In sanctum pascha (sermo 2) [Sp.] (fort. auctore Apollinare Laodicense)
1 Το των νομικων τυπων ευλογον επι της αληθειας φαινεται, οιον το
αμωμον ειναι το προβατον, ωι περι την του πασχα θυσιαν ο νομος εχρησατο, το
αρρεν ειναι, το ενιαυσιον ειναι, το δεκατηι του μηνος ληφθεν τεσσαρεσκαιδε κατηι
θυεσθαι προς εσπεραν, το αρχην λελογισθαι μηνων, ηνικα το πασχα ετελειτο· παντα
γαρ ταυτα εν Χριστωι και τωι του Χριστου παθει συνισταται και αληθη και αναγκαια,
και καθ' εαυτα λογον εχειν ουδενα δυναται.
2 Ουδ' αν ευροιεν οι Χριστον αγνοουντες απολογισμον ποιησασθαι περι
τουτων και διδαξαι δια τι ταυτα προσεταξεν ο Θεος, ουδ' αυτο γε ολως τινα αιτιαν
εχει το θυσιαν επι τηι σωτηριαι των πρωτοτοκων ορισαι και χρισιν του αιματος επι
ταις εισοδοις ποιησασθαι· τι γαρ ισχυρον εις την των πρωτοτοκων σωτηριαν η των
θυματων σφαγη, τι δε αναγκαιον η του αιματος χρισις εις σημειον επι των οικιων;
Θεος γε τοι και ανευ σημειων τας Ἑβραιων εγινωσκεν οικιας, ωστε θαυμαστον το
λεγειν "Ὄψομαι το αιμα και σκεπασω υμας"· αναγων δε και ταυτα εις την αληθειαν
το ευλογον αυτων επιγνωσκει, καθαπερ 3 επι των αλλων των προειρημενων
εδειξαμεν. Του γαρ αμωμου θυματος υπερ ημων πασχοντος, ο εκ του πρωτο πλαστου
λυεται θανατος και σωζεται ο πρωτογονος ανθρωπος, εν ημιν πασιν ων, τηι
αναστασει του κυριου ζωογονουμενος (δικαιως γαρ λυτικον αμαρτιας και θανατου
ζωη) και το αιμα το αμωμον σημειον τοις μετοχοις αυτου σωτηριον γινεται και προς
τουτο θεος αφορων σωζει τους κεχρισμενους αυτωι δια πιστεως, ουκ αλλως
δυναμενους αποφυγειν τον δικαιως τιμωρον αγγελον, ει μη δια του φιλανθρωπως 4
εκχυθεντος υπερ ημων αιματος.
Ὁραις οσην εχει την δυναμιν ο τυπος επι της αληθειας θεωρηθεις, ωστε ει τις
Ἰουδαιος λεγειν επιχειροιη· Τι δηποτε ο υιος επασχεν, ινα σωθηι ο κοσμος, ως ουκ αν
και ανευ τουτου σωθεις; λεγεσθω προς αυτον· Τι δηποτε το πασχα εθυετο προς
σωτηριαν Ἰουδαιων πρωτοτοκων, ως ουκ αν και ανευ τουτου σωθεντων; κακεινος
μεν ουχ εξει τι αποκρινηται, ου γαρ θυσιας προσδειται θεος ουδε σημειου προς
επιγνωσιν οικιων· ημιν δε συνηγορει το πραγμα και τηι αγιαι πιστει μαρτυρει, της
ημετερας αδικιας εν τηι δικαιοσυνηι του Χριστου λυομενης, αλλως δε ουκ αν
λυθεισης (σκοτος γαρ υπο φωτος αφανιζεται), καταργουμενου δε και του ημετερου
θανατου δια της Χριστου ζωης ωσπερ σκοτους υπο φωτος.
5 Ἱερον μεν ουν κακεινο το θυμα, διοτι τυπος ην του αληθους· τουτο δε ιερον
οντως, ως αληθες, αγνοιαι μεν τηι των ασεβουντων εκδιδομενον θανατωι και
αναιρεσει, βουληι δε του θεου προς θυσιαν ιεραν λαμβανομενον και τηι εαυτου
βουλησει προσφορα τωι πατρι προσαγομενον. "Παρε δωκε" γαρ φησι "ο πατηρ τον
υιον υπερ ημων", και "Προσηνεγκεν εαυτον" τωι πατρι Χριστος υπερ της εκκλησιας
"προσφοραν και θυσιαν εις οσμην ευω 6 διας". Και τοις μεν αναιρεσιν Χριστου
προσδοκησασιν ολεθριος η βουλη, τοις δε σωτηριαν δια του θανατου του κυριου
ζητουσι σωτηριος η πιστις· τουτους η τιμωρια και ο θανατος υπερβαινει, διοτι μη
προς απωλειαν θανατωι κατεχονται κατα το ειρημενον υπο του σωτηρος· "Ἐαν τις
τον λογον μου τηρησηι, θανατον ου μη 7 θεωρησηι εις τον αιωνα".
∆ια γαρ του αιματος του χυθεντος υπερ ημων πνευμα το αγιον λαμβανομεν,
επειπερ εις εν ηλθε το τε αιμα και το πνευμα, ινα δια του ομογενους ημιν αιματος το
μη ομογενες ημιν πνευμα το αγιον λαβειν δυνηθωμεν και δια τουτου την εισοδον
αποκλεισωμεν τωι θανατωι την εις ημας.
8 ∆ιπλη δε τις εστιν η εισοδος τωι θανατωι, και δια τουτο διπλη γινεται του
αιματος η σφραγις, "επι των δυο" φησι "σταθμων και επι της φλιας". Εισερχεται μεν
γαρ "δι' αμαρτιας ο θανατος", ως ο αποστολος φησιν, αμαρτια δε η μεν κατα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

παθος το εν ημιν–διττον δε τουτο, η μαλακτικον της ψυχης εις απαλοτητα, η
σκληροποιον εις τραχυτητα–, η δε κατα τον λογισμον, οτε μη υγιη μηδε ορθα
λογιζοιτο· και εστιν ο μεν λογισμος οιονει φλια (τουτεστιν υπερθυρον) επι τοις
σταθμοις εκατεροις, ηγεμονικος γαρ και ανωτερος τηι φυσει, το δε παθος αναλογον
εχει τοις σταθμοις, υποκειμενον τωι λογισμωι, 9 καθαπερ οι σταθμοι τοις υπερθυροις
υποκεινται. Τινα τα προς απαλοτητα προσαγοντα παθη; γαστριμαργια και
οινοφλυγια και συνουσιων επιθυμια· τινα τα σκληρα της ψυχης; οργαι και
αυθαδειαι· ων ο Παυλος την αναιρεσιν ποιουμενος ελεγε· "Μη κωμοις και μεθαις, μη
κοιταις και ασελγειαις, μη εριδι και ζηλωι, αλλ' ενδυσασθε τον κυριον ημων Ἰησουν
Χριστον".
10 Ὅμοιον τοινυν η χρισις τηι ενδυσει, οτε τωι Χριστου παθει μορφουμενοι
την αγιοτητα περιβαλλομεθα την Χριστου μητε εις ηδονας εκλυομενοι μητε εις
θυμους εκτραχυνομενοι· καλον δε και τοις λογισμοις ειπειν χρισμα και επενδυμα
σοφια η μη σαρκικη αλλ' η κατα Χριστον, ωστε νεκρουσθαι μεν ημας περι τον
σαρκικον νουν οιον αποθανοντας, κοσμεισθαι δε τωι πνευματικωι· ουτω γαρ ουτε δια
των αλογων παθων ουτε δια των αφρονων λογισμων επιησιν ημιν η αμαρτια ουτε
καταδυναστευει ημιν ο θανατος.
11 Τοιουτον μεν δη το της χρισεως μυστηριον· μετα δε την χρισιν εστιν η
βρωσις, εισοικιζουσα το σωμα το θειον εις ημας και αναμιγνυσα προς ενωσιν·
"Φαγονται" 12 φησι "τα κρεα ταυτηι τηι νυκτι οπτα πυρι". Νυξ ο παρων ουτος αιων·
"Ἡ νυξ προεκοψε" Παυλος φησι· δια πυρος η του αγιου μεταληψις σωματος,
τουτεστι δι' εμπυρου και ζεουσης σπουδης. "Τωι πνευματι" φησι "ζεοντες", και "Πυρ
ηλθον βαλειν επι την γην" λεγει "και τι θελω ει ηδη ανηφθη";
13 Ὥσπερ δε το πυρ εμφανιστικον της ζεουσης σπουδης εις την απολαυσιν
των κρεων παραλαμβανομενων, ουτως αζυμα της απλοτητος και αι πικριδες των
επακολουθουσων θλιψεων· "Ἄζυμα" γαρ φησι "επι πικριδων εδον 14 ται". Ἁπλους ο
τροπος και ακακοποιης, το παλαιον εκεινο και πανουργον αποτιθεμενος, ωσπερει
ζυμην, το δε νεον και απανουργον ανειληφως, ιν' αζυμος ηι· "Το πασχα γαρ ημων"
φησιν "ετυθη Χριστος, ωστε εορταζωμεν μη εν ζυμηι παλαιαι μηδε εν ζυμηι κακιας και
πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας"· πικρον δε αι θλιψεις, "αλλα
και εν ταις θλιψεσι" φησι "καυχωμεθα, ειδοτες οτι η θλιψις υπομονην κατεργαζεται,
η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνει. ∆ια πολλων
θλιψεων δει ημας εισελθειν εις την βασιλειαν", ωστε προσιεμεθα την θλιψιν εν
ηδυσματος τροπωι δια την ελπιδα την εξ αυτης και την βασιλειαν.
15 Ἀπαγορευει δε το προσταγμα μη εσθιειν απο των κρεων ωμον· τουτο δε
τοις μεν σωματικως ακουουσιν ουδενα λογον αν εχοι, δι' ων απηγορευσε θεος το μη
αν ποτε γενομενον, ουδεις γαρ ωμον αν φαγοι· παρα γε ημιν και μεγιστον παρεχεται
λογον το μη αργως προσιεναι τηι του θειου σωματος μεταληψει· αμεταληπτον γαρ
καθισταται τοις αργως αυτο μεταχειριζομενοις και μη δι' εργων αγαθων της προς
αυτο συγκρασεως αντιποιουμενοις· "Ἡ πιστις" φησι "χωρις εργων νεκρα εστι", και
δια τουτο τοις αργως διακειμενοις επιφερονται θλιψεις "προς το συμφερον", ως ο
Παυλος φησι, ινα μεταλαμ βανωσι της αγιοτητος αυτου.
16 Ἀργιαν δε εμποιει περι τα πνευματικα εργα το φιληδονον της σαρκος·
διοπερ ετερωι συμβολωι τουτο δηλων ο νομοθετης απαγορευει και "εψημενον υδατι"
φαγειν· προς ηδονην γαρ της βρωσεως το εψομενον παρασκευαζεται, μεθ' ηδονης δε
την θειαν τροφην ουκ εστιν υποδεξασθαι· ου γαρ αναμιγνυται τροπωι σαρκικωι
δυναμις πνευματικη.
17 Μη τοινυν εψε το κρεας το αγιον, φησιν, αναμιγνυων ηδυσμασιν αυτο,
αλλ' "οπτα πυρι" μονον εσθιεσθω, οπερ η σπουδη συντονος αφιληδονος. Το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

φιληδονον ου φιλο θεον, ως ο Παυλος φησι, και "ων ο θεος η κοιλια", τουτοις ουκ
εστι θεος ο θεος· ουδε οι την ευχαριστιαν εις πολυτελεις ευωχιας μετατιθεντες
αποδεκτοι παρα τωι αποστολωι, βρωσεως πολλης και ποικιλης και ποσεως υποθεσιν
ποιουμενοι την αγιαστικην κοινωνιαν, προς ους ο Παυλος φησι· "Ουκ εστι κυριακον
δειπνον φαγειν· εκαστος γαρ το ιδιον δειπνον προλαμβανει εν τωι φαγειν και ος μεν
πειναι, ος δε μεθυει. Μη γαρ οικιας ουκ εχετε εις το εσθιειν και πινειν, η της
εκκλησιας του θεου καταφρονειτε, και καται σχυνετε τους μη εχοντας· Τι ειπω υμιν;
Ἐπαι νεσω υμας; Ἐν τουτωι ουκ επαινω"· φησι δε εκ ταυτης της ανεπιτηδευτου
χρησεως περι το αγιον βρωμα συμβαινειν αυτοις τους πειρασμους, οτι μη αγιως τωι
αγιωι προσιασι· "∆ια τουτο" γαρ "εν υμιν" φησι "πολλοι ασθενεις και αρρωστοι και
κοιμωνται ικανοι.
Ει 18 δε εαυτους εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα." Ἀσε βειας γαρ υπευθυνοι
της εις τον κυριον οι μη παρεχοντες επιτηδειον το σωμα προς την ανακρασιν του
σωματος αυτου, οπερ ημιν εδωκεν ινα προς αυτο κιρναμενοι προς το πνευμα το
αγιον ανακιρνωμεθα, επει και δια τουτο ολως εις σωμα εδωκεν εαυτον ο του θεου
λογος και "σαρξ εγενετο" κατα την ευαγγελικην φωνην, ιν' επειδη μετασχειν ως
λογου μη οιον τε ημιν, ως σαρκος μετασχωμεν αυτου, τηι πνευματικηι σαρκι την
ημετεραν οικειωσαντες και τωι πνευματι το πνευμα κατα δυναμιν, ως αν ομοιωματα
Χριστου κατασταιημεν, ναοι του πνευματος γενομενοι, καθα φησιν ο αποστολος·
"Ναοι του θεου εστε", και παλιν· "Ουκ οιδατε οτι τα σωματα υμων ναος του εν υμιν
αγιου πνευματος εστιν, ου εχετε απο θεου;" και δια της αναμιξεως της προς το
πνευμα του Χριστου σωματα γινεται και περιεπειν "εν αγιασμωι", ταυτα δη
περιεποντας ως μελη Χριστου· "Ουκ οιδατε" γαρ φησιν "οτι τα μελη υμων μελη
Χριστου εστιν; Ἆρα ουν τα μελη του Χριστου ποιησω πορνης μελη; Μη γενοιτο."
19 Την μεν ουν σκευασιαν της αγιας τροφης ουτω και εν τοιουτοις
συμβολοις διεταξεν η νομοθεσια, "προς το" ημιν "συμφερον" διαταξασα την τοτε
προτυπωσιν· "κεφαλην" δε φησι "συν τοις ποσι και τοις εντοσθιοις", κεφαλην μεν
αινιττομενος την αρχην της εις τους ανθρωπους επιφανειας, αυτη δε ην η προτερα
παρουσια, ποδες δε το τελος, αυτη δε ην η δευτερα παρουσια, ης ανευ την προτεραν
ουκ εστι πιστευεσθαι, επει μη παντα τα προφητευθεντα επληρωσεν αυτη· διοπερ
ουδε πιστευουσιν Ἰουδαιοι <δια> το μη πεπληρωσθαι τα της ενδοξου παρουσιας, ουκ
ειναι Χριστον οιομενοι τον ουτω 20 παραγενομενον. ∆ια τουτο συμπλεξας ειπε
"κεφαλην συν τοις ποσι", τουτεστι την προτεραν παρουσιαν μετα της δευτερας, ινα
και συν αδοξιαι "προβατον επι σφαγην" αχθεντα δεξηι τον Κυριον και "βασιλεα μετα
δοξης" φαινομενον ιδηις, απερ αμφοτερα προειπεν Ἡσαιας ο προφητης, και μη την
λυτρωσιν της Ἰερουσαλημ απαιτησηις, αλλ' υστερον προσδοκησηις το "Ἥξει εκ Σιων
ο ρυομενος και αποστρεψει ασεβεις απο Ἰακωβ", σωζοντος αυτου το υπολοιπον του
λαου το μελλον επ' αυτον επιστρεφειν, επι δε της προτερας παρουσιας τουναντιον
ιδηις πληρουμενον το "Ἐγκαταλελοιπα τον οικον μου, αφηκα την κληρονομιαν μου"
και το "Παρεδωκε τους ασεβεις αντι της ταφης αυτου και τους πλουσιους αντι του
θανατου".
21 "Κεφαλην" ουν "συν τοις ποσι" λεγων προδιαμαρτυρεται τοις Ἰουδαιοις
οτι την αδοξον παρουσιαν του κυριου μη χωρισητε της ενδοξου, ινα μη της
κοινωνιας χωρισθητε της προς αυτον απιστησαντες· αλλα και "συν τοις
εντοσθιδιοις" φησι. Τι τουτο εστιν; Μη σκανδαλισθητε περι το φαινομενον, αλλα και
το αποκρυφον θεωρησατε· μη ανθρωπον επισης υμιν νομισητε, διοτι εστι "και
ανθρωπος" κατα σωμα, αλλα γνωτε πνευματικως 22 αυτον και γνωσεσθε εν αυτωι
τον πατερα. Ἕως γαρ αν το εντος μη οραις μηδε μετεχηις εντοσθιδιου, ουπω Χριστον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εωρακας, ανθρωπον οιομενος αυτον, ου θεον· λεγει δε αυτος· "Ὁ εωρακως εμε
εωρακε τον πατερα".
23 Σκεπτεον δε και τι το "Ουκ απολειψετε απ' αυτου εις το πρωΐ", και τουτο
ημιν ο Παυλος ερμηνευετω λεγων "αναμνησιν" ημας του παθους του κυριου
ποιεισθαι "εως αν ελθηι"· αυτη γαρ εως τοσουτου τελειται και σωζει τους τελουντας,
εως η παρουσα νυξ παρελθηι και πρωι γενηται και ζων ημιν εξ ουρανου Χριστος
επιλαμψηι, δια της ζωης εαυτου σωζων ημας ο νυν δια του θανατου σωζων· "Ει γαρ
εχθροι οντες" φησι "κατηλλαγημεν τωι θεωι δια του θανατου του υιου αυτου, πολλωι
μαλλον καταλλαγεντες 24 σωθησομεθα εν τηι ζωηι αυτου". Ει δη νυν μεν εν τωι
θανατωι Χριστου σωζομεθα, τοτε δε εν ζωηι, οικειον το συμβολον το μη
καταλιμπανεσθαι των κρεων του θυματος "εως το πρωΐ"· και γαρ ημεις τοτε ζωντες
εσομεθα και η παρουσα νεκρωσις ημων παρεισι, νυν μεν ουκ αλλως σωζομενων ει
μη νεκρωθειημεν, τοτε δε ζωτικην εχοντων σωτηριαν· "Μη τα επιγεια" φησι
"φρονειτε, απεθανετε γαρ και η ζωη υμων κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι θεωι.
Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι η ζωη υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν
δοξηι". 25 ∆ιο και ει τι των κρεων του ιερειου περισσευον πυρι κατακαιεται, ιν'
ειδειημεν οτι κατα τον νυν αιωνα Χριστος τεθνηκε "τηι αμαρτιαι εφαπαξ", "ουκετι"
δε "θανατος αυτου κυριευει", αλλα αφηιρηται τηι δυναμει του πνευματος ωσπερει
πυρος, τα του θανατου σημεια της ζωης επικρατησασης.
26 Το δε δη "Ὀστουν ου συντριβησεται απ' αυτου" φησι μεν ο μακαριος
Ἰωαννης και σωματικως πεφυλαχθαι, μη κατεαγεντων αυτου των σκελων, εχει δε
και την πνευματικην δηλωσιν, οτι το στερρον το εν αυτωι διεμενεν αηττητον, και δια
τουτο φθορα του σωματος ουχ ηψατο, στερροτατην και ασυντριπτον σχοντος την
υποβαθραν, δια το θειως και μη σαρκικως συστηναι το σωμα και θειαν εσχηκος την
γεννησιν μη υποκεισθαι τηι των ανθρωπων φθοραι. "Ἡ σαρξ αυτου" φησι "ουκ ειδε
διαφθοραν".
27 Ταυτα περι της σωτηριου χρισεως και της ιερας βρωσεως εξητακοτες
παυσωμεθα του λογου, και νυν εις ετεραν εξετασιν τα μετα τουτο καταλιποντες,
αιτουμενοι παρα του κυριου την αιτησιν, ην ∆αυιδ ηιτησατο· "Ἀποκαλυψον τους
οφθαλμους μου, και κατανοησω τα θαυμασια εκ του νομου σου", ιν' ημιν μη
ευκαταφρονητος η των νομιμων αναγνωσις ηι καθαπερ Ἰουδαιοις εως των τυπων
ισταμενοις, αλλα θειως τα θεια νοουντες συμβολα προς την θειοτατην αληθειαν
φανωμεν εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι πατρι η δοξα συν
αγιωι πνευματι εις τους αιωνας. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4


