De virtutibus et vitiis
̔ΥΠΟΘΕΣΙΣ του περι αρετης και κακιας βιβλιου πρωτου.
Ὅσοι των παλαι ποτε βασιλεων τε και ιδιωτων μη τον νουν παρεσυρησαν ηδοναις η
κατεμαλακισθησαν, αλλα το της ψυχης ευγενες ακηλιδωτον αρετηι συνετηρησαν,
ουτοι δη ουτοι και πονοις ενεκαρτερησαν και λογοις ενησχοληθησαν, και αλλος
αλλο τι των οσοι λογικωτερον επεβιωσαν παιδειας ερασται γεγονοτες
σπουδαιοτερον τινα συνεγραψαντο, τουτο μεν της σφων αυτων πολυμαθιας δειγμα
εναργες τοις μετεπειτα καταλιπειν ιμειρομενοι, τουτο δε και ευκλειαν αειμνηστον
εκ των εντυγχανοντων καρπωσασθαι μνωμενοι. επει δε εκ της των τοσουτων ετων
περιδρομης απλετον τι χρημα και πραγματων εγιγνετο και λογων επλεκετο, επ'
απειρον τε και αμηχανον η της ιστοριας ευρυνετο συμπλοκη, εδει δ' επιρρεπεστερον
προς τα χειρω την των ανθρωπων προαιρεσιν μετατιθεσθαι χρονοις υστερον και
ολιγωρως εχειν προς τα καλα και ραιθυμοτερον διακεισθαι προς την των φθασαντων
γενεσθαι καταληψιν, κατοπιν γινομενης της αληθους επιτευξεως, ωστ' εν1.1 τευθεν
αδηλιαι σκιαζεσθαι την της ιστοριας εφευρεσιν, πη μεν σπανει βιβλων επωφελων, πη
δε προς την εκταδην πολυλογιαν δειμαινοντων και κατορρωδουντων, ο της
πορφυρας απογονος Κωνσταντινος, ο ορθοδοξοτατος και χριστιανικωτατος των
πωποτε βεβασιλευκοτων, οξυωπεστερον προς την των καλων κατανοησιν 1.2
διακειμενος και δραστηριον εσχηκως νουν εκρινε βελτιστον ειναι και κοινωφελες
τωι τε βιωι ονησιφορον, προτερον μεν ζητητικηι διεγερσει βιβλους αλλοθεν αλλας εξ
απασης εκασταχου οικουμενης συλλεξασθαι παντοδαπης και πολυειδους επιστημης
εγκυμονας, επειτα το της πλατυεπειας μεγεθος και ακοας αποκναιον αλλως τε και
οχληρον και φορτικον φαινομενον τοις πολλοις δειν ωιηθη καταμερισαι τουτο εις
λεπτομερειαν ανεπιφθονως τε προθειναι πασι κοινηι την εκ τουτων αναφυομενην
ωφελειαν, ως εκ μεν της εκλογης προσεκτικωτερως και ενδελεχεστερον
κατεντυγχανειν τους τροφιμους των λογων και μονιμωτερον εντυπουσθαι τουτοις
την των λογων ευφραδειαν, μεγαλοφυως τε και ευεπηβολως προς επι τουτοις
καταμερισαι εις υποθεσεις διαφορους, τρεις επι τοις πεντηκοντα τον αριθμον ουσας,
εν αις και υφ' αις απασα ιστορικη μεγαλουργια συγκλειεται. κουκ εστιν ουδεν των
συγκειμενων, ο διαφευξεται την τοιαυτην των υποθεσεων απαριθμησιν, ουδεν το
παραπαν αφαιρουμενης της του λογου ακολουθιας τηι διαιρεσει των εννοιων, αλλα
συσσωμον σωζουσης και εκαστηι υποθεσει προσαρμοζομενης τηλικαυτης ου
συνοψεως, αληθεστερον δ' ειπειν, οικειωσεως. ων κεφαλαιωδων υποθεσεων η
προκειμενη αυτη και επιγραφομενη περι αρετης και κακιας πεντηκοστη ουσα
τυγχανει, της πρωτης το επωνυμον λαχουσης περι βασιλεων αναγορευσεως.
Ἐμφαινει δε τουτι το προοιμιον, τινας οι λογοι πατερας κεκτηνται και οθεν
αποκυΐσκονται, ως αν μη ωσιν αι κεφαλαιωδεις υποθεσεις ακατονομαστοι και μη
γνησιοι, αλλα νοθοι τε και ψευδωνυμοι. εισι δ' εκ των υποτεταγμενων χρονικων· αʹ
Ἰωσηπου αρχαιολογιας. βʹ Γεωργιου μοναχου. γʹ Ἰωαννου του επικλην Μαλελα
χρονικης. δʹ Ἰωαννου Ἀντιοχεως χρονικης ιστοριας. εʹ ∆ιοδωρου Σικελιωτου
καθολικης ιστοριας. ʹ Νικολαου ∆αμασκηνου καθολικης ιστοριας. 1.3 ζʹ Ἡροδοτου
Ἀλικαρνησεως. ηʹ Θουκυδιδου. θʹ Ξενοφωντος Κυρου παιδειας και αναβασεως Κυρου
του Παρυσατιδος. ιʹ Ἀρριανου Ἀλεξ....... ιαʹ ∆ιονυσιου Ἀλικαρνησσεως Ῥωμαικης
ιστοριας. ιβʹ Πολυβιου του Μεγαλοπολιτου Ῥωμαικης ιστοριας. ιγʹ Ἀππιανου
Ῥωμαικης της επικλην βασιλικης. ιδʹ ∆ιωνος Κοκκιανου Ῥωμαικης ιστοριας. και οι
εφεξης εν τωι δευτερωι τευχει επιγραψονται. ΙΑΜΒΟΙ ΣΗΜΑΙΝΟΝΤΕΣ την βασιλικην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αγωγην. Αιων ο μακρος ωσπερ ανθη τους λογους Ἁπανταχου γης εσχεν
εσκεδασμενους, Ἀνθουντας, ου πεμποντας ευπνοον χαριν. Τα νυν δε τουτοις
ευστεφης Κωνσταντινος ∆ρεψας, αγειρας εμμελει μουσουργιαι Προυθηκε πασιν
θελκτικην ευοσμιαν, Ὅσοις λογου μετεστιν, ευωδεις λογους. Ὃν τοις λογοις
στεφωμεν ως λογων φιλον. Ἀσυγκριτως γαρ εν μεδουσιν εκπρεπει, Λαμπων,
προφαινων χρηστοτητα του κρατους Γιγας φεραυγης ωσπερ ηλιου φαος Ἐχθροις
απασιν, ευνοοις θ' υπηκοοις. Ουκουν βοατω προς θεον πας τις μεροψ· "3Τιθωνον
αυτον δειξον αλλον εν χρονοις, Ὡς αν τα λωιστα τωι βιωι συνεισφεροι."3 1.4 Ἐκ της
αρχαιολογιας Ἰωσηπου. περι αρετης και κακιας. 1. Ὅτι Ἀδαμωι και Ευαι γινονται
παιδες αρσενες βʹ και θυγατερες. οι μεν ουν αδελφοι διαφοροις εχαιρον
επιτηδευμασιν· Ἄβελος μεν γαρ ο νεωτατος δικαιοσυνης επεμελειτο και πασι τοις
υπ' αυτου πραττομενοις παρειναι τον θεον νομιζων αρετης προενοει, π̣ο̣ι̣μ̣ε̣ν̣ι̣κος δ'
ην ο βιος αυτωι· Καις δε τα τε αλλα πονηροτατος ην και προς το κερδαινειν μονον
αποβλεπων γην τε αρουν επενοησε πρωτος και κτεινει τον αδελφον εξ αιτιας
τοιαυτης· θυσαι τωι θεωι δοξαν αυτοις, ο μεν Καις τους απο της γεωργιας και των
φυτων καρπους επηνεγκεν, Ἄβελος δε γαλα και τ̣α`̣ π̣ρ̣ω̣τ̣ο´̣τ̣ο̣κ̣α̣ των βοσκηματων. ο
δε θεος ταυτηι μαλλον ηδεται τηι θυσιαι, τοις αυτοματοις και κατα φυσιν γεγονοσι
τ̣ι̣μ̣ω´̣μ̣ε̣ν̣ο̣ς̣, α᾿̣λ̣λ̣' ουχι τοις κ̣α̣τ̣' ε᾿̣π̣ι´̣ν̣ο̣ι̣α̣ν̣ ανθρωπου πλεονεκτου και βιαι πεφυκοσιν.
ενθεν ο Καις π̣α̣ρ̣οξυνθεις επι τ̣ωι῀̣ π̣ρ̣ο̣τ̣ε̣τ̣ι̣μ̣η῀̣σ̣θ̣α̣ι̣ τον Ἄβελον υπο του θεου κτεινει
τον αδελφον και τον νεκρον αυτου ποιησας αφανη λησειν υπελαβεν. ο δε θεος
συν̣ε̣ι`̣ς̣ το εργον ηκε προς τον Καιν, περι του αδελφου πυνθανομενος, ποι ποτε ειη·
πολλων γαρ α̣υ᾿̣τ̣ο`̣ν̣ ο̣υ᾿̣κ̣ ιδ̣ε̣ι῀̣ν̣ ημερων, τον αλλον χρονον απαντα μετ' αυτου
βλεπ̣ω̣ν̣ α̣υ᾿̣τ̣ο`̣ν̣ αναστρεφομενον. ο῾̣ δ̣ε`̣ Καις απορουμενος και ουκ εχων, ο´̣ τ̣ι̣ λεγοι
προς τον θεον, αμηχανειν μεν και αυτος εφασκε το πρωτον επι ταδελφωι μη
βλεπομενωι, π̣α̣ρ̣ο̣ξ̣υνθεις δε του θεου λιπαρως εγκειμενου και π̣ο̣λ̣υ̣π̣ρ̣α̣γ̣μ̣ο̣ν̣ο̣υ῀̣ν̣τ̣ο̣ς̣,
ο̣υ᾿̣κ̣ ε̣ι῀̣ν̣α̣ι̣ παιδαγωγος ουδε φυλαξ αυτου και των υπ' αυτου πραττομενων ελεγεν. ο
δε θεος τουντευθεν ηλεγχεν ηδη τον Κ̣α´̣ι¨̣ν̣ φονεα ταδελφου γενομενον· και
"θ̣α̣υ̣μαζω" φησιν ο θεος "ει περι α᾿̣ν̣δ̣ρος αγνοεις ειπειν τι γεγονεν, ον αυτος
απολωλεκας." της μεν ουν επι τωι φονωι τιμωριας αυτον αφιει, θυσιαν τε
επιτελεσαντα και δι' αυτης ικετευσαντα μη λαβειν οργην επ' αυτωι χαλεπωτεραν,
επαρατον δ' αυτον ετιθει και τους εκγονους αυτου τιμωρησασθαι κατα την εβδο 1.5
μην ηπειλησε γενεαν, και της εκεινης αυτον εκβαλλει συν τηι γυναικι. του δε μη
θηριοις αλωμενος περιπεσηι δεδιοτος και τουτον αποληται τον τροπον, εκελευε
μηδεν υφορασθαι σκυθρωπον απο τοιαυτης αιτιας, αλλ' ενεκα του μηδεν εκ θηριων
αυτωι γενησεσθαι δεινον δια πασης αδεως χωρειν γης· και σημειον επιβαλων, ωι
γνωριμος αν ειη, προσεταξεν απιεναι. Ουκ επι νουθεσιαι δε την κολασιν ελαβεν αλλ'
επ' αυξησει της κακιας, ηδονην μεν πασαν εκποριζων αυτου τωι σωματι, καν μεθ'
υβρεως των συνοντων δεοι ταυτην εχειν· αυξων δε τον οικον πληθει χρηματων εξ
αρπαγης και βιας προς ηδονην τε και ληστειαν τους εντυγχανοντας παρακαλων
διδασκαλος αυτοις πονηρων υπηρχεν επιτηδευματων. και την απραγμοσυνην, ηι
συνεζων προτερον ανθρωποι, μετρων επινοιαι και σταθμων μετεστησατο, ακεραιον
αυτοις οντα τον βιον εκ της τουτων αμαθιας και το μεγαλοψυχον εις πανουργιαν
περιαγαγων. ορους τε γης προσεθετο και πολιν εδειματο και τειχεσιν ωχυρωσ̣ε̣, κ̣α̣ι`̣
εις ταυτο συνελθειν τους οικειους καταναγκασας. 2. Ὅτι πατηρ θυγατρος γενομενος
Λαμεχος Νααμας ονομα, επει τα θεια σαφως εξεπισταμενος εωρα δικην αυτον
υφεξοντα της Καιος αδελφοκτονιας, τουτο ταις εαυτου γυναιξιν εποιησε φανερον.
ετι δε ζωντος Ἀδαμου και Καιος τους εκγονους πονηροτατους συνεβη γενεσθαι, κατα
διαδοχην και μιμησιν αλλον αλλου χειρονα τελευτωντα, προς τε πολεμους ειχον
ακρατως και προς ληστειαν ωρμηκεσαν. ολως δ' ει τις οκνηρος ην προς το φονευειν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αλλ' ουν απονοιαι ην θρασυς, υβριζων και πλεονεκτων. Ἄδαμος δε, ο πρωτος εκ γης
γενομενος, Ἀβελου μεν εσφαγμενου, Καιος δε δια τον εκεινου φονον πεφευγοτος,
παιδοποιιας εφροντιζε. και δεινος ειχεν αυτον γενεσεως ερως. γινονται μεν ουν
παιδες αυτωι αλλοι τε πλειους και Σηθος· αλλα περι μεν των αλλων μακρον αν ειη
λεγειν, πειρασομαι δε μονα τα των απο Σηθου διελθειν. τραφεις γαρ ουτος και
παρελθων εις ηλικιαν ηδη τα καλα κρινειν δυναμενην αρετην επετηδευσε και
γενομενος αυτος αριστος μιμητας των αυτων τους απογονους απελειπεν. ουτοι
παντες αγαθοι φυντες την αυτην γην αστασιαστοι κατυκη 1.6 σαν ευδαιμονησαντες,
μηδενος αυτοις αχρι και τελευτης δυσκολου προσπεσοντος, σοφιαν τε την περι τα
ουρανια και την τουτων διακοσμησιν επενοησαν. υπερ δε του μη διαφυγειν τους
ανθρωπους τα ευρημενα μηδε πριν εις γνωσιν ελθειν φθαρηναι, προειρηκοτος
αφανισμον Ἀδαμου των ολων εσεσθαι, τον μεν κατ' ισχυν πυρος τον ετερον δε κατα
βιαν και πληθυν υδατος, στηλας βʹ ποιησαμενοι την μεν εκ πλινθου την δε ετεραν εκ
λιθου, αμφοτεραις ενεγραψαν τα ευρημενα, ινα και της πλινθου αφανισθεισης υπο
της επομβριας, η λιθινη μεινασα παρασχηι μαθειν τοις ανθρωποις τα γεγραμμενα,
δηλουσα και πλινθινην υπ' αυτων ανατεθηναι. μενει δ' αχρι και δευρο κατα γην την
Σιριαδα. Και ουτοι μεν ζʹ γενεας διεμειναν θεον ηγουμενοι δεσποτην ειναι των ολων
και παντα προς αρετην βλεποντες. ειτα προιοντος χρονου μεταβαλλονται προς το
χειρον εκ των πατριων εθισμων, μητε τας νενομισμενας τιμας τωι θεωι παρεχοντες
μητε του προς ανθρωπους δικαιου ποιουμενοι λογον, αλλ' ην προτερον ειχον της
αρετης ζηλωσιν, διπλασιονα της κακιας τοτ' επιδεικνυμενοι δι' ων επραττον· ενθεν
εαυτοις τον θεον εξεπολεμωσαν. πολλοι γαρ αγγελοι θεου γυναιξι συνιοντες
υβριστας εγεννησαν παιδας και παντος υπεροπτας καλου δια την επι τηι δυναμει
πεποιθησιν· ομοια τοις υπο γιγαντων τετολμησθαι λεγομενοις υφ' Ἑλληνων και
ουτοι δρασαι παραδεδονται. Νωχος δε τοις πραττομενοις υπ' αυτων δυσχεραινων
και τοις βουλευμασιν αηδως εχων επειθεν επι το κρειττον αυτους την διανοιαν και
τας πραξεις μεταφερειν. ορων δ' ουκ ενδιδοντας αλλ' ισχυρως υπο της ηδονης της
των κακων κεκρατημενους, δεισας μη και φονευσωσιν αυτον, μετα γυναικων και
τεκνων και των τουτοις συνοικουσων εξεχωρησε της γης. Ὁ δε θεος τουτον μεν της
δικαιοσυνης ηγαπησε, κατεδικαζε δ' ουκ εκεινων μονον της κακιας, αλλα και παν
οσον ην ανθρωπινον τοτε δοξαν αυτωι διαφθειραι και ποιησαι γενος ετερον
πονηριας καθαρον, επιτεμομενος αυτων τον βιον και ποιησας ετων ουχ οσα
προτερον εζων αλλ' εκατον κʹ εις θαλασσαν την ηπειρον μετεβαλεν. 3. Ὅτι Ἅβραμος
Λωτον, τον Ἀρανου του αδελφου υιον, της 1.7 δε γυναικος αυτου Σαρρας αδελφον,
εισεποιησατο, γνησιου παιδος απορων· και καταλειπει την Χαλδαιαν οʹ και εʹ
γεγονως ετη, του θεου κελευσαντος εις την Χαναν̣α̣ι´̣α̣ν̣ μ̣ετελθειν, εν ηι και
κατυκησε και τοις απογονοις κατελειπε, δεινος ων συνειναι τε περι παντων και
πιθανος τοις ακροωμενοις, περι τε ων εικασειεν ου διαμαρτων. δια τουτο και
φρονειν επ' αρετηι μειζον των αλλων ηργμενος και την περι του θεου δοξαν, ην
απασι συνεβαινεν ειναι, και † νικησαι και μεταβαλειν εγνω. πρωτος ουν τολμαι θεον
αποφηνασθαι δημιουργον των ολων ενα· των δε λοιπων ει και τι προς ευδαιμονιαν
συντελει, κατα προσταγην την τουτου π̣α̣ρεχειν εκαστον, και ου κατ' οικειαν ισχυν.
εικαζε δε ταυτα τοις της γης και θαλαττης παθημασι τοις τε περι τον ηλιον και την
σεληνην και πασι τοις κατ' ουρανον συμβαινουσι. δυναμεως γαρ αυτοις παρουσης
και προνοησαι της καθ' αυτους ευταξιας· ταυτης δ' υστερουντας φανερους γινεσθαι
μηδ' οσα προς το χρησιμωτερον ημιν συνεργουσι κατα την αυτων εξουσιαν, αλλα
κατα την του κελευοντος ισχυν υπουργειν, ωι καλως εχει μονως* την τιμην και την
ευχαριστιαν απονεμειν. δι' απερ Χαλδαιων τε και των αλλων Μεσοποταμιτων
στασιασαντων προς αυτον, μετοικειν δοκιμασας κατα βουλησιν και βοηθειαν του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

θεου την Χαναναιαν εσχε γην. ιδρυθεις τε αυτοθι βωμον ωικοδομησε και θυσιαν
ετελεσε τωι θεωι. Βηρωσσος δε λεγει περι αυτου ουτως· "μετα δε τον κατακλυσμον
δεκατηι γενεαι παρα Χαλδαιοις ανηρ ην δικαιος και τα ουρανια εμπειρος." Ἑκαταιος
δε βιβλιον περι αυτου συγγραψαμενος κατελειπεν. Νικολαος δε ο ∆αμασκηνος εις
την δʹ των ιστοριων· "Ἀβραμης εβασιλευσε ∆αμασκου, επηλυς συν στρατωι
αφιγμενος εκ της γης υπερ Βαβυλωνος Χαλδαιων λεγομενης. μετ' ου πολυν δε
χρονον μεταναστας και απο ταυτης της χωρας συν τωι σφετερωι λαωι εις την τοτε μεν
Χαναναιαν λεγομενην, νυν δε Ἰουδαιαν, μετυκησε, και οι απ' εκεινου πληθυσαντες,
περι ων εν ετεροις ειπαμεν. του δε Ἀβραμου ετι και νυν εν τηι ∆αμασκηνηι το ονομα
δοξαζεται, και κωμη απ' αυτου δεικνυται Ἀβραμου οικησις λεγομενη." Λιμου δε
χρονοις υστερον την Χαναναιαν καταλαβοντος, Ἄβρα 1.8 μος Αιγυπτιους
ευδαιμονειν πυθομενος διαιρειν προς αυτους ην προθυμος, της τε αφθονιας της
εκεινων μεθεξων και των ιερων* ακροατης εσομενος ων λεγοιεν τε περι θεων· η γαρ
κρεισσοσιν ευρεθεισι κατακολουθησειν, η μετακοσμησειν αυτους επι το βελτιον,
αυτος αμεινον φρονων. επαγομενος δε και την Σαρραν και φοβουμενος το προς τας
γυναικας των Αιγυπτιων καταφερες, μη δια την ευμορφιαν της γυναικος ο βασιλευς
αυτον ανεληι, τεχνην επενοησε τοιαυτην· αδελφος αυτης ειναι προσεποιησατο
κακεινην τουτο υποκρινασθαι (συμφερειν γαρ αυτοις) εδιδαξεν. ως δ' ηκον εις την
Αιγυπτον, απεβαινε τωι Ἀβραμωι καθως επενοησεν. το τε γαρ καλλος εξεβοηθη της
γυναικος αυτωι· διο και Φαραωθης ο βασιλευς των Αιγυπτιων, ου τοις περι αυτης
λεγομενοις αρκεσθεις αλλα και θεασασθαι σπουδασας οιος τε ην αψασθαι της
Σαρρας. εμποδιζει δε ο θεος αυτου την αδοκιμον* επιθυμιαν νοσωι τε και στασει των
πραγματων. και πυθομενωι περι απαλλαγης κατα μηνιν θεου το δεινον αυτωι
παρειναι απεσημαινον οι ιερεις, εφ' οις ηθελησεν ενυβρισαι του ξενου την γυναικα.
ο δε φοβηθεις ηρωτα την Σαρραν, τις ειη και τινα τουτον επαγοιτο· πυθομενος δε
την αληθειαν Ἄβραμον παρηιτειτο· νομιζων γαρ αδελφην αλλ' ου γυναικα αυτου
σπουδασαι περι αυτην, συγγεν̣ε̣ι̣α̣ν̣ ποιησασθαι βουλομενος, αλλ' ουχ υβρισαι κατ'
επιθυμιαν ωρμημενος. δωρειται τε αυτον πολλοις χρημασι, και συνην Αιγυπτιων
τοις λογιωτατοις· την τε αρετην και την επ' αυτωι δοξαν εντευθεν επιφανεστεραν
συνεβη γενεσθαι. Των Αιγυπτιων διαφ̣ο´̣ροις αρεσκομενων εθεσι και τα παρ'
αλληλοις εκφαυλιζοντων νομιμα και δια τουτο δυσμενως εχοντων προς αλληλους,
συμβαλων αυτων εκαστοις και διαπτυων τους λογους, ους εποιουντο περι των
ιδιων, εικους* και μηδεν εχοντας αποφαινειν αληθες, θαυμασθεις ουν υπ' αυτων εν
ταις συνουσιαις ως συνετωτατος και δεινος ανηρ ου νοησαι μονον αλλα και πεισαι
λεγων περι ων αν επιχειρησειε διδασκειν, την τε αριθμητικην αυτοις χαριζεται και
τα περι αστρονομιαν παραδιδωσι. προ γαρ της Ἀβραμου παρουσιας εις Αιγυπτον
Αιγυπτιοι τουτων ειχον αμαθως· εκ Χαλδαιων γαρ ταυτ' επεφοιτησεν εις Αιγυπτον,
οθεν ηλθε και εις τους Ἕλληνας. Ὡς δε εις την Χαναναιαν αφικετο, μεριζεται πρ̣ος̣
Λωτον την γην, των ποιμενων αυτοις στασιαζοντων περι της χωρας εν ηι 1.9
νεμοιεν· την εκλογην μεντοι και την αιρεσιν επιτρεπει τωι Λωτωι. λαβων δ' αυτος
την υπ' εκεινου καταλελειμμενην υπωρειαν ᾤκει δε* εν τηι Ναβρωπολει, η
παλαιοτερα τι* εστιν ετεσι ζʹ προ Τανιδος της Αιγυπτου. Λωτος δε την προς τωι πεδιωι
κειμενην και ποταμον Ἰορδανην ειχεν ουκ απωθεν της Σοδομιτων πολεως, η τοτε
μεν ην αγαθη, νυν δε ηφανισται κατα βουλησιν θεου. Κατ' εκεινον δε τον καιρον
Ἀσυριων κρατουντων Ἀσιας, Σοδομιταις ηνθει τα πραγματα, εις τε πλουτον αυτων
επιδεδωκοτων και νεοτητα πολλην. βασιλεις τε αυτοις εʹ διειπον την χωραν, Βαλας
Βαλεας και Συνναβαρις και Συνομορος ο τε Βαλληνων βασιλευς· μοιρας δε ηρχον
εκαστος ιδιας. επι τουτους στρατευσαντες Ἀσυριοι και μερη δʹ ποιησαντες της
στρατειας επολιορκουν αυτους· στρατηγος δ' εκαστοις ην εις επιτεταγμενος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

γενομενης δε μαχης νικησαντες οι Ἀσυριοι φορον επιτασσουσι τοις Σοδομιτων
βασιλευσι. ιβʹ μεν ουν ετη δουλευοντες και τους επιταχθεντας αυτοις φορους
τελουντες υπεμειναν, τωι δε τρισκαιδεκατωι απεστησαν. και διαβαινει στρατος
Ἀσυριων επ' αυτους, στρατηγουντων Ἀμαραψιδου Ἀριουχου Χοδολαμορου
Θαδαλου. ουτοι την Συριαν απασαν διηρπασαντο και τους των γιγαντων απογονους
κατεστρεψαντο. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩ ΠΕΡΙ ΑΝΑΚΛΗΣΕΩΣ ΗΤΤΗΣ. την γαρ ητταν Ἅβραμος
ανεκαλεσατο, Σοδομιτας ανελων και Λωτον ανασωσαμενος. 4. Ὅτι Μελχισεδεκ
βασιλευς Σολυμων, ος ην βασιλευς δικαιος· και ην γαρ ομολογουμενως, ως δια
ταυτην αυτου* την αιτιαν και ιερεα γενεσθαι του θεου. 5. Ὅτι Ἅβραμος νικησας τους
Ἀσυριους και τους Σοδομιταςπερισωσας την δεκατην διδωσι τωι Μελχισεδεκ. ο δε
των Σοδομιτων βασιλευς την μεν λειαν εχειν Ἅβραμον παρεκαλει, τους δε
ανθρωπους απολαβειν ηξιου, ους παρα των Ἀσυριων εσεσωκει οικειους οντας.
Ἅβραμος δε ουκ εφη τουτο ποιησειν, ουδ' αν αλλην ωφελειαν εκ της λειας εκεινης
εις αυτον ηξειν πλην οσα τροφη τοις οικεταις αυτου γενοιτο, μοιραν μεντοι τινα τοις
συστρατευσαμενοις φιλοις αυτου παρασχειν. 1.10 Ἐπαινεσας δ' αυτου την αρετην ο
θεος "αλλ' ουκ απολεις" φησι "μισθους ους αξιον εστιν επι τοιαυταις ευπραγιαις
κομιζεσθαι." και του δε υπολαβοντος και τις αν ειη χαρις τουτων των μισθων, ουκ
οντων οι διαδεξονται μετ' αυτον; (ετι γαρ ην απαις), ο [δε] θεος και παιδα αυτωι
γενησεσθαι καταγγελλει και πολλην εξ εκεινου γενεαν, ως παραπλησιαν αυτην τοις
αστροις εσεσθαι τον αριθμον. και ο μεν ταυτα ακουσας θυσιαν προσφερει τωι θεωι,
κελευσθεις υπ' αυτου. ην δ' ο τροπος της θυσιας τοιουτος· δαμαλιν τριετη και αιγα
τριετιζουσαν και κριον ομοιως τριετη και τρυγονα και περιστεραν κελευσαντος
διειλε, των ορνεων ουδεν διελων. 6. Ὅτι μετα το περιτμηθηναι Ἅβραμον και
Ἰσμαηλον υποτουτον τον καιρον οι Σοδομιται πλουτωι και μεγεθει χρηματων
υπερφρονουντες εις τε ανθρωπους ησαν υβρισται και προς το θειον ασεβεις, ως
μηκετι μεμνησθαι των παρ' αυτου γενομενων ωφελειων ειναι τε μισοξενοι και τας
προς αλληλους ομιλιας εκτρεπεσθαι. χαλεπηνας ουν επι τουτοις ο θεος εγνω
τιμωρησασθαι της υπερηφανιας αυτους και την τε πολιν αυτων κατασκαψασθαι και
την χωραν ουτως αφανισαι, ως μητε φυτον ετι μητε καρπον ετερον εξ αυτης
αναδοθηναι. Ταυτα του θεου κριναντος περι των Σοδομιτων, Ἅβραμος θεασαμενος
τρεις αγγελους (εκαθητο δε προς τηι δρυι τηι Μαμβρη παρα τηι θυραι της αυτου αυλης)
και νομισας ειναι ξενους αναστας ησπασατο τε και παρ' αυτωι καταχθεντας
παρεκαλει ξενιων μεταλαβειν. επινευσαντων δε αρτους τε προσεταξεν εκ
σεμιδαλεως γενεσθαι, και μοσχον θυσας και οπτησας εκομισεν αυτοις προς τηι δρυι
κατακειμενοις. οι δε δοξαν αυτωι παρεσχον εσθιοντων, ετι και περι της γυναικος
επυνθανοντο, ποι ποτε ειη τυγχανουσα η Σαρρα. του δε ειποντος ενδον ειναι, ηξειν
εφασαν εις το μελλον και ευρησειν αυτην ηδη μητερα γεγενημενην. της δε γυναικος
επι τουτωι μειδιασασης και αδυνατον ειναι την τεκνοποιιαν ειπουσης, αυτης μεν ʹ
ετη εχουσης του δε ανδρος ρʹ, ουκετι κατεσχον λανθανοντες, αλλ' εμηνυσαν εαυτους
οντας αγγελους του θεου, και οτι πεμφθειη μεν ο εις σημαινων περι του παιδος, βʹ δε
Σοδομιτας καταστρεψομενοι. Ταυτα ακουσας Ἅβραμος ηλγησεν επι τοις Σοδομιταις
και 1.11 τον θεον αναστας ικετευσεν παρακαλων μη τους δικαιους και αγαθους
συναπολλυναι τοις πονηροις. του δε θεου φησαντος μηδενα ειναι των Σοδομιτων
αγαθον (ει γαρ εν αυτοις ιʹ ειεν, συγχωρειν απασι την επι τοις αμαρτημασι
τιμωριαν), ο μεν Ἅβραμος ησυχαζεν· οι δε αγγελοι παρεγενοντο εις την των
Σοδομιτων πολιν, και ο Λωτος αυτους επι ξενιαν παρεκαλει· λιαν γαρ ην περι τους
ξενους φιλανθρωπος και μαθητης της Ἁβραμου χρηστοτητος. οι δε Σοδομιται
θεασαμενοι τους νεανισκους ευπρεπειαι της οψεως διαφεροντας και παρα Λωτωι
καταχθεντας, επι βιαν και υβριν αυτων της ωραιοτητος ετραπησαν. του δε Λωτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παραινουντος σωφρονειν και μη χωρειν επ' αισχυνηι των ξενων, αλλ' εχειν αιδω της
παρ' αυτωι καταγωγης, ει δε εχουσιν ακρατως, τας θυγατερας αυτου υπερ εκεινων
ταις επιθυμιαις αυτων λεγοντος παρεξειν, ουδ' ουτως επεισθησαν. Ὁ θεος
αγανακτησας αυτων επι τοις τολμημασι τους μεν ημαυρωσεν, ως μη δυνηθηναι την
εισοδον την εις την οικιαν ευρειν, Σοδομιτων δε κατεκρινε πανδημον ολεθρον.
Λωτος δε, του θεου την μελλουσαν των Σοδομιτων απωλειαν αυτωι φρασαντος,
απηλλασσετο, την τε γυναικα και τας θυγατερας (βʹ δ' ησαν ετι παρθενοι) αναλαβων·
οι γαρ μνηστηρες υπερεφρονησαν της εξοδου, ευηθειαν επικαλουντες τοις υπο του
Λωτου λεγομενοις. και ο θεος ενσκηπτει βελος εις την πολιν και συν τοις οικητορσι
κατεπιμπρα, την γην ομοια πυρωσις αφανιζει, ως μοι και προτερον λελεκται τον
Ἰουδαικον αναγραφοντι πολεμον. η δε Λωτου γυνη παρα την αναχωρησιν συνεχως
εις την πολιν αναστρεφομενη και πολυπραγμονουσα τα περι αυτην, απηγορευκοτος
του θεου τουτο ποιειν, εις στηλην αλων μετεβαλεν. ιστορησα δ' αυτην· ετι γαρ και
νυν διαμενει. διαφευγει δ' αυτος μετα των θυγατερων εις βραχυ τι χωριον
κατασχων περιγραφεν υπο του πυρος. Ζωορ ετι και νυν λεγεται· καλουσι γαρ ουτως
Ἑβραιον το ολιγον. εντευθεν υπο τε ανθρωπων ερημιας και τροφης αποριας
ταλαιπωρως διηγεν. 7. Ὅτι Ἴσακον ο πατηρ Ἅβραμος υπερηγαπα μονογενη οντακαι
επι γηρως ουδωι κατα δωρεαν αυτωι του θεου γενομενον. προσεκαλειτο* δε εις
ευνοιαν και το φιλεισθαι μαλλον υπο των γονεων και αυτος ο παις, επιτηδευων
πασαν αρετην και της τε των 1.12 πατερων θεραπειας εχομενος και περι την του
θεου θρησκειαν εσπουδακως. Ἅβραμος δε την ιδιαν ευδαιμονιαν εν μονωι τωι τον
υιον απαθη καταλιπων εξελθειν του ζην ετιθετο. τουτου μεντοι κατα την του θεου
βουλησιν ετυχεν· ος διαπειραν αυτου βουλομενος λαβειν της περι αυτον θρησκειας,
εμφανισθεις αυτωι και παντα οσα ειη παρεσχημενος καταριθμησαμενος, ως
πολεμιων τε κρειττονα ποιησειε, και την παρουσαν ευδαιμονιαν εκ της αυτου
σπουδης εχει, τον Ἴσακον ᾔτει· τουτον αυτωι θυμα και ιερειον παρασχειν εκελευεν,
εις το Μωριον ορος αναγαγοντα ολοκαυτωσαι βωμον ιδρυσαμενον· ουτως γαρ
εμφανισειν την περι αυτον θρησκειαν, ει και της του τεκνου σωτηριας προτιμησειε
το τωι θεωι κεχαρισμενον. Ἅβραμος δε επι μηδενι κρινων παρακουειν του θεου
δικαιον, απαντα δ' υπουργειν, ως εκ της εκεινου προνοιας απαντωντων οις αν
ευμενης ηι, επικρυψαμενος προς την γυναικα την τε του θεου προρρησιν και ην ειχεν
αυτος γνωμην περι της του παιδος σφαγης, αλλα μηδε των οικετων τινι δηλωσας
(εκωλυετο γαρ αν υπηρετησαι τωι θεωι), λαβων τον Ἴσακον μετα βʹ οικετων και τα
προς ιερουργιαν επισαξας ονωι απηιει προς το ορος. και βʹ μεν αυτωι ημερας
συνωδευσαν οι οικεται, τηι τριτηι δε, ως κατοπτον ην αυτωι το ορος, καταλιπων εν τωι
πεδιωι τους συνοντας αυτωι μετα μονου του παιδος παραγινεται εις το ορος, εφ' ου το
ιερον ∆αυιδης ο βασιλευς υστερον ιδρυετο. εφερον δε συν αυτοις οσα λοιπα προς την
θυσιαν ην, πλην ιερειου. του δε Ἰσακου πεμπτον τε και εικοστον ετος οντος τον τε
βωμον κατασκευαζοντος και πυθομενου, τι και μελλοι θυειν ιερειου μη παροντος, ο
τον θεον αυτοις παρεξειν ελεγεν, οντα ικανον και των ουκ οντων εις ευποριαν
ανθρωποις παραγαγειν και τα οντα των επ' αυτοις θαρρουντων αφελεσθαι· δωσειν
ουν κακεινωι ιερειον, ειπερ ευμενης μελλει τηι θυσιαι παρατυγχανειν αυτου. Ὡς δε ο
βωμος παρεσκευαστο και τας σχιζας επενηνοχει και ην ευτρεπης, λεγει προς τον
υιον "ω παι, μυριαις ευχαις αιτησαμενος σε γενεσθαι μοι παρα του θεου, επει
παρηλθες εις τον βιον, ουκ εστιν ο τι μη περι την σην ανατροφην εφιλοτιμησαμην
ουδ' εφ' ωι μαλλον ευδαιμονησειν ᾤμην, ως σε ιδοιμι ηνδρωμενον και τελευτων
διαδοχον της αρχης της εμαυτου καταλειποιμι. αλλ' επει θεου τε βουλομενου σος
πατηρ εγενομην και παλιν τουτωι 1.13 δοκουν αποτιθεμαι σε, φερε γενναιως την
καθιερωσιν· τωι θεωι γαρ σε παραχωρω, ταυτης αξιωσαντι παρ' ημων της τιμης, ανθ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ων ευμενης γεγονε μοι παραστατης και συμμαχος, νυν επιτυχειν. επειδη γεννηθεις
αποθανοις αν ου τον κοινον εκ του ζην τροπον, αλλ' υπο πατρος ιδιου θεωι τωι πατρι
νομωι θυσιας προπεμπομενος, αξιον οιμαι σε κριναντος αυτου μητε νοσωι μητε
πολεμωι μητε αλλωι τινι των παθων, α συμπιπτειν πεφυκεν ανθρωποις, απαλλαγηναι
του βιου, μετ' ευχων δε και ιερουργιας, εκεινου ψυχην την σην προσδεξομενου και
παρ' αυτωι καθεξοντος. εσηι τε μοι εις κηδεμονα και γηροκομον, διο και σε μαλιστα
ανετρεφομην, τον θεον αντι σαυτου παρεσχημενος." Ἴσακος δε (πατρος γαρ ην οιου
τετυχηκοτα γενναιον εδει το φρονημα ειναι) δεχεται προς ηδονην τους λογους και
φησας, ως ουδε γεγονεναι την αρχην ην δικαιος, ει θεου και πατρος μελλει κρισιν
απωθεισθαι και μη παρεχειν αυτον τοις αμφοτερων βουλευμασιν ετοιμως, οτε και
μονου του πατρος ταυτα προαιρουμενου μη υπακουειν αδικον ην, ωρμησεν επι τον
βωμον και την σφαγην. καν επραχθη το εργον, μη σταντος εμποδων του θεου. βοαι
γαρ ονομαστι τον Ἅβραμον, ειργων της του παιδος σφαγης. ου γαρ επιθυμησας
αιματος ανθρωπινου την σφαγην αυτωι προσταξαι του παιδος ελεγεν, ουδε ου
πατερα εποιησεν αυτον αφελεσθαι τουτον βουλομενος μετα τοιαυτης ασεβειας, αλλα
δοκιμασαι θελων αυτου την διανοιαν, ει και τοιαυτα προστασσομενος υπακουει.
μαθων δε αυτου το προθυμον και την υπερβολην της θρησκειας ηδεσθαι μεν οις
αυτωι παρεσχεν, ουχ υστερησειν δε αυτον αει πασης επιμελειας και γενος αξιουντα,
εσεσθαι τε τον υιον αυτωι πολυχρονιωτατον και βιωσαντα ευδαιμονως παισιν
αγαθοις και γνησιοις παραδωσειν μεγαλην ηγεμονιαν. προεδηλου τε το γενος το
αυτων εις εθνη πολλα και πλουτον επιδωσειν, και μνημην αιωνιον αυτων εσεσθαι
τοις γεναρχαις, την τε Χαναναιαν οπλοις κατακτησαμενους ζηλωτους εσεσθαι πασιν
ανθρωποις. οι δε παρ' ελπιδας αυτους κεκομισμενοι και τοιουτων αγαθων
επαγγελιας ακηκοοτες ησπαζοντο αλληλους και θυσαντες απενοστησαν προς την
Σαρραν και διηγον ευδαιμονως, εφ' απασιν οις εθελησειαν του θεου
συλλαμβανοντος αυτοις. 1.14 8. Ὅτι Ἰακωβος επανελθων εις τα οικεια και αγνιζων
τους επομενους δια την θυσιαν επιτυγχανει τοις Λαβανου του πενθερου θεοις (ου
γαρ ηπιστατο υπο της Ῥαχηλ κλαπεντας) και αυτους εκρυψεν εν Σικιμοις εις γην
υπο τινα δρυν απαρας τε τουντευθεν εν Βεθηλοις εθυεν, οπου τον ονειρον εθεασατο
χωρων προτερον επι της Μεσοποταμιας. 9. Ὅτι Ἰακωβωι συνεβη παρελθειν εις
ευδαιμονιας μεγεθος οιον ουκ αλλωι τινι ραιδιως. πλουτωι τε γαρ υπερεβαλε τους
επιχωριους και παιδων αρεταις ζηλωτος και περιβλεπτος ην· ουδενος γαρ ολως
υστερουν, αλλα και προς εργα χειρων και πονων υπομονην ησαν ευψυχοι και δεινοι
συνιεναι. τοσαυτην δ' αρα το θειον αυτου προνοιαν εσχε και της ευδαιμονιας
επιμελειαν, ως κακ των λυπηρων αυτωι δοξαντων την υπερβολην των αγαθων
παρασχειν και ποιησαι της απο Αιγυπτου των ημετερων προγονων αναχωρησεως
αιτιον αυτον τε και τους εξ αυτου γεγονοτας υπο τοιαυτης αιτιας. Ἰωσηπον εκ
Ῥαχηλας πεπαιδοποιημενος Ἰακωβος δια τε τηντου σωματος ευγενειαν και δια
ψυχης αρετην (φρονησει γαρ διεφερε) των αλλων πλεον υιων ηγαπα. τουτωι παρα
των αδελφων η τε του πατρος στοργη φθονον εκινησε και μισος η τε εκ των
ονειρατων, α θεασαμενος τωι τε πατρι και τουτοις εμηνυσεν, ευδαιμονια
καταγγελλομενη, ζηλοτυπουντων αρα των ανθρωπων και τας των οικειοτατων
ευπραγιας. αι δε οψεις, ας κατα τους υπνους ειδεν Ἰωσηπος, τοιαιδε ησαν.
Ἐκπεμφθεις μετα των αδελφων υπο του πατρος επι συλλογην των καρπων θερους
ακμαζοντος οραι πολυ των κατα συνηθειαν επιφοιτωντων κατα τους υπνους
ονειρατων διαφερουσαν οψιν, ηνπερ εγερθεις τοις αδελφοις ως κρινουσιν αυτωι το
σημαινομενον εξεθετο, λεγων ιδειν επι της παρελθουσης νυκτος το μεν αυτου
δραγμα των πυρων ηρεμειν εφ' ου κατεθηκε τοπου, τα δε εκεινων προστρεχοντα
προσκυνειν αυτο καθαπερ οι δουλοι τους δεσποτας. οι δε συνεντες ισχυν αυτωι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

μεγεθος πραγματων την οψιν προλεγουσαν, και κατ' αυτων την εξουσιαν εσομενην,
τωι μεν Ἰωσηπωι τουτων ουδεν, ως ου γνωριμον αυτοις ον το οναρ, διεσαφησαν, 1.15
αρας δ' εποιησαντο μηδεν εις περας αυτωι παρελθειν ων υπενοουν, και προς αυτον
ετι μαλλον απεχθως εχοντες διετελουν. Τωι δ' επ' αυτων φθονωι προσφιλονεικησαν
το θειον δευτεραν οψιν επιπεμπει τωι Ἰωσηπωι πολυ της προτερας θαυμασιωτεραν·
τον γαρ ηλιον εδοξε την σεληνην παραλαβοντα και τους λοιπους αστερας επι την
γην κατελθειν και προσκυνειν αυτον. ταυτην την οψιν τωι πατρι μηδεν παρα των
αδελφων κακοηθες υφορωμενος και τουτων παρατυγχανοντων διεσαφησεν και τι
βουλεται σημαινειν παρακαλων. ο δε ησθεις τωι ονειρατι· την γαρ προρρησιν αυτου
τηι διανοιαι συλλαβων και μετα σοφιας ουκ ασκοπως εικασας εχαιρεν επι μεγαλοις
τοις σημαινομενοις. ευδαιμονιαν γαρ τωι παιδι κατηγγελλεν και καιρον ηξειν θεου
δοντος, καθ' ον αυτον υπο τε των γονεων και των αδελφων εσεσθαι τιμιον και
προσκυνησεως αξιον, την μεν σεληνην και τον ηλιον μητρι και πατρι, της μεν
αυξουσης απαντα και τρεφουσης, του δε εκτυπουντος και την αλλην ισχυν
εντιθεντος, εικαζων, τους δε αστερας τοις αδελφοις· και τουτους ιαʹ ειναι καθαπερ
και τους αστερας, απο τε ηλιου και σεληνης την ισχυν λαμβανοντας. Και ο μεν
Ἰακωβος τοιαυτην ουκ ασυνετως εποιησατο της οψεως την κρισιν, τους δε αδελφους
του Ἰωσηπου σφοδρα ελυπησε τα ειρημενα, και διετεθησαν ως επ' αλλοτριωι τινι
μελλοντι τα σημαινομενα δια των ονειρατων αγαθα ηξειν, αλλ' ουκ επ' αδελφωι, και
ων συναπολαυσειν αυτωι εικος ην, κοινωνους ως της γενεσεως ουτω και της
ευδαιμονιας εσομενους· ανελειν τε ωρμηκεσαν το μειρακιον και ταυτην κυρωσαντες
την βουλην, επει τα της συγκομιδης αυτοις περας ειχεν, επι Σικιμων τραπεντες
(χωρα δ' εστιν αυτη βοσκειν αγαθη θρεμματα και νομας εκτρεφειν) αυτοθι των
ποιμνιων επεμελουντο, μη προδηλωσαντες τωι πατρι την εκεισε αφιξιν. ο δε υπο της
αγνοιας και του μηδε απο των ποιμνιων προς αυτον αφικεσθαι τινα τον περι των
παιδων αυτωι ταληθες σημαινειν δυναμενον, σκυθρωποτερον την περι αυτων
διανοιαν λαμβανων και περιδεης ων πεμπει τον Ἰωσηπον εις τα ποιμνια
μαθησομενον τα περι των αδελφων και τι πραττοιεν σημανουντα. Οι δε τον αδελφον
ως ειδον προς αυτους αφιγμενον, ησθησαν μεν, αλλ' ουχ ως επ' οικειου παρουσιαι
και πατρος απεσταλκοτος, αλλ' ως επ' εχθρου και ταις χερσιν αυτων κατα θειαν
βουλησιν 1.16 παραδοθεντος, αναιρειν τε ηδη και μη τον εν ποσιν υπερβαλεσθαι
καιρον ωρμηκεσαν. ουτω δ' αυτους Ῥουβηλος ορων εχοντας ο πρεσβυτατος αυτων
και προς την πραξιν ωμονοηκοτας επειρατο κατεχειν, υποδεικνυς το μεγεθος του
τολμηματος και το επ' αυτωι μυσος, ως πονηρον μεν και θεωι και ανθρωποις ανοσιον
δοκουν και το μη συγγενους ανθρωπου χειρουργησαι φονον, πολυ μεντοι
μιαρωτερον το σφαγην αδελφου δρασαντας οφθηναι, ωι πατηρ τε αναιρουμενωι
συναδικειται και μητηρ εις πενθος και παιδος αποστερησιν, ου κατ' ανθρωπινον
γινομενην νομον, συγκατασπαται. τουτων δη ουν αυτων αιδω λαβοντας και τωι
λογισμωι τι και πεισονται τεθνηκοτος αυτοις παιδος αγαθου και νεωτατου
παραθεμενους αποσχεσθαι του τολμηματος παρεκαλει και τον θεον δεισαντας, ος
θεατης αμα και μαρτυς ηδη και της βουλης αυτων της επι τον αδελφον γεγενημενης
αποσταντας μεν της πραξεως αγαπησειν*, μετανοιαι και τωι σωφρονειν ειξαντας,
προελθοντας δε επι το εργον ουκ εστιν ην ουκ εισπραξονται της αδελφοκτονιας
δικην, μειναντας* αυτου την πανταχου παρουσαν προνοιαν και μητε των επ'
ερημιαις πραττομενων υστερουσαν μητε των κατα πολεις· οπου γαρ ανθρωπος ηι,
χρη δοκειν ενταυθα παρειναι και θεον. το τε συνειδος αυτους το ιδιον εξειν εχθρον
επι τοις τολμηθεισιν ελεγεν, ο μητε τοις αγαθον αυτο εχουσι μητε τοιουτον οποιον
αυτοις συνοικησει τον αδελφον ανελουσιν εστιν αποδραναι. προσετιθει δε και ταυτα
τοις προειρημενοις, ως αδελφον ουδε αδικησαντα κτεινειν οσιον, καλον δε και το μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

μνησικακειν τοις ουτω φιλοις υπερ ων αμαρτειν εδοξαν· Ἰωσηπον δε ουδε πονηρον
εις αυτους γεγενημενον διαφθειρουσιν, ωι το της ηλικιας ασθενες ελεον μαλλον και
παρ' υμων αυτων ερανιζεται κηδεμονιαν. η τε αιτια της αναιρεσεως πολυ χειρω την
πραξιν αυτων τιθησι, δια φθονον των τε εσομενων αγαθων αυτωι του ζην εξαγαγειν
διεγνωκοτων, ων το ισον απολαυσουσι κοινωνουντες αυτωι της μετουσιας, ουκ
αλλοτριων οντων αλλ' οικειων. ιδια γαρ ην αυτων υπολαμβανειν οσα ο θεος
Ἰωσηπωι δωσει· προσηκειν † ουν την οργην και δι' αυτον καλως εχειν χαλεπωτεραν
εσεσθαι νομιζειν, ει τον υπ' αυτου κεκριμενον των ελπιζομενων αγαθων αξιον
αποκτειναντες αφαιρησονται τον θεον ωι ταυτα χαρισηται. Και ο μεν Ῥουβηλος
ταυτα λεγων και προς τουτοις ετι πλειω 1.17 και δεομενος επειρατο της
αδελφοκτονιας αυτους αποτρεπειν· επει δ' ουδεν μετριωτερους υπο των λογων
εωρα γεγενημενους αλλα σπευδοντας επι την αναιρεσιν, συνεβουλευε το κακον
αυτους επιεικεστερον ποιησαι τωι τροπωι της αναιρεσεως. και γαρ αμυνομενοις*
παρηινεσε το πρωτον πεπεισθαι λεγων αυτους, επει δ' εκρατησαν ωστε ανελειν τον
αδελφον, ουκ εσεσθαι σφοδρα κακους οις νυν παραινει πεισθεντας· εν γαρ τουτοις
ειναι και το εργον εφ' ο σπευδουσιν, ου μεντοι τοιουτον, αλλ' ως εν αποροις
κουφοτερον. ηξιου γαρ αυτους αυτοχειρας μεν μη γενεσθαι ταδελφου, ριψαντας δε
εις τον παρακειμενον λακκον ουτως αποθανειν εασαι και το γε μη μιανθηναι τας
χειρας αυτων κερδαινειν. συναινεσαντων δε τουτοις των νεανισκων, παραλαβων
Ῥουβηλος το μειρακιον και καλωδιου εκδησας ηρεμα καθιμησεν εις τον λακκον· και
γαρ ικανως ανυδρος ην. και ο μεν τουτο ποιησας απαλλασσεται κατα ζητησιν
χωριων προς νομας επιτηδειων. Ἰουδας δε και αυτος ων των Ἰακωβου παιδων,
εμπορους ιδων Ἄραβας του Ἰσμαηλιτων γενους αρωματα και Συρα φορτια
κομιζοντας Αιγυπτιοις εκ της Γαλαδηνης, μετα την αναχωρησιν την Ῥουβηλου τοις
αδελφοις συνεβουλευσεν ανιμησασι τον Ἰωσηπον απεμπολησαι τοις Ἄραψιν·
εκεινον τε γαρ οτι πορρωτατω γενομενον καν τεθνηξεσθαι παρα τοις ξενοις, αυτους
τε του μιασματος ουτως απαλλαγησεσθαι. δοξαν ουν τουτο, τοις εμποροις
αποδιδονται τον Ἰωσηπον ανελκυσαντες εκ του λακκου μνων εικοσιν, επτακαιδεκα
ετων γεγονοτα. Ῥουβηλος δε νυκτωρ επι τον λακκον ελθων σωσαι τους αδελφους
λαθων τον Ἰωσηπον εγνωκει· και ως ανακαλουμενωι μη υπηκουσεν, δεισας μη
εφθαρκασιν αυτον μετα την αναχωρησιν αυτου, κατεμεμφετο τους αδελφους. των
δε το πραχθεν αυτωι φρασαντων, παυεται του πενθους Ῥουβηλος. Ὡς δε ταυτα περι
τον Ἰωσηπον τοις αδελφοις επεπρακτο, τι ποιησαντες αν εξω της υπονοιας παρα τωι
πατρι γενηθειεν εζητουν. και δη τον χιτωνισκον, ον αφικτο μεν προς αυτους ο
Ἰωσηπος *** (περιηιρηκεσαν δε αυτον οτε καθιεσαν εις τον λακκον) εδοξεν αυτοις
διασπαραξασιν αιματι τραγου μολυναι και τωι πατρι δειξαι φεροντας, ως αν υπο
θηριων αυτωι φανειη διεφθαρ 1.18 μενος. και τουτο ποιησαντες ηκον προς τον
πρεσβυτην ηδη των περι τον υιον εις γνωσιν αφιγμενον, ελεγον δε τον μεν Ἰωσηπον
ουτ' ιδειν ουθ' ηι κεχρηται συμφοραι μεμαθηκεναι, χιτωνα δε τουτον ευρειν
ηιμαγμενον και λελακισμενον· οθεν αυτοις υπονοιαν ειναι περιπεσοντα θηριοις
αυτον απολωλεναι, ει γε τουτον ενδεδυμενος οικοθεν εσταλη. Ἰακωβος δε επι
κουφοτεραις ων ελπισιν ως ηνδραποδισμενου δηθεν του παιδος, τουτον μεν αφιησι
τον λογισμον, πιστιν δ' αυτου της τελευτης εναργη τον χιτωνα υπολαβων (και γαρ
εγνωρισεν ως εκεινον αυτον ενδεδυμενον εκπεμποι προς τους αδελφους), ως επι
νεκρωι το λοιπον ουτως διεκειτο επι τωι μειρακιωι πενθων. και ως ενος πατηρ ων και
της εξ αλλων παραμυθιας εστερημενος ουτως ην παρα τωι κακωι, πριν η τοις
αδελφοις συμβαλειν εικαζων υπο θηριων Ἰωσηπον αφανη γεγονεναι. εκαθεζετο δε
σακκιον εξαψαμενος και τηι λυπηι βαρυς, ως μητε υπο παιδων παρηγορουντων αυτον
ραιον* γενεσθαι μητε καμνοντα τοις πονοις απαγορευειν. Ἰωσηπον δε πωλουμενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

υπο των εμπορων ωνησαμενος Πεντεφρης, ανηρ Αιγυπτιος, επι των Φαραωθου
μαγειρων του βασιλεως, ειχεν εν απασηι τιμηι και παιδειαν τε την ελευθεριον
επαιδευεν και διαιτηι χρησασθαι κρειττονι της επι δουλωι τυχης επετρεπεν. εγχειριζει
τε την κατ' οικον προνοιαν. ο δε τουτων τε απελαυε και την αρετην, ητις ην περι
αυτον, ουδ' υπο της μεταβολης εγκαταλελοιπεν, αλλα διεδειξε το φρονημα κρατειν
των εν τωι βιωι δυσκολων δυναμενον οις αν παρηι γνησιως και μη προς τας ευπραγιας
τας κατα καιρον μονον ηρμοσμενον. Της γαρ του δεσποτου γυναικος δια τε την
ευμορφιαν και την περι τας πραξεις αυτου δεξιοτητα ερωτικως διατεθεισης και
νομιζουσης, ει ποιησειεν αυτωι τουτο φανερον, ραιδιως πεισειν αυτον εις ομιλιαν
ελθειν, ευτυχημα ηγησαμενον το την δεσποιναν αυτου δεηθηναι, και προς το σχημα
της τε δουλειας αλλ' ου προς τον τροπον αφορωσης τον και παρα την μεταβολην
παραμενοντα, την τε επιθυμιαν αυτωι ποιησασης καταφανη και λογους
προσφερουσης περι μιξεως, παρεπεμπε την αξιωσιν, ου κρινας οσιον ειναι τοιαυτην
αυτηι διδοναι χαριν, εν ηι του πριαμενου και τοσαυτης ηξιωκοτος τιμης αδικιαν
συνεβαινεν ειναι και υβριν· αλλα κρατει 1.19 τε του παθους κακεινην παρακαλει,
την απογνωσιν του τευξεσθαι της επιθυμιας προβαλλομενος· σταλησεσθαι γαρ τε
αυτηι μη παρουσης ελπιδος· αυτος τε παντα μαλλον υπομενειν ελεγεν η προς τουτο
καταπειθης εσεσθαι· και γαρ ει τηι δεσποινηι δουλον οντα δει ποιειν ε᾿̣ν̣αντιον ουδεν,
η προς τα τοιαυτα των προσταγματων αντιλογια πολλην αν εχοι παραιτησιν. τηι δ'
ετι μαλλον επετεινε τον ερωτα το μη προσδοκωσηι τον Ἰωσηπον αντισχειν, και
δεινως υπο του κακου πολιορκουμενη δευτεραι παλιν πειραι προεθυμειτο
κα̣τεργασασθαι. ∆ημοτελους ουν εορτης επιστασης, καθ' ην εις την πανηγυριν και
γυναιξιν φοιταν νομιμον ην, σκηπτεται νοσον προς τον ανδρα, θηρωμενη μονωσιν
και σχολην εις το δεηθηναι του Ἰωσηπου. και γενομενης αυτηι ταυτης λιπαρωτερους
ετι των πρωτων αυτωι προσηνεγκατο λογους, ως καλως μεν ειχεν αυτον μετα την εξ
αρχης δεησιν ειξαι και μηδεν αντειρηκεναι κατα τε την της παρακαλουμενης
εντροπην και την του παθους υπερβολην, υφ' ου βιασθειη δεσποινα ουσα του κατ'
αυτην αξιωματος ταπεινοτεραν* γενεσθαι, φρονησει τε και νυν αμεινον ενδους και
το επι τοις παρελθουσιν αγνωμον διορθωσεται. ειτε γαρ δευτεραν δεησιν εξεδεχετο,
ταυτην γεγονεναι και μετα πλειονος σπουδης· νοσον τε γαρ προφασισασθαι και της
εορτης και της πανηγυρεως την προς αυτον ομιλιαν προτιμησαι· ειτε τοις πρωτοις
υπο απιστιας αντεκρουσε λογισμοις, του μηδεμιαν κακουργιαν ειναι κρινειν
συμβολον το τοις αυτοις επιμενειν. προσδοκαν τε την των παροντων αγαθων
ονησιν, ων ηδη μετεχειν, προσθεμενον αυτης τωι ερωτι, και μειζονων απολαυειν
υπηκοον γενομενον, αμυναν δε και μισος παρ' αυτης αποστραφεντα την αξιωσιν και
του χαριζεσθαι τηι δεσποινηι την της σωφροσυνης δοκησιν επιπροσθεμενον*. ου γαρ
αυτον τουτο ωφελησειν, τραπεισης εις κατηγοριαν αυτου και καταψευσαμενης
πειραν επι τανδρι· προσεξειν δε μαλλον τοις αυτης λογοις Πεντεφρην η τοις εκεινου,
καν οτι μαλιστα απο της αληθειας φερωνται. Ταυτα λεγουσης της γυναικος και
δακρυουσης, ουτε οικτος αυτον μη σωφρονειν επεισεν ουτε ηναγκασε φοβος, αλλα
ταις δεησεσιν αντεσχε και ταις απειλαις ουκ ενεδωκε δεισας παθειν αδικως και
υπομενειν τι των χαλεπωτερων ειλετο μαλλον η των παροντων απολαυειν,
χαρισαμενος εφ' οις αν αυτωι συνηιδει δικαιως απολουμενωι. γαμου τε αυτην
υπεμιμνησκε και της προς τον αν 1.20 δρα συμβιωσεως και τουτοις το πλεον νεμειν
η τηι προσκαιρωι της επιθυμιας ηδονηι παρεκαλει, τησδε μεν και μετανοιαν εξουσης
αυθις επ' οδυνηι γενησομενην, ουκ επι διορθωσει των ημαρτημενων, και φοβον του
καταφωρον γενεσθαι και χαριν του λαθειν αγνοουμενου του κακου, της δε προς τον
ανδρα κοινωνιας απολαυσιν εχουσης ακινδυνον. και προσετι πολλην την απο του
συνειδοτος και προς τον θεον παρρησιαν και προς ανθρωπους, ως αυτου δεσποσει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

μαλλον μεινασα καθαρα και δεσποινης εξουσιαι χρησηται προς αυτον, αλλ' ου
συνεξαμαρτανοντος αιδοι. πολυ δε κρειττον ειναι θαρσειν επι γινομενοις* τοις ευ
βεβιωμενοις η επι λανθανουσηι κακοπραγιαι. Ταυτα λεγων και ετι πλειω τουτοις
ομοια την της γυναικος ορμην επισχειν επειρατο και το παθος αυτης εις λογισμον
επιστρεφειν. η δε βιαιοτερον εχρητο τηι σπουδηι και επιβαλουσα τας χειρας
αναγκαζειν απογνουσα του πειθειν ηθελεν. ως δε εξεφυγεν υπο οργης Ἰωσηπος
προσκαταλιπων και το ιματιον (κατεχουσης αυτον εκ τουτου μεθεις εξεπηδησε του
δωματιου), περιδεης γενομενη, μη κατειπηι προς τον ανδρα αυτης, και της υβρεως
περιαλγως εχουσα φθασαι καταψευσασθαι προς τον Πεντεφρην εγνω του Ἰωσηπου,
και τουτωι τωι τροπωι τιμωρησαι μεν αυτηι δεινως υπερηφανευμενη, προλαβειν δε την
διαβολην σοφον αμα και γυναικειον ηγησατο. και καθηστο μεν κατηφης και
συγκεχυμενη, την επι τωι διαμαρτειν της επιθυμιας λυπην ως επι πειραι διαφθορας
πλασαμενη μετ' οργης, ελθοντι δε τανδρι και προς την οψιν ταραχθεντι και
πυνθανομενωι την αιτιαν της κατηγοριας Ἰωσηπου κατηρξατο, και "τεθναιης" ειπεν,
"ανερ, η πονηρον δουλον κοιτην μιαναι την σην εθελησαντα κολασον, ος ουθ' οιος
ων εις τον ημετερον οικον αφικται μνησθεις εσωφρονησεν ουθ' ων εκ της σης
χρηστοτητος ετυχεν, αλλ' αχαριστος ων αν, ει μη παντα παρειχεν αυτον αγαθον εις
ημας, επεβουλευσεν υβρισαι γαμον τον σον, και ταυτα εν εορτηι, την σην απουσιαν
παραφυλαξας· ως οσα και μετριος εδοκει προτερον, δια τον εκ σου φοβον ηρεμει και
ουχι φυσει χρηστος ην. τοιουτον δ' αρα το παρ' αξιαν αυτον και παρ' ελπιδας εις
τιμην παρελθειν εποιησεν, ως δεον, ωι την της κτησεως της σης πιστιν και την
οικονομιαν λαβειν εξεγενετο και των πρεσβυτερων οικετων προτιμηθηναι, τουτωι
και της σης ψαυειν γυναικος."2 παυσαμενη δε των λογων επεδεικνυεν αυτωι το
ιματιον, 1.21 ως οτ' επεχειρει βιασασθαι καταλιποντος αυτο. Πεντεφρης δε μητε
δακρυουσηι τηι γυναικι μηθ' οις ελεγε και ειδεν απιστειν εχων τωι τε προς αυτην
ερωτι πλεον νεμων, επι μεν την της αληθειας εξετασιν ουκ ετρεπετο, δους δε
σωφρονειν τηι γυναικι, πονηρον δε ειναι κατακρινας τον Ἰωσηπον τον μεν εις την
των κακουργων ειρκτην ενεβαλεν, επι δε τηι γυναικι και μαλλον εφρονει,
κοσμιοτητα και σωφρονειν αυτηι μαρτυρων. Ἰωσηπος μεν απαντα επι θεωι
ποιησαμενος τα περι αυτον ουδ' εις απολογιαν ουδ' επ' ακριβη των γεγονοτων
δηλωσιν ετραπη, τα δεσμα δε και την αναγκην σιγων υπηλθεν, αμεινονα εσεσθαι τον
† δεδωκοτα θαρρων τον την αιτιαν της συμφορας και την αληθειαν ειδοτα θεον· ου
πειραν της προνοιας ευθυς ελαμβανεν. ο γαρ δεσμοφυλαξ την επιμελειαν και την
πιστιν αυτου κατανοησας εν οις ταξειεν αυτον και το αξιωμα της μορφης υπανιει τ̣ε̣
των δεσμων και το δεινον ελαφροτερον εποιει, διαιτηι δε χρησασθαι κρειττονι
δεσμωτ̣ω῀̣ν̣ ε᾿̣πετρ̣ε̣πεν. των δε ε᾿̣ν τοις αυτοις οντων, οποτε παυσαιντο της περ̣ι`̣ τ̣α`̣
ε´̣ρ̣γα ταλαιπωριας, εις ομιλιαν, οια φιλει κατα κοινωνιαν της ομοιας συμφορας,
τρεπομ̣ε´̣νων και παρ' αλληλων τας αιτιας εφ' αις κατακριθειεν αναπυνθανομενων,
οιν̣ο̣χοος του βασιλεως, και σφοδρα αυτωι τιμωμενος, κατ' οργ̣ην δ̣ε̣δεμενος και
συνδιαφερων τωι Ἰωσηπωι τ̣α`̣ς̣ π̣ε´̣δ̣α̣ς̣ συνηθεστερος αυτωι μαλλον εγενετο, και
(συνεσει γαρ αυτον εδοκει προυχειν) οναρ ιδων εξεθετο, παρακαλων δηλουν ει τι
σημαινει, μεμφομενος οτι τοις εκ του βασιλεως κακοις ετι το θειον αυτωι και τας εκ
των ονειρατων φροντιδας προστιθησιν. Ἔλεγε δ' ουν ιδειν κατα τους υπνους τριων
κληματων πεφυκυιας αμπελου βοτρυας εξ εκαστου αποκρεμασθαι, μεγαλους ηδη και
προς τρυγητον ωραιους, και τουτους αυτος αποθλιβειν εις φιαλην υπεχοντος του
βασιλεως διηθησας τε το γλευκος δουναι τωι βασιλει πιειν, κακεινον δεξασθαι
κεχαρισμενως. το μεν ουν εωραμενον εδηλου τοιουτον ον, ηξιου δ', ει τι μεμοιραται
συνεσεως, φραζειν αυτωι την προρρησιν της οψεως. ο δε θαρρειν τε 1.22 παρεκαλει
και προσδοκαν εν τρισιν ημεραις απολυθησεσθαι των δεσμων, του βασιλεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ποθησαντος αυτου την διακονιαν και παλιν εις ταυτην αυτον επανηξοντος.* καρπον
γαρ εσημαινεν αμπελινον επ' αγαθωι τον θεον ανθρωποις παρασχειν, ος αυτωι τε
εκεινωι σπενδεται και πιστιν ανθρωποις και φιλιαν ομηρευει, διαλυων μεν εχθρας,
τα παθη δε και τας λυπας εξαιρων τοις προσφερομενοις αυτον και προς ηδονην
υποφερων. "τουτον ουν φησαι* εκ τριων αποθλιβεντα βοτρυων χερσι ταις σαις
προσεσεσθαι* τον βασιλεα. καλην τοινυν ισθι σοι την οψιν γεγενημενην και
προμηνυουσαν αφεσιν της παρουσης αναγκης εν τοσαυταις ημεραις, εξ οσων
κληματων τον καρπον ετρυγησας κατα τους υπνους. μεμνησο μεντοι τουτων
πειραθεις του προκαταγγειλαντος σοι τα αγαθα και γενομενος εν εξουσιαι μη
περιιδηις ημας εν οις καταλειψεις, προς α δεδηλωκαμεν απερχομενος· ουδεν γαρ
εξαμαρτοντες εν δεσμοις γεγοναμεν, αλλ' αρετης επιμελουμενοι ενεκα και
σωφροσυνης τα των κακουργων υπομενειν κατεκριθημεν, ουδε μετ' οικειας ηδονης
τον ταυθ' ημας εργασαμενον υβρισαι θελησαντες." τωι μεν ουν οινοχοωι χαιρειν κατα
το εικος ακουσαντι τοιαυτης της του ονειρατος εξηγησεως υπηρχε και περιμενειν
των δεδηλωμενων την τελευτην. ∆ουλος δε τις επι των σιτοποιων τεταγμενος του
βασιλεως συνδεδεμενος τωι οινοχοωι τοιαυτην ποιησαμενου του Ἰωσηπου την
αποφασιν, ευελπις ων (και γαρ αυτος οναρ ην τεθεαμενος) ηξιωσε τον Ἰωσηπον
φρασαι τι κακεινωι δηλουν βουλεται τα δια της παρελθουσης νυκτος οφθεντα. ην δε
τοιαυτα. "τρια" φησι "κανα φερειν επι της κεφαλης εδοξα, δυο μεν αρτων πλεα, το
δε τριτον οψου τε και ποικιλων βρωματων, οια βασιλευσι σκευαζεται.
καταπταμενους δ' οιωνους απαντα δαπανησαι, μηδενα λογον αυτου ποιουμενους
υποσοβουντος."2 και ο μεν ομοιαν την προρρησιν εσεσθαι τηι του οινοχοου
προσεδοκα, ο δε Ἰωσηπος συμβαλων τοις λογισμοις το οναρ και προς αυτον ειπων,
ως εβουλετ' αν αγαθων ερμηνευτης ων αυτωι γεγονεναι και ουχ οιων το οναρ αυτωι
δηλοι, 1.23 λεγει δυο τας πασας ετι του ζην εχειν αυτον ημερας (τα γαρ κανα τουτο
σημαινει), τηι τριτηι δ' αυτον ανασταυρωθεντα βοραν εσεσθαι πετεινοις, ουδεν
αμυνειν εαυτωι δυναμενον. και δη ταυτα τελος ομοιον οις ο Ἰωσηπος ειπεν
αμφοτεροις ελαβε· τηι γαρ ημεραι τηι προειρημενηι γενεθλιον τεθεικως* ο βασιλευς
τον μεν επι των σιτοποιων ανεσταυρωσεν, τον δε οινοχοον των δεσμων απολυσας
επι της αυτης υπηρεσιας κατεστησεν. Ἰωσηπον δε διετη χρονον τοις δεσμοις
κακοπαθουντα και μηδεν υπο του οινοχοου κατα μηδενα των προειρημενων
ωφελουμενον ο θεος απελυσε της ειρκτης τοιαυτην αυτωι την απαλλαγην
μηχανησαμενος. Φαραωθης ο βασιλευς υπο την αυτην εσπεραν οψεις ενυπνιων
θεασαμενος βʹ και μετ' αυτων την εκατερας εξηγησιν ταυτης μεν εμνημονευσεν*,
των δε ονειρατων κατεσχεν. αχθομενος επι τοις εωραμενοις (και γαρ εδοκει
σκυθρωπα ταυτα αυτωι) και συνεκαλει μεθ' ημεραν Αιγυπτιων τους λογιωτατους,
χρηιζων μαθειν των ονειρατων την κρισιν. απορουντων δ' εκεινων ετι μαλλον ο
βασιλευς εταραττετο. τον δε οινοχοον ορωντα του Φαραωθου την συγχυσιν
υπερχεται μνημη του Ἰωσηπου και της περι των ονειρατων συνεσεως, και
προσελθων εμηνυσεν αυτωι τον Ἰωσηπον την τε οψιν, ην αυτος ειδεν εν τηι ειρκτηι,
και το αποβαν εκεινου φρασαντος, οτι τε σταυρωθειη κατα την αυτην ημεραν ο επι
των σιτοποιων, κακεινωι τουτο συμβαιη κατα εξηγησιν ονειρατος Ἰωσηπου
προειποντος. δεδεσθαι δε τουτον μεν υπο Πεντεφρηος του επι των μαγειρων ως
δουλον· λεγει δε αυτον Ἑβραιων εν ολιγοις ειναι γενους αμα και της του πατρος
δοξης. "τουτον ουν μεταπεμψαμενος και μη δια την αρτι κακοπραγιαν αυτου
καταγνους μαθησηι τα υπο των ονειρατων σοι δηλουμενα." κελευσαντος ουν του
βασιλεως εις οψιν αυτου τον Ἰωσηπον παραγαγειν, τον μεν ηκουσιν αγοντες † το
κεκελευσμενον, μη μελησαντες κατα προσταγμα του βασιλεως. Ὁ δε της δεξιας
αυτου λαβομενος "ω νεανια" φησι, "(συ γαρ μοι νυν αριστος και συνεσιν ικανωτατος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

υπο οικετου του εμου μεμαρτυρησαι) των αυτων αγαθων, ων και τουτωι
μεταδεδωκας, 1.24 αξιωσον καμε, φρασας οσα μοι κατα τους υπνους ονειρατων
οψεις προδηλουσιν. βουλομαι δε σε μηδεν υποστελλομενον φοβωι κολακευσαι
ψευδει λογωι και τωι προς ηδονην, αν ταληθες σκυθρωποτερον ηι. εδοξα γαρ παρα
ποταμον βαδιζων βοας ιδειν ευτραφεις αμα και μεγεθει διαφερουσας, ζʹ τον αριθμον,
απο του ναματος χωρειν επι το ελος, αλλας δε ταυταις τον αριθμον παραπλησιας εκ
του ελους υπαντησαι, λιαν κατισχνωμενας και δεινας οραθηναι, αι κατεσθιουσαι τας
ευτραφεις και μεγαλας ουδεν ωφελουντο, χαλεπως υπο του λιμου τετρυχωμεναι.
μετα δε ταυτην την οψιν διεγερθεις εκ του υπνου τεταραγμενος και τι ποτ' ειη το
φαντασμα παρ' εμαυτωι σκοπων καταφερομαι παλιν εις υπνον και δευτερον οναρ
ορω πολυ του προτερου θαυμασιωτερον, ο με και μαλλον εκφοβει και ταραττει.
σταχυας ζʹ εωρων απο μιας ριζης εκφυεντας καρηβαρουντας ηδη και κεκλιμενους
υπο του καρπου και της προς αμητον ωρας και τουτοις ετερους ζʹ σταχυας πλησιον
λιφερνουντας και ασθενεις υπο αδροσιας, οι δαπαναν και κατεσθιειν τους ωραιους
τραπεντες εκπληξιν μοι παρειχον." Ἰωσηπος δε υπολαβων "ονειρος μεν ουτος"
ειπεν, "ω βασιλευ, καιπερ εν δυσι μορφαις οφθεις μιαν και την αυτην αποσημαινει
τελευτην των σημαινομενων. το τε γαρ τας βους ιδειν, ζωιον επ' αροτρωι πονειν
γεγενημενον, υπο των χειρονων κατεσθιομενας, και οι σταχυες υπο των ελαττονων
δαπανωμενοι λιμον Αιγυπτωι και ακαρπιαν επι τοσαυτα προκαταγγελλουσιν ετη τοις
ισοις προτερον ευδαιμονησασιν, ως την τουτων ευφοριαν των ετων υπο της μετα
τοσουτον αριθμον ετων αφοριας υπαναλωθηναι. γενηται* δ' η σπανις των
αναγκαιων σφοδρα δυσκατορθωτος· σημειον δε· αι γαρ κατισχνωμεναι βοες
δαπανησασαι τας κρειττονας ουκ ισχυσαν κορεσθηναι. ο μεντοι θεος ουκ επι τωι
λυπειν τα μελλοντα τοις ανθρωποις προδεικνυσιν, αλλ' οπως προεγνωκοτες
κουφοτερας ποιωνται συνεσει τας πειρας των κατηγγελμενων. συ τοινυν
ταμιευσαμενος τα αγαθα τα κατα τον πρωτον χρονον γενησομενα ποιησεις
ανεπαισθητον Αιγυπτιοις την επελευσομενην συμφοραν." Θαυμασαντος δε του
βασιλεως την φρονησιν και την σοφιαν του Ἰωσηπου και πυθομενου, τινα και
τροπον αν προοικονομησειεν εν τοις της ευετηριας καιροις τα περι των μετα ταυτην,
ως αν 1.25 ελαφροτερα γενοιτο τα της αφοριας, υπετιθετο και συνεβουλευεν φειδω
ποιεισθαι των αγαθων και μη κατα περιουσιαν αυτοις χρησθαι τοις Αιγυπτιοις ***
λαμβανοντα τον σιτον παρα των γεωργων, τα διαρκη μονον εις διατροφην
χορηγουντα. Φαραωθης δε αμφοτερων θαυμασας Ἰωσηπον, της τε κρισεως του
ονειρατος και της συμβουλιας, αυτωι την οικονομιαν παραδιδωσιν, ωστε πραττειν α
τωι πληθει των Αιγυπτιων και τωι βασιλει συμφεροντα υπολαμβανει, τον εξευροντα
την του πραγματος οδον και προστατην αριστον αυτης υπολαβων γενησεσθαι. ο δε,
ταυτης αυτωι της εξουσιας υπο του βασιλεως δοθεισης, σφραγιδι τε χρησθαι τηι αυτου
και πορφυραν ενδυεσθαι, δια της γης απασης ελαυνων εφ' αρματος ηγε τον σιτον
παρα των γεωργων, τον αρκουντα προς τε σπορον και διατροφην εκαστοις
απομετρων, μηδενι σημαινων την αιτιαν, υφ' ης ταυτα επραττεν. Τριακοστον δε ετος
ηδη της ηλικιας αυτωι διεληλυθει, και τιμης απασης απελαυε παρα του βασιλεως, και
προσηγορευεν αυτον Ψονθοφανηχον, απιδων αυτου προς το παραδοξον της
συνεσεως· σημαινει γαρ το ονομα κρυπτων ευρετην. γαμει τε και γαμον
αξιολογωτατον. Της δε Αιγυπτου κατα την Ἰωσηπου των ονειρατων εξηγησιν
μακαριστως ετη ζʹ διαγουσης, ο λιμος ηπτετο τωι ηʹ ετει, και δια το μη προηισθημενοις
επιπεσειν το κακον πονουμενοι χαλεπως υπ' αυτου παντες επι τας του βασιλεως
θυρας συνερρεον. ο δε Ἰωσηπον εκαλει, κακεινος τον σιτον αυτοις απεδιδοτο,
γεγενημενος σωτηρ ομολογουμενως του πληθους. και την αγοραν ου τοις εγχωριοις
προυτιθει μονον, αλλα και τοις ξενοις ωνεισθαι παρην, παντας ανθρωπους κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

συγγενειαν αξιουντος επικουριας τυγχανειν Ἰωσηπου παρα των ευδαιμονιαι
χρωμενων. Πεμπει δε και Ἰακωβος, της Χαναναιας δεινως εκτετρυχωμενης (πασης
γαρ ηψατο της ηπειρου το δεινον), τους υιους απαντας εις την Αιγυπτον
ωνησομενους σιτον, πεπυσμενος εφεισθαι την αγοραν και ξενοις. μονον δε κατεσχεν
Βενιαμειν εκ Ῥαχηλας αυτωι γεγονοτα, ομομητριον δε τωι Ἰωσηπωι. οι μεν ουν εις
την Αιγυπτον ελθοντες ενετυχον τωι Ἰωσηπωι, χρηιζοντες αγορασαι· 1.26 ουδεν γαρ
ην ο μη μετα γνωμης επραττετο της εκεινου· και γαρ το θεραπευσαι τον βασιλεα τοτε
χρησιμον εγενετο τοις ανθρωποις, οτε και της Ἰωσηπου τιμης επιμεληθειεν. ο δε
γνωρισας τους αδελφους ουδεν ενθυμουμενους περι αυτου δια το μειρακιον μεν
αυτος απαλλαγηναι, εις τουτο δε προελθειν της ηλικιας και των χαρακτηρων
ενηλλαγμενων αγνωριστος αυτοις ειναι, τωι δε μεγεθει του αξιωματος ουδε εις
επινοιαν ελθειν αυτοις † δυναμενοις, επειραζεν, ως εχοιεν γνωμης περι των ολων.
τον τε γαρ σιτον αυτοις ουκ απεδιδοτο κατασκοπους τε των βασιλεως πραγματων
ελεγεν ηκειν και πολλαχοθεν αυτους συνεληλυθεναι, προφασιζεσθαι δε συγγενειαν·
ου γαρ ειναι δυνατον ανδρι ιδιωτηι τοιουτους παιδας και τας μορφας ουτως
επιφανεις εκτραφηναι, δυσκολου και βασιλευσιν ουσης της τοιαυτης παιδοτροφιας.
υπερ δε του γνωναι τα κατα τον πατερα και τα συμβεβηκοτα αυτωι μετα την ιδιαν
απαλλαγην ταυτ' επραττεν, μαθειν τε βουλομενος τα περι Βενιαμειν τον αδελφον·
εδεδιει γαρ, μη κακεινον ομοιως οις εις αυτον ετολμησαν ειεν απεσκευασμενοι του
γενους. Οι δ' ησαν εν ταραχηι και φοβωι και κινδυνον τον μεγιστον αυτοις
επηρτησθαι νομιζοντες και μηδεν περι ταδελφου κατα νουν λαμβανοντες
κατασταντες τε προς αιτιας απελογουντο, Ῥουβηλου προηγορουντος, ος ην
πρεσβυτατος αυτων. "ημεις γαρ" ειπεν "ου κατ' αδικιαν δευρ' ηλθομεν, ουδε
κακουργησοντες τα βασιλεως πραγματα, σωθηναι δε χρηιζοντες και καταφυγην των
επεχοντων την χωραν ημων κακων την υμετεραν φιλανθρωπιαν υπολαβοντες, ους
ουχι πολιταις μονον τοις αυτων αλλα και ξενοις ηκουομεν την αγοραν του σιτου
προτεθεικεναι, πασι το σωζεσθαι τοις δεομενοις παρεχειν διεγνωκοτας. οτι δ' εσμεν
αδελφοι και κοινον ημιν αιμα, φανερον δε* και της μορφης το οικειον και μη πολυ
παρηλλαγμενον ποιει, πατηρ δ' εστιν ημιν Ἰακωβος, ανηρ Ἑβραιος, ωι γενομεθα* ιβʹ
παιδες εκ γυναικων τεσσαρων. ων παντων περιοντων ημεν ευδαιμονες·
αποθανοντος δε ενος των αδελφων Ἰωσηπου τα πραγματα ημιν επι το χειρον
μετεβαλεν. ο τε γαρ πατηρ μακρον επ' αυτωι πενθος ηρκται, και ημεις υπο τε της επι
τωι τεθνηκοτι συμφορας και της του πρεσβυτου ταλαιπωριας κακοπαθουμεν. ηκομεν
τε νυν επ' αγοραν σιτου, την τε του πατρος επιμελειαν και την κατα τον οικον
προνοιαν Βενιαμειν τωι 1.27 νεωτατωι αδελφωι πεπιστευκοτες. δυνασαι δε πεμψας εις
τον ημετερον οικον μαθειν ει τι ψευδες εστιν των λεγομενων." Και Ῥουβηλος μεν
τοιουτοις επειρατο πειθειν τον Ἰωσηπονπερι αυτων τα αμεινω φρονησαι· ο δε τον
Ἰακωβον ζωντα μαθων και τον αδελφον ουκ απολωλοτα, τοτε μεν εις την ειρκτην
αυτους ως επι σχολης βασανισων ενεβαλεν, τηι δε τριτηι των ημερων προαγαγων
αυτους "επει" φησι "διισχυριζεσθε μητ' επι κακουργιαι των βασιλεως ηκειν
πραγματων ειναι τε αδελφοι και πατρος ου λεγετε, πεισαιτ' αν με ταυθ' ουτως εχειν,
ει καταλειποιτε μεν εξ αυτων ενα παρ' εμοι μηδεν υβριστικον πεισομενον,
αποκομισαντες δε τον τε σιτον προς τον πατερα παλιν ελθοιτε προς εμε, τον
αδελφον, ον καταλιπειν εκει φατε, μεθ' εαυτων αγοντες· τουτο γαρ εσται πιστωμα
της αληθειας." οι δ' εν μειζοσι κακοις ησαν εκλαιον τε και συνεχως προς αλληλους
ανωλοφυροντο την Ἰωσηπου συμφοραν, ως δια τα κατ' εκεινου βουληθεντα*
τιμωρουντος αυτους του θεου τουτοις περιπεσοιεν. Ῥουβηλος δε πολυς ην
επιπληττων αυτοις της μετανοιας, εξ ης οφελος ουδεν Ἰωσηπωι γινεται, φερειν δε
αυτους παν ο τι και παθοιεν, κατ' εκδικιαν εκεινου δρωντος αυτα του θεου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

καρτερως ηξιου. ταυτα δ' ελεγον προς αλληλους ουχ ηγουμενοι τον Ἰωσηπον
γλωττης της αυτων συνιεναι· κατηφεια δε παντας ειχε προς τους Ῥουβηλου λογους
και των πραγματων μεταμελος, ωσπερ ουκ † αυτων ταυτα ψηφισαμενων, εφ' οις
δικαιον εκρινον τον θεον κολαζομενοι. βλεπων δ' ουτως αμηχανουντας αυτους ο
Ἰωσηπος υπο του παθους εις δακρυα προυπιπτεν και μη βουλομενος τοις αδελφοις
γενεσθαι καταδηλος υπεχωρει και διαλιπων παλιν ηκε προς αυτους. και Συμεωνα
κατασχων ομηρον της επανοδου των αδελφων γενησομενον εκεινους μεταλαβοντας
της αγορασιας του σιτου προσεταξεν απιεναι, κελευσας τον υπηρετην αργυριον, ο
προς την ωνην ειεν του σιτου κεκομικοτες, κρυφα τοις φορτιοις ενθεντα απολυειν
κακεινο κομιζοντας. και ο μεν τα εντεταλμενα επραττεν. Οι δε Ἰακωβου παιδες
ελθοντες εις την Χαναναιαν απηγγελλον τωι πατρι τα κατα την Αιγυπτον αυτοις
συμπεσοντα, και οτι κατασκοποι δοξειαν αφιχθαι του βασιλεως, και λεγοντες
αδελφοι τε ειναι και τον ιαʹ οικοι καταλιπειν παρα τωι πατρι απιστηθειεν, 1.28 ως
καταλειποιεν τε Συμεωνα παρα τωι στρατηγωι, μεχρι Βενιαμεις ως αυτον απιων
πιστις αυτωι των ειρημενων παρ' αυτων γενηται· ηξιουν τε τον πατερα μηδεν
φοβηθεντα πεμπειν συν αυτοις τον Βενιαμειν. Ἰακωβωι δε ουδεν ηρεσκε των τοις
υιοις πεπραγμενων και προς την Συμεωνος δε κατοχην λυπηρως φερων θανατον
ηγειτο προστιθεναι και τον Βενιαμειν. και ο μεν ουδε Ῥουβηλου δεομενου και τους
αυτου παιδας αντιδιδοντος, ιν' ει τι παθοιεν Βενιαμεις κατα την αποδημιαν
αποκτεινειεν αυτους ο παππος, πειθεται τοις λογοις· οι δε ηπορουν επι τοις κακοις,
και μαλλον αυτους εταραττεν το αργυριον σακκιοις του σιτου κατακεκρυμμενον
ευρεθεν. του δε σιτου του κομισθεντος υπ' αυτων επιλειποντος και του λιμου
μαλλον απτομενου, βιαζομενης αυτον της αναγκης ο Ἰακωβος εκπεμπειν εγινωσκεν
τον Βενιαμειν μετα των αδελφων· ου γαρ ην αυτοις εις Αιγυπτον ελθειν μη μετα
των επηγγελμενων απερχομενοις. και του παθους ουν χειρονος καθ' εκαστην
ημεραν γινομενου, και των υιων δεομενων, ουκ ειχεν ο τι χρησαιτο τοις παρουσιν.
Ἰουδα δε, τολμηρου ταλλα την φυσιν ανδρος, χρησαμενου προς αυτον παρρησιαι ου*
περι ταδελφου δεδιεναι ουδε τα μη δεινα δι' υποψιας λαμβανειν, πραχθησεται γαρ
ουδεν αυτων περι τον αδελφον ωι μη παρεσται ο θεος, τουτωι δε συμβησεσθαι παντως
και παρ' αυτωι μενοντι, φανεραν δε ουτως απωλειαν αυτων μη καταδικαζειν, μηδε
την εκ Φαραωθου της τροφης ευποριαν αυτους αφαιρεισθαι αλογως περι του παιδος,
φροντιζειν δε και της Συμεωνος σωτηριας, μη φειδοι της Βενιαμειν αποδημιας
εκεινος αποληται, πιστευσαι δε περι αυτου τωι θεωι παραινουντος και αυτωι, ως η
σωον επανηξαντος* αυτωι τον υιον η συγκαταστρεψαντος* αμα εκεινωι τον βιον,
πεισθεις Ἰακωβος παρεδιδου τον Βενιαμειν και την τιμην του σιτου διπλασιονα των
τε παρα τοις Χαναναιοις γινομενων το τε της βαλανου μυρον και στακτης*
τερεβινθον τε και μελι δωρεας Ἰωσηπωι κομιζειν. πολλα δ' ην παρα του πατρος επι
τηι των παιδων εξοδωι δακρυα, κακεινων αυτων· ο μεν γαρ τους υιους ει κομιειται
σωους εκ της αποδημιας εφροντιζεν, οι δε, ει τον πατερα καταλαβοιεν ερρωμενον
και μηδεν 1.29 υπο της επ' αυτοις λυπης κακωθεντα. ημερησιον δ' αυτοις ηνυσθη το
πενθος. και ο μεν πρεσβυτης κοπωθεις υπεμεινεν, οι δε εχωρουν την επ' Αιγυπτον,
μετα κρειττονος ελπιδος την επι τοις παρουσι λυπην ιωμενοι. Ὡς δ' ηλθον εις
Αιγυπτον, καταγονται μεν παρα τον Ἰωσηπον, φοβος δε αυτους ουχ ο τυχων
διεταραττεν, μη περι της του σιτου τιμης εγκλημα λαβωσιν ως αυτοι τι
κεκακουργηκοτες· και προς τον ταμιαν του Ἰωσηπου πολλην απολογιαν εποιουντο,
κατ' οικον τε φασκοντες ευρειν εν τοις σακκιοις το αργυριον και νυν ηκειν
επαναγοντες αυτο. του δε μηδ' ο τι λεγουσιν ειδεναι φησαντος, ανειθησαν του
δεους. λυσας τε τον Συμεωνα ετημελει συνεσομενον τοις αδελφοις. ελθοντος δ' εν
τουτωι και Ἰωσηπου απο της θεραπειας του βασιλεως, τα τε δωρα παρηγαγον αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

και πυθομενωι περι του πατρος ελεγον οτι καταλαβομεν αυτον ερρωμενον. ο δε
μαθων περιοντα τον Βενιαμειν, ει ουτος ο νεωτερος αδελφος ειη (και γαρ ην αυτος*
εωρακως) ανεκρινεν. των δε φησαντων θεον μεν επι πασιν ειπεν ειναι προστατην,
υπο δε του παθους προαγομενος εις δακρυα μεθιστατο, μη βουλομενος καταφανης
ειναι τοις αδελφοις. επι δειπνον τε αυτους παραλαμβανει, και κατακλινονται ουτως
ως και παρα τωι πατρι, παντας δε αυτους ο Ἰωσηπος δεξιουμενος διπλασιοσι μοιραις
των αυτωι παρακειμενων τον Βενιαμειν ετιμα. Ἐπει δε μετα το δειπνον εις υπνον
ετραποντο, κελευει τον ταμιαν τον τε σιτον αυτοις δουναι μεμετρημενον και την
τιμην παλιν εγκρυψαι τοις σακκιοις, εις δε το Βενιαμειν φορτιον και σκυφον
αργυρουν, ωι πινων εχαιρε, βαλλοντα καταλιπειν. εποιει δε ταυτα διαπειραν
βουλομενος των αδελφων λαβειν, ποτερον ποτε βοηθουσι τωι Βενιαμειν κλοπης
εναγομενωι και δοκουντι κινδυνευειν, η καταλιποντες, ως ουδεν αυτοι
κεκακουργηκοτες, απιασι προς τον πατερα. ποιησαντος δε του οικετου τα
επεσταλμενα, μεθ' ημεραν ουδεν τουτων ειδοτες οι του Ἰακωβου παιδες απηιεσαν,
απειληφοτες τον Συμεωνα και διπλην χαραν χαιροντες, επι τε τουτωι καπι τωι τον
Βενιαμειν αποκομιζειν τωι πατρι, καθως υπεσχοντο. περιελαυνουσι δ' αυτους ιππεις,
αγοντες τον οικετην, ος εναπεθετο τωι του Βενιαμειν φορτιωι τον σκυφον.
ταραχθεντας δ' υπο της αδοκητου των ιππεων εφοδου και την αιτιαν πυθομενους,
δι' 1.30 ην επ' ανδρας εληλυθασιν οι μικρον εμπροσθεν τιμης και ξενιας τετυχηκασιν
αυτων παρα του δεσποτου, κακιστους απεκαλουν, οι μηδ' αυτο τουτο, την ξενιαν και
την φιλοφροσυνην του Ἰωσηπου, δια μνημης λαβοντες ουκ ωκνησαν εις αυτον
αδικοι γενεσθαι, σκυφον δε, ωι φιλοτησιας αυτοις προυπινεν, αραμενοι φεροιεν,
κερδους αδικου την τε προς Ἰωσηπον φιλιαν τον τε εαυτων, ει φωραθειεν, κινδυνον
εν δευτερωι θεμενοι. τιμωριαν τε ουν αυτοις υφεξειν ηπειλουν, ου λαθοντας τον
θεον ουδ' αποδραντας μετα της κλοπης, ει και τον διακονουμενον οικετην διελαθον·
πυνθανεσθαι † τε νυν τι παροινουντες ειημεν, ως ουκ ειδοτες· γνωσεσθαι μεντοι
κολαζομενους αυτικα. και ταυτα και περα τουτων εις αυτους λεγων ο οικετης
ενυβριζεν. οι δε υπο αγνοιας των περι αυτους εχλευαζον επι τοις λεγομενοις και της
κουφολογιας τον δε οικετην εθαυμαζον, τολμωντα αιτιαν επιφερειν ανδρασιν, οι
μηδε την του σιτου τιμην εν τοις σακκιοις αυτων ευρεθεισαν κατεσχον, αλλα
εκομισαν μηδενος ειδοτος το πραχθεν· τοσουτον αποδειν του γνωμηι κακουργησαι.
της μεντοι γε αρνησεως αξιοπιστοτεραν υπολαβοντες την ερευναν εκελευον ταυτηι
χρησθαι, καν υφηιρημενος ευρεθηι τις, απαντας κολαζειν. ουδεν γαρ αυτοις
συνειδοτες ηγον παρρησιαν, ως εδοκουν, ακινδυνον. οι δε την ερευναν μεν ηξιωσαν
ποιησασθαι, την μεντοι τιμωριαν ενος εφασκον ειναι του την κλοπην ευρεθεντος
πεποιησθαι. την δε ζητησιν ποιουμενοι και παντας τους αλλους εκπεριελθοντες
κατα την ερευναν επι τον τελευταιον Βενιαμειν ηκον, ουκ αγνοουντες, οτι εις το
εκεινου σακκιον τον σκυφον ειεν αποκεκρυφοτες, αλλ' ακριβη την ζητησιν
βουλομενοι ποιεισθαι δοκειν. οι μεν ουν αλλοι του καθ' αυτους απηλλαγμενοι δεους
εν τηι περι τον Βενιαμειν φροντιδι το λοιπον ησαν, εθαρρουν δ' ως ουδ' εν εκεινωι
της κακουργιας ευρεθησομενης, εκακιζον τε τους επιδιωξαντας ως εμποδιζοντας
αυτοις την οδον δυναμενοις ηδη προκεκοφεναι. ως δε το του Βενιαμειν φορτιον
ερευνωντες λαμβανουσι τον σκυφον, εις οιμωγας και θρηνους ευθυς ετραπησαν και
τας στολας επικαταρρηξαντες εκλαιον τε τον αδελφον επι τηι μελλουσηι κολασει της
κλοπης αυτους τε διαψευσαμενους τον πατερα περι της Βενιαμειν σωτηριας.
επετεινε δε το δεινον αυτοις και το δοξαντας ηδη διαφυγειν τα σκυθρωπα
διαφθονηθηναι. των δε περι τον αδελφον κακων και της του 1.31 πατρος επ' αυτωι
λυπης εσομενους αυτους αιτιους ελεγον, βιασαμενους ακοντα τον πατερα
συναποστειλαι. Οι μεν ουν ιππεις παραλαβοντες τον Βενιαμειν ηγον προς τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

Ἰωσηπον και των αδελφων επομενων· ο δε τον μεν ιδων εν φυλακηι τους δε
πενθιμοις σχημασιν, "τι δη" φησιν, "ω κακιστοι, φρονησαντες η περι της εμης
φιλανθρωπιας η περι του θεου της προνοιας τοιαυτα πραττειν εις ευεργετην και
ξενον ετολμησατε;" των δε παραδιδοντων αυτους εις κολασιν επι τωι υβριζεσθαι*
Βενιαμειν και παλιν αναμιμνησκομενων *** κακεινον αποκαλουντων
μακαριωτερον, ει μεν τεθνηκεν, οτι των κατα τον βιον απηλλακται σκυθρωπων, ει
δε περιεστιν, οτι της παρα του θεου κατ' αυτων εκδικιας τυγχανει, λεγοντων δ'
αυτους αλιτηριους του πατρος, οτι τηι λυπηι, ην επ' εκεινωι μεχρι νυν εχει, και την επι
Βενιαμειν προσθησουσι, πολυς δ' ην κανταυθα ο Ῥουβηλος αυτων καθαπτομενος.
Ἰωσηπου δε τους μεν απολυοντος (ουδεν γαρ αυτους αδικειν), αρκεισθαι δε μονηι τηι
του παιδος τιμωριαι λεγοντος (ουτε γαρ τουτον απολυειν δια τους ουδεν
εξαμαρτοντας σωφρον ελεγεν ουτε συγκολαζειν εκεινους τωι την κλοπην
ειργασμενωι), βαδιζουσι δε παρεξειν ασφαλειαν επαγγελλομενου, τους μεν αλλους
εκπληξις ελαβεν και προς το παθος αφωνια, Ἰουδας δε ο και τον πατερα πεισας
εκπεμψαι το μειρακιον και ταλλα δραστηριος ων ανηρ, υπερ της ταδελφου σωτηριας
εκρινε παραβαλεσθαι, και "δεινα μεν" ειπεν, "ω στρατηγε, τετολμηκαμεν εις σε και
τιμωριας αξια και του κολασιν υποσχειν απαντας ημας δικαιως, ει και το αδικημα μη
παντων ημων αλλ' ενος του νεωτατου γεγονεν· ομως δε απεγνωκοσιν ημιν την δι'
αυτου σωτηριαν ελπις υπολελειπται παρα της σης χρηστοτητος, εγγυωμενη την του
κινδυνου φυγην. και νυν μη προς το ημετερον αφορων μηδε το κακουργημα
σκοπων, αλλα προς την σαυτου φυσιν και την αρετην συμβουλον ποιησαμενος αντι
της οργης, ην οι ταλλα μικροι προς ισχυος λαμβανουσιν, ουκ επι τοις μεγαλοις
μονον αλλα και επι τοις τυχουσιν αυτηι χρωμενοι, γενου προς αυτην μεγαλοφρων
και μη νικηθηις υπ' αυτης, ωστε αποκτειναι τους ουδ' αυτους ως ιδιας ετι σωτηριας
αντιποιουμενους, αλλα παρα σου λαβειν αυτην αξιουντας. και γαρ ουδε νυν πρωτον
ημιν παρεξεις αυτην, αλλα ταχιον ελθουσιν επι την αγοραν του σιτου και την
ευποριαν της τροφης εχαρισω, δους 1.32 αποκομιζειν και τοις οικειοις οσα
κινδυνευοντας αυτους υπο λιμου διαφθαρηναι περιεσωσεν. διαφερει δ' ουδεν η μη
περιιδειν απολλυμενους υπ' ενδειας των αναγκαιων, η μη κολασαι δοξαντας
αμαρτειν και περι την ευεργεσιαν την απο σου λαμπραν γενομενην φθονηθεντας, η
δ' αυτη χαρις, αλλωι μεντοι τροπωι διδομενη. σωσεις γαρ ους εις τουτο και ετρεφες
και ψυχας, ας υπο λιμου καμειν ουκ ειασας, τηρησεις ταις σεαυτου δωρεαις. ως
θαυμαστον αμα και μεγα δουναι τε ψυχας ημιν και παρασχειν δι' ων αυται μενουσιν
απορουμενοις. οιμαι τε τον θεον αιτιαν παρασκευασαι βουλομενον εις επιδειξιν του
κατα την αρετην περιοντος ημας εις τουτο περιστησαι συμφορας, ινα και των εις
αυτον αδικηματων συγγινωσκων φανηις τοις επταικοσιν, αλλα μη προς μονους τους
κατ' αλλην προφασιν δεομενους επικουριας φιλανθρωπος δοκηις. ως μεγα μεν και το
ποιησαι τινας ευ κατασταντας εις χρειαν, ηγεμονικωτερον δε σωσαι και τους υπερ
των εις αυτον τετολμημενων δικην οφειλοντας. ει γαρ το περι μικρων ζημιωματων
αφειναι τους πλημμελησαντας επαινον ηνεγκε τοις υπεριδουσιν, το γε περι τουτων
αοργητον, υπερ ων το ζην υπευθυνον τηι κολασει γινεται των ηδικηκοτων, θεου
φυσει προσετεθη. και εγωγε, ει μη πατηρ ημιν ην, ος επι παιδων αποβοληι
ταλαιπωρει δια της επι Ἰωσηπου † τελευτης επιδεδειγμενος, ουκ αν του γε καθ' ημας
ενεκα περι σωτηριας λογους εποιησαμην, ει μη οσον τωι σωι χαριζομενος ηθει σωζειν
αυτωι καλως εχοντι, και τουτους οι λυπησονται τεθνηκοτων ουκ εχοντας*,
παρειχομεν αν αυτους πεισομενους ο τι και θελησειας. νυν δε, ου γαρ εαυτους
ελεουντες, ει και νεοι και μηπω των κατα τον βιον απολελαυκοτες τεθνηξομεθα, το
δε του πατρος λογιζομενοι και το γηρας οικτειροντες το εκεινου, ταυτας σοι τας
δεησεις προσφερομεν και παραιτουμεθα ψυχας εαυτων, ας σοι το ημετερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

κακουργημα προς τιμωριαν παρεδωκεν· ος ουτε πονηρος αυτος ουτε τοιουτους
εσομενους εγεννησεν, αλλα χρηστος ων και πειραθηναι τοιουτων ουχι δικαιος και
νυν μεν αποδημουντων ταις υπερ ημων φροντισι κακοπαθει, πυθομενος δε
απολωλοτας και την αιτιαν υπομενει δια ταυτην πολυ μαλλον τον βιον καταλιπειν,
και το αδοξον αυτον της ημετερας καταστροφης οφησεται* διαχρησαμενον και
κακην αυτωι ποιησει την εκ του ζην απαλλαγην, πριν εις αλλους φοιτησαι τα καθ'
ημας, σπευσαν 1.33 τος αυτον εις αναισθησιαν μεταγαγειν. γενομενος ουν εν τουτωι
τον λογισμον, ει και η κακια σε παροξυνει νυν η ημετερα, το κατ' αυτης δικαιον
χαρισαι τωι πατρι, και δυνηθητω πλεον ο προς εκεινον ελεος της ημετερας πονηριας·
και γηρας εν ερημιαι βιωσομενον και τεθνηξομενον ημων απολομενων αιδεσαι, τωι
πατερων ονοματι ταυτην χαριζομενος την δωρεαν. εν γαρ τουτωι και τον σε φυσαντα
τιμαις και σαυτωι διδως, απολαυων μεν ηδη της προσηγοριας, απαθης δ' επ' αυτηι
φυλαχθησομενος υπο του θεου του παντων πατρος, εις ον κατα κοινωνιαν και
αυτον του ονοματος ευσεβειν δοξεις, του ημετερου πατρος οικτον λαβων εφ' οις
πεισεται των παιδων στερουμενος. σον ουν, α παρεσχεν ημιν ο θεος, ταυτ' εχοντα
εξουσιαν αφελεσθαι, δουναι και μηδεν εκεινου διενεγκειν τηι χαριτι. της γαρ επ'
αμφοτερον δυναμεως τετυχηκοτα καλον ταυτην εν τοις αγαθοις επιδεικνυσθαι, και
παρον και απολαυειν* της μεν κατα τουτο εξουσιας ως μηδ' υπαρχουσης
επιλανθανεσθαι, μονον δ' επιτετραφθαι το σωζειν υπολαμβανειν, και οσωι τις
πλειοσι τουτο παρεξει, μαλλον αυτα φαινεσθαι διδοντας*. συ δε παντας ημας σωσεις,
ταδελφωι συγγνους υπερ ων ητυχηκεν. ουδε γαρ ημιν βιωσιμα τουτου κολασθεντος,
οις γε προς τον πατερα μη εξεστιν ανασωθηναι μονοις, αλλ' ενθαδε δει κοινωνησαι
τουτωι της αυτης καταστροφης του βιου. και τοσουτου δεησομεθα, στρατηγε,
κατακριναντος τον αδελφον ημων αποθανειν, συγκολασαι και ημας ως του
αδικηματος κεκοινωνηκοτας. ου γαρ αξιωσομεν ημεις ως επι λυπηι τεθνηκοτος
εαυτους ανελειν, αλλοιως* ομοιως αυτωι πονηροι γεγονοτες ουτως αποθανειν. και
οτι μεν και νεος ων ημαρτεν και μηπω τωι φρονειν ενηρεισμενος* και ως
ανθρωπινον τοις τοιουτοις συγγνωμην νεμειν, σοι καταλιπων παυσομαι περαιτερω
λεγειν, ιν' ει μεν κατακρινειας ημων, τα μη λεχθεντα δοξηις* βεβλαφεναι προς το
σκυθρωποτερον ημας, ει δ' απολυεις, κακεινα τηι σαυτου χρηστοτητι συνιδων
απεψηφισθαι νομισθηις, ου σωσας μονον ημας, αλλα και ων δικαιοτεροι μαλλον
φανουμεθα τυχειν χαριζομενος, και πλεον ημων αυτων υπερ της ημετερας νοησας
σωτηριας. ειτ' ουν κτεινειν θελεις, εμε τιμωρησαμενος αντι τουτου τωι πατρι τουτον
αποπεμψον, ειτε και κατεχειν σοι δοκει δουλον, εγω προς τας χρειας σοι
υπηρετικωτερος, αμεινων, ως οραις, προς εκατερον των παθων υπαρχων." Ἰουδας
μεν ουν πανθ' υπομενειν υπερ της ταδελφου σωτηριας ηδεως εχων 1.34 ριπτει προ
των Ἰωσηπου ποδων εαυτον, ει πως εκμαλαξειε την οργην αυτου και καταπραΰνειν
αγωνιζομενος. Ὁ δε Ἰωσηπος ελεγχομενος υπο του παθους και μηκετι δυναμενος
την της οργης φερειν υποκρισιν κελευει μεν απελθειν τους παροντας, ινα μονοις
εαυτον τοις αδελφοις ποιησηι φανερον, αναχωρησαντων δε ποιει γνωριμον εαυτον
τοις αδελφοις και φησι "της μεν αρετης υμας και ευνοιας της προς τον αδελφον
επαινω και κρειττονας η προσεδοκων εκ των περι εμου βεβουλευμενων ευρισκω,
ταυτα παντα ποιησας επι πειραι της υμετερας φιλαδελφιας. φυσει δε ουδε περι εμε
νομιζω πονηρους γεγονεναι, θεου τε βουλησει την τε νυν πραγματευομενου των
αγαθων απολαυσιν και την εις υστερον, αν ευμενης ημιν παραμεινηι. πατρος τε ουν
σωτηριαν εγνωκως ουδ' ελπισθεισαν και τοιουτους υμας ορων περι τον αδελφον
ουδ' ων εις εμε δοκειτε αμαρτειν μνημονευω, παυσομαι δε της επ' αυτοις
μισοπονηριας και ως συναιτιοις των τωι θεωι βεβουλευμενων εις τα παροντα χαριν
ομολογω, υμας τε βουλομαι και αυτους ληθην εκεινων λαβοντας ηδεσθαι μαλλον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

της τε αβουλιας εις τοιουτον ελθουσης τελος, η δυσφορειν αισχυνομενους επι τοις
ημαρτημενοις. μη ουν δοξηι λυπειν υμας το κατ' εμου ψηφον ενεγκειν πονηραν και η
επ' αυτηι μετανοια, τωι γε μη προχωρησαι τα βεβουλευμενα. χαιροντες ουν επι τοις εκ
θεου γεγενημενοις απιτε, ταυτα δηλωσοντες τωι πατρι, μη και ταις υπερ υμων
φροντισιν αναλωθεις ζημιωσηι μου το καλλιστον της ευδαιμονιας, πριν εις οψιν
ελθειν την εμην και μεταλαβειν των παροντων αγαθων αποθανων. αυτον δε τουτον
και γυναικας υμετερας και τεκνα και πασαν την συγγενειαν υμων αναλαβοντες
ενθαδε μετοικιζεσθε· ου γαρ αποδημους ειναι δει των αγαθων των ημετερων τους
εμοι φιλτατους, αλλως τε και του λιμου λοιπην ετι πενταετιαν υπομενοντος." ταυτ'
ειπων ο Ἰωσηπος περιβαλλει τους αδελφους. οι δ' εν δακρυσιν ησαν και λυπηι των
επ' αυτωι βεβουλευμενων, τιμωριας τ' ουδεν αυτοις απολιπειν εδοκει το ευγνωμον
ταδελφου. και τοτε μεν ησαν εν ευωχιαι, βασιλευς δε ακουσας ηκοντας προς
Ἰωσηπον τους αδελφους ησθη τε μεγαλως και ως επ' οικειωι διατεθεις αγαθωι
παρειχεν αυτοις αμαξας σιτου πληρεις και χρυσον και αργυρον αποκομιζειν τωι
πατρι. λαβοντες 1.35 δε πλειω παρα ταδελφου, τα μεν τωι πατρι φερειν τα δ' αυτοι
δωρεας εχειν εκαστος ιδιας, πλειονων ηξιωμενου Βενιαμειν παρ' αυτους, απηιεσαν.
Ὡς δε αφικομενων των παιδων Ἰακωβος τα περι τον Ἰωσηπον εμαθεν, οτι μη μονον
ειη τον θανατον διαπεφευγως εφ' ωι πενθων διηγεν, αλλα και ζηι και μετα λαμπρας
ευδαιμονιας, βασιλει συνδιεπων την Αιγυπτον και την απασαν σχεδον
εγκεχειρισμενος αυτης επιμελειαν, απιστον μεν ουδεν εδοκει των ηγγελμενων,
λογιζομενος του θεου την μεγαλουργιαν και την προς αυτον ευνοιαν, ει και τωι
μεταξυ χρονωι διελειπεν, ωρμητο δ' ευθυς προς τον Ἰωσηπον. Ὡς δε κατεσχεν επι το
Ὅρκιον φρεαρ, θυσας αυτοθι τωι θεωι και φοβουμενος δια την ευδαιμονιαν την εν
Αιγυπτωι των παιδων εμφιλοχωρησαντων τηι οικησει τηι εν αυτηι, μηκετι* εις την
Χαναναιαν οι εκγονοι μετελθοντες κατασχωσιν αυτην, ως ο θεος ην υπεσχημενος,
αμα τε μη διχα θεου βουλησεως γενομενης της εις Αιγυπτον αφοδου διαφθαρηι το
γενος αυτου, προς δε τουτοις δεδιως, μη προεξελθηι του βιου πριν εις οψιν Ἰωσηπου
παραγενεσθαι, καταφερεται τρεφων τουτον τον λογισμον εις υπνον. Ἐπιστας δε ο
θεος αυτωι και δις ονομαστι καλεσας πυνθανομενωι τις εστιν "αλλ' ου δικαιον" ειπεν
"Ἰακωβωι θεον αγνοεισθαι, τον αει παραστατην και βοηθον προγονοις τε τοις σοις
και μετ' αυτους σοι γενομενον. στερουμενωι τε γαρ σοι της αρχης υπο του σου πατρος
ταυτην εγω παρειχον, και κατ' εμην ευνοιαν εις την Μεσοποταμιαν μονος σταλεις
γαμων τε αγαθων ετυχες και παιδων επαγομενος πληθος και χρηματων ενοστησας.
παρεμεινε τε σοι γενεα πασα τηι εμηι προνοιαι, και ον απολωλεναι των υιων εδοκεις
Ἰωσηπον, τουτον εις απολαυσιν μειζονων αγαθων ηγαγον και της Αιγυπτου κυριον,
ως ολιγωι διαφερειν του βασιλεως, εποιησα. ηκω τε νυν οδου τε ταυτης ηγεμων
εσομενος και βιωι σου τελευτην εν ταις Ἰωσηπου χερσι γενησομενην προδηλων και
μακρον αιωνα των σων εκγονων εν ηγεμονιαι και δοξηι καταγγελλων καταστησων τε
αυτους εις την γην ην υπεσχημαι." Τουτωι θαρσησας τωι ονειρατι προθυμοτερον εις
την Αιγυπτον συν τοις υιοις και πασι τοις τουτων απηλλαττετο. ησαν δ' οι παντες οʹ.
τα μεν ουν ονοματα δηλωσαι τουτων ουκ εδοκιμασα, και μαλιστα δια την δυσκολιαν
αυτων· ινα μεντοι παραστησω τοις 1.36 ουχ υπολαμβανουσιν ημας εκ της
Μεσοποταμιας αλλ' Αιγυπτιους ειναι, αναγκαιον ηγησαμην μνησθηναι των
ονοματων. Ἰακωβου μεν ουν παιδες ησαν ιβʹ· τουτων Ἰωσηπος ηδη προαφικετο, και
οι λοιποι αφειθησαν δια το οχληρον. Μαθων δε Ἰωσηπος παραγενομενον τον
πατερα (και γαρ προλαβων Ἰουδας ο αδελφος εδηλωσεν αυτωι την αφιξιν)
υπαντησομενος εξεισι και καθ' Ἡρωων πολιν αυτωι συνεβαλεν. ο δ' υπο της χαρας
απροσδοκητου τε και μεγαλης γενομενης μικρου δειν εξελειπεν· αλλ' ανεζωπυρησεν
αυτον Ἰωσηπος, ουδ' αυτος μεν κρατησαι δυνηθεις ως μη ταυτο παθειν υφ' ηδονης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ου μεντοι τον αυτον τροπον τωι πατρι γενομενος ηττων του παθους. επειτα τον μεν
ηρεμα κελευσας οδευειν, αυτος παραλαβων εʹ των αδελφων επειγετο προς τον
βασιλεα, φρασων αυτωι παραγενομενον μετα του γενους τον Ἰακωβον. ο δε τουτο
χαιρων ηκουσε και τον Ἰωσηπον εκελευεν αυτωι λεγειν, τινι βιωι τερπομενοι
διατελουσιν, ως αυτοις τουτον επιτρεψειεν διαγειν. ο δε ποιμενας αυτους αγαθους
ελεγεν. και μηδενι των αλλων η τουτωι μονον προσανεχειν, του τε μη διεζευγμενους
αλλ' εν ταυτωι τυγχανοντας επιμελεισθαι του πατρος προνοουμενος του τε τοις
Αιγυπτιοις ειναι προσφιλεις, μηδεν πραττοντας των αυτων εκεινοις· Αιγυπτιοις γαρ
απειρημενον ην περι νομας αναστρεφεσθαι. Του δε Ἰακωβου παραγενομενου προς
τον βασιλεα και ασπαζομενου τε και κατευχομενου περι της βασιλειας αυτωι, ο
βασιλευς επυνθανετο, ποσον ηδη βεβιωκως ειη χρονον. του δ' εκατον ετη και λʹ
γεγονεναι φησαντος, εθαυμασε του μηκους της ζωης τον Ἰακωβον. ειποντος δ' ως
ηττονα των προγονων ειη βεβιωκως ετη, συνεχωρησεν αυτωι ζην μετα των τεκνων
εν Ἡλιουπολει· εν εκεινηι γαρ και οι ποιμενες αυτου τας νομας ειχον. Ὁ δε λιμος τοις
Αιγυπτιοις επετεινετο, και το δεινον απορωτερον ετι και μαλλον αυτοις εγινετο,
μητε του ποταμου την γην επαρδοντος (ου γαρ ηυξεν) μητε υοντος του θεου,
προνοιαν τε μηδεμιαν αυτων υπ' αγνοιας πεποιημενων, και του Ἰωσηπου τον σιτον
επι χρημασιν αυτοις διδοντος. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΟΙΚΙΣΜΩΝ. 10. Ὅτι Ἰωσηφ
θαυμασιος την αρετην εγενετο, παντα λογισμωι 1.37 διοικων και την εξουσιαν
ταμιευομενος. ο δη και της τοιαυτης ευδαιμονιας αιτιον αυτωι παρα τοις Αιγυπτιοις
αλλαχοθεν ηκοντι και μετα τοιαυτης κοινοπραγιας υπηρχεν. 11. Ὅτι τοις Αιγυπτιοις
τρυφεροις και ραιθυμοις προς πονους ουσι και των τε αλλων ηδονων ηττοσι και δη
και της κατα φιλοκερδιαν συνεβη δεινως προς τους Ἐβραιους διατεθηναι κατα
φθονον της ευδαιμονιας. ορωντες γαρ το των Ἰσραηλιτων γενος ακμαζον και δι'
αρετην και προς το πονειν ευφυΐαν πληθει χρηματων ηδη και λαμπρους, καθ' αυτων
αυξεσθαι τουτους υπελαμβανον. ων τ' ησαν ευ υπο Ἰωσηπου τετυχηκοτες δια
χρονου μηκος ληθην λαβοντες, και της βασιλειας εις αλλον οικον μετεληλυθυιας,
δεινως ενυβριζοντες τοις Ἰσραηλιταις και ταλαιπωριας αυτοις ποικιλας επενοουν.
τον τε γαρ ποταμον εις διωρυχας πολλας αυτοις προσεταξαν διατεμειν τειχη τε
οικοδομησαι ταις πολεσι και χωματα, οπως αν ειργοι τον ποταμον μη λιμναζειν εως
εκεινων επεκβαινοντα. πυραμιδας τε ανοικοδομουντες εξετρυχον ημων το γενος, ως
τεχνας τε παντοιας αναδιδασκεσθαι και τοις πονοις γενεσθαι συνηθεις. και
τετρακοσιων μεν ετων χρονον επ' αυταις διηνυσαν ταις ταλαιπωριαις·
αντεφιλονεικουν γαρ, οι μεν Αιγυπτιοι τοις πονοις εξαπολεσαι τους Ἰσραηλιτας
εθελοντες, οι δε αει κρειττους φαινεσθαι των επιταγματων. Ἐν τουτοις δ' οντων
αυτων τοις πραγμασιν αιτια του μαλλον σπουδασαι περι τον αφανισμον του γενους
ημων τους Αιγυπτιους προσεγενετο τοιαυτη. των ιερογραμματεων τις (και γαρ εισιν
δεινοι περι των μελλοντων την αληθειαν ειπειν) αγγελλει τωι βασιλει τεχθησεσθαι
τινα κατ' εκεινον τον καιρον τοις Ἰσραηλιταις, ος ταπεινωσει μεν την των
Αιγυπτιων ηγεμονιαν, αυξησει δε τους Ἰσραηλιτας τραφεις αρετηι τε παντας
υπερβαλει και δοξαν αειμνηστον κτησεται. δεισας δε ο βασιλευς κατα γνωμην την
εκεινου κελευει παν το γεννηθεν αρσεν υπο των Ἰσραηλιτων εις τον ποταμον
ριπτουντας διαφθειρειν, παραφυλασσειν τε τας ωδινας των Ἐβραιων γυναικων και
τους τοκετους αυτων παρατηρειν τας Αιγυπτιων μαιας· υπο γαρ τουτων εκελευεν
αυτας μαιουσθαι δια συγγενειαν· τους μεντοι καταφρονησαντας του προσταγματος
και σωζειν λαθραι τολμησαντας το τεχθεν, τουτους αναιρεισθαι συν τηι γενεαι
προσεταξεν. 1.38 δεινον ουν τοις υπομενουσι το παθος, ου καθο παιδων
απεστερουντο και γονεις οντες αυτοι προς την απωλειαν υπουργουν των
γεννωμενων, αλλα και η επινοια της του γενους αυτων επιλειψεως, φθειρομενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μεν των τικτομενων, αυτων δε διαλυθησομενων, χαλεπην αυτοις και
δυσπαραμυθητον εποιει την συμφοραν. και οι μεν ησαν εν τουτωι τωι κακωι·
κρατησειε δ' αν ουδεις της του θεου γνωμης, ουδε μυριας τεχνας επι τουτωι
μηχανησαμενος. ο τε γαρ παις, ον προειπεν ο ιερογραμματευς, τρεφεται λαθων την
του βασιλεως φυλακην, και αληθης επι τοις εξ αυτου γενηθησομενοις ο προειπων
ευρεθη. γινεται δε ουτως. Ἀμαραμης των ευ γεγονοτων παρα τοις Ἐβραιοις, ος
δεδιως υπερ του παντος εθνους, μη σπανει της επιτραφησομενης νεοτητος επιλειπηι,
και χαλεπως εφ' αυτωι φερων (εκυει γαρ αυτωι το γυναιον) εν αμηχανοις ην, προς
ικετειαν του θεου τρεπεται, παρακαλων οικτον ηδη τινα λαβειν αυτον ανθρωπων
μηδεν της εις αυτον θρησκειας παραβεβηκοτων δουναι τε απαλλαγην αυτοις ων
παρ' εκεινον εκακοπαθουν τον καιρον και της επ' απωλειαι του γενους αυτων
ελπιδος. ο δε θεος ελεησας αυτον και προς την ικεσιαν επικλασθεις εφισταται κατα
τους υπνους αυτωι και μητε απογινωσκειν αυτον περι των μελλοντων παρεκαλει την
τε ευσεβειαν αυτων ελεγε δια μνημης εχειν και την υπερ ταυτης αμοιβην αει
παρεξειν, ηδη μεν και τοις προγονοις αυτων δωρησαμενος το γενεσθαι τοσουτο
πληθος αυτους εξ ολιγων· και Ἅβραμον εκ της Μεσοποταμιας εις την Χαναναιαν
παραγενομενον ευδαιμονησαι τα τ' αλλα και της γυναικος αυτωι προς γονην
ακαρπως εχουσης προτερον, επει* κατα την αυτου βουλησιν αγαθης προς τουτο
γενομενης τεκνωσαι παιδας. "οσα τε πολεμων κατα την εμην" φησι "συμμαχιαν
ηνδραγαθησεν, καν ασεβεις ειναι δοξητε και † δια μνημης εχοντες. Ἰακωβον δε και
τοις ουχ ομοφυλοις γνωριμον ειναι συμβεβηκεν επι τε μεγεθει της ευδαιμονιας μεθ'
ης εβιωσε και πασι τοις αυτου κατελειπεν· ου μετα οʹ των παντων εις Αιγυπτον
αφικομενου, υπερ ξʹ που μυριαδες ηδη γεγονοτες.* νυν δε με του κοινηι συμφεροντος
υμων ιστε προνοουμενον και της σης ευκλειας. ο παις γαρ ουτος, ου την γεννησιν
Αιγυπτιοι δεδιοτες κατεκριναν απολλυναι τα εξ Ἰσραηλιτων τικτομενα, σος εσται.
και λησεται μεν τους επ' ολεθρωι παραφυλασσοντας, τραφεις δε παραδοξως το μεν
Ἐβραιον γενος της παρ' Αιγυπτιοις αναγκης 1.39 απολυσει, μνημης δ', εφ' οσον μενει
χρονον τα συμπαντα, τευξεται παρα ανθρωποις, ουχ Ἑβραιοις μονον αλλα και παρα
τοις αλλοφυλοις, εμου τουτο χαριζομενου σοι τε και τοις εκ σου γενησομενοις. εσται
δε αυτωι και ο αδελφος τοιουτος, ωστε την εμην εξειν ιερωσυνην αυτον τε και τους
εκγονους αυτου δια παντος του χρονου." Ταυτα της οψεως αυτωι δηλωσασης
περιεγερθεις ο Ἀμαραμης εδηλου τηι Ἰωχεβεληι· γυνη δ' ην αυτου. και το δεος ετι
μειζον δια την του ονειρου προρρησιν αυτοις συνιστατο· ου γαρ ως περι παιδος
μονον ευλαβεις ησαν, αλλα και ως επι μεγεθει τοσαυτης ευδαιμονιας εσομενου. τοις
μεντοι προκατηγγελμενοις υπο του θεου πιστιν ο τοκετος της γυναικος παρειχε,
λαθουσης τους φυλακας δια την των ωδινων επιεικειαν και το μη βιαιας αυτηι
προσπεσειν τας αλγηδονας. και τρεις μεν μηνας παρ' αυτοις τρεφουσι λανθανοντες·
επειτα δε δεισας Ἀμαραμης, μη καταφωρος γενηται και πεσων υπο την του βασιλεως
οργην αυτος τε αποληται μετα του παιδιου και του θεου την επαγγελιαν αφανισειεν,
εγνω μαλλον επι τουτωι ποιησασθαι την του παιδος σωτηριαν και προνοιαν τωι † τε
λησεσθαι πεπιστευκως (τουτο δ' ην αδηλον) εναποκινδυνευειν ου τωι παιδι μονον
κρυφαιως τρεφομενωι, αλλα και αυτωι· τον δε θεον ηγειτο πασαν εκπορισειν
ασφαλειαν υπερ του μηδεν ψευδος γενεσθαι των ειρημενων. ταυτα κριναντες
μηχανωνται πλεγμα βυβλινον εμφερες τηι κατασκευηι κιστιδι, μεγεθους αυτο
ποιησαντες αυταρκες εις το μετ' ευρυχωριας εναποκεισθαι το βρεφος· επειτα
χρισαντες ασφαλτωι (τωι γαρ υδατι την δια των πλεγματων αποφραττειν εισοδον η
ασφαλτος πεφυκεν) εντιθεασι το παιδιον και κατα του ποταμου βαλοντες ειασαν επι
τωι θεωι την σωτηριαν αυτου. και το μεν ο ποταμος παραλαβων εφερεν, Μαριαμη δε
του παιδος αδελφη κελευσθεισα υπο της μητρος αντιπαρεξηιει, οποι φερομενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

χωρησει οψομενη το πλεγμα. ενθα και διεδειξεν ο θεος μηδεν την ανθρωπειαν
συνεσιν, παν δ' ο τι και βουληθειη πραττειν αυτοτελους αγαθου τυγχανον, και
διαμαρτα 1.40 νοντας μεν τους υπερ ιδιας ασφαλειας αλλων κατακρινοντας ολεθρον
και πολληι περι τουτου χρησαμενους σπουδηι, σωζομενους δ' εκ παραδοξου και
σχεδον εκ μεσου των κακων ευρισκομενους την ευπραγιαν τους κινδυνευοντας τηι
του θεου γνωμηι. τοιουτον γαρ τι και περι τον παιδα τουτον γενομενον εμφανιζει
την ισχυν του θεου. Θερμουθις ην θυγατηρ του βασιλεως. αυτη παιζουσα παρα τας
ηιονας του ποταμου και φερομενον υπο του ρευματος θεασαμενη το πλεγμα
κολυμβητας επιπεμπει, κελευσασα την κιστιδα προς αυτην εκκομισαι.
παραγενομενων δε των επι τουτωι σταλεντων, μετα της κιστιδος ιδουσα το παιδιον
υπερηγαπησεν μεγεθους τε ενεκα και καλλους. τοσαυτηι γαρ ο θεος περι Μωυσην
εχρησατο σπουδηι, ως υπο παντων* των καταψηφισαμενων δια την αυτου γενεσιν
και των αλλων εκ του Ἐβραιων γενους απωλειαν ποιησαι τροφης και επιμελειας
αξιωθηναι. κελευει τε γυναιον η Θερμουθις αχθηναι παρεξον θηλην τωι παιδιωι. το
δε ου παρεδεχετο, μεχρις ου η μητηρ αυτου λαθουσα ηλθε και το παιδιον εθηλασε.
ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΠΑΡΑ∆ΟΞΩΝ. Ὁ δε Μωυσης ην ομολογουμενως κατα την του
θεου προρρησιν φρονησει Ἐβραιων αριστος. Ἄβραμος γαρ πατηρ αυτωι εβδομος·
Ἀμαραμου μεν γαρ αυτος ην παις, Καναθου † πατηρ και Λευι του Ἰακωβου, ος ην
Ἰσακωι γενομενος, Ἀβραμου δε ουτος ηνσυνεσις δε ου κατα την ηλικιαν εφυετο
αυτωι, του δε ταυτης μετρου πολυ κρειττων, και πρεσβυτεραν διεδεικνυε ταυτης την
περιουσιαν εν ταις παιδιαις, και μειζονων των υπ' ανδρος γενησομενων επαγγελιαν
ειχε τα τοτε πραττομενα. και τριετει μεν αυτωι γεγενημενωι θαυμαστον ο θεος το της
ηλικιας εξηρεν αναστημα· προς δε καλλος ουδεις αφιλοτιμος ην ουτως, ως Μωυσην
θεασαμενος μη εκπλαγηναι της ευμορφιας. πολλοις τε συνεβαινε καθ' οδον
φερομενωι συντυγχανουσιν επιστρεφεσθαι μεν υπο της οψεως του παιδος, αφιεναι δε
τα σπουδαζομενα και τηι θεωριαι προσευ 1.41 σχολειν αυτου· και γαρ η χαρις η
παιδικη πολλη και ακρατος περι αυτον ουσα κατειχετο τους ορωντας. Ὄντα δ' αυτον
τοιουτον η Θερμουθις παιδοποιειται, γονης γνησιας ου μεμοιραμενη. και ποτε
κομισασα τον Μωυσην προς τον πατερα επεδεικνυε τουτον, και ως φροντισειν
διαδοχης, ει και βουλησει θεου μη τυχοι παιδος γνησιου· προς αυτον δε ελεγεν
"αναθρεψαμενη παιδα μορφην γε θειον και φρονηματι γενναιον, θαυμασιως δε
αυτον και παρα της του ποταμου λαβουσα χαριτος εμαυτης μεν ηγησαμην παιδα
ποιησασθαι, της δε σης βασιλειας διαδοχον." ταυτα λεγουσα ταις του πατρος χερσιν
εντιθησι το βρεφος. ο δε λαβων και προσστερνισαμενος κατα φιλοφρονησιν χαριν
της θυγατρος επιτιθησιν αυτωι το διαδημα· και τουτο καταφερει ο Μωυσης εις την
γην. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΠΑΡΑ∆ΟΞΩΝ. 12. Ὅτι των Ἐβραιων πλησιον γενομενων της
γης Χαναναιων και καταβοωντων Μωυσεως και του αδελφου αυτου Ἀαρωνος, οι
μεν προσηυχοντο τωι θεωι, και παρην η νεφελη και εσημανε του θεου την
επιφανειαν. Μωυσης δε θαρσησας παρεισιν επι το πληθος και τον θεον εδηλου
κινηθεντα υπο της υβρεως αυτων ληψεσθαι τιμωριαν, ουκ αξιαν μεν των
εξημαρτημενων, οιαν δε οι πατερες επι νουθεσιαι τοις τεκνοις επιφερουσι.
παρελθοντι γαρ εις την σκηνην αυτωι και περι της μελλουσης υπ' αυτων απωλειας
αποκλαιομενωι τον θεον υπομνησαι μεν, οσα παθοντες εξ αυτου και πηλικων
ευεργεσιων μεταλαβοντες αχαριστοι προς αυτον γενοιντο, οτι τε τηι νυν των
κατασκοπων υπαχθεντες δειλιαι τους εκεινων λογους αληθεστερους της υποσχεσεως
ηγησαντο της αυτου· και δια ταυτην την αιτιαν ουκ απολει μεν απαντας ουδ'
εξαφανισει το γενος αυτων, ο παντων μαλλον ανθρωπων εσχε δια τιμης· την μεντοι
Χαναναιαν ου παρεξει γην αυτοις λαβειν ουδε την απ' αυτης ευδαιμονιαν, ανεστιους
δε ποιησειν και απολιδας επι της ερημιας επ' ετη μʹ καταβιωναι, της παρανομιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ποινην ταυτην εκτινοντας. "παισιν μεντοι τοις υμετεροις παραδωσειν την γην
υπεσχετο, κακεινους των αγαθων, ων εαυτοις υπο ακρασιας εφθονησατε μετασχειν,
ποιησειν δεσποτας." Ταυτα Μωυσεως κατα την του θεου γνωμην διαλεχθεντος, εν
λυπηι και συμφοραι το πληθος εγενετο και τον Μωυση παρεκαλει 1.42 καταλλακτην
αυτων γενεσθαι προς τον θεον και της αλης της κατα την ερημιαν απαλλαξαντα
πολεις αυτοις παρασχειν. ο δ' ουκ εφασκεν ο † θεος τοιαυτην πειραν προσοισεσθαι·
μη γαρ κατα κουφοτητα προαχθηναι τον θεον ανθρωπινην εις την οργην προς
αυτους, αλλα γνωμηι καταψηφισαμενον αυτων. ου δει δε απιστειν, ει Μωυσης εις
ανηρ ων τοσαυτας μυριαδας οργιζομενας επραυνεν και μετηγαγεν εις το
ημερωτερον· ο γαρ θεος αυτωι συμπαρων ηττασθαι τοις λογοις αυτου το πληθος
παρεσκευαζεν, και πολλακις παρακουσαντες ασυμφορον αυτοις την απειθειαν
επεγνωσαν εκ του συμφοραι περιπεσειν. Θαυμαστος δε της αρετης ο ανηρ και της
ισχυος της του πιστευεσθαι περι ων αν ειποιεν ου παρ' ον εζη χρονον υπηρξε μονον,
αλλα και νυν· εστιν ουδεις Ἐβραιων ος ουχι, καθαπερ παροντος αυτου και
κολασοντος αν ακοσμηι, πειθαρχει τοις υπ' αυτου νομοθετηθεισιν, καν λαθειν
δυνωνται. και πολλα μεν και αλλα τεκμηρια της υπερ ανθρωπον εστι δυναμεως
αυτου· ηδη δε τινες και των υπερ Ευφρατην μηνων οδον τεσσαρων ελθοντες κατα
την τιμην του παρ' ημιν ιερου μετα πολλων κινδυνων και αναλωματων και
θυσαντες ουκ ισχυσαν των ιερων μεταλαβειν, Μωυσεως απηγορευκοτος επι τινι των
ου νομιζομενων ουδ' εκ των πατριων ημιν αυτοις συντυχοντος.* και οι μεν μηδε
θυσαντες, οι δε ημιεργους τας θυσιας καταλιποντες, πολλοι δ' ουδ' αρχην εισελθειν
εις το ιερον δυνηθεντες απιασιν, υπακουειν τοις Μωυσεως προσταγμασι μαλλον η
ποιειν τα κατα βουλησιν αυτων προτιμωντες, και τον ελεγξοντα περι τουτων αυτους
ου δεδιοτες, αλλα μονον το συνειδος υφορωμενοι. ουτως η νομοθεσια του θεου
δοκουσα τον ανδρα πεποιηκε της αυτου φυσεως κρειττονα νομιζεσθαι. ου μην αλλα
και του δεσποτου πολεμου μικρον εμπροσθεν, Κλαυδιου Ῥωμαιων αρχοντος,
Ἰσμαηλου δε παρ' ημιν αρχιερεωςοντος, και λιμου την χωραν ημων καταλαβοντος,
ως τεσσαρων δραχμων πωλεισθαι τον ασσαρωνα, κομισθεντος αλευρου κατα την
εορτην των αζυμων εις κορους οʹ (σικλοι μεν εισιν ουτοι εις και τʹ, Ἀττικοι δε
τεσσαρακοντα εις) ουκ* ετολμησε των ιερεων κριμνον εν φαγειν, τοσαυτης αποριας
την γην κατεχουσης, δεδιως τον νομον και την οργην, ην και επι ανεξελεγκτοις αει
το θειον τοις αδικημασιν εχει. ωστ' ου δει θαυμαζειν περι των τοτε πεπραγ 1.43
μενων, οποτε και μεχρι νυν τα καταλειφθεντα υπο Μωυσεως γραμματα τηλικαυτην
ισχυν εχει, ωστε και τους μισουντας ημας ομολογειν, οτι την πολιτειαν ημιν ο
καταστησαμενος εστιν θεος δια Μωυσεως και της αρετης της εκεινου. αλλα περι
τουτων ως αυτωι τινι δοκει διαληψεται· τελος του γʹ λογου της αρχαιολογιας
Ἰωσηπου. 13. Ὅτι οι των Ἐβραιων νεοι ταις των Μαδιηνιτων εταιραις συμμιγεντες
τους πατριους νομους κατελιπον και τον ενα θεον ηρνησαντο και πλειονας θεους
εσεβον. απαξ γαρ το νεον γευσαμενον ξενικων εθισμων απληστως ενεφορειτο, και ει
τινες των πρωτων ανδρων δια πατερων αρετας επιφανεις ησαν, συνδιεφθειροντο.
Και Ζαμβριας ο της Συμεωνιδος ηγουμενος φυλης Χοσβιαι συνων Μαδιηνιτιδι Ουρου
θυγατρι των εκεινηι δυναστευοντος ανδρος, κελευσθεις υπο της γυναικος προ των
Μωυσηι δοχθεντων το προς ηδονην αυτηι γενησομενον εθεραπευσεν, ουτε θυων τα
πατρια και γαμον ηγμενος αλλοτριον. εν τουτοις δ' οντων των πραγματων, δεισας
Μωυσης, μη γενηται τι χειρον, συναγαγων εις εκκλησιαν τον λαον ουδενος μεν
κατηγορει προς ονομα, μη βουλομενος εις απονοιαν περιστησαι τους εκ του
λανθανειν μετανοησαι δυναμενους, ελεγε δε ως ουκ αξια δρωιεν ουθ' αυτων ουτε
πατερων την ηδονην προτιμησαντες του θεου και του κατα τουτον βιουν· προσηκειν
δ', ως ετι και καλως αυτοις αν εχηι, μεταβαλεσθαι, την ανδρειαν υπολαμβανουσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ουκ εν τωι βιαζεσθαι τους νομους αλλ' εν τωι μη εικειν ταις επιθυμιαις ειναι. προς
τουτοις δε ουδ' ευλογον εφασκε σωφρονησαντας αυτους επι της ερημου νυν εν τοις
αγαθοις οντας παροινειν, μηδε τα κτηθεντα υπο της ενδειας δι' ευποριαν αυτων
απολεσθαι. και ο μεν ταυτα λεγων επειρατο τους νεους επανορθουν και εις
μετανοιαν αγειν ων επραττον. Ἀναστας δε μετ' αυτον Ζαμβριας "αλλα συ μεν"2
ειπεν, "ω Μωυση, χρω νομοις οις αυτος εσπουδακας, εκ της συνηθειας τουτων το
βεβαιον αυτοις παρεσχημενος, επει μη τουτον αυτων εχοντων τον τροπον πολλακις
αν ηδη κεκολασμενος εγνως αν ουκ ευπαραλογιστους Ἐβραιους. εμε δ' ουκ αν
ακολουθον οις συ προστασσεις τυραννικως λαβοις· ου γαρ αλλο τι μεχρι νυν η
προσχηματι νομων και του θεου δουλειαν μεν ημιν αρχην δε σαυτωι κακουρ 1.44
γεις, αφαιρουμενος ημας το ηδυ και το κατα τον βιον αυτεξουσιον, ο των ελευθερων
εστιν και δεσποτην ουκ εχοντων. χαλεπωτερος δ' αν ουτος Αιγυπτιων Ἐβραιοις
γενοιτο, τιμωρειν αξιων κατα τους νομους την εκαστου προς το κεχαρισμενον αυτωι
βουλησιν. πολυ δ' αν δικαιοτερον αυτος τιμωριαν υπομενοις, τα παρ' εκαστοις
ομολογουμενα καλως εχειν αφανισαι προηιρημενος και κατα της απαντων δοξης
ισχυραν την σεαυτου κατεσκευακως ων πραττων νυνι επει τα † κρινας αγαθα ταυτα,
περι αυτον ομολογειν ουκ οκνησαιμι. γυναιον τε ξενικον, ως φηις, ηγμαι (παρ'
εμαυτου γαρ ακουσηι τας εμας πραξεις ως παρα ελευθερου· και γαρ ουδε λαθειν
προεθεμην), θυω τε θεοις οις θυειν νομιζεται, δικαιον ηγουμενος παρα πολλων
εμαυτωι πραγματευεσθαι την αληθειαν, και ουχ ωσπερ εν τυραννιδι ζην, την ολην εξ
ενος ελπιδα του βιου ανηρτηκοτα. χαρειη τ' αν ουδεις κυριωτερον αυτον περι ων
πραξαιμι γνωμης της εμης αποφαινομενος."2 Του δε Ζαμβριου ταυτα περι ων αυτος
τε ηδικει και των αλλων τινες ειποντος, ο μεν λαος ησυχαζεν φοβωι τε του
μελλοντος, και τον νομοθετην δε ορων μη περαιτερω την απονοιαν αυτου
προαγαγειν εκ της αντικρυς διαμαχης θελησαντα· περιιστατο γαρ, μη πολλοι της
των λογων ασελγειας αυτου μιμηται γενομενοι ταραξωσι το πληθος. και διαλυεται
μεν επι τουτοις ο συλλογος, προεληλυθει δ' αν επι πλειον η του κακου πειρα, μη
φθασαντος Ζαμβριου τελευτησαι εκ τοιαυτης αιτιας. Φινεες, ανηρ τα τε αλλα
κρειττων των νεωτερων και τωι του πατρος αξιωματι τους ηλικιωτας υπερεχων
(Ἐλεαζαρου γαρ του αρχιερεως υιος ην, Μωυσεως δε αδελφου παιδος υιος),
περιαλγησας τοις πεπραγμενοις υπο του Ζαμβριου, και πριν ισχυροτεραν γενεσθαι
την υβριν υπο της αδειας, εργωι την δικην αυτων εισπραξασθαι διαγνους και
κωλυσαι διαβηναι την παρανομιαν εις πλειονας των αρξαμενων ου κολαζομενων,
τολμηι δε ψυχης και σωματος ανδρειαι τοσουτον προεχων ως μη προτερον, ει τινι
συσταιη των δεινων, απαλλαττεσθαι πριν η καταγωνισασθαι και νικην την επ' αυτωι
λαβειν, επι την του Ζαμβριου σκηνην παραγενομενος αυτον τε παιων τηι 1.45
ρομφαιαι και την Χοσβιαν απεκτεινεν. οι δε νεοι παντες, οις αρετης αντιποιησις ην
και του φιλοκαλειν, μιμηται γενομενοι της Φινεεσου τολμης ανηιρουν τους επι τοις
ομοιοις Ζαμβριαι την αιτιαν ειληφοτας. απολλυνται μεν ουν και υπο της τουτων
ανδραγαθιας πολλοι των παρανομησαντων, εφθαρησαν δε παντες και λοιμωι,
ταυτην ενσκηψαντος αυτοις του θεου την νοσον· οσοι τε συγγενεις οντες, κωλυειν
δεον, εξωτρυνον αυτους επι ταυτα αδικειν τωι θεωι δοκουντες απεθνησκον.
απολλυνται μεν ουν εκ των ταξεων ανδρες ουκ ελαττους τετρακισχιλιων και
μυριων. Ὑπο δε ταυτης παροξυνθεις της αιτιας Μωυσης επι τον Μαδιηνιτων
ολεθρον την στρατιαν εξεπεμπε. 14. Ὅτι Ἡλει τωι ιερει βʹ παιδες ησαν, Ὀφνιης τε και
Φινεες. ουτοι και προς ανθρωπους υβρισται γενομενοι και προς το θειον ασεβεις
ουδενος απειχοντο παρανομηματος, και τα μεν εφεροντο των γερων κατα τιμην, α
δε ελαμβανον αυτοις αρπαγης τροπωι, γυναικας τε τας επι θρησκειαι παραγινομενας
υβριζον φθοραις, ταις μεν βιαν προσφεροντες, τας δε δωροις υπαγομενοι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

τυραννιδος δ' ουδεν απελιπεν ο βιος αυτων. ο τε ουν πατηρ αυτοις χαλεπως επι
τουτοις ειχεν, οσον ουδεπω προσδοκων ηξειν εκ θεου τιμωριαν αυτοις επι τοις
πραττομενοις, το τε πληθος εδυσφορει. καπειδη φραζει την εσομενην συμφοραν ο
θεος τοις παισιν αυτου τωι τε Ἡλει και Σαμουηλωι τωι προφητηι, παιδι τοτε οντι, τοτε
φανερον επι τοις υιοις πενθος ηγεν. 15. Ὅτι Ἀλκανης Λευιτης ανηρ των εν μεσωι
πολιτων της Ἐφραΐμου κληρουχιας Ῥαμαθαν πολιν κατοικων εγαμει βʹ γυναικας,
Ἄνναν τε και Φεννανναν. εκ δη ταυτης και παιδες αυτωι γινονται· την δ' ετεραν
ατεκνον ουσαν αγαπων διετελει. αφικομενου δε μετα των γυναικων του Ἀλκανου
εις Σηλω πολιν θυσαι 1.46 (ενταυθα γαρ η σκηνη του θεου επεπηγει) και παλιν κατα
την ευωχιαν νεμοντος μοιρας κρεων ταις τε γυναιξι και τοις τεκνοις, η Ἄννα
θεασαμενη τους της ετερας παιδας τηι μητρι περικαθισαμενους εις δακρυα τε
προυπεσε και της απαιδιας αυτην ωλοφυρετο και της μονωσεως. και της τανδρος
παραμυθιας τηι λυπηι κρατησασα εις την σκηνην ᾤχετο, τον θεον ικετευουσα δουναι
γονην αυτηι και ποιησαι μητερα, επαγγελλομενη το πρωτον αυτηι γεννησομενον
καθιερωσειν επι διακονιαν του θεου, διαιταν ουχ ομοιαν τοις ιδιωταις ποιησομενον.
διατριβουσης δ' επι ταις ευχαις πολυν χρονον, ηλθε* ο αρχιερευς (εκαθεζετο γαρ προ
της σκηνης) ως παροινουσαν εκελευεν απιεναι. της δε πιειν υδωρ φαμενης,
λυπουμενης δ' επι παιδων αποριαι τον θεον ικετευειν, θαρσειν παρεκελευετο,
παρεξειν αυτηι παιδας τον θεον καταγγελλων. Παραγενομενη δ' ευελπις προς τον
ανδρα τροφην χαιρουσα προσηνεγκατο και αναστρεψαντων εις την πατριδα κυειν
ηρξατο. και γινεται παιδιον αυτοις, ον Σαμουηλον προσαγορευουσι· θεαιτητον αν τις
ειποιεν. παρησαν ουν υπερ του παιδος θυσοντες δεκατας τ' εφερον. αναμνησθεισα δ'
η γυνη της ευχης της επι τωι παιδι γενομενης παρεδιδου Ἡλει, ανατιθεισα τωι θεωι
προφητην γενησομενον. κομη τε ουν αυτωι ανειτο, και ποτον υδωρ ην. και διηγεν εν
τωι ιερωι τρεφομενος, Ἀλκανηι δ' εκ της Ἄννης υιεις τε γινονται τρεις και θυγατερες.
Σαμουηλος δε πεπληρωκως ετος ηδη δωδεκατον προεφητευσεν. και ποτε
κοιμωμενον ονομαστι εκαλεσεν ο θεος. ο δε νομισας υπο του αρχιερεως πεφωνησθαι
παραγινεται προς αυτον. ου φα 1.47 μενου δε καλεσαι του αρχιερεως, ο θεος εις τρις
τουτο ποιει. και Ἠλις διαυγασθεις φησι προς αυτον "αλλ' εγω μεν, Σαμουηλ, σιγην
ως και το πριν ηγον, θεος δ' εστιν ο καλων. αλλα σημαινε προς αυτον, οτι
παρατυγχανω." και του θεου φθεγξαμενου παλιν ακουσας ηξιου λαλειν επι τοις
χρωμενοις· ου γαρ υστερησειν αυτον εφ' οις αν θελησειε διακονιας. και ο θεος
"επει"2 φησι "παρατυγχανεις, μανθανε συμφοραν Ἰσραηλιταις εσομενην λογου
μειζονα και πιστεως τοις παρατυγχανουσι, και τους Ἡλει παιδας ημεραι μιαι
τεθνηξομενους, και την ιερωσυνην μετελευσομενην εις την Ἐλεαζαρου οικιαν· Ἡλις
γαρ της εμης θεραπειας μαλλον τους υιους και παρα το συμφερον αυτοις ηγαπησεν."
ταυτα βιασαμενος ορκοις ειπειν αυτωι τον προφητην † (ου γαρ εβουλετο λυπειν
αυτον λεγων) ετι μαλλον βεβαιοτεραν εχειν* προσδοκιαν της των τεκνων
απωλειας. Σαμουηλου δ' ηυξετο επι πλειον η δοξα, παντων ων προεφητευσεν
αληθινων βλεπομενων. 16. Ὅτι του Σαμουηλ του προφητου οι υιοι κακοι γενομενοι
εγενοντο σαφες παραδειγμα και τεκμηριον του μη τον τροπον ομοιους τοις φυσασι
γινεσθαι τινας, αλλα ταχα μεν χρηστους και μετριους εκ πονηρων, τοτε μεν γε
φαυλους εξ αγαθου* παρεσχον αυτους γενομενους. των γαρ του πατρος
επιτηδευματων εκτρεπομενοι και την εναντιαν οδον απελθοντες δωρων και
λημματων αισχρων καθυφιεντο το δικαιον και τας κρισεις ου προς την αληθειαν
αλλα προς το κερδος ποιουμενοι και προς τρυφην και προς διαιτας πολυτελεις
απονενευκοτες πρωτον μεν υπεναντια ταυτα επρασσον τωι θεωι, δευτερον δε τωι
προφητηι πατρι δ' εαυτων, ος πολλην και του το πληθος ειναι δικαιον σπουδην
εισεφερετο και προνοιαν. 17. Ὅτι Ἡλι τωι αρχιερει δια τας των υιων αυτου των δυο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

παρανομιας προεφητευσεν ο θεος διαφθαρησεσθαι τους εκγονους αυτου. 1.48
Σαουλος γαρ ο βασιλευς ωμον ουτως εργον διαπραξαμενος και γενεαν ολην
αρχιερατικην αποσφαξας και μητ' επι νηπιοις λαβων οικτον μητ' επι γερουσιν αιδω,
καταβαλων δε και την πολιν, ην πατριδα και τροφον των ιερεων και προφητων
αυτοθι το θειον επελεξατο και μονην εις το τοιουτους φερειν ανδρας απεδειξε,
μαθειν απασι παρεσχε και κατανοησαι τον ανθρωπινον τροπον, οτι μεχρις ου μεν
εισιν ιδιωται τινες και ταπεινοι τωι μη δυνασθαι χρησθαι τηι φυσει μηδε τολμαν οσα
θελουσιν επιεικεις εισι και μετριοι και μονον διωκουσι το δικαιον και προς αυτο την
πασαν ευνοιαν τε και σπουδην εχουσι. τοτε δε και περι του θειου πεπιστευκασιν, οτι
πασι τοις γινομενοις εν τωι βιωι παρεστι και ου τα εργα μονον οραι τα πραττομενα,
αλλα και τας διανοιας ηδη σαφως οιδεν, αφ' ων μελλει ταυτα εσεσθαι. οταν δε εις
εξουσιαν παρελθωσι και δυναστειαν, τοτε παντ' εκεινα μετεκδυσαμενοι και ωσπερ
επι σκηνηι προσωπεια τα ηθη και τους τροπους απωσαμενοι μεταλαμβανουσι τολμαν,
απονοιαν, καταφρονησιν ανθρωπινων τε και θειων· και οτε μαλιστα δει της
ευσεβειας αυτοις και της δικαιοσυνης, εγγιστα του φθονεισθαι γεγενημενοις και
πασι φανεροις εφ' οις αν νοησωσιν η πραξωσι καθεστωσι, τοθ' ως ουκετι βλεποντος
αυτους του θεου η δια την εξουσιαν δεδιοτος, ουτως εμπαροινουσι τοις πραγμασιν. α
δ' αν φοβηθωσιν ακουσαντες η μισησωσι θελησαντες η στερξωσιν αλογως, ταυτα
κυρια και βεβαια και αληθη και ανθρωποις αρεστα και θεωι δοκουσιν· των δε
μελλοντων λογος αυτοις ουδε εις, αλλα τιμωσι μεν πολλα ταλαιπωρησαντες*,
τιμησαντες δε φθονουσι και παραγαγοντες εις επιφανειαν ου ταυτης αφαιρουνται
μονον τους τετυχηκοτας την επιφανειαν, αλλα δια ταυτην και του ζην επι πονηραις
αιτιαις δι' υπερβολην αυτων απιθανως. κολαζουσιν ουκ επ' εργοις δικης αξιοις αλλ'
επι διαβολαις και κατηγοριαις αβασανιστοις, ουδ' οσους δει τουτο παθειν αλλ' οσους
αποκτειναι δυνανται. τουτο Σαουλος ημιν ο Κισαιου παις, ο πρωτος μετα την
αριστοκρατιαν και την επι τοις κριταις πολιτειαν Ἐβραιων βασιλευσας, φανερον
πεποιηκεν, τʹ αποκτεινας ιερεις και προφητας εκ της προς Ἀβιμελεχον υποψιας,
επικαταβαλων δε αυτοις και την πολιν και τον εν τροπωι τινι ναον σπουδασας
ιερεων και προφητων ερημον κατα 1.49 στησαι, τοσουτους μεν ανελων, μειναι δε
εασας ουδε την πατριδα αυτων προς το και μετ' εκεινους αλλους γενεσθαι. Ὁ δ'
Ἀβιαθαρος ο του Ἀβιμελεχου παις, ο μονος διασωθηναι δυνηθεις εκ του γενους των
υπο Σαουλου φονευθεντων ιερεων, φυγων προς ∆αυιδην την των οικειων αυτου
συμφοραν εδηλωσε και την του πατρος αναιρεσιν. ο δ' ουκ αγνοειν εφη ταυτα περι
αυτους εσομενα ιδων τον ∆ωηκον· υπονοησαι γαρ διαβληθησεσθαι προς αυτου τον
αρχιερεα τωι βασιλει, και της ατυχιας ταυτης αυτοις αυτον ηιτιατο. το μενειν δ'
αυτοθι και συν αυτωι διατριβειν, ως ουκ εν αλλωι τοπωι λησομενον ουτως, ηξιου. 18.
Ὅτι ην τις των Ζιφηνων εκ πολεως Ἐμμα πλουσιος και πολυθρεμματος· τρισχιλιων
μεν γαρ αυτου ποιμνη προβατων ενεμετο, χιλιων δε αιγων. ταυτα ∆αυιδης ασινη
τηρειν τε και αβλαβη παρηγγελλε τοις συν αυτωι και μητε υπο επιθυμιας μητε υπο
ενδειας μητε υπο της ερημιας και του δυνασθαι λανθανειν καταβλαπτειν, τουτων δ'
απαντων επανω τιθεσθαι το μηδενα αδικειν, και το των αλλοτριων απτεσθαι δεινον
ηγεισθαι και προσαντες τωι θεωι. ταυτα δ' εδιδασκεν αυτους οιομενος ανθρωπωι
χαριζεσθαι αγαθωι και ταυτης τυγχανειν αξιωι της προνοιας. ην δε Ναβαλος (τουτο
γαρ ειχεν ονομα) σκληρος και πονηρος τοις επιτηδευμασιν, εκ κυνικης ασκησεως
πεποιημενος τον βιον, γυναικος αγαθης και σωφρονος και το ηθος σπουδαιας
λελογχως. προς ουν τον Ναβαλον τουτον, καθ' ον εκειρε καιρον τα προβατα, πεμψας
ο ∆αυιδης ανδρας ιʹ των συν αυτωι δια τουτων αυτον ασπαζεται και συνευχεται
τουτο ποιειν επ' ετη πολλα· παρασχειν δε εξ ων δυνατος εστιν αυτωι παρεκαλει,
μαθοντι παρα των ποιμενων, οτι μηδεν αυτους ηδικησαμεν, αλλα φυλακες αυτων τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

και των ποιμνιων γεγοναμεν, πολυν εν τηι ερημωι διατριβοντες ηδη χρονον·
μετανοησει δ' ουδεν ∆αυιδηι παρασχομενος. ταυτα δε των πεμφθεντων
διακονησαντων προς τον Ναβαλον, απανθρωπως σφοδρα και σκληρως απηντησεν·
ερωτησας γαρ αυτους τις εστι ∆αυιδης, ως τον υιον ηκουσεν Ἰεσσαιου, "νυν αρα"2
ειπε "μεγαλοφρονουσιν επ' αυτους* οι δραπεται και σεμνυνονται τους δεσποτας
καταλιποντες."2 οργιζεται δ' αυτων φρασαντων ο ∆αυιδης 1.50 και υʹ μεν
ωπλισμενους αυτωι κελευσας επεσθαι, διακοσιους δε φυλακας των σκευων
καταλιπων (ηδη γαρ ειχεν χʹ) επι τον Ναβαλον εβαδιζεν, ομοσας εκεινηι τηι νυκτι τον
οικον αυτου και την κτησιν ολην αφανισειν· ου γαρ αχθεσθαι μονον οτι γεγονεν
αχαριστος εις αυτους, μηδεν επιδους πολληι φιλανθρωπιαι προς αυτον χρησαμενοις,
αλλ' οτι και προσεβλασφημησε και κακως ειπε μηδεν υπ' αυτων λελυπημενος.
∆ουλου δε τινος των τα ποιμνια φυλασσοντων τα του Ναβαλου προς την δεσποιναν
μεν αυτου γυναικα δε εκεινου κατειποντος, οτι πεμψας ο ∆αυιδης αυτης προς τον
ανδρα μηδενος τυχοι των μετριων, αλλα και προσυβρισθειη βλασφημιαις δειναις,
πασηι περι αυτους προνοιαι και φυλακηι των ποιμνιων χρησαμενος· γεγονεναι δε
τουτο επι τωι κακωι τωι του δεσποτου· και ταυτ' εκεινου φησαντος Ἀβιγαια
(προσηγορευετο γαρ ουτως) επισαξασα τους ονους και πληρωσασα παντοιων ξενιων
και μηδεν ειπουσα τανδρι (υπο γαρ μεθης αναισθητος ην) επορευετο προς ∆αυιδην.
καταβαινουσηι δε τα στενα του ορους απηντησε ∆αυιδης μετα υʹ επι Ναβαλον
ερχομενος. θεασαμενη δ' αυτον η γυνη κατεπηδησε και πεσουσα επι προσωπον
προσεκυνει και των μεν Ναβαλου λογων εδειτο μη μνημονευειν (ου γαρ αγνοειν
αυτον ομοιον οντα τωι ονοματι· Ναβαλος δε κατα την των Ἐβραιων γλωτταν
αφροσυνην δηλοι), αυτη* δ' απελογειτο μη θεασασθαι τους πεμφθεντας υπ' αυτου.
"διο συγγινωσκε μοι"2 φησι, "και τωι θεωι χαριν εχε κωλυοντι σε μιανθηναι
ανθρωπινωι αιματι. μενοντα γαρ σε καθαρον εκεινος αυτος εκδικησει παρα των
πονηρων. α γαρ εκδεχεται κακα Ναβαλον, ταυτα και ταις των εχθρων σου κεφαλαις
συμπεσοι· γενου δε ευμενης μοι, κρινας αξιον* του παρ' εμου ταυτα δεξασθαι, και
τον θυμον και την οργην την επι τον ανδρα μου και τον οικον αυτου εις την εμην
τιμην αφες. πρεπει γαρ ημερωι σοι και φιλανθρωπωι τυγχανειν, και ταυτα μελλοντι
βασιλευειν."2 ο δε τα δωρα δεξαμενος "αλλα σε"2 φησιν "ω γυναι, θεος ευμενης
ηγαγε προς ημας τημερον· ου γαρ αν την επερχομενην ημεραν ειδες, εμου τον οικον
Ναβαλου δια τησδε της νυκτος ομοσαντος απολεσαι και μηδενα υμων απολειψειν
απο ανδρος πονηρου και αχαριστου προς εμε και τους εμους εταιρους γενομενου.
νυν δε φθασασα προελαβες καταμειλιξασθαι μου τον θυμον, κηδομενου σου 1.51 του
θεου. αλλα Ναβαλος μεν, καν αφεθηι δια σε της τιμωριας, ου φευξεται την δικην,
αλλ' ο τροπος αυτον απολει, λαβων αιτιαν αλλην."2 Ταυτ' ειπων απολυει την
γυναικα· η δε εις τον οικον ελθουσα και καταλαβουσα τον ανδρα μετα πολλων
ευωχουμενον και κεκαρωμενον ηδη, τοτε μεν ουδεν των γεγενημενων διεσαφει, τηι
δ' επιουσηι νηφοντι απαντα δηλωσασα παρεθηναι και παν εν αυτωι νεκρωθηναι το
σωμα υπο των λογων και της επ' αυτοις λυπης εποιησεν. επιζησας δε δεκα ου
πλειους ημερας τον βιον κατεστρεψεν ο Ναβαλος. ακουσας δ' αυτου την τελευτην ο
∆αυιδης εκδικηθηναι μεν αυτον υπο του θεου καλως ελεγεν· αποθανειν γαρ
Ναβαλον υπο της ιδιας πονηριας και δουναι δικην αυτωι καθαραν εχοντι την δεξιαν·
εγνω δε και τοτε τους πονηρους ελαυνομενους υπο του θεου, και μηδενος των εν
ανθρωποις υπερορωντα, διδοντα δε τοις μεν αγαθοις τα ομοια, τοις δε πονηροις
αξιαν επιφεροντα την ποινην. ο δε ∆αυιδης την αυτου γυναικα εγημεν. 19. Ὅτι
Σαυουλος ο βασιλευς των Ἐβραιων, οτε τον ∆αυιδην εδιωκε και προς Παλαιστινους
συνηθροιζετο στρατειαν, τους μαντεις και τους εγγαστριμυθους και πασαν την
τοιαυτην τεχνην εκ της χωρας εξεβαλεν, εξω των προφητων, ακουσας δε τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

Παλαιστινους ηδη παροντας και εγγιστα Σουνης πολεως εν τωι πεδιωι κειμενης
εστρατοπεδευκοτας, εξωρμησεν επ' αυτους μετα της δυναμεως. και παραγενομενος
προς ορει τινι Γελβουε καλουμενωι βαλλεται στρατοπεδον αντικρυ των πολεμιων.
ταραττει δ' αυτον ουχ ως ετυχεν ιδοντα η των εχθρων δυναμις, πολλη τε ουσα και
της οικειας κρειττων υπονοουμενη· και τον θεον δια των προφητων ηρωτα περι της
μαχης και του περι ταυτην εσομενου τελους προειπειν. ουκ αποκρινομενου δε του
θεου, ετι μαλλον ο Σαουλ κατεδεισεν και την ψυχην κατεπεσε, το κακον, οιον εικος,
ου παροντος αυτωι κατα χειρα του θεου προορωμενος. ζητηθηναι δ' αυτωι κελευει
γυναιον τι των εγγαστριμυθων και τας των τεθνηκοτων ψυχας εκκαλουμενων, ως
ουτω γνωσομενος ει κατα νουν χωρειν αυτωι μελλει τα πραγματα. μηνυθεντος δ'
αυτωι παρα τινος των οικετων ειναι τι γυναιον τοιουτον *** ους ᾔδει πιστο 1.52
τατους οντας, ηκεν εις την Σενδωρον* προς την γυναικα και παρεκαλει μαντευεσθαι
και αναγειν αυτωι ψυχην ουπερ αν αυτος ειποι. της δε γυναικος απομαχομενης και
λεγουσης ου καταφρονησειν του βασιλεως, ος τουτο το γενος των μαντεων
εξηλασεν, ουδ' αυτον δε ποιειν καλως αδικηθεντα μηδεν υπ' αυτης, ενεδρευοντα δε
εις τα κεκωλυμενα ινα δωι δικην, ωμοσε μηδενα γνωσεσθαι, μηδε παρ' αλλων* αγειν
αυτης την μαντειαν, εσεσθαι δ' ακινδυνον. ως δε τοις ορκοις αυτην επεισε μη
δεδιεναι, κελευει την Σαμουηλου ψυχην αναγαγειν αυτωι. η δ' αγνοουσα τον
Σαμουηλον οστις ειη τουτον ανηγαγεν. ο δε προεφητευσε Σαουλωι αυριον
τεθνηξεσθαι, και την βασιλειαν ∆αυιδην εξειν. ο δε Σαουλος ακουσας αφωνος απο
λυπης εγενετο και κατενεχθεις εις τουδαφος, ειτε δια την προσπεσουσαν εκ των
δεδηλωμενων οδυνην ειτε δια την ενδειαν (ου γαρ προσενηνεκτο τροφην τηι
παρελθουσηι ημεραι τε και νυκτι), ραιδιως κατενηνεκτο. μολις δε εαυτου γενομενον
ηναγκασεν η γυνη γευσασθαι, ταυτην αιτουμενη παρ' αυτου την χαριν αντι της
παραβολου μαντειας, ην ουκ εξον αυτηι ποιησασθαι δια τον εξ αυτου φοβον
αγνοουμενου τις ην, ομως υπεστη και παρεσχεν. ανθ' ων παρεκαλει τραπεζαν τε
αυτωι παραθειναι και τροφην, ως αν την ισχυν συλλεξαμενος εις το των οικειων
αποσωθηι στρατοπεδον. αντεχοντα δε και τελεως απεστραμμενον υπο της αθυμιας
εβιασατο και συνεπεισεν. εχουσα δε μοσχον ενα συνηθη της κατ' οικον επιμελειας
αξιουμενον υπ' αυτης, ως γυνη χερνητις και τουτωι μονωι προσαναπαυομενη τωι
κτηματι, κατασφαξασα τουτον και τα κρεα παρασκευασασα τοις οικεταις αυτου και
αυτωι παρατιθησιν. και ο Σαουλ δια της νυκτος ηλθεν εις το στρατοπεδον. ∆ικαιον δε
αποδεξασθαι της φιλοτιμιας την γυναικα, οτι καιπερ τηι τεχνηι κεκωλυμενη
χρησασθαι υπο του βασιλεως, παρ' ης αν αυτηι τα κατα τον οικον ην αμεινω και
διαρκεστερα, και μηδεποτε αυτον προτερον τεθεαμενη ουκ εμνησικακησε της
επιστημης υπ' αυτου καταγνωσθεισης, ουκ απεστραφη δε ως ξενον και μηδεποτ' εν
συνηθειαι γεγενημενον, αλλα συνεπαθησε τε και παρεμυθησατο και προς α διεκειτο
λιαν αηδως προετρεψατο, και το μονον αυτηι παρον ως εν πενιαι, τουτο παρεσχεν
εκτενως και φιλοφρονως, ουθ' υπερ ευεργεσιας αμειβομενη τινος γεγενημενης ουτε
χα 1.53 ριν μελλουσαν θηρωμενη (τελευτησοντα γαρ αυτον ηπιστατο), φυσει των
ανθρωπων η προς τους αγαθον τι παρεσχημενους φιλοτιμουμενων, η παρ' ων αν τι
δυνωνται λαβειν οφελος, τουτους προσθεραπευοντων*. καλον ουν εστι μιμεισθαι
την γυναικα και ποιειν ευ παντας τους εν χρειαι γενομενους και μηδεν
υπολαμβανειν αμεινον μηδε μαλλον τι προσηκειν τωι των ανθρωπων γενει τουτου
μηδ' εφ' ωι τον θεον ευμενη και χορηγον εξομεν των αγαθων. και ταυτα μεν περι της
γυναικος· τον δε πολεσι και εθνεσι και δημοις συμφεροντα λογον και προσηκοντα
τοις αγαθοις, υφ' ου προαχθησονται παντες αρετην διωξειν και δηλουνται* δοξαν
και μνημην αιωνιαν παρασχειν δυνησομενα, ποιησομαι, πολλην και βασιλευσιν
εθνων και αρχουσι πολεων επιθυμιαν και σπουδην των καλων ενθησοντα, και προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

τε τους κινδυνους και τον υπερ των πατριδων θανατον προτρεψομενον, και παντων
καταφρονειν διδαξοντα των δεινων. εχω δ' αιτιαν του λογου τουτου Σαουλον τον
των Ἐβραιων βασιλεα. ουτος γαρ, καιπερ ειδως τα συμβησομενα και τον επικειμενον
θανατον του προφητου προειρηκοτος, ουκ εγνω φυγειν αυτον ουδε φιλοψυχησας
προδουναι μεν τους οικειους τοις πολεμιοις καθυβρισαι δε το της βασιλειας αξιωμα,
αλλα παραδους αυτον πανοικι μετα των τεκνων τοις κινδυνοις καλον̣ ηγησατο ειναι
πεσειν μετα τουτων υπερ των βασιλευομενων μαχομενος, και τους παιδας
αποθανειν μαλλον αγαθους οντας η καταλιπειν επ' αδηλωι το ποδαποι γενησονται
τον τροπον· διαδοχην γαρ και γενος τον επαινον και την αγηρω μνημην εξειν. ουτος
ουν δικαιος και ανδρειος και σωφρων εμοιγε δοκει μονος, και ει τις γεγονε τοιουτος
η γενησεται, την μαρτυριαν επ' αρετηι καρπουσθαι παρα παντων αξιω. τους γαρ μετ'
ελπιδων επι πολεμον εξελθοντας ως και κρατησοντας και σωους επιστρεψοντας,
επειδαν τι διαπραξωνται λαμπρον, ου μοι δοκουσιν καλως ποιειν ανδρειους
αποκαλουντες, οσοι περι των τοιουτων εν ταις ιστοριαις και τοις αλλοις
συγγραμμασιν ειρηκασιν. αλλα δικαιοι μεν εισι κακεινοι τυγχανειν αποδοχης,
ευψυχοι δε και μεγαλοτολμοι και των δεινων καταφρονηται μονοι δικαιως αν
λεγοιντο παντες οι Σαουλον μιμησαμενοι. το μεν γαρ ουκ ειδοτας τι μελλει
συμβησεσθαι κατα τον πολεμον αυτοις μη μαλακισθηναι περι αυτον, αλλ' αδηλωι τωι
μελλοντι παρα 1.54 δοντας αυτους επ' αυτου σαλευειν, ουδ' ουτως γενναιον, καν
εργα πολλα διαπραξαμενοι τυχωσιν· το δε μηδεν εν τηι διανοιαι χρηστον
προσδοκωντας, αλλα προειδοτας ως δει θανειν και τουτο παθειν μαχομενους, ειτα
μηδε φοβηθηναι μηδε καταπλαγηναι το δεινον, αλλ' επ' αυτο χωρησαι
προγινωσκομενον, τουτ' ανδρειου αληθως τεκμηριον εγω κρινω. Σαουλος τοινυν
τουτο εποιησεν, επιδειξας, οτι παντας μεν προσηκε της μετα τον θανατον ευφημιας
γλιχομενους ταυτα ποιειν, εξ ων αν αυτοις ταυτην καταλειποιεν, μαλιστα δε τους
βασιλεας, ως ουκ εξ † ων αυτοις δια το μεγεθος της αρχης ου μονον ου κακοις ειναι
περι τους αρχομενους, αλλ' ουδε μετριως χρηστοις. Ἔτι τουτων πλειω περι Σαουλου
και της ευψυχιας λεγειν εδυναμην, υλην ημιν χορηγησασης της υποθεσεως· αλλ' ινα
μη φανω απειροκαλως αυτου χρωμενος τοις επαινοις, επανειμι παλιν αφ' ων εις
τουτους εξεβην. 20. Ὅτι του ∆αουιδου τους Παλαιστινους νικησαντος εδοξεν αυτωι
συμβουλευσαμενωι μετα των γεροντων και ηγεμονων και χιλιαρχων μεταπεμψασθαι
των ομοφυλων εξ απασης της χωρας προς αυτον τους εν ακμηι της ηλικιας, επειτα
τους ιερεις και Λευιτας και πορευθεντας εις Καριαθαμα μετακομισαι την του θεου
κιβωτον εξ αυτης εις Ἱεροσολυμα και θρησκευειν εν αυτηι λοιπον εχοντας αυτην
θυσιαις και ταις αλλαις τιμαις, αις χαιρει το θειον. ει γαρ ετι Σαουλου βασιλευοντος
ταυτ' επραξαν, ουκ αν δεινον ουδεν επαθον. συνελθοντος ουν του λαου παντος
καθως εβουλευσαντο, παραγινεται ο βασιλευς επι την κιβωτον· ην βασταξαντες εκ
της Ἀμιναδαβου οικιας οι ιερεις και επιθεντες εφ' αμαξαν καινην, ελκειν αδελφοις
τε και παισιν επετρεψαν μετα των βοων. προηγε δε ο βασιλευς και συν αυτωι το
πληθος, υμνουντες τον θεον και αιδοντες παν ειδος μελους επιχωριον, συν τε ηχωι
ποικιλωι κρουματων τε και ορχησεων και ψαλμων, ετι δε και σαλ 1.55 πιγγος και
κυμβαλων, καταγοντες την κιβωτον εις Ἱεροσολυμα. ως δ' αχρι της Χειδονος
αλωνος, τοπου τινος ουτω καλουμενου, προηλθον, τελευται Ὀζας κατ' οργην θεου·
των βοων γαρ επινευσαντων την κιβωτον, εκτειναντος την χειρα και κατασχειν
θελησαντος, οτι μη ων ιερευς ηψατο ταυτης, αποθανειν εποιησεν. ο δε λαος και ο
βασιλευς εδυσφορησαν επι τωι θανατωι του Ὀζα, ο δε τοπος, εν ωι ετελευτησεν, Ὀζα
διακοπη καλειται. δεισας δε ο ∆αυιδης και λογισαμενος, μη ταυτο παθηι τωι Ὀζαι
δεξαμενος την κιβωτον παρ' αυτον εν τηι πολει, εκεινου, διοτι εξετεινε την χειρα,
ουτως αποθανοντος, ουκ εισδεχεται μεν αυτην προς εαυτον εις την πολιν, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εκνευσας εις τι χωριον ανδρος δικαιου, Ὠβεδαμου ονομα, Λευιτου το γενος, παρ'
αυτωι την κιβωτον τιθησιν. επιμενει δ' επι τρεις μηνας ολους αυτοθι και τον οικον
Ὠβεδαμου ηυξησε τε και πολλων αυτωι μετεδωκεν αγαθων. ακουσας δε ο βασιλευς
οτι ταυτα συμβεβηκεν Ὠβεδαμωι, ος εκ πενιας και ταπεινοτητος ευθεως ευδαιμων
και ζηλωτος *** παρα πασιν τοις ορωσιν και πυνθανομενοις την οικιαν αυτου,
θαρσησας ως ουδενος κακου πειραθησομενος την κιβωτον προς αυτον μετακομιζει,
των μεν ιερεων βασταζοντων αυτην, ζʹ δε χορων ους διεκοσμησεν ο βασιλευς
προαγοντων, αυτου δ' εν κινυραι παιζοντος και κροτουντος, ωστε και την γυναικα
Μελχαν, Σαουλου δε θυγατερα, ιδουσαν αυτον τουτο ποιουντα χλευασαι.
εισκομισαντες δε την κιβωτον τιθεασιν υπο την σκηνην, και θυσιας επετελεσε
πολυτελεις και ειρηνικας ανηνεγκεν ειστια τε τον οχλον απαντα, και γυναιξι και
ανδρασι και νηπιοις διαδους κολλυριδα αρτου και εσχαριτην και λαγανιστον* και
μεριδα θυματος. και τον μεν λαον ουτως κατευωχησας επεμψεν, αυτος δε εις τον
οικον τον αυτου παραγενομενος, παραστασα δ' αυτωι Μελχα η γυνη, Σαουλου δε
θυγατηρ, τα τε αλλα αυτωι 1.56 κατηυχετο και παρα του θεου γενεσθαι ᾔτει πανθ'
οσα παρασχειν αυτωι ευμενει δυνατον τυγχανοντι, και δη κατεμεμψατο ως
ακοσμησειεν ορχουμενος ο τηλικουτος βασιλευς και γυμνουμενος υπο της ορχησεως
και εν δουλοις και θεραπαινισιν. ο δ' αν* ουκ αιδεισθαι ταυτα ποιησας εις το τωι θεωι
κεχαρισμενον εφασκεν, ος αυτον και του πατρος αυτης και των αλλων απαντων
προετιμησεν, παιζειν τε πολλακις και χορευσαι μηδενα του δοξαι ταις θεραπαινισιν
αισχρον και αυτηι το γινομενον ποιησαμενος λογον. Ὁρων δε ο βασιλευς ∆αυιδης
κατα πασαν τα πραγματα αυτωι σχεδον ημεραν αμεινω γινομενα εκ της του θεου
βουλησεως, ενομιζεν εξαμαρτανειν αυτον, εμμενων αυτος εν οικοις εκ κεδρου
πεποιημενοις υψηλοις τε και καλλιστοις, την αλλην κατασκευην εχουσι, περιοραν
την κιβωτον εν σκηνηι κειμενην. εβουλετο δε τωι θεωι κατασκευασαι ναον, ως
Μωυσης προειπεν. και περι τουτων Ναθαναι τωι προφητηι διαλεχθεις, επει ποιειν
οτιπερ ωρμηται προσεταξεν αυτον ως του θεου προς απαντ' αυτωι συνεργου
παροντος, ειχεν ηδη περι την του ναου κατασκευην προθυμοτερον. του θεου δε κατ'
εκεινην την νυκτα τωι προφητηι φανεντος, ειπειν τωι ∆αυιδηι, ως την μεν προαιρεσιν
αυτου και την επιθυμιαν αποδεχεται, μηδενος προτερον εις νουν βαλομενου ναον
αυτωι κατασκευασαι, του δε ταυτην την διανοιαν λαβοντος, ουκ επιτρεπειν δε
πολλους πολεμους ηγωνισμενωι και φονωι των εχθρων μεμιασμενωι ποιησαι ναον
αυτωι· μετα μεντοι γε θανατον αυτου γηρασαντος και μακρον ανυσαντος βιον,
εσεσθαι τον ναον υπο του παιδος του μετ' αυτον την βασιλειαν παραληψομενου,
κληθησομενου δε Σολομωνος, ου προστησεσθαι και προνοειν ως πατηρ υιου
κατεπηγγελτο, την μεν βασιλειαν τεκνων εκγονοις φυλαξων †, αν δ' αμαρτων τυχηι,
νοσωι και γης αφοριαι· μαθων ταυτα παρα του προφητου ∆αυιδης, περιχαρης
γενομενος επι τωι τοις εκγονοις αυτου την αρχην διαμενουσαν εγνωκεναι βεβαιως,
και τον οικον αυτου λαμπρον εσομενον και περιβοητον, προς την κιβωτον
παραγινεται και πεσων επι προσωπον ηρξατο προσκυνειν και περι παντων
ευχαριστειν τωι θεωι, ων τε αυτωι παρεσχηκεν εκ ταπεινου και ποιμενος εις
τηλικουτον μεγεθος ηγεμονιας τε και δοξης αναγαγων, ων τε τοις εκγονοις αυτου
καθυπεσχετο. ταυτα ειπων και τον θεον υμνησας απηλλασσετο. 1.57 21. Ὅτι μετα το
παυσαι τον λοιμον απο των Ἐβραιων επι της βασιλειας ∆αουιδου πεμψας ο θεος
Γαδαρον τον προφητην εκελευσεν αυτον αναβηναι παραχρημα εις την αλω του
Ἰεβουσσαιου Ὀροννα και οικοδομησαντα βωμον εκει τωι θεωι θυσιας επιτελεσαι.
∆αυιδης δ' ακουσας ουκ ημελησεν, αλλ' ευθυς επεμψεν επι τον παρηγγελμενον αυτωι
τοπον. Ὀροννας δε τον σιτον αλοων επει τον βασιλεα προσιοντα και τους παιδας
αυτου εθεασατο, προσεδραμεν αυτωι και προσεκυνησεν. ην δε το μεν γενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

Ἰεβουσσαιος, φιλος δ' εν τοις μαλιστα ∆αυιδου, και δια τουτ' ουδεν αυτον ειργασατο
δεινον, οτε την πολιν κατεστρεψατο. του δε Ὀροννα πυθομενου, τι παρειη προς τον
δουλον ο δεσποτης, ειπεν ωνησασθαι παρ' αυτου την αλω, οπως βωμον εν αυτηι
κατασκευασηι τωι Κυριωι και ποιησηι θυσιας. ο δε την αλω ειπε και τα αροτρα και τους
βοας εις ολοκαυτωσιν χαριζεσθαι και τον θεον ηδεως ευχεσθαι την θυσιαν
προσεσθαι. ο δε βασιλευς αγαπαν μεν αυτον της απλοτητος και της μεγαλοψυχιας
ελεγε και δεχεσθαι την χαριν, τιμην δ' αυτον ηξιου λαμβανειν παντων· ου γαρ
δικαιον ειναι προικα θυσιαν επιτελειν. του δε Ὀροννα φησαντος ποιειν ο τι
βουλεται, νʹ σικλων ωνειται παρ' αυτου την αλω. και οικοδομησας τον βωμον
ιερουργησε και ωλοκαυτωσε και θυσιας ανηνεγκεν ειρηνικας. καταπραΰνεται δε
τουτοις το θειον, και παλιν ευμενες γινεται. συνεβη δ' εις τ' εκεινον αγαγειν τον
τοπον Ἄβραμον τον υιον αυτου Ἴσακον ωστε ολοκαυτωσαι και αντι τουτου κριον
πεμφθεντα τυθηναι. ορων δε ο βασιλευς ∆αυιδης της ευχης αυτου τον θεον επηκοον
γεγενημενον και την θυσιαν ηδεως προσδεξαμενον, εκρινε τον τοπον εκεινον ολον
βωμον προσαγορευσαι του λαου παντος και οικοδομησαι ναον τωι θεωι. ταυτην
ευστοχως αφηκεν εις το γενησομενον την φωνην· ο γαρ θεος τον προφητην
αποστειλας προς αυτον εκει ναον ελεγεν οικοδομησειν αυτου τον υιον τον μελλοντα
την βασιλειαν διαδεχεσθαι. 22. Ὅτι ∆αυιδης αριστος εγενετο και πασαν αρετην εχων
ην εδει τωι βασιλει και τοσουτων εθνων σωτηριαν εγκεχειρισμενωι προσειναι.
ανδρειος τε γαρ ην ως ουκ αλλος τις, εν δε τοις υπερ 1.58 των υπηκοων αγωσι
πρωτος επι τους κινδυνους ωρμα, τωι πονειν και μαχεσθαι παρακελευομενος τους
στρατιωτας επι τας πραξεις, αλλ' ουχι τωι προσταττειν ως δεσποτης, νοησαι τε και
συνιδειν και περι των μελλοντων και των ενεστηκοτων οικονομιας ικανωτατος,
σωφρων, επιεικης, χρηστος προς τους εν συμφοραις υπαρχοντας, δικαιος,
φιλανθρωπος, α μονοις εξαιρετα τοις βασιλευσιν ειναι προσηκεν, μηδεν ολως παρα
τοσουτον μεγεθος εξαμαρτων η το περι την Ουριου γυναικα. κατελιπε δε και
πλουτον οσον ουκ αλλος βασιλευς ουτε Ἐβραιων ουτε αλλων εθνων. τελος του ζʹ
λογου. 23. Ὅτι Σουμεΐωι προσεταξεν ο Σολομων οικιαν οικοδομησαντι μενειν εν
Ἱεροσολυμοις αυτωι προσεδρευοντι και μη διαβαινειν τον χειμαρρον Κεδρωνος εχειν
εξουσιαν· παρακουσαντι δε, τουτωι θανατον εσεσθαι το προστιμον. τωι δε μεγεθει της
απειλης και ορκους αυτον προσηναγκασε ποιησασθαι. Σουμεΐος δε χαριν* οις
προσεταξεν αυτωι Σολομων φησας και ταυτα ποιησειν προσομοσας, καταλιπων την
πατριδα την διατριβην εν τοις Ἱεροσολυμοις εποιειτο. διελθοντων δε τριων ετων
ακουσας δυο δουλους αποδραντας αυτον εν Γιττηι τυγχανοντας, ωρμησεν επι τους
οικετας. επανελθοντος δε μετ' αυτων ο βασιλευς αισθομενος, ως και των εντολων
αυτου καταφρονησαντος, και το μειζον, των ορκων του θεου μηδεμιαν ποιησαμενου
φροντιδα, χαλεπως ειχεν και καλεσας αυτον "ου συ"2 φησιν "ωμοσας μη
καταλειψειν με μηδε εξελευσεσθαι ποτ' εκ ταυτης της πολεως εις αλλην; ουκουν
αποδρασηι της επιορκιας δικην, αλλα και ταυτης και ων τον πατερα μου παρα την
φυγην υβρισας τιμωρησομαι σε πονηρον γενομενον, ινα γνωις οτι κερδαινουσιν
ουδεν οι κακοι μη παρ' αυτα ταδικηματα κολασθεντες, αλλα παντι τωι χρονωι, ωι
νομιζουσιν αδεεις ειναι μηδεν πεπονθοτες, αυξεται και γινεται μειζων η κολασις
αυτοις ην* αν παραυτικα πλημμελησαντες εδοσαν."2 και Σουμεΐσον μεν κελευσθεις
ο Βαναιας απεκτεινεν. 1.59 24. Ὅτι τοσαυτη ην † ο θεος Σολομωνι παρεσχε φρονησιν
και σοφιαν, ως τους τε αρχαιους υπερβαλλειν ανθρωπους και μηδε τους Αιγυπτιους,
οι παντων συνεσει διενεγκειν λεγονται, συγκρινομενους λειπεσθαι παρ' ολιγον,
αλλα και πλειστον αφεστηκοτας της βασιλεως φρονησεως ελεγχεσθαι. υπερηρε δε
και διηνεγκε σοφιαι και των κατα τον αυτον καιρον δοξαν εχοντων παρα τοις
Ἐβραιοις επι δεινοτητι. 25. Ὅτι την της Αιγυπτου και Αιθιοπιας τοτε βασιλευουσαν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

σοφιαι διαπεπονημενην και ταλλα θαυμαστην, ακουουσαν την Σολομωνος αρετην
και φρονησιν επιθυμια της οψεως αυτου και των οσημεραι περι των εκει λεγομενων
προς αυτον ηγαγεν. πεισθηναι γαρ υπο της πειρας αλλ' ουχ υπο της ακοης (ην εικος
εστι και ψευδει δοξηι συγκατατιθεσθαι και μεταπεισαι παλιν· ολη γαρ επι τοις
απαγγελλουσι κειται) θελουσα προς αυτον ελθειν διεγνω, μαλιστα και της σοφιας
αυτου βουλομενη λαβειν πειραν αυτη προτεινασα και λυσαι το απορον της διανοιας
βουληθεισα. ηκεν ουν εις Ἱεροσολυμα μετα πολλης δοξης και πλουτου παρασκευης·
επηγαγετο γαρ καμηλους χρυσιου μεστας και αρωματων ποικιλων και λιθου
πολυτελους. ως δ' αφικομενην αυτην ηδεως ο βασιλευς προσεδεξατο, τα τε αλλα
περι αυτην φιλοτιμος ην και τα προβαλλομενα σοφισματα ραιδιως τηι συνεσει
καταλαμβανομενος θαττον η προσεδοκα τις επελυετο. η δ' εξεπλησσετο μεν και την
σοφιαν του Σολομωνος, ουτως υπερβαλλουσαν αυτην και της ακουομενης τηι πειραι
κρειττω μαθουσα, μαλιστα δε θαυμαζει τα βασιλεια του τε καλλους και του
μεγεθους, ουχ ηττον δε της διαταξεως των οικοδομηματων. και γαρ εν αυτηι πολλην
του βασιλεως καθεωρα φρονησιν. υπερεξεπληττε δ' αυτην ο τε οικος ∆ρυμων
επικαλουμενος Λιβανου και η των καθ' ημεραν δειπνων πολυτελεια και τα της
παρασκευης αυτου και διακονιας η τε των υπηρετουντων εσθης και το μετ'
επιστημης αυτων περι την διακονιαν ευπρεπες, ουχ ηκιστα δε και *** καθ' ημεραν
επιτελουμεναι τωι θεωι θυσιαι και το των ιερεων και Λευιτων ταυτα επιμελες. ταυθ'
ορωσα καθ' ημεραν υπερεθαυμαζεν και κατασχειν ου δυνηθεισα την εκπληξιν των
βλεπομενων φανεραν 1.60 εποιησεν αυτην θαυμαστικως διακειμενην· προς γαρ τον
βασιλεα προηχθη λογους ειπειν, υφ' ων ηλεγχθη σφοδρα την διανοιαν επι τοις
προειρημενοις ηττημενη. "παντα μεν"2 γαρ ειπεν, "ω βασιλευ, τα δι' ακοης εις
γνωσιν ερχομενα μετ' απιστιας παραγινεται· των δε σων αγαθων, ων αυτος τε εχεις
εν εαυτωι, λεγω δε την σοφιαν και την φρονησιν, και ων η βασιλεια σοι διδωσιν, ου
ψευδης αρα η φημη προς ημας διηλθεν, αλλ' ουσα αληθης πολυ καταδεεστεραν την
ευδαιμονιαν απεφηνεν ης ορω νυν παρουσα. τας μεν γαρ ακοας πειθειν επεχειρει
μονον, το δε αξιωμα των πραγματων ουχ ουτως εποιει γνωριμον ως η οψις αυτο και
το παρ' αυτοις ειναι συνιστησιν. εγω γουν ουδε τοις επαγγελλομενοις δια πληθος
και μεγεθος ων επυνθανομην πιστευουσα πολλωι πλειω τουτων ιστορησα, και
μακαριον τε τον Ἐβραιων λαον κρινω δουλους τε τους σους και φιλους, οι καθ'
ημεραν της σης σοφιας ακροωμενοι διατελουσιν. ευλογησειεν αν τις τον θεον
αγαπησαντα τηνδε την χωραν και τους εν αυτηι κατοικουντας ουτως ωστε σε
ποιησαι βασιλεα."2 26. Ὅτι Σολομων γενομενος παντων βασιλεων ενδοξοτατος και
θεοφιλεστατος και φρονησει και πλουτωι διενεγκων των προ αυτου την Ἐβραιων
αρχην εσχηκοτων ουκ επεμεινε τουτοις αχρι τελευτης, αλλα καταλιπων την των
πατριων εθισμων φυλακην ουκ εις ομοιον οις προειρηκαμεν αυτου τελος
κατεστρεψεν. εις δε γυναικας εμμανης και την των αφροδισιων ακρασιαν ου ταις
επιχωριοις μονον ηρεσκετο, πολλας δε και εκ των αλλοτριων εθνων γημας, Σιδωνος
και Τυρου και Ἀμμανιτιδος και Ἰδουμαιας, παρεβη μεν τους Μωσεως νομους, ος
απηγορευσε συνοικειν ουχ ομοφυλοις, τους τε εκεινων ηρξατο θρησκευειν θεους,
ταις γυναιξι και τωι προς αυτας ερωτι χαριζομενος, τουτ' αυτου* προυπιδομενου του
νομοθετου, προειποντος μη γαμειν τας αλλοτριοχωρους, ινα μη τοις ξενοις
επιπλακεντες εθεσι των πατριων αποστωσιν μηδε τους εκεινων σεβωσι θεους,
παρεντες τιμαν τον ιδιον. αλλα τουτων μεν κατημελησεν υπενεχθεις εις ηδονην
αλογιστον Σολομων, αγαγομενος δε γυναικας αρχοντων και διασημων θυγατερας
επτακοσιας τον αριθμον και παλλακας τʹ, προς δε ταυταις και 1.61 την του βασιλεως
των Αιγυπτιων θυγατερα, ευθυς μεν εκρατειτο προς αυτων, ωστε μιμεισθαι τα παρ'
εκεινων, και της ευνοιας και φιλοστοργιας ηναγκαζετο παρεχειν αυταις δειγμα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

βιουν ως αυταις πατριον ην· προβαινουσης δε της ηλικιας και του λογισμου δια τον
χρονον ασθενουντος αντεχειν προς την μνημην των επιχωριων επιτηδευματων, ετι
μαλλον του ιδιου θεου κατωλιγωρησεν, τους δε των γαμων των επεισακτων τιμων
διετελει. και προ τουτων δε αμαρτειν αυτον ετυχε και σφαληναι περι την φυλακην
των νομιμων, οτε των χαλκων βοων ομοιωματα κατεσκευασε τωι* υπο τηι θαλαττηι
αναθηματι και των λεοντων των περι τον θρονον τον ιδιον· ουδε γαρ αυτα ποιειν
οσιον ειργασατο. καλλιστον δ' εχων και οικειον παραδειγμα της αρετης τον πατερα
και την εκεινου δοξαν, ην αυτωι συνεβη καταλιπειν δια την προς τον θεον ευσεβειαν,
ου μιμησαμενος αυτον, και ταυτα δις αυτωι του θεου κατα τους υπνους φανεντος και
τον πατερα μιμεισθαι παραινεσαντος, ακλεως απεθανεν. ηκεν ουν ο προφητης υπο
του θεου πεμφθεις, ουτε λανθανειν αυτον επι τοις παρανομημασι λεγων ουτ' επι
πολυ χαιρησειν τοις πραττομενοις απειλων, αλλα ζωντος μεν ουκ αφαιρεθησεσθαι
την βασιλειαν, επει ∆αυιδηι το θειον υπεσχετο διαδοχον αυτον ποιησειν εκεινου,
τελευτησαντος δε τον υιον αυτου ταυτα διαθησειν, ουχ απαντα μεν τον λαον
αποστησας αυτου, ιʹ δε μονας φυλας παραδους αυτου τωι δουλωι, δυο καταλιπων τωι
υιωνωι του ∆αυιδου, δι' αυτον εκεινον, οτι τον θεον ηγαπησεν, και δια την πολιν
Ἱεροσολυμα, εν ηι ναον εχειν εβουληθη. Ταυτ' ακουσας Σολομων ηλγησεν και
σφοδρως συνεχυθη, παντων αυτωι σχεδον των αγαθων, εφ' οις ζηλωτος ην, εις
μεταβολην ερχομενων πονηραν. ου πολυς δε διηλθε χρονος αφ' ου κατηγγειλεν ο
προφητης αυτωι τα συμβησομενα, και πολεμιον επ' αυτον ευθυς ηγειρεν ο θεος,
Ἄδερον μεν ονομα, την δ' αιτιαν της εχθρας λαβοντα τοιαυτην. παις ουτος ην,
Ἰδουμαιος γενος, εκ βασιλικων σπερματων. καταστρεψαμενου δε την Ἰδουμαιαν
Ἰωαβου 1.62 του ∆αυιδου στρατηγου και παντας τους εν ακμηι και φερειν οπλα
δυναμενους διαφθειραντος μησιν εξ, φυγων ηκε προς Φαραω των Αιγυπτιων
βασιλεα. ο δε φιλοφρονως αυτον υποδεξαμενος οικον τε αυτωι διδωσι και χωραν εις
διατροφην και γενομενον εν ηλικιαι λιαν ηγαπα, ως και της γυναικος αυτωι δουναι
προς γαμον την αδελφην, ονομα Θαφινην, εξ ης υιος γενναται αυτωι και τοις του
βασιλεως παισι συνανετραφη. ακουσας ουν τον ∆αυιδου θανατον εν Αιγυπτωι και
τον Ἰωαβου, προσελθων εδειτο του Φαραωνος επιτρεπειν αυτωι βαδιζειν εις την
πατριδα. του δε βασιλεως ανακριναντος, τινος ενδεης ων η τι παθων εσπουδακε
καταλιπειν αυτον, τοτε μεν ουκ αφειθη, υστερον δε καθ' ον ηδη καιρον Σολομωνι τα
πραγματα κακως ειχε δια τας προειρημενας αιτιας και παρανομιας και την οργην
την επ' αυτοις, του θεου συγχωρησαντος τωι Φαραωι Ἄδερος ηκεν εις την Ἰδουμαιαν.
ος της Συριας βασιλευσας κατετρεχε την των Ἰσραηλιτων χωραν· επιτιθεται δε
Σολομωνι και των ομοφυλων τις Ἱεροβοαμος υιος Ναβαταιου. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ
ἘΠΙΒΟΥΛΗΣ. 27. Ὅτι Ἱεροβοαμος κατασκευασας βασιλειον εν Σικιμωι πολει, εν
ταυτηι την διαιταν ειχε· κατεσκευασε δε και εν Φανουηλ πολει λεγομενηι. μετ' ου
πολυ δε της σκηνοπηγιας εορτης ενιστασθαι μελλουσης, λογισαμενος, ως εαν
επιτρεψηι τωι πληθει προσκυνησαι τον θεον εις Ἱεροσολυμα πορευθεντι και εκει την
εορτην διαγαγειν, μετανοησαν ισως και δελεασθεν υπο του ναου και της θρησκειας
της εν αυτωι του θεου καταλειψει μεν αυτον προσχωρησει δε τωι πρωτωι βασιλει, και
κινδυνευσει τουτου γενομενου την ψυχην αποβαλειν, επιτεχναται τι τοιουτον. δυο
ποιησας δαμαλεις χρυσας και οικοδομησας ναΐσκους τοσουτους ενα μεν εν Βεθηληι
πολει τον ετερον δε εν ∆ανηι (η δε εστιν προς ταις πηγαις του μικρου Ἰορδανου),
τιθησι τας δαμαλεις εν εκατερωι 1.63 των εν ταις πολεσι ναΐσκωι· και παραινει αυτους
θυσαι ταυταις. ΖΗΤΕΙ ἘΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ∆ΗΜΗΓΟΡΙΩΝ. 28. Ὅτι κηδευσας τον προφητην
τον βρωθεντα υπο του λεοντος δια την παρακοην ο ψευδοπροφητης πονηρος ων και
ασεβης προσεισι τωι Ἱεροβοαμωι και "τι δηποτε ταραχθεις"2 ειπεν "υπο των του
ανοητου λογων"2, τον προφητην λεγων. ως δε τα περι το θυσιαστηριον αυτωι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

την αυτου χειρα διηγησατο ως εναρκησε, θειον αληθως και προφητην αριστον
αποκαλων, ηρξατο ταυτην αυτου την δοξαν αναλυειν κακουργων και πιθανοις περι
των γεγενημενων χρωμενος λογοις βλαπτειν αυτων την αληθειαν. επιχειρει γαρ
πειθειν αυτον ως υπο κοπου μεν η χειρ αυτου ναρκησειε, βασταζουσα τας θυσιας, ειτ'
ανεθεισα παλιν εις την αυτης επανελθοι φυσιν, το δε θυσιαστηριον καινον και
δεξαμενον θυσιας πολλας και μεγαλας ραγειη και πεσοι δια βαρος των
επενηνεγμενων. εδηλου δ' αυτωι και τον θανατον του τα σημεια ταυτα
προειρηκοτος, ως υπο λεοντος απολοιτο· ουτως ουδεν ουτ' ειχεν ουτ' εφθεγξατο
προφητου. ταυτ' ειπων πειθει τον βασιλεα και την διανοιαν αυτου τελεως
αποστρεψας απο του θεου και των θειων εργων και δικαιων επι τας ασεβεις πραξεις
παρωρμησεν. ουτω δ' εξυβρισεν εις το θειον και παρηνομησεν ως ουδεν αλλο καθ'
ημεραν ζητειν η τι καινον και μιαρωτερον των ηδη τετολμημενων εργασηται. 29.
Ὅτι συνηλθον οι παρα πασι τοις Ἰσραηλιταις ιερεις προς Ῥοβοαμον, τον υιον
Σολομωνος, τον βασιλεα των δυο φυλων, και οσοι Λευιται και ει τινες αλλοι του
πληθους ησαν αγαθοι και δικαιοι, κατελειπον τας αυτων πολεις, ινα θρησκευσωσιν
εν Ἱεροσολυμοις τον θεον· ου γαρ ηδεως ειχον προσκυνειν αναγκαζομενοι τας
δαμαλεις, ας Ἱεροβοαμος κατεσκευασεν. 30. Ὅτι Ἱεροβοαμος ο βασιλευων των δεκα
φυλων ου διελειπεν εις τον θεον εξυβριζων, αλλα καθ' ημεραν επι των υψηλων
βωμους ανιστας και ιερεις εκ του πληθους αποδεικνυς διετελει. Ταυτα δ' εμελλεν
ουκ εις μακραν τα ασεβηματα και την υπερ 1.64 αυτων δικην εις την αυτου κεφαλην
και πασης αυτου της δωρεας* τρεψειν το θειον. καμνοντος δ' αυτωι κατ' εκεινον
καιρον του παιδος, ον Ὀβιμην εκαλουν, την γυναικα αυτου προσεταξε την στολην
αποθεμενην και σχημα λαβουσαν ιδιωτικον πορευθηναι προς Ἀχιαν τον προφητην
(ειναι γαρ θαυμαστον ανδρα περι των μελλοντων προειπειν· και γαρ περι της
βασιλειας αυτωι τουτον δεδηλωκεναι), παραγενομενην δ' εκελευσεν ανακρινειν ως
ξενην περι του παιδος ει διαφευξεται την νοσον. η δε μετασχηματισαμενη, καθως
αυτηι προσεταξεν ο ανηρ, ηκεν εις την πολιν, ενθα διετριβεν ο Ἀχιας. και μελλουσης
εις την οικιαν αυτου εισιεναι, τας οψεις ημαυρωμενου δια το γηρας, επιφανεις ο
θεος αμφοτερα αυτωι μηνυει, την τε Ἱεροβοαμου γυναικα προς αυτον αφιγμενην, και
τι δει περι ων παρεστιν αποκρινασθαι. παριουσης δε της γυναικος εις την οικιαν ως
ιδιωτιδος και ξενης ανεβοησεν "εισελθε, ω γυναι Ἱεροβοαμου. τι κρυπτεις σαυτην;
τον γαρ θεον ου λανθανεις, ος αφιξομενην τε μοι φανεις εδηλωσε και προσεταξε
τινας ποιησομαι τους λογους."2 απελθουσαν ουν προς τον ανδρα εφραζεν αυτωι
ταυτα λεγειν· "επει σε μεγαν εκ μικρου και μηδενος οντος εποιησα και αποσχισας
την βασιλειαν απο του ∆αυιδου γενους σοι ταυτην εδωκα, συ δε τουτων
ημνημονησας και την εμην θρησκειαν καταλιπων χωνευτους θεους κατασκευασας
εκεινους ετιμας, ουτως σε παλιν καθαιρησω και παν εξολοθρευσω σου το γενος και
κυσι και ορνισι βοραν γενεσθαι ποιησω. βασιλευς γαρ εξεγειρεται τις υπ' εμου του
λαου παντος, ος ουδεν απολειψει του Ἱεροβοαμου γενους. μεθεξειν* δε της τιμωριας
και το πληθος εκπεσον της αγαθης γης και διασπαρεν εις τους περαν Ευφρατου
τοπους, οτι τοις του βασιλεως ασεβημασι κατηκολουθησεν και 1.65 τους υπ' αυτου
γενομενους προσκυνει θεους, την εμην θυσιαν εγκαταλιπον. συ δε, ω γυναι, ταυτα
παραγγελλουσα σπευδε προς τον ανδρα. τον δε υιον καταληψηι τεθνηκοτα· σου γαρ
εισιουσης εις την πολιν απολειψει το ζην αυτον. ταφησεται δε κλαυθεις υπο του
πληθους παντος, κοινωι τιμηθεις πενθει· και γαρ μονος των εκ του Ἱεροβοαμου
γενους αγαθος ουτος ην."2 ταυτα προφητευσαντος εκπηδησασα η γυνη τεταραγμενη
και τωι του παιδος θανατωι περιαλγης, θρηνουσα δια της οδου και την μελλουσαν του
τεκνου κοπτομενη τελευτην αθλια του παθους ηπειγετο κακοις αμηχανοις και
σπουδηι μεν ατυχει χρωμενη δια τον υιον (εμελλεν γαρ αυτον επειχθεισα θαττον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

οψεσθαι νεκρον) αναγκαιαι δε δια τον ανδρα. και παραγενομενη τον μεν
εκπεπνευκοτα ευρεν, τωι δε βασιλει παντα απηγγειλεν. Ὁ δε Ἱεροβοαμος υπ' ανοιας
ουδεν τουτων εφροντισεν, αλλ' επι τον του Ῥοβοαμου υιον εστρατευσεν. 31. Ὅτι
Ἰεζαβελ η γυνη του Ἀχααβ του βασιλεως γυναιον ηνδραστηριον και τολμηρον, εις
τοσαυτην δ' ασεβειαν και μανιαν προεπεσεν ωστε και ναον τωι Τυριων και Σιδωνιων
θεωι κατασκευασαι, ον Βελη* προσηγορευσεν και αυτος δ' ο Ἀχααβος ανοιαι και
πονηριαι παντας τους προ αυτου υπερβεβηκεν. 32. Ὅτι επι Ἀχααβου του βασιλεως
των Ἰσραηλιτων Ναβουθος τις ην, εξ Ἰζαρου πολεως, αγρογειτων ων του βασιλεως,
παρακαλουντος αυτον αποδοσθαι τιμης οσης βουλεται τον πλησιον αυτου των ιδιων
αγρον, ινα συναψας εν αυτο ποιησηι κτημα, ει δε μη βουλοιτο χρηματα λαβειν,
επιτρεψαντος εκλεξασθαι των αγρων τινα των εκεινου, τουτο μεν ου φησι ποιησειν,
αυτος δε την ιδιαν καρπωσεσθαι γην, ην εκληρονομησε του πατρος. λυπηθεις δ' ως
εφ' υβρει τωι μη ταλλοτρια λαβειν ο βασιλευς ουτε λουτρον προσηνεγκατο ουτε
τροφην. της δε Ἰεζαβελης 1.66 της γυναικος αυτου πυνθανομενης, ο τι λυπειται και
μητε λουεται μητε αριστον αυτωι παρατιθεται μητε δειπνον, διηγησατο αυτηι την
Ναβουθου σκαιοτητα και ως χρησαμενος επιεικεσι προς αυτον λογοις και βασιλικης
εξουσιας υποδεεστεροις υβρισθειη, μη τυχων ων ηξιου. η δε μη μικροψυχειν επι
τουτοις παρεκαλει, παυσαμενον δε της λυπης επι την συνηθη τραπεσθαι του
σωματος προνοιαν· μελησειν γαρ αυτηι περι της Ναβουθου τιμωριας. και παραχρημα
πεμπει γραμματα προς τους υπερεχοντας των Ἰσραηλιτων εκ του Ἀχααβου
ονοματος, νηστευσαι τε κελευουσα και ποιησαμενους εκκλησιαν προκαθισαι μεν
αυτων Ναβουθον (ειναι γαρ αυτον γενους επιφανους), παρασκευασαμενους δε τρεις
τολμηρους τινας καταμαρτυρησοντας αυτου, ως τον θεον τε ειη βλασφημησας και
τον βασιλεα, καταλευσαι και τουτωι διαχρησασθαι τωι τροπωι. και Ναβουθος μεν, ως
εγραψεν η βασιλισσα, ουτω καταμαρτυρηθεις βλασφημησας τον θεον και Ἀχααβον,
βαλλομενος υπο του πληθους απεθανεν· ακουσασα δε ταυτα η Ἰεζαβελα εισεισι προς
τον βασιλεα και κληρονομειν του Ναβουθου αμπελωνα προικα εκελευσεν. ο δε
Ἀχααβος ησθη τοις γεγενημενοις και αναπηδησας απο της κλινης οψομενος ηκε τον
αμπελωνα τον Ναβουθου. αγανακτησας δε ο θεος πεμπει τον προφητην Ἡλιαν εις το
Ναβουθου χωριον, Ἀχααβωι συμβαλουντα και περι των πεπραγμενων ερησομενον, ο
τι κτεινας τον αληθη δεσποτην του χωριου κληρονομησειεν αυτος αδικως. ως δ' ηκε
προς αυτον, ειποντος του βασιλεως ο τι βουλεται χρησασθαι αυτωι (αισχρον γαρ
ειναι υπο αμαρτηματι ληφθηναι υπ' αυτου), κατ' εκεινον εφη τον τοπον, εν ωι τον
Ναβουθου νεκρον απο κυνων δαπανηθηναι συνεβη, το τε αυτου αιμα και το της
γυναικος χυθησεσθαι, και παν αυτου το γενος απολεισθαι, τοιαυτα ασεβησαι
τετολμηκοτος και παρα τους πατριους νομους πολιτην αδικως ανηιρηκοτος. Ἀχααβωι
δε λυπη των πεπραγμενων εισηλθε και μεταμελος γενομενος και σακκιον ενδυ 1.67
σαμενος γυμνοις τοις ποσι διηγεν, ουχ απτομενος τροφης, ανθομολογουμενος δε τα
ημαρτημενα και τον θεον ουτως εξευμενιζων. ο δε ζωντος μεν αυτου προς τον
προφητην ειπεν υπερβαλεσθαι την τε του γενους τιμωριαν, επει τοις τετολμημενοις
μετανοει, τελεσειν δε την απειλην επι τωι υιωι του Ἀχααβου. ο δε προφητης ταυτ'
εδηλωσε τωι βασιλει. 33. Ὅτι Ὀχοζιας βασιλευς των Ἰσραηλιτων εν Σαμαρειαι
εχωντην διαιταν πονηρος ην, κατα παντα ομοιος τοις γονευσιν αμφοτεροις και
Ἱεροβοαμωι τωι πρωτωι παρανομησαντι και τον λαον απαταν αρξαμενωι. 34. Ὅτι και
Ἰωραμος ο Ὀχοζιου υιος βασιλευς Ἰσραηλ πασηκακιας και πονηριας αναπλεως και
ασεβης· ην δε τα αλλα δραστηριος. 35. Ὅτι Ἰωασος βασιλευς Ἱεροσολυμων μετα
θανατον Ἰωδαοτου αρχιερεως προεδωκε την επιμελειαν την προς τον θεον.
συνδιεφθαρησαν δε αυτωι και οι του πληθους πρωτευοντες, ωστε πλημμελειν εις τα
δικαια και νενομισμενα παρ' αυτοις αριστα ειναι. δυσχερανας δ' ο θεος επι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

μεταβοληι του βασιλεως και των αλλων πεμπει τους προφητας διαμαρτυρησομενους
τε τα πραττομενα και παυσοντας της πονηριας αυτους. οι δε ισχυρον ερωτα και
δεινην επιθυμιαν αρα ταυτης ειχον, ως μητε οσοι* προ αυτων εξυβρισαντες εις τα
νομιμα πανοικι κολασθεντες επαθον μηθ' οσοι* προφηται προυλεγον πεισθεντες
μετανοησαι και μετελθειν εξ ων εις εκεινα παρανομησαντες ετραπησαν· αλλα και
Ζαχαριαν υιον του αρχιερεως Ἰωδαου λιθοις ο βασιλευς εκελευσε βληθεντα
αποθανειν εν τωι ιερωι, των του πατρος αυτου ευεργεσιων επιλαθομενος, διοτι του
θεου προφητευειν αυτον αποδειξαν 1.68 τος στας εν μεσωι τωι πληθει συνεβουλευεν
αυτωι τε και τωι βασιλει τα δικαια πραττειν, και οτι τιμωριαν μεγαλην υφεξουσι
προυλεγεν μη πειθομενοι. τελευτων μεντοι γε Ζαχαριας μαρτυρα και δικαστην ων
επασχε τον θεον εποιειτο αντι χρηστης συμβουλιας, και ων ο πατηρ αυτου παρεσχεν
Ἰωασωι, πικρως και βιαιως απολλυμενος. 36. Ὅτι Ἱεροβοαμος ετερος εβασιλευσε των
Ἰσραηλιτων ετη μʹ·ος τα μεν εις τον θεον υβριστης ην και παρανομος δεινως
εγενετο, ειδωλα τε σεβομενος και πολλοις ατοποις και ξενοις εγχειρων εργοις. και
τωι λαωι των Ἰσραηλιτων μυριων κακων αιτιος υπηρχεν. 37. Ὅτι Ὀζιας ο του
Ἀμασιου υιος αγαθος ην και δικαιοςτην φυσιν και μεγαλοφρων και προνοησαι των
πραγματων φιλοπονωτατος, και πολλους πολεμους ενικησεν. και παντα μεχρι των
Αιγυπτιων ορων χειρωσαμενος των Ἱεροσολυμων ηρχετο ποιεισθαι το λοιπον την
επιμελειαν. οσα γαρ των τειχων η υπο του χρονου κατεβεβλητο η υπο της ολιγωριας
των προ αυτου βασιλεων, ταυτα τε ανωικοδομει και κατεσκευαζεν, οσα τε ην
κατεσκαμμενα υπο του των Ἰσραηλιτων βασιλεως, οτε τον πατερα αυτου λαβων
αιχμαλωτον Ἀμασιαν εισηλθεν εις την πολιν. προσωικοδομησε δε και πυργους
πολλους νʹ πηχων και ρʹ. και φρουρους ενετειχισε τοις ερημοις χωριοις και πολλους
οχετους ωρυξεν υδατων. ην δ' αυτωι και υποζυγιων και των αλλων θρεμματων
απειρον τι πληθος· ευφυης γαρ ην η χωρα προς νομας. γεωργικος δ' ων σφοδρα της
γης επεμελειτο, φυτοις αυτην και παντοδαποις τιθηνων σπερμασι. στρατιας δ' ειχεν
επιλεκτου περι αυτον μυριαδας ζʹ λʹ, 1.69 ης ηγεμονες ησαν και ταξιαρχοι και
χιλιαρχοι γενναιοι και την αλκην ανυποστατοι, τον αριθμον δισχιλιοι. διεταξεν δ'
εις φαλαγγας την ολην στρατιαν και ωπλισε ρομφαιαν δους εκαστωι και θυρεους και
θωρακας χαλκους και τοξα και σφενδονας. ετι δε και προς τουτοις μηχανηματα
πολλα προς πολιορκιαν κατεσκευασε, πετροβολα τε και δορυβολα και αρπαγας και
οσα τουτοις ομοια. Γενομενος δ' εν ταυτηι τηι συνταξει και παρασκευηι διεφθαρη την
διανοιαν υπο τυφου και χαυνωθεις θνητηι περιουσιαι της αθανατου και προς απαντα
διαρκους τον χρονον ισχυος ωλιγωρησεν (αυτη δ' ην η προς τον θεον ευσεβεια και
το τηρειν τα νομιμα), ωλισθε δ' υπ' ευπραξιας και κατηνεχθη προς τα του πατρος
αμαρτηματα, προς α κακεινον η των αγαθων λαμπροτης και το μεγεθος των
πραγματων, ου δυνηθεντα προστηναι καλως αυτων, ηγαγεν. ενστασης δ' ημερας
επισημου και πανδημον εορτην εχουσης, ενδυς ιερατικην στολην εισηλθεν εις το
τεμενος, επιθυσιασων επι του χρυσου βωμου τωι θεωι. του δε αρχιερεως Ἀζαριου και
των οντων συν αυτωι ιερεων πʹ κωλυοντος (αυτωι ου γαρ εξον επιθυειν ειπαν, μονοις
δ' εφειται τουτο ποιειν τοις εκ του Ἀαρωνος γενους), καταβοωντος δ' εξιεναι και μη
παρανομειν εις τον θεον, οργισθεις ηπειλησεν αυτοις θανατον, ει μη την ησυχιαν
αξουσι. μεταξυ δε σεισμος εκλονησε την γην μεγας, και διασταντος του ναου φεγγος
ηλιου λαμπροτερον εξελαμψε και τηι του βασιλεως οψει προσεπεσεν, ως τον μεν
ευθεως λεπραν επιδραμειν, προ δε της πολεως, προς τηι καλουμενηι Ἀπορρωγηι, του
ορους απορραγηναι το ημισυ του κατα την δυσιν και κυλισθεν τεσσαρας σταδιους επι
το ανατολικον ορος στηναι, ως τας τε παροδους εμφραγηναι και τους παραδεισους
τους βασιλικους. επει δε κατειλημμενην την οψιν του βασιλεως υπο της λεπρας
ειδον οι ιερεις, εφραζον τε αυτωι την συμφοραν και εκελευον εξιεναι της 1.70
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

πολεως ως εναγη. ο δε υπ' αισχυνης του συμβεβηκοτος δεινου και του μηκετ' αυτωι
παρρησιαν ειναι το κελευομενον εποιει, της υπερ ανθρωπον διανοιας και της δια
τουτ' εις τον θεον ασεβειας ταλαιπωρον ουτω και οικτραν υπομεινας δικην. και
χρονον μεν τινα διηγεν εξω της πολεως, ιδιωτην αποζων βιον, του παιδος αυτωι
Ἰωθαμου την αρχην παραλαβοντος· επειτα υπο λυπης και αθυμιας τοις γεγενημενοις
απεθανεν. 38. Ὅτι Μανασσης ο υιος Ἐζεκιου του βασιλεως βασιλευσας απερρηξεν
εαυτον των του πατρος επιτηδευματων και την εναντιαν ετραπετο, παν ειδος
πονηριας επιδειξαμενος εν τωι τροπωι και μηδεν ασεβες παραλιπων, αλλα
μιμουμενος τας των Ἰσραηλιτων παρανομιας, οι εις τον θεον εξαμαρτανοντες
απωλοντο· μιαναι δε και τον ναον ετολμησε του θεου και την πολιν και την χωραν
απασαν. απο γαρ της εις τον θεον καταφρονησεως ορμωμενος παντας ωμως τους
δικαιους τους εν τοις Ἐβραιοις απεκτεινεν. αλλ' ουδε των προφητων εσχε φειδω και
τουτων δε τινας καθ' ημεραν απεσφαζεν, ως τωι αιματι ρεισθαι τα Ἱεροσολυμα.
λαβων ουν οργην επι τουτοις ο θεος πεμπει προφητας προς τον βασιλεα και το
πληθος, δι' ων αυτοις ηπειλησε τας αυτας συμφορας, αις συνεβη περιπεσειν τους
αδελφους αυτων Ἰσραηλιτας εις αυτον εξυβρισαντας. οι δε τοις μεν λογοις ουκ
επιστευον, παρ' ων ηδυναντο κερδησαι το μηδενος πειραθηναι κακου, τοις δ' εργοις
εμαθον αληθη τα περι* των προφητων. Ὡς γαρ τοις αυτοις επεμενον, πολεμον επ'
αυτους εκινει Βαβυλωνιων και Χαλδαιων, οι τουτους διεφθειραν. γενομενος δε ο
Μανασσης τοις εχθροις υποχειριος, τοτε συνεις, εν οιοις κακοις εστι, και παντων
αιτιον εαυτον νομιζων εδειτο του θεου παρασχειν αυτωι φιλανθρωπον και ελεημονα
τον πολεμιον. χαριζεται δε τουτο της ικεσιας επακουσας αυτωι, και παλιν εις την
οικειαν ο Μανασσης απολυθεις υπο του Βαβυλωνιων βασιλεως ανασωζεται.
γενομενος δ' εις τα Ἱεροσολυμα των μεν προτερων αμαρτηματων περι τον θεον και
την μνημην εσπουδαζεν, ει δυνατον αυτωι γενοιτο, της ψυχης εκβαλειν, ων
επιβουλευειν ωρμησεν και πασηι χρησθαι περι αυτον δεισιδαιμονιαι. και τον ναον
ηγνισε και την πολιν εκαθηρε, και προς μονωι το λοιπον ην το χαριν τε της σω 1.71
τηριας εκτεινειν* τωι θεωι και διατηρειν αυτον ευμενη προς ολον τον βιον. ταυτα δε
πραττειν και το πληθος εδιδασκεν μεμαθηκως, οιαι παρα μικρον εχρησατο συμφοραι
δια την εναντιαν πολιτειαν. επισκευασας δε και τον βωμον τας νομιμους θυσιας
επιτελει καθως διεταξατο Μωσης. διοικησαμενος δε τα περι την θρησκειαν ον δει
τροπον και της των Ἱεροσολυμων ασφαλειας προενοησεν και τα παλαια τειχη μετα
πολλης επισκευασαι σπουδης και ετερον αυτοις επιβαλειν, αναστησαι τε πυργους
υψηλοτατους, τα τε προ της πολεως φρουρια τοις τ' αλλοις και δη και σιτιων
παντων εις αυτα χρησιμων *** οχυρωτερα ποιησαι. αμελει δε τηι προς ταυτα
μεταβοληι χρησαμενος, ουτω τον μεταξυ διηγε βιον ως μακαριστος ειναι και
ζηλωτος εξ εκεινου του χρονου λογιζομενος, αφ' ου τον θεον ευσεβειν ηρξατο. 39.
Ὅτι Ἰωσιας ο βασιλευς την φυσιν αριστος υπηρχε και προς αρετην ευ γεγονως,
∆αυιδου του βασιλεως επιτηδευματων, και σκοπωι και κανονι της ολης περι τον βιον
επιτηδευσεως εκεινωι κεχρημενος. γενομενος δε ετων ιβʹ την ευσεβειαν και την
δικαιοσυνην επεδειξατο· τον γαρ λαον εσωφρονιζεν και παρηινει της περι των
ειδωλων δοξης ουχι θεων οντων αποσταντας σεβειν τον πατριον θεον, τα τε των
προγονων επισκοπων εργα τα μεν αμαρτηθεντα διωρθου συνετως ως αν
πρεσβυτατος και νοησαι το δεον ικανωτατος, οσα δ' ευρισκεν ευ γεγονοτα και κατα
χωραν, εφυλαττε τε και εμιμειτο. ταυτα δ' επραττε σοφιαι και επινοιαι της φυσεως
χρωμενος, και τηι των πρεσβυτερων πειθομενος συμβουλιαι και παραδοσει. 40. Ὅτι
Σαχχιας ο βασιλευς Ἱεροσολυμων των δικαιων και του δεοντος ην υπεροπτης· και
γαρ την ηλικιαν ησαν ασεβεις περι αυτον, και ο πας οχλος επ' εξουσιας υβριζεν α
ηθελεν· δι' ο και Ἱερεμιας προς αυτον ελθων πολλακις ελεγεν εμαρτυρατο τε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

κελευων τας μεν αλλας ασεβειας και παρανομιας καταλιπειν, προνοειν δε του
δικαιου, και μητε τοις ηγεμοσιν (ειναι γαρ εν αυτοις πονηρους) προσανεχειν, μητε
τοις ψευδοπροφηταις απατωσιν αυ 1.72 τον πεπιστευκεναι, ως ουκετι πολεμησει την
πολιν ο Βαβυλωνιος και ως Αιγυπτιοι στρατευσουσιν επ' αυτον και νικησουσι·
"ταυτα γαρ ουκ αληθη λεγουσιν ουδ' ουτως οφειλοντα γενεσθαι." ο δε Σαχχιας εφ'
οσον μεν ηκουε του προφητου ταυτα λεγοντος, επειθετο αυτωι και συνηιδει πασιν, ως
αληθευουσι και συμφερει αυτωι πεπιστευκεναι· διεφθειραν δε παλιν αυτον οι φιλοι
και διηγον απο του προφητου προς απερ ηθελον. 41. Ὅτι Ναβουχοδονοσωρ ο των
Βαβυλωνιων βασιλευς αιχμαλωτους λαβων τους περι ∆ανιηλ και Ἀνανιαν και
Μισαηλ και Ἀζαριαν τον μεν ∆ανιηλ μετωνομασε Βαλτασαρον, τον δε Ἀνανιαν
Σεδραχην, τον δε Μισαηλ Μισαχον, τον δε Ἀζαριαν Ἀβδεναγω.τουτους ο βασιλευς
εκδιδασκων τα των Χαλδαιων γραμματα δι' υπερβολην ευφυΐας και σπουδης της
περι την παιδευσιν των γραμματων και σοφιας εν προκοπηι γενομενους ειχεν εν τιμηι
και στεργων διετελει. ∆οξαν δε ∆ανιηλωι μετα των συγγενων σκληραγωγειν αυτον
και των απο της βασιλικης τραπεζης εδεσματων απεχεσθαι και καθολου παντων των
εμψυχων απεχεσθαι, προσελθων Ἀσχανηι τωι την επιμελειαν αυτων εμπεπιστευμενωι
ευνουχωι τα μεν παρα του βασιλεως αυτοις κομιζομενα παρεκαλεσεν αυτον
αναλισκειν λαμβανοντα, παρεχειν δ' αυτοις οσπρια και φοινικας εις διατροφην και
ει τι των αψυχων ετερον βουλοιτο· προς γαρ την τοιαυτην διαιταν αυτους
κεκινησθαι, της δ' ετερας περιφρονειν. ο δ' ειναι μεν ετοιμος ελεγεν υπηρετειν
αυτων τηι προαιρεσει, υφορασθαι δε, μη καταδηλοι τωι βασιλει γενηθεντες εκ της του
σωματος ισχνοτητος και της τροπης των χαρακτηρων (συμμεταβαλλειν γαρ αυτοις
αναγκη τα σωματα και τας χροας αμα τηι διαιτηι) και μαλιστα των αλλων παιδων
ευπαθουντων ελεγχθεντες αιτιοι κινδυνου και τιμωριας αυτωι καταστωσιν. εχοντα
τοινυν προς τουτ' ευλαβως τον Ἀσχανην πειθουσιν επι ιʹ ημερας ταυτα παρασχειν
αυτοις πειρας ενεκα, και μη μεταβαλουσης μεν αυτοις της 1.73 των σωματων εξεως
επιμενειν τοις αυτοις, ως ουδεν ετι εις αυτην βλαβησομενων, ει δε μειωθεντας ιδοι
και κακιον των αλλων εχοντας, επι την προτεραν αυτους διαιταν αγειν. ως δε ου
μονον ουδεν αυτους ελυπει την τροφην εκεινην προσφερομενους, αλλα και των
αλλων ευτραφεστεροι τα σωματα και μειζονες εγινοντο, ως τους μεν ενδεεστερους
υπολαμβανειν, οις την βασιλικην ειναι συνεβαινε χορηγιαν, τους δε μετα του
∆ανιηλου δοκειν εν αφθονιαι και τρυφηι πασηι βιουν, εκτοτε μετ' αδειας ο Ἀσχανης
οσα μεν απο του δειπνου καθ' ημεραν συνηθως επεμπεν ο βασιλευς, αυτος
ελαμβανεν, εχορηγει δε αυτοις τα προειρημενα. οι δ' ως και των ψυχων αυτοις δια
τουτο καθαρων και προς την παιδειαν ακραιφνων γεγενημενων και των σωματων
προς φιλοπονιαν ευτονωτερων (ουτε γαρ εκεινας εφειλκοντο και βαρειας ειχον υπο
τροφης ποικιλης, ουτε *** μαλακωτερα δια την αυτην αιτιαν), πασαν ετοιμως
εξεμαθον παιδειαν, ητις ην παρα τοις Ἐβραιοις και Χαλδαιοις. μαλιστα δε ∆ανιηλ
ικανως ηδη σοφιας εμπειρως εχων περι κρισεις ονειρων εσπουδακει· και το θειον
αυτωι φανερον εγινετο. Μετα δ' ετος δευτερον της Αιγυπτου πορθησεως ο βασιλευς
Ναβουχοδονοσωρ οναρ ιδων θαυμαστον, ου την εκβασιν κατα τους υπνους αυτος
αυτωι εδηλωσεν ο θεος, τουτου μεν επιλανθανεται διαναστας εκ της κοιτης,
μεταπεμψαμενος δε τους Χαλδαιους και τους μαγους και τους μαντεις, ως ειη τι
οναρ εωρακως ελεγεν αυτοις, και το συμβεβηκος περι την ληθην ων ειδε μηνυων
εκελευσεν αυτους λεγειν ο τι τε ην το οναρ και τι το σημειον. των δε αδυνατον ειναι
λεγοντων ανθρωποις τουτο ευρειν, ει δε αυτοις εκθοιτο την οψιν του ενυπνιου,
φρασειν το σημειον υποσχομενων, θανατον ηπειλησεν αυτοις, ει μη το οναρ ειποιεν.
προσεταξε δε παντας αυτους αναιρεθηναι, ποιησαι το κελευσθεν ομολογησαντας μη
δυνασθαι. ∆ανιηλος δ' ακουσας, οτι προσεταξεν παντας τους σοφους ο βασιλευς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

αποθανειν, εν τουτοις δε και αυτον μετα των συγγενων κινδυνευειν, προσεισιν
Ἀριοχωι τωι την επι των σωματοφυλακων του βασιλεως αρχην πεπιστευμενωι.
δεηθεις τε παρ' αυτου την αιτιαν μαθειν, δι' ην ο βασιλευς παντας ειη προστε 1.74
ταχως αναιρεθηναι τους σοφους και Χαλδαιους και μαγους, και μαθων το περι το
ενυπνιον και οτι κελευσθεντες υπο του βασιλεως τουτ' αυτωι δηλουν επιλελησμενωι,
φησαντες μη δυνασθαι παρωξυναν αυτον, παρεκαλεσε τον Ἀριοχον εισελθοντα προς
τον βασιλεα μιαν αιτησασθαι νυκτα τοις μαγοις και ταυτην την αναιρεσιν επισχειν·
ελπιζειν γαρ δι' αυτης δεηθεις του θεου γνωσεσθαι το ενυπνιον. ο δε Ἀριοχος ταυτ'
απηγγειλε τωι βασιλει ∆ανιηλον αξιουν. και ο μεν κελευει την αναιρεσιν των μαγων
επισχειν, εως γνωι την υποσχεσιν του ∆ανιηλου· ο δε παις μετα των συγγενων
υποχωρησας προς εαυτον δι' ολης ικετευει νυκτος τον θεον σωσαι και τους μαγους
και τους Χαλδαιους, οις δει και αυτους συναπολεσθαι, ρυσασθαι δε της του βασιλεως
οργης, εμφανισαντα την οψιν αυτωι και ποιησαντα δηλην, ης ο βασιλευς επιλεληστο
δια της παρελθουσης νυκτος ιδων κατα τους υπνους. ο δε θεος αμα τους τε
κινδυνευοντας ελεησας και τον ∆ανιηλον της σοφιας αγασαμενος το τε οναρ αυτωι
γνωριμον εποιησε και την κρισιν, ως αν και το σημαινομενον ο βασιλευς μαθοι.
∆ανιηλος δε γνους παρα του θεου ταυτα περιχαρης ανισταται και τοις αδελφοις
δηλωσας τους μεν απεγνωκοτας ηδη του ζην και προς το τεθναναι την διανοιαν
εχοντας εις ευθυμιαν και τας περι του βιου διηγειρεν ελπιδας, ευχαριστησας δε τωι
θεωι ελεον λαβοντι της ηλικιας αυτων, γενομενης ημερας παραγινεται προς τον
Ἀριοχον και αγειν αυτον προς τον βασιλεα ηξιου· δηλωσαι γαρ αυτωι βουλεσθαι το
ενυπνιον, ο φησιν ιδειν προ της παρελθουσης νυκτος. Εισελθων δε προς τον βασιλεα
∆ανιηλος παρηιτειτο το* πρωτον μη σοφωτερον αυτον δοξαι των αλλων Χαλδαιων
και μαγων, οτι μηδενος εκεινων το οναρ ευρειν δυνηθεντος αυτος αυτωι μελλοι
λεγειν· ου γαρ κατ' εμπειριαν ουδ' οτι την διανοιαν αυτων μαλλον εκπεπονηται,
τουτο γινεται, "αλλ' ελεησας ημας ο θεος κινδυνευοντας αποθανειν, δεηθεντι περι
τε της εμης ψυχης και των ομοεθνων και το οναρ και την κρισιν αυτου φανεραν
εποιησεν. ουχ ηττον γαρ της εφ' ημιν αυτοις καταδικασθεισιν υπο σου μη ζην λυπης
περι της σης δοξης εφροντιζον, αδικως ουτως ανδρας, και 1.75 ταυτα καλους τε και
αγαθους, αποθανειν κελευσαντος, οις ουδεν μεν ανθρωπινης σοφιας εχομενον
προσεταξας, ο δ' ην παρα θεου, τουτο απηιτεις παρα ανθρωπων. σοι τοινυν
φροντιζοντι περι του τις αρξει του κοσμου παντος μετα σε, κοιμηθεντι βουλομενος
δηλωσαι παντας ο θεος τους βασιλευσοντας, οναρ εδειξε τοιουτο. εδοξας οραν
ανδριαντα μεγαν εστωτα, ου την κεφαλην συνεβαινεν ειναι χρυσην, τους δ' ωμους
και τους βραχιονας αργυρους, την δε γαστερα και τους μηρους χαλκεους, κνημας δε
και ποδας σιδηρους. επειτα λιθον ειδες εξ ορους απορραγεντα εμπεσειν τωι ανδριαντι
και τουτον καταλαβοντα συντριψαι και μηδεν αυτου μερος ολοκληρον αφειναι, τον
δε χρυσον και τον αργυρον και τον χαλκον και τον σιδηρον αλευρου λεπτοτερον
γενεσθαι, και το μεν ανεμου πνευσαντος σφοδροτερου υπο της βιας αρπαγεντα
διασπαρηναι. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΑΝΑΓΟΡΕΥΣΕΩΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ. 42. Ὅτι ο
Ναβουχοδονοσωρ ακηκοως παρα ∆ανιηλου την του ονειρου κρισιν εξεπλαγη την
τουτου φυσιν και πεσων επι προσωπον, ωι τροπωι τον θεον προσκυνουσιν, τουτωι τον
∆ανιηλ ησπαζετο, και θυειν ως τωι θεωι προσεταξεν. ου μην αλλα και την
προσηγοριαν αυτωι του ιδιου θεου θεμενος απασης επιτροπον της βασιλειας εποιησεν
και τους συγγενεις αυτου, ους υπο φθονου και βασκανιας εις κινδυνον εμπεσειν
συνεβη τωι βασιλει προσκρουσαντας εξ αιτιας τοιασδε. ο βασιλευς κατασκευασας
χρυσεον ανδριαντα, πηχων το υψος ξʹ το πλατος δε εξ, στησας αυτον εν τωι μεγαλωι
της Βαβυλωνος πεδιωι και μελλων καθιερουν αυτον συνεκαλεσεν εξ απασης ης ηρχε
γης τους πρωτους, κελευσας, οταν σημαινουσης ακουσωσι της σαλπιγγος, πεσοντας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

προσκυνειν τον ανδριαντα· τους δε μη ποιησαντας θανατον ηπειλησεν. παντων ουν
προσκυνησαντων, τους ∆ανιηλου συγγενεις μη ποιησαι τουτο και βληθηναι εις
καμινον και μη καηναι, αλλα κατα λογισμον, οιμαι, τωι μηδεν αδικησαντας εις
αυτον* βληθηναι ουχ ηψατο· ο γαρ θεος κρειττω τα σωματα αυτων του πυρος
εδειξεν. τουτο συνεστησεν αυτους τωι βασιλει ως δικαιους και φιλους*. δι' ο 1.76
μετα ταυτα πασης αξιουμενοι παρ' αυτου της τιμης διετελουν. εκρινε δε και ετερον
οναρ ο ∆ανιηλ, ως εκπεσοι της αρχης ζʹ ετη και παλιν αποληψεται αυτην. 43. Ὅτι
Ἔσδρας επι Ξερξου του βασιλεως ην και εξελθων μετα των Ἐβραιων εκ Βαβυλωνος·
χρονωι υστερον προσελθοντων τινων αυτωι και κατηγορουντων, ως τινες του
πληθους και των ιερεων και Λευιτων παραβεβηκασι την πολιτειαν και λελυκασι
τους πατρυους νομους, αλλοεθνεις ηγμενοι γυναικας και το ιερατικον γενος
συγκεχυκοτες, δεομενων τε βοηθησαι τοις νομοις, μη κοινην επι παντας οργην
λαβων παλιν αυτους εις συμφορας εμβαληι, διερρηξε μεν ευθυς υπο λυπης την
εσθητα και την κεφαλην εσπαραξε τα γενεια υβριζων και επι την γην εαυτον
ερριψεν επι τωι την αιτιαν ταυτην λαβειν τους πρωτους του λαου. λογιζομενος δε
οτι, εαν εκβαλειν αυτους τας γυναικας και τα εξ αυτων προσταξηι τεκνα, ουκ
ακουσθησεται, διεμεινεν επι της γης κειμενος. συνετρεχον δε προς αυτον οι μετριοι
παντες, κλαιοντες και αυτοι της επι τωι γεγενημενωι λυπης συμμεταλαμβανοντες.
αναστας δε απο της γης ο Ἔσδρας και τας χειρας ανατεινας εις τον ουρανον
αισχυνεσθαι μεν ελεγεν εις αυτον αναβλεψαι δια τα ημαρτημενα τωι λαωι, ος της μεν
† τιμης εξεβαλε τα τοις πατρασιν ημων δια την ασεβειαν συμπεσοντα, παρεκαλει
μεντοι τον θεον σπερμα τι και λειψανον εκ της τοτε συμφορας αυτων και
αιχμαλωσιας περισωσαντα και παλιν εις Ἱεροσολυμα και την οικειαν γην
αποκαταστησαντα και τους Περσων βασιλεας αναγκασαντα λαβειν οικτον αυτων
συγγνωμονησαι τοις νυν ημαρτημενοις, αξια μεν θανατου πεποιηκοσιν, ον δε επι τηι
του θεου χρηστοτητι και τους τοιουτους αφειναι της κολασεως. Και ο μεν επαυσατο
των ευχων· θρηνουντων δε παντων οσοι προς αυτον συν γυναιξι και τεκνοις
συνηλθον, Ἀχονιος τις ονομα πρωτος των Ἱεροσολυμιτων προσελθων αυτους μεν
αμαρτειν ελεγεν αλλοεθνεις ενοικισαμενους γυναικας, επειθε δ' αυτον εξορκισαι
παντας εκβαλειν αυτας και τα εξ αυτων γεγενημενα, κολασθησεσθαι δε τους ουχ
υπακουσαντας τωι νομωι. πεισθεις ουν τουτοις ο Ἔσδρας εποιησεν ομοσαι τους
φυλαρχους των ιερεων 1.77 και των Λευιτων και Ἰσραηλιτων αποπεμψασθαι τας
γυναικας και τα τεκνα κατα την Ἀχονιου συμβουλιαν. αναλαβων δε τους ορκους
ευθυς ωρμησεν εκ του ιερου εις το παστοφοριον το Ἰωαννου του Ἐλιασιβου και
μηδενος ολως δια την λυπην γευσαμενος εν εκεινηι τηι ημεραι διηγεν αυτοθι.
γενομενου δε κηρυγματος ωστε
παντας τους απο της αιχμαλωσιας συνελθειν εις Ἱεροσολυμα, ως των εν δυσιν η
τρισιν ημεραις ουκ απαντησοντων αυτωι τε απαλλοτριωθησομενων του πληθους και
της ουσιας αυτων κατα την των πρεσβυτερων κρισιν αφιερωθησομενης, συνηλθον
οι εκ της Ἰουδα φυλης και Βενιαμιτιδος εν τρισιν ημεραις. καθισαντων δε εν τωι
υπαιθρωι του ιερου, παροντων αμα και των πρεσβυτερων, και υπο του κρυους αηδως
διακειμενων, αναστας Ἔσδρας ηιτιατο εκεινους, λεγων παρανομησαι γημαντας ουκ
εξ ομοφυλων· νυν μεντοι γε ποιησειν αυτους τωι μεν θεωι κεχαρισμενα, συμφεροντα
δε αυτοις, αποπεμψαμενους τας γυναικας. οι δε ποιησειν μεν τουτο παντες
εξεβοησαν, το δε πληθος ειναι πολυ, και την ωραν του ετους χειμεριον, και το εργον
ου μιας ουδε δευτερας υπαρχειν ημερας· "αλλ' οι τε ηγεμονες τουτοις και οι
συνοικουντες ταις αλλοφυλοις παραγινεσθωσαν λαβοντες χρονον και
πρεσβυτερους, εξ ου αν θελησωσι τοπου, τους συνεπισκεψομενους το των
γεγαμηκοτων πληθος." και ταυτα δοξαν αυτοις, αρξαμενοι τηι νουμηνιαι του ιʹ μηνος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

αναζητουντες τους συνοικουντας ταις αλλοεθνεσιν ευρον, εως της του μηνος του
εχομενου νουμηνιας ποιησαμενοι την ερευναν, πολλους εκ τε των Ἰησου εκγονων
του αρχιερεως και των αδελφων αυτου και των ιερεων και Λευιτων και των
Ἰσραηλιτων, οι και τας γυναικας και τα εξ αυτων γεγενημενα της των νομων
φυλακης η των προς αυτα φιλτρων ποιουμενοι πλειονα λογον ευθυς εξεβαλον και
θυσιας εξευμενιζοντες τον θεον επηνεγκαν, κριους καταθυσαντες αυτωι. το μεν ουν
αμαρτημα το περι τους γαμους των προειρημενων ουτως επανορθωσας Ἔσδρας
εκαθαρευε* την περι ταυτα συνηθειαν, ως ταυτην του λοιπου νομιμον* ειναι. 44.
Ὅτι Ὀνιας ο αρχιερευς Ἱεροσολυμων βραχυς ην την διανοιαν και χρηματων ηττων.
1.78 45. Ὅτι επι Ἀντιοχου του βασιλεως ην τις οικων εν Μωδει κωμηι της Ἰουδαιας
ονομα Ματθιας, υιος Ἰωαννου του Συμεωνος του Ἀσσαμωναιου, ιερευς εξ εφημεριας
Ἰωαβος, Ἱεροσολυμιτης.ησαν δε αυτωι υιοι εʹ, Ἰωαννης ο καλουμενος Γαδδης και
Σιμων ο κληθεις Θαθεις και Ἰουδας ο καλουμενος Μακκαβαιος και Ἐλεαζαρος ο
κληθεις Αυραν και Ἰωναθης ο κληθεις Ἀφφους.ουτος ουν ο Ματθιας απωδυρετο τοις
τεκνοις την καταστασιν των πραγματων και την τε της πολεως διαρπαγην και του
ναου την συλησιν και του πληθους τας συμφορας, ελεγε δε κρειττον αυτοις υπερ
των πατριων νομων αποθανειν η ζην ουτως ασεβως. Ἐλθοντων δε εις την Μωδειν
κωμην των υπο του βασιλεως καθισταμενων επι το ποιειν αναγκαζειν τους
Ἰουδαιους α διετετακτο και θυειν τους εκει κελευοντων, ως ο βασιλευς κελευσειε,
δια δε την δοξαν την τε δια τα αλλα και δια την ευπαιδιαν αξιουντων τον Ματθιαν
προκαταρχειν των θυσιων (κατακολουθησειν γαρ αυτωι και τους πολιτας, και δια
τουτο τιμηθησεσθαι προς του βασιλεως), ο Ματθιας ουκ εφασκε ποιησειν, ουδε ει τα
αλλα παντα εθνη τοις του Ἀντιοχου προσταγμασιν η δια φοβον η δι' ευαρεστιαν
υπακουσει, πεισθησεσθαι ποτε αυτοις μετα των τεκνων την πατριον θρησκειαν
εγκαταλιπειν. ως δε σιωπησαντος αυτου προσελθων τις των Ἰουδαιων εθυσεν εις
μεσον καθ' α προσεταξεν Ἀντιοχος, θυμωθεις ο Ματθιας ωρμησεν επ' αυτον μετα
των παιδων εχοντων κοπιδας και αυτον τε εκεινον διεφθειρε και τον στρατηγον του
βασιλεως Ἀπελλην, ος επηναγκαζε, διεχρησατο μετ' ολιγων στρατιωτων, και τον
βωμον καθελων ανεκραγεν "ει τις ζηλωτης εστι των πατριων εθων και της του θεου
θρησκειας, επεσθω" φησιν "εμοι."2 και ταυτα ειπων μετα των τεκνων εις την
ερημον εξωρμησε, καταλιπων την απασαν αυτου κτησιν εν τηι κωμηι. το δε αυτο και
πολλοι ποιησαντες μετα τεκνων και γυναικων εφυγον εις την ερημον και εν τοις
σπηλαιοις διηγον. ακουσαντες δε ταυτα οι του βασιλεως στρατηγοι και την δυναμιν
οσην ειναι συνεβαινεν εν τηι ακροπολει των Ἱεροσολυμιτων αναλαβοντες εδιωξαν
εις την ερημον τους Ἰουδαιους. και καταλαβοντες το μεν 1.79 πρωτον αυτους
επεχειρουν πειθειν μετανοησαντας αιρεισθαι τα συμφεροντα και μη προσαγειν
αυτοις αναγκην, ωστε αυτοις χρησασθαι πολεμου νομοις· μη προσδεχομενων δε τους
λογους αλλα ταναντια φρονουντων, συμβαλλουσιν αυτοις εις μαχην σαββατου
ημεραι, και ως ειχον ουτως εν τοις σπηλαιοις αυτους κατεφλεξαν, ουδεν
αμυνομενους αλλ' ουδε τας εισοδους εμφραξαντας. το δε αμυνεσθαι δια την ημεραν
απεσχοντο, μηδε εν κακοις παραβηναι την του σαββατου τιμην εθελησαντες· αργειν
γαρ ημιν εν αυτηι νομιμον εστιν. απεθανον ουν εμπνιγεντες ως χιλιοι, πολλοι δε και
διασωθεντες τωι Ματθιαι προσεθεντο κακεινον αρχοντα απεδειξαν. ο δε και
σαββατοις αυτους εδιδασκε μαχεσθαι, ως ει μη ποιησωσι τουτο, φυλαττομενοι το
νομιμον, αυτοις εσονται πολεμιοι, των μεν εχθρων κατ' εκεινην την ημεραν αυτοις
προσβαλλοντων, αυτων δε ουκ αμυνομενων, κωλυσειν τε μηδεν ουτως αμαχητι
παντας απολεσθαι. ταυτα ειπων επεισεν αυτους πολεμειν και σαββατωι· και μενει
παρ' Ἐβραιοις και σαββατα μαχεσθαι. ποιησας ουν περι αυτον δυναμιν μεγαλην ο
Ματθιας τους τε βωμους καθειλε και τους εξαμαρτανοντας, οσους λαβειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

υποχειριους ηδυνηθη (πολλοι γαρ δι' ευλαβειαν διεσπαρησαν εις τα περιξ εθνη)· των
τε παιδων αυτοις ου περιτετμημενων αυτα περιετεμεν. Ἄρξας δε ενιαυτον νοσωι τον
βιον τελευται. 46. Ὅτι Ἀντιοχος επολιορκει τα Ἱεροσολυμα επι Ὑρκανου
τουαρχιερεως, και επιστασης της εορτης της σκηνοπηγιας πεμψαντος του Ὑρκανου
προς αυτον και σπονδας ημερων ζʹ δια την εορτην αξιωσαντος γενεσθαι, ο Ἀντιοχος
τηι προς το θειον αιδοι εικων εφη σπενδεσθαι και προσετι θυσιαν εισεπεμπε
μεγαλοπρεπη, ταυρον χρυσοκερωτα και μετα παντοιων αρωματων εκπωματα χρυσα
τε και αργυρα. και την μεν θυσιαν δεξαμενοι παρα των κομιζοντων οι προς ταις
πυλαις οντες αγουσιν εις το ιερον, Ἀντιοχος δε την στρατιαν εστιαι, πλειον Ἀντιοχου
Ἐπιφανουςδιενεγκας, ος την πολιν ελων υς μεν κατεθυσεν επι τον βωμον, τον δε
νεων τωι ζωμωι τωι τουτων περιερρανε, συγχεας τα Ἰουδαιων νομιμα τε και την
πατριον αυτων ευσεβειαν· εφ' οις εξεπολεμωθη 1.80 το εθνος και ακαταλλακτως
ειχε. τουτον μεντοι τον Ἀντιοχον δι' υπερβολην της θρησκειας Ευσεβη παντες
εκαλεσαν. Ἀποδεξαμενος δε αυτου την επιεικειαν Ὑρκανος και μαθων την περι το
θειον σπουδην επρεσβευσατο προς αυτον, αξιων την πατριον αυτοις πολιτειαν
αποδουναι. ο δε απωσαμενος την βουλην των παραινουντων εξελειν το εθνος δια
την προς αλλους αυτων της διαιτης αμιξιαν ουκ εφροντιζε· πειθομενος δε παντα
ποιειν κατ' ευσεβειαν, τοις πρεσβευταις απεκρινατο παραδουναι μεν τα οπλα τους
πολιορκουμενους και δασμον αυτωι τελειν Ἰοπης και των αλλων πολεων παρεξ της
Ἰουδαιας φρουραν τε δεξαμενους απηλλαχθαι του πολεμου. οι δε ταλλα μεν
υπεμενον, την δε φρουραν ουχ ωμολογουν, δια την αμιξιαν ουκ επιμιγνυμενοι προς
αλλους. αντι μεντοι της φρουρας ομηρους εδοσαν και ταλαντα αργυριου φʹ· ων
ευθυς τα λʹ και τους ομηρους δεξαμενου του βασιλεως εδοσαν, εν οις ην και
Ὑρκανου αδελφος. καθειλε δε και την στεφανην της πολεως. επι τουτοις Ἀντιοχος
την πολιορκιαν της πολεως λυσας ανεχωρησεν. 47. Ὅτι Ἀντιπατρος ων της Ἰουδαιας
Φασαηλον μεν τον υιοναρχιερεα αποδεικνυσιν Ἰουδαιας, Ἡρωδην δε τον νεωτερον
των παιδων επιτροπον της Γαλιλαιας, νεον οντα· πεντεκαιδεκα γαρ και μονον ετη
εγεγονει αυτωι. βλαπτει δε ουδεν αυτον η νεοτης, αλλ' ων το φρονημα γενναιος ο
νεανιας αφορμην ευρισκει παραχρημα εις επιδειξιν της αρετης· καταλαβων γαρ
Ἐζεκιαν τον αρχιληστην τα προσεχη της Συριας κατατρεχοντα συν μεγαλωι στιφει,
τουτον συλλαβων κτεινει και πολλους των συν αυτωι ληστων. σφοδρα δε αυτου
τουτο το εργον ηγαπησαν οι Συροι· ποθουσι γαρ αυτοις απηλλαχθαι του ληστηριου
την χωραν εκαθαρισεν. υμνουν γουν αυτον επι τουτωι κατα τε χωραν και κατα
πολεις ως ειρηνην αυτοις παρεσχηκοτα και ασφαλη των κτηματων απολαυσιν.
εγενετο δε δια τουτο και Σεξστωι Καισαρι γνωριμος, οντι συγγενει του μεγαλου
Καισαρος και διεποντι την Συριαν. ζηλος δε εμπιπτει των Ἡρωδηι πεπραγμενων
Φασαηλωι τωι αδελφωι, και προς την ευδοκιμησιν αυτου κινηθεις εφιλοτιμειτο μη
απολειφθηναι της ομοιας ευφημιας, και τους εν τοις Ἱεροσολυμοις ευνουστερους
εποιειτο, δια τουτο μεν εχων την πολιν, ουτε δε απειροκαλως τοις 1.81 πραγμασι
προσφερομενος ουτε εξυβριζων εις εξουσιαν. ταυτα Ἀντιπατρον εποιει θεραπειας
παρα του εθνους τυγχανειν βασιλικης και τιμων οιων αν τις μεταλαμβανοι των
ολων ων δεσποτης· υπο μεντοι της εκ τουτων λαμπροτητος ουδεν, οια και φιλει
συμβαινειν πολλακις, της προς Ὑρκανον ευνοιας παραβεβηκεν η πιστεως. Οι δε εν
τελει των Ἰουδαιων ορωντες τον Ἀντιπατρον και τουςυιους αυτου μεγαλως
αυξανομενους ευνοιαι τε τηι παρα του εθνους και προσοδωι τηι τε παρα της Ἰουδαιας
και των Ὑρκανου χρηματων, κακοηθως ειχον προς αυτον. και γαρ φιλιαν ο
Ἀντιπατρος ην πεποιημενος προς τους Ῥωμαιων αυτοκρατορας και χρηματα πεισας
πεμψαι τον Ὑρκανον, [απερ] αυτος λαβων νοσφιζεται την δωρεαν· ως ιδια γαρ, αλλ'
ουχ ως Ὑρκανου διδοντος, επεμψε. ταυτα Ὑρκανος ακουων ουκ εφροντιζεν αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

και σφοδρα εχαιρεν. εν δεει δε ησαν οι πρωτοι των Ἰουδαιων, ορωντες τον Ἡρωδην
βιαιον και τολμηρον και τυραννιδος γλιχομενον· και προσελθοντες Ὑρκανωι
φανερως ηδη κατηγορουν Ἀντιπατρου και "μεχρι ποτε"2 εφασαν "επι τοις
πραττομενοις ησυχαζεις; η ουχ οραις Ἀντιπατρον μεν και τους παιδας αυτου την
αρχην διεζωσμενους, σαυτον δε της βασιλειας ονομα μονον ακουοντα; αλλα μη
λανθανετω σε ταυτα μηδε ακινδυνος ειναι νομιζε, ραιθυμων περι τε σαυτωι και τηι
βασιλειαι. ου γαρ επιτροποι σου των πραγματων Ἀντιπατρος και οι παιδες αυτου νυν
εισι, μηδε απατα σαυτον τουτο οιομενος, αλλα δεσποται φανερως ανωμολογηνται.
και γαρ Ἡρωδης ο παις αυτου Ἐζεκιαν απεκτεινε και πολλους συν αυτωι."2 48. Ὅτι
επι Ἡρωδου του βασιλεως και τα περι Συριαν ταραχας ειχεν, ουκ ανιεισης της
Κλεοπατρας Ἀντωνιον μη πασιν επιχειρειν. επειθε γαρ αφαιρουμενον εκαστου τας
δυναστειας αυτηι διδοναι και πλειστον ισχυεν εκ της εκεινου προς αυτην επιθυμιας.
φυσει δε πλεονεξιαι χαιρουσα παρανομιας ουδεν ελειπε, τον μεν αδελφον, ωι την
βασιλειαν ᾔδει γενησομενην, προανελουσα φαρμακοις πεντεκαιδεκατον ετος
εχοντα, την δε αδελφην Ἀρσινοην ικετευουσαν εν Ἐφεσωι προς τωι της Ἀρτεμιδος
αποκτεινασα ιερωι δι' Ἀντωνιου. χρηματων γαρ ενεκεν, ει που μονον ελπισθειη, και
ναοι και ταφοι παρενομηθησαν, ουτε ιερου τινος ουτως ασυ 1.82 λου δοξαντος, ως
μη περιαιρεθηναι τον εν αυτωι κοσμον, ουτε βεβηλου μη παν οτιουν των
απηγορευμενων παθοντος, ει μελλοι μονον εις ευποριαν τηι της αδικουσης
πλεονεξιαι. το δε ολον ουδεν αυταρκες ην γυναικι πολυτελει και δουλευουσηι ταις
επιθυμιαις, μη και παντα προς την επινοιαν ενδειν ων εσπουδακει. δια ταυτα και τον
Ἀντωνιον ηπειγεν αει τα των αλλων αφαιρουμενον αυτηι χαριζεσθαι, και διαβασα
συν εκεινωι την Συριαν επενοει κτημα ποιησασθαι. Λυσανιαν μεν ουν τον
Πτολεμαιου Παρθους αιτιασαμενη τοις πραγμασιν επαγειν αποκτειννυσιν ᾔτει τε
παρ' Ἀντωνιου την τε Ἰουδαιαν και την των Ἀραβων, αξιουσατους βασιλευοντας
αυτων αφελεσθαι. τωι δε Ἀντωνιωι το μεν ολον ηττασθαι συνεβαινεν της γυναικος,
ως μη μονον εκ της ομιλιας αλλα και φαρμακοις δοκειν υπακουειν εις ο τι αν εκεινη
θεληι· το μεντοι περιφανες της αδικιας εξεδυσωπει μη μεχρι τοσουδε κατηκοον
γενομενον επι μεγιστοις αμαρτανειν. ινα ουν μητε αρνηθηι πανταπασι μητε οσα
προσεταττεν εκεινη διαπραξαμενος εκ φανερου δοξηι κακος, μερη της χωρας
εκατερου παρελομενος τουτοις αυτην εδωρησατο. διδωσι δε και τας εντος
Ἐλευθερου πολεις αχρις Αιγυπτου χωρις Τυρου και Σιδωνος, εκ προγονων ειδως
ελευθερας, πολλα λιπαρουσης αυτης δοθηναι. Τουτων η Κλεοπατρα τυχουσα και
παραπεμψασα μεχρις Ευφρατου τον Ἀντωνιον επ' Ἀρμενιαν στρατευομενον
ανεστρεφεν και γινεται μεν εν Ἀπαμειαι και ∆αμασκωι, παρηλθε δε και εις την
Ἰουδαιαν, Ἡρωδου συντυχοντος αυτηι *** συνηθειας προς τον Ἡρωδην γενομενης,
διεπειραζεν εις συνουσιαν ελθειν τωι βασιλει, φυσει μεν απαρακαλυπτως ταις
εντευθεν ηδοναις χρωμενη, ταχα δε τι και παθουσα προς αυτον ερωτικον, η και το
πιθανωτερον αρχην ενεδρας την επ' αυτηι γενησομενην υβριν υποκατασκευαζουσα·
το δε συμπαν εξ επιθυμιας ηττησθαι διεφαινεν. Ἡρωδης δε και παλαι μεν ουκ
ευνους ην τηι Κλεοπατραι, χαλεπην εις απαντας επισταμενος, τοτε δε και μισειν
αξιων, ει δι' ασελγειαν εις τουτο προεισι, και οφθηναι* τιμωρουμενος, ει
συνεδρευουσα τοιουτοις εγχειρων*, τους μεν λογους αυτης διεκρουσατο, βουλην δε
ποιειται συν τοις φιλοις υποχειριον εχων αποκτειναι· πολλων γαρ απαλλαξειν
κακων απαντας οις εγενετο τε ηδη χα 1.83 λεπη και προσεδοκατο· το δε αυτο τουτο
και Ἀντωνιωι λυσιτεληισειν, ουδε εκεινωι πιστης εσομενης, ει τις αυτον καιρος η
χρεια κατασχοι τοιουτων δεησομενον. ταυτα βουλευομενον εκωλυον οι φιλοι,
πρωτον μεν διδασκοντες ως ουκ αξιον μειζω πραττοντα κινδυνον αναλαμβανειν,
εγκειμενοι δε και δεομενοι μηδεν εκ προπετειας επιτηδευειν· ου γαρ αν απεχεσθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

τον Ἀντωνιον, ουδε ει σφοδρα τις αυτωι το συμφερον στησει προ των ομματων· τον
τε γαρ ερωτα μαλλον υπεκκαυσειν τωι δοκειν βιαι και κατ' επιβουλην αυτης
στερεσθαι, μετριον τε ουδεν εις την απολογιαν φαινεσθαι, του μεν επιχειρηματος εις
γυναικα γεγενημενου μεγιστον αξιωμα των κατ' εκεινον εσχηκυια* χρονον, της δε
ωφελειας, ει και ταυτην τις οιηθειη, συν αυθαδειαι και καταγνωσει της εκεινου
διαθεσεως φανουμενης. εξ ων ουκ αδηλον, ως μεγαλων και απαυστων κακων
αναπλησθησεται τα περι την αρχην αυτωι και το γενος, εξον αποκρουσαμενον την
αμαρτιαν, εις ην εκεινη παρακαλει, θεσθαι τον καιρον ευσχημονως. τοιαυτα
δεδιττομενοι και το κινδυνωδες εξ εικοτος παραδηλουντες επεσχον αυτον της
επιχειρησεως· ο δε ταυτην δωρεαις θεραπευσας επ' Αιγυπτου προυπεμψεν. 49. Ὅτι
Γαυλανιτης τις ανηρ εκ πολεως ονομα Γαμαλα Σαδδουκον Φαρισαιον
προσλαβομενος ηπειγετο επι αποστασει, την τε αποτιμησιν ουδεν αλλο η αντικρυς
δουλειαν επιφερειν λεγοντες και της ελευθεριας επ' αντιληψει παρακαλουντες το
εθνος, ως παρεσχομεν* κατορθουν εις το ευδαιμον ανακειμενης της κτησεως,
ασφαλισιν* δε του ταυτης περιοντος αγαθου τιμην και κλεος ποιησεσθαι του
μεγαλοφρονος, και το θειον ουκ αλλως η επι συμπραξει των βουλευματων εις το
κατορθουν συμπροθυμεισθαι μαλλον, αν μεγαλων εργαται* τηι διανοιαι
καθισταμενοι μη εξαφιωνται φονου* του επ' αυτοις. και (ηδονηι γαρ την ακροασιν
ων λεγοιεν εδεχοντο οι ανθρωποι) προυκοπτεν επι μεγα η επιβολη του τολμηματος.
κακον δ' ουκ εστιν, ου μη φυεντος εκ τωνδε των ανδρων και περαιτερω του ειπειν
ανεπλησθη μεν το εθνος· πολεμων τε επαγωγαις ουχ οιον τε απαυστον την βιαν
εχειν, και αποστερησιν φιλων, οι και επελαφρυνοιεν τον πονον, ληστηριων 1.84 δε
μεγαλων επιθεσεσι και διαφθοραις ανδρων των πρωτων, *** του ορθουμενου των
κοινων, εργωι δε οικειων κερδων ελπισιν. εξ ων στασεις τε εφυησαν δι' αυτας και
φονος πολιτικος, ο μεν εμφυλιοις σφαγαις, μανιαι των ανθρωπων εις τε αλληλους
και αυτους χρωμενων επιθυμιαι του μη λειπεσθαι των αντικαθεστηκοτων, ο δε των
πολεμιων, λιμος τε εις υστατην ανακειμενος αναισχυντιαν, και πολεων αλωσεις και
κατασκαφαι, μεχρι δη και το ιερον του θεου ενειματο πυρι των πολεμιων ηδε η
στασις. ουτως αρα τας των πατριων κενωσεις † και μεταβολας εχει χειρονας του
απολουμενου τοις συνελθουσιν, ει γε και Ἰουδας και Σαδδουκος τεταρτην
φιλοσοφιαν επεισακτον ημιν εγειραντες και ταυτης εραστων ευπορηθεντες προς τε
το παρον θορυβων την πολιτειαν ενεπλησαν και των αυθις κακων κατειληφοτων
ριζας εφυτευσαντο τωι ασυνηθει προτερον φιλοσοφιας τοιασδε. περι ης ολιγα
βουλομαι διελθειν. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΕΘΝΩΝ. 50. Γινεται δε κατα τον χρονον
Πιλατου ηγεμονευοντος Ἱεροσολυμων Ἰησους, σοφος ανηρ, ει γε ανδρα αυτον
λεγειν χρη· ην γαρ παραδοξων εργων ποιητης, διδασκαλος ανθρωπων των ηδονηι
ταληθη δεχομενων· και πολλους μεν Ἰουδαιους πολλους δε και του Ἑλληνικου
επηγαγετο. ο Χριστος ουτος ην. και αυτον ενδειξει των πρωτων ανδρων παρ' ημιν
σταυρωι επιτετιμηκοτος Πιλατου, ουκ επαυσαντο οι το πρωτον αγαπησαντες· εφανη
γαρ αυτοις τριτην εχων ημεραν παλιν ζων, των θειων προφητων ταυτα και αλλα
μυρια θαυμασια περι αυτου ειρηκοτων. εις τε νυν των Χριστιανων απο τουδε
ωνομασμενων ουκ επελιπε το φυλον. 1.85 51. Ὅτι κτεινει Ἰωαννην Ἡρωδης αγαθον
ανδρα και τοιςἸουδαιοις κελευοντα αρετην επασκουσι και τα προς αλληλους
δικαιοσυνηι και προς τον θεον ευσεβειαι χρωμενοις βαπτισμωι συνιεναι· ουτω γαρ και
την βαπτισιν αποδεκτην αυτωι φανεισθαι, μη επι τινων αμαρταδων παραιτησει
χρωμενων, αλλ' εφ' αγνειαι του σωματος, ατε δη και της ψυχης δικαιοσυνηι
προκεκαθαρμενης. 52. Ὅτι Ἀγριππας ο βασιλευς Ἰουδαιων ετυγχανεν επι
Ῥωμηδιαιτωμενος και προυκοπτε φιλιαι τηι προς τον Γαιον μειζονως. και ποτε
προθεις δειπνον αυτωι και προνοιαν εχων παντας υπερβαλεσθαι τελεσι τε τοις εις το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

δειπνον και παρασκευηι του εις ηδονην φεροντος, ως μη οπως αν τινα των λοιπων,
αλλα μηδ' αυτον Γαιον ποτε ισωθηναι θελησαντα, ουχ οπως υπερβαλεσθαι·
τοσουτον ανερ....η παντας υπερηρε και τωι τα παντα † Καισαρος εκφροντισαι
παρασχειν. και ο Γαιος εκθαυμασας την τε διανοιαν αυτου και την μεγαλοπρεπειαν,
ως επ' αρεσκειαι τηι αυτου βιαζοιτο και υπερ δυναμιν των χρηματων ευποριαι
χρησθαι, βουλομενος τε μιμησασθαι την Ἀγριππα φιλοτιμιαν εφ' ηδονηι τηι αυτου
πρασσομενην, ανειμενος υπο οινου και την διανοιαν εις το ιλαρωτερον
εκτετραμμενος φησιν εν συμποσιωι, παρακαλουντος εις ποτον Ἀγριππου, "και
προτερον μεν σοι τιμην συνηιδειν ηι εχρω τα προς εμε και πολλην ευνοιαν μετα
κινδυνων αποδειχθεισαν, οις υπο Τιβεριου περιεστης δι' αυτην, επιλειπεις τε ουδεν
και υπερ δυναμιν αρετηι χρησθαι τηι προς ημας. οθεν (αισχρον γαρ ησσασθαι με υπο
της σης σπουδης) αναλαβειν βουλομαι τα ελλελειμμενα προτερον. ολιγον γαρ παν
οποσον σοι δωρεων εχομενον απεμοιρασαμην· το παν, οπερ σοι ροπην αν προσθειη
του ευδαιμονος, δεδιακονησεται γαρ σοι προθυμιαι και ισχυι."2 και ο μεν ταυτα
ελεγεν, οιομενος την τε † πολιν της προσοδου αιτησασθαι, η και τινων προσοδους
πολεων· ο δε, καιπερ τα παντα εφ' οις ᾔτησε* παρασκευασαμενος, ουκ εφανερου την
διανοιαν, αλλ' εκ του οξεος αμειβεται τον Γαιον οτι μη προτερον κερδος το απ'
αυτου καραδοκων παρα τας Τιβεριου εντολας θεραπευσειεν αυτον, ουτε νυν
πρασσειν τι των εις χαριν την εκεινου κερ 1.86 δων οικειων εν τισι ληψεσι· μεγαλα
δε ειναι τα προδεδωρημενα, 1.86 και περαιτερω του θρασει χρωμενου των ελπιδων·
"και γαρ ει της σης ελαττονα γεγονεν δυναμεως, της γ' εμου του ειληφοτος διανοιας
τε και αξιωσεως μειζονα."2 και ο Γαιος εκπλαγεις την διανοιαν αυτου πλειονως
ενεκειτο ειπειν ο τι χαριζοιτο τ'* αν αυτωι παρασχομενος. ο δε "επειπερ, ω δεσποτα,
προθυμιαι τηι σηι δωρεων αξιον αποφαινεις, αιτησομαι των μεν εις ολβον φεροντων
ουδεν δια το μεγαλως με ενδιαπρεπειν οις ηδη παρεσχες· ο τι δ' αν σοι δοξαν
προσποιηι του ευσεβους και το θειον συμμαχον εφ' οις θελησειας παρακαληι, και μοι
προς ευκλειας γενοιτο παρα τοις πυνθανομενοις, ως μηθενος ων χρησαιμην υπο της
σης εξουσιας ατυχειν πωποτε γνοντι. αξιω γαρ σοι του ανδριαντος την αναθεσιν, ην
ποιησασθαι κελευεις Πετρωνιον εις το Ἰουδαιων ιερον, μηκετι πρασσειν
διανοεισθαι."2 Και ο μεν καιπερ επικινδυνον τουτο ηγουμενος (ει γαρ μη πιθανα
εκρινε Γαιος, ουδεν αλλο η εις θανατον εφερεν) δια το μεγαλα νομιζειν τε και ειναι,
κυβον αναρριπτειν τον επ' αυτοις ηγειτο. Γαιος δε και αμα τηι θεραπειαι του
Ἀγριππου ενειλημμενος, απρεπες υπολαμβανων επι τοσωνδε μαρτυρων ψευδης
γενεσθαι περι ων προθυμως εβιαζετο αιτεισθαι τον Ἀγριππαν, μετα του οξεος
μεταμελωι χρωμενος, αμα δε του Ἀγριππου την αρετην θαυμασας, *** εν ολιγωι
αυξειν την οικειαν αρχην ητοι προσοδοις χρηματων η αλληι δυναμει του κοινου της
ευθυμιας επεμελωσ † το, πρεσβευων τους νομους και το θειον, συγχωρει και γραφει
προς τον Πετρωνιον, εκεινον τε της αθροισεως του στρατευματος επαινων και του
προς αυτον περι αυτων απεσταλκοτος. "νυν ουν ει μεν φθανεις τον ανδριαντα
εστακως, εστατω· ει δε μηπω πεποιησαι την αναθεσιν, μηδεν περαιτερω κακοπαθειν,
αλλα τον τε στρατον διαλυε και αυτος εφ' α το πρωτον σε επεστειλα απιθι. ουδε γαρ
ετι δεομαι της αναστασεως του ανδριαντος, Ἀγριππαι χαριζομενος, ανδρι παρ' εμοι
τιμωμενωι μειζονως η ωστε με χρειαι τηι εκεινου και οις κελευσειεν αντειπειν."2 53.
Ὅτι Γαιος ανηρ επι πασιν ησσων μεν του αισχρου, 1.87 κρεισσων δε του βελτιστου
και εφ' οιστισι κρινειεν οργηι χρησθαι παρ' οντινουν επειγομενος, παιδευσιν αυτην*
ουδ' ηντινουν προστιθεις, αλλ' εφ' ηδονηι τιθεις τηι εκεινης την κρισιν του
ευδαιμονος. 54. Ὅτι ουτοι οι αλληλων αδελφοι επειδη την αρετην, ηι επι μεγα
προυκοψαν δυναμεως, εκτρεπουσιν εις υβριν, επι παραβασει των πατριων υπο
επιθυμιων και ηδονης εμπεσοντες των Παρθων τινι (στρατηγος δε αφικετο των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ταυτηι χωριων), ωι δη και ειπετο γαμετη τα τε αλλα και εις το επαινεισθαι
προειληφυια πασων και μειζονα ροπην επ' αυτωι λαμβανουσα θαυματι του
ευπρεπους. ταυτης ειτε ακοηι της ευπρεπειας εκμαθων ειτε και αλλως αυτοπτης
γενομενος Ἀνιλαιος ο του Ἀσιναιου αδελφος εραστης τε εγεγονει και πολεμιος, το
μεν υπο του μη αλλως ελπιζειν εκπρασσεσθαι την συνοδον της γυναικος μη την
εξουσιαν ως επ' αυτηι κτηθεισηι παραλαβων, το δε υπο του δυσαντιλεκτον κρινειν
την επιθυμιαν. αμα τε ουν πολεμιος επ' αυτοις κεχειροτονητο κτιλιων* και μαχης
επακτου γενομενης πεσοντος ανηιρημενου αλουσα εγεγαμητο εραστηι. ου μην διχα γε
μεγαλων δυστυχιων Ἀνιλαιωι τε και Ἀσιναιωι γυνη αφικοιτο* εις τον οικον αυτων,
αλλα συν τινι μεγαλωι κακωι. επει γαρ τανδρος τεθνηκοτος αιχμαλωτος ηγετο,
αφιδρυματα των θεων, απερ τωι ανδρι και αυτηι πατρωια ην, περιστελλουσα και
ταυτηι του πατριου το επ' αυτοις εθος συναπηγετο. και το μεν πρωτον λεληθοτως
αυτων θρησκειαν εποιειτο, γαμετη δε αποδειχθεισα ηδη τροπωι τωι αυτης ειωθοτι και
μεθ' οιων νομιμων επι του προτερου ανδρος εθεραπευεν αυτους. και των εταιρων οι
μαλιστα τιμωμενοι παρ' αυτοις το μεν πρωτον *** ουδαμως πρασσοι Ἐβραικα ελεγον
ουδε οποσα νομοις τοις αυτων προσφορα, γυναικα η † γενος αλλοφυλον και
παραβαινουσαν θυσιων και σεβασμων των αυτοις ειωθοτων την ακριβειαν· οραν
ουν, μη τα πολλα τηι ηδονηι του σωματος συγχωρων απολεσειε την αρχην του
ευπρεπους και την εις νυν υπο του θεου προελθουσαν εξουσιαν. επει δε ουδεν
επεραινον, αλλα και τινα αυτων τον μαλιστα τιμωμενον, οτι παρρησιαι πλειονι
χρησαιτο, απεκτεινεν, και ος † κτεινομενος ευνοιας τε των νομων και του
κτεινοντος αυτον τιμωριαν επηρασατο αυτωι τε Ἀνιλαιωι και 1.88 Ἀσιναιωι και πασιν
εταιροις ομοιαν υπο των εχθρων επαχθεισαν γενεσθαι τελευτην, τοις μεν ως
ηγεμοσι παρανομιων γεγονοσι, τοις δε ως* οτι μη βοηθωεν* αυτωι τοιαδε πασχοντι
δια το εκδικειν τοις νομοις, οι δε εβαρυνοντο μεν, ανειχοντο δε, μνημονευοντες ως
ουκ εξ αλλης αιτιας αλλ' ισχυι τηι εκεινων τηι ευδαιμονιαι συνελθοντες. επειδη* και
την θεραπειαν ακροωνται των θεων των Παρθυαιοις τιμωμενων, ουκετι ανεκτον
ηγουμενοι του Ἀνιλαιου το υβριζον εις τους νομους, επι τον Ἀσιναιον ελθοντες και
πλεονες ηδη κατεβοων του Ἀνιλαιου, φαμενοι καλως εχειν, ει μη προτερον κατ'
αυτον εωρακοτα* το ωφελουν, αλλα νυν γουν επιστροφην ποιεισθαι του γεγονοτος
πριν η την αμαρτιαν εκεινωι τε και πασι τοις αλλοις γενεσθαι εις ολεθρον
ανακειμενην, τον τε γαμον της ανθρωπου λεγοντες ου μετ' αυτων ουτε αυτοις
ειωθοτων τεθεισθαι νομων, και την θρησκειαν, ην επιτηδευοι η γυνη, επ' ατιμωσει
του θεου του αυτοις σεβασμιου πρασσεσθαι. ο δε και αυτος ᾔδει μεν την αμαρταδα
του αδελφου μεγαλων αιτιαν ουσαν κακων και εσομενην, ου μην αλλα και ηνειχετο
γε ευνοιαι του συγγενους νικωμενος και συγγνωμην νεμων ως υπο κρειττονος κακου
της επιθυμιας νικωμενου. επει δε πλειους γε οσημεραι συνεστρεφοντο και πλειους
ησαν αι καταβοαι, τηνικαυτα δη φησι περι αυτων προς Ἀνιλαιον, τοις τε πρωτον
γεγονοσιν επιτιμων και παυσασθαι το λοιπον κελευων, την ανθρωπον
αποπεμψαμενον εις τους συγγενεις. επρασσετο δε ουδεν εκ των λογων. και η γυνη
δε αισθανομενη μεν του θρου του κατεχοντος τους λαους δι' αυτην, δεδοικυια δε
περι του Ἀνιλαιου, μηκετι* παθοι ερωτι τωι προς αυτην, φαρμακον τωι Ἀσιναιωι
δουσα εν τοις σιτιοις μεθισται τον ανθρωπον αδεης τε ην επι κριτηι των περι αυτην
πραχθησομενων τωι εραστηι γενομενωι. 55. Ὅτι Γαιος ανηρ ην και προτερον η τηι αρχηι
συνηλθε σκαιος τε και κακοπραγιας εις το ακρον αφιγμενος, ηδονηι τε ησσωμενος
και φιλος διαβοληι, και τα μεν φοβερα καταπεπληγμενος, και δια τουτο εφ' οις
θαρσησειε φονικωτατος, της τε εξουσιας εφ' ενι μονωι πιμπλαμενος του* υβριζειν εις
ους ηκιστα εχρην, αλογωι μεγαλοψυχιαι χρωμενος και ποριστης εκ του κτεινειν και
παρανομειν, και του μεν θειου και νομιμου μειζων εσπουδακως 1.89 ειναι τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

δοκειν, ησσωμενος επαινων της πληθυος. και παντα, οσα αισχρα κρινας ο νομος
επιτιμαν* τιμωριαν, ενομισεν αρετης. και φιλιας αμνημων, ει και πλειστη τε και δια
μεγιστων γενοιτο, οις τοτε οργισθειη εκπληξει κολασεων και ελαχισταις, πολεμιον
δε ηγουμενος παν το αρετηι συνερχομενον, αναντιλεκτον επι πασιν οις κελευσει*
την επιθυμιαν λαμβανων· οθεν και αδελφηι γνησιαι συνην, εξ ου και μαλιστα αυτωι
φυεσθαι παρα τοις πολιταις ηρξατο σφοδροτερον το μισος δια το πολλου χρονου μη
ιστορημενον εις τε απιστιαν και εχθραν την προς τον πραξαντα παρακαλειν. εργον
δε μεγα η βασιλειον ουδεν αυτωι πεπραγμενον ειποι αν τις η επ' ωφελειαι των
συνοντων και αυθις ανθρωπων εσομενων, πλην γε του περι Ῥηγιον και Σικελιαν
επινοηθεντος εν υποδοχηι των απ' Αιγυπτου σιτηγων πλοιων. τουτο δε
ομολογουμενως μεγιστον τε και ωφελιμωτατον τοις πλεουσιν· ου μην επι τελος
αφικετο, αλλ' ημιεργον υπο του αμβλυτερως αυτωι επιπονειν κατελειφθη. αιτιον δ'
ην η περι ταχρεια σπουδη και το δαπανωντα εις ηδονας, αι κατα μονας εμελλον
ωφελειν αυτωι, υφαιρειν την επι τοις κρειττοσιν ανωμολογημενοις φιλοτιμιαν.
αλλως δε ρητωρ τε αριστος και γλωσσηι τηι Ἑλλαδι και τηι Ῥωμαιοις πατριωι σφοδρα
ησκημενος συνιει τε εκ του παραχρημα και τοις υφ' ετερων συντεθεισι τε εκ
πλειονος προσυγκειμενοις αντειπων εκ του οξεος φανηναι πιθανωτερος εν μεγιστωι
πραγματι παρ' οντιναουν γενομενος, ευκολιαι τε εις αυτω* της φυσεως και του*
ισχυν αυτην* προσλαβειν μελετηι* του επιπονειν. αδελφου γαρ παιδος υιει γεγονοτι
Τιβεριου, ου και διαδοχος γινεται, μεγα αναγκασμα παιδειας αντεχεσθαι δια το και
αυτος εις τα πρωτα εν αυτηι κατορθων διαπρεπειν, και συνεφιλοκαλει Γαιος,
συγγενους τε ανδρος και ηγεμονος εικων επιστολαις. επρωτευσε τε των καθ' αυτον
πολιτων. ου μην αντισχειν οια τε εγενετο αυτωι τα εκ της παιδειας συλλεγεντα
αγαθα προς τον ελθοντα ολεθρον αυτωι υπο της εξουσιας· ουτως αρα δυσποριστον η
αρετη του σωφρονειν, οις ανυπευθυνον το πρασσειν ραιστωνη παρεστιν. φιλοις μεν
κεχρησθαι και τα παντα αξιολογοις υποσπουδασθεις το κατ' αρχας υπο τε παιδειας
και δοξης ζηλου των κρεισσονων, μεχρι δε* τωι περιοντι του υβριζειν απαμφιασεις*
ευνοιαι τηι προς αυ 1.90 τον εχρησαντο, μισους υποφυεντος υπ' αυτων επιβουλευθεις
τελευται. 56. Ὅτι οι σικαριοι καλουμενοι λησται ησαν και επληθυνον επι Νερωνος
κατα την Ἰουδαιαν, χρωμενοι ξιφιδιοις παραπλησιοις το μεγεθος τοις των Περσων
ακινακαις, πολλους αναιρουντες. αναμιγνυμενοι γαρ εν ταις εορταις τωι πληθει ους
βουληθειεν ραιδιως απεσφαττον. πολλακις δε και μεθ' οπλων επι τας κωμας των
εχθρων αφικομενοι διηρπαζον και ενεπιμπρασαν. 57. Ὅτι Κοστοβαρος και Σαλουλος
αυτοι καθ' αυτους μοχθηρα πληθη συνηγον, γενους μεν οντες βασιλικου, δια την
προς Ἀγριππαν συγγενειαν ευνοιας τυγχανοντες, βιαιοι δε και αρπαζειν τα των
ασθενεστερων ετοιμοι. 58. Ὅτι Ἀλβινος ακουσας διαδοχον αυτωι γενεσθαι Φλωρον,
βουλομενος δοκειν τι τοις Ἱεροσολυμιταις παρεσχησθαι, προσαγων τους δεσμωτας,
οσοι ησαν αυτωι προδηλοι θανειν αξιοι, τουτους προσεταξεν αναιρεθηναι, τους δε εκ
μικρας και της τυχουσης αιτιας εις την ειρκτην κατατεθεντας χρηματα λαμβανων
αυτος απελυσε. και ουτως η μεν φυλακη των δεσμωτων εκαθαρθη, η χωρα δε
ληστων επληρωθη. 59. Ὅτι Γεσσιος Φλωρος, ο πεμφθεις Ἀλβινου διαδοχος υπο
Νερωνος, πολλων ενεπλησε κακων Ἰουδαιους. Κλαζομενιος μεν ην γενος ουτος,
επηγετο δε Κλεοπατραν γυναικα, δι' ην φιλην ουσαν Πομπηιας* της Νερωνος
γυναικος και πονηριαι μηδεν αυτου διαφερουσαν της αρχης επετυχεν. ουτω δε περι
την εξουσιαν εγενετο κακος και βιαιος, ωστε δια την υπερβολην των κακων
Ἀλβινον επηινουν ως ευεργετην οι Ἰουδαιοι· εκεινος μεν γαρ επεκεκρυπτο την
πονηριαν και του μη πανταπασι καταφωρος ειναι προυνοει, Γεσσιος δε Φλωρος
καθαπερ εις επιδειξιν πονηριας πεμφθεις τας εις το εθνος ημων παρανομιας
επομπευε, μητε αρπαγης παραλιπων μηδενα τροπον μητε αδικου κολασεως. ην γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ατεγκτος μεν προς ελεον, παντος δε κερδους απληστος, ωι γε 1.91 μηδε τα πλειστα
των ολιγων διεφερεν, αλλα και λησταις εκοινωνησεν· αδεως γαρ οι πολλοι τουτο
επραττον, εχεγγυον παρ' εκεινου την σωτηριαν ειναι πεπιστευκοτες. και τουτο
μετριον ουκ ην, αλλ' οι δυστυχεις Ἰουδαιοι μη δυναμενοι τας υπο των ληστων
γινομενας πορθησεις υπομενειν ηναγκαζοντο των ιδιων εξισταμενοι ηθων φευγειν
απαντες, ως κρειττον οπουδηποτε παρα τοις αλλοφυλοις κατοικησοντες. και τι δει
πλειω λεγειν; τον γαρ προς Ῥωμαιους πολεμον ο καταναγκασας ημας αρασθαι
Φλωρος ην, κρειττον ηγουμενος αθροους η κατ' ολιγον απολεσθαι. και δη την αρχην
ελαβεν ο πολεμος δευτερωι ετει της επιτροπης Φλωρου, δωδεκατωι δε της Νερωνος
αρχης. Ἀλλ' οσα μεν *** ηναγκασθημεν η παθειν υπεμειναμεν, ακριβως γνωναι
παρεστι τοις βουλομενοις εντυχειν ταις υπ' εμου περι του Ἰουδαικου πολεμου
βιβλοις γεγραμμεναις· παυσεται δε ενταυθα μοι τα της αρχαιολογιας, μεθ' ην και τον
πολεμον ηρξαμην γραφειν. τελος του κʹ λογου. Ἐκ της Ἰουδαικης αλωσεως. λογος
αʹ. 60. Ὅτι Ἰωαννης ο και Ὑρκανος πολυ διηλθεν επ' ευπραγιαι,προς δε τας
ευπραγιας αυτου τε και των παιδων φθονος εγειρει στασιν των επιχωριων. και δη
πολλοι κατ' αυτον συνελθοντες ουκ ηρεμουν. και δη το λοιπον εν ευδαιμονιαι βιους
Ἰωαννης και τα κατα την αρχην καλλιστα διοικησας εν τρισιν ολοις και τριακοντα
ετεσιν επι εʹ υιοις τελευται, μακαριστοτατος οντως και κατα μηδεν εασας υπ' αυτωι
μεμφθηναι την τυχην. τρια γαρ τα κρατιστευοντα μονος ειχεν, την τε αρχην του
εθνους και την αρχιερωσυνην και προφητειαν· ωμιλει γαρ αυτωι το δαιμονιον ως
μηδεν των μελλοντων αγνοειν, ος γε και περι δυο των πρεσβυτατων υιων, οτι μη
διαμενουσι κυριοι των πραγματων, προειδε τε και 1.92 προεφητευσεν· ων την
καταστροφην αξιον αφηγησασθαι, παρ' οσον της πατρυας ευδαιμονιας απεκλιναν.
Μετα γαρ την του πατρος τελευτην ο πρεσβυτατος αυτων Ἀριστοβουλος την αρχην
εις βασιλειαν μεταθεις περιτιθεται μεν διαδημα πρωτος μετα υʹ και οʹ και εν ετος,
προς δε μηνας τρεις, εξ ου ο λαος κατηλθεν εις την χωραν απαλλαγεις της εν
Βαβυλωνι δουλειας· των δε αδελφων τον μεν μεθ' εαυτον Ἀντιγονον (εδοκει γαρ
αγαπαν) ηγεν ισοτιμως, τους δ' αλλους ειργνυσι δησας. δεσμει δε και την μητερα
διενεχθεισαν περι της εξουσιας (ταυτην γαρ κυριαν των ολων Ἰωαννης
απελελοιπει), και μεχρι τοσαυτης ωμοτητος προηλθεν, ωστε και λιμωι διαφθειραι
δεδεμενην. Περιερχεται δε αυτον η τισις εις τον αδελφον Ἀντιγονον, ον ηγαπα τε
και της βασιλειας κοινωνον ειχε· κτεινει γαρ και τουτον εκ διαβολων, ας οι πονηροι
κατα το βασιλειον ενεσκευασαντο. τα μεν δη πρωτα διηπιστει τοις λεγομενοις ο
Ἀριστοβουλος, ατε δη και τον αδελφον αγαπων και διδους φθονωι τα πολλα των
λογοποιουμενων· ως δε ο Ἀντιγονος λαμπρος απο στρατιας ηλθεν εις την εορτην, εν
ηι σκηνοποιεισθαι πατριον τωι θεωι, συνεβη μεν κατ' εκεινας τας ημερας νοσωι
χρησασθαι τον Ἀριστοβουλον, τον δε Ἀντιγονον επι τελει της εορτης αναβαντα μετα
των περι αυτον οπλιτων, ως ενην μαλιστα κεκοσμημενον, προσκυνησαι το πλεον
υπερ του αδελφου. καν τουτωι προσιοντες οι πονηροι τωι βασιλει την τε πομπην των
οπλιτων εδηλουν και το παραστημα του Ἀντιγονου μειζον η κατ' ιδιωτην, οτι τε
παρηιει μετα μεγιστου συνταγματος αναιρησων αυτον· ου γαρ ανεχεσθαι τιμην
μονον εκ βασιλειας εχειν, παρον αυτην κατασχειν. Τουτοις κατα μικρον ακων
επιστευσεν Ἀριστοβουλος και προνοων του μηθ' υποπτευων φανερος γενεσθαι και
προησφαλισθαι προς το αδηλον καθιστησι μεν τους σωματοφυλακας εν τινι των
υπογαιων αλαμπει (κατεκειτο δε εν τηι βαρει τηι Ἀντωνιαι μετονομασθεισηι),
προσταξας οπλου* μεν απεχεσθαι, κτεινειν δε τον Ἀντιγονον, ει μετα οπλων
προσηιει. και προς αυτον επεμψε τους προερουντας ανοπλον ελθειν. προς τουτο πανυ
πανουργως η βασιλισσα συντασσεται μετα των επιβουλων· τους γαρ πεμφθεντας
1.93 πειθουσι τα μεν παρα του βασιλεως σιωπησαι, λεγειν δε προς τον Ἀντιγονον, ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

ο αδελφος ακουσας οπλα τε αυτωι παρεσκευακεναι καλλιστα και πολεμικον κοσμον
εν τηι Γαλιλαιαι δια μεν την ασθενειαν αυτος επιδειν εκαστα κωλυθειη, "νυν δ' επει
και χωριζεσθαι μελλοις, θεασαιτ' αν ηδιστα σε εν τοις οπλοις."2 Ταυτ' ακουσας ο
Ἀντιγονος (ενηγε δ' η του αδελφου διαθεσις μηδεν υποπτευειν πονηρον) εχωρει
μετα των οπλων ως προς επιδειξιν. γενομενος δε κατα την σκοτεινην παροδον,
Στρατωνος εκαλειτο πυργος, υπο των σωματοφυλακων αναιρειται, βεβαιον
αποδειξας, οτι πασαν ευνοιαν και φυσιν κοπτει διαβολη, και ουδεν ουτως των
αγαθων παθων ισχυρον, ο τωι φθονωι μεχρι παντος αντεχει. Θαυμασοι δ' αν τις εν
τουτωι και Ἰουδαν (Ἐσσαιος ην γενοςουκ εστιν οτε πταισας η ψευσθεις εν τοις
προαπαγγελμασιν), ος επειδη και τοτε τον Ἀντιγονον εθεασατο παριοντα δια του
ιερου, προς τους γνωριμους ανεκραγεν (ησαν δ' ουκ ολιγοι παρεδρευοντες αυτωι των
μανθανοντων) "παπαι· νυν εμοι καλον"2 εφη "το θανειν, οτι μοι προτεθνηκεν η
αληθεια και τι των υπ' εμου προρρηθεντων διεψευσται. ζηι γαρ Ἀντιγονος ουτοσι
σημερον οφειλων ανηιρησθαι. χωριον δε αυτωι προς σφαγην Στρατωνος πυργος
ειμαρτο· και τουτο μεν απο εξακοσιων εντευθεν σταδιων εστιν, ωραι δε της ημερας
ηδη δʹ. ο δε χρονος εκκρουει το μαντευμα."2 ταυτ' ειπων σκυθρωπος επι συννοιας ο
γερων εκαρτερει, και μετ' ολιγον ανηιρημενος ο Ἀντιγονος ηγγελλετο κατα το
υπογαιον χωριον, ο δη και αυτο Στρατωνος πυργος εκαλειτο ομωνυμως τηι παραλιωι
Καισαρειαι. τουτο γουν τον μαντιν διεταραξεν. Ἀριστοβουλωι γε μην ευθυς η περι του
μυσους μεταμελεια νοσον ενσκηπτει και προς εννοιαις του φονου την ψυχην εχων
αει τεταραγμενην συνετηκετο, μεχρι των σπλαγχνων υπ' ακρατου της λυπης
σπαραττομενων αθρουν αιμα αναβαλλει. τουτο τις των προς τηι θεραπειαι παιδων
εκφερων δαιμονιωι προνοιαι σφαλλεται καθ' ον τοπον Ἀντιγονος εσφακτο και
φαινομενοις ετι τοις απο του φονου σπιλοις το αιμα του κτειναντος επεχεεν. ηρθη δ'
ευθυς οιμωγη των θεασαμενων, ωσπερ επιτηδες του παιδος εκει επικατασπεισαντος
το αιμα· της δε βοης ακουσας ο βασιλευς την 1.94 αιτιαν επυνθανετο και μηδενος
τολμωντος ειπειν μαλλον ενεκειτο μαθειν εθελων. τελος δε απειλουντι και
βιαζομενωι ταληθες ειπον. ο δε τους οφθαλμους εμπιπλησι δακρυων και στεναξας
οσον ην αυτωι δυναμις, ειπεν "ουκ αρα θεου μεγαν οφθαλμον επ' εργοις αθεμιτοις
λησειν εμελλον, αλλα με ταχεια μετεισι δικη φονου συγγενους. μεχρι που μοι, σωμα
αναιδεστατον, την αδελφωι και μητρι κατακριτον ψυχην καθεξεις; μεχρι που δ'
αυτος επισπεισω κατα μερος τουμον αιμα; λαβετωσαν αθροον τουτο, και μηκετι ταις
εκ των εμων σπλαγχνων χοαις επειρωνευεσθω το δαιμονιον."2 ταυτ' ειπων ευθεως
τελευται, βασιλευσας ου πλειον ενιαυτου. Λυσασα δε η γυνη τους αυτου αδελφους
βασιλεα καθιστησιν Ἀλεξανδρον τον καθ' ηλικιαν και μετριοτητα προυχειν
δοκουντα. ο δε παρελθων εις την εξουσιαν τον ετερον μεν των αδελφων
βασιλειωντα κτεινει, τον δε καταλιμπανομενον αγαπωντα το ζην διχα πραγματων,
ειχεν. 61. Ὅτι Ἀντωνιος τωι Κλεοπατρας ερωτι διεφθαρμενος ηττων ην εν πασι της
επιθυμιας, Κλεοπατρα δε διεξελθουσα την γενεαν την εαυτης, ως μηδενα των αφ'
αιματος απολειπεσθαι, το λοιπον περι τους εξωθεν εφονα, και τους εν τελει Συρων
διαβαλλουσα προς τον Ἀντωνιον αναιρειν επειθεν, ως αν των κτησεων εκαστου
γενομενη δεσποτις. ετι δ' εκτεινουσα την πλεονεξιαν επι Ἰουδαιους και Ἄραβας
υπειργαζετο τους εκατερων βασιλεις Ἡρωδην και Μαλχον αναιρεθηναι. Ἐν μερει
γουν των προσταγματων επινευσας Ἀντωνιος το κτειναι μεν ανδρας αγαθους και
βασιλεις τηλικουτους ανοσιον ηγησατο, το δε τουτων εγγιον φιλους διεκρουσατο.
πολλα δε της χωρας αυτων αποτεμομενος, και δη και τον εν Ἱεριχουντι φοινικωνα,
εν ωι γενναται το βαλσαμον, διδωσιν αυτηι πολεις τε, πλην Τυρου και Σιδωνος, τας
εντος Ἐλευθερου ποταμου πασας. ων γενομενη κυρια και προπεμψασα μεχρις
Ευφρατου τον Ἀντωνιον επιστρατευοντα Παρθοις ηλθεν εις Ἰουδαιαν δι' Ἀπαμειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

και ∆αμασκου. και † ταυτα μεγαλαις μεν αυτης την δυσμενειαν δω 1.95 ρεαις
Ἡρωδης εκμειλισσεται, μισθουται δε και τα της βασιλειας απορραγεντα χωρια
τριων* ταλαντων εις εκαστον ενιαυτον. και μετ' ου πολυ παρην εκ Παρθων
Ἀντωνιος, αγων αιχμαλωτον Ἀρταβαζην τον Τιγρανου παιδα, δωρον Κλεοπατραι·
μετα γαρ των χρηματων και της λειας απασης ο Παρθος ευθυς εχαρισθη. 62. Ὅτι
Ἡρωδης ο βασιλευς Ἰουδαιων αναλογον τηι ψυχηι καιτο σωμα εσχεν· ην γαρ
κυνηγετης και πολεμιστης ανυποστατος. πολλοι γουν καν ταις γυμνασιαις αυτον
κατεπλαγησαν, ακοντιστην τ' ευθυβολωτατον και τοξοτην ευστοχωτατον ιδοντες.
προς δε τοις ψυχικοις και σωματικοις προτερημασιν εχρησατο δεξιαι τηι τυχηι· και γαρ
σπανιον επταισεν εν πολεμωι και των πταισματων ουκ αυτος αιτιος, αλλ' η προδοσια
τινων η προπετεια στρατιωτων εγενετο. Τας γε μην υπαιθρους ευπραγιας η τυχη
τοις κατ' οικον ανιαροις ενεμεσησεν, και κακοδαιμονειν εκ γυναικος ηρξατο, περι ην
μαλιστα εσπουδασεν. την γαρ προτεραν αποπεμψαμενος ηγαγε Μαριαμνην, και τον
εκ ∆ωριδος της προτερας υιον Ἀντιπατρον δια τους εκ Μαριαμνης εφυγαδευσε της
πολεως, μοναις ταις εορταις εφεις κατιεναι. επειτα τον παππον της γυναικος
Ὑρκανον εκ Παρθων προς αυτον ελθοντα δι' υπονοιαν επιβουλης ανειλεν, ον
ηιχμαλωτισατο μεν Βαζαφρανης καταδραμων Συριαν, εξηιτησαντο δε κατα οικτον οι
υπερ Ευφρατην ομοεθνεις. και ει γε τουτοις επεισθη παραινουσι μη διαβηναι προς
Ἡρωδην, ουκ αν παραπωλετο. δελεαρ δ' αυτωι θανατου της υιωνης ο γαμος κατεστη.
63. Ὅτι Γαιος τοσουτον εξυβρισεν εις την τυχην, ωστε θεον εαυτον δοκειν και
βουλεσθαι και καλεισθαι, των δε ευγενεστατων ανδρων ακροτομησαι την πατριδα,
εκτειναι δε την ασεβειαν και επι Ἰουδαιους. Πετρωνιον μεν ουν μετα στρατιας επι
Ἱεροσολυμων επεμψεν εγκαθιδρυσοντα τωι ναωι τους ανδριαντας αυτου, προσταξας,
ει μη δεχοιντο Ἰουδαιοι, τους τε κωλυοντας ανελειν και παν το λοιπον εθνος
εξανδραποδισασθαι. θεωι δ' αρα των προσταγματων εμελεν. και Πετρωνιος μεν
αυτοις τρισι ταγμασι και πολλοις εκ της Συριας συμμαχοις εις Ἰουδαιαν ηλαυνεν εκ
της Ἀντιοχειας και πολεμον ηγειρεν. 1.96 Ὅσα μεν ουν Νερων δι' υπερβολην
ευδαιμονιας τε και πλουτου παραφρονησας εξυβρισεν εις την τυχην, η τινα τροπον
τον τε αδελφον και την γυναικα και την μητερα διεξηλθεν, αφ' ων επι τους
ευγενεστατους μετηνεγκε την ωμοτητα, και ως τελευταιον υπο φρενοβλαβιας
εξωκειλεν εις σκηνην και θεατρον, επει δι' οχλου πασιν εστι, παραλειψω. 64. Ὅτι ο
μετα Φηλικα τον επιτροπον Ἰουδαιας ου καλως εξηγησατο των πραγματων, ουκ
εστιν δε ηντινα κακουργιας ιδεαν παρελειπεν. ου μονον γουν εν τοις πολιτικοις
πραγμασιν εκλεπτε και διηρπαζε τας εκαστων ουσιας ουδε το παν εθνος εβαρει ταις
εισφοραις, αλλα και τους επι ληστειαι δεδεμενους υπο της παρ' εκαστου βουλης η
των προτερων επιτροπων απελυτρου τοις συγγενεσι, και μονος ο μη δους τοις
δεσμωτηριοις ως πονηρος εγκατελειπετο. τηνικαυτα και των νεωτεριζειν
βουλομενων εν Ἱεροσολυμοις εθαρσησαν αι τολμαι, και χρημασι μεν οι δυνατοι τον
Ἀλβινον προσελαβοντο, ωστε του στασιαζειν αυτοις παρεσχεν αδειαν, του
δημοτικου δε το μη χαιρον ησυχιαι προς τους Ἀλβινου κοινωνους απεκλινεν.
εκαστος δε των πονηρων ιδιον στιφος υπεζωσμενος αυτος μεν ωσπερ αρχιληστης η
τυραννος προανειχεν εκ του λοχου, τοις δορυφορουσι δε των μετριων προς αρπαγας
κατεχρητο. συνεβαινε δε τους μεν αφηιρημενους, υπερ ων αγανακτειν εχρην,
σιωπαν, τους απληγας δε δεει του μη τα αυτα παθειν και κολακευειν τον αξιον
κολασεως. καθολου δε η μεν παρρησια παντων περιεκεκοπτο, τυραννις δ' ην δια
πλειονων, και τα σπερματα της μελλουσης αλωσεως εκτοτε τηι πολει κατεβαλλετο.
Τοιουτον δ' οντα τον Ἀλβινον απεδειξεν ο μετ' αυτον ελθων Κεσσιος* Φλωρος
αγαθωτατον κατα συγκρισιν. ο μεν γε λαθραι τα πολλα και μεθ' υποστολης
εκακουργησεν, Φλωρος δε τας εις το εθνος παρανομιας επομπευσεν και ωσπερ επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τιμωριαι κατακριτων πεμφθεις δημιος ουτε αρπαγης τινα τροπον ουτε αικιας
παρεπεμπεν. ην δε εν μεν τοις ελεεινοις ωμοτατος, εν δε τοις αισχροις αναιδεστατος·
ουτε δε πλειω τις απιστιαν της αληθειας κατεχεεν ουτε εν τωι πανουργειν
δολιωτερας οδους επενοησεν. ωι το μεν κατ' ανδρα κερδαινειν μικρον εδοκει, πολεις
δε ολας εξεδιδυσκεν και δημους αθροους ελυμαινετο και μονον ουκ 1.97 εκηρυξεν
ανα την χωραν πασιν εξειναι ληστευειν, εφ' ωι μερος αυτος ληψεται των λαφυρων.
δια γουν την εκεινων* πλεονεξιαν πασας ερημωθηναι συνεβη τας τοπαρχιας και
πολλους των πατριων εθνων εξανασταντας φυγειν εις τας αλλοφυλους επαρχιας.
Μεχρι μεν ουν εν Συριαι Κεστιος Γαλλος ην διεπων την επαρχιαν, ουδε
πρεσβευσασθαι τις προς αυτον ετολμησε κατα Φλωρου· παραγενομενον δε εις
Ἱεροσολυμα της των αζυμων εορτης ενεστωσης περιστας ο δημος, ουκ ελαττους
τριακοσιων μυριαδων, ικετευον ελεησαι τας του εθνους συμφορας και τον λυμεωνα
της χωρας Φλωρον εκεκραγεσαν. ο δε παρων και τωι Κεστιωι παρεστως διεχλευαζε
τας φωνας. ο γε μην Κεστιος την ορμην του πληθους καταστειλας και δους εμφασιν,
ως προς το μελλον αυτοις τον Φλωρον κατασκευασει μετριωτερον, υπεστρεφεν εις
Ἀντιοχειαν. προεπεμπε δ' αυτον μεχρι Καισαρειας Φλωρος εξαπατων και πολεμον
ηδη τωι εθνει σκοπουμενος, ωι μονωι συγκρυψειν τας εαυτου παρανομιας
υπελαμβανεν· ειρηνης μεν γαρ ουσης κατηγορους εξειν επι Καισαρος Ἰουδαιους
προσεδοκα, πραγματευσαμενος δε αποστασιν αυτων τωι μειζονι κακωι περισπασειν
τον ελεγχον απο των μετριωτερων. Ὁ μεν ουν, ως απορραγειη το εθνος, καθ' ημεραν
επετεινεν αυτοις τας συμφορας· εν δε τουτωι και οι Καισαρεων Ἕλληνες νικησαντες
παρα Νερωνι της πολεως αρχειν τα της κρισεως εκομισαν γραμματα, και
προσελαμβανε την αρχην ο πολεμος δωδεκατωι ετει της Νερωνος ηγεμονιας, ιζʹ δε
της Ἀγριππα βασιλειας. προς δε το μεγεθος των εξ αυτου συμφορων ουκ αξιαν εσχε
προφασιν. οι γαρ εν Καισαρειαι Ἰουδαιοι συναγωγην εχοντες παρα χωριον, ου
δεσποτης ην τις Ἕλλην Καισαρευς, πολλακις μεν κτησασθαι τον τοπον εσπουδασαν,
τιμην πολλαπλασιονα της αξιας διδοντες· ως δ' υπερορων τας δεησεις προς επηρειαν
ετι και παρωικοδομει το χωριον εκεινος, εργαστηρια κατασκευαζομενος, στενην τε
και πανταπασιν βιαιαν παροδον απελειπεν αυτοις, το μεν πρωτον οι θερμοτεροι των
νεων προπηδωντες οικοδομειν εκωλυον, ως δε τουτους ειργε της βιας Φλωρος,
αμηχανουντες οι δυνατοι των Ἰουδαιων, συν οις Ἰωννης* ο τελωνης, πειθουσι τον
Φλωρον αργυριου ταλαντοις ηʹ διακωλυσαι το εργον. ο δε προς μονον το λαβειν
υποσχομενος παντα συμπραξειν, λαβων εξεισι 1.98 της Καισαρειας εις Σεβαστην και
καταλειπει την στασιν αυτεξουσιον, ωσπερ αδειαν πεπρακως Ἰουδαιοις του
μαχεσθαι. Της δ' επιουσης εις συναγωγην συναθροισθεντων των Ἰουδαιων,
στασιαστης τις Καισαρευς γαστραν καταστρεψας και παρα την εισοδον αυτων
θεμενος επεθυεν ορνεις. τουτο τους Ἰουδαιους ανηκεστως παρωξυνεν, ως
υβρισμενων αυτοις των νομων, μεμιασμενου δε του χωριου. το μεν ουν ευσταθες και
πραον επι τους ηγεμονας αναφευγειν παλιν ᾤετο χρηναι, το στασιωδες δε και εν
νεοτητι φλεγμαινον εξεκαιετο προς μαχην. παρεσκευασμενοι δ' ειστηκεισαν οι των
νεων στασιασται (τον γαρ επιθυσαντα προπεπομφεσαν εκ συνταγματος), και ταχεως
εγενετο συμβολη. μη καταπαυομενης δε συνελθοντες οι περι Ἰωννην* προς Φλωρον
απωδυροντο περι των πεπραγμενων και βοηθειν ικετευον, αιδημονως
υπομιμνησκοντες των ηʹ ταλαντων. ο δε και λαβων εδησε τους ανδρας, αιτιωμενος
υπερ του τους νομους εξενεγκειν της Καισαρειας. Προς τουτο των εν Ἱεροσολυμοις
αγανακτησις ην, ετι μεντοι τους θυμους κατειχον. ο δε Φλωρος ωσπερ ηργολαβηκως
εκριπιζειν τον πολεμον, πεμψας εις τον ιερον θησαυρον εξαιρει ιζʹ ταλαντα,
σκηψαμενος εις τας Καισαρος χρειας. συγχυσις δ' ευθυς ην του δημου και βοη, και το
Καισαρος εκαλουν ονομα και της Φλωρου τυραννιδος ελευθερουν σφας ικετευον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ενιοι δε και λοιδοριας αισχιστους εις τον Φλωρον εκεκραγεσαν και κανουν
περιφεροντες επηιτουν αυτωι κερματα καθαπερ ακληρωι και ταλαιπωρωι. τουτοις ουκ
ανετραπη την φιλαργυριαν, αλλ' επι τωι μαλλον χρηματισασθαι παρωργισθη. δεον
γουν εις Καισαρειαν ελθοντα σβεσαι το του πολεμου πυρ εκειθεν αρχομενον και της
ταραχης ανελειν την αιτιαν, εφ' ωι και μισθον ελαβεν, ο δε μετα στρατιας ιππικης τε
και πεζικης επι Ἱεροσολυμων ωρμησεν, ινα τοις Ῥωμαιων οπλοις εργασηται και τωι
δεει και ταις απειλαις περιδυσηι την πολιν. Ὁ δε δημος προδυσωπησαι την ορμην
αυτου βουλομενος υπανται τοις στρατιωταις μετ' ευφημιας και τον Φλωρον
θεραπευτικως εκδεχεσθαι παρεσκευασατο. κακεινος προπεμψας συν ιππευσι νʹ
Καπιτωνα εκατονταρχον αναχωρειν αυτους εκελευσεν και μη προς ον ουτως
ελοιδορησαν αισχρως ειρωνευεσθαι τας νυν 1.99 φιλοφρονησεις· δειν γαρ αυτους,
ειπερ γενναιοι εισιν και παρρησιασται, σκωπτειν μεν αυτον και παροντα, φαινεσθαι
δε μη μονον εν τοις λογοις αλλα καν τοις οπλοις φιλελευθερους. τουτοις
καταπλαγεν το πληθος, αμα και των περι Καπιτωνα ιππεων εις μεσον φερομενων,
διεσκεδασθησαν πριν ασπασασθαι τον Φλωρον η τοις στρατιωταις φανερον ποιησαι
το πειθηνιον. αναχωρησαντες δε εις τας οικιας μετα δεους και ταπεινοτητος
ενυκτερευσαν. και εντευθεν εξηφθη ο πολεμος ο προς αλληλους. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ
ΣΥΜΒΟΛΗΣ. 65. Ὅτι μετα την Γισχαλων αλωσιν ο δημος ο των Ἰουδαιων εν θορυβωι
και ταραχηι ην και συγχυσει· προδιεστη δε το κατα την χωραν πληθος της εν
Ἱεροσολυμοις στασεως. εκινειτο γαρ εν εκαστηι πολει ταραχη και πολεμος εμφυλιος,
οσον τε απο Ῥωμαιων ανεπνεον, εις αλληλους τας χειρας επεστρεφον. ην δε των
επιθυμουντων πολεμους προς τους επιθυμουντας ειρηνην ερις χαλεπη. και πρωτον
μεν εν οικιαις ηπτετο των ομονοουντων παλαι το φιλονεικον, επειτα αφηνιαζοντες
αλληλων οι φιλτατοι λαοι και συνιων εκαστος προς τους τα αυτα φρονουντας και
προαιρουμενους ηδη κατα πληθος αντετασσοντο. και στασις μεν ην πανταχου, το
νεωτεριζον δε και των οπλων επιθυμουν επεκρατει νεοτητι και τολμηι γηραιων και
σωφρονων. ετραποντο δε πρωτον μεν εις αρπαγας εκαστοι των επιχωριων, επειτα
συνταξαμενοι κατα λοχους επι ληστειας των κατα την χωραν, ως ωμοτητος και
παρανομιας ενεκεν μηδεν αυτοις Ῥωμαιων τους ομοφυλους διαφερειν, και πολυ
τοις πορθουμενοις κουφοτεραν δοκειν την υπο Ῥωμαιων αλωσιν. Οι φρουροι δε των
πολεων τα μεν οκνωι του κακοπαθειν, τα δε μισει του εθνους ουδεν η μικρα
προσημυνον τοις κακουμενοις, μεχρι κορωι των κατα την χωραν αρπαγων
αθροισθεντες οι των πανταχου συνταγματων αρχιλησται και γενομενοι πονηριας
στιφος εις τα Ἱεροσολυμα παρεισφθειρονται, πολιν αστρατηγητον και πατριωι μεν
εθει παν απαρατηρητως δεχομενην το ομοφυλον, τοτε δε οιομενων απαντων τους
επιχεομενους παντας απ' ευνοιας 1.100 ηκειν συμμαχους. ο δη και διχα της στασεως
υστερον εβαπτισε την πολιν· πληθει γαρ αχρηστωι και αργωι προεξαναλωθη τα τοις
μαχιμοις διαρκειν δυναμενα, και προς τωι πολεμωι στασιν τε εαυτοις και λιμον
κατεσκευασαν. Ἄλλοι τε απο της χωρας λησται παρελθοντες εις την πολιν και τους
ενδον προσλαβοντες χαλεπωτερους ουδεν ετι των δεινων παριεσαν· οι γε ου μονον
αρπαγαις και λωποδυσιαις την τολμαν εμετρουν, αλλα και μεχρι φονων εχωρουν,
ου νυκτος η λαθραιως η επι τους τυχοντας, αλλα φανερως και μεθ' ημεραν και των
επισημοτατων καταρχομενοι. πρωτον μεν γαρ Ἀντιπαν, ανδρα του βασιλικου γενους
και των κατα την πολιν δυνατωτατων, ως και τους δημοσιους θησαυρους
πεπιστευσθαι, συλλαβοντες ειρξαν· επι τουτωι Ληβιαν τινα των επισημων και Συφαν,
προς δε τους κατα την χωραν προυχειν δοκουντας. δεινη δε καταπληξις ειχε τον
δημον, και καθαπερ κατειλημμενης της πολεως πολεμωι την καθ' αυτον εκαστος
σωτηριαν ηγαπα. Τοις δε ουκ απεχρησε τα δεσμα των συνειλημμενων, ουδ'
ασφαλως* ᾤοντο μεχρι πολλου δυνατους ανδρας ουτω φυλασσειν· ικανους μεν γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ειναι τους οικους των* προς αμυναν ουκ ολιγανδρους οντας, ου μην αλλα και τον
δημον επαναστησεσθαι ταχα κινηθεντα προς την παρανομιαν. δοξαν ουν αναιρειν
αυτους, Ἰωαννην πεμπουσιν εις φονους προχειροτατον. ωι δεκα συνελθοντες εις την
ειρκτην ξιφηρεις αποσφαττουσι τους ειργμενους. παρανομηματι δ' εν τηλικουτωι
μεγαλως απεψευδοντο και προφασιν· διαλεχθηναι γαρ αυτους Ῥωμαιοις περι
παραδοσεως των Ἱεροσολυμων και προδοτας ανηιρηκεναι της κοινης ελευθεριας
εφασκον, καθολου τε επηλαζονευοντο τοις τολμημασιν ως ευεργεται και σωτηρες
της πολεως γεγενημενοι. Συνεβη δε εις τοσουτον τον μεν δημον ταπεινοτητος και
δεους, εκεινους δε απονοιας προελθειν, ως επ' αυτοις ειναι και τας χειροτονιας των
αρχιερεων. ενθεν πολλαι στασεις εκινηθησαν. 66. Ὅτι Ἄνανος ο αρχιερευς Ἰουδαιων
ο αποσφαγεις υποἸουδαιων ην τα τε αλλα σεμνος ανηρ και δικαιοτατος, και παρα
τον ογκον της ευγενειας και της αξιας και ης ειχε τιμης ηγαπηκως το ισοτιμον και
προς τους ταπεινοτατους, φιλελευθερος τε 1.101 εκτοπως και δημοκρατιας εραστης,
προ γε* των ιδιων λυσιτελων το κοινηι συμφερον αει τιθεμενος και περι παντος
ποιουμενος την ειρηνην (αμαχα γαρ ᾔδει τα Ῥωμαιων), προσκοπουμενος δε υπ'
αναγκης και κατα τον πολεμον οπως, ει μη διαλυσαιντο Ἰουδαιοι, δεξιως
διαφθειροιντο. και καθολου δ' ειπειν, ζωντος Ἀνανου παντως αν *** τριβην
Ῥωμαιοις παρεσχον υπο τοιουτωι [και] στρατηγωι. παρεζευκτο δ' αυτωι και Ἰησους,
αυτου μεν λειπομενος κατα συγκρισιν, προυχων δε και των αλλων. αλλ' οιμαι,
κατακρινας ο θεος ως μεμιασμενης της πολεως απωλειαν και πυρι βουλομενος
εκκαθαρθηναι τα αγια τους αντεχομενους αυτων και φιλοστοργουντας περιετεμεν.
οι δε προ ολιγου την ιεραν εσθητα περικειμενοι και της κοσμικης θρησκειας
καταρχοντες, προσκυνουμενοι δε τοις απο της οικουμενης παραβαλλουσιν εις την
πολιν, ερριμμενοι γυμνοι βορα κυνων και θηριων εβλεποντο. αυτην επ' εκεινοις
στεναξαι τοις ανδρασι δοκω την αρετην, ολοφυρομενην οτι τοσουτον ηττητο της
κακιας. 67. Ὅτι επι Ουεσπασιανου στασεως γενομενης εις τα Ἱεροσολυμα των
ζηλωτων προς τους αρχιερεις και αυτομολουντων τινων προς τους Ῥωμαιους οι
φωραθεντες ανηιρουντο, και νεκροι ανα τας λεωφορους απασας εσωρευοντο και
καθαπερ συνθηκας πεποιημενοι τοις της πατριδος συγκαταλυσαι και τους της
φυσεως νομους αμα τε τοις εις ανθρωπους αδικημασι συμμιαναι και το θειον υφ'
ηλιωι τους νεκρους μυδωντας απελειπον. τοις δε θαπτουσι τινα των προσηκοντων, ο
και τοις αυτομολουσιν, επιτιμιον θανατος ην, και δεισθαι παραχρημα ταφης εδει τον
ετερωι χαριζομενον. καθολου τε ειπειν, ουδεν ουτως απωλωλει χρηστον παθος εν
ταις τοτε συμφοραις ως ελεος. α γαρ εχρην οικτειρειν, ταυτα παρωξυνε τους
αλιτηριους, και απο μεν των ζωντων επι τους ανηιρημενους, απο δε των
ανηιρημενων επι τους ζωντας τας οργας μετεφερον· και δι' υπερβολην δεους ο
περιων τους προληφθεντας εμακαριζεν, οι δ' εν τοις δεσμωτηριοις αικιζομενοι κατα
συγκρισιν και τους αταφους απεφαινον ευδαιμονας. κατεπατειτο μεν ουν πας αυτοις
θεσμος ανθρωπων, εγελατο δε τα θεια, 1.102 και τους των προφητων χρησμους
ωσπερ αγυρτικας λογοποιιας εχλευαζον. πολλα δ' αυτοις περι αρετης και κακιας
προεθεσπισαν, α παραβαντες οι ζηλωται και της* κατα της πατριδος προφητειας*
τελους ηξιωσαν. ην γαρ δη τις παλαιος λογος ανδρων † ενθα τοτε την πολιν
αλωσεσθαι και καταφλεχθησεσθαι τα αγια, οταν πολεμου νομωι στασις εγκατασκηψηι
και χειρες οικειαι προμιανωσι το του θεου αγιον τεμενος· οις ουκ απιστησαντες οι
ζηλωται διακονους εαυτους επεδοσαν. Ἤδη δε Ἰωαννηι τυραννιωντι το προς τους
ομοιους ισοτιμον ηδοξειτο, και κατ' ολιγους προσποιουμενος των πονηροτερων
αφηνιαζε του συνταγματος. αει δε τοις μεν των αλλων δογμασιν απειθων, τα δε
εαυτου προστασσων δεσποτικωτερον, δηλος ην της μοναρχιας αντιποιουμενος.
εικον δ' αυτωι τινες μεν δεει, τινες δε κατ' ευνοιαν (δεινος γαρ ην απατηι και λογωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

προσαγεσθαι), πολλοι δε προς ασφαλειαν* ηγουμενοι της αυτων τας αιτιας ηδη των
τολμωμενων εφ' ενα και μη πολλους αναφερεσθαι. το γε μην δραστηριον αυτου
κατα χειρα και κατα γνωμην δορυφορους ειχεν ουκ ολιγους. πολλη δε μοιρα των
αντικαθημενων απελειπετο, παρ' οις ισχυς* μεν και φθονος, δεινον ηγουμενων
υποτεταχθαι τωι πριν ισοτιμωι, το πλεον δ' ευλαβεια της μοναρχιας απετρεπεν. ουτε
γαρ καταλυσειν ραιδιως ηλπιζον αυτον απαξ κρατησαντα, και καθ' εαυτον*
προφασιν εξειν το την αρχην αντιπραξαι· προηιρειτο δ' ουν πολεμων εκαστος οτιουν
παθειν η δουλευσας ακουσιως* εν ανδραποδου μοιραι παραπολεισθαι. διαιρειται μεν
ουν η στασις εκ τουτων, και τοις εναντιωθεισιν Ἰωαννης αντεβασιλευσεν. αλλα τα
μεν προς αλληλους δια φυλακης αυτοις ην, και ουδε μικρον ην, ει ποτε
διηκροβολιζοντο τοις οπλοις· ηριζον δε κατα του δημου, και ποτεροι πλειονα λειαν
αναξουσιν αντεφιλονεικουν. επειδη δε η πολις τρισι τοις μεγιστοις κακοις
εχειμαζετο, πολεμωι και τυραννιδι και στασει, κατα συγκρισιν μετριωτερον ην τοις
δημοτικοις ο πολεμος· αμελει διαδιδρασκοντες εκ των οικειων εφευγον προς τους
αλλοφυλους. Φρουριον ην ου πορρω Ἱεροσολυμων καρτερωτατον, υπο των αρχαιων
βασιλεων εις τε υπεκθεσιν κτησεων εν πολεμου ροπαις και σωματων ασφαλειαν
κατεσκευασμενον, εκαλειτο δε Μασαδα. τουτο προκατειληφοτες οι
προσαγορευομενοι σικαριοι ***· δεει 1.103 γαρ ανεστελλοντο της πλειονος αρπαγης·
ως δε την Ῥωμαιων μεν στρατιαν ηρεμουσαν, στασει δε και τυραννιδι κατ' ιδιαν
τους εν Ἱεροσολυμοις Ἰουδαιους επυνθανοντο διηιρημενους, ανδροτερων* ηπτοντο
τολμηματων. και κατα την εορτην των αζυμων, ην αγουσιν Ἰουδαιοι σωτηρια εξ ου
της υπ' Αιγυπτου δουλειας ανεθεντες εις την πατριον γην κατηλθον, νυκτωρ τους
εμποδων οντας διαλαθοντες πολιχνην τινα καλουμενην Γαδδειν κατατρεχουσιν· εν
ηι το μεν αμυνασθαι δυναμενον, πριν οπλων αψασθαι και συνελθειν, φθασαντες
εσκεδασαν και της πολεως εξεβαλον, το δε φευγον* ηττον ην*, γυναια δε* και
παιδας, υπερ ψʹ αναιρουσιν· επειτα τους τε οικους εξεσκευασμενοι και των καρπων
τους ακμαιους αρπασαντες ανηνεγκαν εις την Μασαδα. και εληιζοντο πασας τας περι
το φρουριον κωμας και την χωραν επορθουν απασαν, προσδιαφθειρομενων καθ'
ημεραν αυτοις εκασταχοθεν ουκ ολιγων· εκινειτο δε και κατα ταλλα της Ἰουδαιας
κλιματα το τεως ηρεμουν ληστρικον, καθαπερ δε εν ενι σωματι του κυριωτατου
φλεγμαινοντος παντα τα μελη συνενοσει· δια γουν την εν τηι μητροπολει στασιν και
ταραχην αδειαν εσχον οι κατα την χωραν πονηροι των αρπαγων και τας οικειας
εκαστοι κωμας αρπαζοντες επειτα εις την ερημιαν αφισταντο· συναθροιζομενοι τε
και συνομνυμενοι κατα λοχους, στρατιας μεν ολιγωτεροι πλειους δε ληστηριου,
προσεπιπτον ιεροις και πολεσι. και κακουσθαι μεν συνεβαινεν, εφ' ους αν
ορμησειαν, ως πολεμωι καταληφθεντας, φθανεσθαι δε τας αμυνας ως ληστων αμα
ταις αρπαγαις αποδιδρασκοντων. ουδεν δε μερος ην της Ἰουδαιας, ο μη τηι
προσανεχουσηι* πολει συναπολλυτο*. Ταυτα Ουεσπασιανωι παρα των αυτομολων
απηγγελτο, και προς πολιορκιαν Ἱεροσολυμων ηυτρεπιστο. 68. Ὅτι επι
Ουεσπασιανου πολιορκουντος τα Ἱεροσολυμα ην τωι δημωι Σιμων μεν εξωθεν
Ῥωμαιων φοβερωτερος, οι ζηλωται δε ενδον εκατερων χαλεπωτεροι. καν τουτοις
επινοια κακων και τολμη το τε συνταγμα των Γαλιλαιων διεφθειρεν· τον τε γαρ
Ἰωαννην παρηγαγον εις ισχυν ουτοι, κακεινος αυτους εξ ης περιε 1.104 ποιησαντο
δυναστειας ημειβετο, παντα επιτρεπων δραν ων εκαστος επεθυμει. ποθοι δ' ησαν
αρπαγης απληρωτοι και των πλουσιων οικων ερευνα, φονος δ' ανδρων και
γυναικων υβρεις επαιζοντο, μεθ' αιματος τα συληθεντα κατεπινον και μετ' αδειας
ενεθηλυπαθουν τωι κορωι, κομας συντεθειμενοι και γυναικειας εσθητας
αναλαμβανοντες, καταντλουμενοι δε μυροις και προς ευπρεπειαν οφθαλμους
υπογραφοντες. ου μονον δε κοσμον αλλα και παθη γυναικων εμιμουντο και δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

υπερβολην ασελγειας αθεμιτους ηδονας επενοησαν· ενειλινδουντο* δ' ωσπερ
πορνειωι τηι πολει και πασαν ακαθαρτοις εμιαναν εργοις. γυναικιζομενοι δε τας
οψεις εφονων ταις δεξιαις θρυπτομενοι τε τοις βαδισμασιν επιοντες εξαπινης
εγινοντο πολεμισται τα τε ξιφη προβαλλοντες απο των βεβαμμενων χλανιδων τον
προστυχοντα διηλαυνον. τους αποδιδρασκοντας δε Ἰωαννην Σιμων φονικωτερον
εξεδεχετο, και διαφυγων τις τον εντος του τειχους τυραννον υπο του προ πυλων
διεφθειρετο. πασα δε φυγης οδος τοις αυτομολειν προς Ῥωμαιους βουλομενοις
αποκεκοπτο. ∆ιεστασιαζετο δε η περι τον Ἰωαννην δυναμις, και παν οσον ην
Ἰδουμαιον εν αυτηι χωρισθεν επεχειρει τωι τυραννωι φθονωι τε της ισχυος και μισει
της ωμοτητος αυτου. συμβαλλοντες τε αναιρουσι πολλους των ζηλωτων και
συνελαυνουσι τους λοιπους εις την βασιλικην αυλην κατασκευασθεισαν υπο
Γραπτης. 69. Ὅτι τριχηι διηιρεθη η των Ἰουδαιων στασις επι Ουεσπασιανου·
Ἐλεαζαρος γαρ ο του Σιμωνος ως αγανακτων δηθεν τοις οσημεραι τωι Ἰωαννηι
τετολμημενοις διισταται ποθωι των ολων και δυναστειας ιδιας επιθυμιαι, παραλαβων
δε Ἰουδην τε τον Χεληκα και τον Νεσρωνος* Σιμωνα των δυνατων, προς οις Ἐζεκιας
ην Χωβαρι παις ουκ ασημος. καθ' εκαστον δε τουτοις ουκ ολιγοι των ζηλωτων
ηκολουθησαν και καταλαβομενοι τον ενδοτερον του ναου περιβολον υπερ τας ιερας
πυλας επι των αγιων μετωπων τιθενται τα οπλα. και πληρεις μεν οντες επιτηδειως
εθαρρουν (και γαρ αφθονια των ιερων πραγματων εγινετο τοις δε* μηδεν ασεβες
ηγουμενοις), ολιγοτητι δε τηι κατα σφας ορρωδουντες εγκαθισαμενοι τα οπλα κατα
χωραν εμενον. ο δε Ἰωαννης οσωι αν 1.105 δρων υπερειχε πληθει, τοσουτον ελειπετο
τωι τοπωι και κατα κορυφην εχων τους πολεμιους ουτε δεει εποιειτο τας προσβολας
ουτε δι' οργην ηρεμει. κακουμενος δε πλεον ηπερ διατιθεις τους περι τον Ἐλεαζαρον
ομως ουκ ανιει· συνεχεις τε εκδρομαι και βελων αφεσεις εγινοντο, και φονοις
εμιαινετο πανταχου το ιερον. Ὁ δε του Γιωρα Σιμων, ον εν ταις αμηχανιαις
επικλητον εαυτωι τυραννον ο δημος ελπιδι βοηθειας προσηγαγεν, την τε ανω πολιν
εχων και της κατω πολυ μερος ερρωμενεστερον ηδη τοις περι Ἰωαννην
προσεβαλλεν, ως αν και καθυπερθε πολεμουμενος*. ην δε υπο χειρα προσιων
αυτος*, ωσπερ εκεινοι τοις ανωθεν. και ου μονον τους πολεμουντας, αλλα και
πολλους των ιερουργουντων ανηιρει. καιπερ γαρ προς πασαν ασεβειαν
εκλελυσσηκοτες, ομως τους θυειν εθελοντας εισηφιεσαν, μεθ' υποψιας μεν και
φυλακης τους επιχωριους διερευνωμενοι, τους δε ξενους αδεεστερον, οι και περι τας
εισοδους δυσωπησαντες αυτων την ωμοτητα παραναλωμα της στασεως εγινοντο. τα
γαρ απο των οργανων βελη μεχρι του βωμου και του νεω δια την βιαν
υπερφερομενα τοις ιερευσι και τοις ιερουργουσιν ενεπιπτεν, και πολλοι σπευσαντες
απο γης περατων επι τον περιωνυμον και πασιν ανθρωποις χωρον αγιον προ των
θυματων επεσον αυτοι και τον Ἕλλησι πασι και βαρβαροις σεβασμιον βωμον
κατεσπεισαν ιδιωι φονωι. νεκροις δ' επιχωριοις αλλοφυλοι και ιερευσι βεβηλοι
συνεφυροντο, και παντοδαπων αιμα πτωματων εν τοις θειοις περιβολοις
ελιμναζετο. τι τηλικουτον, ω τλημονεστατη πολις, πεπονθας υπο Ῥωμαιων, οι σου
τα εμφυλια μυση πυρι καθαιροντες εισηλθον. θεου μεν γαρ ουτε ης χωρος ετι ουτε
μενειν εδυνασο, ταφος οικειων γενομενη σωματων και πολεμου τον ναον εμφυλιου
πλησασα* πολυανδριον· δυναιο δ' αν γενεσθαι παλιν αμεινων, ει γε ποτε τον
πορθησαντα θεον εξιλασηι. αλλα καθεκτεον γαρ και τα παθη τωι νομωι της γραφης,
ως ουκ ολοφυρμων οικειων ο καιρος, αλλ' αφηγησεως πραγματων. διειμι δε τα εξης
εργα της στασεως. Τριχηι των επιβουλων της πολεως διηιρημενων, οι μεν περι 1.106
τον Ἐλεαζαρον τας απαρχας τας ιερας διαφυλασσοντες κατα του Ἰωαννου την
μεθην εφερον, οι δε συν τουτωι διαρπαζοντες τους δημοτας ηγειροντο κατα του
Σιμωνος· ην δε κακεινωι τροφη κατα των αντιστασιαστων η πολις. οποτε μεν ουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

αμφοτερωθεν επεχειρουν, τους συνοντας ο Ἰωαννης αντεστρεφεν, και τους μεν εκ
της πολεως ανιοντας απο των στοων βαλλων, τους δ' απο του ιερου
κατακοντιζοντας ημυνετο τοις οργανοις. ει δε ελευθερωθειη ποτε των καθυπερθεν
επικειμενων (διανεπαυε δ' αυτους πολλακις μεθη τε και καματος), αδεεστερον τοις
περι τον Σιμωνα μετα πλειονων επεξεθεεν. αει δ' εφ' οσον τρεψαιτο της πολεως,
υπεμπιπρησι τας οικιας σιτου μεστας και παντοδαπων επιτηδειων· το δ' αυτο παλιν
υποχωρουντος επιων ο Σιμων επραττεν, ωσπερ επιτηδες Ῥωμαιοις διαφθειροντες
παρεσκευαζοντο προς πολιορκιαν την πολιν και τα νευρα της εαυτων αποκοπτοντες
δυναμεως. συνεβη γουν τα περι το ιερον παντα συμφλεγηναι και μεταιχμιον ερημιας
γενεσθαι παραταξεως οικειας την πολιν, κατακαηναι δε πλην ολιγου παντα τον
σιτον, ος αν αυτοις ουκ επ' ολιγα διηρκεσεν ετη πολιορκουμενοις. λιμωι γουν
εαλωσαν, οπερ ηκιστα δυνατον ην, ει μη τουτον εαυτοις προπαρεσκευασαν.
Πανταχοθεν δε της πολεως πολεμουμενης υπο των επιβουλων και συγκλυδων,
μεσος ο δημος ωσπερ μεγα σωμα διεσπαρασσετο. γηραιοι δε και γυναικες υπ'
αμηχανιας των ισων κακων ηυχοντο Ῥωμαιοις, και τον εξωθεν πολεμον επ'
ελευθεριαι των οικειων κακων εκαραδοκουν. καταπληξις δε δεινη και δεος ην τοις
γνησιοις, και ουτε βουλης καιρος εις μεταβολην ουτε συμβασεως ελπις ουτε φυγης
τοις εθελουσιν· εφρουρειτο γαρ παντα, και τα λοιπα στασιαζοντες οι αρχιλησται τους
ειρηνικα Ῥωμαιοις φρονουντας η προς αυτομολιαν υποπτους ως κοινους πολεμιους
ανηιρουν και μονον ωμονοουν το φονευειν τους σωτηριας αξιους. και των μεν
μαχομενων αδιαλειπτος η κραυγη ην μεθ' ημεραν τε και νυκτωρ, δεινοτεροι δ' οι
των πενθουντων οδυρμοι αει. και θρηνων μεν αιτιας επαλληλους αι συμφοραι
προσεφερον, τας δ' οιμωγας ενεκλειεν η καταπληξις αυτων. φιμουμενοι δη τα τε †
πληθη τωι φοβωι μεμυκοσι τοις στεναγμοις εβασανιζοντο, και ουτε προς τους ζωντας
ην αιδως ετι τοις προσηκουσιν ουτε προνοια 1.107 των απολωλοτων ταφης. αιτιον δ'
αμφοτερων η καθ' εαυτον απογνωσις εκαστου· παρησαν* γαρ εις παντα της*
προθυμιας οι μη στασιαζοντες απολουμενοι παντως οσον ουδεπω. πατουντες δη
τους νεκρους επ' αλληλους σεσωρευμενους οι στασιασται συνεπλεκοντο και την
απονοιαν απο των εν ποσι πτωματων σπωντες ησαν αγριωτεροι· προσεξευρισκοντες
δ' αει τι καθ' εαυτων ολεθριον και παν το δοχθεν αφειδως δρωντες ουδεμιαν ουτε
αικιας οδον ουτ' ωμοτητος παρελειπον. αμελει Ἰωαννης την ιεραν υλην εις
πολεμιστηριων κατασκευην οργανων απεχρησατο. δοξαν γαρ ποτε τωι λαωι και τοις
αρχιερευσιν υποστηριξαντας τον ναον κʹ πηχεις προσυψωσαι, καταγει μεν απο του
Λιβανου τοις μεγιστοις αναλωμασι και πονοις την χρησιμον υλην ο βασιλευς
Ἀγριππας, ξυλα θεας αξια την τε ευθυτητα και το μεγεθος· μεσολαβησαντος δε του
πολεμου το εργον, ο Ἰωαννης τεμων αυτα πυργους κατεσκευασεν, εξαρκουν το
μηκος ευρων προς τους απο του καθυπερθεν ιερου μαχομενους. ιστησι τε και
προσαγαγων κατοπιν του περιβολου, της προς δυσιν εξεδρας αντικρυς, ηιπερ και
μονηι δυνατον ην, των αλλων μερων βαθμοις πορρωθεν διειλημμενων. Και ο μεν
τοις εξ ασεβειας κατασκευασθεισιν οργανοις κρατησειν των εχθρων ηλπισεν, ο θεος
δε αχρηστον αυτωι απεδειξε τον πονον, πριν επιστηναι τινα των πυργων, Ῥωμαιους
επαγων. 70. Ὅτι πολιορκουμενων των Ἱεροσολυμων υπο Τιτου Καισαρος, και του
λιμου πιεζοντος τους ενδον οι αυτομολοι προς Ῥωμαιους φευγοντες εφωραθησαν
καταπινοντες τους χρυσους. και οι Συροι τους ικετας ανεσχιζον ερευνωντες· μιαι
γουν νυκτι περι δισχιλιους ανεσχισαν. Και γνους την παρανομιαν Τιτος ολιγου μεν
εδεησε το ιππικον περιστησας κατακοντισαι τους αιτιους, ει μη πολυ πληθος
ενειχετο και των ανηιρημενων πολυ πλειους ησαν οι κολασθησομενοι. συγκαλεσας
δε τους τε των συμμαχων ηγεμονας και τους των ταγματων (συνδιεβαλλοντο γαρ
και των στρατιωτων τινες) προς εκατερους αγανακτων* ελεγεν, ει των μεν αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

στρατευομενων τινες τοιαυτα δρωσι κερδους ενεκεν αδηλου, μηδε τα οπλα σφων
αυτων αιδουμενοι πεποιημενα αργυριου τε και χρυσιου· τοις δε Ἄραψι και τοις
Συροις, ει πρωτον μεν εν αλλοτριωι πο 1.108 λεμωι τοις παθεσιν αυτεξουσιως
χρωνται, επειτα τηι περι φονους ωμοτητι και τωι προς Ἰουδαιους μισει Ῥωμαιους
επιγραφουσι· και γαρ νυν ενιους αυτων των στρατιωτων συναπολαυειν της
κακοδοξιας. τουτοις μεν ουν θανατον ηπειλησεν, ει τις ευρεθειη παλιν το αυτο
τολμων, τοις δ' απο των ταγματων επεστελλεν ερευνησαντας τους υποπτους
αναγαγειν επ' αυτον. κατεφρονει δε, ως εοικε, φιλοχρηματια πασης κολασεως, και
δεινος εμπεφυκεν του κερδαινειν ερως, ουδεν τε ουτω παθος πλεονεξια †
προβαλλεται. η ταυτα μεν αλλως και μετρον εχει και φοβοις υποτασσεται, θεος δ' ην
ο του λαου παντος κατακρινας και πασαν αυτοις σωτηριας οδον εις απωλειαν
αποστρεφων. ο γουν μετ' απειλης απειπεν ο Καισαρ, λαθραι κατα των αυτομολων
ετολματο, και τους διαδιδρασκοντας, πριν πασιν οφθηναι, προαπαντωντες εσφαττον
οι βαρβαροι, περισκοπουμενοι δε μη τις επιδοι Ῥωμαιων ανεσχιζον κακ των
σπλαγχνων το μιαρον κερδος ειλκον. ολιγοις δ' ηυρισκον*, και τους πολλους
παρανηλισκεν ελπις μονη. Τουτο μεν δη το παθος πολλους των αυτομολων
επανηγεν· Ἰωαννης δε, ως επελειπον αι αρπαγαι παρα του δημου, προς ιεροσυλιαν
ετρεπετο και πολλα μεν των αναθηματων κατεχωννυεν* εκ του ναου, πολλα δε των
προς τας λειτουργιας αναγκαιων σκευη, κρατηρας και πινακας και τραπεζας.
απεσχετο δ' ουδε των υπο του Σεβαστου και της γυναικος αυτου πεμφθεντων
ακρατοφορων. οις μεν γε Ῥωμαιων βασιλεις ετιμησαν τε και προσεκοσμησαν το
ιερον αιει, ταυτα ο Ἰουδαιος κατα* των αλλοφυλων κατεσπα. προς δε τους συνοντας
ελεγεν, ως δει μετα αδειας καταχρησασθαι τοις θειοις υπερ του θειου και τους τωι
ναωι στρατευομενους εξ αυτου τρεφεσθαι. δια τουτο και τον ιερον οινον και το
ελαιον, ο τοις ολοκαυτωμασιν οι ιερεις εφυλαττον επιχειν, εκκενωσας (ην δε εν τωι
ενδον ιερωι) διενειμε τωι πληθει, κακεινοι διχα φρικης ηλειφοντο και επινον εξ
αυτων. ουκ αν υπεστειλαμην* ειπειν α μοι κελευει το παθος· οιμαι Ῥωμαιων
βραδυνοντων επι τους αλιτηριους η καταποθηναι υπο χασματος η κατακλυσθηναι
την πολιν η του της Σοδομηνης μεταλαβειν κεραυνου· πολυ γαρ των ταυτα
παθοντων ηνεγκεν γενεαν αθεωτεραν. τηι γουν τουτων απονοιαι πας ο λαος
συναπωλετο. 1.109 Τα συμβαινοντα δε Ἰουδαιοις Ῥωμαιοι ακουοντες ηλεησαν, οι
στασιασται δε και βλεποντες ου μετενοουν, αλλ' ηνειχοντο μεχρις αυτων προελθειν·
πεπηρωντο γαρ υπο του χρεων, ο τηι τε πολει και αυτοις ηδη παρην. τελος του εʹ
λογου αλωσεως Ἰωσηπου. Λογος ʹ. 71. Και τα μεν των Ἱεροσολυμων παθη
προυκοπτε καθ' ημεραν επι το χειρον, των τε στασιαστων μαλλον παροξυνομενων
ταις συμφοραις και του λιμου μετα του δημου ηδη κακεινους νεμομενου· το γε μην
πληθος των σεσωρευμενων ανα την πολιν πτωματων οψει τε φρικωδες ην και
λοιμωδη προσεβαλλεν οσμην, προς δε τας εκδρομας εμποδιον τοις μαχομενοις.
ωσπερ γαρ δια παραταξεως φονωι μυριωι γεγυμνασμενους χωρουντας εδει τα σωματα
πατειν. οι δ' επιβαντες ουτ' εφριττον ουτ' ηλεουν ουτε κληδονα κακην σφων αυτων
υπελαμβανον την εις τους κατοιχομενους υβριν· πεφυρμενοι δ' ομοφυλωι φονωι τας
δεξιας επι τον προς τους αλλοφυλους πολεμον εξεθεον, ονειδιζοντες, εμοιγε δοκειν,
το θειον εις βραδυτητα της επ' αυτους κολασεως· ου γαρ ελπιδι νικης ο πολεμος, ηδη
δ' απογνωσις σωτηριας εθρασυνετο. 72. Ὅτι οι σικαριοι λεγομενοι συνεστησαν επι
τους υπακουειν Ῥωμαιων εθελοντας και παντα τροπον ως πολεμιοις προσεφεροντο,
τας μεν κτησεις αρπαζοντες, ταις δ' οικησεσιν αυτων πυρ ενιεντες· ουδεν γαρ
αλλοφυλων αυτους εφασκον διαφερειν, ουτως αγεννως την περιμαχητον Ἰουδαιοις
ελευθεριαν προεμενους και δουλειαν αιρεισθαι την υπο Ῥωμαιοις ανωμολογηκοτας.
ην δ' αρα προφασις τουτο εις παρακαλυμμα της ωμοτητος και της πλεονεξιας υπ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

αυτων λεγομενον. σαφες δε δια των εργων εποιησαν· οι μεν γαρ αυτοις της
αποστασεως εκοινωνησαν και του προς Ῥωμαιους συνηραντο πολεμου, τα παρ'
εκεινων δε τολμηματα χειρω προς αυτους εγενετο. καπι το ψευδεσθαι παλιν την
προφασιν εξελεγχομενοι μαλλον εκακουν τους την πονηριαν αυτων δια της
δικαιολογιας ονειδιζοντας. εγενετο γαρ ο χρονος εκεινος παντοδαπης εν τοις
Ἰουδαιοις πονηριας πολυφορος, ως μηδεν κακιας εργον απρακτον καταλιπειν, μηδ'
ει τις επινοιαι διαπλατ 1.110 τειν εθελησειεν εχειν αν τι καινοτερον εξευρειν. ουτως
ιδιαι τε και κοινηι παντες ενενοησαν*, και προς υπερβαλλειν αλληλους εν τε ταις
προς τον θεον ασεβειαις καν ταις εις τους πλησιον αδικιαις εφιλονεικησαν, οι μεν
δυνατοι τα πληθη κακουντες, οι πολλοι δε τους δυνατους απολλυναι σπευδοντες· ην
γαρ εκεινοις μεν επιθυμια του τυραννειν, τοις δε του βιαζεσθαι και τα των ευπορων
διαρπαζειν. πρωτοι μεν ουν οι σικαριοι της παρανομιας και της προς τους συγγενεις
ηρξαν ωμοτητος, μητε λογον αρρητον εις υβριν μητ' εργον απειραστον εις ολεθρον
των επιβουλευθεντων παραλειποντες. αλλα και τουτους Ἰωαννης απεδειξεν αυτου
μετριωτερους. ου γαρ μονον ανηιρει παντας οσοι τα δικαια και συμφεροντα
συνεβουλευον, καθαπερ εχθροις τοις μαλιστα δη των πολιτων τοις τοιουτοις
προσφερομενος, αλλα και κοινηι την πατριδα μυριων ενεπλησε κακων, οια πραξειν
εμελλεν ανθρωπος ηδη και τον θεον ασεβειν τετολμηκως· τραπεζαν τε γαρ αθεσμον
παρετιθετο και την νενομισμενην και πατριον εξεδιηιτησεν αγνειαν, ιν' ηι μηκετι
θαυμαστον, ει την προς ανθρωπους ημεροτητα και κοινωνιαν ουκ ετηρησεν ο της
προς θεον ευσεβειας ουτω καταμανεις. παλιν τοινυν ο του Γιωρα Σιμων τι κακον
ουκ εδρασεν; η ποιας υβρεως ελευθερων απεσχετο σωματων, ει* τουτον ανεδειξαν
τυραννον; ποια δ' αυτους φιλια, ποια δ' ευμενεια* προς τους εφ' εκαστης ημερας
φονους ουχι θρασυτερους εποιησε; το μεν γαρ τους αλλοτριους κακως ποιειν
αγεννους εργον πονηριας υπελαβον, λαμπραν δε φερειν επιδειξιν ηγουντο την εν
τοις οικειοτατοις ωμοτητα. παρημιλλησατο δε και την τουτων απονοιαν η των
Ἰδουμαιων μανια· εκεινοι γαρ οι μιαρωτατοι τους αρχιερεας κατασφαξαντες, οπως
μηδε μερος ετι της προς τον θεον ευσεβειας διαφυλαττηται, παν οσον ην λειψανον
ετι πολιτικου σχηματος εξεκοψαν, και την τελεωτατην εισηγαγον δια παντων
ανομιαν, εν ηι το των ζηλωτων κληθεντων γενος ηκμασεν, οι την προσηγοριαν τοις
εργοις εκληθεσαν*. παν γαρ κακιας εργον εξεμιμησαντο, μηδ' ο τι προτερον
προυπαρχον η μνημη παραδεδωκεν αυτοι παραλιποντες αζηλωτον· καιτοι την
προσηγοριαν αυτοις απο των επ' αγαθωι ζηλουμενων επεθεσαν, η κατειρωνευομενοι
των αδικουμενων δια την αυτων θηριωδη φυσιν, η τα μεγιστα 1.111 των κακων
αγαθα νομιζοντες. τοιγαρουν προσηκον το τελος εκαστοι ευραντο, του θεου την
αξιαν επι πασιν αυτοις τιμωριαν βραβευσαντος· οσας γαρ ανθρωπου δυναται φυσις
κολασεις υπομειναι, πασαι κατεσκηψαν εις αυτους μεχρι και της εσχατης του βιου
τελευτης, ην υπεμειναν εν πολυτροποις αικιαις αποθανοντες. ου μην αλλα φαιη τις
αν αυτους ελαττω παθειν ων εδρασαν· το γαρ δικαιως επ' αυτων ου προσην. τους δε
ταις εκεινων ωμοτησι περιπεσοντας ου του παροντος αν ειη καιρου κατα την αξιαν
οδυρεσθαι. παλιν ουν επανειμι προς το καταλειπομενον μερος της διηγησεως. 73.
Ὅτι Ἰωναθης πονηροτατος ανθρωπος και την τεχνην υφαντης ουκ ολιγους των
απορων ανεπεισε προσεχειν αυτωι και προηγαγεν εις την ερημον, σημεια και
φασματα δειξειν υπισχνουμενος. και τους μεν αλλους ελανθανε ταυτα
διαπραττομενος και φενακιζων, οι δε τοις αξιωμασι προυχοντες των επι της
Κυρηνης Ἰουδαιων την εξοδον αυτου και παρασκευην τωι της πενταπολεως της
Λιβυης ηγεμονι Κατυλλωι προσαγγελλουσιν. ο δ' ιππεας τε και πεζους αποστειλας
τουτων εκρατησεν. ο δ' ηγεμων του βουλευματος Ἰωναθης διεφυγεν, ζητησεως δε
γενομενης ηλω και προς τον ηγεμονα αχθεις αυτωι μεν εμηχανατο της τιμωριας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

απαλλαγην, τωι Κατυλλωι δ' εδωκεν αφορμην αδικηματων. τους γαρ πλουσιωτατους
των Ἰουδαιων ελεγε καταψευδομενος διδασκαλους αυτωι του βουλευματος
γεγονεναι· προθυμως δε τας διαβολας εκεινος εξεδεχετο και τωι πραγματι πολυν
ογκον περιετιθει, μεγαλα προστραγωιδων, ινα δοξειε καυτος Ἰουδαικον τινα
πολεμον κατωρθωκεναι. και προς το πιστευειν ραιδιως ετι και διδασκαλος ην των
σικαριων της ψευδολογιας. κελευσας γουν αυτον ονομασαι τινα των Ἰουδαιων
Ἀλεξανδρον, ωι παλαι προσκεκρουκως φανερον εξενηνοχει το μισος, την τε γυναικα
την εκεινου ταις αιτιαις συνεμπλεξας τουτους μεν πρωτον ανειλεν, επι δ' αυτοις
απαντας τους ευποριαι χρηματων διαφεροντας ομου τρισχιλιους εφονευσεν ανδρας.
Ὅπως δε μη ελεγξωσιν αυτου την αδικιαν, πορρωτερω το 1.112 ψευδος εξετεινεν και
πειθει τον Ἰωναθην και τινας των αμα εκεινωι συνειλημμενων νεωτερισμου
κατηγοριαν επιφερειν τοις εν Ἀλεξανδρειαι τε και Ῥωμηι των Ἰουδαιων
δοκιμωτατοις. τουτωνεις των εξ επιβουλης αιτιαθεντων ην Ἰωσηπος ο ταυτα
συγγραψαμενος. ου μην κατ' ελπιδα τωι Κατυλλωι το σκευωρημα προσεχωρησεν. ηκε
μεν γαρ εις την Ῥωμην τους περι τον Ἰωναθην αγων δεδεμενους και περας ᾤετο της
εξετασεως ειναι την επ' αυτου δι' εκεινου γενομενην ψευδολογιαν· Ουεσπασιανος δε
το πραγμα υποπτευσας ανεζητει την αληθειαν και γνους αδικον την αιτιαν τοις
ανδρασιν επενηνεγμενην τους μεν αφιησι των εγκληματων, δικην δ' επεθηκεν
Ἰωναθηι την προσηκουσαν. ζων γαρ κατεκαυθη, προτερον αικισθεις. Κατυλλωι δε
τοτε μεν υπηρξε δια την πραοτητα των αυτοκρατορων μηδεν πλεον υπομειναι
καταγνωσεως· ουκ εις μακραν δε νοσωι καταληφθεις πολυτροπωι και δυσιατωι
χαλεπως απηλλακται, ου το σωμα μονον κολαζομενος, αλλ' ην η της ψυχης νοσος
αυτωι βαρυτερα. δειμασι γαρ εξεταραττετο και συνεχως εβοα βλεπειν ειδωλα των υπ'
αυτου πεφονευμενων εφεστηκοτα· και κατεχειν εαυτον ου δυναμενος εξηλλετο της
ευνης ως βασανων αυτωι και πυρος προσφερομενων. του δε κακου πολλην αιει την
επιδοσιν λαμβανοντος, και των εντερων αυτωι δια βρωσιν εκπεσοντων, ουτως
απεθανεν, ουδενος ηττον ετερον της προνοιας του θεου τεκμηριον γενομενος, οτι
τοις πονηροις δικην επιτιθησιν. Περας της ιστοριας λογου ζʹ Ἰουδαικης αλωσεως. Ἐκ
του λογου του επιγραφομενου περι παντος η κατα Ἑλληνων. λογος βʹ. του αυτου
Ἰωσηπου. 74. Ὅτι ο ημετερος νομοθετης αρχαιοτατος (τουτο γαρ δηπουθεν
ωμολογηται και παρα τοις παντα καθ' ημων λεγουσιν) εαυ 1.113 τον τε παρεσχεν
αριστον τοις πληθεσιν ηγεμονα και συμβουλον την τε κατασκευην αυτοις ολην του
βιου των νομων † παραλαβων επεισε παραδεξασθαι και βεβαιοτατην εις αει
φυλαχθηναι παρεσκευασεν. Ἴδωμεν δε των εργων αυτου πρωτον το μεγαλειον.
εκεινος γαρ τους προγονους ημων, επειπερ εδοξεν αυτοις την Αιγυπτον εκλιπουσιν
επι την πατριον γην επανιεναι πολλας τας μυριαδας παραλαβων και αμηχανους
διεσωσεν εις ασφαλειαν· και γαρ την ανυδρον αυτους και πολυψαμμον εδει
διοδοιπορησαι και νικησαι πολεμους και τεκνα και γυναικας και λειαν ομου σωζειν
μαχομενους. εν οις απασι και στρατηγος αριστος εγενετο και συμβουλος
συνετωτατος και κηδεμων αληθεστατος. απαν το πληθος εις εαυτον ανηρτησθαι
παρεσκευασεν και περι παντος εχων πεισθεντας αυτους του κελευσθεντος, εις
ουδεμιαν οικειαν ελαβε ταυτην* πλεονεξιαν, αλλ' εν ωι μαλιστα τας του καιρου
δυναμεις μεν αυτοις περιβαλλονται και τυραννιδας οι προεστηκοτες, εθιζουσι δε τα
πληθη πολλης ανομιας, εν τουτωι της εξουσιας εκεινος καθεστηκως τουναντιον
ωιηθη δειν ευσεβειν και πολλην ευνοιαν αλλοις εμπαρασχειν, ουτως αυτος μαλιστα
την αρετην επιδειξειν την αυτου νομιζων και σωτηριαν τοις αυτον ηγεμονα
πεποιημενοις βεβαιοτατην παρεξειν. καλης ουν αυτωι προαιρεσεως και πραξεων
μεγαλων επιτυγχανομενων καλως ενομιζεν ηγεμονα τε και συμβουλον τον ενα
εχειν· και πεισας προτερον εαυτον οτι κατα την εκεινου βουλησιν απαντα πραττει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

και διανοειται, ταυτην ᾤετο δειν προ παντος εμποιησαι την υποληψιν τοις
πληθεσεν· οι γαρ πιστευσαντες επισκοπειν θεον τους εαυτων βιους ουδεν ανεχονται
εξαμαρτανειν. τοιουτος μεν δη τις ημων ο νομοθετης, ου γοης, ουδ' απατεων, απερ
λεγουσιν οι λοιδορουντες αδικως, αλλ' οιον παρα τοις Ἕλλησιν αυχουντες λεγουσι
τον Μινω γεγονεναι και μετα ταυτα τους αλλους νομοθετας. οι μεν γαρ αυτων τους
νομους υποτιθεσθαι, † ο δε Μινως ελεγεν· οι δ' εις τον Ἀπολλω και το ∆ελφικον
αυτους μαντειον ανεφερον, ητοι ταληθες ουτως εχειν νομιζοντες η πεισειν ραιον
υπολαμβανοντες. τις δ' ην ο μαλιστα κατορθωσας τους νομους και τις ο δικαιοτατα
περι της του θεου 1.114 πιστεως επιτυχων, παρεστιν εξ αυτων κατανοειν των νομων
αντιβαλλοντας. ουκουν απειροι αι κατα μερος των εθνων και των νομων παρα τοις
πασιν ανθρωποις διαφοραι· οι μεν γαρ μοναρχιαις, οι δε ταις ολιγων δυναστειαις,
αλλοι δε τοις πληθεσιν επετρεψαν την εξουσιαν των πολιτευματων. ο δε εις μεν
τουτων ουδ' οτιουν απειδεν, ως δ' αν τις ειποι βιασαμενος τον λογον, θεοκρατιαν
απεδειξε το πολιτευμα, θεωι την αρχην και το κρατος αναθεις, και πεισας εκεινον
απαντας εφοραν ως αιτιον οντα παντων των αγαθων, *** κοινηι τε πασιν ανθρωποις
υπαρχει και οσων ετυχον αυτοι δεηθεντες εν αμηχανοις· λαθειν δε την εκεινου
γνωμην ουκ ενον ουδε των πραττομενων ουδε εν ουδ' οσων αν τις παρ' αυτωι
διανοηθηι. ενα δ' αυτον απεφηνε και αγενητον προς τον αιδιον χρονον
αναλλοιωτον, πασης ιδεας θνητης καλλει διαφεροντα, και δυναμει μεν ημιν
γνωριμον, οποιος δε κατ' ουσιαν αγνωστον. ταυτα περι θεου φρονειν οι σοφωτατοι
παρα τοις Ἕλλησιν οτι μεν εδιδαχθησαν εκεινου τας αρχας παρασχοντος, εω νυν
λεγειν· οτι δ' εστι καλα και πρεποντα τηι του θεου φυσει και μεγαλειοτητι, σφοδρα
μεμαρτυρηκασιν· και γαρ Πυθαγορας και Ἀναξαγορας και Πλατων και οι μετ'
εκεινους της στοας φιλοσοφοι μικρου δειν απαντες ουτω φαινονται περι της του
θεου φυσεως πεφρονηκοτες. αλλ' οι μεν προς ολιγον φιλοσοφουντες ταις εις πληθος
δοξαις προκατειλημμενοι την αληθειαν του δογματος εξενεγκειν ουκ ετολμησαν, ο
δε Μωσης απεδειξε τα εργα παρεχων συμφωνα τοις λογοις και ου μονον τους καθ'
εαυτον επεισεν, αλλα και τοις εξ εκεινων αει γενησομενοις την περι θεου πιστιν
ενεφυσεν αμετακινητον. αιτιον δε οτι τωι τροπωι της νομοθεσιας προς το χρησιμον
παντων αει διηνεγκεν· ου γαρ μερος της αρετης εποιησεν την ευσεβειαν, αλλα
ταυτης τα μερη ταλλα συνειδε και κατεστησεν· λεγω δε την δικαιοσυνην, την
καρτεριαν, την των πολιτων προς αλληλους εν απασι συμφωνιαν. απασαι γαρ αι
πραξεις και διατριβαι και λογοι παντες επι την προς θεον ημιν ευσεβειαν εχουσι την
αναφοραν· ουδεν γαρ τουτων ανεξεταστον ουδε αοριστον παρελιπεν. δυο γαρ εισιν
απασης παιδειας τροποι και της περι τα εθη κατασκευης, ων ο μεν λογωι διδασκαλος,
1.115 ο δε δια της ασκησεως των ηθων. οι μεν ουν αλλοι νομοθεται ταις γνωμαις
διεστησαν και τον ετερον αυτων ον εδοξεν ελομενοι εκαστοις τον ετερον
παρελειπον και Λακεδαιμονιους μεν και Κρητας εθεσιν επαιδευον, ου λογοις.
Ἀθηναιοι δε και σχεδον οι αλλοι παντες Ἕλληνες, α μεν εδει πραττειν η μη,
προσετασσον δια των νομων, του δε προς αυτα δια των εργων εθιζειν ωλιγωρησαν.
Ὁ δε αμφω ταυτα συνηρμοσεν κατα πολλην εμμελειαν· ουτε γαρ κωφην απελειπε
των ηθων ασκησιν, ουτε εκ του λογου νομον απρακτον ειασεν, αλλ' ευθυς απο
πρωτης αρξαμενος τροφης και της κατα τον † οικειον εκαστωι διαιτης ουδεν ουδε
των βραχυτατων αυτεξουσιον επι ταις βουλησεσι των χρησομενων κατελειπεν,
αλλα περι σιτιων, τινων απεχεσθαι και τινα προφερεσθαι ****. Ἐκ του λογου του εις
τους Μακκαβαιους του αυτου Ἰωσηπου. 75. Φιλοσοφωτατον λογον επιδεικνυσθαι
μελλων, ει αυτοδεσποτος εστι των παθων ο ευσεβης λογισμος, συμβουλευσαιμ' αν
υμιν ορθως οπως προσεχητε προθυμως τηι φιλοσοφιαι. και γαρ αναγκαιος εις
επιστημην παντι ο λογος, και αλλως της μεγιστης αρετης· λεγω δη· "φρονησεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

περιεχει επαινον, ει αρα των σωφροσυνης κωλυτικων παθων ο λογισμος φαινεται
επικρατειν, γαστριμαργιας τε και επιθυμιας. αλλα και των της δικαιοσυνης
εμποδιστικων παθων κυριευειν αναφαινεται, οιον κακοηθειας, και των της ανδρειας
εμποδιστικων παθων, θυμου τε και πονου και φοβου."2 πως ουν, ισως ειποιεν αν
τινες, ει των παθων ο λογισμος κρατει, ληθης και αγνοιας ου δεσποζει; γελοιον
επιχειρουντες λεγειν. ου γαρ των αυτου παθων ο λογισμος κρατει, αλλα των της
δικαιοσυνης και ανδρειας και σωφροσυνης εναντιων, και τουτων ουχ ωστε αυτα
καταλυσαι αλλ' ωστε αυτοις μη ειξαι. πολλαχοθεν μεν ουν και αλλαχοθεν εχοιμ' αν
υμιν επιδειξαι, οτι αυτοκρατωρ εστιν των παθων ο λογισμος, πολυ δε πλεον τουτο
1.116 αποδειξαιμι* απο της ανδραγαθιας των υπερ αρετης αποθανοντων, Ἐλεαζαρου
τε και των ζʹ αδελφων και της τουτων μητρος· απαντες γαρ ουτοι τους εως θανατου
πονους υπεριδοντες επεδειξαντο, οτι επικρατει των παθων ο λογισμος. των μεν ουν
αρετων επεστη μοι επαινειν τους κατ' εκεινον τον καιρον υπερ της καλοκαγαθιας
αποθανοντας μετα της μητρος ανδρας, των δε τιμων μακαρισαιμ' αν· θαυμασθεντες
γαρ ου μονον υπο παντων ανθρωπων επ' ανδρειαι και υπομονηι, αλλα και υπο των
αικισαμενων αιτιοι κατεστησαν του καταλυθηναι την κατα του εθνους τυραννιδα,
νικησαντες τον τυραννον τηι υπομονηι, ωστε καθαρισθηναι δι' αυτων την πατριδα.
αλλα και περι του νυν ζητουμενου αυτικα δη λεγειν εξεσται αρξαμενωι της
υποθεσεως, οπερ ειωθα ποιειν, και ουτως εις τον περι αυτων τρεψομαι τον λογον.
Ζητουμεν τοινυν, ει αυτοκρατωρ εστιν των παθων ο λογισμος, και διακρινομεν, τι
ποτε εστι λογισμος και τι παθος και ποσαι παθων ιδεαι και ει παντων επικρατει
τουτων ο λογισμος. λογισμος τοινυν εστιν νους μετα ορθου λογου προτιμων τον
σοφιας βιον, σοφια δε εστι γνωσις θειων τε και ανθρωπινων πραγματων και των
τουτων αιτιων. αυτη δη τοινυν εστιν η του νομου παιδεια, δι' ης τα θεια σεμνως και
τα ανθρωπινα συμφεροντως μανθανομεν. της δε σοφιας ιδεαι καθεστασι φρονησις
δικαιοσυνη ανδρεια σωφροσυνη· κυριωτατη δε παντων η φρονησις, εξ ης δη των
παθων ο λογισμος επικρατει. παθων δε φυσεις εισιν αι περιεκτικωταται βʹ, ηδονη τε
και πονος· τουτων δ' εκατερον και *** περι την ψυχην πεφυκεν. πολλαι δε και περι
την ηδονην και τον πονον παθων εισιν ακολουθιαι. προ μεν της ηδονης εστιν
επιθυμια, μετα δε την ηδονην χαρα· προ δε του πονου εστι φοβος, μετα δε τον πονον
λυπη. θυμος δε κοινον παθος εστιν ηδονης τε και πονου, εαν εννοηθηι τις οτε αυτωι
περιεπεσεν. εν τηι ηδονηι δε εστιν και η κακοηθης διαθεσις, πολυτροπωτατη παντων
ουσα των παθων, κατα μεν ψυχης* αλαζονεια και φιλαργυρια και φιλοδοξια και
φιλονεικια και βασκανια, κατα δε το σωμα παντοφαγια και μονοφαγια και
λαιμαργια. καθαπερ ουν δυοιν του σωματος και της ψυχης φυτων οντων ηδονης τε
και πονου, πολλαι τουτων των φυτων εισιν παραφυαδες, ων εκαστην ο παγγεωργος
λογισμος 1.117 περικαθαιρων τε και αποκνιζων και περιπλεκων και επαρδων και
παντα τροπον μεταχεων εξημεροι τας των παθων και ηθων υλας. ο γαρ λογισμος
των μεν αρετων εστιν ηγεμων, των δε παθων αυτοκρατωρ· επιθεωρει γε τοι πρωτον
δια των κωλυτικων της σωφροσυνης εργων, οτι αυτοδεσποτος εστι των παθων ο
λογισμος. σωφροσυνη δη τοινυν εστιν επικρατεια των επιθυμιων, των δε επιθυμιων
αι μεν εισι ψυχικαι αι δε σωματικαι, και τουτων αμφοτερων ο λογισμος φαινεται
επικρατων, επει ποθεν κινουμενοι προς τας απειρημενας τροφας αποστρεφομεθα τας
εξ αυτων ηδονας; ουχ οτι δυναται των ορεξεων επικρατειν ο λογισμος; εγω μεν
οιμαι. τοιγαρουν ενυδρων επιθυμουντες και ορνεων και τετραποδων και παντοιων
βρωματων των απηγορευμενων ημιν κατα τον νομον απεχομεθα δια την του
λογισμου επικρατειαν· ανεχεται γαρ τα των ορεξεων παθη υπο του σωφρονος νοος
ανακοπτομενα, και φιμουται παντα του σωματος παθη υπο του λογισμου. Και τι
θαυμαστον, ει αι της ψυχης επιθυμιαι προς την του καλλους μετουσιαν ακυρουνται;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ταυτηι γαρ ο σωφρων Ἰωσηφ επαινειται, οτι τωι λογισμωι περιεκρατησε της
ηδυπαθειας· νεος γαρ και ακμαζων προς συνουσιασμον ηκυρωσε τωι λογισμωι των
παθων τον οιστρον. ου μονον δε την της ηδυπαθειας οιστρηλασιαν επικρατειν ο
λογισμος φαινεται, αλλα και πασης επιθυμιας. λεγει γουν ο νομος "ουκ επιθυμησεις
την γυναικα του πλησιον σου, ουδε οσα του πλησιον σου εστιν."2 καιτοι οτε μη
επιθυμειν ημας ειρηκεν ο νομος, πολυ πλεον πεισαιμ' αν υμας, οτι των επιθυμιων
δυναιτ' αν κρατειν ο λογισμος, ωσπερ και των κωλυτικων της δικαιοσυνης παθων·
επει τινα τροπον μονοφαγος τις ων το ηθος και γαστριμαργος και μεθυσος
μεταπαιδευεται, ει μη δηλον εστιν, οτι κυριος εστι των παθων ο λογισμος; αυτικα
γουν τωι νομωι πολιτευομενος, καν φιλαργυρος τις ηι, βιαζεται τον αυτου τροπον,
τοις δεομενοις δανειζων χωρις τοκων και το δανειον των ημερων ενστασων
χρεωκοπουμενος· καν φειδωλος τις ηι, υπο του νομου κρατειται δια τον λογισμον,
μητ' επικαρπολογουμενος τους αμητους μητ' επιρρωλογουμενος τους αμπελωνας.
και επι των ετερων δε εστιν επιγνωναι τουτο. ο γαρ νομος και της προς γονεις
ευνοιας κρατει, μη καταπροδιδους την αρετην δι' αυτους, και της προς γαμετην
φιλιας επικρατει, δια παρανομιαν αυτην απε 1.118 λεγχων, και της τεκνων φιλιας
κυριευει, δια κακιαν αυτα κολαζων, και της φιλων συνηθειας δεσποζει, δια
πονηριαν αυτους εξελεγχων. και μη νομισητε παραδοξον ειναι, οπου και εχθρας
επικρατειν ο λογισμος δυναται δια τον νομον, μητε δενδροτομων τα ημερα των
πολεμιων φυτα τα τε των εχθρων τοις απελασασι διασωζων και τα πεπτωκοτα
συνεγειρων. και των βιαιοτερων δε παθων επικρατειν ο λογισμος φαινεται,
φιλαρχιας και κενοδοξιας και αλαζονειας και μεγαλαυχιας και βασκανιας· παντα
γαρ ταυτα τα κακοηθη παθη ο σωφρων νους απωθειται, ωσπερ και τον θυμον· και
γαρ και τουτου δεσποζει. θυμουμενος γε τοι Μωσης κατα ∆αθαν και Ἀβειρων ου
θυμωι τι κατ' αυτων εποιησεν, αλλα τωι λογισμωι τον θυμον διηιτησεν. δυνατος ο
σωφρων νους, ως εφην, κατα των παθων αριστευσαι και τα μεν αυτων μεταθειναι
τα δε ακυρωσαι· επει δια τι Ἰακωβ τους περι Συμεων και Λευι αιτιαται μη λογισμωι
τους Σικιμιτας αποσφαξαντας, λεγων "επικαταρατος ο θυμος αυτων"2; ει μη γαρ
εδυνατο τον θυμον ο λογισμος επικρατειν, ουκ αν ειπεν ουτως. οπηνικα γαρ ο θεος
τον ανθρωπον κατεσκευασε, λογωι και αυτεξουσιοτητι κοσμησας, τηνικαδε τα παθη
αυτωι και τα ηθη περιεφυτευσε και τηνικαδε επι παντων τον ιερον ηγεμονα νουν δια
των ενδον αισθητηριων ενεθρονισε και τουτωι νομον εδωκε, καθ' ον πολιτευομενος
βασιλευσει βασιλειαν σωφρονα τε και δικαιαν και αγαθην και ανδρειαν. πως ουν,
ειποι τις αν, ει των παθων δεσποτης εστιν ο λογισμος, ληθης και αγνοιας ουκ
επικρατει; εστι δε κομιδηι γελοιος ο λογος· ου γαρ των αυτου παθων ο λογισμος
επικρατειν φαινεται, αλλα των σωματικων. οιον επιθυμιαν τις ου δυναται εκκοψαι
ημων, αλλα μη δουλωθηναι τηι επιθυμιαι δυναται ο λογισμος παρασχεσθαι. θυμον τις
ου δυναται εκκοψαι ημων της ψυχης, αλλα θυμωι δυνατον τον λογισμον βοηθειν.
κακοηθειαν τις ημων ου δυναται εκκοψαι, αλλα τωι μη καμφθηναι τηι κακοηθειαι
δυναται ο λογισμος συμμαχησαι· ου γαρ εκριζωτης των παθων ο λογισμος εστιν αλλ'
ανταγωνιστης. εστι γουν τουτο δια της ∆αυιδ του βασιλεως διψης σαφεστερον
επιλογισασθαι. επει γαρ δι' ολης ημερας προσβαλων αλλοφυλοις ο ∆αυιδ πολλους
αυτων απεκτεινε μετα των του εθνους στρατιωτων, 1.119 τοτε δη γενομενης
εσπερας ιδρων και σφοδρα κεκμηκως επι την βασιλειον σκηνην ηλθε, περι ην ο πας
των προγονων στρατος εστρατοπεδευκει. οι μεν ουν αλλοι παντες επι το δειπνον
ησαν, ο δε βασιλευς ως μαλιστα διψων, καιπερ αφθονους εχων πηγας, ουκ εδυνατο
δι' αυτων ιασασθαι την διψαν, αλλα τις αυτον επιθυμια του παρα τοις πολεμιοις
υδατος επιτεινουσα συνεφρυγε και λυουσα κατεφλεγεν· οθεν των υπασπιστων επι
τηι του βασιλεως διψηι σχετλιαζοντων, δυο νεανισκοι στρατιωται καρτεροι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

καταιδεσθεντες την του βασιλεως επιθυμιαν τας παντευχιας καθωπλισαντο και
καλπιν λαβοντες υπερεβησαν τους των πολεμιων χαρακας και λαθοντες τους των
πυλων ακροφυλακας διεξηιεσαν, ανερευνωμενοι το των πολεμιων στρατοπεδον και
ανευραμενοι την πηγην εξ αυτης θαρραλεως εκομισαν τωι βασιλει ποτον. ο δε καιπερ
τηι διψηι διαπυρουμενος ελογισατο πανδεινον ειναι κινδυνον ψυχηι λογισθεν
ισοδυναμον ποτον αιματι· οθεν αντιθεις τηι επιθυμιαι τον λογισμον εσπεισε το πομα
τωι θεωι. δυνατος γαρ, ως εφην, ο σωφρων νους νικησαι τας των παθων αναγκας και
σβεσαι τας των οιστρων φλεγμονας και τας των σωματων αλγηδονας καθ'
υπερβολην απασας καταπαλαισαι και τηι καλοκαγαθιαι του λογισμου διαπτυσαι
πασας τας των παθων επικρατειας. Ἤδη γαρ και ο καιρος ημας καλει επι την
αποδειξιν της θεωριας του σωφρονος λογισμου. επειδη γαρ βαθειαν ειρηνην δια την
ευνομιαν οι πατερες ημων ειχον και επραττον καλως, ωστε και τον της Ἀσιας
βασιλεα Σελευκον τον Νικανορα χρηματα εις την ιερουργιαν αυτοις αφορισαι και
την πολιτειαν αυτων αποδεχεσθαι, τοτε δη τινες προς την κοινην νεωτερισαντες
ομονοιαν πολυτροπως εχρησαντο συμφοραις. Σιμων γαρ τις προς Ὀνιαν
αντιπολιτευομενος, τον τοτε την αρχιερωσυνην εχοντα δια βιου, καλον και αγαθον
ανδρα, επειδη παντα τροπον διαβαλων υπερ του εθνους ουκ ισχυσε κακωσαι, φυγας
ᾤχετο την πατριδα προδωσων. οθεν ηκων εις Ἀπολλωνιον τον Συριας επιτροπον και
Φοινικης και Κιλικιας *** ελεγεν "ευνους ων τοις του βασιλεως πραγμασιν ηκω,
μηνυσων πολλας ιδιωτικων χρηματων μυριαδας εν τοις 1.120 Ἱεροσολυμων
γαζοφυλακιοις τεθησαυρισθαι, τωι ιερωι μη επικοινωνουσας, και προσηκειν ταυτας
Σελευκωι βασιλει."2 τουτων εκαστα γνους ο Ἀπολλωνιος τον μεν Σιμωνα της εις τον
βασιλεα τιμης* επηινει, προς δε τον Σελευκον αναβας κατεμηνυσε τον των χρηματων
θησαυρον και λαβων την περι αυτων εξουσιαν ταχυ εις την πατριδα ημων μετα του
καταρατου Σιμωνος και βαρυτατου στρατου προσελθων ταις του βασιλεως εντολαις
ηκειν ελεγεν οπως τα ιδιωτικα του γαζοφυλακιου λαβοι χρηματα. και τερατων
γενομενων εξαισιων μολις διεσωθη. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΠΑΡΑ∆ΟΞΩΝ. Ἐκ του λογου
του επιγραφομενου περι γενους Ἰωσηπου και πολιτειας αυτου. 76. Ἐμοι γενος εστιν
ουκ ασημον, αλλ' εξ ιερεων ανωθεν καταβεβηκος. ωσπερ δη παρ' εκαστοις αλλη τις
εστι συγγενειας* υποθεσις, ουτω παρ' ημιν η της ιερωσυνης μετουσια μεγα
τεκμηριον εστι γενους λαμπροτητος. εμοι δε ου μονον εξ ιερεων εστι το γενος, αλλα
και εκ της πρωτης εφημεριας των κδʹ (πολλη δε και αυτων διαφορα) και των εν
ταυτηι φυλων εκ της αριστης. υπαρχω δε και του βασιλικου γενους απο της μητρος.
Την μεν ουν του γενους διαδοχην, ως εν ταις δημοσιαις δελτοις αναγεγραμμενην
ευρον, ουτω παρατιθεμαι, τοις διαβαλλειν ημας πειρωμενοις χαιρειν εασας· ο πατηρ
δε μου Ματθιας ου δια μονην την ευγενειαν επισημος ην, αλλα πλεω δια την
δικαιοσυνην επηινειτο, γνωριμωτερος ων εν τηι μεγιστηι πολει των παρ' ημιν τοις
Ἱεροσολυμιταις. εγω δε συμπαιδευομενος αδελφωι Ματθιαι τουνομα (γεγονει γαρ μοι
γνησιος εξ αμφοιν των γονεων) εις μεγαλην παιδειας προυκοπτον επιδοσιν, μνημηι
τε και συνεσει δοκων διαφερειν. ετι δε αρα παις ων δια το φιλογραμματον υπο
παντων επηινουμην, συνιοντων αει των αρχιερεων και των πρωτων της πολεως παρ'
εμου περι των νομιμων ακριβεστερον τι γνωναι. περι εκκαιδεκα δε ετη γενομενος
εβουληθην των παρ' ημιν αιρεσεων εμπειριαν λαβειν· τρεις δε εισι, Φαρισαιων, Σαδ
1.121 δουκαιων, Ἐσσηνων· ουτω γαρ ωιομην αιρεισθαι την αριστην, ει πασας
καταμαθοιμι. σκληραγωγησας γουν εμαυτον και πολλα πονηθεις τας τρεις διηλθον.
και μηδε την εντευθεν εμπειριαν ικανην εμαυτωι νομισας ειναι, πυθομενος τινα
Βανουν ονοματι κατα την ερημιαν διατριβειν εσθητι μεν απο δενδρων χρωμενον,
τροφην δε την αυτοματως φυομενην προσφερομενον, ψυχρωι δε υδατι την ημεραν
και την νυκτα πολλακις λουομενον προς αγνειαν, ζηλωτης εγενομην αυτου. και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

διατριψας παρ' αυτωι ενιαυτους τρεις και την επιθυμιαν τελειωσας εις την πολιν
υπεστρεφον. εννεακαιδεκατον ετος εχων ηρξαμην τε πολιτευεσθαι τηι Φαρισαιων
αιρεσει κατακολουθων, η παραπλησιος εστι τηι παρ' Ἕλλησι Στωικηι λεγομενηι. Μετ'
εικοστον δε και ʹ ενιαυτον εις Ῥωμην μοι συνεπεσεν αναβηναι δι' αιτιαν τινα· εστι
δε αυτη. καθ' ον χρονον Φηλιξ της Ἰουδαιας επετροπευεν, ιερεις τινας συνηθεις εμοι,
καλους τε καγαθους, δια μικραν και την τυχουσαν δησας αιτιαν εις την Ῥωμην
επεμψε, λογον υφεξοντας τωι Καισαρι. οις εγω πορον ευρεσθαι βουλομενος
σωτηριας, μαλιστα δε και πυθομενος, οτι καιπερ εν κακοις οντες ουκ εξελαθοντο της
εις το θειον ευσεβειας, διατρεφοιντο δε συκοις και καρυοις, αφικομην εις Ῥωμην
πολλακις κινδυνευσας κατα θαλατταν. βαπτισθεντος γαρ ημων του πλοιου κατα
μεσον Ἀδριαν, περι εξακοσιοι* τον αριθμον οντες δι' ολης της νυκτος ενηξαμεθα,
και μεχρι* αρχομενην ημεραν επιφανεντος ημιν κατα θεου προνοιαν Κυρηναικου
πλοιου φθασαντος* τους αλλους εγω τε και τινες ετεροι, περι ʹ συμπαντες,
ανεληφθημεν εις το πλοιον. διασωθεν* εις την ∆ικαιαρχιαν, ην Ποτιολους Ἰταλοι
καλουσιν, δια φιλιας αφικομην Ἀλιτυρωι (μιμολογος δε ην ουτος καλλιστα* τωι
Νερωνι καταθυμιος), και δι' αυτου Πομπηιαι* τηι του Καισαρος γυναικι γνωρισθεις
προνοω ως ταχιστα παρακαλεσας αυτην τους ιερεις λυθηναι, μεγαλων δωρεων
ταυτηι ευεργεσιαι πρωτηι † τυχων παρα της Πομπηιας* υπεστρεφον επι την οικειαν.
Μεταξυ δε συμβαντων τινων, ειρηνευεσθαι προ παντων την 1.122 Γαλιλαιαν
εφροντιζον. τους δε εν τελει των Γαλιλαιων, οσον οʹ παντας, βουλομενος εν
προφασει φιλιας καθαπερ ομηρα της πιστεως εχειν φιλους τε και συνεκδημους
εποιησαμην επι τε κρισεις παρελαμβανον και μετα γνωμης της εκεινων τας
αποφασεις εποιουμην, μητε προπετειαι πειρωμενος του δικαιου διαμαρτανειν,
καθαρευειν δε παντος εν αυταις λημματος. Περι τριακοστον ουν ετος υπαρχων, εν ωι
χρονωι, καν απεχεται* τις των πονηρων επιθυμιων, δυσκολον τας εκ φθονου
διαβολας φευγειν, αλλως τε και εξουσιας οντα μεγαλης, γυναικα μεν πασαν
ανυβριστον εφυλαξα, παντων δε των διδομενων ως μη χρηιζων κατεφρονησα· αλλ'
ουδε τας οφειλομενας μοι ως ιερει δεκατας απελαμβανον παρα των κομιζοντων. και
τον Ἰωαννην πολλακις επιβουλευσαντα μοι λαβων υποχειριον, ουτε αυτον ουτε
τινας των λοιπων ετιμωρησαμην. δια τουτο οιμαι και τον θεον (ου γαρ λεληθασιν
αυτον οι τα δεοντα πραττοντες) και εκ της εκεινων ρυσασθαι με χειρος και μετα
ταυτα πολλοις περιπεσοντα κινδυνοις διαφυλαξαι. Τοσαυτη δε ην η προς με των
Γαλιλαιων ευνοια και πιστις ωστε, ληφθεισων αυτων κατα κρατος των πολεων,
ανδρων τε και γυναικων ανδραποδισθεντων, ουχ ουτω ταις εαυτων επεστεναξαν
συμφοραις ωσπερ της εμης εφροντισαν σωτηριας. τελος της Ἰωσηπου αρχαιολογιας·
λογοι κʹ και του λογου του περι του βιου Ἰωσηπου και της πολιτειας αυτου. Ἐκ της
χρονικης ιστοριας Γεωργιου μοναχου βʹ περι αρετης και κακιας. 1. Ὅτι ο Ἄβελ
παρθενος και δικαιος υπηρχεν και ποιμην προβατων, εξ ων και θυσιαν τωι θεωι
προσαγαγων και δεχθεις αναιρειται, φθονηθεις υπο του αδελφου αυτου Καιν. ο δε
Καιν 1.123 γεωργος τυγχανων και μετα την δικην χειρονως βιωσας στενων και
τρεμων ην, οτι ο μεν Ἄβελ τα πρωτοτοκα θεωι καθιερων φιλοθεον μαλλον η
φιλαυτον εαυτον συνιστη, οθεν και δια της αγαθης αυτου προαιρεσεως προσεδεχθη.
ο δε Καιν δυσσεβως εαυτωι απονεμων τα πρωτογεννηματα, θεωι δε τα δευτερα,
εικοτως και απεβληθη. φησι γαρ "και εγενετο μεθ' ημερας, προσηνεγκε Καιν απο
των καρπων της γης."2 ωστε δια τουτο Καιν ελεγχεται, οτι μη τα ακροθινια των
γενηματων προσηνεγκε τωι θεωι, αλλα τα μεθ' ημερας και δευτερα. 2. Ὅτι
Σαρδαναπαλλος ο βασιλευς Ἀσυριων εσφαγη υπο Περσεως· οι δε κολακες και
μιμηται της εκεινου φιλοσαρκιας και γαστριμαργιας και οιστρηλασιας επεγραψαν ως
εξ αυτου δηθεν εν τωι ταφωι αυτου τοιαδε "τοσσ' εχω, οσσ' εφαγον τε και επιον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

μετ' ερωτων τερπν' εδαην, τα δε πολλα και ολβια παντα λελειπται. και γαρ νυν
σποδος ειμι, Νινου μεγαλης βασιλευσας."2 αλλ' ουν γε ψευδως οι γεγραφοτες
επεγραψαν τουτο παντως· ου γαρ εχει ο τελευτησας απερ εφαγε και επιεν, αλλ' εις
την δυσωδη φθοραν εκεινα παντα κεχωρηκεν, εχει δε μονον του παρανομου βιου
την δυσοδμιαν, ητις διηνεκως την εμπαθη και αθλιαν ψυχην αυτου αλγυνει και
ανιαι, συνειδυιαν εαυτηι τα κακιστα μεμνημενην, ων παρανομως και ακολαστως ο
ταλας ειργασατο. 3. Ὅτι Ἀλεξανδρος ο Μακεδων επηιει την Ἰουδαιαν πορθων·ο δε
αρχιερευς την ιερατικην στολην, περι ης εν τωι περι εκφρασεως τεθειται,
περιβαλλομενος και ποιησαμενος την απαντησιν εις τοπον επισημον, εστη ενθα
μαλιστα η περικαλλης του ναου προσοψις εξεφαινετο. και το μεν πληθος πορρωθεν
ιδων ο Ἀλεξανδρος εν λευκαις στολαις, τους δε ιερεις προεστωτας εν 1.124 βυσσιναις
μετα πολλης ευταξιας και σεμνοτητος, τον δε αρχιερεα εν υακινθωι και διαχρυσωι
κοσμωι και επι της κεφαλης την κιδαριν εχοντα και το χρυσουν επ' αυτης ελασμα, εν
ωι το του θεου επεγεγραπτο ονομα, επι τηι ξενηι θεαι καταπλαγεις ο Ἀλεξανδρος και
απο του αρματος ευθυς καταπηδησας και προσελθων μονος προσεκυνησε το θειον
ονομα και τον αρχιερεα ησπασατο, ον παντες οι Ἰουδαιοι μιαι φωνηι συν τωι αρχιερει
αντησπασαντο. Των δε γε της Συριας βασιλεων και των λοιπων καταπλαγεντων και
διεφθαρθαι την διανοιαν Ἀλεξανδρον υπειληφοτων και Παρμενιωνος του
στρατηγου μαλλον θαυμασαντος και αγανακτησαντος, διοτι καθαπερ τις των
υπηκοων πεσων προσεκυνησεν, ειπεν Ἀλεξανδρος "ου τον αρχιερεα προσεκυνησα,
αλλα τον υπ' αυτου θεον τιμωμενον καμοι την βοηθειαν κατα των εναντιων
υποσχομενον. ηνικα γαρ την κατα Περσων διενοουμην στρατειαν και ουκ ετολμων
δια το μεγεθος της δυναστειας αυτων, ωφθη μοι κατ' οναρ κατα το σχημα τουδε του
αρχιερεως ο θεος και θαρρειν μοι παρεκελευσατο και της προθυμιας σπουδαιως
εχεσθαι, λεγων "εις σε καταληξω την Περσων δυναστειαν."2 διο τουτον θεασαμενος
εν τοιαυτηι στοληι και της κατα τους υπνους υπομνησθεις οψεως εικοτως
προσεκυνησα."2 και ταυτα ειπων προς τον οικειακον Παρμενιωνα και τον αρχιερεα
δεξιωσαμενος, των ιερεων παρεπομενων, εις την πολιν Ἱερουσαλημ παρεγενετο
μετα πολλης της υπο των Ἰουδαιων δεχθεις ευφροσυνης. οι δε γραμματεις την
βιβλον του ∆ανιηλ προσκομισαντες την προφητειαν αυτωι διηρμηνευον, ην ο
προφητης προηγορευσεν, ως δειν τινα των Μακεδονων την βασιλειαν Περσων
χειρωσασθαι. ος επι τουτωι μαλλον ησθεις και περιχαρης γενομενος και επι το ιερον
ανελθων θυειν μεν τωι θεωι κατα την του αρχιερεως υφηγησιν εκελευσεν, αυτον δε
τον αρχιερεα και παντας τους ιερεις *** 4. *** Ουκουν ωσπερ ο παλαιος νομος εις
δυο βιους ην 1.125 διηιρημενος, εις τε τον Φαρισαικον και [τον] υψηλον και εις τον
υποδεεστερον κοσμικον, ουτω δη και ο κατα χριστιανισμον νεος θεσμος εις
μοναδικον υπερφερη και βιωτικον. Φαρισαιοι τοινυν οι ερμηνευομενοι αφωρισμενοι
και μεμερισμενοι παρα το μεριζειν και αφοριζειν εαυτους απο των αλλων απαντων
ελεγοντο εις τε το καθαρωτατον του βιου και ακριβεστατον και εις τα του νομου
ενταλματα. τον δε αυτον βιον μετηρχοντο και οι γραμματεις, παρ' οις και πολιτεια η
αυτη εγκρατεια τε και παρθενια, νηστεια δις του σαββατου, ξεστων και πινακων και
ποτηριων καθαρισμοι αποδεκατωσεις τε και απαρχαι και ενδελεχεις ευχαι και τα
λοιπα παντα, υπεξαιρουμενων δηλονοτι των Ἐσσαιων ως υπερτερων σφοδρα και
λιαν υπερκειμενων. ην δη Φαρισαικην, ως αριστον πολιτειαν, ο Παυλος ζηλωσας ευ
μαλα σεμνυνεται, φασκων "Ἰσραηλιτης ειμι, φυλης Βενιαμιν, Ἑβραιος εξ Ἑβραιων,
κατα νομον Φαρισαιος."2 οθεν και ο Κυριος τον τελειοτερον και αγγελικον
υποτιθεμενος εναργως βιον εφασκε προς τους εραστας της ουρανιου κληρουχιας·
"εαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλειον των Φαρισαιων και γραμματεων, ου
μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων."2 Ἔνθεν γε τοι και ο αποστολικος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

∆ιονυσιος, ως εοικεν, αποσεμνυνων την ιεραν των μοναχων ταξιν ουτως φασκει· "η
δε των τελουμενων απασων υψηλοτερα ταξις, η των μοναχων, εστιν ιερα 1.126
διακοσμησις, πασαν μεν αποκεκαθαρμενη καθαρσιν ολικηι δυναμει και παντελει των
οικειων ενεργειων αγνοτητι, πασης δε ουσης θεμιτον θεωρειν αυτηι ιερουργιας, εν
νοεραι θεωριαι και κοινωνιαι γεγενημενη και ταις των ιεραρχων τελειωτικαις
δυναμεσιν εγχειριζομενη και ταις ενθεοις αυτων ελλαμψεσι και ιεραρχικαις
παραδοσεσιν εκδιδασκομενη και τας εποπτευθεισας των κατ' αυτην ιερων τελετων
ιερουργιας και προς της ιερας αυτων επιστημης αναλογως εις τελειοτατην
αναγομενη τελειωσιν. ενθεν οι θειοι καθηγεμονες ημων επωνυμιων αυτους ιερων
ηξιωσαν, και οι μεν θεραπευτας, οι δε μοναχους ονομασαντες εκ της του θεου
καθαρας υπηρεσιας και θεραπειας και της αμεριστου και ενιαιας ζωης ως
ενοποιουσης αυτους εν ταις των διαιρετων ιεραις συμπτυξεσιν ως θεοειδη μοναδα
και φιλοθεον τελειωσιν. διο και τελεστικην αυτην η ιερα θεσμοθεσια χαριν
εκαλεσεν και τινος αυτους ηξιωσεν αφιερωτικης επικλησεως, ουχ ιερατικης (εκεινη
γαρ επι μοναις γινεται ταις ιερατικαις ταξεσιν) αλλ' ιερουργικης υπο των οσιων
ιερεων τηι ιεραρχικηι τελετουργιαι δευτερως ιερουργουμενη."2 Ταυτα δε εκ πολλων
ερανισαμενος ολιγα αναγκαιως οιμαι συντεθεικα δια τους επαπορουντας, ποτε και
που και ποθεν η των μοναχων ηρξατο διαγωγη τε και ασκησις και ταξις. που τοινυν
εισιν οι την μοναδικην πολιτειαν μετα των αλλων της αποστολικης εκκλησιας
θειων παραδοσεων και θεσμων εικονομαχοι δυσσεβως και ανοητως αποβαλλομενοι
και διαπτυοντες, αρτιφανεις Ἰουδαιοι, και κατα τον ασεβη και θεοστυγη
μυσταγωγον αυτων κοπρωνυμον νεαν και προσφατον ταυτην δογματιζοντες εξ
ακρας μανιας τε και απονοιας και αβελτηριας "μη νοουντες μητε α λεγουσιν μητε
περι τινων διαβεβαιουνται"2; ημεις δε ταις διδασκαλιαις των αγιων πατερων
επομενοι και αρχαιαν ταυτην και παλαιαν πιστευομεν υπαρχειν. Και ου θαυμα [η]
περι της μοναδικης πολιτειας οτι λεγουσιν, 1.127 οπουγε και περι της ενσαρκου
οικονομιας αποτυφλωττουσι πανυ και κακουργουσιν, πολλωι μαλλον περι των
λοιπων απαντων. δυσωπειτω δη ουν αυτους, ει και μη ο θεσπεσιος ∆ιονυσιος και
Ευσεβιος ***, ως αποστολικη ταξις υπαρχει και παραδοσις αρχαιοτατη και
θεοφιλεστατη. ισχυραι δε αι παρα των εχθρων μαρτυριαι πεφυκασι, βεβαιουσαι την
παρ' ημιν αληθειαν, μηδαμως το αμφηριστον επιδεχεσθαι· ακουετωσαν δε γε προς
τοις παλαιοις τουτοις εξηγηταις. Και ο μεγας Βασιλειος περι μοναδικης πολιτειας
διεξιων ουτως εφη· "δια τουτο και ο φιλανθρωπος Κυριος κηδομενος ημων της
σωτηριας εις δυο βιους διειλε τα των ανθρωπων, συζυγιαν και παρθενιαν, ινα ο μη
δυναμενος υπενεγκειν τον της παρθενιας και ασκησεως αθλον ελθηι εις συνοικησιν
γυναικος, εκεινο ειδως ως απαιτηθησεται λογον σωφροσυνης και αγιασμου και της
προς τους εν συζυγιαις και τεκνοτροφιαις αγιους ομοιωσιν. οιος ην εν μεν τηι παλαιαι
διαθηκηι Ἀβρααμ, ος τηι του θεου προτιμησει τον μονογενη θυσιαζων ασυμπαθως
εμεγαλαυχει και τας της σκηνης αυτου θυρας διαπεπετασμενας ειχε, προς υποδοχην
των επιξενουσθαι μελλοντων ετοιμαζομενος. ουκ ηκουσαν "πωλησον σου τα
υπαρχοντα και δος πτωχοις"2, και τα μειζονα τουτων ενεδειξαντο Ἀβρααμ και
Σαμουηλ και ∆αυιδ και ετεροι πλειστοι. εν τηι νεαι διαθηκηι οιος ην ο Πετρος και οι
λοιποι των αποστολων. απαιτηθησεται γαρ πας τους καρπους της προς θεον αγαπης
και τον πλησιον και της παρατροπης των εντολων τουτων· φησι γαρ ο Κυριος "ο
αγαπων πατερα η μητερα υπερ εμε ουκ εστιν μου αξιος."2 και "ος ου μισει τον
πατερα και την μητερα και την εαυτου ψυχην ου δυναται μου ειναι μαθητης."2 αρα
σοι δοκει και υπογυναιοις τεθεισθαι τα ευαγγελια; ιδου σεσαφηνισται σοι, ως παντες
ανθρωποι απαιτησομεθα την προς το ευαγγελιον υπακοην μοναχοι τε και εν
συζυγιαις· αρκεσει γαρ τωι επι γαμον ελθοντι η συγγνωμη της ακρασιας και της προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

το θηλυ επιθυμιας τε και συνουσιας. τα δε λοιπα των εντολων πασιν ομοιως
νενομοθετημενα ουκ ακινδυνα τοις παραβαινουσιν. και γαρ ευαγγελιζομενος ο 1.128
Χριστος τα του πατρος ενταλματα τοις εν κοσμωι διελεγετο. ει δε που συνεβη αυτον
κατ' ιδιαν επερωτηθεντα τοις εαυτου μαθηταις αποκρινασθαι, διεμαρτυρετο λεγων
"ο δε υμιν λεγω, πασι. λεγω."2 μη τοινυν αναπεσηις, ω ουτος ο γυναικι
συνεζευγμενος, ως υπ' εξουσιαν εχων τον κοσμον περιβαλλεσθαι· πλειονων γαρ σοι
πονων και φυλακης χρεια προς την της σωτηριας επιτυχιαν, ατε δη και εν μεσωι των
παγιδων και του κρατους των αποστατικων δυναμεων οικειν εκλεξαμενωι και τους
ερεθισμους των αμαρτιων επ' οψιν εχοντι και προς την αυτων επιθυμιαν νυκτωρ και
μεθ' ημεραν εκμοχλευομενωι πασας σου τας αισθησεις. γινωσκε, ως ουκ αποδρασεις
την προς τον αποστατην παλαιστραν ουδε νικησεις ανευ πονων πολλων. Και ταυτα
μεν προς τους εν συζυγιαις αμελουντας των εντολων του θεου. συ δε ο των
ουρανιων πολιτευματων εραστης και της αγγελικης διαγωγης πραγματευτης και
των αγιων του Χριστου μαθητων συστρατιωτης γενεσθαι επιθυμων τονωσον
σεαυτον προς υπομονην θλιψεως και ανδρειως προσελθε τηι συγκλητωι των
μοναχων." Ὅτι και Νειλος φησι "φιλοσοφειν επετηδευσαν μεν Ἑλληνων και
Ἰουδαιων ουκ ολιγοι, μονοι δε την αληθη σοφιαν εζηλωσαν οι Χριστου μαθηται,
επει και μονοι την οντως σοφιαν εσχον διδασκαλον. οι μεν γαρ προτεροι καθαπερ εν
σκηνηι δραμα υποκρινομενοι αλλοτριωι εαυτους κατεκοσμησαν προσωπειωι, ονομα
κενον υποδυντες, αληθους φιλοσοφιας εστερημενοι, εν μεν τωι τριβωνι και τηι υπηνηι
και τηι βακτηριαι *** επιδεικνυμενοι, περιεποντες δε το σωμα και ταις επιθυμιαις ως
δεσποιναις υπηρετουμενοι, γαστρος οντες δουλοι και τας υπογαστριους ηδονας ως
φυσεως εργον αποδεχομενοι, οργης υπηκοοι και προς δοξαν επτοημενοι, ταις
λαμπραις τραπεζαις κυνιδιων δικην λιχνως εφαλλομενοι, ουκ ειδοτες, οτι προ
παντων ελευθερον ειναι δει τον φιλοσοφον και μαλλον φευγειν το δουλον ειναι
παθων η αργυρωνητον και οικοτριβα. το γαρ ανθρωπων ειναι δουλον ουδεν ισως
εβλαψε τον ορθως βεβιωκοτα, το δε παθεσιν ως δεσποταις χρωμενον υπηρετειν ταις
ηδοναις αισχυνην ηνεγκε και γελωτα πολυν. εισι μεν ουν παρ' αυτοις καθολου της
πραξεως ημεληκοτες, λογικην 1.129 δε φιλοσοφιαν, ως δοκουσιν, επανηιρημενοι,
μετεωρολεσχαι τινες οντες και των αναποδεικτων εξηγηται, μεγεθος ουρανου και
ηλιου μετρα και αστερων ενεργειας ειδεναι κατεπαγγελλομενοι, εστι δε οτε και
θεολογειν μεν επιχειρουντες, οπου και η αληθεια ανεφικτος και ο στοχασμος
επικινδυνος, ζωντες δε των εν βορβορωι κυλινδουμενων χοιρων ατιμοτεροι. ει δε
και τινες εγενοντο πρακτικοι, τουτων εγενοντο χειρους, δοξαις τε και επαινοις τους
πονους πεπραχοτες· ουδενος γαρ ετερου χαριν η επιδειξεως και φιλοδοξιας
επετηδευον οι δειλαιοι τα πολλα, μισθον ευτελη και ευωνον της τοιαυτης
αντικαταλλαττομενοι ταλαιπωριας. το γαρ σιωπησαι δια παντος κατα την
Πυθαγορικην νομοθεσιαν και χορτωι τρεφεσθαι και ρακιοις τριχινοις σκεπαζεσθαι
και εν πιθωι κατακεκλεισθαι και διαβιωναι μηδεμιαν αμοιβην μετα θανατον
προσδοκαν πασης ανοιας εστιν επεκεινα, τωι βιωι τουτωι συγκαταλυειν της αρετης τα
επαθλα. Ἰουδαιων δε οσοι τουτον ετιμησαν τον βιον, εισι μεν του Ἰωναδαβ
απογονοι, παντας δε τους ωσαυτως βιουν εθελοντας προσιεμενοι εις την αυτων
εναγουσι πολιτειαν, οιτινες εν σκηναις κατοικουσι δια παντος, οινου τε και των
προς το αβροδιαιτον παντων απεχομενοι και διαιταν εχοντες ευτελη και την χρειαν
συμμεμετρημενην του σωματος. και σφοδρα μεν ουν επιμελουνται της ηθικης εξεως,
θεωριαι δε τα πολλα παραμενουσιν. ενθεν κατορθουμενος ο της φιλοσοφιας σκοπος,
ουδαμου των πραγματων διαμαχομενων τωι επαγγελματι, αλλα τι των αγωνων
οφελος αυτοις και της επιπονου αθλησεως τον αγωνοθετην Χριστον ανηιρηκοσιν;
και τουτων γαρ ομοιως ο των πονων οιχεται μισθος, αρνησαμενων τον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

επαθλων διανομεα και της αληθους ζωης και φιλοσοφιας αποσφαλεισιν. φιλοσοφια
γαρ εστιν ηθων κατορθωσις μετα δοξης της περι του οντος γνωσεως αληθους.
ταυτης δε απεσφαλησαν αμφω και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες, την απ' ουρανου
παραγενομενην σοφιαν παραιτησαμενοι και χωρις Χριστου φιλοσοφειν
επιχειρησαντες του μονου παραδει 1.130 ξαντος εργωι και λογωι την αληθη
φιλοσοφιαν. ουτος γαρ πρωτος και μονος ετεμε τωι βιωι την ταυτης οδον, πολιτειαν
επιδειξαμενος καθαραν και ανωτεραν αει φερων την ψυχην των παθων του
σωματος, εσχατον δε και αυτης καταφρονησας, οτε η παρ' αυτου οικονομουμενη
σωτηρια των ανθρωπων απηιτει θανατον, διδασκων δια τουτων, οτι δει και τον
φιλοσοφον ορθως προαιρουμενον αρνησασθαι μεν τα ηδεα του βιου, πονων δε και
παθων ευ μαλα επικρατειν, καταφρονουντα του σωματος, εχων δε την ψυχην
τιμιαν, αλλα και ταυτην ετοιμως προεσθαι, οταν δι' αρετης επιδειξιν αποθεσθαι δεοι.
και ταυτην παραλαβοντες οι αποστολοι αυτου και μαθηται γνησιως την διαγωγην
εμιμησαντο· αμα γαρ τωι κληθηναι αποταξαμενοι τωι βιωι και υπεριδοντες πατριδος
και γενους και υπαρξεως προς τον σκληρον και επιπονον ευθυς μετεταξαντο βιον,
δια παντων χωρησαντες των δυσχερων και τεθλιμμενων, διωκομενοι
κακοχουμενοι* και τα εξης, καλως δια παντων μιμησαμενοι τον διδασκαλον και τωι
βιωι καταλιποντες πολιτειας αριστης εικονα. αλλ' επειδη γραφειν απο της εικονος
ταυτης παντες Χριστιανοι τον εαυτων βιον οφειλοντες η ουκ ηβουληθησαν η
ητονησαν προς την μιμησιν, ηδυνηθησαν τας κοσμικας υπερκυψαι ταραχας και
φυγειν την εν ταις πολεσι ζαλην και την του βιου φροντιδα τε και προσπαθειαν· και
ουτως εξω γενομενοι των κοσμικων θορυβων τον μοναδικον ασπασασθαι βιον
εκμαγειον της αποστολικης αρετης εποιησαντο, του μεν κεκτησθαι την
ακτημοσυνην προκριναντες δια το απερισπαστον, τροφης δε κεκαρυκευμενης την
εσχεδιασμενην προτιμησαντες δια τας των παθων επαναστασεις τηι παρατυχουσηι
τροφηι την χρειαν του σωματος εκπληρουντες, ενδυματων τε μαλακων και της
χρειας εξω, ως ανθρωπινης χλιδης επινοιαν αλογησαντες, λιτηι και απεριεργωι στοληι
δια την του σωματος αναγκην εχρησαντο."2 Και γαρ ο Κυριος τωι πλουσιωι την
τελειοτητα του κατα θεον ακροτατου βιου τουτου σαφως υποτιθεμενος πωλησαι τα
υπαρχοντα και διαδουναι πτωχοις και ουτως αμεριμνως τε και απερισπαστως
ακολουθειν τον σταυρον αραντα προσεταξεν και τον τουτο μη ποιουντα αναξιον
εαυτου εκρινεν. "οστις γαρ"2 φησιν "ουκ αφησει πατερα"2. τοιγαρουν ουκ εστιν
αλλως της αξιας ταυτης και τελειοτητος επιτυχειν, ει μη καθ' ον τροπον ο υπερτελης
και προτελειος εδιδαξε Κυριος. θαυμαστεον τοινυν ημιν και 1.131 σφοδρα τιμητεον
τους απαρνησαμενους πασαν προσκαιρον ηδονην τε και προσπαθειαν κατα την
εντολην του Κυριου και προς την μοναδικην πολιτειαν μεταχωρησαντας και πασαν
την γην πληρωσαντας. πασα γαρ γη τουτων μεμεστωται και πασα η γη πεπλησται
μοναστηριων και κατευλογηται και αγιαζεται προδηλως ταις τουτων χοροστασιαις
τε και ψαλμωιδιαις. Και ο θεολογος αποσεμνυνων αυτους λεγει "οι ψαλλοντες, οι
δοξαζοντες, οι μελετωντες εν νομωι Κυριου ημερας και νυκτος, οι τας υψωσεις του
θεου εν τοις λαρυγξι φεροντες και ταυτα δη τα καλα του κατα θεον βιου
προγραμματα και μηνυματα, οι σιωπωντες κηρυκες, αυχμωσα και πιναρα κομη,
ποδες γυμνοι και τοις αποστολικοις επομενοι, μηδεν νεκρον φεροντες, κουρα
συμμετρος, περιβολη τυφον κολαζουσα, ζωνη τωι ακοσμωι κοσμια μικρον τι του
χιτωνος αναστελλουσα και οσον μη αναστελλειν, βαδισμα ευσταθες, οφθαλμος ου
πλανωμενος, μειδιαμα προσηνες μαλλον δε ορμη μειδιαματος ακρασιαν γελωτος
σωφρονιζουσα, λογος τωι λογωι κινουμενος, σιωπη του λογου τιμιωτερα, επαινος
αλατι ηρτυμενος ου προς θωπειαν αλλ' οδηγιαν του κρειττονος, επιπληξις ευφημιας
ποθεινοτερα, μετρα κατηφειας και ανεσεως και δι' αμφοτερων μιξις και κρασις, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

α μειζω τουτων ετι και υψηλοτερα, ο εν πενιαι πλουτος, η εν παροικιαι καταστασις, η
εν ατιμιαι δοξα, η εν ασθενειαι δυναμις, η εν αγαμιαι καλλιτεκνια, ειπερ κρειττονα
των απο σαρκος ερχομενων τα κατα θεον γεννηματα, οι τρυφωντες το μη τρυφαν, οι
ταπεινοι και υπερ των ουρανων, οι μηδεν εν κοσμωι και υπερ τον κοσμον, οι σαρκος
εξω και εν σαρκι, ων μερις Κυριος, οι πτωχοι δια βασιλειαν και δια πτωχειαν
βασιλευοντες. ουτοι με και παροντες λαμπρον ποιουσιν, η εμη περιουσια, το εμον
εντρυφημα, και αποντες συστελλουσι. τινες δε εισιν ουτοι; οι κοσμου χωρισαντες
εαυτους και τωι θεωι τον βιον καθιερωσαντες και την ερημον ασπαζομενοι ζωσι θεωι
παντων μαλλον των τρεφομενων εν σωματι, λεγω δη τους καθ' ημας Ναζηραιους, οι
μεν τον παντη μοναδικον και αμικτον διαθλουντες βιον, εαυτοις μονοις
προσλαλουντες και τωι θεωι, οι δε αγαπης νομωι την κοινωνιαν στεργοντες ερημικοι
τε ομου και μιγαδες και τουτο μονον κοσμον ειδοτες οσον τηι ερημιαι γνωριζουσιν,
τοις μεν αλλοις τεθνηκοτες ανθρωποις και πραγμασιν, οσα εν μεσωι περι 1.132
φερεται στροβουντα τε και στροβουμενα και παιζοντα ημας ταις αγχιστροφοις
μεταβολαις, αλληλοις τε κοσμος οντες και τηι παραθεσει την αρετην θηγοντες."2 Και
ο Χρυσοστομος εν τηι κατα Ματθαιον ερμηνειαι περι των εν Αιγυπτωι μοναχων φησιν
"ουχ ουτως εστιν λαμπρος ο ουρανος τωι ποικιλωι των αστερων χορωι, ως ερημος
Αιγυπτου τας σκηνας παντοθεν ημιν των μοναχων δεικνυουσα, οιτινες το πυρ του
Χριστου δεξαμενοι προς τον ουρανον αθροον μεθωρμισαντο και θερμοτεροι των
αλλων οντες προς ευσεβειαν τας ασωματους δυναμεις τηι της φιλοσοφιας απαθειαι
μιμουνται. και οιος ην Ἀντωνιος και οιων οψεων θειων ηξιωθη και βιον θεοπρεπη
τε και αγγελικον επεδειξατο."2 και τα λοιπα δηλα. Ὁ Θεοδωρητος δε φησι περι
μοναχων "την γαρ δη των αγγελων προδηλως εκμιμουνται πολιτειαν οσοι των
ανθρωπων την του θεου θεραπειαν ησπασαντο, οιτινες εφυγον μεν την του σωματος
αναπαυσιν και την εννομον κοινωνιαν, ως των θειων αφελκουσαν και των
επουρανιων αορατων τρυφηματων, κατελιπον δε πατριδα και γενος και πλουτον,
ινα πασαν εις τα θεια μεταθωσι την μεριμναν, και μηδεις τον νουν επεχηι δεσμος εις
ουρανον αναπτηναι. τουτων πληρεις και πολεις και κωμαι και των ορων ακρωρειαι
και φαραγγες. αφ' ου γαρ ο Χριστος την παρθενιαν ετιμησεν, υπο παρθενου τεχθεις,
τους της παρθενιας λειμωνας η φυσις εβλαστησεν, τα ευωδη των μοναχων ανθη και
αμαραντα. και γαρ πανταχου μοναστηρια γεγονασιν, εν Αιγυπτωι δε φασι και ανα εʹ
χιλιαδας ανδρων εχειν ενια μοναστηρια, μεταξυ τον θεον υμνουντων εν προσευχαις
και ψαλμωιδιαις αγρυπνουντες και μετα σκληραγωγιας πολλης ζωντες και τον
οφθαλμον τωι καλλει των ορωμενων επιτερπεσθαι κωλυοντες σχολην τωι νωι
παρεχουσιν επεντρυφαν τηι θεωριαι των νοητων μετα φρονησεως και γνωσεως.
μεγιστον γαρ αληθως και παμμεγεθες αγαθον των θειων η γνωσις, ουκ αποχρη δε
τελειον αποφηναι τον ταυτης ηξιωμενον, ει μη και την πραξιν εχοι το αγαθον. οπερ
γαρ εστι δενδρωι ριζα και οφθαλμος σωματι, τουτο ταις ψυχαις της αληθειας η
γνωσις, εξ ης η βεβαια και ορθοδοξος γινεται πιστις. χρη τοινυν ου μονον ειδεναι, τι
προσηκει περι θεου δοξαζειν, αλλα γε και κατα τους εκεινου καλως πολιτευεσθαι
νομους. δει γαρ τους της 1.133 ευσεβειας εραστας μη μονον θεολογιαν και
φυσιολογιαν παιδευεσθαι, αλλα και τους της πρακτικης αρετης εκμανθανειν
ακριβως νομους. ωστε ουν η γνωσις δειται της πρακτικης, ως και η πρακτικη της
γνωσεως."2 Και ο Κυριος φησι "ος αν ποιησηι και διδαξηι, ουτος μεγας κληθησεται εν
τηι βασιλειαι των ουρανων."2 ου γαρ ειπεν "ος αν ποιησηι"2 μονον, αλλα και
"διδαξηι."2 ει γαρ ηρκει προς τελειοτητα το ποιησαι μονον χωρις του διδαξαι η το
διδαξαι μονον ανευ του ποιησαι γενεσθαι μεγαν, ουκ αν αμφω συνεζευξε λεγων "ος
αν ποιησηι και διδαξηι."2 οπερ και αυτος εποιει, ως μαρτυρει αυτου ο μαθητης λεγων
"ων ηρξατο ο Ἰησους ποιειν τε και διδασκειν."2 Ὁ γαρ δη ουτω ρυθμιζων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

διαμορφων την ψυχην ου μονον των θειων νομων τους χαρακτηρας εκματτει, αλλα
και του νομοθετου ζωσα τις εικων οντως και λογικη γινεται. καντευθεν φησιν ο
αποστολος· "γινεσθε μιμηται του θεου,"2 ο δε Κυριος "γινεσθε μιμηται του πατρος
μου του εν ουρανοις."2 Και ο Πλατων φησιν υπεμφαινων των τελειων το σπανιον
"ου μοι δοκει δυνατον ανθρωπον μακαριον τε και ευδαιμονα γινεσθαι πλην ολιγων.
μεχρι περ αν ζωμεν, τουτο διοριζομαι. ναρθηκοφοροι μεν γαρ πολλοι, φιλοσοφοι δε
σπανιοι και ολιγοι."2 καλη δε πιστις και πραξις τελευτησαντα τυχειν απαντων. οθεν
επηγαγεν ανδρα απλουν και γενναιον κατ' Αισχυλον ου δοκειν αλλ' ειναι αγαθον
εθελοντα. αφαιρετεον δε το δοκειν. ει γαρ δοξει δικαιος ειναι, εσται αυτωι τιμαι τε
και δωρεαι δοκουντι τωι τοιουτωι ειναι. αδηλον ουν, ειτε του δικαιου ειτε των
δωρεων και τιμων ενεκα τοιουτος εστιν. γυμνητεος δη παντων πλην δικαιοσυνης
και ποιητεος εναντιως διακειμενος τωι προτερωι. μηδεν γαρ εχων δοξαν εχετω
μεγιστης αδικιας, ινα βεβασανισμενος ηι εις δικαιοσυνην τωι μη ηττησθαι υπο
κακοδοξιας η φιλοδοξιας και των υπ' αυτης γινομενων, αλλ' εστω αμεταστατος αχρι
θανατου δοκων αδικος ειναι δια βιου. και δη Σωκρατης ο διδασκαλος αυτου προς
αυτον ουτως εφη· "ποτερον τηι των πολλων δοξηι δει ημας πειθεσθαι και φοβεισθαι
ταυτην, η τηι του ενος, και τουτον δει φοβεισθαι και αισχυνεσθαι μαλλον η
ξυμπαντας τους αλλους. ωι ει μη ακολουθησομεν, δεινως λωβησομεθα. ουκ αρα γε, ω
βελ 1.134 τιστε, φροντιστεον ημιν, τι ερουσιν ημας οι πολλοι, αλλα τι το επαΐον τωι
δικαιωι και αδικωι, ητις η αληθεια."2 Ταυτα δε εοικασι τοις αποστολικοις "δια των
οπλων της δικαιοσυνης των δεξιων και αριστερων, δια δοξης και ατιμιας"2 εως του
"ως μηδεν εχοντες και παντα κατεχοντες."2 τοιαυτην Σωκρατης και Πλατων περι
δικαιοσυνης διδασκαλιαν εποιησαντο· τα γαρ ηθικα μαθηματα παντας η φυσις
επαιδευσεν. διαπλασας γαρ το των ανθρωπων γενος ο θεος εντεθεικε τηι φυσει των
αγαθων και των εναντιων την διαγνωσιν ο παιδευων εθνη και διδασκων ανθρωπον
γνωσιν. διο και πολλοι και των Ἑλληνων εβδελυξαντο τον αδικον βιον, και
βαρβαροι οι υπερβορειοι, οικουντες τα ορη και ασκουντες δικαιοσυνην † μη
κρεοφαγουντας αλλ' ακροδρυοις και υδασι χρωμενους διαγειν και τους Βραχμανους
εν ταις υλαις διαγειν φυλλοις το σωμα καλυπτοντας και υπερ ανθρωπον ασκουντας.
και Ἀναχαρσιν δε τον Σκυθην φιλοσοφον ειναι λεγουσιν, και ουτως αυτον ο της
φιλοσοφιας ερως ενεπυρωσεν, ως ονομαστοτατον δια πολλην ασκησιν και
σωφροσυνην γενεσθαι. ου γαρ μονον γρηγορων προς τα της ψυχης ηγωνιζετο παθη
σιωπων και ησυχαζων, αλλα και καθευδων τα της εγκρατειας και σωφροσυνης
εδηλου σημεια. ειωθει γαρ τηι μεν λαιαι χειρι τα αιδοια κατεχειν, τηι δεξιαι δε τα χειλη
συνεχειν, υπεμφαινων, ως πολλωι μειζον εστιν η αγωνια της γλωττης και πλειονος
ασφαλειας δειται. 5. Ὅτι κενταυρος ο Χειρων σωφρων ην και καρτερικος και
δικαιος, και Ὅμηρος δικαιοτατον αυτον ειπεν. και ο Πλατων "επιμελεισθαι δει
ψυχης πραγματος αθανατου,"2 και ο Παυλος "αλλ' υπωπιαζω μου το σωμα και
δουλαγωγω,"2 τουτ' εστιν προς ασκησιν και συστασιν αυτο μετ' επιστημης και
φρονησεως γυμναζω και προς την των κρειττονων συνεργιαν, αλλ' ου προς
ασελγειαν προνοουμαι. ταυτηι τοι και παραινει λεγων "και της σαρκος 1.135
προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιας,"2 ου την συμμετρον και αναγκαιαν επιμελειαν
προς συστασιν απαγορευσας, αλλα την ακολασιας μητερα γαστριμαργιαν· επηγαγε
γαρ "εις επιθυμιας,"2 δηλαδη βλαβερας και ανοητους. και αυθις ο Πλατων υπεδειξε
της φαυλης επιθυμιας την αυξησιν, φασκων "αρχη μεν ερωτος ορασις, αυξει δε το
παθος ελπις, τρεφει δε μνημη, τηρει δε συνηθεια."2 και ο Σωκρατης τα βλεμματα και
φιληματα των ευμορφων ως χαλεπωτερα* σκορπιων και οφεων ιον ενιεναι
πεφυκοτας* αποφευγειν εδιδασκεν. οθεν ιδων τινα φιλησαντα νεον ευοπτον
"ουτος"2 εφη "ραδιως αν και εις μαχαιρας κυβιστησειε και εις πυρ εμπεσοιεν"2 ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

τοσαυτην δηλονοτι πυραν εν εαυτωι κατατολμησας αναψαι. και ∆ιογενης ιδων
μειρακιον ασελγεστερον η κατ' ανδρα κεκοσμημενον ειπεν "ει μεν προς ανδρας,
ατυχεις, ει δε προς γυναικας, αδικεις."2 θηρωσι γαρ δια του καλλωπισμου οι μεν
ανδρες τας γυναικας, αι δε γυναικες και οι ανδρογυνοι τους ανδρας. και Ἀγησιλαος
ευμορφου ηρα παιδος και βουλομενος αυτον φιλησαι διεκωλυσεν εαυτον, φευγων
την βλαβην. ο δε Ἀλεξανδρος ο Μακεδων τας ∆αρειου θυγατερας ευμορφους ουσας
ουκ εθεασατο, αισχρον νομισας τον ανδρας ελοντα υπο γυναικων ηττηθηναι. ουτω
δε και Κυρος ο Περσων βασιλευς ουδε θεασασθαι κορην τινα θαυμασιαν
αφορισθεισαν αυτωι και αμηχανον καλλος εχειν μαρτυρουμενην κατεδεξατο, αλλα
γε και τωι ορωντι συνεχως και μηδεν εκ τουτου δεινον πασχειν λεγοντι παρηινει μητε
λεγειν τουτο μητε πραττειν. "το μεν γαρ πυρ"2 φησιν "τους πλησιον οντας καιει, το
δε καλλος και τους πορρωθεν εστωτας."2 επει ουν εκ του οραν το εραν τικτεται και
εκ του εραν η συγκαταθεσις γινεται και εκ της συγκαταθεσεως η πραξις επιτελειται,
δια τουτο ο Χριστος τον ακολαστως εστιωντα τας οψεις μοιχον εκρινεν, ου την
πραξιν μονον, αλλα και την εννοιαν προαναστελλων. και ο Ἀμβακουμ παραινει
λεγων "καθαρος ο οφθαλμος σου του μη οραν πονηρα και επιβλεπειν επι πονους ου
δυνησηι."2 και Σωκρατης φυλαττεσθαι σφοδρα και παρατηρεισθαι την ακρασιαν
διδασκων εφη, μη πεινωντας λιαν μη εσθιειν και μη διψωντας πολλα μη πινειν.
"μακαριοι γαρ οι πεινωντες νυν, οτι χορτασθησεσθε και οι κλαιοντες νυν, οτι
γελασετε."2 1.136 6. Ὅτι ο Νερων, κραταιουμενης αυτωι της αρχης, εις ανοσιους
πραξεις εξωκειλεν και αλλοτρια της βασιλειας επετηδευε πραγματα, κιθαριζων και
τραγωιδων και ορχουμενος επι των θεατρων. και πασαις αυτου ταις αθεμιτουργιαις
και το της θεομαχιας μυσος προσεθηκεν, διωκτης πρωτος γενομενος του θειου
λογου. μετα δε ταυτα ανειλε την μητερα και εαυτον. 7. Ὅτι Τιτος ο υιος
Ουεσπασιανου του βασιλεως φιλοσοφωτατος και ευγλωττοτατος και πολεμικωτατος
ην. και μετριος αγαν και αγαθοεργιαι πολληι και σωφροσυνηι και δικαιοσυνηι και
φρονησει κοσμουμενος εκδηλοτεραν απασι πεποιηκε την εαυτου συμπαθειαν εν τηι
αλωσει της Ἱερουσαλημ· σφοδρα γαρ επενθησε τους θεηλατους Ἰουδαιους τοτε, και
μαλλον τον θειον ναον πυρπολουμενον ορων εδακρυσε και τον θεον εδυσωπησε
τυχειν ελεους και συγγνωμης, ως ου κατα την αυτου προαιρεσιν ταυτα γεγονασιν,
αλλα δια την εκεινων θεοστυγη δυστροπιαν. Ὅθεν δη μετα την αλωσιν προς τους
ανακηρυττοντας αυτον νικητην και τροπαιουχον διωθειτο τας αναρρησεις, ως ουκ
αυτος ειργασται ταυτα φησας, αλλα θεηλατωι και θειαι οργηι καθυπουργησαι και τας
χειρας επιδεδωκεναι. 8. Ὅτι ∆ομετιανος ο βασιλευς ο αδελφος Τιτου του αδελφου
διαδοχος γενομενος ου την πατρικην και αδελφικην εζηλωσεν αριστον πολιτειαν,
αλλα την Τιβεριου και Νερωνος ανοσιουργιαν εκ διαμετρου. και δη παν ειδος κακιας
επελθων μιαιφονιας τε και γυναικομανιας αμα και ανδρομανιας αναπλεως
γενομενος εαυτον ο αθεος τελευταιον απεθεωσε. καντευθεν ουν εχθιστον απασι και
αποβλητον δια το φονικον τε και θηριωδες της μιαρας γνωμης εαυτον ο ταλας
αποφηνας, εικοτως μαλα τα επιχειρα της οικειας δυσμενειας κομισαμενος αισχιστωι
μορωι τον μυσαρον και βεβηλον καταστρεφει βιον. 9. Ὅτι Τραιανος αγαθος και
μισοπονηρος και φιλοδικαιος 1.137 τοσουτον υπηρχεν, ωστε γυμνωσας ποτε
ρομφαιαν ενωπιον των μεγιστανων αυτου επεδωκε τωι υπαρχωι λεγων "δεξαι το
ξιφος τουτο, και ει μεν καλως υπαρχω, υπερ εμου, ει δε μη, κατ' εμου χρησαι."2 10.
Ὅτι Ὠριγενης Λεωνιδην εσχε πατερα επισκοπον και μαρτυρα, επι Σεβηρου βασιλεως
ακμασας. οστις Ὠριγενης εν Ἀλεξανδρειαι υπαρχων μεγαλην εις τον θειον λογον
σπουδην κατεβαλλετο. ου ζηλωται πολλοι και αλλοι και μαλιστα Ἀμβροσιος
εγενετο, ος εις γνωσιν αυτου αφικεσθαι σπουδασας απεστη της Ουαλεντινου και
Μαρκιωνος αιρεσεως. πλειστοι δε και των εξωθεν φιλοσοφων προς αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

φοιτωντες μεγιστην ωφελειαν εκαρπουντο· μεγας γαρ και παρ' αυτοις ενομιζετο,
παραδιδους γεωμετριαν και αριθμητικην και ταλλα προπαιδευματα. διοπερ ουκ
ολιγοι των παρ' Ἕλλησι φιλοσοφων μεμνηνται αυτου ως διδασκαλου. και γαρ
ευφυης παιδοθεν υπηρχε σφοδρα και ζητητικος αγαν. ος εν τηι παιδικηι ηλικιαι το της
θειας γραφης βουλημα πυνθανομενος βαθυτερον, τουτον επεπληττεν ο πατηρ μηδεν
υπερ ηλικιαν περαιτερω ζητειν. νυκτωρ δε επιστας και ιδων τα στερνα ως θειου
πνευματος ενδοθεν αυτοις αφιερωμενου κατεφιλει και της ευτεκνιας εαυτον
εμακαριζεν. αγνειαν δε και εγκρατειαν τοσαυτην ησκησεν εκ νεου του σωματος, ως
οβολους δʹ και μονον προς διατροφην καθ' εκαστην ημεραν αρκουμενος. και μεντοι
και εν πολλοις ετεσι τουτο ποιων διετελει και επ' εδαφους και ψιαθιου καθευδων
και ολιγον καιρον της νυκτος αναπαυομενος τον πλειονα εις την μελετην των ιερων
λογιων διηνυεν, και εν τουτοις επεκτεινομενος επι τε ασιτιαι και αγρυπνιαι και
γυμνοτητι εαυτον υπωπιαζων τοσουτον κατεδαμασε την ακμην του σωματος, ως
ορασθαι πατελως αυτον απεσκληκεναι· οινου γαρ και ελαιου και των λοιπων
απεχομενος ανατροπην του θωρακος μεγιστην 1.138 υπεμεινεν. ενθεν γε τοι
διαβοητος γενομενος, ως διαπρεπων εργωι και λογωι, και πολλους Ἕλληνας την
ειδωλομανιαν βδελυττεσθαι πεισας μαρτυριου στεφανον αναδησασθαι
παρεσκευασεν. πολλης ουν φημης περι αυτου τρεχουσης, και πολλων μακροθεν προς
αυτον συρρεοντων, ου μονον Ἕλληνας φιλοσοφους και αιρετικους ελλογιμους προς
την ευσεβειαν ειλκυσεν, αλλα και τους οντας Χριστιανους μαλλον στοιχειωσας
επεβεβαιωσεν. ον ο προλεχθεις Ἀμβροσιος ικετευσας πολλα και παραβιασαμενος εν
Καισαρειαι και ταχυγραφους αυτωι παραστησας ζʹ, πλειους δε καλλιγραφους,
ερμηνευσαι τας θειας γραφας αυτον πεποιηκε. και ο μεν την δεουσαν χρειαν
παρειχεν, ο δε επι σχολης γενομενος υπηγορευε τοις ταχυγραφοις. και οι
βιβλιογραφοι συν γυναιξιν εγραφον επι το καλλιγραφειν εξησκημεναις. πασαν τε
θειαν γραφην ηρμηνευσεν επι ετη ιηʹ. λεγεται δε οτι εξακισχιλιας βιβλους
συνεταξεν. τοσουτον γαρ ζηλον εις την εξηγησιν των θειων λογιων ο Ἀμβροσιος
επεδειξατο, ωστε την πολλην αυτου σπουδην Ὠριγενης μαρτυρων γραφει προς τινα
λεγων "ο ιερος και θεωι γνησιως ανακειμενος Ἀμβροσιος πολλα προσαγορευει σε·
οστις νομιζων* με φιλοπονον ειναι και πανυ διψαν του θειου λογου ηλεγξε τηι ιδιαι
φιλοπονιαι τωι προς τα μαθηματα ερωτι. οθεν επι τοσουτον με παρεληλυθεν, ωστε
κινδυνευειν απαυδαν προς τας αυτου προτασεις· ουτε γαρ δειπνησαι εστιν, ει μη
αντιβαλλοντα ουτε δειπνησαντι εξεστιν περιπατησαι και διαναπαυσαι το σωματιον,
αλλα και εν τοις καιροις εκεινοις φιλολογειν και ακριβουν τα αντιγραφα
αναγκαζομεθα. ουτε μην ολην επι θεραπειαι του σωματος την νυκτα εξεστιν ημιν
κοιμασθαι, επι πολυ ταις φιλολογιαις παρατεινοντας. εω δε λεγειν και τα εωθεν
μεχρι της ενατης και δεκατης ωρας· παντες γαρ οι θελοντες φιλοπονειν τους
καιρους εκεινους τηι εξετασει 1.139 των θειων λογιων και ταις αναγνωσεσιν
ανατιθεασιν."2 πασαν τοινυν ηρμηνευσεν την θειαν γραφην. κατα γαρ τους χρονους
τουτους εν Ἱεριχωι εν τινι πιθωι περιτυχων τηι Παλαιαι ευφυως μαλα και επιστημονως
ταυτην κατεσκευασεν. Ἀλλ' ουκ εις τελος ασβεστον αυτου το κλεος διεμεινεν.
συμβεβηκε γαρ αυτωι το της πολυπειριας δραστηριον πτωμα εξαισιον· και μεντοι
σκανδαλον πολλοις και απωλειας προξενος γεγονεν. βουλομενος γαρ των θειων
γραφων μηδεν εασαι ανερμηνευτον εις επαγωγην εαυτον περιεβαλεν αμαρτιας και
θανασιμα εξηγησατο ρηματα. εξ αυτου γαρ και Ἄρειος τας αφορμας ειληφεν και οι
καθ' εξης ανομοιοι τε και ανοσιοι και οι λοιποι παντες. φασκει γαρ ουτος τολμησας
κατα την αρχην, οτι ο μονογενης υιος οραν τον πατερα ου δυναται, ουτε το πνευμα
το αγιον τον υιον, ουτε οι αγγελοι το πνευμα, ουτε οι ανθρωποι τους αγγελους. και
εκ της ουσιας του πατρος ου θελει ειναι τον υιον, αλλα κτισμα, και κατα χαριν υιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

λεγεσθαι, την δε ανθρωπινην ψυχην προυπαρχειν και τα εξης των βλασφημιων
αυτου. Πολλην γουν πεποιηκε συνταξιν εις εκαστην γραφην και οσα μεν εν
προσομιλιαις και δια προοιμιων εις ηθη τε και εις φυσεις ζωων και αλογων ειρηται
μεσως* φερομενος, πολλακις χαριεντα διηγηματα· οσα δε περι πιστεως εδογματισεν,
των παντων ατοπωτερος ευρισκεται. Ἔδοξε δε αυτωι και ασκητικον βιον
επανηιρησθαι τοιουτον, ως και τον θωρακα αυτου φασι δι' υπερβολην ασιτιας τε και
σκληραγωγιας ανατραπηναι, επινενοηκε δε και κατα το σωματιον, οι μεν οτι νευρον
αποτετμηκεναι δια το μη ηδονηι παρενοχλεισθαι, οι δε φαρμακον επιθειναι τοις
μοριοις ειπον και αποξηραναι, αλλοι δε αλλα εις αυτον αναφερουσιν. ουτος πολλα
λεγεται πεπονθεναι υπερ του Χριστου, λογιος ων σφοδρα και εν τηι εκκλησιαι ανατε
1.140 θραμμενος. φθονωι δε διαβληθεις προς τους της εξουσιας αρχοντας
κακομηχανιαι διαβολικης επινοιας εις αισχροτατον ανδρα φασιν επινοηθηναι παρα
των της κακιας εργατων. Αιθιοπα γαρ αυτωι παρεσκευασαν εις παραχρησιν του
σωματος· ο δε μη φερων την τοσαυτην βδελυραν επινοιαν ερρηξε φωνην,
αμφοτερων προτεθεντων αυτωι πραγματων, και καθωμολογησε θυσαι. και βαλοντες
επι τας χειρας αυτου λιβανον εις την του βωμου πυραν καθηκαν. και ουτω του
μαρτυριου απο των κριναντων απεβληθη και της εκκλησιας εξεωσθη. την
Ἀλεξανδρειαν δε καταλιπων δια τον ονειδον την Ἰουδαιαν κατελαβεν. ανελθων δε
εις Ἱεροσολυμα ως εξηγητης και λογιος προετρεπετο απο του ιερατειου επι της
εκκλησιας ειπειν (πρεσβυτερος γαρ προυπηρχεν) και πολλα καταναγκασθεις υπο
των ιερεων, αναστας και τουτο μονον το ρητον ειπων "τωι δε αμαρτωλωι ειπεν ο
θεος· ινα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου και αναλαμβανεις την διαθηκην μου δια
στοματος σου"2 πτυξας το βιβλιον εκαθισε μετα κλαυθμου δακρυων, παντων ομου
συγκλαιοντων αυτωι. Εισι δε και αλλα πολλα περι αυτου λεγομενα τε και ᾀδομενα
δια το πληθος της γνωσεως αυτου και συνταξεως των βιβλιων, οθεν και
Συντακτικος ωνομασθη δια το πεποιηκεναι πολλα βιβλια, μη ακουων, ως εοικε, του
Σολομωντος λεγοντος "υιε, φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα"2 και "μη σπευδε επι
στοματι σου, και καρδια σου μη ταχυνατω του εξενεγκειν λογον απο προσωπου του
θεου, οτι ο θεος εν τωι ουρανωι ανω, και συ επι της γης κατω. δια τουτο εστωσαν οι
λογοι σου ολιγοι· εισι γαρ λογοι πολλοι πληθυνοντες ματαιοτητα"2 και "μη γινου
δικαιος πολυ· εστι γαρ δικαιος απολλυμενος εν δικαιωι αυτου"2 και "μη σοφιζου
περισσα, μηποτε ασεβησηις."2 ταυτα παντα παραγκωνισαμενος παρεσφαλη του
πρεποντος. 1.141 11. Ὅτι επι Αυρηλιανου του βασιλεως Μανης ο μιαρος και
τρισκαταρατος ανεφυη, Χριστον εαυτον και πνευμα αγιον ο δαιμονιωδης
μορφαζομενος. διο και μαθητας ιβʹ ως αν ο Χριστος επαγομενος και εκ πασης
αιρεσεως ει τι κακον ερανισαμενος εκ Περσιδος εις την Ῥωμαιων γην κατα θεου
συγχωρησιν εισεφρησεν. Ουτος ουν ο μεμηνως Μανης ο και Σκυθιανος λεγομενος
Βραχμαν ην το γενος, διδασκαλον δε εσχε Βουδδαν τον πρωην καλουμενον
Τερεβινθον· ος παιδευθεις υπο Σκυθιανου τα Ἑλληνων δοξασαντος την
Ἐμπεδοκλεους ηγαπησεν αιρεσιν, δυο αρχας λεγοντος αντικειμενας αλληλαις.
εισελθων δε εν Περσιδι εκ παρθενου εαυτον εφασκε γεγενησθαι και εν τοις ορεσιν
ανατραφηναι. και συγγραψαμενος βιβλια δʹ το μεν επωνομασεν των Μυστηριων, το
δε το Ευαγγελιον, το δε τον Θησαυρον, το δε των Κεφαλαιων. Και ο μεν Βουδδας
ουτος ο και Τερεβινθος υπο πνευματος ακαθαρτου συντριβεις απωλετο, γυνη δε τις,
παρ' ηι κατελυσε, τα χρηματα και τας βεβηλους βιβλους κληρονομησασα ωνειται
παιδαριον ετων ζʹ τουνομα Κουβρικον, ον και διδαξασα γραμματα και ελευθερωσασα
κληρονομον εαυτης παντων καθιστησιν. ο δε λαβων τα βιβλια του Βουδδα και τα
χρηματα διηρχετο την Περσιδα, Μανην εαυτον ονομαζων, και της πλανης του
Βουδδα συνιστωρ γενομενος τα βιβλια πονηματα ιδια ελεγεν ειναι. Ὃν ο βασιλευς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

Περσων εξεδειρε ζωντα, ως θανατου γενομενον του υιου αυτου αιτιον. του γαρ
βασιλεως παιδος νοσουντος και πολλης ιατρικης επιμελειας απολαυοντος,
επηγγειλατο Μανης ο και Κουβρικος χωρις ιατρειας αναστησαι τουτον. και ουτω
τους ιατρους αποστησας εθανατωσε τον παιδα τηι αμελειαι και τερατολογιαι. ον
εξεδειρεν ο βασιλευς. 1.142 Ὁ τοινυν εμβροντητος ουτος Μανης αποβαλομενος την
παλαιαν διαθηκην και την κτισιν πασαν και την του ανθρωπου κατασκευην ουκ
αγαθου τινος θεου γεγονεναι βλασφημων, υπο φθοραν και αλλοιωσιν ουσαν, την
νεαν ως αγαθου δηθεν προσιεται θεου και κατα φαντασιαν και δοκησιν τον Χριστον
πεφηνεναι τερατευεται. και προς τουτοις καταδυσεις τινας εναγεις και νυκτερινας
και παρανομους επιτηδευσας μιξεις και αρρητοποιΐας και ειμαρμενην και
μετενσωματωσεις και αλλα πλειστα φλυαρησας και δρασας και διδαξας τα των
Ἑλληνων πονηρα και ματαια δογματα κρατυνειν εσπουδακεν ο θεομισης και
θεηλατος. Περι ου και Θεοδωρος ο της Ῥαιθου πρεσβυτερος φησι "Μανης ο του
αντιθετου σκοτους εφευρετης, μαλλον δε της εξουσιας του σκοτους αναπλασμα,
φαντασιαι ψιληι και σχηματι διακενωι σωματος ανθρωπειου πεφανερωσθαι τον
Κυριον εφαντασθη και ωινειρωξεν, ωστε φησι πασχειν μεν δοκειν αυτον και
πραττειν απερ εδρα και πεπονθεν καθ' ημας, μηδεν δε τουτων αληθειαι και πραγματι
υπαρξαι, αλλα δοκησει μονον και απατηι αποβουκολειν τους ανθρωπους, οις και
συνανεστραφθαι νενομισται."2 δια τουτο και φυσεις δυο παραιτειται λεγειν επι του
Κυριου, αλλα μιαν της θεοτητος. Παυλος δε τις τωι Μανεντι τουτωι συγχρονος
γεγονως, το γενος Σαμωσατευς Ἀντιοχειας δε της μεγαλης προεδρος, ψιλον
ανθρωπον ειναι τον Κυριον εδυσφημησεν· ωσπερ δε εις εκαστον των προφητων,
ουτω και εν αυτωι γεγενησθαι του θεου λογου την οικησιν. ενθεν και δυο φυσεις
διηιρημενως εχουσας και ακοινωνητους προς εαυτας ειναι πανταπασιν εν Χριστωι, ως
αλλου οντος αυτου του Χριστου και αλλου του εν αυτωι κατοικουντος θεου 1.143
λογου. αυται μεν αι πρωται φυαι του μιαν φυσιν και τας δυο κακως και δυσφημως
επι Χριστου λεγεσθαι, το μεν επ' αναιρεσει της θεοτητος, το δε της ανθρωποτητος.
Ἐν δε τοις εξης χρονοις Ἀπολιναριος τις ανεφυη προεδρος Λαοδικειας της Συριας
ματαιοφροσυνης ετερας ηγησαμενος. των γαρ Ἀρειανων αψυχον παντη λεγοντων
την του Κυριου σαρκα, αυτος εφη, οτι σαρκα μεν εψυχωμενην ψυχηι ζωτικηι
ανελαβεν ο Κυριος, νουν δε τον ημετερον ου προσηκατο. μηδε γαρ δεηθηναι φησι
την σαρκα εκεινην ανθρωπειου νοος, ηγεμονευομενην υπο του αυτην ενδεδυκοτος
θεου λογου, αλλα μηδε χωρειν αυτηι αλλην νοεραν δυναμιν παρα την θειαν. ταυτα
υποθεμενος διατεινεται μεν ειναι φυσιν του λογου και της σαρκος, ως ατε της
σαρκος ατελους ουσης εις το ειναι ανθρωπον, και δια τουτο μη αξιον φυσιν
ονομαζεσθαι. Μεθ' ον αναφαινεται τις Θεοδωρος της Μοψουεστιας, πολεως εν τηι
Κιλικιαι, την ηγεμονιαν λαχων. και εκ διαμετρου τωι Ἀπολιναριωι φερομενος υβρεις
ου τας τυχουσας τολμηραι ψυχηι και αφοβωι καρδιαι καταχεει του δεσποτου Χριστου,
ανθρωπον ενα των καθ' ημας και κοινον αποκαλων και εκ προκοπης λαβοντα την
χαριν του θεου θεον ονομαζεσθαι και εκ του εν Ἰορδανηι βαπτισματος αξιωθηναι της
του αγιου πνευματος δωρεας, εν πρωτοις εις ονομα πατρος και υιου και αγιου
πνευματος βαπτισθεντα. τον δε θεον λογον δια την υπερβαλλουσαν αρετην αυτου
κατ' ευδοκιαν εν αυτωι κατοικησαντα μεταδουναι της θεικης αξιας αυτωι και
προσκυνησεως εις υστερον μετα την τελειωσιν. ταυτα και ετερα τοιαυτα
δυσφημησας δυο φυσεις ιδιοπεριοριστως εδογματισεν επι Χριστου, σχεσει τινι και
μονον και αλληλαις ωικειωμενας· δευτερα και αυτη βλαστησις του μιαν φυσιν και
δυο φυσεις εν Χριστωι μη κατα τον ορθον λογον ομολογεισθαι. 1.144 Μετα δε
τουτους γεγονε τις Νεστοριος ονομα απο Γερμανικειας της Συριας, τον θρονον
Κωνσταντινουπολεως δραξαμενος. ομοιως τηι φωνηι των εν Χριστωι δυο φυσεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

κακοφρονως απεχρησατο, Παυλωι και Θεοδωρωι τοις εαυτου προγονοις επομενος·
υιος μεν γαρ ην του Κιλικος, απογονος δε του Σαμωσατεως. και δια τουτο προς την
αγιαν παρθενον ασπονδον ηρατο πολεμον, εξαρνουμενος τον εαυτου Κυριον και
ατιμαζων την εαυτου δεσποιναν ο δειλαιος και αναισχυντος. ος Νεστοριος τριτος
προστατης γεγονως της Ἰουδαικης ταυτης αιρεσεως αλλον ειναι παρ' εαυτωι τον
Χριστον και αλλον τον θεον λογον κατα την πατρικην αυτου πλανην εδογματισεν.
Της δε κατα Μανεντα και Ἀπολιναριον αντιθετου μοιρας τριτος παλιν υπασπιστης
Ευτυχης, ηγουμενος μοναστηριου Κωνσταντινουπολεως, ανεδειχθη. ος μη
ανεχομενος ομοουσιον ημιν και ομοφυη την σαρκα του Κυριου ομολογειν,
απηρνειτο, σωζεσθαι λεγων εν τωι Χριστωι δυο φυσεις μετα της τουτων ενωσεως τε
και συμφυΐας. ου μην δε αλλα και τερατωδη τινα και αλλοκοτα παρεπλαττεν, εξ
ουρανου λεγων κατενεχθηναι το σωμα του Κυριου και ως δια σωληνος της
παρθενου παραδραμειν τον θεον λογον, ουρανοθεν τουτον ενδεδυμενον, ινα δοξηι
γεγενησθαι εκ γυναικος, καιπερ μη γεγεννημενος. Μανιχαιος ουτος ο λογος και
πεφαντασμενος πολλωι μαλλον εκεινου. μιαν φυσιν και ουτος διεστραμμενηι καρδιαι
τον Χριστον επρεσβευσεν. Ειτα Σευηρος τις λεγομενος αρπασας τον θρονον
Ἀντιοχειας 1.145 την κατα Μανεντα αυθις Ἀπολιναριον τε και Ευτυχεα διεκδικειν
αιρεσιν επειρατο, κυκων, οση δυναμις αυτωι, την της εκκλησιας ειρηνην. εξελαθεις
δε της Ἀντιοχειας ως ταραχωδης και ταραξιας τηι Ἀλεξανδρεων κουφοτητι λαιλαπος
δικην η θυελλης ενεσκηψεν, ενθα και ετερας καταιγιδος αντιπνευσασης αυτωι τε και
τωι λαωι συνεχεε παντα και εθορυβησε. διεσκεδασε γαρ αυτους Ἰουλιανος τις
καλουμενος, Ἀλικαρνασου μεν της Ἀσιας επισκοπος, της δε Ευτυχιανης κακοδοξιας
προστατης ευθυμοτατος. Σευηρου γαρ μιαν φυσιν λεγοντος ειναι τον Χριστον και
την εν Χριστωι διαφοραν δεχομενου, Ἰουλιανου δε μιαν μεν κατα Σευηρον
φασκοντος φυσιν, αναιρουντος δε την διαφοραν, αιτιοι πασης ταραχης και ζαλης
γεγονασιν οι ανοσιοι, μη νοουντες κατα το δη λεγομενον μητε α λεγουσιν μητε περι
τινων διαβεβαιουνται. οιτινες προς ημας διαμαχονται λαμβανοντας εις παραδειγμα
της θειας ενωσεως τον εκ ψυχης και σωματος ανθρωπον και φασιν "ουκουν τρεις
ομολογειτε φυσεις"2. αλλ' ιστωσαν οι αμαθεις και απαιδευτοι, οτι δυο φυσεις
ομολογουμεν, θεου και ανθρωπου. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ. 12. Ὅτι
και Θεοδωρητος φησι περι τουτων ανοσιων ουτως "εισι μεντοι γε τινες οι και
Χριστιανων μεν προσηγοριαν εχοντες, αντικρυς δε τοις της αληθειας δογμασι
πολεμουσιν. οι μεν γαρ το αγενητον εις τρια τεμνουσιν και το μεν καλουσιν αγαθον,
το δε κακον, το δε δικαιον, οι δε δυο αρχας αγενητους ζωγραφουσι τωι λογωι
αλληλαις εναντιας εκ διαμετρου. αλλοι δε τοις μεν ασεβεσι τουτοις πολεμειν
επαγγελλονται δογμασιν, ετεραν δε δυσσεβειας επινοουσιν οδον· τον γαρ του θεου
μονογενη λογον ομολογουντες υιον ως ποιημα τηι κτισει συναριθμουσιν και τον
κτιστην ιστωσι μετα της κτισεως και το αγιον πνευμα τωι δυσσεβει λογωι της θειας
εξοριζουσι φυσεως. αλλοι δε αλλως την ευθειαν οδον απολεσαντες και τοις των
προωδευκοτων ιχνεσιν ακολουθησαι μη βουληθεντες πορρω που της αληθειας
εγενοντο. και οι μεν την 1.146 υπερ ημων γεγενημενην οικονομιαν παντελως
απηρνησαντο, οι δε ομολογουσι μεν ενανθρωπησαι τον θεον λογον, σωμα δε μονον
ανειληφεναι. οι δε εμψυχον μεν καλουσι την ληφθεισαν σαρκα, ου την λογικην δε
και νοεραν εν ταυτηι γεγενησθαι ψυχην, ισως την οικειαν ανοιαν τουτο τεκμηριον
εχοντες· ημεις δε ανθρωπου ψυχην ουδεμιαν ισμεν ετεραν η την λογικην και
αθανατον. και αλλοι μεν παλιν εις δυο τον ενα Χριστον διατεμνουσιν και ετερον μεν
ειναι διατεινομενοι τον εκ παρθενου τεχθεντα τελειως ανθρωπον, ετερον δε τον εκ
θεου πατρος λογον· και τον μεν ως ανθρωπον ιδιαι τιθεντες και ανα μερος, τον δε ως
θεον φυσει τε και αληθως υιον ονομαζουσιν. αλλοι δε παρατετραφθαι φασι τον εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

θεου πατρος λογον εις οστεων και νευρων και σαρκος φυσιν."2 13. Ὅτι επι
∆ιοκλητιανου και Μαξιμιανου του γαμβρου αυτου διωγμος κατα Χριστιανων
εκινηθη φρικωδεστατος· προσεταξαν γαρ κατα χωραν και πολιν τας Χριστου
εκκλησιας καταστρεφεσθαι και τας θειας αυτων γραφας κατακαιεσθαι, τους δε
Χριστιανους ευρισκομενους αναγκαζεσθαι θυειν τοις δαιμοσιν. 14. Ὅτι
∆ιοκλητιανος και Μαξιμιανος ηττηθεντες τωι πληθει των αναιρουμενων Χριστιανων
εξεθεντο δογμα, ωστε τους ευρισκομενους Χριστιανους εξορυττεσθαι τον δεξιον
οφθαλμον, ου μονον δια το οδυνηρον, αλλα και δια το ατιμον τε και προδηλον και
της των Ῥωμαιων πολιτειας αλλοτριον. Ους η θεια δικη ενδικως μετελθουσα
δικαιως εξεκοψεν· και ο μεν εσφαγη υπο της συγκλητου, ο δε απηγξατο. 15. Ὅτι
Μαξιμινος της εωιας βασιλευων πολλα μιαρα και ατοπα καθ' υπερβολην ενεδειξατο
και προς τουτοις διωγμον απηνη και απανθρωποτατον κατα πασαν την ανατολην εις
τους Χριστιανους, καθ' ον πλειστοι των ευδοκιμων εμαρτυρησαν. Ἄξια της
δυσσεβειας αυτου προοιμια της μελλουσης αυτον 1.147 διαδεχεσθαι κολασεως
εικοτως πεπονθεν. νοσωι γαρ δεινοτατηι περιπεσων, αλγηδονες ισχυραι την πασαν
σαρκα τουτου διελυμαινοντο. και τα μεν εγκατα διεφθειροντο υπο της
ενδομυχουσης σφοδροτατης φλογωσεως, η δε σαρξ πασα κηρου δικην εξετηκετο,
λαβροτερως δε φλογιζομενος και τηγανιζομενος και αυτα συνεφρυγησαν τα οστα,
ωστε εξαφανισθηναι τον χαρακτηρα της ανθρωπινης μορφης. καντευθεν ελεεινως
διαφθειρομενος και δεινως κατασηπομενος τοσαυτην δυσωδιαν εξεπεμπεν, ως
ουδεν των εν ταφοις διαλυθεντων νεκρων διαφερειν. ο δε εν τουτοις εμπνεων,
βραχυ στεναξας θανατον επεκαλειτο, ωστε και απεθανεν. 16. Ὅτι η μητηρ του
μεγαλου Κωνσταντινου Ἐλενη πασηι αρετηι ην κεκοσμημενη· ειχε δε και την
χριστομιμητον ταπεινοφροσυνην προς παντας μεν, διαφεροντως δε προς το ιερον
των μοναζοντων σχημα. τας γαρ τοι δια βιου την παρθενιαν ασκουσας συναγειρουσα
πολλακις και επι στιβαδων ανακλινουσα αυτη δι' εαυτης καθυπουργει, οψα
παρατιθεισα και κυλικας ορεγουσα και υδωρ ταις χερσιν αυτων επιχεουσα
θεραπαινης εργον επληρου. ουτω δε και τον αειμνηστον υιον αυτης εξεπαιδευεν
ατυφον εχειν φρονημα, αρετης και πολιτειας ακριβους επιμελεισθαι, δουλευειν τωι
θεωι κατα την γραφην "μετα φοβου και τρομου."2 ος και αυτος φυλαττων ακριβως
τας αυτης εντολας εκαρποφορει εκατονταπλασιως. Ἐπι τουτου γαρ του μακαριου
και οι ενδοτεροι Ἰνδοι και Ἴβηρες προσηλθον τωι αγιωι βαπτισματι, και οι Ἀρμενιοι
τελειως επιστευσαν μετα και του βασιλεως αυτων Τιριδατου δια του πολυαθλου
μαρτυρος και μεγαλου Γρηγοριου αρχιεπισκοπου αυτων. 1.148 17. Ὅτι κατα την εν
Νικαιαι συνοδον συναθροισας ο βασιλευς Κωνσταντινος τους αρχιερεις και
θεασαμενος τινας τους δεξιους οφθαλμους εκκεκομμενους και μαθων, ως υπο
∆ιοκλητιανου δια την εις Χριστον ομολογιαν τουτο πεπονθασι, τα χειλη τοις
τραυμασι προσενηνοχε κατασπαζομενος, ελκυσειν εκειθεν ευλογιαν τωι φιληματι
πιστευων. ουτως ην ο θαυμασιος ανηρ εκεινος ευλαβειαι και πιστει και
μετριοφροσυνηι λελαμπρυσμενος. 18. Ὅτι παρην εν τηι κατα την Νικαιαν συνοδωι
Ἕλλην και αυτος παρα παντων θαυμαζομενος, ωστε μεγαλην ακροασιν εκ της
συμβολης γενεσθαι, πληθους επισυντρεχοντος. ουδε γαρ οιοι τε ησαν οι επισκοποι
τον φιλοσοφον τε και ρητορα περιτρεψαι διαλεγομενον, διοτι πασι τοις επαγομενοις
ραιστα προσεφερετο, επιλυων ευφυως τα προτεινομενα και δικην εγχελυος
ακατασχετος ευρισκομενος και μηδενι λογωι κρατουμενος. εν οις γαρ εδοκει
συνεχεσθαι, διολισθαινων επικρατεστερως αντεφερετο τηι των νοηματων δεινοτητι
και ρηματων ευγλωττιαι και στωμυλιαι. αλλ' ινα δειξηι ο θεος, οτι ουκ εν λογωι η
βασιλεια των ουρανων αλλ' εν δυναμει, ο αγιος Σπυριδων ιδιωτης ων τωι λογωι
σφοδρα αιτειται χωραν αυτωι διαλεξεως επιδοθηναι προς τον φιλοσοφον. οι δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

πατερες το απλουν και ιδιωτικον του ανδρος ειδοτες εκωλυον αυτον, μη ποτε παρα
τοις μοχθηροις καταγελασθωσιν. του δε μη ανεχομενου, προσεισι τωι ανδρι και
φησιν "εν ονοματι Ἰησου Χριστου ακουσον, ω φιλοσοφε, τα της αληθειας
δογματα."2 ο δε προς αυτον εφη "εαν ειποις."2 κακεινος ειπεν "γινωσκε, οτι ο θεος
εις εστιν ο τον ουρανον και την γην δημιουργησας, ο και τον ανθρωπον εκ γης
διαπλασας και τα ορατα παντα και τα αορατα, τωι λογωι αυτου και τωι πνευματι
συστησαμενος. τουτον ουν τον λογον ημεις υιον θεου ειδοτες προσκυνουμεν,
πιστευοντες δια την ημετεραν σωτηριαν επ' εσχατων εκ της παρθενου τεχθηναι και
δια σταυρου και θανατου και αναστασεως αυτον ελευθερωκεναι το γενος των
ανθρωπων, ον και ελπιζομεν ελθοντα παλιν κριναι παντας εν δικαιοσυνηι. πιστευεις
τουτοις, ω φιλοσοφε;"2 ο δε ως αν τις πειραν λογων μηδεπωποτε εχων εις την
αντιθεσιν απηνεωθη και ως κωφος και αλαλος αποσιωπησας τουτο μονον εφθεγ
1.149 ξατο, οτι "καμοι ταυτα ουτως εχειν δοκει."2 και ο γερων φησιν "ουκουν
αναστας ακολουθει μοι προς την εκκλησιαν και ληψηι το σημειον της πιστεως
ταυτης."2 ο δε φιλοσοφος επιστραφεις λεγει τοις μαθηταις αυτου "ακουσατε, ω
ανδρες, εως οτε λογων εποιουμην σπουδην, λογους αντετιθουν προς τα
προσφερομενα και τεχνηι του λεγειν ανετρεπον. οτε δε αντι λογων δυναμις τις
εξηλθεν εκ του στοματος τουδε του γεροντος, ουκ ισχυσαν οι λογοι τηι δυναμει
αντιταξασθαι· ουδε γαρ οιος τε εστιν ανθρωπος αντιταξασθαι θεωι. δια τοι τουτο ει
τις υμων δυναται συνιεναι, ως καγω νενοηκα, πιστευει εις Χριστον και ακολουθειτω
συν εμοι τωι γεροντι τουτωι, εν ωι ελαλησεν ο θεος."2 και ουτως ο φιλοσοφος
εβαπτισθη. 19. Ὅτι κατα την εν Νικαιαι συνοδον φιλαπεχθημονες τινες κατα τινων
επισκοπων εγγραφους επεδωκαν τωι βασιλει κατηγοριας. ο δε ταυτας δεξαμενος και
δεσμησας και τωι δακτυλωι σημειωσαμενος εκελευσε φυλαττεσθαι. ειτα προς ειρηνην
αυτους και ομονοιαν συμβιβασας και ταυτας κομισας ενωπιον παντων κατεκαυσεν,
ορκωι πληροφορησας αυτους μηδεν αναγνωναι των εν αυταις εγγεγραμμενων. ου
γαρ εφη χρηναι τα πλημμεληματα των ιερεων δηλα γινεσθαι τοις πολλοις, ινα μη
σκανδαλου προφασιν εντευθεν λαμβανοντες αδεως αμαρτανωσιν. "εγω δε, ει
αυτοπτης εγενομην επισκοπου γαμον αλλοτριον διορυττοντος, συνεκαλυψα αν τηι
πορφυριδι μου ταυτηι το παρανομως γινομενον, ως αν μη βλαψειε τους θεωμενους
των πραττομενων η οψις."2 ουτω τοινυν τους μεν ευλογουντας ανακηρυττων, τους
δε αντιλεγοντας παρακλητικως εις ομονοιαν ελαυνων τους παντας ομογνωμονας
και ομοδοξους επι τοις αμφισβητουμενοις απασι κατεστησε. και παραινεσας παντας
και πολλης τιμης και δωρεας αξιωσας εκαστωι παρηγγυησε καταλαβειν την ιδιαν
ποιμνην. 20. Ὅτι Κωνσταντιος ο υιος Κωνσταντινου του μεγαλου μετα την του
πατρος τελευτην εις το Ἀρειανικον φρονημα παρασυρεις κατεβιαζετο τον θειον
Ἀλεξανδρον επισκοπον Κωνσταντινουπολεως δεξασθαι τον Ἄρειον εις κοινωνιαν, ο
δε ουκ εδεξατο. 21. Ὅτι Ἰουλιανος ο παραβατης κατα συγχωρησιν θεου την 1.150
βασιλειαν παραλαβων εποιει και τα λοιπα, οσα οι τουτον κινουντες εθεραπευοντο
δαιμονες. οθεν οι των ειδωλων υπασπισται αντιθαρρησαντες ανεωιξαν μεν τους των
ειδωλων σηκους και τας μυσαρας επετελουν τελετας, τους δε θειους ναους
κατεστρεφον και τους Χριστιανους δεινως εβασανιζον. 22. Ὅτι εκ πολλων ολιγα του
παραβατου αξιον εστι μνημονευσαι. εν Ἀσκαλωνι και Γαζηι ανδρων ιερων και
γυναικων δια βιου την παρθενιαν επηγγελμενων, αναρρηξαντες τας γαστερας και
κριθων εμπλησαντες προυθηκαν χοιροις βοραν, ων και των ηπατων και των
αιματων απεγευσαντο οι δυσωνυμοι. 23. Ὅτι εν τηι Σεβαστοπολει του προδρομου την
θηκην ανοιξαντες πυρι τε παρεδοσαν τα λειψανα και την κονιν διεσκεδασαν. 24. Ὅτι
και τον του Χριστου ανδριαντα, ον η αιμορρους εκ πιστεως στησασα προ του οικου
αυτης κατεφαινετο, *** και ο εμβροντητος Ἰουλιανος προφανως λοιπον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

αναιδως κατα της εκκλησιας ωπλιζετο. και πρωτον μεν τας εν τηι πολει και τας
εξωθεν πηγας ταις μυσαραις θυσιαις εμολυνεν, οπως εκαστος μεταλαμβανων του
ναματος μεταλαγχανηι και του μυσους. επειτα δε και τα κατα την αγοραν προκειμενα
του μιασματος ενεπιμπλα· περιερραινοντο γαρ και αρτοι και κρεατα και οπωραι και
λαχανα και ταλλα οσα εδωδιμα. ταυτ' ουν ορωντες οι Χριστιανοι εστενον μεν και
ωλοφυροντο επι τοις γινομενοις, μετελαμβανον δ' ομως, αποστολικωι νομωι
πειθομενοι τωι φασκοντι "παν το εν μακελλωι πωλουμενον εσθιετε, μηδεν
ανακρινοντες."2 Ἔτι μην και ετερον εξευρων κατα της ευσεβειας μηχανημα και τοις
στρατιωτικοις καταλογοις χρυσιον διανεμων κατα το παλαιον εθος καθηστο μεν επι
θρονου βασιλικου, προυθηκε δε παρα το εθος βωμον ανθρακων πληρη και
λιβανωτον επι της κατα προσωπον τραπεζης και προσεταξε περι των το χρυσιον
κομιζομενων εκαστον προτερον επιβαλλειν τωι βωμωι λιβανωτον, ειτα προσερχεσθαι
και το χρυσιον εκ της χειρος αυτου δεχεσθαι. Και προς τουτοις εκελευσε και ταις
μυσαραις εικοσιν αυτου συγγραφεσθαι ∆ια και Ἄρεα. και ουτως ο ανοσιος εσπευδε
καταμιαινειν παντας. 1.151 Ἐξεθετο δε και νομον, ωστε Χριστιανους μη
στρατευεσθαι μητε ποιητικων η ρητορικων η φιλοσοφων μαθηματων
εκπαιδευεσθαι. "εκ γαρ των ημετερων"2 φησι "καθοπλιζομενοι γραμματων τον καθ'
ημας αναδεχονται πολεμον."2 Ὃν Γρηγοριος ο θεολογος εστηλιτευσεν. 25. Ὅτι
Ἰωβιανος ορθοδοξος ην. ος επιμελειαν και φροντιδα πολλην ποιουμενος των
εκκλησιων τους εν εξοριαις επισκοπους παντας ανεκαλεσατο, τωι δε αγιωι Ἀθανασιωι
επεστειλε της αμωμητου πιστεως εγγραφως αυτωι σημαναι την ακριβειαν, οπερ και
πεπραχεν Ἀθανασιος. και γεγραφεν Ἰωβιανωι επιστολην πληρη ορθοδοξιας. 26. Ὅτι
Ουαλης συγκροτων τους αιρετικους εις την οδον των ιδιων πατερων επορευετο· και
γαρ επισκοπους εις εξοριαν επεμπε και πρεσβυτερους και διακονους και μοναχους,
Τατιανου τοτε αρχοντος Ἀλεξανδρειας, επι τοσουτον, ωστε και τινας εις βασανους
αγαγειν και τωι πυρι παραδουναι και πλειστα αθεμιτα και ωμοτατα κατα της του
θεου εκκλησιας μηχανησασθαι. ταυτα παντα μετα την τελευτην Ἀθανασιου. Οι ουν
εν Κωνσταντινουπολει ορθοδοξοι ελεεισθαι νομισαντες υπο Ουαλεντος πρεσβειαν
εστειλαν προς αυτον εν Νικομηδειαι τυγχανοντα, πεμψαντες πʹ ιερατικους ανδρας,
ων ηγουντο Θεοδωρος και Ουρβασος και Μενεδημος. ους απαντας συν τωι πλοιωι
υφαφθηναι προσεταξεν. και παντες συν τηι νηι κατεφλεχθησαν, μεχρι ∆ακιδιζων του
πλοιου διαρκεσαντος κακεισε διαλυθεντος. 27. Ὅτι επι Ουαλεντος του βδελυρου
Λουκιος τις επισκοπος της των Ἀρειανων αιρεσεως παραχρημα ως λυκος επι
προβατα ωρμησε. και ο μεν Πετρος ευθεως εις την Ῥωμην απεφυγε, Λου 1.152 κιος
δε ουτως εις το αιμα των ανθρωπων επορευετο, ως μηδε σχημα της θρησκειας
δοκειν φυλαττειν. Ἐν τηι αρχηι δε της επιβασεως αυτου τοσαυτα και ουτως αισχρα
κατα των παρθενων της εκκλησιας και κατα των εγκρατευομενων εγενετο, οια ουδε
εν τοις διωγμοις των Ἑλληνων γεγενησθαι μνημονευεται. Ου μονον δε, αλλα και
την ερημον επορθει και πολεμον τοις ησυχαζουσιν επηγαγεν· τρεις γαρ χιλιαδας
ομου κατα την ερημον απεστειλε τοις μοναχοις πολεμειν. οι δε ερχομενοι καινον
ειδος πολεμου εωρων· οι γαρ αντιπαλοι, καθως επεμποντο, τους εαυτων αυχενας
τοις ξιφεσιν υπεβαλλον, και ουδεν αλλο ηκουον, ει μη τουτο "φιλε, δι' ο
παρεγενου;"2 28. Ὅτι Μαυΐα η των Σαρακηνων βασιλις Χριστιανη ην εκ γενους
Ῥωμαιων και ληφθεισα αιχμαλωτος ηρεσε δια καλλος τωι βασιλει των Σαρακηνων·
και τωι χρονωι εις βασιλιδα προεκοψεν· πολλα ουν κακα τοις Ῥωμαιοις εδρασεν,
ωστε και τον στρατον εκτριψαι σφοδροτατωι πολεμωι και πολεις πολλας εν
Παλαιστινηι και Ἀραβιαι πορθησαι. παρακληθεισα δε ειρηνην ποιησασθαι, "ουκ
αλλως"2 εφη "τουτο γενησεται, ει μη Μωυσης ονοματι μοναχος τωι εθνει αυτης
χειροτονηθειη επισκοπος."2 ο και γεγονεν. 29. Ὅτι Ουαλεντινιανος ο μεγας τηι πιστει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

της ευσεβειας τελειος και ακεραιος τηι παλαιαι της των Ῥωμαιων βασιλειας αυθεντιαι
την πολιτειαν εκυβερνα καλως. 30. Ὅτι Ουαλεντινιανος δια της μητρος Ἰουστινης
παρετραπη της ορθης πιστεως και εξεβληθη της βασιλειας. και ελθων προς
Θεοδοσιον επαιδευθη την ορθην πιστιν· ελεγε γαρ αυτωι ο Θεοδοσιος την βασιλικην
παραταξιν εσταναι ου δι' οπλων, αλλ' εξ αγαθων προφασεων. και "οιδα"2 φησιν
"Ουαλεντινιανε, παρα των ευσεβεστατων βασιλεων, ησυχαζοντος του στρατοπεδου,
την νικην κατορθωθεισαν και τους πολεμιους υποταγεντας υποτελεις γεγε 1.153
νησθαι του προλαβοντος κινδυνου. ουτως και ο ενθεος Κωνσταντινος ταις βοηθειαις
του θεου ανορθωθεις Λικιννιον τον τυραννον εν ναυαγιωι διεφθειρεν, ουτω και
Ουαλεντινιανος ο σος πατηρ ευτυχεστερον την βασιλειαν και αβλαβη παρα των
πολεμιων ιθυνων ετελεσεν, του θεου εκδικουντος αυτον, και μαχας αναριθμητους
και νικας απιστους εδεξατο, πολλους βαρβαρους διαφορως ανελων. Ουαλης δε ο
θειος ο σος τον θεον διασπαραττων εμιανε την εκκλησιαν ο βεβηλος δια της σφαγης
των αγιων και της εξοριας των ιερεων. ος τηι του θεου βουλησει υπο των Γοτθων
πολιορκηθεις εκαυθη. συ ουν αιρετικον ονομα λαβειν εις πολεμον απιων ανεξηι;
ορθως τον Χριστον σεβει ο αδικως σε εκβαλων. η ση απιστια Μαξιμωι ευχερειαν
συνηνεγκεν. εκεινος μονον του βασιλεως εστι τυραννος, συ δε πολεμιος ηρξω του
θεου καθεσταναι. δωσω σοι στρατον και παρεξω βοηθειαν, αλλ' ει τον Χριστον
βλαπτομεν, τινα παρακαλεσομεν μαχομενοι;"2 ταυτα και πλειω τουτων νουθετησας
Θεοδοσιος Ουαλεντινιανον εις την ορθην πιστιν μετηγαγεν. Ἐν δε τωι μεσωι της
μητρος αυτου τελευτησασης, Θεοδοσιος δια την πιστιν της βασιλειας της
χρηστοτητος και των ευεργεσιων Γρατιανου μεμνημενος εις αμυναν πασας τας
ανατολικας δυναμεις εξαξας εξεδικησε το δικαιον αιμα. 31. Ὅτι του Ἀρσενιου
αναχωρησαντος εκ του παλατιου και εις Αιγυπτον ελθοντος, μαθων ο Ἀρκαδιος μετα
πολυν χρονον δυσωπων ο Ἀρκαδιος γραφει συγχωρησαι αυτωι. και γραφει αυτωι
λαβειν τα δημοσια ολης της Αιγυπτου και ταυτα διανειμαι, οπου αν κελευηι. ο δε
αγιος Ἀρσενιος γραψαι μεν προς αυτους ουκ ηνειχετο, δηλοι δε αυτοις· "ο θεος
συγχωρησει υμιν και αξιωσει ποιειν τα θεια αυτου θεληματα, περι δε ων εγραψατε
χρηματων, εγω ηδη τωι κοσμωι απεθανον, και μηδεις λογισηται με ειναι εις τους
ζωντας."2 32. Ὅτι Πουλχερια η του βασιλεως Θεοδοσιου αδελφη πολλα ποιησασα
κατορθωματα και πολλους ευκτηριους οικους και πτωχο 1.154 τροφεια και ξενωνας
και ξενοταφια και μοναστηρια ετελευτησε παρθενος. Και γαρ ην πασηι αρετηι
κεκοσμημενη, ως και τον αδελφον Θεοδοσιον εκπαιδευειν εις παντα, οιον ηθος τε
και λογον και βαδισμα και γελωτα και ενδυματων περιβολην και σχημα καθεδρας
και στασεως· προηγουμενως δε την εις το θειον ευσεβειαν επιμελως αυτον εδιδαξεν.
Ὁ δε φυσει νωθρος τε και απερισκεπτος εις παντα μεν υπηρχε, μαλιστα δε εις τους
υποβαλλοντας αυτωι χαρτας απαραναγνωστως υπεγραφεν. οπερ η σοφωτατη γνουσα
ποτε Πουλχερια σοφως υπηλθεν αυτον, δωρεαν υποβαλουσα δηθεν προς δουλειαν
εκχωρουσαν την εαυτου γαμετην Ευδοκιαν. ην και καθυπογραψας μη προτερον
αναγνους υστερον δεινως ωνειδιζετο παρα της Πουλχεριας. 33. Ὅτι και Μαρκιανος ο
βασιλευς δικαιος υπηρχεν. 34. Ὅτι Πετρος ο Μογγος Ἀλεξανδρειας μεν ην
επισκοπος, αιρετικος δε διαπυρος. Ευφημιος δε ο πατριαρχης ζηλωτης ην της
ορθοδοξου πιστεως. 35. Ὅτι Ἡρακλειος ο βασιλευς υπο Ἀθανασιου πατριαρχουτων
Ἰακωβιτων και Σεργιου του Συρου Κωνσταντινουπολεως εις την αιρεσιν των
Μονοθελητων εξεκυλισθη. 36. Ὅτι Κωνσταντινος ο υιος Λεοντος του εικονομαχου
του Ἰσαυρου εκ λεοντος ανεφυη ποικιλοτροπος παρδαλις, εκ σπερματος οφεως
ασπις δεινη και οφις πετομενος, ο εκ ∆αν αντιχριστος. ουτος την πατρυαν βασιλειαν
τε και δυσσεβειαν διαδεξαμενος πλειω και μαλλον εκ θεου και της θεομητορος και
παντων αυτου των αγιων διΐστατο, καντευθεν λοιπον μαγειαις και ασελγειαις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

δαιμονων επικλησεσιν και αλλοις πονηροις επιτηδευμασι χαιρων και σχολαζων
εξαιρετον οργανον και λιαν επιτηδειον του πατρος αυτου και διδασκαλου γεγονε
διαβολου. και γαρ εις τοσαυτην 1.155 απονοιαν και παραπληξιαν εξωκειλεν, ως και
θεσμον επι λαου καθολικον εκθεσθαι, μη λεγεσθαι τινα των θεραποντων Κυριου το
παραπαν αγιον, αλλα και τα λειψανα τουτων ευρισκομενα διαπτυεσθαι και μηδε
πρεσβειαν αυτων εξαιτειν. ουδεν γαρ ισχυουσιν. ειτα προσθεις ο παμβεβηλος λεγει
"μηδε της Μαριας επικαλεισθω τις πρεσβειαν (ου γαρ δυναται βοηθειν τινι) μηδ' αυ
παλιν θεοτοκος αυτη ονομαζεσθω."2 και δη λαβων εν χειρι βαλαντιον πληρες
χρυσιου και υποδειξας αυτο πασιν ηρετο "τινος αξιον εστιν;"2 των δε "πολλου"2
ειποντων, κενωσας το χρυσιον παλιν ηρετο· "τινος αξιον;"2 και λεγουσιν
"ουδενος"2. "ουτως"2 εφη "και η Μαρια (ου γαρ θεοτοκον ο αθεος ηξιου λεγειν) εως
μεν ειχε τον Χριστον εν αυτηι, τετιμημενη υπηρχεν, αφ' ου δε τουτον απετεκεν,
ουδεν των λοιπων γυναικων διενηνοχεν."2 Φευ της τολμηρας δυσφημιας του
σαρακηνοπιστου και ιουδαιοφρονος. την γαρ Ἀφροδιτην ετιμα και ανθρωποθυσιας
ανεφερεν περαν της πολεως, ενθα της αγιας Μαυρας ο ναος· ονπερ εκδαφισας και
φονευτηριον ποιησας Μαυραν ωνομασε τον τοπον, εν ωι και νυκτωρ επετελει θυσιας
και παιδας κατεσφαττε. και μαρτυρει το προς θυσιαν σφραγιασθεν Σουφλαμιου
παιδαριον, οπερ εν παραβυστωι θυσας, τουτο ο θεος εκδηλον εποιησεν. 37. Ὅτι
Μιχαηλ ο Ἀμορραιος ο μετα Λεοντα τον Ἀρμενηνβασιλευσας μικρον τι της
προκατασχουσης κακιας υπενδους, οσον τους εν ειρκταις και πονοις και εξοριαις
ελευθεριαν τε και ανεσιν ονειρωδη φανταζεσθαι, το του προηγησαμενου δυσωνυμου
και δυσσεβους υπεθαλπε θεοστυγες φρονημα, και ομοιως τωι αυτωι αμφιβληστρωι
περιπαρεις της δεινης αιρεσεως ιχθυος δικην τοις των δογματων σαθροις [τε] και
ασεβεσιν εναπεθανεν εξ ακροτατης αβελτηριας τε και αλογιας. αμυητος γαρ σφοδρα
και απαι 1.156 δευτος ετυγχανεν· αμαθιαν γαρ εκ πατρυας αλογιας και
απειροκαλιας, ωσπερ ικανην ουσιαν, εκληρωσατο. 38. Ὅτι Θεοφιλος ο βασιλευς ο
υιος Μιχαηλ του Ἀμοραιου και πατηρ Μιχαηλ εις τοσαυτην αφιλοθεΐαν και
απονοιαν εξωκειλε και την του Κοπρωνυμου χαλεπην και μυσαρωτατην αιρεσιν
διαδεξαμενος και ανακαινισας, ως μηδεν ηττον οφθηναι της εκεινων δυσσεβειας και
παροινιας τυραννιδος τε και εμβροντησιας ο πεφενακισμενος και ματαιοφρων. επει
ουν τηι αυτηι συσχεθεις των
ασεβων εκεινων και παλαμναιων απατηι και παραπληξιαι και οιστρηλασιαι, των εκ
Μανιχαικης μανιας και Ἀρειανικης λυσσης ορμωμενων παλαι, διωγμον και αυτος
κατα της εκκλησιας ωσαυτως επανετεινετο, συμμυστην και συμμαχον και συνιστορα
της αιρεσεως εχων ο δευτερος Νεκταναβω τον φατριαρχην Ἰωαννην*, μαλλον δε
μαντιαρχην η δαιμονιαρχην, τον νεον οντως Ἀπολλωνιον η Βαλααμ εν τοις καθ'
ημας χρονοις κακως αναφανεντα λεκανομαντιν και πασης θεοστυγους πραξεως και
τερατειας δεινον υποφητην, υφ' ου και τα γραμματα παιδευθεις και υπονοθευθεις ο
ευριπιστος και δειλαιος υπηρετης δοκιμος εχθιστων πραγματων και του διαβολου
επιτηδειον οργανον γεγονεν. ους αν ενδικως ο θειος λογος επαρασεται
σχετλιαστικως φασκων "ουαι αυτοις, οτι τηι οδωι του Καιν επορευθησαν και τηι
πλανηι του Βαλααμ μισθου εξεχυθησαν και τηι αντιλογιαι του Κορε απωλοντο." και τα
εξης εισιν απειρα. τελος της ιστοριας Γεωργιου μοναχου. περι αρετης και κακιας.
1.157 Ἐκ της ιστοριας Ἰωαννου του Μαλελα. Γʹ περι αρετης και κακιας. 1. Ὅτι μετα
την των γιγαντων απωλειαν εγενετο ανθρωπος Νωε ονομα, αγαπωμενος υπο θεου·
και ην ετων φʹ και εγεννησε τρεις υιους, τον Σημ, τον Χαμ, τον Ἰαφεθ. και εκελευσεν
ο θεος τωι Νωε ποιησαι κιβωτον, και εποιησε καθως προσεταξεν αυτωι ο Κυριος. 2.
Ὅτι μετα την τελευτην Καδμου του βασιλεως Βοιωτιας εβασιλευσεν ο Νυκτευς. ος
ειχε θυγατερα ιερειαν του ναου Ἑλιου ονοματι Ἀντιοπην, ητις εδιδαχθη την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

ηλιακην μυσταγωγιαν των ∆ιονυσιακων βακχευματων κακειθεν ελεγετο βακχη. ο
δε αδελφος του πατρος αυτης Λυκος ονομα βασιλευς Ἄργους ειχε συγκλητικον
ονομα Θεοβριν εκ του γενους της ∆ιρκης καταγομενον και Πικου του και ∆ιος. ο δε
Θεοβρις ελθων κατα ταγμα εν τωι ιερωι του Ἑλιου εφθειρεν αυτην την ιερειαν και
φοβηθεις τον πατερα αυτης Νυκτεα τον βασιλεα ανεχωρησεν εις την εαυτου χωραν.
ο δε Νυκτευς τουτο μαθων ελαβεν αυτην εκ του ιερου. και μαθων, οτι εκ του
συγκλητικου του Λυκου εγενετο εγκυος, τουτο εδηλωσε τωι Λυκωι τωι αδελφωι και
πεμπει αυτην προς τον αυτον Λυκον, ως τιμωρησοντα. ο δε εωρακως αυτης την
ηλικιαν και την ευπρεπειαν ηλεησεν αυτην, λεγων οτι δει περιμειναι, αχρις ου τεκηι,
και τοτε τιμωρησασθαι αυτην. ο δε Λυκος ειχε γυναικα ∆ιρκην ονοματι και
παραδους αυτηι την Ἀντιοπην ειπεν αυτην φυλαττεσθαι μεχρι του τοκετου· ο δε
Λυκος ην θειος της Ἀντιοπης. η δε Ἀντιοπη εγεννησε διδυμα, Ἀμφιονα και Ζηθον,
ατινα εξερριφησαν εν τηι χωραι εν κωμηι λεγομενηι ∆ερασ Θεας πλησιον του
Κιθαιρωνιου ορους. ατινα βρεφη οικτου χαριν ελαβεν Ὀρδιων τις γεηπονος, απαις
ων, γνους οτι της ιερειας εισιν, και ταυτα ανεθρεψατο. μεχρι δε πολεμου κινηθεντος
εν τηι Ἀργειων χωραι, εξηλθεν ο Λυκος εκεισε και εχρονισε πολεμων. η δε ∆ιρκη η
του Λυκου γυνη λογισαμενη, οτι ουκετι μετα τον τοκετον ετιμωρησατο την
Ἀντιοπην αλλ' ειασεν αυτην, ερων αυτης και λαθρα ταυτηι 1.158 μιγνυμενος,
συναγαγουσα τους ιδιους αυτης και λαβουσα ταυρον αγριον και πηξασα δαιδας εν
τοις αυτου κερασιν εκελευσε την Ἀντιοπην δεθηναι, και τον σχοινον εις τον
τραχηλον του ταυρου ειληθηναι και ουτω συρηναι την Ἀντιοπην υπο του ταυρου
και απολεσθαι. οι δε αγροικοι ακουσαντες τους ολολυγμους Ἀντιοπης, ομοιως και
Ἀμφιων και Ζηθος, διεκωλυον αυτην και νικησαντες εφονευσαν τους στρατιωτας.
και λαβοντες την ∆ιρκην αφειλοντο α εφορει βασιλικα κοσμια και λυσαντες την
Ἀντιοπην εδησαν την ∆ιρκην εις τον αυτον ταυρον και συρεισα τωι αυτωι μορωι η
∆ιρκη απωλετο. ο δε ταυρος διψησας και ευρων πηγην εστη πιειν, και ραγεντος του
δεσμου κατελειφθη το λειψανον πλησιον της πηγης και εκληθη η πηγη εκειθεν
∆ιρκη. ο δε Ἀμφιων και Ζηθος ελαβον την εαυτων μητερα την Ἀντιοπην και ηλθον
εις Βοιωτιαν, ο δε Νυκτευς γηρασας ετελευτησεν. 3. Ὅτι Προιτου του βασιλεως
Ἑλλαδος η γυνη Σθενεβοια εφιλησε τον Βελλεροφοντην και προσεπεμψεν αυτωι
τινας, ο δε ουκ επεισθη, λεγων οτι "χαμαιευρετον με ευρεν ο βασιλευς Προιτος προ
της βασιλειας αυτου και ανεθρεψατο και τιμης με ηξιωσεν υιου συνεσθιειν αυτωι· και
πραξω τι τοιουτο κατ' αυτου; ουκ εστι νομος Ἕλλησι ταυτα ποιειν."2 και ταυτα
ακουσασα η Σθενεβοια, λογισαμενη μηποτε, ως εχων παρρησιαν υιου προς αυτον,
ειπηι αυτωι, οτι προσεπεμψεν αυτωι τινας ως ερωσα αυτου, λαθρα ειπε τωι ιδιωι ανδρι
οτι "εραι μου ο Βελλεροφοντης και επερχεται μοι και μη φαρμακον μοι δωσηι και
θανω φυλαττουσα σοι σωφροσυνην, ως ανδρος ερωσα, και φοβουμαι."2 και λεγει
αυτηι ο Προιτος "νομος εστιν Ἕλλησιν μη ποιειν κακως τωι συνεσθιοντι βασιλει,
αλλα πεμπω αυτον προς τον ιδιον σου πατερα Ἰωβατην, μεθ' ου ουδεποτε εφαγεν,
γραφων αυτωι φονευσαι αυτον ως επιβουλον της εμης βασιλειας και σου αυτης."2 ο
δε ποιησας ουτως εδωκεν αυτωι γραμματα, σφραγισας αυτα βασιλικηι σφραγιδι. και
λαβων τα γραμματα ο Βελλεροφοντης, αγνοων την κατ' αυτου σκευην απηλθε προς
τον Ἰωβατην βασιλεα και ευρεν αυτον εν τωι αριστωι. και μαθων ο Ἰωβατης οτι
ηλθεν εκαλεσεν αυτον και ως φιλουμενον 1.159 παρα του Προιτου του γαμβρου
αυτου ως υιον εκελευσε συνεσθιειν αυτωι. δεξαμενος δε τα γραμματα και αναγνους
τα γραφεντα παρα του Προιτου, ειδως ο Ἰωβατης οτι συνεφαγεν αυτωι ειπε καθ'
εαυτον οτι "μαλλον κατηγορειται ουτος· ει γαρ συνηιδει εαυτωι κακον, ουκ αν η δικη
εκαλεσεν αυτον φαγειν μετ' εμου, οτι ο νομος εστιν Ἕλλησι τωι συνεσθιοντι μη
ποιειν κακως."2 και ταυτα εγραψε τωι ιδιωι γαμβρωι και τα λοιπα, καθως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

συνεγραψατο Ευριπιδης. 4. Ὅτι Μινως εβασιλευε της Κρητης. ος ειχε γυναικα
Πασιφαην, ηιτινι Ταυρος ο αυτης νοταριος εμιγη. και εγεννησε τον Μινωταυρον,
μεσιτης δε του γαμου ∆αιδαλος εγενετο. ο δε Μινως την Πασιφαην αποκλεισας
ταυτην ανειλεν, και ο Ἴκαρος κατα την φυγην επνιγη, και τον ∆αιδαλον εφονευσεν.
μετα δε θανατον βασιλευσαι των Κρητων βουλομενου του Μινωταυρου,
αναξιοπαθουντες οι Κρητες ως μοιχογεννητον ουκ εδεξαντο, αλλα προτρεπονται
Θησεα ως γενναιον τον υιον Θησεως εις το πολεμησαι αυτωι. ο δε Μινωταυρος τουτο
γνους εφυγεν εις την Λαβυρινθον χωραν και ανελθων εν ορει εφυγεν εν σπηλαιωι.
οντινα εκβαλων ο Θησευς ανειλεν και εισηλθεν εν τηι πολει Γορτυνηι θριαμβευων
την νικην ο Θησευς. και εβουλετο και εις τον εαυτου πατερα ελθειν και θριαμβευσαι
την νικην. μαθων δε ο πατηρ αυτου, οτι εξεφυγεν ο Μινωταυρος εκ της πολεως,
υπολαβων οτι αλην αυτωι εποιησαν οι Κρητες ερριψεν εαυτον εις θαλασσαν ο Αιγευς
και απωλετο. ο δε Θησευς τουτο μαθων κατεφρονησε της βασιλειας των Κρητων και
βασιλευσας αντι του ιδιου πατρος της Θεσσαλιας ηγαγετο γυναικα την Ἡλιαν
γυναικα την λεγομενην Φαιδραν. η δε Ἀριαδνη ελθουσα εν τωι ιερωι του ∆ιος και
ιερεια γενομενη εκεισε τελευται. Ἐν δε τοις αυτοις χρονοις εθρυλειτο ο ψευδης ποθος
της Φαιδρας εν τηι Θεσσαλιαι ο προς Ἱππολυτον, τον προγονον αυτης, υιον δε Θησεως
εκ παλλακης. ο δε Θησευς ακουσας τα θρυλουμενα εν τηι πολει περι της αυτου
γυναικος Φαιδρας ελυπειτο προς αυτην. και αγανακτησας κατα του ιδιου υιου
Ἱππολυτου ουκ εδειξεν αυτοις, λαβων δε ταυρον λευκον εθυσε τωι Πο 1.160 σειδωνι,
καταρωμενος τον Ἱππολυτον. ος εν κυνηγιαι απεθανεν υπο του ιππου· ην δε
ενιαυτων κβʹ. ο δε Θησευς πενθων αυτον εξειπε τηι Φαιδραι την εαυτου λυπην,
ονειδιζων αυτην, ειρηκως αυτηι και τα θρυλουμενα εν τηι πολει και τηι χωραι ενεκεν
Ἱππολυτου. η δε Φαιδρα εξωμοσατο μη συνειδεναι τοιουτον τι, αλλα και
αποδιακειμενην αυτωι. ο δε Θησευς μη πεισθεις αυτηι, αισχυνομενος δε και
θλιβομενος εποιησεν αυτην απο οψεως. η δε Φαιδρα δια ταυτα εαυτην διεχρησατο,
και ματην την σωφρονα Φαιδραν ελοιδορησαν. 5. Ὅτι ∆ομετιανος εφιλει τον
ορχηστην του πρασινου μερους Ῥωμης τον λεγομενον Παριν. περι ου και
ελοιδορειτο απο της συγκλητου Ῥωμης και Ἰουβεναλιου του ποιητου του Ῥωμαιου,
ωςχαιρων εις το πρασινον. οστις βασιλευς εξωρισεν τον Ἰουβεναλιον ποιητην εν
Πενταπολει επι την Λιβυην. τον δε ορχηστην πλουτισας επεμψεν εν Ἀντιοχειαι επι
τωι οικειν αυτον εκει εξω της πολεως. ο δε Παρις απελθων εκτισεν εαυτωι οικον
προαστειου και λουτρον κακει τελευτησας κειται. 6. Ὅτι Νερβας ο βασιλευς
ανεκαλεσατο τον αποστολον τον αγιον Ἰωαννην· και ηλθεν παλιν εν Ἐφεσωι απο
Πατμου. 7. Ὅτι ∆εκιος ο βασιλευς Ῥωμαιων μισοχριστος ην· εν τοις χρονοις γαρ
αυτου διωγμος εγενετο Χριστιανων μεγας και εξεφωνησεν αυτου αθεον τυπον, ωστε
τους ευρισκοντας οπου δηποτε τους λεγομενους Χριστιανους και αυθεντουντας και
φονευοντας αυτους και τα αυτων παντα αρπαζοντας ακινδυνους ειναι. και πολλοι
Χριστιανοι εφονευθησαν υπο των κατα πολιν οχλων ων ετυχε και επραιδευθησαν. 8.
Ὅτι Μαξιμος Λικινιανος εχαρισατο τοις Χριστιανοις ελευθεριαν εις το μη
κρυπτεσθαι αυτους αλλα δημοσιευειν. 9. Ὅτι Σαλουστιος επαρχος πραιτωριων
προεβαλετο βασιλεα Βαλεντινιανον· ο δε βασιλευσας διεδεξατο αυτον και εθηκε προ
1.161 θεματα, ινα ει τις ηδικηται παρ' αυτου, προσελθηι τωι βασιλει. ουδεις δε
προσηλθεν· ην γαρ αγνοτατος. 10. Ὅτι Βαλεντινιανος ο βασιλευς Ῥωμαιων πολλους
συγκλητικους αρχοντας εφονευσεν, ως αδικουντας και κλεπτοντας και αρπαζοντας.
και τον πραιποσιτον του παλλατιου αυτου Ῥοδανον, ανδρα δυνατον οντα και
ευπορον και διοικουντα το παλλατιον, ως πρωτον οντα αρχιευνουχον και εν μεγαληι
τιμηι οντα, εκαυσε ζωοκαυστον εις την σφενδονην του Ἱππικου φρυγανοις,
θεωρουντος του ιππικου. ο γαρ πραιποσιτος Ῥοδανος ηρπασεν ουσιαν απο τινος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

γυναικος χηρας καλουμενης Βερονικης, πλεξας αυτηι, ως εν δυναμει ων· και
προσηλθεν εκεινη τωι Βαλεντινιανωι. αμα εβασιλευσεν κατ' αυτου και εδωκεν αυτοις
δικαστην τον πατρικιον Σαλουστιον, ο δε κατεκρινε τον αυτον πραιποσιτον. και
μαθων τον ορον ο βασιλευς παρα του Σαλουστιου εκελευσε τωι πραιποσιτωι
αποδουναι τηι χηραι α ηρπασεν, ο δε ουκ επεισθη, αλλ' εξεκαλεσατο τον Σαλουστιον.
ο δε αγανακτησας εκελευσε τηι γυναικι προσελθειν τωι βασιλει εν τωι ιππικωι. και
προσηλθεν αυτωι η γυνη. ο δε ως ισταται εγγιστα αυτου εις τα δεξια ο πραιποσιτος,
εκελευσε κατενεχθηναι απο του καθισματος, και κατηνεχθη εις την σφενδονην και
εκαυθη. και εχαρισατο τηι γυναικι Βερονικηι ο βασιλευς πασαν την περιουσιαν του
πραιποσιτου και ευφημισθη υπο του δημου παντος ως δικαιος και αποτομος. και
εγενετο φοβος πολυς εις τους κακοπραγμονας και εις τους αρπαζοντας τα αλλοτρια,
και η δικαιοσυνη εκρατει. Ὁμοιως δε και την δεσποιναν Μαριανην την αυτου
γυναικα αγορασασαν προαστειον εχον προσοδον και δουσαν παρ' ο ην το προαστειον
αξιον και τιμηθεισαν ως Αυγουσταν, επεμψε και διετιμησατο το προαστειον,
ορκωσας τους διατιμησομενους. και μαθων, οτι πλειονος τιμης πολυ αξιον ην της
αγορασιας, ηγανακτησε κατα της βασιλισσης και εξωρισεν αυτην της πολεως,
αναδους τηι 1.162 πωλησασηι γυναικι το προαστειον. ταυτην δε ανεκαλεσατο ο υιος
αυτης Βαλεριανος μετα το γενεσθαι αυτον βασιλεα παρα του αυτου πατρος. 11. Ὅτι
Βαλης ο αδελφος Βαλεντινιανου ην τωι δογματι Ἐξακιονιτης, πολεμιστης δε και
μεγαλοψυχος. αμα δε εβασιλευσε, δεδωκε τοις Ἀρειανοις την εκκλησιαν
Κωνσταντινουπολεως και εις τας αλλας πολεις το αυτο πεποιηκεν. και πανυ
εκακωσε τους Χριστιανους εν τηι αυτου βασιλειαι. 12. Ὅτι επι Θεοδοσιου του μικρου
ην Παυλινος ο μαγιστρος τιμωμενος εις τα μαλιστα. συνεβη δε ποτε εν τωι προιεναι
τον βασιλεα Θεοδοσιον εν τηι εκκλησιαι εν τοις αγιοις θεοφανιοις τον Παυλινον
αηδισθεντα εκ του ποδος απροιτον ειναι και εξσκουσσευθηναι, προσενεγκαι δε τωι
αυτωι βασιλει Θεοδοσιωι πενηταν τινα μηλον Φρυγιατικον παμμεγεθες πολυ εις
πασαν υπερβολην, ωστε ξενισθηναι τον βασιλεα και την συγκλητον. ο δε βασιλευς
εδωκε τωι πενητι ρνʹ νομισματα και δεδωκε το μηλον τηι Αυγουσται Ευδοκιαι. η δε
επεμψεν αυτο Παυλινωι τωι μαγιστρωι ως φιλωι του βασιλεως. ο δε Παυλινος αγνοων,
οτι ο βασιλευς επεμψεν αυτο τηι Αυγουστηι, επεμψεν αυτο τωι βασιλει Θεοδοσιωι. και
τα λοιπα δηλα. εφονευσε γαρ τον Παυλινον ο Θεοδοσιος, η δε Αυγουστα απελθουσα
εις Ἱεροσολυμα και εις τους αγιους τοπους και κτισασα πολλα και εκεισε
τελευτησασα εν τωι μελλειν αυτην τελευταν επωμοσατο μη συνειδεναι τηι κατηγοριαι
τηι γενομενηι κατ' αυτης ενεκεν Παυλινου. 13. Ὅτι Θεοδοσιος ο μικρος εφιλει ερωτι
Χρυσαφιον τον κουβικουλαριον τον λεγομενον Τζουμμαν, ως πανυ ευπρεπη οντα,
και παρειχεν αυτωι πολλα, οσα αν ηιτησατο αυτον, και εδυνατο παρ' αυτωι παρρησιαν
εχων και κατειχε των πραγματων παιτιτα 1.163 αυτον αιτων και αρπαζων παντας·
ην γαρ πατρων και προστατης των Πρασινων πανταχου. τουτον δε τον Χρυσαφιον ο
βασιλευς Μαρκιανος απεκεφαλισεν εδημευσε τε τον πολλα φιλουμενον παρα του
προ αυτου βασιλεως, ως πολλους επηρεασαντα και προσελθοντας κατ' αυτου και ως
προστατην των Πρασινων. 14. Ὅτι επι Ἀναστασιου του βασιλεως εφανη τις ανηρ εν
Ἀντιοχειαι τηι μεγαληι, ων απο πολεως Ἀμιδης, ονομα ἸωαννηςἸσθμαιος, χειμευτης
υπαρχων φοβερος και επιθετης. και λαθρα εισηρχετο εις τα αργυροπρατια και
εδεικνυεν αυτοις χειρας ανδριαντων χρυσας και ποδας και αλλα ζωδια, λεγων οτι
"θησαυρον εχω γεμοντα τοιαυτα ζωδια οβρυζα"2. και ηπατησε πολλους και εκομωσε
πολλα χρηματα· ωιτινι παρωνυμον εθηκαν οι Ἀντιοχεις Βαγουλαν, ο εστι γοργος
επιθετης. και λαθων παντας εφυγεν εν Κωνσταντινουπολει και εκομωσε και εκει
πολλους αργυροπρατας, ωστε γνωσθηναι τωι βασιλει. και συσχεθεις εισηνεχθη τωι
βασιλει και προσηνεγκεν αυτωι χαλινον χρυσουν ιππου δια μαργαριτων συν τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

κουρκουμωι αυτου. και λαβων αυτον ο βασιλευς Ἀναστασιος λεγει αυτωι "εμε ου
κομωνεις"2 και εξωρισεν αυτον εις Πετρας, και εκει τελευται. τελος ιστοριας
Ἰωαννου του Μαλελα. περι αρετης και κακιας. 1.164 Ἐκ της ιστοριας Ἰωαννου
Ἀντιοχεως χρονικης απο Ἀδαμδʹ περι αρετης και κακιας. 1. (6, 6). Ὅτι τον Ἡρακλεα
τον της Ἀλκμηνης φιλοσοφονιστορουσιν· ον γραφουσι δοραν λεοντος φορουντα και
ροπαλον φεροντα και τρια μηλα κρατουντα. απερ τρια μηλα αφελεσθαι αυτον
εμυθολογησαν τωι ροπαλωι φονευσαντα τον δρακοντα, τουτ' εστιν νικησαντα τον
πολυποικιλον της πονηρας επιθυμιας λογισμον δια του ροπαλου της φιλοσοφιας,
εχοντα περιβολαιον φρονημα ως δοραν λεοντος. και ουτως αφειλετο τα τρια μηλα,
οπερ εστι τας τρεις αρετας, το μη οργιζεσθαι, μη φιλαργυρειν, μη φιληδονειν. δια
γαρ του ροπαλου της καρτερικης ψυχης και της δορας του θρασυτατου και
σωφρονος λογισμου ενικησε τον υιον † της φαυλης επιθυμιας, φιλοσοφησας αχρι
θανατου. 2. (9). Ὅτι η ειδωλολατρεια ηρξατο απο Σερουχ τινος καταγομενου εκ της
φυλης του Ἰαφεθ, δογματισαντος εικοσιν και ανδριασι τιμασθαι τους παλαι
αριστευσαντας και τιμασθαι ως ευεργετας. και τουτο επεκρατησε μεχρι των χρονων
Θαρρα του πατρος Ἀβρααμ. Ἀβρααμ δε δικαιος γενομενος και εις θεογνωσιαν ελθων
και λογισαμενος, οτι ο πατηρ αυτου τους ανθρωπους 1.165 πλαναι, παρασκευαζων
αυτους ειδωλοις και αγαλμασι προσκυνειν 1.165 και ποιητην απαντων μη γνωριζειν
θεον, συντριψας τα του πατρος εργα ανεχωρησεν απο Καρρων ορων Χαλδαιων της
μεσης των ποταμων χωρας και ᾤκησεν εις τα μερη της νυνι καλουμενης
Παλαιστινης περαν του Ἰορδανου ποταμου αυτος και οι αυτου συγγενεις και Λωτ ο
υιος του αδελφου αυτου εʹ και οʹ ετει της εαυτου ζωης. εισιν ουν απο του
κατακλυσμου εως Ἀβρααμ ετη αυγʹ, απο δε του Ἀδαμ εως του Ἀβρααμ ετη γψμεʹ.
εγενετο δε Ἀβρααμ πλουσιος σφοδρα εν κτηνεσι πολλοις, και ουκ εχωρει αυτους η
συνοικια αυτων· και εδωκε Λωτ οικειν τα περαν του Ἰορδανου. καθ' ον δη χρονον
απωλοντο δυο πολεις Σοδομα τε και Γομορα, θειου πυρος καταρραγεντος επ' αυτας,
διοτι τους παριοντας ενυβριζον ξενους. 3. (16). Ὅτι Σαμψων παις Μανωε κριτης και
ανηρ ισχυρος. αχρι μεν ουν ουτος εκρατει των του σωματος ηδονων, των πολεμιων
κατεδυναστευσεν· επειδη δε υπο ∆αλιδα της πορνης υπεκλαπη τον νουν, αμα και
σωφροσυνης και της ισχυος εξεπεσεν· υπο τε των εναντιων αλους δεσμιος εις Γαζαν
απηχθη και των οψεων στερηθεις εδοθη αληθειν εν μυλωνι. διο δη συμπεσων τοις
του ιερου κιοσι συναπωλετο τοις εναντιοις ειπων "απελθετω δη Σαμψων μετα των
αλλοφυλων."2 και ο μεν ουτω διεφθαρη, κρινας τον λαον ετη κʹ. 4. (18, 1). Ὅτι
Σαουλ ο βασιλευς των Ἰουδαιων υπο δαιμονος κατειχετο και ουτε εκαθευδεν ουτε
εκοιματο. οντινα ο ∆αβιδ ταις μελωιδιαις κατεθαλπεν. 5. (18, 2). Ὅτι ο ∆αβιδ ο
βασιλευς εν πολεμοις αριστος ην και των νομων ακριβης φυλαξ και παντας τους
πολεμιους εχειρωσατο. 1.166 ολιγοις τε τισι πταισμασι του σωματος πιεσθεις θειαις
επαιδευετο μαστιξι. προς γαρ των εαυτου παιδων μικρου δειν της βασιλειας
εξεπεσεν γελως τε τοις πολεμιοις απεδειχθη. και ταυτα μεν μετανοιαι και δακρυσιν
εθεραπευσεν. 6. (18, 3). Ὅτι Σολομων ο υιος ∆αβιδ ο βασιλευς Ἰουδαιων φρονησει τε
και δυναμει και πλουτωι δυνατος και περιφανης ην. δικαζων τε τωι λαωι εν φρονησει
και σοφιαι του κρειττονος ου διελειπεν ησκει τε πασαν σοφιαν θειας χαριτος
γεμουσαν και της διδασκαλιας ακροατας πλειστους της ιδιας εποιειτο. ταυτα τε και
τα τοιαυτα διαπραττομενος τωι της φυσεως ευαλωτωι περι τας του σωματος ηδονας
υπαγομενος αγεται μεν γυναικας χιλιας τον αριθμον, πειθεται δε υπ' αυτων
ειδωλολατρης γενεσθαι. διο προσεταξεν ο θεος μερισθηναι την αυτου βασιλειαν, ουκ
επι των χρονων αυτου δια μνημην ∆αβιδ του πατρος αυτου, αλλα μετα την αυτου
τελευτην. 7. (21). Ὅτι Σθενεβοια η Προιτου γυνη φιλησασα τον Βελλεροφοντην και
μη επιτυχουσα δια την τουτου σωφροσυνην τουναντιον διεβαλεν αυτον τωι Προιτωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

ως βουλομενον αυτην μοιχευσαι. και αγανακτησας ο Προιτος επεμψεν αυτον τωι
Ἰοβατηι τωι πατρι της Σθενεβοιας, ινα εκεινος αυτον φονευσηι. ο γαρ Προιτος ανελειν
αυτον ουκ ηβουληθη, επειδη εν ταξει τεκνου ανεθρεψατο αυτον. αισθομενος δε ο
Ἰοβατης, οτι ψευδης εστιν η κατ' αυτου κατηγορια, εφεισατο του Βελλεροφοντου.
μετα δε την βασιλειαν του Προιτου Ἀκρισιος εβασιλευσεν. 8. (23). Ὅτι Πριαμος ο
Φρυγων βασιλευς συνελθων Ἑκαβηι εσχεν εξ αυτης Παριν τον και Ἀλεξανδρον. ητις
εγκυος ουσα εδοξε λαμπαδα πυρος τικτειν. και επερωτησας εις το μαντειον ο
Πριαμος ελαβε χρησμον, οτι τριακονταετης γενομενος απολεσει 1.167 την Τροιαν.
και τουτον απεπεμψεν εις το Παριον λεγομενον. παρελθοντος δε του τριακοστου
ενιαυτου μεταστειλαμενος τουτον ο πατηρ εν τηι Τροιαι εορτην επετελεσε. και
δεδωκως αυτωι δωρα και προς τους τοπαρχας αποστειλας απεστειλεν αυτον θυσιασαι
τοις κατα την Ἑλλαδα ιεροις. και παραγενομενος εις Σπαρτην υπο Μενελαου τοτε
βασιλευομενην ευρε τον Μενελαον πλειν μελλοντα επι την Κρητην ταγματος ενεκα
και θυσιας εξ εθους προσαγομενης παρ' αυτου τηι Ευρωπηι, εξ ης ελεγεν εχειν το
γενος. ο τοινυν Μενελαος ως εδεξατο τον Ἀλεξανδρον και τα γραμματα του Πριαμου
και τα δωρα, εν τιμηι τε εποιησατο τον ανδρα και κατεστησεν αυτον εν τωι παλλατιωι
διαιτασθαι· και ᾔτησεν αυτον αναμειναι τας ολιγας ημερας, αχρις αν αυτος την
ευχην εκτελεσας απο της Κρητης επανελθηι. Ουτω τοινυν Ἀλεξανδρου διατριβοντος
εν τηι Σπαρτηι, συνεβη την Ἐλενην την Μενελαου γυναικα ουσαν εν παραδεισωι
θεαθηναι υπ' αυτου. συνησαν δε αυτηι Αιθρα τε και Κλυμενη, εκ του γενους
καταγομεναι Πελοπος και Ευρωπης. ως ουν ειδεν ο Παρις το καλλος της Ἐλενης,
ερωτι βληθεις εις αυτην δια της Αιθρας τε και Κλυμενης υπονοθευει ταυτην και
φευγει δια των πλοιων ων ειχεν. λαβων ουν αυτην μετα χρηματων λιτρων τʹ και
αργυρου πολλου και κοσμου απεπλευσεν εις Σιδωνα εκειθεν τε εις Αιγυπτον προς
τον βασιλεα Πρωτεα. και εμεινεν αχρι τινος παρ' αυτωι, καταφρονησας ων
εκελευσθη θυσιων. ως ουν εγνωρισθη τουτο τοις την βασιλικην φυλαττουσιν αυλην
του Μενελαου, παραχρημα απεστειλαν τινα εν Γορτυνηι τηι πολει της Κρητης
απαγγελουντα Μενελαωι το γεγονος. ο δε ακουσας επανηλθεν ευθεως εν τηι Σπαρτηι,
πεμπων εις αναζητησιν αυτων εν παντι τοπωι. και οτε εμαθε τουτους ειναι εν τηι
Τροιαι, επεμψε κατασκοπους οφειλοντας αυτωι την αληθειαν απαγγειλαι. και
αποστελλει πρεσβεις ο Μενελαος μετα χρηματων αποδοθηναι αυτοις την Ἐλενην.
απρακτων δε τουτων επανελθοντων, παλιν απεστειλεν. ως δε ουδεν εδρα
(ταραττομενου του δημου προς το αποδοθηναι αυτην, οι του Πριαμου παιδες
ανθισταντο), ο δε Μενελαος υποστραφεις συν Ἀγαμεμνονι τωι βασιλει περιηιει τους
τοπαρχας 1.168 της χωρας, παρακαλων μη παριδειν την υβριν της Ἑλλαδος, αλλα
συμμαχειν αυτωι και συναγωνισασθαι κατα των ταυτα τολμησαντων βαρβαρων. και
συνηγαγον βασιλεις και τοπαρχας, καθως φησιν Ὅμηρος και ∆ικτυς. 9. (26). Ὅτι
Μανασσης ο της Ἱερουσαλημ βασιλευς εξεκλινεν απο της οδου του θεου και προς τα
αγαλματα τον νουν επλανηθη, τα των καλουμενων Ἑλληνων αποδεχομενος
δογματα· διεπολεμει δε και τοις εκλεκτοις του θεου, τον τε Ἡσαΐαν ξυλινωι πριονι
διελων και τους αλλους προφητας φυγαδας καταστησας της Ἱερουσαλημ. διο
παρεδοθη εις χειρας των εναντιων αυτου. και βασανισθεις εν πεδαις σιδηραις
επεγνωσε τον θεον του ουρανου και της γης και προσελθων ου παρωφθη.
βασιλευσας δε ετη εʹ και νʹ μετηλλαξε τον βιον. 10. (36). Ὅτι Ταρκυνιος Σουπερβος
της αρχης επιλαβομενος μετεκαινισεν επι το αυθαδεστερον και βαρυτεραν την
πολιτειαν απεφηνεν, οια δη εκ τοιουτων παρελθων εις την ηγεμονιαν δραματων·
τους τε νομους μεταθεις και αρχοντας παρα το συνηθες προβαλλομενος και δι'
αυτων τον δημον αικιζομενος, δεσμα τε και μαστιγας, κλοιους ξυλινους και
σιδηρους, πεδας, αλυσεις, μεταλλα και εξοριας εφευρων· φιλοπολεμος τε ει και τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

αλλος πωποτε γεγονεν, υπεροπτης τε και αλαζων· οθεν και την επωνυμιαν ταυτην
απηνεγκατο. σουπερβους γαρ τους υπερηφανους ωνομαζον Ῥωμαιοι. 11. (41). Ὅτι
Ἀλεξανδρος ο Μακεδων την των Περσων βασιλειαν καθελων και τον ∆αρειον
ανελων διεφθαρη τον νουν και προς τας του σωματος ηδονας διωλισθησεν,
Περσικην τε στολην 1.169 ενδυσαμενος, μυριοις δε νεοις δορυφορουμενος, τʹ τε
παλλακαις 1.169 χρωμενος, ως την Μακεδονικην πασαν των βασιλεων συνηθειαν
εις Περσας μεταρρυθμισαι, εντευθεν τε τινας των ιδιων διαβληθεντας ανελειν,
Λαγκεα † μεν και Παρμενιωνα του στρατοπεδου εξαρχοντας της τε Μακεδονικης
νεολαιας ουκ ολιγους. 12. (43). Ὅτι Λουκιος Βαλεριος Ποπλικολας υπατος
καταλειπει τον βιον, ουτω δη μεταιτος τε και χρηματων απορος ως κοινοις υπο του
δημου ταφηναι χρημασι, τας τε κατα την πολιν γυναικας παραπλησιως αυτον
αποθρηνησαι τωι Βρουτωι, επειδη και συνηρξεν αυτωι της των τυραννων εξοδου. 13.
(48). Ὅτι Κυντιος Κικιννατος ο δικτατωρ πολλαις μεν και προτερον ενηθλησε
στρατιαις, αρχαις τε και τιμαις Ῥωμαικαις πολλακις κεκοσμημενος. ουτω δε ην
μετριος και σωφρων, ως επι καλυβηι λυπραι και ολιγωι γης μετρωι ζην τον αυτουργον
τε αγαπαν [τε] βιον. ος δικτατωρ προβαλλομενος ετυχε προς αροτρωι πονουμενος,
οτε αφικοντο προς αυτον οι τα παρασημα της αρχης κομιζοντες· απονιψαμενος τε
*** τα συμβολα προ εστιασεως αμα τηι οικειαι δυναμει τοις πολεμιοις επιγινεται
φονον τε πολυν των 1.170 εναντιων εργασαμενος επανεισιν εκκαιδεκατηι μετα την
εξοδον ημεραι, τους μεν οικειους του περισταντος κινδυνου λυσαμενος, τον δε των
πολεμιων διαρπασας χαρακα· και τον στρατηγον των Ἐκανων* δεσμιον επι την
πομπην καταγει την επινικιον. 14. (50). Ὅτι Μαρκελλος και Σκιπιων οι υπατοι μετα
την νικην την κατα Γαλατων *** κατα τον αυτον καιρον και Ουολσινιους δολωι
κρατηθεντας τε και αικιζομενους πικρως ηλευθερωσαν. οι γαρ ταυτην οικουντες την
χωραν εν πολληι τρυφηι του σωματος διαιτωμενοι αυτοι τε των οπλων
καταφρονησαντες τοις οικεταις ταυτα χειριζειν επετρεψαν. επειδη δε δυναμεως
επελαβοντο, πρωτα μεν τας εαυτων δεσποινας προς βιαν κατηισχυναν· επειτα τοις
δεσποταις χειρας επιβαλοντες τους μεν ως ετυχεν διαφθειροντες, τους δε τιμωριαις
αισχισταις υποβαλοντες κατηναλωσαν. 15. (51). Ὅτι και Μαρκος Μινουκιος Ῥουφος
και Ποπλιος Κορνηλιος οι υπατοι Ἰστριανοις κακουργουσι τας σιταγωγους Ῥωμαιων
ολκαδας δικην επεθεσαν, απαντας ολιγου τοις οικειοις υποθεντες οπλοις. 16. (57).
Ὅτι Αιμιλιος ο υπατος, ο τον Περσεα τον των Μακεδονων βασιλεα χειρωσαμενος,
ανηρ ην σωφρων και φερειν ευπραγιας ειδως και ικανος ων. αμα γαρ βασιλικηι
θεραπειαι τον ανδρα υπεδεξατο, πεσειν τε βουληθεντα προς τοις γονασιν αυτου
αναστησας και επειπων "ανθρωπε, τι μου καταβαλλεις το κατορθωμα;"2 επι τινος
βασιλικου θρονου παρεδρον εαυτωι κατεστησατο. 1.171 Μακεδονας δε και Ἰλλυριους
της προσθεν δουλειας απηλλαγμενους ελευθερους ειναι και αυτονομους προσταττει
το συνεδριον δασμον τε φερειν βραχυν και πολλωι τινι του παλαι κομιζομενου τοις
εκατερων βασιλευσι καταδεεστερον, ως αν ομολογοιτο προς απαντων [οτι]
Ῥωμαιους των υπαρξαντων εις αυτους αδικηματων ηπερ εφεσει της Μακεδονικης
ηγεμονιας εξενηνοχεναι τον πολεμον. ο γαρ Αιμιλιος ες την απαντων των
παροντων ακοην (ησαν δε πολλοι και εκ πολλων εθνων συνειλεγμενοι) το της
βουλης εξενεγκων δογμα ελευθερους ειναι τους ανδρας απεφηνατο· τους τε παρ'
αυτον αφικομενους των Ευρωπαιων εθνων πρεσβεις ειστια πολυτελως, τηι
λαμπροτητι του συμποσιου φιλοτιμουμενος. ελεγε γαρ δη των αυτων ανδρων ειναι,
τωι τε πολεμωι κρατειν και ταις παρασκευαις των συμποσιων επιμελεις τε και
φιλοτιμους φαινεσθαι. 17. (67). Ὅτι αιτιαν τηι πολιτικηι κινησει παρειχε Γαιος
Μαριος, εκτον γεγονως υπατος. η μεν γαρ βουλη των υπο του Μιθριδατου
νεωτερισθεντων αισθομενη την τε Ἀσιαν ηδη και την Ἑλλαδα κατειληφοτος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

Κορνηλιον Συλλαν τον υπατον ηγεμονα τουδε του πολεμου προεχειρισατο. επει δε
ουτος κατα την Καμπανιαν συν στρατιαι διετριβεν, τον κινηθεντα των συμμαχων
πολεμον καθισταμενος, αναιρων δε οπερ ην τησδε της ταραχης λειψανον, ο Μαριος
επιθυμησας της επι την Ἀσιαν στρατηλασιας και προσλαβων Σουλπικιον τον
δημαρχον, ανδρα μοχθηρον και μετα πασης τολμης και ωμοτητος την Ῥωμην
ταρασσοντα, βιαζεται πληθει και οπλοις την βουλην αυτον αντιταξαι τωι Μιθριδατηι.
και τον Συλλαν απο στρατοπεδου παροντα μικρου μεν εδεησεν ανελειν· επει δε
συγχωρειν αυτος εφη τοις γινομενοις, παρηκεν απαθη. και ος αφικομενος αυθις
προς τους στρατιωτας και τα πεπραγμενα διεξελθων επαγει τηι πολει συντεταγμενην
την στρατιαν και κρατει των περι τον Μαριον αντιταξαμενων πρωτος τε Ῥωμαιων
συν οπλοις εντος παρελθων της πολεως Σουλπικιον 1.172 μεν τον δημαρχον
καταμηνυθεντα προς του θεραποντος αποσφαττει, Μαριον δε φυγαδα της πολεως
***. 18. (68). Ὅτι ληξαντων των εμφυλιων πολεμων φονοι και προγραφαι των
επιφανων οικων διεδεξαντο την Ῥωμην, ες παν επεξιοντος του Συλλου τοις
αντιστασιωταις, ως την Μαριου τελευτην ουκ απαλλαγην, αλλα μεταβολην
τυραννιδος νομισθηναι Ῥωμαιοις. τα μεν γαρ πρωτα τους εχθιστους οι των πολιτων
εκποδων ποιησασθαι διεγνωκως δια πασης ωμοτητος επεξηιει την τε πολιν και την
αλλην Ἰταλιαν. τελευτων δε εστιν ους η χρηματων η κτηματων ενεκα επ' ωφελειαι
των εαυτου φιλων διεφθειρεν. λεγεται γουν Κοιντον ανδρα επιφανη, επιεικη τε και
σωφρονα, ουδετερας μεν γεγονοτα στασεως, αδοκητως δε εν τοις προγεγραμμενοις
θεασαμενον εαυτον "οιμοι ταλας"2 ειπειν "διωκει με το εν Ἀλβανοις χωριον"2. και
ορθως γε Σαλουστιος ο Ῥωμαιος συγγραφευς εφη καλοις αυτον εγχειρημασιν
κακιστον επενηνοχεναι το τελος. ει μεν γαρ την Μαριου καταβαλων δυναστειαν
ανδρος αρχηθεν τε χαλεπου και επιτειναντος εν τηι εξουσιαι την φυσιν παρεδωκε τηι
βουληι και τωι δημωι την πολιτειαν, θαυμαστος αν ην· νυν δε μετριος τα πρωτα και
πολιτικος φανεις και δοξαν δημωφελους ηγεμονος παρασχων επειδη των εναντιων
εκρατησεν, αυτος αντ' εκεινων ην. και τυραννιδα φασκων ελαυνειν εκ της πολεως
ετεραν εισηγε χαλεπωτεραν. δικτατορα μεν γαρ ανειπεν εαυτον· εμπληκτα δε και
απανθρωπα ες τε τους πολιτας και τους αλλους υπηκοους επι πολυ διεπραττετο, ου
μην αλλα ουτω γε τηι τυχηι κατεπιστευσε προς απασαν αυτωι μεταβολην δεξιως
επομενηι, ωστε πολλους μεν ανηιρηκοτα, καινοτητα δε τοσαυτην εις την πολιτειαν
εισενεγκαμενον αποθεσθαι την ανυπευθυνον αρχην και τον δημον αυθις των
υπατικων αρχαιρεσιων αποφηναι κυριον, καιτοι Λεπιδου παρελθειν εις την
υπατειαν δια την Πομπηιου περι τον ανδρα 1.173 σπουδην προσδοκωμενου, ανδρος
θρασυτατου τε και αυτωι μαλιστα πολεμιου. αλλ' ομως εν ιδιωτου ταξει και ισηγοριαι
τοις πολλοις εντευθεν ην. αποδειχθεντος δε υπατου Λεπιδου, χαιροντα τωι γεγονοτι
τον Πομπηιον ιδων "ευγε"2 εφη "της σπουδης, ω νεανια, οτι και Κατουλου προτερον
ανηγορευσας Λεπιδον, του παντων αριστου των πολιτων τον εμπληκτοτατον· ωρα
μεντοι σοι σκοπειν, οπως ισχυρον γεγονοτα καταγωνισηι τον αντιπαλον."2 τουτο μεν
ουν ο Συλλας ωσπερ απεθεσπισε. μετ' ολιγον γαρ εξυβρισας ες την αρχην ο Λεπιδος
πολεμιος κατεστη τοις περι τον Πομπηιον. Κινησεως τε αυθις εμφυλιου γενομενης
Συλλαν επι την ανυπευθυνον αρχην η Ῥωμαιων βουλη προεβαλετο. των γαρ ιππεων
αμα παντων συμφραξαμενων ουκ ανεκτον ην τοις εν τελει. ο μεν ουν Συλλας επι
την ειρημενην ελθων αρχην συνθημα τοις κατα την Ἰταλιαν ανδρασι λαθων
απαντας τους της Ῥωμης εδωκεν, εγχειριδια τε αυτους ξιφη κομιζομενους εισελθειν
εις την πολιν προσεταξεν, οπηνικα της Ῥεας ημεραν πανηγυριζουσι Ῥωμαιοι, ως αν
δι' αυτων τοις* της πολεως ιππευσι* διαχρησηται. ο μεν ουν περι την Ἰταλιαν οχλος
εναντια τοις στρατιωταις φρονων κατα την ωρισμενην απηντησεν. αρξαμενος τε της
εμφυλιου κινησεως αμα τε και τον δημον προσλαβομενος πολλους των ιππεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

διεφθειρεν. τουτων δε κατα την πολιν πραττομενων, ο Συλλας βουληθεις τον οχλον
της εμφυλιου ταραχης αποστησαι, διεσοφισατο μηνυσεις τινας εκ των πανταχοθεν
υπηκοων, βαρβαρων επιδρομας επιφαινουσας. και ευθεως αναλαβων απαντα τα
στρατευματα επιστησας τε αυτοις στρατηγους του παντος πληθους την πολιν
απηλλαξεν. 19. (71). Ὅτι Λουκιος Σεργιος Κατιλινος, ανηρ γενους μεν ων
επιφανεστατου, αλλως δε πονηρος την φυσιν, τολμητης τε και μεγαλοπραγμων και
το ηθος ποικιλος επ' ολεθρωι της πατριδος συνωμοσε, τους θρασυτατους και
τολμηροτατους των ευπατριδων 1.174 ες την εαυτου πιστιν ενδησαμενος. λεγεται
γαρ ανθρωπον καταθυσας γευσαι του αιματος τους συνωμοτας, περιαγων ες παντας
την κυλικα πληρη οινου τε και ανθρωπειου αιματος, ειτε καταγοητευων τους
ανδρας τωι τοιωιδε ορκωι, ειτε και προς παν τολμημα και πασαν εθιζων ανοσιουργιαν,
ατε οικειωι και πολιτικωι επιχειρων αιματι και μεταγαγειν την πολιτειαν εις
τυραννιδα φονωι τε πολλωι των αριστων και καταπρησει της πολεως μηχανωμενος.
επηρεν δε αρα τον Κατιλινον ες ταυτας τας ατοπους εννοιας βαρη τε οφληματων
νικωντα το τιμημα της ουσιας και συνειδος εκθεσμων και μυσαρων πραξεων. τον τε
γαρ υιον ετι παιδα οντα του της Ἀρεστιλλης ενεκα γαμου διεφθειρεν, και θυγατρι
παρθενωι συνελθων. δι' α δη και υπατειαν μετιων απηλαθη, Κικερωνος ες την τουδε
χωραν αιρεθεντος. εξ ου δη και μαλιστα τα ατοπωτατα των δραματων ο Κατιλινος
επι νουν εβαλετο, ουδαμου των κακων ισταμενος ουδε αναπαυων την γνωμην. ου
μην αλλα ο Κικερων ειπειν τε δεινος ων και το αληθες ανευρειν ικανος γνωναι τε το
μελλον οξυτατος πολεμιον αυτον αποφηνας εξηλασε της πολεως. ο μεν γαρ ουχ
υπομεινας τους ελεγχους, φευγων ως Μαλλιον τον συνωμοτην ᾤχετο, συχνας ηδη
δυναμεις περι τε Ἀπουλιαν και Τυρρηνιαν ηθροικοτα. οι δε κοινωνησαντες αυτωι
των κατα της Ῥωμης βουλευματων δικης της προσηκουσης ες το δεσμωτηριον
ετυχον. 20. (75). Ὅτι Φολουια η Ἀντωνιου γυνη Κικερωνος του ρητορος αποτεμουσα
την κεφαλην και επι τοις γονασι λαβουσα πολλα μεν ες αυτην εξυβρισαι και
εμπτυσαι. τελος δε το αυτης διανοι 1.175 ξασα στομα εκεινου τε την γλωτταν
εξελκυσαι και τηι βελονηι τηι κατα την κεφαλην κατακεντησαι. πολλα τε και μιαρα
προσφθεγξαμενη επι το βημα τεθηναι προσεταξεν, ιν' οθεν κατ' αυτης δημηγορων
ηκουετο, εκειθεν και ορωιτο. Ουτοι γε μονοι εσωθησαν τοτε, παρ' ων γε πλειονα
ελαβον ηπερ τελευτησαντων ευρειν ηλπισαν. και ινα μη κεναι εν τοις λευκωμασι
των ανδρων αι χωραι ωσιν, ετερους αντεγραψαν ο τε Καισαρ και Λεπιδος και
Ἀντωνιος. τοιαυτα μεν περι τας σφαγας, πολλα δε και περι τας των αλλων ουσιας
συνεβαινεν. καιτοι ταις τε γυναιξι των αναιρουμενων τας προικας και τοις τεκνοις
το δεκατον της ουσιας μερος παρειχεν ο Καισαρ. επορθειτο γουν παντα αδεως. των
μεν γαρ ενοικιων οι κτητορες αφηιρουντο το ολον, των δε προσοδων το ημισυ. και
προς γε τους στρατιωτας απετρεφον προικα. δεκατας τε αυθις εισφερειν των
προσοδων επιτραπεντες μολις αυτοι δεκατον εκαρπουντο μερος. αυξησεως γαρ των
τελων πολλης γενομενης, και προς αναγκης ες το ναυτικον απαιτουμενοι παιδας,
εστιν οτε και ωνουμενοι εδιδοσαν. τας τε οδους οικειοις δαπανημασιν επεσκευαζον.
μονοι δε οι τα οπλα εχοντες επλουτουν. οι μεν γαρ τας ουσιας των τελευτησαντων
ολας και ᾔτουν και ελαμβανον, οι δε και ες τα των ζωντων ετι γεροντων τε και
ατεκνων γενη εσεβιαζοντο. ες τοσουτον γαρ απληστιας και αναισχυντιας εχωρησαν,
ωστε τινα και την της Ἀττιας της του Καισαρος μητρος αποθανουσης τοτε και
δημοσιαι ταφηι τιμηθεισης ουσιαν παρ' αυτου του Καισαρος αιτησαι. ταυτα οι τρεις
ανδρες εποιουν Καισαρ και Λεπιδος και Ἀντωνιος. 21. (77). Ὅτι μετα τας σπονδας
φασι δειπνειν παρα τωι Πομπηΐωι τωι παιδι Πομπηΐου τον τε Καισαρα Ἰουλιον και
Ἀντωνιον 1.176 εν τηι στρατηγιδι νηι παρασκευασαμενωι το δειπνον. τουτο γαρ εφη
αυτωι μονον καταλελειφθαι πατρωιον οικον. ηδη δε ενδον οντων και της συνουσιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

ακμαζουσης Μηναν τον πειρατην τα πλειστου αξια τωι Πομπηιωι υπηρετουντα και
τοτε προσελθειν τε αυτωι ησυχηι και "βουλει"2 φαναι "τας αγκυρας της νηος
υποτεμων ποιησω σε μη Σικελιας και Σαρδωνος, αλλα της Ῥωμαιων ηγεμονιας
κυριον;"2 τον δε Πομπηιον αποκρινασθαι· "εδει σε, ω Μηνα, τουτο πεποιηκεναι, μη
προειποντα εμοι την επιχειρησιν. νυν δε ου προς ημων επιορκειν· τα παροντα
στεργωμεν."2 22. (79). Ὅτι Τιβεριος ο βασιλευς Ῥωμαιων ιδιωτατηι φυσει εκεχρητο·
ουτε γαρ ων επεθυμει προσεποιειτο τι και ων ελεγεν ουδεν ως ειπειν εβουλετο· αλλα
εναντιωτατους τηι προαιρεσει τους λογισμους ποιουμενος παν ο εποθει ηρνειτο και
παν ο εμισει προσετιθετο*. τοιουτος δη τις ων τους αρχοντας, ους υπερ το
διατεταγμενον λαμβανοντας ευρισκεν η και τωι δημοσιωι εισφεροντας εκολαζε
λεγων· "κειρεσθαι μου τα προβατα, αλλ' ουκ αποξυρασθαι βουλομαι."2 ουτω τε ες
παντα ισος και ομοιος ην, ωστε ορχηστην τινα του δημου ελευθερωθηναι ποτε
βουληθεντα* μη προτερον συνεπαινεσαι, πριν τον δεσποτην αυτου πεισθηναι και
την τιμην λαβειν. τοις γε εταιροις ως και εν ιδιωτειαι συνην, δικαζομενοις
συναγωνιζομενος 1.177 και θυουσι συνεορταζων νοσουντας τε επισκεπτομενος,
μηδεμιαν φρουραν επαγομενος. αλλα και δογμα προεθηκεν, ωστε μητε αυτον μηθ'
ετερον τινα σηρικηι εσθητι χρασθαι, τον τε χρυσεον ολον κοσμον γυναιξι μοναις
επιτρεψας, πολλα δε και εις επανορθωσεις των πολεων δαπανησας. των τε Ἰουδαιων
πολλων ες την Ῥωμην συνελθοντων και συχνους των επιχωριων ες τα σφετερα εθη
μεθισταντων, τους πλειονας εξηλασεν. τοιουτος ουν τις ων αιφνιδιως εις την
χειρονα γνωμην μετεβληθη, ωστε αυτον και παραφρονειν νομισθηναι και υπο τινος
ελαυνεσθαι δαιμονιου. πολλου τε παθους αιτιος τοις Ῥωμαιοις εγενετο, κοινηι τε και
ιδιαι προσαναλισκων τους ανδρας. εδοξε γαρ αυτωι τας των κυνηγιων θεας της
πολεως απελασαι. και δια τουτο τινες εξω ταυτας τελειν πειραθεντες αυτοις
συνδιεφθαρησαν τοις θεατροις εκ τινων σανιδων ειργασμενοις. ο αυτος τας των
επισημων ανδρων ενυβριζων γυναικας απαντα δι' αυτων τα κοινα κατεμανθανε και
προς γε συνεργους αυτας των μιαρων πραξεων, ως και γαμηθησομενας, εποιειτο. επι
τουτοις τε Μουκιαν και τον ταυτης ανδρα αμα δυσι θυγατρασιν ανειλεν δια την προς
την αυτου μητερα φιλιαν. Σειανον τε ανδρα υπ' αυτου τε και της βουλης επι τοις
μεγαλοις αξιωμασι προαχθεντα αυτοκρατορα τε ψηφισθεντα παρα τας απαντων
ελπιδας διεφθειρεν. ον γαρ αυτος και παιδα και διαδοχον επεκαλει, τουτον ελκεσθαι
δια της αγορας παρεσκευακει· και ον απαντες οι της βουλης εδορυφορουν, τουτον εκ
του συνεδριου επι το δεσμωτηριον απηγαγον, αντι στεφανου δεσμα και αντι
αλουργιδος τριβωνιον περιθεντες, ως και δια τουτου αυθις την ανθρωπειαν
ασθενειαν κατιδειν. Σειανος μεν δη μεγιστον των προ αυτου δυνηθεις τοιουτον εσχε
τελος. φιλοι δε αυτου και συγγενεις αδικως διεφθειροντο, ως τοσουτον εκλειψαι την
συγκλητον, ωστε μηδε εις τας κατ' εθος αρχαιρεσιας διαρκειν. παρακαλουμενος τε
ποτε υπο των φιλων τουτο δη το αρχαιον εφθεγξατο· Ἐμου θανοντος γαια μιχθητω
πυρι. 1.178 πολλακις δε και τον Πριαμον εμακαρισεν, οτι μετα της πατριδος απωλετο
και της βασιλειας. ουτω τοινυν την αρχην διωικησατο, φοβεραι μεν ωμοτητι, μυσαραι
δε πλεονεξιαι, αισχραι τε ηδυπαθειαι χρησαμενος. και στρατευσας κατα Περσων επι
συνθηκαις υπεστρεψεν. 23. (82). Ὅτι ο Γαιος μιαρωτατος τις και ανοσιωτατος
εγενετο. και τοσουτον ορμαθον κακων συνειληφως επεκαλυψε τα Τιβεριου
μειονεκτηματα. οσα γαρ τωι Αυγουστωι εν πολλωι χρονωι περιεποιηθη, ουτος εν μιαι
ημεραι απεκτησατο. μοιχικωτατος τε ανθρωπων γενομενος και γυναικας ηρμοσμενας
και γεγαμημενας ελαμβανεν. την τε εαυτου τιθηνην επιτιμησας ανοιας ες αναγκην
εκουσιου θανατου κατεστησεν. εχρωτο δε και ταις αδελφαις και παρανομων
εκοινωνει μιξεων, ως και πατηρ ανοσιας καταστηναι γονης εκ μιας αυτωι των
αδελφων αποκυηθεισης. ναους τε και θυσιας ως ημιθεωι γινεσθαι παρεσκευαζεν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

τοιουτωι τε αυτοκρατορι οι Ῥωμαιοι παρεδοθησαν, ωστε τα του Τιβεριου εργα καιπερ
χαλεπωτατα δοξαντα γεγονεναι τοσουτον *** τα του Γαΐου, οσον τα του Αυγουστου
παρ' εκεινα παρηνεγκαν. Τιβεριος μεν γαρ αυτος τε ηρχε και υπηρεταις τοις αλλοις
προς το εαυτου βουλημα εχρητο· Γαιος δε ηρχετο μεν και υπο των
αρματηλατουντων και οπλομαχουντων και σκηνικων και τραγωιδων, πολλακις και
αυτος ενδεικνυμενος και την βουλην προς αναγκας μετακαλουμενος. ει 1.179
κοστον γαρ δη και εʹ αγων ετος την προτεραν γαμετην εκβαλων την Κορνηλιου
Ὀρεστου ηρπασε θυγατερα αυτοις τοις γαμοις εγγεγυημενην Καλπουρνιωι. πολλους
τε δια ταυτα συκοφαντων ανηιρει· το δε αληθες δια τας ουσιας. οι τε γαρ θησαυροι
εξαναλωντο, και ουδεν αυτωι εξηρκει. αυθις δε ταυτην εκποδων ποιησαμενος
Λολλιαν Παυλιναν ηγαγετο, αυτον τον ανδρα αυτης Μεμνονιον Ῥηγουλον εγγυησαι
οι την γυναικα αναγκασας, ινα μη και ανεγγυον αυτην παρα τους νομους λαβηι. εκ δε
των μοιχειων, ως και την πασαν Κελτικην και Βρεττανικην κεχειρωμενος,
αυτοκρατωρ τε πολλακις και Γερμανικος και Βρεττανικος επεκληθη. επαρθεις τε επι
τουτοις Ζευς τε ελεγετο και τας εκεινου στηλας ες αυτον μετερρυθμιζεν. ταις τε γαρ
βρονταις εκ μηχανης τινος αντεβροντα και ταις αστραπαις αντηστραπτεν· οπου δε
κεραυνος κατεπεσε, λιθον αντηκοντιζεν. 24. (85). Ὅτι Κλαυδιος ο βασιλευς
Ῥωμαιων την μεν ψυχην ου φαυλος εγεγονει εν παιδειαι τε ησκητο, ως και
συγγραψαι τινα, το τε σωμα νοσωδης ην και τηι κεφαληι και ταις χερσιν υποτρεμων.
εξ ου δη και τωι φρωνηματι εσφαλλετο. τοιουτος τε ων υπο των δουλων και των
γυναικων, αις συνεκαθευδεν, εκακυνετο. περιφανεστατα γαρ εγυναικοκρατηθη και
εδουλοκρατηθη, ατε εκ παιδων εν ασφαλειαι* και εν φοβωι τραφεις. και δια τουτο επι
1.180 πλεον της αληθειας ευηθειαν προσεποιειτο, οπερ τουτο* και αυτος
ωμολογησεν. και πολυν μεν χρονον τηι τηθηι τηι Λιουιαι, πολυν δε και τηι μητρι τηι
Ἀντωνιαι τοις τε απελευθεροις συνδιαιτηθεις και προσετι και εν συνουσιαις
γυναικων πλειοσι γενομενος ουδεν ελευθεροπρεπες εκεκτητο. επετιθεντο δε αυτωι
εν τε τοις συμποσιοις μαλιστα και εν ταις συμμιξεσιν. πανυ γαρ απληστως εν
αμφοτεροις διεκειτο και ην εν τωι καιρωι τουτωι ευαλωτος. προς δε και δειλιαν ειχεν,
υφ' ης πολλακις εκπληττομενος ουδεν των προσηκοντων εξελογιζετο. εκεινον τε
γαρ εκφοβουντες εξεκαρπουντο και τοις αλλοις δεος ενεβαλλον. τοιουτος ουν δη τις
ων ουκ ολιγα και δεοντως επραττεν, οσακις εξω των ειρημενων παθων εγινετο. 25.
(88). Ὅτι ο αυτος ταις οπλομαχιαις ακορεστως προσκειμενος ου μονον τα των
δοριαλωτων και κατακριτων κατανηλισκε σωματα, αλλα και των απελευθερων. ταις
τε της γαμετης Βαλεριας Μεσσαλινης γυναιου ακολαστου και τυραννικου διαβολαις
υπαγομενος συχνους των επισημων της βουλης διεφθειρεν. απειχετο δε ουδε των
αφ' αιματος. και γαρ τουτων εστιν οι απωλοντο, του μεν αβασανιστως τας διαβολας
δεχομενου, της δε αφ' ετερου εις ετερον αγουσης τον Κλαυδιον τηι τε κουφοτητι του
ανδρος κατακεχρημενης. τας γουν δυο αδελφας διαβληθεισας ανειλεν αυθις τε τους
γαμβρους μηδεν ημαρτηκοτας. εκεινους γαρ μαρτυρας των κατηγοριων η
Μεσσαλινα εποιειτο τους το κρατος εχοντας· και τους τι δυναμενους μηνυσαι των
υπ' αυτης πραττομενων ους μεν ευεργεσιαις, ους δε τιμωριαις προκατελαμβανεν, ως
ου την πολιτειαν μονην υπ' αυτης διοικεισθαι, αλλα και τας στρατειας και επιτροπας
παντα τε αφειδως πωλειν και καπηλευειν. εξ ουπερ αναγκασθηναι τον Κλαυδιον, εις
το Ἄρειον πεδιον του 1.181 πληθους συνελθοντος, απο βηματος τινα* διαταξαι. ου
μην αλλα και αυτη γε εις παν ακολασιας τε και ωμοτητος παρελθουσα και
μιγνυμενη μεν αναιδην οις επιθυμησειεν, αναιρουσα δε και των ομιλουντων αυτηι
συχνους μολις προς του Κλαυδιου της ατοπιας αισθομενου διαφθειρεται. επει γαρ
ουκ απεχρησεν αυτηι μοιχευεσθαι πολλακις και επι οικηματος συν ταις αλλαις των
επιφανων γυναιξι καθεζομενηι, αλλ' επεθυμησε κατα νομον δη και συμβολαια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

πλειοσι συνοικειν ανδρασιν, ενταυθα καταμηνυθεισα τωι Κλαυδιωι προς Ναρκισσου
τινος απελευθερου του βασιλεως αναιρειται, των μεν βασιλειων εξωσθεισα, περι δε
τους Ἀσιατικους κηπους πλανωμενη, ων ενεκα τον δειλαιον Ἀσιατικον μικρωι
προσθεν απολωλεκει. μεθ' ην και τον εαυτου δουλον ο Κλαυδιος υβρισαντα τινα
των εν αξιωσει διεφθειρεν. 26. (90). Ὅτι βασιλευσαντος νεου του Νερωνος Βουρρος
και Σενεκας διυκουν τα πραγματα. ο δε λογοις εσχολαζε φιλοσοφοις και τα περι του
Χριστου κατεμανθανεν. ετι γαρ ενομιζεν αυτον τοις ανθρωποις συναναστρεφεσθαι.
και μαθων, οτι υπο των Ἰουδαιων εσταυρωθη, ηγανακτησεν και προσεταξεν ελθειν
τους ιερεις Ἄνναν και Καιαφαν και τον Πιλατον σιδηροδεσμιους και τα περι αυτου
πεπραγμενα κατεμανθανεν. οι ουν περι τον Ἄνναν και Καιαφαν ελεγον, οτι "ημεις
τοις νομοις αυτον παρεδωκαμεν και εις καθοσιωσιν ουχ ημαρτομεν· ο γαρ Πιλατος
ων αρχων οσα ηβουληθη επραξεν."2 και τουτον εν τωι δεσμωτηριωι κατεκλεισεν,
1.182 τους δε περι τον Ἄνναν απελυσεν. υστερον δε τον Πιλατον της κεφαλης
απετεμεν, ως τηλικουτον ανθρωπον ανελειν τολμησαντα διχα βασιλικης κελευσεως.
και μετα ταυτα Πετρον μεν εσταυρωσεν, τον δε Παυλον της κεφαλης απετεμεν. Και
το μεν προτερον τοιαυτα επραττεν ο Νερων. επει δε τρυφαις και κωμοις
καθημερινοις ο Νερων εντραφεις πραττειν τε † τα της αρχης εφ' ης εαυτον ηξιου,
ταχυ το σεμνον και μεγαλοπρεπες της των Ῥωμαιων ηγεμονιας ες το ακοσμον τε και
ταπεινον μεταβεβληκεν, αηθη τινα μετιων και δαπανηρον ακολασιας τροπον,
εκθεσμοις τε και παρανομοις εγχειρων δραμασι· λουτρον μεν γαρ ην αυτωι ζηλουντι
της πολυτελειας και εκδιαιτησεως τον Καλλιγουλαν ουχ υδωρ, αλλα μυρον, το μεν
θερμαινομενον, το δε ψυχομενον, και εις εκατεραν την χρειαν του λουτρου
παρασκευαζομενον. εχρητο δε δικτυοις παρα τας αγρας των ιχθυων χρυσοις,
εξελκων τους κολπους των δικτυων καλωιδιοις εξ εριου πεποιημενοις, αστραπτουσι
τηι βαφηι της κοχλου. εις τουτο γε μην προιων ατοπιας εληλυθεν, ως παριεναι μεν εις
την σκηνην, υπο δε τηι παντων οψει ορχεισθαι τε και ωιδας τινας διεξιεναι,
αναλαμβανοντα σκευην νυν μεν κιθαριστων, νυν δε τραγωιδιας υποκριτων. αλλα
ταυτα μεν ει και σφοδρα την αρχην ελυμαινετο, γελωτα γε ομως και ηδονην
παρειχεν τοις θεωμενοις. Το δε παντων αισχιστον και δεινοτατον οτι και ανδρας και
γυναικας ου μονον των εις τον δημον και τους ιππεις τελουντων, αλλα και του
βουλευτικου αξιωματος, και ουχ οπως νεους, αλλ' ηδη και παρηβηκοτας οπλομαχειν
εν τοις θεατροις ηναγκαζεν και θηρια φονευειν και ορχεισθαι και αιδειν και προς παν
ασχημοσυνης ιεναι· ινα δε δη ευπρεπες ειη, και αυτος ες το θεατρον παρηιει. και
ειδον οι τοτε ανθρωποι τα γενη τα μεγαλα, τους Φοριους, τους Ὁρατιους, τους
Φαβιους, τους Πορκιους, τους Βα 1.183 λεριους κατω εστηκοτας και τοιαυτα δραν
αναγκαζομενους, ων ενια ουδε υπο αλλων γινομενα προσθεν οραν ηνειχοντο· Αιλια
γουν Κατελλα γυνη τουτο μεν γενει, τουτο δε και πλουτωι προηκουσα προς γηρας τε
μακρον αφιγμενη (ογδοηκοντουτις γαρ ην) επι της σκηνης ωρχησατο, οι τε αλλοι
των επιφανων οι δια γηρας η νοσον ουδεν ιδιαι ποιησαι δυνηθεντες ηιδον κατα
χορους ισταμενοι. επετελει δε ταυτας τας εκθεσμους θεας επι τε τωι γενειωι πρωτον
ψιλωθεντι και επι τωι της μητρος φονωι· απολελοιπει γαρ αυτον ουδε το φονικον τε
και απηνες, καιτοι γε παιζειν δοκουντα· αλλ' ην μεν καθαπαξ τοις αγαθοις τε και
πεπαιδευμενοις εγκοτος. το δε πλειστον και κρατιστον επι παραλογοις αιτιαις
απανηλωκει της βουλης μερος, τους μεν οτι ευγενεις, τους δε οτι περιουσιας
εχοντας, τους δε οτι σωφρονες ησαν μισων τε και κολαζων. Μουσωνιον τε και
Κορνουτον μικρου μεν εδεησεν αποκτειναι, της δε Ῥωμης εξηλασεν, αλλο μεν ουδεν
επικαλων, οτι δε σοφοι και αριστοι βιον εγενεσθην. συγγενων τε φονοις εκαστης, ως
ειπειν, εμιαινετο της ημερας. τον τε γαρ Βρεττανικον αδελφον οι ειναι δοκουντα
πρωτα μεν εις την ωραν ασελγως υβρισεν, επειτα δε παρα δειπνον δηλητηριωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

φαρμακωι διεφθειρεν, ως δεινον μη μονον ορασθαι, αλλα και ακουεσθαι· πελιδνος
γαρ ολος εγενετο, και οι οφθαλμοι αυτου ανεωιγμενοι και τους εφορους προς
τιμωριαν καλουντες. και την εαυτου γαμετην Ὀκταβιαν την του Κλαυδιου
θυγατερα, δι' ην εις την αρχην ουχ ηκιστα παρεληλυθει, πρωτον μεν απεπεμψατο,
επειτα και απεκτεινεν. και εν νυκτι εκωμαζε κατα πασαν πολιν, υβριζων τας
γυναικας και ασελγαινων ες τα μειρακια, αποδυων τε τους απαντωντας, παιων,
τιτρωσκων, φονευων. και εδοκει λανθανειν αλλοτριαις εσθησι χρωμενος, τας τε των
ελευθερων γυναικας εξ επηρειας αισχυνων και ταις παρθενοις ως και εταιρισιν μετα
των φιλων χρωμενος. η δε Ἀγριππινα ες τε τα συνεδρια εφοιτα ταις τε πρεσβειαις
εχρηματιζεν και επιστολας δημοις και αρχουσι και βασιλευσιν 1.184 επεστελλεν.
αλλα ταυτα μεν η Ἀγριππινα επραττεν, αχρις ου ο Νερων την Σαβινην ηγαγετο. τοτε
γαρ και την μητερα εφονευσεν. αιτιαν δε της ανοσιουργιας τησδε γεγενησθαι
Σαβιναν γυναικα γενους επιφανους· ης ερασθεις ο Νερων πρωτον μεν αυτην προς
βιαν του ανδρος Ποπλιου απηγαγεν· επειτα συν ταις παλλακισιν ταττειν ουκ
ανασχομενος, αλλα γαμετην ποιησασθαι διεγνωκως την μεν Ἀγριππιναν αφαιρειται
τιμην, Αυγουσταν δε την Σαβιναν αποδεικνυσιν, ως εκ τουτου ανοσιον τι και
μιαρωτατον εργον την μητερα αυτου μελετησαι. ωσπερ γαρ τον θειον αυτης τον
Κλαυδιον εις ερωτα φαρμακειαις εισηγαγεν, ουτω και τον εαυτου παιδα προς την
τοιαυτην δυσσεβειαν παρετρεψεν. αλλ' ομως και μετα τας τοιαυτας πραξεις
διαβληθεισαν οι προς της Σαβινης Ἀνικητωι τινι των σωματοφυλακων προς
διαφθοραν εξεδοτο. ου γενομενου εγνω τε εκεινη και ανεπηδησεν εκ της κλινης την
τε εσθητα περιερρηξατο και την γαστερα γυμνωσασα, "παιε"2 εφη "ταυτην, Ἀνικητε,
οτι Νερωνα ετεκεν."2 Και τας περιττας μιαριας προεγραψαμεν εκ της ιστοριας
∆ιωνος περι τε της μητροκτονιας και του Σπορου του ερωμενου και των λοιπων. 27.
Ὅτι δια το μισος το προς Νερωνα πολλοι τας φλεβας αποτεμνοντες διεφθειροντο.
28. (94). Ὅτι Ὄθων ο μετα Γαλβαν βασιλευσας, γενους ασημου και αφανους ων και
τον εμπροσθεν βιον εξιτηλος τις και τωι Νερωνι κατα το της εκδιαιτησεως
ομοιοτροπον οικειοτατος, εν γε μην τηι βασιλειαι τον συνηθη του βιου μετελθειν
τροπον ουχ ικανος γεγονεν, πολεμων αυτωι χαλεπων ευθυς εκραγεντων. 29. (97).
Ὅτι Βιτελλιος βασιλευσας τραχεως τε και λιαν 1.185 επαχθως ηγειτο, και παν αισχος
αναδεδεγμενος εν τε τοις αλλοις τοις κατα τον βιον και ουχ ηκιστα τωι γαστρος
ακρατως τε και ακορεστως εχειν. πολλακις γαρ ου μονον της ημερας, αλλα και της
νυκτος εσιτοποιειτο και παρα τας των δειπνων παρασκευας τα πολυτελη των
δημοσιων απετρωγετο. δεκα γαρ δη μυριαδας σταθμου αργυριου επι δισχιλιαις και φʹ
ες τα δειπνα δεδαπανηκεναι φασι, συνεχως μεν και απληστως εμφορουμενος,
συνεχως δε απαντα απερευγομενος τε και εξεμων. ωι δη και μονωι διεγενετο, επει οι
γε συσσιτοι αυτου και πανυ κακως ειχον. Βεβιος γουν Κρισπος δια νοσον χρονου
τινος απολειφθεις του συσσιτιου μαλα στωμυλως εφη· "ει μη ενενοσηκειν,
απωλομην αν."2 ες τοδε το δειπνον του Βιτελλιου επισημον γεγονος
διαμνημονευεται· καθ' ο φασι διχα της λοιπης πολυτελειας δισχιλιους μεν ιχθυς,
επτακισχιλιους δε ορνεις επι την θοινην παρενεχθηναι. επηινει δε και τα Νερωνος
και τον νεκρον του Νερωνος ες κοιλον τινα και αφανη ταφον κατακειμενον
απεσεμνυνεν. 30. (99). Ὅτι Βεσπασιανος ουτως ην ηπιος και προσηνης, ως μηδε τας
εις αυτον τε και την βασιλειαν γινομενας αμαρτιας περα τιμωρεισθαι φυγης. τας τε
γαρ απεχθειας και τα προσκρουματα της διανοιας ταχεως απεσειετο και σκωμματα
ρητορων, υφ' ων ηφιετο, και δημων ες αυτον απορριπτουμενα κουφως τε και
γαληνως εφερεν· ες τε τας εντευξεις κοινος και δημοτικος ων απεσκηνου μεν ως τα
πολλα των βασιλεων. 1.186 31. (102). Ὅτι Τιτος Ουεσπασιανου υιος ανηρ ην παν
αρετης συνειληφως γενος, ως προς απαντων ερως τε και τρυφη του θνητου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

προσαγορευθηναι γενους. ευγλωττοτατος τε γαρ και πολεμικωτατος και
μετριωτατος ην και τηι μεν Λατινων επιχωριωι γλωττηι προς τας των κοινων εχρητο
διοικησεις, ποιηματα δε και τραγωιδιας Ἑλλαδι φωνηι διεπονειτο. 32. (103). Ὅτι επει
ηιρηκει τα Ἱεροσολυμα ο Τιτος, Συρια τε πασα και Αιγυπτος και οσα τηι Παλαιστινηι
προσοικα γενη εστεφανουν τον ανδρα, νικητην αποκαλουντες. ο δε διωθειτο τους
στεφανους, ουκ αυτος λεγων ειργασθαι ταυτα, θεωι δε φηναντι οργην επιδεδωκεναι
τας εαυτου χειρας. ουτως ην μετριος και σωφροσυνης μεστος. 33. (106). Ὅτι
∆ομετιανος ο βασιλευς Ῥωμαιων, αδελφος Τιτου νεωτερος, Νερωνι και Καλλιγουλαι
και Τιβεριωι, τοις αισχιστα και φαυλοτατα προστασι της ηγεμονιας, ηπερ τωι πατρι
και τωι αδελφωι προσεοικως τον τροπον. μετριοις γαρ δη της αρχης προοιμιοις
χρησαμενος ευθυς εις πλειονα τε και ατοπα της γνωμης εκπιπτει μειονεκτηματα,
πλεονεξιαν τε νοσων αμετρον και ασελγειαν θυμου τε ακρατης ων και απαραιτητος
εν ταις κολασεσιν φιλαπεχθημων τε και φιλαργυρος ει και τις ετερος. ταχεως γουν
το προς απαντων μισος εφειλκυσατο, ως το τε του αδελφου και του πατρος
αποσβεσαι κλεος. σφαγαις τε γαρ των επισημων της βουλης εκαστης ημερας εμιαινε
την πολιν τας τε ισας τοις κρειττοσι μεταδιωκων τιμας ουχ υπεμενεν ετερων αυτωι
γινεσθαι κατα το Καπιτωλιον ανδριαντων στασιν *** εκ χρυσου τε και αργυρου
πεποιημενων. απειχετο δε ουδε του των συγγενων φονου, αλλ' επι παντας τους αφ'
αιματος την ανοσιαν ηγαγεν δεξιαν, ουτε θεους ομογνιους ουτε δικην αιδουμενος,
αλλ' ομου τα τε θεια περιφρονων και τα ανθρωπινα. 1.187 34. (111). Ὅτι Τραιανος
τοις Χριστιανοις ανακωχην τινα της τιμωριας παρεσχεν. οι γαρ κατα καιρον υπο των
Ῥωμαιων τας αρχας ωνουμενοι προς θεραπειαν των τοτε βασιλεων διαφορους
επηγον τοις Χριστιανοις κολασεις. οθεν και Τιβεριανος ηγεμονευων του πρωτου
Παλαιστινων εθνους ανηγαγεν αυτωι λεγων, ως ουκ επαρκει λοιπον τους
Χριστιανους φονευειν, εκεινων αυτοματως επεισαγοντων εαυτους τηι κολασει.
εντευθεν ο Τραιανος πασιν αμα τοις υπ' αυτον απηγορευσε του τιμωρεισθαι τουτους.
35. (113). Ὅτι Ἀδριανος ην ηδυς μεν εντυχειν, και επηνθει τις αυτωι χαρις, τηι τε
Λατινων και Ἑλληνων αριστα γλωττηι χρωμενος· ου μην επι πραοτητι τροπων αγαν
εθαυμαζετο, περι τε την των δημοσιων χρηματων εσπουδακως αθροισιν. 36. (115).
Ὅτι Ἀντωνινος ο βασιλευς αριστος ην και μαλιστα Νουμαι κατα το της ηγεμονιας
ομοιοτροπον αξιος παραβαλλεσθαι, καθαπερ δη Ῥωμυλωι Τραιανος ενομισθη
παραπλησιος. τον τε γαρ ιδιωτην ο Ἀντωνινος αριστα και εντιμοτατα διετελεσε βιον
και κατα την ηγεμονιαν αμεινων εδοξεν ειναι και σωφρονεστερος, ουδενι τραχυς
ουδε φορτικος, αλλα προς απαντας χρηστος τε και ηπιος ων. εν γε μην τοις
πολεμικοις την απο του δικαιου μαλλον η του κερδαλεου δοξαν θηρωμενος
φυλαττειν σωους ηπερ εις μεγεθος εκφερειν τους της αρχης εγινωσκεν ανδρας· ως
ενι μαλιστα πλειστην του δικαιου ποιουμενος επιμελειαν, ταις των δημοσιων
εφιστας διοικησεσιν, τους μεν αγαθους των ηγεμονων ταις παρ' αυτου τιμαις
αμειβομενος, τους γε μην φαυλους διχα τινος τραχυ 1.188 τητος των κοινων
απελαυνων πραγματων. Ουκουν υπο των οικειων μονων, αλλ' ηδη και προς των
αλλοφυλων εθαυμαζετο, ως των προσοικων τινας βαρβαρων τα οπλα
κατατιθεμενους επιτρεποντας τε τωι βασιλει τας δικας διαλυεσθαι ταις εκεινου
ψηφοις. αυτος δε παρα τον ιδιωτην βιον πολυ τι πληθος χρηματων κεκτημενος
επειδη παρηλθεν εις την ηγεμονιαν, την μεν εαυτου περιουσιαν εις τε των
στρατιωτων και των φιλων απαναλωσε δωρεας, των δε δημοσιων θησαυρων πληθος
παντοδαπων απελειπε χρηματων· την τε του Ευσεβους επικλησιν πρωτος απαντων
των αυτοκρατορων εκ της του ηθους απλοτητος απηνεγκατο. 37. (116). Ὅτι Μαρκος
ανηρ ον εκπληττεσθαι σιωπηι μαλλον η επαινειν ραιδιον, ουδενος λογου ταις του
ανδρος αρεταις εξισουμενου. εκ πρωτης γαρ ηδη της ηλικιας ευσταθη τε και ησυχιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

βιον υποστησαμενος ουτε κατα δεος ουτε καθ' ηδονην τραπεις το προσωπον ωφθη
πωποτε. επηινει δε των φιλοσοφων τους απο της Στοας και ην αρα εκεινων μιμητης
ου μονον κατα την των διαιτηματων επιτηδευσιν, αλλα και κατα την των
μαθηματων συλληψιν. ουτω γουν εκ νεας κομιδηι της ηλικιας εξελαμπεν, ως
πολλακις τον Ἀδριανον επι τουτον εθελησαι τον της βασιλειας αγαγειν κληρον. επει
δε εφθασε τον Ευσεβη προτερον κατα νομον παιδα ποιησαμενος, εκεινωι μεν την
εαυτου διαδοχην εφυλαξεν, τουτον δε συνοικειν εγνω δια της επιγαμιας τωι Ευσεβει,
ως αν κατα την του γενους διαδοχην ες την ηγεμονιαν παρελθοι. τον τε γουν
ιδιωτην βιον εν ισηγοριαι τοις πολλοις Ῥωμαιοις εβιω, ουδεν τηι εσποιησει του
βασιλειου γενους αλλοιωθεις. και επει παρηλθεν εις την ηγεμονιαν, κατα μοναρχιαν
εξηγουμενος και την ακραν δυναστειαν καρπουμενος προς ουδεμιαν αλαζονειαν
υπηχθη 1.189 πωποτε, αλλ' ην ελευθερος μεν και δαψιλης εν τοις ευεργετημασιν,
αγαθος τε και μετριος εν ταις των εθνων διοικησεσιν. 38. (120). Ὅτι ο Κομοδος υπο
τινος τυχης ελαυνομενος ες τοσουτον μανιας και παροινιας προυχωρησεν, ως την
ιδιαν προσηγοριαν παραιτησασθαι Ἡρακλεα τε και ∆ιος υιον ονομαζεσθαι· τους τε
μηνας αφ' εαυτου φερειν την προσηγοριαν προσεταξεν ουτως· Ἀμαζονιος, Κομοδος,
Αυγουστος, Ἡρακλειος, Ῥωμαιος,Ὑπεραιρων, Ἀνικητος, Ευσεβης, Ευτυχης, Λουκιος,
Αιλιος, Αυρηλιος. αποδυσαμενος τε το Ῥωμαιων σχημα λεοντην υπεστρωννυτο και
ροπαλον επεφερετο· ουτω τε θηριοις και ανθρωποις δημοσιαι εμονομαχει, ευστοχως
τε κατα το αληθες ακοντιζων και παρα παντων, ως ειπειν, θαυμαζομενος. επειδαν δε
εις πολλην μιαιφονιαν ετραπη, παντας αφειδως τους αθλιους και λελωβημενους
ανδρας εις το θεατρον συναγαγων δρακοντοειδη τε τινα περιθεις εκ των γονατων
υφασματα ως γιγαντας τωι ροπαλωι κατειργασατο. καθευδων δε εν τοις
μονομαχειοις, εκειθεν ες τας πανηγυρεις και εορτας προς της συγκλητου βουλης
υπαντωμενος εκ παντων μεν κακως διεβαλλετο, ωστε και την Μαρκιαν, ην ειχε των
παλλακων τιμιωτατην, καταγνωναι αυτου και απαγορευσαι τοις πραττομενοις.
πολλοι δε και αλλοι ικετευον αυτον μηδεν αναξιον της βασιλειας ποιειν. 39. (123).
Ὅτι Ἰουλιανος ο υπατος ο ωνησαμενος την βασιλειαν επει παρηλθεν εις την αρχην,
ευθεως τρυφαις και κραιπαλαις εσχολαζε, τηι μεν των δημοσιων επιμελειαι ραιθυμως
προσφερομενος, εις δε το αβροδιαιτον επιδιδους εαυτον. ευρισκετο δε και τους
στρατιωτας ψευσαμενος· ουτε γαρ οικοθεν ην αυτωι τοσαυτα χρηματα, και οι
δημοσιοι θησαυροι εκεκενωντο υπο Κομοδου. εκ ταυτης της αιτιας οι τε στρατιωται
ηγανακτουν, και ο δημος εν τοις θεατροις εν καταφρονησει αυτον εποιει. 1.190 40.
(125). Ουτος ο Σεβηρος το μεν γενος Λιβυς, ες δε πραγματων διοικησιν γενναιος αμα
και θυμοειδης, σκληρωι τε βιωι και τραχει ενειθισμενος, πονοις τε ανεχων* ραιστα,
νοησαι τε ταχυς και το νοηθεν επιτελεσαι οξυς. 41. (129). Ὅτι Σεβηρος μετα το
εισελθειν εις τα βασιλεια των Ἀλβινου φιλων επι της συγκλητου κατηγορει
γραμματα τε αυτων και ελεγχους προσεφερεν· αλλας τε αλλοις επιφερων αιτιας
παντας τους εξεχοντας τοτε της συγκλητου και των κατα εθνη πλουτωι [τε] η γενει
υπερεχοντας διεφθειρε. πανυ δε ην αυτωι και το φιλοχρυσον, ως υπερβαλλειν τα
πλεονεκτηματα της ανδρειας. 42. (132). Ὅτι επι Ἀντωνινου του υιου Σεβηρου προς
τοις αλλοις κακοις και ταις μιαιφονιαις και οι στρατιωται του βιαζεσθαι τε και
αρπαζειν λαβοντες εξουσιαν ουκετι κατ' ουδεν διεκρινοντο. τοιαυτα δε πραττων υπο
τε των εργων ελαυνομενος και προς την εν τηι πολει διατριβην απεχθως εχων
απεδημει της Ῥωμης, ως δη και τα στρατοπεδα διοικησων και τα εθνη εποψομενος.
επει δε τον Ἴστρον κατελαβεν, και τους εκεισε Γερμανους εφιλοποιησατο, ως και
συμμαχους παρ' αυτων λαβειν και του σωματος φρουρους και ταις φορεσιαις αυτων
χρησθαι. ουτω τε και υπο των βαρβαρων και υπο των στρατιωτων ηγαπατο, κοινος
ων προς απαντας, ως συστρατιωτης μαλλον η βασιλευς παρ' αυτων λεγομενος ***.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

επει δε και εις την Μακεδονιαν αφικετο, ευθεως τε Ἀλεξανδρον εαυτον ωνομασεν·
εκειθεν τε εις Περγαμον παρεγενετο και επι τον Ἀχιλλεως ταφον· και στεφανοις
κοσμησας και ανθεσι 1.191 τον Ἀχιλλεα εμιμειτο. και δια της Ἀσιας και των αλλων
εθνων εις Ἀντιοχειαν αφικετο και διατριψας χρονον τινα επι την Ἀλεξανδρειαν
εστελλετο, προφασιν ποιουμενος ποθειν την Ἀλεξανδρου πολιν. ως δε εισηλασεν εν
αυτηι συν παντι τωι στρατωι, υπεδεχθη παρα των Ἀλεξανδρεων ως ουπω τις βασιλεων
προτερον. και ελθων εις το Ἀλεξανδρου μνημα την τε χλαμυδα, ην εφορει, και τον
δακτυλιον και την ζωνην και ει τι πολυτελες περιελομενος επεθηκε τηι εκεινου
σορωι. ο δε δημος ορων υπερεχαιρεν παννυχιζων τε και εορταζων, ουκ ειδως την
τουτου λανθανουσαν γνωμην. εγνω γαρ εν τηι Ῥωμηι, ως οτι πολλα εις αυτον τε και
την μητερα απεσκωψαν. οργιλος τε ων φυσει ο Ἀντωνινος ως ειδε πασαν την πολιν
πληθους μεγιστου πεπληρωμενην, δια προγραμματος την νεολαιαν εις τι πεδιον
κελευει συνελθειν, φησας εις την Ἀλεξανδρου τιμην φαλαγγα βουλεσθαι
συστησασθαι. ταυταις αυτου ταις υποσχεσεσι πεισθεντες οι νεοι συνηλθον αμα
γονευσι και αδελφοις συνηδομενοις αυτων ταις ελπισιν. ο δε Ἀντωνινος ως ειδεν
αυτους εστωτας στιχηδον, αυτος μεν υπεξηλθε μεθ' ης ειχε φρουρας, τους δε
στρατιωτας επαφηκεν και πασαν την εν μεσωι νεολαιαν συνεκοψεν. ουκ ολιγοι δε
και των στρατιωτων απωλοντο. τοσουτος δε εγενετο φονος, ως και παντα τον
Νειλον υπο του αιματος φοινιχθηναι. τοιαυτα τινα εργασαμενος παλιν εις
Ἀντιοχειαν αφικετο. και μετα το ψευσασθαι τον γαμον του Παρθυαιου διετριβεν εν
τηι Μεσοποταμιαι, ηνιοχειαις και θηριων σχολαζων σφαγαις, δυο τους στρατοπεδων
επαρχους εχων αμα, Ἀδυεντιον και Μακρινον· ο μεν γαρ στρατιωτικος, ο δε λογικος.
διο και πολλακις απεσκωπτε τον Μακρινον, ως διαιτηι ελευθεριωι χρωμενον. 43.
(137). Ὅτι Ἀντωνινος ο νεος μετα το αναγορευθηναι βα 1.192 σιλεα εν Νικομηδειαι
ων εξεβακχευεν, ενδυμασι τε ξενοις χρωμενος και υπο τυμπανοις και αυλοις
προερχομενος· την γαρ Ῥωμαικην πασαν εσθητα εμυσαττετο. η δε Μαισα ταυτα
ορωσα πανυ ησχαλλε πειθειν τε επειρατο μεταμφιασασθαι την Ῥωμαικην στολην
μελλοντα εις την πολιν και εις την συγκλητον εσελευσεσθαι. ο δε καταφρονησας
των υπο της πρεσβυτιδος λεχθεντων, μηδε αλλωι τινι πεισθεις (ουδε γαρ προσιετο ει
μη τους ομοιοτροπους τε και κολακας αυτου των αμαρτηματων) δους τε τας
συνηθεις τωι δημωι νομας επι τηι της βασιλειας διαδοχηι φιλοτιμους τε επιτελεσας
θεας νεων τε μεγιστον κατασκευασας εκαστοτε προιων εκατομβας εθυε και περι τους
βωμους εχορευεν υπο παντοδαποις ηχοις οργανων. περιειστηκει δε πασα η
συγκλητος και το ιππικον ταγμα εν θεατρου σχηματι. ομως δε καιτοι χορευειν αει
και ιερουργειν δοκων πλειστους απεκτεινεν των ενδοξων, διαβληθεντας αυτωι ως
σκωπτοντας αυτου τον βιον. Ὁ αυτος νεων μεγιστον εν τωι προαστειωι κατασκευασας
τους τε θεους αυτους επι αρματι χρυσωι και λευκοις εξαζυγοις ιπποις αναβιβασας
αυτος τε ηνιοχει και παντες οι Ῥωμαιοι μετα παντοδαπης δαιδουχιας και ανθεων
προεπομπευον. ως δε εν τωι ναωι ιδρυθησαν, αναβας ο Ἀντωνινος επι πυργου
ερριπτει τοις οχλοις εκπωματα χρυσα και αργυρα εσθητας τε και οθονας παντοδαπας
ζωα τε παντα οσα ημερα πλην χοιρων· πολλοι δε και εν ταις αρπαγαις διεφθειροντο.
αυτος δ' εωρατο πολλακις ορχουμενος, ηνιοχων, προηιει τε υπογραφομενος τους
οφθαλμους και τας παρειας ερυθαινων, φυσει τε προσωπον ωραιον υβριζων βαφαις
ασχημοσιν. ορωσα δε ταυτα η Μαισα υποπτευουσα τε τους στρατιωτας απαρεσκεσθαι
πειθει αυτον θεσθαι υιον. 44. (138). Ὅτι η Μαμαια τον υιον αυτης Ἀλεξανδρον απηγε
1.193 μεν των αισχρων και απρεπων τοις βασιλευσιν εργων διδασκαλους τε πασης
παιδειας λαθρα μετεπεμπετο παλαιστραις τε και τοις ανδρων γυμνασιοις ***. εφ' οις
Ἀντωνινος ησχαλλε και μετεγινωσκε τους τε διδασκαλους απεσοβει. ες τοσουτον δε
εξωκειλεν, ως δη παντα τα απο της σκηνης και των δημοσιων θεατρων μεταγαγειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

επι τας μεγιστας αρχας και τοις μεν στρατοπεδοις επαρχον επιστησαι ορχηστην τινα
γεγονοτα· της τε των ιππεων υποστασεως προεστησεν ηνιοχον τοις τε δουλοις αυτου
και απελευθεροις τας των μεγιστων εθνων εξουσιας ενεχειριζεν. παντων δε ουτως
των παλαι δοκουντων σεμνων ες υβριν και παροινιαν εκβεβακχευμενων, οι τε αλλοι
παντες ανθρωποι και μαλιστα οι στρατιωται ηχθοντο. εμυσαττοντο δε αυτον
ορωντες το μεν προσωπον καλλωπιζομενον, περιδεραιοις δε χρυσοις και εσθησιν
απαλαις ανανδρως κοσμουμενον. επιρρεπεστερας τοινυν τας γνωμας προς τον
Ἀλεξανδρον ειχον. 45. (140). Ὅτι Ἀλεξανδρος ο Μαμαιας συν τηι μητρι αρξας υπ'
εκεινηι τα παντα διυκει, ητις πανταχοθεν εφρουρει την αρχην. δικαζειν τε ουν αυτον
επειθεν επι πλειστον, ως αν εν τουτοις ασχολουμενος μη εχοι καιρον εις το
επιτηδευειν τι των αμαρτηματων. υπηρχε δε αυτωι και φυσικον ηθος πραον και
ημερον εις τε το φιλανθρωπον πανυ επιρρεπες. ες τεσσαρεσκαιδεκατον ουν ελασας
ετος της βασιλειας αναιμωτι ηρξε, καιτοι τινων μεγισταις αιτιαις υποπεσοντων, ως
μετα την Μαρκου τελευτην την βασιλειαν θαυμαζειν Ἀλεξανδρου. ηιτιατο δε και την
μητερα και πανυ ησχαλλεν ορων αυτην ουσαν φιλοχρηματον και πολλα εξ
επηρειων θησαυριζουσαν. πολλα δε ηναγκαζετο υπ' αυτης πραττειν· ηρχε γαρ αυτου
υπερβαλλοντως η μητηρ. 1.194 46. (142). Ὅτι Μαξιμινος παραλαβων την αρχην
πολλην την μεταβολην εποιησατο, τραχυτατα και μετα πολλου φοβου τηι εξουσιαι
χρωμενος· εκ τε ημερου βασιλειας εις τυραννιδος ωμοτητα μεταγαγειν παντα
επειρατο. φυσει δε ην το ηθος ωσπερ και το γενος βαρβαρος, το τε φονικον πατριον
εχων. ευθεως ουν τους τε φιλους παντας, οι συνησαν τωι Ἀλεξανδρωι συνεδροι τε
υπο της συγκλητου επιλεχθεντες, απεσκευασατο, μονος ειναι βουλομενος εν τωι
στρατωι και μηδεν αυτωι παρειναι εκ συνειδησεως ευγενους. πλειστους δε αυτων και
απεκτεινεν επιβουλας υποπτευων. τον τε γαρ Μαγνον και τους συν αυτωι δια την
προς Γερμανους νομισθεισαν προδοσιαν ανειλεν· ειχετο γαρ της προς αυτους μαχης.
47. (144). Ὅτι και αποστασεις εγινοντο επι Μαξιμινου. ετι γαρ εις τραχυτητα μαλλον
και ωμοτητα ηκονησαν την του Μαξιμινου ψυχην και προτερον ουτω πεφυκυιαν. ην
δε και την οψιν φοβερωτατος και μεγιστος το σωμα. 48. (145). Ὅτι επι Μαξιμινου
πολλη τις ην περι τους υπηκοους απανθρωπια και φονοι πολλοι· ανεσεισθη γαρ
πασα η Ῥωμαιων πολιτεια συκοφανταις τε και δουλοις εκδοθεισα. εκαστης γουν
ημερας ην ιδειν τους χθες πλουσιους μεταιτουντας· τοσαυτη τις ην της τυραννιδος η
φιλοχρηματια. πολλοι δε και φυγαις και θανατοις εζημιουντο. και εφ' οσον μεν ουν
εις τους καθ' ενα ταυτα επραττετο, ου πανυ τι τοις δημοις εμελεν· τα γαρ των
ευδαιμονειν δοκουντων η πλουσιων πταισματα προς των οχλων ου μονον
αμελειται, αλλα τινας των κακοηθων και φαυλων εσθ' οτε και ευφραινει τωι φθονωι.
επει δε ο Μαξιμινος τους πλειστους των ενδοξων οικων εις πενιαν περιστησας ωιηθη
μετελθειν εις τα δημοσια, και ει τινα χρηματα ην πολιτικα και εις 1.195 ευθηνιας η
νομας των δημοτων ηθροισμενα, εις εαυτον μετηγαγε ναων τε αναθηματα και
αγαλματα πολεων και ει τι καλλωπισμα ην εχωνευετο (οπερ μαλιστα τους δημους
ελυπει πενθος τε δημοσιον ενεποιει, διχα μαχης οψις πολιορκιας, ως τινας των
δημοτων και ες χειρας ελθειν) εντευθεν μαλιστα αι ψυχαι των απαντων
απηρεσκοντο, οι τε στρατιωται ωνειδιζοντο, ως δη δι' αυτους ταυτα πραττοντος
Μαξιμινου. αιτιαι μεν ουν αυται εις μισος και αποστασιν απαντας παρωξυνον. 49.
(149). Ὅτι ∆εκιος ο Ῥωμαιων βασιλευς Φιλιππου διαδοχος βασιλικωι θεσπισματι τους
τα Χριστιανων δοξαζοντας εθανατου και τους ου θεους προσκυνειν ηναγκαζεν. 50.
(155). Ὅτι Αυρηλιανος ο βασιλευς τα πολεμια δεινως ην ησκημενος, ακαθεκτος δε
περι την γνωμην και πολυ προς ωμοτητα ρεπων. των τε κατα πολιν επισημων
θανατωι πολλους εζημιωσεν υπο Ζηνοβιας ελεγχθεντας, χαλεπος τις και φονικος
υπαρχων και μαλλον αναγκαιος στρατηγος ηπερ αιρετος βασιλευς, εν παντι δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

καιρωι δυσχερης και απροσιτος, ως μηδε του των οικειων αιματος διαμειναι καθαρος·
την γαρ του παιδος γαμετην και ανεγκλητον διεχρησατο. του δε των στρατιωτων
ταγματος και των εξιτηλων και διαλελυμενων ηθων ως επιπαν γενναιος
επανορθωτης ην. 51. (162). Ὅτι Καρινος ο του Καρου υιος βασιλευσας πραγμα μεν εις
κοινον οφελος φερον ουδεν ειργασατο, τρυφηι δε και εκδεδιηιτημενωι βιωι τα καθ'
εαυτον παραδους παραναλωμα της τρυφης εποιειτο φονους ουδεν ηδικηκοτων
ανθρωπων κατα τι προσκεκρουκεναι νομισθεντων αυτωι, βαρυνομενων δε παντων
επι τηι 1.196 πικραι τυραννιδι συναναμιχθεισηι νεοτητι, και παντα εκμελως και διχα
λογισμου πραττοντος. 52. (165). Ὅτι ∆ιοκλητιανος μνημηι και οργηι των περι την
αρχην νεωτερισθεντων περι την Αιγυπτον, ου μετριως ουδε ημερως τωι κρατειν
απεχρησατο, αλλα προγραφαις τε και φονοις των επισημων μιαινων επηλθε την
Αιγυπτον. οτε δη και τα περι χημιας αργυρου και χρυσου τοις παλαιοις αυτων
γεγραμμενα βιβλια διερευνησαμενος εκαυσε προς το μηκετι πλουτον Αιγυπτιοις εκ
της τοιαυτης περιγινεσθαι τεχνης μηδε χρηματων αυτους θαρρουντας περιουσιαι του
λοιπου Ῥωμαιοις ανταιρειν. ∆ιοκλητιανος μεν ποικιλος τις και πανουργος ην, τωι δε
λιαν συνετωι και οξει της γνωμης επεκαλυπτε πολλακις τα της οικειας φυσεως
ελαττωματα, πασαν σκληραν πραξιν ετεροις ανατιθεις. επιμελης δε ομως και ταχυς
εν ταις των πρακτεων επιβολαις και πολλα των της βασιλικης θεραπειας επι το
αυθαδεστερον παρα τα καθεστηκοτα Ῥωμαιοις πατρια μετεσκευασεν. 53. (166). Ὅτι
Ἑρκουλιος και διχα παντος προκαλυμματος αγριος τε ην και τυραννικος, το της
οικειας γνωμης τραχυ τωι καταπληκτικωι του προσωπου παραδηλων. τηι γουν εαυτου
φυσει πανταπασιν ενδιδους και τωι ∆ιοκλητιανωι προς απαν ατοπον τε και σκληρον
βουλευμα εκουσιος υπουργος καθιστατο. 54. (168). Ὅτι Κωνσταντιος ο απο Καισαρος
βασιλευσας μετα την διακληρωσιν αποχρην ηγουμενος την τε του Αυγουστου και
αυτοκρατορος επικλησιν της τε Ἰταλιας και Λιβυης εκουσιως απεστη τωι συναρχοντι,
το ευδαιμον ουκ εν μεγεθει αρχης αλλ' εν τωι ησυχωι τε και απραγμονι θεμενος. ανηρ
αριστος και δη 1.197 μοτικος διαφεροντως τον τροπον και τους μεν των ιδιωτων
οικους περιεπων τας δε των βασιλειων θησαυρων αυξησεις ου σφοδρα δια σπουδης
αγων. βελτιον γαρ οι ειναι εδοκει τας δημοσιας χορηγιας εν ταις των υπηκοων
περιουσιαις εχειν το βεβαιον, η υπο εν κλειθρον των απαντων κατακεκλεισθαι
πλουτον. ουτω δε αρα μετριος τις ην και λιτος ες τε τα αλλα και ες την καθ' ημεραν
του βιου διαιταν, ως μηδε κοιλον αργυρον ες πληθος κεκτησθαι μηδε ετερον τι προς
τρυφην βλεπον, αλλα παρα τας ιερας και δημοτελεις ευφροσυνας τωι των ιδιωτων
αργυρωι και στρωμναις κοσμειν τα βασιλεια, οθεν και Παυπερ ωνομαζετο. εποιει γαρ
δη πολλην την επ' αυτον των αρχομενων ευνοιαν ο τε οικειος τροπος προς το
βελτιστον και ωφελιμωτατον ησκημενος και ουχ ηκιστα η των εμπροσθεν
ηγησαμενων φυσις, ασμενως των Γαλατων (την τε υποπτον ∆ιοκλητιανου συνεσιν
και την Μαξιμιανου ωμοτητα εννοουντων) τους αυχενας υποκλιναντων τηι τουτου
πραοτητι. 55. (170). Ὅτι Κωνσταντινος, ως φησιν ουτος ο Ἰωαννης, της αδελφης τον
υιον Κομμοδης διαφθειρει δολωι και των φιλων πολλους και επιτηδειων. διο δη τα
πρωτα δοξας αριστος ειναι βασιλευς και τοις επαινετοις των αυτοκρατορων αξιος
παραβαλλεσθαι, μετ' ολιγον τοις ειρημενοις μειονεκτημασιν προς το χειρον της
δοξης μεταβεβληκεν, καιτοι της φυσεως αυτον και των, οσα παρα του δαιμονιου
φοιταν ανθρωποις ειωθεν, αριστον αναμφιβολως αποφαινοντων. ου γαρ ειπειν,
οποσαι της ψυχης τε και του σωματος διελαμπον αρεται τον ανδρα, την εκ των 1.198
πολεμικων εργων δοξαν μεταδιωκοντα και παρα τας μαχας τυχηι τε ομου δεξιωτατηι
και των στρατηγικων επιστημηι ου μειονι χρωμενον. ου γαρ εν τοις εμφυλιοις
πολεμοις μονοις περιην των εναντιων, αλλα και μετα τουτους Σκυθαις πολλακις
προσπολεμησας υποκυψαι τουτους ηναγκασεν ες τε σπονδων αιτησιν καταφυγειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

ων μεταδους και ουκ αποχρησαμενος τοις προτερημασι μεγιστας παρα τοις
βαρβαροις εθνεσι δικαιοσυνης τε και ισχυος μνημας απελειπεν. εχαιρε δε ανεκαθεν
ελευθεριοις μαθημασιν και εν επαινωι παιδειαν εποιειτο και λογους. δικαιον γε μην
εξ απαντων ερωτα θηρωμενος ετυγχανε της σπουδης τωι δεξιωι τε της φυσεως και
περι τας δωρεας δαψιλει. ως γαρ δη προς τινας των γνωριμων υπουλως τε και ουχ
υγιως εσχεν, ουτως αρα προς τους πολλους βεβαιος ωφθη και πιστοτατος, ουδενα
καιρον παρεις ουδε απολιπων τι φροντιδος, ως δυνατωτερους τε χρημασι και
λαμπροτερους ταις τυχαις αποφαινειν τους επιτηδειους. 56. (172). Ὅτι Κωνστας ο
παις του μεγαλου Κωνσταντινου χρονον τινα προυστη της ηγεμονιας ορθως. το δε
τελευταιον ατοπους νοσων επιθυμιας και φιλων ομιλιαις ουχ υγιαινουσαις
χρωμενος προς βαρυτατα κατηνεχθη μειονεκτηματα, δι' α δη φορτικος τοις των
εθνων εποικοις και ου προς θυμου τοις στρατιωταις ην. 57. (172). Ὅτι και εν τοις
οικοι διαιτημασιν ουκ επαινετος γεγονεν, εν δε δη τοις επι των στρατοπεδων
αριστος ως το πολυ και ευτυχεστατος τοις τε στρατιωτικοις τελεσιν εν παντι
φοβερος τωι βιωι, καιπερ ες ουδεμιαν πωποτε προαχθεις απηνη τε και σκληραν των
αμαρτανομενων κολασιν. Κωνσταντιος γε μην εναντιαν ταις ειρημεναις ειληχει
τυχην, αριστος μεν ων τα πολιτικα, ου δεξιωι δε παρα τας μαχας δαιμονι χρωμενος.
58. (173). Ὅτι Βετρανιων ο εν Ἰλλυριοις αναγορευθεις βασιλευς προς μακρον ηδη
γηρας εληλακως εμπειριας τε και τυχης ενεκα της εν τοις στρατηγικοις ανηρ
δεδοκιμασμενος και αρχαιος το ηθος τωι τε κοινωι και δημοτικωι των τροπων
προσαγομενος 1.199 το υπηκοον· πλην οσον παιδειας γε πανταπασιν αμαθως τε και
1.199 αμυητως εχων, ως μηδε τα πρωτα παρα τοις γραμματισταις εκμεμαθηκως
στοιχεια, αλλα και τουτων εν γηραι και μολις παρα τον καιρον της βασιλειας την
γνωσιν παρειληφως. 59. (175). Ὅτι Κωνσταντιος ο παις του μεγαλου Κωνσταντινου
μονος της Ῥωμαιων αρχης απασης καταστας βαρυς ην τοις μη βουλομενοις τα
Ἀρειου φρονειν, ποικιλαις τε τιμωριαις αικιζων ανδρας τε και γυναικας. και ξεναι
παρα τας Ἑλληνων κολασεις υπο των χριστιανιζειν λεγοντων εγινοντο. 60. (175).
Ὅτι Κωνσταντιος ανηρ ην ηπιος τε και γαληνος τον τροπον και τοις φιλοις τε και
οικειοις ες τα μαλιστα πιστος· απο τε της του ηθους πραοτητος και ταις οικειαις των
γυναικων περα του μετριου κεχαρισμενος. 61. (179). Ὅτι Ἰουλιανος ο μισοθεος και
μισοχριστος διανυκτερευων λογους συνεγραφεν και τουτους επι της συγκλητου
βουλης επεδεικνυτο. ετιμα δε και τους περι παιδειαν ασχολουμενους, μαλιστα τους
φιλοσοφιαν επαγγελλομενους. ταυτα αυτου ασκουντος οι των επαρχιων αρχοντες
λαμβανειν τα των Χριστιανων βουλομενοι πολλους τιμωριαις υπεβαλλον. και ο μεν
Ἰουλιανος κατ' αρχας τοις προσιουσιν ηπιος ων ουχ ομοιως τοτε διεγινετο, αλλα
πολλα των πραττομενων υπο των ελληνιζειν δοκουντων παρεωρα. και ποτε
Χριστιανους εκωλυσεν Ἑλληνικης παιδειας μεταλαμβανειν και προς την βασιλικην
δορυφοριαν στρατευεσθαι. εν οις ην Ἰοβιανος τε και Βαλεντινιανος και Ουαλης, οι
μετ' αυτον βασιλευσαντες. επει δε ειχε της επι Περσας οδου, δια τε της Ἀσιας επι
Συριαν και την Ἀντιοχου διελθων πολιν πλειστα παρα των Χριστιανων επορισατο
χρηματα· και μικρου δειν κατα του δημου διεγερθεις ως εις αυτον αποσκωψαντος
υπο Σαλουστιου του των πραιτωριων επαρχου παρεκληθη. 62. (180). Ὅτι φησιν ο
Ἰωαννης ουτοσι περι του παραβατου Ἰουλιανου, ως μονος το Ῥωμαικον καλως
διυκησεν ανωρθωσε τε 1.200 αυτο, ει μη εις εναντιωσιν τα εκ του δαιμονιου
κατεστη· πασης γαρ παιδειας τα τε Ῥωμαιων, ουχ ηκιστα δε και Ἑλληνιδα γλωτταν
ες ακρον συνειληφει, οξυς μεν ων συνιδειν το πρακτεον, ετοιμοτερος δε τουτο
εξαγγειλαι τε και ερμηνευσαι, μνημην τε απαντων βεβαιαν εχων, σοφος μεν τα
ουρανια, εμφρων δε τα ανθρωπινα. προς δε τους φιλους μεγαλοφρων τε και
ελευθεριος πλην οσον ουκ εξητασμενος ουδε ακριβης ην εν ταις τουτων κτησεσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

τον αρμοζοντα τοιωιδε βασιλει τροπον. εγενοντο γουν τινες οι μωμον τηι του ανδρος
δοξηι τοις εαυτων ανεθεσαν μειονεκτημασιν, πολλα των αλλοτριων λαμβανοντες
προφασει της Ἑλληνικης δοκησεως, ου μονον αγνοουντος του βασιλεως, αλλα και
κωλυοντος. τοις γε μην των εθνων εποικοις τα των δασμων καθ' οσον ηδυνατο
καθηιρει μετρα και το δημοτικον και κοινον του ηθους προς απαντας ομοιως τους
υπηκοους εξεφερεν, χρηματων μεν αθροισεως ολιγα πεφροντικως, δοξης τε
επιθυμητικως τε και ακορεστως εχων, ως πολλακις και το μετρον υπερβαινειν ταις
εγχειρησεσιν. εβεβλαπτο δε μονον περι την του σωτηρος Χριστου δοξαν εναντιως
εχων και ενισταμενος τοις τα Χριστιανων μετιουσι δογματα, ου μην ωστε ωμον η
φονικον εργασασθαι πωποτε. συνελοντι δε ειπειν Μαρκωι Ἀντωνινωι προσομοιος ην,
ον δη και ζηλουν ως επιπαν εσπουδαζεν. 63. (181). Ὅτι Ἰοβιανος ο βασιλευς
Ῥωμαιων ο μετα Ἰουλινον αρξας τηι του πατρος μαλλον ηπερ τηι οικειαι δοξηι τοις
περι το στρατοπεδον εγνωστο. ος ηνικα Ἰουλιανος αιρεσιν τοις στρατευομενοις
ετιθει, θυειν η αποστρατευεσθαι, μαλλον την ζωνην αποθεσθαι εβουλετο. ελθων δε
εις Νισιβιν πολιν πολυανθρωπον και ευδαιμονα δυο μονων ημερων ενδιατριψας
αυτηι οσαπερ ειχε χρηματα κατηναλωσεν, τοις εν αυτηι κατοικουσιν μηδενος
μεταδους η λογου φιλανθρωπου η πραξεως αγαθης· νυκτος τε 1.201 υπεχωρησε
χαιρειν αυτηι πολλα φρασας, ωσπερ εχθρωι και νεκρωι σωματι μηδε δακρυον
επισταλαξας, δι' ην αυτος τε εσωθη και τους υπολειφθεντας εκ των του πολεμου
κινδυνων διεσωσεν· ανθρωπος ου δι' αρετην οικειαν, αλλα δια την του πατρος
δοξαν ες τοσουτον τυχης προελθων. ην μεν γαρ ουδε πανταπασιν ασθενης το σωμα
ουτε πολεμικοις εργοις αγυμναστος· αμελετητος δε ων και αγευστος παιδευσεως και
ην ειχε φυσιν δια ραιθυμιαν ημαυρου και ηφανιζεν. διοπερ και την Νισιβηνων πολιν
φευγων, ως ειπειν, ᾤχετο, απολαυσαι σπουδαζων τωι συμβαντι αυτωι παρ' ελπιδα
αξιωματι και γινεσθαι των Ῥωμαικων εθνων εντος εις επιδειξιν της τυχης· και
ηλαυνεν επι Συριαν μετα του στρατου παντος. οι δε Ἀντιοχεις ουχ ηδεως διεκειντο
προς αυτον, αλλ' απεσκωπτον αυτον ωιδαις και παρωιδιαις και τοις καλουμενοις
φαμωσσοις, μαλιστα μεν δια την της Νισιβιος προδοσιαν, ουχ ηκιστα δε περι σφων
αυτων δεδιοτες, μη ποτε και αυτους προοιτο, αγαπησας και εν ολιγωι μερει της
Ῥωμαικης οικουμενης κρατειν· καθαπτομενοι και της γυναικος αυτου δια την του
ιερου καταστροφην. Ἀδριανος μεν γαρ ο βασιλευς εις αποθεωσιν και τιμην του
πατρος Τραιανου εκτισε μικρον τινα και χαριεστατον ναον, ον Ἰουλιανος ο
παραβατης βιβλιοθηκην κατεσκευασεν· ον συν τοις βιβλιοις Ἰοβιανος κατεκαυσεν.
και πολλα εις αυτον ειποντων Ἀντιοχεων, επραχθη αν ατοπα, ει μη Σαλουστιος
παραγενομενος επαυσε την στασιν και τον Ἰοβιανον μη βουλομενον παρωρμησεν
οδοιπορησαι, και ταυτα χειμωνος οντος, επι Κιλικιαν και Γαλατιαν. και Ἰοβιανος
μεν εν ∆αδαστανοις αφικετο την του Χριστου δοξαν ανακηρυττων. 64. (181). Ὅτι
Ἰοβιανος κατα την ηγεμονιαν κοινος τε και ελευθεριος εδοξεν ειναι. 65. (182). Ὅτι
Ουαλεντινιανος χριστιανος ων και τα του ομοουσιου φρονων ουδεν τους εναντιους
ηδικει. εγενετο δε και προς το νομοθετειν ετοιμοτατος, φροντιζων και της των
θησαυ 1.202 ρων δικαιας υποδοχης, προς δε ταις των αρχοντων αιρεσεσιν ακριβης
και τιμωριαις* των απειθουντων απαραιτητος, επι τε τοις πολεμοις αριστος. Ὁ δε
Ουαλης της Ἀρειου δοξης μεταποιουμενος μεγιστον εκινει κατα των Χριστιανων
διωγμον, ως πολλους μεν εν τοις δικαστηριοις αναιρεισθαι, πολλους δε και εξοριαις
υποβαλλεσθαι, και αυτους δε τους κατα την ερημον εμφωλευοντας των ιδιων
σηκων απελαυνεσθαι. καθ' ον χρονον της μεν εν Ῥωμηι εκκλησιας Λιβεριος
προειστηκει, της δε εν Ἀλεξανδρειαι Ἀθανασιος και της Κωνσταντινουπολεως
Ευδοξιος της Ἀρειου θρησκειας διδασκαλος. 66. (185). Ὅτι Γρατιανος ως επυθετο την
του Ουαλεντος του θειου τελευτην, αυτικα προς την εωαν Ῥωμην διεθει και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

καταγνους της του θειου Ουαλεντος περι τους Χριστιανους ωμοτητος τους μεν υπ'
εκεινου εξορισθεντας δια ταχεων ανεκαλειτο, ουσιας τε αυτοις αποδιδους και
θεραπευων τας βλαβας· πασι τε νομον παρειχεν αδεως και αδηριτως εν ταις ιδιαις
εκκλησιαις συναγεσθαι, μονους δε των ευκτηριων ειργεσθαι Ευνομιανους,
Φωτεινιανους, Μανιχαιους. 67. (188). Ὅτι οι επιτροποι Ἀρκαδιου και Ὀνωριου
Ῥουφινοκαι Στελιχων αμφω τα παντων συνηρπαζον, εν τωι πλουτωι το κρατος
τιθεμενοι. και ουδεις ειχεν ιδιον ουδεν ει μη Ῥουφινωι και Στελιχωνι εδοξεν· δικαι
τε απασαι προς τουτο εκρινοντο· και πολυς ην οχλος των περιθεοντων ει που τινι
χωριον καλλιστον 1.203 ην· και ο δεσποτης ευθυς συνηρπαζετο. εκατερος τε αυτων
την βασιλειαν περιεσκοπει. 68. (189). Ὅτι Ευτροπιος ο του Ἀρκαδιου προκοιτος
ουδεν των δεινων απελιμπανεν, τας μεν αρχας δημοσιαι πιπρασκων και τους της
δυναμεως συκοφαντων εξοριαις τε τους μεγιστανας υποβαλλων και πασαν υβριν
τοις της συγκλητου βουλης επαγων. αλλ' ουδε της των βαρβαρων απειχετο
συμμαχιας, ως αν αυτος ελπιζων εις την του βασιλεως μεταβαινειν αξιαν. και ποτε
και τους εν ταις εκκλησιαις πεφευγοτας συλλαμβανειν βουλομενος προυθηκεν,
επιτρεπων τουτους εκ των θυσιαστηριων αφελκεσθαι. και ο μεν νομος εγεγραπτο,
δικη τε ευθεως της ωμοτητος ηκολουθει. μετ' ου πολυ γαρ προσκρουσας τωι βασιλει
Ευτροπιος εν τοις προσφυξιν εγενετο και υπο το θυσιαστηριον εκειτο Ἰωαννου
επισκοπουντος του Χρυσοστομου· εκειθεν τε αφαιρεθεις νυκτος της κεφαλης
αποτεμνεται. ουτω μεν ουν Ευτροπιος δικας της αμαρταδος υποστας και εξ αυτου
του καταλογου των υπατων ημειφθη, μονου του συνυπατευσαντος Θεοδωρου
γεγραμμενου. 69. (191). Ὅτι Θεοδοσιος ο νεος δια την αγαν της ηλικιας νεοτητα ουδε
προς το φρονειν ουδε προς το πολεμειν ικανος ην· αλλα μονον υπογραφας τοις
βουλομενοις παρειχε, μαλιστα τοις περι την βασιλειαν ευνουχοις. εξ ων απαντες, ως
ειπειν, τας ουσιας ηρπαζοντο· οι μεν γαρ ετι ζωντες εκληρονομουντο, οι δε τας
γαμετας ετεροις παρεπεμπον και τεκνων εστερουντο βιαιως, αντιλεγειν τοις του
βασιλεως διαταγμασιν ου δυναμενοι. εν τουτοις μεν ουν τα Ῥωμαιων υπηρχε. 1.204
70. (192). Ὅτι Θεοδοσιος ο βασιλευς χαιρειν ειπων τοις παιγνιοις επι λογους
ελευθεριους μετεβαλε την γνωμην, Παυλινου τε και Πλακιτου συναναγινωσκοντων
αυτωι· οις και αρχας και εξουσιας εχαρισατο μεγαλας. 71. (193). Ὅτι Θεοδοσιος ο νεος
εν βασιλειαι τεχθεις ουδεν ειχεν υπερογκον, αλλ' ουτως γεγονε φρονιμος, ως τοις
εντυγχανουσι νομιζεσθαι πειραν πολλων ειληφεναι πραγματων· καρτερικος τε
ουτως, ως κρυος και καυμα γενναιως υπομενειν. το δε ανεξικακον και φιλανθρωπον
αυτου παντας ανθρωπους, ως ειπειν, υπερεβαλλεν. Ἰουλιανος μεν γαρ ο βασιλευς
καιτοι φιλοσοφειν επαγγελλομενος ουκ ηνεγκε την οργην κατα των Ἀντιοχεων
αινιξαμενων αυτον, αλλα βασανους προσηγαγε. Θεοδοσιος δε χαιρειν τοις
Ἀριστοτελους φρασας συλλογισμοις την δι' εργων ησκει φιλοσοφιαν, οργης τε
κρατων και λυπης και ηδονης φονων τε παντελως απεχομενος. και ποτε τινος των
εγγυς ερομενου αυτον δια τι τους αδικους μη θανατοι, εφη "Ειθε δυνατον ην και
τους τελευτησαντας επαναγαγειν εις την ζωην."2 ει γαρ τις και αξια κεφαλικης
τιμωριας πεπραχως απηγετο, η της φιλανθρωπιας ανακλησις τον εκεινου θανατον
προελαμβανεν. 72. (194). Ὅτι Θεοδοσιος την αρχην παρα Ἀρκαδιου του πατρος
διαδεξαμενος απολεμος ην και δειλιαι συνεζη και την ειρηνην χρημασι και ουχ
οπλοις εκτησατο. και υπο τοις ευνουχοις παντα επραττεν. και ες τοσουτον τα
πραγματα ατοπιας φερεσθαι οι ευνουχοι παρεσκευασαν, ως συνελοντι ειπειν
αποβουκολουντες τον Θεοδοσιον, ωσπερ τους παιδας αθυρμασιν, ουδεν ο τι και
αξιον μνημης διαπραξασθαι συνεχωρησαν, καιτοι αγαθης υπαρ 1.205 χοντα φυσεως·
αλλ' ες νʹ ενιαυτους συνελασαντα βαναυσοις τε τισι τεχναις και θηραις
προσκαρτερειν παρεπεισαν, ωστε αυτους τε και τον Χρυσαφιον εχειν το της
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλειας κρατος, ονπερ η Πουλχερια μετηλθε, του αδελφου τελευτησαντος. 73.
(215). Ὅτι ο βασιλευς Ἀναστασιος επι το χειρον τραπεις πασαν ομου την της
πολιτειας αριστοκρατιαν μετεστησεν, τας μεν αρχας απασας απεμπολων και τοις
αδικουσι συγχωρων και προς γε χρηματων ακορεστον επιθυμιαν τραπεις, ως κενας
εντευθεν γενεσθαι καταλογων τας επαρχιας, και προς το αηθες και ξενον
καταπεπληχθαι τους ανδρας. ουδε γαρ οπλοις τους επιοντας βαρβαρους ημυνετο,
αλλα χρημασι την ειρηνην εξωνουμενος διετελει. προς δε γε τουτοις και τας των
τελευτωντων ουσιας επολυπραγμονει, κοινην απασι δωρουμενος την πενιαν. ων
γαρ αυτος ελαμβανε τας ουσιας, τουτοις μετ' ολιγον διεδιδου τωι της ευσεβειας
τροπωι· και ων εγυμνου πολεων τους ενοικουντας, τας οικοδομας ανενεου, ως και
την ενεγκαμενην επιμελως κοσμησαι και τρισι περιβαλειν στεφανοις. 74. (216). Ὅτι
επι του Ἀναστασιου του βασιλεως δειναι ταις κατα Λιβυην πολεσιν επεσκηψαν
θλιψεις υπο των καλουμενων Μαζικων. εδεδοντο γαρ θυγατριδωι Μαρινου εις
ηγεμονιαν ανδρι νεωι και πολυ το κουφον κεκτημενωι· και μετ' εκεινον αυθις
Βασιανωι τωι παιδι. ο δε οις επραξε παντοιως τας του προ αυτου αρξαντος
υπερβαλομενος ασελγειας εδωκε Λιβυσιν αιρεισθαι τα προτερα, και ταυτα τοις μεν
πενιας, τοις δε θανατου μνημην καταλειψαντα. ουτως, ει δεοι ειπειν, οι τε αφ'
αιματος και απλως 1.206 την Μαρινου παρευτυχησαντες ευνοιαν τοις Λιβυων
διαφεροντως και Αιγυπτιων ενεφορηθησαν κτημασιν. 75. (219). Ὅτι ειχε φιλην ο
Φωκας Καλλινικην απο προισταμενων. ο αυτος Φωκας υπηρχεν αιμοποτης. τελος
της ιστοριας Ἰωαννου μοναχου. περι αρετης και κακιας. Περι αρετης και κακιας. εʹ.
εκ της ιστοριας ∆ιοδωρου Σικελιωτου. 1. (1, 58, 3). Ὅτι ο Σεσοωσις δοκει παντας τους
πωποτε γενομενους εν εξουσιαις υπερβεβηκεναι ταις τε πολεμικαις πραξεσιν και τωι
μεγεθει και τωι πληθει των τε αναθηματων και των εργων των κατεσκευασμενων
κατ' Αιγυπτον. 2. (1, 63, 1). Ὅτι μετα την τελευτην Ῥεμφιδος επτα βασιλεις εγενοντο
εν Αιγυπτωι αργοι παντελως και προς ανεσιν και τρυφην απαντα πραττοντες. διοπερ
ουδε πραξις αυτων αναγεγραπται. 3. (1, 64, 9). Ὅτι Μυκερινος ο την τριτην πυραμιδα
κατασκευασας μισησας την των προβασιλευσαντων ωμοτητα εζηλωσε βιον επιεικη
και προς τους αρχομενους ευεργετικος εγενετο. φασι δε αυτον ποιειν συνεχως αλλα
τε πλειω, δι' ων ην μαλιστα δυνατον εκκαλεισθαι την του πληθους προς αυτον
ευνοιαν. 4. (2, 21, 1). Ὅτι Νινυας ο της Σεμιραμιδος υιος παραλαβων την βασιλειαν
εν τοις βασιλειοις τον απαντα χρονον διετριβεν, υπ' ουδενος ορωμενος πλην των
παλλακιδων και των περι αυτον ευνουχων· εζηλου δε τρυφην και ραιθυμιαν και το
μηδεποτε κακοπαθειν μηδε μεριμναν, υπολαμβανων βασιλειας ευδαιμονος ειναι
1.207 τελος το πασαις ταις ηδοναις χρησθαι ανεπικαλυπτως. προς δε την ασφαλειαν
της αρχης και τον κατα των αρχομενων γινομενον φοβον κατ' ενιαυτον
μετεπεμπετο στρατιωτων αριθμον ωρισμενον και στρατηγον απο εθνους εκαστου·
και το μεν εκ παντων αθροισθεν στρατευμα εκτος της πολεως συνειχεν. ΖΗΤΕΙ ΕΝ
ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ∆ΙΟΙΚΗΣΕΩΣ. 5. (2, 22, 3). Ὅτι τον Μεμνονα τον Ἀσσυριων
στρατηγον τον πεμφθεντα εις την Τροιαν φασι την ηλικιαν ακμαζοντα διαφερειν
ανδρειαι τε και ψυχης λαμπροτητι. 6. (2, 23, 1). Ὅτι Σαρδαναπαλλος παντας τους προ
αυτου βασιλεις υπερηρε τρυφηι και ραιθυμιαι. χωρις γαρ του μηδε υφ' ενος των
εξωθεν ορασθαι βιον εζησε γυναικωδη. και διαιτωμενος μετα των παλλακιδων,
πορφυραν δε και τα μαλακωτατα των εριων ταλασιουργων στολην μεν γυναικειαν
ενεδεδυκει, το δε προσωπον και παν το σωμα ψιμυθιοις και τοις αλλοις τοις των
εταιρων επιτηδευμασιν απαλωτερον πασης γυναικος τρυφερας κατεσκευαστο.
επετηδευσε δε και την φωνην εχειν γυναικωδη και κατα τους ποτους ου μονον
βρωτων και ποτων των δυναμενων μαλιστα τας ηδονας παρεχεσθαι συνεχως
απολαυειν, αλλα και τας αφροδισιακας τερψεις μεταδιωκειν ανδρος αμα και
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυναικος· εδειτο* γαρ ταις επ' αμφοτερα συνουσιαις ανεδην, της εκ της πραξεως
αισχυνης ουδεν ολως φροντιζων. επι τοσουτον δε προηχθη τρυφης και της αισχιστης
ηδονης ακρασιας, ωστε επικηδειον εις αυτον ποιησαι και παραγγειλαι τοις διαδοχοις
της αρχης μετα την εαυτου τελευτην επι τον ταφον επιγραψαι το συγγραφεν μεν υπ'
εκεινου βαρβαρικως, μεθερμηνευθεν δε υστερον υπο τινος Ἕλληνος· ταυτ' εχω οσσ'
εφαγον τε και επιον και μετ' ερωτων. και τα εξης. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΟΙΣ ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΣΙ.
1.208 7. (3, 67, 3). Ὅτι Θαμυριν τον Λινου μαθητην φυσει διαφορωι κεχορηγημενον
εκπονησαι τα περι την μουσικην και κατα την εν τωι μελωιδειν υπεροχην φασκειν
εαυτον των Μουσων εμμελεστερον αιδειν. διο και τας θεας αυτωι χολωθεισας την τε
μουσικην αφελεσθαι και πηρωσαι, καθαπερ τον Ὅμηρον τουτοις προσμαρτυρειν
λεγοντα ενθα τε Μουσαι αντομεναι Θαμυριν τον Θρηικα παυσαν αοιδης, και ετι αι δε
χολωσαμεναι πηρον θεσαν, αυταρ αοιδην θεσπεσιην αφελοντο και εκλελαθον
κιθαριστυν. 8. (4, 12, 7). Ὅτι Ἡρακλης διαφεροντως εθαυμασθη· Ὅμαδοςμεν γαρ ο
κενταυρος εν Ἀρκαδιαι την Ευρυσθεως αδελφην Ἀλκηνονην* βιασαμενος ανηιρεθη,
εφ' ωι συνεβη θαυμασθηναι Ἡρακλεα· τον μεν γαρ εχθρον κατ' ιδιαν εμισησεν, την
δε υβριζομενην ελεων επιεικειαι διαφερειν υπελαμβανεν. 9. (4, 25, 2). Ὅτι Ὀρφευς
Οιαγρου ην υιος, Θραιξ δε το γενος, παιδειαι και μελωιδιαι και ποιησει πολυ προεχων.
επι τοσουτο δε προεβη δοξηι, ωστε δοκειν τηι μελωιδιαι θελγειν τα θηρια και τα
δενδρη. περι δε παιδειαν ασχοληθεις και τα περι της θεολογιας μυθολογουμενα
καλως εκμαθων απεδημησεν εις την Αιγυπτον κακει πολλα προσεπιμαθων μεγιστος
εγενετο των Ἑλληνων εν τε ταις τελεταις και θεολογιαις και ποιημασι και
μελωιδιαις. συνεστρατευσατο δε τοις Ἀργοναυταις. 10. (4, 44, 3). Ὅτι οι Φινειδαι
δεσμοις και μαστιξι παρα της μητρυας καθυποβληθεντες, και του Φινεως
τελευτησαντος και βουλομενων αυτων μετ' αικιας την μητρυαν αποκτειναι, πεισαι
της μεν τιμωριας αποστηναι, προς δε τον πατερα πεμψαντας εις την Σκυθιαν εκεινον
παρακαλεσαι των εις αυτους ανομηματων λαβειν κολασιν. ου γενηθεντος τον μεν
Σκυθην της θυγατρος 1.209 καταγνωναι θανατον, τους δε εκ της Κλεοπατρας υιους
απενεγκασθαι παρα τοις Θραιξι δοξαν επιεικειας. 11. (4, 46, 1). Ὅτι την Μηδειαν φασι
μαθειν παρα της μητρος και της αδελφης απασας τας των φαρμακων δυναμεις,
προαιρεσει δ' εναντιωτατηι χρησθαι· διατελειν γαρ τους καταπλεοντας των ξενων
εξαιρουμενην εκ των κινδυνων. και ποτε μεν παρα του πατρος αιτεισθαι δεησει και
χαριτι την των μελλοντων απολλυσθαι σωτηριαν, ποτε δ' αυτην της φυλακης
αφιεισαν προνοεισθαι της των ατυχουντων σωτηριας. υποπτευσαντα δε Αιητην τον
πατερα αυτης την εκ ταυτης επιβουλην εις την ελευθεραν αυτην αποθεσθαι
φυλακην· η δε διαδρασασα κατεφυγεν εις τι τεμενος. καθ' ον δη χρονον ταυτηι
περιτυχοντες οι Ἀργοναυται, Ἰασων εσχεν αυτην συνοικον και συμβιον. 12. (5, 7, 7).
Ὅτι Αιολον τον Ἱπποτου, προς ον μυθολογουσι τον Ὀδυσσεα κατα πλανην
αφικεσθαι, φασι γενεσθαι ευσεβη και δικαιον, ετι δε προς τους ξενους φιλανθρωπον.
και τοις υιοις αυτου υπηκουον οι Σικελιωται δια την του πατρος διαβεβοημενην
ευσεβειαν και δια την αυτων εκεινων επιεικειαν. παντες δε οι υιοι αυτου
μιμησαμενοι την του πατρος ευσεβειαν και δικαιοσυνην μεγαλης τιμης παρα παντων
ετυγχανον. 13. (5, 14, 1). Ὅτι οι εν Κυρνωι τηι νησωι τα προς αλληλους βιουσιν
επιεικως και δικαιως και εν ταις εν τωι βιωι κατα μερος οικονομιαις θαυμαστως
προτιμωσι το δικαιον πραττειν. 14. (5, 66, 6). Ὅτι δια την υπερβολην της ευνομιας
της επι του Κρονου αδικημα μεν μηδ' ολως υπο μηδενος συντελεσθηναι, παντας δε
τους υπο την ηγεμονιαν αυτου τεταγμενους μακαριον βιον εζηκεναι, πασης ηδονης
ανεμποδιστως απολαυοντας. 15. (5, 76, 4). Ὅτι παραδεδοται ο Μινως δικαιαν
προαιρεσιν και βιον επαινουμενον εζηλωκεναι. 16. (5, 79, 1). Ὅτι τον Ῥαδαμανθυν
φασι τας κρισεις παν 1.210 των δικαιοτατας πεποιησθαι και τοις λησταις και ασεβεσι
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τοις αλλοις κακουργοις απαραιτητον ενηνοχεναι τιμωριαν. κατακτησασθαι δε
και χωραν πολλην, παντων εκουσιως παραδιδοντων εαυτους δια την δικαιοσυνην.
17. (5, 79, 2). Ὅτι δια την υπερβολην της περι αυτον δικαιοσυνης μεμυθολογησθαι
δικαστην αυτον αποδεδειχθαι καθ' Ἅιδου και διακρινειν τους ευσεβεις και τους
πονηρους. τετευχεναι δε της αυτης τιμης και τον Μινω, βεβασιλευκοτα νομιμωτατα
δικαιοσυνης πεφροντικοτα. 18. (6, 6, 1). Ὅτι παραδεδονται Καστωρ και Πολυδευκης,
οι και ∆ιοσκουροι, πολυ των αλλων αρετηι διενεγκειν και συστρατευσαι τοις
Ἀργοναυταις επιφανεστατα· πολλοις δε δεομενοις επικουριας βεβοηθηκεναι.
καθολου δε επ' ανδρειαι και δικαιοσυνηι, προς δε τουτοις στρατηγιαι και ευσεβειαι
παρα πασι σχεδον ανθρωποις εσχον δοξαν, επιφανεις βοηθοι τοις παρα λογον
κινδυνευουσι γινομενοι. δια δε την υπερβολην της αρετης ∆ιος υιους νενομισθαι και
εξ ανθρωπων μετασταντας τιμων τυχειν αθανατων. 19. (6, 6, 2). Ὅτι Ἐπωπευς
βασιλευς Σικυωνος τους θεους εις μαχην προκαλουμενος τα τεμενη και τους βωμους
αυτων ελυμαινετο. 20. (6, 6, 3). Φασι τον Σισυφον πανουργιαι και φιλοτεχνιαι
διενεγκειν των αλλων και δια της ιεροσκοπιας απαντα ευρισκειν και προλεγειν τοις
ανθρωποις. 21. (6, 6, 4). Ὅτι ο Σαλμωνευς ασεβης και υπερηφανος ην και το θειον
διεσυρε, τας δε αυτου πραξεις υπερεχειν των του ∆ιος απεφαινετο· διο και
κατασκευαζων δια τινος μηχανης ψοφον εξαισιον και μιμουμενον τας βροντας
εβροντα και ουτε θυσιας ουτε πανηγυρεις ετελει. 22. (6, 6, 5). Ὅτι ο αυτος
Σαλμωνευς εσχεν θυγατερα Τυρω, 1.211 ητις δια την λευκοτητα και την του
σωματος μαλακοτητα ταυτης της προσηγοριας ετυχεν. 23. (6, 8, 1). Ὅτι Ἄδμητος επι
δικαιοσυνηι και ευσεβειαι διενεγκας προσφιλης θεοις εγενετο· επι τοσουτο δε δι'
αρετην τιμηθηναι, ωστε τον Ἀπολλωνα προσκοψαντα ∆ιι δοθηναι θητευειν παρα
τον Ἄδμητον. φασι δε και Ἄλκηστιν την Πελιου θυγατερα μονην της κατα τον
πατερα ασεβειας ου μετασχουσαν δοθηναι γυναικα δι' ευσεβειαν Ἀδμητωι. 24. (6, 8,
2). Ὅτι Μελαμπους ευσεβειαι διενεγκων φιλος εγενετο Ἀπολλωνος. 25. (7, 4, 1). Ὅτι
της Τροιας αλουσης Αινειας μετα τινων καταλαβομενος μερος της πολεως τους
επιοντας ημυνετο. των δε Ἑλληνων υποσπονδους τουτους αφεντων και
συγχωρησαντων εκαστωι λαβειν οσα δυναιτο των ιδιων, οι μεν αλλοι παντες
αργυρον η χρυσον η τινα της αλλης πολυτελειας ελαβον, Αινειας δε τον πατερα
γεγηρακοτα τελειως αραμενος επι τους ωμους εξηνεγκεν. εφ' ωι θαυμασθεις υπο των
Ἑλληνων ελαβεν εξουσιαν παλιν ο βουλοιτο των οικοθεν εκλεξασθαι. ανελομενου
δε αυτου τα ιερα τα πατρωια, πολυ μαλλον επαινεθηναι συνεβη την αρετην, καιπερ
υπο πολεμιων επισημασιας τυγχανουσαν. εφαινετο γαρ ο ανηρ εν τοις μεγιστοις
κινδυνοις πλειστην φροντιδα πεποιημενος της τε προς γονεις οσιοτητος και της
προς θεους ευσεβειας. διοπερ φασιν αυτωι συγχωρηθηναι μετα των υπολειφθεντων
Τρωων εκχωρησαι της Τρωαδος μετα πασης ασφαλειας και οπου βουλεται. 26. (7, 7,
1). Ὅτι Ῥωμυλος Σιλουιος παρ' ολον τον βιον υπερηφανος γενομενος ημιλλατο
προς τον θεον. βροντωντος γαρ αυτου κελευειν τους στρατιωτας ταις σπαθαις
τυπτειν τας ασπιδας 1.212 υφ' ενος συνθηματος και λεγειν, ως ο παρ' εαυτων
γινομενος ψοφος ειη μειζων. διο κεραυνωθηναι. 27. (7, 10, 1). Ὅτι εγενετο τυραννος
κατα την Κυμην την πολιν ονομα Μαλακος, ος ευδοκιμων παρα τοις πληθεσι και
τους δυνατωτατους αει διαβαλλων περιεποιησατο την δυναστειαν. και τους μεν
ευπορωτατους των πολιτων απεσφαζεν, τας δε ουσιας αναλαβων μισθοφορους
ετρεφεν και φοβερος ην τοις Κυμαιοις. 28. (7, 12, 1). Ὅτι τηλικουτον περι τον
Λυκουργον ην της αρετης το μεγεθος, ωστε παραγενηθεντος εις ∆ελφους αυτου την
Πυθιαν αποφθεγξασθαι επη ταδε. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΓΝΩΜΩΝ. 29. (7, 12, 8). Ὅτι οι
Λακεδαιμονιοι χρησαμενοι τοις του Λυκουργου νομοις εκ ταπεινων δυνατωτατοι
εγενοντο των Ἑλληνων, την δε ηγεμονιαν διεφυλαξαν επι ετη πλειω των υʹ. μετα δε
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτα εκ του κατ' ολιγον καταλυοντες εκαστον των νομιμων και προς τρυφην και
ραιθυμιαν αποκλινοντες ετι δε διαφθαρεντες νομισματι χρησθαι και πλουτους
αθροιζειν απεβαλον την ηγεμονιαν. 30. (8, 1, 1). Ὅτι των Ἠλειων πολυανδρουμενων
και νομιμως πολιτευομενων υφορασθαι τους Λακεδαιμονιους την τουτων αυξησιν,
συγκατασκευασαι τον κοινον βιον, ιν' ειρηνης απολαυοντες μηδεμιαν εχωσιν
εμπειριαν των κατα πολεμον εργων. και καθιερωσαν αυτους τωι θεωι,
συγχωρησαντων σχεδον απαντων των Ἑλληνων. και ουτε επι της Ξερξου στρατειας
συνεστρατευσαν, αλλα αφειθησαν δια το επιμελεισθαι της του θεου τιμης, ετι δε και
1.213 κατ' ιδιαν εν τοις των Ἑλληνων εμφυλιοις πολεμοις ουδεις αυτους
παρηνωχλει δια το παντας την χωραν και την πολιν σπευδειν ιεραν και ασυλον
φυλαττειν. υστερον δε πολλαις γενεαις και στρατευσαι τουτους και ιδιαι πολεμους
επανελεσθαι. 31. (8, 4, 1). Ὅτι τουτων εκτεθεντων, επειδη του χρονου προιοντος
ηνδρωθησαν, πολυ διεφερον των αλλων καλλει και ρωμηι. διο και πασι τοις
ποιμνιοις ασφαλειαν παρειχοντο, ραιδιως τους ληστευειν ειωθοτας αποκρουομενοι
και πολλους μεν αναιρουντες των επιθεμενων, ενιους δε και ζωντας
συλλαμβανοντες. χωρις δε της εν τουτωι φιλοτιμιας υπηρχον απασι τοις πλησιον
νομευσι προσφιλεις, ταις τε ομιλιαις συνοντες και τον εαυτων τροπον μετριον και
κοινον τοις δεομενοις αναδεικνυντες. διο και της παντων ασφαλειας εν τουτοις
κειμενης, οι πλειστοι τουτοις υπεταττοντο και το παραγγελλομενον εποιουν,
συντρεχοντες εις ους προσταξαιεν τοπους. 32. (8, 7, 1). Ὅτι Πολυχαρη Μεσσηνιον
πλουτωι και γενει διαφεροντα συνθεσθαι μεθων* κοινωνιαν προς Ευαιφνον
Σπαρτιατην. ον εις επιμελειαν και φυλακην παραλαβοντα τας τε αγελας και τους
νομεις επιχειρησαι μεν πλεονεκτειν, καταφανη δε γενεσθαι. πωλησαντα γαρ
εμποροις των τε βοων και των νομεων τινας επ' εξαγωγηι προσποιηθηναι την
απωλειαν αυτων υπο ληστων γεγονεναι βιαιως. τους δε εμπορους εις Σικελιαν
πλεοντας κομιζεσθαι παρα την Πελοποννησον. γενομενου δε χειμωνος
προσορμισθηναι τηι γηι, και τους νομεις νυκτος αποβαντας διαδραναι τηι των τοπων
εμπειριαι πιστευσαντας. παραγενηθεντων δε αυτων εις Μεσσηνην και τωι κυριωι
πασαν την αληθειαν ειποντων, τον Πολυχαρη τουτους μεν κρυψαι, τον δε κοινωνον
εκ της Σπαρτης μεταπεμψασθαι. διαβεβαιουμενου δε αυτου και λεγοντος των
νομεων τους μεν υπο ληστων αφηρπασθαι, τους δε τετελευτηκεναι, τον [δε]
Πολυχαρη προαγειν τους ανδρας. ους ιδοντα τον Ευαιφνον καταπλαγηναι και
φανερως ελεγχομενον τραπηναι προς 1.214 δεησιν και τας τε βους αποκαταστησειν
επαγγελεσθαι και πασαν προεσθαι φωνην εις το σωθηναι. τον δε Πολυχαρη
εντραπεντα την ξενιαν κρυψαι την πραξιν και τον υιον συναποστειλαι τωι Σπαρτιατηι
προς το τυχειν των δικαιων. Ευαιφνον δε και των επαγγελιων επιλαθεσθαι, τον δε
εις Σπαρτην συνεκπεμφθεντα νεανισκον ανελειν. ου συντελεσθεντος τον Πολυχαρη
ως επι τηλικουτοις ανομημασιν αγανακτειν και τον αιτιον εξαιτειν. τους δε
Λακεδαιμονιους τουτωι μη προσεχειν, τον δε υιον Ευαιφνου μετ' επιστολης εις
Μεσσηνην αποστειλαι δηλουντα διοτι "Πολυχαρης εις Σπαρτην κατηγορειτω περι
ων επαθεν επι τε των εφορων και των βασιλεων."2 τον δε Πολυχαρη τυχοντα των
ισων τον τε νεανισκον ανελειν και την πολιν ρυσιαζειν. 33. (8, 10, 1). Ὅτι Ἀρχιας ο
Κορινθιος εραστης ων Ἀκταιωνος το μεν πρωτον προσεπεμπε τινα τωι παιδι,
θαυμαστας επαγγελιας ποιουμενος. ου δυναμενος δ' αυτον αναλαβειν παρα την του
πατρος καλοκαγαθιαν και την αυτου του παιδος σωφροσυνην ηθροισε των συνηθων
τους πλειστους, ως βιασομενος τον εν χαριτι και δεησει μη υπακουοντα. τελος δε
μεθυσθεις μετα των συμπαρακληθεντων επι τοσουτον ανοιας προεπεσεν υπο του
παθους, ωστε εις την οικιαν εμπεσων του Μελισσου τον παιδα βιαιως απηγαγεν.
αντεχομενου δε του πατρος και των αλλων των κατα την οικιαν, παρ' αμφοτεροις
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοτιμιας βιαιοτερας γενομενης ελαθεν ο παις εν ταις χερσι των αντεχομενων
αφεις την ψυχην, ωστε το παραδοξον της πραξεως αναλογιζομενους ελεειν αμα την
του παθοντος συμφοραν και θαυμαζειν την της τυχης περιπετειαν· ωι γαρ ο παις της
αυτης εκεινης ετυχε προσηγοριας, τουτωι την ομοιαν του βιου καταστροφην εσχεν,
εκατερων υπο των 1.215 μαλιστα αν βοηθησοντων του ζην παραπλησιωι τροπωι
στερηθεντων. 34. (8, 11, 1). Ὅτι Ἀγαθοκλης επιστατης αιρεθεις της περι τον νεων της
Ἀθηνας οικοδομιας τους καλλιστους των τεμνομενων λιθων επιλεγομενος την μεν
δαπανην εκ της ιδιας ουσιας εποιειτο, τοις δε λιθοις καταχρησαμενος οικιαν
ωικοδομησε πολυτελη. εφ' οις φασιν επιφανηναι το δαιμονιον· κεραυνωθεντα γαρ
τον Ἀγαθοκλεα μετα της οικιας καταφλεχθηναι. οι δε γεωμοροι εκριναν την ουσιαν
αυτου δημοσιαν ειναι, καιπερ των κληρονομων δεικνυοντων μηδεν ειληφοτα των
ιερων η δημοσιων χρηματων. την δε οικιαν καθιερωσαντες αβατον τοις εισιουσιν
εποιησαν, ως ετι και νυν ονομαζεται Ἐμβρονταιον. 35. (8, 14). Ὅτι Πομπιλιος ο
Ῥωμαιων βασιλευς παντα τον του ζην χρονον εν ειρηνηι διετελεσεν. λεγουσι δε τινες
ακουστην γενομενον Πυθαγορου παρ' εκεινου λαβειν τα τε περι θεων νομοθετηματα
και πολλα διδαχθηναι, δι' ων επιφανης ανηρ εγενετο και βασιλευς ηιρεθη
μεταπεμπτος. 36. (8, 16). Ὅτι ∆ηιοκης ο Μηδων βασιλευς πολλων ανομηματων
γενομενων ησκει δικαιοσυνην και αλλας αρετας. 37. (8, 18, 1). Ὅτι οι Συβαριται
γαστριδουλοι εισι και τρυφηται. τοσουτος δε ην ζηλος παρ' αυτοις τρυφης, ωστε και
των εξωθεν εθνων μαλιστα ηγαπων Ἴωνας και Τυῤρηνους, οτι συνεβαινεν αυτους
τους μεν των Ἑλληνων, τους δε των βαρβαρων προεχειν τηι κατα το ζην πολυτελειαι.
38. (8, 19, 1). Ὅτι Μινδυριδης λεγεται περιουσιασαι τρυφηι παρα Συβαριταις· ουτος
γαρ, Κλεισθενους του Σικυωνιων τυραννου νικησαντος αρματι και κηρυξαντος
παραγενεσθαι τους προαιρουμενους γαμειν την αυτου θυγατερα, δοκουσαν καλλει
δια 1.216 φερειν, αναχθηναι [τινα] εκ Συβαρεως εν πεντηκοντορωι τους ερετας
εχοντα ιδιους οικετας· ων†ειται τους μεν αλιεις, τους δε ορνιθοθηρας.
παραγενομενον δε εις Σικυωνα ταις κατα την ουσιαν παρασκευαις ου μονον τους
αντιμνηστευοντας αλλα και τον τυραννον αυτον υπεραραι, καιπερ της πολεως αυτωι
πασης συμφιλοτιμουμενης. εν δε τωι μετα την αφιξιν δειπνωι προσιοντος τινος, οπως
κατακλιθηι προς αυτον, ειπειν, οτι κατα το κηρυγμα παρεστιν η μετα της γυναικος η
μονος κατακλιθησομενος. 39. (8, 22). Ὅτι Ἱππομενης ο των Ἀθηναιων αρχων, της
θυγατρος αυτου φθαρεισης υπο τινος, τιμωριαν ελαβεν παρ' αυτης ανηκεστον και
παρηλλαγμενην· μεθ' ιππου γαρ αυτην εις οικισκον τινα συγκλεισας και την τροφην
παρελομενος επι τινας ημερας ηναγκασε το ζωον δια την ενδειαν αναλωσαι το σωμα
της παραβληθεισης. 40. (8, 30, 1). Ὅτι Ἀρκεσιλαος ο των Κυρηναιων βασιλευς
δεινοπαθησας επι ταις συμφοραις επηρωτα εις ∆ελφους. εχρησεν δε οτι † θεος εστιν
μηνις· τους γαρ υστερον βασιλεις ουχ ομοιως αρχειν τωι πρωτωι Βαττωι. εκεινον μεν
γαρ αυτηι τηι προσηγοριαι του βασιλεως αρκουμενον επιεικως αρξαι και δημοτικως,
και το μεγιστον, τηρουντα τας προς τους θεους τιμας· τους δε υστερον αει
τυραννικωτερον δυναστευοντας εξιδιοποιησασθαι μεν τας δημοσιας προσοδους,
ολιγωρησαι δε της προς το θειον ευσεβειας. 41. (8, 30, 2). Ὅτι της των Κυρηναιων
στασεως διαιτητης εγενετο ∆ημωναξ Μαντινευς, συνεσει και δικαιοσυνηι δοκων
διαφερειν ουτος ουν πλευσας εις Κυρηνην και παρα παντων λαβων την επιτροπην
διελυσε τας πολεις επι τουτοις. 42. (8, 31). Ὅτι Λευκιος Ταρκυνιος ο των Ῥωμαιων
βασιλευς σπουδαιας ετυχεν αγωγης και γενομενος ζηλωτης παιδειας ου μετριως δι'
αρετην εθαυμαζετο. ανδρωθεις γαρ συνεσταθη τωι βασιλει των Ῥωμαιων Ἄγκωι
Μαρκιωι και φιλος αυτου μεγιστος 1.217 εγενετο και πολλα των κατα την βασιλειαν
συνδιυκει τωι βασιλει. και μεγαλοπλουτος ων πολλοις των απορων εβοηθει,
χρηματα διδους, και πασι προσφιλως ομιλων αμεμπτος ην και ενδοξος επι σοφιαι. 43.
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

(9, 1, 1). Ἦν δε πατρος μεν Ἐξηκεστιδου, το γενος εκ Σαλαμινος της Ἀττικης, σοφιαι
δε και παιδειαι παντας τους καθ' εαυτον υπερβεβηκως. φυσει δε προς αρετην των
αλλων πολυ διαφερων εζηλωσεν αρετην επαινουμενην· πασι γαρ τοις μαθημασι
πολυν χρονον ενδιατριψας αθλητης εγενετο πασης αρετης. κατα μεν γαρ την του
παιδος ηλικιαν παιδευταις εχρησατο τοις αριστοις, ανδρωθεις δε συνδιετριψεν τοις
μεγιστην εχουσι δυναμιν επι φιλοσοφιαι. διο και τουτοις ομιλων και συνδιατριβων
ωνομασθη μεν εις των ζʹ σοφων και το πρωτειον της συνεσεως ου μονον παρα
τουτοις τοις ανδρασιν, αλλα και παρα πασι τοις θαυμαζομενοις απηνεγκατο. 44. (9, 1,
3). Ὅτι ο αυτος Σολων εν τηι νομοθεσιαι μεγαλην δοξαν περιποιησαμενος εν ταις
ιδιωτικαις ομιλιαις και αποκρισεσιν, ετι δε συμβουλιαις θαυμαστος ετυγχανεν δια
την εν παιδειαι προκοπην. 45. (9, 1, 4). Ὅτι ο αυτος Σολων, την ολην αγωγην της
πολεως εχουσης Ἰωνικην και δια την τρυφην και την ραιστωνην εκτεθηλυμμενων
των ανθρωπων, μετεθηκεν τηι συνηθειαι προς αρετην και ζηλον των ανθρωπινων*
πραξεων. διο τηι τουτου νομοθεσιαι καθοπλισθεντες τας ψυχας Ἁρμοδιος και
Ἀριστογειτων καταλυειν επεχειρησαν την των Πεισιστρατιδων αρχην. 46. (9, 7). Ὅτι
Μυσων τις ην Μαλιευς, ος ᾤκει εν κωμηι Χηνας καλουμενηι, τον απαντα χρονον εν
αγρωι διατριβων και υπο των πολλων αγνοουμενος. ον αντεισηξαν εις τους ζʹ
σοφους, εκκριναντες τον Περιανδρον τον Κορινθιον δια το τυραννον γεγονεναι
πικρον. 1.218 47. (9, 9). Ὅτι Χιλων τωι λογωι συμφωνον εσχε τον βιον, οπερ σπανιως
ευροι τις αν γινομενον. των γαρ καθ' ημας φιλοσοφων τους πλειστους ιδειν εστιν
λεγοντας μεν τα καλλιστα, πραττοντας δε τα χειριστα, και την εν ταις απαγγελιαις
αυτων σεμνοτητα και συνεσιν δια της πειρας ελεγχομενην. ο δε Χιλων χωρις της
κατα τον βιον εν απασι τοις πραττομενοις αρετης πολλα διενοηθη και απεφθεγξατο
μνημης αξια. 48. (9, 11, 1). Ὅτι Πιττακος ο Μυτιληναιος ου μονον εν σοφιαι
θαυμαστος ην, αλλα και πολιτης εγενετο τοιουτος οιον ετερον ουκ ηνεγκεν η νησος·
δοκω δ' ουδ' αν υστερον ενεγκαι, μεχρι αν τον οινον φερηι πλειω τε και ηδιω.
νομοθετης τε γαρ αγαθος υπηρχε καν τοις κατα μερος προς τους πολιτας κοινος και
φιλανθρωπος και την πατριδα τριων των μεγιστων συμφορων απελυσεν,
τυραννιδος, στασεως, πολεμου. 49. (9, 11, 2). Ὅτι Πιττακος βαθυς ην και ημερος και
την παραιτησιν εχων αυτος εν αυτωι. διο δη πασιν εδοκει τελειος ανηρ ειναι προς
πασαν αρετην ομολογουμενως. κατα μεν γαρ την νομοθεσιαν εφαινετο πολιτικος
και φρονιμος, κατα δε την πιστιν δικαιος, κατα δε την εν τοις οπλοις υπεροχην
ανδρειος, κατα δε την προς το κερδος μεγαλοψυχιαν αφιλαργυρος. 50. (9, 13, 1). Ὅτι
φασιν οι Πριηνεις ως Μεσσηνιας το γενος επισημους παρθενους λυτρωσαμενος ο
Βιας παρα ληστων ηγεν ως ιδιας θυγατερας εντιμως. μετα δε τινας χρονους
παραγενομενων των συγγενων κατα ζητησιν, απεδωκεν αυτας ουτε τροφεια
πραξαμενος ουτε λυτρα, τουναντιον δε των ιδιων πολλα δωρησαμενος. ειχον ουν
προς αυτον αι κοραι πατρικην ευνοιαν δια τε την συντροφιαν και το μεγεθος της
ευεργεσιας, ωστε και χωρισθεισαι μετα των ιδιων εις την πατριδα της υπεροριου
χαριτος ουκ επελαθοντο. 51. (9, 13, 2). Ὅτι σαγηνεις Μεσσηνιοι κατα τον βολον
ετερον μεν ουδεν ανειλκυσαν, χαλκουν δε τριποδα μονον επιγραφην εχοντα "τωι
σοφωτατωι."2 αναχθεντος δε του κατασκευασματος δοθηναι τωι Βιαντι. 1.219 52. (9,
13, 3). Ὅτι Βιας ην δεινοτατος και τωι λογωι πρωτευων των καθ' εαυτον.
κατεχρησατο δε τηι του λεγειν δυναμει πολλοις αναπαλιν· ου γαρ εις μισθαρνιαν
ουδε εις προσοδους, αλλ' εις την των αδικουμενων κατετιθετο βοηθειαν. οπερ αν
σπανιωτατον † αν τις ευροι. 53. (9, 22). Ὅτι Κυρος ο Καμβυσου μεν υιος και
Μανδανης της θυγατρος Ἀστυαγους του Μηδων βασιλεως ανδρειαι και συνεσει και
ταις αλλαις αρεταις επρωτευεν των καθ' αυτον· βασιλικως γαρ αυτον ο πατηρ ηγε
παιδευων, ζηλον εμποιων των κρατιστων. και εκδηλος ην αδρων αψομενος
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραγματων δια το την αρετην προφαινειν υπερ την ηλικιαν. 54. (9, 23). Ὅτι
Ἀστυαγης ο των Μηδων βασιλευς ηττηθεις και φυγων αισχρως δι' οργης ειχε τους
στρατιωτας· και τους μεν εφ' ηγεμονιων τεταγμενους απαντας απαλλαξας ετερους
αντ' εκεινων κατεστησεν, τους δε της φυγης αιτιους απαντας επιλεξας απεσφαξεν,
νομιζων τηι τουτων τιμωριαι τους αλλους αναγκασειν ανδρας αγαθους εν τοις
κινδυνοις γενεσθαι· ωμος γαρ ην και φυσει απηνης. ου μην τα πληθη κατεπλαγη
αυτου την βαρυτητα, αλλ' εκαστος μισησας το βιαιον και παρανομον της πραξεως
μεταβολης ωρεγετο. διο και κατα λοχους εγινοντο συνδρομαι και λογοι ταραχωδεις,
παρακαλουντων αλληλους των πλειστων προς την κατα τουτων τιμωριαν. 55. (9,
24). Ὅτι Κυρος, ως φασιν, ου μονον ην κατα τον πολεμον ανδρειος, αλλα και προς
τους υποτεταγμενους ευγνωμων και φιλανθρωπος. διοπερ αυτον οι Περσαι
προσηγορευσαν πατερα. 56. (9, 29, 1). Ὅτι Ἄδραστος τις Φρυξ τον του βασιλεως
Κροισου του Λυδιου προς κυνηγιαν ακουσιως, εξακοντισας κατα συος, Ἄτυν
καλουμενον πληξας απεκτεινεν. και ο μεν και ακουσιως ανηιρηκως ουκ εφησεν
εαυτον ετι ζην αξιον ειναι. διο και παρεκαλει τον βασιλεα μη φεισασθαι, την
ταχιστην δε επικατα 1.220 σφαξειν τωι του τετελευτηκοτος ταφωι. ο δε Κροισος την
μεν αρχην ως αν επι φονωι τεκνου δι' οργης ειχε τον Ἄδραστον, απειλων ζωντα
κατακαυσειν. επει δε αυτον εωρα προθυμουμενον και εις την του τετελευτηκοτος
τιμην το ζην επιδιδοντα, το τηνικαυτα ληξας της οργης απελυσε της τιμωριας τον
ανελοντα, την ιδιαν τυχην αλλ' ου την εκεινου προαιρεσιν αιτιωμενος. ο δε
Ἄδραστος ουδεν ηττον κατ' ιδιαν επι τον Ἄτυος ταφον πορευθεις εαυτον
κατεσφαξεν. 57. (9, 32). Ὅτι Κροισος ο των Λυδων βασιλευς προσποιησαμενος εις
∆ελφους πεμπειν επεμπεν εις Πελοποννησον Ευρυβατον τον Ἐφεσιον, δους αυτωι
χρυσιον, οπως ως πλειστους ξενολογησηι των Ἑλληνων. ο δε πεμφθεις προς Κυρον
τον Περσην αποχωρησας τα κατα μερος εδηλωσεν. διο και παρα τοις Ἕλλησιν
επισημου γενομενης της περι τον Ευρυβατον πονηριας, μεχρι του νυν, οταν τις
ονειδισαι τινι βουληται μοχθηριαν, Ευρυβατον αποκαλει. 58. (9, 34). Ὅτι Κυρος
ευσεβη νομισας ειναι τον Κροισον δια το καταῤραγηναι ομβρον και σβεσαι την
φλογα, και δια μνημης εχων την Σολωνος αποκρισιν μεθ' εαυτου περιηγε τον
Κροισον εντιμως. μετεδωκε δε αυτωι και του συνεδριου, διαλαμβανων υπαρχειν
συνετον, ως αν πολλοις και πεπαιδευμενοις και σοφοις ανδρασι συμβεβιωκοτα. 59.
(10, 2). Ὅτι Σερουιος Τυλλιος ο Ῥωμαιων βασιλευς εβασιλευσεν ετη μδʹ, δια της
ιδιας αρετης κατωρθωκως ουκ ολιγα των κοινων. 60. (10, 3, 1). Ὅτι επ' αρχοντος
Ἀθηνησι Θηρικλεους κατα την ξαʹ Ὀλυμπιαδα Πυθαγορας ο φιλοσοφος εγνωριζετο,
προκεκοφως ηδη εν παιδειαι· γεγονε γαρ ιστοριας αξιος ει και τις ετερος των περι
παιδειαν διατριψαντων. γεγονε δε Σαμιος το γενος· οι δε φασιν οτι Τυρρηνος.
τοσαυτη δ' ην εν τοις αυτου λογοις πειθω και χαρις, ως και της πολεως σχεδον ολης
επ' αυτον επιστρεφουσης καθ' ημεραν, ωσπερει προς τινος θεου παρουσιαν, 1.221
απαντας συντρεχειν επι την ακροασιν. ου μονον δε περι την εν τωι λεγειν δυναμιν
εφαινετο μεγας, αλλα και ψυχης ενεφαινεν ηθος κατεσταλμενον και προς μιμησιν
βιου σωφρονος τοις νεοις θαυμαστον αρχετυπον. και τους εντυγχανοντας απετρεπεν
απο της πολυτελειας και τρυφης, απαντων δια την ευποριαν ανεδην εκκεχυμενων
εις ανεσιν και διαφθοραν αγεννη του σωματος και ψυχης. 61. (10, 3, 4). Ὅτι
Πυθαγορας πυθομενος Φερεκυδην τον επιστατην αυτου γεγενημενον εν ∆ηλωι
νοσειν και τελεως εσχατως εχειν, επλευσεν εκ της Ἰταλιας εις την ∆ηλον. εκει δε
χρονον ικανον τον ανδρα γηροτροφησας πασαν εισηνεγκατο σπουδην, ωστε τον
πρεσβυτην εκ της νοσου διασωσαι. κατισχυθεντος δε του Φερεκυδου δια γηρας και
δια το μεγεθος της νοσου, περιεστειλεν αυτον κηδεμονικως και των νομιζομενων
αξιωσας ωσανει τις υιος πατερα παλιν επανελθειν † εις την Ἰταλιαν. 62. (10, 3, 5).
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅτι επειδαν τινες των συνηθων εκ της ουσιας εκπεσοιεν, διηιρουντο τα χρηματα
αυτων ως προς αδελφους. ου μονον δε προς τους καθ' ημεραν συμβιουντας των
γνωριμων τοιαυτην ειχον την διαθεσιν, αλλα καθολου προς παντας τους των
πραγματων τουτων μετασχοντας. 63. (10, 4, 1). Ὅτι Κλεινιας Ταραντινος το γενος,
εις δε των εκ του προειρημενου συστηματος ων, πυθομενος Πρωρον τον Κυρηναιον
δια τινα πολιτικην περιστασιν απολωλεκοτα την ουσιαν και τελεως απορουμενον
εξεδημησεν εκ της Ἰταλιας εις Κυρηνην μετα χρηματων ικανων και την ουσιαν
απεκατεστησε τωι προειρημενωι, ουδεποτε τουτον εωρακως, ακουων δε μονον οτι
Πυθαγορειος ην. και αλλοι δε πολλοι το παραπλησιον πεποιηκοτες
διαμνημονευονται. ου μονον δε εν τηι των χρηματων επιδοσει τοιουτους αυτους
παρειχοντο τοις γνωριμοις, αλλα και κατα τους επισφαλεστατους καιρους
συνεκινδυνευον. και γαρ ∆ιονυσιου τυραννουν 1.222 τος Φιντιας τις Πυθαγορειος
επιβεβουλευκως τωι τυραννωι, μελλων δε της τιμωριας τυγχανειν, ηιτησατο παρα του
∆ιονυσιου χρονον εις το περι των ιδιων προτερον α βουλεται διοικησαι· δωσειν δ'
εφησεν εγγυητην του θανατου των φιλων ενα. του δε δυναστου θαυμασαντος, ει
τοιουτος εστιν φιλος, ος εαυτον εις την ειρκτην αντ' εκεινου παραδωσει,
προσεκαλεσατο τινα των γνωριμων ο Φιντιας, ∆αμωνα ονομα, Πυθαγορειον
φιλοσοφον, ος ουδε διστασας εγγυος ευθυς εγενηθη του θανατου. τινες μεν ουν
επηινουν την υπερβολην της προς τους φιλους ευνοιας, τινες δε του εγγυου
προπετειαν και μανιαν κατεγινωσκον. προς δε την τεταγμενην ωραν απας ο δημος
συνεδραμεν, καραδοκων, ει φυλαξει την πιστιν ο καταστησας. ηδη δε της ωρας
συγκλειουσης, παντες μεν απεγιγνωσκον, ο δε Φιντιας ανελπιστως επι της εσχατης
του χρονου ροπης δρομαιος ηλθε, του ∆αμωνος απαγομενου προς την αναγκην.
θαυμαστης δε της φιλιας φανεισης απασιν, απελυσεν ο ∆ιονυσιος της τιμωριας τον
εγκαλουμενον και παρεκαλεσε τους ανδρας τριτον εαυτον εις την φιλιαν
προσλαβεσθαι. 64. (10, 5, 1). Ὅτι οι Πυθαγορειοι και της μνημης μεγιστην γυμνασιαν
εποιουντο, τοιουτον τινα τροπον της μελετης υποστησαμενοι. ου προτερον εκ της
ευνης ηγειροντο, πριν αν προς εαυτους ανθωμολογησαντο τα κατα την προτεραν
ημεραν αυτοις πραχθεντα, την αρχην απο της πρωιας, την δε τελευτην εως εσπερας
ποιουμενοι. ει δ' αναστροφην εχοιεν και πλειονα σχολην αγοιεν, και τα τριτηι και
τεταρτηι και ταις ετι προτερον ημεραις πραχθεντα προσανελαμβανον. τουτο προς
επιστημην και φρονησιν, ετι δε των παντων εμπειριαν τε του δυνασθαι πολλα
μνημονευειν *** 65. (10, 5, 2). Ὅτι εποιουντο και της εγκρατειας γυμνασιαν 1.223
τονδε τον τροπον. παρασκευασαμενοι παντα τα κατα τας λαμπροτατας εστιασεις
παρατιθεμενα πολυν αυτοις ενεβλεπον χρονον· ειτα δια της θεας τας της φυσεως
επιθυμιας προς την απολαυσιν εκκαλεσαμενοι τας τραπεζας εκελευον αιρειν τους
παιδας και παραχρημα αγευστοι των παρατεθεντων εχωριζοντο. 66. (10, 9, 2). Ὅτι
Πυθαγορας παρηγγελλε τοις μανθανουσι σπανιως μεν ομνυναι, χρησαμενους δε τοις
ορκοις παντως εμμενειν. 67. (10, 9, 3). Ὅτι ο αυτος Πυθαγορας και περι των
αφροδισιων εκλογιζομενος το συμφερον παρηγγελλε κατα μεν το θερος μη
πλησιαζειν γυναιξι, κατα δε τον χειμωνα προσιεναι τεταμιευμενως. καθολου γαρ το
γενος των αφροδισιων υπελαμβανεν ειναι βλαβερον, την δε συνεχειαν αυτων
τελεως ασθενειας και ολεθρου ποιητικην ενομιζε. 68. (10, 9, 6). Ὅτι ο αυτος
Πυθαγορας παρηγγελλε προς τους θεους προσιεναι τους θυοντας μη πολυτελεις,
αλλα λαμπρας και καθαρας εχοντας εσθητας, ομοιως δε μη μονον το σωμα καθαρον
παρεχομενους πασης αδικου πραξεως, αλλα και την ψυχην αγνευουσαν. 69. (10, 9,
9). Ὅτι ο αυτος πολλα και αλλα διαλεγομενος προς βιου σωφρονος ζηλον και προς
ανδρειαν τε και καρτεριαν, ετι δε τας λοιπας αρετας, ισα θεοις παρα τοις
Κροτωνιαταις ετιματο. 70. (10, 11, 1). Ὅτι Κροτωνιατης τις Κυλων ονομα τηι ουσιαι
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και δοξηι πρωτος των πολιτων επεθυμησε Πυθαγορειος γενεσθαι. ων δε χαλεπος και
βιαιος τον τροπον, ετι δε στασιαστης τε και τυραννικος απεδοκιμασθη. παροξυνθεις
ουν τωι συστηματι των Πυθαγορειων εταιρειαν μεγαλην συνεστησατο και διετελει
παντα και λεγων και πραττων κατ' αυτων. 71. (10, 11, 2). Ὅτι Λυσις ο Πυθαγορειος
εις Θηβας της Βοιωτιας γενομενος διδασκαλος Ἐπαμινωνδου τουτον μεν τελειον
ανδρα 1.224 προς αρετην κατεστησε και πατηρ αυτου θετος εγενετο δι' ευνοιαν. ο δε
Ἐπαμινωνδας της τε καρτεριας και λιτοτητος και των αλλων αρετων εκ της
Πυθαγορειου φιλοσοφιας εναυσματα λαβων ου μονον Θηβαιων, αλλα και παντων
των κατ' αυτον επρωτευσεν. 72. (10, 12, 1). Ὅτι δε των προγεγονοτων ανδρων η των
βιων αναγραφη δυσκολιαν μεν παρεχεται τοις γραφουσιν, ωφελει δ' ου μετριως τον
κοινον βιον. μετα παρρησιας γαρ δηλουσα τα καλως* πραχθεντα τους μεν αγαθους
κοσμει, τους δε πονηρους ταπεινοι, δια των οικειων εκαστοις εγκωμιων τε και
ψογων. εστιν δ' ο μεν επαινος, ως αν τις ειποι, επαθλον αρετης αδαπανον, ο δε
ψογος τιμωρια φαυλοτητος ανευ πληγης. καλον δε τοις μεταγενεστεροις
υποκεισθαι, διοτι βιον οιον αν τις εληται ζων, τοιαυτης αξιωθησεται μετα τον
θανατον μνημης, ινα μη περι τας των λιθινων μνημειων κατασκευας σπουδαζωσιν,
α και τοπον ενα κατεχει και φθορας οξειας τυγχανει, αλλα περι λογον και τας αλλας
αρετας, αι παντη φοιτωσι δια της φημης. ο δε χρονος ο παντα μαραινων ταλλα
ταυτας αθανατους φυλαττει και πρεσβυτερος γενομενος αυτος ταυτας ποιει
νεωτερας. ζηλος † δε επι των ανδρων εγενετο προειρημενος· παλαι γαρ γεγονοτες
ωσπερ νυν οντες υπο παντων μνημονευονται. 73. (10, 14, 1). Ὅτι ο Καμβυσης ην μεν
φυσει μανικος και παρακεκινηκως τοις λογισμοις, πολυ δε μαλλον αυτον ωμον και
υπερηφανον εποιει το της βασιλειας μεγεθος. 74. (10, 14, 2). Ὅτι Καμβυσης ο Περσης
μετα την αλωσιν Μεμφεως και Πηλουσιου την ευτυχιαν ου φερων ανθρωπινως τον
Ἀμασιος του προτερον βεβασιλευκοτος ταφον ανεσκαψεν. ευρων δε εν τηι θηκηι τον
νεκρον τεταριχευμενον, το τε σωμα του τετελευτηκοτος ηικισατο και πασαν υβριν εις
τον ουκ αισθανομενον 1.225 εισενεγκαμενος τελευταιον προσεταξε κατακαυσαι τον
νεκρον. ουκ ειωθοτων γαρ πυρι παραδιδοναι των εγχωριων τα σωματα των
τετελευτηκοτων, υπελαμβανε και δια τουτου του τροπου πλημμελησειν τον παλαι
προτετελευτηκοτα. 75. (10, 14, 3). Ὅτι Καμβυσης μελλων στρατευειν επ' Αιθιοπιας
επεμψε μερος της δυναμεως επ' Ἀμμωνιους, προσταξας τοις ηγεμοσι το μαντειον
συλησαντας εμπρησαι τους τε περιοικουντας το ιερον απαντας εξανδραποδισασθαι.
76. (10, 16, 4). Ὅτι Λυδοι τινες φευγοντες την Ὀροιτου του σατραπου δυναστειαν
κατεπλευσαν εις Σαμον μετα πολλων χρηματων, και του Πολυκρατους ικεται
εγινοντο. ο δε το μεν πρωτον αυτους φιλοφρονως υπεδεξατο, μετ' ολιγον δε παντας
αποσφαξας των χρηματων εγκρατης εγενετο. 77. (10, 17, 1). Ὅτι Θετταλος ο
Πεισιστρατου υιος σοφος υπαρχων απειπατο την τυραννιδα και την ισοτητα
ζηλωσας μεγαλης αποδοχης ηξιουτο παρα τοις πολιταις· οι δε αλλοι, Ἵππαρχος και
Ἱππιας, βιαιοι και χαλεποι καθεστωτες ετυραννουν της πολεως. πολλα δε
παρανομουντες εις τους Ἀθηναιους, και τινος μειρακιου διαφορου την οψιν
Ἵππαρχος ερασθεις, δια τουτο εκινδυνευσεν ...... Ἡ μεν ουν επι τους τυραννους
επιθεσις και η προς την της πατριδος ελευθεριαν σπουδη κοινη των προειρημενων
υπηρξεν ανδρων· η δε εν ταις βασανοις παραστασις της ψυχης και το καρτερικον της
των δεινων υπομονης περι μονον εγενηθη τον Ἀριστογειτονα. ος εν τοις
φοβερωτατοις καιροις δυο μεγιστα διετηρησε, την τε προς τους φιλους πιστιν και
την προς τους εχθρους τιμωριαν. 78. (10, 18, 2). Ὅτι τυραννουμενης της πατριδος
υπο Νεαρχου σκληρως, επιβουλην κατα του τυραννου συνεστησατο. καταφανης
1.226 δε γενομενος και κατα τας εν ταις βασανοις αναγκας διερωτωμενος υπο του
Νεαρχου, τινες ησαν οι συνειδοτες "ωφελον γαρ"2 εφησεν "ωσπερ της γλωττης ειμι
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριος, ουτως υπηρχον και του σωματος."2 του δε τυραννου πολυ μαλλον ταις
βασανοις προσεπιτειναντος, ο Ζηνων μεχρι μεν τινος διεκαρτερει· μετα δε ταυτα
σπευδων απολυθηναι ποτε της αναγκης και αμα τιμωρησασθαι τον Νεαρχον
επενοησατο τι τοιουτον. κατα την επιτονωτατην επιστασιν της βασανου
προσποιηθεις ενδιδοναι την ψυχην ταις αλγηδοσιν ανεκραγεν "ανετε· ερω γαρ
πασαν αληθειαν."2 ως δ' ανηκεν, ηξιωσεν αυτον ακουσαι κατ' ιδιαν προσελθοντα·
πολλα γαρ ειναι των λεγεσθαι μελλοντων, α συνοισει τηρειν εν αποῤρητωι. του δε
τυραννου προσελθοντος ασμενως και την ακοην τωι στοματι παραβαλοντος, ο
Ζηνων του [τε] δυναστου περιχανων το ους ενεπρισε τοις οδουσιν. των δε υπηρετων
ταχυ προσδραμοντων και πασαν τωι βασανιζομενωι προσφεροντων τιμωριαν εις το
χαλασαι το δηγμα, πολυ μαλλον προσενεφυετο. τελος δ' ου δυναμενοι τανδρος
νικησαι την ευψυχιαν παρεκαλεσαν* αυτον, ινα διιηι τους οδοντας. και τοιουτωι
τεχνηματι των αλγηδονων απελυθη και παρα του τυραννου την ενδεχομενην ελαβε
τιμωριαν. 79. (10, 20, 1). Ὅτι Λευκιου Ταρκυνιου του Ῥωμαιων βασιλεως ο υιος
Σεξτος εξεδημησεν εις πολιν Κολλατιαν καλουμενην και κατελυσεν προς Λευκιον
Ταρκυνιον ανεψιον του βασιλεως, εχοντα γυναικα Λουκρητιαν, ητις ην ευπρεπης
την οψιν, σωφρων δε τον τροπον. επι στρατοπεδου γαρ οντος τανδρος, ο ξενος
νυκτος εγερθεις εκ του κοιτωνος ωρμησεν επι την γυναικα κοιμωμενην εν τινι
θαλαμωι. επιστας δε ταις θυραις αφνω και σπασαμενος το ξιφος παρασκευασασθαι
μεν εφησεν οικετην επιτηδειον εις αναιρεσιν, συγκατασφαξειν δε κακεινην, ως επι
μοιχειαι κατ 1.227 ειλημμενην και τετευχυιαν της προσηκουσης τιμωριας υπο του
συγγενεστατου τωι συνοικουντι. διοπερ αιρετωτερον υπαρχειν υπουργησαι ταις
επιθυμιαις αυτου σιωπωσαν· ληψεσθαι δε επαθλον της χαριτος δωρεας τε μεγαλας
και την μετ' αυτου συμβιωσιν και γενεσθαι βασιλισσαν, ιδιωτικης εστιας
εξηλλαγμενην ηγεμονιαν. η δε Λουκρητια δια το παραδοξον εκπλαγης γενομενη και
φοβηθεισα, μηποτε ταις αληθειαις δοξηι δια την μοιχειαν ανηιρησθαι, τοτε μεν
ησυχιαν εσχεν. ημερας δε γενομενης ο Σεξτος εχωρισθη· η δε εκαλεσε τους οικειους
και ηξιου μη περιιδειν ατιμωρητον τον ασεβησαντα εις ξενιαν αμα και συγγενειαν.
εαυτηι δε φησασα μη προσηκειν εφοραν τον ηλιον τηλικαυτης υβρεως πεπειραμενην,
ξιφιδιωι παταξασα το στηθος εαυτης ετελευτησεν. 80. (10, 28, 1). Ὅτι Ἱπποκρατης ο
Γελωος τυραννος τους Συρακουσιους νενικηκως κατεστρατοπεδευσεν εις το του
∆ιος ιερον. κατελαβεν δε αυτον τον ιερεα και των Συρακουσιων τινας καθαιρουντας
αναθηματα χρυσα και μαλιστα ιματιον του ∆ιος περιαιρουμενους εκ πολλου
κατεσκευασμενον χρυσιου. και τουτοις μεν επιπληξας ως ιεροσυλοις εκελευσεν
απελθειν εις την πολιν, αυτος δε των αναθηματων απεσχετο, φιλοδοξησαι θελων
και νομιζων δειν τον τηλικουτον επαναιρουμενον πολεμον μηθεν εξαμαρτανειν εις
το θειον, αμα δε νομιζων διαβαλλειν τους προεστωτας των εν Συρακουσαις
πραγματων προς τα πληθη δια το δοκειν αυτους πλεονεκτικως, αλλ' ου δημοτικως
ουδ' ισως αρχειν. 81. (10, 28, 3). Ὅτι Θηρων ο Ἀκραγαντινος γενει και πλουτωι και τηι
προς το πληθος φιλανθρωπιαι πολυ προειχεν ου μονον των πολιτων, αλλα και των
Σικελιωτων. 82. (10, 30, 1). Ὅτι ο του Μιλτιαδου υιος ο Κιμων, τελευτησαντος του
πατρος αυτου εν τηι δημοσιαι φυλακηι δια το μη ισχυσαι εκτισαι το οφλημα, ινα λαβηι
το σωμα του πατρος 1.228 εις ταφην, εαυτον εις την φυλακην παρεδωκε και
διεδεξατο το οφλημα. 83. (10, 30, 2). Ὅτι ο Κιμων φιλοτιμος ων εις την των κοινων
διοικησιν εξ υστερου αγαθος στρατηγος εγενηθη και δια της ιδιας αρετης ενδοξους
πραξεις κατειργασατο. 84. (11, 11, 1). Ὅτι οι εν Θερμοπυλαις ανδρειως αγωνισαμενοι
απεθανον. ων τας αρετας τις ουκ αν θαυμασειεν; οιτινες μιαι γνωμηι χρησαμενοι την
μεν αφωρισμενην ταξιν υπο της Ἑλλαδος ουκ ελιπον, τον εαυτων δε βιον προθυμως
επεδωκαν εις την κοινην των Ἑλληνων σωτηριαν, και μαλλον ειλαντο τελευταν
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλως η ζην αισχρως. και την των Περσων δε καταπληξιν ουκ αν τις απιστησαι
γενεσθαι. τις γαρ αν των βαρβαρων υπελαβε το γεγενημενον; τις δ' αν
προσεδοκησεν οτι φʹ τον αριθμον οντες ετολμησαν επιθεσθαι ταις ρʹ μυριασι; διο και
τις ουκ αν των μεταγενεστερων ζηλωσαι την αρετην των ανδρων, οιτινες τωι
μεγεθει της περιστασεως κατεσχημενοι τοις μεν σωμασι κατεπονηθησαν, ταις δε
ψυχαις ουχ ηττηθησαν. 85. (11, 12, 4). Ὅτι Θεμιστοκλης ο Ἀθηναιος δια συνεσιν και
στρατηγιαν μεγαλης αποδοχης ετυγχανεν ου μονον εν τοις κατα το ναυτικον
Ἕλλησιν, αλλα και παρ' αυτωι τωι Ευρυβιαδηι, και παντες τουτωι προσεχοντες
προθυμως υπηκουον. 86. (11, 25, 5). Ὅτι Γελων τοσουτον πληθος επηγετο
αιχμαλωτων Καρχηδονιων, ωστε δοκειν υπο της νησου γεγονεναι την Λιβυην ολην
αιχμαλωτον. παρεγενοντο δε προς αυτον και των προτερον εναντιουμενων πολεων
τε και δυναστων πρεσβεις, επι τοις ηγνοημενοις αιτουμενοι συγγνωμην, εις δε το
λοιπον επαγγελλομενοι παν ποιησειν το προσταττομενον. ο δε πασιν επιεικως
χρησαμενος συμμαχιαν συνετιθετο και την ευτυχιαν ανθρωπινως εφερεν ουκ επι
τουτων μονον αλλα και επι των πολεμιωτατων Καρχηδονιων. παραγενομενων γαρ
αυτων προς αυτον εκ της Καρχηδονος και μετα δακρυων δεομενων ανθρωπινως
αυτοις χρησθαι, συνεχωρησε την ειρηνην. και εχρητο πασιν επιεικως μαλιστα μεν
δια τον ιδιον τροπον, ουχ ηκιστα δε και σπευδων απαντας εχειν ταις ευνοιαις ιδιους.
1.229 87. (11, 38, 1). Ὅτι Γελων επιεικως προεστηκε των Σικελιωτων και πολλην
ευνομιαν και παντων των επιτηδειων ευποριαν παρειχε ταις πολεσιν. 88. (11, 44, 1).
Ὅτι Παυσανιαν τον εν ταις Πλαταιαις στρατηγησαντα οι Λακεδαιμονιοι εποιησαν
ναυαρχον· ος δι' απορρητων φιλιαν συνετεθειτο προς τον Ξερξην και την θυγατερα
αυτου εμελλε γαμειν, ινα προδωι τους Ἕλληνας, χρηματα λαμβανων παρα
Ἀρταβαζου και φθειρομενος. ζηλωσαντος γαρ αυτου την Περσικην τρυφην και
τυραννικως προσφερομενου τοις υποτεταγμενοις, χαλεπως εφερον απαντες,
μαλιστα δε οι τεταγμενοι των Ἑλληνων επι τινος ηγεμονιας. καταφανης δε
γενομενος τιμωριας ετυχε τοιωιδε τινι τροπωι. Παυσανιας ην συντεθειμενος ωστε
τους τας επιστολας παρ' αυτου κομιζοντας προς τον βασιλεα Ξερξην μη ανακαμπτειν
μηδε γινεσθαι μηνυτας των αποῤρητων· δι' ην αιτιαν αναιρουμενων αυτων υπο των
απολαμβανοντων τας επιστολας συνεβαινε μηδενα διασωζεσθαι. α δη
συλλογισαμενος τις των βιβλιαφορων ανεωιξε τας επιστολας και γνους αληθες ον το
περι την αναιρεσιν των κομιζοντων τα γραμματα ανεδωκε τοις εφοροις τας
επιστολας. τουτων δε απιστουντων δια το ανεωιγμενας αυτοις τας επιστολας
αναδεδοσθαι και πιστιν ετεραν βεβαιοτεραν επιζητουντων, επηγγειλατο παραδωσειν
αυτον ομολογουντα. πορευθεις ουν επι Ταιναρον επι τωι ιερωι δε καθεζομενος διπλην
σκηνην περιεβαλετο και τους μεν εφορους και των αλλων Σπαρτιατων τινας
κατεκρυψε, του δε Παυσανιου παραγενομενου προς αυτον και πυνθανομενου την
αιτιαν της ικετειας, εμεμψατο αυτωι καθ' οσον εις την επιστολην ενεγραψε τον κατ'
αυτου θανατον. 89. (11, 53, 2). Ὅτι Θρασυδαιος ο Θηρωνος υιος διαδοχος γενομενος
της αρχης και ζωντος του πατρος βιαιος ην και φονικος και τελευτησαντος ηρχε της
πατριδος παρανομως και τυραννικως. διο και ταχεως απιστηθεις υπο των
υποτεταγμενων διετελεσεν επιβουλευομενος και βιον εχων μισουμενον· οθεν
ταχεως της ιδιας παρανομιας οικειαν εσχε την του βιου καταστροφην. ο δε πατηρ
αυτου Θηρων ο Ἀκραγαντινων τυραννος και ζων και μετα θανατον μεγαλης
αποδοχης ετυγχανεν παρα των πολιτων δια την οικειαν αρετην. 1.230 90. (11, 57, 6).
Ὅτι Ξερξης δι' αρετην Θεμιστοκλεους μεγαλαις δωρεαις αυτον ετιμησε. και γυναικα
προς γαμου κοινωνιαν αυτωι εζευξε Περσιδα, ευγενειαι και καλλει διαφερουσαν και
κατ' αρετην επαινουμενην, οικετων τε πληθος προς διακονιαν και παντοδαπων
εκπωματων και την αλλην χορηγιαν προς απολαυσιν και τρυφην αρμοζουσαν.
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδωρησατο δε αυτωι και πολεις τρεις. 91. (11, 66, 1). Ὅτι Ἱερων ο των Συρακουσιων
βασιλευς τους Ἀναξιλα παιδας του γενομενου τυραννου Ζαγκλης μεταπεμψαμενος
ανεμιμνησκε της γενομενης προς τον πατερα αυτων ευεργεσιας και συνεβουλευεν
αυτοις ηδη ηνδρωμενοις την ηλικιαν απαιτησαι λογον παρα Μικυθου του
επιτροπευοντος και την δυναστειαν αυτους παραλαβειν. τουτων δε επανελθοντων
και τον επιτροπον λογον απαιτουντων των διωικημενων, ο Μικυθος ανηρ ων αγαθος
συνηγαγε τους πατρικους φιλους των παιδων και λογον απεδωκεν, ως θαυμασθηναι
την δικαιοσυνην και την πιστιν αυτου, τους δε παιδας μεταμεληθεντας επι τοις
πραχθεισιν αξιουν τον Μικυθον παλιν την αρχην παραλαβειν και πατρος εξουσιαν
εχοντα και ταξιν διοικειν τα κατα την δυναστειαν. ου μην ο Μικυθος γε
συνεχωρησεν, αλλα παντα παραδους ακριβως και την ιδιαν ουσιαν ενθεμενος εις
πλοιον εξεπλευσεν εκ του Ῥηγιου, προπεμπομενος υπο της των οχλων ευνοιας και
εις την Ἑλλαδα καταρας εν Τεγεαις της Ἀρκαδιας κατεβιωσεν επαινουμενος. 92. (11,
67, 2). Ὅτι Γελων αρετηι και στρατηγιαι πολυ τους αλλους διενεγκας Καρχηδονιους
κατεστρατηγησε. χρησαμενος δε επιεικως τοις καταπολεμηθεισι και τοις
πλησιοχωροις προσενεχθεις φιλανθρωπως ετυχεν υπο παντων αγαπωμενος δια την
πραοτητα και διετελεσε τον βιον ειρηνικως μεχρι της τελευτης. 93. (11, 67, 3). Ὅτι
Ἱερων ο πρεσβυτατος των αδελφων ουχ ομοιως ηρχε των υποτεταγμενων· ην γαρ
και φιλαργυρος και βιαιος και καθολου της απλοτητος και καλοκαγαθιας
αλλοτριωτατος. 94. (11, 67, 5). Ὅτι Θρασυβουλος ο αδελφος υπερεβαλε τηι κακιαι τον
προς αυτου βασιλευσαντα. βιαιος γαρ ων και φονικος πολλους μεν των πολιτων
ανηιρει παρα το δικαιον, ουκ ολιγους δε φυγαδευων επι ψευδεσι διαβολαις τας
ουσιας εις το βασιλικον 1.231 ανελαμβανεν. καθολου δε μισων και μισουμενος υπο
παντων των αδικουμενων μισθοφορων πληθος εξενολογησεν, αντιταγμα
κατασκευαζων ταις πολιτικαις δυναμεσιν. αει δε μαλλον τοις πολιταις απεχθομενος
και πολλους υβριζων, τους δε αναιρων ηναγκασε τους αδικουμενους αποστηναι. 95.
(11, 77, 3). Ὅτι Ἀθηναιοι οι εν Αιγυπτωι, των Αιγυπτιων προς τους Περσας
Μεγαβυζον και Ἀρταβαζον διαλυσαμενων, συμμαχων οντες ερημοι και τας ναυς
ορωντες αχρηστους γεγενημενας ταυτας μεν ενεπρησαν, οπως μη τοις πολεμιοις
υποχειριοι γενηθωσιν, αυτοι δε ου καταπλαγεντες την δεινοτητα της περιστασεως
παρεκαλουν αλληλους μηδεν αναξιον πραξαι των προκατειργασμενων αγωνων.
διοπερ ταις αρεταις υπερβαλομενοι τους εν Θερμοπυλαις υπερ της Ἑλλαδος
αποθανοντας ετοιμως ειχον αγωνιζεσθαι προς τους πολεμιους. οι Περσαι ορωντες
την υπερβολην της ευτολμιας και λογισαμενοι *** του πολλας μυριαδας αποβαλειν
των ιδιων σπονδας εθεντο προς αυτους, και Ἀθηναιοι δια την ιδιαν αρετην τυχοντες
της σωτηριας απηλθον εκ της Αιγυπτου, και παραδοξως εσωθησαν εις την πατριδα.
96. (12, 24, 2). Ὅτι οι εν τηι Ῥωμηι δεκα ειλαντο νομοθετας· εις δε εξ αυτων ερασθεις
ευγενους παρθενου πενιχρας το μεν πρωτον χρημασι διαφθειραι την παρθενον
επεβαλετο, ως δε ουδεις αυτωι προσειχεν, επαπεστειλε συκοφαντας επ' αυτην,
προσταξας αγειν εις δουλειαν. του δε συκοφαντου φησαντος ιδιαν αυτου ειναι
δουλην και προς τον αρχοντα καταστησαντος δουλαγωγειν, προσαγαγων
κατηγορησεν ως δουλης. του δε διακουσαντος της κατηγοριας και την κορην
εγχειρισαντος, επιλαβομενος ο συκοφαντης απηγαγεν ως ιδιαν δουλην. ο δε πατηρ
της παρθενου παρων και δεινοπαθων, ως ουδεις αυτωι προσειχεν, παραπορευομενος
κατα τυχην κρεοπωλιον, αρπασας την παρακειμενην επι της σανιδος κοπιδα ταυτηι
παταξας την θυγατερα απεκτεινεν, ινα μη της υβρεως λαβηι πειραν, αυτος δε εκ της
πολεως εκπηδησας απηλθε προς το στρατοπεδον το εν τωι Λαγωδιωι* καλουμενωι
τοτε υπαρχον. και καταφυγων επι το πληθος απαντας εις ελεον και πολλην
συμπαθειαν ηγαγεν. και μετα των οπλων εις την Ῥωμην νυκτος εισεπεσον. 1.232 97.
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

(13, 35, 4). Ὅτι ∆ιοκλης εγενετο παρα Συρακουσιοις νομοθετης· μεγαλης δε ουσης
κατα την νομοθεσιαν αναθεωρησεως, μισοπονηρος μεν φαινεται ο ανηρ δια το
παντων των νομοθετων πικροτατα προστιμα θειναι κατα παντων των αδικουντων,
δικαιος δε εκ του περιττοτερον των προ αυτου ου κατ' αξιαν εκαστωι το επιτιμιον
υπαρξαι, πραγματικος δε και πολυπειρος εκ του παν εγκλημα και πραγμα δημοσιον
τε και ιδιωτικον αμφισβητουμενον ωρισμενης αξιωσαι τιμωριας· εστιν δε και κατα
την λεξιν συντομος και πολλην τοις αναγινωσκουσιν απολειπων αναθεωρησιν.
εμαρτυρησε δε αυτου την αρετην και την σκληροτητα της ψυχης η περι την
τελευτην περιπετεια. 98. (13, 37, 2). Ὅτι Ἀλκιβιαδης ο Ἀθηναιος φυγας ων
συνεπολεμησεν Λακεδαιμονιοις. ην δε και λογωι δυνατωτατος και τολμηι πολυ
προεχων των πολιτων, εν δε ευγενειαι και πλουτωι πρωτος Ἀθηναιων. 99. (13, 38, 2).
Ὅτι Θηραμενης ο Ἀθηνευς εισηγητης ων των την πολιτειαν διοικουντων ανηρ και
τωι βιωι κοσμιος και φρονησει δοκων διαφερειν των αλλων· και γαρ τον Ἀλκιβιαδην
ουτος μονος συνεβουλευσε καταγειν, δι' ον παλιν εαυτους ανελαβον, και πολλων
αλλων εισηγητης γενομενος επ' αγαθωι της πατριδος ου μετριας αποδοχης
ετυγχανεν. 100. (13, 58, 3). Ὅτι οι την αιχμαλωσιαν διαφυγοντες Σελινουντιοι τον
αριθμον οντες χʹ προς τοις δισχιλιοις διεσωθησαν εις Ἀκραγαντα και παντων ετυχον
των φιλανθρωπων· οι γαρ Ἀκραγαντινοι σιτομετρησαντες αυτοις δημοσιαι διεδωκαν
κατα τας οικιας, παρακελευσαμενοι τοις ιδιωταις και αυτοις προθυμοις ουσι
χορηγειν τα προς το ζην απαντα. 101. (13, 59, 3). Ὅτι ο Ἀννιβας μετα την αλωσιν
Σελινουντος Ἐμπεδιωνα των πεφευγοτων πρεσβευτην αποστειλαντων, τουτωι τας
ουσιας απεκατεστησεν· αει γαρ τα Καρχηδονιων ην πεφρονηκως και προ της
πολιορκιας τοις πολιταις συμπεφωνηκως μη πολεμειν Καρχηδονιους· εχαρισατο δε
αυτωι τους συγγε 1.233 νεις τους οντας εν τοις αιχμαλωτοις και τοις εκπεφευγοσι
Σελινουντιοις. 102. (13, 68, 5). Ὅτι Ἀλκιβιαδης ο Ἀθηναιος θρασει πολυδιεφερε των
αλλων και δεινοτατος ην ειπειν και κατα μεν την στρατειαν αριστος, κατα δε την
τολμαν πρακτικωτατος· ην δε και την οψιν καθ' υπερβολην ευπρεπης και την ψυχην
λαμπρος και μεγαλεπιβολος. καθολου δε τηλικαυτην υποληψιν ειχον υπερ αυτου
σχεδον απαντες, ωσθ' αμα τηι εκεινου καθοδωι και την των πραγματων ευτυχιαν εις
την πολιν ηκειν διελαμβανον. προς δε τουτοις, ωσπερ Λακεδαιμονιοι τουτου
συναγωνιζομενου προετερουν, ουτως εαυτους παλιν κατορθωσειν ηλπιζον
συμμαχον εχοντες τον ανδρα τουτον. 103. (13, 74, 3). Ὅτι μεγιστον εγκλημα κατα
Ἀλκιβιαδου ην του Ἀθηναιου στρατηγου το περι των ιππεων*, τετιμημενων*
ταλαντων νʹ. ∆ιομηδους γαρ τινος των φιλων συμπεμψαντος αυτωι τεθριππον εις
Ὀλυμπιαν ο Ἀλκιβιαδης κατα την υπογραφην την ειωθυιαν γινεσθαι τους ιππους
ιδιους απεγραψατο και νικησας το τεθριππον την τε εκ της νικης δοξαν αυτος
απηνεγκατο και τους ιππους ουκ απεδωκε τωι πιστευσαντι. και ταυτα και αλλα
πολλα διανοουμενος ο Ἀλκιβιαδης, μη ποτε καιρον λαβοντες οι Ἀθηναιοι τιμωριαν
επιθωσι περι παντων, ων εις αυτους εξημαρτεν, αυτος αυτου κατεγνω φυγην. 104.
(13, 76, 2). Ὅτι Καλλικρατιδης ο Σπαρτιατων ναυαρχος νεος μεν ην παντελως,
ακακος δε και την ψυχην απλους, ουπω των ξενικων ηθων πεπειραμενος,
δικαιοτατος δε Σπαρτιατων· ομολογουμενως δε και κατα την αρχην ουδεν επραξεν
αδικον ουτ' εις πολιν ουτ' εις ιδιωτην, αλλα και τοις επιχειρουσιν αυτον διαφθειρειν
χρημασι χαλεπως εφερε και δικην παρ' αυτων ελαμβανεν. 105. (13, 84, 5). Ὅτι δια το
μεγεθος της κατα την πολιν Ἀκραγαντα ευποριας τοσαυτην συνεβαινε τρυφην ειναι
παρα τοις Ἀκραγαντινοις, ωστε μετ' ολιγον της πολιορκιας γενομενης ποιησαι 1.234
ψηφισμα περι των εν τοις φυλακειοις διανυκτερευοντων, οπως μη τις εχηι πλεον
τυλης και περιστρωματος και κωδιου και δυειν προσκεφαλαιων. τοιαυτης δε της
σκληροτατης στρωμνης υπαρχουσης, εξεστι λογιζεσθαι την κατα τον λοιπον βιον
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τρυφην. 106. (13, 103, 2). Ὅτι Καλλιξενος τις ο την γνωμην ειπων και τον δημον
εξαπατησας ευθυ του πληθους μεταμεληθεντος εις αιτιαν ηλθεν ως τον δημον
εξηπατηκεναι· ουκ αξιωθεις δε απολογιας εδεθη και καταβληθεις εις την δημοσιαν
φυλακην ελαθε μετα τινων διορυξας το δεσμωτηριον και διαδρας προς τους
πολεμιους εις ∆εκελειαν, οπως διαφυγων τον θανατον παρ' ολον τον βιον
στηλιτευηται. 107. (13, 106, 8). Ὅτι Λυσανδρος ο Λακεδαιμονιος μετα την νικην την
προς Ἀθηναιους Γυλιππον απεστειλεν εις Σπαρτην τα τε λαφυρα κομιζοντα και μετα
τουτων αργυριου ταλαντα χιλια φʹ. οντος δε του χρηματος εν σακκιοις, και ταυτ'
εχοντος εκαστου σκυταλην εχουσαν την επιγραφην το πληθος του χρηματος
δηλουσαν, ταυτην αγνοησας ο Γυλιππος τα μεν σακια παρελυσεν, εξελομενος δε
ταλαντα τʹ και δια της επιγραφης γνωσθεις υπο των εφορων εφυγε και κατεδικασθη
θανατωι. παραπλησιως δε και τον πατερα Γυλιππου Κλεαρχον συνεβη φυγειν εν τοις
εμπροσθεν χρονοις, οτι δοξας παρα Περικλεους λαβειν χρηματα περι του την
εισβολην εις την Ἀττικην μη ποιησασθαι κατεδικασθη θανατωι και εν Θουριοις
εφυγεν. ουτοι μεν ουν ανδρες ικανοι ταλλα δοξαντες τον αλλον βιον αυτων
κατηισχυναν. 108. (13, 108, 2). Ὅτι Ἰμιλκων ο των Καρχηδονιων αφηγουμενος την
των Ἀκραγαντινων πολιν κατασκαψας των ιερων, οσα μη καλως υπο του πυρος
εδοκει διεφθαρθαι, τας γλυφας και τα περιττοτερως ειργασμενα περιεκοψε· και
εχοντων των Γελωων εκτος της πολεως Ἀπολλωνος ανδριαντα χαλκουν σφοδρα
μεγαν, συλησαντες αυτον απεστειλαν εις την Τυρον. 109. (13, 111, 5). Ὅτι παρα τοις
Καρχηδονιοις ουδεμια τις ην φειδω των αλισκομενων, αλλ' ασυμπαθεις των
ητυχηκοτων ους μεν ανεσταυρουν, οις δε αφορητους επηγον υβρεις. ιδειν γαρ ην
1.235 παιδας ελευθερους και παρθενους επιγαμους αναξιως της ηλικιας ως ετυχε
κατα την οδον ωρμημενας, παραπλησιως δε και τους πρεσβυτατους παρα φυσιν
αναγκαζομενους αμα τοις ακμαζουσιν επισπευδειν. 110. (14, 2, 1). Ὅτι παρα
Ἀθηναιοις λʹ τυραννοι γενομενοι δια την ιδιαν πλεονεξιαν την τε πατριδα μεγαλοις
ατυχημασι περιεβαλον και αυτοι ταχυ την δυναμιν αποβαλοντες αθανατον εαυτων
ονειδος καταλελοιπασιν· Λακεδαιμονιοι δε περιποιησαμενοι την της Ἑλλαδος αρχην
αναμφισβητητον, τοτε ταυτης εστερηθησαν, οτε πραξεις αδικους κατα των
συμμαχων επιτελειν επεχειρησαν. παραπλησιως δε και ∆ιονυσιος ο των
Συρακουσιων τυραννος καιπερ ευτυχεστατος των δυνατων γεγονως ζων μεν ου
διελιπεν επιβουλευομενος και δια τον φοβον ηναγκαζετο φερειν επι* τον χιτωνα
σιδηρουν θωρακα· τελευτησας δε μεγιστον εις βλασφημιας παραδειγμα καταλελοιπε
τον εαυτου βιον εις απαντα τον αιωνα. 111. (14, 4, 7). Ὅτι τον Θηραμενην οι περι
Κριτιαν συνελαβον ξιφηρεις οντες· ο δε φθασας ανεπηδησε μεν προς την βουλαιαν
Ἑστιαν, εφησε δε προς τους θεους καταφευγειν, ου σωθησεσθαι νομιζων, αλλα
σπευδων τοις ανελουσιν αυτον περιποιησασθαι την εις τους θεους ασεβειαν.
παρελθοντων δε των υπηρετων και αποσπωντων αυτον, ο μεν Θηραμενης εφερε
γενναιως την ατυχιαν, ατε και φιλοσοφιας επι πλειον μετεσχηκως παρα Σωκρατει.
112. (14, 5, 6). Ὅτι ουκ εληγον της παρανομιας οι λʹ τυραννοι, πολυ δε μαλλον εν
απασι λαμβανουσης της απονοιας επιδοσιν, των μεν ξενων τους πλουσιωτατους ξʹ
κατεσφαξαν, οπως των χρηματων κυριευσωσι, των δε πολιτων καθ' ημεραν
αναιρουμενων οι τους βιους ευπορουμενοι σχεδον απαντες εφυγον εκ της πολεως.
επι τοσουτο δε κατεφθειρον την πολιν, ωστε φυγειν Ἀθηναιους πλειους των
ημισεων. 113. (14, 9, 8). Ὅτι οι Καμπανοι ταις καθηκουσαις τιμαις και δωρεαις
τιμηθεντες παρα ∆ιονυσιου και πορευθεντες εις Αιτελλαν* και πεισαντες τους εν τηι
πολει λαβειν εαυτους συνοικους, 1.236 νυκτος επιθεμενοι τους μεν ηβωντας
απεσφαξαν, τας δε γυναικας των παρασπονδηθεντων γημαντες κατεσχον την πολιν.
114. (14, 12, 3). Ὅτι Κλεαρχος ο παρα Λακεδαιμονιων αποσταλεις προς Βυζαντιους
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαφερομενους προς αλληλους πολλους των Βυζαντιων ανελων και παντων των
διαφθαρεντων τας ουσιας σφετερισαμενος επελεγετο και των αλλων τους ευπορους,
ψευδεις αιτιας επιῤριπτων και ους μεν απεκτεινεν, ους δε εφυγαδευσε, πολλων δε
χρηματων κυριευσας και μισθοφορων αθροισας πληθος τα κατα την δυναστειαν
ησφαλισατο. 115. (14, 19, 2). Ὅτι Κυρος νεανισκος ην φρονηματος πληρης και
προθυμιαν εχων ουκ απρακτον εις τους κατα πολεμον αγωνας. 116. (14, 32, 1). Ὅτι
οι εν Ἀθηναις δυναστευοντες λʹ τυραννοι καθ' ημεραν ουκ επαυοντο τους μεν
φυγαδευοντες, τους δε αναιρουντες. 117. (14, 35, 2). Ὅτι Ἀρταξερξης
καταπεπολεμηκως Κυρον απεστειλε Φαρναβαζον παραληψομενον πασας τας επι
θαλαττηι σατραπειας. οι δε Κυρωι συμμαχησαντες σατραπαι εν αγωνιαι πολληι
καθειστηκεισαν, μη ποτε δωσι τιμωριαν υπερ ων εξημαρτον εις τον βασιλεα. και οι
μεν διαπρεσβευσαμενοι προς Τισσαφερνην εξεθεραπευον, Ταμων* δε ο μεγιστος
αυτων εις τας τριηρεις εθετο τα χρηματα και τους υιους απαντας πλην ενος
καλουμενου Γαου*. και ευλαβηθεις τον Τισσαφερνην απηρεν εις Αιγυπτον μετα του
στολου και κατεφυγε προς Ψαμμιτιχον τον βασιλεα των Αιγυπτιων, απογονον
Ψαμμιτιχου. ουσης δε αυτωι προγεγενημενης ευεργεσιας εις τον βασιλεα, διελαμβανε
τουτον εξειν οιον τινα λιμενα των απο του βασιλεως κινδυνων. ο δε Ψαμμιτιχος την
τε ευεργεσιαν και το προς τους ικετας οσιον παρ' ουδεν ηγησαμενος απεσφαξε τον
ικετην και φιλον μετα των τεκνων, οπως των τε χρηματων και του στολου γενηται
κυριος. 118. (14, 63, 1). Ὅτι Ἰμιλκων επαρθεις και μετεωρισθεις τηι νικηι κατελαβετο
και το της Ἀχραδινης προαστειον και τους νεως της τε ∆ημητρος και Κορης
εσυλησεν· υπερ ων ταχυ της εις το θειον ασεβειας αξιαν υπεσχε τιμωριαν. ταχυ γαρ
αυτωι τα πραγματα καθ' ημεραν εγινετο χειρω, και του ∆ιονυσιου θαρρουν 1.237 τος
ακροβολισμους συνιστασθαι συνεβαινε προτερειν τους Συρακουσιους. 119. (14, 76, 3).
Ὅτι ο των Καρχηδονιων στρατηγος Ἰμιλκων ιεροσυλησας αισχρως εις Καρχηδονα
διεφυγεν, οπως μη τον οφειλομενον τηι φυσει θανατον αποδους αθωος γενηται των
ασεβηματων, αλλ' εν τηι πατριδι περιβοητον εχει* τον βιον υπο παντων
ονειδιζομενος. εις τοσουτον δε ηλθεν ατυχιας, ωστε μετα της ευτελεστατης εσθητος
περιηιει τους κατα την πολιν ναους, κατηγορων της ιδιας ασεβειας και περι των εις
θεους αμαρτηματων ομολογουμενην διδους τιμωριαν τωι δαιμονιωι. 120. (14, 85, 4).
Ὅτι Τιριβαζος ο των κατα την Ἀσιαν πεζικων δυναμεων αφηγουμενος εφθονει ταις
του Κονωνος ευπραξιαις· και προφασιν μεν λαβων, οτι ταις βασιλικαις δυναμεσι τας
πολεις Ἀθηναιοις κατακταται, προαγομενος δ' αυτον εις Σαρδεις συνελαβε και δησας
εις φυλακην κατεθετο. 121. (14, 93, 3). Ὅτι Ῥωμαιοι χρυσουν κρατηρα
κατασκευασαντες εις ∆ελφους εξεπεμψαν. οι δε κομιζοντες αυτον πρεσβευται
λησταις Λιπαραιοις περιεπεσον, και παντες αιχμαλωτισθεντες κατηντησαν εις
Λιπαραν. Τιμασιθεος δε ο των Λιπαραιων στρατηγος γνους το γεγενημενον τους τε
πρεσβευτας ανεσωσε και το χρυσιον αποδους εις ∆ελφους τους πρεσβεις
απεκατεστησεν. οι δε τον κρατηρα κομιζοντες αναθεντες αυτον εις τον των
Μασσαλιωτων θησαυρον εις Ῥωμην ανεστρεψαν. διοπερ ο δημος των Ῥωμαιων
πυθομενος την του Τιμασιθεου καλοκαγαθιαν παραχρημα αυτον ετιμησεν, δημοσιον
δους καταλυμα και μετα ταυτα ετεσιν ρλʹ την Λιπαραν αφελομενος των
Καρχηδονιων τους εγγονους του Τιμασιθεου των τε εισφορων ατελεις αφηκε και
ελευθεριους εποιησεν. 122. (14, 105, 3). Ὅτι ∆ιονυσιος τους καταφυγοντας επι τον
λοφον, των Ἰταλιωτων αυτους δι' αναγκην σφας προδοντων αυτωι, λαβων ραβδον
και παταξας επι του λοφου ηριθμει τους καταβαινοντας αιχμαλωτους, οντας πλειους
των μυριων· και παντων αυτου υποπτευοντων το θηριωδες, τουναντιον εφανη
παντων επιεικε 1.238 στατος. τους τε γαρ αιχμαλωτους αυτων* αφηκε χωρις λυτρων
και προς τας πλειστας των πολεων ειρηνην συνθεμενος αφηκεν αυτονομους. επι δε
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτοις επαινου τυχων υπο των ευ παθοντων χρυσοις στεφανοις ετιμηθη και σχεδον
τουτ' εδοξε πραξειν* εν τωι ζην καλλιστον. 123. (14, 109, 6). Ὅτι ∆ιονυσιος
πυθομενος τον των ποιηματων αυτου διασυρμον, και των κολακων λεγοντων, οτι
πασι τοις καλως πραττομενοις φθονουντες εξ υστερου θαυμαζουσιν, ουκ αφιστατο
της περι την ποιησιν σπουδης. 124. (14, 111, 3). Ὅτι των Ῥηγινων πολιορκουμενων
και δια σπανιν τροφης βοτανας εσθιοντων δικην θρεμματων ο ∆ιονυσιος πυθομενος
το γινομενον ουχ οπως ηλεησε τους υπερ ανθρωπον πασχειν αναγκαζομενους, αλλα
παν τουναντιον επαγαγων ζευγη ειλε την ποαν του τοπου, ωστε την υλην απασαν
αφανισθηναι. διοπερ ταις υπερβολαις των κινδυνων νικωμενοι παρεδωκαν αυτωι
την πολιν. 125. (14, 111, 4). Ὅτι ∆ιονυσιος ηθροισεν απο το Ῥηγιον πλειους των
εξακισχιλιων αιχμαλωτους. και το πληθος εις συρακουσας αποστειλας εκελευσε
τους δοντας αργυριου μναν απολυτρουσθαι· τους δε μη ευπορησαντας
ελαφυροπωλησεν. 126. (15, 1, 3). Ὅτι Λακεδαιμονιοι αξιοι κατηγοριας· οιτινες
παραλαβοντες ηγεμονιαν καλλιστα τεθεμελιωμενην και ταυτην δια την αρετην των
προγονων διαφυλαχθεισαν ετη πλειω των φʹ, οι τοτε Λακεδαιμονιοι δια την αυτων
αβουλιαν καταλυθεισαν επειδον, ουκ αλογως. οι μεν γαρ προ αυτων βεβιωκοτες
πολλοις φονοις* και μεγαλοις κινδυνοις την τηλικαυτην κατεκτησαντο δοξαν,
επιεικως και φιλανθρωπως προσφερομενοι τοις υποτεταγμενοις, οι δε
μεταγενεστεροι βιαιως και χαλεπως χρωμενοι τοις συμμαχοις, ετι δε πολεμους
αδικους και υπερηφανους ενισταμενοι προς τους Ἕλληνας ουκ αλογως απεβαλον
την αρχην δια της ιδιας αβουλιας. εν γαρ ταις συμφοραις αυτων το μισος των
αδικουμενων ελαβε καιρον αμυνασθαι τους προηδικηκοτας· και τοις εκ προγονων
ανικητοις γεγονοσι τοσαυτη καταφρονησις επηκολουθησεν, οσην εικος 1.239 εστι
γενεσθαι κατα των αναιρουντων τας των προγονων αρετας. τοιγαρουν Θηβαιοι μεν
οι προτερον επι πολλας γενεας τοις κρειττοσιν υποτεταγμενοι, τοτε † τους
ανελπιστως νικησαντες ηγεμονες κατεστησαν των Ἑλληνων, Λακεδαιμονιοι δε μετα
την αφαιρεσιν της ηγεμονιας ουδεποτ' εδυνηθησαν αναλαβειν το των προγονων
αξιωμα. 127. (15, 7, 3). Ὅτι ∆ιονυσιος ακουσας την των ποιηματων καταφρονησιν
των αποσταλεντων εις την Ὀλυμπιακην πανηγυριν ενεπεσεν εις υπερβολην λυπης.
αει δε μαλλον του παθους επιτασιν λαμβανοντος, μανιωδης διαθεσις κατεσχε την
ψυχην αυτου, και φθονειν αυτωι φασκων απαντας, τους φιλους υπωπτευεν ως
επιβουλευοντας· και περας ως* επι τοσουτο προηλθε λυπης και παρακοπης, ωστε
των φιλων πολλους μεν επι ψευδεσιν αιτιαις ανελειν, ουκ ολιγους δε και
εφυγαδευσεν· εν οις ην Φιλιστος και Λεπτινης ο αδελφος, ανδρες διαφεροντες
ανδρειαι και πολλας και μεγαλας χρειας εν τοις πολεμοις αυτωι παρεσχημενοι. ουτοι
μεν ουν φυγοντες εις Θουριους της Ἰταλιας και παρα τοις Ἰταλιωταις μεγαλης
αποδοχης τυχοντες υστερον δεηθεντος του ∆ιονυσιου διηλλαγησαν και κατελθοντες
εις τας Συρακουσας εις την προυπαρξασαν ευνοιαν απεκατεστησαν. 128. (15, 14, 3).
Ὅτι ∆ιονυσιος ο τυραννος χρηματων απορουμενος εστρατευσεν επι Τυῤρηνιαν,
εχων τριηρεις ξʹ, προφασιν μεν φερων την των ληστων καταλυσιν, τηι δε αληθειαι
συλησων ιερον αγιον, γεμον αναθηματων πολλων, καθιδρυμενον εν επινειωι
πολεως Ἀγυλης*, ονομαζομενον Πυργοι. καταπλευσας δε νυκτος και την δυναμιν
εκβιβασας εσυλησε το ιερον και συνηθροισεν ουκ ελαττονα ταλαντων χιλιων. 129.
(15, 31, 3). Ὅτι Ἀγησιλαος ο των Λακεδαιμονιων βασιλευς περιβοητος ην εν ανδρειαι
και στρατηγικηι συνεσει και σχεδον ανικητος γεγονως εν τοις επανω χρονοις. εν τε
γαρ τοις λοιποις πολεμοις εθαυμασθη και καθ' ον καιρον Λακεδαιμονιοι
πολεμουντες † τοις Περσαις, παραταξαμενος και πολλαπλασιονα δυναμιν νικησας
πολλην της Ἀσιας επηλθε, κρατων των υπαιθρων, 1.240 και ει μη μετεπεμψαντο
αυτον Σπαρτιαται δια τινας αιτιας πολιτικας, σχεδον αν και την ολην Περσων
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλειαν εις τους εσχατους κινδυνους κατεστησεν. ην γαρ ο ανηρ ουτος δραστικος
και μετα συνεσεως πολλης θρασυς και παραβολοις πραξεσι χρωμενος. διο και τοτε
θεωρουντες οι Σπαρτιαται το μεγεθος του πολεμου δεομενον ηγεμονος αξιολογου,
τουτον του πολεμου παντος ηγεμονα κατεστησαν. 130. (15, 36, 6). Ὅτι Τιμοθεος ο
των Ἀθηναιων ναυαρχος παντα τα κατα τον πολεμον ταχεως και ραιδιως επετελει,
πειθων μεν δια της του λογου δυναμεως, νικων δε δι' ανδρειας και στρατηγιας.
διοπερ ου μονον παρα τοις πολιταις, αλλα και παρα τοις αλλοις Ἕλλησι μεγαλης
ετυγχανεν αποδοχης. 131. (15, 44, 1). Ὅτι ο Ἰφικρατης παραδεδοται στρατηγικην τε
αγχινοιαν εσχηκεναι και προς πασαν επινοιαν αγαθην φυσει κεχρησθαι διαφορωι.
132. (15, 61, 2). Ὅτι Πολυδωρος ο Φεραιος παρανομως και βιαιως κτησαμενος την
δυναστειαν ακολουθως ταυτηι τηι προαιρεσει διυκει τα κατα την αρχην. των γαρ προ
αυτου δυναστων επιεικως προσφερομενων τοις πληθεσι και δια τουτο αγαπωμενων,
ουτος βιαιως και χαλεπως αρχων εμισειτο. 133. (15, 75, 1). Ὅτι Ἀλεξανδρος ο Φερων
τυραννος εν τηι Θετταλιαι περι τινων εγκαλεσας τηι πολει των Σκοτουσσαιων
εκαλεσεν αυτους εις εκκλησιαν και περιστησας τους μισθοφορους απαντας
απεσφαξεν. τα δε σωματα των τετελευτηκοτων ριψας εις την προ των τειχων
ταφρον την πολιν διηρπασεν. 134. (15, 88, 1). Ὅτι ουτος τους καθ' εαυτον εδοκει
υπερβαλλειν εν στρατηγικηι συνεσει και εμπειριαι, προς δε τουτοις επιεικειαι τε και
μεγαλοψυχιαι. κατα μεν γαρ την ηλικιαν την τουτου γεγονασιν ανδρες επιφανεις
Πελοπιδας τε ο Θηβαιος και Τιμοθεος και Κονων, ετι δε Χαβριας και Ἰφικρατης οι
Ἀθηναιοι, προς δε τουτοις Ἀγησιλαος ο Σπαρτιατης, βραχυ τοις χρονοις προτερον, εν
δε τοις προ τουτου χρονοις επι των Μηδικων και Περσικων καιρων Σολων και
Θεμιστοκλης και Μιλτιαδης, ετι δε Κιμων και Μυρω 1.241 νιδης και Περικλης και
τινες ετεροι παρα Ἀθηναιοις, κατα δε Σικελιαν Γελων ο ∆εινομενους και τινες
ετεροι. αλλ' ομως ει τις συγκριναι τας τουτων αρετας τηι Ἐπαμινωνδου στρατηγιαι τε
και δοξηι, πολυ αν προεχουσαν ευροι την περι τον Ἐπαμινωνδαν αρετην. παρα μεν
γαρ εκαστωι των αλλων εν αν ευροις προτερημα της δοξης, παρα δε τουτωι πασας τας
αρετας ηθροισμενας. και γαρ ρωμηι σωματος και λογου δεινοτητι, προς δε τουτοις
ψυχης λαμπροτητι και μισαργυριαι και επιεικειαι, και το μεγιστον, ανδρειαι και
στρατηγικηι συνεσει πολυ διηνεγκε των αλλων. τοιγαρουν η πατρις αυτου ζωντος
μεν εκτησατο την ηγεμονιαν της Ἑλλαδος, τελευτησαντος δε ταυτης εστερηθη και
της επι το χειρον μεταβολης επειραθη και περας δια την αφροσυνην των ηγουμενων
ανδραποδισμου και κατασκαφης ελαβε πειραν. 135. (15, 92, 5). Ὅτι ο Ταχως υπο των
αποστατων επιβουλευθεις, ο της Αιγυπτου βασιλευς, και καταπλαγεις ετολμησε δια
της Ἀραβιας αναβηναι προς τον βασιλεα Ἀρταξερξην και συγγνωμην ηξιου δουναι
περι των ημαρτημενων· ο δε Ἀρταξερξης ου μονον αυτον απελυσε των εγκληματων,
αλλα και στρατηγον απεδειξε του προς Αιγυπτιους πολεμου. 136. (15, 95, 3). Ὅτι
Χαρης ο των Ἀθηναιων στρατηγος ο μετα Λεωσθενην γενομενος πολλα παρανομων
αγαθον μεν ουδεν διεπραξατο, τηι δε πατριδι διαβολας. 137. (16, 1, 5). Ὅτι Φιλιππος ο
Ἀμυντου μεν υιος Ἀλεξανδρου δε πατηρ γεγονεν αγχινοιαι και στρατηγιαι και
ανδρειαι και λαμπροτητι ψυχης διαφερων. ην δε κατα την ρεʹ ολυμπιαδα επ'
αρχοντος Ἀθηνησι Καλλιμηδου. 138. (16, 2, 3). Ὅτι συμφοιτητης Ἐπαμινωνδου
εγενετο Φιλιππος ο πατηρ Ἀλεξανδρου του Μακεδονος, αμφοτεροι δε ακροαται
Πυθαγορειου τινος φιλοσοφου. και Ἐπαμινωνδας μεν μεγαλους αγωνας και
κινδυνους υπομεινας τηι πατριδι παραδοξως την ηγεμονιαν της Ἑλλαδος
περιεθηκεν, ο δε Φιλιππος ταις αυταις αφορμαις χρησαμενος ουκ απελειφθη της
Ἐπαμινωνδου δοξης. 139. (16, 5, 1). Ὅτι ∆ιονυσιος ο νεωτερος ο των Συρακουσιων
τυραννος παρειληφως την βασιλειαν εν τοις ανω καιροις, απρακτος 1.242 δ' ων και
πολυ του πατρος καταδεεστερος προσεποιειτο δια την απραγιαν ειρηνικος ειναι και
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραος τον τροπον. μετα δε ταυτα δους εαυτον εις βιον ειρηνικον εξελυσε των
στρατιωτων τας εν τοις πολεμοις γυμνασιας, μεγιστην δε των κατα την Ευρωπην
δυναστειων παραλαβων την αρχην και την υπο του πατρος λεγομενην αδαμαντι
δεδεσθαι τυραννιδα δια την ιδιαν ανανδριαν παραδοξως απεβαλε. 140. (16, 11, 2).
Ὅτι παντες εσπευδον οι Συρακουσιοι ιδειν τον ∆ιωνα και την αρετην του ανδρος
παντες απεδεχοντο μειζονως η κατα ανθρωπον. και τουτο ευλογως επασχον δια το
μεγεθος και παραδοξον της μεταβολης. πεντηκονταετους γαρ δουλειας πεπειραμενοι
και της ελευθεριας δια τον χρονον επιλελησμενοι δι' ενος ανδρος αρετην
απελυθησαν της συμφορας. 141. (16, 17, 5). Ὅτι ∆ιων λαμπραι μαχηι νικησας τους
Συρακουσιους ουδεν εμνησικακησεν αυτοις· αποστειλαντων γαρ προς αυτον κηρυκα
περι της των νεκρων αναιρεσεως ταυτην εδωκε και τους αλοντας πολλους οντας
απελυσεν ανευ λυτρων. 142. (16, 17, 5). Ὅτι πολλοι εν τηι φυγηι μελλοντες
φονευεσθαι διηγορευον εαυτους ειναι των τα ∆ιωνος φρονουντων και παντες δια
ταυτην την αιτιαν εξεφυγον τον θανατον. 143. (16, 20, 2). Ὅτι ∆ιων λαμπρος ων την
ψυχην και δια την εκ φιλοσοφιας παιδειαν εξημερωμενος τους λογισμους ουκ
εμνησικακησε τοις πολιταις. 144. (16, 23, 1). Ὅτι Φιλομηλος ο Φωκευς ανηρ θρασει
και παρανομιαι διαφερων κατελαβετο μεν το εν ∆ελφοις ιερον, εξεκαυσε δε τον ιερον
πολεμον. 145. (16, 38, 1). Ὅτι Φιλιππος νικησας τον Ὀνομαρχον επιφανει παραταξει
την τε εν Φεραις τυραννιδα καθειλε και τηι πολει την ελευθεριαν αποδους
επανηλθεν εις Μακεδονιαν, ηυξηκως αυτου την βασιλειαν ταις τε πραξεσι και τηι
προς το θειον ευσεβειαι. 146. (16, 40, 1). Ὅτι Βοιωτοι καμνοντες τωι προς Φωκεις
πολεμωι και χρηματων απορουμενοι πρεσβεις εξεπεμψαν προς τον των Περσων
βασιλεα, παρακαλουντες πορισασθαι τηι πολει χρη 1.243 ματα. ο δε Ἀρταξερξης
προθυμως υπακουσας εδωκεν αυτοις δωρεαν αργυριου ταλαντα τριακοσια. 147. (16,
44, 3). Ὅτι Νικοστρατος ο Ἀργειων στρατηγος ην ανηρ αγαθος και πραξαι
βουλομενος † και βουλευσασθαι, μεμιγμενην εχων τηι φρονησει μανιαν. τηι γαρ του
σωματος ρωμηι διαφερων εμιμειτο τον Ἡρακλεα κατα τας στρατειας και λεοντην
εφορει και ροπαλον εν ταις μαχαις. 148. (16, 45, 1). Ὅτι ο Τεννης κοινωσαμενος την
προδοσιαν Μεντορι τωι στρατηγωι των εξ Αιγυπτου μισθοφορων τουτον μεν
απελειπεν τηρουντα μερος της πολεως και συνεργουντα τοις περι την προδοσιαν
εγχειρουμενοις, αυτος δε μετα στρατιωτων φʹ προηγεν εκ της πολεως,
προσποιουμενος επι κοινην των Φοινικων συνοδον απανταν· ηγε δε μεθ' εαυτου
τους επιφανεστατους των πολιτων ρʹ συμβουλους. επει δε πλησιον ησαν του
βασιλεως, συναρπασας τους ρʹ παρεδωκε τωι Ἀρταξερξηι. ο δε βασιλευς αποδεξαμενος
αυτον ως φιλον τους μεν ρʹ ως αιτιους της αποστασεως οντας κατηκοντισε,
πεντακοσιων δε των πρωτων Σιδωνιων μεθ' ικετηριων απαντησαντων,
μετεκαλεσατο τον Τεννην και επηρωτησεν, ει δυνανται την πολιν αυτωι παραδουναι.
σφοδρα γαρ εσπευδε μη δι' ομολογιας την Σιδωνα παραλαβειν, οπως απαραιτητοις
συμφοραις περιβαλων τους Σιδωνιους τηι τουτων τιμωριαι καταπληξηται τας αλλας
πολεις. του γαρ Τεννου διαβεβαιωσαμενου παραδωσειν την πολιν, ο [δε] βασιλευς
φυλαττων την οργην απαραιτητον απαντας τους φʹ εχοντας τας ικετηριας
κατηκοντισεν. ειτα ο Τεννης προσελθων τοις εξ Αιγυπτου μισθοφοροις επεισεν
αυτους εντος των τειχων εισαγαγειν αυτον τε και τον βασιλεα. 149. (16, 57, 2). Ὅτι
Ἀθηναιοις ο χρονος ηνεγκεν εξαμαρτανειν εις το δαιμονιον, ωστε μικρον ανωτερον
των ∆ελφικων καιρων Ἰφικρατους διατριβοντος περι Κορκυραν μετα ναυτικης
δυναμεως, και ∆ιονυσιου του Συρακουσιων δυναστου πεμψαντος εις Ὀλυμπιαν και
∆ελφους αγαλματα εκ χρυσου και ελεφαντος δεδημιουργημενα, περιτυχων ταις
κομιζουσαις ναυσιν ο Ἰφικρατης και κρατησας αυτων διεπεμψατο προς τον δημον
επερωτων, τι χρη πραττειν, οι δε Ἀθηναιοι προσεταξαν αυτωι μη τα των θεων
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξεταζειν, αλλα σκοπειν, οπως τους στρατιωτας διαθρεψει. Ἰφι 1.244 κρατης μεν ουν
υπακουσας τωι δογματι της πατριδος ελαφυροπωλησεν τον των θεων κοσμον. 150.
(16, 64, 2). Ὅτι οι του δαιμονιου καταφρονειν τολμησαντες υπο των θεων της
προσηκουσης τιμωριας ηξιωθησαν. ο δε τωι μαντειωι βοηθησας Φιλιππος απο τουτων
των χρονων αει μαλλον αυξομενος το τελευταιον δια την εις το θειον ευσεβειαν
ηγεμων απεδειχθη της Ἑλλαδος πασης και μεγαλην βασιλειαν των κατα την
Ευρωπην περιεποιησεν. 151. (16, 81, 2). Ὅτι τοσαυτη καταπληξις και δεος κατειχε
τους καταλειφθεντας των Καρχηδονιων, ωστε μη τολμαν εις τας ναυς εμβαινειν
μηδε αποπλειν εις Λιβυην, μη πως δια την των θεων αλλοτριοτητα προς αυτους υπο
του Λιβυκου πελαγους καταποθηναι. 152. (16, 95, 2). Ὅτι δοκει ο βασιλευς Φιλιππος
ελαχιστας μεν εις μοναρχιαν αφορμας παρειληφεναι, μεγιστην δε των παρ' Ἕλλησι
μοναρχιων κατακτησασθαι, ηυξηκεναι δε την ηγεμονιαν ουχ ουτω δια της εν τοις
οπλοις ανδραγαθιας ως δια της εν τοις λογοις ομιλιας και φιλοφροσυνης. φασι δε
και αυτον τον Φιλιππον σεμνυνεσθαι μαλλον επι τηι στρατηγικηι συνεσει και τοις δια
της ομιλιας επιτευγμασιν, ηπερ επι τηι κατα τας συμμαχιας ανδρειαι. των μεν γαρ
κατα τους αγωνας κατορθωματων μετεχειν απαντας τους στρατευομενους, των δε
δια της ομιλιας γινομενων επιτευγματων αυτον μονον λαμβανειν την επιγραφην.
153. (17, 1, 3). Ὅτι Ἀλεξανδρος ο του Φιλιππου εν ολιγωι χρονωι μεγαλας πραξεις
κατειργασατο και δια την ιδιαν συνεσιν τε και ανδρειαν υπερεβαλετο τωι μεγεθει
των εργων παντας τους εξ αιωνος τηι μνημηι παραδεδομενους βασιλεις. εν ετεσι γαρ
δωδεκα καταστρεψαμενος της μεν Ευρωπης ουκ ολιγα, την δε Ἀσιαν σχεδον απασαν
εικοτως περιβοητον εσχε την δοξαν και τοις παλαιοις ηρωσι και ημιθεοις ισαζουσαν.
154. (17, 14, 1). Ὅτι ο Ἀλεξανδρος τους τελευτησαντας των Μακεδονων εθαψε,
πλειους οντας των φʹ. 155. (17, 32, 1). Ὅτι η μητηρ του βασιλεως Ἀλεξανδρου
εγραψε τα τε αλλα των χρησιμων και διοτι φυλαξασθαι τον Λυγκηστην Ἀλεξανδρον.
ουτος δ' ων ανδρειος τε διαφορος και 1.245 φρονηματος πληρης και
συμπαρακολουθων τωι βασιλει μετα των αλλων φιλων επιστευετο. πολλων δε και
αλλων ευλογων συνδραμοντων προς ταυτην την διαβολην, συλληφθεις και δεθεις
εις φυλακην παρεδοθη, ως τευξομενος δικαστηριου. 156. (17, 38, 1). Ὅτι
διαβεβαιωσαμενος την Σισυγγαμβρην* ο Ἀλεξανδρος ως μητερα εξειν περιεθηκεν
αυτηι κοσμον τε βασιλικον και το προγεγονος αξιωμα ταις προσηκουσαις τιμαις
απεκατεστησεν· την μεν γαρ θεραπειαν αυτηι πασαν την δοθεισαν υπο ∆αρειου
παρεδωκεν, ιδιαν δε αλλην ουκ ελαττονα της προυπαρχουσης προσεδωρησατο και
της μεν των παρθενων εκδοσεως βελτιον της ∆αρειου κρισεως επηγγειλατο
προνοησασθαι, τον δε παιδα τρεφων ως υιον ιδιον και βασιλικης τιμης αξιωσειν.
περι δε της ∆αρειου γυναικος και της περι αυτην σεμνοτητος προνοιαν εξειν εφησεν,
οπως μηδεν αναξιον παθηι της προγεγενημενης ευδαιμονιας. και αλλα δε πολλα
προς ελεον και φιλανθρωπιαν διαλεχθεις εποιησε τας γυναικας δια το μεγεθος της
ανελπιστου χαρας εις ακατασχετα προπεσειν δακρυα. επι δε πασι τοις προειρημενοις
δους την δεξιαν ου μονον υπο των ευ παθοντων επαινων ετυγχανεν, αλλα και παρα
πασι τοις στρατευομενοις περιβοητον εσχε την υπερβολην της επιεικειας. καθολου δ'
εγωγε νομιζω πολλων και καλων εργων υπ' Ἀλεξανδρου συντετελεσμενων μηδεν
τουτων μειζον υπαρχειν μηδε μαλλον αξιον αναγραφης και μνημης ιστορικης. αι
μεν γαρ των πολεων πολιορκιαι και παραταξεις και ταλλα τα κατα πολεμον
προτερηματα τα πλειονα δι' αρετην η τυχην επιτυγχανεται· ο δε εν ταις εξουσιαις εις
τους επταικοτας ελεος μεριζομενος δια μονης της φρονησεως γινεται. οι πλειστοι
γαρ δια την ευτυχιαν επαιρονται μεν ταις ευπραξιαις, υπερηφανοι δε εν ταις
ευτυχιαις γινομενοι της ανθρωπινης και κοινης ασθενειας επιλανθανονται· διο νυν
και τους πλειστους οραν εστιν την ευτυχιαν ωσπερ βαρυ φορτιον φερειν
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αδυνατουντας. Ἀλεξανδρος μεν ουν καιπερ πολλαις γενεαις προγεγονως του καθ'
ημας βιου τυγχανετω και παρα των μεταγενεστερων δικαιου και πρεποντος ταις
ιδιαις ιστοριαις* επαινου. 157. (17, 40, 1). Ὅτι Ἀλεξανδρος μετα την εν Ἰσσωι
νικηντους μεν τελευτησαντας εθαψεν, εν οις και των πολεμιων τους εν ταις
ανδραγαθιαις θαυμασθεντας. 1.246 158. (17, 59, 7). Ὅτι η μητηρ του ∆αρειου
Συγαμβρις*, των Περσων τας αποσκευας αρπαζοντων και των αιχμαλωτιδων προς
τους βαρβαρους αποχωρουσων και ταυτην παρακαλουσων αποδρα
σαι, ου προσεσχεν, αλλ' εφ' ησυχιας εμεινε φιλοφρονως, ουτε τωι παραλογωι της
τυχης πιστευσασα ουτε την προς Ἀλεξανδρον ευχαριστιαν λυμαινομενη. 159. (17, 67,
1). Ὅτι την ∆αρειου μητερα ο Ἀλεξανδρος και τας θυγατερας και τον υιον απελιπεν
εν Σουσοις και παρεστησε τους διδαξοντας την Ἑλληνικην διαλεκτον. 160. (17, 77,
4). Ὅτι ο Ἀλεξανδρος δοξας ηδη κεκρατηκεναι της επιβολης και την βασιλειαν εχειν
αδηριτον ηρξατο ζηλουν την Περσικην τρυφην και πολυτελειαν των Ἀσιανων
βασιλεων. και πρωτον μεν περι την αυλην ραβδουχους ειχεν Ἀσιαγενεις, επειτα τους
επιφανεστατους των ανδρων δορυφορειν εταξεν, εν οις ην και ο ∆αρειου αδελφος
Ὀξαθρης. ειτα το Περσικον διαδημα περιεθετο και τον διαλευκον χιτωνα και την
Περσικην ζωνην και ταλλα πλην των αναξυριδων και του κανδυος. διεδωκε δε και
τοις εταιροις παραπορφυρους στολας και τοις ιπποις Περσικας στολας περιεθηκε.
προς δε τουτοις τας παλλακιδας ομοιως τωι ∆αρειωι περιηγε, τον αριθμον ουσας ουκ
ελαττους πληθει των κατα τον ενιαυτον ημερων, καλλει δε διαπρεπεις, ως αν εξ
απασων των κατα την Ἀσιαν γυναικων επιλελεγμενας. αυται δε εκαστης νυκτος
περιηιεσαν την κλινην του βασιλεως, ινα την εκλογην αυτος ποιησηται της
μελλουσης αυτωι συνιεναι. 161. (17, 77, 7). Ὅτι τουτοις τοις εθισμοις ο Ἀλεξανδρος
σπανιως εχρητο, τοις δε προυπαρχουσι κατα το πλειστον ενδιετριβε, φοβουμενος το
προσκοπτειν τοις Μακεδοσι. 162. (17, 108, 4). Ὅτι Ἅρπαλος ο των εν Βαβυλωνι
θησαυρων και των προσοδων την φυλακην πεπιστευμενος, επειδη ο βασιλευς εις
την Ἰνδικην εστρατευσεν, απεγνω την επανοδον αυτου· δους δ' εαυτον εις τρυφην
και πολλης χωρας αποδεδειγμενος σατραπης το μεν πρωτον εις υβρεις γυναικων και
παρανομους ερωτας εξετραπη και πολλα της γαζης ακρατεσταταις ηδοναις
κατηναλωσεν· απο δε της Ἐρυθρας θαλασσης πολυ διαστημα κομιζων ιχθυων
πληθος και διαιταν πολυδαπανον ενισταμενος εβλασφη 1.247 μειτο. μετα δε ταυτα
εκ των Ἀθηνων την επιφανεστατην των εταιρων ονομα Πυθονικην μετεπεμψατο
και ζωσαν τε αυτην βασιλικαις δωρεαις ετιμησε και μεταλλαξασαν εθαψε
πολυτελως και ταφον κατα την Ἀττικην κατεσκευασε πολυδαπανον. μετα δε ταυτα
αλλην εταιραν Ἀττικην ονομα Γλυκεραν μεταπεμψαμενος εν υπερβαλλουσηι τρυφηι
και πολυδαπανωι διαιτηι διεξηγεν· εις δε τα παραλογα της τυχης καταφυγας
ποριζομενος ευεργετει τον των Ἀθηναιων δημον. 163. (18, 28, 4). Ὅτι Πτολεμαιος ου
παρα ανθρωπων μονον αλλα και παρα θεων ***. οι μεν γαρ ανθρωποι δια το της
ψυχης ευχαριστον και μεγαλοψυχον συνετρεχον πανταχοθεν εις την Ἀλεξανδρειαν
και προθυμως εαυτους εις την στρατειαν παρειχοντο. οι δε θεοι δια την αρετην και
εις παντας τους φιλους επιεικειαν εκ των μεγιστων κινδυνων παραδοξως αυτον
εσωσαν. 164. (18, 33, 2). Ὅτι τον Περδικκην πολλοι καταλιποντες των φιλων
απεχωρησαν προς τον Πτολεμαιον. και γαρ φονικος ην και των αλλων ηγεμονων
περιαιρουμενος τας εξουσιας και καθολου παντων βουλομενος αρχειν βιαιως· ο δε
Πτολεμαιος τουναντιον ευεργετικος και επιεικης και μεταδιδους πασι τοις ηγεμοσι
της παρρησιας. 165. (18, 47, 3). Ὅτι ο Ἀντιγονος παραλαβων το σωμα του Ἀλκετου
και καταικισαμενος επι τρεις ημερας και του νεκρου σηψιν λαβοντος αφεις αυτον
αταφον ανεζευξεν εκ της Πισιδικης. 166. (19, 1, 6). Ὅτι ιδιωτατα παντων Ἀγαθοκλης
ετυραννησε των Συρακουσιων, αφορμαις ελαχισταις χρησαμενος, ατυχημασι δε
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγιστοις περιβαλων ου τας Συρακουσας μονον αλλα και πασαν Σικελιαν τε και
Λιβυην. δι' αποριαν γαρ βιου και πραγματων ασθενειαν την κεραμευτικην τεχνην
μεταχειρισαμενος εις τουτο προηλθε δυναμεως και μιαιφονιας, ωστε
καταδουλωσασθαι μεν την μεγιστην και καλλιστην των πασων νησων,
κατακτησασθαι δε χρονον τινα της τε Λιβυης την πλειστην και μερη της Ἰταλιας,
υβρεως δε και σφαγης εμπλησαι τας κατα την Σικελιαν πολεις. ουδεις γαρ των προ
τουτου τυραννων επετελεσατο τι τοιουτον ουτε* τοιαυτην ωμοτητα κατα των
υποτεταγμενων εσχεν. τους 1.248 μεν γαρ ιδιωτας εκολαζε πασαν την συγγενειαν
αποσφαττων, παρα δε των πολεων τας ευθυνας ελαμβανεν ηβηδον μιαιφονων και
δι' ολιγους των εγκαλουμενων τους πολλους και μηδ' οτιουν αδικησαντας
αναγκαζων την αυτην αναδεχεσθαι συμφοραν πανδημει των πολεων θανατον
κατεγινωσκε. 167. (19, 3, 2). Ὅτι Ἀγαθοκλης γενομενος χιλιαρχος δοξαν εαυτωι
περιεποιησατο, φιλοκινδυνος μεν ων και παραβολος εν ταις μαχαις, ιταμος δε και
προχειρος εν ταις δημηγοριαις. και ποτε μεν ιδιωτης ων, ποτε δε εφ' ηγεμονιας
τεταγμενος υπεληφθη δραστικος ειναι και φιλοτεχνος εν τωι προς εκαστον των
καιρων επινοεισθαι τι των χρησιμων. 168. (19, 11, 4). Ὅτι Ὀλυμπιας των βασιλικων
σωματων κυριευσασα και χωρις κινδυνου την βασιλειαν παραλαβουσα την ευτυχιαν
ουκ ηνεγκεν ανθρωπινως, αλλα την τε Ευρυδικην και τον ανδρα Φιλιππον το μεν
πρωτον εις φυλακην καταθεμενη κακουχειν επεχειρησεν· περιοικοδομησασα γαρ
αυτων εν βραχει τοπωι τα σωματα δια μιας στενης υποδοχης εχορηγει τα δικαια. 169.
(19, 11, 8). Ὅτι Ὀλυμπιας επελεξεν των Κασανδρου φιλων τους επιφανεστατους οτι*
Μακεδονας, ους απεσφαξεν. εν τοιουτοις δε παρανομημασι πληρουσα τον εαυτης
θυμον ταχυ πολλους των Μακεδονων εποιησε μισησαι την ωμοτητα. 170. (19, 40, 2).
Ὅτι ο Μιθριδατης ο Ἀριβαρζανου* υιος απογονος δε των ζʹ Περσων ανηρ ην ανδρειαι
διαφερων και τεθραμμενος εκ παιδος στρατιωτικως. 171. (19, 59, 4). Ὅτι η
∆ημητριου γυνη Φιλετη* συνεσει δοκει διενηνοχεναι· τους τε γαρ ταραχωδεις των
εν τωι στρατοπεδωι κατεπαυεν αρμοζοντως πολιτευομενη προς εκαστον, τας τε
αδελφας και θυγατερας των απορων εξεδιδου τοις ιδιοις δαπανημασι, πολλους δε
και των διαβολαις περιπιπτοντων μη δικαιαις απηλλασσε των κινδυνων. λεγεται δε
και Ἀντιπατρον τον πατερα αυτης, ος δοκει γεγονεναι φρονιμωτατος των εν
δυναστειαι γεγονοτων κατα την αυτην ηλικιαν, κορης ουσης ετι της Φιλιας*,
συμβουλευεσθαι προς ταυτην περι των μεγιστων. 172. (19, 71, 2). Ὅτι Ἀκροτατος ο
Κλεομενους του βασιλεως 1.249 υιος του χρονου προιοντος πραξιν ουδεμιαν ουτε
της πατριδος ουτε της περι το γενος επιφανειας αξιαν διεπραξατο, τουναντιον δε
φονικος ων και των τυραννων ωμοτερος προσεκοπτε τοις πληθεσι. προς δε τουτοις
την πατριον διαιταν μετεβαλετο και ταις ηδοναις ενετρυφησεν ουτως ασελγως,
ωστε Περσην ειναι δοκειν και ου Σπαρτιατην. επει δε των προσοδων το πλειον μερος
ανηλωσε τα μεν πολυτελευομενος τα δε νοσφιζομενος τελος Σωσιστρατον
επιφανεστατον πολλακις δυναμεων αφηγησαμενον επι το δειπνον παραλαβων
εδολοφονησεν, εγκαλεσαι μεν απλως ουδ' οτιουν εχων, εκποδων δε ποιησασθαι †
δραστικον ανδρα και δυναμενον εφεδρευσαι τοις κακως προισταμενοις της
ηγεμονιας. 173. (19, 81, 3). Ὅτι ο ∆ημητριος ο Φαληρευς του πατρος ηδη
γεγηρακοτος αι της βασιλειας ελπιδες εις την τουτου διαδοχην ηγον αμα την αρχην
και την των οχλων ευνοιαν. ην δε και τωι καλλει και μεγεθει διαφορος, ετι δε και
κεκοσμημενος οπλοις βασιλικοις ειχε πολλην υπεροχην και καταπληξιν, δι' ης εις
ελπιδας αδρας ηγε τους πολλους· προς δε τουτοις πραοτης τις ην περι αυτον,
αρμοζουσα νεωι βασιλει, δι' ης εις προθυμιαν εξεκαλειτο παντας, ωστε και τους εκτος
ταξεως συνδραμειν επι την ακροασιν, συναγωνιωντας τηι νεοτητι και τηι μελλουσηι
γινεσθαι κρισει δια της παραταξεως. 174. (19, 86, 1). Ὅτι Πτολεμαιος πλησιον Τυρου
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατοπεδευσας παρεκαλεσεν Ἀνδρονικον τον φρουραρχον παραδουναι την πολιν
και δωρεας τε και τιμας αδρας επηγγειλατο δουναι. ο δε φησας μηδενι τροπωι
προδωσειν την δεδομενην υπ' Ἀντιγονου και ∆ημητριου πιστιν ελοιδορησε
φορτικως τον Πτολεμαιον. *** προσεδοκα τιμωριας τευξεσθαι δια τε την γενομενην
λοιδοριαν και δια το μη βεβουλησθαι την Τυρον παραδουναι· ου μην ο γε
Πτολεμαιος εμνησικακησεν, αλλα τουναντιον δους δωρεας, ας ειχε περι αυτον, ενα
των φιλων † εποιησεν προαγων εντιμως. ην γαρ ο δυναστης ουτος καθ' υπερβολην
επιεικης και συγγνωμονικος, ετι δε ευεργετης. οπερ μαλιστα αυτον ηυξησε και
πολλους εποιησεν επιθυμειν κοινωνησαι της φιλιας. και γαρ τον Σελευ 1.250 κον εκ
της Βαβυλωνιας εκπεσοντα φιλοτιμως υπεδεξατο και κοινην παρειχετο τουτωι τε και
τοις αλλοις φιλοις την περι αυτον ευδαιμονιαν. διο και τοτε παρακαλουντος αυτον
Σελευκου δουναι στρατιωτας τους αναβησομενους εις Βαβυλωνα, προθυμως
ωμολογησε και προσεπηγγειλατο παντα πραξειν μεχρις ανακτησαιτο την
υπαρχουσαν σατραπειαν. 175. (19, 102, 6). Ὅτι Ἀγαθοκλης τους εναντιουμενους εν
τοις εμπροσθεν χρονοις δυναστειαι μεταπεμψαμενος εκ τε Ταυρομενιου και της
Μεσσηνης απαντας απεσφαξεν, ουκ ελαττους οντας των χʹ. 176. (19, 103, 4). Ὅτι
Καρχηδονιοι καταπλευσαντες εις τον μεγαν λιμενα δυο* σκαφεσιν αλλο μεν ουδεν
ηδυνηθησαν πραξαι, δυσι δε περιπεσοντες φορτηγοις πλοιοις την μεν εξ Ἀθηνων
κατεδυσαν, των δε επιπλεοντων τας χειρας απεκοψαν. δοξαντων δε αυτων ωμως
κεχρησθαι μηδ' οτιουν αδικουσι, ταχυ το δαιμονιον αυτοις επεσημηνεν. ευθυς γαρ
στολου τινες νηες αποσχισθεισαι περι την Βρεττανιαν* εαλωσαν υπο των
Ἀγαθοκλεους στρατηγων και το παραπλησιον επαθον οια επραξαν εις τους αλοντας.
177. (20, 25, 1). Ὅτι Ευμηλος ο του Ποντου βασιλευς Βυζαντιους και Σινωπεις και
των αλλων Ἑλληνων των τον Ποντον οικουντων τους πλειστους διετελεσεν
ευεργετων. ετι δε υπερ των πλεοντων τον Ποντον πολεμον εξενεγκας προς τους
ληστευειν ειωθοτας βαρβαρους Ἡνιοχους και Ταυρους καθαραν ληστων απεδειξε
την θαλασσαν, ωστε μη μονον κατα την βασιλειαν αλλα και κατα πασαν σχεδον την
οικουμενην, διαγγελλοντων των εμπορων την μεγαλοψυχιαν, απολαμβανειν της
μεγαλοψυχιας καρπον καλλιστον τον επαινον. προσεκτησατο δε και της
συνοριζουσης χωρας βαρβαρου πολλην και την βασιλειαν περιφανεστεραν εποιησεν.
178. (20, 71, 1). Ὅτι Ἀγαθοκλης επειδη διεκομισθη εκ Λιβυης εις Σικελιαν παρηλθεν
εις την Αιγεσταιων πολιν. απορουμενος δε χρηματων εισφερειν ηναγκαζε τους
ευπορους. πολλων δε επι τουτοις αγανακτουντων δειναις αυτους περιεβαλε
συμφοραις. τους 1.251 γαρ απορωτερους προαγαγων εκ της πολεως επι τον
Σκαμανδρον ποταμον απεσφαξεν. 179. (20, 71, 2). Ὅτι τους δοκουντας ουσιαν
κεκτησθαι μειζονα βασανιζων ηναγκαζε λεγειν, οποσα εχων τις τυγχανοι χρηματα,
και τους μεν αυτων ετροχιζε, τους δε εις τους καταπελτας ενδεσμευων κατετοξευεν,
ενιους δε αστραγαλους † επετεμε προστιθεις βιαιοτερον δειναις αλγηδοσι
περιεβαλλεν. εξευρε δε και ετεραν τιμωριαν εμφερη τωι Φαλαριδος ταυρωι.
κατεσκευασεν γαρ κλινην χαλκην ανθρωπινου σωματος τυπον εχουσαν και καθ'
εκαστον μερος κλησιν διειλημμενην· εις ταυτην εναρμοζων τους βασανιζομενους
υπεκαε ζωντας, τουτωι διαφερουσης της κατασκευης ταυτης παρα τον ταυρον, τωι και
θεωρεισθαι τους εν ταις αναγκαις απολλυμενους. 180. (20, 71, 4). Ὅτι των γυναικων
των ευπορων τινων μεν καρκινοις τοις σιδηροις τα σφυρα πιεζων συνετριβε, τινων
δε τους τιτθους απετεμνε, ταις δε εγκυοις πλινθους επι την οσφυν επιτιθεις το
εμβρυον απο του βαρους εξεθλιβε. τουτωι δε τωι τροπωι τα χρηματα παντα του
τυραννου ζητουντος, και μεγαλου φοβου την πολιν εχοντος, τινες μεν αυτους
συγκατεκαυσαν ταις οικιαις, τινες δε αγχονηι το ζην εξελιπον. *** οτι της πολεως
ουδε την προσηγοριαν κατελιπον. 181. (20, 72, 1). Ὅτι ο Ἀγαθοκλης ακουσας την των
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υιων αναιρεσιν και δι' οργης εχων απαντας τους απολελειμμενους κατα Λιβυην
επεμψεν τινας προς Ἄντανδρον τον αδελφον, διακελευσαμενος τους των
συστρατευσαντων επι Καρχηδονα συγγενεις απαντας αποσφαξειν. ταχυ δε το
προσταχθεν ποιησαντος, ποικιλωτατον συνεβη γενεσθαι φονον· ου γαρ μονον τους
ακμαζοντας ταις ηλικιαις αδελφους η πατερας η παιδας εξηγεν επι θανατον, αλλα
και παππους και τουτων, ει τυχοι, πατερας περιοντας εσχατωι γηραι και ταις αλλαις*
αισθησεσι δια τον χρονον ηδη παραλελυμενους, ετι δε νηπιους παιδας εν αγκαλαις
φερομενους και της επιφερομενης αυτοις συμφορας ουδεμιαν αισθησιν
λαμβανοντας. ηγον δε γυναικας, οσαι μετειχον οικειοτητος η συγγενειας. πολλου δε
πληθους προς την θαλατταν αχθεντος επι τιμωριαν, και των σφαγεων εφεστωτων,
δακρυα και δεησεις εγινοντο, των μεν ανη 1.252 λεως φονευομενων, τινων δε επι
ταις πλησιον συμφοραις εκπληττομενων και δια το προσδοκωμενον ουδεν
διαφεροντων ταις ψυχαις των προαποθνησκοντων. το δε παντων χαλεπωτατον, των
σωματων ερριμμενων ουδεις ετολμα κηδευειν. δια δε το πληθος των φονευθεντων
επι του κυματος συνεβη την θαλατταν εφ' ικανον τοπον αιματι κραθεισαν
διαφαινειν την υπερβολην της του παθους ωμοτητος. 182. (20, 89, 5). Ὅτι
Ἀγαθοκλης φυγαδας, ως μεν τινες φασιν, επτακισχιλιους, ως δε Τιμαιος φησι,
τετρακισχιλιους κατηκοντισεν. αει γαρ ο τυραννος ουτος πιστεως μεν και των
ορκων κατεφρονει, την δε ιδιαν ισχυν ουκ εκ της περι αυτον δυναμεως αλλ' εκ της
των επιγινομενων ασθενειας περιεποιειτο, πλειον δεδοικως τους συμμαχους η τους
πολεμιους. θαυμασειε δ' αν τις εν τουτοις τον Ἀγαθοκλεα, πως προς απαντας
υποπτως εχων και μηδεποτε μηδενι βεβαιως πιστευσας προς μονον ∆εινοκρατην
διετηρησε την φιλιαν μεχρι τελευτης. 183. (20, 92, 1). Ὅτι ου μονον τωι μεγεθει των
μηχανων ο ∆ημητριος και τωι πληθει της ηθροισμενης δυναμεως εξεπληττε τους
Ῥοδιους αλλα και το τουτου βιαιον και φιλοτεχνον εν ταις πολιορκιαις. ευμηχανος
γαρ ων καθ' υπερβολην εν ταις επινοιαις και πολλα παρα την των αρχιτεκτονων
τεχνην παρευρισκων ωνομασθη μεν Πολιορκητης, την δε εν ταις προσβολαις
υπεροχην και βιαν τοιαυτην ειχεν, ωστε δοξαι μηδεν ουτως οχυρον ειναι τειχος, ο
δυναιτ' αν την απ' εκεινου τοις πολιορκουμενοις ασφαλειαν παρεχεσθαι. ην δε και
τηι ψυχηι μετεωρος και μεγαλοπρεπης και καταφρονων ου των αλλων μονον αλλα
και των εν ταις δυναστειαις οντων. 184. (21, 1, 1). Ὅτι Ἀντιγονος ο βασιλευς εξ
ιδιωτου γενομενος δυναστης και πλειστον ισχυσας των καθ' αυτον βασιλεων ουκ
ηρκεσθη ταις παρα της τυχης δωρεαις, αλλ' επιβαλομενος τας των αλλων βασιλειας
εις αυτον αδικως περιστησαι την ιδιαν απεβαλεν αρχην αμα και του ζην εστερηθη.
185. (21, 3, 2). Ὅτι Ἀγαθοκλης πυθομενος τους τε Λιγυας 1.253 και Τυῤρηνους
ταραχωδως απηιτηκεναι τους μισθους τον υιον Ἀγαθαρχον κατα την απουσιαν
αυτου, παντας απεσφαξεν, ουκ ελαττους οντας των δισχιλιων. 186. (21, 11). Ὅτι οι
Θραικες τον του βασιλεως υιον Ἀγαθοκλεα λαβοντες αιχμαλωτον απεστειλαν μετα
δωρων, αμα μεν προς τα παραδοξα της τυχης εαυτοις παρασκευαζοντες καταφυγας,
αμα δε δια της φιλανθρωπιας ταυτης ελπιζοντες αποληψεσθαι την αφηιρημενην
αυτων χωραν υπο Λυσιμαχου. ουκετι γαρ ηλπιζον αυτους δυνασθαι κρατησαι τωι
πολεμωι, συμπεφρονηκοτων απαντων σχεδον των δυνατωτατων βασιλεων και
συμμαχουντων αλληλοις. 187. (21, 12, 2). Ὅτι ο ∆ρομιχαιτης ο των Θραικων βασιλευς
κατα παντα τον Λυσιμαχον τον βασιλεα δεξιωσαμενος και φιλησας, ετι δε πατερα
προσαγορευσας απηγαγε μετα των τεκνων εις πολιν την ονομαζομενην Ἧλιν. 188.
(21, 12, 3). Ὅτι μετα την αλωσιν της Λυσιμαχου δυναμεως συνδραμοντων των
Θραικων και βοωντων αγειν εις το μεσον τον ηλωκοτα βασιλεα προς την κολασιν–
δειν γαρ την εξουσιαν εχειν το των κινδυνων μετεσχηκος πληθος βουλευσασθαι,
πως χρηστεον εστιν τοις ηλωκοσιν–ο μεν ∆ρομιχαιτης περι της τιμωριας του
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλεως αντειπων εδιδαξε τους στρατιωτας, οτι συμφερει σωσαι τον ανδρα.
αναιρεθεντος μεν γαρ αυτου βασιλεις αλλους καταληψεσθαι την Λυσιμαχου
δυναστειαν, φοβερωτεραν ουσαν, αν τυχηι, του προυπαρξαντος· διαφυλαχθεντος δε
χαριν εξειν οφειλομενην τοις Θραιξι παρα του σωθεντος, και τα φρουρια τα προτερον
υπαρξαντα Θραικων αποληψεσθαι χωρις κινδυνων. συγκαταθεμενου δε του πληθους,
ο ∆ρομιχαιτης αναζητησας εκ των αιχμαλωτων τους φιλους του Λυσιμαχου και τους
περι την θεραπειαν ειωθοτας διατριβειν, απηγαγε προς τον ηλωκοτα βασιλεα. μετα
δε ταυτα συντελεσας θυσιαν παρελαβεν επι την εστιασιν τον τε Λυσιμαχον μετα των
αυτου φιλων και των Θραικων τους επιτηδειοτατους, διττας δε κλισιας
κατασκευασας τοις μεν περι τον Λυσιμαχον εστρωσε την αλουσαν βασιλικην
στρωμνην, 1.254 εαυτωι δε και τοις φιλοις ευτελη στιβαδα. ομοιως δε διττων
ετοιμασθεντων δειπνων, εκεινοις μεν παντοδαπων πολυτελειαν βρωματων
παρεθηκεν επι τραπεζης αργυρας, τοις δε Θραιξι λαχανα και κρεα μετριως
εσκευασμενα, επι σανιδος ευτελους επικειμενης αυτοις της τραπεζης. το δε
τελευταιον τοις μεν ενεχει τον οινον αργυροις και χρυσοις ποτηριοις, τοις δε μεθ'
εαυτου κερατινοις και ξυλινοις, καθαπερ ην εθος τοις Γεταις. προβαινοντος δε του
ποτου πληρωσας το μεγιστον των κερατων και προσαγορευσας πατερα τον
Λυσιμαχον ηρωτησε, ποτερον αυτωι δοκει [το] δειπνον βασιλικωτερον, το
Μακεδονικον η το Θραικιον. του δε Λυσιμαχου το Μακεδονικον ειποντος. ΖΗΤΕΙ ΕΙΣ
ΤΟ ΠΕΡΙ ΓΝΩΜΩΝ. 189. (21, 14, 1). Ὅτι ο βασιλευς ∆ρομιχαιτης* παραλαβων και τας
αλλας πολεις προσηνεχθη τοις Βοιωτοις μεγαλοψυχως. πλην γαρ ανδρων δεκα και
τετταρων των αιτιωτατων της αποστασεως απελυσε των εγκληματων απαντας. 190.
(21, 16, 7). Ὅτι Ἀγαθαρχος ανδρειαι και ψυχης ευτολμιαι πολυ του κατα λογον
υπεραιρων της ιδιας ηλικιας· ην γαρ παντελως νεος. 191. (21, 17, 1). Ὅτι ουτος
ιστορικος τας αμαρτιας των προ εαυτου συγγραφεων πικροτατα ελεγξας κατα μεν
ταλλα μερη της γραφης πλειστην προνοιαν ειχε της αληθειας, εν δε ταις
Ἀγαθοκλεους πραξεσι τα πολλα κατεψευσται του δυναστου δια την προς αυτον
εχθραν. φυγαδευθεις γαρ υπ' Ἀγαθοκλεους εκ της Σικελιας ζωντα μεν αμυνασθαι
τον δυναστην ουκ ισχυσε, τελευτησαντα δε δια της ιστοριας εβλασφημησεν εις τον
αιωνα. καθολου γαρ ταις προυπαρχουσαις τωι βασιλει τουτωι κακιαις αλλα πολλα
παρ' εαυτου προσθεις ο συγγραφευς, τας μεν ευημεριας αφαιρουμενος αυτου, τας δε
αποτευξεις, ου τας δι' αυτον μονον γενομενας αλλα και τας δια τυχην, μεταφερων
εις τον μηδεν εξαμαρτοντα. γενο 1.255 μενου δε ομολογουμενως αυτου στρατηγικου
μεν κατα την επινοιαν, δραστικου δε και τεθαρρηκοτος κατα την εν τοις κινδυνοις
ευτολμιαν, ου διαλειπει παρ' ολην την ιστοριαν αποκαλων αυτον ανανδρον και
δειλον. καιτοι γε τις ουκ οιδεν, οτι των πωποτε δυναστευσαντων ουδεις ελαττοσιν
αφορμαις χρησαμενος μειζω βασιλειαν περιεποιησατο; χειροτεχνης γαρ εκ παιδων
γενομενος δι' αποριαν βιου και πατερων αδοξιαν εξ υστερου δια την ιδιαν αρετην ου
μονον Σικελιας σχεδον ολης εκυριευσεν, αλλα πολλην της Ἰταλιας τε και Λιβυης
τοις οπλοις κατεστρεψατο. θαυμασαι δ' αν τις του συγγραφεως την ευχεριαν*· παρ'
ολην γαρ την γραφην εγκωμιαζων την των Συρακουσιων ανδρειαν τον τουτων
κρατησαντα δειλιαι φησι διενηνοχεναι τους απαντας ανθρωπους. δια γαρ των εν ταις
εναντιωσεσιν ελεγχων φανερος εστι το φιλαληθες της ιστορικης παρρησιας
προδεδωκως ιδιας ενεκεν εχθρας και φιλονεικιας. διοπερ τας εσχατας της
συνταξεως εʹ βιβλους του συγγραφεως τουτου, καθ' ας περιειληφεν τας
Ἀγαθοκλεους πραξεις, ουκ αν τις δικαιως αποδεξαιτο. 192. (21, 17, 4). Ὅτι και
Καλλιας ο Συρακουσιος δικαιως και προσηκοντως κατηγοριας αξιωθειη. αναληφθεις
γαρ υπ' Ἀγαθοκλεους και δωρων μεγαλων αποδομενος την προφητιν της αληθειας
ιστοριαν ου διαλελοιπεν αδικως εγκωμιαζων τον μισθοδοτην. ουκ ολιγων γαρ αυτωι
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεπραγμενων προς ασεβειας θεων και παρανομιας ανθρωπων, φησιν ο συγγραφευς
αυτον ευσεβειαι και φιλανθρωπιαι πολυ τους αλλους υπερβεβληκεναι. καθολου δε,
καθαπερ Ἀγαθοκλης αφαιρουμενος τα των πολιτων εδωρειτο τωι συγγραφει μηδεν
προσηκοντα παρα το δικαιον, ουτως ο θαυμαστος ιστοριογραφος εχαριζετο δια της
γραφης απαντα ταγαθα τωι δυναστηι. ραιδιον δ' ην, οιμαι, προς αμειψιν χαριτος τωι
γραφει των εγκωμιων μη λειφθηναι της εκ του βασιλικου γενους δωροδοκιας. 1.256
193. (21, 18, 3). Ὅτι οι μισθοφοροι κατα τας ομολογιας εκλιποντες τας Συρακουσας
προσεδεχθησαν υπο των Μεσσηνιων, ως αν φιλοι και συμμαχοι. υπο δε των πολιτων
φιλοφρονως αναληφθεντες εις τας ιδιωτικας οικιας νυκτος εφονευσαν τους
υποδεξαμενους και τας των παρανομηθεντων γυναικας γημαντες κατεσχον την
πολιν. 194. (21, 20). Ὅτι του ∆ημητριου φυλαττομενου εις Πελλαν Λυσιμαχος
πρεσβεις αποστειλας ηξιου τον Σελευκον μηδενι τροπωι τον ∆ημητριον εκ των
χειρων αφειναι, πλεονεκτην ανδρα και πασι τοις βασιλευσιν επιβεβουλευκοτα·
επηγγελλετο δε αυτωι δωσειν υπερ της αναιρεσεως της τουτου ταλαντα δισχιλια. ο
δε βασιλευς τοις μεν πρεσβευταις επετιμησε παρακαλουσιν αυτον μη μονον
αθετησαι πιστιν, αλλα και συνωικειωμενον αυτωι μυσος εκεινο επανελεσθαι· προς δε
τον υιον Ἀντιοχον εν τηι Μηδιαι διατριβοντα γραψας συνεβουλευσε, πως χρηστεον
εστιν τωι ∆ημητριωι. κεκρικως γαρ ην αυτον απολυειν και καταγειν επι την
βασιλειαν μεγαλοπρεπως· εσπευδεν δε και την του υιου χαριν συνεπιγραψαι ταις
ευεργεσιαις, ως αν γεγαμηκοτος αυτου Στρατονικην την ∆ημητριου και τεκνα
γεγεννηκοτος εξ αυτης. 195. (22, 1, 3). Ὅτι εις το Ῥηγιον απεσταλη φρουρα υπο
Ῥωμαιων. ο δε χιλιαρχος ∆εκιος το γενος Καμπανος πλεονεξιαι και τολμηι διαφερων
εμιμησατο την των Μαμερτινων παρανομιαν. εκεινοι τε γαρ προσδεχθεντες υπο
Μεσσηνιων ως φιλοι την μεν πολιν κατελαβοντο, τους δε Μεσσηνιους επι της ιδιας
εστιας εκαστους σφαξαντες εγημαν τας των ιδιοξενων γυναικας και τας των
σφαγεντων κτησεις κατεσχον. οι δε περι τον ∆εκιον Καμπανοι δοθεντες υπο
Ῥωμαιων φυλακες των Ῥηγινων εζηλωσαν την τουτων ωμοτητα· τους γαρ
Ῥηγινους σφαξαντες και τας κτησεις διελομενοι κατεσχον την πολιν ως δορικτητον.
ο δε επι της φρουρας τεταγμενος ∆εκιος εξαργυρισαμενος τας των ητυχηκοτων
κτησεις και την διαιρεσιν της ωφελειας αδικον ποιησαμενος εξεπεσεν εκ 1.257 του
Ῥηγιου, φυγαδευθεις υπο των συνασεβησαντων Καμπανων. ου μην εξεφυγον την
τιμωριαν οι παρανομησαντες, αλλ' ο μεν ∆εκιος εις οφθαλμιαν χαλεπην εμπεσων
μετεπεμψατο των ιατρων τον αριστον· ουτος δε την υπερ της πατριδος τιμωριαν
λαμβανων ικανως κανθαρισιν υπηλειψε τον ∆εκιον και της ορασεως αυτον
στερησας εφυγεν εκ της Μεσσηνης. 196. (22, 2, 4). Ὅτι Φιντιας των πολεων βιαιως
αρχων και πολλους των ευπορων αναιρων υπο των υποτεταγμενων δια την
παρανομιαν εμισειτο. διοπερ απαντων οντων προς αποστασιν ταχυ ταπεινωθεις
μετεβαλετο τον τροπον και φιλανθρωποτερον αρχων διακατεσχε τους υπο χειρα.
197. (22, 3). Ὅτι Πτολεμαιος ο Μακεδονων βασιλευς την μεν ηλικιαν νεος ων
παντελως, πραγματων δε πολεμικων απειρος, φυσει δε θρασυς και προπετης ουδεν
των χρησιμων προενοειτο· των γαρ φιλων αυτωι συμβουλευοντων αναδεξασθαι τους
αφυστερουντας, ου προσεσχεν. 198. (22, 5, 1). Ὅτι Ἀπολλοδωρος επιθεμενος
τυραννιδι και βεβαιωσαι κρινας την συνωμοσιαν, μειρακισκον τινα φιλον αυτου
καλεσας ως επι θυσιαν και σφαγιασας τοις θεοις τα τε σπλαγχνα τοις συνομοσασιν
εδωκε φαγειν και το αιμα κερασας οινωι πιειν παρεκελευσατο. 199. (22, 5, 2). Ὅτι ο
αυτος Ἀπολλοδωρος Γαλατας ευρων και τουτοις οπλα διδους και δωρεαις τιμησας
δορυφοροις εχρητο πιστοις και προς τας κολασεις ευθετοις δια την ωμοτητα. τας δε
των ευπορων ουσιας δημευων πληθος χρηματων ηθροιζεν. αναβιβασας δε τους
στρατιωτικους μισθους και μεταδιδους τοις πενησι της ευποριας δυναμιν αξιολογον
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιεποιησατο. εκτραπεις δε εις ωμοτητα και πλεονεξιαν εισεπραττετο τους
πολιτικους χρηματα και πολλους μεν ανδρας, ουκ ολιγας δε γυναικας τηι δια των
βασανων τιμωριαι βιαζομενος ηναγκασε παντα αργυρον και χρυσον παραδιδοναι.
ειχε δε τυραννιδος εισηγητην και διδασκαλον Καλλιφωντα τον Σικελον,
συνδιατετριφοτα πολλοις τοις κατα την Σικελιαν τυραννοις. 1.258 200. (22, 12). Ὅτι
τας Αιγεας διαρπασας ο Πυρρος, ητις ην εστια της Μακεδονικης βασιλειας, τους
Γαλατας εκεισε κατελιπεν. οι δε πυθομενοι τινων, οτι κατα τους βασιλικους ταφους
τοις τετελευτηκοσι συγκατωρυχθη χρηματα πολλα κατα τινα παλαιαν συνηθειαν,
απαντας ανεσκαψαν και τυμβωρυχησαντες τα μεν χρηματα διειλαντο, τα δε οστα
των τετελευτηκοτων διερριψαν. ο δε Πυρρος επι τουτοις βλασφημουμενος ουκ
εκολαζε τους βαρβαρους δια τας εν τοις πολεμοις χρειας. 201. (23, 15, 1). Ἡμεις δε
της ιστοριας οικειον υπελαμβανομεν ειναι το μη παραλιπειν ανεπισημαντους τας
των ηγεμονων προαιρεσεις επ' αμφοτερα· τηι μεν γαρ των ημαρτημενων κατηγοριαι
διορθουσθαι συμβαινει τους επι την ομοιαν καταφερομενους αγνοιαν, τηι δε επι των
επιτηδευματων ευφημιαι προτρεπεσθαι πολλων τας ψυχας προς αρετην. τις ουν ουκ
αν δικαιως μεμψαιτο την αφροσυνην και την υπερηφανιαν την Ἀντιλιου*; την γαρ
ευτυχιαν ωσπερ βαρυ φορτιον ενεγκειν επιδεξιως ου δυνηθεις εαυτον απεστερησε
της μεγιστης δοξης, την δε πατριδα μεγαλοις περιεβαλε κακοις. δυναμενος γαρ
θεσθαι την ειρηνην συμφερουσαν μεν τηι Ῥωμηι ταπεινην δε και παντελως αισχραν
τηι Καρχηδονι, προς δε τουτοις απενεγκασθαι παρα πασιν ανθρωποις αιωνιον
μνημην ημεροτητος και φιλανθρωπιας, τουτων μεν ουδ' οντινουν εποιησατο λογον,
τοις δε των ητυχηκοτων πταισμασιν υπερηφανως προσενεχθεις τηλικαυτα και
τοιαυτα προσεταττεν, ωστε το μεν δαιμονιον νεμεσησαι, τους δε ηττημενους δια την
υπερβολην της εκεινου βαρυτητος επαναγκασαι τραπεσθαι προς αλκην. τοιγαρουν
ευθυς τηλικαυτη των πραγματων εγενετο παλιρροια δι' εκεινον, ωστε τους μεν
Καρχηδονιους, τους δια την ητταν και την καταπληξιν απεγνωκοτας το προτερον
την σωτηριαν, εκ μεταβολης τοτε θαρσησαντας κατακοψαι την των πολεμιων
δυναμιν, το δε συνολον τηλικαυτηι πληγηι και συμφοραι περιπεσειν την Ῥωμην, 1.259
ωστε τους εν τωι πεζομαχειν απαντων ανθρωπων δοκουντας πρωτευειν μηκετι
τολμαν εκ του προχειρου συγκαταβαινειν εις παραταξιν. διο και συνεβη τον
πολεμον μακροτατον μεν γενεσθαι των μνημονευομενων, τους δε αγωνας
μεταπεσειν εις ναυμαχιας, εν αις των Ῥωμαιων και των συμμαχων διεφθαρησαν
ναυς παμπληθεις, ανδρες δ' ουκ ελαττους των ιʹ μυριαδων συν τοις εν ταις
ναυμαχιαις* απολλυμενοις· χρηματων δε εδαπανηθη τοσουτος αριθμος, οσον εικος
εστιν αναλωσαι τους στολους μεν πλεοντας εκ των* νηων συνεστηκοτας,
διαπολεμησαντας δε απο τουτων των χρονων ετη ιεʹ. ου μην ο γε τουτων αιτιος
ελαχιστην μεριδα της συμφορας απηνεγκατο· της γαρ προυπαρχουσης αυτωι δοξης
πολλαπλασιαν την ατιμιαν και την αισχυνην ηλλαξατο, τοις ιδιοις συμπτωμασιν
τους δε αλλους εδιδαξεν μετρια φρονειν εν ταις εξουσιαις, το δε μεγιστον, ων
υπερηφανησε την ατυχιαν, τουτων ηναγκασθη την υβριν και την εξουσιαν φερειν,
προαφηιρημενος δε † αυτου την συγγνωμην και τον συγκεχωρημενον τοις
επταικοσιν ελεον. Ξανθιππος δε τηι καθ' εαυτον αρετηι τους Καρχηδονιους ου μονον
εξ αυτων των δεινων εξηρπασεν, αλλα και τον απαντα πολεμον εις τουναντιον
περιεστησε· τους μεν γαρ απασι κρατουντας τοις ολοις ηλαττωσε, τους δε δια της
ηττης προσδοκωντας την απωλειαν τωι μεγεθει του προτερηματος εποιησε
καταφρονησαι των πολεμιων. διο και της των πραχθεντων επιφανειας εις απασαν
σχεδον την οικουμενην διαδοθεισης εκαστος [γαρ] εθαυμαζε την τανδρος αρετην
εικοτως· παραδοξον γαρ εφαινετο πασιν, ει προσγενομενου τοις Καρχηδονιοις ενος
μονου ανδρος τηλικαυτη των ολων εγενετο μεταβολη, ωστε τους μεν εις πολιορκιαν
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρτι συγκεκλεισμενους εκ μεταβολης τους εναντιους πολιορκειν, τους δε προτερον
γης και θαλαττης δι' ανδρειαν κρατουντας εν πολει μικραι συμπεφευγοτας
προσδεχεσθαι την αλωσιν. ουδεν δε θαυμαστον, ει στρατηγου συνεσις και
πραγματων εμπειρια των αδυνατων δοκουντων ειναι περιεγενετο. 202. (23, 22). Ὅτι
Ἀμιλκας ο Βαρκας καλουμενος ο Καρχηδο 1.260 νιος και Ἀννιβας ο υιος αυτου
μεγιστοι στρατηγοι Καρχηδονιων ου μονον οντες των προτερων αλλα και των
μεταγενεστερων ομολογουμενως ουτοι διεληφθησαν και ταις ιδιαις πραξεσιν
ηυξησαν μαλιστα την πατριδα. 203. (24, 3). Ὅτι Κλωδιος παραγενομενος εις την
Σικελιαν παρελαβε τας προς τωι Λιλυβαιωι δυναμεις και τα πληθη συναγαγων
κατηγορησε πικρως των παραδοντων αυτωι το στρατοπεδον υπατων, φασκων
αυτους ραιθυμως κεχειρικεναι τον πολεμον, μεθυσκομενους και ζωντας εν ανεσει
και τρυφηι, και το συνολον πεπολιορκησθαι μαλλον η πεπολιορκηκεναι. ων δε φυσει
παραθερμος και τηι διανοιαι παρακεκινηκως πολλα διυκει μανιαι προσεμφερως.
πρωτον μεν γαρ ων της στρατηγιας κατηγορησε, τουτων την ανοιαν μιμησαμενος
παραπλησιως εν τηι θαλασσηι τα τε χωσματα και τα κλειθρα κατεσκευαζε, τοσουτον
αφροσυνηι διενεγκας εκεινων, οσωι μειζον εστιν αμαρτημα το μηδε εκ της πειρας
δυνασθαι μεταδιδαχθηναι του πρωτως επιβαλλομενον σφαληναι. τιμωρητικος δε ων
φυσει τους μεν πολιτικους τοις πατριοις εθεσιν εκολαζεν απαραιτητως, τους δε
συμμαχους ραβδοις εμαστιγου. καθολου δε δια την υπεροχην του γενους και την της
οικιας δοξαν διεφθαρμενος υπεροπτικος ην και κατεφρονει παντων. 204. (24, 5, 1).
Ὅτι Ἀμιλκας και προ της στρατηγιας φανεραν εσχε την λαμπροτητα της ψυχης και
την αρχην παρειληφως αξιος εφαινετο της πατριδος, αντεχομενος μεν της δοξης,
καταφρονων δε των κινδυνων. 205. (24, 5, 2). Ὅτι ουτος συνεσει διαφερειν εδοκει
και τολμαν και πραξιν την εν τοις οπλοις εχων υπερ απαντας τους πολιτας υπηρχεν
αμφοτερον, βασιλευς τ' αγαθος κρατερος τ' αιχμητης. 206. (24, 10, 1). Ὅτι ο Ἅννων
μεγαλεπιβολος ων και δοξης 1.261 ορεγομενος, και το μεγιστον, εχων δυναμιν
σχολαζουσαν αμα μεν ταυτην γυμνασειν ηλπιζεν εν ταυτηι τηι στρατειαι, τρεφων εκ
της πολεμιας και την πολιν κουφιζων των δαπανηματων, αμα δε πολλα
καταπραξασθαι τηι πατριδι και προς δοξαν και προς το συμφερον. 207. (24, 10, 2). Ὅτι
Ἅννωνος την Ἑκατομπυλον εκπολιορκησαντος, και των πρεσβυτερων
προσελθοντων μεθ' ικετηριων και δεομενων ανθρωπινως εαυτοις χρησασθαι,
φιλοδοξος ων ο στρατηγος και προκρινας την ευεργεσιαν της τιμωριας τρισχιλιους
μεν ομηρους ελαβε, την δε πολιν και τας κτησεις ακεραιους εασας ετυχε στεφανων
και τιμων μεγαλων παρα των ευ παθοντων. οι δε στρατιωται, των εγχωριων αυτους
υποδεχομενων λαμπρως μετα πασης προθυμιας, ειστιωντο παντων οντων δαψιλων
προς απολαυσιν. 208. (24, 12, 1). Ὅτι η μητηρ των νεανισκων βαρεως φερουσα την
τανδρος τελευτην και νομισασα δι' αμελειαν αυτον εκλελοιπεναι το ζην, εποιησε
τους υιους κακουχειν τους αιχμαλωτους. συγκλεισθεντων ουν αυτων εις οικημα
στενον παντελως, τα σωματα καθαπερ των θηριων ηναγκαζετο συνεσπειραμενα
καρτερειν δια την στενοχωριαν. επειτα της τροφης παραιρεθεισης εφ' ημερας εʹ,
Βοδοστωρ μεν δια την αθυμιαν και την ενδειαν ετελευτησεν, Ἀμιλκας δε διαφερων
ευψυχιαι διεκαρτερει, καιπερ απεγνωσμενης ελπιδος αντεχομενος. πολλακις δε
αυτου δεομενου της γυναικος και μετα δακρυων την επιμελειαν την εις τον ανδρα
διεξιοντος, τοσουτον απεσχεν εκεινη φιλανθρωπιας και λογισμων ανθρωπινων,
ωστε τον μεν νεκρον αυτωι συγκατακλεισαι εʹ ημερας, τροφην δε ολιγην χορηγησαι,
προς αυτο μονον στοχαζομενην το δυνασθαι την ατυχιαν ενεγκειν. ο δε Ἀμιλκας
απογνους τον εκ της ικεσιας ελεον ανεβοησεν επιμαρτυρομενος ∆ια ξενιον και
θεους τους εποπτευοντας τα κατ' ανθρωπους, ως αντι καλης χαριτος της
οφειλομενης απολαμβανει τιμωριας υπερ ανθρωπον. ου μην εξελειπε το ζην, ειτε
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαιμονιου τινος ελεησαντος, ειτε και ταυτοματου παραδοξον ενεγκοντος βοηθειαν.
εσχατως γαρ αυτου διακειμενου δια τε την αποφοραν την απο του νεκρου και την
1.262 ολην κακουχιαν, των οικετων τινες των κατα την οικιαν διηγησαντο τισι το
γινομενον. οι δε μισοπονηρησαντες τοις δημαρχοις προσηγγειλαν. δεινης δ' ουν της
ωμοτητος φανεισης, οι αρχοντες ανεκαλεσαντο τους Ἀτιλιους και παρ' ολιγον
θανατου κρισιν προσεθηκαν, ως καταισχυνουσι την Ῥωμην· διηπειλησαντο δε την
αρμοττουσαν παρ' αυτων ληψεσθαι τιμωριαν, ει μη πασαν επιμελειαν ποιησονται
των αιχμαλωτων. οι δε τηι μητρι πολλα καταμεμψαμενοι τον μεν Βοδοστορα
καυσαντες απεστειλαν την τεφραν τοις συγγενεσι, τον δε Ἀμιλκαν εκ της κακουχιας
ανελαβον. 209. (25, 2, 1). Ὅτι οι Καρχηδονιοι περι της Σικελιας μεγαλους αγωνας και
κινδυνους υπομειναντες και προς Ῥωμαιους κδʹ ετη συνεχως διαπολεμησαντες ου
τηλικουτων επειραθησαν ατυχηματων, οσων ο πολεμος αυτοις αιτιος υπηρξεν ο
προς τους αδικηθεντας υπ' αυτων μισθοφορους. αποστερησαντες γαρ τους
οφειλομενους μισθους τοις αλλοεθνεσιν παρ' ολιγον αυτης της ηγεμονιας αμα και
της πατριδος εστερηθησαν. οι γαρ αδικηθεντες μισθοφοροι παραχρημα αποσταντες
ταις εσχαταις συμφοραις περιεβαλον την Καρχηδονα. 210. (25, 3, 1). Ὅτι οι
Καρχηδονιοι εξαπεστειλαν προς τους αποσταντας κηρυκα, την των νεκρων
αναιρεσιν αιτουμενοι. οι δε περι τον Σπονδιον* ηγεμονες επιτεινοντες την
αποθηριωσιν ου μονον αντειπον περι της ταφης, αλλα και διηπειλησαντο μηκετι
πεμπειν μηδενα κηρυκα περι μηδενος προς αυτους, ως της αυτης κολασεως
γενομενης τωι παραγενομενωι. εις δε το λοιπον ενομοθετησαν των αιχμαλωτων τους
μεν Καρχηδονιους της αυτης τουτοις αξιουν τιμωριας, τους δε συμμαχουντας τοις
Φοινιξι χειροκοπειν και πεμπειν ηκρωτηριασμενους εις την Καρχηδονα. οι μεν ουν
περι τον Σπονδιον* ηγεμονες δια της ειρημενης ασεβειας και ωμοτητος υπετεμοντο
την δια της φιλανθρωπιας στρατηγιαν του Βαρκα. τουτον τον τροπον Ἀμιλκας
δυσχρηστουμενος τηι ωμοτητι και αυτος ηναγκαζετο της φιλανθρωπιας της εις τους
αιχμαλωτους αποστηναι, την δε τιμωριαν παραπλησιαν επιτιθεναι τοις 1.263
υποπεσουσι. διοπερ τους αλισκομενους αικιζομενος παρερριπτει τοις θηριοις, υφ' ων
καταπατουμενοι πικραις τιμωριαις περιεπιπτον. 211. (25, 3, 2). Ὅτι οι Ἱππακρινοι και
οι Ἰτυκαιοι απεστησανκαι τους φυλασσοντας τας πολεις εῤριψαν αταφους κατα των
τειχων και τοις παρα Καρχηδονιων πρεσβευσασι περι της των νεκρων αναιρεσεως
αντεπιπτον περι της ταφης. 212. (25, 8). Ὅτι Ἀμιλκας και † ο Βαρκας πολλας και
μεγαλας χρειας παρασχομενοι* τηι πατριδι κατα μεν την Σικελιαν εν τωι προς
Ῥωμαιους πολεμωι, κατα δε την Λιβυην, οτε την αποστασιν οι μισθοφοροι και Λιβυες
ποιησαμενοι συνειχον εν πολιορκιαι την Καρχηδονα. επ' αμφοτεροις γαρ τοις
πολεμοις τουτοις επιφανεστατας πραξεις κατεργασαμενος και πολιτευομενος
εμφρονως δικαιας αποδοχης ετυγχανε παρα πασι τοις πολιταις. υστερον δε μετα την
καταλυσιν του κατα την Λιβυην πολεμου συστησαμενος εταιρειαν των
πονηροτατων ανθρωπων και εκ τουτων αθροιζων και εκ των λαφυρων ωφελειας,
ετι δε αυτον ορων ταις πραξεσιν αυξανομενον και δους εις δημοκοπιαν και πληθους
αρεσκειαν παρεστησατο τον δημον εαυτωι παραδουναι την στρατηγιαν ολης της
Λιβυης εις χρονον ολιγιστον. 213. (26, 2). Ὅτι Ἀννιβας ην φυσει μαχιμος και τηι των
πολεμικων εργων εκ παιδος πειραι πεπονημενος, και συνεστρατευκως ετη πλειω
μεγαλοις ηγεμοσι πολλην ειχε τριβην των πολεμικων αγωνων. κεχορηγημενος δε
υπο της φυσεως αγχινοιαι και πεπονημενος στρατηγικην αρετην δια της
πολυχρονιου περι τον πολεμον ασκησεως μεγαλας ελπιδας ειχεν εν εαυτωι. 214. (26,
3, 3). Ὅτι του Μινυκιου ηττηθεντος υπο του Ἀννιβου, εκ των αποτελεσματων υπο
παντων εκριθη Μινυκιος μεν αφροσυνηι και απειριαι τοις ολοις επταικως, Φαβιος δε
αγχινοιαι και αρετηι στρατηγικηι δια παντος προνενοημενος της ασφαλειας. 1.264 215.
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

(26, 7). Ὅτι ∆ωριμαχος ο των Αιτωλων στρατηγος ασεβη συνετελεσατο πραξιν. το
γαρ περι ∆ωδωνην μαντειον συλησας ενεπρησε το ιερον πλην του σηκου. 216. (26,
11, 1). Ὅτι η του Ἀννιβου δυναμις πολυν χρονον της των Καμπανων ευδαιμονιας
απληστως εμπλησθεισα μετεβαλε ταις αγωγαις εις τουναντιον· τρυφης γαρ συνεχους
και μαλακης ευνης και μυρων παντοιων και παντοιας τροφης πολυτελεια την μεν
αλκην και συνηθη των δεινων εξελυσεν υπομονην, τα δε σωματα και τας ψυχας εις
γυναικωδη και τρυφεραν διαθεσιν μετεστησεν. 217. (26, 14, 1). Ὅτι των Ῥωμαιων ο
Ἀννιβας πολλα κατηγορησας εις ωμοτητα και πονηριαν, μαλλον υπερηφανιαν τους
των συγκλητικων υιους και συγγενεις εκλεξας απεσφαξεν, ταυτην παρα του
συνεδριου λαμβανων τιμωριαν. 218. (26, 14, 2). Ὅτι ο Ἀννιβας αλλοτριωτατα
διακειμενος προς Ῥωμαιους εκ των αιχμαλωτων επιλεξας τους ευθετους εις
μονομαχιαν συνεζευξεν. αδελφους μεν αδελφοις, πατερας δε υιοις, συγγενεις δε
συγγενεσι μονομαχειν ηναγκαζεν. ενθα δη δικαιως αν τις του μεν Φοινικος εμισησε
την ωμοτητα, των δε Ῥωμαιων εθαυμασε την ευσεβειαν και την εν τοις δεινοις
υπομονην τε και καρτεριαν. πυρος γαρ αυτοις προσαγομενου και κεντρων, ετι δε
χαλεπωτατων πληγων, ουδεις υπηκουσε προσενεγκειν τας χειρας τοις
αναγκαιοτατοις· παντες γαρ ευγενη παραστηματα λαβοντες εναπεπνευσαν ταις
αναγκαις, αθικτους εαυτους τηρησαντες της προς αλληλους μιαιφονιας. 219. (26,
15). Ὅτι Γελωνος και Ἱερωνος των βασιλεων κατα την Σικελιαν τετελευτηκοτων εν
Συρακουσαις, Ἱερωνυμου δε την αρχην διαδεδεγμενου και την ηλικιαν οντος
αντιπαιδος, ουκ ειχεν η βασιλεια τον προστησομενον αξιοχρεων. διο και το
μειρακιον ταις των κολακων προς χαριν ομιλιαις εξετραπη προς τρυφην και
ακολασιαν και τυραννικην ωμοτητα. επετελειτο γαρ γυναικων υβρεις και τους
παῤρησιαι χρωμενους των φιλων απεκτεινεν και 1.265 πολλων ακριτως ουσιας
εδημευσεν και τοις προς χαριν ομιλουσιν εδωρειτο. το μεν ουν πρωτον επηκολουθει
εκ των οχλων μισος, ειτα και επιβουλια και ο τοις πονηροις δυνασταις ειωθως
επακολουθειν ολεθρος. 220. (26, 16, 1). Ὅτι μετα την Ἱερωνυμου τελευτην οι
Συρακουσιοι ελθοντες εις εκκλησιαν εψηφισαντο τους συγγενεις του τυραννου
κολασαι και τας γυναικας ομοιως τοις ανδρασιν ανελειν και μηδε ριζαν απολιπειν
τυραννικης συγγενειας. 221. (26, 16, 2). Ὅτι το σωμα του Σεμπρωνιου Μαγωνος
αποστειλαντος προς Ἀννιβαν, οι μεν στρατιωται κειμενον ορωντες εβοων
κατατεμνειν και κατα μερη διασφενδονησαι· ο δε Ἀννιβας φησας ου προσηκειν την
οργην εις αναισθητον σωμα εναποτιθεσθαι και λαβων προ οφθαλμων το της τυχης
αδηλον, αμα δε και θαυμαζων την αρετην του ανδρος πολυτελους ταφης ηξιωσε τον
τετελευτηκοτα. αναλεξας δε τα του σωματος οστα και φιλανθρωπως περιστειλας
απεστειλεν εις το των Ῥωμαιων στρατοπεδον. 222. (26, 20, 1). Ὅτι των Συρακουσιων
μετα την αλωσιν της πολεως απαντησαντων Μαρκελλωι μεθ' ικετηριας, των μεν
ελευθερων εφη σωματων φεισασθαι, τας δε κτησεις απασας διαρπασαι. 223. (26, 23).
Ὅτι Καρχηδονιοι καταλυσαντες τον Λιβυκον πολεμον το των Μικατανων Νομαδων
εθνος συν γυναιξι και τεκνοις τιμωρησαμενοι παντας τους συλληφθεντας
ανεσταυρωσαν. διοπερ οι τουτων απογονοι της εις τους πατερας ωμοτητος
αναμιμνησκομενοι χαλεπωτατοι τοις Καρχηδονιοις πολεμιοι καθεστηκεισαν. 224.
(26, 24, 1). Ὅτι ουκ ειασε την του ανδρος αρετην, φημι δη του Ἀσδρουβου,
ανεπισημαντον, αλλα φησιν, ην γαρ υιος Ἀμιλκου του Βαρκα μεν επικαλουμενου,
μεγιστην δε δοξαν εσχηκοτος των καθ' εαυτον· και γαρ εν τωι Σικελικωι πολεμωι
μονος των ηγεμονων πολλακις ενικησε Ῥωμαιους και τον εμφυλιον καθελων
πολεμον πρωτος διεβιβασε δυναμιν εις Ἰβηριαν. τοιουτου 1.266 δ' ων πατρος ουκ
αναξιον εαυτον παρειχετο της εκεινου δοξης· ομολογουμενως γαρ αριστος ην
στρατηλατης απαντων Καρχηδονιων μετα τον αδελφον Ἀννιβαν, διο και των εν
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰβηριαι δυναμεων Ἀσδρουβαν κατελιπεν ηγεμονα. πολλας δε μαχας αγωνισαμενος
κατα την Ἰβηριαν και δια παντος εκ των ελαττωματων αναλαμβανων τας δυναμεις
πολλους και παντοιους υπεμεινε κινδυνους. και εις την μεσογειον αποδιωχθεις δια
την ιδιαν αρετην μεγαλην ηθροισε δυναμιν και παρεγενηθη παρ' ελπιδας εις
Ἰταλιαν. 225. (27, 1, 1). Ὅτι Ναβις ο τυραννος των Λακεδαιμονιων ανειλε Πελοπα
τον Λυκουργου μεν του βασιλευσαντος υιον, παιδα δε την ηλικιαν οντα· ευλαβειτο
γαρ, μη ποτε ο παις παραγενηθεις εις ηλικιαν αποκαταστησηι τηι πατριδι την
ελευθεριαν, πεφρονηματισμενος δια την ευγενειαν. αυτος δε τους χαριεστατους των
Λακεδαιμονιων επιλεγομενος ανηιρει και μισθοφορους πανταχοθεν τους χειριστους
συνηγαγε φυλακας της δυναστειας. διοπερ εκ παντος τοπου συνερρεον εις την
Σπαρτην ιεροσυλοι, φωρες, λησται, καταδικοι θανατου. ασεβως γαρ την τυραννιδα
περιποιησαμενος υπο μονων τουτων ηλπιζε βεβαιοτατα τηρηθησεσθαι. 226. (27, 3).
Ὅτι Κρητες ναυσι ζʹ πειρατευειν επιβαλομενοι των πλεοντων εληστευον ουκ
ολιγους. διο και των εμπορων αθυμουντων, Ῥοδιοι προς αυτους ταδικηματα
νομισαντες ηξειν προς τους Κρητας πολεμον εξηνεγκαν. 227. (27, 4, 1). Ὅτι
Πλημηνιος ο κατασταθεις Λοκρων ηγεμων παρα Σκιπιωνος ασεβης ων τους της
Φερσεφονης θησαυρους ανασπασας και τα χρηματα συλησας απηνεγκε. των δε
Λοκρων αγανακτουντων επι τουτοις και την των Ῥωμαιων ανακαλουμενων πιστιν,
δυο των χιλιαρχων μισοπονηρειν επι τοις αδικημασι προσεποιηθησαν. τουτο δε
επραττον ουκ επι τοις γινομενοις αγανακτουντες, αλλ' επι τωι το μερος μη ειληφεναι
των σεσυλημενων χρηματων εγκαλουντες τωι Πλημηνιωι. ταχυ δ' αυτοις απασιν
αξιαν της πονηριας επεθηκε το δαιμονιον. και γαρ επιφανεστατον των κατα την
Ἰταλιαν ιερων τουτ' ειναι λεγεται και δια παντος αγνον υπο των εγχωριων
τετηρησθαι. καθ' ον γαρ και 1.267 ρον Πυρρος εκ της Ἰταλιας* διεβιβαζε τας
δυναμεις εις Λοκρους και υπο των στρατιωτων απαιτουμενος τους μισθους
ηναγκασθη δι' αποριαν αψασθαι των χρηματων, κατα τον εκπλουν επιγενηθηναι
πνευματα φασιν, ωστε στολωι παντι ναυαγησαι τουτον. τον δε Πυῤρον
δεισιδαιμονησαντα την θεον εξιλασασθαι και μη προτερον απελθειν, εως
απεκατεστησε τα χρηματα. οι δε χιλιαρχοι προσποιουμενοι μισοπονηρειν προΐσταντο
των Λοκρων και τον Πλημηνιον κακως ελεγον και δικην επιθησειν ηπειλουν. τελος
επι πλειον της λοιδοριας προβαινουσης εις χειρας ηλθον. οι δε χιλιαρχοι τουτον
δοντες επι γην τα τε ωτα περιετρωγον αυτου και την ρινα, προς δε τουτοις και τα
χειλη διεσχισαν. ο δε Πλημηνιος συλλαβων τους χιλιαρχους και δειναις αικιαις
περιβαλων διεφθειρεν. η δε συγκλητος των Ῥωμαιων δια την ιεροσυλιαν ου μετριως
εδεισιδαιμονει· οι δε αντιπολιτευομενοι τωι Σκιπιωνι καιρον ευροντες οικειον
διαβολης κατηγορουν αυτου, λεγοντες, ως απο της εκεινου γνωμης απαντα
πεπραχεναι † Πλημηνιος. η δε συγκλητος απεστειλε πρεσβευτας αγορανομον και βʹ
δημαρχους, ει μεν ευρωσιν απο της Σκιπιωνος γνωμης γεγενημενην την ιεροσυλιαν,
κατα ταχος αγαγειν αυτον εις την Ῥωμην, ει δε μη, εαν αυτον διαβιβαζειν τας
δυναμεις εις την Λιβυην. τουτων δε κατα την οδον οντων, ο Σκιπιων
μεταπεμψαμενος τον Πλημηνιον εδησεν εις αλυσιν και περι την γυμνασιαν ην των
δυναμεων. οι δε δημαρχοι ταυτα θαυμασαντες επηινεσαν τον Σκιπιωνα. εις δε
Ῥωμην απαχθεντος του Πλημηνιου, τουτον η συγκλητος εις φυλακην απεθετο, καθ'
ην αυτον τελευτησαι συνεβη· την δε ουσιαν αυτου καθιερωσε και τα
προσελλειποντα των ιεροσυληθεντων χρηματων εκ του δημοσιου προσθεισα τηι θεωι
καθιερωσεν. εψηφισατο δε και τους Λοκρους ελευθερους ειναι, και των στρατιωτων
τους εχοντας τι των της Φερσεως χρηματων, εαν μη καταθωσιν, ενοχους ειναι
θανατου. 228. (27, 6, 1). Ὅτι ο Σκιπιων παραγενηθεντων προς αυτον 1.268 των περι
Σοφακα το μεν πρωτον ιδων τον ανδρα δεδεμενον εδακρυσε, λογιζομενος την παλαι
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποτε μακαριζομενην αυτου βασιλειαν. μετ' ολιγον δε χρονον κρινας ανθρωπινα
φρονειν εν τοις ευτυχημασιν, επεταξεν αυτον λυσαι και την ιδιαν σκηνην απεδωκε
και την αλλην ακολουθιαν εχειν συνεχωρησε, τηρων δε αυτον ελευθεριαι φυλακηι
φιλανθρωπως ωμιλει και πολλακις επι δειπνα παρελαμβανετο. 229. (27, 7). Ὅτι
Σοφονβα* η προτερον μεν Μασανασσηι, μετα δε ταυτα συνοικησασα Σοφακι, το δε
τελευταιον παλιν εις συμβιωσιν ελθουσα δια των αιχμαλωτων τωι Μασανασσηι την
τε οψιν ην ευπρεπης και τοις τροποις ποικιλη και παν εξομηρευσασθαι δυναμενη.
ουσα δε Καρχηδονιων συμμαχος προσεκειτο λιπαρουσα και δεομενη καθ' ημεραν
τανδρος, οπως αποστηι Ῥωμης. ην γαρ η γυνη δεινως φιλοπατρις. α δη γινωσκων ο
Σοφαξ εδηλωσε τωι Σκιπιωνι περι της γυναικος και παρεκελευσατο φυλαττεσθαι.
τουτοις δε συμφωνα και Λαιλιου λεγοντος, ο Σκιπιων εκελευσεν αγειν προς εαυτον
την γυναικα. παραιτουμενου δε του Μασανασσου, πικροτερον επεπληξεν. ο δε
ευλαβηθεις εκελευσεν αποστελλειν τους παραληψομενους· αυτος δε παρελθων εις
την σκηνην φαρμακον θανασιμον τηι γυναικι δους πιειν ηναγκασε. 230. (27, 8). Ὅτι
Σκιπιων δια τον προς τους επταικοτας ελεον βεβαιαν εσχε την Μασανασσου
συμμαχιαν εις απαντα τον μετα ταυτα χρονον. 231. (27, 9). Ὅτι Ἀννιβας
συγκαλεσαμενος τους συμμαχους εδηλωσεν αυτοις, ως αναγκαιον εστιν αυτον
διαβηναι εις Λιβυην, και εδωκεν εξουσιαν αυτων τοις βουλομενοις αυτωι
συστρατευειν. ενιοι μεν ειλαντο την μετ' Ἀννιβου διαβασιν, τοις δε ηδομενοις 1.269
της εν Ἰταλιαι μονης περιστησας την δυναμιν το μεν πρωτον τοις στρατιωταις
εδωκεν εξουσιαν, ει τινα βουλοιντο λαμβανειν εξ αυτων δουλον· τους δε λοιπους
κατεσφαξεν, ανδρας μεν περι δισμυριους, ιππους δε περι τρισχιλιους και των
υποζυγιων αναριθμητον πληθος. 232. (27, 10). Ὅτι αυτομολοι ηλθον προς Ἀννιβαν
ιππεις τετρακισχιλιοι. ουτοι δε του Σοφακος πταισαντος προς Μασανασσην ησαν
αφεστηκοτες. ο δε οργισθεις αυτοις περιεστησε την δυναμιν και παντας
κατακοντισας διεδωκε τους ιππους τοις μετ' αυτου στρατιωταις. 233. (27, 12, 1). Ὅτι
Σκιπιων απεστειλε προς Καρχηδονιους πρεσβεις, οι δε οχλοι παρ' ολιγον αυτους
ανειλον. οι δε συνεσει διαφεροντες τουτους εξηρπασαν και μετα τριηρων
εξεπεμψαν. οι δε δημοκοπουντες εν Καρχηδονι τον ναυαρχον παρεκελευσαντο, οταν
αι παραπεμψασαι τριηρεις αναστρεψωσιν, επιπλευσαι τοις πρεσβευταις και παντας
κατασφαξαι· ο και γεγονεν. οι δε καταφυγοντες επι την γην διεσωθησαν προς τον
Σκιπιωνα. το δε θειον τοις ασεβησαι βουλομενοις ταχεως ενεδειξατο την αυτου
δυναμιν. οι γαρ εις Ῥωμην αποσταλεντες πρεσβευται των Καρχηδονιων
αναστρεφοντες υπο χειμωνος κατηνεχθησαν εις τον των Ῥωμαιων ναυσταθμον. ων
αναχθεντων επι τον Σκιπιωνα και παντων βοωντων αμυνασθαι τους ασεβεις, ο
Σκιπιων ουκ εφη δειν πραττειν α τοις Καρχηδονιοις εγκαλουσιν. ουτοι μεν ουν
αφεθεντες διεσωθησαν εις την Καρχηδονα, θαυμαζοντες την των Ῥωμαιων
ευσεβειαν. 234. (28, 1). Ὅτι Φιλιππος ο των Μακεδονων βασιλευς ∆ικαιαρχον τον
Αιτωλον, ανδρα τολμηρον, πεισας πειρατευειν εδωκεν αυτωι ναυς κʹ, προσεταξε δε
τας μεν νησους φορολογειν, τοις δε Κρησι παραβοηθειν εν τωι προς Ῥοδιους πολεμωι.
ουτος δε κατα τας εντολας τους μεν εμπορους εληστευε, τας δε νησους λεηλατων
αργυριον εισεπραττετο. 1.270 235. (28, 2). Ὅτι Φιλιππος ο των Μακεδονων βασιλευς
Ἡρακλειδην τινα Ταραντινον ειχε μεθ' εαυτου, πονηρον ανθρωπον, ος κατ' ιδιαν
αυτωι λαλων πολλας και ψευδεις διαβολας των εν αξιωματι κειμενων φιλων ελεγε·
τελος δε εις τουτο ηλθεν ασεβειας, ωστε τους πρωτους του συνεδριου εʹ ανδρας
απεσφαξε. διο και το λοιπον επι το χειρον αυτωι τα πραγματα προηγετο· πολεμους
γαρ ουκ αναγκαιους επαναιρουμενος εκινδυνευσεν αποβαλειν την βασιλειαν υπο
Ῥωμαιων. ουκετι γαρ ουδεις ετολμα των φιλων εχειν παρρησιαν ουδε επιπληττειν
τηι του βασιλεως ανοιαι, πεφρικως αυτου την προπετειαν. εστρατευσε δε επι
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆αρδανους ουδεν αδικουντας και τουτους παραταξει νικησας ανειλεν υπερ τους
μυριους. 236. (28, 3). Ὅτι Φιλιππος ο των Μακεδονων βασιλευς χωρις της
πλεονεξιας ουτως υπερηφανος ην εν ταις ευτυχιαις, ωστε τους μεν φιλους ακριτως
αποσφαξαι, τους δε ταφους των προτετελευτηκοτων και πολλα των ιερων
κατασκαπτειν. Ἀντιοχος δε το κατα την Ἐλυμαΐδα τεμενος του ∆ιος συλαν
επιβαλομενος πρεπουσαν την καταστροφην ευρε του βιου, μετα πασης της δυναμεως
απολομενος. αμφοτεροι δε τας αυτων δυναμεις ανυποστατους ειναι νομισαντες μιαι
παραταξει συνηναγκασθησαν ετεροις ποιειν το προσταττομενον. διο και της μεν περι
αυτους γενομενης ατυχιας τας ιδιας αμαρτιας ηιτιωντο, των δε συγχωρηθεντων
φιλανθρωπων τας χαριτας ειχον τοις εν τωι κρατειν επιεικως αυτοις χρησαμενοις.
τοιγαρουν ωσπερ απο παραγραφης των ιδιων πραξεων επι το χειρον εωρων τας
αυτων βασιλειας υπο του δαιμονιου προαγομενας. οι δε Ῥωμαιοι και τοτε και μετα
ταυτα δικαιους ενισταμενοι πολεμους και πλειστον ορκων και σπονδων ποιουμενοι
λογον ουκ αλογως συμμαχους ειχον τους θεους εν απασαις ταις επιβολαις. 237. (28,
5). Ὅτι Φιλιππος ο των Μακεδονων βασιλευς σπανιζων τροφης ου διελιπε την υπ'
Ἄτταλον χωραν λεηλατων μεχρι της των Περγαμηνων πολεως. κατεσκαψε δε και τα
περι το Περγαμον ιερα το τε Νικηφοριον πολυτελως κατεσκευασμενον και 1.271
ταλλα γλυφας εχοντα θαυμαζομενας εις τελος παρυνησε. δι' οργης γαρ εχων τον
Ἄτταλον, επει τουτον ου κατελαβε περι τουτους τους τοπους, τον θυμον εις ταυτα
κατετιθετο. 238. (28, 7). Ὅτι Φιλιππος ο Μακεδων επι τας Ἀθηνας ελθων
κατεστρατοπεδευσεν επι το Κυνοσαργες. μετα δε ταυτα την Ἀκαδημιαν ενεπρησε και
τους ταφους κατεσκαψεν, ετι δε τα τεμενη των θεων ελυμηνατο. χαρισαμενος δε τωι
θυμωι, καθαπερ εις Ἀθηνας αλλ' ουκ εις το θειον εξαμαρτανων, υπο μεν των
ανθρωπων και παλαι βλασφημουμενος τοτε τελεως εμισηθη, υπο δε θεων ταχυ της
προσηκουσης επιτιμησεως ετυχε, δια μεν την ιδιαν αβουλιαν τοις ολοις σφαλεις, δια
δε την Ῥωμαιων επιεικειαν τυχων συγγνωμης. 239. (28, 9). Ὅτι Φιλιππος θεωρων
των Μακεδονων τους πλειστους εαυτωι χαλεπως εχοντας επι τωι τον Ἡρακλειδην
εχειν φιλον, παρεδωκεν αυτον εις την φυλακην. ην δε ουτος Ταραντινος μεν το
γενος, πονηριαι δε υπερβαλλουσηι χρωμενος και τον Φιλιππον εξ επιεικους βασιλεως
πεποιηκως πικρον και ασεβη τυραννον. διο δη και παρα πασι τοις Μακεδοσι και τοις
Ἕλλησιν υπερβαλλοντως συνεβαινε μισεισθαι τον Ἡρακλειδην. 240. (28, 10). Ὅτι
Ἀννιβας δια μονης της περι αυτον φημης καθ' ολην την οικουμενην περιβλεπτος
εγινετο, κατα πασαν πολιν εκαστου σπευδοντος θεασασθαι τον ανδρα. 241. (28, 14).
Ὅτι ο Πτολεμαιος ο της Αιγυπτου βασιλευς μεχρι μεν τινος επηινειτο, Ἀριστομενη δε
τον επιτροπον αυτου γεγενημενον και παντα καλως διωικηκοτα την μεν αρχην
ηγαπα καθαπερει πατερα και παντα επραττεν απο της εκεινου γνωμης, μετα δε
ταυτα υπο των κολακευοντων διαφθαρεις την ψυχην τον τε Ἀριστομενη
παρρησιαζομενον εμισησε και τελος συνηναγκασεν αυτον πιοντα κωνειον
τελευτησαι, αει δε μαλλον θηριουμενος και τυραννικην παρανομιαν αλλ' ου
βασιλικην εξουσιαν ζηλωσας εμισηθη μεν υπο των Αιγυπτιων, εκινδυνευσε δε
αποβαλειν την βασιλειαν. 242. (29, 1). Ὅτι το ∆ηλιον ιερον ην ου μακραν απεχον της
Χαλκιδος. διοπερ ο βασιλευς υπο των Ἑλληνων εβλασφημειτο, 1.272 την αρχην του
προς Ῥωμαιους πολεμου πεποιημενος εξ ασεβειας. ου συνελθοντος* Φλαμινιος* περι
Κορινθον διατριβων επεμαρτυρατο παντας ανθρωπους τε και θεους επι τωι
προκατηρχθαι του πολεμου τον βασιλεα. 243. (29, 2). Ὅτι Ἀντιοχος εν ∆ημητριαδι
την παραχειμασιαν ποιουμενος και πλειω των νʹ ετων βεβιωκως της μεν περι τον
πολεμον παρασκευης ημελησε, παρθενου δε ευπρεπους ερασθεις εκαθητο τους
ταυτης επιτελων γαμους και πανηγυρεις λαμπρας συνηγαγε. ταυτα δε πραττων ου
μονον εαυτου το σωμα και την ψυχην διεφθειρεν, αλλα και τας των δυναμεων
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορμας εξελυσε, και οι στρατιωται τον χειμωνα κατατετριφοτες εν ανεσει και τρυφηι
κακως απηλλαττον εν ταις αποριαις, ουτε διψαν ουτε αλλην κακοπαθειαν φερειν
δυναμενοι. διοπερ αυτων οι μεν εις νοσους ενεπιπτον, οι δε εν ταις οδοις
υπολειπομενοι πολυ των ταξεων απεσπωντο. 244. (29, 3). Ὅτι Ἀντιοχος ο βασιλευς
τας εν Θετταλιαι πολεις πυνθανομενος προς Ῥωμαιους μετατεθεισθαι, τας δε εκ της
Ἀσιας δυναμεις υστερουσας, και τους Αιτωλους καταμελουντας και προφασεις αει
ποριζομενους, εν αγωνιαι πολληι καθειστηκει. διο και τους πεποιηκοτας αυτον
απαρασκευον οντα και πεισαντας επι τηι των Αιτωλων συμμαχιαι τον πολεμον
επανελεσθαι δι' οργης ειχε· τον δε Ἀννιβαν την εναντιαν γνωμην εσχηκοτα τοτε
εθαυμαζε και τας ελπιδας ειχεν εν τουτωι· τον δε προ τουτου χρονον υποπτως προς
αυτον διακειμενος τοτε πιστοτατον αυτον ειχε φιλον και απο της τουτου γνωμης
παντα επραττεν. 245. (29, 5). Ὅτι ο Ἀντιοχος δια την ητταν ταπεινωθεις εκρινε της
μεν Ευρωπης εξιστασθαι, περι δε της Ἀσιας διαγωνιζεσθαι. και προσεταξε τοις
Λυσιμαχευσι πανδημει την πολιν εκλιπειν, εις δε τας κατα την Ἀσιαν πολεις
μετοικησαι. και εδοξε πασιν αφρονως βεβουλευσθαι και πολιν επικαιροτατα
κειμενην προς το διακωλυσαι τους πολεμιους εκ της Ευρωπης εις την Ἀσιαν
περαιουν τας δυναμεις ακονιτι προεσθαι τοις πολεμιοις. ακολουθως δε τηι διαληψει
ταυτηι και το των αποτελεσματων εργον επληρωθη. ο γαρ Σκιπιων την πολιν
καταλαβων ερημον αυτοματως ευημερησε ταυτην καταλαβων*. 1.273 246. (29, 14).
Ὅτι Μαρκος Φολουιος στρατηγος ων παρανομησας εις τους κατα την Λιγυστικην
συμμαχους ετυχε της προσηκουσης κολασεως. παρελθων γαρ εις τους
ονομαζομενους Κενομανους ως φιλος παρειλετο τα οπλα, μηδεν εχων εγκλημα. ο δε
υπατος πυθομενος το γεγονος τουτοις μεν απεδωκε τα οπλα, τον δε Μαρκον
εζημιωσε χρημασι. 247. (29, 15). Ὅτι Ἀντιοχος απορων χρηματων, ακουων δε κατα
την Ἐλυμαΐδα το ιερον το του Βηλου πολυν εκ των αναθηματων εχειν αργυρον τε
και χρυσον, εγνω τουτο συλησαι. και ηκεν εις την Ἐλυμαΐδα και καταιτιασαμενος
τους εγχωριους πολεμου καταρχεσθαι το μεν ιερον εσυλησε, χρηματων δε πληθος
αθροισας ταχυ της προσηκουσης εκ θεων ετυχε κολασεως. 248. (29, 18). Ὅτι ο
Φιλοποιμην ο των Ἀχαιων στρατηγος ανηρ εγεγονει φρονησει και στρατηγιαι και
ταις αλλαις αρεταις διαφερων, παντα τον του ζην χρονον πεπολιτευμενος
αμεμπτως. και πολλακις μεν στρατηγιας ηξιωθη, μʹ ετη του πολιτευματος
ηγουμενος, μαλιστα δε των αλλων εις κοινον ηυξηκως την Ἀχαιων συμπολιτειαν,
προς τε τους ιδιωτας ημερωτατα πολιτευομενος και δι' αρετην παρα Ῥωμαιων
αποδοχης τετευχως, επι δε της του βιου καταστροφης αγνωμονι τυχηι
συγκεχρημενος. αλλ' ομως μετα την τελευτην ωσπερει τινι θειαι προνοιαι τας
ισοθεους τιμας ηλλαξατο των κατα την τελευτην απηντηκοτων ακληρηματων.
χωρις δε κοινηι τοις Ἀχαιοις † κατεψηφισθη των εις τιμην τανδρος η πατρις ιδρυσατο
και του* βουθυτειν αυτωι κατ' ενιαυτον και της αρετης εγκωμια τε και υμνους
κατεδειξεν αιδειν τους νεους. 249. (29, 19). Ὅτι ο Ἀννιβας στρατηγικηι συνεσει και
μεγεθει πραξεων παντων Καρχηδονιων πεπρωτευκως ουδεποτε στασιν εσχεν εν τωι
στρατευματι, αλλα τηι φυσει πλειστον διεστωτα και διαλεκτοις πολυφωνοις
διειλημμενα δια της ιδιας προνοιας εν ομονοιαι και συμφωνιαι διετηρησεν. ομοιως δε
των ομοεθνων ειωθοτων δια τας τυχουσας αιτιας αφιστασθαι προς τους εναντιους,
ουδεις επ' αυτου τουτο ετολμησε. μεγαλας δε δυναμεις αει τρεφων ουδεποτε
χρηματων ουδε τροφης ηπορησε, και το 1.274 παντων παραδοξοτατον, οι μετ' αυτου
στρατευομενοι των αλλοεθνων της πολιτικης ευνοιας ουκ απελειφθησαν, αλλα
πολυ διηνεγκαν. τοιγαρουν καλως αρχων των στρατιωτων καλας και τας πραξεις
επετελεσατο. προς γαρ τους δυνατωτατους πολεμον εξενεγκας ιζʹ ετη σχεδον την
Ἰταλιαν επορθησεν, αηττητος δε εν πασαις ταις μαχαις εγενετο· τηλικαυταις δε και
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσαυταις πραξεσι τους της οικουμενης ηγεμονας ενικησεν, ωστε δια το πληθος των
κατακοπτομενων υπ' αυτου μηδενα ποτε τολμαν ετι κατα στομα μαχεσθαι προς
αυτον. πολλας μεν πολεις δοριαλωτους κατεκαιε, τα δε κατα την Ἰταλιαν εθνη
πολυανθρωπιαι διαφεροντα σπανιζειν εποιησεν ανδρων. και τας περιβοητους
πραξεις επετελεσατο πολιτικοις μεν τελεσμασι και δυναμεσι, μισθοφοροις δε και
συμμαχοις παμμεγεθεσι· και δια την συμφωνιαν δυσυποστατων περιεγενετο δια της
ιδιας αγχινοιας και στρατηγικης αρετης και πασιν εδειξεν, οτι καθαπερ επι του
σωματος ο νους, ουτως επι στρατευματος ο την ηγεμονιαν εχων ποιει τα
κατορθωματα. 250. (29, 20). Ὅτι ο Σκιπιων νεος ων παντελως κατα την Ἰβηριαν
ανελπιστως εχρησατο, καταπολεμησας τους Καρχηδονιους, την δε πατριδα
κινδυνευουσαν εξειλετο των μεγιστων κινδυνων. τον γαρ αηττητον Ἀννιβαν δια
της επινοιας ηναγκασεν ανευ μαχης και κινδυνων εκ της Ἰταλιας εκχωρησαι. το δε
τελευταιον εκ της ανδρειας τε και στρατηγιας μεγαληι παραταξει τον ανικητον
γεγενημενον Ἀννιβαν καταπολεμησας ηττησε την Καρχηδονα. 251. (29, 23). Ὅτι
Λεωκριτος ο του Φαρνακου στρατηγος συνεχεις προσβολας ποιουμενος ηναγκασε
τους εν τωι Πιωι* μισθοφορους την μεν πολιν παραδουναι, αυτους δε υποσπονδους
προπεμφθηναι μετα ασφαλειας. των δε μισθοφορων τοτε μεν εκ της πολεως κατα
τας συνθηκας προπεμπομενων, εν δε τοις επανω χρονοις ηδικηκοτων τον
Φαρνακην, ο Λεωκριτος εντολας εχων παρα του Φαρνακου παντας ανελειν
παρεσπονδησε τους μισθοφορους· κατα δε την εκ του Πιου* μεταστασιν αυτοις
επεθετο κατα την οδοιποριαν και παντας κατηκοντισεν. 252. (29, 24). Ὅτι ο Σελευκος
αξιολογον δυναμιν αναλαβων προηγεν ως υπερβησομενος τον Ταυρον επι την
βοηθειαν του 1.275 Φαρνακου· εννοιαν δε λαβων των προς Ῥωμαιους τωι πατρι
γενομενων συνθηκων, καθ' ας ουκ εξην *** 253. (29, 25). Ὅτι οι τα δεινα
τολμησαντες και τον ∆ημητριον ανελοντες ουκ εξεφυγον την του δικαιου δαιμονιου
τιμωριαν, αλλ' οι μεν εκ Ῥωμης τας ψευδεις διαβολας πλασαμενοι μετ' ολιγον
χρονον τωι βασιλει προσκοψαντες ανηιρεθησαν, ο δε Φιλιππος τον λοιπον του ζην
χρονον ονειροπολουμενος και δια την συνειδησιν της εις τον ευγενεστατον υιον
ασεβειας ταραττομενος ουδε διετη χρονον επεβιωσε, τηι δε λυπηι αδιορθωτως
συνεχομενος κατεστρεψε τον βιον. ο δε παντων των κακων αρχιτεκτων Περσευς υπο
Ῥωμαιων καταπολεμηθεις και φυγων εις Σαμοθραικην ακυρον εσχε την των
αγνοτατων θεων ικεσιαν δια την υπερβολην της εις τον αδελφον τετολμημενης
ασεβειας. 254. (29, 26). Ὅτι Τιβεριος Γρακχος εξαπελεκυς ων στρατηγος ενεργως
διυκει τα κατα τον πολεμον. ουτος γαρ νεος ων την ηλικιαν παντων ηλικιωτων
διεφερεν ανδρειαι και φρονησει, θαυμαζομενος δε επ' αρετηι και μεγαλας του
μελλοντος υποφαινων ελπιδας πολυ των ηλικιωτων προειχε δοξηι. 255. (29, 27). Ὅτι
ο Αιμιλιος ο υπατος ο και πατρων γεγονως ην ευγενης τε και κατα την οψιν
ευπρεπης, ετι δε συνεσει πολυ διαφερων των αλλων. διοπερ η μεν πατρις αυτον
απασαις ταις επιδοξοις αρχαις ετιμησεν, αυτος δε εν τε τωι ζην διετελεσεν
επαινουμενος και της μετα θανατον ευφημιας προενοηθη μετα του της πατριδος
συμφεροντος. 256. (29, 32). Ὅτι Ἀντιοχος προσφατως παρειληφως την βασιλειαν
ενεστησατο βιον παραλογον και ασυνηθη τοις αλλοις βασιλευσι. πρωτον μεν γαρ εκ
των βασιλειων υπαγων λαθρα της θεραπειας περιηιει την πολιν αλυων οπου τυχοι
δευτερος η τριτος· μετα δε ταυτα εφιλοτιμειτο μετα δημοτων ανθρωπων
συγκαταρριπτειν οι τυχοι και μετα των παρεπιδημουντων ξενων [των]
ευτελεστατων συμπινειν. καθολου δ' ει τινας των νεων αισθοιτο αφ' ημερας μετ'
αλληλων γενομενους, εξαιφνης επι κωμον παρεγενετο μετα κερατιου και
συμφωνιας, ωστε δια το παραδοξον των 1.276 ιδιωτων τους μεν φευγειν τους δε δια
τον φοβον σιωπαν. το δε τελευταιον την βασιλικην εσθητα καταθεμενος
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιεβαλλετο τηβενναν, καθαπερ ην εωρακως εν Ῥωμηι τους μεταπορευομενους τας
αρχας, ενετυγχανε τε τοις ιδιωταις ασπαζομενος και περιπτυσσων εκαστον και ποτε
μεν παρακαλων φερειν εαυτωι την ψηφον ως αγορανομωι, ποτε δε ως δημαρχωι·
τυχων δε αρχης εκαθιζεν επι διφρον ελεφαντινον και, καθως εστι Ῥωμαιοις εθιμον,
διηκουε των προς αλληλους αμφισβητουντων περι των εν τωι βιωι συμβολαιων. και
ταυτ' επραττε μετα πολλης επιστασεως και φιλοτιμιας, ωστε τους χαριεστατους
ανδρας απορειν περι αυτου· οι μεν γαρ αφελειαν, οι δε αλογιαν, τινες δε μανιαν
αυτου κατεγινωσκον. 257. (29, 34). Ὅτι μετα την επιβουλην την κατα Ευμενους εις
το Περγαμον διαδοθεισης φημης, οτι τετελευτηκεν Ευμενης, Ἄτταλος επεπλακη τηι
βασιλισσηι προχειροτερον. ου μην Ευμενης γε προσεποιηθη μετα ταυτ' ανακαμψας,
αλλα φιλοφρονως ασπασαμενος τον αδελφον διεμεινεν εν τηι προς αυτον ευνοιαι.
258. (30, 3). Ὅτι ο Κοτυς ο των Θραικων βασιλευς ην εν τοις πολεμοις ανηρ
εμπρακτος εμφερομενος και γνωμηι διαφερων, εν τε τοις αλλοις σπουδαιος και
φιλιας αξιος. ην δε και νηπτης και σωφρων καθ' υπερβολην, ετι δε το μεγιστον,
παντων των τοις Θραιξι παρακολουθουντων κακων αλλοτριωτατος. 259. (30, 4). Ὅτι
το Χαλεστρον το πολισματιον πολιορκησας ο Περσευς και παντας αποσφαξας, περι
πεντακοσιους δε συμφυγοντων εις τινα τοπον οχυρον μετα των οπλων και
αιτησαμενων ασφαλειαν, εδωκεν αυτοις την εξουσιαν αποθεμενοις τα οπλα
σωζεσθαι. των δε ποιησαμενων το συγχωρηθεν, οι Μακεδονες ειτ' αφ' εαυτων ειτε
και του βασιλεως προσταξαντος επηκολουθησαν τοις λαβουσι την πιστιν και παντας
απεσφαξαν. 260. (30, 5). Ὅτι κατα την Ἤπειρον Χαροψ υιος* του την 1.277 αυτην
εχοντος προσηγοριαν και κατα τον προς Φιλιππον πολεμον εξαπεσταλκοτος
Φλαμενινωι* τον ηγησομενον τας ανελπιστους δια των ορων ατραπους, δι' ων οι
Ῥωμαιοι παραδοξως πορευθεντες των στενων εκρατησαν. τραφεις δε εν Ῥωμηι δια
την του παππου προς Ῥωμαιους φιλιαν πολλοις των επισημων επεξενωθη. ων δε
τολμηρος και πονηριαι διαφερων τους ενδοξοτατους των Ἠπειρωτων διεβαλλε προς
Ῥωμαιους, ψευδεις επιῤριπτων αιτιας, οπως απαντας καταπληξαμενος τους
δυναμενους αντιπολιτευεσθαι καθαπερει κυριος * απασης της Ἠπειρου. διοπερ προς
Περσεα εξαπεστειλαν εις Μακεδονιαν, επαγγελλομενοι παραδωσειν την Ἤπειρον.
261. (30, 6). Ὅτι οι περι τον Ευμενη την των Ἀβδηριτων πολιν πολιορκουντες και
την εκ της βιας αλωσιν απογνοντες διεπεμψαντο λαθρα προς τινα Πυθωνα τηι δοξηι
πρωτευοντα των Ἀβδηριτων και το κυριευον μερος διαφυλαττοντα δια δουλων
ιδιων και απελευθερων σʹ. ψυχαγωγησαντες ουν αυτον επαγγελιαις δια τουτου
παρεισηχθησαν εντος του τειχους και της πολεως εκυριευσαν. ο δε την πολιν
προδους Πυθων μετριας τυχων ευεργεσιας, προ οφθαλμων λαμβανων την της
πατριδος κατασκαφην εν αθυμιαι και μεταμελειαι τον καταλειπομενον εβιωσε
χρονον. 262. (30, 10, 1). Ὅτι ο Περσευς καλλιστον ειληφως παρα της τυχης καιρον εις
το διαφθειραι την δυναμιν αρδην των Ῥωμαιων διετριβε περι ∆ιον της Μακεδονιας,
απεχων μεν ου πολυ των τοπων, ραιθυμων δε περι τα μεγιστα των πραγματων·
κραυγης γαρ μονον ην χρεια και σαλπιγγος εις το την στρατιαν των πολεμιων
λαβειν αιχμαλωτον, περικεκλεισμενην εν κρημνοις και φαραγξι δυσεξιτητοις.
διοπερ εκεινου περι τουτων ημεληκοτος, και οι την παρεμβολην εχοντες επι † τας
ακρωρειας Μακεδονες περι τας φυλακας και τας εκκοιτιας ερραιθυμουν. 263. (30, 11,
1). Ὅτι τελεως ο Περσευς νομισας επταικεναι τοις ολοις, κατα παν συντριβεις τηι
ψυχηι Νικωνα μεν τον θη 1.278 σαυροφυλακα εξεπεμψε, συνταξας την εν τωι Φακωι
γαζαν και τα χρηματα καταποντισαι, Ἀνδρονικον δε τον σωματοφυλακα εις
Θεσσαλονικην, συνταξας εμπρησαι τα νεωρια την ταχιστην. ος γενηθεις τουτου
φρονιμωτερος ηλθεν εις Θεσσαλονικην, ου μην εποιησε το προσταχθεν, νομιζων
φιλιον τοις ολοις † κρατειν Ῥωμαιοις. 264. (30, 11, 2). Ὅτι ο αυτος τους χρυσους
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανδριαντας ανασπασας εκ ∆ιου παντας τους εκ της πολεως αναλαβων μετα τεκνων
και γυναικων ανεχωρησεν εις Πυδναν. ου μειζον αμαρτημα τωι Περσει πεπραγμενον
ουκ αν τις ευροι. 265. (30, 13). Ὅτι οι Κυδωνιαται επετελεσαντο πραξιν εκνομον και
τελεως αλλοτριωτατην των Ἑλληνικων νομιμων. εν ειρηνηι γαρ ως φιλοι
πιστευομενοι καταλαβοντες την των Ἀπολλωνιατων πολιν τους μεν ανδρας ηβηδον
ανειλον, τεκνα δε και γυναικας διανειμαμενοι κατειχον την πολιν. 266. (30, 14). Ὅτι
ο Ἀντιοχος δυναμενος ελασσωθεντας τους Αιγυπτιους αποκτειναι, παριππευων εβοα
μη κτεινειν αυτους, αλλα ζωντας συλλαμβανειν. ταχυ δε τους καρπους ταυτης της
αγχινοιας εκομισατο, και περι την του Πηλουσιου καταληψιν και μετα ταυτα την
κατακτησιν της Αιγυπτου ταυτης της φιλανθρωπιας μεγιστα συμβαλομενης. 267. (30,
17). Ἡμεις δε του Πτολεμαιου την ουτως αγεννη φυσιν ουκ αν προηγουμενως
ανεπισημαντον εασαιμεν. το γαρ εκτος γενομενον των δεινων και τοσαυτα
αφεστηκοτα των πολεμιων αυτοθεν καθαπερ ακονιτι παραχωρησαι βασιλειας
μεγιστης και μακαριωτατης πως ουκ αν τις ηγησαιτο ψυχης τελειως
εκτεθηλυμμενης ειναι; ην ει μεν συνεβαινε φυσικως υπαρχειν Πτολεμαιωι τοιαυτην,
ισως αν τις εκεινην καταμεμψαιτο· οτε δε δια των υστερον πραξεων η φυσις ικανως
υπερ αυτης απελογηθη, 1.279 δειξασα τον βασιλεα και στασιμον οντα και δραστικον
ουδενος ηττον, αναγκαιον εστι τας αιτιας ανατιθεναι της τοτε δειλιας και αγεννιας
εις τον σπαδωνα και την εκεινου συντροφιαν· ος εκ παιδος το μειρακιον εν τρυφηι
και γυναικειοις επιτηδευμασι συνεχων διεφθειρεν αυτου την ψυχην. 268. (30, 18, 1).
Ὅτι ο Ἀντιοχος ανηρ εφανη πραγματικος και του προσχηματος της βασιλειας αξιος
πλην του κατα το Πηλουσιον στρατηγηματος. 269. (30, 19). Ὅτι ο Περσευς πυθομενος
επιλεκτους Γαλατας πεπερακεναι τον Ἴστρον επι συμμαχιαι, περιχαρης γενομενος
απεστειλεν εις την Μαιδικην, προτρεπομενος ηκειν την ταχιστην. ο δε των Γαλατων
ηγουμενος συμφωνησας μισθον ᾔτει τακτον, του συμπαντος χρηματος εις φʹ
ταλαντα γινομενου. του δε Περσεως ομολογησαντος μεν δωσειν, ου ποιουντος δε το
συμφωνηθεν δια φιλαργυριαν, επανηλθον εις την οικειαν παλιν οι Γαλαται. 270. (30,
20). Ὅτι Αιμιλιος ο Ῥωμαιος παραλαβων τας δυναμεις και συναγαγων εις εκκλησιαν
προετρεψατο των στρατιωτων ψυχας εις το θαρρειν· ην γαρ ο ανηρ ουτος περι ξʹ ετη
και δια τας προκατεργασθεισας πραξεις μεγιστον εχων τοτε Ῥωμαιων αξιωμα.
πολλα δε και κατα τον πολεμον επενοησατο ξενα και τοις αλλοις δυσεξευρετα και
δια της ιδιας αγχινοιας και τολμης κατεπολεμησε τους Μακεδονας. 271. (30, 21, 1).
Ὅτι ο Περσευς βουλομενος κατα την φυγην προτρεψασθαι πλειους αυτωι
συνεκπλευσαι, των χρηματων εις ξʹ ταλαντα προθεις εδωκε τοις βουλομενοις
διαρπασαι. εκπλευσας δε και κατενεχθεις εις Γαληψον εφησε προς τους
διαρπασαντας τα χρηματα ζητειν τα δια των υπ' Ἀλεξανδρου καταληφθεντων
κατασκευασθεντα. επαγγειλαμενος ουν αντιστησειν τοις αποδουσι τιμην, ηξιου
ταχεως ανενεγκειν ταυτα. παντων δε προθυμως ποιησαντων, απολαβων τα
διαρπασθεντα τους δοντας απεστερησε της επαγγελιας. 272. (30, 21, 3). Ὅτι ο
Ἀλεξανδρος ουχ ομοιαν εσχε τωι Περσει της ψυχης διαθεσιν, αλλ' ο μεν δια την
μεγαλοψυχιαν αρμο 1.280 ζουσαν ταις ιδιαις επιβολαις εκτησατο βασιλειαν, ο δε δια
την σμικρολογιαν τους τε Κελτους αποτρεψαμενος και ταλλα τουτοις ακολουθα
πραξας κατελυσε πολυχρονιον και μεγαλην βασιλειαν. 273. (30, 22). Ὅτι ο Αιμιλιος
μετα την φυγην Περσεως επεζητει τον νεωτερον των υιων Ποπλιον Ἀφρικανον, ος
ην Αιμιλιου κατα φυσιν υιος, Σκιπιωνος δε του καταπολεμησαντος Ἀννιβαν κατα
θεσιν υιιδους, κομιδηι νεος, ως αν περι το επτακαιδεκατον γεγονως ετος. ος εκ νεου
τηλικουτοις αγωσι συμπαρων και τριβην λαμβανων των κατα πολεμον εργων ουχ
ηττων εγενετο του παππου. ου μην αλλα τουτου ευρεθεντος † εις την παρεμβολην,
απελυθη της αγωνιας ο υπατος, εχων ου πατρος προς υιον μονον αλλα καθαπερ
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ερωμανη τινα διαθεσιν προς το μειρακιον. 274. (30, 23, 2). Ὅτι ο Αιμιλιος
φιλανθρωπως προσενεχθεις τωι Περσει και προς τα συνδειπνα παραλαβων και του
συνεδριου μεταδιδους πασιν ενεδειξατο προς μεν τους υφισταμενους οντα βαρυν
εαυτον, προς δε τους κρατηθεντας επιεικη. την παραπλησιαν δε διαθεσιν και των
αλλων ζηλουντων, την της οικουμενης ηγεμονιαν ουκ επιφθονον ειχεν η Ῥωμη,
τοιουτοις χρωμενη των ολων προσταταις. 275. (31, 8, 1). Ὅτι οι Ῥωμαιοι εν τοις
εμπροσθε χρονοις των μεγιστων βασιλεων Ἀντιοχου και Φιλιππου πολεμωι
περιγενομενοι τοσουτον απεσχοντο του τιμωριαν λαβειν παρ' αυτων, ωστε μη
μονον συγχωρησαι τας βασιλειας εχειν, αλλα και φιλους αυτους ποιησασθαι. εν δε
τουτοις τοις χρονοις προδιηγωνισμενοι πολλακις προς Περσεα και κινδυνους
μεγαλους υπομεμενηκοτες, επειδη της Μακεδονων βασιλειας εκρατησαν, ελευθερας
αφηκαν τας αλουσας πολεις παρα την απαντων προσδοκιαν. ου γαρ οιον των αλλων
υπελαβεν αν τις, αλλ' ουδ' αυτοι Μακεδονες ηλπιζον αξιωθησεσθαι τηλικαυτης
φιλανθρωπιας, συνειδοτες αυτοις πολλα και μεγαλα παρανενομηκοσιν εις
Ῥωμαιους. τετυχηκοτες γαρ επι τοις προτερον αγνοημασι συγγνωμης, εικοτως αν
τοις υστερον αμαρτημασιν υπελαμβανον εαυτοις μηδενα λογον δικαιον εις ελεον
1.281 και παραιτησιν απολελειφθαι. ου μην η συγκλητος η των Ῥωμαιων
εμνησικακησεν, αλλα μεγαλοψυχως και προσηκοντως εκαστοις προσηνεχθη. Περσεα
μεν γαρ εκ προγονων οφειλοντα χαριτας, επειδη παρα τας συνθηκας αδικον
εξηνεγκε πολεμον, λαβοντες αιχμαλωτον εις ελευθεραν απεθεντο φυλακην,
ελαττονα γε των παρανομηματων λαμβανοντες τιμωριαν· το δε των Μακεδονων
εθνος εις δουλειαν δικαιως αν † εχοντες ηλευθερωσαν, ουτως ευγενως και ταχεως
προεμενοι την ευεργεσιαν, ωστε μηδε παρα των επταικοτων δεησιν αναμειναι.
ομοιως και των Ἰλλυριων πολεμωι κρατησαντες αυτονομους αφηκαν, ουχ ουτως
αξιους ηγουμενοι χαριτος τους βαρβαρους, ως εαυτοις προσηκειν νομιζοντες
καταρχειν ευεργεσιας και μη μεγαλα φρονειν εν ταις εξουσιαις. 276. (31, 8, 3). Ὅτι
εδοξε τηι συγκλητωι τους τε Μακεδονας και τους Ἰλλυριους ελευθερους αφειναι, τα
ημιση διδοντας ων προτερον ετελουν τοις ιδιοις βασιλευσιν. 277. (31, 9, 7). Ὅτι ο
Περσευς εις το καταγειον εμβληθεις οικημα εκεισε αν κατεστρεψε τον βιον, ει μη ο
Αιμιλιος προκαθημενος του βουλευτηριου και τηρων το περι αυτον αξιωμα και το
της πατριδος επιεικες παρηινεσε τηι συγκλητωι σχετλιαζων, ει μη τον εξ ανθρωπων
φοβον ευλαβουνται, την γε τους υπερηφανως ταις εξουσιαις χρωμενους
μετερχομενην νεμεσιν αιδεισθαι. διοπερ εις επιεικεστεραν δοθεις φυλακην δια την
της συγκλητου χρηστοτητα κεναις ελπισι προσανειχεν. 278. (31, 13). Ὅτι ο των
βαρβαρων Γαλατων στρατηγος απο του διωγμου γενομενος και συναθροισας τους
αιχμαλωτους πραξιν επετελεσατο βαρβαρικην και παντελως υπερηφανον. τους τε
γαρ τοις ειδεσι καλλιστους και ταις ηλικιαις ακμαιοτατους καταστεψας εθυσε τοις
θεοις, ει γε τις των θεων δεχεται τας τοιαυτας τιμας· τους δε αλλους παντας
κατηκοντισεν, πολλων μεν εν αυτοις γνωριζομενων δια τας προγεγενημενας
επιξενωσεις, ουδενος δε δια την φιλιαν ελεουμενου. και θαυμαστον ουδεν, ει
βαρβαροι 1.282 παρ' ελπιδας κατορθωσαντες υπερ ανθρωπον εχρησαντο τοις
ευτυχημασιν. 279. (31, 14). Ὅτι ο Ευμενης ξενολογησας τα τε οψωνια απασιν
απεδωκε και δωρεαις ετιμησε και επαγγελιαις εψυχαγωγει παντας, εκκαλουμενος
την ευνοιαν, ουχ ομοιως τωι Περσει. εκεινος γαρ δισμυριων Γαλατων
παραγενομενων εις τον προς Ῥωμαιους πολεμον, απετριψατο την τηλικαυτην
συμμαχιαν, ινα φεισηται των χρηματων· ο δε Ευμενης ου λιαν ευπορουμενος
ξενολογων δωρεαις ετιμα τους δυναμενους μαλιστα χρειας παρεχεσθαι. τοιγαρουν
εκεινος μεν ου βασιλικην μεγαλοφροσυνην αλλ' ιδιωτικην του τυχοντος αναλαβων
μικροψυχιαν αμα τηι βασιλειαι πασηι και τον τηρηθεντα πλουτον επειδεν
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιχμαλωτον, ουτος δε της νικης παντα δευτερα τιθεμενος ου μονον εκ μεγαλων
κινδυνων εῤρυσατο την βασιλειαν, αλλα και παν το των Γαλατων εθνος υποχειριον
εποιησατο. 280. (31, 16, 1). Ὅτι ενιαι των επιβολων του Ἀντιοχου και των πραξεων
βασιλικαι και θαυμασιαι τελεως ησαν, τινες δε παλιν ουτως ευτελεις και ληρωδεις,
ωσθ' ολοσχερως υπο παντων καταφρονεισθαι. συντελων γαρ τους αγωνας πρωτον
μεν εναντιαν τοις αλλοις βασιλευσιν εσχε προαιρεσιν. εκεινοι γαρ αυξοντες την
ιδιαν βασιλειαν και δυναμεσι και χρηματων πληθεσι, καθ' ο οιοι τ' ησαν,
επεκρυπτοντο την διαιρεσιν δια την Ῥωμαιων υπεροχην· ουτος δε την εναντιαν
λαβων διαθεσιν συνηγαγεν σχεδον απο πασης της οικουμενης τους επιφανεστατους
ανδρας εις την πανηγυριν, παντα τα του βασιλειου μερη διαφεροντως εκοσμησεν, εις
ενα δε τοπον αθροισας και καθαπερ επι σκηνην αναβιβασας την βασιλειαν απασαν
εποιησε μηδεν αγνοειν των περι αυτον. 281. (31, 16, 2). Ὅτι τους πολυτελεις αγωνας
και την θαυμαστην πανηγυριν εκτελεσας ο Ἀντιοχος παντας τους πριν υπερεβαλεν·
ο δε δι' αυτου χειρισμος πολλης ευτελειας και καταφρονησεως ην οικειος. παρετρεχε
γαρ παρα την πομπην ιππαριον εχων ευτελες και τους μεν προαγειν κελευων τους
δε επεχειν, αλ 1.283 λους δε ως ετυχε διαταττων· ωστε ει τις αφειλεν αυτου το
διαδημα, μηδενα των αγνοουντων πιστευσαι τουτον ειναι τον βασιλεα τον των
ολων κυριον, ορωντα μηδ' υπηρετου μετριου φαντασιαν εχοντα. εν δε τοις ποτοις
αυτος εφισταμενος ταις εισοδοις ους μεν εισηγεν ους δε ανεκλινεν, και τους
διακονους τους τας παραθεσεις φεροντας διεταττεν. ακολουθως δε τουτοις προσιων
τοις ευωχουμενοις, ει τυχοι, ποτε μεν εκαθιζεν, ποτε δε προσανεπιπτε. και ποτε μεν
αποτιθεμενος το ποτηριον, ποτε δε ριπτων τον ψωμον ανεπηδα και μετανιστατο και
περιηιει παντα τον ποτον, προποσεις λαμβανων ορθος και τοις ακροαμασι
προσπαιζων. και δη ποτε προκοπτουσης επι πολυ της εστιασεως και των πλειονων
ηδη κεχωρισμενων, ηκεν υπο των μιμων εκφερομενος περικεκαλυμμενος· τεθεις δε
επι την γην υπο των συμπαιζοντων, μετα ταυτα της συμφωνιας προκαλουμενης
ανεπηδα γυμνος και τοις μιμοις προσπαιζων ωρχειτο των ορχησεων τας γελωτα και
χλευασμον ειωθυιας επισπασθαι, ως παντας αισχυνθεντας επι τοις πραττομενοις
φευγειν εκ του ποτου, και εκαστον των απηντηκοτων επι την πανηγυριν, οτε μεν εις
την υπερβολην της χορηγιας εμβλεψαι και την εν τοις αγωσι και πομπειαις
οικονομιαν και διαταξιν των ολων, καταπληττεσθαι και θαυμαζειν και τον βασιλεα
και την βασιλειαν, οτε δε εις αυτον ατενισαι και το των επιτηδευματων
κατεγνωσμενον, απιστειν, ει περι μιαν και την αυτην φυσιν τοσαυτην αρετην και
κακιαν υπαρξαι δυνατον εστιν. 282. (31, 17). Ὅτι τουτων συνελθοντων* ηκον οι του
Γρακχου πρεσβευται κατασκεψομενοι την βασιλειαν. οις ο βασιλευς ωμιλησε
φιλοφρονως, ωστε μηδεν υποπτευσαι περι αυτου πραγματικον η διαφορας εμφασιν
εχον της δοκουσης υποικουρειν εκ της κατα την Αιγυπτον γενομενης προσκοπης.
ουκ ην δε τηι προαι 1.284 ρεσει τοιουτος, αλλα και τουναντιον αλλοτριωτατα
διεκειτο προς Ῥωμαιους. 283. (31, 18, 1). Ὅτι του Πτολεμαιου του βασιλεως
εκπεσοντος και πεζηι απερχομενου εις Ῥωμην, εγνωρισεν αυτον ο ∆ημητριος ο του
Σελευκου και θαυμασας το παραδοξον εποιησε τι βασιλικον και μεγαλοπρεπες
δειγμα της εαυτου προαιρεσεως. παραχρημα γαρ προχειρισαμενος βασιλικην εσθητα
και διαδημα, προς δε τουτοις και ιππον πολυτελη χρυσοφαλαρον μετα των ιδιων
παιδων απηντησε τωι Πτολεμαιωι. συμμιξας δε αυτωι της πολεως απο σʹ σταδιων και
φιλοφρονως ασπασαμενος παρεκαλει κοσμηθεντα τοις της βασιλειας παρασημοις
αξιαν εαυτου ποιησασθαι την εις την Ῥωμην εισοδον, ινα μη τελειως
ευκαταφρονητος ειναι δοξηι. ο δε Πτολεμαιος την μεν προθυμιαν απεδεξατο,
τοσουτον δε απεσχε του δεξασθαι τι των διδομενων, ωστε και τον ∆ημητριον
ηξιωσεν εν τινι των κατα την οδον πολεων καταμειναι και τους περι τον Ἀρχιαν
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετ' αυτου. 284. (31, 20). Ὅτι του Ἀντιπατρου ταις αναγκαις εναποθανοντος,
Ἀσκληπιαδην τον επι της πολεως τεταγμενον ηγαγον βοωντα, διοτι Τιμοθεος τουτο
το δραμα συντεθεικε και το μειρακιον προκεκλημενος ειη προς αδικον και ασεβη
τιμωριαν ταδελφου. του δε πληθους των ηγεμονων εκ τουτου κατ' ολιγον εννοιαν
λαμβανοντος της ολης ραιδιουργιας και τους ανηκεστα πασχοντας ελεουντος,
φοβηθεντες οι περι Τιμοθεον τους λοιπους των καταιτιαθεντων απολυσαντες των
βασανων κατ' ιδιαν επανειλαντο. 285. (31, 21). Ὅτι ο Φιλοπατωρ κληθεις Ἀριαραθης
διαδεξαμενος την πατρυαν βασιλειαν πρωτον μεν τον πατερα μεγαλοπρεπως
εθαψεν· επειτα των τε φιλων και των εφ' ηγεμονιας τεταγμενων και των αλλων
των υποτεταγμενων την καθηκουσαν επιμελειαν ποιησαμενος μεγαλην ευνοιαν
παρα τοις πληθεσιν απηνεγκατο. 286. (31, 22). Ὅτι τον Μιθροβουζανην επι την
πατρυαν αρχην καταγαγοντος Ἀρταξιας ο της Ἀρμενιας βασιλευς ουκ αφιστα 1.285
μενος της εξ αρχης πλεονεξιας πρεσβεις απεστειλε προς Ἀριαραθην, παρακαλων
συμφρονησαι και των νεανισκων εκατερον τον παρ' εαυτου διαχειρισαμενον
διελεσθαι την Σωφηνην. ο δε Ἀριαραθης πολυ κεχωρισμενος της τοιαυτης
ραιδιουργιας τοις πρεσβευταις επεπληξε και προς Ἀρταξιαν εγραψε, παρακαλων
αυτον απεχεσθαι των τοιουτων εργων. Ἀριαραθης μεν ουν ακολουθως ουτω
γενηθεισης της πραξεως ου μετριως ηυξησε την περι αυτου δοξαν, ο δε
Μιθροβουζανης δια την θαυμαζομενην του καταγαγοντος αυτον πιστιν και
καλοκαγαθιαν εκρατησε της πατρυας αρχης. 287. (31, 25, 1). Ὅτι ο Αιμιλιος ο Περσεα
καταπολεμησας τιμητης ων και σχεδον εν πασι τοις μερεσι της αρετης πρωτευων
των πολιτων ετελευτησεν. ως δε η περι αυτου φημη της τελευτης διεδοθη και
συνηγγιζεν ο της εκφορας καιρος, τοιαυτην συνεβη γενεσθαι πασης της πολεως
συμπαθειαν, ωστε μη μονον τους εργαστηριακους και τον αλλον οχλον συντρεχειν,
αλλα και τους αρχοντας και την συγκλητον υπερθεσθαι τους χρηματισμους.
ακολουθως δε τουτοις και των περιοικουσων την Ῥωμην πολεων οσαις ο χρονος
την αναστροφην εδιδου, ελθειν προς τον της εκφορας καιρον † και των την εις την
Ῥωμην τιμην σχεδον τιμην μετα προθυμιας, αμα θεασομενοι και τιμησοντες τον
μετηλλαχοτα. 288. (31, 26, 1). Ὅτι ο αυτος Αιμιλιος οιος εν τωι ζην υπαρχειν την
τυχην* εδοξαζετο, τοιουτον απελιπε τον βιον μεταλλαττων. πλειστον μεν γαρ των
καθ' αυτον εξ Ἰβηριας χρυσον κομισας εις την Ῥωμην, μεγιστων δε θησαυρων των
κατα Μακεδονιαν εγκρατης γενομενος, πλειστης δε περι τα προειρημενα τετευχως
εξουσιας τοσουτον απεσχετο του σφετερισασθαι τι των χρηματων, ωστε μετα την
τελευτην τους υιους αυτου τους δοθεντας εις υιοθεσιαν, διαδεξαμενους την
κληρονομιαν εκ παντων των επιπλων μη δυνασθαι διαλυσαι τηι γυναικι την φερνην,
ει μη και των εγγειων κτηματων ενια προσαπεδοντο. διο και πολλοις εδοξεν 1.286
υπερβεβηκεναι κατα την αφιλαργυριαν τους παρα τοις Ἕλλησι περι τουτο το μερος
θαυμασθεντας Ἀριστειδην τε και Ἐπαμινωνδαν· εκεινους μεν γαρ διδομενων
χρηματων επι τωι λυσιτελει των διδοντων απεχεσθαι της δωρεας, τουτον δε αυτον
εξουσιαν εχοντα λαβειν οποσα βουλοιτο μηδενος των τοιουτων επιθυμησαι. ει δε
απιστον τισι φαινεται το λεγομενον, εκεινο δει λογιζεσθαι, οτι ου χρη την των
αρχαιων αφιλαργυριαν εκ της νυν Ῥωμαιων πλεονεξιας τεκμαιρεσθαι· επι γαρ του
καθ' ημας βιου μεγιστην ορμην τουτο το εθνος εσχηκεναι δοκει προς την του
πλειονος επιθυμιαν. επει δε περι ανδρος νυν εμνησθην αγαθου, βουλομαι βραχεα
διελθειν περι της Σκιπιωνος διαγωγης του Νομαντιαν υστερον κατασκαψαντος,
οπως μη παραδοξος τισιν η προκοπη τουτου δοξηι γεγονεναι κατα τους υστερον
χρονους, αγνοουμενης της κατα την νεοτητα περι τα καλλιστα των επιτηδευματων
σπουδης. Ποπλιος τοινυν Σκιπιων Αιμιλιου μεν του Περσεα θριαμβευσαντος ην κατα
φυσιν υιος, καθαπερ ηδη προειρηται, δοθεις δε εις υιοθεσιαν Σκιπιωνι τωι παιδι του
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Ἀννιβαν και Καρχηδονιους καταπολεμησαντος εσχε κατα θεσιν παππον
Σκιπιωνα τον Ἀφρικανον προσαγορευθεντα, μεγιστον των προ αυτου Ῥωμαιων. απο
δε τοιαυτης ριζης γεγονως και τηλικουτο βαρος οικιας και γενους διαδεδεγμενος
αξιος εφανη της των προγονων δοξης. εκ παιδων γαρ Ἑλληνικης παιδειας επι πολυ
μεταλαβων και γεγονως κατα τουτον τον ενιαυτον ιηʹ ετων εδωκεν εαυτον προς
τους εν φιλοσοφιαι λογους, λαβων επιστατην Πολυβιον τον Μεγαλοπολιτην τον τας
ιστοριας συντεταγμενον. τουτωι δε συμβιωσας και πασης αρετης ζηλωτης γενομενος
ουχ οιον των ηλικιωτων αλλα και των πρεσβυτερων παντων πολυ προεσχε
σωφροσυνηι και καλοκαγαθιαι και μεγαλοψυχιαι και καθολου πασι τοις της αρετης
γενεσι. καιτοι γ' εν αρχαις, προ του φιλοσοφιας αψασθαι, διαληψιν εσχε παρα τοις
πολλοις ως νωθρος ων την ψυχην και του βαρους της οικιας ουκ αξιοχρεως
διαδοχος και προστατης. ου μην αλλα της ηλικιας οικειως πρωτον ηρξατο
περιποιεισθαι την επι σωφροσυνηι δοξαν. πολλη γαρ τις ορμη προς τας ανεδην
ηδονας και την υπερβολην της ακολασιας τοις τοτε 1.287 νεοις ενεπεπτωκει. οι μεν
γαρ εις ερωμενους, οι δε εις εταιρας, οι δε εις ακροαματα παντοδαπα και ποτους και
καθολου την επι τουτοις πολυτελειαν εξεκεχυντο. εν γαρ τωι Περσικωι πολεμωι
χρονον πλειονα διατριψαντες ταχεως εζηλωσαν των Ἑλληνων την περι τουτο το
μερος ευχερειαν, αλλως τε και χρηματων ευπορηκοτες και χορηγον αξιοχρεων τον
πλουτον εχοντες ταις προς τας ηδονας δαπαναις. 289. (31, 27, 1). Ὅτι ο Σκιπιων
ορμησας επι την εναντιαν αγωγην του βιου και πασαις ταις της φυσεως επιθυμιαις
ωσπερ τισι θηριοις αντιταξαμενος εν ουδ' ολοις εʹ ετεσι περιεποιησατο πανδημον και
συγχωρουμενην την επ' ευταξιαι σωφροσυνην. ταυτης δ' αυτωι συμφωνως
μαρτυρουμενης και παρα πασι μεγαλης επισημασιας τυγχανουσης, ωρμησεν επι το
μεγαλοψυχιαι και τηι περι τα χρηματα ελευθεριοτητι διενεγκειν των αλλων. προς δε
τουτο το μερος της αρετης ειχε μεν και το ηθος του κατα φυσιν πατρος Αιμιλιου προς
μιμησιν καλλιστον αρχετυπον, και καθολου την μετ' εκεινου συμβιωσιν
πεποιημενος προειχεν ηδη τι των προυργου και προυτετυπωτο. ουκ ολιγα δε αυτωι
συνηργησε και ταυτοματον, παρασχομενον αφορμας του ταχυ περιβοητον αυτου
γενεσθαι την αφιλαργυριαν. Αιμιλια γαρ † τοι μεγαλου Σκιπιωνος, αδελφη δε του
Περσεα καταπολεμησαντος Αιμιλιου μετηλλαξε τον βιον, απολιπουσα μεγαλην
ουσιαν, ης ουτος υπηρξε κληρονομος. εν τουτοις ουν πρωτην εδωκε πειραν της ιδιας
προαιρεσεως εκ περιστασεως τοιαυτης. η γαρ μητηρ αυτου Παπειρια πολυ προ της
του πατρος τελευτης ετυγχανε κεχωρισμενη μεν απο τανδρος· κατ' ιδιαν δε
διαγουσα την του βιου χορηγιαν ελλειπεστεραν ειχε της περι αυτην ευγενειας. η δε
του κατα θεσιν πατρος μητηρ την κληρονομιαν απολιπουσα χωρις της αλλης
ευποριας μεγαλην εσχηκει περικοπην κοσμου περι αυτην και θεραπαινιδων και των
αλλων, ως αν συνηκμακυια τωι τε βιωι και τηι τυχηι του μεγαλου Σκιπιωνος. ταυτην
απασαν την κατασκευην 1.288 πολλων ουσαν ταλαντων φερων εδωρησατο τηι μητρι.
ης κατα τας επισημους εξοδους χρωμενης τηι δοθεισηι χορηγιαι και λαμπροτητι το μεν
πρωτον εν ταις γυναιξιν, ειτα εν τοις ανδρασι καθ' ολην την πολιν περιβοητος ην η
χρηστοτης και μεγαλοψυχια του νεανισκου και το συνολον προς την τεκουσαν
οσιοτης. τουτο δε κατα πασαν πολιν κρινοιτ' αν καλον και θαυμαστον, μαλιστα δε
παρα Ῥωμαιοις, παρ' οις ουδεις ουδενι διδωσι των υπαρχοντων ευχερως εκων
ουδεν. μετα δε ταυτα ταις Σκιπιωνος του μεγαλου θυγατρασι προσοφειλομενων εις
την φερνην πολλων χρηματων, και των Ῥωμαιων παντων ειθισμενων εν τρισιν
ετεσι κατα μερος αποδιδοναι τας φερνας, ουτος ευθεως απασας απελυσεν. εξης δε
μεταλλαξαντος Αιμιλιου του κατα φυσιν πατρος και τουτωι τε και τωι Φαβιωι, τοις
δοθεισιν εις υιοθεσιαν, απολιποντος την ουσιαν, εποιησεν ο Σκιπιων καλον τι και
μνημης αξιον. ορων γαρ τον αδελφον εαυτου καταδεεστερον οντα τοις χρημασιν,
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεχορηγησεν αυτωι την ιδιαν μεριδα της κληρονομιας, ουσης υπερ ξʹ ταλαντα της
τιμησεως, και τουτον τον τροπον εποιησεν ισην εαυτωι [την] προς τον αδελφον
γενεσθαι την ολην υπαρξιν. αποδοχης δε τυγχανων και φημης αγαθης παρα πασι
θαυμασιωτερον τι διεπραξατο. του γαρ αδελφου Φαβιου μονομαχιας βουλομενου
ποιειν επι τωι πατρι, μη δυναμενου δε υποδεξασθαι την δαπανην δια το πληθος των
αναλισκομενων εις ταυτα χρηματων, την ημισειαν των αναλωματων εδωκεν εκ της
ιδιας ουσιας. αποθανουσης δε της μητρος, τοσουτον απεσχετο του κομισασθαι τι των
προτερον δωρηθεντων, ωστε και ταυτα και την αλλην ουσιαν συνεχωρησεν εχειν
ταις αδελφαις, ου προσηκουσης αυταις κατα νομον της κληρονομιας. αει δε και
μαλλον περιβλεπτος εγενετο κατα την πολιν, αναντιρρητον απολαμβανων επαινον
χρηστοτητος και μεγαλοψυχιας, ουχ ουτως τωι πληθει των χρηματων το
προκειμενον κατεργασαμενος ως τωι καιρωι της δωρεας και τωι χειρισμωι της
προθεσεως. την δε σωφροσυνην περιεποιησατο δαπανησας μεν ουδεν, των δε
επιθυμιων αποσχομενος προσωφεληθη την τε σωματικην υγιειαν και την ευεξιαν,
ητις αυτωι παντα τον βιον συμπαραμεινασα καλας αμοιβας και χαριτας απεδωκε. του
δε κατα 1.289 την ανδρειαν μερους ***, οπερ εστιν αναγκαιοτατον παρα πασι μεν,
μαλιστα δε Ῥωμαιοις, εξεπονησε και τουτο περιττως, αφορμην δουσης αυτωι
μεγαλην της τυχης· τ̣ω῀̣ν̣ γ̣α`̣ρ̣ κατα την Μακεδονιαν βασιλεων πλειστην
πεποιημενων σπουδην περι τ̣α`̣ς̣ κυνηγεσιας παντας υπερεβαλε. 290. (31, 31). Ὅτι οι
Ῥωμαιοι κ̣α̣τ̣α̣π̣ο̣λ̣ε̣μ̣η´̣σ̣α̣ν̣τ̣ες Περσεα των μετασχοντων του πολεμου τοις Μακεδοσι
τους μεν εκολασαν, τους δε απηγαγον εις την Ῥωμην. των δε κατα την Ἤπειρον
λαβων εξουσιαν Χαροψ δια το δοκειν ειναι φιλορωμαιος το μεν πρωτον ολιγα και
πεφεισμενως εις αυτους εξημαρτανεν. αιει δε προβαινων τηι παρανομιαι εις τελος
ελυμηνατο τα κατα την Ἤπειρον. ου γαρ διελειπεν αιτιας ψευδεις επιφερων τοις
ευπορωτατοις και τους μεν φονευων, τους δε φυγαδευων και τας ουσιας δημευων
ου μονον τους ανδρας ηργυρολογησεν, αλλα και τας γυναικας δια της μητρος
Φιλωτας* (πανυ γαρ ευφυες εγενετο και τουτο το προσωπον εις ωμοτητα και
παρανομιαν πλειονα η κατα γυναικα), και πολλους εισηγαγεν εις τον δημον,
καταιτιασαμενος φρονειν αλλοτρια Ῥωμαιων. και παντων κατεγνωσαν θανατον.
291. (31, 32). Ὅτι Ὀροφερνης τον αδελφον Ἀριαραθην εκβαλων της αρχης του μεν
νουνεχως εκαστα διοικειν και ταις ευεργεσιαις και φιλανθρωπιαις εκκαλεισθαι τα
πληθη προς ευνοιαν πλειστον οσον απεσχεν. αργυρολογων δε και πολλους
επαναιρουμενος νʹ μεν ταλαντοις εστεφανωσε Τιμοθεον, οʹ δε ταλαντοις ∆ημητριον
τον βασιλεα, και χωρις τουτων χʹ ταλαντα προσεπαγγειλαμενος και τα λοιπα υʹ
δωσειν εν ετερωι καιρωι. ορων δε τους Καππαδοκας αλλοτριως διακειμενους
ενηρξατο παντας αργυρολογειν και τας ουσιας των επιφανεστατων εις το βασιλικον
αναλαμβανειν. αθροισας δε χρηματων πληθος υʹ ταλαντα παρεθετο Πριηνευσι προς
τα της τυχης παραλογα. απερ υστερον απεδωκαν. 292. (31, 33). Ὅτι ο πρεσβυτερος
Πτολεμαιος ταχυ δια το μεγεθος της στρατιας συγκλεισας τον αδελφον εις
πολιορκιαν και 1.290 πειραν πασης αποριας λαβειν αναγκασας επανελεσθαι μεν
αυτον ουκ ετολμησεν, αμα μεν δια την χρηστοτητα και δια το της φυσεως συγγενες,
αμα δε και δια τον απο Ῥωμαιων φοβον. συνεχωρησε δε αυτωι την ασφαλειαν και
συνθηκας εποιησατο, καθ' ας εδει Κυρηνην εχοντα τον νεωτερον ευδοκειν και σιτου
πληθος τακτον λαμβανειν κατ' ενιαυτον. και τα κατα τους βασιλεις εις πολλην
αλλοτριοτητα και κινδυνους απηλπισμενους προαχθεντα παραδοξου και
φιλανθρωπου συλλυσεως ετυχε. 293. (31, 34). Ὅτι οι περι τον Ὀροφερνην, επι το
χειρον αυτοις των πραγματων προβαινοντων, εσπευδον αποδουναι τους μισθους,
φοβουμενοι μη στασιαζειν επιχειρησωσιν. απορουμενος δε το παρον χρηματων
ηναγκασθη ιεροσυλησαι το του ∆ιος ιερον, ο καθιδρυται μεν υπο το καλουμενον
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορος Ἀριαδνης, ασυλον δ' ην εκ παλαιων χρονων. τουτο μεν εσυλησε και τα
προσοφειλομενα των οψωνιων απεδωκεν. 294. (31, 35). Ὅτι Προυσιας ο Βιθυνων
βασιλευς αποτυχων της επιβολης της περι τον Ἄτταλον το προ της πολεως τεμενος
το καλουμενον Νικηφοριον διεφθειρεν και τον νεων ελυμηνατο. εσυλησε δε και
τους ανδριαντας και τα των θεων ξοανα και το περιβοητον αγαλμα του Ἀσκληπιου,
δοκουν εργον ειναι Φυρομαχου, περιττως κατεσκευασμενον, και τα ιερα παντ'
εσυλα. ανθ' ων αυτωι ταχυ το δαιμονιον επεσημαινε· της γαρ δυναμεως δυσεντεριαι
περιπεσουσης, οι πλειστοι των στρατιωτων διεφθαρησαν. παραπλησιον δε τι συνεβη
και περι την ναυτικην δυναμιν· του γαρ στολου χειμωνι παραλογωι περιπεσοντος εν
τηι Προποντιδι συνεβη των νηων πολλας μεν αυτοις τοις ανδρασιν υπο της θαλασσης
καταποθηναι, τινας δε προς την γην εκπεσοντας ναυαγησαι. και τας πρωτας αμοιβας
της εις το θειον ασεβειας τοιαυτας εκομισατο. 295. (31, 45). Ὅτι οι Κρητες
καταπλευσαντες εις Σιφνον προσεβαλον τηι πολει και τα μεν καταπληξαμενοι τα δε
εξαπατησαντες παρεδεχθησαν εντος των τειχων· δοντες δε πιστιν ωστε μηδεν
αδικησειν, χρωμενοι δε τηι συνηθει τοις Κρησιν αθεσιαι την τε πολιν
εξηνδραποδισαντο και τους των θεων ναους συλησαντες 1.291 εις Κρητην ***,
καταγομοι ταις ωφελειαις οντες. ταχυ δε της παρανομιας αυτοις το θειον επεθηκε
την δικην, παραδοξως την ασεβειαν αυτων επισημηναμενου του δαιμονιου.
συναναγκασθεντες γαρ υπο των πολεμιων νυκτος ποιησασθαι τον εκπλουν δια το
δεδιεναι τα μεγεθη των σκαφων μεγαλου πνευματος επιρραξαντος οι πλειστοι μεν
υποβρυχιοι κατεποθησαν υπο της θαλασσης, τινες δε ταις προς τηι γηι πετραις
προσραχθεντες απωλοντο, παντελως δε ολιγοι διεσωθησαν οι της κατα τους
Σιφνιους αθεσιας μη μετασχοντες. 296. (32, 4, 1). Ὅτι Φιλιππος ο Ἀμυντου
δουλευουσαν Ἰλλυριοις την ηγεμονιαν παραλαβων τοις οπλοις αμα και τηι κατα την
στρατηγιαν αγχινοιαι την βασιλειαν ανεκτησατο, ταυτην δε μεγιστην των κατα την
Ευρωπην δυναστειων κατεσκευασεν, επιεικως προσφερομενος τοις κρατηθεισιν.
Ἀθηναιους γαρ αμφισβητουντας της ηγεμονιας νικησας επιφανει μαχηι, τους μεν
τετελευτηκοτας των ηττημενων αταφους απολελειμμενους μετα πολλης επιμελειας
εκηδευσε, τους δε αλοντας υπερ δισχιλιους οντας τον αριθμον ανευ λυτρων
απελυσεν εις την ιδιαν πατριδα. τοιγαρουν οι περι της ηγεμονιας δια των οπλων
αγωνισαμενοι δια την εις αυτους επιεικειαν εκουσιως εξεχωρησαν της των
Ἑλληνων αρχης, ο δε δια πολλων αγωνων και κινδυνων μη δυναμενος τυχειν της
αρχης δια μιας φιλανθρωπιας ελαβε παρα των πολεμιων εθελοντην την της
Ἑλλαδος ηγεμονιαν. και την τελευταιαν της βασιλειας παραμονην τωι φοβωι
κατεσχε, κατασκαψας πολιν μυριανδρον την Ὄλυνθον. ομοιως δε τουτωι και ο υιος
Ἀλεξανδρος Θηβας μεν αρπασας τηι ταυτης της πολεως απωλειαι τους προς
νεωτερισμον ορμωμενους Ἀθηναιους και Λακεδαιμονιους της αποστασεως
απετρεψεν, εν δε τοις προς τους Περσας πολεμοις επιεικεστατα χρωμενος τοις
αιχμαλωτοις ου μονον ανδρειαι αλλα και ημεροτητι περιβοητωι τους κατα την Ἀσιαν
οικουντας επιθυμητας εσχε της ιδιας αρχης. εν δε τοις νεωτεροις χρονοις Ῥωμαιοι
της των ολων ηγεμονιας ορεχθεντες συνεστησαντο μεν αυτην δια της των οπλων
ανδρειας, προς αυξησιν δε μεγιστην ηγαγον επιεικεστατα χρωμενοι τοις
καταπολεμηθεισιν. τοσουτον γαρ απεσχον 1.292 της κατα των υποπεπτωκοτων
ωμοτητος και τιμωριας, ωστε δοκειν μη ως πολεμιοις αλλ' ως ευεργεταις και φιλοις
προσφερεσθαι. οι μεν γαρ κρατηθεντες προσεδοκων της εσχατης εχεσθαι τιμωριας
ως πολεμιοι γεγονοτες, οι δε κρατουντες υπερβολην επιεικειας ετεροις ου
κατελειπον· οις μεν γαρ πολιτειας μετεδοσαν, οις δε επιγαμιας συνεχωρησαν, τισι δε
την αυτονομιαν απεδοσαν, ουδενι μνησικακησαντες πικροτερον του δεοντος.
τοιγαρουν δια την υπερβολην της ημεροτητος οι τε βασιλεις και αι πολεις και
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συλληβδην τα εθνη προς την Ῥωμαιων ηγεμονιαν ηυτομολησαν. ουτοι δε σχεδον
την αρχην πασης της οικουμενης εχοντες ταυτην ησφαλισαντο φοβωι και τηι των
επιφανεστατων πολεων απωλειαι· Κορινθον γαρ κατεσκαψαν και τους κατα την
Μακεδονιαν ερριζοτομησαν, οιον τον Περσεα, και Καρχηδονα κατεσκαψαν και εν
Κελτιβηριαι την Νομαντιαν και πολλους κατεπληξαντο. 297. (32, 5). Ὅτι σφοδρα οι
Ῥωμαιοι φιλοτιμουνται δικαιους ενιστασθαι τους πολεμους και μηδεν εικηι και
προπετως περι των τοιουτων ψηφιζεσθαι. 298. (32, 7). Ὅτι Σκιπιων ο Ἀφρικανος
κληθεις υστερον, τοτε δε χιλιαρχος ων των αλλων τους εις ομολογιαν και ορκους
καταντησαντας παρασπονδουντων και την δοθεισαν πιστιν αθετουντων, ουτος
τουναντιον μαλιστα τας δοθεισας πιστεις τοις πολιορκουμενοις ετηρει και τοις
εαυτους εγχειριζουσιν επιεικως προσεφερετο. διο και της περι αυτου φημης δικαιας
διαδιδομενης κατα την Λιβυην, ουθεις των πολιορκουμενων ενεπιστευεν αυτον, ει
μη Σκιπιωνι συντιθοιτο τας ομολογιας. 299. (32, 8). Ὅτι κατα την μαχην τριων
Ῥωμαιων πεσοντων και τουτων αταφων γεγονοτων, παντες χαλεπως εφερον επι τηι
των ανδρων απωλειαι τε και στερησει της ταφης. ο δε Σκιπιων συγχωρησαντος του
υπατου δια γραμματων παρεκαλεσε τον Ἀσδρουβαν θαψαι τους ανδρας. ου
ποιησαντος το παρακληθεν και μετα μεγαλης τιμης κηδευσαντος τους ανδρας και τα
οστεα πεμψαντος προς τον υπατον, ο Σκιπιων προεκοπτε τηι δοξηι, ως αν και παρα
τοις πολεμιοις μεγαλης τυγχανων αποδοχης. 1.293 300. (32, 9α, 1). Ὅτι ο
Ψευδοφιλιππος περιβοητωι μαχηι νικησας Ῥωμαιους εξετραπη προς ωμοτητα και
παρανομιαν τυραννικην. πολλους μεν γαρ των ευπορων ανειλεν, επιῤριψας αιτιας
διαβολης ψευδους, ουκ ολιγους δε των φιλων εμιαιφονησεν. ην γαρ φυσει θηριωδης
και φονικος και κατα τας εντευξεις υπερηφανος, ετι δε πλεονεξιας και πασης κακιας
αναπλεως. 301. (32, 9α, 3). Ὅτι ο δημος τηλικαυτην ευνοιαν εσχε προς τον Σκιπιωνα,
ωστε μητε της ηλικιας συγχωρουσης μητε των νομων επιτρεποντων, μεγαλην
εισφερεσθαι σπουδην εις το την υπατον αρχην αυτωι περιθειναι. 302. (32, 18). Ὅτι ο
των Ῥωμαιων υπατος Καλπουρνιος δι' ομολογιας τινας των πολεων ειληφως
κατεσκαψεν, ουδεν της πιστεως φροντισας. διοπερ εν ταις επιβολαις απιστουμενος
απετυγχανεν, ωσπερ δαιμονιου τινος αντιπραττοντος. εις πολλας γαρ επιβολας
δυσεπιτευκτους εσχε τας πραξεις. 303. (32, 19). Ὅτι ο Προυσιας ο βασιλευς την τε
οψιν ων ειδεχθης και το σωμα δια την τρυφην εχων γυναικειον υπο των Βιθυνων
εμισειτο. 304. (32, 25). Ὅτι ο Σκιπιων μετα την αλωσιν Καρχηδονος τοις απο της
Σικελιας κατηντηκοσι πρεσβευταις επιδειξας απαντα τα λαφυρα προσεταξεν
εκαστους τα εκ των ιδιων πατριδων εις Καρχηδονα παλαι ποτε μετενηνεγμενα
επιλεγομενους αποκομιζειν εις Σικελιαν. και πολλαι μεν ευρεθησαν επισημων
ανδρων γραφαι, πολλοι δε ανδριαντες επιφανεις ταις κατασκευαις, ουκ ολιγα δε
αναθηματα διαπρεπη θεων αργυρα τε και χρυσα. εν δε τουτοις υπηρχε και ο
περιβοητος ταυρος εξ Ἀκραγαντος, ον κατασκευασας Περιλαος Φαλαριδι τωι
τυραννωι και πρωτος την αποδειξιν της ιδιας τεχνης εν τηι καθ' αυτον τιμωριαι
δικαιως υπομεινας ανηιρεθη. 305. (32, 27, 3). Ὅτι κατα τους της παλαιας ηλικιας
καιρους, διεληλυθοτων σχεδον ετων ρʹ, θεασαμενος την Κορινθον Γαιος Ἰουλιος
Καισαρ ο δια τας πραξεις ονομασθεις θεος εις τοιαυτην ηλθε συμπαθειαν και
φιλοδοξιαν, ωστε μετα πολλης σπουδης 1.294 παλιν αυτην αναστησαι. διοπερ τον
ανδρα τουτον και την υπερβολην της περι αυτον επιεικειας δικαιον εστι μεγαλης
αποδοχης αξιουσθαι και δια της ιστοριας απονεμειν αυτωι τον αιωνιον της
χρηστοτητος επαινον. των γαρ προγονων αυτου σκληροτερον κεχρημενων τηι πολει,
ουτος δια της ιδιας ημεροτητος διωρθωσατο τας εκεινων αποτομιας, προκρινας της
τιμωριας την συγγνωμην. υπερεβαλετο δε ουτος τους προ αυτου τωι μεγεθει των
κατεργασθεντων και την επωνυμιαν απο της περι αυτον αρετης δικαιως εκτησατο.
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθολου δε ο ανηρ ουτος ευγενειαι τε και λογου δεινοτητι και στρατηγημασι
πολεμικοις και αφιλαργυριαι αποδοχης δικαιος εστιν αξιουσθαι, και δια της ιστοριας
αξιον απονεμειν αυτωι τον της χρηστοτητος επαινον. μεγεθει γαρ πραξεων απαντας
τους προ εαυτου Ῥωμαιους υπερεθετο. 306. (33, 1, 5). Ὅτι Ὑριατθος ο λησταρχος ο
Λυσιτανος και δικαιος ην εν ταις διανομαις των λαφυρων και κατ' αξιαν τιμων τους
ανδραγαθησαντας εξαιρετοις δωροις, ετι δε ουδεν απλως εκ των κοινων
νοσφιζομενος. διο και συνεβαινε τους Λυσιτανους προθυμοτατα συγκινδυνευειν
αυτωι, τιμωντας οιονει τινα κοινον ευεργετην και σωτηρα. 307. (33, 2). Ὅτι ο
Πλαυτιος ο εξαπελεκυς στρατηγος των Ῥωμαιων κακος προστατης εγενετο εν τηι
επαρχιαι· ανθ' ων κατακριτος εν τηι πατριδι γενομενος επι τωι τεταπεινωκεναι την
αρχην εφυγεν εκ της Ῥωμης. 308. (33, 3). Ὅτι κατα την Συριαν Ἀλεξανδρος ο
βασιλευς δια την ασθενειαν της ψυχης αχρηστος ων εις προστασιαν βασιλειας τα
κατα την Ἀντιοχειαν επετρεψεν Ἱερακι και ∆ιοδοτωι. 309. (33, 4, 1). Ὅτι ∆ημητριος,
τεταπεινωμενης της κατ' Αιγυπτον βασιλειας, και μονος απολειφθεις απολελυσθαι
διελαβεν εαυτον παντος κινδυνου. διοπερ της συνηθους τοις οχλοις αρεσκειας
καταφρονησας και βαρυτερος αει μαλλον τοις προσταγμασι 1.295 γινομενος
απεσκηψεν εις ωμοτητα τυραννικην και ποικιλων ανομηματων υπερβολας. αιτια δ'
ην αυτωι της διαθεσεως ταυτης ου μονον η φυσις αλλα και ο της βασιλειας
προεστηκως· ουτος γαρ ασεβης ων και ραιδιουργος παντων των κακων εισηγητης
εγενετο, κολακευων το μειρακιον και προτρεπομενος προς τας αισχιστας πραξεις. το
μεν ουν πρωτον τους εν τωι πολεμωι γεγονοτας αλλοτριους ου μετριαις επιτιμησεσιν
εκολαζεν, αλλα τιμωριαις εξηλλαγμεναις περιεβαλλεν. επειτα των Ἀντιοχεων
χρωμενων προς αυτον τηι συνηθειαι, ξενικην δυναμιν αξιολογον επ' αυτους
συνεστησατο και τα μεν οπλα παρειλετο, των δε μη προαιρουμενων παραδουναι
τους μεν εν χειρων νομωι διεφθειρεν, τους δε εν ταις οικιαις μετα τεκνων και
γυναικων κατεκεντησεν. μεγαλης δε ταραχης γενομενης περι τον παροπλισμον, τα
πλειστα της πολεως ενεπρησε. πολλους δε των καταιτιαθεντων τιμωρησαμενος εις
το βασιλικον ταμειον τας ουσιας ανελαβε. δια δε τον φοβον και το μισος πολλοι των
Ἀντιοχεων φυγοντες εκ της πατριδος ηλωντο καθ' ολην την Συριαν, τηρουντες τους
κατα του βασιλεως καιρους. ο δε ∆ημητριος υπαρχων αυτοις πολεμιος ου διελιπε
ποιων σφαγας και φυγας και χρηματων αφαιρεσεις, πολυ και την του πατρος
χαλεποτητα και μιαιφονιαν υπερβαλομενος. και γαρ εκεινος ου βασιλικην
επιεικειαν αλλα τυραννικην παρανομιαν εζηλωκως ανηκεστοις κακοις τους
υποταττομενους περιεβεβληκει· ωστε συνεβαινε τους μεν απο ταυτης της οικιας
βασιλεις δια την παρανομιαν μισεισθαι, τους δε απο της ετερας δια την επιεικειαν
αγαπασθαι. διο και παρ' εκαστον αγωνες και πολεμοι συνεχεις εγινοντο κατα
Συριαν, εφεδρευοντων αλληλοις αει των δυναστων των αφ' εκαστης οικιας. και γαρ
τα πληθη δια την των κατιοντων αει βασιλεων αρεσκειαν ευθετως ειχε προς τας
μεταβολας. 310. (33, 5, 4). Ὅτι οι Ἀραδιοι ταις ψυχαις ανηρτημενοι τους πρεσβευτας
ητιμασαν. επιβοωμενων δε των ατυχουντων την ιεραν των ικετων τιμην και την
αδειαν της των πρεσβευτων ασυλιας, παροξυνθεντες οι τολμηροτατοι των νεων
εξεκεντησαν τους ικετας. οι δε ανοσιον φονον επιτελεσαμενοι συνεδραμον επι την
εκκλη 1.296 σιαν και τοις εαυτων παρανομημασι συνεπιχειρονομουντες αλλην κατα
των Μαραθηνων επιβολην ασεβη συνεστησαντο. περιελομενοι γαρ των σφαγεντων
τους δακτυλιους επεμψαν ως παρα των πρεσβευτων επιστολην προς τον δημον των
Μαραθηνων, εν ηι εδηλουν επαγγελλομενους τους Ἀραδιους πεμψαι στρατιωτας
τους βοηθησοντας, οπως πιστευσαντων των Μαραθηνων ως προς αληθειαν εχειν
συμμαχους αποστελλομενους, προσδεχθωσιν οι παρ' αυτων στρατιωται. ου μην
ηδυνηθησαν γε την ανομον επιβολην εις περας αγαγειν, ανδρος ευσεβους και
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαιου κατελεησαντος την τυχην των μελλοντων πασχειν ανηκεστα. των γαρ
Ἀραδιων παντα τα πλοια παρελομενων, οπως μηδεις δυνηθηι δηλωσαι τοις
επιβουλευομενοις την κατ' αυτων σκευωριαν, θαλαττουργος τις προς τους
Μαραθηνους οικειως διακειμενος και τον αυλωνα τον περι εκεινους τους τοπους
εργαζομενος, παρηιρημενης αυτου της αλιαδος διενηξατο νυκτος τον πορον και
παραβολως διηνυσε τους ηʹ σταδιους και εδηλωσε τοις Μαραθηνοις την κατ' αυτων
επιβουλην. οι δε Ἀραδιοι γνοντες δια των κατασκοπων μεμηνυμενην την ιδιαν
επιβολην απεστησαν της δια των επιστολων κακουργιας. 311. (33, 6). Ὅτι ο
Πτολεμαιος ο του Πτολεμαιου του Φιλομητορος αδελφος βασιλευσας εξ
ανομηματων ηρξατο μεγαλων διοικειν τα κατα την βασιλειαν· πολλους μεν γαρ
ψευδεσιν αιτιαις περιβαλλων ως επιβουλευοντας αυτωι ωμως και παρανομως
ανηιρει, αλλους δε ποικιλαις προφασεσι συκοφαντων ως αδικουντας εφυγαδευε και
τας τουτων ουσιας αφηιρειτο. εφ' οις δυσχεραινοντων και αγανακτουντων, την παρα
παντων οργην επαναιρουμενος ταχυ τοις υποτεταγμενοις ηλθεν εις μισος. ομως
εβασιλευσεν ετη ιεʹ. 312. (33, 7, 1). Ὅτι Ὑριατθος, πολλων παρατεθεντων κατα τον
γαμον αργυρων τε και χρυσων εκπωματων και ποικιλων και παντοδαπων
υφασματων, τηι λογχηι προσαιωρησαμενος απεθεωρει το τοιουτο πληθος, ου
θαυμαζων ουδε εκπληττομενος, αλλα μαλλον 1.297 καταφρονησεως εννοιαν
επιφαινων. και πολλα ειπων πραγματικως αποκρισει μιαι πολλας εμφασεις
απελειπεν αχαριστιας εις τους ευεργετας και αφροσυνης † επι το μεγα φρονειν επι
τοις αστατοις της τυχης δωρημασιν, το δε μεγιστον, οτι και αυτος ο περιβοητος του
συγκηδεστου πλουτος δουλος ην του την λογχην εχοντος, προς δε τουτοις οτι χαριν
αυτωι μαλλον οφειλει, διδωσιν δε ουδεν ιδιον τωι κυριωι παντων. ο δ' ουν Ὑριατθος
ουτε ελουσατο λιπαρουντων ουτε κατεκλιθη· τραπεζης δε παρατεθεισης
παντοδαπων βρωματων, αφελων αρτους και κρεα τοις μεθ' εαυτου πορευθεισιν
εδωκε και αυτος απο χειρων βραχεα προσενεγκαμενος αγειν εκελευσε την νυμφην.
θυσας δε τοις θεοις και τα νομιζομενα παρ' Ἴβηρσι ποιησας επεθετο την παρθενον
επι την ιππον και παραχρημα απηλαυνεν εις τας εν τοις ορεσι παρασκευας·
υπελαμβανεν γαρ την μεν αυταρκειαν μεγιστον υπαρχειν πλουτον, την δε
ελευθεριαν πατριδα, την δε εκ της ανδρειας υπεροχην βεβαιοτατην κτησιν. ην δε ο
ανηρ ουτος και κατα τας ομολογιας* ευστοχος, ως αν εξ αυτοδιδακτου και
αδιαστροφου φυσεως αμωμητους φερων τους λογους. 313. (33, 9). Ὅτι ο ∆ημητριος
εν Λαοδικειαι διατριβων ραιθυμως διηγε, ποτους τε συναγων και ταις
πολυτελεσταταις απολαυσεσιν εκκεχυμενως χρωμενος. ομοιως δε κατα την αγωγην
ο αυτος διεμεινεν εις πολλους εικηι παρανομων και μη δυναμενος υπο των
ελαττωματων διορθωθηναι. 314. (33, 10). Ὅτι οι Κνωσιοι των πρωτειων αντειχοντο.
προηγεν δε αυτους επι την της ηγεμονιας φιλοτιμιαν το παλαιον αξιωμα της πολεως
και των προγονων η διαβεβοημενη δοξα κατα τους ηρωικους χρονους. τον τε γαρ
∆ια παρ' αυτοις τεθραφθαι μυθολογουσι τινες και Μινω τον θαλαττοκρατησαντα
Κνωσιον οντα παιδευθηναι υπο ∆ιος και πολυ των αλλων αρετηι διενεγκειν. 1.298
315. (33, 12). Ὅτι κατα την Αιγυπτον τον Πτολεμαιον δια την προς τους αρχομενους
ωμοτητα και παρανομιαν ου μετριως εμισει το πληθος. παραλληλος γαρ ο τουτου
τροπος προς τον του Φιλομητορος θεωρουμενος ουδε συγκρισιν επεδεχετο δια τας
παρ' αμφοτεροις υπερβολας, του μεν επιεικειας, του δε ωμοτητος και μιαιφονιας. διο
τα πληθη και προς μεταβολην οικειως εχοντα τον της αποκαταστασεως εκαραδοκει
καιρον. 316. (33, 13). Ὅτι Πτολεμαιου κατα την Μεμφιν ενθρονιζομενου τοις
βασιλειοις κατα τους Αιγυπτιων νομους, παις εγενετο εκ της Κλεοπατρας τωι βασιλει.
ησθεις δε διαφεροντως προσηγορευσε τον παιδα Μεμφιτην απο της πολεως, καθ' ην
τας θυσιας επιτελουντος εγεννηθη. αγων δε παιδογονια και τηι συνηθει μιαιφονιαι
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρωμενος προσεταξεν αποκτειναι των Κυρηναιων τους συγκαταγαγοντας μεν αυτον
εις την Αιγυπτον, εγκαλουμενους δε επι τισι δικαιαις παῤρησιαις δια την παλλακην
Ειρηνην. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΓΑΜΩΝ. 317. (33, 14, 1). Ὅτι ∆ιηγυλις ο των Θραικων
βασιλευς παραλαβων την βασιλειαν, και παραδοξως αυτωι των αγαθων
επιρρεοντων, ουκετι των υποτεταγμενων ως φιλων και συμμαχων ηρχεν, αλλ' ως
αργυρωνητων ανδραποδων η πολεμιων αιχμαλωτων ωμως εδεσποζεν. πολλους μεν
γαρ καλους και αγαθους ανδρας Θραικων ανειλε μετ' αικιας, ουκ ολιγους δε υβριζεν
και ταις εσχαταις παροινιαις περιεβαλλεν. ου γαρ ην ου γυναικος, ου παιδος αυτωι
καλλος αθικτον, ου κατασκευη κτηματων πολυτελης αναφαιρετος, αλλα πασαν την
υφ' εαυτον δυναστειαν επληρου παρανομιας. επορθει δε και των Ἑλληνιδων
πολεων τας πλησιοχωρους και των αλισκομενων ους μεν υβριζεν, ους δε δειναις και
παρηλλαγμεναις αικιαις ετιμωρειτο. κυριευσας δε ο αυτος πολεως Λυσιμαχιας,
τεταγμενης υπο τον Ἄτταλον, την μεν πολιν ενεπρησεν, των δε αιχμαλωτων
επιλεξας τους αξιολογωτατους ιδιαις και παρηλλαγμεναις κατ' αυτων εχρησατο
τιμωριαις. παιδων μεν γαρ αποκοπτων χειρας και ποδας και κεφαλας εξηπτε ταυτα
φερειν τοις των γονεων τραχηλοις, ανδρων δε και γυναικων εκατερων διηλλαττεν
αμφοτερων τα μελη και τινας μεν χειροκοπησας διεμελιζεν 1.299 τα σωματα κατα
ραχιν, εστιν δ' οτε και τας διακοπας επ' ακραις ταις λογχαις † φερειν, ως Φαλαριν
και τον Κασσανδρεων τυραννον Ἀπολλοδωρον υπερβαλλειν ωμοτητι. παραλιπων δ'
αν τις τα λοιπα της περι αυτον μιαιφονιας εξ ενος του μελλοντος λεγεσθαι
τεκμηραιτο την υπερβολην της ωμοτητος. γαμων αγομενων τουτωι κατα τι
Θραικικον παλαιον εθος δυο νεανισκους Ἕλληνας εκ της Ἀτταλικης βασιλειας καθ'
οδοιποριαν συνηρπασεν, αδελφους μεν υπαρχοντας, τηι δε ευπρεπειαι διαφορους, τον
μεν ιουλον καταγοντα, τον δε υπογραφην αρτι λαμβανοντα ταυτης της ακμης.
τουτους αμφοτερους καταστεψας ιερειου τροπον εισηγαγε και τον μεν νεωτερον
κατατεινας μακρον δια των υπηρετων ως μεσον διακοψων, ανεφωνησεν ως ουχ
ομοιως ιερειοις δει χρησθαι τους ιδιωτας και τους βασιλεις. κλαιοντος δε του
πρεσβυτερου και φιλαδελφον παθος προφαινοντος και τιθεντος εαυτον υπο τον
σιδηρον, προσεταξεν τοις υπηρεταις και τουτον ομοιως τειναι μακρον. διπλασιαζων
δε την ωμοτητα και μιαι πληγηι καθ' εκατερου χρησαμενος εν αμφοτεροις ευστοχησε,
παιανι των θεωμενων επισημηναντων την κατορθωσιν. πολλα δε και αλλα
παρανομα εποιησεν. 318. (33, 15, 1). Ὅτι ο Ἄτταλος ακουων τον ∆ιηγυλιν παρα τοις
υποτεταγμενοις διαβεβλησθαι δια τε την πλεονεξιαν και την υπερβολην της
ωμοτητος εζηλωσε την εναντιαν προαιρεσιν. διο και τους αλισκομενους των
Θραικων απολυων μετα φιλανθρωπιας πολλους εσχε κηρυκας της ιδιας επιεικειας. α
δη πυνθανομενος ο ∆ιηγυλις των μεν αποχωρουντων τους ομηρους δειναις υβρεσι
και παρανομοις αικιαις περιεβαλλεν, ων ησαν τινες των ασθενεστατων παιδων
ηλικιαι και φυσει. και γαρ τουτων οι μεν διαμεμελισμενοι τα σωματα ποικιλως, οι δε
κεφαλας και χειρας και ποδας αφηιρημενοι· και τουτων οι μεν επι σκολοψιν, οι δε επι
δενδρεσιν ανηρτηντο. ουκ ολιγας δε και των γυναικων ανεπτυγμενας τα σωματα
προς υβριν τε ην ιδειν προς ταις του θανατου συμφοραις προκειμενας, παντοιας
διαθεσεις αισχυνης εξ υπερηφανιας βαρβαρων συντετελεσμενας, αι τοις μεν
πραξασιν ωμοτη 1.300 τος αναισχυντου δειγμα προεκειντο, των δε θεωρουντων και
τον ημερον εχοντων λογισμον πολλους εξεκαλουντο προς τον των ητυχηκοτων
ελεον. 319. (33, 17, 1). Ὅτι του Πομπηιου ελθοντος επι πολιν την καλουμενην Λαγνι
και ταυτην πολιορκουντος, οι Νουμαντινοι βουλομενοι βοηθησαι τοις ομοεθνεσιν
επεμψαν στρατιωτας υʹ νυκτος. οι τουτους ασμενως δεξαμενοι σωτηρας απεκαλουν
και δωρεαις ετιμων. μετα δε ημερας ολιγας καταπλαγεντες και την πολιν
προδιδοντες τοις σωμασιν ᾔτουν ασφαλειαν. του δε Πομπηιου δοντος αποκρισιν, ως
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ αν αλλως ποιησοιτο προς αυτους ομολογιας, ει μη πρωτον εκδωσουσι τους
συμμαχους, το μεν πρωτον εντρεπομενοι το προς τους ευεργετας ανομημα
διεκαρτερουν, του δε δεινου πλησιον οντος διεπρεσβευοντο και τηι των φιλων
απωλειαι την σωτηριαν αυτοις επεχειρουν περιποιησαι. ου μην ελαθον γε τους
επιβουλευομενους, αλλα τουτο μαθοντες προς αλκην ετραποντο και νυκτος τοις
κατα την πολιν επιθεμενοι πολυν εποιουν φονον. ο δε Πομπηιος του θορυβου
αισθομενος και κλιμακας προσερεισας τοις τειχεσιν εκυριευσε της πολεως. και τους
μεν ευγενεις απαντας απεσφαξεν, τους δε συμμαχους οντας σʹ τον αριθμον απελυσε
των κινδυνων, αμα μεν ελεησας κινδυνευουσαν αρετην και το περι τους
ακληρουντας γινομενον παθος δι' αχαριστιαν, αμα δε την Νουμαντινων ευνοιαν
προς Ῥωμαιους πορρωθεν εκκαλουμενος ταις ευεργεσιαις. την δε πολιν
κατεσκαψεν. 320. (33, 18). Ὅτι ο Ἀρσακης ο βασιλευς επιεικειαν και φιλανθρωπιαν
ζηλωσας αυτοματην εσχε την επιρροιαν των αγαθων και την βασιλειαν επι πλειον
ηυξησε· μεχρι γαρ της Ἰνδικης διατεινας της υπο τον Πωρον γενομενης χωρας
εκυριευσεν ακινδυνως. εις τηλικουτο δε μεγεθος προαχθεις βασιλειας ουκ εζηλωσε
τρυφην ουδε υπερηφανιαν, απερ ταις πλεισταις δυναστειαις ακολουθειν ειωθεν,
αλλ' επιεικειαν μεν προς τους υποτεταγμενους, ανδρειαν δε προς τους
αντιταττομενους. καθολου δε πολλων εθνων εγκρατης γενομενος τα παρ' εκαστοις
αριστα κατεδειξε των νομιμων τοις Παρθοις. 1.301 321. (33, 21α). Ὅτι το σωμα του
Ὑριατθου ταφης παραδοξου και μεγαλοπρεπους ηξιωσαν και σʹ ζευγεσι μονομαχων
αγωνα προς τωι ταφωι συνετελεσαν, τιμωντες αυτου την διαβεβοημενην ανδρειαν.
ομολογουμενως γαρ ην πολεμικωτατος μεν εν τοις κινδυνοις, στρατηγικωτατος δε
εν τωι προιδεσθαι το συμφερον, το δε μεγιστον, διετελεσε παντα τον της στρατηγιας
χρονον αγαπωμενος υπο των στρατιωτων ως ουδεις ετερος. κατα μεν γαρ τας εκ της
ληστειας διανομας ουδεν πλεον απεφερετο της τοις ιδιωταις επιβαλλουσης μοιρας,
απο δε των αυτωι πορισθεντων ετιμα τους αξιους χαριτος και τους απορους των
στρατιωτων υπελαμβανεν. υπηρχε δε και νηπτης και αγρυπνητικος και παντος
πονου και κινδυνου κατεξανεστηκως, ετι δε πασης ηδονης κρειττων. αι δε
αποδειξεις της περι αυτον αρετης εμφανεις εισιν· ιαʹ γαρ ετη δυναστευοντος αυτου
Λυσιτανων, ου μονον αι δυναμεις αστασιαστοι διεμειναν, αλλα και σχεδον ανικητοι.
μετα δε την τουτου τελευτην το συστημα των Λυσιτανων διελυθη στερηθεν της
τουτου προστασιας. 322. (33, 22). Ὅτι Πτολεμαιος δια την ωμοτητα και μιαιφονιαν
και δια τας ανεδην των αισχιστων ηδονων απολαυσεις και το του σωματος αγεννες
παθος διο Φυσκων εκαλειτο, † ο δε στρατηγος Ἱεραξ εν τοις πολεμικοις εργοις
θαυμαστος ων και κατα τας εντευξεις τοις οχλοις ευθετος, ετι δε μεγαλοψυχος
συνεσχε την του Πτολεμαιου βασιλειαν· τουτου γαρ απορουμενου χρηματων, και
των στρατιωτων βουλομενων αφιστασθαι προς Γαλαιστην δια το μη κομιζεσθαι τους
μισθους, εκ της ιδιας ουσιας οψωνιασας την δυναμιν διωρθωσατο την ολην
μεταβολην. 323. (33, 23). Ὅτι του Πτολεμαιου παντελως οι Αιγυπτιοι κατεφρονησαν,
ορωντες εν τε ταις ομιλιαις οντα παιδαριωδη και προς τας αισχιστας ηδονας
εκκεχυμενον και δια την ακολασιαν το σωμα γυναικωδες περιπεποιημενον. 324. (33,
27). Ὅτι ο Αιμιλιος ο υπατος δια την βαρυτητα και δυσκινησιαν του σωματος τηι δια
τον ογκον υπεροχηι και τωι 1.302 πληθει των περικεχυμενων σαρκων αχρηστος ην εν
ταις κατα πολεμον ενεργειαις. 325. (34 ετ 35, 2, 25). Ὅτι ουδεποτε στασις εγενετο
τηλικαυτη δουλων, ηλικη συνεστη εν τηι Σικελιαι. δι' ην πολλαι μεν πολεις δειναις
περιεπεσον συμφοραις, αναριθμητοι δε ανδρες και γυναικες μετα τεκνων
επειραθησαν των μεγιστων ατυχηματων, πασα δε η νησος εκινδυνευσεν πεσειν εις
εξουσιαν δραπετων, ορον της εξουσιας τιθεμενων την των ελευθερων υπερβολην
των ακληρηματων. και ταυτα απηντησε τοις μεν πολλοις ανελπιστως και
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδοξως, τοις δε πραγματικως εκαστα δυναμενοις κρινειν ουκ αλογως εδοξε
συμβαινειν. δια γαρ την υπερβολην της ευποριας των την κρατιστην νησον
εκκαρπουμενων απαντες σχεδον οι τοις πλουτοις προκεκοφοτες εζηλωσαν το μεν
πρωτον τρυφην, ειθ' υπερηφανιαν και υβριν. εξ ων απαντων αυξανομενης επ' ισης
της τε κατα των οικετων κακουχιας και της κατα των δεσποτων αλλοτριοτητος,
εῤραγη ποτε συν καιρωι το μισος. εξ ου χωρις παραγγελματος πολλαι μυριαδες
συνεδραμον οικετων επι την των δεσποτων απωλειαν. το παραπλησιον δε γεγονε
και κατα την Ἀσιαν κατα τους αυτους καιρους, Ἀριστονικου μεν αντιποιησαμενου
της μη προσηκουσης βασιλειας, των δε δουλων δια τας εκ των δεσποτων κακουχιας
συναπονοησαμενων εκεινωι και μεγαλοις ατυχημασι πολλας πολεις περιβαλοντων.
326. (34 ετ 35, 2, 27). Ὅτι παραπλησιως και προς τας γεωργιας εκαστος των πολλην
χωραν κεκτημενων· ολα σωματοτροφεια συνηγοραζον· † τους μεν πεδαις δεσμευειν,
τους δε ταις βαρυτησι των εργων καταπονειν, παντας δε τοις υπερηφανοις
χαρακτηρσι κατεστιζον. διο και τοσουτο των οικετων επεκλυσε πληθος απασαν
Σικελιαν, ωστε τους ακουοντας την υπερβολην μη πιστευσαι. και γαρ των
Σικελιωτων οι πολλους πλουτους κεκτημενοι διημιλλωντο προς τας των
Ἰταλιωτων υπερηφανιας τε και πλεονεξιας και κακουργιας. εις τοιαυτην γαρ
συνηθειαν ραιδιουργιας τους νομεις ηγαγον οι πολλους οικετας κεκτημενοι των
Ἰταλικων, ωστε 1.303 τροφας μεν μη παρεχειν, επιτρεπειν δε ληστευειν. τοιαυτης
δοθεισης εξουσιας ανθρωποις δια μεν την ισχυν των σωματων δυναμενοις παν το
κριθεν επιτελειν, δια δε την ανεσιν και σχολην ευκαιρουσι, δια δε την της τροφης
ενδειαν αναγκαζομενοις ταις παραβολοις εγχειρειν πραξεσιν, συνεβη ταχυ την
παρανομιαν αυξηθηναι. το γαρ πρωτον εν τοις επιφανεστατοις τοποις τους καθ' ενα
και δυο τας οδοιποριας ποιουμενους εφονευον· ειτα επι τας των ασθενεστερων
επαυλεις νυκτος αθροοι συντρεχοντες εξηιρουν βιαι ταυτας και τας κτησεις
διηρπαζον και τους ανθισταμενους ανηιρουν. αει δε μαλλον της τολμης
προβαινουσης, ουτε τοις οδοιποροις νυκτος η Σικελια βασιμος ην ουτε τοις επι της
χωρας ζην ειωθοσιν ασφαλης επι ταυτης η διατριβη, παντα δε βιας και ληστειας και
παντοδαπων φονων ην μεστα. τοις δε νομευσιν αγραυλιας γεγενημενης και σκευης
στρατιωτικης, ευλογως απαντες ενεπιμπλωντο φρονηματος και θρασους.
περιφεροντες γαρ ροπαλα και λογχας και καλαυροπας αξιολογους και δερματα
λυκων η συαγρων εσκεπασμενοι τα σωματα καταπληκτικην ειχον την προσοψιν, και
πολεμικων εργων ου ποῤρω κειμενην. κυνων τε αλκιμων αθροισμα συνεπομενον
εκαστωι και τροφης και γαλακτος και κρεων παρακειμενων πληθος εξηγριου τας τε
ψυχας και τα σωματα. ην ουν πασα χωρα μεστη καθαπερ στρατευματων
διεσπαρμενων, ως αν υπο της των δεσποτων επιτροπης του θρασους των δουλων
καθωπλισμενου. οι δε στρατηγοι κωλυειν μεν επεχειρουν την απονοιαν των
οικετων, κολαζειν δε ου τολμωντες δια την ισχυν και το βαρος των κυριων
ηναγκαζοντο περιοραν την επαρχιαν ληστευομενην. οι πλειστοι γαρ των κτητορων
ιππεις οντες εντελεις των Ῥωμαιων και κριται τοις απο των επαρχιων
κατηγορουμενοις στρατηγοις γινομενοι φοβεροι ταις αρχαις υπηρχον. 327. (34 ετ 35,
2, 32). Ὅτι οι περι τας γεωργιας ασχολουμενοι των Ἰταλικων παμπληθεις οικετας
ωνουμενοι και παντας χαραττοντες τοις στιγμασι τροφας μεν ουχ ικανας
παρειχοντο, τηι δε βαρυτητι των εργων κατεξαινον την παρ' αυτων ταλαιπωριαν.
1.304 328. (34 ετ 35, 2, 34). Ὅτι ∆αμοφιλος τις ην το γενος Ἐνναιος, την ουσιαν
μεγαλοπλουτος, τον τροπον υπερηφανος, ος πολλην χωρας περιοδον γεωργων,
παμπληθεις δε βοσκηματων αγελας κεκτημενος ου μονον την τρυφην των κατα
Σικελιαν Ἰταλικων εζηλωσεν, αλλα και το κατα τους οικετας πληθος και την εις
τουτους απανθρωπιαν και βαρυτητα. επι μεν γαρ της χωρας ιππους τε πολυτελεις
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τετρακυκλους απηνας μετ' οικετων στρατιωτικων περιηγετο· προς δε τουτοις
ευπρεπων παιδων πληθος, ετι δε κολακων αναγωγον παραδρομην εχειν
εφιλοτιμειτο. κατα δε την πολιν και τας επαυλεις αργυρωματων εκθεσεις τορευτων
και στρωματων θαλαττιων πολυτελειας εκπονουμενος παρετιθετο τραπεζας
υπερηφανους και βασιλικας ταις δαψιλειαις, υπεραιρων την Περσικην τρυφην ταις
δαπαναις και πολυτελειαις. υπερεβαλε δε και κατα την υπερηφανιαν. αναγωγος γαρ
και απαιδευτοτροπος εξουσιας ανυπευθυνου και τυχης μεγαλοπλουτου κυριευσας το
μεν πρωτον κορον εγεννησεν, ειθ' υβριν, το δε τελευταιον ολεθρον εαυτωι και
συμφορας μεγαλας τηι πατριδι. αγοραζων γαρ οικετων πληθος υβριστικως αυτοις
προσεφερετο, στιγμασι σιδηρου χαραττων τα σωματα των ελευθερων μεν εν πατρισι
γεγενημενων, αιχμαλωσιας δε και δουλικης τυχης πεπειραμενων. και τουτων τους
μεν πεδαις δεσμευων εις τας συνεργασιας ενεβαλλε, τους δε νομεις αποδεικνυων
ουτ' εσθητας ουτε τροφας εχορηγει τας αρμοττουσας. 329. (34 ετ 35, 2, 37). Ὅτι ο
αυτος ∆αμοφιλος δια την αυθαδειαν και την ωμοτητα των τροπων ουκ ην ημερα,
καθ' ην ουκ ηικιζετο τινας των οικετων επ' αιτιαις ου δικαιαις. ουχ ηττον δε η γυνη
τουτου Μεταλλις* χαιρουσα ταις υπερηφανοις τιμωριαις ωμως προσεφερετο ταις
θεραπαινισι και των οικετων τοις υποπεσουσιν. και δια την εξ αμφοτερων υβριν και
τιμωριαν απεθηριωθησαν οι δουλοι προς τους κυριους και διαλαβοντες μηδεν ετι
χειρον των παροντων αυτοις κακων απαντησεσθαι. 1.305 330. (34 ετ 35, 2, 39). Ὅτι
κατα την Σικελιαν ην του ∆αμοφιλου θυγατηρ, παρθενος μεν την ηλικιαν, απλοτητι
δε τροπων και φιλανθρωπιαι διαφερουσα. αυτη τους μαστιζομενους υπο των γονεων
αει φιλοτιμως ειωθει παρηγορεισθαι και τοις δεδεμενοις των οικετων επαρκουσα
δια την επιεικειαν θαυμαστως υπο παντων ηγαπατο. και τοτ' ουν της
προγεγενημενης χαριτος ξενολογησασης αυτηι τον παρα των ευ πεπονθοτων ελεον,
ου μονον ουδεις ετολμησε μεθ' υβρεως επιβαλειν τηι κορηι τας χειρας, αλλα παντες
αθικτον πασης υβρεως την ακμην αυτης ετηρησαν. προχειρισαμενοι δε εξ αυτων
τους ευθετους, ων εκτενεστατος ην Ἑρμειας, απηγαγον εις Κατανην προς τινας
οικειους. 331. (34 ετ 35, 2, 41). Ὅτι ο ∆αμοφιλος* μετα αναγορευθηναι βασιλευς
παντας ανελων, εκκλεψας μονους αφηκε τους εν τοις εμπροσθεν χρονοις κατα τας
εκ του κυριου συμπεριφορας εν τοις συνδειπνοις αποδεδεγμενους αυτον εν τηι τε
μαντικηι και κατα τας της τραπεζης δοσεις φιλανθρωπως· ωστε θαυμασαι την τε της
τυχης περιπετειαν και το κατα την των ευτελεστατων ευεργεσιαν αμειφθηναι συν
καιρωι τηλικαυτηι χαριτι. 332. (34 ετ 35, 2, 43). Ὅτι και αλλη τις εγενετο αποστασις
δραπετων και συστημα αξιολογον. Κλεων γαρ τις Κιλιξ εκ των περι τον Ταυρον
τοπων συνηθης ων εκ παιδων τωι ληστρικωι βιωι και κατα την Σικελιαν νομευς
γεγονως ιπποφορβιων ου διελιπεν οδοιδοκων και παντοδαπους φονους
επιτελουμενος. ος πυθομενος την κατα τον Ευνουν προκοπην και τας των μετ'
αυτου δραπετων ευημεριας αποστατης εγενετο και τινας των πλησιον οικετων
πεισας συναπονοησασθαι κατετρεχε την πολιν των Ἀκραγαντινων και την
πλησιοχωρον πασαν. 333. (34 ετ 35, 3). Ὅτι κατα την Ἀσιαν Ἄτταλος ο
βασιλευςπροσφατως διαδεδεγμενος την αρχην αλλοτριαν εσχε διαθεσιν των
προβεβασιλευκοτων. και γαρ εκεινοι χρηστοτητι και φιλανθρωπιαι 1.306 χρωμενοι
ταις βασιλειαις ενευδαιμονησαν· ουτος δε γενομενος ωμος και μιαιφονος πολλους
των υπο την βασιλειαν τεταγμενων ανηκεστοις συμφοραις και σφαγαις περιεβαλε.
των δε πατρυων φιλων τους δυνατωτατους υποπτευσας, ως κατ' αυτου τι
βουλευσαμενους, εκρινε δειν απαντας εκποδων ποιησασθαι. επιλεξαμενος ουν των
βαρβαρων μισθοφορων τους αγριωτατους εις φονον, απληστους δε εις χρηματων
περιουσιαν, τουτους εν τισιν οικημασι κατεκρυψεν εν τοις βασιλειοις, των δε φιλων
τους υποπτευομενους μετεπεμπτο. παραγενομενων δε των φιλων παντας
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεκτεινεν, εχων υπηρετας οικειους της ιδιας μιαιφονιας. ευθυς δε τεκνα και
γυναικας τουτων προσεταξε της αυτης τιμωριας αξιωσαι. των δε αλλων φιλων των
επ' εξουσιαι στρατιωτων η πολεων τεταγμενων ους μεν εδολοφονησεν, ους δε
συλλαβων πανοικιους ανειλε. δια δε την ωμοτητα μισηθεις ου μονον υπο των
αρχομενων αλλα και των πλησιοχωρων παντας τους υποτεταγμενους εποιησε
μετεωρους προς καινοτομιαν. 334. (34 ετ 35, 5). Ὅτι Τιβεριος ο Γρακχος ην υιος
Τιβεριου του δις υπατευκοτος και πολεμους επιφανεις και μεγαλους κεχειρικοτος,
ετι δε καλως πεπολιτευμενου, θυγατριδους δε Ποπλιου Σκιπιωνος του
καταπεπολεμηκοτος Ἀννιβαν και Καρχηδονιους. εξ αμφοτερων δε των γονεων
επισημοτατου γενους πεφυκως ιδιαι πολυ προειχε των ηλικιωτων τηι συνεσει τε και
λογου δεινοτητι και το συνολον πασηι παιδειαι, και δυναμενος παρρησιαν αγειν προς
την υπεροχην των αντιπραττοντων. 335. (34 ετ 35, 8). Ὅτι οι Συροι οι δραπεται των
αιχμαλωτων τας χειρας απεκοπτον, ουκ αρκουμενοι ταις παρα τους καρπους τομαις,
αλλα συν αυτοις τοις βραχιοσιν ακρωτηριαζοντες. 336. (34 ετ 35, 10). Ὅτι η
συγκλητος δεισιδαιμονουσα εξαπεστειλεν εις Σικελιαν [περι τους Σιβυλλης
χρησμους] κατα Σιβυλλιακον λογιον. οι δε επελθοντες καθ' ολην την Σικελιαν τους
τωι Αιτναιωι ∆ιι καθιδρυμενους βωμους, θυσιασαντες και περιφραγματα ποιησαντες
αβατους απεδεικνυον τους τοπους πλην τοις εχουσι καθ' εκαστον πολιτευμα
πατριους θυειν θυσιας. 1.307 337. (34 ετ 35, 11). Ὅτι ην τις Γοργος Μοργαντινος
επικαλουμενος Καμβαλος, πλουτωι και δοξηι διαφερων, ος επι κυνηγιαν ορμησας και
περιπεσων ληστηριωι δραπετων εφευγε πεζος προς την πολιν. απαντησαντος δε
αυτωι Γοργου του τουτου πατρος εφ' ιππου και καθαλλομενου και παραδιδοντος τον
ιππον, οπως εφαλλομενος αφιππευσηι προς την πολιν, ουθ' ο παις την ιδιαν
σωτηριαν της του πατρος προεκρινεν, ουθ' ο πατηρ προσεδεχετο τωι του τεκνου
θανατωι διαφυγειν τον κινδυνον. δεομενων δε αλληλων μετα δακρυων και
διαφιλοτιμουμενων υπερ ευσεβειας τε και φιλοστοργιας, συγκρισιν τε λαμβανοντος
ηθους φιλοτεκνου προς τροπον φιλοπατορα, συνεβη τους ληστας επιφανεντας
αμφοτερους ανελειν. 338. (34 ετ 35, 12). Ὅτι ο του ∆ιηγυλιος υιος Ζιβελμιος
εζηλωκως τας του πατρος μιαιφονιας, μνησικακων δε υπερ των εις ∆ιηγυλιν τοις
Θραιξι πραχθεντων, επι τοσουτον προηλθεν ωμοτητος και παρανομιας, ωστε τους
προσκοψαντας πανοικιους τιμωρεισθαι. επι γαρ ταις τυχουσαις αιτιαις τους μεν
διεμελιζε, τους δε ανεσταυρου, τους δε και ζωντας ενεπυριζε. γονεων δε εν ομμασι
και κολποις εγκατεσφαζε τεκνα και κρεανομων τα σωματα παρετιθει τοις
συγγενεστατοις, ανανεουμενος τας παλαιας εκεινας Τηρεως η Θυεστου θοινας. οι δε
Θραικες συλλαβοντες τον Ζιβελμιον, το μεν καθ' εν αυτον αντιδιατιθεναι σχεδον
αδυνατον υπηρχε· πως γαρ ενδεχομενον ην εν σωμα την εις ολον εθνος παρανομιαν
γενομενην αναδεξασθαι; ομως δ' εκ των ενδεχομενων εφιλοτιμηθησαν πασαν υβριν
και τιμωριαν προσαγαγειν τωι σωματι. 339. (34 ετ 35, 14). Ὅτι ο Πτολεμαιος ο
Φυσκων προσαγορευομενος πυθομενος την της Κλεοπατρας προς αυτον
αλλοτριωσιν και ου δυναμενος αλλως αυτην λυπησαι πραξιν ανοσιωτατην
ετολμησεν επιτελεσασθαι. μιμησαμενος γαρ την της Μηδειας ωμοτητα και
μιαιφονιαν τον οικειον τε κακεινης υιον εσφαξεν εν τηι Κυπρωι, παιδα μεν οντα την
ηλικιαν, ονομαζομενον δε Μεμφιτην. 1.308 ουκ αρκεσθεις δε τωι ασεβηματι τουτωι
πολλωι μειζον μυσος ετερον επετελεσατο· ακρωτηριασας γαρ το σωμα του παιδος και
ενθεις εις τινα κιστην προσεταξε τινι των υπηρετων εις την Ἀλεξανδρειαν
διακομισαι. κατα τυχην δε συνεγγυς οντων τηι Κλεοπατραι των γενεθλιων, τηι προ
τουτων νυκτι θειναι την κιστην προ των βασιλειων παρεσκευασατο. ου
συντελεσθεντος, και της περιστασεως επιγνωσθεισης, η Κλεοπατρα πενθος ηρατο,
και το πληθος παντελως απεθηριωθη προς τον Πτολεμαιον. 340. (34 ετ 35, 17, 2). Ὅτι
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο στρατηγος Ἀντιοχου Ἀθηναιοςπλειστα εν ταις επισταθμιαις ειργασμενος κακα, της
φυγης καταρξας και τον Ἀντιοχον εγκαταλιπων της προσηκουσης καταστροφης
ετυχε. διεκπεσοντος γαρ αυτου προς τινας κωμας ηδικημενας εν ταις επισταθμιαις
ουδεις αυτον εδεξατο εις οικιαν ουδε τροφης μετεδωκεν, αλλα κατα την χωραν
αλωμενος λιμωι κατεστρεψε τον βιον. 341. (34 ετ 35, 20). Ὅτι αποσταλεις παρα
Πτολεμαιου του πρεσβυτερου Ἡγελοχος στρατηγος επι Μαρσυαν τον των
Ἀλεξανδρεων στρατηγον μετα δυναμεως αυτον τε εζωγρησε και την μετ' αυτου
δυναμιν αρδην ανειλεν. επαναχθεντος δε του Μαρσυου προς τον βασιλεα, και
παντων προσδοκωντων τιμωριας αυτον τευξεσθαι της μεγιστης, απελυσεν αυτον
των εγκληματων· μετενοει γαρ ηδη και ταις φιλανθρωπιαις εσπευδε διορθωσασθαι
την των οχλων προς αυτον αποθηριωσιν. 342. (34 ετ 35, 21). Ὅτι Ευημερος ο των
Παρθων βασιλευς, Ὑρκανιος ων το γενος, ωμοτητι δε υπερβαλλων παντας τους
μνημονευομενους τυραννους, ουκ εστιν οποιον τιμωριας γενος απελιπεν. πολλους
δε των Βαβυλωνιων και επι ταις τυχουσαις αιτιαις πανοικιους εξανδραποδισαμενος
εις την Μηδιαν εξεπεμψε, προσταξας λαφυροπωλησαι. και της Βαβυλωνος την
αγοραν και τινα των ιερων ενεπρησε και το κρατιστον της πολεως διεφθειρεν. 343.
(34 ετ 35, 22). Ὅτι Ἀλεξανδρος ο Ζαβινας επικληθεις, αξιολογων ηγεμονων
αποσταντων Ἀντιπατρου και Κλονιου και Ἀεροπου, τουτους καταλαβομενους
Λαοδικειαν εξεπολιορκησεν και 1.309 χρησαμενος μεγαλοψυχως αυτοις απελυσε
των εγκληματων· ην γαρ πραος και συγγνωμονικος, ετι δε εν ταις ομιλιαις και εν
ταις εντευξεσι προσηνης. ων χαριν διαφεροντως υπο των πολλων ηγαπατο. 344. (34
ετ 35, 23). Ὅτι Σεξτιου την των Γαλατων πολιν ελοντος και τους εν αυτηι
λαφυροπωλουντος, Κρατων τις ονομα γεγονως φιλορωμαιος και δια τουτο πολλας
υβρεις και βασανους υπο των αποσταντων πολιτων υπομεμενηκως ηγετο δεσμιος
μετα των αλλων αιχμαλωτων. ιδων δε χρηματιζοντα τον υπατον και δηλωσας, οστις
ην και οτι πολλους και πολλακις υπο των πολιτων υποστας κινδυνους ωσπερ υπερ
Ῥωμαιων πολιτευομενος, ου μονον αυτος μεθ' ολης της συγγενειας απολυθεις
απελαβε την κτησιν, αλλα και δια την εις τους Ῥωμαιους ευνοιαν εξουσιαν ελαβεν
εννακοσιους των πολιτων εκ της δουλειας εξελεσθαι· ο γαρ υπατος
μεγαλοψυχοτερον της ιδιας ελπιδος αυτωι προσηνεχθη, προ οφθαλμων τιθεις τοις
Γαλαταις την εις εκατερον μερος των Ῥωμαιων υπερβολην της φιλανθρωπιας και
τιμωριας. 345. (34 ετ 35, 28). Ὅτι ο Ἀλεξανδρος ου πιστευων τοις οχλοις δια τε την
απειριαν των εν τωι πολεμωι κινδυνων και την προς τας μεταβολας οξυτητα
παραταξασθαι μεν ουκ ετολμησε, διενοειτο δε συσκευασασθαι τα βασιλικα χρηματα
και τα των θεων αναθηματα συλησαι και μετα τουτων νυκτος απαραι εις την
Ἑλλαδα. συλαν δε επιβαλομενος δια τινων βαρβαρων το του ∆ιος ιερον και
φωραθεις εκινδυνευσε μεν μετα της δυναμεως εκ χειρος τυχειν της αρμοττουσης
τιμωριας, φθας δε και διαδρας μετ' ολιγων επεβαλετο φευγειν εις Σελευκειαν. της δε
φημης αυτον καταταχουσης, οι Σελευκεις ακουσαντες τα περι την ιεροσυλιαν
απεκλεισαν αυτον της πολεως. ο δε αποπεσων και ταυτης της επιβολης ωρμησε
φευγειν επι το Πισιδιον*, αντεχομενος των παραθαλαττιων τοπων. 346. (34 ετ 35,
29). Ὅτι μετα το αποθανειν τον Γρακχον υπο του ιδιου δουλου των γεγονοτων
αυτου φιλων Λευκιος Ουιτελλιος πρωτος επιστας τωι πτωματι αυτου ουχ οπως
ηχθεσθη τηι συμ 1.310 φοραι του τετελευτηκοτος, αλλα την κεφαλην αφελων και
κομισας προς εαυτον εις οικον ιδιαν τινα πλεονεξιας επινοιαν και ωμοτητος
υπερβολην επεδειξατο. ο γαρ υπατος ην επικεκηρυχως τωι την κεφαλην απενεγκαντι
δωσειν ισοσταθμον χρυσιον· ο δε τον τραχηλον διατρησας και τον εγκεφαλον
εκκενωσας ενετηξεν αντι τουτου μολυβδον· αναδους δε την κεφαλην εκομισατο μεν
το χρυσιον, κατεγνωσθη δε εις απαντα τον βιον επι προδοσιαι φιλιας. ομοιως δε οι
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φλακκοι διεχειρισθησαν. 347. (34 ετ 35, 31). Ὅτι κατα την Λιβυην παραταξαμενων
αλληλοις των βασιλεων, Ἰογορθας κρατησας τηι μαχηι πολλους ανειλε των
Νομαδων· ο δε Ἀταρβας ο αδελφος αυτου καταφυγων εις Κιρταν και συγκλεισθεις
εις πολιορκιαν εξαπεστειλε πρεσβευτας εις Ῥωμην μη περιιδειν βασιλεα φιλον και
συμμαχον κινδυνευοντα. η δε συγκλητος επεμψε πρεσβεις λυσειν την πολιορκιαν.
ου προσεχοντος δε Ἰογορθα, παλιν ετερους επεμψαν αξιωμα μειζον εχοντας. ομοιως
δε και τουτων απρακτων επανελθοντων, ο Ἰογορθας περιταφρευσας την πολιν
ενδειαι κατεπονησε τους εν τηι πολει· τον δε αδελφον εξελθοντα μεθ' ικετηριας και
της μεν βασιλειας εξισταμενον, το δε ζην αιτουμενον απεσφαξεν, ουκ εντραπεις
ουτε συγγενειαν ουτε τον της ικεσιας νομον. ομοιως δε και των Ἰταλων τους
συμμαχησαντας ταδελφωι παντας αικισαμενος απεκτεινεν. 348. (34 ετ 35, 33, 1). Ὅτι
Νασικας ο υπατος υπηρχεν ανηρ και κατ' αρετην αξιολογος και κατα την ευγενειαν
θαυμαζομενος. εξ εκεινου γαρ ην του γενους εξ ου τους Ἀφρικανους και τους
Ἀσιαγενεις και τους Ἱσπανους ονομαζεσθαι συμβεβηκεν, ων ο μεν την Λιβυην, ο δε
την Ἀσιαν, ο δε την Ἱσπανιαν καταστρεψαμενος ετυχε της απο των πραξεων
φερωνυμου προσηγοριας. και προς δε τηι κοινηι του γενους δοξηι πατερα και παππον
εσχεν επιφανεστατους Ῥωμαιων. αμφω μεν γαρ προεκαθισαν του συνεδριου και
πρωτην επειχον γνωμην μεχρι της τελευτης, ο δε παππος αυτου και κατα δογμα της
συγκλητου των πλειστων αριστος εκριθη. εν μεν γαρ τοις της Σιβυλλης χρησμοις
ευρεθη γεγραμμενον, οτι δει τους Ῥωμαιους ιδρυσασθαι νεων της μεγαλης μη 1.311
τρος των θεων. και των μεν ιερων την καταγωγην εκ Πεσινουντος της Ἀσιας
ποιησασθαι, την δε εκδοχην αυτων εν τηι Ῥωμηι γενεσθαι, πανδημει της απαντησεως
γενομενης, και των τε ανδρων τον αριστον και γυναικων ομοιως την αγαθην † και
τουτους αφηγεισθαι της απαντησεως γενομενης και δεξασθαι τα ιερα της θεας. της
δε συγκλητου παντα συντελουσης κατα τον χρησμον, εκριθη των μεν ανδρων
αριστος Ποπλιος Νασικας, των δε γυναικων Ουαλερια. ου μονον γαρ τηι προς θεους
ευσεβειαι διαφερειν εδοξεν, αλλα και πολιτικος υπηρξεν και συνετος εν τωι την
γνωμην αποφαινεσθαι. μετα γαρ τον Ἀννιβιακον πολεμον Μαρκος μεν Κατων ο
επικληθεις ∆ημοσθενης ειωθει λεγειν παρ' εκαστον εν τηι συγκλητωι κατα την
αποφασιν της ιδιας γνωμης Καρχηδονα μη ειναι. και τουτο εποιει πολλακις ουχ
υποκειμενης περι τουτου βουλης, αλλ' ετερων τινων αει ζητουμενων. ο δε Νασικας
αει τουναντιον απεφαινετο, Καρχηδονα δια παντος ειναι. εκατερα μεν ουν αποφασις
εδοκει τωι συνεδριωι μεγαλην εχειν αναθεωρησιν· τοις δε διαφερουσι τηι φρονησει
πολυ προτερειν η του Νασικα διελαμβανετο. ου γαρ εκ της αλλων ασθενειας εκριναν
δειν θεωρεισθαι την της Ῥωμης ισχυν, αλλ' εκ του φαινεσθαι των μεγαλων μειζονα.
προς δε τουτοις σωζομενης μεν της Καρχηδονος ο απο ταυτης φοβος ηναγκαζεν
ομονοειν τους Ῥωμαιους και των υποτεταγμενων επιεικως και ενδοξως αρχειν· ων
ουδεν καλλιον εστιν προς ηγεμονιας διαμονην τε και αυξησιν· απολομενης δε της
αντιπαλου πολεως προδηλος ην εν μεν τοις πολιταις εμφυλιος πολεμος εσομενος, εκ
δε των συμμαχων απαντων μισος εις την ηγεμονιαν δια την εις αυτους εκ των
αρχοντων πλεονεξιαν τε και παρανομιαν. απερ απαντα συνεβη τηι Ῥωμηι μετα την
της Καρχηδονος κατασκαφην· και γαρ επικινδυνοι δημαγωγιαι και χωρας αναδασμοι
και συμμαχων αποστασεις μεγαλαι και εμφυλιοι πολεμοι πολυετεις και φοβεροι και
ταλλα τα προαγορευθεντα υπο του Σκιπιωνος ηκολουθησεν. ο τουτου δε υιος
πρεσβυτης ην την ηλικιαν και Τιβεριον Γρακχον τυραννειν επιχειρησαντα ταις
ιδιαις χερσιν απεκτεινε, προηγουμενος της συγκλητου. της δε συγκλητου* 1.312
αγανακτουσης και τεθηριωμενης προς τους τον φονον δρασαντας, ετι δε των
δημαρχων καθ' ενα των συγκλητικων προαγαγοντων επι τα εμβολα και
επερωτωντων τις εστιν ο ανελων, οι μεν αλλοι απαντες κατεπτηχοτες την των
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οχλων ορμην και βιαν ηρνουντο και τας αποκρισεις εξηλλαττοντο, ο δε Σκιπιων
μονος ωμολογησεν υφ' εαυτου γεγονεναι την αναιρεσιν, επειπων οτι τους μεν
αλλους ο Γρακχος ελανθανεν επιτιθεμενος τυραννιδι, εαυτον δε και την συγκλητον
ουκ ελαθεν. ο δε οχλος καιπερ αγανακτων ησυχασεν εντραπεις το βαρος και την
παρρησιαν τανδρος. αλλα μην και ο τουτου υιος κατα τον υποκειμενον ενιαυτον
τελευτησας αδωροδοκητος μεν απαντα τον βιον διετελεσεν, μετασχων δε της
πολιτειας και τωι βιωι προς αληθειαν αλλ' ου τοις λογοις μονοις φιλοσοφησας
ακολουθον εσχε τηι του γενους διαδοχηι και την της αρετης κληρονομιαν. 349. (34 ετ
35, 34). Ὅτι ο Ἀντιοχος ο Κυζικηνος αρτιως παρειληφως την βασιλειαν εξεπεσεν εις
μεθας και τρυφην αγεννη και ζηλωματα βασιλειας αλλοτριωτατα. εχαιρε γαρ μιμοις
και προδεικταις και καθολου πασι τοις θαυματοποιοις και τα τουτων επιτηδευματα
μανθανειν εφιλοτιμειτο. επετηδευσε δε και νευροσπαστειν και δι' αυτου κινειν ζωα
πενταπηχεα καταργυρα και καταχρυσα και ετερα πλειονα τοιαυτα μηχανηματα. ουκ
ειχε δ' ελεπολεων ουδε οργανων πολιορκητικων κατασκευας, α και δοξαν μεγαλην
και χρειας αξιολογους αν παρεσχετο. ενεθουσια δε και προς κυνηγεσιας ακαιρους
και πολλακις νυκτωρ λαθρα των φιλων μετα δυειν η τριων οικετων εξιων επι την
χωραν εκυνηγει λεοντας και παρδαλεις και υς αγριους. παραβολως δε
συμπλεκομενος αλογοις θηριοις πολλακις ηλθεν εις τους εσχατους κινδυνους. 350.
(34 ετ 35, 35). Ὅτι Μικιψας ο Μασσανασσου υιος του Νομαδων βασιλεως ειχε και
αλλους υιους πλειους, μαλιστα δε προτετιμημενους Ἀταρβαν τον πρεσβυτερον των
παιδων και Ἰαμψαμον και Μικιψαν. ος επιεικεστατος των κατα Λιβυην βασι 1.313
λεων γενομενος και πολλους των πεπαιδευμενων Ἑλληνων μεταπεμπομενος
συνεβιου τουτοις. πολλην δε επιμελειαν ποιουμενος παιδειας, μαλιστα δε
φιλοσοφιας ενεγηρασε τηι δυναστειαι και τηι φιλοσοφιαι. 351. (34 ετ 35, 36). Ὅτι
Κοντωνιατος τις ο βασιλευς της Γαλατικης πολεως της ουτω καλουμενης Ἰοντωρας
συνεσει και στρατηγιαι διαφορος ην, φιλος δε και συμμαχος Ῥωμαιων, ως αν εν τοις
εμπροσθεν χρονοις διατετριφως εν Ῥωμηι και κεκοινωνηκως αρετης και αγωγης
νομιμου, δια Ῥωμαιων δε παρειληφως την εν Γαλατιαι βασιλειαν. 352. (34 ετ 35, 38,
1). Ὅτι ο Μαριος εις ων των συμβουλων και των πρεσβευτων υπο του στρατηγου
παρεθεωρειτο, ταπεινοτατος ων των πρεσβευτων τηι δοξηι. οι μεν γαρ αλλοι τοις
αξιωμασι και ταις ευγενειαις υπερεχοντες μεγαλης αποδοχης ετυγχανον υπο του
στρατηγου, ουτος δε δοκων γεγονεναι δημοσιωνης και τας υποδεεστερας αρχας
μογις ειληφως εν ταις εις δοξαν προαγωγαις παρεθεωρειτο. και των μεν αλλων
εκαστος περιφευγων πασαν τοις πολεμικοις εργοις κακοπαθειαν ηιρειτο την
ραιθυμιαν και ραιστωνην, ο̣υ῀̣τ̣ο̣ς̣ δ̣ε`̣ π̣ρ̣ο`̣ς̣ τ̣ο̣υ`̣ς̣ εν ταις μαχαις κινδυνους πολλακις
ηγεμων εκπεμπομενος την μεν εκ τουτων ατιμιαν προσεποιειτο· ομοιως δ' εαυτον
εις τας τοιαυτας λειτουργιας επιδιδους πολλην εμπειριαν περιεποιησατο των
πολεμικων εργων. ων δε ευφυης προς αγωνας και κινδυνους και τουτους υπομενων
προθυμως ταχυ μεγαλην εκτησατο δυναμιν και δοξαν επ' ανδρειαι. επιεικως δε τοις
στρατιωταις προσφερομενος και ταις δωρεαις και ταις ομιλιαις και συμπεριφοραις
κεχαρισμεναις τοις υποτεταγμενοις χρωμενος μεγαλην ευνοιαν εν τοις στρατιωταις
περιεποιησατο. παντες γαρ της ευεργεσιας χαριν αποδιδοντες εν ταις μετα τουτου
μαχαις φιλοτιμοτερον ηγωνιζοντο, συναυξοντες αυτου την ηγεμονιαν· ει δε τυχοι
τις των αλλων πρεσβευτων ηγουμενος, εθελοκακουντες απεδειλιων κατα τους
αναγκαιοτατους καιρους. και 1.314 συνεβαινε κατα το πλειστον εν μεν ταις των
αλλων ηγεμονιαις Ῥωμαιους ηττασθαι, κατα δε τας του Μαριου παρουσιας αει
νικαν. 353. (36, 11, 1). Ὅτι ου μονον το πληθος των οικετων το προς την αποστασιν
ωρμημενον κατετρεχεν, αλλα και των ελευθερων οι τας επι χωρας κτησεις ουκ
εχοντες ετρεποντο προς αρπαγην και παρανομιαν. οι γαρ ελλιπεις ταις ουσιαις δια
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την αποριαν αμα και παρανομιαν εξεχεοντο κατα συστροφας επι την χωραν και τας
μεν αγελας των θρεμματων απηλαυνον, τους δε εν τοις σταθμοις τεθησαυρισμενους
καρπους διηρπαζον και τους περιτυγχανοντας ανεδην ελευθερους τε και δουλους
εφονευον, οπως μηδεις απαγγειληι την περι αυτους απονοιαν τε και παρανομιαν.
αναρχιας δ' ουσης δια το μηδεμιαν Ῥωμαικην αρχην δικαιοδοτειν, παντες
ανυπευθυνον εξουσιαν εχοντες πολλας και μεγαλας συμφορας απειργαζοντο· διο και
πας τοπος εγεμεν αρπαγης βιαιου ταις των ευπορων ουσιαις ενεξουσιαζουσης. οι δε
προτερον εν ταις πολεσιν πρωτευοντες ταις τε δοξαις και τοις πλουτοις τοτε δια την
ανελπιστον της τυχης μεταβολην ου μονον υπο των δραπετων υβριστικως
απεβαλλον τας ευποριας, αλλα και υπο των ελευθερων επηρεαζομενοι καρτερειν
ηναγκαζοντο. διο και παντες υπελαμβανον τα μεν εντος των πυλων μογις υπαρχειν
ιδια, τα δε εκτος των τειχων αλλοτρια και δουλα της παρανομου χειροκρατιας ειναι.
καθολου δ' ην κατα πολεις φυρμος και συγχυσις των κατα νομους δικαιων. οι γαρ
αποσταται των υπαιθρων κρατουντες ανεπιβατον εποιουντο την χωραν,
μνησικακουντες τοις δεσποταις, ουκ εμπιπλαμενοι δε των ανελπιστων
ευτυχηματων· οι δε εντος των τειχων δουλοι νοσουντες ταις ψυχαις και
μετεωριζομενοι προς αποστασιν φοβερωτατοι τοις κυριοις υπηρχον. 354. (36, 12).
Ὅτι Σατορνινος ο υπατος ζηλωσας βιον ακολαστον και ταμιας υπαρχων εις την εξ
Ὠστιας εις Ῥωμην του σιτου παρακομιδην εταχθη, δια δε την ραιθυμιαν και
φαυλοτητα της αγωγης δοξας κακως προεσταναι της προειρημενης επιμελειας
επιτιμησεως ετυχε προσηκουσης· η δε συγκλητος παρελομενη την 1.315 εξουσιαν
παρεδωκεν αλλοις την επιστασιαν ταυτην. διορθωσαμενος δε την προυπαρχουσαν
ακολασιαν και του σωφρονος αντεχομενος βιου δημαρχιας υπο του δημου
κατηξιωθη. 355. (36, 16). Ὅτι περι της του Μετελλου φυγης επ' ετη δυο γινομενων
λογων εν ταις εκκλησιαις, ο υιος αυτου κομην υποτρεφων και πωγωνα και πιναραν
εχων εσθητα περιηιει κατα την αγοραν, δεομενος των πολιτων και μετα δακρυων
προσπιπτων τοις εκαστου γονασιν ηιτειτο την του πατρος καθοδον. ο μεν ουν δημος
καιπερ ου βουλομενος αφορμην διδοναι τοις φυγασι της καθοδου παρα τους νομους,
ομως δια τον ελεον του νεανισκου και την υπερ του γονεως σπουδην κατηγαγε τον
Μετελλον και τον υιον αυτου δια την περι τον γεννησαντα γεγενημενην φιλοτιμιαν
Ευσεβη προσηγορευσεν. 356. (37, 3, 1). Ὅτι το παλαιον οι Ῥωμαιοι νομοις τε και
αγωγαις αριστοις χρωμενοι κατ' ολιγον ηυξηθησαν επι τοσουτον, ωστε ηγεμονιαν
επιφανεστατην και μεγιστην των μνημονευομενων κατακτησασθαι. εν δε τοις
νεωτεροις καιροις, καταπεπολεμημενων μεν των πλειστων εθνων, πολυχρονιου δε
ειρηνης γενομενης, μετεπεσεν εν τηι Ῥωμηι το της αρχαιας αγωγης εις ολεθριον
ζηλον. ετραπησαν γαρ οι νεοι μετα την εκ των πολεμων ανεσιν εις τρυφην και
ακολασιαν, χορηγον εχοντες τον πλουτον ταις επιθυμιαις. προεκρινετο γαρ κατα
την πολιν της μεν λιτοτητος η πολυτελεια, της δε των πολεμικων εργων μελετης η
ραιστωνη, μακαριος δ' υπειληπτο τοις πολλοις ουχ ο ταις αρεταις κεκοσμημενος,
αλλ' ο ταις προσηνεσταταις ηδοναις παντα τον του ζην χρονον επαπολαυων. διο και
δειπνων πολυδαπανων παραθεσεις επεπολασαν και μυρων θαυμαζομενων ευωδιαι
και στρωμνης ανθινης και μεγαλοπλουτου παρασκευαι τρικλινων και ελεφαντος και
αργυρου και των αλλων των πολυτελεστατων υλων περιττως δεδημιουργημενων
κατασκευαι. των δε οινων ο μεν μετριως τερπων την γευσιν απεδοκιμαζετο,
Φαλερινος δε και Χιος και πας ο τουτοις 1.316 εφαμιλλον εχων ηδονην, ιχθυων τε
και των αλλων χρηστων τα πρωτευοντα προς απολαυσιν ανεδην ανηλισκοντο.
ακολουθως δε τουτοις οι νεοι κατα την αγοραν εφορουν εσθητας διαφορους μεν ταις
μαλακοτησι, διαφανεις δε κατα την λεπτοτητα ταις γυναικειαις παρεμφερεις. και
παντα τα προς ηδονην και αλαζονειαν ολεθριον ανηκοντα παρασκευαζομενα ταχυ
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας τουτων τιμας εις απιστον υπερβολην ηγαγεν. του μεν γαρ οινου το κεραμιον
επωλειτο δραχμων ρʹ, των δε Ποντικων ταριχων το κεραμιον δραχμων υʹ, των δε
μαγειρων οι διαφεροντες οψαρτυτικαις φιλοτεχνιαις ταλαντων δʹ, οι δε ταις
ευμορφιαις εκ* παρακοιτοι πολλων ταλαντων. αδιορθωτου δ' ουσης της επι το
κακον ορμης, επεβαλοντο τινες των τας αρχας λαμβανοντων εν ταις επαρχιαις
μετατιθεσθαι τον της προειρημενης αγωγης ζηλον και τον εαυτων βιον περιοπτον
οντα δια την εξουσιαν αρχετυπον εις μιμησιν τιθεναι των καλων επιτηδευματων.
357. (37, 5, 1). Ὅτι Κοιντος Σκαιουολας μεγιστην εισηνεγκατο σπουδην δια της ιδιας
αρετης διορθωσασθαι την φαυλοτητα του ζηλου. εκπεμφθεις γαρ εις την Ἀσιαν
στρατηγος, επιλεξαμενος τον αριστον των φιλων συμβουλον Κοιντον Ῥοτιλιον μετ'
αυτου συνηδρευε βουλευομενος και παντα διαταττων και κρινων τα κατα την
επαρχιαν. και πασαν την δαπανην εκρινεν εκ της ιδιας ουσιας ποιεισθαι τοις τε
συνεκδημοις και αυτωι. ειτα λιτοτητι και αφελειαι χρωμενος και ακεραιωι τηι
δικαιοσυνηι την επαρχιαν ανελαβεν εκ των προγεγονοτων ακληρηματων. οι γαρ
προγεγονοτες κατα την Ἀσιαν δημοσιωνας κοινωνους εσχηκοτες τους εν τηι Ῥωμηι
τας δημοσιας κρισεις καταδικαζοντας ανομηματων επεπληρωκεσαν την επαρχιαν.
358. (37, 5, 2). Ὅτι Λευκιος ο Σκαιουολας ταις μεν δικαιοδοσιαις αδιαφθοροις και
ακριβεσι χρησαμενος ου μονον πασης συκοφαντιας απηλλαξε τους κατα την
επαρχιαν, αλλα και τα των δημοσιωνων ανομηματα διωρθωσατο. πασι γαρ τοις
ηδικημενοις 1.317 ακριβη κριτηρια προστατευων* καταδικους εν απασιν εποιει τους
δημοσιωνας και τας μεν αργυρικας βλαβας τοις ηδικημενοις εκτινειν ηναγκαζε, τα
δε θανατικα των εγκληματων ηξιου κρισεως θανατικης. οτε δη τον κορυφαιον
τουτων οικονομον διδοντα μεν υπερ της ελευθεριας πολλα χρηματα και
συμπεφωνηκοτα προς τους κυριους, φθασας την απολυτρωσιν και θανατου
καταδικασας ανεσταυρωσεν. 359. (37, 5, 4). Ὅτι ο αυτος τους δημοσιωνας κατεδικαζε
και τοις ηδικημενοις ενεχειριζε. και συνεβαινε τους ολιγωι προτερον δια την
καταφρονησιν και πλεονεξιαν πολλα παρανομουντας παρ' ελπιδας υπο των
ηδικημενων απαγεσθαι προς τους καταδικους. και τας συνηθεις τοις στρατηγοις και
συνεκδημοις δαπανας εκ της ιδιας ουσιας ποιουμενος ταχυ τας ευνοιας των
συμμαχουντων εις την Ῥωμην ανεκτησατο. 360. (37, 8, 1). Ὅτι Λευκιος Ἀσυλλιος*
πατρος μεν υπαρχων τεταμιευκοτος, εκπεμφθεις δε στρατηγος εις Σικελιαν
κατελαβε την επαρχιαν διεφθαρμενην. ανεκτησατο δε την νησον χρησαμενος τοις
καλλιστοις επιτηδευμασιν. παραπλησιως γαρ τωι Σκαιουολαι προεχειρισατο τον
αριστον των φιλων πρεσβευτην τε και συμβουλον, ος ην Γαιος, επικαλουμενος δε
Λογγος, ζηλωτης της αρχαιας και σωφρονος αγωγης, και Ποπλιον συν τουτωι,
πρωτευοντα τηι δοξηι των εν Συρακουσαις κατοικουντων ιππεων· χωρις γαρ των εκ
της τυχης αγαθων και ταις κατα ψυχην αρεταις διεφερεν. σημειον δε της ευσεβειας
αι θυσιαι και αι εν τοις ιεροις κατασκευαι και τα αναθηματα, το δε της σωφροσυνης
το τας αισθησεις μεχρι της εσχατης του βιου γραμμης ασινεις εχειν, το δε της
παιδειας τε και φιλανθρωπιας το προτιμασθαι παρ' αυτωι περιττοτερον τους
πεπαιδευμενους. καθολου δε τους απο τινος επαινουμενης μουσης ορμωμενους
ευεργετει, συλλαμβανων εκ της ιδιας ουσιας αφειδως. οις δυσιν ο Συλλιος*
προσαναπαυομενος ομοτοιχους μεν οικιας εις καταλυσιν παρεσκευασατο, συνηδρευε
δε μετα του 1.318 των τα κατα την δικαιοδοσιαν επακριβουμενος και παντα
φιλοτεχνων και προς επανορθωσιν της επαρχιας. 361. (37, 8, 4). Ὅτι ο αυτος την
δικαιοδοσιαν προς τα συμφεροντα φιλοτιμηθεις την συκοφαντιαν εκ της αγορας
εφυγαδευσε, της δε των ασθενεστερων βοηθειας μεγιστην εποιησατο φροντιδα. των
γαρ αλλων στρατηγων ειωθοτων διδοναι προστατας τοις ορφανοις και γυναιξιν
ερημοις συγγενων, ουτος εαυτον τουτων ανεδειξε φροντιστην· δια τε της ιδιας
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκεψεως και φροντιδος διακρινων τας εν τουτοις αμφισβητησεις πασιν απενειμε την
πρεπουσαν τοις καταδυναστευομενοις επικουριαν. καθολου δε παντα τον της αρχης
χρονον διατελεσας εις επανορθωσιν των βιωτικων και των δημοσιων αδικηματων
απεκατεστησε την νησον εις την παλαι ποτε μακαριζομενην ευδαιμονιαν. 362. (37,
10, 1). Ὅτι Μαρκος Λιβιος ∆ρουσος ανηρ νεος μεν την ηλικιαν, κεκοσμημενος δε
πασι τοις πρωτειοις. πατρος τε γαρ ην επιφανεστατου και παρα τοις πολιταις δι'
ευγενειαν και αρετην θαυμαστως αγαπωμενου, αυτος δε υπηρχε λογωι μεν
δεινοτατος των ηλικιωτων, πλουτωι δε παντας τους πολιτας υπερβαλλων. μεγαλην
δε αξιοπιστιαν εχων και κατα τας υποσχεσεις ων βεβαιοτατος, ετι δε πληρης
ευγενους φρονηματος. διο και μονος εδοξεν εσεσθαι προστατης της συγκλητου. 363.
(37, 13, 1). Ὅτι ο των Μαρσων ηγουμενος Πομπαιος* επεβαλετο μεγαληι και
παραβολωι πραξει. μυριους γαρ αναλαβων εκ των τας ευθυνας φοβουμενων εχοντας
υπο τοις ιματιοις ξιφη προηγεν επι της Ῥωμης. διενοειτο δε περιστησαι τηι συγκλητωι
τα οπλα και την πολιτειαν αιτεισθαι, η μη πεισας πυρι και σιδηρωι την ηγεμονιαν
διαλυμηνασθαι. απαντησαντος δε αυτωι Γαΐου ∆ομιτιου και ερομενου "ποι προαγεις,
Πομπαιε*, μετα τοσουτου πληθους;"2 ειπεν "εις Ῥωμην επι την πολιτειαν,
κεκλημενος υπο των δημαρχων."2 ο δε ∆ομιτιος υπολαβων εφησεν ακινδυνοτερον
αυτον και καλλιον τευξεσθαι της πολιτειας, αν μη πολεμικως επι την συγκλητον
παραγενηται. ταυτην γαρ βουλεσθαι την χαριν 1.319 δουναι τοις συμμαχοις μη
βιασθεισαν αλλ' υπομνησθεισαν. ο δε ιεραν τινα την συμβουλην τανδρος θεμενος
και πεισθεις τοις λογοις επανηλθεν επι την οικειαν. ∆ομιτιος μεν ουν φρονιμοις
λογοις εκ μεγαλων κινδυνων εξηρπασε την πατριδα, πολυ κρειττονα την ομιλιαν
ποιησαμενος της γενομενης Σερουιλιωι τωι στρατηγωι προς Πικεντινους. εκεινος γαρ
ουχ ως ελευθεροις και συμμαχοις ομιλων, αλλ' ως δουλοις ενυβριζων και φοβων
μεγαλων απειλαις παρωξυνεν τους συμμαχους επι την καθ' εαυτου και των αλλων
τιμωριαν. ουτος δε πεφρονηματισμενων αποστατων αλογους ορμας επιεικεσι λογοις
εις ευνοιαν προετρεψατο. 364. (37, 16). Ὅτι ην τις εν Ἄσκλωι παραδεδομενος υπο
Ῥωμαιων εις φυλακην, ονομα Ἀγαμεμνων, Κιλιξ δε το γενος, δια δε τινα
περιπετειαν και συμμαχων φονους εζωγρημενος. ος υπο των Πικεντινων απολυθεις
εκ της φυλακης δια την ευεργεσιαν προθυμως εστρατευετο. ληστειας δε πολλην
εμπειριαν εχων την πολεμιαν χωραν κατετρεχε μετα στρατιωτων ομοιων ταις
παρανομιαις. 365. (37, 20). Ὅτι οι Πιννηται δειναις συνειχοντο συμφοραις.
αμεταπειστον δ' εχοντες την προς Ῥωμαιους συμμαχιαν ηναγκαζοντο
κατεξανιστασθαι των περι ψυχην παθων και περιοραν τα τεκνα στερισκομενα του
ζην εν οφθαλμοις των γεγεννηκοτων. 366. (37, 25). Ὅτι ο Συλλας τας πραξεις καλως
εχειριζε και ενεργως και δοξης και καλης φημης εν Ῥωμηι κατηξιουτο, και το πληθος
εδοκιμασεν αυτον αξιον υπαρχειν υπατον αιρεισθαι, και περιβοητος ην επ' ανδρειαι
τε και στρατηγικηι συνεσει και καθολου φανερος υπηρχεν εις μειζον προσχημα δοξης
προαχθηναι. 367. (37, 26). Ὅτι ο Μιθριδατης της των Ῥωμαιων ηγεμονιας κατα την
Ἀσιαν νικησας και πολλους ζωγρησας, απαντας τιμησας και εσθησι και εφοδιοις
απελυσεν εις τας πατριδας. διαβοηθει 1.320 σης δε της του Μιθριδατου
φιλανθρωπιας, ενεπεσεν εις τας πολεις ορμη προστιθεσθαι τωι βασιλει, παρην δε
οραν απο πασων των πολεων πρεσβευτας μετα ψηφισματων καλουντων αυτον εις
τας ιδιας πατριδας και θεον και σωτηρα προσαγορευοντων. ακολουθως δε τουτοις
και κατα την παρουσιαν του βασιλεως απηντων αι πολεις εκχεομεναι πανδημει μετ'
εσθητος λαμπρας και πολλης χαρας. 368. (37, 27). Ὅτι κατα την Ἀσιαν
επικρατουντος Μιθριδατου και των πολεων αφισταμενων ακατασχετως απο
Ῥωμαιων, οι εν τηι Λεσβωι διεγνωσαν ου μονον εαυτους εγχειρισαι τωι βασιλει, αλλα
και τον Ἀκυλλιον εις Μιτυληνην συμπεφευγοτα και νοσοκομουμενον παραδουναι
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι Μιθριδατηι. επιλεξαντες ουν των νεων τους αλκηι διαφεροντας επεμψαν επι το
καταλυμα. οι δε αθροοι προσπεσοντες τουτωι και τον Ἀκυλλιον αρπασαντες εδησαν,
ως καλλιστην τωι βασιλει και κεχαρισμενην δωρεαν εκπεμψοντες. ο δε *** καιπερ
νεος ων παντελως την ηλικιαν ετολμησεν επιτελεσασθαι πραξιν ηρωικην· φθασας
γαρ τους μελλοντας συναρπαζειν αυτον αντι της υβρεως και της αισχρας τιμωριας
ηλλαξατο θανατον. σφαζων γαρ εαυτον και τηι δεινοτητι της πραξεως
καταπληξαμενος τους επ' αυτον ορμωντας εποιησε μη τολμησαι πλησιον αυτου
προελθειν· μετα πασης δε αδειας εαυτον απαλλαξας του ζην και των επιφερομενων
κακων περιβοητον εσχε την επ' ευψυχιαι δοξαν. 369. (37, 28, 1). Ὅτι καθολου κατα
την ναυμαχιαν παρα τοις Ῥοδιοις πλην του πληθους τα λοιπα παντα μεγαλας ειχεν
υπεροχας, τεχνη κυβερνητων, ταξις των νηων, ερετων εμπειρια, δυναμεις
ηγεμονων, επιβατων αρεται· παρα δε τοις Καππαδοξιν υπηρχον απειριαι και
αγυμνασιαι και η παντων των κακων παραιτια αταξια. προθυμιαι μεν γαρ ουκ
ελειποντο των Ῥοδιων, ως αν εχοντες επισκοπον και θεατην των κινδυνων τον
βασιλεα και τουτωι σπευ 1.321 δοντες ενδεικνυσθαι την προς αυτον ευνοιαν μονωι δε
υπερεχοντες τωι πληθει των σκαφων περιεχεοντο τας πολεμιας ναυς και κυκλουντες
εις μεσον αυτας απελαμβανον. 370. (37, 28, 2). Ὅτι Γαιος Μαριος των ανθρωπων
επιφανεστατος γεγονως επι μεν της νεοτητος εζηλωσεν αφιλαργυριαν, των καλων
εργων ορεχθεις· και μεγαλας πραξεις επι τε της Λιβυης και της Ευρωπης
κατεργασαμενος περιεποιησατο την περιβοητον επιφανειαν τε και δοξαν. επι δε του
εσχατου γηρως επιθυμησας τον Μιθριδατου του βασιλεως πλουτον και την εν ταις
κατα την Ἀσιαν πολεσιν ευποριαν εις τον ιδιον μετενεγκειν βιον τοις ολοις επταισε·
την τε γαρ αυτωι προυπαρχουσαν ευδαιμονιαν κατηισχυνε και του Συλλα Κορνηλιου
την δεδομενην επαρχιαν παραιρουμενος παρανομως τηι προσηκουσηι περιεπεσε
συμφοραι. ου μονον δε τον επιθυμηθεντα πλουτον ουκ ελαβεν, αλλα και την ιδιαν
ουσιαν προσαπεβαλε, δημευθεισης [δε] αυτου της υπαρξεως δια την της πλεονεξιας
υπερβολην. καταγνωσθεις δε υπο της πατριδος θανατωι και διαδρας την παραυτικα
τιμωριαν ηλατο κατα την χωραν μονος φευγων. και τελος εξεπεσε της Λιβυης εις
την Νομαδιαν δουλος*, απορος, ερημος σφων*. υστερον δε της Ῥωμης εμπεσουσης
εις πολεμους εμφυλιους, συνεργησας τοις της πατριδος πολεμιοις ουκ ηρκεσθη τηι
καθοδωι, πολεμον δε εκκαυσας και τυχων υπατειας το ζʹ ουκ ετολμησεν ετι της τυχης
λαβειν πειραν, δεδιδαγμενος περι της κατ' αυτην αβεβαιοτητος μεγαλοις
συμπτωμασι· προορωμενος γαρ τον απο του Συλλα πολεμον επικρεμαμενον τηι
Ῥωμηι μετεστησεν εαυτον εκ του ζην εκουσιως. απολιπων δε αρχας μεγαλας
πολεμων αιτιος εγενετο τωι τε υιωι και τηι πατριδι των εσχατων ακληρηματων· ο μεν
γαρ αναγκασθεις πολεμειν τοις κρειττοσι κατεστρεψεν ατυχως τον βιον
συμπεφευγως εν τηι διωρυγι, οι δε εν τηι Ῥωμηι και κατα τας εν Ἰταλιαι πολεις
εμπεσοντες εις τον παλαι προκειμενον πολεμον ταις προκατεσκευασμεναις
περιεπεσον συμφοραις. οι μεν γαρ επιφανεστατοι των Ῥωμαιων, Σκαιουολαν και
Κρασσον φημι, εν συγκλητωι μιαιφονηθεντες ακρι 1.322 τως προεσημηναν ταις ιδιαις
ατυχιαις το μεγεθος των εσομενων κατα την Ἰταλιαν ατυχηματων· οι πλειστοι γαρ
των συγκλητικων και των επιφανων ανδρων υπο των περι τον Συλλαν ανηιρεθησαν,
στρατιωται δε εν ταις στασεσι και μαχαις κατεκοπησαν ουκ ελαττους των ιʹ
μυριαδων. και ταυτα παντα συνεβη τοις ανθρωποις δια τον εξ αρχης επιθυμηθεντα
πλουτον υπο Μαριου. 371. (38 ετ 39, 3). Ὅτι Μερολας ο αιρεθεις υπατος εις τον του
Κιννα τοπον μετα το συνθεσιν ποιησασθαι το δηπερ αυτον υπατευσαι εδοξε πραξιν
αγαθου σφοδρα πολιτου πραξαι. εν τε γαρ τωι συνεδριωι και τωι δημωι διαλεγομενος
περι των κοινηι συμφεροντων αρχηγος επηγγειλατο γενεσθαι της ομονοιας· ακων
γαρ ηιρημενος υπατος εκουσιως εφη παραχωρησειν τωι Κινναι της αρχης και
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραχρημα ιδιωτης εγενετο. η δε συγκλητος εξεπεμψε πρεσβευτας τους
ποιησομενους τας συνθηκας και τον Κινναν υπατον εισαξοντας εις την πολιν. 372.
(38 ετ 39, 7). Ὅτι ο Συλλας χρηματων απορουμενος επεβαλε τας χειρας τρισιν ιεροις,
εν οις αναθηματων αργυρων τε και χρυσων πληθος ην, εν μεν ∆ελφοις τωι
Ἀπολλωνι καθιερωμενα, εν Ἐπιδαυρωι δε τωι Ἀσκληπιωι, εν Ὀλυμπιαι δε τωι ∆ιι.
πλεισταδε ελαβεν εξ Ὀλυμπιας δια το μεμενηκεναι το ιερον τουτο ασυλον εξ
αιωνος· των γαρ εν ∆ελφοις χρηματων Φωκεις τα πλειστα διεφορησαν εν τωι ιερωι
κληθεντι πολεμωι. ο δε Συλλας πολυν αργυρον και χρυσον, ετι δε την αλλην
πολυτελη κατασκευην αναλαβων ηθροισε χρηματων πληθος προς τους εν Ἰταλιαι
προσδοκωμενους πολεμους. αδεισιδαιμονως δε τηι ληψει των ιερων χρηματων
προσενεχθεις χωραν αντι τουτων καθιερωσε τοις θεοις εις τας κατ' ετος προσοδους.
ευτραπελευομενος δε απεφαινετο κρατειν τωι πολεμωι παντως δια το τους θεους
αυτωι συνεργειν, εισενηνοχοτας χρηματων πολυ τι πληθος αυτωι. 373. (38 ετ 39, 8, 1).
Ὅτι Φιμβριας κατα την οδοιποριαν πολυ προεχων τοις διαστημασι του Φλακκου
καιρον εσχε μεγαλοις επιχειρησαι τολμημασι και σπευδων τους στρατιωτας ιδιους
κατασκευασασθαι ταις ευνοιαις συνεχωρησεν αυτοις την χωραν των συμμαχων ως
πολεμιαν διαρπαζειν και τους περιτυχοντας εξαν 1.323 δραποδιζεσθαι. ασμενως δε
προσδεξαμενων των στρατιωτων την συγχωρησιν, εν ολιγαις ημεραις
περιεποιησαντο χρηματων πληθος. οι δε διαρπαγεντες απηντησαν τωι υπατωι και
περι των καθ' αυτους απωδυροντο. ο δε περιαλγης γενομενος προσεταξεν
ακολουθειν, οπως τα ιδια κομισωνται, αυτος δε τωι Φιμβριαι διαπειλησαμενος
προσεταξεν τα διαφορηθεντα τοις απολωλεκοσιν αποκαταστησαι. ο δε την πασαν
αιτιαν επι τους στρατιωτας ανεπεμπεν, ως ανευ της αυτου γνωμης παντα
πεπραχοτας, τοις δε στρατιωταις κατ' ιδιαν παρηγγειλεν μη προσεχειν τοις
προσταγμασιν, αλλα τα δια των οπλων κτηθεντα τωι του πολεμου νομωι μη
προεσθαι. του δε Φλακκου μετα ανατασεως προσταττοντος αποδιδοναι τα
διηρπασμενα, των δε στρατιωτων ου προσεχοντων, ταραχη και στασις κατειχε το
στρατευμα. 374. (38 ετ 39, 8, 2). Ὅτι ο Φιμβριας διαβεβηκως τον Ἑλλησποντον, τους
στρατιωτας προς παρανομιαν και αρπαγην παρορμησας χρηματα τας πολεις
εισεπραττετο και τοις στρατιωταις ταυτα διενεμεν. οι δε εις ανυπευθυνον εξουσιαν
προαχθεντες και δια την ελπιδα της ωφελειας μετεωρισθεντες ως κοινον ευεργετην
ηγαπων. τας δε μη υπακουσασας πολεις εκπολιορκων εις διαρπαγην εχαριζετο τοις
στρατιωταις. και Νικομηδειαν παρεδωκε τοις στρατιωταις εις διαρπαγην. 375. (38 ετ
39, 8, 3). Ὅτι ο αυτος και Κυζικον παρελθων ως φιλος τοις μεν ευπορωτατοις των
πολιτων εμεμφετο θανατ̣ο̣υ̣ κ̣α̣τ̣α̣ι̣τ̣ι̣α̣σ̣α´̣μενος· δυο δε εις καταπληξιν και φοβον των
α´̣λ̣λ̣ω̣ν̣ κ̣α̣τ̣α̣δ̣ι´̣κους ποιησας και ραβδισας επελεκισε. τας δε ουσιας αυτων
αναλαβων και τοις αλλοις δια των προαπολωλοτων μεγαν φοβον επιστησας
ηναγκασε λυτρα της σωτηριας ολας τας υπαρξεις αυτωι προεσθαι. 376. (38 ετ 39, 9).
Ὅτι Γναιος Πομπηιος στρατιωτικον βιον ελομενος ενεκαρτερει ταις καθ' ημεραν
κακοπαθειαις και ταχυ το πρωτειον απηνεγκατο της εν τοις πολεμικοις εργοις
ασκησεως. πασαν ραιστωνην και σχολην αποτριψαμενος διετελει και μεθ' 1.324
ημεραν και νυκτωρ αει τι πραττων των εις τον πολεμον χρησιμων. διαιτηι μεν γαρ
εχρητο λιτηι, λουτρων δε και συμπεριφορας τρυφην εχουσης απειχετο. και την μεν
τροφην καθημενος προσεφερετο, προς δε τον υπνον απεμεριζε χρονον ελαττονα της
εκ της φυσεως αναγκης· τον δε εν νυκτι πονον παρεδιδου τηι μεθ' ημεραν επιμελειαι,
επαγρυπνων τοις της στρατηγιας εντευγμασι· δια δε της συνηθους των απιστων
μελετης αθλητης εγεντο των κατα πολεμον αγωνων. τοιγαρουν οσωι χρονωι τις
ετοιμον ουκ αν παρελαβε στρατευμα, πολυ ταχιον ουτος συνελεξατο και διαταξας
καθωπλισε. προσαγγελθεισων δε των περι αυτον πραξεων εις την Ῥωμην, απαντες
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου την αρετην αλλα την ηλικιαν αυτου λογιζομενοι κατ' αρχας κατεφρονησαν, ως
των προσαγγελλοντων κενως τα περι αυτον τραγωιδουντων· ως δ' η προσηγγελμενη
φημη δια των αποτελεσματων αληθης εφανη, η συγκλητος εξεπεμψεν Ἰουνιον, ον
τρεψαμενος ενικησεν. 377. (38 ετ 39, 16). Ὅτι καταλειφθεντος του Σκιπιωνος μονου
μετα το διαφθαρηναι χρημασι και αποστηναι παντας και απεγνωκοτος την
σωτηριαν, ο Συλλας ιππεις απεστειλε προς αυτον τους παραπεμψοντας μετ'
ασφαλειας οποι βουλοιτο. ο δε Σκιπιων εν ακαρει χρονωι το της αρχης αξιωμα
μεθειναι συναναγκασθεις εις ιδιωτικον βιον και ταπεινον σχημα δια την επιεικειαν
υπο του Συλλα παρεπεμφθη ταχεως εις ην εβουλετο πολιν. ειτα τα της. αρχης
ανακτησαμενος κοσμια παλιν δυναμεως ικανης αφηγειτο. 378. (38 ετ 39, 17). Ὅτι οι
των Ῥωμαιων περιφανεις ανδρες εμιαιφονηθησαν εκ διαβολης, και ο την μεγιστην
ιερωσυνην εχων Σκαιουολας μεγιστον εχων αξιωμα των πολιτων αναξιας της ιδιας
αρετης ετυχε της του βιου καταστροφης. οι δε Ῥωμαιοι κατ' αυτο γε τουτο μεγαλως
ευτυχησαν, οτι τοις αγιωτατοις σηκοις ο παντιμος ιερευς ουκ εφθασε προσπεσειν,
επειτοι γε χαριν της των διωκοντων ωμοτητος και προς αυτοις τοις αδυτοις
επιβωμιος μιαιφονηθεις απεσβεσεν αν τωι αιματι το ακοιμητωι δεισιδαιμονιαι
τηρουμενον πυρ εξ αιωνος. 379. (38 ετ 39, 19). Ὅτι προτεθεισης προγραφης εις την
αγοραν 1.325 ανεδραμε πληθος ανθρωπων προς την αναγνωσιν. οι πλειστοι δε
συνεπασχον τοις οφειλουσιν αναδεχεσθαι τον θανατον. εις δε των συνεληλυθοτων
κακιαι και υπερηφανιαι διαφερων εγγελων τοις κινδυνευουσι πολλα κατ' αυτων
υβριστικως εβλασφημησεν. ενθα δη δαιμονιου τινος νεμεσις τωι διασυροντι την των
ακληρουντων τυχην επεθηκε την πρεπουσαν τηι κακιαι τιμωριαν. εν γαρ τοις επι
πασιν ονομασιν ευρων εαυτον προσγεγραμμενον ευθεως επικαλυψαμενος την
κεφαλην προηγε δια του πληθους, ελπιζων λησεσθαι τους περιεστωτας και δια του
δρασμου πορισεσθαι την σωτηριαν. γνωσθεις δε υπο τινος των πλησιον εστωτων,
και φανερας της περι αυτον περιστασεως γενομενης, συνεληφθη και ετυχε της
τιμωριας, παντων επιχαιροντων τωι θανατωι αυτου. 380. (38 ετ 39, 20). Ὅτι πολλωι
χρονωι της Σικελιας αδικαιοδοτητου γενομενης, ο Πομπηιος δους εαυτον επι την
δικαιοδοσιαν και χρηματιζων περι των δημοσιων αμφισβητηματων και των
ιδιωτικων συμβολαιων ουτως ευστοχως και αδωροδοκητως εποιειτο τας αποφασεις,
ωστε υπερβολην ετερωι μη απολειπειν. κʹ δε και δυειν ετων την ηλικιαν υπαρχων,
και της νεοτητος προκαλουμενης επι τας αλογιστους ηδονας, ουτως αυστηρως και
σωφρονως εποιησατο την επιδημιαν κατα την νησον, ωστε παντας τους κατα την
Σικελιαν καταπληττεσθαι και θαυμαζειν την αρετην του νεανισκου. "δεεστ
θυατερνιο, ιν θυο φινις διοδορι ετ ινιτιυμ νιξολαι δαμασξενι ξοντινεβατυρ"2: ηια.
1.326 εχξερπτα δε ηιιρτυτιβυς ετ ηιιτιις ε νιξολαο δαμασξενο. ε λιβρο δε ηιιτα συα. 1.
(3). *** και παρακαλεσας οια δη φιλοσοφον και αμνησικακον εν πολυ πλειονι ηγε
τιμηι και ευνοιαι. 2. (3). Ὅτι επραχθη τι φιλανθρωπιας πολλης εχομενον Νικολαωι.
Ἰλιεις γαρ, αφικνουμενης νυκτωρ ως αυτους Ἰουλιας της Καισαρος μεν θυγατρος,
γυναικος δε Ἀγριππα, και του Σκαμανδρου μεγαλου ρυεντος υπο χειμαρρων
πολλων, κινδυνευουσης περι την διαβασιν απολεσθαι συν τοις κομιζουσιν αυτην
οικεταις ουκ ᾔσθοντο. εφ' οις αγανακτησας ο Ἀγριππας, οτι ου παρεβοηθησαν οι
Ἰλιεις, δεκα μυριασιν αυτους εζημιωσεν αργυριου. οι δε απορως εχοντες, και αμα ου
προυπιδομενοι τον χειμωνα ουδε οτι εξιοι η παις, Ἀγριππαι μεν ουδ' οτιουν ειπειν
ετολμησαν, ηκοντα δε τον Νικολαον δεομενοι παρασχειν αυτοις Ἡρωδην βοηθον
και προστατην. και ος μαλα προθυμως υπεστη δια την της πολεως δοξαν και εδεηθη
του βασιλεως διηγησατο τε αυτωι το πραγμα, ως ου δικαιως αυτοις οργιζεται, ουτε
προειπων οτι πεμποι την γυναικα ως αυτους ουθ' ολως εκεινων προηισθημενων δια
το νυκτος ιεναι. τελος δ' ουν αναδεξαμενος ο ανηρ την προστασιαν ευρισκεται
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις την αφεσιν της ζημιας και την υπερ ταυτης επιστολην, ατε δη απεληλυθοτων
ηδη δια το απογνωναι την απολυσιν, Νικολαωι διδωσι πλεοντι επι Χιου και Ῥοδου,
ενθα ησαν αυτωι οι υιεις· αυτος γαρ επι Παφλαγονιας ᾔει συν Ἀγριππαι. Νικολαος δε
εκ της Ἀμισου πλευσας επι Βυζαντιον κακειθεν εις την Τρωιαδα γην ανεβη εις Ἴλιον
και την της απολυσεως του 1.327 χρεους επιστολην αποδους σφοδρα υπο των
Ἰλιεων αυτος τε και ετι μαλλον ο βασιλευς ετιμηθη. 3. (4). Ὅτι Ἡρωδης παλιν
διαμεθεις τον φιλοσοφιας ερωτα,
ο φιλει τοις εν υπεροχηι ουσι συμβαινειν δια το πληθος των εξαλλαττοντων αυτους
αγαθων, επεθυμησε παλιν ρητορικης και Νικολαον ηναγκαζε συρρητορευειν αυτωι,
και κοινηι ερρητορευον. αυθις δ' ιστοριας αυτον ελαβεν ερως, επαινεσαντος
Νικολαου το πραγμα και πολιτικωτατον ειναι λεγοντος, χρησιμον δε και βασιλει, ως
τα των προτερων εργα και πραξεις ιστοροιη. και επι τουτο ορμησας προυτρεψε και
Νικολαον πραγματευθηναι τα περι ιστοριαν. ο δε μειζονως ετι ωρμησεν επι το
πραγμα, πασαν αθροισας την ιστοριαν μεγαν τε πονον υποστας και οιον ουκ αλλος·
εν πολλωι δε χρονωι φιλοπονησας εξετελεσεν αυτην ελεγε τε ως τουτον τον αθλον
Ευρυσθευς ει προυτεινεν Ἡρακλει, σφοδρα αν αυτον απετρυσεν. εκ τουτου πλεων εις
Ῥωμην ως Καισαρα Ἡρωδης επηγε τον Νικολαον ομου επι της αυτης νηος, και κοινηι
εφιλοσοφουν. 4. (6). Ὅτι πανθ' οσα παρηγγελλεν, επι των εργων διεξηιει αυτων και
απεδεικνυτο χρηματων μεν ων κρειττων, θαττον δε λαμπροτατα εφιλοτιμηθη,
ουθεν τε ων μη δει εφανη χρηματων ενεκα πεποιηκως. ηδονης δ', ο ταχ' αν τωι
θαυμαστον ειη, ει τινος ουν κατεφρονει, και ταυτα βασιλευσι και ηγεμοσι συνων
πολλακις· ην γαρ αυστηρος φυσει και εναντιος προς αυτην και ανδραποδωδεις
νομιζων τους των απολαυσεων των τοιουτων ηττους επαινετης τε αυταρκειας αει
και απλοτητος, καιτοι γ' εν οις δει λαμπρυνεσθαι μεγαλοπρεπης, ου γλισχρος ην, ως
μη δοξαν ανελευθεριας λαβοι, προς γε μην πονους και καρτεριαν, ει ποτε δεοι,
παντων αοκνοτατος, ουκ εν νεοτητι μονον, αλλα και εν γηραι, και οπηι κινδυνος
καταλαβοι εκ πολεμιων η ληστων η δια νοσον 1.328 η χειμωνα κατα θαλατταν η
αλλως πως, ουτω δη σφοδρα ευψυχος ην, ωστε και τοις αλλοις αει θαρρειν παρειχεν,
οποσοι κοινωνοι ησαν αυτωι του κινδυνου, προς γε μην το δικαιον ακλινης ουτω και
αθωπευτος, ωστε και απειλας ενεγκειν τινων ηγεμονων ποτε δικαζων υπερ του μη
τουτο παραβηναι. πολλοι γαρ αυτον ηιρουντο και δικαστην και διαιτητην, φανερας
εις παντας αυτου της δικαιοσυνης γενομενης, εν τε συμβολαιοις η ταις προς τους
ιδιωτας κοινωνιαις ουδεις πωποτ' αυτον εμεμψατο, ουδ' ει τις πονηρος ειη, δια την
επιεικειαν· ουδε γαρ μαρτυρων εδει προς αυτον η συμβολαιων, αλλ' ο τι αν
ομολογησηι, βεβαιον ην. κοσμιοτητα τε και σωφροσυνην ουδεις αυχησει πλειω κατα
το ηθος εν τε αγοραις και οδοις *** και διατριβων παρακολουθειν ευδοξιαν τε και
τιμην τωι φιλοσοφωι και αλλας χαριτας και ωφελειας παρα των δυνατων ουκ ειναι,
πονου δ' αλλοτριον. τινι γαρ αν μαλλον αρμοττοι ταυτα καρπουσθαι απο του
βελτιστου και σπουδαιοτατου γιγνομενα η τωι τοιουτωι; ου γαρ δη τωι φαυλωι και
ουδενος αξιωι. χρησεται γαρ αυτοις αφυρτως τε και εμμελως, καθως Νικολαος τωι
γνωριμος ειναι και ευπορος εις ουδεν ατοπον εχρησατο, αλλ' εις μετριοτητας τε και
δημοτικην φιλανθρωπιαν, πολεως μεν ουποτ' αφ' ετερας οιομενος δειν, αλλ' απο
της αυτου προσαγορευεσθαι· κατεγελα δε και των καθ' αυτον σοφιστων, οι μεγαλοις
τιμημασιν εωνουντο Ἀθηναιοι η Ῥοδιοι καλεισθαι, βαρυνομενοι την αδοξιαν των
πατριδων· ενιοι δε και συνεγραψαν περι του μη ειναι αφ' ης πολεως ησαν, αλλ' απο
τινος των δι' ονοματος Ἑλληνιδων· ομοιους τε απεφαινε τοις τους εαυτων γονεας
βαρυνομενοις. 5. (6). Ὅτι ηιτιωντο τινες τον Νικολαον πλειστα χρηματα παρα φιλων
λαβοντα ου σωζειν αυτα, και οτι τας πλειους διατριβας εποιειτο μετα των
δημοτικων, εκκλινων τους μεγαλους και υπερπλουτους των εν Ῥωμηι, *** ουδαμως
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ᾔει, πολλων και ενδοξων αυτον βιαζομενων, αλλα δι' ολης ημερας εν ταις
φιλοσοφοις θεωριαις ην. ο δ' απελογειτο περι μεν των χρηματων, οτι 1.329 η κτησις,
ωσπερ λυρας η αυλων, ουδενος αν ειη αξια, η χρησις δε το κυριωτατον εστιν, ην ει
μεν τις εις ασωτον και αμεταδοτον η ολως αφρονα η φαυλον καταδαπαναι βιον,
επιμεμπτος αν ειη, ει δε τις εις σωφρονα τε και κοσμιον και κοινωνικον και
φιλανθρωπον, δεχομενος και οτε δει ταυτα και παρ' ων δει, και προιεμενος και τοις
τεκνοις απολειπων, αμεινων αν ειη. ορον δε ενα εφη ποιεισθαι τον ανδρα τον
αγαθον τοις επιεικεστεροις εθελειν αει συνειναι, τοιουτους δ' εν τοις δημοτικοις
οραν πλειους η εν τοις βαρυπλουτοις φυομενους. πολλης γαρ αγαθης τυχης δειται
πλουτος, ωστε εις επιεικειαν φερειν· εκτρεπει γαρ τους πλειους εις φιληδονιαν τε
και υπερηφανιαν. 6. (6). Ὅτι τους εαυτου οικετας εκπαιδευσας και εκ του συζην αει
πολλην ομοηθειαν αυτοις εμποιησας, εχρητο ουδεν χειροσιν η φιλοις. εχ ηιστοριις.
7. (8). Ὅτι Σαρδαναπαλος Ἀσυριων εβασιλευσεν, απο τε Νινου και Σεμιραμεως την
βασιλειαν παραδεξαμενος, οικησιν εχων εν Νινωι, ενδον το συμπαν εν τοις
βασιλειοις διατριβων, οπλων μεν ουχ απτομενος ουδ' επι θηραν εξιων, ωσπερ οι
παλαι βασιλεις, εγχριομενος δε το προσωπον και τους οφθαλμους υπογραφομενος
προς τε τας παλλακιδας αμιλλωμενος περι καλλους και εμπλοκης το τε συμπαν
γυναικειωι ηθει χρωμενος. κατα δε τα προτερον συντεταγμενα επι τας θυρας αυτωι
παρησαν οι τε εκ των αλλων εθνων σατραπαι αγοντες τας ειρημενας δυναμεις και
δη Ἀρβακης ο Μηδων υπαρχος, ανηρ τον τε βιον σωφρων και πραγματων, ει δη τις
αλλος, εμπειρος, τετριμμενος τε εν κυνη 1.330 γεσιοις και πολεμοις και πολλα μεν
παλαι γενναια εξειργασμενος, πλειω δ' ετι και μειζω τοτε διανοουμενος. ουτος
ακηκοως τον τε βιον και τα ηθη, οις χρηται ο βασιλευς, εις νουν ενεβαλετο και
ενεθυμηθη αρα, οτι αποριαι γενναιου ανδρος ουτος εχοι τα της Ἀσιας κρατη· και
βουλην συντιθεται περι της ολης αρχης. 8. (10). Ὅτι επι Ἀρβακου* του βασιλεως
Μηδων του διαδοχου Σαρδαναπαλλου του Ἀσυριων βασιλεως ην εν Μηδοις τοτε
κατα τε ανδρειαν και ρωμην δοκιμωτατος Παρσωνδης, παρα τε βασιλει μαλιστα
επαινουμενος και εν Περσαις, οθεν ην γενος, επι τε ευβουλιαι και καλλει σωματος,
δεινος δε και θηρας αιρειν εν σταδιαι τε μαχηι και απο αρματος και ιππου μαχεσθαι.
ουτος ορων Ναναρον τον Βαβυλωνιον διαπρεπει κοσμωι χρωμενον αμφι το σωμα και
ελλοβια εχοντα και κατεξυρημενον ευ μαλα, γυναικωδη τε και αναλκιν, επειθεν
Ἀρταιον αφελεσθαι αυτον την αρχην και εαυτωι δουναι. δυσχεραινων σφοδρα τον
ανθρωπον. ο δε ωκνει συγχεας τα συγκειμενα υπ' Ἀρβακεω αδικειν τον Βαβυλωνιον.
επει δε δις και τρις ο Παρσωνδης ενετυχεν Ἀρταιωι και ταυτον ηκουσεν, ησυχαζεν· ου
μην τον Ναναρον ελαθεν. αισθομενος δ' εκεινος την γνωμην τανδρος μεγαλα δωρα
τοις εαυτου υπεσχετο καπηλοις, ει τις αυτωι Παρσωνδην συλλαβων αγει· επονται δ'
ουτοι πολλοι τωι βασιλεως στρατωι. και ποτε κατα δαιμονα κυνηγετων ο Παρσωνδης
ελαυνει πορρω απο βασιλεως εις τι πεδιον ουχ εκας Βαβυλωνος. τους δε θεραποντας
εις την πλησιον υλην τρεψας εκελευσε βοηι τε αλαλητωι χρησθαι, ως δη τα θηρια
σοβησειν εις τα πεδια· και πολλους μεν υς αγριους, πολλους δ' ελαφους αιρει. τελος
δ' ονον αγριον διωκων επι πλειστον αποσπαται των εαυτου και μονος ελαυνων ηκεν
εις την Βαβυλωνιαν, ενθα ησαν οι καπηλοι αγορας ευτρεπιζοντες τωι 1.331 βασιλει·
ους θεασαμενος υπο διψους πιειν ᾔτει. οι δε ασμενοι ιδοντες Παρσωνδην προσιασιν
αυτωι πιειν τε ενεχεον και τον ιππον δεξαμενοι αρισταν εκελευσαν. ο δε οια
πανημεριος θηρων ουκ αηδως ηκουσεν εκελευσε τε αποπεμψαι βασιλει τον ονον, ον
κατελαβεν, και τοις ανα τον δρυμωνα οικεταις φρασαι, ενθα ειη. οι δε παντα
ποιησειν υποσχομενοι κατακλινουσι τον Παρσωνδην. και δαιτα παρεθεσαν παντοιαν
οινον τε ηδιστον πινειν υπεχεον, ακρατεστερον επιτηδες, ως μεθυσθειη. και επει
αδην ειχεν, ο μεν ᾔτει τον ιππον, ως απιοι επι το βασιλεως στρατευμα· οι δε
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυναικας ευπρεπεις παραγαγοντες εδεικνυον τε αυτωι και εκελευον κοιμηθεντα
αυτοθι και εις νυκτα χρησαμενον αυταις εωθεν απιεναι. ο δ' ευπρεπεις γυναικας
ορων εμεινε τε και ηυλισατο. και τα μεν δια την συνουσιαν, τα δε δια τον κοπον
υπνος αυτον ελαβεν. οι δ' αναστησαντες την παρακοιμωμενην γυναικα πολλοι αμα
επιπεσοντες συνεδησαν τον ανθρωπον και επι Ναναρον εκομισαν. ο δ' ως ειδεν
αυτον (ηδη δε ανενηψεν εκ του οινου και εγνω, ινα ην κακου), ηρετο "αρα, ω
Παρσωνδη, κακον τι υπ' εμου παλαι επαθες η αυτος η των σων τις;"2 ο δ' ουκ εφη.
"τι δε; πεισεσθαι προσεδοκησας;"2 "ουκ εγωγε"2 ειπεν. "τι ουν αυτος αδικιας ηρξας
εις εμε, ανδρογυνον τε καλων και βασιλειαν την εμην αιτων παρα Ἀρταιου, ως δητα
ουδενος αξιου αυτος γενναιος ων; πολλη δε χαρις Ἀρταιωι ου πεισθεντι την υπ'
Ἀρβακεω δεδομενην ημιν αρχην αφελεσθαι. δια τι δη ταυτ' εποιεις, ω κακη
κεφαλη;"2 ο δ' ουδεν υποθωπευσας ειπεν "ᾤμην αυτος αξιωτερος ειναι τουτο το
γερας εχειν, ανδρειοτερος τε ων και ωφελιμωτερος βασιλει η συ ο κατεξυρημενος τε
και καθυπεστιβισμενος τω οφθαλμω, ψιμιθιωι δε το χρωμα εναλειφομενος."2 και ος
"ειτ' ουκ αισχυνηι"2 εφη "συ ο τηλικουτος υπο του χειρονος συνειλημμενος, επειδη
γαστρος ηττων και αιδοιων εγενου; αλλ' εγω σε"2 εφη "θησω γυναικων
απαλωτερον και λευκοτερον την χροιαν ου πολλου χρονου."2 και επωμοσε τον τε
Βηλον και την Μολιν· 1.332 ουτως γαρ την Ἀφροδιτην καλουσι Βαβυλωνιοι. και αμα
καλεσας τον ευνουχον τον τας μουσουργους πεπιστευμενον "τουτον"2 εφη "απαγε
και ξυρησας το ολον σωμα και κισηρισας πλην κεφαλης δις της ημερας λουε και
σμηχε απο λεκιθου, και τους οφθαλμους υπογραφεσθω και τας κομας εμπλεκεσθω,
ωσπερ αι γυναικες· μανθανετω δε αιδειν και κιθαριζειν και ψαλλειν, ινα μοι μετα
των μουσουργων λειτουργηι γυναικι ωμοιωμενος, μεθ' ων και διαιταν εξει λειος ων
το σωμα και την εσθητα την αυτην και την τεχνην εχων."2 ταυτα ειποντος ο
ευνουχος παραδεξαμενος τον Παρσωνδην κατεξυρησε τε ολον πλην κεφαλης και τα
προσταχθεντα εδιδασκε και εσκιατραφει, λουων εκαστης ημερας δις και λεαινων
ομοδιαιτον τε ποιων ταις γυναιξιν, ωσπερ ο δεσποτης προσεταξεν. και ου πολλου
χρονου γινεται ανθρωπος τε λευκος και απαλος και γυναικωδης, ηιδε τε και
εκιθαριζεν πολυ καλλιον των μουσουργων, ουδεις τε αν ιδων αυτον λειτουργουντα
εν συμποσιωι Ναναρωι ουχι γυναικα υπελαβε, και πολυ γε εκεινων ευπρεπεστερον,
μεθ' ων εκαστοτε ελειτουργει. βασιλευς δε ο Μηδων Ἀρταιος, επειδη παντη
μαστευων Παρσωνδην εξεκαμε και δωρα προτεινων, ει τις αυτον ανευροι η ζωντα η
τεθνεωτα, υπελαμβανε που εν κυνηγεσιωι υπο λεοντος η αλλου του θηριου
καταβεβρωσθαι και μεγαλως επ' αυτωι ηνιατο, ατε ανδρειοτατωι οντι. ως δ' επτα ετη
εγενετο αυτωι τοιαυτην διαιταν εχοντι εν Βαβυλωνι, των ευνουχων τινα ο Ναναρος
μαστιγοι τε χαλεπως και το σωμα αικιζεται. και αυτον ο Παρσωνδης μεγαλαις
ελπισιν επαρας αναπειθει παρα τον Ἀρταιον εις Μηδους αποδραναι και παντα
φρασαι τα περι αυτον βασιλει, ως "ζηι τε και λελωβηται μετα μουσουργων διαιταν
εχων Παρσωνδης ο σος φιλος εκεινος ο πολεμιστηριος."2 και επειδη ταυτ' εφρασεν ο
ευνουχος βασιλει, ησθη τε αμα και μεγα στεναξας ειπεν "φευ λωβης ανδρος αγαθου.
πως ηνεσχετο ο Παρσωνδης, ον εγω οιδα, θηλυνομενος το σωμα υπο εχθρου;"2 και
αμα πεμπει τινα των πιστοτατων αγγαρον παρα 1.333 τον Βαβυλωνιον· ουτω γαρ
εκαλουν τους βασιλεως αγγελους. ο δε Ναναρος αφικομενωι τωι αγγαρωι και
απαιτουντι Παρσωνδην εξαρνος γενομενος [και] ουδαμου εφη εκεινον εωρακεναι,
εξ οτου αφανης εγενετο. ως δε ταυτα ηκουσεν Ἀρταιος, ετερον επεμψεν αγγαρον
πολυ μειζω του προτερου και δυνατωτερον· επεστειλε τε εν διφθεραι ριψαντα την
Βαβυλωνιαν απατην οπισω αποπεμπειν τον ανδρα παρ' εαυτον, ον ταις μουσουργοις
τε και ευνουχοις παρεδωκεν, η οτι την κεφαλην αυτος ουχ εξει. ταυτα εγραψε και
αμα εκελευσε τωι ανδρι, ει μη παραδωι Ναναρος τον Παρσωνδην, λαβομενον της
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωνης αγειν αυτον επι θανατωι. αφικομενου δε του δευτερου αγγαρου εις Βαβυλωνα
και ταυτα απαγγειλαντος, ο Ναναρος δεισας περι της ψυχης παραδωσειν τε υπεσχετο
τον ανθρωπον και προσετι απολογουμενος τωι αγγαρωι πεισειν εφη βασιλεα, ως
δικαιως μετηλθεν ανδρα αρξαντα μεγαλης αδικιας εις εαυτον· πεπονθεναι γαρ αυτος
υπ' εκεινου χαλεπωτερα, ει μη βασιλευς ο δεσποτης αυτου υπερσχοι την δεξιαν. εκ
τουτου επι ποτον ετραπετο και συνουσιαν εστιων τον αγγαρον. και του δειπνου
παρακειμενου εισεληλυθεσαν αι μουσουργοι, ρʹ και νʹ γυναικες, μεθ' ων ην και
Παρσωνδης. και αι μεν εκιθαριζον, αι δ' ηυλουν, αι δε εψαλλον, εν πασαις δε
διεπρεπε μαλιστα Παρσωνδης και καλλει και τεχνηι, γυνη και αυτος νομιζομενος. και
επειδη δειπνου αδην ειχον, ηρετο ο Ναναρος τον αγγαρον, ητις αυτωι δοκει πασων
προφερειν ευμορφιαι τε και ευμουσιαι. ο δ' ουδεν μελλησας εφη εκεινην, Παρσωνδην
δεικνυς. και ο Ναναρος κροτησας τα χειρε εγελα επι πολυν χρονον και ειπε "ταυτην
αρα και βουλει εχων εις νυκτα αναπαυεσθαι;"2 ο δε "πανυ μεν ουν"2 εφη. "αλλ' ου
δωσω"2 ειπεν ο Ναναρος. "τι ουν"2 εφη ο αγγαρος "εμου πυνθανηι;"2 μικρον δε
διαλιπων "ουτος εστιν"2 εφη "Παρσωνδης, εφ' ον ηκεις."2 απιστουντος δ' εκεινου
ωμοσεν. και ο αγγαρος "θαυμα μ' εχει"2 εφη "οπως ζην υπεμεινε γυναικιζομενος
ανηρ αλκιμος και ου διεχρησατο εαυτον, ει μη και αλλους εδυνατο· 1.334 πως δε
ταυτ' ανεξεται ο δεσποτης ακουσας;"2 ο δε Ναναρος ειπεν "εγω ραιδιως αυτον
αναδιδαξω ως ουδεν αδικω."2 τοτε μεν δη τοιαυτα διελεγοντο και εκοιμηθησαν. τηι
δε υστεραιαι ενθεις ο Βαβυλωνιος εις αρμαμαξαν Παρσωνδην αποπεμπεται συν τωι
αγγαρωι. επει δ' ηκον εις Σουσα, ενθα ην βασιλευς, δεικνυσιν αυτωι ο αγγαρος τον
ανδρα. και επι πολυν χρονον ο Ἀρταιος εν ανοιαι γενομενος, επειδη εωρα αντ'
ανδρος γυναικα γεγονοτα, "ω ταλαιπωρε"2 εφη "πως υπεμεινας ωδε λωβηθηναι και
ου προτερον απεθανες;"2 ο δε απεκρινατο "η τοι αναγκη, ω δεσποτα, και θεων
λεγεται κρειττων υπαρχειν. εγω δε ετλην και εκ τοιωνδε παθηματων ζων, ινα αμα
μεν σε εγγενοιτο μοι θεωρησαι, επειτα δε Ναναρον τιμωρησασθαι δια σου, απερ εμοι
ουκ αν υπηρξε τετελευτηκοτι· αλλα μη με"2 εφη "δεσποτα, ψευσηι της ετερας
ελπιδος αλλα μοι την δικην αποδος παρα ανδρος κακου."2 και ο Ἀρταιος υπεσχετο,
επειδαν εις Βαβυλωνα αφικηται. ου πολλου δε χρονου ο τε Παρσωνδης απελαβεν
την ανδρειαν φυσιν και βασιλευς αφικετο εις Βαβυλωνα· κατεβοατο τε οσημεραι υπ'
αυτου, οπως τιμωρησεται τον Ναναρον. και ος ηκε παρα βασιλεα και εφη δικαια
ποιησαι. "προτερος γαρ εκεινος ουθεν κακον παθων εμε διεβαλλεν"2 εφη "παρα σοι,
ως με κτεινειας τε και την Βαβυλωνος αρχην αυτωι δοιης."2 Ἀρταιος δε εφη
δικαιοτερα Παρσωνδην αιτεισθαι· "χρην γαρ μη σαυτωι δικαζειν μηδε τοιαυτας
εξευρισκειν δικας, αλλα εμοι επιτρεπειν την κρισιν· τελος δε σοι εις δεκατην εξοισω
ημεραν το σοι πρεπον."2 ο δε Ναναρος ταυτα ακουσας εν δεινωι φοβωι ην και επι
Μιτραφερνην καταφευγει, ος ην των ευνουχων δυνατωτατος και υπισχνειτο αυτωι
χρυσιου ταλαντα ιʹ και φιαλας χρυσας ιʹ και αργυρας σʹ και Παρσωνδηι αργυριου
νομισματος ταλαντα ρʹ και αλλας εσθητας πολυτελεις, βασιλει δε χρυσου μεν
ταλαντα ρʹ και φιαλας χρυσας ρʹ, αργυρας δε τʹ, αρ 1.335 γυρου δε νομισματος
ταλαντα α εσθητας τε παμπληθεις και αλλα πολλα καλα δωρα, ει την ψυχην αυτωι
εξαιτησειεν και την Βαβυλωνος βασιλειαν παρα Ἀρταιου. και ο ευνουχος ᾤχετο
παρα βασιλεα και πολλα δεηθεις, ατε ων τιμης της πρωτης, ειπεν οτι ουκ ειη
θανατου αξιος ο ανηρ· ου γαρ κτεινειε Παρσωνδην, αλλα υβρισθεις και δεινα παθων
ανθυβρισειεν. "ει δε και θανατου ειη αξιος, εμοι, ω δεσποτα, δος"2 εφη "την χαριν
ταυτην και την παραιτησιν υπερ αυτου. δωσει δε ο ανηρ σοι μεν τωι δεσποτηι πολυν
[μεν] χρυσον και αργυρον, Παρσωνδηι δε ποινην ων εδρασεν ρʹ ταλαντα αργυριου."2
πειθεται τουτοις ο βασιλευς και τουτο το τελος εκπεμπει Ναναρωι. και ο μεν
προσεκυνησεν, Παρσωνδης δε κινων την κεφαλην "ολοιτο"2 εφη "ο πρωτος χρυσον
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξευρων εις ανθρωπων γενος· δια τουτο γαρ εγω νυν γελως γεγονα ανδρι
Βαβυλωνιωι."2 και ο ευνουχος αισθομενος αυτον βαρεως φεροντα "ωγαθε"2 εφη
"παυσαι οργιζομενος και μοι πειθου φιλος τε γινου Ναναρωι· ταυτα γαρ δεσποτης
βουλεται."2 ο δε Παρσωνδης καιρον ετηρει αμυνασθαι, ει δυναιτο, τον ευνουχον και
Ναναρον, και ευρεν και ημυνατο. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΣΤΡΑΤΗΓΗΜΑΤΩΝ. 9. (12). Ὅτι
ο Στρυαγγαιος μετα την αναιρεσιν Μαρμαρεω του Σακων βασιλεως ειχετο ερωτι
Ζαριναιας σιγηι παλαι, κακεινη δε αυτου. και επει πλησιον γινεται ο ανηρ
Ῥωξανακης της πολεως, ενθα Σακαις το βασιλειον ην, υπηντησεν αυτωι Ζαριναια και
θεασαμενη συν πολληι χαραι εδεξιουτο τε αυτον και εφιλησε παντων ορωντων, εις τε
το αρμα αυτου μετενεβη και διαλεγομενοι ηκον εις το βασιλειον. υποδεχεται δε η
Ζαριναια και την επομενην αυτωι στρατιαν λαμπροτατα. εκ τουτου επι την αυτου
καταγωγην Στρυαγγαιος απελυετο, υποστεναζων δια τον Ζαριναιας ερωτα. ου
καρτερων δε κοινουται τωι πιστοτατωι των ευνουχων, οι συνειποντο οι. ο δε
θαρρυνας αυτον παρηινει την πολλην ατολμιαν ριψαντα αυτηι ειπειν Ζαριναιαι. και ος
πεισθεις αναπηδησας ᾤχετο παρ' αυτην· ασμενως δε εκεινης παραδεξαμενης 1.336
αυτον, πολλα διαμελλησας και στεναξας και μεταβαλων το χρωμα 1.336 ετολμησεν
ομως και ειπε προς αυτην, ως δι' ερωτος ειη σφοδρου καιομενος τωι ποθωι αυτης. η
δε πραως μαλα αναινομενη και εαυτηι εφη το πραγμα επαισχες ειναι και βλαβερον,
κακεινωι πολυ αισχιον και βλαβερωτερον γυναικα εχοντι Ῥοιταιαν την Ἀστιβαρα
θυγατερα, ην ακουειν πολυ καλλιω και αυτης ειναι και αλλων πολλων γυναικων.
δειν ουν αυτον μη προς πολεμιους μονον ανδριζεσθαι, αλλα και προς τα τοιαυτα,
επειδαν τι προσπεσηι τηι ψυχηι, και μη βραχειας τερψεως χαριν, ην και εκ παλλακιδων
οιοντ' εχειν, τον πολυν ανιασθαι χρονον, ει αισθοιτο Ῥοιταια. τουτ' ουν μεθεντι εφη
αλλο τι αιτεισθαι· ουδενος γαρ ατυχησειν παρ' αυτης. ο μεν δη τοιαυτα ειπουσης επι
πολυ ησυχος ην, αυθις δ' ασπασαμενος αυτην απερχεται και εν πλεονι αθυμιαι ην
προς τε τον ευνουχον ωδυρετο. τελος δε γραψας εις διφθεραν εξωρκωσε τον
ευνουχον, επειδαν αυτον διαχρησηται, μηδεν προκατειποντα την διφθεραν
αποδουναι Ζαριναιαι. εγεγραπτο δε "Στρυαγγαιος Ζαριναιαι λεγει ταδε· εγω μεν σε
εσωσα τε και των νυν παροντων αγαθων αιτιος γεγονα· συ δε με απεκτεινας και
παντων ανονητον πεποιηκας. ει μεν ουν σοι ταυτα πεπρακται δικαιως, συ δε παντων
τυχοις των αγαθων και ειης μακαρια· ει δε αδικως, συ τε του αυτου παθους εμοι
πειραν λαβοις· συ γαρ μοι παρηινεσας τοιουτον γενεσθαι."2 ταυτα γραψας υπο τωι
προσκεφαλαιωι τιθησι και εις ᾅδου απιων ανδρειως το ξιφος ᾔτει. ο δε ευνουχος ***
10. (16). *** ειτε Βελλεροφοντης ειτε το θηριον αποθανοι. κτεινει δ' ουν την
Χιμαιραν ο Βελλεροφοντης και την Λυκιαν ελευθεροι των φοβων. αγασθεις δ' αυτου
το γενναιον Ἀμφιαναξ την τε θυγατερα εδωκε και βασιλειαν εχειν. μετα δε ταυτα
1.337 Σθενεβοιας απαγξαμενης αναπυστος ο ερως εγενετο και η Βελλεροφοντου
δικαιοσυνη· και ο Προιτος αυτωι υπεχειν δικας ετοιμος ην. 11. (18). Ὅτι οι
Ἀργοναυται πλεοντες επι Κολχους επει εγενοντο εν Λημνωι υπο γυναικων τοτε
οικουμενηι, ης Ὑψιπυλη εβασιλευεν (οι δε ανδρες ηδη κατελιπον τας γυναικας υπο
ζηλοτυπιας, οτι ταις Θρηισσαις εμιγνυντο καταλιμπανοντες ταυτας) ερχεται εις
λογους Ἰασονι Ὑψιπυλη· και δωρα δουσα επεισεν αυτηι συγκοιμηθηναι και τους
αλλους πεισαι ταις λοιπαις συνευνασθαι, ως αν εγγεννησειαν παιδας εξ αυτων. ο δε
επεισθη και συγγινονται ταις Λημνιαις οι Ἀργοναυται· και η Ὑψιπυλη παιδα εσχεν
Ευνεον. και μειναντες ολιγον χρονον παλιν ᾤχοντο. 12. (20). Ὅτι μετα τους γαμους
Ἡρακλης ειτε χολης ζεσασης ειτε αλλωι τροπωι παραφρονησας και μανεις κτεινει μεν
δυο των Ἰφικλεους παιδων· τον γαρ πρεσβυτατον Ἰολαον ο πατηρ εξηρπασε· κτεινει
δε τους Μεγαρας υιεις, ων τον νεωτατον επιμαστιδιον οντα αποσπασας βιαι της
μητρος ολιγου εδεησε Μεγαραν αποκτειναι αντεχομενην του παιδος, ει μη και
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτην ερρυσατο επελθων Ἰφικλης. μετ' ου πολυ δε ταυτα δρασας εννους εγενετο
και εσωφρονησεν εκλιπειν τε διενοειτο τας Θηβας, αχθομενος επι τηι συμφοραι.
Ἰφικλης δε και Λικυμνιος παρεκαλουν αυτον απενιαυτισαντα, ως νομος εστιν, εξω
και καθηραμενον επανελθειν εις Θηβας και οικειν. ως δ' ουκ επειθον, και αυτοι
συνεξωρμησαν. Μεγαρα δε και αυτη συνεξωρμα, της μητρος κωλυουσης, του δε
πατρος συνεπαινουντος Κρεοντος. Ευρυσθευς δε ο Σθενελου του Περσεως
αισθομενος τα καταλαβοντα Ἡρακλεα μετεπεμπετο αυτον εις Τιρυνθα· ο δε εις νουν
βαλομενος το Ἀμφιτρυωνι χρησθεν, 1.338 οτι χρεων ειη πειθεσθαι Ευρυσθει και εις
αυθις μεγα εξειν κλεος, εναγοντων αμα Λικυμνιου και Ἀλκμηνης κατα την
συγγενειαν, ωρμησεν εις Τιρυνθα μετα παντων. και επει αφικοντο, Ευρυσθευς
Λικυμνιωι μεν και Ἰφικλει ευθεως φιλος ην, Ἡρακλεα δε υφεωρατο και ουδαμως
ωικειουτο, προσεταττε τε αυτωι τους πονους εκτελειν, ουστινας αθλους καλουμεν. ο
δε επειθετο τωι μαντειωι επομενος. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΑΝ∆ΡΑΓΑΘΗΜΑΤΩΝ. 13. (21).
Ὅτι Σκαμανδρος ο βασιλευς ο πρωτος των Τρωων Σαμωνι χρησαμενος συνεργωι
τους εν τηι Τρωιαδι ενικησεν· αποθανοντος δε Σαμωνος κατα την μαχην, την γυναικα
αυτου ∆αδαν, μητερα των νεανισκων, εις το Πολιον εξεπεμψε δια κηρυκος, ως αν
εκει συνοικησειεν οτωι βουλεται. ο δε κηρυξ κατα την οδον βιασαμενος αυτην
ᾔσχυνεν. η δε το ξιφος εχουσα το του ανδρος αυτην διεχρησατο. αισθομενοι δε οι
Κρητες τον κηρυκα κατελευσαν, ενθα ο χωρος Ἀναιδειας ωνομασθη. 14. (24). Ὅτι
Μοξος ο Λυδος πολλα και καλα εργασαμενος και τον Μηλην της τυραννιδος
καθελων τοις Λυδοις παρεκελευσατο την δεκατην αποδουναι, καθα ηυξατο, τοις
θεοις. οι δε επειθοντο και απαριθμουντες τα κτηματα εξηιρουν την δεκατην απαντων
και κατεθυον. εκ τουτου μεγιστος αυχμος καταλαμβανει Λυδιαν, και οι ανθρωποι επι
μαντειαν κατεφευγον *** πολλας δε στρατιας* λεγεται πεποιησθαι ουτος ο ανηρ, και
ην αυτου κλεος μεγιστον εν Λυδοις επι τε ανδριαι και δικαιοσυνηι. ταυτα δε πραξας
αυθις επι την Κραβον εσταλη, και πολυν χρονον αυτην πολιορκησας ειλε και
επορθησε, τους δε ανθρωπους εις την πλησιον λιμνην αγαγων οια αθεους
εποντωσεν. 1.339 15. (27). Ὅτι Σαλμωνεως θυγατηρ εγενετο, ητις ερασθεισα του
πατρος υπ' αμηχανιας αυτην διειργασατο, πριν γαμου κυρησαι. ο πατηρ δε αυτηι
τιμην εταξεν ανα παν ετος πανηγυριν αγεσθαι. 16. (28). Ὅτι Καμβλιτας βασιλευς
Λυδιας. τουτον λεγεται ουτω γαστριμαργον σφοδρα γενεσθαι, ωστε και την αυτου
γυναικα επιθυμησαντα καταφαγειν. αυτος γε μην εαυτον δοξας υπο φαρμακων
βεβλαφθαι, περιβοητου του πραγματος γενομενου, ξιφος εχων πληθυουσης αγορας
εν μεσωι στας ειπεν "ω Ζευ, ει μεν απ' εμαυτου δεδρακα ταυτα α δεδρακα, τισαιμι εν
εμαυτωι τας δικας· ει δε υπο φαρμακων διαφθαρεις, οι εμε φαρμαξαντες παθοιεν."2
ταυτα ειπε και ορωντων παντων εαυτον απεσφαξεν. και οι μεν τουτον εκερτομουν
ως γαστριμαργον, οι δε ᾤκτειρον ως φρενοβλαβη υπο φαρμακων. εδοξαζον δε τον
Ἰαρδανον ταυτα πεποιηκεναι δια το εχθος. 17. (33). Ὅτι εδοκει φρονησει το των
Ἀμυθαονιδων γενος το παλαιον εν τοις Ἕλλησι πρωτευειν· ωσπερ και Ἡσιοδος
φησιν εν τουτοις· Ἀλκην μεν γαρ εδωκεν Ὀλυμπιος Αιακιδηισι, νουν δ'
Ἀμυθαονιδαις, πλουτον δε † παρ' Ἀτρειδηισι. 18. (36). Ὅτι τον Ἀμυκλαιον νομον
κατα τας ομολογιας τωι προδοτηι Φιλονομωι εξελοντες οι Ἡρακλειδαι αφηκαν. ο δε
αισχυνομενος επι τηι προδοσιαι ουδαμου εφαινετο. οι δε Ἡρακλειδαι αναδασαμενοι
και τουτον ενεμοντο. υστερον γε μην αφικομενωι εκ 1.340 Λημνου συν λαωι, οντινα
επι τηι ισηι και ομοιαι ***, παλιν απεδοσαν. και ος τοις ηκουσι διελων την γην ᾤκει
αμα αυτοις βασιλευων Ἀμυκλων. 19. (43). Ὅτι Λυκαων ο Πελασγου υιος, βασιλευς
Ἀρκαδων, εφυλαττε τα του πατρος εισηγηματα εν δικαιοσυνηι. αποστησαι δε
βουλομενος και αυτος της αδικιας τους αρχομενους, εφη τον ∆ια εκαστοτε φοιταν
παρ' αυτον ανδρι ξενωι ομοιουμενον εις εποψιν των δικαιων τε και αδικων. και ποθ',
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως αυτος εφη, μελλων υποδεχεσθαι τον θεον θυσιαν επιτελειν. των δε υιων αυτου
πεντηκοντα, ως φασιν, οντων εκ πολλων γυναικων, βουλομενοι γνωναι οι τηι θυσιαι
παροντες, ει τωι οντι θεον μελλουσι ξενοδοχειν, θυσαντες τινα παιδα εγκατεμιξαν
τοις του ιερειου κρεασιν, ως ου λησοντες, ειπερ οντως θεος επεισιν. υπο δε του
δαιμονιου χειμωνων μεγαλων και κεραυνων ραγεντων, φασι τους αυτοχειρας
απαντας του παιδος απολεσθαι. 20. (51). Ὅτι Ἱππομενης ο Ἀθηναιων αρχων εξεπεσε
τηςαρχης δι' αιτιαν τοιανδε. ην αυτωι θυγατηρ, ηντινα των αστων τινος λαθρα
αισχυναντος υπ' οργης καθειρξεν εις οικημα δησας συν ιππωι, και τροφην ουδετερωι
εισεπεμπεν. πιεσθεις ουν λιμωι ο ιππος εφορμησας τηι παιδι αναλωσας τε αυτην και
αυτος υστερον απεθανεν. μετα ταυτα επισκαφεισης αυτοις της οικησεως απ' εκεινου
ο χωρος εκαλειτο Ἵππου και Κορης. 21. (56). Ὅτι η Ἀκαστου γυνη Πηλεως ερασθεισα
λογους υπερ μιξεως εισφερει· αναινομενου δε δεισασα, μη μιν κατειποι προς τον
ανδρα, υποφθασασα αυτον προδιαβαλλει προς τον ανδρα, 1.341 ως ευνηθηναι οι
θελοντα. ο δε λοχον υφεισας επεβουλευσε Πηλει. και ος αισθομενος εις πολεμον
κατεστη προς αυτον, επικαλεσαμενος βοηθους τους τε Τυνδαριδας και Ἰασονα,
εχθρον οντα κακεινωι, φιλος αυτος ων δια το συμπλους εν τηι Ἀργοι γεγονεναι· και
την τε Ἰωλκον αιρει και την Ἀκαστου γυναικα σφαττει. 22. (57). Ὅτι Λυκουργωι
τοιαδε η τελευτη του βιου εγενετο. βουλομενος, ως φασι, θεον ερεσθαι περι τινων
υπολοιπων νομων, ωρκωσε Λακεδαιμονιους, αχρι επανεισι μηδενα λυσαι των
κειμενων. ομοσαντων δ', επει χρηστηριαζομενος ηκουσεν παρα του θεου, ως
ευδαιμων η πολις εσοιτο, ει τοις εκεινου νομοις εμμενοι, εγνω μηκετι επανελθειν,
το βεβαιον της φυλακης εκ του ορκου ποιησαμενος. καταβας δε εις Κρισαν αυτον
διεργαζεται. Λακεδαιμονιοι δε αισθομενοι δια τε την προτεραν αρετην και την τοτε
κριθεισαν περι τον θανατον ναον τε αυτωι ετεμενισαν και βωμον ιδρυσαμενοι
θυουσιν ως ηρωι ανα παν ετος. περιφανως γαρ δη Σπαρτιαταις αιτιος εγενετο της εις
απαν αρετης τε και ηγεμονιας, ουδεν αμεινον των αλλων παλαι διακειμενοις, ου
μονον οτι αυτοις νομους εθετο αριστους, αλλα και οτι ακοντας προυτρεψατο
χρησθαι αυτοις τροπωι τοιωιδε. δυο σκυλακας λαβων απο της αυτης μητρος ετρεφεν,
χωρις δε αλληλων ανομοιοις ηθεσι, τον μεν κατ' οικον, οψα τε διδους και την αλλην
λιχνειαν, τον δε εν κυνηγεσιοις θηραν αναγκαζων και στιβευειν εν ορεσιν. ως δ'
εκατερος αυτων ομοιος εγενετο τηι τροφηι, Σπαρτιαταις εκκλησιαζουσι προς τους
περιοικους πολεμου περι και αμηχανουσι παραγαγων αμφοτερους εις μεσον και συν
αυτοις δορκους τε και ζωμους και οψα εσκευασμενα ελεξεν· "αλλ' οτι μεν, ω
Σπαρτιαται, του ευ τε και κακως πραττειν ουκ αλλο εστιν αιτιον πλην 1.342 το εθεσι
χρησθαι φαυλοις η σωφροσι, παρεστιν υμιν οραν. οιδε γε τοι (τους σκυλακας δειξας)
της αυτης μητρος οντες, εναντιον δε αλληλοις τεθραμμενοι παρ' αυτο τουτο
ανομοιοι εκβεβηκασιν. ο μεν γαρ θηραν μαθων, ο δε λιχνευειν, ουδεν *** αντι
τουδε, ει παρεικοι, ποιησειεν."2 και αμα προσεταξε τωι κυνουλκωι μεθειναι
αμφοτερους επι τα ητοιμασμενα. των δ' ο μεν κατοικιδιος επι τουψον ωρμησεν, ο δε
θηρατωρ επι τον δορκον και καταλαβων εσπαραττεν. και Λυκουργος παλιν "ταυτα"2
εφη "νομισατε, ω Σπαρτιαται, και εις υμας τεινειν και τους αλλους παντας
ανθρωπους· οποιοις γαρ αν εθεσι και νομοις χρησθε, τοιουτους αποβαινειν αναγκη
προς τε πονους και τρυφην· παντα γαρ ανθρωποις μαθητα οι θεοι εδοσαν. επεται δε
τωι μεν πονειν εθελειν το ελευθεροις ειναι και το ευ πραττειν και κρατειν παντων,
τωι δε ηδυπαθειν το τε δουλευειν και κακουργειν και μηδενος αξιοις ειναι."2 ο μεν
τοιαυτα λεγων προυτρεπετο τους Σπαρτιατας μεταβαλειν τε τον καθεστωτα τροπον
του βιου και βελτιοσι νομοις εθισθηναι. οι δε πεισθεντες ου των περιοικων μονον
αλλα και παντων Ἑλληνων διαφανως αριστοι εγενοντο, ηγεμονες τε συνεχως, εξ
οτου παρεδεξαντο τους νομους, επι ετη φʹ, και ου πολλου χρονου επι μεγα εχωρησαν
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμεως. τελος του ʹ λογου Νικολαου ∆αμασκηνου. 23. (59). Ὅτι Περιανδρος ο
Κυψελου υιος του βασιλεως Κορινθου την βασιλειαν παρα του πατρος κατα
πρεσβειον παραλαμβανει και υπο ωμοτητος και βιας εξετρεψεν αυτην εις τυραννιδα
και δορυφορους ειχε τʹ. εκωλυε τε τους πολιτας δουλους κτασθαι και σχολην αγειν,
αει τινα αυτοις εργα εξευρισκων. ει δε τις επι της αγορας καθεζοιτο, εζημιου, δεδιως
μη τι βουλευοιντο 1.343 κατ' αυτου. λεγεται και αλλο αυτον εργον ανομον
εργασασθαι, νεκραι τηι εαυτου γυναικι μιγεντα υπ' ερωτος. εστρατευετο δε συνεχως
και ην πολεμικος· τριηρεις τε ναυπηγησαμενος αμφοτεραις εχρητο ταις θαλασσαις.
φασι δε τινες αυτον και των ζʹ σοφων γεγονεναι· το δε ουκ ην. 24. (62). Ὅτι Μαγνης
ην ανηρ Σμυρναιος, καλος την ιδεαν ει τις και αλλος, ποιησει τε και μουσικηι
δοκιμος. ησκητο δε και το σωμα διαπρεπει κοσμωι, αλουργη αμπεχομενος και κομην
τρεφων χρυσωι στροφωι κεκορυμβωμενην· περιηιει τε τας πολεις επιδεικνυμενος την
ποιησιν. τουτου δε πολλοι μεν και αλλοι ηρων, Γυγης δε μαλλον τι εφλεγετο και
αυτον ειχε παιδικα. γυναικας γε μην πασας εξεμηνεν, ενθα εγενετο ο Μαγνης,
μαλιστα δε τας Μαγνητων, και συνων αυταις. οι δε τουτου συγγενεις αχθομενοι επι
τηι αισχυνηι, προφασιν ποιησαμενοι, οτι εν τοις επεσιν ηισεν ο Μαγνης Λυδων
αριστειαν εν ιππομαχιαι προς Ἀμαζονας, αυτων δε ουδεν εμνησθη, επαιξαντες
περικατερρηξαν τε την εσθητα και τας κομας εξεκειραν και πασαν λωβην
προσεθεσαν. εφ' οις ηλγησε μαλιστα Γυγης και πολλακις μεν εις την Μαγνητων γην
ενεβαλεν, τελος δε χειρουται την πολιν· επανελθων δε εις Σαρδεις πανηγυρεις
εποιησατο μεγαλοπρεπεις. 25. (63). Ὅτι Σαδυαττης ο Λυδων βασιλευς, Ἀλυαττεω
παις, ην μεν τα πολεμια γενναιος, αλλως δε ακολαστος. και γαρ ποτε την εαυτου
αδελφην, γυναικα Μιλητου ανδρος δοκιμου καλεσας εφ' ιερα βιαι ᾔσχυνεν και το
λοιπον αυτην ισχει γυναικα. ο δε Μιλητος ην Μελανος του Γυγου γαμβρου
απογονος. δυσανασχετων δ' επι τουτοις, φευγων ᾤχετο εις ∆ασκυλιον. Σαδυαττης δε
1.344 κακειθεν αυτον εξεωσεν. ο δε απεχωρησεν εις Προκονησον. Σαδυαττης δε
ολιγον υστερον εγημεν ετερας δυο γυναικας αλληλαις αδελφας και ισχει παιδας εκ
μεν της Ἀτταλην, εκ δε της Ἄδραμυν νοθους, εκ δε της αυτου αδελφης γνησιον
Ἀλυαττην. 26. (64). Ὅτι Ἀλυαττης ο Σαδυαττεω υιος, βασιλευς Λυδων, εως μεν νεος
ην, υβριστης ην και ακολαστος, εκβας δε εις ανδρα σωφρονεστατος και δικαιοτατος.
επολεμησε δε Σμυρναιοις και ειλεν αυτων το αστυ. 27. (65). Ὅτι Ἀλυαττης ο Κροισου
πατηρ του Λυδων βασιλεως επι Καριαν στρατευων περιηγγειλε τοις εαυτου στρατον
αγειν εις Σαρδεις εν ημεραι τακτηι, εν οις και Κροισωι, οστις ην αυτου πρεσβυτατος
των παιδων, αρχων αποδεδειγμενος Ἀδραμυττειου και Θηβης πεδιου. ο δε, ως φασιν,
υπο ακολασιας ουχ οιος τε ην και πως διεβεβλητο προς τον πατερα. βουλομενος δε
εν τωιδε τωι εργωι απολυσασθαι τας αιτιας και απορων, οποθεν μισθωσαιτο
επικουρους (μισθωτοις γαρ εχρωντο), ηλθεν επι Σαδυαττην τον εμπορον,
πλουσιωτατον Λυδων οντα, δανειζεσθαι βουλομενος. ο δε αυτον πρωτον μεν
αναμενειν εκελευε προ των θυρων, αχρι λουσηται· μετα δε εντυγχανοντι
αποκρινεται, οτι πολλοι παιδες ειεν Ἀλυαττηι, οις πασιν ει δεησοι αυτον αργυριον
διδοναι, ουκ εξαρκεσει· ουκουν δουναι δεομενωι. Κροισον δε αποτυχοντα τανθρωπου
εις Ἔφεσον αφικεσθαι κατα ζητησιν αργυριου. 1.345 και τοτε μεν ευξασθαι τηι
Ἀρτεμιδι, ει βασιλευσειεν, τον οικον απαντα καθιερωσειν του εμπορου. ην δε τις
Κροισωι φιλος, ανηρ Ἴων ονομα Παμφαης, υιος Θεοχαριδου ευ μαλα ευπορου. ουτος
ορων την Κροισου σπουδην εδεηθη του πατρος χιλιους στατηρας δουναι οι πασηι
μηχανηι· τυχων δε παρ' αυτου διδωσι Κροισωι. ανθ' ων μεγαν τε αυτον Κροισος
υστερον εποιησε βασιλευς γενομενος και εις την ακροπολιν εισαγαγων αμαξαν αυτωι
εδωκε μεστην χρυσιου· τον δε του εμπορου οικον Ἀρτεμιδι καθιερωσεν, και αυτα τα
θεμελια αποδομενος δια την ευχην, ως μηδεν λειποιτο. ο δε Κροισος τους χιλιους
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαβων χρυσους στρατευμα τε ηγειρε και πρωτος εις την κυριαν ημεραν αγων εδειξε
τωι πατρι και συνεισεβαλεν εις την Καριαν, κρειττων τε εξ εκεινου του εργου των
αυτον διαβαλλοντων γινεται. 28. (67). Ὅτι Κυρος ο Περσων βασιλευς ην φιλοσοφιας,
ει και τις αλλος, εμπειρος, ηντινα παρα τοις μαγοις επαιδευθη. δικαιοσυνην τε και
αληθειαν εδιδαχθη κατα δη τινας πατριους νομους καθεστωτας Περσων τοις
αριστοις· ος και μετεπεμψατο Σιβυλλαν εξ Ἐφεσου την Ἡροφιλαν καλουμενην
χρησμωιδον.29. (68). Ὅτι ο Κυρος ᾤκτειρε Κροισον τον Λυδων βασιλεα δια την
οικειαν αρετην. και οι Περσαι μεγαλην ενησαν πυραν Κροισωι υπο τινα υψηλον
τοπον, αφ' ου εμελλον θεασασθαι τα γινομενα. και μετα ταυτα Κυρος εξηλαυνεν εκ
των βασιλειων, και η δυναμις παρην απασα πολυς τε ομιλος και αστων και ξε 1.346
νων. ολιγον δ' υστερον θεραποντες ηγον Κροισον δεσμωτην και Λυδων δις επτα. ως
δε εθεασαντο Λυδοι, παντες οιμωγηι και στονωι ανεκλαυσαν και επληξαν τας
κεφαλας. τοσουτος δ' εκ του ομιλου κωκυτος ανδρων ομου και γυναικων μετα
δακρυων και βοης εξερραγη, οποσος ουδε αλισκομενης της πολεως. τοτε δη τις αν
και την τυχην ᾤκτειρεν και Κροισον εθαυμασε της προς των αρχομενων φιλιας.
ωσπερ γαρ πατερα εωρακοτες οι μεν τας εσθητας κατερρηγνυντο, οι δε τας κομας
ετιλλον· γυναικων δε ηγειτο πληθυς μυρια μετα κομμου και ολολυγης. αυτος δε
αδακρυς προσηιει και σκυθρωπος. ο δε Κυρος ταυθ' ορων γινομενα ουκ εκωλυε,
βουλομενος και τους Περσας οικτον τινα λαβειν αυτου. ως δε προιων κατ' αυτον
γινεται ο Κροισος, εφθεγξατο μεγαληι τηι φωνηι, δεομενος τον υιον αχθηναι οι, ος
ουκετι επεπηρωτο την φωνην, εξ οτου το πρωτον εφθεγξατο· ην δε και ταλλα
εμφρων. και ο Κυρος αγειν εκελευσε τον νεανισκον. και μετ' ου πολυ ηγετο
επομενων αυτωι πολλων ηλικων. θεασαμενος δε αυτον ο Κροισος ουκεθ' ο αυτος ην,
αλλα τοτε πρωτον εδακρυσεν. ο δε μετα κλαυθμου και βοης προσπεσων προς τον
Κροισον "οιμοι, πατερ"2 εφη "η ση ευσεβεια. ποτε δ' ημιν οι θεοι βοηθησουσιν;"2
αποβλεψας δ' εις τους Περσας "αγεθ', ικετευω, καμε"2 εφη "και συνεμπρησατε· καγω
γαρ υμων πολεμιος ειμι ουχ ηττον η ο πατηρ."2 και ο Κροισος "ουκ ορθως λεγεις"2
εφη· "μονος γαρ εγω τον πολεμον εξηνεγκα, υμων δε και των αλλων Λυδων ουδεις·
εμε χρη και την τιμωριαν υποσχειν."2 εμφυς δε τωι πατρι ο νεανισκος ουκετ'
αφιστατο, αλλ' οδυρομενος οικτου παντα ενεπλησεν, αφιεις και εαυτον αγειν επι
την πυραν. "ου γαρ"2 εφη "λελειψομαι της σης μοιρας, ω πατερ. ει δε νυν με ουκ
εασουσιν, αλλα προσδεχου με ταχυ. τις ετι μοι του βιου ελπις; ος εξ οτουπερ εφυν,
αει μεν σοι λυπηρος ην, αει δ' εμαυτωι· ευτυχουντα μεν εκτρεπομενος υπ' αιδους δια
την τοτε μοι προσουσαν αφωνιαν τε και λωβην· επει δ' ηρξαμεθα δυστυχειν, τοτε
πρωτον φωνην 1.347 αφηκα, και μ' εις τουτο μονον ηρθρωσαν οι θεοι, οπως αν
οδυρωμαι τας ημετερας τυχας."2 ο δε πατηρ εφη "μη πανταπασιν, ω παι, σεαυτον
απογνωις νεος ων και πολλου σοι ετι οντος του λοιπου βιου, οπου γε καμοι λειπεται
τις ελπις ομως και ουπω τακ θεου απεγνων."2 αμα δε ταυτα λεγοντι προσηιεσαν
πολλαι δη τινες θεραπαιναι κομιζουσαι εσθητας πολυτελεις και αλλον παμπληθη
κοσμον, ον επεμψαν συγκατακαησομενον αι των Λυδων γυναικες. ο δε τον υιον
ασπασαμενος και τους εν κυκλωι Λυδους επι την πυραν ᾔει. και ο παις εις τον
ουρανον τας χειρας ανασχων "ωναξ Ἄπολλον και θεοι παντες"2 ειπεν, "ουστινας ο
πατηρ ετιμησεν, ελθετε νυν γε ημιν βοηθοι, και μη συναποληται Κροισωι πασα
ανθρωπων ευσεβεια."2 ταυτα ειποντα μολις απηγον οι φιλοι, βιαζομενον εις την
πυραν αυτον συνεμβαλειν. Κροισου δ' επιβαινοντος αυτηι η Σιβυλλα ωφθη απο τινος
υψηλου χωριου καταβαινουσα, ινα και αυτη ιδηι τα γινομενα. ταχυ δε θρους διηλθε
δια του ομιλου, οτι η χρησμωιδος ηκει, και εν προσδοκιαι παντες εγενοντο, ει τι προς
τα παροντα θειασειε. και μετ' ου πολυ εντονον τι φθεγξαμενη βοαι· Ὦ μελεοι, τι
σπευδεθ' α μη θεμις; ου γαρ εασει Ζευς υπατος Φοιβος τε και ο κλυτος Ἀμφιαραος·
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα γ' εμων επεων πειθεσθ' αψευδεσι χρησμοις, μη κακον οιτον ολοισθε παρεκ
θεου αφραινοντες. Κυρος δ' ακουσας εκελευσε τον χρησμον διενεγκειν τοις Περσαις,
ως εξευλαβηθειεν αμαρτανειν. οι δε δι' υποψιας γινονται, ως κατεσκευασμενης, ινα
σωζοιτο Κροισος. ο δ' ηδη επι της πυρας καθητο, και συν αυτωι δις επτα Λυδων, εν
κυκλωι δε Περσαι δαιδας εχοντες ηπτον. σιωπης δε γενομενης, στεναξας μεγα εις τρις
ανακαλειται παλιν Σολωνα. και ο Κυρος ακουσας εδακρυσεν, 1.348 εννοηθεις οτι
νεμεσητα δραι, βιασθεις υπο Περσων, βασιλεα ουδεν ελαττονα αυτου την τυχην
εμπιπρας. συνεκεχυντο δ' ηδη και Περσαι τα μεν επι Κροισωι, τα δε επι τωι σφετερωι
βασιλει, ορωντες αχθομενον επι τουτοις και εκελευον σωζειν Κροισον. ταχυ δε
Κυρος πεμψας τους αμφ' αυτον εκελευσε την πυραν σβεννυναι. η δ' ᾔθετο, και
ουκεθ' οιοντ' ην εξημμενην εν κυκλωι προσιεναι τινα. φασι δη Κροισον εμβλεψαντα
εις τον ουρανον ευξασθαι τωι Ἀπολλωνι αρηξαι οι, οποτε και οι εχθροι σωζειν αυτον
εθελοντες ου δυναιντο. χειμων δ' ετυχε την ημεραν εκεινην εξ ηους, ου μην υετος
γε. Κροισου δ' ευξαμενου ζοφερος εξαιφνης αηρ συνεδραμε νεφουμενος παντοθεν,
βρονται τε γινονται και αστραπαι συνεχεις, τοσουτος τε κατερραγη υετος, ωστε μη
μονον την πυραν σβεσθηναι, αλλα και τους ανθρωπους μολις αντεχειν. Κροισωι μεν
ουν ταχυ στεγασμα πορφυρουν υπερετειναν· τοις δε ανθρωποις τα μεν υπο ζοφου
και λαιλαπος ταραττομενοις, τα δε υπο αστραπων και καταπατουμενοις υπο των
ιππων, τραχυνομενων προς τον ψοφον των βροντων, δειματα δαιμονια ενεπιπτεν,
και οι τε της Σιβυλλης χρησμοι τα τε Ζωροαστρου λογια εσηιει. Κροισον μεν ουν
εβοων ετι μαλλον η παλαι σωζειν· αυτοι δε καταπιπτοντες εις γην προσεκυνουν,
ευμενειαν παρα του θεου αιτουμενοι. φασι δε τινες Θαλην προιδομενον εκ τινων
σημειων ομβρον γενησομενον και αναμενειν την ωραν εκεινην. τον γε μην
Ζωροαστρην † Περσαι απ' εκεινου διειπαν μητε νεκρους καιειν μητ' αλλως μιαινειν
πυρ, και παλαι τουτο καθεστως το νομιμον τοτε βεβαιωσαμενοι. Κυρος δ' εις τα
βασιλεια Κροισον αγων παρεκαλει τε και εφιλοφρονειτο, πειθομενος ειναι
θεοσεβεστατον, εκελευε τε, ει τι βουλεται οι γενεσθαι, μη οκνειν, αλλ' αιτεισθαι. ο δε
ειπεν "ω δεσποτα, επει με σοι θεοι εδοσαν συ τε χρηστα επαγγελλεις, αιτουμαι σε
δουναι μοι πεμψαι Πυθοιδε τας πεδας 1.349 τασδε, και τον θεον ερεσθαι, τι παθων
εξηπατα με τοις χρησμοις επαρας στρατευειν επι σε ως περιεσομενον, εξ οτου αυτωι
ταδε ακροθινια πεμπω (δειξας τας πεδας) και τι δηποτε αμνημονουσιν χαριτος οι
των Ἑλληνων θεοι."2 Κυρος δε γελασας και ταδε εφη δωσειν και αλλων ουκ
ατυχησειν αυτον μειζονων. Κυρος δε ολιγου χρονου φιλον επεποιητο Κροισον εξιων
τε εκ Σαρδεων απεδωκε παιδας και γυναικας και συν αυτωι απηγετο. φασι δε τινες
και επιτρεψαι αν αυτωι την πολιν, ει μη ᾤετο νεωτεριειν. 30. (69). Ἐν ωι δε ουτοι περι
ταυτα ησαν, ο Φαιστυλος απαγεται προς Ἀμολιον. δεδοικως γαρ, μη ου πιστα δοξηι
τωι Νεμετορι λεγειν, ο Φαιστυλος ανευ σημειων εμφανων μεγαλου πραγματος
μηνυτης γενομενος, το γνωρισμα της εκθεσεως των βρεφων την σκαφην αναλαβων
ολιγον υστερον εδιωκεν εις την πολιν. διερχομενον δ' αυτον τας πυλας ταραχωδως
πανυ και περι πολλου ποιουμενον μηδενι ποιησαι καταφανες το λεγομενον, των
φυλακων τις καταμαθων (ην δε πολεμιων εφοδου δεος, και τας πυλας οι μαλιστα
πεπιστευμενοι παρα του βασιλεως εφρουρουν) συλλαμβανει δη και το κρυπτον ο τι
δηποτ' ην καταμαθειν αξιων αποκαλυπτει βιαι την περιβολην. ως δε την σκαφην
εθεασατο και τον ανθρωπον εμαθεν απορουμενον, ηξιου λεγειν, τις η ταραχη και τι
το βουλημα του μη φανερως εισφερειν σκευος ουδεν δεομενον απορρητου φορας. εν
δε τουτωι πλειους των φυλακων συνερρεον· και τις αυτων γνωριζει την σκαφην,
αυτος εν εκεινηι τα παιδια κομισας επι τον ποταμον, και φραζει προς τους παροντας.
οι δε συλλαβοντες τον Φαιστυλον αγουσιν επ' αυτον τον βασιλεα και διηγουνται τα
γενομενα. Ἀμολιος δε απειληι βασανων καταπληξα 1.350 μενος τον ανθρωπον, ει μη
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεξει τας αληθειας εκων, πρωτον μεν ει ζωσιν οι παιδες ηρετο· ως δε ταυτ' εμαθεν,
της σωτηριας αυτοις οστις ο τροπος εγενετο. διηγησαμενου δε αυτου παντα ως
επραχθη, "αγε δη"2 φησιν ο βασιλευς "επειδη ταυτα αληθευσας εχεις, φρασον, οπου
νυν αν ευρεθειεν· ου γαρ ετι δικαιοι εισιν εν βουκολοις και αδοξωι βιωι ζην, εμοιγε
οντες συγγενεις, αλλως τε και θεων προνοιαι σωζομενοι."2 Φαιστυλος δε της αλογου
πραοτητος υποψιαι κινηθεις μη φρονειν αυτον ομοια τοις λογοις, αποκρινεται ωδε·
"οι μεν παιδες εισιν εν τοις ορεσι βουκολουντες, οσπερ εκεινων βιος, εγω δ'
επεμφθην παρ' αυτων τηι μητρι δηλωσων, εν αις εισι τυχαις. ταυτην δε παρα σοι
φυλαττεσθαι ακουων, δεησεσθαι της σης θυγατρος εμελλον, ινα με προς αυτην
αγαγοι. την δε σκαφην εφερον, ιν' εχω δεικνυναι τεκμηριον εμφανες αμα τοις
λογοις. νυν ουν επει δεδοκται τους νεανισκους δευρο κομισαι, χαιρω τε και πεμψον
ουστινας βουλει συν εμοι. δειξω μεν ουν τοις ελθουσι τους παιδας, φρασουσι δ'
αυτοις εκεινοι τα παρα σου."2 ο μεν δη ταυτ' ελεγεν, αναβολην ευρεσθαι
βουλομενος τοις παισι του θανατου και αμα αυτος αποδρασεσθαι τους αγοντας,
επειδαν εν τοις ορεσι γενηται, ελπισας. Ἀμολιος δε τοις πιστοτατοις των φιλων
επιστειλας κρυφα, ους αν ο συοφορβος αυτοις δειξηι συλλαβοντας ως αυτον αγειν,
αποστελλει δια ταχεων. ταυτα διαπραξαμενος αυτικα γνωμην εποιειτο καλεσας τον
αδελφον εν φυλακηι αδεσμωι εχειν, εως αν ευ θηται τα παροντα, και αυτον ως επ'
αλλωι δη τινι εκαλει. ο δε αποσταλεις αγγελος ευνοιαι τε του κινδυνευοντος και ελεωι
της τυχης επιστρεψας κατηγορος γινεται Νεμετορι της Ἀμολιου γνωμης. ο δε τοις
παισι δηλωσας τον κατειληφοτα κινδυνον αυτους και παρακελευσαμενος ανδρας
αγαθους γενεσθαι, παρην αγων ωπλισμενους επι τα βασιλεια, των 1.351 τε αλλων
πελατων και εταιρων και θεραπειας πιστης χειρα ουκ ολιγην. ηκον δε και οι εκ των
αγρων συνελθοντες εις την πολιν, εκλιποντες την αγοραν, εχοντες υπο ταις
περιβολαις ξιφη κεκρυμμενα, στιφος καρτερον. βιασαμενοι δε την εισοδον αθροαι
ορμηι παντες, ου πολλοις οπλιταις φρουρουμενην, αποσφαττουσιν ευπετως Ἀμολιον
και μετα τουτο την ακραν καταλαμβανουσι. ταυτα ειρηται τοις περι Φαβιον. Ἕτεροι
δε ουδεν των μυθωδεστερων αξιουντες ιστορικηι γραφηι προσηκειν την γε* αποθεσιν
την των βρεφων ουχ, ως εκελευσθη τοις υπηρεταις, γενομενην απιθανον ειναι φασι,
και της λυκαινης το τιθασον, η τους μασθους επειχε τοις παιδιοις, ως δραματικης
μεστον ατοπιας διασυρουσιν. αντιδιαλλαττομενοι δε προς ταυτα λεγουσιν, ως ο
Νεμετωρ επειδη την Ἰλουιαν εγνω κυουσαν, ετερα παρασκευασαμενος παιδια
νεογνα διηλλαξατο τεκουσης αυτης τα βρεφη και τα μεν οθνεια δεδωκε τοις
φυλαττουσι τας ωδινας αποφερειν, ειτε χρηματων το πιστον της χρειας αυτων
πριαμενος ειτε δια γυναικων την υπαλλαγην ποιησαμενος· και αυτα λαβων ο
Ἀμολιος οτωι δη τροπωι αναιρει, τα δε εκ της Ἰλουιας γενομενα περι παντος
ποιουμενος ο μητροπατωρ διασωζεσθαι διδωσι τωι Φαιστυλωι. 31. (70). Ὅτι του
Ῥωμυλου πληθυσμου ενεκεν ανδρων αρπαγην ποιησαμενου των παρθενων, ως
διεβοηθη τα περι την αρπαγην των παρθενων και τα περι τους γαμους εις τας
πλησιοχωρους πολεις, αι μεν αυτο το πραχθεν προς οργην ελαμβανον, αι δε αφ' ης
επραχθη διαθεσεως και εις ο τελος εχωρησεν αναλογιζομεναι μετριως αυτο εφερον.
κατεσκηψε δ' ουν ανα χρονον εις πολεμους τους μεν αλλους ευπετεις, ενα δε τον
προς Σαβινους μεγαν και χαλεπον. οις απασι τελος επηκολουθησεν ευτυχες, ωσπερ
αυτωι 1.352 τα μαντευματα προεθεσπισε, πριν επιχειρησαι τωι εργωι, πονους μεν και
κινδυνους μεγαλους προσημαινοντα, τας δε τελευτας αυτωι εσεσθαι καλας. ησαν δε
και αι πρωται πολεις αρξασαι του πολεμου Κησινη* και αλλαι, προφασιν μεν
ποιουμεναι την αρπαγην των παρθενων και το μη λαβειν υπερ αυτων δικας· ως δε
ταληθες ειχεν, αχθομεναι τηι κτισει τε και αυξησει της Ῥωμης, δι' ολιγου πολληι
γενομενηι, και ουκ αξιουσαι περιιδειν κοινον επι τοις περιοικοις απασι κακον
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυομενον. τεως μεν ουν προς το Σαβινων εθνος αποστελλουσαι πρεσβεις εκεινους
ηξιουν την ηγεμονιαν του πολεμου παραλαβειν, ισχυν τε μεγιστην εχοντας και
χρημασι πλειοσι δυναμενους, αρχειν τε αξιουντας των πλησιοχωρων και ουκ
ελαχιστα περιυβρισμενους των αλλων· των γαρ ηρπασμενων αι πλειους ησαν
εκεινων. Ἐπει δ' ουδεν επεραινον, αντικαθισταμενων αυταις των παρα του
Ῥωμυλου πρεσβειων και θεραπευουσων λογοις τε και εργοις το εθνος, αχθομεναι τηι
τριβηι του χρονου, μελλοντων αει των Σαβινων και αναβαλλομενων εις χρονους
μακρους την περι του πολεμου βουλην, αυται καθ' εαυτας εγνωσαν τοις Ῥωμαιοις
πολεμειν, αποχρην οιομεναι την δυναμιν την οικειαν, ει καθ' εν αι τρεις γενοιντο,
μιαν αιρησαι πολιν ου μεγαλην. εβουλευσαντο μεν ταυτα, συνελθειν δ' ουκ εφθασαν
εις εν απασαι στρατοπεδον, προεξανασταντων προχειροτερον των εκ της Καινινης,
οιπερ και μαλιστα εδοκουν τον πολεμον εναγειν. εξεστρατευμενων δε τουτων και
δηιουντων την ομορον *** αφυλακτοις ουσιν ετι τοις πολεμιοις απροσδοκητως
επιτιθεται και του τε χαρακος αυτων αρτιως ιδρυμενου γινεται κυριος, τοις τε
φευγουσιν εις την πολιν εκ ποδος επομενος, ουδεπω των ενδον πεπυσμενων την
περι τους σφετερους συμφοραν, τειχος τε αφυλακτον ευρων και πυλας ακλειστους
αιρει την πολιν εξ εφοδου και τον βασιλεα των Καινινιτων 1.353 υπαντησαντα συν
καρτεραι χειρι μαχομενος αυτοχειριαι κτεινει και τα οπλα αφαιρειται. Τουτον δε τον
τροπον αλουσης της πολεως, τα οπλα παραδουναι τους αλοντας κελευσας και παιδας
εις ομηρειαν ους εβουλετο λαβων επι τους λοιπους εχωρει. γενομενος δε και της
εκεινων δυναμεως, εσκεδασμενης ετι κατα τας προνομας, τηι παρ' ελπιδας εφοδωι,
καθαπερ και της προτερας, εγκρατης και τα αυτα τους αλοντας διαθεις απηγεν επ'
οικου την δυναμιν, αγων σκυλα τε απο των αποικων* κατα την μαχην και ακροθινια
θεοις λαφυρων. τελος του ζʹ λογου της Νικολαου ιστοριας. ζητει τα λειποντα περι
ελληνικης ιστοριας. Του αυτου περι πρωτης Καισαρος αγωγης. 32. (99 ι). Ὅτι εις
τιμης αξιωσιν τουτον ουτω προσειπον οι ανθρωποι ναοις τε και θυσιαις γεραιρουσιν,
ανα τε νησους και ηπειρους διηιρημενοι και κατα πολεις και εθνη το τε μεγεθος
αυτου της αρετης και την εις σφας ευεργεσιαν αμειβομενοι. δυναμεως γαρ και
φρονησεως εις τα πρωτα ανελθων ουτος ο ανηρ πλειστων μεν ηρξεν ανθρωπων των
δια μνημης μακροτατους τε ορους εποιησατο της Ῥωμαιων δυναστειας εις τε το
βεβαιοτατον ου τα φυλα μονον και Ἑλληνων και βαρβαρων, αλλα και αυτας τας
διανοιας κατεστησατο το μεν πρωτον συν οπλοις, μετα δε ταυτα και ανευ οπλων
εθελουσιους τε προσαγομενος δια το μαλλον τι ενδηλος γινεσθαι τηι φιλανθρωπιαι
επεισεν εαυτου ακροασθαι. ων δε προτερον ουδε ονοματα ηπισταντο οι ανθρωποι
ουδε τινος 1.354 υπηκοοι εγενοντο δια μνημης, ημερωσαμενος οποσοι εντος Ῥηνου
ποταμου κατοικουσιν υπερ τε τον Ἰονιον ποντον και τα Ἰλλυριων γενη (Παννονιους
αυτους και ∆ακας καλουσιν) ***. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΑΝ∆ΡΑΓΑΘΗΜΑΤΩΝ. 33. (99 ιι).
Περι δη τουτου του ανδρος φρονησεως τε και αρετης ισχυν δειξαι, οποσον δυναται,
τα μεν εκ της πολιτειας, ηντινα εν τηι πατριδι επολιτευσατο, τα δε κατα στρατηγιας
μεγαλων πολεμων εγχωριων τε και αλλοεθνων, αγωνισμα μεν ανθρωποις προκειται
λεγειν και γραφειν, ως αν ευδοκιμειν εν καλοις εργοις. καυτος δ' αφηγησομαι τα
πεπραγμενα, εξ ων οιον τε γνωναι συμπασι την αληθειαν. προτερον δ' αυτου το τε
γενος διεξειμι και την φυσιν τους τε γεννητας, αφ' ων ην, την τ' εκ νηπιου τροφην
τε και παιδευσιν, ηι χρησαμενος τοσοσδε εγενετο. Πατηρ μεν ουν ην αυτωι Γαιος
Ὀκταουιος, ανηρ των εκ της συγκλητου. οι δε αυτου προγονοι κατα τε πλουτον και
επιεικειαν ονομαστοτατοι γενομενοι ορφανωι οντι εκεινωι τα χρηματα ελειποντο·
κατασταντες δ' επιτροποι ταυτα διεφορησαν· ο δε των προς αυτους δικαιων αποστας
τοις περιλειφθεισιν ηρκειτο. 34. (99 ιιι σς.). Ὅτι Καισαρ περι εννεα ετη μαλιστα
γεγονως θαυμα τε ου μικρον παρεσχε Ῥωμαιοις, φυσεως ακροτητα δηλωσας εν
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιαιδε ηλικιαι· και τοις ανδρασι πολυς εγγινεται θορυβος εν πολλωι ομιλωι
δημηγορουντι. αποθανουσης δ' αυτωι της τηθης, παρα τηι μητρι ετρεφετο Ἀντιαι* και
τωι ταυτης ανδρι Φιλιππωι Λευκιωι, ος ην απογονος των τον Μακεδονα Φιλιππον
κεχειρωμενων. παρα δη τωι Φιλιππωι ο Καισαρ ως παρα πατρι τρεφομενος πολλην
υπεφαινεν ελπιδα ηδη τ' αξιοτιμος και τοις ηλιξιν εφαινετο τοις ευγενεστατοις
παισι· και συνηιεσαν προς αυτον παμπληθεις, ουκ ολιγοι δε και των νεανισκων, οις
το πραττειν δι' ελπιδος ην. προυπεμπον δε αυτον παμπολλοι οσημεραι και 1.355
μειρακισκοι και ανδρες και ηλικες παιδες, ειτε εφ' ιππασιαν εξω του αστεως προηιει
ειτε παρα συγγενεις η αλλους τινας. ησκει γαρ και την ψυχην τοις καλλιστοις
επιτηδευμασι και το σωμα ταις γενναιαις και πολεμικαις μελεταις και των
διδασκοντων θαττον αυτος την μαθησιν επι των εργων απεδεικνυτο, ωστε απο
τουδε και εν τηι πατριδι πολυν ζηλον ενεγκασθαι. εφειστηκει δε αυτωι και η μητηρ
και ο ταυτης ανηρ Φιλιππος, ανα πασαν ημεραν πυνθανομενοι παρα των
διδασκαλων τε και επιμελητων, ους παρακατεστησαν τωι παιδι, ο τι πραξειεν η οποι
πορευθειη η οπως διημερευσειεν τας τε διατριβας μεθ' ων ποιησαιτο. Ἐν δε τωι
κατασχοντι ταραχωι την πολιν υπεκπεμπει η τε μητηρ Ἀντια* και Φιλιππος Καισαρα
εις τι των πατρυων χωριων. κατεβαινε δε εις την αγοραν περι ετη μαλιστα γεγονως
ιδʹ, ωστε αποθεσθαι μεν αυτον ηδη την περιπορφυρον εσθητα, αναλαβειν δε την
καθαραν, συμβολον ουσαν της εις ανδρας εγγραφης. περιβλεπομενος δ' υπο παντος
του δημου δια τε ευπρεπειαν και λαμπροτητα ευγενειας εθυε τοις θεοις και
ενεγραφη εις την ιερωσυνην εις τον Λευκιου ∆ομιτιου τοπον τετελευτηκοτος. και ο
δημος μαλα προθυμως εχειροτονησε. και ο μεν αμα τηι μεταλλαγηι της εσθητος και τηι
καλλιστηι τιμηι κοσμηθεις εθυεν. καιπερ δε κατα νομον εις ανδρας εγγεγραμμενον
διεκωλυεν η μητηρ εξω της αυλειου θυρας χωρειν, πλην οπη και προτερον, οτε παις
ην, εφοιτα, διαιταν τε την αυτην εχειν επηναγκαζε κοιταζεσθαι τε ενθα και
προτερον εν τωι αυτωι δωματιωι. νομωι τε μονον ανηρ ην, τα δ' αλλα παιδικως
επεστατειτο. της δε εσθητος ουδ' οτιουν εξηλλαξεν, αλλ' αει την πατριον αμπειχετο.
Ἐφοιτα δε και εις τα ιερα εν ταις νομιμοις ημεραις νυκτωρ δια την προσουσαν αυτωι
ωραν, ατε δη και πολλας γυναικας εκμηνας ευπρεπειαι και λαμπροτητι γενους.
επιβουλευομενος δε παρ' αυτων ουδαμη εφαινετο αλωτος ων, αλλα τα μεν η μητηρ
απηρυκεν αυτου φυλαττουσα και ουδαμοσε μεθιεισα, τα δε και αυτος 1.356 ηδη
εννους ων, ατε εις τουμπροσθεν της ηλικιας προιων. ενστασης δε τινος εορτης
Λατινης, οποτε και τους υπατους εις Ἄλβαν το ορος αναβαινειν εδει πατριου θυσιας
ενεκα, τους δ' ιερεις διαδοχους αυτων της δικαιοδοσιας ειναι, καθιζει επι το βημα
Καισαρ εν μεσηι αγοραι. προσηιεσαν δ' απλετοι ανθρωποι δικαιοδοσιας χαριν, πολλοι
δε και μηδενος πραγματος χαριν, θεωριας ενεκα του παιδος· αξιοθεατος γαρ πασιν
ην, και μαλιστα εν τωι τοτε σεμνοτητα και αξιωμα προσειληφως. Καισαρος δε ηδη
κεχειρωμενου μεν τους εν τηι Ευρωπηι πολεμιους, νενικηκοτος δε και περι
Μακεδονιαν Πομπηιον, ηιρηκοτος δ' Αιγυπτον, επαναπερωντος δ' εκ τε Συριας και
του Ευξεινου ποντου, μελλοντος δ' επι Λιβυης χωρειν, ως τα λειπομενα του εκει
μετασταντος πολεμου καθελοι, βουλομενος συστρατευειν αυτωι ο νεος Καισαρ, ως
και πολεμιων εργων εμπειρος ειη, επει ᾔσθετο εναντιουμενην Ἀντιαν* την μητερα,
ουδεν αντειπων ηρεμα ειχε. δηλος δ' ην και ο πρεσβυτερος Καισαρ υπ' ευνοιας
ουδεπω βουλομενος αυτον στρατευεσθαι, ως μη την τε διαιταν εν ασθενει σωματι
μεταβαλων και ολην εξιν φαυλως διατεθειη. δια μεν δη ταυτα της στρατειας
παρελυετο. Ἐπει δε κακεινον τον πολεμον κατεργασαμενος Καισαρ επανηλθεν εις
Ῥωμην, σφοδρα ολιγοις των υποπεσοντων αιχμαλωτων συγγνους δια το τοις
προτεροις αυτους μη σεσωφρονισθαι πολεμοις, συνηνεχθη τοιονδε. ην εις τα
μαλιστα Καισαρι τωι νεωι συνηθης και φιλος Ἀγριππας, εν ταυτωι τε παιδευθεις και
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινα εχων υπερβολην εταιρειας. τουτου αδελφος Κατωνι συνην, κατα τε φιλιαν
σπουδαζομενος και του Λιβυκου πολεμου κεκοινωνηκως, τοτε δ' αιχμαλωτος
ηιρημενος. τουτον ουδεν πω προτερον αιτησας Καισαρα εβουλετο μεν εξαιτεισθαι,
υπο δε αιδους ωκνει, και αμα ορων αυτον ως διεκειτο προς τους εν εκεινωι τωι
πολεμωι εαλωκοτας. θαρρησας δ' ουν ποτε ᾔτησε και ετυχεν. εφ' οις περιχαρης ην τωι
αυτου φιλωι τον αδελφον ανασεσωκως· επηινειτο δε και υπο των αλλων, εις ουδεν
προτερον καταθεμενος την αυτου σπουδην και εντευξιν η εις φιλου σωτηριαν. 1.357
Ἐκ τουτου τας θριαμβικας ηγε πομπας Καισαρ του κατα Λιβυην πολεμου των τε
αλλων, ους επολεμησε. και τον νεον Καισαρα υιον ηδη πεποιημενος οντα δε τροπον
τινα και φυσει δια το αγχοτατω του γενους ειναι εκελευσε τωι εαυτου αρματι
επεσθαι, κοσμοις αυτον στρατηγικοις ασκησας, ως αν αυτου συσκηνον εν τωι πολεμωι
γεγονοτα. ομοιως δε και εν ταις θυσιαις και εν ταις προς τους θεους προσοδοις
εγγυτατα ιστη, τους τε αλλους εικειν προσεταττεν αυτωι. και ο μεν ηδη τας
αυτοκρατορικας εφερετο τιμας, αι δη μεγισται κατα τον Ῥωμαιων νομον ησαν, και
ζηλωτος εν τηι πατριδι ην. συνων δε ο παις αυτωι και εν τοις θεατροις και εν ποτοις
ορων τε φιλανθρωπως εαυτωι διαλεγομενον οια τεκνωι και μικρον οσον ηδη
τεθαρρηκως, πολλων αυτου δεομενων και φιλων και πολιτων αιτεισθαι σφισι παρα
Καισαρος ων εκαστοι εν χρειαι ησαν, επιτηρων ευκαιριας μετα πασης αιδους ηιτειτο
τε και κατωρθου πλειστου τε αξιος πολλοις των αναγκαιων εγενετο, φυλαττομενος
το μητε ακαιρως παρακαλειν μητ' εκεινωι προσαντως. και ο μεν ουκ ολιγα ζωπυρα
και φιλανθρωπιας αμα και φρονησεως φυσικης απεδεικνυτο. Βουλομενος δ' αυτον ο
Καισαρ και εμπειρον του αγωνοθετειν εν ταις τοιαυταις χορηγιαις ειναι, δυοιν
οντοιν θεατροιν, του μεν Ῥωμαικου, εν ωι αυτος παρων την φροντιδα ειχε, θατερου
δε Ἑλληνικου, τουτου επετρεψεν εκεινωι την αγωνοθεσιαν. και ο μεν σπουδαζων
επιμελειαν τε και φιλανθρωπιαν αποδειξασθαι εν καυματωδεσι και μακροταταις
ημεραις ουδαμου τε απιων, αχρι λυσειε την θεαν, εις νοσον πιπτει, οια νεος και
πονων απειρατος. χαλεπως δε διακειμενου, παντες μεν εν φοβωι ησαν, αγωνιωντες,
ει τι πεισεται τοιαυτη φυσις, μαλιστα δε παντων Καισαρ. διο πασαν ημεραν η αυτος
παρων αυτωι ευθυμιαν παρειχεν η φιλους πεμπων ιατρους τε αποστατειν ουκ εων.
και ποτε δειπνουντι ηγγειλε τις, ως εκλυτος ειη και χαλεπως εχοι· ο δ' εκπηδησας
ανυποδητος ηκεν, ενθα ενοσηλευετο, και των ιατρων εδειτο εμπαθεστατα μεστος ων
αγωνιας και αυτος παρεκαθητο· ανακτησαμενος δ' αυτον ευθυμος εγενετο. 1.358
Ἐπει δ' ανεσφηλεν εκ της νοσου, διαπεφευγως μεν τον κινδυνον, ασθενως δ' ετι
διακειμενος το σωμα, στρατευειν μεν εδει Καισαρα, ενθα διενοειτο το προτερον
επαγεσθαι και τον παιδα· τοτε δ' ουχ οιος τ' ην δια την προσπεσουσαν νοσον.
καταλιπων δ' ουν αυτου πολλους επιμελητας, ως δι' ακριβους διαιτης φυλαττοιτο,
και εντολας δους, ει ρωσθειη, επεσθαι οι, ᾤχετο επι τον πολεμον. ο γαρ Μαγνου
Πομπηιου πρεσβυτατος παις μεγα στρατευμα αθροισας εν ολιγωι χρονωι παρα την
παντων ελπιδα διενοειτο επαμυναι τωι πατρι και την εκεινου ητταν αναμαχεσασθαι,
ει δυναιτο. υπολειφθεις δ' εν τηι Ῥωμηι Καισαρ πρωτον μεν του σωματος
εγκρατεστατα επεμεληθη και ταχυ ανερρωσθη, επειτα δε την εξοδον εκ της πατριδος
εποιειτο επι την στρατιαν κατα τας του θειου εντολας· ουτω γαρ αυτον εκαλει.
πολλων δ' αυτωι συνεκδημειν σπουδαζοντων δια το μεγεθος της εν αυτωι ελπιδος,
παντας παρωσαμενος και την μητερα αυτην τους ωκυτατους των οικετων και
ερρωμενεστατους εκλεξαμενος συνετεινε την πορειαν και απιστωι ταχει χρησαμενος
διεδραμε την μακραν οδον συνεγγυς τε ην Καισαρι, διαπεπολεμηκοτι ηδη τον
συμπαντα πολεμον εν μησιν ζʹ. Ἀφικομενος δ' εις Ταρρακωνα απιστιαν παρεσχεν,
οπως αφικοιτο εν τοσωιδε πολεμου ταραχωι. ουχ ευρων δε ενταυθα Καισαρα, πλειω
πονον και κινδυνον ειχεν· αφικετο δε εις Ἰβηριαν προς Καισαρα περι πολιν Καλπιαν.
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ο μεν οια τεκνον περιβαλων δια τε το νοσουντα καταλελοιπεναι και εκ πολλων
πολεμιων και ληστηριων περισεσωσμενον οραν αδοκητως, ησπαζετο και ουδαμη
μεθιει ομοδιαιτον τε ειχεν· επηινει δ' αυτου και την επιμελειαν αμα και συντασιν, ως
πρωτος των εκ της Ῥωμης εξεληλυθοτων ηκεν. επιμελες δ' εποιειτο προς αυτον
διαλεγομενον υπερ πολλων ανακρινειν, αποπειρωμενος αυτου της διανοιας. ορων
δε ευστοχον και ευσυνετον και βραχυλογον αυτα τε αποκρινομενον τα καιριωτατα
εστεργε και υπερησπαζετο. εκ τουτου πλειν εδει επι Καρχηδονος· προσταχθεν δ'
αυτωι εμβαινειν εις 1.359 την αυτην Καισαρι ναυν συν εʹ δουλοις, αυτος υπο
φιλοστοργιας και τρεις εταιρους προς τοις δουλοις ενεβιβασεν και εδεδιει, μη τουτο
γνους Καισαρ επιμεμψαιτο. τουναντιον δ' εγενετο· ησθη γαρ εκεινος επι τωι ειναι
φιλεταιρον και επηινεσεν, οτι αει βουλεται παρειναι αυτωι τους παντων εποπτας
εσομενους ανδρας και αρετης επιμελουμενους προνοιαν τε ου μικραν χρηστης δοξης
εν τηι πατριδι ηδη ποιοιτο. Ἧκε δ' ουν εις την Καρχηδονα Καισαρ, ως τοις χρηιζουσιν
εντευξομενος. πολλοι δε συνεληλυθεσαν, οι μεν δικαιοδοσιας χαριν περι ων ειχον
αμφιβολων προς τινας, οι δε οικονομιας πολιτικης, οι δ' οπως αν τα αθλα των
ηνδραγαθημενων λαβοιεν· περι ων ενετυχεν. αλλοι τε ηγεμονες πλειστοι
συνεληλυθεσαν. προσφευγουσι τωι Καισαρι και Ζακυνθιοι μεγαλα εγκληματα
εχοντες και δεομενοι βοηθειας. ο δε τουτων προυστη τε και διαλεχθεις αριστα προς
Καισαρα εν φανερωι των τε αιτιων αυτους απηλλαξε και προυπεμψεν επ' οικου
ηδομενους τε και προς παντας αυτον υμνουντας σωτηρα τ' ονομαζοντας. εντευθεν
πολλοι συνερρεον προστασιας δεομενοι, οις πλειστου αξιος γενομενος των μεν
διελυε τα εγκληματα, οις δ' ηιτειτο δωρεας, ους δ' εις αρχας προηγεν. παντες τε ανα
στομα ειχον την τε ημεροτητα και φιλανθρωπιαν και την εν ταις εντευξεσι
φρονησιν. αυτος μην Καισαρ ευλα***. 35. (100). *** γυρου κατα τα πατρια, ουτε
μεθυσκομενοις νεανισκοις παρειναι ουτε πλειω χρονον συμποσιωι παραγενεσθαι
αχρις εσπερας ουδε μεντοι δειπνειν προ δεκατης ωρας, εξω Καισαρος η Φιλιππου η
του γημαντος αυτου την αδελφην Μαρκελλου, ανδρος σωφρονεστατου και κατ'
ευγενειαν αριστου Ῥωμαιων. αιδω δ', ην πρεπειν αν τις τηι τοιαιδε ηλικιαι υπολαβοι
δια το ταις αλλαις αρεταις εν τηι μετα ταυτην την χωραν υπο της φυσεως
αποδεδοσθαι, διαφανεστατα και εν εργοις εδηλου εν τωι βιωι παντι. δια τουτο και
μαλιστα Καισαρ αυτον περι πολλου εποιησατο και 1.360 ουχ, ωσπερ οιονται τινες,
δια το γενος μονον. εγνω μεν ουν και προτερον παιδα αποδειξαι, δεδιως δε, μη
ελπιδι τοσαυτης τυχης επαρθεις, ο φιλει τοις ευδαιμονως τρεφομενοις επεσθαι,
εκλαθοιτο αρετης και εκδιαιτηθειη, συνεκρυψε την γνωμην, εν δε ταις διαθηκαις
αυτον υιουται, απαις ων αρρενων παιδων, και κληρονομον αποδεικνυσι της τυχης
πασης· τεταρτην δε μοιραν των χρηματων τοις αλλοις διενειμε φιλοις τε και αστοις,
οπερ υστερον εγενετο δηλον. Ἐδεηθη δε συγχωρησαι αυτωι παρα την μητερα ελθειν
εις την πατριδα και δοντος ᾤχετο. ως δ' ηκεν ουχ εκας Ῥωμης εις Ἰανουκλον,
υπηντησεν αυτωι συν πολλωι πληθει ανθρωπων ο λεγομενος Γαΐου Μαριου παις,
σπουδαζων εις το γενος εγγραφηναι και τινας γυναικας προσειληφως των Καισαρος,
αι εμαρτυρουν αυτωι την ευγενειαν. ουτε μη Ἀντιαν* επεισεν ουτε την ταυτης
αδελφην καταψευσασθαι του σφετερου οικου· προσηπτο γαρ το γενος του γενους το
Καισαρος τε και το Μαριου, τωι γε μην νεανισκωι εκεινωι ουδεν προσηκον ην. ος τοτε
συν πολλωι πληθει υπαντιασας εσπουδαζεν προσλαβειν και την του νεου Καισαρος
γνωμην εις την του γενους εγγραφην. πολλη δ' εγενετο σπουδη και των συνοντων
αυτωι πολιτων, πειθομενων ειναι παιδα Μαριου. Καισαρ δ' εν αποριαι δεινηι
γενομενος εσκοπει τι χρη ποιειν· το τε γαρ ασπαζεσθαι ως συγγενη, ον ουκ ᾔδει
οποθεν ειη ουδ' η μητηρ αυτωι συνεμαρτυρει, χαλεπον ην το τε διωθεισθαι τον
νεανισκον και το συν αυτωι πληθος των πολιτων, αλλως τε και αιδους οντι μεστωι,
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλην δυσχερειαν ειχεν. αποκρινεται γουν, ηρεμα διωσαμενος τον ανθρωπον, οτι
Καισαρ ειη του γενους αυτοις ηγεμων και της πατριδος προστατης συμπασης τε της
Ῥωμαιων αρχης· δειν ουν ως εκεινον βαδιζειν και διδασκειν περι της συγγενειας,
και ει μεν πεισειεν, υπαρχειν ευθυς αυτωι και σφας τους τε αλλους οικειους
πεπεισμενους· ει δε μη, ουδεν αυτοις ειναι κοινωνημα προς αυτον· εν δε τωι μεταξυ,
πριν η Καισαρα τουτο γνωναι, μητε προσιεναι προς αυτον μητε ως παρα συγγενους
τι επιζητειν των δικαιων. ταυτα εμφρονως αποκρινομενον και οι συμπαροντες
επηινουν, ουδεν δε ηττον ο νεανισκος συμπρουπεμψεν αυτον αχρι της οικιας. 1.361
Ὡς δ' ηκεν εις Ῥωμην, καταγει πλησιον της Φιλιππου οικιας και της μητρος και την
διαιταν ειχε συν εκεινοις, και ουκ ανευ τουτων διηγεν, πλην ει μη ποτε και αυτος
των ηλικιωτων τινας βουλοιτο εστιαν· τουτο δε σπανιον ην. διατριβων δ' εν τηι
πολει υπο της βουλης αποδεικνυται ειναι των πατρικιων. 36. (100). Ὅτι ενηφε και
εγκρατως διηγετο* ο νεος Καισαρ. θαυμαστον δε τι καλλο συνηιδεσαν αυτωι οι φιλοι·
επ' ενιαυτον γαρ ολον εν τοιαιδε ηλικιαι, εν ηι μαλιστα σφριγωσιν οι νεοι, και τουτων
δ' ετι μαλλον οι ευτυχεις, αφροδισιων απειχετο, φωνης αμα και ισχυος προνοων.
τελος της ιστοριας Νικολαου ∆αμασκηνου και του βιου Καισαρος του νεου. περι
αρετης και κακιας. 2.1 Ἐκ της ιστοριας Ἡροδοτου Ἀλικαρνησσεως.ˉˉΖ. περι αρετης
και κακιας. 1. Ὅτι ο Κανδαυλης ο των Σαρδιων τυραννος ηρασθη της εωυτου
γυναικος, ερασθεις δε ενομιζε οι ειναι γυναικα πολλον πασεων καλλιστην. ωστε δε
ταυτα νομιζων, ην γαρ οι των αιχμοφορων Γυγης ο ∆ασκυλου αρεσκομενος μαλιστα,
τουτωι τωι Γυγηι και τα σπουδαιεστερα των πρηγματων υπερετιθετο ο Κανδαυλης και
δη το ειδος της γυναικος υπερεπαινεων. χρονου δε ου πολλου διελθοντος (χρην γαρ
Κανδαυληι γενεσθαι κακως) ελεγε προς τον Γυγην τοιαδε· "Γυγη, ου γαρ σε δοκεω
πειθεσθαι μοι λεγοντι περι του ειδεος της γυναικος, ποιει οκως εκεινην θεησεαι
γυμνην."2 ο δ' αμβωσας ειπε· "∆εσποτα, τινα λεγεις λογον ουχ υγιεα, κελευων με
δεσποιναν την εμην θεασασθαι γυμνην; αμα δε κιθωνι εκδυομενωι συνεκδυεται και
την αιδω γυνη. εγω δε πειθομαι εκεινην ειναι πασεων γυναικων καλλιστην, και σε
δεομαι μη δεεσθαι ανομων."2 ο μεν δη λεγων τοιαυτα απεμαχετο, αρρωδεων μη τι οι
εξ αυτεων γενηται κακον. ο δ' αμειβετο τοισδε· 2.2 "Θαρσει, Γυγη, και μη φοβευ μητε
εμε, ως σεο πειρωμενος λεγω λογον τονδε, μητε γυναικα την εμην, μη τι τοι εξ
αυτης γενηται βλαβος· αρχην γαρ εγω μηχανησομαι ουτω ωστε μηδε μαθειν μιν
οφθεισαν υπο σευ. εγω γαρ σε ες το οικημα, εν τωι κοιμωμεθα, οπισθε της
ανοιγομενης θυρης στησω. μετα δ' εμε εσελθοντα παρεσται και η γυνη η εμη ες
κοιτον. κειται δε αγχου της εσοδου θρονος· επι τουτον των ιματιων κατα εν εκαστον
εκδυουσα θησει και κατ' ησυχιην πολλην παρεξει τοι θεησασθαι. εστε αν δε απο του
θρονου στιχηι επι την ευνην κατα νωτου τε αυτης γενηι, σοι μελετω το ενθευτεν
οπως μη εσοψεται ιοντα δια θυρεων."2 ο μεν δη, ως ουκ εδυνατο διαφυγεειν, ην
ετοιμος. ο δε Κανδαυλης, επει εδοκεε ωρη της κοιτης ειναι, ηγαγε τον Γυγεα ες το
οικημα, και μετα ταυτα αυτικα παρην και η γυνη· εσελθουσαν δε και τιθεισαν τα
ιματια εθηειτο ο Γυγης. ως δε κατα νωτου εγενετο ιουσης της γυναικος ες την
κοιτην, υπεκδυς εχωρεε εξω. και η γυνη εποραι μεν εξιοντα, μαθουσα δε το ποιηθεν
εκ του ανδρος ουτε ανεβοησε αισχυνθεισα ουτε εδοξε μαθειν, εν νοωι εχουσα
τισεσθαι τον Κανδαυλεα. παρα γαρ τοισι Λυδοισι αισχυνην μεγαλην φερει γυμνον
ορασθαι τινα. 2. Ὅτι Τελλωι τωι Ἀθηναιωι τουτο μεν της πολεως ευ ηκουσης παιδες
ησαν καλοι τε και αγαθοι, και σφιν ειδε απασι τεκνα εκγενομενα και παντα
παραμειναντα, τουτο δε του βιου ευ ηκοντι, ως τα παρ' ημιν, τελευτη του βιου
λαμπροτατη επεγενετο· γενομενης γαρ Ἀθηναιοισι μαχης προς τους αστυγειτονας εν
Ἐλευσινι βοηθησας και τροπην ποιησας των πολεμιων απεθανε καλλιστα, και μιν
Ἀθηναιοι δημοσιηι εθαψαν αυτου τηι παρεπεσε, και ετιμησαν μεγαλως. 2.3 3. Ὅτι
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κλεοβι και Βιτωνι τουτοισι εουσι γενος Ἀργειοισι βιος τε αρκεων υπην και προς
τουτωι ρωμη σωματος τοιηδε· αεθλοφοροι τε αμφοτεροι ομοιως ησαν, και δη και
λεγεται οδε ο λογος· εουσης εορτης τηι Ἥρηι τοισι Ἀργειοισι εδεε παντως την μητερα
αυτων ζευγει κομισθηναι ες το ιερον, οι δε σφι βοες εκ του αγρου ου παρεγινοντο εν
ωρηι· εκκληιομενοι δε τηι ωρηι οι νεηνιαι υποδυντες αυτοι υπο την ζευγλην ειλκον
την αμαξαν, επι της αμαξης δε σφι ᾤχετο η μητηρ, σταδιους δε εʹ και τεσσαρακοντα
διακομισαντες απικοντο ες το ιερον. ταυτα δε σφι ποιησασι και οφθεισι υπο της
πανηγυρεος τελευτη του βιου αριστου επεγενετο, διεδειξε τε εν τουτοισι ο θεος ως
αμεινον ειη ανθρωπωι τεθναναι μαλλον η ζωειν. Ἀργειοι μεν γαρ περισταντες
εμακαριζον των νεηνιεων την ρωμην, αι δε Ἀργειαι την μητερα αυτων, οιων τεκνων
εκυρησε. η δε μητηρ περιχαρης γε ουσα τωι τε εργωι και τηι φημηι, στασα δε αντιον του
αγαλματος ευχετο Κλεοβι τε και Βιτωνι τοισι εωυτης τεκνοισι, οι μιν ετιμησαν
μεγαλως, την θεον δουναι το ανθρωπωι τυχειν αριστον εστιν. μετα ταυτην δε την
ευχην ως εθυσαν τε και ευωχηθησαν, κατακοιμηθεντες εν αυτωι τωι ιερωι οι νεηνιαι
ουκετι ανεστησαν, αλλ' εν τελει τουτωι εσχοντο. Ἀργειοι δε σφεων εικονας
ποιησαμενοι ανεθεσαν εις ∆ελφους ως ανδρων αριστων γενομενων. 4. Ὅτι τωι
Κροισωι εστεωτι επι της πυρης εσελθειν, καιπερ εν κακωι εοντι τοσουτωι, το του
Σολωνος ως οι ειη συν θεωι ειρημενον, το μηδενα ειναι των ζωντων ολβιον. ως δε
αρα μιν προστηναι τουτο, ανενεικαμενον τε και αναστεναξαντα εκ πολλης 2.4
ησυχιας ες τρις ονομασαι "Σολων"2. και τον Κυρον ακουσαντα κελευσαι τους
ερμηνεας επειρεσθαι τον Κροισον τινα τουτον επικαλεοιτο, και τους προσελθοντας
επειρωταν. Κροισον δε τεως μεν σιγην εχειν ερωτωμενον, μετα δε, ως ηναγκαζετο,
ειπειν· "Τον αν εγω πασι τυραννοισι προετιμησα μεγαλων χρηματων ες λογους
ελθειν."2 ως δε σφι ασημα εφραζεν, παλιν επειρωτων τα λεγομενα. λιπαρεοντων δε
αυτων ελεγε δη ως ηλθεν αρχην ο Σολων εων Ἀθηναιος, και θεησαμενος παντα τον
εωυτου ολβον αποφλαυρισειε οια δη ειπας, ως τε αυτωι παντα αποβεβηκε οι τηι περ
εκεινος ειπεν, ουδεν τι μαλλον ες εωυτον λεγων η ες απαν το ανθρωπινον και
μαλιστα τους παρα σφισι αυτοισι ολβιους δοκεοντας ειναι. τον μεν Κροισον ταυτα
απηγεεσθαι, της δε πυρης ηδη αμμενης καιεσθαι τα περιεσχατα. και τον Κυρον
ακουσαντα των ερμηνεων τα Κροισος ειπε, μεταγνοντα τε και εννωσαντα οτι και
αυτος ανθρωπος εων αλλον ανθρωπον, γενομενον εωυτου ευδαιμονιηι ουκ ελασσω,
ζωντα πυρι διδοιη, προς τε τουτοισι δεισαντα την τισιν και επιλεξαμενον ως ουδεν
ειη των εν ανθρωποις ασφαλεως εχον, κελευει σβεννυναι την ταχιστην το
καιομενον πυρ και καταβιβαζειν Κροισον τε και τους μετα Κροισου. και τους
πειρωμενους ου δυνασθαι ετι του πυρος επικρατησαι. ενθα ταυτα λεγεται υπο Λυδων
Κροισον μαθοντα την Κυρου μεταγνωσιν, ως ωρα παντα μεν ανδρα σβεννυντα το
πυρ, δυναμενους δε ουκετι καταλαβειν, επιβωσασθαι τον Ἀπολλωνα επικαλεομενον,
ει τι οι κεχαρισμενον εξ αυτου εδωρηθη, παραστηναι και ρυσασθαι αυτον εκ του
παρεοντος κακου, και εξαπινης ομβρου καταρραγεντος σβεσθηναι την πυρην. και
εμαθεν ο Κυρος ως ο Κροισος ειη και θεοφιλης και ανηρ αγαθος. 5. Ὅτι Κροισος εκ
Καειρης ην γυναικος Ἀλυαττηι, Παντα 2.5 λεων δε εξ Ἰαδος. επειτε δε δοντος του
πατρος εκρατησε της αρχης ο Κροισος, τον ανθρωπον τον αντιπρησσοντα επι
κναφηΐου ελκων διεφθειρε, την δε ουσιην αυτου ετι προτερον καθιρωσας τοτε
τροπωι τωι ειρημενωι ανεθηκε ες τα ειρηται. 6. Ὅτι ο Καμβυσης ο Περσης, ο της
Μανδανης ανηρ, οικιης μεν ην αγαθης, τροπου δε ησυχιου. 7. Ὅτι Ἀστυαγης, ως οι
απικετο ο Ἀρπαγου παις, σφαξαςαυτον και κατα μελεα διελων τα μεν ωπτησε, τα δε
ηψησε των κρεων, ευτυκα δε ποιησαμενος ειχε ετοιμα. επειτε δε της ωρης γενομενης
του δειπνου παρησαν οι τε αλλοι δαιτυμονες και ο Ἄρπαγος, τοισι μεν αλλοισι και
αυτωι Ἀστυαγει παρετιθεατο τραπεζαι επιπλεαι μηλειων κρεων, Ἀρπαγωι δε του
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδος του εωυτου, πλην κεφαλης τε και ακρων χειρων τε και ποδων, ταλλα παντα·
ταυτα δε χωρις εκειτο επι κανεωι κατακεκαλυμμενα. ως δε τωι Ἀρπαγωι εδοκεε αλις
εχειν της βορης, Ἀστυαγης ειρετο μιν ει ησθειη τι τηι θοινηι. φαμενου δε Ἀρπαγου και
καρτα ησθηναι, παρεφερον τοισι προσεκειτο την κεφαλην του παιδος
κατακεκαλυμμενην και τας χειρας και τους ποδας, Ἄρπαγον δε εκελευον
προσταντες αποκαλυπτειν τε και λαβειν το βουλεται αυτων. πειθομενος δε ο
Ἄρπαγος και αποκαλυπτων οραι του παιδος τα λειμματα, ιδων δε ουτε εξεπλαγη
εντος τε εωυτου γινεται. ειρετο δε αυτον ο Ἀστυαγης ει γινωσκοι οτευ θηριου κρεα
βεβρωκοι. ο δε και γινωσκειν εφη και αρεστον ειναι παν το αν βασιλευς ερδηι.
τουτοισι δε`̣ αμειψαμενος και αναλαβων τα λοιπα των κρεων ηιε ες τα οικια.
ενθευτεν δε εμελλε, ως εγω δοκεω, αλισας θαψειν τα παντα. Ἀρπαγωι μεν Ἀστυαγης
δικην ταυτην επεθηκεν μη ανελοντι Κυρον. 2.6 8. Ὅτι Πακτυης πυθομενος αγχου
ειναι στρατον Περσικον επ' εωυτον ιοντα, δεισας ᾤχετο φευγων ες Κυμην. Μαζαρης
δε ο Μηδος ελασας επι τας Σαρδις τους Λυδους ηναγκασε τας Κυρου εντολας
εκτελεειν· εκ τουτου Λυδοι την πασαν διαιταν της ζωης μετεβαλον. Μαζαρης δε
επεμπε ες Κυμην αγγελους εκδιδοναι κελευων Πακτυην, οι δε Κυμαιοι εγνωσαν
συμβουλης περι ες θεον ανωσαι τον εν Βραγχιδηισι. θεοπροπους ειρωτευν περι
Πακτυην οκοιον τι ποιεοντες θεοισι μελλοιεν χαριεισθαι· επειρωτωσι δε σφι ταυτα
χρηστηριον εγενετο εκδιδοναι Πακτυην Περσηισι. ταυτα δε ως απενειχθεντα
ηκουσαν οι Κυμαιοι, ορμεατο εκδιδοναι. Ἀριστοδικος δε ο Ἡρακλειδεω ανηρ των
αστων εων δοκιμος εσχε μη ποιησαι ταυτα Κυμαιους, απιστευων τε τωι χρησμωι και
δικαιων τους θεοπροπους ου λεγειν αληθεως, ες ο το δευτερον περι Πακτυεω
επειρησομενοι ᾔεσαν αλλοι θεοπροποι, των και Ἀριστοδικος ην. και εχρηστηριαζετο
Ἀριστοδικος επειρωτων ταδε· "Ὦναξ, ηλθε παρ' ημεας ικετης Πακτυης ο Λυδος
φευγων θανατον βιαιον προς Περσεων· οι δε μιν εξαιτεονται προειναι Κυμαιους
κελευοντες. ημεις δε δειμαινοντες την Περσεων δυναμιν τον ικετην ες τοδε ου
τετολμηκαμεν εκδιδοναι, πριν αν το απο σευ ημιν δηλωθηι ατρεκεως οκοτερα
ποιεωμεν."2 ο μεν ταυτα επειρωτα, ο δ' αυτις τον αυτον σφιν χρησμον εφαινε
κελευων εκδιδοναι Πακτυην Περσηισι. προς ταυτα ο Ἀριστοδικος εκ προνοιης εποιεε
ταδε· περιιων τον νηον κυκλωι εξαιρεε τους στρουθους και αλλα οσα ην
νενοσσευμενα ορνιθων γενεα εν τωι νηωι. ποιεοντος δε αυτου ταυτα λεγεται φωνην
εκ του αδυτου γενεσθαι φερουσαν μεν προς τον Ἀριστοδικον, λεγουσαν δε ταδε·
"Ἀνοσιωτατε ανθρωπων, τι ταδε τολμαις ποιεειν; τους ικετας μου 2.7 εκ του νηου
κεραΐζεις;"2 Ἀριστοδικον δε ουκ απορησαντα προς ταυτα ειπειν· "Ὦναξ, αυτος μεν
ουτω τοισι ικετηισι βοηθεεις, Κυμαιους δε κελευεις τον ικετην εκδιδοναι;"2 τον δε
αυτις αμειψασθαι τοισδε· "Ναι κελευω, ινα γε ασεβησαντες θασσον απολησθε, ως μη
το λοιπον περι ικετεων εκδοσιος ελθητε επι το χρηστηριον."2 ταυτα ουτως
απενειχθεντα ηκουσαν οι Κυμαιοι, ου βουλομενοι ουτε εκδοντες απολεσθαι ουτε
παρ' εαυτοισι εχοντες πολιορκεεσθαι εκπεμπουσι αυτον ες Μυτιληνην. 9. Ὅτι ες
Χιον εκδοθεις ο Πακτυης και εξ ιερου Ἀθηναιης πολιουχου αποσπασθεις εξεδοθη. 10.
Ὅτι των Αιγυπτιων οι μεν περι την σπειρομενην Αιγυπτον οικεουσι, μνημην
ανθρωπων παντων επασκεοντες λο̣γιωτατοι εισι μακρωι των εγω ες διαπειραν
απικομην. τροπωι δε ζοης τοιωιδε δη χρεωνται. συρμαΐζουσι τρεις ημερας επεξης
μηνος εκαστου, εμετοισι θηρωμενοι την υγιειην και κλυσμασι, νομιζοντες απο των
τρεφοντων σιτιων πασας τας νοσους τοισι ανθρωποισι γινεσθαι. εισι μεν γαρ και
αλλως Αιγυπτιοι μετα Λιβυας υγιηρεστατοι παντων ανθρωπων των ωρεων δοκεειν
μοι εινεκα, οτι ου μεταλλασσουσιν αι ωραι. 11. Ὅτι ο Μενελεως τυχων αγαθων
εγενετο ανηρ αδικος ες Αιγυπτιους· αποπλεειν γαρ ορμημενον αυτον ισχον απλοιαι·
επειδη δε τουτο επι πολλον τοιουτον ην, επιτεχναται πρηγμα ουκ οσιον. λαβων γαρ
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυο παιδια ανδρων επιχωριων εντομα σφεα εποιησε· μετα δε ως επαιστος εγενετο
τουτο εργασμενος, μισηθεις τε και διωκομενος οιχετο φευγων τηισι νηυσι επι Λιβυης.
2.8 12. Ὅτι μεχρι Ῥαμψινιτου βασιλεως ειναι εν Αιγυπτωι πασαν ευνομιαν εφασαν
ειναι και ευθηνεειν Αιγυπτον μεγαλως, μετα δε τουτον βασιλευσαντα σφεων Χεοπα
ες πασαν κακοτητα ελασαι· κατακληισαντα γαρ μιν παντα τα ιερα πρωτα μεν σφεας
θυσιεων τουτεων απερξαι, μετα δε εργαζεσθαι εωυτωι κελευειν παντας Αιγυπτιους.
τοισι μεν δη αποδεχεσθαι εκ των λιθοτομεων των εν τωι Ἀραβιωι ορει, εκ τουτεων
ελκειν λιθους μεχρι του Νειλου· διαπεραιωθεντας δε τον ποταμον πλοιοισι τους
λιθους ετεροισι εταξε εκδεησεσθαι και προς το Λιβυκον καλευμενον ορος, προς
τουτο ελκειν. εργαζοντο δε κατα δεκα μυριαδας ανθρωπων αιει την τριμηνον
εκαστην. χρονον δε εγγενεσθαι τριβομενωι τωι αλλωι δεκα ετεα μεν της οδου κατα
την ειλκον τους λιθους, την εδειμαν. 13. Ὅτι φασι τον Χεοπα τον βασιλεα ες τουτο
ελθειν κακοτητος ωστε χρηματων δεομενον την θυγατερα την εωυτου κατισαντα
επ' οικηματος προσταξαι πρησεσθαι αργυριον οκοσον δη τι· τουτο γε ελεγον· την δε
τα τε υπο του πατρος ταχθεντα πρησεσθαι, ιδιηι δε και αυτην διανοηθηναι μνημηιον
καταλιπεσθαι, και του εσιοντος προς αυτην εκαστου δεεσθαι οκως αν αυτηι ενα ***.
14. *** γλωσσαν μετησαν οι του Καμβυσου, εν τουτωι εκελευε επι την Καρχηδονα
πλεειν τον ναυτικον στρατον. Φοινικες δε ουκ εφασαν ποιησειν ταυτα· ορκιοισι γαρ
μεγαλοισι ενδεδεσθαι και ουκ αν ποιεειν οσια επι τους παιδας τους εωυτων
στρατευομενοι. Φοινικων δε ου βουλομενων οι λοιποι ουκ αξιομαχοι 2.9 εγινοντο.
Καρχηδονιοι μεν νυν ουτω δουλοσυνην διεφυγον προς Περσεων. Καμβυσης γαρ βιην
ουκ εδικαιου προσφερειν Φοινιξι, οτι σφεας τε αυτους εδεδωκεσαν Περσηισι και πας
εκ Φοινικων ηρτητο ο ναυτικος στρατος. 15. Ὅτι ο Καμβυσης μετα το ανελειν τον
Ἆπιν αυτικα δια τουτο το αδικημα εμανη, εων ουδε προτερον φρενηρης· και πρωτα
μεν των κακων εξεργασατο τον αδελφεον Σμερδιν εοντα πατρος και μητρος της
αυτης, τον απεπεμψε ες Περσας φθονωι εξ Αιγυπτου, οτι τοξον μουνος Περσεων οσον
τ' επι δυο δακτυλους ειρυσε, ο παρα του Αιθιοπος ηνεικαν οι Ἰχθυοφαγοι· των δε
αλλων Περσεων ουδεις οιος τ' εγενετο. και τουτον εφονευσεν. 16. Ὅτι ο Καμβυσης
ες τους οικειους εξεμανη, ει´̣τε δια τον Ἆπιν ειτε και αλλως, οια πολλα εωθεεν
ανθρωποισι, καταλαμβανει· και γαρ τινα εκ γενεης νουσον μεγαλην λεγεται εχειν ο
Καμβυσης, την ιρην ονομαζουσι τινες. 17. Ὅτι ο αυτος Καμβυσης και ετερωθι
Περσεων ομοιως τοισι πρωτοισι δυωδεκα επ' ουδεμιηι αιτιηι αξιοχρεωι ελων ζωοντας
επι κεφαλην κατωρυξεν. ο μεν δη Καμβυσης τοιαυτα πολλα ες Περσας τε και τους
συμμαχους εξεμαινετο, μενων εν Μεμφι και θηκας τε παλαιας ανοιγων και
σκεπτομενος τους νεκρους· ως δε δη και ες του Ἡφαιστου το ιρον ηλθε και πολλα τωι
αγαλματι κατεγελασε. 18. Ὅτι ο αυτος εσηλθε και ες των Καβιρων το ιρον, ες το ου
θεμιτον εστι εσιεναι αλλον γε η τον ιερεα· ταυτα δε τα 2.10 αλγαλματα και ενεπρησε
πολλα κατασκαψας· εστι δε και ταυτα ομοια του Ἡφαιστου. πανταχηι ων μοι δηλα
εστιν οτι εμανη μεγαλως ο Καμβυσης· ου γαρ αν ιροισι τε και νομαιοισι επεχειρησε
καταγελαν. 19. Ὅτι Κερκυραιων παιδας ανδρων των πρωτων Περιανδρος ο Κυψελου
ες Σαρδεις επεμψε παρα Ἀλυαττεα επ' εκτομηι· προσχοντων δε ες την Σαμον των
αγοντων τους παιδας Κορινθιων, πυθομενοι οι Σαμιοι τον λογον επ' οισι αγοιεν ες
Σαρδις τους παιδας εδιδαξαν ιερου αψασθαι Ἀρτεμιδος· μετα δε, ου περιορωντες
απελκειν τους ικετας εκ του ιρου, σιτιων δε τους παιδας εργοντων Κορινθιων,
εποιησαντο οι Σαμιοι ορτην, τηι και νυν ετι χρεωνται κατα ταυτα· νυκτος γαρ
επιγενομενης, οσον χρονον ικετευον οι παιδες, ιστασαν χορους παρθενων τε και
ηιθεων, ισταντες δε τους χορους τρωκτα σησαμου τε και μελιτος εποιησαντο νομον
φερεσθαι, ινα αρπαζοντες οι των Κερκυραιων παιδες εχοιεν τροφην. ες τουτο δε οι
εγινετο, οσον οι Κορινθιοι των παιδων οι φυλακοι οιχοντο απολιποντες· τους δε
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παιδας απηγαγον ες Κερκυραν οι Σαμιοι. 20. Ὅτι δια την επιταξιν του φορου λεγουσι
ως ∆αρειος μεν ην καπηλος, Καμβυσης δε δεσποτης, Κυρος δε πατηρ, ο μεν οτι
εκαπηλευε παντα τα πρηγματα, ο δε οτι χαλεπος τε ην και ολιγωρος, ο δε οτι ηπιος
τε και αγαθα σφι τα εμηχανησατο. 21. Ὅτι ουδε εις των αλλων Ἑλληνικων
τυραννων αξιος εστι Πολυκρατει μεγαλοπρεπειην συμβληθηναι. 2.11 22. Ὅτι τον
βασιλεα ∆αρειον εν αγρηι θηρων αποθρωσκοντα απ' ιππου στραφηναι τον ποδα. και
κως ισχυροτερως εστραφη· ο γαρ οι αστραγαλος εξεχωρησε εκ των αρθρων. νομιζων
δε και προτερον περι εωυτον εχειν τους δοκεοντας Αιγυπτιων ειναι πρωτους την
ιατρικην, τουτοισι εχρητο. οι δε στρεβλουντες και βιωμενοι τον ποδα κακον μεζον
εργαζοντο. επ' επτα μεν δη ημερας και ζʹ νυκτας υπο του παρεοντος κακου ο ∆αρειος
αγρυπνιηισι ειχετο· τηι δε δη ογδοηι ημερηι εχοντι οι φλαυρως παρακουσας τις
προτερον ετι εν Σαρδισι του Κροτωνιητεω ∆ημοκηδεος την τεχνην αγγελλει τωι
∆αρειωι· ο δε αγειν μιν την ταχιστην παρ' εωυτον εκελευσε. τον δε ως εξευρον εν
τοισι Ὀροιτεω ανδραποδοισι οκου δη απημελημενον, παρηγον ες μεσον πεδας τε
ελκοντα και ρακεσι εσθημενον. σταθεντα δε ες μεσον ειρωτα ο ∆αρειος την τεχνην ει
επισταιτο· ο δε ουκ απεδεκετο, αρρωδεων μη εωυτον εκφηνας το παραπαν της
Ἑλλαδος ηι απεστερημενος. κατεφανη τε τωι ∆αρειωι τεχναζειν επισταμενος και τους
αγαγοντας αυτον εκελευσε μαστιγας τε και κεντρα παραφερειν ες το μεσον. ο δε εν
εωυτωι δη ων εκφαινει, φας ατρεκεως μεν ουκ επιστασθαι, ομιλησας δε ιητρωι
φλαυρως εχειν την τεχνην. μετα δε, ως επετρεψεν, Ἑλληνικοισι ιημασι χρεωμενος
και ηπιαματα τα ισχυρα προσαγων υπνου τε μιν λαγχανειν εποιεε και εν χρονωι
ολιγωι υγιεα μιν οντα απεδεξε, ουδαμα ετι ελπιζοντα αρτιπουν εσεσθαι. 23. Ὅτι
υποτυπτουσα εκαστη των γυναικων ∆αρειου φιαληι του χρυσου συν θηκηι εδωρεετο
∆ημοκηδεα ουτω δη τι δαψιλει δωρεηι ως τους αποπιπτοντας απο των φιαλεων
στατηρας επομενος ο 2.12 οικετης τωι ουνομα ην Σκιτων, ανελεγετο και οι χρημα
πολλον τι χρυσου συνελεχθη. 24. Ὅτι ∆ημοκηδης ωδε εκ Κροτωνος απιγμενος
Πολυκρατει ωμιλησεν. πατρι συνειχετο εν Κροτωνι οργην χαλεπωι· τουτον επειτε
ουκ ηδυνατο φερειν, απολιπων ᾤχετο ες Αιγιναν. καταστας δε ες ταυτην πρωτωι ετει
υπερεβαλε τους αλλους ιητρους, ασκευης περ εων και εχων ουδεν των οσα περι την
τεχνην εστιν εργαληια. και μιν δευτερωι ετει ταλαντου Αιγινηται δημοσιηι
μισθουνται, τριτωι δε ετει Ἀθηναιοι εκατον μνεων, τεταρτωι δε ετει Πολυκρατης
δυων ταλαντων, οτι ουτος εν τοισι Σουσοισι τον ∆αρειον εξιησαμενος οικον τε
μεγιστον ειχεν και ομοτραπεζος βασιλει γεγονεε, πλην τε ενος του ες Ἕλληνας
απιεναι παντα ταλλα οι παρην. 25. Ὅτι και τους Αιγυπτιους ιητρους, οι βασιλεα
προτερον ιωντο, μελλοντας ανασκολοπιεισθαι οτι υπο Ἕλληνος ιητρου εσσωθησαν,
τουτους βασιλεα παραιτησαμενος ερρυσατο· 26. Ὅτι και μαντιν Ἠλειον Πολυκρατει
επισπομενον και απημελημενον εν τοισι ανδραποδοισι ερρυσατο. ην δε μεγιστον
χρημα ∆ημοκηδης παρα βασιλει. 27. Ὅτι Ἀτοσσηι τηι του Κυρου μεν θυγατρι, ∆αρειου
δε γυναικι επι του μαστου εφυ φυμα, μετα δε εκραγεν ενεμετο προσω. οσον μεν δη
χρονον ην ελασσον, η δε κρυπτουσα και αισχυνομενη εφραζεν ουδενι, επειτε δε εν
κακωι ην, μετεπεμψατο τον ∆ημοκηδην και οι επεδειξεν. ο δε φας υγιεα ποιησειν
εξορκοι μιν η μεν οι αντυπουργησειν εκεινην τουτο ο αν αυτης 2.13 δεηθηι,
δεησεσθαι δε ουδενος των οσα ες αισχυνην εστιν φεροντα· και ηιτησατο την ες
Ἑλλαδα αφιξιν. 28. Ὅτι οι Περσαι οι αποσταλεντες ες την Ἑλλαδα παρα ∆αρειου
μετα ∆ημοκηδεος αναχθεντες εκ της Κροτωνος εκπιπτουσι τηισι νηυσι ες Ἰηπυγιην,
και σφεας δουλευοντας ενθαυτα Γιλλος ανηρ Ταραντινος φυγας ρυσαμενος
απηγαγεν παρα βασιλεα ∆αρειον. ο δε αντι τουτων ετοιμος ην διδοναι τουτο ο τι
βουλοιτο αυτος. Γιλλος δε αιρεεται κατοδον οι ες Ταραντα γενεσθαι. 29. Ὅτι
Ζωπυρου του την Βαβυλωνα προδοντος γινεται Μεγαβυζος, ος εν Αιγυπτωι αντι
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀθηναιων και των συμμαχων εστρατηγησε· Μεγαβυζου δε τουτου γινεται Ζωπυρος,
ος ες Ἀθηνας ηυτομολησε εκ Περσεων. 30. Ὅτι Σκυλης ο Ἀριαπειθεος εξ Ἰστριηνης
γυναικος γεννηθεις και ουκ εγχωριης σοφος ην τα Ἑλληνικα· τον η μητηρ αυτη
γλωσσαν τε Ἑλλαδα και γραμματα εδιδαξεν. μετα δε χρονον υστερον Ἀριαπειθης
μεν τελευται δολωι υπο Σπαργαπειθεος του Ἀγαθυρσων βασιλεως· βασιλευων δε
Σκυθεων ο Σκυλης διαιτηι ουδαμως ηρεσκετο Σκυθικηι, αλλα πολλου προς τα
Ἑλληνικα μαλλον τετραμμενος ην απο παιδευσιος της επεπαιδευτο, εποιεε τε
τοιουτο· ευτε αγαγοι την στρατιην των Σκυθεων ες το Βορυσθενιτεων αστυ (οι δε
Βορυσθενιται ελεγον σφεας αυτους ειναι Μιλησιους), ες τουτους οκως ελθοι ο
Σκυλης, την μεν στρατιην καταλειπεσκε εν τωι προαστειωι, αυτος δε οκως ελθοι ες το
τειχος και τας πυλας εγκληισειε, την στολην αποθεμενος την Σκυθικην 2.14 λαβεσκε
αν Ἑλληνιδα εσθητα, εχων δ' αν ταυτην ηγοραζεν ουτε δορυφορων επομενων ουτε
αλλου ουδενος (τας δε πυλας εφυλασσον, μη τις μιν Σκυθεων ιδοι εχοντα ταυτην
την στολην), και τα αλλα εχρατο διαιτηι Ἑλληνικηι και θεοισι ιρα εποιεε κατα νομους
τους Ἑλληνων. οτε δε διετριψε μηνα η πλεον τουτου, απαλλασσετο ενδυς την
Σκυθικην στολην. 31. Ὅτι ην τις της Κρητης πολις Ὀαξος, εν τηι Ἐτεαρχοςβασιλευς,
ος επι θυγατρι αμητορι τηι ουνομα ην Φρονιμη, επι ταυτηι εγημεν αλλην γυναικα. η
δε επεισελθουσα εδικαιου και τωι εργωι ειναι μητρυιη τηι Φρονιμηι, παρεχουσα τε
κακα και παν επ' αυτηι μηχανωμενη, και τελος μαχλοσυνην επενεγκουσα οι πειθει
τον ανδρα ταυτα εχειν ουτω. ο δε αναγνωσθεις υπο της γυναικος εργον ουκ οσιον
εμηχανατο επι τηι θυγατρι. ην γαρ δη Θεμισων ανηρ Θηραιος εμπορος εν τηι Ὀαξωι·
τουτον ο Ἐτεαρχος παραλαβων επι ξεινια εξορκοι ην μεν οι διηκονησειν ο τι αν
δεηθειη. επειτε δη εξωρκωσεν, αγαγων οι παραδιδοι την εωυτου θυγατερα και
ταυτην εκελευσε καταποντωσαι απαγαγοντα. ο δε Θεμισων περιεμεκτησας τηι απατηι
του ορκου και διαλυσαμενος την ξεινιην εποιεε τοιαδε· παραλαβων την παιδα
απεπλεε, ως δε εγενετο εν τωι πελαγει, αποσιευμενος την εξορκωσιν του Ἐτεαρχου
σχοινιοισι αυτην διαδησας κατηκε ες το πελαγος, ανασπασας δε απικετο ες την
Θηρην. ενθευτεν δε την Φρονιμην παραλαβων Πολυμνηστος, εων των Θηραιων
ανηρ δοκιμος, επαλλακευετο· χρονου δε περιιον 2.15 τος εξεγενετο οι παις
ισχνοφωνος και τραυλος, τωι ουνομα ετεθη Βαττος, ως Θηραιοι τε και Κυρηναιοι
λεγουσιν. 32. Ὅτι επι τηι Κυρηναιων πολι επεστησαν οι Περσαι μετα την της Βαρκης
αλωσιν, και οι Κυρηναιοι λογιον τι αποσιευμενοι διεξηκαν αυτους δια του αστεος.
διεξιουσης δε της στρατιης ο του ναυτικου στρατηγος Βαρης εκελευε αιρεειν την
πολιν, Ἅμασις δε ο του πεζου ουκ εα· επι Βαρκην γαρ αποσταληναι μουνην· ες ο
διεξελθουσι και ιζομενοισι επι τινος οχθου μετεμελησε σφι ου σχουσι την Κυρηνην.
και επειρωντο το δευτερον παριεναι ες αυτην, οι δε Κυρηναιοι ου περιωρων. τοισι δε
Περσηισι ουδενος μαχομενου φοβος ενεπεσε, αποδραμοντες δε οσον ξʹ σταδια ιζοντο.
και τους Ἀρβανδεω αγγελος εκαλεε και οι Περσαι Κυρηναιων δεηθεντες εφοδια σφι
δουναι ετυχον. 33. Ὅτι ο Λυκαρητος ο ∆ημνιων αρχων παντας ηνδραποδιζετο και
κατεστρεφετο, τους μεν λειποστρατιης επι Σκυθας αιτιωμενος, τους δε σινεσθαι τον
∆αρειου στρατον απο Σκυθεων οπισω αποκομιζομενον. 34. Ὅτι ο Κυψελος ο
Κορινθιων τυραννος πολλους μεν Κορινθιων εδιωξεν, πολλους δε χρηματων
απεστερησε, πολλωι δε πλειστους της ψυχης. 35. Ὅτι Περιανδρος, ο υιος Κυψελου,
τυραννευσας κατ' αρχας μεν ηπιωτερος του πατρος εγενετο, επειτε δε ωμιλησε δι'
αγγελων Θρασυβουλωι τωι Μιλητου τυραννωι, πολλωι ετι εγενετο Κυψελου 2.16
μιαιφονωτερος. πεμψας γαρ παρα Θρασυβουλον κηρυκα επυνθανετο, οντινα αν
τροπον ασφαλεστατον καταστησαμενος των πρηγματων καλλιστα την πολιν
επιτροπευοι. Θρασυβουλος δε τον ελθοντα παρα του Περιανδρου εξηγε εξω του
αστεως, εσβας δε ες αρουραν εσπαρμενην αμα τε διεξηιε το ληιον, επειρωτων τε και
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναποδιζων τον κηρυκα κατα την απο Κορινθου απιξιν, και εκολουε αει οκως τινα
ιδοι των ασταχυων υπερεχοντα, κολουων τε ερριπτε, ες ο του ληιου το καλλιστον τε
και βαθυτατον διεφθειρε τροπωι τοιωιδε· διεξελθων δε το χωριον και υποθεμενος εως
ουδεν αποπεμπει τον κηρυκα. νοστησαντος δε του κηρυκος ες την Κορινθον ην
προθυμος πυνθανεσθαι την υποθηκην ο Περιανδρος. ο δε ουδεν οι εφη Θρασυβουλον
υποθεσθαι, θαυμαζειν τε αυτου παρ' οιον μιν ανδρα αποπεμψειεν, ως παραπληγα τε
και των εωυτου σιναμορον, απηγεομενος ταπερ προς Θρασυβουλου οπωπεε.
Περιανδρος δε συνιεις το ποιηθεν και νοωι ισχων ως οι υπετιθετο Θρασυβουλος τους
υπειροχους των αστων φονευειν, ενθαυτα δη πασαν κακοτητα εξεφαινε ες τους
πολιητας. οσα γαρ Κυψελος απελιπε κτεινων τε και διωκων, Περιανδρος σφεα
επετελεε, μιηι δε ημερηι απεδυσε πασας τας Κορινθιων γυναικας δια την εωυτου
γυναικα Μελισσαν. πεμψαντι γαρ οι ες Θεσπρωτους επ' Ἀχεροντα ποταμον αγγελους
επι το νεκυομαντηιον παρακαταθηκης περι ξεινικης ουτε σημανεειν εφη η Μελισσα
επιφανεισα ουτε κατερεειν εν τωι κεεται χωρωι η παρακαταθηκη· ριγουν τε γαρ και
ειναι γυμνη· των γαρ οι συγκατεθαψε ιματιων οφελος ειναι ουδεν ου
κατακαυθεντων· μαρτυριον δε οι ειναι ως αληθεα ταυτα λεγει, οτι επι ψυχρον ιπνον
Περιανδρος τους αρτους επεβαλε. ταυτα δε ως οπισω απηγγελθη τωι Περιανδρωι
(πιστον γαρ οι ην το συμβολαιον, ος νεκρωι εουσηι Μελισσηι εμιγη), ιθεως δη μετα την
αγγελιην κηρυγμα εποιησατο ες το Ἥραιον εξιεναι πασας τας Κορινθιων γυναικας.
αι μεν δη ως ες ορτην ᾔεσαν κοσμωι τωι καλλιστωι χρεωμεναι· ο 2.17 δε υποστησας
τους δορυφορους απεδυσε σφεας πασας, τας τε ελευθερας και τας αμφιπολους,
συμφορησας δε ες ορυγμα Μελισσηι επευχομενος κατεκαιεν. ταυτα δε οι ποιησαντι
και το`̣ δευτερον πεμψαντι εφρασεν το ειδωλον της Μελισσης ες τον κατεθηκεν
χωρον του ξεινου την παρακαταθηκην. 36. Ὅτι Ἀρισταγορης ο Μιλησιος ην, ως
διεδεξε, ψυχην ουκ ακρος, ος ταραξας την Ἰωνιην και εγκερασαμενος πρηγματα
μεγαλα δρησμον εβουλευε, ορων τας πολις αλισκομενας υπο Περσεων. 37. Ὅτι οι
Φοινικες Μητιοχον τον Μιλτιαδου παιδα λαβοντες αιχμαλωτον παρα βασιλεα
ανηγαγον δοκεοντες χαριτα μεγαλην καταθησεσθαι· ο δε κακον μεν ουδεν εποιησεν,
αγαθα δε συχνα· και γαρ οικον και κτησιν εδωκε και Περσιδα γυναικα, εξ ης οι τεκνα
εγενετο τα ες Περσας κεκοσμεαται. 38. Ὅτι Κλεομενεα επαιστον γενομενον
κακοτεχνησαντα ες ∆ημαρητον δειμα ελαβε Σπαρτιητεων και υπεξεσχε ες
Θεσσαλιην. ενθευτεν δε απικομενος ες την Ἀρκαδιην νεωτερα επρησσε πρηγματα,
συνιστας τους Ἀρκαδας επι τηι Σπαρτηι, αλλους τε ορκους προσαγων σφιν η μην
εψεσθαι σφεας αυτωι ηι αν εξηγηται, και δη και ες Νωνακριν πολιν προθυμος ην των
Ἀρκαδων τους προεστωτας αγινεων εξορκου το Στυγος υδωρ. μαθοντες δε
Λακεδαιμονιοι Κλεομενεα ταυτα πρησσοντα κατηγον αυτον. κατελθοντα δε αυτον
αυτικα υπελαβε μανιη νουσος, εοντα και προτερον υπομαργοτερον· οκως γαρ τεωι
εντυχοι Σπαρτιητεων, ενεχραυε ες το προσωπον το σκηπτρον. 2.18 39. Ὅτι ∆ατις
ειδεν οψιν εν τωι υπνωι. και ητις μεν ην η οψις, ου λεγεται, ο δε, ως ημερη ταχιστα
επελαμψε, ζητησιν εποιεετο των νεων, ευρων δε εν νηι Φοινισσηι αγαλμα
Ἀπολλωνος κεχρυσωμενον επυνθανετο οκοθεν σεσυλημενον ειη, πυθομενος δε εξ
ου ην ιρου, επλεε τηι εωυτου νηι ες ∆ηλον και κατατιθεται ες το ιρον το αγαλμα, και
εντελλεται τοισι ∆ηλιοισι απαγαγειν το αγαλμα. 40. Ὅτι Καλλιης μουνος Ἀθηναιων
απαντων ετολμα, οκως Πεισιστρατος εκπεσοι εκ των Ἀθηναιων, τα χρηματα αυτου
κηρυσσομενα υπο του δημοσιου ωνεεσθαι, και ταλλα τα εχθιστα εις αυτον παντα
εμηχανατο. και οι Ἀλκμεωνιδαι ομοιως η ουδεν ησσον τουτωι ησαν μισοτυραννοι.
και ου προσιεμαι την διαβολην, τουτους γε αναδεξαι ασπιδα, οιτινες εφευγον τε τον
παντα χρονον τους τυραννους, εκ μηχανης τε της τουτων εξελιπον Πεισιστρατιδαι
την τυραννιδα. και ουτω τας Ἀθηνας ουτοι ησαν οι ελευθερωσαντες πολλωι μαλλον
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηπερ Ἁρμοδιος τε και Ἀριστογειτων. οι μεν γαρ εξηγριωσαν τους λοιπους
Πεισιστρατιδεων Ἵππαρχον αποκτειναντες, ουδε τι μαλλον επαυσαν τους λοιπους
τυραννευοντας, Ἀλκμεωνιδαι δε εμφανως ηλευθερωσαν, οι την Πυθιην
αναπεισαντες προσημαινειν Λακεδαιμονιοισι ελευθερουν τας Ἀθηνας. αλλα γαρ
ισως τι επιμεμφομενοι Ἀθηνεων τωι δημωι προεδιδοσαν την πατριδα. ου μεν ων ησαν
σφεων αλλοι δοκιμωτεροι 2.19 εν Ἀθηνηισιν ανδρες ουδε οι μαλλον ετετιμεατο
ουτω· ουδε λογος αιρεει αναδειχθηναι εκ γε τουτων ασπιδα επι τοιουτωι λογωι. 41.
Ὅτι οι Ἀλκμεωνιδαι ησαν μεν και τα ανεκαθεν λαμπροι εν τηισιν Ἀθηνηισι, απο δε
Ἀλκμεωνος και αυτις Μεγακλεος εγενοντο και καρτα λαμπροι. τουτο μεν γαρ
Ἀλκμεων ο Μεγακλεος τοισι εκ Σαρδιων Λυδοισι παρα Κροισου απικνεομενοισι επι
το χρηστηριον το εν ∆ελφοισι συμπρηκτωρ τε εγινετο και συνελαμβανε προθυμως,
και μιν Κροισος πυθομενος των Λυδων των ες τα χρηστηρια φοιτεοντων εωυτον ευ
ποιεειν μεταπεμπεται ες Σαρδις, απικομενον δε δωρεεται χρυσωι τον αν δυνηται τωι
εωυτου σωματι εξενεικασθαι ες απαξ. ο δε Ἀλκμεων προς την δωρεην, εουσαν
τοιαυτην, τοιαδε επιτηδευσας προσεφερε. ενδυς κιθωνα και κολπον βαθυν
καταλειπομενος του κιθωνος, κοθορνους ους ευρισκε ευρυτατους εοντας
υποδησαμενος ηιε ες τον θησαυρον ες ον οι κατηγεοντο. εσπεσων δε ες σωρον
ψηγματος πρωτον μεν παρεσαξε παρα τας κνημας του χρυσου οσον εχωρεον οι
κοθορνοι, μετα δε τον κολπον παντα πλησαμενος του χρυσου και ες τας τριχας της
κεφαλης διαπασας του ψηγματος και αλλο λαβων ες το στομα εξηιει εκ του
θησαυρου, ελκων μεν μεγιστους κοθορνους, παντι δε τωι μαλλον εοικως η ανθρωπωι·
του το τε στομα εβεβυστο και παντα εξωγκωτο. ιδοντα δε τον Κροισον γελως εσηλθε,
και οι παντα τε εκεινα διδοι και προς ετερα δωρεεται ουκ ελασσω κεινων. ουτω μεν
επλουτησε η οικια αυτη μεγαλως, και ο Ἀλκμεων ουτος ουτω τεθριπποτροφησας
Ὀλυμπιαδα αναιρεεται. μετα δε, γενεηι δευτερηι υστερον, Κλεισθενης αυτην ο
Σικυωνιος τυραννος *** 2.20 42. Ὅτι εζευγμενου του πορου παρα Ξερξου του
βασιλεως επιγενομενος χειμων μεγας συνεκοψε τε εκεινα παντα και διελυσε. ως δε
επυθετο Ξερξης, δεινα ποιευμενος τον Ἑλλησποντον εκελευσε τριηκοσιας επικεσθαι
μαστιγι πληγας και κατειναι ες το πελαγος πεδεων ζευγος. ηδη δε ηκουσα ως και
στιγεας αμα τουτοισι απεπεμψε στιζοντας τον Ἑλλησποντον. ενετελλετο δε ων
ραπιζοντας λεγειν βαρβαρα τε και ατασθαλα· "Ὦ πικρον υδωρ, δεσποτης τοι δικην
επιτιθει τηνδε, οτι μιν ηδικησας ουδεν προς εκεινου αδικον παθον. και βασιλευς μεν
Ξερξης διαβησεται σε, ην τε συ γε βουληι ην τε μη· σοι δε κατα δικην αρα ουδεις
ανθρωπων θυει ως εοντι και δολερωι και αλμυρωι ποταμωι."2 την τε δη θαλασσαν
ενετελλετο τουτοισι ζημιουν και των επεστεωτων τηι ζευξει του Ἑλλησποντου
αποταμειν τας κεφαλας. και οι μεν ταυτα εποιεον, οισι προσεκειτο αυτη η αχαρις
τιμη. 43. Ὅτι ο Ξερξης ως ταυτα υπεκρινατο τωι Πυθιωι τωι Λυδωι περι του παιδος,
αυτικα εκελευε τοισι προσετετακτο ταυτα πρησσειν, των Πυθιου παιδων εξευροντας
τον πρεσβυτατον μεσον διαταμειν, διαταμοντας δε τα ημιτομα διαθειναι το μεν επι
δεξια της οδου, το δε επ' αριστερα, και ταυτηι διεξιεναι τον στρατον. 44. Ὅτι επι
Ξανθιππου του Ἀριφρονος στρατηγου Ἀθηναιων, Ἀρταΰκτην ανδρα Περσην
λαβοντες Σηστου υπαρχον ζωντα προς σανιδα διεπασσαλευσαν, ος και ες του
Πρωτεσιλεω το ιερον αγινεομενος γυναικας αθεμιστα ερδεσκε. 45. Ὅτι ∆αρειου
πεμψαντος ες Σπαρτην επι γης αιτησιν και υδατος, οι μεν αυτεων τους αιτεοντας ες
το βαραθρον, οι δε 2.21 ες φρεαρ εσβαλοντες εκελευον γην τε και υδωρ εκ τουτων
φερειν παρα βασιλεα. καλλιερησαι δε θυομενοισι τοισι Σπαρτιητηισι μη δυναμενοισι
επι χρονον συχνον, αχθομενων τε και συμφορηι χρεωμενων, αλιης τε πολλακις
συλλεγομενης και κηρυγμα τοιονδε ποιευμενων, ει τις βουλοιτο Λακεδαιμονιων προ
της Σπαρτης αποθνησκειν, Σπερθιης τε Ἀνηριστου και Βουλις ο Νικολεω, ανδρες
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σπαρτιηται φυσει τε γεγονοτες ευ και χρημασιν ανηκοντες ες τα πρωτα, εθελονται
υπεδυσαν ποινην τισαι Ξερξηι των ∆αρειου κηρυκων των εν Σπαρτηι απολομενων.
ουτω Σπαρτιηται τουτους ως αποθανευμενους ες Μηδους απεπεμψαν, αυτη τε η
τολμα τουτων των ανδρων θωυματος αξιη. 46. Ὅτι ο Καδμος ο Κωος παραδεξαμενος
παρα πατρος τυραννιδα Κωων ευ βεβηκυιαν, εκων τε ειναι και δεινου επιοντος
ουδενος αλλα απο δικαιοσυνης ες μεσον Κωοισι καταθεις την αρχην οιχετο ες
Σικελιην, ενθα παρα Σαμιων εσχε τε και κατοικησε πολιν Ζαγκλην την εν Μεσσηνηι
μεταβαλουσαν τουνομα. τουτον δη ο Γελων τον Καδμον και τοιουτωι τροπωι
απικομενον δια δικαιοσυνην, την οι αυτος αλλην συνηιδεε εουσαν, επεμπε· ος επι
τοισι αλλοισι δικαιοισι τοισι εξ εωυτου εργασμενοισι και τοδε ουκ ελαχιστον τουτων
ελιπετο· κρατησας γαρ μεγαλων χρηματων των οι Γελων επετραπετο, παρεον
κατασχεσθαι ουκ ηθελησε, αλλ' επει οι Ἕλληνες επεκρατησαν τηι ναυμαχιηι και
Ξερξης οιχωκεε απελαυνων, και δη και εκεινος απικετο ες την Σικελιην απο παντα
τα χρηματα αγων. λεγεται δε και ταδε υπο των εν τηι Σικελιηι οικημενων, ως ομως
και μελλων αρχεσθαι υπο Λα 2.22 κεδαιμονιων ο Γελων εβοηθησε αν τοισι Ἕλλησι,
ει μη υπο Θηρωνος του Αινησιδημου Ἀκραγαντινων μουναρχου εξελασθεις εξ
Ἱμερης Τηριλλος ο τυραννος επηγε επ' αυτον τον χρονον τουτον Φοινικων και
Λιβυων και Ἰβηρων και Λιγυων και Ἐσιλυκων και Σαρδονων και Κυρνιων
τριηκοντα μυριαδας και στρατηγον αυτων Ἀμιλκαν τον Ἄννωνος, Καρχηδονιων
εοντα βασιλεα, κατα ξεινιην τε την εωυτου ο Τηριλλος αναγνωσας και μαλιστα δια
την Ἀξιλεω προθυμιην, ος Ῥηγιου εων τυραννος τα εωυτου τεκνα δους ομηρους
Ἀμιλκαι επηγε επι την Σικελιην τιμωρεων τωι πενθερωι· Τηριλλου γαρ ειχε θυγατερα
Ἀξιλεως. 47. Ὅτι Ξερξης ακουσας τα κατα Ἀθαμαντα, ως κατα το αλσος απικετο,
αυτος τε εργετο αυτου και τηι στρατιηι πασηι παρηγγειλε, των τε Ἀθαμαντος
απογονων την οικιην ομοιως και το τεμενος εσεβετο. 48. Ὅτι απορεοντος του
βασιλεως ο τι χρησηται τωι παρεοντι πρηγματι, Ἐπιαλτης ο Ευρυδημου ανηρ
Μηλιευς ηλθε οι ες λογους ως μεγα τι παρα βασιλεως δοκεων οισεσθαι, εφρασε τε
την ατραπον την δια του ορεος φερουσαν ες Θερμοπυλας και διεφθειρε τους ταυτηι
υπομειναντας Ἑλληνων. υστερον δε δεισας Λακεδαιμονιους εφυγε ες Θεσσαλιην, και
οι φυγοντι υπο των Πυλαγορων, των Ἀμφικτυονων ες την Πυλαιην συλλεγομενων,
αργυριον επεκηρυχθη. χρονωι δε υστερωι, κατηλθε γαρ ες Ἀντικυρην, απεθανε υπο
Ἀθηναδεω ανδρος Τρηχινιου. και ουτος εστιν ο περιηγησαμενος το ορος. 49. Ὅτι δυο
των τριηκοσιων των εν Θερμοπυλαις Ευρυτον και Ἀριστοδημον, παρεον αυτοισι
κοινωι λογωι χρησαμενοισι η 2.23 αποσωθηναι ομου ες Σπαρτην, οφθαλμιων γαρ, η ει
γε μη εβουλοντο νοστησαι, αποθανεειν αμα τοισι αλλοισι, παρεον σφι τουτων τα
ετερα ποιεειν, ουκ εθελησαν ομοφρονεειν, αλλα τον μεν αποθανειν συν τοις
συμμαχοις, Ἀριστοδημον δε λειποψυχεοντα λειφθηναι. ει μεν νυν ην Ἀριστοδημον
αλογησαντα απονοστησαι ες Σπαρτην, η και ομου σφεων αμφοτερων την κομιδην
γενεσθαι, δοκεειν εμοι, ουκ αν σφι Σπαρτιητας μηνιν ουδε μιαν προσθεσθαι· νυνι δε
του μεν αυτων απολομενου, του δε της μεν αυτης εχομενου προφασιος, ου
θελησαντος δε αποθνησκειν, αναγκαιως σφι εχειν μηνισαι μεγαλως Ἀριστοδημωι. οι
μεν νυν ουτω σωθηναι λεγουσιν Ἀριστοδημον και δια προφασιν τοιηνδε, οι δε γε
αγγελον πεμφθεντα εκ του στρατοπεδου, εξεον αυτωι καταλαβειν την μαχην
γινομενην ουκ εθελησαι, αλλ' υπομειναντα εν τηι οδωι περιγενεσθαι, τον δε
συναγγελον αυτου απικομενον ες την μαχην αποθανειν. 50. Ὅτι απονοστησας ες
Λακεδαιμονα Ἀριστοδημος ειχεν ονειδος τε και ατιμιην· πασχων δε τοιαδε ητιμωτο.
51. Ὅτι λεγεται και αλλον αποπεμφθεντα αγγελον ες Θεσσαλιην των τριηκοσιων
τουτων περιγενεσθαι, τωι ουνομα ειναι Παντιτην· νοστησαντα δε τουτον ες Σπαρτην,
ως ητιμωτο, απαγξασθαι. 52. Ὅτι οι Θηβαιοι των ο Λεοντιαδης εστρατηγεε, τεως μεν
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα των Ἑλληνων εοντες εμαχοντο υπ' αναγκαιης εχομενοι προς την βασιλεος
στρατιην· ως δε ειδον κατυπερτερα γινομενα 2.24 τα των Περσεων πρηγματα, ουτω
δη, των συν Λεωνιδηι Ἑλληνων επιγενομενων επι τον κολωνον, αποσχισθεντες
τουτων χειρας τε προετεινον και ηισαν ασσον των βαρβαρων, λεγοντες τον
αληθεστατον των λογων, ως και μηδιζουσι και γην τε και υδωρ εν πρωτοισι εδοσαν
βασιλει, υπο δε αναγκης εχομενοι ες Θερμοπυλας απικοιατο και αναιτιοι ειεν του
τρωυματος του γεγονοτος βασιλει. ωστε ταυτα λεγοντες περιεγινοντο. ου μεντοι γε
παντα ευτυχησαν· ως γαρ αυτους ελαβον οι βαρβαροι ελθοντας, τους μεν τινας και
απεκτειναν προσιοντας, τους δε πλεονας αυτων κελευσαντος Ξερξεω εστιζον
στιγματα βασιληια, αρξαμενοι απο του στρατηγου Λεοντιαδεω. 53. Ὅτι Ἀριστειδης ο
Λυσιμαχου ανηρ Ἀθηναιος μεν, εξωστρακισμενος δε υπο του δημου· τον εγω
νενομικα, πυνθανομενος αυτου τον τροπον, αριστον ανδρα γενεσθαι εν Ἀθηνηισι και
δικαιοτατον. 54. Ὅτι Ἑρμοτιμος τις ην Πηδασευς γενος, φερων ου τα δευτερα των
ευνουχων παρα βασιλει. τωι μεγιστη τισις ηδη αδικηθεντι γεγονε παντων των ημεις
ιδμεν. αλοντα γαρ αυτον υπο πολεμιων και πωλεομενον ωνεεται Πανιωνιος ανηρ
Χιος, ος την ζοην κατεστησατο απ' εργων ανοσιωτατων. οκως γαρ κτησαιτο παιδας
ειδεος επαμμενους, εκταμνων αγινεων επωλεε ες Σαρδις τε και Ἔφεσον χρηματων
μεγαλων. παρα γαρ τοισι βαρβαροισι τιμιωτεροι εισιν οι ευνουχοι πιστιος εινεκα της
πασης των ενορχιων. αλλους τε δη ο Πανιωνιος εξεταμε πολλους, ατε ποιευμενος εκ
τουτου την ζοην, και δη και τουτον. και ου γαρ τα παντα εδυστυχεε ο Ἑρμοτιμος,
απικνεεται εκ των Σαρδιων 2.25 παρα βασιλεα μετ' αλλων δωρων, χρονου δε
προιοντος παντων των ευνουχων ετιμηθη μαλιστα παρα Ξερξηι. ως δε το στρατευμα
το Περσικον ωρμα βασιλευς επι τας Ἀθηνας εων εν Σαρδισι, ενθαυτα καταβας κατα
δη τι πρηγμα ο Ἑρμοτιμος ες γην την Μυσιην, την Χιοι μεν νεμονται, Ἀταρνευς δε
καλεεται, ευρισκει τον Πανιωνιον ενθαυτα. επιγνους δε ελεγε προς αυτον πολλους
και φιλους λογους, πρωτα μεν οι καταλεγων οσα αυτος δι' εκεινον εχοι αγαθα,
δευτερα δε οι υπισχνευμενος αντι τουτων οσα μιν αγαθα ποιησειεν, ην κομισας τους
οικετας οικεηι εκεινηι, ωστε υποδεξαμενον τους λογους τον Πανιωνιον κομισαι τα
τεκνα και την γυναικα. ως δε πανοικιηι μιν περιελαβε, ελεγε οι Ἑρμοτιμος ταδε· "Ὦ
παντων ανδρων ηδη μαλιστα απ' εργων ανοσιωτατων τον βιον κτησαμενε, τι σε εγω
κακον η αυτος η των εμων τις σε προγονων εργασατο, η σε η των σων τινα, οτι με
αντ' ανδρος εποιησας το μηδεν ειναι; εδοκεες τε θεους λησειν οια εμηχανω τοτε· οι
σε ποιησαντα ανοσια, νομωι δικαιωι χρεωμενοι, υπηγαγον ες χειρας τας εμας, ωστε σε
μη μεμψασθαι την απ' εμεο τοι εσομενην δικην."2 ως δε οι ταυτα ωνειδισε,
αχθεντων των παιδων ες οψιν ηναγκαζετο ο Πανιωνιος των εωυτου παιδων
τεσσερων εοντων τα αιδοια αποταμνειν, αναγκαζομενος δε εποιεε ταυτα· αυτου τε,
ως ταυτα εργασατο, οι παιδες αναγκαζομενοι απεταμνον. Πανιωνιον μεν νυν ουτω
περιηλθε η τε τισις και Ἑρμοτιμος. 55. Ὅτι ο Ξερξης επει απικετο επ' Ἠιονα την επι
Στρυμονι, ουκετι οδοιποριηισι εχρητο, αλλα την μεν στρατιην Ὑδαρνει επιτρεπει
απαγειν επι τον Ἑλλησποντον, αυτος δε επι νεος Φοινισσης επιβας εκομιζετο ες την
Ἀσιην. πλεοντα δε μιν ανεμον Στρυμονιην υπολαβειν μεγαν και κυματιην. και δη
χειμαινεσθαι γεμου 2.26 σης της νεος, ωστε επι του καταστρωματος επεοντων
συχνων Περσεων των συν αυτωι κομιζομενων ες δειμα πεσοντα τον βασιλεα ειρεσθαι
βωσαντα τον κυβερνητην ει τις εστι σφι σωτηριη. και τον ειπαι· "∆εσποτα, ουκ εστιν
ουδεμια, ει μη τουτων απαλλαγη τις γενηται των πολλων επιβατων."2 και Ξερξην
λεγεται ακουσαντα ταυτα ειπειν· "Ἄνδρες Περσαι, νυν τ̣ι̣ς̣ δ̣ι̣α̣δεξατω υμεων
βασιλεως κηδομενος· εν υμιν γαρ οικε ειναι εμοι η σωτηριη."2 τον μεν ταυτα λεγειν,
τους δε προσκυνεοντας εκπηδαν ες την θαλασσαν, και την νεω επικουφισθεισαν
αποσωθηναι ες την Ἀσιην. ως δε εκβηναι ταχιστα ες γην τον Ξερξην, ποιησαι
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιονδε· οτι μεν εσωσε βασιλεως την ψυχην, δωρησασθαι χρυσεηι στεφανηι τον
κυβερνητην, οτι δε Περσεων πολλους απωλεσε, αποταμειν την κεφαλην αυτου. 56.
Ὅτι Τισαμενωι τωι Ἠλειωι μαντι χρεωμενωι περι γονου ανειλε η Πυθιη αγωνας
μεγιστους αναιρησεσθαι εʹ ου γυμνικους αλλα αρηιους. Λακεδαιμονιοι δε τουτο
μαθοντες επειρωντο πεισαντες Τισαμενον ποιεεσθαι ηγεμονα των πολεμων. ο δε
ορων περι πολλου ποιευμενους Σπαρτιητας φιλον αυτον προσθεσθαι, μαθων τουτο
ανετιμα, σημαινων σφι ως, ην μιν πολιητην σφετερον ποιησονται των παντων
μεταδιδοντες, ποιησει ταυτα, επ' αλλωι μισθωι δ' ου. οι δε πρωτα μεν ακουσαντες
δεινα εποιευν τε και μετιεσαν της χρησμοσυνης το παραπαν, δειματος δε μεγαλου
επικρεμαμενου του Περσικου στρατευματος καταινεον μετιεντες. ο δε γνους
τετραμμενους σφεας ουδε ουτως εφη ετι αρκεεσθαι τουτοισι μουνοισι, αλλα δειν ετι
τον αδελφεον εωυτου Ἡγιην γινε 2.27 σθαι Σπαρτιητην επι τοισι αυτοισι λογοισι
τοισι και αυτος γινεται. και εμιμεετο Μελαμποδα βασιληιην τε και πολιτηιην
αιτεομενος. και γαρ δη Μελαμπους των εν Ἄργει γυναικων μανεισεων ως μιν οι
Ἀργειοι εμισθουντο εκ Πυλου παυσαι τας σφετερας γυναικας της νοσου, μισθον
προετεινατο της βασιληιης το ημισυ. ουκ ανασχομενων δε των Ἀργειων αλλα
απιοντων, ως εμαινοντο πλευνες των γυναικων, ουτω δη υποσταντες τα ο
Μελαμπους προετεινατο ηισαν δωσοντες οι ταυτα. ο δε ενθαυτα επορεγεται ορων
αυτους τετραμμενους, φας, ην μη και τωι αδελφεωι Βιαντι μεταδωσι το τριτημοριον
της βασιληιης, ου ποιησειν τα βουλονται. οι δε απειληθεντες ες στεινον καταινεουσι
και ταυτα. μουνοι δη παντων ανθρωπων εγενοντο ουτοι Σπαρτιητηισι πολιηται. και
εποιησ̣εν και εʹ αγωνας ........................ εν Τεγεηι, τον εν ∆ιπαιευσι προς Ἀρκαδας,
............ ...... Ἀθηναιους και Ἀργειους γενομενον. 57. Ὅτι ουτοι παντες ους κατελεξα,
πλην Ἀριστοδημου, των αποθανοντων εν τηι Πλαταιησι μαχηι τιμιοι εγενοντο·
Ἀριστοδημος δε βουλομενος αποθανειν δια την προειρημενην αιτιην ουκ ετιμηθη.
58. Ὅτι οι ∆εκελεις δημος ην εργα χρησιμα εργασμενοι. ως γαρ δη το παλαι κατα
Ἑλενης κομιδην Τυνδαριδαι εσεβαλον ες 2.28 γην την Ἀττικην συν στρατου πληθει
και ανιστασαν τους δημους, ουκ ειδοτες ινα υπεξεκειτο η Ἑλενη, τοτε λεγουσι τους
∆εκελεας, οι δε αυτον ∆εκελον αχθομενον τε τηι Θησεος υβρι και δειμαινοντα περι
πασηι τηι Ἀθηναιων χωρηι, εξηγησαμενον σφι το παν πρηγμα κατηγησασθαι επι τας
Ἀφνιδας, τας δη Τιτακος, εων αυτοχθων, καταπροδιδοι Τυνδαριδηισι. τοισι δε
∆εκελευσι εν Σπαρτηι απο τουτου του εργου ατελειη τε και προεδριη διατελεει ες
τοδε αιει ετι εουσα, ουτω ωστε και ες τον πολεμον τον υστερον πολλοισι ετεσι
τουτων γενομενον Ἀθηναιοισι τε και Πελοπονησιοισι, σινομενων την αλλην
Ἀττικην Λακεδαιμονιων, ∆εκελεης αποσχεσθαι. τουτου του δημου ην ο Σωφανης.
59. Ὅτι μετα την απιξιν της γυναικος της παλλακης Φαρναδατους αυτικα μετα ταυτα
απικοντο Μαντινεες επ' εξεργασμενοισι. μαθοντες δε οτι υστερον ηκουσι της
συμβολης, συμφορην εποιευντο μεγαλην αξιοι τε εφασαν ειναι σφεας ζημιωσαι.
πυνθανομενοι δε τους Μηδους τους μετα Ἀρταβαζου φευγοντας, τουτους εδιωκον
μεχρι Θεσσαλιης· Λακεδαιμονιοι δε ουκ εων φευγοντας διωκειν. οι δε
αναχωρησαντες ες την εωυτων τους ηγεμονας της στρατιης εδιωξαν εκ της γης.
μετα δε Μαντινεας ηκον Ἠλειοι, και ωσαυτως οι Ἠλειοι τοισι Μαντινευσι συμφορην
ποιησαμενοι απαλλασσοντο· απελθοντες δε και ουτοι τους ηγεμονας εδιωξαν. 60.
Ὅτι, ως ωμολογησαν οι Θηβαιοι δουναι τους μηδισαντας, Ἀτταγινος μεν
εκδιδρησκει εκ του αστεος, παιδας δε αυτου απαχθεντας Παυσανιης απελυσε της
αιτιης, φας του μηδισμου παιδας ουδεν ειναι μεταιτιους. 61. Ὅτι Ἀρταΰκτης ο
Περσης Ξερξεω υπαρχος ανηρ δεινος 2.29 και ατασθαλος· ος και βασιλεα ελαυνοντα
επ' Ἀθηνας εξηπατησε, τα Πρωτεσιλεω του Ἰφικλου χρηματα εξ Ἐλεουντος
υφελομενος. εν γαρ Ἐλεουντι της Χερσονησου εστι Πρωτεσιλεω ταφος τε και
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τεμενος περι αυτον, ενθα ην χρηματα πολλα και φιαλαι χρυσεαι και αργυρεαι και
χαλκος και εσθης και αλλα αναθηματα, τα Ἀρταΰκτης εσυλησε βασιλεως δοντος.
λεγων δε τοιαδε Ξερξην διεβαλετο· "∆εσποτα, εστιν οικος ανδρος Ἕλληνος ενθαυτα,
ος επι γην σην στρατευσαμενος δικης κυρησας απεθανεν. τουτου μοι δος τον οικον,
ινα και τις μαθηι επι γην την σην μη στρατευεσθαι."2 ταυτα λεγων ευπετεως εμελλε
αναπεισειν Ξερξην δουναι ανδρος οικον, ουδεν υποτοπηθεντα των εκεινος εφρονεε.
επι γην δε την βασιλεως στρατευεσθαι Πρωτεσιλεων ελεγε νοεων τοιαδε· την Ἀσιην
πασαν ενομιζον εωυτων ειναι Περσαι και του αιει βασιλευοντος. επει δε εδοθη, τα
χρηματα εξ Ἐλεουντος ες Σηστον εξεφορησε και το τεμενος εσπειρε και ενεμεν,
αυτος τε οκως απικοιτο ες Ἐλεουντα, εν τωι αδυτωι γυναιξιν εμισγετο. τελος της
ιστοριας Ἡροδοτου. περι αρετης και κακιας. 2.30 Περι αρετης και κακιας. Ηʹ. Ἐκ του
Μαρκελλινου εις τον Θουκυδιδου βιον. 1. Ὅτι πολυς ο ανηρ τεχναις και καλλει
λογων και ακριβειαι πραγματων και στρατηγιαι και συμβουλαις και πανηγυρικαις
υποθεσεσιν. 2. Ὅτι Θουκυδιδης ο Ἀθηναιος ηγαγετο γυναικα απο Σκαπτης υλης της
Θραικης πλουσιαν σφοδρα και μεταλλα κεκτημενην εν τηι Θραικηι. τουτον δε τον
πλουτον λαμβανων ουκ εις τροφην ανηλισκεν, αλλα προ του Πελοποννησιακου
πολεμου τον πολεμον αισθηθεις κινεισθαι μελλοντα, προελομενος συγγραψαι αυτον
παρειχε πολλα τοις Ἀθηναιων στρατιωταις και τοις Λακεδαιμονιων και πολλοις
αλλοις, ινα απαγγελλοιεν αυτωι βουλομενωι συγγραφειν τα γινομενα κατα καιρον
και λεγομενα εν αυτωι τωι πολεμωι. ζητητεον δε δια τι και Λακεδαιμονιοις παρειχεν
και αλλοις, εξον Ἀθηναιοις διδοναι μονοις και παρ' εκεινων μανθανειν. και λεγομεν
οτι ουκ ασκοπως και τοις αλλοις παρειχεν. σκοπος γαρ ην αυτωι την αληθειαν των
πραγματων συγγραψαι, εικος δε ην Ἀθηναιους προς το χρησιμον εαυτων
απαγγελλοντας ψευδεσθαι και λεγειν πολλακις ως ημεις ενικησαμεν ου νικησαντας.
δι' ο πασι παρειχεν, εκ της των πολλων συμφωνιας θηρωμενος την της αληθειας
καταληψιν· το γαρ σαφες εξελεγχεται τηι των πολλων συναιδουσηι συμφωνιαι. 2.31 3.
Ὅτι ο Θουκυδιδης ουκ επολιτευσατο γενομενος εν ηλικιαι ουδε προσηλθε τωι βηματι,
εστρατηγησε δε αρχεκακον αρχην παραλαβων· απο γαρ ταυτης φυγαδευεται.
πεμφθεις γαρ επ' Ἀμφιπολιν Βρασιδου φθασαντος και προλαβοντος αυτην εσχεν
αιτιαν, καιτοι μη παντα καταστας ανονητος Ἀθηναιοις· της μεν γαρ αμαρτανει,
Ἠιονα δε την επι Στρυμονι λαμβανει. αλλα και ουτως το πρωτον ατυχημα εις
αμαρτημα μεταβαλοντες φυγαδευουσιν αυτον. γενομενος δε εν Αιγινηι μετα την
φυγην ως αν πλουτων εδανεισε τα πλειστα των χρηματων. αλλα κακειθεν μετηλθε
και διατριβων εν Σκαπτηι υληι υπο πλατανωι εγραφεν. εγραφε δ' ουδ' ουτως
μνησικακων τοις Ἀθηναιοις, αλλα φιλαληθης ων και τα ηθη μετριος, ει γε ουτε
Κλεων παρ' αυτωι ουτε Βρασιδας ο της συμφορας αιτιος απελαυσε λοιδοριας, ως αν
του συγγραφεως οργιζομενου. καιτοι πολλοι τοις ιδιοις παθεσι συνεθεσαν τας
ιστοριας, ηκιστα μελησαν αυτοις της αληθειας. Ἡροδοτος μεν γαρ υπεροφθεις υπο
Κορινθιων αποδραναι φησιν αυτους την εν Σαλαμινι ναυμαχιαν· Τιμαιος δ' ο
Ταυρομενιτης Τιμολεοντα υπερεπηινεσε του μετριου, καθοτι Ἀνδρομαχον τον αυτου
πατερα ου κατελυσε της μοναρχιας· Φιλιστος δε τωι νεωι ∆ιονυσιωι τοις λογοις
πολεμει· Ξενοφων δε Μενωνι λοιδορειται τωι Πλατωνος εταιρωι δια τον προς
Πλατωνα ζηλον. ο δε μετριος και επιεικης, της αληθειας ηττων. 4. Ὅτι λεγεται
Θουκυδιδην το ειδος γεγονεναι συννουν μεν το προσωπον, την δε κεφαλην και τας
τριχας εις οξυ πεφυκυιας, την τε λοιπην εξιν προσπεφυκεναι τηι συγγραφηι. 5. Ὅτι
ζηλωτης γεγονεν ο Θουκυδιδης εις μεν την οικονομιαν Ὁμηρου, Πινδαρου δε εις το
μεγαλοφυες και υψηλον του χαρακτηρος, ασαφως δε λεγων ανηρ επιτηδες, ινα μη
πασιν ειη βατος μηδε ευτελης φαινηται παντι τωι βουλομενωι νοουμενος ευχερως,
αλλα τοις λιαν σοφοις δοκιμαζομενος παρα τουτοις θαυμαζηται· ο γαρ τοις αριστοις
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαινουμενος και κεκριμενην δοξαν λαβων 2.32 αναγραπτον εις τον επειτα χρονον
κεκτηται την τιμην, ου κινδυνευουσαν εξαλειφηναι τοις επικρινουσιν. εζηλωσε δε
επ' ολιγον, ως φησιν Ἄντυλλος, και τας Γοργιου του Λεοντινου παρισωσεις και τας
αντιθεσεις των ονοματων, ευδοκιμουσας κατ' εκεινο καιρου παρα τοις Ἕλλησι, και
μεντοι και Προδικου του Κειου την επι τοις ονομασιν ακριβολογιαν, μαλιστα δε
παντων Ὅμηρον και της περι τα ονοματα εκλογης και της περι την συνθεσιν
ακριβειας, της τε ισχυος της κατα την ερμηνειαν και του καλλους και του ταχους.
των δε προ αυτου συγγραφεων και ιστορικων αψυχους ωσπερ εισαγοντων τας
συγγραφας και ψιληι μονηι χρησαμενων δια παντος διηγησει, προσωποις δε ου
περιθεντων λογους τινας ουδε ποιησαντων δημηγοριας, αλλ' Ἡροδοτου μεν
επιχειρησαντος, ου μην εξισχυσαντος (δι' ολιγων γαρ εποιησε λογων ως
προσωποποιιας μαλλον ηπερ δημηγοριας), μονος ο συγγραφευς εξευρεν τε
δημηγοριας και τελειως εποιησε μετα κεφαλαιων και διαιρεσεως. 6. Ὅτι ο
Θουκυδιδης εστι τοις μυθοις εναντιος δια το χαιρειν ταις αληθειαις. ου γαρ
επετηδευσε τοις αλλοις ταυτον συγγραφευσιν ουδε ιστορικοις, οι μυθους
εγκατεμιξαν ταις εαυτων ιστοριαις, του τερπνου πλεον της αληθειας
αντιποιουμενοι. αλλ' εκεινοι μεν ουτως, τωι συγγραφει δ' ουκ εμελησε προς τερψιν
των ακουοντων, αλλα προς ακριβειαν των μανθανοντων γραφειν. και γαρ
ωνομασεν αγωνισμα την εαυτου συγγραφην. πολλα γαρ των προς ηδονην απεφυγεν,
τας παρενθηκας ας ειωθασι ποιειν οι πλειονες αποκλινας, οπου γε και παρ' Ἡροδοτωι
και ο δελφις εστιν ο φιληκοος και Ἀριων ο κυβερνωμενος μουσικηι, και ολως η
δευτερα των ιστοριων την υποθεσιν ψευδεται. ο δε Θουκυδιδης 2.33 αν αναμνησθηι
τινος περιττου, δια μεν την αναγκην λεγει, διηγειται δε μονον εις γνωσιν των
ακουοντων αφικνουμενος. ο τε γαρ περι Τηρεως αυτωι λογος πεφρασται μονον περι
παθων των γυναικων, η τε Κυκλωπων ιστορια των τοπων εμνημονευθη χαριν, και ο
Ἀλκμαιων οτε σωφρονειν μνημονευεται, ενθα τα της σωφροσυνης αυτου νησους
ποιει, τα δ' αλλα ουκ ακριβοι. περι μεν ουν τους μυθους τοιουτος, δεινος δε
ηθογραφησαι, και εν μεν τοις μερεσι σαφης, υπο δε την συνταξιν ενιοτε δια το
επιτεινον της ερμηνειας αδηλος ειναι δοκων. εχει δε χαρακτηρα υπερσεμνον και
μεγα. το δε της συνθεσεως τραχυτητος ον μεστον και εμβριθες και υπερβατικον,
ενιοτε τε και ασαφες. αι δε βραχυτητες θαυμασται και των λεξεων οι νοες πλειονες.
το δε γνωμολογικον αυτου πανυ επαινετον. εν δε ταις αφηγησεσι σφοδρα δυνατος,
ναυμαχιας ημιν και πολιορκιας νοσους τε και στασεις διηγουμενος. πολυειδης τε εν
τοις σχημασι, τα πολλα και των Γοργιου του Λεοντινου μιμουμενος, ταχυς εν ταις
σημασιαις, πικρος εν ταις αυστηροτησι, ηθων μιμητης και αριστος διαγραφευς· οψει
γουν παρ' αυτωι φρονημα Περικλεους και Κλεωνος ουκ οιδ' ο τι αν ειποι τις,
Ἀλκιβιαδου νεοτητα, Θεμιστοκλεους παντα, Νικιου χρηστοτητα, δεισιδαιμονιαν,
ευτυχιαν μεχρι Σικελιας. Ἐκ της ιστοριας Θουκυδιδου Ἀθηναιου. 7. Ὅτι αιτιαι αλλαι
τε ησαν των αποστασεων τοις Ἀθηναιοις και μεγισται αι των φορων και νεων
εκδειαι και λειποστρατιον ει τωι εγενετο· οι γαρ Ἀθηναιοι ακριβως επρασσον και
λυπηροι ησαν ουκ ειωθοσι ουδε βουλομενοις ταλαιπωρειν προσαγαγοντες τας
αναγκας. ησαν δε πως και αλλως οι Ἀθηναιοι 2.34 ουκετι ομοιως εν ηδονηι αρχοντες,
και ουτε ξυνεστρατευον απο του ισου, ραιδιον τε προσαγεσθαι ην αυτοις τους
αφισταμενους· ων αυτοι αιτιοι εγενοντο οι ξυμμαχοι· δια γαρ την αποκνησιν ταυτην
των στρατιων οι πλειους αυτων, ινα μη απ' οικου ωσι, χρηματα εταξαντο αντι των
νεων το ικνουμενον αναλωμα φερειν. 8. Ὅτι ο Παυσανιας, ο των Λακεδαιμονιων
στρατηγος, επιστολην πεμψας τωι Ξερξηι περι προδοσιας και παρ' αυτου ετεραν
λαβων, ων και πρωτον εν μεγαλωι αξιωματι υπο των Ἑλληνων δια την [εν]
Πλαταιασιν ηγεμονιαν, πολλωι τοτε μαλλον ηρτο και ουκετι εδυνατο εν τωι
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθεστηκοτι τροπωι βιοτευειν, αλλα σκευας τε Μηδικας ενδυομενος εκ του
Βυζαντιου εξηιει και δια της Θραικης πορευομενον αυτον Μηδοι και Αιγυπτιοι
εδορυφορουν, τραπεζαν τε Μηδικην παρετιθετο και κατεχειν την διανοιαν ουκ
ηδυνατο, αλλ' εργοις βραχεσι προυδηλου α τηι γνωμηι μειζονως εσεπειτα εμελλε
πραξειν. δυσπροσοδον τε αυτον παρειχε και τηι οργηι ουτω χαλεπηι εχρητο ες παντας
ομοιως ωστε μηδενα δυνασθαι προσιεναι· διοπερ και προς τους Ἀθηναιους ουχ
ηκιστα η ξυμμαχια μετεστη. 9. Ὅτι οι Λακεδαιμονιοι πρεσβεις πεμψαντες παρα τους
Ἀθηναιους ξυνεπηιτιωντο τον Θεμιστοκλεα, ως ευρισκον εκ των περι Παυσανιαν
ελεγχων, ηξιουν τε τοις αυτοις κολαζεσθαι αυτον· οι δε πεισθεντες (ετυχε γαρ
ωστρακισμενος και εχων διαιταν μεν εν Ἄργει, επιφοιτων δε και ες την αλλην
Πελοπονησον) πεμπουσι μετα των Λακεδαιμονιων ετοιμων οντων ξυνδιωκειν
ανδρας οις ειρητο αγειν οπου αν περιτυχωσιν. ο δε Θεμιστοκλης προαισθομενος
φευγει εκ Πελοπονησου ες Κερκυραν, ων αυτων ευεργετης. δεδιεναι δε φασκοντων
εχειν αυτον Κερκυραιων ωστε 2.35 Λακεδαιμονιοις και Ἀθηναιοις απεχεσθαι,
διακομιζεται υπ' αυτων εις την ηπειρον καταντικρυ. και διωκομενος υπο των
προστεταγμενων κατα πυστιν ηι χωροιη, αναγκαζεται κατα τι απορον παρα Ἄδμητον
τον Μολοσσων βασιλεα, οντα αυτωι ου φιλον, καταλυσαι. και ο μεν ουκ ετυχεν
επιδημων, ο δε της γυναικος ικετης γενομενος διδασκεται υπ' αυτης τον παιδα σφων
λαβων καθιζεσθαι επι την εστιαν. και ελθοντος ου πολυ υστερον του Ἀδμητου δηλοι
τε ος εστι και ουκ αξιοι, ει τι αρα αυτος αντειπεν αυτωι Ἀθηναιων δεομενωι,
φευγοντα τιμωρεισθαι. και γαρ αν υπ' εκεινου πολλωι ασθενεστερου εν τωι παροντι
κακως πασχειν, γενναιον δε ειναι τους ομοιους απο του ισου τιμωρεισθαι. και αμα
αυτος μεν εκεινωι χρειας τινος [εξωθεν] και ουκ ες το σωμα σωζεσθαι εναντιωθηναι,
εκεινον δ' αν ει εκδοιη αυτον (ειπων υφ' ων και εφ' ωι διωκεται), σωτηριας αν της
ψυχης αποστερησαι. ο δε ακουσας ανιστησι τε αυτον μετα του εαυτου υιεος (ωσπερ
και εχων αυτον εκαθεζετο, και μεγιστον ην ικετευμα τουτο) και υστερον ου πολλωι
τοις Λακεδαιμονιοις και Ἀθηναιοις ελθουσι και πολλα ειπουσι ουκ εκδιδωσι, αλλ'
αποστελλει βουλομενον ως βασιλεα πορευθηναι επι την ετεραν θαλασσαν πεζηι ες
Πυδναν την Ἀλεξανδρου. εν ηι ολκαδος τυχων αναγομενης επι Ἰωνιαν και επιβας
καταφερεται χειμωνι ες το Ἀθηναιων στρατοπεδον ο επολιορκει Ναξον. και (ην γαρ
αγνως τοις εν τηι νηι) δεισας φραζει τωι ναυκληρωι οστις εστι και δι' α φευγει, και ει
μη σωσει αυτον, εφη ερειν οτι χρημασι πεισθεις αυτον αγει· την δε ασφαλειαν ειναι
μηδενα εκβηναι εκ της νεως μεχρι πλους γενηται· πειθομενου δ' αυτωι χαριν
υπομνησεσθαι αξιαν. ο δε ναυκληρος ποιειται ταυτα και αποσαλευσας ημεραν και
νυκτα υπερ του στρατοπεδου υστερον αφικνειται εις Ἔφεσον. και ο Θεμιστοκλης
2.36 εκεινον τε εθεραπευσε χρηματων δοσει (ηλθε γαρ αυτωι υστερον εκ τε Ἀθηνων
παρα των φιλων και εξ Ἄργους α υπεξεκειτο), και μετα των κατω Περσων τινος
πορευθεις ανω εισπεμπει γραμματα εις βασιλεα Ἀρταξερξην τον Ξερξου νεωστι
βασιλευοντα και σωζεται κακεισε τον βιον καταστρεφει. 10. Ὅτι ο Θεμιστοκλης
μεγας εγενετο παρα Ξερξηι μαλιστα απο του πειραν διδους ξυνετος φαινεσθαι. ην γαρ
δη βεβαιοτατα [της κοινης των ανθρωπων οσον δυναται] φυσεως ισχυν δηλωσας,
και διαφεροντως τι ες αυτο [τα εις την φυσιν] μαλλον ετερου αξιος θαυμασαι· οικειαι
γαρ ξυνεσει, και ουτε προμαθων ες αυτην ουδεν ουτ' επιμαθων, των τε παραχρημα
δι' ελαχιστης βουλης κρατιστος γνωμων και των μελλοντων επι πλειστον του
γενησομενου αριστος εικαστης· και α μεν μετα χειρας εχοι, και εξηγησασθαι οιος τε,
ων δ' απειρος ειη, κριναι ικανως ουκ απηλλακτο, το τε αμεινον η χειρον εν τωι
αφανει ετι προεωρα μαλιστα. και το ξυμπαν ειπειν, φυσεως μεν δυναμει, μελετης δε
βραχυτητι κρατιστος δη ουτος αυτοσχεδιαζειν τα δεοντα εγενετο. 11. Ὅτι ο Θησευς
μετα του δυνατου και ξυνετος ην. 11β. Ὅτι ποτε οι Λακεδαιμονιοι Ἀλκαμενη εν
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προαστειωι θεασαμενοι μετεωριζοντα κακως εχρησαντο· ουτοι γαρ σκυθρωποι ησαν
δια παντος επιεικειαν υποκρινομενοι και τους αβροτερους εκολαζον, το τερπνον του
βιου κωλυμα των αναγκαιων νομιζοντες ειναι. 12. Ὅτι τον Περικλεα χρημασ̣ι
ζημιωσαντες οι Ἀθηναιοι ου πολλωι υστερον, οπερ φιλει ομιλος ποιειν, στρατηγον
ειλοντο 2.37 και παντα τα πραγματα επετρεψαν, ων μεν περι τα οικεια εκαστος ηλγει
αμβλυτεροι ηδη οντες, ων δε ξυμπασα η πολις προσεδειτο πλειστου αξιον
νομιζοντες ειναι. οσον τε γαρ χρονον προυστη της πολεως εν τηι ειρηνηι, μετριως
εξηγειτο και ασφαλως διεφυλαξεν αυτην, και εγενετο επ' εκεινου μεγιστη, επει τε ο
πολεμος κατεστη ο Πελοποννησιακος, φαινεται και εν τουτωι προγνους την δυναμιν.
επεβιω δε δυο ετη και εξ μηνας· και επειδη απεθανεν, επι πλεον ετι εγνωσθη η
προνοια αυτου ες τον πολεμον. ο μεν γαρ ησυχαζοντας τε και το ναυτικον
θεραπευοντας και αρχην μη επικτωμενους εν τωι πολεμωι μηδε τηι πολει
κινδυνευοντας εφη περιεσεσθαι· οι δε ταυτα τε παντα ες τουναντιον επραξαν και
αλλα εξω του πολεμου δοκουντ̣α ειναι κατα τας ιδιας φιλοτιμιας και ιδια κερδη και
κακως ες τε σφας αυτους και τους ξυμμαχους επολιτευσαν, α κατορθουμενα μεν τοις
ιδιωταις τιμη και ωφελια μαλλον ην, σφαλεντα δε τηι πολει ες τον πολεμον βλαβη
καθιστατο. αιτιον δ' ην οτι εκεινος μεν δυνατος ων τωι τε αξιωματι και τηι γνωσει
χρηματων τε διαφανως αδωροτατος γενομενος κατειχε το πληθος ελευθερως, και
ουκ ηγετο μαλλον υπ' αυτου η αυτος ηγε, δια το μη κτωμενος εξ ου προσηκοντων
την δυναμιν προς ηδονην τι λεγειν, αλλ' εχων επ' αξιωσει και προς οργην τι
αντειπειν. οποτε γουν αισθοιτο τε αυτους παρα καιρον υβρει θαρσουντας, λεγων
κατεπλησσε επι το φοβεισθαι, και δεδιοτας αυ αλογως αντικαθιστη παλιν επι το
θαρσειν. εγιγνετο τε λογωι μεν δημοκρατια, εργωι δε υπο του πρωτου ανδρος αρχη. οι
δε υστερον ισοι αυτοι μαλλον προς αλληλους οντες και ορεγομενοι του πρωτος
εκαστος γενεσθαι ετραποντο καθ' ηδονας τωι δημωι και τα πραγματα ενδιδοναι. εξ ων
αλλα τε πολλα, ως εν μεγαληι πολει και αρχην εχουσηι, ημαρτηθη και ο ες Σικελιαν
πλους, ος ου τοσουτον γνωμης αμαρτημα ην προς ους επηιεσαν, οσον οι εκπεμψαντες
ου τα προσφορα τοις οιχομενοις 2.38 επιγιγνωσκοντες, αλλα κατα τας ιδιας
διαβολας περι της του δημου προστασιας τα τε εν τωι στρατοπεδωι αμβλυτερα
εποιουν και τα περι την πολιν πρωτον εν αλληλοις εταραχθησαν. σφαλεντες δε εν
Σικελιαι αλληι τε παρασκευηι και του ναυτικου τωι πλειονι μοριωι και κατα την πολιν
ηδη εν στασει οντες ομως αντειχον τοις τε προτερον υπαρχουσι πολεμιοις και τοις
απο Σικελιας μετ' αυτων, Κυρωι τε υστερον βασιλεως παιδι προσγενομενωι, ος
παρειχε χρηματα Πελοποννησιοις ες το ναυτικον· και ου προτερον ενεδοσαν η αυτοι
εν σφισι κατα τας ιδιας διαφορας περιπεσοντες εσφαλησαν. τοσουτον τωι Περικλει
επερισευσε τοτε αφ' ων αυτος προεγνω και πανυ αν ραδιως περιγενεσθαι των
Πελοποννησιων αυτων τωι πολεμωι. 13. Ὅτι Ἀλκιδας ο Πελοποννησιος αρας εκ του
Ἐμβατουπαρεπλει· και προσχων Μυονησσωι τους αιχμαλωτους ους κατα πλουν
ειληφει απεσφαξεν τους πολλους. και ες την Ἔφεσον καθορμισαμενου αυτου
Σαμιων πρεσβεις αφικομενοι ελεγον ου καλως την Ἑλλαδα ελευθερουν αυτον, ει
ανδρας διεφθειρεν ουτε χειρας ανταιρομενους ουτε πολεμιους, Ἀθηναιων δε υπο
αναγκης ξυμμαχους· ει τε μη παυσεται, ολιγους μεν αυτον των εχθρων ες φιλιαν
προσαξεσθαι, πολυ δε πλειους των φιλων πολεμιους εξειν. και ο μεν επεισθη τε και
οσους ειχεν αφηκεν. 14. Ὅτι τον Βρασιδαν απεστειλαν οι Λακεδαιμονιοι προς
Ἀθηναιους εν Σπαρτηι δοκουντα δραστηριον ειναι ες τα παντα, και επειδη εξηλθεν
πλειστου αξιος Λακεδαιμονιοις εγενετο. το τε γαρ 2.39 παραυτικα εαυτον παρασχων
δικαιον και μετριον ες τας πολεις απεστησε τα πολλα, τα δε προδοσιαι ειλε των
χωριων, ωστε τοις Λακεδαιμονιοις γιγνεσθαι ξυμβαινειν τε βουλομενοις, οπερ
εποιησαν, ανταποδοσιν και αποδοχην χωριων και του πολεμου απο της
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πελοποννησου λωφησιν· ες τε τον χρονωι υστερον μετα τα εκ Σικελιας πολεμον η
τοτε Βρασιδου αρετη και ξυνεσις, των μεν πειραι αισθομενων, των δε ακοηι
νομισαντων, μαλιστα επιθυμιαν ενεποιει τοις Ἀθηναιων ξυμμαχοις ες τους
Λακεδαιμονιους. πρωτος γαρ εξελθων και δοξας ειναι κατα παντα αγαθος ελπιδα
εγκατελειπε βεβαιον ως και οι αλλοι τοιουτοι εισιν. 15. Ὅτι Κλεων ο Ἀθηνευς και
Βρασιδας ο Λακεδαιμονιος αμφοτερωθεν μαλιστα ηναντιουντο τηι ειρηνηι, ο μεν δια
το ευτυχειν τε και τιμασθαι εκ του πολεμειν, ο δε γενομενης ησυχιας
καταφανεστερος νομιζων αν ειναι κακουργων και απιστοτερος διαβαλλων. οι δε εν
εκατεραι τηι πολει σπευδοντες την ηγεμονιαν Πλειστοαναξ τε ο Παυσανιου, βασιλευς
Λακεδαιμονιων, και Νικιας ο Νικηρατου, πλειστα των τοτε ευ φερομενος εν
στρατηγιαις, πολλων δη μαλλον προεθυμουντο, Νικιας μεν βουλομενος, εν ωι
απαθης ην και ηξιου το διασωζεσθαι την ευτυχιαν, και ες τε το αυτικα πονων
πεπαυσθαι και αυτος και τους πολιτας παυσαι, και τωι μελλοντι χρονωι καταλιπειν
ονομα ως ουδεν σφηλας την πολιν διεγενετο, νομιζων εκ του ακινδυνου τουτο
ξυμβαινειν και οστις ελαχιστα τυχηι αυτον παραδιδωσιν, το δε ακινδυνον την
ειρηνην παρεχειν· Πλειστοαναξ δε υπο των εχθρων διαβαλλομενος περι της
καθοδου και ες ενθυμιαν τοις Λακεδαιμονιοις αιει προβαλλομενος υπ' αυτων, οποτε
τι πταισειαν, ως δια την εκεινου καθοδον παρανομηθεισαν ταυτα ξυμβαινοι. την τε
γαρ 2.40 προμαντιν την εν ∆ελφοις επηιτιωντο αυτον πεισαι ωστε χρησαι
Λακεδαιμονιοις Θεωροις αφικνουμενοις επι πολυ περι αυτου· χρονωι δε προτρεψαι
τους Λακεδαιμονιους φευγοντα αυτον ες Λυκαιον δια την εκ της Ἀττικης ποτε μετα
δωρων δοκουσαν αναχωρησιν και ημισυ της οικιας του ιερου τοτε του ∆ιος οικουντα
φοβωι τωι Λακεδαιμονιων, ετι ενος δεοντι εικοστωι τοις ομοιοις χοροις και θυσιαις
καταγαγειν ωσπερ οτε το πρωτον Λακεδαιμονα κτιζοντες τους βασιλεας καθιστασαν.
αχθομενος ουν τηι διαβοληι ταυτηι και νομιζων εν ειρηνηι μεν ουδενος σφαλματος
γιγνομενου και αμα των Λακεδαιμονιων τους ανδρας κομιζομενων καν αυτος τοις
εχθροις ανεπιληπτος ειναι, πολεμου δε καθεστωτος αιει αναγκην ειναι τους
προυχοντας απο των ξυμφορων διαβαλλεσθαι, προυθυμηθη την ξυμβασιν. 16. Ὅτι
κατα τινα διαφοραν οντων Λακεδαιμονιων προς τους Ἀθηναιους, οι εν ταις Ἀθηναις
αυ βουλομενοι λυσαι τας σπονδας ενεκειντο. ησαν δε αλλοι τε και Ἀλκιβιαδης ο
Κλεινιου, ανηρ ηλικιαι μεν ετι τοτε ων νεος ως εν αλληι πολει, αξιωματι δε
προγονων τιμωμενος· ωι εδοκει μεν και αμεινον ειναι προς τους Ἀργειους μαλλον
χωρειν, ου μεντοι αλλα και φρονηματι φιλονεικων ηναντιουτο, οτι Λακεδαιμονιοι
δια Νικιου και Λαχητος επραξαν τας σπονδας, εαυτον κατα τε την νεοτητα
υπεριδοντες και κατα την παλαιαν προξενιαν ποτε ουσαν ου τιμησαντες, ην του
παππου απειποντος αυτος τους εκ της νησου αυτων αιχμαλωτους θεραπευων
διενοειτο ανανεωσασθαι. πανταχοθεν τε νομιζων ελασσουσθαι το τε πρωτον
αντειπεν, ου βεβαιους φασκων ειναι Λακεδαιμονιους, αλλ' ινα Ἀργειους σφισι
σπεισαμενοι εξελωσι και αυτις επ' Ἀθηναιους μονους ιωσιν, τουτου 2.41 ενεκα
σπενδεσθαι αυτους, και τοτε, επειδη η διαφορα εγεγενητο, πεμπει ευθυς ες Ἄργος
ιδιαι, κελευων ως ταχιστα επι την ξυμμαχιαν, προκαλουμενος ηκειν μετα Μαντινεων
και Ἠλειων, ως καιρου οντος και αυτος ξυμπραξων τα μαλιστα. οι δε Ἀργειοι
ακουσαντες της αγγελιας και επειδη εγνωσαν ου μετ' Ἀθηναιων πραχθεισαν την
των Βοιωτων ξυμμαχιαν, αλλ' ες διαφοραν μεγαλην καθεστωτας αυτους προς τους
Λακεδαιμονιους, των μεν εν Λακεδαιμονιαι πρεσβεων, οι σφισι περι των σπονδων
ετυχον αποντες, ημελουν, προς δε τους Ἀθηναιους μαλλον την γνωσιν ειχον,
νομιζοντες πολιν τε σφισι φιλιαν απο παλαιου και δημοκρατουμενην ωσπερ και
αυτοι και δυναμιν μεγαλην εχουσαν την κατα θαλασσαν ξυμπολεμησειν σφισι, ην
καθιστωνται ες πολεμον· επεμπον ουν ευθυς πρεσβεις ως τους Ἀθηναιους περι της
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ξυμμαχιας· ξυνεπρεσβευοντο δε Ἠλειοι και Μαντινης. αφικοντο δε και
Λακεδαιμονιων πρεσβεις δοκουντες επιτηδειοι ειναι τοις Ἀθηναιοις, δεισαντες μη
την τε ξυμμαχιαν οργιζομενοι προς τους Ἀργειους ποιησωνται, και αμα Πυλον
απαιτησοντες αντι Πανακτου, και περι της Βοιωτιων ξυμμαχιας απολογησομενοι ως
ουκ επι κακωι των Ἀθηναιων εποιησαντο. και λεγοντες εν τηι βουληι περι τε τουτων
και ως αυτοκρατορες ηκουσι περι παντων ξυμβηναι των διαφορων, τον Ἀλκιβιαδην
εφοβουν, μη και, ην ες τον δημον ταυτα λεγωσι, επαγαγωνται το πληθος και
απωσθηι η Ἀργειων ξυμμαχια. μηχαναται δε προς αυτους τοιονδε τι ο Ἀλκιβιαδης·
τους Λακεδαιμονιους πειθει, πιστιν αυτοις δους, ην μη ομολογησωσιν εν τωι δημωι
αυτοκρατορες ηκειν, Πυλον τε αυτοις αποδωσειν (πεισειν γαρ αυτος Ἀθηναιους,
ωσπερ και νυν αντιλεγειν) και ταλλα ξυναλλαξειν. βουλομενος δε αυτους Νικιου τε
αποστησαι ταυτα επραττεν και οπως, εν τωι δημωι διαβαλων αυτους ως ουδεν αληθες
εν νωι εχουσιν ουδε λεγουσιν ουδεποτε 2.42 ταυτα, τους Ἀργειους και Ἠλειους και
Μαντινεας ξυμμαχους ποιησηι. και εγενετο ουτως, επειδη ες τον δημον παρελθοντες
και επερωτωμενοι ουκ εφασαν ωσπερ εν τηι βουληι αυτοκρατορες ηκειν, οι Ἀθηναιοι
ουκετι ηνειχοντο, αλλα του Ἀλκιβιαδου πολλωι μαλλον η προτερον καταβοωντος
των Λακεδαιμονιων εσηκουσον τε και ετοιμοι ησαν ευθυς παραγαγοντες τους
Ἀργειους και τους μετ' αυτων ξυμμαχους ποιεισθαι. σεισμου δε γενομενου, πριν τι
επικυρωθηναι, η εκκλησια αυτη ανεβληθη. τηι δε υστεραιαι εκκλησιαι ο Νικιας, καιπερ
των Λακεδαιμονιων αυτων ηπατημενων και αυτος εξηπατημενος περι του μη
αυτοκρατορας ομολογησαι ηκειν, ομως τοις Λακεδαιμονιοις εφη χρηναι φιλους
μαλλον γιγνεσθαι και επισχοντας τα προς Ἀργειους πεμψαι ετι ως αυτους και
ειδεναι ο τι διανοουνται, λεγων εν μεν τωι σφετερωι καλωι, εν δε τωι εκεινων απρεπει
τον πολεμον αναβαλλεσθαι· σφισι μεν γαρ ευ εστωτων των πραγματων ως επι
πλειστον αριστον ειναι διασωσασθαι την ευπραγιαν, εκεινοις δε δυστυχουσιν οτι
ταχιστα ευρημα ειναι διακινδυνευσαι. επεισε τε πεμψαι πρεσβεις, ων και αυτος ην,
κελευσαντας Λακεδαιμονιους, ει τι δικαιον διανοουνται, Πανακτον τε ορθον
αποδιδοναι και Ἀμφιπολιν, και την Βοιωτων ξυμμαχιαν ανειναι, ην μη ες τας
σπονδας εσιωσι, καθαπερ ειρητο ανευ αλληλων μηδενι ξυμβαινειν. ειπειν τε
εκελευον οτι και σφεις, ει εβουλοντο αδικειν, ηδη αν Ἀργειους ξυμμαχους
πεποιησθαι, ως παρειναι γ' αυτους αυτου τουτου ενεκα. ει τε τι αλλο ενεκαλουν,
παντα επιστειλαντες απεπεμψαν τους περι Νικιαν πρεσβεις. και αφικομενων αυτων
και απαγγειλαντων τα τε αλλα και τελος ειποντων οτι, ει μη την ξυμμαχιαν
ανησουσι Βοιωτοις μη εσιουσιν ες τας σπονδας, ποιησονται και αυτοι Ἀργειους και
τους μετ' αυτων ξυμμαχους, την μεν ξυμμαχιαν οι Λακεδαιμονιοι Βοιωτοις ουκ
εφασαν ανησειν, επικρατουντων των περι τον Ξεναρη τον εφορον ταυτα γιγνεσθαι
και οσοι αλλοι της αυτης γνωμης ησαν, τους δε ορκους δεομενου Νικιου
ανενεωσαντο· 2.43 εφοβειτο γαρ μη παντα ατελη εχων απελθηι και διαβληθηι, οπερ
και εγενετο, αιτιος δοκων ειναι των προς Λακεδαιμονιους σπονδων. αναχωρησαντος
τε αυτου ως ηκουσαν οι Ἀθηναιοι ουδεν εκ της Λακεδαιμονιας πεπραγμενον, ευθυς
δι' οργης ειχον, και νομιζοντες αδικεισθαι (ετυχον γαρ παροντες οι Ἀργειοι και οι
ξυμμαχοι, παραγαγοντος Ἀλκιβιαδου), εποιησαντο σπονδας και ξυμμαχους προς
τους Ἀργειους. 17. Ὅτι ο Ἀλκιβιαδης εν αξιωματι υπο των αστων, ταις επιθυμιαις
μειζοσιν η κατα την υπαρχουσαν ουσιαν εχρητο ες τε τας ιπποτροφιας και τας αλλας
δαπανας· οπερ και καθειλεν υστερον την των Ἀθηναιων πολιν ουχ ηκιστα.
φοβηθεντες γαρ αυτου οι πολλοι το μεγεθος της τε κατα το εαυτου σωμα
παρανομιας ες την διαιταν και της διανοιας ων καθ' εν εκαστον εν οτωι γιγνοιτο
επρασσεν, ως τυραννιδος επιθυμουντι πολεμιοι καθεστασαν, και δημοσιαι κρατιστα
διαθεντα τα του πολεμου ιδιαι εκαστα τοις επιτηδευμασι αχθεσθεντες και αλλοις
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτρεψαντες ου δια μακρου εσφηλαν την πολιν. 18. Ὅτι γενομενου Ἁρμοδιου ωραι
ηλικιας λαμπρου Ἀριστογειτων, ανηρ των αστων, μεσος πολιτης, εραστης ων ειχεν
αυτον. πειραθεις δε ο Ἁρμοδιος υπο Ἱππαρχου του Πεισιστρατου και ου πεισθεις
καταγορευει τωι Ἀριστογειτονι. ο δε ερωτικως περιαλγησας και φοβηθεις την
Ἱππαρχου δυναμιν μη βιαι προσαγαγηται αυτον, επιβουλευει αυτωι. 19. Ὅτι ο
Ἵππαρχος ουδε την αλλην αρχην επαχθης ην ες τους πολλους, αλλα ανεπιφθονως
κατεστησατο· και επετηδευσαν επι πλειστον δη τυραννοι ουτοι αρετην και ξυνεσιν,
και Ἀθηναιους εικοστην μονον πρασσομενοι των γιγνομενων την τε πολιν καλως
διεκοσμησαν και τους πολεμους διεφερον και ες τα ιερα 2.44 εθυον. τα δε αλλα αυτη
η πολις τοις πριν κειμενοις νομοις εχρητο, πλην καθ' οσον αει τινα επεμελοντο
σφων αυτων εν ταις αρχαις ειναι. 20. Ὅτι Ἑρμοκρατης ανηρ και ες ταλλα ξυνεσιν
ουδενος λειπομενος και κατα τον πολεμον εμπειριαι τε ικανος γενομενος και ανδρειαι
επιφανης. 21. Ὅτι Χιοι μονοι μετα Λακεδαιμονιους ων εγω ηισθομην
ευδαιμονησαντες αμα και εσωφρονησαν, και οσωι επεδιδου η πολις αυτοις επι το
μειζον, τοσωι και εκοσμουντο εχυρωτερον. και ουδ' αυτην την αποστασιν, ει τουτο
δοκουσι παρα το ασφαλεστερον πραξαι, προτερον ετολμησαν ποιησασθαι η μετα
πολλων τε και αγαθων ξυμμαχων εμελλον κινδυνευσειν και τους Ἀθηναιους
ηισθανοντο ουδ' αυτους αντιλεγοντας ετι μετα την Σικελικην ξυμφοραν ως ου πανυ
πονηρα σφων βεβαιως τα πραγματα ειη· ει δε τι εν τοις ανθρωπειοις του βιου
παραλογοις εσφαλησαν, μετα πολλων οις τα αυτα εδοξεν, τα των Ἀθηναιων ταχυ
ξυναιρεθησεσθαι, την αμαρτιαν ξυνεγνωσαν. 22. Ὅτι ο Ἀλκιβιαδης μεγιστα
επικομπων, ως Τισσαφερνης αυτο ειρηκεν η μην, εως αν τι των εαυτου λειπηται, μη
απορησειν Ἀθηναιους τροφης. και στρατηγος γενομενος και των Ἀθηναιων
λεγοντων πλειν επι τον Πειραια, πανυ διεκωλυσε πολλων επειγομενων, τα δε του
πολεμου πρωτον εφη, επειδη και στρατηγος ᾕρητο, πλευσας ως Τισσαφερνην
πραξειν. και απο ταυτης της εκκλησιας ευθυς ᾤχετο, ινα δοκηι παντα μετ' εκεινου
κοινουσθαι, 2.45 και αμα βουλομενος αυτωι τιμιωτερος ειναι και ενδεικνυσθαι οτι
και στρατηγος ηδη ᾕρηται και ευ και κακως οιος τε εστιν αυτον ποιειν. ξυνεβαινε δε
τωι Ἀλκιβιαδηι τωι μεν Τισσαφερνηι τους Ἀθηναιους φοβειν, εκεινοις δε τον
Τισσαφερνην. 23. Ὅτι Ἀστακος ο Περσης, Τισσαφερνους υπαρχος, ηδικει τους
Ἀντανδριους· οσπερ και ∆ηλιους τους Ἀτραμυττιον οικησαντας, οτε υπ' Ἀθηναιων
∆ηλου καθαρσεως ενεκα ανεστησαν, εχθραν προσποιησαμενος αδηλον και
επαγγειλας στρατειαν αυτων τοις βελτιστοις, εξαγαγων ως επι φιλιαι και ξυμμαχιαι,
τηρησας αριστοποιουμενους και περιστησας τους εαυτου κατηκοντισε. φοβουμενοι
ουν αυτον δια τουτο το εργον μηποτε και περι σφας τι παρανομησηι, και αλλα
επιβαλλοντος αυτου α φερειν ουκ ηδυναντο, εκβαλλουσι τους φρουρους αυτων εκ
της ακροπολεως. τελος των Θουκυδιδου ιστοριων. περι αρετης και κακιας. 2.46 Ἐκ
της ιστοριας Ξενοφωντος· Κυρου παιδειας. θʹ περι αρετης και κακιας. 1. Ἡμεις μεν δη
ως αξιον οντα θαυμαζεσθαι τουτον τον ανδρα εσκεψαμεθα, τις ποτ' ων γενναν και
ποιαν τινα φυσιν εχων και ποιαι ποτε παιδευθεις παιδειαι τοσουτον διηνεγκεν εις το
αρχειν ανθρωπων. οσα ουν και επυθομεθα και ηισθησθαι δοκουμεν περι αυτου, ταυτα
πειρασομεθα διηγησασθαι. 2. Ὅτι ο Κυρος πατρος μεν δη λεγεται γενεσθαι Καμβυσεω
Περσων βασιλεως· ο δε Καμβυσης ουτος του Περσειδων γενους, οι δε Περσειδαι απο
Περσεως κληιζονται, μητρος δε Μανδανης· η δε Μανδανη αυτη Ἀστυαγους ην
θυγατηρ του Μηδων γενομενου βασιλεως. φυναι δε ο Κυρος λεγεται και αιδεται ετι
και νυν υπο των βαρβαρων ειδος μεν καλλιστος, ψυχην δε φιλανθρωποτατος και
φιλομαθεστατος, ωστε παντα μεν πονον ανατληναι, παντα δε κινδυνον υπομειναι
του επαινεισθαι ενεκα. φυσιν μεν δη της μορφης και της ψυχης τοιαυτην εχων
διαμνημονευεται. 2.47 3. Ὅτι αισχρον ην τοις Περσαις το αποπτυειν και
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απομυττεσθαι και το φυσης μεστους φαινεσθαι και το ιοντα που φανερον γενεσθαι,
η του ουρησαι ενεκα η και αλλου τινος τοιουτου. ταυτα δε ουκ αν εδυναντο ποιειν,
ει μη και διαιτηι μετριαι εχρωντο και το υγρον εκπονουντες ανηλισκον, ωστε αλληι πηι
αποχωρειν. 4. Ὅτι ο Κυρος κατεμενεν αυτου και ετρεφετο. και ταχυ τοις ηλικιωταις
συνεκεκρατο ωστε οικειως διακεισθαι, ταχυ δε τους πατερας αυτων ανεκτησατο,
προσιων και ενδηλος ων οτι ησπαζετο αυτων τους υιεις, ωστε επει του βασιλεως
δεοιντο, τους παιδας εκελευον του Κυρου δεισθαι διαπραξασθαι σφισι, ο δε Κυρος, ει
δεοιντο αυτου οι παιδες, δια την φιλανθρωπιαν και φιλοτιμιαν περι παντος εποιειτο
διαπρασσεσθαι, και ο Ἀστυαγης δε ο τι δεοιτο αυτου ο Κυρος ουδεν εδυνατο αντεχειν
μη ου χαριζεσθαι. και γαρ ασθενησαντος αυτου ουδεποτε απελιπε τον παππον ουδε
κλαιων ποτε επαυετο, αλλα δηλος τε ην πασιν οτι υπερεφοβειτο μη οι ο παππος
αποθανηι. και γαρ εκ νυκτος ει τινος δεοιτο Ἀστυαγης, πρωτος ηισθανετο Κυρος και
παντων αοκνοτατος ανεπηδα υπηρετησων ο τι οιοιτο χαριεισθαι, ωστε πανταπασι
ανεκτησατο τον Ἀστυαγην. και ην μεν ισως πολυλογωτερος, αμα μεν δια την
παιδειαν, οτι ηναγκαζετο υπο του διδασκαλου και διδοναι λογον ων εποιει και
λαμβανειν παρ' αλλων, οποτε δικαζοι, ετι δε και δια το φιλομαθης ειναι πολλα μεν
αυτος αει τους παροντας ανηρωτα πως εχοντα τυγχανοι, και οσα αυτος υπ' αλλων
ερωτωιτο, δια το αγχινους ειναι ταχυ απεκρινατο, ωστε εκ παντων τουτων η
πολυλογια συνελεγετο αυτωι. αλλ' ωσπερ εν σωματι, οσοι νεοι οντες μεγεθος
ελαβον, ομως εμφαινεται το νεαρον αυτοις ο κατηγορει την ολιγοετιαν, ουτω και Κυ
2.48 ρου εκ της πολυλογιας ου θρασος διεφαινετο, αλλ' απλοτης και φιλοστοργια,
ωστε επιθυμιαν τις ειχεν ετι πλειω αυτου ακουειν η σιωπωντι παρειναι. ως δε
προσηγεν αυτον ο χρονος συν τωι μεγεθει εις ωραν του προσηβον γενεσθαι, εν τουτωι
δη τοις μεν λογοις βραχυτεροις εχρητο και τηι φωνηι ησυχαιτεραι, αιδους δ'
ενεπιμπλατο, ωστε και ερυθαινεσθαι οποτε συντυγχανοι τοις πρεσβυτεροις, και το
σκυλακωδες το πασιν ομοιως προσπιπτειν ουκετ' ομοιως προπετες ειχεν. ουτω δη
ησυχαιτερος μεν ην, εν δε ταις συνουσιαις παμπαν επιχαρις. και γαρ οσα
διαγωνιζονται πολλακις ηλικες προς αλληλους, ουχ α κρεισσων ηδη ην, ταυτα
προυκαλειτο τους συνοντας, αλλ' απερ ευ ᾔδει εαυτον ησσονα οντα, εξηρχεν,
φασκων καλλιον αυτων ποιησειν, και κατηρχεν η διαναπηδων επι τους ιππους η
διατοξευσομενος η διακοντιουμενος απο των ιππων ουπω πανυ εποχος ων,
ησσωμενος δε αυτος εφ' εαυτον εγελα. ως δε ουκ απεδιδρασκεν εκ του ηττασθαι εις
το μη ποιειν ο ησσωιτο, αλλ' εκαλινδειτο εν τωι πειρασθαι αυθις βελτιον ποιειν, ταχυ
μεν εις το ισον αφικετο τηι ιππικηι τοις ηλιξι, ταχυ δε παρηιει δια το εραν του εργου,
ταχυ δε τα εν τωι παραδεισωι θηρια ανηλωκει. Τον μεν δη πλειστον χρονον ουτω
διηγεν ο Κυρος, πασιν ηδονης μεν και αγαθου τινος συναιτιος ων, κακου δε ουδενος.
5. Ὅτι ο Κυρος απελθων εν Περσαις το μεν πρωτον λεγεται εν τοις παισι γενεσθαι.
και οι παιδες εσκωπτον αυτον ως ηδυπαθειν εν Μηδοις μεμαθηκως ηκοι· επει δε και
εσθιοντα αυτον εωρων ωσπερ και αυτοι ηδεως και πινοντα, και ειποτε εν εορτηι 2.49
ευωχια γενοιτο, επιδιδοντα μαλλον εαυτον του εαυτου μερους ηισθανοντο η
προσδεομενον, και προς τουτοις δε ταλλα κρατιστευοντα αυτον εωρων εαυτων,
ενταυθα δη παλιν υπεπτησσον αυτωι οι ηλικες. επει δε διελθων την παιδειαν ταυτην
ηδη εσηλθεν εις τους εφηβους, εν τουτοις αυ εδοκει κρατιστευειν και μελετων α χρη
και καρτερων και αιδουμενος τους πρεσβυτερους και πειθομενος τοις αρχουσιν. 6.
Ὅτι επει απηλθον οικαδε οι Ἀρμενιοι ελεγον του Κυρου ο μεν τις την σοφιαν, ο δε
την καρτεριαν, ο δε την πραοτητα, ο δε τις και το καλλος και το μεγεθος. τηι δε
υστεραιαι ο Ἀρμενιος Κυρωι και τηι στρατιαι απασηι ξενια επεμπεν· προειπε δε τοις
εαυτου, ου δεησοι στρατευεσθαι, εις τριτην ημεραν παρειναι· τα δε χρηματα ων ειπεν
ο Κυρος διπλασια απηριθμησεν. ο δε Κυρος οσα ειπε λαβων ταλλα απεπεμψεν· ειρετο
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε, ποτερος εστι ο το στρατευμα αγων, ο παις η αυτος. ειπετην δε αμα ο μεν πατηρ
ουτως, Ὁποτερον αν συ κελευηις· ο δε παις ουτως, Ἐγω μεν ουκ απολειψομαι σου, ω
Κυρε, ουδ' αν σκευοφορον εμε δεησοι συνακολουθειν. και ο Κυρος επιγελασας ειπεν,
Και επι ποσωι αρ', εφη, εθελοις την γυναικα σου ακουσαι οτι σκευοφορεις; Ἀλλ'
ουδεν, εφη, ακουειν δεησει αυτην· αξω γαρ, ωστε οραν εξεσται ο τι αν εγω πραττω.
Ὥρα αν, εφη, συσκευαζεσθαι υμιν ειη. Νομιζε δ', εφη, συνεσκευασμενους παρεσεσθαι
ο τι αν ο πατηρ δωι. 7. Ὅτι ο Κυρος παρασκευασας το φρουριον και φυλαξιν ικανοις
και τοις επιτηδειοις πασι, καταλιπων Μηδον κατηιει εις 2.50 την οικουμενην και
ουδεις εμεινεν ενδον Ἀρμενιων ουτε ανηρ ουτε γυνη, αλλα παντες υπηντων
ηδομενοι τηι ειρηνηι και φεροντες και αγοντες ο τι εκαστος αξιον ειχεν. και ο
Ἀρμενιος τουτοις ουκ ηχθετο, ουτως αν νομιζων και τον Κυρον μαλλον ηδεσθαι τηι
υπο παντων τιμηι. τελος δ' ουν υπηντησε και η γυνη του Ἀρμενιου, τας θυγατερας
εχουσα και τον νεωτερον υιον, και συν αλλοις δωροις το χρυσιον εκομιζεν ο
προτερον λαβειν ουκ ηθελε Κυρος. και ο Κυρος λαβων ειπεν, Ὑμεις εμε ου ποιησετε
μισθου περιιοντα ευεργετειν, αλλα συ, ω γυναι, εχουσα ταυτα τα χρηματα α φερεις
απιθι, και τωι μεν Ἀρμενιωι μηκετι δωις αυτα κατορυξαι, εκπεμψε δε τον υιον ως
καλλιστα απ' αυτων κατασκευασασα επι την στρατιαν· απο δε των λοιπων κτω και
σαυτηι και τωι ανδρι και ταις θυγατρασι και τοις υιοις ο τι κεκτημενοι και
κεκοσμημενοι καλλιον και ηδιον τον αιωνα διαξετε· εις δε την γην εφ' ην αν κεισθω
τα σωματα, οταν εκαστος τελευτησηι, κατακρυπτειν. ο μεν ταυτ' ειπων παρηλασεν· ο
δε Ἀρμενιος συμπρουπεμπε και οι λοιποι παντες ανθρωποι, ανακαλουντες τον
ευεργετην, τον ανδρα τον αγαθον· και τουτ' εποιουν, εως εκ της χωρας απην.
συναπεστειλε δ' αυτωι και ο Ἀρμενιος στρατιαν πλειονα, ως ειρηνης οικοι ουσης.
ουτω δη ο Κυρος απηιει κεχρηματισμενος ουχ α ελαβεν μονον χρηματα, αλλα πολυ
πλειονα τουτων ητοιμασμενος δια τον τροπον, ωστε λαμβανειν οποτε δεοιτο. και
εθηρα συν Τιγρανηι οπουπερ επιτυγχανοιεν θηριοις, και ευφραινετο. 8. Ὅτι των
Μηδων εξηιεσαν οι μεν δια το παιδι οντι Κυρωι 2.51 παιδες οντες φιλοι γενεσθαι, οι
δε δια το εν θηραις συγγενομενοι αγασθηναι αυτου τον τροπον, οι δε δια το και
χαριν ευ ειδεναι οτι μεγαν αυτοις φοβον απεληλακεναι εδοκει, οι δε ελπιδας εχοντες
δια το ανδρα φαινεσθαι αγαθον και ευτυχη και μεγαν ετι ισχυρως εσεσθαι αυτον, οι
δε, οτε ετρεφετο εν Μηδοις, ει τι αγαθον τωι επραξεν, αντιχαριζεσθαι εβουλοντο·
πολλοις δε πολλα δια φιλανθρωπιαν παρα του παππου αγαθα διεπεπρακτο· πολλοι
δ', επει και τους Ὑρκανιους ειδον και λογος διηλθεν ως ηγησοιντο επι πολλα αγαθα,
εξηιεσαν και του λαβειν τι ενεκα. 9. Ὅτι ο Κυρος θεωρων τα των Μηδων εργα και
Ὑρκανιων ωσπερ κατεμεμφετο και αυτον και τους συν αυτωι, ει οι αλλοι αν τουτον
τον χρονον συνακμαζειν τε μαλλον εαυτων εδοκουν και προσκτασθαι, τι δε αυτοι
ενεργοτεραι χωραι υπομενειν. και γαρ δη οι απαγοντες και αποδεικνυντες Κυρωι α
ηγον παλιν απηλαυνον, μεταδιωκοντες τους αλλους. 10. Ὅτι ο Κυρος οψον μεν
ελεγε τον λιμον, πιειν δε απο του παραρρεοντος ποταμου. 11. Ὅτι δευτεραιοι αμφι
δειλην γινονται προς τωι Γωβρυου χωριωι και ορωσι υπερισχυρον τε το ερυμα και επι
των τειχων παντα παρεσκευασμενα ως αν κρατιστα απομαχοιτο· και βους δε
πολλους και παμπολλα προβατα υπο τα ερυμνα προηγμενα εωρων. πεμψας δε ο
Γωβρυας προς Κυρον εκελευσε περιελασαντα ιδειν ει η προσοδος ευπετεστατη, εισω
δε πεμψαι προς εαυτον των πιστων τινας, οιτινες αυτων τα ενδον ιδοντες
απαγγελουσι. ο δε Κυρος τωι οντι βουλομενος ιδειν, ει που ειη αιρεσιμον το 2.52
τειχος, η ψευδης φαινοιτο ο Γωβρυας, περιηλαυνε παντοθεν, εωρα τε ισχυροτερα
παντα η προσηλθεν· ους δ' επεμψε προς Γωβρυαν, απηγγελλον τωι Κυρωι οτι τοσαυτα
ειη ενδον αγαθα οσα επ' ανθρωπων γενεαν, ως σφισι δοκειν, μη αν εκλιπειν τους
ενδον οντας. ο μεν δη Κυρος εν φροντιδι ην ο τι ποτ' ειη ταυτα, ο δε Γωβρυας αυτος
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε εξηιει προς αυτον και τους ενδοθεν παντας εξηγε φεροντας οινον, αλευρα, αλλους
δε ελαυνοντας βους, αιγας, συς, και ει τι αρρητον, παντα ικανα προσηγον ως
δειπνησαι πασαν την συν Κυρωι στρατιαν. και οι επι τουτο ταχθεντες διηιρουντο τε
ταυτα και εδειπνοποιουντο. επει δε οι ανδρες εξω ησαν, ο Γωβρυας εισιεναι τον
Κυρον εκελευσεν οπως νομιζοι ασφαλεστατον. προεισπεμψας ουν ο Κυρος
προσκοπους και δυναμιν αυτος ουτως εισηιει. επει δε εισηλθον αναπεπταμενας τας
πυλας εχων, παρεκαλει τους φιλους παντας και αρχοντας των μετ' αυτου. επει δε
ενδον ησαν, εκφερων ο Γωβρυας φιαλας χρυσας και προχους και καλπιδας και
κοσμον παντοιον και δαρεικους αμετρους τινας και παντα καλα πολλα, τελος την
θυγατερα, δεινον τι καλλος και μεγεθος, πενθικως δ' εχουσαν του αδελφου
τεθνηκοτος, εξαγων ωδ' ειπεν· Ἐγω σοι, ω Κυρε, τα μεν χρηματα ταυτα δωρουμαι,
την δε θυγατερα ταυτην επιτρεπω διαθεσθαι οπως αν συ βουληι· ικετευομεν δε, εγω
μεν και προσθεν του υιου, αυτη δε νυν του αδελφου τιμωρον γενεσθαι σε. Ὁ δε
Κυρος ειπεν· Ἀλλ' εγω σοι μεν και τοτε υπεσχομην 2.53 αψευδουντος σου
τιμωρησειν εις δυναμιν· νυν δε σοι ερω οφειλων την υποσχεσιν, και ταυτηι
υπισχνουμαι αυτα ταυτα συν θεοις ποιησειν. και τα μεν χρηματα ταυτα, εφη, εγω
μεν δεχομαι, διδωμι δε αυτα τηι παιδι ταυτηι κακεινωι ος αν γημηι αυτην. εν δε δωρον
απειμι εχων παρα σου ανθ' ου ουδ' αν τα εν Βαβυλωνι, εκει πλειστα εστιν, ουδε τα
πανταχου αντι τουτου ου συ μοι δεδωρησαι ηδιον αν εχων απελθοιμι. και ο Γωβρυας
θαυμασας· Τι τουτο εστιν, εφη, ω Κυρε; ο δε απεκρινατο· Ὅτι, εφη, εγω, ω Γωβρυα,
πολλους μεν οιμαι ανθρωπους οι ουτε ασεβειν αν θελοιεν ουτε αδικειν ουτε αν
ψευδοιντο εκοντες ειναι· δια δε το μηθενα αυτοις ηθεληκεναι προεσθαι μητε
χρηματα πολλα μητε τυραννιδα μητε τειχη ερυμνα μητε τεκνα αξιεραστα,
αποθνησκουσι προτερον πριν δηλοι γενεσθαι οιοι ησαν· εμοι δε συ νυνι και τειχη
ερυμνα και πλουτον παντοδαπον και δυναμιν την σην και θυγατερα αξιοκτητον
εγχειρισας πεποιηκας με δηλον γενεσθαι πασιν ανθρωποις οτι ουτ' αν ασεβειν περι
ξενους θελοιμι ουτ' αν αδικειν χρηματων ενεκα ουτε συνθηκας αν ψευδοιμην εκων
ειναι. τουτ' ουν εγω, ευ ισθι, εως αν ανηρ δικαιος ω και δοκων ειναι τοιουτος
επαινωμαι υπ' ανθρωπων, ουποτ' επιλησομαι, αλλα πειρασομαι σε αντιτιμησαι πασι
τοις καλοις. και ανδρος δ', εφη, τηι θυγατρι μη φοβου ως απορησεις αξιου ταυτης·
πολλοι γαρ και αγαθοι φιλοι εισιν εμοι· ων τις γαμει ταυτην· ει μ̣εντοι χρημαθ' εξει
τοσαυτα οσα διδως χρηματων, ουδε μικρον τουτων ενεκα σε μαλλον θαυμασουσι·
εμε δε ζηλουσι 2.54 νυνι και ευχονται γενεσθαι πασι θεοις επιδειξασθαι ως πιστοι
μεν εισιν ουδεν ηττον εμου τοις φιλοις, τοις δε πολεμιοις ως ουποτ' αν υφειντο
ζωντες, ει μη τις θεος βλαπτοι· αντι δ' αρετης και δοξης αγαθης οτι ουδ' αν τα Συρων
προς τοις σοις και Ἀσσυριων παντα προελοιντο· τοιουτους ανδρας ευ ισθι ενταυθα
καθημενους. ο δε Γωβρυας γελασας ειπεν· Ὦ Κυρε, προς των θεων, δειξον δη μοι που
ουτοι εισιν, ινα σε τουτων τινα αιτησωμαι παιδα μοι γενεσθαι. ο δε ειπεν· Ουδεν
εμου δεησηι πυνθανεσθαι, αλλα συ ημιν επηι, αυτος συ εξεις και αλλωι δεικνυναι
αυτων εκαστον. Τοσαυτ' ειπων δεξιαν τε λαβων του Γωβρυα και αναστας εξηιει και
τους μετ' αυτου εξηγεν απαντας· και πολλα δεομενου του Γωβρυα ενδον δειπνειν
ουκ ηθελησεν, αλλ' εν τωι στρατοπεδωι εδειπνει και τον Γωβρυαν συνδειπνον
παρελαβεν. επι στιβαδος δε κατακλινεις ειρετο αυτον ωδε· Ειπε μοι, εφη, ω Γωβρυα,
ποτερον οιει σοι ειναι πλειω η εκαστωι ημων στρωματα; και ος ειπεν· Ὑμιν νη ∆ι' ευ
οιδ' οτι, εφη, και στρωματα πλειω εστι και κλιναι, και οικια γε πολυ μειζων η
υμετερα της εμης, οι γε οικιαι μεν χρησθαι γηι τε και ουρανωι, κλιναι δ' υμιν εισιν
οποσαι ευναι γενοιντ' αν επι γης· στρωματα δε νομιζετε ουχ οσα προβατα φυει ερια,
αλλ' οσα ορη τε και πεδια ανιησι. το μεν δη πρωτον συνδειπνων αυτοις ο Γωβρυας
και ορων την φαυλοτητα των παρατιθεμενων βρωματων πολυ 2.55 σφας ενομιζεν
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελευθερωτερους ειναι αυτων· επει δε κατενοησε την μετριοτητα των σιτων· επ'
ουδενι γαρ βρωματι ουδε ποματι Περσης ανηρ των πεπαιδευμενων ουτ' αν ομμασιν
εκπεπληγμενος και καταφανης γενοιτο ουτε αρπαγηι ουτε τωι νωι μη ουχι προσκοπειν
απερ αν και εν σιτωι ων· αλλ' ωσπερ οι ιππικοι δια το μη ταραττεσθαι επι των ιππων
δυνανται αμα ιππευοντες και οραν και ακουειν και λεγειν το δεον, ουτω κακεινοι εν
τωι σιτωι οιονται δειν φρονιμοι και μετριοι φαινεσθαι· το δε κεκινησθαι υπο των
βρωματων και της ποσεως πανυ αυτοις συικον και θηριωδες εδοκει ειναι. ενοησε δε
αυτων και ως επηρωτων αλληλους τοιαυτα οια ερωτηθηναι ηδιον η μη· α τε επαιζον
ως πολυ μεν υβρεως απην, πολυ δε του αισχρον τι ποιειν, πολυ δε του
χαλεπαινεσθαι προς αλληλους. μεγιστον δε αυτωι εδοξεν ειναι το εν στρατιαι οντας
των εις τον αυτον κινδυνον εμβαινοντων μηδενος οιεσθαι δειν πλειω παρατιθεσθαι,
αλλα τουτο νομιζειν ηδιστην ευωχιαν ειναι τους μαχεσθαι μελλοντας οτι
βελτιστους παρασκευαζειν. 12. Ὅτι ο Κυρος εφη· Τι γαρ, ω Γωβρικα; ου συ του
νεανισκου τουτου ος νυν εις την βασιλειαν καθεστηκεν, υπερηφανιαν πολλην τινα
του τροπου κατηγορεις; Τοιαυτα γαρ, οιμαι, εφη ο Γωβρικας, επαθον υπ' αυτου.
Ποτερα δητα, ο Κυρος, εις σε μονον τοιουτος εγενετο η και εις αλλους τινας; Νη ∆ι',
εφη ο Γωβρικας, και εις αλλους γε· αλλα τους μεν ασθενουντας οια υβριζει τι δει
λεγειν; ενος δ' ανδρος πολυ δυνατωτερου η εγω υιον, και εκεινου εταιρον οντα
ωσπερ τον εμον, 2.56 συμπινων παρ' εαυτωι συλλαβων εξετεμεν, ως μεν τινες
εφασαν, οτι η παλλακη αυτου επηινεσεν αυτον ως καλος ειη και εμακαρισε την
μελλουσαν αυτωι γυναικα εσεσθαι· ως δ' αυτος νυν λεγει, οτι επειρασεν αυτου την
παλλακιδα. και νυν ουτος ευνουχος μεν εστι, την δε αρχην εχει, επει ο πατηρ αυτου
ετελευτησεν. Ουκουν, εφη, οιει αν και τουτον ημας ηδεως ιδειν, ει οιοιτο εαυτου
βοηθους αν γενεσθαι; Ευ μεν ουν, εφη ο Γωβρικας· αλλ' ιδειν τοι αυτον χαλεπον
εστιν, ω Κυρε. 13. Ὅτι ορων ο Κυρος αρπαζομενα τα οπλα ες Σαρδεις ευθυς
συνεκαλεσε τους αρχοντας και ειπεν αυτοις απιεναι εκ του στρατευματος ταχιστα.
Ου γαρ αν, εφη, ανασχοιμην πλεονεκτουντας ορων τους ατακτουντας. και ευ μεν,
εφη, επιστασθε οτι παρεσκευαζομην εγω υμας τους εμοι συστρατευομενους πασι
Χαλδαιοις μακαριστους ποιησαι· νυν δ', εφη, μη θαυμαζετε ην τις και απιουσιν υμιν
κρεισσω εντυχηι. ακουσαντες ταυτα οι Χαλδαιοι εδεισαν τε και ικετευον παυσασθαι
οργιζομενον και τα χρηματα παντα αποδωσειν εφασαν. ο δε ειπεν οτι ουδεν αυτων
δεοιτο. Ἀλλ' ει με, εφη, βουλεσθε παυσασθαι αχθομενον, αποδοτε παντα οσα ελαβετε
τοις διαφυλαξασι την ακραν. ην γαρ αισθωνται οι αλλοι στρατιωται οτι
πλεονεκτουσιν οι ευτακτοι γενομενοι, παντα μοι καλως εξει. 14. Ὅτι του Φεραυλα ο
τροπος ην φιλεταιρος και θεραπευειν ουδεν ηδυ αυτωι ουτως εδοκει ειναι ουδ'
ωφελιμον ως ανθρωπους. και γαρ βελτιστον παντων των ζωων ηγειτο ανθρωπον
ειναι και ευχαριστοτατον, οτι εωρα τους τε επαινουμενους υπο τινος
αντεπαινουντας τουτους προθυμως τοις τε χαριζομενοις πειρωμενους
αντιχαριζεσθαι, και ους γνοιεν ευνοικως εχοντας, τουτοις αντευνοουντας, και ους
ειδειεν φιλουντας αυτους, τουτους 2.57 μισειν ου δυναμενους, και γονεας δε πολυ
μαλλον αντιθεραπευειν παντων των ζωων εθελοντας και τελευτησαντας· τα δ' αλλα
παντα ζωα και αχαριστοτερα και αγνωμονεστερα ανθρωπων εγινωσκεν ειναι. ουτω
δη ο Φεραυλας υπερηδετο οτι εξεσοιτο αυτωι απαλλαγεντι της των αλλων κτηματων
επιμελειας αμφι τους φιλους εχειν, ο τε Σακας οτι εμελλε πολλα εχων πολλοις
χρησεσθαι. εφιλει δε ο μεν Σακας τον Φεραυλαν, οτι προσεφερε τι αει· ο δε τον
Σακαν, οτι παραλαμβανειν παντα ηθελε και αει πλειονων επιμελουμενος ουδεν
μαλλον αυτωι ασχολιαν παρειχεν. και αυτοι μεν δη ουτω διηγον. 15. Ὅτι ο Κυρος
λαμβανων παρ' εκαστων, ων αφθονιαν ειχον οι διδοντες, αντεδιδου, ων
σπανιζοντας αυτους αισθανοιτο. 16. Ὅτι μεν δη καλλιστη και μεγιστη των εν τηι
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀσιαι η Κυρου βασιλεια εγενετο αυτη εαυτηι μαρτυρει. ωρισθη μεν προς εω τηι
Ἐρυθραι θαλασσηι, προς αρκτον δε τωι Ευξεινωι ποντωι, προς εσπεραν δε Κυπρωι και
Αιγυπτωι, προς μεσημβριαν δε Αιθιοπιαι. τοσαυτη δε γενομενη μιαι γνωμηι τηι Κυρου
εκυβερνατο, και εκεινος τε τους υφ' εαυτωι ωσπερ εαυτου παιδας ετιμα τε και
εθεραπευεν, οι τε αρχομενοι Κυρον ως πατερα εσεβοντο. επει μεντοι Κυρος
ετελευτησεν, ευθυς μεν αυτοι οι παιδες εστασιαζον, ευθυς δε πολεις και εθνη
αφισταντο, παντα δε επι το χειρον ετρεπετο. ως δ' αληθη λεγω αρξομαι διδασκων εκ
των θειων. οιδα γαρ οτι προτερον μεν βασιλευς και οι υπ' αυτωι και τοις τα εσχατα
πεποιηκοσιν ειτε ορκους ομοσαιεν, ημπεδουν, ειτε δεξιας δοιεν, εβεβαιουν. ει δε μη
τοιουτοι ησαν και τοιαυτην δοξαν ειχον, ωσπερ ουδε νυν πιστευει ουδε εις ετι, επει
εγνωσται η 2.58 ασεβεια αυτων. ουτως ουδε τοτε επιστευσαν οι των συν Κυρωι
αναβαντων στρατηγοι. νυν δε δη τηι προσθεν αυτων δοξηι πιστευσαντες, ενεχειρισαν
εαυτους και αναχθεντες προς βασιλεα απετμηθησαν τας κεφαλας. πολλοι δε και των
συστρατευσαντων βαρβαρων αλλοι αλλαις πιστεσιν εξαπατηθεντες απωλοντο. πολυ
δε και ταδε χειρονες νυν εισι. προσθεν μεν γαρ ει τις η διακινδυνευσειε προς
βασιλεως η πολιν η εθνος υποχειριον ποιησειεν η αλλο τι καλον η αγαθον αυτωι
διαπραξειεν, ουτοι ησαν οι τιμωμενοι· νυν δε και ει τις ωσπερ Ῥωμιθρης την
γυναικα και τα τεκνα και τους των φιλων παιδας ομηρους παρα των Αιγυπτιων
εγκαταλιπων και τους μεγιστους ορκους παραβας βασιλει δοξηι συμφορον τι ποιησαι,
ουτοι εισιν οι ταις μεγισταις τιμαις γεραιρομενοι. ταυτα ουν ορωντες οι εν τηι Ἀσιαι
παντες επι το ασεβες και το αδικον τετραμμενοι εισι. Εις γε μην δη χρηματα τηιδε
αδικωτεροι· ου γαρ μονον τους πολλα ημαρτηκοτας, αλλ' ηδη τους ουδεν
ηδικηκοτας συλλαμβανοντες αναγκαζουσι προς ουδεν δικαιον χρηματα αποτινειν·
ωστε ουδεν ηττον οι πολλα εχειν δοκουντες των πολλα ηδικηκοτων φοβουνται· και
εις χειρας και ουδ' ουτοι εθελουσι τοις κρειττοσιν ιεναι. ουδε γε αθροιζεσθαι εις
βασιλικην στρατειαν θαρρουσι. τοιγαρουν οστις αν πολεμηι αυτοις, πασιν εξεστι εν
τηι χωραι αυτων αναστρεφεσθαι ανευ μαχης οπως αν βουλωνται δια την εκεινων
περι μεν θεους ασεβειαν, περι δε ανθρωπους αδικιαν. αι μεν δη γνωμαι ταυτηι τωι
παντι χειρους νυν η το παλαιον αυτων. Ὡς δε ουδε των σωματων επιμελονται
ωσπερ προσθεν, τουτο διηγησομαι. νομιμον γαρ δη ην αυτοις μητε πτυειν μητε 2.59
απομυττεσθαι. δηλον δε οτι ταυτα ου του εν τωι σωματι υγρου φειδομενοι ενομισαν,
αλλα βουλομενοι δια πονων και ιδρωτος τα σωματα στερεουσθαι. νυν δε το μεν μη
πτυειν μηδε απομυττεσθαι ετι διαμενει, το δε πονειν ουδαμου επιτηδευεται. και μην
προσθεν μεν ην αυτοις μονοσιτειν νομιμον, οπως οληι τηι ημεραι χρωιντο και εις τας
πραξεις και εις το διαπονεισθαι. νυν γε μην το μεν μονοσιτειν ετι διαμενει,
αρχομενοι δε του σιτου ηνικαπερ οι πρωιαιτατα αριστωντες μεχρι τουτου εσθιοντες
και πινοντες διαγουσι, ες γε περ οι οψιαιτατα κοιμωμενοι. Ἦν δε αυτοις νομιμον
μηδε προχοΐδας εκφερεσθαι εις τα συμποσια, δηλον οτι νομιζοντες τωι μη υπερπινειν
ηττον αν και σωματα και γνωμας σφαλλειν· νυν δε το μη εισφερεσθαι ετι αυ
διαμενει, τοσουτον δε πινουσιν ωστε αντι του εισφερειν αυτοι εκφερονται, επειδαν
μηκετι δυνωνται ορθουμενοι εξιεναι. Ἀλλα μην κακεινο ην αυτοις επιχωριον το
μεταξυ πορευομενους μητε εσθιειν μητε πινειν μητε των δια ταυτα αναγκαιων
μηδεν ποιουντας φανερους ειναι· νυν δ' αυ το μεν τουτων απεχεσθαι ετι διαμενει,
τας μεντοι πορειας ουτω βραχειας ποιουνται ως μηδ' αν ετι θαυμασαι το απεχεσθαι
των αναγκαιων. Ἀλλα μην και επι θηραν προσθε μεν τοσαυτακις εξηιεσαν ωστε
αρκειν αυτοις τε και ιπποις γυμνασιαν τας θηρας· επει δε Ἀρταξερξης ο βασιλευς και
οι συν αυτωι ηττον του οινου εγενοντο, ουκετι ομοιως ουτε αυτοι εξηιεσαν ουτε τους
αλλους εξηγον επι τας θηρας· αλλα και ει τινες φιλοπονοι γενομενοι και συν τοις
περι αυτους ιππευσι μαρτυρωιεν, φθονουντες αυτοις δηλοι ησαν και ως βελτιονας
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων εμισουν. Ἀλλα τοι και τους παιδας το μεν παιδευεσθαι επι ταις θηραις ετι
διαμενει· το μεντοι τα ιππικα μανθανειν και μελεταν απε 2.60 σβηκεν δια το μη ιεναι
οπου αν αποφαινομενοι ευδοκιμοιεν. και οτι γε οι παιδες ακουοντες εκει προσθε τας
δικας δικαιως δικαζομενας εδοκουν μανθανειν δικαιοτητα, και τουτο πανταπασιν
ανεστραπται· σαφως γαρ ορωσι νικωντας οποτεροι αν πλειον διαδωσιν. αλλα και
των φυομενων εκ της γης τας δυναμεις οι παιδες προσθε μεν εμανθανον, οπως τοις
μεν ωφελιμοις χρωιτο, των δε βλαβερων απεχοιντο· νυν δε εοικασι ταυτα
διδασκομενοις, οπως οτι πλειστα κακοποιωσι· ουδαμου γουν πλειους η εκει ουτε
αποθνησκουσιν ουτε διαφθειρονται υπο φαρμακων. Ἀλλα μην και θρυπτικωτεροι
πολυ νυν η επι Κυρου εισι. τοτε μεν γαρ ετι τηι εκ Περσων παιδειαι και εγκρατειαι
εχρωντο, τηι δε Μηδων στοληι και αβροτητι· νυν δε την μεν εκ Περσων καρτεριαν
περιορωσιν αποσβεννυμενην, την δε των Μηδων μαλακιαν διασωζονται. σαφηνισαι
δε βουλομαι και την θρυψιν αυτων. εκεινοις γαρ πρωτον μεν τας ευνας ου μονον
αρκει μαλακως υποστορνυσθαι, αλλ' ηδη και των κλινων τους ποδας επι ταπιδων
τιθεασιν, οπως μη αντερειδηι το δαπεδον, αλλ' υπεικωσι αι ταπιδες. και μην τα
πεττομενα επι τραπεζαν οσα τε προσθεν ευρητο, ουδεν αυτων αφηιρηται, αλλα τε αει
καινα επιμηχανωνται· και οψα γε ωσαυτως· και γαρ καινοποιητας αμφοτερων
τουτων κεκτηνται. αλλα μην και εν τωι χειμωνι ου μονον κεφαλην και σωμα και
ποδας αρκει αυτοις εσκεπασθαι, αλλα και ακραις ταις χερσι χειριδας δασειας και
δακτυληθρας εχουσι. εν γε μην τωι θερει ουκ αρκουσιν αυτοις ουθ' αι των δενδρων
ουθ' αι των πετρων σκιαι, αλλ' εν ταυταις ετερας σκιας ανθρωποι μηχανωμενοι
αυτοις παρεστασι. και μην εκπωματα ην μεν ως πλειστα εχωσι, τουτωι
καλλωπιζονται· ην δε εξ αδικου φανερως ηι μεμηχανημενα, ουδεν τουτο
αισχυνονται· πολυ γαρ ηυξηται εν αυτοις η αδικια τε και αισχροκερδεια. Ἀλλα και
προσθεν μεν επιχωριον αυτοις μη ορασθαι πεζηι πορευομενοις, ουκ αλλου τινος
ενεκα η του ως ιππικωτατους γινεσθαι· νυν δε στρωματα πλειω εχουσι επι των
ιππων η επι 2.61 των ευνων· ου γαρ της ιππειας ουτως ωσπερ του μαλακως
καθησθαι επιμελονται. τα γε μην πολεμικα πως ουκ εικοτως νυν τωι παντι χειρους η
προσθεν εισι; οις εν μεν τωι παρελθοντι χρονωι επιχωριον ειναι υπηρχε τους μεν την
γην εχοντας απο ταυτης ιπποτας παρεχεσθαι, οι δη και εστρατευοντο, τους δε
φρουρουντας προ της χωρας μισθοφορους ειναι· νυν δε τους τε θυρωρους και τους
σιτοποιους και τους οψοποιους και οινοχοους και λουτροχοους και παρατιθεντας
και αναιρουντας και κατακοιμιζοντας και ανισταντας και τους κοσμητας, οι
υποχριουσι τε και εντριβουσιν αυτους και ταλλα ρυθμιζουσι, τουτους παντας ιππεας
οι δυνασται πεποιηκασι, οπως μισθοφορωσιν αυτοις. πληθος μεν ουν και εκ τουτων
φαινεται, ου μεντοι οφελος γε ουδεν αυτων εις πολεμον· δηλοι δε και αυτα τα
γινομενα· κατα γαρ την χωραν αυτων ραιδιον οι πολεμιοι η φιλοι ανατρεφονται. και
γαρ δη ο Κυρος του μεν ακροβολιζεσθαι αποπαυσας, θωρακισας δε και αυτους και
ιππους και εν παλτον δους εκαστωι εις χειρα ομοθεν την μαχην εποιειτο· νυν δε ουτε
ακροβολιζονται ετι ουτ' εις χειρας συνιοντες μαχονται. και οι πεζοι μεν εχουσι γερρα
και κοπιδας και σαγαρεις ωσπερ επι Κυρου την μαχην ποιησομενοι· εις χειρας δε
ιεναι ουδ' ουτοι εθελουσι. ουδε γε τοις δρεπανηφοροις αρμασιν ετι χρωνται εφ' ωι
Κυρος αυτα εποιησατο. ο μεν γαρ τιμαις αυξησας τους ηνιοχους και αγαθους ποιησας
ειχε τους εις τα οπλα εμβαλουντας· οι δε νυν ουδε γινωσκοντες τους επι τοις αρμασι
οιονται σφισι ομοιους τους ανασκητους τοις ησκηκοσιν εσεσθαι. οι δε ορμωσι μεν,
πριν δε εν τοις πολεμιοις ειναι οι μεν εκοντες εκπιπτουσι, οι δε εξαλλονται, ωστε
ανευ ηνιοχων γιγνομενα τα ζευγη πολλακις πλειω κατα τους φιλους η τους
πολεμιους ποιει. επει μεντοι και αυτοι γινωσκουσιν οια. σφισι τα πολεμιστηρια
υπαρχει, υφιενται, και 2.62 ουδεις ετι ανευ των Ἑλληνων εις πολεμον καθισταται,
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτε οταν αλληλοις πολεμωσι ουτε οταν οι Ἕλληνες αυτοις αντιστρατευωνται.
αλλα και προς τουτοις εγνωκασι μεθ' Ἑλληνων τους πολεμους ποιεισθαι. Ἐγω μεν
δη οιμαι απερ υπεθεμην απειργασθαι μοι. φημι γαρ Περσας και τους συν αυτοις και
ασεβεστερους περι θεους και ανοσιωτερους περι συγγενεις και αδικωτερους περι
τους αλλους και ανανδροτερους τα εις τον πολεμον νυν η προσθεν αποδεδειχθαι. ει
δε τις ταναντια εμοι γινωσκοι, τα εργα αυτων επισκοπων ευρησει αυτα μαρτυρουντα
τοις εμοις λογοις. Ἐκ της αναβασεως Κυρου Παρυσατιδος. 17. Ὅτι Κυρος ο νεος ανηρ
ην Περσων των μετα Κυρον τον αρχαιον γενομενων βασιλικωτατος τε και αρχειν
αξιωτατος, ως παρα παντων ομολογειται των Κυρου δοκουντων εμπειρων γενεσθαι.
πρωτον μεν γαρ ετι παις ων οτε επαιδευετο και συν τωι αδελφωι και συν τοις αλλοις
παισι, παντων παντα κρατιστος ενομιζετο. παντες μεν γαρ οι των αριστων Περσων
παιδες επι ταις βασιλεως θυραις παιδευονται· ενθα πολλην μεν σωφροσυνην
καταμαθοι αν τις, αισχρον δ' ουδεν ουτ' ακουσαι ουτ' ιδειν εστι. θεωνται δε οι παιδες
και τιμωμενους υπο βασιλεως και ακουουσι οτου ενεκα, και αλλους ατιμαζομενους·
ωστ' ευθυς παιδες οντες μανθανουσιν αρχεσθαι τε και αρχειν. ενθα Κυρος
ευμαθεστατος 2.63 μεν πρωτον των ηλικιωτων εδοκει ειναι, τοις τε πρεσβυτεροις
και των εαυτου υποδεεστερων μαλλον πειθεσθαι, επειτα δε φιλιπποτατος και τοις
ιπποις αριστα χρησθαι. εκρινον δ' αυτον και των εις τον πολεμον εργων, τοξικης τε
και ακοντισεως, φιλομαθεστατον ειναι και μελετηροτατον. επει δε τηι ηλικιαι
επρεπεν, και φιλοθηροτατος ην και προς τα θηρια μεντοι φιλοκινδυνοτατος. και
αρκτον ποτε επιφερομενην ουκ ετρεσεν, αλλα συμπεσων κατεσπασθη απο του ιππου,
και τα μεν επαθεν, ων και τας ωτειλας φανερας ειχε, τελος δε κατεκανε· και τον
πρωτον μεντοι βοηθησαντα πολλοις μακαριστον ειναι εποιησεν. Ἐπει δε
κατεπεμφθη υπο του πατρος σατραπης Λυδιας τε και Φρυγιας της μεγαλης και
Καππαδοκιας, στρατηγος δε και παντων απεδειχθη οις καθηκει εις Καστωλου πεδιον
αθροιζεσθαι, πρωτον μεν επεδειξεν αυτον οτι περι πλειστου ποιοιτο, ει τωι σπεισαιτο
και ει τωι συνθοιτο και ει τωι υποσχοιτο, το μηδεν ψευδεσθαι. και γαρ ουν επιστευον
μεν αυτωι αι πολεις επιτρεπομεναι, επιστευον δ' οι ανδρες· και ει τις πολεμιος
εγενετο, σπεισαμενου Κυρου επιστευον μηδεν αν παρα τας σπονδας παθειν.
τοιγαρουν επει Τισσαφερνει επολεμησεν, πασαι αι πολεις εκουσαι Κυρον ειλαντο
αντι Τισσαφερνους πλην Μιλησιων· ουτοι δ' οτι ουκ ηθελησε τους φευγοντας
προεσθαι, εφοβουντο αυτον. και γαρ εργωι επεδεικνυτο και ελεγεν οτι ουκ αν ποτε
προοιτο, επει απαξ φιλος αυτοις εγενετο, ουδ' ει ετι μεν μειους εγενοντο, ετι δε
κακιον πραξειαν. φανερος δ' ην και ει τις τι αγαθον η κακον ποιησειεν αυτον, νικαν
πειρωμενος· και ευχην δε τινες αυτου εξεφερον, ως ευχοιτο τοσουτον χρονον ζην,
εστε νικυη και τους ευ και κακως ποιουντας αλεξομενος. και γαρ ουν πλειστοι δη
αυτωι ενι γε ανδρι των εφ' ημων επεθυμησαν και χρηματα και 2.64 πολεις και τα
εαυτων σωματα προεσθαι. ου μεν δη ουδε τουτ' αν τις ειποι, ως τους κακουργους και
αδικους εια καταγελαν, αλλ' αφειδεστατα παντων ετιμωρειτο· πολλακις γαρ ην
ιδειν παρα τας στιβομενας οδους και ποδων και χειρων και οφθαλμων στερομενους
ανθρωπους· ωστ' εν τηι Κυρου αρχηι εγενετο και Ἕλληνι και βαρβαρωι μηδεν
αδικουντι αδεως πορευεσθαι οποι τις ηθελεν, εχοντι ο τι προχωροιη. τους γε μεντοι
αγαθους εις πολεμον ωμολογητο διαφεροντως τιμαν. και πρωτον μεν ην αυτωι
πολεμος προς Πισιδας και Μυσους· στρατευομενος ουν και αυτος εις ταυτας τας
χωρας, ους εωρα εθελοντας κινδυνευειν, τουτους και αρχοντας εποιει ης
κατεστρεφετο χωρας, επειτα δε και αλλοις δωροις ετιμα, ωστε φαινεσθαι τους μεν
αγαθους ευδαιμονεστατους, τους δε κακους δουλους τουτων αξιουσθαι ειναι.
τοιγαρουν πολλη ην αφθονια αυτωι των εθελοντων κινδυνευειν, οπου τις οιοιτο
Κυρον αισθησεσθαι. εις γε μην δικαιοσυνην ει τις αυτωι φανερος γενοιτο
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιδεικνυσθαι βουλομενος, περι παντος εποιειτο τουτους πλουσιωτερους ποιειν των
εκ του αδικου φιλοκερδουντων. και γαρ ουν αλλα τε πολλα και δικαιως αυτωι
διεχειριζετο και στρατευματι αληθινωι εχρησατο. και γαρ στρατηγοι και λοχαγοι ου
χρηματων ενεκα προς εκεινον επλευσαν, αλλ' επει εγνωσαν κερδαλεωτερον ειναι
Κυρωι καλως αρχειν η το κατα μηνα κερδος. αλλα μην ει τις γε αυτωι προσταξαντι
καλως υπηρετησειεν, ουδενι πωποτε αχαριστον ειασε την προθυμιαν. τοιγαρουν
κρατιστοι δη υπηρεται παντος εργου Κυρωι ελεχθησαν γενεσθαι. ει δε τινα ορυη
δεινον οντα οικονομον εκ του δικαιου και κατασκευαζοντα τε της αρχοι χωρας και
προσοδους ποιουντα, ουδενα πωποτε αφειλατο, αλλ' αει πλειω 2.65 προσεδιδου·
ωστε και ηδεως επονουν και θαρραλεως εκτωντο, και τα κεκτητο αυ τις, ηκιστα
Κυρον εκρυπτον. ου γαρ φθονων τοις φανερως πλουτουσιν εγενετο, αλλα
πειρωμενος χρησθαι τοις των αποκρυπτομενων χρημασι. Φιλους γε μην οσους
ποιησαιτο και ευνους γνοιη οντας και ικανους κρινειεν συνεργους ειναι ο τι
τυγχανοι βουλομενος κατεργαζεσθαι, ομολογειται προς παντων κρατιστος δη
γενεσθαι θεραπευειν. και γαρ αυτο τουτο ουπερ αυτος ενεκα φιλων ᾤετο δεισθαι, ως
συνεργους εχοι, και αυτος επειρατο συνεργος τοις φιλοις κρατιστος ειναι τουτου,
οτου εκαστον αισθανοιτο επιθυμουντα. δωρα δε πλειστα μεν οιμαι εις γε ανηρ
ελαμβανε δια πολλα· ταυτα δε μαλιστα παντων διεδιδου τοις φιλοις, προς τον
τροπον εκαστου σκοπων και οτου μαλιστα ορυη και τον δεομενον. και οσα τωι
σωματι αυτου κοσμον πεμποι τις η ως εις πολεμον ηι ως εις καλλωπισμον, και περι
τουτων λεγειν αυτον εφασαν, οτι το μεν εαυτου σωμα ουκ αν δυναιτο πασιν τουτοις
κοσμηθηναι, φιλους δε καλως κεκοσμημενους μεγιστον κοσμον ανδρι νομιζοι. και
το μεν τα μεγαλα νικαν τους φιλους ευ ποιουντα ουδεν θαυμασιον, επει γε και
δυνατωτερος ην. το δε τηι επιμελειαι περιιεναι των φιλων και το προθυμεισθαι
χαριζεσθαι, ταυτα εμοιγε μαλλον δοκει αγαστα ειναι. Κυρος γαρ επεμπε βικους οινου
ημιδεεις πολλακις, οποτε πανυ ηδυν λαβοι, λεγων οτι ουπω δη χρονου τουτου
ηδιονι οινωι επιτυχοι· τουτον ουν σοι επεμψε και δειται σου σημερον τουτον εκπιειν
συν οις μαλιστα φιλεις. πολλακις δε χηνας ημιβρωτους επεμπε και αρτων ημισεα και
αλλα τοιαυτα, επιλεγειν κελευων τον φεροντα· Τουτοις ησθη Κυρος· βουλεται ουν
και σε τουτων γευσασθαι. οπου δε χιλος σπανιος πανυ ειη, αυτος δε δυναιτο
παρασκευα 2.66 σασθαι δια το πολλους εχειν υπηρετας και δια την επιμελειαν,
εκελευεν τους φιλους τοις τα εαυτων σωματα αγουσιν ιπποις εμβαλλειν τουτον τον
χιλον, ως μη πεινωντες τους εαυτου φιλους αγωσιν. α δε δη οποτε πορευοιντο και
μελλοιεν πλειστοι οψεσθαι, προσκαλων τους φιλους εσπουδαιολογειτο, ως δηλοιη
ους τιμαι. ωστ' εγωγε εξ ων ακουω ουδενα κρινω υπο πλειονων πεφιλησθαι ουτε
Ἑλληνων ουτε βαρβαρων. τεκμηριον δε τουτου και τοδε. παρα μεν Κυρου
δουλευοντος ουδεις απηιει παρα βασιλεα, πλην Ὀροντας επεχειρησε· και ουτος δη ο
βασιλευς ον ᾤετο πιστον ειναι ταχυ αυτον ευρε Κυρωι φιλαιτερον η εαυτωι· παρα
βασιλεως πολλοι προς Κυρον απηλθον, επει πολεμιοι αλληλοις εγενοντο, και ουτοι
μεντοι οι μαλιστα αυτους αγαμενοι, νομιζοντες παρα Κυρωι οντες αγαθοι αξιωτερας
αν τιμης τυγχανειν η παρα βασιλει. μεγα δε τεκμηριον και το εν τηι τελευτηι του βιου
αυτωι γενομενον οτι και αυτος ην αγαθος και κρινειν ορθως εδυνατο τους πιστους
και ευνους και βεβαιους. αποθνησκοντος γαρ αυτου παντες οι παρ' αυτον φιλοι και
συντραπεζοι απεθανον μαχομενοι υπερ Κυρου πλην Ἀριαιου. ουτος δε τεταγμενος
ετυγχανεν επι τωι ευωνυμωι του ιππικου αρχων· ως δ' ᾔσθετο Κυρον πεπτωκοτα,
εφυγεν εχων και το στρατευμα παν οσου ηγειτο. 18. Ὅτι Κλεαρχος ο
συστρατευσαμενος Κυρωι ομολογουμενως εκ παντων των εμπειρως αυτου εχοντων
δοξας γενεσθαι ανηρ και πολεμικος και φιλοπολεμος αρχαιως. και γαρ δη εως μεν
2.67 πολεμος ην τοις Λακεδαιμονιοις προς Ἀθηναιους παρεμενεν, επειδη δε ειρηνη
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγενετο, διδαξας την εαυτου πολιν ως οι Θραικες αδικουσι τους Ἕλληνας και
διαπραξαμενος ως εδυνατο παρα των εφορων εξεπλει ως πολεμησων τοις υπερ
Χερρονησου και Περινθου Θραιξι. επει δε μεταγνοντες πως οι εφοροι ηδη εξω οντος
αποστρεφειν αυτον επειρωντο εξ Ἰσθμου, ενταυθα ουκετι πειθεται, αλλ' ᾤχετο
πλεων εις τον Ἑλλησποντον. εκ τουτου και εθανατωθη υπο των εν Σπαρτηι τελων
ως απειθων. ηδη δε φυγας ων ερχεται προς Κυρον, και οποιοις μεν λογοις επεισε
Κυρον αλλαχου γεγραπται, διδωσι δ' αυτωι Κυρος μυριους δαρεικους· ο δε λαβων ουκ
επι ραιθυμιαν ετραπετο, αλλ' απο τουτων των χρηματων συλλεξας στρατευμα
πολεμει τοις Θραιξι, και μαχηι τε ενικησε και απο τουτου εφερε και ηγεν αυτους και
πολεμων διεγενετο μεχρι Κυρος εδεηθη του στρατευματος· τοτε δη απηλθεν ως συν
εκεινωι αυ πολεμησων. ταυτα ουν φιλοπολεμου μοι δοκει ανδρος εργα ειναι, οστις
εξον μεν ειρηνην αγειν ανευ αισχυνης και βλαβης αιρειται πολεμειν, εξον δε
ραιθυμειν βουλεται πονειν ωστε πολεμειν, εξον δε χρηματα εχειν ακινδυνως αιρειται
πολεμων μειονα ταυτα ποιειν. εκεινος δε ωσπερ εις παιδικα η εις αλλην τινα ηδονην
ηθελε δαπαναν εις πολεμον. ουτω μεν φιλοπολεμος ην. πολεμικος δε ταυτηι εδοκει
ειναι οτι φιλοκινδυνος τε ην, ημερας και νυκτος αγων επι τους πολεμιους, και εν
τοις δεινοις φρονιμος, ως οι παροντες πανταχου παντες ωμολογουν. και αρχικος δε
λεγεται ειναι ως δυνατον εκ τοιουτου τροπου οιον και εκεινος ειχεν. ικανος μεν γαρ
ως ει τις και αλλος φροντιζειν οπως εξοι η στρατια αυτωι τα επιτηδεια και
παρασκευαζειν ταυτα, ικανος δε και εμποιησαι τοις παρουσι ως πιστεον ειη
Κλεαρχωι. τουτο δ' εποιει εκ του χαλεπος ειναι· και γαρ οραν στυγνος ην και τηι
φωνηι τραχυς, εκολαζε τε 2.68 ισχυρως, και οργηι ενιοτε, ως και αυτωι μελειν εσθ' οτε.
και γνωμηι δε εκολαζεν· ακολαστου γαρ στρατευματος ουδεν ηγειτο οφελος ειναι,
αλλα και λεγειν αυτον εφασαν ως δεοι τον στρατιωτην φοβεισθαι μαλλον τον
αρχοντα η τους πολεμιους, ει μελλοι η φυλακας φυλαξειν η φιλιων αφεξεσθαι η
απροφασιστως ιεναι προς τους πολεμιους. εν μεν ουν τοις δεινοις ηθελον αυτου
ακουειν σφοδρα και ουκ αλλον ηιρουντο οι στρατιωται· και γαρ το στυγνον τοτε
φαιδρον αυτου εν τοις αλλοις προσωποις εφασαν φαινεσθαι, και το χαλεπον
ερρωμενον προς τους πολεμιους εδοκει ειναι, ωστε σωτηριον, ουκετι χαλεπον
εφαινετο· οτε δ' εξω του δεινου γενοιντο και εξειη προς αλληλους αρξαμενους
απιεναι, πολλοι αυτον απελειπον· το γαρ επιχαρι ουκ ειχεν, αλλ' αει χαλεπος ην και
ωμος· ωστε διεκειντο προς αυτον οι στρατιωται ωσπερ παιδες προς διδασκαλον. και
γαρ ουν φιλιαι μεν και ευνοιαι επομενους ουδεποτε ειχεν· οιτινες δε η υπο πολεως
τεταγμενοι η υπο του δεισθαι η αλληι τινι αναγκηι κατεχομενοι παρειησαν αυτωι,
σφοδρα πειθομενοις εχρητο. επει δε και ηρξαντο νικαν συν αυτωι τους πολεμιους,
ηδη δε μεγαλα ην τα χρησιμους ποιουντα ειναι τους συν αυτωι στρατιωτας· το τε γαρ
προς τους πολεμιους θαρραλεως εχειν παρην και το την παρ' εκεινου τιμωριαν
φοβεισθαι ευτακτους εποιει. τοιουτος μεν δη αρχων ην· αρχεσθαι δε υπο αλλων ου
μαλα εθελειν ελεγετο. ην δε, οτε ετελευτα, αμφι τα νʹ ετη. Προξενος δε Βοιωτιος
ευθυς μεν μειρακιον ων επεθυμει γενεσθαι ανηρ τα μεγαλα πραττειν ικανος· και δια
ταυτην την επιθυμιαν εδωκε Γοργιαι αργυριον τωι Λεοντινωι. επει δε συνεγενετο
εκεινωι, ικανος ηδη νομισας ειναι και αρχειν και φιλος ων τοις πρωτοις μη ηττασθαι
ευεργετων, ηλθεν ες ταυτας τας συν Κυρωι πραξεις· και ᾤετο κτησεσθαι εκ τουτων
ονομα μεγα και 2.69 δυναμιν μεγαλην και χρηματα πολλα· τουτων δ' επιθυμων
σφοδρα ευδηλον αυ και τουτο ειχεν, οτι τουτων ουθεν αν εθελοι κτασθαι μετ'
αδικιας, αλλα συν τωι δικαιωι και καλωι ᾤετο δειν τουτων τυγχανειν, ανευ δε τουτων
μη. αρχειν δε καλων μεν και αγαθων ικανος ην· ου μεντοι ουτε αιδω τοις
στρατιωταις αυτου ουτε φοβον ικανος εμποιησαι, αλλα και ηισχυνετο μαλλον τους
στρατιωτας η οι αρχομενοι εκεινον· και φοβουμενος μαλλον ην φανερος το
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεχθανεσθαι τοις στρατιωταις η οι στρατιωται το απιστειν εκεινωι. ᾤετο δε αρκειν
προς το αρχικον ειναι και δοκειν τον μεν καλως ποιουντα επαινειν, τον δε
αδικουντα μη επαινειν. τοιγαρουν αυτωι οι μεν καλοι τε και αγαθοι των συνοντων
ευνοι ησαν, οι δ' αδικοι επεβουλευον ως ευμεταχειριστωι οντι. απεθανεν δε ων ετων
ως λʹ. Μενων δε ο Θετταλος δηλος ην επιθυμων μεν πλουτου ισχυρως, επιθυμων δε
αρχειν, οπως πλειω λαμβανοι, επιθυμων δε τιμασθαι, ινα πλειω κερδαινοι· φιλος τε
εβουλετο ειναι τοις μεγιστον δυναμενοις, ιν' αδικων μη δοιη δικην. επι δε το
κατεργαζεσθαι ων επιθυμοιη συντομωτατην ᾤετο οδον ειναι δια του επιορκειν τε
και ψευδεσθαι και εξαπαταν, το δε απλουν και το αληθες ενομιζετο αυτωι ηλιθιον
ειναι. στεργων δε φανερος μεν ην ουδενα, οτωι δε φαιη φιλος ειναι, τουτωι ενδηλος
εγινετο επιβουλευων. και πολεμιου μεν ουδενος κατεγελα, των δε συνοντων
παντων ως καταγελων αει διελεγετο. και τοις μεν των πολεμιων κτημασιν ουκ
επεβουλευε· χαλεπον γαρ ᾤετο ειναι τα των φυλαττομενων λαμβανειν· αλλα τα των
φιλων μονος ᾤετο ειδεναι οτι ραιστον αφυλακτα λαμβανειν. και οσους μεν
αισθανοιτο επιορκους και αδικους, ως ευ ωπλισμενους εφοβειτο, τοις 2.70 δε οσιοις
και αληθειαν ασκουσιν ως ανανδροις επειρατο χρησθαι. ωσπερ δε τις αγαλλεται επι
θεοσεβειαι και αληθειαι και δικαιοτητι, ουτω Μενων ηγαλλετο τωι εξαπαταν
δυνασθαι, τωι πλασαι ψευδη, τωι φιλους διαγελαν· τον δε μη πανουργον απαιδευτον
ενομιζεν ειναι. και παρ' οις μεν επεχειρει πρωτευειν, διαβαλλων φιλιαν, τους
πρωτους τουτωι ᾤετο δειν κτησασθαι. το δε πειθομενους τους στρατιωτας
παρεχεσθαι εκ του συναδικειν αυτοις εμηχανατο. τιμασθαι δε και θεραπευεσθαι
ηξιου επιδεικνυμενος, οτι πλειστα δυναιτο και εθελοι αν αδικειν. ευεργεσιαν δε
κατελεγεν, οποτε τις αυτου αφισταιτο, οτι χρωμενος αυτωι ουκ απωλεσεν αυτον. και
τα μεν δη αφανη εξεστιν περι αυτου ψευδεσθαι, α δε παντες ισασι, ταυτ' εστιν. παρ'
Ἀριστιππωι μεν ετι ωραιος ων στρατηγειν διεπραξατο των ξενων, Ἀριαιωι δε
βαρβαρωι οντι, ος μειρακιοις καλοις ηδετο, οικειοτατος ετι ωραιος ων εγενετο, αυτος
δε παιδικα ειχε Θαρυπαν αγενειος ων γενειωντα. αποθνησκοντων δε των
συστρατηγων, οτι εστρατευσαν επι βασιλεα συν Κυρωι, τα αυτα πεποιηκως ουκ
απεθανεν· μετα δε τον των αλλων θανατον στρατηγων τιμωρηθεις υπο βασιλεως
απεθανεν, ουχ ωσπερ Κλεαρχος και οι αλλοι στρατηγοι αποτμηθεντες τας κεφαλας,
οπερ ταχιστος θανατος δοκει ειναι, αλλα ζων αικισθεις ενιαυτον ως πονηρος λεγεται
τελευτης τυχειν. Ἀγασιας δε Ἀρκας και Σωκρατης ο Ἀχαιος και τουτωαπεθανετην.
τουτων τε ουθεις ως εν πολεμωι κακων κατεγελα ουτ' εις φιλιαν αυτους εμεμφετο.
2.71 19. *** υπισχνειται δε αυτωι, ει ελθοι, φιλον Κυρωι ποιησειν, ον αυτος εφη
κρεισσω εαυτωι νομιζειν της πατριδος. και ο Σωκρατης υποπτευσας μη τι προς της
πολεως ειη επαιτιον Κυρωι φιλον γενεσθαι, οτι εδοκει Κυρος προθυμως τοις
Λακεδαιμονιοις επι ταις Ἀθηναις συμπολεμησαι, συμβουλευει τωι Ξενοφωντι
ελθοντι εις ∆ελφους ανακοινωσαι τωι θεωι περι της πορειας. ο δε Ξενοφων επειρετο
τον Ἀπολλω, τινι αν θεων θυων και ευχομενος καλλιστα και αριστα ελθοι την οδον,
ην επινοει, και καλως πραξας σωθειη. και ανειλεν αυτωι ο Ἀπολλων θεοις οις εδει
θυειν. επειδη δε παλιν ηλθε, λεγει την μαντειαν τωι Σωκρατει. ο δ' ακουσας ηιτιατο
αυτον, οτι ου το πρωτον ηρωτα αυτον ποτερον λωιον αυτωι πορευθηναι η ου, αλλα
αυτος κρινας ιτεον ειναι οπως αν καλλι̣στα πορευθειη επυνθανετο. επει μεντοι
ουτως ειρου, ταυτα, εφη, χρη ποιειν οσα ο θεος εκελευσεν. ο μεν δη Ξενοφων
θυσαμενος οις ανειλεν ο θεος εξεπλει, και κατελαμβανεν εν Σαρδεσι Προξενον
μελλοντα ορμαν την οδον την ανω, και συνεσταθη Κυρωι. προθυμουμενου δε του
Προξενου και ο Κυρος συμπροθυμειτο αυτον μειναι. 20. Ὅτι Ξενοφων το του
Ἀπολλωνος αναθημα ποιησαμενος ανατιθησι εις τον εν ∆ελφοις των Ἀθηναιων
θησαυρον και επεγραψε το τε εαυτου ονομα και το Προξενου, ος συν Κλεαρχωι
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεθανεν· ξενος γαρ ην αυτου. το δε της Ἀρτεμιδος της Ἐφεσιας, οτ' απηιει συν
Ἀγησιλαωι εκ της Ἀσιας την εις Βοιωτους οδον, καταλειπει παρα Μεγαβυζωι τωι της
Ἀρτεμιδος νεωκορωι, οτε 2.72 αυτος κινδυνευσων εδοκει ιεναι, και επεστειλεν, ην
μεν αυτος σωθηι, εαυτωι αποδουναι· ει δε τι παθοι, αναθειναι ποιησαμενον τηι
Ἀρτεμιδι ο τι οιοιτο χαριεισθαι τηι θεωι. επει δ' εφευγε Ξενοφων, κατοικουντος ηδη
αυτου εν Σκιλλουντι υπο των Λακεδαιμονιων οικισθεντος παρα την Ὀλυμπιαν,
αφικνειται Μεγαβυζος εις Ὀλυμπιαν θεωρησων και αποδιδωσι την παρακαταθηκην
αυτωι. και Ξενοφων λαβων χωριον ωνειται τηι θεωι οπου ανειλεν ο θεος. ετυχε δε
διαρρεων δια του χωριου ποταμος Σελινους. και εν Ἐφεσωι δε παρα τον της Ἐφεσιας
Ἀρτεμιδονεων Σελινους ποταμος παραρρει, και ιχθυες τε εν αμφοτεροις ενεισι και
κογχαι· εν δε τωι εν Σκιλλουντι χωριωι και θηραι παντων οποσα εστι θηρευομενα
θηρια. εποιησε δε και βωμον και ναον απο του ιερου αργυριου, και το λοιπον αει
δεκατευων τα εκ του αγρου ωραια θυσιαν εποιει τηι θεωι, και παντες δε οι πολιται και
οι προσχωροι ανδρες και γυναικες μετειχον της εορτης. παρειχεν δε η θεος τοις
σκηνουσι αλφιτα, αρτους, οινον, τραγηματα, και των θυομενων απο της ιερας νομης
λαχος, και των θηρευομενων δε. και γαρ θηραν εποιουντο εις την εορτην οι τε
Ξενοφωντος παιδες και οι των αλλων πολιτων, οι δε βουλομενοι ανδρες και
συνεθηρων· και ηλισκετο τα μεν εξ αυτου του ιερου χωριου, τα δε εκ της Φολοης,
συες και δορκαδες και ελαφοι. εστι δ' ο τοπος ηι εκ Λακεδαιμονος εις Ὀλυμπιαν
πορευονται ***. 2.73 εχξερπτα ε διονψσιι ηαλιξαρνασσενσις ηιστορια. 1. *** τα
ανθρωπινα επικοσμουσα χαρις· αλλ' αει πικρος και χαλεπος ην. ταυτα τε δη αυτον εν
πολλοις εβλαψε, και παντων μαλιστα η περι τα δικαια και την φυλακην των νομων
ακριτος τε και απαραπειστος και ουθεν τωι επιεικει διδουσα αποτομια· εοικε τ'
αληθες ειναι το υπο των αρχαιων λεγομενον φιλοσοφων, οτι μεσοτητες εισιν, ουκ
ακροτητες αι των ηθων αρεται, μαλιστα δε η δικαιοσυνη. ου γαρ μονον λειπουσα του
δικαιου πεφυκεν, αλλα και υπερβαλλουσα αυτοις τε ου λυσιτελης εστιν, αλλ' αιτια
μεγαλων συμφορων και εις θανατους 2.74 οικτρους και λυμας ανηκεστους
καταστρεφουσα. Μαρκιον γε ουδεν ην αρα ετερον ο της πατριδος εξηλασεν και των
αλλων αγαθων ανονητον εποιησεν η το ακριβες και ακρον δικαιον. τοις τε γαρ
δημοταις εικειν του μετριου πλεον και εφιεναι τι ταις επιθυμιαις και τα πρωτα
φερεσθαι παρ' αυτοις ουκ ηβουληθη, αλλα προς απαντα τα μη δικαια αντιλεγων
μισος ηγειρε και εξηλαθη παρ' αυτων· της τε Ουολουσκων στρατηγιας ευθυς αμα τωι
διαλυσαι τον πολεμον απαλλαγηναι παρον και μετενεγκασθαι την οικησιν ετερωσε
ποι τεως εως η καθοδος αυτωι δοθηι υπο της πατριδος, και μη παρασχειν αυτον
εχθρων επιβουλαις και οχλων αμαθιαις σκοπον, ουκ ηξιωσεν, αλλ' υπευθυνον
οιομενος το σωμα δειν παρασχειν τοις πεπιστευκοσι την αρχην και λογον αποδους
ων επραξε κατα την ηγεμονιαν, ει τι φαινοιτο αδικων την κατα νομους υποσχειν
δικην, της ακρας δικαιοσυνης ου καλους απελαβε μισθους. Ει μεν ουν αμα τοις
σωμασι διαλυομενοις και το της ψυχης, οτιδηποτε εστιν εκεινο, συνδιαλυεται, και
ουδαμηι ουθεν ετι εστιν, ουκ οιδα πως μακαριους υπολαβω τους μηθεν μεν
απολαυσαντας της αρετης αγαθον, δι' αυτην δε ταυτην απολομενους. ει δε και
αφθαρτοι μεχρι του παντος αι ψυχαι τυγχανουσιν ημων ουσαι, καθαπερ οιονται
τινες, η χρονον μετα την απαλλαγην των σωματων ενδιαμενουσι, μηκιστον μεν αι
των αγαθων ανδρων, ελαχιστον δε αι των κακων, αποχρωσα τιμη φαινοιτο, αν τοις
αρετην ασκουσιν ηναντιωθη παρα της τυχης, η παρα των ζωντων ευλογια και
μνημη μεχρι πλειστου παραμεινασα χρονου· ο και τωι ανδρι εκεινωι συνεβη. ου γαρ
μονον Ουολουσκοι τον θανατον επενθησαν αυτου και αστων αριστων γενομενον εν
τιμηι εχουσιν, αλλα και Ῥωμαιοι, επειδη το παθος εγνωσθη, 2.75 μεγαλην συμφοραν
υπολαβοντες της πολεως πενθος μεγα εποιησαντο ιδιαι και δημοσιαι. και γυναικες
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων, α νομος εστιν αυταις επι τοις ιδιοις τε και αναγκαιοις κηδεσι ποιειν,
αποθεμεναι χρυσον τε και πορφυραν και τον αλλον απαντα κοσμον μελασιν
αμφιασμοις χρωμεναι τον ενιαυσιον επενθησαν χρονον. ετων δε μετα το παθος ομου
τους φʹ διαγεγονοτων εις τοδε χρονου ου γεγονεν εξιτηλος η του ανδρος μνημη,
αλλ' αιδεται και υμνειται προς παντων ως ευσεβης και δικαιος ανηρ. ο μεν δη
κατασχων Ῥωμαιους κινδυνος εκ της Ουολουσκων τε και Αικανων επιστρατειας
Μαρκιον λαβουσης ηγεμονα τοιουτον εσχε τελος. 2. Ὅτι Μαρκος Φουριος ο
δικτατωρ ανηρ ην των κατα την αυτην ακμασαντων ηλικιαν τα τε πολεμια
λαμπροτατος και τα πολιτικα πραττειν φρονιμωτατος. 3. Ὅτι οι Ῥωμαιοι
μεγαλοπρεπεις. των γαρ αλλων ολιγου δειν παντων εν τε τοις κοινοις των πολεων
πραγμασι και εν τοις ιδιοις βιοις προς τα τελευταια των συμβαινοντων τας διανοιας
μεθαρμοττομενων και πολλακις εχθρας τε μεγαλας δια τας τυχουσας φιλανθρωπιας
καταλυομενων και φιλιας πολυχρονιους δια μικρα και φαυλα προσκρουματα
διαιρουντων, εκεινοι τουναντιον επι των φιλων ᾤοντο χρηναι ποιειν, ταις παλαιαις
ευεργεσιαις χαριζεσθαι τας επι τοις προσφατοις εγκλημασιν οργας. (9) Θαυμαστον
μεν δη και τουτο των ανδρων· λεγω το μηδενι μνησικακησαι των Τουσκλανων,
αλλα παντας αφειναι τους εξαμαρτανοντας αζημιους. πολλωι δ' ετι τουτου
θαυμασιωτερον, ο 2.76 μετα την αφεσιν των εγκληματων αυτοις εχαρισαντο.
σκοπουμενοι γαρ, ως μηδεν ετι τοιουτον εν τηι πολει γενησεται μηδ' αφορμην
νεωτερισμου ληψονται τινες, ουτε φρουραν εις την ακροπολιν αυτων ᾤοντο δειν
εισαγειν ουτε παρα των επιφανεστατων ανδρων ομηρα λαμβανειν ουτε οπλα τους
εχοντας αφελεσθαι ουτ' αλλο σημειον ουδεν απιστουμενης φιλιας ποιησαι. μιαν δε
πραξιν οιομενοι *** απαντας τους κατα την συγγενειαν η φιλιαν προσηκοντας
αλληλοις την των αγαθων ισομοιριαν, πολιτειαν εγνωσαν τοις κρατηθεισι
χαρισασθαι, παντων μεταδοντες, ων τοις φυσει Ῥωμαιοις μετην, (10) ου την αυτην
διανοιαν λαβοντες τοις αξιουσι της Ἑλλαδος αρχειν ουτ' Ἀθηναιοις ουτε
Λακεδαιμονιοις. τι γαρ δει περι των αλλων Ἑλληνων λεγειν; Ἀθηναιοι μεν γε
Σαμιους αποικους εαυτων οντας, Λακεδαιμονιοι δε Μεσσηνιους αδελφων ουδεν
διαφεροντας, επειδη προσεκρουσαν αυτοις τι, διαλυσαμενοι την συγγενειαν ουτως
ωμως εχειρισαντο και θηριωδως, επειδη τας πολεις αυτων υποχειριους ελαβον, ωστε
μηδε τοις αγριωτατοις των βαρβαρων υπερβολην της εις τα ομοφυλα παρανομιας
παραλιπειν. (11) μυρια τοιαυτα λεγειν αν τις εχοι ταις πολεσι ταυταις ημαρτημενα, α
παριημι, επει και τουτων μεμνημενος αχθομαι. το γαρ Ἑλληνικον ουκ ονοματι
διαφερειν του βαρβαρου ηξιουν ουδε διαλεκτου χαριν, αλλα συνεσει και χρηστων
επιτηδευματων προαιρεσει, μαλιστα δε τωι μηδενι των υπερ την ανθρωπινην φυσιν
αλληλους παρανομειν. οσοις μεν ουν τα επι πλειον υπηρξεν εν τηι φυσει, τουτους
οιμαι δειν λεγειν Ἕλληνας, οσοις δε ταναντια, βαρβαρους. και τας μεν επιεικεις και
φιλανθρωπους διανοιας τε και πραξεις αυτων Ἑλληνικας ειναι λογιζομαι, τας δε
ωμας και θηριωδεις αλλως τε καν περι συγγενεις τε και φιλους γινωνται,
βαρβαρικας. Τουσκλανοι μεν δη προς τωι μηδεν αφαιρεθηναι των σφετερων αλουσης
της πολεως, αλλα και τα των κεκρατηκοτων αγαθα προσλαβοντες απηιεσαν. 4. Ὅτι
Σολπικιος Ῥουφος επικλησιν ανηρ ην εν τε ταις 2.77 πολεμικαις πραξεσιν επιφανης
και πολιτειας προαιρεσιν εζηλωκως την δια μεσου. 5. Ὅτι Ποστομιος ο υπατος της
διαδοχης αυτου εγγισασης μεγα φρονων εφ' εαυτωι της ταξεως του γενους ενεκα και
οτι διτταις υπατειαις ηδη κεκοσμημενος ην. εφ' οις ο συνυπατος αυτου κατ' αρχας
μεν ως απελαυνομενος των ισων ηγανακτει και πολλακις επι της βουλης τα δικαια
προς αυτον ελεγεν. υστερον δε συγγνους εαυτωι κατα τε προγονων ογκον και φιλων
πληθος και κατα τας αλλας δυναμεις ελαττονα ισχυν εχοντι (δημοτικος γαρ ην και
των νεωστι παρελθοντων εις γνωσιν) ειξε τωι συνυπατωι και παρεχωρησε του
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σαυνιτικου πολεμου την ηγεμονιαν. πρωτον μεν δη τουτο διαβολην ηνεγκε τωι
Ποστομιωι κατα πολλην αυθαδειαν γενομενον και ετερον αυθις επι τουτωι βαρυτερον
η ως κατα Ῥωμαιων ηγεμονα. επιλεξαμενος γαρ εκ της εαυτου στρατιας περι τους
δισχιλιους ανδρας εις τους ιδιους αγρους απηγαγεν, οις ανευ σιδηρου δρυμον
εκελευσε κειρειν. και μεχρι πολλου κατεσχε τους ανδρας εν τοις αγροις, θητων εργα
και θεραποντων υπηρετουντας. (16) τοσαυτηι δε αυθαδειαι προ της εξοδου
χρησαμενος ετι βαρυτερος εφανη τοις κατ' αυτην την στρατηγιαν επιτελεσθεισι και
παρεσχε τηι βουληι και τωι δημωι μισους αφορμας δικαιου. τον γαρ υπατευσαντα τωι
προσθεν ενιαυτωι και νικησαντα Φαβιον Σαυνιτων τους καλουμενους Πεντρους της
βουλης ψηφισαμενης μενειν επι του στρατοπεδου και την ανθυπατον αρχην εχοντα
προς την μεριδα των Σαυνιτων πολεμειν, γραμματα πεμπων εκχωρειν εκ της
Σαυνιτιδος εκελευσεν, ως αυτωι μονωι της ηγεμονιας προσηκουσης. και προς τους
αποσταλεντας υπο των συνεδρων πρεσβεις αξιουντας μη κωλυειν τον 2.78
ανθυπατον επι του στρατοπεδου μενειν μηδ' αντιπραττειν τοις εψηφισμενοις υφ'
εαυτων, υπερηφανους και τυραννικας εδωκεν αποκρισεις, ου την βουλην αρχειν
εαυτου φησας, εως εστιν υπατος, αλλ' αυτον της βουλης. απολυσας δε τους πρεσβεις
επι τον Φαβιον ηγε την στρατιαν, ως ει μη βουλοιτο εκων παραχωρειν της αρχης,
τοις οπλοις προσαναγκασων. καταλαβων δε τουτον Καμινιωι πολει προσκαθημενον
εξεπλευσεν εκ του στρατοπεδου κατα πολλην υπεροψιαν των αρχαιων εθισμων και
δεινην υπερηφανιαν. Φαβιος μεν αυτου ειξας τηι μανιαι της ηγεμονιας εξεχωρησεν. 6.
Ὅτι ο αυτος Ποστομιος πρωτον μεν το Καμινον εκ πολιορκιας καταλαμβανει,
χρονον ου πολυν εν ταις προσβολαις διατριψας· επειτα Ουενουσιαν πολυανθρωπον
και αλλας πολεις πλειστας οσας, εξ ων μυριοι μεν εσφαγησαν, εξακισχιλιοι δε και σʹ
τα οπλα παρεδοσαν. ταυτα διαπραξαμενος ουχ οπως χαριτος η τιμης τινος ηξιωθη
παρα της βουλης, αλλα και την προυπαρχουσαν αξιωσιν απεβαλεν. αποστελλομενων
γαρ εις μιαν των αλουσων υπ' εκεινου πολεων την καλουμενην Ουενουσιαν
δισμυριων εποικων, ετεροι της αποικιας ηιρεθησαν ηγεμονες, ο δε την πολιν εξελων
και την γνωμην της αποστολης των κληρουχων εισηγησαμενος ουδε ταυτης αξιος
εφανη της τιμης. (18) ει μεν ουν σωφρονι λογισμωι τα συμβαντα ηνεγκεν και το
χαλεπον του συνεδριου λογων τε και εργων χρηστων θεραπειαις επραυνεν, ουδεμιας
ετι συμφορας εις ατιμιαν φερουσης επειραθη. νυν δε αγανακτων και
αντιχαλεπαινων τας τε ωφελειας, ας ελαβεν εκ των πολεμιων, απασας τοις
στρατιωταις εχαρισατο και πριν αποσταληναι τον διαδοχον της αρχης απελυσεν απο
των σημειων τας δυναμεις και τελευτων, ον ουτε βουλη *** συνεχωρησεν αυτωι
θριαμβον, απο της εαυτου γνωμης κατηγαγεν. εφ' οις απασι ετι μειζονος εξ απαντων
μισους εκκαυθεντος, αμα τωι 2.79 παραδουναι την αρχην τοις μεθ' εαυτον υπατοις
εις δικην υπαγεται δημοσιαν υπο δυειν δημαρχων. και κατηγορηθεις εν τωι δημωι
πασαις ταις φυλαις κατακρινεται, τιμημα της εισαγγελιας εχουσης χρηματικον πεντε
μυριαδας αργυριου. 7. Ὅτι, φησι ∆ιονυσιος, μιας ετι μνησθησομαι πραξεως πολιτικης
αξιας υπο παντων ανθρωπων επαινεισθαι, εξ ης καταφανες εσται τοις Ἕλλησιν,
οσον ην το μισοπονηρον εν τηι Ῥωμηι τοτε και προς τους παραβαινοντας τα κοινα
νομιμα της ανθρωπινης φυσεως αμειλικτον. Γαιος Λαιτωριος Μερκος επικλησιν
επιφανης κατα γενος και κατα τας πολεμικας πραξεις ουκ αγεννης, ενος των
ταγματων χιλιαρχος αποδειχθεις εν τωι Σαυνιτικωι πολεμωι, νεανιαν τινα των
ομοσκηνων διαφεροντα την οψιν ετερων μεχρι μεν τινος επειθεν εαυτωι χαρισασθαι
την του σωματος ωραν εκοντα· ως δ' ουτε δωρεαις ουτ' αλληι φιλανθρωπιαι το
μειρακιον ηλισκετο, κατεχειν την επιθυμιαν αδυνατος ων βιαν προσφερειν
επεβαλετο. περιβοητου δε της ακοσμιας του ανδρος απασι τοις επι στρατοπεδου
γενομενης, κοινον αδικημα της πολεως ειναι νομισαντες οι δημαρχοι γραφην
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποφερουσι κατ' αυτου δημοσιαι. και ο δημος απασαις ταις ψηφοις του ανδρος
κατεγνω, τιμημα δικης ορισας θανατον, ουκ αξιων εις ελευθερα σωματα και
προπολεμουντα της των αλλων ελευθεριας τους εν ταις αλλαις οντας αρχαις
υβριζειν τας ανηκεστους και παρα φυσιν τοις αρρεσιν υβρεις. 2.80 (9) Ἔτι δε τουτου
θαυμασιωτερον επραξαν ου πολλοις προτερον χρονοις, καιτοι περι δουλον σωμα
γενομενης της υβρεως. ενος γαρ των παραδοντων Σαυνιταις το στρατοπεδον
χιλιαρχων και υπο ζυγον υπελθοντων Ποπλιου υιος, ων εν πολληι καταλειφθεις
πενιαι, δανειον ηναγκασθη λαβειν εις την ταφην του πατρος, ως ερανισθησομενος
υπο των συγγενων. διαψευσθεις δε της ελπιδος απηχθη προς το χρεος της
προθεσμιας διελθουσης, κομιδηι νεος ων και τηι οψει ωραιος. ουτος τα μεν αλλα
υπηρετων, οσα δουλους δεσποταις νομος ην, ηνειχετο. την δε του σωματος ωραν
χαρισασθαι κελευομενος ηγανακτει και μεχρι παντος απεμαχετο. πολλας δε δια
τουτο μαστιγων λαβων πληγας εξεδραμεν εις την αγοραν και στας επι μετεωρου
τινος, ενθα πολλους εμελλε της υβρεως ληψεσθαι μαρτυρας, την τε ακολασιαν του
δανειστου διηγησατο και των μαστιγων τους μωλωπας υπεδειξεν. αγανακτησαντος
δε του δημου και δημοσιας οργης αξιον ηγησαμενου το πραγμα, [και την κρισιν]
κατηγορουντων την εισαγγελιαν των δημαρχων, ωφλε θανατου δικην. και δι'
εκεινο το παθος απαντες οι δουλωθεντες προς τα χρεα Ῥωμαιοι νομωι κυρωθεντι
την αρχαιαν ελευθεριαν εκομισαντο. 8. Ὅτι Κλεινιας ο Κροτωνιατης τυραννος ων
αφειλετο την ελευθεριαν ταις πολεσι, φυγαδας αθροισας εκ παντος τοπου και
δουλους ελευθερωσας. οις την τυραννιδα κρατυναμενος τους επιφανεστατους
Κροτωνιατων ους μεν απεκτεινεν, ους δε εξεβαλεν εκ της πολεως. Ἀναξιλας δε
Ῥηγινων την ακροπολιν κατελαβετο και παντα τον του βιου χρονον κατασχων
Λεοφρονι τωι παιδι την αρχην κατελειπε. και αλλοι τουτων δυναστειας εν ταις
πολεσι κατασκευασαντες παντα τα πραγματα διεφθειραν. (5) η δε τελευταια τε και
πασων μεγιστη κακωσις απασαις ταις 2.81 πολεσιν η ∆ιονυσιου τυραννις εγενετο του
κρατησαντος Σικελιας. διεβη γαρ εις Ἰταλιαν επι Ῥηγινους Λοκρων
επικαλεσαμενων, οις ησαν οι Ῥηγινοι διαφοροι. και συνελθοντων επ' αυτον
Ἰταλιωτων δυναμεσι μεγαλαις, συναψας μαχην απεκτεινε συχνους και πολεις
αυτων δυο κατα κρατος εξειλεν. ειτ' αυθις ετεραν ποιησαμενος διαβασιν Ἱππωνιεις
ανεστησεν εκ της εαυτων, ους απηγαγεν εις Σικελιαν, και Κροτωνιατας εξειλε και
Ῥηγινους και διετελεσεν ετη ιβʹ τουτων τυραννων των πολεων. επειθ' οι μεν τον
τυραννον δεδιοτες τοις βαρβαροις αυτους ενεχειριζον, οι δε υπ' εκεινων
πολεμουμενοι τωι τυραννωι τας πολεις παρεδιδοσαν· υφ' οτου δε πασχοιεν, αει κακως
δυσχεραινοντες Ευριπου δικην τηιδε και τηιδε προς το συντυχον ετραποντο. 9. Ὅτι
Πυρρος διεβη το δευτερον εις Ἰταλιαν, ου χωρουντων αυτωι των εν Σικελιαι
πραγματων κατα νουν δια το μη βασιλικην φανηναι την ηγεμονιαν αυτου ταις
επιφανεσταταις πολεσιν, αλλα δεσποτικην. εισαχθεις γαρ εις Συρακουσας υπο τε
Σωσιστρατου του κρατουντος της πολεως τοτε και Θοινωνος του φρουραρχου,
παραλαβων παρ' εκεινων τα χρηματα και ναυς χαλκεμβολους ομου τι σʹ και πασαν
υφ' εαυτωι ποιησαμενος Σικελιαν πλην Λιλυβαιου πολεως, ην ετι μονην
Καρχηδονιοι κατειχον, εις αυθαδειαν τυραννικην ετρεπετο. (7) τας τε γαρ ουσιας
των Ἀγαθοκλεους οικειων η φιλων αφαιρουμενος τους παρ' εκεινου λαβοντας τοις
εαυτου φιλοις εχαρισατο και τας μεγιστας εν ταις πολεσιν αρχας τοις ιδιοις
υπασπισταις και λοχαγοις προσενεμεν, ου κατα τους επιχωριους εκαστης πολεως
νομους ουδ' εις τον ειωθοτα χρονον, αλλ' ως αυτωι φιλον ην. δικας τε και
αμφισβητησεις και τας αλλας πολιτικας οικονομιας απασας τας μεν αυτος διηιτα, τας
δε τοις περι την αυλην αναστρεφειν και διακρινειν απεδιδου, ανθρωποις ουθεν
ετερον ορωσιν η οτι μη κερδαινειν και καθηδυπαθειν τας ευποριας, και δια ταυτα
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα βαρυς ταις υποδεξαμεναις πολεσιν και μισητος ην. 2.82 (8) αισθομενος δε
υπουλως ηδη πολλους προς εαυτον εχοντας εις τε τας πολεις φρουρας εισηγε,
προφασιν ποιουμενος τον απο Καρχηδονιων πολεμον. και τους επιφανεστατους
ανδρας εξ εκαστης πολεως συλλαμβανων απεκτεινεν, επιβουλας και προδοσιας
ευρηκεναι ψευσαμενος, εν οις ην και Θοινων ο φυλαρχος, ος υπο παντων
ωμολογητο πλειστην σπουδην και προθυμιαν εις τε την διαβασιν αυτων και την
παραληψιν της νησου παρεσχησθαι. και γαρ υπηντησεν αυτωι ναυτικον στολον αγων
και την εν ταις Συρακουσαις νησον, ην αυτος εκρατει, παρεσχεν. επιχειρησας δε και
Σωσιστρατον συλλαβειν διημαρτε της ελπιδος, προαισθομενου την επιβουλην του
ανδρος και φυγοντος εκ της πολεως. αρξαμενων δε ταραττεσθαι των πραγματων
αυτωι, και η των Καρχηδονιων πολις καιρον επιτηδειον ειληφεναι νομιζουσα προς
ανακτησιν των απολωλοτων χωριων στρατιαν απεστειλεν επι την νησον. 10. Ὅτι
αμηχανουντα τον Πυρρον και πορους παντοδαπους επιζητουντα ορωντες αυτον οι
κακιστοι και ανοσιωτατοι των φιλων, Ευηγορος Θεοδωρου και Βαλακρος Νικανδρου
και ∆ειναρχος Νικιου, των αθεων και εξαγιστων δογματων ζηλωται, πορον
υποτιθενται χρηματων ανοσιων, τους ιερους ανοιξαι της Περσεφονης θησαυρους. ην
γαρ ιερον εν τηι πολει ταυτηι αγιον και πολυν χρυσον εκ παντος του χρονου
πεφυλαγμενον αθικτον εχον, εν ωι χρυσος τις αβυσσος, αορατος τοις πολλοις κατα
γης κειμενος. υπο τουτων εξαπατηθεις των κολακων, και την αναγκην κρειττονα
παντος ηγησαμενος *** την γνωμην ανδρασι διακονοις της ιεροσυλιας εχρησατο.
και τον εξελθοντα χρυσον εκ του ιερου 2.83 ναυσιν ενθεμενος μετα των αλλων
χρηματων απεστειλεν εις Ταραντα, πολλης μεστος ευθυμιας γενομενος. (10) η δε
δικαια προνοια την αυτης δυναμιν απεδειξατο. ως γαρ ανηχθησαν αι νηες απο του
λιμενος, την μεν απογειον αυραν λαβουσαι προεκοψαν· ανεμος δε εναντιος
γενομενος και δι' ολης νυκτος κατασχων ας μεν κατεκλυσεν, ας δε εις τον της
Σικελιας πορθμον εξεβαλεν, εν αις δε παρεκομιζετο τα αναθηματα και ο
προσενεχθεις εκ των αναθηματων χρυσος, επι τους Λοκρους εξωκειλεν αιγιαλους.
και τους μεν πλεοντας εν αυταις εν τηι παλιρροιαι των κυματων κατακλυζομενους
διεφθειρεν, τα δε ιερα χρηματα διασπασθεισων των νεων επι τας εγγιστα των
Λοκρων θινας εξεβρασε. ο δε βασιλευς καταπλαγεις απαντα τον κοσμον και τους
θησαυρους απεδωκε τηι θεωι, ως παραιτησομενος αυτης δια τουτων τον χολον·
Νηπιος, ουδε το ᾔδει, ο πεισεσθαι εμελλεν. Ου γαρ τ' αιψα θεων τρεπεται νοος αιεν
εοντων, ως Ὁμηρωι ειρηται. αλλ' επειδη των ιερων ετολμησεν αψασθαι χρηματων
και πορον υποθεσθαι πολεμων, ανονητον εποιησε την εννοιαν αυτου το δαιμονιον,
ινα παραδειγμα και παιδευμα πασιν ανθρωποις γενοιτο τοις μεθ' εαυτον. (11) ∆ια
τουτο και υπο Ῥωμαιων ηττηθη ο Πυρρος κατα κρατος. ου γαρ στρατια τις φαυλη
και ανασκητος ην αυτωι, αλλ' η κρατιστη των τοτε ουσων εν Ἕλλησιν και πλειστους
αγωνισαμενη πολεμους, ουδε πληθος ανδρων των τοτε παραταξαμενων ολιγον,
αλλ' οσον και τριπλασιον ειναι, ουδε στρατηγος των επιτυχοντων τις, αλλ' ον
απαντες ομολογουσιν μεγιστον γενεσθαι των κατα την αυτην ηλικιαν ακμασαντων
στρατηγων, ουδε τοπου φυσις ανισος ουτε επικουρια τοις ετεροις η αφιξις αιφνιδιος
ουτε αλλη τις συμφορα και προφασις απροσδοκητος επιπε 2.84 σουσα συνετριψεν τα
Πυρρου πραγματα, αλλ' ο της ασεβηθεισης θεας χολος, ον ουδ' αυτος ηγνοει Πυρρος,
ως Προξενος ο συγγραφευς ιστορει, και αυτος ο Πυρρος εν τοις ιδιοις υπομνημασι
γραφει. (13) εν γαρ τηι νυκτι, εν ηι την στρατιαν εμελλεν απαξειν επι το ορος, εδοξε
κατα τους υπνους εκπεσειν αυτου τους πλειονας οδοντας, και πληθος αιματος εκ του
στοματος φερεσθαι. ταραχθεις δε δια την οψιν και μεγαλην εσεσθαι συμφοραν
μαντευομενος εβουλετο επισχειν την ημεραν εκεινην, ουκ ισχυσε δε νικησαι την
πεπρωμενην, εναντιουμενων των φιλων προς την αναβολην και μη μεθειναι τον
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καιρον εκ των χειρων αξιουντων. τελος της ιστοριας ∆ιονυσιου Ἀλικαρνησσεως.
2.85 Ἐκ της ιστοριας Πολυβιου Μεγαλοπολιτου. ΙΒʹ Περι αρετης και κακιας. 1. Ὅτι
Ἀννιβαι παρεσχον την κατα την Ἰβηριαν οι Καρχηδονιοι μετα θανατον Ἀσδρουβα,
νεωι οντι, δια την υποφαινομενην εκ των πραξεων αγχινοιαν αυτου και τολμαν. 2.
Ὅτι το των Κλιτοριων φιλελευθερον και γενναιον εις ανηρ κατηισχυνεν δια την
εαυτου κακιαν, Θεαρκης· ον εικοτως εξαρνουνται Κλιτοριοι μη φυναι παρα σφισι,
γενος δε υποβολιμαιον εξ Ὀρχομενου των επηλυδων τινος στρατιωτων. 3. Ὅτι οι
Μαντινεις αλοντες υπο των Ἀχαιων και δια φιλανθρωπιαν και φιλοφροσυνην
παραδοξως διασωθεντων, ειτα δια τας υπ' Αιτωλων και Λακεδαιμονιων επιβουλας
παραφυλακην αυτοις επιστησαντες απεκληρωσαν τʹ ανδρας. μετ' ου πολυ δε οι
Μαντινεις στασιασαντες προς σφας και Λακεδαιμονιους επισπασαμενοι την τε πολιν
ενεχειρισαν και τους παρα των Ἀχαιων 2.86 διατριβοντας παρ' αυτοις κατεσφαξαν·
ου μειζον παρασπονδημα και δεινοτερον ουδ' ειπειν ευμαρες. το γαρ τουτων
αυτοχειρας γενεσθαι και τιμωρους οιτινες προτερον μεν κατα κρατος λαβοντες
αυτους αθωους αφηκαν, τοτε δε την εκεινων ελευθεριαν και σωτηριαν εφυλαττον,
πηλικης οργης εστιν αξιον; τι δ' αν παθοντες ουτοι δικην δοξαιεν αρμοζουσαν
δεδωκεναι; τυχον ισως ειποι τις αν, πραθεντες μετα τεκνων και γυναικων, επει
κατεπολεμηθησαν. αλλα τουτο γε και τοις μηθεν ασεβες επιτελεσαμενοις κατα τους
του πολεμου νομους υποκειται παθειν. ουκουν ολοσχερεστερας τινος και μειζονος
τυχειν ησαν αξιοι τιμωριας, ωστ' ειπερ επαθον α Φυλαρχος φησιν, ουκ ελεον εικος
ην συνεξακολουθειν αυτοις παρα των Ἑλληνων, επαινον δε και συγκαταθεσιν
μαλλον τοις πραττουσι και μεταπορευομενοις την ασεβειαν αυτων. αλλ' ομως ου
θεμις περαιτερω συνακολουθησαντες Μαντινευσι κατα την περιπετειαν πλην του
διαρπαγηναι τους βιους και πραθηναι τους ελευθερους, ο συγγραφευς αυτης της
θεραπειας χαριν ου μονον ψευδος εισηνεγκε το ολον, αλλα και το ψευδος απιθανον.
και δια την υπερβολην της αγνοιας ουδε το παρακειμενον ηδυνηθη συνεπιστησαι,
πως οι αυτοι κατα τους αυτους καιρους κυριευσαντες Τεγεατων κατα κρατος ουδεν
των ομοιων επραξαν. καιτοιγε ει μεν των πραττοντων ωμοτης ην αιτια, και τουτους
εικος ην πεπονθεναι ταυτα τοις υπο τον αυτον υποπεπτωκοσι καιρον· ει δε περι
μονους γεγονεν Μαντινεις η διαφορα, φανερον οτι και την αιτιαν της οργης αναγκη
διαφερουσαν γεγονεναι περι τουτους. 4. Ὅτι ο αυτος παλιν Ἀριστομαχον των
Ἀργειων φησιν ανδρα της επιφανεστατης οικιας υπαρχοντα και τετυραννηκοτα μεν
Ἀργειων πεφυκοτα δ' εκ τυραννων, υποχειριον Ἀντιγονωι και τοις Ἀχαιοις
γενομενον εις Κεγχραιας απαχθηναι και στρεβλου 2.87 μενον αποθανειν, αδικωτατα
και δεινοτατα παθοντα παντων ανθρωπων. τηρων δε και περι ταυτην την πραξιν ο
συγγραφευς το καθ' αυτον ιδιωμα φωνας τινας πλαττει δια της νυκτος αυτου
στρεβλουμενου προσπιπτουσας τοις συνεγγυς κατοικουσιν, ων τους μεν
εκπληττομενους την ασεβειαν, τους δε αγανακτουντας επι τοις γινομενοις
προστρεχειν προς την οικιαν φησιν. περι μεν ουν της τοιαυτης τερατειας παρεισθω·
δεδηλωτο γαρ αρκουντως. εγω δ' Ἀριστομαχον, ει και μηδεν εις τους Ἀχαιους ετερον
ημαρτεν, κατα γε την του βιου προαιρεσιν και την εις την πατριδα παρανομιαν της
μεγιστης αξιον κρινω τιμωριας. καιπερ ο συγγραφευς βουλομενος αυξειν αυτου την
δοξαν και παραστησασθαι τους ακουοντας εις το μαλλον αυτωι συναγανακτειν εφ'
οις επαθεν, ου μονον αυτον φησι γεγονεναι τυραννον, αλλα και εκ τυραννων
πεφυκεναι. ταυτης δε μειζω κατηγοριαν η πικροτεραν ουδ' αν ειπειν ραιδιως δυναιτ'
ουδεις· αυτωι γαρ τουνομα περισχειν την ασεβεστατην εμφασιν και πασας περιειληφε
τας εν ανθρωποις αδικιας και παρανομιας. Ἀριστομαχος δ' ει τας δεινοτατας
υπεμεινε τιμωριας, ως ουτος φησιν, ομως ουχ ικανην εδωκε δικην μιας ημερας, εν ηι
παρεισπεσοντος εις την πολιν Ἀρατου μετα των Ἀχαιων και μεγαλους αγωνας και
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κινδυνους υπομειναντος υπερ της Ἀργειων ελευθεριας, τεως δ' εκπεσοντος δια το
μηδενα συγκινηθηναι των εσωθεν αυτωι ταξαμενων δια τον απο του τυραννου
φοβον, Ἀριστομαχος αφορμηι ταυτηι και προφασει χρησαμενος, ως τινων συνειδοτων
τα περι την εισοδον των Ἀχαιων, ογδοηκοντα τους πρωτους των πολιτων ουδεν
αδικησαντας στρεβλωσας εναντιον των αναγκαιων κατεσφαξεν. παριημι τα παρ'
ολον τον βιον αυτου και των προγονων ασεβηματα· μακρον γαρ. διοπερ ουκ ει τινι
των ομοιων περιεπεσε, δεινον ηγητεον, πολυ δε δεινοτερον, ει μηδενος τουτων
πειραν λαβων αθωος απεθανεν· ουδ' Ἀντιγονωι προσαπτεον ουδ' Ἀρατωι
παρανομιαν, οτι λαβοντες κατα πολεμον υποχειριον τυ 2.88 ραννον στρεβλωσαντες
απεκτειναν, ον γε και κατ' αυτην την ειρηνην τοις ανελουσι και τιμωρησαμενοις
επαινος και τιμη συνεξηκολουθει παρα τοις ορθως λογιζομενοις. οτε δε χωρις των
προειρημενων και τους Ἀχαιους παρεσπονδησε, τι παθειν ην αξιος; εκεινος γαρ
απεθετο μεν την τυραννιδα χρονοις ου πολλοις προτερον υπο των καιρων
συγκλειομενος δια τον ∆ημητριου θανατον, ανελπιστως δε της ασφαλειας ετυχεν,
περισταλεις υπο της των Ἀχαιων πραιοτητος και καλοκαγαθιας, οιτινες ου μονον
αυτον των εκ της τυραννιδος ασεβηματων αζημιον εποιησαν, αλλα και
προσλαβοντες εις την πολιτειαν την μεγιστην τιμην περιεθεσαν, ηγεμονα και
στρατηγον καταστησαντες σφων αυτων. ο δε επιλαθομενος των προειρημενων
φιλανθρωπων παρα σπονδας επι μικρον επικυδεστερας εσχε τας ελπιδας υπερ του
μελλοντος εν Κλεομενει, την τε πατριδα και την εαυτου προαιρεσιν αποσπασας απο
των Ἀχαιων εν τοις αναγκαιοτατοις καιροις προσενειμε τοις εχθροις. ον υποχειριον
γενομενον ουκ εν Κεγχραιαις εδει την νυκτα στρεβλουμενον αποθανειν, ως
Φυλαρχος φησι, περιαγομενον δ' εις την Πελοποννησον και μετα τιμωριας
παραδειγματιζομενον ουτως εκλιπειν το ζην. αλλ' ομως τοιουτος ων ουδενος ετυχε
δεινου πλην του καταποντισθηναι δια των επι ταις Κεγχραιαις πεπραγμενων. Χωρις
τε τουτων τας μεν Μαντινεων ημιν συμφορας μετ' αυξησεως και διαθεσεως
εξηγησατο, δηλον οτι καθηκειν υπολαμβανων τοις συγγραφευσι τας παρανομους
των πραξεων επισημαινεσθαι, της δε Μεγαλοπολιτων γενναιοτητος, ηι περι τους
αυτους εχρησαντο καιρους, ουδε κατα ποσον εποιησατο μνημην, ωσπερ το τας
αμαρτιας εξαριθμεισθαι των πραξαντων οικειοτερον υπαρχον της ιστοριας του τα
καλα και δικαια των εργων επισημαινεσθαι, η τους εντυγχανοντας τοις υπομνημασι
ηττον τι διορθουμενους υπο των σπουδαιων και ζηλωτων εργων ηπερ υπο των
παρανομων και φευκτων πραξεων. ο δε, πως μεν ελαβεν Κλεομενης την πολιν και
πως ακεραιον διαφυλαξας εξαπεστειλε 2.89 παραχρημα προς τους Μεγαλοπολιτας
εις την Μεσσηνην γραμματοφορους, αξιων αβλαβη κομισαμενους την εαυτων
πατριδα κοινωνησαι των ιδιων πραγματων, ταυτα μεν ημιν εδηλωσε, βουλομενος
υποδειξαι την Κλεομενους μεγαλοψυχιαν και μετριοτητα προς τους πολεμιους. ετι
δε πως οι Μεγαλοπολιται της επιστολης αναγινωσκομενης ουκ εασαιεν εις τελος
αναγνωσθηναι, μικρου δε καταλευσαιεν τους γραμματοφορους, εως τουτου
διεσαφησεν, και το της ιστοριας ιδιον αφειλε και την επ' αγαθων μνημην των
αξιολογων προαιρεσεων. καιτοι γ' εμποδων ην. ει γαρ τους λογωι και δογματι μονον
υπομειναντας πολεμον υπερ φιλων και συμμαχων ανδρας αγαθους νομιζομεν, τοις
δε και χωρας καταφθοραν και πολιορκιαν αναδεξαμενοις ου μονον επαινον, αλλα
και χαριτας και δωρεας τας μεγιστας απονεμομεν, τινα γε χρη περι Μεγαλοπολιτων
εχειν διαληψιν; αρ' ουχι την σεμνοτατην και βελτιστην; οι πρωτον μεν την χωραν
Κλεομενει προειντο, μετα δε ταυτα παλιν ολοσχερως επταισαν τηι πατριδι δια την
προς Ἀχαιους αιρεσιν, το δε τελευταιον, δοθεισης ανελπιστως και παραδοξως αυτοις
εξουσιας αβλαβη ταυτην απολαβειν, προειλαντο στερεσθαι χωρας, ταφων, ιερων,
πατριδος, των υπαρχοντων, απαντων συλληβδην των εν ανθρωποις
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγκαιοτατων, χαριν του μη προδουναι την προς τους συμμαχους πιστιν. ου τι
καλλιον εργον η γεγονεν η γενοιτο; επι τι δ' αν μαλλον ο συγγραφευς επιστησαι
τους ακουοντας; δια τινος δ' εργου μαλλον αν παρορμησαι προς φυλακην πιστεως
και προς αληθινων πραγματων και βεβαιων κοινωνιαν; ων ουδεμιαν εποιησατο
μνημην Φυλαρχος, τυφλωττων, ως γ' εμοι δοκει, περι τα καλλιστα και μαλιστα
συγγραφει καθηκοντα των εργων. Ου μην αλλα τουτοις εξης φησιν απο των εκ της
Μεγαλης πολεως λαφυρων εξακισχιλια ταλαντα τοις Λακεδαιμονιοις πεσειν, 2.90
ων τα δισχιλια Κλεομενει δοθηναι κατα τους εθισμους, υπερ της των Ἑλληνικων
πραγματων χορηγιας και δυναμεως, ην μαλιστα δει παρα τοις ιστοριογραφοις
υπαρχειν. εγω γαρ ου λεγω κατ' εκεινους τους χρονους, εν οις υπο τε των εν
Μακεδονιαι βασιλεων, ετι δε μαλλον υπο της συνεχειας των προς αλληλους
πολεμων αρδην κατεφθαρτο τα Πελοποννησιων, αλλ' εν τοις καθ' ημας καιροις, εν
οις παντες εν και ταυτο λεγοντες μεγιστην καρπουσθαι δοκουσιν ευδαιμονιαν, οπως
εκ Πελοποννησου πασης, εξ αυτων των επιπλων χωρις σωματων ουχ οιον τε
συναχθηναι τοσουτο πληθος χρηματων. τις γαρ υπερ Ἀθηναιων ουχ ιστορηκεν, διοτι
καθ' ους καιρους μετα Θηβαιων εις τον προς Λακεδαιμονιους ενεβαινον πολεμον,
και μυριους μεν εξεπεμπον στρατιωτας εκατον δ' επληρουν τριηρεις, οτι τοτε
κριναντες απο της αξιας ποιεισθαι τας εις τον πολεμον εισφορας ετιμησαντο την τε
χωραν την Ἀττικην απασαν και τας οικιας, ομοιως δε και την λοιπην ο̣υσιαν· αλλ'
ομως το συμπαν τιμημα της αξιας ενελειπε των εξακισχιλιων διακοσιοις και νʹ
ταλαντοις. εξ ων ουκ απεοικος αν φανειη το περι Πελοποννησιων αντιρηθεν υπ'
εμου. κατα δ' εκεινους τους καιρους υπερβολικως αποφαινομενος ουκ αν τις ειπειν
τολμησειε πλειω γενεσθαι τριακοσιων, επειδηπερ ομολογουμενον εστι διοτι και των
ελευθερων και των δουλικων σωματων τα πλειστα συνεβη φυγειν εις την
Μεσσηνην. μεγιστον δε των προειρημενων τεκμηριον· ουδενος γαρ οντες δευτεροι
των Ἀρκαδων Μαντινεις ουτε κατα την δυναμιν ουτε κατα την περιουσιαν, ως αυτος
ουτος φησιν, εκ πολιορκιας δε και παραδοσεως αλοντες, ωστε μητε διαφυγειν
μηδενα μητε διακλαπηναι ραιδιως μηδεν, ομως το παν λαφυρον εποιησαντο μετα
των σωματων κατα τους αυτους καιρους ταλαντα τριακοσια. Το δε συνεχες τουτωι
τις ουκ αν ετι μαλλον θαυμασειε; 2.91 ταυτα γαρ αποφαινομενος λεγει προ της
παραταξεως δεκα ημεραις μαλιστα τον παρα Πτολεμαιου πρεσβευτην ελθειν,
αγγελλοντα προς τον Κλεομενη, διοτι Πτολεμαιος τωι μεν χορηγειν απολεγει,
διαλυεσθαι δε παρακαλει προς τον Ἀντιγονον. τον δ' ακουσαντα φασι κριναι, διοτι
δει την ταχιστην εκκυβευειν τοις ολοις προ του συνειναι τα προσπεπτωκοτα τας
δυναμεις, δια το μηδεμιαν υπαρχειν εν τοις ιδιοις πραγμασιν ελπιδα του δυνασθαι
μισθοδοτειν. αλλ' ειπερ εξακισχιλιων εγκρατης εγεγονει ταλαντων κατα τους
αυτους καιρους, τον Πτολεμαιον αυτον ηδυνατο ταις χορηγιαις υπερθεσθαι. προς δε
τον Ἀντιγονον, ει μονον τριακοσιων υπηρχε κυριος, και λιαν ικανος ην ασφαλως
υπομενων τριβειν τον πολεμον. το δ' αμα μεν πασας αποφαινειν τωι Κλεομενει τας
ελπιδας εν Πτολεμαιωι δια τας χορηγιας, αμα δε τοσουτων χρηματων αυτον φαναι
κυριον γεγονεναι κατα τους αυτους καιρους, οπως ου της μεγιστης αλογιας, ετι δ'
ασκεψιας εστι σημειον. Πολλα δε και ετερα τωι συγγραφει τοιαυτα και κατα τους
υποκειμενους καιρους και παρ' ολην την πραγματειαν κατατετακται, περι ων αρκειν
υπολαμβανω κατα την εξ αρχης προθεσιν και τα νυν ειρημενα. 5. Ὅτι Ἀννιβας, ο
Καρχηδονιων στρατηγος, νεος μεν ην, πληρης δε πολεμικης ορμης, επιτυχης δ' εν
ταις επιβολαις, παλαι δε παρωρμημενος προς την κατα Ῥωμαιων εχθραν. 6. Ὅτι
Αιτωλοι παλαι μεν δυσχερως εφερον την ειρηνην και τας απο των ιδιων
υπαρχοντων δαπανας, ως αν ειθισμενοι ζην απο των πελας, δεομενοι δε πολλης
χορηγιας δια την εμφυτον αλαζονειαν, ηι δουλευοντες αει πλεονεκτικον και
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θηριωδη 2.92 εζων βιον, ουδεν οικειον, παντα δ' ηγουμενοι πολεμια· ου μην αλλα
τον προ του χρονον, εως Ἀντιγονος εζη, δεδιοτες Μακεδονας ηγον ησυχιαν. 7. Ὅτι
Βαρβυτας ην τις ανηρ, ωι τις ει περιεθηκε την καυσιαν και χλαμυδα του ∆ωριμαχου,
μη οιον τε ειναι διαγινωσκειν· επι τοσουτον εξωμοιωτο κατα τε την φωνην και
ταλλα μερη του σωματος τωι ∆ωριμαχωι. 8. Ὅτι Ἄρατος ο στρατηγος ην τα μεν αλλα
τελειος ανηρ εις τον πραγματικον τροπον· και γαρ ειπειν και διανοηθηναι και στεξαι
το κριθεν δυνατος, και μην ενεγκειν τας πολιτικας διαφορας πραιως και φιλους
ενδησασθαι και συμμαχους προσλαβειν ουδενος δευτερος, ετι δε πραξεις, απατας,
επιβουλας συστησασθαι κατα των πολεμιων, και ταυτας επι τελος αγαγειν δια της
αυτου κακοπαθειας και τολμης δεινοτατος. εναργη δε των τοιουτων μαρτυρια και
πλειω μεν, εμφανεστατοις ιστορηκοσι κατα μερος περι τε της Σικυωνος και
Μαντινειας καταληψεως. ο δ' αυτος ουτος, οτε των υπαιθρων αντιποιησασθαι
βουληθειη, νωθρος μεν εν ταις επινοιαις, ατολμος δ' εν ταις επιβολαις, εν οψει δ' ου
μενων το δεινον. διο και τροπαιων επ' αυτον βλεποντων επληρωσε την
Πελοποννησον, και τηιδε πηι τοις πολεμιοις αει ποτ' ην ευχειρωτος. ουτως αι των
ανθρωπων φυσεις ου μονον τοις σωμασιν εχουσι τι πολυειδες, ετι δε μαλλον ταις
ψυχαις, ωστε τον αυτον ανδρα· μη μονον εν τοις διαφερουσι των ενεργηματων προς
α μεν ευφυως εχειν, προς α δε εναντιως, αλλα περι τινα 2.93 των ομοειδων πολλακις
τον αυτον και συνετωτατον ειναι και βραδυτατον, ομοιως δε και τολμηροτατον και
δειλοτατον. ου παραδοξα ταυτα γε, συνηθη δε και γνωριμα τοις βουλομενοις
συνεφιστανειν. τινες μεν γαρ εν ταις κυνηγιαις εισι τολμηροι προς τας των θηριων
συγκαταστασεις, οι δ' αυτοι προς οπλα και πολεμιους αγεννεις, και της τε πολεμικης
χρειας της κατ' ανδρα μεν και κατ' ιδιαν ευχερεις και πρακτικοι, κοινηι δε και μετα
πολεμικης ενιων συνταξεως απρακτοι. 9. Ὅτι οι Αιτωλοι ληιστευοντες συνεχως την
Ἑλλαδα, και πολεμους ανεπαγγελτους φεροντες πολλοις, ουδ' απολογιας ετι
κατηξιουν τους εγκαλουντας, αλλα και προσεχλευαζον, ει τις αυτους εις
δικαιοδοσιας προκαλοιτο περι των γεγονοτων η και νη ∆ια των μελλοντων. 10. Ὅτι
οι φυγαδες των Κυναιθεων κατεληλυθοτες τοις Αιτωλοις την θρεψασαν προυδωκαν
και προηγον ως επι Λουσων· και παραγενομενοι προς το της Ἀρτεμιδος ιερον, ο
κειται μεταξυ Κλειτορος και Κυναιθης, ασυλον δε νενομισται παρα τοις Ἕλλησι,
ανετεινοντο διαρπασειν τα θρεμματα της θεου και ταλλα τα περι τον ναον. οι δε
Λουσιαται νουνεχως δοντες τινα των κατασκευασματων της θεου, παρηιτησαντο την
των Αιτωλων ασεβειαν και του μηδεν παθειν ανηκεστον. 11. Ὅτι επειδη κοινηι το
των Ἀρκαδων εθνος εχει τινα παρα πασι τοις Ἕλλησιν επ' αρετηι φημην, ου μονον
δια την εν τοις ηθεσι και βιοις φιλοξενιαν και φιλανθρωπιαν, μαλιστα δε δια την εις
το θειον ευσεβειαν, αξιον βραχυ διαπορησαι περι της Κυναιθεων αγριοτητος, πως
οντες ομολογουμενως Ἀρ 2.94 καδες τοσουτο κατ' εκεινους τους καιρους διηνεγκαν
των αλλων Ἑλληνων ωμοτητι και παρανομιαι. 12. Ὅτι παρα τοις Αιτωλοις των
αρχαιρεσιων καθηκοντων στρατηγος ηιρεθη ∆ωριμαχος· ος παραυτικα την αρχην
παραλαβων και τους Αιτωλους αθροισας μετα των οπλων ενεβαλεν εις τους ανω
τοπους της Ἠπειρου και την χωραν εδηιου, θυμικωτερον χρωμενος τηι καταφθοραι· το
γαρ πλειον ου της σφετερας ωφελειας, αλλα και πολλα των αναθηματων διεφθειρε,
κατεσκαψε δε και την ιεραν οικιαν, ωστε μητ' ειρηνης ορον μητε πολεμου προς
Αιτωλους υπαρχειν, αλλ' εν αμφοτεραις ταις περιστασεσι περι τα κοινα των
ανθρωπων εθη και νομιμα χρησθαι ταις επιβολαις. 13. Ὅτι ο Ἀπελλης ουδ' ὣς εληγε
της επιβολης, αλλ' οιος τ' ην αγειν υπο τον ζυγον τωι κατα βραχυ τους Ἀχαιους.
ορων δε τηι τοιαυτηι προθεσει τους περι τον Ἄρατον εμποδων ισταμενους, και τον
Φιλιππον αυτοις προσεχοντα, και μαλλον τωι πρεσβυτερωι δια τε την προς Ἀντιγονον
συστασιν και δια το πλειστον εν τοις Ἀχαιοις ισχυειν, και μαλιστα δια την
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιδεξιοτητα και νουνεχιαν τανδρος, περι τουτους επεβαλετο γινεσθαι και
κακοπραγμονειν τοιωιδε τινι τροπωι. εξεταζων τους αντιπολιτευομενους τοις περι
τον Ἄρατον, τινες εισιν, εκαστους εκ των πολεων επεσπασατο, και λαμβανων εις τας
χειρας εψυχαγωγει και παρεκαλει προς την εαυτου φιλιαν. συνιστανεν δε και τωι
Φιλιππωι, προσεπιδεικνυων αυτωι παρ' εκαστον ως εαν μεν Ἀρατωι προσεχηι, χρησεται
τοις Ἀχαιοις κατα την εγγραπτον συμμαχιαν, εαν δ' αυτωι πειθηται και τοιουτους
προσλαμβανηι φιλους, χρησεται πασι Πελοποννησιοις κατα την αυτου βουλησιν. περι
τε των αρχαιρεσιων ευθυς εσπουδαζε, βουλομενος τουτων τινι περιποιησαι την
στρατηγιαν, τους δε περι τον Ἄρατον 2.95 εκβαλειν εκ της υποθεσεως. δι' ο δη πειθει
Φιλιππον παραγενεσθαι προς τας των Ἀχαιων αρχαιρεσιας εις Αιγιον, ως εις την
Ἠλειαν αμα ποιουμενος την πορειαν. πεισθεντος δ' αυτωι του βασιλεως, παρων
αυτος επι του καιρου, και τους μεν παρακαλων, τοις δ' ανατεινομενος, μολις μεν
ηνυσε, κεκρατηκε δ' ουν ομως του γενεσθαι στρατηγον Ἐπηρατον Φαρεα, τον δε
Τιμοξενον εκπεσειν, τον υπο των περι τον Ἄρατον εισαγομενον. Ὁ δ' Ἀπελλης
δοκων ηνυκεναι τι της προθεσεως το δι' αυτου κατεστασθαι τον των Ἀχαιων
στρατηγον, αυθις ενεχειρει τοις περι τον Ἄρατον, βουλομενος εις τελος αποσπασαι
τον Φιλιππον απο της προς αυτους φιλιας. επεβαλετο δε την διαβολην πλαττειν δια
τοιαυτης τινος επινοιας. Ἀμφιδαμος, ο των Ἠλειων στρατηγος, εν ταις Θαλαμαις
αλους αμα τοις συμπεφευγοσι, ως ηκε μετα των αλλων αιχμαλωτων αγομενος εις
Ὀλυμπιαν εσπευσε δια τινων ες λογους ελθειν τωι βασιλει· τυχων δε τουτου
διελεγετο φασκων δυνατος ειναι επαγαγεσθαι τους Ἠλειους εις την προς αυτον
φιλιαν και συμμαχιαν. ο δε Φιλιππος πεισθεις εξαπεστειλε τον Ἀμφιδαμον χωρις
λυτρων, κελευσας επαγγελλεσθαι τοις Ἠλειοις, εαν ελωνται την προς αυτον φιλιαν,
οτι τα μεν αιχμαλωτα παντα χωρις λυτρων αποδωσει, τηι δε χωραι την ασφαλειαν
αυτος απο παντων των εκτος παρασκευασει, προς δε τουτοις αυτους ελευθερους,
αφρουρητους, αφορολογητους, χρωμενους τοις ιδιοις πολεμοις, διατηρησει. οι μεν
ουν Ἠλειοι διακουσαντες τουτων ουδεν προσεσχον, καιπερ επισπαστικων και
μεγαλων ειναι δοκουντων των προτεινομενων· ο δ' Ἀπελλης, εκ τουτου του
πραγματος πλασαμενος την διαβολην, προσηνεγκε τωι Φιλιππωι, φασκων τους περι
τον Ἄρατον ουκ ειλικρινη την φιλιαν αγειν προς Μακεδονας ουδ' αληθινως ευνοειν
αυτωι· και γαρ νυν 2.96 της Ἠλειων αλλοτριοτητος τουτους αιτιους γεγονεναι. καθ'
ον γαρ καιρον Ἀμφιδαμον εξ Ὀλυμπιας εις Ἦλιν απεστειλεν, τουτους εφη κατ' ιδιαν
λαμβανοντας επιτρεψ̣αι τον ανθρωπον λεγειν οτι κατ' ουδενα τροπον συμφερει τοις
Πελοποννησιοις το γενεσθαι Φιλιππον Ἠλειων κυριον, και δια ταυτην την αιτιαν
πανθ' υπεριδοντας τα προτεινομενα τους Ἠλειους διατηρειν μεν την προς Αιτωλους
φιλιαν, υπομενειν δε τον προς Μακεδονας πολεμον. το μεν ουν πρωτον Φιλιππος
δεξαμενος τους λογους καλειν εκελευε τους περι τον Ἄρατον. και τουτου γενομενου
και ψευδους κατηγοριας αποφανθεισης, τον Ἄρατον απο ταυτης της ημερας αει και
μαλλον απεδεχετο και κατηξιου, προς δε τον Ἀπελλη λοξοτερον ειχεν. 14. Ὅτι ο
Ἀπελλης μετα ταυτα ουδαμως αφιστατο της προθεσεως, αλλ' αμα μεν τον Ταυριωνα
τον επι των εν Πελοποννησωι τεταγμενον διεβαλλεν, ου ψεγων, αλλ' επαινων και
φασκων επιτηδειον αυτον ειναι μετα του βασιλεως εν τοις υπαιθροις συνδιατριβειν,
βουλομενος ετερον επισταθηναι δι' αυτου τοις εν Πελοποννησωι πραγμασι. καινος
γαρ δη τις ουτος ευρηται τροπος διαβολης το μη ψεγοντας, αλλ' επαινουντας
λυμαινεσθαι τους πελας· ευρηται δε μαλιστα και πρωτον τοιαυτη κακεντρεχια και
βασκανια και δολος εκ περι τας αυλας διατριβοντων και της τουτων προς αλληλους
ζηλοτυπιας και πλεονεξιας. ομοιως δε και τον επι της θεραπειας τεταγμενον
Ἀλεξανδρον, οτε λαβοι καιρον, διεδακνεν, βουλομενος και την περι το σωμα του
βασιλεως θεραπειαν και φυλακην δι' αυτου γενεσθαι και καθολου κινησαι την υπ'
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀντιγονου καταλειφθεισαν διαταξιν. τον γαρ Λεοντιον και Μεγαλεα ειχεν
ολοσχερως υφ' αυτον, τον δε Ἀλεξανδρον και Ταυριωνα μεταστησαμενος απο της
χρειας 2.97 εσπευδε και ταυτα και ταλλα παντα δι' αυτου και δια των ιδιων φιλων
χειριζειν. ο δη και ραιδιως αν επετελεσεν μη παρασκευασας ανταγωνιστην Ἄρατον
αυτωι. νυν δε ταχεως πειραν ελαβε της σφετερας αφροσυνης και πλεονεξιας· ο γαρ
αυτος επεβαλετο πραξαι κατα των πελας, τουτ' επαθεν και λιαν εν πανυ βραχει
χρονωι. 15. Ὅτι οι Μακεδονες το Θερμον πορθησαντες λαβοντες εννοιαν των εν ∆ιωι
και ∆ωδωνηι πεπραγμενων τοις Αιτωλοις τας τε στοας ενεπιμπρασαν και τα λοιπα
των αναθηματων διεφθειρον, οντα πολυτελη ταις κατασκευαις και πολλης
επιμελειας ενια τετευχοτα και δαπανης. ου μονον δε τωι πυρι κατελυμηνατο τας
οροφας, αλλα και κατεσκαψαν εις εδαφος. ανετρεψαν δε και τους ανδριαντας, οντας
ουκ ελαττους δισχιλιων· πολλους δε και διεφθειραν, πλην οσοι θεων επιγραφας η
τυπους ειχον· των δε τοιουτων απεσχοντο. κατεγραφον δ' εις τους τοιχους και τον
περιφερομενον στιχον, ηδη τοτε της επιδεξιοτητος της Σαμου φυομενης, ος ην υιος
μεν Χρυσογονου, συντροφος δε του βασιλεως. ο δε στιχος ην οραις το διον ου βελος
διεπτατο; και μεγιστη δη παραστασις επι τουτοις ειχε τον βασιλεα και τους περι
αυτον φιλους, ως δικαιως ταυτα πραττοντας και καθηκοντως, αμυνομενους τοις
ομοιοις την των Αιτωλων περι το ∆ιον ασεβειαν. εμοι δε ταναντια δοκει τουτων. ει
δ' ορθος ο λογος, σκοπειν εν μεσωι παρεστι, χρωμενους ουχ ετερους τισιν, αλλα τοις
εξ αυτης της οικιας ταυτης παραδειγμασιν. Ἀντιγονος εκ παραταξεως νικησας μαχηι
Κλεομενην τον βασιλεα των Λακεδαιμονιων εγκρατης εγενετο και της Σπαρτης,
αυτος τε ων κυριος ο βουλοιτο χρησθαι και τηι πολει και τοις εμπολιτευομενοις,
τοσουτον απειχε του κακως ποιειν τους γε 2.98 γονοτας υποχειριους ως εκ των
εναντιων αποδους το πατριον πολιτευμα και την ελευθεριαν, και των μεγιστων
αγαθων αιτιος γενομενος και κοινηι και κατ' ιδιαν Λακεδαιμονιοις, ουτως εις την
οικιαν απηλλαγη. τοιγαρουν ου μονον εκριθη παρ' αυτον τον καιρον ευεργετης,
αλλα και μεταλλαξας σωτηρ, ουδε παρα μονοις Λακεδαιμονιοις, αλλα παρα πασι τοις
Ἕλλησιν αθανατου τετευχε τιμης και δοξης επι τοις προειρημενοις. και μην ο
πρωτος αυτων αυξησας την βασιλειαν και γενομενος αρχηγος του προσχηματος της
οικιας, Φιλιππος νικησας Ἀθηναιους την εν Χερωνιαι μαχην ου τοσουτον ηνυσε δια
των οπλων οσον δια της επιεικειας και φιλανθρωπιας των τροπων. τωι μεν γαρ
πολεμωι και τοις οπλοις αυτων μονων περιεγενετο και κυριος κατεστη των
αντιταξαμενων, τηι δ' ευγνωμοσυνηι και μετριοτητι παντας Ἀθηναιους αμα και την
πολιν αυτων εσχεν υποχειριον, ουκ επιμετρων τωι θυμωι τοις πραττομενοις, αλλα
μεχρι τουτου πολεμων και φιλονεικων εως του λαβειν αφορμας προς αποδειξιν της
αυτου πραιοτητος και καλοκαγαθιας· τοιγαρουν χωρις λυτρων αποστειλας τους
αιχμαλωτους και κηδευσας Ἀθηναιων τους τετελευτηκοτας, ετι δε συνθεις
Ἀντιπατρωι τα τουτων οστα και των απαλλαττομενων τους πλειστους αμφιεσας
μικραι δαπανηι δια την αγχινοιαν την μεγιστην πραξιν κατειργασατο· το γαρ
Ἀθηναιων φρονημα καταπληξαμενος τηι μεγαλοψυχιαι προς παν ετοιμους αυτους
εσχε συναγωνιστας αντι πολεμιων. τι δ' Ἀλεξανδρος; εκεινος γαρ επι τοσουτον
εξοργισθεις Θηβαιοις, ωστε τους μεν οικητορας εξανδραποδισασθαι, την δε πολιν εις
εδαφος κατασκαψαι, της γε προς τους θεους ευσεβειας ουκ ωλιγωρησε περι την
καταληψιν της πολεως, αλλα πλειστην εποιησατο προνοιαν υπερ του μηδ' ακουσιον
αμαρτημα γινεσθαι περι τα ιερα και καθολου τα τεμενη. και μην οτε διαβας εις την
Ἀσιαν μετεπορευετο την Περσων ασεβειαν εις τους Ἕλληνας, παρα μεν των
ανθρωπων επειραθη λαβειν δικην αξιαν 2.99 των σφισι πεπραγμενων, των δε τοις
θεοις καταπεφημισμενων παντων απεσχετο, καιπερ των Περσων μαλιστα περι τουτο
το μερος εξαμαρτοντων εν τοις κατα την Ἑλλαδα τοποις. Ταυτ' ουν εχρην και τοτε
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φιλιππον εν νωι λαμβανοντα συνεχως μη ουτως της αρχης ως της προαιρεσεως και
της μεγαλοψυχιας διαδοχον αυτον αναδεικνυναι και κληρονομον των
προειρημενων ανδρων. ο δε ινα μεν και συγγενης Ἀλεξανδρου και Φιλιππου
γενηται, μεγαλην εποιειτο παρ' ολον τον βιον σπουδην, ινα δε ζηλωτης, ουδε τον
ελαχιστον εσχε λογον. τοιγαρουν ταναντια τοις προειρημενοις ανδρασιν επιτηδευων
της εναντιας ετυχε παρα πασι δοξης, προβαινων κατα την ηλικιαν. ων ηνεγκε τοτε
το πραχθεν. τοις γαρ Αιτωλων ασεβημασι συνεξαμαρτανων δια τον θυμον κακωι
κακον ιωμενος ουδεν ᾤετο ποιειν ατοπον. και Σκοπαι μεν και ∆ωριμαχωι παρ'
εκαστον εις ασελγειαν και παρανομιαν ωνειδιζε, την εν ∆ωδωνηι και ∆ιωι
προσφερομενος ασεβειαν εις το θειον· αυτος δε παραπλησια ποιων ουκ ᾤετο της
ομοιας εκεινοις τευξασθαι δοξης παρα τοις ακουσασιν. το μεν γαρ παραιρεισθαι των
πολεμιων και καταφθειρειν φρουρια, λιμενας, πολεις, ανδρας, ναυς, καρπους, ταλλα
τα τουτοις παραπλησια, δι' ων τους μεν υπεναντιους ασθενεστερους αν τις ποιησαι,
τα δε σφετερα πραγματα και τας επιβολας δυναμικωτερας, ταυτα μεν αναγκαζουσιν
οι του πολεμου νομοι και τα τουτου δικαια δραν· το δε μητε τοις ιδιοις πραγμασιν
επικουριαν μελλοντα μηδ' ηντινουν παρασκευαζειν μητε τοις εχθροις ελαττωσιν
προς γε τον ενεστωτα πολεμον, εκ περιττου και ναους, αμα δε τουτοις ανδριαντας
και πασαν δη την τοιαυτην κατασκευην λυμαινεσθαι, πως ουκ αν ειποι τις ειναι
τροπου και θυμου λυττωντος εργον; ου γαρ επ' απωλειαι δει και αφανισμωι τοις
αγνοησασι πολεμειν τους αγαθους ανδρας, αλλ' επι διορθωσει και μεταθεσει των
ημαρτημενων, ουδε συναναιρειν τα μηδεν αδικουντα τοις ηδικηκοσιν, αλλα σωζειν
μαλλον και συνεξαιρεισθαι τους δοκουντας αδικειν τοις εναν 2.100 τιοις. τυραννου
μεν γαρ εργον εστιν το κακως ποιουντα τωι φοβωι δεσποζειν ακουσιως, μισουμενον
και μισουντα τους υποταττομενους· βασιλεως δε το παντας ευ ποιουντα, δια την
ευεργεσιαν και φιλανθρωπιαν αγαπωμενον, εκοντων ηγεισθαι και προστατειν.
Μαλιστα δ' αν τις καταμαθοι την αμαρτιαν την τοτε Φιλιππου, λαβων προ
οφθαλμων τινα διαληψιν· εικος ην Αιτωλους εχειν κακως, ει ταναντια τοις
ειρημενοις επραξεν και μητε στοας μητε τους ανδριαντας διεφθειρε, μητ' αλλο
μηδεν ηικισατο των αναθηματων. εγω μεν γαρ οιμαι την βελτιστην αν και
φιλανθρωποτατην, συνιδοντας μεν αυτοις τα περι ∆ιον και ∆ωδωνην πεπραγμενα,
σαφως δε γινωσκοντας, οθ' ο Φιλιππος τοτε και πραξαι κυριος ην ο βουληθειη, και
πραξας τα δεινοτατα δικαιως αν εδοκει τουτο πεποιηκεναι το γε κατ' εκεινους μερος,
δια δε την αυτου πραιοτητα και μεγαλοψυχιαν ουδεν ειλετο των ομοιων εκεινοις
επιτηδευειν. δηλον γαρ εκ τουτων ως εικος ην αυτων μεν καταγινωσκειν, τον δε
Φιλιππον αποδεχεσθαι και θαυμαζειν, ως βασιλικως και μεγαλοψυχως αυτου
χρωμενου τηι τε προς το θειον ευσεβειαι και τηι προς αυτους οργηι. και μην το γε
νικησαι τους πολεμιους καλοκαγαθιαι και τοις δικαιοις ουκ ελαττω, μειζω δε
παρεχεται χρειαν των εν τοις οπλοις καταρθωματων. οις μεν γαρ δι' αναγκην, οις δε
κατα προαιρεσιν εικουσιν οι ληφθεντες. και τα μεν μετα μεγαλων ελαττωματων
ποιειται την διορθωσιν, τα δε χωρις βλαβης προς το βελτιον μετατιθησι τους
αμαρτανοντας. το δε μεγιστον, εν οις μεν το πλειστον εστι της πραξεως των
υποταττομενων, εν οις δ' αυτοτελης η νικη γινεται των ηγουμενων. Ἴσως μεν ουν
ουκ αν τις αν τωι Φιλιππωι των τοτε γενομενων πασαν επιφεροι την αιτιαν δια την
ηλικιαν, το πλειον δε τοις συνουσι και συμπραττουσι των φιλων, ων ην Ἄρατος και
∆ημητριος ο Φαριος. υπερ ων ου δυσχερες αποφηνασθαι και μη 2.101 παροντα τοτε
θατερου την τοιαυτην εικος ειναι συμβουλιαν. χωρις γαρ της κατα τον ολον βιον
προαιρεσεως, εν ηι περι μεν Ἄρατον ουδεν αν ευρεθειη προπετες ουδ' ακριτον, περι
δε ∆ημητριον ταναντια, και δειγμα της προαιρεσεως εκατερων εν οις παραπλησιως
ομολογουμενον εχομεν· υπερ ου λαβοντες τον οικειον καιρον ποιησομεθα την
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρμοζουσαν μνημην. 16. Ὅτι Κλεομενης ο Πτολεμαιωι τωι Φιλοπατορι επιβουλην
τεκτηναμενος κακως μετηλλαξε τον βιον, ανηρ γενομενος και προς τας ομιλιας
επιδεξιος και προς πραγματων οικονομιαν ευφυης και συλληβδην ηγεμονικος και
βασιλικος τηι φυσει. 17. Ὅτι Πτολεμαιος ο Φιλοπατωρ ολιγωρως εκαστα των
πραγματων των περι τα βασιλεια χειριζων δια τους απρεπεις ερωτας και τας
αλογους και συνεχεις μεθας, εικοτως εν πανυ βραχει χρονωι και της ψυχης αμα και
της αρχης επιβουλους ευρε και πλειους, ων εγενετο Κλεομενης και Θεοδοτος και
αλλοι πολλοι. 18. Ὅτι Ἑρμειας τηρων την του Ἀντιοχου προαιρεσιν επεφερεν αιτιας
τοις εν τηι Σελευκειαι και χιλιοις εζημιου ταλαντοις την πολιν, εφυγαδευε δε τους
καλουμενους Ἀδειγανας, ακρωτηριαζων και φονευων και στρεβλων πολλους
διεφθειρε των Σελευκεων. α μολις βασιλευς, τα μεν πειθων τον Ἑρμειαν, α δε και
κατα την αυτου γνωμην χειριζων, τελος επραυνε και κατεστησε την πολιν, εκατον
και πεντηκοντα ταλαντα μονον επιτιμιον αυτους πραξαμενος της αγνοιας. 2.102 19.
Ὅτι Λευκιος ο ∆ημαρατου του Κορινθιου υιος εις Ῥωμην ωρμησε πιστευων αυτωι τε
και τοις χρημασι, πεπεισμενος ουδενος ελαττον εξειν εν τηι πολιτειαι δια τινας
αφορμας, εχων γυναικα χρησιμην τα τ' αλλα και προς πασαν επιβολην πραγματικην
ευφυη συνεργον. παραγενομενος δ' εις την Ῥωμην και τυχων της πολιτειας, ευθεως
ηρμοσατο προς την του βασιλεως αρεσκειαν. ταχυ δε και δια την χορηγιαν και δια
την της φυσεως επιδεξιοτητα και μαλιστα δια την εκ παιδων αγωγην, αρμοσας τωι
προεστωτι μεγαλης αποδοχης ετυχε και πιστεως παρ' αυτωι. χρονου δε προιοντος εις
τουτ' ηλθεν παραδοχης ωστε συνοικειν και συγχειριζειν τωι Μαρκιωι τα κατα την
βασιλειαν. εν δε τουτοις επ' αγαθωι πασι γενομενος και συνεργων και
συγκατασκευαζων τοις δεομενοις αει τι των χρησιμων, αμα δε και τηι του βιου
χορηγιαι μεγαλοψυχως εις το δεον εκαστοτε και συν καιρωι χρωμενος, εν πολλοις
μεν απετιθετο χαριν, εν πασι δ' ευνοιαν ενειργασατο και φημην επι καλοκαγαθιαι,
και της βασιλειας ετυχεν. 20. Ὅτι παντα χρη τα της αρετης εργα τους καλως
ασκουντας εκ παιδων ασκειν, μαλιστα δε την ανδρειαν. 21. Ὅτι τινες των
λογογραφων των υπερ της καταστροφης του Ἱερωνυμου γεγραφοτων πολυν τινα
πεποιηνται λογον και πολλην τινα διατεθεινται τερατειαν, εξηγουμενοι μεν τα προ
της αρχης αυτοις γενομενα σημεια και τας ατυχιας τας Συρακουσιων, τραγωιδουντες
δε την ωμοτητα των τροπων και την ασεβειαν των 2.103 πραξεων, επι δε πασι το
παραλογον και το δεινον των περι την καταστροφην αυτου συμβαντων, ωστε μητε
Φαλαριν μητ' Ἀπολλοδωρον μητ' αλλον μηδενα γεγονεναι τυραννον εκεινου
πικροτερον. και παις παραλαβων την αρχην, ειτα μηνας ου πλειω τριων και δεκα
βιωσας μετηλλαξεν τον βιον. κατα δε τον χρονον τουτον ενα μεν τινα και δευτερον
εστρεβλωσθαι και τινας των φιλων και των αλλων Συρακουσιων απεκτανθαι
δυνατον, υπερβολην δε γεγονεναι παρανομιας και παρηλλαγμενην ασεβειαν ουκ
εικος. και τωι μεν τροπωι διαφεροντως εικαιον αυτον γεγονεναι και παρανομον
φατεον, ου μην εις γε συγκρισιν ακτεον ουδενι των προειρημενων τυραννων. αλλα
μοι δοκουσιν οι τας επι μερους γραφοντες πραξεις, επειδαν υποθεσεις ευπεριληπτους
υποστησωνται και στενας, πτωχευοντες πραγματων αναγκαζεσθαι τα μικρα μεγαλα
ποιειν και περι των μηδε μνημης αξιων πολλους τινας διατιθεσθαι λογους. ενιοι δε
και δι' ακρισιαν εις το παραπλησιον τουτοις εμπιπτουσιν. οσωι γαρ αν τις
ευλογωτερον και περι ταυτα τον αναπληρουντα τας βιβλους και τον επιμετρουντα
λογον της διηγησεως εις Ἱερωνα και Γελωνα διαγοιτο, παρεις Ἱερωνυμον. και γαρ
τοις φιληκοοις ηδιων ουτος και τοις φιλομαθουσι τωι παντι χρησιμωτερος. Ἱερων
μεν γαρ πρωτον μεν δι' αυτου κατεκτησατο την Συρακουσιων και των συμμαχων
αρχην, ου πλουτον, ου δοξαν, ουχ ετερον ουδεν εκ της τυχης ετοιμον παραλαβων.
και μην ουκ αποκτεινας, ου φυγαδευσας, ου λυπησας ουδενα των πολιτων, δι' αυτου
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλευς κατεστη των Συρακουσιων, ο παντων εστι παραδοξοτατον, ετι δε το μη
μονον κτησασθαι την αρχην ουτως, αλλα και διαφυλαξαι τον αυτον τροπον. ετη γαρ
νʹ και τετταρα βασιλευσας διετηρησε μεν τηι πατριδι την ειρηνην, διεφυλαξε δ' αυτωι
την αρχην ανεπιβουλευ 2.104 τον, διεφυγε δε τον ταις υπεροχαις παρεπομενον
φθονον· ος γε πολλακις επιβαλομενος αποθεσθαι την δυναστειαν εκωλυθη κατα
κοινον υπο των πολιτων. ευεργετικωτατος δε και φιλοδοξοτατος γενομενος εις τους
Ἕλληνας μεγαλην μεν αυτωι δοξαν, ου μικραν δε Συρακουσιοις ευνοιαν παρα πασιν
απελειπε. και μην εν περιουσιαι και τρυφηι και δαψιλειαι πλειστηι διαγενομενος ετη
μεν εβιωσε πλειω των ʹ, διεφυλαξε δε τας αισθησεις απασας, διετηρησε δε παντα και
τα μερη του σωματος αβλαβη. τουτο δε μοι δοκει σημειον ου μικρον αλλα
παμμεγεθες ειναι βιου σωφρονος. 22. Ὅτι Γελων πλειω των νʹ βιωσας ετων σκοπον
προεθηκε καλλιστον εν τωι ζην, το πειθαρχειν τωι γεννησαντι, και μητε πλουτον
μητε βασιλειας μεγεθος μητ' αλλο περι πλειονος ποιησασθαι μηδεν της προς τους
γονεις ευνοιας και πιστεως. 23. Ὅτι Γοργος ο Μεσσηνιος ουδενος ην δευτερος
Μεσσηνιων πλουτωι και γενει, δια δε την αθλησιν κατα την ακμην παντων
ενδοξοτατος εγεγονει των περι τους γυμνικους αγωνας φιλοστεφανουντων. και γαρ
κατα την επιφανειαν και κατα την του λοιπου βιου προστασιαν, ετι δε κατα το
πληθος των στεφανων, ουδενος ελειπετο των καθ' αυτον. και μην οτε καταλυσας
την αθλησιν επι το πολιτευεσθαι και το πραττειν τα της πατριδος ωρμησε, και περι
τουτο το μερος ουκ ελαττω δοξαν εξεφερετο της προτερον υπαρχουσης αυτωι,
πλειστον μεν απεχειν δοκων της τοις αθληταις παρεπομενης αγωνιας,
πρακτικωτατος δε και νουνεχεστατος ειναι νομιζομενος περι την πολιτειαν. 24. Ὅτι
φησιν ο Πολυβιος· εγω δε κατα το παρον επιστησας την διηγησιν βραχεα βουλομαι
διαλεχθηναι περι Φιλιππου, δια το ταυτην την αρχην γενεσθαι της εις τουμπαλιν
μεταβολης 2.105 αυτου και της επι χειρον ορμης και μεταθεσεως. δοκει γαρ μοι τοις
και κατα βραχυ βουλομενοις των πραγματικων ανδρων περιποιεισθαι την εκ της
ιστοριας διορθωσιν εναργεστατον ειναι τουτο παραδειγμα. και γαρ δια το της αρχης
επιφανες και δια το της φυσεως λαμπρον εκφανεστατας συμβαινει και
γνωριμωτατας γεγονεναι πασι τοις Ἕλλησι τας εις εκατερον το μερος ορμας του
βασιλεως τουτου, παραπλησιως δε και τα συνεξακολουθησαντα ταις ορμαις
εκατεραις εκ παραθεσεως. οτι μεν ουν αυτωι μετα το παραλαβειν την βασιλειαν τα τε
κατα Θετταλιαν και Μακεδονιαν και συλληβδην τα κατα την ιδιαν αρχην ουτως
υπετετακτο και συνεκλινε ταις ευνοιαις ως ουδενι των προτερον βασιλεων, καιτοι
νεωι οντι παραλαβοντι την Μακεδονων δυναστειαν, ευχερες καταμαθειν εκ τουτων.
συνεχεστατα γαρ αυτου περισπασθεντος εκ Μακεδονιας δια τον προς Αιτωλους και
Λακεδαιμονιους πολεμον, ουχ οιον εστασιασε τι των προειρημενων εθνων, αλλ'
ουδε των περιοικουντων ετολμησε βαρβαρων ουδεις αψασθαι της Μακεδονιας. και
μην περι της Ἀλεξανδρου και Χρυσογονου και των αλλων φιλων ευνοιας και
προθυμιας εις αυτον ουδ' αν ειπειν τις δυναιτ' αξιως. την δε Πελοποννησιων και
Βοιωτων, αμα δε τουτοις Ἠπειρωτων, Ἀκαρνανων, *** οσων εκαστοις αγαθων εν
βραχει χρονωι παραιτιος εγενετο. καθολου γε μην, ει δει μικρον υπερβολικωτερον
ειπειν, οικειοτατ' αν οιμαι περι Φιλιππου τουτο ρηθηναι, διοτι κοινος τις οιον
ερωμενος εγενετο των Ἑλληνων δια το της αιρεσεως ευεργετικον. εκφανεστατον δε
και μεγιστον δειγμα περι του τι δυναται προαιρεσις καλοκαγαθικη και πιστις, το
παντας Κρηταιεις συμφρονησαντας και της αυτης μετασχοντας συμμαχιας ενα
προστατην ελεσθαι της νησου Φιλιππον, και ταυτα συντελεσθηναι χωρις οπλων και
κινδυνων, ο προτερον ου ραιδιως αν ευροι τις γεγονος. απο τοινυν των κατα
Μεσσηνιους επιτελεσθεντων απαντα την εναντιαν ελαμβανεν διαθεσιν αυτωι. και
τουτο συνεβαινε κατα λογον. τραπεις γαρ επι την αντικειμενην προαιρεσιν τηι
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσθεν και ταυτηι προστιθεις αει τακολουθον εμελλε και τας των αλλων διαληψεις
περι αυτου τρεψειν εις 2.106 ταναντια και ταις των πραγματων συντελειαις
εγκρησειν εναντιαις η προτερον. ο και συνεβη γενεσθαι. δηλον δε τουτο εστι τοις
προσεχουσιν επιμελως δια των εξης ρηθησομενων πραξεων. 25. Ὅτι ο Ἄρατος
θεωρων τον Φιλιππον ομολογουμενως τον τε προς Ῥωμαιους αναλαμβανοντα
πολεμον και κατα την προς τους συμμαχους αιρεσιν ολοσχερως ηλλοιωμενον,
πολλας εισενεγκαμενος αποριας και σκηψεις μολις απετρεψατο τον Φιλιππον. ημεις
δε, του[το] κατα την εʹ βιβλον ημιν εν επαγγελιαι και φασει μονον ειρημενου νυν δι'
αυτων των πραγματων την πιστιν ειληφοτος, βουλομεθα προσαναμνησαι τους
συνεφιστανοντας τηι πραγματειαι, προς το μηδεμιαν των αποφασεων αναποδεικτον
μηδ' αμφισβητουμενην καταλιπειν. καθ' ον γαρ καιρον εξηγουμενοι τον Αιτωλικον
πολεμον επι τουτο το μερος της διηγησεως επεστημεν, εν ωι Φιλιππον εφαμεν τας εν
Θερμωι στοας και τα λοιπα των αναθηματων θυμικωτερον καταφθειραι, και δειν
τουτων την αιτιαν ουχ ουτως επι τον βασιλεα δια την ηλικιαν ως επι τους συνοντας
αυτωι φιλους αναφερειν, τοτε περι μεν Ἀρατου τον βιον εφησαμεν απολογεισθαι του
μηδεν αν ποιησαι μοχθηρον, ∆ημητριου δε του Φαριου την τοιαυτην ειναι
προαιρεσιν. δηλον δε τουτο ποιησειν επηγγειλαμεθα δια των εξης ρηθησομενων, εις
τουτον υπερθεμενοι τον καιρον την πιστιν της στερηθεισης αποφασεως, εν ωι παρα
μιαν ημεραν ∆ημητριου μεν παροντος, ως αρτιως υπερ των κατα Μεσσηνιους
υπεδειξαμεν, Ἀρατου δε καθυστερησαντος, ηρξατο Φιλιππος απτεσθαι των μεγιστων
ασεβηματων. και καθαπερ αν εγγευσαμενος αιματος ανθρωπειου και του φονευειν
και παρασπονδειν τους συμμαχους, ου λυκος εξ ανθρωπου κατα τον Ἀρκαδικον
μυθον, ως φησιν ο Πλατων, αλλα τυραννος εκ βασιλεως απεβη πικρος. τουτου δ'
εναργεστερον ετι δειγμα της εκατερου γνωμης το περι της ακρας 2.107 συμβουλευμα
προς το μηδε περι των κατ' Αιτωλους διαπορειν. ων ομολογουμενων ευμαρες ηδη
συλλογισασθαι την διαφοραν της εκατερου προαιρεσεως. καθαπερ γαρ νυν Φιλιππος
πεισθεις Ἀρατωι διεφυλαξε την προς Μεσσηνιους πιστ̣ιν εν τοις κατα την ακραν, και
μεγαλωι, το δη λεγομενον, ελκει τωι προγεγονοτι περι τας σφαγας μικρον ιαμα
προσεθηκεν, ουτως εν τοις κατ' Αιτωλους ∆ημητριωι κατακολουθησας ησεβει μεν εις
τους θεους, τα καθιερωμενα των αναθηματων διαφθειρων, ημαρτανε δε περι τους
ανθρωπους, υπερβαινων τους του πολεμου νομους, ηστοχει δε της σφετερας
προαιρεσεως, απαραιτητον και πικρον εαυτον αποδεικνυων εχθρον τοις
διαφερομενοις. ο δ' αυτος λογος και περι των κατα Κρητην· και γαρ επ' εκεινων
Ἀρατωι μεν καθηγεμονι χρησαμενος περι των ολων, ουχ οιον αδικησας, αλλ' ουδε
λυπησας ουδενα των κατα την νησον, απαντας μεν ειχε Κρηταιεις υποχειριους,
απαντας δε τους Ἕλληνας εις την προς αυτον ευνοιαν επηγετο δια την σεμνοτητα
της προαιρεσεως. ουτω παλιν επακολουθησας ∆ημητριωι και παραιτιος γενομενος
Μεσσηνιοις των αρτι ρηθεντων ατυχηματων, αμα την παρα τοις συμμαχοις ευνοιαν
και την παρα τοις αλλοις Ἕλλησιν απεβαλε πιστιν. τηλικαυτην τοις νεοις βασιλευσι
ροπην εχει και προς ατυχιαν και προς επανορθωσιν της αρχης η των παρεπομενων
φιλων εκλογη και κρισις. υπερ ης οι πλειους ουκ οιδ' οπως ραιθυμουντες ουδε την
ελαχιστην ποιουνται προνοιαν. 26. Ὅτι Φιλιππος παραγενομενος εις την Μεσσηνην
εφθειρε την χωραν δυσμενικως, θυμωι το πλειον η λογισμωι χρωμενος· ηλπιζε γαρ,
ως εμοι δοκει, βλαπτων συνεχως ουδεποτ' αγανακτησειν ουδε μισησειν αυτον τους
κακως πασχοντας. προηχθην δε 2.108 και νυν και δια της προτερας βιβλου
σαφεστερον εξηγησασθαι περι τουτων ου μονον δια τας προτερον ημιν ειρημενας
αιτιας, αλλα και δια το των συγγραφεων τους μεν ολως παραλελοιπεναι τα κατα
τους Μεσσηνιους, τους δε καθολου δια την προς τους μοναρχους ευνοιαν η ταναντια
φοβον ουχ οιον εν αμαρτιαι γεγονεναι την εις τους Μεσσηνιους ασεβειαν Φιλιππου
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και παρανομιαν, αλλα τουναντιον εν επαινωι και κατορθωματι τα πεπραγμενα
διασαφειν ημιν. ου μονον δε περι Μεσσηνιους τουτο πεποιηκοτας ιδειν εστιν τους
γραφοντας του Φιλιππου τας πραξεις, αλλα και περι των αλλων παραπλησιως. εξ ων
ιστοριας μεν ουδαμως εχειν αυτοις συμβαινει διαθεσιν τας συνταξεις, εγκωμιου δε
μαλλον. εγω δ' ουτε λοιδορειν ψευδως φημι δειν τους μοναρχους ουτ' εγκωμιαζειν,
ο πολλοις ηδη συμβεβηκεν, τον ακολουθον δε τοις προγεγραμμενοις αει και τον
πρεποντα ταις εκαστων προαιρεσεσι λογον εφαρμοζειν. αλλ' ισως τουτ' ειπειν μεν
ευμαρες, πραξαι δε και λιαν δυσχερες δια το πολλας και ποικιλας ειναι διαθεσεις και
περιστασεις, αις εικοντες ανθρωποι κατα τον βιον ουτε λεγειν ουτε γραφειν
δυνανται το φαινομενον. ων χαριν τισι μεν αυτων συγγνωμην δοτεον, ενιοις γε μην
ου δοτεον. Μαλιστα δ' αν τις επιτιμησειε περι τουτο το μερος Θεοπομπωι, ος γ' εν
αρχηι της Φιλιππου συνταξεως δι' αυτο μαλιστα παρορμηθηναι φησας προς την
επιβολην της πραγματειας δια το μηδεποτε την Ευρωπην ενηνοχεναι τοιουτον
ανδρα παραπαν οιον τον Ἀμυντου Φιλιππον, μετα ταυτα παραποδας, εν τε τωι
προοιμιωι και παρ' ολην δε την ιστοριαν, ακρατεστατον μεν αυτον αποδεικνυσι προς
γυναικας, ωστε και τον ιδιον οικον εσφαλκεναι το καθ' αυτον δια την προς τουτο το
μερος ορμην και προστασιαν, αδικωτατον δε και κακοπραγμονεστατον περι τας
2.109 των φιλων και συμμαχων κατασκευας, πλειστας δε πολεις εξηνδραποδισμενον
και πεπραξικοπηκοτα μετα δολου και βιας, εκπαθη δε γεγονοτα και προς τας
ακρατοποσιας, ωστε και μεθ' ημεραν πλεονακις μεθυοντα καταφανη γενεσθαι τοις
φιλοις. ει δε τις αναγνωναι βουληθειη την αρχην της ενατης και μʹ αυτωι βιβλου,
πανταπασι αν θαυμασαι την ατοπιαν του συγγραφεως, ος γε χωρις των αλλων
τετολμηκε και ταυτα λεγειν· αυταις γαρ λεξεσιν, αις εκεινος κεχρηται,
κατατεταχαμεν· "ει γαρ τις ην εν τοις Ἕλλησιν η τοις βαρβαροις" φησι "λασταυρος η
θρασυς τον τροπον, ουτοι παντες εις Μακεδονιαν αθροιζομενοι προς Φιλιππον
εταιροι του βασιλεως προσηγορευοντο. καθολου γαρ ο Φιλιππος τους μεν κοσμιους
τοις ηθεσι και των ιδιων βιων επιμελουμενους απεδοκιμαζεν, τους δε πολυτελεις
και ζωντας εν μεθαις και κυβοις ετιμα και προηγεν. τοιγαρουν ου μονον ταυτ' εχειν
αυτους παρεσκευαζεν, αλλα και της αλλης αδικιας και βδελυριας αθλητας εποιησεν.
τι γαρ των αισχρων η δεινων αυτοις ου προσην; η τι των καλων και σπουδαιων ουκ
απην; ων οι μεν ξυρομενοι και λεαινομενοι διετελουν ανδρες οντες, οι δε αλληλοις
ετολμων επανιστασθαι πωγωνας εχουσι. και περιηγοντο μεν δυο και τρεις τους
εταιρευομενους, αυτοι δε τας αυτας εκεινοις χρησεις ετεροις παρειχοντο. οθεν και
δικαιως αν τις αυτους ουχ εταιρους υπελαμβανεν ειναι ουδε στρατιωτας, αλλα
χαμαιτυπους προσηγορευσεν· ανδροφονοι γαρ την φυσιν οντες ανδροπορνοι τον
τροπον ησαν. απλως δ' ειπειν, ινα παυσωμαι" φησι "μακρολογων, αλλως τε και
τοσουτων μοι πραγματων επικεχυμενων, ηγουμαι τοιαυτα θηρια 2.110 γεγονεναι
και τοιουτον τροπον τους φιλους και τους εταιρους Φιλιππου προσαγορευθεντας
οιους ουτε τους Κενταυρους τους το Πηλιον κατασχοντας ουτε τους Λαιστρυγονας
τους το Λεοντινων πεδιον οικησαντας ουτ' αλλους ουδ' οποιους." Ταυτην δε την τε
πικριαν και την αθυρογλωττιαν του συγγραφεως τις ουκ αν αποδοκιμασειεν; ου γαρ
μονον οτι μαχομενα λεγει προς την αυτου προθεσιν αξιος εστιν επιτιμησεως, αλλα
και διοτι κατεψευσται του τε βασιλεως και των φιλων, και μαλιστα διοτι το ψευδος
αισχρως και απρεπως διατεθειται. ει γαρ περι Σαρδαναπαλλου τις η των εκεινου
συμβιωτων εποιειτο τους λογους, μολις αν εθαρρησε τηι κακορρημοσυνηι ταυτηι
χρησασθαι· ου την εν τωι βιωι προαιρεσιν και την ασελγειαν δια της επιγραφης της
επι του ταφου τεκμαιρομεθα. λεγει γαρ η επιγραφη· ταυτ' εχω οσσ' εφαγον [τε] και
εφυβρισα και μετ' ερωτος τερπν' επαθον. περι δε Φιλιππου και των εκεινου φιλων
ευλαβηθειη τις αν, ουχ οιον εις μαλακιαν και ανανδριαν ετι δε αναισχυντιαν λεγειν,
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα τουναντιον μη ποτ' εγκωμιαζειν επιβαλλομενος ου δυνηθηι καταξιως ειπειν
της ανδρειας και φιλοπονιας και συλληβδην της αρετης των προειρημενων ανδρων,
οιγε προφανως ταις σφετεραις φιλοπονιαις και τολμαις εξ ελαχιστης μεν βασιλειας
ενδοξοτατην και μεγιστην την Μακεδονων αρχην κατεσκευασαν, χωρις δε των απο
Φιλιππου πραξεων αι μετα τον εκεινου θανατον επιτελεσθεισαι μετα Ἀλεξανδρου
πασιν ομολογουμενην την επ' αρετηι φημην παραδεδωκασι περι αυτων. μεγαλην γαρ
ισως μεριδα θετεον τωι προεστωτι των ολων Ἀλεξανδρωι, καιπερ οντι νεωι παντελως,
ουκ ελαττω μεντοι γε τοις συνεργοις και φιλοις, οι πολλαις μεν και παραδοξοις
μαχαις ενικησαν τους υπεναντιους, πολλους δε και παραβολους υπεμειναν πονους
και κινδυνους και ταλαιπωριας, πλειστης δε περιουσιας κυριευσαντες και προς
απασας τας επι 2.111 θυμιας πλειστης ευπορησαντες απολαυσεως, ουτε κατα την
σωματικην δυναμιν ουδεποτε δια ταυτ' ηλαττωθησαν, ουτε κατα τας ψυχικας ορμας
ουδεν αδικον ουδε ασελγες επετηδευσαν, απαντες δ' ως επος ειπειν βασιλικοι και
ταις μεγαλοψυχιαις και ταις σωφροσυναις και ταις τολμαις απεβησαν, Φιλιππωι και
μετ' Ἀλεξανδρωι συμβιωσαντες. ων ουδεν αν δεοι μνημονευειν επ' ονοματος. μετα
δε τον Ἀλεξανδρου θανατον ουτω περι των πλειστων μερων της οικουμενης
αμφισβητησαντες παραδοσιμον εποιησαν την εαυτων δοξαν εν πλειστοις
υπομνημασιν ωστε την μεν Τιμαιου του συγγραφεως πικριαν, ηι κεχρηται κατ'
Ἀγαθοκλεους του Σικελιας δυναστου, καιπερ ανυπερβλητον ειναι δοκουσαν, ομως
λογον εχειν–ως γαρ κατ' εχθρου και πονηρου και τυραννου διατιθεται την
κατηγοριαν–την δε Θεοπομπου μηδ' υπο λογον πιπτειν. προθεμενος γαρ ως περι
βασιλεως ευφυεστατου προς αρετην γεγονοτος ουκ εστι των αισχρων και δεινων
οπερ απολελοιπεν. λοιπον η περι την αρχην και προεκθεσιν της πραγματειας αναγκη
ψευστην και κολακα φαινεσθαι τον ιστοριογραφον, η περι τας κατα μερος
αποφασεις ανοητον και μειρακιωδη τελειως, ει δια της αλογου και επικλητου
λοιδοριας υπελαβε πιστοτερος μεν αυτος φανησεσθαι, παραδοχης δε μαλλον
αξιωθησεσθαι τας εγκωμιαστικας αποφασεις αυτου περι Φιλιππου. Και μην ουδε περι
τας ολοσχερεις διαληψεις ουδεις αν ευδοκησειε τωι προειρημενωι συγγραφει, ος γε
επιβαλομενος γραφειν τας Ἑλληνικας πραξεις αφ' ων Θουκυδιδης απελειπεν, και
συνεγγισας τοις Λευκτρικοις καιροις και τοις επιφανεστατοις των Ἑλληνικων
εργων, την μεν Ἑλλαδα μεταξυ και τας ταυτης επιβολας απερριψε, μεταλαβων δε
την υποθεσιν τας Φιλιππου πραξεις προυθετο γραφειν. καιτοι γε πολλωι σεμνοτερον
ην και δικαιοτερον εν τηι περι της Ἑλλαδος υποθεσει τα πεπραγμενα Φιλιππωι
συμπεριλαβειν ηπερ εν τηι Φιλιππου τα της Ἑλλαδος. ουδε γαρ προκαταληφθεις υπο
βασιλικης δυναστειας και τυχων εξουσιας 2.112 ουδεις αν επεσχε συν καιρωι
ποιησασθαι μεταβασιν επι το της Ἑλλαδος ονομα και προσωπον· απο δε ταυτης
αρξαμενος και προβας επι ποσον ουδ' ολως ουδεις αν ηλλαξατο μοναρχου προσχημα
και βιον, ακεραιωι χρωμενος γνωμηι. και τι δη ποτ' ην το τας τηλικαυτας εναντιωσεις
βιασαμενον παριδειν Θεοπομπον; ει μη νη ∆ια οτι εκεινης μεν της υποθεσεως τελος
ην το καλον, της δε κατα Φιλιππον το συμφερον. ου μην αλλα προς μεν ταυτην την
αμαρτιαν, καθο μετεβαλεν την υποθεσιν, ισως αν ειχε τι λεγειν, ει τις αυτον ηρετο
περι τουτων· προς δε την κατα των φιλων αισχρολογιαν ουκ αν οιμαι δυνηθηναι
λογον αυτον αποδουναι, συγχωρησαι δε διοτι πολυ τι παρεπεσε του καθηκοντος.
Φιλιππος δε τους μεν Μεσσηνιους πολεμιους γεγονοτας ουδεν αξιον ηδυνηθη λογου
βλαψαι, καιπερ επιβαλομενος κακοποιειν αυτων την χωραν, εις δε τους
αναγκαιοτατους των φιλων την μεγιστην ασελγειαν απεδειξατο. τον γαρ
πρεσβυτερον Ἄρατον, δυσαρεστηθεντα τοις υπ' αυτου πεπραγμενοις, μετ' ου πολυ
μετα Ταυριωνος του χειριζοντος αυτωι τα κατα Πελοποννησον επανειλατο φαρμακωι.
παραυτικα μεν ουν ηγνοειτο παρα τοις εκτος το γεγονος· και γαρ ην η δυναμις ου
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των παρ' αυτον τον καιρον απολλυουσων, αλλα χρονον εχουσα και διαθεσιν
εργαζομενη· τον γε μην Ἄρατον αυτον ουκ ελανθανε το κακον. εγενετο δε δηλον εκ
τουτων· απαντας γαρ επικρυπτομενος τους αλλους, προς ενα των υπηρετων
Κεφαλωνα δια την συνηθειαν ουκ εστεξε τον λογον, αλλ' επιμελως αυτωι κατα την
αρρωστιαν του προειρημενου συμπαροντος και τι των προς τωι τοιχωι πτυσματων
επισημηναμενου διαιμον υπαρχον, ειπε "ταυτα ταπιχειρα της φιλιας, ω Κεφαλων,
κεκομισμεθα της προς Φιλιππον". ουτως εστι μεγα τι και καλον χρημα μετριοτης,
ωστε μαλλον του πραξαντος ηισχυνετο το γεγονος, η τοσουτων και τηλικουτων
κεκοινωνηκως εργων επι τωι του Φιλιππου συμφεροντι τοιαυτα τα επιχειρα
κεκομισται της ευνοιας. ουτος μεν ουν και δια το πολλακις της αρχης τετευχεναι
παρα τοις Ἀχαιοις, και δια το πληθος και δια το μεγεθος των εις το εθνος
ευεργεσιων, μεταλ 2.113 λαξας τον βιον ετυχε πρεπουσης τιμης και τηι πατριδι και
τωι κοινωι των Ἀχαιων. 27. Ὅτι Καυαρος ο βασιλευς των εν τηι Θραικηι Γαλατων
βασιλικος υπαρχων τηι φυσει και μεγαλοφρων, πολλην μεν ασφαλειαν παρεσκευαζε
τοις προσπλεουσι των εμπορων εις τον Ποντον, μεγαλας δε παρειχετο χρειας τοις
Βυζαντιοις εν τοις περι τους Θραικας και Βιθυνους πολεμοις. 28. Ὅτι Ξερξου
βασιλευοντος πολεως Ἀρμοσατα, η κειται προς τωι Καλωι πεδιωι καλουμενωι, μεσον
Ευφρατου και Τιγριδος, ταυτηι τηι πολει παραστρατοπεδευσας Ἀντιοχος ο βασιλευς
επεβαλετο πολιορκειν αυτην. θεωρων δε την παρασκευην του βασιλεως ο Ξερξης, το
μεν πρωτον αυτον εκποδων εποιησεν, μετα δε τινα χρονον δεισας μη του βασιλειου
κρατηθεντος υπο των εχθρων και ταλλα τα κατα την αρχην αυτωι διατραπηι,
μετεμεληθη και διεπεμψατο προς τον Ἀντιοχον, φασκων βουλεσθαι συνελθειν εις
λογους. οι μεν ουν πιστοι των φιλων ουκ εφασκον δειν προΐεσθαι τον νεανισκον
λαβοντες εις χειρας, αλλα συνεβουλευον κυριευσαντα της πολεως Μιθριδατηι
παραδουναι την δυναστειαν, ος ην υιος της αδελφης αυτου κατα φυσιν. ο δε
βασιλευς τουτων μεν ουδενι προσεσχε, μεταπεμψαμενος δε τον νεανισκον
διελυσατο την εχθραν, αφηκε δε τα πλειστα των χρηματων, α συνεβαινε τον πατερα
προσοφειλειν αυτωι των φορων. λαβων δε παραχρημα τριακοσια ταλαντα παρ'
αυτου και χιλιους ιππους και χιλιους ημιονους μετα της επισκευης τα τε κατα την
αρχην απαντα κατεστησε, και συνοικισας αυτωι την αδελφην Ἀντιοχιδα παντας τους
εκεινων των τοπων εψυχαγωγησε και προσεκαλεσατο, δοξας μεγαλοψυχως και
βασιλικως τοις πραγμασι κεχρησθαι. 29. Ὅτι οι των Καρχηδονιων ηγεμονες,
κρατησαντες των υπεναντιων, σφων αυτων ουκ ηδυναντο κρατειν, και δοξαντες
τον προς Ῥωμαιους πολεμον ανηιρηκεναι προς αυτους εστασιαζον και 2.114
παρατριβομενοι δια την εμφυτον Φοινιξι πλεονεξιαν και φιλαρχιαν. ων υπαρχων
Ἀσδρουβας ο Γεσκωνος εις τουτο κακοπραγμοσυνης προηχθη δια την εξουσιαν, ως
τον πιστοτατον των κατ' Ἰβηριαν φιλων Ἀνδοβαλην, παλαι μεν αποβαλοντα την
αρχην δια Καρχηδονιους, αρτι δε παλιν απειληφοτα δια την προς εκεινους ευνοιαν,
επεβαλετο χρηματων πληθος αιτειν. του δε παρακουσαντος δια το θαρρειν επι τηι
προγεγενημενηι πιστει προς τους Καρχηδονιους, ψευδη διαβολην επενεγκας
ηναγκασε τον Ἀνδοβαλην δουναι τας εαυτου θυγατερας εις ομηρειαν. 30. Ὅτι των
εκατεροις, Ῥωμαιοις φημι και Καρχηδονιοις, προσπιπτοντων και συμβαινοντων εις
ην ανηρ αιτιος και μια ψυχη, λεγω δε την Ἀννιβου. τα τε γαρ κατα την Ἰταλιαν
ομολογουμενως ουτος ην ο χειριζων, τα τε κατα την Ἰβηριαν δια του πρεσβυτερου
των αδελφων Ἀσδρουβου, μετα δε ταυτα δια του [πρεσβυτου] Μαγωνος· οι γαρ τους
των Ῥωμαιων στρατηγους αμφοτερους αποκτειναντες αμα κατα την Ἰβηριαν ησαν
ουτοι. και μην τα κατα την Σικελιαν επραττε τας μεν αρχας δια των περι τον
Ἱπποκρατην, υστερον δε δια Μυττονου του Λιβυος. ομοιως δε και κατα την Ἑλλαδα
και την Ἰλλυριδα· και τον απο τουτων των τοπων φοβον ανατεινομενος εξεπληττε
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και περιεσπα Ῥωμαιους δια της προς Φιλιππον κοινοπραγιας. ουτω μεγα τι χρημα
και θαυμασιον ανηρ και ψυχη δεοντως αρμοσθεισα κατα την εξ αρχης συστασιν προς
ο τι αν ορμησηι των ανθρωπινων εργων. Ἐπει δ' η των πραγματων διαθεσις εις
επιστασιν ημας ηχε περι της Ἀννιβου φυσεως, απαιτειν ο καιρος δοκει μοι τας
μαλιστα διαπορουμενας ιδιοτητας υπερ αυτου δηλωσαι. τινες μεν γαρ ωμον αυτον
οιονται γεγονεναι καθ' υπερβολην, τινες δε φιλαργυρον. το δ' αληθες ειπειν υπερ
αυτου και των εν πραγ 2.115 μασιν αναστρεφομενων ου ραιδιον. ενιοι μεν γαρ
ελεγχεσθαι φασι τας φυσεις υπο των περιστασεων, και τους μεν εν ταις εξουσιαις
καταφανεις γινεσθαι, καν ολως τον προ του χρονον αναστελλωνται, τους δε παλιν
εν ταις ατυχιαις. εμοι δ' εμπαλιν ουχ υγιες ειναι δοκει το λεγομενον· ου γαρ ολιγα
μοι φαινονται, τα δε πλειστα, ποτε μεν δια τας των φιλων παραθεσεις, ποτε δε δια
τας των πραγματων ποικιλιας, ανθρωποι παρα την αυτων προαιρεσιν αναγκαζεσθαι
και λεγειν και πραττειν. γνοιη δ' αν τις επι πολλα των ηδη γεγονοτων επιστησας. τις
γαρ Ἀγαθοκλεα τον Σικελιας τυραννον ουχ ιστορηκε διοτι δοξας ωμοτατος ειναι
κατα τας πρωτας επιβολας και την κατασκευην της δυναστειας, μετα ταυτα νομισας
βεβαιως ενδεδεσθαι την Σικελιωτων αρχην παντων ημερωτατος δοκει γεγονεναι και
πραιοτατος; ετι δε Κλεομενης ο Σπαρτιατης ου χρηστοτατος μεν βασιλευς, πικροτατος
δε τυραννος, ευτραπελωτατος δε παλιν ιδιωτης και φιλανθρωποτατος; καιτοι γουν
ουκ εικος ην περι τας αυτας φυσεις τας εναντιωτατας διαθεσεις υπαρχειν· αλλ'
αναγκαζομενοι ταις των πραγματων μεταβολαις συμμετατιθεσθαι την εναντιαν τηι
φυσει πολλακις εμφαινουσι διαθεσιν ενιοι των δυναστων προς τους εκτος, ωστε μη
οιον ελεγχεσθαι τας φυσεις δια τουτων, το δ' εναντιον επισκοτεισθαι μαλλον. το δ'
αυτο και δια τας των φιλων παραθεσεις ειωθε συμβαινειν ου μονον ηγεμοσι και
δυνασταις και βασιλευσι, αλλα και πολεσιν. Ἀθηναιων γουν ευροι τις αν ολιγα μεν
τα πικρα, πολλα δε τα χρηστα και σεμνα της πολιτειας Ἀριστειδου και Περικλεους
προεστωτων, Κλεωνος δε και Χαρητος ταναντια· Λακεδαιμονιων δ' ηγουμενων της
Ἑλλαδος οσα μεν δια Κλεομβροτου του βασιλεως πραττοιτο, παντα συμμαχικην ειχε
την αιρεσιν, οσα δε δι' Ἀγησιλαου, τουναντιον· ωστε και τα των πολεων εθη ταις
των προεστωτων διαφοραις συμμεταπιπτειν. Φιλιππος δε ο βασιλευς, οτε μεν
Ταυριων η ∆ημητριος αυτωι συμπραττοιεν, ην ασεβεστατος, οτε δε παλιν Ἄρατος η
Χρυσογονος, ημερωτατος. Παραπλησια δε μοι δοκει τουτοις και τα κατ' Ἀννιβαν
γεγονεναι· και γαρ περιστασεσι παραδοξοις και ποικιλαις εχρησατο 2.116 και φιλοις
τοις εγγιστα μεγαλας εσχηκοσι διαφορας, ωστε και λιαν εκ των κατ' Ἰταλιαν
πραξεων δυσθεωρητον ειναι την του προειρημενου φυσιν. τας μεν ουν των
περιστασεων υποβολας ευχερες και δια των προειρημενων και δια των μετα ταυτα
ρηθησομενων καταμαθειν, τας δε των φιλων ουκ αξιον παραλιπειν, αλλως τε και
δια μιας γνωμης ικανην του πραγματος εμφασιν λαβειν. καθ' ον γαρ καιρον Ἀννιβας
εξ Ἰβηριας την εις Ἰταλιανπορειαν επενοει στελλεσθαι μετα των δυναμεων,
μεγιστης προφαινομενης δυσχρηστιας περι τας τροφας και την ετοιμοτητα των
επιτηδειων τοις στρατοπεδοις, ατε και κατα το μηκος ανηνυτον εχειν τι δοκουσης
της οδου και κατα το πληθος και την αγριοτητα των μεταξυ κατοικουντων
βαρβαρων, τοτε δοκει και πλεονακις εν τωι συνεδριωι περι τουτου του μερους
εμπιπτουσης αποριας εις των φιλων Ἀννιβας ο Μονομαχος επικαλουμενος
αποφηνασθαι γνωμην διοτι μια τις οδος αυτωι προφαινεται, δι' ης εστιν εις Ἰταλιαν
ελθειν εφικτον. του δ' Ἀννιβου λεγειν κελευσαντος, διδαξαι δειν εφη τας δυναμεις
ανθρωποφαγειν και τουτωι ποιησαι συνηθεις. ΖΗΤΕΙ ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ
ΣΤΡΑΤΗΓΗΜΑΤΩΝ. Ἀννιβας δε προς μεν το τολμημα και το πρακτικον της επινοιας
ουδεν αντειπειν εδυνηθη, του δε πραγματος λαβειν εννοιαν ουθ' αυτον ουτε τους
φιλους εδυνατο πεισαι. τουτου δε τανδρος ειναι φασιν εργα και τα κατα την Ἰταλιαν
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις Ἀννιβαν αναφερομενα περι της ωμοτητος, ουχ ηττον δε και των περιστασεων.
Φιλαργυρος γε μην δοκει γεγονεναι διαφεροντως και φιλωι κεχρησθαι φιλαργυρωι
Μαγωνι τωι τα κατα την Βρεττιαν χειριζοντι. ταυτην δε την ιστοριαν εγω παρελαβον
μεν και παρ' 2.117 αυτων Καρχηδονιων· εγχωριοι γαρ ου μονον τας των ανεμων
στασεις κατα την παροιμιαν, αλλα και τα των εγχωριων ανθρωπων ηθη καλλιστα
γινωσκουσιν· ετι δε Μασσανασσου ακριβεστερον διηκουσα, φεροντος απολογισμους
καθολου μεν περι παντων Καρχηδονιων, μαλιστα δε περι της Ἀννιβου και Μαγωνος
του Σαυνιτου προσαγορευομενου φιλαργυριας. προς γαρ τοις αλλοις εφη
γενναιοτατα κεκοινωνηκοτας εαυτοις πραγματων τους προειρημενους απο της
πρωτης ηλικιας και πολλας μεν πολεις κατ' Ἰβηριαν, πολλας δε κατα την Ἰταλιαν
ειληφοτας εκατερους, τας μεν κατα κρατος, τας δε εκ παραδοσεως, ουδεποτε
μετεσχηκεναι της αυτης πραξεως αλληλοις, αλλ' αει μαλλον εαυτους η τους
πολεμιους στρατηγειν χαριν του μη συμπαρειναι θατερον θατερωι πολεως
καταλαμβανομενης, ινα μητε διαφερωνται προς σφας εκ των τοιουτων μητε
μεριζωνται το λυσιτελες, εφαμιλλου της υπεροχης αυτων υπαρχουσης. Πλην οτι γε
και την Ἀννιβου φυσιν ου μονον η των φιλων παραθεσις, ετι δε μαλλον η των
πραγματων περιστασις εβιαζετο και μετετιθετο πολλακις, εκ τε των προειρημενων
και των λεγεσθαι μελλοντων εστι φανερον. αμα γαρ τωι γενεσθαι την Καπυην τοις
Ῥωμαιοις υποχειριον ευθεως ησαν, οπερ εικος, αι πολεις μετεωροι, και περιεβλεπον
αφορμας και προφασεις της προς Ῥωμαιους μεταβολης· οτε δη και δοκει μαλιστα
δυσχρηστηθεις Ἀννιβας εις αποριαν εμπεσειν υπερ των ενεστωτων. ουτε γαρ τηρειν
τας πολεις πασας πολυ διεστωσας αλληλων δυνατος ην, καθισας εις ενα τοπον, των
πολεμιων και πλειοσι στρατοπεδοις αντιπαραγοντων, ουτε διαιρειν εις πολλα μερη
την αυτου δυναμιν οιος τ' ην. ευχειρωτος γαρ εμελλε τοις εχθροις υπαρξειν και δια
το λειπεσθαι τωι πληθει και δια το μη δυνασθαι πασιν αυτοις 2.118 συμπαρειναι.
διοπερ ηναγκαζετο τας μεν προδηλως εγκαταλειπειν των πολεων, εξ ων δε τας
φρουρας εξαγειν, αγωνιων μη κατα τας μεταβολας των πραγματων συγκαταφθειρηι
τους ιδιους στρατιωτας. ενιας γαρ και παρασπονδησ' υπεμεινε, μετανιστας εις αλλας
πολεις και ποιων αναρπαστους αυτων τους βιους. εξ ων προσκοπτοντες οι μεν
ασεβειαν, οι δ' ωμοτητα κατεγινωσκον. και γαρ αρπαγη χρηματων αμα τοις
προειρημενοις και φονοι και βιαιοι προφασεις εγινοντο δια τε των εξιοντων και δια
των εισιοντων στρατιωτων εις τας πολεις, εκαστων υπειληφοτων οσον ουκ ηδη
τους υπολειπομενους μεταβαλεισθαι προς τους υπεναντιους. εξ ων και λιαν
δυσχερες αποφηνασθαι περι της Ἀννιβου φυσεως, δια τε την των φιλων παραθεσιν
και την των πραγματων περιστασιν. κρατει γε μην η φημη παρα μεν Καρχηδονιοις
ως φιλαργυρου, παρα δε Ῥωμαιοις ως ωμου γενομενου αυτου. 31. Ὅτι μελλοντες
ιστορειν τα πραχθεντα Ποπλιωι κατα την Ἰβηριαν, συλληβδην δε πασας τας κατα τον
βιον επιτελεσθεισας αυτωι πραξεις, αναγκαιον ηγουμεθα το προεπιστησαι τους
ακουοντας επι την αιρεσιν και φυσιν τανδρος. τωι γαρ σχεδον επιφανεστατον αυτον
γεγονεναι των προ του, ζητουσι μεν παντες ειδεναι τις ποτ' ην και απο ποιας φυσεως
η τριβης ορμηθεις τας τηλικαυτας και τοσαυτας επετελεσατο πραξεις, αγνοειν δε και
ψευδοδοξαζειν αναγκαζονται δια το τους εξηγουμενους υπερ αυτου παραπεπαικεναι
της αληθειας. οτι δε εστιν υγιες το νυνι λεγομενον υφ' ημων δηλον εσται δια της
ημετερας εξηγησεως τοις επισημαινεσθαι δυναμενοις τα καλλιστα και
παραβολωτατα των εκεινωι πεπραγμενων. οι μεν ουν αλλοι παντες αυτον επι 2.119
τυχη τινα και το πλειον αιει παραλογως και ταυτοματωι κατορθουντα τας επιβολας
παρεισαγουσι, νομιζοντες ωσανει θειοτερους ειναι και θαυμαστοτερους τους
τοιουτους ανδρας των κατα λογον εν εκαστοις πραττοντων, αγνοουντες οτι το μεν
επαινετον, το δε μακαριστον ειναι συμβαινει των προειρημενων, και το μεν κοινον
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι και τοις τυχουσι, το δε επαινετον μονον ιδιον υπαρχειν των ευλογιστων και
φρενας εχοντων ανδρων, ους και θειοτατους ειναι και προσφιλεστατους τοις θεοις
νομιστεον. εμοι δοκει Ποπλιος Λυκουργωι τωι των Λακεδαιμονιων νομοθετηι
παραπλησιαν εσχηκεναι φυσιν και προαιρεσιν. ουτε γαρ Λυκουργον ηγητεον
δεισιδαιμονουντα και παντα προσεχοντα τηι Πυθιαι συστησασθαι το Λακεδαιμονιων
πολιτευμα, ουτε Ποπλιον εξ ενυπνιων ορμωμενον και κληδονων τηλικαυτην
περιποιησαι τηι πατριδι δυναστειαν· αλλ' ορωντες εκατεροι τους πολλους των
ανθρωπων ουτε παραδοξα προσδεχομενους ραιδιως ουτε τοις δεινοις τολμωντας
περιβαλλεσθαι χωρις της εκ των θεων ελπιδος, Λυκουργος μεν αιει
προσλαμβανομενος ταις ιδιαις επιβολαις την εκ της Πυθιας φημην
ευπαραδεκτοτερας και πιστοτερας εποιει τας ιδιας επινοιας, Ποπλιος δε
παραπλησιως ενεργαζομενος αιει δοξαν τοις πολλοις ως μετα της θειας επιπνοιας
ποιουμενος τας επιβολας, ευθαρσεστερους παρεσκευαζε τους υποταττομενους προς
τα δεινα των εργων. οτι δ' εκαστα μετα λογισμου και προνοιας επραττεν, και διοτι
παντα κατα λογον εξεβαινε τα τελη των πραξεων αυτωι, δηλον εσται δια των
λεγεσθαι μελλοντων. Ἐκεινος γαρ οτι μεν ην ευεργετικος και μεγαλοψυχος
ομολογειται, διοτι δ' αγχινους και νηπτης, τηι διανοιαι περι το προ 2.120 τεθεν
εντεταμενος, ουθεις αν συγχωρησειε πλην των συμβεβηκοτων και τεθεαμενων
υποστας αυτου την φυσιν. ων εις ην Γαιος Λαιλιος, απο νεου μετεσχηκως αυτωι
παντος εργου και λογου μεχρι τελευτης, ο ταυτην περι αυτου την δοξαν
εργασαμενος δια το δοκειν εικοτα λεγειν και συμφωνα τοις υπ' εκεινου
πεπραγμενοις. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΑΝ∆ΡΑΓΑΘΗΜΑΤΩΝ. 32. Ὅτι ο αυτος ου μονον
αυτος εγενετο αγορανομος, αλλα και τον αδελφον απεδειξε, προφασισαμενος
ονειρον τεθεωρηκεναι. υπαρχων γαρ ευεργετικος και μεγαλοδωρος και προσφιλης
κατα την απαντησιν συνελογισατο την του πληθους προς αυτον ευνοιαν. και προς
τον του δημου και τον της μητρος καιρον αρμοσαμενος καθικετο της προθεσεως.
Ταυτα μεν ουν ειρησθω μοι χαριν των ακουοντων, ινα μη συγκαταφερομενοι
ψευδως τηι καθωμιλημενηι δοξηι περι αυτου παραπεμπωσι τα σεμνοτατα και
καλλιστα τανδρος, λεγω δε την επιδεξιοτητα και φιλοπονιαν. ετι δε μαλλον εσται
τουτο συμφανες επ' αυτων των πραξεων. 33. Ὅτι Ποπλιος αιχμαλωτον λαβων εκ της
του Μανδονιου γυναικος, ος ην αδελφος Ἀνδοβαλου του των Λεγγητων βασιλεως,
ταυτην επιμελως και φιλοτιμως εδοξασε, δακρυσας επι τηι συμφοραι και συμπαθησας
ταυτην της δουλειας ηλευθερωσεν. 2.121 Κατα δε τον αυτον καιρον τουτον
νεανισκοι τινες των Ῥωμαιων επιτυχοντες παρθενωι κατα την ακμην και κατα το
καλλος διαφερουσηι των αλλων γυναικων, και συνιδοντες φιλογυνην οντα τον
Ποπλιον, ηκον αυτην αγοντες και παραστησαντες αυτωι δωρεισθαι την κορην. ο δε
καταπλαγεις και θαυμασας το καλλος, ιδιωτης μεν ων ουδεμιαν ηδιον αν εφη
δεξασθαι ταυτης της δωρεας, στρατηγος δ' υπαρχων ουδ' οποιαν ηττον, ως μεν εμοι
δοκει, τουτ' αινιττομενος δια της αποφασεως, διοτι κατα μεν τας αναπαυσεις ενιοτε
και ραιθυμιας εν τωι ζην ηδιστας τοις νεοις απολαυσεις τα τοιαυτα παρεχεται και
διατριβας, εν δε τοις του πραττειν καιροις μεγιστα γινεται και κατα το σωμα και
κατα την ψυχην εμποδια τοις χρωμενοις. τοις μεν ουν νεανισκοις εφη χαριν εχειν,
τον δε της παρθενου πατερα καλεσας και δους αυτην εκ χειρος εκελευε συνοικιζειν
ωι ποτ' αν προαιρηται των πολιτων. δι' ων και τα της εγκρατειας και τα της
μετριοτητος εμφαινων μεγαλην αποδοχην ενειργαζετο τοις υποταττομενοις. 34. Ὅτι
Ευρυλεων ο των Ἀχαιων στρατηγος ατολμος ην και πολεμικης χρειας αλλοτριος.
του δε καιρου του κατα την διηγησιν εφεστακοτος ημας επι την αρχην των
Φιλοποιμενος πραξεων, καθηκειν ηγουμεθα, καθαπερ και περι των αλλων των
αξιολογων ανδρων τας εκαστων αγωγας και φυσεις επειραθημεν υποδεικνυναι, και
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι τουτου ποιησαι το παραπλησιον. και γαρ ατοπον τας μεν των πολεων κτισεις
τους συγγραφεας, και ποτε και πως και δια τινων εκτισθησαν, ετι δε τας διαθεσεις
και περιστασεις μετ' αποδειξεως εξαγγελλειν, τας δε των τα ολα χειρισαντων
ανδρων αγωγας και ζηλους παρασιωπαν, και ταυτα της χρειας μεγαλην εχουσης την
διαφοραν· οσωι γαρ αν τις και ζηλωσαι και μιμησα 2.122 σθαι δυνηθειη μαλλον τους
ευψυχους ανδρας των αψυχων κατασκευασματων, τοσουτωι και τον περι αυτων
λογον διαφερειν εικος προς επανορθωσιν των ακουοντων. ει μεν ουν μη κατ' ιδιαν
επεποιημεθα την περι αυτου συνταξιν, εν ηι διεσαφουμεν και τις ην και τινων και
τισιν αγωγαις εχρησατο νεος ων, αναγκαιον ην υπερ εκαστου των προειρημενων
φερειν απολογισμον· επει δε προτερον εν τρισι βιβλιοις εκτος ταυτης της συνταξεως
τον υπερ αυτου πεποιημεθα λογον, την τε παιδικην αγωγην διασαφουντες και τας
επιφανεστατας πραξεις, δηλον ως εν τηι νυν εξηγησει πρεπον αν ειη της μεν
νεωτερικης αγωγης και των νεωτερικων ζηλων κατα μερος αφελειν, τοις δε κατα
την ακμην αυτου κεφαλαιωδως εκει δεδηλωμενοις εργοις προσθειναι και κατα
μερος, ινα το πρεπον εκατεραι των συνταξεων τηρωμεν. ωσπερ γαρ εκεινος ο τοπος,
υπαρχων εγκωμιαστικος, απηιτει τον κεφαλαιωδη και μετ' αυξησεως των πραξεων
απολογισμον, ουτως ο της ιστοριας, κοινος ων επαινου και ψογου, ζητει τον αληθη
και τον μετα αποδειξεως και των εκαστοις παρεπομενων συλλογισμων. Φιλοποιμην
τοινυν πρωτον μεν εφυ καλως· ην γαρ εξ ανδρων των επιφανεστατων κατ'
Ἀρκαδιαν, τραφεις δε και παιδευθεις υπο Κλεανδρον τον Μαντινεα, πατρικον μεν
αυτοις ξενον υπαρχοντα, φυγαδευοντα δε κατ' εκεινους τους καιρους, οντα δε
Μαντινεων επιφανεστατον. μετα δε ταυτα παραγενομενος εις ηλικιαν εγενετο
ζηλωτης Ἐκδημου και ∆ημοφανους, οι το μεν γενος ησαν εκ Μεγαλης πολεως,
φευγοντες δε τους τυραννους και συμβιωσαντες Ἀρκεσιλαι τωι φιλοσοφωι κατα [μεν]
την φυγην ηλευθερωσαν μεν την αυτων πατριδα, συστησαμενοι [δε] κατ'
Ἀριστοδημου του τυραννου πραξιν, συνεπελαβοντο δε και της καταλυσεως του
Σικυωνιων τυραννου Νικοκλεους, κοινωνησαντες Ἀρατωι της επιβολης· ετι δε
Κυρηναιων αυτους μεταπεμψαμενων επιφανως προυστησαν 2.123 και διεφυλαξαν
αυτοις την ελευθεριαν, οις κατα την πρωτην ηλικιαν επι πολυ συμβιωσας διεφερε
μεν ευθεως των καθ' αυτον περι τε τας εν τοις κυνηγιοις κακοπαθειας και τολμας
περι τε τας εν τοις πολεμικοις, ην δε και περι τον βιον επιμελης και λιτος κατα την
περικοπην, παρειληφως παρα των προειρημενων ανδρων τοιαυτας τινας δοξας ως
ουχ οιον τε των κοινων προστατειν καλως τον ολιγωρουντα των κατα τον ιδιον
βιον, ουτε μην αποσχεσθαι των της πατριδος, οστις πολυτελεστερον ζηι της κατα την
ιδιαν υπαρξιν χορηγιας. πλην κατασταθεις υπο των Ἀχαιων ιππαρχης εν τοις
προειρημενοις καιροις, και παραλαβων τα συνταγματα των ιππεων παντι τροπωι
κατεφθαρμενων και τας ψυχας των ανδρων ηττημενας, ου μονον αυτους εαυτων
βελτιους, αλλα και των υπεναντιων κρειττους εν ολιγωι χρονωι κατεσκευασεν,
παντας εις αληθινην ασκησιν και ζηλον επιτευκτικον εμβιβασας. των μεν γαρ
αλλων οι πλειστοι των καθισταμενων επι την προειρημενην αρχην, οι μεν δια την
ιδιαν αδυναμιαν εν τοις ιππικοις ουδε τοις πλησιον τολμωσιν ουδενων καθηκειν
προστατειν, οι δε της στρατηγιας ορεγομενοι δια ταυτης της αρχης εξεριθευονται
τους νεους και παρασκευαζουσιν ευνους συναγωνιστας εις το μελλον, ουκ
επιτιμωντες τωι δεομενωι, δι' ου τροπου σωζεται τα κοινα, συμπεριστελλοντες τας
αμαρτιας και μικραι χαριτι μεγαλα βλαπτοντες τους πιστευοντας. ει δε ποτε και
γενοιντο των αρχοντων τινες τηι τε κατα σωμα χρειαι δυνατοι προς τε το των κοινων
απεχεσθαι προθυμοι, πλειω κακα των ολιγωρουντων δια την κακοζηλωσιαν
απεργαζονται τους πεζους, ετι δε μαλλον τους ιππεις. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ
ΣΤΡΑΤΗΓΗΜΑΤΩΝ. 35. Ὅτι Φιλιππος ο βασιλευς Μακεδονων μετα το εκτελεσαι
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2.124 τον των Νεμεων αγωνα αυθις εις Ἄργος επανηλθε και το μεν διαδημα και την
πορφυραν απεθετο, βουλομενος αυτον ισον τοις πολλοις και πραιον τινα και
δημοτικον υπογραφειν. οσωι δε την εσθητα δημοτικωτεραν περιετιθετο, τοσουτωι
την εξουσιαν ελαμβανεν μειζω και μοναρχικωτεραν. ου γαρ ετι τας χηρας επειρα
γυναικας ουδε τας υπανδρους ηρκειτο μοιχευων, αλλ' εκ προσταγματος ην αυτωι
φανειη, προσπεμψας εκαλει, ταις δε μη προχειρως συνυπακουουσαις ενυβριζε,
κωμους ποιουμενος επι τας οικιας. και των μεν τους υιεις, των δε τους ανδρας
ανακαλουμενος επι προφασεσιν αλογοις διεσειεν, και πολλην ασελγειαν
εναπεδεικνυτο και παρανομιαν. διο και χρωμενος τηι κατα την παρεπιδημιαν
εξουσιαι ανεδην πολλους ελυπει των Ἀχαιων, και μαλιστα τους μετριους ανδρας.
πιεζομενοι δε βιαι τωι πανταχοθεν αυτοις περιεσταναι τον πολεμον ηναγκαζοντο
καρτερειν και φερειν τα παρα φυσιν. 36. Ὅτι Φιλιππου ουτ' αγαθα μειζω τις σχοιη
προς βασιλειαν ουδεις των προτερον ουτε κακα τουτου του βασιλεως. και μοι δοκει
τα μεν αγαθα φυσει περι αυτον υπαρξαι, τα δε κακα προβαινοντι κατα την ηλικιαν
επιγενεσθαι, καθαπερ ενιοις επιγινεται γηρασκουσι των ιππων. καθαπερ ημεις ουκ
εν τοις προοιμιοις, ωσπερ των λοιπων συγγραφεων, προφερομεθα τας τοιαυτα̣ς
διαληψεις, αλλ' επ' αυτων των πραγματων αιει τον καθηκοντα λογον αρμοζοντες
αποφαινομεθα περι τε των βασιλεων και των επιφανων ανδρων, νομιζοντες ταυτην
οικειοτεραν ειναι και τοις γραφουσι και τοις αναγινωσκουσι την επισημασιαν. τελος
του δεκατου λογου της Πολυβιου ιστοριας. 2.125 Λογος ιαʹ. 37. Ὅτι Φιλιππος
πορευθεις επι την Τριχωνιδα λιμνην και παραγενομενος εις τον Θερμον, ενθα ην
ιερον Ἀπολλωνος, οσα προτερον απελιπε των αναθηματων, τοτε παλιν απαντα
διελωβησατο, κακως μεν προ του, κακως δε τοτε χρωμενος τωι θυμωι· τωι γαρ τοις
ανθρωποις οργιζομενον εις το θειον ασεβειν της πασης αλογιστιας εστι σημειον. 38.
Ὅτι Φιλοποιμην, ο των Ἀχαιων στρατηγος, κατα τε την εσθητα και την σιτησιν
αφελης και λιτος ην, ομοιως δε και περι τας του σωματος θεραπειας, ετι δε και τας
εντευξεις, ευπερικοπτος και ανεπιφθονος· περι γε μην του παρ' ολον τον βιον
αληθευειν μεγιστην εποιησατο σπουδην. τοιγαρτοι βραχεα και τα τυχοντα
αποφαινομενος μεγαλην εγκατελειπε πιστιν τοις ακουουσι· παραδειγμα γαρ εν πασι
τον ιδιον βιον εισφερομενος ου πολλων εποιει προσδεισθαι λογων τους ακουοντας.
διο και πολλακις λογους μακρους και δοκουντας υπο των αντιπολιτευομενων
δεοντως ειρησθαι δι' ολιγων ρηματων τηι πιστει και ταις εννοιαις των πραγματων
ολοσχερως εξεβαλεν. και συντελεσθεντος του διαβουλιου παντες επανηγον επι τας
πολεις, τα τε ρηθεντα και τον ανδρα διαφεροντως αποδεδεγμενοι, και νομιζοντες
ουδ' αν παθειν ουδεν δεινον εκεινου προεστωτος. 39. Ὅτι πολλα ιστορει ψευδη ο
Τιμαιος, ως φησιν ο Πολυβιος ο Μεγαλοπολιτης, και δοκει το παραπαν ουκ απειρος
ων ουδενος των τοιουτων, υπο δε της φιλονεικιας επισκοτουμενος, οταν απαξ η
ψεγειν η τουναντιον εγκωμιαζειν τινα προθηται, παντων επιλανθανεται και πολυ τι
του καθηκοντος παρεκβαινει. πλην 2.126 ταυτα μεν ημιν υπερ Ἀριστοτελους
ειρησθω πως και τισι προσεχων τοιαυτην εποιησατο την περι των Λοκρων εξηγησιν·
τα δε λεγεσθαι μελλοντα περι Τιμαιου και της ολης συνταξεως αυτου και καθολου
περι του καθηκοντος τοις πραγματευομενοις ιστοριαν τοιανδε τινα ληψεται την
απαντησιν. οτι μεν ουν αμφοτεροι κατα τον εικοτα λογον πεποιηνται την
επιχειρησιν, και διοτι πλειους εισι πιθανοτητες εν τηι κατ' Ἀριστοτελην ιστοριαι,
δοκω, πας αν τις εκ των ειρημενων ομολογησειεν· αληθες μεντοι γε και καθαπαξ
διαστηναι περι τινος ουδεν εστιν εν τουτοις. ου μην αλλ' εστω τον Τιμαιον εικοτα
λεγειν μαλλον. δια ταυτην ουν την αιτιαν δεησει παν ρημα και πασαν φωνην
ακουειν και μονον ου θανατου κρισιν υπεχειν τους εν ταις ιστοριαις ηττον εικοτα
λεγοντας; ου δη που. τοις μεν γαρ κατ' αγνοιαν ψευδογραφουσιν εφαμεν δειν
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διορθωσιν ευμενικην και συγγνωμην εξακολουθειν, τους δε κατα προαιρεσιν
απαραιτητον κατηγοριαν. Ἢ δεικτεον ουν τον Ἀριστοτελην κατα τον αρτι λογον τα
περι Λοκρων ειρηκοτα χαριτος η κερδους η διαφορας ενεκεν, η μηδε τολμωντας
τουτο λεγειν ομολογητεον αγνοειν και παραπαιειν τους τοιαυτηι χρωμενους
απεχθειαι και πικριαι κατα των πελας οιαι κεχρηται Τιμαιος κατα Ἀριστοτελους. φησι
γαρ αυτον ειναι θρασυν, ευχερη, προπετη, προς δε τουτοις κατατετολμηκεναι της
των Λοκρων πολεως, ειποντα την αποικιαν αυτων ειναι δραπετων, οικετων,
μοιχων, ανδραποδιστων. και ταυτα λεγειν αυτον φησιν ουτως αξιοπιστως ωστε
δοκειν ενα των εστρατηγηκοτων υπαρχειν και τους Περσας εν ταις Κιλικιαις πυλαις
αρτι παραταξει νενικηκοτα δια της αυτου δυναμεως, αλλ' ου σοφιστην οψιμαθη και
μισητον υπαρχοντα. 40. Ὅτι απεχθειαι και πικριαι χρωμενος ο Τιμαιος φησι κατα
2.127 Ἀριστοτελους ειναι αυτον θρασυν, ευχερη, προπετη, προς δε τουτοις
κατατετολμηκεναι της των Λοκρων πολεως, ειποντα την αποικιαν αυτων ειναι
δραπετων, οικετων, μοιχων, και τους Περσας εν ταις Κιλικιαις πυλαις αρτι
παραταξει νενικηκοτα δια της αυτου δυναμεως, αλλ' ου σοφιστην οψιμαθη και
μισητον υπαρχοντα και το πολυτιμητον ιατρειον αρτιως αποκεκλεικοτα, προς δε
τουτοις εις πασαν αυλην και σκηνην εμπεπηδηκοτα, προς δε γαστριμαργον,
οψαρτυτην, επι στομα φερομενον εν πασι. δοκει δη μοι τα τοιαυτα μολις ανθρωπος
αγυρτης και προπετης επι δικαστηριου ριψολογων ανεκτος φανηναι· μετριος μεν
γαρ ου δοκει συγγραφευς [δε] κοινων πραξεων και προστατης ιστοριας αληθινος
ουδ' αν αυτος αυτωι διανοηθηναι μη τι δη και γραφειν τολμησαι τοιουτον.
Σκεψωμεθα δη και την αυτου του Τιμαιου προαιρεσιν, και τας αποφασεις
συγκρινωμεν εκ παραθεσεως, ας πεποιηται περι της αυτης αποικιας, ινα γνωμεν
ποτερος αξιος εσται της τοιαυτης κατηγοριας. φησι τοιγαρουν κατα την αυτην
βιβλον, ουκετι κατα τον αυτον εικοτα λογον χρωμενος τοις ελεγχοις, αλλ' αληθινως
αυτος επιβαλων εις τους κατα την Ἑλλαδα Λοκρους, εξεταζειν τα περι της αποικιας.
τους δε πρωτον μεν επιδεικνυειν αυτωι συνθηκας εγγραπτους, ετι και νυν
διαμενουσας, προς τους εξαπεσταλμενους, αις υπογεγραφθαι την αρχην τοιαυτην
"ως γονευσι προς τεκνα." προς δε τουτοις ειναι δογματα, καθ' α πολιτειαν υπαρχειν
εκατεροις παρ' εκατεροις. καθολου διακουοντας την Ἀριστοτελους εξηγησιν περι
της αποικιας θαυμαζειν την ιταμοτητα του συγγραφεως. μεταβας δε παλιν επι τους
εν Ἰταλιαι Λοκρους ευρισκειν ακολουθους και τους νομους φησι τους παρ' αυτοις και
τους εθισμους ου τηι των οικετων ραιδιουργιαι, 2.128 τηι δε των ελευθερων αποικιαι·
παντως γαρ και τοις ανδραποδισταις επιτιμια τεταχθαι παρ' αυτοις, ομοιως τοις
μοιχοις, τοις δραπεταις· ων ουδεν αν υπαρχειν, ει συνηιδεισαν αυτοις εκ τοιουτων
πεφυκοσι. Πρωτον δη διαπορησαι τις αν προς τινας των Λοκρων παραγενομενος
επυνθανετο περι τουτων. ει μεν γαρ συνεβαινεν, καθαπερ τους εν Ἰταλιαι Λοκρους
μιαν πολιν εχειν ουτω και τους κατα την Ἑλλαδα, τυχον ουκ εδει διαπορειν, αλλ' ην
αν ευθεωρητον· επει δε δυο εθνη Λοκρων εστι, προς ποτερους ηλθε και προς ποιας
πολεις των ετερων, και παρα τισιν ευρεν τας συνθηκας αναγεγραμμενας; ουδεν γαρ
ημιν διασαφειται τουτων. καιτοι διοτι τουτ' ιδιον εστι Τιμαιου και ταυτηι
παρημιλληται τους αλλους συγγραφεας και καθολου τηιδε πηι της αποδοχης *** –
λεγω δε κατα την εν τοις χρονοις και ταις αναγραφαις επιφασιν της ακριβειας και
την περι τουτο το μερος επιμελειαν–δοκω, παντες γινωσκομεν. διο και θαυμαζειν
εστιν αξιον πως ουτε το της πολεως ονομα παρ' οις ευρεν, ουτε τον τοπον, εν ωι
συμβαινει την συνθηκην αναγεγραφθαι, διεσαφησεν ημιν, ουτε τους αρχοντας τους
δειξαντας αυτωι την αναγραφην και προς ους εποιειτο τον λογον, ινα μηδενι
διαπορειν εξηι, αλλ' ωρισμενου του τοπου και της πολεως ενηι τοις αμφισβητουσιν
ευρειν την ακριβειαν. ο δε παντα ταυτα παραλελοιπως δηλος εστι συνειδως αυτωι
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα προθεσιν εψευσμενωι. διοτι γαρ των τοιουτων επιλαβομενος ουδεν αν
παρελειπε Τιμαιος, αλλα πριν, το δη λεγομενον, αμφοιν ταιν χεροιν επεφυ,
προφανες εκ τουτων. ο γαρ προς την Ἐχεκρατους πιστιν απερεισαμενος επ'
ονοματος, πως φησι περι των εν Ἰταλιαι Λοκρων ποιησασθαι τους λογους και παρ' ου
πυθεσθαι περι τουτων, και προσεξειργασμενος, ινα 2.129 μη φανηι του τυχοντος
ακηκοως οτι συνεβαινε τον τουτου πατερα πρεσβειας κατηξιωσθαι προτερον υπο
∆ιονυσιου, η που γ' αν ουτος δημοσιας αναγραφης επιλαβομενος η παραδοσιμου
στηλης παρεσιωπησεν; ο γαρ τας συγκρισεις ποιουμενος ανεκαθεν των εφορων προς
τους βασιλεις τους εν Λακεδαιμονι και τους αρχοντας τους Ἀθηνησι και τας ιερειας
τας εν Ἄργει παραβαλλων προς τους ολυμπιονικας, και τας αμαρτιας των πολεων
περι τας αναγραφας τας τουτων εξελεγχων, παρα τριμηνον εχουσας το διαφερον,
ουτος εστι. και μην ο τας οπισθοδομους στηλας και τας εν ταις φλιαις των νεων
προξενιας εξευρηκως Τιμαιος εστιν. ον ουθ' υπαρχον τι των τοιουτων αγνοειν ουθ'
ευροντα παραλιπειν πιστευτεον ουτε ψευσαμενωι συγγνωμην δοτεον ουδαμως·
πικρος γαρ γεγονως και απαραιτητος επιτιμητης των πελας εικοτως αν και υπο των
πλησιον αυτος απαραιτητου τυγχανοι κατηγοριας. ου μην αλλα προφανως εν
τουτοις εψευσμενος, μεταβας επι τους εν Ἰταλιαι Λοκρους πρωτον μεν φησι την τε
πολιτειαν και τα λοιπα φιλανθρωπα τοις Λοκροις αμφοτεροις *** Ἀριστοτελη και
Θεοφραστον κατεψευσθαι της πολεως. εγω δ' ουκ αγνοω μεν οτι και ταυτηι τηι
πραγματειαι αναγκασθησομαι παρεκβαινειν, διοριζομενος και διαβεβαιουμενος περι
τουτων· ου μην αλλα δια ταυτην την αιτιαν εις ενα τοπον υπερεθεμην τον περι
Τιμαιου λογον, ινα μη πολλακις αναγκαζωμαι του καθηκοντος ολιγωρειν. 41. Ὅτι
Τιμαιος φησι ∆ημοχαρην ηταιρηκεναι μεν τοις ανω μερεσι του σωματος, ουκ ειναι δ'
αξιον το ιερον πυρ φυσαν, υπερβεβηκεναι δε τοις επιτηδευμασι τα Βοτρυος
υπομνηματα και τα Φιλαινιδος και των αλλων αναισχυντογραφων· ταυτην δε 2.130
την λοιδοριαν και τας εμφασεις ουχ οιον αν τις διεθετο πεπαιδευμενος ανηρ, αλλ'
ουδε των απο τεγους απο του σωματος ειργασμενων ουδεις. ουδ' ινα πιστος φανηι
κατα την αισχρολογιαν και την ολην αναισχυντιαν, και προσκατεψευσται τανδρος,
κωμικον τινα μαρτυρα προσεπισπασαμενος ανωνυμον. ποθεν δ' εγω
καταστοχαζομαι τουτο; πρωτον μεν εκ του και πεφυκεναι και τεθραφθαι καλως
∆ημοχαρην, αδελφιδουν οντα ∆ημοσθενους, δευτερον εκ του μη μονον στρατηγιας
αυτον ηξιωσθαι παρ' Ἀθηναιοις, αλλα και των αλλων τιμων, ων ουδεν αν αυτωι
συνεξεδραμε τοιαυταις ατυχιαις παλαιοντι. διο και δοκει μοι Τιμαιος ουχ ουτως
∆ημοχαρους κατηγορειν ως Ἀθηναιων, ει τοιουτον ανδρα προηγον και τοιουτωι την
πατριδα και τους ιδιους βιους ενεχειριζον. αλλ' ουκ εστιν τουτων ουδεν. ου γαρ αν
Ἀρχεδικος ο κωμωιδιογραφος ελεγε ταυτα μονος περι ∆ημοχαρους, ως Τιμαιος
φησιν, αλλα πολλοι μεν αν των Ἀντιπατρου φιλων, καθ' ου πεπαρρησιασται πολλα
και δυναμενα λυπειν ου μονον αυτον Ἀντιπατρον, αλλα και τους εκεινου διαδοχους
και φιλους γεγονοτας, πολλοι δε των αντιπεπολιτευμενων, ων ην και ∆ημητριος ο
Φαληρευς. ου 'κεινος ου την τυχουσαν πεποιηται κατηγοριαν εν ταις ιστοριαις,
φασκων αυτον γεγονεναι τοιουτον προστατην της πατριδος και επι τουτοις
σεμνυνεσθαι κατα την πολιτειαν, εφ' οις αν και τελωνης σεμνυνθειη βαναυσος. επι
γαρ τωι πολλα και λυσιτελως πωλεισθαι κατα την πολιν και δαψιλη τα προς τον βιον
υπαρχειν πασιν, επι τουτοις φησι μεγαλαυχειν αυτον· και διοτι κοχλιας αυτοματως
βαδιζων προηγειτο της πομπης αυτωι, σιαλον αναπτυων, συν δε τουτοις ανθρωποι
διεπεμποντο δια του θεατρου, διοτι δη παντων των της Ἑλλαδος καλων η 2.131
πατρις παρακεχωρηκυια τοις αλλοις εποιει Κασανδρωι το προσταττομενον, επι
τουτοις αυτον ουκ αισχυνεσθαι φησιν. αλλ' ομως ουτε ∆ημητριος ουτ' αλλος ουδεις
ειρηκει περι ∆ημοχαρους τοιουτον ουδεν. εξ ων εγω, βεβαιοτεραν την της πατριδος
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγουμενος μαρτυριαν η την Τιμαιου πικριαν, θαρσων αποφαινομαι μηδενι τον
∆ημοχαρους βιον ενοχον ειναι των τοιουτων κατηγορηματων. καιπερ ει κατ'
αληθειαν υπηρχε τι τοιουτον ατυχημα περι ∆ημοχαρην, ποιος καιρος η ποια πραξις
ηναγκασε Τιμαιον ταυτα καταταττειν εις την ιστοριαν; καθαπερ γαρ οι νουν εχοντες,
επαν αμυνασθαι κρινωσι τους εχθρους, ου τουτο πρωτον σκοπουνται τι παθειν αξιος
εστιν ο πλησιον, αλλα τι ποιειν αυτοις πρεπει, τουτο μαλλον, ουτω και περι των
λοιδοριων, ου τι τοις εχθροις ακουειν αρμοζει, τουτο πρωτον ηγητεον, αλλα τι
λεγειν ημιν πρεπει, τουτο αναγκαιοτατον λογιστεον. περι δε των παντα μετρουντων
ταις ιδιαις οργαις και φιλοτιμαιαις αναγκη πανθ' υποπιπτειν εστι και πασι
διαπιπτειν παρα του δεοντος λεγομενοις. διο δη και νυν ημεις μεν εικοτως αν
δοξαιμεν αθετειν τοις υπο Τιμαιου κατα ∆ημοχαρους ειρημενοις· εκεινος δ' αν ουκ
εικοτως τυγχανει συγγνωμης ουδε πιστεως υπ' ουδενος δια το προφανως εν ταις
λοιδοριαις εκπιπτειν του καθηκοντος δια την εμφυτον πικριαν. Και γαρ ουδε ταις
κατ' Ἀγαθοκλεους εγωγε λοιδοριαις, ει και παντων γεγονεν ασεβεστατος, ευδοκω.
λεγω δ' εν τουτοις, εν οις επι καταστροφηι της ολης ιστοριας φησι γεγονεναι τον
Ἀγαθοκλεα κατα την πρωτην ηλικιαν κοινον πορνον, ετοιμον τοις ακρατεστατοις,
κολοιον, τριορχην, παντων των βουλομενων τους οπισθεν εμπροσθεν γεγονοτα.
προς δε τουτοις, οτ' απεθανε, την 2.132 γυναικα φησι κατακλαιομενην αυτον ουτω
θρηνειν· "Τι δ' ουκ εγω σε; τι δ' ουκ εμε συ;" εν γαρ τουτοις παλιν ου μονον αν τις
επεφθεγξατο τα και περι ∆ημοχαρους, αλλα και την υπερβολην θαυμασειε της
πικριας. οτι γαρ εκ φυσεως αναγκη μεγαλα προτερηματα γεγονεναι περι τον
Ἀγαθοκλεα, τουτο δηλον εστιν εξ αυτων ων ο Τιμαιος αποφαινεται. ει γαρ εις τας
Συρακουσας παρεγενηθη φευγων τον τροχον, τον καπνον, τον πηλον, περι τε την
ηλικιαν οκτωκαιδεκα γεγονως, και μετα τινα χρονον ορμηθεις υπο τοιαυτης
υποθεσεως κυριος μεν εγενηθη πασης Σικελιας, μεγιστους δε κινδυνους περιεστησε
Καρχηδονιους, τελος εγγηρασας τηι δυναστειαι κατεστρεψε τον βιον βασιλευς
προσαγορευομενος, αρ' ουκ αναγκη μεγα τι γεγονεναι χρημα και θαυμασιον τον
Ἀγαθοκλεα και πολλας εσχηκεναι ροπας και δυναμεις προς τον πραγματικον
τροπον; υπερ ων δει τον συγγραφεα μη μονον τα προς διαβολην κυρουντα και
κατηγοριαν εξηγεισθαι τοις επιγινομενοις, αλλα και τα προς επαινον ηκοντα περι
τον ανδρα· τουτο γαρ ιδιον εστι της ιστοριας. ο δε πας εσκοτισμενος υπο της ιδιας
πικριας τα μεν ελαττωματα δυσμενικως και μετ' αυξησεως ημιν εξηγγελκε, τα δε
κατορθωματα συλληβδην παραλελοιπεν, αγνοων οτι το ψευδος ουχ ηττον εστι περι
τους τα γεγονοτα γραφοντας εν ταις ιστοριαις. ημεις δε το μεν επιμετρουν της
απεχθειας αυτου χαριν αφηκαμεν, τα δ' οικεια της προθεσεως αυτων ου
παρελειψαμεν. 2.133 42. Ὅτι κατα του Ἐφορου Τιμαιος πλειστην πεποιηται
καταδρομην, αυτος ων δυσιν αμαρτημασιν ενοχος, τωι μεν οτι πικρως κατηγορει των
πελας επι τουτοις οις αυτος ενοχος εστιν, τωι δε διοτι καθολου διεφθαρται τηι ψυχηι,
τοιαυτας αποφασεις εκτιθεμενος εν τοις υπομνημασιν και τοιαυτας εντικτων δοξας
τοις εντυγχανουσι. πλην ει τον Καλλισθενην θετεον εικοτως κολασθεντα
μεταλλαξαι τον βιον, τι χρη πασχειν Τιμαιον; πολυ γαρ αν δικαιοτερον τουτωι
νεμεσησαι το δαιμονιον η Καλλισθενει. εκεινος μεν ουν αποθεουν Ἀλεξανδρον
εβουληθη, Τιμαιος δε μειζω ποιει Τιμολεοντα των επιφανεστατων θεων, και
Καλλισθενης μεν ανδρα τοιουτον, ον παντες μεγαλοφυεστερον η κατ' ανθρωπον
γεγονεναι τηι ψυχηι συγχωρουσιν, ουτος δε Τιμολεοντα τον ουχ οιον δοξαντα τι
πεπραχεναι μεγαλειον, αλλ' ουδ' επιβαλομενον, μιαν δε τωι βιωι γραμμην
διανυσαντα, και ταυτην ουδε σπουδαιαν τροπον τινα προς το μεγεθος της
οικουμενης, λεγω δε την εκ της πατριδος εις Συρακουσας. αλλα μοι δοκει πεισθηναι
Τιμαιος ως, αν Τιμολεων, πεφιλοδοξηκως εν αυτηι Σικελιαι, καθαπερ εν οξυβαφωι,
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκριτος φανηι τοις επιφανεστατοις των ηρωων, καν αυτος υπερ Ἰταλιας μονον και
Σικελιας πραγματευομενος εικοτως παραβολης αξιωθηναι τοις υπερ της οικουμενης
και των καθολου πραξεων πεποιημενοις τας συνταξεις. περι μεν ουν Ἀριστοτελους
και Θεοφραστου και Καλλισθενους, ετι δ' Ἐφορου και ∆ημοχαρους, ικανα ταυθ' ημιν
εστι προς την Τιμαιου καταδρομην, ομοιως δε και προς τους αφιλοτιμως
πεπεισμενους αληθευειν τον συγγραφεα τουτον. 43. Ὅτι διαπορειν εστι περι της
αιρεσεως Τιμαιου. φησι 2.134 γαρ τους ποιητας και συγγραφεας δια των υπερανω
πλεονασμων εν τοις υπομνημασι διαφαινειν τας εαυτων φυσεις, λεγων τον μεν
ποιητην εκ του δαιτρευειν πολλαχου της ποιησεως ως αν ει γαστριμαργον
παρεμφαινειν, τον δ' Ἀριστοτελην, οψαρτυοντα πλεονακις εν τοις συγγραμμασιν,
οψοφαγον ειναι και λιχνον. τον αυτον τροπον επι του ∆ιονυσιου του τυραννου,
κλινοκοσμουντος και τας των υφασματων ιδιοτητας και ποικιλιας εξεργαζομενου
συνεχως. αναγκη την ακολουθον ποιεισθαι διαληψιν και δυσαρεστεισθαι κατα την
προαιρεσιν. ουτος γαρ εν μεν ταις των πελας κατηγοριαις πολλην επιφαινει
δεινοτητα και τολμαν, εν δε ταις ιδιαις αποφασεσιν ενυπνιων και τερατων και
μυθων απιθανων και συλληβδην δεισιδαιμονιας αγεννους και τερατειας
γυναικωδους εστι πληρης. ου μην αλλα διοτι γε συμβαινει δια την απειριαν και
κακοκρισιαν πολλους ενιοτε καθαπερ εις τον παροντα τροπον τινα μη παρειναι και
βλεποντας μη βλεπειν εκ των ειρημενων γε νυν και των Τιμαιωι συμβεβηκοτων
γεγονε φανερον. 44. Ὅτι περι του ταυρου του χαλκου του παρα Φαλαριδος
κατασκευασθεντος εν Ἀκραγαντι, εις ον ενεβιβαζεν ανθρωπους, καπειτα πυρ
υποκαιων ελαμβανε τιμωριαν παρα των υποταττομενων τοιαυτην ωστε
εκπυρουμενου του χαλκου τον μεν ανθρωπον πανταχοθεν παροπτωμενον και
περιφλεγομενον διαφθειρεσθαι, κατα δε την υπερβολην της αλγηδονος, οποταν
βοησειεν, μυκηθμωι 2.135 παραπλησιον τον ηχον εκ του κατασκευασματος
προσπιπτειν τοις ακουουσι. τουτου δε του ταυρου κατα την επικρατειαν
Καρχηδονιων μετενεχθεντος εξ Ἀκραγαντος εις Καρχηδονα, και της θυριδος
διαμενουσης περι τας συνωμιας, δι' ης συνεβαινεν καθιεσθαι τους επι την τιμωριαν,
και ετερας αιτιας, δι' ην εν Καρχηδονι κατεσκευασθη τοιουτος ταυρος, ουδαμως
δυναμενης ευρεθηναι το παραπαν, ομως Τιμαιος επεβαλε και την κοινην φημην
ανασκευαζειν και τας αποφασεις των ποιητων και συγγραφεων ψευδοποιειν,
φασκων μητ' ειναι τον εν Καρχηδονι ταυρον εξ Ἀκραγαντος μητε γεγονεναι
τοιουτον εν τηι προειρημενηι πολει· και πολλους δη τινας εις τουτο το μερος
διατεθειται λογους. Κατα της Τιμαιου τι ποτε δει λεγειν ονομα και ρημα; παντα γαρ
επιδεχεσθαι μοι δοκει τα πικροτατα το γενος, οις εκεινος κεχρηται κατα των
πλησιον. οτι μεν ουν εστι φιλαπεχθης και ψευστης και τολμηρος, σχεδον ικανως εκ
των προειρημενων υπεδειχθη· διοτι δ' αφιλοσοφος εστι και συλληβδην αναγωγος
συγγραφευς, εκ των λεγεσθαι μελλοντων εσται συμφανες. εν γαρ τηι μιαι και εικοστηι
βιβλωι, και ταυτης επι τελευτηι, λεγει κατα την του Τιμολεοντος παρακλησιν ταυτα,
διοτι της γης της υπο τωι κοσμωι κειμενης εις τρια μερη διηιρημενης, και της μεν
Ἀσιας, της δε Λιβυης, της δ' Ευρωπης προσαγορευομενης. ταυτα γαρ ουχ οιον
Τιμαιον ειρηκεναι τις αν πιστευσειεν, αλλ' ουδε τον λεγομενον Μαργιτην εκεινον.
τις γαρ ουτως εστιν αδαης, ου λεγω των προς υπομνημασι γεγονοτων ΖΗΤΕΙ. 45. Ὅτι
Αιτωλοι δια τε την συνεχειαν των πολεμων και δια την πολυτελειαν των βιων
ελαθον ου μονον αλλους, αλλα και σφας αυτους καταχρεοι γενηθεντες. διοπερ
οικειως διακειμενοι 2.136 προς καινοτομιαν της οικειας πολιτειας ειλοντο
νομογραφους ∆ωριμαχον και Σκοπαν, θεωρουντες τουτους κατα τε τας προαιρεσεις
κινητικους υπαρχοντας και κατα τας ουσιας ενδεδεμενους εις πολλα των βιωτικων
συναλλαγματων. οι και παραλαβοντες την εξουσιαν ταυτην εγραψαν νομους. 46.
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅτι Σκοπας ο Αιτωλων στρατηγος αποτυχων της αρχης, ης χαριν ετολμα γραφειν
τους νομους, μετεωρος ην εις την Ἀλεξανδρειαν, ταις εκειθεν ελπισι πεπεισμενος
αναπληρωσειν τα λειποντα του βιου και την της ψυχης προς το πλειον επιθυμιαν,
αλλ' ακορεστος ην. τουτωι γαρ εις Ἀλεξανδρειαν αφικομενωι προς ταις εκ των
υπαιθρων ωφελειαις, ων ην αυτος κυριος δια το πιστευεσθαι περι των ολων, και της
ημερας εκαστης οψωνιον εξεθηκεν ο βασιλευς αυτωι μεν δεκαμναιαιον, τοις δε επι
τινος ηγεμονιας μετα ταυτα τεταγμενοις μναιαιον. αλλ' ομως ουκ ηρκειτο τουτοις,
ος το προτερον προσκαρτερων τωι πλειονι διετελεσε, μεχρι δια την απληστιαν και
παρ' αυτοις τοις διδουσι φθονηθεις το πνευμα προσεθηκε τωι χρυσιωι. 47. Ὅτι
Ἡρακλειδης ο παρα Φιλιππωι τωι βασιλει το μεν γενος ανεκαθεν συνεβαινεν ειναι
Ταραντινον, πεφυκεναι δε εκ βαναυσων και χειροτεχνων ανθρωπων, μεγαλα δ'
εσχηκεναι προτερηματα προς απονοιαν και ραιδιουργιαν· πρωτον μεν γαρ
αναφανδον τωι σωματι παρεκεχρητο κατα την πρωτην ηλικιαν, ειτ' αγχινους υπηρχε
και μνημων, και προς μεν τους ταπεινοτερους 2.137 καταπληκτικωτατος και
τολμηροτατος, προς δε τους υπερεχοντας κολακικωτατος. ουτος αρχηθεν μεν εκ της
πατριδος εξεπεσε δοξας τον Ταραντα πραττειν Ῥωμαιοις, ου πολιτικην εχων
δυναμιν, αλλ' αρχιτεκτων υπαρχων και δια τινας επισκευας των τειχων κυριος
γενομενος των κλειδων της πυλης της επι το μεσογειον φερουσης· καταφυγων δε
προς Ῥωμαιους, και παλιν εκειθεν γραφων και διαπεμπομενος εις τον Ταραντα και
προς Ἀννιβαν, επει καταφανης εγενετο, προαισθομενος το μελλον αυθις εφυγε προς
τον Φιλιππον. παρ' ωι τοιαυτην περιεποιησατο πιστιν και δυναμιν ωστε του
καταστραφηναι την τηλικαυτην βασιλειαν σχεδον αιτιωτατος γεγονεναι. 48. Ὅτι
∆αμοκλης ο μετα Πυθιωνος πεμφθεις κατασκοπος προς Ῥωμαιους υπηρετικον ην
σκευος ευφυες και πολλας εχον αφορμας εις πραγματων οικονομιαν. 49. Ὅτι των
Λακεδαιμονιων τυραννος Ναβισετος υπηρχεν, ος ολοσχερες μεν ουδεν επεβαλετο
πραττειν ουδε τολμαν δια το προσφατον ειναι την υπο των Ἀχαιων ητταν του
Μαχανιδου, καταβολην δ' εποιειτο και θεμελιουν υπεβαλλετο πολυχρονιου και
βαρειας τυραννιδος. διεφθειρε γαρ τους λοιπους αρδην εκ της Σπαρτης, εφυγαδευσε
δε τους κατα πλεον πλουτωι διαφεροντας η δοξηι προγονικηι, τας δε τουτων ουσιας
και γυναικας διεδιδου των αλλων τοις επιφανεστατοις και τοις μισθοφοροις. ουτοι
δ' ησαν ανδροφονοι και παρασχιται, λωποδυται, τοιχωρυχοι. καθολου γαρ τουτο το
γενος ηθροιζετο προς αυτον επιμελως εκ της οικουμενης, οις αβατος ην η θρεψασα
δι' ασεβειαν και παρανο 2.138 μιαν. ων προστατην και βασιλεα αυτον αναδειξας, και
χρωμενος δορυφοροις και σωματοφυλαξι τουτοις, δηλον εμελλε πολυχρονιον εχειν
την επ' ασεβειαι φημην και δυναστειαν, ωστε χωρις των προειρημενων ουκ
εξηρκειτο φυγαδευειν τους πολιτας, αλλ' ουδε τοις φευγουσιν ουδεις τοπος ην
ασφαλης ουδε καταφυγη βεβαιος. τους μεν γαρ εν ταις οδοις επαποστελλων ανηιρει,
τους δε εκ των τοπων επαναγαγοντας εφονευε. το δε τελευταιον εν ταις πολεσι τας
συνεγγυς οικιας, οπου τις τυγχανοι κατοικων των φυγαδων, μισθουμενος δι'
ανυπονοητων ανθρωπων, εις ταυτας εισεπεμπε Κρητας, οιτινες ρηγματα ποιουντες
εν τοις τοιχοις και δια των υπαρχουσων θυριδων τοξευοντες τους μεν εστωτας των
φυγαδων, τους δε ανακειμενους εν ταις ιδιαις οικιαις διεφθειρον, ωστε μητε τοπον
ειναι μηδενα φευξιμον μητε καιρον ασφαλη τοις ταλαιπωροις Λακεδαιμονιοις. και
δη τωι τοιουτωι τροπωι τους μεν πλειστους αυτων ηφανισε. κατεσκευασατο δε και
τινα μηχανην, ει μηχανην ταυτην χρη λεγειν. ην γαρ ειδωλον γυναικειον,
πολυτελεσιν ιματιοις ημφιεσμενον, κατα δε την μορφην εις ομοιοτητα τηι του
Ναβιδος γυναικι διαφορως απειργασμενον. οποτε δε τινας των πολιτικων
ανακαλεσαιτο, βουλομενος εισπραξαι χρηματα, τας μεν αρχας διετιθετο λογους
πλειονας και φιλανθρωπους, υποδεικνυων μεν τον υπο των Ἀχαιων επικρεμαμενον
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι χωραι και τηι πολει φοβον, διασαφων δε το πληθος των μισθοφορων το
τρεφομενον της εκεινων ασφαλειας χαριν, ετι δε τας εις τους θεους και τας κοινας
της πολεως δαπανας. ει μεν ουν εντρεποιντο δια των τοιουτων λογων, ειχεν
αποχρωντως αυτωι προς το προκειμενον· ει δε τινες εξαρνουμενοι διωθοιντο την
επιταγην, επεφθεγγετο λογον τοιουτον "3ισως μεν εγω ου δυναμαι σε πειθειν,
Ἀπηγαν μεντοι ταυτην δοκω σε πεισειν"3 τουτο δ' ην ονομα τηι γυναικι του Ναβιδος.
και τουτ' ελεγε, και παρην ο μικρωι προτερον ελεγον ειδωλον. και δεξιωσαμενος,
επειδαν εκ της καθεδρας ανεστησε την γυναικα και περιεπτυξε ταις χερσι, προηγειτο
κατα 2.139 βραχυ προς τα στερνα. τους δε πηχεις ειχε και τας χειρας πληρεις
σιδηρων γομφων υπο τοις ιματιοις, ομοιως και κατα τους μαστους. οταν προσηρεισε
ταις χερσι προς τα νωτα της γυναικος, καπειτα δια των οργανων ελκομενον επετεινε
και προσηγε προς τους μαστους κατ' ελαχιστον, και πασαν ηναγκαζεν φωνην
προΐεσθαι τον πιεζομενον. και πολλους δη τινας τωι τοιουτωι τροπωι διεφθειρεν των
εξαρνουμενων. Και τα λοιπα δ' ην τουτοις ομοια και συστοιχα κατα την αρχην.
εκοινωνει μεν γαρ τοις Κρησι των κατα θαλατταν ληστειων· ειχε δε καθ' ολην την
Πελοποννησον ιεροσυλους, οδοιδοκους, φονεας, οις μεριτης γινομενος των εκ της
ραιδιουργιας λυσιτελων ορμητηριον και καταφυγην παρειχετο τουτοις την Σπαρτην.
πλην κατα γε τους καιρους τουτους ξενοι των απο της Βοιωτιας εις την
Λακεδαιμονα παρεπιδημησαντες εψυχαγωγησαν τινα των του Ναβιδος ιπποκομων,
ωστε συναποχωρησαι μεθ' εαυτων εχοντα λευκον ιππον, ος εδοκει γενναιοτατος
ειναι των εκ της τυραννικης ιπποστασεως. τουτο δε πεισθεντος και πραξαντος το
προειρημενον, καταδιωξαντες οι παρα του Ναβιδος εις την Μεγαλην πολιν και
καταλαβοντες τον μεν ιππον ευθυς απηγον και τον ιπποκομον, ουδενος
αντιποιουμενου, μετα δε ταυτα και τοις ξενοις επεβαλον τας χειρας. οι δε Βοιωτοι το
μεν πρωτον ηξιουν αγειν αυτους επι την αρχην· ουδενος δε προσεχοντος ανεβοα τις
των ξενων "βοηθεια". συνδραμοντων δε των εγχωριων και μαρτυρομενων τους
ανδρας επαναγειν επι την αρχην, ηναγκασθησαν προιεμενοι τους ανθρωπους οι
παρα του Ναβιδος απελθειν. ο δε παλιν ζητων αφορμας εγκληματων και προφασιν
ευλογον διαφορας, τοτε λαβομενος ταυτης ευθεως ηλαυνε τα Προαγορου θρεμματα
και τινων ετερων, εξ ων εγενετο αρχη του πολεμου. 50. Ὅσωι δε τινες επαπορουντες
πως ημεις τας αλλας πραξεις απασας κατ' ενιαυτον γραφοντες τας παραλληλους
περι μονων 2.140 των κατ' Αιγυπτον εν καιρωι τωι νυν εκ πλειονος χρονου
πεποιημεθα την εξηγησιν. ημεις δε τουτο πεποιηκαμεν δια τινας τοιαυτας αιτιας.
Πτολεμαιος ο βασιλευς, περι ου νυν ο λογος, ο Φιλοπατωρ, μετα το συντελεσθηναι
τον περι Κοιλην Συριαν πολεμον αποστας παντων των καλων ετραπη προς βιον
ασωτον και τοιουτον οιον αρτιως διεληλυθαμεν. ΖΗΤΕΙ. ΕΝΕΛΕΙΠΕ ΓΑΡ ΦΥΛΛΑ
ˉˉΜˉˉΗ ΕΝ ΟΙΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΕΝΕΦΕΡΕΤΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΑΡΣΙΝΟΗΣ. οψε δε
ποτε βιασθεις υπο των πραγματων ενεπεσεν εις τον νυν δεδηλωμενον πολεμον, ος
χωρις της εις αλληλους ωμοτητος και παρανομιας ουτε παραταξιν ουτε ναυμαχιαν
ουτε πολιορκιαν ουθ' ετερον ουδεν εσχε μνημης αξιον. διοπερ υπεδραμεν ουτως
καμοι τωι γραφοντι ραιδιαν εσεσθαι και τοις αναγινωσκουσιν ευμαθεστεραν την
διηγησιν, ει μη κατ' ενιαυτον επιψαυων μικρων και ουκ αξιων επιστασεως
πραγματων αποδιδοιην τον λογον, αλλα εισαπαξ οιονει σωματοειδη ποιησας την
του βασιλεως προαιρεσιν απαγγειλαιμι περι αυτης. 51. Ὅτι Μολπαγορας τις ην παρα
τοις Κιοις, ανηρ και λεγειν και πραττειν ικανος, κατα δε την αιρεσιν πλεονεκτης. ος
προς χαριν ομιλων τωι πληθει και τους ευκαιρουντας τοις βιοις υποβαλλων τοις
οχλοις και τινας μεν εις τελος αναιρων, τινας δε φυγαδευων και τας ουσιας τας
τουτων δημευων και διαδιδους τοις πολλοις ταχεως τωι τοιουτωι τροπωι
περιεποιησατο μοναρχικην εξουσιαν. 52. Ὅτι ο Φιλιππος κυριος γενομενος της των
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κιανων πο 2.141 λεως περιχαρης ην, ως καλην τινα και σεμνην πραξιν
επιτετελεσμενος, τα δ' εναντια τουτοις ου καθεωρα, καιπερ οντα προφανη· πρωτον
μεν ουκ αδικουμενωι, παρασπονδουντι δε τωι κηδεστηι τους πελας εβοηθει, οτι πολιν
Ἑλληνιδα περιβαλων τοις μεγιστοις ατυχημασιν αδικως εμελλε κυρωσειν την περι
αυτου διαδιδομενην φημην υπερ της εις τους φιλους ωμοτητος, εξ αμφοιν δε
δικαιως κληρονομησει παρα πασι τοις Ἕλλησι την επ' ασεβειαι δοξαν, ως ενυβρικει
τοις απο των προειρημενων πολεων πρεσβευταις, οι παρησαν εξελουμενοι τους
Κιανους εκ των περιεστωτων κακων, υπο δ' εκεινου παρακαλουμενοι και
διαγελωμενοι καθ' ημεραν αυτοπται γενεσθαι τουτων, ων ηκιστα αν εβουληθησαν,
προς δε τουτοις οτι τους Ῥοδιους ουτως απετεθηριωκει τε προς αυτον ωστε μηδενα
λογον ετι προιεσθαι περι Φιλιππου. και γαρ η τυχη προς γε τουτο το μερος αυτωι
συνηργησε προφανως. οτε γαρ ο πρεσβευτης εν τωι θεατρωι τον απολογισμον
εποιειτο προς τους Ῥοδιους, εμφανιζων την του Φιλιππου μεγαλοψυχιαν, και διοτι
τροπον τινα κρατων ηδη της πολεως διδωσι τωι δημωι την χαριν ταυτην, ποιει δε
τουτο βουλομενος ελεγξαι μεν τας των αντιπραττοντων αυτωι διαβολας, φανεραν δε
τηι πολει καταστησαι την αυτου προαιρεσιν· και παρην τις εκ καταπλου προς το
πρυτανειον αναγγελλων τον εξανδραποδισμον των Κιανων και ωμοτητα του
Φιλιππου την εν τουτοις γεγενημενην, ωστε τους Ῥοδιους, ετι μεταξυ του
πρεσβευτου τα προειρημενα λεγοντος, επει προσελθων ο πρυτανις διεσαφει τα
προσηγγελμενα, μη δυνασθαι πιστευσαι δια την υπερβολην της αθεσιας. Φιλιππος
μεν ουν, παρασπονδησας ουχ ουτω Κιανους ως εαυτον, εις τοιαυτην αγνοιαν η και
παραπτωσιν του καθηκοντος ωστ' εφ' οις εχρην αισχυνεσθαι και καθ' υπερβολην,
επι 2.142 τουτοις ως καλοις σεμνυνεσθαι και μεγαλαυχειν· ο δε των Ῥοδιων δημος
απο ταυτης της ημερας ως περι πολεμιου διελαμβανε του Φιλιππου, και περι τουτον
τον σκοπον εποιειτο τας παρασκευας. παραπλησιον δε τοις Αιτωλοις μισος εκ ταυτης
της πραξεως ενειργασατο προς αυτον· αρτι γαρ διαλελυμενος και τας χειρας
εκτεινων προς το εθνος, ουδεμιας προφασεως εγγινομενης, φιλων υπαρχοντων και
συμμαχων Αιτωλων Λυσιμαχαιων Χαλκηδονιων Κιανων, βραχει χρονωι προτερον
πρωτον προσηγαγετο την Λυσιμαχον πολιν, αποσπασας απο της των Αιτωλων
συμμαχιας, δευτεραν δε την Χαλκηδονιων, τριτην την Κιανων εξηνδραποδιστο,
στρατηγου παρ' Αιτωλων εν αυτηι διατριβοντος και προεστωτος των κοινων. 53. Ὅτι
Φιλιππος κατα τον αναπλουν ετερον ετερωι παρασπονδημα μεταχειριζομενος
προσεσχε περι μεσον ημερας προς την των Θασιων πολιν και ταυτην φιλιαν ουσαν
εξηνδραποδισατο. 54. Ὅτι Σωσιβιος ο ψευδεπιτροπος Πτολεμαιου εδοκει γεγονεναι
σκευος αγχινουν και πολυχρονιον, ετι δε κακοποιον εν βασιλειωι, και πρωτωι μεν
αρτυσαι φονον Λυσιμαχωι, ος ην υιος Ἀρσινοης της Λυσιμαχου και Πτολεμαιου,
δευτερωι δε Μαγαι τωι Πτολεμαιου και Βερενικης της Μαγα, τριτηι δε Βερενικηι τηι
Πτολεμαιου μητρι του Φιλοπατορος, τεταρτωι Κλεομενει τωι Σπαρτιατηι, πεμπτηι
θυγατρι Βερενικης Ἀρσινοηι. 55. Ὅτι Ἀγαθοκλης, ο ψευδεπιτροπος Πτολεμαιου, επει
τους επιφανεστατους των ανδρων εκποδων εποιησεν, και το πολυ της του πληθους
οργης παρακατεσχε τηι των οψωνιων αποδοσει, παρα ποδας εις την εξ αρχης
συνηθειαν επανηλθε. και τας μεν των 2.143 φιλων χωρας ανεπληρωσε,
παρεισαγαγων εκ της διακονιας και της αλλης υπηρεσιας τους εικαιοτατους και
θρασυτατους· αυτος δε το πολυ της ημερας και της νυκτος εν μεθηι διετριβεν και ταις
τηι μεθηι παρεπομεναις ακρασιαις, ου φειδομενος ουτ' ακμαζουσης γυναικος ουτε
νυμφης ουτε παρθενου, και παντα ταυτ' επραττε μετα της επαχθεστατης φαντασιας.
οθεν πολλης μεν και παντοδαπης γινομενης δυσαρεστησεως, ουδεμιας δε θεραπειας
ουδε βοηθειας προσαγομενης, το δ' εναντιον αει προσεπαγομενης υβρεως,
υπερηφανιας, ραιθυμιας, ανεθυμιατο παλιν εν τοις πολλοις το προυπαρχον μισος και
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντες ανενεουντο τα προγεγενημενα περι την βασιλειαν ατυχηματα δια τους
ανθρωπους τουτους. τωι δε μηδεν εχειν προσωπον αξιοχρεων το προστησομενον, και
δι' ου την οργην εις τον Ἀγαθοκλεα και την Ἀγαθοκλειαν αποσεισονται, την
ησυχιαν ηγον, ετι μιαν ελπιδα καραδοκουντες την κατα τον Τληπολεμον και ταυτηι
προσανεχοντες. 56. Ὅτι Ἀντιοχος ο βασιλευς εδοκει κατα μεν τας αρχας γεγονεναι
μεγαλεπιβολος και τολμηρος και του προτεθεντος εξεργαστικος, προβαινων δε κατα
την ηλικιαν εφανη πολυ καταδεεστερος αυτου και της των εκτος προσδοκιας. 57.
Ὅτι Φιλιππος ο βασιλευς παραγενομενος εις το Περγαμον και νομιζων οιον αυτοχειρ
Ἀτταλου γενεσθαι πασαν αιτιαν εναπεδεικνυτο. χαριζομενος γαρ οιονει λυσσωντι
τωι θυμωι, το πλειον της οργης ουκ εις τους ανθρωπους, αλλ' εις τους θεους
διετιθετο. κατα μεν γαρ τους ακροβολισμους ευχερως αυτον απηρυκον δια τας των
τοπων οχυροτητας οι το Περγαμον παραφυλαττοντες· απο δε της χωρας ουδεν
ωφελειτο τωι προνενοησθαι 2.144 τον Ἄτταλον υπερ τουτων επιμελως. λοιπον εις τα
των θεων εδη και τεμενη διετιθετο την οργην, υβριζων ουκ Ἄτταλον, ως γ' εμοι
δοκει, πολυ δε μαλλον εαυτον. ου γαρ μονον ενεπιμπρα και κατασπων ερριπτει τους
νεως και τους βωμους, αλλα και τους λιθους εθραυε προς το μηδε παλιν
ανασταθηναι μηδεν των κατεφθαρμενων. επει δε το Νικηφοριον ελυμηνατο, το μεν
αλσος εκτεμων, τον δε περιβολον διαρριψας, τους τε ναους εκ θεμελιων ανεσκαψε,
πολλους και πολυτελεις υπαρχοντας, ωρμησε τας μεν αρχας επι Θυατειρων· εκειθεν
δε ποιησαμενος την αναζυγην εις το Θηβης πεδιον εισεβαλε, νομιζων ευπορησειν
λειας μαλιστα περι τουτους τους τοπους. αποπεσων δε και ταυτης της ελπιδος, και
παραγενομενος εις Ἱεραν κωμην, διεπεμπετο προς Ζευξιν, παρακαλων αυτον σιτον
χορηγησαι και τα λοιπα συμπραττειν κατα τας συνθηκας. 58. Ὅτι κατα την
Πελοποννησον τινα μεν εξ αρχης προαιρεσιν ενεστησατο Ναβις, ο των
Λακεδαιμονιων τυραννος, και πως εκβαλων τους πολιτας ηλευθερωσε τους δουλους
και συνυκισε ταις των δεσποτων γυναιξι και θυγατρασιν, ομοιως δε και τινα τροπον
αναδειξας την εαυτου δυναμιν οιον ασυλον ιερον τοις η δι' ασεβειαν η πονηριαν
φευγουσι τας εαυτων πατριδας ηθροισε πληθος ανθρωπων ανοσιων εις την
Σπαρτην, εν τοις προ τουτων δεδηλωκαμεν. πως δε και τινα τροπον κατα τους
προειρημενους καιρους συμμαχος υπαρχων Αιτωλοις, Ἠλειοις, Μεσσηνιοις, και πασι
τουτοις οφειλων και κατα τους ορκους και κατα τας συνθηκας βοηθειν, ει τις επ'
αυτους ιοι, παρ' ουδεν ποιησαμενος τας προειρημενας πιστεις επεβαλετο
παρασπονδησαι την των Μεσσηνιων πολιν, νυν ερουμεν. 59. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος·
επει δε τινες των τας κατα μερος γραφοντων πραξεις γεγραφασι και περι τουτων
των καιρων, εν οις τα τε κατα Μεσσηνιους και τα κατα τας προειρημενας συμμαχιας
συνετελεσθη, βουλομαι βραχεα περι αυτων διαλεχθηναι. 2.145 ποιησομαι δε ου προς
απαντας, αλλ' οσους υπολαμβανω μνημης αξιους ειναι και διαστολης· εισι δ' ουτοι
Ζηνων και Ἀντισθενης οι Ῥοδιοι. τουτους δε αξιους ειναι κρινω δια πλειους αιτιας.
και γαρ κατα τους καιρους γεγονασι και περι † περι πεπολιτευνται και καθολου
πεποιηνται την πραγματειαν ουκ ωφελειας χαριν, αλλα δοξης και του καθηκοντος
ανδρασι πολιτικοις. τωι δε τας αυτας γραφειν ημιν πραξεις αναγκαιον εστι μη
παρασιωπαν, ινα μη τωι της πατριδος ονοματι και τωι δοκειν οικειοτατας ειναι
Ῥοδιοις τας κατα θαλατταν πραξεις, ημων αντιδοξουντων προς αυτους, ενιοι
μαλλον επακολουθησωσιν εκεινοις ηπερ ημιν οι φιλομαθουντες. ουτοι τοιγαρουν
αμφοτεροι πρωτον μεν την περι Λαδην ναυμαχιαν ουχ ηττω της περι Χιον, αλλ'
ενεργεστεραν και παραβολωτεραν αποφαινουσιν και τηι κατα μερος του κινδυνου
χρειαι και συντελειαι και καθολου φασι το νικημα γεγονεναι κατα τους Ῥοδιους. εγω
δε, διοτι μεν δει ροπας διδοναι ταις αυτων πατρισι τους συγγραφεας, συγχωρησαιμ'
αν, ου μην τας εναντιας τοις συμβεβηκοσιν αποφασεις ποιεισθαι περι αυτων. ικανα
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ τα κατ' αγνοιαν γινομενα τοις γραφουσιν, α διαφυγειν ανθρωπον δυσχερες· εαν
δε κατα προαιρεσιν ψευδογραφωμεν η πατριδος ενεκεν η φιλων η χαριτος, τι
διοισομεν των απο τουτου τον βιον ποριζομενων; ωσπερ γαρ εκεινοι τωι λυσιτελει
μετρουντες αδοκιμους ποιουσι τας αυτων συνταξεις, ουτως οι πολιτικοι τωι μισειν η
τωι φιλειν ελκομενοι πολλακις εις ταυτο τελος εμπιπτουσι τοις προειρημενοις. δι' ο
δει και τουτο το μερος επιμελως τους μεν αναγινωσκοντας παρατηρειν, τους δε
γραφοντας αυτους παραφυλαττεσθαι. ∆ηλον δ' εστι το λεγομενον εκ των
ενεστωτων. ομολογουντες γαρ οι προειρημενοι δια των κατα μερος εν τηι περι Λαδην
ναυ 2.146 μαχιαι δυο μεν αυτανδρους πεντηρεις των Ῥοδιων υποχειριους γενεσθαι
τοις πολεμιοις, εκ δε του κινδυνου μιας νηος επαραμενης τον δολωνα δια το
τετρωμενην αυτην θαλαττουσθαι, πολλους και των εγγυς το παραπλησιον
ποιουντας αποχωρειν προς το πελαγος, τελος δε μετ' ολιγων καταλειφθεντα τον
ναυαρχον αναγκασθηναι ταυτο τοις προειρημενοις πραττειν, και τοτε μεν εις την
Μυνδιαν απουρωσαντας καθορμισθηναι, τηι δ' επαυριον αναχθεντας εις Κω διαραι
τους πολεμιους, τας δε πεντηρεις εναψασθαι και καθορμισθεντας επι την Λαδην επι
τηι 'κεινων στρατοπεδειαι ποιησασθαι την επαυλιν, ετι δε τους Μιλησιους,
καταπλαγεντας το γεγονος, ου μονον τον Φιλιππον, αλλα και τον Ἡρακλειδην
στεφανωσαι δια την εφοδον, ταυτα δ' ειρηκοτες α προφανως εστιν ιδια των
ηττημενων, ομως και δια των κατα μερος και δια της καθολικης αποφασεως
νικωντας αποφαινουσι τους Ῥοδιους, και ταυτα της επιστολης ετι μενουσης εν τωι
πρυτανειωι της υπ' αυτους τους καιρους υπο του ναυαρχου πεμφθεισης περι τουτων
τηι τε βουληι και τοις πρυτανεσιν, ου ταις Ἀντισθενους και Ζηνωνος αποφασεσι ***
αλλα ταις ημετεραις. Ἑξης δε τοις προειρημενοις γραφουσι περι του κατα
Μεσσηνιους παρασπονδηματος. εν ωι φησιν ο Ζηνων ορμησαντα τον Ναβιν εκ της
Λακεδαιμονος και διαβαντα τον Ευρωταν ποταμον παρα τον Ὁπλιτην
προσαγορευομενον πορευεσθαι δια της οδου της στενης παρα το Πολιασιον, εως επι
τους κατα Σελλασιαν αφικετο τοπους· εντευθεν δε επι Θαλαμας επιβαλοντα κατα
Φαρας παραγενεσθαι προς τον Παμισον ποταμον. υπερ ων ουκ οιδα πως χρη λεγειν·
τοιαυτην γαρ φυσιν εχει τα προειρημενα παντα συλληβδην, ωστε μηδεν διαφερειν
του λεγειν, οτι ποιησαμενος τις εκ Κορινθου την ορμην και διαπορευθεις τον Ἰσθμον
και συναψας ταις Σκειρωνισιν ευθεως επι την Κοντοποριαν επεβαλετο και 2.147 περι
τας Μυκηνας εποιειτο την πορειαν εις Ἄργος. ταυτα γαρ ουχ οιον παρα μικρον εστιν,
αλλα την εναντιαν διαθεσιν εχει προς αλληλα, και τα μεν κατα τον Ἰσθμον εστι και
τας Σκιραδας προς ανατολας του Κορινθου, τα δε κατα την Κοντοποριαν και
Μυκηνας εγγιστα προς δυσεις χειμερινας, ωστ' ειναι τελεως αδυνατον απο των
προηγουμενων επιβαλειν τοις προειρημενοις τοποις. το δ' αυτο και περι τους κατα
την Λακεδαιμονα συμβεβηκεν· ο μεν γαρ Ευρωτας και τα περι την Σελλασιαν κειται
της Σπαρτης ως προς τας θερινας ανατολας, τα δε κατα Θαλαμιας και Φαρας και
Παμισον ως προς τας χειμερινας δυσεις. οθεν ουχ οιον επι την Σελλασιαν, αλλ' ουδε
τον Ευρωταν δεον εστι διαβαινειν τον προτιθεμενον παρα Θαλαμιας ποιεισθαι την
πορειαν εις την Μεσσηνιαν. Προς δε τουτοις φησι την επανοδον εκ της Μεσσηνης
πεποιησθαι τον Ναβιν κατα την πυλην την φερουσαν επι Τεγεαν. τουτο δ' εστιν
αλογον· προκειται γαρ της Τεγεας η Μεγαλη πολις ως προς την Μεσσηνην, ωστ'
αδυνατον ειναι καλεισθαι τινα πυλην παρα τοις Μεσσηνιοις επι Τεγεαν. αλλ' εστι
παρ' αυτοις πυλη Τεγεατις προσαγορευομενη, καθ' ην εποιησατο την επανοδον
Ναβις· ωι πλανηθεις εγγιον υπελαβε την Τεγεαν ειναι μονον. το δ' εστιν ου τοιουτον,
αλλ' η Λακωνικη και η Μεγαλοπολιτις χωρα μεταξυ κειται της Μεσσηνιας και της
Τεγεατιδος. το δε τελευταιον· φησι γαρ τον Ἀλφειον εκ της πηγης ευθεως
κρυφθεντα και πολυν ενεχθεντα τοπον υπο γης εκβαλλειν περι Λυκοαν της
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀρκαδιας. ο δε ποταμος ου πολυν τοπον αποσχων της πηγης, και κρυφθεις επι δεκα
σταδια, παλιν εκπιπτει, και το λοιπον φερομενος δια της Μεγαλοπολιτιδος τας μεν
αρχας ελαφρος, ειτα λαμβανων αυξησιν και διανυσας επιφανως πασαν την
προειρημενην χωραν επι σʹ σταδιους γινεται προς Λυκοαν, 2.148 ηδη προσειληφως
και το του Λυσιου ρευμα και παντελως αβατος ων και βαρυς. ΖΗΤΕΙ· ΟΛΙΓΟΝ
∆ΙΕΛΙΠΕ. Ου μην αλλα και παντα μοι δοκει τα προειρημενα διαπτωματα μεν ειναι,
προφασιν δε επιδεχεσθαι και παραιτησιν· τα μεν γαρ δι' αγνοιαν γεγονε, το δε περι
την ναυμαχιαν δια την προς την πατριδα φιλοστοργιαν. ει τις ουν εικοτος αν Ζηνωνι
μεμψαιτο, διοτι το πλειον ου περι την των πραγματων ζητησιν ουδε περι τον
χειρισμον της υποθεσεως, αλλα περι την της λεξεως κατασκευην εσπουδακε και
δηλος εστι πολλακις επι τουτωι σεμνυνομενος, καθαπερ και πλειους ετεροι των
επιφανων συγγραφεων, εγω δε φημι μεν δειν προνοιαν ποιεισθαι και σπουδαζειν
υπερ του δεοντως εξαγγελλειν τας πραξεις (δηλον γαρ, ως ου μικρα μεγαλα δε
συμβαλλεται τουτο προς την ιστοριαν), ου μην ηγεμονικωτατον γε και πρωτον αυτο
παρα τοις μετριοις ανδρασι τιθεσθαι. πολλου γε δειν· αλλα γαρ αν ειη καλλιω μερη
της ιστοριας, εφ' οις αν μαλλον σεμνυνθειη πολιτικος ανηρ. Ὃ δε λεγειν βουλομαι,
γενοιτ' αν ουτω μαλιστα καταφανες. εξηγουμενος γαρ ο προειρημενος συγγραφευς
την τε Γαζης πολιορκιαν και την γενομενην παραταξιν Ἀντιοχου προς Σκοπαν εν
Κοιληι Συριαι περι το Πανιον, περι μεν την της λεξεως κατασκευην δηλος εστιν επι
τοσουτον εσπουδακως, ως υπερβολην τερατειας μη καταλιπειν τοις τας επιδεικτικας
και προς εκπληξιν των πολλων συνταξεις ποιουμενοις, των γε μην πραγματων επι
τοσουτον ωλιγωρηκεν, ωστε παλιν ανυπερβλητον ειναι την ευχερειαν και την
απειριαν του συγγραφεως. προθεμενος γαρ πρωτην διασαφειν την των περι τον
Σκοπαν εκταξιν τωι μεν δεξιωι κερατι φησι της υπωρειας εχεσθαι την φαλαγγα μετ'
ολιγων ιππεων, το δ' ευωνυμον αυτης και τους ιππεις παντας τους επι τουτου
τεταγμενους εν τοις επιπεδοις κεισθαι. τον δ' Ἀντιοχον επι μεν την εωθινην
εκπεμψαι φησι τον πρεσβυτερον υιον Ἀντιοχον εχοντα μερος τι της δυναμεως, ινα
προκαταλαβηται της ορεινης 2.149 τους υπερκειμενους των πολεμιων τοπους, την
δε λοιπην δυναμιν αμα τωι φωτι διαβιβασαντα τον ποταμον μεταξυ των
στρατοπεδων εν τοις επιπεδοις εκταττειν, τιθεντα τους μεν φαλαγγιτας επι μιαν
ευθειαν κατα μεσην την των πολεμιων ταξιν, των δ' ιππεων τους μεν επι το λαιον
κερας της φαλαγγος, τους δ' επι το δεξιον, εν οις ειναι και την καταφρακτον ιππον,
ης ηγειτο πασης ο νεωτερος Ἀντιοχος των υιων. μετα δε ταυτα φησι τα θηρια
προταξαι της φαλαγγος εν διαστηματι και τους μετ' Ἀντιπατρου Ταραντινους, τα δε
μεταξυ των θηριων πληρωσαι τοις τοξοταις και σφενδονηταις, αυτον δε μετα της
εταιρικης ιππου και των υπασπιστων κατοπιν επιστηναι τοις θηριοις. ταυτα δ'
υποθεμενος, τον μεν νεωτερον Ἀντιοχον φησιν, ον εν τοις επιπεδοις εθηκε κατα το
λαιον των πολεμιων εχοντα την καταφρακτον ιππον, τουτον εκ της ορεινης
επενεχθεντα τρεψασθαι τους ιππεας τους περι τον Πτολεμαιον τον Ἀεροπου και
καταδιωκειν, ος ετυγχανε τοις Αιτωλοις επιτεταγμενος εν τοις επιπεδοις επι των
ευωνυμων, τας δε φαλαγγας, επει συνεβαλλον αλληλαις, μαχην ποιειν ισχυραν. οτι
δε συμβαλειν αδυνατον ην των θηριων και των ιππεων και των ευζωνων
προτεταγμενων, τουτο ουκετι συνοραι. Μετα δε ταυτα φησι καταπροτερουμενην την
φαλαγγα ταις ευχειριαις και πιεζομενην υπο των Αιτωλων αναχωρειν επι ποδα, τα
δε θηρια τους εγκλινοντας εκδεχομενα και συμπιπτοντα τοις πολεμιοις μεγαλην
παρεχεσθαι χρειαν. πως δε ταυτα γεγονεν οπισω της φαλαγγος, ου ραιδιον
καταμαθειν, η πως γενομενα παρειχετο χρειαν μεγαλην· οτε γαρ απαξ αι φαλαγγες
συνεπεσον αλληλαις, ουκετι δυνατον ην κριναι τα θηρια τις των υποπιπτοντων
φιλιος η πολεμιος εστι. προς δε τουτοις φησι τους Αιτωλων ιππεας δυσχρηστεισθαι
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα τον κινδυνον δια την ασυνηθειαν της των θηριων φαντασιας. αλλ' οι μεν επι
του δεξιου ταχθεντες εξ αρχης ακεραιοι διεμενον, ως αυτος φησι· το δε λοιπον
πληθος των ιππεων το μερισθεν επι το λαιον επεφευγει παν υπο των περι τον
Ἀντιοχον ηττημενον. ποιον ουν μερος των ιππεων 2.150 ην κατα μεσην την
φαλαγγα το τους ελεφαντας εκπληττομενον; που δε ο βασιλευς γεγονεν, η τινα
παρεσχηται χρειαν εν τηι μαχηι, το καλλιστον συστημα περι αυτον εσχηκως και των
πεζων και των ιππεων; απλως γαρ ουδεν ειρηται περι τουτων. που δε ο πρεσβυτερος
των υιων Ἀντιοχος ο μετα μερους τινος της δυναμεως προκαταλαβομενος τους
υπερδεξιους τοπους; ουτος μεν γαρ ουδε εις την στρατοπεδειαν ανακεχωρηκεν αυτωι
μετα την μαχην. εικοτως· δυο γαρ Ἀντιοχους υπεθετο του βασιλεως υιους οντας,
ενος του τοτε συνεστρατευμενου. πως δε ο Σκοπας αμα μεν αυτωι πρωτος αμα δ'
εσχατος αναλελυκε εκ του κινδυνου; φησι γαρ αυτον ιδοντα τους περι τον νεωτερον
Ἀντιοχον εκ του διωγματος επιφαινομενους κατα νωτου τοις φαλαγγιταις και δια
τουτο τας του νικαν ελπιδας απογνοντα ποιεισθαι την αποχωρησιν· μετα δε ταυτα
συστηναι τον μεγιστον κινδυνον κυκλωθεισης της φαλαγγος υπο τε των θηριων και
των ιππεων, και τελευταιον αποχωρησαι τον Σκοπαν απο του κινδυνου. Ταυτα δε
μοι δοκει, και καθολου τα τοιαυτα των αλογηματων, πολλην επιφερειν αισχυνην
τοις συγγραφευσι. διο δει μαλιστα μεν πειρασθαι παντων κρατειν των της ιστοριας
μερων· καλον γαρ· ει δε μη τουτο δυνατον, των αναγκαιοτατων και των μεγιστων εν
αυτηι πλειστην ποιεισθαι προνοιαν. Ταυτα μεν ουν προηχθην ειπειν, θεωρων νυν,
καθαπερ και επι των αλλων τεχνων και επιτηδευματων, το μεν [γαρ] αληθινον και
προς την χρειαν ανηκον εν εκαστοις επισεσυρμενον, το δε προς αλαζονειαν και
φαντασιαν επαινουμενον και ζηλουμενον, ως μεγα τι και θαυμασιον, ο και την
κατασκευην εχει ραιδιεστεραν και την ευδοκησιν ολιγοδεεστεραν, καθαπερ αι λοιπαι
των γραφων. περι δε της των τοπων αγνοιας των κατα την Λακωνικην δια το
μεγαλην ειναι την παραπτωσιν ουκ ωκνησα γραψαι και προς αυτον Ζηνωνα, κρινων
καλον ειναι το μη τας των πελας αμαρτιας ιδια προτερηματα νομιζειν, καθαπερ ενιοι
ποιειν ειωθασιν, αλλα μη μονον των ιδιων υπομνηματων, αλλα και των αλλοτριων,
καθ' οσον οιοι τε εσμεν, ποιεισθαι προνοιαν 2.151 και διορθωσιν χαριν της κοινης
ωφελειας. ο δε λαβων την επιστολην, και γνους αδυνατον ουσαν την μεταθεσιν δια
το προεκδεδωκεναι τας συνταξεις, ελυπηθη μεν ως ενι μαλιστα [φαινεται], ποιειν δ'
ουδεν ειχε, την γε μην ημετεραν αιρεσιν απεδεξατο φιλοφρονως. ο δη καν εγω
παρακελευσαιμι περι αυτου τους καθ' ημας και τους επιγινομενους, εαν μεν κατα
προθεσιν ευρισκωμεθα που κατα την πραγματειαν διαψευδομενοι και παρορωντες
την αληθειαν, απαραιτητως επιτιμαν, εαν δε κατ' αγνοιαν, συγγνωμην εχειν, και
μαλιστα παντων ημιν δια το μεγεθος της συνταξεως και δια την καθολου περιβολην
των πραγματων. 60. Ὅτι ο Τληπολεμος ο τα της βασιλειας των Αιγυπτιων πραγματα
μεταχειριζομενος ην μεν κατα την ηλικιαν νεος και κατα το συνεχες εν στρατιωτικωι
βιωι διεγεγονει μετα φαντασιας. ην δε και τηι φυσει μετεωρος και φιλοδοξος και
καθολου πολλα μεν εις πραγματων λογον αγαθα προεφερετο, πολλα δε και κακα.
στρατηγειν μεν γαρ εν τοις υπαιθροις και χειριζειν πολεμικας πραξεις δυνατος ην
και ανδρωδης υπηρχε τηι φυσει και προς τας στρατιωτικας ομιλιας ευφυως διεκειτο.
προς δε ποικιλων πραγματων χειρισμον δεομενον επιστασεως και νηψεως και προς
φυλακην χρηματων και καθολου την περι το λυσιτελες οικονομιαν αφυεστατος
υπηρχε παντων. ηι και ταχεως ου μονον εσφηλεν, αλλα και την βασιλειαν ηλαττωσε.
παραλαβων γαρ την των χρηματων εξουσιαν το μεν πλειστον μερος της ημερας
κατετριβε σφαιρομαχων και προς τα μειρακια διαμιλλωμενος εν τοις οπλοις, απο δε
τουτων γινομενος ευθεως ποτους συνηγε και το πλειον μερος του βιου περι ταυτα
και συν τουτοις ειχε την διατριβην. ον δε ποτε χρονον της ημερας απεμεριζε προς
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εντευξεις, εν τουτωι διεδιδου, μαλλον δ' ει δει το φαινομενον ειπειν διερριπτει τα
βασιλικα χρηματα τοις απο της Ἑλλαδος παραγεγονοσι πρεσβευταις και τοις περι
τον ∆ιονυσον τεχνιταις, μαλιστα δε τοις 2.152 περι την αυλην ηγεμοσι και
στρατιωταις. καθολου γαρ ανανευειν ουκ ᾔδει, τωι δε προς χαριν ομιλησαντι παν εξ
ετοιμου το φανεν εδιδου. το λοιπον ηυξανετο το κακον εξ αυτου λαμβανον την
επιδοσιν. πας γαρ ο παθων ευ παρα την προσδοκιαν και του γεγονοτος χαριν και του
μελλοντος υπερεβαλλετο ταις των λογων ευχαριστιαις· ο δε πυνθανομενος τον
γινομενον εκ παντων επαινον υπερ αυτου και τας εν τοις ποτοις επιχυσεις, ετι δε τας
επιγραφας και τα δια των ακροαματων εις αυτον ᾀδομενα παιγνια καλην την πολιν,
εις τελος εχαυνουτο και μαλλον αει και μαλλον εξετυφουτο, και προχειροτερος
εγινετο προς τας ξενικας και στρατιωτικας χαριτας. εφ' οις οι περι την αυλην
ασχαλλοντες παντα παρεσημαινοντο και βραχεως αυτου την αυθαδειαν υπεφερον,
τον δε Σωσιβιον εκ παραθεσεως εθαυμαζον. εδοκει γαρ ουτος του τε βασιλεως
προεσταναι και φρονιμωτερον κατα την ηλικιαν, την τε προς τους εκτος απαντησιν
αξιαν ποιεισθαι της εγκεχειρισμενης αυτωι πιστεως· αυτη δ' ην η σφραγις και το του
βασιλεως σωμα. κατα δε τον καιρον τουτον ανακομιζομενος ηκει παρα του Φιλιππου
Πτολεμαιος ο Σωσιβιου. και πριν μεν ουν εκ της Ἀλεξανδρειας εκπλευσαι πληρης ην
τυφου δια τε την ιδιαν φυσιν και δια την προγεγενημενην εκ του πατρος ευκαιριαν·
ως δε καταπλευσας εις την Μακεδονιαν συνεμιξε τοις περι την αυλην νεανισκοις,
υπολαβων ειναι την Μακεδονων ανδρειαν εν τηι της υποδεσεως και τηι της εσθητος
διαφοραι, παρην ταυτα παντα εζηλωκως και πεπιστευμενος αυτον μεν ανδρα
γεγονεναι δια την εκδημιαν και δια το Μακεδοσιν ωμιληκεναι, τους δε κατα την
Ἀλεξανδρειαν ανδραποδα και βλακας διαμενειν. διοπερ ευθεως εζηλοτυπει και
παρετριβετο προς τον Τληπολεμον. παντων δ' αυτωι συγκατατιθεμενων των περι
την αυλην δια το τον Τληπολεμον και τα πραγματα και τα χρηματα μη ως επιτροπον
αλλ' ως κληρονομον χειριζειν, ταχεως ηυξηθη τα της διαφορας. καθ' 2.153 ον
καιρον ο Τληπολεμος, προσπιπτοντων αυτωι λογων δυσμενικων εκ της των αυλικων
παρατηρησεως και κακοπραγμοσυνης, τας μεν αρχας παρηκουε και κατεφρονει των
λεγομενων· ως δε ποτε και κοινηι συνεδρευσαντες ετολμησαν εν τωι μεσωι
καταμεμφεσθαι τον Τληπολεμον, ως κακως χειριζοντα τα κατα την βασιλειαν, ου
παροντος αυτου, τοτε δη παροξυνθεις συνηγε το συνεδριον και παρελθων εκεινους
μεν εφη λαθραι και κατ' ιδιαν ποιεισθαι κατ' αυτου τας διαβολας, αυτος δ' εκρινε
κοινηι και κατα προσωπον αυτων ποιησασθαι την κατηγοριαν. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ
∆ΗΜΗΓΟΡΙΩΝ 61. Ὅτι μετα την δημηγοριαν ελαβε και την σφραγιδα παρα Σωσιβιου.
και ταυτην παρειληφως ο Τληπολεμος λοιπον ηδη παντα τα πραγματα κατα την
αυτου προαιρεσιν επραττεν. 62. Ὅτι Ἀντιοχου του βασιλεως την των Γαζαιων πολιν
πορθησαντος φησιν ο Πολυβιος· εμοι δε και δικαιον αμα και πρεπον ειναι δοκει το
τοις Γαζαιοις αποδουναι την καθηκουσαν μαρτυριαν. ουδεν γαρ διαφεροντες
ανδρειαι των κατα Κοιλην Συριαν προς τας πολεμικας πραξεις, εν κοινωνιαι
πραγματων και τωι τηρειν την πιστιν πολυ διαφερουσι και συλληβδην ανυποστατον
εχουσι την τολμαν. κατα γαρ τεταρτην εφοδον εκπλαγεντων των αλλων δια το
μεγεθος της δυναστειας, και παντων εγχειρισαντων σφας αυτους και τας πατριδας
Μηδοις, μονοι το δεινον υπεμειναν παντες, την πολιορκιαν αναδεξαμενοι. κατα δε
την Ἀλεξανδρου παρουσιαν ου μονον των αλλων παραδεδωκοτων αυτους, αλλα και
Τυριων εξηνδραποδισμενων μετα βιας, και σχεδον ανελπιστου της σωτηριας
υπαρχουσης τοις εναντιουμενοις προς την ορμην και βιαν του Ἀλεξανδρου, μονοι
των κατα Συριαν υπεστησαν και πασας εξελεγξαντες ελπιδας. το δε παραπλησιον
εποιησαν και κατα τους ενεστωτας καιρους· ουδεν γαρ απελειπον των ενδεχομενων,
σπουδαζοντες διαφυλαξαι την προς τον 2.154 Πτολεμαιον πιστιν. διο καθαπερ και
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατ' ιδιαν επισημαινομεθα τους αγαθους ανδρας εν τοις υπομνημασι, τον αυτον
τροπον χρη και κοινηι των πολεων την επ' αγαθωι ποιησασθαι μνημην, οσαι των
καλων εκ παραδοσεως τι και προθεσεως πραττειν ειωθασιν. 63. Ὅτι Φιλιππος ο
βασιλευς του χειμωνος ηδη καταρχομενου, καθ' ον Ποπλιος Σολπικιος υπατος
κατεσταθη εν Ῥωμηι, ποιουμενος την διατριβην εν τοις Βαργυλιοις, θεωρων και τους
Ῥοδιους και τον Ἄτταλον ουχ οιον διαλυοντας το ναυτικον, αλλα και
προσπληρουντας ναυς και φιλοτιμοτερον προσκειμενους ταις φυλακαις,
δυσχρηστως διεκειτο και πολλας και ποικιλας ειχε περι του μελλοντος επινοιας. αμα
μεν γαρ ηγωνια τον εκ των Βαργυλιων εκπλουν και προεωρατο τον κατα θαλατταν
κινδυνον, αμα δε τοις κατα την Μακεδονιαν πραγμασι διαπιστων ουδαμως εβουλετο
παραχειμαζειν κατα την Ἀσιαν, φοβουμενος μεν ουν και τους Αιτωλους και τους
Ῥωμαιους· και γαρ ουδ' ηγνοει τας εξαποστελλομενας κατ' αυτου πρεσβειας εις
Ῥωμην, *** διοπερ περας εχει τα κατα την Λιβυην. εξ ων εδυσχρηστειτο μεν
υπερβαλλοντως, ηναγκαζετο δε κατα το παρον επιμενων αυτου το δη λεγομενον,
λυκου βιον ζην. παρ' ων μεν γαρ αρπαζων και κλεπτων, τους δ' αποβιαζομενος,
ενιους δε παρα φυσιν αικαλλων δια το λιμωττειν αυτωι το στρατευμα, ποτε μεν
εσιτειτο κρεα, ποτε δε συκα, ποτε δε σιταρια βραχεα παντελως· ων τινα μεν αυτωι
Ζευξις εχορηγει, τα δε Μυλαβεις και Ἀλαβανδεις και Μαγνητες, ους, οποτε μεν τι
δοιεν, εσαινεν, οτε δε μη δοιεν, υλακτει και επεβουλευεν αυτοις. τελος επι την
Μυλβεων πολιν πραξεις συνεστησατο δια Φιλοκλεους, εσφαλη δε δια την αλογιαν
της επιβολης. την δ' Ἀλαβανδεων χωραν ως πολεμιαν κατεφθειρε, φησας αναγκαιον
ειναι ποριζειν τωι στρατευματι τα προς την τροφην. 2.155 64. Ὅτι ο Τιτος στρατηγος
ην των Ῥωμαιων· τουτωι δε εγεγονει παντα κατα νουν, επι βραχυ μεν και
ταυτοματου συνεργησαντος, το δε πολυ δια της αυτου προνοιας απαντων
κεχειρισμενων. πανυ γαρ αγχινους, ει και τις ετερος Ῥωμαιων, ουτος γεγονεν.
ουτως γαρ ευστοχως εχειριζε και νουνεχως ου μονον τας κοινας επιβολας αλλα και
τας κατ' ιδιαν εντευξεις, ωσθ' υπερβολην μη καταλιπειν. καιτοι γε νεος ην κομιδηι
(πλειω γαρ των λʹ ετων ουκ ειχεν) και πρωτος εις την Ἑλλαδα διαβεβηκει μετα
στρατοπεδων. 65. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος περι προδοτων· εμοι ες τε πολλακις μεν και
επι πολλοις θαυμαζειν επερχεται των ανθρωπειων αμαρτηματων, μαλιστα δ' επι τωι
κατα τους προδοτας. διο και βουλομαι τα πρεποντα τοις καιροις διαλεχθηναι περι
αυτων. καιτοι γε ουκ αγνοω διοτι δυσθεωρητον ο τοπος εχει τι και δυσπαραγραφον·
τινα γαρ ως αληθως προδοτην δει νομιζειν, ου ραιδιον αποφηνασθαι. δηλον γαρ ως
ουτε τους εξ ακεραιου συμπειθομενους των ανδρων προς τινας βασιλεις η δυναστας
κοινωνιαν πραγματων ευθεως προδοτας νομιστεον, ουτε τους κατα περιστασεις
μετατιθεντας τας αυτων πατριδας απο τινων υποκειμενων προς ετερας φιλιας και
συμμαχιας, ουδε τουτους. πολλου γε δει· επειτοι γε πολλακις οι τοιουτοι των
μεγιστων αγαθων γεγονασιν αιτιοι ταις ιδιαις πατρισιν. ινα δε μη πορρωθεν τα 2.156
παραδειγματα φερωμεν, εξ αυτων των ενεστωτων ραιδιως εσται το λεγομενον
κατανοειν. ει γαρ μη συν καιρωι τοτε μετερριψε τους Ἀχαιους Ἀρισταινετος απο της
Φιλιππου συμμαχιας προς την Ῥωμαιων, φανερως αρδην απολωλει το εθνος. νυν δε
χωρις της παρ' αυτον τον καιρον ασφαλειας εκαστοις περιγενομενης, αυξησεως των
Ἀχαιων ομολογουμενως ο προειρημενος ανηρ κακεινο το διαβουλιον αιτιος εδοκει
γεγονεναι· διο και παντες αυτον ουχ ως προδοτην, αλλ' ως ευεργετην και σωτηρα
της χωρας ετιμων. ο δ' αυτος αν ειη λογος και περι των αλλων, οσοι κατα τας των
καιρων περιστασεις τα παραπλησια τουτοις πολιτευονται και πραττουσιν. ηι και
∆ημοσθενην κατα πολλα τις αν επαινεσας εν τουτωι μεμψαιτο, διοτι πικροτατον
ονειδος τοις επιφανεστατοις των Ἑλληνων εικηι και ακριτως προσερριψε, φησας εν
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν Ἀρκαδιαι τους περι Κερκιδαν και Ἱερωνυμον και Ευκαμπιδαν προδοτας γενεσθαι
της Ἑλλαδος, οτι Φιλιππωι συνεμαχουν, εν δε
Μεσσηνηι τους Φιλιαδου παιδας Νεωνα και Θρασυλοχον, εν Ἄργει δε τους περι
Μυρτιν και Τελεδαμον και Μνασιαν, παραπλησιως εν Θετταλιαι μεν τους περι
∆αοχον και Κινεαν, παρα δε Βοιωτοις τους περι Θεογειτονα και Τιμολαν· συν δε
τουτοις και πλειους ετερους εξηριθμηται, κατα πολιν ονομαζων, καιτοι γε παντων
μεν των προειρημενων ανδρων πολυν εχοντων λογον και φαινομενον υπερ των
καθ' αυτους δικαιων, πλειστον δε των εξ Ἀρκαδιας και Μεσσηνης. ουτοι γαρ
επισπασαμενοι Φιλιππον εις Πελοποννησον και ταπεινωσαντες Λακεδαιμονιους
πρωτον μεν εποιησαν αναπνευσαι και λαβειν ελευθεριας εννοιαν παντας τους την
Πελοποννησον κατοικουντας, επειτα δε την χωραν ανακομισαμενοι και τας πολεις,
ας παρηιρηντο Λακεδαιμονιοι κατα την ευκαιριαν Μεσσηνιων Μεγαλοπολιτων
Τεγεατων Ἀργειων, ηυξησαν τας εαυτων πατριδας ομολογουμενως· ανθ' ων ου
πολεμειν ωφειλον Φιλιππωι και Μακεδοσιν, αλλα παντα κατα δυναμιν ενεργειν, οσα
προς δοξαν και τιμην ανηκεν. ει μεν ουν ταυτ' επραττον η φρουραν παρα Φιλιππου
δεχομενοι ταις πατρισιν η καταλυοντες τους νομους αφηιρουντο την ελευθεριαν και
παρρη 2.157 σιαν των πολιτων χαριν της ιδιας πλεονεξιας η δυναστειας, αξιοι της
προσηγοριας ησαν ταυτης· ει δε τηρουντες τα προς τας πατριδας δικαια κρισει
πραγματων διεφεροντο, νομιζοντες ου ταυτο συμφερον Ἀθηναιοις ειναι και ταις
εαυτων πολεσιν, ου δηπου δια τουτο καλεισθαι προδοτας εχρην αυτους υπο
∆ημοσθενους. ο δε παντα μετρων προς το της ιδιας πατριδος συμφερον και παντας
ηγουμενος δειν τους Ἕλληνας αποβλεπειν προς Ἀθηναιους, ει δε μη, προδοτας
αποκαλων, αγνοειν μοι δοκει και πολυ παραπαιειν της αληθειας, ο πεποιηκε
∆ημοσθενης, αλλως τε δη και των συμβαντων τοτε τοις Ἕλλησιν ου ∆ημοσθενει
μεμαρτυρηκοτων, οτι καλως προυνοηθη του μελλοντος, αλλ' Ευκαμπιδαι και
Ἱερωνυμωι και Κερκιδαι και τοις Φιλιαδου παισιν. Ἀθηναιοις μεν γαρ της προς
Φιλιππον αντιπαραγωγης το τελος απεβη το πειραν λαβειν των μεγιστων
συμπτωματων πταισασι τηι μαχηι περι Χαιρωνειαν· ει δε μη δια την του βασιλεως
μεγαλοψυχιαν και φιλοδοξιαν, και πορρωτερω τα της ατυχιας αν αυτοις προυβη δια
την ∆ημοσθενους πολιτειαν. δια δε τους προειρημενους ανδρας κοινηι μεν Ἀρκασι
και Μεσσηνιοις απο Λακεδαιμονιων ασφαλεια και ραιστωνη παρεσκευασθη, κατ'
ιδιαν δε ταις αυτων πατρισι πολλα και λυσιτελη συνεξηκολουθησε. Τισιν ουν
εικοτως αν επιφεροι τις την ονομασιαν ταυτην, εστι μεν δυσπαραγραφον· μαλιστα δ'
αν προστρεχοι προς την αληθειαν επι τους τοιουτους φερων, οσοι των ανδρων κατα
τας ολοσχερεις περιστασεις η της ιδιας ασφαλειας και λυσιτελειας χαριν η της προς
τους αντιπολιτευομενους διαφορας εγχειριζουσι τοις εχθροις τας πολεις, η και νη
∆ια παλιν οσοι φρουραν εισδεχομενοι και συγχρωμενοι ταις εξωθεν επικουριαις
προς τας ιδιας ορμας και προθεσεις υποβαλλουσι τας πατριδας υπο την των
πλειονων δυναμεων εξουσιαν. τους τοιουτους υπο το της προδοσιας ονομα μετριως
αν τις υποταττοι παντας. οις λυσι 2.158 τελες μεν αληθως η κακον ουδεν ουδεποτε
συνεξηκολουθησε, τα δ' εναντια πασιν ομολογουμενως. ηι και θαυμαζειν εστι, προς
τον εξ αρχης λογον, προς τι ποτε βλεποντες η τισι χρωμενοι διαλογισμοις ορμωσι
προς την τοιαυτην ατυχιαν. ουτε γαρ ελαθε πωποτε προδους ουδεις πολιν η
στρατοπεδον η φρουριον, αλλα καν παρ' αυτον τον της πραξεως καιρον αγνοηθηι τις,
ο γε επιγινομενος χρονος εποιησε φανερους απαντας· ουδε μην γνωσθεις ουδεις
ουδεποτε μακαριον εσχε βιον, αλλ' ως μεν επιπαν υπ' αυτων τουτων οις χαριζονται
τυγχανουσι της αρμοζουσης τιμωριας. χρωνται μεν γαρ τοις προδοταις οι στρατηγοι
και δυνασται πολλακις δια το συμφερον· οταν γε μην αποχρησωνται, χρωνται
λοιπον ως προδοταις, κατα τον ∆ημοσθενην, μαλ' εικοτως ηγουμενοι τον
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγχειρισαντα τοις εχθροις την πατριδα και τους εξ αρχης φιλους μηδεποτ' αν ευνουν
σφισι γενεσθαι μηδε διαφυλαξαι την προς αυτους πιστιν. ου μην αλλ' εαν και τας
τουτων διαφυγωσι χειρας, τας γε δη των παρασπονδηθεντων ου ραιδιως
εκφυγγανουσιν. εαν δε ποτε και τας αμφοτερων τουτων επιβουλας διολισθωσιν, η
γε παρα τοις αλλοις ανθρωποις φημη τιμωρος αυτοις επεται παρ' ολον τον βιον,
πολλους μεν φοβους ψευδεις, πολλους δε αληθεις παριστανουσα και νυκτωρ και
μεθ' ημεραν, πασι δε συνεργουσα και συνυποδεικνυουσα τοις κακον τι κατ' εκεινων
βουλευομενοις, το δε τελευταιον ουδε κατα τους υπνους εωσα ληθην αυτους εχειν
των ημαρτημενων, αλλ' ονειρωττειν αναγκαζουσα παν γενος επιβουλης και
περιπετειας, ατε συνειδοτας εαυτοις την υπαρχουσαν εκ παντων αλλοτριοτητα προς
σφας και το κοινον μισος. αλλ' ομως τουτων ουτως εχοντων ουδεις ουδεποτε
δεηθεις ηπορησε προδοτου, πλην τελεως ολιγων τινων. εξ ων εικοτως ειποι τις αν,
οτι το των ανθρωπων γενος δοκουν πανουργοτατον ειναι των ζωων πολυν εχει
λογον του φαυλοτατον υπαρχειν. τα μεν γαρ αλλα ζωα ταις του σωματος επιθυμιαις
αυταις δουλευοντα δια μονας ταυτας σφαλλεται· το δε 2.159 των ανθρωπων γενος
και προσδεδοξοποιημενον ουχ ηττον δια την αλογιστιαν η δια την φυσιν αμαρτανει.
και ταυτα μεν ημιν επι τοσουτον ειρησθω. 66. Ὅτι ο βασιλευς Ἄτταλος ετιματο μεν
και προτερον υπο της των Σικυωνιων πολεως διαφεροντως, εξ ου την ιεραν χωραν
του Ἀπολλωνος ελυτρωσατο χρηματων αυτοις ουκ ολιγων, ανθ' ων και τον
κολοσσον αυτου τον δεκαπηχυν εστησαν παρα τον Ἀπολλωνα τον κατα την αγοραν.
τοτε δε παλιν αυτου δεκα ταλαντα δοντος και μυριους μεδιμνους πυρων,
πολλαπλασιως επιταθεντες ταις ευνοιαις εικονα τε χρυσην εψηφισαντο και θυσιαν
αυτωι συντελειν κατ' ετος ενομοθετησαν. Ἄτταλος μεν ουν τυχων των τιμων
τουτων απηρεν εις Κεγχραιας. 67. Ὅτι Ναβις ο τυραννος απολιπων επι της των
Ἀργειων πολεως Τιμοκρατην τον Πελληνεα δια το μαλιστα τουτωι πιστευειν και
χρησθαι προς τας επιφανεστατας πραξεις, επανηλθεν εις την Σπαρτην, και μετα
τινας ημερας εξεπεμψε την γυναικα, δους εντολας παραγενομενην εις Ἄργος περι
πορον γινεσθαι χρηματων. η δε αφικομενη πολυ κατα την ωμοτητα Ναβιν
υπερεθετο· ανακαλεσαμενη γαρ των γυναικων τινας μεν κατ' ιδιαν, τινας δε κατα
συγγενειαν, παν γενος αικιας και βιας προσεφερε, μεχρι σχεδον απασων ου μονον
τον χρυσουν αφειλετο κοσμον, αλλα και τον ιματισμον τον πολυτελεστατον. 68. Ὅτι
τισι συμβεβηκε το τας μεν εν ταις επιτυχιαις εξουσιας μη δυνασθαι φερειν
ανθρωπινως, εν δε ταις περιπετειαις ευλαβως ιστασθαι και νουνεχως· εν τοις δε
μαλιστα και περι Φιλιππον τουτο γεγονεν. δηλον δ' εσται τουτο δια των μετα ταυτα
ρηθησομενων· καθαπερ γαρ και τας εξ αρχης ορμας επι το δεον αυτου σαφως
εδηλωσαμεν, και παλιν την επι το χειρον 2.160 μεταβολην, και ποτε και δια τι και
πως εγενετο, και τας εν ταυτηι πραξεις μετ' αποδειξεως εξηγησαμεθα, τον αυτον
τροπον χρη και την μετανοιαν αυτου δηλωσαι και την ευστοχιαν, καθ' ην
μεταθεμενος τοις εκ της τυχης ελαττωμασιν ευλογιστοτατα δοκει χρησθαι τοις καθ'
αυτον καιροις. ηδη γαρ κατα την Ἑλλαδα της δωροδοκιας επιπολαζουσης και του
μηδενα μηδεν δωρεαν πραττειν, και του χαρακτηρος τουτου νομιστευομενου παρα
τοις Αιτωλοις, ουκ εδυναντο πιστευειν διοτι χωρις δωρων η τηλικαυτη μεταβολη
γεγονε του Τιτου, του στρατηγου των Ῥωμαιων, προς τον Φιλιππον, ουκ ειδοτες τα
Ῥωμαιων εθη και νομιμα περι τουτο το μερος. Ἐγω δε κατα μεν τους ανωτερω
χρονους και κοινην αν ποιουμενος αποφασιν εθαρρησα αν περι παντων Ῥωμαιων
ειπειν ως ουδεν αν πραξαιεν τοιουτον, λεγω δε προτερον η τοις διαποντιοις αυτους
εγχειρησαι πολεμοις, εως επι των ιδιων εθων και νομιμων εμενον. εν δε τοις νυν
καιροις περι παντων μεν ουκ αν τολμησαιμι τουτ' ειπειν· κατ' ιδιαν μεντοι γε περι
πλειονων ανδρων εν Ῥωμηι θαρρησαιμ' αν αποφηνασθαι διοτι δυνανται την πιστιν
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τουτωι τωι μερει διαφυλαττειν. μαρτυριας δε χαριν ομολογουμενα δυο ονοματα
*** του μη δοκειν αδυνατα λεγειν. Λευκιος μεν γαρ Αιμιλιος ο Περσεα νικησας,
κυριος γενομενος της Μακεδονων βασιλειας, εν ηι της αλλης χωρις κατασκευης και
χορηγιας εν αυτοις ευρεθη τοις θησαυροις αργυριου και χρυσιου πλειω των
εξακισχιλιων ταλαντων, ουχ οιον επεθυμησε τουτων τινος, αλλ' ουδ' αυτοπτης
ηβουληθη γενεσθαι, δι' ετερων δε τον χειρισμον εποιησατο των προειρημενων,
καιτοι 2.161 κατα τον ιδιον βιον ου περιττευων τηι χορηγιαι, το δ' εναντιον ελλειπων
μαλλον. μεταλλαξαντος γουν αυτου τον βιον ου πολυ κατοπιν του πολεμου,
βουληθεντες οι κατα φυσιν υιοι Ποπλιος Σκιπιων και Κοιντος Μαξιμος αποδουναι
τηι γυναικι την φερνην, εικοσι ταλαντα και εʹ, επι τοσουτον εδυσχρηστηθησαν ως
ουδ' εις τελος εδυνηθησαν, ει μη την ενδουχιαν απεδοντο και τα σωματα και συν
τουτοις ετι τινας των κτησεων. ει δε τισιν απιστωι το λεγομενον εοικεναι δοξει,
ραιδιον υπερ τουτου λαβειν πιστιν· πολλων γαρ αμφισβητουμενων παρα Ῥωμαιοις
και μαλιστα περι τουτο το μερος δια τας προς αλληλους αντιπαραγωγας, ομως το
νυν ειρημενον υφ' ημων ομολογουμενον ευρησει παρα πασιν ο ζητων. και μην
Ποπλιος Σκιπιων, ο τουτου μεν κατα φυσιν υιος, Ποπλιου δε του μεγαλου κληθεντος
κατα θεσιν υιωνος, κυριος γενομενος της Καρχηδονος, ητις εδοκει
πολυχρημονεστατη των κατα την οικουμενην ειναι πολεων, απλως των εξ εκεινης
ουδεν εις τον ιδιον βιον μετηγαγεν, ουτ' ωνησαμενος ουτ' αλλωι τροπωι κτησαμενος
ουδεν, καιπερ ουχ ολως ευπορουμενος κατα τον βιον, αλλα μετριος ων κατα την
υπαρξιν, ως Ῥωμαιος. ουχ οιον δε των εξ αυτης της Καρχηδονος απεσχετο μονον,
αλλα και καθολου των εκ της Λιβυης ουδεν επιμιχθηναι προς τον ιδιον ειασε βιον.
περι δε τουτου παλιν τανδρος ο ζητων αληθινως αναμφισβητητον ευρησει παρα
Ῥωμαιοις την περι τουτο το μερος δοξαν. αλλα γαρ υπερ μεν τουτων οικειοτερον
λαβοντες καιρον ποιησομεθα επι πλειστον διαστολην. 69. Ὅτι φησιν ο Πολυβιος εν
τωι ιηʹ λογωι οτι Ἄτταλος ετελευτησεν τον βιον· υπερ ου δικαιον εστι, καθαπερ περι
των αλλων ειθισμεθα ποιειν, και περι τουτου νυν επιφθεγξασθαι τον αρμοζοντα
λογον. εκεινωι γαρ εξ αρχης αλλο μεν ουδεν εφοδιον υπηρξε προς βασιλειαν των
εκτος, πλουτος δε μονον, ος 2.162 μετα νου μεν και τολμης χειριζομενος ως αληθως
μεγαλην παρεχεται χρειαν προς πασαν επιβολην, ανευ δε των προειρημενων τοις
πλειστοις κακων παραιτιος πεφυκε γινεσθαι και συλληβδην απωλειας. και γαρ
φθονους γενναι και επιβουλας και προς διαφθοραν σωματος και ψυχης μεγιστας εχει
ροπας. ολιγαι δε τινες εισι ψυχαι πανταπασιν αι ταυτα δυναμεναι διωθεισθαι τηι του
πλουτου δυναμει. διο και του προειρημενου αξιον αγασθηναι την μεγαλοψυχιαν, οτι
προς ουδεν των αλλων επεβαλετο χρησασθαι τοις χορηγιοις αλλα προς βασιλειας
κατακτησιν, ου μειζον η καλλιον ουδεν οιον τε εστιν ουδ' ειπειν· ος την αρχην
ενεστησατο της προειρημενης επιβολης ου μονον δια της εις τους φιλους ευεργεσιας
και χαριτος, αλλα και δια των κατα πολεμον εργων. νικησας γαρ μαχηι Γαλατας, ο
βαρυτατον και μαχιμωτατον εθνος ην τοτε κατα την Ἀσιαν, ταυτην αρχην
εποιησατο και τοτε πρωτον αυτον εδειξε βασιλεα. τυχων δε της τιμης ταυτης και
βιωσας ετη δυο προς τοις οʹ, τουτων δε βασιλευσας μʹ και δʹ, σωφρονεστατα μεν
εβιωσε και σεμνοτατα προς γυναικα και τεκνα, διεφυλαξεν δε την προς παντας τους
συμμαχους και φιλους πιστιν, εναπεθανε δε εν αυτοις τοις καλλιστοις εργοις,
αγωνιζομενος υπερ της των Ἑλληνων ελευθεριας. το δε μεγιστον, δʹ υιους εν ηλικιαι
καταλιπων ουτως ηρμοσατο τα κατα την αρχην ωστε παισι παιδων αστασιαστον
παραδοθηναι την βασιλειαν. 70. Ὅτι Πολυκρατης, ο της Κυπρου αρχων, επι
Πτολεμαιου του παιδος τυγχανων και πιστιν εσχε και βιον εναρετον, μετα δε ταυτα
προβαινουσης της ηλικιας ολοσχερως εις ασελγειαν εξωκειλε και βιον απρεπη.
παραπλησιαν δε τινα φημην εκληρο 2.163 νομησεν επι γηρως και Πτολεμαιος ο
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἡγησανδρου. περι ων, οταν επι τους καιρους ελθωμεν, ουκ οκνησομεν διασαφειν τα
παρακολουθησαντα ταις εξουσιαις αυτων. Λογος κʹ. 71. Ὅτι Βοιωτοι εκ πολλων ηδη
χρονων καχεκτουντες ησαν και μεγαλην ειχον διαφοραν προς την γεγενημενην
ευεξιαν και δοξαν αυτων της πολιτειας. ουτοι γαρ μεγαλην περιποιησαμενοι και
δοξαν και δυναμιν εν τοις Λευκτρικοις καιροις, ουκ οιδ' οπως κατα το συνεχες εν
τοις εξης χρονοις αφηιρουν αμφοτερων αιει των προειρημενων, εχοντες στρατηγον
Ἀβαιοκριτον. απο δε τουτων των καιρων ου μονον αφηιρουν, αλλ' απλως εις
ταναντια τραπεντες και την προ του δοξαν εφ' οσον οιοι τ' ησαν ημαυρωσαν.
Ἀχαιων γαρ αυτους προς Αιτωλους εκπολεμωσαντων, μετασχοντες τουτοις της
αυτης αιρεσεως και ποιησαμενοι συμμαχιαν, μετα ταυτα κατα το συνεχες επολεμουν
προς Αιτωλους. εμβαλοντων δε μετα δυναμεως εις την Βοιωτιαν των Αιτωλων
εκστρατευσαντες πανδημει, και των Ἀχαιων ηθροισμενων και μελλοντων
παραβοηθειν, ουκ εκδεξαμενοι την τουτων παρουσιαν συνεβαλον τοις Αιτωλοις,
ηττηθεντες δε κατα τον κινδυνον ουτως ανεπεσον ταις ψυχαις ωστ' απ' εκεινης της
χρειας απλως ουδενος ετι των καλων αμφισβητειν ετολμησαν, ουδ' εκοινωνησαν
ουτε πραξεως ουτ' αγωνος ουδενος ετι τοις Ἕλλησι μετα κοινου δογματος, αλλ'
ορμησαντες προς ευωχιαν και μεθας ου μονον τοις σωμασιν εξελυθησαν, αλλα και
ταις ψυχαις. Τα δε κεφαλαια της κατα μερος αγνοιας εχειρισθη παρ' αυτοις τον
τροπον τουτον. μετα γαρ την προειρημενην ητταν ευθεως εγκαταλιποντες τους
Ἀχαιους προσενειμαν Αιτωλοις το εθνος. ανελομενων δε και τουτων πολεμον μετα
τινα χρονον προς ∆ημητριον τον Φιλιππου πατερα, παλιν εγκαταλιποντες τουτους,
και παραγενομενου ∆ημητριου μετα δυναμεως εις την 2.164 Βοιωτιαν ουδενος
πειραν λαβοντες των δεινων, υπεταξαν σφας αυτους ολοσχερως Μακεδοσι. βραχεος
δ' αιθυγματος εγκαταλειπομενου της προγονικης δοξης, ησαν τινες οι
δυσηρεστουντο τηι παρουσηι καταστασει και τωι παντα πειθεσθαι Μακεδοσι. διο και
μεγαλην αντιπολιτειαν ειναι συνεβαινε τουτοις προς τους περι τον Ἀσκωνδαν και
Νεωνα, τους Βραχυλλου προγονους· ουτοι γαρ ησαν οι μαλιστα τοτε
μακεδονιζοντες. ου μην αλλα τελος κατισχυσαν οι περι τον Ἀσκωνδαν γενομενης
τινος περιπετειας τοιαυτης. Ἀντιγονος μετα τον ∆ημητριου θανατον επιτροπευσας
Φιλιππου, πλεων επι τινας πραξεις προς τα εσχατα της Βοιωτιας προς Λαβρυναν,
παραδοξου γενομενης αμπωτεως εκαθισαν εις το ξηρον αι νηες αυτου. κατα δε τον
καιρον τουτον προσπεπτωκυιας φημης οτι μελλει κατατρεχειν την χωραν
Ἀντιγονος, Νεων, ιππαρχων τοτε και παντας τους Βοιωτων ιππεις μετ' αυτου
περιαγομενος χαριν του παραφυλαττειν την χωραν, επεγενετο τοις περι τον
Ἀντιγονον απορουμενοις και δυσχρηστουμενοις δια το συμβεβηκος, και δυναμενος
μεγαλα βλαψαι τους Μακεδονας εδοξε φεισασθαι παρα την προσδοκιαν αυτων. τοις
μεν ουν αλλοις Βοιωτοις ηρεσκε τουτο πραξας, τοις δε Θηβαιοις ουχ ολως ευδοκει το
γεγονος. ο δ' Ἀντιγονος, επελθουσης μετ' ολιγον της πλημης και κουφισθεισων των
νεων, τωι μεν Νεωνι μεγαλην ειχε χαριν επι τωι μη συνεπιτεθεισθαι σφισι κατα την
περιπετειαν, αυτος δε τον προκειμενον ετελει πλουν εις την Ἀσιαν. διο και μετα
ταυτα, νικησας Κλεομενη τον Σπαρτιατην και κυριος γενομενος της Λακεδαιμονος,
επιστατην απελειπε της πολεως Βραχυλλην, ταυτην αυτωι χαριν αποδιδους της του
πατρος Νεωνος ευεργεσιας· εξ ων ουδε κατα μικρον συνεβη την οικιαν
επανορθωθηναι την περι τον Βραχυλλην. ου μονον δε ταυτην αυτων εσχε την
προνοιαν, αλλα και κατα το συνεχες, οτε μεν αυτος, οτε δε Φιλιππος, χορηγουντες
και συνεπισχυοντες αιει, ταχεως κατηγωνισαντο τους εν ταις Θηβαις αυτοις
αντιπολιτευομενους, και παντας ηναγκασαν μακεδονιζειν πλην τελεως ολιγων
τινων. Τα μεν ουν κατα την οικιαν την Νεωνος τοιαυτην ελαβε 2.165 την αρχη και
της προς Μακεδονας συστασεως και της κατα την ουσιαν επιδοσεως· τα δε κοινα των
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Βοιωτων εις τοσαυτην παραγεγονει καχεξιαν ωστε σχεδον εικοσι και εʹ ετων το
δικαιον μη διεξηχθαι παρ' αυτοις μητε περι των ιδιωτικων συμβολαιων μητε περι
των κοινων εγκληματων, αλλ' οι μεν φρουρας παραγγελλοντες των αρχοντων, οι δε
στρατειας κοινας, εξεκοπτον αει την δικαιοδοσιαν· ενιοι δε των στρατηγων και
μισθοδοσιας εποιουν εκ των κοινων τοις αποροις των ανθρωπων. εξ ων εδιδαχθη τα
πληθη τουτοις προσεχειν και τουτοις περιποιειν τας αρχας, δι' ων εμελλε των μεν
αδικηματων και των οφειληματων ουχ υφεξειν δικας, προσληψεσθαι δε των κοινων
αιει τι δια την των αρχοντων χαριν. πλειστα δε συνεβαλετο προς την τοιαυτην ***
Ὀφελτας, αιει τι προσεπινοων ο κατα το παρον εδοκει τους πολλους ωφελειν, μετα
δε ταυτα παντας απολειν εμελλεν ομολογουμενως. τουτοις δ' ηκολουθησε και
ετερος ζηλος ουκ ευτυχης. οι μεν γαρ ατεκνοι τας ουσιας ου τοις κατα γενος
επιγενομενοις τελευτωντες απελειπον, οπερ ην εθος παρ' αυτοις προτερον, αλλ' εις
ευωχιας και μεθας διετιθεντο και κοινας τοις φιλοις εποιουν· πολλοι δε και των
εχοντων γενεας απεμεριζον τοις συσσιτιοις το πλειον μερος της ουσιας, ωστε
πολλους ειναι Βοιωτων οις υπηρχε δειπνα του μηνος πλειω των εις τον μηνα
διατεταγμενων ημερων. διο και Μεγαρεις, μισησαντες μεν την τοιαυτην καταστασιν,
μνησθεντες δε της προγεγενημενης αυτοις μετα των Ἀχαιων συμπολιτειας, αυτις
απενευσαν προς τους Ἀχαιους και την εκεινων αιρεσιν. Μεγαρεις δε εξ αρχης μεν
επολιτευοντο μετα των Ἀχαιων απο των κατ' Ἀντιγονον τον Γοναταν χρονων· οτε
δε Κλεομενης εις τον Ἰσθμον προσεκαθισεν, διακλεισθεντες προσεθεντο τοις
Βοιωτοις μετα της των Ἀχαιων γνωμης. βραχυ δε προ των νυν λεγομενων καιρων
δυσαρεστησαντες τηι πολιτειαι των Βοιωτων αυτις απενευσαν προς τους Ἀχαιους. οι
δε Βοιωτοι διοργισθεντες επι τωι καταφρονεισθαι δοκειν εξηλθον επι τους Μεγαρεις
πανδημει συν τοις οπλοις. ουδενα δε ποιουμενων λογον των Μεγαρεων της
παρουσιας αυτων, 2.166 ουτω θυμωθεντες πολιορκειν επεβαλοντο και προσβολας
ποιεισθαι τηι πολει. πανικου δ' εμπεσοντος αυτοις και φημης οτι παρεστιν
Φιλοποιμην τους Ἀχαιους εχων, απολιποντες προς τωι τειχει τας κλιμακας εφυγον
προτροπαδην εις την οικειαν. Τοιαυτην δ' εχοντες οι Βοιωτοι την διαθεσιν της
πολιτειας, ευτυχως πως διωλισθον και τους κατα Φιλιππον και τους κατ' Ἀντιοχον
καιρους. εν γε μην τοις εξης ου διεφυγον, αλλ' ωσπερ επιτηδες ανταποδοσιν η τυχη
ποιουμενη βαρεως εδοξεν αυτοις επεμβαινειν· υπερ ων ημεις εν τοις εξης
ποιησομεθα μνημην. 72. Ὅτι οι πολλοι προφασιν μεν ειχον της προς Ῥωμαιους
αλλοτριοτητος την επαναιρεσιν την Βραχυλλου και την στρατειαν, ην εποιησατο
Τιτος επι Κορωνειαν δια τους επιγινομενους φονους εν ταις οδοις των Ῥωμαιων, τηι
δ' αληθειαι καχεκτουντες ταις ψυχαις δια τας προειρημενας αιτιας. και γαρ του
βασιλεως συνεγγιζοντος εξηιεσαν επι την απαντησιν οι των Βοιωτων αρξαντες·
συμμιξαντες δε και φιλανθρωπως ομιλησαντες ηγον αυτον εις τας Θηβας. τελος του
κʹ λογου της Πολυβιου ιστοριας 73. Ὅτι Παμφιλιδας ο των Ῥοδιων ναυαρχος εδοκει
προς παντας τους καιρους ευαρμοστοτερος ειναι του Πασιστρατου δια το βαθυτερος
τηι φυσει και στασιμωτερος μαλλον η τολμηροτερος υπαρχειν. αγαθοι γαρ οι πολλοι
των ανθρωπων ουκ εκ των κατα λογον, αλλ' εκ των συμβαινοντων ποιεισθαι τας
διαληψεις. 2.167 74. Ὅτι ∆ιοφανης ο Μεγαλοπολιτης μεγαλην εξιν ειχεν εν τοις
πολεμικοις δια το πολυχρονιου γεγονοτος του προς Ναβιν πολεμου τοις
Μεγαλοπολιταις αστυγειτονος παντα συνεχως τον χρονον υπο τον Φιλοποιμενα
τεταγμενος τριβην εσχηκεναι των κατα πολεμον εργων αληθινην. χωρις τε τουτων
κατα την επιφανειαν και κατα την σωματικην χρειαν ην ο προειρημενος ανηρ
δυνατος και καταπληκτικος. το δε κυριωτατον, προς πολεμον υπηρχεν ανηρ αγαθος
και τοις οπλοις εχρητο διαφεροντως. 75. Ὅτι Μοαγετης ην τυραννος Κιβυρας, ωμος
γεγονως και δολιος, και ουκ αξιος εστιν εκ παραδρομης, αλλα μετ' επιστασεως
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυχειν της αρμοζουσης μνημης. 76. Ὅτι Πτολεμαιος ο βασιλευς Αιγυπτου οτε την
Λυκων πολιν επολιορκησε, καταπλαγεντες το γεγονος οι δυνασται των Αιγυπτιων
εδωκαν σφας αυτους εις την του βασιλεως πιστιν. οις κακως εχρησατο και εις
κινδυνους πολλους ενεπεσεν. παραπλησιον δε τι συνεβη και κατα τους καιρους,
ηνικα Πολυκρατης τους αποστατας εχειρωσατο. οι γαρ περι τον Ἀθινιν και Παυσιραν
και Χεσουφον και τον Ἰροβαστον, οιπερ ησαν ετι διασωζομενοι των δυναστων,
ειξαντες τοις πραγμασι παρησαν εις την Σαιν, σφας αυτους εις την του βασιλεως
εγχειριζοντες πιστιν· ο δε Πτολεμαιος αθετησας τας πιστεις και δησας τους
ανθρωπους γυμνους ταις αμαξαις ειλκε και μετα ταυτα τιμωρησαμενος απεκτεινεν.
και παραγενομενος εις την Ναυκρα 2.168 τιαν μετα της στρατιας και παραστησαντος
αυτωι τους εξενολογημενους ανδρας εκ της Ἑλλαδος Ἀριστονικου και
προσδεξαμενος τουτους απεπλευσεν εις Ἀλεξανδρειαν, των μεν του πολεμου
πραξεων ουδεμιας κεκοινωνηκως δια την Πολυκρατους αδικοδοξιαν, καιπερ εχων
ετη εʹ και εικοσιν. 77. Ὅτι Ἀπολλωνιας, η Ἀτταλου του πατρος Ευμενους
τουβασιλεως γαμετη, Κυζικηνη ην, γυνη δια πλειους αιτιας αξια μνημης και
παρασημασιας. και γαρ οτι δημοτις υπαρχουσα βασιλισσα εγεγονει και ταυτην
διεφυλαξε την υπεροχην μεχρι της τελευταιας, [οτι] ουχ εταιρικην προσφερομενη
πιθανοτητα, σωφρονικην δε και πολιτικην σεμνοτητα και καλοκαγαθιαν, και δικαια
τυγχανειν της επ' αγαθωι μνημης εστιν, και καθολου τετταρας υιους γεννησασα προς
παντας τουτους ανυπερβλητον διεφυλαξε την ευνοιαν και φιλοστοργιαν μεχρι της
του βιου καταστροφης, καιτοι χρονον ουκ ολιγον υπερβιωσασα τανδρος. πλην οιγε
περι τον Ἄτταλον εν τηι παρεπιδημιαι καλην περιεποιησαντο φημην, αποδιδοντες τηι
μητρι την καθηκουσαν χαριτα και τιμην. αγοντες γαρ εξ αμφοιν τοιν χεροιν μεσην
αυτων την μητερα περιηιεσαν τα θ' ιερα και την πολιν μετα της θεραπειας. εφ' οις οι
θεωμενοι μεγαλως τους νεανισκους απεδεχοντο και κατηξιουν, και μνημονευοντες
των περι τον Κλεοβιν και Βιτωνα συνεκρινον τας αιρεσεις αυτων, και το της
προθυμιας της εκεινων λαμπρον τωι της υπεροχης των βασιλεων αξιωματι
συναναπληρουντες. ταυτα δ' ετελεσθη εν Κυζικωι μετα την διαλυσιν την προς
Προυσιαν τον βασιλεα. 2.169 78. Ὅτι Ὀρτιαγων ο Γαλατης, των εν τηι Ἀσιαι
βασιλευων,επεβαλετο την απαντων των Γαλατων δυναστειαν εις εαυτον
μεταστησαι, και πολλα προς τουτο το μερος εφοδια προσεφερετο και φυσει και
τριβηι. και γαρ ευεργετικος ην και μεγαλοψυχος και κατα τας εντευξεις ευχαρις και
συνετος, το δε συνεχον παρα Γαλαταις ανδρωδης ην και δυναμικος προς τας
πολεμικας χρειας. 79. Ὅτι Ἀριστονικος ο του Πτολεμαιου του βασιλεως Αιγυπτου
ευνουχος μεν ην, εκ παιδιου δ' εγεγονει συντροφος τωι βασιλει. της δ' ηλικιας
προβαινουσης ανδρωδεστεραν ειχεν η κατ' ευνουχον τολμαν και προαιρεσιν. και
γαρ φυσει στρατιωτικος ην και την πλειστην εποιειτο διατριβην εν τουτοις και περι
ταυτα. παραπλησιως δε και κατα τας εντευξεις ικανος υπηρχε και τον κοινον νουν
ειχεν, ο σπανιον εστι. προς δε τουτοις προς ευεργεσιαν ανθρωπων πεφυκει καλως.
80. Ὅτι ∆εινοκρατης ο Μεσσηνιος ην ου μονον κατα την τριβην, αλλα και κατα την
φυσιν αυλικος και στρατιωτικος ανθρωπος. τον δε πραγματικον τροπον επεφαινε
μεν τελειον, ην δε ψευδεπιγραφος και ρωπικος. εν τε γαρ τοις πολεμικοις κατα μεν
την ευχερειαν και την τολμαν πολυ διεφερε των αλλων και λαμπρος ην εν τοις κατ'
ιδιαν κινδυνοις. ομοιως δε και κατα την αλλην διαθεσιν εν μεν ταις ομιλιαις ευχαρις
και προχειρος ην, παρα τε τας συνουσιας ευτραπελος και πολιτικος, αμα δε τουτοις
φιλεραστος, περι δε κοινων η πολιτικων πραγματων ατενισαι και προιδεσθαι το
μελλον ασφαλως, ετι δε 2.170 παρασκευασασθαι και διαλεχθηναι προς πληθος εις
τελος αδυνατος. και ποτε κεκινηκως αρχην μεγαλων κακων τηι πατριδι, τελειως
ουδεν ᾤετο ποιειν, αλλα την αυτην αγωγην ηγε του βιου, προορωμενος ουδεν των
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελλοντων, ερων δε και κωθωνιζομενος αφ' ημερας και τοις ακροαμασι τας ακοας
ανατεθεικως. βραχειαν δε τινα της περιστασεως εμφασιν ο Τιτος αυτον ηναγκασε
λαβειν. ιδων γαρ αυτον παρα ποτον εν μακροις ιματιοις ορχουμενον, παρ' αυτα μεν
εσιωπησε, τηι δ' αυριον εντυγχανοντος αυτου και τι περι της πατριδος αξιουντος
"Ἐγω μεν, ω ∆εινοκρατη, παν" εφη "ποιησω το δυνατον· επι δε σου θαυμαζω πως
δυνηι παρα ποτον ορχεισθαι, τηλικουτων πραγματων αρχην κεκινηκως εν τοις
Ἕλλησιν." δοκει δε τοτε βραχυ τι συσταληναι και μαθειν ως ανοικειον υποθεσιν της
ιδιας αιρεσεως και φυσεως αποδεδωκε. πλην τογε παρην εις την Ἑλλαδα μετα του
Τιτου πεπεισμενος εξ εφοδου τα κατα την Μεσσηνην χειρισθησεσθαι κατα την αυτου
βουλησιν. 81. Ὅτι τωι βασιλει Φιλιππωι και τηι συμπασηι Μακεδονιαι κατα τουτον τον
καιρον δεινη τις αρχη κακων ενεπεσε και πολλης επιστασεως και μνημης αξια.
καθαπερ γαρ αν ει δικην η τυχη βουλομενη λαβειν καιρωι παρ' αυτου παντων των
ασεβηματων και παρανομηματων ων ειργασατο κατα τον βιον, τοτε παρεστησε τινας
ερινυς και ποινας και προστροπαιους των δι' εκεινον ητυχηκοτων· οι συνοντες αυτωι
και νυκτωρ και μεθ' ημεραν τοιαυτας ελαβον παρ' αυτου τιμωριας, εως ου το ζην
2.171 εξελειπεν, ως και παντας ανθρωπους ομολογησαι διοτι κατα την παροιμιαν
εστι ∆ικης οφθαλμος, ης μηδεποτε δει καταφρονειν ανθρωπους υπαρχοντας. πρωτον
μεν γαρ αυτωι ταυτην παρεστησαντο την εννοιαν οτι δει μελλοντα πολεμειν προς
Ῥωμαιους εκ των επιφανεστατων και παραθαλαττιων πολεων τους μεν πολιτικους
ανδρας μετα τεκνων και γυναικων αναστατους ποιησαντα μεταγαγειν μεν εις την
νυν μεν Ἠμαθιαν, το δε παλαιον Παιονιαν προσαγορευομενην, πληρωσαι δε και
Θραικων και βαρβαρων τας πολεις, ως βεβαιοτερας αυτωι της εκ τουτων πιστεως
υπαρξουσης κατα τας περιστασεις. ου συντελουμενου, και των ανθρωπων
ανασπαστων γινομενων, τηλικουτο συνεβη γενεσθαι πενθος και τηλικουτον
θορυβον ωστε δοριαλωτον δοκειν απασαν γινεσθαι. εξ ων καταραι και θεοκλυτησεις
εγινοντο κατα του βασιλεως, ουκετι λαθραι μονον, αλλα και φανερως. μετα δε ταυτα
βουληθεις μηδεν αλλοτριον υποκαθεσθαι μηδε δυσμενες μηδεν απολιπειν τηι
βασιλειαι, εγραψε τοις επι των πολεων διατεταγμενοις αναζητησασι τους υιους και
τας θυγατερας των υπ' αυτου Μακεδονων ανηιρημενων, εις φυλακην αποθεσθαι,
μαλιστα μεν φερων επι τους περι Ἄδμητον και Πυρριχον και Σαμον και τους μετα
τουτων απολομενους· αμα δε τουτοις συμπεριελαβε και τους αλλους απαντας, οσοι
κατα βασιλικον προσταγμα του ζην εστερηθησαν, επιφθεγξαμενος, ως φασι, τον
στιχον τουτον· νηπιος ος πατερα κτεινας υιους καταλειπει. οντων δε των πλειστων
επιφανων δια τας των πατερων παραγωγας, επιφανη και την τουτων ατυχιαν
συνεβαινε γινεσθαι και παρα πασιν ελεεινην. τριτον δ' η τυχη δραμα κατα τον αυτον
2.172 καιρον επεισηγαγεν το κατα τους υιους, εν ωι των μεν νεανισκων αλληλοις
επιβουλευοντων, της δ' αναφορας περι τουτων επ' αυτον γινομενης, και δεον
διαλαμβανειν ποτερον δει γινεσθαι των υιων φονεα και ποτερον αυτων δεδιεναι
μαλλον κατα τον εξης βιον, μη γηρασκων αυτος παθηι το παραπλησιον, εστροβειτο
νυκτωρ και μεθ' ημεραν περι τουτων διανοουμενος. εν τοιαυταις δ' ουσης ατυχιαις
και ταραχαις της αυτου ψυχης, τις ουκ αν εικοτως υπολαβοι θεων τινων αυτωι μηνιν
εις το γηρας κατασκηψαι δια τας εν τωι παραγεγονοτι βιωι παρανομιας; τουτο δ' ετι
μαλλον εσται δηλον εκ των εξης ρηθησομενων. ΖΗΤΕΙ ΕΝ ΤΩΙ ΠΕΡΙ ΠΑΡΑ∆ΟΞΩΝ.
82. Ὅτι Φιλοποιμην, ο των Ἀχαιων στρατηγος, ανηρ ην των κατ' αρετην προ του
ουδενος δευτερος, της τυχης μεντοι γ' ηττων. μετα δε τουτον Λυκορταν, ος ην ουδεν
ηττων τουτου. 83. Ὅτι Φιλοποιμην τετταρακοντα ετη συνηθως φιλοδοξησας εν
δημοκρατικωι και πολυειδει πολιτευματι, παντηι παντως διεφυγε τον των πολλων
φθονον, το πλειον ου προς χαριν, αλλα μετα παρρησιας πολιτευομενος· ο σπανιως
αν ευροι τις γεγονος. 84. Ὅτι Ἀννιβας επτακαιδεκα ετη μεινας εν τοις υπαιθροις και
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειστοις αλλοφυλοις και ετερογλωττοις ανδρασι χρησαμενος προς απηλπισμενας
και παραδοξους ελπιδας υπ' ουθενος ουτ' επεβουλευθη το παραπαν ουτ'
εγκατελειφθη υπο των συστρατευομενων. 2.173 85. Ὅτι Ποπλιος φιλοδοξησας εν
αριστοκρατικωι πολιτευματι τηλικαυτην περιεποιησατο παρα μεν τοις οχλοις
ευνοιαν παρα δε τωι συνεδριωι πιστιν, ωστ' εν μεν τωι δημωι κρινειν τινος
επιβαλλομενου κατα τα Ῥωμαιων εθη, και πολλα [μεν] κατηγορησαντος και πικρως,
αλλο μεν ουθεν ειπε προελθων, ουκ εφη δε πρεπον ειναι τωι δημωι των Ῥωμαιων
ουθενος ακουειν κατηγορουντος Ποπλιου Κορνηλιου Σκιπιωνος, δι' ον αυτην την
του λεγειν εξουσιαν εχουσιν οι κατηγορουντες. ων ακουσαντες οι πολλοι
παραχρημα διελυθησαν παντες εκ της εκκλησιας, απολιποντες τον κατηγορουντα
μονον. 86. Ὅτι κατα τους αυτους καιρους ην τις εν τηι Λακεδαιμονι Χαιρων, ος
ετυγχανε τωι προτερον ετει πεπρεσβευκως εις την Ῥωμην, ανθρωπος αγχινους μεν
και πρακτικος, νεος δε και ταπεινος και δημοτικης αγωγης τετευχως. ουτος
οχλαγωγων και κινησας ο μηθεις ετερος εθαρρει, ταχεως περιεποιησατο φαντασιαν
παρα τοις πολλοις. και το μεν πρωτον αφελομενος την χωραν, ην οι τυραννοι
συνεχωρησαν ταις υπολειφθεισαις των φυγαδων αδελφαις και γυναιξι και μητρασι
και τεκνοις, ταυτην διεδωκε τοις λεπτοις εικηι και ανισως κατα την ιδιαν εξουσιαν.
μετα δε ταυτα τοις κοινοις ως ιδιοις χρωμενος εξεδαπανα τας προσοδους, ου νομου
στοχαζομενος, ου κοινου δογματος, ουκ αρχοντος. εφ' οις τινες αγανακτησαντες
εσπουδαζον κατασταθηναι δοκιμαστηρες των κοινων κατα τους νομους. ο δε
Χαιρων θεωρων το γινομενον και συνειδως αυτωι κακως κεχειρικοτι τα της πολεως,
τον επιφανεστατον των δοκιμαστηρων Ἀπολλωνιδην και μαλιστα δυναμενον
ερευνησαι την πλεονεξιαν αυτου, τουτον αποπορευομενον ημερας εκ βαλανειου
προσπεμψας τινας εξεκεντησε. ων προσπεσοντων τοις Ἀχαιοις, και του πληθους
αγανακτησαντος επι τοις γεγονοσιν, εξ αυτης ο στρατηγος ορμησας και 2.174
παραγενομενος εις την Λακεδαιμονα τον τε Χαιρωνα παρηγαγεν εις κρισιν υπερ του
φονου του κατα τον Ἀπολλωνιδην και κατακρινας εποιησε δεσμιον, τους τε λοιπους
δοκιμαστηρας παρωξυνε προς το ποιεισθαι την ζητησιν των δημοσιων αληθινην,
φροντισαι δε και περι του κομισασθαι τας ουσιας τους των φυγαδων αναγκαιους
παλιν, ας ο Χαιρων αυτων αφειλετο βραχει χρονωι προτερον. 87. Ὅτι Φιλοποιμενα
και Ἀρισταινον τους Ἀχαιους συνεβηουτε την φυσιν ομοιαν σχειν ουτε την αιρεσιν
της πολιτειας. ην γαρ ο μεν Φιλοποιμην ευ πεφυκως προς τας πολεμικας χρειας και
κατα το σωμα και κατα την ψυχην, ο δ' ετερος προς τα πολιτικα των διαβουλιων. τηι
δ' αιρεσει κατα την πολιτειαν τουτο διεφερον αλληλων. της γαρ Ῥωμαιων υπεροχης
ηδη τοις Ἑλληνικοις πραγμασιν εμπλεκομενης ολοσχερως κατα τε τους Φιλιππικους
και τους Ἀντιοχικους καιρους, Ἀρισταινος ηγε τηναγωγην της πολιτειας ουτως ωστε
παν το προσφορον Ῥωμαιοις εξ ετοιμου ποιειν, ενια δε και πριν η προσταξαι
εκεινους. επειρατο μεντοι γε των νομων εχεσθαι δοκειν και την τοιαυτην εφειλκετο
φαντασιαν, εικων, οποτε τουτων αντιπιπτοι τις προδηλως τοις υπο Ῥωμαιων
γραφομενοις. ο δε Φιλοποιμην, οσα μεν ειη των προκαλουμενων ακολουθα τοις
νομοις και τηι συμμαχιαι, παντα συγκατηινει και συνεπραττεν απροφασιστως, οσα δε
τουτων εκτος επιταττοιεν, ουχ οιος τ' ην εθελοντην συνυπακουειν, αλλα τας μεν
αρχας εφη δειν δικαιον ηγεισθαι, μετα δε ταυτα παλιν αξιουν· ει δε μηδ' ουτως
πειθοιεν, τελος οιον επιμαρτυρομενους εικειν και τοτε ποιειν το παραγγελλομενον.
2.175 88. Ὅτι Περσευς ανανεωσαμενος την φιλιαν την προς Ῥωμαιους ευθεως
ελληνοκοπειν επεβαλετο, κατακαλων εις την Μακεδονιαν και τους τα χρεα
φευγοντας και τους προς καταδικας εκπεπτωκοτας και τους επι βασιλικοις
εγκλημασι [Μακεδονιαν] παρακεχωρηκοτας. και τουτων εξετιθει προγραφας εις τε
∆ηλον και ∆ελφους και το της Ἰτωνιας Ἀθηνας ιερον, διδους ου μονον την
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασφαλειαν τοις καταπορευομενοις, αλλα και των υπαρχοντων κομιδην, αφ' ων
εκαστος εφυγε. παρελυσε δε και τους εν αυτηι τηι Μακεδονιαι των βασιλικων
οφειληματων, αφηκε δε και τους εν ταις φυλακαις εγκεκλεισμενους επι βασιλικαις
αιτιαις. ταυτα δε ποιησας πολλους εμετεωροδοκων καλας ελπιδας υποδεικνυναι
πασι τοις Ἕλλησιν εν αυτωι. επεφαινε δε και κατα την εν τωι λοιπωι βιωι προστασιαν
το της βασιλειας αξιωμα. κατα τε γαρ την επιφανειαν ην ικανος και προς πασαν
σωματικην χρειαν την διατεινουσαν εις τον πραγματικον τροπον ευθετος, κατα τε
την επιφασιν ειχεν επισκυνιον και ταξιν ουκ ανοικειον της ηλικιας. επεφευγει δε
και την πατρικην ασελγειαν την τε περι τας γυναικας και την περι τους ποτους. και
τα μεν προοιμια της Περσεως αρχης τοιαυτην εχει διαθεσιν. 89. Ὅτι Φιλιππος ο
βασιλευς, οτε μεν ηυξηθη και την κατα των Ἑλληνων εξουσιαν ελαβε, παντων ην
απιστοτατος και 2.176 παρανομωτατος, οτε δε παλιν τα της τυχης αντεπνευσε,
παντων μετριωτατος. επει δε τοις ολοις πραγμασιν επταισε, προς παν το μελλον
αρμοζομενος επειρατο κατα παντα τροπον σωματοποιειν την αυτου βασιλειαν.
Λογος κζʹ. 90. Ὅτι ο Κοτυς ην ανηρ κατα την επιφανειαν αξιολογος και προς τας
πολεμικας χρειας διαφερων, ετι δε και κατα την ψυχην παντα μαλλον η Θραιξ· και
γαρ νηπτης υπηρχε και πραιοτητα και βαθος υπεφαινεν ελυθεριον. 91. Ὅτι
Πτολεμαιος ο στρατηγος ο κατα Κυπρον ουδαμως Αιγυπτιακος γεγονεν, αλλα
νουνεχης και πρακτικος. παραλαβων γαρ την νησον ετι νηπιου του βασιλεως οντος
εγινετο μεν επιμελως περι συναγωγην χρηματων, εδιδου δ' απλως ουδεν ουδενι,
καιπερ αιτουμενος πολλακις υπο των βασιλικων διοικητων και καταλαλουμενος
πικρως εν τωι μηδεν προΐεσθαι. του δε βασιλεως εις ηλικιαν παραγεγονοτος συνθεις
πληθος ικανον χρηματων εξαπεστειλεν, ωστε και τον Πτολεμαιον αυτον και τους
περι την αυλην ευδοκησαι τηι προτερον αυτου συστοληι και τωι μηδεν προΐεσθαι. 92.
Ὅτι Κεφαλος ηκεν εξ Ἠπειρου, εχων μεν και προτερον ηδη συστασιν προς την
Μακεδονων οικιαν, τοτε δε δια των πραγματων ηναγκασμενος αιρεισθαι τα του
Περσεως. η δ' αιτια του συμβαινοντος εγενετο τοιαυτη. Χαροψ ην Ἠπειρωτης, ανηρ
ταλλα μεν καλος καγαθος και φιλος Ῥωμαιων, ος Φιλιππου τα κατα την Ἤπειρον
στενα κατασχοντος αιτιος εγενετο του Φιλιππον μεν εκπεσειν εκ της Ἠπειρου, Τιτον
δε και της Ἠπειρου κρατησαι και των Μακεδονων. ουτος υιον εσχε Μαχαταν, ου
2.177 Χαροψ εγενετο. τουτον αντιπαιδα κατα την ηλικιαν οντα του πατρος
μεταλλαξαντος ο Χαροψ μετα της καθηκουσης προστασιας εις την Ῥωμην απεστειλε
χαριν του και την διαλεκτον και τα γραμματα τα Ῥωμαικα μαθειν. ταυτο το
μειρακιον πολλοις συνηθες γεγονος επανηλθε μετα τινα χρονον εις την οικειαν. ο
μεν ουν πρεσβυτερος Χαροψ μετηλλαξε τον βιον. το δε μειρακιον μετεωρον ον τηι
φυσει και πασης πονηριας εμπλεων εκορωνια και παρετριβετο προς τους επιφανεις
ανδρας. τας μεν ουν αρχας ουδεις ην αυτου λογος, αλλ' οι προκατεχοντες και ταις
ηλικιαις και ταις δοξαις, οι περι τον Ἀντινουν, εχειριζον τα κοινα κατα τας αυτων
γνωμας. του δε πολεμου του Περσικου συσταντος, ευθεως διεβαλλε το μειρακιον
τους προειρημενους ανδρας προς Ῥωμαιους, αφορμηι μεν χρωμενον τηι
προγεγενημενηι συστασει των ανδρων προς την Μακεδονων οικιαν, κατα δε το
παρον παντα παρατηρουν και παν το λεγομενον η πραττομενον υπ' αυτων επι το
χειρον εκδεχομενον και τα μεν αφαιρουν τα δε προστιθεν ελαμβανε πιθανοτητας
κατα των ανθρωπων. ο δε Κεφαλος, ταλλα τε φρονιμος και στασιμος ανθρωπος, και
κατα τους καιρους τουτους επι της αριστης υπηρχε γνωμης. ευχομενος γαρ ηυξατο
τοις θεοις μη συστηναι τον πολεμον μηδε κριθηναι τα πραγματα· πραττομενου δε
του πολεμου τα κατα την συμμαχιαν εβουλετο δικαια ποιειν Ῥωμαιοις, περα δε
τουτου μητε προστρεχειν αγεννως μηθ' υπηρετειν μηδεν παρα το δεον. του δε
Χαροπος ενεργως χρωμενου ταις κατ' αυτου διαβολαις και πασαν παρα την
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ῥωμαιων βουλησιν γινομενον εις εθελοκακησιν αγοντος, το μεν πρωτον οι
προειρημενοι κατεφρονουν, ουδεν αυτοις συνειδοτες αλλοτριον βουλομενοις
Ῥωμαιων. ως δε τους περι τον Ἱππολοχον και Νικανδρον και Λοχαγον ειδον τους
Αιτωλους αναγομενους εις την Ῥωμην απο της ιππομαχιας αλογως, και τας
διαβολας τας εκ των περι Λυκισκον πεπιστευμενας κατ' αυτων, οιτινες κατα την
Αιτωλιαν την αυτην αιρεσιν ηγον τωι Χαροπι, το τηνικαδε προιδομενοι το μελλον
2.178 εβουλευοντο περι αυτων. εδοξεν ουν αυτοις παντως πειραν λαμβανειν, εφ' ωι
μη προεσθαι σφας αυτους ακριτως, σωους δε εις την Ῥωμην επαναγεσθαι δια τας
Χαροπος διαβολας. ουτω μεν ουν οι περι τον Κεφαλον ηναγκασθησαν παρα τας
αυτων προαιρεσεις ελεσθαι τα του Περσεως. 93. Ὅτι οι περι Θεοδοτον και
Φιλοστρατον εποιησαν ασεβες πραγμα και παρασπονδον ομολογουμενως. πυθομενοι
γαρ τον υπατον των Ῥωμαιων Αυλον Ὁστιλιον παραγινεσθαι κομιζομενον εις
Θετταλιαν επι το στρατοπεδον, και νομιζοντες, ει παραδοιεν τον Αυλον τωι Περσει,
μεγιστην μεν πιστιν προσενεγκασθαι, μεγιστα δ' αν βλαψαι κατα το παρον
Ῥωμαιους, εγραφον τωι Περσει συνεχως επισπευδειν. ο δε βασιλευς εβουλετο μεν εξ
αυτης προαγειν και συναπτειν, των δε Μολοττων κατα τον Ἀωιον ποταμον την
γεφυραν κατειληφοτων εκωλυετο της ορμης και πρωτον ηναγκαζετο διαμαχεσθαι
προς τουτους. συνεβη δε τον Αυλον εις τους Φανοσεις παραγενομενον καταλυσαι
παρα Νεστορι τωι Κρωπιωι και παραδουναι καθ' αυτου τοις εχθροις καιρον
ομολογουμενον· ον ει μη τυχη τις εβραβευσε προς το βελτιον, ουκ αν μοι δοκει
διαφυγειν. νυν δε δαιμονιως πως ο Νεστωρ το μελλον οττευσαμενος εξ αυτης
ηναγκασε μετελθειν εις Γιτανα της νυκτος. και απογνους την δια της Ἠπειρου
πορειαν ανηχθη και πλευσας εις Ἀντικυραν εκειθεν εποιησατο την ορμην εις
Θετταλιαν. 94. Ὅτι Φαρνακης παντων των προ του βασιλεων εγενετο
παρανομωτατος. 95. Ὅτι Ἄτταλος χειμαζων εν Ἐλατειαι και σαφως ειδως 2.179 τον
αδελφον Ευμενη λυπουμενον ως ενι μαλιστα και βαρυνοντα επι τωι τας
επιφανεστατας αυτου τιμας ηθετησθαι υπο των εν Πελοποννησωι δια κοινου
δογματος, επικρυπτομενος δε προς παντας την περι αυτον υπαρχουσαν διαθεσιν,
επεβαλετο διαπεμπεσθαι προς τινας των εν Ἀχαΐαι, σπουδαζων αποκατασταθηναι
ταδελφωι δι' αυτου μη μονον τας αναθηματικας, αλλα και τας εγγραπτους τιμας.
τουτο δ' εποιει πεπεισμενος μεγιστην μεν ανακινων ταυτην την χαριν
προσενεγκασθαι, μαλιστα δ' αν το φιλαδελφον και γενναιον της αυτου προαιρεσεως
εναποδειξασθαι τοις Ἕλλησι δια ταυτης της πραξεως. 96. Ὅτι οι Κρητες αναξιον
κατα τον καιρον τουτον εποιησαν πραγμα δεινον και παρασπονδον ομολογουμενως.
καιπερ πολλων τοιουτων γενομενων κατα την Κρητην, ομως εδοξεν υπεραιρειν την
συνηθειαν το τοτε γενομενον. υπαρχουσης γαρ αυτοις ου μονον φιλιας, αλλα
συμπολιτειας προς Ἀπολλωνιατας και καθολου κοινωνιας παντων των εν
ανθρωποις νομιζομενων δικαιων, και περι τουτων κειμενης ενορκου συνθηκης παρα
τον ∆ια τον Ἰδαιον, παρασπονδησαντες τους Ἀπολλωνιατας κατελαβοντο την πολιν,
και τους μεν ανδρας κατεσφαξαν, τα δε υπαρχοντα διηρπασαν, τας γυναικας και τα
τεκνα και την πολιν και την χωραν διανειμαμενοι κατειχον. Λογος κηʹ 97. Ὅτι
Ἀντιοχος ο βασιλευς ην και πρακτικος και μεγαλεπιβολος και του της βασιλειας
ονοματος αξιος, πλην των κατα το Πηλουσιον στρατηγηματων. 2.180 98. Ὅτι φησι
Πολυβιος· προτερον επιστησαντες τους αναγινωσκοντας επι την περι ∆εινωνος και
Πολυαρατου διαληψιν· μεγαλης γαρ ουσης της περιστασεως και της μεταβολης ου
μονον παρα τοις Ῥοδιοις, αλλα σχεδον απασαις ταις πολιτειαις, χρησιμον αν ειη το
τας προαιρεσεις των παρ' εκαστοις πολιτευομενων επισκεψασθαι και γνωναι τινες
φανησονται το κατα λογον πεποιηκοτες και τινες παραπεπαικοτες του καθηκοντος,
ινα οι επιγινομενοι, ωσανει τυπων εκτιθεμενων, δυνωνται κατα τας ομοιας
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιστασεις τα μεν αιρετα διωκειν, τα δε φευκτα φευγειν αληθινως, και μη περι τον
εσχατον καιρον της ζωης αβλεπτουντες το πρεπον και τας εν τωι προγεγονοτι βιωι
πραξεις αυτων ποιωσιν. συνεβαινε τοιγαρουν τρεις διαφορας γενεσθαι των
εμπεσοντων εις τας αιτιας κατα τον προς Περσεα πολεμον. ων μια μεν ην των ουχ
ηδεως μεν ορωντων κρινομενα τα ολα και την της οικουμενης εξουσιαν υπο μιαν
αρχην πιπτουσαν, ουτε δε συνεργουντων ουτ' αντιπραττοντων απλως Ῥωμαιοις
ουδεν, αλλ' οιον επιτετραφοτων τηι τυχηι περι των αποβησομενων· ετερα δε των
ηδεως ορωντων κρινομενα τα πραγματα και βουλομενων νικαν τον Περσεα, μη
δυναμενων δε συνεπισπασθαι τους ιδιους πολιτας και τους ομοεθνεις προς την
αυτων γνωμην· τριτη δε και των συνεπισπασαμενων και μεταρριψαντων τα
πολιτευματα προς την Περσεως συμμαχιαν. πως ουν εκαστοι τουτων εχειρισαν τα
καθ' αυτους σκοπειν παρεστιν. μετερριψαν προς Περσεα το των Μολοσσων εθνος
Ἀντινους και Θεοδοτος και Κεφαλος μετ' αυτων *** των αντιπεσοντων ταις
επιβολαις αυτων ολοσχερως, και περισταντος του κινδυνου, και συνεγγιζοντος του
δεινου, παντες ομοσε στησαντες τοις παρουσιν απεθανον γενναιως. διοπερ αξιον
επαινειν τους ανδρας επι τωι μη 2.181 προεσθαι μηδε περιιδειν σφας αυτους εις
αναξιαν διαθεσιν εμπεσοντας του προγεγονοτος βιου. και μην εν Ἀχαΐαι και παρα
Θετταλοις και Περραιβοις εσχον αιτιαν και πλειους δια την ησυχιαν, ως
εφεδρευοντες τοις καιροις και φρονουντες τα Περσεως. αλλ' ουτε λογον εν τωι μεσωι
τοιουτον εξεβαλον ουτε γραφοντες ουτε διαπεμπομενοι προς τον Περσεα περι τινος
εφωραθησαν, αλλα διεφυλαξαν ανεπιληπτους εαυτους. τοιγαρουν εικοτως ουτοι και
δικαιολογιαν και κρισιν υπεμενον και πασας εξηλεγχον τας ελπιδας· ου γαρ ελαττον
εστιν αγεννιας σημειον το μηδεν αυτωι συνειδοτα μοχθηρον προεξαγειν εκ του ζην
αυτον, ποτε μεν τας των αντιπολιτευομενων αναστασεις καταπλαγεντα, ποτε δε την
των κρατουντων εξουσιαν, του παρα το καθηκον φιλοζωειν. Και μην εν Ῥοδωι και
Κωι και πλειοσιν ετεραις πολεσιν εγενοντο τινες οι φρονουντες τα Περσεως, οι και
λεγειν εθαρρουν περι Μακεδονων εν τοις ιδιοις πολιτευμασι και κατηγορειν μεν
Ῥωμαιων και καθολου συνιστασθαι προς τον Περσεα κοινοπραγιαν, ου δυνηθεντες
δε μεταρριψαι τα πολιτευματα προς την του βασιλεως συμμαχιαν. τουτων δ' ησαν
επιφανεστατοι παρα μεν τοις Κωοις Ἱπποκριτος και ∆ιομεδων αδελφοι, παρα δε
Ῥοδιοις ∆εινων και Πολυαρατος. ων τις ουκ αν καταμεμψαιτο την προαιρεσιν; οι
πρωτον μεν τους πολιτας συνιστορας εχοντες παντων των σφισι πεπραγμενων και
των ειρημενων, επειτα δε των γραμματων εαλωκοτων και πεφωτισμενων και των
παρα του Περσεως προς εκεινους διαπεμπομενων και των προς τον Περσεα παρ'
εκεινων, αμα δε και των ανθρωπων υποχειριων γεγονοτων των διαπεμπομενων
παρ' εκατερων και προς εκατερους, ουχ οιοι τ' ησαν εικειν ουδ' εκποδων ποιειν
εαυτους, αλλ' ακμην ημφισβητουν. τοιγαρουν προσκαρτερουντες και φιλοζωουντες
προς απεγνωσμενας ελπιδας και το δοκουν ειναι περι αυτους τολμηρον και
παραβολον ανεστρεψαν, ωστε παρα τοις επιγινομενοις μηδ' εσχατον ελεωι και
συγγνωμηι τοπον καταλιπειν. ελεγχομενοι γαρ κατα προσωπον υπο των ιδιων
χειρογραφων και των υπουργων ου μονον ατυχειν, ετι δε μαλλον αναισχυντειν
εδοξαν. Θοας γαρ τις ην των πλοιζομενων, ος και πολλακις 2.182 εις την
Μακεδονιαν επεπλευκει, διαπεσταλμενος υπο των προειρημενων. ουτος εν τηι
μεταβοληι των πραγματων συνειδως αυτωι τα πεπραγμενα, δεισας απεχωρησεν εις
την Κνιδον. των δε Κνιδιων αυτον εις φυλακην αποθεμενων, εξαιτηθεις υπο των
Ῥοδιων ηλθεν εις την Ῥοδον. κακει δια των βασανων ελεγχομενος ανθωμολογειτο
και συμφωνος ην πασι τοις εκ των αιχμαλωτων γραμματων συνθημασιν, ομοιως δε
και ταις επιστολαις ταις παρα τε του Περσεως αποστελλομεναις προς τον ∆εινωνα
και παρα τουτων προς εκεινον. εξ ων θαυμαζειν ην τινι ποτε λογισμωι χρωμενος ο
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆εινων προσανειχετο ζην και τον παραδειγματισμον υπεμενε τουτον. Πολυ δε κατα
την αβουλιαν και κατα την αγεννιαν ο Πολυαρατος υπερεθετο τον ∆εινωνα. του γαρ
Ποπλιου προσταξαντος Πτολεμαιωι τωι βασιλει τον Πολυαρατον αναπεμπειν εις την
Ῥωμην, ο βασιλευς εις μεν την Ῥωμην ουκ εκρινε πεμπειν, εντρεπομενος την
πατριδα και τον Πολυαρατον, εις δε την Ῥοδον αποστελλειν διελαβε, κακεινου
τουτο παρακαλουντος. παραστησας ουν λεμβον και παραδους αυτον ∆ημητριωι τινι
των φιλων εξαπεστειλεν. εγραφε δε και τοις Ῥοδιοις υπερ της εκπομπης. ο δε
Πολυαρατος προσσχων Φασηλιδι κατα πλουν, και διανοηθεις αττα δηποτ' ουν,
λαβων θαλλους κατεφυγεν επι την κοινην εστιαν. ον ει τις ειρετο τι βουλεται,
πεπεισμαι μηδ' αυτον εχειν ειπειν. ει μεν γαρ εις την πατριδα μολειν επεθυμει, τι
θαλλων εδει; τουτο γαρ προυκειτο που τοις αγουσιν αυτον. ει δ' εις την Ῥωμην, και
μη βουλομενου 'κεινου τουτ' εδει γενεσθαι κατ' αναγκην. τι ουν κατελειπεθ' ετερον;
αλλος γαρ τοπος ο δεξομενος αυτον μετ' ασφαλειας ουκ ην. ου μην αλλα των
Φασηλιτων πεμψαντων εις την Ῥοδον, και παρακαλουντων κομιζεσθαι και
παραλαμβανειν τον Πολυαρατον, νουνεχως οι Ῥοδιοι 2.183 διαλαχοντες αφρακτον
μεν εξαπεστειλαν το παραπεμψον, αναλαβειν δ' εις την ναυν εκωλυσαν τον
αρχοντα, δια το προστεταχθαι τοις εκ της Ἀλεξανδρειας εις Ῥοδον αποκαταστησαι
τον ανθρωπον. παραγενομενης δε της νεως εις την Φασηλιδα, και του μεν
Ἐπιχαρους, ος ην αρχων της νεως, ου βουλομενου δεχεσθαι τωι πλοιωι τον
ανθρωπον, του δε ∆ημητριου του προχειρισθεντος υπο του βασιλεως δια την
αναπομπην, κελευοντος ανιστασθαι και πλειν αυτον, και των Φασηλιτων
συνεπισχυοντων αυτωι δια το δεδιεναι μη τις εκ Ῥωμαιων σφισι δια ταυτα μεμψις
επακολουθησηι, καταπλαγεις την περιστασιν ενεβη παλιν τον λεμβον προς τον
∆ημητριον. κατα δε τον αποπλουν επιλαβομενος αφορμης ευκαιρου, προσδραμων
κατεφυγε παλιν εις Καυνον κακει παραπλησιως εδειτο των Καυνιων βοηθειν.
τουτων δε παλιν αποτριβομενων αυτον δια το ταττεσθαι μετα Ῥοδιων, διεπεμπετο
προς Κιβυρατας, δεομενος αυτον δεξασθαι τηι πολει και πεμψαι παραπομπην. εσχε
γαρ αφορμην προς την πολιν δια το τεθραφθαι παρ' αυτωι τους παιδας Παγκρατους
του τυραννου. των δε πεισθεντων και ποιησαντων τα παρακαλουμενα,
παραγενομενος εις την Κιβυραν εις αποριαν ενεβαλεν αυτον τε και τους Κιβυρατας
μειζω της προτερον η οτε παρα τοις Φασηλιταις ην. ουτε γαρ εχειν παρ' αυτοις
εθαρρουν αυτον δια το δεδιεναι τον απο Ῥωμαιων κινδυνον, ουθ' αμα πεμπειν εις
την Ῥωμην εδυναντο δια την απειριαν των κατα θαλατταν εργων, ατε μεσογαιοι
τελεως υπαρχοντες. λοιπον ηναγκαζοντο πρεσβευειν εις την Ῥοδον και προς τον
στρατηγον εις Μακεδονιαν, αξιουντες παραλαβειν τον ανθρωπον. του δε Λευκιου
γραψαντος τοις μεν Κιβυραταις τηρειν επιμελως τον Πολυαρατον και κομιζειν εις
την Ῥοδον, τοις δε Ῥοδιοις φροντιζειν της κατα θαλατταν παραπομπης, ινα μετ'
ασφαλειας εις την Ῥωμαιων ανακομισθηι, πειθαρχησαντων δ' αμφοτερων τοις
γραφομενοις, τουτωι τωι τροπωι συνεβη τον Πο 2.184 λυαρατον ελθειν εις την Ῥωμην,
εκθεατρισαντα μεν την αβουλιαν την αυτου και την αγεννιαν εφ' οσον οιος τ' ην,
εκδοτον δε γενομενον ου μονον παρα Πτολεμαιου του βασιλεως, αλλα και παρα
Φασηλιτων και παρα Κιβυρατων και παρα Ῥοδιων δια την ιδιαν ανοιαν. Τινος ουν
χαριν τον πλειω λογον πεποιημαι περι Πολυαρατου και ∆εινωνος; ουχ ινα
συνεπεμβαινειν δοξω ταις εκεινων ατυχιαις. και γαρ ατοπον γε τουτο τελεως· αλλ'
ινα φανεραν ποιησας την εκεινων αβουλιαν βελτιον παρασκευασω και βουλευεσθαι
και φρονειν τους κατα τας περιστασεις εις παραπλησιους εμπιπτοντας καιρους. 99.
Ὅτι Αιτωλοι τον βιον απο ληιστειας και της τοιαυτης παρανομιας ειωθεισαν εχειν.
και εως μεν εξην τους Ἕλληνας φερειν και λεηλατειν, εκ τουτων εποριζοντο τους
βιους, πασαν γην ηγουμενοι πολεμιαν· μετα δε ταυτα Ῥωμαιων επισταντων τοις
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραγμασι κωλυθεντες της εξωθεν επικουριας εις εαυτους κατηντησαν. και προτερον
μεν κατα τον εμφυλιον πολεμον ουκ εστιν ο των δεινων ουκ επραξαν· βραχει δ'
ανωτερον χρονωι γεγευμενοι του φονου του κατ' αλληλων εν ταις κατα την
Ἀρσινοΐαν σφαγαις ετοιμοι προς παν ησαν, αποτεθηριωμενοι τας ψυχας, ωστε μηδε
βουλην διδοναι τοις προεστωσι. διοπερ ην ακρισιας και παρανομιας και φονου
πληρη τα κατα την Αιτωλιαν, και των πραττομενων παρ' αυτοις εκ λογισμου μεν και
προθεσεως ουδεν επετελειτο, παντα δ' εικηι και φυρδην επραττετο, καθαπερει
λαιλαπος τινος εκπεπτωκυιας εις αυτους. 100. Ὅτι οι κατα την Ἤπειρον παραπλησια
τουτοις επραττον. εφ' οσον γαρ οι πολλοι των ανθρωπων μετριωτεροι των κατα την
Αιτωλιαν ησαν, επι τοσουτον ο προεστως αυτων ασεβεστερος και παρανομωτατος
υπηρχε των αλλων. δοκω γαρ μη γεγονεναι μηδ' εσεσθαι θηριωδεστερον ανθρωπον
μηδε σκαιοτερον Χαροπος. 2.185 101. Ὅτι του περι Καλλικρατην μισους και
Ἀνδρωνιδαν και τους λοιπους ομογνωμονας τουτων ουτως αν τις τεκμηραιτο. της
γαρ των Ἀντιγονειων πανηγυρεως εν τωι Σικυωνι συντελουμενης, και των
βαλανειων απαντων εχοντων τας τε κοινας μακτρας και πυελους ταυταις
παρακειμενας, εις ας οι κομψοτεροι των ανθρωπων ειωθασι κατ' ιδιαν εμβαινειν, εις
ταυτας οτε τις καθειη των περι τον Ἀνδρωνιδαν και Καλλικρατην, ουδεις ετολμα
των εφεστωτων ετι καθιεναι, πριν η τον βαλανειτην το μεν υπαρχον υδωρ αφιεναι
παν, ετερον δε καθαρον εγχεαι. τουτο δ' εποιουν, υπολαμβανοντες ωσανει
μιαινεσθαι καθιεντες εις ταυτο τοις προειρημενοις υδωρ. τους δε συριγμους τους εν
ταις κοιναις πανηγυρεσι των Ἑλληνων και τους χλευασμους, οτε τις επιβαλοι
κηρυττειν τινα των προειρημενων, ουδ' αν εξηγησαιτο ραιδιως ουδεις. εθαρρει δε και
τα παιδαρια κατα τας οδους εκ των διδασκαλειων επαναγοντα κατα προσωπον
αυτους προδοτας αποκαλειν. τοιαυτη τις υπεδραμε προσκοπη και μισος κατα των
προειρημενων. Λογος λαʹ 102. Ὅτι Γαιος ο Γαλλος, χωρις των αρτι ρηθεντων
αλογηματων, παραγενομενος εις την Ἀσιαν εκθεματα κατα τας πολεις εξεθηκε τας
επιφανεστατας, κελευων, ει τις βουλεται κατηγορειν Ευμενους του βασιλεως,
απανταν εις Σαρδεις επι τινα χρονον ωρισμενον. μετα δε ταυτα παραγενηθεις αυτος
εις τας Σαρδεις, αποκαθισας εν τωι γυμνασιωι επι δεχ' ημερας διηκουε των
κατηγορουντων, πασαν επιδεχομενος αισχρολογιαν και λοιδοριαν κατα του
βασιλεως και καθολου παν ελκων πραγμα και 2.186 κατηγοριαν, ατε παρεστηκως
ανθρωπος τηι διανοιαι και φιλοδοξων εν τηι προς Ευμενην διαφοραι. 103. Ὅτι κατα
την Συριαν Ἀντιοχος ο βασιλευς βουλομενος ευπορησαι χρηματων προεθετο
στρατευειν επι το της Ἀρτεμιδος ιερον εις την Ἐλυμαΐδα. παραγενομενος δ' επι τους
τοπους, και διαψευσθεις της ελπιδος, δια το μη συγχωρειν τηι παρανομιαι τους
βαρβαρους οικουντας περι τον τοπον, αναχωρων εν Ταβαις της Περσιδος εξελιπε τον
βιον, δαιμονησας, ως ενιοι φασι, δια το γενεσθαι τινας επισημασιας του δαιμονιου
κατα την περι το προειρημενον ιερον παρανομιαν. 104. Ὅτι το μεγιστον και
καλλιστον σημειον της Λευκιου Αιμιλιου προαιρεσεως μεταλλαξαντος τον βιον
εγενετο πασιν εκδηλον· οιος γαρ ο τροπος ζωντος αυτου εδοξαζετο, τοιουτος ευρεθη
ο βιος μεταλλαξαντος, ο μεγιστον ειποι τις αν υπαρχειν τεκμηριον αρετης. ο γαρ
πλειστον μεν των καθ' αυτον εξ Ἰβηριας χρυσον εις την Ῥωμην μετενηνοχως,
μεγιστων δε θησαυρων κυριος γενομενος εν Μακεδονιαι, πλειστης δε περι τα
προειρημενα τετευχως εξουσιας τοσουτον απελειπε τον ιδιον βιον ωστε μη δυνασθαι
την φερνην τηι γυναικι διαλυσαι πασαν εκ των επιπλων, ει μη των εγγειων τινας
προσαπεδοντο κτησεων. υπερ ων ημεις τα κατα μερος εν τοις προ τουτων ειρηκαμεν.
εξ ων ειποι τις αν καταλελυσθαι την δοξαν των θαυμαζομενων παρα τοις Ἕλλησι
περι τουτο το μερος ανδρων· ει γαρ το διδομενων χρηματων επι τωι του διδοντος
συμφεροντι, τουτων απεχεσθαι θαυμαστον εστιν, 2.187 ο λεγεται γεγονεναι περι τε
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Ἀθηναιον Ἀριστειδην και περι τον Θηβαιον Ἐπαμινωνδαν, το κυριον γενομενον
αυτον απασης της βασιλειας και λαβοντα την εξουσιαν ως βουλεται χρησασθαι,
μηδενος επιθυμησαι ποσωι θαυμαστοτερον εστιν; ει δ' απιστον το λεγομενον δοξει
εοικεναι τισιν, εκεινο δει λαμβανειν εν νωι, διοτι σαφως ο γραφων ᾔδει μαλιστα
Ῥωμαιους αναληψομενους εις τας χειρας τα βιβλια ταυτα δια το τας επιφανεστατας
και τας πλειστας αυτων πραξεις εν τουτοις περιεχεσθαι· παρ' οις ουτ' αγνοεισθαι
ταυτα δυνατον ουτε συγγνωμης τευξεσθαι τον ψευδολογον εικος, διοπερ ουδεις αν
εκων εις προδηλον απιστιαν και καταφρονησιν εδωκεν αυτον. και τουτο
μνημονευεσθω παρ' ολην την πραγματειαν ημιν, οταν τι παραδοξον δοκωμεν λεγειν
περι Ῥωμαιων. Της δε κατα την διηγησιν εφοδου και των καιρων εφεστακοτων
ημας επι την οικιαν ταυτην, βουλομαι το κατα την προτεραν βιβλον εν επαγγελιαι
καταλειφθεν συνεκπληρωσαι των φιληκοων ενεκα. προυπεσχομην γαρ διηγησασθαι
δια τι και πως επι τοσουτο προεκοψε και θαττον η καθηκεν εξελαμψεν η του
Σκιπιωνος εν τηι Ῥωμηι δοξα, συν δε τουτωι πως επι τοσουτον αυξηθηναι συνεβη τωι
Πολυβιωι την προς τον προειρημενον φιλιαν και συνηθειαν ωστε μη μονον εως της
Ἰταλιας και της Ἑλλαδος επιδιατειναι την περι αυτων φημην, αλλα και τοις
πορρωτερω γνωριμον γενεσθαι την αιρεσιν και συμπεριφοραν αυτων. διοτι μεν ουν
η καταρχη της συστασεως εγενηθη τοις προειρημενοις εκ τινος χρησεως βιβλιων και
της περι τουτων λαλιας δεδηλωκαμεν· προβαινουσης δε της συνηθειας και των
ανακεκλημενων εκπεμπομενων επι τας πολεις, διεπεσαν ο τε Φαβιος και ο Σκιπιων
οι του Λευκιου νεανισκοι προς τον στρατηγον μειναι τον Πολυβιον εν τηι Ῥωμηι.
γενομενου δε τουτου, και της συμπεριφορας επι πολυ προκοπτουσης, εγενετο
συγκυρημα τι τοιουτον. εκπορευομενων γαρ ποτε κατ' αυτο παντων εκ της οικιας
της του Φαβιου, συνεβη τον μεν Φαβιον επι την αγοραν απονευσαι, τον δε Πολυβιον
επι θατερα μετα του Σκιπιωνος. προαγοντων δ' αυτων 2.188 ο Ποπλιος ησυχηι και
πραιως τηι φωνηι φθεγξαμενος και τωι χρωματι γενομενος ενερευθης, "Τι δαι" φησιν
"ω Πολυβιε, δυο τρωγομεν αδελφοι, και διαλεγει συνεχως και πασας τας ερωτησεις
και τας αποφασεις ποιει προς εκεινον, εμε δε παραπεμπεις; η δηλον οτι και συ περι
εμου την αυτην εχεις διαληψιν, ην και τους αλλους πολιτας εχειν πυνθανομαι; δοκω
γαρ ειναι πασιν ησυχιος τις και νωθρος, ως ακουω, και πολυ κεχωρισμενος της
Ῥωμαικης αιρεσεως και πραξεως, οτι κρισεις ουχ αιρουμαι λεγειν. την δ' οικιαν ου
φασι τοιουτον ζητειν προστατην εξ ης ορμωμαι, το δ' εναντιον· ο και μαλιστα με
λυπει." Ὁ δε Πολυβιος ξενισθεις τηι του μειρακιου καταρχηι των λογων· ου γαρ ειχε
πλεον ετων οκτωκαιδεκα τοτε· "μη προς θεων, Σκιπιων," εφη, "μηδε λεγε ταυτα
μηδ' εν νωι λαμβανε ταυτα το παραπαν. ουδε γαρ καταγινωσκων ουτε παραπεμπων
εγω σε ποιω τουτο, πολλου γε δει, αλλα τωι πρεσβυτερον ειναι τον αδελφον εν τε
ταις ομιλιαις αρχομαι απ' εκεινου και ληγω παλιν εις εκεινον εν ταις αποφασεσι και
συμβουλιαις και προς εκεινον απερειδομαι, δοκων και σε της αυτης μετεχειν
γνωμης· εκεινο σου γε μην αγαμαι νυν ακουων, οτι δοκει σοι *** το πραΰτερον ειναι
του καθηκοντος τοις εκ ταυτης της οικιας ορμωμενοις· δηλος γαρ ει δια τουτων
μεγα φρονων. εγω δε καν αυτος ηδεως σοι συνεπιδοιην εμαυτον και συνεργος
γενοιμην εις το και λεγειν τι και πραττειν αξιον των προγονων. περι μεν γαρ τα
μαθηματα, περι α νυν ορω σπουδαζοντας υμας και φιλοτιμουμενους, ουκ απορησετε
των συνεργησοντων υμιν ετοιμως, και σοι κακεινωι· πολυ γαρ δη τι φυλον απο της
Ἑλλαδος επιρρεον ορωι κατα το παρον των τοιουτων ανθρωπων. εις δε τα λυπουντα
σε νυν 2.189 και ***, καθως φης, δοκω μηδενα συναγωνιστην και συνεργον αλλον
ευρειν αν ημων επιτηδειοτερον." ετι δε ταυτα λεγοντος του Πολυβιου, λαβομενος
αμφοτεραις χερσι της δεξιας αυτου και πιεσας εμπαθως "Ει γαρ εγω ταυτην," φησιν,
"ιδοιμι την ημεραν, εν ηι συμπαντα ταλλα δευτερα θεμενος εμοι προσεξεις τον νουν
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και μετ' εμου συμβιωσεις· δοξω γαρ αυτοθεν ευθεως εμαυτωι και της οικιας αξιος
ειναι και των προγονων." ο δε Πολυβιος τα μεν εχαιρε, θεωρων την ορμην και την
αποδοχην του μειρακιου, τα δε διηπορειτο, λαμβανων εν νωι την υπεροχην της
οικιας και την ευκαιριαν των ανδρων. πλην απο γε ταυτης της ανθομολογησεως
ουκετι το μειρακιον εχωρισθη του Πολυβιου, παντα δ' ην αυτωι δευτερα της εκεινου
συμπεριφορας. Ἀπο δε τουτων των καιρων λοιπον ηδη κατα το συνεχες επ' αυτων
των πραγματων πειραν αυτων διδοντες αλληλοις εις πατρικην και συγγενικην
ηλθον αιρεσιν και φιλοστοργιαν προς αλληλους. πρωτη δε τις ενεπεσεν ορμη και
ζηλος των καλων το την επι σωφροσυνηι δοξαν αναλαβειν, και παραδραμειν εν
τουτωι τωι μερει τους κατα την αυτην ηλικιαν υπαρχοντας. ων δε μεγας ουτος και
δυσεφικτος ο στεφανος ευθηρατος ην κατ' εκεινον τον καιρον εν τηι Ῥωμηι δια την
επι το χειρον ορμην των πλειστων. οι μεν γαρ εις ερωμενους των νεων, οι δ' εις
εταιρας εξεκεχυντο, πολλοι δε εις ακροαματα και ποτους και την εν τουτοις
πολυτελειαν, ταχεως ηρπακοτες εν τωι Περσικωι πολεμωι την των Ἑλληνων εις τουτο
το μερος ευχερειαν. και τηλικαυτη τις ενεπεπτωκει περι τα τοιαυτα των εργων
ακρασια τοις νεοις ωστε πολλους μεν ερωμενον ηγορακεναι ταλαντου. συνεβη δε
την παρουσαν αιρεσιν οιον εκλαμψαι κατα τους νυν λεγομενους καιρους πρωτον
μεν δια το καταλυθεισης της εν Μακεδονιαι βασιλειας δοκειν αδηριτον αυτοις
υπαρχειν την περι των ολων εξουσιαν, επειτα 2.190 δια το πολλην επιφασιν
γενεσθαι της ευδαιμονιας περι τε τους κατ' ιδιαν βιους και περι τα κοινα, των εκ
Μακεδονιας μετακομισθεντων εις την Ῥωμην χορηγιων. πλην ο γε Σκιπιων ορμησας
επι την εναντιαν αγωγην του βιου και πασαις ταις επιθυμιαις αντιταξαμενος και
κατα παντα τροπον ομολογουμενον και συμφωνον εαυτον κατασκευασας κατα τον
βιον εν ισως εʹ τοις πρωτοις ετεσι πανδημον εποιησατο την επ' ευταξιαι και
σωφροσυνηι δοξαν. Μετα δε ταυτα κατα το συνεχες ωρμησεν επι το περι τα χρηματα
μεγαλοψυχιαι και καθαροτητι διενεγκειν των αλλων. προς δε τουτο το μερος καλην
μεν υποδοχην ειχε την μετα του κατα φυσιν πατρος συμβιωσιν, καλας δ' εκ φυσεως
ορμας αυτος επι το δεον· πολλα δε αυτωι και ταυτοματον συνηργησε προς την
επιβολην ταυτην. Πρωτη μεν γαρ αυτωι μετηλλαξε τον βιον η του κατα θεσιν πατρος
μητηρ, ητις ην αδελφη μεν του κατα φυσιν πατρος αυτου Λευκιου, γυνη δε του κατα
θεσιν παππου Σκιπιωνος του μεγαλου προσαγορευθεντος. ταυτης απολιπουσης
ουσιαν μεγαλην κληρονομος ων πρωτον εν τουτοις εμελλε πειραν δωσειν της
εαυτου προαιρεσεως. συνεβαινε δε την Αιμιλιαν, τουτο γαρ ην ονομα τηι
προειρημενηι γυναικι, μεγαλομερη την περιστασιν εχειν εν ταις γυναικειαις εξοδοις,
ατε συνηκμακυιαν τωι βιωι και τηι τυχηι τηι Σκιπιωνος· χωρις γαρ του περι το σωμα και
την απηνην κοσμου και τα κανα και τα ποτηρια και ταλλα τα προς την θυσιαν, ποτε
μεν αργυρα, ποτε δε χρυσα, παντα συνεξηκολουθει κατα τας επιφανεις εξοδους
αυτηι, το τε των παιδισκων και το 2.191 των οικετων των παρεπομενων πληθος
ακολουθον ην τουτοις. ταυτην δη την περικοπην απασαν ευθεως μετα τον της
Αιμιλιας ταφον εδωρησατο τηι μητρι, ηι συνεβαινε κεχωρισθαι μεν απο του Λευκιου
προτερον ηδη χρονοις πολλοις, την δε του βιου χορηγιαν ελλιπεστεραν εχειν της
κατα την ευγενειαν φαντασιας. διο τον προ του χρονον ανακεχωρηκυιας αυτης εκ
των επισημων εξοδων, τοτε κατα τυχην ουσης επιφανους και πανδημου θυσιας,
εκπορευομενης αυτης εν τηι της Αιμιλιας περικοπηι και χορηγιαι, και προς τοις αλλοις
και των ορεοκομων και του ζευγους και της απηνης της αυτης υπαρχουσης, συνεβη
τας γυναικας θεωμενας το γεγονος εκπληττεσθαι την του Σκιπιωνος χρηστοτητα και
μεγαλοψυχιαν, και πασας προτεινουσας τας χειρας ευχεσθαι τωι προειρημενωι πολλα
και αγαθα. τουτο δε πανταχηι μεν αν εικοτως φαινοιτο καλον, εν δε Ῥωμηι και
θαυμαστον· απλως γαρ ουδεις ουδενι διδωσι των ιδιων υπαρχοντων εκων ουδεν.
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτη μεν ουν αυτη καταρχη της επι καλοκαγαθιαι φημης αυτωι συνεκυρησε, και
μεγαλην εποιησε προκοπην, ατε του των γυναικων γενους και λαλου και κατακορου
οντος, εφ' ο τι αν ορμησηι. Μετα δε ταυτα ταις Σκιπιωνος μεν του μεγαλου
θυγατρασιν, αδελφαις δε του κατα θεσιν πατρος, *** λαβοντος, αυτον εδει την
ημισειαν αποδουναι της φερνης. ο γαρ πατηρ συνεθετο μεν εκατεραι των θυγατερων
νʹ ταλαντα δωσειν, τουτων δε το μεν ημισυ παραχρημα τοις ανδρασιν εδωκεν η
μητηρ, το δ' ημισυ κατελειπεν αποθνησκουσα προσοφειλομενον, οθεν εδει τον
Σκιπιωνα διαλυειν τουτο το χρεος ταις του πατρος αδελφαις. κατα δε τους Ῥωμαιων
νομους δεον εν τρισιν ετεσιν αποδουναι 2.192 τα προσοφειλομενα χρηματα της
φερνης ταις γυναιξι, προδοθεντων πρωτων των επιπλων εις ιʹ μηνας κατα το παρ'
εκεινοις εθος, ευθεως ο Σκιπιων συνεταξε τωι τραπεζιτηι των κʹ και εʹ ταλαντων
εκατεραν ποιησασθαι την ανταποδοσιν εν τοις ιʹ μησι. του δε Τιβεριου και του
Ναυσικα Σκιπιωνος, ουτοι γαρ ησαν ανδρες των προειρημενων γυναικων, αμα τωι
διελθειν τους ιʹ μηνας προσπορευομενων προς τον τραπεζιτην και πυνθανομενων, ει
τι συνετετακτο Σκιπιων αυτωι περι των χρηματων, κακεινου κελευοντος αυτους
κομιζεσθαι και ποιουντος την διαγραφην εκατερωι των κʹ και εʹ ταλαντων, αγνοειν
αυτον εφασαν· δειν γαρ αυτους ου παν κατα το παρον, αλλα το τριτον μερος
κομιζεσθαι κατα τους νομους. του δε φασκοντος ουτως αυτωι συντεταχεναι τον
Σκιπιωνα, διαπιστησαντες προηγον επι τον νεανισκον, διειληφοτες εκεινον αγνοειν.
και τουτ' επασχον ουκ αλογως· ου γαρ οιον πεντηκοντα ταλαντα δοιη τις αν εν
Ῥωμηι προ τριων ετων, αλλ' ουδε ταλαντον εν προ της τεταγμενης ημερας· τοιαυτη
τις εστι και τηλικαυτη παρα παντας αμα μεν ακριβεια περι το διαφορον, αμα δε
λυσιτελεια περι τον χρονον. ου μην αλλα προσπορευθεντων αυτων και
πυνθανομενων πως τωι τραπεζιτηι συντεταχε, του δ' ειποντος αποδουναι παν το
χρημα ταις αδελφαις, αγνοειν αυτον εφασαν, αμα το κηδεμονικον εμφανιζοντες·
εξειναι γαρ αυτον κατα τους νομους χρησθαι τοις διαφοροις ικανον επι χρονον. ο δε
Σκιπιων εφη αγνοειν τουτων ουδεν, αλλα προς μεν τους αλλοτριους την εκ των
νομων ακριβειαν τηρειν, τοις δε συγγενεσι και φιλοις απλως χρησθαι και γενναιως
κατα δυναμιν. διο παραλαμβανειν αυτους εκελευε παν το χρημα παρα του
τραπεζιτου. οι δε περι τον Τιβεριον ταυτ' ακουσαντες επανηγον σιωπωντες,
καταπεπληγμενοι μεν την του Σκιπιωνος μεγαλοψυχιαν, κατεγνωκοτες δε της
αυτων μικρολογιας, καιπερ οντες ουδενος δευτεροι Ῥωμαιων. 2.193 Μετα δ' ετη βʹ
μεταλλαξαντος του κατα φυσιν πατρος αυτου Λευκιου, και καταλιποντος
κληρονομους της ουσιας αυτον τε και τον αδελφον Φαβιον, καλον τι και μνημης
αξιον εποιησεν. ο γαρ Λευκιος, υπαρχων ατεκνος δια το τους μεν εις ετερας οικιας
εκδεδοσθαι, τους δ' αλλους υιους, ους ετρεφε διαδοχους *** και του γενους, παντας
μετηλλαχεναι, τουτοις απελιπε την ουσιαν. ο δε Σκιπιων θεωρων αυτου τον
αδελφον καταδεεστερον οντα τοις υπαρχουσιν εξεχωρησε παντων των υπαρχοντων,
ουσης της ολης τιμησεως υπερ ξʹ ταλαντα, δια το μελλειν ουτως ισον υπαρχειν αυτωι
κατα την ουσιαν τον Φαβιον. γενομενου δε τουτου περιβοητου, προσεθηκεν ετερον
τουτωι δειγμα της αυτου προαιρεσεως εμφανεστερον· βουλομενου γαρ ταδελφου
μονομαχιας επι τωι πατρι ποιειν, ου δυναμενου δε δεξασθαι την δαπανην δια το
πληθος των αναλισκομενων χρηματων, και ταυτης την ημισειαν εισηνεγκεν ο
Σκιπιων εκ της ιδιας ουσιας. εστι δ' ουκ ελαττων η συμπασα λʹ ταλαντων, εαν τις
μεγαλομερως ποιηι.*** φημης περι αυτου διαδιδομενης μετηλλαξεν η μητηρ. ο δε
τοσουτον απεσχετο κομισασθαι ων προτερον εδωρησατο, περι ων αρτιως ειπον, ωστε
και ταυτα και την λοιπην ουσιαν την της μητρος απασαν απεδωκε ταις αδελφαις, ης
ουδεν αυταις προσηκε κατα τους νομους. διο παλιν των αδελφων παραλαβουσων
τον εν ταις εξοδοις κοσμον και την περιστασιν την της Αιμιλιας, παλιν εκαινοποιηθη
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το μεγαλοψυχον και φιλοικειον της του Σκιπιωνος προαιρεσεως. Ταυτα μεν ουν
προκατεσκευασμενος εκ της πρωτης ηλικιας Ποπλιος Σκιπιων προηλθε προς το
φιλοδοξειν σωφροσυνηι και καλοκαγαθιαι. εις ην ισως ξʹ ταλαντα δαπανησας,
τοσαυτα γαρ ην προεμενος των ιδιων, ομολογουμενην εσχε την επι καλοκαγα 2.194
θιαι φημην, ουχ ουτω τωι πληθει των χρηματων το παρακειμενον κατεργασαμενος
ως τωι καιρωι της δοσεως και τωι χειρισμωι της χαριτος. την δε σωφροσυνην
περιεποιησατο δαπανησας μεν ουδεν, πολλων δε και ποικιλων ηδονων αποσχομενος
προσεκερδανε την σωματικην υγειαν και την ευεξιαν, ητις αυτωι παρ' ολον τον βιον
παρεπομενη πολλας ηδονας και καλας αμοιβας απεδωκεν ανθ' ων προτερον
απεσχετο των προχειρων ηδονων. Λοιπου δ' οντος του κατα την ανδρειαν, και
κυριωτατου σχεδον εν πασηι μεν πολιτειαι, μαλιστα δ' εν τηι Ῥωμηι, μεγιστην εδει και
την ασκησιν περι τουτο το μερος ποιησασθαι. καλον μεν ουν τι προς ταυτην την
επιβολην αυτωι και δια της τυχης εγενετο συνεργημα. των γαρ εν Μακεδονιαι
βασιλικων μεγιστην ποιουμενων σπουδην περι τας κυνηγεσιας, και Μακεδονων
ανεικοτων τους επιτηδειοτατους τοπους προς την των θηριων συναγωγην, ταυτα
συνεβη τα χωρια τετηρησθαι μεν επιμελως, καθαπερ και προτερον, παντα τον του
πολεμου χρονον, κεκυνηγησθαι δε μηδεποτε των τετταρων ετων δια τους
περισπασμους· ηι και θηριων υπηρχε πληρη παντοδαπων. του δε πολεμου λαβοντος
κρισιν, ο Λευκιος καλλιστην υπολαμβανων και την ασκησιν και την ψυχαγωγιαν
υπαρχειν τοις νεοις την περι τα κυνηγεσια, τους τε κυνηγους συνεστησε τους
βασιλικους τωι Σκιπιωνι και την εξουσιαν την περι τα κυνηγεσια παρεδωκε τουτωι
πασαν· ης επιλαβομενος ο προειρημενος και νομισας οιονει βασιλευειν, εν τουτωι
κατεγινετο παντα τον χρονον, οσον επεμεινε το στρατοπεδον μετα την μαχην εν τηι
Μακεδονιαι. γενομενης δε μεγαλης εξουσιας περι τουτο το μερος, ατε κατα την
ηλικιαν ακμαιως εχοντος αυτου και κατα φυσιν οικειως διακειμενου, καθαπερ
ευγενους σκυλακος, επιμονον αυτου συνεβη γενεσθαι την περι τας κυνηγεσιας
ορμην. διο και παραγενομενος εις την Ῥωμην και προσλαβων τον του Πολυβιου
προς τουτο το μερος ενθουσιασμον, εφ' οσον οι λοιποι των νεων περι τας κρισεις και
τους χαιρετισμους 2.195 εσπουδαζον, κατα την αγοραν ποιουμενοι την διατριβην,
και δια τουτων συνιστανειν εαυτους επειρωντο τοις πολλοις, επι τοσουτον ο
Σκιπιων επι ταις κυνηγεσιαις αναστρεφομενος και λαμπρον αει τι ποιων και μνημης
αξιον, καλλιω δοξαν εξεφερετο των αλλων. οις μεν γαρ ουκ ην επαινου τυχειν, ει μη
βλαψαιεν τινα των πολιτων· ο γαρ των κρισεων τροπος τουτ' επιφερειν ειωθεν· ο δ'
απλως ουδενα λυπων εξεφερετο την επ' ανδρειαι δοξαν πανδημον, εργωι προς λογον
αμιλλωμενος. τοιγαρουν ολιγωι χρονωι τοσουτον παρεδραμε τους καθ' αυτον οσον
ουδεις πω μνημονευεται Ῥωμαιων, καιπερ την εναντιαν οδον πορευθεις εν
φιλοξενιαι τοις αλλοις απασι προς τα Ῥωμαιων εθη και νομιμα. Ἐγω δε πλειω
πεποιημαι λογον υπερ της Σκιπιωνος αιρεσεως εκ της πρωτης ηλικιας, ηδειαν μεν
υπολαμβανων ειναι τοις πρεσβυτεροις, ωφελιμον δε τοις νεοις την τοιαυτην
ιστοριαν, μαλιστα δε βουλομενος πιστιν παρασκευαζειν τοις μελλουσι λεγεσθαι εν
ταις εξης βιβλοις περι αυτου προς το μητε διαπορειν τους ακουοντας δια το
παραδοξα τινα φανησεσθαι των συμβαινοντων μετα ταυτα περι αυτον, μητ'
αφαιρουμενους τανδρος τα κατα λογον γεγονοτα κατορθωματα τηι τυχηι προσαπτειν,
αγνοουντας τας αιτιας, εξ ων εκαστα συνεβη γενεσθαι, πλην τελεως ολιγων, α δει
μονα προσαπτειν τηι τυχηι και ταυτοματωι. Ταυτα μεν ουν επι τοσουτον ημεις
διεληλυθοτες κατα την παρεκβασιν, αυθις επανιμεν επι την εκτροπην της
υποκειμενης διηγησεως. 105. Ὅτι τα κατα την Αιτωλιαν καλως διετεθη,
κατεσβεσμενης εν αυτοις της εμφυλιου στασεως μετα τον Λυκισκου θανατον, και
Μνασιππου του Κορωναιου μεταλλαξαντος τον βιον βελτιων ην η διαθεσις κατα την
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Βοιωτιαν, ομοιως δε και κατα την Ἀκαρνανιαν Χρεματα γεγονοτος εκποδων. σχεδον
γαρ ωσανει καθαρμον τινα συνεβη γενεσθαι της Ἑλλαδος, των αλιτηριων αυτης
2.196 εκ του ζην μεθισταμενων. και γαρ και τον Ἠπειρωτην Χαροπα συνεκυρησε
κατα τον ενιαυτον τουτον εν Βρεντεσιωι μεταλλαξαι τον βιον. τα δε κατα την
Ἤπειρον ετι εν ακαταστασιαις ην και ταραχαις, *** τους επανω χρονους, δια την
Χαροπος ωμοτητα και παρανομιαν, εξ ου συνεβη τελεσθηναι τον προς Περσεα
πολεμον. 106. Ὅτι μετα το κατακριναι Λευκιον Ἀνικιον και τους μεν των επιφανων
ανδρων, τους δε απαγαγειν εις την Ῥωμην, οσοι και βραχειαν υποψιαν ειχον, τοτε
λαβων ο Χαροψ την εξουσιαν ο βουλοιτο πραττειν, ουκ εστι των δεινων οποιον ουκ
εποιει, τα μεν δι' αυτου, τα δε δια των φιλων, ατε νεος μεν ων αυτος κομιδηι,
συνδεδραμηκοτων δε προς αυτον των χειριστων και των εικαιοτατων ανθρωπων
δια τον εκ των αλλοτριων νοσφισμον. ειχε δε οιον εφεδρειαν και ροπην προς το
πιστευεσθαι διοτι πραττει κατα τινα λογον α ποιει και μετα της Ῥωμαιων γνωμης
την τε προυπαρχουσαν αυτωι συστασιν και προς τους προειρημενους και προς ταυτηι
Μυρτωνα πρεσβυτην ανθρωπον και τον υιον αυτου Νικανορα, ταλλα τε μετριους
ανθρωπους και δοκουντας ειναι Ῥωμαιων φιλους, οι πολυ τι κεχωρισμενοι τον προ
του χρονον απασης αδικιας ουκ οιδ' οπως τοτε συνεπεδωκαν αυτους εις το
συνεπισχυειν και κοινωνειν ταις του Χαροπος ανομιαις. επειδη δ' ο προειρημενος
τους μεν κατα την αγοραν αναφανδον εφονευσε, τους δε εν ταις ιδιαις οικιαις,
ενιους δ' επι των αγρων και κατα τας οδους επαποστελλων εδολοφονησε και
παντων των τεθνεωτων εξηνδραποδισατο τους βιους, αλλην επεισηγε μηχανην.
προεγραφε γαρ τους ευκαιρουντας τοις βιοις φυγαδας, ου μονον ανδρας αλλα και
γυναικας· αναταθεις δε τον φοβον τουτον εχρηματιζετο αει τους μεν ανδρας δι'
εαυτου, τας δε γυναικας δια 2.197 της μητρος Φιλοτητος· πανυ γαρ ευφυης εγενετο
κατα τουτο το προσωπον, προς δε βιαν και πλειον τι δυναμενον συνεργειν η κατα
γυναικα. Ἐπειδη δε παντας και πασας εξηργυρισαντο κατα το δυνατον, εισηγον εις
τον δημον ουδεν ηττον απαντας τους προγεγραμμενους. οι δε πολλοι των εν τηι
Φοινικηι τα μεν δια τον φοβον, τα δε και δελεαζομενοι δια των περι τον Χαροπα
κατεκριναν ου φυγης αλλα θανατου παντας τους προσαγγελθεντας ως αλλοτρια
φρονουντας Ῥωμαιων. ουτοι μεν ουν παντες εφυγον, ο τε Χαροψ ωρμησεν εις την
Ῥωμην, εχων χρηματα και τους περι τον Μυρτωνα μεθ' αυτου, βουλομενος
επισφραγισασθαι δια της συγκλητου την αυτου παρανομιαν. εν ωι καιρωι καλλιστον
μεν εγενετο δειγμα της Ῥωμαιων αιρεσεως, καλλιστον δε θεαμα πασι τοις Ἕλλησι
τοις παρεπιδημοις, μαλιστα δε τοις ανακεκλημενοις· ο τε γαρ Μαρκος, αρχιερευς ων
και πρωτος της συγκλητου γραφομενος, ο τε Λευκιος ο τον Περσεα νικησας,
μεγιστην εχων πιστιν και δυναμιν, πυνθανομενοι τα πεπραγμενα τωι Χαροπι κατα
την Ἤπειρον εκωλυσαν εις τας οικιας αυτων εισιεναι τον Χαροπα. ου γενομενου
περιβοητου παντες εγενηθησαν οι παρεπιδημουντες περιχαρεις, αποδεχομενοι το
μισοπονηρον των Ῥωμαιων. μετα δε ταυτα του Χαροπος εισελθοντος εις την
συγκλητον, ου συγκατεθετο τοις αξιουμενοις ουδ' εβουληθη δουναι ρητην
αποκρισιν, αλλα τοις αποστελλομενοις πρεσβευταις εφη δωσειν εντολας
επισκεψασθαι περι των γεγονοτων. ο δε Χαροψ αναχωρησας ταυτην μεν την
αποκρισιν απεσιωπησε, γραψας δε προς την ιδιαν υποθεσιν αρμοζουσαν απηγγειλεν
ως συνευδοκουντων Ῥωμαιων τοις υπ' αυτου πραττομενοις. 107. Ὅτι Ευμενης ο
βασιλευς τηι μεν σωματικηι δυναμει παραλελυμενος ην, τηι δε της ψυχης λαμπροτητι
προσαντειχεν, ανηρ εν μεν τοις πλειστοις ουδενος δευτερος των καθ' αυτον
βασιλεων γενομενος, περι δε τα σπουδαιοτατα και καλλιστα μειζων και 2.198
λαμπροτερος· ος γε πρωτον μεν παραλαβων παρα του πατρος την βασιλειαν
συνεσταλμενην τελεως εις ολιγα και λιτα πολισματια ταις μεγισταις των καθ' αυτον
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναστειων εφαμιλλον εποιησε την ιδιαν αρχην, ου τυχηι το πλειον συνεργωι
χρωμενος, ουδ' εκ περιπετειας, αλλα δια της αγχινοιας και φιλοπονιας, ετι δε
πραξεως της αυτου. δευτερον φιλοδοξοτατος εγενηθη και πλειστας μεν των καθ'
αυτον βασιλεων πολεις Ἑλληνιδας ευεργετησε, πλειστους δε κατ' ιδιαν ανθρωπους
εσωματοποιησεν. τριτον αδελφους εχων τρεις και κατα την ηλικιαν και πραξιν,
παντας τουτους συνεσχε πειθαρχουντας αυτωι και δορυφορουντας και σωζοντας το
της βασιλειας αξιωμα. τουτο δε σπανιως ευροι τις αν γεγονος. 108. Ὅτι Ἄτταλος ο
αδελφος Ευμενους παραλαβων την εξουσιαν πρωτον εξηνεγκε δειγμα της αυτου
προαιρεσεως και πραξεως την Ἀριαραθου καταγωγην επι την βασιλειαν. 109. Ὅτι
Προυσιας μετα το νικησαι τον Ἄτταλον μετα το παρελθειν προς το Περγαμον
παρασκευασαμενος θυσιαν πολυτελη προσηγαγε προς το τεμενος τ'Ασκληπιου, και
βουθυτησας και καλλιερησας τοτε μεν επανηλθεν εις την παρεμβολην, κατα δε την
επιουσαν καταστησας την δυναμιν επι το Νικηφοριον τους τε νεως απαντας
διεφθειρε και τα τεμενη των θεων, εσυλησε δε και τους ανδριαντας και τα λιθινα
των αγαλματων. το δε τελευταιον και το του Ἀσκληπιου βαστασας αγαλμα, περιττως
υπο 2.199 Φυλομαχου κατεσκευασμενον, απηνεγκεν ως αυτον, ωι τηι προτερον ημεραι
κατασπενδων εβουθυτει και κατηυχετο, δεομενος, οπερ εικος, ιλεων αυτωι γενεσθαι
και ευμενη κατα παντα τροπον. εγω δε τας τοιαυτας διαθεσεις και προτερον ειρηκα
που, περι Φιλιππου ποιουμενος τον λογον, μανικας. το γαρ αμα μεν θυειν και δια
τουτων εξιλασκεσθαι το θειον, προσκυνουντα και λιπαρουντα τας τραπεζας και τους
βωμους εξαλλως, οπερ ο Προυσιας ειθιστο ποιειν γονυπετων και γυναικιζομενος,
αμα δε ταυτα και λυμαινεσθαι και δια της τουτων καταφθορας την εις το θειον υβριν
διατιθεσθαι, πως ουκ αν ειποι τις ειναι θυμου λυττωντος εργα και ψυχης
εξεστηκυιας των λογισμων; ο και τοτε συνεβαινε γινεσθαι περι τον Προυσιαν.
ανδρος μεν γαρ ουδεν επιτελεσαμενος κατα τας προσβολας, αγεννως δε και
γυναικοθυμως χειρισας και τα προς θεους και τα προς ανθρωπους μετηγαγε το
στρατευμα προς Ἐλααν· και καταπειρασας της Ἐλαας και τινας προσβολας
ποιησαμενος, ουδεν δε πραττειν δυναμενος δια το Σωσανδρον τον του βασιλεως
συντροφον εισεληλυθοτα μετα στρατιωτων ειργειν αυτου τας επιβολας, απηρεν επι
Θυατειρων. κατα δε την επανοδον το της Ἀρτεμιδος ιερον της εν Ἱεραι κωμηι μετα
βιας εσυλησεν. ομοιως και το του Κυνιου Ἀπολλωνος τεμενος το περι Τεμνον ου
μονον εσυλησεν, αλλα και τωι πυρι διεφθειρεν. και ταυτα διαπραξαμενος επανηλθεν
εις την οικειαν, ου μονον τοις ανθρωποις, αλλα και τοις θεοις πεπολεμηκως.
εταλαιπωρησε δε και το πεζικον στρατευμα τωι Προυσιαι κατα την επανοδον υπο τε
του λιμου και της δυσεντεριας, ωστε παρα ποδας εκ θεοπεμπτου δοκειν απηντησθαι
μηνιν αυτωι δια ταυτας τας αιτιας. 2.200 110. Ὅτι Ἀριστοκρατης ο των Ῥοδιων
στρατηγος ην μεν κατατην επιφανειαν αξιωματικος και καταπληκτικος. διοπερ εκ
παντων τουτων υπελαβον οι Ῥοδιοι τελεως αξιοχρεων ηγεμονα και προστατην
εχειν του πολεμου. διεψευσθησαν μεντοι γε των ελπιδων· ελθων γαρ εις τας πραξεις
ωσπερ εις πυρ, καθαπερ τα κιβδηλα των νομισματων, αλλοιος εφανη. τουτο δ'
εγενετο δηλον επ' αυτων των εργων. 111. Ὅτι Ἀρχιας βουλομενος την Κυπρον
προδουναι τωι ∆ημητριωι και φωραθεις και εις κρισιν αχθεις καλωδιωι των εκ της
αυλαιας παραπεπετασμενων εαυτον απεκρεμασεν. τωι γαρ οντι δια τας επιθυμιας
κενοι κενα λογιζονται κατα την παροιμιαν. και γαρ εκεινος δοξας φʹ ταλαντα
προσληψεσθαι και τα προυπαρχοντα χρηματα και το πνευμα προσαπεβαλεν. 112. Ὅτι
κατα τους καιρους τουτους και Πριηνεις ενεπεσον παραλογωι συμφοραι. δεξαμενοι
γαρ παρ' Ὁλοφερνους, οτ' εκρατησε της αρχης, εν παραθηκηι υʹ ταλαντα, απηιτουντο
κατα τους εξης χρονους υπ' Ἀριαραθου, οτε μετελαβε της αρχης. οι μεν ουν
Πριηνεις, ως εμοι δοκειν, ορθως ισταντο, φασκοντες μηδενι προησεσθαι τα χρηματα
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωντος Ὁλοφερνους πλην αυτωι τωι παραθεμενωι· ο δ' Ἀριαραθης πολλοις εδοκει
παραπιπτειν του καθηκοντος, απαιτων την αλλοτριαν παραθηκην. ου μην αλλ' εως
μεν τουτου ταχ' αν τις εχοι συγγνωμην αυτωι καταπειραζοντι, τωι 2.201 δοκειν της
εκεινου βασιλειας ειναι τα χρηματα· το δε και πορρωτερω προβαινειν οργης και
φιλοτιμιας ουδαμως εδοκει γενεσθαι κατα λογον. κατα δε τους νυν λεγομενους
καιρους επαποστειλας ελεηλατει την χωραν των Πριηνεων, συνεργουντος Ἀτταλου
και παροξυνοντος αυτον δια την ιδιαν διαφοραν, ην ειχε προς τους Πριηνεις.
πολλων δε και σωματων και θρεμματων απολομενων και προς τηι πολει πτωματων
γενομενων, αμυνασθαι μεν ουχ οιοι τ' ησαν οι Πριηνεις, επρεσβευον δε και προς
Ῥοδιους, μετα δε ταυτα επι Ῥωμαιους κατεφυγον. *** ο δε ου προσειχε τοις
λεγομενοις. και Πριηνεις μεν μεγαλας εχοντες ελπιδας επι τωι πληθει των χρηματων
τοις εναντιοις ενεκυρησαν· τωι μεν γαρ Ὁλοφερνει την παραθηκην απεδωκαν, υπο
δε του βασιλεως Ἀριαραθου ικαναις τισι βλαβαις περιεπεσον αδικως δια την
παραθηκην. 113. Πως ουκ αν εικοτως δοξειεν υπερβεβηκεναι και απολεληρηκεναι
τον Βεργαιον Ἀντιφανην και καθολου μηδενι καταλιπειν υπερβολην απονοιας των
επιγινομενων; 114. Ὅτι Προυσιας ο βασιλευς, ειδεχθης ων κατα την εμφασιν, καιπερ
εκ συλλογισμου βελτιων υπαρχων, ημισυς ανηρ κατα την επιφανειαν και προς τας
πολεμικας χρειας αγεννης και γυναικωδης. ου γαρ μονον δειλος ην, αλλα και προς
τας κακοπαθειας αλλοτριος και συλληβδην εκτεθηλυμμενος και τηι ψυχηι και τωι
σωματι παρ' ολον τον βιον· οπερ ηκιστα βουλονται περι τους 2.202 βασιλεις
υπαρχειν απαντες μεν, μαλιστα δε το των Βιθυνων γενος. πολλη δε τις ασελγεια και
περι τας σωματικας επιθυμιας αυτωι συνεξηκολουθει. παιδειας δε και φιλοσοφιας και
των εν τουτοις θεωρηματων απειρος εις τελος ην, και συλληβδην του καλου ο τι
ποτε εστιν ουδ' εννοιαν ειχε, Σαρδαναπαλλου δε βαρβαρον βιον εζη και μεθ' ημεραν
και νυκτωρ. και γαρ ουν αμα τωι βραχειας ελπιδος το των βασιλευομενων πληθος
λαβεσθαι, αμετακλητον ορμην εσχεν εις το μη μονον αλλοτρια φρονειν του
βασιλεως, αλλα και τιμωριαν βουλεσθαι παρ' αυτου λαμβανειν. 115. Ὅτι
Μασανασσης ο εν Λιβυηι των Νομαδων βασιλευς ανηρ ην των καθ' ημας βασιλεων
αριστος και μακαριωτατος, ος εβασιλευσεν ετη πλειω των ξʹ, υγιεινοτατος ων και
πολυχρονιωτατος· θʹ γαρ ετων εγεγονει. εγενετο δε και δυναμικωτατος των καθ'
αυτον κατα την σωματικην εξιν, ος, οτε μεταστηναι δεοι, στας εν τοις αυτοις ιχνεσι
δι' ημερας εμενε, καθεζομενος παλιν ουκ ηγειρετο. και την επι των ιππικων
κακοπαθειαν ημεραν και νυκτα συνεχως διακαρτερων ουδεν επασχεν. σημειον δε
της σωματικης αυτου δυναμεως· εχων ʹ ετη καθ' ον καιρον μετηλλαξε τον βιον,
υιον απελειπε τετταρων ετων, ονομα Σθεμβανον, ον μετα 2.203 ταυτα Μικιψης
υιοποιησατο, προς δε τουτοις υιους δʹ. δια δε την προς αλληλους τουτων ευνοιαν
διετηρησε τον ολον βιον πασης επιβουλης και παντος οικειου μιασματος αμοιρον
αυτου γενεσθαι την βασιλειαν. το δε μεγιστον και θειοτατον τουτου· της γαρ
Νομαδιας απασης αχρηστου τον προ του χρονον υπαρχουσης και νομιζομενης
αδυνατου τηι φυσει προς ημερους καρπους υπαρχειν, πρωτος και μονος υπεδειξε
διοτι δυναται παντας εκφερειν τους ημερους καρπους ουδ' οποιας ηττον, εκαστωι
των καρπων εν διαστασει μυριοπληθεις αγρους κατασκευασας παμφορους. τηι μεν
ουν εκεινου μεταστασει ταυτ' αν τις ευλογως επιφθεγξαιτο και δικαιως. ο δε
Σκιπιων παραγενομενος εις την Κιρταν ημεραι τριτηι μετα τον του βασιλεως θανατον
διυκησε καλως παντα. 116. Ὅτι Ἀσδρουβας ο στρατηγος Καρχηδονιων κενοδοξος ην
και αλαζων και πολυ κεχωρισμενος της πραγματικης και στρατηγικης δυναμεως.
πολλα δε εισι σημεια της ακρισιας αυτου. πρωτον μεν γαρ παρην εν πανοπλιαι, ηνικα
Γολοσσηι συνεγινετο τωι των Νομαδων βασιλει, πορφυριδα θαλαττιαν
επιπεπορπημενος, μετα μαχαιροφορων δεκα. επειτα προβας απο των δεκα οσον κʹ
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποδας απεστη, προβεβλημενος ταφρον και χαρακα, και κατενευε τωι βασιλει
προσιεναι προς αυτον, καθηκειν γινεσθαι τουναντιον. ου μην αλλ' ο Γολοσσης
αφελως εχων Νομαδικωι τινι τροπωι μονος προσηιει προς 2.204 αυτον· και
προσεγγισας ειρετο τινα φοβουμενος την πανοπλιαν εχων ηκε. του δ' ειποντος οτι
Ῥωμαιους "Ουκ αν αρ'" εφησεν ο Γολοσσης, "εδωκας σαυτον εις την πολιν μηδεμιαν
εχων αναγκην. πλην τι βουλει και τι παρακαλεις;" φησιν. ο δ' Ἀσδρουβας "Ἐγω"
φησι "πρεσβευτην σε παρακαλω γενεσθαι προς τον στρατηγον, και παν αναδεχεσθαι
διοτι ποιησομεν το προσταττομενον· μονον αποσχεσθε της ταλαιπωρου πολεως
ταυτης." και ο Γολοσσης, "Παιδικην δοκεις μοι" φησιν "αξιωσιν αξιουν, ω βελτιστε·
υπερ ων γαρ εξ ακεραιου πρεσβευομενοι ετι καθημενων εν Ἰτυκηι Ῥωμαιων ουκ
εδυνασθε πειθειν, τινι λογωι νυν αξιοις ταυτα σοι συγχωρεισθαι, περιτετειχισμενος
και κατα γην και κατα θαλατταν και σχεδον απαξ απεγνωκως τας της σωτηριας
ελπιδας;" ο δ' Ἀσδρουβας αγνοειν αυτον εφη· και γαρ επι τοις εξωθεν συμμαχοις
ακμην καλας ελπιδας εχειν· ου γαρ που τα περι τους Μαυρους ηκηκοει και τα περι
των υπαιθρων δυναμεων οτι σωζονται· και ουκ απελπιζειν τα κατ' αυτους· μαλιστα
δε πεποιθεναι τηι των θεων συμμαχιαι και ταις εν εκεινοις ελπισι· ου γαρ περιοψεσθαι
σφας προφανως παρασπονδουμενους, αλλα πολλας δωσειν αφορμας προς σωτηριαν.
διο παρακαλειν ηξιου τον στρατηγον και των θεων ενεκεν και της τυχης φεισασθαι
της πολεως, ειδοτα σαφως διοτι μη δυναμενοι τυχειν τουτου κατασφαγησονται
προτερον η παραχωρησουσι ταυτης. τοτε μεν ουν ταυτα και παραπλησια
διαλεχθεντες εχωρισθησαν, ταξαμενοι μετα τριτην ημεραν παλιν συμπορευεσθαι·
του δε Γολοσσου μεταδοντος τωι στρατηγωι περι των ειρημενων, γελασας ο Ποπλιος
"Ταυτα μελλων αξιουν" εφη "τοιαυτην και τηλικαυτην ασεβειαν εις τους
αιχμαλωτους ημων ενεδειξω, και νυν επι τοις θεοις τας ελπιδας εχεις, παραβεβηκως
και τους των ανθρωπων νομους;" του δε βασιλεως βουλομενου τι
προσυπομιμνησκειν τον Σκιπιωνα, και 2.205 μαλιστα διοτι συντελει επιτιθεσθαι τοις
πραγμασι· χωρις γαρ των αδηλων και την καταστασιν των υπατων ηδη συνεγγιζειν,
ης δειν εφη στοχαζεσθαι, μη του χειμωνος προκαταλαβοντος επελθων ετερος
ακονιτι λαβηι την επιγραφην των εκεινου πονων· και δη τουτων λεγομενων
επιστησας ο στρατηγος εκελευσεν αναγγελλειν διοτι διδωσι την ασφαλειαν αυτωι
και γυναικι και τεκνοις και δεκα των συγγενων και φιλων οικιαις, συν δε τουτοις ιʹ
ταλαντα λαβειν εκ των ιδιων υπαρχοντων και των οικετων εξ αναγκης ους αν
αιρηται. ταυτα μεν ουν ο Γολοσσης εχων τα φιλανθρωπα συνηιει προς τον
Ἀσδρουβαν τηι τριτηι των ημερων· ο δε παλιν εξεπορευετο μετα μεγαλης αξιας εν τηι
πορφυριδι και τηι πανοπλιαι βαδην, ωστε τους εν ταις τραγωιδιαις τυραννους πολυ τι
προσοφειλειν. ην μεν ουν και φυσει σαρκινος, τοτε δε και κοιλιαν ειληφει και τωι
χρωματι παρα φυσιν επικεκαυμενος ην, ωστε δοκειν εν πανηγυρει που διαιτασθαι
παραπλησιως τοις σιτευτοις βουσιν, αλλα μη τηλικουτων και τοιουτων κακων
προστατειν, ων ουδ' αν εφικοιτο τωι λογωι διεξιων ουδεις. ου μην αλλ' επει συνηλθε
τωι βασιλει και διηκουσε των υπο του στρατηγου προτεινομενων, πολλακις τον
μηρον παταξας, τους θεους και την τυχην επικαλεσαμενος, ουδεποτε ταυτην εσεσθαι
την ημεραν εφασκεν εν ηι συμβησεται τον ηλιον Ἀσδρουβαν βλεπειν αμα και την
πατριδα πυρπολουμενην· καλον γαρ ενταφιον ειναι τοις ευ φρονουσι την πατριδα
και το ταυτης πυρ. ωσθ' οτε μεν εις τας αποφασεις αυτου τις βλεψειε, θαυμαζειν τον
ανδρα και το μεγαλοψυχον των λογων, οτε δ' εις τον χειρισμον των πραγματων, την
αγεννιαν καταπληττεσθαι και την ανανδριαν· ος πρωτον μεν, των αλλων πολιτων
διαφθειρομενων ολοσχερως υπο του λιμου, ποτους αυτος συνηγε και δευτερας
τραπεζας παρετιθετο πολυτελεις και δια της ιδιας ευεξιας παρεδειγματιζε την
εκεινων ατυχιαν· απιστον 2.206 μεν γαρ ην το των αποθνησκοντων πληθος, απιστον
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε το των αυτομολουντων καθ' ημεραν δια τον λιμον· επειτα τους μεν διαχλευαζων,
οις δ' ενυβριζων και φονευων κατεπληττετο τους πολλους και τουτωι τωι τροπωι
συνειχε την εξουσιαν, ηι μολις αν χρησαιτο τυραννος εν ευτυχουσηι πολει, παντα δε
μαλλον η στρατηγος εν ατυχουσηι πολει και δεδυστυχηκυιαι πατριδι. διο και λιαν
δοκω καλως ημιν ειρησθαι διοτι προστατας πραγματων ομοιοτερους των παρα τοις
Ἕλλησι τοτε και παρα τοις Καρχηδονιοις υπαρξαντων ουκ αν ευροι τις ραιδιως.
τουτο δ' εσται δηλον, οταν εκ παραθεσεως τον υπερ εκεινων ποιησωμεθα λογον.
117. Ὅτι Πυθεας ην μεν αδελφος Ἀκατιδους του σταδιεως, υιος δε Κλεομενους,
κακως δε βεβιωκως και δοκων εαυτωι παρακεχρησθαι την πρωτην ηλικιαν, ομοιως
δε και κατα την πολιτειαν θρασυς και πλεονεκτης και δι' Ευμενους και Φιλεταιρου
σωματοποιησαμενος τας προειρημενας αιτιας. 118. Ὅτι του Κριτολαου του
στρατηγου των Ἀχαιων μετηλλαχοτος, και του νομου κελευοντος, επαν συμβηι τι
περι τον ενεστωτα στρατηγον, τον προγεγονοτα διαδεχεσθαι την αρχην, εως αν
καθηκουσα συνοδος γενηται των Ἀχαιων, επεβαλε τωι ∆ιαιωι χειριζειν και
προεσταναι των κοινων πραγματων. διοπερ εκπεμψας εις τα Μεγαρα και
παραγενομενος εις Ἄργος εγραψε ταις πολεσι πασαις των οικογενων και
παρατροφων τους ακμαζοντας ταις ηλικιαις εις μυριους και δισχιλιους ελευθερουν
και καθοπλισαντας πεμπειν εις την Κορινθον. εμερισε δε ταις πολεσι την επιβολην
των σωματων εικηι και ανισως, καθαπερ και περι των αλλων επραττεν. οις δ' αν
ελλειπηι το των παρατροφων πληθος, αναπληρουν εδει την εκαστοις καθηκουσαν
μοιραν εκ των αλλων 2.207 οικετων. θεωρων δε την αποριαν την εν τοις κοινοις
ισχυραν ουσαν δια τον προς Λακεδαιμονιους γεγονοτα πολεμον, επαγγελιας
ποιεισθαι συνηναγκαζε και κατ' ιδιαν εισφερειν τους ευπορους, ου μονον τους
ανδρας, αλλα και τας γυναικας. αμα δε τουτοις παρηγγειλεν πανδημει τους εν ταις
ηλικιαις αθροιζεσθαι μετα των οπλων εις την Κορινθον. εξ ων συνεβαινε γινεσθαι
τας πολεις πληρεις ακρισιας, ταραχης, δυσθυμιας. και τους μεν απολωλοτας
επηινουν, τους δ' εκπορευομενους ηλεουν, και προσκατεκλαιοντο παντες ωσανει
προορωμενοι το μελλον· την δε των οικετων αναστασιν και τον επισυρμον βαρεως
εφερον, ως αν των μεν ηλευθερωμενων αρτι, των δε λοιπων προς την ελπιδα
ταυτην μεμετεωρισμενων. αμα δε τουτοις οι μεν ανδρες εισφερειν ηναγκαζοντο
παρα την αυτων προαιρεσιν ο τι τις εχειν δοξειεν, αι δε γυναικες αφαιρουμεναι
σφων αυτων και των ιδιων τεκνων τον κοσμον ωσπερ επιτηδες εις αυτον τον
ολεθρον εισεφερον. απαντων τουτων εν ενι καιρωι συμβαινοντων, η των κατα μερος
αει προσπιπτοντων καταπληξις αφηιρειτο των ανθρωπων την υπερ των ολων
επιστασιν και διαληψιν, δι' ης εμελλον προνοεισθαι οτι παντες εις προδηλον
ολεθρον αγονται μετα τεκνων και γυναικων. λοιπον, οιον υπο χειμαρρου τινος
λαβρου προωθουμενοι και φερομενοι μετα βιας, επηκολουθουν τηι του προεστωτος
αγνοιαι και παρακοπηι. Ἠλειοι μεν γαρ και Μεσσηνιοι κατα χωραν εμειναν,
προσδοκωντες τον απο του στολου κινδυνον· ους ουδεν αν των παροντων ωνησεν,
ειπερ εφανη το νεφος εκεινο κατα την εξ αρχης προθεσιν. Πατρεις δε και το μετα
τουτων συντελικον βραχει χρονωι προτερον επταικει κατα την Φωκιδα, και ην το
συμβαινον πολλωι των κατα Πελοποννησον ελεεινοτερον. οι μεν γαρ εκ του ζην
παραλογως αυτους εξηγον, οι δε εφευγον εκ των πολεων ανοδιαις, προς ουδεν
ωρισμενον ποιουμενοι την αναχωρησιν δια την εκπληξιν των γινομενων εν ταις
πολεσιν. και οι μεν ηγον εκδωσοντες αλληλους τοις πολεμιοις ως αλλοτριους
γεγονοτας Ῥωμαιων, οι δε εμηνυον και κατηγορουν των πελας, ου 2.208 δενος
επιζητουντος κατα το παρον την τοιαυτην χρειαν· οι δε μεθ' ικετηριας απηντων,
ομολογουντες παρεσπονδηκεναι και πυνθανομενοι τι δει πασχειν, μηδεπω μηδενος
επιζητουντος λογον υπερ τουτων. παντα δ' ην πληρη αρχομενης φαρμακειας των
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ριπτουντων εαυτους εις τα φρεατα και κατα κρημνων, ωστε κατα την παροιμιαν καν
εχθρον ελεησαι θεασαμενον την τοτε περιπετειαν της Ἑλλαδος. τον μεν γαρ προ του
χρονον εσφαλλοντο και τοις ολοις επταιον ενιοτε, ποτε μεν υπερ πραγματων
διαφερομενοι, ποτε δε παρασπονδουμενοι δια των μοναρχων· κατα δε τους νυν
λεγομενους καιρους ητυχησαν ατυχιαν ομολογουμενην δια την των προεστωτων
αβουλιαν και δια την ιδιαν αγνοιαν. οι δε Θηβαιοι εκλιποντες πανδημει την πολιν
ερημον τελεως κατελειπον· εν οις και Πυθεας εις Πελοποννησον αποχωρησας μετα
γυναικος και των τεκνων ηλατο κατα της χωρας. 119. Ὅτι αρτι του ∆ιαιου παροντος
εις την Κορινθον, καθεσταμενου στρατηγου δια των πολλων, ηκον οι περι τον
Ἀνδρωνιδαν παρα του Καικιλιου· καθ' ων προδιαδους φημην ως συμφρονουντων
τοις εχθροις, παρεβαλε τους ανθρωπους τοις οχλοις, ωστε μετα πασης υβρεως
συλληφθεντας αναχθηναι δεδεμενους. ηκε δε και Φιλων ο Θετταλος πολλα
φιλανθρωπα τοις Ἀχαιοις προτεινων· ων ακουοντες συνεπ̣ρ̣α̣ξ̣α´̣ν̣ τ̣ι̣ν̣ε̣ς̣ τ̣ω῀̣ν̣ ε᾿̣κ̣ τ̣η῀̣ς̣
χ̣ω´̣ρ̣α̣ς̣, εν οις ην και Στραττιος ηδ̣η̣ γ̣η̣ρ̣α̣ι̣ο`̣ς̣ ω´̣ν̣, ο`̣ς̣ ε᾿̣μ̣π̣λ̣ε̣κ̣ο´̣μ̣ε̣ν̣ο̣ς̣ και λιπαρων
εδειτο του ∆ιαιου πεισθηναι τοις υπο του Καικιλιου προτεινομενοις. οι δε
συνεδρευσαντες τοις μεν υπο του Φιλωνος λεγομενοις ου προσειχον· ουκ ενομισαν
γαρ κοινην ειναι την σωτηριαν, αλλα 2.209 δια το σφετερον συμφερον και την
αυτων ασφαλειαν εν πλειστωι τιθεμενους ταυτα λεγειν. προς τουτον τον σκοπον
εβουλευσαντο περι των ενεστωτων, ει και παντων αμα διημαρτον. σαφως γαρ σφισι
τα πεπραγμενα συνειδοτες ουδαμως εδυναντο πιστευσαι διοτι τυχοιεν αν τινος
ελεου παρα Ῥωμαιων. το δ' υπερ των πραγματων και της των πολλων σωτηριας
παθειν ο τι δεοι γενναιως ουδ' εν νωι καθαπαξ ελαμβανον· οπερ ην ανδρων
φιλοδοξων και προστατειν φασκοντων της Ἑλλαδος. αμα γαρ πως εμελλε και ποθεν
παραστησεσθαι τουτο το φρονημα τοις προειρημενοις; ησαν γαρ οι βουλευομενοι
∆ιαιος και ∆αμοκριτος, αρτι της καθοδου τετευχοτες δια την ενεστωσαν ακρισιαν,
συν δε τουτοις Ἀλκαμενης, Θεοδεκτης, Ἀρχικρατης. υπερ ων, τινες ησαν και τινα
φυσιν εκαστος ειχε και τινα προαιρεσιν και βιον, ειρηται δια πλειονων. Ὅθεν εν
τοιουτοις οντος του διαβουλιου, και το τελος ακολουθον εξεβη των δοξαντων.
παραυτικα μεν ουν συνεκλεισαν ου μονον τους περι τον Ἀνδρωνιδαν και Λαγιον,
αλλα και τον υποστρατηγον Σωσικρατην, επενεγκαντες αιτιαν οτι προστατησαι του
διαβουλιου και συναποφηναιτο πεμπειν προς τον Καικιλιον και συλληβδην παντων
ειη των κακων αιτιος· εις δε την επαυριον καθισαντες δικαστας του μεν
Σωσικρατους κατεδικασαν θανατον και δησαντες και στρεβλουντες
προσεκαρτερουν, εως διεφθειραν τον ανθρωπον, ουδεν ειποντα των εκεινοις
προσδοκωμενων. τον δε Λαγιον και τον Ἀνδρωνιδαν και τον Ἄρχιππον αφηκαν, αμα
μεν του πληθους εις επιστασιν παραγενομενου δια την [υπερ της] εις τον Σωσικρατη
παρανομιαν, αμα δε του ∆ιαιου λαβοντος παρα μεν Ἀνδρωνιδου ταλαντον, παρα δ'
Ἀρχιππου μʹ μνας. ουδε 2.210 γαρ επι του σκαμματος ων, το δη λεγομενον, εδυνατο
ληξα̣ι̣ τ̣η῀̣ς̣ π̣ε̣ρ̣ι`̣ τ̣ο̣υ῀̣τ̣ο̣ τ̣ο`̣ μ̣ε´̣ρ̣ο̣ς̣ αναισχυντιας και παρανομιας ο προειρημενος.
παραπλησια δε τουτοις επραξε και βραχει χρονωι προτερον εις Φιλινον τον
Κορινθιον· προθεις γαρ αιτιαν οτι διαπεμπεται προς μεν Χαλκιδα και τα Ῥωμαιων
φρονει, τον τε Φιλινον και τους υιους αυτου μαστιγων και στρεβλων εν συνοψει
παντας αλληλων ου προτερον εληξε πριν η διεφθειρε τα μειρακια και τον Φιλινον.
τοιαυτης δε της ανοιας και της ακρισιας συμβαινουσης περι παντας οιαν ουδ' αν εν
βαρβαροις ευροι τις ραιδιως, δηλον ως εικοτως αν τις επιζητησειε πως ουκ αρδην
απωλοντο παντες. εγω γαρ αν ειποιμι διοτι δοκει μοι καθαπερανει τυχη τις
αντερεισαι πανουργος και τεχνικη προς την ανοιαν και μανιαν των ηγουμενων, ητις
εξωθουμενη παντηι και παντως υπο της αγνοιας των προεστωτων, βουλομενη δε
κατα παντα τροπον σωζειν τους Ἀχαιους, επι το καταλειπομενον ηλθεν ωσπερ
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαθος παλαιστης. τουτο δ' ην το ταχεως σφηλαι και ραιδιως ηττησαι τους Ἕλληνας·
οπερ εποιησε. δια γαρ τουτο συνεβη μητε την των Ῥωμαιων οργην και θυμον
εκκαυθηναι πορρωτερω, μηδ' ελθειν τας εκ της Λιβυης δυναμεις, μητε τους
προεστωτας, οντας οιους ειπον, επιλαβομενους δε προτερηματος, αποδειξασθαι την
αυτων ασεβειαν εις τους ομοφυλους. τι γαρ εικος ην πραξαι τουτους κατα των ιδιων
επιλαβομενους αφορμης τινος η προτερηματος δηλον εστιν εκ των προειρημενων
δια το κατα λογον. απαντες δε τοτε την παροιμιαν ταυτην δια στοματος εσχον, ως
"Ει μη ταχεως απωλομεθα, ουκ αν εσωθημεν". 120. Ὅτι Αυλος Ποστομιος αξιος
γεγονεν επισημασιας απεντευθεν. οικιας μεν γαρ ην και γενους πρωτου, κατα δε την
ιδιαν 2.211 φυσιν στωμυλος και λαλος και περπερος διαφεροντως. επιθυμησας δ'
ευθεως εκ παιδων της Ἑλληνικης αγωγης και διαλεκτου πολυς μεν ην εν τουτοις
και κατακορης, ωστε δι' εκεινον και την αιρεσιν την Ἑλληνικην προσκοψαι τοις
πρεσβυτεροις και τοις αξιολογωτατοις των Ῥωμαιων, τελος δε και ποιημα γραφειν
και πραγματικην ιστοριαν ενεχειρησεν, εν ηι δια του προοιμιου παρεκαλει τους
εντυγχανοντας συγγνωμην εχειν, εαν Ῥωμαιος ων μη δυνηται κατακρατειν της
Ἑλληνικης διαλεκτου και της κατα τον χειρισμον οικονομιας. προς ον οικειως
απηντηκεναι δοκει Μαρκος Πορκιος Κατων· θαυμαζειν γαρ εφη προς τινα λογον
ποιειται τοιαυτην παραιτησιν. ει μεν γαρ αυτωι το των Ἀμφικτυονων συνεδριον
συνεταττε γραφειν ιστοριαν, ισως εδει προφερεσθαι ταυτα και παραιτεισθαι·
μηδεμιας δ' αναγκης ουσης εθελοντην απογραψασθαι καπειτα παραιτεισθαι
συγγνωμην εχειν, εαν βαρβαριζηι, της απασης ατοπιας ειναι σημειον, και
παραπλησιον ως αχρηστον ως αν ει τις εις τους γυμνικους αγωνας απογραψαμενος
πυγμην η παγκρατιον, παρελθων εις το σταδιον, οτε δεοι μαχεσθαι, παραιτοιτο τους
θεωμενους συγγνωμην εχειν, εαν μη δυνηται μητε τον πονον υπομενειν μητε τας
πληγας. δηλον γαρ ως εικος γελωτα τον τοιουτον οφλειν και την δικην εκ χειρος
λαμβανειν· οπερ εδει και τους τοιουτους ιστοριογραφους, ινα μη κατετολμων του
καλως εχοντος. παραπλησιως δε και κατα τον λοιπον βιον εζηλωκει τα χειριστα των
Ἑλληνικων. και γαρ φιληδονος ην και φυγοπονος. τουτο δ' εσται δηλον εξ αυτων
των ενεστωτων· ος πρωτος παρων εν τοις κατα την Ἑλλαδα τοποις, 2.212 καθ' ον
καιρον συνεβαινε γινεσθαι την εν Φωκιδι μαχην, σκηψαμενος ασθενειαν εις Θηβας
ανεχωρησεν χαριν του μη μετασχειν του κινδυνου· συντελεσθεισης δε της μαχης
πρωτος εγραψε τηι συγκλητωι περι του κατορθωματος, προσδιασαφων τα κατα μερος,
ως μετεσχηκως αυτος των αγωνων. 121. *** επεβαλετο διδασκειν δια πλειονων
ακολουθως τοις εν αρχαις ημιν ειρημενοις περι τανδρος. ταυτα δ' ην οτι διαφεροιτο
μεν προς Ῥωμαιους πολλακις υπερ των επιταττομενων, διαφεροιτο δε επι τοσουτον
εφ' οσον διδασκειν και πειθειν υπερ των αμφισβητουμενων, ουδε τουτο ποιειν εικηι.
πειραν δε [τουτο ποιειν] της προαιρεσεως αυτον αληθινην εφη και το δη λεγομενον
εκ πυρος παρεσχησθαι χαριν κατα τους Φιλιππικους και κατα τους Ἀντιοχικους
καιρους· πλειστην γαρ εχοντα ροπην τοτε των Ἑλληνων και δια την αυτου δυναμιν
και την των Ἀχαιων, αληθινωτατα διατετηρηκεναι την προς Ῥωμαιους φιλιαν,
μετασχοντα του δογματος τοις Ἀχαιοις, εν ωι τετραμηνωι προτερον της Ῥωμαιων
διαβασεως Ἀντιοχωι και τοις Αιτωλοις τον απο της χωρας πολεμον εξηνεγκαν, των
αλλων Ἑλληνων σχεδον απαντων απηλλοτριωμενων της Ῥωμαιων φιλιας. ων οι
δεκα διακουσαντες, και την προαιρεσιν αποδεξαμενοι του λεγοντος, συνεχωρησαν
καταμονους αυτωι τας τιμας υπαρχειν εν πασαις ταις πολεσι. λαβομενος δε της
αφορμης ταυτης Πολυβιος τας εικονας ηιτησατο τον στρατηγον, καιπερ ηδη
μετακεκομισμενας εις Ἀκαρνανιαν εκ Πελοποννησου, λεγω δε την Ἀχαιου και την
Ἀρατου και Φιλοποιμενος. εν οις αγασθεν το πληθος αυτου την προαιρεσιν εστησεν
αυτου λιθινην εικονα. 2.213 122. Ὅτι μετα την καταστασιν των δεκα, ην εποιησαντο
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τηι Ἀχαΐαι, ουτοι οι ιʹ τωι ταμιαι τωι μελλοντι πωλειν την ουσιαν του ∆ιαιου
συνεταξαν, ο τι ποτ' αν εκλεξασθαι βουληθηι των υπαρχοντων ο Πολυβιος,
υφελοντα και δοντα δωρεαν, ταλλα πωλειν τοις ωνουμενοις. ο δε προειρημενος
τοσουτον απεσχε του προσδεξασθαι τι των τοιουτων ως και τους φιλους παρεκαλεσε
καθολου μηθενος επιθυμησαι των υπο του ταμιου πωλουμενων. συνεβαινε γαρ
τουτον επιπορευομενον τας πολεις παντων των τωι ∆ιαιωι κοινωνησαντων πωλειν
τας ουσιας, των και κατακριθεντων, οσοι μη παιδας η γονεας ειχον. ων τινες μεν ου
προσεσχον, οι δε κατακολουθησαντες τηι συμβουλιαι καλλιστην δοξαν εξηνεγκαντο
παρα τοις πολιταις. Ταυτα δε διοικησαντες εν εξ μησιν οι δεκα και της εαρινης ωρας
ενισταμενης απεπλευσαν εις την Ἰταλιαν, καλον δειγμα της Ῥωμαιων προαιρεσεως
απολελοιποτες πασι τοις Ἕλλησιν. ενετειλαντο δε τωι Πολυβιωι χωριζομενοι τας
πολεις επιπορευθηναι, και περι ων οι ανθρωποι αμφιβαλλουσι διευκρινησαι, μεχρι
του συνηθειαν εχωσι τηι πολιτειαι και τοις νομοις, ο δη και μετα τινα χρονον εποιησε
προς το τους ανθρωπους στερξαι την δεδομενην πολιτειαν και μηδεν απορημα μητε
κατ' ιδιαν μητε κατα κοινον εκ των νομων γενεσθαι περι μηδενος. διο και καθολου
μεν εξ αρχης αποδεχομενοι και τιμωντες τον ανδρα, περι τους εσχατους καιρους και
τας προειρημενας πραξεις ευδοκουμενοι κατα παντα τροπον ταις μεγισταις τιμαις
ετιμησαν αυτον κατα πολεις και ζωντα και μεταλλαξαντα. παντες δ' εκριναν κατα
λογον τουτο ποιειν· μη γαρ εξεργασαμενου τουτου και γραψαντος τους περι της
κοινης δικαιοδοσιας νομους ακριτα παντα ην και πολλης 2.214 γεμοντα ταραχης. διο
και τουτο καλλιστον Πολυβιωι πεπραχθαι νομιστεον παντων των προειρημενων.
123. Ὅτι ο στρατηγος των Ῥωμαιων μετα το χωρισθηναι εξ Ἀχαΐας το συνεδριον,
επισκευασας τον εν Ἰσθμωι τοπον και κοσμησας τον εν Ὀλυμπιαι και ∆ελφοις νεων,
ταις εξης ημεραις επεπορευετο τας πολεις, τιμωμενος εν εκαστηι και τυγχανων της
αρμοζουσης χαριτος. εικοτως δε και συνεβαινεν αυτον και κοινηι και κατ' ιδιαν· και
γαρ εγκρατως και καθαρως ανεστραφη και πραιως εχρησατο τοις ολοις πραγμασι,
μεγαν καιρον εν τοις Ἕλλησιν εχων και μεγαλην εξουσιαν. και γαρ εν οις εδοκει
παρεωρακεναι τι των καθηκοντων, εμοι μεν ουκ εφαινετο δι' εαυτον τουτο
πεποιηκεναι, δια δε τους παρακειμενους φιλους· τουτο δ' ην εκφανεστατον εν τοις
[κατα] των Χαλκιδεων ιππευσιν, ους ανειλεν. 124. Ὅτι Πτολεμαιος ο της Συριας
βασιλευς κατα τον πολεμον πληγεις ετελευτησε τον βιον, κατα μεν τινας μεγαλων
επαινων και μνημης ων αξιος, κατα δε τινας τουναντιον. πραιος μεν γαρ ην και
χρηστος, ει και τις αλλος των προγεγονοτων βασιλεων. σημειον δε τουτου μεγιστον·
ος πρωτον μεν ουδενα των εαυτου φιλων επ' ουδενι των εγκληματων επανειλετο·
δοκω δε μηδε των αλλων Ἀλεξανδρεων μηδενα δι' εκεινον αποθανειν· επειτα δοξας
εκπεσειν απο της αρχης υπο ταδελφου, το μεν πρωτον εν Ἀλεξανδρειαι λαβων κατ'
αυτου καιρον ομολογουμενον αμνησικακητον εποιησατο την αμαρτιαν· μετα δε
ταυτα παλιν επιβουλευσαντος τηι Κυπρωι κυριος γενομενος εν Λαπηθωι του σωματος
αμα και 2.215 της ψυχης αυτου, τοσουτον απεσχε του κολαζειν ως εχθρον ωστε και
δωρεας προσεθηκε παρα τας προτερον υπαρχουσας αυτωι κατα συνθηκας και την
θυγατερα δωσειν υπεσχετο. κατα μεντοι γε τας επιτυχιας και κατορθωσεις εξελυετο
τηι ψυχηι, και τις οιον ασωτια και ραιθυμια περι αυτον Αιγυπτιακη συνεβαινεν· κατα
τας τοιαυτας διαθεσεις εις περιπετειας ενεπιπτεν. τελος ιστοριας Πολυβιου
Μεγαλοπολιτου. 2.216 Ἐκ της ιστοριας Ἀππιανου της επιγραφομενης βασιλικης. ιγʹ
Περι αρετης και κακιας. 1. Ὅτι Ταρκυνιος Σαβινους κατα Ῥωμαιων ηρεθιζε.
Κλαυδιος δε, ανηρ Σαβινος εκ Ῥηγιλλου πολεως δυνατος, ουκ εια τους Σαβινους
παρασπονδειν, εως κρινομενος επι τωιδε εφυγεν ες Ῥωμην μετα συγγενων και
φιλων και δουλων πεντακισχιλιων. οις πασι Ῥωμαιοι χωραν ες οικιας εδοσαν και
γην ες γεωργιαν, και πολιτας εθεντο. τον δε Κλαυδιον και ες το βουλευτηριον
 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατελεξαν, αποδεικνυμενον εργα λαμπρα κατα των Σαβινων· και φυλην επωνυμον
αυτου κατεστησαν. 2. Ὅτι σημειων γενομενων εκ ∆ιος αηδων μετα την Βιεντιας
αλωσιν, οι μαντεις ελεγον εκλειφθηναι τινα προς ευσεβειαν, και ο Καμιλλος
ανηνεγκεν οτι την δεκατην της λειας εκλαθοιτο τωι θεωι τωι χρησαντι περι της
λιμνης εξελεσθαι. η μεν ουν βουλη τους λαβοντας οτιουν εκ της Βιεντης εκελευσεν
αποτιμησασθαι καθ' αυτους και συν ορκωι το δεκατον εσενεγκειν, υπο δε ευσεβειας
ουκ ωκνησεν και της γης ηδη πεπραμενης, ως λαφυρου, το δεκατον αναθειναι.
κρατηρ τε απο τωνδε των χρηματων εν ∆ελφοις εκειτο χρυσεος επι χαλκης βασεως
εν τωι Ῥωμαιων και Μασσαλιητων θησαυρωι, μεχρι τον μεν χρυσον Ὀνομαρχος εν
τωι 2.217 Φωκικωι πολεμωι κατεχωνευσε, κειται δ' η βασις. αυτον δε Καμιλλον εν τωι
δημωι τις εδιωκεν ως αιτιον γεγονοτα τηι πολει φασματων και τερατων χαλεπων, και
ο δημος εκ πολλου τον ανδρα αποστρεφομενος εζημιωσε πεντηκοντα μυριασιν, ουκ
επικλασθεις ουδ' οτι προ της δικης αυτωι παις ετεθνηκει. τα μεν ουν χρηματα οι
φιλοι συνηνεγκαν, ινα μη υβρισθειη το σωμα του Καμιλλου· αυτος δε βαρυθυμων ες
την Ἀρδεατων πολιν μετυκησεν, ευξαμενος την Ἀχιλλειον ευχην, επιποθησαι
Ῥωμαιους Καμιλλον εν καιρωι. και απηντησεν αυτωι και τοδε ου πολυ υστερον·
Κελτων γαρ την πολιν καταλαβοντων ο δημος επι Καμιλλον κατεφυγεν, και
δικτατορα αυθις ειλετο, ως εν ταις Κελτικαις πραξεσιν συγγεγραπται. 3. Ὅτι Μαρκος
Μαλλιος ευπατριδης, Κελτων επελθοντων τηι Ῥωμηι, ταυτην περιεσωσε και τιμων
μεγιστων ηξιωθη. υστερον δε πρεσβυτην πολλακις εστρατευμενον αγομενον ες
δουλειαν υπο του δανειστου γνωρισας απεδωκε το χρεος υπερ αυτου και επι τωιδε
ευφημουμενος πασιν ηφιει τοις εαυτου χρησταις τα οφληματα. προιων δε τηι δοξηι
και υπερ αλλων απεδιδου. και ταις δημοκοπιαις επαιρομενος εβουλευσεν ηδη χρεων
αποκοπας κοινας, η τον δημον ηξιου τοις δανεισασι αποδουναι, την γην ες τουτο
αποδομενον ετι ουσαν ανεμητον. Λογος γʹ. 4. Ὅτι οι Ῥωμαιων στρατηγοι Κορνηλιος
και Κορβινος και ∆εκιος δημοτης Σαυνιτας νικησαντες υπελιπον Καμπανοις
φυλακας προς τας Σαυνιτων επιδρομας. οι δε φυλακες οιδε Καμπανοις αβροδιαιτοις
και πολυτελεσιν ουσι κοινωνουντες εφθειροντο 2.218 τας γνωμας και εφθονουν ων
εχουσι αγαθων, αυτοι πενομενοι και τα χρεα δεδιοτες τα εν Ῥωμηι. τελος δε
επεβουλευον τους ξενους εαυτων ανελοντες εκαστοι την περιουσιαν κατασχειν και
τας γυναικας ες γαμον προσαγαγεσθαι. και ταχα αν επραξαν αισχρον ουτω μυσος, ει
μη Μαμερκος, ετερος Ῥωμαιων στρατηγος, επι Σαυνιτας οδευων εμαθε το βουλευμα
των φυλακων, και επικρυψας τους μεν αυτων εξωπλισε και τους στρατιωτας
αφηκεν οια κεκμηκοτας, τους δε πονηροτερους εκελευσεν ες Ῥωμην επι τινα χρειαν
επειγεσθαι, χιλιαρχον τε αυτοις συνεπεμψεν, ωι ειρητο αφανως αυτους φυλασσειν.
εκατεροι δ' υπωπτευον μεμηνυσθαι, και περι Ταρρακινην αφιστανται τε του
χιλιαρχου, και τους επι των εργων εν τοις αγροις δεδεμενους εκλυσαντες, και
οπλισαντες ως εδυναντο, ηλαυνον ες Ῥωμην, ομου δισμυριοι γεγονοτες. ετι δ'
αυτων οδον ημερας μιας απεχοντων υπηντα Κορβινος, και παραστρατοπεδευσας εν
τοις ορεσι τοις Ἀλβανων ηρεμει, περισκοπων τε το εργον ετι, και μεγα ηγουμενος
απεγνωκοσι μαχεσθαι. οι δε επεμιγνυντο αλληλοις κρυφα, και οδυρμοι και δακρυα
των φυλακων ην ως εν οικειοις και φιλοις αμαρτειν μεν ομολογουντων, την δε
αιτιαν ες τα χρεα φεροντων τα εν Ῥωμηι. ων ο Κορβινος αισθανομενος, και οκνων
αψασθαι πολιτικου και τοσουτου φονου, συνεβουλευσε τηι βουληι τα χρεα τοις
ανδρασι μεθειναι, τον τε πολεμον εξαιρων επι μεγα, ει τοσωνδε ανδρων δυναιτο
κρατησαι μαχομενων εξ απογνωσεως, και τας συνοδους αυτων και επιμιξιας εν
υπονοιαι τιθεμενος, μη ουδ' ο ιδιος αυτωι στρατος ες παντα ηι πιστος, ατε συγγενεις
οντες εκεινων, και ουχ ησσον αυτων αιτιωμενοι τα χρεα. σφαλεντα δε κινδυνευσειν
εφη περι μειζονων· και την νικην, ει κρατησειεν, ατυχεστατην εσεσθαι τηι πολει κατ'
 
 

264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικειων τοσωνδε. οις η βουλη πεισθεισα τας μεν των χρεων αποκοπας εψηφισατο
πασι Ῥωμαιοις, τοις δε τοτε εχθροις και αδειαν. οι μεν δη τα οπλα αποθεμενοι
κατηιεσαν ες την πολιν. 2.219 5. Ὅτι Μαλλιος Τορκουατος ο υπατος τοιουτος ην την
αρετην. τουτωι πατηρ γεγενητο μικρολογος και αμελης ες αυτον. και εν αγροις αυτον
ειχε μετα των θεραποντων εργαζομενον τε και τρεφομενον. γραψαμενου δε αυτον
επι πολλοις αδικημασι Πομπωνιου δημαρχου, και μελλοντος ερειν τι και περι της ες
τον παιδα κακωσεως, ο παις οδε Μαλλιος ηκεν, επικρυπτων ξιφιδιον, ες την οικιαν
του δημαρχου, και τυχειν ηξιωσεν αυτου μονου, ως δη τι λεξων χρησιμον ες την
δικην. υποδεχθεις δε και λεγειν αρχομενος επεκλεισε τας θυρας και το ξιφος
επισπασας ηπειλει τωι δημαρχωι κτενειν αυτον, ει μη ομοσειεν οτι λυσει τωι πατρι την
δικην. και ο μεν ωμοσε και διελυσεν, εκθεμενος τωι δημωι το συμβαν. ο δε Μαλλιος
εξ εκεινου λαμπρος ην, επαινουμενος οτι τοιοσδε ες τοιονδε πατερα εγεγενητο. 6.
Ὅτι μετα το ναυαγιον ο Πυρρος ο βασιλευς της Ἠπειρου ες τον Ταραντα κατηγετο.
και οι Ταραντινοι τοτε μαλιστα τους βασιλικους εβαρυνοντο, εσοικιζομενους τε
παρα σφας βιαι και φανερως ενυβριζοντας αυτων γυναιξι και παισιν. ως δε και τα
συσσιτια σφων ο Πυρρος και τας αλλας συνοδους και διατριβας ως ου πρεπουσας
πολεμωι διελυε, γυμνασια τε ενοπλα ετασσεν αυτοις, και θανατον τοις αμελουσιν
ωριζε, τοτε δη και παμπαν αηθεσιν εργοις και επιταγμασι καμνοντες οι Ταραντινοι
της πολεως ως αλλοτριας ες τους αγρους απεδιδρασκον. και ο βασιλευς τας θυρας
απεκλειε, και φρουρας εφιστη. και οι Ταραντινοι της αβουλιας σφων ηισθανοντο
σαφως. 7. Ὅτι εν Ῥηγιωι Ῥωμαιων επι σωτηριαι και φυλακηι τηςπολεως, μη τι
παθοιεν υπο των εχθρων, παρεμενον, αυτοι τε και ∆εκιος ο ηγεμων αυτων τοις
αγαθοις τοις Ῥηγινων φθονησαντες, και φυλαξαντες αυτους ευωχουμενους εν
εορτηι διεφθειραν, και ταις γυναιξιν ακουσιαις συνησαν. προφασιν δε της
παρανομιας εφερον οτι Ῥηγινοι την φρουραν προεδιδοσαν Πυρρωι. και ∆εκιος 2.220
μεν αντι φρουραρχου τυραννος ην, και φιλιαν εθετο Μαμερτινοις τοις επι του
πορθμου του Σικελικου κατωικημενοις, ου προ πολλου κακεινοις ες ιδιους ξενους
ομοια δεδρακοσιν. αλγησαντα δ' αυτον τους οφθαλμους και τοις εν Ῥηγιωι ιατροις
απιστουντα, μεταπεμπτος απο Μεσσηνης εθεραπευε Ῥηγινος ανηρ, μετωικηκως ες
Μεσσηνην προ πολλου, οτι Ῥηγ̣ι῀̣ν̣ο̣ς̣ η῀̣ν̣ αγνοουμενος. ουτος αυτον επεισεν, επι
απαλλαγηι συντομωι, φαρμακων ανασχεσθαι θερμων. και χρισας τοις κατακαιουσι
και δαπανωσιν εκελευσεν ανασχεσθαι του πονου μεχρι αυτος επανελθοι· και λαθων
ελευσεν ες Μεσσηνην. ο δ' ες πολυ της οδυνης ανασχομενος απενιψατο, και ευρε
τους οφθαλμους δεδαπανημενους. Φαβρικιος δε υπο Ῥωμαιων επι διορθωσει τωνδε
πεμφθεις την τε πολιν τοις ετι Ῥηγινοις λοιποις απεδιδου, και των φρουρων τους
αιτιους της αποστασεως ες Ῥωμην επεμψεν· οι μαστιγωθεντες εν αγοραι μεσηι τας
κεφαλας απεκοπησαν και εξερριφησαν αταφοι. ∆εκιος δε φυλασσομενος επιμελως,
οια πηρος, εαυτον διεχρησατο. 8. Ὅτι Πυρρος μετα την μαχην και τας προς
Ῥωμαιους συνθηκας ες Σικελιαν διεπλει, υποσχομενος τοις συμμαχοις εκ Σικελιας
επανηξειν ες Ἰταλιαν. και επανηλθεν ετει τριτωι, Καρχηδονιων αυτον εξελασαντων
εκ Σικελιας, ηδη και τοις Σικελιωταις βαρυν επι τε ξενιαις και χορηγιαις και
φρουραις και εισφοραις γενομενον. ο μεν δη πλουσιος εκ τωνδε γεγονως ες το
Ῥηγιον διεπλει ναυσι καταφρακτοις δεκα και ρʹ, φορτισι δε και ολκασι πολυ
πλειοσιν. οι δε Καρχηδονιοι διαναυμαχησαντες αυτωι κατεδυσαν ναυς οʹ και τας
λοιπας απλους εποιησαν, πλην ιβʹ μονων. αις ο Πυρρος διαφυγων ετινυτο Λοκρους
τους Ἐπιζεφυριους, οτι φρουραν αυτου και τον φρουραρχον αυτης υβρισαντες ες
αυτους 2.221 ανηιρηκεσαν. ωμως δ' αυτους και πικρως κτεινων τε και συλων ο
Πυρρος ουδε των αναθηματων της Περσεφονης απεσχετο, επισκωψας, την ακαιρον
ευσεβειαν ειναι δεισιδαιμονιαν, το δε συλλεξαι πλουτον απονον, ευβουλιαν.
 
 

265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀναχθεντα δ' αυτον μετα των συλων χειμων υπελαβε, και των νεων τας μεν
κατεδυσε και διεφθειρεν αυτοις ανδρασι, τας δε ες την γην εξερριψε. τα δε ιερα
παντα σωα ο κλυδων ες τους Λοκρων λιμενας επανηγαγεν· ωστε και Πυρρον οψε της
ασεβειας αισθομενον αναθειναι τε αυτα ες το ιερον τηι Περσεφονηι, και θυσιαις
ιλασκεσθαι την θεον πολλαις. των δε ιερων ουκ απαντωντων, ετι μαλλον
εξεμαινετο· και τους περι της ιεροσυλιας αυτωι συμβουλευσαντας η λεγοντι
συνθεμενους η διακονησαμενους το εργον εκτεινεν. ο μεν δη Πυρρος ουτως
επεπραχει κακως. 9. Ὅτι ο Κεδικιος γραμμα φερων απο της βουλης περι της υπατου
αρχης παρεκαλει τον Καμιλλον μηδεν εν τωι παροντι μηνισαι τηι πατριδι της ζημιας.
ο δε επισχων αυτον ετι λεγοντα, ειπεν· ουκ αν ευξαμην επιποθησαι με Ῥωμαιους, ει
τοιαυτην ηλπισα την επιποθησιν αυτοις εσεσθαι. νυν δε δικαιοτεραν ευχην ευχομαι,
γενεσθαι τηι πατριδι χρησιμος ες τοσουτον αγαθου, ες οσον κακου περιεληλυθεν. 10.
Ὅτι Κελτοι μηδεμιαι μηχανηι δυνηθεντες επιβηναι της ακροπολεως ηρεμουν, ως
λιμωι τους ενδον παραστησομενοι. και τις απο του Καπιτωλιου κατεβαινεν ιερευς,
ονομα ∆ορσων, επι ετησιον δη τινα ιερουργιαν, ες τον της Ἑστιας νεων, στελλων τα
ιερα δια των πολεμιων ευσταθως· τον δε νεων εμπεπρησμενον 2.222 ιδων εθυσεν επι
του συνηθους τοπου και επανηλθεν αυθις δια των πολεμιων αιδεσθεντων η
καταπλαγεντων αυτου την τολμαν η την ευσεβειαν η την οψιν ιεραν ουσαν. ο μεν
δη κινδυνευειν υπερ των ιερων ελομενος υπ' αυτων εσωζετο των ιερων. και τοδε
φησιν ωδε γενεσθαι Καυσιος ο Ῥωμαιος. 11. Ὅτι του οινου και των αλλων αδην
ενεπιμπλαντο οι Κελτοι την τε φυσιν οντες ακρατεις και χωραν εχοντες, οτι μη προς
δημητριακους καρπους, των αλλων αγονον και αφυα. τα τε σωματα αυτοις, μεγαλα
οντα και τρυφηλα και σαρκων υγρων μεστα, υπο της αδηφαγιας και μεθης ες ογκον
και βαρος εξεχειτο, και προς δρομους και πονους αδυνατα παμπαν εγιγνετο· υπο τε
ιδρωτος και ασθματος, οπου τι δεοι καμνειν, εξελυοντο ταχεως. 12. Ὅτι Ἱπποκρατης
και Ἐπικυδης, αδελφω μεν αλληλων,στρατηγω δε Συρακουσιων, Ῥωμαιοις εκ
πολλου δυσχεραινοντες, επει τας Συρακουσας ουκ ισχυον εκπολεμωσαι, κατεφυγον
ες Λεοντινους, διαφερομενους τοις Συρακουσιοις. και κατηγορουν της πατριδος, οτι
τας σπονδας Ἱερωνος εφ' οληι Σικελιαι πεποιημενου μονοι Συρακουσιοι σφισιν αυτοις
ανακαινισειαν. οι δε ηρεθιζοντο και Συρακουσιοι μεν επεκηρυσσον, ει τις
Ἱπποκρατους η Ἐπικυδου κομισειε την κεφαλην, ισοσταθμον αυτωι χρυσιον
αντιδωσειν. Λεοντινοι δε αυτον Ἱπποκρατη στρατηγον ηιρουντο. 13. Ὅτι Σικελοι και
τεως αγανακτουντες επι τηι ωμοτητι Μαρκελλου του στρατηγου μαλλον τι και τωιδε
τωι εργωι συνετα 2.223 ρασσοντο, εφ' ωι κατα προδοσιαν ες Συρακουσας εσηλθεν. και
προς Ἱπποκρατη μετετιθεντο, και συνωμνυντο μη διαλυσασθαι χωρις αλληλων
αγοραν τε αυτωι και στρατιαν επεμπον, ες δισμυριους πεζους και ιππεας
πεντακισχιλιους. 14. Ὅτι διαβεβλημενωι τωι Μαρκελλωι ουκ επιστευον χωρις ορκων.
διο και Ταυρομενιων προσχωρουντων οι συνεθετο και ωμοσε, μητε φρουρησειν την
πολιν μητε στρατολογησειν απ' αυτης. 15. Ὅτι Κλωδιος ο πατρικιος, ο Πουλχερ
επικλην, τουτ' εστιν ευπρεπης, της Γαΐου Καισαρος γυναικος ηρα. και αρμοσασθαι
αυτον ες γυναικα εκ κεφαλης ες ακρους ποδας, ετι οντα αγενειον, και ες την οικιαν
του Γαΐου παρελθειν οια γυναικα νυκτος, οτε μοναις γυναιξιν εξην εσελθειν,
μυστηριων αγομενων. πλανηθεντα δε της οδηγουσης, καταφωρον υπ' αλλων εκ της
φωνης γενομενον, εξελασθηναι. 16. Ὅτι οι Καρχηδονιοι στρατηγον απεφηναν
Ἀσρουβαν τον του Βαρκα κηδεστην. ο δε Ἀννιβαν τον ου πολυ υστερον αοιδιμον επι
στρατηγιαις, παιδα τε οντα του Βαρκα και της γυναικος οι γιγνομενον αδελφον εχων
εν Ἰβηριαι, νεον οντα και φιλοπολεμον και αρεσκοντα τωι στρατωι υποστρατηγον
απεφηνεν. και της 2.224 τε Ἰβηριας τα πολλα προσηγαγετο, πιθανος ων ομιλησαι, ες
τε τα βιας δεομενα τωι μειρακιωι χρωμενος. 17. Ὅτι Ἀσρουβαν Ἰβηριαν την υπο
 
 

266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καρχηδονιοις καθισταμενον επι τοις συμβασιν ανηρ δουλος, ου τον δεσποτην ωμως
διεφθαρκει, λαθων εν κυνηγεσιοις αναιρει. και τονδε μεν Ἀννιβας ελεγχθεντα
δεινως αικισαμενος διεφθειρεν, η στρατια δε τον Ἀννιβαν, καιπερ οντα κομιδηι νεον,
αρεσκοντα δ' ισχυρως, στρατηγον απεδειξαν αυτων· και η Καρχηδονιων βουλη
συνεθετο. 18. Ὅτι οσοι Βαρκα τε και Ἀσρουβα διαπολιται την Βαρκα τε και Ἀσρουβα
δυναμιν εδεδοικεσαν, ως εμαθον αυτους τεθνεωτας, Ἀννιβα κατεφρονουν ως νεου,
και τους εκεινων φιλους τε και στασιωτας εδιωκον επι τοις εκεινων εγκλημασιν. ο
τε δημος αμα τοις κατηγορουσιν εγιγνετο, μνησικακων τοις διωκομενοις της
βαρυτητος της επι Βαρκα τε και Ἀσρουβα· και τας δωρεας εκελευον αυτους, οσας
μεγαλας Ἀσρουβας τε και Βαρκας αυτοις επεπομφεσαν, ες το κοινον εσενεγκειν ως
εκ των πολεμιων πεπορισμενας. οι δ' επεστελλον τωι Ἀννιβαι, σφισιν επικουρειν
δεομενοι και διδασκοντες οτι και αυτος εσοιτο τοις πατρυοις εχθροις
ευκαταφρονητος, ει τους εν τηι πατριδι συνεργειν αυτωι δυναμενους υπεριδοι. ο δε
και ταυτα προεωρα, και τας εκεινων δικας αρχην εφ' εαυτον ουσαν επιβολης· ουδ'
ηξιου την εχθραν, ωσπερ ο πατηρ και ο κηδεστης, ες αει και μετα φοβου διαφερειν,
ουδ' επι τωι Καρχηδονιων κουφονωι μεχρι παντος ειναι, ραιδιως ες ευεργετας προς
αχαριστιαν τρεπομενων. ελεγετο δε και παις ων ετι υπο του πατρος ορκωθηναι επι
εμπυρων απιστος εχθρος εσεσθαι Ῥωμαιοις, οτε ες πολιτειαν παρελθοι. δια δη ταυτ'
επενοει μεγαλοις και χρονιοις πραγμασι την πατριδα περιβαλων, 2.225 και
καταστησας ες ασχολιας και φοβους, το εαυτου και το των φιλων εν αδεει θεσθαι.
Λιβυην μεν ουν ευσταθουσαν εωρα, και Ἰβηρων οσα υπηκοα ην. ει δε προς
Ῥωμαιους πολεμον αυθις αναρριπισειεν, ου μαλιστα επεθυμει, εδοκει Καρχηδονιους
μεν εν φροντισι και φοβοις εσεσθαι μακροις, αυτος δε, ειτε κατορθωσειεν, επι
κλεους αθανατου γενεσθαι, την πατριδα της οικουμενης γης αρχουσαν αποφηνας
(ου γαρ ειναι τινας αντιμαχους αυτοις ετι επι Ῥωμαιοις), ειτε και πταισειεν, μεγαλην
και ὣς το εγχειρημα δοξαν αυτωι οισειν. αρχην δ' υπολαμβανων εσεσθαι λαμπραν, ει
τον Ἴβηρα διαβαιη, Τορβολητας, οι γειτονες εισι Ζακανθαιων, ανεπεισε των
Ζακανθαιων παρα οι καταβοαν ως την τε χωραν αυτων επιτρεχοντων και πολλα
σφας αλλα αδικουντων. οι δ' επειθοντο. και πρεσβεις αυτων ο Ἀννιβας ες
Καρχηδονα επεμπεν, αυτος τε εν απορρητοις εγραφεν Ῥωμαιους την υπο
Καρχηδονιοις Ἰβηριαν αναπειθειν απο Καρχηδονιων αφιστασθαι, και Ζακανθαιους
Ῥωμαιοις ταυτα συμπρασσειν. ολως τε της απατης ου μεθιει, πολλα τοιαυτα
επιστελλων, εως η βουλη προσεταξεν αυτωι πρασσειν ες Ζακανθαιους ο τι
δοκιμασειεν. ο δε επει της αφορμης ελαβετο, Τορβολητας αυθις επραξεν εντυχειν οι
κατα των Ζακανθαιων, και Ζακανθαιων μετεπεμπετο πρεσβεις. οι δ' αφικοντο μεν,
κελευοντος δε του Ἀννιβου λεγειν εκατερους εφ' εαυτου περι ων διαφερονται,
Ῥωμαιοις εφασαν επιτρεψειν την δικην. ο μεν δη ταυτ' ειποντας απεπεμπεν απο του
στρατοπεδου και της επιουσης νυκτος παντι τωι στρατωι τον Ἴβηρα διαβας την
χωραν επορθει. 19. Ὅτι ο Κατων ο στρατηγος νεος μεν ην ετι παμπαν, αυστηρος δε
και φιλοπονος, συνεσει τε γνωμης και δεινοτητι λογων αριπρεπης, ωστε αυτον επι
τοις λογοις εκαλουν οι Ῥωμαιοι 2.226 ∆ημοσθενην, πυνθανομενοι τον αριστον εν
τοις Ἕλλησι ρητορα γενεσθαι ∆ημοσθενην. 20. Ὅτι Λουκουλλος δοξης τε επιθυμων,
και εκ πενιας χρηιζων χρηματισμου, ες Ουακκαιους, ετερον γενος Κελτιβηρων,
ενεβαλεν, ουτε τινος αυτωι ψηφισματος γεγονοτος, ουτε τουτων Ῥωμαιοις
πεπολεμηκοτων, ουδ' ες αυτον τι Λουκουλλον αμαρτοντων. 21. Ὅτι Γαλβας,
Λουκουλλου φιλοχρηματωτερος ων, ολιγα μεν τινα της λειας τωι στρατωι διεδιδου,
και ολιγα τοις φιλοις, τα λοιπα δε εσφετεριζετο, καιτοι πλουσιωτατος ων ομου τι
Ῥωμαιων. αλλ' ουδε εν τηι ειρηνηι φασιν αυτον διαλειπειν ψευδομενον τε και
επιορκουντα δια κερδη. μισουμενος δε και κατηγορουμενος διεφευγε δια τον
 
 

267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλουτον. 22. Ὅτι Ουριατθος αρχικωτατος μεν ην ως εν βαρβαροις γενομενος,
φιλοκινδυνοτατος δ' ες απαντα προ απαντων, και ισομοιροτατος εν τοις κερδεσιν.
ου γαρ ποτε πλεον υπεστη λαβειν, αει παρακαλουντων· ο δε και λαβοι, τοις
αριστευσασιν εδιδου. οθεν αυτωι, δυσχερεστατον εργον και ουδενι πω στρατηγωι
ευμαρως εγγενομενον, ετεσιν οκτω τουδε του πολεμου παμμιγης στρατος
αστασιαστος ην και κατηκοος αει και ες τους κινδυνους οξυτατος. 23. Ὅτι φυσει
φιλοπολεμος ην ο Ἀννιβας και ουποτε αργιαν εφερεν. 24. Ὅτι εν τηι Ἀργυριππαι τηι
του ∆ιομηδους λεγομενηι πολει ην τις ανηρ εκγονος νομιζομενος ειναι ∆ιομηδους,
∆ασιος, ευμε 2.227 ταβολος το φρονημα και ου ∆ιομηδους αξιος. Ῥωμαιων περι
Καννας μεγαλην ητταν ηττημενων, απεστησε την πατριδα προς τους Λιβυας απο των
Ῥωμαιων. τοτε δ' αυ δυσπραγουντος Ἀννιβου ελαθεν ες Ῥωμην διιππευσας, και επι
την βουλην επαχθεις εφη δυνασθαι το αμαρτημα ιασασθαι και μεταβαλειν αυθις ες
Ῥωμαιους την πολιν. οι δε ολιγου μεν αυτον διεφθειραν, εξεβαλον δ' ευθυς εκ της
πολεως. ο δε και τουσδε και τον Ἀννιβαν δεδιως ηλατο ανα την χωραν, και ο μεν
Ἀννιβας αυτου την γυναικα και τα τεκνα ζωντας εκαυσε. 25. Ὅτι Ἀννιβας επι
τρυφης ην ου συνηθους ερωμενην τε ειχεν αγριος ανηρ. και ευθυς αυτωι κατ' ολιγον
ετρεπετο παντα. 26. Ὅτι Πλημμινιος παραλαβων την πολιν παρα Σκιπιωνος Λοκρων
ουδεμιαν υβριν η ασελγειαν η ωμοτητα ες τους Λοκρους εκλιπων, εσυλησε ληγων
και το της Περσεφονης ιερον. και τονδε μεν Ῥωμαιοι μετα των συναμαρτοντων
αυτωι φιλων διεφθειραν εν τωι δεσμωτηριωι, και τας περιουσιας αυτων εδοσαν
Λοκροις ες τον θησαυρον της θεου φερειν· οσα τε αλλα εδυναντο των απολωλοτων
ανευροντες, το λειπον εκ του κοινου σφων ταμιειου τηι θεωι προσεθεσαν. 27. Ὅτι ο
Ἀννιβας Πετηλινους ηιτιατο, οτι επρεσβευσαν ες Ῥωμην. αρνουμενων δε εκεινων
υπεκρινετο πιστευειν. "ινα δ'", εφη, "μηδ' υπονοησθαι", τους μεν δυνατους
παρεδωκε τοις Νομασι, κεχωρισμενως τηρειν αυτων εκαστον, του δε πληθους τα
οπλα παρειλετο, τους δε δουλους καθοπλισας επεστησε τηι πολει φυλακας. και
τουτοις ομοια τας αλλας πολεις επιων εποιει. 2.228 28. Ὅτι Θουριων τρισχιλιους τοις
Καρχηδονιοις μαλιστα ευνους εξελομενος, και πεντακοσιους αλλους απο των
αγρων, τα λοιπα τηι στρατιαι διαρπαζειν εδωκεν, της τε πολεως εγκρατη φρουραν
καταλιπων ες Κροτωνα τους τρισχιλιους και φʹ μετυκιζε. 29. Ὅτι ο αυτος των
υπηκοων οι πολεων ως αλλοτριων καταφρονων εγνω διαρπασαι πασας και την
στρατιαν πλουτισας ευνουν ες τας εν Καρχηδονι συκοφαντιας επαγαγεσθαι.
αιδουμενος τε αυτος παρασπονδειν Ἀσρουβαν τον ναυαρχον επι προφασει διεπεμπε,
τους φρουρουντας οψομενον. ο δε εις εκαστην πολιν εισιων εκελευε τοις
ενοικουσιν, αυτους τε και δουλους αυτων, οσα δυναιντο λαβοντας, εκ των πολεων
μεθιστασθαι, και τα λοιπα διηρπαζε. τουτων ενιοι πυνθανομενοι, πριν τον Ἀσρουβαν
ηκειν, τοις φρουροις επετιθεντο, και συνεβαινεν οπου μεν κρατειν τας πολεις οπου
δε τους φρουρους, σφαγη τε ποικιλη και γυναικων υβρις και παρθενων απαγωγαι,
και παντα οσα εν πολεσιν εαλωκυιαις, εγιγνοντο. αυτος δε ο Ἀννιβας τους
συστρατευομενους οι των Ἰταλων ειδως ευ γεγυμνασμενους, επειθε πολλαις
υποσχεσεσιν ες την Λιβυην αυτωι συστρατευσαι. και τουτων οι μεν τα ημαρτημενα
σφισι ες τας πατριδας δεδιοτες ειποντο, φευγοντες την οικειαν εκοντες, οι δε ουδεν
αμαρτοντες ωκνουν. αθροισας ουν τουσδε τους υπομενειν αξιουντας ως δη τι λεξων
αυτοις η χαριουμενος των γεγονοτων η περι του μελλοντος επισκηψων, περιεστησε
την στρατιαν ωπλισμενην αφνω, και προσεταξε τοις ιδιοις ανδραποδα εξ αυτων οσα
θελουσιν επιλεξασθαι. ως δε οι μεν επελεξαντο, οι δε ηιδουντο συστρατιωτας πολλα
συνειργασμενους σφισιν ανδραποδισασθαι, τους λοιπους κατηκοντισεν απαντας, του
μη τοιουσδε ανδρας ποτε Ῥωμαιοις γενεσθαι χρησιμους. επικατεσφαξε δ' αυτοις και
ιππους ες τετρακισχιλιους και πλη 2.229 θος υποζυγιων, ου δυναμενος ες Λιβυην
 
 

268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαγεσθαι. μετα δε ταυτα ες τας ναυς το πληθος εμβησας το πνευμα ανεμενεν, ες
ολιγους ες φυλακην επι της γης καταλιπων. οι δε Πετηλινοι και συν αυτοις ετεροι
Ἰταλοι επεθεντο, και τινας αυτων κατασφαξαντες απεδρασαν. Ἀννιβας δ' επι Λιβυης
ανηγετο, εκκαιδεκα ετεσιν ομαλως πορθησας την Ἰταλιαν, και τους ανδρας
εμπλησας κακων μυριων και ες κινδυνον εσχατον πολλακις συναγαγων, τοις τε
υπηκοοις αυτου και συμμαχοις ενυβρισας ως πολεμιοις· ατε γαρ αυτοις και τεως ουκ
επ' ευνοιαι μαλλον η χρειαι χρωμενος, ουδεν εχων ετι προς αυτων ωφελεισθαι
κατεφρονησεν ως πολεμιων. 30. Ὅτι ο Μασανασσης ο των Νομαδων βασιλευς ανηρ
ην ες παντα επιτυχης, ωι την μεν αρχην την πατρυαν θεος εδωκεν, αφαιρεθεντι προς
Καρχηδονιων και Συφακος, αναλαβειν και προσαγαγειν επι μεγιστον, απο
Μαυρουσιων των παρ' ωκεανωι μεχρι της Κυρηναιων αρχης ες τα μεσογεια,
ημερωσαι δε γην πολλην, τα πολλα των Νομαδων δια το αγεωργητον
παφαγουντων, θησαυρους τε μεγαλους χρηματων καταλιπειν και στρατιαν πολλην
γεγυμνασμενην, των δ' εχθρων Συφακα μεν αιχμαλωτον ελειν αυτοχειρι, Καρχηδονι
δ' αιτιον της αναστασεως γενεσθαι, παμπαν αυτην ασθενη Ῥωμαιοις υπολιποντα.
εφυ δε και το σωμα μεγας τε και ευρωστος ες γηρας πολυ, και μαχης επειρατο μεχρι
του θανατου, ιππου τε χωρις αναβολεως επεβαινε. και μεγιστωι δη 2.230 τωιδε
τεκμηριωσω μαλιστα την ευρωστιαν αυτου. πολλων γαρ αυτωι παιδων γιγνομενων
τε και αποθνησκοντων, ουποτε μεν ησαν αυτωι μειους δεκα, τετραετες δε παιδιον
ενενηκοντουτης απελιπεν. ο μεν δη Μασσανασσης ωδε χρονου τε και σωματος εχων
ετεθνηκει. 31. Ὅτι Ἀσρουβας κατα την του πολεμου συμβολην χαλεπως εχων της επι
τα Μεγαρα καλουμενα επιχειρησεως, οσα Ῥωμαιων ειχεν αιχμαλωτα, επι το τειχος
αγαγων, οθεν ευσυνοπτα Ῥωμαιοις εμελλε τα δρωμενα εσεσθαι, των μεν οφθαλμους
η γλωττας η νευρα η αιδοια σιδηριοις εξειλκε καμπυλοις, των δε υπετεμνε τα
πελματα και τους δακτυλους εξεκοπτεν, η το δερμα του λοιπου σωματος απεσπα, και
παντας εμπνους ετι κατεκρημνιζεν, αδιαλλακτα τοις Καρχηδονιοις τα ες Ῥωμαιους
επινοων. και ο μεν αυτους ουτως ηρεθιζε την σωτηριαν εχειν εν μονηι τηι μαχηι,
περιεστη δ' αυτωι ες το εναντιον ων επενοει. υπο γαρ συνειδοτος οι Καρχηδονιοι
τωνδε των αθεμιστων εργων περιδεεις αντι προθυμων εγιγνοντο, και τον Ἀσρουβαν
ως και την συγγνωμην σφων αφηιρημενον εμισουν· και μαλισθ' η βουλη αυτου
κατεβοα ως ωμα και υπερηφανα δεδρακοτος εν συμφοραις οικειαις τοσαισδε. ο δε
και των βουλευτων τινας εκτεινε συλλαμβανων, και ες παντα ων ηδη περιδεης ες
τυραννιδα μαλλον η στρατηγιαν περιηλθεν, ως εν τωιδε μονωι το ασφαλες εξων, ει
φοβερος αυτοις ειη και δια τουτο δυσεπιχειρητος. 2.231 32. Ὅτι Μετελλος αιτιαν
εχων παρα τωι στρατωι ανεζευγνυεν ες Λιβυην την υπο Ῥωμαιοις βραδυτητος ες τους
πολεμιους και επι σφισι ωμοτητος. σφοδρα γαρ τους αμαρτανοντας εκολαζεν. 33.
Ὅτι Μετελλος Βαγαιων ανηιρει την βουλην ολην, ως την φρουραν προδοντας
Ἰογορθαι και τον φρουραρχον Τουρτιλιον, ανδρα Ῥωμαιον ουκ ανυποπτως εαυτον
εγχειρισαντα τοις πολεμιοις, επαπεκτεινε τηι βουληι. Θραικας δε και Λιγυας
αυτομολους λαβων παρα Ἰογορθα των μεν τας χειρας απετεμνε, τους δε ες την γην
μεχρι γαστρος κατωρυσσε και περιτοξευων η εσακοντιζων ετι εμπνεουσι πυρ
υπετιθει. 34. Ὅτι Περσευς αναθαρρων ηδη κατ' ολιγον μετα την φυγην Νικιαν και
Ἀνδρονικον, ους επι τον καταποντισμον των χρηματων και τον εμπρησμον των
νεων επεπομφει, περιποιησας αυτωι και τας ναυς και τα χρηματα, συνιστορας
ηγουμενος αισχρου φοβου και ετεροις εξαγγελλειν, απεκτεινεν αθεμιστως, και απο
τουδε ευθυς εκ μεταβολης ωμος και ευχερης ες απαντας εγενετο, και ουδεν υγιες
ουδ' ευβουλον οι ετι ην, αλλ' ο πιθανωτατος ες ευβουλιαν και λογισασθαι δεξιος και
ευτολμοτατος ες μαχας, οσα γε μη σφαλλοιτο δι' απειριαν, αθροως τοτε και
παραλογως ες δειλιαν και αλογιστιαν ετρεπετο, και ταχυς και ευμεταθετος αφνω και
 
 

269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκαιος ες παντας εγιγνετο, αρχομενης αυτον επιλειπειν της τυχης. οπερ εστι
πολλους ιδειν, μεταβολης προιουσης αλογωτερους γιγνομενους εαυτων. 2.232 35.
Ὅτι Γενθιος, βασιλευς Ἰλλυριων, ενος εθνους προσοικου Μακεδοσι, Περσει
συμμαχων επι τριακοσιοις ταλαντοις, ων τι και προειληφει, εσεβαλεν ες την υπο
Ῥωμαιοις Ἰλλυριδα, και πρεσβεις περι τουτων προς αυτον ελθοντας Περπενναν και
Πετηλιον εδησεν. ων ο Περσευς αισθομενος ουκετι τα λοιπα των χρηματων επεμπεν
ως ηδη και δι' αυτον Ῥωμαιοις πεπολεμωμενον. ες δε Γετας επεμπε τους υπερ
Ἴστρον, και Ευμενους απεπειρασεν επι χρημασιν, η μεταθεσθαι προς αυτον, η
διαλυσαι τον πολεμον, η αμφοτεροις εκστηναι του αγωνος, Ευμενει δ' ως ου
λησομενωι ταυτα Ῥωμαιους ελπιζων πραξειν τι αυτων η τηι πειραι διαβαλειν τον
Ευμενη. ο δε μεταθησεσθαι μεν ουκ εφη, ταλαντα δ' ᾔτει της μεν διαλυσεως χιλια
και φʹ, της δε ησυχιας χιλια. και ο Περσευς ηδη Γετων αυτωι προσιεναι μισθοφορους
μυριους ιππεας και μυριους πεζους πυθομενος, αυτικα του Ευμενους κατεφρονει και
της μεν ησυχιας ουκ εφη δωσειν ουδεν· αισχυνην γαρ φερειν αμφοιν. τα δε της
διαλυσεως ου προδωσειν, αλλ' εν Σαμοθραικηι καταθησειν μεχρι γενοιτο η διαλυσις,
ευμεταβολος ηδη και μικρολογος υπο θεοβλαβειας ες παντα γενομενος. ενος δε ων
ηλπισεν ομως ουκ απετυχε, Ῥωμαιοις Ευμενους υποπτου γενομενου. Γετων δε τον
Ἴστρον περασαντων εδοκει Κλοιλιωι μεν τωι ηγεμονι δοθηναι χιλιους χρυσους
στατηρας, ιππει δ' εκαστωι δεκα, και τα ημισεα πεζωι. και τουτο συμπαν ην ολιγωι
πλεον πεντεκαιδεκα μυριαδων χρυσιου. ο δε χλαμυδας μεν τινας επηγετο και ψελια
χρυσα και ιππους ες δωρεαν τοις ηγουμενοις, στατηρας δε φερομενους μυριους. και
πλησιασας μετ 2.233 επεμπετο Κλοιλιον. ο δε τους ελθοντας ει φερουσι το χρυσιον
ειρετο· και μαθων ουκ εχοντας, αναστρεφειν επ' αυτον εκελευσεν. ων ο Περσευς
πυθομενος, παλιν αυτον ελαυνοντος θεου, κατηγορει των Γετων εν τοις φιλοις εκ
μεταβολης ως φυσεως απιστου. και υπεκρινετο μη θαρρειν δισμυριους αυτων ες το
στρατοπεδον υποδεξασθαι, μολις δ' εφη μυριους, ων και νεωτεριζοντων κρατησαι
δυνασθαι. ταυτα δε τοις φιλοις ειπων ετερα τοις Γεταις επλαττετο και το ημισυ της
στρατιας ᾔτει, το χρυσιον το γιγνομενον υπισχνουμενος δωσειν. τοσαυτης
ανωμαλιας εγεμε, φροντιζων χρηματων των προ βραχεος ες θαλασσαν μεθειμενων.
ο δε Κλοιλιος τους αφικομενους ιδων ειρετο μετα βοης, ει το χρυσιον κεκομικασι,
και βουλομενους τι λεγειν εκελευε πρωτον ειπειν περι του χρυσιου. ως δ' εμαθεν
ουκ εχοντας, ουκ ανασχομενος αυτων ουδ' ακουσαι την στρατιαν απηγεν οπισω. και
Περσευς αφηιρητο και τησδε της συμμαχιας, πολλης τε και κατα καιρον ελθουσης.
υπο δ' αφροσυνης εν Φιλαι χειμαζων και στρατον εχων πολυν Θεσσαλιαν μεν ουκ
επετρεχεν, η Ῥωμαιοις εχορηγει τροφας, ες δε την Ἰωνιαν επεμπε κωλυειν την
αγοραν την εκειθεν αυτοις φερομενην. 36. Ὅτι Παυλωι επ' ευτυχιας τοσησδε
γενομενωι το δαιμονιον εφθονησε της ευτυχιας. και οι τεσσαρων παιδων οντων,
τους μεν πρεσβυτερους αυτων ες θεσιν αλλοις εδεδωκει, Μαξιμον τε και Σκιπιωνα,
τους δε νεωτερους αμφω συνεβη τον μεν προ τριων ημερων του θριαμβου τον δε
μετα εʹ, αποθανειν. και τουτ' ουδενος ηττον ο Παυλος κατελογισατο τωι δημωι. εθους
γαρ οντος τοις στρατηγοις καταλεγειν τα πεπραγμενα, παρελθων ες την αγοραν
ειπεν ες μεν Κερκυραν εκ Βρεντεσιου διαπλευσαι μιας ημερας, εκ δε Κερκυρας πεντε
μεν ες ∆ελφους οδευσαι και θυσαι τωι θεωι, εʹ δε αλλαις ες Θεσσαλιαν παραγενεσθαι
και παραλαβειν τον στρατον· απο δε ταυτης πεντεκαιδεκα αλλαις ελειν Περσεα, και
Μακεδονας παραλαβειν. ουτω δε οξεως απαντων επι 2.234 τυχων δεισαι μη τι τωι
στρατωι συμπεσοι προς υμας επανιοντι. διασωθεντος δε του στρατου, περι υμων
εδεδοικειν, εφη· φθονερος γαρ ο δαιμων. εις εμε δε αποσκηψαντος του κακου, και
αθροως μοι των βʹ παιδων αποθανοντων, επ' εμαυτωι μεν ειμι βαρυσυμφορωτατος,
επι δε υμιν αμεριμνος. ταυτ' ειπων και καταθαυμαζομενος επι πασιν, οικτιζομενος
 
 

270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε επι τοις τεκνοις, μετ' ου πολυν χρονον απεθανεν. τελος της ιστοριας Ἀππιανου
της επιγραφομενης βασιλικης. 2.235 περι αρετης και κακιας. ιδʹ εκ της ιστοριας
∆ιωνος Κοκκιανου Ῥωμαικης. 1. Ὅτι ο Νουμας ᾤκει εν κολωνωι τωι Κυριναλιωι
ωνομασμενωι ατε και Σαβινος ων, τα δε δη αρχεια εν τηι ιεραι οδωι ειχε, και τας τε
διατριβας πλησιον του Ἑστιαιου εποιειτο και εστιν οτε και κατα χωραν εμενεν. 2. Ὁ
δε ∆ιων φησιν οτι σπουδην εχω συγγραψαι πανθ' οσα τοις Ῥωμαιοις και ειρηνουσι
και πολεμουσι αξιως μνημης επραχθη, ωστε μηδεν των αναγκαιων μητε εκεινων
τινα μητε των αλλων ποθησαι. 3. Ἔπειτα και οτι δι' εαυτων τοτε κατεστησαν πιστιν
του θειου λαβοντες, κακ τουτου αυτοι τε εν ειρηνηι και προς αλληλους και προς τους
αλλοφυλους παρα πασαν την του Νουμα αρχην διεγενοντο. και εκεινος ουκ αθεει
σφισι εξ ισου τωι Ῥωμυλωι υπαρξαι εδοξεν. φασι δε αυτον οι τα σαφεστατα Σαβινων
ειδοτες, εν τηι αυτηι ημεραι εν ηι η Ῥωμη εκτισθη γεγεννησθαι. ουτω μεν δη δι'
αμφοτερους αυτους και ισχυρα ταχυ και ευκοσμος η πολις εγενετο, του μεν τα
πολεμικα αυτην αναγκαιως ατε και νεοκτιστον ουσαν ασκησαντος, του δε τα
ειρηνικα προσεκδιδαξαντος, ωστ' αυτην εν εκατερωι ομοιως διαπρεψαι. 2.236 4. Ὅτι
ο Τουλλος προς τους πολεμιους κρατιστος ενομιζετο του δε δη θειου πανυ
καταφρονησει παρημελει, μεχρις ου νοσου λοιμωδους γενομενης και αυτος
ηρρωστησε. τοτε γαρ των τε αλλων θεων δι' ακριβειας επεμεληθη και τους Σαλιους
τους Κολλινους προσκατεστησε. 5. Ὅτι Ταρκυνιος πλουτωι και συνεσει και
ευτραπελιαι πολληι πανταχου κατα καιρον χρωμενος ουτω τον Μαρκιον διεθηκεν
ωστε και ες τους ευπατριδας και ες την βουλην υπ' αυτου καταλεχθηναι στρατηγος
τε πολλακις αποδειχθηναι και την επιτροπειαν των παιδων αυτου και της βασιλειας
πιστευθηναι. και γαρ τοις αλλοις προσφιλης ουδεν ηττον ην, και δια τουτο και
εκοντων αυτων επρωτευσεν. αιτιον δε οτι παντα αφ' ων ισχυειν εμελλε πραττων
ουκ εξεφρονει, αλλ' εν τοις πρωτοις ων συνεστελλετο. και τα μεν επιπονα και ανθ'
ετερων και εν τωι φανερωι υπεμενεν, των δε δη ηδεων τοις τε αλλοις εθελοντης
παρεχωρει. και γαρ αυτος η ουδεν η ολιγα, και ταυτα λανθανων, εκαρπουτο. και των
μεν αμεινονων την τε αιτιαν ες παντας μαλλον η ες αυτον ανηγε, και την απολαυσιν
ες το μεσον τωι δεομενωι κατετιθει, τα δε ατοπωτερα ουτ' ανεφερεν ες τινα, ουτε
εκοινουτο τινι. προς δε τουτοις εχαριζετο μεν πασι τοις αμφι τον Μαρκιον ως
εκαστοις, και τωι εργωι και τοις λογοις. των τε γαρ χρηματων αφειδως ανηλισκε, και
ταις σπουδαις, ει τις τι αυτου δεηθειη, ετοιμως εχρητο. φαυλον δε ες ουδενα ουτε
ελεγεν, ουτε επραττεν. ουδε ες απεχθειαν εκων ουδενι καθιστατο. και προσετι α μεν
ευ υπο τινων επασχεν επι το μειζον διελαμβανεν, τα δε δυσχερεστερα ητοι την
αρχην ουδε προσεποιειτο, η και φαυλισας παρ' ελαχιστον ηγε· και ουχ οσον ουκ
ημυνετο τινα επ' αυτοις, αλλα και ευηργετει, μεχριπερ και εκεινον εξενικησεν. εκ
μεν ουν τουτων σοφιας τινος δοξαν, ατε και τον Μαρκιον και τους περι αυτον
παντας χειρωσαμενος, εκτησατο εκ δε δη των επειτα απιστεισθαι τους πολλους των
ανθρωπων εποιησεν ως ητοι δολερους φυσει οντας η και προς τας δυναμεις τας τε
τυχας και την γνωμην αλλοιουμενους. 2.237 6. Ὅτι ο Ταρκυνιος επει ικανως ως και
ακοντων τυραννησων παρεσκευασατο, τους δυνατωτατους πρωτον μεν των
βουλευτων, επειτα και των αλλων συλλαμβανων, πολλους μεν φανερως, οις γε
αιτιαν τινα ευπρεπη επενεγκειν εδυνατο, πολλους δε και λαθραι απεκτιννυε, και
τινας υπερωριζεν. ου γαρ οτι τον Τουλλιον τινες αυτων μαλλον η εκεινον
ηγαπησαν, ουδ' οτι γενη και πλουτους η και φρονημα ειχον, ανδρειαι τε επιφανει η
και σοφιαι διαπρεπει εχρωντο, τους μεν αμυνομενος, τους δε προκαταλαμβανων,
φθονωι τε και υποψιαι αμα μισους εκ του μη ομοηθους εφθειρεν, αλλα και τους πανυ
φιλους προς τε την μοναρχιαν οι σπουδασαντας ουδεν ηττον των ετερων απωλλυεν,
νομιζων σφας υπο τε της θρασυτητος και υπο της νεωτεροποιΐας, υφ' ης εαυτωι την
 
 

271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρχην συγκατεπραξαν, καν αλλωι τινι αυτην δουναι. κακ τουτου το κρατιστον της
βουλης και της ιππαδος απαναλωσεν, ουδ' αντικαθιστη το παραπαν ες αυτους αντι
των απολλυμενων ουδενα. μισεισθαι γαρ υπο παντος του δημου επιστευε, και τα
τελη εκεινα ασθενεστατα εκ της ολιγανθρωπιας ποιησαι επεθυμει. και την γε
γερουσιαν και καταλυσαι παντελως επεχειρησεν, παν αθροισμα ανθρωπων, αλλως
τε και επιλεκτων και προσχημα προστατειας τινος απο παλαιου εχοντων,
πολεμιωτατον τυραννωι νομιζων ειναι. δεισας δε μηπως οι το πληθος η και αυτοι οι
δορυφοροι, οια που πολιται οντες, αγανακτησει του την πολιτειαν σφων
μεθιστασθαι επαναστωσιν, εκ μεν του προφανους ουκ εποιησεν τουτο, εν τροπωι δε
τινι επιτηδειωι και πανυ αυτο κατεπραξεν. ουτε γαρ αντεισηγεν ες αυτην ουδενα,
ουτε τοις καταλοιποις λογου τι αξιον επεκοινου. συνεκαλει μεν γαρ αυτους, ου μην
ωστε και συνδιοικειν τι των αναγκαιων, αλλα και αυτο τουτο προς τε τον ελεγχον
της ολιγοτητος σφων, και δια τουτο και ταπεινοτητα και καταφρονησιν εξεπιτηδες
εποιει. τα δε δη πλειστα καθ' εαυτον η και μετα των υιεων, τουτο μεν οπως μηδεις
των αλλων μηδεν δυναιτο, τουτο δε και κατοκνων δημοσιευειν εν οις εκακουργει,
επραττεν. δυσπροσοδος τε και δυσπροσηγορος ην, και τηι υπεροψιαι τηι τε ωμοτητι
τοσαυτηι προς παντας ομοιως εχρητο, ωστε και Ὑπερηφανος απ' αυτων επικληθηναι.
2.238 τα τε γαρ αλλα και αυτος και οι παιδες αυτου τυραννικωτερον επραττον, και
ποτε πολιτων τινας εν τε τηι αγοραι και εν τοις του δημου ομμασι σταυροις τε
γυμνους προσεδησεν, και ραβδοις αικισαμενος απεκτεινεν. και τουθ' υπ' εκεινου
τοτε εξευρεθεν και πολλακις εγενετο. 7. Ὅτι ο Βρουτος τους Ταρκυνιους εκ τοιασδε
αιτιας κατελυσε. συνδειπνουντες ποτε εν τηι των Ἀρδεατων πολιορκιαι οι τε του
Ταρκυνιου παιδες και Κολλατινος και Βρουτος, ατε και ηλικιωται και συγγενεις
αυτων οντες, ες λογον τινα περι της σωφροσυνης των γυναικων σφων κακ τουτου
και ες εριν, την εαυτου γαμετην εκαστου προκρινοντος, ηλθον. και ετυγχανον πασαι
απο του στρατοπεδου απουσαι, εδοξεν αυτοις αυτικα της νυκτος, πριν καταγγελτους
σφας γενεσθαι, προς πασας αμα αυτας αφιππευσαι. ποιησαντες δε τουτο τας μεν
αλλας εν λογωι τινι ευρον, Λουκρητιαν δε την του Κολλατινου γυναικα
εριουργουσαν κατελαβον. περιβοητον ουν επι τουτωι γενομενην ο Σεξτος αισχυναι
επεθυμησεν. ταχα μεν γαρ και ερωτα αυτης εσχε υπερκαλλου ουσης, επι πλεον δε
ομως την δοξαν μαλλον η το σωμα διαφθειραι ηθελησε. και ποτε τηρησας τον
Κολλατινον προς τοις Ῥουτουλοις οντα ηπειχθη μεν ες την Κολλατιαν, και νυκτος
προς αυτην ως και προς οικειαν γυναικα ελθων και σιτου και καταλυσεως. ετυχε.
και τα μεν πρωτα αναπειθειν αυτην επειρατο συγγενεσθαι οι, ως δε ουδεν επεραινεν,
εβιαζετο. επειδη δε ουδεν ουδε ουτως αυτωι προεχωρει, καινον δη τινα τροπον
εξευρεν, υφ' ου το παραδοξοτατον ηναγκασεν αυτην εκουσαν υβρισθηναι. οτι μεν
γαρ αποσφαξειν αυτην ειπε, παρ' ουδεν εθετο, και οτι και των οικετων τινα
προσκαταστησεσθαι εφη, και τουτο ολιγωρως ηκουσεν. επει μεντοι
παρακατακλινειν τε αυτηι το του δουλου σωμα και λογον ως και συγκαθευδοντας
σφας ευρων αποκτεινειεν διαδωσειν επηπειλησεν, ουκετ' ανεκτον εποιησατο, αλλα
φοβηθεισα μη κατα 2.239 πιστευθηι ουτω γεγονεναι, ειλετο μιχθεισα αυτωι και το
πραχθεν εξειπουσα αποθανειν μαλλον η παραχρημα τελευτησασα αδοξησαι. δια μεν
ουν ταυτ' ουκ ακουσα δη εμοιχευθη. παρασκευασασα δε εκ τουτου ξιφειδιον υπο το
προσκεφαλαιον, μετεπεμψατο τον τε ανδρα και τον πατερα· και επειδη ταχιστα
ηλθον, κατεδακρυε, και μετα τουτ' αναστεναξασα, πατερ, ειπε, (τον γαρ ανδρα
μαλλον η σε αισχυνομαι) ουδεν μοι χρηστον εν τηι νυκτι ταυτηι πεπρακται, αλλα με
Σεξτος εβιασατο απειλησας δουλωι τινι συναποκτενειν, ως και μετ' αυτου
καθευδουσαν λαβων. αυτη γαρ με η απειλη αμαρτειν ηναγκασεν, ινα μη και
πιστευσητε τουθ' ουτω γεγονεναι. και εγω μεν (γυνη γαρ ειμι) τα πρεποντα εμαυτηι
 
 

272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιησω· υμεις δ' ειπερ ανδρες εστε και των γαμετων των τε παιδων υμων
προορασθε, τιμωρησατε μεν εμοι, ελευθερωσατε δε αυτοι, και δειξατε τοις
τυραννοις, οιων αρα υμων οντων οιαν γυναικα υβρισαν. τοιαυτα αττα ειπουσα ουκ
ανεμεινεν αντακουσαι τι, αλλ' ευθεως το ξιφειδιον υφελκυσασα αυτη εαυτην
εφονευσεν. 8. Ὅτι τον του ∆ιος νεων εθειωσεν απο κληρου ο Ὁρατιος, καιτοι του
Ὀυαλεριου τον τε υιον αυτου τεθνηκεναι φησαντος και τουτο παρ' αυτην αυτωι την
ιερουργιαν αγγελθηναι παρασκευασαντος, ιν' υπο τε του παθους, και οτι ουδ' αλλως
οσιον ην εν πενθει τινα οντα ιεροποιειν, παραχωρησειεν οι της του εργου ιδρυσεως.
εκεινος γαρ ουκ ηπιστησεν μεν τωι ρηθεντι, και γαρ υπο πολλων και αξιοπιστων
εθρυληθη, ου μεντοι και των ιερων εξεστη, αλλ' αταφον το σωμα του παιδος ως και
αλλοτριον οπως μηδεν τηι περι αυτου οσιαι προσηκειν δοξηι κελευσας τισιν εασαι,
πανθ' ουτω τα καθηκοντα διετελεσεν. 9. Ὅτι οι Φαβιοι επι τε τωι γενει και τωι
πλουτωι ομοια τοις 2.240 αριστοις φρονουντες υπο Τυρσηνων διεφθαρησαν, εξ και τʹ
οντες· ους οι Ῥωμαιοι μειζονως η κατ' αριθμον των απογενομενων και ιδιαι και
κοινηι επενθησαν. ην μεν γαρ εκεινος αλλως τε και εν ευπατριδαις ου σμικρος. προς
δε δη την αξιωσιν το τε φρονημα αυτων πασαν σφων απολωλεναι την ισχυν
ενομιζον. και δια τουτο την τε ημεραν, εν ηι διεφθαρησαν, ες τας μιαρας ενεγραψαν,
και τας πυλας δι' ων εξεστρατευσαν εν ατιμιαι εποιησαντο, ωστε μηδενα δι' αυτων
αρχοντα διιεναι. και Τιτου Μενηνιου του στρατηγου, επι γαρ τουτου το παθος
εγενετο, κατηγορηθεντος υστερον εν τωι δημωι οτι μητ' εκεινοις ημυνε και μαχηι
μετα τουθ' ηττηθη, κατεψηφισαντο. 10. Ὅτι πυθομενοι οι Ῥωμαιοι τον Μινουκιον εν
κοιλωι τινι και λοχμωδει τοπωι μετα τινων απειληφθαι, δικτατορα επ' αυτους
Λουκιον Κοΐντιον, καιπερ πενητα οντα, το τε γηιδιον, ο μονον αυτωι υπηρχεν,
αυτοχειριαι τοτε γεωργουντα, προεχειρισαντο. ες τε γαρ τα αλλα ομοιος τοις πρωτοις
αρετην ην, και σωφροσυνηι διεπρεπεν, καιτοι τας κομας ες πλοκαμους ανιεις, αφ' ου
δη και Κινκινατος επωνομασθη. 11. Ὅτι την των Φαλισκων πολιν πολιορκουντες οι
Ῥωμαιοι ταυτηι προσκαθημενοι διετριβησαν, ει μη τοιονδε τι εγενετο. γραμματιστης
τις εν αυτηι παιδας ουτ' ολιγους ουτ' αφανεις παιδευων, επειθ' υπ' οργης, η και
κερδους ελπιδι, παντας σφας εξω τε του τειχους ως και επ' αλλο τι εξηγαγεν
(τοσουτον γαρ που της αδειας αυτοις περιην ωστε και τοτε συμφοιταν), και προς τον
Καμιλλον εκομισε, πασαν οι την πολιν δι' αυτων παραδιδοναι λεγων. ου γαρ
περιοισειν ετι τους ενδον, των φιλτατων σφισι εχομενων. ου μεντοι και επερανε τι·
ο γαρ Καμιλλος της τε αρετης αμα της των Ῥωμαιων και των συμπτωματων των
ανθρωπινων ενθυμηθεις ουκ ηξιωσεν εκ προδοσιας αυτους ελειν, αλλα και τω χειρε
ες τουπισω του προδοτου δησας, παρεδωκεν 2.241 αυτον αυτοις τοις παισιν
οπισθοχειρα απαγαγειν οικαδε. γενομενου δε τουτου οι Φαλισκοι ουκετ' αντεσχον,
αλλα καιτοι και δυσαλωτοι οντες και εκ περιουσιας τον πολεμον διαφεροντες ομως
εθελονται ωμολογησαν αυτωι, θαυμαστην τινα φιλιαν παρ' αυτου προσδοκησαντες
εξειν, ουγε και πολεμιου ουτω δικαιου επεπειραντο. 12. Ὁ ουν Καμιλλος
επιφθονωτερος ετι και μαλλον εκ τουτων τοις πολιταις γενομενος εγραφη τε υπο
των δημαρχων, ως μηδεν εκ της λειας της των Βεΐων το δημοσιον ωφελησας, και
εκουσιως προ της δικης υπεξεσχεν. 13. Ὅτι οι Ῥωμαιοι οι εν τωι Καπιτωλιωι οντες και
πολιορκουμενοι ελπιδα σωτηριας πλην παρα του δαιμονιου ουδεμιαν ειχον. το γαρ
δη θειον καιπερ εν παντι κακωι οντες εθεραπευον ουτως, ωστε επειδη τι των ιερων
εχρην υπο των ποντιφικων αλλοθι που της πολεως γενεσθαι, Καισων Φαβιος, ου η
ιερουργια ικνειτο, κατεβη τε επ' αυτην εκ του Καπιτωλιου στειλαμενος ωσπερ
ειωθει, και δια των πολεμιων διεξελθων τα τε νομιζομενα εποιησε και αυθημερον
ανεκομισθη. θαυμαζω μεν ουν και των βαρβαρων, οτι αυτου ειτ' ουν δια τους θεους
ειτε και δια την αρετην εφεισαντο, πολυ γε μην μαλλον αυτον εκεινον εν θαυματι
 
 

273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιουμαι καθ' εκατερον, οτι τε ες τους πολεμιους μονος κατελθειν ετολμησε, και οτι
δυνηθεις αναχωρησαι ποι ασφαλως ουκ ηθελησεν, αλλ' ες το Καπιτωλιον αυθις
εκων επι προυπτον κινδυνον ανεχωρησεν, επισταμενος μεν οκνουντας αυτους το
χωριον, ο μονον ετι της πατριδος ειχον, εκλιπειν, ορων δε μηδ' ει πανυ επεθυμουν
εκφυγειν δυναμενους υπο του πληθους των πολιορκουντων τουτο ποιησαι. 14. Ὅτι
ο αυτος παρακαλουμενος την ηγεμονιαν εγχειρισθη 2.242 ναι, ουχ υπηκουσεν, οτι
φευγων τε ην και ουκ εμελλε κατα τα πατρια αυτην ληψεσθαι. ουτω γαρ που
νομιμος ακριβης τε ανηρ εγενετο, ωστε και εν τηλικουτωι της πατριδος κινδυνωι δια
φροντιδος τα καθηκοντα ποιεισθαι, και μη δικαιουν παραδειγμα τοις επειτα
παρανομιας καταλιπειν. 15. Ὅτι του Καπιτωλινου κατεγνω ο δημος, και η τε οικια
αυτου κατεσκαφη και τα χρηματα εδημευθη, το τε ονομα και ει δη που εικων ην
απηλειφθη και διεφθαρη. και νυν δε πλην της κατασκαφης παντα γινεται επι τοις τωι
κοινωι επιβουλευουσιν. εκριναν δε και μηδενα ευπατριδην εν τηι ακραι κατοικειν, οτι
και εκεινος ενταυθοι οικων ετυγχανεν. η δε δη συγγενεια η των Μαλλιων απειπε
μηδενα σφων Μαρκον, επειπερ ουτος ωνομαζετο, προσκαλεισθαι. Καπιτωλινος μεν
ουν τοσουτον το διαλλασσον καν τοις τροποις καν τηι τυχηι εσχεν. τα τε γαρ πολεμια
ακριβωσας ειρηνειν ουκ ηπιστατο, και το Καπιτωλιον ο εσεσωκει κατελαβεν επι
τυραννιδι, ευπατριδης τε ων οικετου εργον εγενετο, και πολεμικος νομισθεις εν
ανδραποδου τροπωι συνεληφθη κατα τε της πετρας αυτης, αφ' ης τους Γαλατας
απεωστο, ερριφη. 16. Ὅτι προς Τουσκουλανους εστρατευσε Καμιλλος, θαυμαστηι δε
τινι προσποιησει δεινον ουδεν επαθον. καθαπερ γαρ ουτ' αυτοι τι πλημμελησαντες,
ουτε των Ῥωμαιων οργην σφισι εχοντων, αλλ' ητοι ως φιλων παρα φιλους ιοντων η
και εφ' ετερους τινας δια της εκεινων στρατευοντων, ουτε τι μετεβαλον των
καθεστηκοτων ουθ' ολως εταραχθησαν, αλλα και πανυ παντες επι τε ταις
δημιουργιαις και επι τοις αλλοις εργοις ως και εν ειρηνηι κατα χωραν μειναντες εισω
τε τον στρατον εισεδεξαντο και ξενια αυτοις εδοσαν τα τε αλλα ως φιλους ετιμησαν.
εξ ουπερ και οι Ῥωμαιοι ουχ οτι κακον αυτους εδρασαν, αλλα και ες την πολιτειαν
μετα ταυτ' εσεγραψαντο. 17. Ὅτι Πουπλιος των πολιτων Ῥωμαιων στασιαζοντων
προς 2.243 αλληλους ολιγου τουτους συνηλλαξεν. Λικιννιον γαρ Στολωνα
προσειλετο οντα ιππαρχον. οπερ καινοτομηθεν τους μεν ευπατριδας ελυπησεν, τους
δε αλλους ουτως υπηγαγετο, ωστε μηκετι της υπατειας τωι ετερωι ετει
αντιποιησασθαι, αλλ' εασαι τους χιλιαρχους αιρεθηναι. εκ γαρ τουτου και ες ταλλα
ανθυπειξαντες γε τινα αλληλοις ισως αν κατηλλαγησαν, ει μηπερ ο Στολων ο
δημαρχος τοιουτον τι ειπων, ως ουκ απιοιεν ει μη φαγοιεν, ανεπεισεν αυτους
μηδενος αφεσθαι, αλλ' ως και αναγκαια παντα οσα ενεχειρισαντο κατεργασασθαι.
18. Ὅτι ο Τορκουατος ου τα παντα τραχυς ην, ουδ' οιος ες τον υιον εγενετο και ες
ταλλα ην, αλλα και ευβουλος και ευπολεμος ωμολογητο ειναι. ωστε και προς των
πολιτων και προς των εναντιων ομοιως λεγεσθαι, οτι το τε κρατος του πολεμου
υποχειριον εσχε, και ει και των Λατινων ηγειτο, παντως αν αυτους νικησαι
εποιησεν. 19. Ὅτι Παπιριον δικτατορα προεβαλοντο οι εν τωι αστει, και δεισαντες μη
ο Ῥουλλος ουκ εθελησηι αυτον δια τα συμβαντα οι εν τηι ιππαρχιαι ειπειν, επεμψαν
προς αυτον δεομενοι τα κοινα προ της ιδιας εχθρας προτιμησαι. και ος τοις μεν
πρεσβεσιν ουδεν απεκρινατο, επειδη δε νυξ εγενετο (νυκτος γαρ παντως εκ των
πατριων τον δικτατορα εδει λεγεσθαι), ειπε τε αυτον και ευκλειαν εκ τουτου
μεγιστην ελαβεν. 20. Ὅτι πυθομενοι οι Ῥωμαιοι οτι ο υπατος Φαβιος ηττηθη εν τωι
πολεμωι δεινως ηγανακτησαν, και τουτον μεταπεμψαντες ευθυνον. κατηγοριας τε
αυτου πολλης εν τωι δημωι γενομενης (και γαρ τηι του πατρος δοξηι επι πλειον των
εγκληματων εβαρυνετο) εκεινωι μεν ουδεις λογος εδοθη, ο δε γερων υπερ του παιδος
ουκ απελογησατο, καταριθμησας δε τα τε εαυτου και τα των προγονων εργα και
 
 

274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσυποσχομενος μηδεν αναξιον αυτων πραξειν της τε 2.244 οργης σφας παρελυσεν,
αλλως τε και την ηλικιαν του υιεος προβαλλομενος, και συνεξελθων ευθυς αυτωι
μαχηι τους Σαυνιτας και προς την νικην επηρμενους κατεβαλεν, και το στρατοπεδον
και λειαν πολλην ειλεν. οι δε Ῥωμαιοι δια τουτο εκεινον τε εμεγαλυνον και τον
υιον αυτου και ες το επειτα αντι υπατου αρξαι εκελευσαν, υποστρατηγωι και τοτε τωι
πατρι χρωμενον. και ος παντα μεν αυτωι διυκει και διηγεν ουδεν του γηρως
φειδομενος, και τα γε συμμαχικα προθυμως οι μνημηι των παλαιων αυτου εργων
συνηιρετο. ου μεντοι και ενδηλος ην δι' εαυτου τα πραγματα ποιουμενος, αλλ' ωσπερ
οντως εν τε συμβουλου και εν υπαρχου μερει τωι παιδι συνων αυτος τε εμετριαζεν
και την δοξαν των εργων προσετιθει. 21. Ὅτι Γαιος Φαβρικιος εν μεν τοις αλλοις
ομοιος ην Ῥουφινωι, εν δε δη τηι αδωροδοκιαι πολυ προεχων. ην γαρ αδωροτατος, και
δια τουτο και εκεινωι ουτ' ηρεσκετο και αει ποτε διεφερετο· ομως εχειροτονηθη.
επιτηδειοτατον γαρ αυτον ες την του πολεμου χρειαν ενομισεν ειναι, και παρ'
ολιγον την ιδιαν εχθραν προς τα κοινηι συμφεροντα εποιησατο. και δοξαν γε και εκ
τουτου εκτησατο, κρειττων και του φθονου γενομενος, οσπερ που και των αριστων
ανδρων πολυς υπο φιλοτιμιας εγγινεται. φιλοπολις τε γαρ ακριβως ων, και ουκ επι
προσχηματι αρεσκων, εν τωι ισωι το τε υφ' εαυτου και δι' ετερου τινος, καν διαφορος
οι ηι, ευ τι την πολιν παθειν ετιθετο. 2.245 22. Ὅτι υπο του Κινεου ελεγετο Πυρρος ο
βασιλευς πλειονας πολεις η υπο του αυτου εξελειν δορατος. και γαρ ην δεινος
[ειναι], φησι Πλουταρχος, εν τωι λεγειν, και τωι ∆ημοσθενει μονος εν τηι δεινοτητι
παρισουμενος. αμελει και το ατοπον της εκστρατειας οια εμφρων ειδως ανηρ,
εμποδων τωι Πυρρωι εις λογους ελθων καθιστατο. ο μεν γαρ αρξειν δια την ανδρειαν
πασης διενοει της γης, ο δε αρκεισθαι ικανοις ουσι τοις οικειοις προς ευδαιμονιαν
επετρεπεν. αλλα το φιλοπολεμον του ανδρος και φιλοπρωτον την του Κινεου
νικησαν παραινεσιν αισχρως, απαλλαξαι αυτον και Σικελιας και Ἰταλιας πεποιηκεν,
πολλας των αυτου δυναμεων μυριαδας εν ταις μαχαις απασαις αποβεβληκοτα. 23.
Ὅτι ο Πυρρος ο βασιλευς της τε Ἠπειρου καλουμενης εβασιλευσε, και του
Ἑλληνικου το πλειστον, το μεν ευεργεσιαις, το δε φοβωι προσεπεποιητο, Αιτωλοι τε
πολυ τοτε δυναμενοι και Φιλιππος ο Μακεδων και οι εν τωι Ἰλλυρικωι δυνασται
εθεραπευον αυτον. και γαρ φυσεως λαμπροτητι και παιδειας ισχΰι και εμπειριαι
πραγματων πολυ παντων προεφερεν, ωστε και υπερ τας δυναμεις και τας εαυτου και
των συμμαχων καιπερ μεγαλας ουσας αξιουσθαι. 24. Ὅτι οι Ῥηγινοι φρουραν
ηιτησαντο παρα Ῥωμαιοις· ηγειτοδε αυτης ∆εκιος. τουτων ουν οι πλειους εκ τε της
περιουσιας των επιτηδειων και εκ της αλλης ραιστωνης, ατε και ανειμενηι παρα πολυ
διαιτηι προς τα οικοι χρωμενοι, επεθυμησαν, εναγοντος αυτους του ∆εκιου, τους
πρωτους των Ῥηγινων αποκτειναντες 2.246 την πολιν κατασχειν. αδεια γαρ αυτοις
πολλη εφαινετο, των Ῥωμαιων περι τους Ταραντινους και περι τον Πυρρον
ασχολων οντων, πανθ' οσα εβουλοντο πραξαι. προσανεπειθον δε αυτους οτι και την
Μεσσηνην υπο των Μαμερτινων εχομενην εωρων. ουτοι γαρ Καμπανοι τε οντες και
φρουρειν αυτην υπ' Ἀγαθοκλεους των εν Σικελιαι δυναστευοντος ταχθεντες, σφαγας
τε των επιχωριων εποιησαντο και την πολιν κατεσχον. ου μεντοι εκ του προφανους
την επιχειρησιν εποιησαντο· πολυ γαρ ηλαττουντο τωι πληθει· αλλ' επιστολας ο
∆εκιος ως και τωι Πυρρωι επι προδοσιαν σφων υπο τινων γεγραμμενας πλασας
ηθροισε τους στρατιωτας, και εκεινας τε αυτοις ως και εαλωκυιας ανεγνω, και
προσπαρωξυνεν αυτους ειπων οια εικος ην, αλλως τε και εσαγγειλαντος τινος εκ
κατασκευασμου οτι ναυτικον τε τι του Πυρρου κατηρκε που της χωρας και ες λογους
τοις προδοταις αφικνειται. οι δε παρεσκευασμενοι εμεγαλυνον, και διεβοων
προκαταλαβειν τους Ῥηγινους πριν τι δεινον παθειν· αγνοουντας δε το
πρασσομενον χαλεπως αντισχειν. και οι μεν ες τας καταγωγας σφων, οι δε ες τας
 
 

275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικιας εσπηδησαντες εφονευσαν πολλους, πλην ολιγων ους ο ∆εκιος καλεσας επι
δειπνον εσφαξεν. 25. Ὅτι Πυρρος τους των Ῥωμαιων αιχμαλωτους συχνους οντας
το μεν πρωτον πεισαι επεχειρησεν επι την Ῥωμην συστρατευσαι. ως δε ουκ
ηθελησαν, ισχυρως εθεραπευσε, μητε δησας τινα μητ' αλλο τι κακον δρασας, ως και
προικα αυτους αποδωσων και αμαχει δι' αυτων το αστυ προσποιησομενος. 26. Ὅτι
τωι Πυρρωι ως ουδεν οι συμμαχοι συντελεσαι εβουλοντο, ετραπετο προς τους
θησαυρους της Φερρεφαττης δοξαν πλουτου μεγαλην εχοντας, και αυτους συλησας
ες τον Ταραντα τα συλα επι νεων επεμψε. και οι τε ανθρωποι ολιγου παντες υπο
χειμωνος εφθαρησαν, και τα χρηματα τα τε αναθηματα ες την γην εξεπεσεν. 2.247
27. Ὅτι τοιαυτα πραττοντες οι Ῥωμαιοι και επι μειζον διαιρουμενοι ουδεπω
υπερεφρονουν, αλλα Κυιντον Φαβιον βουλευτην Ἀπολλωνιαταις τοις εν τωι Ἰονιωι
κολπωι υπο Κορινθιων αποικισθεισιν εξεδωκαν, οτι τινας πρεσβεις αυτων υβρισεν.
ου μεντοι και εκεινοι δεινον τι εδρασαν αυτον, αλλα και επεμψαν οικαδε. 28. Ὅτι οι
Ῥωμαιοι εστρατευσαν, ακολουθον τηι διανοιαι σφων παρασκευην ποιησαμενοι, επι
Καρχηδονα. ηγουντο δε αυτων ο τε Ῥηγουλος και Λουκιος, απ' αρετης προκριθεντες.
ο γαρ Ῥηγουλος εν τοσαυτηι πενιαι ην, ωστε μητε την αρχην ραιδιως εθελησαι δι'
αυτην υποστηναι, και τηι γυναικι τοις τε παισιν αυτου την τροφην εκ του δημοσιου
διδοσθαι ψηφισθηναι. 29. Ὅτι οι Ῥωμαιοι τον Κλαυδιον, επειδη προς τους Λιγυας
συνθηκας εποιησαντο, πολεμον αραμενον και αυτους χειρωσαμενον το μεν πρωτον,
ως και εκεινου το παρασπονδηθεν αλλ' ουχ εαυτων αιτιαμα ον, επεμψαν εκδιδοντες
αυτοις, μη προσδεξαμενων δε σφων αυτον εξηλασαν. 30. Ὅτι ∆ημητριος εκ τε της
του Πιννου επιτροπευσεως και εκ του την μητερα αυτου Τριτευταν της Τευτας
αποθανουσης γημαι επαρθεις τοις τε επιχωριοις επαχθης ην και τα των πλησιοικων
εκακουργει. και εδοκει γαρ τηι των Ῥωμαιων φιλιαι αποχρωμενος 2.248 αδικειν
αυτους, αισθομενοι τουτο μετεπεμψαντο αυτον. ως δε ουχ υπηκουσεν αλλα και της
συμμαχιδος σφων ηπτετο, εστρατευσαν επ' αυτον εν τηι Ἴσσηι οντα. 31. Ὅτι προς τηι
της φυσεως αρετηι και παιδειαι πολληι μεν Φοινικικηι κατα το πατριον πολληι δε και
Ἑλληνικηι ησκητο, και προσετι και μαντικης της δια σπλαγχνων ηπιστατο. τοιουτος
ουν δη τις την ψυχην γενομενος αντιρροπον και το σωμα, τα μεν φυσει τα δε και
διαιτηι, παρεσκευαστο, ωσθ' οσα ενεχειριζετο, ραιδιως κατεργαζεσθαι. κουφον τε γαρ
και εμβριθες οτι μαλιστα αυτο ειχε, και δια τουτο και θειν και συνιστασθαι ιππευειν
τε ανα κρατος ασφαλως εδυνατο. και ουτε πληθει ποτε τροφης εβαρυνετο ουτε
ενδειαι εκαμνεν, αλλ' εν ισωι και το πλεον και το ελαττον, ως και αυταρκες εκατερον,
ελαμβανεν. ταις τε ταλαιπωριαις ισχυριζετο, καν ταις αγρυπνιαις ερρωννυτο. Ουτως
ουν δη και της ψυχης και του σωματος εχων τοιαιδε τηι των πραγματων διαχειρισει
επιπαν εχρητο. τους τε γαρ πολλους ες μονον το συμφερον σφισι πιστους ορων
οντας, αυτος τε τουτον τον τροπον αυτοις προσεφερετο και ες εκεινους ταυτον
υπωπτευεν, ωστε πλειστα μεν απατησας τινας κατορθωσαι, ελαχιστα δε
επιβουλευθεις σφαληναι. και πολεμιον παν το πλεονεκτειν δυναμενον και εν τοις
οθνειοις και εν τοις ομοφυλοις ομοιως ηγουμενος, ουκ ανεμενε τοις εργοις την
διανοιαν αυτων εκμανθανειν, αλλ' ως και βουλομενους σφας αδικειν οτι εδυναντο
τραχυτατα μετεχειριζετο, προποιησαι τε τι μαλλον η προπαθειν αμεινον ηγειτο, και
εφ' εαυτωι τους αλλους, αλλ' ουκ εφ' ετεροις εαυτον ειναι ηξιου. το τε συμπαν
ειπειν, τηι φυσει των πραγματων, αλλ' ου τοις ες φημην αυτων ευδοκιμουσιν, οσακις
γε μη κατ' αυτο και αμφω συνεπιπτε, προσεκειτο. και μεντοι και ετιμα 2.249 καθ'
υπερβολην οτου δεοιτο δουλους τε γαρ του τοιουτου τους πλειστους ηγειτο ειναι,
και κινδυνευειν επ' αυτωι και παρα το συμφερον σφισιν εθελοντας εωρα. και δια
ταυτα και των κερδων και των αλλων των ηδιστων αυτος μεν πολλακις απειχετο,
εκεινοις δε αφθονως μετεδιδου, και απ' αυτου κοινωνους σφας και των πονων ουκ
 
 

276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουσιους εκτατο. και τουτοις μεν ουχ οπως ισοδιαιτος αλλα και ισοκινδυνος
εγιγνετο, πανθ' οσα απηιτει παρ' αυτων πρωτος εκπονουμενος· ουτω γαρ και
εκεινους απροφασιστως και προθυμως, ατε μητε τοις λογοις αυτου προσεχοντας,
συμπαντα οι συμπραξειν επιστευεν· προς δε δη τους αλλους πολλωι τωι φρονηματι
αει εχρητο· ωστε τους μεν ευνοιαν αυτου τους δε δεος εκ τε του ομοδιαιτου και εκ
του υπερφρονος παμπληθεις εχειν. εξ ουπερ και τα μαλιστα το τε υπερεχον κωλυειν
και το ταπεινουμενον εξαιρειν, και τωι μεν οκνον τωι δε θαρσος, ελπιδα τε και
απογνωσιν υπερ των μεγιστων δι' ελαχιστου πασιν οις εβουλετο εμποιειν εδυνατο.
Και οτι ταυτ' ουκ αλλως περι αυτου λεγεται αλλ' αληθη παραδεδοται, τεκμηριοι τα
εργα. της τε γαρ Ἰβηριας πολλα δια βραχεος προσεκτησατο, και τον πολεμον εκειθεν
δια των Γαλατων, ουχ οτι ασπονδων αλλα και αγνωστων οι των πλειστων οντων, ες
την Ἰταλιαν εσηγαγε. τας τε Ἄλπεις πρωτος ανθρωπων των ουκ Ευρωπαιων, οσα γε
ημεις ισμεν, συν στρατωι διεβη. και επ' αυτην την Ῥωμην επεστρατευσε, τα τε
συμμαχικα αυτης ολιγου παντα, τα μεν βιαι τα δε και πειθων, απερρηξεν. και ταυτα
μεντοι αυτος καθ' εαυτον ανευ του κοινου των Καρχηδονιων κατεπραξεν. ουτε γαρ
την αρχην υπο των οικοι τελων εξεπεμφθη, ουθ' υστερον μεγαλης τινος βοηθειας
παρ' αυτων ετυχε· της γαρ τοι δοξης της τε ωφελειας ουκ ελαχιστα απολαυσειν απ'
αυτου μελλοντες, μη εγκαταλιπειν αυτον δοξαι μαλλον η συναιρεσθαι εν τινι
ισχυρως ηθελησαν. 32. Ὅτι Ἀννιβαλ ητοι χαριζομενος τωι Φαβιωι ως και επιτηδειωι
σφισιν οντι, η και επι διαβοληι αυτου, ουδεν των προσηκον 2.250 των οι κατεδραμεν.
και δια τουτ' αντιδοσεως των αιχμαλωτων τοις Ῥωμαιοις προς τους Καρχηδονιους,
ωσθ' οποτερων πλειους ευρεθωσιν απολυτρωθηναι σφας, γενομενης, και των
Ῥωμαιων μη βουληθεντων αυτους εκ του δημοσιου λυτρωσασθαι, τα χωρια ο
Φαβιος αποδομενος τα λυτρα αυτοις εχαρισατο. και δια τουτο αυτον ουκ επαυσαν,
τωι δε ιππαρχωι την αυτην οι εξουσιαν εδωκαν, ωστ' αμφοτερους αμα απο της ισης
αρχειν. και ο Φαβιος ουδεμιαν οργην ουτε τοις πολιταις ουτε τωι Ῥουφωι εσχε· των τε
γαρ ανθρωπινων πραγματων συνεγινωσκεν αυτοις, και αγαπητον εποιειτο ει και
οπωσουν περιγενοιντο. το γαρ κοινον σωζεσθαι και κρατειν, αλλ' ουκ αυτος
ευδοξειν ηθελεν, την τε αρετην ουκ εν τοις ψηφισμασιν αλλ' εν τηι εκαστου ψυχηι
ειναι, και το κρειττον το τε χειρον ουκ απο δογματος τινι αλλ' εκ της αυτου εκεινου
επιστημης η αμαθιας υπαρχειν νομιζων. ο δε δη Ῥουφος ουδε εν τωι πριν ορθως
φρονων τοτε δη και μαλλον επεφυσητο, και κατεχειν εαυτον, ατε και της
απειθαρχιας αθλον την προς τον δικτατορα ισομοιριαν προσλαβων, ουκ εδυνατο,
αλλ' ημεραν ηξιου παρ' ημεραν η και πλειους εναλλαξ μονος αρχειν. ο δε Φαβιος
φοβηθεις μη τι κακον σφας, ει πασης της δυναμεως εγκρατης γενοιτο, εξεργασαιτο,
προς ουδετερον αυτωι συνηινεσεν, αλλ' ενειματο το στρατευμα, ωστε εν ομοιωι τοις
υπατοις και εκεινους ιδιαν εκατερον ισχυν εχειν. και παραχρημα
απεστρατοπεδευσατο, ινα και τωι εργωι διαδηλος, οτι αυτος καθ' εαυτον αλλ' ουχ υπο
τωι δικτατορι αρχοι, γενοιτο. 33. Ὅτι ο Σκιπιων πυθομενος τινας παρασκευαζεσθαι
των Ῥωμαιων την τε Ῥωμην εγκαταλιπειν και την Ἰταλιαν ολην ωςτων
Καρχηδονιων εσομενην, επεσχεν αυτους ξιφηρης ες την καταλυσιν εν ηι
εκοινολογουντο εξαιφνης εσπηδησας, και αυτος τε ομοσας παντα τα προσηκοντα και
λογωι και εργωι πραξειν, και 2.251 εκεινους ορκωσας ως παραχρημα απολουμενους,
αν μη τα πιστα αυτωι παρασχωνται. και οι μεν εκ τουτου συμφρονησαντες προς τον
υπατον εγραψαν οτι σωζοιντο· εκεινος δε ες μεν την Ῥωμην ουτ' εγραψε
παραχρημα, ουτ' αγγελον απεστειλεν, ες δε το Κανυσιον ελθων τα τε ενταυθα
κατεστησατο, και τοις πλησιοχωροις φρουρας ως εκ των παροντων επεμψε,
προσβαλλοντας τε τηι πολει ιππεας απεκρουσατο. το τε συνολον ουτ' αθυμησας ουτε
καταπτηξας, αλλ' απ' ορθης της διανοιας, ωσπερ μηδενος σφισι δεινου
 
 

277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμβεβηκοτος, παντα τα προσφορα τοις παρουσι και εβουλευσε, και επραξεν. 34. Ὅτι
τους Νουκερινους καθ' ομολογιαν ωστε μεθ' ενος ιματιου εκαστον εκ της πολεως
εκχωρησαι λαβων Ἀννιβαλ, επειδη εγκρατης αυτων εγενετο, τους μεν βουλευτας ες
βαλανεια αποκλεισας απεπνιξεν, τοις δε αλλοις απελθειν δηθεν οποι βουλοιντο δους
πολλους και εκεινων εν τηι οδωι εφονευσεν. ου μεντοι αυτωι ελυσιτελησε·
φοβηθεντες γαρ και οι λοιποι μη τα ομοια παθωσιν, ου συνεβαινον αυτωι, και
αντειχον εφ' οσον εξηρκουν. 35. Ὅτι ο Μαρκελλος και ανδρειαι και σωφροσυνηι τηι τε
δικαιοσυνηι πολληι εχρησατο, παρα δε δη των αρχομενων ου παντα ακριβως ουδε
χαλεπως απηιτει, ουδε επιμελειαν οπως και εκεινοι τα δεοντα πραττωσιν εποιειτο.
τοις δε αμαρτανουσι τι αυτων συγγνωμην κατα το ανθρωπινον ενεμε, και ουκ
ωργιζετο ετι ει μη ομοιοι αυτωι ειεν. 36. Ὅτι εν τηι Νωληι πολλων τους αλοντας τε εν
ταις Κανναις και αφεθεντας υπο του Ἀννιβαλ δια φοβον τε εχοντων ως και τα
εκεινου φρονουντας και θανατωσαι βουλομενων, αντεστη. και μετα τουτο την
υποψιαν ην ες αυτους ειχεν αποκρυψαμενος, 2.252 ουτω σφας μετεχειρισατο ωστε
τα τε εαυτου ανελεσθαι και χρησιμωτατους και τηι πατριδι και τοις Ῥωμαιοις
γενεσθαι. 37. Ὅτι ο αυτος Μαρκελλος των ιππεων τινα των Λευκανων αισθομενος
εν ερωτι γυναικος οντα, συνεχωρησεν αυτωι και εν τωι στρατοπεδωι αυτην εχειν, οτι
κρατιστα εμαχετο, καιπερ απαγορευσας μηδεμιαν ες το ταφρευμα γυναικα εσιεναι.
38. Ὅτι τα αυτα εποιησε και τοις Νουκερινοις, πλην καθοσον ες φρεατα τους
βουλευτας και ουκ ες βαλανεια ενεβαλεν. 39. Ὅτι ο Φαβιος τους πολιτας εν ταις πριν
μαχαις ζωγρηθεντας τους μεν ανδρα αντ' ανδρος εκομισατο, τους δε και χρηματων
απολυσασθαι συνεθετο. μη δεξαμενης δε της βουλης το αναλωμα, οτι μηδε την
λυσιν αυτων συνεπηινεσε, τα τε εαυτου χωρια, ωσπερ ειπον, απεκηρυξεν και εκ της
τιμης σφων τα λυτρα αυτοις εχαρισατο. 40. Ὅτι ο Σκιπιων ο τον πατερα τρωθεντα
σωσας, ο στρατηγος, ην και φυσεως αρετηι κρατιστος και παιδειαι λογιμωτατος, το τε
φρονημα και το της γνωμης και το των λογων, οποτε γε
και τουτου εδει, μεγιστον ειχε, και αυτο και εν τοις εργοις ουχ ηκιστα εβεβαιου, ωστε
και μεγαλοφρων και μεγαλοπραγμων, ουκ εκ κενου αυχηματος αλλ' εξ εχεγγυου
διανοιας, δοκειν ειναι. δια τε ουν ταυτα, και διοτι και το θειον ακριβως ηγαλλεν,
εχειροτονηθη. ουδεν γαρ ουτ' ουν δημοσιον ουτ' ιδιον πριν ες τε το Καπιτωλιον
αναβηναι και χρονον τινα ενδιατριψαι ενεχειριζετο. και δια τουτο φημην ελαβεν εκ
του ∆ιος ες δρακοντα εν τηι προς την μητερα αυτου συνουσιαι μεταβαλοντος
γεγενησθαι. και τινας και εκ τουτου πολλοις ελπιδας ες αυτον ενεποιει. 41. Ὅτι ο
Σκιπιων και μη εννομου ηγεμονιας λαβων ονομα 2.253 εξ ων εχειροτονηθη, το
στρατοπεδον προσφιλες εποιησατο, και ησκησεν εξηργηκοτας εκ της αναρχιας και
ανεκτησατο κατεπτηχοτας εκ των συμφορων. τον τε Μαρκιον ουχ, οια που φιλουσιν
οι πολλοι, ανεπιτηδειον ειργασατο οτι ευδοκιμηκως ην, αλλα και εν τοις λογοις και
εν τοις εργοις αει εσεμνυνεν· και γαρ ην οιος ουκ εκ της του πελας διαβολης και
καθαιρεσεως αλλ' εκ της οικειας αρετης αυξεσθαι θελων. και δια τουτο γε ουχ
ηκιστα τους στρατιωτας ωικειωσατο. 42. Ὅτι στασεως γενομενης των στρατιωτων ο
Σκιπιων συχνα μεν τοις στρατιωταις διεδωκε, συχνα δε και ες το δημοσιον απεδειξε.
των τε αιχμαλωτων ες το ναυτικον κατεταξεν, και τους ομηρους προικα παντας τοις
οικειοις απεδωκε. και αυτωι δια τουτο πολλοι μεν δημοι πολλοι δε και δυνασται,
αλλοι τε και Ἰνδιβολις και Μανδονιος Ἰαγερτανοι, προσεχωρησαν. το τε των
Κελτιβηρων εθνος πλειστον τε και ισχυροτατον των περιχωρων ον ωδε προσεθετο.
παρθενον εν τοις αιχμαλωτοις επιφανη καλλει λαβων υπωπτευθη μεν αλλως
εσεσθαι αυτος εν ερωτι, μαθων δε οτι Ἀλλουκιωι τινι των εν τελει Κελτιβηρων
ηγγυηται, μετεπεμψατο τε αυτον αυτεπαγγελτος, και την παιδα αυτωι παρεδωκε
μετα των λυτρων απερ οι προσηκοντες αυτης εκεκομικεσαν. κακ του εργου τουτου
 
 

278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εκεινους και τους αλλους ανηρτησατο. 43. Ὅτι ο Σκιπιων δεινος μεν ην εν ταις
στρατηγιαις, επιεικης δε εν ταις ομιλιαις, και ες μεν τους ανθισταμενους αυτωι
φοβερος, ες δε τους υπεικοντας φιλανθρωπος. και προσετι και εκ της του πατρος του
τε θειου δοξης πλειστον ες πιστιν ων εποιει, τωι δοκειν απ' αρετης εκ γενους αλλ'
ουκ εκ του προστυχοντος ευδοκιμειν, ισχυε. τοτε δε και μαλλον επι τε τωι 2.254 ταχει
της νικης, και οτι και ο Ἀσδρουβας ες την μεσογειαν ανεχωρησεν, μαλιστα δε οτι και
εθειασεν, ειτ' ουν παρα δαιμονιου τινος μαθων ειτε κατα τυχην, οτι εν τηι των
πολεμιων στρατοπεδευσοιτο, ο και εγενετο, παντες μεν αυτον ως και κρειττω σφων
οντα ετιμων, οι δε Ἴβηρες και βασιλεα μεγαν ωνομαζον. 44. Ὅτι ο Μασινισσας
αλλως μεν εν τοις κρατιστοις ανηρ ην, τα τε πολεμια και τοις βουλευμασι και τηι
χειρι αριστα εξειργαζετο, και ες πιστιν ουχ οτι των ομοφυλων (απιστοι [τε] γαρ
ουτοι γε ως πληθει εισι) αλλα και των πανυ μεγα επ' αυτηι φρονουντων προεφερεν.
45. Ὅτι της Σοφωνιδος ισχυρως ηρα Μασινισσας, η το καλλος επιφανες ειχε (και γαρ
τηι συμμετριαι του σωματος και τωι ανθει της ωρας ηκμαζεν) και παιδειαι πολληι και
γραμματων και μουσικης ησκητο· αστεια τε και αιμυλος ην, και το συμπαν ουτως
επαφροδιτος ωστε και οφθεισα η και ακουσθεισα μονον παντα τινα, και τον πανυ
δυσερωτα, κατεργασασθαι. 46. Ὅτι Λικιννιος Κρασσος υπο τε επιεικειας και καλλους
πλουτου τε, αφ' ουπερ και πλουσιος επωνομασθη, οτι τε αρχιερευς ην, εμελλεν εν τηι
Ἰταλιαι ακληρωτος μενειν. 47. Ὅτι του Πυθιου κελευσαντος τοις Ῥωμαιοις τωι
αριστωι των πολιτων επιτρεψαι την θεον την εκ Πεσσινουντος κομιζομενην ες το
αστυ, Πουπλιον Σκιπιωνα, παιδα του Γναιου του εν τηι Ἰβηριαι τελευτησαντος οντα
απαντων προεκριναν και προετιμησαν. αιτιον δε οτι αλλως *** τε και ευσεβης και
δικαιος ενομιζετο. ος ταυτην τοτε ες την πολιν και ες το Παλατιον μετα των
επιφανεστατων γυναικων ανηγαγεν. 2.255 48. Ὅτι πυθομενοι τα των Λοκρων οι
Ῥωμαιοι, και νομισαντες αυτα ολιγωριαι του Σκιπιωνος συμβεβηκεναι, χαλεπως τε
εφερον, και εβουλευσαντο ευθυς υπο οργης της τε ηγεμονιας αυτον παυσαι και επι
δικην ανακαλεσαι, προσπαροξυνθεντες οτι τηι τε Ἑλληνικηι διαιτηι εχρητο και οτι
ιματιον ανεβαλλετο, οτι τε ες παλαιστραν παρεβαλλεν. οτι τε τοις στρατιωταις
αρπαζειν τα των συμμαχων επιτρεπειν ελεγετο, τον τε πλουν τον επι Καρχηδονα
διατριβειν επιτηδες, οπως επι πλειον αρξειεν, υπωπτευετο, μεγιστον δε, εναγοντων
των απ' αρχης οι φθονουντων, μεταπεμψασθαι αυτον ηθελον. και τουτο μεν δια το
πληθος μεγαλην ευνοιαν αυτου προς τας ελπιδας εχον ουκ εγενετο. 49. Ὅτι ο
Σκιπιων ναυν Καρχηδονιαν λαβων αφηκε μηδεν αδικησας, επειδη επι πρεσβειαι προς
αυτον αφικνεισθαι επλασαντο· ᾔδει μεν γαρ οτι επι τηι των εαλωκοτων σωτηριαι
προεφασισθη, προετιμησε δε της καθεξεως αυτων το μηδ' οτιουν διαβληθηναι πως
δυναμενον ποιησαι. του τε Συφακος και τοτε ετι συναλλαττοντος αυτους ως τον
Σκιπιωνα εκ της Λιβυης και τον Ἀννιβαν εκ της Ἰταλιας απαραι, εδεξατο τον λογον,
ουχ οτι και επιστευεν οι, αλλ' ινα αυτον σφηληι. 50. Ὅτι ηλθον οι Ῥωμαιοι προς τον
Σκιπιωνα τα τε αλλα πολλα αγοντες και τον Συφακα. και ος ιδων αυτον δεδεμενον
ουκ ηνεγκεν, αλλα της τε παρ' αυτωι ξενισεως μνημονευσας, και τα ανθρωπεια
παθηματα αναλογισαμενος, οτι τε βασιλεα δυναμεως ου σμικρας και οτι
αξιοσπουδαστον και εαυτωι γενομενον εωρα τοτε οικτρως ουτως εχοντα, ανεπηδησε
μεν εκ του διφρου, και ελυσε τε αυτον και εδεξιωσατο και εν θεραπειαι πολληι ηγε·
51. Πλειστοι οσοι εστρατευσαντο, ως που πολλα εκουσιως πολλοι ων ουδεν
αναγκαζομενοι δρασειαν ποιουσι. το μεν γαρ προσταττομενον σφισι ως και βιαιον
δυσχεραινουσιν, το δ' αυθαιρετον ως και αυτοκρατορες αγαπωσιν. 2.256 52. Ὅτι ο
Ἀντιοχος και οι στρατηγοι αυτου προδιεφθαρησαν. τηι τε γαρ αλληι ραιστωνηι και
ερωτι κορης τινος ες τε το αβροδιαιτον εξωκειλε, και απολεμους και τους αλλους
εποιησεν. 53. Ὅτι Σελευκος ο του Ἀντιοχου τον του Ἀφρικανου υιονδιαπλεοντα εκ
 
 

279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της Ἑλλαδος λαβων εν θεραπειαι πολληι επεποιητο. απολυτρωσαι μεν γαρ καιτοι του
πατρος αυτου πολλα δεηθεντος ουκ ηθελησεν. ου μεντοι και κακον τι ειργασατο,
αλλα και τουναντιον ισχυρως περιειπε. και τελος καιπερ των σπονδων αμαρτων
αφηκεν ανευ λυτρων. 54. Ὅτι εφθονουν τοις Σκιπιωσι πολλοι, οτι δυο αδελφοι
γενους τε και αρετης ευ ηκοντες τα τε αλλα κατεπραξαν ωσπερ ειρηται, και
επικλησεις τοιαυτας ελαβον, επει οτι γε ουδεν ηδικουν δηλουται μεν και τοις
ειρημενοις, απεδειχθη δε ετι μαλλον τηι τε του Ἀσιατικου δημευσει της ουσιας, εν ηι
μηδεν πλεον των προυπαρχοντων οι ευρεθη, και τηι γουν Ἀφρικανου ες Λιτερνον
αναχωρησει κανταυθα μεχρι της του βιου τελευτης αδειαι. την μεν γαρ πρωτην
απηντησε, νομιζων τηι της αρετης αληθειαι περιεσεσθαι. 55. Ὅτι οι Ῥωμαιοι της
τρυφης της Ἀσιανης γευσαμενοι,και μετα της των λαφυρων περιουσιας της τε παρα
των οπλων εξουσιας εν τοις των ηττηθεντων κτημασιν εγχρονισαντες, [και] την τε
ασωτιαν αυτων δια βραχεος εζηλωσαν, και τα πατρια ηθη ου δια μακρου
κατεπατησαν. ουτω το δεινον τουτ' εκειθεν αρξαμενον και ες το αστυ επεσε. 2.257
56. Ὅτι ο Γρακχος αλλως μεν εκ τε του πληθους ην και εδημηγορει δεινοτατα, ου
μεντοι και ωμοιωθη Κατωνι, αλλα καιπερ παλαιαν τινα προς τους Σκιπιωνας εχθραν
εχων ουκ ηνεγκε το γιγνομενον, αλλ' υπερ του Ἀφρικανου και απελογησατο ερημην
κατηγορηθεντος, οπως τε μηδεμιαν κηλιδα λαβηι διεσπουδαστο, τον τε Ἀσιατικον
εκωλυσεν ες το οικημα εμβληθηναι. και δια ταυτα αυτωι οι Σκιπιωνες την τε εχθραν
κατελυσαν και κηδος συνηψαν· την γαρ θυγατερα την εαυτου ο Ἀφρικανος
συνυκισεν. 57. Ὅτι ο Περσευς παντελως τους Ῥωμαιους εκ της Ἑλλαδος εκβαλειν
ηλπισεν, τηι δε πολληι και ακαιρωι φειδωλιαι και τηι δι' αυτην των συμμαχων
ολιγωριαι ασθενης αυθις εγενετο. επειδη γαρ τα τε των Ῥωμαιων υπεδιδου και τα
εκεινου επηυξετο, κατεφρονησεν ως ουδεν ετι των συμμαχικων δεομενος, αλλ' ητοι
και προικα οι αυτων βοηθησοντων, η και καθ' εαυτον κρατησων, και ουτε τωι
Ευμενει ουτε τωι Γεντιωι τα χρηματα α υπεσχετο απεδωκε, νομισας οικειαν αυτους
αιτιαν εχθρας προς Ῥωμαιους εχειν. τουτων τε ουν και των Θραικων (ουδε γαρ ουδ'
εκεινοι εντελη τον μισθον ελαμβανον) απροθυμων γενομενων ες τοσουτο αυθις
απογνωσεως αφικετο ωστε και σπονδων δεηθηναι. 58. Ὅτι ο Περσευς εν Σαμοθραικηι
ων εν τωι ιερωι, και εξαιτηθεις Ευανδρον τινα, γενος μεν Κρητα, πιστοτατον δε οντα
και αλλα τε πολλα εαυτωι κατα των Ῥωμαιων υπουργηκοτα και την του Ευμενους
επιβουλην την εν τοις αδελφοις γενομενην συνεσκευακοτα, ουκ εξεδωκε, φοβηθεις
μη κατειπηι οσα αυτωι συνηιδει, λαθραι δε αποκτεινας διεδωκε λογον οτι εαυτον
προαπεχρησατο. 2.258 οι δε συνοντες οι φοβηθεντες την απιστιαν αυτου και την
μιαιφονιαν μεθιστασθαι ηρξαντο. 59. Ὅτι ο Περσευς εθελοντης ευρεθη, και αυτον ες
την Ἀμφιπολιν αχθεντα ο Παυλος ουδεν ουτε εργωι ουτε λογωι δεινον εδρασεν, αλλα
και προσιοντι οι υπαναστας τα τε αλλα εδεξιωσατο και ομοσιτον εποιησατο, εν τε
[εν] φυλακηι αδεσμωι και εν θεραπειαι πολληι ηγε. 60. Ὅτι ο Παυλος ου στρατηγησαι
μονον ην αγαθος αλλα και χρηματων αδωροτατος. τεκμηριον δε· δευτερον τοτε
υπατευσας και λαφυρων αμυθητων κρατησας εν τοσαυτηι πενιαι διεβιω ωστε
χαλεπως τηι γυναικι αυτου την προικα τελευτησαντος αποδοθηναι. τοιουτος μεν ουν
ην και τοιαυτα επραξεν· τουτο δε μονον ωσπερ τινα κηλιδα εν τωι τουτου βιωι
προστετριφθαι νομιζουσι, το διαρπασαι τοις στρατιωταις τα χρηματα ***, ταλλα ουκ
αμοιρον χαριτων ανδρα γενομενον, και μετριον μεν εν ταις ευπραγιαις,
ευτυχεστατον δε αμα και ευβουλοτατον εν τοις πολεμιοις οφθεντα. μαρτυριον δε το
μητε προς τον Περσεα υπερογκον και αλαζονα δειχθηναι, μητε τον προς αυτον
πολεμον κακως και απροβουλως αγωνισασθαι. 61. Ὅτι ουτος αριστος μεν ην εκ
πλειονος το δεον εκφροντισαι, αριστος δε και εκ του παραχρημα το κατεπειγον
ερευνησαι, εν τε τωι προσηκοντι καιρωι εκατερωι αυτων χρησασθαι ην, τα τε πρακτεα
 
 

280

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι θαρσουντι διεσκοπει, και την διαχειρισιν αυτων ως και δεδιως εποιειτο.
οθενπερ τηι του λογισμου αδεει διασκεψει παντα ακριβως τα καθηκοντα ενενοει, και
τηι περι του ασταθμητου φροντιδι ασφαλως αυτα επραττε. και δια τουτ' ει ποτε και ες
απροβουλιας αναγκην, οια εν τε τοις του πολεμου 2.259 παραλογοις και εν ταις της
τυχης ροπαις συμβ̣α̣ι´̣ν̣ε̣ι̣ν̣ ε̣ι´̣ω̣θ̣ε̣, π̣ρ̣ο̣ηχθη, ουδε τοτε των προσηκοντων ημαρτανεν.
υπο γαρ του εθους, του τε τηι ψυχηι προς μηδεν αλογιστως χρησθαι, ουδε ες την του
εξαπιναιου προσκοπην απαρασκευος ην, αλλα και τοις αιφνιδιοις υπο του μηδεποτε
ατρεμιζειν ως και εκ πολλου αυτα προνενοηκως εχρητο. τολμητης τε εκ τουτων, εν
οις επεπιστευκει ορθως εχειν, και κινδυνευτης εν οις εθαρσει ισχυρως εγιγνετο· και
γαρ το σωμα ισα τοις πανυ των στρατιωτων ερρωτο. και δια τουτο και τα μαλιστα αν
τις αυτου θαυμασειε. προεβουλευε τε τα κρατιστα ως και ετεροις επιταξων, και εν τωι
εργωι αυτα ως και αφ' ετερων κεκελευσμενα εχειρουργει. τηι τε ουν αλληι αρετηι
ασφαλης ην, και την πιστοτητα ουχ οπως προς τους πολιτας τους τε χρωμενους οι,
αλλα και προς το οθνειον το τε πολεμιωτατον ακριβη εκεκτητο. και αυτωι κατα
τουτο πολλοι μεν ιδιωται πολλαι δε και πολεις προσεχωρησαν. ατε γαρ μηδεν
αλογιστως μηδε εξ οργης η και δεους ποιων η και λεγων, αλλ' εκ του βεβαιου των
λογισμων προς παντα τα καιρια ετοιμος ων, και τα ανθρωπινα ικανως
εκλογιζομενος, και μητε τι ανελπιστον ποιουμενος και παντα προς την των
πραγματων φυσιν προδιασκοπων, ραιστα τε τα πρακτεα πριν και δεηθηναι αυτων
επενοει, και ες βεβαιοτητα αυτοις εχρητο. τοιγαρουν μονος ανθρωπων η και μαλιστα
δια τε ταυτα και δια την μετριοτητα την τε επιεικειαν ουτε υπο των ομοτιμων ουθ'
υπο τινος εφθονηθη. ισος μεν γαρ τοις υποδεεστεροις, ουκ αμεινων δε των ομοιων,
ασθενεστερος δε των μειζονων αξιων ειναι, κρειττων και του φθονου του μονου
τους αριστους ανδρας λυμαινομενου εγενετο. 62. Ὅτι Ουιριαθος ανηρ Λυσιτανος
αφανεστατος μεν γενος, ως γε τισι δοκει, ων, περιβοητοτατα δε ταις πραξεσι
χρησαμε 2.260 νος, ληιστης τε γαρ εκ ποιμενος, και μετα τουτο και στρατηγος.
επεφυκει γαρ και ησκητο ταχιστος μεν διωξαι τε και φυγειν, ισχυροτατος δε εν
σταδιαι μαχηι ειναι· και την τε τροφην την αει παρουσαν και το ποτον το προστυχον
ηδιστα ελαμβανεν, υπαιθριος τε τον πλειω του βιου χρονον διηιτατο, και ταις
αυτοφυεσι στρωμναις ηρκειτο. και δια ταυτα παντος μεν καυματος παντος δε
ψυχους κρεισσων ην, και ουθ' υπο λιμου ποτε επονησεν ουθ' υπο αλλης τινος
ακηδιας εταλαιπωρησεν, ατε και παντων των αναγκαιων εκ των αει παροντων ως
και αριστων απολαυων ικανωτατα. τοιουτου δ' αυτωι του σωματος και εκ της
φυσεως και εκ της ασκησεως οντος, πολυ ταις της ψυχης αρεταις υπερεφερε. ταχυς
μεν γαρ παν το δεον εκνοησαι και ποιησαι ην. το τε γαρ πρακτεον αμα εγιγνωσκε,
και τον καιρον αυτου ηπιστατο. δεινος γαρ τα τε εμφανεστατα αγνοειν, και τα
αφανεστατα ειδεναι προσποιησασθαι. προς δ' ετι και στρατηγος και υπηρετης αυτος
εαυτου ες παντα ομοιως γιγνομενος ουτε ταπεινος ουτε επαχθης εωρατο, αλλ' ουτω
προς τε την του γενους ασθενειαν και προς την της ισχυος αξιωσιν εκεκρατο ωστε
μητε χειρων τινος μητε κρεισσων δοκειν ειναι. το τε συμπαν ειπειν, ουτε πλεονεξιας
ουτε δυναστειας η και οργης ενεκα τον πολεμον, αλλα δι' αυτα τα εργα αυτου
εποιειτο, κακ τουτου τα μαλιστα και φιλοπολεμος και ευπολεμος ελογισθη. 63. Ὅτι ο
Κλαυδιος ο συναρχων Μετελλου, προς τε το γενος ωγκωμενος και τωι Μετελλωι
φθονων, ετυχεν εν τηι Ἰταλιαι λαχων αρχειν, και πολεμιον ουδεν αποδεδειγμενον
ειχε, και επεθυμησε παντως τινα επινικιων προφασιν λαβειν, και Συλασσους
Γαλατας μη εγκαλουμενους τι εξεπολεμωσε τοις Ῥωμαιοις. επεμφθη γαρ ως
συμβιβασων αυτους τοις ομοχωροις περι του υδατος του ες τα χρυσεια αναγκαιου
διαφερομενοις αυτοις, και την τε χωραν 2.261 αυτων πασαν κατεδραμεν. επεμψαν δε
αυτωι οι Ῥωμαιοι εκ των δεκα ιερεων δυο. 64. Ὅτι Κλαυδιος, ει και τα μαλιστα
 
 

281

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακριβως ηπιστατο οτι ουκ ενενικηκει, αλλ' ουν και τοτε τοσαυτηι υπερηφανιαι
εχρησατο ωσθ' υπερ μεν των επινικιων μηδενα λογον μητε εν τηι βουληι μητε εν τωι
δημωι ποιησασθαι, καθαπερ δε υπαρχοντων οι παντως αυτων καν μηδεις ψηφισηται,
τα ες αυτα [αυτα] αναλωματα αιτησαι. 65. Ὅτι Κλαυδιος και ο Ἀφρικανος παμπληθες
αλληλων τοις τροποις ες παντα διεφερον. ο μεν γαρ επι τε το σωφρονεστατον και
μετα ακριβειας, μηδενος μηδεν προτιμων, ηρξεν, και πολλους μεν εκ της βουλης
πολλους δε και εκ των ιππεων των τε αλλων ως εκαστους ευθυνεν· ο δε δη Μομμιος
προς τε το δημοτικωτερον και προς το ανθρωπινωτερον ουτ' αυτος τινι κηλιδα
προσεθηκε, και συχνα των υπ' εκεινου πραχθεντων, οσα γε και ενεδεχετο,
κατελυσεν. ες τοσουτον γαρ επιεικειας φυσει προηκων ην ωστε και τωι Λουκουλλωι
χρησαι τε αγαλματα προς την του Τυχαιου, ο εκ του Ἰβηρικου πολεμου κατεσκευασε,
καθιερωσιν, και μη βουληθεντος αυτα ως και ιερα εκ της αναθεσεως γεγονοτα
αποδουναι μηδεμιαν οργην ποιησασθαι, αλλ' επι τωι εκεινου ονοματι τα εαυτου
λαφυρα περιιδειν ανακειμενα. 66. Ὅτι πολλα και εσφαλη και αισχυνην δεινην
ωφλεν· ποταμον γαρ τινα δια της των Νουμαντινων χωρας ρεοντα βουληθεις εκ της
αρχαιας διεξοδου παρατρεψαι, επι δε τους αγρους αυτων εφειναι, τουτο μεν ισχυρως
πονηθεις εξειργασατο, πολλους δε στρατιωτας αποβαλων ουτε τοις Ῥωμαιοις
οφελος εκ της παρεκτροπης *** γενεσθαι ουτε εκεινοις βλαβος. 2.262 67. Ὅτι
Καπιων τους μεν πολεμιους ουδεν ο τι και αξιον ειπειν, τους δε οικειους πολλα και
δεινα εδρασεν, ωστε και κινδυνευσαι υπ' αυτων απολεσθαι. χαλεπως τε γαρ αυτου
και τραχεως τοις τε αλλοις και μαλιστα τοις ιππευσι χρωμενου, πολλοι πολλα και
ατοπα ταις νυξιν οτι μαλιστα διεσκωπτον και διεθροουν, και εφ' οσον γε εκεινος δια
τουτ' ηγανακτει, επι πλειον ετωθαζον, οπως εξοργιζοιτο. ως ουν το πραττομενον
ενδηλον ην, υπευθυνος δε ουδεις ευρισκετο, υποτοπησας υπο των ιππεων αυτο
γιγνεσθαι, και ες ουδενα τρεψαι δυνηθεις την αιτιαν, πασιν αυτοις την οργην
εφερεν, και εκελευσεν αυτους χʹ οντας τον ποταμον, παρ' ωι εστρατοπεδευοντο, μετα
μονων ιπποκομων διαβηναι, και εκ του ορους εφ' ωι ο Ουιριαθος ηυλιζετο
ξυλισασθαι. προυπτου δε δη του κινδυνου πασιν οντος, οι χιλιαρχοι και οι
υποστρατηγοι εδεοντο αυτου μη απολεσαι σφας. οι δε ιππης ολιγον επισχοντες ως
και εκεινων αυτου ακουσοντος, επειδη μηδεν ενεδιδου, ικετευσαι μεν αυτον
απηξιωσαν, ουπερ που και τα μαλιστα εγλιχετο, διολεσθαι δε μαλλον η τι επιεικες
φθεγξασθαι προς αυτον ελομενοι ωρμησαν επι το τεταγμενον· και αυτοις το τε των
συμμαχων ιππικον και αλλοι εθελονται συνεξηλθον. και τον τε ποταμον διεβησαν,
και την υλην ταμοντες περι το στρατηγειον αυτου παρενεβαλον ως και
καταπρησοντες αυτον. καν κατεκαυθη, ει μη προεξεφυγεν. 68. Ὅτι ο Κλαυδιος
πολλα αν και ατοπα υπο τραχυτητος ειργασατο, ει μηπερ ο συναρχων αυτου Κυιντος
εκωλυσεν. επιεικης γαρ ων και εναντιωτατην αυτωι φυσιν εχων οργηι μεν ουδεν οι
αντεπραξεν, ενδιδους δε πηι και πραιως πως αυτωι χρωμενος ουτως αυτον
μετεχειρισατο ωστε ελαχιστα πικρανασθαι. 69. Ὅτι ο Φρουριος εξηγαγεν εν τοις
υποστρατηγοις τον Πομπηιον και τον Μετελλον, καιπερ και εαυτωι και αλληλοις
2.263 εχθρους οντας, οπως ως και μεγα τι πραξων τον τε ελεγχον των εργων ακριβη
δι' αυτων ποιησηται, και την μαρτυριαν της αρετης και παρα ακοντων σφων λαβηι.
70. Ὅτι ο Γρακχος ο Τιβεριος εταραξε τα των Ῥωμαιων, καιπερ και γενους ες τα
πρωτα προς τον παππον τον Ἀφρικανον ανηκων, και φυσει αξιαι αυτου χρωμενος, τα
τε της παιδειας εργα εν τοις μαλιστα ασκησας, και φρονημα μεγα εχων. οσωι γαρ
πλειω και ισχυροτερα ταυτα εκεκτητο, μαλλον ες τε φιλοτιμιαν απ' αυτων προηχθη,
και επειδη απαξ εξω του βελτιστου παρετραπη, και ακων ες το κακιστον εξωκειλε.
επειδη γαρ αυτωι τα των Νουμαντινων επινικια απεψηφισθη, και αυτος,
τιμηθησεσθαι προτερον ατε και πρυτανευσας αυτα ελπισας, ουχ οπως τοιουτου τινος
 
 

282

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετυχεν, αλλα και προσεκινδυνευσεν εκδοθηναι, εγνω και τα πραγματα ουκ απ'
αρετης ουδε επ' αληθειας, αλλ' ως που και ετυχεν, εξεταζομενα. ταυτην μεν την
οδον της δοξης ως ουκ ασφαλη αφηκε, τροπον δε τινα πρωτευσαι παντως
επιθυμησας, και τουτο δια του ομιλου μαλλον η της βουλης εξεργασεσθαι
προσδοκησας, εκεινωι προσεθετο. 71. Ὅτι Μαρκος Ὀκταουιος τωι Γρακχωι δια
φιλονεικιαν συγγενικην εκων αντηγωνιζετο. και εκ τουτου ουδεν μετριον
επραττετο, αλλ' αντιφιλονεικουντες περιγενεσθαι μαλλον αλληλων η το κοινον
ωφελησαι, πολλα μεν και βιαια, ωσπερ εν δυναστειαι τινι αλλ' ου δημοκρατιαι,
επραξαν, πολλα δε και ατοπα, ωσπερ εν πολεμωι τινι αλλ' ουκ ειρηνηι, επαθον. τουτο
μεν γαρ εις προς ενα, τουτο δε πολλοι κατα στασεις, λοιδοριας τε επαχθεις και
μαχας, ουχ οτι κατα την αλλην πολιν αλλα και εν αυτωι τωι βουλευτηριωι τηι 2.264 τε
εκκλησιαι εποιουντο. τηι μεν γαρ προφασει τηι του νομου χρωμενοι, τωι δε εργωι και ες
τα αλλα παντα διασπευδομενοι, ωστε εν μηδενι αλληλων ελαττουσθαι. κακ τουτου
ουτ' αλλο τι των ειθισμενων εν κοσμωι συνεβαινεν ουθ' αι αρχαι τα νενομισμενα
επρασσον, τα δε δικαστηρια επεπαυτο και συμβολαιον ουδεν εγιγνετο, αλλ' η τε
ταραχη και η ακρισια πανταχου πολλη ην· και ονομα πολεως εφερον, στρατοπεδου
δε ουδεν απειχον. 72. Ὅτι ο Γρακχος τοις στρατευομενοις εκ του ομιλου νομους
τινας επικουρουντας εγραφε, και τα δικαστηρια απο της βουλης επι τους ιππεας
μετηγε, φυρων και ταρασσων παντα τα καθεστηκοτα, οπως εκ γε τουτου ασφαλειας
τινος επιλαβηται. και ως ουδεν ουδε ενταυθα αυτωι προεχωρει, αλλα και επ' εξοδωι
της αρχης ην και εμελλεν απαλλαγεις αυτης αυτικα τοις εχθροις υποβληθησεσθαι,
επεχειρησε και ες το επιον ετος μετα του αδελφου δημαρχησαι και τον πενθερον
υπατον αποδειξαι, μηδεν μητ' ειπειν μηθ' υποσχεσθαι τισιν οκνων. και πενθιμην
εσθητα πολλακις ενεδυετο, την τε μητερα και τα παιδια ες το πληθος παρηγε
συνδεομενα. 73. Ὅτι Σκιπιων ο Ἀφρικανος φιλοτιμιαι πλειονι παρα το προσηκον το
τε αρμοζον τηι αλληι αυτου αρετηι εχρητο. ουκουν ουδε των αντιστασιαστων τις αυτωι
θανοντι εφησθη, αλλα και εκεινοι, καιπερ βαρυτατον αυτον σφισι νομιζοντες ειναι,
εποθησαν. χρησιμον τε γαρ προς τα κοινα εωρων, και δεινον ουδεν ουδ' αν σφεις
παθειν απ' αυτου προσεδοκων. υπεξαιρεθεντος δε τουτου παντα αυθις τα των
δυνατων ηλαττωθη, ωστε επ' αδειας τους γεωνομους πασαν ως ειπειν την Ἰταλιαν
πορθησαι. και μοι ες τουτο οτι μαλιστα αποσκηψαι δοκει το τε πληθος των λιθων
των εκ του ουρανου κατενεχθεντων και ες ναους τε τινας εμπεσοντων και
ανθρωπους αποκτειναντων, και τα δακρυα 2.265 του Ἀπολλωνος. εκλαυσεν γαρ,
εκλαυσεν επι γʹ ημερας, ωστε τους Ῥωμαιους κατακοψαι τε το βρετας και
καταποντωσαι εκ συμβουλης μαντεων ψηφισασθαι. 74. Ὅτι ο Γρακχος την μεν
γνωμην ομοιαν τωι αδελφωι ειχεν, πλην καθοσον εκεινος απ' αρετης ες φιλοτιμιαν
και εξ αυτης ες κακιαν εξωκειλεν, ουτος δε ταραχωδης τε φυσει ην και εκων
επονηρευετο, τηι δε δη παρασκευηι των λογων πολυ αυτου προεφερε. και δια ταυτα
ταις τε επινοιαις κακοτροπωτεραις και ταις τολμαις προχειροτεραις τηι τε αυθαδειαι
πλειονι προς παντα ομοιως εχρητο. πρωτος τε εν τοις συλλογοις μεταξυ δημηγοριων
εβαδιζε, και τον βραχιονα πρωτος απεγυμνωσεν, ωστε μηδετερον κακον αυτων εξ
εκεινου νομισθηναι. και επειδη γε πολληι μεν πυκνοτητι ενθυμηματων πολληι δε και
σφοδροτητι ονοματων επιπαν εδημηγορει, και εκ τουτου ουτε κατεχειν ραιδιως
εαυτον εδυνατο και [επειδη] πολλακις ες α ουκ ηθελεν ειπειν εξεφερετο, αυλητην
επηγετο, και παρ' εκεινου υπαυλουντος οι ερρυθμιζετο και εμετριαζεν, η και ει πηι
και ὣς εξεπιπτεν καθιστατο. τοιουτος ουν δη τις ων τηι τε πολιτειαι επεθετο, και
ουδεν απωμοτον ουτ' ειπειν ουτε πραξαι ποιουμενος μεγιστος δι' ελαχιστου παρα τε
τωι ομιλωι και τοις ιππευσιν εγενετο. το τε γενναιον και το βουλευον παν, ει επι
πλειον εβεβιωκει, *** νυν δ' υπο της πολλης δυναστειας επιφθονος και τοις
 
 

283

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στασιωταις γενομενος ταις εαυτου τεχναις εσφαλη. 75. Ὅτι αι ιερειαι το πλειστον
αυται του τε ολεθρου και της αισχυνης ωφλον, συχνοις δε δη και αλλοις μεγαλων
κακων 2.266 αιτιαι εγενοντο, η τε πολις απασα απ' αυτων εταραχθη. εκλογιζομενοι
γαρ οτι τα υπο του νομου αχραντα και τα υπο της θρησκειας αγια εκ τε του φοβου
της τιμωριας κοσμια ελυμανθη, ουδεν ο τι ουχ υπετοπουν των αισχιστων και
ανοσιωτατων δυνασθαι γενεσθαι. και δια τουτο και τας κολασεις ου μονων των
ελεγχθεντων αλλα και των αλλων παντων των αιτιαθεντων μισει του
συμβεβηκοτος εποιησαντο. οθεν ουκ εκ γυναικειας αιτιας αλγειν, αλλ' εκ δαιμονιας
τινος οργης συμπαντα κατ' αυτας συμβηναι εδοξεν. 76. Ὅτι τρεις αμα ηνδρωθησαν,
και αυτων Μαρκια μεν αυτη τε καθ' εαυτην και προς ενα τινα ιππεα ηισχυνθη. καν
διελαθεν, ει μηπερ η ζητησις επι των αλλων επι πλειον αρθεισα και εκεινην
προσκατελαβεν· Αιμιλια δε και Λικιννια πληθος εραστων εσχον και δι' αλληλων
υβριζοντο. το μεν γαρ πρωτον ολιγοις τισι ιδιαι και δι' απορρητων ως και μονωι
εκαστωι συνεγιγνοντο· επειτα αυται τε παντα τον και υποπτευσαι μηνυσαι τε τι
δυναμενον ες σιωπην αναγκαιαν μισθωι της ομιλιας προκατελαμβανον, και οι
προδιειλεγμενοι σφισι ταυθ' ορωντες εφερον, ινα μη καταφωροι τηι αγανακτησει
γενωνται. ωστε και καθ' ενα και κατα πολλους, τουτο μεν ιδιαι τουτο δε και κοινηι,
τοις τε αλλοις ομιλειν, και τωι μεν της Αιμιλιας αδελφωι την Λικιννιαν τωι δε ταυτης
την Αιμιλιαν συνειναι. και ταυτα μεν ουτω γιγνομενα επι πλειστον ελαθεν, και
πολλων μεν ανδρων πολλων δε και γυναικων, και ελευθερων και δουλων
συγγιγνωσκοντων ομως [οπως] επι μακροτατον ελαθε, πριν δη Μανιος τις, οσπερ
που και του παντος κακου πρωτος και υπηρετης και συνεργος εγεγονει,
κατεμηνυσεν αυτο, οτι μητε ελευθεριας μητ' αλλου μηδενος ων ηλπισεν ετυχεν. και
ην γαρ ου προσαγορευσαι μονον αλλα και διαβαλειν συγκρουσαι τε τινας
δεινοτατος. 2.267 77. Ὅτι τωι Μαρκωι ∆ρουσωι ην μεν που καθ' αυτα ταυτα δοξαν
αυτωι φεροντα, προς δε δη την του Κατωνος συμφοραν, και οτι και επιεικειαι πολληι
προς τους στρατιωτας εχρησατο, την τε κατορθωσιν επι πλειον της αληθειας
πεποιησθαι εδοξεν και ευκλειαν μειζω των εργων εκτησατο. 78. Ὅτι ο Μαριος ην
μεν γαρ και την αλλως και στασιωδης και ταραχωδης, και παντος μεν του
συρφετωδους, αφ' ουπερ και επεφυκει, φιλος, παντος δε του γενναιου καθαιρετης.
και γαρ ειπειν τι και υποσχεσθαι και ψευσασθαι και επιορκησαι, εν ωι πλεονεκτησειν
ηλπιζεν, ετοιμοτατα ετολμα. το τε συκοφαντησαι τινα των αριστων και το επαινεσαι
αυ των κακιστων εν παιδιαι ετιθετο. και μοι μηδεις θαυμασηι ει τοιουτος τις ων επι
πλειστον ελαθεν εφ' οις εκακουργει· εκ τε γαρ της περιτεχνησεως και εκ της τυχης, ηι
παραπαν τα πρωτα αγαθηι εχρησατο, και αρετης δοξαν εκτησατο. 79. Ὅτι τον
Μετελλον και δι' εκεινο ραιον διαβαλειν ο Μαριος ηδυνηθη, οτι ο μεν εν τε τοις
ευπατριδαις εξηταζετο και τα του πολεμου αριστα διεχειριζεν, αυτος δε εξ
αφανεστατου και αδηλοτατου ες το μεσον παριεναι ηρχετο (οι γαρ πολλοι ετοιμως
τον μεν υπο του φθονου καθηιρουν, τον δε προς τας επαγγελιας ηυξον), και μαλισθ'
οτι ελογοποιηθη τον Μετελλον παριεμενωι τοτε προς τας αρχαιρεσιας τωι Μαριωι
ειπειν οτι "αγαπαν οφειλεις αν μετα του υιεος μου" (μειρακιον δε εκεινο ην)
"υπατευσηις". 80. Ὅτι τωι Μετελλωι ηχθετο ο Μαριος, οτι μητε τους αυτομολους μητε
φρουραν στρατιωτων Ῥωμαιων αιτησας παρ' αυτου ελαβεν, η και οτι εγγυς αυτου
ουκ εκαθεζετο, οπερ ως πληθει τοις τε βασιλευσι και τοις δυνασταις παρα των
υπατων εδιδοτο. 2.268 81. Ὅτι Τολοσσαν προτερον μεν ενσπονδον ουσαν τοις
Ῥωμαιοις, στασιασασαν δε προς τας των Κιμβρων ελπιδας ως και τους φρουρους
δεθηναι, προκατεσχον νυκτος εξαπινης υπο των επιτηδειων εσαχθεντες, και τα ιερα
διηρπασαν, και αλλα χωρις χρηματα πολλα ελαβον· το γαρ χωριον αλλως τε
παλαιοπλουτον ην, και τα αναθηματα α ποτε οι Γαλαται οι μετα Βρεννου
 
 

284

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατευσαντες εκ των ∆ελφων εσυλησαν ειχεν. ου μεντοι και αξιολογον τι απ'
αυτων τοις οικοι Ῥωμαιοις περιεγενετο, αλλ' αυτοι εκεινοι τα πλειω εσφετερισαντο.
και επι τουτωι συχνοι ευθυνθησαν. 82. Ὅτι ο Σερουιλιος υπο του προς τον
συναρχοντα φθονου (τα μεν αλλα εξ ισου οι επετετραπτο, τωι δε δη αξιωματι οια
υπατευοντος αυτου ηλαττουτο) πολλων και κακων αιτιος τωι στρατευματι εγενετο.
και *** μετα θανατον Σκαυρου τον Σερουιλιον μετεπεμψατο· ο δε απεκρινατο την
εαυτου εκατερον δειν φυλαττειν. ειτα ελπισας τον Μαλλιον καθ' εαυτον τι
κατορθωσειν, εφθονησεν αυτωι μη μονος ευδοκιμησηι, και ηλθε μεν προς αυτον, ουτε
δε εν τωι αυτωι χωριωι ηυλισατο ουτε τι βουλευμα κοινον εποιησατο, αλλ' ως και
προτερος αυτου τοις Κιμβροις συμμιξων, την τε δοξαν του πολεμου πασαν
αποισομενος, εν μεσωι ιδρυθη. και το πρωτον φοβεροι και ὣς τοις πολεμιοις, μεχρι
ου η διαφορα αυτων ελανθανεν, εγιγνοντο, ως και ες επιθυμιαν σπονδων αυτους
προαγαγειν· ως δε προς Μαλλιον υπατευοντα διεκηρυκευσαντο, ο Σερουιλιος
ηγανακτησεν οτι μη προς εαυτον επρεσβευσαντο, και ουτε τι συμβατικον
απεκρινατο, ολιγου τε και τους πρεσβευτας διεφθειρεν. 83. Ὅτι οι στρατιωται τον
Σερουιλιον ηναγκασαν προς Μαλλιον ελθειν και μετ' αυτου βουλευσασθαι περι των
παροντων. 2.269 τοσουτου δε ομοφρονησαι εδεησαν ωστε και εχθιους η προσθεν
ησαν εκ της συνουσιας εγενοντο. ες τε γαρ φιλονεικιαν και λοιδοριας προαχθεντες
αισχρως διελυθησαν. 84. Ὅτι Γναιος ∆ομιτιος δικην τωι Σκαυρωι λαχων, επειτα
επειδη των οικετων τις προσελθων αυτωι πολλα και χαλεπα κατα του δεσποτου
μηνυσειν υπεσχετο, ουκ επολυπραγμονησεν, και προσετι συλλαβων αυτον παρεδωκε
τωι Σκαυρωι. 85. Ὅτι Πουπλιος Λικιννιος Νερουας στρατηγων εν τηι νησωι, και μαθων
οτι ουκ εν δικηι τινα περι τους δουλους γιγνοιτο, η και λημματων αφορμας ζητων
(και γαρ ην ουκ αδωρος), περιηγγειλεν αφικνεισθαι προς εαυτον παντας τους
αιτιωμενους τι τους δεσποτας σφων, ως και βοηθησων αυτοις. εξ ουν τουτου και
εκεινων τε πολλοι συνισταμενοι οι μεν αδικεισθαι τι ελεγον, οι δε και αλλο τι τοις
δεσποταις ενεκαλουν, νομιζοντες *** ειληφεναι του παντα οσα εβουλοντο αυτους
αναιμωτι διαπραξασθαι· και οι ελευθεροι συμφρονησαντες ανθισταντο σφισι και
ουδαμηι υφιεντο. φοβηθεις ουν ο Λικιννιος την συστασιν αυτων εκατερων, μη και
μεγα τι δεινον υπο των ελαττωθεντων γενηται, ουδενα των δουλων προσεδεξατο,
αλλ' απεπεμψεν αυτους ως μηδεν κακον πεισομενους η μηδεν γε ετι ταραξαι τωι
διασκεδασθηναι δυνησομενους. οι δε δεισαντες τους δεσποτας, οτι και την αρχην
επικαλεσαι τι αυτοις ετολμησαν, συνεστραφησαν και κοινολογησαμενοι προς
ληιστειας ετραποντο. 86. Ὅτι των βαρβαρων ηττημενων, και συχνων εν τηι μαχηι
2.270 πεσοντων, ολιγοι διεσωθησαν. εφ' ωιπερ ο Μαριος τουτους παραμυθουμενος τε
αμα και αμειβομενος, πασαν αυτοις την λειαν επευωνισας απεδοτο, οπως μηδεν
δοξηι προικα τινι κεχαρισθαι. και απ' αυτων ο Μαριος, καιπερ εν τωι πληθει μονωι
προτερον, οτι εξ αυτου γεγονως ην και οτι υπ' αυτου ηυξητο, ευ φερομενος, τοτε και
τους ευπατριδας υφ' ων εμισειτο εξενικησεν, ωστε προς παντων ομοιως και
επαινεισθαι. την τε αρχην και ες το επιον ετος, οπως και τα λοιπα
προσκατεργασηται, παρ' εκοντων και ομογνωμονουντων αυτων ελαβεν. 87. Ὅτι ως
απαξ επεσχον, πολυ του θυμου οι Κιμβροι παρελυθησαν, κακ τουτου και αμβλυτεροι
και ασθενεστεροι και ταις ψυχαις και τοις σωμασιν εγενοντο. αιτιον δε οτι εν τε
οικιαις εκ της προσθεν υπαιθριου διαιτης κατελυον, και λουτροις θερμοις αντι της
προσθεν ψυχρολουσιας εχρωντο, καρυκειας τε και ηδυσματων επιχωριων
διεπιμπλαντο, κρεα προτερον ωμα σιτουμενοι, και τωι οινωι τηι τε μεθηι κατακορεις
παρα το εθος εγιγνοντο. ταυτα γαρ το τε θυμοειδες αυτων παν εξεκοψε και τα
σωματα εθηλυνεν, ωστε μητε τους πονους ετι μητε τας ταλαιπωριας, μη καυμα μη
ψυχος μη αγρυπνιαν, φερειν. 88. Ὅτι οι Μεσσηνιοι νομισαντες μηδεν δεινον
 
 

285

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεισεσθαι, παντα τα πλειστου αξια και τιμιωτατα εκεισε υπεξεθεντο. μαθων δε τουτο
Ἀθηνιων, οσπερ που το μεγιστον κρατος των ληιστευοντων Κιλιξ ων ειχεν, επεθετο
αυτοις δημοτελη τινα εορτην εν τωι προαστειωι αγουσι, και εκεινων τε πολλους
σκεδασθεντας απεκτεινεν και την πολιν ολιγου κατα κρατος ειλεν. χωριον δε τι
Μακελλαν ευερκες τειχισαμενος ισχυρως την γην εκακουργει. 2.271 89. Ὅτι
Πουπλιον Φρουριον γραφεντα εφ' οις δημαρχησας επεποιηκει, απεκτειναν εν αυτηι
τηι εκκλησιαι οι Ῥωμαιοι, αξιωτατον μεν που απολεσθαι οντα (και γαρ ταραχωδης ην,
και τωι Σατουρνινωι τωι τε Γλαυκιωι πρωτον συστας μετεβαλετο, και προς τους
αντιστασιωτας αυτων αυτομολησας σφισι συνεπεθετο), ου μεντοι και προσηκοντα
τουτωι τωι τροπωι φθαρηναι. και τουτο μεν εν δικηι δη τινι γεγονεναι εδοξεν. 90. Ὅτι
του Ῥουτιλιου αγαθου οντος ανδρος αδικωτατα κατεψηφισαντο· εσηχθη γαρ ες
δικαστηριον εκ κατασκευασμου των ιππεων ως δωροδοκη *** Κυιντωι Μουκιωι, και
εζημιωθη υπ' αυτων χρημασι. ταυτα εποιησαν θυμωι φεροντες οτι πολλα περι τας
τελωνιας πλημμελουντας επεσχον. 91. Ὅτι ο Ῥουτιλιος απελογησατο μεν
γενναιοτατα, και ουδεν ο τι ουκ ειπεν ων ανηρ αγαθος συκοφαντουμενος και πολυ
πλειον τα των κοινων η τα εαυτου οδυρομενος φθεγξαιτο, εαλω δε, και της γε
ουσιας ευθυς εξεστη. εξ ουπερ ουχ ηκιστα εφωραθη μηδεν οι προσηκουσαν
καταδικην οφλησας· πολλωι τε γαρ σμικροτερα κεκτημενος ευρεθη η οι κατηγοροι εκ
της Ἀσιας αυτον εσφετε 2.272 ρισθαι επεκαλουν, και παντα εκεινα ες δικαιας και
νομιμους αρχας της κτησεως ανηγαγεν. ουτω μεν επηρεασθη, και τινα ο Μαριος
αιτιαν της αλωσεως αυτου εσχεν. αριστωι γαρ και ευδοκιμωτατωι αυτωι οντι
εβαρυνετο. διοπερ και εκεινος των τε πραττομενων εν τηι πολει καταγνους, και
απαξιωσας τοιουτωι ετι ανθρωπωι συζησαι, εξεχωρησε μηδενος αναγκαζοντος, και ες
αυτην γε την Ἀσιαν ελθων τεως μεν εν Μιτυληνηι διηγεν, επειτα εκεινης εν τωι
Μιθριδατικωι πολεμωι κακωθεισης ες Σμυρναν μετωικισθη, κανταυθα κατεβιω, ουδε
ηθελησεν επανελθειν οικαδε. και ουδεν γε παρα τουτο ηττον ουτε εν ευκλειαι ουτε
εν περιουσιαι εγενετο· πολλα μεν γαρ αυτωι και ο Μουκιος, πλειστα δε και δημοι και
βασιλεις οσοι ποτε επεπειραντο αυτου εχαρισαντο, ωστε πολυ πλειω αυτον της
αρχαιας ουσιας εχειν. 92. Ὅτι ο υιος ο του Μετελλου ουτω και ιδιαι και δημοσιαι
παντας υπερ του τον πατερα κατελθειν ικετευεν, ωστε και Πιος, τουτ' εστιν Ευσεβης,
επονομασθηναι. 93. 94. Ὅτι ο Φρουριος εχθραν τωι Μετελλωι ουτως εσχεν οτι τον
ιππον αυτου τιμητευων αφειλετο. ησαν γαρ και αλλοι τινες στασιαρχοι, το δε δη
πλειστον κρατος των μεν Μαρκος, των δε Κοιντος ειχον, δυναστειας τε επιθυμηται
και φιλοτιμιας απληστοι και απ' αυτων και ες το φιλονεικον προπετεστατοι οντες.
και ταυτα μεν εκ του ομοιου εκεκτηντο, προεφερον δε ∆ρουσος μεν τωι γενει και τωι
πλουτωι, τηι τε ες τους αει δεομενους αυτου αφειδως αναλωσει, ο δε τωι τε θρασει
πολλωι και τηι τολμηι, ταις τε προεπιβουλαις και ταις υπ' αυτα τα πραγματα
κακοηθειαις. οθεν ουκ απεικοτως τα μεν εκ των ομοιων τα δε εκ των διαφορων
αντιρροποι τροπον τινα αλληλοις οντες την στασιν επι πλειστον ηγειραν, ωστε
αυτην και αποθανοντων αυτων μειναι. 95. Ὅτι ο ∆ρουσος και ο Καπιων ιδιαν
αλληλοις εχθραν εκ φιλιας πολλης και γαμων επαλλαγης ποιησαμενοι και ες τα
πολιτικα αυτην προηγαγον. 2.273 96. Ὅτι ο Λουππος τους ευπατριδας τους
συστρατευομενους οι ως και τα βουλευματα αυτου τοις εναντιοις εξαγγελλοντας
υποπτευσας, επεστειλε περι αυτων τηι βουληι πριν τι α*** κακ τουτου ουδ' αλλως
σφας *** υπο της στασεως εχοντας ετι και μαλλον συνεβαλε. καν επι πλειον
εταραχθησαν, ει μη τινες των Μαρσων εφωραθησαν αναμιγνυμενοι τε τοις
προνομευουσι των Ῥωμαιων, και ες το ταφρευμα ως και συμμαχοι σφων
συνεισιοντες, και πολυπραγμονουντες τα εν αυτωι και λεγομενα και δρωμενα, και
τοις σφετεροις εξαγγελλοντες. και ουτως οργιζομενοι τοις ευπατριδαις επαυσαντο.
 
 

286

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97. Ὅτι ο Μαριος υποπτευσας τον Λουππον καιπερ συγγενη οντα, φθονωι τε και
ελπιδι του και υπατον το εβδομον, ως και μονον αν τα παροντα κατορθωσαντα,
αποδειχθηναι, τριβειν εκελευε. σφας μεν γαρ και *** τα επιτηδεια εξειν ελεγεν,
εκεινους δε ου δυνησεσθαι επι πλειον, ατε του πολεμου εν τηι χωραι αυτων οντος,
ανταρκεσαι. 98. Ὅτι οι Πικενται τους μη συναποσταντας σφισι εχειρωσαντο, και
τουτοις εν εποψει των φιλων ενυβριζον, και των γυναικων τας κομας συν τωι
δερματι εκ των κεφαλων απεσπασαν. 99. Ὅτι Κατων αστικον και αφηλικεστερον το
πλειον του στρατου εχων ες τα αλλα ηττον ερρωτο, και ποτε επιτιμησαι σφισιν, οτι
μητε πονειν μητε τα παραγγελλομενα προθυμως *** ηθελον, επιτολμησας ολιγου
κατεχωσθη βληθεις υπ' αυτων. και ετεθνηκει γ' αν ει λιθων ευπορηκεσαν· επει δε το
χωριον εν ωι 2.274 συνειλεχατο εγεωργειτο και διυγρον κατα τυχην ην, ουδεν υπο
βωλων επαθεν. συνεληφθη δε ο της στασεως αρξας Γαιος Τιτιος, ανηρ αγοραιος και
εκ δικαστηριων τον βιον ποιουμενος, τηι τε παρρησιαι μετα αναισχυντιας κατακορει
χρωμενος, και ες το αστυ ες τους δημαρχους επεμφθη, ουκ εκολασθη δε. 100. Ὅτι
παντες τους Ῥωμαιους εφονευον κελευσαντος Μιθριδατου οι Ἀσιανοι, πλην
καθοσον Τραλλιανοι ουδενα απεκτειναν, Θεοφιλον δε τινα Παφλαγονα
εμισθωσαντο, ωσπερ που ηττον σφων απολλυσθαι μελλοντων, η και διαφερον
αυτοις υφ' οτου σφαγησοιντο. 101. Ὅτι οι Θραικες αναπεισθεντες υπο του
Μιθριδατου την τε Ἤπειρον και ταλλα τα μεχρι της ∆ωδωνης κατεδραμον, ωστε και
το του ∆ιος ιερον συλησαι. 102. Ὅτι ο Κιννας επειδη ταχιστα την αρχην παρελαβεν,
ουδεν ουτω των παντων εσπουδασεν ως και τον Συλλαν εκ της Ἰταλιας εκβαλειν,
προφασιν μεν τον Μιθραδατην ποιησαμενος, εργωι δε επιθυμησας αυτον απαρτησαι
οι, οπως μη εγγυθεν εφεδρευων εμποδων προς α επραττε γενηται. καιτοι του Συλλου
σπουδηι απεδεδεικτο, και ουδεν ο τι ου κατα γνωμην αυτου πραξειν υπεσχετο. ο γαρ
Συλλας την τε αναγκην του πολεμου ορων και της δοξης αυτου γλιχομενος, τα τε
αλλα τα οικοι προς το επιτηδειοτατον εαυτωι πριν εξορμηθηναι κατεστησατο, και
τον Κινναν Γναιον τε τινα Ὀκταουιον διαδοχους απεφηνεν, ελπισας μαλιστα αν
ουτω και απων ισχυσαι. τουτον μεν γαρ επι τε επιεικειαι επαινουμενον ηπιστατο και
ουδεν παρακινησειν ενομιζεν, εκεινον δε ευ μεν ᾔδει κακον ανδρα οντα, ουκ
ηθελησε δε εκπολεμωσαι δυναμενον τε τι και αυτον ηδη, και ετοιμως, ως γε και
ελεγε και ωμνυεν, εχοντα παν οτιουν υπουργησαι. αυτος τε ουν, καιτοι δει 2.275
νοτατος ων τας τε γνωμας των ανθρωπων συνιδειν και τας φυσεις των πραγματων
συλλογισασθαι, πανυ εν τουτωι διεσφαλη, και πολεμον τηι πολει μεγαν κατελιπεν.
103. Ὅτι Ὀκταουιος φυσει βραδυς ην προς τα πολιτικα. 104. Ὅτι επειδη ο Κιννας τον
νομον τον περι της καθοδου των φυγαδων ανενεωσατο, ο Μαριος οι τε αλλοι οι συν
αυτωι εκπεσοντες εσεπηδησαν ες την πολιν μετα του λοιπου στρατου κατα πασας αμα
τας πυλας, και εκεινας τε εκλεισαν ωστε μηδενα διαδραναι, και παντας τους
εντυγχανοντας σφισι εξειργασαντο, μηδενα αυτων αποκρινοντες, αλλα πασιν αυτοις
ομοιως ως πολεμιοις χρωμενοι. μαλιστα δε τους τι εχοντας επιθυμιαι χρηματων
εφθειρον, και τους τε παιδας και τας γυναικας σφων υβριζον, ωσπερ τινα αλλοτριαν
πολιν ηνδραποδισμενοι. και τας κεφαλας των ελλογιμωτατων επι το βημα
ανετιθεσαν. και ην το τε θεαμα ουδεν τι του ολεθρου αυτων πραιοτερον· τα τε γαρ
αλλα και τοις ορωσι προσπαριστη νομιζειν οτι, οσα πολεμιων ακροστολιοις οι
προπατορες σφων εκεκοσμηκεσαν, ταυτα τοτε ταις των πολιτων κεφαλαις
απεκοσμειτο. Τοσαυτη γαρ ενι λογωι η τε επιθυμια και η απληστια των φονων τον
Μαριον κατεσχεν ωστε, επειδη το πλειστον των εχθρων απεκτονει και ουκετ' ουδεις
ων εξολεσαι εγλιχετο επι τον νουν ατε εν τοσαυτηι ταραχηι επηιει, συνθημα τοις
στρατιωταις δουναι σφαττειν παντας εξης οις αν των προσιοντων μη ορεξηι την
χειρα. προς γαρ τουτο τα των Ῥωμαιων πραγματα αφικετο ωστε μη μονον ακριτως
 
 

287

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηδ' απ' εχθρας, αλλα και προς την ουκ εκτασιν της εκεινου χειρος απολλυσθαι. και
(ην γαρ, ωσπερ εικος, εν τε οχλωι και εν θορυβωι τοσουτωι ουδ' αυτωι τωι Μαριωι
επιμελες, αλλ' ουδε δυνατον ουδ' ει πανυ εβουλετο, κατα γνωμην τηι χειρι χρησθαι)
πολλοι κακ τουτου ματην απεθανον, ους ουδαμηι ουδαμως αποκτειναι εδειτο. το μεν
ουν συμπαν των τε γαρ αποθανον 2.276 των ανεξευρετον εστι. εʹ γαρ ολαις ημεραις
και νυξιν ισαις αι σφαγαι εγενοντο. 105. Ὅτι θυοντων των Ῥωμαιων ισταμενου του
ετους τα εισιτηρια, και τηι ηγεμονιαι τας αρχας κατα τα πατρια ποιουμενων, ο υιος
Μαριου δημαρχον τινα αυθεντειαι αποκτεινας την κεφαλην αυτου τοις υπατοις
επεμψε, και αλλον απο του Καπιτωλιου κατεκρημνισεν, οπερ ουδεις αλλος
επεπονθει, και δυο στρατηγους και πυρος και υδατος ειρξαν. 106. Ὅτι του Συλλου
τον Πειραια πολιορκουντος, επιλειπους δε της υλης δια το κοπτεσθαι τα πολλα των
δενδρων περικλωμενα τοις αυτων βριθεσι και πυρπολεισθαι βαλλομενα συνεχως
υπο των πολεμιων, επεχειρησε τοις ιεροις αλσεσι. και την Ἀκαδημιαν εκειρε
δενδροφορωτατην των προαστειων ουσαν και το Λυκειον. 107. Ὅτι επει και
χρηματων εδειτο πολλων, εκινει τα της Ἑλλαδος ασυλα τουτο μεν εξ Ἐπιδαυρου,
τουτο δε εκ της Ὀλυμπιας τα καλλιστα και πολυτελεστατα των αναθηματων
μεταπεμπομενος. οτε και τοις Ἀμφικτυοσιν εγραψεν ες ∆ελφους οτι τα χρηματα του
θεου βελτιον ειη κομισθηναι προς αυτον· η γαρ φυλαξειν ασφαλεστερον η
χρησαμενος αποδωσειν ουκ ελαττω. 108. Ὅτι τον αργυρουν πιθον, ος ην υπολοιπος,
δια βαρος 2.277 και μεγεθος ου δυναμενων αναλαβειν των υποζυγιων,
αναγκαζομενοι κατακοπτειν τουτον οι Ἀμφικτυονες ες μνημην εβαλοντο, τουτο μεν
Τιτον Φλαμινιον και Μανιον Ἀκυλιον τουτο δε Αιμιλιον Παυλον· ων ο μεν Ἀντιοχον
εξελασας της Ἑλλαδος οι δε τους Μακεδονων βασιλεις καταπολεμησαντες ου μονον
απεσχοντο των ιερων των Ἑλληνικων, αλλα και δωρα και τιμην αυτοις και
σεμνοτητα πολλην προσεθεσαν. αλλ' εκεινοι μεν ανδρων σωφρονων και
μεμαθηκοτων σιωπηι τοις αρχουσι παρεχειν τας χρειας ηγουμενοι κατα νομον, αυτοι
τε ταις ψυχαις βασιλικοι και ταις διαιταις ευσταλεις μετριοις εχρωντο, κολακευειν
τους στρατιωτας αισχιον ηγουμενοι του δεδιεναι τους πολεμιους. οι δε τοτε
στρατηγοι βιαι το πρωτειον ουκ αρετηι κτωμενοι, και μαλλον επ' αλληλους δεομενοι
των οπλων η επι τους πολεμιους, ηναγκαζοντο δημαγωγειν. και εν τωι στρατηγειν
τοις στρατευομενοις ες τας ηδυπαθειας ανηλισκον, ωνουμενοι τους πονους αυτων.
και ελαθον ωνιον την πατριδα ποιησαντες ολην, εαυτους δε δουλους των κακιστων
επι τωι των βελτιονων αρχειν. ταυτα εξηλαυνε Μαριον, ειτ' αυθις τους περι Συλλαν
κατηγαγεν, ταυτα Ὀκταουιου τους περι Κινναν, ταυτα Φλακκου τους περι Φιμβριαν
αυτοχειρας εποιησεν. Ὧν ουχ ηκιστα Συλλας εδωκεν αρχας, επι τωι διαφθειρειν και
μετακαλειν τους υπ' αλλοις ταττομενους αυτος καταχορηγων ες τους υφ' αυτωι και
δαπανωμενος· αμα τους αλλους μεν ες προδοσιαν, τους δε υφ' αυτωι διαφθειρων και
παρασκευαζων χρηματων δεισθαι πολλων, και μαλιστα και ες την πολιορκιαν του
Πειραιως. 2.278 109. Ὅτι ο Ἀριστιων, ο τας Ἀθηνας φρουρων, ανθρωπος ηνεξ
ασελγειας ομου και ωμοτητος εχων συγκειμενην την ψυχην, και τα χειριστα των
Μιθριδατικων συνερρυηκοτα νοσηματων και παθων ες εαυτον ανειληφως και πολει,
μυριους μεν πολεμους πολλας δε τυραννιδας και στασεις διαπεφευγυιαι προτερον,
ωσπερ νοσημα θανατηφορον εν τοις εσχατοις καιροις επιγενομενος. ος χιλιων
δραχμων ωνιου του μεδιμνου των πυρων οντος εν αστει τοτε, των δε ανθρωπων
σιτουμενων το περι την ακροπολιν παρθενιον, υποδηματα τε και ληκυθους εφθας
εσθιοντων, αυτος ενδελεχως ποτοις μεθημερινοις και κωμοις χρωμενος και
πυρριχιζων και γελωτοποιων προς τους πολεμιους, τον μεν ιερον της θεου λυχνον
απεσβηκοτα δια σπανιν ελαιου περιειδε, τηι δε ιεροφαντιδι πυρων ημιεκτον
προσαιτουσηι πεπερεως επεμψε· τους δε βουλευτας και ιερεις ικετευοντας οικτειραι
 
 

288

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την πολιν και διαλυσασθαι προς τον Συλλαν, τοξευμασι βαλλων διεσκεδασεν. 110.
Ὅτι Ὁρτησιος στρατηγικος ανηρ και πολεμικα ησκημενος. 111. Ὅτι Κιννα και
Καρβωνος εν Ῥωμηι τοις επιφανεστατοις ανδρασι χρωμενων παρανομως και βιαιως,
πολλοι την τυραννιδα φευγοντες ωσπερ επι λιμενα το του Συλλου στρατοπεδον
κατεφεροντο, και περι αυτον ολιγου χρονου σχημα βουλης εγενετο. 112. Ὅτι ο
υποστρατηγος Φλακκου Φιμβριας ες Βυζαντιον ελθοντι αυτωι εστασιασεν. ην γαρ ες
παντα δη τολμηροτατος και 2.279 προπετεστατος, δοξης τε οποιασουν εραστης και
παντος του αμεινονος ολιγωρος. εξ ων που και τοτε, αφ' ουπερ απηρεν απο της
Ῥωμης, αρετην τε ες χρηματα και σπουδην περι τους στρατιωτας προσποιησαμενος
ανηρτησατο τε αυτους και τωι Φλακκωι συνεκρουσεν. ηδυνηθη δε τουτο ποιησαι, οτι
εκεινος χρηματων τε απληστος ην και ουκ ηγαπα τα περιγιγνομενα σφετεριζομενος,
αλλα και εξ αυτης της των στρατιωτων τροφης, εκ τε της λειας, ην ιδιαν εκαστοτε
ενομιζεν ειναι, εχρηματιζετο. 113. Ὅτι επει προς το Βυζαντιον αφικοντο Φλακκος
και Φιμβριας, και ο Φλακκος εξω του τειχους αυτους αυλισασθαι κελευσας ες την
πολιν εσηλθε, παραλαβων δε τουτο ο Φιμβριας χρηματα τε αυτον ειληφεναι
κατηιτιατο, και διεβαλλε λεγων ως εκεινος μεν ενδον τρυφων, σφεις δε υπο σκηναις
εν χειμωνι ταλαιπωροιντο. οι δε στρατιωται ες τε το αστυ θυμωι επεσον, και τινας
των εμπεσοντων σφισιν αποκτειναντες ες τας οικιας εσκεδασθησαν. 114. Ὅτι
διαφορας τινος τωι Φιμβριαι προς τον ταμιαν γενομενης ηπειλησεν αυτωι ο Φλακκος
ακοντα ες Ῥωμην αποπεμψειν, λοιδορησαμενον τε τι δια τουτο αυτωι την ηγεμονιαν
αφειλετο. ο δε Φιμβριας ες την αποπορειαν δηθεν επαχθεστατα στειλαμενος προς
τους στρατιωτας τους εν Βυζαντιωι αφικετο, και ως επι τηι αφοδωι αυτους ησπαζετο,
γραμματα τε ᾔτει, και εαυτον ως και αναξια πεπονθως ωδυρετο· μεμνησθαι τε σφισι
ων υπουργηκει, και φυλακην σφων ποιεισθαι, αινιττομενος ες τον Φλακκον ως και
επιβουλευσοντα αυτοις, παρηινει, και μαθων τα λεγομενα δεχομενους και εαυτωι
ευνοιαν εχοντας και ες εκεινον υποπτευοντας, ανεβη επι μετεωρον και
προσπαρωξυνεν σφας, αλλα τε τινα του Φλακκου κατηγορησας, και οτι προδωσει
αυτους υπο χρηματων· ωστε τους στρατιωτας Θερμον τον επιτεταγμενον σφισι
απελασαι. 2.280 115. Ὅτι ο Φιμβριας ανδρας πολλους ου προς το δικαιοτατον ουδε
προς το τηι Ῥωμηι συμφορωτατον, αλλ' οργηι και επιθυμιαι φονων απωλλυεν.
τεκμηριον δε, σταυρους ποτε πολλους, οις προσδεων αυτους και αικιζομενος
διεχρητο, γενεσθαι προσταξας, επειτ' επειδη πολυ πλειους των θανατωθησομενων
ευρεθησαν οντες, εκελευσεν εκ των περιεστηκοτων τινας συλληφθηναι και προς
τους λοιπους προσδεθηναι, ινα μη ματην δοξωσι γεγονεναι. 116. Ὅτι ο αυτος το
Ἴλιον λαβων τους ανθρωπους οσους ηδυνηθη μηδενος φεισαμενος κατεχρησατο,
και την πολιν πασαν ολιγου κατεπρησεν. ειλε δε αυτους ου κατα το ισχυρον, αλλ'
απατησας· επαινον γαρ τινα αυτων επι τηι πρεσβειαι τηι προς τον Συλλαν πεμφθεισηι
ποιησαμενος, και διαφερειν μηδεν [ει] οποτερωι σπεισονται (αμφοτερους γαρ σφας
Ῥωμαιους ειναι) ειπων, επειτα ως παρα φιλους αυτους εσηλθε και εξειργασατο
ταυτα. 117. Ὅτι ο Μετελλος υπο Κιννου ηττηθεις ες τον Συλλαν ηκε και πλειστα
αυτωι συνηρατο· προς γαρ τοι την δοξαν της τε δικαιοσυνης αυτου και της ευσεβειας
ουκ ολιγοι και των ταναντια τωι Συλλαι πραττοντων, νομισαντες αυτον ουκ ακριτως
οι συνειναι αλλα τα τε δικαιοτερα και τα τηι πατριδι συμφορωτερα οντως αιρεισθαι,
προσεχωρησαν σφισι. 118. Ὅτι ο Πομπηιος υιος ην του Στραβωνος, συνεκριθη δε υπο
Πλουταρχου Ἀγησιλαωι τωι Λακεδαιμονιωι. αχθομενος δε τοις την πολιν εχουσι
εξωρμηθη ες το Πικηνον αυτος εφ' εαυτου, ουδε ες ανδρας πω πανυ τελων, και παρ'
εκεινων χειρα τινα παρα την του πατρος ηγεμονιαν αθροισας δυναστειαν ιδιαν
συνιστη, και ωιηθη ελλογιμον τι πραξαι καθ' εαυτον· και τωι Συλλαι προσεχω 2.281
ρησε. και ο μεν τουτων αρξαμενος ουδεν μειων εκεινου εγενετο, αλλ' ωσπερ που και
 
 

289

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η επικλησις αυτωι προσετεθη, μεγας ηυξηθη. 119. Ὅτι ο Συλλας το στρατευμα
παρεδωκεν ανδρι μητ' αλλως επαινουμενωι, καιπερ πολλους εκ των απ' αρχης
συγγενομενων οι εχων και εμπειριαι και πραξει προφεροντας, οις που και ες εκεινο
του χρονου προς παντα τα αναγκαια ως και πιστοτατοις εκεχρητο. και πριν μεν
νικησαι εδειτο τε αυτων και ταις απ' αυτων ωφελιαις απεχρητο· επει δε εγγυτερω
της ελπιδος του παντελως κρατησειν εγενετο, ουδενα αυτων ετι λογον εποιειτο, τοις
δε κακιστοις και μητε εν περιφανειαι γενους μητε εν δοξηι αρετης ουσι μαλλον
επιστευσεν. αιτιον δε οτι τους μεν τοιουτους προς παντα αυτωι και τα χειριστα
ετοιμους οντας υπουργειν εωρα, και χαριν τε εαυτωι πλειστην καν ελαχιστου τινος
τυχωσιν οφειλησειν, και μηθ' υπερφρονησειν ποτε μητε των εργων η των
βουλευματων αντιποιησεσθαι ενομιζεν, το δ' αρετην εχον ουτε συγκακουργειν οι
εθελησειν, αλλα και εαυτωι επιτιμησειν, και τα γερα των ευεργετηματων κατ' αξιαν
απαιτησειν, και μηδεμιαν χαριν επ' αυτοις ατε και οφειλομενα σφισι
απολαμβανοντας εξειν, τας τε πραξεις και τας συμβουλιας ως και εαυτων ουσας
προσποιησεσθαι. 120. Ὅτι ο Συλλας νικησας τους Σαυνιτας μεχρι μεν δη ουν της
ημερας εκεινης διαπρεπης ην, και ονομα απο τε των στρατηγηματων και απο των
βουλευματων μεγιστον εσχε, φιλανθρωπιαι τε και ευσεβειαι πολυ προεχειν ενομιζετο,
ωστε και την τυχην συμμαχον απο της αρετης παντας εχειν αυτον ηγεισθαι· μετα δε
δη τουτο τοσαυτην μεταβολην εποιησατο ωστε μηδε του αυτου τινα φαναι ταυτα τε
και τα επειτα ειναι. ουτως, ως εοικεν, ουκ ηνεγκεν ευτυχησας. και γαρ εκεινα α εως
ασθενης ην αλλοις επεκαλει, και ετερα πλειω και ατοπωτερα επραξε, βουλομενος
μεν που και αει 2.282 αυτα, ελεγχθεις δε εν τηι εξουσιαι. αφ' ουπερ και τα μαλιστα
εδοξε τισιν η κακοπραγια μερος ουκ ελαχιστον εχειν. ο γαρ Συλλας ταχιστα ως των
Σαυνιτων εκρατησε και τελος τωι πολεμωι επιτεθεικεναι ενομισε (τα γαρ δη λοιπα εν
ουδενι λογωι εποιειτο), μετεβαλετο, και εαυτον μεν εξω τε των τειχων τροπον τινα
και εν τηι μαχηι κατελιπεν, τον δε δη Κινναν και τον Μαριον τους τε αλλους τους μετ'
αυτον γενομενους παντας αμα υπερεβαλεν. οσα γαρ μηδενα των δημων των
οθνειων αντιπολεμησαντων οι εδρασε, ταυτα τοτε την πατριδα καθαπερ και εκεινην
νικησας εξειργασατο. τουτο μεν γαρ αυθημερον τας κεφαλας του τε ∆αμασιππου και
των συνεξετασθεντων αυτωι προς το Πραινεστε πεμψας ανεσκολοπισε, και των
παραδοντων σφας εθελοντας συχνους ως και ακοντας ελων απεκτεινεν. και τηι
υστεραιαι τοις τε βουλευταις ες το Ἐνυειον, ως και απολογουμενος τι αυτοις, και τοις
ζωγρηθεισι ες τον αγρον τον δημοσιον καλουμενον ως και ες τον καταλογον αυτους
εσγραψων συνελθειν κελευσας, τουτους αμα δι' ετερων εφονευσε (και πολλοι των
εκ της πολεως ανθρωπων αναμιχθεντες σφισι παραπωλοντο), και εκεινοις αυτος
πικροτατα διελεξατο. 121. Ὅτι ο φονος των εαλωκοτων και τοτε ουδεν ηττον υπο
του Συλλου εγιγνετο, και αυτων ατε εγγυς του ναου θνησκοντων πολυς μεν θορυβος
πολυς δε και θρηνος οιμωγαι τε και οδυρμοι ες το συνεδριον εσεπιπτον, ωστε την
γερουσιαν αμφοτερωθεν εκταραττεσθαι. και γαρ ουδε πορρω ετι του τι και αυτοι
δεινον πεισεσθαι προσδοκαν ησαν, ουτως ανοσια αυτου και λεγοντος αμα και
πραττοντος· και δια τουτο πολλοι, ατε επ' αμφοτεροις εν ταυτωι περιαλγουντες,
επεθυμουν των εξω και αυτοι των ηδη απολλυμενων ειναι, ινα παυσωνται ποτε
φοβουμενοι. αλλ' αυτοι μεν ανεβεβληντο, οι δ' αλλοι κατεσφαγησαν και ες τον
ποταμον ερριφησαν, ωστε το του Μιθριδατου πολυ δεινον νομισθεν, οτι 2.283 ποτε
παντας τους εν τηι Ἀσιαι Ῥωμαιους εν μιαι ημεραι απεκτεινεν, εν βραχει προς τε το
πληθος και προς τον τροπον των τοτε φονευθεντων νομισθηναι. ουδε ενταυθα το
δεινον εστη, αλλ' ωσπερ απο φρυκτωριας τινος εκειθεν αι σφαγαι αρξαμεναι και εν
τωι αστει και εν τηι χωραι ταις τε πολεσι ταις εν τηι Ἰταλιαι πασαις εγενοντο. πολλους
μεν γαρ αυτος ο Συλλας πολλους δε και οι εταιροι αυτου, οι μεν επ' αληθειας οι δε
 
 

290

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και προσποιουμενοι, εμισουν, οπως εκ της των εργων ομοιοτητος το τε ομοηθες οι
ενδεικνυοντες και την φιλιαν βεβαιουντες, μη εκ του διαφορου αυτων υποπτευθωσι
τε και καταγινωσκειν τι αυτου και δια τουτο κινδυνευσωσιν. εσφαζον δε και οσους
πλουτουντας η και αλλως πως υπερεχοντας σφων εωρων, τους μεν φθονωι τους δε
δια τα χρηματα· πλειστοι γαρ εν τωι τοιουτωι και των μεσων, καν μηδε ετερας † ει
συναιροντες, ιδιον τι εγκλημα το κατ' αρετην η και γενει πλουτωι τε τινος προεχειν
λαμβανοντες· και ασφαλεια ουδεμια ουδενι προς τους εν κρατει τινι αδικειν
βουλομενους ευρισκετο. 122. Ὅτι τοιαυται συμφοραι την Ῥωμην περιεσχον. τι γαρ
αν τις τας των ζωντων υβρεις λεγοι, αι πολλαι μεν περι τας γυναικας, πολλαι δε περι
τους παιδας τους ευγενεστατους και ελλογιμωτατους καθαπερ αιχμαλωτους
εγιγνοντο; ου μην αλλα εκεινα, καιπερ χαλεπωτατα οντα, τωι γουν ομοιοτροπωι των
ηδη σφισι συμβεβηκοτων οιστα τοις γε εκτος τουτων ουσιν εδοκει ειναι. ως δε ουκ
εξηρκει τωι Συλλαι, ουδ' ηγαπα τα αυτα ετεροις δρων, αλλα τις αυτωι ποθος εισηιει και
εν τηι πολυτροπιαι των φονων πολυ παντων περιειναι, ωσπερ τινα αρετην ουσαν το
μηδε εν ταις μιαιφονιαις τινος ηττασθαι, τινα καινοτητα εξεθηκε λελευκωμενον
πινακα, ες ον ενεγραφε τα ονοματα. ου μεντοι γε ηττον παντα 2.284 οσα και πριν
γιγνεται, ουδε εν τωι ασφαλει οι μη ες τα λευκωματα εγγεγραμμενοι ησαν. πολλοι
μεν γαρ οι μεν ζωντες οι δε και τεθνηκοτες επ' αδειαι των αποκτειναντων σφας
προσενεγραφοντο, ωστε εν τουτωι μηδεν διενεγκειν το πραγμα, τηι τε δεινοτητι τηι τε
ατοπιαι αυτου πανυ παντας χαλεπανθηναι. τα τε γαρ πινακια ωσπερ τις αναγραφη
βουλευτων η καταλογος στρατιωτων νομιζομενων εξετιθετο, και συνεθεον επ' αυτα
παντες οι αει παροντες σπουδηι, καθαπερ τινα χρηστην επαγγελιαν εχοντα· και
πολλοι μεν συγγενεις, ηδη δε τινες και εαυτους ευρισκον εγγεγραμμενους
κτεινεσθαι, κακ τουτου το παθος οια εξαπιναιωι κακωι φοβερον σφας κατελαμβανεν·
και συχνοι και απ' αυτου τουτου γνωριζομενοι διωλλυντο. και ην ουδενι εξω των εκ
της εταιρειας ασφαλες ουδεν. ειτε γαρ προσιοι τις τοις λευκωμασιν, αιτιαν ως και
πολυπραγμονων τι ειχεν, ειτε μη προσιοι, δυσχεραινειν εδοκει. και ο τε
αναλεγομενος η και επερωτων τινα τα εγγεγραμμενα υποπτος, ως και περι εαυτου τι
των τε εταιρων ζητων, εγιγνετο, και ο μη αναγινωσκων μηδε πυνθανομενος
αχθεσθαι τε αυτοις υπωπτευετο και δια τουτο και εμισειτο. το τε δακρυσαι η και
γελασαι θανασιμον το παραχρημα εγιγνετο· και δια τουτο και πολλοι, ουχ οτι και
ειπον τι η και επραξαν ων απειρητο, αλλ' οτι και εσκυθρωπασαν η και εμειδιασαν,
εφθειροντο. ουτω και τα σχηματα αυτων ακριβως ετηρειτο, και ουκ εξην ουδενι
ουτε επι φιλων οδυρασθαι ουτε επ' εχθρωι εφησθηναι, αλλα και εκεινοι ως και
χλευαζοντες τινα εσφαζοντο. και προσετι και αι επικλησεις συχνοις πραγματα
παρειχον· αγνοουντες γαρ τινες τους επικεκηρυγμενους επι παντας ους εβουλοντο
τας επωνυμιας αυτων ηγον, και πολλοι δια τουτ' ανθ' ετερων απεθανον. ωστε και εν
τουτωι ταραχην, των μεν οπως ποτε εβουλοντο τον προστυχοντα ονομαζοντων, των
δε αρνουμενων μη ουτω καλεισθαι, γιγνεσθαι. εφονευοντο δε οι μεν αγνοουντες οτι
τελευτησουσιν, οι δε και προειδοτες, πανταχου οπουπερ ετυγχανον οντες· και ουδεν
ην αυτοις χωριον, ουχ οσιον, ουχ ιερον, ουτ' ασφαλες ουτ' ασυλον. ου μην αλλ' οι
μεν εξαιφνης, πριν μαθειν την επικρεμαμενην συμ 2.285 φοραν, η και αμα τηι πυστει
αυτης, διαφθειρομενοι τηι γουν ευτυχιαι της μη προεκφοβησεως επεκουφιζοντο· οι δε
δη προαισθομενοι του δεινου και κατακρυπτομενοι χαλεπωτατα απηλλασσον· ου
γαρ αποχωρησαι μη φωραθειεν ετολμων, ουτ' αυ κατα χωραν μενειν μη και
προδοθειεν υπεμενον. πλειστοι δε και υπο των συνοντων και φιλτατων σφισι
προεδοθησαν και απωλοντο. κακ τουτου τηι προσδοκιαι το αει τον θανατον
προσδεχεσθαι ουχ οτι οι ες τα πινακια εγγεγραμμενοι μονον, αλλα και οι λοιποι
ομοιως επασχον. 123. Ὅτι παντων των σφαζομενων οπουδαν αι κεφαλαι ες την των
 
 

291

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ῥωμαιων αγοραν εκομιζοντο και επι του βηματος εξετιθεντο, ωσθ' οσα περι τας
προγραφας συνεβαινεν, ταυτα και περι εκεινας γιγνεσθαι. δεεστ υνυς θυατερνιο. 124.
Ὅτι ο Καισαρ την Πομπηιου κεφαλην ιδων κατεδακρυσε και κατωλοφυρετο,
πολιτην τε αυτον και γαμβρον ονομαζων, και πανθ' οσα ποτε αλληλοις
ανθυπουργηκεσαν αναριθμουμενος. τοις τε αποκτεινασιν αυτον ουχ οπως
ευεργεσιαν τινα οφειλειν εφη, αλλα και επεκαλει, και εκεινην κοσμησαι τε και
ευθετησαι και θαψαι τισιν εκελευσεν. επι τουτωι δε επαινον εσχεν, επι δε δη τηι
προσποιησει γελωτα ωφλισκανε· της γαρ δυναστειας δεινως απ' αρχης εφιεμενος,
και εκεινον και ως ανταγωνιστην και αντιπαλον αει ποτε μισησας, και τα τε αλλα
επ' αυτωι παντα πραξας και τον πολεμον τονδε ουκ επ' αλλο τι παρασκευασας η ινα
απολομενου αυτου πρωτευσηι, τοτε τε ες Αιγυπτον ου δι' αλλο τι επειχθεις η ινα
αυτον, ει περιειη, προσκατεργασαιτο, ποθειν τε αυτον επλαττετο και αγανακτειν επι
τωι ολεθρωι αυτου εσκηπτετο. 2.286 125. Ὅτι η Κλεοπατρα τεως μεν δι' ετερων παρα
τωι Καισαρι δια τον αδελφον εδικαζετο, επειτα ως ταχιστα την φυσιν αυτου
κατεμαθεν (ην γαρ ερωτικωτατος, και πλεισταις και αλλαις, οσαις που περιτυχοι,
εγιγνετο), πεμπει προς αυτον, και προδιδοσθαι τε υπο των φιλων λεγουσα και
αξιουσα αυτη δι' εαυτης αγωνισασθαι. αλλως τε γαρ περικαλλεστατη γυναικων
εγενετο, και τοτε τηι της ωρας ακμηι πολυ διεπρεπε, το τε φθεγμα αστειοτατον ειχε,
και προσομιλησαι παντι τωι δια χαριτων ηπιστατο, ωστε λαμπρα τε ιδειν και
ακουσθηναι ουσα, κακ τουτου παντα τινα και δυσερωτα και αφηλικεστερον
εξεργασασθαι δυναμενη, προς τροπου τε ενομισε τωι Καισαρι εντευξεσθαι, και παντα
εν τωι καλλει τα δικαιωματα εθετο. ηιτησατο τε ουν ες οψιν ελθειν, και τυχουσα
κατεκοσμησεν εαυτην και εξησκησεν ωστε σεμνοπρεπεστατη και οικτροτατη αυτωι
οφθηναι. και η μεν ταυτα μηχανησαμενη ες την πολιν αμα (εξω γαρ και εκεινης ην)
και ες τα βασιλεια λαθραι του Πτολεμαιου νυκτος εσηλθεν. ο δε δη Καισαρ ιδων τε
αυτην και τι φθεγξαμενης ακουσας ουτως ευθυς εδουλωθη ωστε αυτικα υπο την εω
τον Πτολεμαιον μεταπεμψασθαι και συναλλαξαι σφας επιχειρησαι· ης γαρ δικαστης
προτερον ηξιουτο ειναι, τοτε ταυτηι συνεδικει. ο ουν παις, δια τε τουτο και οτι την
αδελφην αιφνιδιως ειδεν ενδον ουσαν, οργης τε επληρωθη, και εκπηδησας ες το
πληθος εβοα λεγων προδιδοσθαι, και το διαδημα απο της κεφαλης περισπασας
ερριψεν. θορυβου δε επι τουτωι μεγαλου συμβαντος εκεινον μεν οι Καισαρειοι
στρατιωται συνηρπασαν, το δε δη Αιγυπτιον εταραττετο· και αυτοβοει τα βασιλεια
ειλον (τοις γαρ Ῥωμαιοις ουδεν αξιομαχον, ατε και φιλων δοκουντων ειναι, παρην),
ει μη φοβηθεις ο Καισαρ προηλθε τε ες αυτους, και εν τωι ασφαλει στας παντα σφισι,
οσα αν εθελησωσι, πραξειν υπεσχετο. 2.287 126. Ὅτι Πουπλιος τις Σιττιος εξεπεσε
μεν εκ της Ἰταλιας, παραλαβων δε συμφυγαδας τινας και περαιωθεις ες
Μαυριτανιαν χειρα τε ᾔτησε, και παρα τωι Βοκχωι στρατηγησας επεχειρησε τωι
Καισαρι, μητε τινα ευεργεσιαν αυτου προεχων μητ' αλλως εν γνωσει οι ων, του τε
πολεμου συναρασθαι και τα παροντα συγκατεργασασθαι. 127. Ὅτι ο Καισαρ τωι
Σαλουστιωι λογωι μεν αρχειν εργωι δε αγειν και φερειν επετρεψεν. αμελει και
εδωροδοκησε πολλα και ηρπασεν, ωστε και κατηγορηθηναι αισχυνην αισχιστην
οφλησαι, οτι τοιαυτα συγγραμματα συγγραψας και πολλα και πικρα περι των
εκκαρπουμενων τινας ειπων ουκ εμιμησατο τωι εργωι τους λογους. οθεν ει και τα
μαλιστα αφειθη υπο του Καισαρος, αλλ' αυτος γε εαυτον και πανυ τηι συγγραφηι
εστηλοκοπησεν. 128. Ὅτι εθαυμαζον τον Καισαρα, οτι την παρρησιαν του στρατου
πραιοτατα ηνεγκεν. τους τε γαρ ες το συνεδριον σφων υπ' αυτου καταλεχθεντας
ετωθασαν, και ταλλα οσα ποτ' εντιζετο, και τοις μαλιστα τον της Κλεοπατρας ερωτα
αυτου και την παρα τωι Νικομηδει τωι της Βιθυνιας βασιλευοντι διατριβην, οτι
μειρακιον ποτε παρ' αυτωι εγεγονει. και κατωμνυεν, κακ τουτου και γελωτα
 
 

292

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσωφλισκανεν. 129. Ὅτι ουκ ηχθετο ο Καισαρ τινα λεγοντων προς αυτον, 2.288
αλλα και πανυ εχαιρεν οτι τοσαυτηι προς αυτον παρρησιαι, πιστει του μη αν
οργισθηναι ποτε επ' αυτηι, εχρωντο. 130. Ὅτι επι Καισαρος δυο ανδρες εν τροπωι τινι
ιερουργιας εσφαγησαν. 131. Ὅτι ο Καισαρ πλειστην οσην αιτιαν επι τωι της
Κλεοπατρας ερωτι, ου τωι εν τηι Αιγυπτωι (ετι γαρ εκεινος ηκουετο) αλλα τωι εν αυτηι
τηι Ῥωμηι, παρα παντων εσχεν. ηλθε τε γαρ ες το αστυ μετα του ανδρος, και ες αυτου
γε του Καισαρος εσωικισθη, ωστε και εκεινον επ' αμφοτεροις σφισι κακως ακουσαι.
ου μεντοι εμελεν οι ουδεν, αλλα και ες τους φιλους σφας τους τε συμμαχους τους
των Ῥωμαιων εσεγραψεν. 132. Ὅτι ο Καισαρ Γαιος Ἰουλιος ουκ επ' ανδρειαι μονον
αλλα και επι χρηστοτητι ισχυρως ευδοκιμησεν. 133. Ὅτι την εικονα ποτε Καισαρος
Ἰουλιου καθελοντων τινων ισχυρως εχαλεπηνεν· καιτοι μητε τι υβριστικον αυτων
ειποντων, και προσετι και επαινεσαντων αυτον εν τωι πληθει ως μηδενος τοιουτου
δεομενον. και τοτε μεν καιπερ ασχαλλων ησυχασεν. 134. Ὅτι οι δημαρχοι δικην τωι
πρωτωι αυτον ειποντι βασιλεα ελαχον, ο δε Καισαρ ουκετι την οργην κατεσχεν, αλλ'
ως και απ' αυτων εκεινων προστασιαζομενος, υπερηγανακτησεν. εν δε τωι παροντι
ουδεν δεινον αυτους εδρασεν, υστερον δε σφων προσγραφην εκθεντων ως ουτε
ελευθεραν ουτ' ασφαλη την υπερ του 2.289 κοινου παρρησιαν εχοντων περιοργης
εγενετο, και παραγαγων σφας ες το βουλευτηριον κατηγοριαν τε αυτων εποιησατο
και ψηφον επηγαγεν. και ουκ απεκτεινεν μεν αυτους, καιτοι και τουτου τινων
τιμησαντων σφισι, προαπαλλαξας δε εκ της δημαρχιας απηλειψεν εκ του συνεδριου.
135. Ὅτι ο Καισαρ ουτος ην το τε σωμα ικανωτατος και την ψυχην ευκολωτατος. τηι
τε γαρ της φυσεως ισχυι θαυμαστηι εκεχρητο, και παιδειαι παντοδαπηι ακριβως
ησκητο, και δια τουτ' ουκ απεικοτως και γνωναι παν το δεον οξυτατα και
ερμηνευσαι πιθανωτατα διαθεσθαι τε και διοικησαι φρονιμωτατα αει ηδυνηθη, και
ουτε τις αυτον καιρου ροπη αιφνιδιως οι προσπεσουσα προκατελαβεν, ουτ'
απορρητος μελλησις χρονισασα διελαθετο. παντα γαρ αει πριν απαρτηθηναι και
προδιεγινωσκε, και προς παντα τα συμβηναι τι δυναμενα προπαρεσκευαστο· το τε
κρυπτομενον ισχυρως ανευρειν και το φαινομενον πιθανως ψευδαγνοειν, το τε
λανθανειν ειδεναι προσποιησασθαι και το γινωσκομενον εγκρυψασθαι, τους τε
καιρους σφισιν εφαρμοσαι και τους λογισμους υπερ αυτων αποδουναι, και προσετι
και επιτελεσαι και επεξελθειν πανθ' οσα εκαστα καλως ηπιστατο. τεκμηριον δε, τα τε
ιδια ευοικοτατος τε αμα και ευδαπανωτατος εγενετο, ακριβης μεν ων ες το τα
υπαρχοντα διαρκως φυλαξαι, δαψιλης δε ες το τα προσηκοντα αφειδως αναλωσαι,
και τους συγγενεις παντας πλην των ανοσιωτατων ισχυρως ηγαπησεν· ουτε γαρ
δυστυχησαντα τινα αυτων υπερειδεν ουτε ευτυχησαντι τινι εφθονησεν, αλλα και
τουτοις τα προυπαρχοντα συνεπηυξησε και εκεινοις τα ελλειποντα ανεπληρωσε,
τοις μεν χρηματα τοις δε χωρια τοις δε αρχας τοις δε ιερωσυνας δους. και μεντοι και
προς τους φιλους τους τε αλλους τους προσομιλουντας οι θαυμαστως προσεφερετο.
ουτε γαρ υπερεφρονει τινα αυτων ουθ' υβριζεν, αλλ' ευπροσηγορος πασιν 2.290
ομοιως ων τους τε υπουργουντας τι πολλαπλασιως ημειβετο και τους λοιπους
ευεργεσιαις ανηρτατο, και ουτε λαμπρυνομενον τινα εβασκηνεν ποτε ουτ'
αυξανομενον εταπεινωσεν, αλλ' ως και αυτος δια παντων σφων και μεγαλυνομενος
και ισχυν και κοσμον προσκτωμενος, εχαιρεν πλειστους εαυτωι παρισουμενος.
τοιουτος μεντοι περι τους φιλους και περι τους γνωριμους ων ουδε ες τους εχθρους
ωμος ουδ' απαραιτητος εγενετο, αλλα πολλους μεν και των ιδιαι τι προσκρουσαντων
οι αθωους αφηκεν, πολλους δε και των προσπολεμησαντων απελυσε, και τισιν
αυτων και τιμας και αρχας εδωκεν. ουτω που πας προς αρετην επεφυκει, και κακιαν
ου μονον αυτος ουκ ειχεν αλλ' ουδε εν αλλωι τινι ενειναι επιστευεν. Ἐπει δε ες
τουτους τους λογους αφικομαι, αρξομαι περι των κοινων αυτου πολιτευματων
 
 

293

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγειν. και γαρ ει μεν εν ησυχιαι βεβιωκει, ταχα ανελεγκτον την αρετην εσχεν· νυν
δε επι πλειστον αυξηθεις, και μεγιστος ουχ οτι των καθ' εαυτον ανθρωπων αλλα και
των αλλων απαντων των τι δυνηθεντων γενομενος, εκπρεπεστερον αυτην
απεδειξατο. εκεινους μεν γαρ σχεδον τι παντας αυτη η εξουσια διηλεγξεν, τουτον δε
επι μαλλον εξεφηνεν· τωι γαρ μεγεθει της αρετης αντιπαλους πραξεις λαβων
ισοστασιος αυταις ευρεθη, και μονος ανθρωπων τηλικαυτην αυτωι τυχην εξ
ανδραγαθιας κτησαμενος ουτε διεβαλεν αυτην ουθ' υβρισεν. οσα μεν ουν αλλως
στρατευομενος ελαμπρυνετο, η οσα εν ταις εγκυκλιοις λειτουργιαις
εμεγαλοφρονησατο, παραλειψω, καιπερ τοσαυτα οντα ωστ' αλλωι τινι και πανυ αν ες
επαινον εξαρκεσαι· προς γαρ τοι την επιφανειαν των μετα ταυτα αυτου εργων
σμικρολογεισθαι δοξω, αν και εκεινα ακριβως επεξιω· οσα δε δη ο αρχων υμων
επραξεν, ταυτ' ερω μονα. και ουδε ταυτα μεντοι παντα καθ' εκαστον ακριβως
διηγησομαι· ουτε γαρ εξικεσθαι ποτ' αν αυτων δυνηθειην, και παμπολυν αν υμιν
οχλον αλλως τε και ειδοσι παρασχοιμι. Ὁ γαρ ανηρ ουτος πρωτον μεν παντων
στρατηγησας εν Ἰβηριαι, και υπουλον αυτην ευρων, ου περιειδε σφας υπο τωι της
ειρηνης 2.291 ονοματι ανανταγωνιστους γινομενους, ουδ' ειλετο αυτο εν ησυχιαι τον
της αρχης χρονον διαγενεσθαι μαλλον η τα κοινηι συμφεροντα πραξαι, αλλ'
επειδηπερ εκοντες ου μετεμελοντο, και ακοντας σφας εσωφρονισεν, ωστε και τους
προτερον ποτε ευδοκιμησαντας κατ' αυτων τοσουτον υπερβαλεσθαι οσον το
φυλαξαι τι του κτησασθαι χαλεπωτερον εστιν, και το μηδ' αυθις ποτε νεωτερισαι
τινας δυνηθηναι εξεργασασθαι του την αρχην υπηκοους αυτους, ακεραιου της
δυναμεως σφισιν ουσης, ποιησασθαι λυσιτελεστερον. τοιγαρτοι και τα επινικια αυτωι
δια τουτ' εψηφισασθε και την αρχην την υπατον εδωκατε. εξ ου δη και τα μαλιστα
διεφανη τουθ', οτι ουτε επιθυμιας ουτε ευκλειας οικειας ενεκα τον τε πολεμον
εκεινον εποιησατο και προς τα λοιπα παρεσκευαζετο. παριδων ουν την μεμψιν των
νικητηριων δια το τα πραγματα κατεπειγειν, και χαριν μεν υμιν της τιμης γνους,
αρκεσθεις δ' αυτηι εκεινηι προς την δοξαν, υπατευσε. και οσα μεν παρα την αρχην εν
τηι πολει διυκησεν, η μυρια αν ειη λεγειν· αλλ' επειδη ταχιστα εκ τε εκεινης εξηλθε
και προς τον Γαλατικον πολεμον εσταλη, θεωρησατε οσα αυ και ηλικα ενταυθα
κατειργασατο. τοις μεν γαρ συμμαχοις ουχ οπως βαρυς εγενετο, αλλα και
προσεπεβοηθησεν, επειδη μητε τι αυτους υπωπτευσε και προσετι και αδικουμενους
ειδε· τους δε δη πολεμιους, ουχ οτι τους προσοικουντας αυτοις αλλα και τους αλλους
παντας τους την Γαλατιαν νεμοντας, κατεστρεψατο, και τουτο μεν χωραν παμπληθη
τουτο δε και πολεις αναριθμητους, ων ουδε τα ονοματα προτερον ᾔδειμεν,
προσεκτησατο. και ταυτα μεντοι παντα, μητε δυναμιν αξιοχρεων μηδε χρηματα
αυταρκη παρ' υμων λαβων, ουτω μεν ταχεως κατεπραξεν ωστε και πριν αισθεσθαι
τινα υμων οτι πολεμει νενικηκεναι, ουτω δ' ασφαλως κατεστησατο ωστε και
επιβατην απ' αυτων και την Κελτικην και την Βρεττανιαν ποιησαι. και νυν
δεδουλωται μεν Γαλατια η τους τε Ἄμβρωνας και τους Κιμβρους εφ' ημας
αποστειλασα, και γεωργειται πασα ωσπερ αυτη η Ἰταλια, πλειται δε ου Ῥοδανος ετι
μονος ουδ' Ἄραρις, αλλα και Μοσας και Ληγρος και Ῥηνος αυτος 2.292 και ωκεανος
αυτος. ων γαρ ουδε τας επικλησεις ακουοντες επιστευομεν αυτα ειναι, ταυθ' ημιν
προσκατειργασται, εμβατα μεν τα πριν αγνωστα, πλωτα δε τα πριν αδιερευνητα απο
τε της μεγαλοπρεπειας και απο της μεγαλογνωμοσυνης ποιησας. και ειγε μη
φθονησαντες αυτωι τινες, μαλλον δε υμιν, εστασιακεσαν, και δευρο αυτον προ του
προσηκοντος καιρου επανελθειν ηναγκασαν, παντως αν και την Βρεττανιαν ολην
μετα των αλλων νησων των περικειμενων αυτηι και την Κελτικην πασαν μεχρι του
αρκτικου ωκεανου εκεχειρωτο, ωσθ' ημας ορους μη γην μηδ' ανθρωπους το λοιπον,
αλλ' αερα και την εξω θαλασσαν εχειν. δια γαρ ταυτα και υμεις, ορωντες το τε
 
 

294

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγεθος της διανοιας αυτου και τα εργα και την τυχην, επι πλειστον αρξαι αυτωι
προσεταξατε· οπερ, αφ' ου εδημοκρατηθημεν, ουδενι αλλωι υπηρξεν, λεγω δε το
οκτω ετεσιν ολοις εφεξης ηγεμονευσαι. ουτως αυτον παντα εκεινα υμιν οντως
προσκτασθαι ενομισατε, και ουδεπωποτε εφ' υμας αυξηθησεσθαι υπωπτευσατε.
Ἀλλα υμεις μεν επι μακροτατον αυτον εγχρονισαι τοις χωριοις εκεινοις
επεθυμησατε· ου μεντοι επετρεψαν οι την πολιτειαν μηκετι κοινην αλλ' ιδιαν αυτην
νομιζοντες ειναι ουτε τουτωι τα λοιπα προσκαταστρεψασθαι ουθ' υμιν παντων
αυτων κυριευσαι, αλλα τηι ασχολιαι αυτου αποχρησαμενοι και πολλα ανοσια
ετολμησαν ωσθ' ημας της παρ' αυτου βοηθειας δεηθηναι. και δια τουτο καταλιπων
τα προκειμενα ταχεως υμιν επεκουρησεν, και πασαν την Ἰταλιαν εκ των
επαρτηθεντων αυτηι κινδυνων ηλευθερωσεν, και την Ἰβηριαν αλλοτριουμενην
εκομισατο, και τον Πομπηιον την τε πατριδα καταλιποντα και βασιλειαν ιδιαν εν
Μακεδονιαι κατασκευαζοντα, και εκεισε παντα τα υμετερα αγαθα μεταφεροντα, τους
τε υπηκοους υμων εφ' υμας συσκευαζομενον και τοις χρημασιν υμων εφ' υμας
χρωμενον ιδων το μεν πρωτον πεισαι πως ηθελησεν, και κοινηι και ιδιαι
προσπεμπων, παυσασθαι και μεταθεσθαι, πιστεις λαβων μεγιστας η μην εν τοις ισοις
ομοιως 2.293 αυθις αυτον γενησεσθαι· επει δ' ουδενα τροπον ηδυνηθη τουτο
ποιησαι, αλλ' εκεινος τα τε αλλα και την συγγενειαν την προς τον Καισαρα αυτωι
υπαρξασαν υπερβας αντιπολεμειν υμιν ειλετο, ουτω δη καταναγκασθεις του
εμφυλιου πολεμου προσαψασθαι τι μεν δει λεγειν ως ευτολμως επ' αυτον, καιπερ
χειμωνος οντος, επλευσεν, τι δ' ως ευθαρσως αυτωι, καιτοι παντα τα επιχωρια
εχοντι, συνεμιξεν, τι δ' ως ανδρικως αυτου, καιπερ πολυ τωι πληθει των στρατιωτων
ελασσουμενος, εκρατησεν; αν γαρ τις καθ' εκαστον αυτων επεξελθειν εθελησηι,
παιδα αν αποδειξειεν τον θαυμαστον εκεινον Πομπηιον· ουτως εν πασιν αυτοις
κατεστρατηγηθη. Ἀλλα ταυτα μεν εασω· ουδε γαρ ουδ' αυτος ο Καισαρ εσεμνυνατο
ποτε επ' αυτοις, μισων αυτα της αναγκης· επει δε το δαιμονιον δικαιοτατα την
μαχην εκρινεν, τινα μεν των τοτε πρωτον αλοντων απεκτεινεν, τινα δ' ουκ
ετιμησεν, ουχ οτι των βουλευτων η των ιππεων η και ολως των πολιτων, αλλα και
των συμμαχων των τε υπηκοων; ουδε γαρ ουδε εκεινων τις ουτ' απεθανεν βιαιως
ουτ' αιτιαν ελαβεν, ουκ ιδιωτης, ου βασιλευς, ουκ εθνος, ου πολις· αλλ' οι μεν και
συνεξητασθησαν αυτωι, οι δε την γουν αδειαν εντιμως εσχον, ωστε τοτε δη και
παντας οδυρεσθαι των απολωλοτων. τοσαυτηι γαρ περιουσιαι φιλανθρωπιας
εχρησατο ωστε τους μεν συναραμενους τωι Πομπηιωι επαινεσαι και παντα σφισι τα
δοθεντα υπ' αυτου φυλαξαι, τον δε δη Φαρνακην και τον Ὀρωδην μισησαι οτι ουκ
επεκουρησαν φιλοι αυτου οντες. και δια τουτο γε ουχ ηκιστα τωι μεν ουκ ες μακραν
επολεμησεν, τωι δε επιστρατευειν εμελλεν. παντως δ' αν και ζωντα ειληφει.
τεκμηριον δε, οτι μητε ευθυς αυτον επεδιωξεν αλλα κατα σχολην ειασε φυγειν, και
τον θανατον αυτου αηδως ηκουσεν, τους τε φονευσαντας αυτον ουκ επηινεσεν αλλα
και ανταπεκτεινεν ου πολλωι υστερον, και τον Πτολεμαιον, οτι καιτοι παις ων τον
ευεργετην απολομενον περιειδε, προσδιεφθειρεν. Μετα ταυτα τοινυν οπως μεν την
Αιγυπτον κατεστησατο, και οσα χρηματα υμιν εκειθεν εκομισεν, περιττον αν ειη
λεγειν· στρα 2.294 τευσας δε επι τον Φαρνακην ουκ ολιγα ηδη του τε Ποντου και της
Ἀρμενιας εχοντα, προσηγγελθη τε αμα αυτωι προσιων και ωφθη παρων και
συνεβαλεν αυθημερον και ενικησεν. αφ' ωνπερ ουχ ηκιστα διεδειξεν οτι ουδεν
χειρων εν τηι Ἀλεξανδρειαι εγενετο, ουδ' υπο τρυφης εν αυτηι ενεχρονισεν· πως γαρ
αν ραιδιως εκεινα επραξεν μη πολληι μεν παρασκευηι διανοιας πολληι δε και ρωμηι
χρωμενος; ως δ' ουν και ο Φαρνακης εφυγεν, παρεσκευαζετο επι τον Παρθον
στρατευσαι, στασιασαντων δ' αυθις ενταυθα τινων ανεκομισθη τε ακων, και ουτως
αυ και ταυτα διεθετο ωστε μηδ' οτι αρχην εταραχθη πιστευθηναι. ουτε γαρ απεθανεν
 
 

295

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτε εφυγεν, αλλ' ουδ' ητιμωθη το παραπαν εξ εκεινων των πραγματων ουδεις, ουχ
οτι ου δικαιοτατα αν πολλοι εκολασθησαν, αλλ' οτι τους μεν πολεμιους αφειδως
απολλυναι τους δε δη πολιτας σωζειν, καν φαυλοι τινες ωσιν, ηγειτο δειν, και δια
τουτο τηι μεν ανδρειαι τους αλλοφυλους κατηγωνιζετο, τηι δε φιλανθρωπιαι και τους
στασιαζοντας των πολιτων, καιτοι και αναξιους πολλακις τουτου γεγονοτας αφ' ων
επραττον, διετηρει. το δ' αυτο τουτο και εν τηι Ἀφρικηι τηι τε Ἰβηριαι αυθις επραξεν,
παντας οσοι μη και προτερον ποτε αλοντες επ' αυτου ηλεηντο αφεις. πολλους δε και
των επιβουλευοντων εσωσεν, δους τοις τε εταιροις απασιν και τοις συννικησασιν
αυτωι ενα εκαστωι των αλοντων περιποιησασθαι. Και μεντοι οτι παντα ταυτα απ'
εμφυτου χρηστοτητος, και ουτε προσποιητως ουτε επι κατασκευηι πλεονεξιας τινος,
ωσπερ ετεροι συχνοι εφιλανθρωπευσαντο τινα, επραξεν, μεγιστον μεν και εκεινο
μαρτυριον εστιν, οτι πανταχου και δια παντων ομοιος εγενετο και ουτ' οργη τις
αυτον ηγριανεν ουτ' ευπραγια διεφθειρεν, ου το κρατος ηλλοιωσεν, ουχ η εξουσια
μετεβαλεν. ικανα μεν και ταυτα την χρηστοτητα αυτου τεκμηριωσαι εστιν· ουτως
γαρ εκ θεων οντως εφυ ωστε εν μονον ηπιστατο, σωζειν τους γε σωζεσθαι
δυναμενους· προσετι δε και εκεινο, οτι τοις τε εαυτωι πολεμησασι το μηδ' υπ' αλλου
τινος κολασθηναι παρεσκευασεν, και τους εν τωι πριν επταικοτας ανεκτησατο. πασι
μεν γαρ τοις μετα 2.295 του Λεπιδου και του Σερτωριου γενομενοις αδειαν δοθηναι
εποιησεν, πασι δε εκ τουτου τοις εκ των επικηρυχθεντων υπο του Συλλου
περιλειφθεισι την σωτηριαν υπαρξαι παρεσκευασεν, και αυτους μετα τουτο
κατηγαγεν, τους τε παιδας απαντων των υπ' εκεινου θανατωθεντων και τιμων και
αρχων ηξιωσεν. καιτοι το μεγιστον, παντα απλως τα γραμματα οσα η παρα τωι
Πομπηιωι η τωι Σκιπιωνι απορρητα ευρεθη κατεκαυσε, μητ' αναγνους τι αυτων μητε
τηρησας, ινα μητ' αλλωι τινι πονηρευθηναι τι δι' αυτα εγγενηται· ουδεις γουν εκ των
γραμματων εκεινων ουχ οσον ουκ επαθεν τι δεινον, αλλ' ουτε εφοβηθη. ουκουν ουτ'
οιδεν ουδεις τους εξ αυτων περι γενους πλην αυτων εκεινων. τουτο γαρ εστι
παραδοξοτατον και μηδεμιαν υπερβολην εχον, οτι τε αφειθησαν πριν αιτιαθηναι και
οτι εσωθησαν πριν κινδυνευσαι, και ουδ' αυτος ο περιποιησας σφας εμαθεν ους
ηλεησεν. Και γαρ τοι δια τε ταυτα και δια τα αλλα, οσα ενομοθετησε και
επηνωρθωσε, μεγαλα μεν αυτα καθ' αυτα οντα, παρα μικρον δ' αν προς εκεινα
νομισθεντα, ου χρη ακριβως επεξιεναι. 136. Ὅτι ο Ἀντωνιος μετα την σφαγην
Καισαρος επειδη εξετασαι τα διοικηθεντα υπο του Καισαρος αυτωι επετραπη, ουκετ'
εσωφρονησεν, αλλ' επειδη ταχιστα εγκρατης των γραμματων αυτου εγενετο, πολλα
μεν απηλειψεν πολλα δε και αντεγραψεν, αλλα τε και νομους. και προσετι και
χρηματα και αρχας τας μεν αφειλετο τας δε εδωκεν αλλοις, ως και εκ των εκεινου
διαγραμματων αυτα ποιων. κακ τουτου συχνα μεν αυτοθεν ηρπασεν, συχνα δε και
παρ' ιδιωτων των τε δημων και των βασιλεων ηργυρολογησεν, τοις μεν χωραν τοις
δε ελευθεριαν, αλλοις πολιτειαν, αλλοις ατελειαν πωλων. 2.296 137. Ὅτι την αρχην
οι στρατιωται τον Ἀντωνιον φιλοφρονως εδεξαντο, προσδοκησαντες πλειω παρα
των προτεινομενων σφισι παρα του Καισαρος ληψεσθαι. ως μεντοι ρʹ εκαστωι δωσειν
δραχμας υπεσχετο, και επι τουτωι θορυβησαντων σφαγηναι αλλους τε τινας και
εκατονταρχους εν τοις αυτου και εν τοις της γυναικος οφθαλμοις εκελευσεν,
ενεωτερισαν και προς τον Καισαρα μετεστησαν· ο δε τουτους παρελαβεν και κατα φʹ
δραχμας εδωκεν. 138. Ὅτι τους τε αλλους ετοιμοτερον εσφαζον οι περι Ἀντωνιον
και τους ευπορους, ει και μηδενι αυτων ηχθοντο· παμπολλων τε χρηματων
δεομενοι, και ουκ εχοντες οποθεν αλλοθεν τας επιθυμιας των στρατιωτων
αποπληρωσωσι, κοινην τινα κατα των πλουσιων εχθραν προσεθεντο. και αλλα τε
δια τουτο παρενομηθη, και παιδισκον τινα ες εφηβους εσηγαγον, ιν' ως ες ανδρας
ηδη τελων αποθανηι. Ταυτα δε επραττοντο υπο τε Λεπιδου και Ἀντωνιου, εδοκει δε
 
 

296

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και υπο του Καισαρος κατα την της δυναστειας κοινωνιαν γιγνεσθαι, επει αυτος γε
ουδεν τι συχνους αποκτειναι εδεηθη· τηι τε γαρ φυσει ουκ ωμος ην, και εν τοις του
πατρος ηθεσιν ενετεθραπτο. προς δ' ετι νεος τε ων και αρτι ες τα πραγματα παριων
ουτ' αλλως αν αναγκην πολλους σφοδρως μισειν ειχεν και φιλεισθαι ηθελε. σημειον
δε οτι, αφ' ου της τε προς εκεινους συναρχιας 2.297 απηλλαγη και το κρατος μονος
εσχεν, ουδεν ετι τοιουτον επραξεν. και τοτε δε ουχ οσον πολλους εφθειρεν, αλλα και
εσωσε πλειστους, τοις τε προδουσι τους δεσποτας η τους φιλους χαλεπωτατα και
τοις συναραμενοις τισιν επιεικεστατα εχρησατο. τεκμηριον δε, Τανουσια γυνη
επιφανης τον ανδρα Τιτον Βινιον επικηρυχθεντα το μεν πρωτον ες κιβωτον παρα
απελευθερωι τινι Φιλοποιμενι κατεκρυψεν, ωστε και πιστιν του τεθνηκεναι αυτον
παρασχειν· μετα δε τουτο δημοτελη εορτην, ην συγγενης τις αυτης ποιησειν
εμελλεν, τηρησασα, τον τε Καισαρα δια της Ὀκταουιας της αδελφης ες το θεατρον
μονον των τριων εσελθειν διεταξατο, κανταυθα εσπηδησασα το τε πραχθεν
αγνοουντι οι εμηνυσεν, και την κιβωτον εσκομισασα τον ανδρα εκειθεν εξηγαγεν,
ωστε τον Καισαρα θαυμασαντα παντας μεν αυτους αφειναι (και γαρ τοις συγκρυψασι
τινα θανατος προειρητο), τον δε δη Φιλοποιμενα και ες την ιππαδα καταταξαι. 139.
Ὅτι και Λεπιδος τωι αδελφωι τωι Παυλωι ες Μιλητον εκδραναι επετρεψεν και προς
τους αλλους ουκ απαραιτητος ην. 140. Ὅτι ο Ἀντωνιος ωμως και ανηλεως ουχ οτι
τους εκτεθεντας αλλα και τους επικουρησαι τινι αυτων επιχειρησαντας εκτεινεν.
τας τε κεφαλας σφων, ει και σιτουμενος ετυγχανεν, επεσκοπει, και επι πλειστον της
τε ανοσιωτατης και της οικτροτατης αυτων οψεως ενεπιμπλατο. 141. Ὅτι και η
Φουλβια πολλους και αυτη κατ' εχθραν, και δια χρηματα και εστιν ους ουδε
γινωσκομενους υπο τανδρος, εθανατωσεν· ενος γουν τινος κεφαλην ιδων ειπεν οτι
"τουτον ουκ ηπισταμην"2. ως δ' ουν και η του Κικερωνος ποτε εκομισθη σφισι
(φευγων γαρ και καταληφθεις εσφαγη), ο Ἀντωνιος πολλα αυτωι και δυσχερη
εξονειδισας επειτα εκελευσεν αυτην εκφανεστερον των 2.298 αλλων εν τωι βηματι
προτεθηναι, ιν' οθεν κατ' αυτου δημηγορων ηκουετο, ενταυθα μετα της χειρος της
δεξιας, ωσπερ απετετμητο, ορωιτο· η δε δη Φουλβια ες τε τας χειρας αυτην εδεξατο
πριν αποκομισθηναι, και εμπικραναμενη οι και εμπτυσασα επι τε τα γονατα
επεθηκεν, και το στομα αυτης διοιξασα την τε γλωσσαν εξειλκυσεν και ταις βελοναις
αις ες την κεφαλην εχρητο κατεκεντησε, πολλα αμα και μιαρα προσεπισκωπτουσα.
και ουτοι δ' ουν ομως εσωσαν τινας, παρ' ων γε και πλειω χρηματα ελαβον η
τελευτησαντων ευρησειν ηλπισαν· και ινα γε μη κεναι αι εν τοις λευκωμασι χωραι
των ονοματων ωσιν, ετερους αντενεγραψαν. πλην γε οτι τον θειον ο Ἀντωνιος,
πολλα της μητρος της εαυτου της Ἰουλιας ικετευσασης, αφηκεν, ουδεν αλλο
χρηστον ειργασατο. 142. Ὅτι τα αξιομνημονευτα διηγειται ο ∆ιων των επι του
Καισαρος και Ἀντωνιου συμβαντων· τουτο μεν γαρ ες σπηλαιον τις τον δεσποτην
κατακρυψας, ειτ' επειδη και ὣς καθ' ετερου τινος μηνυσιν απολεισθαι εμελλε, την τε
εσθητα προς αυτον ηλλαξατο, και μετ' αυτης τοις επιουσιν ως και αυτος εκεινος ων
προαπηντησε και εσφαγη· και ουτως οι μεν απετραποντο, νομισαντες ον εβουλοντο
πεφονευκεναι, ο δε απελθοντων αυτων ετερωσε διεφυγε. τουτο δε αλλος τις την
σκευην ομοιως απασαν προς τον δεσποτην διαλλαξας αυτος τε ες φορειον
καταστεγον εσηλθεν και εκεινον διφροφορειν εποιησεν· κακ τουτου καταληφθεντες
ο μεν ουδ' οφθεις εφονευθη, ο δε ως τις σκευοφορος διεσωθη. και ταυτα μεν ισως
εκεινοι εξ ευεργεσιας τινος προυπαρχουσης σφισι τοις ευ ποιησασιν ανταπεδοσαν·
στιγματιας δε τις ουχ οσον ου προεδωκε τον στιξαντα, αλλα και πανυ προθυμως
εσωσεν. ως γουν υπεκκομιζων ποι αυτον εφωραθη και εδιωκετο, απεκτεινεν τε τινα
εντυχοντα οι κατα τυχην, και την στολην αυτου τωι δεσποτηι δους τον μεν επι πυραν
επεθηκεν, αυτος δε την τε εσθητα και τον 2.299 δακτυλιον του δεσποτου λαβων
 
 

297

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απηντησε τοις διωκουσι, και πλασαμενος ως και φευγοντα αυτον απεκτονως
επιστευθη εκ τε των σκυλων και εκ των στιγματων, και εκεινον τε αμα εσωσεν και
αυτος ετιμηθη. ταυτα μεν ουν ες ουδεμιαν ονοματος μνημην ανηκει· Ὁσιλιον δε δη
Γεταν ο υιος, εκφοραν δη τινα αυτου ως και τεθνηκοτος σκευασας, εξεσωσεν. 143.
Ὅτι και Κυιντον Κικερωνα τον του Μαρκου αδελφον ο παις εξεκλεψεν και οσον εφ'
εαυτωι εσωσεν. αυτος μεν γαρ κατεκρυψε τον πατερα ωστε μη ευρεθηναι, και
στρεβλωθεις επι τουτωι πασαις βασανοις ουδεν εξελαλησεν· μαθων δε εκεινος το
γιγνομενον, και θαυμασας τε αμα τον παιδα και ελεησας, ηλθεν εθελοντης ες το
εμφανες και αυτος εαυτον τοις σφαγευσι παρεδωκεν. Ἀρετης μεν δη και ευσεβειας
τοσαυτα επιφανη εργα εγενετο. 144. Ὅτι Ποπλιος τον Κικερωνα τον Μαρκον
απεκτεινεν καιπερ ευεργετην αυτου εκ συνηγορηματος οντα, και ινα γε μη
ακουομενος μονον αλλα και ορωμενος πιστιν του πεφονευκεναι αυτον λαβηι, εικονα
εαυτου πλησιον της εκεινου κεφαλης εστεφανωμενην εθηκεν, και το ονομα και το
εργον αυτου επιγεγραμμενον εχουσαν. και ουτω γε και τωι Ἀντωνιωι δια ταυτα
ηρεσεν ωστε και χρηματα πλειω των επηγγελμενων λαβειν. 145. Ὅτι επι Ἀντωνιου
και Ὀκταβιου και σφαγαι και πολλακαι ατοπα περι τας των αλλων ουσιας
συνεβαινεν. καιτοι ταις γυναιξι ταις των φονευομενων τας προικας και τοις τεκνοις
τοις μεν αρρεσι το δεκατον ταις δε θηλειαις το εικοστον της εκαστου σφων ουσιας
δωσειν, ως και δικαιοι και φιλανθρωποι οντες, επηγγειλαντο. αλλ' ουτε ταυτα πλην
ολιγων εδοθη, τα τε των λοιπων και παντα πανυ αδεως επορθειτο. τουτο μεν γαρ
ενοικιον ενιαυσιον πασων των τε εν τωι αστει και τηι Ἰταλιαι οικιων, ων 2.300 μεν
εμεμισθωκεσαν τινες, ολον, ων δ' αυτοι ᾤκουν, εξ ημισειας, προς την της
καταγωγης αξιαν εσεπραξαν· τουτο δε τους τα χωρια εχοντας το ημισυ των
προσοδων αυτων αφειλοντο. και τους στρατιωτας την τροφην παρα των πολεων, εν
αις εχειμαζον, προικα λαμβανειν εποιησαν, και κατα την χωραν, ως επι τα
δεδημευμενα τα τε των ανθισταμενων ετι, διαπεμποντες (και γαρ εκεινους, οτι μη
εντος της προρρηθεισης σφισιν ημερας μετεστησαντο, πολεμιους εποιησαντο) και
παντα προσδιηρπαζον. 146. Ὅτι Κασσιος και Βρουτος στρατηγουντες, επει
Ὀκταβιανος των πραγματων αντιλαμβανεσθαι ηρξατο, της δημοκρατιας απογνοντες
και εκεινον φοβηθεντες απηραν. και αυτους οι Ἀθηναιοι λαμπρως υπεδεξαντο·
ετιμωντο μεν γαρ και υπο των αλλων σχεδον τι παντων εφ' οις εποιησαν, εκεινοι δε
και εικονας σφισι χαλκας παρα τε την του Ἁρμοδιου και του Ἀριστογειτονος, ως και
ζηλωταις αυτων γενομενοις, εψηφισαντο. 147. Ὅτι η Φουλβια, η πενθερα του
Ὀκταβιου Καισαρος γυνη δε Ἀντωνιου, και Λουκιος και οι συγγενεις αυτης
διηνεχθησαν προς Καισαρα, οι μεν οτι του μερους της των αγρων νομης του τωι
Ἀντωνιωι προσηκοντος ου μετεσχον, ο δ' οτι τα στρατευματα παρ' αυτων ουκ
ανελαβε. κακ τουτων η τε συγγενεια αυτων η εκ της επιγαμιας διελυθη, και προς
πολεμον εμφανη προηχθησαν. ο γαρ Καισαρ την χαλεποτητα της πενθερας μη
φερων (εκεινηι γαρ μαλλον η τωι Ἀντωνιωι διαφερεσθαι δοκειν εβουλετο) την
θυγατερα αυτης ως και παρθενον ετι ουσαν, ο και ορκωι επιστωσατο, απεπεμψατο,
ουκ οκνησας ουτε ει τοσουτον αλλως η γυνη πεπαρ 2.301 θενευσθαι παρ' αυτωι
χρονον νομισθειη, ουτε προς την παρασκευην των εσομενων ει εκ πολλου δοξειεν
αυτο προβεβουλευκεναι. γενομενου δε τουτου ουδεν ετι φιλιον εποιουν. 148. Ὅτι
πασαν κατ' αρχας την Ἰταλιαν, πλην ει τις των εστρατευμενων εν δωρεας μερει
λαβων η και εκ του δημοσιου πριαμενος ειχε, μετα τε της δουλειας και μετα της
αλλης κατασκευης τους τε δεσποτας. ο Καισαρ αφηιρειτο και τοις συστρατευσασιν
εδιδου, οι δε των κτηματων αποστερουμενοι δεινως ηγανακτουν. 149. Ὅτι η
Φουλβια και ο Λουκιος ο υπατος πλειω δυναμιν εν τοις αδικουμενοις σχησειν
ελπισαντες, των μεν ληψομενων τους αγρους ημελησαν, προς δε εκεινους, ατε και
 
 

298

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειονας οντας και οργην δικαιαν υπερ ων απεστερουντο ποιουμενους, ετραποντο.
κακ τουτου υπολαμβανοντες αυτους ως εκαστους και συνηιροντο και συνιστων, ωστε
και τους εν τωι πριν τον Καισαρα φοβουμενους τοτε προστατων επιλαβομενους
αναθαρσησαι και μηδενος ετι των οικειων αφεισθαι. τουτους τε ουν ο Λουκιος και η
Φουλβια προσεποιουντο, και τοις αμφι τον Καισαρα ουδεν προσεκρουον. ου γαρ ως
δεον αυτους κληρουχησαι τινα προεβαλλοντο, αλλ' αρκουντα αυτοις τα των
αντιπολεμησαντων σφισιν απεφαινον. 150. Ὅτι της Κλεοπατρας εν Κιλικιαι τωι
Ἀντωνιωι οφθεισης ερασθεις ουκετ' ουδεμιαν φροντιδα του καλου εποιησατο, αλλα
τηι τε Αιγυπτιαι εδουλευε και τωι εκεινης ερωτι εσχολαζεν. και αλλα τε υπερ τουτο
πολλα και ατοπα επραξεν, και τους αδελφους αυτης απο του εν Ἐφεσωι Ἀρτεμισιου
αποσπασας απεκτεινεν, και τελος 2.302 ες την Αιγυπτον απηρε την Συριαν
καταλιπων. οθενπερ και τα μαλιστα αλλα τε ταραχωδη πολλα εγενετο, και οι Παρθοι
και πριν κινουμενοι, τοτε δη και μαλλον τοις Ῥωμαιοις επεθεντο. 151. Ὅτι ο
Λαβιηνος ετυγχανε μεν τωι Κισσωι τωι Βρουτωι συμμαχων, πεμφθεις δε προς τον
Ὀρωδην προ της μαχης οπως τινα βοηθειαν λαβηι, συχνον υπ' αυτου χρονον
διετριβεν περιορωμενος και οκνουντος μεν συνθεσθαι οι, δεδιοτος δε απαρνησασθαι.
και μετα τουτο ως η αγγελια της ηττης αφικετο και οι κρατησαντες εδοκουν μηδεν
των αντιπολεμησαντων σφισι φεισασθαι, κατεμεινε παρα τοις βαρβαροις, τον μετ'
αυτων βιον προ[τι] του οικοι ολεθρου προτιμησας. ουτος ουν επειδη ταχιστα την τε
εκλυσιν του Ἀντωνιου και τον ερωτα την τε ες Αιγυπτον οδον ᾔσθετο, επεισε τον
Παρθον τοις Ῥωμαιοις επιχειρησαι. τα τε γαρ στρατευματα αυτων τα μεν παντελως
εφθαρησαν, τα δε κεκακωσθαι, και τους λοιπους εν στασει ειναι, και παρηινεσεν
αυτωι την τε Συριαν και τα ομορα αυτηι καταστρεψασθαι, εν ωι Καισαρ μεν εν τηι
Ἰταλιαι και περι τον Σεξτον ασχολιαν ηγεν, Ἀντωνιος δε εν Αιγυπτωι ηρα. ηγεμων δε
υπεσχετο του πολεμου γενησεσθαι. 152. Ὅτι ο Ἀντωνιος πυθομενος τα δρωμενα υπο
Παρθων κατα καιρον ουδετεροις ημυνεν, αλλ' υπο τε του ερωτος και της μεθης ουτε
των συμμαχων τι ουτε των πολιτων εφροντισε. τεως μεν γαρ κατω ετετακτο και των
πρωτειων εφιετο, ευτονως τοις 2.303 πραγμασι προσειχεν· επει δε εν τωι κρατει
εγενετο, ουκετι ακριβως ουδενος αυτων επεμελειτο, αλλα τηι τε Κλεοπατραι και τοις
αλλοις Αιγυπτιοις συνετρυφα, μεχρι ου παντελως κατελυθη. οψε δ' ουν ποτε
αναγκασθεις εξαναστηναι επλευσε προς την Τυρον ως και βοηθησων σφισιν, ιδων δε
ταλλα προκατειλημμενα, εγκατελιπεν αυτους, προφασιν τον του Σεξτου πολεμον
ποιησαμενος· καιτοι της προς εκεινους βραδυτητος τα των Παρθων σκηπτομενος
προεβαλλετο. και ουτως ουτε τοις συμμαχοις δια τον Σεξτον δηθεν ουτε τηι Ἰταλιαι
δι' εκεινους επεκουρησε. 153. Ὅτι Καισαρ και Ἀντωνιος συνθεμενοι αλληλοις
ειστιασαν αλληλους, Καισαρ μεν στρατιωτικως τε και ρωμαικως, Ἀντωνιος δε
Ἀσιανως τε και Αιγυπτιως. καταλλαγεντων δ' αυτων, ωσγε εδοκουν, περισταντες
τον Ἀντωνιον οι στρατιωται οι τωι Καισαρι συνοντες απηιτουν παρ' αυτου τα
χρηματα α υπεσχοντο σφισι απο της μαχης της προς τοις Φιλιπποις, δι' α και ες την
Ἀσιαν, οπως οτι πλειστα αθροισειεν, εσταλτο. και εξειργασαντο τι αυτον μηδεν
διδοντα, ει μη σφας ο Καισαρ επελπισας πηι κατεσχε. 154. Ὅτι ο Σεξτος ηλθε μεν ες
την Ἰταλιαν κατα τας συνθηκας τας προς Ἀντωνιον οι γενομενας ως και τωι Καισαρι
μετ' αυτου πολεμησων, μαθων δε την συμβασιν σφων αυτος μεν ες την Σικελιαν
ανεκομισθη, Μηναι δε εξελευθερωι οι, ωι πανυ προσεκειτο, εκελευσε μερει του
ναυτικου περιπλεοντι κακουργειν τα των εναντιων. και Μαρκον τινα ναυλοχουντα
εζωγρησε· και 2.304 ος επαθε κακον ουδεν (δια τε γαρ τον πατερα, και διοτι το ονομα
του Σεξτου το εν ταις ασπισιν οι στρατιωται αυτου εφερον, εσωθη), ου μεντοι και
καλως τον ευεργετην ημειψατο, αλλα και κατεπολεμησεν αυτον και κατεφονευσεν,
ως και τουτο εν τοις μαλιστα των ομοιων μνημονευθηναι. 155. Ὅτι ο Καισαρ
 
 

299

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελειουτο το γενειον· ηδη γαρ της Λιβιας εραν ηρξατο, και δια τουτο και την
Σκριβωνιαν τεκουσαν θυγατριδιον απεπεμψατο αυθημερον. 156. Ὅτι ο Ἀντωνιος ες
την Ἑλλαδα απο της Ἰταλιας ελθωνεπι πλειστον ενεχρονισε, τας επιθυμιας αμα
αποπιμπλας και τας πολεις κακων, ιν' οτι ασθενεσταται τωι Σεξτωι παραδοθωσιν.
αλλα και πολλα εξω των πατριων εξεδιηιτηθη, και ∆ιονυσον εαυτον νεον αυτος τε
εκαλει και υπο των αλλων ονομαζεσθαι ηξιου· επειδη δε οι Ἀθηναιοι προς τε τουτο
και προς τα αλλα την Ἀθηναν αυτωι κατηγγυησαν, δεχεσθαι τε τον γαμον εφη και
προικα μυριαδας εκατον παρ' αυτων εξεπραξε. 157. Ὅτι βουλευομενου τινος
Μαρκου αγορανομιας το πληθος ες τε τα αλλα τα προς τον βιον αναγκαια και ες το
της αρχης αναλωμα αργυριον συνεσηνεγκε. και λογος τε εχει και των κακουργων
τινας ες αυτο το θεατρον εν προσωπειοις, ως και υποκρινομενους τι, εσελθοντας
συγκαταβαλλειν τα χρηματα. και ο μεν ουτω ζων υπο του ομιλου ηγαπηθη, και
αποθανων ου πολλωι υστερον ες το Ἄρειον πεδιον εκομισθη και εκει εκαυθη και
εταφη· η δε δη βουλη αγανακτησασα τηι πασηι του πληθους περι αυτον 2.305 σπουδηι
τα οστα αυτου, ως ουχ οσιως εν τωι ιερωι χωριωι κειμενα ανειλετο, πεισθεισα τοις
ποντιφιξιν. 158. Ὅτι ο Μηνας απιστος τε φυσει ων και τα του κρειττονος αει
θεραπευων, και προσετι και αγανακτησας οτι μηδεμιαν αρχην ειχεν αλλα τωι Σαβινωι
υπετετακτο, προς τον Σεξτον αυθις ηυτομολησεν. 159. Ὅτι ο Κορνουφικιος τοσουτον
επι τηι των στρατιωτων σωτηριαι εφρονει ωστε και εν τηι Ῥωμηι, οσακις εξω της
οικιας εδειπνει, επι ελεφαντος ανακομιζεσθαι. 160. Ὅτι ο των Παρθων ηγουμενος ο
Πακορος εν τοις μαλιστα των πωποτε βασιλευσαντων επι δικαιοσυνηι και πραιοτητι
διαλαμπων ηγαπατο. 161. Ὅτι ο Ἀντωνιος επι τηι Κλεοπατραι μεγαλως διεβληθη, οτι
τε παιδας εξ αυτης, πρεσβυτατους μεν Ἀλεξανδρον και Κλεοπατραν (διδυμοι γαρ
ετεχθησαν) νεωτατον δε Πτολεμαιον τον Φιλαδελφον επικληθεντα, ανειλετο, και
οτι πολλα μεν της Ἀραβιας της τε Μαλχου και της των Ἰτυραιων (τον γαρ Σαλανιαν,
ον αυτος βασιλεα σφων επεποιηκει, απεκτεινεν ως τα του Πακορου πραξαντα),
πολλα δε της Φοινικης της τε Παλαιστινης, Κρητης τε τινα και Κυρηνην την τε
Κυπρον αυτοις εχαρισατο. 162. Ὅτι ο Ἀντωνιος ετι και μαλλον τωι ερωτι και τηι
γοητειαι της Κλεοπατρας εδουλευεν. 163. Ὅτι η Κλεοπατρα ουτω τον Ἀντωνιον
εδεδουλωτο, ωστε και γυμνασιαρχησαι τοις Ἀλεξανδρευσι πεισαι, βασιλις τε αυτη
και δεσποινα υπ' εκεινου καλεισθαι, στρατιωτας τε Ῥωμαιους εν 2.306 τωι
δορυφορικωι εχειν, και το ονομα αυτης παντας σφας ταις ασπισιν επιγραφειν. ες τε
την αγοραν μετ' αυτου εσεφοιτα, και τας πανηγυρεις οι συνδιετιθει, τας τε δικας
συνεξηταζεν, και συνιππευε και εν ταις πολεσιν, η και εκεινη μεν εν διφρωι τινι
εφερετο, ο δε Ἀντωνιος αυτοποδι μετα των ευνουχων ηκολουθει. και το τε
στρατηγιον βασιλειον ωνομαζεν, και ακινακην εστιν οτε παρεζωννυτο, εσθητι τε
εξω των πατριων εχρητο, και επι κλινης επιχρυσου διφρου τε ομοιου και εν τωι
κοινωι εωρατο. συνεγραφετο τε αυτηι και συνεπλαττετο, αυτος μεν Ὄσιρις και
∆ιονυσος εκεινη δε Σεληνη και Ἶσις λεγοντες ειναι. εξ ουπερ και τα μαλιστα εκφρων
υπ' αυτης εκ μαγγανειας τινος γεγονεναι εδοξεν. ου γαρ οτι εκεινον αλλα και τους
αλλους τους τι παρ' αυτωι δυναμενους ουτω και εγοητευσε και κατεδησεν ωστ'
αυτην και την Ῥωμην αρξειν ελπισαι, την τε ευχην την μεγιστην, οποτε ομνυοι,
ποιεισθαι το εν τωι Καπιτωλιωι δικασαι. τηι μεν ουν Κλεοπατραι δια ταυτα τον
πολεμον εψηφισαντο· 164. Ὅτι τας εν τωι Ἀραβικωι κολπωι ναυπηγηθεισας ναυς οι
Ἀραβιοι κατεπρησαν, και τας επικουριας οι δημοι και οι δυνασται παντες
απηρνησαντο. και μοι θαυμασαι επερχεται οτι αλλοι μεν συχνοι, καιπερ πολλα παρα
Ἀντωνιωι και Κλεοπατραι ειληφοτες, εγκατελιπον σφας, οι δε επι ταις οπλομαχιαις εν
τοις ατιμοτατοις τρεφομενοι προθυμιαι τε ες αυτους πλειστηι εχρησαντο και
ανδρειοτατα ηγωνισαντο. ουτοι γαρ εν Κυζικωι προς τους επινικιους αγωνας, ους επι
 
 

300

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι Καισαρι αξειν ηλπιζον, ασκουμενοι, επει των γεγονοτων ᾔσθοντο, ωρμησαν επι
την Αι 2.307 γυπτον ως και βοηθησοντες αυτοις, και πολλα δρασαντες ες Αιγυπτον
ουκ ηδυνηθησαν διαπεσειν. επειδη δε πανταχοθεν περιεστοιχισθησαν, λογον μεν
ουδ' ὣς ουδενα, καιτοι του ∆ιδιου συχνα σφισιν υπισχνουμενου, προσεδεξαντο, τον
δε Ἀντωνιον μεταπεμψαμενοι και αγγελιαν μη δεξαμενοι και νομισαντες αυτον
απολωλεναι και ακοντες ωμολογησαν επι τωι μηδεπω μονομαχησαι. 165. Ὅτι
Ἀντωνιος και Κλεοπατρα ακουσαντες τα παρα του Καισαρος δια των πρεσβεων
επισταλεντα, επεμψαν αυθις, η μεν χρηματα πολλα δωσειν υπισχνουμενη, ο δε της
τε φιλιας και της συγγενειας αυτον αναμιμνησκων, και περι της συνουσιας της προς
την Αιγυπτιαν απολογουμενος, οσα τε συνηρασθησαν ποτε και οσα
συνενεανιευσαντο αλληλοις εξαριθμουμενος. και τελος και Πουπλιον Τουρβαλιον
βουλευτην τοτε οντα και σφαγεα του Καισαρος γεγονοτα, τοτε φιλικως οι συνοντα,
εξεδωκεν αυτωι, και εαυτον, αν γε και δια τουθ' η Κλεοπατρα σωθηι, καταχρησεσθαι
επηγγειλατο. Καισαρ δε τον μεν Τουρβαλιον απεκτεινεν, ετυχε γαρ εκ της εν Κωι του
Ἀσκληπιου υλης ξυλα ες ναυτικον κεκοφως, δικην τινα και τωι θεωι, οτι εκει
εδικαιωθη, δουναι εδοξεν. 166. Ὅτι ουτοι εσχον την τε φυσιν της ψυχης και την
τυχην του βιου τοιανδε. ο μεν συνειναι τε το δεον ουδενος ησσων εγενετο και πολλα
αφρονως επραξεν, ανδρειαι τε εν τισι διεπρεψε και υπο δειλιας συχνα εσφαλη, τηι τε
μεγαλοψυχιαι και τηι δουλοπρεπειαι εξ ισου εχρητο, και τα τε αλλοτρια ηρπαζε και τα
οικεια προΐετο, ηλεει τε αλογως και εκολαζεν αδικως πλειονας· κακ τουτου
ισχυροτατος τε εξ ασθενεστατου και πλουσιωτατος 2.308 εξ απορωτατου γενομενος
ουδετερου αυτων απωνατο, αλλα και το κρατος το των Ῥωμαιων μονος εξειν
ελπισας αυτος εαυτον απεκτεινεν. Κλεοπατρα δε απληστος μεν Ἀφροδιτης απληστος
δε χρηματων γενομενη, και πολληι μεν φιλοτιμιαι φιλοδοξωι πολληι δε και
περιφρονησει θρασειαι χρωμενη, την τε βασιλειαν των Αιγυπτιων υπ' ερωτος
εκτησατο, και την των Ῥωμαιων ληψεσθαι δι' αυτου ελπισασα ταυτης τε εσφαλη και
εκεινην προσαπωλεσε, δυο τε ανδρων Ῥωμαιων των καθ' εαυτην μεγιστων
κατεκρατησε, και δια τον τριτον εαυτην κατεχρησατο. 167. Ὅτι ο Ἀγριππας τα
Ἰουλια κατασκευασας ουχ οπωςφθονον τινα επ' αυτοις ωφλισκανεν, αλλα και πανυ
και προς του Αυγουστου και προς των αλλων απαντων ετιματο. αιτιον δε, τα
φιλανθρωποτατα και τα ευκλεεστατα τα τε συμφορωτατα και συμβουλευων οι και
συμπραττων ουδε επι βραχυ της δοξης αυτων αντεποιειτο, ταις τε παρ' αυτου τιμαις
ουτε ες πλεονεξιαν ουτε ες απολαυσιν ιδιαν εχρητο, αλλ' ες τε το αυτωι εκεινωι και ες
το τωι δημοσιωι συμφερον. 168. Ὅτι ο Γαλλος Κορνηλιος και εξυβρισεν υπο της τιμης.
πολλα μεν γαρ και ματαια ες τον Αυγουστον απεληρει, πολλα δε και επαιτια
παρεπραττε· και γαρ και εικονας εαυτου εν οληι τηι Αιγυπτωι εστησε, και τα εργα οσα
επεποιηκει ες τας πυραμιδας εσεγραφε. κατηγορηθη τε ουν επ' αυτοις υπο Λαργου,
εταιρου τε οι και συμβιου οντος, και ητιμωθη υπο του Αυγουστου, ωστε και εν τοις
εθνεσιν αυτου κωλυθηναι διαιτασθαι. γενομενου δε τουτου και αλλοι συχνοι
επεθεντο και γραφας κατ' αυτου πολλας απηνεγκαν, και η γερουσια απασα αλωναι
τε αυτον εν τοις δικαστηριοις και φυγειν της ουσιας στερηθεντα, και ταυτην τωι
Αυγουστωι δοθηναι και εαυτους βουθυτησαι εψηφισατο. 2.309 και ο μεν περιαλγησας
επι τουτοις εαυτον απεχρησατο, το δε δη των πολλων κιβδηλον εκ τουτου
διηλεγχθη οτι εκεινον τε, ον τεως εκολακευον, ουτω τοτε διεθηκαν ωστε και
αυτοχειριαι αποθανειν αναγκασαι, και προς τον Λαργον απεκλιναν, επειδηπερ αυξειν
ηρχετο, μελλοντες που και κατα τουτου τα αυτα, αν γε τι τοιουτον οι συμβηι,
ψηφιεισθαι. 169. Ὅτι Μαρκος Αιγνατιος αγορανομησας, και αλλα τε πολλα καλως
πραξας και ταις οικιαις ταις εν τωι ετει εκεινωι εμπρησθεισαις επικουριαν μετα των
εαυτου δουλων και μεθ' ετερων τινων μισθωτων ποιησαμενος, και τα αναλωματα
 
 

301

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα τηι αρχηι αυτου προσηκοντα παρα του δημου λαβων και στρατηγος παρανομως
αποδειχθεις, επηρθη τε υπ' αυτων τουτων και τον Αυγουστον υπερεφρονησεν, ωστε
και προγραψαι οτι αθραυστον και ολοκληρον τωι διαδοχωι την πολιν παρεδωκεν. επ'
ουν τουτωι οι τε αλλοι παντες οι πρωτοι και αυτος ο Αυγουστος οργην εσχε, και
εκεινους μεν εκδιδαξειν ουκ ες μακραν εμελλε το μη υπερ τους πολλους φρονειν,
τοις δε αγορανομοις παραχρημα επιμε̣λεισθαι τε οπως μηδεν εμπιπρηται, καν τι
τοιουτον συμβηι, σβεννυναι το πυρ προσεταξεν. 170. Ὅτι Γαιος τις Θρανιος αιτιαν
αγαθην εσχεν, οτι δημαρχων τον πατερα, καιπερ εξελευθερον τινος οντα, ες τε το
θεατρον εσηγαγε και εν τωι δημαρχικωι βαθρωι παρεκαθισατο. 171. Ὅτι τον Καισαρα
Αυγουστον αρρωστησαντα, ως μηδεμιαν ελπιδα σωτηριας σχειν, Ἀντωνιος τις
Μουσας και ψυχρολουσιαις και ψυχροποσιαις ανεσωσε· και δια τουτο και χρηματα
παρα τε του Αυγουστου και παρα της βουλης πολλα και το χρυ 2.310 σοις δακτυλιοις
(απελευθερος γαρ ην) χρησθαι την τε ατελειαν και εαυτωι και τοις ομοτεχνοις, ουχ
οτι τοις τοτε ουσιν αλλα και τοις επειτα εσομενοις, ελαβεν. αλλ' εδει γαρ αυτον τα τε
της τυχης και τα της πεπρωμενης εργα προσποιουμενον παρα ποδας αλωναι,
νοσησας γαρ ο Μαρκελλος ου πολλωι υστερον και τον αυτον εκεινον υπ' αυτου του
Μουσα τροπον θεραπευομενος απεθανεν. 172. Ὅτι ουτως πανυ ο Αυγουστος της
Τερεντιας της γυναικος του Μαικηνου ηρα, ωστε και αγωνισασθαι ποτε αυτην περι
του καλλους προς την Λιβιαν ποιησαι. και τωι Μαικηναι δια την γυναικα ουκεθ'
ομοιως εχαιρεν. 173. Ὅτι Λικιννιος τις το μεν αρχαιον Γαλατης ην, αλους δε ες τους
Ῥωμαιους και δουλευσας τωι Καισαρι υπο μεν εκεινου ηλευθερωθη, υπο δε του
Αυγουστου επιτροπος της Γαλατιας κατεστη. ουτος ουν πλεονεξιαι μεν βαρβαρικηι
αξιωσει δε Ῥωμαικηι χρωμενος, παν μεν το κρειττον ποτε αυτου νομισθεν καθηιρει
παν δε το εν τωι παροντι ισχυρον ηφανιζε, και συχνα μεν και προς τα αναγκαια της
προστεταγμενης οι διακονιας εξεποριζετο, συχνα δε και εαυτωι τοις τε οικειοις
παρεξελεγε. και ες τοσουτον γε κακοπραγιας εχωρησεν ωστε, επειδη τινες εισφοραι
κατα μηνα παρ' αυτοις εγιγνοντο, τεσσαρεσκαιδεκα αυτας ποιησαι, λεγων τον μηνα
τουτον τον ∆εκεμβριον καλουμενον δεκατον οντως ειναι, και δειν δια τουτο αυτους
δυο τους Αυγουστους, ωστε τον μεν ενδεκατον τον δε δωδεκατον ωνομαζε, νομιζειν,
και τα χρηματα τα επιβαλλοντα αυτοις εισφερειν. δια μεν ουν τα σοφισματα ταυτα
εκινδυνευσεν. οι γαρ Γαλαται του Αυγουστου λαβομενοι δεινα εποιησαν, ωστε και
εκεινον τα μεν συχνα αχθεσθαι σφισι τα δε 2.311 και παραιτεισθαι· αγνοειν τε τινα
ελεγε, και προσεποιειτο ετερα μη πιστευειν, και εστιν α και συνεκρυπτεν,
αισχυνομενος οτι τοιουτωι επιτροπωι εκεχρητο· αλλο δε τοιονδε τι τεχνασαμενος και
πανυ παντων αυτων κατεγελασεν. επειδη γαρ χαλεπως οι τον Αυγουστον εχοντα
ᾔσθετο και κολασθησεσθαι εμελλεν, ες τε την οικιαν αυτον εσηγαγεν, και πολλους
μεν και αργυριου και χρυσιου θησαυρους πολλα δε και ταλλα σωρηδον
συννενεμημενα αυτωι δειξας "εξεπιτηδες"2 εφη "ταυτα, ω δεσποτα, και υπερ σου και
υπερ των αλλων Ῥωμαιων ηθροισα, ινα μη τοσουτων χρηματων εγκρατεις οι
επιχωριοι οντες αποστωσι. αμελει και ετηρησα σοι παντα και διδωμι."2 και ο μεν
ουτως, ως και υπερ του Αυγουστου την των βαρβαρων ισχυν εκνενευρικως, εσωθη.
174. Ὅτι ουτος ο Βηδιος απεθανεν, ανηρ αλλως μεν ουδεν μνημης αξιον
παρασχομενος (και γαρ εξ απελευθερων εγεγονει και τοις ιππευσιν εξηταζετο και
λαμπρον ουδεν ειργασατο), επι δε δη τωι πλουτωι τηι τε ωμοτητι ονομαστος
γενομενος, ωστε και ες ιστοριας λογον εσελθειν. ουτος γαρ τα μεν αλλα οσα επραττε,
δι' οχλου αν λεγομενα γενοιτο, μυραινας δε δεδιδαγμενας ανθρωπους εσθιειν εν
δεξαμεναις τρεφων τους δουλους αυταις ους εθανατου παρεβαλλε. και ποτε τον
Αυγουστον εστιων, ειτ' επειδη ο οινοχοος κυλικα κρυσταλλινην κατεαξεν, ες τας
μυραινας αυτον, μηδε τον δαιτυμονα αιδεσθεις, εμβληθηναι προσεταξεν. ο ουν
 
 

302

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Αυγουστος, προσπεσοντος οι του παιδος και ικετευσαντος αυτον, τα μεν πρωτα
πειθειν τον Πωλιωνα επειρατο μηδεν τοιουτον δρασαι, ως δ' ουχ υπηκουσεν αυτωι,
"φερε"2 εφη "παντα ταλλα εκπωματα, οσα ποτε τοιουτοτροπα η και ετερα τινα
εντιμα κεκτησαι, ινα αυτοις χρησωμαι."2 και αυτα κομισθεντα συντριβηναι
εκελευσεν. ιδων δε τουτο εκεινος αλλως μεν ησχαλλεν, ουτε δε του ενος ετι
ποτηριου προς το πληθος των αλλων των απολωλοτων οργην εχων, ουτ' αυ τον
διακονον ων γε και ο Αυγουστος επεποιηκει τιμωρησασθαι δυναμενος, ησυχιαν και
ακων ηγαγεν. 2.312 175. Ὅτι ο Ἀγριππας μετηλλαξε, τα τε αλλα αριστος των καθ'
εαυτον ανθρωπων διαφανως γενομενος, και τηι του Αυγουστου φιλιαι προς τε το
αυτωι εκεινωι και προς το τωι κοινωι συμφορωτατον χρησαμενος. οσον τε γαρ τους
αλλους αρετηι κατεκρατει, τοσουτον εκεινου εθελοντης ηττατο, και πασαν αυτωι την
εαυτου και σοφιαν και ανδριαν ες τα λυσιτελεστατα παρεχων πασαν την παρ'
εκεινου και τιμην και δυναμιν ες το τους αλλους ευεργετειν ανηλισκε. αφ' ου δη και
τα μαλιστα ουτ' αυτωι ποτε τωι Αυγουστωι επαχθης ουτε αλλοις επιφθονος εγενετο,
αλλ' εκεινωι τε την μοναρχιαν ως και δυναστειας οντως επιθυμητηι συνεστησε, και
τον δημον ευεργεσιαις ως και δημοτικωτατος προσεποιησατο. και αποθανων κηπους
και το βαλανειον το επωνυμον αυτου κατελιπεν τοις Ῥωμαιοις, ωστε προικα αυτους
λουσθαι, χωρια [τε] τινα ες τουτο τωι Αυγουστωι δους. και ος ου μονον ταυτα
εδημοσιευσεν, αλλα και καθ' εκαστον δραχμας τωι δημωι ως και εκεινου κελευσαντος
διενειμεν. 176. Ὅτι ο Αυγουστος του Μαικηνου τελευτησαντος ηλγησε. πολλα μεν
γαρ και αλλα υπ' αυτου απωνητο, οθεν καιπερ ιππει αυτωι οντι και το αστυ επι πολυν
χρονον επετρεψε, μαλιστα δε οσακις ακρατοτερωι θυμωι εχρητο· της τε γαρ οργης
αυτον αει παρελυε και ες το ηπιωτερον μεθιστη. τεκμηριον δε και το του
δικαστηριου. ου γαρ οπως ηγανακτει τοις τοιουτοις, αλλα και εχαιρεν οτι οσα αυτος
υπο τε της εαυτου φυσεως και υπο της των πραγματων αναγκης και παρα το
προσηκον εθυμουτο, ταυτα τηι των φιλων παρρησιαι διωρθουτο. μεγιστον δ' ουν και
εκεινο της του Μαικηνου αρετης δειγμα ην, οτι τωι τε Αυγουστωι, καιτοι προς τας
ορμας αυτου ενισταμενος, ωικειωτο και τοις αλλοις πασιν ηρεσκετο, πλειστον τε παρ'
αυτωι δυνηθεις, ωστε πολλοις 2.313 και τιμας και αρχας δουναι, ουκ εξεφρονησεν
αλλα τωι των ιππεων τελει κατεβιω. τουτων τε ουν ενεκα ισχυρως αυτον ο
Αυγουστος εποθησε, και οτι και κληρονομον αυτον, καιπερ επι τηι γυναικι
δυσκολαινων, κατελιπεν, και επ' αυτωι πλην ελαχιστων εποιησατο αν τε τινι των
φιλων αυτου δουναι τι εθελησηι αν τε και μη. τοιουτος εγενετο ο Μαικηνας, και
ουτως τωι Αυγουστωι εχρητο. 177. Ὅτι ο Τιβεριος ες Ῥοδον εσταλη παιδευσεως τινος
δεομενος μητ' αλλους τινας μητε την θεραπειαν πασαν επαγομενος, ιν' εκποδων
σφισι και τηι οψει και τοις εργοις γενηται· και την τε οδον ιδιωτικως εποιησατο,
πλην καθοσον τους Παριους το της Ἑστιας αγαλμα πωλησαι οι ηναγκασεν, οπως εν
τωι Ὁμονοειωι ιδρυθηι· και ες την νησον ελθων ουδεν ογκηρον ουτε επραττεν ουτε
ελεγεν. η μεν ουν αληθεστατη αιτια της εκδημιας αυτου τοιαυτη εστιν, λογον δε
τινα εχει και δια την γυναικα την Ἰουλιαν, οτι μηκετ' αυτην φερειν εδυνατο, τουτο
ποιησαι· κατελιπε γουν αυτην εν τηι Ῥωμηι. οι δε εφασαν χαλεπηναι αυτον οτι μη και
Καισαρ απεδειχθη, οι δε υπ' αυτου του Αυγουστου ως και τοις παισιν αυτου
επιβουλευοντα εκβληθηναι. οτι μεν γαρ ουτε παιδειας ενεκα ουτ' αβουλησας τα
δεδογμενα απεδημησε, δηλον εκ τε των αλλων ων μετα ταυτα επραξεν, και εκ του
τας διαθηκας αυτον ευθυς τοτε και λυσαι και τηι μητρι τωι τε Αυγουστωι αναγνωναι,
εγενετο· κατεικαζετο πανθ' οσα ενεδεχετο. 178. Ὅτι ο Αυγουστος Ἰουλιαν την
θυγατερα ασελγαινουσαν ουτως ωστε και εν τηι αγοραι και επ' αυτου του βηματος και
κω 2.314 μαζειν νυκτωρ και συμπινειν οψε ποτε φωρασας υπερωργισθη. κατεικαζε
μεν γαρ και προτερον ουκ ορθως αυτην βιουν, ου μεντοι και επιστευε. τοτε δ' ουν
 
 

303

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθων τα πραττομενα τοσουτωι θυμωι εχρησατο ωστε μηδ' οικοι αυτον κατασχειν
αλλα και τηι γερουσιαι κοινωσαι. κακ τουτου ες νησον Καμπανιας υπερωρισθη, και
αυτηι και η Σκριβωνια η μητηρ εκουσα συνεξεπλευσεν· των δε δη χρησαμενων αυτηι
ο μεν δη Ἰουλιος Ἀντωνιος, ως και επι τηι μοναρχιαι τουτο πραξας, απεθανεν μετ'
αλλων τινων επιφανων ανδρων, οι δε λοιποι ες νησους υπερωρισθησαν. και επειδη
και δημαρχος τις εν αυτοις ην, ου προτερον πριν διαρξαι εκριθη. 179. Ὅτι ο
Αυγουστος πολλων και αλλων γυναικων εκ τουτου εφ' ομοιοις τισιν αιτιαν
λαβουσων ου πασας τας δικας εδεξατο, αλλα και χρονον τινα αφωρισεν ωστε τα προ
εκεινου πραχθεντα μη πολυπραγμονεισθαι. επι γαρ της θυγατρος μη μετριασας,
αλλα και φησας οτι Φοιβης μαλλον πατηρ η εκεινης γεγονεναι ηθελε, των αλλων
εφειδετο. η δε δη Φοιβη εξελευθερα της Ἰουλιας και συνεργος ουσα προαπεθανεν
εκουσια. διοπερ και ο Αυγουστος αυτην επηινεσεν. 180. Ὅτι Γαιος τα στρατοπεδα τα
προς τωι Ἴστρωι ειρηνικως επηιει· πολεμον γαρ ουδενα επολεμησεν, ουχ οτι ουκ
εγενετο, αλλ' οτι εκεινος μεν εν τε ησυχιαι και ασφαλειαι αρχειν εμανθανεν, οι δε δη
κινδυνοι αλλοις προσετασσοντο. 181. Ὅτι ο Τιβεριος τα τε των πολεμων διυκει, και
ες την πολιν, οποτε παρασχοι, συνεχως εσεφοιτα, το μεν τι πραγματων 2.315 τινων
ενεκα, το δε δη πλειστον φοβουμενος μη ο Αυγουστος αλλον τινα παρα την
απουσιαν αυτου προτιμησηι. 182. Ὅτι ο Γερμανικος εκ πολλων ωικειουτο τωι πληθει,
και οτι υπερεδικει τινων, ουχ οπως επι των αλλων δικαστων αλλα και επ' αυτου του
Αυγουστου. διο και ταμιαι τινι φονου αιτιαν εχοντι εδικασε του Γερμανικου
συναγορευειν οι μελλοντος, εδεισεν ο κατηγορος αυτου μη ελαττωθηι δια τουτο
παρα τοις δικασταις εφ' οισπερ ειωθει τα τοιαυτα κρινεσθαι, και παρα τωι Αυγουστωι
δικασθηναι ματην ηθελησεν· ου γαρ εκρατησεν. 183. Ὅτι ευπροσοδος πασιν ομοιως
ην, και ες χρηματα πολλοις επηρκει, τους τε φιλους ισχυρως ετιμα, και ταις
παρρησιαις αυτων υπερεχαιρεν. τεκμηριον δε προς τοις προειρημενοις· του
Ἀθηνοδωρου εν διφρωι ποτε καταστεγωι ες το δωματιον αυτου ως και γυναικος τινος
εσκομισθεντος, και εξ αυτου ξιφηρους εκπηδησαντος, και προσεπειποντος "ου φοβηι
μη τις ουτως εσελθων αποκτεινηι;"2 ουχ οπως ωργισθη, αλλα και χαριν αυτωι εγνω.
ταυτα τε ουν αυτου απεμιμνησκοντο, και οτι και τοις λυπησασι τι αυτον ουκ
ακρατως ωργιζετο, την τε πιστιν και προς τους ουκ αξιους αυτης ετηρει· Κοροκοτταν
γαρ τινα ληιστην εν Ἰβηριαι ακμασαντα το μεν πρωτον ουτω δι' οργης εσχεν ωστε τωι
ζωγρησαντι αυτον εʹ και κʹ μυριαδας επικηρυξαι, επειτα επειδη εκων οι προσηλθεν,
ουτε τι κακον ειργασατο και προσετι και τωι αργυριωι εκεινωι επλουτισε. δια τε ουν
ταυτα, και οτι την μοναρχιαν τηι δημοκρατιαι μιξας το τε ελευθερον σφισιν ετηρησε
και το κοσμιον το τε ασφαλες προσπαρεσκευασεν, ωστε εξω μεν του δημοκρατικου
θρασους εξω δε και των τυραννικων υβρεων οντας εν τε ελευθεριαι σωφρονι και εν
μοναρχιαι αδεει ζην, βασιλευομενους τε ανευ 2.316 δουλειας και δημοκρατουμενους
ανευ διχοστασιας, δεινως αυτον εποθουν. Ει γαρ τινες και των προτερων των εν τοις
εμφυλιοις πολεμοις γενομενων εμνημονευον, εκεινα μεν τηι των πραγματων
αναγκηι ανετιθεσαν, την δε δη γνωμην αυτου εξ ου το κρατος αναμφιλογον εσχεν
εξεταζειν ηξιουν· πλειστον γαρ το διαφορον ως αληθως παρεσχετο. και τουτο μεν
καθ' εκαστον αν τις των πραχθεντων επεξιων ακριβωσει, κεφαλαιον δε εφ' απασιν
αυτοις γραφω οτι το τε στασιαζον παν επαυσε και το πολιτευμα προς τε το κρατιστον
μετεκοσμησε και ισχυρως εκρατυνεν, ωστ' ει και βιαιοτερον τι, οια εν τοις
παραλογοις φιλει συμβαινειν, επραχθη, δικαιοτερον αν τινα αυτα τα πραγματα η
εκεινον αιτιασασθαι. ουκ ελαχιστον δ' ουν αυτωι προς ευδοξιαν και το πολυχρονιον
της ηγεμονιας συνηρατο. των μεν γαρ εκ της δημοκρατιας ανδρων και οι πλειους και
οι δυνατωτεροι απωλωλεσαν· οι δ' υστεροι εκεινης μεν ουδεν ειδοτες, τοις δε
παρουσι μονοις η και μαλιστα εντραφεντες ου μονον ουκ ηχθοντο αυτοις ατε και
 
 

304

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνηθεσιν ουσιν, αλλα και εχαιρον, και μαλιστα και αδεεστερα αυτα ων ηκουον
ορωντες οντα. Ταυτα δ' ηπισταντο μεν και ζωντος αυτου πολλοι, επι πλειον δε ομως
μεταλλαξαντος εγνωσαν. 184. Ὅτι ο Τιβεριος ευπατριδης μεν ην και επεπαιδευτο,
φυσει δε ιδιωτατηι εκεχρητο. ουτε γαρ ων επεθυμει προσεποιειτο τι, και ων ελεγεν
ουδεν ως ειπειν εβουλετο, αλλ' εναντιωτατους τηι προαιρεσει τους λογους
ποιουμενος παν τε ο εποθει ηρνειτο και παν ο εμισει προετεινετο· ωργιζετο τε εν οις
ηκιστα εθυμουτο, και επιεικης εν οις μαλιστα ηγανακτει εδοκει ειναι· ηλεει τε δηθεν
ους σφοδρα εκολαζεν, και εχαλεπαινεν οις συνεγινωσκεν· τον τε εχθιστον ως
οικειοτατον εστιν οτε εωρα, και τωι φιλτατωι ως αλλοτριωι προσεφερετο. το τε
συμπαν ουκ ηξιου τον αυταρχουντα καταδηλον ων φρονει ειναι. και ει μεν μονα
ταυτ' ειχεν, ευφυλακτος 2.317 αν τοις ες πειραν αυτου ελθουσιν ην· προς γαρ τοι το
εναντιωτατον παντα αναλαμβανοντες εκ του ισου το τε μη βουλεσθαι δη τι αυτον το
πανυ ποθειν και το ορεγεσθαι τινος το μη εφιεσθαι ενομιζον· νυν δε ωργιζετο ει τις
αυτου συνεις φανερος εγενετο, και πολλους ουδεν αλλο σφισιν η οτι ενοησαν αυτον
εγκαλεσαι εχων απεκτεινεν. ωστε χαλεπον μεν ην μηδεμιαν αυτου συνεσιν
ποιεισθαι (πολλα γαρ ατε προς το λεγομενον αλλα μη προς το βουλομενον
συναινουντες οι εσφαλλοντο), χαλεπωτερον δε συνιεναι· την τε γαρ επιτηδευσιν
αυτου καταφωραν κακ τουτου και αχθεσθαι αυτηι υπωπτευοντο. μονον ουν ως
ειπειν, οπερ που σπανιωτατον εστιν, διεγενετο ος ουτ' ηγνοησεν την φυσιν αυτου
ουτ' ηλεγξεν· ουτω γαρ ουτε πιστευσαντες οι ηπατηθησαν, ουτε ενδειξαμενοι νοειν
α επραττεν εμισηθησαν. πανυ γαρ πολυν οχλον παρειχεν, ειτε τις εναντιοιτο οις
ελεγεν ειτε και συναιρουτο· το μεν γαρ αληθως γενεσθαι το δε δοκειν βουλεσθαι
θελων, παντως τε τινας προς εκατερον εναντιουμενους ειχεν, και δια τουτο τους μεν
της αληθειας τους δε της δοκησεως ενεκα ηχθαιρεν. 185. Ὅτι ο Τιβεριος τραχυτερον
τους αιτιαζομενους τι μετεχειριζετο, τωι δε δη ∆ρουσωι τωι υιει και ασελγεστατωι και
ωμοτατωι, ωστε και τα οξυτατα των ξιφων ∆ρουσιανα απ' αυτου κληθηναι, οντι και
ηχθετο και επετιμα και ιδιαι και δημοσιαι πολλακις. και ποτε αυτωι και αντικρυς
πολλων παροντων ειπεν οτι "ζωντος μεν μου ουδεν ουτε βιαιον ουθ' υβριστικον
πραξεις· αν δε τι και τολμησεις, ουδε τελευτησαντος."2 σωφρονεστατα γαρ χρονον
τινα διεγενετο, και ουδε των αλλων ουδενι ασελγαινειν εφιει, αλλα και συχνους επι
τουτωι εκολαζε. 186. Ὅτι μεχρι ο Γερμανικος εζη, σωφρων ην ο Τιβεριος· μετα γαρ
τουτο συχνα αυτων μετεβαλλεν, ειτ' ουν φρονων μεν ουτως απο πρωτης ως υστερον
διεδειξεν, πλασαμενος δε εφ' 2.318 οσον εκεινος εβιω, επειδηπερ εφεδρευοντα αυτον
τηι ηγεμονιαι εωρα, ειτε και πεφυκως μεν ευ, εξοκειλας δ' οτε του ανταγωνιστου
εστερηθη. 187. Ὅτι ο ∆ρουσος τα τηι υπατειαι προσηκοντα εξ ισου τωι συναρχοντι
ωσπερ τις ιδιωτης διετελεσε, και κληρονομος γε υπο τινος καταλειφθεις το σωμα
αυτου συνεξηνεγκε, τηι μεντοι οργηι ουτω χαλεπηι εχρητο ωστε και πληγας ιππει
επιφανει δουναι και δια τουτο και Καστωρ παρωνυμιον λαβειν. τηι τε μεθηι
κατακορης ουτως εγινετο ωστε νυκτος εμπρησθεισι τισιν επικουρησαι μετα των
δορυφορων αναγκασθεις, υδωρ αυτων αιτουντων, θερμον σφισιν εγχεαι κελευσαι.
οτι τοις ορχησταις ουτω προσεκειτο ωστε και στασιαζειν αυτους και μηδ' υπο των
νομων, ους ο Τιβεριος επ' αυτοις εσενηνοχει, καθιστασθαι. 188. Ὅτι ο Γερμανικος
καλλιστος μεν το σωμα αριστος δε και την ψυχην εφυ, παιδειαι τε αμα και ρωμηι
διεπρεπε, και ες τε το πολεμιον ανδρειοτατος ων ημερωτατα τωι οικειωι
προσεφερετο, και πλειστον ισχυων ατε Καισαρ ων εξ ισου τοις ασθενεστεροις
εσωφρονει, και ουδεν ουτε προς τους αρχομενους επαχθες ουτε προς τον ∆ρουσον
επιφθονον ουτε προς τον Τιβεριον επαιτιον επραττεν, αλλα συνελοντι ειπειν εν
ολιγοις των πωποτε ουτε εξημαρτε τι ες την υπαρξασαν αυτωι τυχην ουτ' αυτος υπ'
εκεινης διεφθαρη. δυνηθεις ουν πολλακις και παρ' εκοντων, ουχ οτι των
 
 

305

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατιωτων αλλα και του δημου της τε βουλης, την αυτοκρατορα αρχην λαβειν ουκ
ηθελησεν. 189. Ὅτι και αφορμας τινας φονων ο Τιβεριος εσχε. δια γαρ τον του
Γερμανικου θανατον πολλοι ως και εφησθεντες αυτωι απωλοντο. συνηιρετο δε και
συγκατειργασατο αυτωι παντα προθυ 2.319 μοτατα Λουκιος Αιμιλιος Σιλανος, υιος
μεν του Στραβωνος, παιδικα Μαρκου Ἀπικιου γενομενος, Ἀπικιου εκεινου ος παντας
ανθρωπους ασωτιαι υπερεβαλετο ουτως ωστε, επειδη μαθειν ποτε εθελησας οσα τε
ηδη καταναλωκει και οσα τε ετι ειχεν, εγνω οτι διακοσιαι και νʹ αυτωι μυριαδες
περιειεν, ελυπηθη τε ως και λιμωι τελευτησειν μελλων και εαυτον διεφθειρεν.
τουτον ουν ο Τιβεριος εκ της των τροπων ομοιοτητος προσλαβων ταις στρατηγικαις
τιμαις εκοσμησεν, ο μηπω προτερον μηδενι των ομοιων οι εγεγονει, και συμβουλον
και υπηρετην προς παντα εποιειτο. το μεν ουν συμπαν ουτω μετα τον του
Γερμανικου θανατον μετεβαλετο ωστε αυτον μεγαλως και προτερον επαινουμενον
πολλωι δε τοτε μαλλον θαυμασθηναι. 190. Ὅτι πολλοι υπο του Τιβεριου απωλοντο.
τοιουτωι τινι, ως εοικε, δια βιου δαιμονι συνεκεκληρωτο. 191. Ὅτι ο Τιβεριος τωι
Γαλλωι καιρον λαβων επεθετο. επειδη γαρ τον τε Σιανον ητοι και αληθως ως
αυταρχησαντα η και τωι του Τιβεριου δεει θεραπευων, η και εξ επιβουλης, ινα και
αυτωι εκεινωι δια κορου γενομενος φθαρηι, τα τε πλειω οι και τα μειζω εσηγησατο και
εν τοις πρεσβευταις γενεσθαι εσπουδασεν, επεστειλε περι αυτου τηι βουληι τα τε αλλα
και οτι τωι Σιανωι της προς εαυτον φιλιας φθονοιη, καιπερ αυτος Συριακωι φιλωι
χρωμενος. και ταυτα ουκ εξεφηνεν τωι Γαλλωι, αλλα και πανυ αυτον εδεξιωσατο,
ωστε συμβηναι οι πραγμα παραδοξοτατον· εν 2.320 γαρ τηι αυτηι ημεραι παρα τε τωι
Τιβεριωι ειστιαθη και φιλοτησιας επιε, και εν τωι βουλευτηριωι κατεψηφισθη, ωστε
και στρατηγον τον δησοντα αυτον και προς τιμωριαν απαξοντα πεμφθηναι. 192. Ὅτι
ο Σιανος και τον ∆ρουσον διεβαλε δια της γυναικος αυτου. πασας γαρ ως ειπειν τας
των επιφανων ανδρων γαμετας μοιχευων τα τε λεγομενα η και πραττομενα υπ'
εκεινων εμανθανεν, και προσετι και συνεργους σφας ως και γαμηθησομενας οι
εποιειτο. επει δε ο Τιβεριος απλως τον ∆ρουσον ες την Ῥωμην επεμψεν, ο Σιανος
δεισας μη μεταβαληται, επεισε τον Κασσιον χρηματισαι τι κατ' αυτου. 193. Ὅτι επι
Τιβεριου παντες οι κατηγορουντες τινων χρηματα και πολλα γε εκ τε των ουσιων
αυτων και εκ του δημοσιου, και προσετι και τιμας τινας ελαμβανον. ηδη δε και
ετεροι προχειρως τινας θορυβουντες η και ετοιμως τινων καταψηφιζομενοι, οι μεν
εικονας οι δε και τιμας επινικιους εκτωντο. ωστε τινας των αλλων ελλογιμων,
αξιωθεντας τοιουτου τινος, μη θελησαι αυτο προσθεσθαι, ινα μη και αυτοι δοξωσι
ποτε ομοιοι εκεινοις γεγονεναι. 194. Ὅτι ο Τιβεριος εδοξεν οψε ποτε αμνηστιαν των
ανακρινομενων εσηγησασθαι· και γαρ πενθειν τοις βουλομενοις αυτον επετρεψε,
προσειπων μηδενι εφ' ετερου τινος κωλυεσθαι τουτο ποιειν· ου μην και τωι εργωι
εβεβαιωσεν αυτην, αλλ' ολιγον διαλιπων επειτα και επι τωι Σιανωι και ετεροις
αθεμιτοις εγκλημασι συχνους εκολασεν, ηισχυγκεναι τε γαρ και απεκτονεναι και τας
συγγενεστατας σφισι αιτιαθεντας. Τοιαυτης δ' ουν τοτε της καταστασεως ουσης, και
μηδ' απαρ 2.321 νησασθαι τινος δυναμενου το μη ου και των σαρκων αν αυτου
ηδεως εμφαγειν, γελοιοτατον πραγμα εγενετο. νομιζομενου γαρ το μη κατ' ανδρα
ομνυναι αλλ' ενος και τους λοιπους συνεπαινειν, αυτεπαγγελτοι, μηδενος
αναγκασαντος, ιδιαι και καθ' εαυτους εκαστος επιστωθησαν ωσπερ τι μαλλον παρα
τουτο ευορκησοντες. προτερον γαρ ουδ' ομνυντα τινα τα προς την αρχην αυτου
φεροντα ηνεσχετο· και ετερον γελοιοτερον. προχειρισασθαι τε γαρ αυτον οσους αν
εθελησηι σφων, και εξ αυτων εικοσιν, ους αν ο κληρος αποφηνηι, φρουροις, οσακις
αν ες το βουλευτηριον εσιηι, ξιφιδια εχουσι χρησθαι εψηφισαντο. των τε γαρ εξω
προς των στρατιωτων τηρουμενων και εισω μηδενος ιδιωτου εσιοντος, δι' ουδενα
δηλον οτι αλλον, αλλα δι' εαυτους μονους ως και πολεμιους οι οντας την φρουραν
 
 

306

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι δοθηναι εγνωσαν. ο δε επηινεσε μεν αυτους, και χαριν δηθεν της ευνοιας εγνω
σφισι, το δε δη πραγμα ως και αηθες διεκρουσατο· ου γαρ ουτως ευηθης ην ωστ'
αυτοις γε εκεινοις, ους τε εμισει και υφ' ων εμισειτο, ξιφη δουναι. αμελει και εξ
αυτων τουτων προσυποτοπησας σφας (παν γαρ ο τι αν τις παρα την αληθειαν επι
κολακειαι ποιηι υποπτευεται) τοις μεν εκεινων ψηφισμασι μακρα χαιρειν εφρασε,
τους δε δορυφορους και λογοις και χρημασιν ετιμησεν, ινα αυτοις προθυμοτεροις
κατ' αυτων χρησθαι εχηι. και τους βουλευτας επηινεσεν, οτι το αργυριον σφισι εκ του
δημοσιου δοθηναι εψηφισαντο. ουτω δε δη ακριβως τους μεν τωι λογωι αντεξηπατα,
τους δε τωι εργωι προσηταιριζετο, ωστε και Βινον Γαλλινον, θεαν τοις δια 2.322
στρατευσαμενοις αυτον εν τηι των ιππεων εδραι διδοσθαι εσηγησαμενον, μη μονον
φυγαδευσαι, αυτο τουτο επικληθεντα οτι σφας αναπειθειν εδοκει τωι κοινωι μαλλον
η εαυτωι ευνοειν, αλλα ες Λεσβον απαιροντα της εκει ασφαλους ευδαιμονιας
αφελεσθαι και ες φυλακην παραδουναι. 195. Ὅτι ο Τιβεριος πολλα εν τηι Ῥωμηι
ποιησας εν τουτωι επηινειτο, εκ δε δη των ερωτων, οις ανεδην και των ευγενεστατων
και αρρενων και θηλειων ομοιως εχρητο, διεβαλλετο. 196. Ὅτι ο Τιβεριος παρα το
νομιζομενον και την ζωην τιμωριαν τισι και τον θανατον ευεργεσιαν εποιει. 197.
Ὅτι και την εορτην [την] αμα εποιουν επι Τιβεριου και εκολαζοντο· αφειθη μεν γαρ
των αιτιαθεντων τοτε ουδεις, παντες δε ηλισκοντο, οι μεν πλειους εκ τε των του
Τιβεριου πραγματων και εκ των του Μακρωνος βασανων, οι δε δη λοιποι εξ ων
βουλεσθαι σφας υπωπτευον. και εθρυλειτο γε οτι δι' αυτο τουτο ουδ' αφικνοιτο ες
την Ῥωμην, ινα μη παρων ταις καταδικαις αισχυνοιτο. αλλοι τε ουν απεθανον και
Πομπωνιος Λαβεων μετα της γυναικος εθελονται. 198. Ὅτι ηκιστα των κατηγοριων
τωι Τιβεριωι εμελε, αλλ' αυτας και λανθανουσας εστιν οτε ες τους πολλους εκων,
ωσπερ τινας επαινους, εξεφαινεν. 2.323 199. Ὅτι ο Γαιος μεγαλονους και
μεγαλοπρεπης ειναι εδοξεν, ειπερ τα βασιλικα χρηματα δεοντως αναλωκει· το γαρ
πλειστον απο γνωμης εποιησεν· ου γαρ οτι τοις αλλοις αλλα και τοις ιδιωταις, ουχ
οπως τα παρα Τιβεριου αλλα και τα δωρηθεντα διελυσε, και ες ορχηστας (αυτικα γαρ
αυτους επανηγαγε) και ες ιππους τους τε μονομαχους και ταλλα τα τοιουτοτροπα
απληστως δαπανησας τους τε θησαυρους μεγαλους γενομενους δια βραχυτατου
εξεκενωσε, και αυτον προσεξηλεγξεν οτι ευχερειαι τε τινι και ακρισιαι και εκεινα
επεποιηκει τα ες τους στρατιωτας δοθεντα. πεντε γουν μυριαδας μυριαδων και
πεντακοσιας και επτακισχιλιας, ως δε ετεροι, οκτω τε και δισχιλιας και πεντακοσιας
τεθησαυρισμενας ευρων ουδε ες το τριτον ετος μερος απ' αυτων τι διεσωσεν, αλλ'
ευθεως τωι ετερωι παμπολλων προσεδεηθη. Τωι δε αυτωι τουτωι τροπωι και ες τα αλλα
παντα ως ειπειν εχρητο. δημοκρατικωτατος τε γαρ ειναι τα πρωτα δοξας, ωστε μητε
τωι δημωι η τηι γε βουληι γραψαι τι μητε των ονοματων των αρχικων προσθεσθαι τι,
μοναρχικωτατος εγενετο, ωστε παντα οσα ο Αυγουστος εν τοσουτωι της αρχης χρονωι
μολις και καθ' εν εκαστον ψηφισθεντα οι εδεξατο, ων ενια ο Τιβεριος ουδ' ολως
προσηκατο, εν μιαι ημεραι λαβειν. πλην γαρ της του πατρος επικλησεως ουδεν αλλο
ανεβαλετο· και εκεινην δε ουκ ες μακραν προσεκτησατο. μοιχικωτατος τε ανδρων
γενομενος, και γ̣υναικα μεν μιαν εκδιδομενην ανδρι αρπασας, αλλας δε συνοικουσας
αποσπασας, επειτα αυτας πλην μιας εμισησε· παντως δ' αν και εκεινην ηχθηρεν, ει
επι πλειον εβεβιωκει. ες τε την μητερα και ες τους αδελφους την τε τηθην την
Ἀντωνιαν πλειστα οσα ευσε 2.324 βως ποιησας· ταυτην τε γαρ Αυγουσταν ευθυς και
ιερειαν του Αυγουστου αποδειξας ταις αειπαρθενοις συνεταξεν και ταις αδελφαις
ομοιως και τας ιπποδρομιας συνθεσθαι και τας ευχας τας κατ' ετος και τους ορκους
τους γιγνομενους ομοιως γιγνεσθαι ενειμε· τα τε οστα τα της μητρος και των
αδελφων των αποθανοντων αυτος τε πλευσας αυτοχειριαι ανελομενος εκομισεν ες
τε το Αυγουστου μνημα κατεθετο, το ιματιον το περιπορφυρον ενδυς και ραβδουχοις
 
 

307

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τισιν ωσπερ εν επινικιοις κοσμηθεις· τα τε ψηφισματα κατ' αυτων παντα απηλειψε,
και τους επιβουλευσαντας σφισι παντας εκολασε, τους τε φευγοντας δι' αυτους
κατηγαγε–ταυτ' ουν ποιησας ανοσιωτατος ανθρωπων και περι την τηθην και περι
τας αδελφας εγενετο· εκεινην τε γαρ επιτιμησασαν τι αυτωι ες αναγκην εκουσιου
θανατου κατεστησε, και τας αδελφας πασας διαφθειρας ες νησον τας δυο
κατεκλεισεν· η γαρ τριτη προαπεθανεν. τον τε Τιβεριον αυτον, ον και παππον
προσωνομαζεν, των αυτων τωι Αυγουστωι τιμων παρα της βουλης τυχειν αξιωσας,
επειτα επειδη μη παραχρημα εψηφισθησαν (ουτε γαρ τιμησαι αυτον υπομενοντες
ουτ' ατιμασαι θαρσουντες, ατε μηδεπω την του νεανισκου γνωμην σαφως ειδοτες, ες
την παρουσιαν αυτου παντα ανεβαλοντο), ουδενι αλλωι πλην τηι δημοσιαι ταφηι
ηγηλε, νυκτος τε ες την πολιν το σωμα αυτου εσαγαγων και αμα τηι εωι προθεμενος.
εποιησατο μεν γαρ και λογους επ' αυτωι, αλλ' ουτιγε και εκεινον ουτως επαινων ως
του τε Αυγουστου και του Γερμανικου τον δημον αναμιμνησκων, και εαυτον αυτοις
παρακατατιθεμενος. ουτω γαρ και προς τα παντα εναντιος επεφυκει ωστε την μεν
ασελγειαν και την μιαιφονιαν αυτου, εφ' οισπερ και διεβαλλεν αυτον, ου μονον
εζηλωσεν αλλα και υπερε 2.325 βαλεν, ων δε δη επηινει, ουδεν εμιμησατο. πρωτος τε
υβρισας αυτον και πρωτος λοιδορησας, ωστε και τους αλλους εκ τουτου χαριεισθαι
οι νομισαντας προπετεστεραι παρρησιαι χρησασθαι, επειτα και ενεκωμιαζεν και
εσεμνυνεν, ωστε και κολασαι τινας εφ' οις ειρηκεσαν. και εκεινους τε αμα ως
εχθρους του Τιβεριου δια τας βλασφημιας, και τους επαινουντας πηι αυτον ως και
φιλους, εμισει. τα τε της ασεβειας εγκληματα παυσας πλειστους οσους επ' αυτοις
απωλεσε. και τοις συστασιν επι τε τον πατερα και επι την μητερα τους τε αδελφους
αυτου την τε οργην αφεις, ως ελεγε, και τα γραμματα αυτων καταφλεξας,
παμπληθεις εξ αυτων απεκτεινεν· διεφθειρεν μεν γαρ ως αληθως γραμματα τινα, ου
μεντοι κακεινα τα αυτοχειρα τον ακριβη ελεγχον εχοντα, αλλα αντιγραφα αυτων
ποιησας. προς δε τουτοις εικονας τε απαγορευσας κατ' αρχας μηδενα αυτου ισταναι,
και ες αγαλματων ποιησιν προεχωρησε, και ψηφισθεν ποτε τηι τυχηι αυτου θυεσθαι
παρεμενος, ωστε και ες στηλην αυτο τουτο εγγραφηναι, και ναους εαυτωι και θυσιας
ως και θεωι γιγνεσθαι εκελευσε. πληθει τε ανθρωπων και ερημιαι αυ εχαιρεν,
αιτουμενος τε τι και μη αιτουμενος αυ ωργιζετο. οξυτατα τε προς πραξεις τινας
εφερετο, και νωθεστατα εστιν α αυτος μετεχειριζετο. τα τε χρηματα και αφειδεστατα
ανηλισκε και ρυπαρωτατα ηργυρολογει. τοις τε θωπευουσιν αυτον και τοις
παρρησιαζομενοις τι και ηχθετο ομοιως και ηδετο. και πολλους μεν μεγαλα
αδικησαντας ουκ εκολασε, πολλους δε μηδεν αδικησαντας απεσφαξεν. των τε
εταιρων τους μεν υπερεκολακευε τους δε υπερυβριζεν. ωστε μηδενα μηθ' ο τι ειπειν
μηθ' ο τι ποιησαι χρη προς αυτον ειδεναι, αλλ' οσοι τι και κατωρθωσαν, εκ
συντυχιας μαλλον η γνωμης τυχειν αυτου. Τοιουτωι αυτοκρατορι οι Ῥωμαιοι
παρεδοθησαν, ωστε τα του Τιβεριου εργα, καιπερ χαλεπωτατα δοξαντα γεγονεναι,
τοσουτον παρα τα του Γαΐου οσον τα του Αυγουστου παρ' εκεινα παρενεγκειν.
Τιβεριος μεν γαρ αυτος τε ηρχε και υπηρεταις τοις αλλοις προς το εαυτου βουλημα
εχρητο, Γαιος δε ηρχετο μεν και υπο των αρ 2.326 ματηλατουντων και υπο των
οπλομαχουντων, εδουλευε δε και τοις ορχησταις και τοις αλλοις τοις περι την
σκηνην εχουσι· τον γουν Ἀπελλην τον ευδοκιμωτατον των τοτε τραγωιδων και εν
τωι δημοσιωι συνοντα οι αει ειχε. κακ τουτου χωρις μεν αυτος χωρις δε εκεινοι, πανθ'
οσα ανθρωποι τοιουτοι δυνηθεντες τι τολμησειαν, επ' εξουσιας εποιουν. και γαρ τα
αλλα τα ες την επιτηδευσιν αυτων φεροντα αυτος τε πολυτελεστατα επι πασηι
προφασει και διετιθει και καθιστατο και τους στρατηγους τους τε υπατους ποιειν
ηναγκαζεν, ωστε καθ' εκαστην ολιγου ημεραν παντως τι τοιουτον αγεσθαι. και
αυτων τα μεν πρωτα θεατης και ακροατης εγιγνετο, συνεσπουδαζε δε τισι και
 
 

308

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντεστασιαζεν ωσπερ τις εκ του ομιλου ων· και ποτε δυσκολανας τι αυτοις
αντικαθεστωσιν ουκ απηντησεν επι την θεαν. προιοντος δε δη του χρονου και ες
ζηλωμα και ες αγωνισμα πολλων προηλθεν· αρμα τε γαρ ηλασε και εμονομαχησεν
ορχησει τε εχρησατο και τραγωιδιαν υπεκρινατο. και ταυτα μεν που αει εποιει, απαξ
δε ποτε τους πρωτους της γερουσιας σπουδηι νυκτος ως και επ' αναγκαιον τι
βουλευμα μεταπεμψαμενος ωρχησατο. 200. Ὅτι επαιτια ο Γαιος ταυτα εποιησεν·
οπλομαχησαι πλειστους οσους εποιησε. και γαρ καθ' ενα και αθροους, ωσπερ
παραταξει τινι, αγωνισασθαι σφας ηναγκασε. 201. Ὅτι και απεκτεινε των τε αλλων
πολλους και των ιππεων εξ και κʹ, τους μεν τας ουσιας κατεδηδοκοτας, τους δε και
αλλως οπλομαχιαν ησκηκοτας. ην δε ου το πληθος των απολλυμενων ουτω τι
δεινον, καιπερ δεινον ον, αλλ' οτι τοις τε φονοις αυτων υπερεχαιρε και της του
αιματος θεας απληστως ειχεν. 202. Ὅτι υπο της αυτης ωμοτητος, επιλειποντων ποτε
των τοις θηριοις εκ καταδικης διδομενων, εκελευσεν εκ του οχλου του 2.327 τοις
ικριοις προσεστηκοτος συναρπασθηναι τινας και παραβληθηναι σφισι. και οπως γε
μητε επιβοησασθαι μητε αιτιασασθαι τι δυνηθωσι, τας γλωσσας αυτων προαπετεμε.
203. Ὅτι των ιππεων τινα των επιφανων μονομαχησαι τε ως και υβρισαντα την
μητερα αυτου την Ἀγριππιναν ηναγκασε, και νικησαντα κατηγοροις παρεδωκε και
απεσφαξεν. 204. Ὅτι τον πατερα αυτου μηδεν αδικησαντα ες γαλεαγραν, ως και
αλλους συχνους, καθειρξεν κανταυθα διεφθειρεν. 205. Ὅτι και τον πωλησαντα
θερμον υδωρ ο Γαιος απεκτεινεν ως ασεβησαντα. 206. Ὅτι προς τοις αλλοις κακοις
και τοις φονοις ο Γαιος τοιονδε χρηματισμον επεξευρε. τους γαρ περιγενομενους
των μονομαχων τοις τε υπατοις και τοις αλλοις, ουχ οτι τοις εθελουσιν, αλλα και
τους πανυ ακοντας ες τους οπλομαχικους αγωνας λαγχανειν εκελευσε παντως τε
επιτιμων απεδιδοτο, αυτος τε επι του πρατηριου καθημενος και αυτος υπερβαλλων.
πολλοι δε και αλλοθεν αφικνουμενοι αντωνουντο αυτους, και μαλισθ' οτι επετρεψε
τοις βουλομενοις και υπερ τον νομον τωι αριθμωι των μονομαχουντων χρησθαι, και
πολλακις και αυτος επεφοιτα σφισιν, ωσθ' οι μεν και δεομενοι των ανθρωπων, οι δε
και χαριεισθαι αυτωι νομιζοντες, και οι γε πλειους, οσοι εν δοξηι περιουσιας ησαν,
αναλωσαι τι των υπαρχοντων επι τηι προφασει ταυτηι, οπως πενεστεροι γενομενοι
περισωθωσι, θελοντες, μεγαλων αυτους χρη 2.328 ματων ηγορασαν. και τουτο
ποιησας τους αριστους σφων φαρμακωι διεφθειρεν. 207. Ὅτι ο αυτος ες τους πορους
των χρηματων προτερον μεν εψηφιστο οπως οσοι τινα τωι Τιβεριωι καταλιπειν
εθελησαντες περιησαν, τωι Γαΐωι αυτα τελευτωντες χαρισονται· ινα γαρ δη και παρα
τους νομους και κληρονομειν και δωρηματα τοιαυτα λαμβανειν, οτι μητε γυναικα
τοτε γε μητε παιδας ειχε, δυνασθαι δοκηι, δογμα τι προσετιθετο. εν δε τωι παροντι
πασας τας των εν τοις εκατονταρχοις εστρατευμενων ουσιας, οσοι μετα τα επινικια α
ο πατηρ αυτου επεμψεν αλλωι τινι αυτας και μη τωι αυτοκρατορι καταλελοιπεσαν,
αυτος εαυτωι και ανευ ψηφισματος εισεπραξε. και επειδη μηδε ταυτ' εξικνειτο, και
αλλην αφορμην αργυρισμου επενοησε. Κουρβουλων γαρ τις βουλε̣υ̣τ̣η`̣ς̣, κ̣α̣κ̣ω῀̣ς̣ ε᾿̣π̣ι`̣
τ̣ο̣υ῀̣ Τ̣ι̣β̣ε̣ρι´̣ο̣υ̣ τας οδους εχουσας ορων, τοις επιμελητ̣α̣ι῀̣ς̣ α̣υ᾿̣τ̣ω῀̣ν̣ α᾿̣ε̣ι´̣ π̣ο̣τ̣ε̣
ενεκειτο και τηι῀̣ γ̣ε̣ρουσιαι οχληρος υπερ αυτων εγιν̣ε̣τ̣ο̣. τ̣ο̣υ῀̣τ̣ο̣ν̣ ουν παραλαβων
ε᾿̣π̣ε´̣θ̣ετ̣ο̣ δ̣ι̣' αυτου πασιν ουχ οτι τοις ζωσιν αλλα και τοις τεθνηκ̣ο´̣σ̣ι̣ν̣, οσοι ποτε
̣
επισταται των οδων εγεγονεσαν και χρηματα ες τας επισκευας αυτων ειληφεσαν,
και εκεινους και τους εργολαβησαντας τι παρ' αυτων ως ουδεν δη δαπανησαντας
εζημιου. εφ' ου ο Κουρβουλων υπατευσεν, υστερον δε αιτιαν τε εσχε και ευθυνθη· ο
γαρ Κλαυδιος παντα απεδωκε τοις ζημιωθεισιν. τοτε ουν ως εκαστοι και οι αλλοι
παντες ως ειπειν οι εν τηι πολει τροπον τινα απεσυλωντο, και αζημιος των γε τι
εχοντων ουδεις, ουκ ανηρ ου γυνη, ην. και γαρ ει τινα των αφηλικεστερων ζην 2.329
εια, αλλα πατερας τε και παππους μητερας τε και τηθας σφας ονομαζων ζωντας τε
 
 

309

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξεκαρπουτο και τελευτωντας των ουσιων εκληρονομει. 208. Ὅτι επει ο Γαιος παντα
τα εν τηι Ῥωμηι χρηματα αναλωκει και πορος αξιοχρεως ουκ ην και αι δαπαναι
υπερηπειγον αυτον, ες την Γαλατιαν αφωρμησε, προφασιν μεν τους Κελτους ως και
παρακινουντας τι ποιησαμενος, εργωι δε οπως και τα εκεινων ανθουντα τοις
πλουτοις και τα των Ἰβηρων εκχρηματισηται. ου μεντοι και αντικρυς την εξοδον
προαπηγγειλεν, αλλ' ες προαστειον τι ελθων εξαιφνης απηρε, πολλους μεν
ορχηστας πολλους μονομαχους και γυναικας και αλλην τρυφην επαγομενος. και
των μεν πολεμιων ουδενα εκακωσε, τοις δε υποστρατηγοις τοις κατορθουσι τι πανυ
ηχθετο, τους δε υπηκοους και τους πολιτας και τους συμμαχους μεγιστα
εκακουργησε. τους τι γαρ εχοντας [τι] επι πασηι προφασει εσυλα, τους δε και
εφονευεν και ην δημοσιον εγκλημα πασι σφισι το πλουτειν. και αυτων τα κτηματα
πιπρασκων ηργυρολογει. ηναγκαζοντο γαρ και υπερ την αξιαν ωνεισθαι, οτι και τα
της μοναρχιας κειμηλια τα καλλιστα και τιμιωτατα μεταπεμψαμενος απεκηρυξε, την
δοξαν των ποτε χρησαμενων αυτοις συμπωλων σφισιν. επελεγε γουν εφ' εκαστωι·
"τουτο μου ο πατηρ εκτησατο, τουτο η μητηρ, τουτο ο παππος Ἀντωνιος, τουτο
Αιγυπτιον, Αυγουστου τουτο νικητηριον." καν τουτ̣ωι̣ τ̣η´̣ν̣ 2.330 τ̣ε̣ α᾿̣ν̣αγκην αμα της
πρασεως αυτων ενεδεικνυτο, ωστε μηδενα υπομενειν ευπορειν δοκειν, και το
αξιωμα σφισι συναπεδιδοτο. Ου μεντοι και περιεποιειτο τι, αλλ' ες ταλλα εδαπανα,
ωσπερ ειωθει, και στρατιωτας εʹ και κʹ μυριαδας αθροισας υπ' αυτων επτακις
αυτοκρατωρ μητε μαχην τινα νικησας μητε πολεμιον τινα αποκτεινας επωνομασθη.
209. Ὅτι Γαιος τας αδελφας επι τηι συνουσιαι αυτου ες τας Ποντιας νησους κατεθετο,
πολλα περι αυτων και ασεβη και ασελγη τωι συνεδριωι γραψας· και τηι Ἀγριππινηι τα
οστα αυτου εν υδριαι εδωκε, κελευσας οι εν τοις κολποις αυτην δια πασης οδου
εχουσαν ες την Ῥωμην ανενεγκειν. επειδηπερ συχνα αυταις δι' εκεινον δηλον οτι
προσεψηφισατο, απηγορευσε μηδενι των συγγενων αυτου μηδεμιαν τιμην διδοσθαι.
και οι βουλευται τουτο τε εδυσχερανον, οτι μη κατ' αξιαν τετιμησθαι δοκει. παντα
γαρ τα διδομενα αυτωι παρ' ουδεν ετιθετο, και ηχθετο μεν ει μικρα τινα ψηφισθειη,
ως καταφρονουμενος, ηχθετο δε και ει μειζω, ως και της των λοιπων εξουσιας
αφαιρουμενος. ουδε γαρ ουδε εβουλετο δοκειν τι των τιμην τινα αυτωι φεροντων επ'
αυτοις ως και κρειττοσιν ουσι και χαρισασθαι σφων οι ως και ηττονι σφων τι
δυναμενοις, ειναι· και δια τουτο πολλακις τινα ουχ ως και αυξησιν της λαμπροτητος
αλλ' ως καθαιρεσιν της ισχυος αυτωι φεροντα διεβαλλε. και μεντοι και ταυθ' ουτω
φρονων ωργιζετο αυτοις, ει ποτε ελαττω σφας της αξιας εψηφισθαι οι εδοξεν. ουτω
που εμπληκτος ην, και ουδεις αυτου ραιδιως τυχειν εδυνατο. 2.331 210. Ὅτι ελυπει
τους βουλευτας το επι πλειον την ωμοτητα την του Γαΐου και την ασελγειαν
αυξησειν, και μαλισθ' οτι επυνθανοντο τον τε Ἀγριππαν αυτωι και τον Ἀντιοχον
τους βασιλεας ωσπερ τινας τυραννοδιδασκαλους συνειναι. 211. Ὅτι οι βουλευται και
πανηγυρεις τινας τωι Γαΐωι εψηφισαντο, και οπως βηματι υψηλωι εν τωι βουλευτηριωι,
ωστε μηδενα εξικνεισθαι, και φρουραι στρατιωτικηι εκει χρωιτο· και τους ανδριαντας
αυτου φρουρεισθαι εγνωσαν. επ' ουν τουτοις ο Γαιος την οργην σφισιν αφηκε και
χρηματα τινα προσενεανιευσατο. Πομπωνιον τε γαρ επιβουλευσαι λεχθεντα οι
απελυσεν, επειδη υπο φιλου προεδοθη, και την εταιραν αυτου, οτι βασανισθεισα
ουδεν εξειπεν, ουτε τι κακον εδρασε και προσετι και χρημασιν ετιμησεν.
επαινουμενος ουν δια ταυτα τα μεν φοβωι τα δε και επ' αληθειας, και των μεν ηρωα
των δε θεον αυτον ανακαλουντων, εξεφρονησεν. ηξιου μεν γαρ και προτερον υπερ
ανθρωπον νομιζεσθαι, και τηι Σεληνηι συγγινεσθαι και υπο της Νικης στεφανουσθαι
ελεγε, Ζευς τε ειναι επλαττετο, και κατα τουτο και γυναιξιν αλλαις τε πολλαις και
ταις αδελφαις μαλιστα συνειναι προεφασισατο, και Ποσειδων αυθις, οτι τοσουτον
θαλασσης μετρον εζευξεν, τον τε Ἡρακλεα τον τε ∆ιονυσον τον τε Ἀπολλω τους τε
 
 

310

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλους, ουχ οτι τους αρρενας αλλα και τας θηλειας, υπεκρινετο. προς γαρ δη την
των ονοματων μεταθεσιν και το αλλο σχημα παν το προσηκον σφισι ελαμβανεν,
ωστε εοικεναι αν δοκειν. τοτε μεν γαρ θηλυδριωδης εωρατο και κρατηρα και θυρσον
ειχε, τοτε δε αρρενωπος, και ροπαλον και λεοντην η και κρανος ασπιδα τε εφορει.
λειογενειος αυ και μετα τουτο πωγωνιας εφανταζετο, 2.332 τριαιναν τε εστιν οτε
εκρατει, και κεραυνον αυθις ανετεινε. παρθενωι τε κυνηγετικηι η και πολεμικηι
ωμοιωτο, και μετ' ου πολυ εγυναικιζεν. ουτω που και τωι ρυθμωι της στολης και τοις
προσθετοις τοις τε περιθετοις ακριβως εποικιλλετο, και παντα μαλλον η ανθρωπος
αυτοκρατωρ τε δοκειν ειναι ηθελε. ταυτα μεν ουν τα σχηματα, οποτε τις θεος
επλαττετο ειναι, ελαμβανεν, και αυτωι και ικετειαι και ευχαι θυσιαι τε κατα το
προσφορον προσηγοντο· αλλως δε εν τε τηι σηρικηι και εν τηι νικητηριαι σκευηι ως
πληθει εδημοσιευσεν. εφιλει τε ολιγιστους· τοις γαρ πλειστοις και των βουλευτων η
την χειρα η τον ποδα προσκυνειν ωρεγε, καιτοι τους ορχηστας καθ' ημεραν εφιλει
παντων ορωντων. και ταυτα μεντοι, οσα ως θεωι αυτωι εγιγνετο, ουχ οτι οι πολλοι
και αει τινα κολακευειν ειωθοτες εποιουν, αλλα και οι πανυ δοκουντες τι ειναι. 212.
Ὅτι ο Βιτελλιος ο Λουκιος ουτ' αγενης ουτ' αφρων ων, αλλα και εκ της εν τηι Συριαι
αρχης ονομαστος γενομενος, μετεπεμφθη υπο του Γαΐου ως και απολουμενος. εφ'
οις γαρ οι Παρθοι τον βασιλεα σφων εξηλασαν, επι τουτοις εκεινος αιτιαν εσχεν,
μισηθεις τε υπο του φθονου και επιβουλευθεις υπο του φοβου. τωι τε γαρ κρειττονι
τωι εαυτου ο Γαιος ηχθετο, και το ευ φερομενον ως και επιθησομενον οι υπωπτευεν·
εσωθη δε σχηματισας πως εαυτον ωστε ελαττων αυτωι της δοξης φανηναι, και προς
τε τους ποδας αυτου προσπεσων και δακρυσι κλαυσας, και τουτωι και θειασας αυτον
πολλα και προσκυνησας, και ευξαμενος, αν περισωθηι, θυσειν αυτωι εκεινωι. εκ γαρ
τουτων ουτως αυτον ετιθασευσε και 2.333 ιλεωσατο ωστε μη μονον περιγενεσθαι,
αλλα και εν τοις πανυ φιλοις αυτου νομισθηναι. 213. Ὅτι Βιτελλιος παντας εν
κολακειαι υπερεβαλετο. 214. Ὅτι ο αυτος Γαιος εν τηι Ἀσιαι τωι εθνει τεμενος τι εαυτωι
εν Μιλητωι τεμενισαι εκελευσε· ταυτην γαρ την πολιν επελεξατο, λογωι μεν ειπων
οτι την μεν Ἔφεσον η Ἄρτεμις την δε Περγαμον ο Αυγουστος την δε Σμυρναν ο
Τιβεριος προκατειληφασι, το δε αληθες οτι τον νεων ον οι Μιλησιοι τωι Ἀπολλωνι
και μεγαν και υπερκαλλη εποιουν ιδιωσασθαι επεθυμησε. τοτε δε επι πλεον εξηχθη,
ωστε και εν αυτηι τηι Ῥωμηι ναον εαυτου τον μεν υπο της βουλης ψηφισθεντα τον δε
ιδιαι εν τωι παλατιωι, ποιησασθαι. ετεκτηνατο δε και εν ται Καπιτωλιωι καταλυσιν
τινα, ιν', ως ελεγε, τωι ∆ιι συνοικοιη· απαξιωσας δε τα δευτερεια εν τηι συνοικησει
αυτου φερεσθαι, και προσεγκαλεσας οι οτι το Καπιτωλιον προκατελαβεν, ουτω δη
ετερον γε νεων εν τωι παλατιωι σπουδηι ωικοδομησεν, και αγαλμα ες αυτον ηθελησε
το του ∆ιος ες το εαυτου ειδος μεταρρυθμισαι. μη δυνηθεις δε (το τε γαρ πλοιον το
προς την κομιδην αυτου ναυπηγηθεν εκεραυνωθη, και γελως, οσακις τινες ως και
του εδους εφαψομενοι προσηλθον, πολυς εξηκουετο) εκεινωι μεν επηπειλει, αυτος δε
ετερον ενεστησε. το τε ∆ιοσκουριον διατεμων δια μεσου των αγαλματων εισοδον δι'
αυτου ες το παλατιον εποιησατο, οπως γε πυλωρους τους ∆ιοσκουρους, ως ελεγεν,
εχηι. ∆ιαλιον τε εαυτον ονομασας πλουσιωτατους ιερεας προσεθετο, νʹ και σʹ επι
τουτωι μυριαδας λαβων. 2.334 και προσετι και αυτος εαυτωι ιερατο, τον τε ιππον
συνιερεα απεφηνεν· και ορνιθες αυτωι απαλοι τε τινες και πολυτιμητοι καθ' εκαστην
ημεραν εθυοντο. ταις τε βρονταις εκ μηχανης τινος αντεβροντα και ταις αστραπαις
αντηστραπτεν, οποτε τε κεραυνος καταπεσοι, λιθον αντηκοντιζεν, επιλεγων εφ'
εκαστωι το του Ὁμηρου "η μ' αναειρ' η εγω σε". επειδη τε η Καισωνια θυγατριον μετα
λʹ ημερας των γαμων ετεκε, τουτο τε αυτο δαιμονιως προσεποιειτο, σεμνυνομενος
οτι εν τοσαυταις ημεραις και πατηρ και ανηρ εγεγονει, και ∆ρουσιλλαν αυτην
ονομασας ες τε το Καπιτωλιον ανηγαγε και ες τα του ∆ιος γονατα ως και παιδα
 
 

311

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου ουσαν ενεθηκε, και τηι Ἀθηναι τιθηνεισθαι παρηγγυησεν. Ουτος ουν ο θεος και
ουτος ο Ζευς (και γαρ εκαλειτο τα τελευταια ουτως, ωστε και ες γραμματα φερεσθαι)
ταυτα τε αμα επραττε και χρηματα αισχιστα και δεινοτατα συνελεγετο. ινα γαρ τις τα
τε ωνια και τα καπηλεια τας τε πορνας και τα δικαστηρια, τους τε χειροτεχνας και τα
ανδραποδα τα μισθοφορουντα τα τε αλλα τα τοιαυτα, εξ ων ουδεν ο τι ουκ
ηργυριζετο, παραλειπηι, αλλα τα γε οικηματα εν αυτωι τωι παλατιωι αποδειχθεντα, και
τας γυναικας τας των πρωτων τους τε παιδας τους των σεμνοτατων, ους ες αυτα
καθιζων υβριζεν, παντας απλως, τους μεν εθελοντας τους δε και ακοντας, οπως και
μη δυσχεραινειν τι νομισθωσιν, πως αν τις σιωπησειεν; ου μην αλλα τουτοις μεν ου
σφοδρα το πληθος ηχθετο, αλλα και εχαιρον ομου οι τηι τε ασελγειαι αυτου, και οτι ες
τε το χρυσιον και ες το αργυριον το συλλεγομενον απ' αυτων εμβαλλων εκαστοτε
εαυτον εκαλινδειτο. ως μεντοι και περι των τελων πικρως τινα διανομοθετησας ες
λευκωμα αυτα βραχυτατοις γραμμασιν εσεγραψε και αφ' υψηλου τινος
απεκρεμασεν, οπως ως ηκιστα αναγιγνωσκοιτο, κακ τουτου πολλοι τοις επιτιμιοις
αγνοουντες το κεκωλυμενον η κεκελευσμενον, περιπιπτωσιν, ες τε τον ιπποδρομον
ευθυς σπουδηι συνεδραμον και δεινα συνεβοησαν. 2.335 215. Ὅτι ο Κλαυδιος ο εξ
ιδιωτου αυτοκρατωρ εγενετο την μεν ψυχην ου φαυλος, αλλα και εν παιδειαι
ησκητο, ωστε και συγγραψαι τινα, το δε δη σωμα νοσωδης, ωστε και τηι κεφαληι και
τας χειρας υποτρεμειν. και δια τουτο και τωι φρονηματι εσφαλλετο, και ου παντα
οσα ες το συνεδριον εσεφερεν αυτος ανεγινωσκεν, αλλα τωι ταμιαι, ως γε πληθει,
αναλεγεσθαι εδιδου. οσα δ' ουν αυτος ανεγινωσκε, καθημενος ως το πολυ
επελεγετο. και μεντοι και διφρωι καταστεγωι πρωτος Ῥωμαιων εχρησατο. ου μεντοι
και δια ταυτα ουτως, οσον υπο τε των εξελευθερων και υπο των γυναικων αις
συνην, εκακυνετο. περιφανεστατα γαρ των ομοιων εδουλοκρατηθη τε και
εγυναικοκρατηθη· ατε γαρ εκ παιδων εν τε νοσηλειαι και εν φοβωι πολλωι τραφεις,
και δια τουτο επι πλειον της αληθειας ευηθειαν προσποιησαμενος, οπερ που και
αυτος ωμολογησε, και πολυν μεν χρονον τηι τηθηι Λιβιαι πολυν δε και τηι μητρι
Ἀντωνιαι τοις τε απελευθεροις συνδιαιτηθεις, και προσετι και εν συνουσιαις
γυναικων πλειοσι γενομενος, ουδεν ελευθεροπρεπες εκεκτητο, αλλα καιπερ και των
Ῥωμαιων απαντων και των υπηκοων αυτων κρατων εδεδουλωτο. επετιθεντο δ' ουν
αυτωι εν τε τοις ποτοις μαλιστα και εν ταις μιξεσι· πανυ γαρ απληστως αμφοτεροις
σφισι προσεκειτο, και μην εν τωι καιρωι τουτωι ευαλωτοτατος. προς δε και δειλιαν
ειχεν, υφ' ης πολλακις εκπληττομενος ουδεν των προσηκοντων εξελογιζετο. και
αυτου και τουτο προσλαμβανοντες ουκ ελαχιστα κατειργαζοντο. και εκεινον γαρ
εκφοβουντες εξεκαρπουντο, και τοις αλλοις τοσουτον δεος ενεβαλλον ωσθ', ινα
συλλαβων ειπω, πολλοι επι δειπνον εν τηι αυτηι ημεραι υπο τε Κλαυδιου και υπ'
αυτων καλουμενοι τον μεν ως και κατ' αλλο τι παριεντο, προς δε εκεινους εφοιτων.
2.336 Τοιουτος ουν δη τις, ως γε συνελοντι ειπειν, ων ουκ ολιγα και δεοντως
επραττεν, οσακις εξω τε των προειρημενων παθων εγιγνετο και εαυτου εκρατει. 216.
Ὅτι ο Κλαυδιος κοινος και επιεικης ην προς τους Ῥωμαιους· καμνοντας
επεσκεπτετο, και εορταζουσι σφισι συνεγιγνετο. δημαρχου τε τινος πληγας δουλωι
αυτου δημοσιαι δοντος αυτον μεν ουδεν κακον ειργασατο, τους δε υπηρετας αυτου
αφελομενος επειτα και εκεινους ου πολλωι υστερον απεδωκε. δουλον τε ετερον
αυτου, οτι τινα των επιφανων υβρισεν, ες την αγοραν πεμψας απεμαστιγωσεν. και
τωι συνεδριωι αυτος μεν εξανιστατο, ει ποτε επι πολυ οι αλλοι εστηκεσαν· καθημενος
γαρ υπο της αρρωστιας πολλακις ανεγινωσκε τινα αιτουμενος. Λουκιωι δε δη Συλλαι
και ες το των στρατηγων βαθρον, οτι μη δυνηθεις ποτε υπο γηρως εκ της εαυτου
εδρας επακουσαι τινα ανεστη, καθιζεσθαι επετρεψεν. 217. Ὅτι και την ημεραν, εν ηι
αυτοκρατωρ απεδειχθη, ουδεν εξαιρετον επραξεν. 218. Ὅτι γεννηθεντος αυτου
 
 

312

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υιεος, ος τοτε μεν Κλαυδιος Τιβεριος Γερμανικος υστερον δε και Βρεττανικος
επωνομασθη, ουτ' αλλο τι επιφανες επραξεν ουτ' Αυγουστον αυτον η την
Μεσσαλιναν Αυγουσταν επικληθηναι εφηκεν. 219. Ὅτι ο Κλαυδιος ετιθει συνεχως
μονομαχιας αγωνας· πανυ γαρ σφισιν εχαιρεν, ωστε και αιτιαν επι τουτωι σχειν·
απωλλυντο δε θηρια μεν ελαχιστα ανθρωποι δε πολλοι, οι μεν αλληλοις μαχομενοι,
οι δε υπ' εκεινων αναλουμενοι. τους γαρ δουλους τους τοις δεσποταις
επιβουλευσαντας δεινως εμισει τους 2.337 τε την αλλως συκοφαντησαντας η
καταψευδομαρτυρησαντας τινων, και αυτων τους πλειους ουτως ανηλισκεν, τους δε
ετερον τινα τροπον εκολαζεν, πολλους δε και τοις δεσποταις αυτοις επι τιμωριαι
παρεδιδου. τοσουτον δ' ουν το πληθος των θνησκοντων εγιγνετο ωστε και τον του
Αυγουστου ανδριαντα τον εκεισε ιδρυμενον ετερωσε ποι μετενεχθηναι του δη μητε
εφοραν αυτον τους φονους νομιζεσθαι μητε αει κατακαλυπτεσθαι. και επι τουτωι
γελωτα ωφλισκανεν, ει δη οσα μηδε τον χαλκον τον αναισθητον οραν δοκειν ηξιου,
τουτ' αυτος διεπιμπλατο, οτι δια μεσου της θεας παρα τον του αριστου καιρον
κατακοπτομενους ηδιστα εθεωρει, οτι και λεοντα δεδιδαγμενον ανθρωπους εσθιειν
και δια τουτο τωι πληθει αρεσκοντα αποκτεινας, οτι σφισι κοινως εν τηι θεαι συνην
και παρειχεν οσα εβουλοντο. Ἐθισθεις δ' ουν αιματος και φονων αναπιμπλασθαι
προπετεστερον και ταις αλλαις σφαγαις εχρησατο. αιτιον δε τουτων οι Καισαρειοι
και η Μεσσαλινα εγενοντο· οποτε γαρ αποκτειναι τινα εθελησειαν, εξεφοβουν
αυτον, ο δε εξαπιναιως κελευσας τινα εκ του παραχρημα απολεσθαι, επειτα
ανενεγκων και αναφρονησας επεζητει αυτον, και μαθων το γεγονος ελυπειτο. 220.
Ὅτι Γαιος Σιλανον ευγενεστατον οντα και της Ἰβηριας αρχοντα μεταπεμψαμενος
την μητερα οι την της Μεσσαλινης συνοικισας, και εν τοις φιλτατοις και
συγγενεστατοις χρονον τινα 2.338 τιμησας, εξαιφνης εσφαξεν, οτι τηι Μεσσαλινηι
προσεκρουσεν ουκ εθελησας αυτηι συγγενεσθαι πορνικωτατηι και ασελγεστατηι ουσηι.
221. Ὅτι η Μεσσαλινα αυτη τε ησελγαινεν και τας αλλας γυναικας ομοιως
ακολασταινειν ηναγκαζεν, και πολλας γε και εν αυτωι τωι παλατιωι, των ανδρων
παροντων και ορωντων, μοιχευεσθαι εποιει. και εκεινους μεν και εφιλει και ηγαπα,
τιμαις τε και αρχαις ηγαλλε, τους δε μη συγκαθιεντας σφας ες τουτο και εμισει και
απωλλυε. και ταυτα μεντοι τοιαυτα τε οντα και αναφανδον ουτω γιγνομενα τον
Κλαυδιον επι πλειστον ελαθεν· εκεινωι τε γαρ θεραπαινιδια τινα παρακατεκλινε, και
τους τι δυναμενους οι μηνυσαι τους μεν ευεργεσιαις τους δε και τιμωριαις
προκατελαμβανεν, ωσπερ και Κατωνιον Ἰουστον, δορυφορικου αρχοντα δηλωσαι τι
αυτωι περι τουτων εθελησαντα, προδιεφθειρεν. την τε Ἰουλιαν την του ∆ρουσου του
Τιβεριου παιδος θυγατερα, του δε δη Νερωνος του Γερμανικου γυναικα,
ζηλοτυπησασα απεσφαξεν. και τις και των ιππεων, ως και επιβουλευσας τωι
Κλαυδιωι, κατεκρημνισθη. 222. Ὅτι η Μεσσαλινα απο του χαλκου του
συγχωνευθεντος ανδριαντας του Μνηστηρος του ορχηστου εποιησατο. επει γαρ τωι
Γαΐωι ποτε εκεινος εκεχρητο, χαριν τινα αυτωι ταυτην της προς εαυτην συνουσιας
κατεθετο. σφοδρα γαρ ηρα, και επει γε μηδενα τροπον μηθ' υπισχνουμενη τι μητε
εκφοβουσα αυτον συγγενεσθαι 2.339 αυτηι αναπεισαι εδυνατο, διελεχθη τωι ανδρι,
αξιουσα αυτον πειθαρχειν οι αναγκασθηναι ως και επ' αλλο τι αυτου δεομενη· και
ουτως ειποντος αυτωι Κλαυδιου πανθ' οσα αν προσταττηται υπο της Μεσσαλινης
ποιειν, συνην αυτηι ως και τουτο υπ' εκεινου κεκελευσμενος. το δ' αυτο τουτο και
προς αλλους συχνους επραττεν· ως γαρ ειδοτος τε του Κλαυδιου τα γιγνομενα και
συγχωρουντος οι ακολασταινειν εμοιχευετο. 223. Ὅτι του Κλαυδιου και τουτο
επηινουν, οτι εντυχοντος τινος τοις δημαρχοις κατα του εξελευθερωσαντος αυτον
και υπηρετην επ' αυτον αιτησαντος και λαβοντος, ηγανακτησε, και εκεινον τε και
τους συνεξετασθεντας αυτωι εκολασε, και απηγορευσε μηδε τοις ουτως κατα των
 
 

313

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεσποσαντων αυτων βοηθειν, ει δε μη, στερεσθαι του δικην αυτους ετεροις
λαγχανειν. δουλευοντα μεντοι αυτον τηι γυναικι και τοις απελευθεροις ορωντες
ησχαλλον, αλλως και επειδη σπουδασαντος Κλαυδιου Σαβινον τον των Κελτων
αρχοντα εν μονομαχιαι τινι αποκτειναι, η Μεσσαλινα εσωσε· και γαρ εκεινωι
επλησιαζεν. τουτο τε ουν αυτους ηνια, και οτι τον Μνηστηρα αποσπασασα απο του
θεατρου ειχε, και οποτε λογος τις περι αυτου οτι μη ορχοιτο γιγνοιτο, θαυμα τε ο
Κλαυδιος εποιειτο και απελογιζετο τα τε αλλα και ομνυς οτι μη συνειη αυτωι.
πιστευοντες γαρ οντως αγνοειν αυτον τα γιγνομενα, ελυπουντο μεν οτι μονος ουκ
επισταται ταδε εν τωι βασιλειωι δρωμενα, οσα τε και ες τους πολεμιους ηδη
διεπεφοιτηκει, ου μην και εξελεγχειν αυτα ηθελον, το μεν τι ταυτην αιδουμενοι, το
δε και του Μνηστηρος φειδομενοι· οσον γαρ εκεινηι δια το καλλος, τοσουτον τωι
δημωι δια την τεχνην ηρεσκεν, οτι ουτω δεινος σοφιστης εν 2.340 τηι ορχησει ην,
ωστε ομιλου μεγαληι ποτε σπουδηι δραμα τι αυτον επιβοητον ορχησασθαι δεομενου,
παρακυψαι τε εκ της σκηνης και ειπειν οτι· "ου δυναμαι τουτο ποιησαι· τωι γαρ
Ὀρεστηι συγκεκοιμημαι". ο ουν Κλαυδιος ταυτα ουτως επραττε, και επειδη πληθος
δικων αμυθητον ην και ουκ απηντων επ' αυταις ετι προσδοκωντες ελαττωσεσθαι,
προειπε δια προγραμματος οτι και κατα αποντων αυτων εντος ρητης τινος ημερας
ερημην δικασει, και ενεπεδωσε τουτο. 224. Ὅτι κατα την οπλομαχιαν πολλοι και
των ξενων απελευθερων και οι αιχμαλωτοι οι Βρεττανοι εμαχεσαντο· και πολλους
οσους και εν τουτωι τωι ειδει της θεας ανηλισκε και επ' αυτωι εσεμνυνετο. 225. Ὅτι η
Μεσσαλινα ωσπερ ουκ εξαρκουν οι οτι και εμοιχευσατο και επορνευσατο (τα τε γαρ
αλλα ισχυρως επραττε, και επ' οικηματος εστιν οτε εν τωι παλατιωι αυτη τε εκαθεζετο
και τας αλλας τας πρωτας εκαθιζε), και επεθυμησε και ανδρας, τουτο δη το του
λογου, πολλους εχειν. και συμπασιν αν τοις χρωμενοις αυτηι κατα συμβολαια
συνυκησεν, ει μηπερ ευθυς εν τωι πρωτωι φωραθεισα απωλετο. τεως μεν γαρ οι
Καισαρειοι παντες ωμολογουν αυτηι, και ουδεν ο τι ουκ απο κοινης γνωμης εποιουν.
επει δε τον Πολυβιον, καιτοι και εκεινωι πλησιαζουσα, και διεβαλε και απεκτεινεν,
ουκετι αυτηι επιστευον, κακ τουτου ερημωθεισα της παρ' αυτων ευνοιας εφθαρη. τον
τε γαρ Σιλιον τον Γαιον του Τιβεριου του σφαγεντος υιον ανδρα επεγραψατο, και
τους γαμους πολυτελως ειστιασε και οικιαν αυτωι βασιλικην εχαρισατο, παντα τα
τιμιωτατα των Κλαυδιου κειμηλιων συμφο 2.341 ρησασα ες αυτην, και υπατον
απεφηνεν. ταυτ' ουν προτερον μεν και υπο παντων των αλλων ακουομενα και
ορωμενα τον γουν Κλαυδιον ελανθανεν· ως δ' ουτος τε ες τα Ὤστια κατεβη, και
εκεινη εν τηι Ῥωμηι, προφασιν ως και νοσουσα, υπελειφθη, συμποσιον τε τι
περιβοητον συνεκροτησεν, ενταυθα ο Ναρκισσος μονωθεντι τωι Κλαυδιωι μηνυει δια
των παλλακων αυτου παντα τα γιγνομενα. και εκφοβησας αυτον ως και της
Μεσσαλινης εκεινον τε αποκτενειν και τον Σιλιον ες την αρχην αντικαθισταναι
μελλουσης, ανεπεισε συλλαβειν τινας και βασανισαι. αμα τε τουτ' εγιγνετο και
αυτος ηπειχθη, και ωσπερ ειχεν εσελθων αλλους τε πολλους και τον Μνηστηρα
εθανατωσεν, αυτην τε την Μεσσαλιναν ες τους του Ἀσιατικου κηπους, δι' ουσπερ
ουχ ηκιστα απολωλει, αναχωρησασαν απεσφαξεν. 226. Ὅτι ο Σιλανος ανηρ αγαθος
ενομιζετο, και υπο του Κλαυδιου ουτως ετιματο ωστε και επινικιους τιμας εν παισι
λαβειν, την τε θυγατερα αυτου Ὀκταβιαν εγγυησασθαι, και πολυ προ του
καθηκοντος χρονου εστρατηγησε, την τε πανηγυριν την προσηκουσαν αυτωι τοις
εκεινου τελεσιν ποιησαι, και εν αυτηι τον Κλαυδιον και αιτησαι τινα παρ' αυτου
ωσπερ τινα στασιαρχην, και εκβοησαι πανθ' οσα τους αλλους βουλομενους εωρα.
227. Ὅτι ουτω ταις γυναιξιν ο Κλαυδιος εδεδουλωτο ωστ' αμφοτερους τους
γαμβρους δι' αυτας αποκτειναι. 228. Ὅτι ως απαξ η Ἀγριππινα εν τωι βασιλειωι
εγενετο, τον τε Κλαυδιον εσφετερισατο, δεινοτατη ουσα πραγμασι χρησθαι, και τους
 
 

314

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινα αυτου ευνοιαν εχοντας τα μεν φοβωι τα δε 2.342 ευεργεσιαις ωικειωσατο. και
τον Βρεττανικον τον παιδα αυτου ως και των τυχοντων τινα τρεφεσθαι εποιει· ο γαρ
ετερος, ο και την του Ἀσιανου θυγατερα εγγυησαμενος, ετεθνηκει. τον τε ∆ομιτιον
τοτε μεν γαμβρον τωι Κλαυδιωι απεδειξεν, υστερον δε και εσεποιησεν. επραξεν δε
ταυτα το μεν τι δια των απελευθερων αναπεισασα τον Κλαυδιον, το δε και την
γερουσιαν και τον δημον τους τε στρατιωτας επιτηδειον τι αει ποτε ες αυτα συμβοαν
παρασκευασασα. 229. Ὅτι η Ἀγριππινα τον υιον ες το κρατος εξησκει και παρα τωι
Σενεκαι εξεπαιδευε, πλουτον τε αμυθητον αυτωι συνελεγεν, ουδεν ουδε των
σμικροτατων επ' αργυρισμωι παραλειπουσα, αλλα παντα και τον οπωσουν
ευπορουντα θεραπευουσα, πολλους δε και δια τουτο φονευουσα. ηδη δε τινας και
ζηλοτυπησασα εφθειρε, και την γε Παυλιναν την Λολλιαν, επειδη τωι Γαΐωι
συνωικηκει, απεκτεινεν. 230. Ὅτι ο μεν Νερων ηυξετο, Βρεττανικος δε ουτε τινα
τιμην ουτε επιμελειαν ειχεν, αλλ' η Ἀγριππινα τους τε αλλους τους περιεποντας
αυτον τους μεν εξεβαλε τους δε και απεκτεινε, και τον Σωσιβιον, ωι η τε τροφη και η
παιδεια αυτου προσετετακτο, κατεσφαξεν ως και τωι Νερωνι επιβουλευοντα. κακ
τουτου παραδουσα αυτον οις ηθελεν, εκακου οσον εδυνατο, και ουτε τωι πατρι
συνειναι ουτε ες το δημοσιον προιεναι εια, αλλ' εν αδεσμωι τροπον τινα φυλακηι
ειχεν. 231. Ὅτι της Ἀγριππινης ουδεις το παραπαν ηπτετο, αλλα 2.343 τα τε αλλα και
υπερ αυτον τον Κλαυδιον εδυνατο, και εν κοινωι τους βουλομενους ησπαζετο· και
τουτο και ες τα υπομνηματα εσεγραφετο. 232. Ὅτι ο Ναρκισσος της λιμνης της
Φουκιανης συμπεσουσης αιτιαν επ' αυτηι μεγαλην ελαβεν· επεστατει γαρ του εργου,
και εδοξε πολυ ελαττω ων ηλπιζε δαπανησας ειτα εξεπιτηδες το συμπτωμα, οπως
ανεξελεγκτον το κακουργημα αυτου γενηται, μηχανησασθαι. 233. Ὅτι ο Σενεκας και
ο Βουρρος φρονιμωτατοι τε αμα και δυνατωτατοι των κατα τον Νερωνα ανδρων
οντες την αρχην πασαν παρελαβον, και διυκησαν εφ' οσον ηδυνηθησαν αριστα και
δικαιοτατα, ωσθ' υπο παντων ανθρωπων ομοιως επαινεθηναι. ο τε γαρ Νερων ουτ'
αλλως φιλοπραγματιας ην και εχαιρεν εν ραιστωνηι διαγων, και δια ταυτα τηι τε
μητρι προτερον υπεπεπτωκει [και πραγματιας ην και εχαιρεν], και τοτε ηγαπα οτι
αυτος τε εν ηδοναις ην και η ηγεμονια ουδεν ηττον διηγετο· και εκεινοι
συμφρονησαντες αυτοι μεν πολλα τα μεν μετερρυθμισαν των [δε] καθεστηκοτων, τα
δε και παντελως κατελυσαν, αλλα τε καινα προσενομοθετησαν, τον δε δη Νερωνα
τρυφαν ειων, οπως διακορης, ανευ μεγαλου τινος των κοινων παντων κακου, ων
επεθυμει γενομενος μεταβαληται. αμελει ο Νερων τα μεν πρωτα απλως πως δειπνα
τε εποιει και κωμους εκωμαζεν και εμεθυε και ηρα, επειτα ως ουτε εκεινωι τις
επεπληττεν ουτε τα κοινα χειρον παρα τουτο διεχειριζετο, επιστευεν οτι και καλως
αυτα ποιει και δυναται και επι πλειον σφισι χρησθαι, κακ τουτου ταυτα τε ως 2.344
εκαστα εκφανεστερον και προπετεστερον πραττειν ηρξατο, και ει δη τι η εκεινοι
παραινουντες η η μητηρ νουθετουσα αυτον ελεγεν, παροντας μεν σφας ηιδειτο και
υπισχνειτο μεταθησεσθαι, απελθοντων δε της τε επιθυμιας εγιγνετο και τοις προς
ταναντια αυτον αγουσιν, ατε και επι πρανες ελκουσιν, επειθετο. και μετα τουτο τα
μεν καταφρονησας, οια που συνεχως παρα των συνοντων ακουων "συ δε τουτων
ανεχηι; συ δε τουτους φοβηι; ουκ οισθα οτι Καισαρ ει και συ εκεινων εξουσιαν, αλλ'
ουκ εκεινοι σου εχουσι;" τα δε και φιλονεικων μητε της μητρος ως και κρειττονος
ελαττουσθαι μητε του Σενεκου του τε Βουρρου ως και φρονιμωτερων ηττασθαι,
τελος απηρυθριασε, και παντα τα παραγγελματα αυτων συγχεας και καταπατησας
προς τον Γαιον ετεινεν. ως δ' απαξ ζηλωσαι αυτον επεθυμησε, και υπερεβαλετο,
νομιζων της αυτοκρατορος και τουτ' ισχυος εργον ειναι, το μηδε εν τοις κακιστοις
μηδενος υστεριζειν. επαινουμενος δε επι τουτοις υπο του ομιλου, και πολλα υπ'
αυτου και ηδεα ακουων, ουδ' εαυτου εφεισατο, αλλα το μεν πρωτον οικοι και παρα
 
 

315

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις συνουσιν οι εχειρουργησεν αυτα, επειτα και εδημοσιευσεν, ωστε πολλην μεν
αισχυνην παντι τωι Ῥωμαιων γενει προσθειναι, πολλα δε και δεινα αυτους
εργασασθαι. και γαρ βιαι και υβρεις αρπαγαι τε και φονοι και υπ' αυτου εκεινου και
υπο των αει τι παρ' αυτωι δυναμενων αμυθητοι εγιγνοντο. και ο δη παντως εξ
αναγκης πασι τοις τοιουτοις επεται, χρηματα πολλα μεν αδικως εποριζετο, πολλα δε
βιαιως ηρπαζετο. ην μεν γαρ ουδ' αλλως μικροφρων τεκμηριον δε οτι εδιπλασιασε
το αργυριον τας διακοσιας νʹ μυριαδας. 234. Ὅτι ο αυτος εκ του πληθους των
δαπανωμενων ταχυ μεν τους εν τωι βασιλικωι θησαυρους εξηντλησε, ταχυ δε πορων
2.345 καινων εδεηθη, και τελη τε ουκ ειθισμενα εξελεγετο και αι ουσιαι των
εχοντων τι επολυπραγμονουντο, και οι μεν εκεινας εξ επηρειας απεβαλλον, οι δε και
αυτοι προσαπωλλυντο. και ουτω και αλλους, ει και μηδεν μεγα εκεκτηντο, αλλ'
αρετην γε τινα η και γενος ειχον, υποπτευων αχθεσθαι οι και εμισει και διεφθειρε.
235. Ὅτι η Ἀγριππινα ουτω και τα μεγιστα πραττειν επεχειρει ωστε Μαρκον Ἰουνιον
Σιλανον απεκτεινε, πεμψασα αυτωι του φαρμακου ωι τον ανδρα εδεδολοφονηκει.
236. Ὅτι ηρχε της Ἀσιας Σιλανος, και ην ουδε εν τοις ηθεσι του γενους ενδεεστερος.
αφ' ουπερ και τα μαλιστα ελεγεν αυτον επιχθηναι*, ινα μη και του Νερωνος ουτω
ζωντος προκριθειη. και μεντοι και εκαπηλευσε παντα, και εκ των βραχυτατων των
τε αισχιστων ηργυρολογει. 237. Ὅτι Λαιλιανος ο αποσταλεις ες την Ἀρμενιαν αντι
του Πωλιωνος την των νυκτοφυλακων αρχην προσετετακτο, και ην ουδεν του
Πωλιωνος βελτιων, αλλα και οσωι τηι αξιωσει αυτου προειχε, τοσωι και απληστοτερος
επι τοις κερδεσιν επεφυκει. 238. Ὅτι του Βρεττανικου τελευτησαντος ουθ' ο Σενεκας
και ο Βουρρος επιμελειαν τινα ακριβη των κοινων εποιουντο, αλλ' ηγαπων ει και
μετριως πως διαγοντες αυτα περισωθειεν, και εκ τουτου ο Νερων λαμπρως ηδη
παντων ων ηθελεν επ' αδειας ενεπιμπλατο. και ουτω γαρ εκφρονειν αντικρυς
ηρξατο ωστε και Ἀντωνιον τινα ιππεα αυτικα ως και φαρμακεα κολασαι, και προσετι
και τα φαρμακα δημοσιαι καταφλεξαι· αυτος μεν γαρ και επι τουτωι και επι τωι
διαθηκας τινας κακουργησασι τισιν επεξελθειν εσεμνυνετο, τοις δε δη αλλοις
γελωτα ισχυρον παρεσχεν, οτι τα εαυτου εργα δι' ετερων εκολασεν. και πολλα μεν
οικοι πολλα δε και εν τηι πολει, νυκτωρ και μεθ' ημεραν, επικρυπτομενος πηι
ησελγαινεν, και ες τε καπηλεια εσηιει, και πανταχοσε ως και ιδιωτης επλανατο.
πληγαι 2.346 τε εκ τουτων και υβρεις συχναι εγιγνοντο, ωστε και μεχρι των θεατρων
το δεινον προχωρησαι. οι γαρ τοι περι την ορχηστραν και περι τους ιππους εχοντες
ουτε των στρατηγων ουτε των υπατων εφροντιζον, αλλ' αυτοι τε εστασιαζον και
τους αλλους προσεπεσπωντο, ουχ οτι κωλυοντος σφας του Νερωνος, οσα απο βοης,
αλλα και προσεκταρασσοντος· και γαρ εχαιρε τοις δρωμενοις, εν τε φορειωι τινι
λαθραι ες τα θεατρα εσκομιζομενος, κακ του αφανους τοις αλλοις εφορων τα
γιγνομενα. αμελει και τους στρατιωτας τους αει ποτε ταις του δημου συνοδοις
παρειναι ειωθοτας απηγορευσε μη φοιταν ες αυτας, προφασιν μεν ως και τα
στρατιωτικα αυτους μονα δια χειρος ποιεισθαι δεον, το δ' αληθες ιν' οτι πλειστη τοις
τι βουλομενοις ταρασσειν εξουσια ειη. τηι δε αυτηι σκηψει και προς την μητερα
εχρησατο· ουδε γαρ ουδε εκεινηι συνειναι στρατιωτην τινα επετρεπε, λεγων μηδενα
αλλον υπ' αυτων πλην του αυτοκρατορος φρουρεισθαι χρηναι. και τουτο γε και ες
τους πολλους την εχθραν αυτος εξεφηνεν. 239. Ὅτι ο Νερων ο κιναιδος και
καταπτυστος κρυφα νυκτωρ εκωμαζεν και κατα πασαν την πολιν, υβριζων ες τας
γυναικας και ασελγαινων ες τα μειρακια, αποδυων τους απαντωντας, παιων,
τιτρωσκων, φονευων. και εδοκει μεν πως λανθανειν (και γαρ εσθησι ποικιλαις και
κομαις περιθετοις αλλοτε αλλαις εχρητο), ηλεγχετο δε εκ της ακολουθιας και εκ των
εργων· ουδεις γαρ αν τοσαυτα και τηλικαυτα αδεως ουτω ποιησαι ετολμησεν. ουδε
γαρ ουδ' οικοι μενειν ασφαλες ουδεν εγιγνετο, αλλα και ες εργαστηρια και ες οικιας
 
 

316

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσεπηδα. Ἰουλιος ουν τις Μοντανος βουλευτης, αγανακτησας υπερ της γυναικος,
προσεπεσε τε αυτωι και πληγας πολλας ενεφορησεν, ωσθ' υπο των υπωπιων συχναις
αυτον 2.347 ημεραις κρυφθηναι. και επαθεν επι τουτωι δεινον ουδεν (εκ γαρ
συντυχιας αλλως υβρισθαι νομισας ουδεμιαν οργην εποιειτο), ει μη επεστειλεν αυτωι
συγγνωμην αιτουμενος. [ορων δε ταυτα ο ∆ορυφορος.] 239 α. Ὅτι ο Σενεκας αιτιαν
εσχεν και ενεκληθη αλλα τε και οτι τηι Ἀγριππινηι συνεγιγνετο· ου γαρ απεχρησεν
αυτωι την Ἰουλιαν μοιχευσαι, ουδε βελτιων εκ της φυγης εγενετο, αλλα και τηι
Ἀγριππινηι τοιαυτηι τε ουσηι και τοιουτον υιον εχουσηι επλησιαζεν. ου μονον δε εν
τουτωι αλλα και εν αλλοις και παντα τα εναντιωτατα οις εφιλοσοφει ποιων
ηλεγχθη. και γαρ τυραννιδος κατηγορων τυραννοδιδασκαλος εγενετο, και των
συνοντων τοις δυνασταις κατατρεχων ουκ αφιστατο του παλατιου, τους τε
κολακευοντας τινα διαβαλλων αυτος ουτω την Μεσσαλιναν και τους του Κλαυδιου
εξελευθερους εθωπευσεν ωστε και βιβλιον σφισιν εκ της νησου πεμψαι επαινους
αυτων εχον, ο μετα ταυτα υπ' αισχυνης απηλειψεν. τοις τε πλουσιοις εγκαλων
ουσιαν επτακισχιλιων και φʹ μυριαδων εκτησατο, και τας πολυτελειας των αλλων
αιτιωμενος πεντακοσιους τριποδας κεδριου ξυλου ελεφαντοποδας ισους και ομοιους
ειχε, και επ' αυτων ειστια. ταυτα δη 2.348 λοι τας τε ασελγειας, ας πραττων γαμον τε
επιφανεστατον εγημε και μειρακιοις εξωροις εχαιρεν, και τουτο και τον Νερωνα
ποιειν εδιδαξεν, καιπερ τοσαυτηι προσθεν αυστηροτητι των τροπων χρωμενος ωστε
και αιτησασθαι παρ' αυτου μητε φιλειν αυτον μητε συσσιτειν αυτωι. και τουτου μεν
και προφασιν τινα εσχεν, ινα ηδη και φιλοσοφειν επι σχολης δυνηται, μηδεν υπο
των δειπνων αυτου εμποδιζομενος, το δε δη του φιληματος ουκ εχω συννοησαι διοτι
εξεστη· ο γαρ τοι και μονον αν τις υποπτευσειεν, οτι ουκ ηθελε τοιουτο στομα
φιλειν, ελεγχεται εκ των παιδικων αυτου ψευδος ον. εκ τε ουν τουτων και εκ της
μοιχειας εγκληθεις τινα τοτε μεν αυτος μηδε κατηγορηθεις αφειθη και τον
Παλλαντα τον τε Βουρρον εξηιτησατο, υστερον δε ου καλως απηλλαξεν. 240. Ὅτι ο
Νερων, οια αληθες μεν μηδεν παρα μηδενος ακουων, παντας δε επαινουντας τα
πεπραγμενα ορων, λανθανειν τε εφ' οις εδεδρακει η και ορθως αυτα πεποιηκεναι
ενομισε, κακ τουτου πολυ χειρων και ες τα αλλα εγενετο. παντα τε γαρ οσα εξην
αυτωι ποιειν, και καλα ηγειτο ειναι, και τοις φοβωι τι η κολακειαι αυτου λεγουσιν ως
και πανυ αληθευουσι προσειχεν. τεως μεν γαρ φοβοις και θορυβοις συνειχετο· επει δ'
οι πρεσβεις πολλα και κεχαρισμενα αυτωι ειπον, ανεθαρσησε. 241. Ὅτι και την
∆ομιτιαν την τηθιδα, ην και αυτην ως μητερα τιμαν ελεγεν, επαπεκτεινε φαρμακωι,
ουδ' ανεμεινεν ολι
γας ημερας ιν' αλλως υπο του γηρως αποθανηι, αλλ' επεθυμησε και εκεινην
απολεσαι. και εσπευσε γε τουτο ποιησαι δια τα κτηματα αυτης τα εν Βαιαις και εν τηι
Ῥαβεννιδι οντα, εν οις και 2.349 ηβητηρια μεγαλοπρεπη κατεσκευασεν, τουτ' εστιν
εστιατηρια και καταλυσεις. 242. Ὅτι ο Νερων βραχυ και μελαν, ως γε και
παραδεδοται, φωνημα ειχεν. 243. Ὅτι ο Νερων τον στεφανον των κιθαρωιδων ανικει
ελαβε, παντων ως και αναξιων της νικης εκβληθεντων, και ευθυς ες αυτο το
γυμνασιον εν τηι στοληι σφων εσεγραφη. κακ τουτου και οι αλλοι στεφανοι οι της
κιθαρωιδιας εξ απαντων των αγωνων ως και μονωι αξιονικωι επεμποντο. ταυτα
επαιζετο εν Ῥωμηι. 244. Ὅτι ο Τιγελλινος διεδεξατο τον Βουρρον, ασελγειαι και
μιαιφονιαι παντας τους καθ' αυτον ανθρωπους υπεραρας. τον τε Νερωνα απ' αυτων
προσεποιησατο, και τον συναρχοντα Ῥουφον παρ' ουδεν ετιθετο. 245. Ὅτι ο Νερων
γελωτα και σκωμματα τα των συγγενων κακα εποιειτο. 246. Ὅτι εκ των
συναχθεντων ες το Ἄντιον πολλων απολομενων ο Νερων εν εορτης μερει τουτο
εποιειτο. 247. Ὅτι ο Κουρβουλων ομοια τοις πρωτοις Ῥωμαιων, ουχ οτι τωι γενει
λαμπρος η τωι σωματι ισχυρος, αλλα και τηι ψυχηι αρτιφρων ην, και πολυ μεν το
 
 

317

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανδρειον πολυ δε και το δικαιον το τε πιστον ες παντας και τους οικειους και τους
πολεμιους ειχεν. υφ' ουπερ και ο Νερων επι τον πολεμον αυτον ανθ' εαυτου
απεστειλε, και δυναμιν αυτωι οσην ουδενι αλλωι επετρεψε, πιστευσας ομοιως και
τους βαρβαρους αυτον κατεργασασθαι και 2.350 αυτωι μη επαναστησεσθαι. και ο μεν
ουδετερον αυτων εψευσθη, τους μεντοι αλλους ανθρωπους καθ' εν τουτο μονον ο
Κουρβουλων ελυπησεν, οτι την προς τον Νερωνα πιστιν ετηρησεν· ουτω γαρ αυτον
αυτοκρατορα αντ' εκεινου λαβειν ηθελον ωστε και κακον το μερος τουτο γενεσθαι
μονον ηξιουν. τοιουτος ο Κουρβουλων ην και δι' αυτα ταυτα απωλετο. 248. Ὅτι ο
Κουρβουλων, καιτοι και ισχυν μεγαλην και δοξαν ουκ ελαχιστην εχων, και δυνηθεις
αν ραιστα και αυτοκρατωρ (και των ανθρωπων τωι Νερωνι δεινως αχθομενων και
εκεινον ες παντα δη παντως θαυμαζοντων) αποδειχθηναι, ουτε ενεωτερισε τι ουτε
ηιτιαθη. τα τε γαρ αλλα ετι και μαλλον εμετριαζε, και τον γαμβρον Ἄννιον
υποστρατηγουντα οι ες την Ῥωμην, προφασιν μεν ως τον Τιριδατην αναξοντα, το δε
αληθες εφ' ομηρειαι τωι Νερωνι εκων επεμψεν. ουτω γαρ που επεπιστευτο μηδεν
νεοχμωσειν ωστε και τον γαμβρον, και πριν στρατηγησαι, υπατον λαβειν. 249. Ὅτι ο
Ἰουνιος Τορκουατος απογονος του Αυγουστου ων θαυμαστωι δη τινι εγκληματι
παρεδοθη. επειδη γαρ ασωτοτερον τηι ουσιαι, ειτε εκ φυσεως ειτε και εξ
επιτηδευσεως, οπως μη πανυ πλουτοιη, κατεχρησατο, των τε αλλοτριων αυτον
επιθυμειν ατε και πολλων δεομενον ο Νερων εφη, κακ τουτου και της αυτοκρατορος
αρχης εφιεμενον συκοφαντηθηναι εποιησεν. 250. Ὅτι τοσουτον εποθησε την
Σαβιναν, ωστε μετα θανατον αυτης τα μεν πρωτα γυναικα τινα προσφερη οι μαθων
ουσαν μετεπεμψατο και εσχεν, επειτα παιδα απελευθερον, ον 2.351 Σπορον
ωνομαζεν, εκτεμων, επειδη και αυτος τηι Σαβινηι προσευκει, τα τε αλλα ως γυναικι
αυτωι εχρητο και προιοντος του χρονου και εγημεν αυτον, καιπερ Πυθαγοραι τινι
εξελευθερων γεγαμημενος, και προικα αυτωι κατα συγγραφην εδωκε, και τους
γαμους σφων δημοσιαι οι τε αλλοι και αυτοι οι Ῥωμαιοι εωρτασαν, οτι τοτε πολλοι
εθανατωθησαν. 251. Ὅτι ο Νερων επι τους Αιθιοπας και τας Κασπιας πυλας ενοει
πλευσαι. αλλα ταυτα μεν και χρονου και πονου ορων δεομενα ηλπιζεν αυτοματα οι
προσχωρησειν, ες δε δη την Ἑλλαδα επεραιωθη, ουτι γε ως Φλαμινιος ουδ' ως
Μομμιος η και Ἀγριππας και Αυγουστος οι προγονοι αυτου, αλλ' επι τε ηνιοχησει και
κιθαρωιδησει κηρυξει τε και τραγωιδιας υποκρισει. ου γαρ ηρκει αυτωι η Ῥωμη, ουδε
το του Πομπηιου θεατρον, ουδ' ο μεγας ιπποδρομος, αλλ' εδεηθη και εκστρατειας
τινος, ινα και περιοδονικης γενηται. και τοσουτον γε πληθος ουχ οτι των
Αυγουστειων αλλα και των αλλων ανθρωπων επηγαγετο οσον, ειπερ εμπολεμιον
ην, και Παρθους αν και Κασπιους και Αιθιοπας εχειρωσατο. αλλ' ησαν οιοι
Νερωνειοι αν στρατιωται γενοιντο, και οπλα κιθαρας τε και πληκτρα προσωπα τε
και εμβατας εφερον. και ενικησε νικας οιας στρατοπεδωι τοιουτωι επρεπε, και
κατελυσε Τερπνον και ∆ιοδωρον και Παμμενην, ως Φιλιππον, ως Περσεα, ως
Ἀντιοχον. και δια τουτο γε, ως εοικε, και τον Παμμενην εκεινον επι Γαΐου
ακμασαντα κατηναγκασε, καιπερ γεροντα οντα, αγωνισασθαι, ινα αυτου τους
ανδριαντας κρατησας αικισηται. Και ει μεν μονα ταυτα επεπραχει, γελωτα αν
ωφληκει. πως 2.352 γαρ αν τις και ακουσαι, μη οτι ιδειν, υπομεινειεν ανδρα
Ῥωμαιον βουλευτην ευπατριδην αρχιερεα Καισαρα αυτοκρατορα Αυγουστον ες τε το
λευκωμα εν τοις αγωνισταις εγγραφομενον και την φωνην ασκουντα, μελετωντα τε
τινας ωιδας και τερποντα και την μεν κεφαλην κομωντα, το δε γενειον ψιλιζομενον,
ιματιον αναβαλλομενον εν τοις δρομοις, μεθ' ενος η δυο ακολουθων βαδιζοντα,
τους αντιπαλους υποβλεποντα και αει τι προς αυτους μεθ' αψιμαχιας λεγοντα, τους
αγωνοθετας τους τε μαστιγοφορους φοβουμενον, και χρηματα αυτοις κρυφα απασιν
αναλισκοντα μη και ελεγχθεις μαστιγωθηι, και ταυτα ποιουντα ινα τον των
 
 

318

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κιθαρωιδων και των τραγωιδων και των κηρυκων αγωνα νικησας ηττηθηι τον των
Καισαρων. τις γαρ αν προγραφη ταυτης χαλεπωτερα γενοιτο, εν ηι Συλλας μεν
αλλους, Νερων δε εαυτον προεγραψεν; τις δε νικη ατοπωτερα, εν ηι τον κοτινον η
την δαφνην η το σελινον η την πιτυν λαβων απωλεσε τον πολιτικον; και τι αν τις
ταυτα αυτου μονα οδυραιτο, οποτε και επι τους εμβατας αναβαινων κατεπιπτεν απο
του κρατους, και το προσωπειον υποδυνων απεβαλλε το της ηγεμονιας αξιωμα,
εδειτο ως δραπετης, εποδηγειτο ως τυφλος, εκυει ετικτεν εμαινετο ηλατο, τον τε
Οιδιποδα και τον Θυεστην τον τε Ἡρακλεα και Ἀλκμεωνα και Ὀρεστην ως
πληθευποκρινομενος. και τα γε προσωπα τοτε μεν αυτοις εκεινοις τοτε δε και εαυτωι
εικασμενα εφερεν· τα γαρ των γυναικων παντα προς την Σαβιναν εσκευαστο, οπως
κακεινη και τεθνηκυια πομπευηι. και παντα οσα οι τυχοντες υποκρινονται, κακεινος
και ελεγε και επραττε και επασχε, πλην καθοσον χρυσαις αλυσεσιν εδεσμευετο· ου
γαρ επρεπεν, ως εοικεν, αυτοκρατορι Ῥωμαιων σιδηραις δεισθαι. Οι δε στρατιωται
ταυτα ορωντες εφερον επηινουν, Πυθιονικην 2.353 τε αυτον και Ὀλυμπιονικην και
περιοδονικην παντονικην προς τοις αλλοις απεκαλουν, συμμιγνυντες αυτοις τα της
αρχης ονοματα, τον τε Καισαρα και τον Αυγουστον ακροτελευτιον ειναι. 252. Ὅτι ο
Νερων ες την Ἑλλαδα παμπληθεις εφονευσεν ανδρας γυναικας παιδας. και προτερον
μεν την ημισειαν της ουσιας εκελευσεν οι και τα τεκνα και τους απελευθερους των
θανατουμενων αποθνησκοντας καταλειπειν, αυτοις τε εκεινοις διαθηκας γραφειν
επετρεπεν, οπως μη των χρηματων ενεκα αυτους αποκτεινειν δοκηι (παντως δε
παντα η τα γε πλειω αυτων ελαμβανεν· ειτ' ουν τις ελαττον τι αυτωι η τωι Τιγελλινωι
ων ηλπιζον κατελειπεν, ουδε των διαθηκων ωνινατο)· υστερον δε και ολας τας
ουσιας αφηιρειτο, τους τε παιδας σφων παντας αμα δι' ενος δογματος εξηλασεν. ουδε
τουτο αυτωι εξηρκεσεν, αλλα και συχνους των φευγοντων εφθειρεν. 253. Ὅτι τας
ουσιας οσας των ζωντων εδημευσε, και τα αναθηματα οσα εκ των ιερων εσυλησεν,
ουδε εξαριθμησειεν αν τις. διετρεχον γαρ γραμματοφοροι μηδεν αλλο
διαγγελλοντες η οτι τονδε απεκτεινεν, οδε τεθνηκεν· εξω γαρ δη των βασιλικων
γραμματων ουδεν ιδιωτικον διεπεμπετο. συχνους γαρ ες την Ἑλλαδα των πρωτων
εξηγαγεν ως τι αυτων δεομενος, ιν' εκει αποθανωσι. παντα δε τωι Ἠλιωι επετετραπτο
και δημευειν και φυγαδευειν και αποκτιννυναι παντας ομοιως εξειναι. 2.354 254.
Ὅτι ο αυτος τηι Πυθιαι δεκα μυριαδας εδωκεν, οτι τινα κατα γνωμην αυτου
εθεσπισεν· ας ο Γαλβας εκομισατο. του δε δη Ἀπολλωνος, ειτ' ουν αγανακτησας οτι
λυπηρα τινα αυτωι προειπεν, ειτε και αλλως μανεις, την τε χωραν την Κιρραιαν
αφειλετο και στρατιωταις εδωκε, και το μαντειον κατελυσεν, ανθρωπους ες το
στομιον εξ ου το ιερον πνευμα ανηιει σφαξας. 255. Ὅτι πασι παρα τωι Νερωνι
δημοσιον εγκλημα ην αρετη τε και πλουτος και γενος, και παντες η εαυτους
απεκτιννυσαν η υπ' αλλων εφονευοντο. 256. Ὅτι Ἰουλιος Βινδιξ ην ανηρ εκ μεν
προγονων Ἀκυτανος του βασιλικου φυλου, κατα δε τον πατερα βουλευτης των
Ῥωμαιων, το σωμα ισχυρος και την ψυχην συνετος, των τε πολεμικων εμπειρος και
προς παν εργον μεγα ευτολμος· το τε φιλελευθερον και το φιλοτιμον πλειστον ειχεν·
ος προεστη των Γαλατων. 257. Ὅτι ο Νερων μαθων τα κατα τον Βινδικα εν Νεαπολει
τον γυμνικον αγωνα απ' αριστου θεωρων, ουκ ελυπηθη, αλλα καταπηδησας εκ της
εδρας αθλητηι τινι συνεσπουδασεν· ουτε ες την Ῥωμην ηπειχθη, αλλα και γραμματα
απλως τηι βουληι πεμψας παρηιτησατο οτι ουκ αφικετο, λεγων βραγχαν, καθαπερ τι
ᾆσαι και τοτε αυτοις δεομενος. και την γε αυτην φροντιδα και επιμελειαν της τε
φωνης και των ᾀσματων των τε κιθαρισματων, ουχ οτι εν τωι τοτε παροντι, αλλα και
μετα ταυτα εποιειτο· και ουτε τι εξ εκεινων εξεκραξεν, ει τε και ηναγκασθη τι οια εν
τοιουτοις ων εκβοησαι, ευθυς τις αυτον ως και κιθαρωιδησειν μελλοντα ανεχαιτιζεν
και ανελαμβανεν. τα τε αλλα οσα ειωθει ομοιως εποιει, χαιρων τοις ηγγελμενοις οτι
 
 

319

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλως τε κατακρατησειν του 2.355 Βινδικος ηλπιζεν και υποθεσιν αργυρισμου και
φονων ειληφεναι εδοκει. και ετρυφα, και το της Σαβινης ηρωιον εκποιηθεν και
κοσμηθεν λαμπρως ωσιωσεν, επιγραψας αυτωι οτι Σαβινηι αυτο θεαι Ἀφροδιτηι αι
γυναικες εποιησαν. και τουτο μεν ηληθευσεν· εκ γαρ των χρηματων α πολλα και
παρα των γυναικων εσεσυλητο εξειργασθη· συχνα δε δη και ηθυρεν, ων εγω τα μεν
αλλα παραλειψω, εν δε ειπω. νυκτωρ ποτε τους πρωτους των βουλευτων και των
ιππεων εξαπινης σπουδηι, ως και περι των παροντων τι κοινωσων σφισι,
μεταπεμψας "εξευρηκα" εφη "πως η υδραυλις" (αυτο γαρ το ρηθεν γραφησεται) "και
μειζον και εμμελεστερον φθεγξεται". τοιαυτα μεν και τοτε επαιζεν. 258. Ὅτι αλλων
αλλα λεγοντων ο Νερων εγνω τους τε βουλευτας αποκτειναι και την πολιν
καταπρησαι ες τε την Ἀλεξανδρειαν πλευσαι, υπειπων οτι "αν και εκ της αρχης
εκπεσωμεν, αλλα το γε τεχνιον ημας εκει διαθρεψει"· ες γαρ τουτ' ανοιας εληλυθει
ωστε πιστευσαι οτι αλλως τε ιδιωτευσαι και προσετι και κιθαρωιδειν δυνησεται. 259.
Ὅτι ο Ῥουφος προς Γαλβαν ηλθε και παρα μεν εκεινου ουδεν ο τι αξιον ειπειν
ευρετο, ει μη τις αυτο τουτ' εκλογισαιτο οτι πολλακις αυτοκρατωρ ονομασθεις
εζησε· παρα δε δη των αλλων ανθρωπων ονομα μεγα, και μειζον η ειπερ υπεδεδεκτο
την ηγεμονιαν, εκτησατο, οτι ουκ ηθελησεν αυτην λαβειν. 260. Ὅτι το τας των
επαιτιων εικονας τον Ὄθωνα αποκαταστησαι, και η διαιτα, το τε τωι Σπορωι συνειναι
και τοις λοιποις τοις Νερωνειοις χρησθαι πανυ παντας εξεφοβει. μαλιστα 2.356 δε
αυτου εμισουν οτι την τε αρχην ωνιον τε αποδεδειχει και την πολιν επι τοις
θρασυτατοις επεποιηκει, και την μεν βουλην και τον δημον παρ' ουδεν ηγεν, τους δε
δη στρατιωτας επεπεικει και τουθ', οτι και αποκτειναι Καισαρα και ποιησαι
δυνανται. 261. Ὅτι ο Ουαλης ουτω περι τα χρηματα εσπουδαζεν και ουτως εξ
απαντος τροπου ηθροιζεν ωστε και τον δεκαρχον τον κατακρυψαντα τε αυτον και
διασωσαντα αποσφαξαι δια χιλιας δραχμας, ας εκ των σκευων αυτου υφηιρησθαι
εδοξεν. 262. Ὅτι ο Ὄθων ανεχωρησεν εκ της μαχης, λεγων μη δυνασθαι μαχην
ανδρων ομοφυλων ιδειν, ωσπερ εκ δικαιας τινος πραξεως αυταρχησας, αλλ' ου τους
τε υπατους και τον Καισαρα τον τε αυτοκρατορα εν αυτηι τηι Ῥωμηι φονευσας. 263.
Ὅτι εφιλουν τον Ὄθωνα οι στρατιωται, και δημηγορησαντος, εξ ων ηκουσαν, και
εθαυμαζον αμα και ηλεουν ει τι πεισοιτο, και δακρυσι τε εκλαιον και εθρηνουν,
πατερα τε ανεκαλουν και παιδων και γονεων φιλτερον ωνομαζον, "εν σοι" τε "και
ημεις σωζομεθα" ελεγον, "και υπερ σου παντες αποθανουμεθα". 264. Ὅτι ο Βιτελλιος
ειδεν εν Λουγδουνωι μονομαχων αγωνας και εν Κρεμωνι, ωσπερ ουκ αρκουντος του
πληθους των εν ταις μαχαις απολωλοτων και τοτε και ετι αταφων ερριμμενων, ως
και αυτος εθεασατο. διεξηλθε γαρ δια παντος του χωριου εν ωι εκειντο,
εμπιπλαμενος της θεας ωσπερ τοτε νικων, και ουκ 2.357 εκελευσε σφας ουδ' ὣς
ταφηναι. τηι τε γαρ τρυφηι και τηι ασελγειαι προσκειμενος ουδεν ετι των αλλων ουτε
των ανθρωπινων ουτε των θειων εφροντιζεν. ην μεν γαρ και απ' αρχης τοιουτος
οιος περι τε τα καπηλεια και περι τα κυβευτηρια τους τε ορχηστας και τους
αρματηλατας εσπουδακεναι, και αμυθητα ες τα τοιαυτα ανηλισκε, και δια τουτο και
δανειστας πολλους ειχε· τοτε δε και μαλλον, ατε και εν τοσαυτηι εξουσιαι καθεστως,
υβριζε, και το τε πλειστον και της ημερας και της ωρας ομοιως εδαπανα απληστως τε
εμφορουμενος και συνεχως παντα εξεμων, ως μονηι τηι παροδωι των σιτιων
τρεφεσθαι. αφ' ουπερ και ανταρκειν ηδυνατο, επει οι γε συνδειπνουντες αυτωι κακως
απηλλασσον. πολλους γαρ αει τους πρωτους ομοσιτους εποιειτο, και πολλακις και
παρ' αυτοις ειστιατο. και εγενετο ο χρονος ο της αρχης αυτου συμπας ουδεν αλλο η
μεθαι τε και κωμοι· παντα τε γαρ τα τιμιωτατα και απ' αυτου του ωκεανου, ινα
μηδεν ειπω πλειον, και εκ της γης και εκ της θαλασσης συνηγετο, και πολυτελως
ουτως εσκευαζετο ωστε Βιτελλιανα εξ εκεινου πεμματα και αλλα τινα βρωματα
 
 

320

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ονομαζεσθαι. 265. Ὅτι ο αυτος ουδε τηι οικιαι του Νερωνος τηι χρυσηι ηρκειτο, αλλα
καιτοι σφοδρα και το ονομα και τον βιον τα τε επιτηδευματα αυτου παντα και
αγαπων και επαινων, ομως ηιτιατο αυτον κακως τε ωικηκεναι και κατασκευηι και
ολιγηι και ταπεινηι χρησθαι λεγων· νοσησας γουν ποτε εζητησεν οικημα εν ωι
κατοικησει. ουτως αυτον ουδε των εκεινου τι ηρεσεν. 266. Ὅτι η γυνη αυτου Γαλερια
ως ολιγου εν τωι βασιλικωι κοσμου ευρεθεντος κατεγελα. αλλ' ουτοι μεν εκ των
αλλοτριων 2.358 αναλισκοντες ουδ' ηριθμουν τι εκ των δαπανωμενων, οι δε δη
δειπνιζοντες σφας εν μεγαλωι κακωι εγιγνοντο, πλην ολιγων οις τι ανταπεδιδου.
καιπερ ουδ' ολης της ημερας οι αυτοι εσιτιζον αυτον, αλλ' αλλοι μεν ακρατισασθαι
παρειχον, οι δε αριστησαι, οι δε δειπνον, ετεροι μεταδορπια τινα πλησμονης
παραμυθια· παντες γαρ οι δυναμενοι εστιαν αυτον εσπουδαζον, και εκατον δε αυτον
φασι μυριαδας ες δειπνον αναλωσαι. και τα γενεθλια αυτου επι δυο ημερας
εωρταζετο, και θηρια και ανδρες πολλοι απεκτανθησαν. 267. Ὅτι τοιουτου του
Βιτελλιου οντος ουδ' οι στρατιωται εσωφρονουν, αλλα και υβρεις και ασελγειαι υπ'
αυτων πολλαι πανταχου ομοιως εγιγνοντο. 268. Ὅτι οι δεδανεικοτες τι τωι Βιτελλιωι
εξορμωντος αυτου ες την Γερμανιαν επελαβοντο, και μολις ποτε κατεγγυηθεντα
αυτον απελυσαν· τοτε δε ουχ οσον ουκ εγελων αλλα και εθρηνουν και
κατεκρυπτοντο, και αυτους αναζητων την τε σωτηριαν σφισιν ες το οφειλομενον
αποδιδοναι ελεγε και τα συμβολαια απηιτει. 269. Ὅτι ο Βιτελλιος, Πρισκου
αντειποντος τι αυτωι εν τωι συνεδριωι και τινα και των στρατιωτων καταδραμοντος,
επεκαλεσατο μεν τους δημαρχους ως και της παρ' αυτων επικουριας δεομενος, ουτε
δε αυτος τι κακον τον Πρισκον ηργασατο ουθ' υπ' εκεινων παθειν ειασεν, αλλα και
εφη οτι "μη ταραττεσθε, πατερες, μηδ' αγανακτειτε, ει δυο ανδρες εξ υμων
διηνεχθημεν τι προς αλληλους". και τουτο εξ επιεικειας πεποιηκεναι εδοξεν· οτι
μεντοι τον Νερωνα μιμεισθαι ηθελε και ενηγισε τε αυτωι, και οτι τοσαυτα ες τα
δειπνα α᾿̣νηλισκεν, οι μεν αλλοι και κατα τουτ' εχαιρον, 2.359 οι δε δη νουν εχοντες
ηχθοντο, ευ επισταμενοι οτι ουδε τα εξ απασης της οικουμενης χρηματα αρκεσει.
270. Ὅτι ο Βεσπασιανος ουτ' αλλως προπετης ην, και ες ταραχωδη ουτω πραγματα
και πανυ ωκνει εαυτον καθειναι. 271. Ὅτι εσκωπτον οι Ἀλεξανδρεις και ελοιδορουν
τον Βεσπασιανον· προσδοκησαντες γαρ μεγα τι παρ' αυτου ληψεσθαι, οτι πρωτοι
αυτον αυτοκρατορα επεποιηκεσαν, ου μονον ουδεν ευροντο αλλα και
προσεπρασσοντο χρηματα. πολλα μεν γαρ και αλλως παρ' αυτων εξελεξε, μηδε
απορον μηδε τον τυχοντα μηδ' ει επαιτιος τις ην, παραλειπων, αλλα και εκ των
οσιων παντων και εκ των ιερων ομοιως χρηματιζομενος· πολλα δε και τελη τα μεν
τινα εκλελειμμενα ανενεωσατο, τα δε και νομιζομενα προσεπηυξησε, καινα τε ετερα
προσκατεστησατο. το δ' αυτο τουτο και εν τηι αλληι υπηκοωι εποιησε. δια τε ουν
εκεινα, και οτι και των βασιλειων το πλειστον απεδοτο, χαλεπως φεροντες αλλα τε
ες αυτον απερριπτουν και οτι "εξ οβολους προσαιτεις", ωστε τον Βεσπασιανον και
επιεικεστατον οντα χαλεπηναι, και κελευσαι και τους εξ οβολους κατ' ανδρα
πραχθηναι, βουλευσασθαι δε και τιμωριαν αυτων ποιησασθαι· αυτα τε γαρ τα
λεγομενα προπηλακισμον ειχε, και εκ του κατακεκλασμενου του τε αναπαιστου
σφων ουκ εστιν ο τι ουκ οργην οι ενεποιει. του δ' ουν Τιτου εξαιτησαμενου αυτους
τουτων ο Βεσπασιανος εφεισατο. οι δε Ἀλεξανδρεις του Βεσπασιανου ουκ απεσχοντο
αλλα μεγα πανυ αθροοι εν συνοδωι τινι κοινηι προς τον Τιτον εξεβοησαν, ειποντες
αυτο τουτο· "συγγινωσκομεν αυτωι· ου γαρ οιδε καισαρευειν." 2.360 Και οι μεν ουτω
τουτ' ερριψοκινδυνουν, και της ασελγειας, υφ' ης αει ποτε κακως απαλλασσουσιν,
αδην ενεφορουντο, τηι του αυτοκρατορος επιεικειαι αποχρωμενοι· ο δε εκεινους μεν
εια, ες δε την Ῥωμην επεστειλε, την τε ατιμιαν των καταψηφισθεντων επι ταις
λεγομεναις ασεβειαις υπο Νερωνος και των μετα ταυτα αρξαντων, των τε ζωντων
 
 

321

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και των τεθνεωτων ομοιως, απαλειφων, και τας γραφας τας επι τοιουτοις εγκλημασι
καταλυων. τους τε αστρολογους εκ της Ῥωμης εξωρισε, καιτοι πασι τοις αριστοις
αυτων χρωμενος ουτως, ωστε και δια Βαρβιλλον τινα ανδρα τοιουτοτροπον αγωνα
τοις Ἐφεσιοις ιερον αγειν συγχωρησαι· οπερ ουδεμιαι αλληι πολει ενειμεν. 272. Ὅτι ο
Μουκιανος τιμασθαι υφ' απαντων υπερ παντας ηθελεν, και ηχθετο ει και οστισουν
ουχ οτι υβρισειεν αυτον, αλλ' ου μη ου μεγαλως αγηλειε. και δια τουτο, ωσπερ
απληστος εν ταις τιμαις προς τους υπουργουντας τι αυτωι και το βραχυτατον ην,
ουτω και μισει αγριωτατωι προς τους μη τοιουτους εχρητο. 273. Ὅτι ουχ ηκιστα
ενδηλον εγενετο οτι Πρισκον τον Ἑλβιον ου μαλλον τι δι' εαυτον η δια τους φιλους
αυτου ους υβρισεν, εμισησεν ο Βεσπασιανος, αλλ' οτι ταραχωδης τε ην και τωι οχλωι
προσεκειτο, βασιλειας τε αει κατηγορει και δημοκρατιαν επηινει, και επραττεν
ακολουθα τουτοις και συνιστη τινας, ωσπερ που φιλοσοφιας εργον ον το τε τους
κρατουντας προπηλακιζειν και το τα πληθη ταραττειν το τε τα καθεστηκοτα συγχειν
και το νεωτερα αυτοις πραγματα επεσαγειν. ην γαρ του Θρασεου γαμβρος και ζηλουν
αυτον επλαττετο, πολυ δ' αυτου ημαρτανε. Θρασεας μεν γαρ επι Νερωνος ων ουκ
ηρεσκετο αυτωι, και ουδεν μεντοι ουδ' ὣς υβριστικον ελεγεν ες αυτον ουδε επραττεν,
πλην 2.361 καθοσον προσκοινωνειν οι των δρωμενων ουκ ηξιου· ουτος δε
Βεσπασιανωι ηχθετο, και ουτ' ιδιαι ουτε εν τωι κοινωι αυτου απειχετο, αλλ' εξ ων
εποιει εθανατα, και πολλα πραττων εμελλε ποτε δικην αυτων δωσειν. 274. Ἦν μεν
γαρ και θρασυς και οργιλος, ην δε και επιβουλος και κρυψινους, ωστ' αφ' εκατερων
των μεν το προπετες των δε το δολιον εχων, πολλα μεν ωσπερ σκηπτος οξεως
εμπιπτων τισιν ελυμαινετο, πολλα δε και εκ παρασκευης εκακουργει. ανθρωπων
εφιλησε μεν ουδενα αληθως πλην γυναικων τινων, επλαττετο δε αγαπαν αει ον αει
μαλιστα αποσφαξαι ηθελεν. ουτω γαρ απιστος και προς αυτους τους χαριζομενους τι
ες τε τα δεινοτατα υπηρετουντας οι εγενετο ωσθ', οποτε τινες η χρηματα αυτωι
πολλα πορισειαν η ανθρωπους πολλους συκοφαντησειαν, παντως αυτους εφθειρεν,
και μαλιστα τους δουλους τους κατα δεσποτων τι μηνυσαντας. και ουτω και εκεινοι,
καιπερ αργυριον και τιμας και αρχας ομου οι λαμβανοντες, ουτ' εντιμοτερον των
ετερων ουτ' ασφαλεστερον διηγον, αλλ' επ' αυτοις οις υπο του ∆ομιτιανου
παρακαλουμενοι επραττον απωλλυντο, ινα δη και τα αδικηματα υπ' αυτων μονων
γεγονεναι δοκηι. τηι δ' αυτηι ταυτηι διανοιαι και προεγραψε ποτε οτι αυτοκρατωρ οταν
μη κολαζηι τους συκοφαντας, αυτος σφας ποιει τοιουτους. 275. Ὅτι πολυ και εαυτον
υπερεβαλετο εν τηι των του πατρος του τε αδελφου φιλων ατιμωι και ολεθριωι
μεταχειρισει. καιτοι και αυτος γραμμα εξεθηκεν τηρων παντα τα προς τε εκεινων
και προς των αλλων αυτοκρατορων δοθεντα τισιν. αλλα τουτο μεν καλλωπισμα
αλλως ην. εμισει γαρ αυτους, οτι τε μη πανθ' οσα ᾔτει, πολλα τε και ου προσηκοντα
οντα, παρεσχον αυτωι, 2.362 και οτι εν τιμηι τινι εγεγενηντο· παν γαρ το υπερ τους
πολλους αγαπηθεν τε υπ' αυτων και δυνηθεν εν εχθρου μοιραι ετιθετο. και δια τουτο,
καιπερ και αυτος Ἐαρινου τινος ευνουχου ερων, ομως, επειδη και ο Τιτος ισχυρως
περι τους εκτομιας εσπουδακει, απηγορευσεν επι εκεινου υβρει μηδενα ετι εν τηι των
Ῥωμαιων αρχηι εκτεμνεσθαι. 276. Ὅτι ο αυτος ουκ εφροντιζεν ουδε των τον Τιτον
επαινουντων οτι μηδενα βουλευτην απεκτεινεν, ουθ' οτι η γερουσια πολλακις ηξιου
ψηφισθηναι μη εξειναι τωι αυτοκρατορι των ομοτιμων τινα απολεσαι· πανυ γαρ ουν
σφισι πολυ διεφερεν ειτε ιδιαι τινα αυτων ειτε και δι' εκεινων καταχρησαιτο, ωσπερ
τι αντειπειν η και μη καταψηφισασθαι τινος δυναμενοις. επηινουν δε τον Τιτον τινες
ουχ οτι και ακουοντος του ∆ομιτιανου (ισον γαρ αν ημαρτανον ωσπερ αν ει αυτον
εκεινον παροντα και ακουοντα ελοιδορουν), αλλ' *** οτι ηπιστατο αυτους λαθραι
τουτο ποιουντας. επει τοι και ετερον σκηνοποιιαι τινι εοικος εγιγνετο. αυτος τε γαρ
και φιλειν τον αδελφον και πενθειν προσεποιειτο, και τους τε επαινους τους επ'
 
 

322

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι μετα δακρυων ελεξε και ες τους ηρωας αυτον σπουδηι εσεγραψε, παντα τα
εναντιωτατα ων εβουλετο σκηπτομενος· και οι αλλοι ουθ' οπως συναχθοιντο ουθ'
οπως συνηδοιντο ασφαλως ειχον, το μεν οτι την γνωμην αυτου λυπειν, το δε οτι την
προσποιησιν ελεγχειν εμελλον. 277. Ὅτι και συχνους μεθιστας που κατεχρησατο, και
ουκ ολιγους γε αυτους υφ' εαυτου παρεσκευαζε τροπον τινα αποθνησκειν, ινα
εθελοντηδον αλλ' ουχ υπ' αναγκης δοκωσι τουτο πασχειν. 278. Ὅτι και επι τουτωι
ηγαλλετο, οτι τας αειπαρθενους ως ηνδρωμενας ου κατωρυξεν, ως ην εθος, αλλα
αλλως αποθνησκειν εκελευσεν. 2.363 279. Ὅτι και τουτο το δεινοτατον εσχεν, οτι
και κολακευεσθαι ηθελε, και αμφοτεροις ομοιως ηχθετο και τοις θεραπευουσι και
τοις μη, τοις μεν οτι θωπευειν τοις δε οτι καταφρονειν εδοκουν. ου μην αλλα τηι μεν
βουληι χαιρειν εφ' οις εψηφιζοντο προσεποιειτο, τον δε δη Ουρσον ολιγου
απεκτεινεν, οτι μη τοις πρασσομενοις υπ' αυτου ηρεσκετο, και της Ἰουλιας
αιτησαμενης υπατον απεδειξεν. 280. Ὅτι ο ∆ομιτιανος το τε σωμα ην απονος και την
ψυχην ατολμος, και ασωτοτατος και ασελγεστατος και προς γυναικας και προς
μειρακια ην. 281. Ὅτι ο αυτος πταισας τοις στρατιαρχαις επεκαλει. τα μεν γαρ
αμεινω παντα, καιτοι μηδεν αυτων πραττων, προσεποιειτο, των δε δη χειρονων
ετερους, ει και εκ της εκεινου τι κελευσεως συνεβεβηκει, ηιτιατο. και εμισει μεν τους
κατορθωσαντας τι, εμεμφετο δε τους πταισαντας. 282. Ὅτι τον Ἀντωνιον τον
αποστατην Μαξιμος τις ανειλε, και επι μεν τηι νικηι ουδεν μεγα αξιος εστιν
επαινεισθαι (πολλοι γαρ που και αλλοι παρα δοξαν ενικησαν, οι τε στρατιωται αυτωι
συνηγωνισαντο)· οτι δε δη τα γραμματα οσα εν τοις του Ἀντωνιου κιβωτιοις ευρε,
παρα βραχυ την εαυτου ασφαλειαν προς το μηδενα εξ αυτων συκοφαντηθηναι
θεμενος εκαυσεν, ουχ ορω πως αξιως υμνησαιμι. 283. Ὅτι το συμπαν πληθος των
υπο ∆ομιτιανου κολασθεντων ουδ' αν ευρειν τις δυνηθειη. ουτω γαρ δη και αυτος
εαυτου 2.364 επι τουτο κατεγνω ωσθ', ινα μηδεμια μνημη των θανατουμενων
υπολειφθηι, εκωλυσε σφας ες τα υπομνηματα εσγραφηναι. ου μην ουδε περι των
αναιρεθεντων τηι βουληι τι επεστειλε, καιπερ τας κεφαλας αυτων, ωσπερ την του
Ἀντωνιου, πεμψας ες την Ῥωμην και ες την αγοραν εκθεις. 284. Ὅτι ∆ουρας, ου
ηγεμονια εγιγνετο, εκων αυτης παρεχωρησε τωι ∆εκεβαλωι τωι ∆ακων βασιλει, οτι
δεινος μεν συνειναι τα πολεμια ην δεινος δε και πραξαι, επελθειν ευστοχος
αναχωρησαι καιριος, ενεδρας τεχνιτης μαχης εργατης, και καλως μεν νικηι
χρησασθαι καλως δε και ητταν διαθεσθαι ηπιστατο· αφ' ου δη και ανταγωνιστης
αξιομαχος επι πολυ τοις Ῥωμαιοις εγενετο. 285. Ὅτι ο ∆ομιτιανος εν πολει τινι
Μυσιας υπομεινας υβριζεν ωσπερ ειωθει· ου γαρ οτι το τε σωμα απονος και την
ψυχην ατολμος, αλλα και ασωτοτατος και ασελγεστατος και προς γυναικας και προς
μειρακια ην. 286. Ὅτι ο αυτος Τραιανος πλειστον επι τε δικαιοτητι και επ' ανδρειαι
τηι τε απλοτητι των ηθων διεπρεπε. τωι τε γαρ σωματι ερρωτο (δευτερον γαρ και
τεσσαρακοστον αγων ετος ηρξεν) ως εξ ισου παντα τοις αλλοις τροπον τινα
πονεισθαι, και τηι ψυχηι ηκμαζεν ωστε μηθ' υπο νεοτητος θρασυνεσθαι μηθ' υπο
2.365 γηρως αμβλυνεσθαι. και ουτ' εφθονει ουτε καθηιρει τινα, αλλα και πανυ
παντας τους αγαθους ετιμα και εμεγαλυνεν, και δια τουτο ουτε εφοβειτο τινα αυτων
ουτε εμισει. διαβολαις τε ηκιστα επιστευεν, και οργηι ηκιστα εδουλουτο, των τε
χρηματων των αλλοτριων ισα και των φονων απειχετο. 287. Ὅτι ο Τραιανος τοις
μονομαχοις εχαιρεν και τοις ορχησταις και ενος τουτων ηρα του Πυλαδου. 288. Ὅτι
ουτος ωμοσεν ως ου μιαιφονησει, και τουτο εργωι ενεπεδωσε καιπερ επιβουλευθεις.
τηι τε γαρ φυσει ουδεν ουτε διπλουν ουτε δολιον ουτε τραχυ ειχεν, αλλα τους μεν
αγαθους εφιλει και εδεξιουτο και ετιμα, των δε αλλων ημελει. ο δε και υπο της
ηλικιας πεπαιτερος εγεγονει. 289. Ὅτι ο Σουρας τοσαυτηι φιλιαι και πιστει προς τον
Τραιανον εχρησατο και Τραιανος προς εκεινον ωστε πολλακις αυτον, οια που περι
 
 

323

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντας τους τι παρα τοις αυτοκρατορσι δυναμενους γινεσθαι πεφυκεν, διαβληθεντα
ουτε υπωπτευσε ποτε ουτε εμισησεν, αλλα και εγκειμενων οι επι πολυ των
φθονουντων αυτωι οικαδε τε ακλητος προς αυτον επι δειπνον ηλθεν, και πασαν την
φρουραν αποπεμψας εκαλεσε πρωτον μεν τον ιατρον αυτου, και δι' εκεινου τους
οφθαλμους υπηλειψατο, επειτα τον κουρεα, και δι' εκεινου το γενειον εξυρατο, και
μετα τουτο και λουσαμενος και δειπνησας, επειτα τοις φιλοις τοις ειωθοσιν αει τι
περι αυτου φαυλον λεγειν εφη τηι υστεραιαι οτι "ει ηθελεν με Σουρας αποκτειναι,
χθες αν 2.366 απεκτονει." μεγα μεν ουν εποιησεν και το αποκινδυνευσαι προς
διαβεβλημενον ανθρωπον, πολυ δε δη μειζον οτι επιστευσε μηδεν αν ποτε υπ' αυτου
παθειν. 290. Ὅτι Κυντος Λουσιος Μαυρος μεν ην, και αυτος των Μαυρων αρχων και
εν ιππευσιν ιλης εξηστατο*, καταγνωσθεις δε επι πονηριαι τοτε μεν της στρατειας
απηλλαγη και ητιμωθη, υστερον δε του ∆ακικου πολεμου ενσταντος και του
στρατου της των Μαυρων συμμαχιας δεηθεντος ηλθε τε προς αυτον αυτεπαγγελτος
και μεγαλα εργα απεδειξατο. τιμηθεις δε επι τουτωι πολυ πλειω και μειζω εν τωι
δευτερωι πολεμωι εξειργασατο, και τελος ες τοσουτον της τε ανδραγαθιας αμα και της
τυχης εν τωιδε τωι πολεμωι προεχωρησεν ωστε ες τους εστρατηγηκοτας εσγραφηναι
και υπατευσαι της τε Παλαιστινης αρξαι· εξ ων που και τα μαλιστα εφθονηθη και
εμισηθη και απωλετο. 291. Ὅτι ο παις ο του Ἀγβαρου του της Αιδεσης αρχοντος
Ἄρβανδος καλος και ωραιος ων τωι Τραιανωι ωικειωτο, και απαντησας τωι Τραιανωι ο
Σπορακης την Αιδεσαν διερχομενωι συγγνωμης ετυχεν· ο γαρ παις λαμπρον οι
ικετευμα ην. 292. Ὅτι ο Σαμβηλος ο της νησου αρχων της εν τωι Τιγριδι ουσης πιστος
διεμεινεν τωι Τραιανωι, καιπερ υποτελειν προσ 2.367 ταχθεις, και οι τον χαρακα τον
Σπασινου καλουμενον οικουντες και φιλικως αυτον εδεξαντο. 293. Ὅτι ο Ἀδριανος
εν επιστοληι τινι εγραψε τα τε αλα μεγαλοφρονησαμενος, και επομοσας μητε τι εξω
των τωι δημοσιωι συμφεροντων ποιησειν μητε βουλευτην τινα αποσφαξειν, και
εξωλειαν εαυτωι, αν και οτιουν αυτων εκβηι, προσεπαρασαμενος· αλλ' ομως
διεβληθη εις πολλα. ην δε γενος μεν βουλευτου, πατρος εστρατηγηκοτος Ἄφρου
(ουτω γαρ ωνομαζετο), φυσει δε φιλολογος εν εκατεραι τηι γλωσσηι· και τινα και πεζα
και εν επεσι ποιηματα παντοδαπα κατελιπεν. φιλοτιμιαι τε γαρ απληστωι εχρητο, και
κατα τουτο και ταλλα παντα και τα βραχυτατα επετηδευεν· και γαρ επλασσε και
εγραφε και ουδεν ο τι ου και ειρηνικον και πολεμικον και βασιλικον και ιδιωτικον
ειδεναι ελεγε. και τουτο μεν ουδεν που τους ανθρωπους εβλαπτεν, ο δε δη φθονος
αυτου δεινοτατος ες παντας τους τινι προεχοντας ων πολλους μεν καθειλε συχνους
δε και απωλεσε. βουλομενος γαρ παντων εν πασι περιειναι εμισει τους εν τινι
υπεραιροντας. κακ τουτου και τον Φαβωρινον τον Γαλατην τον τε ∆ιονυσιον τον
Μιλησιον τους σοφιστας καταλυειν επεχειρει τοις τε αλλοις και μαλιστα τωι τους
ανταγωνιστας σφων εξαιρειν, τους μεν μηδενος τους δε βραχυτατου τινος αξιους
οντας. 294. Ὅτι τηι φυσει τοιουτος ην ο Ἀδριανος ωστε μη μονον 2.368 τοις ζωσιν
αλλα και τοις τελευτησασι φθονειν· τον γουν Ὅμηρον καταλυων Ἀντιμαχον αντ'
αυτου εσηγεν, ου μηδε το ονομα πολλοι προτερον ηπισταντο. Ἠιτιωντο μεν δη
ταυτα τε αυτου και το πανυ ακριβες το τε περιεργον και το πολυπραγμον· εθεραπευε
δε αυτα και ανελαμβανε τηι τε αλληι επιμελειαι και προνοιαι και μεγαλοπρεπειαι και
δεξιοτητι, και τωι μητε τινα πολεμον ταραξαι και τους οντας παυσαι, μητε τινος
χρηματα αδικως αφελεσθαι, και πολλοις πολλα, και δημοις και ιδιωταις και αλλοις
τισι χαρισασθαι. 295. Ὅτι ο Ἀδριανος περιεργοτατος ην και μαντειαις και
μαγγανειαις παντοδαπαις εχρητο. παιδικα τε αυτου εγεγονει Ἀντινοος τις, και ουτω
γε τουτον, ητοι δια τον ερωτα αυτου η οτι εθελοντης εθανατωθη (εκουσιου γαρ
ψυχης προς α επρασσεν εδειτο), εφιλησεν ωστε και πολιν εν τωι χωριωι, εν ωι ταυτ'
επαθεν, και συνοικισαι και ονομασαι επ' αυτου. και αγαλματα δε αυτου ανεθηκεν εν
 
 

324

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασηι τηι οικουμενηι. και τελος αστερα τε τινα αυτος οραν ως και του Ἀντινοου οντα
ελεγε, και των συνοντων οι μυθολογουντων ηδεως ηκουεν εκ τε της ψυχης αυτου
οντως αυτον γεγενησθαι και τοτε πρωτον αναπεφηνεναι. ταυτα τε ουν εσκωπτετο,
και οτι Παυλινηι τηι αδελφηι αποθανουσηι παραχρημα μεν ουδεμιαν τιμην ενειμεν.
2.369 296. Ὅτι ο Σεβηρος μετα την νικην των Ἰουδαιων ες Βιθυνιαν επεμφθη υπο
Ἀδριανου, οπλων μεν ουδεν, αρχοντος δε και επιστατου και δικαιου και φρονιμου
και αξιωμα εχοντος δεομενην· α παντα εν εκεινωι ην. και ο μεν διηγαγε και διυκησε
και τα ιδια και τα κοινα αυτων ουτως ωσθ' ημας και ες δευρο αει αυτου
μνημονευειν. τηι δε δη βουληι και τωι κληρωι η Παμφυλια αντι της Βιθυνιας εδοθη.
297. Ὅτι ο Τουρβων επι του Ἀδριανου εν τηι του δορυφορικου αρχηι ουτε αβρον ουδε
υπερηφανον επραξεν, αλλ' ως εις των πολλων διεβιω. τα τε γαρ αλλα και την
ημεραν πασαν προς τωι βασιλειωι διετριβεν, και πολλακις προ μεσων νυκτων προς
αυτο ᾔει, οτε τινες των αλλων καθευδειν ηρχοντο. 298. Ὅτι ο Σιμιλις ηλικιαι μεν και
ταξει προηκων αυτου, εν τροποις δε ουδενος των πανυ δευτερος. εξεστι δε εξ
ολιγιστων τεκμηρασθαι. τωι γαρ Τραιανωι προ των επαρχων ποτε αυτον εισω
εκατονταρχουντα ετι εισκαλεσαντι εφη "αισχρον εστι, Καισαρ, εκατονταρχωι σε των
επαρχων εξω εστηκοτων διαλεγεσθαι." 299. Ὅτι ο αυτος την των δορυφορων αρχην
ακων τε ελαβε και λαβων εξιστατο, μολις τε αφεθεις εν αγρωι ησυχος επτα ετη τα
λοιπα του βιου διηγαγε, και επι γε το μνημα αυτου τουτο επεγραψεν οτι "Σιμιλις
ενταυθα κειται βιους μεν ετη τοσα, ζησας δε ετη επτα." 2.370 300. Ὅτι ο Φαβιος
Ἰουλιος μη φερων την του υιεος μαλακιαν, ριψαι εαυτον ες τον ποταμον ηθελησεν.
301. Ὅτι ο Ἀδριανος εμισηθη υπο του δημου, καιτοι ταλλα αριστα αυτων αρξας, δια
τε τους πρωτους και τους τελευταιους φονους και αδικως και ανοσιως γενομενους,
επει ουτω γε ηκιστα φονικος εγενετο ωστε και προσκρουσαντων αυτωι τινων αρκουν
νομιζειν το ταις πατρισιν αυτων αυτο τουτο γραψαι, οτι οι ουκ αρεσκουσιν. ει τε
τινα των τεκνα εχοντων οφλησαι παντως τι εδει, αλλ' ουν προς γε τον αριθμον των
παιδων και τας τιμωριας αυτων επεκουφιζεν. ου μεντοι αλλ' η γερουσια επι πολυ
αντεσχε, τας τιμας μη ψηφισασθαι εθελουσα, και αιτιωμενη τινας των επ' αυτου
πλεονασαντων και δια τουτο τιμηθεντων, ους και κολασθηναι εδει. 302. Ὅτι ο
Μαρκος ουδ' αυτωι εκεινωι συνετα εφθεγγετο. ην γαρ τα μεν αλλα αγαθος,
απαιδευτος δε υπο αγροικιας. 303. Ὅτι ουδε εκων εστρατευτο, αλλ' αναδενδραδα
ευρεθεις κλων. υστερον δε βασιλευσας. 304. Ὅτι τωι Ἀριογαισωι ο Μαρκος ουτω
χαλεπως εσχεν ωστε και επικηρυξαι ινα, αν μεν τις ζωντα αυτον αγαγηι, χιλιους, αν
δε αποκτεινας την κεφαλην αυτου αποδειξηι, πεντακοσιους χρυσους λαβηι, καιτοι τα
τε αλλα αει ποτε φιλανθρωπως και τοις 2.371 πολεμιωτατοις χρωμενος, και
Τιριδατην σατραπην τα τε εν τηι Ἀρμενιαι ταραξαντα και τον των Ἡνιοχων βασιλεα
αποσφαξαντα, τωι τε Βηρωι επιτιμωντι οι περι τουτων το ξιφος επανατεινομενον, μη
κτεινας αλλ' ες Βρεττανιαν πεμψας. ουτω μεν ουν τοτε επ' αυτον παρωξυνθη, ου
μεντοι και κακον τι αλοντα μετα ταυτα εδρασεν, αλλ' ες Ἀλεξανδρειαν απεστειλεν.
305. Ὅτι ο Μαρκος Ἀντωνινος τοσουτον ηχθετο τωι του Κασσιου ολεθρωι ωστε
αποκεφαλισθεντος ουδε την κεφαλην αυτου ιδειν υπεμεινεν, αλλα πριν πλησιασαι
τους αυτοχειρας ταφηναι που εκελευσεν. 306. Ὅτι ο αυτος των βουλευτων τινα των
συν τωι Κασσιωι ουτ' απεσφαξεν ουτε εδησεν ουτε εν αλληι τινι φρουραι ουδενα
εποιησατο, ου μη ουδε ες το δικαστηριον αυτου εσηγαγεν, αλλ' απλως ως και αλλο τι
εγκαλουμενους προς την γερουσιαν επεμψεν, ημεραν αυτοις ρητην δικης προθεις.
των δ' αλλων ολιγους πανυ, οσοι και εργωι τι ου μονον τωι Κασσιωι συνεπεπραχεσαν
αλλα και καθ' εαυτους εκεκακουργηκεσαν, εδικαιωσεν. τεκμηριον δε οτι Φλαβιον
Καλβισιον τον της Αιγυπτου αρχοντα ουτε εφονευσεν ουτε την ουσιαν αφειλετο,
αλλ' ες νησον απλως ενεβαλεν. τα δε υπομνηματα τα περι αυτου γενομενα
 
 

325

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατεκαυσεν, ινα μηδ' ονειδισμα τι εξ αυτων σχηι, και παντας τους συγγενομενους
αυτωι αφηκεν. 307. Ὅτι ο αυτος παντα τα γραμματα τα εν τοις κιβωτιοις ευρεθεντα
του Πουδεντος διεφθειρεν μηδεν αναγνους, ινα μηδ' ονομα τινων των επιβουλων
μαθηι των τι κατ' αυτου γεγραφοτων, κακ τουτου και ακων αυτους αναγκασθηι
μισησαι. οι δε φασιν οτι ο Βηρος προπεμφθεις και ευρων αυτα ηφανισεν, ειπων οτι
μαλιστα και τωι Μαρκωι εσται κεχαρισμενον. 2.372 308. Ὅτι και τους μονομαχους
ωσπερ αθλητας ακινδυνως εωρα μαχομενους· σιδηριον δε ουδεποτε ουδενι αυτων
οξυ δεδωκεν, αλλα και αμβλεσιν ωσπερ εσφαιρωμενοις παντες εμαχοντο. και ουτω
γε πορρω παντος φονου καθειστηκει ωστε και λεοντα τινα δεδιδαγμενον ανθρωπους
εσθιειν εκελευσε μεν εσαχθηναι αιτησαμενου του δημου, ουτε δε εκεινον ειδεν ουτε
τον διδασκαλον αυτου ηλευθερωσε, καιπερ επι πολυ των ανθρωπων εγκειμενων οι,
αλλα και κηρυχθηναι προσεταξεν οτι ουδεν αξιον ελευθεριας πεποιηκεν. 309. Ὅτι ο
Μαρκος Ἀντωνινος ουτω καθαρος δια παντων και χρηστος και ευσεβης εγενετο, και
ουδεν αυτον εξεβιασατο εξω τι των εαυτου ηθων πραξαι, ουχ η ανοσιουργια των
τετολμημενων, ουχ η προσδοκια των ομοιων εκ της προς εκεινους συγγνωμης.
τοσουτον γαρ απεσχε συμπλασαι τινα επιβουλην εψευσμενην και σκευωρησασθαι
τινα τραγωιδιαν μη γεγενημενην, ωστε και τους φανερωτατα επανασταντας αυτωι
και οπλα κατα τε αυτου και κατα του υιεος αυτου λαβοντας, και στρατηγους και
δημαρχους και βασιλεας, αφειναι, και μηδενα αυτων μητε δι' εαυτου μητε δια της
γερουσιας μητε δι' αλλης προφασεως μηδεμιας αποκτειναι. εξ ουπερ και πανυ τι
πιστευω οτι και τον Κασσιον αυτον, ειπερ εζωγρηκει, παντως αν εσεσωκει. 310. Ὅτι
ουτω θεοσεβης ην ο Μαρκος ωστε και εν ταις αποφρασιν οικοι θυειν. 311. Ὅτι ειχε
μεν και τας αλλας αρετας απασας, και αριστα δια παντων των εν κρατει τινι
γενομενων ηρξεν, πλην καθοσον ου πολλα τωι σωματι ανδριζεσθαι εδυνατο· και
τουτο εξ ασθενεστατου καρτερικωτατον απεδειξεν. πλειστον δε εν ευερ 2.373 γεσιαι
διηγεν· οθεν που και νεων αυτης ιδρυσατο, ονοματι τινι ιδιωτατωι και μηποτε
ακουσθεντι προσκαλεσας αυτην. αυτος μεν γαρ παντων των αμαρτηματων απειχετο,
και ουτε εκων ουτ' ακων επλημμελει. τα δε δη των αλλοτριων αμαρτηματα, και
μαλιστα τα της γυναικος, εφερεν και ουτε επολυπραγμονει ουτε εκολαζεν, αλλ' ει
μεν τις χρηστον τι επραττεν, επηινει και εχρητο ες εκεινο αυτωι, των δε ετερων ου
προσεποιειτο, λεγων οτι ποιησαι μεν τινι ανθρωπους οποιους βουλεται εχειν
αδυνατον εστι, τοις δε δη ουσι προσηκει, ες ο τι αν τις αυτων τωι κοινωι χρησιμος ηι,
χρησθαι. τινες δε εφασαν εκ προσποιησεως ταυτα, αλλ' ουκ εξ αρετης πραττειν, ουκ
ορθως φρονουντες· ετη γαρ νʹ και μηνας ιʹ ημερας τε εικοσι ζησας, και ιθʹ ετη ημερας
ιαʹ αυταρχησας, ομοιος δια παντων εγενετο και εν ουδενι ηλλοιωθη. ουτως ως
αληθως αγαθος ανηρ ην και ουδεν προσποιητον ειχεν. παμπολλα γαρ και υπο
παιδειας ωφεληθη, εν ρητορικοις και φιλοσοφιας λογοις ασκηθεις· αφ' ου δη
παμπληθεις φιλοσοφειν επλαττοντο, ιν' υπ' αυτου πλουτιζωνται. πλειστον δε ομως
υπο της φυσεως εξηρθη· και γαρ πριν φιλοσοφοις ομιλησαι, ισχυρως προς αρετην
ωρμητο. τοις τε γαρ συγγενεσι πασι, πολλοις και δυνατοις πλουσιοις τε ουσιν, ουτως
ετι παις ων ηρεσεν ωσθ' υπο παντων αυτων αγαπηθηναι, και υπο του Ἀδριανου οτι
μαλιστα ες το 2.374 γενος ποιηθεις ουχ υπερεφρονησεν, αλλα καιτοι νεος ων και
Καισαρ τωι Ἀντωνινωι παρα πασαν την αρχην εμμελεστατα εδουλευσε και τους
αλλους τους πρωτους ανεπαχθως ετιμησεν. ησπαζετο τε τους αξιωτατους εν τηι
Τιβεριανηι οικιαι εν ηι ᾤκει, πριν τον πατερα ιδειν, ουχ οπως την στολην την
καθηκουσαν ενδεδυκως, αλλα και ιδιωτικως εσταλμενος, και εν αυτωι γε τωι
δωματιωι εν ωι εκαθευδε. και πολλους νοσουντας επεσκεπτετο, και προς τους
διδασκαλους ουκ εστιν οτε ουκ εφοιτα. μανδυας τε φαιας, οσακις γε και ανευ του
πατρος προηιει, ενεδυετο, και τωι φωτι τωι προηγουμενωι ουκ εστιν οτε καθ' εαυτον
 
 

326

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχρησατο. και προκριτος της ιππαδος αποδειχθεις εσηλθεν ες την αγοραν μετα των
λοιπων, καιπερ Καισαρ ων. ουτω μεν ουν αλλως τε καλως επεφυκει και εκ της
παιδειας επι πλειστον ωφεληθη, Ἑλληνικων και Λατινων ρητορικων και
φιλοσοφων λογων, καιπερ ες ανδρας ηδη τελων και ελπιδα αυταρχησειν εχων, αει
διεπιμπλατο. εκ δ' ουν της πολλης ασχολιας τε και ασκησεως ασθενεστατον σωμα
εσχε, καιτοι τοσαυτηι ευεξιαι [οι] απ' αρχης χρησαμενος ωστε και οπλομαχειν, τας τε
επιστολας τας πλειστας ου μονον εν τηι πρωτηι ηλικιαι αλλα και μετα ταυτα
αυτοχειριαι τοις πανυ φιλοις γραφειν. ου μεντοι και αξιως εαυτου ευδαιμονησεν·
ουτε γαρ το σωμα ερρωτο, και κακοις πλειστοις παρα πασαν ως ειπειν την ηγεμονιαν
περιεπεσεν. εξ αυτου δε θαυμαζεται, οτι εν τε αλλοκοτοις και εν εξαισιοις πραγμασι
και αυτος διεγενετο και την αρχην διεσωσατο. 312. Ὅτι εν και τουτο ες την ουκ
ευδαιμονιαν του Μαρκου συνηνεχθη, οτι τον υιον και θρεψας και παιδευσας ως οιον
τε ην αριστα, πλειστον αυτου οσον διημαρτεν πανουργος μεν γαρ 2.375 ουκ εφυ,
αλλ' ει και τις αλλος ανθρωπων ακακος. υπο δε δη της πολλης απλοτητος και
προσετι και δειλιας εδουλευσε τοις συνουσι, και υπ' αυτων αγνοιαι το πρωτον του
κρειττονος αμαρτων ες εθος κακ τουτου και ες φυσιν ασελγη και μιαιφονον
προηχθη. και μοι δοκει και τουτο και ο Μαρκος σαφως προγνωναι. 313. Ὅτι ο
Κομμοδος πολλα μεν και απρεπη επραξε, πλειστους δε εφονευσε. 314. Ὅτι ο
Κομμοδος Ἰουλιανον τον Σελβιον και Πατερνον Ταρρουτηνιον ες τους υπατευκοτας
κατειλεγμενον, αλλους τε μετ' αυτων και τινα και γυναικα ευπατριδα απεσφαξεν.
καιτοι και Ἰουλιανος δυνηθεις αν μετα την Μαρκου τελευτην παν ευθυ κατ' αυτου ο
τι και εβουλετο, ατε και ελλογιμωτατος ων και στρατιαν μεγαλην επιτετραμμενος
τους τε στρατιωτας ανηρτημενος, πραξαι, ουδεν ηθελησε δια τε την εαυτου
επιεικειαν και δια την εκεινου και τεθνηκοτος ευνοιαν νεοχμωσαι· και ο Πατερνος
ραιδιως αν αυτον, ειπερ επιβεβουλευκει οι, ωσπερ ηιτιαθη, φονευσας εως ετι των
δορυφορων ηρχεν, ουκ εποιησεν. 315. Ὅτι μετα τον του Κομμοδου θανατον
ετολμησε τις Σεξτος τε ειναι φησαι και προς αναληψιν του τε πλουτου και του
αξιωματος αυτου ορμησαι. και πολλα γε υπο πολλων ανακριθεις εκομψευσατο, ως
μεντοι και των Ἑλληνικων τι αυτον ο Περτιναξ, ων εκεινος διεπεφυκει, ανηρετο,
πλειστον εσφαλη, μηδε συνειναι το λεγομενον δυνηθεις. ουτω που το μεν ειδος εκ
φυσεως και ταλλα εξ επιτηδευσεως αυτωι ευκει, της δε δη παιδειας αυτου ου
μετεσχηκει. 316. Ὅτι ο Κομμοδος πολλα πλουτου επιδειγματα, πολλωι δε πλειω και
φιλοκαλιας εν αυτηι τηι Ῥωμηι παρεσχετο. εστι δε 2.376 τι και δημωφελες υπ' αυτου
πραχθεν· Μανιλιου γαρ τωι Κασσιωι συγγενομενου και τας επιστολας αυτου τας
Λατινας διοικησαντος, και μεγιστον παρ' αυτωι δυνηθεντος και φυγοντος, ειτα
φωραθεντος, ουτε τι ακουσαι καιτοι πολλα μηνυσειν υπισχνουμενου ηθελησε, και
τα γραμματα αυτου παντα κατεκαυσε πριν αναγνωσθηναι. 317. Ὅτι Μαρκελλος ο
στρατηγος δωροδοκιας τοσουτον απειχεν οσον της τε φιλανθρωπιας και της
ημεροτητος· οπως γαρ δη δια πασης της νυκτος εγρηγορεναι δοκηι και κατα τουτο
μηδε των αλλων τις των συνοντων οι καθευδηι, ιβʹ γραμματια, οια γε εκ φιλυρας
ποιειται, καθ' εκαστην εσπεραν ως ειπειν συνεγραφεν, και προσεταττε τινι αλλο
αλληι ωραι κομιζειν τισιν, ιν' ως και αει εγρηγορως θαυμαζηται. ην μεν γαρ και
αλλως υπνομαχειν πεφυκως, επι πλειον δε αυτο και εκ της τροφης ησκηκει. τα τε
γαρ αλλα ηκιστα αδην εσιτειτο, και οπως μηδε των αρτων διαπιμπλαται, εκ της
Ῥωμης αυτους μετεπεμπετο, ουχ ως ου δυναμενος των επιχωριων εσθιειν, αλλ' ιν'
υπο της παλαιοτητος αυτων μη δυνηται μηδε σμικρωι πλεον του πανυ αναγκαιου
φαγειν· τα γαρ ουλα αυτου κακως εχοντα ραιδιως υπο της των αρτων ξηροτητος
ηιμασσετο. επετηδευε δ' ουν επι μειζον αυτο πλαττεσθαι, ιν' ως μαλιστα διαγρυπνειν
δοκηι. 318. Ὅτι ο Κομμοδος ευθυμιαις τε πανυ προσεκειτο και 2.377 αρματηλασιαι
 
 

327

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσειχε, και ουτ' αρχην των τοιουτων τι αυτωι εμελεν, ουτ' ει και σφοδρα
επεφροντικει, διαθεσθαι γε αυτα υπο της αβροτητος και της απειριας εδυνατο. και οι
Καισαρειοι συνοντες αυτωι ουδεν ο τι κακον ουκ εδρων, πωλουντες παντα,
υβριζοντες, ασελγαινοντες. 319. Ὅτι τωι Βικτωρινωι τωι πολιαρχησαντι ανδριας εστη.
απεθανε δε ουκ εξ επιβουλης, και δη ποτε πολλης μεν φημης πολλων δε και λογων
ως ειπειν περι του ολεθρου αυτου γιγνομενων, απεθρασυνετο, και προς τον
Περεννιον προσελθων "ακουω" εφη "οτι με αποκτειναι εθελετε· τι ουν μελλετε; τι
δε αναβαλλεσθε, εξον υμιν ηδη και τημερον αυτο δρασαι;" αλλ' ουδεν ουδε εκ
τουτου δεινον υπ' αλλου τινος επαθεν, αλλ' αυτοματωι θανατωι εχρησατο, καιπερ και
υπο του Μαρκου εν τοις πανυ τιμηθεις, και τηι της ψυχης αρετηι και τηι των λογων
παρασκευηι ουδενος των καθ' εαυτον δευτερος γενομενος. αμελει δυο ταυτ' ειπων
παντα τον τροπον αυτου δηλωσω. της τε Γερμανιας αρχων το μεν πρωτον οικοι καθ'
εαυτον επειραθη τον υποστρατηγον πεισαι μη δωροδοκειν, επει δ' ουκ εσηκουεν
αυτου, ανεβη τε επι το βημα και εαυτον τωι κηρυκι κηρυξαι προσταξας ωμοσε μητ'
ειληφεναι δωρα ποτε μητε ληψεσθαι, επειτα και εκεινον κηρυχθηναι εκελευσε, και
επει ουκ ηθελησεν επιορκησαι, εκελευσεν αυτον παντα απαλλαξαι. και μετα τουτο
της Ἀφρικης ηγεμο 2.378 νευσας ενα των παρεδρων ομοιοτροπον πως εκεινωι οντα
τουτο μεν ουκ εποιησεν, επι πλοιον δε τι επιθεις ες την Ῥωμην απεπεμψεν. 320. Ὅτι
ο Κλεανδρος πανταχοθεν πολλα ηργυρολογει, και εκτησατο πλειστα των πωποτε
ονομασθεντων προκοιτων, και απ' αυτων πολλα μεν τωι Κομμοδωι ταις τε παλλακαις
αυτου εδιδου, πολλα δε και ες οικιας και βαλανεια εδαπανα. και δια τουτο ες
τοσουτον ογκον αρθεις επεσε και αυτος εξαιφνης και απωλετο μετα ατιμιας. 321.
Ὅτι ο Κομμοδος πολλα παραλογως εδαπανα, και δια τουτο ουτε ταλλα αυτωι ουτε τα
προς του Κασανδρου πορισθεντα, καιπερ αμυθητα οντα, εξηρκεσεν, αλλ' ηναγκασθη
εγκληματα και γυναιξι θανατου μεν ουκ αξια φοβου δε τινος και απειλης γεμοντα
επιφερειν. κακ τουτου πολλου την σωτηριαν αυτοις επιπρασκεν και ως παρ'
εκοντων αυτων τινα αναγκηι ελαμβανεν. 322. Ὅτι εν τοις γενεθλιοις αυτου και τας
γυναικας και τους παιδας εκαστον δυο χρυσους και τους εν ταις αλλαις πολεσι κατα
πεντε δραχμας, ωσπερ τινα απαρχην, κατ' ετος αποφερειν εκελευσεν. και ουδεν εκ
τουτων περιεποιειτο, αλλα παντα κακως ες τα θηρια και τους μονομαχους ανηλισκε.
323. Ὅτι ο αυτος εν ξυρωι, ως και τας τριχας αφαιρων, παρετεμνε των μεν ους των δε
ρινα των δε αλλο τι. 324. Ὅτι ο αυτος επιεν εν μεσηι τηι αγωνιαι καμων, κυλικι 2.379
ροπαλωτηι παρα γυναικος γλυκυν οινον εψυγμενον λαβων, αμυστι· εφ' ωι
παραχρημα παντες τουτο δη το εν τοις συμποσιοις ειωθος λεγεσθαι εξεβοησαν
"ζησειας". 325. Ὅτι βραδυναντων ποτε περι τας σφαγας των μονομαχων τους
αντιπαλους συνεδησεν αλληλοις ο Κομμοδος και παντας αμα μαχεσθαι εκελευσε. και
πολλοι εσφαγησαν και οι ουδεν προσηκοντες αυτοις. και παντες μεν ες την θεαν
συνεφοιτων, χωρις η οτι ο Πομπηιανος ο Κλαυδιος ο γερων ουκ εστιν οτε
απηντησεν, αλλα τους υιεις επεμπεν, αιρουμενος αποσφαγηναι επι τουτωι μαλλον η
τον αυτοκρατορα τον του Μαρκου παιδα επιδειν τοιαυτα ποιουντα. 326. Ὅτι ο
Κομμοδος παντας τους των ποδων εν τηι πολει υπο νοσου η και ετερας τινος
συμφορας εστερημενους αθροισας δρακοντων τε τινα αυτοις ειδη περι τα γονατα
περιεπλεξε, και σπογγους αντι λιθων βαλλειν δους απεκτεινε σφας ροπαλωι παιων
ως γιγαντας. 327. Ὅτι ο ∆ιων φησιν οτι επι του Περτινακος και πρωτον και εσχατον
εν τωι βουλευτηριωι τον Πομπηιανον ειδεν· εν γαρ τοις αγροις τα πλειστα δια τον
Κομμοδον διηγε, και ες το αστυ ελαχιστα κατεβαινεν, το τε γηρας και το των
οφθαλμων νοσημα προβαλλομενος, ουδε εστιν οτε προτερον εμου παροντος ες την
γερουσιαν εσηλθε. και μεντοι μετα τον Περτινακα παλιν ενοσει· επι γαρ εκεινου και
εβλεπε και εωρα και εβουλευε, και αυτον 2.380 ο Περτιναξ τα τε αλλα ισχυρως ετιμα
 
 

328

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και επι του βαθρου εν τωι συνεδριωι παρεκαθιζεν. και τουτο και τον Γλαβριωνα τον
Ἀκιλιον εποιει· και γαρ εκεινος τοτε και ηκουεν και εβλεπε. τουτους μεν ουν ες
υπερβολην ετιμα, εχρητο δε και ημιν δημοτικωτατα· και γαρ ευπροσηγορος ην,
ηκουε τε ετοιμως ο τι τις αξιοιη, και απεκρινετο ανθρωπινως οσα αυτωι δοκοιη.
ειστια τε ημας σωφρονως· και οποτε μη τουτο ποιοιη, διεπεμπεν αλλοις αλλα και τα
ευτελεστατα. και αυτον επι τουτωι οι μεν πλουσιοι και μεγαλαυχοι διεγελων, οι δ'
αλλοι, οις αρετη ασελγειας προτιμοτερα ην, επηινουμεν. 328. Ὅτι τοσουτον το
διαφορον της περι Περτινακος δοξης προς τον Κομμοδον παντες ειχον, ωστε τους
ακουοντας τα γεγονοτα υποπτευειν υπο του Κομμοδου τον λογον τουτον επι πειραι
καθεισθαι, και δια τουτο πολλους των εν τοις εθνεσιν αρχοντων τους αγγειλαντας
σφισι αυτα καταδησαι, ουχ οτι ουκ ηθελον αληθη ειναι, αλλ' οτι μαλλον εφοβουντο
δοξαι τον Κομμοδον απολωλεναι η τωι Περτινακι μη προστιθεσθαι, διοτι τον μεν και
αμαρτων τι τοιουτο πας εθαρσει, τον δε ουδεις ουδ' αναμαρτητος ων. 329. Ὅτι ο
Λαιτος ο υπατος οσα κακως εποιησεν ο Κομμοδος εξηλεγχεν. βαρβαρους γουν τινας
χρυσιον παρ' αυτου πολυ επ' ειρηνηι ειληφοτας μεταπεμψαμενος (ετι γαρ εν οδωι
ησαν) απηιτησεν, ειπων αυτοις οτι "λεγετε τοις οικοι Περτινακα αρχειν." 2.381
ᾔδεσαν γαρ και πανυ το ονομα αυτου εξ ων επεπονθεσαν οτε μετα του Μαρκου
εστρατευτο. 330. Ὅτι ο αυτος κοπριας τινας και γελωτοποιους των συγγενομενων
αισχιστα μεν τα ειδη αισχιω δε τα τε ονοματα και τα επιτηδευματα εχοντας και δια
την υβριν και την ασελγειαν υπερπλουτουντας ευρων, εδημοσιευσεν τας τε
προσηγοριας αυτων και το πληθος ων εκεκτηντο, και ην επι μεν τοις γελως, επι δε
τοις οργη τε και λυπη. τοσαυτα γαρ τινες αυτων εχοντες ησαν εφ' οσοις εκεινος
πολλους και των βουλευτων εσφακει. 331. Ὅτι κατα την επιβουλην την κατα
Περτινακος μελλοντων των βουλευτων καταψηφιεισθαι του Φαλκωνος, και ηδη γε
αυτον πολεμιον ονομαζοντων, αναστας ο Περτιναξ και ανακραγων "μη γενοιτο"
εφη "μηδενα εμου αρχοντος βουλευτην μη δικαιως θανατωθηναι." και ο μεν ουτως
εσωθη. 332. Ὅτι ο Ἰουλιανος ο ∆ιδιος ην το μεν γενος βουλευτικον τον δε τροπον
δεινον εχων· τα τε γαρ αλλα και χρηματων επιθυμητης απληστος και αναλωτης
ασελγης εγενετο, οθεν που νεωτερων πραγματων αει επεθυμει. 333. Ὅτι ο Σεβηρος
δεινοτατος ην το τε μελλον ακριβως προνοησαι και το παρον ασφαλως διοικησαι,
και παν μεν το κεκρυμμενον ως και εμφανες εξευρειν, παν δε το δυσλογιστον ως και
απλουν διακριναι, παν δε το δυσδιαθετον ως και ραιστον εξεργασασθαι. 334. Ὅτι
ουτος επι πονηριαι και απληστιαι ασελγειαι τε υπο του Περτινακος, οτε της Ἀφρικης
ηρχε, κατεδεδικαστο, τοτε δε 2.382 εν τοις πρωτοις υπ' αυτου εκεινου τηι του
Σεβηρου χαριτι αποδεδεικτο. 335. Ὅτι ο Ἰουλιανος του Σεβηρου επανασταντος
ταφρευμα εν τωι προαστειωι διεταφρευσε και πυλας επ' αυτωι επεστησεν ως και
ενταυθα εκστρατευσων και εκειθεν πολεμησων. και εγενετο η πολις εν ταις ημεραις
ταυταις ουδεν αλλο η στρατοπεδον, ωσπερ εν πολεμιαι. πολλη μεν γαρ ταραχη και
αυλιζομενων και γυμναζομενων ως εκαστων, ανδρων ιππων ελεφαντων, πολυς δε
φοβος ες τους λοιπους εκ των ωπλισμενων, ατε και μισουντων σφας, εγιγνετο. εστιν
δε οτε και γελως ημας ελαμβανεν· ουτε γαρ οι δορυφοροι αξιον τι του τε ονοματος
και της επαγγελιας σφων, ατε και αβρως διαιτασθαι μεμαθηκοτες, εποιουν, και οι εκ
του ναυτικου ουδ' οπως γυμνασωνται ᾔδεσαν, οι τε ελεφαντες αχθομενοι τοις
πυργοις ουδ' αυτους ετι τους επιστατας εφερον, αλλα και εκεινους κατεβαλον.
μαλιστα δε εγελωμεν οτι το παλατιον κιγκλισι τε και θυραις ισχυραις εκρατυνατο·
επει γαρ τον Περτινακα ουκ αν ποτε οι στρατιωται ραιδιως ουτως, ειπερ
συνεκεκλειστο, πεφονευκεναι εδοξαν, επιστευσαν οτι δυνησεται κατακλεισθεις ες
αυτο, αν ηττηθηι, περιγενεσθαι. 336. Ὅτι Βεσπρωνιος Κανδιδος αξιωσει μεν ες τα
πρωτα ανηκων, σκυθρωποτητι δε και αγροικιαι πολυ πλειον προφερων,
 
 

329

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκινδυνευσεν αποθανειν υπο των στρατιωτων. 337. Ὅτι ο Σεβηρος αιτιαν εσχεν επι
τωι πληθει στρα 2.383 τιωτων οχλωδη την πολιν ποιησαι, και δαπανηι χρηματων
περιττηι το κοινον εβαρυνεν, και το μεγιστον, οτι μη εν τηι των συνοντων οι ευνοιαι
αλλ' εν τηι εκεινων ισχυι την ελπιδα της σωτηριας εποιειτο· μαλιστα δε επεκαλουν
τινες αυτωι οτι καθεστηκοτος εκ τε της Ἰταλιας και εκ της Μακεδονιας του τε
Νωρικου και Ἰβηριας μονον [και] τους σωματοφυλακας ειναι, κακ τουτου και τοις
ειδεσιν αυτων επιεικεστερων και τοις ηθεσιν απλουστερων οντων, τουτο μεν
κατελυσεν, εκ δε δη των στρατοπεδων ομοιως παντων το αει ενδεες ον
αντικαθιστασθαι ταξας, αυτος, ως και επιστησομενοις δια τουτο τα στρατιωτικα
μαλλον αυτοις χρησομενος και τι και αθλον τοις αγαθοις τα πολεμια προθησων,
εποιησεν αυτο, τωι δε δη εργωι σαφεστατα την τε ηλικιαν την εκ της Ἰταλιας
παραπωλεσε προς ληιστειας και μονομαχιας αντι της πριν στρατειας τραπομενην, και
το αστυ οχλου στρατιωτων συμμικτου και ιδειν αγριωτατων και ακουσαι
φοβερωτατων ομιλησαι τε αγροικοτατων επληρωσε. 338. Ὅτι ο Περτιναξ, το μεν
ευπολεμον αγροικον το δε ειρηναιον δειλον ως το πολυ εκβαινον, αμφοτερα
κρατιστος ομοιως εγενετο, φοβερος μεν πολεμησαι σοφος δε ειρηνευσαι ων· και το
μεν θρασυ, ου το ανδρειον μετεχει, προς τε το αλλοφυλον και προς το στασιαζον, το
δε επιεικες, ου το δικαιον μεταλαμβανει, προς τε το οικειον και προς το σωφρον
ενεδεικνυτο. προαχθεις δε ες την της οικουμενης προστασιαν ουκ ηλεγχθη ποτε υπο
της του μειζονος αυξησεως, ωστε εν μεν τοις ταπεινοτερος εν δε τοις ογκωδεστερος
του καθηκοντος γενεσθαι, αλλ' ομοιως απ' αρχης δια παντων μεχρι της τελευτης
διετελεσεν σεμνος εξω του σκυθρωπου, πραιος εξω του ταπεινου, φρονιμος ανευ
κακουργιας, δικαιος ανευ ακριβολογιας, οικονομικος χωρις ρυπαριας, μεγαλονους
χωρις αυχηματος. 2.384 339. Ὅτι ο Νιγρος Ἰταλος ην, εξ ιππεων, ουτε δε ες το
κρειττον ουτε ες το χειρον επισημος ην, ωστε τινα η πανυ αυτον επαινειν η πανυ
ψεγειν· διο και τηι Συριαι υπο Κομμοδου προσεταχθη. 340. Ὅτι Αιμιλιανος μεσευων
και εφεδρευων τοις πραγμασι παντων των τοτε βουλευοντων συνεσει και εμπειριαι
πραγματων προφερειν εδοκει (επι πολλων γαρ εθνων εξηταστο, υφ' ωνπερ και
εξωγκωτο), οτι τε του Ἀλβινου προσηκων ην. 341. Ὅτι ο Νιγρος ην μεν ουδ' αλλως
αρτιφρων, αλλα και πανυ πολλα δυνηθεις επλημμελησε· τοτε δε και μαλλον
ωγκωθη, ωστε τοις μεν τον Ἀλεξανδρον αυτον νεον ονομαζουσι χαιρειν, τωι δε
ερομενωι "τις σοι ταυτα ποιειν επιτετροφεν" το ξιφος δειξαι, και ειπειν οτι "τουτο".
342. Ὅτι ο Σεβηρος τας πολεις τους τε ιδιωτας τους μεν εκολαζεν τους δε ημειβετο,
των δε δη βουλευτων των Ῥωμαιων απεκτεινε μεν ουδενα, τους δε δη πλειους τας
ουσιας αφειλετο και ες νησους κατεκλεισεν. ηργυρολογησε τε δεινως· τα τε γαρ
αλλα και οσα τωι Νιγρωι και ιδιωται τινες και δημοι, ουχ οτι εκουσιοι αλλα
αναγκαστοι, εδεδωκεσαν, τετραπλασια επεισεπραξεν. και ηισθανετο μεν που και
αυτος τουτο, πολλων δε δη χρηματων χρηιζων εν ουδενι λογωι τα θρυλουμενα
εποιειτο. 343. Ὅτι συχνοι ως και τα του Νιγρου φρονησαντες, και των ουτ' ιδοντων
ποτε αυτον ουτε συναραμενων οι, επηρεασθησαν. 344. Ὅτι ο Σεβηρος επεχειρησε
τους τιμωρουμενους υπ' αυτου *** τωι Κλαρωι τωι Ἐρυκιωι μηνυτηι κατ' αυτων
χρησασθαι, 2.385 ινα τον τε ανδρα διαβαληι και τον ελεγχον αξιοχρεωτερον προς τε
το γενος αυτου και προς την δοξαν ποιεισθαι νομισθειη· και την γε σωτηριαν την τε
αδειαν αυτωι δωσειν υπεσχετο. επει δε εκεινος αποθανειν μαλλον η τοιουτον τι
ενδειξαι ειλετο, προς τον Ἰουλιανον ετραπετο, και τουτον ανεπεισεν. και δια τουτ'
αυτον αφηκεν, οσον γε μητ' αποκτειναι μητ' ατιμασαι· ταις γαρ δη βασανοις ισχυρως
παντα υπ' αυτου ηκριβωσεν, εν ουδενι λογωι το αξιωμα το τοτε αυτωι ποιησαμενος.
345. Ὅτι ο Λαιτος την Νισιβιν πολιορκουμενην υπο Παρθων εσωσεν. και απ' αυτης
επι πλειον εδοξασθη, ων και ες ταλλα και ες τα ιδια και ες τα δημοσια και εν τοις
 
 

330

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμοις και εν τηι ειρηνηι αριστος. 346. Ὅτι ο Σεβηρος ες την Ἀραβιαν εκ της Συριας
και ες την Παλαιστινην ηλθε και τωι Πομπηιωι ενηγισε, και ες την Αιγυπτον την ανω
δια του Νειλου ανεπλευσε και ειδε πασαν αυτην πλην βραχεων· ου γαρ ηδυνηθη
προς τα της Αιθιοπιας μεθορια δια λοιμωδη νοσον εσβαλειν. και επολυπραγμονησε
παντα και τα πανυ κεκρυμμενα· ην γαρ οιος μηδεν μητ' ανθρωπειον μητε θειον
αδιερευνητον εαν· κακ τουτου τα τε βιβλια παντα τα απορρητον τι εχοντα, οσα γε
και ευρειν ηδυνηθη, εκ παντων των αδυτων ανειλε και το του Ἀλεξανδρου
μνημειον συνεκλεισεν, ινα μηδεις ετι μητε το τουτου σωμα ιδηι μητε τα εν εκεινοις
γεγραμμενα αναλεξηται. 2.386 347. Ὅτι ο Πλαυτιανος τον Αιμιλιον Σατορνινον
αποκτεινας των αλλων των μετ' αυτων αρξαντων του δορυφορικου παντα τα
ισχυροτατα περιεκοψεν, οπως μηδεις φρονημα απο της προστασιας αυτων σχων τηι
των σωματοφυλακων ηγεμονιαι εφεδρευσηι· ηδη γαρ ουχ οπως μονος αλλα και
αθανατος επαρχος ειναι ηθελεν. επεθυμει τε παντων και παρα παντων ᾔτει και
παντα ελαμβανεν, και ουτε εθνος ουδεν ουτε πολιν ουδεμιαν ασυλητον ειασεν, αλλα
παντα δη πανταχοθεν ηρπαζεν και συνεφορει· πολλα γαρ και πολυ πλειονα αυτωι η
τωι Σεβηρωι επεμπον. και τελος εν τουτο ειπων πασαν αυτου και την περιεργιαν και
την απληστιαν δηλωσω. ανθρωπους ρʹ ευγενεις Ῥωμαιους εξετεμεν οικοι, και τουτο
ουδεις ημων προ του τελευτησαι αυτον ᾔσθετο· πασαν γαρ και εκ τουτου την τε
παρανομιαν αυτου και την εξουσιαν αν τις καταμαθοι. εξετεμεν δε ου παιδας μονον
ουτε μειρακια, αλλα και ανδρας, και εστιν ους αυτων και γυναικας εχοντας, οπως η
Πλαυτιλλα η θυγατηρ αυτου, ην ο Ἀντωνινος μετα ταυτ' εγημε, δι' ευνουχων την τε
αλλην θεραπειαν και τα περι την μουσικην την τε λοιπην θεωριαν εχηι. και ειδομεν
τους αυτους ανθρωπους ευνουχους τε και ανδρας, και πατερας και αορχεις, εκτομιας
τε και πωγωνιας. αφ' ου δη ουκ απεικοτως υπερ παντας τον Πλαυτιανον, και ες
αυτους τους αυτοκρατορας, ισχυσαι αν τις ειποι. 348. Ὅτι ουτως ες παντα ο
Πλαυτιανος του Σεβηρου κατε 2.387 κρατει ωστε και την Ἰουλιαν την Αυγουσταν
πολλα και δεινα εργασασθαι· πανυ γαρ αυτηι ηχθετο, και σφοδρα αυτην προς τον
Σεβηρον διεβαλλεν, εξετασεις τε κατ' αυτης και βασανους κατ' ευγενων γυναικων
ποιουμενος. και η μεν αυτη τε φιλοσοφειν δια ταυτα ηρξατο και σοφισταις
συνημερευεν. 349. Ὅτι ο Πλαυτιανος ασωτοτατος ανθρωπων εγενετο, ωστε και
ευωχεισθαι αμα και εμειν, επει μηδεν υπο του πληθους των σιτιων και του οινου
πεψαι εδυνατο, και τοις μειρακιοις ταις τε κοραις ουκ ανευ διαβολης χρωμενος, τηι
γυναικι τηι αυτου ουθ' οραν τινα ουθ' ορασθαι το παραπαν, ουθ' υπο του Σεβηρου η
της Ἰουλιας, μητι γε ετερων τινων, επετρεπεν. 350. Ὅτι ο Πρισκος ουδενος
ανθρωπου ουτε πονηριαι ουτε ασελγειαι δευτερος ην. 351. Ὅτι ο Σεβηρος και ο
Ἀντωνινος μετα θανατον Πλαυτιανου ως παιδαγωγου τινος απηλλαγμενοι ουδεν ο
τι ουκ εποιουν. και γαρ και γυναικας ᾔσχυνον και παιδας υβριζον χρηματα τε
παρεξελεγον, και τους μονομαχους τους τε αρματηλατας προσηταιριζοντο, τηι μεν
ομοιοτητι των εργων ζηλουντες αλληλους, τωι δε αντισπουδαζειν στασιαζοντες· ει
γαρ τωι ο ετερος προσεθετο, παντως αυτωι τουναντιον ο ετερος ανθηιρειτο. και τελος
συμβαλοντες εν γυμνασιαι τινι ιππων σμικρων ζευγεσιν ες μεγαλην φιλονεικιαν
ηλασαν, ωστε τον Ἀντωνινον εκπεσειν εκ του δικυκλου και το σκελος κατεαξαι.
παθοντος δε αυτου τουτο και νοσηλευομενου ο Σεβηρος ουδεν των αναγκαιων το
παραπαν εξελιπεν, 2.388 αλλα και εδικαζεν και παντα τα τηι αρχηι προσηκοντα
διυκει. και επι τουτωι και επηινειτο, τον δε δη Κυντιλλον τον Πλαυτιανον φονευσας
αιτιαν εσχεν. απεκτεινε δε και αλλους πολλους βουλευτας, τους μεν
κατηγορηθεντας παρ' αυτωι και απολογησαμενους και αλοντας. 352. Ὅτι ο
Κυντιλλος ευγενεστατος τε ων και επι πλειστον εν τοις πρωτοις της βουλης
αριθμηθεις, εν τε ταις του γηρως πυλαις εστως και εν αγρωι ζων, και ουτε
 
 

331

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολυπραγμονων τι ουτε παραπρασσων, εσφαγη. μελλων δ' ουν τελευτησειν ᾔτησεν
τα ενταφια, α προ πολλου παρεσκευαστο· και επειδη διερρυηκοτα αυτα υπο του
χρονου ειδεν "τι τουτο;" εφη, "εβραδυναμεν". και μετα τουτο λιβανωτου θυμιασας
ειπεν οτι "την αυτην ευχην ευχομαι ην και Σερουιανος επ' Ἀδριανωι ευξατο." 353.
Ὅτι ο Σεβηρος ην μεν το σωμα βραχυς, ισχυρος δε, καιπερ ασθενεστατος υπο της
ποδαγρας γενομενος, την δε δη ψυχην και δριμυτατος και ερρωμενεστατος· παιδειας
μεν γαρ επεθυμει μαλλον η επετυγχανεν, και δια τουτο και πολυγνωμων μαλλον η
πολυλογος ην. φιλοις ουκ αμνημων, εχθροις βαρυτατος, επιμελης μεν παντων ων
πραξαι ηθελεν, αμελης δε των περι αυτον λογοποιουμενων· και δια τουτο και
χρηματα εξ απαντος τροπου, πλην καθοσον ουδενα ενεκα αυτων απεκτεινεν,
ποριζων, παντα μεν τα αναγκαια εδαπανα αφθονωτατα, και πλειστα γε και των
αρχαιων οικοδομηματων ανεκτησατο, και σφισι το εαυτου ονομα ως και εκ καινης
αυτα και εξ ιδιων χρηματων κατεσκευακως επεγραψε, πολλα δε και ματην ες τε
επισκευας και κατασκευας ετερων αναλωσεν. 2.389 354. Ὅτι ο Ἀντωνινος τοις
κακιστοις των καταδεδικασμενων αδειαν εδωκεν. 355. Ὅτι ο αυτος των Καισαρειων
των τε στρατιωτων των μετα τον Γεταν γενομενων και εις δυο μυριαδας παραχρημα
απεσφαξεν, ανδρας απλως και γυναικας, ως που τις και ετυχεν εν τωι βασιλειωι ων.
356. Ὅτι τον Κιλωνα τοσουτον ηγαπα ο Ἀντωνινος ωστε ειπειν οτι "οι τουτωι
επιβεβουλευκοτες εμοι επιβεβουλευκασιν." εφ' ωι δη επαινουμενος υπο των
προσεστηκοτων εφη "εμε μηθ' Ἡρακλεα μητ' αλλον θεον τινα επικαλειτε," ουχ οτι
ουκ εβουλετο θεος ονομαζεσθαι, αλλ' οτι ουδεν αξιον θεου πραττειν ηθελεν.
εμπληκτος γαρ φυσει προς παντα τα πραγματα ων και ετιμα τινας μεγαλως και
ητιμαζεν εξαιφνης τους αυτους αλογωτατα, εσωζε τε ους ηκιστα εχρην, και
εκολαζεν ους ουκ αν τις προσεδοκησεν. 357. Ὅτι τον Ἄσπρον τον Ἰουλιανον ουδ'
αλλως ευκαταφρονητον και δια παιδειαν και δια φρονημα οντα εξαρας ομοιως και
τους υιους αυτου, και εν πολλαις τοσαυταις ραβδοις ομου εμπομπευσαντα,
προεπηλακισε παραχρημα δεινως και ες την πατριδα μεθ' υβρεως και μετα δεους
ισχυρου απεπεμψε. 358. Ὅτι και τον Λαινον ητιμακει αν η και απεκτονει, ει μη
κακως ενοσει· και την αρρωστιαν αυτου ασεβη παρα τοις στρατιωταις ωνομασεν, οτι
μη και περι εκεινον ασεβησαι αυτωι επετρεψεν. 2.390 359. Ὅτι και Θρασεαν Πρισκον,
ανδρα ουδενος ουτε γενει ουτε φρονησει δευτερον, κατεχρησατο. 360. Ὅτι και
αλλους πολλους και φιλους το προτερον οντας απεκτεινεν. 361. Ὅτι τρισιν εθνεσιν ο
Ἀντωνινος προσηκων ην, και των μεν αγαθων αυτων ουδεν το παραπαν τα δε δη
κακα παντα συλλαβων εκτησατο, της μεν Γαλατιας το κουφον και το δειλον και το
θρασυ, της Ἀφρικης το τραχυ και αγριον, της Συριας, οθεν προς μητρος ην, το
πανουργον. 362. Ὅτι ο Ἀντωνινος αλλα αττα ποιων διετελει φιλαλεξανδρος ων και
αυτον εκεινον εωιον Αυγουστον επεκαλειτο, και ελεγεν οτι ες το σωμα αυθις το του
Αυγουστου εσηλθεν, ιν', επειδη ολιγον τοτε χρονον εβιω, πλειον αυθις δι' εκεινου
ζησηι. 363. Ὅτι και τους φιλοσοφους τους Ἀριστοτελειους δεινως εμισει, ωστε και τα
βιβλια αυτων κατακαυσαι εθελησαι, και τα συσσιτια α εν τηι Ἀλεξανδρειαι ειχον, τας
τε λοιπας ωφελειας οσας εκαρπουντο, αφειλετο, εγκαλεσας σφισι οτι συναιτιος τωι
Ἀλεξανδρωι του θανατου Ἀριστοτελης γεγονεναι εδοξε. 364. Ὅτι ο αυτος και
ελεφαντας πολλους συμπεριηγετο, οπως και εν τουτωι τον Ἀλεξανδρον, μαλλον δε
τον ∆ιονυσον ζηλουν δοκηι. 365. Ὅτι πανυ πολλους αμφ' αυτον ειχε, προφασεις εκ
προφασεων και πολεμους εκ πολεμων σκηπτομενος. 2.391 366. Ὅτι δεινοτατον που
και τουτο εσχεν οτι μη μονον ες τους στρατιωτας φιλαναλωτης αλλα και ες τα αλλα
παντα και ηκιστα αυτωι ην· εφ' εν τουτο μονον το τους ανθρωπους παντας περιδυειν
αποσυλαν και εκτρυχειν. χωρις γαρ των στεφανων των χρυσων ους ως και
πολεμιους τινας αει νικων πολλακις ᾔτει (λεγω δε ουκ αυτο τουτο το των στεφανων
 
 

332

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιημα· ποσον γαρ τουτο γε εστιν; αλλα το των χρηματων πληθος των επ' ονοματι
αυτου διδομενων, οις στεφανουν αι πολεις τους αυτοκρατορας ειωθασιν), των τε
επιτηδειων α πολλα και πανταχοθεν τα μεν προικα τα δε και προσαναλισκοντες
εισεπρασσομεθα, α παντα εκεινος τοις στρατιωταις εχαριζετο η και εκαπηλευεν, και
των δωρων α και παρα των ιδιωτων των πλουσιων και παρα των δημων προσηιτει,
των τε τελων των τε αλλων α καινα προσκατεδειξεν, και του της δεκατης ην αντι
της εικοστης υπερ τε των απελευθερουμενων και υπερ των καταλειπομενων τισι
κληρων και δωρεας εποιησε πασης, τας τε διαδοχας και τας ατελειας τας επι τουτοις
τας δεδομενας τοις πανυ προσηκουσι των τελευτωντων καταλυσας (ου ενεκα και
Ῥωμαιους παντας τους εν τηι αρχηι αυτου, λογωι μεν τιμων, εργωι δε οπως πλειω
αυτωι και εκ του τοιουτου προσιηι δια το τους ξενους τα πολλα αυτων μη συντελειν,
απεδειξεν)–εξω δη τουτων απαντων και οικιας αυτωι παντοδαπας και καταλυσεις
πολυτελεις εν μεσαις οδοις και ταις βραχυταταις οικειοις δαπανημασιν οικοδομησαι
ηναγκασθημεν, εν αις ουχ οσον ουκ ενυκησε ποτε, αλλ' ουδε ειδεν αυτας. και
θεατρα κυνηγετικα και ιπποδρομους, οπουπερ 2.392 και εχειμασεν η και χειμασειν
ηλπισεν, κατεσκευασαμεν, μηδεν παρ' αυτου λαβοντες. α κατεσκαφη, ουτω πως δια
τουτο γενομενα ιν' ημεις επιτριβωμεν. 367. Ὅτι ο Σεβηρος και πανυ πασι τοις ες
αρετην τεινουσι και κατα το σωμα και κατα την ψυχην ησκησε τον Ἀντωνινον, ωστε
και αυτοκρατορα ηδη οντα και διδασκαλοις συνειναι και το πολυ της ημερας
φιλοσοφειν· εξηραλοιφει τε, και ιππευε και ες πεντηκοντα και επτακοσιους
σταδιους, και προσετι και νηχεσθαι και εν κλυδωνι ησκειτο. ο δε εκ μεν τουτων
τροπον τινα ερρωσθη, της δε δη παιδευσεως ως ουδε τουνομα αυτης πωποτε
ακηκοως επελαθετο. ου μεντοι και κακορρημων η κακογνωμων ην, αλλα και συνιει
πολλα οξυτατα και εφραζεν ετοιμοτατα· τηι τε γαρ εξουσιαι και τηι προπετειαι, τωι
πανθ' ομοιως τα προσισταμενα οι απερισκεπτως εκλαλειν και τωι μηδεν αυτων
εκφαινειν αισχυνεσθαι, και επιτυχιαι τινι πολλακις περιεπιπτεν· το μεν ουν συμπαν
τοιουτος ην. 368. Ὅτι ο αυτος αυτογνωμονων πολλα εσφαλη· παντα τε γαρ ουχ οτι
ειδεναι αλλα και μονος ειδεναι ηθελε, και παντα ουχ οτι δυνασθαι αλλα και μονος
δυνασθαι ηβουλετο, και δια τουτο ουτε τινι συμβουλωι εχρητο και τοις χρηστον τι
ειδοσιν εφθονει. εφιλησε μεν γαρ ουδενα πωποτε, εμισησε δε παντας τους
προφεροντας εν τινι, μαλιστα δε ους μαλιστα αγαπαν προσεποιειτο· και αυτων
συχνους και διεφθειρεν τροπον τινα. εφονευε μεν γαρ και εκ του φανερου πολλους·
ηδη δε και πεμπων τινας ες εθνη μη επιτηδεια σφισιν, αλλ' εναντια τηι του σωματος
αυτων καταστασει την του αερος ακρασιαν εχοντα, ουτως αυτους ως και πανυ τιμων
υπεξηιρει, τους μεν καυμασι τους δε ψυχεσιν ακρατοις, οις 2.393 ουκ εχαιρεν,
εκδιδους. ει δ' ουν και εφειδετο τινων μη αποκτειναι σφας, αλλ' επιεζε γε αυτους
ωστε και κηλιδουσθαι. 369. Ὅτι Ἄγβαρος ο των Ὀσροηνων βασιλευς επειδη απαξεν
κρατει των ομοφυλων εγενετο, ουδεν ο τι των δεινοτατων τους προεχοντας αυτων
ουκ εξειργασατο. λογωι μεν ες τα των Ῥωμαιων ηθη μεθιστασθαι ηναγκαζεν, εργωι
δε της κατ' αυτων εξουσιας απληστως ενεφορειτο. 370. Ὅτι ο αυτος μεγιστον
εμεγαλοφρονει οτι του Βολογαισου του των Παρθων βασιλεως τελευτησαντος οι
παιδες περι της βασιλειας εμαχοντο, ως εξ ιδιας παρασκευης το κατα τυχην συμβαν
γεγονος προσποιουμενος. ουτω που σφοδρα αει και τωι εργωι και τηι διχοστασιαι τηι
των αδελφων και τηι των αλλοτριων αλληλοφονιαι εχαιρεν. 371. Ὅτι πολλα και
αργυρολογιας ενεκα εποιει. 371α. Ὅτι και μισος προς τον τετελευτηκοτα αδελφον
επεδεικνυτο καταλυσας την των γενεσιων αυτου τιμην, και τοις τας εικονας αυτου
βαστασασι λιθοις ωργιζετο, και το νομισμα το προφερον αυτον συνεχωνευσεν. και
ουδε ταυτα απεχρησεν αυτωι, αλλα και τοτε μαλιστα ανοσιουργειν επετηδευσε και
τους αλλους μιαιφονειν ηναγκαζεν, ωσπερ τινα εναγισμον ετησιον τωι αδελφωι
 
 

333

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιουμενος. 372. Ὅτι τοιαυτα επι τωι εκεινου φονωι φρονων και πραττων χαιρειν τηι
των βαρβαρων αδελφων διχοστασιαι ως και μεγα τι κακον εκ τουτου των Παρθων
πεισομενων. ου μεντοι και τα Κελτικα εθνη ουθ' ηδονην ουτε σοφιας η ανδρειας
προσποιησιν τινα ηνεγκεν, αλλα και πανυ και απατεωνα και ευηθη και δειλοτατον
αυτον εξηλεγξεν οντα. 2.394 373. Ὅτι ο Ἀντωνινος ες τους Ἀλαμβαννους
στρατευσαςδιεταττεν, ει που τι χωριον επιτηδειον προς ενοικησιν ειδεν, "ενταυθα
φρουριον τειχισθητω, ενταυθα πολις οικοδομηθητω." και επωνυμιας γε τινας τοις
τοποις αφ' εαυτου επωνομαζε, των επιχωριων μη αλλοιουμενων· οι μεν γαρ
ηγνοουν, οι δε παιζειν αυτον εδοκουν. εξ ου δη καταφρονησας αυτων ουδε εκεινων
απεσχετο, αλλ' οις συμμαχησων αφιχθαι ελεγεν, τουτοις τα των πολεμιωτατων
εδρασε· συνεκαλεσε γαρ την ηλικιαν αυτων ως και μισθοφορησουσαν, και πασαν
απο παραγγελματος, αυτος την ασπιδα αναδειξας, ενεκυκλωσατο και κατεκοψε, και
τους λοιπους, περιπεμψας ιππεας, συνελαβεν. 374. Ὅτι ο Ἀντωνινος Πανδιονα,
ανδρα προτερον μεν ηνιοχων υπηρετην γενομενον, εν δε τωι πολεμωι τωι προς
Ἀλαμβαννους αρματηλατουντα αυτωι και κατα τουτο και εταιρον οντα και
συστρατιωτην, επηινεσεν εν τηι γερουσιαι δια γραμματων ως και εκ κινδυνου τινος
εξαισιου υπ' αυτου σωθεις, ουδ' ηισχυνθη πλειονα εκεινωι χαριν η τοις στρατιωταις,
ους και ημων αει κρειττους ειχεν ***. 375. Ὅτι των ελλογιμωτατων ους εσφαξεν ο
Ἀντωνινος αταφους τινας ριπτεσθαι εκελευεν. 376. Ὅτι το του Συλλου μνημειον
αναζητησας επεσκευασεν, τωι τε Μεσομηδει τωι τους κιθαρωιδικους νομους
συγγραψαντι κενοταφιον εχωσε, τωι μεν οτι και κιθαρωιδειν εμανθανεν, εκεινωι δε
οτι την ωμοτητα αυτου εζηλου. 377. Ὅτι των Χαττων αι γυναικες και των
Ἀλαμβαννων ου μην οσαι γε και εαλωσαν δουλοπρεπες τι υπεμειναν, αλλα
πυθομενου του Ἀντωνινου ποτερον ποτε πραθηναι η φονευθηναι βουλονται, τουθ'
ειλοντο· επειτα απεμποληθεισαι πασαι μεν αυται εαυτας, εισι δ' αι και τα παιδια
απεκτειναν. 2.395 378. Ὅτι πολλοι και των παρ' αυτωι τωι ωκεανωι περι τας του
Ἄλβιδος εκβολας οικουντων επρεσβευσαντο προς αυτον φιλιαν αιτουντες, ινα
χρηματα λαβωσιν. επειδη γαρ ουτως επεπραγει, συχνοι αυτωι επεθεντο πολεμησειν
απειλουντες, οις πασι συνεθετο. και γαρ ει και παρα γνωμην αυτοις ελεγετο, αλλ'
ορωντες τους χρυσους εδουλουντο· αληθεις γαρ τους χρυσους αυτοις εδωρειτο. τοις
δε δη Ῥωμαιοις κιβδηλον και το αργυριον και το χρυσιον παρειχεν· το μεν γαρ εκ
μολιβδου καταργυρουμενον, το δε εκ χαλκου καταχρυσουμενον εσκευαζετο. 379.
Ὅτι ο αυτος τα μεν αντικρυς ως και καλα και επαινου αξια, και τα αισχιστα,
εφανερου, τα δε και ακων δι' αυτων ων αντικατεσκευαζεν εξεφαινεν, ωσπερ που και
περι των χρηματων. 380. Ὅτι πασαν την γην πασαν δε την θαλασσαν επορθησεν ο
Ἀντωνινος, και ουδεν ο τι των απαντων ακακωτον κατελιπεν. 381. Ὅτι τον
Ἀντωνινον εκφρονα και παραπληγα αι των πολεμιων επωιδαι πεποιηκεσαν·
ακουοντες γαρ τινες των Ἀλαμβαννων εφασαν οτι μαγγανειαις τισιν επ' εκπληξει
των φρενων αυτου κεχρηνται. ενοσει μεν γαρ και τωι σωματι τα μεν εμφανεσιν, ειτα
δε και αρρητοις αρρωστημασιν, ενοσει δε και τηι ψυχηι πικροις τισι φαντασμασι, και
πολλακις γε και ελαυνεσθαι υπο τε του πατρος υπο τε του αδελφου ξιφηρων εδοκει.
και δια ταυτα εψυχαγωγησε μεν, οπως τινα ακεσιν αυτων λαβηι, αλλας τε τινας και
την του πατρος του τε Κομμοδου ψυχην, ειπεν δ' ουδεις ουδεν αυτωι πλην του
Κομμοδου· τωι γαρ Σεβηρωι και ο Γετας, ως φασι, και ακλητος εφεσπετο. ου μην ουδε
εκεινος εξεφηνεν 2.396 ωφελησαι αυτον, αλλα και παν τουναντιον, ωστε και
προσεκφοβησαι· εφη γαρ ταυτα, "βαινε δικης ασσον, θεου δικης αιτουσι Σεβηρωι",
ειθ' ετερον τι, και επι τελευτης "κρυφιοισι τοποισιν εχων δυσαλθεα νουσον". επι μεν
δη τουτοις δημοσιευθεισι πολλοι επηρεασθησαν· εκεινωι δ' ουδεις ουδε των θεων
ουδεν ουτε ες την του σωματος ουτε ες την της ψυχης ιασιν φερον, καιτοι παντας
 
 

334

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους επιφανεστατους θεραπευσαντι, εχρησεν. αφ' ουπερ εναργεστατα διεδειχθη οτι
μητε τοις αναθημασι μητε ταις θυσιαις αλλα τοις βουλημασι και ταις πραξεσιν αυτου
προσειχον. ουτε γαρ ο Ἀπολλων ο Γραννος ουθ' ο Ἀσκληπιος ουθ' ο Σαραπις καιπερ
πολλα ικετευσαντι αυτωι πολλα δε και προσκαρτερησαντι ωφελησεν. επεμψε γαρ
αυτοις και αποδημων και ευχας και θυσιας και αναθηματα, και πολλοι καθ' εκαστην
οι τοιουτο τι φεροντες διεθεον. ηλθε δε και αυτος ως και τηι παρουσιαι τι ισχυσων,
και επραξεν πανθ' οσα οι θρησκευοντες τι ποιουσιν, ετυχε δ' ουδενος των ες υγειαν
τεινοντων. 382. Ὅτι λεγων ευσεβεστατος παντων ανθρωπων ειναι περιττοτητι
μιαιφονιων κατεχρησατο, των αειπαρθενων τεσσαρας αποκτεινας, ων μιαν αυτος,
οτε γε και εδυνατο, ηισχυνκει· υστερον γαρ εξησθενησεν πασα αυτωι η περι τα
αφροδισια ισχυς. αφ' ουπερ και ετερον τινα τροπον αισχρουργειν ελεγετο, και απ'
αυτου και ετεροι των ομοιοτροπων, οι ουχ οτι ωμολογουν τοιουτο τι ποιειν, αλλα
και υπερ της σωτηριας δη της εκεινου πραττειν ταυτα εφασκον. 2.397 383. Ὅτι
νεανισκος τις ιππευς νομισμα την εικονα αυτου ες πορνειον εσηνεγκεν, εδειξαν· εφ'
ωι δη τοτε μεν ως και θανατωθησομενος εδεθη, υστερον δε τελευτησαι φθασαντος
αυτου απελυθη. η δε δη κορη αυτη, περι ης λεγω, Κλωδια Λαιτα ωνομαζετο· και
εκεινη μεγα τε βοωσα "οιδεν αυτος Ἀντωνινος οτι παρθενος ειμι, οιδεν αυτος οτι
καθαρευω" ζωσα κατωρυγη. και συνεκοινωνησαν αυτηι και ετεραι τρεις της
καταδικης, ων αι μεν δυο, Αυρηλια τε Σεβηρα και Πομπωνια Ῥουφινα, ομοιως
απεθανον, Κανουντια δε Κρησκεντινα εαυτην ανωθεν απο της οικιας ερριψεν. 384.
Ὅτι και περι των μοιχευοντων το αυτο εποιει· μοιχικωτατος γαρ ανδρων, ες οσον γε
και ηδυνηθη, γενομενος τους αλλους τοιαυτην αιτιαν εχοντας και ηχθαιρε και
εφονευε παρα τα νενομισμενα. και πασι τοις αγαθοις ανδρασιν αχθομενος τιμαν
τινας αυτων αποθανοντας επλαττετο. 385. Ὅτι ες την Θραικην αφικετο ο Ἀντωνινος
μηδεν ετι της ∆ακιας φροντισας, και τον Ἑλλησποντον ουκ ακινδυνως διαβαλων
τον τε Ἀχιλλεα και εναγισμασι και περιδρομαις ενοπλιοις και εαυτου και των
στρατιωτων ετιμησε, και επι τουτωι εκεινοις τε, ως και μεγα τι κατωρθωκοσι και το
Ἴλιον ως αληθως αυτο το αρχαιον ηιρηκοσι, χρηματα εδωκε, και αυτον τον Ἀχιλλεα
χαλκουν εστησεν. 386. Ὅτι ο αυτος ελεγε μηδενος εξω των αναγκαιων προσδεισθαι,
και επι τουτωι και εσεμνυνετο ως οτι ευτελεστατηι διαιτηι χρησθαι δυναμενος, ην δε
ουδεν ουκ επιγειον, ου θαλαττιον, ουκ αεριον, ο μη ου και ιδιαι και δημοσιαι αυτωι
παρειχομεν. και απ' 2.398 αυτων ελαχιστα μεν τοις φιλοις τοις συνουσιν οι
ανηλισκεν (ουδε γαρ συσσιτειν εθ' ημιν ηθελεν), τα δε δη πλειω μετα των
εξελευθερων εδαπανα. 387. Ὅτι ο Ἀντιοχος ο αυτομολος Κιλιξ μεν ην και
φιλοσοφειν κυνηδον τα πρωτα επλαττετο, και πλειστα γε εκ τουτου τους στρατιωτας
εν τωι πολεμωι ωφελησεν· απαλγουντας γαρ αυτους υπο του πολλου ριγους
επερρωννυεν, ες τε την χιονα ριπτων και εν αυτηι καλινδουμενος, οθενπερ και
χρηματων και τιμων και παρα του Σεβηρου και παρα του Ἀντωνινου ετυχεν·
επαρθεις δε επι τουτοις τωι Τιριδατηι συνεξητασθη, και μετ' αυτου προς τον Παρθον
ηυτομολησεν. 388. Ὅτι ο Ἀντωνινος εαυτον διεβαλε, φασκων οτι των Κελτων την
θρασυτητα και την απληστιαν την τε απιστιαν, αναλωτον ουσαν βιαι, απατησας
ειληφει. 389. Ὅτι ο αυτος τον Λουκιον τον Φαβρικιον επηινει οτι μη ηθελησε τον
Πυρρον δια του φιλου αυτου δολοφονησαι, εμεγαλοφρονειτο δε επι τωι τους
Βανδιλους και τους Μαρκομμανους φιλους οντας αλληλοις συγκεκρουκεναι, και οτι
και τον των Κουαδων βασιλεα Γαιοβομαρον κατηγορηθεντα απεκτονει. και οτι των
συνοντων τις και συγκατηγορουμενων αυτωι προαπηγξατο, επετρεψε τοις βαρβαροις
τον νεκρον αυτου κατατρωσαι, ιν' ως και καταδεδικασμενος εσφαχθαι, αλλα μη
εκουσιως, οπερ ευδοξον παρ' αυτοις ενομιζετο, τετελευτηκεναι νομισθειη. 2.399 390.
Ὅτι Καικιλιον Αιμιλιανον της Βαιτικης αρξαντα ως και τωι Ἡρακλει τωι εν τοις
 
 

335

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Γαδειροις χρησαμενον απεκτεινεν. 391. Ὅτι Θεοκριτος ο Καισαρειος, δι' ου ορχεισθαι
ο Ἀντωνινος μεμαθηκεν, και παιδικα του Σαζωτερου εγεγονει και κατα τουτο και ες
το των Ῥωμαιων θεατρον εσηκτο. επει δε κακως εν αυτωι εφερετο, εκ μεν της Ῥωμης
εξεπεσεν, ες δε το Λουγδουνον ελθων εκεινους ατε και αγροικοτερους ετερπε, και εκ
δουλου και εξ ορχηστου και στρατιαρχης και επαρχος εγενετο. 392. Ὅτι τους
Ἀλεξανδρεις αποσφαττων ο Ἀντωνινος, καιεν τωι τεμενει διαιτωμενος, επεστειλε τηι
γερουσιαι οτι ηγνευσεν εν αυταις εν αις τα τε βοσκηματα αμα τωι θεωι και τους
ανθρωπους εαυτωι εθυεν. 393. Ὅτι και το ξιφος δι' ου τον αδελφον απεκτονει
ανεθηκε τωι θεωι. 394. Ὅτι ο αυτος τοις στρατιωταις αθλα της στρατειας, τοις μεν εν
τωι δορυφορικωι τεταγμενοις ες χιλιας διακοσιας πεντηκοντα, τοις δε πεντακισχιλιας
λαμβανειν ***. 395. Ὅτι ο σωφρων εκεινος, ως γε και ελεγεν, ο της των αλλων
ασελγειας επιτιμητης, αισχιστου τε αμα και δεινοτατου τολμηματος γενομενου
εδοξε μεν οργην πεποιησθαι, τωι δε δη μη εκεινηι κατ' αξιαν επελθειν και τοις
νεανισκοις προσεπιτρεψαι ποιειν α μηδεις μεχρι τοτε τετολμηκει, πολυ σφισιν
ελυμηνατο μιμησαμενοις τα των εταιρων γυναικων και τα των ανδρων των
γελωτοποιων. 2.400 396. Ὅτι επι τηι θεαι τηι Κουληνηι επηγορια πολλη ουχ οτι τοις
ποιουσιν εκει τι των ειωθοτων αλλα και τοις ορωσιν εγιγνετο. 397. Ὅτι και των
αστερων διαγραμματα, καθ' α εγεγενητο τις των πρωτων των παρ' αυτων,
ετεκμαιρετο τον τε οικειως οι και τον αλλοτριως εχοντα, και πολλους και εκ τουτων
τους μεν ετιμα τους δε απωλλυεν. 398. Ὅτι ο Ἀντωνινος ην θρασυτατος μεν
απειλησαι τι και προπετεστατος τολμησαι, δειλοτατος δε διακινδυνευσαι πηι και
ασθενεστατος πονησαι. ουτω γαρ ουτε το καυμα ουθ' οπλα φερειν εδυνατο ωστε και
τους χειριδωτους χιτωνας ες θωρακος τροπον τινα ειδος πεποιημενους ενδυνειν, ινα
την του απλου δοξαν χωρις του βαρους αυτου εχων μητε επιβουλευηται και
θαυμαζηται. και αυτοις ανευ μαχης πολλακις εχρητο. 399. Ὅτι οι του Ἀντωνινου
στρατιωται εκ της προτερας τρυφης (τα τε γαρ αλλα και εν οικιαις εχειμαζον, παντα
τα των ξενοδοκουντων σφας ως και ιδια αναλισκοντες) και εκ των πονων της τε
ταλαιπωριας της τοτε αυτοις παρουσης ουτω και τα σωματα τετρυχωμενους και τας
ψυχας τεταλαιπωρημενους ωστε μηδεν των λημματων ετι, α πολλα παρ' αυτου
ελαμβανον, προτιμαν, αισθομενοι, οι βαρβαροι επηρθησαν, ως και συναγωνιστας
αυτους αλλ' ου πολεμιους εξοντες. 2.401 400. Ὅτι ο Μακρινος επαρχος αποδειχθεις
διυκησε τα της ηγεμονιας αριστα και δικαιοτατα, οσα τε και αυτογνωμονησας
επραξεν. 401. Ὅτι ειπερ επι πλειον εβεβιωκει ο Μακρινος, δια μισους αν αυτον
εσχηκεισαν. και γαρ τρυφερον πως ζην ηρξατο, και των διαμεμφομενων τι αυτου
επεστρεφετο. 402. Ὅτι ο Μακρινος υπο της εμφυτου δειλιας, και γαρ Μαυρος ων
δεινως εδειμαινεν. 403. Ὅτι ο Ψευδαντωνινος γραμματα πεμψας τηι βουληι δια
Πολλιωνος υπατου ενετειλατο αυτωι ινα, ει τις ανθισταιτο, τηι χειρι τηι των
στρατιωτων χρησηται· αφ' ου δη και ακουσα παντα ανεγνω. τηι γαρ επαρτηθεισηι
αναγκηι ουδεν ουτε των δεοντων ουτε των συμφεροντων σφισι πραξαι ηδυνηθησαν,
αλλ' υπο του φοβου εξεπλαγησαν, και εψηφισαντο τον Μακρινον εν πολεμιου μοιραι
και ελοιδορησαν, και τον Καρακαλλον, ον και πολεμιον αποδειξαι πολλακις
ηθεληκεσαν, τοτε εσεμνυνον, και τον υιον δηθεν ευχοντο ομοιον αυτωι γενεσθαι.
404. Ὅτι ο Ψευδαντωνινος εν και μονον και σφοδρα αγαθου αυτοκρατορος εργον
εποιησεν. πολλων γαρ πολλα και ιδιωτων και δημων και αυτων Ῥωμαιων και ιδιαι
και κοινηι ες τε τον Κα 2.402 ρακαλλον και εαυτον, εκ των του Μακρινου
γραμματων, και λογωι και εργωι υβρισαντων, ουδεν το παραπαν ουτε επεξηξειν εφη
ουτε επεξηλθεν. ες δε δη τα αλλα παντα και αισχροτατα και παρανομωτατα και
μιαιφονωτατα εξωκειλεν. ωστε τα μεν τινα την αρχην ως και πατρια ακμασαι, τα δε
και τολμηθεντα ολιγωι χρονωι διαρκεσαι. 405. Ὅτι ο Κωμαζων το ονομα εκ μιμων και
 
 

336

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γελωτοποιΐας εσχεν. 406. Ὅτι ουτος και εγαμει και εγηματο· και γαρ ηνδριζετο και
εθηλυνετο και επραττε και επασχεν εκατερα ασελγεστατα. 407. Ὅτι αυτον εκεινον
τον την επαναστασιν κατασκευασαντα, τον ες το στρατοπεδον αυτον εσαγαγοντα,
τον τους στρατιωτας προσαποστησαντα, τον την νικην αυτωι την κατα του Μακρινου
παρασχοντα, τον τροφεα, τον προστατην, εν αρχηι ευθυς της ηγεμονιας εν τηι
Νικομηδειαι αποκτεινας ανοσιωτατος ανδρων ενομισθη. αλλως μεν γαρ και
τρυφερωτερον διηιτατο και ηδεως εδωροδοκει, ου μην ουδε αιτιος τινος κακου
ουδενι εγενετο και πολλους πολλα ευεργετησε. το δε μεγιστον, ισχυρως αυτον
περιειπε, και τηι Μαισηι τηι τε Σοαιμιαι σφοδρα ηρεσκε, τηι μεν οτι τεθραπτο υπ' αυτης,
τηι δε οτι συνυκει τροπον τινα αυτηι. αλλ' ου τοι γε δια τουτ' αυτον κατεχρησατο,
οποτε και συμβολαιον αυτωι γαμικον ποιησαι και Καισαρα αυτον αποδειξαι
ηθελησεν, αλλ' οτι σωφρονως τε και ευφρονως ζην υπ' αυτου ηναγκαζετο. και αυτος
τε αυτοχειριαι 2.403 πρωτος αυτον κατετρωσε δια το μηδενα των στρατιωτων αρξαι
του φονου τολμησαι. 408. Ὅτι το αιδοιον περιετεμε και χοιρειων κρεων, ως και
καθαρωτερον εκ τουτων θρησκευσων, απειχετο. εβουλευσατο μεν γαρ πανταπασιν
αυτο αποκοψαι· αλλ' εκεινο μεν της μαλακιας ενεκα ποιησαι επεθυμησε, τουτο δε ως
και τηι του Ἐλιογαβαλου ιερατειαι προσηκον επραξεν· εξ ου δη και ετεροις των
συνοντων συχνοις ομοιως ελυμηνατο. 409. Ὅτι ο Ψευδαντωνινος χρυσους εστη
πολλωι και ποικιλωι κοσμωι διαπρεπων. 410. Ὅτι χρηματα πολλα ο Μακρινος εν τωι
βασιλικωι ευρων διεσπαθησεν, και ουκ εξηρκουν αι προσοδοι προς αναλωματα. 411.
Ὅτι ο Ψευδαντωνινος και ο Σαρδαναπαλλος, ο και τους θεους γαμου νομωι
συνοικιζειν αξιων, ασελγεστατα αυτος διεβιω. εγημε μεν γαρ πολλας γυναικας, και
ετι πλειοσιν ανευ τινος νομιμου προσρησεως συνειργνυτο, ου μεντοι και αυτος τι
αυτων δεομενος, αλλ' ινα τηι συγκοιμησει τηι μετα των εραστων τα εργα αυτων
μιμηται και κοινωνους της υβρεως, φυρδην αναφερομενος αυταις, λαμβανηι. πολλα
μεν γαρ και ατοπα, α μητε λεγων μητ' ακουων τις καρτερησειε, και εδρασε τωι
σωματι και επαθε· τα δε δη περιφανεστατα, και α μηδ' αν αποκρυψαιτο τις, ταδε
εστιν. ες καπηλεια εσηιει νυκτωρ περιθεταις κομαις χρωμενος, και τα των
καπηλιδων ειργαζετο. ες τα πορνεια τα περιβοητα εσεφοιτα, 2.404 και τας εταιρας
εξελαυνων επορνευετο. και τελος εν τωι παλατιωι οικημα τι αποδειξας ενταυθα
ησελγαινε, γυμνος τ' επι της θυρας αυτου εστως ωσπερ αι πορναι, και το σινδονιον
χρυσοις κρικοις εξηρτημενον διασειων, τους τε παριοντας αβραι και κεκλασμενηι τηι
φωνηι προσεταιριζομενος. ησαν γαρ οις εξεπιτηδες τουτο ποιειν προσετετακτο. ως
γαρ ες ταλλα, και ες εκεινο διερευνητας ειχε συχνους, δι' ων επολυπραγμονει τους
μαλιστα αυτον αρεσαι τηι ακαθαρσιαι δυναμενους. χρηματα τε παρ' αυτων συνελεγε,
και εγαυρουτο ταις εμπολαις· προς τε τους συνασχημονουντας οι διεφερετο, πλειους
τε εραστας αυτων εχειν, και πλειον αργυριζεσθαι λεγων. ηδη δε και εξαιρετον τινα
ανδρα εσχεν, ον Καισαρα δια τουτ' αποδειξαι ηθελησεν. ηλαυνε δε αρμα τηι πρασιαι
σκευηι χρωμενος, ιδιαι τε και οικοι, ειγε οικον ενι φαναι τουτ' ειναι· ενταυθα
ηγωνοθετουν οι τε αλλοι οι περι αυτον πρωτοι, και ιππεις και Καισαρειοι, και οι
επαρχοι και η μητηρ και η τηθη και αι γυναικες, και αλλοι και Λεων ο πολιαρχος, και
εθεωντο αυτον αρματηλατουντα. Ὅτι εν τωι δικαζειν τινα ανηρ πως ειναι εδοκει, εν
δε δη τοις αλλοις τωι εργωι και τωι σχηματι της φωνης ωραΐζετο. τα τε γαρ αλλα και
ωρχειτο, ουτε γε εν ορχηστραι μονον, αλλα και εμβαδιζων τροπον τινα και θυων
ασπαζομενος τε και δημηγορων. και τελος και εγηματο, γυνη τε και δεσποινα
βασιλις τε ωνομαζετο, και εριουργει και κορυφαλους εστιν οτε και εφορει, και τους
οφθαλμους ανηλειφετο, ψιμυθιωι τε και εγχουσηι εχριετο. απαξ μεν γαρ ποτε
απεκειρατο το γενειον, και επ' αυτωι εορτην ηγαγε· 2.405 μετα δε τουτ' εψιλιζετο,
ωστε και εκ τουτου γυναικιζειν. και πολλακις και κατακειμενος τους βουλευτας
 
 

337

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ησπαζετο. ο δε δη ανηρ αυτης Ἱεροκλης ην, Καρικον ανδραποδον, Γορδιου ποτε
παιδικα γενομενον, παρ' ου και αρματηλατειν εμαθεν. εν γαρ τοι ιπποδρομιαι τινι
εκπεσων του αρματος κατ' αυτην την του Σαρδαναπαλλου εδραν το τε κρανος εν τηι
πτωσει απερριψε, και εκφανεις αυτωι (λειογενειος δ' ετι ην και κομηι ξανθηι
εκεκοσμητο) ανηρπασθη τε ευθυς ες το παλατιον, καν τοις νυκτερινοις εργοις ετι και
μαλλον ελων αυτον υστερον ηυξηθη, ωστε και υπερ αυτον εκεινον ισχυσαι, και
βραχυ τι νομισθηναι το την μητερα αυτου ετι δουλην ουσαν ες την Ῥωμην υπο
στρατιωτων αχθηναι και ταις των υπατευκοτων γυναιξι καταριθμηθηναι. πολλακις
μεν γαρ και αλλοι τινες ετιμηθησαν υπ' αυτου και εδυνηθησαν, οι μεν δι' αλλο, οι δε
οτι εμοιχευον αυτον· και γαρ μοιχευεσθαι δοκειν, ινα καν τουτωι τας ασελγεστατας
γυναικας μιμηται, ηθελε, και πολλακις εκων και επ' αυτοφωρωι ηλισκετο, και δια
τουτο και ελοιδορειτο ασελγως προς του ανδρος, και ωστε και υπωπια σχειν πληγας
ελαμβανεν. εκεινον δ' ουν ουτως ου κουφηι τινι φοραι αλλα πονωι και δευσοποιωι
ερωτι ηγαπα, ωστε μη οτι επι τοιουτωι τινι αγανακτησαι, αλλα και τουναντιον επ'
αυτοις εκεινοις μαλλον αυτον φιλησαι, και Καισαρα οντως αποφηναι θελησαι, και
τηι τε τηθηι δια τουτο εμποδων γενομενηι απειλησαι, και τοις στρατιωταις ουχ ηκιστα
δι' αυτον προσκρουσαι. και ο μεν εμελλε που και δια ταυτα απολεισθαι. 413. Ὅτι
Αυρηλιος Ζωτικος, ανηρ Σμυρναιος, ον και Μαγειρον απο της του πατρος τεχνης
απεκαλουν, και εφιληθη πανυ υπ' αυτου και εμισηθη, και δια τουτο και εσωθη. ος
καλον μεν 2.406 και το παν σωμα ωστε και εν αθλησει εχων, πολυ δε δη παντας τωι
των αιδοιων μεγεθει υπεραιρων, εμηνυθη τε αυτωι υπο των ταυτα εξεταζοντων, και
εξαιφνης εκ των αγωνων αναρπασθεις ανηχθη τε ες την Ῥωμην υπο πομπης
απλετου, οσην ουτε Ἄγβαρος επι Σεβηρου ουτε Τιριδατης επι Νερωνος εσχε,
προκοιτος τε και πριν οφθηναι οι αποδειχθεις, και τωι του Ἀβιτου του παππου αυτου
ονοματι τιμηθεις, και στεφανωμασιν ωσπερ εν πανηγυρει ησκημενος, και λυχνοκαΐαι
πολληι λαμπομενος εσηλθε. και ος ιδων αυτον ανεθορε τε ερρυθμισμενως, και
προσειποντα, οια εικος ην "κυριε αυτοκρατορ χαιρε", θαυμαστως τον τε αυχενα
γυναικισας και τους οφθαλμους επεγκλασας ημειψατο, και εφη ουδεν διστασας "μη
με λεγε κυριον· εγω γαρ κυρια ειμι." και ο μεν συλλουσαμενος αυτωι παραχρημα, και
επι πλειον εκ της γυμνωσεως ισορροπον τε τηι φημηι ευρων οντα, πασχητιασας εν τε
τηι κατω αυτου ανεκλινε, καν τοις κολποις ωσπερ τις ερωμενη δειπνον ειλετο· ο δε
Ἱεροκλης φοβηθεις μη και μαλλον αυτον εαυτου δουλωσηται, και τι δια τουτο
δεινον, οια εν αντερασταις ειωθε γιγνεσθαι, παθηι, φαρμακωι τινι αυτον δια των
οινοχοων, προσφιλων που εαυτωι οντων, εξεθηλυνε. και ουτως εκεινος αστυτος
παρα πασαν την νυκτα συσχεθεις αφηιρεθη τε παντων ων ετετυχηκει, και εξηλαθη εκ
τε του παλατιου και Ῥωμης και της λοιπης Ἰταλιας· ο και εσωσεν αυτον. 414. Ὅτι ο
Αυρηλιος Ευβουλος Ἐμεσηνος μεν ην, και ες τοσουτον ασελγειας και μιαριας
εχωρησεν ωστε και υπο του δημου προτερον εξαιτηθηναι. τους γαρ δη καθολου
λογους επιτετραμ 2.407 μενος ουδεν ο τι ουκ εδημευεν. και τοτε και υπ' εκεινου και
υπο των στρατιωτων διεσπασθη. 415. Ὅτι επι Ἀλεξανδρου του Μαμαιας Ἀρταξερξης
τις Περσης τους τε Παρθους τρισι μαχαις νικησας, και τον βασιλεα αυτων Ἀρταβανον
αποκτεινας, επι τα Ἄτρα επεστρατευσεν, επιβασιαν απ' αυτων επι τους Ῥωμαιους
ποιουμενος. και το μεν τειχος διερρηξεν, συχνους δε δη των στρατιωτων εξ ενεδρας
αποβαλων επι την Μηδιαν μετεστη, και εκεινης τε ουκ ολιγα και της Παρθιας, τα μεν
βιαι τα δε και φοβωι παραλαβων επι την Ἀρμενιαν ηλασε, κανταυθα προς τε των
επιχωριων και προς Μηδων τινων των τε του Ἀρταβανου παιδων πταισας, ως μεν
τινες φασιν, εφυγεν, ως δ' ετεροι, ανεχωρησε προς παρασκευην δυναμεως μειζονος.
ουτος τε ουν φοβερος ημιν εγενετο, στρατευματι τε πολλωι ου μονον τηι
Μεσοποταμιαι αλλα και τηι Συριαι εφεδρευσας, και απειλων ανακτησεσθαι παντα, ως
 
 

338

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και προσηκοντα οι εκ προγονων, οσα ποτε οι παλαι Περσαι μεχρι της Ἑλληνικης
θαλασσης εσχον· και ο μεν ουχ οτι αυτος λογου τινος αξιος, αλλ' οτι ουτω τα
στρατιωτικα ημιν διακειται ωστε τους μεν και προστιθεσθαι αυτωι τους δε ουκ
εθελειν αμυνεσθαι. τοσαυτηι γαρ αμα τρυφηι και εξουσιαι ανεπιπληξιαι τε χρωνται ως
και τον αρχοντα αυτων αποκτειναι.
τελος της ιστοριας ∆ιωνος.

 
 

339

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


