De Babyla contra Julianum et gentiles
Του εν αγιοις πατρος ημων Ἰωαννου αρχιεπισκοπου
Κωνσταντινουπολεως του Χρυσοστομου λογος εις τον μακαριον
Βαβυλαν και κατα Ἑλληνων
1 Ὁ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος μελλων προς το παθος ηδη χωρειν και
τον θανατον αποθνησκειν τον ζωοποιον αυτηι τηι τελευταιαι νυκτι, καλεσας ιδιαι τους
εαυτου μαθητας, αλλα τε διελεχθη πολλα και παρηινεσε και μετα των αλλων ειπε τι
και τοιουτον αυτοις· "Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο πιστευων εις εμε, τα εργα α εγω ποιω
κακεινος ποιησει και μειζονα τουτων ποιησει." Καιτοι πολλοι ετεροι διδασκαλοι τε
εγενοντο και μαθητας εσχον και θαυματα επεδειξαντο καθως Ἑλληνων παιδες
κομπαζουσι, αλλ' ομως ουδεις ουδεποτε εκεινων τοιουτον ουδεν ουτε εις νουν
εβαλετο ουτε ειπειν ετολμησεν. Ουδ' αν εχοιεν Ἑλληνων παιδες, καν παντα
αναισχυντοιεν, επιδειξαι προρρησιν η λογον τοιουτον κειμενον παρ' αυτοις, αλλα
φασματα μεν των κατοιχομενων και νεκρων τινων ειδωλα δειξαι πολλοι πολλους
παρ' αυτοις θαυματοποιους φασι, και φωνας δε τινας απο μνημειων τισιν ενεχθηναι
λεγουσιν, οτι δε τις των ζησαντων ανθρωπων και θαυμασθεντων παρ' αυτοις η ους
μετα τελευτην ενομισαν ειναι θεους ειπε τι τοιουτον τοις εαυτου μαθηταις ουδεις αν
αυτων διισχυρισαιτο ποτε.
2 Και την αιτιαν δε ει βουλεσθε ερω, δια τι τα αλλα παντα απηρυθριασμενως
και γυμνηι ψευδομενοι τηι κεφαληι, τοιουτον ουδεποτε ουδεν πλασασθαι ετολμησαν.
Ου γαρ απλως ουδε ανευ τινος λογου ταυτης απεσχοντο της μηχανης, αλλ' ειδον
τουτο κακουργως οι λυμεωνες εκεινοι, οτι τον μελλοντα απαταν πιθανα τινα και
πολλης γεμοντα κομψειας και προς το φωραθηναι δυσδιαγνωστα συντιθεναι χρη.
Και γαρ τους δεινους των τε ιχθυων των τε ορνιθων θηρευτας εθος ου γυμνα
προτιθεναι τα θηρατρα, αλλα τωι δελεατι παντοθεν αυτα περιστει λαντας ακριβως
ουτω της αγρας περιγενεσθαι εκατερας εκατερους. Ει δε εκκαλυψαντες αυτα τοις
αλισκεσθαι μελλουσιν ουτω παρειχον οραν, ουτε ιχθυς ουτε ορνις των αρκυων
εκεινων εντος αν εγενοντο ποτε, μαλλον δε ουδ' αν την αρχην προσηλθον αυτοις,
αλλα κεναις αν εκαστος οικαδε απηλθε χερσιν ο τε θαλαττιος ο τε χερσαιος θηρατης.
Ἐπει ουν και τουτοις σαγηνευειν ανθρωπους προυκειτο ουκ ερριψαν γυμνην την
απατην εις το του πελαγος, αλλα πλασαμενοι και συνθεντες τα δυναμενα τους
αλογωτερους ελειν περαιτερω προελθειν εφεισαντο τωι ψευδει δεδοικοτες την
υπερβολην και φοβουμενοι μη τηι των δευτερων αμετριαι και τα προτερα
αναλυσωσαν.
3 Ει γαρ ειπον οτι τοιουτον τι παρ' αυτοις επηγγειλατο τις οιον ο ημετερος
Σωτηρ τοις μαθηταις ειπε τοις εαυτου και οι παρ' αυτων ηπατημενοι κατεγελασαν
αν αυτων ως ουδε πιθανα ψευσασθαι δυνηθεντων. Το γαρ τοιαυτα και προλεγειν και
πληρουν μετα αληθειας, της μακαριας εκεινης δυναμεως μονης εστιν. Ει δε τι και
δαιμονες ισχυσαν ποτε φαντασαι τους ηπατημενους μικρον, αλλ' οτε ουπω του
φωτος η πηγη γνωριμος ην τοις πολλοις. Και τοτε δε αυτοθεν εδεικνυτο οτι
δαιμονων ην εργα τα τελουμενα τηι τε αλληι απατηι και ταις θυσιαις αυταις. Το γαρ
ανθρωπινοις αιμασι τους εαυτων προσταττειν φοινιττεσθαι βωμους και παρα των
σπειραντων τα τοιαυτα αυτοις κελευειν ιερεια καταβαλλεσθαι, τινα ουκ αν
αποκρυψειε μανιας υπερβολην;
4 Οι γαρ μηδεποτε εκ των ημετερων κορεννυμενοι συμφορων μηδε ειδοτες
ορον τινα και περας της μαχης της προς ημας, αλλα αθανατα λυττωντες αει καθαπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ουκ αρκουν αυτων εμπλησαι τον θυμον το γυναικας και παιδας αντι προβατων και
βοων εις τους αυτων κατασφαττεσθαι βωμους, επενοησαν ξενην ανδροφονιας
παρανομιαν και καινοτερον συμφορας επεισηγαγον τροπον. Ους γαρ εδει πενθειν
τας των ανηιρημενων σφαγας τουτους επεισαν εις την αθλιαν εκεινην μιαιφονιαν
προαγειν αυτους.
5 Και ινα μη μονον οι παρα των ανθρωπων τεθεντες ατιμαζωνται νομοι και
τους της φυσεως αυτους θεσμους εκ βαθρων ανεσπασαν αυτην καθ' εαυτης
εκβακχευσαντες και τον απαντων εναγεστερον φονον εις τον των ανθρωπων
εισαγοντες βιον. Ουδενας γαρ εχθρους ουτως λοιπον ως τους γεγεννηκοτας απαντες
εδεισαν, και οις εχρην μαλιστα παντων θαρρειν τουτους μαλιστα παντων δι'
υποψιας ειχον και απεστρεφοντο. Οι γαρ αλαστορες εκεινοι δι' ων ο Θεος αυτους επι
την θεωριαν τουδε του κοσμου παρηγαγε δια τουτων αυτους ταυτης εκβαλειν
εφιλονεικησαν της δωρεας, τους προς το ζην υπηρετησαμενους τουτους και του
θανατου καταστησαντες αιτιους ωσπερ επιδειξαι βουλομενοι οτι πλεον αυτοις ουδεν
γεγονεν εκ της αγαθοτητος του Θεου· ου γαρ ετερων δεησονται σφαγων αλλα των
φυσαμενων αυτων ταυτα.
6 Τουτοις καν ει θαυμα τι παρηκολουθησεν μεγα μη οτι ει που τι και εδειχθη
μικρον και ουδενος αξιον λογου και πολλης γεμον απατης ην, αλλ' ει και μεγαλα ην
τα γινομενα ταυτα απερ ειπον τοις μη λιαν εξεστηκοσιν ικανα δειξαι τινες ησαν οι
και εκεινα εργαζομενοι, πως μιαροι και παμμιαροι και παντα επ' εκτροπηι και της
ζωης και της καταστασεως τεκταινοντες της ημετερας. Ἀλλ' ουχ ο Κυριος ημων
Ἰησους τοιουτον ουδεν επεταξεν ημιν, αλλα θαυμαστος ων δια τα τεραστια, δια τα
προσταγματα των θαυματων ουχ ηττον παρα παντων αν προσκυνοιτο δικαιως και
πιστευοιτο ειναι Θεος. Την γαρ παρανομιαν ταυτην αυτος ελθων ελυσε, και το
θαυμαστοτερον οτι της αγριας και απηνους τυραννιδος ου τους προσκυνουντας
αυτον μονον ημας αλλα και τους βλασφημουντας αυτον εκεινους απηλλαξεν· ουδε
γαρ Ἑλληνων τις ετι τοιαυτας θυσιας τοις εαυτου δαιμοσι προαγειν ηναγκασται.
7 Τοσαυτηι προς το ημετερον αει φιλανθρωπιαι κεχρηται γενος, και ων οι
δαιμονες τους εαυτων φιλους ειργασαντο κακων μειζονα ο Θεος τους εχθρους
εποιησεν αγαθα. Οι μεν γαρ δαιμονες τους θεραπευοντας αυτους και τιμωντας των
οικειων παιδων γενεσθαι σφαγεας ηναγκασαν· ο δε Χριστος τους αποστρεφομενους
αυτον τουτων των επιταγματων απηλλαξε, και της θηριωδους λειτουργιας την
ατελειαν και την θαυμαστην ταυτην ειρηνην ουκ εις τους οικειους μονους
συνεκλεισεν αλλα και εις τους αλλοτριους εξηγαγε, δεικνυς οτι εκεινοι μεν
τυραννοι τινες και του γενους ημων εχθροι και λυμεωνες εισι δι' ο και τοις
ωικειωμενοις ως αλλοτριοις εκεχρηντο· και γαρ ησαν αλλοτριοι. Ὁ δε βασιλευς και
δημιουργος και σωτηρ του παντος γενους ανθρωπων αυτος ην διο και των
ηλλοτριωμενων ως ιδιων εφειδετο.
8 Και γαρ ην ιδιον εργον αυτου πασα η των ανθρωπων φυσις καθως και ο
μαθητης αυτου φησιν· "Εις τα ιδια ηλθε και οι ιδιοι αυτον ουκ εδεξαντο." Ἀλλα
πασαν μεν αυτου καταλεγειν την φιλανθρωπιαν ου του παροντος καιρου–αλλα καν
παντας τους αιωνας περι αυτης φθεγγηται τις, καν τοσαυτην εχηι δυναμιν οσην τας
ασωματους δυναμεις εικος ουδε ουτως εφαψεται της αξιας ποτε. Ὅσον γαρ εστιν
αγαθος μονος οιδεν αυτος επειδη και μονος εστιν ουτως αγαθος. Ὅρα γουν οια τοις
μαθηταις φησιν· "Ἀμην αμην λεγω υμιν, ο πιστευων εις εμε τα εργα α εγω ποιω
κακεινος ποιησει και μειζονα τουτων ποιησει." Ουδε γαρ αν τοσαυτης αυτοις
μετεδωκε της τιμης μη λιαν και απειρως ων αγαθος.
9 Ει δε τις ημιν αμφισβητοιη που τελος εσχεν ουτος ο χρησμος, το βιβλιον
μετα χειρας λαβων ο καλειται μεν Πραξεις Ἀποστολων, εχει δε αυτας ου πασας αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ουδε παντων αυτων, αλλ' ενος η δυο και ταυτας ευαριθμητους τας δε σκιας μονον
των μακαριων εκεινων εφαπτομενας τε αυτων αμα και την υγιειαν εργαζομενας,
πολλοις δε των μαινομενων των ιματιων Παυλου ουδεν πλεον εδεησε προς την του
κινουντος αυτους δαιμονος απαλλαγην. Ει δε τις ταυτα τυφον ειναι λεγοι και
τερατειαν πλασματων απιθανον αλλα τα γε νυν ορωμενα ικανα το βλασφημον
εμφραξαι στομα και καταισχυναι και την αχαλινωτον γλωτταν επισχειν. Ου γαρ
εστιν εν τηι καθ' ημας οικουμενηι ου χωρα, ουκ εθνος, ου πολις ενθα ταυτα ουκ
αιδεται τα παραδοξα ουκ αν θαυμασθεντα ποτε ει πλασματα ην.
10 Και του λογου την μαρτυριαν υμεις αν παρασχοιτε ταυτην ημιν. Ου γαρ
δεησομεθα παρ' ετερων την πιστιν των λεγομενων λαβειν υμων των εχθρων ταυτην
παρεχομενων ημιν. Ειπε γαρ μοι, δια τι τον Ζωροαστρην εκεινον και τον Ζαμολξιν
ουδε εξ ονοματος ισασιν οι πολλοι μαλλον δε ουδενες πλην ολιγων τινων; Ὅτι
πλασματα ην τα περι εκεινων λεγομενα απαντα. Καιτοι κακεινοι και οι τα εκεινων
συνθεντες δεινοι γενεσθαι λεγονται οι μεν γοητειαν ευρειν και εργασασθαι οι δε
συσκιασαι ψευδος τηι των λογων πιθανοτητι. Ἀλλα παντα ματην γινεται και εικη
οταν η των λεγομενων υποθεσις σαθρα και ψευδης ουσα τυχηι ωσπερ ουν οταν
ισχυρα και αληθης παντα παλιν ματην γινεται και εικη τα προς ανατροπην
επινοουμενα παρα των εχθρων.
11 Ουδεμιας γαρ δειται βοηθειας η της αληθειας ισχυς, αλλα καν μυριους εχηι
τους σβεννυντας αυτην ου μονον ουκ αφανιζεται, αλλα και δι' αυτων των
επηρεαζειν επιχειρουντων φαιδροτερα και υψηλοτερα ανεισι των εικη κοπτοντων
εαυτους και μαινομενων καταγελωσα. Τα μεν γαρ παρ' ημιν α φατε πλασματα ειναι
και τυραννοι και βασιλεις και λογων αμαχοι σοφισται ηδη δε και φιλοσοφοι και
γοητες και μαγοι και δαιμονες καθελειν εσπουδασαν, και "εξησθενησεν επ' αυτους η
γλωσσα αυτων" κατα τον προφητικον λογον και "Βελος νηπιων εγενηθησαν αι
πληγαι αυτων." Οι μεν γαρ βασιλεις τοσουτον εκερδαναν εκ της καθ' ημων
επιβουλης οσον θηριωδιας δοξαν παρα πασιν ελαβον. ∆ια γαρ τον κατα των
μαρτυρων θυμον εις την της κοινης φυσεως εξενεχθεντες απηνειαν μυριοις εαυτους
ου συνειδον περιβαλοντες ονειδεσιν. Οι δε φιλοσοφοι και δεινοι ρητορες δοξαν
πολλην οι μεν επι σεμνοτητι οι δε επι λογων δυναμει παρα τοις πολλοις εχοντες
μετα την προς ημας μαχην καταγελαστοι γεγονασι και παιδων ληρουντων απλως
ουδεν διαφερειν εδοξαν.
12 Ἀπο γαρ εθνων και δημων τοσουτων ου σοφον τινα, ουκ ασοφον, ουκ
ανδρα, ου γυναικα αλλ' ουδε παιδιον μικρον μεταπεισαι ισχυσαν, αλλα τοσουτος
εστι των υπ' αυτων γεγραμμενων ο γελως ωστε αφανισθηναι και τα βιβλια παλαι
και αμα τωι δειχθηναι και απολεσθαι τα πολλα. Ει δε που τι και ευρεθειη διασωθεν
παρα Χριστιανοις τουτο σωζομενον ευροι τις αν. Τοσουτον απεχομεν βλαβην τινα
παρα της εκεινων υποπτευειν επιβουλης, ουτω καταγελωμεν της πολλης των
μηχανηματων αυτων περιεργιας. Ουτε γαρ ει τα σωματα αδαμαντινα και αφθαρτα
ην ημιν "σκορπιους" και "οφεις" και πυρ ταις χερσιν επισφιγγοντες εδεισαμεν αν
αλλα και επεδειξαμεθα· ουτε επειδη τας ψυχας ημιν και την πιστιν τοιαυτην
κατεσκευασεν ο Χριστος τα φαρμακα των εχθρων εχοντες δεδοικαμεν. Ει γαρ επανω
"οφεων" και "σκορπιων" και πασης του διαβολου της τυραννιδος "πατειν" ημιν
επιτετακται πολλωι μαλλον επανω σκωληκων και κανθαρων. Τοσουτον γαρ το
μεσον της τουτων βλαβης προς την εκεινου του πονηρου δαιμονος επιβουλην.
13 Και τα μεν ημετερα τοιαυτα τα δε υμετερα. Ἐπολεμησε μεν αυτους ουδεις
ουδεποτε, ουδε γαρ θεμις Χριστιανοις αναγκηι και βιαι καταστρεφειν την πλανην
αλλα και πειθοι και λογωι και προσηνειαι την των ανθρωπων εργαζεσθαι σωτηριαν.
Ὅθεν ουδεις των τα του Χριστου φρονουντων βασιλευς δογματα καθ' υμων εθηκε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

τοιαυτα οια καθ' ημων οι τα των δαιμονων θεραπευσαντες επενοησαν. Ἀλλ' ομως
τοσαυτης απολαυσασα ησυχιας και υπ' ουδενος ενοχληθεισα ποτε της Ἑλληνικης
δεισιδαιμονιας η πλανη αφ' εαυτης εσβεσθη και περι εαυτην διεπεσε καθαπερ των
σωματων τα τηκεδονι παραδοθεντα μακραι και μηδενος αυτα βλαπτοντος αυτοματα
φθειρεται και διαλυθεντα κατα μικρον αφανιζεται. Ὥστε ει και μη τελεον ο
σατανικος ουτος εξηλειπται γελως απο της γης, αλλ' ικανα γε τα ηδη γενομενα
πιστωσασθαι και υπερ των μελλοντων υμας.
14 Του γαρ πλειονος καθαιρεθεντος εν ουτω χρονωι βραχει περι του
λειπομενου ουδεις φιλονεικησει λοιπον. Ουδε γαρ πολεως αλουσης και τειχων
κατενεχθεντων και βουλευτηριων και θεατρων και περιπατων κατακαυθεντων και
των εν ηλικιαι παντων ανηιρημενων στοας τις ιδων ημικαυστους και οικιων ολιγων
εστωτα μερη και γραιδια μετα παιδιων μικρων αμφισβητησειε τωι νικησαντι και
περιγενομενωι του πλειονος ως ου δυναμενωι κατεργασασθαι το περιλειφθεν. Ἀλλ'
ου τα γε των αλιεων τοιαυτα, αλλα καθ' εκαστην ανθει την ημεραν· και ταυτα ου δι'
ευρυχωριας τινος και ανεσεως εις τον ημετερον εισαχθεντα βιον αλλα δια θλιψεως
και πολεμων και μαχης.
15 Ὁ μεν γαρ Ἑλληνισμος πανταχου της γης εκταθεις και τας απαντων
ανθρωπων ψυχας κατασχων ουτως υστερον μετα την τοσαυτην ισχυν και την
επιδοσιν υπο της του Χριστου κατελυθη δυναμεως· το δε κηρυγμα το ημετερον ου
μετα το διαδοθηναι πανταχου και στηναι βεβαιως εσχε τους πολεμουντας, αλλα πριν
η παγηναι και φυτευθηναι εν ταις των ακουοντων ψυχαις εξ αυτων των προοιμιων
προς απασαν ηναγκαζετο παραταττεσθαι την οικουμενην· "Προς τας αρχας, προς τας
εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου, προς τα
πνευματικα της πονηριας." Ουτω γαρ του σπινθηρος της πιστεως αφθεντος καλως
ποταμοι και αβυσσοι παντοθεν επερρεον. Ἴστε δε δηπου ως ουκ εστιν ισον το μυριοις
ετεσι ριζωθεν ανασπασαι φυτον και το επι της γης αρτι τεθεν. Ἀλλα και τουτων
ουτως εχοντων επεκλυζε μεν ετι μικρον οντα τον σπινθηρα ως εφην της ευσεβειας
το των εναντιων πελαγος, ο δε ου μονον ουκ εσβεννυτο τουτωι, αλλα και μειζων
γινομενος και φαιδροτερος παντα επηιει ταχεως τα μεν των εχθρων καταλυων και
αναλισκων ευκολως τα δε των οικειων ανιστων και προς υψος αφατον αιρων καιτοι
ανδρων ευτελων και ασημων υπηρετησαμενων αυτωι.
16 Το δε αιτιον ουκ ην των αλιεων εκεινων ουτε τα ρηματα ουτε τα θαυματα
αλλα της εις αυτους ενεργουσης δυναμεως του Χριστου. Των γαρ ταυτα
εργασαμενων ο μεν ην σκηνοποιος ο Παυλος ο Πετρος δε αλιευς και ουκ αν ουτως
ευτελεσι και ταπεινοις πλασαι τι τοιουτον επηλθε ποτε πλην ει μαινεσθαι τις αυτους
φαιη και παραπαιειν. Ὅτι δε ουκ εμαινοντο δηλον εξ ων ειποντες κατωρθωσαν και
εκ των ετι και νυν πειθομενων αυτοις. Ουκ αν ουν ποτε τοιαυτα εψευσαντο ουδε
εκομπασαν απλως. Και γαρ οπερ αρχομενος εφην· ο μελλων εξαπαταν ψευδεται μεν
ψευδεται δε ουχ ουτως ως πασι γενεσθαι καταφανης.
17 Ει γαρ και των πραγματων εκβεβηκοτων και τοσουτων 17 μαρτυρουντων
τωι τελει, των τε εν εκεινοις πιστευσαντων τοις χρονοις και των εξ εκεινου
πανταχου ταυτα ᾀδοντων, ου παρ' ημιν μονον αλλα και παρα βαρβαροις και τοις
εκεινων μαλλον εκτεθηριωμενοις, ομως εισι τινες, μετα τοσαυτα τεκμηρια και της
οικουμενης απασης ως ειπειν την μαρτυριαν, οι διαπιστουσι τοις γεγενημενοις–και
πολλοι ουτως αβασανιστος και ανεξεταστως–τις αν παρα την αρχην μητε πραγματα
θεασαμενος μητε μαρτυριας αξιοπιστους τουτων εχων ταυτην αν την πιστιν εδεξατο
τηι ψυχηι; Τι δαι ολως και εξεπηρε πλασαι και συνθειναι τι τοιουτον αυτους;
18 Ουτε γαρ λογων ισχυι–πως γαρ ων θατερος ουδε γραμματα ολως
ηπιστατο; –ουτε χρηματων εθαρρουν περιουσιαι και γαρ της αναγκαιας μολις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ευπορουν τροφης απο της των χειρων τεχνης διαζωντες αμφοτεροι. Ἀλλ' ουδε επι
γενους λαμπροτητι παρην αυτοις μεγαλοφρονειν· του μεν γαρ ουδε τον πατερα
ισμεν οστις ην ουτως ην ασημος και αφανης, του Πετρου δε δηλος μεν εστιν ο πατηρ,
τοσουτον δε εχει θατερου πλεον οσον την προσηγοριαν αυτου γνωριμον ημιν
εποιησαν αι Γραφαι μονον και τουτο δια τον υιον. Ει δε και χωραν τις και εθνος
εξεταζειν βουλοιτο τον μεν Κιλικα ευρησει τον δε πολεως ασημου πολιτην μαλλον
δε ουδε πολεως αλλα κωμης της εσχατης, απο Βηθσαιδα γαρ της Γαλιλαιας δε εστι
χωριον ουτως καλουμενον εξ ης ο μακαριος εκεινος ην. Και τας τεχνας δε τις αυτων
ακουσας οψεται ουδεν μεγα εχουσας και σεμνον· του μεν γαρ αλιεως ο σκηνοποιος
τιμιωτερος των δε αλλων χειροτεχνων ευτελεστερος.
19 Ποθεν ουν, ειπε μοι, ποθεν πραγμα τοσουτον υποκρινασθαι ετολμησαν;
Ποιαις επαρθεντες ελπισι; Τινι θαρρησαντες; Ἆρα τωι καλαμωι και τωι αγκιστρωι η τηι
σμιληι και τωι τρυπανωι; Ουκ απελθοντες απαγξεσθε που η και κατακρημνισετε
εαυτους τοσαυτην οφλισκανοντες ανοιαν;
20 Θωμεν δε ει βουλεσθε καθ' υμας και το αδυνατον τουτο γενεσθαι δυνατον,
και τον μεν απο της λιμνης ανελθοντα λεγειν οτι η σκια του σωματος του εμου
νεκρους ανεστησε, τον δε εκπηδησαντα των του σκηνορραφειου δερρεων τα αυτα δη
ταυτα κομπαζειν εκεινωι περι των ιματιων αυτου. Τις ουτως εμεμηνει των ταυτα
ακουοντων ως ψιλοις ρημασι πιστευσαι περι πραγματων τοιουτων; ∆ια τι δε μηδεις
εκεινων των χρονων χειροτεχνης ανηρ ειπε τι περι εαυτου τοιουτον ποτε η ετερος
τις περι αυτου; Καιτοι ει τα ημετερα πλασματα ην τους μετ' εκεινους ευκολωτερον
τα τοιαυτα ψευδεσθαι εικος ην. Ἐκεινοι μεν γαρ ουκ ειχον εις ετερους ανενεγκοντες
υπερ τουτων ελπισαι του πραγματος περιεσεσθαι, οι δε μετ' εκεινους εις εκεινους
ορωντες προχειροτερον αν του πλασματος κατετολμησαν του παραδειγματος των
προτερων τοις δευτεροις παρακελευομενου θαρρειν ως ουδενος εν τηι γηι νουν
εχοντος αλλα παντων εξεστηκοτων και μεμηνοτων, και τοις βουλομενοις εξον
απασιν απερ αν θελωσι περι εαυτων λεγειν τε και πιστευεσθαι.
21 Ληρος ταυτα και γελως και μωριας Ἑλληνικης ρηματα. Καθαπερ γαρ αν ει
τις προαχθειη τοξευειν τον ουρανον ως διαρρηξων αυτον τοις αυτου βελεσιν η τον
ωκεανον εξαντλειν ως κενωσων αυτον ταις εαυτου χερσιν ουδεις οστις ου
γελασεται των αστειοτερων αυτον, οι δε σεμνοτεροι και δακ ρυσονται δακρυσι
πολλοις, ουτως οταν ημιν Ἕλληνες αντιλεγωσι γελαιν αυτους και δακρυειν καλον·
πολλωι γαρ του τον ουρανον τρωσειν ελπιζοντος και την αβυσσον κενωσειν
απορωτεροις επιχειρουσι πραγμασιν. Ουτε γαρ το φως εσται σκοτος ποτε εως αν ηι
φως ουτε η των παρ' ημιν πραγματων αληθεια διελεγχθησεται· αληθεια γαρ εστι
ταυτης δε ισχυροτερον ουδεν.
22 Ὅτι μεν ουν και τα αρχαια α ακοηι ισμεν των παροντων και ορωμενων
ουχ ηττον εστι πιστα πας οστισουν μη παραπαιων και εξεστηκως ομολογησειεν αν·
ινα δε και εκ περιουσιας την νικην αρωμεθα βουλομαι και επι της ημετερας γενεας
γενομενον τι παραδοξον ειπειν. Ἀλλα μη θορυβηθητε ει θαυμα υποσχομενος ερειν
εφ' ημων γεγονος ειτα εκ παλαιας ιστοριας αρχομαι του διηγηματος υφαινειν την
αρχην. Ουτε γαρ μεχρις εκεινων στησομαι μονον ουτε αλλοτρια της νεας υποθεσεως
ερω τα παλαια· αλληλων γαρ εκατερα εχεται και διαζευχθηναι την ακολουθιαν
αυτων ουκ ενι. Εισεσθε δε καλως αυτων των πραγματων ακουσαντες.
23 Ἐγενετο τις βασιλευς επι των προγονων των ημετερων, και τα μεν αλλα
οποιος τις ην ουτος ο βασιλευς ουκ εχω λεγειν, το δε αγος οπερ ετολμησεν
ακουσαντες εισεσθε και περι της λοιπης των τροπων ωμοτητος. Τι ουν το αγος ην;
Ἔδοξεν εθνει τινι των εκεινωι πολεμουντων τωι βασιλει καταλυσαι τον πολεμον και
μητε ετερους κοπτειν μητε αυτους υπο ετερων κοπτεσθαι του λοιπου, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

πραγματων μεν απηλλαχθαι και κινδυνων και φοβων στεργειν δε τοις υπαρχουσι
και μηδεν πλεον των οντων επιζητειν· κρειττον γαρ ειναι μετα αφοβιας απολαυειν
μετριων η του πλειονος εφιεμενους δεδοικεναι και τρεμειν αει και κατα αυτους τε
ετεροις διδοντας και παρ' ετερων λαμβανοντας ζην.
24 ∆οξαν δη καταθεσθαι τον πολεμον και τον απραγμονα βιον ζην εδοξεν
ισχυρωι τινι θεσμωι και οροις ασφαλεσι τουτο καταδησαι το καλον, και ποιησαμενοι
συνθηκας και λαβοντες ορκους και δοντες εκ περιουσιας επεχειρουν πειθειν τον
βασιλεα τον αυτων τον υιον τον αυτου–παιδιον δε ην κομιδηι–της ειρηνης ενεχυρον
καταθεντα ασφαλες, τοις τε προτερον πολεμιοις ουσι παρεχειν θαρρειν της τε
οικειας γνωμης μαρτυριον εξενεγκειν ως αδολως την ειρηνην πεποιημενου προς
αυτους. Και ταυτα λεγοντες επεισαν και εξεδωκε τον υιον ο βασιλευς ως μεν αυτος
ᾤετο τοις φιλοις και συμμαχοις, ως δε το τελος εδειξε τωι παντων απηνεστατωι
θηριωι. Λαβων γαρ νομωι φιλιας και συνθηκων το παιδιον εκεινο το βασιλικον παντα
ομου κατεπατησε και ανετρεψε τους ορκους, τας συνθηκας, την προς ανθρωπους
αιδω, την προς το θειον ευλαβειαν, τον απο της ηλικιας ελεον.
25 Και ουτε η νεοτης το θηριον επεκαμψεν ουτε η παρεπομενη τοις τοιουτοις
μιασμασι δικη τον αγριον εκεινον εφοβησεν ουτε τα του παρακαταθεμενου πατρος
αυτον εισηλθε ρηματα απερ εκεινος τον υιον εγχειριζων ισως επεσκηπτεν εν
επιμελειαι τε αυτον εχειν αξιων πολληι και πατερα αυτον επιφημιζων τωι παιδι και
ως αυτον γεγεννηκοτα ουτω τρεφειν και παιδευειν παρακαλων και της των οικειων
προγονων ευγενειας αξιον αποφαινειν, και μετα τουτων των ρηματων την δεξιαν
του παιδος τηι δεξιαι του φονεως εντιθεις και μετα δακρυων διαλυομενος. Τουτων
ουδεν εις νουν ο μιαρος εκεινος εβαλετο, αλλα παντα ριψας αθροως απο της ψυχης
τον φονον εκεινον τον παντων εναγεστατον των φονων εργαζεται. Τουτο γαρ και
παιδοκτονιας χειρον το μιασμα, και μαρτυρες υμεις οι ουκ αν ουτως αλγησαντες
ειπερ τοις εμοις παθεσι και τα υμετερα στοχαζεσθαι χρη ει τον υιον οτι κατεσφαξεν
ηκουσατε τον εαυτου. Τοτε μεν γαρ μετα των κοινων νομων και οι φυσεως εδοκουν
ανατετραφθαι θεσμοι, ενταυθα δε πολλα ομου συνδεδραμηκεν και της φυσικης
αναγκης ισχυροτερα τωι πληθει γινεται.
26 Ὅταν γαρ εννοησω το μειρακιον το μηδεν ηδικηκος, το παρα του πατρος
εκδοθεν, το των προγονικων βασιλειων αποσπασθεν και εν οικιαι τρυφης και δοξης
και τιμης αλλαξαμενον την εν αλλοτριαι διαγωγην ινα εξηι τωι μιαρωι θαρρειν εκεινωι
περι των συνθηκων, ειτα υπο αυτου κατεργασθεν και των οικοι λαμπρων δι' αυτον
αποστερηθεν και υπ' αυτου παλιν αποσφαχθεν, εναντιον τι πασχω παθος τηκομενος
τε ομου την ψυχην και εξοιδων το μεν του θυμου το δε της αθυμιας εργαζομενης.
Ὅταν μεν γαρ εννοησω τον μιαρον εκεινον οπλιζομενον και το ξιφος ανατεινοντα
και την δειρην κατεχοντα του παιδος και την δεξιαν ηι την παρακαταθηκην εδεξατο
ταυτηι κατ' αυτης ωθουντα το ξιφος διαρρηγνυμαι και αποπνιγομαι τωι θυμωι. Ὅταν
δε παλιν ιδω τον νεον δεδοικοτα και τρεμοντα και οιμωττοντα τας εσχατας οιμωγας
και τον πατερα ανακαλουντα και τουτων αιτιον αυτον γεγενησθαι λεγοντα και την
σφαγην ου τωι βαπτιζοντι το ξιφος εις τον λαιμον αλλα τωι γεγεννηκοτι λογιζομενον
και μη δυναμενον εκφυγειν μη δε επαμυναι εαυτωι αλλ' ανηνυτα λοιπον τωι
φυσαμενωι μεμφομενον και δεχομενον την πληγην και σπαιροντα και λακτιζοντα
τουδαφος και την γην τοις των αιματων μολυνοντα κρουνοις διακοπτομαι τα
σπλαγχνα και σκοτουμαι τον λογισμον και μου τις αχλυς αθυμιας καταχειται τοις
οφθαλμοις.
27 Ἀλλ' ουχ ο θηρ εκεινος επαθε τι τοιουτον ουδεν, αλλ' ωσπερ τινα αρνιον
καταθυειν μελλων η μοσχον ουτω διετεθη προς την μιαραν εκεινην σφαγην. Και ο
μεν παις εκειτο νεκρος δεξαμενος την πληγην ο δε σφαγευς επηγωνιζετο τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

μιασματι τοις δευτεροις τα προτερα αποκρυψαι φιλονεικων. Ταχα με τις οιεται τι
περι της ταφης ερειν, και οτι μετα την σφαγην ουδε βραχειας τωι φονευθεντι
μετεδωκε γης. Ἐγω δε τι τουτου τολμηροτερον ετερον ερω. Τας γαρ ανομους χειρας
εκεινας τοιουτωι μολυνας αιματι και την καινην εργασαμενος τραγωιδιαν ως ουδεν
ολως τετολμηκως ο αναιδης και πετρων αυτων σκληροτερος προς την εκκλησιαν
ηπειγετο του Θεου.
28 Και ισως τινες θαυμαζουσι πως ουκ επληγη θεηλατωι πληγηι τοιαυτα
τολμων η πως ουκ απαφηκεν αυτωι σκηπτον ανωθεν ο Θεος και προ της εισοδον την
αναισχυντον οψον κατεφλεξε τωι κεραυνωι. Ἐγω δε ει τινες ελαβον τουτον τον
λογισμον επαινω μεν αυτους και θαυμαζω της πυρωσεως λειπειν δε αυτων ου
μικρον τωι θαυματι τουτωι και τοις επαινοις φημι, ∆ικαιαν μεν γαρ την αγανακτησιν
εσχον υπερ τε του ουκ εν δικηι κατακοπεντος παιδος υπερ τε των του Θεου νομων
ουτως υβρισθεντων ιταμως, αλλα τωι θυμωι ζεοντες ου συνειδον οσον ιδειν εχρην.
Του γαρ δικαιου τουτου νομος ετερος ανωτερος πολλωι κειται εν τοις ουρανοις.
29 Τις ουν ο νομος; Τοις ημαρτηκοσι μη κατα ποδας την τιμωριαν επαγειν,
αλλ' ενδιδοναι τωι πεπλημμεληκοτι χρονους και προθεσμιαν το πλημμεληθεν
αποδυσασθαι, και δια της μετανοιας εξισωθηναι τοις ουδεν ειργασμενοις δεινον·
οπερ και τοτε ενεδειξατο εις τον δειλαιον εκεινον ο Θεος. Ἐγινετο δε πλεον ουδεν
αλλ' εμενεν αδιορθωτος. Ὁ δε φιλανθρωπος και τουτο προειδως ουδε ουτως
υπερειδεν αυτον ουδε ενελιπε τα παρ' αυτου ποιων αλλ' αυτος μεν και επεσκοπησε
καμνοντα και τα προς υγιειαν επραξεν, εκεινος δε ουκ ηθελησε το φαρμακον
δεξασθαι αλλα και τον επι τουτωι πεμφθεντα συνεκοψεν ιατρον. Το δε φαρμακον και
ο της ιατρειας τροπος τοιουτος ην.
30 Ἔτυχε κατα τον καιρον εκεινον καθ' ον το απηνες τουτο δραμα ετολματο
και ελεεινον ανδρα τινα μεγαν και θαυμαστον– ει γε δει αυτον ανδρα καλειν–της
ποιμνης επιμελεισθαι της παρ' ημιν· Βαβυλας ην ονομα αυτωι. Ουτος τοτε του
Χριστου την εκκλησιαν την ενθαδε υπο της του Πνευματος χαριτος εγχειρισθεις τον
Ἠλιαν και τον τουτου ζηλωτην τον Ἰωαννην παρηλασε μεν ουκ αν ειποιμι μη και
λιαν φορτικον το λεγομενον ηι, εφθασε δε ουτως ως μηδε το τυχον απολειφθηναι
της ελευθεριας των γενναιων εκεινων ανδρων. Ου γαρ τετραρχην πολεων ολιγων
ουδε ενος εθνους βασιλεα αλλα τον το πλειστον μερος της οικουμενης απασης
κατεχοντα αυτον δη τουτον τον ανδροφονον και πολλα μεν εθνη πολλας δε πολεις
και στρατιαν απειρον κεκτημενον και παντοθεν οντα φοβερον απο τε της των
τροπων θρασυτητος ως ανδραποδον ευτελες και ουδενος αξιον ουτω της εκκλησιας
εξεβαλε μετα τοσαυτης αταραξιας και αφοβιας μεθ' οσης αν ποιμην προβατον φωρας
εμπεπλησμενον και νενοσηκος της ποιμνης απειρξειε κωλυων εις τα λοιπα διαβηναι
την νοσον του καμνοντος.
31 Και ταυτα επραττεν εργωι τον του Σωτηρος λογον βεβαιων οτι μονος
"δουλος εστιν ο την αμαρτιαν ποιων," καν μυριους επι της κεφαλης εχηι στεφανους,
καν απαντων δοκηι των επι της γης ανθρωπων κρατειν, ο δε ουδεν εαυτωι συνειδως
πονηρον καν εν τηι των υπηκοων καταλεγηται ταξει παντων εστι βασιλεων
βασιλικωτερος. Αυτικα γουν τον αρχοντα διεταττεν ο αρχομενος και τωι κρατουντι
παντων εκρινεν ο υπηκοος και την καταδικαζουσαν αυτον ψηφον εφερε. Συ δε
ταυτα ακουων μη παρελθηις το λεχθεν. Ἱκανον μεν γαρ και αυτο καθ' εαυτο τουτο
απαγγελθεν οτι τον βασιλεα των της εκκλησιας προθυρων εξηλασε των υπο την
αρχην οντων τις την αυτου διαναστησαι και εκπληξαι τας των ακουοντων ψυχας.
32 Ει δε βουλει το θαυμα απαν καταμαθειν ακριβως μη ψιλωι τωι ρηματι
προσεχε αλλ' υπογραψον τους δορυφορους, τους υπασπιστας, τους στρατηγους, τους
αρχοντας–τους εν ταις βασιλικαις αυλαις στρεφομενους, τους επι των πολεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

τεταγμενους–τον τυφον των προηγουμενων, των επομενων των σοβουντων το
πληθος, την αλλην θεραπειαν απασαν. Ειτα αυτον εν τωι μεσωι μετα πολλου μεν
επιβαινοντα του φρονηματος σεμνοτερον δε απο των ιματιων φαινομενον και
αλουργιδος και των λιθων των πανταχου διεσπαρμενων κατα την δεξιαν κατα την
συμβολην της χλανιδος, των απο του διαδηματος εξ αυτης αστραπτοντων της
κεφαλης.
33 Και μηδε μεχρι τουτου στησηις την εικονα, αλλ' εκτεινον αυτην και επι τον
του Θεου δουλον τον μακαριον Βαβυλαν και το σχημα το ταπεινον και επι την
στολην την ιδιωτικην και την συντετριμμενην ψυχην και το θρασους απηλλαγμενον
φρονημα και ουτως αμφοτερους διαγραψας και αντιθεις τοτε γνωσηι το θαυμα
καλως μαλλον δε ουδε ουτως επιληψηι της ακριβειας αυτης. Την γαρ παρρησιαν
εκεινην λογος μεν ουδεις ουδε οψις παραστησαι δυναιτ' αν η πειρα δε μονη και η
χρησις αυτης. Και το παραστημα της του γενναιου ψυχης μονος εκεινος δυναιτ' αν
ειδεναι καλως ο δυνηθεις εις την αυτην αυτωι της παρρησιας φθασαι κορυφην. Πως
γαρ προσηλθεν ο γερων; Πως τους δορυφορους διεκοψε; Πως το στομα διηρε; Πως
εφθεγξατο; Πως επετιμησε; Πως την δεξιαν εις το στηθος απηρεισε το φλεγμαινον
ετι τωι θυμωι και ζεον τωι φονωι; Πως απωσατο τον ανδροφονον; Ουδεν αυτον των
δρωμενων κατεπληξε και της προθεσεως εξεκρουσεν. Ὢ ψυχης ακαταπληκτου και
διανοιας υψηλης, ω φρενων ουρανιων και παραστηματος αγγελικου. Ὥσπερ γαρ εν
τοιχωι γεγραμμενην απασαν την φαντασιαν εκεινην ορων ουτως αταραχως απαντα
επραττεν ο γενναιος ανηρ.
34 Και γαρ ην πεπαιδευμενος απο των θειων δογματων οτι σκια και οναρ και
τουτων ουδαμινωτερα απαντα τα του κοσμου πραγματα. ∆ια τουτο ουδεν αυτον
τουτων καταπτηξαι εποιησεν αλλα και μαλλον εθαρρυνεν. Ἡ γαρ οψις εκεινη των
ορωμενων την διανοιαν παρεπεμπεν επι τον ανω βασιλεα τον καθημενον επι των
Χερουβιμ και βλεποντα αβυσσους, επι τον θρονον τον ενδοξον και υψηλον, επι την
στρατιαν την ουρανιον, επι τας μυριαδας των αγγελων, επι τας χιλιαδας των
αρχαγγελων, επι το βημα το φοβερον, επι το κριτηριον το αδεκαστον, επι τον του
πυρος ποταμον, επι τον κριτην αυτον. ∆ια τοι τουτο ολον εαυτον μεταστησας απο
της γης εις τον ουρανον ως εκεινωι τωι δικαστηι παρεστως και αυτου κελευοντος
ακουων τον εναγη και μιαρον της ιερας αγελης εξωθειν, ουτως εξεβαλλε και των
λοιπων προβατων αφωριζε και προς ουδεν επεστρεφετο των ορωμενων και
δοκουντων ειναι φοβερων αλλ' ανδρειως αυτον μαλα και γενναιως απωσαμενος
παρεστη τυραννουμενοις τοις του Θεου νομοις.
35 Καιτοι ποσηι περι τους λοιπους αυτον παρρησιαι κεχρησθαι εικος; Ὁ γαρ τωι
κρατουντι μετα τοσαυτης εξουσιας προσενεχθεις τινα των λοιπων εδεισεν αν; Ἐγω
τον ανδρα εκεινον στοχαζομαι μαλλον δε ου στοχαζομαι αλλα πιστευω μη προς
χαριν, μη προς απ εχθειαν μητε πραξαι μητε ειπειν τι ποτε αλλα και προς φοβον και
προς την τουτου δυνατωτεραν κολακειαν και προς τα αλλα τα τοιαυτα–πολλα δε τα
ανθρωπινα–γενναιως στηναι και ανδρειως και μηδε μικρον τι της ορθης διαφθειραι
κρισεως. Ει γαρ "στολισμος ανδρος και γελος οδοντων και βημα ποδος απαγγελλει
τα περι αυτου," πολλωι μαλλον τα τοσαυτα κατορθωματα πασαν ημιν ικανα του
λοιπου βιου παραδειξαι την αρετην. Ουδε γαρ επι τηι παρρησιαι μονον αυτον
θαυμαζειν χρη αλλα και επι τωι μεχρι τοσουτου την παρρησιαν εκτειναι και επι τωι
παλιν μηδεν προσθειναι πλεον αυτηι.
36 Τοιαυτη γαρ η του Θεου σοφια μητε ελλιπως μητε περιττως αγωνιζεσθαι
συγχωρουσα αλλα πανταχου την συμμετριαν φυλαττουσα. Καιτοι γε ενην ειπερ
εβουλετο και περαιτερω προελθειν. Τωι γαρ απαγορευσαντι το ζην–ουδ' αν την
αρχην προσηλθεν ει μη τοιουτοις αυτον ωπλισε λογισμοις–μετ' εξουσιας απαντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

πραττειν εξην και υβρεσι πλυναι τον βασιλεα και το διαδημα καθελειν της κεφαλης
και πληγας εις το προσωπον εντειναι οτε την δεξιαν εις το στηθος απηρεισεν. Ἀλλ'
ουδεν τουτων εποιησε· τωι γαρ αλατι τωι πνευματικωι την ψυχην ηρτυμενος ην, δι'
οπερ ουδεν επραττεν εικη και ματην, αλλα παντα κρισει λογισμων ορθηι και μετα
καταστασεως υγιους.
37 Ου καθαπερ οι παρ' Ἕλλησι σοφοι οι συμμετρως μεν ουδεποτε πανταχου
δε ως ειπειν η πλεον η ελαττον του δεοντος παρρησιαζονται ινα ανδρειας μεν
ουδαμου, παθων δε αλογιστων αλογιστον δοξαν λαβωσι πανταχου εν οις μεν
υστερησαν δειλιας εν οις δε υπερεβησαν αλαζονειας και φιλοδοξιας παρα πασιν
αλισκομενοι– αλλ' ουχ ο μακαριος εκεινος, ου γαρ απλως το επελθον επραττεν αλλα
παντα βασανιζων ακριβως και προς τους θειους νομους τους λογισμους αρμοζων
τους εαυτου ουτως επι το πραττειν εξηγαγεν αυτους. ∆ια τουτο και την τομην ουτε
επιπολαιον εδωκεν ωστε μη πλεον του νενοσηκοτος εναπομειναι μερος ουτε
βαθυτεραν του δεοντος ωστε μη τωι περιττωι της πληγης λυμηνασθαι την υγιειαν
παλιν, αλλα συμμετρησας τωι νοσηματι την πληγην ουτω την αριστην ιατρειαν
ειργασατο. Ἐντευθεν αυτον και θυμου και δειλιας και αλαζονειας και δοξομανιας
και απεχθειας και φοβων και κολακειας θαρρουντως απεφηναμην ειναι καθαρον.
38 Ει δε δει τι και παραδοξον ειπειν ουχ ουτω θαυμαζω του μακαριου το
κατατολμησαι της του κρατουντος μανιας ως το συνιδειν μεχρι τινος τουτο ποιησαι
εχρην, και μηδεν περαιτερω μητε πραξαι μητε ειπειν. Και οτι τουτο εκεινου
θαυμαστοτερον πολλους αν ευροι τις τουτου μεν περιγεγονοτας υπ' εκεινου δε
ηττηθεντας. Το μεν γαρ απλως παρρησιασασθαι και των τυχοντων πολλοις εστι, το
δε εις δεον και καιρωι τωι προσηκοντι και μετα της αρμοζουσης συμμετριας και
συνεσεως τωι πραγματι χρησασθαι μεγαλης λιαν και θαυμαστης δειται ψυχης. Ἐπει
και τον μακαριον ∆αυιδ μετα πολλης της εξουσιας υβρισεν ο Σεμει και "ανδρα
αιματων" εκαλεσεν–αλλ' ουκ αν ειποιμι τουτο παρρησιαν εγωγε αλλα γλωττης
ακολασιαν και θρασυτητα διανοιας και αναγωγιαν και απονοιαν και παντα μαλλον
η παρρησιαν. ∆ει γαρ οιμαι τον μελλοντα ειναι ελεγκτικον θρασυτητος μαλιστα και
απονοιας ως πορρωτατω την εαυτου ψυχην απαγαγειν και το δραστηριον εν τηι
φυσει των ρηματων και των πραγματων επιδεικνυσθαι μονον.
39 Και γαρ ιατρων παιδες οταν τεμνειν τα σεσηποτα δεηι των μελων η τα
φλεγμαινοντα καταστελλειν ουκ οργης προτερον γεμισαντες εαυτους ουτως επι την
ιατρειαν ερχονται, αλλα τοτε μαλιστα εν καταστασει τηι προσηκουσηι σπουδαζουσι
φυλαττειν τον λογισμον ωστε μη τηι τεχνηι λυμηνασθαι την εκεινου ταραχην. Ει δε
σωμα τις θεραπευειν μελλων τοσαυτης δειται γαληνης, τον ψυχας ιατρευοντα που
ταξομεν, ειπε μοι, και ποσην απαιτησομεν φιλοσοφιαν; Πολλωι μειζονα δηλον οτι
και τοσαυτην οσην ο αγαθος εκεινος επεδειξατο μαρτυς. Καθαπερ γαρ τινας ορους
και κανονας ημιν τιθησιν ιν' εξ εκεινων τα μετρα και επι των λοιπων κατα την
αναλογιαν λαμβανωμεν, ουτω τον δειλαιον εκεινον απο των ιερων περιβολων
απωσατο.
40 Και δοκει μεν εν κατορθωμα ειναι το γεγονος, ει δε τις αυτο διασκεψαιτο
και αναπτυξας παντοθεν κατοπτευσειεν ακριβως και δευτερον και τριτον
συμπεφυκος ευρησει καλον και πολυν της ωφελειας τον θησαυρον. Ὁ μεν γαρ
απελαυνομενος τοτε εις μονος ην οι δε εκεινου κερδαινοντες πολλοι. Της γαρ αρχης
της υπο τωι τυραννωι κειμενης–αυτη δε ην το πλειστον της οικουμενης μερος–
οσοιπερ αν ησαν απιστοι κατεπλαγησαν και εθαυμασαν μαθοντες οσης τοις εαυτου
δουλοις ο Χριστος της παρρησιας μετεδωκε, κατεγελασαν της παρ' αυτοις
δουλοπρεπειας και ανελευθεριας και ταπεινοτητος, ειδον οσον της Χριστιανων
ευγενειας προς την Ἑλληνων αισχυνην το μεσον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

41 Οι μεν γαρ παρ' αυτοις την των ιερων επιμελειαν εγχειρισμενοι μαλλον
δεσποτων και των ειδωλων δε αυτων τους βασιλεις θεραπευουσι, και δια τον
εκεινων φοβον και τοις ξοανοις αυτοις παρεδρευουσιν ως τους πονηρους δαιμονας
τοις βασιλευσι χαριν εχειν της εις αυτους τιμης. Αυτικα γουν οταν τινα συμβηι μη τα
εκεινων φρονουντα επι ταυτην ελθειν την αρχην, εισιων τις εις τους των ειδωλων
ναους πανταχου των τοιχων οψεται διατεταμενα τα των αραχνιων υφασματα και
τοσαυτην επικειμενην τωι ξοανωι την κονιν ως μητε ρινα μητε οφθαλμον μητε αλλο
τι του προσωπου φαινεσθαι μερος, των δε βωμων των μεν τα λειψανα μονον εστηκε
του πλειονος αποθραυσθεντος μερους τους δε ουτω βαθεια παντοθεν περιβαλλει ποα
ως τον αγνοουντα κοπριας τινος σωρειαν ειναι νομιζειν το φαινομενον. Το δε αιτιον
οτι παλαι μεν αυτοις κλεπτειν εξην οσα εβουλοντο και γαστριζεσθαι δια της των
ξοανων θεραπειας· νυν δε υπερ τινος εαυτους κοψουσι; Προσεδρευσοντες γαρ και
δαπανωμενοι παρ' εκεινων μεν ουδεμιαν προσδοκωσιν αμοιβην–και γαρ εισι ξυλα
και λιθοι–το δε πειθον αυτους υποκρινεσθαι την θεραπειαν η παρα των κρατουντων
τιμη, και αυτη ανηιρηται των βασιλευοντων γενομενων συνετων και τον του Θεου
προσκυνουντων Υιον.
42 Ἀλλ' ου τα γε ημετερα τοιαυτα αλλα παν τουναντιον. Ὅταν μεν γαρ τις
ομολογων ημιν εν τηι περι του θειου δοξηι επι τον βασιλικον αναβηι θρονον
ραθυμοτερα γινεται τα Χριστιανων τοσουτον απεχει ταις ανθρωπιναις ορθουσθαι
τιμαις, οταν δε τις κρατησηι δυσσεβης και παντοθεν ημας ελαυνων και μυριοις
περιβαλλων κακοις τοτε ευδοκιμει και λαμπροτερα γινεται τα καθ' ημας, τοτε
αριστειων και τροπαιων καιρος, τοτε στεφανων και αναρρησεων και πασης
ανδραγαθιας αφορμη.
43 Ει δε λεγοι τις οτι και νυν εισι πολεις την ισην δεισιδαιμονιαν
επιδεικνυμεναι περι την των ειδωλων μανιαν, πρωτον μεν ευαριθμητους και ολιγας
ερεις–πλην αλλ' ουδε ουτω τον ημετερον βλαψει λογον. Ἡ γαρ υποθεσις η αυτη και
αντι του κρατουντος τους την πολιν οικουντας εχουσι την ισην αυτοις
παρεχομενους τιμην. Και τουτο αιτιον της θεραπειας· αι κραιπαλαι και οι κωμοι οι
μεθ' ημεραν, οι δια πασης νυκτος, οι αυλοι και τα τυμπανα, το μετα πασης
αναισχυντιας αισχρα μεν ειπειν πραξαι δε αισχροτερα· το διαρραγηναι μεν υπο της
αδηφαγιας εκβακχευθηναι δε υπο της μεθης και εις την αισχιστην μανιαν εκπεσειν.
Αυται αι ασχημονες δαπαναι συνεχουσιν ετι και διακρατουσι διαπιπτουσαν την
πλανην· οι γαρ ευπορωτεροι τους δια την αργιαν υπο του λιμου φθειρομενους
εκλεγοντες εν ταξει παρασιτων και των περι τας τραπεζας τρεφομενων εχουσι
κυνων, τοις λειψανοις τοις απο των παρανομων δειπνων διασπωντες τας γαστερας
τας αναιδεις και προς οπερ αν θελωσιν αυταις χρωμενοι.
44 Ἡμεις δε καθαπαξ την υμετεραν αλογιαν και παρανομιαν μισησαντες
τους μεν αργουντας και δια τουτο πεινην αναγκαζομενους ου τρεφομεν αλλ'
εργαζομενους και εαυτοις και ετεροις αρκειν πειθομεν, τους δε αναπηρους τωι
σωματι γενομενους παρα των εχοντων της αναγκαιας μονον συγχωρουμεν
απολαυειν τροφης. Κωμοι δε και μεθαι και πασα η λοιπη μανια και αισχροτης
εκβεβληται αντεισηκται δε αντι τουτων "οσα σεμνα, οσα αγνα, οσα δικαια, οσα
ευφημα ει τις αρετη και ει τις επαινος."
45 Και τα αλλα δε α υπερ των παρ' αυτοις φιλοσοφησαντων κομπαζουσιν
απεδειξε κενοδοξιαν και θρασυτητα και παιδικης εργα διανοιας. Ου γαρ πιθον εκει
λαβων κατεκλεισεν εαυτον ουδε ρακη περιβαλλομενος ουτω περιηιει κατα την
αγοραν. Ταυτα γαρ δοκει μεν τινα ειναι θαυμαστα και πονον εχειν πολυν και την
εσχατην ταλαιπωριαν επαινου δε παντος απεστερηται. Και τουτο δε της του
διαβολου κακουργιας τους δουλευοντας αυτωι τοιουτοις παραδιδοναι πονοις οι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

διασπασονται τους ηπατημενους και μαλιστα παντων καταγελαστους αποφανουσιν
αυτους. Πονος γαρ ουδεν κερδος εχων εγκωμιου παντος απεστερηται. Και γαρ ετι και
νυν εισιν ανθρωποι φθοροι και μυριων γεμοντες κακων του φιλοσοφου πολλωι
μειζονα επιδεικνυμενοι. Οι μεν γαρ ηλους εξεις και ηκονημενους εφαγον οι δε
υποδηματα διεμασησαντο και κατεπιον οι δε προς ετερα πολλωι τουτων
παρεβουλευσαντο μοχθηροτερα καιτοι τα τοιαυτα πολλωι του πιθου και των ρακιων
θαυμαστοτερα. Ἀλλ' ουκ αποδεχομεθα αυτα ωσπερ ουν ουδε εκεινα αλλ' εξισης τωι
φιλοσοφωι κακιζομεν και δακρυομεν και τουτους και παντας ομοιως τους τα τοιαυτα
τερατευομενους εικη.
46 Ἀλλα και παρρησιαν επεδειξατο προς βασιλεα πολλην. Ἴδωμεν ουν και
την πολλην παρρησιαν μη ποτε και αυτη της του πιθου τερατειας ματαιοτερα ουσα
τυχοι. Τις ουν η παρρησια; Ἐλαυνοντι τωι Μακεδονι ποτε επι τον Περσην επισταντι
τε αυτωι και απαγγειλαι προτρεψαντι ει τινος δεοιτο, ουδενος, εφη, πλην του μη
επισκοτειν αυτωι τον βασιλεα–και γαρ ετυχε ηδη θερομενος ο φιλοσοφος. Ου
καταδυσεσθε; Ουκ εγκαλυψεσθε; Ουκ απελθοντες εαυτους που κατορυξετε επι
τουτοις μεγαλοφρονουντες εφ' οις αισχυνεσθαι εχρην; Ποσωι γαρ βελτιον ην ιματιον
ενδυντα αδρον ενεργον ειναι και τι των χρησιμων τον βασιλευοντα τοτε αιτειν η
καθησθαι μετα των ρακιων θερμαινομενον κατα τα μικρα και υπομαζια των παιδιων
απερ αι τιτθαι μετα το λουσαι και αλειψαι προτιθεασιν εις τουτο εις οπερ ο
φιλοσοφος τοτε εκαθητο γραιδιου δυστηνου χαριν αιτων;
47 Ἀλλ' η παρρησια ισως θαυμαστη; Ἀλλα ταυτης ουδεν τερατωδεστερον.
Τον γαρ αγαθον ανδρα προς το κοινωφελες απαντα πραττειν χρη και τον των αλλων
βιον κατορθουν, το δε αξιωσαι μη επισκοτειν ποιαν πολιν, ποιαν οικιαν, τινα ανδρα,
ποιαν γυναικα διεσωσεν; Ειπε της παρρησιας το κερδος. Το γαρ του μαρτυρος ημεις
επεδειξαμεν και προιοντες δε αυτο σαφεστερον εκκαλυψομεν. Τεως δε τον υβριστην
εκολασε και ταυτηι ηι τον ιερεα κολαζειν θεμις εστι· τα των αρχοντων κατεστειλε
φρονηματα, τοις του Θεου νομοις κινουμενοις επημυνε, τιμωριαν υπερ του κακως
σφαγεντος απηιτησε την πασων τιμωριων χαλεπωτεραν τοις γε νουν εχουσι.
Μεμνησθε δηπου παντως οτε περι του φονου διελεγομην πως εκαστος
διεθερμαινετο των ακροατων και τον αυθεντην λαβειν ηυχετο;
48 Τουτο τοινυν ο μακαριος εκεινος εποιησε και δικην επεθηκεν αυτωι τε
πρεπουσαν κακεινον επιστρεψαι ικανην ει μη λιαν αναισθητος ετυχεν ων, ουχι
θερομενωι αυτωι τον βασιλεα επισκοτουντα αποστηναι αξιων, αλλ' αναιδως τοις
ιεροις επιπηδωντα περιβολοις και παντα συγχεοντα καθαπερ τινα κυνα και οικετην
αγνωμονα των δεσποτικων απειργων αυλων. Ὁρας ως ου κομπαζων ελεγον οτι
παιδικης εργα διανοιας τα παρ' υμιν φιλοσοφων απεδειξε θαυματα. Ἀλλα και
εσωφρονησεν ο Σινωπευς εκεινος και εν εγκρατειαι διηγαγε και των κατα νομον ουκ
ανεχομενος γαμων. Ἀλλ' ου προσθησεις αλλ' ηδιον των της σωφροσυνης εγκωμιων
αποστερησεις αυτον η τον τροπον της σωφροσυνης ερεις ουτως αισχρος και πολλης
γεμων αισχυνης.
49 Ἐπηλθον δ' αν και τον των αλλων ληρον και την ματαιοπονιαν και την
αισχροτητα. Που γαρ ειπε μοι χρησιμον γονης απογευεσθαι ανθρωπινης οπερ ο
Σταγειριτης εποιει; Ποιον δε οφελος μιγνυσθαι μητρασι και αδελφαις οπερ ο της
Στοας προεστως φιλοσοφος ενομοθετει; Και τον της Ἀκαδημιας δε αρξαντα και τον
εκεινου διδασκαλον και τους ετι τουτων μαλλον θαυμαζομενους τουτων
αισχροτερους ανεδειξα αν, και την παιδεραστιαν ην σεμνον ειναι τιθενται και
φιλοσοφιας μερος εξεκαλυψα πασης απαμφιασας της αλληγοριας ει μη μικρον ο
λογος ημιν εξετεινετο μηκος και προς ετερον ηπειγετο μερος και ικανως και δια του
ενος του γε λωτα παντων διηλεγξεν. Ὅταν γαρ ο κρατων κατα το δοκουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αυστηροτερον ειναι της φιλοσοφιας μερος και παρρησιας και εγκρατειας ενεκεν
ουτως αισχρος και ατοπος και περιττος αποφαινηται– και γαρ και το ανθρωπων
απογευεσθαι ελεγεν αδιαφορον ειναι–τις ημιν προς τους αλλους λογος εσται λοιπον
του κατα την κορυφην του επιτηδευματος υπερ τους αλλους λαμψαντος ουτω
καταγελαστου και μειρακιωδους και ανοητου δειχθεντος απασι;
50 ∆ι' οπερ επανιωμεν οθεν ταυτα ειπειν εξεβημεν. Τους μεν ουν απιστους
ουτω συνεστειλεν ο μακαριος τους δε πιστους ευλαβεστερους κατεστησεν ουκ
ιδιωτας μονον αλλα και στρατιωτας και στρατηγους και υπαρχους δειξας οτι ο
βασιλευς και ο παντων εσχατος παρα Χριστιανοις ονοματα μονον εστι και των
ελαχιστων ο το διαδημα εχων ουδεν εσται σεμνοτερος οταν κολαζεσθαι και
επιτιμασθαι δεηι. Προς δε τουτοις τους βουλομενους αναισχυντειν και κομπον τινα
πεπλασμενον τα παρ' ημιν ειναι λεγοντας επεστομισε την των αποστολων
παρρησιαν δια των εργων επιδειξας και διδαξας οτι και παλαι τοιουτους ανδρας
γενεσθαι εικος ην οτε και πλειονα η των σημειων επιδειξις παρειχε την εξουσιαν
αυτοις.
51 Ἔστι τι και τριτον κατορθωμα ου το τυχον· των γαρ μετα ταυτα ιερασθαι
και βασιλευειν μελλοντων τα φρονηματα των μεν κατεστειλε των δε επηρεν
αποφηνας οτι της γης και των εν τηι γηι πραττομενων κυριωτερος επιτροπος ο την
ιερωσυνην λαχων του την αλουργιδα εχοντος εστι και χρη εξουσιας ταυτης το
μεγεθος μη ελαττουν αλλα της ψυχης εξιστασθαι προτερον η της αυθεντιας ην ο
Θεος ανωθεν ταυτηι συνεκληρωσε τηι αρχηι. Ὁ μεν γαρ ουτως αποθανων και μετα την
τελευτην δυναιτ' αν απαντας ωφελειν, ο δε ταυτην την ταξιν λιπων ου μονον μετα
τον θανατον ουδενα ωνησεν αλλα και ζων των τε υπ' αυτωι ταττομενων τους
πλειονας μαλακωτερους ειργασατο και παρα τοις εξωθεν επονειδιστος και
καταγελαστος γινεται. Και απελθων δε εντευθεν μετα πολλης αισχυνης και
κατηφειας παραστησεται τωι βηματι του Χριστου εκειθεν τε αυτον παλιν εις την
καμινον απαξουσιν ελκουσαι αι προς τουτο ταχθεισαι δυναμεις. ∆ια τοι τουτο σοφος
τις παραινει λογος· "μη λαβης προσωπον κατα της ψυχης σου." Ει δε ανδρος
αδικουμενου ουκ ασφαλες υποκρινεσθαι, των θειων νομων υβριζομενων ο σιγησας
και παριδων τινος ουκ εσται κολασεως αξιος;
52 Μετα δε τουτων και ετερον τι τουτων ουχ ηττον εδιδαξε τι καλον–οτι τα
αυτου ποιειν εκαστον χρη καν μηδεις ο δεχομενος ηι των γινομενων το κερδος. Ουδε
γαρ αυτος τι τοτε της παρρησιας εις την ωφελειαν απωνατο του βασιλεως, αλλ'
ομως το αυτου παν επληρωσε και ενελιπεν ουδεν. Ὁ δε καμνων δια της οικειας
απονοιας ελυμηνατο του τεχνιτου την επιστημην μετα πολλου του θυμου το
φαρμακον απο του τραυματος αφελων. Ὥσπερ γαρ ουκ αρκουν εις ασεβειαν το
φονευσαι και αναισχυντως επιπηδησαι τωι ναωι του Θεου, προσετιθει φονωι φονον
ετερον και καθαπερ φιλονεικων ομου και νικησαι τοις δευτεροις τα προτερα και τα
των φθασαντων παθη αμαυρωσαι τηι των υστερων υπερβοληι τοιαυτη γαρ η του
διαβολου μανια τα εναντια κατασκευαζειν αμα ουτως αμφοτεραις ταις σφαγαις
εχειν τι καταλληλον εξαιρετον εδωκεν. Και ην η μεν προτερα ελεεινοτερα της
δευτερας η του παιδος, η δε δευτερα εναγεστερα της προτερας η του μακαριου
Βαβυλα.
53 Ψυχη γαρ απαξ αμαρτιας γευσαμενη και αναλγητως διατεθεισα πολλην
παρεχει τωι νοσηματι την προσθηκην. Και οιον εις υλην αφατον σπινθηρ εμπεσων
καιει μεν ευθεως το προστυγχανον ουχ ισταται δε μεχρις εκεινου μονον αλλα παν
επινεμεται το λοιπον, και οσωι αν πλειονα λαβηι τηι φλογι τοσουτωι πλειονα
προσλαμβανει την ισχυν προς την των λοιπων απωλειαν και γινεται των αλοντων
ξυλων το πληθος τοις αλισκεσθαι μελλουσιν επιβουλη τοις ληφθεισι κατα των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

μενοντων οπλιζομενης αει της φλογος, ουτω και η της αμαρτιας φυσις επειδαν τινος
λαβηται των της ψυχης λογισμων και μηδεις ο σβεννυων ηι το κακον προιουσα
περαιτερω χαλεπωτερα γινεται και δυσχειρωτος. Και δια τουτο τα μετα ταυτα
πολλακις των προτερων ισχυροτερα γεγονεν αμαρτηματα της ψυχης αει τηι των
δευτερων προσθηκηι προς μειζονα απονοιαν και καταφρονησιν αιρομενης και δια
τουτων την μεν οικειαν διαλυουσης δυναμιν την δε της αμαρτιας τρεφουσης.
54 Ουτω γουν πολλοι εις παν ειδος αμαρτηματων ελθοντες ελαθον επειδη
την φλογα αρχομενην ουκ εσβεσαν, ουτω και ο δειλαιος εκεινος χαλεπωτερα τοις
προτεροις προσετιθει τα δευτερα. Ἐπειδη γαρ τον νεον εκεινον απωλεσεν απο του
φονου προς την υβριν την εις τον νεων ωρμησε και παλιν εκ ταυτης οδωι προβαινων
εις την κατα της ιερωσυνης απονοιαν επαπεδυσατο, και τον αγιον σιδηρωι δησας και
εις δεσμωτηριον εμβαλων ουτω τεως εκολαζε δικην αυτον της ευεργεσιας απαιτων
και υπερ ων θαυμαζειν εδει και στεφανουν και των γεγεννηκοτων μαλλον τιμαν
υπερ τουτων τα των κακουργων υπομενειν ηναγκαζε δεσμα και την απο των
δεσμων ταλαιπωριαν περιθεις.
55 Ουτως οπερ εφην αρχην αμαρτια λαβουσα και μηδενα εις το προσω
προβηναι κωλυοντα εχουσα δυσανασχετος και ακαθεκτος γινεται κατα τους
μεμηνοτας των ιππων οι, επειδαν τον χαλινον απο του στοματος εκβαλοντες και τον
επιβατην ριζοντες απο των νωτων υπτιον τοις απαντωσιν αφορητοι γενωνται,
μηδενος αυτους κωλυοντος υπο της ατακτου ρυμης φεροντες εαυτους
κατεκρημνισαν. ∆ια τοι τουτο εις μανιαν τας τοιαυτας εκφερει ψυχας ο της
σωτηριας ημων εχθρος ινα αυτας εν ερημιαι των θεραπευσοντων απολαβων
κατακοψηι και μυριοις περιβαληι κακοις. Και γαρ οι τα σωματα αρρωστουντες εως
μεν αν προσιωνται τους θεραπευοντας πολλην την ελπιδα της υγιειας εχουσιν,
επειδαν δε εις φρενιτιν εκπεσοντες λακτιζωσι και δακνωσι τους βουλομενους
απαλλαξαι της αρρωστιας αυτους τοτε νοσουσιν ανιατα ου δια την της νοσου φυσιν
αλλα δια την ερημιαν των απαλλαξαι δυναμενων της μανιας αυτους, εις ην και
ουτος εαυτον κατεστησε.
56 Λαβων γαρ τον ιατρον τεμνοντα ετι το τραυμα απηλασεν ευθεως και ως
πορρωτατω της οικιας απηγαγε. Και ην το Ἡρωδου δραμα μηκετι μονον ακοηι
μανθανειν αλλα και οψεσι μετα πλειονος της περιπετειας θεωρειν. Ἐπειδη και μετα
πλειονος αυτο της επιδειξεως και παρασκευης ο διαβολος παλιν εις το του βιου
θεατρον εισηγαγεν αντι τετραρχου βασιλεα κατασκευασας και αντι μιας αιτιας
διπλην υποθεσιν τωι πραγματι δους και πολυ της προτερας μιαρωτεραν ως μη τωι
αριθμωι μονον αλλα και αυτηι των πραγματων τηι φυσει λαμπροτεραν ταυτην
γενεσθαι την τραγωιδιαν. Ου γαρ γαμος ενταυθα υβριζετο καθαπερ εκει ουδε απο
παρανομου μιξεως αλλ' απο μολυσμου παιδοκτονιας εναγεστερου και τυραννιδος
απηνεστατης και παρανομιας ουκ εις γυναικα γενομενης αλλ' εις αυτην την
αγιστειαν ταυτην την ιστοριαν επλεξεν ο πονηρος.
57 Ἐμβληθεις τοινυν εις το δεσμωτηριον ο μακαριος εχαιρε μεν επι τοις
δεσμοις ηλγει δε επι τηι του δησαντος απωλειαι. Ουτε γαρ πατηρ ουδε παιδοτριβης
οταν ο μεν εκ της του παιδος ο δε εκ της του μαθητου μοχθηριας και δυσπραγιας
λαμπροτεροι γινωνται καθαραν αθυμιας την εκ της ευδοκιμησεως εχουσιν ηδονην.
∆ια τουτο και ο μακαριος Παυλος Κορινθιοις ελεγεν· "Ευ χομεθα δε μηδεν κακον
ποιησαι υμας ουχ ινα ημεις δοκιμοι φανωμεν αλλ' ινα υμεις το καλον ποιητε ημεις
δε ως αδοκιμοι ωμεν." Ουτω γουν και εκεινωι τωι θαυμαστωι τοτε ποθεινοτερον ην
των απο του δεσμωτηριου μισθων η του μαθητου σωτηρια και το σωφρονησαντα
αποστερησαι τουτων των επαινων αυτον μαλλον δε το μηδε την αρχην εις ταυτην
αυτον την διαστροφην εμπεσειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

58 Οι γαρ αγιοι τους στεφανους αυτοις ουκ απο των αλλοτριων βουλονται
πλεκεσθαι συμφορων, ει δε απο των αλλοτριων ου βουλονται πολλωι μαλλον απο
των τοις οικειοις συμβαινοντων κακων. Τουτου χαριν και ο μακαριος ∆αυιδ μετα τα
τροπαια και την νικην επενθει και εδακρυεν επειδη μετα της του παιδος συμφορας
αυτη γεγονε, και τοις τε εξιουσι στρατηγοις επεσκηπτεν υπερ του τυραννου πολλα
και ανελειν αυτον επειγομενους επειχε λεγων "φεισασθε του παιδαριου
Ἀβεσσαλωμ" και πεσοντα επενθει και ανεκαλειτο τον εχθρον μετα οιμωγων και
δακρυων πικρων. Ει δε ο φυσικος πατηρ ουτω φιλοστοργος πολλωι μαλλον ο
πνευματικος. Ὅτι γαρ των κατα σαρκα οι κατα πνευμα γονεις κηδεμονικωτεροι του
Παυλου λεγοντος ακουε· "Τις ασθενει και ουκ ασθενω; Τις σκανδαλιζεται και ουκ
εγω πυρουμαι;"
59 Ἀλλα τουτο μεν την ισοτητα παριστησιν ημιν καιτοι γε μολις αν πατερες
ταυτην αφησειαν την φωνην αλλ' ομως συγχωρεισθω και μεχρι τοσουτου φθανειν
αυτους δει δε το πλεον επιδειξαι λοιπον. Ποθεν ουν τουτο επιδειξομεν; Ἀπο των
αυτων σπλαγχνων παλιν και απο των του νομοθετου ρηματων. Τι δε εκεινος φησιν;
"Ει μεν αφιης αυτοις την αμαρτιαν, αφες, ει δε μη καμε εξαλειφον εκ της βιβλου ης
εγραψας." Ουδεις δε αν ελοιτο πατηρ παρον μυριων απολαυειν αγαθων μετα των
τεκνων κολαζεσθαι, ο δε αποστολος ατε εν τηι χαριτι πολιτευσαμενος και ταυτης
επιτασιν πεποιηται της φιλοστοργιας δια τον Χριστον. Ου γαρ μετ' εκεινων
κολαζεσθαι ειλετο καθαπερ εκεινος, αλλ' ινα ετεροις σωθηναι εκγενηται αυτος
απολεσθαι ηυχετο λεγων, "Ηυχομην αναθεμα ειναι απο του Χριστου υπερ των
αδελφων μου των συγγενων μου των κατα σαρκα." Τοσαυτη ευσπλαγχνια και φειδω
παρα ταις των αγιων ψυχαις.
60 Ὅθεν και ουτος μειζονως διεκοπτετο τα σπλαγχνα την απωλειαν του
βασιλεως περαιτερω προιουσαν ορων. Ουδε γαρ μονον υπερ του νεω δακνομενος
επραττεν απερ επραττεν αλλα και υπο της προς εκεινον ευνοιας επικαμπτομενος. Ὁ
μεν γαρ εις την του Θεου λειτουργιαν υβριζων εκεινην μεν εβλαψεν ουδεν εαυτον
δε μυριοις περιεπειρε κακοις. ∆ιοπερ ο φιλοπαις πατηρ θεωρων κατα κρημνων
ωθουμενον τωι θυμωι τον υβριστην ανεχειν την αλογον φοραν εσπουδαζεν ωσπερ
τινα δυσηνιον ιππον εις τουπισω δια της επιπληξεως ανακρουσασθαι σπευδων
αυτον. Ἀλλ' ουκ ειασεν εκεινος ο δειλαιος αλλα τον χαλινον ενδακων και
αντιτεινας και θυμωι και μανιαι αντι των ορθων λογισμων εαυτον εκδους εις τα
βαραθρα της εσχατης απωλειας ενεβαλε, και τον αγιον του δεσμωτηριου εξαγαγων
την επι θανατωι απαχθηναι δεδεμενον εκελευσε.
61 Και ην εναντια των ορωμενων τα δρωμενα. Ὁ μεν δεδεμενος παντων
ομου των δεσμων ελυετο και των απο του σιδηρου και των ετι σφοδροτερων–
φροντιδων λεγω και πονων και των αλλων απαντων των δια τον επικηρον βιον
περιισταμενων ημας. Ὁ δε λελυσθαι δοκων και σιδηρου και αδαμαντος ετεροις
χαλεπωτεροις περιβαλλετο δεσμοις ταις σειραις των αμαρτιων επισφιγγομενος.
Μελλων τοινυν ο μακαριος αποσφαττεσθαι εκεινος μετα του σιδηρου το σωμα
ταφηναι επεσκηψε δεικνυς οτι τα δοκουντα επονειδιστα ειναι ταυτα οταν δια τον
Χριστον γινηται σεμνα τε εστι και λαμπρα και ου μονον ουκ εγκαλυπτεσθαι αλλα
και σεμνυνεσθαι επ' αυτοις χρη τον πασχοντα, καν τουτωι τον μακαριον Παυλον
μιμουμενος ος ανω και κατω τα στιγματα, τα δεσμα, την αλυσιν εστρεφε
καυχωμενος και μεγα φρονων εφ' οις ηισχυνοντο ετεροι.
62 Ὅτι γαρ ηισχυνοντο δηλον ημιν αυτος εποιησε δια της προς τον Ἀγριππαν
γενομενης απολογιας αυτωι. Λεγοντος γαρ εκεινου κινδυνευεις με εν ολιγωι ποιησαι
Χριστιανον, "Ηυξαμην αν τωι θεωι," φησιν, "και εν ολιγωι και εν πολλωι ου μονον σε
αλλα και τους περιεστωτας παντας γενεσθαι Χριστιανους χωρις των δεσμων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

τουτων." Ουκ αν τουτο προσθεις ει μη το πραγμα επονειδιστον ειναι εδοκει τοις
πολλοις. Φιλοδεσποτοι γαρ οντες οι αγιοι τα υπερ του ∆εσποτου παθη μετα πολλης
εδεχοντο της προθυμιας και φαιδροτεροι τουτοις εγινοντο. Και ο μεν φησι· "Χαιρω
εν τοις παθημασι μου," ο δε Λουκας περι του λοιπου των αποστολων χορου τα αυτα
δη ταυτα φθεγγεται. Μετα γαρ τας πολλας μαστιγας ενεχωρουν "χαιροντες οτι
κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος ατιμασθηναι."
63 Ἵν' ουν μη τις των απιστων αναγκην ειναι νομισηι τους αθλους και
κατηφειας αυτα των αθλων τα συμβολα συνταφηναι κελευει τωι σωματι δεικνυς οτι
λιαν αυτα ησπαζετο και εφιλει δια το λιαν εκκρεμασθαι της αγαπης του Χριστου. Και
κεινται νυν μετα της τεφρας αι πεδαι πασι παραινουσαι τοις των εκκλησιων
προεστωσι καν δεθηναι δεηι, καν σφαγηναι, καν οτιουν παθειν παντα προθυμως και
μετα πολλης υπομενειν της ηδονης ωστε της εμπιστευθεισης ημιν ελευθεριας μηδε
το τυχον προδουναι και καταισχυναι μερος.
64 Και ο μεν μακαριος εκεινος ουτω τον βιον κατελυσε, ταχα δε τις και ημας
οιεται ενταυθα καταλυσειν τον λογον· μετα γαρ την του βιου τελευτην ουκ ειναι
κατορθωματων ουδε ανδραγαθιας αφορμας ωσπερ ουδε τοις αθληταις μετα το
παρελθειν τους αγωνας στεφανους πλεκεσθαι δυνατον. Ἀλλ' Ἕλληνες μεν εικοτως
ταυτα νομιζουσιν επειδη και μεχρι του παροντος βιου την ελπιδα συνεκλεισαν την
αυτων, ημεις δε οις ετερας ζωης φαιδροτερας αρχη η ενθαδε γινεται τελευτη ταυτης
αφεστηκαμεν της υπονοιας και δοξης. Και οτι δικαιως σαφεστερον μεν και εν ετερωι
δειξομεν λογωι, τεως δε και τα μετα την τελευτην του γενναιου κατορθωματα
Βαβυλα ικανα πιστιν μεγαλην τωι λογωι παρασχειν.
65 Ἐπειδη γαρ εως θανατου περι της αληθειας ηγωνισατο και μεχρις αιματος
αντικατεστη προς την αμαρτιαν μαχομενος και ωστε μη αφειναι την ταξιν ην εταξεν
αυτον ο μεγας βασιλευς αφηκε την ψυχην και παντος αριστεως λαμπροτερον
ετελευτησεν, αυτον μεν ειχε λοιπον ο ουρανος το δε σωμα το προς την αριστειαν
διακονησαμενον η γη και διενειματο η κτισις τον αθλητην. Καιτοι γε ενην και
μετατεθηναι αυτον κατα τον Ἐνωχ και αρπαγηναι κατα τον Ἠλιαν ους εζηλωσεν.
Ἀλλ' ο Θεος φιλανθρωπος ων και μυριας ημιν του σωζεσθαι προφασεις διδους και
ταυτην μετα των αλλων διετεμεν ημιν την οδον ικανην παρακαλεσαι προς αρετην
τα των αγιων λειψανα παρ' ημιν τεως αφεις. Μετα γαρ την δια του λογου δυναμιν
δευτεραν εχουσι ταξιν οι των αγιων ταφοι προς το διεγειρειν εις τον ισον ζηλον τας
των θεωμενων αυτους ψυχας και ει που τις επιστηι θηκηι τοιαυτηι και της ενεργειας
ευθεως ταυτης σαφη λαμβανει την αισθησιν. Ἡ γαρ οψις της λαρνακος εις την
ψυχην εμπιπτουσα καταπληττει τε αυτην και διανιστησι και ως αυτου του κειμενου
συνευχομενου και παρεστωτος και ορωμενου ουτως αυτην διακεισθαι ποιει. Ειτα
προθυμιας πολλης ο τουτο παθων πληρωθεις και ετερος ανθ' ετερου γενομενος
ουτως εκειθεν ανερχεται.
66 Μαθοι δ' αν τις καλως ως η φαντασια των απελθοντων απο των τοπων
εγγινεται ταις των ζωντων ψυχαις εις νουν πενθουντας λαβων οι αμα τε τοις των
τεθνηκοτων ταφοις εφιστανται και ωσπερ αντι της θηκης τους εν τηι θηκηι κειμενους
εστωτας ιδοντες ουτως αυτους απο των προθυρων ευθεως ανακαλουσι. Πολλοι δε
των αφορητως προς τα παθη διατεθεντων παρα τοις μνημασι των απελθοντων τον
απαντα κατυκισαν εαυτους χρονον ουκ αν τουτο ποιησαντες ει μη τινα παραμυθιαν
απο της των τοπων ελαμβανον οψεως. Και τι λεγω τοπον και ταφον; Και γαρ
ιματιον μονον πολλακις των απελθοντων οφθεν και ρημα εις διανοιαν ελθον
διηγειρε την ψυχην και την μνημην ανεστησε διαπιπτουσαν. ∆ια ταυτα ημιν τα
λειψανα των αγιων αφηκεν ο Θεος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

67 Και οτι ουχ απλως κομπαζων ταυτα λεγω νυν αλλα προς ωφελειαν την
ημετεραν τουτο γεγενηται ικανα μεν τον λογον πιστωσασθαι και τα καθ' εκαστην
ημεραν υπο των μαρτυρων γινομενα θαυματα και το πληθος των ουτως
επιστρεφοντων ανδρων, ουχ ηττον δε εκεινων και τα του μακαριου τουτου
κατορθωματα τα μετα την τελευτην. Ἐπειδη γαρ εταφη καθως επεσκηψε και χρονος
παρηλθε μακρος μετα την ταφην ως οστα λειπεσθαι μονον και κονιν εν τηι σορωι
εδοξε τινι των μετα ταυτα βασιλευσαντων εις το προαστειον τουτι την ∆αφνην
απενεχθηναι την λαρνακα, εδοξε δε του Θεου προς τουτο κινησαντος την του
βασιλεως ψυχην. Ὡς γαρ ειδε το χωριον υπο της των νεων ασελγειας
τυραννουμενον και κινδυνευον αβατον ειναι τοις σεμνοτεροις και επιεικως
βουλομενοις βιουν ελεησας αυτο της επηρειας επεμψε τον αμυνουντα την υβριν.
68 Ὁ μεν γαρ Θεος αυτο καλον τε και επεραστον ειργασατο και τηι των
υδατων αφθονιαι και ωραι και τηι φυσει της γης και τηι των ωρων ευμοιριαι ουχ ινα
απλως αναπαυωμεθα αλλ' ινα και υπερ τουτου τον αριστοτεχνην δοξαζωμεν· ο δε
της σωτηριας ημων εχθρος και εις τουναντιον αει καταχρωμενος ταις του Θεου
δωρεαις τωι πληθει των διεφθαρμενων νεων και ταις των δαιμονων οικησεσι το
χωριον προκαταλαβων επεφημισεν αυτωι τινα και μυθον αισχρον ωστε αναθειναι
δια τουτου τωι δαιμονι του προαστειου την χαριν. Ὁ δε μυθος τοιουτος ην· Την
∆αφνην κορην ουσαν φησι και θυγατερα του Λαδωνος ποταμου–και γαρ ποταμους
γεννωντας εισαγειν και τα γεννωμενα εις αναισθητα μετα βαλλειν και πολλα
τοιαυτα αυτωι τερατευ εσθαι εθος αει τοις πλανωμενοις–ταυτην ουν κορην
ευμορφον ουσαν ιδειν ποτε τον Ἀπολλω φησι και ιδοντα παθειν τι προς αυ την και
παθοντα διωκειν ωστε ελειν. Την δε φευγειν και φευγουσαν επιστηναι τε τωι
προαστειωι, και την μητερα την υβριν αμυναι ταυτην αυτηι διαστηναι τε γαρ ευθεως
και δεξασθαι την παρθενον και αντι της παιδος αναδουναι φυτον ομωνυμον τηι
παιδι, τον δε ακολαστον εραστην αποτυχοντα των παιδικων περιπλακηναι τε τωι
δενδρωι και οικειωσασθαι και το φυτον και τον τοπον και προσεδρευειν τωι χωριωι
λοιπον και τουτο πασης της γης μα λιστα ασπαζεσθαι και φιλειν. Κελευσαι τε τον
βασιλευοντα τοτε νεων αυτωι δειμασθαι και βωμον ιν' εχηι παραμυθεισθαι δια του
τοπου την μανιαν ο δαιμων. Και ο μεν μυθος ουτος η δε απο του μυθου γινομενη
βλαβη ουκετι μυθος ην.
69 Ἐπειδη γαρ οι των νεων ακολαστοι φθασαντες οπερ εφην εξυβρισαν το
του προαστειου καλλος επι κωμαις και μεθαις τας εκει ποιουμενοι διατριβας,
βουλομενος τουτο επιδοθηναι το κακον ο διαβολος τον τε μυθον επλασε και τον
δαιμονα κατυκι σεν ως και ασελγειας και ασεβειας υπεκκαυμα γενεσθαι μειζον την
ιστοριαν ταυτην αυτοις. Προς δη την λυσιν των τοσουτων κακων ευρε ταυτην την
σοφωτατην μηχανην ο βασιλευς το μετοικισαι τε τον αγιον και πεμψαι τον ιατρον
προς τους καμνοντας. ∆ιαταξει μεν ουν και αυθεντιαι βασιλικηι την εις το προαστειον
εγκοπτειν οδον τοις την οικουμενην οικουσιν εδοκει τυραννιδος εργον ειναι μαλλον
και ωμοτητος και αγροικιας πολλης. Ει δε προσεθηκεν οτι "οι μεν επιεικεστεροι και
μετριωτεροι αναβαινετωσαν οι δε ασελγεις και ακολαστοι κωλυεσθωσαν," απορον
ην το επιταγμα και δικας εχρην καθ' εκαστην γινεσθαι την ημεραν της εκαστου
κρινομενης ζωης. Μονον δε των τοσουτων δεινων διεξοδον αριστην την του
μακαριου γενεσθαι παρουσιαν· την τε γαρ του δαιμονος διαλυσαι δυναμιν και την
νεων επιστρεψαι διαχυσιν ικανον ειναι τον μαρτυρα. Και ουκ εσφαλη της ελπιδος.
70 Ἅμα τε γαρ εφισταται τις τηι ∆αφνηι και το μαρτυριον ευθεως απο των του
προαστειου προθυρων ιδων συστελλεται καθαπερ τις νεος εν συμποσιωι παιδαγωγον
θεασαμενος εφεστωτα και παρα κελευομενον δια της οψεως εν ταξει τηι προσηκουσηι
πινειν τε και εσθιειν και φθεγγεσθαι και γελαν, φυλαττομενον μη που το μετρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

υπερβας την δοξαν αισχυνηι την εαυτου. Γενομενος δε υπο της οψεως ευλαβεστερος
και τον μακαριον φαντασθεις προς την λαρνακα ευθεως επειγεται, και ελθων εκει
μειζονα τε προσλαμβανει φοβον και πασαν ολιγωριαν εκβαλων και γενομενος
πτηνος ουτως απεισι. Και τους μεν εκ της πολεως ανιοντας δεχομενος απο της οδου
μετα τοιαυτης σωφροσυνης παραπεμπει προς την της ∆αφνης αναπαυσιν μονον ουκ
εκεινην αυτοις επιβοων την φωνην "αγαλλιασθε τωι Κυριωι εν τρομωι," και το
αποστολικον προστιθεις ειτε εσθιετε ειτε πινετε ειτε τι ποιειτε, παντα εις δοξαν Θεου
ποιειτε," τους δε εις την πολιν κατιοντας μετα την τρυφην ει συμβαιη ραιθυμοτερον
διατεθεντας απορριψαι τον χαλινον και εις κραιπαλην και εις ατοπον εξενεχθηναι
τρυφην δεξαμενος παλιν μεθυοντας εις το αυτου καταγωγιον ουκ αφιησι την απο
της μεθης βλαβην εχοντας οικαδε απελθειν, αλλα σωφρονισας τωι φοβωι προς την
αυτην επαναγει νηψιν ην και προ του τηι μεθηι βαπτισθηναι εφυλαττον. Και γαρ
ωσπερ τις αυρα λεπτη τους εν τωι μαρτυριωι γενομενους περιπνει παντοθεν–αυρα
ουκ αισθητη τις ουδε σωματων αυξητικη αλλ' εις αυτην ικανη διαδυναι την ψυχην–
και καταστελλουσα παντοθεν αυτην ευσχημονως και παν γηινον περικοπτουσα
βαρος αναπαυει τε και κουφοτεραν εργαζεται την βεβαρημενην και καταπιπτουσαν.
71 Και το μεν ∆αφνης καλλος και τους ραθυμοτερους εκκαλειται προς
εαυτην, ο δε μαρτυς καθαπερ εν αλειαι τινι καθημενος και λοχων τους εισιοντας
κατεχει τεως αυτους, και ρυθμισας προτερον ουτως αφιησιν ουδε υβριστικως αλλα
σεμνως τηι ερωμενηι χρησομενους λοιπον. Ἐπειδη γαρ των ανθρωπων οι μεν δια
ραθυμιαν οι δε δια φροντιδας βιωτικας ουκ εθελουσιν εις τας των μαρτυρων θηκας
απανταν, ωικονομησεν ο Θεος τουτωι σαγηνευεσθαι τωι τροπωι και της θεραπειας
αυτους απολαυειν της εν τηι ψυχηι. Και γινεται παρομοιον ωσπερ αν ει τις τον
καμνοντα ωφελιμα φαρμακα προσιεσθαι μη καταδεχομενον μεθοδευσειεν ηδυσματι
το φαρμακον εγκατακρυψας τινι.
72 Τωι γουν χρονωι θεραπευομενοι εις τουτο κατεστησαν ως μηκετι την
τρυφην μονον, αλλα και του αγιου την επιθυμιαν της επι το προαστειον ανοδου
προφασιν γινεσθαι τοις πολλοις. Μαλλον δε οι μεν επιεικεστεροι δια τουτο μονον
εκεισε ερχονται, οι δε εκεινων ελαττους δι' αμφοτερα, οι δε ετι τουτων ατελεστερον
διακειμενοι δια μονην μεν αναβαινουσι την τρυφην. Ἐπειδαν δε παραγενωνται
καλεσας αυτους ο μαρτυς και εστιασας τοις αυτου και καθοπλισας καλως ουδεν
αφιησι δεινον παθειν. Και εστιν ομοιως θαυμαστον το εκει γινομενον, σωφρονησαι
τινα των αβρων και ραθυμων, οιον εκ μεσης μανιας ανενεγκειν η εις καμινον
εμπεσοντα μηδεν υπο του πυρος παθειν. Της γαρ νεοτητος και της τολμης της
αλογου και του οινου και της πλησμονης φλογος χαλεπωτερον περιισταμενων τους
λογισμους, η παρα του μακαριου δροσος δια των οψεων εις την των ορωντων
καταβαινουσα ψυχην την τε φλογα εκοιμισε και τον εμπρησμον εστησε και πολλην
της διανοιας κατεσταξε την ευλαβειαν.
73 Και της μεν ασελγειας την τυραννιδα ουτως ο μακαριος κατελυσε–πως δε
και του δαιμονος την δυναμιν εσβεσε; Πρωτον μεν τουτοις αυτοις απρακτον αυτου
και την προσεδρειαν και την απο του μυθου βλαβην εργασαμενος υστερον δε και
αυτον απελασας τον δαιμονα. Πριν η δε τον τροπον της διωξεως ειπειν εκεινο υμας
επισημηνασθαι αξιω, οτι ουκ ευθεως αυτον ανελθων εξεβαλεν αλλα μενοντα
ειργασατο απρακτον και επεστομισε και των λιθων απεφηνεν αφωνοτερον, του δε
απελασαι το μενοντος περιγενεσθαι ουκ ελαττον ην. Και ο παντας πανταχου
προτερον απατων ουδε προς την κονιν αντιβλεψαι ετολμησε του μακαριου Βαβυλα.
Τοσαυτη των αγιων η δυναμις ων ζωντων μεν ουδε τας σκιας φερουσιν ουδε τα
ιματια, τελευτησαντων δε και τας λαρνακας τρεμουσιν. Ὥστε ει τις απιστει τοις υπο
των αποστολων γεγενημενοις τα παροντα θεωρων παυεσθω της αναισχυντιας ποτε.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

Ὁ γαρ παντα τα των Ἑλληνων παλαι νικων καθαπερ υπο δεσποτου του μαρτυρος
επιτιμηθεις επαυσατο της υλακης και ουδεν εφθεγγετο.
74 Και το μεν πρωτον εδοκει δια το μη μετεχειν θυσιων και της αλλης
θεραπειας τουτο ποιειν. Τοιουτος γαρ ο δαιμονων τροπος· οταν μεν τηι κνισηι και τωι
καπνωι και τοις αιμασιν αυτους θεραπευωσι καθαπερ κυνες αιμοβοροι και λιχνοι
παραγινονται λαψοντες, οταν δε μηδεις ο ταυτα παρεχων ηι καθαπερ τινι λιμωι
διαφθειρονται, και των μεν θυσιων και των αισχρων επιτελουμενων τελετων–ουδεν
γαρ αυτων ετερον τα μυστηρια αλλ' η ερωτες ατοποι και παιδων υβρεις και γαμων
διαφθοραι και οικιων ανατροπαι των γαρ φονων τους σκαιους τροπους και τα των
φονων ανομωτερα δειπνα αφιημι νυν–αλλ' ομως τουτων μεν τελουμενων παρεισι
και ευφραινονται καν κακουργοι καν γοητες καν λοιμοι οι ταυτα τελουντες ωσι.
Μαλλον δε ουδε εισιν ετεροι τινες οι ταυτα διακονουμενοι. Σωφρων γαρ ανηρ και
επιεικης και σεμνος ουκ αν ανασχοιτο κωμου και μεθης ουδε ρημα αισχρον ουτε
αυτος εκβαλειν ουτε ετερου τινος τοιαυτα ασχη μονουντος ακουσαι. Καιτοι γε εχρην
ει της αρετης επεμελειτο της ανθρωπινης και της ευζωιας των προσκειμενων αυτωι
λογον ειχε βραχυν πλεον βιου ζητειν αριστου και τροπων ορθοτητος και την
ασχημονα πασαν εκεινην αφειναι θοινην. Ἀλλ' επειδη της των ανθρωπων απωλειας
αυτοις ουδεν προτιμοτερον τουτοις και τερπονται και τιμασθαι λεγουσιν α τον βιον
ανατρεπειν ειωθε τον ημετερον και παντα εκ βαθρων ανασπαν τα καλα.
75 Το μεν ουν πρωτον εδοκει και ουτος δια τουτο σιγαν ηλεγχετο δε υστερον
ισχυραι πεπεδημενος αναγκηι. Ὁ γαρ αναγκαζων φοβος αυτον αντι χαλινου τινος
επικειμενος εκωλυε τηι συνηθει χρησθαι κατα των ανθρωπων απατηι. Ποθεν τουτο
δηλον; Ἀλλα μη θορυβηθητε. Προς γαρ αυτην βαδιουμαι την αποδειξιν μεθ' ην ουδε
τοις μεμελετηκοσιν αναισχυντειν εξεσται τουτο ποιειν, ου περι των παλαιων
εκεινων, ου περι της του μαρτυρος δυναμεως, ου περι της του δαιμονος ασθενειας.
Ουδε γαρ δεομαι στοχασμοις τισι και δι' εικοτων τουτο ποιησαι φανερον αλλ' αυτην
του δαιμονος την υπερ τουτων παρεξομαι μαρτυριαν. Αυτος γαρ υμιν καιριαν εδωκε
την πληγην και την παρρησιαν υμων πασαν εξεκοψεν. Ἀλλα μη οργιζεσθε αυτωι. Ου
γαρ εκων τα αυτου κατεβαλεν αλλα αναγκαζομενος υπο μειζονος δυναμεως τουτο
επραττε.
76 Πως δε τουτο γεγονε και τις ο τροπος; Του βασιλεως τελευτησαντος του
τον μαρτυρα αναγαγοντος τον αδελφον τον εκεινου παρηγαγεν εις μεσον
διαδεξομενον την αρχην ο και εκεινωι προτερον δους την τιμην, και δεχεται χωρις
του διαδηματος την βασιλειαν ουτος. Τοσουτον γαρ και της του αδελφου του
τετελευτηκοτος εξουσιας το μετρον ην. Γοης δε ων και μιαρος το μεν πρωτον τα του
Κυριου φρονειν υπεκρινατο δια τον την αρχην αυτωι δεδωκοτα, ως δε και ουτος τον
βιον μετηλλαξε ριψας το προσωπειον λοιπον γυμνηι τηι κεφαληι ην παλαι εχων
δεισιδαιμονιαν εκρυπτε ταυτην εις μεσον εξηγαγε και πασιν εποιησε φανεραν και
προσταγματα πανταχου της οικουμενης κατεπεμπετο τους ναους επισκευαζεσθαι
των ειδωλων, τους βωμους ανιστασθαι, τας παλαιας τοις δαιμοσιν αποδιδοσθαι
τιμας, προσοδους αυτοις γινεσθαι πολλας πολλαχοθεν.
77 Ἐντευθεν μαγοι και γοητες και μαντεις και οιωνοσκοποι και μηναγυρται
και πασης εργαστηρια μαγγανειας παντοθεν απο της οικουμενης συνετρεχον και ην
ιδειν τα βασιλεια ανδρων ατιμων και φυγαδων πληρουμενα. Οι μεν γαρ υπο του
λιμου παλαι διαφθειρομενοι–οι δε επι ταις φαρμακειαις και ταις κακουργιαις
εαλωσαν δεσμωτηρια τε οικουντες και μεταλλα εργαζομενοι–αλλοι δε
επιτηδευματων αισχρων μολις δυναμενοι διαζην ιερεις και ιεροφανται αναφανεντες
εξαιφνης εν πολληι ησαν τηι τιμηι. Και ο βασιλευς στρατηγους μεν και αρχοντας
παρεπεμπετο και ουδενος ηξιου λογου, ανδρας δε ηταιρηκοτας και τας απο του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τεγους γυναικας αναστησας απο των οικηματων εν οις προεστηκεσαν μεθ' εαυτου
την πολιν απασαν περιηγε και τους στενωπους. Και ο μεν ιππος ο βασιλικος και οι
δορυφοροι παντες οπισθεν εκ πολλου του διαστηματος ειποντο, πορνοβοσκοι δε
ανδρες και γυναικες προαγωγοι και πας ο των ηταιρηκοτων χορος τον βασιλεα
κυκλωσαντες ειχον εν μεσωι δια της αγορας βαδιζοντες και τοιαυτα φθεγγομενοι και
ουτως ανακακχαζοντες ως τους εκ της εργασιας εκεινης εικος ην.
78 Ταυτα δε οιδαμεν οτι τοις μεθ' ημας γενησομενοις και απιστα ειναι δοξει
δια την της ατοπιας υπερβολην. Ουδε γαρ αν ιδιωτην των ευτελως και αισχρως
βεβιωκοτων ελεσθαι τοιαυτα δημοσιαι ασχημονειν. Ἀλλα προς μεν τους ετι ζωντας
ουδενος δεομαι λογου· οι γαρ παροντες και θεασαμενοι ταυτα γινομενα ουτοι και
λεγομενα ακουουσι νυν. ∆ια γαρ τοι τουτο των μαρτυρων ετι περιοντων γραφω ινα
μη τις με τα παλαια διηγουμενον εν ουκ ειδοσι μετα πολλης ψευδεσθαι της εξουσιας
νομιζοι. Των γαρ ταυτα θεασαμενων ετι και γεροντες και νεοι περιεισιν ους αξιω
παντας ει τι παρ' εμου προστεθειται προσιεναι και διελεγχειν. Ἀλλα προστεθεντα
μεν ουκ αν ελεγξαιεν ελλειποντα δε μονον, ουδε γαρ οιον τε πασαν αυτου τωι λογωι
παραστησαι της ασχημοσυνης την υπερβολην. Προς δε τους μετα ταυτα
απιστησοντας εκεινο αν ειποιμι οτι ο δαιμων ο παρ' υμιν ον Ἀφροδιτην καλειτε ουκ
αισχυνεται τοιουτους εχων θεραπευτας.
79 Ουδεν ουν θαυμαστον και τον δειλαιον εκεινον τον απαξ εαυτον
εκδεδωκοτα τωι των δαιμονων γελωτι μη εγκαλυπτεσθαι εφ' οις οι παρ' αυτωι
θεραπευομενοι σεμνυνονται θεοι. Τι αν τις λεγοι τας νεκυομαντειας, τας των
παιδων σφαγας; Αι γαρ θυσιαι εκειναι αι προ της του Χριστου παρουσιας τολμωμεναι
μετα δε την επιφανειαν αυτου κατασταλεισαι ετολμωντο παλιν φανερως μεν ουκετι
ει γαρ και βασιλευς ην και μετ' εξουσιας απαντα επραττεν αλλ' ομως η της των
δρωμενων ανοσιοτητος υπερβολη της εξουσιας το μεγεθος ηλεγχεν ετολμωντο δ'
ουν ομως.
80 Ουτος δη ουν ο βασιλευς εις την ∆αφνην συνεχως ανιων μετα πολλων μεν
αναθηματων μετα πολλων δε θυσιων και χειμαρρους αιματων εργαζομενος απο της
των θρεμματων σφαγης επεκειτο σφοδρως τον δαιμονα χρησμον απαιτων και αξιων
αναιρειν υπερ των κατα γνωμην αυτωι. Ὁ δε γενναιος εκεινος, και ψαμμου τε
αριθμον ειδως και μετρα θαλασσης και κωφου συνιεις και ου λαλεοντος ακουων ως
φησι το μεν ειπειν διαρρηδην και σαφως, οτι "δια τον αγιον Βαβυλαν και την εκ
γειτονων δυναμιν επιστομισθεις ου δυναμαι φθεγγεσθαι," παρηιτησατο δεδοικως μη
γελωτα παρα τοις θεραπευταις οφληι τοις εαυτου, βουλομενος δε συσκιασαι την
ητταν ειπε προφασιν της σιγης η μαλλον αυτον καταγελαστοτερον απεφηνε της
σιγης. Ἐκεινωι μεν γαρ αν την ασθενειαν μονον απεκαλυψε την εαυτου νυνι δε και
την ασθενειαν και την ασχημοσυνην και την αναισχυντιαν εδειξε τα ασυσκιαστα
συσκιαζειν επιχειρων.
81 Τις γαρ η προφασις; Νεκρων, φησιν, εστι το χωριον η ∆αφνη μεστον και
τουτο κωλυει τον χρησμον. Και ποσωι βελτιον ην, ω δειλαιε, του μαρτυρος
ομολογησαι την δυναμιν η ουτως αναισχυντα προφασιζεσθαι. Και ο μεν δαιμων
ταυτα, ο δε ανοητος βασιλευς καθαπερ εν σκηνηι παιζων και δραμα υποκρινομενος
επι τον μακαριον ευθεως ηλθε Βαβυλαν. Καιτοι ω μιαρε και παμμιαρε ει μη
αλληλους εξηπατατε εκοντες και συνεπεκρινασθε προς την των λοιπων απωλειαν,
τι δηποτε συ μεν λεγεις ανωνυμως και αδιοριστως τους νεκρους συ δε ως ονομαστι
και μετα διορισμου τινος ακουσας των αλλων εφεμενος τον αγιον μονον εκινεις;
Ἐχρην γαρ κατα την του δαιμονος αποφασιν πασας ανορυττειν τας εν τηι ∆αφνηι
θηκας και το μορμολυκειον της των θεων οψεως απαγειν ως πορρωτατω.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

82 Ἀλλ' ου περι παντων ειπε των νεκρων. Τι ουν τουτο ου διαρρηδην
ωμολογησεν; Ἦ σοι το δραμα υποκρινομενωι της πλανης τουτο αφηκε το αινιγμα.
Ἐγω μεν γαρ λεγω τους νεκρους, φησιν, ωστε μη δηλην γενεσθαι την ητταν και
αλλως γαρ δεδοικα ονομαστι τον αγιον ειπειν, συ δε νοει το λεχθεν και αντι παντων
κινει τον μαρτυρα· εκεινος γαρ ημας επεστομισε. Τοσαυτην κατεγνω παραπληξιαν
των θεραπευοντων αυτον ως ουτω φανεραν απατην μη δυνηθηναι συνιδειν. Ει γαρ
εξεστηκεσαν απαντες ει εμεμηνεσαν ουδ' αν ουτω διεφυγον την της ηττης
καταγνωσιν–ουτω φανερα πασιν εστι και σαφης. Ει γαρ μιασμα τι και μυσος εσται,
ως φηις, τα νεκρα των ανθρωπων σωματα, πολλωι μαλλον τα των αλογων οσωι και το
γενος ατιμοτερον του γενους. Πολλων δε και κυνων και πιθηκων και ονων οστα
πλησιον του ναου κατορωρυκται και ταυτα μαλλον εχρην μετακινειν ει μη πιθηκων
ανθρωπους ατιμοτερους ηγηι.
83 Που νυν εισιν οι το καλον του Θεου δημιουργημα και προς υπηρεσιαν
ημετεραν γεγονος τον ηλιον ενυβριζοντες και τωι δαιμονι το αστρον επιφημιζοντες
και τουτο εκεινον ειναι λεγοντες; Ὁ μεν γαρ ηλιος μυριων εν τηι γηι κειμενων
νεκρων εκχειται κατα της οικουμενης και ουδαμου συστελλει τας ακτινας ουδε την
εκ τουτων ενεργειαν δια τους μολυσμους, ο δε θεος ο υμετερος βιους μεν αισχρους
και μαγγανειας και φονους ουκ αποστρεφεται ουδε μισει αλλα και αγαπαι και
ασπαζεται και φιλει, σωματα δε εκτρεπεται τα ημετερα. Καιτοι το μεν της κακιας
ειδος και παρ' αυτοις τοις δρωσιν αυτο μυριας καταγνωσεως αξιον ειναι δοκει, το δε
σωμα το νεκρον και ακινητον ουδεμιας μετεχει μεμψεως και αιτιας. Ἀλλ' αυτη των
δαιμονων υμων η προαιρεσις βδελυττεσθαι μεν τα βδελυκτα τιμαν δε και
αποδεχεσθαι τα παντος αξια μισους και αποστροφης.
84 Και ανηρ μεν αγαθος ουδε βουλευσασθαι τι χρησιμον ουτε πραξαι τι των
δεοντων υπο σωματος κωλυθησεται νεκρου, αλλα αν υγιαινηι την ψυχην και παρ'
αυτους οικων τους ταφους και σωφροσυνην και δικαιοσυνην και πασαν επιδειξεται
την αρετην. Και χειροτεχνης δε εκαστος ανεμποδιστως τα της οικειας επιστημης
παντα εργασεται και παρεξει τοις δεομενοις αυτου ου πλησιον νεκρων καθημενος
μονον αλλα καν αυτα τα μνηματα των κατοιχομενων οικοδομησαι δεηι, και ο
ζωγραφος και ο λιθοξοος και ο τεκτων και ο χαλκοτυπος και παντες τα αυτων
συνεισφερουσι. Μονος δε παντων ο Ἀπολλων υπο των νεκρων κωλυεσθαι φησι τα
μελλοντα προοραν.
85 Και μην και παρ' ημιν ανδρες γεγονασι μεγαλοι και θαυμαστοι και τα προ
τετρακοσιων και χιλιων προειπον ετων και προλεγοντες ουδεν τουτων ουτε
εζητησαν ουτε εμεμψαντο ουτε τους ταφους των απελθοντων αναρρηγνυσθαι
εκελευσαν και τους κειμενους ριπτεσθαι και τυμβωρυχιας ξενον και αναισχυντον
επινοειν τροπον. Ἀλλ' οι μεν αυτων εθνεσι παροικουντες αθεοις και μιαροις οι δε εν
μεσοις τοις βαρβαροις οντες ενθα τα αληθως μολυσμου αξια και μιασμου παντα
εδρατο μετα αληθειας απαντα προυλεγον και ουδεν αυτους ο των αλλων μιασμος
εκωλυεν εις την προρρησιν. Τι δηποτε; Ὅτι εκεινοι μεν αληθως υπο θειας
ενεργουμενοι δυναμεως ελεγον απερ ελεγον, ο δε δαιμων κενος της ενεργειας
εκεινης και ερημος ων ειχε μεν ουδεν προειπειν υπερ δε του μη δοξαι απορειν
πιθανα απλως και καταγελαστα προφασιζεσθαι αναγκαζεται.
86 ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, κατα τον εμπροσθεν χρονον ουδεποτε τι τοιουτον
ειπεν ουδε εφθεγξατο; Ὅτι τοτε μεν ειχε το μη θεραπευεσθαι προφασιν, ταυτης δε
αυτωι της απολογιας περιαιρεθεισης κατεφυγεν επι τους νεκρους στενοχωρηθεις μη
τι παθοι. Ου γαρ εβουλετο ασχημονειν αλλ' υμεις αυτον ηναγκασατο δια της πολλης
θεραπειας την απολογιαν εκκοψαντες και ουκ αφεντες εις την των θυσιων σπανιν
καταφυγειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

87 Ἀκουσας δη ταυτα ο υποκριτης εκελευσε κατενεχθηναι την λαρνακα ινα η
ηττα δηλη γενηται και καταφανης. Ει μεν γαρ ειπεν οτι "δια τον αγιον ου δυναμαι
φθεγγεσθαι"–αλλα μηδεν κινειτε μηδ' ενοχλειτε περαιτερω–τοις αυτου μονοις αν
εγενετο φανερον ου γαρ αν εις ετερους τουτο εξηνεγκαν αισχυνομενοι–νυν δε
ωσπερ εκπομπευσαι σπουδαζων την ασθενειαν αυτου ουτως απαντα πραττειν
ηναγκαζε δι' ων ουδε βουλομενοις ενην συσκιασαι το γεγονος. Ουδε γαρ ετι δυνατον
διασωθηναι την υποκρισιν δια το μηδενα των αλλων νεκρων αλλα μονον τον
μαρτυρα μετακινηθηναι εκειθεν. Και ουχ οι την πολιν οικουντες μονον και το
προαστειον και τους αγρους αλλα και οι πορρωθεν αφ ισταμενοι των χωριων και
την λαρνακα ουχ ορωντες κειμενην ειτα την αιτιαν εξεταζοντες ευθεως εμανθανον,
ως ο δαιμων παρα του βασιλεως αξιουμενος μαντευεσθαι ειπε τουτο μη δυνασθαι
ποιειν εως αν αυτου τον μακαριον αποστησηι τις Βαβυλαν.
88 Καιτοι γε, ω καταγελαστε, ενην σοι και εις ετερας προφασεις καταφυγειν
οια πολλακις ποιεις μυρια τεχναζων εν ταις αποριαις αει, προς μεν τον Λυδον ειπων
οτι Ἅλυν τον ποταμον διαβας μεγαλην αρχην καταλυσει και δειξας αυτον επι της
πυρας, επι δε της Σαλαμινος αυτωι τε τωι σοφωι τουτωι χρησαμενος και τον
καταγελαστον συνδεσμον προσθεις το μεν γαρ ειπειν απολεις δε συ τεκνα γυναικων
ομοιον ην τωι του Λυδου, το δε προσθειναι ητοι σκιδναμενης ∆ημητερος η συνιουσης
πλειονος γελωτος και τοις εν ταις τριοδοις υπο των αγυρτων λεγομενοις
προσεοικος–αλλ' ουδε τουτο ηθελες. Και εξην ασαφειαι κρυψαι τον λογον–και γαρ
τουτο της τεχνης αει της σης–αλλ' επεκειντο παντες παλιν αγνοουντες και λυσιν
επιζητουντες. Και ενην σοι καταφυγειν επι τους αστερας, και γαρ τουτο ποιεις
πολλακις και ουκ αισχυνηι ουδε ερυθριαις.
89 Ου γαρ προς ανδρας νουν εχοντας ο λογος εστι σοι αλλα προς θρεμματα
και θρεμματων αλογωτερους. Ουκ ησαν των Ἑλληνων σοφωτεροι των ταυτα
ακουοντων και ουκ αφισταμενων της απατης; Ἀλλα συνεωρων το ψευδος; Ουκουν
εχρην ταληθη προς τον ιερεα μονον ειπειν και αυτος αν ευρε σου μαλλον συσκιασαι
την ητταν; Νυν δε τις σε επεισεν, αθλιε, εις ουτω φανεραν σαυτον αναισχυντιαν
εμβαλειν; Ἀλλα ταχα συ μεν ουδεν ημαρτες, ο δε βασιλευς κακως υπεκρινατο
αδιοριστως μεν περι των νεκρων ακουσας επι δε τον αγιον μονον ελθων· εκεινος σε
διηλεγξε και την απατην εγυμνωσεν. Ἀλλ' ουδε εκεινος εκων. Ου γαρ ην του αυτου
τοσουτοις τε αναθημασι τιμαν και παλιν υβριζειν τον αυτον, αλλα παντας ομου του
μαρτυρος εσκοτωσεν η δυναμις και ουκ αφηκε συνιδειν τα γινομενα, αλλ' επραττετο
μεν απαντα ως κατα Χριστιανων περιετρεπετο δε ουκ εις τους πασχοντας αλλ' εις
τους δρωντας ο γελως. Ουτω που και οι μαινομενοι δοκουσι μεν αει τους πλησιον
αμυνεσθαι τους τοιχους λακτιζοντες και ρητα και αρρητα τους παροντας λεγοντες
κακα, αισχυνουσι δε δι' ων ποιουσιν ουκ εκεινους αλλ' εαυτους. ο δη τοτε εγενετο.
90 Ειλκετο μεν γαρ η λαρναξ δια της οδου πασης, επανηιει δε ο μαρτυς
καθαπερ τις αθλητης εις την εαυτου πολιν δευτερον φερων στεφανον εν ηι και τον
προτερον ανεδησατο, ωστε ει τις μη καταδεχοιτο την αναστασιν λαμπροτερα του
μαρτυρος μετα την τελευτην εργα θεωμενος αισχυνεσθω λοιπον. Οιον γαρ τις
αριστευς τροπαιοις συνηπτε τροπαια, μεγαλοις μειζονα και θαυμαστοις
θαυμαστοτερα. Τοτε μεν γαρ προς βασιλεα μονον ηγωνισατο νυν δε και προς
βασιλεα και δαιμονα, και τοτε μεν των ιερων περιβολων τον κρατουντα απηλασε
νυν δε του χωριου παντος της ∆αφνης τον λυμεωνα απηγαγεν ου χειρι χρωμενος
καθαπερ και προτερον αλλ' αορατωι δυναμει την αορατον καταγωνιζομενος. Και
ζωντος μεν ουκ ηνεγκε την παρρησιαν ο ανδροφονος, τελευτησαντος δε ουχ
υπεμεινε την κονιν ουτε ο βασιλευς ουτε ο δαιμων ο ταυτα κινων τον βασιλεα
ποιειν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

91 Ὅτι γαρ μειζονα του προτερου φοβον τουτοις τοις δευτεροις ειργασατο
δηλον εκειθεν. Ἐκεινος μεν γαρ αυτον λαβων και εδησε και ανειλεν ουτοι δε μονον
μετεθηκαν. ∆ια τι γαρ μη καταποντισαι την λαρνακα μητε εκεινος εκελευσε μητε
ουτος εθελησε; ∆ια τι μη συνετριψε και κατεκαυσε; ∆ια τι μη εις ερημον και
αοικητον αυτην απενεχθηναι προσεταξεν; Ει γαρ αγος ην και μιασμα–και
βδελυττομενος αλλα μη δεδοικως εκειθεν αυτην εκινησεν–ουκ εις την πολιν εχρην
το αγος εισαγειν αλλ' αποικιζειν εις ορη και ναπας. Ἀλλ' ᾔδει και αυτου του
Ἀπολλωνος ουχ ηττον ο δειλαιος του μακαριου την ισχυν και την παρρησιαν την
προς τον Θεον και εδεισε μη τουτο εργασαμενος σκηπτον η τινα νοσον ετεραν εφ'
εαυτον προκαλεσηται.
92 Και γαρ ειχε πολλα της του Χριστου δυναμεως τα τεκμηρια εν τε τοις προ
αυτου βεβασιλευκοσιν επιδειχθεισης και εν τοις συν αυτωι τοτε την επ' αυτου
διεπουσιν αρχην. Των μεν γαρ παλαι βασιλευσαντων οι τα τοιαυτα τολμησαντες
μετα πολλας και αφορητους συμφορας αισχρως και ελεεινως τον βιον κατελυσαν,
ως του μεν τας κορας ετι ζωντος αυτοματως εκπηδησαι των οφθαλμων Μαξιμινος
ουτος ην τον δε μανεντα τον δε αλληι τοιαυτηι χρησαμενον συμφοραι ουτως ενθενδε
απελθειν. Των δε συν αυτωι τοτε οντων ο μεν θειος ο προς πατρος νεανικωτερον τηι
καθ' ημων μανιαι χρησαμενος και των ιερων σκευων ταις μιαραις τολμησας αψασθαι
χερσι και ουδε τουτοις αρκεσθεις αλλα περαιτερω τηι υβρει προελθων περιστρεψας
γαρ αυτα και θεις επι του εδαφους απλως ουτως εκαθισεν επ' αυτων παραχρημα
ταυτης της παρανομου καθεδρας την δικην εδωκε. ∆ιαφθαρεν γαρ αυτου το αιδοιον
σκωληκας ετεκε, και ωστε δειχθηναι οτι η νοσος θεηλατος ην πιονας ορνεις και
ξενικας καταθυοντες οι ιατροι και πλησιον των διεφθοροτων μελων τιθεντες
εξεκαλουντο τους σκωληκας. Οι δε ουκ αφισταντο αλλα απριξ των σεσηποτων
ειχοντο μερων και ουτως αυτον επι πολλαις δαπανησαντες ημεραις κακως
απωλεσαν. Ἕτερος δε τις επι τηι φυλακηι των ταμειων τεταγμενος των βασιλικων
πριν η τον ουδον υπερβηναι των βασιλειων ελακησεν αφνω μεσος και αυτος ετερας
τινος τοιαυτης παρανομιας δικην δους. Ταυτα δη και τουτων πλειονα ου γαρ απαντα
καταλεγειν καιρος νυν εις νουν λαβων ο μιαρος εδεδοικει την τολμαν περαιτερω
προαγαγειν.
93 Και οτι ουκ απ' εμαυτου ταυτα λεγω νυν εκ των μετα ταυτα υπ' αυτου
γενομενων εσται δηλον ημιν. Τεως δε της ακολουθιας των γεγενημενων εχωμεθα.
Τι δη το εντευθεν ην; Τουτο γαρ εστι το θαυμαστον ου την δυναμιν μονον αλλα και
την αφατον φιλανθρωπιαν επιδεικνυον του Θεου. Ὁ μεν γαρ αγιος μαρτυς των
ιερων εισω περιβολων ην εν οις και προτερον ετυγχανεν ων πριν εις την ∆αφνην
ελθειν, ο δε πονηρος δαιμων εμανθανεν ευθεως οτι ματην αυτωι τα της απατης
μεμηχανηται, και οτι ου προς νεκρον τον αγωνα ειχεν αλλα προς ζωντα και
ενεργουντα και ουκ αυτου μονον αλλα και παντων δαιμονων ισχυροτερον.
Παρακαλεσας γαρ τον Θεον αφειναι πυρ εις τον νεων την τε οροφην κατεφλεξε
πασαν και το ειδωλον μεχρις εσχατων αφανισας ποδων τεφραν τε αποφηνας και
κονιν αφηκεν εσταναι τους τοιχους απαντας.
94 Και ει τις επισταιη τωι τοπωι νυν ουκ αν ειποι πυρος ειναι εργον το
γεγονος. Ουδε γαρ ατακτος ουδε ως εξ υλης αψυχου γεγονεν η πυρπολησις αλλ'
ωσπερ τινος χειρος περιαγουσης το πυρ και δεικνυουσης τινων μεν φεισασθαι τινα
δε αναλωσαι εχρην ουτως ευρυθμως και τεχνικως ο ναος εκκεκαλυπται. Και ου τοις
εμπεπρησμενοις απλως αλλα τοις αρτιους μεν εχουσι περιβολους στεγης δε
δεομενοις μονης προσεοικεν· τα τε γαρ αλλα και οι κιονες οι τε τον οροφον
ανεχοντες οι τε τα προπυλα απαντες εστηκασι πλην του περι τον οπισθεν δομον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ενος, και ουτος δε ουχ απλως αφεθη διακλασθηναι τοτε αλλα δι' αιτιαν ην μετα
ταυτα ερουμεν.
95 Τουτου δη συμβαντος αγεται μεν εις δικαστηριον ευθεως ο του δαιμονος
ιερευς και τον αιτιον ηναγκαζετο λεγειν, ως δε ουχ ειχεν εξαγκωνισαντες αυτον και
πολλας επιθεντες πληγας ειτα μετεωρισαντες και τας πλευρας διαξαινοντες
εμανθανον πλεον ουδεν. Ἀλλ' εγινετο παρομοιον τωι επι της αναστασεως του
Χριστου. Και γαρ τοτε εταγησαν μεν οι στρατιωται το σωμα φυλαττειν του Ἰησου ινα
μη εκγενηται, φησι, κακουργησαι περι την κλοπην τοις μαθηταις, το δε πραγμα εις
τουτο εξεβαινεν ωστε μηδε αναισχυντον προφασιν υπολειφθηναι τοις βουλομενοις
περι την πιστιν της αναστασεως κακουργειν. Και ενταυθα ειλκετο μεν ο ιερευς ινα
μη θειας οργης αλλ' ανθρωπινης κακουργιας εργον ειναι μαρτυρησηι το γεγονος.
Στρεβλουμενος δε και αικιζομενος και ουδενα εχων εκδουναι εμαρτυρει θεοπεμπτον
ειναι το πυρ ως μηδε τοις αναισχυντειν βουλομενοις ειναι τινα λογον λοιπον.
96 Ἀλλ' οπερ προ μικρου θελων ειπειν ανεβαλομην τουτο νυν ευκαιρως ερω.
Τι δη τουτο εστιν; Ὅτι τωι φοβωι διεσεισεν αυτου την ψυχην ο μαρτυς ως μη
περαιτερω τηι τολμηι προελθειν. Ου γαρ δηπου τον μεν ιερεα και ον εν τοσαυτηι
προτερον ηγε τιμηι τοσουτοις υπερ της οροφης περιεβαλλε κακοις και θηριου μαλλον
ωμοβορου διεσπαραττε ταχα δ' αν και απεγευσατο των σαρκων ει μη πασι το πραγμα
εδοκει ειναι μυσαρον, τον δε αγιον αυτο του δαιμονος το στομα εμφραξαντα παλιν
εις την πολιν ηγεν ωστε εν πλειονι ειναι τιμηι. Ει γαρ και μη προτερον οτε την ητταν
ο δαιμων ωμολογησεν αλλα μετα τον εμπρησμον παντα ανετρεψεν αν και απωλεσε
και κατεφλεξε την λαρνακα το μαρτυριον εκατερον το τε εν τηι ∆αφνηι το τε εν τηι
πολει ει μη του θυμου ο φοβος ην μειζων και της αθυμιας εκρατει το δεος. Ἔθος γαρ
τοις πολλοις των ανθρωπων οταν υπο οργης κατασχεθωσι και λυπης καν μη τους
αιτιους λαβωσι των παθων εις τους εμπιπτοντας απλως και υποπτους αφιεναι την
οργην. Ου πορρω δε της υποψιας ταυτης ο μαρτυς ην. Ἅμα τε γαρ αυτος εις την
πολιν αφικετο και το πυρ ηλθεν εις τον ναον.
97 Ἀλλ' οπερ εφην παθος εμαχετο παθει και οργης εκρατει δειλια. Ἐννοησον
γαρ μοι τις ην ο χρηστος εκεινος εις το προαστειον ανιων και το μεν μαρτυριον ορων
εστηκος τον δε νεων εμπεπρησμενον και το ειδωλον ηφανισμενον και τα
αναθηματα ανηλωμενα και της τε εαυτου φιλοτιμιας και της σατανικης πομπης
πασαν εξηιρημενην υπομνησιν; Ει γαρ μητε θυμος αυτον μητε αθυμια ταυτα ορωντα
εισηιει την γουν αισχυνην ουκ αν ηνεγκε και τον πολυν γελωτα, αλλ' εξετεινεν αν
τας ανομους χειρας και επι του μακαριου μαρτυριον ει μη τουτο οπερ ειπον κατειχεν
αυτον. Ουδε γαρ μικρον ην το γεγονος αλλα πασαν μεν των Ἑλληνων την
παρρησιαν εξεκοψεν απασαν δε την ευφροσυνην εσβεσε τοσαυτην δε της αθυμιας
την αχλυν αυτοις κατεσκεδασεν οσην αν ει παντες απολωλεσαν οι ναοι.
98 Και οτι ου κομπαζων λεγω ταυτα αυτα παραθησομαι τα ρηματα των
οδυρμων και της μονωιδιας ην εις τον δαιμονα τουτον ο της πολεως ειργασατο
σοφιστης. Ἔχει δε ουτως η των θρηνων αρχη· Ἄνδρες ων τοις οφθαλμοις αχλυς
κατακεχυται ωσπερ ουν και τοις εμοις μητε καλην ετι μητε μεγαλην καλωμεν τηνδε
την πολιν. Ειτα ειπων τινα περι του μυθου της ∆αφνης και διαλεχθεις– ου γαρ
απαντα ενθειναι τον λογον ενταυθα καιρος υπερ του μη μηκος επεισαγαγειν
περιττον–λεγει οτι ο Περσων βασιλευς ποτε ο την πολιν ελων εφεισατο του νεω. Τα
δε ρηματα εστι ταυτα· Ὁ μεν στρατον εφ' ημας αγαγων ᾤετο αυτωι βελ τιον ειναι
σεσωσθαι τον νεων και το καλλος του αγαλματος εκρατει θυμου βαρβαρικου, νυν δε,
ηλιε και γη, τις η ποθεν ο πολεμιος ουτος ος ουδε οπλιτων ουδε ιππεων ουτε φιλων
τινων δεη θεις μικρωι σπινθηρι παντα αναλωσεν; Ειτα δεικνυς οτι αυτου τοτε
εκρατησεν ο μακαριος οτε μαλιστα ηνθει τα των Ἑλληνων θυσιαις και τελεταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

φησι· Και δη και ημιν τον νεων ο μεν πολυς εκεινος κατακλυσμος ου παρεσυρεν, εν
αιθριαι δε και της νεφελης παρελθουσης κατενηνεκται, νεφελην και κατακλυσμον
τον του προτερου βασιλεως καιρον καλων. Και παλιν μικρον προελθων αυτο δη
τουτο πικροτερως αποδυρεται λεγων· Ειτα διψωντων μεν σοι των βωμων αιματος
εμενες, Ἄπολλον, φρουρος ακριβης της ∆αφνης και ραθυ μουμενος, εστι δε οπη και
προπηλακιζομενος περι κοπτομενος τε τον εξω κοσμον ηνειχου, νυν δε μετα πολλα
μεν προβατα πολλους δε βοας στομα βασιλεως οσιον τωι ποδι δεξαμενος, ιδων ον
προυλεγες, οφθεις υπο του μεμηνυ μενου, πονηρου γειτονηματος απαλλαγεις
νεκρου τινος ενοχλουντος εγγυθεν εκ μεσης της θεραπειας αποπεπηδηκας. Ποθεν ετι
φιλοτιμησομεθα προς ανδρας ιερων μεμνημε νους και αγαλματων;
99 Τι λεγεις, ω θρηνωιδε; Ἀτιμαζομενος μεν και προπηλακιζομενος της
∆αφνης εμενε φρουρος ασφαλης, τιμωμενος δε και θεραπευομενος ουδε τον ναον
ισχυσε φυλαξαι τον αυτου και ταυτα ειδως οτι εκεινου πεσοντος εις μειζονα ατιμιαν
καταστησεται της προτερας; Τις δε και ο νεκρος, ω σοφιστα, ο τον σον θεον ενοχλων;
Ποιον το πονηρον γειτονημα; Ἐνταυθα γαρ εις τας του μακαριου Βαβυλα
ανδραγαθιας εμπεσων και διανηξασθαι την αισχυνην ουκ εχων εγκαλυψαμενος
απλως παρεδραμεν–οτι μεν υπο του μαρτυρος ηνωχλειτο και εθλιβετο ο δαιμων
ειπων ουκετι δε προσθεις πως την ητταν συσκιασαι σπουδασας ο δαιμων, μαλλον
αυτην εξεκαλυψεν–αλλ' απλως "πονηρου γειτονηματος" φησιν, "απαλλαγεις." ∆ια
τι γαρ ου λεγεις τον νεκρον τις ην και δια τι μονος ηνωχλει σου τον θεον και δια τι
μετεκινειτο μονος; ∆ια τι δε και πονηρον αυτον γειτονημα καλεις, ειπε μοι; Ὅτι του
δαιμονος την απατην ηλεγξε; Και μην τουτο ου πονηρου τινος γειτονηματος εργον
ην ωσπερ ουδε νεκρου αλλα και ζωντος και ενεργουντος και χρηστου και προστατου
και κηδεμονος και παντα υπερ της υμετερας πραγματευομενου σωτηριας ει γε
εβουλεσθε.
100 Ἵνα γαρ υμιν μη εξηι επι πλεον απαταν εαυτους και λεγειν οτι
οργιζομενος και υπερ θυσιων εγκαλων και υπερ της αλλης θεραπειας μεμφομενος
ανεχωρησεν εκων, δια τουτο αυτον και εκ του χωριου τουτου παντος απηλασεν ο
μαλιστα παντων φιλον ην αυτωι και ο των αλλων ουτω προετιμησεν ως και
ατιμαζομενος προσεδρευειν αυτωι. Συ γαρ τουτο προλαβων ειπες· και εν τουτωι δε τωι
καιρωι εν ωι πολλα μεν προβατα πολλους δε βους αυτωι κατεσφαττεν ο βασιλευς ...
ωστε πανταχοθεν ελεγχεσθαι οτι αναγκαζομενος και υπο μειζονος ωθουμενος
δυναμεως την ∆αφνην απελιπεν. Ἐνην μεν γαρ και του ξοανου μενοντος διωκειν
αυτον αλλ' υμεις ουκ αν επιστευσατε ωσπερ ουν ουδε παλαι οτε υπ' αυτου πεπεδητο
αλλ' ενεκεισθε θεραπευοντες. ∆ι' ο προτερον αφεις εσταναι το ξοανον οτε μαλιστα
ηρθη της ασεβειας η φλοξ τοτε αυτο κατηνεγκε, δεικνυς οτι τον νικωντα ουτω χρη
νικαν ου τεταπεινωμενων αλλ' αιρομενων και λαμπρων οντων περιγινομενον των
εχθρων.
101 ∆ια τι γαρ αυτος τοτε ουκ εκελευσε τωι εις την ∆αφνην αυτον
αναγαγοντι βασιλει κατασκαψαι τον νεων, μεταθειναι το ξοανον ωσπερ την
λαρνακα; Ὅτι ουτε εβλαπτετο παρ' αυτου ουτε σαρκικης εχρηιζε συμμαχιας αλλα και
τοτε και νυν χωρις ανθρωπινης αυτον κατεβαλε χειρος. Και την μεν προτεραν ημιν
ουκ εδηλωσε νικην, αλλ' επιστομισας αυτον μονον ησυχαζε.
102 Τοιουτοι γαρ οι αγιοι· κατορθουσθαι βουλονται τα προς την των
ανθρωπων σωτηριαν μονον ουκετι δε και επιδεικνυσθαι τοις πολλοις οτι αυτων τα
κατορθωματα πλην ει που τις χρεια αναγκασειε–χρειαν δε την των σωζομενων
κηδεμονιαν λεγω παλιν– οπερ τοτε εγενετο. Ἐπειδη γαρ τα της απατης ηυξετο κακα
εκκαλυπτεται μεν ημιν η νικη λοιπον εκκαλυπται δε ουχ υπο του νικησαντος αλλ'
υπο του νικηθεντος αυτου. Ουτω γαρ η τε μαρτυρια και παρα τοις εχθροις ανυποπτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ην ο τε αγιος τα περι αυτου λεγειν και αναγκης ουσης εξεφυγεν. Ἐπειδη δε ουδε
ουτω τα της πλανης εληγεν αλλ' ενεκειντο παλιν οι των λιθων αναισθητοτεροι τον
ηττημενον παρακαλουντες και προς ουτω φανεραν αληθειαν τυφλωττοντες,
τηνικαυτα επαφειναι ηναγκασθη τωι ξοανωι το πυρ ωστε δια τουτου του εμπρησμου
ετερον τον της ειδωλολατρειας σβεσαι εμπρησμον.
103 Τι ουν μεμφηι τωι δαιμονι λεγων οτι "εκ μεσης της θεραπειας
αποπεπηδηκας;" Ουκ απεπηδηκεν εκων αλλ' απηλασθη και εξεβληθη ακων και
αναγκαζομενος τοτε οτε μαλιστα μενειν ηθελε και δια την κνισαν και δια τα θυματα.
Ὥσπερ γαρ εις τουτο βασιλευσας ο τοτε κρατων ινα τα θρεμματα της οικουμενης
αναλωσηι πασης ουτως αφειδως κατεκοπτεν επι των βωμων προβατα και βους, και
εις τουτο μανιας ηλασεν ως και των παρ' αυτοις δοκουντων ετι φιλοσοφειν πολλους
μαγειρον αυτον και κρεων καπηλον και παντα τα τοιαυτα αποκαλειν. Ουκ αν ουν
ουτω δαψιλους τραπεζης και κνισης και καπνων και χειμαρρων αιματων
ανεχωρησεν ο δαιμων εκων ο και χωρις τουτων μενων, ως εφης, δια την προς την
ερωμενην μανιαν.
104 Ἀλλα γαρ τον παρ' ημων λογον στησαντες τεως παλιν επακουσωμεν των
οδυρμων του σοφιστου. Ἀφεις γαρ τον Ἀπολλω προς τον ∆ια παλιν ολοφυρεται
λεγων· Οιαν, ω Ζευ, γνωμης καμνουσης αφηιρεθημεν ανα παυλαν. Ὡς καθαρον μεν
θορυβων η ∆αφνη χωριον καθαρωτερος δε ο νεως οιον λιμενος επι λιμενι παρ'
αυτης πεποιημενου της φυσεως, ακυμαντοιν μεν αμφοιν πλειω δε την ησυχιαν
παρεχομενου του δευτερου. Τις μεν ουκ αν αυτοθι νοσον απεδυ; Τις δε ουκ αν
φοβον; Τις δε ουκ αν πενθος; Τις δε αν εποθησε τας μακαρων νησους; Ποιαν
αναπαυλαν αφηιρεθημεν, ω μιαρε; Πως δε καθαρωτερος θορυβων ο νεως και λιμην
ακυμαντος ενθα αυλοι και τυμπανα και κραιπαλαι και κωμοι και μεθαι; "Τις ουκ αν
αυτοθι," φησι, "νοσον απεδυ;" Τις μεν ουν των προσκειμενων σοι ουκ αν εδεξατο
νοσον αυτοθι ει και προτερον υγιαινων ετυγχανε και νοσον την πασων
χαλεπωτατην; Ὁ γαρ τον δαιμονα προσκυνων και της ∆αφνης την υποθεσιν ακουων
και του θεου την μανιαν τοσαυτην ορων, ως και καταποθεισης της ερωμενης ετι
προσεδρευειν τωι τοπωι και τωι φυτωι, ποσην εκειθεν ουκ αν εδεξατο φλογα μανιας;
Ποσον χειμωνα; Ποσον θορυβον; Ποσην νοσον; Ποσον παθος; Τουτο ουν αναπαυλαν
καλεις ψυχης και λιμενα ακυμαντον; Τουτο νοσων απαλλαγην; Και τι θαυμαστον ει
τα εναντια τοις εναντιοις τιθεσαι; Και γαρ οι μαινομενοι των πραγματων ουδενος ως
εχει φυσεως αισθανονται αλλα εναντιας τοις ουσι τας ψηφους φερουσιν. 105
"Ὀλυμπια μεν ου μαλα πορρω"–παλιν γαρ επι τον θρηνον ελευσομαι δεικνυς οσην
απαντες οι τοτε την πολιν οικουντες Ἕλληνες εδεξαντο την πληγην και ως ουκ αν
τουτο πραως ηνεγκεν ο βασιλευς αλλα παντα θυμον εις την του μαρτυρος λαρνακα
αφηκεν αν ει μη φοβωι κατειχετο μειζονι–τι ουν φησιν; Ὀλυμπια μεν ου μαλα
πορρω, συγκαλεσει δε η πανηγυρις τας πολεις αι δε ηξουσι βους αγουσαι τωι
Ἀπολλωνι θυσιαν. Τι δρασωμεν; Ποι κατα λυσωμεθα; Τις ημιν θεων διαστησει την
γην; Ποιος κηρυξ, ποια σαλπιγξ ουχ υποκινησει δακ ρυον; Τις εορτην ερει τα
Ὀλυμπια του πτωμα τος εγγυθεν επεμβαλλοντος οδυρμον; "∆ος τοξα μοι κερουλκα,"
φησιν η τραγωιδια, εγω δε λεγω και μαντικης τι μικρον οπως τηι μεν ελω τηι δε
τοξευσω τον δρασαντα. Ὢ τολμης ασεβους, ω ψυχης μιαρας, ω θρασειας χειρος.
Τιτυος τις ουτος ετερος η Ἴδας ο αδελφος Λυγκεως ου μεγας μεν ωσπερ εκεινος ουδε
τοξοτης ωσ περ ουτος αλλ' εν τουτο ειδως το κατα θεων μαινεσθαι. Τους μεν
Ἀλωεως ετι διανοουμε νους τας των θεων επιβουλας θανατωι κατεπαυσας,
Ἄπολλον, τουτωι δε πορρωθεν φεροντι το πυρ ουκ απηντησεν οιστος επ' αυτην
φερομενος την καρδιαν. Ὢ δεξιας τελχινος, ω πυρος αδικου. Που ποτε αρα το
πρωτον επεσε; Τι του κακου το προοιμιον; Ἆρα εξ οροφης αρξαμενον επι τα αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

προυβη· την κεφαλην εκεινην, το προσωπον, την φιαλην, την κιδαριν, τον πο δηρη
χιτωνα; Ἥφαιστος δε πυρος ταμιας ουκ ηπειλησε τωι πυρι λυμαινομενωι την χαριν
οφει λων τωι θεωι μηνυματος αρχαιου. Ἀλλ' ουδε ο Ζευς ομβρων ηνιας εχων υδωρ
αφηκεν επι την φλογα και ταυτα ποτε Λυδων βασιλει δυσ τυχησαντι σβεσας πυραν.
Τι πρωτον αρα προς αυτον ειπεν ο τον πολεμον αραμενος; Ποθεν ποτε το θαρσος;
Πως δε εφυλαξε την ορμην; Πως δε ουκ ελυσε το δογμα του θεου το καλλος
αιδεσθεις; Μεχρι τινος ου διαβλαψεις, αθλιε και ταλαιπωρε, ταυτα ανθρωπινης ειναι
λεγων χειρος και ωσπερ οι παραπαιοντες εναντιολογων και σαυτωι μαχομενος;
106 Ει γαρ τον Περσων βασιλεα και τοσαυτην αγοντα στρατιαν και την πολιν
ελοντα και τα λοιπα των ιερων εμπρησαντα και την δαιδα μετα χειρας εχοντα και
προσαγειν αυτην ηδη τουτωι μελλοντα τωι ναωι μετεβαλεν ο δαιμων–και γαρ και
ταυτα εν αρχηι της μονωιδιας ελεγες ουτως ειπων θρηνων· Τον τοι βασιλεα Περσων
του νυν τουτου πολε μουντος προγονον, προδοσιαι το αστυ λαβοντα και εμπρησαντα,
χωρησαντα επι ∆αφνης ως το αυτο δρασοντα μετεβαλεν ο θεος και την δαιδα ριψας
προσεκυνησε τον Ἀπολλω· ουτως αυτον κατεπραυνε τε και διηλλαξε φανεις– Ὁ δη
θυμου βαρβαρικου και τοσαυτης περιγενομενος στρατιας ως εφης και δυνηθεις τοτε
τον κινδυνον διαφυγειν–λεγεις δε οτι τους Ἀλωεως παιδας διανοουμενους τας των
θεων επιβουλας θανατωι κατεπαυσε–πως ουν ο τοσαυτα δυνηθεις ουδεν τοιουτον
ειργασατο νυν;
107 Καιτοι ει μηδεν ετερον τον γουν ιερεα σπαραττομενον αδικως ελεησαι
εχρην φανερον καταστησαντα τον επιβουλον. Και ει τοτε παρα τον εμπρησμον
διεφυγεν οτε γουν ο δειλαιος εκεινος κρεμαμενος διωρυττετο τας πλευρας και τον
εργασαμενον απαιτουμενος ειπειν ουκ ειχε τοτε παραστηναι εχρην και εκδουναι τον
δρασαντα η καταμηνυσαι μονον ει γε εκδουναι ουκ ισχυε. Νυν δε περιοραι μεν ο
αχαριστος και αγνωμων τον αυτου θεραπευτην καταξαινομενον αλογως περιοραι δε
τον βασιλεα μετα τοσαυτας θυσιας καταγελωμενον. Και γαρ ως μαινομενον και
παραπαιοντα παντες εγελων αυτον οτε εις τον αθλιον εκεινον ηφιει την οργην.
108 Πως δε ο του βασιλεως την παρουσιαν ετι μακραν οντος προλεγων και
γαρ και τουτο ανωτερω τουτων εθρηνεις τον πλησιον εστωτα και κατακαιοντα
αυτον ουκ ειδε; Καιτοι γε και μαντικον αυτον ειναι φατε και αλλοις αλλας
διανεμοντες τεχνας καθαπερ ανθρωποις τοις υμετεροις θεοις τουτωι την μαντικην
ανεθηκατε και ουδε μεταδουναι αυτον σοι της τεχνης αξιοις. Πως ουν τας οικειας
ουκ εγνω συμφορας; Καιτοι τουτο ουδ' αν ανδρα διελαθεν. Ἀλλ' αρα μη εκαθευδεν
απτομενου του πυρος; Ἀλλ' ουδε ουτως αναισθητος τις εστιν ως αυτωι της φλογος
προσφερομενης μη διαναστηναι ευθεως και τον προσαγοντα κατασχειν. Ἀληθως
" Ελληνες αει παιδες γερων δε Ἕλλην ουδεις" δεον γαρ την οικειαν ανοιαν θρηνειν
οτι των πραγματων βοωντων την των δαιμονων απατην ουδε ουτως αφιστασθε
αλλ' εκδοντες εαυτους εις απωλειαν και την υμετεραν αποδομενοι σωτηριαν αγεσθε
δικην θρεμματων ηιπερ αν κελευωσιν επεσθαι οι καθησθε ξοανων πενθουντες
απωλειαν.
109 Συ δε και τοξα απαιτεις ουδεν εκεινου του ταυτα εν τηι τραγωιδιαι
λεγοντος διεστηκως. Πως γαρ ου μανια προδηλος και σαφης προσδοκαν τι τοις
οπλοις τουτοις ανυειν α τον κεκτημενον ουδεν ωνησεν; Ει μεν γαρ αυτος μειζονα
και την τεχνην και την εμπειριαν του δαιμονος εχειν φης ουκ εχρην αυτον τιμαν
αμαθεστερον τε οντα και ασθενεστερον εν οις αυτον φατε παντων κρατειν. Ει δε των
πρωτειων εκεινωι παραχωρεις αν τε τοξευειν αν τε μαντευεσθαι δεηι, πως εν τωι μερει
της τεχνης ταυτα προσεδοκησας δρασειν απερ ο την ολην εχων ουκ ισχυσε; Γελως
ταυτα και ληρος· ουτε γαρ ειχε τε μαντικης ουτε καν ειχεν ηνυσεν αν. Ου γαρ εστιν,
ουκ εστιν ο ταυτα εργασαμενος ανηρ αλλα θεια δυναμις.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

110 Και την αιτιαν δε μετα ταυτα ερω, τεως δε αξιον μαθειν υπερ ων
αγνωμοσυνην εγκαλει τωι Ἡφαιστωι ουτωσι πως λεγων· " Ηφαιστος δε πυρος ταμιας
ουκ ηπειλησε τωι πυρι λυμαινομενωι την χαριν οφειλων τωι Θεωι μηνυματος
αρχαιου." Ποιαν χαριν; Ποιου μηνυματος αρχαιου, ειπε; ∆ια τι κρυπτεις σου τα σεμνα
των θεων κατορθωματα; Ει γαρ και την ειπες αυτην μαλλον αν αγνωμονα τον
Ἥφαιστον εδειξας. Ἀλλ' αισχυνηι και ερυθριαις· ουκουν ημεις μετα παρρησιας
ερουμεν τα σα. Τις ουν η χαρις; Ἐρασθεντα ποτε τον Ἄρην της Ἀφροδιτης και τον
Ἥφαιστον–ανδρα γαρ αυτης ειναι–δεδοικοτα την απουσιαν επιτηρησαντα την
εκεινου προς αυτην εισελθειν φασι. Τον δε Ἀπολλω θεασα μενον μιγνυμενους
αυτους απελθοντα προς τον Ἥφαιστον την μοιχειαν κατειπειν. Ἐλθοντα δε εκεινον
και αμφοτερους επι της κλινης ευροντα δεσμα αυτοις ουτως ως ειχον περιβαλ οντα
καλεσαι τε τους θεους επι την ασχημονα θεωριαν και ταυτην της μοιχειας πραξασθαι
δικην αυτους. Ταυτης ουν της χαριτος οφειλετην οντα τον Ἥφαιστον καιρου
καλουντος αγνωμονησαι περι την αντιδοσιν φησι.
111 Τι ουν και ο Ζευς, ω βελτιστε; Και γαρ και τουτωι παλιν απηνειαν
εγκαλεις, "Ἀλλ' ουδε ο Ζευς," λεγων, "ομβρων ηνιας εχων υδωρ αφηκεν επι την
φλογα και ταυτα Λυδων ποτε βασιλει δυστυχησαντι σβεσας πυραν." Ἀλλα γαρ
καλως ποιων ανεμνησας ημας και του Λυδου. Και γαρ κακεινον ο μιαρος ουτος
δαιμων ηπατησεν ελπισι φυσησας κεναις και εις προυπτον κακον εμβαλων. Και ει μη
φιλανθρωπος ην ο Κυρος ουδεν αν αυτον ωνησεν ο Ζευς. Ὥστε ματην εγκαλεις τωι
∆ιι ως προτιμησαντι του παιδος τον Λυδον–ουδε γαρ εαυτωι ενθα μαλιστα πασων
ετιματο πολεων την Ῥωμυλου λεγω κεραυνωθεις ημυνεν.
112 Ἐπακουσωμεν δε και των λοιπων του θρηνου ρηματων ουτω γαρ το
πενθος εισομεθα καλως ο κατεσχεν αυτων τας ψυχας Ἄνδρες ελκομαι την ψυχην
προς το ειδος του θεου και μοι προ των ομματων ιστησιν ο λογισμος τον τυπον·
ημεροτητα μορφης, απαλοτητα δερρης–εν λιθωι και ταυτα–ζωστηρα περι τωι στηθει
συναγοντα χιτωνα χρυσουν ως αυτου τα μεν ενιζανειν τα δε υπανιστασθαι. Το δε
ολον σχημα τινος ουκ αν ζεοντα εκοιμισε θυμον; Ἐυκει γαρ αιδοντι μελος. Και που
τις και ηκουσεν ως φασιν εν μεσημβριαι κιθαριζοντος. Ὦτα ευδαιμονα. Το δε ᾆσμα
αρα ην επαινος της γης ηι μοι φαινεται και σπενδειν απο της χρυσης κυαθου οτι την
κορην εκρυψε ρα γεισα τε και συνελθουσα. Ειτα μικρα προς τον εμπρησμον
ολοφυρομενος, Ἐβοα μεν φησιν, οδοιπορος ανιουσης της αυγης εκυκατο δ' εφ' υληι
∆αφ νης ενοικος ιερεια του θεου. Πληγαι δε στερνων και οιμωγη τις οξεια δια
χωριου πολυδενδρου δρα μουσα πιπτει μεν εις το αστυ δεινη τε και φρικω δης, ομμα
δε αρχοντος αρτι γευομενον υπνου πικρωι ρηματι της ευνης εξανεστησεν. Ὁ δε
εμμανης ηλαυνε· πτερα γαρ Ἑρμου ζητων αυτος μεν επι ζητη σιν ᾔει της του κακου
ριζης φλεγομενος ενδον ουχ ηττον η ο νεως, δοκοι δε εφεροντο κατω φερουσαι πυρ
οτωι πελασειαν φθειρουσαι τον Ἀπολλω μεν ευ θυς ατε και μικρον διεχοντα του
στεγους επειτα δε τα αλλα καλλη· Μουσων οικιστων εικονας, λιθων αστραπας,
κιονων ωραν. Ὁ δε ομιλος ... εν ηι περιεστηκεσαν ολοφυρομενοι βοηθειν δε
απορουντες, ο καταλαμβανει τους απο της γης ναυαγιαν ορωντας ων η βοηθεια
δακρυσαι το γινομενον. Ἦ που μεγαν μεν ηγειραν γοον εκπηδησασαι των πηγων αι
νυμφαι μεγαν δε ο Ζευς ο εγγυς που καθημενος οποιον εικος επι τιμαις υιεος
συγκεχυμεναις μεγαν δε δαιμονων μυριων ομιλος εν τωι αλσει διαι τωμενων. Ουδεν
ελαττω θρηνον εκ μεσης της πολεως η Καλλιοπη του χαροποιου των Μουσων
ηδικημενου τωι πυρι. Ειτα προς τωι τελει φησι· Γενου μοι και νυν, Ἄπολλον, οιον σε
εποιη σεν ο Χρυσης καταρωμενος τοις Ἀχαιοις θυμου τε πληρη και νυκτι εοικοτα οτι
δη σοι τας στολας ημων αποδιδοντων και οσον ην απενεχ θεν αντικαθισταντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

προανηρπασθη το τιμωμενον οιον νυμφιου τινος πλεκομενων ηδη στεφανων
απελθοντος.
113 Ὁ μεν θρηνος ουτος μαλλον δε ολιγα του θρηνου μερη. Ἐμοι δε
θαυμαζειν επεστι, πως εφ' οις εγκαλυπτεσθαι εχρην επι τουτοις αυτον σεμνυνειν
οιεται, ουδεν αμεινον ακολαστου νεου και αισχρου κατα μεσημβριαν ποιων αυτον
κιθαριζοντα και του αισματος υποθεσιν ειναι λεγων την ερωμενην και ωτα
ευδαιμονα καλων τα της ωιδης επακουσαντα της αισχρας. Και το μεν τινας των την
∆αφνην οικουντων δακρυειν και τους προσκειμενους αυτοις και τον της πολεως
αρχοντα φλεγεσθαι και πλεον των θρηνων μηδεν εμποιειν, ουδεν θαυμαστον, το δε
και αυτους τους θεους επι της αυτης αμηχανιας ειναι και δακρυειν μονον κατ'
αυτους και μητε τον ∆ια μητε την Καλλιοπην μητε τον πολυν των δαιμονων ομιλον
αλλα μηδε τας νυμφας αυτας αρκεσαι προς την πυραν αλλα παντας κωκυτους και
οιμωγας εγειρειν μονον, τουτο εστι το πολλου γελωτος γεμον. Ὅτι μεν ουν μεγαλην
ειχον πληγην ικανως εκ των ειρημενων αποδεδεικται–και γαρ και εν μεσωι που της
μονωιδιας ρητως ουτως περι τα καιρια πεπληχθαι αυτους ωμολογησεν. Ουκ αν ουν
τουτο πραως ηνεγκεν ο βασιλευς μη δεει και τρομωι μειζονι κατεχομενος.
114 Ὥρα δη λοιπον επιδειξαι και την αιτιαν δι' ην ο Θεος ουκ εις τον
βασιλευοντα την οργην αφηκεν αλλ' εις τον δαιμονα, και δια τι μη παντα απωλεσε
το πυρ τον ναον αλλα την στεγην αφανισαν αμα και το ειδωλον ηλεγξεν. Ου γαρ
απλως ουδε ανευ αιτιας τινος ταυτα εγενετο αλλ' απο της του Θεου φιλανθρωπιας
της υπερ των πλανωμενων παντα εδρατο. Ὁ γαρ τα παντα ειδως πριν γενεσεως
αυτων μετα των αλλων ᾔδει και τουτο, οτι κατα μεν του βασιλεως ενεχθεντος του
κεραυνου οι μεν παροντες και θεασαμενοι την πληγην εφοβηθησαν αν προς καιρον,
δευτερου δε και τριτου παρελθοντος ετους η τε μνημη του γεγονοτος απωλλυτο και
πολλοι οι διαπιστησοντες ησαν τωι θαυματι. Ει δε ο ναος δεξοιτο την φλογα παντος
κηρυκος σαφεστερον ου τοις τοτε μονον αλλα και τοις μετεπειτα πασιν απαγγελει
του Θεου την οργην, ως και τοις βουλομενοις αναισχυντειν και συγκαλυπτειν το
γεγονος πασαν ανηιρησθαι προφασιν. Ἕκαστος γαρ εφισταμενος τωι τοπωι ωσπερ αρτι
συμβεβηκοτος του εμπρησμου ουτω διατιθεται την ψυχην και φρικη τις αυτον
εισεισι και προς τον ουρανον απιδων ευθεως δοξαζει του ταυτα εργασαμενου την
ισχυν.
115 Ὥσπερ γαρ αν ει τις ληισταρχου τινος σπηλαιον και καταδυσιν διαρρηξας
ανωθεν εξαγαγοι τον ενοικουντα δεσμιον και τα αυτου παντα λαβων καταλιποι τον
τοπον θηριων και κολοιων ειναι καταφυγην, ειτα εκαστος των προς την καταδυσιν
ερχομενων εκεινην αμα τον τοπον ορων τας καταδρομας και τας κλοπας και την
ιδεαν φανταζεται και υπογραφει του προτερον κατοικουντος αυτην, ουτω και
ενταυθα γινεται. Πορρωθεν γαρ τις τους κιονας ιδων ειτα ελθων και τον ουδον
υπερβας υπογραφει εαυτωι το του δαιμονος αποτροπαιον, την απατην, τας
επιβουλας, και καταπλαγεις του Θεου την τε οργην και την ισχυν απεισι και το
προτερον πλανης οικοδομημα και βλασφημιας νυν δοξολογιας υποθεσις γινεται.
Ουτως ευμηχανος εστιν ημων ο Θεος.
116 Και τα παραδοξα ταυτα ου νυν πρωτον αλλ' ανωθεν και εκ των
προτερων θαυματουργει γενεων. Και παντα μεν καταλεγειν ου του παροντος καιρου,
επιμνησθησομαι δε ο τουτωι παρομοιον ειναι δοκει. Πολεμου γαρ συγκροτηθεντος εν
τηι Παλαιστινηι ποτε τοις Ἰουδαιοις προς αλλοφυλους τινας νικησαντες οι πολεμιοι
και του Θεου την κιβωτον λαβοντες ως δη λαφυρον τι και ακροθινιον ανεθηκαν
αυτην τινι των επιχωριων ειδωλωι ∆αγων ην ονομα αυτωι; Και το πρωτον
εισενεχθεισης της κιβωτου κατεπεσε τε το ζυδιον και εκειτο πρηνες. Ὡς δε ου
συνιεσαν της του Θεου δυναμεως την ισχυν απο ταυτης της πτωσεως αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ορθωσαντες αυτο παλιν επι της οικειας εστησαν εδρας, τηι υστεραιαι υπο την εω
παραγενομενοι θεωρουσιν ουκετι μονον πεπτωκος αλλα και διακεκλασμενον
παντοθεν. Αι τε γαρ χειρες αποσπασθεισαι των ωμων εις τον ουδον εξηκοντισθησαν
του ναου μετα των ποδων το τε λοιπον του ξοανου μερος εις ετερον διεσπαρτο
τοπον διασπασθεν. Και των Σοδομων δε–ως αν τις μεγαλωι παραβαλοι μικρον–δια
τουτο μετα των οικητορων και η γη καταφλεχθεισα απωλετο και γεγονεν ακαρπος
ινα μη μονον οι τοτε αλλα και οι μετ' εκεινους απαντες υπο των τοπων
σωφρονιζωνται. Ει γαρ εστη μεχρι των ανδρων η κολασις καν ηπιστηθη μετα ταυτα
το γεγονος. ∆ια τουτο ο τοπος δεχεται την πληγην ο τωι χρονωι παρεκταθηναι
δυναμενος και εκαστην των επιγινομενων υπομιμνησκει γενεων οτι τους τα τοιαυτα
δρωντας τοιαυτα πασχειν νενομοθετηται καν μη παραυτα την τιμωριαν τισωσιν,
οπερ και επι του ναου γεγονε τουτου.
117 Ἰδου γαρ εικοστον ετος εστιν εξ εκεινου λοιπον και της υπο του πυρος
καταλειφθεισης ουδεν παραπολωλεν οικοδομης αλλ' εστηκε παγιως και βεβαιως τα
διαφυγοντα μερη το πυρ και ουτως εστιν ισχυρα ως και προς εκατον ετη και προς
ετερα δις τοσαυτα και τουτων παλιν πολλωι πλειονα αρκεσαι χρονον. Και τι
θαυμαστον ει των τοιχων ουδεις αποσχισθεις θατερου κατηνεχθη προς τουδαφος;
Των γαρ κιονων των περι τον οπισθοδομον εις τοτε μονος διακλασθεις ουδε ουτος
κατεπεσεν αλλα διαλυθεις απο της οικειας εδρας και προς τον τοιχον αναπεσων
ουτως εμεινε. Και αυτου το μεν απο της κρηπιδος επι την τομην πλαγιον προς τον
τοιχον ερηρεισται το δε απο της τομης επι την κεφαλιδα εστηκεν υπτιον του
κατωτερου βασταζομενον μερους. Καιτοι και ανεμων σφοδρως τωι τοπωι
προσπεσοντων πολλακις και σεισμων γενομενων και της γης τιναχθεισης ουδ'
ετιναχθη τα λειψανα της φλογος αλλ' εστηκε βεβαιως μονονουχι βοωντα οτι δια
τον των εσομενων τετηρηνται σωφρονισμον.
118 Και του μεν μη παντα αλωναι τωι πυρι τον νεων ταυτην αν ειποι τις ειναι
προφασιν, του δε μη ελθειν επι τον βασιλεα τον σκηπτον και ετεραν ευροι τις αν
αιτιαν ζητων απο της αυτης ορμωμενην πηγης, της χρηστοτητος λεγω και
φιλανθρωπιας του Χριστου. ∆ια γαρ τουτο της μεν του βασιλεως κεφαλης τεως
ανεσχε το πυρ ερριψε δε αυτο κατα της οροφης ινα εν ταις ετερων συμφοραις
παιδευθεις εκφυγηι την αποκειμενην αυτωι κολασιν μεταβαλων και της πλανης
απαλλαγεις. Ουδε γαρ τουτο μονον ουδε πρωτον αυτωι της οικειας δυναμεως
σημειον εδωκεν ο Χριστος αλλα και ετερα προς τουτοις πολλα τουτου ουχ ηττονα. Ὅ
τε γαρ θειος ο τε ταμιας ουτως αμφω καταλυσαντες τον βιον και λιμος εις την πολιν
ευθεως εμπεσων μετ' αυτου και η των υδατων σπανις ουδεποτε συμβασα προτερον
αλλ' η μετα τας επι των πηγων γενομενας θυσιας υπ' αυτου και πολλα προς τουτοις
ετερα, τα τε εν τωι στρατοπεδωι τα τε εν ταις πολεσι συμβαινοντα, και λιθινην ικανα
καμψαι ψυχην· ου τωι πληθει μονον ουδε τωι παντα ομου γινεσθαι και εφεξης και
κατα ποδας των τολμηματων ως επι του βασιλεως των Αιγυπτιων ποτε αλλα τωι και
καθ' εαυτα τοιαυτα ειναι τα δεικνυμενα τερατα ως μη δεισθαι ετερον ετερου προς
την των ορωντων επιστροφην αλλ' αρκειν εκαστον αυτων και καθ' εαυτο τουτο
εργασασθαι.
119 Ἵνα γαρ τα αλλα παραλιπω, ουκ αν εξεπληξεν τον μη σφοδρα
αναισθητον το περι τα θεμελια του παλαιου των Ἱεροσολυμων ναου σημειον
επιδειχθεν; Τι δε τουτο ην; Ὁρων ο τυραννος εις την αρχην απασαν την υπ' αυτωι
κειμενην του Χριστου την πιστιν εκκεχυμενην ηδη δε και της Περσων αψαμενην και
βαρβαρων ετερων μετ' εκεινους και παλιν ενδοτερω τουτων προελθουσαν και
πασαν ως ειπειν την υφ' ηλιωι κατεχουσαν εδακνετο μεν και ηλγει και προς τον των
εκκλησιων παρεσκευαζετο πολεμον, ηγνοει δε "προς κεντρα λακτιζων" ο δειλαιος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Και πρωτον μεν τον εν Ἱεροσολυμοις ναον ον εις εδαφος η του Χριστου κατηνεγκε
δυναμις ανορθουν επειρατο και τα των Ἰουδαιων ο Ἕλλην εθεραπευεν αποπειραν
δια τουτου της του Χριστου δυναμεως βουλομενος λαβειν. Και καλεσας Ἰουδαιων
τινας και θυειν κελευσας–και γαρ τους προγονους τους εκεινων τουτον της
θρησκειας θρησκευειν τον τροπον ελεγεν–επειδη εις ταυτην εκεινοι κατεφυγον την
αναχωρησιν ως ου θεμις αυτοις του ναου πεπτωκοτος εξω της παλαιας
μητροπολεως τουτο ποιειν κελευει χρηματα απο των ταμειων λαβοντας των
βασιλικων και τα αλλα απαντα α προς την οικοδομην παρεχειν εχρην απιεναι και
ανορθουν τον ναον και επι την παλαιαν επανιεναι συνηθειαν των θυσιων. Οι δε
ανοητοι πλανωμενοι εκ κοιλιας και παιδευομενοι εως γηρους απηιεσαν ως
συμπραξοντες τωι βασιλει. Και ως αυτωι τε ομου τον χουν ηρξαντο κενουν και πυρ
των θεμελιων εκπηδησαν αθροον απαντας αυτους κατηναλωσεν. Ὡς δε απηγγελθη
ταυτα τωι βασιλει ουτε περαιτερω την τολμαν προαγειν επεχειρει λοιπον–κατειχετο
γαρ τωι δεει–ουτε της πλανης των δαιμονων ηθελεν απαλλαττεσθαι καθαπαξ
τυραννηθεις υπ' αυτων αλλα τεως μεν ησυχιαν ηγε.
120 Χρονου δε παρελθοντος μικρου της αυτης ειχετο ματαιοπονιας τον μεν
νεων ουκ ετι τολμων οικοδομειν ετερωθεν δε ακροβολιζομενος προς ημας. Εις
πολεμον γαρ καθειναι φανερον ανεβαλετο τεως ενος μεν και μαλιστα πρωτου του
πεπεΐσθαι σαφως αδυνατοις επιχειρων, δευτερου δε του μηδεμιαν ημιν αφορμην
παρασχειν μαρτυριου στεφανον αναδησασθαι. Και γαρ αφορητον ην αυτωι και πασης
συμφορας χειρον το παραχθεντα τινα εις μεσον μεχρι τελευτης εγκαρτερησαι ταις
υπερ της αληθειας βασανοις. Ουτως εκ ψυχης την προς ημας απεχθειαν απεδεικνυτο.
Κακουργος δε ων και δεινος τους υπο των αρχοντων της εκκλησιας κεκολασμενους
δι' αμαρτιας τινας και της αρχης εκβεβλημενους παντας παντοθεν ηφιε, τουτωι τωι
τροπωι τοις τε πονηροτατοις εξουσιαν διδους και τους της εκκλησιας ανατρεπων
θεσμους και προς αλληλους συγκρουων απαντας· ευχειρωτους γαρ λοιπον εσεσθαι
προτερον υπο του προς αλληλους καταναλωθεντας πολεμου. Και τινα και της του
δογματος ενεκεν διαστροφης και της του βιου μοχθηριας της αρχης της
εκκλησιαστικης εκβεβλημενον–Στεφανος ονομα ην αυτωι–κελευει παλιν τον
διδασκαλικον θρονον αναλαβειν. Και το Κυριακον δε ονομα τεως σβεσθηναι το γε
εις αυτον ηκον εσπουδαζε Γαλιλαιους αντι Χριστιανων αυτος τε εν τοις διαταγμασι
καλων και τους αρχοντας τουτο προτρεπων ποιειν.
121 Μεταξυ δε των σημειων τουτων ων ειπον γενομενων των κατα τον
λιμον και τον αυχμον εμενεν επι της αυτης αναιδειας ετι και σκληροτητος. Και
μελλων επιστρατευειν τωι Περσηι και μετα τοσουτου τυφου κατιων εις απαν το των
βαρβαρων αναρπασομενος εθνος ηπειλει μυριας ημιν απειλας λεγων μετα την
εκειθεν επανοδον παντας αρδην απολειν· πολεμον γαρ αυτωι τουτον ειναι του
Περσικου χαλεπωτερον και δειν προτερον κατορθωσαντα εκεινον τον ελαττω τοτε
επι τον μειζονα τουτον ελθειν. Και ταυτα ημιν οι της γνωμης αυτωι κοινωνουντες
απηγγελλον. Ζεων δε τωι καθ' ημων θυμωι και καθ' εκαστην ημεραν προς μειζονα
μανιαν αιρομενος ουδεποτε επι της αυτης ιστατο γνωμης αλλα την προτεραν
βουλην αναθεμενος παλιν ηπειλει τον διωγμον ημιν. Βουλομενος δε αυτον ο Θεος
ανακρουσασθαι και καταστειλαι φλεγμαινοντα επηγαγε παλιν τουτι το σημειον εν
τηι ∆αφνηι το πυρ επι τον νεων αφεις. Ὁ δε ουδε ουτω καθυφηκε του θυμου αλλα τηι
της ημετερας λεηλασιας επιθυμιαι διαρρηγνυμενος ουδε τον καιρον ον ηπειλησεν
εμεινεν αλλα τον Ευφρατην διαβαινειν μελλων αποπειραν εποιειτο των
στρατιωτων και τινας ευαριθμητους κολακειαι διαφθειρας τους αντισταντας ου
παρελυσε της στρατειας δεδοικως μη διαστησας αυτους ασθενεστερον εργασηται τωι
Περσηι τον στρατον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

122 Τις ημιν τα εντευθεν διηγησεται και των κατα την ερημον και των κατα
την θαλατταν και των κατα την Αιγυπτον οτε ο αναισθητος εκεινος εκολαζετο
Φαραω και παντες κατεποντιζοντο οντα πολλωι φοβερωτερα; Καθαπερ γαρ τοτε επει
μηδενι των τοιουτων ειξε συμφορων και γενεσθαι βελτιων ηθελησεν ο Αιγυπτιος
τελος αυτον συν αυτωι τωι στρατοπεδωι κατελυσεν, ουτω και νυν επειδη προς παντα
αναιδως εστη του Θεου τα τερατα και ουδεν απ' αυτων κερδαναι ηθελησεν αλλ'
εμενεν αδιορθωτος, τοις εσχατοις αυτον λοιπον περιεβαλε κακοις ιν' επειδη τοις
ετερων· αυτος σωφρονισθηναι ουκ ηνεσχετο τοις αυτου παθημασι γενωνται
βελτιους ετεροι. Ὁ γαρ τοσαυτας μυριαδας στρατιωτων καταγαγων οσας ουδεις των
βασιλευσαντων ποτε και πασαν την Περσων εξ επιδρομης και απονητι προσδοκησας
ελειν ουτως αθλιως επραξε και ελεεινως ως γυναικων μαλλον και παιδιων μικρων
η ανδρων στρατοπεδον εχων μεθ' εαυτου. Πρωτον μεν γαρ εις τοσαυτην αυτους
αναγκην υπο της οικειας αβουλιας κατεστησεν ωστε ιππειων απογευσασθαι κρεων
και τους μεν τωι λιμωι τους δε τωι διψει διαφθαρεντας αποθανειν. Καθαπερ γαρ τοις
Περσαις στρατηγων και ουκ εκεινους ελειν αλλα τους οικειους αυτοις προδουναι
σπουδαζων ουτως αυτους εις χωρια συνεκλεισεν απορα και μονον ουχι δησας
παρεδωκεν.
123 Ἀλλα πασας μεν τας εκει γενομενας συμφορας ουτε των ιδοντων τις και
πειραν ειληφοτων δυνησεται διελθειν ουτω πασαν απεκρυψεν υπερβολην, ως δε εν
κεφαλαιωι ειπειν πεσοντος αυτου αισχρως και ελεεινως–οι μεν γαρ υπο τινος των
σκευοφορων τοις παρουσι δυσανασχετουντος βληθεντα αποθανειν αυτον φασιν, οι
δε ουδε ειδεναι τον σφαγεα τον εκεινου λεγουσιν αλλ' οτι μονον επληγη και
παρεκαλεσεν εις την Κιλικων ταφηναι γην ενθα και κειται νυν–πεσοντος δη ουν
ουτως αισχρως ορωντες εν τοις εσχατοις αυτους οντας οι στρατιωται προεπεσον τοις
εχθροις και δοντες ορκους αποστησεσθαι του παντων ασφαλεστατου χωριου και ο
της καθ' ημας οικουμενης ωσπερ τειχος ην αρραγες, φιλανθρωπων τε τυχοντες των
βαρβαρων ουτω διεφυγον και επανηλθον εκ πολλων ολιγοι και αυτοι πεπονηκοτες
τα σωματα, αισχυνομενοι μεν εφ' οις συνεθεντο αναγκαζομενοι δε δια τους ορκους
αποστηναι των πατρικων κτηματων αυτοις. Και ην ιδειν πασης αιχμαλωσιας
ελεεινοτερον θεαμα. Οι γαρ την πολιν οικουντες εκεινην, παρ' ων χαριτας
προσεδοκεσαν ληψεσθαι οτι δικην προβολου παντας τους ενδον εν λιμενι
κατεστησαν αντι παντων προς παντας αυτοι προβεβλημενοι τους κινδυνους αει,
παρα τουτων τα των πολεμιων επασχον εις αλλοτριαν μετανισταμενοι γην και
οικιας αφεντες και αγρους και παντων των κτηματων αποσπωμενοι των
προγονικων και ταυτα υπο των οικειων υπομειναντες. Τοιαυτα του γενναιου
βασιλεως απολελαυκαμεν.
124 Ταυτα δε ουχ απλως ειρηται αλλ' ωστε λυσαι την αποριαν των
ζητουντων, τι δηποτε μη τον βασιλεα εκολασεν εξ αρχης ο Θεος; Ἐβουληθη μεν γαρ
αυτον λυττωντα πολλακις αναστειλαι της εις το προσω φορας και τοις ετερων
διορθωσαι κακοις, επειδη δε αντετεινε παρεδωκεν αυτον τοις εσχατοις κακοις την
μεν αληθη των αυτου τολμηματων αντιδοσιν κατα την μεγαλην ταμιευομενος
ημεραν και δια της παρουσης δε κολασεως τους υπτιωτερους διανιστας και
σωφρονεστερους ποιων. Τοιαυτη γαρ η του Θεου μακροθυμια τοις ουκ εις δεον
χρωμενοις αυτηι πικροτεραν προς το τελος επαφει την δικην, και καθαπερ τοις
μετανοουσιν ωφελιμος ουτω και τοις ανενδοτοις και σκληροις μειζονων γινεται
κολασεων προφασις.
125 Ει δε λεγοι τις, τι ουν ου προηιδει τον τυραννον αδιορθωτον εσομενον ο
Θεος, ερουμεν οτι προηιδει μεν αλλ' ουδεποτε παυεται δια την προγνωσιν της
ημετερας κακιας τα αυτου ποιων. Ἀλλα καν ημεις μη δεχωμεθα την νουθεσιαν αυτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

την φιλανθρωπιαν επιδεικνυται την αυτου. Ει δε εις μειζονα εαυτους ωθουμεν κακα
ουκετι τουτο παρα τον ου δια τουτο μακροθυμησαντα ινα απολωμεθα αλλ' ινα
σωθωμεν, αλλα παρ' ημας τους εξυβρισαντας εις την αφατον ανεξικακιαν αυτου.
Και ουτω δε της φιλανθρωπιας το απειρον δεικνυται· οταν γαρ μη θελησωμεν αυτοι
της πολλης αυτου μακροθυμιας απονασθαι τοτε εις το ετερων αυτην τρεπει κερδος
πανταχου το τε φιλανθρωπον ομου και το ευμηχανον επιδεικνυς.
126 Ὅπερ και τοτε γεγονε και ο μεν τυραννος ουτω τον βιον κατελυσε, της δε
μανιας αυτου και της δυναμεως του μακαριου Βαβυλα εστηκεν υπομνηματα ο τε
νεως και το μαρτυριον ο μεν ερημος ων το δε αυτην εχον ενεργειαν ηνπερ και
προτερον. Ἡ δε λαρναξ ουκετι παλιν αναγεται του Θεου και τουτο οικονομησαντος
ινα τρανοτερα τοις επιγινομενοις γενηται των του αγιου κατορθωματων η γνωσις.
Ἕκαστος γαρ των εξ αλλοτριας ηκοντων εφισταμενος τωι τοπωι και τον μαρτυρα
ζητων ειτα ουχ ορων εκει ευθεως επι το ζητησαι την αιτιαν ερχεται και ουτω πασαν
την ιστοριαν ακουσας απεισι πλεον κερδανας η προτερον. Ουτω και παραγενομενος
τηι ∆αφνηι και παλιν αυτην εγκαταλιπων τα μεγιστα ονινησι.
127 Τοιαυτη η των μαρτυρων ισχυς και ζωντων και τελευτωντων και τοποις
εφισταμενων και παλιν αυτους καταλιμπανοντων. Και γαρ εξ αρχης μεχρι τελους
συνηπται τα κατορθωματα συνεχη. Ὅρα γαρ· ημυνε τοις του Θεου νομοις
υβριζομενοις, ελαβεν υπερ του τετελευτηκοτος δικην ην εδει, εδειξεν οσον
ιερωσυνης και βασιλειας το μεσον, κατελυσε παντα τον του κοσμου τυφον,
κατεπατησε του βιου την φαντασιαν, επαιδευσε τους βασιλεις μη περα του δοθεντος
αυτοις παρα του Θεου μετρου την εξουσιαν προαγειν, εδειξε τοις ιερωμενοις πως
ταυτης προιστασθαι της αρχης δει. Και ταυτα μεν και τουτων πλειονα ηνικα ην εν
σαρκι, επειδη δε μετεστη και απεδημησε κατελυσε του δαιμονος την ισχυν, διηλεγξε
την των Ἑλληνων απατην, απεκαλυψε της μαντειας τον ληρον, συνετριψε το
προσωπειον αυτης και πασαν αυτης την υποκρισιν γυμνωσας επεδειξε τον εν αυτηι
δοκουντα κρατειν επιστομισας και καταβαλων μετα πολλης της σφοδροτητος. Και
νυν εστασιν οι τοιχοι του νεω πασι κηρυττοντες του δαιμονος την αισχυνην, τον
γελωτα, την ασθενειαν, του μαρτυρος τους στεφανους, την νικην, την δυναμιν.
Τοσαυτη η των αγιων ισχυς, ουτως αμαχος και φοβερα και βασιλευσι και δαιμοσι και
αυτωι τωι των δαιμονων αρχηγωι.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32


