Fragmenta in sancti Pauli epistulam i ad Corinthios
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΟΛΙΓΑ ΤΙΝΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Α.
ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΟΛΙΓΑ ΤΙΝΑ
ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Α.
Παυλος κλητος αποστολος Ἰησου Χριστου.
ἈΠΕΣΤΑΛΘΑΙ φησιν ο θεσπεσιος Παυλος παρα Χριστου, ευδοκιαι του Θεου και
Πατρος· τουτο γαρ οιμαι εστι το ∆ια θεληματος Θεου· επειδη γαρ δι' Υιου το θελειν και
το ενεργειν εστι του Πατρος, δι' αυτου παλιν τους αγιους εις αποστολην προκεχειρησθαι
φαμεν. Και Σωσθενης ο αδελφος κ.τ.λ. Ὅτι ονησει των κηρυγματων η δυναμις ου μονον
Κορινθιους, αλλα και παντας τους εν Χριστωι κεκλημενους εις τον δια πιστεως
αγιασμον, διατρανοι λεγων Ἡγιασμενοις εν Χριστωι εν παντι τοπωι αυτων τε και ημων·
ο μεν γαρ νομος ουκ εν παντι τοπωι κεκελευκε τουτο δραν, αλλ' εις τον θειον 250 αυτον
εν Ἱεροσολυμοις νεων αφικεσθαι· εδεδιει γαρ της παρ' αυτοις διανοιας ως εικος το
ευμετακομιστον, μη αρα πως προσκυνειν η θυειν εν παντι τοπωι κεκελευσμενοι,
προφασιν της εις τα αισχιω μεταβολης [εχοιεν] τον νομον, και προσκυνησειαν τοις
γλυπτοις, ναους εαυτοις ιστωντες και βωμους· επειδη δε κεκλημεθα λοιπον οι εξ εθνων
δια πιστεως της εις Χριστον εις οικειοτητα την ως προς Θεον, και την δια του Ἁγιου
Πνευματος ασφαλειαν πεπλουτηκαμεν, προσκυνειν τεταγμεθα ουκ εν γε τοις
Ἱεροσολυμοις απαντες, αλλ' εν παντι τοπωι· και τουτο ην αρα το δια των προφητων
λεγομενον "Και προσκυνησουσι τωι Κυριωι εκαστος εκ του "τοπου αυτου." Ἐπιστελλει δη
ουν αμα Σωσθενει τηι εκκλησιαι του Θεου, ην αυτος εαυτωι παρεστησεν ο Χριστος· και τις
αυτην ωπτο; παντες οι ηγιασμενοι και κεκλημενοι δια Χριστου προς δικαιωσιν,
επικαλουμενοι τε το ονομα αυτου εν παντι τοπωι αυτων τε και ημων, τουτεστιν ειτε εν
τηι των Ἰουδαιων γηι, ειτ' ουν εν ταις των εθνων πολεσι τε και χωραις. Θεον δε κατα
φυσιν διακηρυττει Χριστον, και συν αυτωι τε και δι' αυτου τωι Θεωι και Πατρι την δοξαν
πραγματευεται· Θεου μεν γαρ εκκλησιαν ονομαζει τους ηγιασμενους, Χριστωι δε παλιν
αυτους προσνεμει λεγων "Ει δε τις Πνευμα Χριστου "ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου."
Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου. Χαριτι
στεφανοι τους πεπιστευκοτας τηι παρα του Θεου και Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου·
δι' αυτου γαρ και εν αυτωι τα παντα παρα του Θεου και Πατρος, συνδοτηρ τε εστι και
συνχορηγος τωι γεγεννηκοτι των ανωθεν αγαθων, και διανομευς των εξ ουρανου
χαρισματων, και αυτος εστιν η παντων ειρηνη, τηι παρ' εαυτου χαριτι καταλαμπρυνων
251 αρχας, θρονους τε και εξουσιας και απαξαπλως ειπειν πασαν κτισιν λογικην. Ἦτε δε
κατηρτισμενοι εν τωι αυτωι νοι και εν τηι αυτηι γνωμηι. Ὅτι ονοματι τωι δεσποτικωι
κατασεμνυνεσθαι δειν, αναγκαιον ην αμα και σοφον αναπεισαι, λεγων αυτος δι' ενος
των αγιων προφητων "Τοις δε δουλευουσι μοι κληθησεται "ονομα καινον, ο
ευλογηθησεται επι της γης·" χριστιανοι γαρ ωνομασμεθα, και το ονομα το καινον
πεπλουτηκαμεν, ου δικαιως εστερηνται τινες των ορθων της Ἐκκλησιας αποφοιτωντες·
και προσκειμενοι πνευμασι πλανοις και ανοσιων τινων ψευδοδιδασκαλων τερατισμοις,
το αυτων εσχηκασιν ονομα, και μαλα εικοτως· ου γαρ εισι του Χριστου, την κατ' αυτου
δυσφημιαν μερισαμενοι, και εις διαφορους δοξας τε και γνωμας κατεσχισμενοι, καιτοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Χριστου τους ιδιους κεκληκοτος εν ειρηνηι. και οτι εις εστιν αυτος, και ου μεμερισται· εν
ουν οι παντες εσμεν εν Χριστωι, κατηρτισμεθα τε προς τουτο εν τωι αυτωι νοι και εν τηι
αυτηι γνωμηι, συνδεντος ημας εις ομοψυχιαν καθ' ενωσιν την πνευματικην του περι
ημων λεγοντος τωι Θεωι και Πατρι Θελω ωσπερ εγω και συ εν εσμεν, ουτως "και αυτοι εν
ημιν εν "ωσιν." Μεμερισται ο Χριστος; μη Παυλος εσταυρωθη υπερ υμων; Ει ετερος τον
υπερ ημων ανετλη σταυρον, αυτου και λεγωμεθα· και ει βεβαπτισμεθα τυχον εις την
ετερου κλησιν, εκεινος ημας εχετω, και αυτον επιγραψωμεθα σωτηρα και λυτρωτην· ει
δε "Χριστος απεθανεν υπερ των αμαρτιων "ημων," και αυτωι και μονωι συντεθαμμεθα
"δια του βαπ"τισματος εις τον θανατον," πλουτειτω, φησι, τους ηγορασμενους αυτος·
σεσωσμεθα γαρ δι' αυτου τε και παρ' αυτου τεθεικοτος υπερ ημων την ιδιαν ψυχην.
252 Ου γαρ απεστειλεν με Χριστος βαπτιζειν, αλλ' ευαγγελιζεσθαι. Ἀπεσταλται
μεν ομολογουμενως διακηρυξων τοις εθνεσι τον Ἰησουν· αλλ' εργον ειναι φαμεν της
αποστολης το ως εν καιρωι τε και χρειαις πληρουν, ειτ' ουν ελοιτο, και το βαπτισαι
τινας. ινα δε μη τον του χρηναι κηρυττειν καιρον ετεροις φαινοιτο δαπανων
σπουδασμασι, παρεις ευ μαλα τοις κατα χωρας και πασι τεταγμενοις εις επισκοπην το ως
εν σχοληι τουτο δραν, ευηγγελιζετο μαλλον αυτος, ατε δη και λογου χρειαν
πεπιστευμενος και πολυ λιαν ηκριβωκως το Χριστου μυστηριον· αλλ' ωσπερ ο θεσπεσιος
Στεφανος, καιτοι τραπεζων διακονον προχειρισαμενος, ουκ αποπεμπτον εποιειτο το
χρηναι μυσταγωγειν, ουτω και ο θεσπεσιος Παυλος καιτοι τεθειμενος εις το δειν
ευαγγελιζεσθαι το Χριστου μυστηριον, επληρου κατα καιρον και την του βαπτισματος
χρειαν, προκειμενης επ' αμφω της εξουσιας αυτωι, και εξειργοντος ουδενος ειπερ ελοιτο
τουτο δραν. Που σοφος; που γραμματευς; που συζητητης του αιωνος τουτου; Τοις μεν
μεγα φρονουσιν επι σοφιαι κοσμικηι και την πιστιν ου προσιεμενοις, δηλον δε οτι την εις
Χριστον, μωρια το ευαγγελιον· ημιν δε ουχ ουτως, πολλου γε και δει· διατεθειμεθα γαρ
οτι δυναμις Θεου εστι, και σωτηριας οδος αποφερουσα προς αγιασμον, και εις την της
αληθειας επιγνωσιν παιδαγωγουσα σοφως δαψιλων κηρυγματων. οιμαι δε εγωγε
σοφους νυν αυτον αποκαλειν τους ρητορας, οι τηι των λογων δεινοτητι το πιθανον αει
τωι ψευδει συμπλεκοντες, της αληθειας αυτωι την δοκησιν περιποιειν εσπουδαζον·
γραμματεας δε οιμαι τους γραμματιστας ητοι γραμματικους, οις ην εθος τας των
ποιητων περιεργαζεσθαι συγγραφας και διερμηνευειν τοις νεοις· συζητητας δε φησι
τους λογομαχειν ειωθοτας και ακριβειαι δηθεν των πραγμα 253 των βασανιστας, οι ταις
των εννοιων ευρεσεσιν, ως ενι το εφ' εκαστωι των προκειμενων αδιαβλητως εχειν
δοκουν, ζητειν υποκρινονται την αληθειαν, αλλ' ουτι πω ορθως, μαλλον δε εις απαν
ημελημενως· ηγνοηκασι γαρ τον των ολων Θεον, ος τοδε το συμπαν αποῤρητοις
ενεργειαις απονητι διεπηξατο, και παρηνεγκεν εις το ειναι τα ουκ οντα παντα,
κατανευσας μονον· μεμωραται τοινυν αληθως η του κοσμου σοφια. Ἐπειδη γαρ εν τηι
σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον, ευδοκησεν ο Θεος δια της
μωριας του κηρυγματος σωσαι τους πιστευοντας.
Σοφιαν Θεου και την ανθρωπινην ονομαζει συνεσιν και την ευγλωττιαν, ητοι
αυτο το της λεξεως ανθηρον· ινα διδαξηι οτι νου ποιητης ο Θεος και φρονησεως χορηγος
και ευγλωττιας, και ει τινες αυτοις εχρησαντο εφ' α μη προσηκεν· μωριαν δε του
κηρυγματος, των λεξεων την απλοτητα λεγει· ιδιωται μεν γαρ τωι λογωι γεγονασιν οι
θεσπεσιοι μαθηται, πλουσιοι δε τηι γνωσει. Ἐπειδη και ιουδαιοι σημειον αιτουσι και
ελληνες σοφιαν ζητουσι. Κατ' αμφω αληθης ο του Παυλου λογος· εξελαυνοντος γαρ
ποτε του Χριστου των ιερων περιβολων τους πωλουντας τα προβατα και τας βους,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τρυγονας τε και περιστερας, και φασκοντος "Μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου
"οικον εμποριου," αντεφεροντο λεγοντες "Τι σημειον δεικ"νυεις ημιν οτι ταυτα ποιεις;"
και "Τις εδωκεν σοι την "εξουσιαν ταυτην;" προσηιεσαν δε και των γραμματεων τινες
μετα πλειστην οσην σημειων επιδειξιν φιλοκακουργως λεγοντες "∆ιδασκαλε θελομεν
απο σου σημειον ιδειν." 254 ολιγου τοινυν παντελως αξιουντες λογου τας των αγιων
φωνας, δι' ων ην εικος αυτους δυνασθαι μαθειν οτι αυτος ην ο Χριστος, θεοσημιας
εζητουν· οθεν ελεγεν ο Σωτηρ τοις αποσταλεισιν υπο Ἰωαννου "Ἀπελθοντες
απαγγειλατε "̓Ιωαννηι α ακουετε και βλεπετε· τυφλοι αναβλεπουσι, χωλοι
"περιπατουσι" κ.τ.λ. και οι ελληνες την εν λεξει τε και λογοις ζητουντες λαμπροτητα,
ηγουνται δε και μωριαν της μετα σαρκος οικονομιας τον τροπον, και φασι Τι γαρ ολως
εδει Θεον οντα κατα φυσιν τον εκ Θεου Λογον, θελησει και νευματι κατορθουν
ισχυοντα τα κατα γνωμην αυτωι, γενεσθαι ανθρωπον και υπομειναι θανατον; πως δ' αν
γενοιτο, φασιν, αποτεκειν παρθενον; πως δε και αναστησεται το θανατωι
κατεφθαρμενον; αλλ' ουδεν αυτους απεικος τοιαυτα λεγειν "Ψυχικος γαρ ανθρωπος ου
δεχεται τα του Πνευματος· "μωρια γαρ αυτωι εστιν," αλλ' ημιν Θεου δυναμις εστι και
σοφια· σεσωκε γαρ δι' αυτου την υπ' ουρανον ο Θεος και Πατηρ, ως δια δυναμεως της
ενουσης αυτωι φυσικως, και της αποῤρητου σοφιας, της εαυτου δηλονοτι· σοφια γαρ και
δυναμις του Θεου και Πατρος ο Υιος, δι' ης τα παντα παρηκται προς γενεσιν, και
πεποιημενα σωζεται. και ει δη τις, φησιν, ελοιτο ταις ανθρωπων δυναμεσιν αντεξετασαι
την εν Θεωι, καταθρησει δη παντως οτι το δοκουν των θειων εργων ως εν ασθενειαι
πεπραχθαι τυχον, και οιον ουχ οληι δυναμει του πεποιηκοτος, απασης εστιν επεκεινα τε
και αμεινον της ανθρωπινης ισχυος· κατ' αυτον δε τουτονι τον τροπον και επι της
σοφιας νοησεις, οτι το μωρον ειναι δοκουν, σοφωτερον των ανθρωπων εστιν. οιονει
προς τα μεγεθη και καλλη των στοιχειων, ουρανου τε φημι και ηλιου και των λοιπων
αστρων και πυρος και υδατος και των αλλων, συγκριναι τις βουλοιτο τα μικρα των
κτισματων και ελαχιστα, ολιγη παντελως η εν τουτοις ευρεθησεται δυναμις τε και
σοφια, και ως απο γε 255 του ηττησθαι ... τις ειναι δοξειεν· αλλ' ουκ αν γενοιτο τις των
εν ημιν ουδε των ουτως ... εργατης. αληθως ουν, οτι το ασθενες του Θεου ισχυροτερον
των ανθρωπων εστιν, και το μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων εστιν. εχει
τοινυν το πανσοφον η οικονομια, βεβασιλευκε γαρ συνετως απασης της υπ' ουρανον εν
σοφιαι Χριστος. Καταγγελλων υμιν το μαρτυριον του Θεου. Μαρτυριον του Θεου φησι
τον Χριστον· μεμαρτυρηκε γαρ ο Θεος και Πατηρ επ' αυτωι λεγων "Ουτος εστιν ο υιος
μου "ο αγαπητος εν ωι ευδοκησα." Και εγω εν ασθενειαι και εν φοβωι κ.τ.λ. Καιτοι γαρ
ουτω μετριαι χρησαμενος υφηγησει, εδεδιειν σφοδρα, φησι, μη αρα πως αμεινους της
ενουσης ημιν ευρισκομενοι διανοιας, ονησειαν μεν ουδεν, αδικησειαν δε μαλλον· τοις
γαρ νηπιοις την φρενα τρυφερος τε και ευαφης πρεποι αν εις ειδησιν λογος, "τελειων δε
εστιν η στερεα τροφη, "των δια την εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασμενα εχοντων "προς
διακρισιν καλου τε και κακου." γεγονε τοινυν, φησιν, ως εν ασθενειαι πολληι, και ουκ εν
οληι δυναμει του μυσταγωγου προς υμας ο λογος· ουτε μην εν πειθοις σοφιας
ανθρωπινης αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως ινα η πιστις υμων μη ηι εν
σοφιαι ανθρωπων αλλ' εν δυναμει Θεου· τωι γαρ κηρυγματι προσεπηγον οι αποστολοι
και θεοσημιας, αποδειξιν εναργη το χρημα ποιουμενοι το χρηναι πιστευειν οτι Θεος εν
τουτοις δια του Πνευματος και δι' αυτων μεμαρτυρηται των πραγματων· ως αῤρητωι
τινι και αφραστωι δυναμει τε και ενεργειαι χρωμενοι, και κατορθουν ευκολως τας
τερατουργιας. τα μεν γαρ ελληνων μυθαρια δεοιντ' αν 256 εικοτως του συνασπιζοντος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

λογου, και το εν αυτοις ακαλλες οιονει περιστελλοντος· αποχρη γεμην τωι θειωι
κηρυγματι ψιλος τε και ευαφης και ως εν δυναμει Θεου μαρτυρουμενος λογος.
Σοφιαν δε ου του αιωνος τουτου ουδε των αρχοντων του αιωνος τουτου των
καταργουμενων. Προεισι μεν ο λογος των αγιων μυσταγωγων δια λεξεως χαμαιπετους,
ενιησι δε των θειων ημιν μυστηριων την ακιβδηλευτον γνωσιν, και σοφιαν οντα
Χριστον αποφαινει, ου δια της των εν κοσμωι σοφων καλλιεπειας, αλλ' εξ ιδιας φυσεως
μαρτυρουμενον, ον ουδεις εγνω των αρχοντων του αιωνος τουτου, οι τινες εισιν αι
πονηραι δυναμεις και αντικειμεναι, αιτινες λελαληκασιν εν τοις του κοσμου σοφοις. Ει
γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον Κυριον της δοξης εσταυρωσαν. Ἔχει πολυ το εικος ο λογος·
τεθριαμβευκε γαρ ο Χριστος δια του ιδιου σταυρου τας πονηρας και αντικειμενας
δυναμεις, προσηλωσας τωι ξυλωι "το καθ' ημων χειρογρα"φον," απεσοβησεν της καθ'
ημων τυραννιδος τον σαταναν, κατηργηκε του κοσμου την αμαρτιαν, ανηκας τοις κατω
πνευμασι τας ᾅδου πυλας, καθειλε του θανατου το κρατος· ειτα πως ουκ απηχθημενον
τοις ακαθαρτοις δαιμοσιν εστι το επι τωι σταυρωι παθος; ουκ αν ουν εσταυρωσαν, ειπερ
ᾔδεσαν ακριβως αυτον οντα τον λυτρωτην και της δοξης Κυριον. οτι γαρ διαβολικης
αγριοτητος εργον ην το δια της ιουδαιων απονοιας σταυρουσθαι Χριστον, παρεδειξεν
εναργως ο θεσπεσιος Ἰωαννης ειπων περι του Ἰουδα "Μετα γαρ το "ψωμιον, φησιν,
εισηλθεν εις αυτον ο σατανας," ος ουκ ᾔδει Θεον οντα τον Ἰησουν· ει γαρ και εγνω και
επεπειστο, πως επειραζεν αυτον εν τηι ερημωι λεγων "Ει υιος ει του 257 "Θεου, ειπε ινα
οι λιθοι ουτοι αρτοι γενωνται;" γεγονε δε ομολογουμενως και αυτωι τωι Σωτηρι σπουδη
το λαθειν τους αρχοντας του αιωνος τουτου, ινα και παθοι λαθων και τωι ιδιωι αιματι
κατακτησηται την υπ' ουρανον εαυτωι τε και τωι ιδιωι Πατρι. Και τα βαθη του Θεου. Βαθη
του Θεου των ιερων γραμματων η κεκρυμμενη και αποθετος γνωσις, ην ειδος το
Πνευμα ταις των αγιων αποκαλυπτει ψυχαις, θειον τινα νουν αποφαινον τον εν αυτοις.
Ψυχικος δε ανθρωπος. Ψυχικος εστιν ο κατα σαρκα ζων και μηπω τον νουν φωτισθεις
δια του Πνευματος, αλλα μονην την εμφυτον και ανθρωπινην συνεσιν εχων, ην ταις
απαντων ψυχαις εμβαλλει ο δημιουργος. Ὁ δε πνευματικος ανακρινει μεν παντα. Ὁ
πνευματικος ανακρινει μεν παντα και οιον καταλεπτυνει ταις ακριβειαις, ανακρινεται
δε υπ' ουδενος αυτος· οτι δε τοις λεγομενοις ειναι ψυχικοις δει δη παντως εις ονησιν
και παιδαγωγιαν πνευματικων διδασκαλων, καθιστησιν εναργες προστιθεις τε και
λεγων Τις γαρ εγνω νουν Κυριου ος συμβιβασει αυτον; ομοιον ωσει λεγοι Τον ψυχικον
ανθρωπον συμβιβασειεν αν ουδεις, ει μη νουν εχοι Χριστου· το δε 258 συμβιβασαι φησιν
αντι του νοησαι παρασκευασει· και τινες αν ειεν οι νουν εχοντες Κυριου, παλιν αυτος
παρεδειξεν ειπων Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν, τουτεστι το Πνευμα το λαλουν εν
αγιοις, και εκκαλυπτον αυτοις μυστηρια, και θειον τινα νουν αποφαινον τον εν αυτοις.
ουκουν ων γεγραφασι τα αμεινω τε και υψηλοτερα, νοειν τε και λεγειν δυναμενοις
συμμεμετρηκασιν οικονομικως ταις των μυσταγωγουμενων εξεσι την υφηγησιν. Και
εγω, αδελφοι, ουκ ηδυνηθην λαλησαι υμιν ως πνευματικοις, αλλ' ως σαρκικοις, ως
νηπιοις εν Χριστωι. Ουχ ως απορων του λογου προς τελειαν γνωσιν ανακομιζειν
ισχυοντος εκωλυθην υμιν λαλησαι τα τελειοτερα, αλλ' επειδη νηπιοι εστε την εξιν και
ανασφαλη τον νουν εχετε, μη προβεβηκοτα προς ειδησιν των τελειωτερων, και ου
δυναμενον χωρειν τεως μυστηρια. Ἐγω εφυτευσα. Ἐφυτευσε μεν Παυλος, ο δε Ἀπολλως
εποτισεν, εκαλει προς αυξησιν Θεος. τις ουν η φυτευσις η το εν αρχηι της πιστεως, και
οτι των ολων Κυριος ο Θεος επιγνωναι τε και ειπειν; τις δε ο ποτισμος η των εκ
διδασκαλιας λογων οιονει καταβολη και επιχυσις, τρεφουσα προς ευρωστιαν τον του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

πιστευσαντος νουν ινα φαινοιτο και καρποφορος; τις δε η αυξησις η παρα Χριστου η δια
Πνευματος στερεωσις και "εις ανδρα τελειον" αναδρομη αναλογως ταις εκαστου
σπουδαις τε και προθυμιαις χορηγουμενη; 259 Θεου γεωργιον, Θεου οικοδομη εστε.
Ἐπειδη Χριστος ημας εξηγορασεν τωι τιμιωι αυτου αιματι τον της σαρκος ανατλας
θανατον, του αγορασαντος παντως εσμεν, ουχ ετερων, ει και γεγονασιν εις ημας τινες
διακονοι και διαλλακται και μεσιται και μυσταγωγοι της παρ' αυτου χαριτος· διο ουχ
ετερων ονομαζομεθα αλλα μονου Χριστου ος και κυριευει ημων. Ὡς σοφος αρχιτεκτων
θεμελιον τεθεικα.
Ἐπειδη οικον ωνομασεν Θεου τους πεπιστευκοτας, θεμελιον εικοτως ονομαζει
Χριστον· και πολλοι μεν διδασκαλοι γεγονασι παρα Κορινθιοις, αυχει δε ο Παυλος το
πρωτος ειναι των αλλων, και οιον τις απαρχη των ευαγγελισαμενων αυτοις το Χριστου
μυστηριον, ος εστι θεμελιος ακατασειστος, ανεχων τους εποικοδομουμενους αυτωι, και
ναους υποφαινων, συναρμολογουμενους τε αλληλοις δια της πιστεως και τηι του Ἁγιου
Πνευματος χαριτι συμβαινοντος εις ομοψυχιαν· περι τουτου του θεμελιου εφασκεν ο
Θεος και Πατηρ δια προφητου "Ἰδου εγω εμβαλλω εις τα θεμελια Σιων "λιθον πολυτελη
ακρογωνιαιον εντιμον, εις τα θεμελια "αυτης, και ο πιστευων επ' αυτωι ου μη
καταισχυνθηι." Τεθεικεναι τοινυν ο Παυλος ευ μαλα φησι τον θεμελιον αυτος, και
δυνασθαι μεν ετερους επεργαζεσθαι τε και οικοδομειν, ου μην ετι καταθειναι και ετερον
παρα τον ηδη κειμενον ος εστιν Ἰησους Χριστος· "ου γαρ εστιν ετερον ονομα "υπο τον
ουρανον το δεδομενον εν ανθρωποις, εν ωι δει "σωθηναι ημας." "Εις γαρ Θεος και
Πατηρ, εξ ου τα 260 "παντα και ημεις εις αυτον, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, "δι' ου
τα παντα και ημεις δι' αυτου, και αυτος εστιν η "κεφαλη του σωματος της εκκλησιας." ει
τις ουν αρνειται τον θεμελιον και παραιτειται την πετραν, ουκ οικοδομει επ' αυτηι αλλ'
εις την αμμον· ταυτηιτοι και λιαν ευκολως κατασεισθησεται· ο γαρ μη ανεχηι Χριστος,
τουτο δη παντως κινηθησεται, ουχ εδραιαν εχων την στασιν. Ὡς μη ερχομενου δε μου
προς υμας εφυσιωθησαν τινες.
Ἐπειδη τινες ησαν εν Κορινθωι οιομενοι αρκειν εαυτοις και μη δεισθαι
διδασκαλων, και υπεραιρειν εν σοφιαι κοσμικης ευγλωττιας τον Παυλον· και δια τουτο
ανεφυσωντο προς υπεροψιαν κατεξανισταμενοι των αλλων, ομως ουκ ανεπιληπτοι
κατα τον βιον. επει ουν πεφυσιωνται τινες αποντος μου και νομιζουσι δια τουτο με
απολιμπανεσθαι ως δεδιοτα του ελθειν αυτοις εις λογους, οπερ ουχ ουτως εχει, ηξω
θελοντος και επιτρεποντος Θεου. Ἐλευσομαι δε ταχεως προς υμας, εαν ο Κυριος θελησηι.
Ἐπηγγειλατο μεν αφιξεσθαι πλην ου παντως, αλλ' ως πρεπον ην επιεικως προσθεις το
αναγκαιον το Ἐαν ο Κυριος θελησηι· δει γαρ ημας ουχ ετερως η φρονειν η λεγειν η ωδε
τε και μονος. Και γνωσομαι ου τον λογον των πεφυσιωμενων, αλλα την δυναμιν. Τις η
ονησις λεξεως λαμπρας εχουσης των αγαθων ουδεν, οποια η των ελληνων εστιν; η δε
γε της θεοπνευστου γραφης απλη μεν εστι και κατειθισμενη, πλουσιως γεμην ονινησι
και αποφερει λαμπρως εις επιγνωσιν αληθη του 261 κατα φυσιν οντος Θεου· αποτελει
δε προς τουτο και παντος αξια[γασ]του πραγματος επιμελητας· ου δη γεγονοτος,
καταπλουτησειεν αν τις και των δια Πνευματος χαρισματων την αξιοληπτον χαριν· ου
γαρ εν λογωι η βασιλεια των ουρανων, αλλ' εν δυναμει· το δε Ἐν δυναμει νοησεις, ει μεν
επ' αυτων φεροιτο των αγιων αποστολων, ως εν ισχυι τε και ενεργειαι τηι δια του
Πνευματος, καθ' ην εισι και θαυματουργοι· ει δ' εφ' ημων αυτων, ως εν δυναμει ζωης
της αγιας και ειλικρινους εκδεξηι το ειρημενον. Τι θελετε; εν ραβδωι ελθω προς υμας η
εν αγαπηι; Βουλεσθε, φησιν, σοφην επιπληξιν οιαι τινι ραβδωι επαγαγω τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ημαρτηκοσιν; η εν πνευματι πραΰτητος και ως εν αγαπηι προσενεχθεις παραδραμω
σεσιγηκως; αλλ' ην αμεινον αυτοις η επιπληξις αμα κοπτουσα το δεινον και το ραιθυμον
και της τοιαυτης παρανομιας την επιχειρησιν· περι ης και η θεοπνευστος εφη γραφη
περι των εξ Ἰσραηλ δια φωνης Ἰωηλ "Και υιος και πατηρ αυτου εισεπορευοντο προς
"την αυτην παιδισκην, οπως βεβηλωσωσι το ονομα του "Θεου αυτων." ταυτην φησι την
πορνειαν ουδε εν τοις εθνεσιν εστιν ακουσαι· Θησεα γαρ ηκηκοει που κατα το εικος
τεθηγμενον επι τωι ιδιωι παιδι, επαρασαμενον τε αυτωι, και δη και απεκτονοτα
διαβεβλημενον εκ μητρυιας· και ετερους τινας επι τοιοισδε αιτιαμασι ταις των ποιητων
ευστομιαις κατεσκωμμενους. Παραδουναι τον τοιουτον τωι σαταναι εις ολεθρον της
σαρκος.
Ἀπεδειξε δι' ων τον πεπορνευκοτα δεδωκεν εις ολεθρον της σαρκος ινα το
πνευμα σωθηι, τι εστιν "Ουκ εν λογωι "αλλ' εν δυναμει η βασιλεια των ουρανων·"
εξουσιας γαρ 262 της τεθαυμασμενης και δοθεισης ανωθεν αυτωι μηνυσις εναργης.
τετιμηκε γαρ τους αγιους ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος. Κρινεσθαι επι των αδικων
και ουχι επι των αγιων; Ἁγιους καλει τους ηγιασμενους εν πνευματι, αδικους δε τους
ουπω πεπιστευκοτας ως ετοιμοτατα λιαν προς παν οτιουν ιοντας των κακων·
ανεπιτηδευτον γαρ των ατοπων ουδεν τοις ουπω τον φυσει και αληθως ειδοσι Θεον.
Ουκ οιδατε οτι οι αγιοι τον κοσμον κρινουσιν; Κρινουσι δε αυτον ου παντη τε και
παντως προκαθημενοι δικασται· "Εις γαρ ο νομοθετης και κριτης·" αλλα τηι του βιου
σεμνοτητι και τηι προς παν ευπειθειαι μονονουχι καθοριζοντες του κοσμου την
αμαρτιαν, οτι μη γεγονασιν αυτων μιμηται. μιας μεν γαρ φυσεως οι παντες εσμεν, ει και
μητερα λαχοντες την γην και εν τουτοις τοις επικηροις οντες σωμασιν, αλλ' ει
γεγονασιν τινες εξ ημων φιλοθεοι τε και αγαθοι, ποιος αρα λοιπον επικουρησει λογος
τοις την ακλεα και επαρατον ελομενοις ζωην επι του θειου βηματος; εξον γαρ εν ισωι
τοις αλλοις κατασεμνυνεσθαι, προς παν οτιουν των εκτοπων εθελονται κεχωρηκασιν.
Ουκ οιδατε οτι αγγελους κρινουμεν; μητι γε βιωτικα; Ἀναγνωσομεθα δε τον
στιχον ως εν ερωτησει και υποστιγμηι, ως κατα ερωτησιν αναγνωστεον τουτο καθ'
υποστιγμην Τις γαρ ο τολμων ειπειν, οτι αναξιοι εστε των ουτως ευτελεστατων
κριτηριων, οι τηι του βιου λαμπροτητι κρινοντες τον κοσμον; ειτα και λογισμον επαγει
του ειρημενου τηι του μειζονος παραθεσει συνιστων το του λογου βεβαιον. αγγελους δε
ωδε ουχ αγιους, τους αποστατας δε 263 μαλλον λεγει, τους την εαυτων αρχην ου
τετηρηκοτας, οι ανωθεν οντες και σωμασι τοις απο γης ου πεφορτισμενοι,
κατακριθησονται υπο των αγιων κατα τον ισον τωι κοσμωι τροπον δια της των αγιων
επιεικειας, εφ' απασι τοις αισχιστοις κατηγορουμενοι. ει ουν αγγελων αμεινους οι αγιοι,
πως αναξιοι κριτηριων ελαχιστων ειεν αν των επι πραγμασι κοσμικοις; Βιωτικα μεν ουν
κριτηρια εαν εχητε. Μικρον κομιδη και του μηδενος αξιον τοις αγαν επιεικεσιν εν
εκκλησιαι το κρινειν εστι τα βιωτικα· πεπαιδευμεθα δε και τουτο παρα του Κυριου·
προσηιει μεν γαρ τις αυτωι λεγων "∆ιδασκαλε ειπε τωι αδελφωι μου μερισασθαι μετ' "εμου
την κληρονομιαν· ο δε προς αυτον Ἄνθρωπε, φησι, "τις με κατεστησε κριτην η μεριστην
εφ' υμας;" πρεποι γαρ αν μαλλον και νουνεχεστεροις εν εκκλησιαι το κρινειν τα
πνευματικα, το βασανιζειν ευτεχνως τον περι πιστεως λογον· ενηριθμηται δε τουτο τοις
ανωθεν και δια του Πνευματος αγαθοις· διδοται γαρ τισι λογος σοφιας και λογος
γνωσεως, ετεροις δε και διακρισις πνευματων. Ουκ οιδατε οτι τα σωματα υμων μελη
Χριστου εστιν; Πως αν ειεν μελη Χριστου τα ημων; εχομεν αυτον εν εαυτοις αισθητως
τε και νοητως· κατοικει μεν γαρ εν ταις καρδιαις ημων δια του Πνευματος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

μετεσχηκαμεν δε και της αγιας αυτου σαρκος, ηγιασμεθα τε διττως· και κατυκηκεν 264
εν ημιν ως ζωη και ζωοποιος, ινα τον τοις μελεσιν ημων επισκηψαντα θανατον
καταργησηι δι' εαυτου· και τουτο ημας απαλλασσει φθορας και των του θανατου βροχων
και αμεινους ποιει παθων σαρκικων. και δεχομεθα την αζυμον εν εαυτοις διδασκαλιαν
των θειων λογιων την τρεφουσαν το ηγεμονικον, και συζωμεν Χριστωι, δηλον δε οτι
πνευματικως, περιγενομενοι των της σαρκος παθων. ει τοινυν αυτος εστιν "η κεφαλη
του σωματος της εκκλησιας," ημεις αρα εσμεν οι καθ' εκαστα μελη· οταν ουν εις
ατοπους ηδονας καταπιπτωμεν, τοτε δη τοτε πλημμελησομεν εις αυτον, ου και
γεγοναμεν μελη· πορνοις γαρ ωσπερ τα αυτου χαριουμεθα· τα μελη αυτου μολυνονται
τηι αμαρτιαι και πορνης ποιουνται μελη. ωσπερ γαρ ο γυναικι κολλωμενος εν προς αυτην
εσται σωμα, ουτως και ο Θεωι συνδεσμουμενος νοητως εν προς αυτον εσται πνευμα·
γεγοναμεν γαρ "θειας κοινωνοι φυσεως," συνηφθημεν τε και ηγιασμεθα δια του
Πνευματος εν Χριστωι.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΕΚ ΤΟΥ Γ ΤΟΜΟΥ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ.
Παν αμαρτημα ο εαν ποιησηι ανθρωπος, εκτος του σωματος εστιν, ο δε πορνευων
εις το ιδιον σωμα αμαρτανει. ΦΑΙΗ τις αν Ὁ φονευτης, ειπε μοι, τινα δη τροπον
ενεργησει τον φονον; αρ' ου δι' αιματος; ει δε δη τις ελοιτο φιλοψογειν ετερους, ου δια
γλωττης εστι τοιουτος; ειτα ποιον εσται των πλημμεληματων ο δρωτο αν, ουχι δια του
σωματος; ψευδοεπης ουν αρα λοιπον ο πνευματοφορος αναφανειται που; μη γενοιτο·
λαλει γαρ εν Χριστωι, Χριστος δε εστιν η αληθεια· εσται δη ουν αληθης. ει τηιδε πη. το
χρημα διασκεπτομεθα, ει τις ελοιτο τυχον σκαιος ειναι τους τροπους, εις ετερους που
παντως εσται τοιουτος και ουκ εις εαυτον. αποκτενει γαρ ο φονευτης, ουχ εαυτον, αλλ'
ετερους, υβρισει δε και ο λοιδορος ουχ εαυτον, αλλ' ετερους, αδικησει δε και ο
πλεονεκτης ουχ εαυτον αλλ' εφ' ετερους, και εφ' εκαστωι των εκτοπων τινα των
δρωμενων τοιαυτην ευρησεις οδον. ουκουν κατα τονδε τον τροπον Παν αμαρτημα
εκτος του σωματος εστιν, ο δε πορνευων εις το ιδιον σωμα αμαρτανει. αλωσεται γαρ
αδικων αυτο το ιδιον σωμα, 266 και τινα τροπον, ερω. τα μελη του σωματος ημων δια
μεν της αγνειας Χριστου μελη μεμενηκοτα, μεθεξουσι παντως της παρ' αυτου ζωης τε
και δοξης· "μετασχηματισει γαρ το "σωμα της ταπεινωσεως ημων συμμορφον τωι
σωματι της "δοξης αυτου·" ει δε δη γενοιτο πορνης μελη, πως αν λαβοι τον
μετασχηματισμον και την της προς αυτον συμμορφιας λαμπροτητα νοητην;
εγηγερμενων γαρ των απο γης σωματων κατα τον της αναστασεως καιρον
"Ἐκλαμψουσι μεν οι "δικαιοι ως ο ηλιος," οι δε ασεβεις τε και βεβηλοι και βεβιωκοτες
εκτοπως, εγερθησονται μεν, ου μην ετι και την ευκλεα διαβιωσονται ζωην, αμετοχοι δε
μενουσι και δοξης· αναστησονται γαρ ουκ "εν κρισει ουτε μην εν βουληι "δικαιων," αλλ'
επι ποινηι και δικηι, κατοιχησονται γαρ εις το σκοτος το εξωτερον· πως γαρ εν δοξηι το
κολαζομενον; προσεπαγει δε τι και ετερον, ουκ ανικανως εχον αναπεισαι μισειν την
επαρατον του σωματος ηδονην.
Ἐπειδη και ο φονευων και ατιμαζων και λοιδορων, ει και σωματι ποιει την
αμαρτιαν, αλλ' ομως εις ετερους αυτο πραττει, τουτων των τροπων λεγεται Παν
αμαρτημα εκτος του σωματος, ο δε πορνευων αυτο το ιδιον αδικει σωμα· τα σωματα
ημων δι' αγνειας μενουσι μελη Χριστου, και μεταλαμβανουσι της παρ' αυτου ζωης και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

δοξης· εαν δε μολυνθηι, στερειται της τοιαυτης δοξης. Ουκ οιδατε οτι το σωμα υμων
ναος του εν υμιν Ἁγιου Πνευματος. Κατυκηκε γαρ εν ημιν το της "υιοθεσιας Πνευμα,"
τουτεστι το Ἅγιον, "εν ωι κραζομεν Ἀββα ο πατηρ·" ηγορασμεθα δε και τιμης, τεθεικοτος
υπερ ημων την ιδιαν ψυχην 267 του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· εσμεν ουν αρα
ναοι Θεου ζωντος, εναυλιζεται γαρ ημιν δι' Ἁγιου Πνευματος Χριστος, εχων εν ιδιαι
φυσει και τον εξ ου πεφηνεν ουσιωδως Πατερα και Θεον· εφη γαρ αυτος "Ἐαν τις αγαπαι
με, "τον λογον μου τηρησει, και ο Πατηρ μου αγαπησει αυ"τον, και προς αυτον
ελευσομεθα και μονην παρ' αυτωι "ποιησομεθα." απεστω δη ουν των ημετερων
διανοιων ως απο ναου Θεου η κακοσμος ηδονη, αναφοιτατω δε μαλλον καθαπερ εν
ταξει θυμιαματων της εγκρατειας η ευοσμια, και παραστησωμεν "τα σωματα ημων
θυσιαν ζωσαν, αγιαν, "ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν" ημων· ηγορασθημεν
γαρ "ου φθαρτοις αργυριωι η χρυσιωι, αλλα τιμιωι "αιματι," κατα το γεγραμμενον·
ουκουν τωι πριαμενωι δουλευσωμεν, αυτωι παραστησωμεν εαυτους εις υπακοην, "και "τα
μελη ημων οπλα δικαιοσυνης τωι Θεωι·" γεγραπται γαρ οτι "Το δε σωμα ου τηι πορνειαι
αλλα τωι Κυριωι, και ο "Κυριος τωι σωματι." οταν τοινυν τηρωμεν τα μελη του σωματος,
τον εκ της φιλοσαρκιας ουκ εχοντα μολυσμον, τοτε και ο Κυριος εσται τωι σωματι·
κατοικει γαρ εν αγιοις αγιος ων κατα φυσιν ως Θεος. Λεγω δε τοις αγαμοις και ταις
χηραις, καλον αυτοις εστιν εαν μεινωσιν ως καγω. Ἐλαφροι και ευπαροιστοι
κατεφωρωντο λιαν εις παν οτιουν των σφισι καθ' ηδονην οι εξ Ἰσραηλ· ταυτηιτοι
δικαιως το χρηναι γνωμοδοτειν παρηιρηντο νομωι· επ' αυτων γαρ, φησιν, ουκ εστιν
προσθειναι, και απ' αυτων ουκ εστιν αφελειν· οι δε γε των ευαγγελικων θεσπισματων
εισηγηται βεβηκοτα τον νουν εχοντες εις το αγαθον, και αυτον εν εαυτοις εσχηκοτες
λαλουντα Χριστον, εθαρσηθησαν εικοτως 268 επ' εξουσιας ποιεισθαι πολλης τους της
υφηγησεως λογους, καν ει μη τι κεοιτο των πρακτεων παρα γε τοις ιεροις γραμμασιν·
τοιουτος τις υπαρχων και ο θεσπεσιος Παυλος Λεγω δε φησι τοις αγαμοις και ταις
χηραις, καλον αυτοις εαν μεινωσιν ως καγω, και τα εξης· ενθα μεν γαρ ου θειος ημιν
νομος το Λεγω τεθεικεν αναγκαιως· ου δε Χριστος ο προσταττων ην, το Παραγγελλω
φησι, προσεπαγων ευθυς το Ουκ εγω, αλλ' ο Κυριος· τι δε αρα παρωπται των αναγκαιων
νομοθετουντι Χριστωι; επινοουσι δε τι το αμεινον οι μυσταγωγοι; καιτοι πως ουκ αμαθες
και αποπληκτον παντελως το μη αρτιως εχειν οιεσθαι τα παρα Χριστου; τι ουν ερουμεν;
ουκ απεφησεν τον γαμον το ευαγγελικον και θεσπεσιον κηρυγμα, επιμετρουντος οιμαι
που του Θεου τηι ανθρωπου φυσει την εντολην· εφη γαρ τοις πειραζουσι φαρισαιοις ο
Κυριος ερωτησασιν αυτον "Ει εξεστιν απολυσαι την γυ"ναικα αυτου" μη επι πορνειαι, οτι
ο απολυων "την γυναικα "αυτου παρεκτος λογου πορνειας, ποιει αυτην μοιχευθηναι."
προς ταυτα λεγουσιν αυτωι οι μαθηται "Ει ουτως εστι του "ανθρωπου η αιτια μετα της
γυναικος, ου συμφερει γαμη"σαι· ο δε ειπεν αυτοις Εισιν ευνουχοι οιτινες εκ κοιλιας
"μητρος εγεννηθησαν ουτως, και εισιν ευνουχοι οιτινες ευνουχισθησαν υπο των
ανθρωπων, και εισιν ευνουχοι οι"τινες ευνουχισαν εαυτους δια την βασιλειαν των
ουρανων· "ο δυναμενος χωρειν χωρειτω." προυθηκε γαρ τοις εθελουσι κατορθουν, ου
μην υπηγαγε νομωι, οτι μη παντας ηπιστατο των της σαρκος κινηματων κατευμεγεθειν
δυνασθαι.
269 Και τουτο εις απαν εχει τι τοιουτον και η κατα νομον σκια· προστεταχε μεν
γαρ τους των θυσιων ποιεισθαι τροπους εις δοξαν Θεου, τουτο μεν υπερ αμαρτιας και
αγνοηματων, τουτο δε εις καθαρισμον και αποῤριψιν ρυπου, και μην και τας εν
σαββατωι τας κατα νουμηνιαν, τας εν ταις εορταις· ηφιει γεμην προς τουτοις και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εκουσιαζεσθαι τινας, τουτεστι προσκομιζειν Θεωι· τα εκουσια δε ταυτα ησαν· τα υπερ τον
νομον, ως εξ αγαθης και φιλοθεον φιλοτιμιας καρποι· αλλ' ην μεν ου θεμις των εν
νομωι διατεταγμενων ραιθυμησαι θυσιων· επαινου γεμην αξιους ηγειτο Θεος τους
προστιθεντας εκεινοις τα οικοθεν τε και απο γνωμης ιδιας. τουτο τι και νυν
εξωικονομησθαι φαμεν· ουκ απεφησε μεν γαρ ο Χριστος το ειπερ τις ελοιτο και της κατα
νομον απτεσθαι κοινωνιας· κατορθουν δε το μειζον ημας απειρξειεν αν ουδεν, ει της εις
ληξιν ευκλειας μεταποιεισθαι σπουδαζομεν. αριστα ουν ο Παυλος λεγει μεν τοις
αγαμοις και ταις χηραις, καλον αυτοις εαν μεινωσιν ως καγω· τοις δε γεγαμηκοσι
παραγγελλω ουκ εγω αλλ' ο Κυριος, και τα εξης· παρακομιζει δε εις υποτυπωσιν της
εξειλεγμενης και απερισπαστου ζωης τα καθ' εαυτον, παντως που την αγαμιαν του
ετερου προθεις. ουκουν ει και απεδυσατο τις τον του νομου ζυγον, μενετω φησιν εν
εγκρατειαι· κληρονομησει γαρ ουτω την των ουρανων βασιλειαν. και πιστωσεται λεγων
ο των στεφανων διανομευς "Ταδε λεγει Κυριος τοις ευνουχοις 270 "Ὅσοι αν
φυλαζωνται τα σαββατα μου και εκλεξωνται α "εγω θελω και αντεχωνται της διαθηκης
μου, δωσω αυτοις "εν τωι οικωι μου και εν τωι τειχει μου τοπον ονομαστον, "κρεισσον
υιων και θυγατερων ονομα αιωνιον δωσω αυτοις "και ουκ εκλειψει." Ουκουν της
εγκρατειας αξιοληπτος ο μισθος· τοις γεμην ηδη τωι γαμωι κατειλημμενοις, αποφοιταν
ουκ αφιησι της απαξ συνωικισμενης, ινα μη θορυβων εμπλεων την υπ' ουρανον το
σωτηριον αποφηνηι κηρυγμα· ουκ επαινουντος το χρημα του παντων ημων Σωτηρος
Χριστου, ει και ο νομος οικονομικως εφηκε τοις αρχαιοτεροις τουτο ποιειν δια "την
"σκληροκαρδιαν αυτων," καθα φησιν αυτος ο Σωτηρ.
Ὅτι δε ασφαλεστεροι τε και αλκιμωτεροι των αρχαιοτερων οι εν Χριστωι,
καντευθεν ιδειν τοις εθελουσι ραιον· ο μεν γαρ νομος τοις εξ Ἰσραηλ απεφησε το δειν
αλλοφυλοις συνιεναι τε και γαμικως αναπλεκεσθαι· ημιν δε ο Παυλος Ει τις αδελφος
γυναικα εχει απιστον, και τα εξης. εκεινοις μεν γαρ ο νους ην σαθρος και σεσαλευμενος,
ημεις δε ουχ ουτως· κεχρισμεθα γαρ εις υιοθεσιαν τωι Ἁγιωι Πνευματι και κατυκηκεν εν
ημιν ο Χριστος· βεβηκοτες δη ουν ουτως προς παν οτιουν των αγαθων, δεδιαμεν κατ'
ουδενα τροπον το συνειναι τινι των απιστων ετι· τεθαῤρηκαμεν δε μαλλον οτι
σαγηνευσομεν εις ευσεβειαν, και ουχ ημεις της ενουσης εκεινοις αμαθιας εσομεθα
θηραμα· και ευλογουμεν μαλλον τους ουπω πιστευσαντας η μολυνομεθα παρ' αυτων·
ηγιασται γαρ φησιν ο ανηρ ο απιστος εν τηι γυναικι· ουτως 271 εισιν αγια και τα τεκνα
υμων, νικωντος παντως που του εν τοις πιστευουσιν αγιασμου των ουπω
πεπιστευκοτων τον ρυπον. ει δε ο απιστος χωριζεται φησιν, χωριζεσθω· ου δεδουλωται
ο αδελφος η η αδελφη εν τοις τοιουτοις· οιχεσθω γαρ, ει δοκει, του αγιαζοντος ο
μεμολυσμενος, γνωμης ιδιας οψωνιον εχων την εν γε τουτωι ζημιαν· ανυπαιτιος δε
παντελως ο ταις θειαις επομενος εντολαις· ευλογηθησεται γαρ ως ευηνιος παρα του
παντων ημων Σωτηρος Χριστου. Περιτετμημενος τις εκληθη; μη επισπασθω· εν
ακροβυστιαι τις εκληθη; μη περιτεμνεσθω. Τινες ως εικος των εκ περιτομης
διελογιζοντο καθ' εαυτους Πως εσομεθα δεκτοι και την εν Χριστωι ζωην τιμησομεν,
εχοντες ηδη την περιτομην; δεησει ταχα που και 272 επισπασθαι, τουτεστι παλινδρομειν
εις ακροβυστιαν, και την της σαρκος καταβιαζεσθαι φυσιν· οι γεμην εξ ελληνικης
ερχομενοι πλανης, παρα των ετι την εν νομωι τιμωντων σκιαν ταχα που μανθανοντες,
ως εστι χρημα τιμιον η περιτομη, και πασιν αγιοις τετηρημενον, καιτοι την πιστιν εσθ'
οτε παραδεξαμενοι, επετελουντο σαρκι, καθαπερ αμελει και των εν Γαλατιαι τινες, οις
και ο θεσπεσιος Παυλος επιπληττει λεγων "Ἐναρξαμενοι πνευματι νυν σαρκι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

επιτελεισθε;" εδει τοινυν σαφει και εναργεστατωι κηρυγματι της αληθειας αυτοις
ανευρυναι την οδον, και ως η περιτομη ουδεν εστι των αλλων εντολων του Θεου
εστερημενη· ομοιως δε και η ακροβυστια ουδεν εστι μη ευαγγελικωι βιωι κεκοσμημενη.
Προσηκει τοινυν τον κεκλημενον εν τηι κλησει μενειν οπως αν εχοι σχηματος· μετεισι
δε αναγκαιως επι το χρηναι παλιν δυσφημιαν ετεραν μονονουχι αποσοβειν του θειου
κηρυγματος· πνευμα μεν γαρ δουλειας ην εν τοις υπο νομον· το δε θεσπισμα το
ευαγγελικον, της υιοθεσιας το πνευμα τοις πιστευειν εθελουσιν ενιεσθαι φησιν, και ουκ
ετι καλουν εις δουλειαν, αλλ' εις ελευθερον αξιωμα.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΚ ΤΟΥ ∆ ΤΟΜΟΥ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΚΥΡΙΛΛΟΥ.
∆ουλος εκληθης; μη σοι μελετω. ἘΠΕΙ∆Η τινες της του Ἁγιου Πνευματος
αξιουμενοι χαριτος, τον της κατα σαρκα δουλειας απεσειοντο ζυγον, επιστελλει μεν και
δι' ετερων "Μονον μη την ελευθεριαν εις "αφορμην τηι σαρκι," καταγοητευει δε ωσπερ
και δια τουτων αυτους αστειοτατα λεγων ∆ουλος εκληθης; μη σοι μελετω· αλλ' ει και
δυνασαι ελευθερος γενεσθαι, μαλλον χρησαι· τουτεστι καν εις τον της δουλειας της
κατα σαρκα ζυγον επηρτημενον εχων εκληθης δια της πιστεως εις ελευθεραν υιοτητα,
καν ει της θειας φυσεως γεγονας κοινωνος, αμεινον εσο μικροψυχιας, ουκ αμισθον
ευρησεις τον επι τηι δουλειαι πονον· οιδεν μεν γαρ ελευθεραν την φυσιν ο δημιουργος·
πεποιηται γαρ ουτως παρ' αυτου· πλεονεξια δε τις παρεισδραμουσα πως κατα καιρους
τωι της ελευθεριας καλλει διελυμηνατο. δει δε δη παντως τους πεπονθοτας, αποφορτι
274 σασθαι το κακον, μεταστοιχειουντος απαντα προς το εν αρχαις του Χριστου· καινη
γαρ κτισις τα εν αυτωι και ουτε δουλος ουτε "ελευθερος αλλα τα παντα και εν πασιν"
αυτος. και γουν ο Ἡσαΐας του προσδοκωμενου και του μελλοντος εσεσθαι βιου την
καταστασιν και την ισοτητα την παρα Θεωι προανακεκραγεν λεγων "Και εσται ο λαος ως
"ο ιερευς, και ο παις ως ο κυριος, και η θεραπαινα ως η "κυρια." ουκουν καν ει δυναιο
φησιν ελευθερος γενεσθαι, μαλλον χρησαι· και γαρ εστιν, ως εφην, ουκ ακερδης ο ζυγος
τοις αγαθηι κεχρημενοις ευνοιαι και ορθως εν αυτωι διαγεγονοσιν· αδικησει δε το συμπαν
ουδεν το νυν εκ πλεονεξιας επεῤριφθαι τισι την κατα σαρκα δουλειαν, εσται αν απασιν
εν ισωι τροπωι και λογωι σωζηται το ελευθερον παρα γε τωι τα δικαια κρινοντι και τα καθ'
ημας οσιως ταλαντευοντι Θεωι. αλλως τε, φησιν, ουκ αν ειη των ενδεχομενων
ανθρωπους οντας ημας το της δουλειας ονομα φυγειν· δουλον γαρ απαν εστι το
πεποιημενον και τοις θειοις υποφερεται σκηπτροις παν οπερ εστι κεκλημενον εις
γενεσιν· ωστε και ο δουλος απελευθερος εστι Χριστου, δουλος δε παντως και ο
κεκλημενος εις ελευθεριαν, καθα φησιν ο ψαλμος "οτι τα "συμπαντα δουλα σα."
Ἀποφαινει γεμην ο μυσταγωγος και καθ' ετερον τροπον ωφελουμενους Χριστωι
τους δι' αυτον σεσωσμενους· ταυτηι τοι φησι Τιμης ηγορασθητε, μη γινεσθε δουλοι
ανθρωπων· ηγορασμεθα μεν γαρ τιμης ομολογουμενως τεθεικοτος υπερ 275 ημων το
ιδιον αιμα του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, εξηιρημεθα δε της του διαβολου
πλεονεξιας, της των δαιμονιων ωμοτητος, κεκλημεθα δε προς ελευθεριαν δια Χριστου.
ουκουν ως ηγορασμενοι και τωι πριαμενωι την εαυτων οφειλοντες ζωην, μη γινεσθε
φησι δουλοι ανθρωπων. και ουτι φαμεν ως της κατα σαρκα δουλειας αποπηδαν
αναπειθει, διδασκει δε μαλλον εκεινο και μαλα ορθως μη δουλευειν τοις αποφερειν
τους πεπιστευκοτας επιχειρουσιν εις νομικην παρατηρησιν, και της αρχαιας απατης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εκχεουσι τον ιον ταις των απλουστερων ψυχαις, και ημερας και μηνας επιτηρειν
αναπειθουσι, και την καλουμενην εθελοθρησκειαν επιτηδευουσι, και ετεροις ελεσθαι
πληρουν συμβουλευουσιν. επειδη τοινυν, φησι, τιμης ηγορασθητε, και "ου φθαρτοις
αργυριωι η χρυσιωι "ελυτρωθητε, τιμιωι δε μαλλον αιματι ως αμνου αμωμου "και
ασπιλου Χριστου," τοις αυτου μαλλον υποταττωμεθα νομοις.
Περι δε των ειδωλοθυτων οιδαμεν οτι παντες γνωσιν εχομεν. Ἐπειδη οι πιστοι
των εν Κορινθωι ησαν πεπεισμενοι οτι Θεος κατα φυσιν εις και μονος, και οτι τα ειδωλα
ου θεοι, και κατεγελων των θυοντων αυτοις λεγοντες ουδεν ολως ειναι το ιεροθυτον,
και ησθιον αδιακριτως ταυτα ουδενα μολυσμον εκ τουτου λογιζομενοι· εσκανδαλιζον
δε τους ασθενεις τους νομιζοντας μη προσκρουειν Θεωι ει τας των ειδωλων τιμησειαν
εορτας· τουτου χαριν ανακοπτει ταυτας ο Παυλος, μονοτροπους ειναι θελων τους
πιστους μονωι τωι παναγιωι λατρευοντας Θεωι. 276 Οιδαμεν οτι ουδεν ειδωλον εν κοσμωι.
Τοις ολως ουκ ειδοσι τα ειδωλα, η και ειδοσιν ακριβως οτι ξυλα εισι και λιθοι ψιλα,
ουδεν ειδωλον εν κοσμωι, ουδε γαρ ολως αξιουσι ταυτα λογου τινος, αλλ' ουτω
φρονουντες, εις ενα πιστευουσι Θεον και Πατερα εξ ου τα παντα, και εις ενα Κυριον
Ἰησουν Χριστον δι' ου τα παντα. εχοντος· την της κυριοτητος δοξαν του Θεου και
Πατρος, και του τεχθεντος εξ αυτου την υπεροχην του τεκοντος αυτον, ως εν ιδιαι φυσει
υπαρχοντος τε και νοουμενου Θεου, ου κατα μεθεξιν την εν Πνευματι θεοι και κυριοι
κεκληνται πολλοι, ηνπερ γνωσιν ολιγοι εχουσιν. Ὥσπερ εισι θεοι πολλοι και κυριοι
πολλοι. Κατα το αξιωθηναι της του Ἁγιου Πνευματος μετοχης, θεοι και κυριοι
κεκληνται πολλοι· και την μυστικην ταυτην γνωσιν ολιγοι εχουσιν. οι μεν γαρ απιστοι
πολλους ετι νομιζουσι θεους, τινες δε και των εις Χριστον πιστευσαντων ολοτροπως
ουκ αφιστανται των της ειδωλολατρειας εθων. Τινες δε τηι συνειδησει του ειδωλου εως
αρτι ως ειδωλοθυτον εσθιουσιν και η συνειδησις αυτων ασθενης ουσα μολυνεται. Των
εις Χριστον πιστευσαντων τινες ολοτροπως ουκ αποσταντες της ειδωλολατρειας, η
συνειδησις αυτων ασθενης ουσα μολυνεται. απο γαρ ασθενους ψυχης, ισως και
νομιζουσιν ωφελειν αυτους τωι μετασχειν ιερων θυσιων αγγευσασθαι και βρωσιν
ποιεισθαι το ιεροθυτον. αναγκαιον δε τους ασθενεις πνευματικαις διδασκαλιαις
ψυχαγωγειν, ου μην το αδιαφορως εσθιειν και τοις απιστοις συγκατακεισθαι.
277 Βλεπετε δε μηπως η εξουσια υμων αυτη προσκομμα γενηται τοις
ασθενουσιν. Ἀδιαφορουντες περι το εσθιειν τα ιεροθυτα και συνανακεισθαι τοις
απιστοις εν τοις ιεροις, σκανδαλου προφασιν εποιουντο τισι της εαυτων εδραιοτητος
την επιδειξιν. δει γαρ ουκ εφ' απασιν ουτε εξω καιρου και αδιακριτως τηι της πιστεως
εξουσιαι κατακεχρησθαι, παντα δε μαλλον ευσχημονως πρεποι αν γινεσθαι προς ημων.
Ουτως δε αμαρτανοντες εις τους αδελφους και τυπτοντες αυτων την συνειδησιν
ασθενουσαν, εις Χριστον αμαρτανετε. Σκανδαλιζοντες αδελφους, εις αυτον
πλημμελησομεν τον υπερ της απαντων ημων σωτηριας τεθνεωτα Χριστον, ου τι αν
γενοιτο το ισοστατουν αδικημα; απολλυται γαρ ο ασθενων εν τηι σηι γνωσει, και γεγονεν
ημων αμαρτια το αγαθον, και σκανδαλον αδελφοις η της πιστεως εδραιοτης, και βοθρος
η γνωσις. Παγχαλεπον το πραγμα· μονον γαρ ουχι ταις των αδελφων ασθενειαις
εναλλεσθαι και ουχι μαλλον εν σπουδηι ποιεισθαι το ασθενες αυτων συνειδος
επιῤρωσαι· δει γαρ "μη "τιθεναι προσκομμα τωι αδελφωι η σκανδαλον," εννοουντας το
γεγραμμενον "Μη καταφρονειτε ενος των μικρων τουτων, "οτι οι αγγελοι αυτων δια
παντος βλεπουσι το προσωπον "του Πατρος." ειτα πως ου παγχαλεπον και προς αυτων
ημας κατηγορεισθαι των αγιων αγγελων, ως ταις αδελφων ασθενειαις μονονουχι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εναλλομενους, και ουχι δη μαλλον ποιουμενους εν σπουδηι το ασθενες αυτων
επιῤρωσαι συνειδος;

ΤΟΜΟΣ ∆
ΛΟΓΟΣ Γ.
Ου θελω δε υμας αγνοειν, αδελφοι, οτι οι πατερες ημων παντες υπο την νεφελην
ησαν. Παραγγειλας ο Παυλος μη εσθιειν ιεροθυτα τοις δηθεν τελειαν εχουσι γνωσιν,
πειραται λοιπον αναπειθειν εκ των τοις αρχαιοτεροις συμβαντων, οτι το χρημα ουκ
εστιν επωφελες, αλλα μαλλον επισφαλες, και οτι τοις αδικειν ειωθοσιν επιπηδαν ουκ
αζημιον· αποκομιζει γαρ εις το δραν α μη θεμις, καταδονουμενης ευκολως της
ανθρωπου διανοιας εφ' α μη προσηκε κατα βραχυ. δεχεται τοινυν ουκ ακαλλη του
πραγματος εικονα, μαλλον δε και λιαν εμφερεστατην, τα τοις εξ αιματος Ἰσραηλ
συμβεβηκοτα κατα την ερημον· αποδεικνυοι δε και μαλα γοργως, οτι το συζην εθελειν
απιστοις ουδ' αν αυτοις γενοιτο τοις ερηρεισμενοις αζημιον. ο δε λεγει, τουτο εστιν·
ετελειουντο δια της νεφελης εν τηι θαλασσηι, μεσης επηρτημενης αυτοις της νεφελης,
μεσιτευοντος Μωσεως, οι της δουλειας απηλλαγμενοι· εφαγον τον αρτον τον εξ
ουρανου, επιον το πομα το ζωοποιον· πεποτικε γαρ αυτους ο Χριστος αυτος ων η πετρα·
και γαρ εστιν αθραυστος ως Θεος καν ει πεπονθεν εκων του θανατου την εφοδον.
πνευματικου δε πραγματος προανατυπωσεις ειναι φαμεν τα τοιαυτα· και τι μετα τουτο
τοις αρχαιοτεροις συνεβη; προσκεκρουκασι δε τινα τροπον; εβεβηλωθησαν εν Σαττι,
λελατρευκασιν ειδωλοις, ετελεσθησαν τωι Βεελφεγωρ. αθρει δη ουν οπως οι εν τηι
νεφεληι και εν τηι θαλασσηι βεβαπτισμενοι, καιτοι φαγοντες τον αρτον τον εξ ουρανου
και πομα πιοντες το πνευματικον συνεπλακησαν μεν τοις ειδω 279 λολατραις· επειδη δε
συνεστιοι τε ησαν αυτοις, και τραπεζης ηπτοντο της ειδωλικης, ευπαραφοροι τε ησαν
ευθυς και παρωλισθον εις αποστασιν, και συνεχορευον γυναιξιν "Και "ο λαος συνιων
συνεπλεκετο μετα πορνης," κατα την του προφητου φωνην· τουτο γαρ εστι το και
ανεστησαν παιζειν· επισφαλες ουν αρα το συνδιαιτασθαι πονηροις και απιστοις· και
γουν εφη που Σολομων "Ὁ συμπορευομενος σοφοις "σοφος εσται, ο δε συμπορευομενος
αφροσι γνωσθησεται."
Και ημεις γαρ προ της εις Χριστον πιστεως, ταις των δαιμονιων πλεονεξιαις
υπεζευγμενοι δεδουλευκαμεν τωι νοητωι Φαραωι, τουτεστι τωι αρχεκακωι σαταναι·
επονουμεν αυτωι ματην οια πηλωι και πλινθειαι τοις της σαρκος εργοις εμβεβηκοτες·
εξειλετο δε και ημας ο "μεσιτης Θεου και ανθρω"πων, ανθρωπος Χριστος Ἰησους, ο δους
εαυτον αντιλυτρον "υπερ παντων·" διεβιβασε και ημας οια τινα θαλασσαν του παροντος
βιου τον κλυδωνα, τετελειωκε δια του αγιου βαπτισματος· αυτος γαρ εστιν η ανωθεν τε
και νοητη νεφελη, η του ζωντος υδατος τοις αγαπωσιν αυτην ποιουμενη την χορηγιαν·
υδωρ δε ζων το Πνευμα εστιν· και γουν εφη ο Χριστος "Ὁ πιστευων εις εμε, καθως ειπεν
η "γραφη, ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος "ζωντος," διατρανων δε το
ειρημενον ο θεσπεσιος ευαγγελιστης, προσεπηγαγεν ευθυς τοις περι τουτου λογοις
"Τουτο δε ειπεν περι του Πνευματος ου ημελλον λαμβανειν "οι πιστευοντες εις αυτον·"
εφαγομεν και ημεις αρτον αληθως τον ζωοποιον, επιομεν πομα το πνευματικον,
καθαπερ αμελει κακεινοι το υδωρ εκ πετρας· η πετρα δε ην ο 280 Χριστος, ος και ημιν
12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις εκ της ιδιας πλευρας υδατι συμμιγες το ιδιον συνανεβλυσε αιμα, διανυττοντων
αυτον τηι λογχηι των του Πιλατου στρατιωτων. Πασαν την ιστοριαν παραγει την εν τοις
αριθμοις διδασκων οτι εν τηι νεφεληι και τηι θαλασσηι βεβαπτισμενοι, και των τροφων
των πνευματικων αξιωθεντες, επειδη συνεφαγον τοις ειδωλολατραις, ωλισθησαν. το δε
ανεστησαν παιζειν, αντι του πορνευειν μετα των μαδιανιτων γυναικων.
Συνειδησιν δε λεγω ουχι την εαυτου αλλα την του ετερου. ∆ια την συνειδησιν
ουν αφεκτεον ων αφεκτεον. συνειδησιν δε λεγω ουχι την εαυτου· γνωστικη γαρ· αλλα
την του ετερου, ινα μη κακως οικοδομηθηι αμαθιαν μιμουμενος ο μη γινωκη
καταφρονητης αντι μεγαλοφρονος γινομενος. ΤΟΜΟΣ ∆ ΛΟΓΟΣ ∆. Θελω δε υμας ειδεναι
οτι παντος ανδρος η κεφαλη ο Χριστος εστιν. Ἐπειδη τινες των εν Κορινθωι νεοπαγεις
τον της προσευχης αγνοουντες τροπον εισοικισαμενοι μεν την πιστιν, ου μην ετι και
ηκριβωκοτες τινα χρη τροπον εις οικον ιεναι Θεου· προσηιεσαν μεν προσευξομενοι τωι
Θεωι και τας υπερ γε σφων αυτων προσκομισαντες λιτας, ειτα τουτο ευρων εν
ακαλλεστατωι σχηματι· ανδρες γαρ των εξ εθους περιβληματων ουκ απογυμνουντες τας
κεφαλας εποιουντο την προσοδον, γυναια δε ομοιως ακατασκιαστον τε και αναμφιε 281
στον εχοντα την τριχα προσηιεσαν τωι Θεωι, μονονουχι καταβοωσης αμφοιν της φυσεως·
δεδωρηται γαρ ανδρι μεν την παῤρησιαν, αιδοι δε το γυναιον συστελλει προς
ευκοσμιαν. επειδη δε ην ακολουθον λογισμοις αυτους αναγκαιοις εκδυσωπειν εις γε το
δειν ελεσθαι φρονειν α χρη, και οιονει τινα βραβευτην του εκατερωι πρεποντος τον της
φυσεως ποιεισθαι νομον, πειραται ο Παυλος εκ του φυσικου νομου πεισαι φρονειν α
χρη, και ανεισιν επι την εν αρχαις του ανθρωπου ποιησιν. κεφαλην ενθαδε φησι το
αρχετυπον καλλος, ου την εικονα καταπλουτουντων ωνομασμενων εκαστον νοοιτ' αν
εικοτως, και ουσιωδη πως τον της ευγενειας, ειτ' ουν ετερως ομοφυΐας,
διακληρωσασθαι τροπον. γεγονε μεν γαρ ο πρωτος ανθρωπος, τουτεστιν Ἀδαμ, κατ'
εικονα και ομοιωσιν Θεου· ουτως γαρ που φησιν ο των ολων δημιουργος "Ὅτι εν εικονι
Θεου εποιησα τον ανθρωπον." ουκουν ανδρος η κεφαλη ο Χριστος, αρχετυπος μεν ως
Θεος, φυσεως δε νομωι της καθ' ημας και ομοειδης οτε πεφηνεν ανθρωπος, καιτοι Θεος
ων ο Λογος, και γουν υιον εαυτον ανθρωπου κατονομαζεται πανταχου καιτοι την εκ
Θεου Πατρος γεννησιν αποῤρητον εχων· γεγονε λοιπον κατ' εικονα και ομοιωσιν
ανθρωπου τουτεστιν Ἀδαμ η γυνη, εκφυλος δε ουδαμως, ομοφυης δε μαλλον και
ομοειδης αυτωι· και τουτο αυτος διωμολογηκεν εναργως ο προπατωρ Ἀδαμ φησας
"Τουτο νυν "οστουν εκ των οστων μου και σαρξ εκ της σαρκος μου," και τα εξης. Ἐπειδη
δε τινες γενητον λεγουσι τον Υιον, ως και τα λοιπα κτισματα, ων, φησιν, εστι κεφαλη ο
Χριστος· κεφαλη γαρ παντος ανδρος ο Χριστος· διενθυμεισθαι δει και προ γε 282 των
αλλων αυτους οτι της βλασφημιας η δυναμις, ου της εφ' Υιωι θεωριας αψεται μονης,
διελασει δε ωσπερ ασχετωι διαττουσα δρομωι και εις αυτον τον Πατερα· και τινα τροπον,
ερω. Ει γαρ ειναι γενητον φασιν, και τοις κτισμασιν εναριθμιον ηγεισθαι πρεπειν τον εκ
Θεου Πατρος Λογον, επειπερ εστι κεφαλη παντος ανδρος, πως ουκ αν νοοιτο κατα τον
ισον τροπον κτιστος και πεποιημενος υπαρχειν και αυτος ο Πατηρ, ειπερ εστι κεφαλη
του Υιου σχεσιν εχοντος ουσιωδη την προς ημας, ητοι προς κτισματα; ως γαρ αυτοι
φασι, παντη τε και παντως η κεφαλη τωι λοιπωι σωματι φυσικοις εις ταυτοτητα
συνδειται νομοις· ουκουν ως δια μεσου του Υιου, και εις αυτον ηξει τον Θεον και
Πατερα το προς παντα ανδρα συγγενες· πως ουν ετι την των γεγονοτων υπερνηχεται
φυσιν; η τινα ζητησωμεν τον ολων ∆ημιουργον; αλλ' ου ταις εκεινων αβελτεριαις
εψομεθα· ποθεν; αγενητον δε ειναι πιστευομεν ως εξ αγενητου Πατρος τον εξ αυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

φυντα Λογον· κεφαλην δε ωνομασθαι φαμεν παντος ανδρος ως αρχετυπον μεν, ως
εφην, επειδη δε πεφηνεν ανθρωπος εν εσχατοις του αιωνος καιροις, και ως ανθρωποις
ομοφυλα κατα γε το ανθρωπινον εις "κεφαλην τηι εκκλησιαι, ητις εστι "το σωμα αυτου·"
πρωτευει γαρ αυτος εν πασι κατα την του Παυλου φωνην. Πας ανηρ προσευχομενος η
προφητευων κατα κεφαλης εχων καταισχυνει την κεφαλην αυτου κ.τ.λ.
Ὁραις οπως του εκατερωι πρεποντος βραβευτην ποιειται 283 και οριστην τον της
φυσεως νομον; ανδρασι μεν γαρ η παῤρησια πρεπωδεστατη, γυναικι γεμην το
εγκαλυπτεσθαι κοσμος· ουκουν υβρις εις το αρχετυπον ειη αν και μαλα εικοτως, της
εικονος το ακαλλες· ει γαρ εστιν ανηρ εικων και δοξα Θεου, πεποιηται γαρ κατα τας
γραφας ουτως, σωζετω Θεωι την πρεπουσαν παῤρησιαν, ακατακαλυπτον εχων την
κεφαλην, και ουκ επιτιμωσης αυτωι της φυσεως εις γε το εκκαλυπτεσθαι δειν·
ελευθερον γαρ το θειον και περα μωμου παντος, ιδιαι τε δοξηι καταπλουτουν και
τεθαυμασμενον. και ειπερ εστιν η γυνη καθ' ομοιωσιν ανδρος, και εικων εικονος, και
δοξης δοξα, νομοθετει δε αυτηι και το κομαν η φυσις, τι το πρωτον φιλονεικει το
υστεριζον εν χαριτι; κατ' εικονα μεν γαρ και αυτη και ομοιωσιν Θεου, πλην ως δια
μεσου του ανδρος, ωστε κατα τι παραλλαττοι βραχυ την φυσιν· ου γραψομαι αιδοι
περιστελλουσαν, ως ενι, το ζωιον και στεφανουσαν τηι κομηι· το γαρ τοι παῤρησιαζεσθαι,
γυναιξιν ουκ αζημιον. ουκουν κατακαλυπτεσθω φησι δια τους αγγελους, δηλον δε οτι
τους ταις εκκλησιαις ενιδρυμενους παρα Θεου. ουχ οτι πασχουσι τι εν τωι οραν
γυναικας· ανθρωποι μεν γαρ το παχυ δη τουτο και απο γης εχοντες σωμα, και ταις
εμφυτοις ηδοναις προς τα αισχιω κατωθουμενοι, παθοιεν αν το βλαβος, ταις γυναιων
ωραις εφ' α μη προσηκεν ερεθιζομενοι· περι δε γε των αγιων αγγελων, τι αν τις εχοι
τοιουτον η νοειν η φρασαι; αγιοι γαρ εισι και ρυπου παντος αμεινους οτι και εξω σαρκος
λεπτοις τε και νοητοις και τοις υπερ νουν τον ανθρωπινον κεχρημενοι σωμασιν· αλλ'
οτι δυσφορουσι λιαν ει αμελοιτο προς τινος ο του πρεποντος νομος. πρεποι δε γυναιξι
το κατακαλυπτεσθαι· και τουτου μαρτυς η φυσις· η γαρ κομη φησιν αντι περιβολαιου
δεδοται 284 αυτηι. τηρεισθω τοινυν και επ' αυτωι το πρεπον δια τους ειδοτας υπερ ημας
την του δημιουργησαντος βουλησιν. Χρηται γεμην ο θεσπεσιος Παυλος ευτεχνιαι παλιν
ετεραι· εφη μεν γαρ κατ' εικονα και ομοιωσιν Θεου πεποιησθαι τον ανδρα· κατοπιν δε
της αυτου τιμης τε και δοξης οιον εῤριφθαι το θηλυ, διισχυρισατο σαφως επαγων το
εξης Ἡ γυνη γαρ φησι δοξα ανδρος εστιν· ου γαρ εκτισθη ανηρ δια την γυναικα αλλα
γυνη δια τον ανδρα· ειτα περιστελλων ευ μαλα εφ' οις ην εικος λυπεισθαι το θηλυ,
προσεπαγει και φησι Πλην ουτε γυνη χωρις ανδρος ουτε ανηρ χωρις γυναικος. γεγονε
μεν γαρ ομολογουμενως εξ ανδρος η γυνη, και τουτο εστιν αληθες· ευρηται γεμην εις
ανδρος γενεσιν ουκ ασυντελης· συνενεγκουσα δε αμφω προς εν η φυσις, αλληλων εν
χρειαι κατεστησατο οικονομικως συνειρουσα προς αγαπην· Θεος δε οτι των ολων εστιν ο
δημιουργος, προσεμπεδοι λεγων Τα δε παντα εκ του Θεου, παρηκται γαρ εις το ειναι τα
παντα δια Χριστου.

ΤΟΜΟΣ Ε.
ΛΟΓΟΣ Α.
Ουδεις εν πνευματι Θεου λαλων λεγει Ἀναθεμα Ἰησουν κ.τ.λ. Ὁ ΚΥΡΙΟΣ ημων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

Ἰησους ο Χριστος επηγγελλετο μεν απελθων πεμψειν ημιν τον παρακλητον· προσετιθει
δε τουτοις το "Ἐκεινος εμε δοξασει." συνιεμεν δε ημεις και μαλα ορθως οτι δοξαζει
Χριστον το Πνευμα αυτου, και σοφους αποτελουν τους εν οις αν γενοιτο, και αυτον τοις
αγιοις ενοικιζον δι' εαυτου· εστι γαρ εν ημιν δια του Ἁγιου Πνευματος· δοξαζει δε και
ετερως, ενεργει γαρ τα εις δοξαν αυτου δια χειρος αγιων· ει δε δοξαζει τον Υιον το
Πνευμα αυτου, πως αν εις αυτον δυσφημησειεν τις λαλων εν Πνευματι; ερει γαρ μαλλον
οτι Κυριος Ἰησους. ουκουν οι τηι κτισει συνταττοντες τον δι' ου τα παντα παρηκται προς
γενεσιν, αμετοχοι παντελως ειεν αν του Ἁγιου Πνευματος· λεγουσι γαρ εναργως
Ἀναθεμα Ἰησους· οι δε ομολογουντες οτι Θεος και Κυριος Ἰησους, ευσεβως εξ αυτου
μαρτυρηθησονται του πραγματος, οτι της επ' αυτωι θεοπτιας την γνωσιν
μεμυσταγωγηνται δια Πνευματος· "το γαρ πνευμα παντα ερευναι, "και τα βαθη του
Θεου." ειδως δε το Πνευμα τα εν Θεωι κεκρυμμενα, ταις των αγιων αυτα διαπορθμευει
ψυχαις, και απλανη και αμωμητον αυταις ενιησι γνωσιν. και τουτου 286 μαρτυς αυτος ο
θεσπεσιος Παυλος προστιθεις τε και λεγων ∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δε αυτο
Πνευμα· και διαιρεσεις διακονιων εισιν, και ο αυτος Κυριος· και διαιρεσεις ενεργηματων
εισιν, ο δε αυτος Θεος ο ενεργων τα παντα εν πασιν. ωσπερ γαρ οι των επι γης
κρατουντες πραγματων, και τοις της βασιλειας εμπρεποντες θρονοις, διαφοροις τιμαις
τους των ιδιων υπασπιστων στεφανουσι γνησιωτερους, ουτως η αγια τε και ομοουσιος
Τριας τοις εξ υγιους καρδιας και φρενος ολοτελους αγαπωσιν αυτην, αμφιλαφη
διανεμει των ανωθεν αγαθων την κτησιν, δι' ενος του Πνευματος ως δια Χριστου παρα
του Πατρος· παντα γαρ παρα του Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι. Ἑκαστωι διδοται η
φανερωσις του Πνευματος προς το συμφερον· ωι μεν γαρ δια του Πνευματος διδοται
λογος σοφιας κ.τ.λ.
Οιδεν γαρ οιδεν καιρους τους εκαστωι πρεποντας των παρ' αυτου δρωμενων, "εν
ωι παντες εισιν οι θησαυροι της "σοφιας και της γνωσεως αποκρυφοι," κατα το
γεγραμμενον· ποια γεμην χαρισματα και ποιαι τινες αι διανομαι, και μην και τα των
δυναμεων ενεργηματα, διαλευκαινει λεγων Ὧι μεν γαρ δια του Πνευματος διδοται
λογος σοφιας· σοφιας δε λογος, κατα γε το αυτωι μοι δοκουν, ο "εν ανοιξει "του
στοματος," ο προχειρος τε και ευρους και ως απο γλωσσης ιων της αγαν ευτροχωτατης.
αλλωι δε λογος γνωσεως· εισι γαρ των εν ημιν τινες, οι το προχειρον μεν εις λογους ουκ
εχοντες, και του φραζειν ευκολως δυνασθαι την παῤρησιαν ου κεκτημενοι, βαθεις
γεμην αγαν εις συνεσιν, νουνεχεστατα τε και λιαν ισχνως τοις ιεροις προσβαλλοντες
λογοις, και μυσταγωγειν ετερους οιοι τε και τα των θεωρημα 287 των
αντικαταψιλουντες ευκολως. αλλα και της σοφιας ο λογος και μεντοι της γνωσεως δι'
ενος του Πνευματος τοις ελειν αξιοις χορηγειται παρα του Πατρος δι' Υιου· λογος
γνωσεως εστιν οταν τις οιδε τον νουν των θειων λογιων και ικανος αναπτυξαι
νοηματα, ευφραδως δε ταυτα διδαξαι ου δυναμενος. και τουτο δε κακεινο δι' ενος του
Πνευματος τοις αξιοις χορηγειται παρα Πατρος δι' Υιου, ος διαιρειν λεγεται τας
διακονιας· ους μεν γαρ των αγιων αποστολων διακηρυττειν εκελευσε τοις εξ αιματος
Ἰσραηλ τον της πιστεως λογον· ετερους δ' αυ ταις των εθνων απονενεμηκε χωραις.
ενηργηκε δε και τουτο δια του Ἁγιου Πνευματος· και γουν εν ταις πραξεσι των αγιων
αποστολων γεγραμμενον ευρησομεν οτι "Λειτουργουντων δε αυτων τωι Κυριωι και
νηστευ"οντων ειπεν το Πνευμα το Ἅγιον Ἀφορισατε δη μοι τον "Βαρναβαν και τον
Σαυλον εις το εργον ο προσκεκλημαι "αυτους·" τεθειται δε ο θεσπεσιος Παυλος εις
αποστολην εθνων, και ταυτην ελαχεν την διακονιαν· και πιστωσεται γραφων αυτος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

"Ἐφ' οσον μεν ουν εγω εθνων ειμι αποστολος, "την διακονιαν μου δοξαζω." ουκουν
διανεμει μεν ο Υιος τας διακονιας, ενεργει δε το χρημα το Πνευμα το Ἅγιον μετ'
εξουσιας· Πνευμα γαρ εστι του Υιου. αλλα και τα των δυναμεων ενεργηματα, τουτεστι
τας δια των αγιων θεοσημιας, ο αυτος ημιν αποπεραινει Θεος· παντα γαρ, ως εφην, παρα
Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι, και εφ' απασι τοις κατορθουμενοις η αγια και ομοουσιος
Τριας δοξαζεται. αθρει γαρ 288 οπως αρχεται μεν απο του Πνευματος ως οντος εν ημιν
και την των θειων χαρισματων ενεργουντος διανομην· αναβιβασας δε τον λογον επι
τον Υιον, ος εστιν Υιος κατα φυσιν, ανεισιν ουτω λοιπον επι τον Πατερα, την δια του
Πνευματος ενεργειαν δια μεσου του Υιου προσνεμων αυτωι.
Ἑτερωι δε πιστις εν τωι αυτωι Πνευματι. Πιστις εν τουτοις ειη αν, καθαπερ εγωιμαι,
η προς παν οτιουν των αγαθων εδραιοτης και ων αν βουλοιτο Θεος· φαμεν γαρ ουτω
γενεσθαι πιστον "εν ολωι τωι οικωι αυτου" τον ιεροφαντην Μωσεα· ου γαρ το χρηναι
πιστευσαι μονον οτι φυσει και αληθως εις εστι των ολων Θεος, πιστις αν νοοιτο και
λεγοιτο, αλλα το ευ βεβηκεναι κατα ψυχην, "και "ετοιμον ειναι του πορευεσθαι μετα
Κυριου του Θεου" κατα την του προφητου φωνην· και γουν οι θεσπεσιοι μαθηται
προσηιεσαν ποτε τωι Χριστωι λεγοντες εναργως "Προσθες "ημιν πιστιν." διδοται δε προς
τουτωι και χαρισματα ιαματων εν τωι ενι Πνευματι. και μοι παλιν επιτηρει λεπτως· του
γαρ Πνευματος διανεμειν λεγομενου τα των ιαματων χαρισματα, Χριστος εστιν ο
διδους· δεδωκε γαρ τοις αγιοις αποστολοις "εξουσιαν κατα πνευματων ακαθαρτων ωστε
"εκβαλλειν αυτα·" και δη και εφασκεν "Ἀσθενουντας θερα"πευετε, και νεκρους
εγειρετε, λεπρους καθαριζετε, και δαι"μονια εκβαλλετε, δωρεαν ελαβετε, δωρεαν δοτε."
αυτου δε δη παντως και τα των δυναμεων ενεργηματα, πλην εν Πνευματι τωι ενι· οιον
εῤριψεν ο Μωσης την ραβδον εις γην και γεγονεν οφις, μετεσκευασεν εις αιμα τους
ποταμους, εξηγαγεν υδωρ εκ πετρας· τετελεκασι δε πλειστα οσα και περα 289 λογου και
θαυματος οι μακαριοι προφηται· ταυτα δε ειναι φαμεν τα των δυναμεων ενεργηματα δι'
ενος του Πνευματος· αλλα και προφητευει τις ετερος, πλην ου διχα του Πνευματος· εχει
δε τις και διακρισεις πνευματων, πλην εν αυτωι τωι Πνευματι· ποιων δε πνευματων,
ειρηται προτερον· διδοναι γεμην και ετεροις ισχυριζεται το ειδεναι γενη γλωσσων, και
μεντοι και ερμηνειας· χαρισμα δε τουτο φαμεν ιδιον και εν καιρωι και χρειαι τισιν
οικονομικως κεχορηγημενον. Ἀλλ' οι μεν ταις γλωσσαις ελαλουν, καιτοι πριν ουκ
ειδοτες αυτας, οι δε συνησαν διερμηνευοντες καιτοι παλαι το ους ουκ εντριβη τε και εν
εθει των τοιουτων εχοντων τινων· δεδοσθαι γεμην ο θεσπεσιος Παυλος τοις το
τηνικαδε διισχυριζεται το γλωσσαις λαλειν, ουχ ως εν μοιραι χαρισματος, αλλ' ως εν
ταξει σημειου τοις πιστοις· και δη και προφητικον παρετιθει λογιον ουτως εχον "Ὅτι εν
ετερογλωσσοις "και εν χειλεσιν ετεροις λαλησω τωι λαωι τουτωι, και ουδ' "ως
πιστευσουσιν." ενεργει δε διαφορως εν εκαστωι το Πνευμα την των χαρισματων
διανομην. ινα ωσπερ, φησι, το παχυ δη τουτο και απο γης σωμα συνεστηκεν εκ μοριων,
ουτω και ο Χριστος ητοι το σωμα αυτου, τουτεστιν η Ἐκκλησια, δια πολλης αγιων
πληθυος εις ενοτητα την νοητην τελεωτατην εχει την συστασιν. ταυτηιτοι και ο
θεσπεσιος ∆αυειδ περιεσταλθαι φησιν αυτην "εν ιματισμωι διαχρυσωι"
περιπεποικιλμενωι, το των χαρισματων οιμαι πολυειδες και τιμιον ως εν γε τουτωι
σημαινων. Ὅτι τοινυν εμελλον οι της υφ' ηλιωι μυσταγωγοι γλωσσηι 290 τε απασηι και
εθνει παντι προσλαλειν το ευαγγελικον δηλονοτι και σωτηριον κηρυγμα, σημειον
εδιδου τας γλωσσας αυτοις· ανδρες οντες Γαλιλαιοι και τεθραμμενοι κατα την
Ἰουδαιαν, Ἑβραιοι τε και εξ Ἑβραιων, Μηδοις τε και Παρθοις, και μεντοι και Ἐλαμιταις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

και τοις εκ μεσης οικουσης ποταμων, Καππαδοκαις τε και Αιγυπτιοις, ταις αυτων
προσελαλουν γλωσσαις. και διεπεραινετο μεν το χρημα αυτοις τηι του Πνευματος
ενεργειαι και χαριτι· γεγραπται γαρ οτι "ωφθησαν αυτοις διαμεριζομεναι γλωσσαι ωσει
πυρος" και τα εξης· αλλα τροπος μεν οικονομιας το δρωμενον ην, συνιεσαν δε ου
παντες. επειδη δε απαξ ταις ετερων γλωσσαις ελαλουν, επιδειξιν ωσπερ τινα την δια
του Πνευματος ποιουμενοι χαριν, και φιλοκομπιας αφορμην δεχομενοι το σημειον,
ραιθυμοι μεν ησαν το δειν τοις οχλοις τα εκ των αγιων προφητων διαλεγεσθαι, και τοις
ευαγγελικοις συναγορευειν δογμασιν, ως ανωθεν τε και εκ πολλου προκεκηρυγμενου·
αποσεμνυνομενοι δε ως επι μονωι τωι δυνασθαι γλωσσαις λαλειν, τουτου τε και μονου
μεταποιεισθαι δειν ᾤοντο· και το πραγμα ην εν σπουδαις ταις προυργιαιταταις.
Καθαπερ γαρ το σωμα εν εστι, και μελη εχει πολλα κ.τ.λ. Ἡνωμεθα γαρ
αλληλοις, συσσωμοι τε γεγοναμεν εν Χριστωι, συνεγειραντος ημας και μονονουχι
συνδεοντος δια του ενος και εν πασιν Ἁγιου Πνευματος, ο και εν ποματος ταξει
ζωοποιου πεποτισμεθα. και γουν εφη Χριστος οτε προς το γυναιον εποιειτο τους λογους
το επι τηι πηγηι του Ἰακωβ "Ὁ πινων εκ του υδατος τουτου διψησει παλιν, ος "δ' αν πιηι
εκ του υδατος ου εγω δωσω αυτωι, γενησεται "εν αυτωι πηγη υδατος αλλομενου εις
ζωην αιωνιον." εφη δε που και προς Ἰουδαιους "Ὁ πιστευων εις εμε, καθως "ειπεν η
γραφη, ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν 291 "υδατος ζωντος· τουτο δε ειπεν,
φησι, περι του Πνευματος "ου εμελλον λαμβανειν οι πιστευοντες εις αυτον." και μη
θαυμασηις· ει γαρ εστιν αυτος "ο ποταμος του Θεου," κατα την του ψαλλοντος φωνην, ο
πληρης υδατων, ο χειμαῤρους της τρυφης, ον ποτιζειν λεγεται τους αγαπωντας αυτον ο
Θεος και Πατηρ, πως ουκ εδει το Πνευμα αυτου πομα τε και υδωρ νοεισθαι το ζωοποιον;
ουκουν εις ενοτητα κεκλημενοι δια του Πνευματος, συσσωμοι τε γεγονοτες Χριστωι, της
αγαπης τον συνδεσμον τηρησωμεν αῤραγη.

ΤΟΜΟΣ Ε
ΛΟΓΟΣ Β.
Ὁ γαρ λαλων γλωσσηι, ουκ ανθρωποις λαλει, αλλα τωι Θεωι κ.τ.λ. Ἐξιστησιν
αυτους του χρηναι νομιζειν ως εστι δη μαλλον προς ευκλειας αυτης του διερμηνευειν
τα προφητων, το γλωσσαις λαλειν· προυποκειμενων γαρ εν ημιν και προτιμωμενων
πιστεως τε και ελπιδος και μην και αγαπης της εις Θεον τε και αδελφους, ητις και
παντος του νομου την πληρωσιν εχει, προσεπαγεσθω τα ετερα· τοτε γαρ τοτε και λιαν
επι καιρου και αυτων εσομεθα των παρα Θεου χαρισματων μεμεστωμενοι, και τας δια
του Πνευματος καταπλουτησομεν δωρεας· το προφητευειν δυνασθαι φημι, τουτεστι το
διερμηνευειν τα προφητων. ενηνθρωπηκοτος γαρ απαξ του Μονογενους, παθοντος τε
και εγηγερμενου, και της καθ' 292 ημας οικονομιας εκπεπερασμενης, ποιας ην ετι
προφητειας καιρος, η ποιων ετι πραγματων η προαγορευσις; ουκουν το προφητευειν εν
τουτοις ειη αν ετερον ουδεν, πλην οτι και μονον το διερμηνευειν δυνασθαι προφητειας·
και τοις ακροωμενοις ως ενι καταλευκαινοντες, ειτα προς αληθειαν τον οικειον εξ
αυτων εμπεδουντες λογον, ορθοι τε και απλανεις εσομεθα των καλλιστων εξηγηται. ο
τοινυν φησι γλωσσηι λαλων ουκ ανθρωποις μαλλον αλλα τωι Θεωι προσλαλει· πως δε η
τινα τροπον; ουδεις γαρ ακουει, φησιν· ει γαρ δεδοται τυχον τωι μεν δεινι των μαθητων
17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το γλωσσηι τηι Μηδων δυνασθαι λαλειν, ετερωι δε αυ τηι Ἐλαμιτων, ειτα ταις Ἰουδαιων
προσδιαλεγοιντο συναγωγαις οι περι ων ο λογος ηγουν ταις ελληνων αγελαις, τις ο
ακουσομενος, η ποια των λογων η ονησις εσται; συνησει γαρ ουδεις, πλην μονου του
παντα ειδοτος Θεου· τωι γαρ πνευματι, φησι, λαλει μυστηρια. αθρει δε οπως ο Θεωι
λαλων πνευματι λαλει· Θεος ουν αρα το Πνευμα. ουκουν ο γλωσσηι λαλων Θεωι μαλλον,
φησι, και ουκ ανθρωποις λαλει· ο δε προφητευων ανθρωποις λαλει οικοδομην και
παρακλησιν και παραμυθιαν. συνιεις ουν οτι το προφητευειν εν τουτοις, το
διερμηνευειν εστι τα των προφητων, δι' ων ο της παρακλησεως πιστουται λογος και ο
των μυσταγωγουμενων χειραγωγειται νους εις αληθειαν την επι Χριστωι,
προαποδεικνυσι και ετερως ασυγκριτως ον εν αμεινοσι του γλωσσηι λαλειν, το
διερμηνευειν τα προφητων· εαυτον μεν γαρ οικοδομει φησιν ο γλωσσηι λαλων· συνιησι
γαρ αυτος, ετερος δε ολως ουδεις· ο δε ταις των αγιων προφητων φωναις και
προῤρησεσιν εις μαρτυριαν χρωμενος, 293 εκκλησιαν οικοδομει. μειζον ουν αρα και εν
υπερτατοις αυχημασι το προφητευειν εστιν και εν ελπισι λαμπραις· ειπερ εστιν αμεινον
ομολογουμενως το εκκλησιαν οικοδομειν, του εαυτωι τε και μονωι προσδιαλεγεσθαι
γλωσσηι. Θελω δε παντας υμας λαλειν γλωσσαις, μαλλον δε ινα προφητευητε κ.τ.λ.
Ἐπειδη παραδοξον ην και θεοσδοτον αληθως το δυνασθαι γλωσσαις ταις ετερων
λαλειν ανδρας οντας Ἑβραιους, ινα μη τις οιηται τον αποστολον καθοριζειν αβουλως
του γεγονοτος το εικαιον ειναι λεγειν το δια της του Πνευματος ενεργειας
δεδωρημενον, δεδοται γαρ εις σημειον τοις πιστοις· αποδεχεται το χρημα και φησι Θελω
δε παντας λαλειν γλωσσαις. αποκειρει δε παραχρημα σαφως την εν γε τουτω σπουδην,
και μεθιστησι προς το αμεινον επενεγκων ευθυς Μαλλον δε ινα προφητευητε, μειζονα
τε τον προφητευοντα του γλωσσηι λαλουντος εναργεστατα λεγων· καταδεικνυσι δε ουδε
παντελως ανονητον εκεινο τοις εχουσι και τοις ακροωμενοις, επιφερων Ἐκτος ει μη
διερμηνευηι, τουτεστιν ει μη εχοι τινα τον αει προσεδρευοντα και τοις
μυσταγωγουμενοις διερμηνευοντα.

ΤΟΜΟΣ Ε
ΛΟΓΟΣ Γ.
Και ουδεν αυτων αφωνον. Εισεφοιτων εν ταις εκκλησιαις τινες τηι του
Πνευματος ενεργειαι πεπλουτηκοτες το δυνασθαι γλωσσαις λαλειν· ειτα 294 δεον τας εν
αυταις ποιεισθαι προσευχας, και προ γε τουτων λιτας ηγουν ψαλμωιδιας, τηι των
παροντων γλωσσηι κεχρησθαι δυναμενους, τουτο μεν ουκ εδρων, εναβρυνομενοι δε τωι
των γλωσσων χαρισματι μονωι, ουτε προσευχας η ψαλμωιδιας εποιουντο· τουτο διδασκει
ο Παυλος οτι εαν μη εισιν οι ακουοντες επιστημονες της γλωσσης, ηι διαλεγοιτο ο το
χαρισμα εχων, ουδεν οφελος εκ του πραγματος· μυρια γαρ εισιν εθνη και πολλαι
γλωσσαι των ανθρωπων· αφωνον δε ουδεν των απαξ τελουντων εν λογικοις η εν
ανθρωποις. Ἄφωνον λεγει παντελως ουδεν των τελουντων εν λογικοις ηγουν εν
ανθρωποις· αλλα της εκαστου φωνης την δυναμιν ει μη τις ειδειη τυχον, μητε μην
εκεινοι της αυτου γλωσσης ειεν επιστημονες, αλληλοις εσονται βαρβαροι, καιτοι
λαλουντες ορθως κατα γε την ιδιαν εκαστου φωνην. δει δη ουν αρα τους διδασκειν
ετερους εθελοντας, τον συνηθη τοις ακροωμενοις ερευγεσθαι λογον· ει δε ασημος τε ο
18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φθογγος ην και ασυνηθης η φωνη, πεποιηκε ματην εικαιωι τινι κτυπωι προσαραξας
μονον την του μανθανοντος ακοην.
∆ει, φησι, τους διδασκειν εθελοντας, συνηθη τοις ακροωμενοις λαλειν λογον,
επει εις ματην πονει· ου γαρ το εν μοναις γλωσσαις λαλειν εκκλησιαν οικοδομει. Ἐαν
γαρ προσευχωμαι γλωσσηι, το πνευμα μου προσευχεται. Πνευμα εν τουτοις την δια του
Πνευματος ονομαζει χαριν, τουτεστι το δυνασθαι γλωσσαις λαλειν. εαν ουν, φησι, τας
εν ταις εκκλησιαις ευχας προσευξωμαι πνευματι, τουτεστιν 295 αποκεχρημενος τηι
γλωσσηι τηι δια του πνευματος, εξω ακαρπον τον νουν· δει γαρ εν προσευχαις
συντεινεσθαι, και τα τελουντα προς σωτηριαν παρα Θεου ζητειν, ουκ εναβρυνεσθαι
γλωσσηι και γινεσθαι απλως του γλωσσηι λαλειν· επει ο νους ακαρπος γινεται, μηδεμιαν
εκ της τοιαυτης φιλοτιμιας αποφερομενος ονησιν. Προσευξομαι τωι πνευματι,
προσευξομαι δε και τωι νοΐ. ∆ει με τοινυν, φησιν, ειπερ ελοιμην προσευχεσθαι γλωσσηι
τουτεστιν ευδοκιμειν εν τωι λαλειν γλωσσηι, πειρασθαι σπουδαιως μη ακαρπον εχειν τον
νουν, μηδε μονου γενεσθαι τηι γλωσσηι λαλειν αλλα διεγειρειν εν εμαυτωι τον νουν. και
ει ψαλοιμι τυχον εν γλωσσηι ψαλλειν ουδεν ηττον και τωι νοι εν τωι νοειν της
ψαλμωιδιας και της προφητειας την δυναμιν, και μη αζητητους εαν τους τοιουτους
λογους. ει γαρ εικαιας λεγοιμι φωνας, "γεγονα χαλκος "ηχων." διο αμεινον το
προφητευειν ητοι διερμηνευειν τας θειας γραφας εν εκκλησιαι η γλωσσαις απλως
κατακεχρησθαι φιλειν. τι ουν εσται το αμεινον; Προσευξομαι τωι πνευματι, προσευξομαι
και τωι νοΐ. πνευματι δε παλιν ενθαδε, τωι δια του Πνευματος χαρισματι λεγει. επειδη δε
σκοπος αυτωι δια πλειστων οσων και αναγκαιων εννοιων ανονητον αποφηναι το
γλωσσηι λαλειν, ουχ επομενου του δυνασθαι διατρανουν ετεροις τα προφητων,
προσεπαγει και ετερα δι' ων αν τις ειδοι λεγοντα σαφως. 296 Ἐπει εαν ευλογησηις τωι
πνευματι, ο αναπληρων τον τοπον του ιδιωτου πως ερει το αμην; Ὅταν, φησιν, αυτος
μεν γλωσσηι λαληις, ο γεμην εν ταξει τηι του λαικου κειμενος, ει την σην ουκ ειδειη
φωνην, πως προσυπακουσεται το Ἀμην εν ταις ιδιαις ευχαριστιαις ητοι προσευχαις; οτι
γαρ ταις των ηγουμενων ευχαις τας των υπο χειρα συγκαταληγειν εθος εν εκκλησιαις
παντι τωι σαφες. προσυπακουουσι γαρ το Ἀμην ταις εαυτων προς τον Θεον ικετειαις το
περας επαγοντες τηι του ιερεως φωνηι, ινα τηι των ιερεων τελειοτητι το δοκουν
ελλειπειν, τοις των λαων αναπληρωιτο μετροις, και οιονει "τους μικρους μετα των
"μεγαλων" ως εν ενοτητι πνευματος παραδεχοιτο Θεος. ταις γαρ των ιερεων ευχαις τας
εαυτων παραζευγνυντες οι υπο χειρα λαοι, δεκτας εσεσθαι πεπιστευκασιν· τουτωι τωι
σκοπωι και πενιχρας θυσιας ο Θεος προς το θυσιαστηριον εκελευσε προσαγεσθαι των
ολοκαυτωματων, ινα το βραχυ τωι τελειωι συμμιγεν, δεκτον γενηται τωι Θεωι· εν γαρ οι
παντες εσμεν εν Κυριωι. οταν τοινυν, φησι, συ μεν γλωσσηι λαληις· τουτο γαρ εστιν το
ευλογειν πνευματι· ο μη ειδως ο φῂς, πως ερει το Ἀμην επι τηι ιδιαι ευχαριστιαι; δρασεις
μεν γαρ ορθως αυτος, κατα γε τον ενοντα σοι νουν, πλην ο ετερος ουκ οικοδομειται. δει
δε δη παντα πραττεσθαι προς ημων εις οικοδομην και εις ονησιν αδελφων.

ΤΟΜΟΣ Ε
ΛΟΓΟΣ ∆.
Γνωριζω δε υμιν αδελφοι το ευαγγελιον ο ευηγγελισαμην υμιν. Ἐπι καιρου δη
λιαν και σοφως ευαγγελιον αποκαλει το περι της των νεκρων αναστασεως κηρυγμα, και
19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου δε παντως που Χριστου· και γαρ εστιν αληθως αγαθου παντος απαγγελια τοις την
πιστιν εισδεδεγμενοις· εν αυτωι δε φησιν αυτους εσταναι τε και σωζεσθαι. του μεν
εσταναι κατασημαινοντος το εν εδραιοτητι της ελπιδος και το εν καλωι της δοξης
γενεσθαι τους πεπιστευκοτας· του δε γε σωζεσθαι, το και αυτης αναπεφανθαι της
αμαρτιας αμεινους, και των του θανατου βροχων επεκεινα δραμειν. Παρεδωκα γαρ υμιν
εν πρωτοις ο και παρελαβον.
Παραδεδωκεναι φησιν αυτοις ου το εις νουν ηκον απλως και αβασανιστως
εισδεδεγμενον, αλλ' ευαγγελιον ο παρελαβεν, ενιεντος αυτωι την γνωσιν του δι' ημας
ενηνθρωπηκοτος· εφη γαρ παλιν ο αυτος δια του ευαγγελιου "Ουδε "γαρ εγω παρα
ανθρωπου παρελαβον αυτο, ουδε εδιδαχθην, "αλλα δι' αποκαλυψεως Ἰησου Χριστου."
ειπερ ουν εστι θεοδιδακτος ο παραδιδους, πως ουκ αληθες το δι' αυτου κηρυσσομενον,
οτι Χριστος απεθανεν υπερ των αμαρτιων ημων κατα τας γραφας, δηλονοτι της τε
παλαιας και νεας; πολ 298 λοι γαρ λιαν οι τε του θανατου Χριστου και της αναστασεως
μαρτυρες· ειναι λοιπον κατ' ουδενα τροπον ενδοιαστον το εκτεθναναι μεν υπερ ημων
κατα σαρκα Χριστον Ἰησουν, ιν' εξεληι του κοσμου την αμαρτιαν· εγηγερθαι τε αυ
πατουντα τον θανατον, ινα και ημεις το χρημα κερδανωμεν. αναγκαιως δε εις το παρον
ου τεθναναι μονον, αλλα και τεταφθαι φησιν αυτον· πιστουμενος γαρ το τεθναναι κατα
αληθειαν ο Ἐμμανουηλ, τεθειται εν μνημειωι· πλην ανεβιω, καθαπερ εφην αρτιως· δια
μεν του τεθναναι σαρκι πληροφορων οτι γεγονε σαρξ, καιτοι Θεος ων ο Λογος· δια δε
του πατησαι τον θανατον, οτι Θεος κατα φυσιν εστιν εναργως αποφαινων. πλην ουκ
αλλοτριον ζωοποιει ναον ο εκ Θεου Πατρος Λογος, ουδε το τινος απλως, σωμα δε
μαλλον το ιδιον αυτου, δι' ου και υπερ ημων τεθναναι λεγεται, ινα και το της
αναστασεως αγαθον υπερ ημων αληθως γεγονος ευρεθηι· ολη γαρ ην η ανθρωπου φυσις
εν αυτωι πατουσα τον θανατον· ουτω γαρ αυτωι συνταφηναι τε και συνεγηγερθαι
λεγομεθα, συγκαθισαι τε και "εν τοις επουρανιοις." ουκουν εγηγερθαι μεν φησι κατα
τας γραφας, ωφθαι δε τοις αγιοις αποστολοις, ανα μερος τε τισιν ως εξειλεγμενοις, και
μην και κατα πληθυν· ωφθη δε καμοι ωσπερει τωι εκτρωματι των αποστολων. μετριαζει
δε σφοδρα, διωξαι τε την εκκλησιαν ισχυριζεται, πλην ηλεησθαι παρα Χριστου και
κεκλησθαι προς αποστολην· αποφηναι δε το μεγα της αναστασεως μυστηριον, ουτε τοις
αρχαιοις αγιοις ηγνοημενον· προειρηται γαρ· ουτε μην τοις 299 εξειλεγμενοις εις
αποστολην οι και "αυτοπται και υπηρεται "γεγονασι του λογου." Ει δε Χριστος
κηρυσσεται οτι εκ νεκρων εγηγερται, πως λεγουσι τινες εν υμιν οτι αναστασις νεκρων
ουκ εστιν;
Καταπληττεται των ουκ οιδ' οπως αναπεπεισμενων ταις ιεραις τε και θειαις
αντιφερεσθαι γραφαις, και ετερον τι παρα τουτο φρονειν αποτολμωντων· ει γαρ
απεθανεν ο Χριστος ουχ ινα μενηι νεκρος, αλλ' ινα κρειττων θανατου και φθορας
ευρεθεις, οδος ωσπερ τις και θυρα τηι του ανθρωπου γενηται φυσει προς τε το δυνασθαι
καταθλειν της φθορας και παλινδρομησαι προς ζωην, πως, εγηγερμενου του δι' ημας εν
νεκροις ινα και ημεις συν αυτωι προς ζωην, τοις του θανατου βροχοις καταδεσμουσιν ετι
τους δι' ους τεθναναι και αναβιωναι λεγεται Θεος κατα φυσιν υπαρχων ο Ἐμμανουηλ;
τι παραιρουνται το γενος το ανθρωπινον των εξ αναστασεως αγαθων, και το της μετα
σαρκος οικονομιας συκοφαντουσι περας; ει γαρ γεγονεν ο Χριστος απαρχη των
κεκοιμημενων και πρωτοτοκος εκ των νεκρων, εψεται που παντως απαρχηι ιδιαι το
λειπον αυτηι, και τωι πρωτοτοκωι συμπαρομαρτησειεν αν, και μαλα εικοτως, οιον περ αν
νοοιτο πρωτοτοκος. και μαρτυρησει λεγων αυτος ο θεσπεσιος Παυλος "Ει γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

"συμφυτοι γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου, "αλλα και της αναστασεως
εσομεθα." ουκουν ει συναινουσι τινες ως εγηγερται μεν ο Χριστος, ου προσιενται δε της
εκ 300 νεκρων αναστασεως το μυστηριον, ηγνοηκασι παντελως της ενανθρωπησεως
του Μονογενους τον σκοπον· γεγονε γαρ ανθρωπος ου δι' εαυτον ο Θεος Λογος, "αντι δε
της προκειμενης "αυτωι χαρας υπεμεινε σταυρον, αισχυνης καταφρονησας·" δια ποιαν
αιτιαν, διδαξει λεγων αυτος ο σοφωτατος Παυλος "̓Επειδη γαρ τα παιδια κεκοινωνηκεν
αιματος και σαρκος, "και αυτος παραπλησιως μετεσχεν των αυτων, ινα δια του
"θανατου καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, "τουτεστι τον διαβολον, και
απαλλαξηι τουτους οσοι φοβωι "θανατου δια παντος του ζην ενοχοι ησαν δουλειας."
ουκουν ει μη καταργηθηι θανατος, εικαιον αυτωι το σκεμμα, ανονητον δε και ημιν αυτοις
της μετα σαρκος οικονομιας το μυστηριον· διημαρτηκαμεν δε και της εις ζωην ελπιδος·
κεκλημεθα δε πως εις υιοθεσιαν και εσμεν τεκνα Θεου, καθα φησιν Ἰωαννης ο σοφος;
ειπερ εστιν αληθες ως "υιοθεσιαν απεκδεχομεθα την απολυτρωσιν του σωματος ημων,"
ποια δε ολως η απολυτρωσις, ει μη θανατου κρειττους ημας απεφηνεν ο Χριστος; η πως
"μετασχηματισει το σωμα της ταπεινω"σεως ημων συμμορφον τωι σωματι της δοξης
αυτου;" ποιος γαρ ολως ο τουδε καιρος, ει μη απρακτησηι θανατος; η ποιος εσται
μετασχηματισμος, τοις εν ταυτοτητι, μαλλον δε και εν χειροσιν εσομενοις;
Ἄθρει δε οπως περιιστησιν ευτεχνως εις αναγκαιαν ομολογιαν του χρηναι
λεγειν ως αναβιωσονται κατα καιρους τα εκ γης ημων σωματα. ει γαρ δη, φησι, δια
πασης της θεοπνευστου γραφης εγηγερμενος εκ νεκρων διακεκηρυκται Χριστος, πως
λεγουσιν εν υμιν τινες οτι αναστασις νεκρων ουκ εστιν; απεθανεν γαρ, ως ηδη
φθασαντες ειπομεν, ουχ εαυτωι μαλλον αλλ' ημιν· ιν' επειπερ εστι ζωη κατα φυσιν ως
Θεος, τωι θανατωι της ιδιας σαρκος καταργησηι θανατον, ως 301 εψομενης αυτωι της
ανθρωπου φυσεως· ανεβιω γαρ και γεγονεν ωσπερ τις ανθρωποτητος απαρχη
μεταφοιτωσης εις ζωην και ανακτιζομενης εις αφθαρσιαν και νικωσης θανατον· καινη
γαρ κτισις τα εν Χριστωι· λαβοντος του πραγματος την αρχην, πως απομενουμεν εν γηι; η
πως εν υμιν τινες αποτολμωσι λεγειν ουκ αναβιωσεσθαι τους νεκρους; Σαδδουκαιοι δε
ουτοι, κατα γε το εικος· εφασκον γαρ αυτοι "μη "ειναι αναστασιν μητε αγγελον μητε
πνευμα·" σεσυκοφαντηκασι δε της αναστασεως το μυστηριον και Ὑμεναιος και
Ἀλεξανδρος "λεγοντες αναστασιν ηδη γεγονεναι·" πλην εναυαγησαν εκεινοι περι την
πιστιν, και οσοι ταις εκεινων εξιτηλιαις επεσθαι βουλονται. Ει δε Χριστος ουκ
εγηγερται, κενον αρα και το κηρυγμα ημων. Ἀκολουθει γαρ ωσπερ τωι πρωτωι το
δευτερον, και τωι δευτερωι συναναιρειται το πρωτον· ου δη γεγονοτος, ηγουν προς ημων
παραδεχθεντος εις πιστιν, κενον και αδρανες εσται των αγιων αποστολων το κηρυγμα·
κενη και η πιστις· εχει γαρ ωδε το ρημα της πιστεως το δια των αγιων μυσταγωγουν
τοις ανα πασαν την γην μεμυσταγωγημενοις· πως ουν ετι πιστευσομεν, ει μη ανεβιω
κατα τινας; ευρισκομεθα γαρ φησι και ψευδομαρτυρες κατα του Θεου οτι ηγειρεν τον
Χριστον, ον ουκ ηγειρεν ειπερ νεκροι ουκ εγειρονται. ειτα τοσαυτη πληθυς αγιων πως
αν διαφυγοι συκοφαντιας γραφην; ουκουν ειεν αν ουδε αγιοι· ποθεν; οις αν ειη το
πλημμελημα συκοφαντια κατα του Θεου· αλλ' ουχ ωδε ταυτα εχει, αψευδεις γαρ οι
μυσταγωγοι Χριστον εγηγερθαι λεγοντες.
Ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, ματαια η πιστις υμων. Ἀληθεστατα και λιαν ορθως
προσεπαγει τοις αλλοις και τουτο· δικαιοι μεν γαρ η πιστις, αλλ' ει τις αυτηι καθαριζει το
ματαιον ως Χριστου μη εγηγερμενου, τι το διαφορον εστι λοιπον; ουκουν ενεσχημεθα
τοις αρχαιοις εγκλημασιν, αναπονιπτον εχομεν την αμαρτιαν· ματην και ο θεσπεσιος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εφη μελωιδος "Ευδοκησας κυριε την γην σου, αφηκας τας "ανομιας τωι λαωι σου,
εκαλυψας πασας τας αμαρτιας "αυτων·" και παλιν "Μακαριοι ων αφεθησαν αι ανομιαι,
"και ων επεκαλυφθησαν αι αμαρτιαι· μακαριος ανηρ ωι ου "μη λογισηται Κυριος
αμαρτιαν·" καιτοι τον εν γε τουτοις μακαρισμον επι τε την περιτομην και τους εξ εθνων
κατευρυνεσθαι, φησιν ο μακαριος Παυλος εν τηι προς Ῥωμαιους· δεδικαιωμεθα γαρ εν
Χριστωι, "Ὃς παρεδοθη δια τα παρα"πτωματα ημων και ηγερθη δια την δικαιωσιν
ημων." Ἄρα και οι κοιμηθεντες εν Χριστωι απωλοντο. Ἠπατηνται γαρ ως εοικεν και
αμισθι τεθεικασιν υπερ αυτου την ψυχην, ει γε μη εγηγερται Χριστος· ει μη αθανασιας
εστι πληρης των αγιων η ελπις, ει μη προσδοκωσι συμβασιλευειν αυτωι, απολωλασι
ταχα που, και επ' ουδενι των χρησιμων και αυτον ανατλαντες τον θανατον ζημιαν
εχουσι πονων· απαγε της ουτω δεινης αμαθιας· "αναστησονται "γαρ οι νεκροι, και
εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις," κατα την του προφητου φωνην, και ταλαντευει
εκαστωι το οτι 303 μαλιστα πρεπον αυτωι των στεφανων ο διανομευς, εποισει δε παντως
τοις δυσσεβουσιν την κολασιν· κριτης γαρ εστιν των ολων ως Θεος. Νυνι δε Χριστος
εγηγερται εκ νεκρων, απαρχη των κεκοιμημενων εγενετο κ.τ.λ.
∆εχεται λοιπον ως ομολογουμενον το χρηναι πιστευειν, ως ανεβιω μεν Χριστος,
και γεγονεν απαρχη των κεκοιμημενων, πρωτος των επι της γης πατησας τον θανατον·
καθαπερ αμελει και ο προπατωρ Ἀδαμ πρωτος εις αυτον εμβεβηκεν, και γεγονεν απαρχη
των ωλισθηκοτων εις φθοραν· εψεται δε οτι τηι του Σωτηρος ημων αναστασει και η των
νεκρων, προσεπαγει λεγων Ὥσπερ γαρ δι' ανθρωπου θανατος και δι' ανθρωπου
αναστασις νεκρων. αθρει δε οπως της μετα σαρκος οικονομιας το μυστηριον θεοπρεπους
αναμεστον ευτεχνιας αποφαινει παλιν· εδει γαρ εδει, φησιν, ανθρωπον υπερ ημων
νικησαι τον θανατον· ταυτης τε ενεκα της αιτιας ο εκ Θεου πεφηνως Θεος Λογος, ουκ
αγγελων επελαβετο, καθα φησιν αυτος, αλλα σπερματος Ἁβρααμ, ινα κατα παντα τοις
αδελφοις ομοιωθηι· εδει γαρ, ως εφην, θεραπευεσθαι το ηῤρωστηκος, αναστηναι το
πεπτωκος· εδει καταθλησαι θανατου δι' υπακοης και δικαιοσυνης το υπ' αυτωι γεγονος
δια παραβασεως και αμαρτιας· ταυτηι γεγονεν ανθρωπος ουκ ειδως αμαρτιαν ο
Μονογενης του Θεου Λογος, ιν' ωσπερ εν τωι Ἀδαμ παντες κατακεκριμεθα, της
ανθρωπου φυσεως παθουσης τον θανατον, ουτω και δικαιωθεντες εν Χριστωι
συναποδυσομεθα τηι αμαρτιαι τον εξ αυτης αναφυντα θανατον. 304 και μαρτυρησει
λεγων αυτος ο θεσπεσιος Παυλος "Ὥσπερ "γαρ δια της παρακοης του ενος ανθρωπου
αμαρτωλοι κατ"εσταθησαν οι πολλοι." ουκουν ωσπερ εν τωι Ἀδαμ παντες
αποθνησκουσι, καταδεδικασμενης ως εφην εν αυτωι της φυσεως δια την παραβασιν,
ουτως εν τωι Χριστωι ζωοποιηθησονται, παλιν ευλογουμενης εν αυτωι της φυσεως κατα
τον ισον τροπον δια την δικαιωσιν. λυσις ουν αρα των πρωτων τα δευτερα· "Παρεδοθη
γαρ δια τα παραπτωματα ημων και ηγερθη δια "την δικαιωσιν ημων·" εγηγερμενωι δη
ουν συνεγηγερμεθα και ημεις· ζωη γαρ εστι κατα φυσιν ο εκ Θεου Λογος· ουχι δηπου
μονηι τηι ιδιαι σαρκι το της αυτου φυσεως αγαθον δωρουμενος, φημι δη την ζωην, αλλ'
εις ολην αυτο παραπεμπων την του ανθρωπου φυσιν. εγηγερται μεν γαρ
ομολογουμενως ως απαρχη Χριστος, "ινα γενηται εν πασιν αυτος "πρωτευων," κατα το
γεγραμμενον· εψεται γεμην εν καιρωι το αναβιωναι τους αλλους, πλην κατα το εικος ου
χυδην, αλλ' εν κοσμωι τε και διακεκριμενως και οιον εν κελευσματι. μετα γαρ τοι την
απαρχην, τουτεστι Χριστον, τους αυτου φησιν εγερθησεσθαι· δηλον δε οτι τους εν καιρωι
της επιδημιας, ηγουν γεγονοτας μετα την ενανθρωπησιν, και ως εν πιστει
κεκοιμημενους. ησαν μεν γαρ ομολογουμενως αγιοι κατα καιρους εν τωι Ἰσραηλ, της εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

νομωι ζωης επαινουμενης τε και κρατουσης ετι· πλην αμεινους οι εν Χριστωι,
δεδικαιωνται γαρ δια πιστεως, και της θειας φυσεως γεγονασι κοινωνοι, και το της
υιοθεσιας εκπεπλουτηκασι πνευμα· κεκληνται δε και εις αδελφοτητα κατα χαριν του
κατα φυσιν τε και αληθως Υιου· και ην μεν πνευμα δουλειας εν τοις υπο νομον,
κραζομεν δε ημεις "Ἀββα ο πατηρ." ουκουν 305 αμεινους, ως εφην, των αρχαιοτερων οι
εν Χριστωι· τοιγαρτοι και πρωτους αυτους αναβιωσεσθαι φησιν, οιον ιοντας κατ' ιχνος
τηι παντων αρχηι, δια τοι το ειναι προσεχεστερους αυτηι, και προτετιμησθαι ταυτηι τοι
των αλλων. υπεμφαινει δε τι τοιουτον και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος εν
παραβολαις ευαγγελικαις· εφη γαρ οτι τους εργατας εις τον αμπελωνα μισθουμενος·
οικοδεσποτης δε ουτος· "οψιας γε"γενημενης εφη τωι επιτροπωι αυτου Καλεσον τους
εργατας "και αποδος αυτοις τον μισθον αρξαμενος απο των εσχατων "εως των
πρωτων."
Ειτα το τελος, οταν παραδωι την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, οταν καταργησηι
πασαν αρχην και πασαν εξουσιαν και δυναμιν. Παραδοθησεσθαι φησιν τωι Θεωι και
Πατρι την βασιλειαν παρα του Υιου, κατηργημενης αρχης απασης των ακαθαρτων
πνευματων και αυτου του θανατου λοιπον απρακτουντος εισαπαν. Ὅταν δε υποταγηι
αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υπο ταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα, ινα
ηι ο Θεος τα παντα εν πασιν. Ἐπειδη τινες εξευτελιζειν πειρωνται το γε εφ' εαυτοις τον
Υιον λεγοντες παραδιδοναι τωι Πατρι την βασιλειαν και υποταττεσθαι ως μειζονι,
λεκτεον οτι ο Υιος υπεμεινεν την εθελουσιον κενωσιν γεγονως καθ' ημας, και οιον εξ
υψωματων εαυτον ταπεινωσας, συμμορφος ων και ισος τωι Πατρι· και κεκρυπται μεν εν
Θεωι, αποκαλυφθησεται γεμην εν δοξηι κατα τον της συντελειας του νυν αιωνος καιρον,
νυν εν δεξιαι καθημενος του Πατρος. ει δε καταβιβαζεται της νυν ενουσης αυτωι τιμης,
δευτεραν αρα κενωσιν υφισταται; ει δε και την βασιλειαν παραδιδωσι, πως ερχεται
"μετα των αγιων αγ"γελων εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου;" ουκουν και ανεθε 306 λητον
τωι Υιωι το "υπο τους ποδας αυτου τεθηναι τους "εχθρους αυτου," ει γε νυν μεν
συμβασιλευει τωι Πατρι, τοτε δε της βασιλειας εκπιπτει. ομως καν υποτασσεται ο Υιος τωι
Πατρι ου κατα τουτο ηττων εστι του Πατρος· το γαρ της υποταγης χρημα, ου φυσεως και
ουσιας ορος εστιν, αλλα πραγματος υπεμφαινει τροπον. ει γενοιτο και εφ' ημων ουχ
ετεροουσιους οντας αλληλοις αποφαινει· ποθεν; υποταττεται γαρ πατρι μεν ο υιος,
δεσποτηι δε δουλος, διδασκαλωι δε μαθητης, ηγουμενωι δε τις των υπο χειρα και
υπεζευγμενων. αλλ' ουδεν εν τουτοις ο της ομοουσιοτητος αδικειται λογος· εισι γαρ
αλληλοις ομοειδεις, καν ει τουτον εχοιεν τον τροπον, εικοντες τε αλληλοις και
υποταττομενοι και το μη ουκ ατιμαζοντες δια το συμφερον. το τοινυν και εφ' ημων
ασθενουν πως επι Θεου κρατυνουσιν; ει γαρ φυσεως ιδιοτης ητοι μετρον καθα φασι το
υποταττεσθαι εστι τωι Υιωι, το μη υποταττεσθαι φυσεως ετερας ιδιοτης εστιν αυτωι, ταχα
που το αμεινον παρ' εκεινην εχουσης, ειπερ εστιν εν μειοσιν η υποταγη· οικονομικως
γαρ υποταττεται δι' ημας. ο δε των ρητων ουτως· επειδη ο ανθρωπος αμαρτησας
γεγονεν υπο φθοραν και υπο του διαβολου και των δαιμονων αποστας του φυσει Θεου,
γεγονε δι' ημας ανθρωπος ο Μονογενης και κατηργηκε του θανατου το κρατος, εξηρε
και την του θανατου ριζαν την αμαρτιαν, εξεβαλε τον αρχοντα του αιωνος τουτου.
ταυτα δε παντα πεποιηκως και της ολης οικονομιας συμπεπερασμενης, παραδιδωσι
τουτεστι προσκομισει τωι Πατρι την βασιλειαν την διηρπασμενην παλαι και υφ' ετεροις
γεγενημενην, το κατεξουσιαζειν παντων των επι γης αποκαταστησας αυτωι,
κατηργημενου του θανατου και του τυραννησαντος κατ' αυτων σατανα, εξει παλιν ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Υιος και εις τον μελλοντα αιωνα της κατα παντων εξουσιας την υπεροχην.

ΤΟΜΟΣ Ζ.
Ἀλλ' ερει τις Πως εγειρονται οι νεκροι; ποιωι δε σωματι ερχονται; κ.τ.λ. Ὁ
ΠΡΟΦΗΤΗΣ Ἡσαΐας μετα της εκ νεκρων αναστασεως το μυστηριον ως εσται κατα
καιρους Θεου κατανευοντος, και αφατωι δυναμει μεταπλαττοντος εις ζωην το τωι
θανατωι κεκρατημενον, προανακεκραγει λεγων "Ἀναστησονται οι "νεκροι, και
εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις, και ευφραν"θησονται οι εν τηι γηι· η γαρ δροσος η
παρα σου ιαμα "αυτοις εστιν·" δροσον οιμαι λεγων τροπικως την ζωοποιον ενεργειαν
του Θεου, καθ' ην και το ειναι τοις ουκ ουσι προσνεμει, και τοις ηδη παρενηνεγμενοις
εις υπαρξιν το ευ ειναι χαριζεται· συνεστηκε γαρ τα παντα εν αυτωι, καθαπερ αμελει και
δι' αυτου παρηχθη προς γενεσιν· ψαλλει δε που και ο θεσπεσιος ∆αυειδ περι των επι γης
προς τον των ολων Σωτηρα Θεον "Ἀνοιξαντος δε σου την χειρα τα συμ"παντα
πλησθησεται χρηστοτητος· αποστρεψαντος δε σου "το προσωπον, ταραχθησονται·
αντανελεις το πνευμα αυ"των και εκλειψουσι, και εις τον χουν αυτων επιστρεψου"σιν·
εξαποστελεις το πνευμα σου και κτισθησονται, και "ανακαινιεις το προσωπον της γης."
πεπονθε μεν γαρ η ανθρωπου φυσις του θειου προσωπου την αποστροφην εν Ἀδαμ δια
την παραβασιν· τοιγαρτοι μονονουχι συγκεχυται και τεταρακται, και εις τον ιδιον
υπενοστησε χουν, κατεβιβασθη τε και εις θανατον και φθοραν. επειδη δε γεγονε καθ'
ημας ο Μονογενης του Θεου Λογος, και την του Ἁγιου Πνευματος πεπλουτηκαμεν
μεθεξιν, αναμορφουμεθα προς το εν αρχαις και οιον ανεκτισμεθα· κεκλημεθα γαρ εις
καινοτητα ζωης, το του θανατου διαδιδρασκοντες κρατος. και 308 μαρτυρησει λεγων ο
σοφωτατος Παυλος "Ει δε το πνευμα "του εγειραντος Ἰησουν οικει εν υμιν, ο εγειρας εκ
νεκρων "Χριστον Ἰησουν ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων "δια του ενοικουντος
αυτου Πνευματος εν υμιν." οτε τοινυν ανεβιω μεν ο Χριστος πατησας του θανατου το
κρατος, και γεγονεν απαρχη των κεκοιμημενων ως εψομενων παντως τοις ιχνεσιν
αυτου, πως ουκ αποπληκτον κομιδη το κατα τι γουν ολως ενδοιαζειν ετι περι το της
αναστασεως μυστηριον;
Ει τις ελοιτο τοις της θεοτητος εργοις περιεργοτερον ενιεις της εαυτου διανοιας
τον οφθαλμον πειρασθαι περιαθρειν της εκαστου παραγωγης τον τροπον και της
γενεσεως την αρχην, καταληξειεν αν ουδαμως το Πως δη τουτο αποπληκτον λεγων.
πως γαρ γεγονεν ο ουρανος, εκ ποιας υλης η ποθεν; ποιαν εχει την εδραν; γη δε πως η
ποθεν και οποι ποτε διερηρεισται; παρηχθη δε οπως ο ηλιου κυκλος, σεληνη και αστρα
και τα ετερα των κτισματων; πως δε ο των ολων ∆ημιουργος χουν απο γης λαβων
επλασε τον ανθρωπον; πως εις οστεα και νευρα και σαρκας η γη μετεπλαττετο; ει δε
ειπερ ουχ ευρεθησομεθα τον εφ' εκαστωι των πεποιημενων αποδουναι λογον, ταυτηι και
αναιρησομεν οτι και γεγονασιν ολως, οποι ποτε λοιπον εκτελευτησειεν αν η των
εννοιων ητοι σκαιων εγχειρηματων εκβασις; Το μετα την Χριστου αναστασιν
αμφιβαλλειν περι αναστασεως, δυσβουλιας εστι και αμαθιας και αλαζονειας, το λεγειν
επι των του Θεου εργων το πως, αλλα μην και το λεγειν Ποιωι σωματι εγειρονται οι
νεκροι και τουτο ευηθες· ευδηλον γαρ οτι τωι αυτωι. και γαρ και ο Κυριος την εαυτου
σαρκα ανεστησεν ως ην. επειδη δε τινες λεγουσι προυπειναι την ψυχην, τιμωριας δε
ενεκεν ενδεσμεισθαι τωι σωματι, αθετουσιν ου μονον τον της δημιουργιας λογον καθ' ον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

επι 309 αφθαρσιαι γεγονεν ο ανθρωπος, αλλα και τον της αναστασεως· ου γαρ επι
τιμωριαι ο Θεος ποιει την αναστασιν, αλλα δια την εαυτου ευσπλαγχνιαν. Ἀλλ' ισως
εκεινο ερεις Ναι λεγεις ορθως· παριημι τε λοιπον το χρηναι ζητειν Πως εγειρονται οι
νεκροι· διειδεναι γεμην αναγκαιον ποιωι σωματι ερχονται· αρα γαρ το εκ γης δη τουτο
και τηι φθοραι κατοχον αναβιωσεται σωμα, η ετερον τι παρ' αυτο πλην εξ αυτου; φαιην
δ' αν εγωγε προς τουτο ευθυς, ως ο μεν ορθος της πιστεως λογος περιιστησιν ημας εις
τηνδε την σαρκα την αναστασιν· ανεβιω γαρ ουτω Χριστος ο πρωτοτοκος εκ νεκρων, η
αρπαχη των κεκοιμημενων· επειδη δε ου σφοδρα τισιν αρεσκει το δογμα, φερε
παραθεντες ον ευ εχειν οιονται λογον, τα εικοτα λεγωμεν· (ειτα παραθεις των
προυπαρχειν λεγοντων τας ψυχας τας μυθολογιας φησιν)
Ειτα πως αποσεμνυνεται Θεος επι τηι του ανθρωπου κατασκευηι; φησι γαρ που
προς τον μακαριον Ἰωβ "Ει συ λαβων γης πηλον επλασας ζωιον, και λαλητον "αυτο εθου
επι της γης;" περα γαρ οιμαι παντος αν ιοι θαυματος το λογικον εκ γης αποτελεσαι
ζωιον· πως δε γεγονοτα τον ανθρωπον ευθυς και πεπλασμενον εκ γης ευλογησεν ο
∆ημιουργος "Αυξανεσθε και πληθυνεσθε λεγων και πλη"ρωσατε την γην;" (και πολλα
ετερα προς αυτους ειπων, επιφερει) αριστωι χρηται παραδειγματι ο θεσπεσιος Παυλος,
πιπτειν μεν εις γην το σωμα λεγων οια τινα κοκκον, ουχ ουτως αναστησομενον καθα
και εσπαρη γυμνον, αλλ' ως εν αμφιασει και περιστοληι των εξ εθους εμφυομενων
αυτωι, καλαμης δη λεγω και φυλλαδος· διδωσι γαρ φησιν ο Θεος εκαστωι των
σπερματων ιδιον σωμα. επειδη γαρ ουχ απαντας τους κεκοιμημενους αναβιωσεσθαι
φησιν εν δοξηι, καν ει παντες εν αφθαρσιαι· ου γαρ που τοις ανεπιεικεσι και τοις 310 των
φαυλων εργαταις το εν ευκλειαι τηι παρα Θεου στεφανουσθαι πρεπει· ταυτηιτοι χρησιμως
διαφορων μεμνηται σπερματων, οις και διανεμει Θεος, καθ' ον αν ελοι τροπον αυτος, το
εν τοιωιδε τυχον η ετεροιωι σχηματι διαφερεσθαι· φησι γαρ Και ο σπειρεις ου το σωμα το
γενησομενον σπειρεις. Και σωματα επουρανια και σωματα επιγεια. Εις μεν ο λογος καθο
σωμα εκαστου και εστι και λεγεται, μεριζεται δε εις διαφορα καθ' ετερον τινα λογον· και
αναβιωσεται μεν εν αφθαρσιαι τα παντων σωματα, πλην εσται τις διαφορα περι γε την
δοξαν και την περιστολην ην ποιοιτο Θεος, τα προς αξιαν εκαστωι διανεμων. Ἀλλ' ετερα
μεν η των επουρανιων δοξα, ετερα δε η των επιγειων. Ἰστεον οτι δυσιν αρτιως
παραδειγματοιν εις μεσον ημιν παρενηνεγμενοιν του τε κατα τον κοκκον φημι, και του
διεκφαινοντος την των ουρανιων σωματων την ως εν δοξηι διαφοραν, αποφερει τεως
προς την του πρωτου δυναμιν της των νεκρων αναστασεως εμφερειαν, και φησι το
εξης· Σπειρεται εν φθοραι, εγειρεται εν αφθαρσιαι. Ὅνπερ γαρ τροπον ο του σιτου κοκκος
εγκαταβληθεις τωι βωλωι γυμνος και νεκρος, εν περιστοληι σωματος και εν προσθηκηι
καλλους αναφυς θαυμαζεται, κατα τον αυτον τουτονι τροπον και το ανθρωπινον σωμα
σπειρεται μεν εν φθοραι και εν ασθενειαι τε και εν ατιμιαι, πλην αναβιωσεται τιμηι τε και
αφθαρσιαι και μην και δυναμει κατημφιασμενον. αξιον δε θαυμασαι του θεηγορου την
νηψιν· ερηρεισμενην γαρ εχων την πιστιν, και οτι παντη τε και παντως αναβιωσεται
πεποιθως, σποραι παρεικαζει την του σωματος φθοραν, ευτεχνως 311 δη λιαν και σοφως
πανταχη τωι παραδειγματι την του πραγματος φυσιν εξομοιων. ουκουν τωι κοκκωι
παραπλησιως ου γυμνον αναβιωσεται το σωμα, φησιν, αλλ' ευ μαλα περιεσταλμενον
την αφθαρσιαν και την δοξαν, και προς γε τουτοις το ευσθενες, και μην και τουτο
καταπλουτουν το εν φρονηματι γενεσθαι πνευματικωι, μεταπλαττουσης τροπον τινα της
ανωθεν χαριτος, και της ασυγκριτου δυναμεως του παντων ∆ημιουργου προς παν
τουναντιον τα εν αυτωι. ενυπαρχει μεν γαρ τωι πεσοντι σωματι και οιον εις γην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

εσπαρμενωι φθορα και ασθενεια και το ακαλλες, φρονημα τε το ψυχικον, ο και ταυτον
ειναι φαμεν τωι σαρκικωι και γεωδεστερωι· επειδη δε παρηχθη προς γενεσιν εν αρχαις,
κατα φυσιν ουχ ωδε εχον· παρεισεδυσαν δε ταυτι δια την παραβασιν και την επι τωι
θανατωι δικην, αναφωνουσης ημιν της φυσεως εις το εν αρχαις· πραττεται μεν
αναγκαιως δυναμει τε και ενεργειαι Θεου των μεταξυ παρεισβεβληκοτων η αποθεσις,
αντεισκρινεται δε των πρωτων και εν αρχαις ενοντων ημιν αγαθων η μεθεξις·
ανεκαινισμεθα γαρ εν Χριστωι κατα τας γραφας· εφη γαρ προφητης αγιος "Θαρσει Σιων,
μη "παρεισθωσαν αι χειρες σου· Κυριος ο Θεος σου εν σοι, "δυνατος σωσαι σε, και
ανακαινιει σε εν τηι αγαπησει "αυτου." οτε γαρ ηγαπησεν ημας ο Θεος και Πατηρ, τοτε
δη τοτε και ανεκαινισεν εν Χριστωι· και γαρ εστιν αληθες ως παντα τα εν αυτωι "καινη
κτισις· και τα μεν αρχαια "παρηλθε, γεγονε δε καινα." ποια δε φησιν αρχαια; τα
παριππευσαντα· και ποια καινα; τα εισκεκριμενα· παλαια μεν η φθορα, και μεντοι το
αναλκι, και προς γε τουτωι το δυσκλεες, και του ψυχικου φρονηματος τα εγκληματα·
καινα 312 δε δια Χριστου, δοξα τε και αφθαρσια και δυναμις και το φρονημα το
πνευματικον· εσται γαρ ημων το σωμα πνευματικον.
Τι το πνευματικον ειη αν ω μυσταγωγε; αρα γαρ εσται σαρξ μεν ουκετι,
συγκεισεται δε ουδαμως, καθαπερ αμελει και νυν εξ οστων τε και νευρων δι' ων αν η
του καθ' ημας σωματος αποτελοιτο φυσις· εσται δε μαλλον ισχνον τε και αερωδες και
σκιαις ολιγα παραχωρουν φησιν; ουδαμως· ει γαρ ωδε ταυτα εχειν οιονται τινες, ουκ
αυτο που παντως αναβιωσεται το πιπτον εις γην, αλλ' ετερον τι παρ' εκεινο, και τωι
πρωτωι προσεοικος ουδεν· φαιην δ' αν ειναι πνευματικον, ου το εν ειδει σκιας, ηγουν
ασωματου πνευματος, το αφεστηκος δε μαλλον και μην και εισαπαν απηλλαγμενον του
σαρκικου και γεωδεστερου φρονηματος. ει γαρ εστι φησι σωμα ψυχικον, εστι και
πνευματικον. ωσπερ γαρ ειπερ ελοιτο τις το απο γης ημων σωμα ψυχικον αποκαλειν,
περιθειη αν τις εικοτως ου το ψυχης ειδος αυτωι, περιτρεψει δε μαλλον του λογου την
δυναμιν εις το φρονημα το ψυχικον ηγουν το σαρκικον, καθαπερ αμελει και σοφιαν
νοουμεν ψυχικην και επιγειον την καθ' ημας τε και ανθρωπινην· ουτω καν ει λεγοιτο
σωμα ψυχικον, ουκ αν οιμαι τωι αυτωι το ψυχης ειδος περιτιθεις, την επι τωι
πεπλανησθαι διαφυγοι γραφην, επει κατα τινα τροπον ζωντες τε ετι και εν αυτοις δη
τουτοις τοις απο γης οντες σωμασι, ψυχικοι λεγονται τινες και πνευματικοι; γεγραπται
γαρ οτι "ψυχικος ανθρω"πος ου δεχεται τα του Πνευματος του Θεου, μωρια γαρ 313
"αυτωι εστιν· ο δε πνευματικος ανακρινει μεν παντα, αυτος "δε υπ' ουδενος
ανακρινεται." επειδη δε ην ακολουθον τον επι τωιδε λογον και δια πραγματων
εμπεδουν, προσεπαγει και φησιν Ἐγενετο ο πρωτος ανθρωπος Ἀδαμ εις ψυχην ζωσαν, ο
εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν. ψυχικον μεν ουν ωνομασε τον Ἀδαμ· τουτο γαρ
οιμαι εστι το εις ψυχην πεποιησθαι ζωσαν, ως ουκ εις απαν απηλλαγμενον σαρκικων
επιθυμιων· αι τε γαρ ορεξεις αι προς τα της σαρκος ορωσαι τε και τετραμμεναι παθη,
καν ει νομον εχοιεν τον συνηγορον, αλλ' ουν ειεν αν κατα γε το αληθες σαρκικης
ασθενειας εγκληματα, ει προς γε την των δρωμενων ορων τις φυσιν. οιον δη τι φημι
"Τιμιος ο γαμος και η κοιτη αμιαντος·" εγκαταβεβληται γαρ τηι του σωματος φυσει παρα
του παντων δημιουργου κινησις ορεκτικη, διανιστασα το ζωιον εις παιδοποιΐας εφεσιν·
ειρηται γαρ προς τον ανθρωπον "Αυξανεσθε και πληθυνεσθε και πληρωσατε την γην·"
και ο πλασας δε, φησιν, εν αρχηι, "αρσεν και θηλυ εποιησεν "αυτους." ουκουν
ακαταιτιατος μεν η εις μονον ορωσα παιδοποιΐαν εφεσις· πλην οσον ηκεν εις την του
δρωμενου φυσιν, ειη αν σαρκικον το παθος ητοι ψυχικον· ουτω δη και επι των αλλων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

αδιαβλητων παθων. ουκουν εις ζωσαν ψυχην ο πρωτος ανθρωπος Ἀδαμ· ο δε γε
δευτερος και εξ ουρανου τουτεστι Χριστος ουκ εις ψυχην μαλλον, αλλ' εις πνευμα
γεγονε ζωοποιουν· ενωσας γαρ εαυτωι το ανθρωπινον ο εκ Θεου Πατρος πεφηνως κατα
φυσιν Θεος Λογος, ου την καθ' ημας ανθρωπινην, αλλα θειαν τινα και θεοπρεπη και
αμωμητον παντελως διεβιω ζωην· ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν, ανεπαφον μεν ηδοναις
εκτοποις εχων τον νουν, επιθυμιαις δε ταις των εδωδιμων ουχ αλωσιμον· ει γαρ και
οραται μετεσχηκως τροφης και ποτου, δια τοι το πιστευεσθαι κατα αληθειαν ειναι
ανθρωπος καθ' ημας, αλλ' ουν ελευθεραν εποιειτο την μεθεξιν· ην μεν γαρ εν σαρκι δι'
ημας οικονομικως, υπερ σαρκα δε παλιν· πνευμα γαρ ην ζωοποιον ως Θεος· ο 314 δε γε
προπατωρ Ἀδαμ ουκ ανεγκλητον παντελως την των εδωδιμων εφεσιν εισεδεξατο·
πεποιηται γαρ εις ζωσαν ψυχην, και βρωματων ηδονης ηττωμενος, εφαγεν απο του
ξυλου της ζωης, καιτοι του θειου νομου τουτο δραν εξειργοντος. Ὅτι τοινυν ο ψυχικος
ου φυσεως ημιν διαφορας υπεμφηνειεν αν, ζωης δε μαλλον ηθων τε και τροπων
ποιοτητα, καθ' ην ο μεν τις εστι τωι γεωδεστερωι και σαρκικωι φρονηματι κατοχος, ο δε
τηι του πνευματος ελευθεριαι περιφανης, αποδεικνυσι σαφως απο τε Ἀδαμ του πρωτου
και του δευτερου· αμφω μεν γαρ γεγονασιν εν γηΐνοις σωμασιν, αλλ' η γε του
φρονηματος οιονει ποιοτης, και μην και το ετεροιως ελεσθαι διαβιουν, τον μεν απεφηνε
ψυχικον, ετερον γεμην ασυγκριτως εν αμεινοσι τουτεστι πνευματικον.
Ἀλλ' ου πρωτον το πνευματικον, αλλα το ψυχικον· επειτα το πνευματικον.
Ἐπιλαμβανεται δε τροπον τινα των καιρων καθ' ους γεγονασι, και φησιν Ἀλλ' ου
πρωτον το πνευματικον, αλλα το ψυχικον, επειτα το πνευματικον· επειδη εφη
σπειρεσθαι μεν εις γην το σωμα ψυχικον, αποφαινει λευκως ως εστιν ουκ απαραδεκτον
τηι του ανθρωπου φυσει το εκ φρονηματος ψυχικου μεταφοιταν εις πνευματικον, και οτι
πρεσβυτερον του πνευματικου το ψυχικον ειη αν· και τις αν γενοιτο των τοιουτων η
πιστις; Ὁ πρωτος ανθρωπος εκ γης χοικος κ.τ.λ. Ὁ πρωτος φησιν ανθρωπος τουτεστιν
Ἀδαμ, εις ψυχην πεποιητο ζωσαν, τουτεστι γεωδης και σαρκικος· ο γεμην 315 δευτερος
εξ ουρανου· ει γαρ και γεγονε σαρξ ο του Θεου Λογος κατα τας γραφας, αλλ' η ... και ο εξ
ουρανου και "επανω παντων," κατα την Ἰωαννου φωνην· ουκουν αμφω μεν ηστην, ως
εφην, εν γηΐνοις σωμασιν, ου μην και εν ισοις ετι κατα τε την γνωμην ητοι τον της ζωης
τροπον· ην μεν γαρ ο πρωτος εν φρονηματι σαρκικωι, πνευμα δε ζωοποιουν ο δευτερος
και εξ ουρανου. και ωσπερ εφορεσαμεν την εικονα του χοικου, τουτεστι την προς Ἀδαμ
ομοιωσιν, και παθων ηττωμενοι και ασθενουντες εις αμαρτιας, καιτοι της φθορας
υπενηνεγμενοι ζυγοις, ουτω φορεσωμεν και την εικονα του επουρανιου, τουτεστι
Χριστου· και φιλοσαρκιας αμεινους και του πλημμελειν εθελειν ετι γεγενημενοι, και
αυτον ηδη νενικηκοτες τον παλαι δεινον και δυσαντητον και αγριως καθ' ημων
τυραννησαντα θανατον. Ὅτι σαρξ και αιμα βασιλειαν Θεου κληρονομησαι ου δυνανται.
Συνιστησι το της αναστασεως και δια τουτου μυστηριον· εως μεν γαρ εστι το σωμα το
ανθρωπινον σαρξ και αιμα, τουτεστι θνητον και φθαρτον, Θεου βασιλειαν, τουτεστι το
ειναι διηνεκως, ουκ αν δυναιτο κληρονομειν. πασα δη ουν αναγκη καταπινεσθαι την
φθοραν και αφανιζεσθαι το ευμαραντον, μεταπλαττεσθαι δε προς αφθαρσιαν αυτο, και
θειαι τινι και αποῤρητωι δοξηι καταφαιδρυνεσθαι· κληρονομησει γαρ τοτε την του Θεου
βασιλειαν. Ἰδου μυστηριον υμιν λεγω· παντες μεν ου κοιμηθησομεθα, παντες δε
αλλαγησομεθα. Μεγα και ουρανιον αληθως το μυστηριον, και αποκαλυφθεν αυτωι
παντως που δια του εν αυτωι λαλουντος Χριστου, "εν ωι εισι παντες οι θησαυροι της
σοφιας και γνωσεως "αποκρυφοι." αυτος γαρ εστι και των εσεσθαι προσδοκωμενων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

διανομευς αγαθων· αυτος μεταστοιχειωσει την κτισιν, και καινουργησει το συμπαν, και
απαλλαξει "δουλειας εις "την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του Θεου." και ει ταυτα
αληθη, πως ουκ εδει παντη τε και παντως συνκαινουργεισθαι τηι κτισει τον δι' ον η
κτισις, φημι δε τον ανθρωπον; εδει και αυτον ορασθαι καινον, ου φθοραι τηι πρωτηι
τυραννουμενον, ου σαρκικαις ηδοναις εις αμαρτιας πλεονεκτουμενον, εγηγερμενον δε
μαλλον εν αφθαρσιαι τε και εν ευσθενειαι και εν τιμηι και θειαι τινι δοξηι περιεσταλμενον.
εφη γαρ που και ο θεσπεσιος Ἡσαΐας "Και προπορευσεται εμπροσθεν σου "η δικαιοσυνη
σου, και η δοξα του Θεου περιστελει σε·" και μην και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους
διεβεβαιουτο· σαφως, ως εν καιρωι συντελειας του αιωνος τουτου αναβιωσονται μεν οι
νεκροι, "οι γεμην συνιεντες εκλαμψουσιν ως "η λαμπροτης του στερεωματος." πλην
ουχ απασιν αδιακριτως η της τοιασδε τιμης και δοξης προκεισεται χαρις· πρεποι δ' αν
μαλλον απολεγδην τοις των αλλων εξηιρημενοις, οι και συμμορφοι γεγονασι "της
εικονος του Υιου αυτου·" αναβιωσονται μεν γαρ ομολογουμενως τα παντων σωματα τηι
της αφθαρσιας χαριτι κατημφιασμενα, αλλαχθησονται δε ου παντες· αλλ' οι μεν φαυλοι
απομενουσιν εν τωι της ατιμιας σχηματι επι μονωι τωι χρηναι κολαζεσθαι, οι δε γε δικαιοι
αλλαχθησονται μονοι προς τωι της αφθαρσιας αγαθωι, και της θειας δοξης
καταπλουτησαντες την περιστολην. αυτος τοιγαρουν ιδιαι δυναμει και ενεργειαι
θεοπρεπει "μετα"σχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων συμμορφον "τωι σωματι
της δοξης αυτου." ποιον δε το σωμα της ταπεινωσεως ημων; τουτι το εκ γης, το τωι
θανατωι κατησχημενον εκ της αρχαιας εκεινης αρας, ην λελυκεν ο Χριστος 317
"γενομενος υπερ ημων καταρα·" εσται δε ο μετασχηματισμος ουκ εις ετεραν τινα φυσιν
αποκομιζων ημας, εσομεθα γαρ οπερ εσμεν, τουτεστιν ανθρωποι, πλην αμεινους
ασυγκριτως· αφθαρτοι γαρ και ανωλεθροι, και προς γε τουτωι δεδοξασμενοι. τι δ' αν
βουλοιτο δηλουν η εσχατη σαλπιγξ η διανισται τους νεκρους, αυτος ημιν σαφηνιει
λεγων ο θεσπεσιος Παυλος " Οτι αυτος ο Κυριος εν κελευσματι εν φωνηι "αρχαγγελου
και εν σαλπιγγι Θεου καταβησεται απ' ου"ρανου·" και οι νεκροι εγερθησονται αφθαρτοι.
ουκουν παρεικαζει σαλπιγγι την του αρχαγγελου φωνην, και το θειον εκεινο και
φρικωδεστατον κελευσμα. ει δε και ο αρχαγγελος εστιν ο κεκραγως και το της
αναστασεως συνθημα διδους τοις εν γηι κειμενοις, αλλ' ουν του Χριστου εσται φωνη· και
γαρ εστιν αυτος ιδιαι δυναμει διανιστας τους νεκρους, και ουχι που παντως η του
αρχαγγελου φωνη· δεσποτικοις γαρ προσταγμασι πασα κτισις υπεζευκται λογικη· ποια
τοινυν ολως αναστασις εσται κατα αληθειαν, ει μη αυτο φαμεν αναβιωσεσθαι το τωι
θανατωι κατησχημενον; η τινα τροπον ερουμεν, μονονουχι κατορχουμενοι της φθορας
Κατεποθη ο θανατος εις νικος, και τα εξης; Που σου θανατε το κεντρον; που σου ᾅδη το
νικος; Ἰστεον δε οτι την του προκειμενου ρητου παραθεσιν ο μακαριος Παυλος κατα την
εβραιων εκδοσιν εποιησατο· εχει δε ουχ ουτως η των εβδομηκοντα· γεγραπται γαρ εν
προφηταις "Που η δικη σου θανατε; που το κεντρον σου ᾅδη;"
Πλην το κεντρον του θανατου φησιν η αμαρτια, η δε δυναμις της αμαρτιας ο
νομος· πληττει μεν γαρ οια τις σκορπιος ο 318 το κεντρον εχων του θανατου, τουτεστιν
ο σατανας. πληττει δε ουχ ετερως, πλην οτι δια της αμαρτιας· αλλ' εδωκεν ημιν ο Σωτηρ
"επανω οφεων και σκορπιων πατειν και επι πασαν "την δυναμιν του εχθρου."
κατηφανισται γαρ του θανατου το κεντρον, εξηιρημενης της αμαρτιας και ουκ ετι
δυναμιν εχουσης τον νομον· κατακρινει γαρ ο νομος τους αμαρτανοντας· τοιγαρτοι
φησιν ο θεσπεσιος Παυλος δυναμιν ειναι της αμαρτιας τον νομον· λελυται δε και τουτο
εν Χριστωι· αμαρτια γαρ ημων ου κυριευσει, οτι ουκ εσμεν υπο νομον, αλλ' υπο χαριν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

χωρις δε νομου, αμαρτια νεκρα. τις ουν ο παντων τουτων ημιν χορηγος, της
δικαιοσυνης ο πρυτανις, της ελευθεριας ο δοτηρ, και παντος αγαθου πηγη και προφασις,
εισομεθα λεγοντος του μακαριου Παυλου Τωι δε Θεωι χαρις τωι διδοντι ημιν το νικος δια
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29


