In epistulam ad Colossenses (homiliae 112)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ
ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
ΟΜΙΛΙΑ Αʹ. Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου δια θε ληματος Θεου, και
Τιμοθεος ο αδελφος, τοις εν Κολοσσαις αγιοις και πιστοις αδελφοις εν
Χριστωι, χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πα τρος ημων, και Κυριου Ἰησου
Χριστου.
αʹ. Πασαι μεν αγιαι αι επιστολαι Παυλου, εχουσι δε τι πλεον αι δεδεμενου αυτου
πεμπομεναι, οια εστιν η προς Ἐφεσιους, οια η προς Φιλημονα, οια η προς Τιμοθεον, οια
η προς Φιλιππησιους, οια αυτη η παρουσα· και γαρ και αυτη δεσμιου οντος επεμπετο,
καθως γραφων ελεγε· ∆ιο και δεδεμαι, ινα φανερωσω αυτο, ως δει με λαλησαι. Ἀλλ'
αυτη μεν δοκει της προς Ῥωμαιους υστερα ειναι. Ἐκεινην μεν γαρ ουδεπω ιδων
Ῥωμαιους εγραφε, ταυτην δε ηδη τεθεαμενος, και προς τωι τελει του κηρυγματος ων.
Και δηλον εκειθεν· εν γαρ τηι επιστοληι φησι τηι προς Φιλημονα, Τοιουτος ων, ως Παυλος
πρεσβυτης, και υπερ Ὀνησιμου αξιων· εν ταυτηι δε αυτον πεμπει τον Ὀνησιμον, καθως
φησι, Συν Ὀνησιμωι τωι πιστωι και αγαπητωι αδελφωι, πιστον και αγαπητον, και αδελφον
αυτον καλων. ∆ιο και θαῤρουντως λεγει εν ταυτηι τηι επιστοληι· Ἀπο της ελπιδος του
Ευαγγελιου, ου ηκουσατε, του κηρυχθεντος εν πασηι τηι κτισει τηι υπο τον ουρανον· ηδη
γαρ χρονον ειχε το κηρυγμα. Ταυτης ουν υστεραν οιμαι την προς Τιμοθεον ειναι, και
προς αυτηι τηι τελευτηι λοιπον· εκει γαρ φησιν, Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι. Της μεν ουν
προς Φιλιππησιους 62.300 ηδε πρεσβυτερα· εν εκεινηι γαρ φαινεται αρχην εχων των
δεσμων των εν τηι Ῥωμηι. Τινος δε ενεκεν λεγω πλεον εχειν ταυτας τας επιστολας; Κατα
τουτο, οτι εν δεσμοις ων αυτας γραφει· ως αν ει αριστευς σφαγας μεταξυ και τροπαια
ιστας επεστελλεν· ουτω δε εποιει και αυτος. Οιδε γαρ και αυτος τουτο μεγα ον· τωι γαρ
Φιλημονι γραφων φησιν, Ὃν εγεννησα εν τοις δεσμοις μου. Ταυτα δε ειπεν, ινα μη
ασχαλλωμεν προς τα δεινα, αλλα και χαιρωμεν. Ἐνταυθα ην παρα τουτοις Φιλημων· και
γαρ εκει γραφων φησι, Και Ἀρχιππωι τωι συστρατιωτηι ημων· και ενταυθα, Ειπατε
Ἀρχιππωι. ∆οκει μοι ουτος εγκεχειρισθαι τινα της Ἐκκλησιας. Ουκ ειδε δε ουτε τουτους,
ουτε Ῥωμαιους, ουτε Ἑβραιους, ηνικα εγραφε προς αυτους. Και περι μεν εκεινων
πολλαχου δηλοι, περι δε τουτων ακουε αυτου λεγοντος, Και οσοι ουχ εωρακασι το
προσωπον μου εν σαρκι· και παλιν, Ει και τηι σαρκι απειμι, αλλα τωι πνευματι συν υμιν
ειμι. Ουτως ᾔδει μεγα ον την παρουσιαν αυτου πανταχου, και αει εαυτον και αποντα
εφιστησι· και οταν κολαζηι τον πορνευοντα, ορα πως εαυτον εφιστησι τωι δικαστηριωι.
Ἐγω μεν γαρ, φησιν, ως απων τωι σωματι, παρων δε τωι πνευματι, ηδη κεκρικα ως
παρων· και παλιν, Ἐλευσομαι προς υμας, και γνωσομαι ου τον λογον των
πεφυσιωμενων, αλλα την δυναμιν· και παλιν, Μη μονον εν τωι παρειναι με προς υμας,
αλλα πολλωι μαλλον εν τωι απειναι με. 62.301 Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου δια
θεληματος Θεου. Ἄξιον δε και την υποθεσιν ειπειν, ην εκ της επιστολης ευρομεν. Τις
ουν εστιν αυτη; ∆ι' αγγελων προσηγοντο τωι Θεωι, παρατηρησεις ειχον πολλας και
Ἰουδαικας και Ἑλληνικας. Ταυτ' ουν διωρθουται. ∆ια τουτο και αρχομενος φησι, ∆ια
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεληματος Θεου. Ἰδου παλιν το, ∆ια, τεθεικε. Και Τιμοθεος ο αδελφος, φησιν. Ουκουν
και αυτος αποστολος. Εικος δε και τουτον αυτοις γνωριζεσθαι. Τοις εν Κολοσσαις αγιοις.
Ἡ πολις της Φρυγιας ην· και δηλον εκ του την Λαοδικειαν πλησιον ειναι· Και πιστοις
αδελφοις εν Χριστωι. Ποθεν, φησιν, αγιος γεγονας, ειπε μοι; ποθεν πιστος καληι; ουχ οτι
δια του θανατου ηγιασθης του Χριστου; ουχ οτι εις Χριστον πιστευεις; Ποθεν αδελφος
γεγονας; ου γαρ εν εργωι, ουδε εν λογωι, ουδε εν κατορθωματι πιστος εφανης. Ποθεν
τοσαυτα επιστευθης, ειπε μοι, μυστηρια; ου δια Χριστον; Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος ημων. Ποθεν η χαρις υμιν; ποθεν η ειρηνη; Ἀπο Θεου, φησι, Πατρος ημων.
Καιτοι εν ταυτηι το του Χριστου ου τιθησιν ονομα. Προς τους το Πνευμα διαβαλλοντας
ερω, ποθεν ο Θεος Πατηρ των δουλων; ταυτα τα μεγαλα τις κατωρθωσε; τις αγιον σε
εποιησε; τις πιστον; τις υιον του Θεου; Ὁ ποιησας σε αξιοπιστον, αυτος και του
πιστευθηναι σε απαντα αιτιος. βʹ. Πιστοι γαρ ου δια το πιστευειν καλουμεθα μονον,
αλλα και δια το πιστευθηναι παρα του Θεου μυστηρια, απερ ουδε αγγελοι προ ημων
ᾔδεσαν. Ἀλλ' αδιαφορον τωι Παυλωι ουτω ταυτα τιθεναι. Ευχαριστουμεν τωι Θεωι τωι
Πατρι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ἐμοι δοκει παντα επι τον Πατερα ανατιθεναι,
ωστε μη ευθεως αυτοις προστηναι τον λογον. Παντοτε περι υμων προσευχομενοι. Ου
δια της ευχαριστιας μονον, αλλα και της διηνεκους ευχης την αγαπην δεικνυσιν, οτι και
ους ουχ εωρα, τουτους ειχε δια παντος εν εαυτωι. Ἀκουσαντες την πιστιν υμων εν
Χριστωι Ἰησου. Ἀνωτερω, Του Κυριου ημων, ειπων, ενταυθα, Ἰησου Χριστου λεγει.
Αυτος εστι Κυριος, φησιν· ουχ, οι δουλοι Ἰησου Χριστου. Και ταυτα συμβολα της
ευεργεσιας· Αυτος γαρ, φησι, σωσει τον λαον αυτου απο των αμαρτιων αυτων.
Ἀκουσαντες την πιστιν υμων εν Χριστωι Ἰησου, και την αγαπην την εις παντας τους
αγιους. Ἤδη οικειουται αυτους. Ἐπαφροδιτος εστιν ο ταυτα απαγγελλων. Πεμπει δε την
επιστολην δια Τυχικου, εκεινον παρ' εαυτωι κατασχων. Και την αγαπην, φησι, την εις
παντας τους αγιους. Ουκ εις τονδε και τονδε· ουκουν και εις ημας. ∆ια την ελπιδα την
αποκειμενην υμιν εν τοις ουρανοις. Τα μελλοντα, φησιν, αγαθα. Τουτο προς τους
πειρασμους, ωστε μη ενταυθα ζητειν την ανεσιν. Ἵνα γαρ μη τις ειπηι, και τι το κερδος
της αγαπης της εις τους αγιους, κοπτομενων αυτων; χαιρομεν, φησιν, οτι μεγαλα
εαυτοις προξενειτε εν τοις ουρανοις. ∆ια την ελπιδα, φησι, την απο 62.302 κειμενην. Το
ασφαλες εδειξεν. Ἣν προηκουσατε εν τωι λογωι της αληθειας. Ἐνταυθα πληττοντος
αυτους εστι το ρημα, οτι πολυν χρονον εχοντες μετεστησαν. Ἣν προηκουσατε, φησιν,
εν τωι λογωι της αληθειας του Ευαγγελιου. Και αληθειαν μαρτυρει τωι λογωι· εικοτως·
ουδεν γαρ ψευδος εν αυτωι. Του Ευαγγελιου. Ου λεγει, του κηρυγματος, αλλ' ευαγγελιον
καλει, συνεχως αναμιμνησκων αυτους των ευεργεσιων του Θεου· και πρωτον επαινεσας
αυτους, ουτω τουτων αναμιμνησκει. Του παροντος εις υμας, καθως και εν παντι τωι
κοσμωι. Ἤδη χαριζεται αυτοις. Παροντος δε μεταφορικως ειπεν· ου παρεγενετο, φησι,
και απεστη, αλλ' εμεινε και εστιν εκει. Ειτα, επειδη μαλιστα οι πολλοι εκ του κοινωνους
εχειν πολλους των δογματων στηριζονται, δια τουτο επηγαγε, Καθως και εν παντι τωι
κοσμωι. Πανταχου, φησι, παρεστι, πανταχου κρατει, πανταχου εστηκε. Και εστι
καρποφορουμενον, και αυξανομενον, καθως και εν υμιν. Καρποφορουμενον δια τα
εργα, αυξανομενον τωι πολλους παραλαμβανειν, τωι μαλλον στηριζεσθαι. Και γαρ εν
τοις φυτοις τοτε πυκνα γινεται, οταν στηριχθηι το φυτον. Καθως και εν υμιν.
Προκαταλαμβανει τον ακροατην τοις επαινοις, ωστε μηδε ακοντα αποστηναι. Ἀφ' ης
ημερας ηκουσατε. Το θαυμαστον, οτι ταχεως προσηλθετε και επιστευσατε, και ευθεως εκ
προοιμιων επεδειξασθε τους καρπους. Ἀφ' ης ημερας ηκουσατε, και επεγνωτε την χαριν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

του Θεου εν αληθειαι. Ουκ εν λογωι, φησιν, ουδε εν απατηι, αλλ' εν αυτοις τοις εργοις,
Τουτο τοινυν λεγει, Καρποφορουμενον· ητοι τα σημεια και τα θαυματα οτι αμα
εδεξασθε, αμα εγνωτε την χαριν του Θεου. Το τοινυν ευθεως επιδειξαμενον την οικειαν
δυναμιν πως ου χαλεπον νυν απιστεισθαι; Καθως και εμαθετε παρα Ἐπαφρα του
αγαπητου συνδουλου ημων. Τουτον εικος εκει κεκηρυχεναι· εμαθετε το Ευαγγελιον.
Ειτα το αξιοπιστον δεικνυς του ανδρος, φησι, Του συνδουλου ημων. Ὅς εστι πιστος υπερ
υμων διακονος του Χριστου, ο και δηλωσας ημιν την υμων αγαπην εν Πνευματι. Μη
αμφιβαλλετε, φησι, περι της μελλουσης ελπιδος· ορατε την οικουμενην επιστρεφουσαν.
Και τι δει λεγειν τα εν τοις αλλοις; τα εν υμιν αυτοις και χωρις τουτων πιστα. Ἐπεγνωτε
γαρ την χαριν του Θεου εν αληθειαι· τουτεστιν, εν τοις εργοις. Ὥστε δυο ταυτα τα
μελλοντα βεβαιουται, το τε παντας πιστευσαι, το τε και υμας· και ουκ αλλα μεν εγενετο,
αλλα δε ειπεν Ἐπαφρας. Ὅς εστι, φησι, πιστος· τουτεστιν, αληθης. Πως δε, Ὑπερ υμων
διακονος; Τωι προς αυτον απελθειν, και δηλωσαι ημιν, φησι, την υμων αγαπην εν
Πνευματι· τουτεστι, την πνευματικην· την εις ημας. Ει δε ουτος του Χριστου διακονος,
πως δι' αγγελων λεγετε προσαγεσθαι; Ὁ και δηλωσας ημιν, φησι, την υμων αγαπην εν
Πνευματι. Αυτη γαρ θαυμαστη και βεβαια η αγαπη· ως αι γε αλλαι ονομα αγαπης εχουσι
μονον. Εισι δε τινες ου τοιαυται· αλλ' ου φιλια τουτο· διο και ευδιαλυτος γινεται. γʹ.
Πολλαι προφασεις εισιν αι φιλιας ποιουσαι· και 62.303 τεως τας μεν αισχρας παρησομεν·
ουδεις γαρ ημιν υπερ εκεινων αντερει, ως πονηρων ουσων· αλλ', ει βουλεσθε, τας
φυσικας και τας βιωτικας εις μεσον παραγαγωμεν. Βιωτικαι μεν ουν εισιν αυται· οιον ευ
επαθε τις, απο προγονων εκτησατο φιλον, εκοινωνησε τραπεζης η αποδημιας, η γειτων
εστι· καλαι και αυται· η ομοτεχνος γεγονεν· αυτη μεν ουν ουκ εστιν ειλικρινης· εχει γαρ
τινα και ζηλον και βασκανιαν. Αι δε φυσικαι, οιον πατρος προς υιον, υιου προς πατερα,
αδελφου προς αδελφον, προς εγγονον παππου, μητρος προς τεκνα· ει δε βουλεσθε,
προσθωμεν και την της γυναικος προς ανδρα· και γαρ πασαι αι γαμικαι εισι βιωτικαι και
γηιναι. Αυται μεν ουν εκεινων ειναι δοκουσι σφοδροτεραι· δοκουσι δε, ειπον, δια το
πολλακις υπ' εκεινων ηττηθηναι. Και γαρ φιλοι αλλαχου γνησιωτερον εφανησαν
αδελφων διακειμενοι, και υιων προς πατερας· και ο μεν γεννηθεις ουκ εβοηθησεν, ο δε
μη γνους αυτον, παρεστη και εβοηθησεν. Ἡ δε πνευματικη αγαπη πασων εστιν ανωτερα,
καθαπερ τις βασιλισσα των ιδιων κρατουσα, και λαμπρον εχει το σχημα· ουδεν γαρ
γηιον αυτην τικτει, καθαπερ εκεινην, ου συνηθεια, ουκ ευεργεσια, ου φυσις, ου χρονος,
αλλ' ανωθεν κατεισιν εκ του ουρανου. Και τι θαυμαζεις, ει ευεργεσιας ου δειται προς το
συνεσταναι, οπου γε ουδε τωι κακως παθειν ανατρεπεται; Ὅτι δε αυτη μειζων εκεινης
εστιν, ακουσον Παυλου λεγοντος· Ηυχομην αναθεμα ειναι αυτος εγω απο του Χριστου
υπερ των αδελφων μου. Τις αν τουτο ηυξατο πατηρ, ωστε εν κακοις ειναι; Και παλιν, Το
αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι πολλωι μαλλον κρεισσον· το δε επιμειναι εν τηι σαρκι
αναγκαιοτερον δι' υμας. Ποια μητηρ ταυτα αν ελοιτο ειπειν, ωστε τα αυτης παριδειν;
Και παλιν ακουε αυτου λεγοντος· Ἀπορφανισθεντες γαρ αφ' υμων προς καιρον ωρας,
προσωπωι, ου καρδιαι. Και ενταυθα μεν ο πατηρ υβρισθεις ελυσε την φιλιαν, εκει δε
ουκετι, αλλα προς τους λιθαζοντας απηιει ευεργετησων αυτους. Ουδεν γαρ, ουδεν ουτως
ισχυρον, ως ο του Πνευματος δεσμος. Ὁ μεν γαρ δια το παθειν ευ φιλος γενομενος, αν
μη διηνεκως τουτο γινηται, εσται εχθρος· ο απο συνηθειας αδιασπαστος ων, παλιν της
συνηθειας διακοπεισης, εσβεσε την φιλιαν. Ἡ γυνη παλιν, αν μαχη γενηται, αφηκε τον
ανδρα, και τον ποθον ελυσεν· ο υιος, αν επιπολυ ζωντα τον πατερα ιδοι, και βαρυνεται.
Ἐπι δε του πνευματος τουτων ουκ εστιν ουδεν· ουδενι γαρ τουτων λυεται, επει μηδε εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

τουτων συνεστη· ουτε χρονος, ουτε μηκος οδου, ουτε το κακως παθειν, ουτε το κακως
ακουσαι, ου θυμος, ουχ υβρις, ουκ αλλο ουδεν επεισερχεται, ουδε δυναται αυτην
διαλυσαι. Και ινα μαθηις, ελιθαζετο ο Μωυσης, και υπερ αυτων ηξιου. Τις αν τουτο
ειργασατο πατηρ υπερ του λιθασαντος, αλλ' ουχι και αυτον αν κατελευσε; Ταυτας δη
μεταδιωκωμεν τας φιλιας τας απο του πνευματος· ισχυραι γαρ εισι και δυσδιαλυτοι· μη
τας απο των τραπεζων· εκει γαρ και κωλυομεθα ταυτας εισαγειν. Ἄκουσον γαρ του
Χριστου λεγοντος εν τωι Ευαγγελιωι· Μη καλεσηις τους φιλους σου, μηδε τους γειτονας
σου, εαν ποιη 62.304 σηις δοχην, αλλα τους χωλους, τους αναπηρους· εικοτως· πολυς γαρ
ο υπερ τουτων μισθος. Ἀλλ' ου δυνασαι, ουδε ανεχηι μετα χωλων και τυφλων εστιασθαι,
αλλα βαρυ και φορτικον ηγηι τουτο, και παραιτηι; Μαλιστα μεν ουν ουκ εδει, πλην αλλ'
ουκ εστιν αναγκη· καν μη συγκαθισηις αυτους μετα σου, τα εδεσματα αυτοις αποστειλον
τα απο της τραπεζης. Και γαρ ο φιλους καλων, ουδεν μεγα εποιησεν· απελαβε γαρ
ενταυθα τον μισθον· ο δε αναπηρον καλων και πενητα, εχει τον Θεον οφειλετην. Μη
τοινυν ασχαλλωμεν, οταν μη ενταυθα απολαβωμεν, αλλ' οταν ενταυθα απολαβωμεν·
εκει γαρ ουκετι αποληψομεθα. Ὁμοιως, αν ανθρωπος αποδωι, Θεος ουκ αποδιδωσιν· αν
ουτος μη αποδωι, τοτε αποδωσει Θεος. Μη τοινυν εκεινους ζητωμεν ευεργετειν τους
ανταποδουναι ημιν δυναμενους, μηδε επι τοιαυταις αυτους ελπισιν ευεργετωμεν·
ψυχρα αυτη η διανοια. Τον φιλον αν καλεσηις, μεχρι της εσπερας η χαρις· δια τουτο των
καταβαλλομενων ταχυτερον η των καιρων δαπαναται φιλια· τον μεντοι πενητα και
αναπηρον αν καλεσηις, ουδεποτε απολειται η χαρις· τον γαρ παντοτε μνημονευοντα
Θεον, και ουδεποτε επιλανθανομενον, εχεις αυτον οφειλετην. Ποσης δε και βλακειας,
ειπε μοι, το μη δυνασθαι πενησι συγκαθεζεσθαι; Τι λεγεις; Ἀκαθαρτος εστι, φησι, και
ρυπαρος. Και λουσον αυτον, και αναγαγε επι τραπεζαν την σην. Ἀλλ' ιματια εχει
εῤρυπωμενα; Και αμειψον, και δος καθαραν στολην. δʹ. Ουχ οραις το κερδος οσον; ο
Χριστος δι' αυτου παραγινεται, και συ υπερ τουτου μικρολογηι; τον βασιλεα καλων επι
την τραπεζαν, υπερ τουτων δεδοικας; Ὑποκεισθωσαν τραπεζαι δυο, και η μεν εκ τουτων
πεπληρωσθω, και εχετω τυφλους, χωλους, κυλλους την χειρα, το σκελος
πεπηρωμενους, ανυποδετους, ενα περικειμενους χιτωνισκον, και τουτον
εκτετριμμενον· η δε ετερα εχετω δυναστας, στρατηγους, τοπαρχας, αρχοντας μεγαλους,
ενδεδυμενους ιματια πολυτελη και οθονας λεπτας, εζωσμενους χρυσας ζωνας. Παλιν
ενταυθα εν τηι των πενητων τραπεζηι μητε αργυρος εστω, μητε οινος πολυς, αλλ' ο
αρκων και ευφραναι δυναμενος· τα δε εκπωματα και τα λοιπα σκευη απο υελου
κατεσκευασθω μονης· εκει δε εν τηι των πλουσιων τραπεζηι εστω μεν σκευη τα παντα εξ
αργυρου και χρυσου, και μηδε εις φερετω το ημικυκλιον, αλλα δυο νεανιαι μολις αυτο
κινειτωσαν· εστω δε και φιαλη υποχρυσος σταθμον ημιταλαντον ελκουσα, ως δυο
νεανιας μολις αυτην κινειν, και οι αμφορεις κεισθωσαν εφεξης πολλωι αμεινον του
αργυρου απολαμποντες τωι χρυσωι· εστω δε και το ημικυκλιον απαληι στρωμνηι παντοθεν
εστορεσμενον. Παλιν ενταυθα μεν εστωσαν διακονοι πολλοι, των ανακειμενων ουχ
ηττον κεκοσμημενοι τοις ιματιοις, και ενδεδυμενοι λαμπρως, και αναξυριδας εχοντες,
καλοι μεν ιδειν, αυτο αγοντες της ηλικιας το ανθος, σφριγωντες και ευσωματουντες·
εκει δε δυο μονοι εστωσαν διακονοι, παντα τον τυφον τουτον πεπατηκοτες· και εστω
τοις μεν τα εδεσματα πολυτελη, τοις δε τοσαυτα οσα σβεσαι τον λιμον, και ευφροσυνης
εμπλη 62.305 σαι. Ἆρα ειπον αρκουντως; και μετα ακριβειας κατεσκευασμεναι
αμφοτεραι εισιν αι τραπεζαι; μη τι ενδει; Ἐγω μεν ουκ οιμαι· και γαρ τους κεκλημενους
επηλθον, και την πολυτελειαν και των σκευων και των στρωματων και των εδεσματων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Πλην αλλα, και ει τι παρελιπομεν, επεξαγαγοντες τον λογον ευρησομεν. Φερε ουν,
επειδη το προσφορον καλως ημιν απελαβε σχημα εκαστη τραπεζα, ιδωμεν που υμεις
κατακλιθησεσθε. Ἐγω μεν γαρ επ' εκεινην απειμι την των τυφλων, την των χωλων·
υμων δε ταχα οι πλειους ταυτην αιρησονται, την των στρατηγων, την φαιδραν και
λαμπραν. Ἴδωμεν ουν ποια πλειονος γεμει της ηδονης· μηπω γαρ τα μελλοντα
εξετασωμεν· εν εκεινοις μεν γαρ αυτη κρατει η εμη. ∆ια τι; Ὅτι αυτη μεν εχει τον
Χριστον ανακειμενον, εκεινη δε ανθρωπους· αυτη τον ∆εσποτην, εκεινη τους δουλους.
Ἀλλα μηπω ταυτα, αλλ' ιδωμεν ποια πλειονα εχει την ηδονην την εν τωι παροντι. Και
κατα τουτο μεν ουν πλειων αυτη η ηδονη· το γαρ μετα βασιλεως αναπεσειν, πλειονα
φερει την ηδονην του μετα των οικετων. Ἀλλα και τουτο υπεξελωμεν, αυτο καθ' εαυτο
το πραγμα εξετασωμεν. Ουκουν εγω, και οι συν εμοι ταυτην ελομενοι την τραπεζαν,
μετα πολλης της ελευθεριας και της θυμηδιας και ερουμεν απαντα, και ακουσομεθα·
υμεις δε τρεμοντες και δεδοικοτες, και τους ανακειμενους αιδουμενοι, ουδε εκτειναι
χειρα τολμησετε, καθαπερ εις παιδαγωγειον, αλλ' ουκ εις αριστον εισελθοντες, καθαπερ
δεσποτας δεινους τρεμοντες. Ἀλλ' ουκ εκεινοι ουτως. Ἀλλα τα της τιμης, φησι, μεγαλα.
Και μην εγω εν πλειονι ειμι τιμηι· υμων μεν γαρ η ευτελεια μειζων φαινεται, οταν και
της αυτης τραπεζης κοινωνουντες, δουλων προβαλλησθε ρηματα. Και γαρ ο δουλος
τοτε μαλιστα φαινεται, οταν μετα του δεσποτου κατακειμενος ηι. Ἐκεινος μεν γαρ, ενθα
μη προσηκεν αυτωι, γινεται, ου τοσαυτην απο της οικειωσεως εχων σεμνοτητα, οσην
την ταπεινωσιν· σφοδρα γαρ τοτε ταπεινουται. Και τον δουλον ιδοι τις αν λαμπρον οντα
καθ' εαυτον, και τον πενητα λαμπρον οντα καθ' εαυτον, μη οταν μετα πλουσιου βαδιζηι·
το γαρ ταπεινον, οταν εγγυς ηι του υψηλου, τοτε φαινεται ταπεινον, και η παραθεσις το
ταπεινον ταπεινοτερον δεικνυσιν, ουχ υψηλοτερον. Ουτω και υμας ευτελεστερους
δεικνυσι το μετ' εκεινων ανακεισθαι, αλλ' ουχ ημας. ∆υο μεν ουν τουτοις
πλεονεκτουμεν, τηι τε ελευθεριαι, και τηι τιμηι, ων ουδεν ισον εις ηδονης λογον εστι.
Βουλησομαι γαρ αν εγωγε αρτου μεταλαβειν μετ' ελευθεριας, η μυριων εδεσματων μετα
δουλειας. Κρεισσον γαρ, φησι, ξενισμος λαχανων προς φιλιαν και χαριν, η βους απο
φατνης μετ' εχθρας. Ὃ γαρ αν ειπωσιν εκεινοι, αναγκη τους παροντας επαινειν, η
προσκρουειν, παρασιτων ταξιν αναδεδεγμενους, μαλλον δε εκεινων χειρους οντας. Τοις
μεν γαρ ει και μετ' αισχυνης και του υβριζεσθαι, ομως μετεστι παῤρησιας· υμιν δε ουδε
τουτου. Ἀλλ' η μεν ευτελεια τοσαυτη· δεδοικατε γαρ και κατεπτηχατε· η δε τιμη ουκετι.
Ουκουν πασης μεν ηδονης απεστερηται η τραπεζα εκεινη, πασης δε αυτη γεμει
θυμηδιας. 62.306 εʹ. Ἀλλα και αυτων των εδεσματων την φυσιν εξετασωμεν. Ἐκει μεν
γαρ αναγκη και μη βουλομενωι διαῤρηγνυσθαι τωι πολλωι οινωι, ενταυθα δε ουκ ενι μη
βουλομενον εσθιειν και πινειν. Ὥστε εκει μεν την εκ της των σιτιων ποιοτητος ηδονην
η τε προλαβουσα ατιμια αφαιρειται, και η εκ της πλησμονης αηδια. Ου γαρ ηττον λιμου
τα σωματα ημιν η πλησμονη διαφθειρει και οδυναι, αλλα και πολλωι χαλεπωτερον· και
ον αν θεληις μοι δουναι, ευκολωτερον αυτον διαῤρηγνυω τηι πλησμονηι, του λιμου.
Ὄντως γαρ τουτο εκεινου φορητοτερον· οτι λιμον μεν αν τις και εικοσιν ημερας
ενεγκοι, πλησμονην δε ουδε δυο μονας· και τουτωι μεν προσπαλαιοντες διηνεκως οι εν
τοις αγροις, εν υγειαι εισι και ου δεονται ιατρων· ταυτην δε, την πλησμονην λεγω, ουκ
αν ενεγκοιεν μη συνεχως καλουντες ιατρους· μαλλον δε και την εκεινων βοηθειαν
ηλεγξε πολλακις η ταυτης τυραννις. Και ηδονης μεν ουν ενεκεν αυτη τα πρωτα εχει. Ει
γαρ η τιμη του ατιμαζεσθαι ηδιων, και το εν εξουσιαι ειναι του υποτασσεσθαι, και το
θαῤρειν του τρεμειν και δεδοικεναι, και το των αρκουντων απολαυειν του περα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

μετρου εις το της τρυφης καταποντιζεσθαι κλυδωνιον, βελτιων αρα εκεινης αυτη η
τραπεζα και ηδονης ενεκεν. Και τα της δαπανης δε ενταυθα βελτιονα· εκεινη μεν γαρ
δαπανηρα, αυτη δε ουκετι. Ἀλλα τι; αρα τοις ανακειμενοις μονον ηδιων αυτη η τραπεζα,
η και τωι καλουντι πλειονα αυτη φερει την ηδονην εκεινης; Τουτο γαρ εστι το μαλλον
ζητουμενον ημιν. Ουκουν ο μεν εκεινους καλων, προ πλειονων ημερων
παρασκευαζεται, και πραγματα εχειν αναγκαζεται και φροντιδας και μεριμνας, ουτε τας
νυκτας καθευδων, ουτε τας ημερας ησυχαζων· αλλα αναπλαττων εν εαυτωι πολλα,
μαγειροις διαλεγομενος, οψοποιοις, τραπεζοποιοις. Ειτα αυτης της ημερας επιστασης
ιδοι τις αν αυτον μαλλον δεδοικοτα, η τους μελλοντας πυκτευειν, μη τις παρα λογον
γενηται, μη βασκανιαι βληθηι, μη κατηγορους εκειθεν λαβηι πολλους. Ουτος δε πασης
ταυτης απηλλακται της φροντιδος και των πραγματων, αυτοσχεδιαζων την τραπεζαν,
και ου προ πολλων ημερων μεριμνων. Και μετα δη ταυτα ουτος μεν ευθεως την χαριν
απωλεσεν· εκεινος δε εχει τον Θεον οφειλετην, και χρησταις τρεφεται ταις ελπισι, καθ'
εκαστην ημεραν ευωχουμενος απ' εκεινης της τραπεζης. Τα μεν γαρ σιτια αναλισκεται,
η δε χαρις ουκ αναλισκεται, αλλα καθ' εκαστην ημεραν μαλλον χαιρει και γαννυται
εκεινων των τον πολυν οινον εμφορηθεντων. Ουδεν γαρ ουτω τρεφει την ψυχην, ως
ελπις αγαθη και το χρηστα προσδοκαιν. Ἀλλα δη τα μετα ταυτα ιδωμεν. Ἐκει μεν αυλοι
και κιθαραι και συριγγες, ενταυθα δε ουδεν απηχες μελος· αλλα τι; υμνοι, ψαλμωιδιαι.
Ἐκει μεν οι δαιμονες ανυμνουνται, ενταυθα δε ο παντων ∆εσποτης Θεος. Ὁραις ποσης
μεν αυτη χαριτος, ποσης δε αγνωμοσυνης εκεινη και αναισθησιας γεμει; Ειπε γαρ μοι· ο
Θεος σε εθρεψεν εκ των αγαθων αυτου, και δεον αυτωι ευχαριστειν μετα το τραφηναι,
συ δε τους δαιμονας επεισαγεις; τα γαρ δια των πηκτιδων ουδεν αλλο, η δαιμονων
αισματα. ∆εον ειπειν, Ευλο 62.307 γητος ει, Κυριε, οτι εθρεψας με εκ των αγαθων σου, συ
δε, καθαπερ τις κυων ατιμος, ουδε μεμνησαι, αλλα τους δαιμονας επεισαγεις; Μαλλον
δε οι μεν κυνες λαβοντες και μη λαβοντες σαινουσι τους οικειους, συ δε ουδε τουτο. Ὁ
κυων και μη λαμβανων σαινει τον δεσποτην, συ δε και λαβων υλακτεις κατ' αυτου.
Παλιν ο κυων και ευεργετουμενος παρα του αλλοτριου, ουδε ουτω καταλυει την εχθραν
την προς αυτον, ουδε επισπαται προς φιλιαν· συ δε και μυρια πασχων κακα παρα των
δαιμονων, επ' αριστα αυτους εισαγεις· ωστε διπληι του κυνος ει χειρων. Καλως δε
ανεμνησθην νυν των κυνων προς τους τοτε μονον ευχαριστουντας, οταν ευ πασχωσιν.
Αιδεσθητε, παρακαλω, τους κυνας, οι και λιμωττοντες σαινουσι τους δεσποτας· συ δε αν
ακουσηις, οτι ο δαιμων τινα εθεραπευσεν, αφιης ευθεως τον ∆εσποτην, ω κυνων
αλογωτερε. Ἀλλ' αι πορναι, φησιν, ηδονην εχουσιν ορωμεναι. Ποιαν ηδονην; ποιαν δε
ουκ ατιμιαν; Πορνειον γεγονε σου η οικια, μανια και οιστρος· και ουκ αισχυνηι ταυτα
ηδονην καλων; Ἂν μεν ουν εξηι χρησασθαι πασηι ηδονηι, μειζων η αισχυνη και η εκ
ταυτης αηδια. Πως δαι; Ου χαλεπον το την οικιαν πορνειον ποιειν, και ηδεσθαι καθαπερ
χοιρους εγκαλινδουμενους βορβορωι; Ἂν δε μεχρι του φανηναι μονον, ιδου παλιν
οδυνη μειζων· η γαρ οψις ουχ ηδονη, οταν η χρησις μη ηι, αλλα και μειζων η επιθυμια,
και σφοδροτερα η φλοξ. Ἀλλα το τελος βουλει μαθειν; Οι μεν τοις μαινομενοις και τοις
παραπληξιν εοικασιν απο της τραπεζης ανισταμενοι, θρασεις, οργιλοι, καταγελαστοι και
τοις ανδραποδοις· και οι μεν οικεται αναχωρουσι νηφοντες, ουτοι δε μεθυοντες. Ὢ της
αισχυνης! Ἐκει δε τοιουτον ουδεν, αλλ' ευχαριστιαι την τραπεζαν κατακλεισαντες,
ουτως αναχωρουσιν οικαδε, ηδομενοι καθευδοντες, ηδομενοι εγειρομενοι, πασης
αισχυνης απηλλαγμενοι και κατηγοριας. ʹ. Ει βουλει και αυτους τους κεκλημενους
ιδειν, οψει τουτους μεν τοιουτους οντας· ενδον, οπερ ουτοι εξω, τυφλους, αναπηρους,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

χωλους· και οια τουτων τα σωματα, τοιαυται εκεινων αι ψυχαι, υδερωι και φλεγμονηι
κατεχομεναι. Τοιουτον γαρ η απονοια· μετα γαρ την τρυφην πηρωσις γινεται· τοιουτον
γαρ η πλησμονη και η μεθη, χωλους και κυλλους ποιουσα. Και οψει και τουτους
τοιαυτας εχοντας ψυχας, οια ουτοι τα σωματα, λαμπρας, κεκοσμημενας. Οι γαρ εν
ευχαριστιαι ζωντες, οι της αυταρκειας μηδεν πλεον επιζητουντες, οι φιλοσοφουντες
ουτως εισιν εν πασηι φαιδροτητι. Ἴδωμεν δε και ενταυθα και εκει το τελος. Ἐκει μεν
ηδονη ακολαστος, γελως κεχυμενος, μεθη, ευτραπελια, αισχρολογια· επειδη γαρ αυτοι
αιδουνται αισχρα φθεγγεσθαι, δια των πορνων τουτο γινεται. Ἐνταυθα δε
φιλανθρωπια, ημεροτης. Τωι μεν ουν εκεινους καλουντι παρεστηκε κενοδοξια
οπλιζουσα αυτον· τωι δε ενταυθα φιλανθρωπια και ημεροτης. Ἐκεινην μεν γαρ την
τραπεζαν φιλανθρωπια συνιστησι, ταυτην δε κενοδοξια και ωμοτης εξ αδικιας και
πλεονεξιας. Κακεινη μεν καταληγει εις 62.308 απερ ειπον, εις απονοιαν, εις εκστασιν,
εις μανιαν· τοιαυτη γαρ η της κενοδοξιας βλαστη· αυτη δε εις ευχαριστιαν και δοξαν
Θεου. Και ο επαινος δε ο παρα ανθρωπων ταυτηι πλειων· εκεινωι μεν γαρ και
βασκαινουσι, τουτον δε ως κοινον πατερα παντες εχουσι και οι μη παθοντες ευ. Και
καθαπερ επι των ηδικημενων και οι μηδεν ηδικημενοι συναλγουσι, και κοινηι γινονται
παντες εχθροι· ουτω και επι των πασχοντων ευ και οι μη παθοντες ευ, καθαπερ οι
παθοντες, επαινουσι και θαυμαζουσι τον πεποιηκοτα. Κακει μεν πολυς ο φθονος,
ενταυθα δε πολλη η κηδεμονια, πολλαι παρα παντων ευχαι. Και ενταυθα μεν ταυτα·
εκει δε, οταν ο Χριστος παραγενηται, ουτος μεν στησεται μετα πολλης της παῤρησιας,
και ακουσεται επι πασης της οικουμενης, Πεινωντα με ειδες, και εθρεψας· γυμνον, και
ενεδυσας· ξενον, και συνηγαγες, και οσα τοιαυτα· εκεινος δε τα εναντια ακουσεται,
Πονηρε δουλε και οκνηρε· και παλιν, Ουαι οι κατασπαταλωντες επι ταις στρωμναις
αυτων, και οι καθευδοντες επι κλινων ελεφαντινων, οι πινοντες τον διυλισμενον
οινον, και τα πρωτα μυρα χριομενοι, ως εστωτα ελογισαντο, και ουχ ως φευγοντα.
Ταυτα ημιν ουχ απλως ειρηται, αλλ' ωστε μεταθειναι υμων την γνωμην, και μηδεν
υμας ακερδες ποιειν. Τι ουν, φησι, καν ταυτα κακεινα ποιω; Πολυς ουτος ο λογος παρα
πασι. Και ποια αναγκη, ειπε μοι, εξον παντα χρησιμως ποιειν, διαιρειν, και τα μεν μη
μονον εις ουδεν δεον, αλλα και εικη αναλισκειν, τα δε χρησιμως; Ειπε μοι, ει σπειρων τα
μεν εις πετραν εῤριπτες, τα δε εις γην αριστην, αρα αν απεχρησε σοι τουτο, και ειπες αν·
Τι γαρ βλαπτει, αν τα μεν εικη, τα δε εις αριστην γην ριψωμεν; ∆ια τι γαρ μη παντα εις
αριστην; δια τι το κερδος ελαττοις; Καν μεν συναγειν δεοι χρηματα, ουκ ερεις τουτο,
αλλα παντοθεν συναγεις, εκει δε ουκετι· καν δανειζειν δεοι, ουκ ερει· ∆ια τι τα μεν τοις
αποροις, τα δε τοις ευποροις δωσομεν, αλλα παντα εκεινοις· ενταυθα δε, ενθα τοσουτον
κερδος, δια τι ου λογιζηι τουτο, και παυσηι ποτε του εικηι δαπανασθαι και ματην
αναλισκειν; Ἀλλ' εχει και τουτο κερδος, φησι. Ποιον, ειπε μοι, Τας φιλιας αυξει. Ουδεν
ανθρωπων ψυχροτερον απο τουτων φιλων γινομενων, απο της τραπεζης και
πλησμονης των παρασιτων· ουδεν φιλιας αηδεστερον εντευθεν την αρχην
λαμβανουσης. Μη υβρισηις πραγμα ουτω θαυμαστον, την αγαπην, μηδε ταυτην αυτης
ειναι ριζαν φηις. Ὥσπερ αν ει τις δενδρου χρυσον και λιθους τιμιους φεροντος την ριζαν
ουχι τοιαυτην ελεγεν ειναι, αλλ' απο σηπεδονος τικτεσθαι· τουτο και συ ποιεις· καν γαρ
τεχθηι φιλια εντευθεν, ουδεν αυτης ψυχροτερον γενοιτ' αν. Ἀλλ' εκειναι αι τραπεζαι
φιλιαν ποιουσιν, ουχι προς ανθρωπους, αλλα προς τον Θεον, και επιτεταμενην, οταν
επιτεταμεναι γινωνται. Ὁ μεν γαρ τα μεν ενταυθα, τα δε εκει καταναλισκων, καν πολλα
δωι, ουδεν μεγα πεποιηκεν· ο δε παντα ενταυθα αναλισκων, καν ολιγα δεδωκως ηι, το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

παν ειργασατο. Το γαρ ζητουμενον ουχι πολλα δουναι, η ολιγα, αλλα της οικειας
δυναμεως μη ελαττον. Ἐννοωμεν τον τα 62.309 πεντε ταλαντα, και τον τα δυο·
εννοωμεν την τους δυο οβολους καταβαλουσαν· εννοωμεν την χηραν την επι του Ἠλια.
Ουκ ειπεν εκεινη η τους δυο οβολους καταβαλουσα· Τι γαρ βλαπτει, αν τον μεν ενα
οβολον εμαυτηι κατασχω, τον δε ενα δω; αλλ' ολον εδωκε τον βιον. Συ δε εν τοσαυτηι
αφθονιαι ων, εκεινης φειδωλοτερος ει. Μη τοινυν αμελωμεν της εαυτων σωτηριας, αλλ'
επιθωμεθα τηι ελεημοσυνηι. Ουδεν γαρ 62.310 ταυτης βελτιον· και δειξει ο μελλων
χρονος· τεως δε και ο παρων εδειξεν. Εις δοξαν τοινυν του Θεου ζησωμεν, και τα αυτωι
δοκουντα πραττωμεν, ινα καταξιωθωμεν των επηγγελμενων αγαθων· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η
δοξα και το κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
∆ια τουτο και ημεις αφ' ης ημερας ηκουσα μεν, ου παυομεθα υπερ υμων
προσευχομενοι, και αιτουμενοι ινα πληρωθητε την επιγνωσιν του
θεληματος αυτου εν πασηι σοφιαι και συνε σει πνευματικηι· περιπατησαι
υμας αξιως του Κυριου εις πασαν αρεσκειαν, εν παντι εργωι αγαθωι
καρποφορουντες, και αυξανομενοι εν τηι επιγνωσει του Θεου.
αʹ. ∆ια τουτο, ποιον; Ἐπειδη ηκουσαμεν την πιστιν υμων και την αγαπην· επειδη
χρηστας εχομεν ελπιδας, ευελπιδες εσμεν και περι των μελλοντων αιτειν. Καθαπερ γαρ
εν τοις αγωσιν εκεινους μαλιστα διεγειρομεν τους εγγυς οντας της νικης· ουτω δη και ο
Παυλος τουτους μαλιστα παρακαλει τους το πλεον κατωρθωκοτας. Ἀφ' ης ημερας
ηκουσαμεν, φησιν, ου παυομεθα υπερ υμων προσευχομενοι. Ου μιαν ημεραν
υπερευχομεθα, ουδε δυο, ου τρεις. Ἐνταυθα και την αγαπην δεικνυσι, και ηρεμα αυτους
αινιττεται ως ουδεπω προς το τελος εφθακοτας· το γαρ, Ἵνα πληρωθητε, τουτο
δηλουντος ην. Και ορα μοι την συνεσιν του μακαριου τουτου· ουδαμου του παντος
αυτους απεστερησθαι φησιν, αλλα λειπειν αυτους πανταχου· το γαρ, Ἵνα πληρωθητε,
τουτο δηλοι. Και παλιν, Εις πασαν αρεσκειαν, εν παντι εργωι αγαθωι· και παλιν, Ἐν πασηι
δυναμει δυναμουμενοι· και παλιν, Εις πασαν υπομονην και μακροθυμιαν. Το γαρ,
Πασαν, μαρτυρουντος εστι και τι τοις κατορθουσιν, ει και μη το παν. Και Ἵνα
πληρωθητε, φησιν, ουχ ινα λαβητε· ελαβον γαρ· αλλα το λειπον ινα πληρωθητε. Ουτω
και ο ελεγχος ανεπαχθης εγενετο, και το εγκωμιον ουκ ηφιει αυτους καταπεσειν και
γενεσθαι υπτιους ολοσχερες γενομενον. Τι δε εστιν, Ἵνα πληρωθητε την επιγνωσιν του
θεληματος αυτου; Τουτεστι, δια του Υιου προσαγεσθαι υμας αυτωι χρη, ουκετι δι'
αγγελων. Ὅτι μεν ουν δει προσαγεσθαι, εγνωτε· λειπει δε υμιν ετι τουτο μαθειν και δια
τι τον Υιον επεμψεν. Ει γαρ δι' αγγελων εδει σωζεσθαι, ουκ αν τον Υιον επεμψεν, ουκ
αν εξεδωκεν. Ἐν πασηι σοφιαι, φησι, και συνεσει πνευματικηι. Ἐπειδη γαρ αυτους οι
φιλοσοφοι ηπατων, βουλομαι υμας εν πνευματικηι, φησι, σοφιαι ειναι, μη κατα την
σοφιαν των ανθρωπων. Ει δε ωστε το θελημα Θεου μαθειν πνευματικης δει σοφιας,
ωστε την ουσιαν τι εστιν, ευχων διηνεκων. Και δεικνυσιν ενταυθα, οτι εξ εκεινου ο
Παυλος ευχεται, και ουδεπω ηνυσε, και ουκ απεστη· το γαρ, Ἀφ' ης ημερας ηκουσαμεν,
τουτο δηλοι. Καταγνωσιν δε αυτοις πολλην φερει, ει εξ εκεινου και ευχαις βοηθουμενοι
μη ανεκτησαντο εαυτους. Και αιτουμενοι, φησι, τουτεστι, μετα πολλης της σπου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

62.310.10 δης· τουτο γαρ δεικνυσι το, Ἔγνωτε. Ἀλλα δει τι και επιγνωναι. Εις το
περιπατησαι υμας αξιως του Κυριου. Ἐνταυθα περι βιου και των εργων φησι· και γαρ
και τουτο πανταχου ποιει· αει τηι πιστει συζευγνυσι την πολιτειαν. Εις πασαν αρεσκειαν.
Πως δε, Πασαν αρεσκειαν; Ἐν παντι εργωι αγαθωι καρποφορουντες, και αυξανομενοι εν
τηι επιγνωσει του Θεου. Ὥσπερ, φησιν, αθροως υμιν εαυτον απεκαλυψε, και ωσπερ
τηλικαυτην ελαβετε γνωσιν, ουτω και πολιτειαν αξιαν επιδειξασθε της πιστεως·
μεγαλης γαρ αυτη δειται πολιτειας, και πολλωι μειζονος, η η παλαια. Ὁ γαρ τον Θεον
ειδως, και του Θεου δουλος ειναι καταξιωθεις, μαλλον δε και υιος, ορα οσης δειται
αρετης. Ἐν πασηι δυναμει δυναμουμενοι. Ἐνταυθα περι των πειρασμων και των
διωγμων φησιν, Ευχομεθα ινα πληρωθητε δυναμουμενοι, ωστε μη ακηδιασαι, μηδε
απογνωναι. Κατα το κρατος της δοξης αυτου. Ἵνα, φησι, τοιαυτην αναλαβητε
προθυμιαν, οια πρεπει τηι ισχυι της δοξης αυτου δουναι. Εις πασαν υπομονην και
μακροθυμιαν. Ὃ λεγει, τοιουτον εστι· Συντομως ευχομεθα, φησιν, ωστε εναρετον υμας
βιον σχειν και της πολιτειας αξιον, και στηναι βεβαιως, ως εικος τους απο Θεου
δυναμωθεντας. ∆ια τουτο τεως ουδεπω απτεται δογματων, αλλ' εν τωι βιωι στρεφεται,
ενθα ουδεν ειχεν εγκαλεσαι· και επαινεσας εφ' οις εχρην, τοτε καθιησιν εις κατηγοριαν.
Τουτο και πανταχου ποιει· οταν γαρ μελληι τισι γραφειν, εχων μεν τι εγκαλειν, εχων δε
και τι επαινεσαι, προτερον επαινει, και τοτε καθιησιν εις τα εγκληματα. Οικειουται γαρ
προτερον τον ακροατην, και την κατηγοριαν απαλλαττει πασης υποψιας, και δεικνυσιν
οτι αυτος μεν εβουλετο διολου εγκωμιαζειν, υπο δε της αναγκης εις τουτους
εμβιβαζεται τους λογους. Τουτο και εν τηι προτεραι προς Κορινθιους ποιει. Ἐπαινεσας
γαρ αυτους μυρια ως αγαπωντας αυτον, και απο του πεπορνευκοτος, τοτε εις
κατηγοριαν καθιησιν. Ἐν δε τηι προς Γαλατας ουκετι, αλλα τουναντιον· μαλλον δε ει τις
εξετασειε, κακεινη εξ επαινου η κατηγορια. Ἐπειδη γαρ αυτων ουδεν ειχε κατορθωμα
τοτε ειπειν, και σφοδρον το εγκλημα ην, και παντες διεφθαρησαν, και φερειν ηδυναντο
ισχυροι οντες, απο κατηγοριας αρχεται λεγων, Θαυμαζω· ωστε και τουτο εγκωμιον
εστιν. Ὕστερον δε αυτους επαινει, ουκ επι τοις παρουσιν, αλλ' επι τοις παρελθουσι,
λεγων, οτι Ει δυνατον, τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε μοι. βʹ.
Καρποφορουντες, φησι· τουτο περι εργων ∆υναμουμενοι· περι πειρασμων τουτο. Εις
πασαν υπομονην και μακροθυμιαν· μακροθυμιαν προς 62.311 αλληλους, υπομονην προς
τους εξω. Μακροθυμει γαρ τις προς εκεινους, ους δυνατον και αμυνασθαι, υπομενει δε
ους ου δυναται αμυνασθαι. ∆ια τουτο επι μεν Θεου ουδεποτε υπομονη λεγεται,
μακροθυμια δε πολλαχου· καθως αυτος ουτος ο μακαριος φησι, γραφων αλλαχου· Ἢ
του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και της ανοχης και της μακροθυμιας καταφρονεις;
Εις πασαν. Μη νυν μεν, μετα ταυτα δε μηκετι. Ἐν πασηι, φησι, σοφιαι και συνεσει
πνευματικηι. Ἄλλως γαρ ουκ ενι το θελημα αυτου επιγνωναι. Καιτοι γε ᾤοντο το
θελημα αυτου εχειν, αλλ' ου πνευματικη ην η σοφια. Εις το περιπατησαι υμας, φησιν,
αξιως του Κυριου. Τουτο γαρ οδος γινεται της αριστης πολιτειας. Ὁ γαρ του Θεου την
φιλανθρωπιαν καταμαθων· καταμανθανει δε, αν ιδηι τον Υιον εκδεδομενον· μειζονα
εξει προθυμιαν. Και αλλως δε ου τουτο ευχομεθα μονον ινα μαθητε, αλλ' ινα και επι
των εργων επιδεικνυησθε· ο γαρ ειδως χωρις του ποιειν, και κολαζεσθαι μελλει. Εις το
περιπατησαι υμας, φησι· τουτεστιν, αει, ουχ απαξ, αλλα διαπαντος. Ὥσπερ το περιπατειν
αναγκαιον ημιν, ουτω και το ορθως βιουν. Και αει περιπατον το τοιουτον καλει,
εικοτως, δεικνυς οτι ουτος ημιν ο βιος εστιν ο προκειμενος· αλλ' ουχ ο κοσμικος
τοιουτος. Και πολυ δε το εγκωμιον. Περιπατησαι υμας, φησιν, αξιως του Κυριου, και, Ἐν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

παντι εργωι αγαθωι, ωστε αει επιδιδοναι, και μηδαμου ιστασθαι· και μεταφορικως,
Καρποφορουντες, και αυξανομενοι εν τηι επιγνωσει του Θεου, ινα ουτω δυναμωθητε
κατα την ισχυν του Θεου, ως ανθρωπωι δυνατον ην. ∆ια του κρατους αυτου. Πολλη η
παραμυθια. Ουκ ειπε δυναμιν, αλλα Κρατος, οπερ μειζον εστι. ∆ια του κρατους, φησι,
της δοξης αυτου· οτι πανταχου η δοξα αυτου κρατει. Ἤδη παρεμυθησατο τους εν
ονειδει οντας, και παλιν περιπατησαι υμας αξιως του Κυριου. Περι του Υιου τουτο φησι,
το πανταχου κρατειν αυτον, και εν ουρανωι και εν γηι, οτι η δοξα αυτου πανταχου
βασιλευει. Ουχ απλως, φησι, δυναμουσθε, αλλ' ως εικος τους ουτως ισχυρωι ∆εσποτηι
δουλευοντας. Ἐν τηι επιγνωσει του Θεου. Ἅμα και παραπτεται των της γνωσεως λογων·
τουτο γαρ πεπλανησθαι εστι, το μη ειδεναι, ως δει, τον Θεον. Ἢ ωστε επιδουναι, φησιν,
εν τηι επιγνωσει του Θεου. Ει γαρ ο τον Υιον ουκ ειδως, ουδε τον Πατερα επισταται,
εικοτως δει της επιγνωσεως· ουδεν γαρ οφελος βιου ταυτης ανευ. Εις πασαν υπομονην
και μακροθυμιαν, φησι, μετα χαρας ευχαριστουντες τωι Θεωι. Ειτα μελλων αυτους
παρακαλειν, ου μεμνηται των μελλοντων αυτοις αποκεισθαι, αλλα τουτο μεν ηινιξατο
εν τηι αρχηι ειπων, ∆ια την ελπιδα την αποκειμενην υμιν εν τοις ουρανοις· ενταυθα δε
των ηδη υπαρξαντων μεμνηται· ταυτα γαρ εκεινων αιτια. Και πολλαχου τουτο ποιει. Τα
γαρ ηδη γεγονοτα πλεον πιστουται, και μαλλον αιρει τον ακροατην. Μετα χαρας, φησιν,
ευχαριστουντες τωι Θεωι. Ἡ ακολουθια αυτη εστιν· Ου παυομεθα ευχομενοι υπερ υμων,
και ευχαριστουντες επι τοις προτεροις. Ὁραις πως εαυτον εμβιβαζει εις τον περι του Υιου
λογον; Ει γαρ ευχαρισ 62.312 τουμεν μετα χαρας πολλης, μεγαλα τα λεγομενα. Ἔστι γαρ
ευχαριστειν δια φοβον μονον, εστιν ευχαριστειν και εν λυπηι οντα, οιον ο Ἰωβ
ηυχαριστει μεν, οδυνωμενος δε· διο και ελεγεν, Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο.
Μη γαρ τις λεγετω, οτι ουκ ελυπει αυτον τα γενομενα, ουδε αθυμιαι περιεβαλλε. Μηδε
το μεγα εγκωμιον αφαιρεισθω του δικαιου. Ὅταν δε τοιαυτα ηι, ου δια τον φοβον, ουδε
δια δεσποτειαν μονον, αλλα και δι' αυτην την των πραγματων φυσιν, Ευχαριστουμεν
τωι ικανωσαντι ημας εις την μεριδα του κληρου των αγιων εν τωι φωτι. Μεγα
εφθεγξατο. Τοιαυτα εστι τα δεδομενα, φησιν, ως μη δουναι μονον, αλλα και ισχυρους
ποιησαι προς το λαβειν. Τωι ουν ειπειν Τωι ικανωσαντι, πολυ το βαρος εδειξεν. Οιον εαν
τις ευτελης και βασιλευς γενηται, δυνατον αυτωι επαρκοτητα δουναι ωι βουλεται· και
τοσουτον δυναται μονον, το αξιωμα δουναι, αλλ' ουχι και επιτηδειον ποιησαι προς την
αρχην (πολλακις δε τον τοιουτον και καταγελαστον η τιμη ποιει)· εαν μεντοι και το
αξιωμα δωι, και επιτηδειον ποιησηι προς την τιμην, και ικανον προς την οικονομιαν,
τοτε τιμη το πραγμα εστι. Τουτο ουν και ενταυθα φησιν, οτι ου μονον ημιν εδωκε την
τιμην, αλλα και ισχυρους προς το λαβειν εποιησε. γʹ. ∆ιπλη γαρ αυτη τιμη το και δουναι,
και επιτηδειους κατασκευασαι της δωρεας. Ουκ ειπε, ∆οντι, απλως, αλλ', Ἱκανωσαντι
εις την μεριδα του κληρου των αγιων εν τωι φωτι· τουτεστι τωι καταταξαντι ημας μετα
των αγιων. Ἀλλ' ουχ απλως ειπε, καταταξαντι, αλλα, και των αυτων απολαυσαι
παρεσχηκοτι. Ἡ γαρ μερις εκεινο εστιν οπερ εκαστος λαμβανει. Ἔστι γαρ και εν τηι αυτηι
ειναι πολει, και μη των αυτων απολαυειν· την δε αυτην μεριδα εχειν, και μη των αυτων
απολαυειν, ουκ εστιν. Ἔστιν εν τωι αυτωι κληρωι ειναι, και μη την αυτην εχειν μεριδα·
οιον εν τωι κληρωι παντες εσμεν, αλλ' ου την αυτην εχομεν παντες μεριδα. Ἐνταυθα δε
ου τουτο φησιν, αλλα και την μεριδα μετα του κληρου. ∆ια τι δε κληρον καλει; ∆εικνυς
οτι ουδεις απο κατορθωματων οικειων βασιλειας τυγχανει· αλλ' ωσπερ ο κληρος
επιτυχιας μαλλον εστιν, ουτω δη και ενταυθα. Ουδεις γαρ τοιαυτην επιδεικνυται
πολιτειαν ωστε βασιλειας αξιωθηναι, αλλα της αυτου δωρεας εστι το παν. ∆ια τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

φησιν, Ὅταν παντα ποιησητε, λεγετε, οτι Ἀχρειοι δουλοι εσμεν· α γαρ ωφειλομεν
ποιησαι, πεποιηκαμεν. Εις την μεριδα του κληρου των αγιων εν τωι φωτι· τουτεστι, τηι
γνωσει. ∆οκει δε μοι και περι των παροντων, και περι των μελλοντων ομου λεγειν. Ειτα
δεικνυσιν ων ηξιωθημεν. Ου γαρ τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι βασιλειας
αξιουμεθα, αλλα και τινες οντες, δει προσθειναι· ου γαρ εστιν ισον. Ὅπερ και εν τηι προς
Ῥωμαιους ποιει, λεγων· Μολις γαρ υπερ του δικαιου τις αποθανειται· υπερ γαρ του
αγαθου ταχα τις και τολμαι αποθανειν. Ὃς εῤρυσατο ημας, φησιν, απο της εξουσιας του
σκοτους. Αυτου το παν εστι, και ταυτα δουναι κακεινα· ουδαμου γαρ ημων κατορθωμα.
Ἀπο της εξουσιας του 62.313 σκοτους, φησι· τουτεστι, της πλανης, του διαβολου της
τυραννιδος. Ουκ ειπεν απλως, σκοτους, αλλ', Ἐξουσιας· πολλην γαρ ημων ειχε την
εξουσιαν, και εκρατει ημων. Χαλεπον μεν γαρ και το απλως ειναι υπο τωι διαβολωι· το δε
και μετ' εξουσιας, τουτο χαλεπωτερον. Και μετεστησε, φησιν, εις την βασιλειαν του Υιου
της αγαπης αυτου. Ουκ αρα εις την απαλλαγην του σκοτους μονον εδειξεν αυτου την
φιλανθρωπιαν. Μεγα μεν ουν και το του σκοτους απαλλαξαι· το δε και εις βασιλειαν
εισαγαγειν, πολλωι μειζον. Ὅρα ουν πως πολυπλοκον γινεται το δωρον, οτι εν τωι
πυθμενι κειμενους απηλλαξεν ημας, οτι ουκ απηλλαξε μονον, αλλα και μετεθηκεν εις
βασιλειαν. Ὃς εῤρυσατο ημας. Ουκ ειπεν, εξεβαλεν, αλλ', Ἐῤῤυσατο, την πολλην
ταλαιπωριαν δεικνυς ημων, και εκεινων την αιχμαλωσιαν. Ειτα και το ευκολον της του
Θεου δυναμεως· Και μετεστησε, φησιν· ωσπερ αν ει τις στρατιωτην απο τοπου εις τοπον
μεταγαγοι. Και ουκ ειπε, μετηγαγεν, ουδε μετεθηκε· το μεν γαρ ολον του μεταθεντος ην,
ου του μετελθοντος· αλλα, Μετεστησεν, ειπεν, ωστε και ημων και αυτου τουτο
γενεσθαι. Εις την βασιλειαν του Υιου της αγαπης αυτου. Ουχ απλως ειπε, βασιλειαν
ουρανων, αλλα σεμνοτερον ειργασατο τον λογον, Βασιλειαν Υιου ειπων· τουτου γαρ
ουδεν μειζον εγκωμιον· ο και αλλαχου φησιν· Ει υπομενομεν, και συμβασιλευσομεν.
Των αυτων ηξιωσεν ημας, φησι, τωι Υιωι· και ου τουτο μονον, αλλα και η επιτασις, τωι
αγαπητωι. Τους εχθρους, τους εσκοτισμενους, αθροον που αυτους μετεστησεν, ενθα ο
Υιος, εις την αυτην εκεινωι τιμην. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη μονωι, αλλ' ινα δειξηι μεγα το
δωρον, ουκ ηρκεσθη τωι ειπειν, βασιλειαν, αλλα και του Υιου προσεθηκε· και ουδε
τουτωι, αλλα και του αγαπητου· και ουδε τουτωι, αλλα και το της φυσεως εντιμον. Τι γαρ
φησιν; Ὅς εστιν εικων του Θεου του αορατου. Ἀλλ' ουκ ευθεως επι τουτο ηλθεν, αλλα
παρενεβαλε την ευεργεσιαν την εις ημας. Ἵνα γαρ μη ακουων, οτι το παν του Πατρος
ην, νομισηις τον Υιον εκτος ειναι, διδωσι το παν και τωι Υιωι, διδωσι και τωι Πατρι.
Ἐκεινος μεν γαρ μετεθηκεν, αλλ' ουτος την αιτιαν παρεσχε. Τι γαρ φησιν; Ὃς εῤρυσατο
ημας εκ της εξουσιας του σκοτους. Ταυτον δε εστι τωι, Ἐν ωι εχομεν την απολυτρωσιν,
την αφεσιν των αμαρτηματων. Ει γαρ μη αφειθημεν των αμαρτηματων, ουκ αν
μετεστημεν. Ἰδου παλιν ενταυθα το, Ἐν ωι. Και ουκ ειπε λυτρωσιν, αλλ' Ἀπολυτρωσιν,
ωστε μηδε πεσειν λοιπον, μηδε γενεσθαι θνητους. Ὅς εστιν εικων του Θεου του
αορατου, πρωτοτοκος πασης κτισεως. Εις ζητημα εμπιπτομεν αιρετικον· διο σημερον
αναβαλλομενους αυριον τουτο προσθειναι δει, ακμαζουσαις υμων ταις ακοαις
προσβαλλοντας. Ει δε δει τι πλεον ειπειν, μειζον του Υιου εργον. Πως; Ἐκεινο μεν γαρ
αδυνατον γινεται, το εν τοις αμαρτημασι μενουσι δουναι βασιλειαν, τουτο δε
ευκολωτερον· ωστε τηι δωρεαι ωδοποιησε. Τι λεγεις; Των αμαρτηματων σε αυτος
αφηκεν, ουκουν και αυτος προσηγαγεν. Ἤδη προκατεβαλετο του δογματος την ριζαν.
δʹ. Τεως δε εκεινο ειποντας καταπαυσαι τον λογον αναγκη. Ποιον δη τουτο; Ὅτι
τοσαυτης απολαυσαντες ευεργεσιας αει ταυτης μεμνησθαι οφειλομεν, και στρεφειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

διαπαντος εν εαυτοις την του Θεου δωρεαν, και τινων απηλλαγημεν, και τινων
ετυχομεν εννοειν· και ουτως εσομεθα ευχαριστοι, ουτω την αγαπην την προς αυτον
επιτενουμεν. Τι λεγεις, ανθρωπε; εις βασιλειαν κεκλησαι, εις βασιλειαν Υιου του Θεου,
και χασμης πληρουσαι, και κνασαι, και ναρκαις; Ει γαρ εις μυριους θανατους πηδησαι
εκαστης της ημερας εδει, ου παντα εχρην υπομειναι; Ἀλλ' υπερ μεν αρχης παν οτιουν
ποιεις, της δε βασιλειας μελλων κοινωνειν της του Μονογενους, ου καθαλληι κατα
μυριων ξιφων, ουκ εμπηδαις εις πυρ; Και ουπω τουτο δεινον, αλλ' οτι και μελλων
απιεναι θρηνεις, και εμφιλοχωρεις τοις ενταυθα φιλοσωματος ων. Τι δη τουτο; και τον
θανατον φρικτον πραγμα ειναι νομιζεις; Ἡ τρυφη τουτων αιτια, η ανεσις· επει ογε
καταπικρον βιον ζων, και πτερωθηναι ελοιτο αν και απαλλαγηναι εντευθεν. Νυν δε
ταυτον πασχομεν, οιον οι νεοττοι μαλακισθεντες, διαπαντος επι της καλιας μενειν
εθελοντες. Ἀλλ' οσωιπερ αν μενωμεν, τοσουτωι εσομεθα ασθενεστεροι. Καλια γαρ ο
παρων βιος εστιν, απο καρφων και πηλου συγκεκολλημενος. Καν τας μεγαλας μοι
δειξηις οικιας, καν αυτα τα βασιλεια λαμποντα πολλωι τωι χρυσωι και τοις λιθοις, ουδεν
οιησομαι διαφερειν καλιας χελιδονων· του γαρ χειμωνος επισταντος, αυτοματα παντα
πεσειται· χειμωνα δε την ημεραν εκεινην λεγω, ουχι πασι χειμωνα. Ἐπει και ο Θεος
νυκτα τε ομου και ημεραν τον καιρον εκεινον καλει, το μεν προς τους αμαρτωλους, το
δε προς τους δικαιους. Ουτω και εγω νυν χειμωνα αυτην καλω. Ἂν εν τωι θερει μη
εκτραφωμεν καλως, ωστε δυνασθαι ιπτασθαι του χειμωνος επισταντος, ου ληψονται
ημας αι μητερες, αλλ' εασουσι τωι λιμωι διαφθαρηναι, η της καλιας πεσουσης απολεσθαι.
Καθαπερ γαρ καλιαν, μαλλον δε και ευκολωτερον ταυτης, απαντα καθαιρει τοτε ο Θεος,
ανασκευαζων και μεταῤρυθμιζων απαντα. Οι δε απτηνες και απαντησαι αυτωι μη
δυναμενοι εις τον αερα, αλλ' ουτω βαναυσως τραφεντες, ως μη εχειν το πτερον κουφον,
πεισονται απαντα ταυτα, απερ εικος τους ουτω διακειμενους παθειν. Ἡ μεν ουν των
χελιδονων νεοττια, οταν καταπεσηι, ταχεως απολλυται· ημεις δε ουκ απολουμεθα, αλλα
κολαζομεθα διηνεκως. Χειμων εσται ο τοτε καιρος, μαλλον δε χειμωνος χαλεπωτερος.
Ου γαρ χειμαῤροι κατασυρονται υδατος, αλλα ποταμοι πυρος· ου σκοτος απο νεφων
γινεται, αλλα σκοτος αλυτον και αφεγγες, ωστε μητε τον ουρανον ιδειν, μητε τον αερα,
αλλα των εις την γην κατωρυγμενων μαλλον στενοχωρεισθαι. Πολλακις ταυτα
λεγομεν, αλλ' ου πειθομεν τινας. Και ουδεν θαυμαστον, ει γε ημεις ανθρωποι ευτελεις
ταυτα πασχομεν υπερ τοιουτων διαλεγομενοι, οπου γε και οι προφηται επασχον ταυτα,
ουχ υπερ τοιουτων μονον πραγματων διαλεγομενοι. αλλα και υπερ πολεμου και
αιχμαλωσιας. Και ο Σεδεκιας υπο του Ἱερεμιου ηλεγχετο, και ουκ ηισχυνετο. ∆ια τουτο
ελεγον οι προφηται· Ουαι οι λεγοντες, εγγισατω το ταχος α ποιησει ο Θεος, ινα ιδωμεν,
62.315 και ελθετω η βουλη του αγιου Ἰσραηλ, ινα γνωμεν. Μη θαυμαζωμεν τουτο· Ουδε
γαρ οι επι της κιβωτου επιστευον, αλλ' επιστευσαν οτε της πιστεως κερδος ην ουδεν·
ουδε οι εν Σοδομοις προσεδοκησαν, αλλ' επιστευσαν και αυτοι, οτε ουδεν πλεον αυτοις
γεγονε. Και τι λεγω τα μελλοντα; τις αν ταυτα προσεδοκησε τα νυν γινομενα κατα
διαφορους τοπους, τους σεισμους, των πολεων τας αναιρεσεις; Καιτοι γε ταυτα εκεινων
πιστοτερα, της κιβωτου λεγω. Ποθεν δηλον; Ὅτι εκεινοι μεν ουκ ειχον εις αλλο
παραδειγμα ιδειν, ουδε των Γραφων ηκουσαν· ενταυθα δε μυρια οσα γεγονε, και επι των
ετων των ημετερων, και επι των προτερων. Ἀλλα ποθεν η απιστια των τοιουτων; Ἀπο
μαλακης ψυχης· επινον και ησθιον, και δια τουτο ουκ επιστευον. α γαρ βουλεται τις,
ταυτα και οιεται, ταυτα και προσδοκαι· οι αντιλεγοντες ληρος εισιν. εʹ. Ἀλλα μη
παθωμεν ταυτον· ου γαρ κατακλυσμος εσται λοιπον, ουδε μεχρι τελευτης η κολασις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αλλ' αρχη τιμωριων ο θανατος απιστουντων οτι εστι κρισις. Και τις εκειθεν ηλθε, φησι,
και ταυτα εφθεγξατο; Ει μεν παιζων ταυτα λεγεις, ουδε ουτω καλως· ου γαρ δει εν τοις
τοιουτοις παιζειν· ου γαρ εν παικτοις, αλλ' επικινδυνως παιζομεν· ει δε οντως ουτως
εχων, και ουκ οιει ειναι τι μετα ταυτα, πως ειναι φης Χριστιανος; ουδεις γαρ μοι των
εξω λογος. ∆ια τι λουτρον λαμβανεις; δια τι της εκκλησιας επιβαινεις; μη γαρ αρχας
υπισχνουμεθα; πασα ημων ελπις εν τοις μελλουσι. Τι τοινυν προσερχηι, ει ου πιστευεις
ταις Γραφαις, ει μη πιστευεις τωι Χριστωι; Ουκ αν ειποιμι τον τοιουτον Χριστιανον, μη
γενοιτο, αλλα και Ἑλληνων χειρω. Κατα τι; Κατα τουτο, οτι τον Χριστον νομιζων ειναι
Θεον, ου πιστευεις ως Θεωι. Ἐκεινη μεν γαρ ακολουθιας εχεται η ασεβεια· τον γαρ μη
νομιζοντα ειναι Θεον τον Χριστον, αναγκη μηδε πιστευειν· αυτη δε η ασεβεια ουδε
ακολουθιαν εχει, Θεον ομολογειν, και μη νομιζειν αξιοπιστον ειναι υπερ ων εφη. Της
μεθης ταυτα τα ρηματα, της τρυφης, της σπαταλης· Φαγωμεν και πιωμεν· αυριον γαρ
αποθνησκομεν. Ουκ αυριον, αλλ' οταν ταυτα λεγητε, ηδη τεθνηκατε. Ουδεν ουν των
χοιρων διοισομεν ουδε των ονων, ειπε μοι; Ει γαρ μητε κρισις εστι, μητε αντιδοσις, μητε
δικαστηριον, τινος ενεκεν τοιουτωι τετιμημεθα δωρωι, τωι λογωι, και παντα εχομεν
υποτεταγμενα; δια τι ημεις μεν αρχομεν, εκεινα δε αρχονται; Ὅρα πως παντοθεν ο
διαβολος επειγεται ημας πεισαι αγνοησαι την δωρεαν του Θεου. Τους δουλους
αναμιγνυσι τοις δεσποταις· καθαπερ τις ανδραποδιστης και οικετης αγνωμων, τον
ελευθερον εις την αυτην βιαζεται τωι προσκεκρουκοτι καταγαγειν ευτελειαν. Και δοκει
μεν την κρισιν αναιρειν, αναιρει δε το ειναι Θεον. Τοιουτος γαρ αει ο διαβολος,
μεθοδειαι παντα, και ουκ εξ ευθειας προβαλλει, ινα φυλαττωμεθα. Ει κρισις ουκ εστιν,
ουκ εστι δικαιος ο Θεος· κατα ανθρωπον λεγω· ει δικαιος ουκ εστιν ο Θεος, ουδε Θεος
εστιν· ει Θεος ουκ εστιν, απλως απαντα φερεται, ουδεν αρετη, ουδεν κακια. Ἀλλ' ουδεν
τουτων λεγει φανερως. Ειδες του σατανικου ενθυμηματος την διανοιαν; πως εξ
ανθρωπων αλογα βουλεται ποιησαι, μαλλον δε θηρια, μαλλον δε δαιμονας; Μη τοινυν
πειθωμεθα. Ἔστι γαρ κρισις, αθλιε και ταλαιπωρε. 62.316 Οιδα ποθεν ερχηι επι τουτους
τους λογους· πολλα σοι ημαρτηται, προσκεκρουκας, παῤρησιαν ουκ εχεις, οιει τοις σοις
λογοις ακολουθειν και την των πραγματων φυσιν. Τεως μη οδυνησω, φησι, την ψυχην
τηι προσδοκιαι της γεεννης· καν ηι γεεννα, πεισω αυτην οτι ουκ εστι· τεως ενταυθα
τρυφησω. ∆ια τι προστιθεις αμαρτηματα αμαρτημασιν; Ἂν αμαρτησας πιστευσηις ειναι
γεενναν, απελευσηι των αμαρτηματων μονον τινων δικην· αν δε και τουτο προσθηις το
ασεβημα, και της ασεβειας και του λογισμου τουτου δωσεις την εσχατην κολασιν· και η
εν βραχει γενομενη σοι παραμυθια ψυχρα εσται σοι διηνεκους κολασεως υποθεσις.
Ἔστω, ημαρτες· τι και τους αλλους αμαρτανειν προτρεπεις, λεγων μη ειναι γεενναν; τι
απαταις τους αφελεστερους; τι τας χειρας εξελυες του λαου; Το σον μερος, απαντα
ανατετραπται· ουτε οι σπουδαιοι σπουδαιοτεροι εσονται, αλλα ραιθυμοι· ουτε οι κακοι
αποστησονται της κακιας. Μη γαρ, αν ετερους διαφθειρωμεν, συγγνωμην εχομεν των
αμαρτηματων; Ουχ οραις τον διαβολον πως επεχειρησε κατενεγκειν τον Ἀδαμ; αρα
τουτωι συγγνωμη γεγονε; Μειζονος μεν ουν κολασεως αφορμη. Ἵνα γαρ μη υπερ των
οικειων, αλλα και υπερ των αλλοτριων αμαρτηματων κολαζωμεθα, παντα μηχαναται.
Μη νομιζωμεν τοινυν το ετερους καταφερειν εις την αυτην ημιν απωλειαν,
ημερωτερον ημιν το δικαστηριον εργαζεσθαι· τουτο μεν ουν χαλεπωτερον αυτο ποιησει.
Τι ωθουμεν εαυτους, και απολλυμεν; Σατανικον τουτο ολον εστιν. Ἄνθρωπε, ημαρτες;
Φιλανθρωπον εχεις τον ∆εσποτην· παρακαλει, ικετευε, δακρυε, στεναζε, και τους
αλλους φοβει, και αξιου μη τοις αυτοις περιπεσειν. Ει τις εν οικιαι δουλος ων των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

προσκεκρουκοτων λεγει προς τον εαυτου παιδα· Τεκνον, εγω προσεκρουσα τωι ∆εσποτηι,
συ σπουδασον αρεσαι, ινα μη τα αυτα παθηις· ουχ εξει τινα συγγνωμην, ειπε μοι; ουκ
επικλασει και κατακαμψει τον δεσποτην; Ἂν δε ταυτα αφεις τα ρηματα, λεγηι εκεινα,
οιον, οτι το κατ' αξιαν εκαστωι ουκ αποδωσει, οτι απλως παντα αναμεμικται, και τα
καλα και τα κακα, οτι ουκ εστιν ευχαριστια εν τωι οικωι τουτωι, τινα νομιζεις τον
δεσποτην νουν εχειν περι αυτου; αρα ουχι των οικειων αμαρτηματων μειζονα δωσει
δικην; Εικοτως· εκει μεν γαρ το παθος απολογησεται, ει και ασθενως, ενταυθα δε ουδεν.
Ει μηδενα τοινυν ετερον, τον γουν πλουσιον μιμησαι τον εν τηι γεεννηι, τον λεγοντα,
Πατερ Ἀβρααμ, πεμψον Λαζαρον επι τους συγγενεις μου, ινα μη ελθωσιν εις τον τοπον
τουτον, επειδη αυτος απελθειν ουκ ηδυνατο, ωστε μη τοις αυτοις εκεινους περιπεσειν.
Ἀποστωμεν των ρηματων τουτων των σατανικων.
ʹ. Τι ουν, οταν Ἕλληνες ημας ερωτωσι, φησιν, ουκ εκεινους βουλει θεραπευσαι;
Ἀλλ' εις αποριαν εμβαλων τον Χριστιανον προσχηματι του τον Ἕλληνα θεραπευειν,
κυρωσαι βουλει το δογμα το σατανικον. Ἐπειδη γαρ αυτος μονηι τηι ψυχηι διαλεγομενος
υπερ τουτων ου πειθεις, ετερους θελεις παραγειν μαρτυρας. Ει δε Ἕλληνι χρη
διαλεγεσθαι, ουκ εντευθεν η αρχη της διαλεξεως, αλλ' ει Θεος ο Χριστος, και Θεου Παις,
ει δαιμονες οι παρ' εκεινοις θεοι. Ἐαν ταυτα κατασκευασθηι, παντα τα αλλα επεται· πριν
δε την αρχην θεσθαι, ματαιον περι της τελευτης διαλεγεσθαι· πριν η τα πρωτα στοιχεια
μαθειν, περιττον 62.317 και ανονητον περι το τελος ερχεσθαι. Ἀπιστει ο Ἕλλην τηι
κρισει, και αυτος το αυτο σοι πασχει· επει εχει και αυτος πολλους υπερ τουτων
φιλοσοφησαντας, ει και το σωμα αποσχισαντες της ψυχης τουτο ειπον· αλλ' ομως
δικαστηριον εκαθισαν. Και τοσαυτη εστι του πραγματος η περιφανεια, ως μηδενα
σχεδον αγνοησαι τουτο, αλλα και ποιητας, και παντας συμφωνησαι εαυτοις και περι
δικαστηριου και περι κρισεως. Ὥστε κακεινος τοις οικειοις ουκ απιστει, ουτε Ἰουδαιος
αμφισβητει περι τουτων, ουτε τις απλως ανθρωπος. Τι τοινυν απατωμεν εαυτους; Ἰδου
ταυτα λεγεις προς εμε· τι προς τον Θεον ερεις τον πλασαντα καταμονας τας καρδιας
ημων; τον ειδοτα τα εν τηι διανοιαι παντα; τον ζωντα και ενεργουντα και τομωτατον
υπερ πασαν μαχαιραν διστομον; Ειπε γαρ μοι μετα αληθειας· συ ου καταγινωσκεις
σαυτου αμαρτανοντος; εστι δε τις των εν ανθρωποις, ος εαυτωι ου μεμφεται ραιθυμουντι;
Και πως αν απο ταυτοματου τοσαυτη σοφια γεγονεν, ωστε αυτον τον αμαρτανοντα
καταγινωσκειν εαυτου; τουτο γαρ μεγαλης σοφιας εστι. Συ σαυτου καταγινωσκεις· ο δε
την τοιαυτην σοι διδους διανοιαν παντα απλως αφησει φερεσθαι; Κανων ουν ουτος
εσται καθολικος, και ορος· ουδεις των εν αρετηι ζωντων διαπιστει τωι της κρισεως λογωι,
καν Ἕλλην ηι, καν αιρετικος· ουδεις των εν κακιαι αναστρεφομενων πολληι, πλην
ολιγων, παραδεχεται τον της αναστασεως λογον. Και τουτο φησιν ο Ψαλμωιδος·
Ἀνταναιρειται τα κριματα σου απο προσωπου αυτου. ∆ια τι; Ὅτι βεβηλουνται αι οδοι
αυτου εν παντι καιρωι· Φαγωμεν γαρ, φησιν, και πιωμεν· αυριον γαρ αποθνησκομεν.
Ὁραις οτι ταπεινων εστι ταυτα λεγειν; Ἀπο του τρωγειν και πινειν ταυτα τα ρηματα εστι
τα ανατρεπτικα της αναστασεως. Ου φερει γαρ, ου φερει το απο του συνειδοτος
κριτηριον η ψυχη· και ταυτον γινεται, οιον ο ανδροφονος προτερον υποθεις εαυτωι οτι
ουχ αλωσεται, ουτω φονευει· επει, του συνειδοτος αυτον κρι 62.318 νοντος, ουκ αν
ταχεως ηλθεν επι το τολμημα. Και οιδεν ουν, και αγνοειν προσποιειται, ινα μη
βασανιζηται τωι συνειδοτι και τωι φοβωι· η γαρ αν, ασθενεστερος γεγονε προς τον φονον.
Ουτω δη και οι αμαρτανοντες και ισασιν, οτι το αμαρτανειν κακον, και καθ' εκαστην εν
τοις αυτοις κακοις κυλινδουμενοι, ου θελουσιν ειδεναι, καιτοι του συνειδοτος αυτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

επιλαμβανομενου. Ἀλλα μη εκεινοις προσεχωμεν· εσται γαρ, εσται παντως κρισις και
αναστασις, και ουκ αφησει εικη τοσαυτα εργα ο Θεος. ∆ιο, παρακαλω, της κακιας
αποσχομενοι, της αρετης εχωμεθα, ινα τον αληθη λογον παραδεξωμεθα εν Χριστωι
Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Καιτοι τι ευκολωτερον, τον περι αναστασεως δεξασθαι λογον, η
τον περι [της] ειμαρμενης; Ἐκεινος αδικιας γεμει, εκεινος αλογιας, εκεινος ωμοτητος,
εκεινος απανθρωπιας· ουτος δικαιοσυνης, του κατ' αξιαν απονεμητικος· και ομως αυτον
ου παραδεχονται. Το δε αιτιον η αργια· επει ουδεις νουν εχων, εκεινον δεχεται. Και γαρ
και εν Ἕλλησιν οι την ηδονην οριζομενοι, τελος ειναι φασιν, εκεινοι αυτον εδεξαντο· οι
δε την αρετην αγαπησαντες, ουκετι, αλλ' εξεβαλον ως αλογον. Ει δε εν Ἕλλησι τουτο,
πολλωι μαλλον και εν τωι περι της αναστασεως λογωι ουτω. Θεα δε μοι πως δυο εναντια
κατεσκευασεν ο διαβολος· ινα γαρ αμελωμεν αρετης, και ινα θεραπευωμεν δαιμονας,
την αναγκην εισηγαγεν, και δι' εκατερων αμφοτερα επεισε. Τινα ουν δυνησεται λογον
δουναι ο διαπιστων πραγματι ουτω θαυμαστωι, και τοις εκεινα ληρουσι πειθομενος; Μη
τοινυν μηδε αυτη σε η παραμυθια τρεφετω, ως τευξηι συγγνωμης· αλλα συστρεψαντες
εαυτους, διεγειρωμεν προς αρετην, και ζησωμεν αληθως τωι Θεωι, εν Χριστωι, και τα
εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Ὅς εστιν εικων του Θεου του αορατου, πρωτοτοκος πασης κτισεως. Ὅτι εν
αυτωι εκτισθη τα παντα, τα εν τοις ουρανοις και τα επι της γης, τα ορατα
και τα αορατα, ειτε θρονοι ειτε κυριοτητες, ειτε αρχαι ειτε εξουσιαι· τα
παντα δι' αυτου, και εις αυτον εκτισται. Και αυτος εστι προ παντων, και τα
παντα εν αυτωι συνεστηκε. Και αυτος εστιν η κεφαλη του σωματος της
Ἐκκλησιας.
αʹ. Τημερον αποδουναι αναγκαιον το οφλημα, οπερ χθες ανεβαλομην, ωστε
ακμαζουσαις υμων προσβαλειν ταις διανοιαις. Περι της του Υιου αξιας διαλεγομενος ο
Παυλος ταυτα φησιν, ωσπερ και απεδειξαμεν· Ὅς εστιν εικων του Θεου του αορατου.
Τινος ουν αυτον οιει λεγειν εικονα ειναι; Ει μεν του Θεου, καλως· Θεος γαρ και Θεου
Υιος· Θεου δε εικων το απαραλλακτον δεικνυσιν· ουκουν απαραλλακτος κατα τουτο· ει
δε ανθρωπου, ειπε, και ως μαινομενου λοιπον αποστησομαι. ∆ια τι δε μηδαμου μητε
εικων, μητε υιος, αγγελος κεκληται, αλλ' ανθρωπος αμφοτερα; ∆ια τι; Ὅτι εκει μεν το
της φυσεως ανηρμενον ταχεως αν τους πολλους εις ταυτην την ασεβειαν ενεβαλεν·
ενταυθα δε το ευτελες και ταπεινον εγγυαται την ασφαλειαν, και ουδε βουλομενους
αφιησιν υποπτευσαι τι τοιουτον, και καταγαγειν τον λογον 62.318 κατω. ∆ια τουτο ενθα
μεν ην πολλη ταπεινοτης, θαῤρουντως η Γραφη τιθησι την τιμην· ενθα δε μειζων η
φυσις, ουκετι. Ἀλλ', Εικων του αορατου, φησιν. Ουκουν ει εκεινος αορατος, και αυτη
ομοιως αορατος, επει ουδ' αν εικων ειη. Την γαρ εικονα, καθο εστιν εικων, και παρ'
ημιν απαραλλακτον δει ειναι, οιον των χαρακτηρων και της ομοιωσεως. Ἀλλ' ενταυθα
μεν ουδαμως τουτο δυνατον· τεχνη γαρ εστιν ανθρωπινη η πολλαχου διαπιπτουσα,
μαλλον δε πανταχου, εαν τα της ακριβειας ζητηις· ενθα δε ο Θεος, ουδαμου σφαλλεται,
ουδε διαπτωσις τις γινεται. Ει δε κτισμα, πως εικων του κτισαντος; ουδε γαρ ιππος
ανθρωπου εικων. Ει μη το απαραλλακτον του αορατου δηλοι η εικων, τι κωλυει και
αγγελους εικονα ειναι; και γαρ και αυτοι αορατοι, αλλ' ουχ εαυτοις· και ψυχη αορατος·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

αλλ' επειδη αορατος, απλως δια τουτο εικων, ει και μη ουτως ωσπερ αυτος. Πρωτοτοκος
βʹ. Τι ουν, φησιν; ιδου εκτισται; Ποθεν, ειπε μοι; Ἐπειδη,
πασης κτισεως.
Πρωτοτοκος, ειπε. Και μην ου, πρωτοκτιστος, ειπεν, αλλα, Πρωτοτοκος. Ἔπειτα ει δια το
62.319 πρωτοτοκον λεγεσθαι, εκτισθαι αυτον φης, τι ειπηις, οταν αδελφον αυτον
ακουσητε λεγομενον; Και γαρ αδελφον αυτον καλει η Γραφη κατα παντα ημιν
ομοιωθεντα. Ἆρα ουν δια τουτο και το ειναι αυτον δημιουργον αφαιρησομεν, και ουτε
αξιωματι, ουτε αλλωι τινι προεχειν ημων αξιωσομεν; και τις αν τουτο των νουν
εχοντων ειποι; Το γαρ Πρωτοτοκος, ουχι αξιας και τιμης, αλλα χρονου μονον εστι
σημαντικον. Ἂν τοινυν πλεον ημων ουδεν εχηι, ταχα κατα τουτον τον λογον παντων
εστι πρωτοτοκος, και ομοουσιος εσται ο Θεος Λογος και λιθων και ξυλων και των
λοιπων· Πρωτοτοκος γαρ, φησι, πασης κτισεως. Ἀλλα πρωτοτοκος ειρηται, φησιν·
ουκουν εκτισται. Καλως, εαν τουτο ηι, και μη αδελφα τινα εχηι και αλλα, οιον το,
Πρωτοτοκος εκ νεκρων, πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις. Το, πρωτοτοκος εκ των
νεκρων, τινος εστι δηλωτικον, ειπε μοι; Ου γαρ του, οτι πρωτος ανεστη, ερεις· ου γαρ
ειπεν απλως νεκρων, αλλα πρωτοτοκος εκ των νεκρων· ουδε οτι απεθανε πρωτος, αλλ'
οτι πρωτοτοκος εκ των νεκρων ανεστη. Ὥστε ουδεν ετερον δηλοι, η τουτο, οτι της
αναστασεως απαρχη γεγονεν. Ουκουν ουδε ενταυθα. Ειτα λοιπον εμβαινει εις το δογμα
αυτο. Ἵνα γαρ μη νομισωσι νεωτερον αυτον ειναι, δια το παλαι μεν δι' αγγελων
προσαγεσθαι, νυν δε δι' αυτου, δεικνυσι πρωτον, οτι ουδεν ισχυσαν εκεινοι· ου γαρ αν
απο σκοτους ουτος ηγαγε· δευτερον, οτι και προ αυτων εστι. Και σημειον ποιειται του
προ αυτων ειναι, το δι' αυτου αυτους εκτισθαι· Ὅτι εν αυτωι, φησιν, εκτισθη τα παντα.
Τι λεγουσιν ενταυθα οι τα Παυλου του Σαμοσατεως φρονουντες; Ὅτι τα παντα εν αυτωι
γεγονεν. Ἰδου γαρ ειρηται, Ὅτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα. Ἀλλα τα εν τοις ουρανοις,
και τα επι της γης ειπεν. Ὅπερ αμφισβητουμενον ην, πρωτον τεθεικεν. Ειτα επαγει, Τα
ορατα και τα αορατα, αορατα την ψυχην λεγων, ορατα παντας ανθρωπους. Και το μεν
ομολογουμενον αφιησι, το δε αμφιβαλλομενον τιθησιν. Ειτα φησιν, Ειτε θρονοι, ειτε
κυριοτητες, ειτε αρχαι, ειτε εξουσιαι. Το, Ειτε, του παντος περιληπτικον εστι. Το δε
Πνευμα ου μετα των εξουσιων αριθμουντος, αλλα απο των μειζονων και τα ελαττω
δεικνυντος εστι. Τα παντα, φησι, δι' αυτου, και εις αυτον εκτισται. Ἰδου το, Ἐν αυτωι, δι'
αυτου εστιν. Ειπων γαρ, Ἐν αυτωι, επηγαγε, ∆ι' αυτου. Το δε, Εις αυτον, τι εστι;
Τουτεστιν, εις αυτον κρεμαται η παντων υποστασις. Ου μονον αυτος αυτα εκ του μη
οντος εις το ειναι παρηγαγεν, αλλα και αυτος αυτα συγκρατει νυν· ωστε αν αποσπασθηι
της αυτου προνοιας, απολωλε και διεφθαρται. Ἀλλ' ουκ ειπε, διακρατει, οπερ ην
παχυτερον, αλλα το λεπτοτερον, οτι εις αυτον κρεμαται. Μονον γαρ το προς αυτον
νευειν, ικανον διακρατησαι και συσφιγξαι. Ουτω και το, Πρωτοτοκος, ως θεμελιος
λεγεται. Τουτο δε ου το ομοουσιον των κτισματων, αλλα το δι' αυτου παντα ειναι, και
εν αυτωι δηλοι. Ουτω και αλλαχου οταν λεγηι, Θεμελιον τεθεικα, ου περι της ουσιας
φησιν, αλλα της ενεργειας. Ἵνα γαρ μη νομισηις υπηρετην ειναι αυτον, φησιν, αυτον
αυτα δια 62.320 κρατειν, οπερ ουχ ηττον του ποιησαι εστι. Καιτοι εφ' ημων και μειζον·
εκεινο μεν γαρ η τεχνη εισαγει, τουτο δε ουκετι· ουδε γαρ φθειρομενον κατεχει. Και
αυτος εστι προ παντων, φησι. Τουτο Θεωι αρμοζον. Που Παυλος ο Σαμοσατευς; Και τα
παντα εν αυτωι συνεστηκε· τουτεστιν, εις αυτον εκτισται. Συνεχως αυτα στρεφει, τηι
συνεχειαι των ρηματων καθαπερ πυκναις τισι πληγαις προῤριζον ανασπων το δογμα το
ολεθριον. Ει γαρ και τοσαυτα ειρηται, και μετα τοσουτον χρονον ανεφυ Παυλος ο
Σαμοσατευς, ποσωι μαλλον, ει μη ταυτα προειρητο; Και τα παντα, φησιν, εν αυτωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

συνεστηκε. Πως συνεστηκεν εν τωι ουκ οντι; Ὥστε και τα δι' αγγελων αυτου εστι. Και
αυτος εστιν η κεφαλη του σωματος της Ἐκκλησιας. Ειπων περι της αξιας, λεγει λοιπον
και περι της φιλανθρωπιας. Αυτος εστι, φησιν, η κεφαλη του σωματος της Ἐκκλησιας.
Ουκ ειπε, του πληρωματος, αυτο μεν τουτο και ουτω δηλων, θελων δε ημιν οικειοτερον
δειξαι αυτον, οτι ο ουτως ανω και παντων ανωτερος, τοις κατω εαυτον συνηψε.
Πανταχου γαρ εστι πρωτος· ανω πρωτος, εν τηι Ἐκκλησιαι πρωτος· κεφαλη γαρ εστιν· εν
τηι αναστασει πρωτος. Τουτο γαρ εστιν, Ἵνα γενηται αυτος πρωτευων.
γʹ. Ὥστε και εν γενεσει πρωτος. Και τουτο εστι μαλιστα το σπουδαζομενον τωι
Παυλωι δειξαι. Ἂν γαρ τουτο κατασκευασθηι, οτι προ παντων ην των αγγελων, κακεινο
συνεισαγεται, οτι τα εκεινων αυτος εποιει επιταττων. Και το δη θαυμαστον, εν τηι
υστεραι γενεσει εφιλονεικησε πρωτον αυτον δειξαι. Καιτοι γε αλλαχου πρωτον φησι τον
Ἀδαμ, ωσπερ ουν και εστιν· αλλα την Ἐκκλησιαν ελαβεν αντι του παντος ανθρωπων
γενους. Της γαρ Ἐκκλησιας πρωτος εστι, και των μεν ανθρωπων, καθαπερ της κτισεως,
πρωτος κατα σαρκα· και δια τουτο ενταυθα τον πρωτοτοκον τιθησι. Τι εστιν ενταυθα ο
πρωτοτοκος; Ὁ πρωτος κτισθεις, η προ παντων αναστας, ωσπερ και εκει, ο προ παντων
ων. Και ενταυθα μεν απαρχην τεθεικεν ειπων· Ὅς εστιν απαρχη, πρωτοτοκος εκ των
νεκρων, ινα γενηται εν πασιν αυτος πρωτευων· δεικνυς οτι και οι αλλοι τοιουτοι· εκει
δε ουκ απαρχη της κτισεως. Και εκει μεν, Εικων του Θεου του αορατου, και τοτε το,
Πρωτοτοκος. Ὅτι εν αυτωι ηυδοκησε παν το πληρωμα κατοικησαι, και δι' αυτου
αποκαταλλαξαι τα παντα εις αυτον, ειρηνοποιησας δια του αιματος του σταυρου αυτου,
ειτε τα επι της γης, ειτε τα εν τοις ουρανοις. Ὅσα του Πατρος, φησι, ταυτα και του Υιου,
και μετα πλειονος σπουδης, οτι και νεκρος γεγονε, και ηνωσεν εαυτον ημιν. Ἀπαρχην δε
ειπε, καθαπερ επι καρπου τινος. Ουκ ειπεν, αναστασις, αλλα, απαρχη, δεικνυς οτι
παντας ημας ηγιασε, και ωσπερ θυσιαν προσηνεγκε. Το πληρωμα περι της θεοτητος
ειρηκε, καθαπερ ο Ἰωαννης ελεγεν· Ἐκ του πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν.
Τουτεστιν, ειτε ην ο Υιος, ειτε ο Λογος, εκει ᾤκησεν ουχι ενεργεια τις, αλλ' ουσια. Ουκ
εχει αιτιαν ειπειν ουδεμιαν, αλλα την θελησιν του Θεου· τουτο γαρ εστιν, οτι Ἐν αυτωι
ηυδοκησε, και δι' αυτου αποκαταλλαξαι τα 62.321 παντα εις αυτον. Ἵνα μη νομισηις, οτι
υπηρετου ταξιν ανελαβεν, εις εαυτον, φησι. Και μην αλλαχου φησιν, οτι τωι Θεωι
καταλλαττει, καθαπερ εν τηι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι γραφων ελεγε. Και καλως ειπε,
∆ι' αυτου αποκαταλλαξαι. Ἤδη γαρ ησαν κατηλλαγμενοι, αλλα τελειως εδει, και ωστε
μηκετι εχθραινειν αυτωι. Πως δε γινεται τουτο, διασαφει λοιπον, ου μονον την
καταλλαγην, αλλα και τον τροπον της καταλλαγης αναγγελλων· Ειρηνοποιησας δια του
αιματος του σταυρου αυτου. Το μεν την εχθραν δεικνυσι το καταλλαξαι· το δε τον
πολεμον, το Ειρηνοποιησας. ∆ια του αιματος, φησι, του σταυρου αυτου δι' αυτου, ειτε τα
επι της γης, ειτε τα εν τοις ουρανοις. Μεγα μεν το καταλλαξαι, το δε και δι' αυτου,
μειζον· και το τουτου μειζον, το δια του αιματος αυτου· και ουχ απλως αιματος, αλλα το
τουτου μειζον, δια του σταυρου. Ὥστε πεντε εστι τα θαυμαστα, τωι Θεωι κατηλλαξε, δι'
αυτου, δια θανατου, δια σταυρου. Βαβαι, πως ανεμιξε παλιν; Ἵνα γαρ μη νομισηις εν
ειναι, μηδε τον σταυρον ειναι τι καθ' εαυτο, λεγει, ∆ι' εαυτου. Πως οιδε μεγα τουτο ον;
Ὅτι ου ρηματα ειπων, αλλ' εαυτον εκδους υπερ της καταλλαγης, ουτως απαντα
ειργασατο. Τι δε εστι, Τα εν τοις ουρανοις; τα μεν γαρ επι της γης, εικοτως· εχθρας γαρ
εμπεπληστο, και εις πολλα διηιρητο· και προς εαυτον εκαστος ημων διεστασιαζε, και
προς τους πολλους· τα δε εν τοις ουρανοις πως ειρηνοποιησε; και εκει πολεμος ην και
μαχη; και πως ευχομεθα λεγοντες, Γενηθητω το θελημα σου, ως εν ουρανωι, και επι της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

γης; τι ουν εστιν ειπειν; Ἀπεσχιστο η γη του ουρανου, εκπεπολεμωμενοι ησαν οι
αγγελοι προς τους ανθρωπους, τον ∆εσποτην ορωντες τον αυτων υβριζομενον.
Ἀνακεφαλαιωσασθαι φησι τα παντα εν τωι Χριστωι, τα εν τοις ουρανοις, και τα επι της
γης. Πως; Τα μεν εν τοις ουρανοις ουτω· μετεστησεν εκει τον ανθρωπον, ανηγαγεν
αυτοις τον εχθρον, τον μισουμενον. Ου μονον τα επι της γης εποιησεν ειρηνευειν, αλλ'
ανηγαγεν αυτον προς αυτους, τον εχθρον και πολεμιον. Τουτο ειρηνη βαθεια. Ἄγγελοι
παλιν επι γης εφαινοντο λοιπον, επειδη και ανθρωπος εν ουρανωι εφανη. ∆οκει δε μοι
και η αρπαγη του Παυλου τουτου τε ενεκεν γεγενησθαι, και του δειξαι οτι και ο Υιος
εκει ανεληφθη. Ἐν μεν γαρ τηι γηι διπλη η ειρηνη, και προς τα επουρανια, και προς
εαυτα· εν δε τοις ουρανοις απλη. Ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι μετανοουντι χαιρουσιν οι
αγγελοι, πολλωι μαλλον επι τοσουτοις. Ταυτα παντα η του Θεου ισχυς κατωρθωσε. Τι
ουν αγγελοις θαῤρειτε, φησι; Τοσουτον γαρ απεχουσιν εκεινοι προσαγειν υμας, οτι και
εκπεπολεμωμενοι ησαν ποτε, και, ει μη ο Θεος αυτος υμας εκεινοις κατηλλαξεν, ουκ αν
ειρηνευσατε. Τι τοινυν εκεινοις προστρεχετε; Βουλει μαθειν των αγγελων το μισος οσον
ειχον προς ημας, και πως απεστρεφοντο αει; Εις τιμωριαν επεμποντο επι των
Ἰσραηλιτων, επι του ∆αυιδ, επι των Σοδομιτων, επι της κοιλαδος του κλαυθμωνος. Ἀλλ'
ου νυν· αλλ' εξ εναντιας, επι γης ηιδον σφοδρα χαιροντες· και τουτους κατηγαγε προς
αυτους, και τους ανθρωπους ανηγαγεν εκει.
δʹ. Και θεα μοι το παραδοξον.
Τουτους πρωτους κατηγαγεν ωδε, και τοτε τον ανθρωπον ανηγαγε προς αυτους·
ουρανος η γη γεγονεν, επειδη τα της γης εμελλεν ουρανος δεχεσθαι. ∆ια τουτο
ευχαριστουντες λεγομεν, ∆οξα εν υψιστοις Θεωι, και επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις
ευδοκια. Ἰδου, φησι, και 62.322 ανθρωποι εφανησαν ευαρεστουντες λοιπον. Τι εστιν,
Ευδοκια; Καταλλαγη· ουκετι μεσοτοιχον εστιν ο ουρανος. Το πρωτον κατα αριθμον
εθνων ησαν οι αγγελοι· νυν δε ου κατα αριθμον εθνων, αλλα κατα αριθμον πιστων.
Ποθεν δηλον; Ἄκουε του Χριστου λεγοντος· Ὁρατε μη καταφρονησητε ενος των μικρων
τουτων. Οι γαρ αγγελοι αυτων διαπαντος βλεπουσι το προσωπον του Πατρος μου του εν
τοις ουρανοις. Ἕκαστος γαρ πιστος αγγελον εχει, επει και εξ αρχης εκαστος ανηρ των
ευδοκιμων αγγελον ειχε· καθως φησιν ο Ἰακωβ, Ὁ αγγελος ο τρεφων με, και ο
ρυομενος με εκ νεοτητος μου. Ει τοινυν αγγελους εχομεν, νηφωμεν, καθαπερ
παιδαγωγων τινων ημιν παροντων· παρεστι γαρ και δαιμων. ∆ια τουτο ευχομεθα, και
λεγομεν αιτουντες τον αγγελον της ειρηνης, και πανταχου ειρηνην αιτουμεν. Ουδεν
γαρ ταυτης ισον· εν ταις εκκλησιαις ειρηνην, εν ταις ευχαις, εν ταις λιταις, εν ταις
προσρησεσι· και απαξ, και δις, και τρις, και πολλακις αυτην διδωσιν ο της Ἐκκλησιας
προεστως, Ειρηνη υμιν, επιλεγων. ∆ια τι; Ὅτι αυτη μητηρ παντων των αγαθων εστιν,
αυτη της χαρας υποθεσις. ∆ια τουτο και ο Χριστος εισιουσιν εις τας οικιας τοις
αποστολοις τουτο λεγειν προσεταξεν ευθεως, καθαπερ τι συμβολον των αγαθων·
Εισερχομενοι γαρ, φησιν, εις τας οικιας, λεγετε, Ειρηνη υμιν. Ταυτης γαρ ουκ ουσης,
παντα περιττα. Και παλιν τοις μαθηταις ελεγεν, Ειρηνην αφιημι υμιν, ειρηνην την εμην
διδωμι υμιν. Αυτη τηι αγαπηι προοδοποιει. Και ου λεγει ο της Ἐκκλησιας προεστως,
Ειρηνη υμιν απλως, αλλ', Ειρηνη πασι. Τι γαρ οφελος, αν μετα τουδε μεν ειρηνην
εχωμεν, μεθ' ετερου δε πολεμον και μαχην; τι το κερδος; Ουδε γαρ εν τωι σωματι, αν τα
μεν ησυχαζηι των στοιχειων, τα δε διαστασιαζηι, δυνατον υγιειαν συνεσταναι ποτε, αλλα
δια της απαντων ευταξιας και συμφωνιας και ειρηνης· καν μη παντα ησυχαζηι, και επι
των οικειων ορων μενηι, παντα ανατραπησεται. Και εν τηι διανοιαι δε τηι ημετεραι, εαν μη
παντες ησυχαζωσιν οι λογισμοι, ειρηνη ουκ εσται. Τοσουτον εστιν αγαθον η ειρηνη, ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

υιους Θεου καλεισθαι τους αυτης ποιητας και δημιουργους· εικοτως· επει και ο Υιος του
Θεου επι τουτωι ηλθεν εις την γην, ειρηνοποιησων τα εν τηι γηι, και τα εν τοις ουρανοις.
Ει δε οι ειρηνοποιοι υιοι του Θεου, οι νεωτεροποιοι υιοι διαβολου. Τι λεγεις; ερεις και
μαχας εμβαλλεις; Και τις ουτως αθλιος, φησιν; Εισι γαρ πολλοι χαιροντες επι τοις
κακοις, και το σωμα του Χριστου διασπωντες μαλλον, η οι στρατιωται τηι λογχηι
διετεμνον, η οι Ἰουδαιοι τοις ηλοις διεκοψαν. Ἐκεινο τουτου ελαττον το κακον· εκεινα
διατμηθεντα τα μελη παλιν συνηφθη· ταυτα δε αποσπασθεντα, αν ενθαδε μη συναφθηι,
ουκετι συναφθησεται, αλλα μενει του πληρωματος εξω. Ὅταν βουληι τωι αδελφωι
πολεμησαι, εννοησον οτι τοις μελεσι του Χριστου πολεμεις, και παυσαι της μανιας. Τι
γαρ, ει απεῤριμμενος εστιν, ει ευτελης; τι γαρ, ει ευκαταφρονητος; Ουτως ουκ εστι
θελημα, φησιν, εμπροσθεν του Πατρος μου, ινα αποληται εις των μικρων τουτων· και
παλιν· Οι αγγελοι αυτων διαπαντος βλεπουσι το προσωπον του Πατρος μου του εν τοις
ουρανοις. Ὁ Θεος δι' αυτον και δουλος εγενετο, και εσφαγη· συ δε ουδεν αυτον ειναι
νομιζεις; Ουκουν μαχηι και κατα τουτο τωι Θεωι, τας εναντιας αυτωι φερων ψηφους.
Ὅταν εισελθηι ο της Ἐκκλησιας προεστως, ευθεως 62.323 λεγει· Ειρηνη πασιν· οταν
ομιληι, Ειρηνη πασιν· οταν ευλογηι, Ειρηνη πασιν· οταν ασπαζεσθαι κελευηι, Ειρηνη
πασιν· οταν η θυσια τελεσθηι, Ειρηνη πασι. Και μεταξυ παλιν, Χαρις υμιν και ειρηνη.
Πως ουν ουκ ατοπον, ει τοσαυτακις ακουοντες ειρηνην εχειν, εκπεπολεμωμεθα προς
αλληλους, και λαμβανοντες, και αντιδιδοντες, τωι διδοντι την ειρηνην πολεμουμεν;
Λεγεις, Και τωι πνευματι σου, και διαβαλλεις αυτον εξω; Οιμοι, οτι τα σεμνα της
Ἐκκλησιας, σχηματα γεγονε πραγματων μονον, αλλ' ουκ αληθεια τις· οιμοι, οτι μεχρι
ρηματων τα συμβολα μενει του στρατοπεδου τουτου. Ὅθεν και αγνοειτε δια τι λεγεται,
Ειρηνη πασιν. Ἀλλ' ακουετε των εξης, τι φησιν ο Χριστος· εις ην δ' αν πολιν η κωμην
εισελθητε, Εισερχομενοι εις την οικιαν, ασπασασθε αυτην· και εαν μεν ηι η οικια αξια,
ελθετω η ειρηνη υμων επ' αυτην· εαν δε μη ηι αξια, η ειρηνη υμων προς υμας
αποστραφητω. ∆ια τουτο ουκ ισμεν, οτι τυπον ρηματων νομιζομεν ταυτα ειναι, και ου
συντιθεμεθα τωι νωι. Μη γαρ εγω διδωμι την ειρηνην; Ὁ Χριστος δι' ημων φθεγγεσθαι
καταξιων. Ει και τον αλλον απαντα χρονον κενοι της χαριτος εσμεν, αλλ' ου νυν δι'
υμας. Ει γαρ εις ονον ενηργησε και εις μαντιν η του Θεου χαρις, δι' οικονομιαν και την
των Ἰσραηλιτων ωφελειαν, ευδηλον οτι ουδε εις ημας παραιτησεται ενεργειν, αλλ'
ανεξεται και τουτο δι' ημας. εʹ. Μηδεις τοινυν ειποι, οτι ευτελης εγω και ταπεινος και
ουδενος αξιος λογου, και ουτω μοι προσεχετω. Ειμι γαρ τοιουτος· αλλ' αει εθος τωι Θεωι
δια τους πολλους και τοις τοιουτοις εφιστασθαι. Και ινα μαθητε, τωι Καιν κατηξιωσε
λαλησαι δια τον Ἄβελ, τωι διαβολωι δια τον Ἰωβ, τωι Φαραω δια τον Ἰωσηφ, τωι
Ναβουχοδονοσορ δια τον ∆ανιηλ, τωι Βαλτασαρ δια τον αυτον. Και μαγοι δε
αποκαλυψεως ετυχον, και Καιαφας προεφητευσε χριστοκτονος ων και αναξιος, δια το
της ιερωσυνης αξιωμα. Λεγεται και Ἀαρων δια τουτο μη λεπρωθηναι. ∆ια τι γαρ, ειπε
μοι, αμφοτερων καταλαλησαντων, εκεινη μονη την δικην εδωκε; Μη θαυμασηις· ει γαρ
εν τοις εξωθεν αξιωμασι, καν μυρια τις κατηγορηται, ου προτερον εις δικαστηριον
αγεται, εως αν αποθηται την αρχην, ινα μη και εκεινη μετ' αυτου υβριζηται· πολλωι
μαλλον επι της αρχης της πνευματικης καν οστισουν ηι, ενεργει η του Θεου χαρις· επει
παντα αν απολωλεν· οταν δε αυτην αποθηται, ειτε απελθων, ειτε και ενταυθα, τοτε δη,
τοτε χαλεπωτεραν δωσει την δικην. Μη δη νομιζετε παρ' ημων ταυτα λεγεσθαι· η του
Θεου χαρις εστιν η και εις αναξιον ενεργουσα, ου δι' ημας, αλλα δι' υμας. Ἀκουσατε ουν
τι φησιν ο Χριστος· Ἐαν ηι η οικια αξια, ελθετω η 62.324 ειρηνη υμων επ' αυτην. Πως δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

αξια γινεται; Ἐαν δεξωνται υμας, φησιν. Ἐαν δε μη δεξωνται υμας, μηδε ακουσωσι τον
λογον υμων, αμην λεγω υμιν, ανεκτοτερον εσται γηι Σοδομων και Γομοῤρας εν ημεραι
κρισεως, η τηι πολει εκεινηι. Τι ουν οφελος, οτι δεχεσθε ημας, και ουκ ακουετε των παρ'
ημων λεγομενων; τι το κερδος, οτι θεραπευετε, και ου προσεχετε τοις λεγομενοις υμιν;
Ἐκεινη εστι τιμη ημιν, εκεινη θεραπεια θαυμαστη, η και υμας ωφελουσα και ημας, εαν
ημων ακουητε. Ἀκουετε και του Παυλου λεγοντος, Ουκ ᾔδειν, αδελφοι, οτι αρχιερευς
εστιν. Ἄκουε και του Χριστου λεγοντος, Παντα οσα αν λεγωσιν υμιν τηρειν, τηρειτε και
ποιειτε. Ουκ εμου καταφρονεις, αλλα της ιερωσυνης· αν ιδηις ταυτης γυμνον, τοτε
καταφρονει, τοτε ουδε εγω ανεχομαι επιταττειν. Ἕως δ' αν επι του θρονου τουτου
καθημεθα, εως αν την προεδριαν εχωμεν, εχομεν και την αξιαν και την ισχυν, ει και
αναξιοι εσμεν. Ει ο Μωυσεως θρονος ουτως ην αιδεσιμος, ως δι' εκεινον ακουεσθαι,
πολλωι μαλλον ο του Χριστου θρονος. Ἐκεινον ημεις διεδεξαμεθα· απο τουτου
φθεγγομεθα, αφ' ου και ο Χριστος εθετο εν ημιν την διακονιαν της καταλλαγης. Οι
πρεσβεις, οιοιπερ αν ωσι, δια το της πρεσβειας αξιωμα πολλης απολαυουσι της τιμης.
Ὅρα γαρ· εις μεσην βαρβαρων ερχονται την γην μονοι, μεταξυ τοσουτων πολεμιων· και
επειδη μεγαλα ο της πρεσβειας ισχυει νομος, παντες αυτους τιμωσι, παντες εις αυτους
αποβλεπουσι, παντες μετα ασφαλειας εκπεμπουσι. Και ημεις τοινυν πρεσβειας
ανεδεξαμεθα λογον, και ηκομεν παρα του Θεου· τουτο γαρ εστι το της επισκοπης
αξιωμα. Ἥκομεν προς υμας πρεσβευοντες, αξιουντες καταλυσαι τον πολεμον, και
λεγομεν επι τισιν· ου πολεις επαγγελλομενοι δωσειν, ουδε σιτου μετρα τοσα και τοσα,
ουδε ανδραποδα, ουδε χρυσιον, αλλα βασιλειαν ουρανων, ζωην αιωνιον, συνουσιαν την
μετα Χριστου, τα αλλα αγαθα, α μητε ειπειν δυνατον ημιν, μητε υμιν ακουσαι, εως αν εν
τηι σαρκι ταυτηι ωμεν και τωι παροντι βιωι. Πρεσβευομεν τοινυν· απολαυειν δε
βουλομεθα τιμης· ου δι' ημας, μη γενοιτο· ισμεν γαρ αυτης το ευτελες· αλλα δι' υμας,
ινα υμεις μετα σπουδης τα παρ' ημων ακουητε, ινα υμεις ωφελησθε, ινα μη μετα
ραιθυμιας η απροσεξιας προσεχητε τοις λεγομενοις. Ουχ ορατε τους πρεσβεις πως παντες
αυτους περιεπουσιν; Ἡμεις Θεου πρεσβεις εσμεν προς ανθρωπους. Ει δε προσαντες υμιν
τουτο, ουχ ημεις, αλλ' αυτη η επισκοπη· ουχι ο δεινα, αλλ' ο επισκοπος. Μηδεις εμου
ακουετω, αλλα του αξιωματος. Παντα τοινυν ποιωμεν κατα το τωι Θεωι δοκουν, ινα εις
δοξαν Θεου ζησωμεν, και καταξιωθωμεν των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν
αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Και υμας ποτε εχθρους οντας και απηλλοτριωμενους τηι διανοιαι εν τοις
εργοις τοις πονηροις, νυνι δε αποκατηλλαξε τωι σωματι της σαρκος αυτου
δια του θανατου, παραστησαι υμας αγιους και αμωμους και ανεγκλητους
και ενωπιον αυτου.
αʹ. Ἐνταυθα λοιπον δεικνυσιν, οτι και αναξιους οντας καταλλαγης κατηλλαξε.
Το μεν γαρ ειπειν, οτι υπο την εξουσιαν του σκοτους ησαν, δεικνυσι την συμφοραν, εν ηι
ησαν. Ἀλλ' ινα μη ακουσας εξουσιαν σκοτους, αναγκην νομισηις ειναι, επαγει· Και υμας
οντας απηλλοτριωμενους· ωστε δοκει μεν το αυτο λεγειν, ουκ εστι δε· ου γαρ εστιν ισον
αναγκηι κακως παθοντα, και εκοντα τουτο υπομειναντα απαλλαξαι των δεινων.
Ἐκεινος μεν γαρ ελεεισθαι αξιος, ουτος δε μισεισθαι. Ἀλλ' ομως υμας, φησιν, ουχι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ακοντας ουδε αναγκαζομενους, αλλ' εκοντας και μετα του βουλεσθαι αποπηδωντας
αυτου, και αναξιους οντας απηλλαξε. Και επειδη των εν τοις ουρανοις εμνησθη,
δεικνυσιν οτι η εχθρα πασα εντευθεν ειχε την αρχην, ουκ εκειθεν. Ἐκεινοι μεν γαρ
παλαι εβουλοντο, και ο Θεος· υμεις δε ουκ ηθελησατε. Και διολου δεικνυσι τους
αγγελους μηδεν ισχυσαντας εν τοις κατω χρονοις, ει γε εμενον εχθροι, και ουτε πεισαι
ηδυναντο, ουτε πεισθεντας απαλλαξαι του διαβολου. Ουδε γαρ το πεισαι ειχε τι κερδος,
του κατεχοντος μη δεθεντος· ουδε το δεθηναι ειχε τι κερδος, των κατεχομενων μη
βουλομενων επανελθειν. Ἀλλ' αμφοτερα εδει, ων εκεινοι μεν ουδεν, ο Χριστος δε
αμφοτερα πεποιηκεν. Ὥστε του τον θανατον λυσαι θαυμασιωτερον το πεισαι. Ἐκεινο
μεν γαρ ολον αυτου ην, και αυτος μονος κυριος ην· τουτου δε ουχι αυτος μονος, αλλα
και ημεις· ευκολωτερον δε ταυτα ανυομεν, ων αυτοι κυριοι εσμεν. Ἅτε ουν και μειζον
ον, υστερον αυτο τιθησι. Και ουχ απλως ειπεν, Ἐχθραινοντας, αλλα,
Ἀπηλλοτριωμενους, ο πολλης εχθρας εστιν· ουδε ηλλοτριωμενους, αλλα μηδε
προσδοκωντας επανελθειν. Και εχθρους, φησι, τηι διανοιαι, δια τουτου δηλων, οτι ουχι
μεχρι της προαιρεσεως μονον η αλλοτριωσις ην αυτων· αλλα τι; Και εν τοις εργοις τοις
πονηροις. Και εχθροι ητε, φησι, και τα των εχθρων επραττετε. Νυνι δε αποκατηλλαξεν
εν τωι σωματι της σαρκος αυτου δια του θανατου, παραστησαι υμας αγιους και αμωμους
και ανεγκλητους κατενωπιον αυτου. Ἐνταυθα τιθησι και τον τροπον της καταλλαγης,
οτι εν τωι σωματι, και οτι ουχ απλως πληγεις, ουδε μαστιγωθεις, ουδε πραθεις, αλλα και
αποθανων τωι αισχιστωι θανατωι. Παλιν του σταυρου μεμνηται, και παλιν ετεραν τιθησιν
ευεργεσιαν. Ου γαρ απηλλαξε μονον, αλλα και ο φησιν ανωτερω, Τωι ικανωσαντι ημας,
τουτο δε και ενταυθα αινιττεται. ∆ια του θανατου αυτου, φησι, παραστησαι υμας αγιους
και αμωμους και ανεγκλητους κατενωπιον αυτου. Ου γαρ δη μονον των αμαρτηματων
απηλλαξεν, αλλα και εν τοις ευδοκιμηκοσι κατεστησεν. Ου γαρ ινα κακων απαλλαξηι
μονον τοσαυτα επαθεν, αλλ' ινα και των πρωτων επιτυχωμεν· ωσπερ αν ει τις
καταδικον μη μονον της τιμωριας ελευθερωσηι, αλλα και εις τιμην αναγαγηι. Και τοις
ουδεν ημαρτηκοσιν εγκατεταξε· μαλλον δε 62.326 ου τοις μη ημαρτηκοσι μονον, αλλα
και τοις κατωρθωκοσι τα μεγιστα· και το δη μειζον, οτι αγιωσυνην την κατενωπιον
αυτου δεδωκε. Το δε ανεγκλητον, επιτασις του αμωμου· ανεγκλητον γαρ τοτε λεγεται,
οταν μηδε μεχρι καταγνωσεως, μηδε μεχρι εγκληματος ηι τι πεπραγμενον ημιν. Ἀλλ'
επειδη το ολον αυτου τεθεικεν ειπων, οτι δια του θανατου ταυτα κατωρθωσεν, ινα μη
τις ειπηι, Ουκουν ουδενος χρηιζομεν, δια τουτο επηγαγεν· Ει γε επιμενετε τηι πιστει
τεθεμελιωμενοι και εδραιοι, και μη μετακινουμενοι απο της ελπιδος του Ευαγγελιου.
Την ραιθυμιαν αυτων ενταυθα επικοπτει. Και ουχ απλως ειπεν, Ἐπιμενετε· εστι γαρ
επιμενειν σαλευομενον, και διχοστατουντα· εστιν εσταναι και μενειν περιφερομενον. Ει
γε επιμενετε, φησι, τεθεμελιωμενοι και εδραιοι, και μη μετακινουμενοι. Βαβαι, ηλικηι
κεχρηται τροπηι. ου μονον μη σαλευομενοι, φησιν, αλλα μηδε κινουμενοι. Και ορα·
ουδεν φορτικον τεως τιθησιν, ουδε επιπονον, αλλα πιστιν και ελπιδα. Τουτεστιν, εαν
μενητε πιστευοντες, οτι αληθης η ελπις των μελλοντων. Ἐνταυθα μεν γαρ δυνατον· επι
δε της αρετης ουκ ενι μη μετασαλευθηναι, καν μικρον· ουτως ουκ εστιν επαχθες. Ἀπο
της ελπιδος, φησι, του Ευαγγελιου, ου ηκουσατε, του κηρυχθεντος εν πασηι κτισει τηι υπο
τον ουρανον. Τις δε εστιν η ελπις του Ευαγγελιου, αλλ' η ο Χριστος; Αυτος γαρ εστιν η
ειρηνη ημων, και παντα ταυτα ο εργασαμενος. Ὥστε ο ετεροις επιγραφων,
μετακεκινηται· παντα γαρ απωλεσεν, εαν μη εις τον Χριστον πιστευηι. Ἠκουσατε, φησι.
Παλιν αυτους φερει μαρτυρας, ειτα την οικουμενην απασαν. Ου λεγει, του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

κηρυττομενου, αλλ', ηδη πιστευθεντος και Κηρυχθεντος· οπερ και αρχομενος εποιησεν,
απο της των πολλων μαρτυριας και τουτους στησαι βουλομενος. Ου εγενομην εγω
Παυλος διακονος. Και τουτο εις το αξιοπιστον συντελει. Ἐγω, φησι, Παυλος διακονος.
Μεγα γαρ αυτου ην το αξιωμα λοιπον πανταχου ᾀδομενου, και της οικουμενης οντος
διδασκαλου. Νυν χαιρω εν τοις παθημασι μου υπερ υμων, και ανταναπληρω τα
υστερηματα των θλιψεων του Χριστου εν τηι σαρκι μου υπερ του σωματος αυτου, ο εστιν
η Ἐκκλησια.
βʹ. Και ποια αυτη ακολουθια; ∆οκει μεν απηρτησθαι, πολλην δε εχει την
ακολουθιαν. Και, ∆ιακονος, φησιν· αντι του, ουδεν παρ' εμαυτου εισφερων, αλλα τα
ετερου καταγγελλων. Ουτω δε πιστευω, οτι και πασχω υπερ αυτου· και ου πασχω μονον,
αλλα και χαιρω πασχων, προς την ελπιδα την μελλουσαν αφορων· και πασχω ουχ υπερ
εμαυτου, αλλ' υπερ υμων. Και ανταναπληρω, φησι, τα υστερηματα των θλιψεων του
Χριστου εν τηι σαρκι μου. ∆οκει μεν μεγα ειναι οπερ εφθεγξατο, αλλ' ουκ εστιν
απονοιας, μη γενοιτο, αλλα και πολλης φιλοστοργιας της περι τον Χριστον· ου γαρ
βουλεται αυτου ειναι, αλλ' εκεινου τα παθη. Ουτω δε ειπε, τουτους οικειωσαι αυτωι
βουλομενος. Και α εγω πασχω, δι' εκεινον πασχω, φησιν· ωστε μη εμοι χαριν
ομολογειτε, αλλ' εκεινωι· αυτος γαρ πασχει ταυτα. Ὥσπερ αν ει τις πεμφθεις 62.327 προς
τινα, ετερον αξιωσειε λεγων· Παρακαλω σε, υπερ εμου απελθε προς τονδε· ειτα εκεινος
λεγοι, οτι ∆ια τονδε ταυτα ποιω. Ὥστε ουκ επαισχυνεται και ταυτα αυτου παθηματα
λεγειν. Ου γαρ μονον απεθανεν υπερ ημων, αλλα και μετα το αποθανειν ετοιμος εστι
θλιβηναι δι' ημας. Ἐφιλονεικησε και εβιασατο δειξαι αυτον και νυν κινδυνευοντα υπερ
της Ἐκκλησιας δια του ιδιου σωματος, και προς εκεινο αποτεινεται, οτι Ου δι' ημων
προσαγεσθε, αλλα δι' αυτου, καν ημεις ταυτα ποιωμεν· ου γαρ οικειον εργον
ανεδεξαμεθα, αλλα το εκεινου. Και ταυτον εστιν, ωσπερ αν ει τις ταξις λαχουσα
στρατηγον τον υπερασπιζοντα αυτης, και εν τωι πολεμωι στηκοι, ειτα απελθοντος
εκεινου, ο υποστρατηγος τα εκεινου τραυματα αναδεξοιτο μεχρι του λυθηναι τον
πολεμον. Ειτα οτι και δι' αυτον ταυτα ποιει, ακουσον. Ὑπερ του σωματος αυτου, φησι·
τουτο θελων ειπειν, οτι Ουχ υμιν χαριζομαι, αλλα τωι Χριστωι· α γαρ εκεινον εδει παθειν,
εγω πασχω αντ' αυτου· ορα ποσα κατασκευαζει. ∆εικνυσι πολυ το φιλτρον· ωσπερ εν τηι
δευτεραι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι γραφων ελεγεν, Ἐν ημιν εθετο την διακονιαν της
καταλλαγης· και παλιν, Ὑπερ Χριστου πρεσβευομεν, ως του Θεου παρακαλουντος δι'
ημων· τουτο και ενταυθα φησιν, Ὑπερ αυτου πασχω, ινα μαλλον αυτους επισπασηται.
Τουτεστιν, Ει και ο οφειλων υμιν απηλθεν, αλλ' εγω αποδιδωμι. ∆ια γαρ τουτο και
Ὑστερηματα ειπεν, ινα δειξηι οτι ουδε το παν ηγειται ουδεπω πεπονθεναι. Ὑπερ υμων,
φησι, και μετα θανατον πασχει, ει γε ετι ελλειμματα εμεινε. Τουτο εν τηι προς Ῥωμαιους
ετερως ποιει λεγων· Ὃς και εντυγχανει υπερ ημων· δεικνυς οτι ουκ ηρκεσθη τωι θανατωι
μονον, αλλα και μετα ταυτα μυρια ποιει. Ου τοινυν εαυτον επαιρων ταυτα λεγει, αλλα
τον Χριστον δειξαι βουλομενος ετι και νυν υπερ αυτων φροντιζοντα. Και τον λογον
αξιοπιστον δεικνυσι τωι επαγαγειν, Ὑπερ του σωματος αυτου. Ὅτι γαρ ουτως εχει, και
ουδεν απεικος, δηλον εκ του υπερ του σωματος αυτου ταυτα γενεσθαι. Ὅρα πως ημας
συνηψεν εαυτωι. Τι τοινυν επεισαγετε δια μεσου αγγελους; Ἧς εγω εγενομην, φησι,
διακονος. Τι ετερους επεισαγετε αγγελους; εγω ειμι διακονος. Ειτα δεικνυσιν οτι ουδεν
αυτος εποιησεν, ει γε διακονος εστιν. Ἧς εγενομην εγω, φησι, διακονος κατα την
οικονομιαν του Θεου την δοθεισαν μοι εις υμας, πληρωσαι τον λογον του Θεου
οικονομιαν. Ἤτοι τουτο φησιν, οτι Ουτως ηθελησεν, αυτου απελθοντος, ημας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

διαδεξασθαι την οικονομιαν, ινα μη ως εγκαταλελειμμενοι διακεησθε· αυτος γαρ εστιν
ο παθων, αυτος ο πρεσβευων· η τουτο φησιν, οτι Ἐμε τον μαλιστα παντων διωκτην δια
τουτο ειασε διωξαι, ινα αξιοπιστος ω κηρυσσων· η οικονομιαν φησιν, οτι Ουκ εργα
εζητησεν ουδε πραξεις ουδε κατορθωματα, αλλα πιστιν και βαπτισμα. Ου γαρ αν ετερως
εδεξασθε τον λογον. Εις υμας, φησι, πληρωσαι τον λογον του Θεου. Περι των εθνων
λεγει, δεικνυς αυτους ετι σαλευομενους τωι ειπειν, Πληρωσαι. Το γαρ εθνη απεῤριμμενα
δυνηθηναι τοσουτον υψος δογματων δεξασθαι, ουχι Παυλου ην, αλλ' οικονομιας της
του Θεου· Ἐπει εγω ουκ αν ισχυσα, φησι. ∆ειξας δη το μειζον, τα αυτου παθηματα του
Χριστου οντα, τοτε το σαφεστερον επαγει, οτι Και τουτο του Θεου 62.328 εστι, το
πληρωσαι τον λογον εις υμας. Και δεικνυσιν ενταυθα [ου] φανερως, οτι Και τουτο
οικονομιας, το νυν λεχθηναι, οτι δυνασθε ακουειν, αλλ' ουκ αμελειας, αλλ' ωστε
δεκτικους γενεσθαι. Ὁ γαρ Θεος ουκ αθροως παντα ποιει, αλλα κεχρηται συγκαταβασει
δια την πολλην αυτου φιλανθρωπιαν. Και τουτο αιτιον του νυν παραγενεσθαι τον
Χριστον, αλλα μη παλαι. Ουτω και δεικνυσιν εν τωι Ευαγγελιωι οτι δια τουτο τους
δουλους απεστειλε πρωτους, ινα μη επι τον φονον ελθωσι του υιου. Ει γαρ ουδε μετα
τους δουλους ελθοντα τον υιον ηιδεσθησαν, πολλωι μαλλον προ τουτου· ει των
ελαττονων ουκ ηκουον προσταγματων, πως των μειζονων ηκουσαν αν; Τι ουν φησιν;
Ουκ εισιν Ἰουδαιοι και νυν, και Ἕλληνες ατελεστερον διακειμενοι; Τουτο λοιπον
υπερβολη ραιθυμιας. Το γαρ μετα τοσουτον χρονον, μετα τοσαυτα διδαγματα ετι μενειν
ατελεις, πολλης νωθειας εστιν.
γʹ. Ὅταν ουν λεγωσιν Ἕλληνες, ∆ια τι νυν ηλθεν ο Χριστος; μη τουτο αφωμεν
λεγειν αυτους, αλλ', ει μη κατωρθωσεν, ερωτωμεν. Ὥσπερ γαρ ει και παρα την αρχην
ηλθε και μη κατωρθωσεν, ουκ ηρκει ημιν προς απολογιαν ο καιρος· ουτως, επειδη
κατωρθωσεν, ουκ αν ειημεν δικαιοι του καιρου τας ευθυνας υπεχειν. Ουδε γαρ ιατρον
τις την νοσον λυσαντα και επι υγειαν αγαγοντα απαιτει της ιατρειας τας ευθυνας, ουδε
στρατηγον νενικηκοτα τις εξεταζει, δια τι τωιδε τωι καιρωι, και δια τι εν τωιδε τωι τοπωι.
Ταυτα γαρ, μη κατορθωσαντος, ην ερωταιν· κατορθωσαντος δε, και αποδεχεσθαι. Τις
γαρ, ειπε μοι, αξιοπιστοτερος; ο σος λογισμος και η συκοφαντια, η η του πραγματος
τελειοτης; ενικησεν, η ουκ ενικησε; τουτο δειξον· εκρατησεν, η ουκ εκρατησεν;
εξηγαγεν εις τελος απερ ειπεν, η ου; Αυται εισιν αι ευθυναι. Ειπε δη μοι, Θεον παντως
ομολογεις ειναι, ει και μη Χριστον; ερωτω δη σε· αναρχος ο Θεος; Παντως ερεις. Ειπε δη
μοι, δια τι μη προ μυριων ετων τους ανθρωπους εποιησε; πλειονα γαρ εμελλον ζησεσθαι
χρονον. Ει γαρ καλον το ειναι, πολλωι μαλλον το επιπλειον ειναι. Νυν δε εζημιωθησαν
ον ουκ εγενοντο χρονον; Ἀλλ' ουκ εζημιωθησαν· το δε πως, αυτος οιδεν ο πεποιηκως.
Παλιν σε ερωτω, δια τι μη παντας αθροον εποιησεν, αλλ' η μεν του δεινος ψυχη του
πρωτου γενομενου τοσαυτα ετη εχει ουσα, η δε ετερα ηλαττωται η μηδεπω γενομενη;
δια τι τον μεν πρωτον, τον δε υστερον εποιησεν εις τονδε παραχθηναι τον κοσμον; και
τοιαυτα οντως ζητησεως αξια, αλλ' ου πολυπραγμοσυνης· τουτο γαρ ουδε ζητησεως.
Ἐγω δε ερω την αιτιαν ηνπερ ειπον· υποθου γαρ μοι την ανθρωπινην φυσιν ωσπερ μιαν
τινα ηλικιαν, και τους μεν πρωτους χρονους μειρακιου ταξιν εχειν το γενος το
ημετερον, τους δε μετ' εκεινο νεανισκου, τουτους δε τους εγγυς του γηρως πρεσβυτου.
Λοιπον οταν η ψυχη ακμαζηι, των του σωματος μελων χαλασθεντων, και του πολεμου
λυθεντος, τοτε ηχθημεν επι την φιλοσοφιαν. Και μην τουναντιον, φησι· μειρακια οντα
διδασκομεν, αλλ' ου τα μεγαλα δογματα, αλλα ρητορειαν, αλλα δεινοτητα λογων· ταυτα
μεν ουν, οταν ακμαζοντα γενηται. Ὅρα και τον Θεον ταυτα ποιουντα επι των Ἰουδαιων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Καθαπερ γαρ παιδιοις τοις Ἰουδαιοις γραμματιστην τον Μωυσεα ουτως αυτοις επεστησε,
62.329 και ως παιδια, ουτως αυτους ανηγαγεν εκεινος σκιαγραφων, καθαπερ ημεις τα
στοιχεια. Σκιαν γαρ ην εχων ο νομος των μελλοντων αγαθων, ουκ αυτην την εικονα
των πραγματων. Καθαπερ ουν ημεις τοις παιδιοις και πλακουντας ωνουμεθα, και
αργυρια διδομεν, εν μονον παρ' αυτων απαιτουντες, το τεως βαδιζειν επι το
διδασκαλειον· ουτω και ο Θεος τοτε και πλουτον εδωκε και τρυφην, εν παρ' αυτων
ωνουμενος μονον δια της πολλης συγχωρησεως το ακουειν Μωυσεως. ∆ια τουτο
αυτους διδασκαλωι παρεδωκεν, ινα μη αυτου καταφρονωσιν, αλλα περιεχωνται
καθαπερ πατρος φιλοστοργου. Ὅρα γαρ πως εκεινον μονον εδεδοικεσαν. Ου γαρ ειπον,
Που εστιν ο Θεος; αλλα, Που εστι Μωυσης; και παρων μονον φοβερος ην. Ὅτε γουν
κακως επραξαν, ορα πως αυτους εκολασεν. Ὁ μεν γαρ Θεος αυτους αποκηρυξαι
εβουλετο, αυτος δε ουκ αφιησι· μαλλον δε το ολον του Θεου γεγονε, καθαπερ πατρος
απειλουντος, εκεινου δε αυτον οιονει διδασκαλου παραιτουμενου, και λεγοντος, οτι
Ἐμοι συγχωρησον, και εκ του νυν αναδεχομαι. Ουτως εγενετο διδασκαλειον η ερημος.
Και καθαπερ παιδια χρονισαντα επι της διατριβης, αναχωρησαι βουλεται· ουτω και
εκεινοι τοτε συνεχως την Αιγυπτον εζητουν, και εκλαιον λεγοντες· Ἀπολωλαμεν,
εξανηλωμεθα, παραπολωλαμεν. Και την πινακιδα αυτων συνετριψεν ο Μωυσης, εφ' ης
γραψας αυτοις ην καθαπερ ονοματα τινα· ταυτο ποιων, οπερ και διδασκαλος ποιησειεν
αν, την δελτον λαβων, και ιδων κακως γεγραμμενην, και αυτην ριπτει την δελτον,
πολυν τον θυμον ενδειξασθαι βουλομενος· καν κατεαξηι, ο πατηρ ου χολαι. Αυτος μεν
γαρ ενεκειτο γραφων· εκεινοι δε ουχ ορωντες εις αυτον, αλλ' ετερωθι εστραμμενοι
ητακτουν· και καθαπερ εν τηι διατριβηι αλληλους τυπτουσιν οι παιδες, ουτω και τοτε
αλληλους τυπτειν εκελευσε και αναιρειν. Και παλιν καθαπερ μαθηματα διδους, ειτα
απαιτων, και ουχ ευρισκων, εκολαζεν. Οιον τι λεγω· γραμματα της δυναμεως του Θεου
ησαν γνωριστικα τα εν Αιγυπτωι. Ναι, φησιν· αλλα ταυτα τα γραμματα τας πληγας
εδηλου, και οτι τους εχθρους κολαζει, και διδασκαλειον αυτοις ην ακριβες. Τι γαρ ην
αλλο η κολασις των εχθρων, αλλ' η υμετερα ευεργεσια; Ἄλλως δε και ευηργετει υμας·
και ταυτον γεγονεν, οιον αν ει τις λεγοι μεν ειδεναι τα στοιχεια, σποραδην δε
ερωτωμενος μη ευρισκοι, και τυπτοιτο. Ουτω κακεινοι ελεγον μεν ειδεναι την δυναμιν
του Θεου, σποραδην δε απαιτουμενοι την γνωσιν, αυτην ου παρειχοντο· διο και
ετυπτοντο. Ειδες υδωρ; οφειλεις αναμνησθηναι του υδατος του εν Αιγυπτωι. Ὁ γαρ απο
υδατος αιμα ποιησας, δυνησεται και τουτο ποιησαι· ωσπερ και ημεις λεγομεν πολλακις
τοις παιδιοις· Ὅταν ιδηις εν τωι βιβλιωι το, α, στοιχειον, αναμνησθητι οτι εν τηι πινακιδι
αυτο ειχες. Ειδες λιμον; αναμνησθητι οτι αυτος ην ο τα γεννηματα απολεσας. Ειδες
πολεμους; αναμνησθητι του καταποντισμου. Ειδες οτι μεγαλοι οι την γην οικουντες;
αλλ' ου των Αιγυπτιων μειζους. Ειτα ο εκ μεσου αυτων σε λαβων, ου πολλωι μαλλον
εξωθεν οντα σωσειεν αν; Ἀλλ' ουκ ᾔδεσαν σκορπιστα ερωτασθαι τα στοιχεια· δια τουτο
ετυπτοντο. Ἔφαγον και επιον, και απελακτισαν. Ἔδει εν τωι μαννα μη ζητειν τρυφην,
το απο ταυτης μαθοντας κακον. Και ταυτον εποιουν, οιον ει ελευθερος παις εις
διδασκαλειον πεμπομενος, επιζητοιη το μετα των δουλων αγεσθαι, και υπηρετειν
αυτοις, και την αναγκαιαν και ελευθερωι πρε 62.330 πουσαν τροφην λαβων, και εν τηι
του πατρος τραπεζηι καθημενος, της των οικετων απολαυειν θελοι της δυσωδους, της
ταραχης εμπεπλησμενης. Ουτω και ουτοι Αιγυπτον εζητουν, και ελεγον τωι Μωυσηι, Ναι,
Κυριε, παντα οσα αν ειπηις ποιησομεν, και ακουσομεθα. Και οπερ επι των σφοδρα
δυσδιορθωτων παιδων γινεται, του πατρος αυτους ανελειν βουλομενου, ο διδασκαλος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

παραιτειται συνεχως, τουτο και τοτε εγινετο.
δʹ. Τι δη ταυτα ημιν ειρηται; Ὅτι παιδων ουδεν διαφερομεν. Βουλει ακουσαι και
τα δογματα αυτων, πως παιδων εστι; Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου, φησι, και οδοντα αντι
οδοντος. Εικοτως· ουδεν γαρ ουτω προς αμυναν ωρμηται, ως παιδικη διανοια. Ἐπειδη
γαρ αλογιας εστι το παθος, πολλη δε η αλογια, και πολλη του λογισμου η ερημια εν
εκεινηι τηι ηλικιαι, εικοτως τυραννειται υπο θυμου το παιδιον· και τοσαυτη η τυραννις
του θυμου, ωστε πολλακις προσπταισαντα και διανασταντα, η γονυ τυπτειν
αγανακτουντα, η το υποποδιον αναστρεφειν, και ουτως αναπαυειν αυτων την οδυνην
και την οργην σβεννυναι. Τοιουτον τι και ο Θεος εποιησεν, οφθαλμον αντι οφθαλμου
δους εκκοπτειν, και οδοντα αντι οδοντος, και Αιγυπτιους αναιρων και Ἀμαληκιτας τους
λελυπηκοτας αυτους. Και τοιαυτα επαγγελλεται, ωσπερ αν ειποι τις· Πατερ, ο δεινα με
ετυπτησεν· ειτ' ερει ο πατηρ· Κακος ανθρωπος ο δεινα, και μισησωμεν αυτον. Ουτω και
ο Θεος, Τοις εχθραινουσι σοι, φησιν, εχθρευσω, και τους μισουντας σε μισησω. Και
παλιν, οτε ο Βαλααμ ηυχετο, παιδικη ην η συγκαταβασις η γεγονυια αυτοις. Καθαπερ
γαρ επι των παιδιων, οταν τι των ου φοβερων ιδωσιν, οιον η εριον, η αλλο τι τοιουτον,
εξαιφνης φοβουνται· ωστε δε μη εναπομειναι αυτοις τον φοβον, αγομεν υπο τας
εκεινων χειρας αυτο, και τιτθας ποιουμεν υποδεικνυειν· ουτω και ο Θεος εποιησεν·
επειδη γαρ φοβερος ην ο μαντις, ετρεψεν αυτοις τον φοβον εις θαρσος. Και καθαπερ τα
απογαλακτιζομενα των παιδιων εν καλαθισκοις παντα εχουσιν· ουτω κακεινοις παντα
εδιδου, και πολλην την τρυφην εχορηγει. Ἀλλα το παιδιον την θηλην επιζητει· ουτω
και ουτοι την Αιγυπτον, και τα εκει κρεα. Ὥστε και διδασκαλον και τροφεα και
παιδαγωγον ουκ αν τις αμαρτοι τον Μωυσεα προσειπων· πολλη γαρ η σοφια του
ανδρος. Ουκ εστι δε ισον ανδρων ηδη φιλοσοφειν δυναμενων ηγεισθαι, και παιδων
αλογιστων αρχειν. Και, ει βουλεσθε και ετερον τι ακουσαι, καθαπερ η τροφος τωι παιδιωι
λεγει· Ὅταν αποπατηις, αναστειλον σου τα ιματια, και μεχρι τοσουτου, οταν καθιζανηις·
ουτω και ο Μωυσης εποιει. Και ωσπερ παντα τα παθη τυραννει εν τοις παισι (ουδεπω
γαρ εχει τον ηνιοχον), κενοδοξια, επιθυμια, αλογια, θυμος, βασκανια· ουτω και εν τοις
Ἰουδαιοις παντα ταυτα εκρατει· ενεπτυον, ετυπτον τον Μωυσεα. Και καθαπερ παιδιον
λαμβανει λιθον, και παντες βοωμεν· Ὢ μη ριψηις· ουτω κακεινοι λιθους ελαμβανον
κατα του πατρος, ο δε εφευγε. Και καθαπερ ει κοσμον τινα εχοι ο πατηρ, τουτον το
παιδιον αιτει παρ' αυτου φιλοκοσμον ον· ουτω δη οι περι ∆αθαν και Ἀβειρων
πεποιηκασι τηι ιερωσυνηι επανασταντες. Και βασκανοι δε μαλιστα παντων ησαν, και
62.331 μικροψυχοι, και κατα παντα ατελεις. Τοτε ουν εδει φανηναι τον Χριστον, ειπε
μοι; τοτε τα διαταγματα ταυτα δουναι τα φιλοσοφα, οτε εμαινοντο υπο της επιθυμιας,
οτε ιπποι ησαν θηλυμανεις, οτε χρηματων δουλοι, οτε γαστρος; Ἀλλ' εξεχεεν αν τα της
φιλοσοφιας διδαγματα ανοητοις ουσι διαλεγομενος· και ουτε ταυτα, ουτε εκεινα εμαθον
αν. Και ωσπερ ο προ των στοιχειων αναγινωσκειν διδασκων, ουδεποτε ουδε τα στοιχεια
διδαξει, ουτω δη και τοτε. Ἀλλ' ου νυν· αλλα τηι χαριτι του Θεου πολλη η επιεικεια,
πολλη η αρετη πανταχου καταπεφυτευται. Ευχαριστωμεν ουν υπερ παντων, και μη
πολυπραγμονωμεν. Τον γαρ καιρον ουχ ημεις ισμεν, αλλ' ο του καιρου ποιητης, και των
αιωνων δημιουργος. Παντων τοινυν αυτωι παραχωρωμεν· τουτο γαρ εστι 62.332
δοξαζειν τον Θεον, το μη απαιτειν αυτον ευθυνας ων ποιει. Ουτω και Ἀβρααμ δοξαν
εδωκε τωι Θεωι, Πληροφορηθεις οτι ο επηγγελται, δυνατος εστι και ποιησαι. Ἐκεινος
ουδε το μελλον ηρωτησεν· ημεις δε και των παρελθοντων εξεταζομεν τον λογον. Ὅρα
ποση η ανοια, ποση η αγνωμοσυνη. Ἀλλα παυσωμεθα λοιπον· ουδεν γαρ απο τουτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

κερδος, αλλα και πολλη η βλαβη· και ευγνωμονως διατεθωμεν περι τον ημετερον
∆εσποτην, και δοξαν αναπεμψωμεν τωι Θεωι, ινα υπερ απαντων την ευχαριστιαν
αναφεροντες, της παρ' αυτου φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Το μυστηριον το αποκεκρυμμενον απο των αιω νων και απο των γενεων,
νυνι δε εφανερωθη τοις αγιοις αυτου, οις ηθελησεν ο Θεος γνωρισαι τις ο
πλουτος της δοξης του μυστηριου του εν τοις εθνεσιν, ος εστι Χριστος εν
υμιν, η ελπις της δοξης, ον ημεις καταγγελλομεν, νουθετουντες παντα
ανθρωπον, και διδασκοντες παντα ανθρωπον εν πασηι σοφιαι, ινα
παραστησωμεν παντα ανθρωπον τελειον εν Χριστωι Ἰησου.
αʹ. Ειπων ων ετυχομεν, και δειξας του Θεου την φιλανθρωπιαν και την τιμην τωι
μεγεθει των δοθεντων, παλιν ετεραν επιτασιν εισαγει, οτι ουδε προ ημων τις αυτον
εμαθεν· ο και εν τηι προς Ἐφεσιους ποιει λεγων· Ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε αλλη τις
κτιστη δυναμις, αλλα μονος ο του Θεου Υιος ᾔδει. ∆ιο και ουχ απλως κεκρυμμενον
ειπεν, αλλ' Ἀποκεκρυμμενον· και οτι ει και νυν γεγονεν, αλλα παλαιον εστι, και ανωθεν
ταυτα ο Θεος εβουλετο, και ουτω διετετυπωτο· δια τι δε, ουκετι λεγει. Ἀπο των αιωνων,
φησιν, εξ αρχης. Και μυστηριον εικοτως καλει, ο ουδεις ᾔδει πλην ο Θεος. Και που
κεκρυμμενον; Ἐν τωι Χριστωι· ωσπερ εν τηι προς Ἐφεσιους λεγει· η ωσπερ οταν λεγηι ο
προφητης, Ἀπο του αιωνος, και εως του αιωνος συ ει. Νυνι δε εφανερωθη, φησι, τοις
αγιοις αυτου. Ὥστε της του Θεου οικονομιας εστι το ολον. Νυνι δε, φησιν, εφανερωθη.
Ουκ ειπεν, Ἐγενετο, αλλ', Ἐφανερωθη τοις αγιοις αυτου. Ὥστε και νυν ετι κρυπτεται,
ειπερ τοις αγιοις εφανερωθη μονοις. Μη τοινυν υμας απατατωσαν εκεινοι· ου γαρ ισασι,
δια τι μονοις, Οις ηθελησε, φησιν. Ὅρα πως πανταχου επιστομιζει τας ερωτησεις αυτων.
Οις ηθελησεν ο Θεος, φησι, γνωρισαι. Το δε θελειν αυτου, ουκ αλογον. Τουτο δε ειπε,
χαριτος μαλλον υπευθυνους ποιων, η αφιεις αυτους επι κατορθωματι μεγα φρονειν. Τις
ο πλουτος της δοξης του μυστηριου τουτου εν τοις εθνεσι. Σεμνως ειπε, και ογκον
επεθηκεν, απο πολλης διαθεσεως επιτασεις ζητων επιτασεων. Και γαρ και τουτο
επιτασεως, το αοριστως ειπειν, Ὁ Πλουτος της δοξης του μυστηριου τουτου εν τοις
εθνεσι. Μαλιστα μεν γαρ εν τοις εθνεσι φαινεται, καθως και αλλαχου φησι, Τα δε εθνη
υπερ 62.332 ελεους δοξασαι τον Θεον· φαινεται δε και εν ετεροις, πολλωι δε πλεον εν
τουτοις η πολλη του μυστηριου δοξα. Το γαρ αθροως ανθρωπους λιθων
αναισθητοτερους εις αγγελων αγαγειν αξιωμα απλως δια ψιλων ρηματων και πιστεως
μονης χωρις εργωδιας πασης, οντως δοξα και πλουτος μυστηριου· ωσπερ αν ει τις κυνα
λιμωι και ψωραι διεφθαρμενον, αισχρον τινα και δυσειδη και ουδε κινεισθαι δυναμενον,
αλλ' εῤριμμενον, εξαιφνης και ανθρωπον ποιησειε, και επι του θρονου δειξειε του
βασιλικου. Ὅρα γαρ· τους λιθους προσεκυνουν, και την γην· εμαθον οτι και ουρανου και
ηλιου αμεινους εισι, και ο κοσμος απας αυτοις δουλευει· αιχμαλωτοι και δεσμωται ησαν
του διαβολου· αθροον γεγονασιν αυτου της κεφαλης επανω και επεταττον αυτωι, και
εμαστιζον αυτον· δαιμονων οντες θεραπευται και δουλοι, του των αγγελων ∆εσποτου
και των αρχαγγελων γεγονασι σωμα· ουδε τι εστι Θεος ειδοτες, γεγονασιν εξαιφνης και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

συνθρονοι του Θεου. Βουλει μυριους ιδειν αναβαθμους, ους υπερεπηδησαν; Ἔδει μαθειν
πρωτον, οτι οι λιθοι ου θεοι· δευτερον, οτι ου μονον ου θεοι, αλλα και ανθρωπων
ελαττους· τριτον, οτι και αλογων· τεταρτον, οτι και φυτων· πεμπτον, οτι τα ακρα
συνηγαγον εις ταυτον, οτι ου μονον λιθοι, αλλ' ουδε γη, ουδε ζωα, ουδε φυτα, ουδε
ανθρωπος, ουδε ουρανος· η ανωθεν παλιν, οτι ου λιθοι, ου ζωα, ου φυτα, ου στοιχεια, ου
τα ανω, ου τα κατω, ουκ ανθρωπος, ου δαιμονες, ουκ αγγελοι, ουκ αρχαγγελοι, ουχ
ετερα τις των ανω δυναμεων εκεινων υπο της ανθρωπινης φυσεως θεραπευεσθαι
οφειλει. Καθαπερ απο τινος βυθου ανιμωμενους εδει μαθειν, οτι ο παντων ∆εσποτης
ουτος Θεος εστιν, οτι θεραπευειν αυτον μονον χρη, οτι καλον η θαυμαστη πολιτεια, οτι
ο παρων θανατος ου θανατος, οτι η ζωη ου ζωη, οτι το σωμα ανισταται, οτι αφθαρτον
γινεται, οτι εις ουρανους ανεισιν, οτι αθανασιας επιτυγχανει, οτι μετα αγγελων
εστηκεν, οτι μεθισταται. Ἀλλα τουτον τον εκει κατω, ταυτα παντα υπερπηδησαντα, ανω
εκαθισεν επι του θρονου, των αγγελων και των αρχαγγελων και των θρονων και των
κυριοτητων ποιησας κυριωτερον τον υποκατω λιθων οντα. Ὄντως καλως ειπε, Τις ο
πλουτος της δοξης του 62.333 μυστηριου τουτου. Ὥσπερ αν ει τις μωρον τινα
φιλοσοφον εξαιφνης δειξειε· μαλλον δε οσα αν ειποι τις, ουδεν ερει· και γαρ και τα του
Παυλου αοριστα εστι. Τις ο πλουτος, φησι, της δοξης του μυστηριου τουτου εν τοις
εθνεσιν, ος εστι Χριστος εν υμιν. Παλιν εδει μαθειν, οτι ο παντων ανωτερος, και
αγγελων αρχων, και των αλλων απασων δυναμεων κρατων, κατεβη κατω, και
ανθρωπος γεγονε, και μυρια επαθε, και ανεστη και ανεληφθη.
βʹ. Ταυτα παντα μυστηριου ην, και μετ' εγκωμιου τιθησι λεγων, Ὅς εστι Χριστος
εν υμιν. Ει δε εν υμιν εστι, τι αγγελους ζητειτε διδασκαλους; Του μυστηριου τουτου.
Ἔστι γαρ και αλλο μυστηριον. Ἀλλα τουτο οντως μυστηριον, ο ουδεις οιδεν, ο εστι
θαυμαστον, ο παρα την κοινην προσδοκιαν, ο εκρυπτετο. Ὅς εστι Χριστος εν υμιν,
φησιν, η ελπις της δοξης, ον ημεις καταγγελλομεν, ανωθεν αυτον φεροντες· ον ημεις,
ουκ αγγελοι· διδασκοντες και νουθετουντες, ουκ επιτακτικως ουδε μετα αναγκης· και
γαρ και τουτο της του Θεου φιλανθρωπιας, το μη τυραννικως προσαγεσθαι. Ἐπειδη το,
∆ιδασκοντες, μεγα ην, επηγαγε, Νουθετουντες, οπερ ην μαλλον πατρος, η διδασκαλου.
Ὃν ημεις, φησι, καταγγελλομεν, νουθετουντες παντα ανθρωπον, και διδασκοντες
παντα ανθρωπον εν πασηι σοφιαι· τουτεστι, μετα πασης σοφιας και συνεσεως, η παντα εν
σοφιαι λεγοντες. Ὥστε σοφιας δει πασης· το γαρ τα τοιαυτα δυνηθηναι μαθειν, ου των
τυχοντων εστιν. Ἵνα παραστησωμεν παντα ανθρωπον τελειον εν Χριστωι Ἰησου. Τι
λεγεις, Παντα ανθρωπον; Ναι, φησι, τουτο σπουδαζομεν. Τι γαρ; ει και μη γινεται τουτο,
εσπευδεν ο μακαριος Παυλος τελειον ποιησαι. Ἄρα τουτο τελειοτης, εκεινο δε ατελες·
ωστε καν μη πασαν τις εχηι την σοφιαν, ατελης εστι. Τελειον εν Χριστωι Ἰησου. Ουκ εν
νομωι ουδε εν αγγελοις· εκεινο γαρ ου τελειον. Ἐν Χριστωι, τουτεστιν, εν τηι γνωσει του
Χριστου. Ὁ ειδως τι εποιησεν ο Χριστος, μειζον φρονησει αγγελων. Ἐν Χριστωι Ἰησου·
εις ο και κοπιω αγωνιζομενος. Ουχ απλως σπουδαζω, φησιν, ουδε ως ετυχεν, αλλα,
Κοπιω αγωνιζομενος, μετα πολλης της σπουδης, τουτεστι, μετα πολλης της αγρυπνιας.
Ει εγω υπερ των υμετερων αγαθων ουτως αγρυπνω, πολλωι μαλλον υμεις οφειλετε.
Ειτα παλιν δεικνυς θειον ον, Κατα την ενεργειαν αυτου, φησι, την ενεργουμενην εν
εμοι εν δυναμει. ∆εικνυσιν οτι του Θεου τουτο εργον εστιν. Ὁ τοινυν ισχυρον με ποιων
εις τουτο, δηλον οτι τουτο βουλεται· διο και αρχομενος φησι, ∆ια θεληματος Θεου.
Ὥστε ου μονον μετριαζων αυτο τεθεικεν, αλλα και επαληθευων τωι λογωι, και
αγωνιζομενος. Τουτο ειπων, δεικνυσιν οτι πολλοι μαχονται προς αυτον. Ειτα η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

φιλοστοργια πολλη· Θελω γαρ υμας ειδεναι ηλικον αγωνα εχω περι υμων, και των εν
Λαοδικειαι. Ειτα ινα μη δοξηι της αυτων ασθενειας ειναι τουτο, συνηψε και ετερους, και
ουδεπω κατεγνω. Και οσοι ουχ εωρακασι το προσωπον μου εν σαρκι. Θειως δεικνυσιν
ενταυθα, οτι εωρων συνεχως εν πνευματι. Μαρτυρει δε αυ 62.334 τοις αγαπην πολλην·
διο και επηγαγεν· Ἵνα παρακληθωσιν αι καρδιαι αυτων, συμβιβασθεντων εν αγαπηι, και
εις παντα πλουτον της πληροφοριας της συνεσεως, εις επιγνωσιν του μυστηριου του
Θεου Πατρος και του Χριστου· εν ωι εισι παντες οι θησαυροι της σοφιας και της γνωσεως
αποκρυφοι. Ἤδη λοιπον σπευδει και ωδινει εμβαλειν εις το δογμα, ουτε κατηγορων,
ουτε απαλλαττων αυτους της κατηγοριας. Ἀγωνα, φησιν, εχω. Ἵνα τι γενηται;
Ἵνασυμβιβασθωμεν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· ινα στωσι βεβαιοι εν τηι πιστει. Ἀλλ' ου
τιθησιν ουτως, αλλ' υποτεμνεται τα της κατηγοριας. Τουτεστιν, ινα ενωθωσι μετα
αγαπης, ουδε μετα αναγκης, ουδε μετα βιας. Ὅπερ γαρ ειπον, Ἀνεπαχθης εστιν αει
αυτοις επιτρεπων, και δια τουτο φησιν· Ἀγωνιω, επειδη μετα αγαπης, και εκοντας
βουλομαι. Ου γαρ απλως την συναγωγην βουλομαι γινεσθαι, ουχ απλως τωι στοματι,
αλλ' ινα αι καρδιαι αυτων παρακληθωσι. Συμβιβασθεντων εν αγαπηι εις παντα πλουτον
της πληροφοριας της συνεσεως. Τουτεστιν, ινα υπερ μηδενος αμφιβαλλωσιν, ιν' υπερ
παντων πεπληροφορημενοι ωσι. Πληροφοριαν δε ειπε την δια πιστεως· εστι γαρ
πληροφορια και η δια λογισμων, αλλ' ουδενος λογου εκεινη αξια. Οιδα, φησιν, οτι
πιστευετε, αλλα πληροφορηθηναι υμας βουλομαι, ουκ εις τον πλουτον μονον, αλλ' Εις
παντα τον πλουτον, ινα και εν πασι και επιτεταμενως πεπληροφορημενοι ητε. Και θεα
την συνεσιν του μακαριου τουτου. Ουκ ειπεν, οτι Κακως ποιειτε, οτι Ου
πεπληροφορησθε, και κατηγορησεν· αλλ', Ουκ ιστε πως σπουδαζω, ινα πληροφορηθητε
μετα συνεσεως, και ουχ απλως. Ἐπειδη γαρ ειπε πιστιν, Μη νομισητε, φησιν, οτι απλως
και ανονητως ειπον, αλλα μετα συνεσεως, μετα αγαπης. Εις επιγνωσιν του μυστηριου
του Θεου Πατρος, και του Χριστου. Ὥστε του Θεου τουτο εστι το μυστηριον, το δια του
Υιου προσαγεσθαι. Και του Χριστου, εν ωι εισι παντες οι θησαυροι της σοφιας και της
γνωσεως αποκρυφοι. Ει δε εν αυτωι εισιν, αρα σοφως και νυν ηλθε. Τινος ουν ενεκεν
εγκαλουσι τινες των ανοητων; Ὅρα πως τοις απλουστεροις διαλεγεται· Ἐν ωι εισι
παντες οι θησαυροι. Αυτος παντα οιδεν. Ἀποκρυφοι. Μη γαρ δη νομισητε ηδη το παν
εχειν· αποκρυφοι εισι και απο αγγελων, ουκ αφ' υμων μονον· ωστε παρ' αυτου δει
παντα αιτειν· αυτος διδωσι σοφιαν και γνωσιν. Τωι μεν ουν, Θησαυροι, ειπειν, το πολυ
δεικνυσι· τωι δε, Παντες, το μηδε αγνοειν· τωι δε, Ἀποκρυφοι, το μονος ειδεναι. Τουτο δε
λεγω, ινα μη τις υμας παραλογιζηται εν πιθανολογιαι.
γʹ. Ὁραις οτι δια τουτο ειπον, φησι, ταυτα, ινα μη παρα ανθρωπων ζητητε.
Παραλογιζηται, φησιν, εν πιθανολογιαι. Τι γαρ, ει πιθανως λεγει; Ει γαρ τηι σαρκι απειμι,
αλλα τωι πνευματι συν υμιν ειμι. Το ακολουθον τουτο ην ειπειν· Ει γαρ και τηι σαρκι
απειμι, αλλ' ομως οιδα τους απατεωνας· νυν δε εις εγκωμιον κατεληξε. Χαιρων και
βλεπων υμων την ταξιν και το στερεωμα της εις Χριστον πιστεως υμων. Την ταξιν, την
ευταξιαν, φησι. Και στερεωμα της εις Χριστον πιστεως. Ταυτα εγκωμιων μαλλον εστι.
Και ουκ ειπε, την πιστιν, αλλα, Το στερεωμα, καθαπερ προς στρατιωτας ευτακτως
εστωτας και βεβαιως. Το στεῤρον ουκ απατη, ου πειρασμος δια 62.335 σαλευει. Ου
μονον, φησιν, ου πεπτωκατε, αλλ' ουδε την ταξιν υμων συνεχεε τις. Ἐπεστησεν εαυτον
αυτοις, ινα ως παροντα φοβωνται· η γαρ ταξις ουτω φυλαττεται. Ἀπο του στερεωματος
το πεπυκνωμενον· ουτω γαρ γινεται στερεωμα, οτε πολλα συναγαγων συγκολλησεις
πυκνως και αδιασπαστως· τοτε στερεωμα γινεται, οιον επι τοιχου. Τουτο δε της αγαπης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

εργον εστι· τους γαρ καθ' εαυτους οντας, οταν ακριβως συγκολλησηι και συναψηι,
στεῤρους εργαζεται. Και η πιστις παλιν το αυτο ποιει, οταν μη αφηι λογισμους
επεισελθειν. Ὥσπερ γαρ οι λογισμοι διαιρουσι και σαλευουσι, ουτως η πιστις στερεοι και
παγηναι ποιει. Ἐπειδη γαρ μειζονα η κατα ανθρωπινον λογισμον ευηργετησεν ημας ο
Θεος, εικοτως την πιστιν επεισηγαγεν. Ουκ εστι γαρ ειναι στεῤρον τον λογισμους
απαιτουντα. Ἰδου γαρ τα σεμνα ημων παντα πως ερημα λογισμων, και πιστεως εχεται
μονης. Ουκ εστιν ουδαμου ο Θεος, και πανταχου εστι. Τι τουτου αλογωτερον; Ἕκαστον
καθ' εαυτο αποριας γεμει. Ου γαρ δη εν τοπωι εστιν, ουδε τοπος εστι τις εν ωι εστιν. Ουκ
εγενετο, ουχ εαυτον εποιησεν, ουκ ηρξατο του ειναι. Ποιος ταυτα λογισμος καταδεξεται,
αν μη πιστις ηι; η ουχι καταγελως ειναι δοκει, και αινιγματος μαλλον ουκ εχει τελος; Το
μεν ουν αναρχον αυτου και αγεννητον και απεριγραφον και απειρον, ουτως απορον· το
δε ασωματον ιδωμεν, μηποτε λογισμωι εξετασαι δυνωμεθα. Ἀσωματος εστιν ο Θεος. Τι
εστιν ασωματος; Ῥημα ψιλον μονον· η γαρ εννοια ουδεν εδεξατο, ουδε ενετυπωσεν
εαυτηι· καν γαρ ανατυπωσηι, εις φυσιν ερχεται, και τα του σωματος ποιητικα. Ὥστε λεγει
μεν το στομα, ουκ οιδε δε η διανοια τι λεγει, η εν μονον, οτι ουκ εστι σωμα· τουτο μονον
οιδε. Και τι λεγω επι Θεου; επι γαρ ψυχης τι εστι το ασωματον, της γενομενης, της
εγκεκλεισμενης, της περιγραφομενης; ειπε, δειξον. Ἀλλ' ουκ αν εχοις. Ἀηρ εστιν; Ἀλλ' ο
αηρ σωμα, ει και μη ναστον, και πολλαχοθεν δηλον οτι σωμα εστι χαυνον. Πυρ δε; Ἀλλα
το πυρ σωμα εστιν, η δε ενεργεια. της ψυχης ασωματον. ∆ια τι; Ὅτι πανταχου διηκει. Ει
δε αυτη σωμα εστιν, εν τοπωι το ασωματον· ουκουν και περιγραφεται· το δε
περιγραφομενον, εν σχηματι εστι, τα δε σχηματα απο γραμμης, αι δε γραμμαι σωματων.
Παλιν το ασχηματιστον ποιαν εννοιαν εχει; Ου σχημα εχει, ουκ ειδος, ου τυπον. Ὁραις
πως ιλιγγιαι η διανοια; Παλιν αδεκτος η φυσις κακων εκεινη· αλλα και εκων εστιν
αγαθος· ουκουν δεκτικη. Ἀλλ' ουκ εστιν ειπειν· μη γενοιτο. Παλιν θελων εις το ειναι
παρηχθη, η μη θελων; Ἀλλ' ουδε τουτο εστιν ειπειν. Παλιν περιγραφει την οικουμενην,
η ου; Ει μεν γαρ μη περιγραφει, αυτος περιγραφεται· ει δε περιγραφει, απειρος εστι τηι
φυσει. Παλιν εαυτον περιγραφει; Ἀλλ' ει περιγραφει εαυτον, αρα ουκ αναρχος εαυτωι,
αλλ' ημιν· ουκουν ου φυσει αναρχος. Πανταχου τα εναντια δει δουναι. Ὁραις τον ζοφον
οσος, και οτι πανταχου πιστεως δει; Αυτη εστιν η στεῤρα. Ἀλλ', ει βουλεσθε, επι τα
τουτων ελαττω ελθωμεν. Ἔχει ενεργειαν εκεινη η ουσια. Και τι εστιν ενεργεια επ'
αυτου; αρα κινησις τις; Ουκουν ουκ ατρεπτος· το γαρ κινουμενον ουκ ατρεπτον· εξ
ακινησιας γαρ κινειται. 62.336 Ἀλλ' ομως κινειται, και ουδεποτε ισταται. Ποιαν δε
κινησιν, ειπε μοι; παρα γαρ ημιν επτα τινες εισιν, η κατω, η ανω, η εντος, η εκτος, η
δεξια, η αριστερα, η κυκλοφορικως· η ει μη τουτο, αυξησις, μειωσις, γενεσις, φθορα,
αλλοιωσις. Ἀλλ' ουδεμιαν τουτων κινειται, αλλ' οιαν ο νους κινησιν κινειται; Ἀλλ'
ουδε τουτο· μη γενοιτο· πολλα γαρ και ατοπως ο νους κινειται. Το θελειν εστι το
ενεργειν; παντας δε ανθρωπους θελει αγαθους ειναι και σωθηναι· πως ου γινεται; Ἀλλ'
ετερον το θελειν, αλλο δε το ενεργειν; Ουκουν ουκ αρκει προς ενεργειαν το θελειν· πως
ουν λεγει η Γραφη, Παντα, οσα ηθελησεν, εποιησε; και παλιν ο λεπρος φησι τωι Χριστωι·
Ἐαν θεληις, δυνασαι με καθαρισαι; Βουλεσθε και αλλο ειπω; πως εξ ουκ οντων τα οντα
γεγονε; πως εις το μηδεν αναλυεται; τι ανωτερον του ουρανου; κακεινου δε παλιν τι;
κακεινου τι; και μετ' εκεινο τι; και τουτο επ' απειρον. Τι κατωτερον της γης; θαλαττα·
και μετα ταυτην τι; και μετ' εκεινο παλιν τι; Ἀλλ' εις τα δεξια, εις τα αριστερα, ουχ η
αυτη απορια; δʹ. Ἀλλα ταυτα μεν αορατα. Βουλεσθε επι των ορωμενων αγαγω τον
λογον; επι των ηδη συμβαντων; Ειπε μοι, πως το θηριον τον Ἰωναν ειχε εν τηι γαστρι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

και ουκ απωλλυτο; ουχι αλογον εστιν; ουχι απλως κινειται; πως εφεισατο του δικαιου;
πως αυτον ουκ απεπνιξεν η θερμη; πως ουκ εσηψεν; Ει γαρ το εν βυθωι ειναι μονον
απορον, το και εν σπλαγχνοις και τηι θερμηι εκεινηι, πολλωι μαλλον απορωτερον. Πως
γαρ τον εκειθεν αερα ανεπνει; πως ηρκει δυο ζωοις η αναπνοη; πως δε αυτον και ημεσεν
ασινη; πως δε και εφθεγγετο; πως δε και εν εαυτωι ην, και προσηυχετο; αρα ταυτα ουκ
απιστα; Ἂν λογισμωι εξεταζωμεν, απιστα· αν δε πιστει, σφοδρα πιστα. Ειπω τι τουτου
πλεον; Ὁ σιτος εν τωι κολπωι της γης φθειρεται, και ανισταται. Ὅρα τα θαυματα εναντια,
και αλληλα νικωντα· θαυμαστον το μη σαπηναι, θαυμαστον το σαπεντα αναστηναι. Που
εισιν οι τηι αναστασει διαπιστουντες και λεγοντες, Τοδε το οστουν πως τωιδε
συγκολλαται; και μυθωδη τοιαυτα εισαγοντες; Ειπε μοι, πως ο Ἠλιας ανηλθεν εν πυρος
αρματι; Το πυρ καιειν ειωθεν, ουκ αναγειν. Πως τοσουτον ζηι χρονον; εν τινι τοπωι εστι;
δια τι τουτο γεγονε; Που δε Ἐνωχ μετετεθη; τροφης απολαυει οιας και ημεις; και τι το
κωλυον ενταυθα αυτον ειναι; Ἀλλ' ουκ απολαυει· και δια τι μετετεθη; Ὅρα τον Θεον
κατα μικρον ημας παιδαγωγουντα. Μετεθηκε τον Ἐνωχ· ου πανυ μεγα τουτο.
Ἐπαιδευσεν ημας τουτο εις την αναγωγην του Ἠλια. Παλιν εναπεκλεισε τον Νωε τηι
κιβωτωι· ου πανυ μεγα ουδε τουτο. Ἐπαιδευσεν ημας τουτο εις την αποκλεισιν του
προφητου την εν τωι κητει. Ουτω και τα παλαια προδρομων εδεηθη και τυπων. Καθαπερ
γαρ επι κλιμακος ο πρωτος βαθμος παραπεμπει τωι δευτερωι, απο δε του πρωτου ουκ ενι
επι τον τεταρτον ελθειν, και ουτος εκεινωι, ινα εκεινος τουτωι γενηται οδος· ουδε προ
του πρωτου δυνατον επι τον δευτερον ελθειν· ουτω και ενταυθα. Και θεα σημεια
σημειων· και οψει τουτο επι της κλιμακος, ην ειδεν Ἰακωβ· Ἄνω, φησιν, ο Κυριος
επεστηρικτο, κατω δε αγγελοι ανεβαινον και κατεβαινον. Προεφητευετο οτι Υιον εχει ο
Πατηρ· εδει τουτο πιστευθηναι. Ποθεν θελεις αυτου τα σημεια δειξω; ανωθεν κατω, η
κατωθεν ανω; Ἔδει γνωσθηναι οτι απαθως γενναι· δια τουτο εγεννησε πρωτον στειρα.
Μαλλον δε ανω 62.337 τερω αγαγωμεν τον λογον· εδει πιστευθηναι, οτι εξ αυτου· τι
ουν; Γινεται τουτο, αμυδρως μεν, ατε εν τυπωι και σκιαι, πλην γινεται· και προιον
σαφεστερον πως γινεται. Ἐξ ανθρωπου μονου γυνη, και μενει εκεινος ολοκληρος.
Παλιν της εκ Παρθενου κυησεως εδει γενεσθαι τι τεκμηριον. Τικτει στειρα ουχ απαξ,
αλλα και δευτερον και τριτον και πολλακις. Της μεν ουν εκ Παρθενου γεννησεως τυπος
η στειρα· και αυτη παραπεμπει τηι πιστει την διανοιαν. Παλιν τουτο τυπος εγενετο του
μονον δυνασθαι γεννησαι τον Θεον. Ει γαρ κυριωτερον ανθρωπος, και χωρις τουτου
τικτεται, πολλωι μαλλον εκ του κυριωτερου γενναται. Ἔστι και αλλη γεννησις της
αληθειας τυπος, η ημετερα η εκ Πνευματος. Ταυτης παλιν η στειρα τυπος, οτι ουκ εξ
αιματων· αυτη της ανω γεννησεως. Ἡ μεν ουν αυτης το απαθες δεικνυσιν, η δε το εκ
μονου δυνασθαι γεννασθαι. Ἔστι Χριστος ανω παντων κρατων· εδει πιστευθηναι τουτο.
Γινεται τουτο εν τηι γηι επι του ανθρωπου. Ποιησωμεν γαρ, φησιν, ανθρωπον κατ' εικονα
και καθ' ομοιωσιν ημετεραν, και καθισταται επι της αρχης των αλογων παντων. Ουτως
ου δια ρηματων, αλλα δια πραγματων υμας επαιδευσε. Το ανακεχωρηκος της φυσεως ο
παραδεισος εδηλου, και το παντων ειναι βελτιωτατον τον ανθρωπον. Ἔμελλεν
ανιστασθαι ο Χριστος· ορα λοιπον ποσα τοιουτου τεκμηρια· ο Ἐνωχ, ο Ἠλιας, ο Ἰωνας,
τα εν τηι καμινωι, το επι 62.338 του Νωε το βαπτισμα, τα σπερματα, τα φυτα, η γεννησις η
ημετερα, η των ζωων παντων. Ἐπειδη γαρ εν τουτωι παντα εκινδυνευετο, τουτο μαλιστα
παντων πολλους εσχε τους τυπους. Ὅτι ουκ απρονοητα τα παντα εστιν, απο των παρ'
ημιν δυνατον στοχασασθαι· ουδεν γαρ απρονοητον μενει, αλλα και αγελαι και τα αλλα
παντα αρχης δειται. Και οτι ουκ αυτοματα γεγονε τα παντα, δεικνυσιν η γεεννα, εδειξε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

δε ο κατακλυσμος ο επι Νωε, το πυρ, ο καταποντισμος ο των Αιγυπτιων, τα εν τηι ερημωι.
Ἔδει και του βαπτισματος πολλα προηγησασθαι· γεγονεν, οσα εν υδατι, και μυρια αλλα,
οιον τα εν τηι Παλαιαι, τα εν τηι κολυμβηθραι, το τον μη υγιαινοντα καθαιρεσθαι, αυτος ο
κατακλυσμος, το βαπτισμα Ἰωαννου. Ἔδει πιστευθηναι οτι τον Υιον αυτου εκδιδωσιν ο
Θεος· προλαβων εποιησε τουτο ανθρωπος. Τις ουτος; Ἀβρααμ ο πατριαρχης. Παντων
ουν τουτων τυπους, αν θελωμεν, ευρησομεν, αν ζητωμεν εν τηι Γραφηι. Ἀλλα μη
αποκαμωμεν, αλλ' εν τουτοις ρυθμιζωμεν εαυτους· στεῤραν εχωμεν την πιστιν, και
ακριβειαν πολιτειας επιδειξωμεθα, ινα δια παντων ευχαριστησαντες τωι Θεωι,
καταξιωθωμεν των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤʹ.
Ὡς ουν παρελαβετε τον Χριστον Ἰησουν τον Κυριον, εν αυτωι περιπατειτε,
εῤριζωμενοι και εποικοδομουμενοι εν αυτωι, και βεβαιουμε νοι εν τηι
πιστει, καθως εδιδαχθητε, περισ σευοντες εν αυτηι εν ευχαριστιαι.
αʹ. Παλιν αυτους τηι οικειαι προκαταλαμβανει μαρτυριαι, λεγων, Ὡς ουν
παρελαβετε. Ουδεν ξενον, φησιν, επεισαγομεν· ουκουν μηδε υμεις. Ἐν αυτωι
περιπατειτε· αυτος γαρ εστιν η οδος η προσαγουσα εις τον Πατερα· μη εν τοις αγγελοις·
ου φερει αυτη η οδος εκει. Ἐῤριζωμενοι· τουτεστι, πεπηγοτες· μη ποτε μεν ταυτην, ποτε
δε εκεινην, αλλ' εῤριζωμενοι· το δε εῤριζωμενον ουκ αν ποτε μετασταιη. Ὅρα πως
κυριας τας λεξεις τιθησι. Και εποικοδομουμενοι, φησι· τουτεστι, τηι διανοιαι φθανοντες
εις αυτον. Και βεβαιουμενοι εν αυτωι· τουτεστι, κατεχοντες αυτον, και ως επι θεμελιον
οικοδομουμενοι. ∆εικνυσιν αυτους καταπεσοντας· το γαρ, Οικοδομουμενοι, τουτο
δηλοι. Οικοδομη γαρ εστιν οντως η πιστις, και δει και του θεμελιου ισχυρου, και της
οικοδομιας ασφαλους. Ἄν τε γαρ μη επ' ασφαλειαι τις οικοδομησηι, σαλευεται· αν τε επ'
ασφαλειας, και μη εστηκηι, ουκετι ισταται. Καθως εδιδαχθητε. Παλιν το, Καθως,
δηλωτικον εστι του μηδεν καινον τι λεγειν. Περισσευοντες, φησιν, εν αυτηι εν
ευχαριστιαι. Τουτο γαρ ευγνωμονων· ου λεγω απλως ευχαριστειν, αλλα μετα πολλης της
παρουσιας, πλεον η εμαθετε, ει οιον τε, μετα πολλης της φιλοτιμιας. Βλεπετε μη τις
υμας εσται ο συλαγωγων. Ὁραις πως εδειξε κλεπτην οντα, και αλλοτριον, και ηρεμα
επεισιοντα; ηδη γαρ 62.338 παρεστησεν αυτον εισιοντα. Και καλως ειπε, Συλαγωγων.
Ὥσπερ αν τις χωμα κατωθεν διορυττων μη παρεχηι αισθησιν, το δε υπονοστει· ουτω και
εκεινος ποιει. Βλεπετε ουν· τουτο γαρ εργον εκεινωι το μηδε αισθησιν παρεχειν. ∆ια της
φιλοσοφιας. Ειτα, επειδη δοκει σεμνον ειναι το της φιλοσοφιας, προσεθηκε, Και κενης
απατης. Ἔστι γαρ και καλη απατη, οιαν ηπατηθησαν πολλοι, ην ουδε απατην δει καλειν·
περι ης φησιν ο Ἱερεμιας· Ἠπατησας με, Κυριε, και ηπατηθην. Το γαρ τοιουτον ουδε
απατην δει καλειν· επει και τον πατερα ηπατησεν ο Ἰακωβ, αλλ' ουκ απατη, αλλ'
οικονομια ην. ∆ια της φιλοσοφιας, φησι, και κενης απατης, κατα την παραδοσιν των
ανθρωπων, κατα τα στοιχεια του κοσμου, και ου κατα Χριστον. Τεως του ελεγχου
απτεται της των ημερων παρατηρησεως, στοιχεια κοσμου ηλιον και σεληνην λεγων,
καθαπερ και εν τηι προς Γαλατας ελεγε· Πως παλιν επιστρεφετε επι τα ασθενη και πτωχα
στοιχεια; Και ουκ ειπεν, Ἡμερων παρατηρησεις, αλλα ∆ι' ολου του κοσμου του
παροντος, ινα το ευτελες δειξηι· ει γαρ ο κοσμος ουδεν, πολλωι μαλλον [και] τα στοιχεια.
31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆ειξας ουν πρωτον οσα ευεργετηθησαν, οσα ευ επαθον, τοτε επαγει την κατηγοριαν, ινα
μειζονα δειξηι, και εληι τους ακουοντας. Τουτο και οι προφηται ποιουσιν αει· προτερον
τας ευεργεσιας δεικνυουσι, και τοτε τας κατηγοριας αυξουσι, καθαπερ ο Ἡσαΐας φησιν·
Υιους εγεννησα και υψωσα, αυτοι δε με ηθετησαν· και παλιν, Λαος μου, τι εποιησα σοι, η
τι ελυπησα σε, η τι παρ 62.339 ηνωχλησα σοι; και ο ∆αυιδ, ως οταν λεγηι· Ἐπηκουσα σου
εν αποκρυφωι καταιγιδος· και παλιν, Ἄνοιξον το στομα σου, και πληρωσω αυτο. Και
πανταχου ουτως ευρησεις. Μαλιστα μεν ουν ουδε ει τι ελεγον, πειθεσθαι εδει· νυν δε και
χωρις των ευεργεσιων φευγειν εκεινα δει. Και ου κατα Χριστον, φησι. Μαλιστα μεν γαρ,
ει και ουτως ην εξ ημισειας, ωστε δυνασθαι και τουτωι κακεινωι δουλευειν, ουδε ουτως
εδει· νυν δε ουκ αφιησιν υμας ειναι κατα Χριστον. Ἐκειθεν αυτα φερουσι. Προτερον δε
διασαλευσας τας Ἑλληνικας παρατηρησεις, τοτε και τας Ἰουδαικας αναιρει. Και γαρ
Ἕλληνες και Ἰουδαιοι παρετηρουν πολλα, αλλ' οι μεν απο φιλοσοφιας, οι δε απο νομου.
Προτερον τοινυν προσεισι τουτοις, ενθα μειζων η κατηγορια. Πως, Ου κατα Χριστον;
Ὅτι εν αυτωι κατοικει παν το πληρωμα της θεοτητος σωματικως, και εστε εν αυτωι
πεπληρωμενοι, ος εστιν η κεφαλη πασης αρχης και εξουσιας.
βʹ. Ὅρα πως εν τηι τουτων κατηγοριαι εκεινο διορυττει, προτερον τιθεις την
λυσιν, και τοτε την αντιθεσιν. Ἀνυποπτος γαρ η τοιαυτη λυσις, και μαλλον δεχεται ο
ακροατης, ως ου τουτο σπουδαζοντος του λεγοντος. Ἐκει μεν γαρ και φιλονεικει μη
ηττηθηναι, ενταυθα δε ου. Ὅτι εν αυτωι κατοικει. Τουτεστιν, οτι ο Θεος εν αυτωι οικει.
Ἀλλ' ινα μη νομισηις αυτον συγκεκλεισθαι, ως εν σωματι, φησι· Παν το πληρωμα της
θεοτητος σωματικως, και εστε εν αυτωι πεπληρωμενοι. Ἄλλοι φασιν οτι την Ἐκκλησιαν
λεγει πεπληρωμενην υπο της θεοτητος αυτου, καθως αλλαχου φησι· Του παντα εν πασι
πληρουμενου· το δε, σωματικως, ενταυθα, ως εν κεφαληι σωμα. Πως ουν ουκ επηγαγεν,
ητις εστιν η Ἐκκλησια; Ἔνιοι δε περι του Πατρος φασι λεγειν, οτι της θεοτητος το
πληρωμα εν αυτωι οικει· αλλα κακως. Πρωτον μεν, οτι το οικειν ου κυριως λεγεται επι
Θεου· δευτερον, οτι το πληρωμα ου το δεχομενον εστι· Του γαρ Κυριου η γη, και το
πληρωμα αυτης· και παλιν ο Ἀποστολος, Ἄχρις ου το πληρωμα των εθνων εισελθηι. Το
ολον λεγεται πληρωμα. Ἔπειτα το, Σωματικως, τι βουλεται δηλουν; Ὡς εν κεφαληι. Τι
δε παλιν το αυτο λεγει, Και εστε εν αυτωι πεπληρωμενοι; Τι ουν εστιν; Ὅτι ουδεν
ελαττον εχετε αυτου· ωσπερ εν εκεινωι ᾤκησεν, ουτω και εν υμιν. Βιαζεται γαρ αει
Παυλος εγγυς ημας αγαγειν του Χριστου, ως οταν λεγηι· Συνηγειρε και συνεκαθισεν
ημας· και, Ει υπομενομεν, και συμβασιλευσομεν· και, Πως ουχι και συν αυτωι τα παντα
ημιν χαρισεται; και συγκληρονομους καλει. Ειτα περι του αξιωματος· Και αυτος εστιν η
κεφαλη πασης αρχης και εξουσιας. Ὁ παντων ανωτερος, η αιτια, ουχι ομοουσιος; Ειτα το
της ευεργεσιας θαυμαστως πως επηγαγε, και πολλωι της προς Ῥωμαιους
θαυμαστοτερον. Ἐκει μεν γαρ φησι, Περιτομη καρδιας εν πνευματι, ου γραμματι·
ενταυθα δε Ἐν τωι Χριστωι. Ἐν ωι και περιετμηθητε περιτομηι αχειροποιητωι, εν τηι
απεκδυσει του σωματος των αμαρτιων της σαρκος, εν τηι περιτομηι του Χριστου. Ὅρα
πως εγγυς γινεται του πραγματος. Ἐν τηι απεκδυσει, φησιν. Ουκ ειπεν, εκδυσει. Του
σωματος των αμαρτιων. Τον παλαιον φησι βιον. Συνεχως ταυτα στρεφει και διαφορως,
ωσπερ και ανω 62.340 ελεγεν· Ὃς εῤρυσατο ημας εκ της εξουσιας του σκοτους, και
αποκατηλλαξεν απηλλοτριωμενους εις το ειναι ημας αγιους και αμωμους. Ουκετι,
φησιν, εν μαχαιραι η περιτομη, αλλ' εν αυτωι τωι Χριστωι· ου γαρ χειρ επαγει, καθως εκει,
την περιτομην ταυτην, αλλα το πνευμα, ου μερος, αλλ' ολον ανθρωπον περιτεμνει.
Σωμα και τουτο, σωμα κακεινο· αλλα το μεν σαρκι, το δε πνευματικως περιτεμνεται·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αλλ' ουχ ως Ἰουδαιοι· ου γαρ σαρκα, αλλα αμαρτηματα απεξεδυσασθε. Ποτε, και που; Ἐν
τωι βαπτισματι. Και ο καλει περιτομην, παλιν ταφον καλει. Ὅρα πως παλιν επι τα
δικαιωματα διαβαινει. Των αμαρτιων, φησι, των της σαρκος· τουτεστιν, απερ εν τηι
σαρκι επραξαν. Μειζον της περιτομης λεγει· ου γαρ εῤριψαν το περιτμηθεν, αλλ'
απωλεσαν, αλλ' εφθειραν. Συνταφεντες αυτωι, φησιν, εν τωι βαπτισμωι, εν ωι και
συνηγερθητε δια της πιστεως της ενεργειας του Θεου του εγειραντος αυτον εκ νεκρων.
Ἀλλ' ου ταφος μονον εστιν· ορα γαρ τι φησιν· Ἐν ωι και συνηγερθητε δια της πιστεως
της ενεργειας του Θεου του εγειραντος αυτον εκ νεκρων. Καλως ειπε· πιστεως γαρ ολον
εστιν. Ἐπιστευσατε οτι δυναται ο Θεος εγειραι, και ουτως ηγερθητε. Ειτα και το
αξιοπιστον, Του εγειραντος αυτον, φησιν, εκ νεκρων. Ἤδη δεικνυσι την αναστασιν· Και
υμας ποτε οντας νεκρους τοις παραπτωμασι και τηι ακροβυστιαι της σαρκος υμων,
συνεζωοποιησε συν αυτωι. Ὑπο γαρ την δικην εκεισθε αποθανειν. Ει δε και απεθανετε,
αλλ' ουχ απλως, αλλα θανατον χρησιμον. Ὅρα πως παλιν δεικνυσι τινων ησαν αξιοι, δι'
ων επηγαγε· Χαρισαμενος ημιν παντα τα παραπτωματα. Ἐξαλειψας το καθ' ημων
χειρογραφον τοις δογμασιν, ο ην υπεναντιον ημιν, και αυτο ηρκεν εκ του μεσου,
προσηλωσας αυτο τωι σταυρωι, απεκδυσαμενος τας αρχας και τας εξουσιας, εδειγματισεν
εν παῤρησιαι, θριαμβευσας αυτους εν αυτωι. Χαρισαμενος ημιν, φησι, παντα τα
παραπτωματα. Ποια; α την νεκροτητα εποιει. Και τι; αρα αφηκε μειναι; Ουχι, αλλα και
εξηλειψεν· ουκ εχαραξε μονον, αλλ' εξηλειψεν, ωστε μηδε φαινεσθαι. Τοις δογμασι,
φησι. Ποιοις δογμασι; Τηι πιστει. Ουκουν αρκει πιστευσαι. Ουχι εργοις εργα, αλλα πιστει
εργα παρεθηκε. Και τι μετα ταυτα; Ἐπιτασις του αφιεναι το εξαλειψαι παλιν. Και αυτο
ηρκε, φησιν, εκ του μεσου. Και ουδε ουτως εφυλαξεν, αλλα και διεῤρηξεν αυτο,
Προσηλωσας τωι σταυρωι. Ἀπεκδυσαμενος τας αρχας και τας εξουσιας εδειγματισεν εν
παῤρησιαι, θριαμβευσας αυτους εν αυτωι. Ουδαμου ουτω μεγαλοφωνως εφθεγξατο.
γʹ. Ὁραις σπουδην του αφανισθηναι το χειρογραφον οσην εποιησατο; Οιον,
παντες ημεν υφ' αμαρτιαν και κολασιν· αυτος κολασθεις ελυσε και την αμαρτιαν και
την κολασιν· εκολασθη δε εν τωι σταυρωι. Ἐκει ουν αυτο προσεπειρεν· ειτα ως εξουσιαν
εχων, λοιπον διεῤρηξε. Ποιον χειρογραφον; Ἢ τουτο φησιν, ο ελεγον προς τον Μωυσεα,
οτι Παντα οσα ειπεν ο Θεος ποιησομεν, και ακουσομεθα· η ει μη τουτο, οτι οφειλομεν τωι
Θεωι υπακοην· η ει μη τουτο, οτι κατειχεν ο διαβολος το χειρογραφον ο εποιησε προς
τον Ἀδαμ ο Θεος, ειπων· Ἧ αν ημεραι φαγηις απο του ξυλου, αποθανηι. 62.341 Κατειχεν
ουν το χειρογραφον τουτο ο διαβολος. Και ουκ εδωκεν ημιν αυτο ο Χριστος, αλλ' αυτος
αυτο εσχισεν, οπερ του μετα χαρας αφιεντος εστιν. Ἀπεκδυσαμενος τας αρχας και τας
εξουσιας. Τας διαβολικας δυναμεις λεγει· η επει αυτας η ανθρωπινη φυσις ενδεδυτο, η
επειδη αυτας ωσπερ λαβην ειχον, ανθρωπος γενομενος απεδυσατο την λαβην. Τουτο
εστιν, Ἐδειγματισε. Και καλως ειπε τουτο· ουδεποτε γαρ ουτως ο διαβολος ησχημονησε.
Προσδοκων γαρ αυτον εχειν, και οσους ειχεν απωλεσε, και του σωματος
προσηλουμενου, οι νεκροι ανισταντο. Ἐκει την πληγην ελαβεν ο διαβολος, υπο
σωματος νεκρου την καιριαν λαβων. Και καθαπερ αθλητης νομιζων τον αντιπαλον
βεβληκεναι, καιριαν αυτος υπ' αυτου λαμβανει πληγην· ουτω δη και ουτος δεικνυσιν,
οτι το μετα παῤρησιας αποθανειν, ασχημοσυνη εστι του διαβολου. Παντα γαρ αν
εποιησεν εκεινος, ει γε ηδυνατο, ωστε πεισαι τους ανθρωπους, οτι ουκ απεθανεν.
Ἐπειδη γαρ της μεν αναστασεως ο μετα ταυτα πας καιρος τεκμηριον ην, του δε θανατου,
ει μη εκεινος εγενετο, ουκ αν εγενετο ετερος καιρος, δια τουτο απεθανε μεν δημοσιαι
παντων ορωντων, ουκ ανεστη δε δημοσιαι, ειδως τον μετα ταυτα χρονον μαρτυρησοντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

τηι αληθειαι. Το γαρ του κοσμου ορωντος ανω εν τωι ξυλωι τον οφιν σφαγιασθηναι, τουτο
εστι το θαυμαστον. Και τι γαρ ουκ εποιησεν ο διαβολος, ωστε λαθοντα αυτον αποθανειν;
Ἄκουε του Πιλατου λεγοντος· Ἄρατε αυτον υμεις, και σταυρωσατε· εγω γαρ ουδεμιαν
αιτιαν εν αυτωι ευρισκω. Και παλιν Ἰουδαιοι ελεγον αυτωι, Ει Υιος ει του Θεου, καταβηθι
απο του σταυρου. Λοιπον ουν επειδη καιριαν ελαβε, και ου κατεβη, δια τουτο και ταφηι
παρεδοθη· επει δυνατον ην ευθεως αναστηναι, αλλ' ινα πιστευθηι το πραγμα. Καιτοι εν
μεν ταις ιδιωτικαις τελευταις ενεστιν ολιγοψυχιαν αιτιασασθαι· ενταυθα δε ουδε τουτο.
Και γαρ και οι στρατιωται ου κατεαξαν αυτου τα σκελη, καθαπερ των αλλων, ινα
φανερωθηι οτι τεθνηκε. Και φανεροι εισιν οι το σωμα θαψαντες· δια τουτο και αυτοι
σφραγιζονται οι Ἰουδαιοι τον λιθον μετα των στρατιωτων. Το γαρ μαλιστα παντων
σπουδαζομενον τουτο ην, το μη συσκιασθηναι. Και οι μαρτυρες, παρα των εχθρων, παρα
των Ἰουδαιων. Ἄκουε αυτων λεγοντων τωι Πιλατωι· Ειπεν ο πλανος εκεινος ετι ζων·
Μετα τρεις ημερας εγειρομαι. Κελευσον ουν παρα των στρατιωτων φυλαχθηναι τον
ταφον. Κακεινων σφραγιζομενων τουτο εγενετο. Ἄκουε δε αυτων τουτο και μετα ταυτα
λεγοντων τοις αποστολοις· Βουλεσθε επαγαγειν εφ' ημας το αιμα του ανθρωπου
τουτου. Τον τροπον αυτου του σταυρου ουκ αφηκεν αισχυνεσθαι. Ἐπειδη γαρ οι αγγελοι
ουδεν τοιουτον πεπονθασι, δια τουτο υπερ τουτου παντα ποιει, δεικνυς οτι μεγα
κατωρθωσεν ο θανατος· ωσπερ γαρ μονομαχειον γεγονεν. Ἔπληξε τον Χριστον ο
θανατος, αλλ' ο Χριστος πληγεις, υστερον αυτον ανειλε· νεκρωι σωματι κατελυετο ο
δοκων αθανατος ειναι· και τουτο η οικουμενη εωρα. Και το δη θαυμαστον, ουκ
επετρεψεν ετερωι τουτο· αλλα γεγονεν ετερον χειρογραφον παλιν, ου τοιουτον, οιον το
προτερον.
δʹ. Ὁρατε ουν μη τουτωι αλωμεν μετα το ειπειν· Ἀποτασσομαι τωι Σαταναι, και
συντασσομαι σοι, Χριστε. Μαλλον δε ουκ αν κληθηι τουτο χειρογραφον, αλλα συνθηκη.
Χειρογραφον γαρ εστιν, οταν τις οφληματων υπευθυνος κατεχηται· τουτο δε συνθηκη
εστιν· ουκ εχει τιμωριαν, ουδε λεγει· Ἐαν τοδε, η μη τοδε. Ὁ το αιμα της διαθηκης
ραντιζων Μωυσης ειπεν ουτω, και ο Θεος ζωην αιωνιον επηγγειλατο. Ταυτα παντα
συνθηκη εστιν. Ἐκει δουλος προς δεσποτην, ενταυθα φιλος προς φιλον· εκει, Ἧ αν
ημεραι φαγηι, φησιν, αποθανηι· ευθεως απειλη· ενταυθα δε ουδεν τοιουτον. Ἐνταυθα
γυμνοτης, κακει γυμνοτης· αλλ' εκει μεν αμαρτησας εγυμνωθη, επειδη ημαρτεν·
ενταυθα δε, ινα απαλλαγηι, γυμνουται. Ἀπεδυσατο τοτε την δοξαν, ην ειχεν εκεινος·
αποδυεται νυν τον παλαιον ανθρωπον ουτος, και πριν η επιβηναι, ουτως ευκολως
αποδυεται, ωσπερ τα ιματια. Ἀλειφεται, ωσπερ οι αθληται εις σταδιον εμβησομενοι.
Ἅμα γαρ τικτεται, και ου καθαπερ εκεινος ο πρωτος κατα μικρον, αλλ' ευθεως· ου
καθαπερ οι ιερεις το παλαιον την κεφαλην μονον, μαλλον δε μειζονως. Ἐκεινος μεν
γαρ την κεφαλην, το ους το δεξιον, την χειρα, ινα και προς υπακοην και εργα αγαθα
αυτον διεγειρηι· ουτος δε το παν. Ου γαρ διδαχθησομενος ερχεται μονον, αλλα και
αθλησων και γυμνασθησομενος εις ετεραν αναγεται κτισιν. Ὅταν γαρ ομολογηι εις ζωην
αιωνιον, ωμολογησεν ετεραν κτισιν. Ἔλαβε χουν απο της γης, και επλασε τον
ανθρωπον· λοιπον δε ουκετι χουν, αλλα Πνευμα αγιον· τουτωι πλαττεται, τουτωι
ρυθμιζεται, καθαπερ και αυτος εν τηι μητραι της Παρθενου. Ουκ ειπεν, εν παραδεισωι,
αλλ', εν ουρανωι. Μη γαρ, επειδη γη υποκειται, νομισηις ειναι εν γηι· μετεστη εκει προς
τον ουρανον· εκει ταυτα γινεται μεταξυ αγγελων· ανω σου λαμβανει την ψυχην ο Θεος,
ανω μεταῤρυθμιζει, παρα τον θρονον ισται σε τον βασιλικον. Πλαττεται εν τωι υδατι,
λαμβανει δε αντιψυχον πνευμα. Μετα δε το πλασθηναι ουκ αγει προς αυτον θηρια, αλλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

δαιμονας και τον αρχηγον αυτων, και λεγει, Πατειτε επανω οφεων και σκορπιων. Ου
λεγει, Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν· αλλα τι; ∆ιδωσιν
αυτοις υιοις Θεου γενεσθαι, οι ουκ εξ αιματων, αλλ' εκ Θεου, φησιν, εγεννηθησαν. Ειτα
ινα μη του οφεως ακουσηις, ευθεως διδασκηι λεγειν· Ἀποτασσομαι σοι· αντι του, Ὅπερ αν
ειπηις, ουκ ακουσομαι σου. Ειτα ινα μη δι' ετερων σε εληι, φησι, και τηι πομπηι σου και τηι
λατρειαι σου και τοις αγγελοις σου. Ἔθετο αυτον ουκετι φυλασσειν τον παραδεισον,
αλλα πολιτευεσθαι εν ουρανωι. Ευθεως γαρ ανελθων, ταυτα φθεγγεται τα ρηματα·
Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις, γενηθητω το θελημα σου, ως εν ουρανωι, και επι της
γης. Ουκ επ' οψιν πιπτει το παιδιον, ου ξυλον οραις ουδε πηγην, αλλ' αυτον ευθεως
περιλαμβανεις τον ∆εσποτην, ανακεραννυσαι τωι σωματι, αναφυρηι τωι σωματι τωι ανω
κειμενωι, ενθα προσελθειν ουκ ενι τωι διαβολωι. Ουκ εστι γυνη, ινα προσελθηι, και ως
ασθενεστεραν απατησηι· Ουκ εστι γαρ, φησι, θηλυ, ουδε αρσεν. Ἂν μη συ κατελθηις προς
αυτον, ου δυνησεται επιβηναι ενθα ει· εν γαρ τωι ουρανωι ει, ο δε ουρανος αβατος τωι
διαβολωι. Ουκ εχει ξυλον γνωστον καλου και πονηρου, αλλα το ξυλον της ζωης μονον.
Ουκετι απο της πλευρας σου γυνη, αλλα παντες εν εσμεν απο της πλευρας του Χριστου.
Ει γαρ οι ηλειμμενοι υπο ανθρωπων, ουδεν πασχουσιν υπο οφεων, ουδε συ 62.343 πεισηι
τι, εως αν ηις ηλειμμενος, ινα δυνηθηις κατεχειν τον οφιν και αποπνιγειν, πατειν επανω
οφεων και σκορπιων. Ἀλλ' ωσπερ μεγαλα τα δωρα, ουτω μεγαλη ημιν και η τιμωρια·
ουκ ενι εκπεσοντα του παραδεισου απεναντι οικησαι του παραδεισου, ουδε επανελθειν
οθεν εξεπεσομεν. Ἀλλα τι μετα ταυτα; Γεεννα, και σκωληξ ατελευτητος. Ἀλλα μη
γενοιτο τινα ημων υπευθυνον γενεσθαι ταυτηι τηι τιμωριαι· 62.344 αλλ' εναρετως ζωντες,
σπουδασωμεν τα αυτωι δοκουντα διαπραττεσθαι· ευαρεστησωμεν τωι Θεωι, ινα
δυνηθωμεν και της κολασεως απαλλαγηναι, και των αιωνιων αγαθων επιτυχειν, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Μη ουν τις υμας κρινετω εν βρωσει η εν ποσει, η εν μερει εορτης η
νουμηνιας η σαβ βατων, α εστι σκια των μελλοντων, το δε σωμα Χριστου.
Μηδεις υμας καταβραβευετω θελων εν ταπεινοφροσυνηι και θρησκειαι των
αγγελων, α μη εωρακεν εμβατευων, εικη φυ σιουμενος υπο του νοος της
σαρκος αυτου, και ου κρατων την κεφαλην, εξ ου παν το σωμα δια των
αφων και συνδεσμων επιχορη γουμενον και συμβιβαζομενον, αυξει την
αυξη σιν του Θεου.
αʹ. Πρωτον αινιγματωδως ειπων, Βλεπετε μη τις υμας εσται ο συλαγωγων κατα
την παραδοσιν των ανθρωπων, και παλιν ανωτερω, Τουτο δε λεγω, ινα μη τις υμας
παραλογιζηται εν πιθανολογιαι· και προκαταλαβων την ψυχην και μεμεριμνημενην
εργασαμενος, ειτα παρενθεις τας ευεργεσιας, και μειζονως τουτο ποιησας, τοτε επαγει
τον ελεγχον υστερον, και φησι· Μη ουν τις υμας κρινετω εν βρωσει, η εν ποσει, η εν
μερει εορτης η νεομηνιας η σαββατων. Ὁραις πως αυτα καθαιρει; Ει τοιουτων
τετυχηκατε, φησι, τι τοις μικροις υπευθυνους εαυτους ποιειτε; Και εξευτελιζει λεγων,
Ἢ εν μερει εορτης· ου γαρ δη παντα κατειχον τα προτερα. Ἢ νουμηνιας η σαββατων.
Ουκ ειπε, Μη τοινυν φυλαττετε, αλλα, Μη τις υμας κρινετω. Ἔδειξεν αυτους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

παραβαινοντας και λυοντας, εφ' ετερους δε το εγκλημα ηνεγκε. Μη ανεχεσθε των
κρινοντων, φησιν. Ἀλλ' ουδε τουτο· αλλ' εκεινοις διαλεγεται μονον, ουχι επιστομιζων
αυτους, οτι Ουκ οφειλετε ανακρινειν. Ἀλλ' ουκ αν τουτων καθηψατο. Ουκ ειπεν, Ἐν
καθαροις και ακαθαρτοις, ουδε ειπεν, Ἐν σκηνοπηγιαις και αζυμοις και πεντηκοστηι·
αλλ', Ἐν μερει εορτης· ου γαρ ετολμων το παν φυλαττειν· και ει εφυλαττον, ουχ ωστε
εορταζειν. Ἐν μερει, φησι· δεικνυς οτι το πλεον λελυται. Ει γαρ και εσαββατιζον, αλλ'
ουκ ακριβως. Ἅ εστι σκια των μελλοντων· της Καινης, φησι, ∆ιαθηκης. Το δε σωμα
Χριστου. Οι μεν ουν τουτο στιζουσι, Το δε σωμα, Χριστου· η δε αληθεια επι Χριστου
γεγονεν· οι δε, Το σωμα Χριστου μηδεις υμας καταβραβευετω, τουτεστιν, επηρεαζετω.
Καταβραβευθηναι γαρ εστιν οταν παρ' ετερωι μεν η νικη ηι, παρ' ετερωι δε το βραβειον,
οταν επηρεαζηι νικησας. Ἄνωθεν εστηκας του διαβολου και της αμαρτιας· τι παλιν
υπαγεις σαυτον 62.344.10 τηι αμαρτιαι; ∆ια τουτο ελεγεν, Ὅτι οφειλετης εστιν ολον τον
νομον πληρωσαι· και παλιν, Ευρεθη Χριστος αμαρτιας διακονος; ο εν τηι προς Γαλατας
γραφων ελεγεν. Ὅτε τοινυν αυτους ενεπλησε θυμου δια του ειπειν, Καταβραβευετω,
τοτε αρχεται· Θελων, φησιν, εν ταπεινοφροσυνηι και θρησκειαι των αγγελων, α μη
εωρακεν εμβατευων, εικη φυσιουμενος υπο του νοος της σαρκος αυτου. Πως, Ἐν
ταπεινοφροσυνηι; η πως, Φυσιουμενος; ∆εικνυσι κενοδοξιας ον το παν. Τι δε ολως εστι
το λεγομενον; Ἦσαν τινες οι λεγοντες· Ου δει ημας δια του Χριστου προσαγεσθαι, αλλα
δια των αγγελων· εκεινο γαρ μειζον εστιν, η καθ' ημας. ∆ια τουτο ανω και κατω στρεφει
τα υπερ του Χριστου λεχθεντα αυτωι, ∆ια του αιματος του σταυρου αυτου
κατηλλαγημεν, Ὅτι υπερ ημων επαθεν, Ὅτι ηγαπησεν ημας. Και εν αυτωι δε τουτωι
επειροντο παλιν. Και ουκ ειπε προσαγωγην, αλλα θρησκειαν. α μη εωρακεν εμβατευων.
Ου γαρ ειδεν αγγελους, και ουτω διακειται ως ιδων. ∆ια τουτο φησι, Φυσιουμενος υπο
του νοος της σαρκος αυτου εικη. Ουδε γαρ επι τινι αληθει πραγματι, επι τωι δογματι
πεφυσηται. Και προβαλλεται ταπεινοφροσυνης σχημα· ωσει ελεγε· Σαρκικης διανοιας,
ου πνευματικης, ανθρωπινος ο λογισμος. Και ου κρατων την κεφαλην, φησιν, εξ ου παν
το σωμα. Τουτεστιν, εκειθεν εχει το ειναι, και το καλως ειναι. Τι τοινυν την κεφαλην
αφεις, εχηι των μελων; εαν εκειθεν εκπεσηις, απολωλας. Ἐξ ου παν το σωμα. Ὅστις αν ηι,
φησιν, ου το ζηιν, αλλα και το συντιθεσθαι εκειθεν αυτωι. Πασα η Ἐκκλησια, εως αν εχηι
την κεφαλην, αυξει· επει ουκετι απονοιας και κενοδοξιας το παθος, ανθρωπινης εννοιας
το ευρεμα. Ἰδου το, Ἐξ ου, επι του Υιου. ∆ια των αφων και συνδεσμων, φησιν,
επιχορηγουμενον και συμβιβαζομενον, αυξει την αυξησιν του Θεου· την κατα Θεον,
φησι, την απο της πολιτειας της αριστης. Ει ουν απεθανετε συν Χριστωι. Μεσον εκεινο
τιθησι, και το σφοδροτερον εκατερωθεν. Ει απεθανετε συν Χριστωι απο των του κοσμου
στοιχειων, φησι, τι ως ζωντες εν κοσμωι δογματιζεσθε; Ουκ εχει ακολουθιαν· εδει γαρ
ειπειν. Πως ως ζωντες υποκεισθε τοις στοιχειοις· Ἀλλα τουτο αφεις, τι φησι; Μη αψηι
μηδε γευσηι μηδε θιγηις· α εστι παντα εις φθοραν τηι αποχρησει, κατα τα ενταλματα και
διδασκαλιας των ανθρωπων.
βʹ. Ουκ εστε εν τωι κοσμωι, φησι· και πως τοις στοιχειοις υποκεισθε; πως ταις του
κοσμου παρατηρησεσι; Και ορα πως αυτους κωμωιδει, Μη θιγηις, μη αψηι, μη γευσηι, ως
μεγαλων τινων απεχομενους. Ἅ εστι παντα εις φθοραν τηι αποχρησει. Καθειλε των
πολλων την φυσιωσιν, και επηγαγε· Κατα τα ενταλματα και διδασκαλιας των
ανθρωπων. Τι λεγεις; καν τον νομον ειπηις, λοιπον διδασκαλια εστιν ανθρωπου μετα
τον καιρον. Ἢ οτι παρεποιουν αυτον ουτως ειπεν, η τα των Ἑλληνων αινιττεται. Ὅλον
ανθρωπινον το δογμα εστι, φησιν. Ἅτινα εστι λογον μεν εχοντα σοφιας εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

εθελοθρησκειαι και ταπεινοφροσυνηι και αφειδιαι σωματος, ουκ εν τιμηι τινι προς
πλησμονην της σαρκος. Λογον, φησιν, ου δυναμιν· αρα ουκ αληθειαν. Ὥστε καν λογον
εχηι σοφιας, αποστρεφωμεθα. ∆οκει γαρ ευλαβης τις ειναι και μετριος και του σωματος
καταφρονειν· ουκ εστι δε. Ουκ εν τιμηι τινι προς πλησμονην της σαρκος. Ὁ Θεος γαρ
τιμην εδωκεν, αυτοι δε ουκ εν τιμηι κεχρηνται. Ουτως, οταν δογμα ηι, οιδεν αυτο τιμην
καλειν. Ἀτιμαζουσι την σαρκα, φησιν, αποστερουντες αυτην, και την εξουσιαν
αφαιρουμενοι, ουχ εκοντος κρατειν συγχωρουντες· ο Θεος την σαρκα ετιμησεν. Ει ουν
συνηγερθητε τωι Χριστωι. Συναγει αυτους λοιπον ανω κατασκευασας οτι απεθανε. ∆ια
τουτο φησιν, Ει ουν συνηγερθητε τωι Χριστωι, τα ανω ζητειτε. Ουκ εστιν εκει
παρατηρησις. Τα ανω ζητειτε, ου ο Χριστος εστιν εν δεξιαι του Θεου καθημενος. Βαβαι!
που τον νουν ανηγαγε τον ημετερον; πως φρονηματος αυτους επληρωσε μεγαλου; Ουκ
ηρκει τα ανω ειπειν, ουδε, ου ο Χριστος εστιν, αλλα προστιθησιν, Ἐν δεξιαι του Θεου
καθημενος. Ἐκειθεν λοιπον ου την γην οραιν παρεσκευαζε. Τα ανω φρονειτε, μη τα επι
της γης. Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Ὅταν ο
Χριστος φανερωθηι, η ζωη υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι. Ουκ
εστιν αυτη, φησιν, η ζωη υμων· η υμετερα ζωη ετερα τις εστιν. Ἤδη βιαζεται
μεταστησαι αυτους, και φιλονεικει δειξαι καθημενους ανω, και νεκρους οντας, εξ
εκατερων κατασκευαζων μη ζητειν τα ενταυθα. Ειτε γαρ νεκροι εστε, ουκ οφειλετε
ζητειν· ειτε ανω εστε, ουκ οφειλετε ζητειν. Μη φαινεται ο Χριστος; ουκουν ουδε η ζωη
υμων. Ἐν τωι Θεωι ανω εστι. Τι ουν; ποτε ζησομεθα; Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι, η ζωη
υμων, τοτε την δοξαν ζητειτε, τοτε την ζωην, τοτε την τρυφην. Ταυτα
προκατασκευαστικα του της τρυφης αυτους απαγαγειν και της ανεσεως. Τοιουτον εθος
αυτωι αλλα κατασκευαζοντι εις αλλα μεταπηδαιν· οιον, ωσπερ περι των
προλαμβανοντων εις τα δειπνα διαλεγομενος, ενεπεσεν αθροον εις την των μυστηριων
παρατηρησιν. Μεγα γαρ εχει ελεγχος, οταν ανυποπτως γενηται. Κεκρυπται, φησιν, αφ'
υμων. Τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε. Ὥστε νυν ου φαινεσθε. Ὅρα πως
αυτους εις αυτον τον ουρανον μετεστησεν. Ὅπερ γαρ εφην, αει φιλονεικει δειξαι τα
αυτα εχοντας απερ και ο Χριστος· 62.346 και δια πασων αυτου των επιστολων ουτος ο
λογος εν πασι κοινωνουντας αυτωι δειξαι. ∆ια τουτο και κεφαλην, και σωμα λεγει, και
παντα ποιει, ινα τουτο παραστησηι. Ει τοινυν τοτε φανερουμεθα, μη αλγωμεν, οταν
τιμης μη απολαυωμεν· ει μη εστιν αυτη η ζωη ζωη, αλλα κεκρυπται, ως νεκροι ζηιν
οφειλομεν ταυτην την ζωην. Τοτε και υμεις, φησι, συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι. –
Ἐν δοξηι, ειπεν, ουχ απλως· επει και ο μαργαριτης κεκρυπται, εως αν ηι εν τωι οστρεωι.
Ἄν τε ουν υβριζωμεθα, μη αλγωμεν, αν τε οτιουν πασχωμεν· ου γαρ εστιν ημων ζωη
αυτη η ζωη· ξενοι γαρ και παρεπιδημοι εσμεν. Ἀπεθανετε γαρ, φησι. Τις εστιν ουτως
ανοητος, ως τωι νεκρωι σωματι τωι ταφεντι η οικετας αγοραζειν, η οικιας οικοδομειν, η
ιματια κατασκευαζειν πολυτελη; Ουδεις. Μη τοινυν μηδε ημεις· αλλ' ωσπερ εν μονον
ζητουμεν, ωστε μη γεγυμνωσθαι, ουτω και ενταυθα εν μονον ζητωμεν. Ἐταφη ημων ο
πρωτος ανθρωπος· εταφη ουκ εν γηι, αλλ' εν υδατι, ου του θανατου αυτον καταλυοντος,
αλλα του τον θανατον καταλυσαντος θαψαντος αυτον ου φυσεως νομωι, αλλα τωι της
φυσεως ισχυροτερωι προσταγματι της δεσποτειας. Τα μεν γαρ υπο φυσεως γενομενα καν
αναλυσειε τις, τα δε υπο του προσταγματος αυτου, ουκετι. Ουδεν ταυτης μακαριωτερον
της ταφης, εφ' ηι παντες χαιρουσι, και αγγελοι και ανθρωποι και ο των αγγελων
∆εσποτης· ταυτηι τηι ταφηι ουχ ιματιων, ου λαρνακος, ουκ αλλου των τοιουτων ουδενος
χρεια. Βουλει το συμβολον ιδειν; ∆ειξω σοι κολυμβηθραν, εν ηι ο μεν εταφη, ο δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ανεστη· εν τηι Ἐρυθραι θαλασσηι κατεποντισθησαν Αιγυπτιοι, ανηλθον δε Ἰσραηλιται· και
το αυτο πραγμα τον μεν θαπτει, τον δε γενναι.
γʹ. Μη θαυμασηις, ει γενεσις και φθορα γινεται εν τωι βαπτισματι· επει, ειπε μοι,
το λυειν τωι συγκολλαιν ουκ εναντιον; Παντι που δηλον. Τουτο το πυρ ποιει· κηρον μεν
γαρ διαλυει και απολλυσι, γην δε μεταλλικην συγκολλαι και χρυσον εργαζεται. Ουτω δη
και ενταυθα, τον κηρινον ανδριαντα αφανισασα η του πυρος δυναμις, εδειξε χρυσουν
αντ' εκεινου· πηλινοι γαρ οντως ημεν προ του λουτρου, χρυσοι δε μετα τουτο. Ποθεν
δηλον; Ἄκουσον αυτου λεγοντος· Ὁ πρωτος ανθρωπος εκ γης χοικος, ο δευτερος
ανθρωπος ουρανιος εξ ουρανου. Ἐγω μεν οσον πηλινου προς χρυσον το μεσον ειπον,
ευρον δε μειζονα διαφοραν ουρανιου και γηΐνου· ου τοσουτον δε πηλινου και χρυσου το
μεσον, οσον των γηινων και των ουρανιων. Κηρινοι ημεν, και πηλινοι· και γαρ η της
επιθυμιας ημας ετηξε φλοξ πολλωι μαλλον η τον κηρον το πυρ· και ο τυχων ημας
συνεκλα πειρασμος πολλωι μαλλον η τους πηλινους ο λιθος. Και, ει βουλεσθε,
υπογραψωμεν τον προτερον βιον, ει μη παντα ην γη και υδωρ, και το ευριπιστον εχοντα
και τον κονιορτον και το αστατον και διαῤρεον. Και, ει βουλεσθε, μη τα προτερα, αλλα
τα παροντα εξετασωμεν, ει μη κονιορτον και υδωρ ευρησομεν παντα 62.347 τα οντα. Τι
γαρ βουλει ειπειν; τας αρχας και τας δυναστειας; τουτου γαρ ουδεν δοκει ζηλωτοτερον
ειναι εν τωι παροντι βιωι. Ἀλλα τον κονιορτον ευροι τις αν μαλλον επι του αερος
ισταμενον, η ταυτα, μαλιστα νυν. Τινι γαρ ουχ υποκεινται; Τοις ερωσιν αυτων, τοις
ευνουχοις, τοις των χρηματων ενεκεν απαντα πραττουσι, θυμωι δημου, οργαις των
δυνατωτερων. Ὁ χθες επι του βηματος υψηλος, ο κηρυκας εχων λαμπραι τηι φωνηι
βοωντας, και πολλους τους προτρεχοντας και σοβουντας κατα την αγοραν, σημερον
ευτελης και ταπεινος και παντων εκεινων ερημος και γυμνος, καθαπερ κονιορτος
αναῤριπισθεις, καθαπερ ρευμα παρελθον. Καθαπερ δε η κονις απο των ποδων εγειρεται
των ημετερων· ουτω δη και αι αρχαι απο τουτων τικτονται των περι τα χρηματα
στρεφομενων, και ποδων ταξιν εχοντων εν παντι τωι βιωι· και καθαπερ η κονις, οταν
μεν αιρηται, πολυ μερος κατεχει του αερος, αυτη δε εστιν ολιγη, ουτω και η αρχη· και
καθαπερ η κονις τυφλοι τους οφθαλμους, ουτω και της αρχης ο τυφος πηροι τους
οφθαλμους της διανοιας. Ἀλλα τι; βουλει το πολυευκτον πραγμα εξετασωμεν, τον
πλουτον; Φερε καταμερος αυτον εξετασωμεν. Ἔχει τρυφην, εχει τιμας, εχει το
δυνασθαι. Πρωτον ουν, ει βουλει, την τρυφην εξετασωμεν, ουχι κονιορτος εστι; μαλλον
δε και τουτου ταχυτερον παρατρεχει· μεχρι γαρ της γλωττης η ηδονη της τρυφης· οταν
δε εμπλησθηι η γαστηρ, ουδε μεχρι της γλωττης. Ἀλλ' αυται αι τιμαι πραγμα ηδυ, φησι.
Και τι της τιμης εκεινης αηδεστερον, οταν δια χρειαν γινεται χρηματων; Ὅταν μη εκ
προαιρεσεως, μηδε απο προθυμιας τινος, ου συ καρπουσαι την τιμην, αλλ' ο πλουτος.
Ὥστε μαλιστα παντων ατιμον ποιει τον πλουτουντα τουτο αυτο. Ειπε γαρ μοι, ει σε
φιλον εχοντα παντες ετιμων, ωμολογουν δε σε μεν ουδενος αξιον ειναι, αναγκαζεσθαι
δε δι' εκεινον τιμαιν, ην οπως αν σε ετερως ητιμασαν; Ὥστε ατιμιας αιτιος ο πλουτος
ημιν, αυτων των κεκτημενων τιμιωτερος ων, και ασθενειας, η δυναστειας τεκμηριον.
Πως ουν ουκ ατοπον γης και σποδου (τουτο γαρ ο χρυσος) μη νομιζεσθαι ημας αξιους
ειναι, αλλ' ημας δι' εκεινον τιμασθαι; Εικοτως· αλλ' ουχ ο του πλουτου καταφρονων,
ουτω· κρειττον γαρ μη τιμασθαι η ουτω τιμασθαι. Ειπε γαρ μοι, ει τις ειπε σοι, οτι Σε
ουδεμιας ηγουμαι αξιον τιμης, δια δε τους οικετας σου τιμω σε, αρα τι ταυτης της
ατιμιας γενοιτο αν χειρον; Ει δε το δι' οικετας τιμασθαι αισχρον τους της αυτης ψυχης
ημιν κοινωνουντας και φυσεως, πολλωι μαλλον, δια τουτων, απερ εστιν ευτελεστερα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

τοιχους λεγω οικιων και αυλας και σκευη χρυσα και ιματια. Γελως οντως και αισχυνη
ταυτα· βελτιον αποθανειν, η ουτω τιμηθηναι. Ειπε γαρ μοι, ει τις σε κινδυνευοντα εν τωι
τυφωι τουτωι ευτελης και καταπτυστος εξελεσθαι ηθελησε του κινδυνου, τι αν τουτου
χειρον ην; Ὅπερ δε περι της πολεως προς αλληλους λεγετε, βουλομαι προς υμας ειπειν.
Προσεκρουσε ποτε τωι κρατουντι η πολις η ημετερα, και πασαν αυτην εκελευσεν αρδην
απολεσθαι μετα ανδρων και παιδων και οικηματων. Τοιουτοι γαρ οι θυμοι οι βασιλικοι·
τηι εξουσιαι οσον αν θελωσι, χαριζονται· το 62.348 σουτον η εξουσια κακον. Ἦν ουν εν
κινδυνοις τοις εσχατοις. Ἡ δε γειτων πολις, αυτη η επιθαλασσιος, ελθουσα παρεκαλεσε
τον βασιλεα υπερ ημων· οι δε την πολιν οικουντες την ημετεραν ελεγον τουτο χειρον
ειναι του κατασκαφηναι την πολιν. Ουτω του ατιμασθηναι το ουτω τιμασθαι χειρον
εστι. Ὅρα γαρ ποθεν εχει την ριζαν η τιμη. Μαγειρων χειρες ποιουσιν ημας τιμασθαι,
ωστε εκεινοις οφειλομεν χαριν εχειν· και συβωται παρεχοντες πλουσιαν την τραπεζαν,
και υφανται και εριθοι και οι μεταλλα εργαζομενοι και πλακουντοποιοι και
τραπεζοποιοι.
δʹ. Του τοινυν τουτοις ειδεναι χαριν της τιμης ου βελτιον το μη τιμασθαι; Και
χωρις δε τουτου, οτι ατιμιας γεμει το πλουτειν, εγω σαφως αποδειξαι πειρασομαι. Την
ψυχην αισχραν εργαζεται· τι δε τουτου ατιμοτερον; Ειπε γαρ μοι, ει το σωμα ωραιον ην,
και παντας νικων τωι καλλει, ο δε πλουτος προσελθων επηγγελλετο ποιησειν αισχρον,
και αντι μεν υγιους νοσωδες, αντι δε κατεσταλμενου φλεγμαινον, και παντα τα μελη
υδερου πληρωσας εξωγκωσε μεν την οψιν, και παντοθεν εποιησεν οιδαινειν, εξωγκωσε
δε ποδας και των δοκων βαρυτερους εποιησεν, εξωγκωσε δε γαστερα και παντος πιθου
μειζονα ειργασατο, και μετα τουτο ουδε τοις βουλομενοις θεραπευειν επηγγελλετο
συγχωρησειν (τουτο γαρ η εξουσια), αλλα τοσαυτην δωσειν ελευθεριαν, ωστε αν τις
προσειη απαγων των βλαπτοντων κολασειν αυτον· αρα ην αν τι τουτου ωμοτερον, ειπε
μοι; Ουκουν το πλουτειν, οταν την ψυχην ταυτα εργαζηται, πως αν ειη καλον; Ἀλλ' η
εξουσια αυτης της νοσου χαλεπωτερα· το γαρ νοσουντα μηδε νομοις ιατρων πειθεσθαι,
του νοσειν χαλεπωτερον· οπερ ο πλουτος εχει, πανταχοθεν φλεγμαινειν ποιων την
ψυχην, και τους ιατρους προσιεναι κωλυων. Ὥστε δια την εξουσιαν μη μακαριζωμεν
τουτους, αλλ' ελεωμεν. Ουδε γαρ υδερικον ιδων κατακειμενον, και μηδενα κωλυοντα
εμφορεισθαι ποματων, οσωνπερ ηθελε, και κρεων των βλαπτοντων, εμακαρισα αν
αυτον δια την εξουσιαν. Ου γαρ πανταχου η εξουσια καλον, ωσπερ ουν ουδε αι τιμαι·
και γαρ και αυται φρονηματος πληρουσι πολλου. Ει δε το σωμα ουκ αν ειλου μετα
πλουτου ταυτην δεξασθαι την νοσον, πως την ψυχην περιοραις, ουχι τουτο μονον, αλλα
και ετεραν κολασιν δεχομενην; Και γαρ πυρετοις παντοθεν φλεγεται και φλεγμοναις,
και τον πυρετον εκεινον ουδεις σβεσαι δυναται· ου γαρ αφιησιν ο πλουτος, απερ εστιν
ελαττωματα, ταυτα πεισας ειναι πλεονεκτηματα· οιον, το μηδενος ανεχεσθαι, και
εξουσιαι παντα ποιειν. Ου γαρ ευρησει τις αλλην ψυχην τοσουτων γεμουσαν επιθυμιων
και ουτως ατοπων, ως τας των βουλομενων πλουτειν. Ποσας γαρ ληρωδιας ουχ
υπογραφουσιν εαυτοις; Μαλλον των τους ιπποκενταυρους αναπλαττοντων και τας
χιμαιρας και τους δρακοντοποδας και τας Σκυλλας και τα τερατα, ιδοι τις αν αυτους
αναπλαττοντας. Καν θελησηις αυτων μιαν επιθυμιαν αναπλασαι, ουδεν ουτε σκυλλα
ουτε χιμαιρα ουτε ιπποκενταυρος φανησονται προς την τερατωδιαν εκεινην, αλλ'
ευρησεις παντα ομου εχουσαν τα θηρια. Και ταχα με τις οιησεται εν πλουτωι γεγενησθαι
πολλωι ουτως επαληθευοντα τοις γινομενοις. Λεγεται τις· 62.349 προτερον γαρ απο των
παρα τοις Ἕλλησιν ᾀδομενων τον λογον πιστωσομαι· λεγεται τις παρ' αυτοις βασιλευς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

τοσουτον ενυβρισαι τηι τρυφηι, ωστε πλατανον ποιησαι χρυσην, και ουρανον ανωθεν,
και ουτω καθισαι, και ταυτα επιστρατευων ανθρωποις πολεμειν μεμαθηκοσιν. Ἆρα ουχ
ιπποκενταυρων αυτη η επιθυμια; αρα ου Σκυλλης; Ἕτερος παλιν εις βουν ξυλινον
ενεβαλε τους ανθρωπους. Ἆρα ου Σκυλλα τουτο; Τεως δε των προτερον εξ ανδρος
γυναικα εποιησε τον βασιλεα, τον στρατιωτην· απο γυναικος, τι ειπω; θηριον αλογον,
και ετι τουτου χειρον. Τα γαρ θηρια υπο δενδρων αν ηι, ανεχονται της φυσεως, και
πλεον ουδεν επιζητουσιν· ουτος δε και των θηριων την φυσιν υπερηκοντισεν. Ἆρα τι
γενοιτ' αν των πλουτουντων ανοητοτερον; Τουτο δε απο της πλεονεξιας των επιθυμιων
γινεται. Ἆρα ουχι πολλοι θαυμαζουσιν αυτον; Τοιγαρτοι του γελωτος κοινωνουσιν
αυτωι. Τουτο ου τον πλουτον εδεικνυ, αλλα την ανοιαν. Ποσωι της χρυσης εκεινης
πλατανου η της γης βελτιων; τα γαρ κατα φυσιν των παρα φυσιν ηδιω. Τι δε σοι ο
χρυσους ουρανος εβουλετο, ανοητε; Ὁραις πως μαινομενους ο πλουτος ποιει ο πολυς;
πως φλεγμαινει; Οιμαι αυτον και την θαλατταν αγνοειν, και ταχα βαδιζειν βουλεσθαι
επ' αυτης. Ἆρα ου χιμαιρα ταυτα; αρα ουχ ιπποκενταυρος; Ἀλλ' εισι και νυν τινες οι
ουδε εκεινου αποδεουσιν, αλλα πολλωι ανοητοτεροι τυγχανουσιν οντες. Τι γαρ, ειπε μοι,
της χρυσης πλατανου διαφερουσι κατα ανοιαν οι κεραμια ποιουντες χρυσα και χυτρας
και αλαβαστρα; Τι δε αι γυναικες (αισχυνομαι μεν ουν, πλην αναγκαιον ειπειν), αμιδας
αργυρας ποιουσαι; Ὑμας αισχυνεσθαι τας ταυτα ποιουσας εδει. Του Χριστου
λιμωττοντος, συ ουτω τρυφαις; μαλλον δε ανοηταινεις; ποιαν αυται κολασιν ου
τισουσιν; Ἔτι ουν ερωταις, δια τι ληισται, δια τι ανδροφονοι, δια τι τα κακα, ουτως υμας
του διαβολου παρασυραντος; Το μεν γαρ πινακια εχειν αργυρα, ουδε τουτο μεν κατα
φιλοσοφον ψυχην, αλλα τρυφης το παν· το δε και σκευη ακαθαρτα ποιειν εξ αργυρου,
αρα τρυφης; αλλ' ουκ αν ειποιμι τρυφης, αλλ' ανοιας· αλλ' ουδε τουτο, αλλα μανιας,
μαλλον δε και μανιας χειρον.
εʹ. Οιδα οτι πολλοι με κωμωιδουσιν επι τουτωι, αλλ' ουκ επιστρεφομαι, μονον
γενεσθω τι πλεον. Ὄντως ανοητους ποιει το πλουτειν και μαινομενους. Ει τοσαυτη ην η
περιουσια, εβουληθησαν αν και την γην ειναι χρυσην, και τοιχους χρυσους, ταχα και
τον ουρανον και τον αερα απο χρυσου. Τις η μανια, τις η παρανομια; τις ο πυρετος;
Ἕτερος τωι κρυμωι διαφθειρεται ο κατ' εικονα Θεου, συ δε τοιαυτα κατασκευαζεις; Ὢ
του τυφου· τι αν πλεον μαινομενος εποιησε; τα αποπατηματα ουτω τιμαις, ωστε αργυρωι
υποδεχεσθαι; Οιδα οτι ναρκατε ακουοντες, αλλ' αι ποιουσαι ναρκαιν οφειλουσι, και οι
τοις τοιουτοις νοσημασιν ανδρες υπηρετουμενοι! ακολασια γαρ εστι και ωμοτης και
απανθρωπια και θηριωδια και ασελγεια τουτο. Ποια Σκυλλα, ποια χιμαιρα, ποιος
δρακων, μαλλον δε ποιος δαιμων, ποιος διαβολος ταυτα αν εποιησε· Τι του Χριστου
οφελος; τι δε της πιστεως, οταν ανθρωπων ανεχηται τις Ἑλληνων, μαλ 62.350 λον δε
ουχ Ἑλληνων, αλλα δαιμονων; Ει χρυσωι και μαργαριταις την κεφαλην κοσμειν ου δει,
ο τωι αργυρωι εις ακαθαρτον ουτως υπηρεσιαν κεχρημενος, ποιας συγγνωμης τευξεται;
ουκ αρκει τα λοιπα, καιτοι γε ουδε εκεινα ανεκτα, καθεδραι και υποποδια εξ αργυρου
παντα; καιτοι και ταυτα ανοιας. Ἀλλα πανταχου ο τυφος ο περισσος, πανταχου η
κενοδοξια· ουδαμου της χρειας, αλλα πανταχου των περιττων. Ἐγω δεδοικα μη υπο της
μανιας ταυτης προβαινον το γυναικειον γενος τερατων αναλαβηι μορφην· εικος γαρ
αυτας επιθυμησαι και τριχας εχειν χρυσας. Ἢ ομολογησατε οτι ουκ επαθετε τι προς το
λεχθεν και διανεστητε και εις επιθυμιαν ενεπεσετε, και ει μη γε η αισχυνη κατειχεν, ουκ
αν παρηιτησασθε. Ει γαρ και τα τουτων ατοπωτερα τολματε, πολλωι μαλλον και τριχας
εχειν οιμαι ταυτας επιθυμησαι χρυσας, και τα χειλη, και τας οφρυς, και παντα χρυσον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

κατατηκουσας ουτω περιχριειν. Ει δε απιστειτε και νομιζετε γελωντα με λεγειν, εγω
διηγησομαι οπερ ηκουσα, μαλλον δε και εστι νυν. Ὁ των Περσων βασιλευς χρυσουν εχει
το γενειον, των περι ταυτα δεινων, καθαπερ τηι κροκηι, ουτω και ταις εκεινου θριξιν
ενελισσοντων τα πεταλα του χρυσου· και ανακειται καθαπερ τερας. ∆οξα σοι, Χριστε,
ποσων ενεπλησας αγαθων ημας, πως ημας υγιαινειν παρεσκευασας; ποσης τερατωδιας,
ποσης αλογιας ημας απηλλαξας; Ἰδου προλεγω· ουκετι παραινω, αλλ' επιταττω και
παραγγελλω· ο βουλομενος ακουετω, ο δε μη βουλομενος απειθειτω· οτι αν επιμενητε
ταυτα ποιουσαι, ουκ ανεξομαι ουδε δεξομαι υμας ουδε αφησω των ουδων υπερβηναι
τουτων. Τι γαρ μοι δει πληθους νοσουντων; τι δε, ει παιδοτριβων υμας ου κωλυω τα μη
περιττα; Καιτοι γε ο Παυλος εκωλυσε, και χρυσον και μαργαριτας. Γελωμεθα παρα των
Ἑλληνων, μυθος ειναι δοκει τα ημετερα. Και τοις ανδρασι παραινω ταυτα· εις
διδασκαλειον παραγινηι, παιδευομενος φιλοσοφιαν πνευματικην; περιελε τον τυφον
εκεινον. Τουτο και ανδρασι παραινω και γυναιξι· καν ετερως τις ποιηι, λοιπον ουκ
ανεχομαι. ∆ωδεκα ησαν οι μαθηται, και ακουσον τι φησιν ο Χριστος προς αυτους· Μη
και υμεις θελετε υπαγειν; Ἂν γαρ διολου κολακευωμεν, ποτε ανακτησομεθα; ποτε
ωφελησομεν; Ἀλλ' εισι, φησιν, αιρεσεις ετεραι, και μετατιθενται. Ψυχρος ουτος ο λογος·
Κρεισσον εις ποιων το θελημα Κυριου, η μυριοι παρανομοι. Ἐπει και συ τι βουλει, ειπε
μοι; μυριους δραπετας εχειν και κλεπτας οικετας, η ενα ευνουν; Ἰδου παραινω και
παρεγγυω και τον καλλωπισμον τον περι την οψιν, και τα σκευη τα τοιαυτα συντριβειν,
και πενησι διδοναι, και μη ουτω μεμηνεναι. Ὁ βουλομενος αποπηδατω, ο βουλομενος
εγκαλειτω· ουκ ανεχομαι ουδενος. Ὅταν μελλω κρινεσθαι επι του βηματος του Χριστου,
μακραν υμεις εστηκατε, και η παρ' υμων χαρις εις ουδεν, εμου τας ευθυνας παρεχοντος.
Ταυτα τα ρηματα τα παντα διεφθειρεν· ινα απελθηι, φησιν, και μετατεθηι προς ετεραν
αιρεσιν· ασθενης εστι, συγκαταβηθι. Μεχρι τινος; μεχρι ποτε; απαξ, και δις, και τρις, μη
διαπαντος. 62.351 Ἰδου παρεγγυω παλιν, και διαμαρτυρομαι κατα τον μακαριον
Παυλον, οτι αν ελθω εις το παλιν, ου φεισομαι· οταν δε κατορθωσητε, τοτε εισεσθε οσον
το κερδος, οση η ωφελεια. Ναι, παρακαλω και αντιβολω, και των γονατων ουκ αν
παραιτησαιμην αψασθαι, και ικετηριαν θειναι υπερ τουτου. Τις η βλακεια; τις η τρυφη;
τις η υβρις; ου τρυφη τουτο, αλλ' υβρις. Τις η ανοια; τις η μανια; Πενητες τοσουτοι την
εκκλησιαν περιεστηκασι, και τεκνα εχουσα τοσαυτα η Ἐκκλησια, ουτω πλουτουντα,
ουδενι πενητι επαμυναι δυναται· αλλ' ο μεν πειναι, ο δε μεθυει· ο μεν 62.352 και εν
αργυρωι αποπατει, ο δε ουδε αρτου μετεχει. Τις η μανια; τις η θηριωδια η τοσαυτη;
Γενοιτο μη ελθειν ημας εις την πειραν του επεξελθειν τοις απειθουσι, μηδε εις
αγανακτησιν του ταυτα επιτρεψαι, αλλ' εκοντας και ανεχομενους ταυτα παντα
περιστειλαι· ινα εις δοξαν του Θεου ζησωμεν, και της εκει κολασεως απαλλαγωμεν, και
των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Νεκρωσατε τα μελη υμων τα επι της γης, πορ νειαν, ακαθαρσιαν, παθος,
επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν, ητις εστιν ειδωλολατρεια, δι' α
ερχεται η οργη του Θεου επι τους υιους 62.352 και εν αργυρωι αποπατει, ο δε
ουδε αρτου μετεχει. Τις η μανια; τις η θηριωδια η τοσαυτη; Γενοιτο μη
ελθειν ημας εις την πειραν του επεξελθειν τοις απειθουσι, μηδε εις
αγανακτησιν του ταυτα επιτρεψαι, αλλ' εκοντας και ανεχομενους ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

παντα περιστειλαι· ινα εις δοξαν του Θεου ζησωμεν, και της εκει κολασεως
απαλλαγωμεν, και των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον
επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι.
ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Νεκρωσατε τα μελη υμων τα επι της γης, πορ νειαν, ακαθαρσιαν, παθος,
επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν, ητις εστιν ειδωλολατρεια, δι' α
ερχεται η οργη του Θεου επι τους υιους της απειθειας, εν οις και υμεις
περιεπατη σατε ποτε, οτε εζητε εν αυτοις.
αʹ. Οιδα πολλους απεχθανομενους εν τηι προ ταυτης διαλεξει· αλλα τι παθω;
ηκουσατε τι επεταξεν ο ∆εσποτης. Μη γαρ εγω αιτιος; τι ποιησω; Ουχ ορατε τους
απαιτουντας, οταν αγνωμονωσιν οι υπευθυνοι, πως κλοια τουτοις περιτιθεασιν;
Ἠκουσατε τι σημερον ο Παυλος εβοα; Νεκρωσατε, φησι, τα μελη υμων τα επι της γης,
πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν, ητις εστιν
ειδωλολατρεια. Τι της τοιαυτης πλεονεξιας χειρον; Τουτο βαρυτερον ουπερ ελεγον, η
μανια και η βλακεια η περι αργυρον. Και την πλεονεξιαν, φησιν, ητις εστιν
ειδωλολατρεια· ορατε που το κακον τελευται; Μη δη δυσχερανητε· ου γαρ εκων ουδε
απλως εχθρους εχειν θελω, αλλ' εβουλομην υμας εις τουτο αρετης ηκειν, ως εμε παρ'
υμων ακουειν τα δεοντα. Ὥστε ουκ αυθεντιας εστιν ουδε αξιωματος, αλλ' οδυνης και
αλγηδονος. Συγγνωτε μοι, συγγνωτε· ου θελω ασχημονειν υπερ τοιουτων
διαλεγομενος, αλλ' αναγκαζομαι. Ουχ υπερ της των πενητων οδυνης ταυτα λεγω, αλλ'
υπερ της υμετερας σωτηριας· απολουνται γαρ, απολουνται οι μη θρεψαντες τον
Χριστον. Τι γαρ, ει τρεφεις πενητα; αλλ' εως αν ουτω σπαταλαις και ουτω τρυφαις, παντα
περιττα. Ου γαρ το δουναι ζητειται πολλα, αλλα το μη ελαττον της οικειας ουσιας· τουτο
γαρ παιζοντος εστι. Νεκρωσατε ουν τα μελη υμων, φησιν, τα επι της γης. Τι λεγεις; ου
συ ειπας, οτι Ἐταφητε; οτι Συνεταφητε; οτι Περιετμηθητε; οτι Ἀπεξεδυσαμεθα το σωμα
των αμαρτιων της σαρκος; πως ουν παλιν λεγεις, Νεκρωσατε; Μη παιζηις· ως οντων
αυτων εν ημιν ουτω διαλεγηι; Ουκ εστιν εναντιολογια· αλλ' ωσπερ ει τις εῤρυπωμενον
ανδριαντα αποσμηξας, μαλλον δε αναχαλκευσας, και λαμπρον δειξας ανωθεν, λεγοι μεν
οτι κατεποθη ο ιος και απωλετο, παραινοι δε παλιν σπουδαζειν αποτιθεσθαι τον ιον, ουκ
εναντιολογει· ου γαρ ον απεσμηξεν ιον, αλλα τον επιγινομενον μετα ταυτα παραινει
αποθεσθαι· ουτως ου την προτεραν νεκρωσιν λεγει, ουδε τας πορνειας εκεινας, αλλα
τας επιγινομενας υστερον. Ἀλλ' ιδου, φασιν αιρετικοι, την δημιουργιαν Παυλος
διαβαλλει· ειπε γαρ εμπροσθεν, Τα ανω φρο 62.352 νειτε, μη τα επι γης· παλιν φησι,
Νεκρωσατε υμων τα μελη τα επι της γης. Ἀλλα το, επι γης, ενταυθα δηλωτικον εστιν
αμαρτιας, ου δημιουργιας διαβολη. Ουτω γαρ τα επι γης αυτα καλει τα αμαρτηματα, η
τωι απο γεωδους λογισμου και επι γης ενεργεισθαι, η τωι γηΐνους δεικνυναι τους
αμαρτανοντας. Πορνειαν, ακαθαρσιαν, φησι. Παρηκε τα πραγματα, α ουδε ειπειν καλον,
και δια της ακαθαρσιας απαντα ενεφηνε. Παθος, φησιν, επιθυμιαν κακην. Ἰδου γενικως
το παν ειπε· παντα γαρ επιθυμια κακη, βασκανια, οργη, λυπη. Και την πλεονεξιαν,
φησιν, ητις εστιν ειδωλολατρεια. ∆ια ταυτα γαρ ερχεται η οργη του Θεου επι τους υιους
της απειθειας. ∆ια πολλων απηγαγεν αυτους· δια των ευεργεσιων των υπαρξασων, δια
των μελλοντων εξ ων απηλλαγημεν κακων, τινες οντες, και δια τι, και ολα εκεινα,
42
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιον, τινες ημεν και εν τισιν, και οτι απηλλαγημεν αυτων, πως και τινι τροπωι και επι
τισι. Ταυτα ικανα αποστρεψαι· αλλα παντων σφοδροτερον τουτο, αηδες μεν ειπειν, ου
μην ανωφελες, αλλα και ωφελιμον· ∆ι' α ερχεται, φησιν, η οργη του Θεου επι τους υιους
της απειθειας. Ουκ ειπεν, Ἐφ' υμας, αλλ', Ἐπι τους υιους της απειθειας. Ἐν οις και υμεις
περιεπατησατε ποτε, οτε εζητε εν αυτοις. Ἐντρεπτικως, Ὅτε εζητε, φησιν, εν αυτοις, και
μετ' εγκωμιου, ως νυν ου ζωντων· τοτε εξην. Νυνι δε αποθεσθε και υμεις τα παντα. Και
καθολικως αει λεγει, και ιδικως· τουτο δε εστι διαθεσεως. Ὀργην, θυμον, κακιαν
βλασφημιαν, αισχρολογιαν εκ του στοματος υμων. Μη ψευδεσθε εις αλληλους.
Αισχρολογιαν, φησιν, εκ του στοματος υμων, εμφαντικως, οτι αυτο ρυποι.
Ἀπεκδυσαμενοι τον παλαιον ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου, και ενδυσαμενοι τον
νεον τον ανακαινουμενον εις επιγνωσιν κατ' εικονα του κτισαντος αυτον. Ἄξιον
ενταυθα ζητησαι, τι δηποτε μελη και ανθρωπον και σωμα καλει τον διεφθαρμενον βιον,
και τον εναρετον παλιν το αυτο. Και ει ο ανθρωπος εισιν αι αμαρτιαι, πως φησι, Συν
ταις πραξεσιν αυτου; Ἅπαξ γαρ ειπε παλαιον ανθρωπον, δειξας οτι ου τουτο εστιν
ανθρωπος, αλλ' εκεινο, Της γαρ ουσιας η προαιρεσις κυριωτερα, και τουτο μαλλον
ανθρωπος, η εκεινο. Ου γαρ 62.353 η ουσια εμβαλλει εις γεενναν, ουδε εις βασιλειαν
εισαγει, αλλ' αυτη η προαιρεσις, και ουδενα ουτε φιλουμεν, ουτε μισουμεν ηι ανθρωπος,
αλλ' ηι τοιοσδε ανθρωπος. Ει τοινυν η μεν ουσια το σωμα εστιν, αυτη δε ανυπευθυνος εν
εκατεροις, πως αυτο κακον ειναι φησι;
βʹ. Τι δε φησι, Συν ταις πραξεσι; Την προαιρεσιν μετα των εργων. Παλαιον δε
αυτον καλει, το αισχρον αυτου βουλομενος δειξαι και το δυσειδες και το ησθενηκος· και
νεον, αντι του, Μη προσδοκησητε, φησιν, οτι και ουτος το αυτο πεισεται, αλλα
τουναντιον· οσωι γαρ αν προΐηι, ου προς γηρας επειγεται, αλλα προς νεοτητα μειζονα της
προτερας. Ὅταν γαρ πλειονα λαβηι την γνωσιν, και μειζονων αξιουται, και μαλλον
ακμαζει, και μαλλον ισχυει, ουκ απο της νεοτητος μονον, αλλα και του ειδους προς ο
εστιν. Ἰδου κτισις η αριστη πολιτεια λεγεται. Κατ' εικονα Χριστου· τουτο γαρ εστι, Κατ'
εικονα του κτισαντος αυτον· επει και ο Χριστος ου προς γηρας ετελευτησεν, αλλ' ουτως
ην καλος, ως μηδε ειναι ειπειν. Ὅπου ουκ ενι Ἕλλην και Ἰουδαιος, περιτομη και
ακροβυστια, βαρβαρος, Σκυθης, δουλος, ελευθερος, αλλα τα παντα, και εν πασι Χριστος.
Ἰδου τριτον εγκωμιον του ανδρος τουτου, οταν μητε εθνους, μητε αξιωματος, μητε
προγονων διαφορα επεισερχηται, οταν εχηι των εξωθεν μηδεν, μηδε δεηται τουτων·
τοιαυτα γαρ παντα τα εξωθεν. Περιτομη και ακροβυστια· δουλος, ελευθερος, Ἕλλην,
τουτεστι, προσηλυτος· και Ἰουδαιος, τουτεστιν, εκ προγονων. Ἂν τουτον εχηις μονον,
των αυτων επιτευξηι τοις αλλοις, τοις εχουσιν. Ἀλλα τα παντα, και εν πασι, φησιν,
Χριστος· τουτεστι, Παντα υμιν ο Χριστος εσται, και αξιωμα και γενος, και εν πασιν υμιν
αυτος. Ἢ ετερον τι φησιν, οτι Παντες Χριστος εις εγενεσθε, σωμα αυτου οντες.
Ἐνδυσασθε ουν, ως εκλεκτοι του Θεου, αγιοι και ηγαπημενοι. Το ευκολον δεικνυσι της
αρετης, ωστε και διηνεκως αυτην εχειν, και ωστε ως μεγιστωι κοσμωι κεχρησθαι. Και
μετ' εγκωμιου η παραινεσις· τοτε γαρ μαλιστα ισχυει. Ἐγενοντο γαρ αγιοι, αλλ' ουκ
εκλεκτοι· νυνι δε και εκλεκτοι και αγιοι και ηγαπημενοι. Σπλαγχνα οικτιρμου. Ουκ
ειπεν ελεον, αλλ' εμφαντικωτερον δια των δυο. Και ουκ ειπεν, οτι ως αδελφοις ουτω
διατιθεσθαι δει, αλλ' ως παισι πατερες. Μη γαρ μοι ειπηις, οτι ημαρτε· δια τουτο ειπε
σπλαγχνα. Και ουκ ειπεν, οικτιρμον, ινα μη εκεινους εξευτελισηι, αλλα, Σπλαγχνα
οικτιρμου. Χρηστοτητα, ταπεινοφροσυνην, πραοτητα, μακροθυμιαν· ανεχομενοι
αλληλων, και χαριζομενοι εαυτοις, εαν τις προς τινα εχηι μομφην· καθως και ο Χριστος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

εχαρισατο υμιν, ουτω και υμεις. Παλιν κατ' ειδος λεγει· απο χρηστοτητος γαρ
ταπεινοφροσυνη, και απο ταυτης μακροθυμια. Ἀνεχομενοι, φησιν, αλληλων, τουτεστι,
παραπεμπομενοι. Και ορα πως αυτο ουδεν εδειξε, μομφην καλεσας. Ειτα επαγει· Καθως
και ο Χριστος εχαρισατο υμιν. Μεγα το υποδειγμα· οπερ αει ποιει, απο του Χριστου
προτρεπων αυτους. Μομφην, φησι. Ἐκει μεν μικρον αυτο εδειξεν· οτε δε το υποδειγμα
παρηγαγεν, επεισεν οτι καν μεγαλα εχωμεν εγκα 62.354 λειν, δει χαριζεσθαι. Το γαρ,
Καθως ο Χριστος, τουτο σημαινει· και ου τουτο μονον, αλλ' οτι και εξ ολης καρδιας· και
ου τουτο μονον, αλλ' οτι και φιλειν δει. Ὁ γαρ Χριστος εισαχθεις εις το μεσον παντα
εισαγει ταυτα· και οτι καν μεγαλα ηι, καν μη προηδικηκοτες τυχωμεν, καν ημεις μεν
μεγαλοι, εκεινοι δε μικροι, καν μελλωσιν υβριζειν ημας και μετα ταυτα, και οτι την
ψυχην δει υπερ αυτων θειναι· το γαρ, Καθως, ταυτα απαιτει· και οτι ουδε μεχρι θανατου
μονον στηναι δει, αλλ', ει δυνατον, και μετα ταυτα. Ἐπι πασι δε τουτοις την αγαπην,
ητις εστι συνδεσμος της τελειοτητος. Ὁραις οτι τουτο λεγει. Ἐπειδη γαρ ενι χαριζομενον
μη φιλειν, Ναι, φησι, και φιλειν, και οδον δεικνυσι, δι' ης δυνατον χαριζεσθαι. Ἔστι γαρ
και χρηστον ειναι τινα και πραον και ταπεινοφρονα και μακροθυμον, και μη ποθειν. ∆ιο
αρχομενος ειπε, Σπλαγχνα οικτιρμου, και αγαπην, και ελεον. Ἐπι πασι δε τουτοις την
αγαπην, ητις εστι συνδεσμος της τελειοτητος. Ὃ δε θελει ειπειν, τουτο εστιν, οτι Ουδεν
εκεινων οφελος· διαλυεται γαρ παντα εκεινα, αν μη μετα αγαπης γινηται. Παντα εκεινα
αυτη συσφιγγει· οπερ αν ειπηις αγαθον, ταυτης απουσης, ουδεν εστιν, αλλα διαῤρει. Και
ον τροπον επι πλοιου, καν μεγαλα ηι τα σκευη, τα δε υποζωματα μη ηι, ουδεν οφελος· και
επι οικιας εαν μη ωσιν αι ιμαντωσεις· και επι σωματος καν μεγαλα ηι τα οστα, οι δε
συνδεσμοι μη ωσιν, ουδεν οφελος. Οια γαρ εαν τις εχηι κατορθωματα, παντα φρουδα,
αγαπης μη ουσης. Ουκ ειπεν, οτι κορυφη εστιν, αλλ' ο μειζον εστι, συνδεσμος·
αναγκαιοτερον τουτο, η εκεινο. Κορυφη μεν γαρ επιτασις τελειοτητος, συνδεσμος δε
συγκρατησις των την τελειοτητα ποιουντων, ωσανει η ριζα. Και η ειρηνη του Θεου
βραβευετω εν ταις καρδιαις υμων, εις ην και εκληθητε εν σωματι ενι· και ευχαριστοι
γινεσθε.
γʹ. Ἡ ειρηνη του Θεου η πεπηγυια και βεβαια αυτη εστιν. Ἂν μεν δι' ανθρωπον
εχηις ειρηνην, ταχεως διαλυεται· εαν δε δια τον Θεον, ουκετι. Καιτοι το καθολικον ειπε
την αγαπην, αλλα παλιν επι το ιδικον ερχεται. Ἔστι γαρ και αμετρος αγαπη, οιον, οταν
απο πολλης τις αγαπης εγκαληι εικη, και μαχας εχηι και αποστρεφηται. Ου, φησιν, ου
τουτο βουλομαι, αλλ' ως εποιησεν ειρηνην προς υμας ο Θεος, ουτω και υμεις ποιειτε.
Πως δε εποιησεν; Αυτος θελησας, ου παρ' ημων τι λαβων. Τι εστιν; Ἡ ειρηνη του Θεου
βραβευετω εν ταις καρδιαις υμων; Ἐαν μαχωνται λογισμοι δυο, μη στησηις τον θυμον,
μη στησηις την επηρειαν κατεχουσαν το βραβειον, αλλα την ειρηνην· οιον, εστω τις
υβρισθεις αδικως· απο της υβρεως ετεχθησαν λογισμοι δυο, ο μεν κελευων αμυνασθαι, ο
δε ενεγκειν, και παλαιουσιν αλληλοις. Ἐαν η ειρηνη του Θεου εστηκηι βραβευουσα, τωι
κελευοντι φερειν διδωσι το βραβειον, και καταισχυνει εκεινον. Πως; Πειθουσα οτι ο
Θεος ειρηνη εστιν, οτι ειρηνευσεν ημιν. Ουχ απλως δεικνυσι πολυν τον αγωνα του
πραγματος. Μη θυμος, φησι, βραβευετω, μη φιλονεικια, μη ανθρωπινη ειρηνη· 62.355 η
γαρ ανθρωπινη ειρηνη εκ του αμυνασθαι γινεται, εκ του μηδεν πασχειν δεινον. Ἀλλ' ου
ταυτην βουλομαι, φησιν, αλλ' εκεινην, ην ο Χριστος αφηκεν αυτος. Σταδιον ενδον
εποιησεν εν τοις λογισμοις, και αγωνα και αθλησιν και βραβευτην. Ειτα παλιν
προτροπη· Εις ην εκληθητε, φησι· τουτεστιν, εφ' ηι εκληθητε. Ἀνεμνησεν οσων αγαθων
αιτια η ειρηνη. ∆ια ταυτην σε εκαλεσεν, επι ταυτηι εκαλεσεν, ωστε αξιοπιστον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

αναδεξασθαι το βραβειον. ∆ια τι γαρ εν σωμα εποιησεν; ουχ ινα αυτη κρατηι; ουχ ινα
αφορμην εχωμεν του ειρηνευειν; ∆ια τι παντες εν σωμα εσμεν; πως δε εν σωμα εσμεν;
∆ια την ειρηνην σωμα εν εσμεν, και δια το σωμα εν ειναι, ειρηνευομεν. ∆ια τι δε ουκ
ειπεν, Ἡ ειρηνη του Θεου νικατω, αλλα, Βραβευετω; Ἀξιοπιστοτεραν αυτην εποιησε.
Τον πονηρον λογισμον ουκ αφηκεν αυτηι προσπαλαιειν, αλλα κατωτερον εσταναι. Και
το του βραβειου ονομα επηρε τον ακροατην. Ἂν γαρ δωι βραβειον τωι αγαθωι λογισμωι,
οσα αν αναισχυντηι εκεινος, ουδεν οφελος λοιπον. Ἄλλως δε εκεινος ειδως ην, οτι οσα
αν εργασηται, ου ληψεται το βραβειον· οσα αν πνευσηι και επιχειρησηι σφοδροτερον
προσβαλειν, ατε ανοητα πονων αποστησεται. Και καλως προσεθηκε, Και ευχαριστοι
γινεσθε. Τουτο γαρ εστιν ευχαριστον ειναι, και σφοδρα εντρεπτικως, το ομοιως
κεχρησθαι τοις ομοδουλοις, ωσπερ αυτωι ο Θεος, το εικειν τωι δεσποτηι, το πειθεσθαι, το
υπερ παντων χαριν ομολογειν, καν υβρισηι τις, καν πληξηι. Ου γαρ δη ο τωι Θεωι χαριν
ομολογων, υπερ ων επαθε, τον ποιησαντα αμυνειται· ως ογε αμυνομενος ουχ ομολογει
χαριν. Ἀλλα μη κατ' εκεινον τον τα εκατον δηναρια γενωμεθα, ινα μη ακουσωμεν,
Πονηρε δουλε· ουδεν γαρ της αχαριστιας ταυτης χειρον. Ὥστε αχαριστοι οι αμυνομενοι.
∆ια τι δε επι την πορνειαν πρωτην ηλθεν; ειπων γαρ, Νεκρωσατε υμων τα μελη τα επι
της γης, ευθυς φησι, Πορνειαν, και τουτο σχεδον πανταχου ποιει. Ὅτι μαλιστα τουτο
κρατει το παθος· και γαρ και εν τηι προς Θεσσαλονικεις γραφων, τουτο εποιησε. Και τι
θαυμαστον; οπου γε και Τιμοθεωι φησι, Σεαυτον αγνον τηρει· και παλιν αλλαχου,
Ειρηνην διωκετε μετα παντων, και τον αγιασμον, ου χωρις ουδεις οψεται τον Κυριον. –
Νεκρωσατε, φησι, τα μελη υμων. Το νεκρον ιστε οιον εστι, μισητον, βδελυκτον,
διαῤρεον. Ἂν νεκρωσηις, ου μενει νεκρον, αλλα φθειρεται ευθεως, καθαπερ το σωμα.
Σβεσον ουν την θερμοτητα, και ουδεν νεκρον μενει. ∆εικνυσιν αυτον τουτο
εργαζομενον, οπερ ο Χριστος επι του λουτρου· δια τουτο και μελη καλει· καθαπερ
αριστεα τινα εισαγων, και εις μειζονα αγων εμφασιν. Και καλως ειπε, Τα επι της γης·
ενταυθα γαρ μενει, και ενταυθα φθειρεται, πολλωι μαλλον των μελων τουτων. Ὥστε
ουχ ουτω το σωμα εστιν απο γης, ως η αμαρτια γηΐνη· τουτο μεν γαρ και καλον
φαινεται ποτε, εκεινα δε ουδεποτε. Και παντων των επι γης επιθυμει ταυτα τα μελη. Ἂν
οφθαλμος ηι τοιουτος, ουχ οραι τα εν 62.356 ουρανοις· αν ακοη, αν χειρ, αν οτιουν ειπηις
μελος. Ὀφθαλμος σωματα οραι και καλλη και χρηματα· ταυτα τα απο γης, τουτοις
τερπεται· η ακοη μελε. μαλθακωι, κιθαραι και συριγγι και αισχρολογιαι· ταυτα δε περι
γην. Ἐπειδη ουν εστησεν αυτους ανω παρα τον θρονον, τοτε φησι, Νεκρωσατε τα μελη
υμων τα επι της γης. Ου γαρ ενι στηναι ανω μετα τουτων των μελων· ουκ ενι γαρ εκει,
εις ο ενεργειν δει. Και ουτος ο πηλος χειρων εκεινου· εκεινος μεν γαρ ο πηλος γινεται
χρυσος· ∆ει γαρ, φησι, το φθαρτον τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν· ουτος δε ο πηλος
ουκετι αναχωνευθηναι δυναται. Ὥστε ταυτα μαλλον επι της γης, η εκεινα. ∆ια τουτο
ουκ ειπεν Ἀπο γης, αλλα, Τα επι της γης· ενι γαρ ταυτα μη ειναι απο γης. Ταυτα μεν γαρ
αναγκη επι γης ειναι, εκεινα δε ουκετι αναγκη. Ὅταν γαρ ακοη μηδεν ακουηι των
ενταυθα, αλλα των εν ουρανοις λαλουμενων, οταν οφθαλμος μηδεν οραι των ενταυθα,
αλλα των ανω, ουκ επι γης εστιν· οταν το στομα μηδεν φθεγγηται των ενταυθα, ουκ επι
γης εστιν· οταν η χειρ μηδεν πραττηι των πονηρων, ουκ εστι των επι γης, αλλα των εν
τοις ουρανοις.
δʹ. Τουτο και ο Χριστος φησιν, Ἐαν ο οφθαλμος σου ο δεξιος σκανδαλιζηι σε,
τουτεστιν, Ἐαν ακολαστως οραις, εκκοψον αυτον· τουτεστι, τον λογισμον τον πονηρον.
Ἐμοι δε δοκει πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν, ταυτο λεγειν, την πορνειαν, δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

παντων τουτων απαγων ημας του πραγματος. Παθος γαρ οντως τουτο εστι· και καθαπερ
το σωμα πασχει, η πυρεττει η τραυματιζεται, ουτω και τουτο. Και ουκ ειπεν, Ἐπισχετε,
αλλα, Νεκρωσατε, ωστε μηδε αναστηναι λοιπον· και αποθεσθε. Το νεκρουμενον
αποτιθεμεθα· οιον, τυλοι αν ωσιν εν τωι σωματι, το σωμα νεκρον εστι, και αποτιθεμεθα
αυτο. Ἀλλα εαν μεν ζων κοψηις, αλγηδονα παρεχει· αν δε νενεκρωμενον, ουδε
αισθανομεθα. Ουτω δη και επι των παθων· ακαθαρτον ποιει την ψυχην, παθητην ποιει
την ψυχην την αθανατον. Πως ειδωλολατρεια ειρηται η πλεονεξια, πολλακις
ειρηκαμεν. Τα τυραννουντα γαρ μαλιστα το των ανθρωπων γενος, ταυτα εστι,
πλεονεξια και ακολασια και επιθυμια κακη. ∆ι' α ερχεται, φησιν, η οργη του Θεου επι
τους υιους της απειθειας. Υιους απειθειας λεγει, αποστερων αυτους συγγνωμης, και
δεικνυς οτι παρα το μη πεισθηναι εν τουτοις εισιν. Ἐν οις και υμεις, φησι,
περιεπατησατε ποτε, και επεισθητε. ∆εικνυσιν αυτους ετι εν αυτοις, και εγκωμιαζει
ουτω λεγων· Νυνι δε και υμεις αποθεσθε τα παντα, οργην, θυμον, κακιαν. βλασφημιαν,
αισχρολογιαν. Ουκ επ' αυτους, αλλ' εφ' ετερους προαγει τον λογον, ωστε μη πληξαι. Και
βλασφημιας δε τας λοιδοριας λεγει, καθαπερ θυμον την πονηριαν καλει. Ἀλλαχου δε
εντρεπτικως, οτι Ἀλληλων εσμεν μελη. Ὥσπερ δημιουργους αυτους κατασκευαζει των
ανθρωπων, τον μεν ριπτουντων, τον δε δεχομενων. Ειπεν εκει, Τα μελη, ενταυθα,
Παντα, φησι, την καρδιαν, τον θυμον, το στομα, την 62.357 βλασφημιαν, τους
οφθαλμους, την πορνειαν, την πλεονεξιαν, χειρας και ποδας, ψευδος, την διανοιαν
αυτην, και τον νουν τον παλαιον. Μιαν εχει μορφην βασιλικην την του Χριστου.
∆οκουσι μοι εξ εθνων ειναι μαλλον ουτοι, προς ους και αποτεινεται, δεικνυς οτι μιαν
εχει μορφην βασιλικην τα μελη, καν ο μεν μειζων ηι, ο δε ελαττων. Καθαπερ γαρ η γη
ψαμμος ουσα την οικειαν απολλυσα προτερον μορφην, υστερον χρυση γινεται· και
καθαπερ τα ερια, οια αν ηι, ετεραν δεχεται οψιν, και την προτεραν εκρυψεν· ουτω δη και
ο πιστος. Ἀνεχομενοι, φησιν, αλληλων. Ἔδειξε το δικαιον· ανεχου συ εκεινου, και
εκεινος σου· οπερ εν τηι προς Γαλατας φησιν, Ἀλληλων τα βαρη βασταζετε. Και
ευχαριστοι, φησι, γινεσθε. Μαλιστα μεν πανταχου τουτο ζητει· το κεφαλαιον των
αγαθων γαρ τουτο εστιν.
εʹ. Ευχαριστωμεν τοινυν εν πασιν, οπερ αν γενηται· τουτο γαρ ευχαριστια. Το
μεν γαρ εν τηι ευπραγιαι τουτο ποιειν, ου μεγα· αυτη γαρ των πραγματων η φυσις επι
τουτο ωθει· οταν δε εν τοις εσχατοις οντες ευχαριστωμεν, τοτε εστι θαυμαστον. Ὅταν
γαρ εφ' οις ετεροι βλασφημουσι και αποδυσπετουσιν, ημεις ευχαριστωμεν, ορα ποση η
φιλοσοφια. Πρωτον, τον Θεον ηυφρανας· δευτερον, τον διαβολον κατηισχυνας· τριτον,
και το γενομενον ουδεν απεφηνας· ομου γαρ συ τε ευχαριστεις, και ο Θεος την οδυνην
υποτεμνεται, και ο διαβολος αφισταται. Ἂν μεν γαρ αποδυσπετησηις, ατε ανυσας οπερ
ηθελεν, εφεστηκε, και ο Θεος ατε βλασφημηθεις, εγκαταλιμπανει, και επιτεινεται το
δεινον· εαν δε ευχαριστησηις, ατε μηδεν ωφελων, αφισταται, και ο Θεος ατε τιμηθεις,
αντιτιμαι μειζονως· και ουκ εστιν ανθρωπον ευχαριστουντα επι τοις κακοις αισθεσθαι
των κακων. Χαιρει γαρ η ψυχη ατε κατορθουσα, ευθεως φαιδρον εχει το συνειδος,
γαννυται τοις εγκωμιοις τοις εαυτης· την δε φαιδραν ουκ ενι σκυθρωπην ειναι. Ἐκει δε
μετα της συμφορας και το συνειδος επικειται μαστιζον· ενταυθα δε στεφανοι και
ανακηρυττει. Ουδεν της γλωττης εκεινης αγιωτερον της εν τοις κακοις ευχαριστουσης
τωι Θεωι· οντως της των μαρτυρων ουδεν αποδει· ομοιως και αυτη, κακεινος
στεφανουται. Και γαρ και ταυτηι εφεστηκε δημιος αναγκαζων αρνησασθαι τον Θεον δια
της βλασφημιας, εφεστηκεν ο διαβολος δημιοις λογισμοις καταξαινων, αθυμιαις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

σκοτων. Ἂν τοινυν ενεγκηι τας αλγηδονας τις, και ευχαριστησηι, μαρτυριου στεφανον
ελαχεν. Οιον, το παιδιον νοσει, και ευχαριστει τωι Θεωι· τουτο αυτηι στεφανος. Ποσης
βασανου ου χειρων η αθυμια; αλλ' ουκ αναγκαζει ρημα εκβαλειν πικρον. Ἀποθνησκει·
παλιν ηυχαριστησε; Γεγονε θυγατηρ του Ἀβρααμ. Ει γαρ μη τηι ιδιαι εσφαξε χειρι, αλλ'
επι τηι θυσιαι ησθη, οπερ ισον εστιν· ου γαρ ηγανακτησε λαμβανομενου του δωρου.
Παλιν ενοσησεν· ουκ εποιησε περιαπτα; Μαρτυριον αυτηι λογιζεται· κατεθυσε γαρ τον
υιον τηι γνωμηι. Τι γαρ, ει και μηδεν ωφελει εκεινα, αλλ' απατης εστι και χλευης; αλλ'
ομως ησαν οι πειθοντες οτι ωφελει· και ειλετο μαλλον νεκρον το παιδιον ιδειν, η
ειδωλολατρειας ανασχεσθαι. Ὥσπερ ουν αυτη μαρτυς, αν τε εφ' εαυτης, αν τε επι του
παιδος εργα 62.358 ζηται τουτο, αν τε επι του ανδρος, η ετερου τινος των φιλτατων·
ουτως η ετερα ειδωλολατρις. ∆ηλον γαρ οτι εθυσεν αν, ει ην θυσαι· μαλλον δε ηδη
εποιησε το της θυσιας. Τα γαρ περιαπτα, καν μυρια φιλοσοφωσιν οι εκ τουτων
χρηματιζομενοι, λεγοντες οτι τον Θεον καλουμεν, και ουδεν πλεον ποιουμεν, και οσα
τοιαυτα, και Χριστιανη εστιν η γραυς και πιστη, ειδωλολατρεια το πραγμα εστι. Πιστη ει;
σφραγισον, ειπε. Τουτο εχω το οπλον μονον, τουτο το φαρμακον· αλλο δε ουκ οιδα. Ειπε
μοι, εαν προσελθων ιατρος, και τα της ιατρικης φαρμακα αφεις, επαιδηι, τουτον ιατρον
ερουμεν; Ουδαμως· τα γαρ της ιατρικης ουχ ορωμεν φαρμακα. Ουτως ουδε ενταυθα τα
του Χριστιανισμου. Ἕτεραι δε παλιν ποταμων ονοματα περιαπτουσι, και μυρια τοιαυτα
τολμωσιν. Ἰδου λεγω, και προλεγω πασιν υμιν, οτι εαν τις αλωι, ου φεισομαι παλιν, αν
τε περιαπτον, αν τε επωιδην, αν τε αλλο τι της τεχνης της τοιαυτης ποιηι. Τι ουν,
αποθανηι, φησι, το παιδιον; Ἂν ουτω ζησηι, τοτε απεθανεν· αν δε ανευ εκεινων αποθανηι,
τοτε εζησε. Νυν δε αν μεν πορναις ιδηις προσεχοντα, ευχηι κατορυγηναι, και λεγεις. Τι
γαρ οφελος του ζηιν; υπερ δε σωτηριας ορωσα κινδυνευοντα, βουλει ζωντα οραιν; Ουκ
ηκουσας του Χριστου λεγοντος, οτι Ὁ απολεσας την ψυχην αυτου, ευρησει αυτην· ο δε
ευρων, απολεσει αυτην; πιστευεις τοις ειρημενοις, η μυθοι σοι δοκουσιν ειναι; Ειπε δη
μοι, εαν ειπηι τις, οτι Ἀπαγαγε εις ειδωλειον, και ζησεται, ανεξηι; Ου, φησι. ∆ια τις Ὅτι
ειδωλολατρειν αναγκαζει· ενταυθα δε ουκ εστιν ειδωλολατρεια, αλλ' απλως επωιδη,
φησιν. Αυτη γαρ η σατανικη εννοια, αυτη η μεθοδεια η διαβολικη, συγκαλυπτειν την
πλανην, και εν μελιτι το δηλητηριον διδοναι φαρμακον. Ἐπειδη οιδεν εκειθεν σε ου
πειθων, ταυτην εβαδισε την οδον εις περιαμματα και γραωδεις μυθους· και ο μεν
σταυρος ητιμωται, τα δε γραμματα προτετιμηται· ο Χριστος εκβεβληται, και εισαγεται
μεθυουσα γραυς και ληρουσα· το μυστηριον πεπατηται το ημετερον, και πλανη χορευει
του διαβολου. Τινος ουν ενεκεν ουκ ελεγχει, φησιν, ο Θεος; Την απο των τοιουτων
βοηθειαν πολλαχου ηλεγξε, και ουκ επεισε σε· λοιπον αφιησι τηι πλανηι· Παρεδωκε γαρ
αυτους, φησιν, ο Θεος εις αδοκιμον νουν. Ταυτα δε ουδ' αν Ἕλλην νουν εχων
ανασχοιτο. Λεγεται τις δημαγωγος ποτε εν Ἀθηναις ταυτα περιτεθηναι· ειτα φιλοσοφος
τις εκεινου διδασκαλος ιδων, επετιμησεν, εμεμψατο, εδακεν, εκωμυδησεν· ημεις δε
ουτως αθλιως διακειμεθα, ως και τουτοις πιστευειν. Και δια τι μη εισι νυν οι
ανιστωντες, φησι, νεκρους και ιασεις επιτελουντες; ∆ια τι, τεως ου λεγω· δια τι δε μη
εισι νυν οι της παρουσης καταφρονουντες ζωης; δια τι επι μισθωι δουλευομεν τωι Θεωι;
Ὅτε ασθενεστερον διεκειτο η φυσις η ανθρωπινη, οτε φυτευθηναι την πιστιν εδει, ησαν
και τοιουτοι πολλοι· νυν δε ου βουλεται ημας τουτων ηρτησθαι των σημειων, αλλ'
ετοιμους ειναι προς θανατον. Τι τοινυν της παρουσης εχηι ζωης; τι τα μελλοντα ουχ
οραις; και υπερ μεν ταυτης και ειδωλολατρειν ανεχηι, υπερ δε εκεινης ουδε αθυμιας
κατασχειν; ∆ια ταυτα ουκ εισι νυν τοιουτοι, οτι ατιμος ημιν εφανη εκεινη η ζωη, ει γε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

υπερ μεν εκεινης ουδεν πραττομεν, υπερ δε 62.359 ταυτης ουδεν παραιτουμεθα
υπομενειν. Τι δε και ο αλλος γελως, σποδος και ασβολη και αλες; και παλιν το γραΐδιον
εις το μεσον. Γελως οντως, και αισχυνη. Και οφθαλμος, φησιν, ηρπασε το παιδιον. Μεχρι
τινος ταυτα τα σατανικα; πως ου γελασονται Ἕλληνες; πως ου χλευασουσιν, οταν
αυτοις λεγωμεν, Μεγαλη η δυναμις του σταυρου; πως πεισθησονται, οταν ορωσι τουτων
δεομενους, ων αυτοι καταγελωσι; δια ταυτα ο Θεος ιατρους εδωκε και φαρμακα; Τι ουν,
αν μη θεραπευωσιν εκεινοι, αλλα απερχηται το παιδιον; Που απεισιν, ειπε μοι, αθλιε και
ταλαιπωρε; προς τους δαιμονας απεισι; προς τινα τυραννον απεισιν; ουχι προς τον
ουρανον απεισιν; ουχι προς τον οικειον ∆εσποτην; τι ουν αλγεις; τι κλαιεις; τι πενθεις;
τι του ∆εσποτου σου πλεον το παιδιον φιλεις; ουχι δι' εκεινου εχεις και τουτο; δια τι
αχαριστος ει, το δωρον του δωρησαμενου πλεον αγαπων; Ἀλλ' ασθενης ειμι, φησι, και
ου φερω του Θεου τον φοβον. Ει γαρ εν τοις σωματικοις κακοις το μειζον το ελαττον
κρυπτει, πολλωι μαλλον εν τηι ψυχηι φοβος ει προσην, φοβος φοβον αν ελυσε, και λυπη
λυπην. Καλον ην το παιδιον; Ἀλλ' οιον αν ηι, ουκ εστιν ωραιοτερον του Ἰσαακ·
μονογενης ην κακεινος. Ἐν γηραι σοι γεγονε; Κακεινος. Ἀλλ' αστειον εστιν; Ἀλλ' οιον αν
ηι, ουκ εστιν ωραιοτερον του Μωυσεως, ος και βαρβαρικην οψιν επεσπασατο προς
ποθον, και ταυτα εν εκεινωι της ηλικιας τωι καιρωι, ενθα ουδεπω φαινεται η ωρα· αλλ'
ομως το φιληθεν τουτο εῤριπτον εις ποταμον οι γονεις. Συ μεν και οραις κειμενον, και
ταφηι παραδιδως, και εις το σημα απει· εκεινοι δε ουδε ᾔδεσαν ποτερον ιχθυσιν εσται
βορα, ποτερον κυσι, ποτερον ετερωι θηριωι των κατα την θαλατταν βοσκομενων· και
ταυτα εποιουν, ουδεπω περι βασιλειας ουδεν ειδοτες, ουδε περι αναστασεως. Ἀλλ' ουκ
εστι μονογενες, αλλα μετα πολλους και αυτο απηλθεν; Ἀλλ' ουχ ουτως ως επι του Ἰωβ
αθροα η συμφορα, και σκυθρωποτερα· ου στεγης κατενεχθεισης, ουκ αριστωντων
μεταξυ, ου των συμφορων προαγγελθεισων. Ἀλλ' εφιλειτο παρα σου; Ἀλλ' ουχι μαλλον
του Ἰωσηφ του θηριοβρωτου γενομενου· αλλ' ομως ενεγκε την συμφοραν, και την μετ'
εκεινην, και την μετα ταυτην. Ὁ πατηρ εκλαυσεν, αλλ' ουκ ησεβησεν· επενθησεν, αλλ'
ουκ απεδυσπετησεν, αλλα μεχρι τουτων εστη των ρηματων, λεγων· 62.360 Ἰωσηφ ουκ
εστι, Συμεων ουκ εστι, και τον Βενιαμιμ ληψεσθε; επ' εμε εγενετο ταυτα παντα. Ὁραις
πως εκεινον λιμου τυραννις επεισε καταφρονησαι των παιδων· παρα δε σοι ουκ ισχυει ο
του Θεου φοβος οσον ο λιμος; Κλαυσον, ου κωλυω, αλλα μηδεν βλασφημον μητε ειπηις,
μητε πραξηις. Οιος εαν ηι ο παις, ουκ εστι κατα τον Ἄβελ· αλλ' ουδεν τοιουτον ειπεν ο
Ἀδαμ. Καιτοι χαλεπη εκεινη η συμφορα· τι γαρ χαλεπωτερον του τον αδελφον
ανηιρηκεναι; Ἀλλα γαρ και αδελφοκτονων ευκαιρως αλλων ανεμνησθην· οιον οτε
Ἀβεσσαλωμ τον Ἀμνων ανειλε τον πρωτοτοκον· και ∆αυιδ ο βασιλευς ηγαπα το
παιδιον, και εν σακκωι μεν εκαθητο και σποδωι. Ουτε δε μαντεις ηγαγεν, ουτε επωιδους,
καιτοι ησαν τοτε· και δηλοι ο Σαουλ· αλλα τον Θεον ικετευε. Τουτο και συ ποιει· οπερ ο
δικαιος εποιησε, ποιησον και συ· τα αυτα ειπε ρηματα, οταν αποθανηι το παιδιον· Ἐγω
μεν απελευσομαι προς αυτο, αυτο δε ουχ ηξει προς με. Τουτο φιλοσοφιας, τουτο
φιλοστοργιας. Ὡς αν φιληις το παιδιον, ου φιλεις τοσουτον οσον εκεινος τοτε· τωι
μακαριωι εκεινωι ηκμαζεν ο περι την μητερα ποθος, ει και εκ μοιχειων ην. Ἴστε δε οτι
κοινωνει τα τικτομενα του φιλτρου των τικτοντων. Και τοσουτος ο ερως ην, ως και
κατηγορον αυτωι ον βουλεσθαι ζηιν· αλλ' ομως ηυχαριστησε τωι Θεωι. Τι οιει πασχειν την
Ῥεβεκκαν, οτε αδελφος ηπειλησε τωι Ἰακωβ; ουκ ελυπησε τον ανδρα, αλλ' εκελευσεν
αποπεμψαι. Ἐννοησον τα τουτων χειρω, οταν τι δεινον παθηις, και ικανην εξεις
παραμυθιαν· και λογιζου, τι δε, ει εν πολεμωι τεθνηκοι; τι δε, ει εν πυρι; Και ων εαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

παθωμεν, τα δεινοτερα εννοωμεν, και εξομεν αρκουσαν παραμυθιαν· και τους τα
δεινοτερα πεπονθοτας αει περισκοπωμεν, και ει αυτοι βαρυτερα επαθομεν ποτε. Ουτω
και Παυλος προτρεπει, ως οταν λεγηι· Ουπω μεχρις αιματος αντικατεστητε προς την
αμαρτιαν ανταγωνιζομενοι, και παλιν, Πειρασμος υμας ουκ ειληφεν, ει μη ανθρωπινος.
Ὧν ουν αν παθωμεν, τα χειρω περισκοπωμεν· ευρησομεν γαρ, και ουτως εσομεθα
ευχαριστοι. Προ δε παντων ευχαριστωμεν επι πασι διηνεκως· ουτω γαρ και ταυτα
παυσεται, και ημεις εις δοξαν Θεου ζησομεν, και των επηγγελμενων αγαθων
επιτευξομεθα· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Ὁ λογος του Χριστου ενοικειτω εν υμιν πλουσιως, εν πασηι σοφιαι
διδασκοντες, και νουθετουντες εαυτους ψαλμοις και υμνοις, και ωιδαις
πνευματικαις, εν χαριτι αιδοντες εν ταις καρδιαις υμων τωι Κυριωι· και παν ο
τι αν ποιητε εν λογωι, εν εργωι, παντα εν ονοματι του Κυριου Ἰησου,
ευχαριστουντες τωι Θεωι και Πατρι δι' αυτου.
αʹ. Παραινεσας ευχαριστους ειναι, και την οδον δεικνυσι. Ποιαν δη ταυτην; Ἣν
πρωην ημεις διελεχθημεν προς υμας. Τι λεγων; Ὁ λογος του Χριστου 62.360 ενοικειτω
εν υμιν πλουσιως. Μαλλον δε ου ταυτην μονον, αλλα και ετεραν. Ἐγω μεν γαρ ειπον,
οτι δει τους τα δεινοτερα πεπονθοτας αναλεγειν, και τους τα χαλεπωτερα ων επαθομεν
υπομειναντας αναλογιζεσθαι, και ευχαριστειν υπερ του μη συμβηναι εκεινα· αυτος δε τι
φησιν; Ὁ λογος του Χριστου ενοικειτω εν υμιν πλουσιως· τουτεστιν, η διδασκαλια, τα
δογματα, η παραινεσις, εν αις ουδεν την παρουσαν ζωην ειναι φησιν, ουδε τα ταυτης
αγαθα. Ἐαν γαρ ταυτα ιδωμεν, ουδενι των δυσχερων ειξομεν. Ἐνοικειτω, 62.361 φησιν,
εν υμιν πλουσιως, μη απλως, αλλα μετα πολλης της περιουσιας. Ἀκουσατε οσοι εστε
κοσμικοι, και γυναικος και παιδων προΐστασθε, πως και υμιν επιτρεπει μαλιστα τας
Γραφας αναγινωσκειν· και ουχ απλως ουδε ως ετυχεν, αλλα μετα πολλης της σπουδης.
Ὥσπερ γαρ ο πλουσιος εν χρημασι ζημιαν και καταδικην ενεγκειν δυναται, ουτως ο
πλουτων εν δογμασι φιλοσοφιας, ουχι πενιαν μονον, αλλα και πασας τας συμφορας
ευκολως οισει, και εκεινου ευκολωτερον. Ἐκει μεν γαρ εν τηι διαλυσει της ζημιας
αναγκη τον οντα πλουσιον ελαττουσθαι και ελεγχεσθαι· καν πολλακις τουτο παθηι,
ουκετι δυνησεται ενεγκειν· ενταυθα δε ουχ ουτως· ουδε γαρ δαπανωμεν τους υγιεις
λογισμους, οταν ενεγκειν τι δεηι των αβουλητων, αλλα μενουσι διαπαντος. Και ορα την
συνεσιν του μακαριου τουτου· Ουκ ειπεν· Ὁ λογος του Χριστου εν υμιν εστω, απλως,
αλλα τι; Ἐνοικειτω, και, Πλουσιως. Ἐν πασηι σοφιαι διδασκοντες και νουθετουντες
εαυτους. Την αρετην φησι σοφιαν· εικοτως· και η ταπεινοφροσυνη γαρ, και η
ελεημοσυνη, και οσα τοιαυτα, σοφια εστιν· ωσπερ ουν ταναντια, ανοια· και γαρ ωμοτης
εξ ανοιας. Ὅθεν πολλαχου την πασαν αμαρτιαν αφροσυνην καλει. Ειπε, φησιν, αφρων
εν καρδιαι αυτου· Ουκ εστι Θεος· και παλιν, Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μωλωπες μου
απο προσωπου της αφροσυνης μου. Τι γαρ ανοητοτερον, ειπε μοι, του εαυτον μεν ιματια
περιβαλλοντος, τους δε αδελφους τους αυτου γυμνους παραβλεποντος; του κυνας μεν
τρεφοντος, την δε εικονα του Θεου περιορωντος εν λιμωι; του πεπεισμενου απλως, οτι
ουδεν τα ανθρωπινα πραγματα, και ωσπερ αθανατοις αυτοις προστετηκοτος; Ὥσπερ ουν
ουδεν του τοιουτου ανοητοτερον, ουτως ουδεν σοφωτερον του την αρετην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

κατορθουντος. Ὅρα γαρ, πως σοφος εστι, φησι· μεταδιδωσι των οντων, ελεημων εστι,
φιλανθρωπος· επεγνω την φυσιν οτι κοινη· επεγνω την των χρηματων χρησιν, οτι
ουδενος αξια λογου· οτι των σωματων των οικειων δει φειδεσθαι μαλλον, η των
χρηματων. ∆ιο δοξης καταφρονων και φιλοσοφος εστιν· οιδε γαρ τα ανθρωπινα
πραγματα. Των θειων και ανθρωπινων πραγματων γνωσις η φιλοσοφια. Ουκουν οιδε
μεν ποια θεια, ποια δε ανθρωπινα, και των μεν απεχεται, ταυτα δε εργαζεται· οιδε, και
ευχαριστει τωι Θεωι εν πασιν· ουδεν ειναι νομιζει τον παροντα βιον· δια τουτο ουδε
ηδεται τοις χρηστοις, ουτε λυπειται τοις εναντιοις. Μηδε περιμεινηις ετερον διδασκαλον·
εχεις τα λογια του Θεου· ουδεις σε διδασκει ως εκεινα. Ουτος μεν γαρ πολλα και δια
κενοδοξιαν και δια βασκανιαν επικρυπτει πολλακις. Ἀκουσατε, παρακαλω, παντες οι
βιωτικοι, και κτασθε βιβλια φαρμακα της ψυχης. Ει μηδεν ετερον βουλεσθε, την γουν
Καινην κτησασθε, των αποστολων τας Πραξεις, τα Ευαγγελια, διδασκαλους διηνεκεις.
Ἂν λυπη συμβηι, ωσπερ εις αποθηκην φαρμακων εγκυψον· λαβε παραμυθιαν εκειθεν
του δεινου, αν ζημια, αν θανατος, αν αποβολη οικειων· μαλλον δε μη εγκυπτε, αλλα
αναλαβε παντα, εχε επι της διανοιας. Τουτο παντων αιτιον των κακων, το μη ειδεναι
τας Γραφας. Χωρις οπλων 62.362 εις πολεμον βαδιζομεν· και πως εδει σωθηναι;
Ἀγαπητον μετα τουτων σωθηναι, μητι γε χωρις τουτων. Μη τα παντα εφ' ημας ριπτετε·
προβατα εστε, αλλ' ουκ αλογα, αλλα λογικα· πολλα και υμιν ο Παυλος επιτρεπει. Οι
διδασκομενοι ου διαπαντος επι το μαθειν διατριβουσιν, επει ου διδασκονται· αν αει
μανθανηις, ουδεποτε μαθησηι. Μη ουτως ερχου, ως αει μαθησομενος· επει ουδεποτε εισηι,
αλλ' ως και απομαθησομενος, και διδαξων ετερον. Ειπε δε μοι, ουχι ωρισμενους καιρους
παραμενουσιν απαντες εν τοις μαθημασι, και εν πασαις απλως ταις τεχναις; Ουτως
απαντες οριζομεν φανερον καιρον· αν δε αει μανθανηι, τεκμηριον εστι του μηδεν
μαθειν.
βʹ. Τουτο το ονειδος τοις Ἰουδαιοις ο Θεος ειπεν· Αιρομενοι εκ κοιλιας, και
παιδευομενοι εως γηρως. Ει μη αει τουτο προσεδοκατε, ουκ αν ουτως εις τουπισω παντα
απηιει. Ει ενην τους μεν ειναι μεμαθηκοτας, τους δε μελλοντας, προεκοψεν αν το εργον
ημιν· παρεχωρησατε αν ετεροις, και συναντελαβεσθε και ημιν. Ειπε μοι, ει προς
γραμματιστην τινες απιοιεν, ειτα μενοιεν αει τα στοιχεια μανθανοντες, ου πολυν τωι
διδασκαλωι πονον παρεξουσι; Μεχρι τινος υμιν περι βιου διαλεγομεθα; Ἐπι των
αποστολων ουτως ουκ ην, αλλα συνεχως μετεπηδων, τους προτερον μανθανοντας
διδασκαλους καθιστωντες ετερων τινων μαθητευομενων. Ουτως ηδυνηθησαν την
οικουμενην περιελθειν, τωι μη προσδεσμεισθαι τοπωι ενι. Ποσης οιεσθε διδασκαλιας
δεισθαι τους υμετερους αδελφους τους επι των αγρων, και τους εκεινων διδασκαλους;
Ἀλλ' υμεις με κατεχετε προσηλωσαντες. Πριν η γαρ την κεφαλην καλως διατεθηναι,
περιττον επι το λοιπον σωμα ιεναι. Παντα ημιν επιῤριπτετε. Ὑμας εχρην παρ' ημων
μανθανειν μονον· τας δε γυναικας παρ' υμων, τα παιδια παρ' υμων· αλλα παντα ημιν
καταλιμπανετε. ∆ια τουτο πολυς ο κοπος. ∆ιδασκοντες, φησι, και νουθετουντες εαυτους
ψαλμοις και υμνοις και ωιδαις πνευματικαις. Ὅρα και το ανεπαχθες του Παυλου. Ἐπειδη
η αναγνωσις εχει πονον, και πολυ το φορτικον, ουκ εφ' ιστοριας ηγαγεν, αλλ' επι
ψαλμους, ινα ομου και τερπηις την ψυχην αιδων, και υποκλεπτηις τον πονον. Ὕμνοις,
φησι, και ωιδαις πνευματικαις. Νυν δε σατανικας μεν ωιδας και ορχησεις αιρουσιν οι
παιδες οι υμετεροι, καθαπερ οι μαγειροι και οι οψωναι και οι χορευται· ψαλμον δε
ουδεις ουδενα οιδεν, αλλα και αισχυνη το πραγμα δοκει ειναι και χλευασια και γελως.
Ἐκειθεν απαντα τα κακα σωζεται. Ἐν οιαι γαρ αν εστηκηι γηι το φυτον, τοιουτον φερει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τον καρπον· αν εν αμμωδει και αλμυραι, τοιουτον· αν εν γλυκειαι και λιπαραι, παλιν
ομοιον. Ουτω πηγη τις εστι τα διδαγματα. ∆ιδαξον αυτον αιδειν ψαλμους εκεινους τους
φιλοσοφιας γεμοντας, οιον περι σωφροσυνης ευθεως, μαλλον δε προ παντων περι του
μη συνειναι πονηροις, ευθεως απ' αυτης της αρχης του βιβλιου (δια γαρ τουτο και
εντευθεν ηρξατο ο Προφητης, λεγων· Μακαριος ανηρ ος ουκ επορευθη εν βουληι
ασεβων· Και παλιν, Ουκ εκαθισα μετα συνεδριου ματαιοτητος. Και παλιν· Ἐξουδενωται
ενωπιον αυτου πονηρευομενος· τους δε φοβουμενους τον 62.363 Κυριον δοξαζει)· περι
του συνειναι αγαθοις (και ταυτα ευρησεις εκει· και αλλα πολλα)· περι του γαστρος
κρατειν, περι του χειρας κατεχειν, περι του μη πλεονεκτειν· οτι ουδεν τα χρηματα, ουδε
η δοξα, και οσα τοιαυτα. Ὅταν τουτοις εκ παιδος εναξηις αυτον, κατα μικρον και επι τα
υψηλοτερα αξεις. Οι ψαλμοι παντα εχουσιν, οι δε υμνοι παλιν ουδεν ανθρωπινον· οταν
εν τοις ψαλμοις μαθηι, τοτε και υμνους εισεται, ατε θειοτερον πραγμα. Αι γαρ ανω
δυναμεις υμνουσιν, ου ψαλλουσιν· Ου γαρ ωραιος υμνος εν στοματι, φησιν, αμαρτωλου·
και παλιν, Οι οφθαλμοι μου επι τους πιστους της γης, του συγκαθησθαι αυτους μετ'
εμου· και παλιν, Ου κατυκει εν μεσωι της οικιας μου ποιων υπερηφανιαν· και παλιν,
Πορευομενος εν οδωι αμωμωι, ουτος μοι ελειτουργει. Ὥστε μη μονον φιλοις, αλλα μηδε
οικεταις αναμιγνυναι εαυτους ασφαλιζεσθε. Τα γαρ μυρια κακα τοις ελευθεροις, οταν
δουλους αυτοις επιστησωμεν διεφθαρμενους. Ει γαρ πατρος απολαυοντες και
φιλοστοργιας και φιλοσοφιας τοσαυτης, μολις διασωζονται· οταν αυτους εκδωμεν τηι
αφειδειαι των οικετων, τινες εσονται; Καθαπερ εχθροις αυτοις κεχρηνται, νομιζοντες
αυτοις την δεσποτειαν ειναι ημερωτεραν, αν μωρους αυτους απεργασωνται και
φαυλους και ουδενος λογου αξιους. Προ των αλλων ουν απαντων ταυτα σπουδαζωμεν.
Ἠγαπησα, φησι, τους αγαπωντας τον νομον σου. Τουτον ουν και ημεις ζηλωσωμεν, και
τουτους αγαπωμεν. Ἵνα δε παλιν σωφρονωσιν οι παιδες, ακουετωσαν του Προφητου
λεγοντος, οτι Αι ψοαι μου επλησθησαν εμπαιγματων· και παλιν, Ἐξολοθρευσεις παντα
τον πορνευοντα απο σου. Και οτι δει κατεχειν γαστρος, ακουετωσαν παλιν· Και
απεκτεινε, φησιν, εν τοις πλειοσιν αυτων, ετι της βρωσεως ουσης εν τωι στοματι αυτων.
Και οτι δει δωρων κρατειν, εντευθεν μαθησονται· Πλουτος, φησιν, εαν ρεηι, προστιθεσθε
καρδιαν· και οτι δοξης κρατειν, και τουτο ευρησουσιν· Ουδε συγκαταβησεται αυτωι
οπισω αυτου η δοξα αυτου· τους πονηρους μη ζηλουν· Μη παραζηλου εν
πονηρευομενοις· τας δυναστειας ηγεισθαι ουδεν· Ειδον τον ασεβη υπερυψουμενον και
επαιρομενον ως τας κεδρους του Λιβανου, και παρηλθον, και ιδου ουκ ην· μηδεν τα
παροντα ηγεισθαι· Ἐμακαρισαν τον λαον, ωι ταυτα εστι· μακαριος ο λαος, ου Κυριος ο
Θεος βοηθος αυτου· οτι ουχ απλως αμαρτανομεν, αλλ' εστιν ανταποδοσις· οτι Συ
αποδωσεις, φησιν, εκαστωι κατα τα εργα αυτου. ∆ια τι δε ου καθ' ημεραν αποδιδωσιν; Ὁ
Θεος κριτης, φησιν, δικαιος και ισχυρος και μακροθυμος· οτι η ταπεινοφροσυνη καλον·
Κυριε, φησιν, ουχ υψωθη η καρδια μου· οτι υπερηφανια κακον· ∆ια τουτο, φησιν,
εκρατησεν αυτους η υπερηφανια εις τελος· και παλιν, Κυριος υπερηφανοις
αντιτασσεται· και παλιν, Ἐξελευσεται ως εκ στεατος η αδικια αυτων. Ὅτι η ελεημοσυνη
καλον· Ἐσκορπισεν, εδωκε τοις πενησιν· η δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα· οτι το
ελεειν επαινετον· Χρηστος ανηρ ο οικτειρων, και κιχρων. Και πολλα τουτων πλειονα
ευρησεις εκει εμφιλοσοφα δογματα· οιον οτι κακως λεγειν ου δει· Τον καταλαλουντα,
φησι, λαθρα τον πλησιον αυτου, τουτον εξεδιωκον. Τις ο υμνος των ανω, τι λεγει τα
Χερουβιμ, ισασιν οι πιστοι. Τι ελεγον οι αγγελοι κατω; ∆οξα εν υψιστοις Θεωι. ∆ια τουτο
μετα τας ψαλμωιδιας υμνοι, ατε τελειοτερον τι πρα 62.364 γμα· Ψαλμοις, φησιν, υμνοις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ωιδαις πνευματικαις εν τηι χαριτι αιδοντες εν ταις καρδιαις υμων τωι Θεωι. Ἢ τουτο
φησιν, οτι δια χαριν ημιν ταυτα εδωκεν ο Θεος, η ταις εν τηι χαριτι ωιδαις, η
νουθετουντες εαυτους και διδασκοντες εν χαριτι, η οτι εν χαριτι ειχον ταυτα τα
χαρισματα, η επεξηγησις εστιν. Ἀπο της χαριτος του Πνευματος, φησιν. Ἄδοντες εν ταις
καρδιαις υμων τωι Θεωι. Μη απλως, φησι, τωι στοματι, αλλα μετα προσοχης. Τουτο γαρ
εστι τωι Θεωι αιδειν, εκεινο δε τωι αερι· διαχειται γαρ απλως η φωνη. Μη προς επιδειξιν,
φησιν. Καν εν αγοραι ηις, δυνασαι συστρεψαι σαυτον και αιδειν τωι Θεωι, μηδενος
ακουοντος. Ἐπει και Μωυσης ουτως ηυχετο, και ηκουσθη· φησι γαρ· Τι βοαις προς με;
Καιτοι γε ουδεν ειπεν αλλ' εβοα κατα διανοιαν μετα καρδιας συντετριμμενης· διο και ο
Θεος ηκουσε μονος. Ου κεκωλυται γαρ και περιπατουντα ευχεσθαι κατα καρδιαν, και
ανω ειναι. Και παν ο τι αν ποιητε, φησιν, εν λογωι, η εν εργωι, παντα εν ονοματι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ευχαριστουντες τωι Θεωι και Πατρι δι' αυτου. Ἐαν γαρ
ουτω ποιωμεν, ουδεν εσται μιαρον, ουδεν ακαθαρτον, ενθα αν ο Χριστος καληται. Ἐαν
εσθιηις, εαν πινηις, εαν γαμηις, εαν αποδημηις, παντα εν ονοματι του Θεου πραττε·
τουτεστιν, αυτον καλων βοηθον· επι παντων προτερον αυτωι ευχομενος, απτου των
πραγματων. Βουλει τι φθεγξασθαι; τουτο προτασσε. ∆ια τουτο και ημεις των επιστολων
προτασσομεν το ονομα Κυριου. Ἔνθα αν ηι το ονομα Κυριου, παντα αισια. Ει γαρ υπατων
ονοματα ασφαλη τα γραμματεια ποιει, πολλωι μαλλον του Χριστου το ονομα. Ἢ τουτο
φησι· Κατα Θεον παντα και λεγετε, και πραττετε· μη τους αγγελους επεισαγετε. Ἐσθιεις;
ευχαριστησον τωι Θεωι, και μελλων, και μετα ταυτα. Καθευδεις; ευχαριστησον τωι Θεωι,
και μελλων, και μετα ταυτα. Εις αγοραν εμβαλλεις; ταυτον ποιει· μηδεν κοσμικον,
μηδεν βιωτικον. Παντα εν ονοματι Κυριου ποιει, και παντα σοι ευοδωθησεται. Ὅπου αν
επιτεθηι το ονομα του Θεου, παντα αισια. Ει δαιμονας εκβαλλει, ει νοσους απελαυνει,
πολλωι μαλλον ευκολιαν πραγματων ποιησει. Και τι εστι ποιησαι εν λογωι, η εν εργωι; Ἢ
αξιουντα, η οτιουν ποιουντα. Ἄκουσον πως ο Ἀβρααμ εν ονοματι Θεου τον οικετην
απεστειλεν, ο ∆αυιδ εν ονοματι Θεου τον Γολιαθ καθειλε. Θαυμαστον το ονομα αυτου
και μεγα. Παλιν ο Ἰακωβ τους υιους πεμπων, φησιν· Ὁ δε Θεος μου δυη υμιν χαριν
ενωπιον του ανθρωπου. Ὁ γαρ τουτο ποιων, εχει συμμαχον τον Θεον, ου χωρις ουδεν
ετολμησε ποιησαι. Ἅτε ουν τιμηθεις τωι κληθηναι, αντιτιμησει τωι εξευμαρισαι τα
πραγματα. Καλει τον Υιον, ευχαριστει τωι Πατρι. Και γαρ του Υιου καλουμενου ο Πατηρ
καλειται, και αυτου ευχαριστουμενου ο Υιος ευχαριστειται. Ταυτα μανθανωμεν μη
μεχρι ρηματων, αλλα και δια των εργων πληρουν. Ουδεν του ονοματος τουτου ισον·
τουτο πανταχου θαυμασιον· Μυρον, φησιν, εκκενωθεν ονομα σου. Ὁ τουτο ειπων
ευθεως ευωδιας ενεπλησθη. Ουδεις δυναται ειπειν Κυριον Ἰησουν, φησιν, ει μη εν
Πνευματι αγιωι. Τουτο το ονομα τοσαυτα εργαζεται. Ἐαν ειπηις· Ἐν ονοματι Πατρος και
Υιου και 62.365 αγιου Πνευματος, μετα πιστεως, παντα ηνυσας. Ὅρα ποσα εποιησας·
εδημιουργησας ανθρωπον, και ταλλα παντα απο του βαπτισματος ειργασω. Ουτω ταις
νοσοις επιτασσομενον φοβερον το ονομα. ∆ια ταυτα ο διαβολος τα των αγγελων
επεισηγαγε, βασκαινων ημιν της τιμης. Των δαιμονων τοιαυται αι επωιδαι. Καν αγγελος
ηι, καν αρχαγγελος, καν τα Χερουβιμ, μη ανεχου· επει ουδε αυται αι δυναμεις
καταδεξονται, αλλα και αποσεισονται, οταν ιδωσι τον ∆εσποτην ατιμαζομενον. Ἐγω σε
ετιμησα, φησι, και ειπον· Ἐμε καλει· και συ ατιμαζεις αυτον; Ἂν ταυτην αιδηις την
επωιδην μετα πιστεως, και 62.366 νοσους και δαιμονας απελασεις· καν μη απελασηις την
νοσον, ου παρα ασθενειαν, αλλα παρα το συμφερον. Κατα την μεγαλωσυνην σου, φησιν,
ουτω και η αινεσις σου. ∆ια του ονοματος τουτου η οικουμενη επεστραφη, η τυραννις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ελυθη, ο διαβολος επατηθη, οι ουρανοι ανευγησαν. Και τι λεγω, οι ουρανοι; ημεις
ανεγεννηθημεν δια του ονοματος τουτου. Ἐαν τουτο εχωμεν, λαμπομεν. Τουτο και
μαρτυρας ποιει, και ομολογητας· τουτο κατεχωμεν αντι μεγαλου δωρου, ινα εν δοξηι
ζησωμεν, και ευαρεστησωμεν τωι Θεωι, και καταξιωθωμεν των επηγγελμενων αγαθων
τοις αγαπωσιν αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Αι γυναικες, υποτασσεσθε τοις ανδρασιν, ως ανηκεν εν Κυριωι. Οι ανδρες,
αγαπατε τας γυναικας, και μη πικραινεσθε προς αυτας. Τα τεκνα,
υπακουετε τοις γονευσι κατα παντα· τουτο γαρ εστιν ευαρεστον εν Κυριωι.
Οι πατερες, μη ερεθιζετε τα τεκνα υμων, ινα μη αθυμωσιν. Οι δουλοι,
υπακουετε κατα παντα τοις κατα σαρκα κυριοις, μη κατ' οφθαλμοδουλειαν,
ως αν θρωπαρεσκοι, αλλ' εν απλοτητι καρδιας, φοβουμενοι τον Θεον. Παν
οτι αν ποιητε, εκ ψυχης εργαζεσθε, ως τωι Κυριωι, και ουκ ανθρωποις,
ειδοτες οτι παρα Κυριου ληψεσθε την ανταποδοσιν της κληρονομιας· τωι
γαρ Κυριωι Χριστωι δουλευετε. Ὁ δε αδικων, κομιειται ο ηδικησε, και ουκ
εστι προσωποληψια παρα τωι Θεωι. Οι κυριοι, το δικαιον και την ισοτητα
τοις δουλοις παρεχετε, ειδοτες οτι και υμεις εχετε Κυριον εν ουρανοις.
αʹ. ∆ια τι μη πανταχου και εν πασαις ταις επιστολαις ταυτα επιταττει, αλλ'
ενταυθα, και τηι προς Ἐφεσιους, και τηι προς Τιμοθεον, και τηι προς Τιτον; Ὅτι εικος εν
ταυταις ταις πολεσιν ειναι τας διχοστασιας· η εικος τα μεν αλλα αυταις κατωρθωσθαι,
τουτων δε ουτως υστερειν, ωστε δεον ειναι και περι τουτων αυτους ακουειν. Μαλλον δε
α προς τουτους λεγει, προς παντας λεγει. Πολλην δε εμφερειαν εχει αυτη η Ἐπιστολη τηι
προς Ἐφεσιους. Ἀλλαχου δε τουτο ου ποιει· η οτι ανδρασι λοιπον ειρηνευουσιν, ους
εχρην περι δογματων μανθανειν υψηλων ετι ελλειποντων αυτοις, ουκ εχρην περι
τουτων γραφειν· η οτι παρακληθεντας επι τοις πειρασμοις περιττον ην περι τουτων
ακουειν. Ὥστε στοχαζομαι ενταυθα λοιπον εδραιαν ειναι την Ἐκκλησιαν, και προς τωι
τελει ταυτα λεγεσθαι. Αι γυναικες, υποτασσεσθε τοις ανδρασιν, ως ανηκεν εν Κυριωι·
αντι του, Ὑποτασσεσθε δια τον Θεον· επειδη τουτο υμας κοσμει, φησι, ουκ εκεινους. Ου
γαρ δεσποτικην υποταγην, ουδε την απο φυσεως μονον, αλλα την δια Θεον φημι. Οι
ανδρες, αγαπατε τας γυναικας, και μη πικραινεσθε προς αυτας. Ὅρα πως παλιν το
καταλληλον παρηινεσε. Καθαπερ εκει φοβον και αγαπην τιθησιν, ουτω και ενταυθα· εστι
γαρ και αγαπωντα πικραινεσθαι. Ὃ ουν φησι, τουτο εστι· Μη μαχεσθε· ουδεν γαρ ουτως
της μαχης ταυτης πικροτερον, οταν παρα ανδρος προς γυναικα γινηται. Αι γαρ προς τα
φιλουμενα προσωπα γινομεναι μαχαι, αυται πικραι· και δει 62.366 κνυσιν οτι απο
πολλης πικριας τουτο γινεται, οταν προς το μελος αυτου, φησι, τις διαστασιαζηι. Το μεν
ουν αγαπαιν των ανδρων εστι, το δε εικειν εκεινων. Ἐαν ουν εκαστος το εαυτου
εισενεγκηι, εστηκε παντα βεβαια. Ἀπο μεν γαρ του αγαπασθαι γινεται και η γυνη φιλικη·
απο δε του υποτασσεσθαι ο ανηρ επιεικης. Ὅρα δε οτι και εν τηι φυσει ουτω
κατεσκευασται, ωστε τον μεν φιλειν, την δε υπακουειν. Ὅταν γαρ ο αρχων το
αρχομενον φιληι, τοτε τα παντα συνεστηκεν. Ουχ ουτως η παρα του αρχομενου αγαπη,
ως η παρα του αρχοντος ζητειται προς τον αρχομενον· παρ' εκεινου γαρ η υπακοη. Το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

γαρ εν ωραι ειναι την γυναικα, τουτον δε εν επιθυμιαι, ουδεν αλλο δεικνυσιν, αλλ' η οτι
δια την αγαπην ουτω γεγενηται. Μη τοινυν, επειδη υποτετακται η γυνη, αυθεντει· μηδε
συ, επειδη ο ανηρ αγαπαι, φυσιου. Μητε η του ανδρος φιλια την γυναικα επαιρετω, μητε
η της γυναικος υποταγη φυσατω τον ανδρα. ∆ια τουτο σοι υπεταξεν αυτην, ινα μαλλον
φιληται· δια τουτο σε φιλεισθαι εποιησεν, ω γυναι, ινα ευκολως φερηις το υποτεταχθαι.
Μη φοβου υποτασσομενη· το γαρ φιλουντι υποταγηναι, ουδεμιαν εχει δυσκολιαν. Μη
φοβου ερων· εχεις γαρ αυτην εικουσαν. Ουκ αν αλλως ουν εγενετο συνδεσμος.
Ἀναγκαιαν τοινυν εχεις απο της φυσεως την αρχην, εχε και τον δεσμον τον απο της
αγαπης· την γαρ ασθενεστεραν ανεκτην ειασε. Τα τεκνα, υπακουετε τοις γονευσι κατα
παντα· τουτο γαρ εστιν ευαρεστον εν Κυριωι. Παλιν το, Ἐν Κυριωι, τεθεικε, και νομους
τιθεις υπακοης, και εντρεπων, και καταβαλλων. Τουτο γαρ, φησιν, εστιν ευαρεστον τωι
Κυριωι. Ὅρα πως ουκ απο της φυσεως μονης, αλλα προ ταυτης απο των τωι Θεωι
δοκουντων βουλεται ημας απαντα πραττειν, ινα και μισθον εχωμεν. Οι πατερες, μη
ερεθιζετε τα τεκνα υμων, ινα μη αθυμωσιν. Ἰδου παλιν και ενταυθα υποταγη και
φιλτρον. Και ουκ ειπεν, Ἀγαπατε τα τεκνα· περιττον γαρ ην· αυτη γαρ η φυσις
καταναγκαζει, αλλ' οπερ εδει διωρθωσε, το και το φιλτρον ενταυθα ειναι σφοδροτερον,
επειδη και η υπακοη μειζων. Ουδαμου γαρ τιθησιν υποδειγμα το του ανδρος και το της
γυναικος· αλλα τι; Ἄκουε του Προφητου λεγοντος· Καθως οικτειρει πατηρ υιους,
ωικτειρησε Κυριος τους φοβουμενους αυτον. Και παλιν ο Χριστος φησι· 62.367 Τις εστιν
εξ υμων ανθρωπος, ον εαν αιτησηι ο υιος αρτον, μη λιθον επιδωσει αυτωι; και εαν ιχθυν
αιτησηι, μη οφιν επιδωσει αυτωι; –Οι πατερες, μη ερεθιζετε τα τεκνα υμων, ινα μη
αθυμωσιν. Ὃ μαλιστα αυτους ᾔδει δυνατον δακειν, τουτο τεθεικε, και φιλικωτερον
ειπεν επιταττων αυτοις, και ουδαμου τον Θεον τιθησιν· επεκλασε γαρ τους γονεας, και
κατεκαμψεν αυτων τα σπλαγχνα. Το δε, Μη ερεθιζετε, τουτο εστι, Μη φιλονεικοτερους
αυτους ποιειτε· εστιν οπου και συγχωρειν οφειλετε. Ειτα επι τριτην ηλθεν αρχην, Οι
δουλοι, λεγων, υπακουετε τοις κατα σαρκα κυριοις. Ἐνταυθα εστι μεν τι και φιλτρον,
αλλ' ουκετι φυσικον, καθαπερ ανω, αλλα συνηθειας, και απ' αυτης της αρχης, και απο
των εργων. Ἐπει ουν ενταυθα το μεν του φιλτρου υποτετμηται, το δε της υπακοης
επιτεταται, τουτωι ενδιατριβει, βουλομενος, οπερ οι πρωτοι εχουσιν απο της φυσεως,
τουτο δουναι τουτοις απο της υπακοης. Ὥστε ουχ υπερ των δεσποτων τοις οικεταις
μονοις διαλεγεται, αλλα και υπερ αυτων, ινα ποθεινους εαυτους εργαζωνται τοις
δεσποταις. Ἀλλ' ου τιθησι τουτο φανερως· η γαρ αν υπτιους αυτους εποιησεν. Οι δουλοι,
φησιν, υπακουετε κατα παντα τοις κατα σαρκα κυριοις.
βʹ. Και ορα πως αει τα ονοματα τιθησι, γυναικες, τα τεκνα, οι δουλοι, ως
δικαιωμα του υπακουειν. Ἀλλ' ινα μη αλγησηι, επηγαγε· Τοις κατα σαρκα κυριοις. Το
κρειττον σου η ψυχη ελευθερωται, φησι· προσκαιρος η δουλεια. Ἐκεινο τοινυν
υποταξον, ινα μηκετι αναγκης ηι η δουλεια. Μη εν οφθαλμοδουλειαις, ως
ανθρωπαρεσκοι. Ποιησον, φησι, την απο του νομου δουλειαν απο του φοβου γινεσθαι
του Χριστου. Καν γαρ μη ορωντος εκεινου πραττηις τα δεοντα και τα προς τιμην του
δεσποτου, δηλονοτι δια τον ακοιμητον οφθαλμον ποιεις. Μη κατ' οφθαλμοδουλειαν,
φησιν, ως ανθρωπαρεσκοι. Ὥστε υμεις την βλαβην υποστησεσθε. Ἄκουε γαρ του
Προφητου λεγοντος· ∆ιεσκορπισε Κυριος οστα ανθρωπαρεσκων. Ὅρα τοινυν πως αυτων
φειδεται, και αυτους ρυθμιζει. Ἀλλ' εν απλοτητι, φησι, καρδιας, φοβουμενοι τον Θεον.
Ἐκεινο γαρ ουχ απλοτης, αλλ' υποκρισις, ετερον εχειν και ετερον ποιειν· αλλον μεν
παροντος φαινεσθαι του δεσποτου, αλλον δε αποντος. Ουκουν ουχ απλως ειπεν· Ἐν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

απλοτητι καρδιας, αλλα, Φοβουμενοι τον Θεον. Τουτο γαρ εστι φοβεισθαι τον Θεον,
οταν μηδενος ορωντος, μηδεν πραττωμεν πονηρον· αν δε πραττωμεν, ουχι τον Θεον,
αλλα τους ανθρωπους φοβουμεθα. Ὁραις οτι εκεινους ρυθμιζει; Παν ο τι αν ποιητε,
φησιν, εκ ψυχης εργαζεσθε, ως τωι Κυριωι, και ουκ ανθρωποις. Ου μονον υποκρισεως,
αλλα και αργιας αυτους απηλλαχθαι βουλεται. Ἐλευθερους αυτους εποιησεν αντι
δουλων, οταν μη δεωνται της των δεσποτων επιστασιας· το γαρ, Ἐκ ψυχης, τουτο εστι,
το μετ' ευνοιας, μη μετα δουλικης αναγκης, αλλα μετ' ελευθεριας και προαιρεσεως. Και
τις ο μισθος; Ειδοτες, φησιν, οτι απο Κυριου ληψεσθε την ανταποδοσιν της κληρονομιας
ημων· τωι γαρ Κυριωι δουλευετε. Ουκουν παρ' αυτου δηλον οτι ληψεσθε τον μισθον. Και
οτι τωι 62.368 Κυριωι δουλευετε, δηλον εκ τουτου. Ὁ δε αδικων, φησι, κομισεται ο
ηδικησεν. Ἐνταυθα βεβαιοι τον προτερον λογον. Ἵνα γαρ μη δοξηι κολακειας ειναι τα
ρηματα, Ληψεται, φησιν, ο ηδικησε· τουτεστι, και τιμωριαν διδωσιν· Ου γαρ εστι
προσωποληψια παρα τωι Θεωι. Τι γαρ, ει δουλος ει; ουκ αισχυνηι. Και μην τουτο προς
τους δεσποτας εδει ειπειν, ωσπερ και εν τηι προς Ἐφεσιους. Ἀλλ' ενταυθα μοι δοκει τους
Ἕλληνας αινιττεσθαι δεσποτας. Τι γαρ, ει εκεινος μεν Ἕλλην, συ δε Χριστιανος; Ου τα
προσωπα, αλλα τα πραγματα εξεταζεται. Ὥστε και ουτω μετ' ευνοιας, και εκ ψυχης δει
δουλευειν. Οι κυριοι, το δικαιον και την ισοτητα τοις δουλοις παρεχεσθε. Τι δε εστι το
δικαιον; τι δε εστιν ισοτης; Παντων εν αφθονιαι καθισταιν, και μη εαιν ετερων δεισθαι,
αλλα αμειβεσθαι αυτους των πονων. Μη γαρ, επειδη ειπον, οτι παρα Θεου εχουσι τον
μισθον, δια τουτο συ αποστερησηις. Ἑτερωθι δε φησιν, Ἀνιεντες την απειλην,
ημερωτερους εργασασθαι βουλομενος· τελειοι γαρ ησαν εκεινοι. Τουτεστιν, Ἐν ωι μετρωι
μετρειτε, αντιμετρηθησεται υμιν. Και το, Ουκ εστι προσωποληψια, προς τουτους ειρηται·
κειται δε επ' εκεινων, ινα ουτοι δεξωνται. Ὅταν γαρ ετερωι αρμοζον προς ετερον
ειπωμεν, ουκ εκεινον τοσουτον, οσον τον υπευθυνον κατωρθωσαμεν. Και υμεις μετ'
εκεινων, φησιν. Ἐνταυθα κοινην εποιησε την δουλειαν· Ειδοτες γαρ, φησιν, οτι και
υμεις εχετε Κυριον εν ουρανοις. Τηι προσευχηι προσκαρτερειτε, γρηγορουντες εν αυτηι εν
ευχαριστιαι. Ἐπειδη γαρ το καρτερειν εν ταις ευχαις ραιθυμειν πολλακις ποιει, δια τουτο
φησι· Γρηγορουντες, τουτεστι, νηφοντες, μη ρεμβομενοι. Οιδε γαρ, οιδεν ο διαβολος
οσον αγαθον ευχη· διο βαρυς εγκειται. Οιδε δε και Παυλος πως ακηδιωσι πολλοι
ευχομενοι· διο φησι, Προσκαρτερειτε τηι προσευχηι, ως περι τινος επιπονου.
Γρηγορουντες εν αυτηι, εν ευχαριστιαι. Τουτο γαρ, φησιν, εργον υμων εστω, εν ταις
ευχαις ευχαριστειν και υπερ των φανερων και υπερ των αφανων, και υπερ ων εκοντας
και υπερ ων ακοντας εποιησεν ευ, και υπερ βασιλειας και υπερ γεεννης, και υπερ
θλιψεως και υπερ ανεσεως. Ουτω γαρ εθος τοις αγιοις ευχεσθαι, και υπερ των κοινων
ευεργεσιων ευχαριστειν.
γʹ. Οιδα εγω τινα αγιον ανδρα ουτως ευχομενον. Ουδεν προ τουτου του ρηματος
ελεγεν, αλλ' οτι. Ευχαριστουμεν υπερ πασων των ευεργεσιων σου των εκ πρωτης
ημερας μεχρι της παρουσης εις ημας τους αναξιους επιδεικνυμενων· υπερ ων ισμεν και
ουκ ισμεν, υπερ των φανερων, υπερ των αφανων, των εν εργωι γενομενων, των εν
λογωι, των εκοντι, των ακοντι· πασων των εις τους αναξιους ημας γεγενημενων· υπερ
θλιψεων, υπερ ανεσεων, υπερ της γεεννης, υπερ της κολασεως, υπερ βασιλειας των
ουρανων. Παρακαλουμεν σε φυλαξαι την ψυχην ημων αγιαν, καθαραν συνειδησιν
εχουσαν, τελος αξιον της φιλανθρωπιας σου. Ὁ αγαπησας ημας ωστε τον Μονογενη σου
δουναι υπερ ημων, καταξιωσον αξιους γενεσθαι της σης αγαπης· δος εν τωι λογωι σου
σοφιαν, και εν τωι φοβωι σου, μονογενες Χριστε, εμπνευσον 62.369 ισχυν την παρα σου· ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τον Μονογενη δους υπερ ημων, και το Πνευμα σου το αγιον εξαποστειλας εις αφεσιν
των ημετερων αμαρτιων, ει τι εκοντες η ακοντες ημαρτομεν, συγχωρησον, και μη
λογισηι· μνησθητι παντων των επικαλουμενων το ονομα σου εν αληθειαι· μνησθητι
παντων των ευ, και ταναντια ημιν θελοντων· παντες γαρ ανθρωποι εσμεν. Ειτα επιθεις
την ευχην των πιστων, ενταυθα επαυετο, ως κορωνιδα τινα και συνδεσμον υπερ
παντων την ευχην ποιησαμενος. Πολλα γαρ ημας ο Θεος και ακοντας ευ ποιει· πολλα
γαρ και ουκ ειδοτας, και μειζονα. Ὅταν γαρ ταναντια ευχωμεθα, αυτος δε ταναντια
ποιηι, δηλον οτι και ουκ ειδοτας ευ ποιει. Προσευχομενοι αμα και περι ημων. Ὅρα την
ταπεινοφροσυνην, μετ' εκεινους εαυτον τιθησιν. Ἵνα ο Θεος ανοιξηι ημιν θυραν του
λογου, λαλησαι το μυστηριον του Χριστου. Εισοδον φησι και παῤρησιαν. Βαβαι! ο
αθλητης ο τοσουτος ουκ ειπεν, Ἵνα απαλλαγω των δεσμων, αλλα δεσμιος ων ετερους
παρεκαλει, και παρεκαλει επι πραγματι μεγαλωι, ινα παῤρησιαν λαβηι. Τα δυο μεγαλα,
και η ποιοτης του προσωπου, και η του πραγματος. Βαβαι! οσον το αξιωμα. Το
μυστηριον, φησι, του Χριστου. ∆εικνυσιν, οτι ουδεν αυτωι τουτου ποθεινοτερον, του
λαλησαι. ∆ι' ο και δεδεμαι, ινα φανερωσω αυτο, ως δει με λαλησαι. Μετα πολλης, φησι,
της παῤρησιας, και μηδεν υποστειλαμενον. Ὁραις, τα δεσμα φανεροι αυτον, ου
συσκιαζει. Μετα πολλης, φησι, της παῤρησιας. Ειπε μοι, συ δεδεσαι, και αλλους
παρακαλεις; Ναι, φησι· μειζονα μοι παῤρησιαν διδωσι τα δεσμα· αλλα δεομαι της του
Θεου ροπης· ηκουσα γαρ του Χριστου λεγοντος· Ὅταν παραδιδωσι υμας, μη μεριμνησετε
πως η τι λαλησητε. Και ορα πως μεταφορικως ειπεν· Ἵνα ο Θεος ανοιξηι ημιν θυραν του
λογου· Ὅρα πως ατυφος εστι, και πως εν τοις δεσμοις ων ταπεινα φθεγγεται· τουτεστιν,
Ἵνα μαλαξηι τας καρδιας αυτων. Ουκ ειπεν ουτως, αλλ', Ἵνα ημιν παῤρησιαν δωι,
ταπεινοφρονων ουτως ειρηκε, και τουτο οπερ ειχεν, αξιοι λαβειν. ∆εικνυσιν εν ταυτηι
τηι Ἐπιστοληι δια τι τοτε ουκ ηλθεν ο Χριστος τωι σκιαν εκεινα καλεσαι· Το δε σωμα,
φησι, του Χριστου. Ὥστε εδει εν τηι σκιαι εθισθηναι. Ἅμα καιτης αγαπης της εις αυτους
μεγιστον εμφαινει τεκμηριον· Ἵνα υμεις, φησιν, ακουσητε· Ἐγω δε δεδεμαι. Παλιν τον
δεσμον εις μεσον τιθησιν, ου σφοδρα ερω, ος διανιστησι μου την καρδιαν, και αει εις
επιθυμιαν αγει του τον Παυλον δεδεμενον ιδειν, και εν δεσμοις γραφοντα, και
κηρυττοντα, και βαπτιζοντα, και κατηχουντα. Ὑπερ των Ἐκκλησιων των απανταχου
ανεφερετο αυτωι δεδεμενωι, μυρια ωικοδομει δεδεμενος. Τοτε ευλυτος μαλλον ην. Ἄκουε
γαρ αυτου λεγοντος· Ὥστε τους πλειονας των αδελφων πεποιθοτας τοις δεσμοις μου
περισσοτερως τολμαιν αφοβως τον λογον λαλειν. Και αυτος δε παλιν τουτο ομολογει
λεγων· Ὅταν γαρ ασθενω, τοτε δυνατος ειμι. ∆ια τουτο και ελεγεν· Ἀλλ' ο λογος του
Θεου ου δεδεται. Ἐδεσμειτο μετα των κακουργων, μετα των δεσμωτων, μετα των
ανδροφονων· ο της οικουμενης διδασκαλος, ο εις τριτον ανελθων ουρανον, ο τα αῤρητα
ρηματα ακουσας, εδεδετο. Ἀλλα τοτε ταχυτερος ο δρομος ην. Ὁ δε 62.370 θεις ελελυτο,
και ο μη δεδεμενος εδεδετο. Ουτος μεν γαρ οπερ ηθελεν, επραττεν· εκεινος δε αυτον ουκ
εκωλυεν, ουδε την ιδιαν επληρου προθεσιν. Τι ποιεις, ω ανοητε; μη γαρ σωματικος εστι
δρομευς; μη γαρ εν σταδιωι τωι παρ' ημιν αγωνιζεται; εν ουρανωι πολιτευεται· τον εν
ουρανωι τρεχοντα δησαι τα επι γης ου δυναται, ουδε κατασχειν. Ουχ οραις τουτονι τον
ηλιον; Περιβαλε δεσμα ταις ακτισι, στησον του δρομου· αλλ' ου δυνησηι. Ουκουν ουδε
Παυλον· και πολλωι μαλλον τουτον, η εκεινον· πλειονος γαρ ουτος, η εκεινος απελαυσε
προνοιας, ατε φως φερων ου τοιουτον ημιν, αλλα το αληθινον βασταζων. Που νυν εισιν
οι μηδεν βουλομενοι δια τον Χριστον πασχειν; τι δε λεγω πασχειν, οπου γε ουδε
χρηματα βουλονται προεσθαι; Ἐδεσμει και Παυλος ποτε, και ενεβαλλεν εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

δεσμωτηριον· αλλ' επειδη του Χριστου γεγονε δουλος, ου τωι ποιειν λοιπον, αλλα τωι
πασχειν σεμνυνεται. Και τουτο δε του κηρυγματος θαυμα, οταν δια των πασχοντων
αυτων, αλλ' ου των ποιουντων κακως, ουτως εγειρηται και αυξηται. Που τις ειδεν
αγωνας τοιουτους; Ὁ πασχων κακως, νικαι· και ο ποιων κακως, ητταται. Ουτος εκεινου
λαμπροτερος· δια δεσμων το κηρυγμα εισηλθεν. Ουκ αισχυνομαι, αλλα και σεμνυνομαι,
φησι, τον εσταυρωμενον κηρυττων. Ἐννοησον γαρ μοι· Ἡ οικουμενη πασα τους
λελυμενους αφεισα, τοις δεδεμενοις προσηιει· τους δεσμουντας αποστρεφομενη, τους
την αλυσιν περικειμενους τιμαι· τους σταυρωσαντας μισησασα, τον εσταυρωμενον
προσκυνει.
δʹ. Ουκ εστι μονον θαυμαστον, οτι αλιεις, οτι ιδιωται ησαν οι κηρυκες, αλλ' οτι
και ετερα κωλυματα, φυσει κωλυματα ησαν, και πλειων γεγονεν η επιδοσις. Ου μονον
ουδεν εκωλυσεν η ιδιωτεια, αλλα και αυτο τουτο φανερωθηναι εποιησε το κηρυγμα.
Ἄκουε γαρ του Λουκα λεγοντος· Και καταλαβομενοι, φησιν, οτι ανθρωποι αγραμματοι
εισι και ιδιωται, εθαυμαζον. Ου μονον ουδεν εκωλυεν ο δεσμος, αλλα και αυτο τουτο
εποιησεν αυτους θαρσαλεωτερους. Ουχ ουτως εθαῤρουν οι μαθηται, λελυμενου του
Παυλου, ως δεδεμενου· Περισσοτερως γαρ, φησι, τολμαιν αφοβως τον λογον του Θεου
λαλειν. Που οι αντερουντες, οτι ου θειον το κηρυγμα; η ιδιωτεια ουκ ην ικανη ποιησαι
καταγνωσθηναι αυτους; ουκουν εδει κανταυθα φοβησαι αυτους; Ἴστε γαρ οτι δυο
παθεσι τουτοις το πληθος κατεχεται, κενοδοξιαι και δειλιαι. Ἡ ιδιωτεια ουκ ηφιει
επαισχυνεσθαι· οι κινδυνοι εις δειλιαν εμβαλειν ωφειλον. Ἀλλα θαυματα, φησιν,
εποιουν. Πιστευετε ουν οτι εποιουν θαυματα. Ἀλλ' ουκ εποιουν; Τουτο μειζον θαυμα
του ποιειν, ει χωρις θαυματων προσηγοντο. Ἐδεθη και Σωκρατης παρ' Ἕλλησι· τι ουν;
ουκ ευθεως εφυγον εις Μεγαρα οι μαθηται; Πανυ γε· ου γαρ τους περι αθανασιας
εδεξαντο λογους. Ἀλλ' ορα ενταυθα· εδεθη Παυλος, και μαλλον εθαῤρουν οι μαθηται·
εικοτως· εωρων γαρ ουκ εμποδιζομενον το κηρυγμα. Μη γαρ γλωτταν δυνασαι δησαι;
ταυτηι 62.371 μαλιστα τρεχει. Ὥσπερ γαρ, δρομεως αν μη δησηις τους ποδας, ουκ
εκωλυσας του δρομου· ουτω και ευαγγελιστου εαν μη δησηις την γλωτταν, ουκ
εκωλυσας του δρομου. Και ωσπερ εκεινος, εαν δησηις την οσφυν, μαλλον τρεχει και
διαβασταζεται, ουτω και ουτος δεσμουμενος μαλλον κηρυττει, και μετα πλειονος της
παῤρησιας. ∆ειλιαι ο δεσμιος, οταν δεσμος ηι μονον· ο δε του θανατου καταφρονων, πως
αν εδεθη; Ταυτον εποιουν, οιον αν ει την σκιαν εδεσμουν Παυλου, και το στομα αυτης
ενεφραττον. Σκιομαχια γαρ ην· τοις τε γαρ οικειοις ποθεινοτερος μαλλον ην, τοις τε
εχθροις αιδεσιμωτερος, ατε ανδρειας φερων επαθλον τον δεσμον. Στεφανος κοσμει
κεφαλην, αλλ' ουκ αισχυνει, αλλα και λαμπρον ποιει. Ἄκοντες εστεφανουν αυτον τηι
αλυσει. Ειπε γαρ μοι, σιδηρον ειχε δεισαι ο των αδαμαντινων του θανατου κατατολμων
πυλων; Ἔλθωμεν εις ζηλον, αγαπητοι, των δεσμων τουτων. Ὅσαι γυναικες χρυσια
περικεισθε, τα Παυλου δεσμα ποθησατε. Ουχ ουτως υμιν περι τον τραχηλον το
περιδεῤραιον απολαμπει, ως εκεινου περι την ψυχην ο των σιδηρων δεσμων εστιλβε
κοσμος. Ει τις εκεινα ποθει, ταυτα μισειτω. Τις γαρ κοινωνια βλακειαι προς ανδρειαν;
καλλωπισμωι σωματικωι προς φιλοσοφιαν; Ἐκεινα τα δεσμα αγγελοι αιδουνται, τουτων
και καταπαιζουσιν· εκεινα τα δεσμα προς τον ουρανον απο της γης ελκειν ειωθε, ταυτα
τα δεσμα προς την γην απο του ουρανου καταγει. Ὄντως γαρ ταυτα δεσμα, ουκ εκεινα·
εκεινα κοσμος, ταυτα δεσμα· ταυτα μετα του σωματος και την ψυχην θλιβει, εκεινα
μετα του σωματος και την ψυχην κοσμει. Βουλει μαθειν οτι εκεινα κοσμος εστιν; Ειπε
μοι, τις μαλλον επεσπασατο τους ορωντας, συ, η Παυλος; και τι λεγω, συ; αυτη η βασιλις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

η παντα χρυσον περικειμενη, ουκ αν μαλλον επεσπασατο τους ορωντας· αλλ' ει συνεβη
και Παυλον κατα τον αυτον καιρον δεδεμενον, και την βασιλιδα εις την εκκλησιαν
εισελθειν, παντες αν απ' εκεινης επι τουτον μετηγαγον τους οφθαλμους· και εικοτως.
Το γαρ οραιν ανδρα της φυσεως της ανθρωπινης μειζονα, και ουδεν εχοντα ανθρωπινον,
αλλ' αγγελον επι γης, θαυμασιωτερον του οραιν γυναικα κεκαλλωπισμενην. Ταυτα μεν
γαρ και εν θεατροις, και εν πομπαις, και βαλανειοις, και πολλαχου εστιν ιδειν·
ανθρωπον δε δεσμα περικειμενον, και νομιζοντα τον μεγιστον κοσμον εχειν, και ουκ
εικοντα τοις δεσμοις, ουκ εστι γης θεαμα ιδειν τον ορωντα, αλλ' ουρανων αξιον το
θεαμα. Ἡ ταυτα περικειμενη ψυχη περισκοπει, τις ειδε, τις ουκ ειδε, τυφου πεπληρωται,
φροντισι κατεχεται, μυριοις ετεροις δεδεται παθεσιν· ο δε εκεινα περικειμενος, ατυφος·
η ψυχη γαυρουται, πασης απηλλακται φροντιδος, γεγηθυια, προς τον ουρανον
βλεπουσα, επτερωμενη. Ει τις μοι Παυλον εδιδου απο του ουρανου διακυπτοντα ιδειν
και φωνην αφιεντα, η εκ του δεσμωτηριου, εκ του δεσμωτηριου αν ειλομην· οι γαρ εκ
του ουρανου προς αυτον ερχονται, οταν εις το δεσμωτηριον ηι. Ὁ συνδεσμος του
κηρυγματος τα δεσμα Παυ 62.372 λου, ο θεμελιος η αλυσις εκεινη. Ἐκεινα τα δεσμα
ποθησωμεν. εʹ. Και πως, φησιν, ενι; Ἐαν ταυτα συντριψωμεν και διακλασωμεν. Ουδεν
ημιν απο τουτων οφελος των δεσμων, αλλα και βλαβη. ∆εσμωτας ημας εκει δειξει
ταυτα, τα δε Παυλου δεσμα λυσει εκεινα τα δεσμα· η τουτοις ενταυθα δεδεμενη και τοις
αθανατοις εκει δεσμοις δεθησεται χειρας και ποδας, η τοις Παυλου δεδεμενη εξει
καθαπερ κοσμον περικειμενον αυτηι τοτε. Λυσον και σαυτην του δεσμου, και τον πενητα
του λιμου. Τι των αμαρτηματων τας σειρας επισφιγγεις; Πως; φησιν. Ὅταν συ μεν
χρυσοφορηις, ετερος δε απολλυται· οταν συ μεν ινα δοξης τυχηις της κενης, τοσουτον
λαμβανηις χρυσιον, ετερος δε μηδε φαγειν εχηι, ουχι τας αμαρτιας επεσφιγξας; Περιθου
τον Χριστον, και μη τον χρυσον· ενθα μαμμωνας, εκει Χριστος ουκ εστιν· ενθα Χριστος,
εκει μαμμωνας ουκ εστιν. Ου βουλει τον Βασιλεα αυτον περικεισθαι των παντων; Ει τις
σοι την αλουργιδα και το διαδημα εδωκεν, ουκ αν εδεξω αντι παντος του χρυσιου; Ἐγω
σοι ου τον κοσμον διδωμι τον βασιλικον, αλλ' αυτον περιθεσθαι τον Βασιλεα παρεχω.
Και πως αν τις περικεοιτο τον Χριστον, φησιν; Ἄκουε του Παυλου λεγοντος· Ὅσοι εις
Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε· ακουσον της παραινεσεως της αποστολικης·
Της σαρκος, φησι, προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιαν. Ουτω τις ενδυεται τον Χριστον,
μη προνοων της σαρκος εις επιθυμιαν. Ἂν τον Χριστον ενδυσηι, και δαιμονες σε
φοβηθησονται· αν δε τον χρυσον, και ανθρωποι καταγελασονται· εαν ενδυσηι τον
Χριστον, και ανθρωποι σε αιδεσθησονται. Βουλει φαινεσθαι καλη και ευπρεπης;
αρκεσθητι του ∆ημιουργου τηι πλασει. Τι τα χρυσια επεισαγεις, ως διορθωσομενη του
Θεου το πλασμα; Θελεις ευπρεπης φαινεσθαι; περιβαλου ελεημοσυνην, περιβαλου
φιλανθρωπιαν, περιβαλου σωφροσυνην, ατυφιαν· ταυτα παντα χρυσου τιμιωτερα·
ταυτα και την ωραιαν ευπρεπεστεραν ποιει· ταυτα και την ουκ ευμορφον ευμορφον
εργαζεται. Ὅταν γαρ τις μετ' ευνοιας οψιν οραι, απο αγαπης φερει τας ψηφους· την δε
πονηραν ου δυναται τις ουδε καλην ουσαν, καλην ειπειν· πεπληγμενη γαρ η διανοια ου
φερει την ψηφον ορθην. Ἐκοσμηθη ποτε η Αιγυπτια, εκοσμηθη και ο Ἰωσηφ· τις ουν ην
ο ωραιοτερος; ου λεγω οτε εν τοις βασιλειοις ην εκεινη, ουτος δε εν τωι δεσμωτηριωι.
Γυμνος ην ουτος, αλλ' ενεδεδυτο της σωφροσυνης τα ιματια· ενδεδυμενη ην εκεινη,
αλλα γυμνης ην αισχροτερα· σωφροσυνην γαρ ουκ ειχεν. Ὅταν σφοδρως κοσμησηι, ω
γυναι, τοτε της γυμνης αισχροτερα γεγονας· απεδυσω γαρ την ευκοσμιαν. Ἦν και η Ευα
γυμνη· αλλ' οτε ενεδυσατο, τοτε ην αισχροτερα· οτε μεν γαρ ην γυμνη, κεκοσμητο τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

δοξηι του Θεου· οτε δε το της αμαρτιας ιματιον ενεδυσατο, τοτε ην αισχρα. Και συ της
φιλοκοσμιας ενδυομενη το ιματιον, τοτε αισχροτερα φαινηι. Ὅτι γαρ η πολυτελεια ουκ
αρκει δειξαι ευμορφον, αλλ' εστι και ενδεδυμενην της γυμνης μαλλον ασχημονειν, εγω
ερω. Ει ποτε αυλητου η χοραυλου σκευη ενεδυσω, αρα ουκ ην ασχημοσυνη; Καιτοι γε
χρυσα τα ιματια εισιν· αλλα δια τουτο ασχημοσυνη, οτι χρυσα. Ἡ γαρ πολυτελεια της
σκηνης αρμοζει τοις τρα 62.373 γωιδοις, τοις υποκριταις, τοις μιμοις, τοις ορχησταις, τοις
προς τα θηρια μαχομενοις· γυναικι δε πιστηι ετερα δεδοται ιματια παρα του Θεου, αυτος
ο μονογενης του Θεου Παις. Ὅσοι γαρ, φησιν, εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον
ενεδυσασθε. Ειπε μοι, ει τις σοι βασιλικον εδωκεν ιματιον, συ δε επανω εκεινου το του
ειλωτος λαβουσα περιεθου, αρα ουκ αν μετα του ασχημονειν και εκολασθης; τον του
ουρανου ∆εσποτην και των αγγελων ενεδυσω, και περι την γην ετι στρεφηι; Ταυτα μοι
ειρηται, οτι μεγα μεν και καθ' εαυτο κακον η φιλοκοσμια, καν μηδεν ην ετερον
εντευθεν τικτομενον, αλλ' εξην ακινδυνως εχειν (εις γαρ κενοδοξιαν αλειφει και
τυφον)· νυν δε και ετερα πολλα τικτεται εκ του καλλωπισμου, υποψιαι φανεραι,
δαπαναι ακαιροι, βλασφημιαι, πλεονεξιων υποθεσεις. Τι γαρ καλλωπιζηι, ειπε μοι; ινα
αρεσηις τωι ανδρι; Ουκουν επι της οικιας τουτο ποιει. Ἐνταυθα δε τουναντιον γινεται. Ει
γαρ τωι οικειωι αρεσαι θελεις ανδρι, τοις αλλοις μη αρεσκε· ει δε τοις αλλοις αρεσκεις, ου
δυνησηι αρεσκειν τωι οικειωι. Ὥστε παντα αποτιθεσθαι τον κοσμον εδει 62.374 εις αγοραν
εμβαλλουσαν, εις εκκλησιαν προιουσαν. Ἄλλως δε, μη απο τουτων αρεσκε τωι ανδρι,
αφ' ων και αι πορναι, αλλ' απο τουτου μαλλον, αφ' ου αι γυναικες αι ελευθεραι. Τινι
γαρ, ειπε μοι, διεστηκε γυνη πορνης; Ὅτι η μεν προς εν[α] μονον οραι, οπως τωι καλλει
του σωματος εφελκυσηται τον ερωμενον· αυτη δε και οικιας προΐσταται, και τεκνων
κοινωνει, και των αλλων απαντων. Θυγατριον εχεις; ορα μη διαδεξηται την βλαβην·
φιλει γαρ πως προς τας ανατροφας τα ηθη ρυθμιζεσθαι, και μιμεισθαι τα των μητερων
ηθη. Ἔσο υποδειγμα τηι θυγατρι σωφροσυνης, κοσμησαι τον κοσμον εκεινον, και ορα
πως τουτου καταφρονησεις. Ὄντως γαρ εκεινα κοσμος εστι, ταυτα δε ακοσμια. Ἀρκει τα
ειρημενα. Ὁ δε Θεος ο τον κοσμον ποιησας, και δους ημιν τον της ψυχης κοσμον,
κοσμησειεν ημας, και τηι αυτου δοξηι αμφιασειεν· ινα παντες εν αγαθοις εργοις
διαλαμποντες, και εις δοξαν αυτου ζωντες, δοξαν αναπεμψωμεν τωι Πατρι και τωι Υιωι
και τωι αγιωι Πνευματι.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ.
Ἐν σοφιαι περιπατειτε προς τους εξω, τον και ρον εξαγοραζομενοι. Ὁ λογος
υμων παντοτε εν χαριτι, αλατι ηρτυμενος, ειδεναι πως δει υμας ενι εκαστωι
αποκρινεσθαι.
αʹ. Ὅπερ ο Χριστος προς τους μαθητας ελεγε, τουτο και νυν Παυλος παραινει. Τι
δε ο Χριστος ελεγεν; Ἰδου εγω αποστελλω υμας ως προβατα εν μεσωι λυκων. Γινεσθε
ουν φρονιμοι ωσει οφεις, και ακεραιοι ωσει περιστεραι. Τουτεστι, φυλακτικοι γινεσθε,
μηδεμιαν αυτοις λαβην διδοντες καθ' υμων. ∆ια γαρ τουτο προσκειται, Προς τους εξω,
ινα μαθωμεν, οτι προς τα μελη τα οικεια ου τοσαυτης ημιν δει ασφαλειας, οσης προς
τους εξω. Ἔνθα μεν γαρ αδελφοι, εισι και συγγνωμαι πολλαι και αγαπαι. ∆ει μεν ουν
και ενταυθα ασφαλειαν ειναι, πολλωι δε πλεον εξω· ου γαρ εστιν ισον μεταξυ εχθρων
και πολεμιων ειναι, και φιλων. Ειτ' επειδη εφοβησεν, ορα πως παλιν θαῤρυνει. Τον
καιρον, φησιν, εξαγοραζομενοι· τουτεστι, βραχυς ο παρων καιρος. Ταυτα δε ελεγεν, ου
59
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποικιλους ειναι βουλομενος, ουδε υποκριτας· τουτο γαρ ου σοφιας, αλλα ανοιας· αλλα
τι; Ἐν οις μη βλαπτουσι, φησι, μηδεμιαν αυτοις διδοτε λαβην· ο και προς Ῥωμαιους
γραφων φησιν· Ἀποδοτε πασι τας οφειλας, τωι τον φορον, τον φορον· τωι το τελος, το
τελος· τωι την τιμην, την τιμην. ∆ια το κηρυγμα μονον εστω σοι πολεμος, φησι·
μηδεμιαν ετεραν ο πολεμος ουτος αρχην λαμβανετω. Ει γαρ μελλοιεν ημιν και δι' ετερα
απεχθανεσθαι, ουτε μισθος ημιν εσται, και αυτοι χειρους εσονται, και δοξουσιν ημιν
δικαια εγκαλειν· οιον τα τελεσματα αν μη καταβαλλωμεν, τας τιμας τας προσηκουσας
εαν μη αποδιδωμεν, αν μη ωμεν ταπεινοι. Ουχ οραις Παυλον, ενθα μηδεν εβλαπτε το
κηρυγμα, πως εστι καθυφιεις; Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος προς τον Ἀγριππαν· Μακαριον
εμαυ 62.374 τον ηγημαι επι σου μελλων απολογεισθαι σημερον, μαλιστα γνωστην σε
οντα των κατα Ἰουδαιους εθων τε και ζητηματων. Ει δε ενομιζε δειν υβριζειν τον
αρχοντα, παντα αν ανετρεψεν. Ἄκουε δε και των περι τον μακαριον Πετρον, πως
επιεικως αποκρινονται τοις Ἰουδαιοις λεγοντες· Πειθαρχειν δει Θεωι μαλλον, η
ανθρωποις. Καιτοι γε ανθρωποι της εαυτων ψυχης απεγνωκοτες, και υβριζειν και παν
οτιουν ποιειν ηδυναντο· αλλα δια τουτο απεγνωσαν της ψυχης, ινα μη κενοδοξωσι
(κενοδοξιας γαρ τουτο εστιν), αλλ' ινα κηρυσσωσι, και ινα μετα παῤρησιας παντα
φθεγγωνται· εκεινο δε αμετριας εστιν· Ὁ λογος υμων παντοτε εν χαριτι, αλατι
ηρτυμενος· τουτεστι, μη εις αδιαφοριαν το χαριεν εκπιπτηι. Ἔνι γαρ και χαριεντιζεσθαι,
ενι και μετα της προσηκουσης κοσμιοτητος τουτο ποιειν. Ειδεναι πως δει υμας ενι
εκαστωι αποκρινεσθαι. Ὥστε ουχ ομοιως πασι διαλεγεσθαι χρη, Ἕλλησι λεγω και
αδελφοις. Ουδαμως· επει τουτο της εσχατης ανοιας εστι. Τα κατ' εμε παντα γνωρισει
υμιν Τυχικος, ο αγαπητος αδελφος, και πιστος διακονος, και συνδουλος εν Κυριωι.
Βαβαι, οση σοφια Παυλου! Πως ου παντα εντιθησιν εις τας επιστολας, αλλα τα αναγκαια
και τα κατεπειγοντα; Πρωτον μεν, ου βουλομενος αυτας εις μηκος εκτεινειν· δευτερον
δε, και τον απερχομενον αιδεσιμωτερον ποιων, ινα εχηι τι και διηγεισθαι· τριτον,
δεικνυς πως προς αυτον διακειται· ου γαρ αν αυτωι ταυτα ενεχειρισεν. Ἔπειτα ην, α ουκ
εδει δια γραμματων δηλωθηναι. Ὁ αγαπητος, φησιν, αδελφος. Ει αγαπητος, παντα οιδε,
και ουδεν αυτον εκρυπτε. Και πιστος διακονος και συνδουλος εν Κυριωι. Ει πιστος, ουδεν
ψευσεται· ει συνδουλος, κεκοινωνηκε των 62.375 πειρασμων· ωστε αυτωι παντοθεν το
αξιοπιστον συνηγαγεν. Ὃν επεμψα προς υμας εις αυτο τουτο. Ἐνταυθα την αγαπην
δεικνυσι την πολλην, ει γε και δια τουτο αυτον απεσταλκε, και της αποδημιας αιτια
αυτη γεγονεν· ο και Θεσσαλονικευσι γραφων ελεγε· ∆ιο μηκετι στεγοντες ηυδοκησαμεν
καταλειφθηναι εν Ἀθηναις μονοι, και επεμψαμεν Τιμοθεον τον αδελφον ημων. Και
Ἐφεσιοις δε αυτον τουτον πεμπει, και υπερ της αυτης αιτιας· Ἵνα γνωι, φησι, τα περι
υμων, και παρακαλεσηι τας καρδιας υμων. Ὅρα τι φησιν· Ουχ ινα υμεις τα εμα μαθητε,
αλλ' ινα εγω τα υμετερα· ουτως ουδαμου το αυτου τιθησι. ∆εικνυσιν αυτους και εν
πειρασμοις οντας τωι ειπειν· Ἵνα παρακαλεσηι τας καρδιας υμων. Συν Ὀνησιμωι τωι
αγαπητωι και πιστωι αδελφωι, ος εστιν εξ υμων. Παντα υμιν γνωριουσι τα ωδε. Ὀνησιμος
ουτος εστι, περι ου γραφων τωι Φιλημονι ελεγεν· Ὃν εβουλομην προς εμαυτον
κατεχειν, ινα υπερ σου μοι διακονηι εν τοις δεσμοις του Ευαγγελιου· χωρις δε της σης
γνωμης ουδεν ηθελησα ποιησαι. Και το εγκωμιον δε προστιθητι της πολεως, ινα και
εγκαλλωπιζωνται, μη μονον ουκ επαισχυνωνται. Ὅς εστι, φησιν, εξ υμων· Παντα υμιν
γνωριουσι τα ωδε. Ἀσπαζεται υμας Ἀρισταρχος ο συναιχμαλωτος μου.
βʹ. Ουδεν τουτου του εγκωμιου μειζον. Ουτος εστιν ο απο Ἱεροσολυμων αναχθεις
μετ' αυτου. Μειζον ειπε των προφητων ουτος· εκεινοι μεν γαρ ξενους και παρεπιδημους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

εαυτους καλουσιν, ουτος δε και αιχμαλωτον. Καθαπερ γαρ αιχμαλωτος, ουτως ηγετο
και εφερετο, και πασιν εις το κακως πασχειν προυκειτο, μαλλον δε και εκεινων χειρον.
Ἐκεινους μεν γαρ, επειδαν λαβωσιν οι πολεμιοι, εν πολληι θεραπειαι λοιπον εχουσιν, ατε
ως οικειων κτηματων επιμελουμενοι· τουτον δε ως εχθρον και πολεμιον παντες ηγον
και εφερον, δεροντες, μαστιζοντες, υβριζοντες, συκοφαντουντες. Τουτο και εκεινοις
παρακλησις ην· οταν γαρ και ο διδασκαλος εν τοις τοιουτοις ηι, μαλλον παρακαλουνται
οι μαθηται. Και Μαρκος ο ανεψιος Βαρναβα. Και τουτον ενεκωμιασε τεως απο της
συγγενειας· μεγας γαρ ην ανηρ ο Βαρναβας. Περι ου ελαβετε εντολας· εαν ελθηι προς
υμας, δεξασθε αυτον; Τι γαρ; ουκ εδεχοντο και χωρις τουτου; Ναι· αλλα μετα πολλης της
σπουδης βουλομαι, φησι· και τουτο τον ανδρα δεικνυσι μεγαν. Ποθεν τας εντολας
ελαβον, ου λεγει. Και Ἰησους ο λεγομενος Ἰουστος. Ἴσως Κορινθιος ην ουτος. Ειτα πασι
το εγκωμιον κοινον αποδιδωσιν, ειπων το ιδιαζον εκαστου· Οι οντες εκ περιτομης·
ουτοι μονοι συνεργοι εις την βασιλειαν του Θεου, οιτινες εγενηθησαν μοι παρηγορια.
Ἐπειδη ειπε, Συναιχμαλωτος, ινα μη συγκατενεγκηι την ψυχην των ακουοντων, ορα
πως τουτο τιθησι, και διανιστησιν αυτους· Συνεργοι, φησιν, εις την βασιλειαν του Θεου.
Ὥστε των πειρασμων κοινωνουντες, της βασιλειας κοινωνουσιν. Οιτινες εγενηθησαν
μοι παρηγορια. ∆εικνυσιν αυτους μεγαλους, ει γε Παυλωι παρηγορια γεγενηνται. Ἀλλ'
ιδωμεν την συνεσιν Παυλου. Ἐν σοφιαι, φησι, περιπατειτε προς τους εξω, τον καιρον
εξαγοραζομενοι. Τουτεστιν, Ουκ εστιν υμετερος ο καιρος, αλλ' εκεινων εστι· μη τοινυν
βουλεσθε 62.376 αυθεντειν, αλλ' εξαγοραζετε τον καιρον. Και ουκ ειπεν απλως,
Ἀγοραζετε, αλλ', Ἐξαγοραζετε, δηλων, οτι Ουτω διατιθεμενοι, υμετερον αυτον ποιειτε
ετερως. Ἀνοιας γαρ περιττης, πολεμων και απεχθειας προφασεις επινοειν. Προς γαρ τωι
κινδυνους περιττους υπομενειν και κερδος ουκ εχοντας, και ετερα γινεται βλαβη, το
τους Ἕλληνας μη προσιεναι ημιν. Ἐν γαρ τοις αδελφοις οταν ηις, εικοτως θαῤρεις· εξω
δε ουχ ουτω χρη. Ὁραις πως πανταχου τους εξω, τους Ἕλληνας λεγει; ∆ια τουτο και
Τιμοθεωι γραφων ελεγε· ∆ει δε αυτον και μαρτυριαν καλην εχειν απο των εξωθεν· και
παλιν, Τι γαρ μοι και τους εξω κρινειν; Ἐν σοφιαι, φησι, περιπατειτε προς τους εξω. Ἔξω
γαρ εισι, καν τον αυτον κοσμον οικωσιν ημιν, της βασιλειας οντες εξω και του οικισκου
του πατρικου. Ἅμα και παραμυθειται αυτους, εξω εκεινους καλων· οπερ ελεγεν
ανωτερω, οτι Ἡ ζωη υμων κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Τοτε, φησι, δοξαν
ζητειτε, τοτε τιμας, τοτε τα αλλα παντα· νυν δε μη, αλλ' εκεινοις παρεχετε. Ειτα, ινα μη
νομισηις χρηματα λεγειν αυτον, επαγει· Ὁ λογος υμων παντοτε εν χαριτι, αλατι
ηρτυμενος, ειδεναι υμας πως δει ενι εκαστωι αποκρινεσθαι. Ἵνα μη υποκρισεως γεμηι,
φησι· τουτο γαρ ου χαρις, ουδε αλατι ηρτυται. Οιον, εαν δεηι θεραπευσαι ακινδυνως, μη
παραιτησηι· αν καιρος ηι προσηνως διαλεχθηναι, μη νομισηις το πραγμα κολακειαν·
παντα ποιει τα εις τιμην ανηκοντα, ανευ του βλαπτεσθαι την ευσεβειαν. Ουχ οραις πως
∆ανιηλ ανθρωπον ασεβη θεραπευει; ουχ οραις τους τρεις παιδας, πως μετα σοφιας τωι
βασιλει προσεφεροντο, και ανδρειαν δεικνυντες, και παῤρησιαν, και ουδεν θρασυ ουδε
επαχθες; τουτο γαρ ουκετι παῤρησιας, αλλα κενοδοξιας. Ειδεναι, φησι, πως δει υμας ενι
εκαστωι αποκρινεσθαι. Ἑτερως γαρ τωι αρχοντι, αλλως τωι αρχομενωι· αλλως τωι
πλουτουντι, αλλως τωι πενητι. ∆ια τι; Ὅτι αι των πλουτουντων και αρχοντων ψυχαι
ασθενεστεραι τυγχανουσιν ουσαι, μαλλον φλεγμαινουσαι, μαλλον διαῤρεουσαι· ωστε
εκει συγκαταβατικον ειναι δει· αι των πενητων και αρχομενων, στεῤροτεραι και
συνετωτεραι· ωστε ενταυθα και παῤρησιαι χρη μειζονι κεχρησθαι, προς εν ορωντα, την
οικοδομην. Μη επειδη ο μεν πλουσιος, ο δε πενης, ο μεν πλεον τιμασθω, ο δε ελαττον·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

αλλα δια την ασθενειαν ο μεν διαβασταζεσθω, ο δε μη ουτως· οιον, αιτιας ουκ ουσης, μη
καλει τον Ἕλληνα μιαρον, μηδε εσο υβριστης· αλλ' αν μεν ερωτηθηις περι του δογματος,
αποκριναι οτι μιαρον και ασεβες· ουδενος δε ερωτωντος ουδε αναγκαζοντος λεγειν, ου
προσηκει απλως απεχθειαν αναδεχεσθαι. Ποια γαρ αναγκη περιττας εχθρας
κατασκευαζειν; Παλιν, αν τινα κατηχηις, λεγε εξ υποθεσεως υποκειμενης· επει σιγα. Ἐαν
ηι αλατι ηρτυμενος ο λογος, καν εις διαῤρεουσαν εμπεσηι ψυχην, επισφιγξει την χαυνην·
καν εις τραχειαν, λεανει το σκληρον. Ἐπιχαρις ων, μητε φορτικος εστω, μητε παλιν
χαυνος, αλλα και το στυφον εχετω, και το μεθ' ηδονης. Ἄν τε γαρ αμετρως επιστυψηι,
μαλλον εβλα 62.377 ψεν η ωφελησεν· εαν δε αμετρως χαριεντισηται, μαλλον ελυπησεν
η ωνησεν· ωστε πανταχου μετρα δει ειναι. Μητε κατηφης εσο και σκυθρωπος· αηδες
γαρ· μητε διακεχυμενος· ευκαταφρονητον γαρ και πεπατημενον αλλ' εκατερου την
αρετην λαβων, την κακιαν φυγε, καθαπερ η μελιττα του μεν το φαιδρον, του δε το
σεμνον. Ει γαρ ιατρος ουχ ομοιως πασι χρησεται τοις σωμασι, πολλωι μαλλον
διδασκαλος. Καιτοι μαλλον αν τα σωματα ακαταλληλα φαρμακα ενεγκοι, η ψυχη
λογον· οιον, προσεισιν Ἕλλην, και γινεται σοι φιλος; μηδεν αυτωι περι τουτου
διαλεχθηις, εως αν γενηται πανυ φιλος· και οταν γενηται, ηρεμα.
γʹ. Ὅρα γαρ και ο Παυλος ηνικα εις τας Ἀθηνας παρεγενετο, πως αυτοις
διελεγετο. Ουκ ειπεν, Ὦ μιαροι και παμμιαροι· αλλα τι; Ἄνδρες Ἀθηναιοι, κατα παντα
ως δεισιδαιμονεστερους υμας θεωρω. Παλιν οτε υβρισαι εχρην, ου παρηιτησατο· αλλα
μετα πολλης της σφοδροτητος ελεγε τωι Ἐλυμαι· Ὢ πληρης παντος δολου και πασης
ραιδιουργιας, υιε διαβολου, εχθρε πασης δικαιοσυνης. Ὥσπερ γαρ εκεινους υβρισαι
ανοιας ην, ουτω τουτον μη υβρισαι μαλακιας ην. Παλιν, εισηχθης προς αρχοντα δια
πραγμα; τας προσηκουσας απονειμαι τιμας. Παντα υμιν, φησι, γνωριουσι τα ωδε. ∆ια τι
μη συνηλθον, φησι; Τι δε εστι, Παντα υμιν γνωριουσι τα ωδε; Τουτεστι, Τα δεσμα, και τα
αλλα παντα τα κατεχοντα με. Ουκ αν ουν ο προσευχομενος αυτους ιδειν, ο και ετερους
αποστελλων, αυτος υστερησα, μη μεγαλης με κατεχουσης αναγκης. Και μην τουτο ουκ
ην εγκαλουντων. Και μην σφοδρα εγκαλουντων. Το γαρ μαθειν οτι και πειρασμοις
περιεπεσε και ηνεγκε γενναιως, τουτο πιστουμενου ην το πραγμα, και ανορθουντος τας
εκεινων ψυχας. Συν Ὀνησιμωι, φησι, τωι αγαπητωι και πιστωι αδελφωι. Ἀδελφον τον
δουλον ο Παυλος φησιν· εικοτως· οπου γε και εαυτον δουλον ονομαζει των πιστων.
Κατενεγκωμεν παντες τον τυφον, καταπατησωμεν την αλαζονειαν. ∆ουλον ονομαζει
εαυτον Παυλος, ο της οικουμενης ανταξιος και μυριων ουρανων, και συ μεγα φρονεις; ο
παντα αγων και φερων ως ηθελεν, ο τα πρωτεια εχων εν τηι βασιλειαι των ουρανων, ο
εστεφανωμενος, ο εις τριτον ανελθων ουρανον, τους δουλους αδελφους καλει, και
συνδουλους. Που η μανια; που η αλαζονεια; Ουτως αξιοπιστος γεγονεν ο Ὀνησιμος,
ωστε και τοιαυτα πιστευεσθαι. Και Μαρκος, φησιν, ο ανεψιος Βαρναβα, περι ου ελαβετε
εντολας· δεξασθε αυτον. Ἴσως παρα Βαρναβα εντολας ελαβον. Οι οντες εκ περιτομης.
Καταστελλει των Ἰουδαιων το φυσημα· επαιρει τουτων τας ψυχας, οτι ολιγοι μεν εκ
περιτομης, οι δε πλειους εκ των εθνων. Οιτινες εγενηθησαν μοι, φησι, παρηγορια.
∆εικνυσιν εαυτον εν πειρασμοις οντα μεγαλοις. Ὥστε ουδε τουτο μικρον· οταν τους
αγιους παρακαλωμεν και παρουσιαι και λογωι και προσεδρειαι, οταν συγκακουχωμεθα
(τοις δεσμιοις γαρ, φησιν, ως συνδεδεμενοι)· οταν τα εκεινων ημετερα ποιωμεν παθη,
και εν τοις στεφανοις κοινωνησομεν. Ουχ ειλκυσθης εις το σταδιον; ου καθηκας εις τον
αγωνα; αλλος 62.378 απεδυσατο, αλλος παλαιει. Ἀλλ' εαν θεληις, κοινωνησεις και συ·
αλειψον εκεινον, γενου αυτου φιλητης και σπουδαστης, εξωθεν επιβοα μεγαλα, διεγειρε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

την δυναμιν, ανακτω την ψυχην. Ταυτα επι των αλλων απαντων γινεσθαι ακολουθον.
Παυλος γαρ ουκ εδειτο, αλλ' εκεινους επαιρων ελεγε ταυτα. Συ τοινυν επι των αλλων
απαντων τους βουλομενους κακιζειν επιστομιζε, κατασκευαζε αυτωι εραστας, υποδεξαι
εξιοντα μετα πολλης της θεραπειας· ουτω κοινωνησεις των στεφανων, ουτω της δοξης·
καν μηδεν ετερον ποιησηις, ησθηις δε επι τοις γενομενοις, και ουτως εκοινωνησας ουχ
ως ετυχεν· εισηνεγκας γαρ αγαπην, το παντων κεφαλαιον των αγαθων. Ει γαρ οι
κλαιοντες δοκουσι του πενθους κοινωνειν, και μεγαλα χαριζονται τοις πενθουσι, και το
πολυ της οδυνης αφαιρουσι, πολλωι μαλλον και οι χαιροντες μειζονα ποιουσι την
ηδονην. Ὅσον γαρ κακον το μη εχειν τους συλλυπουμενους, ακουε του Προφητου
λεγοντος· Και υπεμεινα συλλυπουμενον, και ουχ υπηρξε. ∆ια τουτο και Παυλος φησι·
Χαιρειν μετα χαιροντων, και κλαιειν μετα κλαιοντων. Αυξησον την ηδονην· αν ιδηις τον
αδελφον ευδοκιμουντα, μη ειπηις, Ἐκεινου η ευδοκιμησις, εγω τινος ενεκεν χαιρω; ουκ
αδελφου ταυτα τα ρηματα, αλλα πολεμιου. Ἂν θεληις, ουκ εκεινου εστιν, αλλα σου· συ
κυριος ποιησαι αυτην μειζονα, αν μη κατηφης ηις, αλλ' ησθηις, αν φαιδρος γενηι, αν
γεγανωμενος. Και οτι ουτως εχει το πραγμα, εκειθεν δηλον· Οι φθονουντες ουκ εκεινοις
φθονουσι μονοις τοις ευδοκιμουσιν, αλλα και τοις ταις εκεινων ευδοκιμησεσι
χαιρουσιν· ουτως ισασιν οτι και ουτοι εν τηι ευδοκιμησει εισι, και ουτοι μαλιστα εισιν οι
σεμνυνομενοι. Ἐκεινος μεν γαρ και ερυθριαι σφοδρα εγκωμιαζομενος· ουτος δε μετα
πολλης της ηδονης εγκαλλωπιζεται. Ουχ ορατε επι των αθλητων πως ο μεν
στεφανουται, ο δε ου στεφανουται; η δε οδυνη και χαρα των εραστων εστι και των
μισουντων· εκεινοι πηδωσιν, εκεινοι σκιρτωσιν. Ὅρα ποσον εστι το μη φθονειν· ετερου
ο πονος, και σου η ηδονη· ετερος τον στεφανον περικειται, και συ σκιρταις, συ
εγκαλλωπιζηι. Ειπε γαρ μοι, αλλος νενικηκε, συ τι πηδαις; Ἀλλ' ισασι κακεινοι καλως, οτι
κοινον το γενομενον. ∆ια τουτο τουτωι μεν ουκ εγκαλουσιν οι φθονουντες, πειρωνται
δε καταβαλλειν την νικην· και ακουεις ρηματα τοιαυτα λεγοντων αυτων· Ἐξηλειψα σε,
και, Κατεβαλον σε· καιτοι γε ετερου το εργον, αλλα το εγκωμιον σον. Ει δε εν τοις
εξωθεν τοσουτον αγαθον το μη φθονειν, αλλ' οικειουσθαι τα ετερου αγαθα, πολλωι
μαλλον επι τηι νικηι του διαβολου· τοτε γαρ καθ' ημων πλεον πνει, δηλονοτι ως πλεον
ηδομενων. Καιτοι γε μιαρος ων οιδεν ακριβως οτι μεγαλη αυτη η ηδονη. Θελεις αυτον
λυπησαι; ησθητι και χαρηθι. Θελεις αυτον ευφραναι; σκυθρωπος γενου· την εκ της νικης
του αδελφου γενομενην αυτωι λυπην επικουφιζεις δια της σης αθυμιας· μετ' εκεινου
ιστασαι αποσχισθεις του αδελφου· μειζον η εκεινος ποιεις κακον. Ου γαρ εστιν ισον
εχθρον οντα τα των εχθρων ποιειν, και φιλον οντα μετα των εχθρων ιστασθαι· ουτος
των εχθρων μιαρωτερος. Ει ευδοκιμησεν ο αδελφος, η λεγων, η επιδεικνυμενος, η
κατορθων, 62.379 γενου κοινωνος της ευδοκιμησεως, δειξον οτι μελος εστι σον.
δʹ. Και πως, φησιν; εγω γαρ ουκ ευδοκιμω. Μη φθεγξηι ποτε το ρημα τουτο·
συνελε τα χειλη. Ει γε πλησιον μου ης ο ταυτα λεγων, επεθηκα αν και την χειρα τοις
χειλεσι, μη ποτε ακουσηι ο εχθρος. Πολλακις προς αλληλους εχθρας εχομεν, και τοις
εχθροις ουκ επιδεικνυμεθα· τωι διαβολωι ουν επιδεικνυσαι συ. Μη ειπηις τουτο, μη
εννοησηις· αλλα και τουναντιον· Μελος εστιν εμον· εις το σωμα διαβαινει η δοξα. Τι
ουν, φησιν, οτι οι εξωθεν ουχ ουτω διακεινται; Ὅτι συ αιτιος· οταν ιδωσι σε
αλλοτριουμενον αυτου την ηδονην, και αυτοι αλλοτριουνται· ως αν ιδωσι σε
οικειουμενον, ου τολμωσιν· αλλ' ομοιως ει και συ λαμπρος. Ουκ ευδοκιμησας λεγων,
αλλ' ευδοκιμησας συνηδομενος μειζονως, η εκεινος. Ει γαρ η αγαπη μεγα και παντων
κεφαλαιον, συ τον εκ ταυτης ελαβες στεφανον· εκεινος τον εκ της ρητορειας, συ τον εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

του σφοδρα φιλειν· εκεινος επεδειξατο ρηματων ισχυν, συ δια των εργων τον φθονον
κατεβαλες, επατησας την βασκανιαν. Ὥστε εικοτως αν μαλλον εκεινου στεφανωθειης·
λαμπροτερος ο σος αγων· ουκ επατησας μονον την βασκανιαν, αλλα και ετερον τι
πεποιηκας. Ἐκεινος ενα εχει στεφανον μονον, συ δε δυο, και τους δυο του ενος
λαμπροτερους. Ποιους τουτους; Ἕνα μεν ον ανειλου κατα του φθονου, δευτερον δε ον
ανεδησω εκ της αγαπης. Ου γαρ του καθαρον ειναι φθονου τεκμηριον μονον το
συνηδεσθαι, αλλα και του αγαπην εχειν εῤριζωμενην. Ἐκεινωι πολλακις και
ανθρωπινον τι διενοχλει παθος, οιον η κενοδοξια· συ δε παντος ει παθους καθαρος· ου
γαρ δη κενοδοξων χαιρεις επι τοις ετερου καλοις. Ὤρθωσε την εκκλησιαν εκεινος, ειπε
μοι; ηυξησε τον συλλογον; επαινεσον παλιν· εχεις διπλους τους στεφανους· τον φθονον
κατεβαλες, την αγαπην ανεδησω. Ναι δεομαι, και αντιβολω. Βουλει και τριτον ακουσαι
στεφανον; τουτον οι κατω κροτουσιν ανθρωποι, σε οι ανω αγγελοι. Ου γαρ εστιν ισον
ευεπειαν επιδεικνυσθαι, και παθων κρατειν. Ουτος ο επαινος προσκαιρος, εκεινος
αιωνιος· ουτος εξ ανθρωπων, εκεινος εκ Θεου· ουτος φαινεται εστεφανωμενος, συ δε εν
τωι κρυπτωι στεφανουσαι, οπου ο Πατηρ σου οραι. Ει το σωμα αποσχισαντα την εκαστου
ψυχην ην ιδειν, εδειξα αν σοι τουτον εκεινου σεμνοτερον, μαλλον αποστιλβοντα.
Πατησωμεν τα κεντρα της βασκανιας, εαυτους εντευθεν ωφελουμεν αγαπητοι, αυτοι
αναδησομεθα τον στεφανον. Ὁ βασκαινων, τωι Θεωι μαχεται, ουκ εκεινωι· οταν γαρ ιδηι
χαριν εχοντα, και αλγηι, και βουληται καθαιρεισθαι την Ἐκκλησιαν, ουκ εκεινωι
μαχεται, 62.380 αλλα τωι Θεωι. Ειπε γαρ μοι, ει τις κορην εκαλλωπιζε βασιλεως, και
ευδοκιμει καλλωπιζων αυτην και σεμνην εργαζομενος, ετερος δε τις εβουλετο ταυτην
ασχημονησαι, και μη δυνηθηναι καλλωπισαι, τινι αν επεβουλευσε, τουτωι η εκεινηι και
τωι ταυτης πατρι; Ουτω και νυν συ ο βασκαινων μαχηι τηι Ἐκκλησιαι, τωι Θεωι πολεμεις.
Ἐπειδη γαρ τηι ευδοκιμησει του αδελφου συμπεπλεκται και η της Ἐκκλησιας ωφελεια,
αναγκη, ταυτης καταλυομενης, κακεινην καταλυεσθαι· ωστε κατα τουτο, εργον
σατανικον ποιεις, επιβουλευων τωι σωματι του Χριστου. Προς τουτον αλγεις τον ουδεν
ηδικηκοτα. πολλωι δε μαλλον προς τον Χριστον. Τι σε ηδικησεν, οτι ουκ αφιης το σωμα
αυτου καλλωπισθηναι τωι καλλει; οτι ουκ αφιης την νυμφην κοσμηθηναι; Θεα δε μοι
την τιμωριαν, οση· Τους εχθρους ευφραινεις τους σους, και αυτον εκεινον το
ευδοκιμουντα, ον βουλει λυπησαι φθονων, μαλλον αυτον ευφραινεις, μαλλον
δεικνυεις, οτι ηυδοκιμησε βασκαινων· ου γαρ αν εβασκηνας μαλλον δεικνυεις οτι
τιμωρηι. Αισχυνομαι μεν ουν απο τουτων προτρεπων· πλην αλλ' επειδη ουτως ασθενως
διακειμεθα, και απο τουτων παιδευθεντες του ολεθριου τουτου παθους απαλλαγωμεν.
Ἀλγεις οτι ηυδοκιμησε; τι ουν την ευδοκιμησιν αυτου επαιρεις φθονων; Βουλει αυτον
τιμωρησασθαι; Τι ουν δεικνυεις οτι αλγεις; τι τιμωριαν σαυτον απαιτεις εμπροσθεν
τουτου, ον βουλει μη ευδοκιμειν; ∆ιπλη λοιπον εσται η ηδονη τουτωι και σοι η τιμωρια,
ου μονον οτι μεγαν δεικνυεις αυτον, αλλ' οτι και ετεραν αυτωι εντικτεις ηδονην
τιμωρουμενος σαυτον· και παλιν υπερ ων αλγεις, εκεινος ηδεται, σου φθονουντος. Ὅρα
πως πληγας χαλεπας εαυτοις διδοαμεν, και ουκ αισθανομεθα. Ἀλλ' εχθρος εστι. Καιτοι
γε δια τι εχθρος; Τι ηδικησεν; Ἀλλ' ομως τον εχθρον λαμπροτερον ποιουμεν, και ημας
αυτους πλεον κολαζομεν τουτωι. Παλιν εαυτους τιμωρουμεθα, αν αισθωμεθα οτι εγνω
εκεινος. Ἴσως μεν γαρ εκεινος ουχ ηδεται· ημεις δε νομιζοντες οτι ηδεται, παλιν δια
τουτο αλγουμεν. Ουκουν παυσαι φθονων· τι τραυματα εαυτωι παρεχεις; Ταυτα
εννοησωμεν, αγαπητοι, τους στεφανους τους διπλους των μη φθονουντων, τους
επαινους τους παρα ανθρωπων, τους παρα Θεου, τα κακα τα απο της βασκανιας· και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

ουτω δυνησομεθα σβεσαι το θηριον, και ευδοκιμησαι εμπροσθεν του Θεου, και των
αυτων τυχειν τοις ευδοκιμουσι. Τευξομεθα γαρ ισως· καν μη τυχωμεν δε, δια το
συμφερον ου τευξομεθα· πλην και ουτω δυνησομεθα εις δοξαν Θεου ζησαντες, των
επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον τυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Ἀσπαζεται υμας Ἐπαφρας ο εξ υμων δουλος Χριστου, παντοτε
αγωνιζομενος υπερ υμων εν ταις προσευχαις, ινα στητε τελειοι και πε
πληρωμενοι εν παντι θεληματι του Θεου. Μαρτυρω γαρ αυτωι, οτι εχει
ζηλον πολυν υπερ 62.380 υμων, και των εν Λαοδικειαι, και των εν Ἱερα
πολει.
αʹ. Και αρχομενος της Ἐπιστολης, συνεστησε τον ανδρα απο αγαπης· αγαπην δε
δεικνυσι και το εγκωμια 62.381 ζειν· οπερ εξ αρχης ειπεν· Ὁ δηλωσας ημιν, φησι, την
υμων αγαπην εν πνευματι. Ἀγαπην δεικνυσι και ποιει φιλεισθαι και το υπερευχεσθαι.
Συνιστησι δε αυτον, ανοιγων θυραν τωι λογωι αυτου (το γαρ αιδεσιμον ειναι τον
διδασκαλον, μαθητων ωφελεια), και παλιν το ειπειν, Ἐξ υμων, ινα και σεμνυνωνται επι
τωι ανδρι, ατε τοιουτους φεροντες ανδρας. Και παντοτε, φησιν, αγωνιζομενος υπερ
υμων εν ταις προσευχαις. Ουχ απλως ειπεν, Ευχομενος, αλλ', Ἀγωνιζομενος, τρεμων
και δεδοικως. Μαρτυρω γαρ αυτωι, φησιν, οτι εχει ζηλον πολυν υπερ υμων. Ἀξιοπιστος
μαρτυς. Ὅτι εχει, φησι, ζηλον πολυν υπερ υμων. Τουτεστιν, οτι Σφοδρα υμας αγαπαι, και
εκκαιεται τωι περι υμας φιλτρωι. Και των εν Λαοδικειαι, φησι, και των εν Ἱεραπολει.
Κακεινοις αυτον συνιστησιν. Ἀλλα ποθεν τουτο εμελλον ειδεναι; Εικος μεν ουν αυτους
ακουσαι· πλην και της Ἐπιστολης αναγινωσκομενης, εμανθανον. Ποιησατε γαρ, φησιν,
ινα και εν τηι Λαοδικεων Ἐκκλησιαι αναγνωσθηι. –Ἵνα στητε,φησι, τελειοι. Ἅμα και
κατηγορει αυτων, και ανεπαχθως παραινει και συμβουλευει. Ἔνι γαρ και τελειον ειναι,
και μη εσταναι, ως εαν τις παντα μεν ειδηι, σαλευηται δε ετι· ενι και μη τελειον ειναι,
και εσταναι, ως εαν τις μερος μεν ειδηι, εστηκε δε ου βεβαιως. Ἀλλ' ουτος αμφοτερα
ευχεται, Ἵνα στητε, φησι, τελειοι. Ὅρα που παλιν αυτους υπεμνησε του περι των
αγγελων λογου, και περι του βιου. Και πεπληρωμενοι, φησιν, εν παντι θεληματι του
Θεου. Ου γαρ απλως αρκει το θελημα ποιειν. Ὁ πεπληρωμενος ουκ αφιησιν αλλο
θελημα ειναι εν αυτωι, επει ου πεπληροφορηται. Μαρτυρω γαρ αυτωι, φησιν, οτι εχει
ζηλον πολυν. Και ζηλον, και πολυν· αμφοτερα επιτασεως· ωσπερ και αυτος φησι
Κορινθιοις γραφων· Ζηλω γαρ υμας Θεου ζηλωι. Ἀσπαζεται υμας Λουκας ο ιατρος ο
αγαπητος. Ουτος εστιν ο ευαγγελιστης. Ου τουτον δε ταπεινων, υστερον τιθησιν, αλλ'
εκεινον επαιρει τον Ἐπαφραν. Εικος ειναι και αλλους καλουμενους τωι ονοματι τουτωι.
Και ∆ημας. Ειπων δε, Ἀσπαζεται υμας Λουκας ο ιατρος, προσεθηκεν, Ὁ αγαπητος.
Ἐγκωμιον και τουτο ου μικρον, αλλα και σφοδρα μεγα, το Παυλου ειναι αγαπητον.
Ἀσπασασθε τους εν Λαοδικειαι αδελφους, και Νυμφαν, και την κατ' οικον αυτου
Ἐκκλησιαν. Ὅρα πως αυτους συγκολλαι και συναπτει προς εαυτους, ου τωι ασπασασθαι
μονον, αλλα και τωι τας επιστολας αντιδουναι. Ειτα παλιν χαριζεται, κατ' ιδιαν αυτον
προσαγορευων. Ποιει δε τουτο ουχ απλως, αλλα και τους αλλους εις τον αυτον αγων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

ζηλον. Ουδε γαρ μικρον εστιν, οταν μη μετα των λοιπων αριθμηται. Ὅρα γουν πως
δεικνυσι μεγαν τον ανδρα, ει γε η οικια αυτου εκκλησια ην. Και οταν αναγνωσθηι παρ'
υμιν η επιστολη, ποιησατε ινα και εν τηι Λαοδικεων Ἐκκλησιαι αναγνωσθηι. Ἐμοι δοκει
ειναι τινα των γραφεντων εκει, α και τουτους εχρην ακουσαι. Και τουτοις μειζων ην η
ωφελεια, οταν ετε 62.382 ρων εγκαλουμενων, τα οικεια αμαρτηματα επιγινωσκωσι. Και
την εκ Λαοδικειας, ινα και υμεις αναγνωτε. Τινες λεγουσιν, οτι ουχι την Παυλου προς
αυτους απεσταλμενην, αλλα την παρ' αυτων Παυλωι· ου γαρ ειπε, την προς Λαοδικεας,
αλλα, Την εκ Λαοδικειας, φησι, γραφεισαν. Και ειπατε Ἀρχιππωι· Βλεπε την διακονιαν,
ην παρελαβες εν Κυριωι, ινα αυτην πληροις. Τινος ενεκεν ου γραφει προς αυτον; Ἴσως
ουκ εδειτο, αλλα ψιλης μονης υπομνησεως, ωστε σπουδαιοτερος ειναι. Ὁ ασπασμος τηι
εμηι χειρι Παυλου. Τουτο γνησιοτητος και φιλιας τεκμηριον, το και τα γραμματα οραιν,
και πασχειν τι προς ταυτα. Μνημονευετε μου των δεσμων. Βαβαι, ποση παρακλησις!
Τουτο γαρ ικανον εις παντα αυτους προτρεψαι και γενναιοτερους ποιησαι προς τους
αγωνας· ου μονον δε γενναιοτερους, αλλα και οικειοτερους αυτους εποιει. Ἡ χαρις μεθ'
υμων. Ἀμην.
βʹ. Μεγα εγκωμιον, και μειζον των αλλων απαντων το λεγειν περι του Ἐπαφρα,
Ὁ εξ υμων δουλος Χριστου. Και διακονον αυτον υπερ αυτων φησιν, ωσπερ και εαυτον
της Ἐκκλησιας λεγει διακονον, ως οταν λεγηι· Ἧς εγενομην εγω Παυλος διακονος. Εις
το αυτο αξιωμα αναφερει τον ανδρα, και συνδουλον ανωτερω καλει, και ενταυθα
δουλον. Ὁ εξ υμων, φησιν· ως προς μητερα διαλεγομενος, και λεγων· Ὁ εκ της γαστρος
της σης. Ἀλλα τουτο φθονον αν ετεκε το εγκωμιον. ∆ια τουτο ουκ απο τουτων αυτον
συνιστησι μονον, αλλα και εκ των προς αυτους· και εκει φθονον λυει, και ενταυθα.
Παντοτε, φησιν, αγωνιζομενος υπερ υμων· ου νυν μονον παρ' ημιν, ωστε επιδειξασθαι,
ουδε παρ' υμιν μονον, ωστε υμιν επιδειξασθαι. Μεγαλην προθυμιαν εδειξε τωι ειπειν.
Ἀγωνιζομενος. Ειτα, ινα μη δοξηι κολακευειν αυτους, επηγαγεν, οτι Ζηλον εχει πολυν
υπερ υμων, και των εν Λαοδικειαι, και των εν Ἱεραπολει. Και το, Ἵνα στητε τελειοι, και
τουτο ου κολακειας, αλλ' αιδεσιμου διδασκαλου Και πεπληρωμενοι, φησι, και τελειοι.
Το μεν εδωκε, το δε ειπεν υστερειν. Και ουκ ειπεν, Ἵνα μη σαλευησθε, αλλ', Ἵνα στητε.
Το μεντοι παρα πολλων ασπαζεσθαι αυτους, ανακταται αυτους, οταν μη μονον οι
οικειοι εξ αυτων, αλλα και ετεροι αυτων μνημονευωσι. Και ειπατε Ἀρχιππωι· Βλεπε την
διακονιαν, ην παρελαβες εν Κυριωι. Μαλιστα αυτους αυτωι υποταττει. Ουκετι γαρ αν
εχοιεν εγκαλειν εκεινωι επιτιμωντι αυτους, οταν αυτοι ωσιν αναδεδεγμενοι το παν· επει
ουκ εχει λογον τοις μαθηταις περι του διδασκαλου λεγειν. Ἀλλ' επιστομιζων αυτους,
ταυτα γραφει. Ειπατε, φησιν, Ἀρχιππωι Βλεπε. Φοβουντος εστι τουτο το ρημα πανταχου,
ως οταν λεγηι· Βλεπετε τους κυνας· Βλεπετε μη τις υμας εσται ο συλαγωγων· Βλεπετε μη
πως η εξουσια υμων αυτη προσκομμα γενηται τοις ασθενουσι. Και πανταχου ουτω
φησιν οταν φοβηι. Βλεπε, φησι, την διακονιαν, ην παρελαβες εν Κυριωι, ινα αυτην
πληροις. Ουδε αφιησιν αυτον κυριον ειναι, καθαπερ αυτος ελεγεν· Ει γαρ εκων τουτο
πρασσω, μισθον εχω· ει δε ακων, οικονομιαν πεπιστευμαι. Ἵνα αυτην πληροις· διηνεκως
κεχρημενος σπουδηι. Ἣν παρελαβες εν Κυριωι. Πα 62.383 λιν το, Ἐν, δια Κυριου, εστιν·
Αυτος σοι εδωκεν, ουχ ημεις. Κακεινους υποταττει αυτωι, τωι δεικνυειν παρα Θεου
αυτους εγκεχειρισμενον· Μνημονευετε μου των δεσμων. Ἡ χαρις μεθ' υμων. Ἀμην. Τον
φοβον ελυσεν. Ει γαρ και ο διδασκαλος εν δεσμοις, αλλ' η χαρις αυτον λυει. Και τουτο
της χαριτος το συγχωρειν αυτον δεθηναι· ακουε γαρ του Λουκα λεγοντος, οτι
Ὑπεστρεφον οι αποστολοι απο προσωπου του συνεδριου χαιροντες οτι κατηξιωθησαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

υπερ του ονοματος αυτου ατιμασθηναι. Καταξιωθηναι γαρ οντως εστι, και το
ατιμασθηναι και το δεθηναι. Ει γαρ ερωμενον τις εχων, κερδος ηγειται το δι' εκεινον τι
παθειν, πολλωι μαλλον το δια τον Χριστον. Μη τοινυν ασχαλλωμεν περι τας θλιψεις δια
Χριστον, αλλα μνημονευωμεν των δεσμων Παυλου και ημεις, και τουτο εστω ημων
προτροπη· οιον, παραινεις τισι, πενησι δουναι δια Χριστον; αναμνησον αυτους των
Παυλου δεσμων, και σαυτον κακεινους ταλανισον, ει εκεινος μεν και το σωμα εξεδωκε
δεσμοις δι' αυτον, συ δε ουδε τροφης μεταδιδως. Ἐπηρθης επι κατορθωμασι;
μνημονευσον των Παυλου δεσμων, και οτι ουδεν τοιουτον επαθες, και ουκετι
επαρθησηι. Ἐπεθυμησας των του πλησιον; μνημονευσον των Παυλου δεσμων, και οψει
πως ατοπον εκεινον μεν εν κινδυνοις ειναι, σε δε τρυφαιν. Ἐπεθυμησας παλιν τρυφης;
εν νωι λαβε το δεσμωτηριον Παυλου· εκεινου μαθητης ει, εκεινου συστρατιωτης. Πως
εχει λογον, τον μεν συστρατιωτην εν δεσμοις ειναι, σε δε εν τρυφηι; Ἐν θλιψει γεγονας,
ενομισας εγκαταλελειφθαι; ακουε των Παυλου λογων, και οψει οτι το εν θλιψει ειναι
ουκ εγκαταλειψεως εστι τεκμηριον. Θελεις σηρικα φορειν ιματια; μνημονευε των
Παυλου δεσμων, και ταυτα σοι φανειται των ρακιων ατιμοτερα των βεβορβορωμενων.
Θελεις χρυσια περιθεσθαι; εν νωι λαβε τα Παυλου δεσμα, και σχοινου παλαιας ουδεν
αμεινον σοι δοξει ταυτα διακεισθαι. Θελεις διαθειναι τας τριχας, και καλη φαινεσθαι;
εννοησον τον αυχμον του Παυλου τον εν τωι δεσμωτηριωι, και εκκαησηι προς εκεινο το
καλλος, και τουτο εσχατην ηγησηι δυσειδειαν, και στεναξεις πικρως επιθυμουσα
εκεινων των δεσμων. Θελεις επιτριμματα και υπογραφας εαυτηι περιθειναι, και οσα
τοιαυτα; εννοησον τα εκεινου δακρυα· τριετιαν, νυκτα και ημεραν ουκ επαυετο
δακρυων. Τουτωι τωι κοσμωι καλλωπιζε την παρειαν· ταυτα τα δακρυα λαμπραν αυτην
εργαζεται. Ου λεγω ινα υπερ των αλλων δακρυηις (βουλομαι μεν γαρ και τουτο, αλλ'
ανωτερον σου εστι τουτο), αλλ' υπερ των σων αμαρτηματων τουτο παραινω ποιειν.
Ἐκελευσας δεσμευθηναι παιδα, και ωργισθης και παρωξυνθης; μνημονευε των Παυλου
δεσμων, και ευθεως παυσεις την οργην· αναμνησθητι οτι των δεδεμενων ημεις, αλλ' ου
των δεοντων, των συντετριμμενων την καρδιαν, αλλ' ου των συντριβοντων. ∆ιεχυθης
και ανεκαγχασας μεγα; εννοιαν λαβε των εκεινου οδυρμων, και στεναξεις· πολλωι σε
λαμπροτεραν τα δακρυα ταυτα δεικνυσιν. Ειδες τρυφωντας και ορχουμενους;
μνημονευσον αυτου των δακρυων. Ποια πηγη τοσαυτα ανεβλυσε ναματα, ως οι
οφθαλμοι 62.384 εκεινοι τα δακρυα; Μνημονευετε μου, φησι, των δακρυων, ωσπερ των
δεσμων ενταυθα. Και εικοτως εκεινοις ταυτα ειπεν, ηνικα απο της Ἐφεσου αυτους
μετεστειλατο εις την Μιλητον. ∆ιδασκαλοις γαρ ελεγεν· ωστε εκεινους μεν και το
συναγειν απαιτει, τουτους δε το κινδυνευειν μονον.
γʹ. Ποιαν βουλει παραβαλειν πηγην τοις δακρυσι τουτοις; την εν τωι παραδεισωι,
την ποτιζουσαν την γην απασαν; Ἀλλ' ουδεν ισον ερεις· αυτη γαρ η των δακρυων πηγη
ψυχας εποτιζεν, ου γην. Ει τις ημιν δεδακρυμενον εδειξε Παυλον και στεναζοντα, ου
πολλωι ην βελτιον ιδειν, η χορους μυριους φαιδρως εστεφανωμενους; Ου λεγω περι
υμων· αλλ' ει τις απο του θεατρου και της σκηνης αποσπασας τινα των ακολαστων
εκκαιομενον και βακχευομενον τωι των σωματων ερωτι, εδεικνυ κορην παρθενον εν
αυτωι της ηλικιας τωι ανθει τα τε αλλα νικωσαν τας ομηλικας, και τηι οψει υπερ τα λοιπα
μελη, οφθαλμον εχουσαν απαλον και μαλακον εγκαθημενον ηρεμα, περιστρεφομενον
ηρεμα, υγρον, ημερον, γαληνον μειδιωντα, και πολληι μεν περιεσταλμενον τηι αιδοι,
πολληι δε τηι χαριτι, βλεφαρισι κυαναις κατωθεν και ανωθεν εστεφανωμενην, την
κορην εμψυχον, ως ειπειν, εχουσαν, λαμπον το μετωπον, κατωθεν παλιν την παρειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

εις ακριβη ερυθροτητα αφικνουμενην, μαρμαρου δικην λειαν υποκειμενην, ομαλην·
ειτα μοι εδειξε Παυλον δακρυοντα, ταυτην αν αφεις επεπηδησα τηι τουτου θεαι· καλλος
γαρ απελαμπεν απο τουτων των οφθαλμων πνευματικον. Ἐκεινο μεν γαρ ποιει
εξιστασθαι νεων ψυχας, εκκαιει και φλεγει· τουτο δε τουναντιον καταστελλει. Τουτου
τους οφθαλμους ο ορων ωραιοτερον τον της ψυχης εργαζεται, κατασπαι γαστερα,
φιλοσοφιας εμπιπλησι, συμπαθειας πολλης, και αδαμαντινην μαλαξαι δυναται ψυχην.
Τουτοις αρδεται η Ἐκκλησια, τουτοις ψυχαι φυτευονται τοις δακρυσι· καν πυρ ηι, ταυτα
τα δακρυα σβεσαι δυναται, και αισθητον και σωματικον· ταυτα τα δακρυα τα βελη του
Πονηρου τα πεπυρωμενα σβεννυσι. Μνημονευωμεν τοινυν των δακρυων αυτου, και
παντων καταγελασομεθα των παροντων. Ταυτα εμακαριζεν ο Χριστος τα δακρυα,
λεγων· Μακαριοι οι πενθουντες, και μακαριοι οι κλαιοντες, οτι αυτοι γελασονται.
Τοιαυτα και Ἡσαΐας, και Ἱερεμιας ηφιει δακρυα· και ο μεν ελεγεν· Ἄφετε με, πικρως
κλαυσομαι· ο δε ελεγε· Τις δωσει τηι κεφαληι μου υδωρ, και τοις οφθαλμοις μου πηγας
δακρυων; ως ουκ αρκουσης της φυσικης. Ουδεν των δακρυων τουτων ηδιον· παντος
γελωτος ταυτα ηδυτερα. Ἴσασιν οι πενθουντες, ποσην εχει το πραγμα παραμυθιαν. Μη
απευκτον αυτο ειναι νομιζωμεν, αλλα και σφοδρα ευκτον. Ουχ ωστε ετερους
αμαρτανειν, αλλ' ωστε αμαρτανοντων αυτων ημας κατακλασθαι, τουτων
μνημονευωμεν των δακρυων, τουτων των δεσμων. Ἄρα και επι των δεσμων δακρυα
κατεβαινεν· ουκ ηφιει δε αυτον της απο των δεσμων ηδονης αισθανεσθαι των
απολλυμενων ο θανατος, των δεσμουντων. Και γαρ υπερ εκεινων ηλγει· μαθητης γαρ
ην εκεινου του δακρυοντος τους 62.385 ιερεας των Ἰουδαιων, ουχ οτι αυτον εμελλον
σταυρουν, αλλ' οτι αυτοι απωλλυντο. Και ουκ αυτος μονος αυτο ποιει, αλλα και τους
αλλους ουτω παρακαλει, λεγων· Μη κλαιετε επ' εμε, θυγατερες Ἱερουσαλημ. Ειδον τον
παραδεισον ουτοι οι οφθαλμοι, ειδον τον τριτον ουρανον· αλλ' ου μακαριζω αυτους της
θεας ταυτης ενεκεν ουτως, ως των δακρυων εκεινων, δι' ων ειδον τον Χριστον.
Μακαριον μεν οντως τουτο· και γαρ και αυτος επ' αυτωι σεμνυνεται λεγων· Ουχι Ἰησουν
Χριστον τον Κυριον ημων εωρακα; αλλα μακαριωτερον το δακρυσαι ουτως. Ἐκεινου
πολλοι κεκοινωνηκασι του θεαματος, και τους μη κοινωνησαντας μακαριζει παλιν
Χριστος, λεγων· Μακαριοι οι μη ιδοντες, και πιστευσαντες· τουτου δε ου πολλοι
επετυχον. Ει γαρ το μενειν δια Χριστον ενταυθα του αναλυσαι προς αυτον
αναγκαιοτερον δια την σωτηριαν των αλλων, αρα και του ιδειν αυτον το δι' αυτους
στεναξαι αναγκαιοτερον. Ει γαρ του συν αυτωι ειναι το δι' αυτον εις γεενναν ειναι
ποθεινοτερον, και του συνειναι αυτωι το χωριζεσθαι αυτου δι' αυτον ποθεινοτερον
(τουτο γαρ εστιν οπερ ελεγεν· Ηυχομην αναθεμα ειναι αυτος εγω απο Χριστου)· πολλωι
μαλλον και το δακρυειν δι' αυτον. Ουκ επαυσαμην, φησι, μετα δακρυων νουθετων ενα
εκαστον. ∆ια τι; Ουχι τους κινδυνους δεδοικως· αλλ' ωσπερ αν τις ασθενουντι
παρακαθημενος, και μη ειδως το τελος, δακρυοι δια ποθον, δεδοικως μη εκπεσηι της
ζωης· ουτω και αυτος, οταν ειδεν ασθενουντα, και επιπληξαι ουκ ισχυσεν, εδακρυε
λοιπον. Τουτο και ο Χριστος εποιησεν, ινα καν τα δακρυα αιδεσθωσιν· οιον, ημαρτανε
τις; επετιμα· κατεπτυεν αυτου ο επιτιμωμενος, και απεπηδα; εδακρυεν, ινα καν ουτως
επισπασηται.
δʹ. Τουτων μνημονευωμεν των δακρυων· ουτω τας θυγατερας ανατρεφωμεν τας
εαυτων, ουτω τους παιδας, δακρυοντες οταν ιδωμεν εν κακοις οντας. Ὅσαι ερασθαι
βουλονται, μνημονευετωσαν των δακρυων Παυλου, και στεναζετωσαν· οσαι
μακαριζεσθε, οσαι εν θαλαμοις εστε, οσαι εν ηδονηι, τουτων μνημονευετε· οσοι εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

πενθει, αλλαττεσθε δακρυα δακρυων. Ου τους τεθνεωτας εκεινος επενθει, αλλα τους
απολλυμενους και ζωντας. Ειπω και ετερα δακρυα; Και Τιμοθεος εκλαιε· μαθητης γαρ
ην τουτου· διο και γραφων αυτωι ελεγε· Μεμνημενος σου των δακρυων, ινα χαρας
πληρωθω. Πολλοι και εξ ηδονης οδυρονται. Ουτω και ηδονης εστι το πραγμα, και
ηδονης μαλιστα επιτεταμενης· ουτως ου φορτικα τα δακρυα τα εξ οδυνης τοιαυτης,
αλλα και εκεινων πολλωι βελτιονα των δι' ηδονην κοσμικην. Ἄκουε του Προφητου
λεγοντος· Ἤκουσε Κυριος της φωνης του κλαυθμου μου. Που γαρ ου χρησιμον το
δακρυον; εν ευχαις, εν παραινεσεσιν; Ἡμεις δε αυτα διαβαλλομεν, ουκ εις α δεδοται
κεχρημενοι. Ὅταν αδελφον παρακαλωμεν αμαρτανοντα, κλαιειν δει κοπτομενον και
στεναζοντα· οταν παραινωμεν τινι, ο δε μη προσεχηι, αλλ' απολλυηται, κλαιειν δει.
Ταυτα φιλοσοφιας τα δακρυα· οταν μεντοι πενης τις γενηται, οταν εν νοσωι ηι σωματικηι,
οταν αποθανηι, ουκετι· ταυτα γαρ ου δακρυων αξια. Ὥσπερ ουν και τον γελωτα
διαβαλλομεν, ακαιρως αυτωι κεχρημενοι· ουτω και τα δακρυα, ακαιρως αυτα
μεταχειριζοντες. Ἡ γαρ 62.386 εκαστου αρετη τοτε φαινεται, οταν προς το επιτηδειον
εργον αγηται· οταν δε προς το αλλοτριον, ουκετι. Οιον, ο οινος προς ευφροσυνην
δεδοται, αλλ' ου προς μεθην· ο αρτος προς τροφην, η μιξις προς παιδοποιιαν. Ὥσπερ ουν
ταυτα διαβεβληται παραχρωμενα, ουτω και τα δακρυα. Ἐπικεισθω νομος, εν ευχαις
μοναις και παραινεσεσι κεχρησθαι τουτοις· και ορα πως και ποθεινον εσται το πραγμα.
Ουδεν ουτως αποσμηχει τα αμαρτηματα, ως δακρυα. Και ταυτην την σωματικην οψιν
ωραιαν δεικνυσι τα δακρυα· προς ελεον γαρ επισπαται τον ορωντα, σεμνην ποιει ημιν
αυτην. Ουδεν ηδιον οφθαλμων δεδακρυμενων. Το γαρ ευγενεστερον εν ημιν μελος και
ωραιοτερον και της ψυχης τουτο εστιν. Ἅτε ουν ως αυτην την ψυχην ορωντες
αποδυρομενην, ουτω καμπτομεθα. Ταυτα υμιν ουχ απλως ειρηται, αλλ' ωστε υμας μη
γαμοις, μη ορχημασι, μη χοροις παραγινεσθαι σατανικοις. Ὅρα γαρ τι ευρεν ο διαβολος·
Ἐπειδη της σκηνης και των ασεμνων των εκει η φυσις αυτη τας γυναικας απηγαγεν, εις
την γυναικωνιτιν εισηγαγε τα του θεατρου, μαλακους λεγω και πορνας. Ταυτην την
λυμην ο των γαμων επεισηγαγε νομος· μαλλον δε ουχ ο του γαμου, μη γενοιτο, αλλα
της ημετερας βλακειας. Τι ποιεις, ανθρωπε; ουκ οιδας τι πραττεις. Γυναικα αγηι επι
σωφροσυνηι και παιδοποιιαι· τι ουν αι πορναι βουλονται; Ἵνα η ευφροσυνη, φησι,
γενηται μειζων. Και μην ταυτα ουκ αφροσυνης; υβριζεις την νυμφην, υβριζεις τας
κεκλημενας. Ει γαρ τοιουτοις τερπονται, υβρις το πραγμα. Ει το γυναικας πορνας οραιν
ασχημονουσας φερει τινα φιλοτιμιαν, δια τι μη και την νυμφην ελκεις, ινα κακεινη
θεωρηι; Παντως ασχημον και αισχρον, μαλακους ανδρας και ορχουμενους, και πασαν
την πομπην την σατανικην επεισαγειν τηι οικιαι. Μνημονευετε μου, φησι, των δεσμων.
∆εσμος εστιν ο γαμος, δεσμος ωρισμενος παρα Θεου· λυσις η πορνη και διαλυσις.
Ἔξεστιν ετεροις φαιδρυνειν τον γαμον, οιον τραπεζαις πληθουσαις, και ιματιοις· ου
περικοπτω ταυτα, ινα μη δοξω σφοδρα ειναι αγριος· καιτοι ηρκεσε τηι Ῥεβεκκαι
θεριστρον μονον· αλλ' ου περικοπτω. Ἔξεστιν ιματιοις φαιδρυνεσθαι, εξεστι παρουσιαις
αιδεσιμων ανδρων, αιδεσιμων γυναικων. Τι τα επιχαρματα εκεινα, τι τα τερατα
επεισαγεις; Ειπε α ακουεις παρ' αυτων. Ἀλλ' ερυθριαις ειπειν; Συ ερυθριαις, κακεινους
αναγκαζεις ποιειν; Ει καλον, δια τι μη και αυτος ποιεις; ει δε αισχρον, δια τι ετερον
αναγκαζεις; Παντα σωφροσυνης εμπεπλησθαι δει, παντα σεμνοτητος, παντα
κοσμιοτητος· νυν δε τουναντιον ορω, σκιρτωντας ως αι καμηλοι, ως αι ημιονοι. Τηι
παρθενωι θαλαμος επιτηδειον μονον. Ἀλλα πενιχρα εστι, φησιν. Ἐπειδη πενιχρα εστι,
και κοσμιος οφειλει ειναι· εχετω τον τροπον αντι πλουτου. Ουκ εχει προικα επιδουναι;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

τι αυτην και ετερως ευκαταφρονητον ποιεις απο της αναστροφης; Ἐπαινω οτι παρθενοι
παραγινονται την ομηλικα τιμωσαι, οτι παραγινονται γυναικες την εις αυτας
καταχθεισαν τιμωσαι· καλως τουτο ωρισται. ∆υο γαρ εισιν ουτοι χοροι, ο των
παρθενων, και ο των γεγαμημενων· αυται παραδιδοασιν, εκειναι δεχονται. Ἡ νυμφη
μεταξυ τουτων εστιν, ουτε παρθενος, ουτε γυνη· εκειθεν μεν γαρ εξερχεται. ταυτης δε
επιβαινει της συμμοριας. 62.387 Αι δε πορναι, δια τι; ∆εον αυτας εγκαλυπτεσθαι οταν
γαμος ηι, δεον αυτας κατορυττεσθαι (φθορα γαρ γαμου πορνεια), ημεις δε αγομεν αυτας
εις γαμους. Και οταν μεν τι ποιητε, και μεχρι ρηματος οιωνιζεσθε τα εναντια· οιον, οταν
σπειρηις, οταν απαντληις των υποληνιων τον οινον, τα οξινην σημαινοντα ουδ' αν
αποκρινοιο· ενταυθα δε σωφροσυνης γινομενης, επεισαγετε την οξινην; τουτο γαρ η
πορνη. Ὅταν μυρον κατασκευαζητε, ουδεν δυσωδες αφιετε πλησιαζειν. Μυρον εστιν ο
γαμος· τι τοινυν την του βορβορου δυσωδιαν επεισαγεις τηι του μυρου κατασκευηι; Τι
λεγεις; ορχειται η παρθενος, και ουκ αισχυνεται την ομηλικα; Ταυτης γαρ σεμνοτεραν
αυτην ειναι δει· εξ αγκαλης γε, ουκ εκ παλαιστρας εξηλθε. Φαινεσθαι γαρ ολως εν
γαμοις την παρθενον ου δει.
εʹ. Ουχ οραις εν τοις βασιλειοις, οτι οι μεν τετιμημενοι ενδον περι τον βασιλεα
εισιν, οι δε ατιμοι εξω; Και συ ενδον εσο περι την νυμφην. Ἀλλα αγνος μενε επι της
οικιας· μη εκπομπευε την παρθενιαν. Παρεστηκεν εκατερος ο χορος, ο μεν οιαν διδοασι
δεικνυς, ο δε ινα ταυτην φυλαττωσι· τι καταισχυνεις την παρθενιαν; Ει γαρ συ τοιαυτη,
τοιαυτα και περι εκεινης ο νυμφιος υποπτευσει· ει συ ερασθαι θελεις, παντοπωλιδος και
λαχανοπωλιδος και δημιουργου ταυτα. Ουκ εστι ταυτα αισχυνη; Αισχυνη εστι το
ασχημονειν, καν βασιλεως θυγατηρ ηι. Μη γαρ η πενια κωλυει; μη γαρ το επιτηδευμα;
Καν δουλη τις ηι παρθενος, εν σωφροσυνηι μενετω· Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου ουτε δουλος,
ουτε ελευθερος. Μη γαρ θεατρον εστιν ο γαμος; Μυστηριον εστι, και τυπος μεγαλου
πραγματος· καν αυτο μη αιδηι, αιδεσθητι ου τυπος εστι. Το μυστηριον τουτο, φησι, μεγα
εστιν· εγω δε λεγω εις Χριστον, και εις την Ἐκκλησιαν. Της Ἐκκλησιας τυπος εστι και
του Χριστου, και πορνας εισαγεις; Ἂν τοινυν, φησι, μητε παρθενοι ορχωνται, μητε
γεγαμημεναι, τις ορχησεται; Μηδεις· ποια γαρ ορχησεως αναγκη; Ἐν τοις των Ἑλληνων
μυστηριοις αι ορχησεις, εν δε τοις ημετεροις σιγη και ευκοσμια, αιδως και καταστολη.
Μυστηριον τελειται μεγα· εξω αι πορναι, εξω οι βεβηλοι. Πως μυστηριον εστι;
Συνερχονται, και ποιουσιν οι δυο ενα. ∆ια τι, οτε μεν εισηιει, ουκ ορχησις, ου κυμβαλα,
αλλα πολλη σιγη, πολλη ησυχια· οταν δε συνιωσιν, ουκ εικονα αψυχον, ουδε εικονα
τινος των επι γης, αλλ' αυτου ποιουντες του Θεου, τοσουτον επεισαγεις θορυβον, και
ταραττεις τους οντας, και αισχυνεις την ψυχην, και θορυβεις; Ἔρχονται εν σωμα
γενησομενοι. Ἰδου παλιν αγαπης μυστηριον. Ἂν οι δυο μη γενωνται εν, ουκ εργαζονται
πολλους, εως αν δυο μενωσιν· οταν δε εις ενοτητα ελθωσι, τοτε εργαζονται. Τι
μανθανομεν απο τουτου; Ὅτι πολλη της ενωσεως η ισχυς. Το ευμηχανον του Θεου τον
ενα εις δυο διειλε παρα την αρχην, και θελων δειξαι οτι μετα το διαιρεθηναι και εις
μενει, ουκ αφηκεν ενα αρκειν προς την γεννησιν. Ου γαρ εστιν εις [ο] ουδεπω, αλλ'
ημισυ του ενος· και δηλον, οτι ου παιδοποιει, καθαπερ και προτερον. Ειδες του γαμου το
μυστηριον; Ἐποιησεν εξ ενος ενα, και παλιν τους δυο τουτους ενα ποιησας ουτω ποιει
ενα· ωστε και νυν εξ ενος τικτεται ανθρωπος. Γυνη γαρ και 62.388 ανηρ ουκ εισιν
ανθρωποι δυο, αλλ' ανθρωπος εις· και παρον και πολλαχοθεν αυτο πιστωσασθαι, οιον
απο του Ἰακωβου, απο της Μαριας της μητρος του Χριστου, απο του λεγειν· Ἄρσεν και
θηλυ εποιησεν αυτους. Ει ο μεν κεφαλη, η δε σωμα, πως δυο; ∆ια τουτο η μεν μαθητου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

ο δε διδασκαλου ταξιν επεχει· ο μεν αρχοντος, η δε αρχομενης. Και απ' αυτης δε της του
σωματος διαπλασεως ιδοι τις αν, οτι εν εισιν απο γαρ της πλευρας γεγονε, και ωσπερ
ημιτομα δυο εισι. ∆ια τουτο και βοηθον καλει, ινα δειξηι οτι εν εισι· δια τουτο και πατρος
και μητρος προτιμαι την συνοικησιν, ινα δειξηι οτι εν εισι. Και ο πατηρ ομοιως χαιρει και
θυγατρος και υιου γαμουντων, ως προς οικειον μελος επειγομενου του σωματος· και
τοσαυτη δαπανη γινεται και χρηματων ελαττωσις, και ομως ουκ ανεχεται αγαμον
περιοραιν. Ὥσπερ γαρ απεσχισμενης αυτηι της σαρκος, ατελης προς παιδοποιιαν
εκατερος, ατελης εστι προς βιου συστασιν του παροντος εκατερος. ∆ια τουτο και ο
προφητης φησιν· Ὑπολειμμα πνευματος σου. Πως δε και γινονται εις σαρκα μιαν;
Καθαπερ χρυσου το καθαρωτατον αν αφεληις και ετερωι αναμιξηις χρυσωι, ουτω δη και
ενταυθα, το πιοτατον της ηδονης χωνευουσης η γυνη δεχομενη τρεφει και θαλπει, και
τα παρ' εαυτης συνεισενεγκαμενη ανδρα αποδιδωσι. Και γεφυρα τις εστι το παιδιον.
Ὥστε οι τρεις σαρξ γινονται μια, του παιδος εκατερωθεν εκατερους συναπτοντος.
Ὥσπερ γαρ ει δυο πολεων ουσων, και ποταμου διολου διαιρουντος, μια γινεται πολις,
γεφυρας εκατερωθεν απτομενης· ουτως εστιν ενταυθα, και πλεον· αυτη γαρ η γεφυρα εκ
της εκατερων ουσιας. Και τωι λογωι τουτωι εν εισιν, ως το σωμα και κεφαλη εν σωμα· τωι
γαρ τραχηλωι διαιρειται· αλλ' ου διαιρουνται μαλλον, η συναπτονται· μεσος γαρ ων
εκατερους συναγει· και ταυτον γινεται, ωσπερ αν ει χορος διεσπασμενος το μεν εν
αυτου μερος εντευθεν λαβων, το δε ετερον εκ της δεξιας, ενα ποιησειεν· η ωσπερ οι
συνεσταλμενοι ουτοι και τας χειρας εκτεινοντες εν γινονται· αι γαρ χειρες εκταθεισαι,
ουκ αφιασιν ειναι δυο. ∆ια τουτο γουν και ακριβως ειπεν, ουκ, Ἔσονται μια σαρξ, αλλ',
Εις σαρκα μιαν, την του παιδος συναπτομενοι δηλονοτι. Τι ουν, οταν παιδιον μη ηι, ουκ
εσονται δυο και τοτε; Ευδηλον· η μιξις γαρ τουτο εργαζεται, αναχεασα και αναμιξασα
αμφοτερων τα σωματα. Και ωσπερ εις ελαιον μυρον εμβαλων, το παν εποιησεν εν, ουτω
δη και ενταυθα.
ʹ. Οιδα οτι πολλοι αισχυνονται τοις λεγομενοις· και τουτου αιτιον η ασελγεια
και η ακολασια. Το ουτω τους γαμους γινεσθαι, το παραφθειρεσθαι, το πραγμα
διεβαλεν· επει Τιμιος ο γαμος, και η κοιτη αμιαντος. Τι αισχυνηι τωι τιμιωι; τι ερυθριαις
επι τωι αμιαντωι; Ταυτα αιρετικων εστι, ταυτα των τας πορνας επεισαγοντων. ∆ια τουτο
αυτον εκκαθαιρεσθαι βουλομαι, ωστε επι την οικειαν ευγενειαν αναγαγειν, ωστε των
αιρετικων εμφραξαι τα στοματα. Ὕβρισται το του Θεου δωρον, η ριζα της ημετερας
γενεσεως· 62.389 πολλη γαρ περι την ριζαν η κοπρος και ο βορβορος. Τουτον ουν
εκκαθαρωμεν τωι λογωι. Ἀνεχεσθε τοινυν μικρον επει και ο βορβορον κατεχων
δυσωδιας ανεχεται. Βουλομαι δειξαι οτι ου χρη επι τουτοις αισχυνεσθαι, αλλα τουτοις
οις ποιειτε· συ δε επ' εκεινοις αισχυνεσθαι αφεις, τουτοις αισχυνηι· ουκουν του Θεου
καταγινωσκεις του ουτω θεσπισαντος. Ειπω πως και μυστηριον της Ἐκκλησιας εστιν· Ὁ
Χριστος ηλθε προς την Ἐκκλησιαν, και εξ αυτης γεγονε, και αυτηι συνεισηλθε συνουσιαι
πνευματικηι. Ἡρμοσαμην γαρ υμας, φησιν, ενι ανδρι παρθενον αγνην. Ὅτι δε εξ αυτου
εσμεν, ακουε πως φησιν· Ἐκ των μελων αυτου, και εκ της σαρκος αυτου παντες ημεις.
Ταυτα δη παντα εννοουντες, μη αισχυνωμεν το τηλικουτον μυστηριον. Τυπος της του
Χριστου παρουσιας εστιν ο γαμος, συ δε μεθυεις; Ειπε μοι, ει εικονα ειδες του βασιλεως,
αρα αν αυτην ᾔσχυνες; Ουδαμως. ∆οκει μεν ουν αδιαφορα ειναι τα περι τον γαμον
γινομενα, εστι δε μεγαλων αιτια κακων. Παντα παρανομιας γεμει. Αισχροτης και
μωρολογια και ευτραπελια μη εκπορευεσθω, φησιν, εκ του στοματος υμων. Παντα δε
εκεινα, αισχροτης και μωρολογια και ευτραπελια, ουχ απλως, αλλα μετα επιτασεως·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

τεχνη γαρ το πραγμα εστι, και εγκωμια μεγαλα τοις αυτην μετιουσι· τα αμαρτηματα
τεχνη γεγονεν. Ουχ απλως αυτα μετερχομεθα, αλλα μετα σπουδης, μετα επιστημης· και
στρατηγει λοιπον ο διαβολος των αυτου ταγματων. Ὅπου γαρ μεθη, ακολασια· οπου
αισχρολογια, ο διαβολος παρεστι τα παρ' εαυτου εισφερων. Τουτοις εστιωμενος, ειπε
μοι, μυστηριον Χριστου τελεις, και τον διαβολον καλεις; Ταχα με φορτικον ειναι
νομιζετε. Και γαρ και τουτο της διαστροφης της πολλης, οτι και ο επιτιμων, γελωτα
οφλισκανει ως αυστηρος. Ουκ ακουετε Παυλου λεγοντος, Παν ο τι αν ποιητε, ειτε
εσθιετε, ειτε πινετε, ειτε τι ποιειτε, παντα εις δοξαν Θεου ποιειτε; Ὑμεις δε εις
δυσφημιαν και αδοξιαν. Ουκ ακουετε του Προφητου λεγοντος, ∆ουλευσατε τωι Κυριωι εν
φοβωι, και αγαλλιασθε αυτωι εν τρομωι; Ὑμεις δε διαχεισθε. Μη γαρ ουκ εστι και
ηδεσθαι, και μετα ασφαλειας; Βουλει μελων ακουσαι καλων; Μαλιστα μεν ουδε εδει·
πλην συγκαταβαινω, ει βουλει· μη των σατανικων ακουσηις, αλλα των πνευματικων.
Βουλει χορευοντας ιδειν; ορα των αγγελων τον χορον. Και πως δυνατον, φησιν, ιδειν;
Ἐαν ταυτα απελασηις, ελευσεται και ο Χριστος εις τουτους τους γαμους· του δε Χριστου
παροντος, και ο των αγγελων παρεστι χορος. Ἂν θεληις, και νυν θαυματα εργασεται,
καθαπερ και τοτε· ποιησει και νυν το υδωρ οινον· και πολλωι θαυμασιωτερον, την
διαχυσιν επιστρεψει την διαῤρεουσαν και ψυχραν επιθυμιαν, και επι την πνευματικην
μεταστησει. Τουτο εστιν εξ υδατος οινον ποιησαι. Ἔνθα αυληται, ουδαμου ο Χριστος·
αλλα καν εισελθηι, το πρωτον εκβαλλει τουτους, και τοτε θαυματουργει. Τι της
σατανικης πομπης αηδεστερον, ενθα αναρθρα παντα, ενθα παντα ασημα; αν δε τι και
εναρθρον, παλιν παντα αισχρα, παντα αηδη.
ζʹ. Ουδεν της αρετης ηδιον, ουδεν κοσμιοτητος γλυκυτερον, ουδεν σεμνοτητος
ποθεινοτερον. Ποιειτω τις γαμους, οιους εγω λεγω, και οψεται την ηδονην· 62.390
ποιους δε γαμους, προσεχετε. Πρωτον μεν ανδρα ζητει τηι παρθενωι οντως ανδρα και
προστατην, ως σωματι μελλων επιθησειν κεφαλην, ως ουκ ανδραποδον, αλλα θυγατερα
αυτωι μελλων παραδωσειν· μη χρηματα ζητει, μη γενους λαμπροτητα, μη πατριδος
μεγεθος, παντα ταυτα περιττα, αλλα ψυχης ευλαβειαν, επιεικειαν, την αληθη συνεσιν,
του Θεου τον φοβον, ει βουλει μεθ' ηδονης το θυγατριον ζηιν. Πλουσιωτερον γαρ
ζητουσα, ου μονον αυτην ουκ ωφελησεις, αλλα και βλαψεις, δουλην αντ' ελευθερας
ποιουσα. Ου τοσαυτην γαρ απο των χρυσιων καρπωσεται την ηδονην, οσην απο του
δουλευειν την αηδιαν. Ἀλλα μη ζητει ταυτα, αλλα μαλιστα μεν ομοτιμον· ει δε μη
δυνατον, πενεστερον μαλλον, η ευπορωτερον, ει γε μη αποδοσθαι δεσποτηι, αλλ'
εκδουναι ανδρι βουλει την θυγατερα. Ὅταν ακριβως εξετασηις τανδρος την αρετην, και
μελληις εκδιδοναι, παρακαλεσον τον Χριστον παραγενεσθαι· ου γαρ επαισχυνθησεται·
μυστηριον εστι της αυτου παρουσιας. Μαλιστα μεν ουν και τοτε παρακαλει, ωστε
μνηστηρα τοιουτον δουναι. Μη γενηι του παιδος του Ἀβρααμ χειρων, ος εις τοσαυτην
αποδημιαν πεμπομενος, ᾔδει ενθα χρη καταφυγειν· διο και παντων επετυχεν. Ὅταν
περιεργαζηι και ζητηις τον ανδρα, ευχου· ειπε τωι Θεωι· Ὃν αν θεληις συ οικονομησον·
εγχειρισον αυτωι το πραγμα, και τιμηθεις ταυτηι παρα σου τηι τιμηι αμειψεται σε. ∆υο δη
ποιειν χρη, αυτωι τε εγχειριζειν, και τοιουτον ζητειν, οιον αν αυτος βουληται, κοσμιον,
σωφρονα. Ὅταν ουν τους γαμους ποιηις, μη περιελθηις οικιας, κατοπτρα και ιματια
χρωμενη· ου γαρ προς επιδειξιν το πραγμα εστιν, ουδε εις πομπην εισαγεις το
θυγατριον· αλλα φαιδρυνουσα την οικιαν τοις ενουσι, καλει γειτονας και φιλους και
συγγενεις. Ὅσους αν οιδας επιεικεις, τουτους καλει, και τοις ουσιν επαρκεισθαι
παραινει. Μηδεις των απο της ορχηστρας παρεστω· εκει γαρ δαπανη περιττη και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ασχημος· καλεσον τον Χριστον προ των αλλων απαντων. Οιδας δια τινος αυτον
καλεσεις; Ὃς αν ποιησηι, φησιν, ενι τουτων των ελαχιστων, εμοι εποιησε. Μη νομισηις
το πραγμα δυσαρεστον ειναι, το πενητας καλειν δια τον Χριστον· δυσαρεστον το πορνας
καλειν. Το γαρ πενητας καλειν, τουτο αφορμη πλουτου, εκεινο δε ανατροπης. Κοσμει
την νυμφην μη τουτοις τοις κοσμιοις τοις απο του χρυσου, αλλ' επιεικειαι και αιδοι και
τοις συνηθεσιν ιματιοις, αντι παντος κοσμου χρυσου και εμπλεγματων, το ερυθριαιν, το
αισχυνεσθαι περιθεισα, και το μη ζητειν εκεινα. Μηδεις εστω θορυβος, μηδεμια ταραχη·
καλεισθω ο νυμφιος, δεχεσθω την παρθενον. Τα αριστα και τα δειπνα μη μεθης εστω
πληρη, αλλα πνευματικης ηδονης. Μυρια γαρ εκ του τοιουτου γαμου εσται τα καλα, και
τα του βιου εν ασφαλειαι· εκ δε των νυν γινομενων γαμων (ει γε γαμους, αλλα μη
πομπας αυτα δει καλειν), ορα οσα τα κακα. ∆ιελυθησαν αι πασταδες, και ευθεως μεριμνα
και φοβος, μη τι παραπεσηι των κεχρημενων, και διαδεχεται την ηδονην αθυμια
αφορητος. Ἀλλ' αυτη μεν της κηδεστριας η αγωνια· μαλλον δε ουδε αυτη απηλ 62.391
λακται η νυμφη· τα γουν μετα ταυτα αυτης της νυμφης εστιν απαντα. Το γαρ οραιν
καταλυομενα απαντα, αθυμιας υποθεσις, το οραιν ερημον την οικιαν, κατηφειας
αφορμη. Ἐκει ο Χριστος, ενταυθα ο Σατανας· εκει θυμηδια, ενταυθα φροντις· εκει
ηδονη, ενταυθα λυπη· εκει δαπανη, ενταυθα ουδεν τοιουτον, εκει ασχημοσυνη, ενταυθα
ευκοσμια· εκει φθονος, ενταυθα αφθονια· εκει μεθη, ενταυθα νηψις, εν 62.392 ταυθα
σωτηρια, ενταυθα σωφροσυνη. Ταυτα δη παντα εννοουντες, στησωμεν το κακον μεχρι
τουτου, ινα αρεσωμεν τωι Θεωι, και των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον
επιτυχειν καταξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73


