα σχεδον μεταπλασαντες τα Μωυσεως. ∆ισχιλιας
διακοσιας τεσσαρακοντα δυο γαρ και προσετι δεκα γενεας εμειναν εν τηι περαν γηι οι
ανθρωποι, και επι του δεκατου, λεγω δη του Νωε, γενομενου του κατακλυσμου
μετεβησαν δια της κιβωτου· τουτον γαρ τον Νωε αυτοι καλουσι Ξισουθρον. Τας
ημερας δε εις ετη μεταπλασαντες δηλοι εισιν, ηγουν τα ετη μυριοπλασαντες,
δισχιλιας διακοσιας τεσσαρακοντα δυο μυριαδας ετων ζησαντας τους δεκα βασιλεις
ειπον, ουσπερ ο Μωυσης απο Ἀδαμ εως του κατακλυσμου του Νωε δισχιλιας
διακοσιας τεσσαρακοντα δυο ετη ηριθμησεν. 12.2 Ὁμοιως Τιμαιος, ο φιλοσοφος,
ουτω και αυτος δια γραφει την γην ταυτην κυκλουμενην υπο του Ὠκεανου, και τον
Ὠκεανον υπο της περαν γης. Ἀτλαντιδα γαρ νησον τινα υποτιθεται υπο την δυσιν
εξω εις τον Ὠκεανον επι τας Γαδειρους μεγαλην και αφατον, και τα κατοικουντα εν
αυτηι εθνη μισθωσαμενους δεκα βασιλεις εκ της περαν γης ελθοντας και
πολεμησαντας Ευρωπην και την Ἀσιαν, και μετεπειτα υπο των Ἀθηναιων
ηττηθεντας, και αυτην δε την νησον υπο Θεου καταποντωθεισαν λεγει. Τουτον δε
και Πλατων και Ἀριστοτελης επαινουσι, και Προκλος υπομνηματιζει, και ουτος τα
ομοια ημιν λεγει μεταπλασας τον λογον και αντι της ανατολης την δυσιν ειπων, ετι
δε και αυτος των δεκα γενεων μνησθεις και της περαν του Ὠκεανου γης. Και απλως
ειπειν, ευδηλοι εισι παντες εκ του Μωυσεως λαμβανοντες και ως ιδια εκτιθεμενοι.
12.3 Οι τα Χαλδαικα γαρ συγγραψαμενοι, ως αρχαιοτεροι και ανατολικωτεροι,
εμνησθησαν εν τοις εαυτων συγγραμμασι του τε κατακλυσμου και της πυργοποιΐας,
ορωντες αυταις οψεσι τον πυργον και την κατασκευην αυτου, ως δια τον
κατακλυσμον δηθεν επινοησαντες αυτοις καταφυγην και σωτηριαν εποιησαν
εαυτοις οι τοτε ανθρωποι. Ἀναγνοντες δε και Μωυσεα οι μετεπειτα και ευροντες απο
Ἀδαμ δεκατον οντα τον Νωε, εφ' ουπερ γεγονε κατακλυσμος, ανεπλασαντο και
αυτοι δεκα βασιλεις παρ' αυτοις βασιλευσαντας ετων μυριαδας δισχιλιας διακοσιας
τεσσαρακοντα δυο, ωσπερ ειρηται προσθεν, ων εστιν ο πρωτος Ἄλωρος, τουτεστιν
Ἀδαμ, ο δευτερος Ἀλααπρος, Σηθ, ο τριτος Ἀλμηδων, Ἐνως,ο τεταρτος Ἀμμεων,
Καιναν, ο πεμπτος Ἀμμεγαλαρος, Μαλελεηλ, ο εκτος ∆αονος ποιμην, Ἰαρεδ, ο
εβδομος Ευεδωραγχος, Ἐνωχ, ο ογδοος Ἀμεμψιναγχος, Μαθουσαλα, ο ενατος
Ὀτιορτης, Λαμεχ, ο δεκατος Ξισουθρος, Νωε. Ἐπι τουτου γενεσθαι λεγουσι τον μεγαν
κατακλυσμον κατα τον Μωυσεα. 12.4 Οι δε τα Αιγυπτιακα συγγραψαμενοι, τουτεστι
Μανεθων και Χαιρημων και Ἀπολλωνιος ο Μολων και Λυσιμαχος και Ἀπιων ο
Γραμματικος, μεμνηνται Μωυσεως και της εξοδου των υιων Ἰσραηλ της Αιγυπτου.
Ὡς Αιγυπτιοι γαρ και Αιγυπτιακα αναγραφομενοι αρμοδιως και αυτοι τα επι των
τοπων γενομενα διηγουνται, οιτινες και διασυρουσι Μωυσεα ως στασιασαντα και
πληθος των αγυρτων και λελωβημενων αναστατωσαντα και εκβαλοντα της
Αιγυπτου, και απελθοντας εις το Σιναιον ορος και εις Ἱεροσολυμα και κληθεντας
Ἰουδαιους. 12.5 Και απλως ειπειν, Χαλδαιοι και Αιγυπτιοι τροπον τινα, ως
αρχαιοτεροι των Ἑλληνων, μαρτυρουσι τηι θειαι Γραφηι, οτι και ο κατακλυσμος
γεγονεν ο επι του Νωε και πυργοποιΐα και η εξοδος η απ' Αιγυπτου των υιων
Ἰσραηλ. Ἕλληνες δε μεταγενεστεροι τυγχανοντες και οψε ποτε συγγραφειν
μεμαθηκοτες, και της ανατολης μακραν που περι την δυσιν απωικισμενοι, της τε
Ἰουδαιας και Αιγυπτου πορρωτερον διαγοντες, τα τοιαυτα ηγνοησαν μητε οψει μητε
ακοηι αυτα παραλαβοντες. ∆ιο και εως του παροντος απιστουσι τηι θειαι Γραφηι,
Παλαιαι τε και Καινηι ∆ιαθηκηι, μυθους ηγουμενοι τα κατ' αυτην. 12.6 Οι Χαλδαιοι δε
 

145
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

και οι Μηδοι και οι Περσαι επισταμενοι πλεον τι εκ της πυργοποιΐας και του
κατακλυσμου και των συμβεβηκοτων επι Ἐζεκιου και Ἰωνα και της αιχμαλωσιας,
των του τε ∆ανιηλ και των τριων παιδων, επαιδευθησαν αυτοις εκ μερους τοις
γραμμασιν· ομοιως και οι Αιγυπτιοι επαιδευθησαν δια των κατα τον Ἰωσηφ και
Μωυσεα και του λαου των Ἰσραηλιτων, ετοιμοτερα ταυτα τα εθνη γενομενα εις
υποδοχην του χριστιανισμου. 12.7 Ἐπιστευσαν μεντοι και Ἕλληνες υστερον δια των
αποστολων θεωρουντες τα υπ' αυτων γινομενα θαυματα· υστερον δε παλιν των
σημειων παυσαμενων και του χρονου διαδραμοντος, πολλους μεν ευρησεις
Ἕλληνας πεπιστευκοτας και βαπτισθεντας, απιστουντας δε και αγνοουντας την
Παλαιαν και Καινην ∆ιαθηκην, τουτεστι την θειαν Γραφην, ως μη εχοντας εκπαλαι
εις βαθος ριζαν θεοσεβειας και θεμελιον πιστεως. ∆ιο ουδε εν ταις συγγραφαις
εαυτων ως πρωτοι εμνησθησαν οι Χαλδαιοι και οι Αιγυπτιοι περι τε του
κατακλυσμου και πυργοποιΐας και της εξοδου των υιων Ἰσραηλ της εξ Αιγυπτου και
του πρωτου συγγραφεως Μωυσεως, ανωτερους δε και σοφωτερους και πρωτους
παντων εαυτους ηγουμενοι, εκ του τυφου του αυτοις περικειμενου τα πολλα
αγνοησαντες· διο καλως τις των Αιγυπτιων, Σολομων δ' ουτος, τωι Πλατωνι ελεγεν·
Ἕλληνες αει παιδες, γερων δ' Ἕλλην ουκ εστιν, ουδ' ετι παρ' υμιν χρονωι πολιον
μαθημα. 12.8 Ἀλλα και τινες, τουτεστι ∆ιος και Μενανδρος, οιτινες τα Τυριων
αρχαια μετεφρασαν εις την ελληνιδα φωνην, εις τας εαυτων συγγραφας μαρτυρουσι
τωι Σολομωνι και τοις Ἰουδαιοις· και ετι σχεδον ειπειν, πασα η Αιθιοπια και τα νοτια
μερη μαρτυρουσι τηι θειαι Γραφηι, Ἕλληνες δε μονοι παρ' εαυτοις σοφοι την ιδιαν
αγνοουντες σωτηριαν· μονος δε Τιμαιος ο προγεγραμμενος, ουκ οιδα ποθεν λαβων,
ταχα δε εκ των Χαλδαικων, μετεπλασε τους δεκα βασιλεις εκ της περαν γης
ελθοντας εις την νησον την Ἀτλαντιδα, ην λεγει καταποντωθεισαν, και
μισθωσαμενους τα οικουντα εν αυτηι εθνη και ελθοντας εν τηι γηι ταυτηι και
πολεμησαντας Ευρωπην και την Ἀσιαν, οπερ σαφεστατον εστι πλασμα· μη
δυναμενος γαρ δειξαι την νησον καταποντωθεισαν αυτην ειπεν υπο Θεου. 12.9 Ἀλλ'
ου γε οι προειρημενοι Ἕλληνες, οι επι σοφιαι θαυμαζομενοι, οψε δε ποτε και
γραμματα μεμαθηκοτες και νομων αξιωθεντες, ενομισαν εαυτους μονους την
σοφιαν εξωμβρηκεναι. Λυκουργοι γαρ και Σολωνες και Ζαλευκος ο των Λοκρων και
παντες οι λοιποι ως χθες και πρωην προς εκεινον τον Μωυσεα παραβαλλομενοι
φαινονται γεγονοτες, οπου γε μηδε αυτο τουνομα παλαι εγινωσκετο του νομου παρα
τοις Ἕλλησι· και μαρτυς Ὅμηρος ουδαμου της ποιησεως αυτωι χρησαμενος. Ουδεν
γαρ ην κατα τουτον, αλλα γνωμαις αρισταις πληθη διωικειτο και προσταγμασι των
βασιλεων· αφ' ου και μεχρι πολλου διεμειναν εθεσιν αγραφοις χρωμενοι και πολλα
τουτων αει προς το συντυγχανον μετατιθεντες. 12.10 Λακεδαιμονιοι μεν γαρ και
Κρητες εθεσιν επαιδευον, ου λογοις· Ἀθηναιοι δε και σχεδον οι αλλοι παντες α μεν
χρη πραττειν η μη προσεταττον δια των νομων, του δε προς αυτα δια των εργων
εθιζειν ωλιγωρησαν· ουτοι δε κακεινοι κατα βραχυ εις προκοπην σταθερων νομων
και βεβαιων εληλυθοτες ου μην εξ αρχης, ως ο παλαι Μωυσης και γραμματων
πειραν και νομου σταθερου το ιδιον εξεπαιδευσεν εθνος, λογωι και εργωι πρωτος
ενδεικνυμενος του νομου και των γραμματων το βεβαιον, αχρις ου χρονωι πολλωι το
εθνος επι τον προκηρυττομενον ∆εσποτην Χριστον και την τουτου διδασκαλιαν
ωδηγησε τηι βεβαιοτητι του νομου οδηγουμενον τε και φρουρουμενον. 12.11
Φοινικες ουν τωι εθνει γειτνιωντες και εξ αυτων μαθοντες γραμματα και αναγραφας
των Ἑλληνων αρχαιοτερας ανεγραψαντο και Ἕλληνας μαθειν γραμματα
παρεσκευασαν· Καδμος γαρ απο Τυρου τα γραμματα λαβων εις Ἑλλαδα μετηνεγκε.
Μη ουν τας οφρυς Ἕλληνες ανατεινατωσαν ως τι καινον τωι βιωι πρωτοι
εφευρηκοτες, παρ' ετερων και τα γραμματα και τους νομους και την υπονοιαν της
 

146
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

σφαιρας και την αστρονομιαν και αστρολογιαν ερανισαμενοι. 12.12 Ὀψε γαρ ποτε
φανεντες εν βιωι τον κοσμον αΐδιον εδοξασαν· παρ' ετερων τον ουρανον σφαιραν
υπονοειν διδαχθεντες, ως αυτοι πρωτοι τουτο δοξασαντες τον κανονα της
αστρονομιας ως ιδιον εξεθεντο· παρ' ετερων τα γραμματα διδαχθεντες, συγγραφεις
αρχαιους και πρωτους εαυτους υποτιθενται· παρ' ετερων διδαχθεντες νομοθετειν,
νομοθετας αρχαιους και δικαιαρχους εαυτους ανεζωγραφησαν· πλατυτητα γλωττης
και καλλος λογου παρα του δοτηρος Θεου κομισαμενοι, τωι δοτηρι Θεωι
αχαριστουντες τοις αυτου λογοις απειθουσι· παντα παρα Θεου και των προ αυτων
κομισαμενοι τους παντας αθετουσι και ως ιδια σοβαρως σφετεριζονται. 12.13
Μαχομενοι γαρ τοις θειοις λογοις τοις λεγουσιν "ο στησας τον ουρανον ωσει
καμαραν" αντιβοωσιν οι βελτιστοι λεγοντες· Ουκ εστιν ουτως, σφαιροειδης γαρ εστι,
και τουτο προδηλον εκ των προλεγομενων παρ' ημων εκλειψεων· ετι δε αναστασιν
νεκρων ακουοντες κηρυττομενην εν αυτοις, αδυνατουν τουτο γενεσθαι· τον υπο
μυριων γαρ σωματων εκ διαδοχης δαπανηθεντα, πως ενδεχεται αναστηναι; Και
απλως ειπειν, κατασοφιζονται του δοτηρος της γλωττης, ανατρεπειν επιχειρουντες
τα δογματα της αυτου Ἐκκλησιας. 12.14 Καιτοι ουκ αμαρτυρον εαυτον αφηκεν
αυτοις γενεσθαι αγαθουργων και προνοων, και προ της του Χριστου παρουσιας
τετρακοσια και προσετι επι του Μακεδονος Ἀλεξανδρου, μετα τον πολεμον τον
Τρωικον, οτε και διεπρεψαν οι Ἕλληνες, εφανερωσεν αυτοις τινα γνωρισματα της
αυτου αγαθοτητος, οιον τι λεγω Ἀλεξανδρος ο Μακεδων παρερχομενος τα
Ἱεροσολυμα, πολεμησαι τον ∆αρειον απερχομενος, συναντησαντι τωι αρχιερει των
Ἰουδαιων μεθ' ου σχηματος εφορει, του αρχιερατικου λεγω, κατελθων αυτος απο
του ιππου ασμενως ησπασατο· των δε ιδιων μεμψαμενων αυτωι και ειποντων· ∆ιατι
ουτω πεποιηκας; Αυτος απολογουμενος εφη· Ἐξ αρχης εν τηι Μακεδονιαι
εξερχομενου μου τοιουτωι σχηματι φορων ωφθη μοι τις κατ' οναρ, ος ελεγεν·
Ἔξελθε και νικαις· οθεν λοιπον και αυτος θυσιας εθυσε τωι Θεωι και πολλα δωρα
προσηνεγκεν εις τον ναον και τηι χωραι των Ἰουδαιων πολλα εχαρισατο. 12.15
Μετεπειτα Πτολεμαιος, ο επικλην Φιλαδελφος, περιεργασαμενος και μαθων παρα
Τρυφωνος του Φαληρεως περι των ιουδαικων βιβλιων, σπουδαιως ζητησας παρα τωι
αρχιερει Ἐλεαζαρωι, αποστειλας δωρα πολλα και τωι ναωι και τωι αρχιερει, ταυτας
εδεξατο συν εβδομηκοντα πρεσβυτεροις, οιτινες και απο της εβραΐδος γλωττης
μετεφρασαν εις την Ἑλληνων γλωτταν και εν τηι ιδιαι βιβλιοθηκηι ανεθηκαν. Ἦν δε
και τουτο θειας προνοιας εργον, ινα προ της του Χριστου παρουσιας
προητοιμασμενον ηι και μη υστερον γινομενον επι των αποστολων υποπτον γενηται
τοις πολλοις, ως προς το κεχαρισμενον εαυτοις ερμηνευσαντες τα παρα των
προφητων παλαι ειρημενα περι τε του Χριστου και της κλησεως των εθνων. 12.16 Ὁ
Φυσκων παλιν Πτολεμαιος νικησας τους Ἰουδαιους και βουλομενος αυτους ενταυθα
τηι Ἀλεξανδρειαι απολεσαι δια των ελεφαντων, και παραδοξως του Θεου
αντιστρεψαντος επι την αυτου στρατιαν τον θυμον των θηριων, σεβειν τον εν
αυτοις Θεον εδιδασκετο, τιμαις γεραιρων και θυσιαις και προσφοραις αναθηματων
του λοιπου αυτον τον οντως οντα Θεον και τον αυτου λαον, τουτεστι τους
Ἰουδαιους. Και ετεροι των της μακεδονικης αρχης γενομενοι βασιλεις συμμαχους
τοις ιδιοις προσεκαλουντο· αλλοι δε και πολεμειν αυτοις προηιρημενοι και επι
ικανον χρονον δουλωσαμενοι, υστερον την του Θεου ροπην εωρων ενεργουσαν εν
αυτοις και ως προς βοηθειαν αυτων διεγειρομενην και εαυτους νικωμενους υπ'
αυτων, υπο ελαχιστων και ευαριθμητων ανδρων. 12.17 Και απλως ειπειν, δια των
πολεμων και των παραδοξων και των ενυπνιων και των βιβλιων προεγυμναζοντο
διδασκομενοι τον οντως οντα Θεον, τουτον ον Ἰουδαιοι σεβονται, ινα και αυτοι
ετοιμοτεροι γενωνται προς υποδοχην του χριστιανισμου, ωστε και επι των καιρων
 

147
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

της επιδημιας του ∆εσποτου Χριστου δια των αποστολων πολλα της Ἑλλαδος εθνη
θεωρουντα τα σημεια τηι πιστει του Χριστου συμβεβηκεν, ομολογουντα την
αναστασιν αυτου και την εις ουρανους ανοδον. Νυνι δε χρονου πολλου
διαδραμοντος και των σημειων παυσαμενων, ωσπερ ληθην τινα ελαβον εκεινης της
πιστεως και επι την προτεραν ανεδραμον δεισιδαιμονιαν, αδυνατον ειναι λεγοντες
αναστασιν εκ νεκρων εσεσθαι ανθρωπων και ανοδον εν τωι ουρανωι. 12.18 ∆ια τουτο
και βαπτισμα μεν αυτους ευρισκεις εχοντας και το σφαιρικον σχημα εχειν τον
ουρανον δοξαζοντας προς το την αναστασιν των σωματων αθετηθηναι και την
ανοδον αυτων την εν τωι ουρανωι. Ταυτα ως επι το πλειστον παρ' Ἕλλησι και μονοις
ευρησει τις φιλοσοφουμενους, τους λογους και τας εκλειψεις ως επι σφαιρικου
σχηματος προβαλλομενους ως θειον τι μαθημα, εις ο και απατωνται και απατωσι.
∆ιο και ημεις επι τα σχηματα και τους τοπους του παντος κοσμου και των αστρων
την περιφοραν ορμησαντες και αντιστρατευσαμενοι προς αυτους εκ των θειων
Γραφων κατεγραψαμεν, δεικνυναι σπευδοντες δια τουτων παντων και ...

 

148
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 


