De consubstantiali
Προς τους απολειφθεντας της συναξεως, και του ομοουσιον ειναι τον Υιον
τωι Πατρι αποδειξις, και οτι τα ταπεινως ειρημενα και γεγενημενα παρ'
αυτου, ου δι' ασθενειαν δυναμεως, ουδε δι' ελαττωσιν εγινετο και ελεγετο,
αλλα δι' οικονομιας διαφορους. Ἀπο του περι ακαταληπτου, και
ακολουθως.
Λογος εβδομος.
48.755
αʹ. Παλιν ιπποδρομιαι, και παλιν ο συλλογος ημιν ελαττων γεγονε· μαλλον δε
εως αν υμεις παρητε, ουκ αν γενοιτο ελαττων. Ὥσπερ γαρ γεωργος, ει τον σιτον
ακμαζοντα και απηρτισμενον ιδοι, ου πολυν ποιειται λογον των φυλλων
καταπιπτοντων· ουτω δη και εγω νυν, του καρπου παροντος ημιν, ου τοσαυτην
ποιουμαι την οδυνην, τα φυλλα αναρπαζομενα 48.756 βλεπων. Ἀλγω μεν γαρ και δια
την ραιθυμιαν εκεινων, παραμυθειται δε ομως την επ' εκεινοις αλγηδονα της υμετερας
αγαπης η προθυμια. Ἐκεινοι μεν γαρ καν παραγενωνται ποτε, ουδε τοτε παρεισιν, αλλα
το μεν σωμα αυτοις ενταυθα ιδρυται, η διανοια δε εξω πλαναται· υμεις δε καν
απολειφθητε ποτε, και τοτε παρεστε· το μεν γαρ σωμα υμιν εξω, η διανοια δε ενταυθα.
Ἐβουλομην μεν ουν μακρον κατ' εκεινων αποτειναι λογον, αλλ' ινα μη δοξω
σκιαμαχειν, επιτιμων τοις μη παρουσι μηδε ακουουσι, τουτους εις την εκεινων
παρουσιαν τηρησας τους λογους, την 48.757 υμετεραν αγαπην επι τον συνηθη λειμωνα
και το πελαγος των θειων Γραφων κατα την θειαν χαριν οδηγησαι πειρασομαι. Ἀλλα
διαναστητε, και γρηγορειτε· επι μεν γαρ των πλεοντων καν απαντες καθευδωσιν, ο δε
κυβερνητης εγρηγορως ηι μονος, ουδεις εστι κινδυνος, της νηψεως της εκεινου και της
τεχνης αντι παντων αρκουσης τωι πλοιωι· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα καν μυριακις ο
λεγων νηφηι, οι δε ακουοντες μη την αυτην αγρυπνιαν επιδεικνυνται, καταποντισθεις
ημιν ο λογος οιχησεται, ουχ ευρων διανοιαν την υποδεξαμενην αυτον. ∆ιο χρη νηφειν
και εγρηγορεναι· και γαρ υπερ μειζονων ημιν η εμπορια· ουδε γαρ υπερ χρυσιου και
αργυριου και των απολλυμενων πραγματων πλεομεν, αλλ' υπερ της μελλουσης ζωης,
και των εν ουρανοις θησαυρων, και πλειους ενταυθα αι οδοι των εν τηι θαλασσηι και των
εν τηι γηι· καν μη μετα ακριβειας τις αυτας ειδηι τεμειν, ναυαγιον υποστησεται
χαλεπωτατον. Παντες τοινυν υμεις οι μεθ' ημων πλεοντες, μη την των επιβατων
αδειαν, αλλα την των κυβερνητων αγρυπνιαν επιδεικνυσθε και φροντιδα· και γαρ
εκεινοι των λοιπων καθευδοντων απαντων επι των οιακων καθημενοι, ου μονον τας εν
τοις υδασι περισκοπουσιν οδους, αλλα και προς τον ουρανον εκ τοσουτου βλεποντες του
διαστηματος, ωσπερ τινος χειρος της των αστρων πορειας χειραγωγουσης αυτους, μετα
ασφαλειας το σκαφος ιθυνουσι, και ουδεις ιδιωτης το πελαγος ουτως αδεως εν ημεραι
δυναιτ' αν πλευσαι ως εκεινοι μεθ' ησυχιας απασης εν μεσηι νυκτι, οτε φοβερωτερα η
θαλασσα φαινεται, εγρηγοροτες αταραχως την εαυτων επιδεικνυνται τεχνην, και ουχι
τας εν τοις υδασιν ατραπους μονον, ουδε των αστρων τους δρομους, αλλα και ανεμων
εξοδους περισκοπουσι, και τοσαυτη των ανδρων εκεινων εστιν η σοφια, ως πολλακις
πνευματος ρυμην σφοδροτερον εμπεσουσαν, και μελλουσαν περιτρεπειν το πλοιον, ταις
πυκναις των ιστιων μεταβολαις δεχομενους ευστοχως απαντα λυσαι τον κινδυνον, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ταις βιαιοις των ανεμων εμβολαις την αυτων αντιστησαντας τεχνην, εξαρπασαι του
κλυδωνιου το σκαφος. Ει δε υπερ βιωτικων εκεινοι πραγματων αισθητην πλεοντες
θαλασσαν, ουτως εγρηγορυιαν διηνεκως εχουσι την ψυχην, πολλωι μαλλον ημας ουτω
παρεσκευασθαι χρη· και γαρ και μειζων ο κινδυνος ραιθυμουσι, και πλειων η ασφαλεια
νηφουσιν. Ουτε γαρ απο σανιδων ημιν το σκαφος τουτο κατεσκευασται, αλλ' απο των
θειων κεκολληται Γραφων, ουτε αστερες αυτο χειραγωγουσιν ανωθεν, αλλ' ο της
δικαιοσυνης ηλιος τουτον ημιν κατευθυνει τον πλουν, και καθημεθα επι των οιακων,
ου ζεφυρου πνοας αναμενοντες, αλλα την πραειαν αυραν του Πνευματος. βʹ. Νηφωμεν
τοινυν και τας οδους μετα ακριβειας περισκοπωμεν· περι γαρ της του Μονογενους δοξης
ο λογος ημιν εστι παλιν. Πρωην μεν ουν εδεικνυμεν, οτι και ανθρωπων, και αγγελων,
και αρχαγγελων, και απλως πασης της κτισεως την σοφιαν, η καταληψις της ουσιας του
Θεου, μετα πολλης υπερβαινει της περιουσιας, και τωι Μονογενει μονωι και τωι αγιωι
Πνευματι γνωριμος εστι και σαφης· νυνι δε προς ετερον παλαισματων ημιν μερος ο
λογος μεθ 48.758 ισταται. Ζητουμεν γαρ ει της αυτης δυναμεως, ει της αυτης εξουσιας
εστιν, ει της αυτης ουσιας ο Υιος τωι Πατρι· μαλλον δε ημεις ου ζητουμεν, αλλ'
ευρηκαμεν τουτο δια την του Χριστου χαριν, και κατεχομεν μετα ασφαλειας· τοις δε
αναισχυντουσιν υπερ τουτων αυτο τουτο αποδειξαι παρασκευαζομεθα νυν. Αισχυνομαι
μεν ουν και ερυθριω, μελλων εις τουτους εμβαλλειν τους λογους. Τις γαρ ημας ου
γελασεται τα ουτω φανερα κατασκευαζειν και αποδεικνυναι πειρωμενους; ποια δε ουκ
αν ειη καταγνωσις ζητειν, ει ομοουσιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι; Τουτο γαρ ουχι ταις
Γραφαις μονον, αλλα και τηι κοινηι παντων των ανθρωπων δοξηι, και τηι των πραγματων
φυσει μαχομενον εστιν. Ὅτι γαρ ομοουσιος ο γεννηθεις τωι γεννησαντι, ουκ επ'
ανθρωπων μονον, αλλα και επι ζωων απαντων, και επι δενδρων τουτο ιδοι τις αν. Πως
ουν ουκ ατοπον επι μεν φυτων και ανθρωπων και ζωων ακινητον τουτον μενειν τον
νομον, επι Θεου δε μονον κινειν αυτον και ανατρεπειν; Πλην αλλ' ινα μη δοκωμεν απο
των παρ' ημιν πραγματων ταυτα διισχυριζεσθαι, φερε απο των Γραφων αυτων τουτο
αποδειξωμεν, και κινησωμεν τους περι τουτων λογους. Ου γαρ ημεις οι πεπεισμενοι,
αλλ' εκεινοι οι απιστουντες τον γελωτα οφλησουσιν, οι προς τα ουτω φανερα
ανθισταμενοι, και προς την αληθειαν αντιβλεποντες. Ποια φανερα, φησιν; ει γαρ,
επειδη Υιος λεγεται, ομοουσιος εστι τωι Πατρι, δυνησομεθα και ημεις ομοουσιοι ειναι·
και γαρ και ημεις υιοι λεγομεθα· Ἐγω γαρ ειπον, φησι, θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου
παντες. Ὢ της αναισχυντιας! ω της εσχατης ανοιας! πως δια παντων την αυτων μανιαν
ενδεικνυνται! Ὅτε τον περι ακαταληπτου λογον εκινουμεν, εφιλονεικουν εαυτοις
διεκδικειν τουτο, ο του Μονογενους ην μονου, το τον Θεον ουτως ειδεναι ακριβως, ως
αυτος εαυτον οιδε· νυν δε επειδη περι της του Μονογενους δοξης ημιν εστιν ο λογος,
φιλονεικουσιν αυτον εις την οικειαν ευτελειαν καταγαγειν λεγοντες, οτι και ημεις υιοι
λεγομεθα. Και ου παντως τουτο ομοουσιους ημας ποιει τωι Θεωι. Υιος λεγηι συ, αλλ'
εκεινος εστιν· ενταυθα ρημα, εκει πραγμα. Υιος λεγηι συ, αλλα Μονογενης ου λεγηι
καθαπερ και εκεινος, αλλ' εν τοις κολποις του Πατρος ου διατριβεις, αλλ' απαυγασμα
της δοξης ουκ ει, ουδε χαρακτηρ της υποστασεως, ουδε μορφη του Θεου υπαρχεις. Ει
τοινυν ου πειθει σε το προτερον, ταυτα πειθετω, και πολλα ετερα πλειονα τουτων, την
ευγενειαν αυτωι μαρτυρουντα εκεινην. Ὅταν μεν γαρ το απαραλλακτον της ουσιας
αυτου δειξαι βουληται το προς τον γεγεννηκοτα, Ὁ εωρακως εμε, φησιν, εωρακε τον
Πατερα. Ὅταν δε το ιδιαζον της δυναμεως, Ἐγω, φησι,και ο Πατηρ εν εσμεν· οταν δε το
εφαμιλλον της εξουσιας, Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

και ο Υιος, ους θελει ζωοποιει· οταν δε την ταυτοτητα της λατρειας, Ἵνα παντες τιμωσι
τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα· οταν δε την αυθεντιαν την εν ταις των νομων
μετασκευαις, Ὁ Πατηρ μου, φησιν, εργαζεται, καγω εργαζομαι. Ἀλλ' ουτοι παντα ταυτα
παραδραμοντες, και το Υιος ονομα ου κυριως εκλαβοντες, επειδη και αυτοι τετιμηνται
τηι των υιων προσηγοριαι, εις την αυτην ευτελειαν τον Υιον καταγουσι λεγοντες, Ἐγω
ειπα, θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες. Ουκουν επειδη δια την του υιου προσηγοριαν
φῂς μηδεν εχειν σου πλεον τον Υιον, και κατα τουτο μηδε ειναι 48.759 αληθινον υιον,
και δια την του Θεου προσηγοριαν, επειδη σοι μετεδωκε του ονοματος, φιλονεικησεις
ισως μηδεν εχειν σου πλεον τον Πατερα· ωσπερ γαρ υιος εκληθης, ουτω και θεος
εκληθης· αλλ' ωσπερ θεος κληθεις ου τολμαις ειπειν οτι ψιλον εκει το ονομα, αλλ'
ομολογεις αληθη Θεον ειναι τον Πατερα· ουτω μηδε επι του Υιου τολμα σαυτον εις
μεσον αγειν, και λεγειν, οτι καγω υιος κεκλημαι· και επειδη της αυτης ουσιας ουκ ειμι,
ουδε εκεινος οφειλει της αυτης ειναι· τα γαρ απηριθμημενα απαντα δεικνυσιν αληθινον
οντα Υιον και της αυτης ουσιας τωι γεγεννηκοτι. Ὅταν γαρ ειπηι, οτι της αυτης εστιν
αυτωι μορφης, και του αυτου χαρακτηρος, τι αλλο δηλοι, η το απαραλλακτον της ουσιας;
Ου γαρ δη μορφη περι Θεον, ουδε προσωπον· αλλ' ως ταυτα, φησι, λεγεις, ειπε και τα
εναντια. Ποια εναντια; Οιον οτι ευχεται τωι Πατρι· ει γαρ της αυτης εστι δυναμεως, και
της αυτης ουσιας, και απο εξουσιας παντα ποιει, τινος ενεκεν ευχεται;
γʹ. Ἐγω δε ου ταυτα ερω μονον, αλλα και οσα ετερα ταπεινα περι αυτου ειρηται,
παντα παραθησομαι μετα ακριβειας, προτερον εκεινο ειπων, οτι εγω μεν των ταπεινως
ειρημενων περι αυτου πολλας εχω και δικαιας αιτιας ειπειν, συ δε των υψηλων και
ενδοξων ουδεμιαν ετεραν εχοις αν ειπειν προφασιν, αλλ' η το βουλεσθαι την ευγενειαν
ημιν αυτον ενδεικνυσθαι την αυτου. Ἐπει ει μη τουτο ουτως εχοι, μαχη και πολεμος εν
ταις Γραφαις· το γαρ λεγειν οτι Ὥσπερ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω
και ο Υιος ους θελει ζωοποιει, και οσα ετερα ειπον, και το παλιν ευχεσθαι, ηνικα αν δεηι
τουτο ποιειν, εναντιον· αλλ' εαν τας αιτιας ειπω, πασα ανηιρηται λοιπον αμφισβητησις.
Τινες ουν εισιν αι αιτιαι του ταπεινα πολλα και αυτον και τους αποστολους ειρηκεναι
περι αυτου; Πρωτη μεν ουν αιτια και μεγιστη, το σαρκα αυτον περιβεβλησθαι, και
βουλεσθαι και τους τοτε και τους μετα ταυτα πιστωσασθαι παντας, οτι ου σκια τις εστιν,
ουδε σχημα απλως το ορωμενον, αλλ' αληθεια φυσεως. Ει γαρ τοσαυτα ταπεινα και
ανθρωπινα περι αυτου και των αποστολων ειρηκοτων, και αυτου περι εαυτου, ομως
ισχυσεν ο διαβολος πεισαι τινας των αθλιων και ταλαιπωρων ανθρωπων αρνησασθαι
της οικονομιας τον λογον, και τολμησαι ειπειν, οτι σαρκα ουκ ελαβε, και την πασαν της
φιλανθρωπιας υποθεσιν ανελειν· ει μηδεν τουτων ειπε, ποσοι ουκ αν εις το βαραθρον
τουτο κατεπεσον; Ουκ ακουεις ετι και νυν Μαρκιωνος αρνουμενου την οικονομιαν, και
Μανιχαιου, και Ουαλεντινου, και πολλων ετερων; ∆ια τουτο πολλα ανθρωπινα και
ταπεινα φθεγγεται, και της ουσιας εκεινης της αποῤρητου αποδεοντα, ινα πιστωσηται
της οικονομιας τον λογον. Και γαρ σφοδρα εσπουδακεν ο διαβολος ταυτην εκ των
ανθρωπων την πιστιν ανελειν, ειδως οτι της οικονομιας εαν ανεληι την πιστιν, το πλεον
των καθ' ημας οιχησεται πραγματων. Ἔστι και ετερα μετα ταυτην αιτια, η ασθενεια των
ακουοντων, και το μη δυνασθαι τοτε πρωτον αυτον ιδοντας, και τοτε πρωτον
ακουοντας, τους υψηλοτερους των δογματων δεξασθαι λογους. Και οτι ου στοχασμος το
λεγομενον, απ' αυτων σοι παραστησαι τουτο πειρασομαι των Γραφων 48.760 και δειξαι,
οτι ει ποτε τι μεγα και υψηλον και της αυτου δοξης αξιον εφθεγξατο· τι λεγω μεγα και
υψηλον, και της αυτου δοξης αξιον; ει ποτε τι της ανθρωπινης φυσεως ειπε πλεον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εθορυβουντο και εσκανδαλιζοντο· ει δε ποτε τι ταπεινον και ανθρωπινον, προσετρεχον
και τον λογον εδεχοντο. Και που τουτο εστιν ιδειν; φησι. Παρα τωι Ἰωαννηι μαλιστα·
ειποντος γαρ αυτου, Ἀβρααμ ο πατηρ υμων ηγαλλιασατο, ινα ιδηι την ημεραν την εμην,
και ειδε και εχαρη, λεγουσι· Τεσσαρακοντα ετη ουπω εχεις, και Ἀβρααμ εωρακας; Ὁραις
οτι ως περι ανθρωπου ψιλου διεκειντο; Τι ουν αυτος; Προ του τον Ἀβρααμ γενεσθαι,
φησιν, εγω ειμι. Και ηραν λιθους, ινα βαλλωσιν επ' αυτον. Και οτε περι των μυστηριων
μακρους επετεινε λογους, λεγων, Και ο αρτος δε, ον εγω δωσω υπερ της του κοσμου
ζωης, η σαρξ μου εστιν, ελεγον, Σκληρος εστιν ο λογος ουτος· τις δυναται αυτου
ακουειν; Και εκ τουτου πολλοι των μαθητων αυτου απηλθον εις τα οπισω, και ουκετι
μετ' αυτου περιεπατουν. Τι ουν εδει ποιειν; ειπε μοι· τοις υψηλοτεροις ενδιατριβειν
ρημασι διηνεκως, ωστε αποσοβησαι την θηραν, και παντας αποκρουσασθαι της
διδασκαλιας; Ἀλλ' ουκ ην τουτο της του Θεου φιλανθρωπιας. Και γαρ παλιν επειδη
ειπεν, Ὁ τον λογον μου ακουων, θανατου ου μη γευσηται εις τον αιωνα, ελεγον, Ου
καλως ελεγομεν, οτι δαιμονιον εχεις; Ἀβρααμ απεθανε, και οι προφηται απεθανον, και
συ λεγεις, οτι Ὁ τον λογον μου ακουων ου μη γευσηται θανατου; Και τι θαυμαστον ει το
πληθος ουτω διεκειτο, οπου γε και αυτοι οι αρχοντες ταυτην ειχον την γνωμην; Ὁ γουν
Νικοδημος αρχων αυτος ων, και μετα πολλης της ευνοιας προς αυτον ελθων και ειπων,
Οιδαμεν οτι απο Θεου εληλυθας διδασκαλος, τον περι του βαπτισματος ουκ ηδυνηθη
δεξασθαι λογον, πολλωι μειζονα της ασθενειας οντα της εκεινου· ειποντος γαρ του
Χριστου, οτι Ἂν μη τις γεννηθηι εξ υδατος και πνευματος, ου δυναται ιδειν την
βασιλειαν του Θεου· ουτως εις ανθρωπινας κατεπεσεν υπονοιας, και φησι, Πως δυναται
ανθρωπος γεννηθηναι γερων ων; μη δυναται εις την κοιλιαν της μητρος αυτου
δευτερον εισελθειν, και γεννηθηναι ανωθεν; Τι ουν ο Χριστος; Ει τα επιγεια ειπον υμιν
και ουκ επιστευσατε, πως εαν ειπω υμιν τα επουρανια πιστευσετε; μονονουχι
απολογουμενος και λεγων, τινος ενεκεν ου συνεχως αυτοις περι της ανω γεννησεως
διελεγετο. Παλιν παρ' αυτον του σταυρου τον καιρον μετα τα μυρια σημεια, μετα την
πολλην εκεινην αποδειξιν της αυτου δυναμεως, ινα ειπηι, οτι Ὄψεσθε τον Υιον του
ανθρωπου επι των νεφελων ερχομενον, ουκ ενεγκων το λεχθεν ο αρχιερευς, διεῤρηξεν
αυτου τα ιματια. Πως ουν τουτοις διαλεγεσθαι εδει, τοις ουδεν των υψηλων φερουσιν;
Ὅτι γαρ ολως ουκ ειπε τι μεγα και υψηλον περι εαυτου, ου θαυμαστον ανθρωποις χαμαι
συρομενοις, και ουτως ασθενως εχουσιν.
δʹ. Ἤρκει μεν ουν και τα ειρημενα δειξαι, οτι αυτη η αιτια και η προφασις ην της
των τοτε λεγομενων ευτελειας· εγω δε και απο θατερου μερους τουτο πειρασομαι
ποιησαι φανερον. Ὥσπερ γαρ αυτους ειδετε σκαν 48.761 δαλιζομενους, θορυβουμενους,
αποπηδωντας, λοιδορουμενους, φευγοντας, ει ποτε τι μεγα και υψηλον εφθεγξατο ο
Χριστος, ουτως υμιν αυτους δειξαι πειρασομαι προστρεχοντας, και καταδεχομενους την
διδασκαλιαν, ει ποτε τι ταπεινον και ευτελες ειπεν. Αυτοι γαρ, αυτοι οι αποπηδωντες,
ειποντος αυτου παλιν, οτι Ἀπ' εμαυτου ου ποιω ουδεν, αλλα καθως εδιδαξε με ο Πατηρ
μου λαλω, ευθεως προσεδραμον. Και βουλομενος ημιν ενδειξασθαι ο Ευαγγελιστης, οτι
δια την ταπεινοτητα των ρηματων επιστευσαν, επισημαινεται λεγων· Ταυτα αυτου
λαλησαντος, πολλοι επιστευσαν εις αυτον. Και αλλαχου πολλαχου τουτο ευροι τις αν
ουτω συμβαινον. ∆ια τουτο πολλα και πολλακις ανθρωπινως εφθεγγετο, και παλιν ουκ
ανθρωπινως, αλλα θεοπρεπως, και της ευγενειας αξια της εαυτου, το μεν τηι των
ακουοντων συγκαταβαινων ασθενειαι, το δε της των δογματων προνοων ορθοτητος.
Ἵνα γαρ μη η συγκαταβασις διαπαντος γινομενη εις την περι της αξιας αυτου δοξαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

παραβλαψειε τους μετα ταυτα, ουδε εκεινου του μερους ημελησεν· αλλα καιτοι
προειδως, οτι ουκ ακουσονται, αλλα και λοιδορησονται αυτωι, και αποπηδησουσιν, ομως
ειπεν, αυτο τε τουτο οπερ ειπον κατασκευαζων, και δεικνυς την αιτιαν, δι' ην και τα
ταπεινα αυτοις ανεμιξε ρηματα. Αυτη δε ην, το μηδεπω δυνασθαι δεξασθαι το μεγεθος
των λεγομενων. Και ει μη τουτο κατασκευασαι εβουλετο, περιττη των υψηλων
δογματων ην η διδασκαλια τοις ουκ ακουσομενοις, ουδε προσεξουσιν· νυν δε ει και
εκεινους μηδεν ωφελει, αλλ' ημας επαιδευε, και την προσηκουσαν περι αυτου δοξαν
εχειν παρεσκευαζε, και επειθεν οτι δια το μη δυνασθαι μηδεπω το μεγεθος των
λεγομενων δεχεσθαι εκεινους, επι το ταπεινοτερον τον λογον μετηγαγεν. Ὅταν ουν
ιδηις αυτον ταπεινα λεγοντα, μη της ευτελειας της κατα την ουσιαν, αλλα της ασθενειας
της κατα την διανοιαν των ακροατων ειναι νομιζε την συγκαταβασιν. Βουλεσθε ειπω
και τριτην αιτιαν; Ου γαρ δη μονον δια την της σαρκος περιβολην, ουδε δια την
ασθενειαν των ακροατων, αλλα και δια το βουλεσθαι διδασκειν ταπεινοφρονειν τους
ακουοντας, πολλα ταπεινα και εποιει και ελεγε· και εστι και αυτη τριτη παλιν αιτια. Ὁ
γαρ ταπεινοφρονειν διδασκων, ουχι δια ρηματων μονον, αλλα και δια των πραγματων
τουτο παιδευει, και λογωι και εργωι μετριαζων· Μαθετε γαρ, φησιν, απ' εμου οτι πραος
ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι· και παλιν αλλαχου· Ὁ Υιος του ανθρωπου ουκ ηλθε
διακονηθηναι, αλλα διακονησαι. Ὁ τοινυν ταπεινους διδασκων γινεσθαι, και μηδαμου
τοις πρωτειοις επιτρεχειν, αλλα καταδεχεσθαι το ελαττουσθαι πανταχου, και δια
ρηματων και δια πραγματων εις τουτο εναγων, πολλας ειχε προφασεις του ταπεινα
φθεγγεσθαι. Ἔστι και τεταρτην αιτιαν ειπειν, ουκ ελαττω των ειρημενων. Τις δε εστιν
αυτη; Το μη δια την πολλην εγγυτητα και αφατον των υποστασεων εις ενος προσωπου
ποτε υπονοιαν ημας εμπεσειν, οπου γε και νυν ολιγακις αυτου τι τοιουτον ειποντος,
προς την ασεβειαν ταυτην ηδη τινες εξωλισθον. Σαβελλιος γουν ο Λιβυς ακουσας αυτου
λεγοντος· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, και, Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα, την απο
των ρηματων τουτων εγγυτητα προς τον γεγεννηκοτα εμφαινομενην εις ασεβειας
υποθεσιν, 48.762 και ενος προσωπου και μιας υποστασεως υπονοιαν ηρπασεν. Ουχ αυται
δε μονον εισιν αι προφασεις, αλλα και το μηδενα νομισαι αυτον ειναι την πρωτην και
αγεννητον ουσιαν, και μειζονα του γεγεννηκοτος αυτον υπολαβειν. Και γαρ και ο
Παυλος αυτο τουτο φαινεται δεδοικως, μη τις υποπτευσηι ποτε το ασεβες τουτο δογμα
και πονηρον. Ειπων γουν, ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν αχρις ου αν θηι τους εχθρους υπο
τους ποδας αυτου, και προσθεις, οτι Παντα υπεταξεν υπο τους ποδας αυτου, επηγαγεν·
Ἐκτος του υποταξαντος αυτωι τα παντα· ουκ αν επαγαγων, ει μη εδεισε, μη που
διαβολικη τοιαυτη τις εννοια γενηται. Πολλαχου δε και τον των Ἰουδαιων φθονον
παραμυθουμενος καθυφιησι του των ρηματων υψους, και προς την υπονοιαν δε των
διαλεγομενων αυτωι πολλακις αποκρινομενος, ως οταν λεγηι· Ἂν εγω μαρτυρω περι
εμαυτου, η μαρτυρια μου ουκ εστιν αληθης. Προς την εκεινων γαρ υπονοιαν
αποτεινομενος ουτως ειπεν· ου γαρ δη τουτο ηθελησε δειξαι, οτι ουκ εστιν αληθης, αλλ'
ως υμεις νομιζετε και υποπτευετε, φησι, μη βουλομενοι με παραδεξασθαι αυτον περι
εαυτου λεγοντα.
εʹ. Και αλλας δε πλειους αιτιας εστιν ευρειν. Της μεν ουν ταπεινοτητος των
ρηματων πολλας αν εχοιμεν ειπειν προφασεις· συ δε ειπε των υψηλων δογματων μιαν
προφασιν ετεραν, πλην ης ημεις ειρηκαμεν· αυτη δε ην το βουλεσθαι αυτον την οικειαν
ευγενειαν ημιν ενδεικνυσθαι· αλλ' ουκ αν εχοις ετεραν ειπειν. Ὁ μεν γαρ μεγας δυναιτ'
αν και μικρον τι περι εαυτου λεγειν, και ουκ εστιν εγκλημα· επιεικειας γαρ τουτο εστιν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ο δε μικρος, ει μεγα τι περι εαυτου ειποι ποτε, ου διαφευξεται κατηγοριαν· αλαζονεια
γαρ εστι. ∆ια τουτο τον μεν υψηλον απαντες επαινουμεν, οταν περι εαυτου ταπεινα
λεγηι· τον δε ταπεινον ουδεις επαινεσεται, ει ποτε τι μεγα περι εαυτου ειποι. Ὥστε ει
πολλωι καταδεεστερος ην του Πατρος ο Υιος, ως υμεις φατε, ουκ εδει ρηματα αυτον
λεγειν, δι' ων εδεικνυ τωι γεγεννηκοτι ισον οντα εαυτον· αλαζονεια γαρ τουτο ην· το
μεντοι ισον οντα του γεγεννηκοτος λεγειν τινα ταπεινα και ευτελη, ουδεμια μεμψις,
ουδε αιτια· επαινος γαρ τουτο εστι και θαυμα μεγιστον. Και ινα σαφεστερα γενηται τα
ειρημενα, και μαθητε παντες υμεις, οτι ου καταστοχαζομεθα των θειων Γραφων, φερε
δη των ειρημενων αιτιων τουτων την πρωτην μεταχειρισωμεθα νυν, και δειξωμεν που
δια την της σαρκος περιβολην φανερως καταδεεστερα της ουσιας της εαυτου ρηματα
φθεγγεται· και, ει δοκει, την ευχην αυτην εις μεσον αγαγωμεν, ην ηυξατο τωι Πατρι.
Ἀλλα προσεχετε μετα ακριβειας ημιν· μικρον γαρ ανωθεν υμιν το παν διηγησασθαι
βουλομαι. ∆ειπνον εγενετο ποτε κατα την ιεραν νυκτα εκεινην, καθ' ην παραδιδοσθαι
εμελλεν· ιεραν γαρ αυτην εγω καλω, επειδη τα μυρια αγαθα, α κατα την οικουμενην
εγενετο, την αρχην εκειθεν ελαμβανε. Τοτε τοινυν και ο προδοτης μετα των ενδεκα
ανεκειτο μαθητων, και δειπνουντων αυτων, φησιν ο Χριστος, Εις εξ υμων παραδωσει
με. Τουτων μνημονευετε μοι των ρηματων, ινα οταν επι την ευχην ελθωμεν, ιδωμεν
τινος ενεκεν ουτως ευχεται. Και σκοπει μοι κηδεμονιαν ∆εσποτου· ουκ ειπεν, 48.763 οτι
ο Ἰουδας παραδωσει με, ωστε μη τηι περιφανεια των ελεγχων αναισχυντοτερον αυτον
εργασασθαι· ως δε εκεινος υπο του συνειδοτος κεντουμενος φησι, Μη τι εγω ειμι, Κυριε;
λεγει αυτωι, Συ ειπας· και ουδε τοτε αυτου κατηγορησαι ηνεσχετο, αλλ' αυτον εαυτου
κατεστησεν ελεγχον· αλλ' ομως ουδε ουτως εγενετο βελτιων, αλλα λαβων το ψωμιον
εξηλθεν. Ἐπειδη τοινυν εξηλθε, λαβων ο Ἰησους τους μαθητας φησι· Παντες υμεις
σκανδαλισθησεσθε εν εμοι· του Πετρου δε αντιλεγοντος και λεγοντος, Καν παντες
σκανδαλισθησωνται, αλλ' εγω ουδεποτε σκανδαλισθησομαι, παλιν ο Ἰησους φησιν,
Ἀμην λεγω σοι, πριν αλεκτορα φωνησαι, τρις απαρνησηι με. Ὡς δε παλιν αντελεγεν,
ειασεν αυτον λοιπον. Ου πειθηι, φησι, δια των ρηματων, αλλ' αντιλεγεις· πεισθησηι δια
των πραγματων αυτων, οτι ∆εσποτηι αντιλεγειν ου χρη. Και τουτων μοι μεμνησθε των
ρηματων παλιν· χρησιμος γαρ αυτων ημιν η μνημη την ευχην εξεταζουσιν εσται. Ειπε
τον προδοτην, προειπε την παντων φυγην, και τον αυτου θανατον· Παταξω, φησι, τον
ποιμενα, και διασκορπισθησεται τα προβατα· προειπε τον μελλοντα αυτον αρνησασθαι,
και ποτε και ποσακις, και μετα ακριβειας απαντα. Και μετα ταυτα παντα ικανην αυτου
της προγνωσεως των μελλοντων αποδειξιν δους, ελθων επι τι χωριον ευχεται· και
εκεινοι μεν λεγουσιν, οτι της θεοτητος εστιν η ευχη, ημεις δε λεγομεν, οτι της
οικονομιας. ∆ικασατε τοινυν, και προς αυτης της του Μονογενους δοξης μηδενι
κεχαρισμενην την ψηφον ενεγκητε. Ει γαρ και εν φιλοις δικαζομαι νυν, αλλ' αντιβολω
και δεομαι, αδεκαστον γενεσθαι την κρισιν, και μητε προς εμην χαριν, μητε προς
εκεινων απεχθειαν. Μαλιστα μεν γαρ και αυτοθεν δηλον, οτι ουκ εστι της θεοτητος η
ευχη· Θεος γαρ ουκ ευχεται, Θεου γαρ το προσκυνεισθαι εστι· Θεου το ευχην δεχεσθαι,
ου το ευχην αναφερειν· αλλ' ομως επειδη αναισχυντουσιν, απ' αυτων των ρηματων της
ευχης υμιν ποιησαι πειρασομαι φανερον, οτι το ολον της οικονομιας εστι, και της κατα
την σαρκα ασθενειας. Ὅταν γαρ φθεγγηται τι ταπεινον ο Χριστος, ουτω φθεγγεται
ταπεινον και ευτελες, ως την υπερβολην της ταπεινοτητος των λεγομενων και τους
σφοδρα φιλονεικουντας δυνηθηναι πεισαι, οτι πολυ της αποῤρητου και αφραστου
ουσιας εκεινης αποδει τα ρηματα. Ἴωμεν τοινυν επ' αυτα τα ρηματα της ευχης· Πατερ, ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

δυνατον, παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο· πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ.
Ἐρωτησωμεν τοινυν αυτους ενταυθα· αγνοει, ειτε δυνατον, ειτε ου δυνατον, ο προ
μικρου λεγων εν τωι δειπνωι, Εις εξ υμων παραδωσει με; ο προ μικρου λεγων, Γεγραπται,
Παταξω τον ποιμενα, και διασκορπισθησεται τα προβατα· και, οτι Παντες υμεις
σκανδαλισθησεσθε εν εμοι· ο τωι Πετρωι ειπων, οτι Ἀρνησηι με, και, Ἀρνησηι με τρις·
ουτος αγνοει νυν, ειπε μοι; Και τις αν τουτο ειποι και των οπωσουν καθεστηκοτων; Και
γαρ οταν μεν ηι το αγνοουμενον μηδενι δηλον μητε προφητων, μητε αγγελων, μητε
αρχαγγελων, ισως παρεξει τινα τοις φιλονεικουσι λαβην· οταν μεντοι το αγνοουμενον
ουτως ηι φανερον και γνωριμον απασιν, ως και ανθρωπους αυτο ειδεναι μετα ακριβειας,
ποια απολογια και ποια συγγνωμη τοις λεγουσιν, οτι αυτος αγνοων ταυτα ελεγε;
Τουτον τοινυν τον περι ου λεγω 48.764 λογον και δουλοι αυτου φαινονται μετα
ακριβειας ειδοτες, και οτι αποθανειν, και οτι δια σταυρου τουτο παθειν αυτον εδει, και
προ τοσουτων ετων αμφοτερα ταυτα δηλων ο ∆αυιδ ελεγεν εκ προσωπου του Χριστου·
Ὤρυξαν χειρας μου και ποδας μου· και το μελλον ως γεγενημενον απηγγειλε, δεικνυς
οτι, καθαπερ τα συμβαντα αμηχανον μη γενεσθαι, ουτω και τουτο αμηχανον μη
γεγενησθαι. Παλιν ο Ἡσαΐας αυτο τουτο προαναφωνων ελεγεν· Ὡς προβατον επι
σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειροντος αυτον αφωνος. Τουτον παλιν ο
Ἰωαννης τον αμνον ιδων ελεγεν, Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του
κοσμου, εκεινος ο προῤρηθεις, φησι. Και ορα, ουχ απλως ειρηται ο αμνος, αλλα
προσκειται του Θεου. Ἐπειδη γαρ και ετερος ην αμνος ο Ἰουδαικος, δηλων οτι ουτος του
Θεου εστι, δια τουτο ουτως ειπεν. Ἐκεινος υπερ του εθνους προσεφερετο μονον, ουτος
υπερ της οικουμενης προσηνεχθη πασης· κακεινου μεν το αιμα πληγην σωματικην
εκωλυσεν εξ Ἰουδαιων μονον, τουτου δε το αιμα της οικουμενης απασης κοινος γεγονε
καθαρμος. Και τουτο δε το αιμα το του Ἰουδαικου αμνου ισχυσεν οπερ ισχυσεν, ου παρα
την οικειαν φυσιν, αλλ' επειδη τουτου τυπος ην, την δυναμιν εσχεν εκεινην.
ςʹ. Που τοινυν εισιν οι λεγοντες, οτι και αυτος Υιος λεγεται, και ημεις υιοι, και
απο της κατα την προσηγοριαν κοινωνιας εις ευτελειαν αυτον αγειν ημετεραν
επιχειρουντες; Ἰδου γαρ και αμνος, και αμνος, και εν μεν το ονομα, το δε μεσον της
φυσεως εκατερας απειρον. Ὥσπερ ουν ακουων ενταυθα προσηγοριας κοινωνιαν, ουδεν
ισον φανταζηι, ουτω δη και ενταυθα ακουων υιον και υιον, μη προς την σην ευτελειαν
καταγε τον Μονογενη. Ἀλλα τι χρη λεγειν περι των δηλων; Ει γαρ της Θεοτητος εστιν η
ευχη, ευρεθησεται και αυτος εαυτωι περιπιπτων και εναντιολογων και μαχομενος.
Ουτος γαρ ο ενταυθα ειπων, Πατερ, ει δυνατον, παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο,
και οκνων και αναδυομενος προς το παθος, αλλαχου ειπων, οτι δει τον Υιον του
ανθρωπου παραδοθηναι και μαστιγωθηναι, επειδη Πετρου ηκουσε λεγοντος, Ἵλεως σοι,
ου μη εσται σοι τουτο, ουτω σφοδρα επετιμησεν, ως ειπειν, Ὕπαγε οπισω μου, Σατανα·
σκανδαλον μου ει, οτι ου φρονεις τα του Θεου, αλλα τα των ανθρωπων. Καιτοι γε προ
βραχεος ην αυτον επαινεσας και μακαρισας, αλλ' ομως Σαταναν αυτον εκαλεσεν, ουχι
τον Ἀποστολον υβρισαι βουλομενος, αλλα δια της υβρεως δειξαι θελων, ως ου κατα
γνωμην αυτωι το ειρημενον ην, αλλ' ουτως αλλοτριον, ως τον ταυτα ειρηκοτα, καιτοι
Πετρον οντα, μη οκνησαι Σαταναν ονομασαι. Παλιν αλλαχου φησιν· Ἐπιθυμιαι
επεθυμησα το Πασχα τουτο φαγειν μεθ' υμων. Τινος ουν ενεκεν το Πασχα τουτο φησι;
καιτοι και αλλοτε την εορτην ταυτην επετελεσε μετ' αυτων· τινος ουν ενεκεν; Ἐπειδη
μετ' αυτο ο σταυρος ην. Και παλιν, Πατερ, δοξασον σου τον Υιον, ινα και ο Υιος σου
δοξασηι σε. Και 48.765 πολλαχου και προλεγοντα το παθος, και επιθυμουντα γενεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αυτο ευρισκομεν, και δια τουτο παραγενομενον. Πως ουν ενταυθα φησιν, Ει δυνατον;
Της ανθρωπινης φυσεως την ασθενειαν ημιν ενδεικνυται, ουχ αιρουμενης απλως
αποῤραγηναι της παρουσης ζωης, αλλ' αναδυομενης και οκνουσης δια την εξ αρχης
εντεθεισαν αυτηι φιλιαν παρα του Θεου προς τον παροντα βιον. Ει γαρ τοσαυτα και
τηλικαυτα ειποντος αυτου, ετολμησαν ειπειν τινες, οτι σαρκα ουκ ανελαβεν, ει μηδεν
τουτων ειρητο, τι ουκ αν ειπον; ∆ια τουτο προλεγει μεν ως Θεος εκει, και επιθυμει
γενεσθαι το παθος· φευγει δε και παραιτειται ενταυθα, ως ανθρωπος. Ὅτι γαρ εκων επι
το παθος ηρχετο, φησιν, Ἐξουσιαν εχω θειναι την ψυχην μου, και εξουσιαν εχω λαβειν
αυτην. Ουδεις αυτην αιρει απ' εμου, εγω απ' εμαυτου τιθημι αυτην. Πως ουν λεγει, Ουχ
ως εγω θελω, αλλ' ως συ; Και τι θαυμαζεις, ει προ του σταυρου τοσαυτην εποιησε
σπουδην, πιστωσασθαι της σαρκος την αληθειαν, οπου γε και μετα την αναστασιν τον
μαθητην ιδων απιστουντα ου παρηιτησατο αυτωι και τραυματα και τυπους ηλων
επιδειξαι, και χειρος αφηι τας ωτειλας υποβαλειν, και ειπειν, Ἐρευνησον και ιδε οτι
πνευμα σαρκα και οστεα ουκ εχει; ∆ια τουτο ουδε εξ αρχης τελειας ηλικιας τον
ανθρωπον ανελαβεν, αλλ' ηνεσχετο και συλληφθηναι, και τεχθηναι, και
γαλακτοτροφηθηναι, και χρονον τοσουτον επι της γης διατριψαι, ινα και τωι μηκει του
χρονου, και τοις αλλοις απασιν αυτο τουτο πιστωσηται. Ἐπειδη γαρ αγγελοι πολλακις
επι της γης εφανησαν εν ανθρωπου τυπωι, και αυτος δε ο Θεος, το δε φαινομενον ουκ ην
σαρκος αληθεια, αλλα συγκαταβασις· ινα μη νομισηις και ταυτην την παρουσιαν
τοιαυτην ειναι, οιαι εκειναι εγενοντο, αλλα πιστωθηις αληθως, οτι σαρξ ην αληθινη, και
συνεληφθη, και ετεχθη, και ετραφη, και επι φατνης ετεθη, ουκ εν οικισκωι τινι, αλλ' εν
καταλυματι, πληθους απειρου παροντος, ινα δημοσιευηται αυτου η γεννησις. ∆ια τουτο
και σπαργανα, και προφητειαι ανωθεν αυτο τουτο λεγουσαι, ουχ οτι ανθρωπος εσται
μονον, αλλ' οτι και συλληφθησεται, και τεχθησεται, και τωι των παιδιων νομωι
τραφησεται. Και τουτο ο Ἡσαΐας βοαι λεγων· Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται
υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ· βουτυρον και μελι φαγεται· και παλιν,
Παιδιον εγεννηθη ημιν, υιος και εδοθη ημιν. Ὁραις πως και την προτεραν αυτου ηλικιαν
προανεφωνησαν; Ἐρωτησον τοινυν τον αιρετικον· Θεος δειλιαι, και αναδυεται, και
οκνει, και λυπειται; καν ειπηι, οτι ναι, αποστηθι λοιπον, και στησον αυτον κατω μετα
του διαβολου, μαλλον δε και εκεινου κατωτερον· ουδε γαρ εκεινος τολμησει τουτο
ειπειν· αν δε ειπηι, οτι ουδεν τουτων αξιον Θεου, ειπε, ουκουν ουδε ευχεται Θεος· χωρις
γαρ τουτων και ετερον ατοπον εσται, αν του Θεου τα ρηματα ηι. Ουτε γαρ αγωνιαν
μονον εμφαινει τα ρηματα, αλλα και δυο θεληματα, εν μεν Υιου, εν δε Πατρος, εναντια
αλληλοις· το γαρ ειπειν, Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ, τουτο εστιν εμφαινοντος. Τουτο
δε ουδε εκεινοι ποτε συνεχωρησαν, αλλ' ημων αει λεγοντων το, Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν, επι της δυναμεως, εκεινοι επι της θελη 48.766 σεως τουτο ειρησθαι φασι,
λεγοντες Πατρος και Υιου μιαν ειναι βουλησιν. Ει τοινυν Πατρος και Υιου μια βουλησις
εστι, πως φησιν ενταυθα, Πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ; Ἂν μεν γαρ επι της
θεοτητος το ειρημενον ηι τουτο, εναντιολογια τις γινεται, και πολλα ατοπα εκ τουτου
τικτεται· αν δε επι της σαρκος, εχει λογον τα ειρημενα, και ουδεν γενοιτ' αν εγκλημα.
Ου γαρ το μη θελειν αποθανειν την σαρκα, εστι καταγνωσις· φυσεως γαρ εστι τουτο·
αυτος δε τα της φυσεως απαντα χωρις αμαρτιας επιδεικνυται, και μετα πολλης της
περιουσιας, ωστε τα των αιρετικων εμφραξαι στοματα. Ὅταν ουν λεγηι, Ει δυνατον,
παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο, και, Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ, ουδεν ετερον
δεικνυσιν, αλλ' η οτι σαρκα αληθως περιβεβληται φοβουμενην θανατον· το γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

φοβεισθαι θανατον και αναδυεσθαι και αγωνιαιν εκεινης εστι. Νυν μεν ουν ερημην
αυτην αφιησι, και γυμνην της οικειας ενεργειας, ινα αυτης δειξας την ασθενειαν,
πιστωσηται αυτης και την φυσιν· νυν δε αυτην αποκρυπτει, ινα μαθηις οτι ου ψιλος
ανθρωπος ην. Ὥσπερ γαρ, ει δια παντος τα ανθρωπινα ενεδεικνυτο, τουτο αν ενομισθη·
ουτως, ει δια παντος τα της θεοτητος επετελει, ηπιστηθη αν ο της οικονομιας λογος. ∆ια
τουτο ποικιλλει, και αναμιγνυσι και τα ρηματα και τα πραγματα, ινα μητε τηι Παυλου
του Σαμοσατεως, μητε τηι Μαρκιωνος και Μανιχαιου νοσωι και μανιαι παρασχηι
προφασιν· δια τουτο και προλεγει το εσομενον ως Θεος, και αναδυεται παλιν ως
ανθρωπος.
ζʹ. Ἐβουλομην και ταις λοιπαις αιτιαις επεξελθειν, και δειξαι επ' αυτων των
πραγματων, οτι ωσπερ ενταυθα την ασθενειαν της σαρκος ελεγχων ηυξατο, ουτω και
αλλαχου παλιν την ασθενειαν των ακουοντων διορθουμενος· ου γαρ δη παντα τα
ταπεινως ειρημενα δια την της σαρκος περιβολην ειρησθαι χρη νομιζειν μονον, αλλα
και δια τας αλλας ας ειπον αιτιας· ινα δε μη των ειρημενων επικλυσω το πληθος τηι
περιουσιαι των ρηθησεσθαι μελλοντων, ενταυθα τον προς εκεινους στησας λογον, και τα
λειπομενα εις ετεραν αναβαλλομενος ημεραν, προς παραινεσιν ευχης τρεψομαι παλιν.
Ει γαρ και πολλακις ημιν περι της υποθεσεως ταυτης ειρηται, αλλα και νυν αναγκαιον
ειπειν. Και γαρ και των ιματιων τα μεν απαξ βαφεντα εξιτηλον εχει την βαφην, α δε
πολλακις και συνεχως καθεντες ανασπωσιν οι δευσοποιοι, ακινητον διατηρει το του
χρωματος ανθος· τουτο δη και επι των ψυχων συμβαινει των ημετερων. Ὅταν γαρ
πολλακις των αυτων ακουσωμεν ρηματων, καθαπερ τινα βαφην την διδασκαλιαν
υποδεξαμενοι, ουκ αν ραιδιως αυτην αποπτυσαιμεν. Μη τοινυν παρεργως ακουωμεν· ου
γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν ευχης δυνατωτερον, ουδε ισον. Ουχ ουτως εστι βασιλευς
λαμπρος αλουργιδα περιβεβλημενος, ως ο ευχομενος τηι προς τον Θεον ομιλιαι
κοσμουμενος. Ὥσπερ γαρ ει στρατοπεδου παροντος, στρατηγων, αρχοντων, υπατων
πολλων, προσελθων τις κατ' ιδιαν διαλεχθειη τωι βασιλει, τας παντων οψεις επιστρεφει
προς εαυτον, και ταυτηι σεμνοτερος γινεται· ουτω δη και επι 48.767 των ευχομενων
γενοιτ' αν. Ἐννοησον γαρ πηλικον εσται αγγελων παροντων, αρχαγγελων παρεστωτων,
των Σεραφιμ, των Χερουβιμ, των αλλων απασων δυναμεων, αυτον ανθρωπον οντα
μετα πολλης δυνασθαι προσιεναι της παῤρησιας, και τωι βασιλει των δυναμεων εκεινων
διαλεγεσθαι· ποσης τουτο ουκ αν ανταξιον ειη τιμης; Ου τιμη δε μονον, αλλα και
ωφελεια μεγιστη γενοιτ' αν ημιν απο της ευχης, και πριν η λαβειν οπερ αιτουμεν. Ὁμου
τε γαρ τις ανετεινε τας χειρας εις τον ουρανον, και τον Θεον εκαλεσε, και παντων
ευθεως απεστη των ανθρωπινων πραγματων, και μετεστη τηι διανοιαι προς την
μελλουσαν ζωην, και τα εν τοις ουρανοις φανταζεται λοιπον, και ουδεν προς την
παρουσαν εχει ζωην, κατα τον καιρον της ευχης, εαν μετα ακριβειας ευχηται· αλλα καν
θυμος αναζεηι, κοιμιζεται ραιδιως, καν επιθυμια φλεγηι, σβεννυται, καν φθονος τηκηι,
μετα πολλης της ευκολιας απελαυνεται· και τουτο γινεται, οπερ ο προφητης λεγει,
ανισχοντος του ηλιου. Τι δε εκεινος φησιν; Ἔθου σκοτος, και εγενετο νυξ· εν αυτηι
διελευσεται παντα τα θηρια του δρυμου, σκυμνοι ωρυομενοι του αρπασαι και ζητησαι
παρα του Θεου βρωσιν αυτοις· ανετειλεν ο ηλιος, και συνηχθησαν, και εις τας μανδρας
αυτων κοιτασθησονται. Ὥσπερ ουν της ακτινος ανισχουσης παντα φυγαδευεται τα
θηρια, και προς τους φωλεους τους εαυτων καταδυεται· ουτω δη της ευχης, ωσπερ τινος
ακτινος απο του στοματος του ημετερου και της γλωττης αναφανεισης, φωτιζεται μεν η
διανοια, παντα δε τα αλογα και θηριωδη παθη δραπετευει και φυγαδευεται, και προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τους οικειους καταδυεται φωλεους, μονον αν μετα ακριβειας ευχωμεθα, αν μετα ψυχης
διεγηγερμενης και διανοιας νηφουσης. Τοτε καν διαβολος παρηι φυγαδευεται, καν
δαιμων, αναχωρει. Ει γαρ οικετηι δεσποτου διαλεγομενου, ουδεις αν των συνδουλων,
ουτε τις των παῤρησιαν εχοντων προσελθειν τολμησειε και διενοχλησαι, πολλωι
μαλλον ουτοι, των προσκεκρουκοτων οντες και απαῤρησιαστων, ουκ αν δυνηθειεν ημιν
ενοχλησαι τωι Θεωι διαλεγομενοις μετα της 48.768 προσηκουσης σπουδης.
Ευχη χειμαζομενων λιμην, κλυδωνιζομενων αγκυρα, σαλευομενων βακτηρια,
πενητων θησαυρος, πλουτουντων ασφαλεια, νοσηματων αναιρεσις, υγιειας φυλακη·
ευχη και τα αγαθα ημιν ακινητα διατηρει, και τα κακα μεταβαλλει ταχεως· καν
πειρασμος επελθηι, ραιδιως αποκρουεται, καν ζημια χρηματων, καν οτιουν ετερον των
λυπουμενων ημων την ψυχην, απαντα απελαυνει ταχεως· ευχη λυπης απασης
φυγαδευτηριον, ευθυμιας υποθεσις, διηνεκους ηδονης αφορμη, φιλοσοφιας μητηρ. Ὁ
δυναμενος ευχεσθαι μετα ακριβειας, καν απαντων πενεστερος ηι, παντων εστι
πλουσιωτερος· ωσπερ ο της ευχης παλιν εστερημενος, καν εν αυτωι καθεζηται τωι θρονωι
τωι βασιλικωι, παντων εστι πενεστερος. Ουχ ο Ἀχααβ βασιλευς ην, και χρυσιον ειχεν
αφατον και αργυριον; αλλ' επειδη ευχην ουκ ειχε, περιηιει Ἡλιαν ζητων, ανθρωπον
ουδε καταγωγιον εχοντα, ουδε ιματιον, αλλ' η μηλωτην μονην. Τι τουτο; ειπε μοι· ο
τοσαυτας εχων αποθηκας τον ουδεν εχοντα ζητεις; Ναι, φησι. Τι γαρ μοι των ταμειων
οφελος, τουτου τον ουρανον αποκλεισαντος, και παντα αχρηστα εργασαμενου; Ειδες
πως ουτος ευπορωτερος ην εκεινου; Ἕως γαρ ουτος εφθεγξατο, ο βασιλευς ην εν πενιαι
πολληι μετα του στρατοπεδου παντος. Ὢ του θαυματος, ουδε ιματιον ειχε, και τον
ουρανον απεκλεισε. ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο απεκλεισε τον ουρανον, επειδη ιματιον, ουκ
ειχεν· επειδη ουδεν ενταυθα εκεκτητο, δια τουτο πολλην την δυναμιν επεδειξατο·
ανοιξας γαρ τα χειλη μονον, μυριους εποιησεν ανωθεν κατενεχθηναι θησαυρους
αγαθων. Ὢ στοματος πηγας ομβρων εχοντος· ω γλωσσης νιφαδας υετων αφιεισης· ω
φωνης μυρια αγαθα βρυουσης. Προς δη τουτον αει βλεποντες τον πενητα και πλουσιον,
τον δια τουτο πλουσιον, επειδη πενης ην, υπερορωμεν των παροντων, επιθυμωμεν των
μελλοντων. Ουτω γαρ και των ενταυθα και των εκει παντων επιτευξομεθα αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων, Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10


