In epistulam ad Galatas commentarius
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ
ΓΑΛΑΤΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ.
Παυλος αποστολος, ουκ απ' ανθρωπων, ουδε δι' ανθρωπων, αλλα δια
Ἰησου Χριστου και Θεου Πατρος του εγειραντος αυτον εκ νεκρων, και οι
συν εμοι παντες αδελφοι, ταις Ἐκκλη σιαις της Γαλατιας· χαρις υμιν και
ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου.
αʹ. Πολλου το προοιμιον γεμει θυμου και μεγαλου φρονηματος· ου το προοιμιον
δε μονον, αλλα και πασα, ως ειπειν, η Ἐπιστολη. Το γαρ μετ' επιεικειας αει τοις
μαθητευομενοις διαλεγεσθαι, καν σφοδροτητος δεωνται, ου διδασκαλου, αλλα
λυμεωνος αν ειη και πολεμιου. ∆ια τουτο και ο Κυριος πολλα προσηνως τοις μαθηταις
διαλεχθεις, εστιν οπου και αυστηροτερον κεχρηται τωι λογωι, και νυν μεν μακαριζει, νυν
δε επιτιμαι. Τωι γουν Πετρωι ειπων, Μακαριος ει, Σιμων Βαρ Ἰωνα, και επαγγειλαμενος
τα θεμελια της Ἐκκλησιας επι της ομολογιας αυτου καταθησεσθαι, μετ' ου πολυ των
λογων τουτων φησιν· Ὕπαγε οπισω μου, Σατανα, σκανδαλον μου ει· και παλιν
αλλαχου, Ἀκμην και υμεις ασυνετοι εστε; Και τοσουτον αυτοις φοβον ενεθηκεν, ως και
τον Ἰωαννην ειπειν, οτι ορωντες αυτον μετα γυναι 61.612 κος Σαμαρειτιδος λαλουντα,
περι μεν της τροφης υπεμνησαν, Ουδεις δε ετολμησεν ειπειν, Τι λαλεις, η Τι ζητεις μετ'
αυτης; Ταυτα μαθων ο Παυλος, ο κατ' ιχνος του διδασκαλου βαινων, εποικιλε τον
λογον προς την των μαθητευομενων χρειαν, νυν μεν καιων και τεμνων, νυν δε
προσηνη φαρμακα επιτιθεις. Και Κορινθιοις μεν ελεγε· Τι θελετε, εν ραβδωι ελθω προς
υμας, η εν αγαπηι πνευματι τε πραοτητος; Γαλαταις δε, Ὢ ανοητοι Γαλαται· και ουχ
απαξ, αλλα και δευτερον κεχρηται ταυτηι τηι επιτιμησει. Και προς τωι τελει δε
καθαπτομενος αυτων ελεγε, Κοπους μοι μηδεις παρεχετω. Και θεραπευει δε παλιν, ως
οταν λεγηι, Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω· και ετερα πολλα τοιαυτα. Ἀλλ' οτι μεν θυμου
η Ἐπιστολη γεμει, παντι που δηλον και εκ πρωτης αναγνωσεως. ∆ει δε ειπειν τι το
παροξυναν αυτον κατα των μαθητων· ου γαρ μικρον τουτο ουδε ευτελες, επει ουδε
αυτος τοσαυτηι αν εχρησατο τηι καταφοραι. Το γαρ επι τοις τυχουσι παροξυνεσθαι,
μικροψυχων ανδρων και σκληρων και ταλαιπωρων· ωσπερ ουν το επι τοις μεγαλοις
αναπιπτειν, νωθροτερων και υπνηλοτερων. Ἀλλ' ουχ ο Παυλος τοιουτος. Τι ουν το
κινησαν ην 61.613 αυτον αμαρτημα; Μεγα και υπερογκον, και ο του Χριστου παντας
αυτους ηλλοτριου, ως και αυτος προιων ελεγεν· Ἰδε εγω Παυλος λεγω υμιν, οτι εαν
περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει· και παλιν, Οιτινες εν νομωι δικαιουσθε,
της χαριτος εξεπεσατε. Τι ποτ' ουν τουτο εστι; δει γαρ αυτο σαφεστερον αναπλωσαι. Οι
εξ Ἰουδαιων πιστευσαντες, ομου μεν τηι προληψει του Ἰουδαισμου κατεχομενοι, ομου δε
κενοδοξιαι μεθυοντες, και βουλομενοι αξιωμα διδασκαλων εαυτοις περιθειναι, ελθοντες
εις το Γαλατων εθνος εδιδασκον, οτι δει περιτεμνεσθαι και σαββατα και νουμηνιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τηρειν, και μη ανεχεσθαι Παυλου ταυτα αναιρουντος.
Οι γαρ περι Πετρον και Ἰακωβον και Ἰωαννην ταυτα, φησιν, ου κωλυουσιν, οι
πρωτοι των αποστολων, οι μετα Χριστου γενομενοι. Και αληθως ουκ εκωλυον· αλλ' ου
δογματιζοντες τουτο εποιουν, αλλα τηι ασθενειαι συγκαταβαινοντες των εξ Ἰουδαιων
πιστευοντων. Ὁ δε Παυλος εις τα εθνη κηρυττων, ου χρειαν ειχε της συγκαταβασεως
ταυτης. Ὅτε ουν εν Ἰουδαιαι γεγονε, και αυτος τηι συγκαταβασει εχρησατο ταυτηι. Ἀλλ'
οι απατωντες, ου λεγοντες τας αιτιας, δι' ας και ουτος και εκεινοι συγκατεβαινον,
παρελογιζοντο τους αφελεστερους λεγοντες, οτι ου δει Παυλου ανεχεσθαι· ουτος γαρ
χθες και σημερον εφανη, εκεινοι δε πρωτοι οι περι Πετρον· και ουτος μεν μαθητης των
αποστολων γεγονεν, εκεινοι δε του Χριστου· και ουτος μεν μονος, εκεινοι δε πολλοι,
και στυλοι της Ἐκκλησιας. Και εις υποκρισιν δε αυτον διεβαλλον λεγοντες, οτι και
αυτος ουτος ο αναιρων περιτομην, φαινεται και τουτοις χρησαμενος αλλαχου, και
ετερως μεν υμιν, ετερως δε αλλοις κηρυττων. Ἐπει ουν εμπρησθεν ειδεν εθνος
ολοκληρον, και πυραν χαλεπην κατα της των Γαλατων αφθεισαν Ἐκκλησιας, και την
οικοδομην σαλευομενην και κινδυνευουσαν καταπεσειν, τουτο μεν υπο θυμου δικαιου,
τουτο δε υπο αθυμιας κατεχομενος· και γαρ και τουτο εδηλωσεν ειπων, οτι Ἤθελον
παρειναι προς υμας αρτι, και αλλαξαι την φωνην μου), γραφει την Ἐπιστολην, προς
απαντα ταυτα απολογουμενος. Και εκ προοιμιων ευθεως προς εκεινο αποτεινεται, ο
διορυττοντες αυτου την υποληψιν ελεγον, οτι οι μεν αλλοι του Χριστου, αυτος δε των
αποστολων γεγονε μαθητης. ∆ιο και ουτως ηρξατο· Παυλος αποστολος, ουκ απ'
ανθρωπων, ουδε δι' ανθρωπων. Ἔλεγον γαρ, ο εφθην ειπων, οι απατεωνες εκεινοι, οτι
των αποστολων απαντων εσχατος ουτος εστι, και παρ' εκεινων εδιδαχθη. Πετρος γαρ
και Ἰακωβος και Ἰωαννης και εκληθησαν πρωτοι, και κορυφαιοι των μαθητων εισι, και
τα δογματα εδεξαντο παρα του Χριστου, και χρη μαλλον εκεινοις πειθεσθαι, η τουτωι·
εκεινοι δε ου κωλυουσι περιτεμνεσθαι, ουδε νομον μη τηρειν.
βʹ. Και ταυτα, και τα τοιαυτα λεγοντες, και τουτον μεν καθαιρουντες, εκεινων δε
την δοξαν επαιροντες, ουχ ινα εκεινους εγκωμιασωσιν, αλλα ινα Γαλατας απατησωσιν,
επειθον ακαιρως τωι νομωι προσεχειν. Εικοτως ουν ουτως ηρξατο. Ἐπει γαρ την μεν
αυτου 61.614 διδασκαλιαν εξηυτελιζον, παρα ανθρωπων αυτην λεγοντες ειναι, την δε
Πετρου παρα του Χριστου, εκ προοιμιων ευθεως προς τουτο ισταται, λεγων αποστολος
ειναι, ουκ απ' ανθρωπων, ουδε δι' ανθρωπων. Ἐβαπτισε μεν γαρ αυτον Ἀνανιας, αλλ'
ουκ εκεινος της πλανης απηλλαξεν, ουδε προς την πιστιν ηγαγεν· αλλ' αυτος ανωθεν ο
Χριστος την θαυμαστην εκεινην προς αυτον αφηκε φωνην, δι' ης αυτον εσαγηνευσε.
Τον μεν γαρ Πετρον και τον αδελφον αυτου, και Ἰωαννην και τον αδελφον τον εκεινου,
περιπατων παρα την θαλασσαν εκαλεσε, τον δε Παυλον εις ουρανους ανελθων. Και
ωσπερ ουκ εδεηθησαν εκεινοι δευτερας φωνης, αλλ' ευθεως αφεντες τα δικτυα και
παντα τα αλλα ηκολουθησαν αυτωι· ουτω και ουτος απο της πρωτης κλησεως προς
ακραν ανεβη κορυφην, ομου τε βαπτισαμενος και πολεμον ασπονδον προς Ἰουδαιους
ελομενος, και ταυτηι μαλιστα των αποστολων πλεονεκτησας· Περισσοτερον γαρ αυτων
εκοπιασα, φησιν. Ἀλλα τεως ου κατασκευαζει τουτο, αλλ' αγαπαι τα ισα φερων. Το γαρ
σπουδαζομενον ην αυτωι, ου δειξαι εαυτον εκεινων υπερεχοντα, αλλα της πλανης
καταλυσαι την υποθεσιν. Το μεν ουν, Ουκ απ' ανθρωπων, κοινον απαντων ην· ανωθεν
γαρ την αρχην και την ριζαν εχει το κηρυγμα· το δε, Ου δι' ανθρωπων, ιδιον των
αποστολων· ου γαρ δι' ανθρωπων εκαλεσεν αυτους, αλλ' αυτος δι' εαυτου.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

∆ια τι δε μη της κλησεως εμνημονευσε και ειπε, Παυλος κλητος ουκ απ'
ανθρωπων, αλλα της αποστολης; Ὅτι περι τουτου πας ην ο λογος. Ἔλεγον γαρ υπο
ανθρωπων των αποστολων εγκεχειρισθαι την διδασκαλιαν ταυτην, και δειν εκεινοις
αυτον επεσθαι. Ὅτι δε ουχ υπο ανθρωπων ενεχειρισθη, ο Λουκας εδηλωσεν, ειπων·
Λειτουργουντων δε αυτων και νηστευοντων τωι Κυριωι, ειπε το Πνευμα το αγιον,
αφορισατε δη μοι τον Παυλον και τον Βαρναβαν. Ὅθεν δηλον, οτι μια εξουσια Υιου και
Πνευματος. Ἀποσταλεις γαρ υπο του Πνευματος, υπο του Χριστου φησιν απεσταλθαι.
Τουτο και αλλαχου δηλοι, τα του Θεου τωι Πνευματι λογιζομενος. Τοις γαρ Μιλησιων
διαλεγομενος πρεσβυτεροις, Προσεχετε εαυτοις, φησι, και τωι ποιμνιωι, εν ωι εθετο υμας
το Πνευμα το αγιον ποιμενας και επισκοπους· καιτοι γε εν αλληι φησιν Ἐπιστοληι, Ους
μεν εθετο ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι, πρωτον αποστολους, δευτερον προφητας, ειτα
ποιμενας και διδασκαλους. Ουτως αδιαφορως κεχρηται τωι λογωι, τα του Πνευματος του
Θεου λεγων ειναι, και τα του Θεου του Πνευματος. Ἐμφραττει δε και αλλως των
αιρετικων τα στοματα, λεγων, ∆ια Ἰησου Χριστου και Θεου Πατρος. Ἐπειδη γαρ την
λεξιν ταυτην ως ελαττονα ουσαν προσεῤριφθαι τωι Υιωι φασιν, ορα τι ποιει· επι του
Πατρος αυτην τιθησιν, διδασκων ημας μη νομοθετειν τηι αῤρητωι φυσει, μηδε μετρα
θεοτητος οριζειν μεσον Υιου και Πατρος· ειπων γαρ, ∆ια Ἰησου Χρι 61.615 στου,
επηγαγε, Και Θεου Πατρος. Ει μεν γαρ καθ' εαυτο του Πατρος μνημονευσας ειπε το, ∆ι'
ου, ισως αν και εσοφισαντο, λεγοντες αρμοζειν τωι Πατρι το, ∆ι' ου, τωι τα εργα του Υιου
εις αυτον αναφερεσθαι· νυν δε του Υιου μνημονευσας ομου και του Πατρος, και κοινηι
θεις την λεξιν, ουκετι τον λογον τουτον χωραν αφιησιν εχειν. Ου γαρ, ως τα του Υιου
νυν ανατιθεις τωι Πατρι, τουτο ποιει, αλλα δεικνυς οτι ουδεμιαν αυτη η λεξις ουσιας
διαφοραν εισαγει.
Τι δε και οι απο του βαπτισματος επινοουντες τινα ελαττωσιν δια το εις ονομα
Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος βαπτιζεσθαι, ενταυθα αν ειποιεν; Ει γαρ
καταδεεστερος ο Υιος δια το μετα Πατερα κεισθαι, επειδη ενταυθα απο του Χριστου
αρξαμενος ο Ἀποστολος επι τον Πατερα ερχεται, τι αν ειποιεν; Ἀλλ' ουδεν αν ειποιμεν
βλασφημον. Ου γαρ χρη φιλονεικουντας εκεινοις της αληθειας εξιστασθαι, αλλα, καν
μυριακις μαινωνται, τα μετρα της ευσεβειας ημας διατηρειν αναγκαιον. Ὥσπερ ουν ουκ
αν ειποιμεν ημεις μειζονα του Πατρος τον Υιον, επειδη του Χριστου πρωτον
εμνημονευσεν· εσχατης γαρ τουτο μανιας, και ασεβειας υπερβολη πασης· ουτως ουδε
εκει δια το μετα τον Πατερα κεισθαι τον Υιον, ελαττοντα χρη νομιζειν ημας ειναι του
Πατρος τον Υιον. Του εγειραντος αυτον εκ νεκρων. Τι ποιεις, ω Παυλε; ιουδαΐζοντας
ανθρωπους εναγειν εις πιστιν θελων, ουδεν των μεγαλων εκεινων και λαμπρων αγεις
εις μεσον, οιον ο προς Φιλιππησιους εγραφες, λεγων, οτι Ἐν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι· ο μετα ταυτα επιστελλων Ἑβραιοις ανεβοησας, οτι
Ἀπαυγασμα εστι της δοξης, και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου ο εκ προοιμιων ο της
βροντης υιος ανεφωνησεν, οτι Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και
Θεος ην ο Λογος· ο προς Ἰουδαιους πολλακις αυτος ο Ἰησους φθεγγομενος ελεγεν, οτι
τα αυτα δυναται τωι Πατρι, και την αυτην εξουσιαν εχει. Τουτων ουδεν λεγεις, αλλα
ταυτα παντα αφεις, της κατα σαρκα οικονομιας μεμνησαι, σταυρον εις μεσον φερων και
νεκρωσιν; Ναι, φησιν. Ει μεν γαρ προς ανθρωπους ο λογος ην μηδεν μεγα περι του
Χριστου φανταζομενους, καλως ειχεν εκεινα λεγειν· επειδη δε ως μελλοντες
τιμωρεισθαι, ει αποσταιεν του νομου, στασιαζουσι προς ημας, δια τουτο πραγματος
μεμνηται, δι' ου πασαν εκβαλλει του νομου την χρειαν, λεγω δη την εκ του σταυρου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

και της αναστασεως ευεργεσιαν εγγινομενην απασι. Το μεν γαρ ειπειν, οτι Ἐν αρχηι ην ο
Λογος, και οτι εν μορφηι Θεου υπηρχε, και το ισον εαυτον ποιειν τωι Θεωι, και οσα
τοιαυτα, δεικνυντος μεν ην την του Λογου θεοτητα, ουδεν δε τοιουτον εις το παρον
συμβαλλομενου· το δε ειπειν, Του εγειραντος αυτον εκ νεκρων, αναμιμνησκοντος ην
της υπερ ημων ευεργεσιας το κεφαλαιον, οπερ ου μικρον εις το προκειμενον αυτωι
συνετελει. Και γαρ ειωθασιν οι πολλοι των ανθρωπων ουχ ουτω τοις την του Θεου
μεγαλωσυνην παριστωσι προσεχειν λογοις, ως τοις την εις ανθρωπους ευεργεσιαν
ενδεικνυμενοις. ∆ιοπερ αφεις εκεινα ει 61.616 πειν περι της εις ημας ευεργεσιας
γεγενημενης ποιειται τον λογον.
γʹ. Ἀλλ' επιπηδωσιν οι αιρετικοι λεγοντες, Ἰδου ο Πατηρ εγειρει τον Υιον.
Ἐπειδη γαρ απαξ νενοσηκασι, προς μεν τα υψηλα των δογματων εθελοκωφουσι, τα δε
ταπεινα, και η της σαρκος ενεκεν ειρημενα ουτως, η δια την εις τον Πατερα τιμην, η δι'
αλλην τινα οικονομιαν, ταυτα εκλεγουσι, και καθ' εαυτα εξεταζοντες, επηρεαζουσιν
εαυτοις (ου γαρ αν ειποιμι τηι Γραφηι)· ους ηδεως αν εροιμην. τινος ενεκεν ταυτα
λεγουσιν; αρα ασθενη τον Υιον επιδειξαι βουλομενοι, και ουκ ισχυοντα προς ενος
αναστασιν σωματος; Και μην η εις αυτον πιστις και τας σκιας των εις αυτον
πιστευοντων ανισταιν εποιησε νεκρους. Ειτα οι μεν εις αυτον πιστευοντες ανθρωποι,
θνητοι μεν οντες, ετι απο σκιας μονης των πηλινων σωματων εκεινων, και ιματιων τοις
σωμασι τουτοις περικειμενων νεκρους ηγειραν, αυτος δε εαυτον αναστησαι ουκ ισχυσε,
και πως ου φανερα αυτη μανια, και παρανοιας επιτασις; Ουκ ηκουσας αυτου λεγοντος,
οτι Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον; και παλιν, Ἐξουσιαν
εχω θειναι την ψυχην μου, και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην; Τινος ουν ενεκεν ο
Πατηρ αυτον εγηγερκεναι λεγεται; Ὥσπερ και τα αλλα ποιειν, απερ αυτος ποιει. Και γαρ
και εις τον Πατερα τιμης ενεκεν ειρηται τουτο, και της των ακροατων ασθενειας. Και οι
συν εμοι παντες αδελφοι. Τι δηποτε ουδαμου τουτο προσεθηκεν επιστελλων; Ἢ γαρ το
αυτου ονομα τιθησι μονον, η δυο και τριων ετερων ονομαστι· ενταυθα δε πληθος
ολοκληρον εθηκε· διοπερ ουδε ονομαστι τινος εμνημονευσε. Τινος ουν ενεκεν τουτο
ποιει; ∆ιεβαλλον αυτον ως μονον ταυτα κηρυττοντα, και καινοτομιαν τινα τοις
δογμασιν επεισαγοντα. Θελων ουν ανελειν αυτων την υποψιαν, και δειξαι οτι πολλους
εχει της γνωμης κοινωνους, συνεταξε τους αδελφους, δηλων οτι απερ γραφει, και απο
της εκεινων γραφει γνωμης. Ταις Ἐκκλησιαις της Γαλατιας.
Ου γαρ μιαν πολιν, ουδε δυο και τρεις, αλλ' ολοκληρον των Γαλατων το εθνος
αυτη της πλανης επενεμετο η πυρα. Θεα δε μοι και ενταυθα την πολλην αγανακτησιν.
Ου γαρ ειπε, Τοις αγαπητοις, ουδε, Τοις ηγιασμενοις, αλλα, Ταις Ἐκκλησιαις της
Γαλατιας. Τουτο δε ην σφοδρα βαρυθυμουντος και την οδυνην ενδεικνυμενου, το μηδε
απο της αγαπης, μηδε απο της τιμης των ονοματων αυτους καλεσαι, αλλ' απο της
συνοδου μονης· και μηδε προσθειναι, Ταις Ἐκκλησιαις του Θεου, αλλ' απλως Ταις
Ἐκκλησιαις της Γαλατιας. Ἄλλως δε και συναψαι εκ προοιμιων το στασιαζον επειγεται·
διο και το ονομα της Ἐκκλησιας τεθεικεν, εντρεπων αυτους, και συναγων εις εν. Οι γαρ
εις πολλα διηιρημενοι μερη, ουκ αν δυναιντο ταυτηι καλεισθαι τηι προσηγοριαι· το γαρ της
Ἐκκλησιας ονομα, συμφωνιας ονομα και ομονοιας εστι. Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου. Πανταχου μεν αναγκαιως τουτο τιθησι, μαλιστα δε
Γαλαταις αποστελλων νυν. Ἐπειδη γαρ της χαριτος εκινδυ 61.617 νευον εκπεσειν,
επευχεται αυτοις ταυτην ανακτησασθαι παλιν. Ἐπειδη γαρ προς τον Θεον εαυτους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

εξεπολεμωσαν, παρακαλει τον Θεον προς την αυτην αυτους επαναγαγειν ειρηνην. Θεου
Πατρος. Καντευθεν παλιν ραιδιως αλισκονται οι αιρετικοι. Ἐπειδη γαρ φασι τον
Ἰωαννην εν προοιμιωι των Ευαγγελιων λεγοντα, Και Θεος ην ο Λογος, δια τουτο χωρις
αρθρου τεθεικεναι τουτο, ως ελαττονα εισαγοντα την θεοτητα του Υιου, και παλιν τον
Παυλον εν μορφηι Θεου υπαρχειν τον Υιον λεγοντα, ου περι του Πατρος ειρηκεναι, δια
το χωρις αρθρου και αυτο κεισθαι· τι αν ειποιεν ενταυθα, του Παυλου λεγοντος, ουκ,
Ἀπο του Θεου, Ἀλλ', Ἀπο Θεου Πατρος; Πατερα δε ενταυθα τον Θεον καλει, ου
κολακευων αυτους, αλλα και σφοδρα καθαπτομενος, και υπομιμνησκων την αιτιαν δι'
ης εγενοντο υιοι. Ου γαρ δια νομου, αλλα δια λουτρου παλιγγενεσιας ταυτης ηξιωθησαν
της τιμης. ∆ια τουτο πανταχου και εν προοιμιοις κατασπειρει τα ιχνη της ευεργεσιας του
Θεου, μονονουχι λεγων· Οι δουλοι, και οι εχθροι, και οι ηλλοτριωμενοι, ποθεν εξαιφνης
Πατερα καλειτε τον Θεον; μη ο νομος υμιν ταυτην εχαρισατο την συγγενειαν; τι τοινυν
καταλιποντες τον εις ταυτην υμας την εγγυτητα αγαγοντα, προστρεχετε παλιν τωι
παιδαγωγωι; Ουκ επι του Πατρος δε μονον, αλλα και επι του Υιου ικανα τα ονοματα,
αυτοις ταυτα την ευεργεσιαν ενδειξασθαι. Το γαρ Κυριου Ἰησου Χριστου ονομα μετα
ακριβειας εξεταζομενον την ευεργεσιαν πασαν ενδεικνυται. Και γαρ Ἰησους δια τουτο
κληθησεται, φησιν, Ὅτι αυτος σωσει τον λαον αυτου απο των αμαρτιων αυτων· και η
του Χριστου δε προσηγορια της του Πνευματος ανεμνησε χρισεως. Του δοντος εαυτον
υπερ των αμαρτιων ημων.
δʹ. Ὁραις οτι ου δουλικην υπεμεινε διακονιαν ουδε ηναγκασμενην, ουδε εξεδοθη
παρα τινος, αλλ' εαυτον εδωκεν, ωστε, οταν ακουσηις Ἰωαννου λεγοντος, οτι τον Υιον
αυτου τον μονογενη εδωκεν υπερ ημων ο Πατηρ, μη ελαττωσηις την αξιαν του
Μονογενους δια τουτο, μηδε ανθρωπινον τι υποπτευσηις. Καν γαρ ο Πατηρ λεγηται
δεδωκεναι, ουχ ινα δουλικην διακονιαν εννοησηις, τουτο λεγεται, αλλ' ινα μαθηις, οτι
και τωι Πατρι τουτο δοκουν ην, οπερ ουν και ενταυθα ο Παυλος εδηλωσεν ειπων· Κατα
το θελημα του Θεου και Πατρος ημων· ου κατ' επιταγην, αλλα Κατα το θελημα.
Ἐπειδη γαρ εν θελημα Πατρος και Υιου, απερ ο Υιος εβουλετο, ταυτα και ο
Πατηρ ηθελεν. Ὑπερ των αμαρτιων ημων. Μυριοις, φησιν, εαυτους περιεπειραμεν
κακοις, και της εσχατης ημεν υπευθυνοι κολασεως. Και ο μεν νομος ου μονον ουκ
απηλλαξεν, αλλα και κατεδικασε, το μεν αμαρτημα φανερωτερον καθιστας,
ελευθερωσαι δε ουκ ισχυων, ουδε παυσαι του Θεου την οργην· ο δε Υιος του Θεου και το
αδυνατον τουτο δυνατον εποιησε, τας τε αμαρτιας λυσας, και τους εχθρους εν ταξει
φιλων καταστησας, και μυρια ετερα χαρισαμενος αγαθα. Ειτα φησιν· Ὅπως εξεληται
ημας εκ του ενεστωτος αιωνος πονηρου. Παλιν ετεροι ταυτης της λεξεως
επιλαμβανονται αιρετικοι, τον παροντα βιον διαβαλλοντες, και 61.618 την Παυλου
μαρτυριαν παραγοντες. Ἰδου γαρ, φασι, τον ενεστωτα αιωνα πονηρον ειρηκε. Και τι
ποτε εστιν αιων, ειπε μοι; Χρονος εν ημεραις και ωραις. Τι ουν; το διαστημα των
ημερων πονηρον, και ο του ηλιου δρομος; Ἀλλ' ουδεις αν ειποι τουτο ποτε, καν εις
εσχατην αλογιαν κατενεχθειη. Ἀλλ' ου τον χρονον ειπε, φησιν, αλλα την παρουσαν
ζωην πονηραν εκαλεσε. Και μην τα ρηματα ου τουτο φησιν, αλλ' ουχ ισταται επι των
ρηματων, αφ' ων την κατηγοριαν επλεξας, αλλα σαυτωι τεμνεις ερμηνειας οδον. Ουκουν
και ημιν συγχωρησεις ερμηνευσαι τα ειρημενα, και τοσουτωι μαλλον, οσωι και ευσεβη τα
ημετερα, και λογον εχοντα. Τι ουν αν ειποιμεν; Ὅτι ουδεν των κακων γενοιτ' αν αιτιον
ποτε των καλων, των δε μυριων στεφανων και τοσουτων μισθων ο παρων βιος αιτιος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εστιν. Αυτος γουν ουτος ο μακαριος Παυλος επαινει μεθ' υπερβολης αυτον λεγων
ουτως· Ει δε το ζηιν εν σαρκι, τουτο μοι καρπος εργου, και τι αιρησομαι, ου γνωριζω. Και
αιρεσιν δε εαυτωι προσθεις του ζηιν ενταυθα, και του αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι,
προτιμαι την ενταυθα διαγωγην. Ει δε πονηρος ην, ουτ' αν εκεινος ταυτα περι εαυτου
ειπεν, ουτ' αν αλλος τις εις αρετην αυτωι καταχρησασθαι ηδυνηθη, ει και σφοδρα
εσπουδαζε. Κακιαι γαρ ουκ αν ποτε εις αγαθον τις χρησαιτο, ου πορνειαι εις σωφροσυνην,
ου φθονωι εις φιλοφροσυνην. Και γαρ οταν λεγηι Παυλος περι του φρονηματος της
σαρκος, οτι τωι νομωι του Θεου ουχ υποτασσεται· ουδε γαρ δυναται· τουτο λεγει, οτι η
κακια μενουσα κακια ου δυναται ειναι αρετη. Ὥστε οταν ακουσηις πονηρον αιωνα, τας
πραξεις νοει τας πονηρας, την προαιρεσιν την διεφθαρμενην. Ουδε γαρ ινα αποκτεινηι
ημας, και εξαγαγηι της παρουσης ζωης, ηλθεν ο Χριστος, αλλ' ινα αφεις εν τωι κοσμωι,
παρασκευασηι της εν τοις ουρανοις διαγωγης γενεσθαι αξιους. ∆ια τουτο και τωι Πατρι
διαλεγομενος ελεγε· Και ουτοι εν τωι κοσμωι εισι, και εγω προς σε ερχομαι. Και παλιν,
Ουκ ερωτω, ινα αρηις αυτους εκ του κοσμου, αλλ' ινα τηρησηις αυτους εκ του πονηρου,
τουτεστιν, απο της κακιας. Ει δε ουκ ανεχηι τουτων, αλλ' ετι πονηραν την παρουσαν
ζωην ειναι φης, μη εγκαλει τοις εαυτους αναιρουσιν. Ὥσπερ γαρ ο της κακιας εαυτον
υπεξαγων, ουκ εγκληματων, αλλα και στεφανων αξιος· ουτω και ο βιαιωι θανατωι, και
δι' αγχονης η δι' αλλων τινων καταλυων το ζηιν, ουκ αν ειη δικαιος εγκαλεισθαι καθ'
υμας. Νυν δε και ο Θεος τους τοιουτους κολαζει των ανδροφονων μαλλον, και παντες
βδελυττομεθα, και εικοτως. Ει γαρ ετερους ανελειν ου καλον, πολλωι μαλλον εαυτον. Ει
δε πονηρον η παρουσα ζωη, τους ανδροφονους στεφανουν εδει, οτι της πονηριας ημας
απαλλαττουσι. Χωρις δε τουτων, και εξ ων αυτοι λεγουσιν, εαυτοις περιπιπτουσι. Τον
γαρ ηλιον Θεον ειναι φασκοντες, και μετ' εκεινον την σεληνην, και προσκυνουντες ως
των πολλων αγαθων αιτιους, εαυτοις μαχομενοι λεγουσιν. Ἡ γαρ τουτων χρεια και των
λοιπων αστρων προς ετερον 61.619 μεν ουδεν, εις δε την παρουσαν ημιν συντελει ζωην,
την, ως αυτοι φασι, πονηραν, σωματα τρεφουσα τε, και καταυγαζουσα, και καρπους εις
ακμην αγουσα. Πως ουν προς την συστασιν του πονηρου βιου τοσαυτην εισαγουσι
λειτουργιαν ουτοι οι καθ' υμας θεοι; Ἀλλ' ουτε τα αστρα θεοι, μη γενοιτο, αλλ' εργα
Θεου προς την ημετεραν πεποιημενα χρειαν, ουτε ο κοσμος πονηρος. Ει δε λεγοις μοι
τους ανδροφονους και τους μοιχους και τους τυμβωρυχους, ουδεν ταυτα προς τον
παροντα βιον· ουδε γαρ της εν σαρκι ζωης ταυτα αμαρτηματα, αλλα της διεφθαρμενης
προαιρεσεως. Ει γαρ της παρουσης ζωης ην ταυτα, ως παντως αυτηι συγκεκληρωμενα,
ουδεις αν ελευθερος ην ουδε καθαρος. Ὅρα γουν της εν σαρκι ζωης τα ιδιωματα ουδενα
δυναμενον διαφυγειν. Τινα δε ταυτα εστι; Το εσθιειν, το πινειν, το καθευδειν, το
αυξεσθαι, το πεινηιν, το διψηιν, το γεννασθαι, το τελευταιν, και τα τουτοις εοικοτα
απαντα. Και τουτων ουδεις αν περιγενοιτο, ουχ αμαρτωλος, ου δικαιος, ου βασιλευς,
ουκ ιδιωτης, αλλα παντες υποκειμεθα τηι της φυσεως αναγκηι. Ουτω και το φαυλα
πραττειν, ει τηι φυσει της ζωης ην συγκεκληρωμενον, ουδεις αν αυτα διεφυγεν, ωσπερ
ουδε εκεινα. Μη γαρ μοι τουτο ειπηις, οτι σπανιοι οι κατορθουντες. Των γαρ φυσικων
αναγκων ουδενα ευρησεις περιγεγενημενον ποτε. Ὥστε εως αν ευρισκηται και εις
κατωρθωκως αρετην, ουδεν ο λογος παραβλαβησεται. Τι φης, αθλιε και ταλαιπωρε;
πονηρα η παρουσα ζωη, εν ηι τον Θεον επεγνωμεν, εν ηι περι των μελλοντων
φιλοσοφουμεν, εν ηι γεγοναμεν εξ ανθρωπων αγγελοι, και ταις ανω συγχορευομεν
δυναμεσι; Και ποιαν ετεραν ζητησωμεν της πονηρας υμων γνωμης και διεστραμμενης
αποδειξιν;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εʹ. Τινος ουν ενεκεν ο Παυλος ειπε, φησιν, αιωνα πονηρον τον ενεστωτα; Τηι
κοινηι κεχρημενος συνηθειαι. Και γαρ και ημεις ειωθαμεν λεγειν, Κακην εσχον ημεραν,
ου τον καιρον, αλλα την πραξιν, η την περιστασιν διαβαλλοντες. Ουτω και ο Παυλος τας
πονηρας διαβαλλων προαιρεσεις, τηι συνηθειαι κεχρηται· και δεικνυσιν, οτι και των
προτερων ημας απηλλαξεν ο Χριστος αμαρτηματων, και προς το μελλον ησφαλισατο.
Τωι μεν γαρ ειπειν, Του δοντος εαυτον υπερ των αμαρτιων ημων, εκεινο εδηλωσε· τωι δε
προσθειναι, Ὅπως εξεληται ημας εκ του ενεστωτος αιωνος πονηρου, την προς το
μελλον ασφαλειαν ενεφηνεν. Ὁ μεν γαρ νομος και προς το εν ησθενει, η δε χαρις προς
αμφοτερα δυνατη γεγονε. Κατα το θελημα του Θεου και Πατρος ημων. Ἐπειδη γαρ
ενομιζον εκεινοι του Θεου παρακουειν, ως δεδωκοτος τον νομον, και εδεδοικεσαν, ει
την Παλαιαν αφεντες προσελθοιεν τηι Καινηι· και ταυτην αυτων διορθουται την
υπονοιαν λεγων, οτι και τωι Πατρι ταυτα δοκει. Και ουχ απλως ειπε, Πατρος, αλλα,
Πατρος ημων, και συνεχως αυτο τιθησιν, εντρεπων αυτους τωι δεικνυναι, οτι Πατερα
ημων τον αυτου Πατερα πεποιηκεν ο Χριστος. Ὧ η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. Και
τουτο καινον και παρηλ 61.620 λαγμενον. Το γαρ, Ἀμην, ουδαμου εν αρχηι και
προοιμιοις Ἐπιστολης ευρισκομεν κειμενον, αλλα μετα πολλα. Ἐνταυθα δε δεικνυς, οτι
και τα ειρημενα ικανην ειχε κατηγοριαν Γαλατων, και οτι ο λογος απηρτισμενος εστι, το
προοιμιον τουτο τεθεικε. Τα γαρ φανερα των εγκληματων ου πολλης δειται
κατασκευης. Ἀναμνησας γαρ του σταυρου και της αναστασεως, της των αμαρτηματων
λυτρωσεως, της προς το μελλον ασφαλειας, της του Πατρος γνωμης, της του Υιου
βουλης, της χαριτος, της ειρηνης, πασης αυτου της δωρεας, εις δοξολογιαν τον λογον
κατεκλεισεν. Ου δια τουτο δε μονον τουτο πεποιηκεν, αλλα και δια το μεθ' υπερβολης
εκπληττεσθαι της δωρεας το μεγεθος, της χαριτος την υπερβολην, και εννοειν τινας
οντας τι ειργασατο ο Θεος αθροον και εν ακαριαιαι καιρου ροπηι· απερ τωι λογωι
παραστησαι μη δυναμενος, εις δοξολογιαν κατελυσεν, ου την αξιαν, αλλα την αυτωι
δυνατην ευφημιαν υπερ της οικουμενης αναπεμπων απασης. ∆ια τουτο και
σφοδροτερον τωι μετα ταυτα κεχρηται λογωι, καθαπερ πυρωθεις σφοδρως υπο της
εννοιας των ευεργεσιων του Θεου. Ειπων γαρ, Ὧ η δοξα εις τους αιωνας, αμην, απο
σφοδροτερας αρχεται επιπληξεως, ουτω λεγων· Θαυμαζω, οτι ουτω ταχεως μετατιθεσθε
απο του καλεσαντος υμας εν χαριτι Χριστου, εις ετερον ευαγγελιον. Ἐπειδη γαρ δια της
του νομου φυλακης υπωπτευον αρεσκειν τωι Πατρι, καθαπερ και Ἰουδαιοι τον Χριστον
διωκοντες, τουτο πρωτον ενδεικνυται, οτι ου τον Χριστον μονον, αλλα και τον Πατερα
παροξυνουσι τουτο πραττοντες. Ου γαρ απο του Χριστου, φησιν, αλλα και απο του
Πατρος μεθιστασθε τουτο ποιουντες. Ὥσπερ γαρ η Παλαια ου του Πατρος μονον, αλλα
και του Υιου, ουτω και η χαρις ου του Υιου μονον, αλλα και του Πατρος, και παντα
κοινα· Παντα γαρ τα του Πατρος μου, εμα εστιν. Ειπων τοινυν, οτι και του Πατρος
αφιστανται, δυο εγκληματα τιθησι, και την μεταθεσιν, και την ταχιστην μεταθεσιν. Και
μην το εναντιον κατηγοριας αξιον, το μετα πολυν αποστηναι χρονον· αλλα ενταυθα
περι απατης ο λογος. Ἄξιος μεν γαρ εγκληματων και ο μετα πολυν χρονον· ο δε εκ
πρωτης προσβολης, και εν αυτοις τοις ακροβολισμοις καταπεσων, εσχατης ασθενειας
εξηνεγκεν υποδειγμα, ο και τουτοις εγκαλει, λεγων· Τι τουτο, οτι ουδε χρονου δεονται
οι απατωντες υμας, αλλ' η πρωτη προσαγωγη αρκει παντας υμας καταστρεψασθαι και
ελειν; και ποιαν αν σχοιητε συγγνωμην; Ει γαρ επι φιλων τουτο γινομενον, εγκλημα,
και ο τους προτερους και χρησιμους των επιτηδειων αφεις καταγνωσεως αξιος, ο Θεου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

καλουντος αποπηδων, εννοησον οσης αν ειη τιμωριας υπευθυνος. Ὅταν δε ειπηι,
Θαυμαζω, ου μονον εντρεπων αυτους λεγει, οτι μετα τοσαυτην δωρεαν, μετα τοσαυτην
αμαρτηματων συγχωρησιν και φιλανθρωπιας υπερβολην, εις ζυγον δουλειας
ηυτομολησαν· ομου δε και δεικνυς, οιαν 61.621 εχει περι αυτων υπονοιαν, οτι μεγαλην
τινα και εσπουδασμενην.
Ουδε γαρ αν, ει των τυχοντων ενομιζεν αυτους ειναι και ευεξαπατητων,
εθαυμασεν αν επι τωι γενομενωι, αλλ' επειδη των γνησιων, φησι, και πολλα
πεπονηκοτων υμεις, δια τουτο θαυμαζω· οπερ ικανον ην αυτους ανακτησασθαι, και
προς τα προτερα επαναγαγειν. Ὃ και εν μεσηι τηι Ἐπιστοληι δηλων ελεγε· Τοσαυτα
επαθετε εικη, ει γε και εικη. Μετατιθεσθε. Ουκ ειπε, μετεθεσθε, αλλα, Μετατιθεσθε,
τουτεστιν, Ουδεπω πιστευω, ουδε ηγουμαι απηρτισμενην ειναι την απατην· ο και αυτο
παλιν εστιν ανακτωμενου. Τουτο ουν σαφεστερον προειπων, λεγει, Ἐγω πεποιθα εις
υμας, οτι ουδεν αλλο φρονησετε. Ἀπο του καλεσαντος υμας εν χαριτι Χριστου. Ἡ μεν
κλησις εστι του Πατρος, της δε κλησεως η αιτια, του Υιου· αυτος γαρ εστιν ο καταλλαξας
και δωρεαν δους· ου γαρ εξ εργων των εν δικαιοσυνηι εσωθημεν. Μαλλον δε και ταυτα
εκεινου, και εκεινα τουτου· Τα γαρ εμα σα, φησι, και τα σα εμα. Και ουκ ειπεν, Ἀπο του
ευαγγελιου μετατιθεσθε, αλλ', Ἀπο του καλεσαντος υμας Θεου. Ὃ γαρ ην
φρικωδεστερον, και μαλλον ικανον αυτους καταπληξαι, τουτο τεθεικεν. Οι γαρ απαταιν
αυτους βουλομενοι, ουκ αθροως τουτο εποιουν, αλλ' ηρεμα αυτους των πραγματων
μεθιστωντες, των ονοματων ου μεθιστων. Τοιαυτη γαρ η του διαβολου πλανη, μη
γυμνα προτιθεναι τα θηρατρα. Ει μεν γαρ ειπον, Ἀποστητε απο του Χριστου, ως πλανους
αν και λυμεωνας εφυλαξαντο· νυν δε αφεντες αυτους εν τηι πιστει τεως, και τηι πλανηι
ευαγγελιου επιτιθεντες ονομα, μετα πολλης της αδειας διωρυττον την οικοδομην, των
ειρημενων, καθαπερ τινων παραπετασματων, δια των ονοματων τουτων κρυπτοντων
τους τοιχωρυχους.
ςʹ. Ἐπει ουν ευαγγελιον εκαλουν την εαυτων απατην, καλως αυτος και προς το
ονομα μαχεται, και παῤρησιαζεται, λεγων· Εις ετερον ευαγγελιον, ο ουκ εστιν αλλο.
Καλως· ου γαρ εστιν αλλο. Ἀλλ' ομως οπερ πασχουσιν οι νοσουντες εκ των υγιεινων
βλαπτομενοι σιτιων, τουτο και Μαρκιωνες ενταυθα επαθον. Ἐπελαβετο γαρ των
ειρημενων ειπων, οτι Ἰδου και Παυλος ειπεν, Ουκ εστιν ετερον ευαγγελιον. Ουδε γαρ
παραδεχονται τους ευαγγελιστας απαντας, αλλ' ενα μονον, και αυτον περικοψαντες και
συγχεαντες, ως εβουλοντο. Τι ουν, οταν αυτος λεγηι, Κατα το Ευαγγελιον μου και το
κηρυγμα Ἰησου Χριστου; Ἔστι μεν ουν πολλου γελωτος τα ειρημενα παρ' αυτων· πλην
καν καταγελαστα ηι, αναγκαιον διελεγχειν αυτα δια τους ευκολως απατωμενους. Τι ουν
ερουμεν; Ὅτι καν μυριοι γραφωσιν Ευαγγελια, τα δε αυτα γραφωσιν, εν εστι τα πολλα,
και ουδεν απο του των γραφοντων πληθους εις το εν ειναι παραβλαβησεται· ωσπερ ουν
καν εις ηι παλιν ο γραφων, και εναντια λεγηι, ουκ εστιν εν τα γραφομενα. 61.622 Το γαρ
εν και ουχ εν, ου τωι των γραφοντων αριθμωι, αλλα τηι ταυτοτητι και ετεροτητι των
λεγομενων κρινεται. Ὅθεν δηλον, οτι και τα τεσσαρων Ευαγγελια εν εστιν Ευαγγελιον.
Ὅταν γαρ οι τεσσαρες τα αυτα λεγωσιν, ουκ εστιν αλλο και αλλο δια την των
προσωπων διαφοραν, αλλ' εν δια την των ειρημενων συμφωνιαν. Ουδε γαρ ο Παυλος
περι αριθμου λεγει νυν, αλλα περι διαφωνιας των ειρημενων. Ει μεν ουν αλλο το
Ματθαιου, και το Λουκα ετερον κατα την δυναμιν των εγγεγραμμενων και την των
δογματων ακριβειαν, καλως επιλαμβανονται του λογου· ει δε εν και το αυτο,
παυσασθωσαν ανοηταινοντες, και ταυτα προσποιουμενοι αγνοειν, α και τοις αγαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

παισιν εστι καταδηλα.
Ει μη τινες εισιν οι ταρασσοντες υμας, και θελοντες ανατρεψαι το Ευαγγελιον
του Χριστου. Τουτεστιν, Ἕως αν υγιαινητε τον νουν, ουκ επιγνωσεσθε ετερον
ευαγγελιον, εως αν ορθα βλεπητε, και μη διεστραμμενα, τα μη οντα φανταζομενοι.
Ὥσπερ γαρ ο οφθαλμος διαταραχθεις ετερα ανθ' ετερων οραι· ουτω και νους τηι των
πονηρων συγχυσει θολουμενος λογισμων το αυτο τουτο πασχειν ειωθε. ∆ια γαρ τουτο
και οι μαινομενοι ετερα ανθ' ετερων φανταζονται. Ἀλλ' αυτη χαλεπωτερα εκεινης η
μανια, ουκ εν τοις αισθητοις, αλλ' εν τοις νοητοις την βλαβην εργαζομενη, ουκ εν τηι
κορηι των του σωματος ομματων, αλλ' εν τοις οφθαλμοις της διανοιας την
καταστροφην κατασκευαζουσα. Και θελοντες ανατρεψαι το Ευαγγελιον του Χριστου.
Και μην μιαν μονην, η δευτεραν επεισηγον εντολην, την της περιτομης, και την των
ημερων μονον καινοτομουντες· αλλα δεικνυς οτι μικρον παραποιηθεν, το ολον
λυμαινεται, ειπε το Ευαγγελιον ανατρεπεσθαι. Καθαπερ γαρ εν τοις βασιλικοις
νομισμασιν ο μικρον του χαρακτηρος περικοψας, ολον το νομισμα κιβδηλον ειργασατο·
ουτω και ο της υγιους πιστεως και το βραχυτατον ανατρεψας, τωι παντι λυμαινεται, επι
τα χειρονα προιων απο της αρχης. Που τοινυν εισιν οι φιλονεικιας ημας κρινοντες
ενεκεν της προς τους αιρετικους διαστασεως; που νυν εισιν οι λεγοντες ουδεν μεσον
ειναι ημων κακεινων, αλλ' απο φιλαρχιας την διαφοραν γινεσθαι; Ἀκουετωσαν τι
φησιν ο Παυλος, οτι το Ευαγγελιον ανετρεψαν οι και μικρον τι καινοτομουντες. Ουτοι
δε ου τι μικρον· πως γαρ, οι τον Υιον του Θεου κτισμα λεγοντες; Ουκ ηκουσας οτι και εν
τηι Παλαιαι εν σαββατωι ξυλα τις συλλεξας, και μιαν εντολην παραβας, και ουδε ταυτην
μεγιστην, εσχατην δεδωκε δικην; και Ὀζα την κιβωτον μελλουσαν περιτρεπεσθαι
στηριξας, παραχρημα απεθανεν, οτι μη προσηκουσης αυτωι διακονιας ηψατο; Ειτα
σαββατου μεν η παραβασις, και το της κιβωτου καταπιπτουσης αψασθαι, εις τοσαυτην
ηγαγε τον Θεον αγανακτησιν, ωστε μηδε βραχειας τυχειν συγγνωμης τους ταυτα
τολμησαντας· ο δε δογματα φρικτα και αποῤρητα 61.623 λυμηναμενος, ουτος απολογιας
τευξεται και συγγνωμης; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν. Ἀλλα και αυτο μεν ουν τουτο εστι
το παντων αιτιον των κακων, το μη και υπερ των μικρων τουτων αγανακτειν. ∆ια
τουτο τα μειζονα των αμαρτηματων επεισηλθεν, οτι τα ελαττονα της προσηκουσης ου
τυγχανει διορθωσεως. Και καθαπερ εν τοις σωμασιν οι των τραυματων
καταφρονησαντες, πυρετους ετεκον και σηπεδονας και θανατον· ουτω και επι των
ψυχων οι των μικρων υπερορωντες, τα μειζονα επεισαγουσιν. Ὁ δεινα, φησι, περι την
νηστειαν σφαλλεται, και ουδεν μεγα εστιν· ετερος τηι πιστει μεν εῤρωται τηι ορθηι,
υποκρινομενος δε δια τον καιρον, την παῤρησιαν προεδωκεν· ουδε τουτο τι μεγα
δεινον. Ἄλλος παροξυνθεις, ηπειλησεν αποστησεσθαι της ορθης πιστεως· αλλ' ουδε
τουτο αξιον τιμωριας· οργηι γαρ ημαρτε, φησι, και θυμωι. Και μυρια τις αν ευροι τοιαυτα
καθ' εκαστην ημεραν αμαρτηματα επεισαγομενα ταις Ἐκκλησιαις. ∆ια τουτο και
καταγελαστοι γεγοναμεν και Ἰουδαιοις και Ἕλλησιν, εις μυρια της Ἐκκλησιας
σχιζομενης. Ει γαρ οι παρα την αρχην αποπηδαιν των θειων θεσμων επιχειρουντες και
μικρον τι παρακινειν, της προσηκουσης ετυγχανον επιτιμησεως, ουκ αν ο παρων ετεχθη
λοιμος, και τοσουτος χειμων τας Ἐκκλησιας κατελαβεν. Ὅρα γουν ο Παυλος πως την
περιτομην ανατροπην του Ευαγγελιου καλει.
ζʹ· Νυν δε εισι πολλοι παρ' ημιν και την αυτην Ἰουδαιοις νηστευοντες ημεραν,
και σαββατα τηρουντες ομοιως· και φερομεν γενναιως, μαλλον δε ταλαιπωρως. Και τι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

λεγω τα Ἰουδαιων; και γαρ Ἑλληνων εθη πολλα παρα τισι των ημετερων φυλαττεται,
κληιδονισμοι και οιωνισμοι και συμβολα και ημερων παρατηρησεις, και η περι την
γενεσιν σπουδη, και τα πασης ασεβειας γεμοντα γραμματεια, α τικτομενων των παιδιων
ευθεως επι κακωι της εαυτων συντιθεασι κεφαλης, εκ προοιμιων παιδευοντες καταλυειν
τους υπερ αρετης πονους, και υπο την πεπλανημενην τυραννιδα της ειμαρμενης το γε
αυτων αγοντες μερος. Ει δε τους περιτεμνομενους ουδεν ο Χριστος ωφελει, τους
τοσαυτα επισυρομενους κακα, τι τοσουτον η πιστις εις σωτηριαν ωφελησει λοιπον;
Καιτοι η περιτομη παρα Θεου δεδομενη ην, αλλ' ομως επειδη ελυμαινετο τωι Ευαγγελιωι
ουκ εν καιρωι τελουμενη, παντα επραττεν ο Παυλος, ωστε αυτην περικοψαι. Ειτα ο μεν
Παυλος υπερ εθων Ἰουδαικων τοσαυτην εποιειτο σπουδην, επειδη ακαιρως εφυλαττετο,
ημεις δε ουδε την Ἑλληνικην περικοψομεν συνηθειαν; και ποιαν σχοιημεν απολογιαν;
∆ια ταυτα εν ταραχαις και θορυβοις νυν τα ημετερα, και οι μαθητευομενοι φρονηματος
εμπλησθεντες πολλου την ταξιν ανετρεψαν, και τα ανω κατω γεγενηται. Καν μικρον τις
εγκαλεσηι, διαπτυουσι τους αρχοντας, επειδη κακως ημεις αυτους επαιδοτριβησαμεν.
Καιτοι γε ει και μοχθηροτεροι, και μυριων ησαν κακων γεμοντες οι προεστωτες, ουδε
ουτω τωι μαθητηι θεμις ην παρακουειν. Ει γαρ περι των Ἰουδαιων διδασκαλων φησιν, οτι
επειδη επι της Μωυσεως καθεδρας εκαθισαν, ακουεσθαι δικαιοι παρα των μαθητευομε
61.624 νων αν ειεν, καιτοι γε εργα ειχον ουτω πονηρα, ως τους μαθητας κελευσαι μη
ζηλουν, μηδε μιμεισθαι εκεινα, τινος αν ειεν συγγνωμης αξιοι οι τους της Ἐκκλησιας
προεδρους τους τηι χαριτι του Θεου μετ' επιεικειας ζωντας διαπτυοντες και
καταπατουντες; Ει γαρ αλληλους κρινειν ου θεμις, πολλωι μαλλον τους διδασκαλους.
Ἀλλα καν εγω, η αγγελος εξ ουρανου ευαγγελιζηται υμιν παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα
εστω.
Ὅρα συνεσιν αποστολικην. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι, οτι κενοδοξιας ενεκεν τα ιδια
συγκροτει δογματα, και εαυτον ανεθεματισεν. Ἐπειδη δε και εις αξιωματα κατεφευγον,
Ἰακωβον και Ἰωαννην, δια τουτο και αγγελων εμνησθη. Μη γαρ μοι Ἰακωβον ειπηις,
φησι, και Ἰωαννην· καν γαρ των πρωτων αγγελων ηι τις των εξ ουρανου διαφθειρων το
κηρυγμα, αναθεμα εστω. Και ουχ απλως ειπεν, Ἐξ ουρανου, αλλ' επειδη και οι ιερεις
αγγελοι εκαλουντο· Χειλη γαρ ιερεως φυλαξεται γνωσιν, και νομον εκζητησουσιν εκ
στοματος αυτου, οτι αγγελος Κυριου παντοκρατορος εστιν· ινα μη τουτους νομισηις
αγγελους λεγεσθαι νυν, τηι του ουρανου προσθηκηι τας ανω δυναμεις ηινιξατο. Και ουκ
ειπεν, Ἐαν εναντια καταγγελλωσιν, η ανατρεπωσι το παν, αλλα, Καν μικρον τι
ευαγγελιζωνται παρ' ο ευηγγελισαμεθα, καν το τυχον παρακινησωσιν, αναθεμα
εστωσαν. Ὡς προειρηκα, και αρτι παλιν λεγω. Ἵνα γαρ μη νομισηις θυμου τα ρηματα
ειναι, η υπερβολικως ειρησθαι, η κατα συναρπαγην τινα, δευτερον τα αυτα παλιν
τιθησιν. Ὁ μεν γαρ θυμωι τι προαχθεις ειπειν, καν μεταγνοιη ταχεως· ο δε δευτερον τα
αυτα λεγων, δεικνυσιν οτι κρινας ουτως ειπε, και προτερον εν τηι γνωμηι κυρωσας,
ουτως εξηνεγκε το λεχθεν. Ὁ μεν ουν Ἀβρααμ αξιουμενος πεμψαι τον Λαζαρον ελεγεν,
Ἔχουσι Μωυσεα και τους προφητας· εαν μη εκεινων ακουσωσιν, ουδε νεκρων
ανισταμενων ακουσονται. Ταυτα δε αυτον εισαγει λεγοντα ο Χριστος, δεικνυς οτι και
νεκρων εγειρομενων αξιοπιστοτερας ειναι βουλεται τας Γραφας. Ὁ δε Παυλος (οταν δε
Παυλον ειπω, τον Χριστον παλιν λεγω· αυτος γαρ ην ο κινων αυτου την ψυχην) και
αγγελων εξ ουρανου καταβαινοντων αυτας προτιθησι· και μαλα εικοτως. Οι γαρ
αγγελοι, καν μεγαλοι, αλλα δουλοι και υπουργοι τυγχανουσιν οντες· αι δε Γραφαι πασαι
ου παρα δουλων, αλλα παρα του των ολων Θεου ∆εσποτου γραφεισαι επεμφθησαν. ∆ια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τουτο φησιν· Ἐαν τις υμας ευαγγελισηται παρ' ο ευηγγελισαμεθα υμιν. Και ουκ ειπεν, Ὁ
δεινα και ο δεινα, συνετως σφοδρα και ανεπαχθως. Τι γαρ εδει λοιπον ονοματων
μνησθηναι τον τοσαυτηι χρησαμενον υπερβοληι, ως και απαντας, και τους ανω και τους
κατω, περιλαβειν; ∆ια μεν γαρ του τους ευαγγελιστας και αγγελους αναθεματισαι, παν
αξιωμα περιεγραψε· δια δε του εαυτον, πασαν οικειοτητα και γνησιοτητα. Μη γαρ μοι
ειπηις, οτι Οι συναποστολοι σου και εταιροι ταυτα λεγουσιν· ουδε γαρ εμαυτου φειδομαι
τοιαυτα κηρυττοντος. Ταυτα δε 61.625 ουχ ως καταγινωσκων των αποστολων φησιν,
ουδε ως παραβαινοντων το κηρυγμα, απαγε· Ειτε γαρ ημεις, ειτε εκεινοι, φησιν, ουτω
κηρυσσομεν· αλλα δειξαι βουλομενος, οτι αξιωμα προσωπων ου προσιεται, οταν περι
αληθειας ο λογος ηι. Ἄρτι γαρ ανθρωπους πειθω, η τον Θεον; η ζητω ανθρωποις
αρεσκειν; Ει γαρ ετι ανθρωποις ηρεσκον, Χριστου δουλος ουκ αν ημην. Ει γαρ και υμας
ηπατων, φησι, ταυτα λεγων, μη τον Θεον δυναμαι παραλογισασθαι τον τα αποῤρητα της
διανοιας ειδοτα, και ωι πασα μοι σπουδη διαπαντος αρεσκειν; Ειδες φρονημα
αποστολικον; ειδες υψος ευαγγελικον; Τα αυτα δε ταυτα και Κορινθιοις επιστελλων
ελεγεν, Ουχ υμιν απολογουμεθα, αλλ' αφορμην διδοντες υμιν καυχηματος· και παλιν,
Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω, η υπο ανθρωπινης ημερας. Ἐπειδη
γαρ μαθηταις διδασκαλος ων αναγκαζεται απολογεισθαι, υπομενει μεν αυτο,
δυσανασχετει δε, ου δι' απονοιαν, μη γενοιτο, αλλα δια την ευκολιαν της των
απατωμενων γνωμης, και το μη σφοδρα παρ' αυτοις πιστευεσθαι. ∆ιο και ταυτα ειρηκε,
μονονουχι λεγων· Μη γαρ προς υμας μοι ο λογος εστι; μη γαρ ανθρωποι μοι δικαζειν
μελλουσι; προς τον Θεον ημιν ο λογος εστι, και υπερ των ευθυνων των εκει απαντα
πραττομεν, και ουκ αν εις τοσουτον ηλθομεν αθλιοτητος, ως μελλοντες απολογεισθαι
τωι παντων ∆εσποτηι υπερ ων κηρυττομεν, διαφθειρειν τα δογματα.
ηʹ. Ὥστε ομου μεν απολογουμενος, ομου δε αυτων κατεξανισταμενος, ταυτα
τεθεικε. Τους γαρ μαθητευομενους ου δικαζειν τοις διδασκαλοις, αλλα πιστευειν
προσηκεν· επειδη δε αντεστραφη η ταξις, και κριται καθεζεσθε, φησι, μαθετε οτι της μεν
προς υμας απολογιας ου πολυς μοι λογος, το δε παν δια τον Θεον πραττομεν, και ωστε
εκεινον περι δογματων απολογησασθαι τουτων. Ὁ μεν γαρ ανθρωπους θελων πεισαι,
πολλα υπουλα ποιει και διεστραμμενα, και απατηι κεχρηται και ψευδει, ωστε πεισαι και
ελειν την των ακουοντων γνωμην· ο δε Θεον πειθων, και αρεσκειν εκεινωι σπουδαζων,
απλης δειται διανοιας και καθαρας· ανεξαπατητον γαρ το Θειον. Ὅθεν δηλον, οτι και
ημεις, φησιν, ου φιλαρχιας ενεκεν, ουδε ωστε μαθητας εχειν, ουδε της παρ' υμων
εφιεμενοι δοξης ταυτα γραφομεν· ου γαρ ανθρωποις αρεσαι εσπουδακαμεν, αλλα Θεωι.
Ει γαρ ηθελον ανθρωποις αρεσκειν, ετι μετα Ἰουδαιων ημην, ετι την Ἐκκλησιαν
εδιωκον. Ὁ δε εθνους ολοκληρου και οικειων και φιλων και συγγενων και δοξης
τοσαυτης καταφρονησας, και ανταλλαξαμενος τουτων διωγμους και εχθρας και
πολεμους και θανατους καθημερινους, ευδηλον οτι και ταυτα, α λεγω νυν, ου της των
ανθρωπων δοξης εφιεμενος λεγω. Τουτο δε ειρηκεν, επειδη μελλει και τον προτερον
αυτου διηγεισθαι βιον, και την αθροαν μεταβολην, και δεικνυναι δι' εναργων
αποδειξεων, οτι μετ' αληθειας 61.626 μετεστη, ινα μη νομισωσιν, οτι αυτοις
απολογουμενος ταυτα ποιει, και επαρθωσι. ∆ια τουτο προειπεν· Ἄρτι γαρ ανθρωπους
πειθω; Οιδε γαρ εις καιρον τον προσηκοντα προς την των μαθητευομενων διορθωσιν
και υψηλον και μεγα τι φθεγγεσθαι. Καιτοι γε ην ετερωθεν τας αποδειξεις ποιησασθαι
του μετα αληθειας κηρυττειν, απο των σημειων, απο των θαυματων, απο των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

κινδυνων, απο των δεσμωτηριων, απο των καθημερινων θανατων, απο του λιμου και
του διψους, και της γυμνοτητος, απο των αλλων των τοιουτων· αλλ' επειδη ου προς
τους ψευδαποστολους, αλλα προς τους αποστολους ο λογος ην αυτωι νυν, εκεινοι δε και
τουτων ησαν κεκοινωνηκοτες, των κινδυνων λεγω, ετερωθεν μεθοδευει τον λογον·
επει, οτε προς τους ψευδαποστολους απετεινατο, ουτω προσαγει την συγκρισιν, την εν
τοις κινδυνοις υπομονην εις μεσον φερων και λεγων· ∆ιακονοι Χριστου εισι;
(παραφρονων λαλω·) υπερ εγω· εν κοποις περισσοτερως, εν πληγαις υπερβαλλοντως, εν
φυλακαις περισσοτερως, εν θανατοις πολλακις· νυν μεντοι την προτεραν αναστροφην
λεγει, και φησι· Γνωριζω δε υμιν, αδελφοι, το Ευαγγελιον το ευαγγελισθεν υπ' εμου, οτι
ουκ εστι κατα ανθρωπον. Ουδε γαρ εγω παρα ανθρωπου παρελαβον αυτο, ουδε
εδιδαχθην, αλλα δι' αποκαλυψεως Ἰησου Χριστου. Ὅρα πως ανω και κατω τουτο
διισχυριζεται, οτι του Χριστου γεγονε μαθητης, ουκ ανθρωπου μεσιτευοντος, αλλ'
αυτου δι' εαυτου καταξιωσαντος αποκαλυψαι την γνωσιν αυτωι πασαν. Και ποια τοις
απιστουσιν αποδειξις γενοιτ' αν του τον Θεον αποκαλυψαι σοι δι' εαυτου, και μη δια
μεσου τινος τα αποῤρητα εκεινα μυστηρια; Ἡ προτερα αναστροφη, φησιν· ου γαρ αν, ει
μη Θεος ην ο εκκαλυπτων, ουτως αθροαν εσχον μεταβολην. Οι μεν γαρ υπο ανθρωπων
διδασκομενοι, οταν σφοδροι και διακαεις ωσιν εν τοις εναντιοις, χρονου δεονται και
πολλης της μηχανης προς το πεισθηναι· ο δε ουτως αθροον μεταστας, και εν αυτηι τηι της
μανιας ακμηι καθαρως νηψας, ευδηλον οτι θειας τυχων οψεως και διδασκαλιας, αθροον
προς την καθαραν επανηλθεν υγειαν. ∆ια τουτο αναγκαζεται περι της προτερας αυτου
διηγησασθαι αναστροφης, και μαρτυρας αυτους καλει των γενομενων. Ὅτι μεν γαρ
κατηξιωσεν ο του Θεου μονογενης Υιος δι' εαυτου με καλεσαι εκ των ουρανων, υμεις
ουκ ιστε· πως γαρ, οι μη παροντες; οτι δε διωκτης ημην, σφοδρα ιστε. Και γαρ μεχρις
υμων η σφοδροτης η εμη διεδοθη· καιτοι πολυ το διαστημα Παλαιστινων και Γαλατων·
ωστε ουκ αν τοσουτον διεβη η φημη, ει μη πολλη των γινομενων υπερβολη ην, και
πασιν αφορητος. ∆ιο και φησιν· Ἠκουσατε γαρ την εμην αναστροφην ποτε εν τωι
Ἰουδαισμωι, οτι καθ' υπερβολην εδιωκον την Ἐκκλησιαν του Θεου, και επορθουν αυτην.
Ὁραις πως εκαστον μετα επιτασεως τιθησι, και ουκ αισχυνεται; Ου γαρ απλως εδιωκεν,
αλλα μεθ' υπερβολης απασης, και ουκ εδιωκε μονον, αλλα και επορθει, τουτεστι, σβεσαι
επεχειρει την Ἐκκλησιαν, καταστρεψαι, καθελειν, αφανισαι· τουτο γαρ πορθουντος
εργον. Και 61.627 προεκοπτον εν τωι Ἰουδαισμωι υπερ πολλους συνηλικιωτας εν τωι
γενει μου, περισσοτερως ζηλωτης υπαρχων των πατρικων μου παραδοσεων.
θʹ. Ἵνα γαρ μη νομισηις, οτι θυμου το πραγμα ην, δεικνυσιν οτι ζηλωι το παν
εποιει, ει και μη κατ' επιγνωσιν, ουκ απο κενοδοξιας, ουδε εχθρας εκδιωκων, αλλα και
Ζηλωτης υπαρχων των πατρικων μου παραδοσεων. Ὃ δε φησι, τουτο εστιν· Ει τα κατα
της Ἐκκλησιας ου δι' ανθρωπον επραττον, αλλα δια ζηλον θειον, εσφαλμενον μεν,
ζηλον δε ομως· πως νυν υπερ της Ἐκκλησιας τρεχων και την αληθειαν επιγνους, δια
κενοδοξιαν ταυτα πραττω; Ει γαρ εν τωι σφαλλεσθαι ουκ εκρατει μου παθος τοιουτον,
αλλ' ο του Θεου ζηλος επι τουτο με ηγαγε, πολλωι μαλλον, οτε την αληθειαν επεγνων,
πασης απηλλαχθαι τοιαυτης δικαιος αν ειην υπονοιας. Ὁμου τε γαρ μετεστην προς τα
της Ἐκκλησιας δογματα, και πασαν απεδυσαμην προληψιν Ἰουδαικην, πολλωι πλειονα
ζηλον ενταυθα επιδειξαμενος· οπερ εστι σημειον του μετα αληθειας μεταστηναι, και
ζηλωι κατεχομενον θειωι. Ἐπει ει μη τουτο ην, τι ην ετερον, ειπε μοι, το παρασκευαζον
γενεσθαι τοσαυτην μεταβολην, και υβριν τιμης, και κινδυνους ανεσεως, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ταλαιπωριαν αδειας αλλαξασθαι; Ουκ εστιν ουδεν, αλλ' ο της αληθειας ερως μονον.
Ὅτε δε ηυδοκησεν ο Θεος, ο αφορισας με εκ κοιλιας μητρος μου, και καλεσας δια της
χαριτος αυτου, αποκαλυψαι τον Υιον αυτου εν εμοι, ινα ευαγγελισωμαι αυτον εν τοις
εθνεσιν, ευθεως ου προσανεθεμην σαρκι και αιματι. Ὅρα τι σπουδαζει ενταυθα δειξαι,
οτι και τον χρονον, ον εγκατελειφθη, δια τινα οικονομιαν αποῤρητον αφειθη. Ει γαρ εκ
κοιλιας μητρος αφωριστο γενεσθαι αποστολος, και κληθηναι προς την διακονιαν
ταυτην· εκληθη δε τοτε, και αμα κληθεις υπηκουσε· δηλον οτι ο Θεος δι' αποῤρητον τινα
αιτιαν ανεβαλλετο τεως. Τις ουν αυτη η οικονομια; Ταχα παρ' εμου προοιμιον ακουσαι
κεχηνατε, τι δηποτε ου μετα των δωδεκα αυτον εκαλεσεν· αλλ' ινα μη του
κατεπειγοντος αποστας, μακροτερον ποιησω τον λογον, παρακαλω και εγω την
υμετεραν αγαπην μη παντα παρ' εμου μανθανειν, αλλα και εξ εαυτων ζητειν, και τον
Θεον παρακαλειν αποκαλυπτειν. Και ημιν δε ειρηται τις υπερ τουτων λογος, οτε περι
της μεταθεσεως αυτου της προσηγοριας προς υμας διελεγομεθα, και τινος ενεκεν
Σαυλον αυτον καλουμενον, Παυλον εκαλεσεν· ει δε επιλελησθε, εντυχοντες εκεινωι τωι
βιβλιωι, παντα εισεσθε ταυτα. Τεως δε της ακολουθιας εχωμεθα, και σκοπωμεν πως
παλιν δεικνυσιν ουδεν ανθρωπινον περι αυτον γεγενημενον, αλλα παντα τον Θεον τα
κατ' αυτον μετα πολλης οικονομουντα προνοιας. Και καλεσας δια της χαριτος αυτου. Ὁ
μεν Θεος, φησι, δια την αρετην αυτου κεκληκεναι αυτον. Σκευος γαρ εκλογης μοι εστι,
προς τον Ἀνανιαν ελεγε, του βαστασαι το ονομα μου ενωπιον εθνων και βασιλεων,
τουτεστιν, ικανος διακονησαι και εργον επιδειξαι μεγα. Και ταυτην την αιτιαν της
κλησεως 61.628 τιθησιν· αυτος δε πανταχου της χαριτος ειναι φησι το παν και της
φιλανθρωπιας αυτου της αφατου, ουτω λεγων· Ἀλλ' ηλεηθην, ουχ οτι ικανος ημην,
ουδ' οτι επιτηδειος, αλλ' ινα εν εμοι ενδειξηται την πασαν μακροθυμιαν προς
υποτυπωσιν των μελλοντων πιστευειν επ' αυτωι εις ζωην αιωνιον. Ειδες
ταπεινοφροσυνης υπερβολην; ∆ια τουτο εγω, φησιν, ηλεηθην, ινα μηδεις απογνωι, ως
του παντων ανθρωπων κακιστου φιλανθρωπιας απολελαυκοτος. Τουτο γαρ δηλοι εν τωι
ειπειν, Ἵνα εν εμοι ενδειξηται την πασαν μακροθυμιαν προς υποτυπωσιν των
μελλοντων πιστευειν επ' αυτωι. Ἀποκαλυψαι τον Υιον αυτου εν εμοι. Ἀλλαχου δε φησιν
ο Χριστος, Ουδεις γινωσκει τον Υιον, ει μη ο Πατηρ, και ουδεις γινωσκει τον Πατερα, ει
μη ο Υιος, και ωι αν βουληται ο Υιος αποκαλυψαι. Ειδες οτι και ο Πατηρ Υιον, και ο Υιος
Πατερα αποκαλυπτει; Ουτω και επι της δοξης, και ο Υιος δοξαζει Πατερα, και ο Πατηρ
Υιον· ∆οξασον με, φησιν, ινα δοξασω σε· και, Καθως σε εγω εδοξασα· ∆ια τι δε μη ειπεν,
αποκαλυψαι τον Υιον αυτου εμοι, αλλ' Ἐν εμοι; ∆εικνυς οτι ου δια ρηματων μονον
ηκουσε τα περι της πιστεως, αλλα και πολλου πνευματος επληρωθη· της αποκαλυψεως
καταλαμπουσης αυτου την ψυχην, και τον Χριστον ειχεν εν εαυτωι λαλουντα. Ἵνα
ευαγγελιζωμαι αυτον εν τοις εθνεσιν. Ου γαρ το πιστευσαι μονον, αλλα και το
χειροτονηθηναι αυτον παρα του Θεου γεγονεν. Ουτω γαρ μοι αυτον απεκαλυψεν, ουχ
ινα ιδω μονον αυτον, αλλ' ινα και εις αλλους εξενεγκω. Και ουκ ειπεν αλλους απλως,
αλλ' Ἵνα ευαγγελιζωμαι αυτον εν τοις εθνεσιν, εντευθεν ηδη προανακρουομενος ου
μικρον της απολογιας κεφαλαιον, απο του των μαθητων προσωπου. Ου γαρ ομοιως
Ἰουδαιοις και τοις εθνεσι κηρυττειν αναγκαιον ην. Ευθεως ου προσανεθεμην σαρκι και
αιματι. Τους αποστολους ενταυθα αινιττεται, απο της φυσεως αυτους καλων. Ει δε και
περι παντων ανθρωπων τουτο φησιν, ουδε ημεις αντερουμεν. Ουδε ανηλθον εις
Ἱεροσολυμα προς τους προ εμου αποστολους. Ταυτα ει μεν τις αυτα καθ' εαυτα
εξετασειε τα ρηματα, δοκει πολλης μεγαληγοριας γεμειν, και ποῤρω του φρονηματος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ειναι του αποστολικου. Το γαρ εαυτωι ψηφιζεσθαι, και μηδενα λαμβανειν κοινωνον της
γνωμης, ανοιας ειναι δοκει. Ειδον γαρ, φησιν, ανθρωπον φρονιμον δοξαντα ειναι παρ'
εαυτωι, ελπιδα δε εχει μαλλον αυτου ο αφρων· και, Ουαι οι συνετοι παρ' εαυτοις, και
ενωπιον αυτων επιστημονες· και αυτος παλιν, Μη γινεσθε φρονιμοι παρ' εαυτοις.
ιʹ. Ουκ αν ουν ο τοσαυτα παρ' ετερων ακουσας, και αυτος τα αυτα παραινων
ετεροις, τουτοις περιεπεσεν, ουχ οτι Παυλος, αλλ' ουδε ο τυχων ανθρωπος. Ἀλλ' οπερ
εφην, γυμνη μεν αυτη εξεταζομενη η ρησις και υφορμειν και προσιστασθαι δυναται τισι
των ακροατων· αν δε την αιτιαν προσθωμεν δι' ην ταυτα ελεγετο, και κροτησουσι και
θαυμασονται παντες 61.629 τον ειρηκοτα.
Τουτο τοινυν ποιωμεν. Ουδε γαρ δει τα ρηματα γυμνα εξεταζειν, επει πολλα
εψεται τα αμαρτηματα· ουδε την λεξιν καθ' εαυτην βασανιζειν, αλλα τηι διανοιαι
προσεχειν του γραφοντος. Και γαρ εν ταις ημετεραις διαλεξεσιν, αν μη τουτωι ωμεν
κεχρημενοι τωι τροπωι, και την γνωμην εξεταζωμεν του λεγοντος, πολλας
υποστησομεθα τας απεχθειας, και παντα ανατραπησεται. Και τι δει λεγειν επι ρηματων,
οπου και επι πραγματων αν μη τις τον κανονα τουτον φυλαττηι, παντα ανω και κατω
γενησεται; Και γαρ και ιατροι και τεμνουσι και διακλωσι τινα των οστεων, και ληισται
ταυτα ποιουσι πολλακις. Ποσης ουν αθλιοτητος αν ειη, οταν ληιστην και ιατρον μη
δυνηθωμεν διελειν; Παλιν ανδροφονοι και μαρτυρες τας αυτας υπομενουσιν οδυνας
βασανιζομενοι· αλλα πολυ το μεσον εκατερων. Καν μη τουτον διατηρωμεν τον κανονα,
ου δυνησομεθα ειδεναι ταυτα, αλλα και τον Ἠλιαν ανδροφονον ερουμεν, και τον
Σαμουηλ και τον Φινεες, τον δε Ἀβρααμ και παιδοκτονον, ει τα πραγματα μελλοιμεν
εξεταζειν γυμνα, μη προστιθεντες αυτοις την των ποιουντων γνωμην. Ἐξετασωμεν
τοινυν και του Παυλου την διανοιαν, αφ' ης ταυτα εγραφεν· ιδωμεν αυτου τον σκοπον,
και τις ην διολου περι τους αποστολους, και τοτε εισομεθα ταυτα εκ ποιας ελεγετο
γνωμης. Ουδε γαρ εξευτελιζων εκεινους, ουτε εαυτον επαινων, ουτε ταυτα ειρηκεν,
ουτε τα προτερα· πως γαρ, οπου και εαυτον ανεθεματισεν; αλλα πανταχου του
Ευαγγελιου την ασφαλειαν διατηρων. Ἐπειδη γαρ ελεγον οι την Ἐκκλησιαν
πορθουντες, οτι Τοις αποστολοις επεσθαι δει τοις μη κωλυουσι ταυτα, ουχι τωι Παυλωι
τωι κωλυοντι, εντευθεν δε κατα μικρον η Ἰουδαικη πλανη εισηγετο, αναγκαζεται στηναι
προς ταυτα γενναιως, ου τους αποστολους ειπειν κακως βουλομενος, αλλα των ουκ
ορθως επαιροντων εαυτους την ανοιαν καταστειλαι βουλομενος. ∆ια τουτο φησιν, Ου
προσανεθεμην σαρκι και αιματι. Και γαρ ην ατοπιας εσχατης τον παρα του Θεου
μαθοντα, ανθρωποις ανατιθεσθαι λοιπον. Ὁ μεν γαρ παρα ανθρωπων μανθανων,
εικοτως ανθρωπους λαμβανει κοινωνους παλιν· ο δε της θειας εκεινης και μακαριας
αξιωθεις φωνης, και παρ' αυτου του τον θησαυρον εχοντος της σοφιας παντα διδαχθεις,
τινος ενεκεν λοιπον ανθρωποις ανετιθετο; Ὁ γαρ τοιουτος ου μανθανειν παρα
ανθρωπων, αλλα διδασκειν ανθρωπους δικαιος αν ειη. Ου τοινυν απονοιας ενεκεν
ταυτα ελεγεν, αλλ' ωστε δειξαι του οικειου κηρυγματος το αξιωμα. Ουδε ανηλθον, φησι,
προς τους προ εμου αποστολους. Ἐπειδη γαρ ανω και κατω τουτο ελεγον, οτι προ αυτου
ησαν εκεινοι, προ αυτου εκληθησαν, ουκ ανηλθον προς εκεινους, φησιν. Ει δε εχρην
αυτοις κοινωσασθαι, ο αποκαλυψας αυτωι το κηρυγμα, και τουτο αν αυτωι εκελευσε.
61.630 Τι ουν, ουκ ανηλθεν εκει; Και μην ανηλθε, και ουχ απλως, αλλα μαθησομενος τι
παρ' αυτων. Ποτε; Ὅτε εν τηι πολει των Ἀντιοχεων, τηι τον πολυν ζηλον ανωθεν
επιδειξαμενηι Ἐκκλησιαι, γεγονε περι αυτου τουτου του νυν προκειμενου, και εζητουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ποτερον χρη περιτεμνειν τους εξ εθνων πιστευοντας, η μηδεν τοιουτον αναγκαζειν
αυτους υπομενειν. Τοτε ανηλθεν αυτος ουτος ο Παυλος και Σιλας. Πως ουν φησιν, Ουκ
ανηλθον, ουδε ανεθεμην; Ὅτι πρωτον μεν ουκ αυτος ανηλθεν, αλλ' απεσταλη παρ'
ετερων· δευτερον δε ου μαθησομενος παρεγενετο, αλλ' ετερους πειθων. Αυτος μεν γαρ
εξ αρχης ταυτης ειχετο της γνωμης, ην και οι αποστολοι μετα ταυτα εκυρωσαν το μη
δειν περιτεμνεσθαι· επειδη δε αυτοις ουκ εδοκει τεως αξιοπιστος ειναι, αλλα τοις εν
Ἱεροσολυμοις προσειχον, ανηλθεν, ουκ αυτος τι εισομενος πλεον, αλλα πεισων τους
αντιλεγοντας, οτι και οι εν Ἱεροσολυμοις τουτοις ψηφιζονται.
Ουτω και εξ αρχης τα δεοντα συνεωρα, και ουδενος εδειτο διδασκαλου, αλλ' α
μετα πολλην διακρισιν εμελλον οι αποστολοι κυρουν, ταυτα αυτος προ της διακρισεως
ανωθεν εσχεν ακινητα παρ' εαυτωι. Και ταυτα ο Λουκας δηλων, ελεγεν, οτι πολυν και
μακρον λογον υπερ τουτων απετεινε προς αυτους ο Παυλος και πριν εις Ἱεροσολυμα
ελθειν. Ἐπειδη δε τοις αδελφοις εδοξε και περι εκεινων μαθειν, ανηλθεν υπερ εκεινων,
ουχ υπερ εαυτου. Ει δε λεγει, Ουκ ανηλθον, εστι κακεινο ειπειν, οτι ουτε εν προοιμιοις
του κηρυγματος ανηλθεν, ουτε ηνικα ανηλθεν, επι τωι μαθειν ανηλθε. Και γαρ και ταυτα
αμφοτερα επισημαινεται, λεγων· Ευθεως ου προσανεθεμην σαρκι και αιματι. Ουκ ειπεν
απλως, Ου προσανεθεμην, αλλ', Ευθεως. Ει δε μετα ταυτα ανηλθεν, ουχ υπερ του τι
προσλαβειν. Ἀλλα απηλθον εις Ἀραβιαν. Ὅρα ζεουσαν ψυχην·τους τοπους εσπουδαζε
καταλαμβανειν τους ουδεπω γεωργηθεντας, αλλ' αγριωτερον ετι διακειμενους. Ει γαρ
μετα των αποστολων ανεμενεν, ουδεν εχων μανθανειν, το κηρυγμα αν ενεποδισθη· εδει
γαρ αυτους πανταχου τον λογον διαδουναι. ∆ια τουτο ο μακαριος ουτος, και ζεων τωι
πνευματι, της διδασκαλιας ευθεως ηπτετο ανθρωπων βαρβαρων και αγριων, βιον
εναγωνιον αιρουμενος, και πολυν εχοντα τον πονον.
ιαʹ. Και θεα μοι την ταπεινοφροσυνην. Ειπων γαρ, Ἀπηλθον εις Ἀραβιαν,
επηγαγε, Και παλιν υπεστρεψα εις ∆αμασκον. Ου λεγει τα κατορθωματα αυτου, ουδε
τινας κατηχησε και ποσους, καιτοι γε αμα τωι βαπτισθηναι τοσουτον επεδειξατο ζηλον,
ως συγχεειν Ἰουδαιους, και εις τοσουτον ηγαγε παροξυσμον, ως εφεδρευειν και
βουλεσθαι αυτον ανελειν και αυτους και τους Ἕλληνας· οπερ ουκ αν εγενετο, ει μη
πολλην εποιησε τοις πιστευουσι την προσθηκην. Ἐπειδη γαρ ηττωντο τηι διδασκαλιαι,
λοιπον επι φονον ετρεποντο οπερ της του Παυλου νικης σημειον 61.631 καθαρον ην.
Ἀλλ' ουκ ειασεν αυτον ο Χριστος αποθανειν, τηρων αυτον τωι κηρυγματι· αλλ' ομως
ουδεν φησι των κατορθωματων τουτων· ουτως απερ λεγει παντα, ου φιλοτιμιας ενεκεν
λεγει, ουδε υπερ του νομισθηναι των αποστολων μειζων, ουδε δακνομενος επι τωι
εξευτελιζεσθαι, αλλα δεδοικως μη τι γενηται τωι κηρυγματι βλαβος εντευθεν. Και γαρ
εκτρωμα εαυτον καλει, και πρωτον των αμαρτωλων, και εσχατον των αποστολων, και
της προσηγοριας της τοιαυτης αναξιον· και ταυτα ελεγεν ο πλεον παντων κοπιασας,
οπερ μαλιστα εστι ταπεινοφροσυνης. Ὁ μεν γαρ μηδεν εαυτωι συνειδως αγαθον, ταπεινα
δε περι εαυτου λεγων, ευγνωμων, ου ταπεινοφρων εστιν· ο δε μετα τοσουτους
στεφανους τοιαυτα φθεγγομενος, εκεινος εστιν ο μετριαζειν ειδως. Και παλιν
υπεστρεψα, φησιν, εις ∆αμασκον. Καιτοι ποσα αυτον εκει ειργασθαι εικος ην; Περι γαρ
της πολεως φησι ταυτης, οτι πασαν αυτην ο εθναρχης Ἀρετα του βασιλεως εφυλαττε,
τον μακαριον τουτον σαγηνευσαι βουλομενος· οπερ σημειον μεγιστον ην του σφοδρα
και κατα κρατος ελαυνειν αυτον τους Ἰουδαιους. Ἀλλ' ουδεν τουτων ενταυθα λεγει,
ουδ' αν εκει αυτα τοτε τεθεικεν, ει μη και τοτε τον καιρον ειδεν εκεινον απαιτουντα την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ιστοριαν, αλλ' εσιγησεν αν· ωσπερ ουν και ενταυθα, οτι ηλθε και απηλθε λεγων, ουκετι
προστιθησι τα εντευθεν γενομενα.
Ἔπειτα μετα τρια ετη ανηλθον εις Ἱεροσολυμα ιστορησαι Πετρον. Τι ταυτης
ταπεινοφρονεστερον γενοιτ' αν της ψυχης; Μετα τοσαυτα και τοιαυτα κατορθωματα,
μηδεν Πετρου δεομενος, μηδε της εκεινου φωνης, αλλ' ισοτιμος ων αυτωι (πλεον γαρ
ουδεν ερω τεως), ομως ανερχεται ως προς μειζονα και πρεσβυτερον· και της αποδημιας
αυτωι της εκει γινεται αιτια η ιστορια Πετρου μονη. Ὁραις πως την προσηκουσαν αυτοις
απονεμει τιμην, και ου μονον αμεινω, αλλ' ουδε ισον εαυτον εκεινων ειναι νομιζει; Και
τουτο εκ της αποδημιας ταυτης δηλον. Καθαπερ γαρ νυν πολλοι των αδελφων των
ημετερων προς αγιους ανδρας αποδημουσιν, ουτω και Παυλος προς Πετρον τοτε
διακειμενος απηιει· μαλλον δε και πολλωι ταπεινοτερον. Οι μεν γαρ νυν ωφελειας
ενεκεν αποδημουσιν· ο δε μακαριος τοτε εκεινος, ουχ ως μαθησομενος τι παρ' αυτου,
ουδε ως διορθωσιν τινα δεξομενος, αλλα δια τουτο μονον, ωστε ιδειν αυτον και τιμησαι
τηι παρουσιαι. Ἱστορησαι γαρ, φησι, Πετρον. Και ουκ ειπεν, Ἰδειν Πετρον, αλλ', Ἱστορησαι
Πετρον, οπερ οι τας μεγαλας πολεις και λαμπρας καταμανθανοντες λεγουσιν. Ουτω
πολλης αξιον ηγειτο σπουδης ειναι και το μονον ιδειν τον ανδρα. Τουτο δε και απο των
πραξεων δηλον. Ὅτε γαρ ηλθεν εις Ἱεροσολυμα, πολλους των εθνων επιστρεψας, και
τοσαυτα εργασαμενος, οσα των ετερων ουδεις, την Παμφυλιαν, την Λυκαονιαν, το
Κιλικων εθνος, παντας τους κατα το μερος εκεινο της οικουμενης διορθωσαμενος και
τωι Χριστωι προσαγαγων, πρωτον μεν εισερχεται προς Ἰακωβον μετα πολλης της
ταπεινοφροσυνης ως προς μειζονα και τιμιωτερον. Ἔπειτα συμβουλευοντος ανεχεται,
και συμβουλευοντος εναντια των νυν. Ὁραις γαρ, φησιν, αδελφε, 61.632 ποσαι μυριαδες
εισιν Ἰουδαιων των πεπιστευκοτων; Ἀλλα ξυρησαι, και αγνισθητι. Και εξυρησατο, και
τα Ἰουδαικα παντα επετελεσεν. Ἔνθα μεν γαρ ουκ εβλαπτετο το Ευαγγελιον, παντων
ταπεινοτερος ην· ενθα δε εκ της ταπεινοφροσυνης εωρα τινας αδικουμενους, ουκετι
εκεχρητο τουτωι τωι πλεονεκτηματι· τουτο γαρ ουκ ην λοιπον ταπεινοφρονειν, αλλα
λυμαινεσθαι και διαφθειρειν τους μαθητευομενους. Και επεμεινα προς αυτον ημερας
δεκαπεντε. Το μεν ουν δι' αυτον αποδημησαι, τιμης ην πολλης· το δε και τοσαυτας
επιμειναι ημερας, φιλιας και σφοδροτατης αγαπης. Ἕτερον δε των αποστολων ουκ
ειδον, ει μη Ἰακωβον τον αδελφον του Κυριου. Ὅρα πως προς τον Πετρον μειζονα την
φιλιαν εχει· και γαρ δι' αυτον απεδημησε, και προς αυτον εμεινε. Ταυτα δε και λεγω
συνεχως, και αξιω φυλαττειν, ιν' οταν ακουσητε, α κατα Πετρου δοκει ειρηκεναι, μηδεις
υποπτευσηι τον Ἀποστολον. ∆ια γαρ τουτο και αυτος τουτο προδιορθουμενος ταυτα
φησιν, ινα οταν λεγηι, οτι Ἀντεστην Πετρωι, μηδεις εχθρας και φιλονεικιας ταυτα ειναι
νομισηι τα ρηματα· και γαρ τιμαι τον ανδρα και φιλει μαλλον παντων. ∆ι' ουδενα γαρ
των αποστολων ανεληλυθεναι φησιν, αλλ' η δι' αυτον μονον. Ἕτερον δε των
αποστολων ουκ ειδον, φησιν, ει μη Ἰακωβον. Ειδον, ουκ εδιδαχθην, φησι, παρ' αυτου
ουδεν. Ἀλλ' ορα και τουτον μεθ' οσης τιμης ωνομασεν. Ου γαρ ειπεν απλως, Ἰακωβον,
αλλα και το σεμνολογημα προσεθηκεν, Τον αδελφον του Κυριου· ουτω βασκανιας
απασης απηλλαγμενος ην. Ει γαρ σημηναι ον ελεγεν ηθελεν, ενην και εξ ετερου
γνωρισματος τουτο ποιησαι δηλον, και ειπειν τον του Κλωπα, οπερ και ο ευαγγελιστης
ελεγεν. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως, αλλ' επειδη τα των αποστολων σεμνολογηματα ιδια
ειναι ενομιζεν, ως εαυτον επαιρων, ουτω σεμνυνει κακεινον. Ου γαρ εκαλεσεν αυτον
ουτως, ως ειπον, αλλα πως; Τον αδελφον του Κυριου. Καιτοι γε ουδε κατα σαρκα
αδελφος ην του Κυριου, αλλ' ουτως ενομιζετο· αλλ' ομως ουδε ουτως απεστραφη το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αξιωμα θειναι του ανδρος. Και πολλαχοθεν αλλοθεν δεικνυται, οτι διεκειτο προς τους
αποστολους παντας ουτω γνησιως, ως αυτωι πρεπον ην. α δε γραφω υμιν, ιδου ενωπιον
του Θεου, οτι ου ψευδομαι. Ειδες δια παντων ομοιως εκλαμπουσαν της αγιας ταυτης
ψυχης την ταπεινοφροσυνην; Καθαπερ γαρ εν δικαστηριωι αγωνιζομενος, και μελλων
ευθυνας υπεχειν, ουτως εσπουδακεν απολογησασθαι. Ἔπειτα ηλθον εις τα κλιματα της
Συριας και Κιλικιας· μετα το Πετρον ιδειν. Παλιν αρχεται του λογου και του αγωνος του
προκειμενου, της μεν Ἰουδαιας ουχ απτομενος, δια τε το προς τα εθνη απεσταλθαι, και
δια το μη αν ελεσθαι επ' αλλοτριον θεμελιον οικοδομειν. ∆ιοπερ ουδε κατα ψιλην
αυτους συντυχιαν ειδε· και τουτο εκ των εξης δηλον. Ἤμην γαρ, φησιν, αγνοουμενος
τωι προσωπωι ταις Ἐκκλησιαις της Ἰουδαιας. Μονον δε ακουοντες ησαν, οτι Ὁ διωκων
ημας ποτε, νυν ευαγγελιζεται την πιστιν, 61.633 ην ποτε επορθει. Τι ταυτης της ψυχης
μετριωτερον γενοιτ' αν; Ὅτε μεν γαρ τα φεροντα αυτωι κατηγοριαν διελεγετο, οιον οτι
εδιωκε την Ἐκκλησιαν, και επορθει αυτην, μετα πολλης αυτα τεθεικε της υπερβολης,
εκπομπευων αυτου τον βιον τον προτερον· τα δε μελλοντα αυτον δεικνυναι λαμπρον,
ταυτα παρατρεχει. Και δυναμενος, ειπερ εβουλετο, τα κατορθωματα αυτου παντα ειπειν,
ουδεν αυτων τιθησιν, αλλ' ενι ρηματι πελαγος παρελθων αφατον, και ειπων, οτι Ἦλθον
εις τα κλιματα της Συριας και της Κιλικιας, και οτι Ἀκουοντες ησαν, οτι Ὁ διωκων ημας
ποτε, 61.634 νυν ευαγγελιζεται την πιστιν, ην ποτε επορθει, ουδεν πλεον προσεθηκε. Τι
δε αυτωι βουλεται το λεγειν, οτι Ἀγνοουμενος ημην ταις Ἐκκλησιαις της Ἰουδαιας; Ἵνα
μαθηις, οτι τοσουτον απειχε του κηρυξαι αυτοις περιτομην, οτι ουδε απο οψεως
γνωριμος ην αυτοις. Και εδοξαζον εν εμοι τον Θεον. Σκοπει και ενταυθα τον κανονα
αυτου της ταπεινοφροσυνης, πως αυτον διατηρει μετα ακριβειας. Ου γαρ ειπεν, οτι
εθαυμαζον με, επηινουν με, εξεπληττοντο, αλλα το παν της χαριτος εδειξεν ον. Τον γαρ
Θεον εδοξαζον, φησιν, εν εμοι.

61.633 ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Ἔπειτα δε δια δεκατεσσαρων ετων ανεβην εις Ἱεροσολυμα μετα Βαρναβα,
συμπαραλαβων και Τιτον· ανεβην δε κατα αποκαλυψιν.
αʹ. Της μεν πρωτης αναβασεως την αιτιαν Πετρον ειναι φησι, και το ιστορησαι
εκεινον· της δε δευτερας, την αποκαλυψιν την του Πνευματος. Και ανεθεμην αυτοις το
Ευαγγελιον, ο κηρυσσω εν τοις εθνεσι, κατ' ιδιαν δε τοις δοκουσι, μη πως εις κενον
τρεχω, η εδραμον. Τι φης, ω Παυλε; ο παρα την αρχην μη ελομενος, αναθεσθαι μηδε
μετα ετη τρια δεκατεσσαρων παρελθοντων ετων, τοτε ανατιθηι, μη πως εις κενον
τρεχηις; Και ποσωι βελτιον ην ευθεως αρξαμενον τουτο ποιησαι, η μετα ετη τοσαυτα; Τι
δε και ετρεχες, ει μη πεπεισμενος ης, οτι ουκ εις κενον ετρεχες; τις ουτως ανοητος, ως
ετη τοσαυτα κηρυττειν, ουκ ειδως οτι κηρυττει καλως; Και το πολυ τουτου παλιν
απορωτερον, οτι κατα αποκαλυψιν φησιν ανεληλυθεναι. Τουτο γαρ απορωτερον μεν,
ωσπερ εφθην ειπων, του προτερου, ικανον δε κακεινου την λυσιν ημιν παρασχειν. Ει
μεν γαρ αφ' εαυτου ανηλθε, μαλιστα μεν ουδε τουτο αν εχοι λογον· ου γαρ ην της
μακαριας εκεινης ψυχης εις τοσαυτην ανοιαν εμπεσειν· αυτος γαρ εστιν ο λεγων, Ουτω
τρεχω, ως ουκ αδηλως, ουτω πυκτευω, ως ουκ αερα δερων. Ει τοινυν ουκ αδηλως, πως
λεγεις, Μη πως εις κενον τρεχω, η εδραμον; Ὅθεν δηλον, οτι ει και χωρις αποκαλυψεως
ανηλθεν, επαθεν αν τα των ανοητων· πλην αλλ' ουχ ομοιως ατοπον ην το γινομενον·
οταν δε και η του Πνευματος αυτον ελκηι χαρις, τις τολμησει τι τοιουτον υποπτευσαι
17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον; ∆ια γαρ τουτο προσεθηκε και αυτος το, Κατα αποκαλυψιν, ινα μηδε προ της
λυσεως του ζητηματος καταγνωις αυτου τινα αγνοιαν, ειδως οτι ουκ ανθρωπινον ην το
γενομενον, αλλα θεια τις οικονομια πολλα προορωμενη και των παροντων και των
μελλοντων. Τι ποτ' ουν εστι το αιτιον της αποδημιας ταυτης; Ὥσπερ οτε προτερον εξ
Ἀντιοχειας εις Ἱεροσολυμα ανηλθεν, ου δι' εαυτον ανηλθεν· αυτος και ᾔδει σαφως, οτι
χρη καθαρως επεσθαι τοις του Χριστου δογμασιν· αλλα τους μαχομενους συναγειν
βουλομενος· ουτω και νυν ουκ αυτος εδειτο μαθειν, οτι ουκ εις κενον ετρεχεν, αλλ'
61.634 ινα οι εγκαλουντες πληροφορηθωσιν.
Ἐπειδη μειζονα περι Πετρου και Ἰωαννου δοξαν ειχον, και διαστασιαζειν αυτους
ᾤοντο, δια το τουτον μεν ανευ περιτομης κηρυττειν, εκεινους δε ταυτην συγχωρειν, και
παρανομα πραττειν αυτον ᾤοντο, και εις κενον τρεχειν· Ἀνηλθον, φησι, και
εκοινωσαμην αυτοις το Ευαγγελιον, ουχ ινα αυτος τι μαθω, ο και προιων σαφεστερον
λεγει, αλλ' ινα διδαξω τους ταυτα υποπτευοντας, οτι ουκ εις κενον τρεχω. Το γαρ
Πνευμα την τοιαυτην προορωμενον φιλονεικιαν, παρεσκευασεν αυτον ανελθειν και
κοινωσασθαι. ∆ια τουτο φησι, Κατα αποκαλυψιν ανεβην, και Βαρναβαν και Τιτον ελαβε
μαρτυρας εσομενους του κηρυγματος. Και ανεθεμην αυτοις το Ευαγγελιον, ο κηρυττω
εν τοις εθνεσιν, τουτεστι, το χωρις περιτομης· κατ' ιδιαν δε τοις δοκουσι. Τι βουλεται,
Κατ' ιδιαν; καιτοι γε ο δογματα κοινα διορθουν σπουδαζων, ου κατ' ιδιαν, αλλα κοινηι
ταυτα προτιθησιν. Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως· ου γαρ μαθειν τι και διορθωσαι εβουλετο,
αλλα των βουλομενων απαταιν την προφασιν ανελειν. Ἀλλα επειδη γαρ εν τοις
Ἱεροσολυμοις παντες εσκανδαλιζοντο, ει τις παραβαιη τον νομον, ει τις κωλυοι
χρησασθαι τηι περιτομηι· διο και ελεγε, Θεωρεις, αδελφε, ποσαι μυριαδες εισι των
πεπιστευκοτων; και ουτοι παντες εισι κατηχημενοι περι σου, οτι αποστασιαν απο του
νομου διδασκεις· επει ουν εσκανδαλιζοντο, παῤρησιαι μεν παρελθειν και το κηρυγμα
αποκαλυψαι το εαυτου ουκ ηνειχετο· κατ' ιδιαν δε τοις δοκουσιν ανεθετο επι Βαρναβα
και Τιτου, ινα ουτοι μαρτυρες αξιοπιστοι γενωνται προς τους εγκαλουντας, οτι ουδε
τοις αποστολοις εδοξεν εναντιον ειναι, αλλα βεβαιουσι το κηρυγμα το τοιουτον. Ὅταν
δε λεγηι, Τοις δοκουσιν, ουκ αναιρων το ειναι αυτους μεγαλους τουτο λεγει· επει και
περι εαυτου φησι, ∆οκω δε καγω Πνευμα Θεου εχειν· οπερ εστι μετριαζοντος, ουκ
αναιρουντος το εχειν. Ουτω και ενταυθα. Τοις δοκουσι, φησι, μετα της εαυτου και την
κοινην απαντων λεγων ψηφον. Ἀλλ' ουδε Τιτος ο συν εμοι, Ἕλλην ων, ηναγκασθη
περιτμηθηναι. Τι εστιν, Ἕλλην ων; Ἐξ Ἑλληνων ην, φησι, και ακροβυστος. Ου μονον
γαρ εγω ουτως εκηρυττον, αλλα και Τιτος ουτως επραττε, και ακροβυστον οντα ουκ
ηναγκασαν περιτμηθηναι οι αποστολοι. Ὅπερ απο 61.635 δειξις ην μεγιστη του μη
καταγινωσκειν των υπο του Παυλου λεγομενων, η πραττομενων. Και το πολλωι τουτου
μειζον, οτι ουδε επικειμενων των εναντιουμενων, και ταυτα ειδοτων, ηναγκασθησαν οι
αποστολοι τουτο κελευσαι· οπερ ουν και αυτο δηλων ελεγε, ∆ια δε τους παρεισακτους
ψευδαδελφους. Τινες εισιν ουτοι οι ψευδαδελφοι; και γαρ ου μικρον ενταυθα ζητημα. Ει
γαρ οι αποστολοι συνεχωρουν ενταυθα περιτεμνεσθαι, δια τι νυν ψευδαδελφους καλεις
τους κατα την των αποστολων γνωμην και αυτους κελευοντας τουτο ποιειν; Ὅτι
πρωτον μεν ουκ εστι ταυτον, κελευειν γινεσθαι, και γινομενον συγχωρειν. Ὁ μεν γαρ
προσταττων, μετα σπουδης, ως αναγκαιον και προηγουμενον, ποιει· ο δε αυτος μεν μη
κελευων, τον δε βουλομενον μη κωλυων, ουχ ως δεον γενεσθαι συγχωρει, αλλ'
οικονομιαν τινα πληρων. Οιον τι λεγω· Κορινθιοις εγραφεν ο Παυλος, και παλιν επι το
αυτο συνερχεσθαι γυναιξι και ανδρασι διακελευομενος.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

βʹ. Ειτα ινα μη νομισηις, οτι νομοθετων αυτοις τουτο ελεγεν, επηγαγε· Τουτο δε
λεγω κατα συγγνωμην, ου κατ' επιταγην. Ου γαρ της αυθεντιας κρισις ην προηγουμενη,
αλλα της εκεινων ακρασιας συγγνωμη. ∆ιο φησι· ∆ια την ακρασιαν υμων. Ει γαρ την
Παυλου γνωμην θελεις μαθειν, ακουσον τι φησι· Θελω παντας ανθρωπους ειναι, ως και
εμαυτον, εν εγκρατειαι. Ουτω και ενταυθα, οι μεν αποστολοι ουχ ως νομον εκδικουντες,
συνεχωρουν, αλλα τηι ασθενειαι τηι Ἰουδαικηι συγκαταβαινοντες. Ει γαρ νομον εξεδικουν,
ουκ αν Ἰουδαιοις μεν ουτως, εθνεσι δε ετερως εκηρυξαν. Και γαρ ει υπο των απιστων το
πραγμα γενεσθαι αναγκαιον ην, και υπο παντων ευδηλον οτι των πιστων. Ει δε τοις
εθνεσιν ενομοθετουν μη παρενοχλειν τουτων ενεκεν, εδειξαν οτι και Ἰουδαιοις
συγκαταβαινοντες επετρεπον. Οι δε ψευδαδελφοι ουχ ουτως, αλλ' ωστε της χαριτος
αυτους εκβαλειν, και παλιν υπο τον της δουλειας ζυγον αγαγειν. Πρωτη μεν ουν αυτη η
διαφορα, πολυ το μεσον εχουσα. ∆ευτερα δε, οτι οι μεν αποστολοι εν Ἰουδαιαι τουτο
εποιουν, ενθα και ο νομος εκρατει, οι δε ψευδαδελφοι πανταχου· και γαρ Γαλατων
ηψαντο παντων. Ὅθεν δηλον οτι ουχι οικοδομης ενεκεν το πραγμα εγινετο, αλλα
καταστροφης ολοκληρου. Και ετερως μεν παρα των αποστολων συνεχωρειτο, ετερως δε
παρα των ψευδαδελφων εσπουδαζετο. Οιτινες παρεισηλθον κατασκοπησαι την
ελευθεριαν ημων, ην εχομεν εν Χριστωι Ἰησου. Ὁραις πως και τηι των κατασκοπων
προσηγοριαι εδηλωσε τον πολεμον εκεινων; Οι γαρ κατασκοποι δι' ουδεν εισερχονται,
αλλ' ινα καταμαθοντες τα των εναντιων, προς το πορθησαι και καθελειν πολλην
εαυτοις παρασκευασωσι την ευκολιαν· καθαπερ και ουτοι τοτε εποιουν, υπο την
δουλειαν αυτους την παλαιαν εισαγαγειν βουλομενοι. Ὥστε καντευθεν δηλον, οτι ουχ η
αυτη προαιρεσις των αποστολων και τουτων, αλλα και σφοδρα εναντια. Ἐκεινοι μεν
γαρ συνεχωρουν, ινα κατα μικρον εξαγαγωσι της δουλειας· 61.636 ουτοι δε
κατεσκευαζον, ινα μειζονως υποβαλωσι τηι δουλειαι. ∆ιο παρετηρουν περισκοπουντες
ακριβως, και περιεργαζομενοι τινες ακροβυστοι· καθως και Παυλος τουτο δηλων ελεγε,
Παρεισηλθον κατασκοπησαι την ελευθεριαν ημων· ου τωι των κατασκοπων ονοματι
μονον, αλλα και τωι τροπωι της λαθραιας εισοδου και παρεισδυσεως την επιβουλην
αυτων ενδεικνυμενος. Οις ουδε προς ωραν ειξαμεν τηι υποταγηι.
Ὅρα λεξεως ευγενειαν και εμφασιν. Ου γαρ ειπε, Τωι λογωι, αλλα, Τηι υποταγηι.
Ου γαρ ινα τι διδαξωσι χρησιμον, ταυτα εποιουν, αλλ' ινα υποταξωσι και δουλωσωνται.
∆ια τουτο τοις μεν αποστολοις ειξαμεν, τουτοις δε ουκετι. Ἵνα η αληθεια του
Ευαγγελιου διαμεινηι προς υμας. Ἵν' οπερ εφθημεν, φησιν, ειποντες, τουτο δια των
εργων βεβαιωσωμεν, οτι Τα αρχαια παρηλθε, και γεγονε καινα τα παντα, και οτι, Ει τις
εν Χριστωι, καινη κτισις, και οτι Τους περιτεμνομενους Χριστος ουδεν ωφελησει.
Ταυτην την αληθειαν βεβαιουντες, ουδε προς ωραν ειξαμεν. Ειτα επειδη ευθεως
αντεπιπτεν αυτωι τα παρα των αποστολων, και εικος ην τινας λεγειν· Πως ουν ταυτα
εκεινοι προσταττουσιν; ορα πως λυει σοφως την αντιθεσιν. Ου γαρ λεγει την ουσαν
αιτιαν, οιον οτι συγκαταβασεως ενεκεν και οικονομιας τουτο εποιουν οι αποστολοι· η
γαρ αν εβλαβησαν οι ακουοντες. ∆ει γαρ της οικονομιας αγνοειν την αιτιαν τους
μελλοντας τι καρπουσθαι παρ' αυτης χρησιμον· ει γαρ φανειη των γινομενων η
προφασις, το παν οιχησεται. ∆ια τουτο τον μεν εργαζομενον αυτην, ειδεναι χρη την
αιτιαν των γινομενων· τους δε μελλοντας τι κερδαινειν παρ' αυτης, αγνοειν. Και ινα
σαφεστερον ο λεγω ποιησω, επ' αυτης της ταυτης υποθεσεως χρησομαι τωι υποδειγματι.
Ουτος αυτος ο μακαριος Παυλος ο περιτομην αναιρων, μελλων ποτε τον Τιμοθεον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

Ἰουδαιοις πεμπειν διδασκαλον, περιτεμων αυτον προτερον, ουτως επεμψεν. Ἐποιησε δε
τουτο, ινα ευπαραδεκτος γενηται τοις ακροαταις, και εισηλθε μετα της περιτομης, ινα
καταλυσηι την περιτομην. Ἀλλα την αιτιαν αυτος μεν ηπιστατο και Τιμοθεος, τοις δε
μαθηταις ουκ ειπεν. Ει γαρ εγνωσαν, οτι δια τουτο περιετεμεν, ινα λυσηι την περιτομην,
ουδ' αν την αρχην ηκουσαν αυτου δημηγορουντος, και το παν αν διεῤρυη κερδος· νυν δε
η αγνοια τα μεγιστα αυτους ωφελησε. Νομιζοντες γαρ αυτον ως νομοφυλακα τουτο
ποιειν, και ευμενως εδεξαντο και προσηνως και αυτον και την εκεινου διδασκαλιαν.
∆εξαμενοι δε κατα μικρον και παιδευθεντες, απεστησαν των παλαιων· οπερ ουκ αν
εγενετο, ει παρα την αρχην την αιτιαν ᾔδεσαν. Μαθοντες γαρ αν αυτον απεστραφησαν,
αποστραφεντες δε ουκ αν ηκουσαν, μη ακουσαντες δε εμειναν αν επι της πλανης της
προτερας· οπερ ινα μη γενηται, ουκ εξεκαλυψε την αιτιαν. ∆ια τουτο και ενταυθα ου
λεγει της οικονομιας την προφασιν, αλλ' ετερως 61.637 μεθοδευει τον λογον, ουτω
λεγων· Ἀπο δε των δοκουντων ειναι τι· οποιοι ποτε ησαν, ουδεν μοι διαφερει·
προσωπον ανθρωπου ο Θεος ου λαμβανει. Ἐνταυθα ου μονον ουκ απολογειται υπερ των
αποστολων, αλλα και σφοδρα βαρει τους αγιους, ινα ωφελησηι τους ασθενουντας. Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστιν· Ει και επιτρεπουσιν εκεινοι περιτεμνεσθαι, τον λογον αυτοι τωι
Θεωι δωσουσιν. Ου γαρ, επειδη μεγαλοι εισι και εξαρχοι, ο Θεος προσωπον αυτων
ληψεται. Ἀλλ' ουτω μεν σαφως ουκ ειπε, πεφεισμενως δε· ου γαρ ειπεν, Ει δε εκεινοι
θολουσι το κηρυγμα, και παρα τα προστεταγμενα κηρυττουσι, δωσουσι την εσχατην
δικην, και τιμωριαν υποστησονται· τουτων μεν ουδεν ειπε, σεμνοτερως δε αυτων δοκει
καθαπτεσθαι, ουτω λεγων· Ἀπο δε των δοκουντων ειναι τι, οποιοι ποτε ησαν. Και ουκ
ειπεν, Ὁποιοι ποτε εισιν, αλλ' Ἦσαν, δεικνυς οτι και αυτοι λοιπον ησαν παυσαμενοι του
ουτω κηρυσσειν, ατε του κηρυγματος πανταχου διαλαμψαντος. Το δε, Ὁποιοι ποτε
ησαν, Ει ουτω, φησιν, εκηρυττον αυτοι, τον λογον δωσουσιν. Ου γαρ ανθρωποις, αλλα
Θεωι μελλουσιν απολογεισθαι.
γʹ. Ταυτα δε ελεγεν, ουχ ως αμφιβαλλων, ουδ' ως αγνοων τα εκεινων, αλλ',
οπερ εφθην ειπων, ουτω συμφερειν νομιζων μεθοδευσαι τον λογον. Ειτα ινα μη δοξηι ως
την εναντιαν εχων ταξιν κατηγορειν αυτων, και απο τουτου κατασκευασηι μαχης
υπονοιαν, επηγαγεν ευθεως την διορθωσιν, ειπων, οτι Ἐμοι οι δοκουντες, ουδεν
προσανεθεντο. Τι δε τουτο εστιν; α μεν υμεις λεγετε, φησιν, ουκ οιδα· εκεινο μεντοι
οιδα σαφως, οτι εμοι ουκ ηναντιωθησαν, αλλα και συνεπνευσαν και συνεφωνησαν· το
γαρ, ∆εξιας εδωκαν, τουτο εστι δηλουντος. Ἀλλα τεως ου λεγει τουτο, αλλ' οτι ουκ
εδιδαξαν, ου διωρθωσαν, ου πλεον τι προσεθηκαν ων ᾔδειν. Ἐμοι γαρ οι δοκουντες,
φησιν, ουδεν προσανεθεντο. Τουτεστι. Μαθοντες τα εμα, ουδεν προσεθηκαν, ουδεν
διωρθωσαν, και ταυτα ειδοτες, οτι δια τουτο παρεγενομην, ωστε αυτοις κοινωσασθαι·
και κατ' αποκαλυψιν Πνευματος παρεγενομην, ωστε αυτοις κοινωσασθαι, και Τιτον
ακροβυστον ειχον μεθ' εαυτου, ουτε εμοι τι πλεον ειπον ων ᾔδειν, ουτε εκεινον
περιετεμον. Ἀλλα τουναντιον. Τι εστι, Τουναντιον; Τινες μεν φασι τουτο αυτον λεγειν,
οτι ου μονον αυτον ουκ εδιδαξαν, αλλα και εδιδαχθησαν παρ' αυτου· εγω δε ουκ αν
ειποιμι τουτο. Τι γαρ εμελλον παρ' αυτου μανθανειν πλεον; και γαρ εκαστος αυτων
απηρτισμενος ην. Ου τοινυν τουτο βουλεται ειπειν Τουναντιον λεγων, αλλ' οτι ου
μονον ουκ επετιμησαν, αλλα και τοσουτον απεσχον του μεμψασθαι, οτι και επηινεσαν·
το γαρ εναντιον του μεμψασθαι το επαινεσαι. Ειτα επειδη εικος ην αντειπειν τινας, Ει
επηινεσαν, πως ουν την περιτομην ουκ ανειλον; ει γαρ επηινεσαν, εχρην ανελειν· ειπειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μεν οτι ανειλον, λιαν αναισχυντον ειναι ενομιζε, και προς τα ωμολογημενα φανεραν
μαχην εισαγειν· παλιν ομολογουντα την της περιτομης συγχωρησιν, εις ετεραν
αντιθεσιν εμπεσειν αναγκην 61.638 ουσαν εωρα. Ει γαρ επηινεσαν το κηρυγμα το σον,
φησι, και αυτοι παλιν επετρεπον περιτομην, εαυτοις εμαχοντο. Τις ουν η τουτου λυσις;
Ἦν ειπειν, οτι συγκαταβασεως Ἰουδαικης ενεκεν ταυτα εποιουν· αλλα τουτο ειπων,
ολον της οικονομιας τον θεμελιον διεσαλευσεν αν.
∆ια τουτο μεν ου λεγει, αφιησι δε αυτο εν αποριαι και μετεωρον ειπων· Ἀπο δε
των δοκουντων ειναι τι, ουδεν μοι διαφερει· ως αν ει ελεγεν, Ου κατηγορω, ουδε
διαβαλλω τους αγιους εκεινους· ισασιν αυτοι τι επραττον· και γαρ τωι Θεωι μελλουσιν
αποδιδοναι λογον· το δε σπουδαζομενον εμοι δειξαι, οτι τα εμα ου καθειλον, ουδε
διωρθωσαν, ουδε προσεθηκαν ως ενδεως εχουσιν αυτοις, αλλα και επηινεσαν και
συνηινεσαν· και τουτων μαρτυρας εχω και Τιτον και Βαρναβαν. ∆ιοπερ επαγει λεγων·
Ἰδοντες οτι πεπιστευμαι το Ευαγγελιον της ακροβυστιας, καθως Πετρος της περιτομης·
περιτομην και ακροβυστιαν ου τα πραγματα λεγων αυτα, αλλα τα απο τουτων
γνωριζομενα εθνη. Ἐπηγαγε γουν· Ὁ γαρ ενεργησας Πετρωι εις αποστολην της
περιτομης, ενηργησε και εμοι εις τα εθνη. Ὥσπερ ουν την ακροβυστιαν τα εθνη καλει,
ουτω και περιτομην Ἰουδαιους. Και δεικνυσιν αυτοις ομοτιμον οντα λοιπον, και ου τοις
αλλοις εαυτον, αλλα τωι κορυφαιωι συγκρινει, δεικνυς οτι της αυτης εκαστος απελαυσεν
αξιας. Ἐπειδη γαρ την περι της ομονοιας αυτων κατεσκευασεν αποδειξιν, θαῤρων
λοιπον μετα παῤρησιας διαλεγεται, και ουκετι ισταται μεχρι των αποστολων μονων,
αλλ' επι τον Χριστον αναγει τον λογον, και την υπ' εκεινου δοθεισαν χαριν αυτωι· και
μαρτυρας τουτων τους αποστολους καλει, και φησιν· οτι Γνοντες την χαριν του Κυριου
την δοθεισαν μοι, Ἰακωβος και Κηφας και Ἰωαννης, οι δοκουντες στυλοι ειναι, δεξιας
εδωκαν εμοι και Βαρναβαι κοινωνιας. Και ουκ ειπεν, οτι ακουσαντες, αλλα, Γνοντες,
τουτεστι, καταμαθοντες δι' αυτων των πραγματων, δεξιας εδωκαν εμοι και Βαρναβαι
κοινωνιας. Ειδες πως κατα μικρον εδειξε και τωι Χριστωι τουτο δοκουν, και τοις
αποστολοις; Ουδε γαρ αν εδοθη, ουδε ενηργησεν η χαρις, ει μη δοκουν αυτωι το τοιουτον
κηρυγμα ην. Και οπου μεν συγκριναι εαυτον εδει, Πετρου μεμνηται μονου· οπου δε
μαρτυριαν καλεσαι, των τριων ομου, και μετ' εγκωμιου, Κηφας, λεγων, και Ἰακωβος,
και Ἰωαννης οι δοκουντες στυλοι ειναι. Και παλιν ου το ειναι αναιρων, τους δοκουντας
φησιν, αλλα και την των αλλων παραλαμβανων γνωμην, και λεγων, οτι Οι μεγαλοι και
εξαιρετοι, και ους παντες πανταχου περιφερουσιν, ουτοι μαρτυρες εισι των λεγομενων,
οτι και τωι Χριστωι ταυτα δοκει, και δια μεν των πραγματων ταυτα εμαθον, και δι' αυτης
της πειρας επιστωθησαν. ∆ιο και δεξιας εδωκαν εμοι, και ουκ εμοι μονον, αλλα και τωι
Βαρναβαι, Ἵνα ημεις μεν εις τα εθνη, αυτοι δε εις την περιτομην. Ὢ συνεσεως υπερβολη,
και συμφωνιας αποδειξις αναντιῤρητος! δεικνυσι γαρ και τα εκεινων αυτου, και τα
αυτου εκεινων. Ταυτα γαρ εκατεροις εδοκει, 61.639 και εκεινους Ἰουδαιοις κηρυττειν
ουτω, και τουτον τοις εθνεσι· διο και επηγαγεν, Ἵνα ημεις εις τα εθνη, αυτοι δε εις την
περιτομην. Ὁραις πως περιτομην ενταυθα ουχι το πραγμα καλει, αλλα τους Ἰουδαιους;
Ὅταν μεν γαρ αυτο το πραγμα λεγηι και αντιδιαστελληι, αυτην την ακροβυστιαν τιθησιν,
ως οταν λεγηι, Περιτομη μεν ωφελει, εαν νομον πρασσηις· εαν δε παραβατης νομου ηις, η
περιτομη σου ακροβυστια γεγονε· και παλιν, Ουτε περιτομη τι ισχυει, ουτε ακροβυστια·
οταν δε Ἰουδαιους ουτω καληι, και μη το πραγμα, αλλα τον λαον δηλωσαι βουληται, ου
την ακροβυστιαν, αλλα τα εθνη αντιτιθησιν. Ἀντιδιαστελλονται μεν γαρ εθνεσιν
Ἰουδαιοι, περιτομηι δε ακροβυστια· ως οταν λεγηι και ανωτερω, Ὁ γαρ ενεργησας Πετρωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εις αποστολην της περιτομης, ενηργησε καμοι εις τα εθνη· και ενταυθα παλιν, οτι Ἡμεις
εις τα εθνη, αυτοι δε εις την περιτομην, ου το πραγμα αυτο φησιν, αλλα τον των
Ἰουδαιων λαον ουτω καλει, αντιδιαστελλων αυτον τοις εθνεσιν. Μονον των πτωχων
ινα μνημονευωμεν, ο και εσπουδασα αυτο τουτο ποιησαι.
δʹ. Τι ποτε τουτο εστιν ο φησιν; Ἐν μεν τωι κηρυγματι, φησι, δειλομεθα την
οικουμενην, καγω μεν τους εξ εθνων, εκεινοι δε τους Ἰουδαιους ελαβον κατα το τωι
Θεωι δοκουν· εις δε την των πτωχων επιμελειαν των παρα Ἰουδαιοις, εγω τα παρ'
εμαυτου συνεισηνεγκα εκεινοις. Ει δε πολεμος ην και μαχη, ουκ αν τουτο κατεδεξαντο
εκεινοι. Τινες δε εισιν ουτοι οι πτωχοι; Πολλοι των Ἰουδαιων πιστευσαντες εν
Παλαιστινηι τα οντα αφηιρεθησαν απαντα, και πανταχοθεν ηλαυνοντο. Και τουτο δηλοι
μεν εν τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι, λεγων· Και γαρ την αρπαγην των υπαρχοντων
υμων μετα χαρας προσεδεξασθε· δηλοι δε Θεσσαλονικευσι γραφων, και ανακηρυττων
την ανδρειαν εκεινων· Ὑμεις γαρ, φησι, μιμηται εγενεσθε των Ἐκκλησιων του Θεου
των ουσων εν τηι Ἰουδαιαι, οτι και υμεις τα αυτα επαθετε υπο των ιδιων συμφυλετων,
καθαπερ κακεινοι υπο των Ἰουδαιων. Και δια παντων δεικνυσιν, οτι ουχ ουτως οι εξ
Ἑλληνων πιστευσαντες, υπο των μενοντων Ἑλληνων επολεμουντο, ως οι απο
Ἰουδαιων πιστευσαντες, υπο των ομοφυλων ηλαυνοντο· τραχυτερον γαρ τουτο παντων
το εθνος. ∆ια ταυτα πολλην ποιουνται σπουδην, ωστε πασης αυτους απολαυειν
επιμελειας, και Ῥωμαιοις επιστελλων και Κορινθιοις. Και ου μονον συναγει χρηματα,
αλλα και αυτος αυτα διακομιζει, και λεγει· Νυνι δε πορευομαι εις Ἱερουσαλημ διακονων
τοις αγιοις. Και γαρ αναγκαιας ηπορουν τροφης. Τουτο ουν και ενταυθα δηλων ελεγεν,
οτι Ἐν τουτωι μοι βοηθειν αυτοις εδοξε, και κατεδεξαμην, και ουκ ενελιπον. Και δια
τουτων δειξας την προς αυτους ομονοιαν και συμφωνιαν, αναγκαζεται λοιπον και της
προς Πετρον αυτωι γινομενης εν Ἀντιοχειαι διαλεξεως μνησθηναι, και φησιν· Ὅτε δε
ηλθε Πετρος εις Ἀντιοχειαν, κατα προσωπον αυτωι αντεστην, οτι κατεγνωσμενος ην.
Προ του γαρ ελθειν τινας απο Ἰακωβου, μετα των εθνων συνησθιεν· οτε δε ηλθον, υπ
61.640 εστελλε και αφωριζεν εαυτον, φοβουμενος τους εκ περιτομης. Πολλοι των
απλως αναγινωσκοντων τουτι το ρητον της Ἐπιστολης, νομιζουσι του Πετρου τον
Παυλον κατηγορειν υποκρισιν· αλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν, απαγε· πολλην γαρ
ευρησομεν και του Πετρου και του Παυλου την συνεσιν εγκεκρυμμενην ενταυθα προς
την των ακουοντων ωφελειαν.
Προτερον δε αναγκαιον περι της του Πετρου παῤρησιας ειπειν, και πως αει
παντων αυτος κατεπηδα των μαθητων. Και γαρ την προσηγοριαν εντευθεν ελαβε δια το
ακλινες και απεριτρεπτον της πιστεως· και οτε κοινηι παντες ηρωτωντο, των αλλων
προπηδησας, φησι· Συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου του ζωντος· οτε και τας κλεις των
ουρανων ενεπιστευθη. Και εν τωι ορει μονος φαινεται φθεγγομενος, και οτε περι
σταυρου διελεγετο, των αλλων σιγωντων, αυτος φησιν, Ἵλεως σοι. Ταυτα δε τα ρηματα
ει και μη διεσκεμμενης γνωμης ην, αλλ' ομως ζεουσης αγαπης. Και πανταχου δε των
αλλων ορωμεν αυτον θερμοτερον οντα, και προαλλομενον εν τοις κινδυνοις. Και οτε
ωφθη εν τωι αιγιαλωι, των αλλων το πλοιον ελκοντων, αυτος ουκ ηνεσχετο τωι πλοιωι
παραγενεσθαι· και μετα την αναστασιν δε φονωντων Ἰουδαιων και μαινομενων, και
ζητουντων αυτους διασπασαι, πρωτος παρελθων ετολμησε ρηξαι φωνην και ειπειν, οτι
ο σταυρωθεις ανεληφθη, και εν τοις ουρανοις εστιν. Ουκ εστι δε ισον κεκλεισμενην
ανοιξαι θυραν και αρχην δουναι πραγματι, και μετα ταυτα παῤρησιασασθαι. Ὁ τοινυν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

την εαυτου ψυχην εκδους δημωι τοσουτωι, πως αν υπεκριθη ποτε; ο μαστιχθεις και
δεθεις, και μηδεν της παῤρησιας ελομενος καθυφειναι, και ταυτα εν αρχηι του
κηρυγματος, εν μεσηι τηι μητροπολει, ενθα τοσουτος κινδυνος ην, πως αν μετα τοσουτον
χρονον εν Ἀντιοχειαι, ενθα ουτε κινδυνος ην, και πολυ λαμπροτερος αυτος εγεγονει,
την απο των πραγματων μαρτυριαν εχων, τους εξ Ἰουδαιων πιστευσαντας εδεισεν αν; Ὁ
γαρ αυτους Ἰουδαιους μη φοβηθεις και εν αρχηι, και εν τηι μητροπολει, πως αν μετα
χρονον τοσουτον εν αλλοτριαι ων, τους εξ εκεινων μετασταντας εφοβηθη; Ου τοινυν
κατα Πετρου ταυτα φησιν ο Παυλος, αλλ' απο της γνωμης ης ειπεν, Ἀπο δε των
δοκουντων ειναι τι· οποιοι ποτε ησαν, ουδεν μοι διαφερει, απο της αυτης και ταυτα
φθεγγεται. Ἀλλ' ινα μη επι πλεον διαπορωμεν υπερ τουτων, αναγκαιον των λεγομενων
αναπτυξαι την αιτιαν. Οι γαρ αποστολοι, καθως εφθην ειπων, εν Ἱεροσολυμοις μεν
συνεχωρουν περιτεμνεσθαι· ου γαρ ην αθροως αποσπασαι του νομου· εν Ἀντιοχειαι δε
ελθοντες, ουδεν τοιουτον παρετηρουν λοιπον, αλλα μετα των εξ εθνων πιστευοντων
αδιαφορως εζων, ο δη και Πετρος εποιει τοτε. Ἐπειδη δε ηλθον απο Ἱεροσολυμων οι
ιδοντες αυτον εκει ουτω κηρυττοντα, ουκετι εποιει τουτο, φοβουμενος πληξαι εκεινους,
αλλα μετεθετο, δυο ταυτα οικονομων, και το μη σκανδαλισαι τους εξ Ἰουδαιων, και το
61.641 παρασχειν τωι Παυλωι ευλογον της επιτιμησεως προφασιν. Ει γαρ αυτος ο εν τοις
Ἱεροσολυμοις κηρυξας μετα περιτομης, μετεθετο εν Ἀντιοχειαι, εδοξεν αν τοις εξ
Ἰουδαιων δια τον του Παυλου φοβον τουτο ποιειν, και κατεγνωσαν αν αυτου πολλην
την ευκολιαν οι μαθηται· ου μικρον δε τουτο σκανδαλον εμελλε γινεσθαι. Τωι μεντοι
Παυλωι παντα σαφως ειδοτι μεταστας, ουκ αν τοιαυτην παρεσχεν υπονοιαν· και γαρ ᾔδει
την γνωμην μεθ' ης εγινετο ταυτα. ∆ιο και Παυλος επιπληττει, και Πετρος ανεχεται, ινα
εγκαλουμενου του διδασκαλου και σιγωντος, ευκολωτερον οι μαθηται μεταθωνται. Ει
γαρ, μηδενος γενομενου τοιουτου, παρηινεσεν ο Παυλος, ουδεν αν ειργασατο μεγα· νυν
δε αφορμην λαβων επιτιμησεως σφοδροτερας, πλειονα τοις μαθηταις Πετρου τον φοβον
ενεθηκε. Και γαρ ει μεν ακουων ταυτα Πετρος αντελεγε, καλως αν τις εμεμψατο, ως της
οικονομιας ανατρεπομενης· νυνι δε, εκεινου μεν επιτιμωντος, τουτου δε σιγωντος,
πολυς τοις εξ Ἰουδαιων φοβος εγινετο· διο και σφοδρως κεχρηται τωι Πετρωι.
εʹ. Και σκοπει μεθ' οσης ακριβειας κεχρηται τωι λογωι, διδους τοις συνετοις ιδειν,
οτι ου μαχης ην τα ρηματα, αλλ' οικονομιας. Ὅτε γαρ ηλθε Πετρος, φησιν, εις
Ἀντιοχειαν, κατα προσωπον αυτου αντεστην, οτι κατεγνωσμενος ην. Ουκ ειπεν, υπ'
εμου, αλλ', υπο των αλλων. Ει δε αυτος κατεγινωσκεν, ουκ αν παρηιτησατο και τουτο
ειπειν. Και το, Κατα προσωπον δε αντεστην, σχημα ην. Ει γαρ οντως εμαχοντο, ουκ αν
επι των μαθητων αλληλοις επετιμησαν· σφοδρα γαρ αν αυτους εσκανδαλισαν· νυνι δε
λυσιτελουσα ην η εν τωι φανερωι μαχη. Και ωσπερ ο Παυλος ειξεν αυτοις εν
Ἱεροσολυμοις, ουτω και αυτοι εν Ἀντιοχειαι. Τις ουν η καταγνωσις; Προ του γαρ ελθειν
τινας απο Ἰακωβου (αυτος γαρ ην ο διδασκαλος εν Ἱεροσολυμοις) μετα των εθνων
συνησθιεν· οτε δε ηλθον, υπεστελλε, και αφωριζεν εαυτον, φοβουμενος τους εκ
περιτομης· ου τουτο φοβουμενος, μη κινδυνευσηι· ο γαρ εν αρχηι μη φοβηθεις, πολλωι
μαλλον τοτε· αλλ' ινα μη αποστωσιν. Ἐπει και αυτος λεγει Γαλαταις, Φοβουμαι υμας, μη
πως εικη κεκοπιακα· και παλιν, Φοβουμαι μη πως ως οφις Ευαν εξηπατησεν, ουτω
φθαρηι τα νοηματα υμων. Ὁ μεν γαρ του θανατου φοβος ουδεν ην αυτοις, ο δε της
απωλειας των μαθητων σφοδρα αυτων κατεσειε την ψυχην. Ὥστε και Βαρναβας
συναπηχθη αυτων τηι υποκρισει. Μη θαυμασηις, ει το πραγμα υποκρισιν καλει· ου γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

βουλεται, οπερ εφθην ειπων, εκκαλυψαι την γνωμην, ινα εκεινοι κατορθωθωσιν.
Ἐπειδη γαρ σφοδρως αντειχοντο του νομου, δια τουτο και υποκρισιν καλει το
γινομενον, και σφοδρα επιπληττει, ωστε προῤριζον αυτων ανελειν την προληψιν. Και
ακουων ταυτα Πετρος συνυποκρινεται, ως αμαρτανων, ινα εν τηι προς αυτον επιτιμησει
διορθωθωσιν. Ει μεν γαρ τοις εξ Ἰουδαιων ο Παυλος επεπληξεν, ηγανακτησαν και
διεπτυσαν· ου γαρ πολλην περι αυτου δοξαν ειχον· νυνι δε τον διδασκαλον ορωντες
επιτιμωμενον και σιγωντα, ουτε καταφρονησαι, ουτε αντειπειν τοις λεγομε 61.642 νοις
ειχον. Ἀλλ' οτε ειδον, οτι ουκ ορθοποδουσι προς την αληθειαν του Ευαγγελιου. Μηδε
αυτη υμας θορυβειτω η λεξις· ου γαρ Πετρου καταγινωσκων ταυτα λεγει, αλλ' ουτω
χαρακτηριζει την λεξιν, ως συμφερον ην ακουσαι τους δια της επιτιμησεως Πετρου
μελλοντας βελτιους γινεσθαι. Ειπον τωι Πετρωι εμπροσθεν παντων. Ειδες πως τους
αλλους διορθουται; ∆ια γαρ τουτο Ἔμπροσθεν, ινα και ακουσαντες φοβηθωσι. Τι ειπες,
ειπε. Ει συ, Ἰουδαιος υπαρχων, εθνικως ζηις, και ουκ ιουδαικως, τι τα εθνη αναγκαζεις
ιουδαΐζειν; Καιτοι ου τα εθνη αυτωι συναπηχθη, αλλ' Ἰουδαιοι· τι ουν εγκαλεις ο μη
γεγονε; τι δε μη τρεπεις τον λογον επι τους υποκρινομενους τους εξ Ἰουδαιων, αλλ' επι
τα εθνη; δια τι δε και Πετρωι μονον εγκαλεις, ει και οι λοιποι αυτωι συνυπεκριθησαν;
Ἴδωμεν δε και τι εγκαλει. Ει συ, Ἰουδαιος υπαρχων, εθνικως ζηις, και ουκ ιουδαικως, τι
τα εθνη αναγκαζεις ιουδαΐζειν;
Και μην αυτος υπεστελλετο μονος· τι ουν εστιν ο κατασκευασαι βουλεται;
Ἀνυποπτον ποιησαι την επιτιμησιν. Ει μεν γαρ ειπε, κακως ποιεις τον νομον τηρων,
επετιμησαν αν οι εξ Ἰουδαιων αυτωι, ως θρασυνομενωι κατα του διδασκαλου· νυνι δε
υπερ των οικειων εγκαλων αυτωι μαθητων, των εξ εθνων λεγω, ευπαραδεκτον ποιει
ταυτηι τον λογον· και ου ταυτηι μονον, αλλα και τωι παντων αποστησας την επιτιμησιν,
τωι αποστολωι περιστησαι πασαν αυτην. Ει γαρ συ, φησιν, Ἰουδαιος ων, εθνικως ζηις, και
ουκ ιουδαικως· μονονουχι διαῤρηδην λεγων, οτι Μιμησασθε τον διδασκαλον, οτι και
αυτος Ἰουδαιος ων, εθνικως ζηι. Ἀλλ' ουτω μεν ου λεγει· ου γαρ αν εδεξαντο την
παραινεσιν· προσχηματι δε επιτιμησεως της υπερ των εθνων εκκαλυπτει του Πετρου
την γνωμην. Παλιν ει ειπε, ∆ια τι τους εξ Ἰουδαιων αναγκαζεις ιουδαΐζειν; σφοδροτερος
ο λογος αν εγενετο· νυν δε ουχ ως των Ἰουδαιων μαθητων αντεχομενος, αλλα των εξ
εθνων, ουτω διορθουται εκεινους. Και γαρ αι επιπληξεις, οταν μη σφοδρα φορτικαι ωσι,
τοτε μαλιστα δυνανται ευπαραδεκτοι γενεσθαι. Ουδε γαρ των εξ εθνων τις ηδυνατο
εγκαλεσαι τωι Παυλωι, υπερ των Ἰουδαιων ποιουμενωι τον λογον. Τουτο ολον
κατωρθωσε σιγησας και καταδεξαμενος υποκρισεως δοξαν ο Πετρος, ινα αληθους
υποκρισεως απαλλαξηι τους Ἰουδαιους. Το μεν ουν πρωτον, εις το Πετρου προσωπον
περιεστησε τον λογον ειπων, Ει συ Ἰουδαιος υπαρχων· προιων δε κοινοποιει το
λεγομενον, και εαυτον προσπαραλαβων, και ουτω λεγων· Ἡμεις φυσει Ἰουδαιοι, και
ουκ εξ εθνων αμαρτωλοι. Και τα μεν λεγομενα παραινεσις ην, σχημα δε επιπληξεως
αυτηι περικειται δια τους εξ Ἰουδαιων.
ʹ. Ποιει δε τουτο και αλλαχου· δοκων γαρ ετερον λεγειν, αλλο κατασκευαζει· ως
οταν Ῥωμαιοις επιστελλων λεγηι· Νυνι δε πορευομαι εις Ἱεροσολυμα διακονων τοις
αγιοις. Ου γαρ τουτο εβουλετο ειπειν, και διδαξαι αυτους απλως, τινος ενεκεν εις
Ἱεροσολυμα επορευετο, αλλ' εις ζηλον αγαγειν ελεημοσυ 61.643 νης. Ει μεν γαρ την
αιτιαν ηθελησεν ειπειν, ηρκει τουτο ειπειν, οτι πορευομαι διακονων τοις αγιοις· νυνι δε
ορα ποσα συναπτει. Ευδοκησαν γαρ Μακεδονια και Ἀχαΐα κοινωνιαν τινα ποιησασθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

εις τους πτωχους των αγιων των εν Ἱερουσαλημ. Ευδοκησαν γαρ, και οφειλεται αυτων
εισι. Και παλιν, Ει γαρ τοις πνευματικοις αυτων εκοινωνησαν τα εθνη, οφειλουσι και εν
τοις σαρκικοις λειτουργησαι αυτοις. Ὅρα τοινυν και ενταυθα πως τα των Ἰουδαιων
καταστελλει φρονηματα, αλλο δι' αλλου κατασκευαζων. Και μετ' εξουσιας κεχρηται τωι
λογωι, Ἡμεις φυσει Ἰουδαιοι, λεγων, και ουκ εξ εθνων αμαρτωλοι. Τι δε εστι, Φυσει
Ἰουδαιοι; Ου προσηλυτοι, αλλ' εκ πρωτης ηλικιας εντραφεντες τωι νομωι, την
συντροφον αφεντες πολιτειαν, κατεφυγομεν εις πιστιν την εις Χριστον. Ειδοτες οτι ου
δικαιωθησεται ανθρωπος εξ εργων νομου, ει μη δια πιστεως Ἰησου Χριστου, και ημεις
εις Χριστον επιστευσαμεν. Ὅρα και ενταυθα πως μετα ασφαλειας παντα φθεγγεται. Ου
γαρ ως πονηρον, αλλ' ως ασθενη, φησιν, αυτον ειασαμεν. Ει τοινυν ου παρεχει
δικαιοσυνην ο νομος, αρα περιττον το της περιτομης. Ἀλλα νυν μεν ουτω· προιων δε
δεικνυσιν, οτι ου μονον περιττον, αλλα και επικινδυνον· οπερ και μαλιστα
παρατηρητεον, πως παρα μεν την αρχην φησιν, Ου δικαιουται ανθρωπος εξ εργων
νομου, προβαινων δε και φορτικωτερον φθεγγεται. Ει δε ζητουντες δικαιωθηναι εν
Χριστωι, ευρεθημεν και αυτοι αμαρτωλοι, αρα Χριστος αμαρτιας διακονος. Ει γαρ ουκ
ισχυει, φησιν, η εις αυτον πιστις δικαιωσαι, αλλ' αναγκη του νομου παλιν εχεσθαι, ει
τον νομον αφεντες δια τον Χριστον, και ου δικαιουμενοι εκ της αφεσεως, αλλα
κατακρινομενοι, της κατακρισεως ευρησομεν αυτον αιτιον γενομενον, δι' ον τον νομον
αφεντες, αυτωι ηυτομολησαμεν. Ειδες εις οσην αναγκην περιεστησεν ατοπιας τον λογον,
και πως ισχυρως ηγωνισατο; Ει γαρ ου δει τον νομον αφειναι, φησιν, αφηκαμεν δε δια
τον Χριστον· πως μελλομεν κρινεσθαι;
Τι ουν Πετρωι ταυτα λεγεις και παραινεις, τωι παντων ακριβεστερον ταυτα ειδοτι;
ουκ αυτωι εδειξεν ο Θεος, οτι ου δει κρινειν ανθρωπον ακροβυστον εν περιτομηι; ουχι
Ἰουδαιοις διαλεγομενος περι τουτων, γενναιως απο της οψεως ταυτης αντεστη; ουχι
δογματα τετρανωμενα περι τουτων εξ Ἱεροσολυμων παλιν επεμπεν; Ου τοινυν Πετρον
διορθουμενος ταυτα λεγει· αλλ' εδει μεν προς εκεινον ο λογος αποτεινεσθαι, τους δε
μαθητας ηλεγχεν. Ταυτα δε ου προς Γαλατας, αλλα και προς τους τα αυτα νοσουντας
εκεινοις. Ει γαρ και μη περιτεμνονται πολλοι νυν, νηστευουσι δε, και το σαββατον
τηρουσι μετ' εκεινων, ταυτα πραττουσιν, εξωθουντες εαυτους της χαριτος. Ει γαρ τους
περιτομηι μονον κεχρημενους ο Χριστος ουδεν ωφελει· 61.644 οταν και νηστεια και
σαββατον προσγενηται, και αντι μιας δυο τηρωνται εντολαι, ορα τον κινδυνον και απο
του χρονου γενομενον χαλεπωτερον. Ἐκεινοι μεν γαρ εν αρχηι ταυτα εποιουν, ετι της
πολεως ουσης, και του ναου, και των αλλων απαντων· ουτοι δε και την τιμωριαν
ορωντες, ην εδοσαν Ἰουδαιοι, και τον της πολεως αφανισμον, και πλειονα
παρατηρουντες, ποιαν εχοιεν αν απολογιαν, τοτε τον νομον φυλαττοντες, οτε αυτοι οι
Ἰουδαιοι οντες, και σφοδρα βουλομενοι, ου δυνανται ταυτα διατηρειν; Τον Χριστον
ενεδυσω, και μελος εγενου του ∆εσποτου, και εις την ανω πολιν ενεγραφης, και ετι περι
τον νομον ερπεις; και πως ενι σε της βασιλειας επιτυχειν; Ἄκουσον του Παυλου
λεγοντος, οτι το Ευαγγελιον ανατρεπεται δια της παρατηρησεως του νομου. Και, ει
βουλει, και τον τροπον μαθε, και φριξον, και φευγε το βαραθρον. ∆ια τι γαρ τηρεις το
σαββατον, και νηστευεις μετ' εκεινων; Ὡς δεδοικως δηλονοτι τον νομον και το αφειναι
τα γραμματα εκεινα· ουκ αν δε εφοβηθης αφειναι τον νομον, ει μη της πιστεως
κατεγνως ως ασθενους και ουκ ισχυουσης καθ' εαυτην σωσαι. Ει γαρ το μη τηρησαι το
σαββατον φοβηι, ευδηλον οτι δεδοικας τον νομον ως ετι κυριον οντα. Ει δε χρεια νομου
παλιν, ου μερους, ουδε μιας εντολης, αλλα παντος δηλον οτι χρεια του νομου· ει δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

παντος, εξεβληθη κατα μικρον η δια της πιστεως δικαιοσυνη. Ει γαρ σαββατα τηρεις, δια
τι μη και περιτεμνηι; ει δε περιτεμνηι, δια τι μη και περιθυεις; Ει γαρ φυλαττειν χρη, ολον
τον νομον χρη φυλαττειν· ει δε ολον ου χρη, ουδε μερος. Ει δε υπερ του μερους φριττεις,
μη παραβασεως κριθηις, αλλως και υπερ παντος αναγκη φοβεισθαι· ει δε ολος
παραβαινομενος ου κολαζει, δηλον οτι ουδε μερος· ει δε μερος, πολλωι μαλλον ολος· ει
δε ολον αναγκη φυλαξαι, αναγκη παρακουσαι του Χριστου, η ακουοντας του Χριστου
παραβατας γενεσθαι του νομου. Ει γαρ δει φυλαττειν αυτον, οι μη φυλαττοντες αυτον,
παραβαται, και της παραβασεως ταυτης ευρεθησεται αιτιος ημιν ο Χριστος· αυτος γαρ
τον νομον ελυσε τον περι αυτων, και λυειν εκελευσεν.
ζʹ. Ὁραις τι κατασκευαζουσιν οι ιουδαΐζοντες; τον Χριστον τον της δικαιοσυνης
ημιν αιτιον, τουτον και αμαρτιας αποφαινουσιν αιτιον, καθως και Παυλος φησιν· Ἆρα
Χριστος αμαρτιας διακονος; Ειτα εις ατοπον τον λογον αναγαγων, ουδε εδεηθη λοιπον
κατασκευης προς την ανατροπην, αλλ' ηρκεσθη τηι απαγορευσει, μονον, ειπων, Μη
γενοιτο. Προς γαρ τα λιαν αναισχυντα και αναιδη ουδε κατασκευαστικων δει λογων,
αλλ' αρκει και απαγορευσαι μονον. Ει γαρ α κατελυσα, ταυτα παλιν οικοδομω,
παραβατην εμαυτον συνιστημι. Ὅρα του Παυλου την συνεσιν. Ἐκεινοι δειξαι
εβουλοντο, οτι ο μη τηρων τον νομον, παραβατης· ουτος δε εις τουναντιον περιετρεψε
τον λογον, δεικνυς οτι ο τηρων τον νομον, παραβατης, ου της πιστεως, αλλα και αυτου
του νομου. α γαρ κατελυσα, ταυτα παλιν οικοδομω, τον νομον φησιν. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστι· πεπαυ 61.645 ται ο νομος, και τουτο ωμολογησαμεν, δι' ων αφεντες
αυτον, κατεφυγομεν επι την εκ πιστεως σωτηριαν. Ἂν τοινυν φιλονεικησωμεν στησαι
αυτον, αυτωι τουτωι παραβαται γινομεθα, τα παρα του Θεου λυθεντα φιλονεικουντες
τηρειν. Ειτα και πως κατελυθη, δεικνυσιν. Ἐγω γαρ δια νομου νομωι απεθανον. ∆ιπλην
εχει τουτο την θεωριαν· η γαρ νομου του της χαριτος φησιν· οιδε γαρ και τουτον νομον
καλειν, ως οταν λεγηι· Ὁ δε νομος του Πνευματος της ζωης ελευθερωσε με· η τον νομον
ενταυθα τον παλαιον λεγει, δεικνυς οτι δι' αυτου του νομου τωι νομωι απεθανε·
τουτεστιν· Αυτος με ο νομος ενηγαγεν εις το μηκετι προσεχειν αυτωι. Ει τοινυν μελλοιμι
αυτωι προσεχειν, και αυτον παραβαινω. Πως και τινι τροπωι; Μωυσης φησι, Προφητην
υμιν αναστησει Κυριος ο Θεος εκ των αδελφων υμων, ως εμε· αυτου ακουσεσθε· περι
του Χριστου λεγων. Ὥστε οι μη τουτωι πειθομενοι, παραβαινουσι τον νομον. Και ετερως
δε παλιν τουτο νοητεον ημιν, το, ∆ια νομον νομωι απεθανον. Ὁ γαρ νομος παντα
κελευει ποιειν τα εγγεγραμμενα, και τον μη ποιουντα κολαζει. Ουκουν απαντες αυτωι
τετελευτηκαμεν· ουδεις γαρ αυτον επληρωσε. Και ορα πως και ενταυθα μεμετρημενως
ποιειται την προς αυτον μαχην· ου γαρ ειπεν, ο νομος μοι απεθανεν, αλλ', Ἐγω τωι νομωι
απεθανον. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ὥσπερ τον νεκρον και τεθνεωτα ουκ εστιν
υπακουειν ταις εντολαις του νομου, ουτως ουδε εμε τον εκ της αρας της εκεινου
τελευτησαντα· τωι γαρ εκεινου λογωι απεθανον. Μη τοινυν επιταττετω τωι τεθνεωτι, ον
και αυτος ανειλε, και θανατον ου τον σωματικον μονον, αλλα και τον ψυχικον, δι' ου
και τον σωματικον επηγαγεν.
Ὅτι γαρ τουτο λεγει, δια των εξης εδηλωσεν. Ἵνα γαρ Θεωι ζησω, φησι, Χριστωι
συνεσταυρωμαι. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἀπεθανον, ινα μη τις ειπηι, πως ουν ζηις; επηγαγε και
την αιτιαν της ζωης, και εδειξεν, οτι ο μεν νομος ζωντα απεκτεινεν, ο δε Χριστος
νεκρον λαβων, δια θανατου εζωοποιησε· και διπλουν το θαυμα δεικνυσιν, οτι και τον
νεκρον εζωογονησε, και δια θανατου την ζωην εχαρισατο. Ζωην δε λεγει νυν τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

θανατον· τουτο γαρ εστιν, Ἵνα Θεωι ζησω, Χριστωι συνεσταυρωμαι. Και πως ο ζων και
εμπνεων συνεσταυρωθη, φησιν, Ὅτι μεν γαρ ο Χριστος εσταυρωθη, δηλον· συ δε πως
εσταυρωσαι και ζηις; Ὅρα πως και αυτο ερμηνευει, λεγων· Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν
εμοι Χριστος. Τωι μεν γαρ ειπειν, Χριστωι συνεσταυρωμαι, το βαπτισμα ηινιξατο· τωι δε
ειπειν, Ζω δε ουκετι εγω, την μετα ταυτα πολιτειαν, δι' ης νεκρουται ημων τα μελη. Τι
δε εστι, Ζηι δε εν εμοι Χριστος; Ουδεν γινεται, φησιν, υπ' εμου, ων ο Χριστος ου
βουλεται. Ὥσπερ γαρ θανατον λεγει ου τουτον τον κοινον, αλλα τον εκ των αμαρτιων,
ουτω και ζωην, την εκεινων απαλλαγην· Θεωι γαρ ουκ εστιν αλλως ζηιν, αλλ' η
νεκρωθεντα τηι αμαρτιαι. Ὥσπερ ουν ο Χριστος τον σωματικον υπεστη θανατον, ουτως
εγω τον κατα της αμαρτιας. Νεκρωσατε γαρ τα μελη υμων τα επι της γης, ατινα εστι
πορνεια, ακαθαρσια, μοιχεια· παι παλιν λεγει, Ὁ 61.646 παλαιος ημων ανθρωπος
εσταυρωθη· οπερ εν τωι λουτρωι γεγονε. Μετα δε ταυτα εαν μενηις νεκρος τηι αμαρτιαι,
ζηις τωι Θεωι· αν δε παλιν αυτην αναστησηις, ελυμηνω τηι τοιαυτηι ζωηι. Ἀλλ' ουχ ο
Παυλος τοιουτος, αλλ' εμενε δι' ολου νεκρος. Ει τοινυν ζω τωι Θεωι, φησιν, ετεραν παρα
την εν τωι νομωι ζωην, και νεκρος εγενομην τωι νομωι, ουδεν του νομου φυλαττειν
δυναμαι.
ηʹ. Και ορα την ακριβειαν της πολιτειας, και θαυμασον μεθ' υπερβολης την
μακαριαν εκεινην ψυχην. Ου γαρ ειπε, Ζω εγω, αλλα, Ζηι εν εμοι Χριστος. Τις ταυτην
τολμησει ρηξαι την φωνην; Ἐπειδη γαρ ευηνιον εαυτον τωι Χριστωι κατεσκευασε, και
απαντα εξεβαλε τα βιωτικα, και προς το θελημα το εκεινου παντα επραττεν, ουκ ειπε,
Ζω τωι Χριστωι, αλλ', ο πολλωι πλεον ην, Ζηι δε εν εμοι Χριστος. Ὥσπερ γαρ η αμαρτια,
οταν κρατησηι, αυτη εστιν η ζωσα, προς α βουλεται την ψυχην αγουσα· ουτως ει εκεινης
νεκρωθεισης τα τωι Χριστωι δοκουντα γινεται, ουδε ανθρωπινη λοιπον εστιν η τοιαυτη
ζωη, αυτου ζωντος εν ημιν, τουτεστιν, ενεργουντος, κρατουντος. Ἐπειδη δε ελεγε,
Συνεσταυρωμαι, και, Ουκετι ζω, αλλ' απεθανον, και εδοκει πολλοις απιθανον λεγειν,
επηγαγεν· Ὃ δε νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω τηι του Υιου του Θεου. Τα μεν ειρημενα
μοι, φησι, περι της νοερας ζωης· ει δε τις εξεταζοι και ταυτην την αισθητην, και αυτη
δια την εις Χριστον μοι πιστιν γεγονεν. Ὅσον γαρ εις την παλαιαν πολιτειαν και τον
νομον, εσχατης κολασεως αξιος ημην, και παλαι αν απωλωλειν. Παντες γαρ ημαρτον,
και υστερουντο της δοξης του Θεου, και υπο την αποφασιν ημας κειμενους
ηλευθερωσεν ο Χριστος· και γαρ οι παντες απεθανον, ει και μη τηι πειραι, αλλα τηι
αποφασει· και την πληγην εκδεχομενους απηλλαξεν. Ἐπειδη και ο νομος κατηγορησε,
και ο Θεος απεφηνατο, ελθων ο Χριστος και εις θανατον εαυτον εκδους, παντας ημας
εξηρπασε του θανατου. Ὥστε Ὃ νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω. Ἐπει ει μη τουτο ην,
ουδεν εκωλυσε παντας αφανισθηναι· ο και επι του κατακλυσμου γεγονεν· αλλ' η του
Χριστου παρουσια στησασα του Θεου την οργην, δια της πιστεως ζηιν ημας εποιησεν. Ὅτι
γαρ τουτο φησιν, ακουσον των εξης· ειπων γαρ, οτι Ὃ δε νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω,
επηγαγε· Τηι του Υιου του Θεου του αγαπησαντος με, και δοντος εαυτον υπερ εμου. Τι
ποιεις, ω Παυλε, τα κοινα σφετεριζομενος, και τα υπερ της οικουμενης γενομενα
ιδιοποιων; ου γαρ ειπε, του αγαπησαντος ημας, αλλα, Του αγαπησαντος με. Και μην ο
ευαγγελιστης φησιν, Ουτως ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον και συ δε αυτος λεγεις, Ὅς γε
του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, αλλ' εδωκεν αυτον, ουχ υπερ σου, αλλ' υπερ παντων· και
παλιν, Ἵνα περιποιησηται εαυτωι λαον περιουσιον.
Τι ουν εστιν ενταυθα ο λεγει; Ἐννοησας την απογνωσιν της ανθρωπινης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

φυσεως, και την αφατον του Χριστου κηδεμονιαν, και τινων απηλλαξε, και τινα
εχαρισατο, και πυρωθεις υπο του περι αυτον ποθου, ουτω φθεγγεται. Ἐπει και οι
προφηται τον 61.647 κοινον Θεον ιδιοποιουνται πολλακις, ουτω λεγοντες· Ὁ Θεος ο
Θεος μου, προς σε ορθριζω· και χωρις δε τουτων δεικνυς, οτι εκαστον ημων τοσαυτην
δικαιον οφειλειν τωι Χριστωι χαριν, οσην αν ει και δι' αυτον μονον ηλθεν. Ου γαρ αν
παρηιτησατο και υπερ ενος τοσαυτην οικονομιαν επιδειξασθαι· ουτως εκαστον
ανθρωπον τοσουτωι αγαπης μετρωι φιλει, οσωι την οικουμενην απασαν. Ἡ μεν ουν θυσια
υπερ πασης προσενηνεκτο της φυσεως, και ικανη παντας ην σωσαι· οι δε τηι ευεργεσιαι
χρησαμενοι, οι πιστευοντες εισι μονοι. Ἀλλ' ομως ουκ απεστησεν αυτον της τοιαυτης
οικονομιας το μη παντας προσελθειν, αλλ' ωσπερ το αριστον το εν τωι Ευαγγελιωι πασι
μεν ηυτρεπιστο, επειδη δε ουκ ηθελησαν ελθειν οι κληθεντες, ου συνειλε τα
προκειμενα, αλλ' ετερους εκαλεσεν· ουτω και ενταυθα πεποιηκε. Και γαρ και το
προβατον το των ενενηκονταεννεα αποσπασθεν, εν ην, αλλ' ομως ουδε αυτου
κατεφρονησε. Τουτο δε αυτο ουτω πως και περι Ἰουδαιων διαλεγομενος ο Παυλος
αινιττεται, λεγων· Τι γαρ, ει ηπιστησαν τινες; μη η απιστια αυτων την πιστιν του Θεου
καταργησει; Μη γενοιτο. Γενεσθω δε ο Θεος αληθης, πας δε ανθρωπος ψευστης. Ειτα
αυτος μεν ουτω σε ηγαπησεν, ως και εαυτον παραδουναι, και ουκ εχοντα 61.648
σωτηριας ελπιδα εις τοσαυτην και τοιαυτην ζωην αγαγειν· συ δε μετα τοσαυτα αγαθα
προς τα παλαια παλινδρομεις; Ἐπειδη τοινυν τα απο των λογισμων ενεθηκεν ακριβως,
λοιπον εν αποφασει σφοδρως ανακηρυττει, λεγων· Ουκ αθετω την χαριν του Θεου.
Ἀκουετωσαν οι ετι και νυν Ἰουδαΐζοντες, και τωι νομωι προσεχοντες. Και γαρ προς
εκεινους ταυτα λεγεται. Ει γαρ δια νομου δικαιοσυνη, αρα Χριστος δωρεαν απεθανε. Τι
ταυτης της αμαρτιας χαλεπωτερον; τι των ρηματων τουτων εντρεπτικωτερον; Ει γαρ
απεθανεν ο Χριστος, ευδηλον οτι δια το μη ισχυειν τον νομον ημας δικαιουν· ει δε ο
νομος δικαιοι, περιττος ο του Χριστου θανατος. Και πως αν εχοι λογον, πραγμα
τοσουτον, τοσαυτης γεμον φρικης, και λογισμον ανθρωπινον υπερβαινον, και
μυστηριον ουτως αποῤρητον, ο πατριαρχαι μεν ωδινον, προφηται δε προυλεγον,
αγγελοι δε εξεπληττοντο βλεποντες, κεφαλαιον δε της του Θεου κηδεμονιας παρα πασιν
ωμολογηται ον, τουτο εικη και ματην γεγενησθαι λεγειν; Ἐννοησας τοινυν την
υπερβολην της ατοπιας, ει τοσουτον πραγμα και τηλικουτον περιττως λεγοιεν
γεγενησθαι (τουτο γαρ και αφ' ων εποιουν συνιστατο), και υβρει κατ' αυτων κεχρηται,
λεγων ουτως·

61.647 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ.
Ὦ ανοητοι Γαλαται, τις υμας εβασκανεν; οις κατ' οφθαλμους Ἰησους
Χριστος προεγραφη, εν υμιν εσταυρωμενος.
αʹ. Ἐνταυθα λοιπον εφ' ετερον μεταβαινει κεφαλαιον. Ἐν μεν γαρ τοις
προτεροις εδειξεν, οτι ουκ ανθρωπων ην αποστολος, ουδε δι' ανθρωπων, ουδε εδεηθη
της των αποστολων διδασκαλιας· ενταυθα δε λοιπον αξιοπιστον καταστησας εαυτον
διδασκαλον, μετα πλειονος της αυθεντιας διαλεγεται, πιστεως και νομου συγκρισιν
ποιουμενος. Ἀρχομενος μεν ουν φησι· Θαυμαζω οτι ουτω ταχεως μετατιθεσθε. Ἐνταυθα
δε, Ὦ ανοητοι Γαλαται! Τοτε μεν γαρ ωδινε την αγανακτησιν· επειδη δε υπερ των καθ'
εαυτον απελογησατο, εις μεσον αυτην αποῤρηξας, εξηνεγκε μετα την αποδειξιν. Ει δε
ανοητους καλει, μη θαυμασηις· ου γαρ παραβαινων του Χριστου τον νομον τον λεγοντα,
28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη λεγειν μωρον τον αδελφον αυτου, αλλα και σφοδρα αυτον τηρων, τουτο ποιει. Ου
γαρ απλως ειρηται, Ὁ καλων τον αδελφον αυτου μωρον, αλλ', Ὁ εικη καλων. Τινες δε
τουτων δικαιοτερον αν ετυχον ταυτης της προσηγοριας, οι μετα τοσαυτα και τηλικαυτα,
ως ουδενος γενομενου, των προτερων εχομενοι. Ει δε δια τουτο υβριστην καλεις τον
Παυλον, και δια την Σαπφειραν και τον Ἀνανιαν ανδροφονον ερεις τον Πετρον. Ει δε
εκεινα μανιας ειπειν, πολλωι μαλλον και ταυτα. Συ δε μοι σκοπει, πως ουκ απο
προοιμιων ταυτηι κεχρηται τηι σφοδροτητι, αλλα μετα τους ελεγχους και τας αποδειξεις,
οτε λοιπον ου παρ' εκεινου, αλλα παρ' αυτων των ελεγχων την επιτιμησιν εδεχοντο.
Ὅτε γαρ εδειξε την πιστιν εξωθουμενους, και τον θανατον του Χριστου περιττον
αποφαινοντας, τοτε επαγει την επιτιμησιν, και ουδε τοτε κατ' αξιαν· και γαρ πολλωι
χαλεπωτερων ησαν αξιοι ρηματων. Θεα δε μοι πως ευθεως και καθυφιησι 61.648
πληξας. Ου γαρ ειπε, Τις υμας ηπατησε; Τις υμιν απεχρησατο; Τις υμας παρελογισατο;
αλλα, Τις υμας εβασκανεν; ουκ αμοιρον εγκωμιων την επιπληξιν θεις. Τουτο γαρ
δεικνυντος εστιν, οτι φθονου αξια επραττον προτερον, και δαιμονος επηρεια το
γινομενον ην, σφοδρον κατα της ευημεριας αυτων πνευσαντος. Ὅταν δε φθονον
ακουσηις ενταυθα, και εν τωι Ευαγγελιωι οφθαλμον πονηρον το αυτο δηλουντα, μη τουτο
νομισηις, οτι η των οφθαλμων βολη τους ορωντας βλαπτειν πεφυκεν· οφθαλμος γαρ
ουκ αν ειη πονηρος, αυτο το μελος· αλλ' ενταυθα ο Χριστος ουτω τον φθονον λεγει.
Ὀφθαλμων μεν γαρ το απλως οραιν μονον, το δε πονηρως οραιν της ενδον
διεστραμμενης γινεται γνωμης. Ἐπειδη γαρ δια της αισθησεως ταυτης εις την ψυχην
ημων εισρει των ορωμενων η θεωρια, και ως επι πολυ εν πλουτωι μαλιστα ο φθονος
τικτεται, ο δε πλουτος απο οφθαλμων οραται, και αι δυναστειαι και αι δορυφοριαι· δια
τουτο πονηρον οφθαλμον εκαλεσεν, ου τον ορωντα, αλλα τον μετα βασκανιας ορωντα
απο της κατα ψυχην πονηριας. Ειπων δε, Τις υμας εβασκανεν; δεικνυσιν οτι ουχ ως
κηδεμονες, ουδε ως το λειπον αναπληρουντες, αλλα και το ον ακρωτηριαζοντες, τουτο
ποιουσι. Φθονου γαρ εστιν, ου το λειπον προσθειναι, αλλα και των πεπληρωμενων
υφελεσθαι τι, και λυμηνασθαι τωι παντι. Ταυτα δε λεγει, ουχ ως του φθονου καθ' εαυτον
ισχυν εχοντος, αλλ' ως των ταυτα διδασκοντων δια βασκανιαν επι τουτο ελθοντων. Οις
κατ' οφθαλμους Ἰησους Χριστος προεγραφη εν υμιν εσταυρωμενος. Και μην ουκ εν τηι
Γαλατων χωραι, αλλ' εν Ἱεροσολυμοις εσταυρωθη· πως ουν φησιν, Ἐν υμιν; Της πιστεως
δεικνυς την ισχυν 61.649 και τα ποῤρωθεν δυναμενης οραιν. Και ουκ ειπεν, Ἐσταυρωθη,
αλλα, Προεγραφη εσταυρωμενος, δηλων οτι τοις της πιστεως οφθαλμοις ακριβεστερον
εθεωρησαν των παροντων ενιων και τα γινομενα θεωμενων. Ἐκεινων μεν γαρ πολλοι
θεασαμενοι, ουδεν απωναντο· ουτοι δε οφθαλμοφανως μεν ουκ ειδον, δια δε της
πιστεως ακριβεστερον ειδον. Ταυτα δε λεγει ομου και καθαπτομενος αυτων, και
επαινων. Ἐπαινων μεν, οτι μετα τοσαυτης πληροφοριας εδεξαντο το γεγενημενον·
καθαπτομενος δε, οτι ον ειδον υπερ αυτων γυμνωθεντα, ανεσκολοπισμενον,
προσηλωμενον, εμπτυομενον, κωμωιδουμενον, ποτιζομενον οξος, κατηγορουμενον υπο
ληιστων, λογχηι νυττομενον (ταυτα γαρ παντα εδηλωσε δια του ειπειν, Προεγραφη εν
υμιν εσταυρωμενος), τουτον αφεντες, επι τον νομον εδραμον, ουδεν αιδεσθεντες των
παθηματων εκεινων. Συ δε μοι σκοπει πως πανταχου τον ουρανον, την γην, την
θαλασσαν, τα αλλα παντα αφεις, την δυναμιν εκηρυττε του Χριστου, τον σταυρον
περιφερων. Τουτο γαρ μαλιστα κεφαλαιον της υπερ ημων κηδεμονιας ην. Τουτο μονον
θελω μαθειν αφ' υμων, εξ εργων νομου το Πνευμα ελαβετε, η εξ ακοης πιστεως; Ἐπειδη
γαρ τοις μακροις ου παρακολουθειτε λογοις, φησιν, ουδε της οικονομιας το μεγεθος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

κατοπτευσαι βουλεσθε, δια συντομου λογου και ταχιστης αποδειξεως υμας πεισαι
βουλομαι την εσχατην ορων αγνωμοσυνην. Ἀνωτερω μεν γαρ εκ των προς τον Πετρον
αυτωι λεχθεντων επεισεν, ενταυθα δε λοιπον προς αυτους αποδυεται, ουκ εκ των
αλλαχου συμβαντων, αλλ' εκ των εν αυτοις γινομενων κατασκευαζων απαντα, και
ουκετι μονον απο των κοινηι δεδομενων, αλλα και εκ των αυτοις ιδιαι δεδωρημενων
πειθων και ποιουμενος την αποδειξιν. ∆ιο φησι. Τουτο μονον θελω μαθειν αφ' υμων, εξ
εργων νομου το Πνευμα ελαβετε, η εξ ακοης πιστεως; Ἐλαβετε Πνευμα αγιον, φησιν,
ειργασασθε δυναμεις πολλας, επετελεσατε σημεια νεκρους εγειροντες, λεπρους
καθαιροντες, προφητευοντες, γλωσσαις λαλουντες· ταυτην ουν την τοσαυτην ισχυν
εδωκεν υμιν ο νομος; Και μην ουδεν προτερον εποιειτε τοιουτον. Ἀλλ' η πιστις;
βʹ. Πως ουν ουκ εσχατης μανιας τοσαυτα παρα της πιστεως ευεργετηθεντας,
ταυτην μεν αφειναι, προς δε τον ουδεν τοιουτον παρασχοντα νομον αυτομολησαι
παλιν; Ουτως ανοητοι εστε, εναρξαμενοι πνευματι, νυν σαρκι επιτελεισθε. Παλιν
ευκαιρως την υβριν επηγαγε. ∆εον γαρ, φησι, προσθηκην ποιησαι του χρονου
προιοντος, ου μονον ουκ επεδωκατε, αλλα και εις τουπισω κατηνεχθητε παλιν. Οι γαρ
απο των μικρων αρχομενοι, προιοντες επι τα μειζονα αναβαινουσιν· υμεις δε απο των
μεγαλων αρξαμενοι, προς τα εναντια κατηνεχθητε. Ει γαρ και απο σαρκικων ηρξασθε,
εδει εις τα πνευματικα προκοψαι· νυν δε απο πνευματικων αρξαμενοι, εις τα σαρκικα
κατελυσατε· το μεν γαρ σημεια ποιειν, πνευματικον, το δε περιτεμνεσθαι, σαρκικον.
Ὑμεις δε μετα τα σημεια επι την περιτομην ηλθετε, μετα το δραξασθαι της αληθειας επι
τους τυπους κατεπεσετε, μετα το κατοπτευσαι τον ηλιον τον λυχνον επιζητειτε, μετα
την στερεαν τροφην επι το γαλα τρεχετε. Και ουκ ειπε, Σαρκι τελεισθε, αλλα, Σαρκι
επιτελεισθε, δεικνυς οτι δικην θρεμματων αλογων λαβοντες αυτους 61.650 εκεινοι
κατεκοπτον, τουτων εαυτους εκδιδοντων εις το πασχειν απερ εβουλοντο εκεινοι· ωσπερ
αν ει τις απο στρατηγων και αριστεων μετα μυρια τροπαια και νικας εις την των
λειποτακτων δους εαυτον ατιμιαν, καταστιζειν παρεχει τοις βουλομενοις το σωμα.
Τοσαυτα επαθετε εικη; ει γε και εικη. Τουτο του προτερου πολυ πληκτικωτερον. Ου γαρ
ουτως ηδυνατο η των σημειων αναμνησις, ως η των αγωνων επιδειξις και η των παθων
υπομονη των δια Χριστον. Παντα γαρ εκεινα, φησιν, απερ υπεμεινατε, ζημιωσαι υμας
ουτοι βουλονται, και τον στεφανον υμων αρπασαι. Ειτα, ινα μη κατασεισηι αυτων την
ψυχην, και εκλυσηι τα νευρα, ουκ εμεινεν εως της αποφασεως, αλλ' επηγαγεν· Ει γε και
εικη. Ει γαρ βουληθειητε, φησιν, ανανηψαι και ανακτησασθαι εαυτους, ουκ εικη. Που
νυν εισιν οι την μετανοιαν εκκοπτοντες; Ἰδου γαρ ουτοι και Πνευμα ελαβον, και σημεια
ειργασαντο, και ομολογηται εγενοντο, μυριους δια τον Χριστον υπομειναντες
κινδυνους και διωγμους, και μετα τοσαυτα κατορθωματα της χαριτος εξεπεσον. Ἀλλ'
ομως, φησιν, εαν βουλησθε, δυνασθε εαυτους ανακτησασθαι. Ὁ ουν επιχορηγων υμιν το
Πνευμα, και ενεργων δυναμεις εν υμιν, εξ εργων νομου, η εξ ακοης πιστεως; Τοσαυτης,
φησιν, ηξιωθητε δωρεας, και θαυματα επετελεσατε τοσαυτα, οτι νομον εφυλαξατε, η οτι
πιστιν ετηρησατε; ∆ηλον οτι δια την πιστιν.
Ἐπειδη γαρ ανω και κατω τουτο εστρεφον και περιεφερον εκεινοι λεγοντες, οτι
ουκ εχει η πιστις ισχυν, του νομου μη προσκειμενου· δεικνυσι το εναντιον, οτι των
εντολων προστεθεισων ουδεν η πιστις ωφελησει λοιπον· η γαρ πιστις τοτε ισχυει, οταν
μη προστεθηι απο του νομου. Ὅσοι γαρ εν νομωι δικαιουσθε, φησι, της χαριτος εξεπεσετε.
Ἀλλα τουτο μεν προιων φησιν, οτε και μειζονι κεχρηται παῤρησιαι, απο των ηδη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

κατεσκευασμενων την αφορμην λαμβανων· τεως δε απο των παρελθοντων την
αφορμην κατασκευαζει. Ὅτε γαρ, φησιν, ου προσειχετε τωι νομωι, αλλα τηι πιστει, τοτε το
Πνευμα ελαβετε, και τα σημεια επετελεσατε. Ειτα επειδη περι νομου ο λογος ην, και
ετερον εκινει τοπον αγωνιστικωτατον, τον Ἀβρααμ εις μεσον αγων, και σφοδρα
ευκαιρως, και μετα πολλης της περιουσιας, ουτω λεγων· Καθως Ἀβρααμ επιστευσε τωι
Θεωι, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην. ∆ηλοι μεν γαρ, φησι, της πιστεως την
δυναμιν, και τα υφ' υμων γενομενα θαυματα· ει δε βουλεσθε, και εκ παλαιων υμας
πεισαιμι διηγηματων. Ἐπειδη γαρ πολυς του πατριαρχου λογος ην παρ' αυτοις, αγει και
αυτον εις μεσον, και δεικνυσι και αυτον ουτω δικαιωθεντα. Ει δε ο προ της χαριτος απο
πιστεως εδικαιωθη, καιτοι γε και εν εργοις κομων, πολλωι μαλλον υμεις. Τι γαρ εκεινος
εβλαβη μη γενομενος υπο νομον; Ουδεν, αλλ' ηρκεσεν η πιστις εις δικαιοσυνην αυτωι.
Ουδε γαρ ην νομος τοτε, φησιν. Ουδε γαρ νυν εστι νομος, ωσπερ ουδε τοτε. ∆ια γαρ
τουτο ανελων του νομου την χρειαν, τοτε τον προ του νομου δικαιωθεντα εισηγαγεν,
ινα μη ταυτην δεξηται την αντιθεσιν. Ὥσπερ γαρ τοτε ουδεπω δοθεις ην, ουτω και νυν
δοθεις πεπαυται. Ειτα επειδη μεγα εφρονουν επι τωι εξ Ἀβρααμ γεγενησθαι, και 61.651
εδεδοικεισαν, μη τον νομον αφεντες, αλλοτριωθωσι της εκεινου συγγενειας· και τουτο
παλιν εις το εναντιον περιτρεπει, και λυει τον φοβον ο Παυλος, δεικνυς οτι την προς
εκεινον αγχιστειαν μαλιστα η πιστις εργαζεται. Και τουτο σαφεστερον μεν εν τηι προς
Ῥωμαιους κατεσκευασεν, ουχ ηττον δε αυτο και ενταυθα εργαζεται, λεγων ουτω·
Γινωσκετε αρα, οτι οι εκ πιστεως, ουτοι υιοι εισιν Ἀβρααμ. Ειτα και αυτο τουτο απο
μαρτυριας συνιστησι παλαιας. Προιδουσα γαρ, φησιν, η Γραφη, οτι εκ πιστεως δικαιοι τα
εθνη ο Θεος, προευηγγελισατο τωι Ἀβρααμ, οτι Ἐν σοι ευλογηθησονται παντα τα εθνη.
Ει τοινυν ουχ οι την φυσικην εχοντες προς αυτον συγγενειαν, ουτοι εισιν υιοι, αλλ' οι
την πιστιν εκεινου μιμησαμενοι (τουτο γαρ εστιν, Ἐν σοι τα εθνη), δηλον οτι εις ταυτην
εισαγεται την συγγενειαν.
γʹ. ∆ια δε τουτων και ετερον δεικνυται μεγα. Ἐπειδη γαρ αυτους εθορυβει το τον
νομον αρχαιοτερον ειναι, την δε πιστιν μετα τον νομον, και ταυτην αυτων αναιρει την
υποψιαν, δεικνυς οτι του νομου πρεσβυτερα η πιστις, και τουτο δηλον απο του Ἀβρααμ·
πριν η γαρ φανηναι τον νομον, εκεινος εδικαιωθη. ∆εικνυσι δε οτι και τα νυν γενομενα,
κατα προφητειαν εγενετο· Προιδουσα γαρ, φησιν, η Γραφη, οτι εκ πιστεως δικαιοι τα
εθνη ο Θεος, ουκ εκ του νομου, προευηγγελισατο τωι Ἀβρααμ. Τι δε τουτο εστιν; Αυτος ο
τον νομον διδους, φησι, και πριν η τον νομον τουτον δουναι, τουτο ην ορισας, εκ
πιστεως δικαιωθηναι τα εθνη. Και ουκ ειπεν, Ἀπεκαλυψεν, αλλ', Ευηγγελισατο, ινα
μαθηις, οτι και ο πατριαρχης τουτωι τωι τροπωι της δικαιοσυνης εχαιρε, και σφοδρα
εποθει τουτο εκβηναι. Ἐπειδη δε ειχε φοβος και αυτους ετερος (εγεγραπτο γαρ·
Ἐπικαταρατος πας, ος ουκ εμμενει εν πασι τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι του νομου
τουτου, του ποιησαι αυτα), και τουτο διαλυει το δεος, σοφως και συνετως παλιν εις το
εναντιον αυτο περιτρεπων, και δεικνυς οτι ου μονον ουκ εισιν επικαταρατοι οι τον
νομον αφεντες, αλλα και ευλογημενοι· οι δε κατεχοντες, ου μονον ουκ ευλογημενοι,
αλλα και επικαταρατοι. Ἐκεινοι μεν γαρ ελεγον, οτι ο μη τηρων τον νομον
επικαταρατος· ουτος δε δεικνυσιν, οτι ο τηρων επικαταρατος, ο δε μη τηρων
ευλογημενος. Ἐκεινοι παλιν ελεγον, οτι ο τηι πιστει μονηι προσεχων, επικαταρατος·
ουτος δε δεικνυσιν, οτι ο τηι πιστει προσεχων μονηι, ευλογημενος. Πως ουν ταυτα παντα
δεικνυσιν; ου γαρ το τυχον επηγγειλαμεθα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

∆ιο χρη και μετα ακριβειας προσεχειν τοις εξης. Ἔδειξε μεν γαρ και εμπροσθεν
τουτο ειπων, οτι η Γραφη ειπε τωι πατριαρχηι, οτι Ἐν σοι ευλογηθησονται παντα τα εθνη.
Τοτε δε νομος ουκ ην, αλλα πιστις· διο και συλλογιζομενος, επηγαγεν· Ὥστε οι εκ
πιστεως ευλογουνται συν τωι πιστωι Ἀβρααμ. Ἵνα δε μη τουτο εις αντιθεσιν λαβωσι, και
ειπωσιν· Εικοτως απο πιστεως εδικαιωθη· ουπω γαρ ην νομος· συ δε μοι δειξον μετα την
του νομου θεσιν την πιστιν δικαιουσαν· επι τουτο ερχεται, και πλεον ων ζητουσιν
επιδεικνυσιν, ουχι δικαιουσαν μονον την πιστιν, αλλα και τον νομον επικαταρατους
τους χρωμενους αυτωι ποιουντα. Και ινα ταυτα μαθηις, αυτων ακουσον των
αποστολικων 61.652 ρηματων· Ὅσοι γαρ εξ εργων νομου εισιν, υπο καταραν εισιν. Ἀλλα
τουτο αποφασις, ουδεπω την αποδειξιν εχουσα. Τις ουν η αποδειξις; Ἐξ αυτου του
νομου· Ἐπικαταρατος γαρ πας, ος ουκ εμμενει εν πασι τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι
του νομου τουτου, του ποιησαι αυτα. Ὅτι δε εν νομωι ουδεις δικαιουται, παντι που
δηλον. Παντες γαρ ημαρτον, και υπο καταραν εισιν. Ἀλλ' ουτω μεν ου λεγει, ινα μη
δοξηι αυτος αποφαινεσθαι, παλιν δε απο μαρτυριας αυτο συνιστησιν, αμφοτερα εχουσης
εν βραχει, και οτι νομον ουδεις επληρωσε (διο και επικαταρατοι ησαν), και οτι η πιστις
δικαιοι. Τις ουν η μαρτυρια; Ἀπο του προφητου Ἀββακουμ ουτω λεγοντος· Ὁ δε δικαιος
εκ πιστεως ζησεται. Τουτο γαρ ου την εκ πιστεως δεικνυσι δικαιοσυνην μονον, αλλ' οτι
και δια νομου σωθηναι ουκ ενι. Ἐπειδη γαρ νομον, φησιν, ουδεις ετηρησεν, αλλα
παντες ησαν υπο την αραν δια την παραβασιν, επενοηθη ραιδια τις οδος, η απο της
πιστεως· οπερ και σημειον μεγιστον εστι του μηδενα δυνηθηναι δικαιωθηναι εκ του
νομου. Ου γαρ ειπεν ο προφητης, Ὁ δε δικαιος εκ νομου ζησεται, αλλ', Ἐκ πιστεως. Ὁ δε
νομος ουκ εστιν εκ πιστεως, αλλ' ο ποιησας αυτα ζησεται εν αυτοις. Ου γαρ πιστιν
επιζητει μονον ο νομος, φησιν, αλλα και εργα· η δε χαρις απο πιστεως σωζει και δικαιοι.
Ειδες πως εδειξεν, οτι οι τωι νομωι προσεχοντες, δια το αδυνατον ειναι πληρωθηναι, υπο
καταραν εγενοντο; Πως δε και η πιστις ταυτην εχει την ισχυν την του δικαιουν; Ταυτα
γαρ εμπροσθεν επηγγειλατο, και μετα πολλης αυτα παρεστησε της ισχυος. Ἐπειδη γαρ
ησθενει προς δικαιοσυνην ο νομος τον ανδρα αγαγειν, ευρεθη φαρμακον ου μικρον η
πιστις, το αδυνατον του νομου ποιουσα δυνατον δι' αυτης. Ει τοινυν και η Γραφη λεγει,
οτι Ὁ δικαιος εκ πιστεως ζησεται, απογινωσκουσα την δια του νομου σωτηριαν, και ο
Ἀβρααμ εκ πιστεως εδικαιωθη, δηλον οτι της πιστεως πολλη η ισχυς. Ἀλλ' οτι μεν ο μη
εμμενων τωι νομωι επικαταρατος, και οτι ο τηι πιστει προσεχων δικαιος, δηλον. Ὅτι δε
ουχ εστηκεν ετι εκεινη η καταρα, ποθεν εχεις αποδειξαι ημιν, φησιν· Ὁ μεν γαρ Ἀβρααμ
προ του νομου ην· ημεις δε απαξ υπο τον ζυγον γενομενοι της δουλειας, υπευθυνους
εαυτους κατεστησαμεν τηι καταραι· τις ουν ο την καταραν λυσας εκεινην; Προς τουτο
ορα πως απανται ταχεως· ικανα μεν γαρ και τα ειρημενα. Ὁ γαρ δικαιωθεις απαξ, και
αποθανων τωι νομωι, και ζωης επιλαβομενος ξενης, πως αν υπευθυνος ειη τηι αραι; Πλην
αλλ' ουκ αρκειται τουτοις, αλλα και ετερως αγωνιζεται, γραφων· Χριστος ημας
εξηγορασεν εκ της καταρας του νομου, γενομενος υπερ ημων καταρα· γεγραπται γαρ,
επικαταρατος πας ο κρεμαμενος επι ξυλου. Και μην ετεραι καταραι ο λαος υπευθυνος ην
τηι λεγουσηι· Ἐπικαταρατος πας, ος ουκ εμμενει εν τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι του
νομου. Και τι τουτο; Ὁ μεν γαρ λαος υπευθυνος ην· ου γαρ ενεμεινεν, ουδε ην τις ο
πεπληρωκως τον νομον απαντα. Ὁ δε Χριστος ετεραν καταραν ταυτης ηλλαξατο την
λεγουσαν· Ἐπικαταρατος πας ο κρεμαμενος επι ξυλου. Ἐπει ουν και ο κρεμαμενος επι
ξυλου επικαταρατος, και ο τον νομον παραβαινων επικαταρατος, μελλοντα δε εκεινην
λυειν 61.653 την καταραν υπευθυνον ουκ εδει γενεσθαι αυτης, δει δε δεξασθαι καταραν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αντ' εκεινης, τοιαυτην εδεξατο, και δι' αυτης εκεινην ελυσε. Και καθαπερ τινος
καταδικασθεντος αποθανειν, ετερος ανευθυνος ελομενος θανειν υπερ εκεινου,
εξαρπαζει της τιμωριας αυτον· ουτω και ο Χριστος εποιησεν. Ἐπειδη γαρ ουχ υπεκειτο
καταραι τηι της παραβασεως, ανεδεξατο ο Χριστος αντ' εκεινης ταυτην, ινα λυσηι την
εκεινων· Ἁμαρτιαν γαρ ουκ εποιησεν, ουδε δολος ευρεθη εν τωι στοματι αυτου.
δʹ. Ὥσπερ ουν αποθανων τους αποθνησκειν μελλοντας εξειλετο θανατου, ουτω
και καταραν δεξαμενος, της καταρας απηλλαξεν. Ἵνα εις τα εθνη η ευλογια του Ἀβρααμ
γενηται. Πως εις τα εθνη; Ἐν τωι σπερματι σου, φησιν, ευλογηθησονται παντα τα εθνη,
τουτεστιν, εν τωι Χριστωι. Ει δε περι Ἰουδαιων τουτο ελεγετο, πως αν εχοι λογον τους
υπευθυνους οντας τηι καταραι δια την παραβασιν, τουτους ετεροις ευλογιας αιτιους
γενεσθαι; ουδεις γαρ των κατηραμενων ετερωι μεταδιδωσιν ευλογιας, ης αυτος
απεστερηται. Ὅθεν δηλον οτι περι του Χριστου το παν ειρηται· αυτος γαρ ην σπερμα του
Ἀβρααμ, και δι' αυτου τα εθνη ευλογηνται, και ουτω προσεισιν η του Πνευματος
επαγγελια. Ὅπερ και αυτος δηλων ελεγεν· Ἵνα την επαγγελιαν του Πνευματος λαβωσι
δια της πιστεως. Ἐπειδη γαρ ουκ ην την χαριν του Πνευματος εις αχαριστον και
προσκεκρουκοτα ελθειν, ευλογουνται πρωτον της καταρας αφαιρεθεισης· ειτα δια της
πιστεως δικαιωθεντες, επισπωνται του Πνευματος την χαριν. Ὥστε ο μεν σταυρος την
καταραν ελυσεν· η δε πιστις την δικαιοσυνην εισηγαγεν· η δε δικαιοσυνη του
Πνευματος την χαριν επεσπασατο. Ἀδελφοι, κατα ανθρωπον λεγω, ομως ανθρωπου
προκεκυρωμενην διαθηκην ουδεις αθετει, η επιδιατασσεται. Τι εστι, Κατα ανθρωπον
λεγω; Ἐξ ανθρωπινων παραδειγματων. Ἐπειδη γαρ και απο Γραφων, και απο των παρ'
αυτοις γινομενων θαυματων, και αφ' ων ο Χριστος επαθε, τον λογον συνεστησε, και
απο του πατριαρχου, και εις την κοινην λοιπον εκβαινει συνηθειαν. Ἔθος γαρ αυτωι αει
τουτο ποιειν, ωστε και καταγλυκαινειν τον λογον, και ευπαραδεκτον τε και
ευμαθεστερον τοις παχυτεροις ποιειν.
Ουτω και Κορινθιοις διαλεγομενος, φησιν· Τις ποιμαινει ποιμνην, και εκ του
γαλακτος αυτης ουκ εσθιει; τις φυτευει αμπελωνα, και εκ του καρπου αυτου ουκ εσθιει;
και Ἑβραιοις παλιν· ∆ιαθηκη γαρ επι νεκροις βεβαια· επει μηποτε ισχυει, οτε ζηι ο
διαθεμενος. Και πολλαχου δε αν τις ευροι τουτοις αυτον εμφιλοχωρουντα τοις
λογισμοις. Και γαρ ο Θεος εν τηι Παλαιαι συνεχως αυτο ποιει, ουτω λεγων· Μη
επιλησηται γυνη του παιδιου αυτης; και παλιν, Μη ερει το πλασμα τωι κεραμει, Τι ποιεις;
Και εν τωι Ὠσηε ανδρα μιμειται καταφρονουμενον υπο της γυναικος. Και εν τοις τυποις
δε πολυ το των ανθρωπινων παραδειγματων ιδοι τις αν, ως οταν το περιζωμα ο
προφητης λαμβανηι, και εις τον οικισκον του κεραμεως κατηιει. Τι ουν αυτωι το
υποδειγμα βουλεται; Ὅτι η μεν πιστις αρχαιοτερα ην, ο δε νομος νεωτερος τε και
προσκαιρος, και δια τουτο δεδομενος, ινα προοδοποιησηι τηι 61.654 πιστει. ∆ιο φησιν·
Ἀδελφοι, κατα ανθρωπον λεγω. Ἀνωτερω ανοητους ειπων ενταυθα αδελφους καλει,
επιστυφων τε ομου, και παραμυθουμενος. Ὅμως ανθρωπου κεκυρωμενην διαθηκην.
Ἐαν ανθρωπος, φησι, διαθηται, μη τολμαι τις ανατρεψαι μετα ταυτα ελθων, η
προσθειναι τι; τουτο γαρ εστιν, Ἢ επιδιατασσεται. Ουκουν πολλωι μαλλον επι του Θεου.
Και προς τινα διεθετο ο Θεος; Τωι Ἀβρααμ, φησιν, εῤρηθησαν αι επαγγελιαι, και τωι
σπερματι αυτου. Ου λεγει Και τοις σπερμασιν αυτου, ως επι πολλων, αλλ' ως εφ' ενος,
Και τωι σπερματι σου, ο εστι Χριστος. Τουτο δε λεγω, διαθηκην προκεκυρωμενην υπο
του Θεου εις Χριστον, ο μετα τετρακοσια και τριακοντα ετη γεγονως νομος ουκ ακυροι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

εις το καταργησαι την επαγγελιαν. Ει γαρ εκ νομου η κληρονομια, ουκετι εξ επαγγελιας·
τωι δε Ἀβρααμ δι' επαγγελιας κεχαρισται ο Θεος. Ἰδου τοινυν και ο Θεος διεθετο τωι
Ἀβρααμ, διαλεγομενος εις τα εθνη, εν τωι σπερματι αυτου ηξειν τας ευλογιας· πως ουν ο
νομος ανατρεψαι δυναται ταυτας; Ἐπειδη δε το παραδειγμα απαν ουκ ισχυσεν ελκυσαι
προς το υποκειμενον, και δια τουτο προειπε· Κατα ανθρωπον λεγω. Μηδεν απο του
παραδειγματος εις την του Θεου μεγαλοπρεπειαν λαβηις. Σκοπει δε ανωθεν το
υποδειγμα· Ἐπηγγειλατο τωι Ἀβρααμ δια του σπερματος αυτου ευλογεισθαι τα εθνη·
σπερμα δε αυτου κατα σαρκα εστιν ο Χριστος. Ἦλθε μετα τετρακοσια και τριακοντα ετη
ο νομος. Ει τοινυν ο νομος χαριζεται τας ευλογιας, και την ζωην και την δικαιοσυνην, η
επαγγελια εκεινη ακυρος εστιν. Ειτα ανθρωπου μεν ουδεις ακυροι διαθηκην, του δε
Θεου μετα τετρακοσια και τριακοντα ετη ακυρουται η διαθηκη; Ει γαρ α επηγγειλατο
εκεινη, ουκ εκεινη διδωσιν, αλλ' ετερος αντ' εκεινης, εκβεβληται εκεινη. Και πως αν
εχοι ταυτα λογον; Τινος ουν ενεκεν τον νομον εδωκε, φησι; Των παραβασεων χαριν.
Ουδε γαρ ουτος εστι περιττος.
Ὁραις πως παντα συνοραι; πως μυριοις κεχρηται οφθαλμοις; Ἐπειδη γαρ την
πιστιν επηρε, και πρεσβυτεραν εδειξεν, ινα μη τις νομισηι περιττον τον νομον, και τουτο
διορθουται το μερος, δεικνυς οτι ουκ εικη, αλλα πανυ χρησιμως εδοθη· Των
παραβασεων χαριν, τουτεστιν, ινα μη εξηι Ἰουδαιοις αδεως ζηιν, και εις εσχατον
εξολισθαινειν κακιας, αλλ' αντι χαλινου ο νομος αυτοις επικειμενος ηι, παιδευων,
ρυθμιζων, κωλυων παραβαινειν, ει και μη πασας, αλλ' ομως καν εκ μιας των εντολων.
Ὥστε ου μικρον το κερδος του νομου. Ἀλλ' αχρι τινος; Ἄχρις ου ελθηι το σπερμα, ωι
επηγγελται· περι Χριστου λεγων. Ει τοινυν μεχρι της του Χριστου παρουσιας δεδοται, τι
περαιτερω και παρα καιρον αυτον ελκεις; ∆ιαταγεις δι' αγγελων εν χειρι μεσιτου. Ἢ
τους ιερεας αγγελους καλει, η και αυτους τους αγγελους υπηρετησασθαι φησι τηι
νομοθεσιαι. Μεσιτην δε ενταυθα τον Χριστον φησι, δεικνυς οτι προην, και τον νομον
αυτος εδωκεν. Ὁ δε μεσιτης ενος ουκ εστιν· ο δε Θεος εις εστι.
εʹ. Τι αν ενταυθα ειποιεν αιρετικοι; Ει γαρ το μονος αληθινος, ουκ αφιησι τον
Υιον ειναι Θεον αληθινον, ουκ αρα ουδε Θεον, δια το λεγεσθαι, Ὁ δε Θεος εις εστιν. Ει δε
ενος λεγομενου Θεου του Πατρος, εστι Θεος και ο Υιος, ευδηλον οτι και αληθινου
λεγομενου του Πατρος, αληθινος και ο Υιος. Ὁ δε μεσιτης, φησι, δυο τινων γινεται
μεσιτης. Τινος ουν μεσιτης ην ο Χριστος; Ἦ δηλον, οτι Θεου και ανθρωπων. Ὁραις πως
δεικνυσιν, οτι και τον νομον αυτος εδωκεν; Ει τοινυν αυτος εδωκε, κυριος αν ειη και
λυσαι παλιν. Ὁ ουν νομος κατα των επαγγελιων του Θεου; ει γαρ εν τωι σπερματι του
Ἀβρααμ αι ευλογιαι δεδονται, ο δε νομος καταραν εισαγει, αρα κατα των επαγγελιων
του Θεου. Πως ουν λυει την αντιθεσιν; Πρωτον μεν απαγορευει, ειπων· Μη γενοιτο·
επειτα και κατασκευαζει, ουτω λεγων· Ει γαρ εδοθη νομος ο δυναμενος ζωοποιησαι,
οντως αν εκ νομου ην η δικαιοσυνη. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ει μεν εν αυτωι, φησι, την
ελπιδα της ζωης ειχομεν, και αυτος ην ο το κυρος εχων της ημετερας σωτηριας, ισως
ταυτα καλως ελεγες· ει δε απο πιστεως σωζει, καν επικαταρατους ποιηι, ουδεν εβλαβης
ερχομενης εκεινης και παντα λυουσης. Ει μεν γαρ δι' εκεινου η επαγγελια, εικοτως
εδεδοικεις μη της δικαιοσυνης εκπεσηις, εκπιπτων του νομου· ει δε δια τουτο εδοθη, ινα
συγκλεισηι παντας, τουτεστιν, ινα ελεγξηι, και δειξηι τα οικεια αυτων πλημμεληματα, ου
μονον ου κωλυει σε του τυχειν της επαγγελιας, αλλα και συμπραττει προς το τυχειν.
Τουτο γουν δηλων ελεγεν· Ἀλλα συνεκλεισεν η Γραφη τα παντα υπο αμαρτιαν, ινα η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

επαγγελια εκ πιστεως Ἰησου Χριστου δοθηι τοις πιστευουσιν. Ἐπειδη γαρ Ἰουδαιοι ουδε
των αμαρτηματων ηισθανοντο των οικειων, οι δε μη αισθανομενοι, ουδε αφεσεως
επεθυμουν, εδωκε τον νομον ελεγχοντα τα τραυματα, ινα ποθησωσι τον ιατρον. Το γαρ,
Συνεκλεισεν, ηλεγξεν εστι, και ελεγξας κατειχεν εν φοβωι. Ειδες οτι ου μονον κατα των
επαγγελιων του Θεου ουκ εστιν, αλλα και υπερ των επαγγελιων εδοθη; Ει μεν γαρ
εαυτωι το πραγμα εξεδικει και την αυθεντιαν ο νομος, καλως ταυτα ελεγετο· ει δε ετερωι
τρεχει, και δι' εκεινον παντα επραττε, πως κατα των επαγγελιων του Θεου; Ει γαρ μη
νομος εδοθη, παντες εις κακιαν εξωκειλαν, και ουδεις εμελλεν Ἰουδαιων εσεσθαι ο
ακουσομενος του Χριστου· νυνι δε δοθεις, δυο ταυτα κατωρθωσεν, αρετην συμμετρον
παιδευσας τους προσεχοντας, και πεισας ειδεναι τα οικεια αμαρτηματα, ο μαλιστα
αυτους εποιει προθυμοτερους προς το ζητειν τον Υιον.
Οι γουν μη πιστευσαντες αυτωι, εκ του μη καταγνωναι των οικειων
αμαρτηματων, ουκ επιστευσαν. Και τουτο δηλων ελεγεν· Ἀγνοουντες γαρ την του Θεου
δικαιοσυνην, και την ιδιαν δικαιοσυνην ζητουντες στησαι, τηι δικαιοσυνηι του Θεου ουχ
υπεταγησαν. Προ του δε ελθειν την πιστιν, υπο νομον εφρουρουμεθα, συγκεκλεισμενοι
εις την μελλουσαν πιστιν αποκαλυφθηναι εις ημας. Ειδες πως σαφως απερ ειρηκαμεν
παρεστησε; Το γαρ, Ἐφρουρουμεθα, και, Συγκεκλεισμενοι, ουδεν ετερον δηλουντος
εστιν, η την εκ των εντολων του νομου γενομενην ασφαλειαν. Ὥσπερ γαρ εν τειχιωι
τινι τωι φοβωι κατεχων αυτους 61.656 και τωι βιωι τωι κατ' αυτον ο νομος ετηρει τηι πιστει.
Ὥστε ο νομος παιδαγωγος ημων γεγονεν εις Χριστον, ινα εκ πιστεως δικαιωθωμεν. Ὁ
δε παιδαγωγος ουκ εναντιουται τωι διδασκαλωι, αλλα και συμπραττει, πασης κακιας
απαλλαττων τον νεον, και μετα πασης σχολης τα μαθηματα παρα του διδασκαλου
δεχεσθαι παρασκευαζων· αλλ' οταν εν εξει γενηται, αφισταται λοιπον ο παιδαγωγος.
∆ια τουτο φησιν· Ἐλθουσης δε της πιστεως της εις τον τελειον ανδρα αγουσης, ουκετι
υπο παιδαγωγον εσμεν. Παντες γαρ υιοι Θεου εστε δια της πιστεως εν Χριστωι Ἰησου. Ει
τοινυν ο νομος παιδαγωγος, και υπ' αυτον εφρουρουμεθα συγκεκλεισμενοι, ουκ
εναντιος της χαριτος, αλλα και συνεργος· ει δε ελθουσης της χαριτος επιμενοι κατεχων,
τοτε εναντιος. Ἂν γαρ οφειλοντας εξελθειν προς αυτην συγκλειηι, τοτε την ημετεραν
λυμαινεται σωτηριαν. Ὥσπερ γαρ ο λυχνος εν τηι νυκτι φωτισας, εαν γενομενης ημερας
αναγκαζηι μη καθοραιν τον ηλιον, ου μονον ουκ εχαρισατο, αλλα και ελυμηνατο· ουτω
και ο νομος, αν προς τα μειζονα κωλυμα γινηται. Οι τοινυν αυτον τηρουντες νυν, ουτοι
μαλιστα αυτον διαβαλλουσι. Και γαρ ο παιδαγωγος τοτε καταγελαστον ποιει τον νεον,
οταν καιρου καλουντος αυτον αποστηναι, παρ' εαυτωι κατεχηι. ∆ιο και ο Παυλος φησιν·
Ἐλθουσης δε της πιστεως, ουκετι υπο παιδαγωγον εστε. Ὥστε ουκετι υπο παιδαγωγον
εσμεν. Παντες γαρ υιοι Θεου εστε. Βαβαι, ποση της πιστεως η δυναμις, και πως αυτην
εκκαλυπτει προιων! Προτερον μεν γαρ εδειξεν, οτι υιους εποιει του πατριαρχου·
Γινωσκετε γαρ, φησιν, οτι οι εκ πιστεως, ουτοι εισιν υιοι Ἀβρααμ· νυν δε αποφαινει, οτι
και του Θεου· Παντες γαρ υιοι Θεου, φησιν, εστε δια πιστεως της εν Χριστωι Ἰησου. ∆ια
της πιστεως, ου δια του νομου. Ειτα επειδη μεγα ειπε και θαυμαστον, λεγει και τον
τροπον της υιοθεσιας. Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε. Και
τινος ενεκεν ουκ ειπεν, Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε, εκ του Θεου εγεννηθητε; το
γαρ ακολουθον του δειξαι υιους τουτο ην. Ὅτι πολυ φρικωδεστερον αυτο τιθησιν. Ει
γαρ ο Χριστος Υιος του Θεου, συ δε αυτον ενδεδυσαι, τον Υιον εχων εν εαυτωι και προς
αυτον αφομοιωθεις, εις μιαν συγγενειαν και μιαν ιδεαν ηχθης. Ουκ ενι Ἰουδαιος ουδε
Ἕλλην, ουκ ενι δουλος ουδε ελευθερος, ουκ ενι αρσεν η θηλυ. Παντες γαρ υμεις εις εστε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

εν Χριστωι Ἰησου. Ειδες ψυχην ακορεστον; Ειπων γαρ, οτι Υιοι του Θεου γεγοναμεν δια
της πιστεως, ουχ ισταται μεχρι τουτου, αλλ' επιζητει τι πλεον ευρειν, το δυναμενον
σαφεστερον παραστησαι την εγγυτεραν προς τον Χριστον ενωσιν.
Και ειπων, οτι Αυτον ενεδυσασθε, ουδε ταυτηι αρκειται τηι λεξει, αλλ' ερμηνευων
αυτην, ενδοτερω προεισι της τοιαυτης συναφειας, και φησιν, οτι Παντες εις εστε εν
Χριστωι Ἰησου· τουτεστι, μιαν μορφην, ενα τυπον εχετε παντες τον του Χριστου. Τι
τουτων γενοιτ' αν φρικωδεστερον των ρηματων; Ὁ Ἕλλην και ο Ἰουδαιος και ο δουλος
πρωην, ουκ αγγελου ουδε αρχαγγελου, αλλ' αυτου του παντων ∆εσποτου την μορφην
εχων περιερχεται, και εν αυτωι δεικνυς τον Χριστον. Ει δε υμεις του Χριστου, αρα του
61.657 Ἀβρααμ σπερμα εστε, και κατ' επαγγελιαν κληρονομοι. Ειδες πως, οπερ
εμπροσθεν ελεγεν, απ 61.658 εδειξε νυν το περι του σπερματος, οτι αυτωι, και τωι
σπερματι αυτου αι ευλογιαι εισι δεδομεναι;

61.657 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆ʹ.
Λεγω δε, εφ' οσον χρονον ο κληρονομος νηπιος εστιν, ουδεν διαφερει
δουλου, κυριος παντων ων· αλλ' υπο επιτροπους και οικονομους εστιν αχρι
της προθεσμιας του πατρος. Ουτω και ημεις, οταν ημεν νηπιοι, υπο τα
στοιχεια του κοσμου ημεν δεδουλωμενοι.
αʹ. Νηπιον ενταυθα ου την ηλικιαν φησιν, αλλα την γνωμην, δεικνυς οτι ο μεν
Θεος εξ αρχης εβουλετο ταυτα χαρισασθαι· επειδη δε ετι νηπιωδεστερον διεκειμεθα,
αφηκεν υπο τα στοιχεια του κοσμου ειναι, τουτεστι, νουμηνιας και σαββατα· αυται γαρ
ημιν αι ημεραι απο δρομου σεληνης και ηλιου γινονται. Ει τοινυν και νυν υμας υπο
νομον αγουσιν, ουδεν ετερον ποιουσιν, αλλ' η και εν τωι χρονωι, της τελειας ηλικιας εις
τουπισω παλιν υμας απαγουσιν. Ὁραις οσον εστι παρατηρησις ημερων; τον κυριον, τον
οικοδεσποτην, τον παντων κρατουντα εν υπηρετου καθιστησι ταξει. Ὅτε δε ηλθε το
πληρωμα του χρονου, εξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου γενομενον εκ γυναικος,
γενομενον υπο νομον, ινα τους υπο νομον εξαγορασηι, ινα την υιοθεσιαν απολαβωμεν.
∆υο τιθησιν ενταυθα αιτιας και κατορθωματα της σαρκωσεως, και κακων απαλλαγην,
και αγαθων χορηγιαν, απερ ουδενι δυνατον ην, η αυτωι κατορθωσαι μονωι. Τινα δε
ταυτα ην; Ἀπαλλαγηναι της αρας του νομου, και εις υιοθεσιαν αχθηναι. Ἵνα γαρ τους
υπο νομον εξαγορασηι, φησι, και ινα την υιοθεσιαν απολαβωμεν. Καλως ειπεν,
Ἀπολαβωμεν, δεικνυς οφειλομενην. Ἄνωθεν γαρ επηγγειλατο, καθως δια πολλων και
αυτος εδειξε προς τον Ἀβρααμ υπερ τουτων επαγγελιας γενομενας. Και ποθεν δηλον,
οτι γεγοναμεν υιοι, φησιν; Ειπε τροπον ενα, οτι τον Χριστον ενεδυσαμεθα τον οντα
Υιον· λεγει και δευτερον, οτι το πνευμα της υιοθεσιας ελαβομεν. Ὅτι δε εστε υιοι,
εξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου αυτου εις τας καρδιας υμων, κραζον· Ἀββα ο
Πατηρ. Ὥστε ουκετι ει δουλος, αλλα υιος· ει δε υιος, και κληρονομος Θεου δια Χριστου.
Ου γαρ αν ηδυνηθημεν καλεσαι Πατερα, ει μη προτερον υιοι κατεστημεν. Ει τοινυν αντι
δουλων ελευθερους, αντι νηπιων τελειους, αντι αλλοτριων κληρονομους εποιησε και
υιους η χαρις, πως ουκ ατοπον και εσχατης αγνωμοσυνης αφιεναι μεν ταυτην,
υποστρεψαι δε εις τουπισω; Ἀλλα τοτε μεν ουκ ειδοτες Θεον, εδουλευσατε τοις μη φυσει
ουσι θεοις· νυν δε γνοντες Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπο Θεου, πως επιστρεφετε
παλιν επι τα ασθενη και πτωχα στοιχεια, οις παλιν ανωθεν δουλευειν θελετε; Ἐνταυθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

προς τους εξ εθνων πιστευσαντας αποτεινομενος φησιν, οτι και ειδωλολατρεια το
τοιουτον εστιν, η της των ημερων παρατηρησεως φυλακη, και οτι μειζονα φερει την
κολασιν νυν.
∆ιο και θεους ου φυσει τα στοιχεια εκαλεσε, ταυτα αυτα κατασκευασαι
βουλομενος, και εις μειζονα αγωνιαν αυτους εμβαλειν. Ὃ δε λεγει, 61.658 τοιουτον
εστιν, οτι Τοτε μεν εσκοτισμενοι και εν τηι πλανηι διαγοντες χαμαι εσυρεσθε· νυν δε, οτε
εγνωτε τον Θεον, μαλλον δε εγνωσθητε παρ' αυτου, πως ου μειζονα και χαλεπωτεραν
επισπασεσθε κολασιν, μετα τοσαυτην επιμελειαν τα αυτα νοσουντες παλιν; Ουδε γαρ
υμεις καμνοντες ευρετε τον Θεον, αλλ' υμεις μεν εν τηι πλανηι διετριβετε, αυτος δε υμας
επεσπασατο. Ἀσθενη δε στοιχεια καλει και πτωχα, τωι μηδεμιαν δυναμιν εχειν εις τα
προκειμενα αγαθα. Ἡμερας παρατηρεισθε και μηνας και καιρους και ενιαυτους. Ἐκ
τουτων δηλον, οτι ου μονον περιτομην αυτοις εκηρυττον εκεινοι, αλλα και τας εορτας
και τας νουμηνιας. Φοβουμαι υμας, μη πως εικη κεκοπιακα εις υμας. Ειδες σπλαγχνα
αποστολικα; εκεινοι εσαλευοντο, και ουτος τρεμει και δεδοικε. ∆ιο και σφοδρα
εντρεπτικως αυτο τεθεικεν ειπων· Κεκοπιακα εις υμας· ως αν ει ελεγε· Μη κενωσητε
μου τους τοιουτους ιδρωτας. Ειπων δε, Φοβουμαι, και το, Μη πως, προσθεις, και εις
αγωνα αυτους ενεβαλε, και εις ελπιδας ηγαγε χρηστας. Ου γαρ ειπεν, Εικη εκοπιασα,
αλλα, Μη πως. Ουδεπω, φησι, τουτο εξεβη το ναυαγιον, αλλ' ετι τον χειμωνα τουτο
ωδινοντα βλεπω. ∆ια τουτο δεδοικα, ου μην απεγνωκα· κυριοι γαρ υμεις το παν
διορθωσαι, και εις την προτεραν επανελθειν γαληνην. Ειτα, ωσπερ χειμαζομενοις χειρα
ορεγων, εαυτον εις μεσον αγει, λεγων· Γινεσθε ως εγω, οτι καγω ως υμεις. Ταυτα προς
τους εξ Ἰουδαιων. ∆ιο και εαυτον εις μεσον αγει, πειθων καντευθεν αυτους αποστηναι
των παλαιων. Ει γαρ και μηδενα ετερον ειχετε εις υποδειγμα, ηρκει εις εμε μονον ιδειν
ταυτης ενεκεν της μεταβολης, και θαῤρησαι ραδιως. ∆ιαβλεψατε τοινυν· και γαρ ταυτα
καγω επασχον παλαι, και σφοδρα και περιεκαιομην του νομου, αλλ' ομως υστερον ουκ
εφοβηθην αφειναι τον νομον, ουδε μεταστηναι της πολιτειας εκεινης. Και ταυτα υμεις
ιστε σαφως, πως μεθ' υπερβολης πολλης αντειχομην του Ἰουδαισμου, και πως μετα
μειζονος αυτον σφοδροτητος ειασα μετα ταυτα. Και καλως αυτο τεθεικεν υστερον. Οι
γαρ πολλοι των ανθρωπων, καν μυριους ευρωσι λογισμους, και δικαιους, απο του
ομογενους μαλλον εφελκονται, και οταν ιδωσι τα αυτα πραττοντα, μαλλον εχονται των
αυτων. Ἀδελφοι, δεομαι υμων, ουδεν με ηδικησατε. Ὅρα πως παλιν τωι της τιμης
ονοματι προσαγορευει· το δ' αυτο και της χαριτος υπομνησις ην. Ἐπειδη γαρ σφοδρα
καθηψατο αυτων, και πανταχοθεν συνεκρινε τα πραγματα, και εδειξε παρανομουντας
και πολλαχοθεν αυτους εβαλε, παλιν ανιησι και θεραπευει, προσηνεστεροις κεχρημενος
λογοις. Ὥσπερ γαρ το διαπαντος θεραπευειν, εκλυει, ουτω το συνεστραμμενως αει
διελεγχεσθαι, τραχυτερον ποιει. ∆ια τουτο πανταχου τηι συμμετριαι κεχρησθαι καλον.
Ὅρα τοινυν πως αυτοις υπερ των ειρημενων απολογειται, δεικνυς ως ουχ απλως
απεχθανομενος 61.659 αυτοις, αλλα κηδομενος ειρηκεν απερ ειρηκεν. Ἐπειδη γαρ
βαθυτεραν εδωκε την τομην, ωσπερ ελαιον λοιπον την παρακλησιν ταυτην ενιησι. Και
δηλων οτι ου μισους, ουδε εχθρας ην τα ειρημενα, αναμιμνησκει της αγαπης αυτους, ην
ενεδειξατο περι αυτους, και μετ' εγκωμιων την απολογιαν τιθησι.
βʹ. ∆ιο φησι· ∆εομαι υμων, ουδεν με ηδικησατε. Οιδατε δε, οτι δι' ασθενειαν της
σαρκος μου ευηγγελισαμην υμιν· και τον πειρασμον μου τον εν σαρκι μου ουκ
εξουθενησατε. Ἀλλ' ουπω τουτο μεγα το μη αδικησαι· καιτοι γε ουδε ο τυχων ανθρωπος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

τον ουκ αδικησαντα βλαψαι ηθελησεν αν, και εικη λυπησαι και ματην. Ὑμεις δε ου
μονον ουκ ηδικησατε, αλλα και πολλην και αφατον επεδειξασθε ευνοιαν· και ουχ οιον
τε τον τοιαυτης απολαυσαντα θεραπειας, εκ κακονοιας ταυτα λεγειν. Ου τοινυν δι'
απεχθειαν ταυτα λεγω· λειπεται δια φιλοστοργιαν και κηδεμονιαν. ∆εομαι υμων, ουδεν
με ηδικησατε. Οιδατε δε, οτι δι' ασθενειαν της σαρκος μου ευηγγελισαμην υμιν. Ουδεν
προσηνεστερον της αγιας εκεινης ψυχης, ουδεν γλυκυτερον και φιλοστοργοτερον. Ου
τοινυν ουδε τα προτερα αλογου θυμου, ουδε παθους ψυχης ην, αλλα κηδεμονιας
πολλης. Και τι λεγω, ουκ ηδικησατε; πολλην μεν ουν και γνησιαν σπουδην περι ημας
επεδειξατε. Οιδατε γαρ, φησιν, οτι δι' ασθενειαν της σαρκος ευηγγελισαμην υμιν, και
τον πειρασμον μου τον εν τηι σαρκι μου ουκ εξουθενησατε ουδε διεπτυσατε. Τι ποτε
εστιν, ο λεγει; Ἠλαυνομην, φησιν, εμαστιγουμην, μυριους θανατους υπεμενον
κηρυττων υμιν, και ουδε ουτω κατεφρονησατε μου. Τουτο γαρ εστι το, Τον πειρασμον
μου τον εν τηι σαρκι μου ουκ εξουθενησατε ουδε διεπτυσατε. Ειδες συνεσιν
πνευματικην; Και γαρ εν ταξει απολογιας παλιν αυτους εντρεπει, δεικνυς οσα επαθε δι'
αυτους. Ἀλλ' ομως ουδεν τουτο υμας εσκανδαλισε, φησιν, ουδε διεπτυσατε με δια τα
παθη και τους διωγμους· ασθενειαν γαρ και πειρασμον ταυτα καλει. Ἀλλ' ως αγγελον
Θεου εδεξασθε με. Πως ουν ουκ ατοπον διωκομενον μεν και ελαυνομενον, ως αγγελον
Θεου δεχεσθαι, παραινουντα δε τα δεοντα μη δεχεσθαι; Τις ουν ην ο μακαρισμος υμων;
Μαρτυρω γαρ υμιν οτι, ει δυνατον, τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε
εμοι. Ὥστε εχθρος υμων γεγονα αληθευων υμιν; Ἐνταυθα διαπορει και εκπληττεται,
και παρ' αυτων ζητει την αιτιαν της μεταβολης μαθειν. Τις γαρ υμας εξηπατησε, φησι,
και επεισεν ετερως διατεθηναι προς ημας· ουχ υμεις εστε οι περιεποντες και
θεραπευοντες, και των οφθαλμων τιμιωτερον αγοντες; τι τοινυν γεγονε; ποθεν η εχθρα,
ποθεν η υποψια; οτι ταληθη προς υμας ειπον; ∆ια τουτο μεν ουν μειζονως εχρην τιμαιν
και θεραπευειν· νυνι δε εχθρος υμων γεγονα αληθευων υμιν. Ἐγω γαρ, φησιν, ουκ οιδα
αλλην αιτιαν, η τα αληθη λεγειν υμιν.
Και ορα μεθ' οσης απολογειται ταπεινοφροσυνης. Ου γαρ αφ' ων περι αυτους
επεδειξατο, αλλ' αφ' ων αυτοι περι αυτον, δεικνυσιν αδυνατον ειναι εκ κακονοιας
ταυτα λεγεσθαι. Ουδε γαρ ειπεν ουτω· Και πως εγχωρει τον μαστιζομενον, τον
ελαυνομενον, τον μυρια παθοντα δι' υμας, νυν επιβουλευειν υμιν; αλλ' αφ' 61.660 ων
ειχον εναβρυνεσθαι εκεινοι, απο τουτων συλλογιζεται λεγων· πως εγχωρει τον
τιμηθεντα παρ' υμων, τον ως αγγελον δεχθεντα τοις εναντιοις αμειψασθαι; Ζηλουσιν
υμας ουκ αληθως, αλλ' εκκλεισαι υμας θελουσιν, ινα αυτους ζηλουτε. Ἔστι γαρ και
ζηλος αγαθος, οταν τις ουτω ζηλοι, ωστε μιμησασθαι την αρετην· εστι και ζηλος
πονηρος, ωστε εκβαλλειν της αρετης τον κατορθουντα· ο δη και αυτοι νυν επιχειρουσι,
της μεν τελειας γνωσεως εκβαλλειν θελοντες, εις δε την ηκρωτηριασμενην και νοθον
αγαγειν, δι' ουδεν ετερον, αλλ' ινα αυτοι μεν εν ταξει καθωνται διδασκαλων, υμας δε
τους νυν υψηλοτερους αυτων οντας εν ταξει καταστησωσι μαθητων. Τουτο γαρ
εδηλωσεν ειπων· Ἵνα αυτους ζηλουτε. Ἐγω δε τουναντιον βουλομαι, φησιν, υμας
αυτων καλλιονας, και υποδειγμα γινεσθαι των τελειοτερων. Ὃ δη και εγενετο, οτε προς
υμας ημην· διο και επαγει λεγων· Καλον δε το ζηλουσθαι εν καλωι παντοτε, και μη
μονον εν τωι παρειναι με προς υμας. Ἐνταυθα γαρ αινιττεται, οτι η απουσια αυτου ταυτα
ειργασατο, και οτι το μεν μακαριον τουτο εστι, μη παροντος του διδασκαλου μονον,
τους μαθητας την δεουσαν εχειν γνωμην, αλλα και αποντος· επειδη δε εκεινοι ουδεπω
ησαν προς τουτο τελειοτητος αφιγμενοι, παντα ποιειται, ωστε εις τουτο αυτους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

εμβιβασαι. Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Ὅρα
ταραττομενον, ορα θορυβουμενον. Ἀδελφοι μου, δεομαι υμων· Τεκνια μου, ους παλιν
ωδινω. Μητερα μιμειται περιτρεμουσαν τοις παιδιοις. Ἄχρις ου μορφωθηι Χριστος εν
υμιν. Ειδες σπλαγχνα πατρικα; ειδες αθυμιαν αποστολωι πρεπουσαν; ειδες οιαν αφηκεν
ολολυγην πολυ των τικτουσων πικροτεραν; ∆ιεφθειρατε, φησι, την εικονα, απωλεσατε
την συγγενειαν, την μορφην ηλλοιωσατε· αναγεννησεως ετερας υμιν δει και
αναπλασεως· αλλ' ομως ετι τεκνια καλω τα αμβλωθριδια, τα εκτρωματα. Ἀλλ' ουτω μεν
ου λεγει, ετερως δε· φειδεται γαρ, και ου βουλεται πληξαι, ουδε τραυματα επιθειναι
τραυμασιν· αλλ' ωσπερ οι σοφοι των ιατρων τους εις μακραν καταπεσοντας νοσον, ουχ
υφ' εν θεραπευουσιν, αλλα διαλιμπανοντες, ωστε μη ολιγοψυχουντας απολεσθαι, ουτω
και ο μακαριος ουτος. Και γαρ αι ωδινες αυται των σωματικων δριμυτεραι οσωι και η
φιλοστοργια μειζων, και το αμαρτηθεν ου το τυχον ην.
γʹ. Ὅπερ γαρ αει λεγω, και λεγων ου παυσομαι, και το μικρον παραβαθεν
ολοκληρον την οψιν ηφανισε, και την μορφην ελυμηνατο. Ἤθελον παρειναι προς υμας
αρτι, και αλλαξαι την φωνην μου. Σκοπει μοι τον ακαρτερητον, τον θερμον, τον ου
δυναμενον στεγειν τα τοιαυτα. Τοιουτον γαρ η αγαπη· ουκ αρκειται τοις ρημασιν, αλλ'
επιζητει και την παρουσιαν. Ὥστε αλλαξαι την φωνην μου, φησι. Τουτεστιν, αλλαξαι
τον ολοφυρμον, ποιησαι και δακρυα, και παντα εις θρηνον επισπασασθαι. ∆ια γαρ
επιστολης ουκ ενην δακρυα δειξαι ουδε ολολυγμον· διο καιεται την παρουσιαν
επιζητων. Ὅτι απορουμαι εν υμιν. Ουκ εχω γαρ, φησι, τι ειπω, ουκ εχω τι λογισωμαι.
Ποθεν οι προς αυτην αναβαντες των ουρανων την κορυφην, και δια των κινδυνων, ους
υπ 61.661 εμεινατε υπερ της πιστεως, και δια των σημειων, ων επεδειξασθε δια της
πιστεως, νυν αθροον ουτως εις τοσαυτην ευτελειαν κατηνεχθητε, ως εις περιτομην και
σαββατα συρεσθαι, και των Ἰουδαιζοντων εκκρεμασθαι; ∆ια ταυτα και αρχομενος ελεγε·
Θαυμαζω οτι ουτω ταχεως μετατιθεσθε· και ενταυθα· Ἀπορουμαι εν υμιν· ως αν ει
ελεγε· Τι ειπω τι λαλησω; τι εννοησω; απορω· διο και ολολυζειν αναγκη· οπερ εν τοις
αποροις ποιουσι και οι προφηται. Ειδος δε και τουτο θεραπειας ου μικρον, το μη μονον
συμβουλευειν, αλλα και θρηνειν.
Τουτο γαρ και Μιλησιοις διαλεγομενος ελεγε· Τριετιαν μετα δακρυων νουθετων
υμας ου διελειπον. Τουτο και ενταυθα φησι λεγων· Ἀλλαξαι την φωνην μου. Και γαρ εν
ταις αποριαις και ταις αμηχανιαις ταις παρ' ελπιδα συμβαινουσαις νικωμενοι, λοιπον
επι τα δακρυα καταφερομεθα. Ἐπειδη τοινυν επεπληξε και ενετρεψε, και εθεραπευσε
παλιν, ειτα ωλοφυρατο· ο δε ολοφυρμος ουκ επιπληξεως μονον, αλλα και κολακειας
εστιν. Ουτε γαρ τραχυνει, ωσπερ επιπληξις, ουτε χαλαι, καθαπερ η θεραπεια, αλλ' εστι
μεμιγμενον φαρμακον, και πολλην εχει την ισχυν προς παραινεσιν. Ἐπειδη ουν
ωλοφυρατο και εμαλαξεν αυτων την διανοιαν, και επεσπασατο μειζονως, παλιν εις τους
αγωνας εμβαινει, κεφαλαιον τιθεις μειζον, δεικνυς οτι αυτος ο νομος ου βουλεται
εαυτον φυλαττεσθαι. Τοτε μεν ουν εκ του Ἀβρααμ το παραδειγμα εισηγαγε, νυν δε
αυτον εισαγει τον νομον παραινουντα μη φυλαττειν αυτον, αλλα αναχωρειν, οπερ ην
ισχυροτερον. Ὥστε ει βουλεσθε πειθεσθαι τωι νομωι, φησιν, αποστητε αυτου· τουτο γαρ
αυτος βουλεται. Ἀλλ' ουτω μεν ου λεγει· ετερως δε αυτο κατασκευαζει, και ιστοριαν
αναμιγνυς. Λεγετε γαρ μοι, φησιν, οι υπο νομον θελοντες ειναι, τον νομον ουκ ακουετε;
Καλως ειπεν, Οι θελοντες· ου γαρ της των πραγματων ακολουθιας, αλλα της εκεινων
ακαιρου φιλονεικιας το πραγμα ην. Νομον δε ενταυθα το βιβλιον της κτισεως καλει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

οπερ πολλακις ποιει, την Παλαιαν απασαν ουτως ονομαζων. Γεγραπται γαρ, οτι Ἀβρααμ
δυο υιους εσχεν, ενα εκ της παιδισκης, και ενα εκ της ελευθερας. Παλιν επι τον Ἀβρααμ
ανεισιν, ου ταυτολογων, αλλ' επειδη πολλη του πατριαρχου παρα τοις Ἰουδαιοις η δοξα
ην, δεικνυσιν οτι εκειθεν οι τυποι την αρχην ελαβον, και τα παροντα εν αυτωι
προεζωγραφειτο. Και πρωτον δειξας υιους οντας του Ἀβρααμ, επειδη ου της αυτης αξιας
ησαν οι υιοι του πατριαρχου, αλλ' ο μεν εκ της δουλης, ο δε εκ της ελευθερας, δεικνυσι
λοιπον, οτι ου μονον υιοι, αλλα και ουτως υιοι, ως ο ελευθερος και ευγενης. Τοσαυτη
της πιστεως η δυναμις. Ἀλλ' ο μεν εκ της παιδισκης κατα σαρκα γεγεννηται· ο δε εκ της
ελευθερας κατ' επαγγελιαν. Τι εστι, Κατα σαρκα; Ἐπειδη ελεγεν, οτι η πιστις ημας
συναπτει τωι Ἀβρααμ, και εδοκει τοις ακουουσιν απιθανον ειναι, ει τους μη γενομενους
εξ εκεινου, τουτους φησιν υιους ειναι εκεινου, δεικνυσιν οτι το παραδοξον τουτο
ανωθεν γεγονεν. Ὁ γαρ Ἰσαακ ου κατα φυσεως ακολουθιαν, ουδε κατα γαμων νομον,
ουδε κατα σαρκος δυναμιν γενο 61.662 μενος, και υιος και γνησιος ην, απο νεκρων
σωματων φυς, και απο της μητρας εκεινης. Ου γαρ η σαρξ την κυησιν, ουδε το σπερμα
τον τοκον ειργασαντο· νεκρα γαρ η μητρα, και δια την ηλικιαν και δια την πηρωσιν,
αλλ' ο του Θεου λογος αυτον επλασεν. Ἐπι δε του δουλου ουχ ουτως, αλλ' εκεινος τοις
της φυσεως δεσμοις, και τηι του γαμου συνηθειαι τικτεται. Ἀλλ' ομως ο μη κατα σαρκα
του κατα σαρκα γεννηθεντος τιμιωτερος ην. Μη θορυβειτω τοινυν υμας το μη κατα
σαρκα γεγεννησθαι· δια γαρ τουτο μαλιστα αυτου συγγενεις υμεις, οτι ου κατα σαρκα
εγεννηθητε. Ου γαρ τιμιωτερους τουτο το κατα σαρκα, αλλα και ατιμοτερους εργαζεται·
θαυμαστοτερος γαρ ο τοκος ο μη κατα σαρκα και πνευματικωτερος· και δηλον εκ των
ανωθεν τεχθεντων. Ἐτεχθη γαρ κατα σαρκα ο Ἰσμαηλ, αλλα δουλος ην, και ου τουτο
μονον, αλλα και εξεβαλλετο της πατρυας οικιας· ο δε κατ' επαγγελιαν τεχθεις ο Ἰσαακ,
ατε υιος ων και ελευθερος, κυριος ην παντων. Ἅτινα εστιν αλληγορουμενα.
Καταχρηστικως τον τυπον αλληγοριαν εκαλεσεν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἡ μεν
ιστορια αυτη ου τουτο μονον παραδηλοι, οπερ φαινεται, αλλα και αλλα τινα
αναγορευει· διο και αλληγορια κεκληται. Τι δε ανηγορευσεν; Ουδεν ετερον, η τα
παροντα παντα. Αυται γαρ εισιν αι δυο διαθηκαι, φησι, μια μεν απο ορους Σινα εις
δουλειαν γεννωσα, ητις εστιν Ἄγαρ. Αυται· τινες; Των παιδιων εκεινων αι μητερες, η
Σαῤρα και η Ἄγαρ. Τι εισι δυο ∆ιαθηκαι; ∆υο νομοι. Ἀλλ' επειδη γυναικων ονοματα ην
εν τηι ιστοριαι, ενεμεινεν εν τηι προσηγοριαι του γενους, και απο των ονοματων πολλην
δεικνυς την ακολουθιαν. Πως δε απο των ονοματων; Το γαρ Ἄγαρ Σινα ορος εστι,
φησιν, εν τηι Ἀραβιαι. Ἄγαρ ελεγετο η δουλη· το δε Σινα ορος ουτω μεθερμηνευεται τηι
επιχωριωι αυτων γλωττηι.
δʹ. Ὥστε τους εκ της Παλαιας τικτομενους παντας αναγκη δουλους ειναι. Το γαρ
ορος εκεινο, ενθα η Παλαια ∆ιαθηκη εδοθη, ομωνυμον ον τηι δουληι παραλαμβανει και
την Ἱερουσαλημ· τουτο γαρ εστι· Συστοιχει δε τηι νυν Ἱερουσαλημ. Τουτεστι, γειτνιαζει,
απτεται. ∆ουλευει δε μετα των τεκνων αυτης. Τι ουν απο τουτου; Ὅτι ου μονον εκεινη
δουλη ην, και δουλους ετικτεν, αλλα και αυτη, τουτεστιν, η ∆ιαθηκη, ης τυπος η δουλη.
Και γαρ η Ἱερουσαλημ εκ γειτονων κειται τωι ορει τωι ομωνυμωι τηι δουληι· εν τουτωι δε
τωι ορει και η ∆ιαθηκη δεδοται. Που ουν και της Σαῤρας ο τυπος; Ἡ δε ανω Ἱερουσαλημ
ελευθερα εστιν. Ουκουν και οι εξ αυτης τικτομενοι ου δουλοι. Της μεν Ἱερουσαλημ της
κατω τυπος ην Ἄγαρ, και δηλον εκ του ορους του ουτω καλουμενου, της δε ανω η
Ἐκκλησια. Ἀλλ' ομως ουκ αρκειται τοις τυποις, αλλα και τον Ἡσαΐαν προστιθησι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

μαρτυρουντα τοις ειρημενοις· ειπων γαρ, Ἡ ανω Ἱερουσαλημ μητηρ ημων εστι, και την
Ἐκκλησιαν ουτω καλεσας, παριστησι τον προφητην τα αυτα αυτωι ψηφιζομενον·
Ευφρανθητι γαρ, φησι, στειρα η ου τικτουσα, ρηξον και βοησον η ουκ ωδινουσα, οτι
πολλα τα τεκνα της ερημου μαλλον, η της εχουσης τον ανδρα. Τις ουν η στειρα, και τις η
ερημος προ τουτου; ουκ ευδηλον οτι η εξ εθνων Ἐκκλησια, της του Θεου γνω 61.663
σεως απεστερημενη; Τις δε η τον ανδρα εχουσα; ουκ ευδηλον οτι η συναγωγη; Ἀλλ'
ομως ενικησεν αυτην τηι πολυπαιδιαι η στειρα. Ἐκεινη μεν γαρ εν εθνος εχει· τα δε της
Ἐκκλησιας τεκνα την Ἑλλαδα, την βαρβαρον, την γην, την θαλατταν, την οικουμενην
απασαν ενεπλησεν.
Ειδες πως δια μεν πραγματων η Σαῤρα, δια δε ρηματων ο προφητης τα μελλοντα
ημιν υπεγραψαν; Σκοπει δε· Στειραν εκαλεσεν ο Ἡσαΐας, και ταυτην εδειξε πολυπαιδα
γενομενην. Τουτο τυπικως και επι της Σαῤρας συνεβη· και γαρ και αυτη στειρα ουσα,
πληθους εκγονων εγενετο μητηρ. Τωι Παυλωι δε ουδε ταυτα αποχρη, αλλα και πως
εγενετο μητηρ η στειρα περιεργαζεται, ινα και εντευθεν τηι αληθειαι προσαγαγηι τον
τυπον. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἡμεις δε, αδελφοι, κατα Ἰσαακ επαγγελιας τεκνα εσμεν.
Ου γαρ μονον στειρα ην η Ἐκκλησια, ωσπερ η Σαῤρα, ουδε μονον πολυπαις εγενετο,
ωσπερ εκεινη, αλλα και ουτως εγεννησεν, ωσπερ η Σαῤρα. Καθαπερ γαρ εκεινην μητερα
ουχ η φυσις ειργασατο, αλλ' η επαγγελια του Θεου (ο γαρ ειρηκως, Κατα τον καιρον
τουτον ελευσομαι, και εσται τηι Σαῤραι υιος, ουτος εισελθων εις την νηδυν, το βρεφος
διεπλασεν)· ουτω δη και επι της αναγεννησεως της ημετερας φυσις μεν ουδεμια, τα δε
ρηματα του Θεου δια του ιερεως λεγομενα, απερ ισασιν οι πιστοι, ταυτα εν τηι
κολυμβηθραι των υδατων, καθαπερ εν νηδυι τινι, διαπλαττει και αναγενναι τον
βαπτιζομενον. Ουκουν ει της στειρας εσμεν παιδες, και ελευθεροι εσμεν. Και ποια αυτη
ελευθερια, ειποι τις αν, οταν οι μεν Ἰουδαιοι κατεχωσι και μαστιζωσι τους
πιστευσαντας, οι δε δοκουντες ελευθεροι ειναι διωκωνται; ταυτα γαρ τοτε συνεβαινε,
των πιστων διωκομενων. Ἀλλα μηδε τουτο υμας θορυβειτω, φησι· και γαρ και τουτο
προελαβεν εν τωι τυπωι· ο γαρ Ἰσαακ ελευθερος ων, υπο του δουλου Ἰσμαηλ εδιωκετο.
∆ιο και επαγει λεγων· Ἀλλ' ωσπερ τοτε ο κατα σαρκα γεννηθεις εδιωκε τον κατα
πνευμα, ουτω και νυν. Ἀλλα τι λεγει η Γραφη; Ἔκβαλε τον υιον της παιδισκης ου γαρ
μη κληρονομησει ο υιος της παιδισκης μετα του υιου της ελευθερας. Τι ουν; αυτη 61.664
η παρακλησις πασα το δειχθηναι τους ελευθερους υπο των δουλων διωκεσθαι; Ουχι,
φησιν· ουδε γαρ ενταυθα ισταμαι, αλλ' ακουσον και των εξης, και τοτε ληψηι
παραμυθιαν ικανην, ου μικροψυχων τοις διωγμοις. Τινα ουν τα εξης; Ἔκβαλε τον υιον
της παιδισκης· ου γαρ μη κληρονομησει μετα του υιου της ελευθερας. Ειδες τα επιχειρα
της προσκαιρου τυραννιδος, και της απονοιας της ακαιρου, Ἐκπιπτει των πατρυων ο
παις, και γινεται φυγας και πλανος μετα της μητρος. Συ δε μοι σκοπει την σοφιαν των
ειρημενων. Ου γαρ ειπεν, επειδη εδιωκε, δια τουτο εξεβαλλετο, μονον, αλλ', ινα μη
κληρονομησηι. Ου γαρ του προσκαιρου διωγμου τιμωριαν αυτον απηιτει ταυτην (τουτο
γαρ μικρον, και ουδεν προς εκεινο)· αλλ' ουκ αφηκε γενεσθαι κοινωνον των
ητοιμασμενων τωι παιδι, δεικνυς οτι και του διωγμου χωρις τουτο ανωθεν αυτο
διατετυπωμενον ην, ουκ απο του διωγμου την αρχην λαβον, αλλ' απο της του Θεου
γνωμης. Και ουκ ειπεν, Ου μη κληρονομησει ο υιος του Ἀβρααμ, αλλ', Ὁ υιος της
παιδισκης, απο του φαυλοτερου γενους αυτον καλων. Ἀλλ' η Σαῤρα στειρα ην· και γαρ η
εξ εθνων Ἐκκλησια τοιαυτη. Ὁραις δια παντων τον τυπον τηρουμενον; Ὥσπερ γαρ εν
ολοις τοις εμπροσθεν ετεσιν εκεινη μη τικτουσα, προς εσχατωι γηραι γινεται μητηρ. ουτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

και αυτη, οτε ηλθε το πληρωμα, τικτει.
Τουτο γαρ και προφηται προανεφωνουν λεγοντες, Ευφρανθητι, στειρα η ου
τικτουσα, ρηξον και βοησον, η ουκ ωδινουσα, οτι πολλα τα τεκνα της ερημου μαλλον, η
της εχουσης τον ανδρα· την Ἐκκλησιαν ουτω καλουντες. Ου γαρ ην επεγνωκυια τον
Θεον· αλλ' ομως επιγνουσα, την πολυπαιδα ενικησε συναγωγην. Ἄρα, αδελφοι, ουκ
εσμεν παιδισκης τεκνα, αλλα της ελευθερας. Ταυτα παντα κινει και στρεφει, δειξαι
βουλομενος, οτι το γενομενον ου προσφατον ην, αλλ' ανωθεν και προ πολλων
διετυπουτο χρονων. Πως ουν ουκ ατοπον προ τοσουτων χρονων αφορισθεντας και
ελευθεριας τυχοντας, εκοντας εαυτους εις τον της δουλειας υπαγειν ζυγον; Ειτα και
αλλην αιτιαν τιθησι την πειθουσαν αυτους επι των δογματων μενειν.

61.663 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ.
Τηι γαρ ελευθεριαι, φησιν, ηι Χριστος υμας εξ ηγορασε, στηκετε.
αʹ. Μη γαρ εαυτους ηλευθερωσατε, οτι παλιν επι προτεραν τρεχετε δεσποτειαν;
αλλ' αυτος εστιν ο υμας εξηγορακως, αλλος ο την τιμην δους υπερ υμων; Ὁραις δι' οσων
αυτους απαγει της Ἰουδαικης πλανης; Πρωτον δεικνυς, οτι εσχατης ανοιας ελευθερους
αντι δουλων γενομενους δουλους αντ' ελευθερων επιθυμειν ειναι· δευτερον, οτι περι
τον ευεργετην αγνωμονες και αχαριστοι δειχθησονται, του μεν ελευθερωσαντος
καταφρονουντες, τον δε δουλωσαμενον στεργοντες· τριτον, οτι ου δυνατον τουτο. Ου
γαρ εχει την δεσποτειαν ο νομος, απαξ ετερου παρ' αυτου παντας ημας πριαμενου.
Στηκετε δε 61.664 ειπων, τον σαλον εδειξε. Και μη παλιν ζυγωι δουλειας ενεχεσθε. Τωι
μεν του ζυγου ονοματι το βαρυ του πραγματος αυτοις ενδεικνυται· τωι δε, Παλιν, ειπειν,
πολλην αυτων δεικνυσι την αναισθησιαν. Ει μεν γαρ απειροι ητε του βαρους εκεινου, ου
τοσουτων ητε εγκληματων αξιοι· οι δε τηι πειραι μαθοντες το φορτικον του ζυγου, ειτα
υποτιθεντες εαυτους εκεινωι παλιν, ποιας αν ειητε δικαιοι τυχειν συγγνωμης; Ἰδε εγω
Παυλος λεγω υμιν, οτι εαν περιτεμνεσθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει. Ὅρα ποση
απειλη. Εικοτως αρα και αγγελους ανεθεματιζε.
Πως δε Χριστος αυτους ουδεν ωφελησει; Αυτος μεν γαρ τουτο ου κατεσκευασεν,
αλλ' απεφηνατο, ως της του προσωπου αξιοπιστιας αρκουσης αντι πασης αποδειξεως
λοιπον (δια τουτο γαρ προλαβων ειπεν· Ἰδε εγω Παυλος λεγω υμιν, οπερ ην θαῤρουντος
οις λεγει)· ημεις δε ως αν 61.665 οιον τε τα παρ' εαυτων προσθησομεν. Πως ουδεν
ωφελησει τον περιτεμνομενον ο Χριστος; Ὁ περιτεμνομενος, ως νομον δεδοικως
περιτεμνεται· ο δε δεδοικως, απιστει τηι δυναμει της χαριτος, ο δε απιστων, ουδεν
κερδαινει παρα της απιστουμενης. Παλιν ετερως, ο περιτεμνομενος τον νομον κυριον
ποιει· κυριον δε ειναι νομιζων, και εκ του μειζονος αυτον παραβαινων μερους, εκ δε του
ελαττονος τηρων, παλιν υπο την αραν εαυτον τιθησιν· υποβαλλων δε εαυτον τηι αραι,
και διακρουσαμενος την απο της πιστεως ελευθεριαν, πως δυναται σωθηναι; Ει γαρ χρη
τι και παραδοξον ειπειν, ουτος ουτε τωι Χριστωι, ουτε τωι νομωι πιστευει, αλλ' εν μεσωι
εστηκε, κακειθεν και ενθεν βουλομενος κερδαινειν· διοπερ ουδαμοθεν ουδεν
καρπωσεται. Ειτα ειπων, οτι Ουδεν ωφελησει, αινιγματωδως και δια βραχεων την
αποδειξιν τιθησιν, ουτω λεγων· Μαρτυρομαι δε παντι ανθρωπωι περιτεμνομενωι, οτι
οφειλετης εστιν ολον τον νομον πληρωσαι. Ἵνα γαρ μη νομισηις κατ' εχθραν ταυτα
λεγεσθαι, ουχ υμιν λεγω μονον, φησιν, αλλα και παντι ανθρωπωι περιτεμνομενωι, οτι
οφειλετης εστιν ολον τον νομον πληρωσαι· αλληλων γαρ εχεται τα νομιμα. Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

καθαπερ ο απογραψαμενος ειναι δουλος εξ ελευθερου, ουκετι ποιει ο βουλεται, αλλα
πασι τοις της δουλειας κατεχεται νομοις· ουτω και επι του νομου οταν αναδεξηι μικρον
τι του νομου, και υπαγηις σεαυτον τωι ζυγωι, ολην εφειλκυσω την δεσποτειαν. Ουτω και
επι της εξωθεν κληρονομιας· ο μεν μηδενος αψαμενος, παντων απηλλακται των
επαγομενων τωι κληρωι του τετελευτηκοτος πραγματων· αν δε μικρον τι χειρισηι, καν μη
παντα λαβηι, πασιν εαυτον υπευθυνον κατεστησε δια του μερους. Τουτο και επι του
νομου συμβαινει, ου δια τουτον δε μονον ον ειρηκα τροπον, αλλα και δι' ετερον·
αλληλων γαρ τα νομιμα εχεται. Οιον τι λεγω· Ἡ περιτομη θυσιαν εχει συνεζευγμενην
και ημερων παρατηρησιν· η θυσια παλιν και ημερας και τοπου φυλακην, ο τοπος
μυριων καθαρμων τροπους, οι καθαρμοι εσμον τινα παρατηρησεων εισαγουσι ποικιλων.
Τον γαρ ακαθαρτον ου θυειν, ουχ ιερων επιβαινειν αδυτων, ουκ αλλο τι των τοιουτων
ποιειν θεμις. ∆ιο και πολλα εφελκεται και δια της μιας εντολης ο νομος. Ἂν τοινυν
περιτμηθηις, μη εν τηι ογδοηι δε ημεραι, η εν τηι ογδοηι μεν, μη ουσης δε θυσιας, θυσιας δε
ουσης, μη εν τωι ωρισμενωι δε τοπωι, η εν τωι ωρισμενωι τοπωι, μη τα νενομισμενα δε, η τα
νενομισμενα μεν, μη καθαρος δε ων, η καθαρος μεν ων, ου τοις προσηκουσι δε θεσμοις
καθαρθεις, παντα οιχεται εκεινα. ∆ια τουτο φησιν, οτι Ὀφειλετης εστιν ολον τον νομον
πληρωσαι. Ει μεν κυριος ο νομος, μη μερος πληρωσηις, αλλα το παν· ει δε ουκ εστι
κυριος, μηδε το μερος. Κατηργηθητε απο του Χριστου, οιτινες εν νομωι δικαιουσθε· της
χαριτος εξεπεσετε. Ἐπειδη γαρ κατεσκευασεν, αποφαινεται λοιπον, και τον περι των
εσχατων κρημνων κινδυνον. Ὅταν γαρ ο τωι νομωι προστρεχων, μητε εκειθεν δυνηται
σωζεσθαι, και της χαριτος εκπιπτηι, τι το λοιπον, αλλ' η κο 61.666 λασις απαραιτητος,
του μεν ατονουντος, της δε ου προσιεμενης αυτον;
βʹ. Αυξησας τοινυν αυτων ουτω τον φοβον, και κατασεισας αυτων την διανοιαν,
και δειξας το ναυαγιον, ο μελλουσιν υπομενειν, παν, εγγυθεν ανοιγει αυτοις της
χαριτος τον λιμενα· ο πανταχου ποιει, ευκολωτατην τε και ασφαλεστατην εντευθεν
αποφαινων την σωτηριαν. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἡμεις γαρ δια πιστεως εν πνευματι
ελπιδα δικαιοσυνης απεκδεχομεθα. Ουδενος εκεινων των νομιμων δεομεθα, φησιν·
αρκει γαρ η πιστις ημιν πνευμα παρασχειν, και δι' αυτου δικαιοσυνην, και τα πολλα και
μεγαλα αγαθα. Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου ουτε περιτομη τι εστιν, ουτε ακροβυστια, αλλα
πιστις δι' αγαπης ενεργουμενη. Ὁραις πως λοιπον μετα πλειονος αποδυεται παῤρησιας;
Ὁ γαρ τον Χριστον ενδυσαμενος, μηκετι ταυτα περιεργαζεσθω, φησι. Και μην ελεγεν,
οτι βλαβερον η περιτομη· πως ουν αδιαφορον αυτο τιθησιν; Ἀδιαφορον επι των ηδη προ
της πιστεως εσχηκοτων, ουκ επι των μετα την πιστιν περιτεμνομενων. Ὅρα δε που
αυτην εξεβαλε, μετα ακροβυστιας στησας αυτην. Το γαρ ποιουν την διαφοραν η πιστις
εστιν. Ὥσπερ ουν αν αθλητας τις καταλεγηι, αν τε γρυπους, αν τε σιμους, αν τε μελανας,
αν τε λευκους, ουδεν διαφερει προς την δοκιμασιαν ταυτα, αλλ' ινα ισχυροι και
επιστημονες ωσι μονον, τουτο δει ζητειν· ουτω και τον μελλοντα απογραφεσθαι εις την
Καινην ∆ιαθηκην, ουδεν βλαπτει τα σωματικα ταυτα απαντα, ωσπερ ουν ουτε ονινησιν,
αν προσηι. Τι δε εστι, ∆ι' αγαπης ενεργουμενη; Μεγαλην ενταυθα πληγην αυτους
επληξεν, εμφηνας οτι εκ του την προς Χριστον αγαπην μη ριζωθηναι αυτη η
παρεισδυσις γεγονεν· ου γαρ το πιστευσαι εστι το ζητουμενον μονον, αλλα και το μειναι
αγαπωντας. Ὡς αν ει ελεγεν· Ει ηγαπατε τον Χριστον ως εχρην, ουκ αν ηυτομολησατε
προς την δουλειαν, ουκ αν τον εξαγορασαντα υμας αφηκατε, ουκ αν υβρισατε τον
ελευθερωσαντα. Αινιττεται δε ενταυθα και τους επιβουλευοντας αυτοις, δεικνυς οτι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

εκεινοι, ει αγαπην ειχον προς αυτους, ουκ αν ετολμησαν ταυτα ποιειν. Βουλεται δε και
τον βιον αυτοις διορθουν απο του ρηματος τουτου.
Ἐτρεχετε καλως, τις υμας ενεκοψεν; Ουκ ερωτωντος εστι τουτο, αλλ'
απορουντος και ολοφυρομενου. Πως ο τοσουτος ενεκοπη δρομος; τις ο τοσουτον
ισχυσας; Οι παντων ανωτεροι και εν ταξει διδασκαλων οντες, ουδε εν ταξει μαθητων
εμεινατε. Τι γεγονε; τις τοσουτον ισχυσε; Ταυτα ανακαλουντος εστι και θρηνουντος
μαλλον, ωσπερ και εμπροσθεν ελεγε· Τις υμας εβασκανεν; Ἡ πεισμονη ουκ εκ του
καλουντος υμας. Ουκ επι τουτοις εκαλεσεν υμας ο καλων, ωστε ουτω σαλευεσθαι· ου
ταυτα ενομοθετησεν, ωστε Ἰουδαΐζειν. Ειτα ινα μη τις λεγηι· Τι ουτω το πραγμα επαιρεις
και δεινοις τωι λογωι; μιαν εντολην του νομου εφυλαξαμεν μονον, και τοσαυτα
θορυβεις; ακουσον πως φοβει ουκ απο των παροντων, αλλ' απο των μελλοντων, λεγων
ουτω· Μικρα ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι. Ουτω και υμας ισχυει, φησι, το μικρον τουτο
61.667 σφαλμα, μη διορθωθεν, και εις τελειον Ἰουδαισμον αγαγειν, ωσπερ η ζυμη το
φυραμα. Ἐγω πεποιθα εις υμας εν Χριστωι, οτι ουδεν αλλο φρονησετε. Ουκ ειπεν, οτι Ου
φρονειτε, αλλ' οτι Ου φρονησετε· τουτεστιν, οτι ∆ιορθωσεσθε. Ποθεν οιδας τουτο; Ουκ
ειπεν, Οιδα, αλλα, Πιστευω. Πιστευω τωι Θεωι, φησι, και την εκεινου καλω συμμαχιαν
προς την υμετεραν διορθωσιν θαῤρων. Και ουχ απλως ειπε, Πεποιθα εις υμας, αλλ', Ἐν
Κυριωι. Πανταχου γαρ μετ' εγκωμιων πλεκει τας κατηγοριας· ως αν ει ελεγεν· οιδα τους
εμους μαθητας, οιδα υμων το ευδιορθωτον· θαῤρω τουτο μεν δια τον Κυριον τον ουκ
εωντα απολεσθαι ουδε το τυχον, τουτο δε δι' υμας τους δυναμενους ταχεως εαυτους
ανακτησασθαι. Ἅμα δε και προτρεπει και την παρ' εαυτων σπουδην εισενεγκειν, ως ουκ
ενον των παρα του Θεου τυχειν, αν μη και τα παρ' ημων εισφερηται. Ὁ δε ταρασσων
υμας, βαστασει το κριμα, οστις αν ηι. Ἑκατερωθεν αυτους αλειφει, και εξ ων
παρεθαῤρυνε, και εξ ων εκεινοις επηρασατο, η προεφητευσε. Συ δε μοι σκοπει πως
ουδαμου ονομα τιθησι των επιβουλευοντων, ινα μη αναισχυντοτεροι γενωνται. Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστιν· Ουκ επειδη υμεις ουδεν αλλο φρονησετε, δια τουτο οι της απατης
αιτιοι απηλλαγμενοι της κολασεως εισιν, αλλα δωσουσι δικην· ουδε γαρ προσηκον την
ετερων σπουδην της αλλων κακοηθειας γενεσθαι παραμυθιαν. Γινεται δε τουτο, ινα μη
και ετεροις παλιν επιθωνται. Και ουχ απλως ειπεν, οι ταρασσοντες, αλλα και επηρε τον
λογον ειπων· Ὅστις αν ηι. Ἐγω δε, αδελφοι, ει περιτομην ετι κηρυττω, τι ετι διωκομαι;
Ἐπειδη γαρ διεβαλλον αυτον ως πολλαχου Ἰουδαΐζοντα, και υποκρινομενον το
κηρυγμα, ορα πως καθαρως απεδυσατο, μαρτυρας αυτους καλων. Οιδατε γαρ, φησι, και
υμεις, οτι των διωγμων μου προφασις τουτο εστιν, οτι κελευω απεχεσθαι του νομου· ει
δε περιτομην κηρυσσω, τι ετι διωκομαι; Ουδεν γαρ ετερον εγκαλειν εχουσι μοι οι εξ
Ἰουδαιων, η τουτο μονον. Και γαρ ει συνεχωρουν αυτοις μετα των πατρυων εθων
πιστευειν, ουκ αν ουτε οι πιστευσαντες, ουτε οι απιστησαντες επεβουλευσαν, τωι μηδεν
των οικειων παρασαλευεσθαι.
γʹ. Τι ουν; Ουκ εκηρυξε περιτομην; Ου περιετεμε τον Τιμοθεον; Περιετεμε μεν.
Πως ουν φησιν, Ου κηρυσσω; Και ενταυθα αυτου μαθε την ακριβειαν. Ου γαρ ειπεν, οτι
περιτομην ουκ εργαζομαι, αλλα, Ου κηρυσσω, τουτεστιν, ουχ ουτω κελευω πιστευειν.
Μη γαρ εις δογματων λαβηις βεβαιωσιν· περιετεμον μεν γαρ, ουκ εκηρυξα δε περιτομην.
Ἄρα κατηργηται το σκανδαλον του σταυρου. Τουτεστι, Το εμποδιον, το κωλυμα
ανηιρηται, ει τουτο εστιν ο φατε. Ουδε γαρ ουτως ο σταυρος ην σκανδαλον τοις
Ἰουδαιοις, ως το μη δειν πειθεσθαι τοις πατρυοις νομοις. Και γαρ τον Στεφανον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

προσενεγκοντες, ουκ ειπον, οτι Ουτος τον εσταυρωμενον προσκυνει, αλλ' οτι Κατα του
τοπου και του νομου λεγει του αγιου. Και τωι Ἰησου τουτο ενεκαλουν, οτι τον νομον
παραλυει. ∆ιο φησιν ο Παυλος· Ει συγκεχωρηται περιτεμνεσθαι, λελυται η φιλονεικια η
προς υμας· ου 61.668 δεμια λοιπον εχθρα μενει προς τον σταυρον και το κηρυγμα· ει δε
καθ' εκαστην ημεραν φονωσι καθ' ημων, πως τουτο εγκαλουσιν ημιν; Ἐμοι γουν δια
τουτο επεθεντο, οτι εισηνεγκα ακροβυστον εις τον ναον· Ἆρ' ουν ουτως ανοητος ειμι,
φησιν, ως συγκεχωρημενης περιτομης, εικη και ματην τοσαυτην αναδεξασθαι βλαβην,
τοσουτον σκανδαλον θειναι τωι σταυρωι; Ὁρατε γαρ, οτι δι' ουδεν ημιν πολεμουσιν
ουτως, ως δια την περιτομην.
Ουτως ουν ανοητος ημην, ως υπερ του μηδενος θλιβεσθαι, και σκανδαλιζειν
ετερους; Σταυρου δε σκανδαλον εκαλεσεν, επειδη και ο του σταυρου λογος τουτο
επεταττε, και τουτο μαλιστα ην το σκανδαλιζον Ἰουδαιους, και κωλυον τον σταυρον
αναδεξασθαι, το κελευεσθαι των πατρυων αφιστασθαι εθων. Ὄφελον και αποκοψονται
οι αναστατουντες υμας. Ὅρα πως εστι πικρος ενταυθα κατα των ηπατηκοτων. Παρα μεν
γαρ την αρχην επι τους ηπατημενους την κατηγοριαν ετρεπεν, ανοητους καλων, και
απαξ και δευτερον· επειδη δε καλως αυτους επαιδευσε και διωρθωσε, προς τους
ηπατηκοτας τρεπεται λοιπον. ∆ει δε ημας συνιδειν και εντευθεν αυτου την σοφιαν, πως
τουτους μεν ως παιδας οικειους, και δυναμενους λαβειν διορθωσιν, νουθετει και
σωφρονιζει· τους δε ηπατηκοτας, ως αλλοτριους και ανιατα νοσουντας, εκκοπτει· τουτο
μεν λεγων, Βαστασει το κριμα, οστις αν ηι, τουτο δε επαρωμενος αυτοις, και λεγων,
Ὄφελον και αποκοψονται οι αναστατουντες υμας. Και καλως ειπεν, Ἀναστατουντες.
Την γαρ οικειαν πατριδα και την ελευθεριαν και την συγγενειαν αφεντες την ανω, την
αλλοτριαν και ξενην μεταδιωκειν ηναγκασαν, απο μεν της ανω Ἱερουσαλημ και της
ελευθερας εκβαλλοντες, βιαζομενοι δε καθαπερ αιχμαλωτους και μεταναστας
πλανασθαι. ∆ιοπερ αυτοις επαραται. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ουδεν μοι μελει περι
εκεινων· Αιρετικον γαρ ανθρωπον μετα πρωτην και δευτεραν νουθεσιαν παραιτου. Ει
βουλονται, μη περιτεμνεσθωσαν μονον, αλλα και περικοπτεσθωσαν. Που τοινυν εισιν οι
τολμωντες αποκοπτειν εαυτους, και την αραν επισπωμενοι, και την του Θεου
δημιουργιαν διαβαλλοντες, και τοις Μανιχαιοις συμπραττοντες; Ἐκεινοι μεν γαρ φασι
το σωμα επιβουλον ειναι και υλης της πονηρας· ουτοι δε δια των εργων τοις χαλεποις
δογμασι τουτοις διδοασιν αφορμην· ως γαρ εχθρον και επιβουλον αποκοπτουσι το
μελος. Ουκουν πολλωι μαλλον τους οφθαλμους πηρωσαι εχρην· δια γαρ των οφθαλμων
εις την ψυχην κατεισιν η επιθυμια. Ἀλλα ουτε οφθαλμος ουτε τι αλλο μελος αιτιον,
αλλ' η πονηρα προαιρεσις μονον. Ει δε ουκ ανεχηι, δια τι μη και γλωτταν δια την
βλασφημιαν, και χειρας δια την αρπαγην, και ποδας δια τους επι πονηριαν δρομους, και
παν, ως ειπειν, το σωμα κατακοπτεις; Και γαρ ακοη καταυλουμενη πολλακις
κατεμαλαξε την ψυχην, και ρινες οσμην ηδειαν δεξαμεναι κατεγοητευσαν την διανοιαν,
και προς ηδονην εξεβακχευσαν. Ουκουν παντα περικοψωμεν, και ωτα και χειρας και
ρινας. Ἀλλ' εσχατης ταυτα παρανομιας, 61.669 και σατανικης παραπληξιας. ∆εον γαρ
διορθωσαι μονον την ατακτον της ψυχης ορμην, ως του τεχνιτου διαμαρτανοντος, το
οργανον συντριβειν ανεπεισεν ο πονηρος δαιμων και φονοις χαιρων διηνεκως. Πως ουν
του σωματος πιαινομενου, φησιν, εκκαιεται επιθυμια; Ἰδου παλιν το αμαρτημα της
ψυχης· το γαρ πιαινειν την σαρκα, ου της σαρκος εστιν, αλλα της ψυχης. Ει γαρ
βουλοιτο κατατηκειν, αυτη την εξουσιαν απασαν εχει. Συ δε παραπλησιον ποιεις, ωσπερ
αν ει τις ορων τινα πυρ καιοντα, και επιτιθεντα ξυλα, και οικιαν εμπιπρωντα, αφεις τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

αψαντα την πυραν, εγκαλεσειε τηι πυραι, οτι πολλων επιλαβομενη ξυλων εις υψος ηρθη·
αλλ' ουκ εστι το εγκλημα του πυρος, αλλα του αψαντος το πυρ. Τουτο γαρ προς τροφην,
προς φωτισμον, προς αλλας τοιαυτας εδοθη διακονιας, ουχ ινα καιηι τας οικιας· ωσπερ
ουν και η επιθυμια εις παιδοποιιαν και βιου συστασιν, ου προς μοιχειαν και πορνειαν
και ασελγειαν· ινα πατηρ γενηι, ουχ ινα μοιχος· ινα νομιμως ομιλησηις γυναικι, ουχ ινα
παρανομως διαφθειρηις· ινα καταλιπηις σπερμα, ουχ ινα το ετερου λυμηνηι. Το γαρ
μοιχευειν ου της επιθυμιας εστι της φυσικης, αλλα της υβρεως της παρα φυσιν· η γαρ
επιθυμια μιξιν επιζητει μονον, ου τοιανδε μιξιν.
δʹ. Ταυτα δε μοι ουχ απλως ειρηται νυν, αλλα προανακρουομεθα τινας αγωνας,
και προακροβολιζομεθα προς τους λεγοντας του Θεου την δημιουργιαν πονηραν ειναι,
και της μεν ψυχης την ραιθυμιαν εωντας, κατα δε του σωματος μαινομενους, και την
σαρκα ημων διαβαλλοντας, περι ων και μετα ταυτα ο αποστολος Παυλος διαλεγεται, ου
της σαρκος κατηγορων, αλλα των διαβολικων λογισμων. Ὑμεις δε, αδελφοι, επι
ελευθεριαι εκληθητε· μονον μη την ελευθεριαν εις αφορμην τηι σαρκι. Ἐνταυθα λοιπον
δοκει μεν εις τον ηθικον εμβαινειν λογον, πασχει δε τι καινον, και οπερ ουδε εν μιαι των
αλλων επαθεν Ἐπιστολων. Πασας γαρ διαλαμβανων εις μερη δυο, και τα μεν πρωτα
περι δογματων, τα δε εσχατα περι βιου διαλεγομενος, ενταυθα εις τον ηθικον εμπεσων
λογον, παλιν αναμιγνυσι τον δογματικον. Και γαρ ουτος εκεινου παλιν εχεται εν τηι
προς Μανιχαιους μαχηι. Τι δε εστι, Μονον μη την ελευθεριαν τηι σαρκι εις αφορμην;
Ἀπηλλαξεν ημας, φησιν, ο Χριστος του ζυγου της δουλειας, κυριους αφηκε του πραττειν
ο τι βουλομεθα, ουχ ινα τηι εξουσιαι προς κακιαν χρησωμεθα, αλλ' ινα μειζονος λαβωμεν
μισθου προφασιν, επι φιλοσοφιαν μειζονα ανιοντες. Ἐπειδη γαρ ανω και κατω ζυγον
δουλειας καλει τον νομον, και την χαριν καταρας απαλλαγην· ινα μη τις υποπτευσηι, οτι
δια τουτο κελευει του νομου αποστηναι, ινα εξηι παρανομως ζηιν, διορθουται την
υπονοιαν, λεγων· Ουχ ινα παρανομος γενηται η πολιτεια, αλλ' ινα υπερ τον νομον η
φιλοσοφια· ελυθη γαρ του νομου τα δεσμα. Και εγω ταυτα λεγω, ουχ ινα ταπεινοτεροι,
αλλ' ινα υψηλοτεροι γενωμεθα.
Και γαρ ο πορνευων, και ο παρθενευων, αμφοτεροι του νομου τα μετρα
εξεβησαν, αλλ' ουκ επι τοις αυτοις, αλλ' ο μεν επι το χειρον κατενεχθεις, ο δε επι το
βελτιον επαρθεις· ο μεν παραβας, ο δε υπερβας τον νομον. Τουτ' ουν φησιν ο Παυλος,
οτι Ἔλυσε τον ζυγον αφ' υμων, ουχ 61.670 ινα σκιρτησητε, ουδ' ινα λακτισητε, αλλ' ινα
χωρις ζυγου βαδιζητε ευρυθμα. Ειτα και δεικνυσι τροπον, δι' ου ραιδιως αν το τοιουτον
κατορθωθειη. Τις ουν ο τροπος; ∆ια της αγαπης δουλευετε αλληλοις, φησι. Παλιν
ενταυθα αινιττεται οτι φιλονεικια και στασις και φιλαρχια και απονοια ταυτης της
πλανης αιτιαι αυτοις εγενοντο· η γαρ των αιρεσεων μητηρ, η της φιλαρχιας εστιν
επιθυμια. Ειπων γαρ, οτι ∆ουλευετε αλληλοις, εδειξεν οτι εξ απονοιας και τυφου τουτο
ελαβεν αρχην το κακον· διο καταλληλον επεισαγει φαρμακον. Ἐπειδη γαρ αλληλων
αρχειν βουλομενοι διεσχισθητε, ∆ουλευσατε αλληλοις· ουτω γαρ συναχθησεσθε παλιν.
Ἀλλα φανερως μεν ου λεγει το αμαρτημα, φανερως δε τιθησι την διορθωσιν, ινα δι'
αυτης κακεινο μαθωσιν· ως αν ει τις τωι ασελγαινοντι οτι μεν ασελγαινει μη λεγοι,
παραινοι δε συνεχως σωφρονειν. Ὁ γαρ αγαπων, ως χρη, τον πλησιον, ου παραιτειται
δουλευειν αυτωι παντος δουλου ταπεινοτερον. Καθαπερ γαρ πυρ ομιλησαν κηρωι,
μαλασσει ραιδιως αυτον, ουτω και η της αγαπης θερμοτης παντα τυφον και απονοιαν
πυρος σφοδροτερον διαλυει. ∆ια τουτο ουκ ειπεν, Ἀγαπατε αλληλους, απλως, αλλα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

∆ουλευετε, την επιτεταμενην δηλων φιλιαν. Ἐπειδη γαρ του νομου τον ζυγον ανειλεν,
ινα μη αποσκιρτησωσιν, ετερον αυτοις επιτιθησι ζυγον τον της αγαπης, ισχυροτερον μεν
εκεινου, κουφοτερον δε και ηδιω πολλωι. Ειτα δεικνυς αυτου το κατορθωμα, φησιν· Ὁ
γαρ πας νομος εν ενι λογωι πληρουται, εν τωι, Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον.
Ἐπειδη γαρ ανω και κατω τον νομον εστρεφον, ει βουλει αυτον, φησι, πληρουν, μη
περιτεμνου· ου γαρ εν τηι περιτομηι, αλλ' εν τηι αγαπηι πληρουται. Ὅρα της οδυνης πως
ουκ επιλανθανεται της εαυτου, αλλα το πονουν κινει συνεχως, και εις τον ηθικον
εξελθων λογον.
Ει δε αλληλους δακνετε και κατεσθιετε, βλεπετε μη υπ' αλληλων αναλωθητε.
Ουκ αποφαινεται, ινα μη βαρησηι, αλλ' οιδε μεν αυτο γινομενον, λεγει δε αυτο μετα
αμφιβολιας. Ου γαρ ειπεν, Ἐπειδη αλληλους δακνετε· και το εξης ομοιως· ουδε γαρ εκει
παλιν απεφηνατο, οτι Ὑπ' αλληλων αναλωθητε· οπερ εστι φοβουντος και
ασφαλιζομενου, ου καταδικαζοντος. Και ταις λεξεσι δε εμφαντικως εχρησατο. Ου γαρ
ειπε, ∆ακνετε, μονον, οπερ εστι θυμουμενου, αλλα, Και κατεσθιετε, οπερ εστιν
εμμενοντος τηι πονηριαι. Ὁ μεν γαρ δακνων, οργης επληρωσε παθος· ο δε κατεσθιων
θηριωδιας εσχατης παρεσχεν αποδειξιν. ∆ηγματα δε και βρωσεις ου τας σωματικας
φησιν, αλλα τας πολυ χαλεπωτερας. Ου γαρ ουτως ο ανθρωπινης απογευσαμενος
σαρκος εβλαψεν, ως ο δηγματα εις την ψυχην πηγνυς· οσον γαρ ψυχη τιμιωτερα
σωματος, τοσουτον χαλεπωτερα η ταυτης βλαβη. Βλεπετε μη υπ' αλληλων αναλωθητε,
φησι. Ἐπειδη γαρ οι αδικουντες και επιβουλευοντες, ως αλλους αναλισκοντες, επι
τουτο ερχονται, δια τουτο φησι· Σκοπειτε μη εις υμας το πραγμα περιτραπηι. Ἡ γαρ
διαστασις και η μαχη φθοροποιον και αναλωτικον και των δεχομενων αυτην, και των
εισαγοντων, και σητος μαλλον απαντα διατρωγει. Λεγω δε, πνευματι περιπατειτε, και
επιθυμιαν σαρκος ου μη τελεσητε.
εʹ. Ἰδου και ετεραν δεικνυσιν οδον ευκολον ποιουσαν 61.671 την αρετην, και
κατορθουσαν τα ειρημενα, οδον τικτουσαν αγαπην, και σφιγγομενην υπο της αγαπης.
Ουδεν γαρ, ουδεν ουτως αγαπητικους ποιει, ως το πνευματικους ειναι, και ουδεν ουτω
πειθει παραμενειν ημιν το πνευμα, ως η της αγαπης ισχυς. ∆ιο φησι· Πνευματι
περιπατειτε, και επιθυμιαν σαρκος ου μη τελεσητε. Ἐπειδη γαρ ειπε το ποιουν την
νοσον, λεγει και το την υγειαν χαριζομενον φαρμακον. Ποιον δε τουτο εστι, και τις η
δυναμις των ειρημενων καλων, η το πνευματι ζηιν; ∆ιο φησι· Πνευματι περιπατειτε, και
επιθυμιαν σαρκος ου μη τελεσητε. Ἡ γαρ σαρξ επιθυμει κατα του πνευματος, το δε
πνευμα κατα της σαρκος· ταυτα δε αντικειται αλληλοις, ινα μη, α αν θελητε, ταυτα
ποιητε. Ἐνταυθα δε επιτιθενται τινες λεγοντες, οτι διειλεν εις δυο τον ανθρωπον ο
Ἀποστολος, ωσπερ εξ εναντιας ουσιας κατεσκευασμενον εισαγων, και μαχην τωι σωματι
προς την ψυχην δεικνυς ουσαν. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστι· σαρκα γαρ ενταυθα, ου το
σωμα καλει· ει γαρ τουτο φησι, πως εχει λογον το εξης ειρημενον; Ἐπιθυμει γαρ, φησι,
κατα του πνευματος. Και μην τουτο ου των κινουντων, αλλα των κινουμενων εστιν, ου
των ενεργουντων, αλλα των ενεργουμενων· πως ουν επιθυμει; η γαρ επιθυμια ου
σαρκος, αλλα ψυχης. Και γαρ αλλαχου φησι· Κατεπιθυμος εστιν η ψυχη μου· και τι
επιθυμει η ψυχη σου, και ποιησω σοι, Και, Μη πορευου κατα την επιθυμιαν της ψυχης
σου· και παλιν, Ουτως επιποθει η ψυχη μου. Πως ουν Παυλος φησιν, Ἡ σαρξ επιθυμει
κατα του πνευματος; Οιδε σαρκα καλειν, ου την του σωματος φυσιν, αλλα την πονηραν
προαιρεσιν, ως οταν λεγηι· Ὑμεις ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι· Και παλιν, Οι δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

εν σαρκι οντες, Θεωι αρεσαι ου δυνανται. Τι ουν; ανελειν δει την σαρκα; Αυτος δε ο
ταυτα λεγων, ου σαρκα περιεκειτο; Ου της σαρκος, αλλα του διαβολου ταυτα τα
διδαγματα· Ἐκεινος γαρ ανθρωποκτονος ην απαρχης. Τι ουν φησι; Σαρκα ενταυθα τον
λογισμον καλει τον γεωδη, τον ραιθυμον και ημελημενον.
Τουτο δε ου σωματος κατηγορια, αλλα ραιθυμου ψυχης εγκλημα· οργανον γαρ
εστιν η σαρξ, το δε οργανον ουδεις αποστρεφεται και μισει, αλλα τον το οργανον κακως
μεταχειριζομενον. Και γαρ ου τον σιδηρον, αλλα τον ανδροφονον και μισουμεν και
κολαζομεν. Ἀλλα και αυτο τουτο, φησι, κατηγορια του σωματος, το τα αμαρτηματα της
ψυχης τωι της σαρκος ονοματι καλεισθαι. Ἐγω δε ομολογω μεν ελαττονα ειναι της
ψυχης την σαρκα, και αυτην δε καλην. Το γαρ ελαττον του καλου, και αυτο καλον· το δε
κακον, ουκ ελαττον του καλου, αλλ' εναντιον. Συ δε, ει μεν εχεις δειξαι απο του
σωματος κατασκευαζομενην την κακιαν, κατηγορει της σαρκος· ει δε απο της
προσηγοριας διαβαλλειν επιχειρεις, ωρα σοι και της ψυχης κατηγορειν· και γαρ ψυχικος
ανθρωπος λεγεται ο της αληθειας εστερημενος, και πνευματα πονηριας λεγεται τα των
δαιμονων πληθη. Τωι δε της σαρκος ονοματι παλιν και τα μυστηρια καλειν ειωθεν η
Γραφη, και την Ἐκκλησιαν απασαν, σωμα λεγουσα ειναι του Χριστου. Ει δε βουλει και
κατορθωματα καλειν τα δι' 61.672 αυτης γινομενα, σβεσον τωι λογωι τας αισθησεις, και
ερημον οψει την ψυχην γνωσεως απασης, και ουδεν ειδυιαν ων οιδεν. Ει γαρ η δυναμις
του Θεου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενη καθοραται, πως αν ιδοιμεν χωρις
οφθαλμων; ει δε και η πιστις εξ ακοης, πως ακουσομεθα χωρις ωτων; Και το κηρυξαι δε
και το περιελθειν, δια γλωττης και ποδων. Πως γαρ κηρυξουσιν, εαν μη αποσταλωσι;
και το γραψαι δια χειρων. Ὁραις οτι μυριων ημιν αγαθων εστιν αιτια της σαρκος η
διακονια; Ει δε λεγει, Ἡ σαρξ επιθυμει κατα του πνευματος, περι δυο φησι λογισμων·
ουτοι γαρ αλληλοις αντικεινται, η αρετη και η κακια, ουχ η ψυχη και το σωμα. Ει γαρ
ταυτα αντικειται, αλληλων εστιν αναιρετικα, ως το πυρ του υδατος, ως το σκοτος του
φωτος· ει δε επιμελειται σωματος ψυχη, και πολλην αυτου ποιει προνοιαν, και μυρια
πασχει, ωστε αυτο μη καταλιπειν, και αποῤρηγνυμενη κωλυει, και το σωμα αυτηι
διακονειται, και πολλην εισαγει γνωσιν αυτηι, και προς την εκεινης ενεργειαν τουτο
κατεσκευασται· πως αν εναντια ταυτα ειη και μαχομενα αλληλοις; Ἐγω γαρ ου μονον
ουκ εναντια, αλλα και σφοδρα ομονοουντα, και αλληλων αντεχομενα δια των εργων
ορω. Ου τοινυν περι τουτων φησιν, οτι αντικεινται αλληλοις, αλλα λογισμων πονηρων,
και αγαθων μαχην εισαγει. Το γαρ θελειν και μη θελειν, της ψυχης. ∆ια τουτο φησι·
ταυτα δε αντικειται, ινα μη συγχωρησηις τηι ψυχηι πορευεσθαι εν ταις επιθυμιαις αυτης
ταις πονηραις. Καθαπερ γαρ τις παιδαγωγος και διδασκαλος φοβων, ταυτα εφθεγξατο.
Ει δε πνευματι αγεσθε, ουκ εστε υπο νομον.
ʹ. Ποια αυτη ακολουθια; Μεγιστη μεν και σαφης. Ὁ γαρ πνευμα εχων, ως χρη,
σβεννυσι δια τουτου πονηραν επιθυμιαν απασαν· ο δε τουτων απαλλαγεις, ου δειται της
απο του νομου βοηθειας, υψηλοτερος πολλωι της εκεινου παραγγελιας γενομενος. Ὁ
γαρ μη οργιζομενος, πως δειται ακουειν, Ου φονευσεις; ο μη βλεπων ακολαστοις
οφθαλμοις, πως χρηιζει του παιδευοντος μη μοιχευειν; Τις γαρ διαλεγεται περι του
καρπου της κακιας τωι την ριζαν αυτην ανασπασαντι; Ῥιζα γαρ φονου θυμος, και
μοιχειας η περιεργος θεωρια των οψεων. ∆ια τουτο φησιν· Ει πνευματι αγεσθε, ουκ εστε
υπο νομον. Ἐνταυθα δε μοι δοκει και εγκωμιον του νομου ειρηκεναι μεγα και
θαυμαστον· ει δε εν ταξει του πνευματος ο νομος ην κατα δυναμιν την εαυτου προ της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

του πνευματος επιφοιτησεως, ου μην δια τουτο εναπομενειν χρη τωι παιδαγωγωι. Τοτε
μεν εικοτως υπο νομον ημεν, ινα τωι δεει κολαζωμεν τας επιθυμιας, ουπω του
πνευματος φανεντος· νυν δε της χαριτος δεδομενης της ου κελευουσης μονον αυτων
απεχεσθαι, αλλα και μαραινουσης αυτας, και προς μειζονα πολιτειαν αναγουσης, τις
χρεια νομου; Τωι γαρ οικοθεν κατορθουντι τα μειζω, που χρεια παιδαγωγου; ουδε γαρ
γραμματιστου τις δειται φιλοσοφος ων.
Τι τοινυν εαυτους εξευτελιζετε, τωι πνευματι προτερον εαυτους εκδοντες, και
νυν προσκαθημενοι τωι νομωι; Φανερα δε εστι τα εργα της σαρκος, ατινα εστι πορνεια,
μοιχεια, ακαθαρσια, ασελγεια, 61.673 φαρμακεια, ειδωλολατρεια, εχθραι, ερεις, ζηλοι,
θυμοι, εριθειαι, διχοστασιαι, αιρεσεις, φθονοι, φονοι, μεθαι, κωμοι, και τα ομοια
τουτοις, α προλεγω υμιν, καθως και προειπον, οτι οι τα τοιαυτα πρασσοντες, βασιλειαν
Θεου ου κληρονομησουσιν. Ἐνταυθα λοιπον ο της σαρκος σου κατηγορων, ειπε μοι, και
νομιζων ως περι εχθρας και πολεμιας ταυτα ειρησθαι (εστω γαρ η μοιχεια και η πορνεια
της σαρκος καθ' υμας), αι εχθραι, και αι ερεις, και οι ζηλοι, και αι εριθειαι, και αι
αιρεσεις, και αι φαρμακειαι (προαιρεσεως γαρ ταυτα διεφθαρμενης μονον, ωσπερ ουν
και τα αλλα) πως αν ειεν σαρκος; Ὁραις οτι ου φησι την σαρκα ενταυθα, αλλα τον γεωδη
λογισμον και χαμαι συρομενον; ∆ιο και φοβει λεγων, οτι Οι τα τοιαυτα πρασσοντες,
βασιλειαν Θεου ου κληρονομησουσιν. Ει δε φυσεως ταυτα πονηρας, και ου προαιρεσεως
μοχθηρας, περιττως ειπε, Πρασσουσιν, αλλα, Πασχουσι. Τινος δε ενεκεν και βασιλειας
εκπιπτουσιν; Ουδε γαρ των εν φυσει, αλλα των εν προαιρεσει και οι στεφανοι και αι
κολασεις. ∆ιο και ταυτα ηπειλησεν ο Παυλος. Ὁ δε καρπος του πνευματος αγαπη, χαρα,
ειρηνη. Ουκ ειπε, το εργον του πνευματος, αλλ', Ὁ καρπος. Ουκουν η ψυχη περιττη· ει
γαρ περι σαρκος και πνευματος ο λογος, που η ψυχη; Ἆρα περι αψυχων διαλεγεται;
Ὅταν γαρ τα μεν πονηρα της σαρκος, τα δε χρησιμα του πνευματος ηι, περιττη η ψυχη.
Ουδαμως· και γαρ η εγκρατεια των παθων ταυτης και περι αυτης· και εν μεσωι κειμενης
κακιας και αρετης, αν μεν εις δεον χρησηται τωι σωματι, πνευματικον αυτο
κατειργασατο· αν δε αποστηι μεν του πνευματος, εκδωι δε αυτην ταις πονηραις
επιθυμιαις, γεωδεστεραν αυτην κατεσκευασεν. Ὁραις παντοθεν πως ου περι ουσιας αυτωι
της σαρκος νυν ο λογος, αλλα περι προαιρεσεως μοχθηρας, και ου τοιαυτης; ∆ια τι δε
καρπον καλει του πνευματος; Ὅτι τα μεν πονηρα εργα εξ ημων 61.674 γινεται μονων·
διο και εργα καλει· τα δε καλα ου της ημετερας επιμελειας δειται μονον, αλλα και της
του Θεου φιλανθρωπιας. Ειτα μελλων αυτα διηγεισθαι, την ριζαν τιθησι πρωτον των
αγαθων, ουτω λεγων· Ἀγαπη, χαρα, ειρηνη, μακροθυμια, χρηστοτης, αγαθοεργια, πιστις,
πραοτης, εγκρατεια. Κατα των τοιουτων ουκ εστι νομος. Τι γαρ αν τις επιταξειε τωι
παντα εχοντι παρ' εαυτωι, και διδασκαλον απηρτισμενην της φιλοσοφιας την αγαπην;
Ὥσπερ γαρ οι των ιππων ευηνιοι και αφ' εαυτων απαντα πραττοντες, ουκ αν δεηθειεν
μαστιγος· ουτω και ψυχη κατορθουσα την αρετην απο πνευματος, ου δειται του
νουθετουντος νομου. Πανυ δε και ενταυθα τον νομον θαυμαστικως εξεβαλεν, ουχ ως
φαυλον, αλλ' ως ελαττονα της δεδομενης παρα του Πνευματος φιλοσοφιας. Οι δε του
Χριστου, την σαρκα εσταυρωσαν συν τοις παθημασι και ταις επιθυμιαις. Ἵνα γαρ μη
λεγωσι· Και τις εστι τοιουτος; δεικνυσιν επι των εργων τους τα τοιαυτα κατορθουντας,
σαρκα παλιν ενταυθα τας πονηρας πραξεις καλων. Ου γαρ δη την σαρκα ανειλον· επει
πως εμελλον ζηιν; Το γαρ εσταυρωμενον, νεκρον εστι και ανενεργητον· αλλα την
ακριβη φιλοσοφιαν δηλοι. Και γαρ αι επιθυμιαι, καν ενοχλωσι, κενα λυσσωσιν· επει ουν
τοσαυτη του πνευματος η ισχυς, εκεινωι ζωμεν, εκεινωι αρκωμεθα· ο και αυτος επαγει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

λεγων· Ζωμεν ουν εν πνευματι, και πνευματι στοιχωμεν, κατα τους εκεινου νομους
πολιτευομενοι. Τουτο γαρ εστι το, Στοιχωμεν· τουτεστι, Ἀρκεσθωμεν τηι του πνευματος
δυναμει, και μη επιζητωμεν την απο του νομου προσθηκην. Ειτα δεικνυς εκεινους τους
επεισαγοντας την περιτομην δια φιλοτιμιαν τουτο ποιουντας, φησι· Μη γενωμεθα
κενοδοξοι, ο παντων εστιν αιτιον των κακων, αλληλους προκαλουμενοι, αλληλους
φθονουντες. Ἀπο γαρ κενοδοξιας ο φθονος, και απο φθονου τα μυρια ταυτα κακα.

61.673 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤʹ.
Ἀδελφοι, εαν και προληφθηι ανθρωπος.
αʹ. Ἐπειδη γαρ επιτιμησεως προσχηματι τα αυτων εξεδικουν παθη, και εδοκουν
μεν αμαρτηματων ενεκεν τουτο ποιειν, την δε αυτων φιλαρχιαν στησαι εβουλοντο,
φησιν· Ἀδελφοι, εαν και προληφθηι. Ουκ ειπεν, Ἐαν πραξηι, αλλ', Ἐαν προληφθηι,
τουτεστιν, εαν συναρπαγηι. Ὑμεις οι πνευματικοι καταρτιζετε τον τοιουτον. Ουκ ειπε,
Κολαζετε, ουδε, Καταδικαζετε, αλλα, ∆ιορθουσθε. Και ουδε ενταυθα εστη, αλλα δεικνυς,
οτι σφοδρα αυτους ημερους ειναι δει τοις υποσκελιζομενοις, ουτως επηγαγεν· Ἐν
πνευματι πραοτητος. Ουκ ειπεν, εν πραοτητι, αλλ', Ἐν πνευματι πραοτητος· δηλων οτι
και τωι Πνευματι ταυτα δοκει, και το δυνασθαι μετ' επιεικειας διορθουν τους
αμαρτανοντας, χαρισματος εστι πνευματικου. Ειτα, ινα μη επαρθηι ο διορθων ετερον, και
αυτον υπο τον αυτον φοβον εθηκεν, ουτως ειπων· Σκοπων σεαυτον, μη και συ
πειρασθηις. Ὥσπερ γαρ οι πλουτουντες ερανους τοις δεομενοις εισφε 61.674 ρουσιν, ιν',
ειποτε και αυτοι περιπεσοιεν πενιαι, των αυτων επιτυχωσιν· ουτω δη και ημας ποιειν
χρη. ∆ιο και αιτιαν αναγκαιαν τιθησι, λεγων ουτω· Σκοπων σεαυτον, μη και συ
πειρασθηις. Και απολογειται υπερ του ημαρτηκοτος, πρωτον μεν ειπων, Ἐαν και
προληφθηι, δευτερον το της πολλης ασθενειας ονομα, ειτα, Ἵνα μη και συ πειρασθηις,
δαιμονος επηρειαν μαλλον, η ψυχης ραιθυμιαν αιτιωμενος. Ἀλληλων τα βαρη
βασταζετε.
Ἐπειδη γαρ ουκ εστιν ανθρωπον οντα χωρις ελαττωματος ειναι, παραινει μη
ακριβεις εξεταστας ειναι των ετεροις πεπλημμελημενων, αλλα και φερειν τα των
πλησιον ελαττωματα, ινα και τα αυτου φερηται παρ' ετερων. Καθαπερ γαρ επι της
οικοδομης, ου την αυτην απαντες εδραν εχουσιν οι λιθοι, αλλ' ο μεν προς γωνιαν
επιτηδειος, ουκετι δε προς θεμελιους, ο δε προς θεμελιους μεν, ουκετι δε προς γωνιαν·
ουτω δη και επι του σωματος της Ἐκκλησιας. Και επι της σαρκος δε της ημετερας τουτο
αυτο ιδοι τις αν αλλ' 61.675 ομως θατερου θατερον ανεχεται, και ου παρα παντων παντα
ζητουμεν. Ὁ γαρ εκ του κοινου γινομενος ερανος, και σωμα και οικοδομην συνιστησι.
Και ουτως αναπληρωσατε τον νομον του Χριστου. Ουκ ειπε, Πληρωσατε, αλλ',
Ἀναπληρωσατε, τουτεστι, κοινηι παντες πληρωσατε, δι' ων αλληλους φερετε· οιον, ο
δεινα εστιν οργιλος, συ δε υπνηλος· φερε τοινυν την ορμην αυτου την σφοδραν, ινα και
αυτος σου την νωθειαν φερηι. Και ουτως ουτε εκεινος αμαρτησεται υπο σου
βασταζομενος, ουτε συ πλημμελεις εν οις ει βαρυς, ανεχομενου σου του αδελφου σου.
Ουτω δε αλληλοις χειρα ορεγοντες εν οις μελλετε καταπιπτειν, δι' αλληλων κοινηι
πληρωσατε τον νομον, το λειπον τωι πλησιον αναπληρων εκαστος δια της οικειας
υπομονης. Ἐαν δε μη ουτω ποιητε, αλλ' εκαστος επεξιεναι μελληι τοις του πλησιον,
ουδεποτε ουδεν εσται των δεοντων υμιν. Ὥσπερ γαρ εν τωι σωματι ει την αυτην τις
απαιτοιη παρα παντων χρειαν, ουδεποτε το σωμα στησεται· ουτω και επι των αδελφων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

πολυς εστι πολεμος, ει παρα παντων παντα επιζητουμεν. Ει γαρ τις δοκει ειναι τι, μηδεν
ων, φρεναπαται εαυτον. Παλιν ενταυθα την απονοιαν κατασκοπει. Ὁ γαρ δοκων ειναι τι,
ουδεν εστι, πρωτον της ευτελειας αυτου δειγμα εκφερων την τοιαυτην ευμενειαν. Το δε
εργον εαυτου δοκιμαζετω εκαστος. Ἐνταυθα δεικνυσιν οτι δει βιου εξεταστας ειναι, και
ουχ απλως, αλλα μετ' ακριβειας δοκιμαζειν τα πεπραγμενα υμιν. Οιον, εποιησας τι
καλον; Σκοπησον μη ποτε δια κενοδοξιαν, μη δι' αναγκην, μη προς απεχθειαν, μη
υποκρισει, μη δι' αλλην τινα αιτιαν ανθρωπινην. Καθαπερ γαρ το χρυσιον δοκει μεν
ειναι λαμπρον προ του χωνευτηριου, οταν δε αυτο παραδοθηι τωι πυρι, τοτε ακριβως
διαδεικνυται, του νοθου παντος απο του γνησιου χωριζομενου· ουτω και τα ημετερα
εργα, οταν μετα ακριβειας εξεταζωμεν, τοτε σαφως εκκαλυφθησεται, και πολλων
οψομεθα εαυτους οντας υπευθυνους εγκληματων. Και τοτε εις εαυτον μονον το
καυχημα εξει, και ουκ εις τον ετερον. Ταυτα ου νομοθετων φησιν, αλλα
συγκαταβαινων· ως αν ει ελεγεν· Ἄτοπον μεν το καυχασθαι· ει δ' αρα βουλει, μη κατα
του πλησιον, ως ο Φαρισαιος. Ὁ γαρ τουτο παιδευθεις, και εκεινου αποστησεται ταχεως.
∆ιο και τουτο συνεχωρησεν, ινα το ολον κατα μικρον εξεληι. Ὁ γαρ συνεθισθεις εις
εαυτον μονον καυχασθαι, και μη κατ' αλλων, ταχεως και τουτο διορθωσεται το
ελαττωμα. Ὁ γαρ μη νομισας των αλλων εαυτον ειναι βελτιονα (τουτο γαρ εστιν, Ουκ
εις τον ετερον), αλλ' αυτον καθ' εαυτον εξεταζων αβρυνεται, παυσεται και τουτο ποιων
υστερον. Και ινα μαθηις οτι τουτο βουλεται κατασκευασαι, ορα πως αυτον συστελλει τωι
φοβωι· ανωτερω μεν ειπων, ∆οκιμαζετω το εργον αυτου, ενταυθα δε επαγαγων·
Ἕκαστος γαρ το ιδιον φορτιον βαστασει. ∆οκει μεν γαρ τιθεναι λογισμον κωλυοντα
καθ' ετερου καυχασθαι, διορθουται δε τον καυχωμενον, ωστε μηδ' εφ' εαυτωι μεγα
φρονειν, εις εννοιαν αγων αυτον των οικειων αμαρτηματων, και τοις ονομασι του
φορτιου και της αχθοφοριας πιεζων αυτου το συνειδος. Κοινωνειτω δε ο κατηχουμενος
τον λογον τωι κατηχουντι εν πασιν αγαθοις.
βʹ. Ἐνταυθα περι των διδασκαλων λοιπον ο λογος αυτωι, ωστε πολλης απολαυειν
παρα των μαθητευομενων θεραπειας. Και τινος ενεκεν ουτως ο Χριστος ενομοθετησε;
Και γαρ εν τηι Καινηι ουτος κειται ο νομος, ωστε τους το Ευαγγελιον καταγγελλοντας εκ
του Ευαγγελιου ζηιν· και εν τηι Παλαιαι δε ομοιως πολλαι τοις Λευΐταις παρα των
αρχομενων ησαν αι προσοδοι. Τινος ουν ενεκεν ταυτα διεταξατο; Ταπεινοφροσυνης και
αγαπης υποθεσιν προαποτιθεμενος. Ἐπειδη γαρ το διδασκαλικον αξιωμα πολλακις φυσαι
τους εχοντας, καταστελλω[ν] αυτου το φρονημα, εις αναγκην κατεστησε του δεισθαι
των μαθητευομενων· κακεινους παλιν εις αφορμην ηγαγε του προς ευνοιαν
ευκολωτερους γινεσθαι, γυμναζων αυτους εν τηι περι τους διδασκαλους ευνοιαι και περι
τους αλλους ημερους ειναι· οπερ και αγαπην ου μικραν ειργαζετο εν εκατερωι τωι μερει.
Ἐπει ει μη τουτο ην, οπερ ειπον, τινος ενεκεν τους Ἰουδαιους τους αγνωμονας απο του
μαννα τρεφων, τους αποστολους εις την των προσαιτουντων κατεστησεν αναγκην; ουκ
ευδηλον οτι τα μεγαλα εκ τουτου κατασκευαζων αγαθα, ταπεινοφροσυνην και αγαπην,
και ωστε τους μαθητευομενους μη αισχυνεσθαι επι τοις δοκουσιν επονειδιστοις ειναι;
Το γαρ επαιτειν, αισχυνης ειναι δοκει· αλλ' ουκ εδοκει λοιπον, των διδασκαλων αυτο
μετιοντων μετα παῤρησιας απασης· ωστε ου μικρα καντευθεν εκερδαινον οι μαθηται,
πασης δοξης παιδευομενοι δια τουτων υπεροραιν. ∆ια τουτο φησι· Κοινωνειτω δε ο
κατηχουμενος τον λογον τωι κατηχουντι εν πασιν αγαθοις. Τουτεστι, πασαν
επιδεικνυσθω περι αυτον δαψιλειαν· τουτο γαρ αινιττομενος ελεγεν· Ἐν πασιν αγαθοις.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

Μηδεν γαρ εστω του μαθητου, φησιν, ιδιον, αλλα παντα κοινα. Μειζονα γαρ λαμβανει η
διδωσι, και τοσουτωι μειζω, οσωι των γηΐνων τα επουρανια αμεινω· ο και αλλαχου
δηλων ελεγεν· Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν, μεγα, ει ημεις υμων τα σαρκικα
θερισομεν; ∆ια τουτο και κοινωνιαν το πραγμα καλει, δεικνυς αντιδοσιν γινομενην. Ἐκ
τουτου δε και τα της αγαπης εγινετο θερμοτερα πολλωι και βεβαιοτερα. Ἂν μεν ουν την
αυταρκειαν ο διδασκαλος ζητει, μενει και λαμβανων επι της οικειας αξιας. Και γαρ και
τουτο επαινος το ουτω προσεδρευειν τωι λογωι, ως ετερων δεισθαι, και εν πενιαι μυριαι
ειναι, και των βιωτικων υπεροραιν απαντων. Ἂν δε υπερβαινηι το μετρον, ελυμηνατο
την αξιαν, ου τωι λαμβανειν, αλλα τωι αμετρωι. Ειτα ινα μη η πονηρια του διδασκαλου
οκνηροτερον περι ταυτα ποιηι τον μαθητην, και πενητα οντα πολλακις παρατρεχηι δια
τον τροπον, προιον μεν φησι· Το δε καλον ποιουντες, μη εκκακωμεν· ενταυθα δε το
μεσον της τοιαυτης, και της εν τοις βιωτικοις φιλοτιμιας δεικνυσιν, ουτω λεγων. Μη
πλανασθε· Θεος ου μυκτηριζεται.
Ὃ γαρ εαν σπειρηι ανθρωπος, τουτο και θερισει· οτι ο σπειρων εις την σαρκα
εαυτου, εκ της σαρκος αυτου θερισει φθοραν· ο δε σπειρων εις το πνευμα, εκ του
πνευματος θερισει ζωην αιωνιον. Ὥσπερ γαρ επι των σπερματων ουκ ενι σπειροντα
οροβους σιτον αμησαι· δει γαρ του αυτου γενους και τον σπορον ειναι και τον αμητον·
ουτω και εν τοις εργοις, ο καταβαλων εις την σαρκα τρυφην, μεθην, επιθυμιαν ατοπον,
τα εκ τουτων αμησει. Τινα δε εστι ταυτα; Κολασις, τιμωρια, αισχυνη, γελως, φθορα. Των
γαρ πολυτελων τραπε 61.677 ζων και των ηδυσματων ουδεν ετερον το τελος, η φθορα·
και γαρ αυτα φθειρεται, και συμφθειρει το σωμα. Τα δε του πνευματος ου τοιαυτα, αλλ'
απ' εναντιας απαντα τουτοις. Σκοπει δε· Ἔσπειρας ελεημοσυνην, αναμενουσι σε οι των
ουρανων θησαυροι και δοξα αιωνιος· εσπειρας σωφροσυνην, τιμη και βραβειον και αι
παρ' αγγελων ευφημιαι και οι παρα του αγωνοθετου στεφανοι. Το δε καλον ποιουντες,
μη εκκακωμεν· καιρωι γαρ ιδιωι θερισομεν μη εκλυομενοι. Ἄρ' ουν, ως καιρον εχομεν,
εργαζωμεθα το καλον προς παντας, μαλιστα προς τους οικειους της πιστεως. Ἵνα γαρ
μη τις νομισηι, οτι διδασκαλων μεν επιμελεισθαι δει και τρεφειν αυτους, των δε αλλων
αμελειν, εις κοινον εξαγει τον λογον, και πασι την θυραν της τοιαυτης ανοιγει
φιλοτιμιας, και τοσαυτην ποιειται την υπερβολην, ως και Ἰουδαιους και Ἕλληνας
ελεειν κελευειν, μετα προσηκουσης μεν ταξεως, ελεειν δ' ομως. Τις δε η ταξις; Το
πλειονα περι τους πιστους ενδεικνυσθαι την προνοιαν. Και οπερ και εν ταις αλλαις
Ἐπιστολαις ποιει, τουτο και ενταυθα εργαζεται, ου περι του ελεειν διαλεγομενος μονον,
αλλα και περι του φιλοτιμως και διηνεκως· το γαρ του σπορου ονομα και το μη δειν
εκκακειν, τουτο αινιττεται. Ειτα επειδη μεγα απηιτησε, και το επαθλον επι θυραις
τιθησιν, αμητου μεμνημενος καινου τινος και παραδοξου.
γʹ. Ἐπι μεν γαρ των γηπονων ουχ ο σπειρων μονον, αλλα και ο θεριζων πολυν
υπομενει τον πονον, αυχμωι και κονιορτωι και πολληι μαχομενος ταλαιπωριαι· τοτε δε
ουδεν τουτων ενι, φησιν· α και παραδηλων ελεγε· Καιρωι γαρ ιδιωι θερισομεν μη
εκλυομενοι. Και εντευθεν μεν αυτους προτρεπει και εφελκεται· και ετερωθεν δε
κατεπειγει και συνωθει, λεγων· Ἄρ' ουν ως καιρον εχομεν, εργαζωμεθα το αγαθον.
Ὥσπερ γαρ ουκ αει του σπειρειν εσμεν κυριοι, ουτως ουδε του ελεειν. Ὅταν γαρ
εντευθεν απενεχθωμεν, καν μυριακις βουληθωμεν, ουδεν περανουμεν πλεον. Και
μαρτυρουσιν ημιν αι παρθενοι τωι λογωι, αι μυρια προθυμηθεισαι, επειδη δαψιλη την
ελεημοσυνην ουκ απηλθον εχουσαι, απεκλεισθησαν του νυμφωνος· και ο τον Λαζαρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

παριδων πλουσιος· και γαρ κακεινος, επειδη ταυτης ερημος ην της συμμαχιας, και
ολοφυρομενος και ικετευσας πολλα, ου παρα του πατριαρχου, ου παρα αλλου τινος
ηλεειτο, αλλ' εμενε διηνεκως αποτηγανιζομενος χωρις συγγνωμης απασης. ∆ια ταυτα
φησιν, Ὡς καιρον εχομεν, εργαζωμεθα το αγαθον, και προς παντας· και ταυτηι μαλιστα
απαλλαττων της Ἰουδαικης ταπεινοτητος. Ἐκεινος μεν γαρ τα της φιλανθρωπιας
απαντα προς τους ομοφυλους ην· η δε της χαριτος φιλοσοφια γην ομου και θαλατταν
επι την της ελεημοσυνης καλει τραπεζαν, ει και πλειονα περι τους οικειους την
σπουδην επιδεικνυται. Ἴδετε πηλικοις υμιν γραμμασιν εγραψα τηι εμηι χειρι. Ὅσοι
θελουσιν ευπροσωπειν εν σαρκι, ουτοι αναγκαζουσιν υμας περιτεμνεσθαι. Ἐννοησον,
οση κατεχει την μακαριαν εκεινην ψυχην οδυνη.
Καθαπερ γαρ οι πενθει τινι περιπεσοντες, η τινα των γνησιων αποβαλοντες, και
τινα των αδοκητων υπομενοντες, ουτε νυκτωρ ησυχαζουσι, ουτε μεθ' ημεραν, του
πενθους αυτοις την ψυχην πολιορκουντος· ουτω και ο μακαριος Παυλος ειπων ολιγα
περι 61.678 των ηθων, παλιν επι τα προτερα επανερχεται, α μαλιστα αυτου την ψυχην
διεταραττε, λεγων ουτως· Ἴδετε πηλικοις υμιν γραμμασιν εγραψα τηι εμηι χειρι.
Ἐνταυθα ουδεν αλλο αινιττεται, αλλ' οτι αυτος εγραψε την Ἐπιστολην απασαν· ο
πολλης γνησιοτητος σημειον ην. Ἐπι μεν γαρ των αλλων υπηγορευε μεν αυτος, εγραφε
δε ετερος· και τουτο δηλον απο της προς Ῥωμαιους Ἐπιστολης· προς γαρ τωι τελει
φησιν· Ἀσπαζομαι υμας εγω Τερτιος ο γραψας την Ἐπιστολην· ενταυθα δε αυτος εγραψε
πασαν. Ἐποιησε δε τουτο ενταυθα και αναγκαιως, ου δι' αγαπην μονον, αλλα και δια
την της πονηρας υπονοιας αναιρεσιν. Ἐπειδη γαρ διεβαλλετο επι πραγμασιν οις ουδεν
εκοινωνει, και ελεγετο περιτομην καταγγελλειν και υποκρινεσθαι, ως ου καταγγελλων,
δια τουτο ηναγκασθη ιδιογραφον ποιησασθαι την Ἐπιστολην, μαρτυριαν εγγραφον
προαποτιθεμενος. Το δε Πηλικοις, εμοι δοκει ου το μεγεθος, αλλα την αμορφιαν των
γραμματων εμφαινων λεγειν, μονονουχι λεγων, οτι Ουτε αριστα γραφειν ειδως, ομως
ηναγκασθην δι' εμαυτου γραψαι, ωστε των συκοφαντων εμφραξαι το στομα. Ὅσοι
θελουσιν ευπροσωπησαι εν σαρκι, ουτοι αναγκαζουσιν υμας περιτεμνεσθαι, μονον ινα
μη τωι σταυρωι του Χριστου διωκωνται.
Ουδε γαρ οι περιτεμνομενοι αυτοι νομον φυλαττουσιν, αλλα θελουσιν υμας
περιτεμνεσθαι, ινα εν τηι υμετεραι σαρκι καυχησωνται. Ἐνταυθα δεικνυσιν ουχ εκοντας
αυτους τουτο υπομενοντας, αλλ' αναγκαζομενους παρεχων αυτοις αφορμην
αναχωρησεως, και σχεδον υπερ αυτων απολογουμενος, και προτρεπων αποπηδησαι
ταχεως. Τι δε εστιν, Ευπροσωπειν εν σαρκι· Ευδοκιμειν παρ' ανθρωποις. Ἐπειδη γαρ
ωνειδιζοντο παρα τοις Ἰουδαιοις ως των πατριων αποσταντες εθων. Ἵνα μη ταυτα
εγκαλωνται, φησι, βουλονται υμιν λυμηνασθαι, δια της υμετερας σαρκος εκεινοις
απολογουμενοι. Ταυτα δε ελεγε, δεικνυς οτι ου δια τον Θεον ταυτα επραττον. Ὡς αν ει
ελεγεν· Ουκ εστιν ευσεβειας υποθεσις το γινομενον· ως δι' ανθρωπινην φιλοτιμιαν
ταυτα παντα γινεται, υπερ αρεσκειας των απιστων, οτι πιστοι κατακοπτονται, και
αιρουνται Θεωι προσκρουσαι, ινα ανθρωποις αρεσωσι. Τουτο γαρ εστιν, Ἐν σαρκι
ευπροσωπησαι. Ειτα δεικνυς οτι και ετερωθεν συγγνωμης εισιν απεστερημενοι,
διελεγχει παλιν αυτους, ου δια την εις ετερους αρεσκειαν μονον, αλλα και δι' οικειαν
κενοδοξιαν ταυτα επιτασσοντας. ∆ιο και επηγαγεν· Ἵνα εν τηι υμετεραι σαρκι
καυχησωνται, ως μαθητας εχοντες, και οντες διδασκαλοι. Και τις η τουτων αποδειξις;
Ουδε γαρ αυτοι νομον φυλαττουσι, φησι. Μαλιστα μεν γαρ, ει και εφυλαττον, ουτως
αξιοι κατηγοριας· νυνι δε και ο σκοπος αυτων διεφθαρμενος εστιν. Ἐμοι δε, φησι, μη εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

τωι σταυρωι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Και μην το πραγμα επονειδιστον ειναι
δοκει, αλλ' εν τωι κοσμωι και παρα τοις απιστοις· εν δε τοις ουρανοις και παρα τοις
πιστοις δοξα, και μεγιστη. Και γαρ πενια επονειδιστον, αλλ' ημιν καυχημα· και το
εξευτελιζεσθαι παρα πολλοις γελως, αλλ' ημεις αβρυνομεθα τουτωι. Ουτω και ο σταυρος
ημιν καυχημα. Και ουκ ειπεν, Ἐγω δε ου καυχωμαι, η, Ἐγω δε ου βουλομαι καυχασθαι,
αλλ', Ἐμοι δε μη γενοιτο, ως περι των ατοπων απηυξατο και την 61.679 παρα του Θεου
συμμαχιαν εκαλεσεν εις το κατορθωσαι τουτο.
Και τι εστι το καυχημα του σταυρου; Ὅτι ο Χριστος δι' εμε δουλου μορφην
ανελαβε, και επαθεν απερ επαθε, δι' εμε τον δουλον, τον εχθρον, τον αγνωμονα· αλλ'
ουτω με ηγαπησεν, ως και εαυτον εκδουναι. Ἆρα τουτου γενοιτ' αν τι ισον; Ει γαρ
οικεται, αν μονον επαινωνται παρα των δεσποτων, και ταυτα ομογενων οντων, μεγα
φρονουσι, πως ου καυχασθαι χρη, οταν ο ∆εσποτης ο αληθης Θεος μη επαισχυνηται τον
υπερ ημων σταυρον; Μηδε ημεις τοινυν επαισχυνωμεθα την αφατον αυτου κηδεμονιαν.
Αυτος ουκ επηισχυνθη σταυρωθηναι δια σε, και συ επαισχυνηι ομολογησαι αυτου την
απειρον κηδεμονιαν; ωσπερ αν ει τις δεσμωτης μη επαισχυνομενος τον βασιλεα, επειδη
δε επεστη τωι δεσμωτηριωι και τα δεσμα ελυσε δι' εαυτου, δια τουτο αυτον επαισχυνηται.
Ἀλλ' εσχατης ταυτα παραπληξιας· δι' αυτο γαρ τουτο μαλιστα εναβρυνεσθαι δει. ∆ι' ου
εμοι κοσμος εσταυρωται, καγω τωι κοσμωι. Τον κοσμον φησι νυν, ου τον ουρανον ουδε
την γην, αλλα τα βιωτικα πραγματα, τον επαινον τον παρα των ανθρωπων, την
δορυφοριαν, την δοξαν, τον πλουτον, τα τοιαυτα απαντα τα δοκουντα ειναι λαμπρα.
Ταυτα γαρ μοι νεκρα γεγονε. Τοιουτον ειναι χρη τον Χριστιανον, ταυτην αει την φωνην
περιφερειν. Ουδε γαρ ηρκεσθη μονον τωι προτερωι της νεκρωσεως τροπωι, αλλα και
ετερον επηγαγεν ειπων· Καγω τωι κοσμωι· διπλην την νεκρωσιν αινιττομενος, και
λεγων, οτι Και εκεινα εμοι νεκρα, και εγω εκεινοις, και ουτε αυτα ελειν με δυναται και
χειρωσασθαι· νεκρα γαρ εστιν απαξ· ουτε εγω επιθυμησαι αυτων· νεκρος γαρ αυτοις ειμι
και εγω. Ουδεν της νεκρωσεως ταυτης μακαριωτερον. Αυτη γαρ εστι της μακαριας ζωης
η υποθεσις. Ουτε γαρ περιτομη τι ισχυει, ουτε ακροβυστια, αλλα καινη κτισις. Και οσοι
τωι κανονι τουτωι στοιχησουσιν, ειρηνη επ' αυτους και ελεος, και επι τον Ἰσραηλ του
Θεου. Ειδες σταυρου δυναμιν, εις οσον αυτον υψος ανηγαγεν; Ου γαρ δη μονον τα του
κοσμου πραγματα ενεκρωσεν αυτωι παντα, αλλα και της πολιτειας της παλαιας
ανωτερον πολλωι κατεστησε. Τι ταυτης της ισχυος ισον; Τον γαρ υπερ ταυτης της
περιτομης σφαττομενον και ετερους αποσφαττοντα, τουτον επεισεν ο σταυρος εν ισωι τηι
ακροβυστιαι αυτην αφεντα, ξενα τινα και παραδοξα και τα υπερ τους ουρανους επιζητειν
πραγματα. Καινην γαρ κτισιν ταυτην καλει την καθ' υμας πολιτειαν, δια τε τα
γεγενημενα, δια τε τα εσομενα· τα γεγενημενα μεν, οτι η ψυχη ημων παλαιωθεισα εν
γηραι της αμαρτιας, αθροως δια του βαπτισματος ανενεωθη, ωσανει ανακτισθεισα παλιν·
διο καινην και ουρανιαν απαιτουμεθα πολιτειαν· δια τα εσομενα δε, οτι και ο ουρανος
και η γη και πασα η κτισις εις αφθαρσιαν μεταστησεται μετα των σωματων των
ημετερων. Μη τοινυν μοι λεγε, φησι, περιτομην την ουδεν δυναμενην λοιπον· πως γαρ
αυτη φανειται, παντων επι τοσουτον μεταβεβλημενων; αλλα τα καινα ζητει πραγματα
της χαριτος. Οι γαρ ταυτα διωκοντες, ουτοι και ειρηνης και φιλανθρωπιας
απολαυσονται, και τωι του Ἰσραηλ ονοματι κυριως αν καλοιντο· ως οι γε τα εναντια
φρονουντες, καν εξ εκεινου γεγεννημενοι ειεν, και την προσηγοριαν αυτου
περιφεροιεν, παντων 61.680 εκπεπτωκασι τουτων, και της συγγενειας και της
επωνυμιας αυτης. Οι γαρ κυριως Ἰσραηλιται ειναι δυναμενοι, οι τον κανονα τουτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

διατηρουντες εισιν, οι των παλαιων απεχομενοι, και τα της χαριτος διωκοντες. Του
λοιπου, κοπους μοι μηδεις παρεχετω. Ἐνταυθα ουχ ως καμων, ουδ' ως περικακησας
ταυτα φθεγγεται· ο γαρ παντα και ποιειν και πασχειν υπερ των μαθητων αιρουμενος,
πως αν εξελυθη και ανεπεσε νυν; ο λεγων· Ἐπιστηθι ευκαιρως, ακαιρως· ο λεγων· Μη
ποτε δωι αυτοις ο Θεος επιγνωσιν αληθειας, και ανανηψωσιν εκ της του διαβολου
παγιδος. Τινος ουν ενεκεν ταυτα φησιν; Ἀναστελλων αυτων την ραιθυμον γνωμην, και
εις φοβον πλειονα εμβαλλων, και πηγνυς τους παρ' αυτου τεθεντας νομους, και ου
συγχωρων αει κινειν αυτους. Ἐγω γαρ τα στιγματα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου εν
τωι σωματι μου βασταζω. Ουκ ειπεν, Ἔχω, αλλα, Βασταζω, ωσπερ τις επι τροπαιοις μεγα
φρονων, η σημειοις βασιλικοις· ει και τουτο παλιν ονειδος ειναι δοκει. Ἀλλ' ουτος επι
τοις τραυμασιν εναβρυνεται· και καθαπερ οι σημειοφοροι των στρατιωτων, ουτω και
ουτος αγαλλιαζεται τραυματα περιφερων. ∆ια τι δε τουτο λεγει; Παντος λογου, πασης
φωνης λαμπροτερον δια τουτων απολογουμαι, φησι.
Ταυτα γαρ φωνην σαλπιγγος υψηλοτεραν αφιησι προς τους αντιλεγοντας, και
λεγοντας υποκρινεσθαι με το δογμα, και προς ανθρωπων αρεσκειαν τι λεγειν. Ουδε γαρ
ει τις στρατιωτην ειδεν εκ παραταξεως ηιμαγμενον εξελθοντα, και μυρια τραυματα
εχοντα, δειλιας τι κρινειν αυτον και προδοσιας ηνειχετο, επι του σωματος της
ανδραγαθιας φεροντα την αποδειξιν. Και επ' εμου τοινυν ουτω ψηφιζεσθαι δει, φησι.
Και ει τις ακουσαι βουλεται της εμης απολογιας, και την γνωμην μου καταμαθειν,
βλεπετω τα τραυματα, των ρηματων τουτων και των γραμματων πλειονα παρεχομενα
την αποδειξιν. Ἀρχομενος μεν της Ἐπιστολης, απο της αθροας αυτου μεταβολης την
ανυποκριτον αυτου σαφως εδειξε γνωμην· τελευτων δε απο των ταυτης κινδυνων. Ἵνα
γαρ μη τις λεγηι, οτι μετεστη μεν απο διανοιας ορθης, ουκ ενεμεινε δε επι της αυτης
προαιρεσεως, οτι και εμεινε μαρτυρας παραγει τους πονους, τους κινδυνους, τας
πληγας. Ειτα απολογησαμενος δια παντων σαφως, και δειξας, ως ουδεν ειπε των
ειρημενων θυμωι και απεχθειαι, αλλ' ακινητον εχει την προς αυτους φιλοστοργιαν,
παλιν αυτο τουτο κατασκευαζει, εις ευχην μυριων γεμουσαν αγαθων κατακλειων τον
λογον, και ουτω λεγων· Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μετα του πνευματος
υμων, αδελφοι. Ἀμην. Τωι εσχατωι ρηματι τουτωι παντα τα εμπροσθεν επεσφραγισεν. Ου
γαρ απλως, Μεθ' υμων, ως επι των αλλων, αλλα, Μετα του πνευματος υμων, απαγων
αυτους των σαρκικων, και πανταχου δεικνυς του Θεου την ευεργεσιαν, και
αναμιμνησκων της χαριτος ης απηλαυσαν, δι' ης πασης αυτους ικανος ην Ἰουδαικης
πλανης απαγαγειν. Το τε γαρ Πνευμα λαβειν, ου της νομικης ην πτωχειας, αλλα της
κατα την πιστιν δικαιοσυνης· το τε κατασχειν λαβοντας, ουκ απο της περιτομης, αλλ'
απο της χαριτος εγενετο παλιν. ∆ια τουτο την παραινεσιν ευχηι κατεκλεισε, και χαριτος
και πνευματος αναμνησας, ομου και αδελφους προσειπων, και παρακαλεσας τον Θεον
τουτων αυτους διηνεκως απολαυειν, και διπλωι 61.681 τους ανθρωπους ασφαλισαμενος
τροπωι· το γαρ αυτο και ευχη, και διδασκαλια ην των ειρημενων ολοκληρος, αντι
τειχους αυτοις διπλου γινομενη. Ἥ τε γαρ διδασκαλια αναμιμνησκουσα αυτους οσων
απελαυσαν αγαθων, μαλλον κατεσχεν εν τοις της Ἐκκλησιας δογμα 61.682 σιν· η τε
ευχη καλουσα την χαριν, και παραμενειν αυτοις πειθουσα, ουκ ηφιει το πνευμα αυτων
απαναστηναι. Τουτου δε εν αυτοις οντος, πασα, ωσπερ κονις, απεσοβειτο των τοιουτων
δογματων η απατη, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και το κρατος, συν τωι
Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55


