In venerandum crucem
Εις τον τιμιον σταυρον.
59.675
αʹ. Σταυρου προκειται σημερον εορτη, χορος αγγελων σκιρτατω· σταυρου
θεατρον ερχεται, δημος βροτων προσκυνειτω· σταυρου το θειον υψουται κρατος,
πληθος δαιμονων φυγαδευεσθω. Ἀλλ', ω θειε σταυρε, το των αγγελων αῤρητον
θεαμα, το των βροτων καυχημα, το σκηπτρον το βασιλικον! ως γαρ εμψυχωι σοι
διαλεξομαι, χαρμοσυνα τε και νικητηρια της ημων γε φεροντι σωτηριας· δια σου
πυλαι παραδεισου κλεισθεισαι παλιν ανοιγονται, δια σου τεθραυσται το κρατος του
θανατου, δια σου ᾅδης εσκυλευται, δια σου οι νεκρωθεντες ζωης κατηξιωνται, δια
σου ο ληιστης εν παραδεισωι χορευει και αγαλλεται, δια σου συνηπται τα ουρανια τοις
επιγειοις· δια σου επιγνωσις αληθειας, δια σου βαπτισμα αναγεννησεως δεδωρηται,
δια σου αφεσις αμαρτιων κεχαρισται τοις ανθρωποις, δια σου εσφραγισται η δωρεα
του αγιου Πνευματος, δια σου Ἐκκλησιαι σημειουμεναι, οικοι Θεου χρηματιζουσι·
δια σου σωματος και αιματος Χριστου απολαυομεν, δια σου υιοι Θεου και
κληρονομοι βασιλειας ουρανων γενεσθαι καταξιουμεθα, δια σου πανηγυρεις και
εορται καταφαιδρυνονται και καταλαμπονται. Και ποια αν γλωσσα διεξελθειν
ισχυσειεν, οσα και οια δια σου Χριστος ο Θεος εδωρησατο τωι γενει των ανθρωπων;
Ἐπει δε ταυτα, πληθυς ηγιασμενη και φιλεορτος, δια του λογου επεγνωμεν,
λευκαις δε καρδιαις και καθαροις στομασι περιπτυξωμεθα το σεβασμιον και
ζωοποιον ξυλον, εν ωι προσεπαγη Χριστος ο Θεος ημων, και παλαμαι θειαι ηλοις
συνεπαρησαν, εν ωι την λογχην δια της πλευρας διηλασαν οι Κυριοκτονοι, και την
γευσιν του οξους χοληι μεμιγμενην προσεποτισαν· παριοντες δε και
παραπορευομενοι, εκινουν τας κεφαλας, χλευαζοντες και λεγοντες, Ουαι! Ἄλλους
εσωσεν, εαυτον ου δυναται σωσαι· ει Υιος εστι του Θεου, καταβατω νυν απο του
σταυρου, και πιστευομεν αυτωι.
Ταυτα η των Ἑβραιων ομηγυρις η αγνωμων και πεπωρωμενη, η των θειων
τεραστιων απολαυσασα της ευεργεσιας· ημεις δε πιστως προσκυνησωμεν τα ζωοποια
του Χριστου παθη, την σταυρωσιν, την ταφην, την εκ των νεκρων τριημερον
εγερσιν· ινα και συναναστωμεν, και συνδοξασθωμεν, ειπερ συμπασχομεν, καθως το
σκευος της εκλογης Παυλος ο θειος προηγορευσεν. Ἐν τουτοις και προς τουτοις
συγκαλειται γουν σημερον ημας ο εορταζομενος παναγιος σταυρος, και ταυτα τα
αφθαρτα και αειζωα εδεσματα πασιν ομοιως επιτρεπει, τοις οικοις, ταις αγοραις, ταις
νυξι, ταις ημεραις, ταις πολεσι, ταις ερημοις. Την τοινυν δια τοσουτων ημιν το παρ'
εαυτης καλον χαριζομενην φαιδρως υποδεξωμεθα κατα τον Κυριου λογον, μη
σκυθρωπαζοντες ως υποκριται, αλλα το ιλαρον της ψυχης ανεπιτηδευτως
διαδεικνυντες. Και ου τοσουτου μοι δειν αγωνος ηγεισθε την περι νηστειας
παρακλησιν, οσου το μη σημερον τοις κακοις της μεθης περιπεσειν· την μεν γαρ
νηστειαν, και δια την συνηθειαν, και δια την προς αλληλους αιδω οι πολλοι
καταδεχονται· φοβουμαι δε την μεθην, ην ωσπερ τινα κληρον πατρωιον οι φιλοινοι
ιδιαζουσιν. Ὡς γαρ οι προς τας μακρας αποδημιας απαιροντες, ουτω τινες των
ανοητων σημερον προς τας πεντε των νηστειων ημερας οινιζονται. Τις ουτως
ανοητος, ωστε πριν αρξασθαι πινειν, τα των μεθυοντων παραφρονειν; ουκ οιδας, οτι
γαστηρ παρακαταθηκην ου διασωζει; Γαστηρ αλλακτης εστιν απιστοτατος, ταμιειον
αφυλακτον πολλων 59.676 εναποτεθεντων, την μεν βλαβην παρακατεχουσα, τα
μεντοι παρατεθεντα ου διασωζουσα. Ὅρα, μη και σοι αυριον απο μεθης ελθοντι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

νυν αναγνωσθεντα λεχθηι· Ου ταυτην την νηστειαν εξελεξαμην, λεγει Κυριος. Τι
μιγνυεις τα αμικτα; τις μετοχη νηστειας προς μεθην; τις κοινωνια της οινοφλυγιας
προς την εγκρατειαν; Τις συγκαταθεσις ναωι Θεου μετα ειδωλων; Ναος μεν γαρ Θεου
εισιν, οις το Πνευμα του Θεου ενοικει· ναος δε ειδωλων, οι δια της μεθης τον
συρφετον, της ακολασιας κορον υποδεχομενοι.
Ἡ σημερον ημερα προπυλαιον εστι των νηστειων· ου δηπου δε ο εν τοις
προθυροις βεβηλωθεις αξιος εστιν εισελθειν εις τα αγια. Ουδεις οικετης
εξευμενισασθαι θελων τον εαυτου δεσποτην, τωι εχθρωι αυτου προστατηι και
διαλλακτηι κεχρηται. Μεθη εχθρα εστιν εις Θεον· νηστεια δε αρχη μετανοιας. Ει ουν
βουλει δια της εξομολογησεως επανελθειν προς τον Θεον, φευγε την μεθην, μη σοι
χαλεπωτεραν κατασκευασηι την αλλοτριωσιν. Ου μεντοι εξαρκει καθ' εαυτην η
αποχη των βρωματων προς την επαινετην νηστειαν, αλλα νηστευσωμεν νηστειαν
δεκτην, ευαρεστον τωι Θεωι. Ἀληθης νηστεια η των κακων αλλοτριωσις, εγκρατεια
γλωσσης, θυμου αποχη, επιθυμιων χωρισμος, καταλαλιας, ψευδους και επιορκιας· η
τουτων ενδεια, νηστεια εστιν αληθης. Ἐν τουτοις μεν ουν η νηστεια καλον.
Κατατρυφησωμεν δε του Κυριου εν τηι μελετηι των λογιων του Πνευματος, και εν τηι
αναληψει των σωτηριων νομιμων, και εν πασι τοις διορθωτικοις των ψυχων ημων
δογμασιν. Ἀπο μεντοι της εν τωι κρυπτωι νηστειας φυλαξωμεθα, περι ης και ο
προφητης επευχεται λεγων· Ου λιμοκτονησει Κυριος ψυχην δικαιου· και το, Ουκ
ειδον δικαιον εγκαταλελειμμενον, ουδε το σπερμα αυτου ζητουν αρτους. Ου γαρ αν
περι αισθητων αρτων ειπεν, ο ειδως τους παιδας του πατριαρχου Ἰακωβ αρτων
ενεκεν καταβαντας εις Αιγυπτον, αλλα περι της πνευματικης λεγει τροφης, καθ' ην ο
εσω ανθρωπος τελειουται. Μη ελθηι και εφ' ημας η τοις Ἰουδαιοις απειληθεισα
νηστεια· Ἰδου γαρ ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και επαξω επι την γην ταυτην
λιμον, ου λιμον αρτου, ου διψαν υδατος, αλλα λιμον του ακουσαι λογον Κυριου· ον
δια τουτο επηγαγεν ο δικαιος κριτης, επειδη εωρα αυτων τον μεν νουν εν τηι
ατροφιαι των της αληθειας διδαγματων λιμαγχονουμενον, υπερπιαινομενον δε
αυτων και κατασαρκουμενον τον εξω ανθρωπον. Πασας τοινυν τας εφεξης ημερας
εστιασει υμας το Πνευμα το αγιον εωθιναις τε και εσπεριναις ευφροσυναις. Μηδεις
εκουσιως απολειπεσθω της πνευματικης ευωχιας, παντες μετασχωμεν του νηφαλιου
των πεμματων επιτηδευων. Ἡσυχασατω ποτε και ο οικος απο των μυριων θορυβων,
και του καπνου και της κνισης, και των ανω και κατω διατρεχοντων, και οιονει
απαραιτητωι δεσποινηι τηι γαστρι λειτουργουντων. Παντως ποτε και οι φορολογοι
τοις υποχειριοις ελευθεριασαι μικρον επιτρεπουσι. ∆οτω τινα ευκαιριαν και η
γαστηρ τωι στοματι, δοτω· σπεισασθω πενθημερους σπονδας ημιν η αει απαιτουσα
και ουδεποτε ληγουσα, η λαμβανουσα σημερον, και αυριον επιλανθανομενη. Ὅταν
εμπλησθηι, περι εγκρατειας φιλοσοφει· οταν διαπνευσθηι, επιλανθανεται των
δογματων. Νηστεια δανειου φυσιν ουκ οιδεν, ουκ οζει τοκων τραπεζα του
νηστευοντος, ουκ αγχουσιν ορφανον νηστευτου παιδοτοκοι πατρωιοι, ωσπερ οφεις
περιπλεκομενοι. Και αλλως δε, αφορμη εις ευφροσυνην εστι το νηστευειν. Ὡς γαρ η
59.677 διψα ηδυν τον ποτον ευτρεπιζει, και λιμος προηγησαμενος ηδειαν
παρασκευαζει την τραπεζαν, ουτω και την των βρωματων απολαυσιν η νηστεια
φαιδρυνει.
Μεσην γαρ εαυτην παρενθεισα και το συνεχες της τρυφης διακοψασα,
ποθεινην σοι την μεταληψιν ποιησει φανηναι, ωσπερ αποδημον. βʹ. Ὥστε ει βουλει
σεαυτωι επιθυμητην κατασκευασαι την τραπεζαν, δεξαι την εκ της νηστειας
μεταβολην. Συ υπο του σφοδρα της τρυφης περιεχεσθαι λεληθας σεαυτωι αμαυρων
την τρυφην, και υπο φιληδονιας την ηδονην αφανιζων. Ουδεν γαρ ουτως
επιθυμητον, ως μη τηι συνεχειαι της απολαυσεως ευκαταφρονητον γινεσθαι· ων δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

σπανια η κτησις, περισπουδαστος η απολαυσις. Ουτω και ο κτισας ημας δια της κατα
τον βιον εναλλαγης παραμονον ημιν την χαριν των δεδομενων εμηχανησατο. Ουχ
οραις, οτι και ηλιος φαιδροτερος μετα την νυκτα, και εγρηγορσις ηδιων μετα τον
υπνον, και υγιεια ποθεινοτερα μετα την πειραν των εναντιων; Και τραπεζα τοινυν
χαριεστερα μετα την νηστειαν, ομοιως μεν πλουσιοις και ευτραπεζοις, ομοιως δε
τοις λιτοις και αυτοσχεδιοις την διαιταν. Φοβηθητι το υποδειγμα του πλουσιου·
εκεινον παρεδωκε τωι πυρι η δια βιου τρυφη. Ου γαρ αδικιαν, αλλα το αβροδιαιτον
εγκληθεις, απετηγανιζετο εν τηι φλογι της καμινου. Ἵνα τοινυν σβεσωμεν εκεινο το
πυρ, υδατος χρεια. Και ου προς τα μελλοντα μονον ωφελιμος η νηστεια, αλλα και
αυτηι τηι σαρκι λυσιτελεστερα· αι γαρ εις ακρον ευεξιαι υποστροφας εχουσι και
μεταπτωσεις, οκλαζουσης της φυσεως, και αναφερειν το βαρος της ευεξιας
αδυνατουσης. Ὅρα ουν, μη νυν διαπτυων το υδωρ, υστερον ρανιδος επιθυμησηι,
ωσπερ ο πλουσιος. Ουδεις εκραιπαλησεν απο υδατος· ουδενος κεφαλη ωδυνηθη ποτε
υδατι βαρυνθεισα· ουδεις αλλοτριων ποδων εδεηθη υδροποσιαι συζων· ουδενος
χειρες απηχρειωθησαν υδατι καταρδομεναι. Το γαρ περι την πεψιν πλημμελες τοις
τρυφωσιν αναγκαιως ακολουθει· τουτο τα σφοδρα νοσηματα τοις σωμασιν
ενεργαζεται. Του νηστευοντος σεμνον το χρωμα, ουκ εις ερυθημα αναιδες εξανθουν,
αλλ' ωχροτητι σωφρονι κεκοσμημενον· οφθαλμος πραυς, κατεσταλμενον βαδισμα,
προσωπον συννουν, ακολαστωι γελωτι μη καθυβριζομενον, συμμετρια λογων,
καθαροτης καρδιας. Μνησθητι των απ' αιωνος αγιων, Ὧν ουκ ην αξιος ο κοσμος, οι
περιηλθον εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενοι, θλιβομενοι,
κακουχουμενοι· εκεινων μιμησαι την αναστροφην, ειπερ ζητεις αυτων την μεριδα.
Τι τον Λαζαρον επανεπαυσε τοις κολποις του Ἀβρααμ; ουχ η νηστεια; Ἰωαννου δε ο
βιος απας μια νηστεια ην· ος ου κλινην ειχεν, ου τραπεζαν, ου γην αροσιμον, ουκ
αροτηρα βουν, ου σιτον, ου σιτοποιον, ουκ αλλο τι των κατα τον βιον. ∆ια τουτο
μειζων εν γεννητοις γυναικων ουκ εστιν Ἰωαννου του Βαπτιστου. Παυλον δε μετα
των αλλων και η νηστεια, ην εν τοις υπερ της θλιψεως καυχημασιν απηριθμησατο,
εις τον τριτον ανηγαγεν ουρανον. Κεφαλαιον δε επι τοις ειρημενοις, ο Κυριος ημων
νηστειαι την σαρκα, ην υπερ ημων ανελαβεν, οχυρωσας, ουτως εν αυτηι του διαβολου
τας προσβολας υπεδεξατο, ημας τε παιδευων νηστειαις αλειφειν και παιδοτριβειν
εαυτους προς τους εν τοις πειρασμοις αγωνας, και τωι αντιπαλωι δια της ενδειας
οιονει λαβην ενδιδους. Ἀπροσιτος γαρ ην αυτωι δια το υψος της θεοτητος, ει μη δια
της ενδειας υπεβη προς το ανθρωπινον. Ἐπανιων μεντοι εις ουρανους τροφης
ηψατο, την φυσιν του σωματος του ανασταντος πιστουμενος.
Συ δε υπερπιαινων μεν σαυτον, και κατασαρκων ουκ ανιης, εκτηκων δε τον
νουν εν ατροφιαι των σωτηριων και ζωοποιων διδαγματων, ουδενα λογον ποιεις. Ἢ
αγνοεις, οτι ωσπερ επι παραταξεως η του 59.678 ετερου συμμαχια ητταν ποιει του
ετερου, ουτως ο τηι σαρκι προσθεμενος, το πνευμα καταγωνιζεται, και ο προς το
πνευμα μεταταξαμενος, καταδουλουται την σαρκα; Ταυτα γαρ αλληλοις αντικεινται.
Ὥστε ει βουλει ισχυρον ποιησαι τον νουν, δαμασον την σαρκα δια νηστειας. Τουτο
γαρ εστιν ο φησιν ο Ἀποστολος, οτι Ὅσον ο εξω ημων ανθρωπος διαφθειρεται,
τοσουτον ο εσωθεν ημων ανακαινουται· και, Ὅταν ασθενω, τοτε δυνατος ειμι. Ου
καταφρονησεις των φθαρτων βρωματων; ουκ επιθυμιαν ληψηι της εν τηι βασιλειαι
τραπεζης, ην παντως η ενθαδε νηστεια προευτρεπισει; Ἢ αγνοεις τηι αμετριαι του
κορου παχυν σεαυτωι τον βασανιστην κατασκευαζων σκωληκα; Τις γαρ εν τροφηι
δαψιλει και τρυφηι διηνεκει υπεδεξατο τινα κοινωνιαν χαρισματος πνευματικου;
Μωυσης δευτεραν λαμβανων νομοθεσιαν, δευτερας νηστειας εδεηθη· Νινευιται, ει
μη και τα αλογα συνενηστευσαν, ουκ αν διεφυγον την απειλην της καταστροφης.
Τινων επεσε τα κωλα εν τηι ερημωι; ου των κρεοφαγιων επιθυμουντων; Ἐκεινοι εως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μεν ηρκουντο τωι μανναι, και τωι εκ πετρας υδατι, Αιγυπτιους ενικων, δια θαλασσης
ωδευον, ουκ ην εν ταις φυλαις αυτων ο ασθενων· επειδη δε εμνησθησαν των κρεων,
των λεβητων, και υπεστρεψαν εις Αιγυπτον ταις επιθυμιαις, ουκ ειδον την γην της
επαγγελιας. Ου φοβηι το υποδειγμα; ου φριττεις την αδηφαγιαν, μη που σε των
ελπιζομενων αγαθων αποκλεισηι; Ἀλλ' ουκ αν ο σοφος ∆ανιηλ τας οπτασιας ειδεν, ει
μη η νηστεια διαυγεστεραν αυτου την ψυχην εποιησεν. Ἐκ γαρ της παχειας τροφης
οιονει αιθαλωδεις αναθυμιασεις αναπεμπομεναι νεφελης δικην πυκνης τας απο του
αγιου Πνευματος εγγινομενας ελλαμψεις επι νουν διακοπτουσιν. Ει δε και αγγελων
εστι τις τροφη, αρτος εστιν (ως φησιν ο Προφητης, Ἄρτον αγγελων εφαγεν
ανθρωπος), ου κρεα, ουκ οινος, ουχ οσα τοις δουλοις της γαστρος διεσπουδασται.
Νηστεια οπλον εστι προς την κατα δαιμονων στρατηγιαν·
Τουτο γαρ το γενος ουκ εξερχεται, ει μη εν προσευχηι και νηστειαι. Και τα μεν
εκ της νηστειας αγαθα τοσαυτα. Ὁ δε κορος, υβρεως αρχη. Ευθυς γαρ συνεισεπεισι τηι
τρυφηι και τηι μεθηι και ταις παντοδαπαις καρυκειαις παν ειδος ακολασιας
βοσκηματωδους. Ἔνθεν ιπποι θηλυμανεις οι ανθρωποι, δια τον εκ της τρυφης
εγγινομενον οιστρον τηι ψυχηι παρα των μεθυοντων· αι της φυσεως εναλλαγαι, εν
αῤρενι μεν το θηλυ, εν δε τωι θηλει το αῤρεν επιζητουντων. Νηστεια δε και γαμικων
εργων μετρον γνωριζει, και των εκ νομου συγκεχωρημενων την αμετριαν
κολαζουσα. Συ του ευρειν ανθρωπον μετα τινος ετερου οφειλοντα δικασασθαι επι
του βασιλεως, και το μη καθολου ευρειν.
Πολλους γαρ απωλεσε των αδικειν αιρουμενων. ∆ια ταυτα ο φιλαγαθος Θεος
ου παρειδε τα δακρυα και τους στεναγμους των αυτου ιερεων και οσιων υπερ αυτου
παρακαλουντων αυτον, ο ειπων δια του προφητου Ἡσαΐου, Κρινατε ορφανωι, και
δικαιωσατε χηραν, και δευτε, και διαλεχθωμεν. Ἀλλα και τουτων των ευχων
εισακουσας, κακεινου τα υπερ ανθρωπον παρανομηματα συνεχωρησε, και τηι
Ἐκκλησιαι τον οικειον κοσμον, και την ευπρεπειαν των αγιων και σεπτων εικονων
απενειμε, και ημιν τοις ειλικρινως προσκυνουσι και κατασπαζομενοις αυτας, και τα
θεια παραγγελματα αυτου φυλαττουσιν ειρηνην σταθηραν και συγχωρησιν των
πεπλημμελημενων καθ' εκαστην δωρειται· οτι αυτωι η δοξα και το κρατος και η τιμη
και η προσκυνησις, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4


