In epistulam i ad Corinthios (homiliae 1-44)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣ
ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΠΡΩΤΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ.
61.9
Ἡ Κορινθος εστι μεν νυν πολις της Ἑλλαδος η πρωτη, πολλοις δε το παλαιον
πλεονεκτημασι βιωτικοις εκομα, και προ των αλλων παντων τηι των χρηματων
περιουσιαι· διο και τις των εξωθεν συγγραφεων αφνειον εκαλει το χωριον. Ἐν γαρ
τωι 61.10 Ἰσθμωι κειται της Πελοποννησου, και πολλην ειχεν εμποριας υποθεσιν. Ἦν
δε και ρητορων πολλων εμπλεως η πολις και φιλοσοφων· και τις των επτα
καλουμενων σοφων απο της πολεως ταυτης ην. Ταυτα δε ημιν ου φιλοτιμιας ενεκεν
ειρηται, ουδε προς 61.11 επιδειξιν πολυμαθειας· (τι γαρ δη και εστι το ταυτα ειδεναι;)
αλλα προς την υποθεσιν ημιν συντελει της Ἐπιστολης. Πολλα δε και αυτος επαθεν ο
Παυλος εν ταυτηι τηι πολει, και ο Χριστος δε εν ταυτηι αυτωι φανεις φησι· Μη σιγησηις,
αλλα λαλει· διοτι λαος μοι πολυς εστιν εν τηι πολει ταυτηι. Και εμεινεν εκει δυο ετη.
Ἐν ταυτηι και ο δαιμων εξηλθεν, ον οι Ἰουδαιοι εφορκιζοντες, τα ανηκεστα επαθον
παρ' αυτου· εν ταυτηι τας βιβλους συναγαγοντες των γοητων οι μετανοησαντες
κατεκαυσαν, και ωφθησαν μυριαδες πεντε· εν ταυτηι και επι Γαλλιωνος του
ανθυπατου επι του βηματος ο Παυλος ετυπτετο. Ὁρων τοινυν ο διαβολος πολιν
μεγαλην και πολυανθρωπον της αληθειας επειλημμενην, και πλουτου και σοφιας
ενεκεν θαυμαστην ουσαν, και της Ἑλλαδος το κεφαλαιον (τα γαρ Ἀθηναιων και
Λακεδαιμονιων αθλιως διεκειτο λοιπον, της αρχης παλαι μεταπεσουσης), και
θεασαμενος, οτι μετα πολλης της προθυμιας εδεξαντο τον του Θεου λογον, τι ποιει;
∆ιαιρει τους ανθρωπους· ᾔδει γαρ, οτι και βασιλεια η πασων ισχυροτερα εφ' εαυτην
μερισθεισα, ου σταθησεται. Ειχε δε αφορμην προς την επιβουλην ταυτην τον
πλουτον και την σοφιαν των οικουντων. Ἐντευθεν συμμοριας ποιησαμενοι καθ'
εαυτους και αυτοχειροτονητοι γενομενοι τινες, προειστηκεσαν του πληθους, και οι
μεν τουτοις, οι δε εκεινοις εαυτους προσενεμον, τοις μεν ως πλουσιοις, τοις δε ως
σοφοις και πλεον τι δυναμενοις διδασκειν· οι δη και παραλαβοντες αυτους,
εφιλοτιμουντο πλεον τι του Ἀποστολου δηθεν λεγειν· οπερ ουν και αινιττομενος
ελεγεν· Ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις. ∆ηλονοτι ου παρα την
οικειαν αποριαν, αλλα παρα την εκεινων ασθενειαν το μη πολλα ακουσαι γεγονε·
και το, Χωρις ημων επλουτησατε, τουτο εστιν ενδεικνυμενου. Και ην τουτο ου
μικρον, αλλα παντων ολεθριωτερον, το διεσπασθαι την Ἐκκλησιαν. Και ετερον δε
μετα τουτων αμαρτημα ετολματο αυτοθι, το μητρυιαι τινα συγγενομενον μη μονον
μη επιπληττεσθαι, αλλα και οχλαγωγειν, και τοις μετ' αυτου παρεχειν μεγα φρονειν·
διο φησι· Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε, και ουχι μαλλον επενθησατε. Και μετα τουτο
παλιν τινες των δηθεν τελειοτερων, και υπο γαστριμαργιας των ειδωλοθυτων
απογευομενοι, και εν τοις ιεροις κατακλινομενοι, τα παντα ελυμαινοντο. Ἄλλοι
παλιν μαχας εχοντες και φιλονεικιας υπερ χρηματων, τοις εξωθεν δικαστηριοις τα
καθ' εαυτους επετρεπον απαντα. Και κομηται δε πολλοι παρ' αυτοις περιηιεσαν, ους
και αποκειρασθαι κελευει. Ἦν τι και ετερον πλημμελημα ου μικρον, το καθ' εαυτους
εσθιειν εν ταις 61.12 εκκλησιαις, και μη μεταδιδοναι τοις δεομενοις. Μετα δε τουτο
και ετερον επλημμελουν, επι τοις χαρισμασι μεγα φρονουντες, και προς αλληλους
εντευθεν ζηλοτυπως εχοντες, οπερ και αυτο μαλιστα διεσπα την Ἐκκλησιαν. Και ο
περι της αναστασεως δε λογος εχωλευε παρ' αυτοις· ενιοι γαρ αυτων ου σφοδρα
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιστευον αναστασιν ειναι σωματων, τα της Ἑλληνικης μωριας ετι νοσουντες. Και
γαρ απαντα ταυτα απο της κατα την φιλοσοφιαν την εξωθεν ανοιας ετικτετο, και
αυτη ην των κακων η μητηρ· εντευθεν και διηιρηντο, και αυτο τουτο απο των
φιλοσοφων μαθοντες. Και γαρ εκεινοι κατ' αλληλων εστησαν, αει υπερ φιλαρχιας
και κενοδοξιας εκαστος τοις αλληλων εναντιουμενοι δογμασι, και σπουδαζοντες
εφευρειν τι τοις προτεροις. Ταυτα δε επασχον, επειδη λογισμοις επετρεπον τα καθ'
εαυτους. Ἔγραψαν μεν ουν αυτωι δια Φορτουνατου και Στεφανα και Ἀχαικου, δι' ων
και αυτος γραφει. Και τουτο εδηλωσεν εν τωι τελει της Ἐπιστολης, ου μην περι
παντων, αλλα περι γαμου και παρθενιας· διο και ελεγε· Περι δε ων εγραψατε μοι.
Αυτος μεντοι, και υπερ ων εγραψαν, και υπερ ων ουκ εγραψαν, επιστελλει, παντα
μετα ακριβειας μαθων αυτων τα ελαττωματα. Και τον Τιμοθεον δε αποστελλει μετα
των γραμματων, ειδως οτι πολλην μεν ισχυν εχει και τα γραμματα, ου μικραν δε
αυτοις οισει προσθηκην και η παρουσια του μαθητου. Ἐπειδη δε αισχυνομενοι οι
διανειμαμενοι την Ἐκκλησιαν, μη δοξωσι φιλοτιμιας ενεκεν τουτο πεποιηκεναι,
προκαλυμματα του παθους επενοησαν, το τα τελειοτερα δηθεν διδασκειν, και
σοφωτεροι των αλλων ειναι· κατ' αυτου πρωτον ο Παυλος ισταται του νοσηματος,
την ριζαν των κακων αναστελλων, και την εντευθεν φυεισαν διχονοιαν· και πολληι
κεχρηται τηι παῤρησιαι. Ἦσαν γαρ αυτωι και μαθηται ουτοι μαλιστα παντων· διο
φησιν· Ει αλλοις ουκ ειμι αποστολος, αλλα γε υμιν ειμι· η γαρ σφραγις της εμης
αποστολης υμεις εστε. Και ασθενεστερον γε των αλλων διεκειντο· διο φησιν, Ου γαρ
ως πνευματικοις ελαλησα· ουπω γαρ εδυνασθε, αλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε. Τουτο δε
λεγει, ινα μη νομισωσιν, οτι υπερ του παρελθοντος τουτο λεγει χρονου. ∆ιο επηγαγε·
Ἀλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε. Πλην αλλ' ουδε παντας εικος ην διεφθαρθαι, αλλ' ειναι
τινας εν αυτοις και σφοδρα αγιους. Και τουτο εν μεσωι της Ἐπιστολης εδηλωσεν
ειπων· Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω, και επαγαγων, Ταυτα δε
μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω. Ἐπει ουν εξ απονοιας παντα ετικτετο τα
κακα και του νομιζειν ειδεναι τι πλεον, ταυτην προ των αλλων καθαιρει, και
αρχομενος φησι·

ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Παυλος κλητος αποστολος Χριστου Ἰησου δια θεληματος Θεου, και Σωσθενης
ο αδελφος, τηι Ἐκκλησιαι του Θεου τηι ουσηι εν Κορινθωι, ηγιασμενοις εν Χριστωι
Ἰησου, κλητοις αγιοις συν πασι τοις επικαλουμενοις το ονομα του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου εν παντι τοπωι αυτων τε και ημων· χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου. αʹ. Ὅρα πως ευθεως εκ προοιμιων τον
τυφον κατεβαλε, και χαμαι εῤριψε πασαν αυτων την οιησιν, 61.12 κλητον εαυτον
ειπων. Ου γαρ αυτος ευρον, φησιν, οπερ εμαθον, ουδε οικειαι κατελαβον σοφιαι, αλλα
διωκων και πορθων την Ἐκκλησιαν, εκληθην. Ἐνταυθα δε του μεν καλουντος το
παν· του δε κληθεντος ουδεν, ως ειπειν, γινεται, η το υπακουσαι μονον. Χριστου
Ἰησου. Ὁ διδασκαλος υμων Χριστος· και υμεις ανθρωπους επιγραφεσθε της
διδασκαλιας προστατας· ∆ια θεληματος Θεου. Ὁ γαρ 61.13 Θεος τουτο ηθελησε το
ουτως υμας σωθηναι. Ουδεν γαρ ημεις κατωρθωσαμεν, αλλα δια του θεληματος του
Θεου την σωτηριαν ευραμεθα· και επειδη αυτωι εδοξεν, εκληθημεν, ουκ επειδη αξιοι
ημεν. Παλιν μετριαζει, συνταττων εαυτωι τον ελαττονα πολλωι· και γαρ πολυ το
μεσον ην Παυλου και Σωσθενους. Ει δε, ενθα τοσουτον ην το μεσον, συνεταξεν
εαυτωι τον καταδεεστερον, τι αν εχοιεν ειπειν εκεινοι οι τους ομοτιμους
υπερορωντες; Τηι Ἐκκλησιαι του Θεου. Ου τουδε και τουδε, αλλα του Θεου. Τηι ουσηι
εν Κορινθωι. Ὁραις πως καθ' εκαστην λεξιν κατεβαλεν αυτων το φυσημα, την
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διανοιαν εθιζων δια παντων προς τον ουρανον; Ἐκκλησιαν δε Θεου καλει, δεικνυς
οτι ηνωσθαι αυτην χρη. Ει γαρ Θεου εστιν, ηνωται, και μια εστιν, ουκ εν Κορινθωι
μονον, αλλα και εν πασηι τηι οικουμενηι. Το γαρ της Ἐκκλησιας ονομα ου χωρισμου,
αλλα ενωσεως εστι και συμφωνιας ονομα. Ἡγιασμενοις εν Χριστωι Ἰησου. Παλιν του
Ἰησου το ονομα. ουδαμου ανθρωπων τιθησι. Τι δε εστιν ο αγιασμος; Το λουτρον, ο
καθαρισμος. Ἀναμιμνησκει γαρ αυτους της οικειας ακαθαρσιας, ης απηλλαξε, και
πειθει μικρα φρονειν· ου γαρ εν τοις οικειοις κατορθωμασιν, αλλ' εν τηι του Θεου
φιλανθρωπιαι ηγιασθησαν. Κλητοις αγιοις. Και γαρ τουτο αυτο το πιστει σωθηναι,
φησιν, ουκ εξ υμων· ου γαρ προσηλθετε πρωτοι, αλλ' εκληθητε. Ὥστε ουδε το
μικρον τουτο, υμετερον ολον. Καιτοι ει και προσηλθετε, μυριων οντες υπευθυνοι
κακων, ουδε ουτως υμιν χαρις, αλλα τωι Θεωι. ∆ια τουτο και Ἐφεσιοις γραφων ελεγε·
Χαριτι εστε σεσωσμενοι δια πιστεως, και τουτο ουκ εξ υμων. Ουδε η πιστις υμων
ολοκληρος· ου γαρ υμεις επιστευσατε προλαβοντες, αλλα κληθεντες υπηκουσατε.
Συν πασι τοις επικαλουμενοις το ονομα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ου του
δεινος και του δεινος, αλλα Το ονομα του Κυριου. Ἐν παντι τοπωι αυτων τε και
ημων. Ει γαρ και προς Κορινθιους τα γραμματα εστι γεγραμμενα μονον, αλλα και
παντων των εν πασηι τηι γηι μεμνηται πιστων, δεικνυς οτι την επι της οικουμενης
μιαν δει ειναι Ἐκκλησιαν, καιτοι τοποις πολλοις κεχωρισμενην, και πολλωι μαλλον
την εν Κορινθωι. Ει δε ο τοπος χωριζει, αλλ' ο Κυριος αυτους συναπτει κοινος ων· διο
και ενων αυτους επηγαγε το, Ἡμων τε και αυτων. Πολυ δε τουτο εκεινου
κυριωτερον. Ὥσπερ γαρ οι εν ενι τοπωι οντες, οταν πολλους εχωσιν εναντιους
δεσποτας, διεσπασμενοι εισι, και ουδεν απο του τοπου εις ομονοιαν ωφελουνται,
διαφορα των δεσποτων επιταττοντων, και προς εαυτους ελκοντων (Ου δυνασθε γαρ,
φησι, Θεωι δουλευειν και μαμμωναι)· ουτως οι εν διαφοροις τοποις οντες, εαν μη
διαφορους εχωσι κυριους, αλλ' ενα μονον, ουδεν απο των τοπων εις ομονοιαν
παραβλαπτονται, του Κυριου του ενος συναπτοντος αυτους. Ου λεγω τοινυν, φησιν,
οτι προς Κορινθιους Κορινθιοι οντες ομονοειν οφειλετε μονον, αλλα και προς
παντας τους εν τηι οικουμενηι πασηι, κοινον εχοντες ∆εσποτην. ∆ια τουτο και εκ
δευτερου προσεθηκε το, Ἡμων. Ἐπειδη γαρ ειπε, Το ονομα του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ινα μη δοξηι χωριζειν παρα τοις ανοητοις, επαγει παλιν, Κυριου ημων τε και
αυτων. Και ινα σαφεστερον ο λεγω γενηται, αναγνωσομαι κατα το νοημα ουτω·
Παυλος και Σωσθενης τηι Ἐκκλησιαι του Θεου τηι ουσηι εν Κορινθωι, και πασι τοις
επικαλουμενοις το ονομα του Κυριου ημων τε και αυτων εν παντι τοπωι, 61.14 καν
εν Ῥωμηι, καν οπου δηποτε αν ωσι· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και
Κυριου Ἰησου Χριστου. Ἢ ουτω παλιν, ο και μαλλον ηγουμαι αληθεστερον ειναι·
Παυλος και Σωσθενης τοις εν Κορινθωι ηγιασμενοις, κλητοις αγιοις συν πασι τοις
επικαλουμενοις το ονομα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου εν παντι τοπωι αυτων τε
και ημων. Τουτεστι, Χαρις υμιν και ειρηνη υμιν τοις εν Κορινθωι ηγιασμενοις, και
κλητοις γενομενοις· ου μονοις, αλλα μετα παντων των εν παντι τοπωι
επικαλουμενων το ονομα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και αυτων. Ει δε απο
χαριτος η ειρηνη, τι μεγα φρονεις, τι μεγα φυσαις, χαριτι σωθεις; ει δε ειρηνην εχεις
προς τον Θεον, τι ετεροις σεαυτον προσνεμεις; τουτο γαρ διαστασιαζειν εστι. Τι γαρ,
ει προς τονδε ειρηνευετε και προς τονδε, και χαριν εχετε; Ἐγω δε απο του Θεου αιτω
ταυτα υμιν αμφοτερα γενεσθαι, και απ' αυτου και προς αυτον. Ουτε γαρ βεβαια
μενει, αν μη της ανωθεν απολαυσηι ροπης· ουτε, εαν μη προς αυτον ηι, εσται τι πλεον
υμιν. Ουδεν γαρ οφελος ημιν, καν προς παντας ωμεν ειρηνικοι, προς δε τον Θεον
εκπεπολεμωμενοι· ωσπερ ουδεν βλαβος ημιν, καν παρα παντων πολεμωμεθα, τωι δε
Θεωι ειρηνευωμεν· και παλιν ουδεν οφελος, καν παρα πασιν ευδοκιμωμεν, τωι δε
Κυριωι προσκρουωμεν· ωσπερ ουδεις κινδυνος, καν παντες ημας αποστρεφωνται και
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μισωσιν, ο δε Θεος αποδεχηται και φιληι. Ἡ γαρ οντως χαρις, η οντως ειρηνη, παρα
του Θεου. Ὁ μεν γαρ την παρα τωι Θεωι χαριν εχων, ουδενα δεδοικε, καν μυρια πασχηι
δεινα· ου λεγω ανθρωπον, αλλ' ουδε αυτον τον διαβολον· ο δε τουτωι
προσκεκρουκως, παντας υποπτευει, καν εν ασφαλειαι ειναι δοκηι. Ἄστατον γαρ το
των ανθρωπων γενος, και ου φιλοι μονον και αδελφοι, αλλ' ηδη και πατερες
μεταβαλλομενοι, πολλακις απο πικρας αιτιας τουτον, ον εγεννησαν, ον εφυτευσαν,
παντων πολεμιων μαλλον ηλασαν· και παιδες πατερας εξεβαλον. Σκοπει δε. βʹ. Ειχε
χαριν ο ∆αυιδ παρα τωι Θεωι· ειχε χαριν ο Ἀβεσαλωμ παρα τοις ανθρωποις· οιον ουν
τελος εκατερος εσχε, και τις ηυδοκιμησε μαλλον, ιστε. Ειχε χαριν ο Ἀβρααμ παρα τωι
Θεωι, ο δε Φαραω παρα τοις ανθρωποις· χαριζομενοι γαρ αυτωι, την γυναικα του
δικαιου προυδωκαν. Τις ουν λαμπροτερος γεγονε και μακαριος, παντι που δηλον.
Και τι λεγω περι δικαιων; Ειχον χαριν οι Ἰσραηλιται παρα τωι Θεωι, εμισουντο δε
παρα ανθρωπων των Αιγυπτιων· αλλ' ομως των μισουντων περιεγενοντο, και
εκρατησαν, μεθ' οσης απαντες ιστε περιφανειας. Τουτο τοινυν σπουδαζωμεν
απαντες· καν δουλος ηι τις, τουτο ευχεσθω, προ του δεσποτου παρα τωι Θεωι χαριν
ευρειν· καν γυνη τις ηι, προ του ανδρος παρα του Σωτηρος Θεου ζητειτω χαριν· καν
στρατιωτης ηι, προ του βασιλεως και προ του αρχοντος την ανωθεν ευνοιαν ζητειτω·
ουτω γαρ και παρα ανθρωποις επεραστος εσηι. Πως δ' αν τις ευροι χαριν παρα τωι
Θεωι; Πως δε ετερως, ει μη απο ταπεινοφροσυνης; Ὁ Θεος γαρ, φησιν, υπερηφανοις
αντιτασσεται, ταπεινοις δε διδωσι χαριν· και, Θυσια τωι Θεωι πνευμα συντετριμμενον,
και τεταπεινωμενην καρδιαν ο Θεος ουκ εξουδενωσει. Ει γαρ παρα ανθρωποις ουτω
ποθεινον το ταπεινον, πολλωι μαλλον παρα Θεωι. Ουτω και οι εξ εθνων χαριν ευρον,
ουτω και οι Ἰουδαιοι της χαριτος εξεπεσον· Τηι γαρ δικαιοσυνηι του Θεου ουχ
υπεταγη 61.15 σαν. Ὁ ταπεινος ουτος, και επιχαρις γινεται και πασιν ηδυς, και
ειρηνηι συντροφος διηνεκει, και ουδεμιαν εχων πολεμων υποθεσιν. Καν γαρ υβρισηις,
καν λοιδορησηις, καν οτιουν ειπηις, σιγησεται και πραως οισει, και τοσαυτην εξει την
ειρηνην προς παντας, οσην ουδε εστιν ειπειν, και προς τον Θεον δε. Τα γαρ του Θεου
προσταγματα, μετα ανθρωπων ειρηνευειν εστι, και ο βιος απας ημιν ουτω
κατορθουται εν τηι προς αλληλους ειρηνηι· ου γαρ δη Θεον τις αδικησαι δυνησεται·
ανωλεθρος γαρ η φυσις εκεινη, και παντος ανωτερα παθους. Ουδεν ουτω θαυμαστον
ποιει τον Χριστιανον, ως ταπεινοφροσυνη. Ἄκουσον γουν του Ἀβρααμ λεγοντος·
Ἐγω δε ειμιγη και σποδος· και του Θεου περι Μωυσεως παλιν, οτι πραοτατος ην
παντων ανθρωπων. Ουδεις γαρ εκεινου ταπεινοτερος γεγονεν, ος δημον τοσουτον
αγων, και τον βασιλεα και το στρατοπεδον απαν των Αιγυπτιων καθαπερ μυιας
καταποντισας, και τοσαυτα μεν εν Αιγυπτωι, τοσαυτα δε επι της Ἐρυθρας θαλασσης
εργασαμενος και επι της ερημου, και τοσαυτης απολαυσας μαρτυριας, ως εις των
πολλων ων, ουτω διεκειτο· και του κηδεστου γαμβρος ταπεινοτερος ην, και εδεχετο
την παρ' εκεινου γνωμην. Και ουδε εδυσχεραινεν ουδε ειπε· Τι τουτο; μετα τοιαυτα
και τοσαυτα κατορθωματα ηλθες ημιν συμβουλευων; οπερ πασχουσιν οι πολλοι, καν
αριστην τις εισηγησηται γνωμην, δια το του προσωπου ταπεινον καταφρονουντες.
Ἀλλ' ουκ εκεινος ουτως, αλλα δια ταπεινοφροσυνης παντα κατωρθου. Ἐντευθεν και
των βασιλικων κατεφρονησεν αυλων, επειδη ταπεινος ην οντως· το γαρ υγιες
φρονημα και το υψηλον η ταπεινοφροσυνη ποιει. Ποσης γαρ οιει μεγαλοφροσυνης
ειναι και μεγαλοψυχιας το και οικιας και τραπεζης υπεριδειν βασιλικης; Και γαρ ως
θεοι τιμωνται οι βασιλεις παρ' Αιγυπτιοις, και πλουτου και θησαυρων απολαυουσι
μυριων. Ἀλλ' ομως παντα αφεις εκεινα, και αυτα της Αιγυπτου ριψας τα σκηπτρα,
τοις αιχμαλωτοις και καταπονουμενοις, τοις εν τωι πηλωι και τηι πλινθειαι
δαπανωμενοις, ους οι δουλοι αυτου εβδελυττοντο (εβδελυττοντο γαρ αυτους οι
Αιγυπτιοι, φησι), τουτοις προσεδραμε, και των δεσποτων αυτους προετιθει. Ὅθεν
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλον, οτι ο ταπεινος, ουτος εστιν ο υψηλος και μεγαλοφρων. Και γαρ η απονοια
απο ευτελους γινεται διανοιας και αγεννους ψυχης, και η επιεικεια απο
μεγαλοφρονος, απο μεγαλοψυχου γνωμης. γʹ. Και ει βουλεσθε, επι των
υποδειγματων εκατερα εξεταζωμεν. Ειπε γαρ μοι, τι του Ἀβρααμ γεγονεν
υψηλοτερον; καιτοι γε εκεινος ην ο λεγων· Ἐγω ειμι γη και σποδος· εκεινος ην ο
λεγων· Μη εστω μαχη ανα μεσον εμου, και ανα μεσον σου. Ἀλλ' ουτος ο ουτω
ταπεινος λαφυρων κατεφρονησε Περσικων, και τροπαιων υπερειδε βαρβαρικων.
Τουτο δε απο πολλης υψηλοφροσυνης και μεγαλοφυους διανοιας εποιει. Ἐκεινος
γαρ εστιν υψηλος ο γνησιως ταπεινος, ουχ ο κολαξ ουδε ο ειρων. Ἕτερον γαρ
μεγαλοφροσυνη, και ετερον απονοια· και τουτο δηλον εκειθεν. Ει τις γαρ τον πηλον
πηλον ηγοιτο και καταφρονοι, ετερος δε τις τον πηλον ως χρυ 61.16 σον θαυμαζοι
και μεγα αγοι, τις αρα εστιν ο υψηλος; ουχι ο τον πηλον μη θαυμαζων; τις δε ο
ταπεινος και ευτελης; ουχι ο θαυμαζων αυτον, και μεγα τιθεμενος; Ουτω δη και
ενταυθα λογιζου, οτι ο μεν γην και σποδον εαυτον λεγων, υψηλος αν ειη, καιτοι γε
απο ταπεινοφροσυνης λεγει· ο δε μη γην και σποδον εαυτον νομιζων, αλλα
περιεπων εαυτον, και μεγαλοφρονων, ουτος μεν ουν αν ειη ευτελης το μικρα
μεγαλα τιθεμενος. Ὅθεν δηλον, οτι απο πολλου διανοιας υψους εφθεγγετο το ρημα
εκεινο ο πατριαρχης, Ἐγω δε ειμι γη και σποδος· απο υψους, ουκ απο απονοιας.
Καθαπερ γαρ επι σωματων αλλο μεν εστιν, ευεκτουντα και σφριγωντα ειναι, αλλο δε
φλεγμαινοντα· καιτοι γε αμφοτερα υψηλης εστι σαρκος, αλλα το μεν διεφθαρμενης,
το δε υγιους· ουτω και ενταυθα ετερον εστιν ειναι απονενοημενον, οπερ εστι
φλεγμαινοντα ειναι· και ετερον εστιν υψηλον, οπερ εστιν ευεκτουντα ειναι. Και
παλιν εστι τις υψηλος τωι μετρωι του σωματος· αλλος δε βραχυς ων, προσλαβων
εμβαδας υψηλοτερος γινεται· τινα ουν καλεσομεν υψηλον και μεγαν, ειπε μοι; ουκ
ευδηλον οτι τον οικοθεν το υψος εχοντα; Ἐκεινος γαρ αλλοτριον εχει τουτο, και
των ταπεινων επιβας, ουτω γεγονεν υψηλος· ο πολλοι πασχουσι των ανθρωπων, επι
χρηματων και δοξης εαυτους αναβιβαζοντες, οπερ ουκ εστιν υψος. Ὑψηλος γαρ
εστιν ο μηδενος δεομενος τουτων, αλλα καταφρονων απαντων, και οικοθεν εχων το
μεγεθος. Γενωμεθα τοινυν ταπεινοι, ινα γενωμεθα υψηλοι· Ὁ γαρ ταπεινων εαυτον,
υψωθησεται, φησι. Ἀλλ' ουχ ο απονενοημενος τοιουτος, αλλα παντων εστιν
ευτελεστερος· και γαρ η πομφολυξ πεφυσηται, αλλ' ουκ εστιν υγιες το φυσημα. ∆ια
τουτο και τουτους πεφυσιωμενους καλουμεν. Ὁ μεν γαρ μετριοφρονων ουδε επι τοις
μεγαλοις μεγα φρονει, το ταπεινον ειδως το εαυτου· ο δε ευτελης και επι τοις
μικροις μεγα φανταζεται. Κτησωμεθα τοινυν το δια ταπεινοφροσυνης υψος·
επισκεψωμεθα των ανθρωπινων την φυσιν, ινα εκκαωμεν τωι ποθωι των μελλοντων.
Ἑτερως γαρ ουκ εστι γενεσθαι ταπεινον, αλλ' η δια του των θειων ερωτος και της
των παροντων υπεροψιας. Ὥσπερ γαρ ει τις βασιλειας επιτυγχανειν μελλοι, ειτα
αντι της αλουργιδος εκεινης ιδιωτικην τινα τις αυτωι παρασχοι τιμην, ουδεν αυτην
ειναι ηγησεται· ουτω και ημεις παντων καταγελασομεθα των παροντων, ει της τιμης
επιθυμησαιμεν εκεινης. Ουχ ορατε τους παιδας, οταν παιζοντες ταξιν ποιωσι, και
στρατιωτας, και προηγωνται αυτων κηρυκες και ραβδουχοι, και μεσος ο παις εν
χωραι αρχοντος βαδιζηι, ως παιδικα τα γινομενα; Τοιαυτα εστι τα ανθρωπινα, και
τουτων ευτελεστερα, σημερον οντα και αυριον ουκ οντα. Ὑψηλοτεροι τοινυν
γενωμεθα τουτων, και μη μονον αυτων μη επιθυμωμεν, αλλα και αισχυνωμεθα ει
τις ημιν ταυτα προτεινοι. Ουτω γαρ τον τουτων εκβαλοντες ερωτα, τον θειον
εκεινον εξομεν, και της αθανατου δοξης απολαυσομεν· ης γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Ευχαριστω τωι Θεωι μου παντοτε περι υμων, επι τηι χαριτι του Θεου τηι δοθεισηι
υμιν εν Χριστωι Ἰησου· οτι εν παντι επλουτισθητε εν αυτωι. αʹ. Ὃ τοις αλλοις
παραινει ποιειν, λεγων, Ἐν ευχαριστιαι τα αιτηματα υμων γνωριζεσθω προς τον
Θεον, τουτο και αυτος επραττε, διδασκων ημας απο τουτων αρχεσθαι των λογων αει,
και προ ποντων ευχαριστειν τωι Θεωι. Ουδεν γαρ ουτω τωι Θεωι φιλον, ως το
ευχαριστους ειναι, και υπερ εαυτων και υπερ αλλων. ∆ιο και πασης σχεδον
Ἐπιστολης τουτο προτιθησιν· ενταυθα δε και αναγκαιοτερον η εν ταις αλλαις αυτο
πραττει. Ὁ γαρ ευχαριστων, και ως ευ παθων ευχαριστει, και επι χαριτι ευχαριστει· η
δε χαρις ουκ οφειλη ουδε αμοιβη ουδε αντιδοσις· ο πανταχου μεν αναγκαιον λεγειν,
πολλωι δε πλεον επι Κορινθιων των κεχηνοτων προς τους διατεμοντας την
Ἐκκλησιαν. Τωι Θεωι μου. Ἀπο πολλης της διαθεσεως το κοινον αρπαζει και
ιδιοποιειται, ο και προφηταις εθος αει λεγειν· Ὁ Θεος, ο Θεος μου. Και εις προτροπην
αυτους εναγει του και αυτους τουτο λεγειν. Ὁ γαρ ουτω λεγων, απο παντων των
ανθρωπινων αναχωρει, και χωρει προς εκεινον, ον μετα πολλης καλει της
διαθεσεως. Τουτο γαρ δυναται λεγειν γνησιως ο απο των βιωτικων αναβαινων αει
προς τον Θεον, και απαντων αυτον προτιθεις παντοτε, και ευχαριστων διηνεκως,
ουχ υπερ της ηδη δοθεισης χαριτος, αλλ' ει ποτε τι και μετα ταυτα αγαθον γεγονε,
και υπερ τουτου την αυτην αναφερει ευφημιαν αυτωι. ∆ια τουτο ουχ απλως ειπεν,
Ευχαριστω, αλλα, Παντοτε υπερ υμων, παιδευων αυτους και αει ειδεναι χαριν, και
μηδενι ετερωι, αλλ' η τωι Θεωι μονον. Ἐπι τηι χαριτι του Θεου. Ὁραις πως πανταχοθεν
αυτους διορθουται; Ἔνθα γαρ χαρις εστιν, εργα ουκ εστιν· ενθα εργα, ουκετι χαρις
εστιν. Ει τοινυν χαρις, τι μεγα φρονειτε; ποθεν πεφυσιωμενοι εστε; Τηι δοθεισηι υμιν.
Και δια τινος εδοθη; αρα δι' εμου, η δι' ετερου αποστολου; Ουδαμως, αλλα δια Ἰησου
Χριστου· το γαρ, Ἐν Χριστωι Ἰησου, τουτο εστιν.Ὅρα πως πολλαχου το, εν, αντι του,
δι' ου, εστιν. Ουκ αρα ελαττον τουτο του, δια. Ὅτι εν παντι επλουτισθητε. Παλιν δια
τινος; Ἐν αυτωι, φησι. Και ουχ απλως επλουτισθητε, αλλα και Ἐν παντι. Ὅταν ουν
και πλουτος ηι, και Θεου πλουτος, και εν παντι, και δια του Μονογενους, εννοησον
τον αφατον θησαυρον. Ἐν παντι λογωι και πασηι γνωσει. Λογωι ου τωι εξωθεν, αλλα
τωι του Θεου. Ἔστι γαρ γνωσις λογου χωρις, και εστι γνωσις μετα λογου. Και γαρ εισι
πολλοι γνωσιν μεν εχοντες, λογον δε ουκ εχοντες, οιον οι ιδιωται, και μη δυναμενοι
παραστησαι σαφως απερ εχουσιν εν διανοιαι. Ἀλλ' ουχ υμεις τοιουτοι, φησιν, αλλα
και νοησαι και ειπειν ικανοι. Καθως το μαρτυριον του Χριστου εβεβαιωθη εν υμιν.
Ἐν ταξει επαινων και ευχαριστιας σφοδρα αυτων καθαπτεται. Ου γαρ δια της εξωθεν
φιλοσοφιας, φησιν, ουδε δια της εξωθεν παιδευσεως, αλλα δια της χαριτος του Θεου,
και του πλουτου και της γνωσεως και του λογου του παρ' αυτου δοθεντος
ηδυνηθητε μαθειν τα της αληθειας δογματα και βεβαιωθηναι εις το μαρτυριον του
Κυριου, τουτεστιν, εις το κηρυγμα. Πολλων γαρ απελαυσατε σημειων, πολλων
θαυματων, αφατου χαριτος, ωστε δεξασθαι το κηρυγμα. Ει τοινυν εβεβαιωθητε δια
σημειων και χαριτος, τινος ενεκεν παρασαλευεσθε; Ταυτα δε ομου και καθαπτο 61.18
μενου, και προκαταλαμβανοντος αυτους εστι τα ρηματα. Ὥστε υμας μη υστερεισθαι
εν μηδενι χαρισματι. Μεγα ενταυθα ζητειται· ει οι πλουτισθεντες εν παντι λογωι, ως
μηδεν υστερεισθαι εν μηδενι χαρισματι, πως ουτοι σαρκικοι εισιν. Ει γαρ παρα την
αρχην τοιουτοι ησαν, πολλωι μαλλον νυν. Πως ουν αυτους σαρκικους καλει; Ου γαρ
ηδυνηθην υμιν λαλησαι, φησιν, ως πνευματικοις, αλλ' ως σαρκικοις. Τι ουν εστιν
ειπειν; Ὅτι παρα την αρχην πιστευσαντες, και παντοιων επιτυχοντες χαρισματων
(και γαρ εζηλουν αυτα), υστερον ραιθυμοτεροι γεγονασιν· η ει μη τουτο, οτι ου προς
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαντας ουτε ταυτα ουτε εκεινα λεγεται· αλλα τα μεν προς τους υπευθυνους ταις
κατηγοριαις, τα δε προς τους κομωντας τοις επαινοις. Ὅτι γαρ ειχον ετι χαρισματα,
Ψαλμον τις εχει, φησιν, αποκαλυψιν εχει, γλωσσαν εχει, ερμηνειαν εχει· παντα προς
οικοδομην γινεσθω· και, Προφηται δε δυο η τρεις λαλειτωσαν. Ἔστι δε και ετερον τι
ειπειν, οτι ωσπερ εθος ημιν λεγειν το πλεον απαν, ουτω και ενταυθα ειρηκε. Μετα δε
τουτων οιμαι και το εαυτου αυτον αινιττεσθαι, οτι και αυτος τα σημεια επεδειξατο,
καθαπερ και εν τηι δευτεραι προς αυτους Ἐπιστοληι λεγει· Τα μεντοι σημεια του
αποστολου κατειργασθη εν υμιν εν πασηι υπομονηι· και παλιν, Τι γαρ εστιν ο
ηττηθητε υπερ τας λοιπας Ἐκκλησιας; Ἢ, οπερ εφην, και των εαυτου αναμιμνησκει,
η και προς τους ετι οντας δοκιμους ταυτα λεγει. Ἦσαν γαρ πολλοι αγιοι εκεισε,
οιτινες και εταξαν εαυτους εις διακονιαν των αγιων, και απαρχη γεγονασι της
Ἀχαΐας, καθαπερ προς τωι τελει δηλοι. Ἄλλως δε, καν μη σφοδρα της αληθειας
εχωνται οι επαινοι, αλλ' ομως οικονομικως εγκεινται προοδοποιουντες τωι λογωι. Ὁ
μεν γαρ εκ προοιμιων ευθεως φορτικα φθεγγομενος, απεκλεισε τοις λογοις την
ακοην παρα τοις ασθενεστεροις. Ἄν τε γαρ ομοτιμοι ωσιν οι ακουοντες, οργιζονται·
αν τε σφοδρα ελαττους, λυπηθησονται. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται, απο εγκωμιων
δοκουντων ειναι ποιειται την αρχην. Ουδε γαρ εγκωμιον τουτο ην αυτων, αλλα της
του Θεου χαριτος· το γαρ αμαρτηματων αφεθηναι και δικαιωθηναι, τουτο της
ανωθεν ην δωρεας. ∆ια τοι τουτο και ενδιατριβει τουτοις, α του Θεου δεικνυσι την
φιλανθρωπιαν, ινα επιπλειον αυτων εκκαθαρηι το νοσημα. Ἀπεκδεχομενους την
αποκαλυψιν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Τι θορυβεισθε, φησι, τι ταρασσεσθε,
οτι ου παρεστι Χριστος; Παρεστι μεν ουν, και η ημερα λοιπον επι θυραις. Και σκοπει
την σοφιαν, πως αυτους απαγαγων των ανθρωπινων, εφοβησεν αναμνησας του
βηματος του φοβερου, και δειξας, οτι ου προοιμιων δει μονον χρηστων, αλλα και
τελους. ∆ει γαρ μετα των χαρισματων τουτων, και της αλλης αρετης, την ημεραν
αναμνησαι εκεινην· και πολλων χρεια πονων, ωστε δυνηθηναι προς το τελος ελθειν.
βʹ. Ἀποκαλυψιν δε λεγει, δεικνυς οτι ει και μη οραται, αλλ' εστι, και παρεστι και νυν,
και τοτε φανησεται. Ὑπομονης ουν χρεια· δια τουτο γαρ ελαβετε τα θαυματα, ινα
μεινητε βεβαιοι. Ὃς και βεβαιωσει υμας εως τελους ανεγκλητους. Ἐνταυθα δοκει
μεν αυτους θεραπευειν, πασης δε κολακειας απηλλακται το λεγομενον. Και γαρ
οιδεν αυτων καθαπτεσθαι, ως οταν λεγηι· Ὡς μη ερχομενου δε μου προς 61.19 υμας,
εφυσιωθησαν τινες· και παλιν. Τι θελετε, εν ραβδωι ελθω προς υμας, η εν αγαπηι
πνευματι τε πραοτητος; και, Ει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου;
Λανθανοντως δε αυτων και κατηγορει· τωι γαρ ειπειν, Βεβαιωσει, και τωι,
Ἀνεγκλητους, δεικνυσι και σαλευομενους ετι, και εγκληματος υπευθυνους οντας. Συ
δε σκοπει πως αυτους τωι ονοματι αει του Χριστου προσηλοι. Και ανθρωπου μεν
ουδενος, ουτε αποστολου ουτε διδασκαλου, συνεχως δε αυτου του ποθουμενου
μεμνηται, καθαπερ απο μεθης τινος τους καρηβαρουντας ανενεγκειν παρασκευαζων.
Ουδαμου γαρ εν ετεραι Ἐπιστοληι ουτω συνεχως κειται το ονομα του Χριστου·
ενταυθα μεντοι εν ολιγοις στιχοις πολλακις, και δια τουτου σχεδον το παν υφαινει
προοιμιον. Σκοπει δε ανωθεν· Παυλος, κλητος αποστολος Ἰησου Χριστου,
ηγιασμενοις εν Χριστωι Ἰησου, τοις επικαλουμενοις το ονομα του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου· χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου.
Ευχαριστω τωι Θεωι μου επι τηι χαριτι τηι δοθεισηι υμιν εν Χριστωι Ἰησου· καθως το
μαρτυριον του Χριστου εβεβαιωθη εν υμιν· απεκδεχομενους την αποκαλυψιν του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ος και βεβαιωσει υμας ανεγκλητους εν τηι ημεραι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν του Υιου
αυτου Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων· παρακαλω δε υμας δια του ονοματος του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ὁραις την συνεχειαν του ονοματος του Χριστου; Ὅθεν
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλον και τοις σφοδρα ανοητοις, οτι ουκ εικη ουδε απλως τουτο ποιει, αλλα τηι
πυκνοτητι της καλης ταυτης προσηγοριας την φλεγμονην αυτων απαντλων, και την
σηπεδονα του νοσηματος εκκαθαιρων. Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν
του Υιου αυτου. Βαβαι, ποσον ενταυθα ειπεν! ποσον μεγεθος δωρεας ενεφηνεν! Εις
κοινωνιαν του Μονογενους εκληθητε, και ανθρωποις εαυτους προσνεμετε; τι ταυτης
της αθλιοτητος χειρον; Και πως εκληθητε; ∆ια του Πατρος. Ἐπειδη γαρ δι' αυτου και
εν αυτωι συνεχως ελεγε περι του Υιου, ινα μη νομισωσιν, οτι ως ελαττονος αυτου
ουτω μεμνηται, προσενειμεν αυτο τωι Πατρι. Ου γαρ δια τουδε και τουδε, φησιν,
αλλα δια του Πατρος εκληθητε, δι' αυτου και επλουτισθητε. Παλιν εκληθητε, ουκ
αυτοι προσηλθετε. Τι δε εστιν, Εις κοινωνιαν του Υιου αυτου; Ἄκουσον αυτου τουτο
αυτο σαφεστερον ετερωθι λεγοντος· Ει υπομενομεν, και συμβασιλευσομεν· ει
συναποθνησκομεν, και συζησομεν. Ειτα, επειδη μεγα ειρηκε, προσεθηκε και
λογισμον πληροφοριαν εχοντα αναντιῤρητον· Πιστος γαρ, φησιν, ο Θεος· τουτεστιν
αληθης. Ει δε αληθης, α επηγγειλατο και ποιησει· επηγγειλατο δε κοινωνους ημας
ποιησειν του μονογενους Υιου· επι τουτο γαρ και εκαλεσεν· αμεταμελητα γαρ τα
χαρισματα αυτου, και η κλησις του Θεου. Ταυτα δε προοικονομει νυν εν τωι λογωι,
ωστε μη μετα το σφοδρον των εγκληματων εις απογνωσιν αυτους εμπεσειν. Παντως
γαρ τα παρα του Θεου εψεται, αν μη σφοδρα ημεις αφηνιασωμεν· καθαπερ οι
Ἰουδαιοι καλουμενοι ουκ ηθελον δεξασθαι τα αγαθα. Τουτο δε ουκετι του
καλουντος ην, αλλα της εκεινων αγνωμοσυνης. Αυτος μεν γαρ εβουλετο δουναι,
εκεινοι δε, μη θελησαντες λαβειν, εαυτους εξεβαλον. Ει μεν γαρ εις επιπονον και
επιμοχθον εκαλει πραγμα, ουκ ησαν μεν ουδε ουτω συγγνωμης αξιοι παραιτουμενοι,
πλην αλλ' ειχον αυτο τουτο λεγειν· Ει δε επι καθαρμον και 61.20 δικαιοσυνην και
αγιασμον και απολυτρωσιν και χαριν και δωρεαν, και τα παρεσκευασμενα αγαθα, α
οφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και Θεος ο καλων, και δι' εαυτου καλων,
ποιας αν ειεν συγγνωμης αξιοι οι μη προστρεχοντες; Μη τοινυν τον Θεον αιτιασθω
τις. Ου γαρ παρα τον καλουντα γινεται το μη πιστευσαι, αλλα παρα τους
αποπηδωντας. Ἀλλ' εδει, φησι, και ακοντας εναγαγειν. Ἄπαγε· ου γαρ βιαζεται ουδε
αναγκαζει. Τις γαρ επι τιμας και στεφανους και ευωχιας και πανηγυρεις καλων,
ακοντας και δεδεμενους ελκει; Ουκ εστιν ουδεις· τουτο γαρ υβριζοντος εστιν. Εις
γεενναν ακοντας πεμπει, εις δε βασιλειαν εκοντας καλει· εις το πυρ δεδεμενους αγει
και οιμωζοντας, εις δε τα μυρια αγαθα ουχ ουτως· επει τουτο και αυτα διαβαλλει τα
αγαθα, ει μη τοιαυτη αυτων εστιν η φυσις, ως και εκοντας προσδραμειν, και χαριν
ειδοτας πολλην. γʹ. Και ποθεν ου παντες αυτα αιρουνται, φησι; Παρα την οικειαν
ασθενειαν. Και τινος ενεκεν αυτων ουκ εκκοπτει την ασθενειαν; Και πως, ειπε μοι,
και τινι τροπωι εκκοψαι εχρην; ουχι κτισιν ειργασατο διδασκουσαν αυτου την
φιλανθρωπιαν και την δυναμιν; Οι ουρανοι γαρ, φησι, διηγουνται δοξαν Θεου. Ουχι
και προφητας επεμψεν; ουχι και εκαλεσε και ετιμησεν; ουχι εθαυματουργησεν; ου
νομον εδωκε και γραπτον και φυσικον; ου τον Υιον απεστειλεν; ουκ αποστολους
επεμψεν; ου σημεια ειργασατο; ου γεενναν ηπειλησεν; ου βασιλειαν επηγγειλατο; ου
καθ' εκαστην ημεραν ανατελλει τον ηλιον αυτου; ουχι απερ επεταξεν, ουτως ευκολα
και ραιδια, ως πολλους υπερβαινειν αυτου τα προσταγματα τηι περιουσιαι της
φιλοσοφιας; Τι εδει ποιησαι τωι αμπελωνι, και ουκ εποιησα; Και δια τι μη εποιησεν
ημιν φυσικην την γνωσιν, φησι, και την αρετην; Τις ταυτα φησιν; ο Ἕλλην η ο
Χριστιανος; Ἀμφοτεροι μεν, αλλ' ουχ υπερ των αυτων· αλλ' ο μεν υπερ της
γνωσεως, ο δε υπερ του βιου φιλονεικει. Ουκουν πρωτον προς τον ημετερον
ερουμεν· ου τοσουτον γαρ μοι εστιν των εξω λογος, οσον των οικειων μελων. Τι ουν
φησιν ο Χριστιανος; Αυτην εδει την γνωσιν ημιν ενθειναι της αρετης. Ἐνεθηκε μεν
ουν· ει γαρ μη ενεθηκε, ποθεν ᾔδειμεν τα πρακτεα και τα μη πρακτεα; ποθεν οι νομοι
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τα δικαστηρια; Ἀλλ' ου την γνωσιν, αλλα την πραξιν αυτην. Και τινος εμελλες
λαμβανειν τον μισθον, ει το παν εμελλεν εσεσθαι του Θεου; Ειπε γαρ μοι, σε και τον
Ἕλληνα αμαρτανοντας ομοιως ο Θεος κολαζει; Ουδαμως· εχεις γαρ τεως την απο
της γνωσεως παῤρησιαν. Τι ουν, ει τις αρα ειπε νυν, οτι υπερ της γνωσεως και συ και
ο Ἕλλην των αυτων αξιωθησεσθε, αρα ουκ αν εδυσχερανας; Ἔγωγε οιμαι· ειπες γαρ
αν, οτι εχων ευρειν οικοθεν ο Ἕλλην την γνωσιν, ουκ ηθελησεν. Ἂν ουν και εκεινος
λεγηι, οτι Ἔδει τον Θεον ενθειναι την γνωσιν ημιν φυσικως, ουχι καταγελασηι, και
προς αυτον ερεις, ∆ια τι γαρ μη εζητησας; δια τι μη εσπουδασας, καθαπερ εγω; και
μετα πολλης στησηι της παῤρησιας, και ερεις, οτι ανοιας εσχατης ην το εγκαλειν τωι
Θεωι, οτι μη τηι φυσει την γνωσιν ενεθηκε; Ταυτα δε ερεις, επειδη σοι κατωρθωται τα
της γνωσεως· ουτω και τα του βιου ει κατωρθωτο, ουκ αν ταυτα εζητησας, αλλ'
επειδη αποκαμνεις προς την αρετην, δια τουτο τους ανοητους τουτους προβαλληι
λογους. Πως δε και εχρην ποιησαι αναγκηι γινεσθαι καλον; Ουκουν εμελλεν ημιν τα
αλογα φιλονεικειν της αρετης, ατε ημων σωφρονεστερα 61.21 ενια οντα. Ἀλλ'
εβουλομην, φησιν, ειναι αναγκηι καλος, και παντων αποστερεισθαι των μισθων, η
προαιρεσει φαυλος, και κολαζεσθαι και τιμωρεισθαι. Ἀλλ' ουκ εστιν αναγκηι ποτε
καλον ειναι. Ει μεν ουν αγνοεις το πρακτεον, δειξον, και τοτε ερουμεν οπερ ειπειν
δει· ει δε οιδας πονηραν την ασελγειαν ουσαν, τινος ενεκεν ου φευγεις το πονηρον;
Ου δυναμαι, φησιν. Ἀλλ' ετεροι οι τα μειζω κατορθωσαντες κατηγορησουσι σου, και
επιστομισουσι σε εκ περιουσιας πολλης. Συ μεν γαρ ισως και μετα γυναικος ων ου
σωφρονεις, αλλος δε και χωρις γυναικος ακεραιον διατηρει την αγνειαν. Τινα ουν
εχεις απολογιαν, το μετρον ου φυλαττων, ετερου υπερ τα σκαμματα πηδωντος; Ἀλλ'
ουκ ειμι τοιουτος, φησι, του σωματος την φυσιν η την προαιρεσιν. Ἐπειδη μη θελεις,
ουκ επειδη μη δυνασαι· και γαρ δεικνυμι παντας επιτηδειως προς αρετην εχοντας. Ὃ
γαρ μη δυναται τις ποιησαι, ουδε αναγκης επικειμενης δυνησεται ποιησαι· ει δε
αναγκης επικειμενης δυναται ο μη ποιων, παρα προαιρεσιν ου ποιει. Οιον τι λεγω·
Ἀναπτηναι και προς τον ουρανον αρθηναι σωμα εχοντα, βαρυ παντως και αδυνατον.
Τι ουν, ει βασιλευς επιταξειε τουτο ποιησαι, και θανατον ηπειλησε λεγων, οτι Τους
μη πετομενους ανθρωπους αποτεμνεσθαι κελευω και καιεσθαι, η αλλο τι πασχειν
τοιουτον, αρα αν τις υπηκουσεν; Ουδαμως· ου δεχεται γαρ η φυσις. Ἂν δε επι
σωφροσυνης το αυτο τουτο γενηται, και θηι διαταγματα, ωστε τον ασελγαινοντα
κολαζεσθαι, καιεσθαι. μαστιζεσθαι, μυρια πασχειν δεινα, αρα ουκ αν επεισθησαν
πολλοι τωι προσταγματι; Ουχι, φησι· και γαρ κειται και νυν νομος ο κελευων μη
μοιχευειν, και ου παντες πειθονται. Ουκ επειδη ο φοβος ησθενησεν, αλλ' επειδη
λησεσθαι προσδοκωσιν οι πολλοι· ως ει παρην αυτοις ασελγαινειν μελλουσιν ο
νομοθετης και ο δικαζων, ισχυσεν αν ο φοβος εκβαλειν την επιθυμιαν. Ἐπει καν
ελαττονα ταυτης ετεραν αναγκην επαγαγω, και λαβων αυτον απο της ερωμενης
γυναικος απαγαγω και δησας καθειρξω, δυνησεται ενεγκειν, και μηδεν παθειν
αηδες. Μη τοινυν λεγωμεν, οτι ο δεινα φυσει καλος, και ο δεινα φυσει κακος. Ει γαρ
φυσει αγαθος, ουδεποτε δυνησεται γενεσθαι κακος· και ει φυσει κακος, ουκ αν ποτε
γενοιτο αγαθος. Νυν δε ορωμεν οξυῤροπους τας μεταβολας, και απο τουτων εις
θατερα μεταβαλλοντας, και απ' εκεινων εις ταυτα μεταπιπτοντας. Και ταυτα ουκ εν
ταις Γραφαις εστιν ιδειν μονον, οιον οτι τελωναι γεγονασιν αποστολοι, και μαθηται
61.22 προδοται, και πορναι γυναικες σωφρονες, και ληισται ευδοκιμησαν, και μαγοι
προσεκυνησαν, και ασεβεις εις ευσεβειαν μετεβαλον, επι τε της Καινης επι τε της
Παλαιας· αλλα και καθ' εκαστην ημεραν πολλα τοιαυτα συμβαινοντα ιδοι τις αν. Ει
δε φυσικα ην, ουκ αν μετεπεσον. Και γαρ φυσει παθητοι οντες, ουκ αν ποτε απο
σπουδης γενοιμεθα απαθεις. Το γαρ φυσει τι ον, ουκ αν εκπεσηι του κατα φυσιν.
Ουδεις γουν απο του καθευδειν επι το μη καθευδειν μετεπεσεν, ουδεις απο του
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φθειρεσθαι επι το μη φθειρεσθαι, ουδεις απο του πεινηιν επι το μηδεποτε τουτο
πασχειν. ∆ια τουτο ουδε εγκληματα ταυτα εστιν, ουδε ονειδιζομεν εαυτους επι
τουτοις. Ουδε μελλων τις τινι εγκαλειν ειπεν· Ὦ φθαρτε και παθητε· αλλ' η μοιχειαν
η πορνειαν η τι των τοιουτων αει προφερομεν τοις υπευθυνοις, και δικασταις
προσαγομεν τοις εγκαλουσι και κολαζουσι, και επι τοις εναντιοις τιμωσιν. Ὅταν ουν
και εξ ων προς αλληλους ποιουμεν, και εξ ων δικαζομενοι πασχομεν, και εξ ων
νομους εγραψαμεν, και εξ ων εαυτων καταγινωσκομεν, καν μηδεις ο κατηγορων ηι,
και εξ ων ραιθυμουντες μεν χειρους, φοβουμενοι δε βελτιους γινομεθα, και εξ ων
αλλους ορωμεν κατορθουντας και προς ακρον φιλοσοφιας αφικομενους, ευδηλον
οτι και εφ' ημιν κειται το κατορθουν· τι ματην ψυχραις εαυτους απατωμεν οι πολλοι
προφασεσι και απολογιαις, μη μονον συγγνωμην ου φερουσαις, αλλα και κολασιν
αφορητον, δεον την ημεραν εκεινην την φοβεραν προ των οφθαλμων εχοντας
αρετης επιμελεισθαι, και μικρα πονεσαντας, τους ακηρατους λαβειν στεφανους;
Ουδεν γαρ ημων ταυτα προστησεται τα ρηματα· αλλ' οι συνδουλοι και τα εναντια
κατωρθωκοτες κατακρινουσι τους διαμαρτανοντας παντας, τον ωμον ο ελεημων,
τον πονηρον ο χρηστος, τον θρασυν ο επιεικης, τον βασκανον ο φιλοφρων, τον
κενοδοξον ο φιλοσοφος, τον ραιθυμον ο σπουδαιος, τον ακολαστον ο σωφρων.
Ουτως οισει την κρισιν ημιν ο Θεος, εκατερα τε στησει τα ταγματα, τους μεν
επαινων, τους δε κολαζων. Ἀλλα μη γενοιτο τινα των παροντων γενεσθαι των
κολαζομενων και ητιμωμενων, αλλα των στεφανουμενων και των της θειας
βασιλειας επιτυγχανοντων· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι
Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Παρακαλω δε υμας, αδελφοι, δια του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ινα το αυτο λεγητε παντες, και μη ηι εν υμιν σχισματα. ητε δε
κατηρτισμενοι εν τωι αυτωι νοι και εν τηι αυτηι γνωμηι. αʹ. Ὅπερ αει ελεγον, οτι ηρεμα
και κατα μικρον δει τας επιπληξεις ποιεισθαι, τουτο και ο Παυλος ενταυθα ποιει.
Μελλων γαρ εις πραγμα εμβαινειν πολλων κινδυνων γεμον, και την Ἐκκλησιαν εκ
βαθρων ικανον ον ανασπασαι, προσηνεστερον τωι λογωι κεχρηται. Φησι γαρ
παρακαλειν αυτους, παρακαλειν δε δια του Χριστου, ως ουδε αυτος αρκων μονος
ταυτην θεσθαι την ικετηριαν, και πεισαι. Τι δε εστι, Παρακαλω δια του Χριστου; Τον
Χριστον λαμβανω συμ 61.22 μαχον, και βοηθον αυτου το ονομα το ηδικημενον και
υβρισμενον· σφοδρα εντρεπτικως, ωστε μη απαναισχυντησαι αυτους· ιταμους γαρ η
αμαρτια ποιει. ∆ια τουτο αν μεν ευθεως σφοδρως επιπληξηις, απηνη και αναισχυντον
ειργασω· αν δε εντρεψηις, κατεκαμψας τον αυχενα, κατεσπασας την παῤρησιαν, κατω
νευειν εποιησας. Ὅπερ και ο Παυλος κατασκευαζων, παρακαλει τεως δια του
ονοματος του Χριστου. Και τι ποτε εστιν ο παρακαλει· Ἵνα το αυτο λεγητε παντες,
και μη ηι εν υμιν σχισματα. Του σχισματος η εμφασις και αυτο της κατηγοριας 61.23
το ονομα ικανα σφοδρα αυτων καθαψασθαι. Ου γαρ πολλα γεγονεν ολοκληρα μερη,
αλλα και το εν απωλετο. Ει μεν γαρ Ἐκκλησιαι ησαν ολοκληροι, ην πολλα τα
συστηματα· ει δε σχισματα, και το εν διεφθαρη. Το γαρ ολοκληρον, οταν εις πολλα
διαιρεθηι, ου μονον πολλα ου γινεται, αλλα και το εν απολλυται. Τοιαυτη των
σχισματων η φυσις. Ειτα, επειδη σφοδρα καθηψατο τηι προσηγοριαι του σχισματος,
παλιν λεαινει και πραΰνει λεγων· Ἦτε δε κατηρτισμενοι εν τωι αυτωι νοι και εν τηι
αυτηι γνωμηι. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἵνα το αυτο λεγητε, Μη νομισητε, φησιν, οτι μεχρι
ρηματων ειπον ειναι την ομονοιαν· την γαρ απο διανοιας συμφωνιαν επιζητω· αλλ'
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επειδη εστι και λεγειν απο διανοιας το αυτο, ου μην εν πασι τοις πραγμασι, δια τουτο
και τουτο προσεθηκε, το, Ἦτε δε κατηρτισμενοι. Ὁ γαρ ηνωμενος εν τινι, εν τινι δε
διχονοων, ουκετι κατηρτισται, ουδε απηρτισται εις ομοφροσυνην. Ἔστι δε και τοις
νοημασι συμφωνουντα, μηδεπω και τηι γνωμηι συμφωνειν· οιον, οταν την αυτην
πιστιν εχοντες, μη ωμεν συνημμενοι κατα την αγαπην. Ουτω γαρ κατα μεν τα
νοηματα ηνωμεθα (τα γαρ αυτα νοουμεν), κατα δε την γνωμην ουκετι· οπερ ουν και
τοτε εγενετο, του μεν τον δεινα, του δε τον δεινα αιρουμενου. ∆ια τουτο φησιν, οτι
και τωι νοι και τηι γνωμηι δει συμφωνειν. Ουδε γαρ απο του διεσταναι κατα την πιστιν
τα σχισματα εγινετο, αλλα απο του την γνωμην διηιρησθαι κατα ανθρωπινην
φιλονεικιαν. Ἀλλ' επειδη ο εγκαλουμενος, εως αν μη εχηι τους μαρτυρας,
απαναισχυντει, ορα πως μη συγχωρων εις αρνησιν εξελθειν μαρτυρας παρηγαγεν.
Ἐδηλωθη γαρ μοι περι υμων, αδελφοι μου, υπο των Χλοης. Και ουτε ευθεως τουτο
ειπεν, αλλα προτερον το εγκλημα τεθεικεν, οπερ πεπιστευκοτος ην τοις δηλωσασιν·
ει γαρ μη τουτο ην, ουδ' αν ενεκαλεσεν· ου γαρ αν απλως ο Παυλος επιστευσεν. Ουτε
ουν ευθεως ειπεν οτι εδηλωθη, ινα μη δοξηι ως εξ εκεινων εγκαλειν, ουτε
απεσιωπησεν, ινα μη δοξηι εξ εαυτου μονον λεγειν. Και παλιν αδελφους αυτους
ονομαζει. Καν γαρ ηι δηλον το αμαρτημα, ουδεν κωλυει αδελφους καλειν ετι. Σκοπει
δε την συνεσιν, πως ου κεχωρισμενον εθηκε το προσωπον, αλλ' ολοκληρον οικιαν,
ωστε μη εκπολεμωσαι αυτους προς τον ειρηκοτα· ουτω γαρ και περιεστειλεν
εκεινον, και την κατηγοριαν αδεως εξεκαλυψεν. Ου γαρ το εκεινων ειδε μονον,
αλλα και το τουτων συμφερον. ∆ια τουτο ουκ ειπεν· Ἐδηλωθη μοι παρα τινων, αλλα
και την οικιαν δηλην εποιησεν, ωστε μη νομιζεσθαι πλαττειν. Τι εδηλωθη; Ὅτι
εριδες εν υμιν εισιν. Ὅτε μεν ουν αυτοις επιτιμαι, λεγει· Ἵνα μη εν υμιν σχισματα ηι·
οτε δε τα ετερων απαγγελλει, πραοτερον απαγγελλει λεγων, Ἐδηλωθη γαρ μοι, οτι
εριδες εν υμιν εισιν, ωστε μη συγκρουσαι τους ειρηκοτας. Ειτα λεγει και της εριδος
το ειδος. Ὅτι εκαστος υμων λεγει· Ἐγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε Ἀπολλω, εγω δε
Κηφα. Ἔριδαςγαρ ου φημι, φησι, τας περι ιδιωτικων πραγματων, αλλα τας
χαλεπωτερας. Ὅτι εκαστος υμων λεγει. Ου γαρ μερος, αλλα το παν επενεμετο της
Ἐκκλησιας η φθορα. Καιτοι γε ουδε περι εαυτου, ουδε περι Πετρου, ουδε περι
Ἀπολλω ελεγον· αλλα δεικνυσιν, οτι ει τουτοις επερειδεσθαι ου χρη, πολλωι μαλλον
ετεροις. Ὅτι γαρ ουτε περι αυτων ελεγον, προιων φησι· Ταυτα δε μετεσχηματισα εις
εμαυτον και 61.24 Ἀπολλω, ινα εν ημιν μαθητε το μη υπερ ο γεγραπται, φρονειν. Ει
γαρ Παυλου και Ἀπολλω και Κηφα ουκ εχρην επιφημιζειν εαυτοις τα ονοματα,
πολλωι μαλλον ετερων. Ει τον διδασκαλον, και πρωτον των αποστολων, και
τοσουτον κατηχησαντα δημον, ουκ εχρην επιγραφεσθαι, πολλωι μαλλον τους ουδεν
οντας. Μεθ' υπερβολης τοινυν, απαγαγειν αυτους του νοσηματος σπευδων, ταυτα
τιθησι τα ονοματα· αλλως δε και ανεπαχθεστερον ποιει τον λογον, ουκ ονομαστι
μεμνημενος των διατεμνοντων την Ἐκκλησιαν, αλλ' ωσπερ τισι προσωποις ταις των
αποστολων προσηγοριαις κρυπτων αυτους· Ἐγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε Ἀπολλω,
εγω δε Κηφα. βʹ. Ου προτιμων εαυτον του Πετρου τεθεικεν εσχατον εκεινον, αλλα
και σφοδρα τον Πετρον εαυτου προτιθεις. Κατα γαρ αυξησιν προηγαγε τον λογον,
ινα μη νομισθηι φθονωι τουτο ποιειν και αφαιρεισθαι εκεινους την τιμην δια
βασκανιαν. ∆ια τουτο και εαυτον τεθεικε πρωτον. Ὁ γαρ πρωτον εαυτον
αποδοκιμαζων, ουκ απο του τιμης εραιν τουτο ποιει, αλλ' απο του σφοδρα
καταφρονειν της τοιαυτης δοξης. Την τοινυν απασαν προσβολην αυτος δεχεται, και
τοτε τιθησι τον Ἀπολλω, και τοτε τον Κηφαν. Ου τοινυν επαιρων εαυτον τουτο
εποιησεν, αλλ' εν οις ουκ εχρην γινεσθαι, δια του οικειου προσωπου πρωτον ποιειται
την διορθωσιν. Ἀλλ' οτι μεν οι τωι δεινι και τωι δεινι προσνεμοντες εαυτους
ημαρτανον, δηλον· και καλως ενεκαλεσεν ειπων, οτι Ου καλως ποιειτε λεγοντες,
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε Ἀπολλω, εγω δε Κηφα· τινος δε ενεκεν προσεθηκεν,
Ἐγω δε Χριστου; Ει γαρ οι ανθρωποις προσνεμοντες εαυτους ημαρτανον, ου δηπου
και οι τωι Χριστωι εαυτους ανατιθεντες. Ἀλλ' ου τουτο ενεκαλει, οτι τον Χριστον
εαυτοις επεφημιζον, αλλ' οτι μη παντες μονον. Οιμαι δε αυτον και οικοθεν αυτο
προστεθεικεναι βουλομενον βαρυτερον το εγκλημα ποιησαι, και δειξαι ουτω και τον
Χριστον εις μερος δοθεντα εν, ει και μη ουτως εποιουν τουτο εκεινοι. Ὅτι γαρ τουτο
ηινιξατο, δια των εξης εδηλωσεν ειπων· Μεμερισται ο Χριστος; Ὃ δε λεγει, τοιουτον
εστι· Κατετεμετε τον Χριστον και διειλετε αυτου το σωμα. Ὁραις θυμον, οραις
επιπληξιν, οραις λογον γεμοντα αγανακτησεως; Ὅταν γαρ μη κατασκευαζηι, αλλ'
ερωται μονον, ως ωμολογημενου του ατοπου τουτο ποιει. Τινες δε και ετερον αυτον
φασιν αινιττεσθαι δια του λεγειν· Μεμερισται ο Χριστος· οιον, διενειματο προς
ανθρωπους και εμερισατο την Ἐκκλησιαν, και μοιραν την μεν αυτος ελαβε, την δε
εκεινοις εδωκεν. Ειτα εργαζεται λοιπον την αναιρεσιν του ατοπου, λεγων· Μη
Παυλος εσταυρωθη υπερ υμων, η εις το ονομα Παυλου εβαπτισθητε; Ὅρα
φιλοχριστον γνωμην, πως επι του οικειου λοιπον ονοματος προσαγει το παν, εκ
περιουσιας δεικνυς, οτι ου προσηκει ουδενι αυτη η τιμη. Και ινα μη δοξηι φθονωι
κινουμενος ταυτα λεγειν, δια τουτο συνεχως εαυτον περιστρεφει· και σκοπει την
συνεσιν. Ου γαρ ειπε, Μη Παυλος τον κοσμον εποιησε; μη Παυλος υμας απο του μη
οντος εις το ειναι παρηγαγεν; αλλ' α ην των πιστων εξαιρετα μονον και πολλης
κηδεμονιας, ταυτα τιθησι, τον σταυρον και το βαπτισμα, και τα εκ τουτων αγαθα.
∆εικνυσι μεν γαρ του Θεου την φιλανθρωπιαν και η του κοσμου δημιουργια, μαλι
61.25 στα δε η δια του σταυρου συγκαταβασις. Και ουκ ειπε, Μη Παυλος απεθανεν
υπερ υμων; αλλα, Μη Παυλος εσταυρωθη; και το ειδος του θανατου τιθεις· η εις το
ονομα Παυλου εβαπτισθητε; Και ουκ ειπε, Μη Παυλος εβαπτισεν υμας; εβαπτισε γαρ
πολλους· αλλ' ου το ζητουμενον τουτο ην, υπο τινος εβαπτισθησαν, αλλα το εις
τινος ονομα εβαπτισθησαν. Ἐπειδη γαρ και τουτο αιτιον εγενετο σχισματων, το απο
των βαπτισαντων καλεισθαι, και τουτο διορθουται λεγων, Μη εις το ονομα Παυλου
εβαπτισθητε; Και μη γαρ ειπηις, φησι, Τις εβαπτισεν, αλλ', Εις το τινος ονομα; Ου γαρ
ο βαπτισας, αλλ' ο καλουμενος εις το βαπτισμα ζητειται· ουτος γαρ αφιησι τα
αμαρτηματα. Και αχρι τουτου στησας τον λογον, ουκετι τοις εξης επεξερχεται. Ου
γαρ λεγει, Μη Παυλος υμιν επηγγειλατο τα μελλοντα αγαθα; μη Παυλος υμιν
υπεσχετο βασιλειαν ουρανων; Τι δηποτε ουν ουχι και ταυτα προστιθησιν; Ὅτι ουκ
εστιν ισον βασιλειαν επαγγειλασθαι, και σταυρωθηναι. Ἐκεινο μεν γαρ ουτε
κινδυνον ειχεν, ουτε αισχυνην εφερε· τουτο δε απαντα ταυτα· αλλως δε και εκεινα
απο τουτων κατασκευαζει. Ειπων γαρ, Ὅς γε του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, επηγαγε,
Πως ουχι και συν αυτωι τα παντα ημιν χαρισεται; και παλιν, Ει γαρ εχθροι οντες
κατηλλαγημεν τωι Θεωι δια του θανατου του Υιου αυτου, πολλωι μαλλον
καταλλαγεντες σωθησομεθα. Τουτου ενεκεν ουκ επηγαγεν εκεινα· και οτι τα μεν
ουδεπω ειχον, των δε ηδη πειραν ειληφεσαν, και τα μεν ην εν επαγγελιαις, τα δε ηδη
γεγενητο. Ευχαριστω τωι Θεωι, οτι ουδενα υμων εβαπτισα, ει μη Κρισπον και Καιον.
Τι μεγα φρονειτε επι τωι βαπτισαι, οπου γε εγω και ευχαριστω, οτι ουκ εποιησα
τουτο; Ταυτα δε λεγων, καθαιρει το επι τουτωι φυσημα οικονομικως, ουχι την
δυναμιν του βαπτισματος, μη γενοιτο, αλλα την απονοιαν των μεγα επι τωι βαπτισαι
φρονουντων, πρωτον μεν τωι δεικνυναι, οτι ουκ αυτων εστι το δωρον, δευτερον δε
τωι ευχαριστειν τωι Θεωι δια τουτο. Μεγα μεν γαρ το βαπτισμα, αλλα μεγα αυτο ουχ ο
βαπτιζων ποιει, αλλ' ο καλουμενος εις το βαπτισμα· επει το βαπτισαι ουδεν εστιν
οσον εις ανθρωπινον πονον, αλλα πολλωι ελαττον του ευαγγελισασθαι. Μεγα μεν
γαρ εστι, παλιν φημι, το βαπτισμα, και ανευ βαπτισματος αμηχανον βασιλειας
επιτυχειν· αλλα δυναται αυτο και ανηρ ου σφοδρα γενναιος ποιησαι, το δε
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευαγγελισασθαι πολλου δειται πονου. γʹ. Λεγει δε και την αιτιαν, δι' ην ευχαριστει,
οτε ουδενα εβαπτισε. Τις ουν εστιν αυτη; Ἵνα μη τις ειπηι, φησι, οτι εις το εμον
ονομα εβαπτισθητε. Τι δαι; περι γαρ εκεινων τουτο ελεγον; Ουδαμως· αλλα δεδοικα,
φησι, μη και εις τουτο προβηι το νοσημα. Ει γαρ ευτελων ανθρωπων και ουδενος
αξιων λογου βαπτιζοντων, αιρεσις γεγονεν, ει εγω ο καταγγειλας το βαπτισμα
πολλους εβαπτισα, εικος ην συσταντας μη μονον επι τωι ονοματι μου καλεισθαι,
αλλα και το βαπτισμα εμοι επιφημιζειν. Ει γαρ απο των ελαττονων τοσουτον
εγενετο κακον, ισως αν και ετι πολλωι χαλεπωτερον απο των μειζονων προυβη.
Ἐντρεψας τοινυν τους διεφθαρμενους ταυτηι, και προσειπων, Ἐβαπτισα δε και τον
Στεφανα οικον, παλιν αυτων υποσυρει τον τυφον λεγων· Λοιπον ουκ οιδα ει τινα
αλλον εβαπτισα. Ἐντευθεν γαρ δεικνυσιν, οτι ουδε περισπουδαστον ην αυτωι της απο
τουτου τιμης απολαυειν παρα των πολλων, ουδε δοξης ενεκεν επι 61.26 τουτο
ηρχετο. Ου τουτοις δε μονον, αλλα και τοις εξης σφοδρα αυτων καταστελλει την
φλεγμονην, λεγων· Ου γαρ απεστειλε με Χριστος βαπτιζειν, αλλα ευαγγελιζεσθαι. Το
γαρ επιπονωτερον και πολλου δεομενον μοχθου και ψυχης σιδηρας, και ο παντα
συνειχε, τουτο ην. ∆ιο και Παυλος αυτο ενεχειριζετο. Και τινος ενεκεν μη
αποσταλεις βαπτιζειν, εβαπτιζεν; Ου μαχομενος τωι αποστειλαντι, αλλ' εκ περιουσιας
τουτο ποιων. Ου γαρ ειπεν, οτι Ἐκωλυθην, αλλ' οτι Ουκ απεσταλην επι τουτωι, αλλ'
επι τωι αναγκαιοτατωι. Το μεν γαρ ευαγγελιζεσθαι ενος που και δευτερου, το δε
βαπτιζειν παντος αν ειη του την ιερωσυνην εχοντος. Ἄνθρωπον μεν γαρ
κατηχουμενον λαβοντας και πεπεισμενον βαπτισαι, παντος ουτινοσουν εστιν· η γαρ
προαιρεσις του προσιοντος λοιπον εργαζεται το παν, και η του Θεου χαρις· οταν δε
απιστους δεηι κατηχησαι, πολλου δει πονου, πολλης της σοφιας· τοτε δε και το
κινδυνευειν προσην. Ἐκει μεν γαρ το παν γεγονε, και πεπεισται ο μυσταγωγεισθαι
μελλων, και ουδεν μεγα, πεισθεντα βαπτισαι· ενταυθα δε πολυς ο πονος ωστε
μεταπεισαι προαιρεσιν, και μεταθειναι γνωμην, και αναμοχλευσαι πλανην, και
καταφυτευσαι την αληθειαν. Ἀλλ' ου λεγει ταυτα ουτως, ουδε κατασκευαζει και
φησιν, οτι ουδενα πονον εχει το βαπτισαι, αλλα το ευαγγελισασθαι· οιδε γαρ αει
μετριαζειν· αλλ' εν τηι συγκρισει της εξωθεν σοφιας σφοδρα αποτεινεται, ενθα
καταφορικωτερωι ηδυνατο χρησασθαι λογωι. Ου τοινυν εναντιουμενος τωι πεμποντι
εβαπτιζεν· αλλ' ωσπερ επι των χηρων, ειποντων των αποστολων, Ουκ εστιν αρεστον
καταλιποντας ημας τον λογον του Θεου διακονειν τραπεζαις, διηκονησατο, ουκ
εναντιουμενος εκεινοις, αλλ' εκ περιουσιας ποιων· ουτω και ενταυθα. Ἐπει και νυν
τοις μεν αφελεστεροις των πρεσβυτερων τουτο εγχειριζομεν, τον δε διδασκαλικον
λογον τοις σοφωτεροις· εκει γαρ εστιν ο πονος και ο ιδρως. ∆ιο και αυτος φησιν· Οι
καλως προεστωτες πρεσβυτεροι διπλης τιμης αξιουσθωσαν, μαλιστα οι κοπιωντες εν
λογωι και διδασκαλιαι. Ὥσπερ γαρ το μεν διδαξαι τους παλαιοντας, ανδρος εστι
γενναιου και παιδοτριβου σοφου, το δε επιθειναι τον στεφανον τωι νικησαντι και
του μη δυναμενου παλαιειν εστι, καιτοι γε ο στεφανος λαμπροτερον ποιει τον
νικησαντα· ουτω και επι του βαπτισματος· αδυνατον μεν γαρ χωρις αυτου σωθηναι,
ουδεν δε μεγα ο βαπτιζων ποιει, προαιρεσιν παρεσκευασμενην λαβων. Ουκ εν σοφιαι
λογου, ινα μη κενωθηι ο σταυρος του Χριστου. Καθελων το φυσημα των δια το
βαπτιζειν μεγα φρονουντων, μεθισταται λοιπον προς τους επι σοφιαι τηι εξωθεν
κομπαζοντας, και κατ' αυτων οπλιζεται σφοδροτερον. Προς μεν γαρ τους επι τωι
βαπτιζειν πεφυσιωμενους ελεγεν, Ευχαριστω, οτι ουδενα εβαπτισα, και οτι ουκ
απεστειλε με ο Χριστος βαπτιζειν· και ουτε σφοδρως ουτε κατασκευαστικως
κεχρηται τωι λογωι, αλλ' αινιξαμενος δι' ολιγων απερ εβουλετο, παρεδραμεν·
ενταυθα δε εκ προοιμιων χαλεπην διδωσι την πληγην λεγων· Ἵνα μη κενωθηι ο
σταυρος του Χριστου. Τι τοινυν μεγα φρονεις, εφ' ωι εγκαλυπτεσθαι εδει; Ει γαρ
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμει τωι σταυρωι και μαχεται τοις Ευαγγελιοις η σοφια αυτη, ουκ αυχειν επ' αυτηι,
αλλα και καταδυεσθαι δει. Τουτο γαρ αιτιον του μη γενεσθαι τους αποστολους
σοφους, ουκ ασθενειαι του χαρισματος, αλλ' ινα μη βλαβηι το κηρυγμα. Ουκ αρα
εκεινοι ησαν οι συνιστωντες τον λογον, αλλα και λυμαινομενοι· οι 61.27 δε ιδιωται
οι βεβαιουντες. Τουτο οιδε κολασαι τυφον, τουτο καταστειλαι φλεγμονην, τουτο
πεισαι μετριαζειν. Και ει ουκ εν σοφιαι λογου, τινος ενεκεν τον Ἀπολλω λογιον οντα
επεμψαν, φησι; Ου τηι των λογων δυναμει θαῤρουντες, αλλ' οτι δυνατος ην εν ταις
Γραφαις, και ηλεγχε τους Ἰουδαιους. Ἄλλως δε το ζητουμενον ην, το τους
πρωτοστατας και αρξαμενους σπειρειν τον λογον μη ειναι λογιους. Ουτοι γαρ ησαν
οι πολλης δεομενοι δυναμεως, ωστε απωσασθαι την πλανην εκ προοιμιων, και τοτε
πολλης εδει της ισχυος εις αυτην την εισοδον. δʹ. Ὁ τοινυν μη δεηθεις ευπαιδευτων
εκ προοιμιων, ει μετα ταυτα λογιους εδεξατο, ουχ ως δεομενος τουτο εποιησεν, αλλ'
ως ου διακρινομενος. Ὥσπερ γαρ ουκ εδειτο σοφων εις το κατορθωσαι απερ
εβουλετο, ουτως ουδε μετα ταυτα ευρεθεντας δια τουτο εξεβαλε. Συ δε εκεινο μοι
δειξον, ει Πετρος λογιος ην και Παυλος. Ἀλλ' ουκ αν εχοις· ιδιωται γαρ ησαν, και
αγραμματοι. Ὥσπερ ουν ο Χριστος, οτε τους μαθητας επεμπεν εις την οικουμενην,
δειξας αυτου την δυναμιν αυτοις εν Παλαιστινηι πρωτον, και ειπων, Ὅτε απεστειλα
υμας χωρις βαλαντιου και πηρας και υποδηματος, μη τινος υστερησατε; τοτε
επετρεψε λοιπον και πηραν και βαλαντιον εχειν· ουτω και ενταυθα εποιησε. Το γαρ
ζητουμενον ην δειχθηναι του Χριστου την δυναμιν, ου δια την εξωθεν σοφιαν
εκβαλλεσθαι της πιστεως τους προσιοντας. Ὅταν ουν Ἕλληνες κατηγορησωσι των
μαθητων ως ιδιωτων, πλεον ημεις εκεινων κατηγορωμεν αυτων. Μηδε λεγετω τις,
οτι σοφος ην ο Παυλος· αλλ' επαιροντες επι σοφιαι τους μεγαλους παρ' εκεινοις και
επι ευγλωττιαι θαυμασθεντας, τους παρ' ημιν απαντας λεγωμεν ιδιωτας γεγονεναι.
Ου μικρως γαρ αυτους και κατα τουτο καταβαλουμεν το μερος· ουτω γαρ εσται
λαμπρα τα νικητηρια. Ταυτα δε ειπον, επειδη τινος ηκουσα ποτε Χριστιανου προς
Ἕλληνα καταγελαστως διαλεγομενου, και αμφοτερων εν τηι προς αλληλους μαχηι τα
εαυτων καταλυοντων. α γαρ εδει τον Χριστιανον ειπειν, ταυτα ο Ἕλλην ελεγε· και
α τον Ἕλληνα εικος ην ειπειν, ταυτα ο Χριστιανος προεβαλλετο. Περι Παυλου γαρ
και Πλατωνος ζητησεως ουσης, ο μεν Ἕλλην επειρατο δεικνυναι, οτι ο Παυλος ην
αμαθης και ιδιωτης· ο δε Χριστιανος υπο αφελειας εσπουδαζε κατασκευαζειν, οτι
Πλατωνος λογιωτερος ην ο Παυλος. Ουτω δε του Ἕλληνος εγινετο τα νικητηρια,
τουτου κρατουντος του λογου. Ει γαρ Πλατωνος ελλογιμωτερος ην ο Παυλος,
πολλους εικος αντιλεγειν, οτι ου τηι χαριτι, αλλα τηι ευγλωττιαι περιεγενετο. Ὥστε
υπερ του Ἕλληνος ην το λεγομενον υπο του Χριστιανου· ο δε ελεγεν ο Ἕλλην, υπερ
του Χριστιανου ην. Ει γαρ Παυλος απαιδευτος ην, εκρατησε δε Πλατωνος, οπερ
ελεγον, λαμπρα γεγονεν η νικη. Τους γαρ εκεινου μαθητας λαβων ο αμαθης απαντας
επεισε, και προς εαυτον ηγαγεν. Ὅθεν δηλον, οτι ουκ εν σοφιαι ανθρωπινηι, το
κηρυγμα περιγεγονεν, αλλα Θεου χαριτι. Ἵν' ουν μη ταυτα πασχωμεν, μηδε
καταγελωμεθα ουτω διαλεγομενοι προς Ἕλληνας, επειδαν ημιν προς αυτους αγων
ηι, κατηγορωμεν των αποστολων ως αμαθων· η γαρ κατηγορια αυτη εγκω 61.28 μιον.
Και οταν ειπωσιν εκεινοι, οτι αγροικοι ησαν οι 61.28 αποστολοι, προσθωμεν ημεις,
και ειπωμεν, οτι και αμαθεις και αγραμματοι και πενητες και ευτελεις και ασυνετοι
και αφανεις. Ουκ εστι βλασφημια των αποστολων ταυτα, αλλα και δοξα, το τους
τοιουτους της οικουμενης πασης λαμπροτερους φανηναι. Ουτοι γαρ οι ιδιωται και
αγροικοι και αμαθεις τους σοφους και δυνατους και τους τυραννους, και τους επι
πλουτωι και δοξηι και τοις εξωθεν πασι κομπαζοντας, ως ουδε ανδρας, ουτω
κατηγωνισαντο. Ὅθεν δηλον, οτι μεγαλη η του σταυρου δυναμις, και ουκ
ανθρωπινηι ισχυι ταυτα εγινετο. Ου γαρ εχει φυσιν τα γινομενα, αλλ' υπερ φυσιν ην
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα κατορθουμενα. Ὅταν δε υπερ φυσιν τι γενηται, και υπερ φυσιν παρα πολυ μετα
του προσηκοντος και του χρησιμου, ευδηλον οτι θειαι τινι ταυτα δυναμει και
συνεργειαι γινεται. Σκοπει δε· Ὁ αλιευς, ο σκηνοποιος, ο τελωνης, ο ιδιωτης, ο
αγραμματος, εκ Παλαιστινης της χωρας μακραν κειμενης ελθοντες, τους
φιλοσοφους, τους ρητορας, τους δεινους ειπειν εκ της οικειας απωσαμενοι παντας,
αυτοι τουτων εκρατησαν εν χρονωι βραχει μετα κινδυνων πολλων, δημων,
βασιλεων αντιπιπτοντων, της φυσεως αυτης μαχομενης, του χρονου της
παλαιοτητος, της πολλης συνηθειας αντιπαλαιουσης σφοδρως, δαιμονων
οπλιζομενων, διαβολου παραταττομενου και παντα κινουντος, βασιλεας, αρχοντας,
δημους, εθνη, πολεις, βαρβαρους, Ἕλληνας, φιλοσοφους, ρητορας, σοφιστας,
λογογραφους, νομους, δικαστηρια, κολασεις ποικιλας, θανατους μυριους και
παντοδαπους. Ἀλλ' ομως απαντα ταυτα ουτως ηλεγχετο και παρεχωρει, των αλιεων
φθεγγομενων, ως κονις λεπτη σφοδρων ανεμων εμβολην ενεγκειν μη δυναμενη.
Μαθωμεν τοινυν ουτω προς Ἕλληνας διαλεγεσθαι, ινα μη ωμεν ως θρεμματα και
βοσκηματα, αλλ' ωμεν παρεσκευασμενοι περι της εν ημιν ελπιδος. Και τεως τουτο το
κεφαλαιον μελετησωμεν ουκ ον μικρον, και λεγωμεν προς αυτους· Ποθεν οι
ασθενεις των ισχυρων περιεγενοντο, οι δωδεκα της οικουμενης, ουχι τοις αυτοις
οπλοις κεχρημενοι, αλλα γυμνοι προς ενοπλους μαχομενοι; εʹ. Ειπε γαρ, ει δωδεκα
ανδρες πολεμικων απειροι πραγματων εις παραταξιν στρατιωτων απειρον και
ωπλισμενην εισπηδησαντες, ουκ αοπλοι μονον, αλλα και ασθενεις το σωμα, υπο μεν
εκεινων ουδεν επαθον, μηδε μυριοις βαλλομενοι βελεσιν ετρωθησαν, εχοντες δε
εμπεπερονημενα τα βελη γυμνωι τωι σωματι παντας κατεβαλλον, ουχ οπλοις
κεχρημενοι, αλλα τηι χειρι παιοντες, ειτα τους μεν ανειλον, τους δε αιχμαλωτους
λαβοντες απηγαγον, μηδε τραυματα αυτοι δεξαμενοι, αρα τις το γινομενον
ανθρωπινον ειναι εφησε; Καιτοι το των αποστολων τροπαιον πολλωι εκεινου
θαυμαστοτερον. Του γαρ γυμνον μη τρωθηναι, πολλωι παραδοξοτερον το τον
ιδιωτην και αγραμματον και αλιεα τοσαυτης δεινοτητος περιγενεσθαι, και μητε υπο
της ολιγοτητος, μητε υπο της πενιας, μητε υπο των κινδυνων, μητε υπο της
συνηθειας της προκατειληφυιας, μητε υπο της τοσαυτης αυστηροτητος των
πραγματων ων επεταττον, μητε υπο των καθημερινων θανατων, μητε υπο του
πληθους των απατηθεντων, μητε υπο του αξιωματος των απατησαντων
διακωλυθηναι. Ουτω τοινυν αυτους καταβαλωμεν, και μαχωμεθα προς εκεινους, και
προ των λογων δια του βιου καταπληξωμεθα. Αυτη γαρ εστιν η μεγαλη μαχη, ουτος
ο συλλογισμος ο αναν 61.29 τιῤρητος ο δια των εργων· επει καν μυρια
φιλοσοφησωμεν δια των λογων, βιον δε μη παρεχωμεθα εκεινων βελτιονα, το
κερδος ουδεν. Ου γαρ τοις λεγομενοις προσεχουσιν, αλλ' α πραττομεν εξεταζουσι,
και φασι· Συ προτερος τοις σοις ρημασι πειθου, και τοτε ετεροις παραινει. Ει δε λεγεις
μεν μυρια ειναι αγαθα εν τωι μελλοντι, ως ουκ οντων δε ουτω φαινοιο τοις παρουσι
προσηλωμενος, τα εργα σου των ρηματων εμοι πιστοτερα. Ὅταν γαρ ιδω σε
αρπαζοντα τα ετερων, θρηνουντα αμετρως επι τοις απελθουσι, πολλα ετερα
πλημμελουντα, πως σοι πιστευσω οτι εστιν αναστασις; Καν γαρ μη λεγωσι ταυτα,
ομως εννοουσι ταυτα, και περιστρεφουσιν επι της διανοιας. Και τουτο εστι το
κωλυον τους απιστους γενεσθαι Χριστιανους. Ἐναγαγωμεν τοινυν αυτους δια της
ζωης της ημετερας. Πολλοι και ιδιωται ανδρες φιλοσοφων ουτω κατεπληξαν την
διανοιαν, ως και την των εργων επιδειξαμενοι φιλοσοφιαν, και φωνην σαλπιγγος
λαμπροτεραν δια της πολιτειας και φιλοσοφιας αφεντες· αυτη γαρ της γλωττης
ισχυροτερα. Ὅταν δε ειπω, οτι ου χρη μνησικακειν, ειτα τον Ἕλληνα μυρια
εργασωμαι κακα, πως δυνησομαι τοις λογοις αυτον εναγαγειν, δια των εργων αυτον
αποσοβων; Θηρευσωμεν τοινυν αυτους δια της πολιτειας, και δια των ψυχων
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτων οικοδομωμεν την Ἐκκλησιαν, και τουτων συναγαγωμεν τον πλουτον. Ουκ
εστι ψυχης ουδεν ανταξιον, ουδε ο κοσμος απας. Ὥστε καν μυρια δωις χρηματα
πενησιν, ουδεν τοιουτον εργασηι, οιον ο μιαν ψυχην επιστρεφων. Ὁ γαρ εξαγων
τιμιον εξ αναξιου, ως στομα μου εσται, φησι. Μεγα μεν γαρ αγαθον και το ελεειν
τους πενομενους· αλλ' ουδεν τοιουτον, οιον το πλανης απαλλαττειν· ο γαρ τουτο
ποιων, κατα Παυλον γινεται και Πετρον. Ἔξεστι γαρ αναδεξασθαι το εκεινων
κηρυγμα, ουχ ινα κινδυνευωμεν καθαπερ εκεινοι, και λιμους και λοιμους και τα
αλλα υποφερωμεν (ει 61.30 ρηνης γαρ ο παρων καιρος), αλλ' ινα την απο προθυμιας
σπουδην επιδειξωμεθα. Και γαρ εξεστιν οικοι καθημενους ταυτην την αλειαν
εργαζεσθαι. Ει τις εχει φιλον και συγγενη και οικειον, ταυτα ποιειτω, ταυτα λεγετω·
και εσται κατα Πετρον και Παυλον. Και τι λεγω Πετρον και Παυλον; Στομα εσται του
Χριστου· Ὁ γαρ εξαγαγων τιμιον εξ αναξιου, ως στομα μου εσται, φησι. Καν μη
σημερον πεισηις, αυριον πεισεις· καν μηδεποτε πεισηις, συ τον μισθον εξεις
απηρτισμενον· καν μη παντας πεισηις, ολιγους απο πολλων δυνησηι· επει και οι
αποστολοι ουχι παντας τους οντας ανθρωπους επεισαν, αλλ' ομως πασι
διελεχθησαν, και τον επι πασι μισθον εχουσιν. Ου γαρ προς το τελος των
κατορθουμενων, αλλα προς την γνωμην των κατορθουντων ο Θεος τους στεφανους
οριζειν ειωθε. Καν δυο καταβαληις οβολους, δεχεται· και οπερ επι της χηρας εποιησε,
τουτο και επι των διδασκοντων εργαζεται. Μη τοινυν, επειδη την οικουμενην ου
δυνασαι σωσαι και των ολιγων καταφρονει, μηδε τηι των μεγαλων επιθυμιαι των
μικρων αφελκυσηις σεαυτον. Καν εκατον μη δυνηθηις, των δεκα επιμεληθητι· καν
δεκα μη δυνηθηις, μηδε των πεντε καταφρονησηις· καν πεντε μη δυνηθηις, του ενος
μη υπεριδηις· καν τον ενα μη δυνηθηις, μηδε ουτως αθυμει, μηδε τα παρα σαυτου
κωλυσηις. Ουχ οραις, οτι και εν τοις συναλλαγμασιν ου μονον απο χρυσιου, αλλα και
εξ αργυριου τας εμποριας ποιουνται οι περι ταυτα σχολαζοντες; Ἂν μεν γαρ μηδεπω
των μικρων καταφρονωμεν, και των μεγαλων ανθεξομεθα· αν δε των μικρων
υπεριδωμεν, ουδε εκεινων επιληψομεθα ευκολως. Ουτως εκαστος πλουσιος γινεται,
και μικρα και μεγαλα συλλεγων· ουτω και ημεις ποιωμεν, ινα εν πασι πλουτησαντες,
επιτυχωμεν της βασιλειας των ουρανων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Ὁ λογος γαρ ο του σταυρου τοις μεν απολλυμε νοις μωρια εστι, τοις δε
σωζομενοις ημιν δυ ναμις Θεου εστι. Γεγραπται γαρ· Ἀπολω την σοφιαν των σοφων,
και την συνεσιν των συν ετων αθετησω· που σοφος; που γραμματευς; που συζητητης
του αιωνος τουτου; αʹ. Τοις καμνουσι και ψυχοῤραγουσι και αι τροφαι αι υγιεις
αηδεις, οι φιλοι και οι προσηκοντες επαχθεις, και ουδε γνωριζονται πολλακις, αλλα
και ενοχλειν δοκουσιν. Ουτω δη και τοις τας ψυχας απολλυμενοις συμβαινειν ειωθε·
τα γαρ προς σωτηριαν φεροντα αγνοουσι, και τους κηδομενους αυτων ενοχλειν
νομιζουσι. Γινεται δε τουτο ου παρα την του πραγματος φυσιν, αλλα παρα την
εκεινων νοσον. Και οπερ οι παραπαιοντες ποιουσιν, απεχθανομενοι προς τους
επιμελομενους αυτων, και λοιπον λοιδορουμενοι· τουτο και οι απιστοι πασχουσιν.
Ἀλλ' ωσπερ επ' εκεινων οι υβριζομενοι τοτε μαλιστα αυτους ελεουσι και δακρυουσι,
δειγμα εσχατον της επιτεταμενης αῤρωστιας τουτο ποιουμενοι, οταν τους φιλτατους
αγνοωσιν· ουτω και ημεις επι των Ἑλληνων ποιησωμεν, και μαλλον των γυναικων
ολολυξωμεν επ' αυτοις, οτι την κοινην αγνοουσι σωτηριαν. Ου γαρ ουτω γυναικα
ανδρα δει φιλειν, ως ημας παντας ανθρωπους, και προς σωτηριαν εφελκεσθαι, καν
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἕλλην ηι, 61.30 καν οστισουν. Θρηνωμεν τοινυν αυτους, οτι ο λογος του σταυρου
μωρια αυτοις εστιν, ο αυτος σοφια και δυναμις ων· Ὁ λογος γαρ ο του σταυρου τοις
μεν απολλυμενοις, φησι, μωρια εστιν. Ἐπειδη γαρ εικος ην εκεινους, του σταυρου
παρα των Ἑλληνων χλευαζομενου, τηι σοφιαι τηι δηθεν παρ' εαυτων ανθιστασθαι και
πολεμειν θορυβουμενους τοις παρα των Ἑλληνων λεγομενοις, παραμυθουμενος ο
Παυλος φησι· Μη νομισητε ξενον γινεσθαι και παραδοξον. Ταυτην εχει την φυσιν το
πραγμα, ωστε υπο των απολλυμενων μη γνωριζεσθαι αυτου την δυναμιν·
εξεστηκασι γαρ και παραπαιουσι. ∆ια τουτο και λοιδορουνται και επαχθως εχουσι
προς τα σωτηρια φαρμακα. Τι δε λεγεις, ανθρωπε; δουλος ο Χριστος εγενετο δια σε
μορφην δουλου λαβων, και εσταυρωθη και ανεστη· και δεον ανασταντα
προσκυνησαι δια τουτο, και θαυμασαι την φιλανθρωπιαν, οτι οπερ ουτε πατηρ ουτε
φιλος ουτε υιος υπερ σου εποιησε, ταυτα ο ∆εσποτης παντα ειργασατο υπερ σου του
εχθρου και προσκεκρουκοτος· δεον τοινυν θαυμαζειν υπερ τουτων αυτον, συ δε
μωριαν καλεις πραγμα τοσαυτης σοφιας γεμον; Ἀλλ' ουδεν θαυμαστον· των γαρ
απολλυμενων εστι μη επιγινωσκειν τα προς σωτηριαν φεροντα. 61.31 Μη
θορυβεισθε ουν· ου γαρ ξενον ουδε παρα προσδοκιαν το γινομενον, το χλευαζεσθαι
τα μεγαλα παρα των εξεστηκοτων. Τους δε ουτω διακειμενους δια σοφιας
ανθρωπινης πειθειν ουκ ενι· αλλα, καν βουληθηις ουτω πεισαι, το εναντιον ποιεις· τα
γαρ υπερβαινοντα λογισμον πιστεως δειται μονης. Και γαρ, αν θελωμεν πειθειν δια
λογισμων, πως ανθρωπος εγενετο ο Θεος, και εις μητραν εισηλθε παρθενικην, και
μη τηι πιστει το πραγμα επιτρεψωμεν, μαλλον εκεινοι καταγελασονται. Ἄρα οι
λογισμοις ζητουντες, ουτοι εισιν οι απολλυμενοι. Και τι λεγω περι Θεου; Ἐπι γαρ
των κτισματων αν τουτο ποιησωμεν, πολυς εψεται γελως. Ἔστω γαρ ανθρωπος
παντα βουλομενος λογισμοις μανθανειν, και πειρασθω τωι παρα σου λογωι πειθεσθαι,
πως βλεπομεν το φως· συ δε αυτον λογισμωι πειθειν πειρω. Ἀλλ' ουκ αν εχοις· αν
γαρ ειπηις, οτι αρκει τους οφθαλμους ανοιξαντα βλεπειν, ου τον τροπον ειρηκας,
αλλα το γινομενον. ∆ια τι γαρ μη τηι ακοηι βλεπομεν, φησι, και τοις οφθαλμοις
ακουομεν; δια τι γαρ μη τηι ρινι ακουομεν, και τηι ακοηι οσφραινομεθα; Ἂν τοινυν,
απορουντος αυτου περι τουτων, μη δυνωμεθα τον λογον αποδουναι τουτων, εκεινος
μελλει γελαιν; ου μειζονως ημεις καταγελασομεθα; Ει γαρ αμφοτερα εξ ενος
εγκεφαλου την αρχην εχει, και αμφοτερα αλληλοις γειτνιαζει τα μελη, πως ου τα
αυτα δυναται ποιειν; Ἀλλ' ου δυνησομεθα ειπειν την αιτιαν ουδε τον τροπον της
αφατου και ποικιλης ενεργειας, αλλα, καν επιχειρησωμεν, καταγελωμεθα. ∆ια τοι
τουτο τηι του Θεου δυναμει και τηι απειρωι σοφιαι παραχωρουντες, σιγησωμεν. Ουτω
τοινυν και τα του Θεου εαν τηι εξωθεν σοφιαι βουληθωμεν παραστησαι, πολυς εψεται
γελως, ου παρα την των πραγματων ασθενειαν, αλλα παρα την των ανθρωπων
ανοιαν. Τα γαρ μεγαλα λογος ουδεις παραστησαι δυναται. Σκοπει δε· Ὅταν ειπω,
Ἐσταυρωθη, ο Ἕλλην λεγει· Και πως αν εχοι λογον τουτο; εαυτωι ουκ ημυνε
σταυρουμενωι και πειραζομενωι κατα τον καιρον του σταυρου, και πως μετα ταυτα
ανεστη, και ετεροις ημυνεν; ει γαρ εδυνατο, προ του θανατου εδει (τουτο γαρ και
Ἰουδαιοι ελεγον)· ο δε εαυτωι μη αμυνας, πως αλλοις ημυνεν; ουκ αν εχοι λογον,
φησι. Εικοτως· και γαρ υπερ λογον εστιν, ανθρωπε, και αφατου δυναμεως ο σταυρος.
Το γαρ εν τοις δεινοις γενομενον, ανωτερον φανηναι των δεινων, και συμπλακεντα
νικησαι, δυναμεως εστιν απειρου. Ὥσπερ γαρ επι των τριων παιδων, του μη εμβηναι
εις την καμινον, το εμβαντας καταπατησαι την φλογα, θαυμαστοτερον ην· και επι
του Ἰωνα, του μη εμπεσειν εις το κητος, το εμπεσοντα μηδεν απο του θηριου παθειν
αηδες, πολλωι μειζον ην· ουτω και επι του Χριστου, του μη αποθανειν, το
αποθανοντα διαλυσαι τον θανατον, παραδοξοτερον ην. Μη τοινυν λεγε· ∆ια τι ουκ
ημυνεν εαυτωι εν τωι σταυρωι; αυτωι γαρ συμπλακηναι ηπειγετο τωι θανατωι. Ου
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατεβη απο του σταυρου, ουκ επειδη ουκ ηδυνατο, αλλ' επειδη ουκ ηβουλετο. Ὃν
γαρ η τυραννις ου κατεσχε του θανατου, πως ηλοι σταυρου κατασχειν ηδυναντο; βʹ.
Ἀλλα ταυτα ημιν γνωριμα, τοις δε απιστοις ουκετι. ∆ια τουτο ελεγεν, οτι ο λογος ο
του σταυρου τοις μεν απολλυμενοις μωρια εστι, τοις δε σωζομενοις 61.32 ημιν
δυναμις Θεου εστι. Γεγραπται γαρ· Ἀπολω την σοφιαν των σοφων, και την συνεσιν
των συνετων αθετησω. Ουδεν παρ' εαυτου φορτικον τεως τιθησιν, αλλα προτερον
επι την μαρτυριαν ερχεται της Γραφης, και τοτε την εκειθεν παῤρησιαν λαβων
καταφορικωτερον κεχρηται τοις λογοις, και φησιν· Ουχι εμωρανεν ο Θεος την
σοφιαν του κοσμου τουτου; που σοφος; που γραμματευς; που συζητητης του αιωνος
τουτου; ουχι εμωρανεν ο Θεος την σοφιαν του κοσμου τουτου; Ἐπειδη γαρ εν τηι
σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον, ευδοκησεν ο Θεος δια
της μωριας του κηρυγματος σωσαι τους πιστευοντας. Ειπων οτι Γεγραπται, Ἀπολω
την σοφιαν των σοφων, την απο των πραγματων αποδειξιν επαγει λεγων· Που
σοφος; που γραμματευς; ομου και Ἑλληνων και Ἰουδαιων καθαπτομενος. Ποιος γαρ
φιλοσοφος, τις των περι τους συλλογισμους εσχολακοτων, τις των τα Ἰουδαιων
ειδοτων εσωσε, και την αληθειαν εγνωρισεν; Ουκ εστιν ουδεις, αλλα των αλιεων το
παν γεγονε. Συμπερανας τοινυν το προκειμενον, και κατενεγκων αυτων τον τυφον,
και ειπων· Ουχι εμωρανεν ο Θεος την σοφιαν του κοσμου τουτου; λεγει και την
αιτιαν, δι' ην ταυτα γεγονεν ουτως. Ἐπειδη γαρ εν τηι σοφιαι του Θεου, φησιν, ουκ
εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον, ο σταυρος εφανη. Τι δε εστιν, Ἐν τηι σοφιαι
του Θεου; Τηι δια των εργων φαινομενηι, δι' ων ηθελησε γνωρισθηναι. ∆ια τουτο γαρ
αυτα και τοιαυτα κατεσκευασεν, ινα αναλογως εκ των ορωμενων ο ποιητης
θαυμαζηται. Μεγας ο ουρανος, και απειροπληθης η γη· θαυμασον τοινυν τον
πεποιηκοτα. Και γαρ ο μεγας ουτος ου μονον εγενετο υπ' αυτου, αλλα και μετ'
ευκολιας, και η απειρος εκεινη γη και αυτη ως ουδεν παρηγετο. ∆ια τουτο περι μεν
εκεινου φησιν, οτι Ἔργα των δακτυλων σου εισιν οι ουρανοι· περι δε της γης, Ὁ
ποιησας την γην ως ουδεν. Ἐπει ουν δια της σοφιας ταυτης ουκ ηθελησε γνωρισαι
τον Θεον, δια της δοκουσης μωριας ειναι του κηρυγματος επεισεν, ου δια λογισμων,
αλλα δια της πιστεως. Λοιπον οπου σοφια Θεου, ουκετι χρεια ανθρωπινης. Το μεν
γαρ ειπειν, οτι τον κτισαντα τον κοσμον τον τοσουτον και ουτω μεγαν, Θεον ειναι
εικος δυναμιν αμηχανον τινα εχοντα και αποῤρητον, σοφιας ανθρωπινης λογιζεσθαι
ην, και δια τουτων αυτον καταλαμβανειν· νυν δε ουκετι λογισμων, αλλα πιστεως δει
μονης. Το γαρ εις τον σταυρωθεντα και ταφεντα πιστευειν και πεπληροφορησθαι,
οτι ουτος αυτος και ανεστη και ανω καθηται, τουτο σοφιας ου δειται ουδε λογισμων,
αλλα πιστεως. Και γαρ οι αποστολοι ου σοφιαι προσηλθον, αλλα πιστει, και γεγονασι
των εξω σοφων σοφωτεροι και υψηλοτεροι, και τοσουτωι μαλλον, οσωι του
λογισμους κινειν το πιστει τα του Θεου δεχεσθαι μειζον· τουτο γαρ ανθρωπινην
υπερβαινει διανοιαν. Πως δε απωλεσε την σοφιαν; ∆ια Παυλου και των τοιουτων
γνωρισθεις ημιν, εδειξεν αυτην ουσαν ανονητον. Προς γαρ το δεξασθαι το κηρυγμα
το ευαγγελικον ουτε ο σοφος ωφελειται τι παρα της σοφιας, ουτε ο ιδιωτης εβλαβη
τι παρα της αμαθιας· αλλ' ει δει τι και θαυμαστον ειπειν, 61.33 μαλλον ιδιωτεια, η
σοφια προς την υποδοχην εστιν επιτηδειον και ευκολωτερον. Ὁ γαρ ποιμην και
αγροικος ταυτην θαττον υποδεξεται, καθαπαξ και τους λογισμους καταστελλων, και
τωι ∆εσποτηι εαυτον παραδιδους. Ουτω τοινυν την σοφιαν απωλεσεν. Ἐπειδη γαρ
προτερα εαυτην κατεβαλε, προς ουδεν χρησιμη λοιπον εστιν. Ὅτε γαρ εδει τα εαυτης
αυτην ενδειξασθαι και δια των εργων ιδειν τον ∆εσποτην, ουκ ηθελησε. ∆ια τουτο,
καν θεληι νυν επεισαγαγειν εαυτην, ου δυναται· ου γαρ τοιαυτα τα πραγματα· η γαρ
οδος η της θεογνωσιας πολλωι μειζων εκεινης αυτη. ∆ια τοι τουτο πιστεως και
αφελειας χρεια, και ταυτην πανταχου ζητειν δει, και της εξωθεν προτιμαιν σοφιας·
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐμωρανε γαρ ο Θεος, φησι, την σοφιαν. Τι δε εστιν, Ἐμωρανε; Μωραν εδειξεν ουσαν
προς την της πιστεως καταληψιν. Ἐπειδη γαρ μεγα εφρονουν επ' αυτηι, ηλεγξεν
αυτην ταχεως. Ποια γαρ σοφια, οταν το κεφαλαιον των αγαθων μη ευρισκηι;
Ἐποιησε τοινυν φανηναι μωραν, επειδη εαυτην εκεινη πρωτη ηλεγξεν. Ει γαρ οτε
λογισμοις ην ευρειν, ουδεν εδειξε, νυν οτε μειζονα φερεται τα πραγματα, πως
ανυσαι τι δυνησεται, οτε πιστεως χρεια μονης, και ουχι δεινοτητος; Μωραν τοινυν
αυτην εδειξεν ο Θεος· ηυδοκησε δε δια της μωριας του κηρυγματος σωσαι, μωριας δε
ουχι της ουσης, αλλα της ειναι δοκουσης. Το γαρ μειζον τουτο εστιν, οτι ουχ ετεραν
σοφιαν τοιαυτην εκεινης πλειονα εισαγαγων, αλλα την δοκουσαν ειναι μωριαν,
ουτω περιγεγονε. Και γαρ Πλατωνα εξεβαλεν, ουχι δι' ετερου φιλοσοφου
σοφωτερου, αλλα δια αλιεως αμαθους. Ουτω γαρ γεγονε μειζων η ηττα, και
λαμπροτερα η νικη. Ειτα δεικνυς του σταυρου την δυναμιν, φησιν· Ἐπειδη και οι
Ἰουδαιοι σημεια αιτουσι, και Ἕλληνες σοφιαν ζητουσιν· ημεις δε κηρυσσομεν
Χριστον εσταυρωμενον, Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον, Ἕλλησι δε μωριαν, αυτοις δε τοις
κλητοις Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι Χριστον Θεου δυναμιν και Θεου σοφιαν. γʹ. Πολλη
των ειρημενων η συνεσις. Θελει γαρ ειπειν, πως δια των εναντιων εκρατησεν ο
Θεος, και πως ουκ εστιν ανθρωπινον το κηρυγμα. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ὅταν
ειπωμεν, φησιν, Ἰουδαιοις, Πιστευσατε, λεγουσιν, Ἀναστησατε νεκρους, ιασασθε
δαιμονωντας, δειξατε ημιν σημεια. Ἡμεις δε αντι τουτων τι λεγομεν; Ὅτι
εσταυρωθη και απεθανεν ο κηρυττομενος. Τουτο δε ικανον ου μονον τους μη
βουλομενους μη εφελκεσθαι, αλλα και τους βουλομενους διακρουσασθαι· αλλ' ομως
ου διακρουεται, αλλα εφελκεται και κρατει και περιγινεται. Παλιν Ἕλληνες
απαιτουσιν ημας ρητορειαν λογων και δεινοτητα σοφισματων· ημεις δε και τουτοις
σταυρον κηρυττομεν· και οπερ επι Ἰουδαιων δοκει ασθενειας ειναι, τουτο επι
Ἑλληνων μωρια. Ὅταν ουν μη μονον α αιτουσι μη παρεχωμεν, αλλα και εναντια ων
αιτουσιν· ο γαρ σταυρος ου μονον ου δοκει σημειον ειναι κατα λογισμον
εξεταζομενον, αλλα και σημειου αναιρεσις· και ου μονον ου δοκει δυναμεως
αποδειξις, αλλα και ασθενειας ελεγχος· ου μονον ου δοκει σοφιας επιδειξις ειναι,
αλλα και μωριας υποληψις· οταν ουν οι σημεια και σοφιαν ζητουντες μη μονον μη
λαμβανωσιν απερ αιτουσιν, αλλα και τα εναντια ων επιθυμουσιν ακουωσιν, ειτα δια
των εναντιων πειθωνται, πως ουκ αφατος εστιν η του κηρυττομενου δυναμις;
Ὥσπερ αν ει τινι των κλυδωνιζομενων και λιμενος επιθυμουντων μη λιμενα δειξας,
αλλ' ετερον με 61.34 ρος του πελαγους αγριωτερον, δυνηθηις ποιησαι μετα χαριτος
επεσθαι· η ιατρος τον τετρωμενον και φαρμακων επιθυμουντα μη δια φαρμακων,
αλλα δια του καιειν παλιν επαγγελλομενος υγιη ποιειν, εφελκοιτο προς εαυτον
(μεγαλης γαρ τουτο δυναμεως)· ουτω και οι αποστολοι ου μονον ου δια σημειου,
αλλα και δια πραγματος δοκουντος εναντιου ειναι τοις σημειοις περιεγενοντο· οπερ
και επι του τυφλου πεποιηκεν ο Χριστος. Βουλομενος γαρ αυτον θεραπευσαι, δια
πραγματος επιτεινοντος την πηρωσιν ανειλε· πηλον γαρ επεθηκεν. Ὥσπερ ουν δια
πηλου τον τυφλον εθεραπευσεν, ουτω και την οικουμενην δια σταυρου
προσηγαγετο· οπερ προσθηκη ην σκανδαλου, ουκ αναιρεσις σκανδαλου. Ουτω και
επι της κτισεως εποιησε, τα εναντια δια των εναντιων κατασκευαζων. Ψαμμωι γουν
θαλασσαν ετειχισε, τωι ασθενει το ισχυρον χαλινωσας· υδατι γην επεθηκε, τωι χαυνωι
και διαῤρεοντι το βαρυ και πυκνον εποχεισθαι παρασκευασας. ∆ια των προφητων
παλιν ξυλωι μικρωι σιδηρον εμετεωρισεν. Ουτω δη και σταυρωι την οικουμενην
επεσπασατο. Ὥσπερ γαρ το υδωρ βασταζει την γην, ουτω και ο σταυρος βασταζει την
οικουμενην. Μεγαλης τοινυν δυναμεως και σοφιας αποδειξις το δια των εναντιων
πειθειν. Και γαρ σκανδαλου πραγμα ο σταυρος ειναι δοκει, αλλ' ομως ου μονον ου
σκανδαλιζει, αλλα και εφελκεται. Ταυτ' ουν απαντα εννοησας ο Παυλος και
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκπλαγεις, ελεγεν, οτι Το μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων εστι, και το
ασθενες του Θεου ισχυροτερον των ανθρωπων εστι· περι του σταυρου λεγων το
μωρον και το ασθενες, ου το ον, αλλα το δοκουν· προς γαρ την εκεινων υποληψιν
αποκρινεται. Ὃ γαρ ουκ ισχυσαν φιλοσοφοι δια των συλλογισμων ποιησαι, τουτο η
δοκουσα ειναι μωρια κατωρθωσε; Τις ουν σοφωτερος; ο τους πολλους πειθων, η ο
ολιγους, μαλλον δε ουδενα; ο περι των μεγιστων πειθων, η ο περι των μη δεοντων;
Ποσα εκαμε Πλατων και οι κατ' αυτον περι γραμμης και γωνιας και στιγμης και
αριθμων αρτιων και περιττων, και ισων αλληλοις και ανισων, και των τοιουτων
διαλεγομενος ημιν αραχνιων (και γαρ των υφασματων εκεινων αχρηστοτερα ταυτα
τωι βιωι), και ου μεγαν, ου μικρον εντευθεν ωφελησας ουτω τον βιον κατελυσε! ποσα
εκαμε δειξαι επιχειρων ως αθανατος η ψυχη, και ουδεν σαφες ειπων, ουδε πεισας
τινα των ακουοντων ουτως απηλθεν! Ὁ δε σταυρος δια ιδιωτων επεισε, και την
οικουμενην απασαν επεσπασατο, και ουχ υπερ των τυχοντων πραγματων, αλλα περι
Θεου διαλεχθεις και της κατα αληθειαν ευσεβειας, και της ευαγγελικης πολιτειας,
και της των μελλοντων κρισεως· και παντας εποιησε φιλοσοφους, τους αγροικους,
τους ιδιωτας. Ὅρα πως το μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων, και το
ασθενες ισχυροτερον. Πως ισχυροτερον; Ὅτι την οικουμενην επεδραμεν απασαν, και
παντας κατα κρατος ειλε, και μυριων επιχειρουντων σβεσαι του σταυρωθεντος το
ονομα, τουναντιον εγενετο. Τουτο μεν γαρ ηνθησε και επεδωκεν επι μειζον, εκεινοι
δε απωλοντο και διεφθαρησαν, και οι ζωντες τωι νεκρωθεντι πολεμουντες, ουδεν
ισχυσαν. Ὥστε επειδαν ειπηι με μωρον ο Ἕλλην, τοτε δεικνυσιν εαυτον μεθ'
υπερβολης μωρον· οταν εγω νομιζομενος ειναι παρ' αυτωι μωρος, του σοφου
φαινωμαι σοφωτερος· οταν εμε καλεσηι ασθενη, τοτε εαυτον ασθενεστε 61.35 ρον
δεικνυσιν. α γαρ ισχυσαν κατορθωσαι τηι του Θεου χαριτι τελωναι και αλιεις, ταυτα
φιλοσοφοι και ρητορες και τυραννοι και πασα απλως η οικουμενη μυρια
περιδραμουσα ουδε φαντασθηναι ισχυσαν. Τι γαρ ουκ εισηγαγεν ο σταυρος; Τον περι
αθανασιας ψυχης λογον, τον περι της αναστασεως των σωματων, τον περι της
υπεροψιας των παροντων, τον περι της επιθυμιας των μελλοντων. Και αγγελους
τους ανθρωπους εποιησε, και παντες πανταχου φιλοσοφουσι, και πασαν ανδρειαν
επιδεικνυνται. δʹ. Ἀλλα και παρ' αυτοις, φησι, πολλοι θανατου καταφρονουντες
γεγονασι. Τινες, ειπε μοι; αρα ο το κωνειον πιων; Ἀλλ' ει βουλει, τοιουτους μυριους
απο της Ἐκκλησιας παρασχωμαι. Ει γαρ ενην, διωγμου καταλαβοντος, κωνειον
πιοντας απελθειν, παντες αν εκεινου λαμπροτεροι γεγονασι. Ἄλλως δε εκεινος ουχι
κυριος ων του μη πιειν η πιειν, επιεν· αλλα και ακοντα και εκοντα εδει τουτο
παθειν, οπερ ουκ ην ανδρειας, αλλα αναγκης λοιπον. Και γαρ και ληισται και
ανδροφονοι υπο τηι ψηφωι γενομενοι των δικαζοντων χαλεπωτερα επαθον. Παρ'
ημιν δε τουναντιον απαν· ου γαρ ακοντες οι μαρτυρες υπεμειναν, αλλ' εκοντες και
κυριοι του μη παθειν οντες, αδαμαντος παντος στεῤροτεραν επιδεικνυντες την
ανδρειαν. Ου τοινυν τουτο θαυμαστον, ει κωνειον επιεν εκεινος, και μηκετι κυριος
ων του μη πιειν, και προς εσχατον γηρας εληλακως· και γαρ ελεγεν ετων
εβδομηκοντα ειναι, οτε κατεφρονησε ζωης, ει γε και τουτο καταφρονησαι εστιν· ου
γαρ εγωγε αν ειποιμι, μαλλον δε ουδε αλλος ουδεις. Ἀλλα δειξον μοι τινα υπερ
ευσεβειας βασανοις εγκαρτερησαντα, καθαπερ εγω μυριους πανταχου της
οικουμενης. Τις των ονυχων ανορυττομενων, γενναιως ηνεγκε; τις των αρθρων
ανασκαπτομενων; τις του σωματος αυτου κατα μερος πορθουμενου; τις των οστεων
της κεφαλης αναμοχλευομενων; τις επι τηγανα συνεχως τιθεμενος; τις εις λεβητα
εμβαλλομενος; Ταυτα μοι δειξον. Το γαρ κωνειωι τελευτησαι, ισον εστι τωι
καθευδησαντα εναπομειναι· και γαρ υπνου ηδιων ουτος ο θανατος λεγεται ειναι. Ει
δε τινες και βασανους υπεμειναν, αλλα και τουτων το εγκωμιον απολωλεν· υπερ
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ αισχρας αιτιας απωλοντο, οι μεν ως αποῤρητα εξειποντες, οι δε ως τυραννιδι
επιθεμενοι, οι δε επι τοις αισχιστοις αλοντες· οι δε εικη και ματην και απλως, αιτιας
μη ουσης, εαυτους απηνεγκαν. Ἀλλ' ουχι παρ' ημιν ουτω. ∆ια τουτο τα μεν εκεινων
σεσιγηται, ταυτα δε ανθει και καθ' εκαστην επιδιδωσι την ημεραν. Ὅπερ εννοων ο
Παυλος ελεγε· Το ασθενες του Θεου παντων ισχυροτερον εστι των ανθρωπων. Ὅτι
γαρ θειον το κηρυγμα, και εντευθεν δηλον. Ποθεν γαρ επηλθεν ανθρωποις δωδεκα
και ιδιωταις πραγμασιν επιχειρησαι τοσουτοις, εν λιμναις, εν ποταμοις, εν ερημιαις
διατριβουσιν, ουδεποτε εις πολιν ταχεως ουδε εις αγοραν εμβεβληκοσι; ποθεν
επηλθε προς την οικουμενην πασαν παραταξασθαι; Ὅτι γαρ δειλοι ησαν και αν 61.36
ανδροι, δεικνυσιν ο περι αυτων γραψας, και μη παραιτησαμενος, μηδε υπομεινας
συσκιασαι αυτων τα ελαττωματα, οπερ μεγιστον και τουτο της αληθειας εστι
τεκμηριον. Τι ουν ουτος φησι περι αυτων; Ὅτι του Χριστου συλληφθεντος, μετα
μυρια θαυματα οι μεν εφυγον, ο δε μεινας κορυφαιος ων των αλλων ηρνησατο.
Ποθεν ουν οι ζωντος του Χριστου την Ἰουδαικην ορμην ουκ ενεγκοντες,
τελευτησαντος και ταφεντος και μη ανασταντος, ως φατε, μηδε διαλεχθεντος
αυτοις, μηδε θαρσος ενθεντος, προς τοσαυτην παρεταττοντο οικουμενην; Ουκ αν
ειπον προς εαυτους, Τι δη τουτο εστιν; εαυτον ουκ ισχυσε σωσαι, και ημων
προστησεται; εαυτωι ουκ ημυνε ζων, και ημιν χειρα ορεξει τετελευτηκως; αυτος ζων
ουδε εν εθνος υπεταξε, και ημεις την οικουμενην ολην πεισομεν το εκεινου
λεγοντες ονομα; και πως αν εχοι λογον ουχι ποιησαι ταυτα μονον, αλλ' εννοησαι
γουν; Ὅθεν δηλον οτι, ει μη ειδον ανασταντα και της δυναμεως αυτου μεγιστην
ελαβον αποδειξιν, ουκ αν τοσουτον ανεῤριψαν κυβον. Ει γαρ και φιλους ειχον
μυριους, ουκ αν ευθεως εχθρους εκτησαντο παντας, παλαια εθη κινουντες και
πατρωια ορια μεταιροντες; νυνι δε και παντας πολεμιους εκεκτηντο, και τους ιδιους
και τους αλλοτριους. Ει γαρ και αιδεσιμοι παντων ενεκεν ησαν των εξωθεν, ουκ αν
παντες αυτους εβδελυξαντο καινην πολιτειαν εισαγοντας; νυν δε και ερημοι παντων
ετυγχανον, και εικος ην καντευθεν μισητους γενεσθαι παρα πασι και
ευκαταφρονητους. Τινας γαρ βουλει ειπειν; Ἰουδαιους; Ἀλλ' αφατον ειχον προς
αυτους μισος εκ των προς τον διδασκαλον γεγενημενων. Ἀλλ' Ἕλληνας; Ἀλλα και
ουτοι ουκ ελαττοναεκεινων απεστραφησαν, και ισασι ταυτα μαλιστα Ἕλληνες.
Πλατων γαρ ο πολιτειαν τινα καινοτομησαι βουληθεις, μαλλον δε μερος πολιτειας,
και ου τα των θεων μετατιθεις νομιμα, αλλ' απλως πραξεις εισαγαγων ετερας ανθ'
ετερων, εκινδυνευσε Σικελιας εκπεσων αποθανειν· επειδη δε τουτο ου γεγονε, της
ελευθεριας εξεπεσεν αυτης. Και ει μη βαρβαρος τις του Σικελιας τυραννου γεγονεν
ημερωτερος, ουδεν εκωλυε διαπαντος δουλευειν τον φιλοσοφον εν αλλοτριαι.
Καιτοιγε ουκ ισον εστι τα περι βασιλειας καινοτομειν, και τα περι θρησκειας· τουτο
γαρ μαλιστα θορυβει και ταραττει τους ανθρωπους. Το γαρ ειπειν, οτι Ὁ δεινα και ο
δεινα την δεινα γαμειτωσαν, και Οι φυλακες τουτον τον τροπον εστωσαν φυλακες,
ου σφοδρα ικανον θορυβησαι· και μαλιστα, οταν εν βιβλιωι ηι ταυτα κειμενα, και μη
πολλη σπουδη του νομοθετουντος γινηται εις εργον αγειν τα λεγομενα· το μεντοι γε
λεγειν, οτι ουκ εισι θεοι οι θεραπευομενοι, αλλ' οτι δαιμονες εισιν, οτι ο
εσταυρωμενος Θεος, ιστε ποσην ανηψεν οργην, ποσην αν εποιησε δουναι δικην,
ποσον ανεῤριπισε πολεμον. εʹ. Και γαρ Πρωταγορας παρ' αυτοις, επειδη ετολμησεν
ειπειν, οτι ουκ Οιδα θεους, ου την οικουμενην περιιων και κηρυττων, αλλ' εν μιαι
πολει, περι των εσχατων εκινδυνευσε. Και ∆ιαγορας ο Μιλησιος, και Θεοδωρος 61.37
ο λεγομενος Ἄθεος, καιτοι φιλους ειχον και δυναμιν την απο των λογων, και επι
φιλοσοφιαι εθαυμαζοντο, αλλ' ομως ουδεν τουτων αυτους ωνησε· και ο μεγας δε
Σωκρατης και παντων των παρ' αυτοις φιλοσοφιαι κρατων δια τουτο το κωνειον
επιεν, επειδη εν τοις περι θεων λογοις μικρον τι παρακινειν υπωπτευετο. Ει δε
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποληψις μονη καινοτομιας τοσουτον κινδυνον ηνεγκε φιλοσοφοις ανδρασι και
σοφοις και μυριας απολελαυκοσι θεραπειας, και ου μονον ουκ ισχυσαν απερ ηθελον,
αλλα και αυτοι και ζωης και πατριδος εξεπεσον, πως ου θαυμαζεις και εκπληττηι, τον
αλιεα ορων επι της οικουμενης τοσαυτα εργασαμενον, και κατορθωσαντα απερ
εσπουδασε, και περιγενομενον και βαρβαρων και Ἑλληνων απαντων; Ἀλλ' ουτοι,
φησιν, ουχι θεους εισηγαγον ξενους, ωσπερ εκεινοι. Αυτο μεν ουν μαλιστα το
θαυμαστον μοι λεγεις, οτι διπλη η καινοτομια, και το τους οντας καθαιρειν, και τον
εσταυρωμενον αναγγελλειν. Ποθεν γαρ αυτοις επηλθε τοιαυτα κηρυττειν; ποθεν
υπερ του τελους αυτων θαῤρειν; τινας των προ αυτων τοιουτον τι κατορθωκοτας
ειχον ιδειν; ου παντες δαιμονας προσεκυνουν; ου παντες τα στοιχεια εθεοποιουν; ου
διαφορος ην της ασεβειας ο τροπος; Ἀλλ' ομως τα παντα επηλθον, και κατελυσαν
ταυτα, και επεδραμον εν βραχει καιρωι την οικουμενην απασαν, καθαπερ υποπτεροι
τινες, ου κινδυνους λογιζομενοι, ου θανατους, ου την του πραγματος δυσκολιαν, ου
την ολιγοτητα την εαυτων, ου το πληθος των εναντιουμενων, ου την εξουσιαν, ου
την δυναστειαν, ου την σοφιαν των πολεμουντων. Ειχον γαρ τουτων απαντων
μειζονα συμμαχιαν, την του σταυρωθεντος και ανασταντος δυναμιν. Ουκ ην ουτω
θαυμαστον, ει πολεμησαι ειλοντο τηι οικουμενηι πολεμον αισθητον, ως τουτο το
γεγενημενον νυν. Ἐπι μεν γαρ του νομου της μαχης εξην απεναντιας ιστασθαι των
πολεμιων, και χωραν απολαμβανοντας εναντιαν ουτω παραταττεσθαι προς τους
εναντιουμενους, και καιρον εχειν επιθεσεως και συμβολης· ενταυθα δε ουχ ουτως·
ου γαρ στρατοπεδον ιδιον ειχον, αλλα αυτοις ανεμιγνυντο τοις πολεμιοις, και ουτως
αυτων εκρατουν· και εν μεσοις τοις εχθροις αναστρεφομενοι, διωλισθαινον αυτων
τας λαβας, και περιεγινοντο και ενικων νικην λαμπραν πληρουσαν προφητειαν
λεγουσαν· Και κατακυριευσεις εν μεσωι των εχθρων σου. Τουτο γαρ ην το πολλης
εκπληξεως γεμον, οτι κατεχοντες αυτους οι εχθροι, και εις δεσμωτηριον
εμβαλλοντες και δεσμους, ου μονον αυτων ου περιεγενοντο, αλλα και αυτοι μετα
ταυτα αυτοις υπεκυπτον, οι μαστιζοντες τοις μαστιζομενοις, οι δεσμουντες τοις
δεδεμενοις, οι διωκοντες τοις ελαυνομενοις. Ταυτα δη παντα προς Ἕλληνας
λεγομεν, μαλλον δε και τουτων πλειονα· πολλη γαρ της αληθειας η περιουσια. Καν
γαρ παρακολουθητε τηι υποθεσει, πασαν υμας την προς αυτους διδαξομεν μαχην·
τεως δε ταυτι δυο διατηρωμεν κεφαλαια, πως οι ασθενεις τους ισχυρους ενικησαν,
και ποθεν αυτοις επηλθε τοιουτοις ουσι τοιαυτα βουλευσασθαι, ει μη θειας
απελαυον συμμαχιας. 61.38 αʹ. Και τα παρ' ημων ωδε. Παρεχωμεθα δε επι των εργων
τα του βιου κατορθωματα, και δαψιλες το πυρ αναπτωμεν της αρετης. Φωστηρες γαρ
εστε, φησιν, εν μεσωι του κοσμου λαμποντες· και μειζονα ημων εκαστωι χρειαν
ενεχειρισεν ο Θεος, η τωι ηλιωι, μειζονα ουρανου και γης και θαλαττης, και τοσουτωι
μειζονα, οσωι τα πνευματικα των αισθητων διενηνοχεν. Ὅταν ουν προς τον ηλιακον
ιδωμεν κυκλον, και θαυμασωμεν το καλλος και το σωμα και την φαιδροτητα του
αστρου, λογιζωμεθα παλιν, οτι μειζον και αμεινον το εν ημιν φως, καθαπερ και το
σκοτος χαλεπωτερον, αν μη προσεχωμεν· και γαρ νυξ βαθεια κατεχει την
οικουμενην απασαν. Ταυτην τοινυν ανατρεψωμεν και λυσωμεν. Νυξ ουκ εν
αιρετικοις ουδε εν Ἕλλησι μονον, αλλα και πολλοις τοις παρ' ημιν δογματων ενεκεν
και βιου. Πολλοι γαρ τηι αναστασει διαπιστουσι, πολλοι και γενεσιν εαυτοις
επιτειχιζουσι, πολλοι και παρατηρησεις φυλαττουσι και κληδωνισμοις και
οιωνισμοις και συμβολοις· οι δε και περιαπτοις και επωιδαις κεχρηνται. Ἀλλα και
προς τουτους μεν υστερον ερουμεν, οταν τα προς Ἕλληνας διανυσωμεν· τεως δε τα
ειρημενα κατεχετε, και συλλαβεσθε μοι της μαχης, δια του βιου προς ημας ελκοντες
αυτους και μεθιστωντες. Ὅπερ γαρ αει λεγω, τον περι φιλοσοφιας διδασκοντα,
προτερον εν εαυτωι τουτο διδασκειν χρη και ποθεινον ειναι τοις ακουουσι. Γενωμεθα
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοινυν ποθεινοι, και ευνοικως διαθωμεν προς ημας τους Ἕλληνας. Τουτο δε εσται,
εαν μη κακως ποιειν, αλλα και κακως πασχειν ωμεν παρεσκευασμενοι. Ουχ ορωμεν
τα παιδια, οταν υπο των πατερων βασταζομενα εντεινηι πληγας εις τας γναθους του
φεροντος, πως ο πατηρ ηδεως παρεχει τωι παιδι της οργης εμφορηθηναι, και οταν
ιδηι κενωσαντα τον θυμον φαιδρυνεται; Ουτω και ημεις ποιωμεν· και καθαπερ
πατερες προς παιδια, τοις Ἕλλησι διαλεγωμεθα. Παιδια γαρ εισιν απαντες Ἕλληνες·
και ταυτα τινες των παρ' αυτοις ειρηκασιν, οτι αει παιδες εκεινοι, και γερων Ἕλλην
ουδεις. Τα δε παιδια υπερ ουδενος ανεχεται φροντιζειν χρησιμου· ουτω και οι
Ἕλληνες παιζειν αει βουλονται και χαμαι κεινται, χαμαιπετεις οντες και
χαμαιζηλοι. Τα δε παιδια πολλακις περι αναγκαιων ημων διαλεγομενων ουδενος
επαισθανεται των λεγομενων, αλλ' αει και γελαι· τοιουτοι και οι Ἕλληνες· οταν περι
βασιλειας διαλεγωμεθα, γελωσι. Και καθαπερ εκ παιδικου στοματος πολυς
αποβλυζων σιελος πολλακις και σιτιον και ποτον εμολυνεν· ουτω και τα απο του
στοματος των Ἑλληνων αποῤρεοντα ρηματα ματαια και ακαθαρτα· καν αναγκαιαν
δωις τροφην, λυπουσι τους παρεχοντας δια βλασφημιας αει, και δεονται
διαβασταζεσθαι. Τα παιδια παλιν οταν ιδωσι ληιστην εισιοντα και τα ενδον
αφαιρουμενον, ου μονον ουκ αμυνει, αλλα και προσγελαι τωι επιβουλωι· αν δε τον
καλαθισκον η τα σειστρα αφεληις, η αλλο τι των αθυρματων, δεινοπαθει και
δυσχεραινει, σπαραττεται και λακτιζει το εδαφος. 61.39 Ουτω δη και οι Ἕλληνες, τον
μεν διαβολον ορωντες παντα υφαιρουμενον αυτων τα πατρωια και το συνεχοντα
αυτων την ζωην, γελωσιν ωσπερ φιλωι προστρεχοντες· αν δε κτημα τις η πλουτον η
οτιουν τοιουτον των παιδικων, αφεληται, οδυρονται, σπαραττονται· και καθαπερ τα
παιδια αναισθητως γυμνουται και ουκ ερυθριαι, ουτω και οι Ἕλληνες πορνοις και
μοιχοις συγκυλινδουμενοι, και τους της φυσεως γυμνουντες νομους, και
παρανομους εισαγοντες μιξεις, ουκ επιστρεφονται. Ἐκροτησατε σφοδρα και 61.40
επηινεσατε· αλλα μετα του κροτου σπουδασατε, οπως μη και περι υμων ταυτα
λεγηται. ∆ιο παρακαλω παντας γενεσθαι ανδρας· επει, οταν αυτοι παιδες ωμεν, πως
εκεινους διδαξομεν ανδρας ειναι; πως ειρξομεν αυτους της παιδικης ανοιας;
Γενωμεθα τοινυν ανδρες, ινα φθασωμεν εις το μετρον της ηλικιας της ωρισμενης
παρα του Χριστου, και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Βλεπετε γαρ την κλησιν υμων, αδελφοι, οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα, ου
πολλοι δυνατοι, ου πολλοι ευγενεις· αλλα τα μωρα του κο σμου εξελεξατο ο Θεος,
ινα καταισχυνηι τους σοφους. αʹ. Ειπων, οτι το μωρον του Θεου σοφωτερον των
ανθρωπων εστιν, εδειξεν οτι εκβεβληται η σοφια η ανθρωπινη απο τε της μαρτυριας
των Γραφων, απο τε της των πραγματων εκβασεως· απο μεν της μαρτυριας, ειπων,
Ἀπολω την σοφιαν των σοφων· απο δε της εκβασεως, κατα ερωτησιν προαγαγων
τον λογον και ειπων, Που σοφος; που γραμματευς; Παλιν συναπεδειξεν, οτι και ου
νεωτερον το πραγμα, αλλα και παλαιον, ως ανωθεν αυτο προδιατυπουσθαι και
προλεγεσθαι· Γεγραπται γαρ, φησιν· Ἀπολω την σοφιαν των σοφων. Μετα τουτων
απεδειξεν, οτι και χρησιμως και ευλογως ταυτα ουτω γεγονεν· Ἐπειδη γαρ εν τηι
σοφιαι του Θεου, φησιν, ουκ εγνω ο κοσμος τον Θεον, ευδοκησεν ο Θεος δια της
μωριας του κηρυγματος σωσαι τους πιστευοντας· και οτι ο σταυρος αφατου
δυναμεως και σοφιας αποδειξις, και οτι πολλωι μειζον το μωρον του Θεου της
ανθρωπινης σοφιας, και τουτο παλιν ουχι δια των διδασκαλων, αλλα και δι' αυτων
αποδεικνυσι των μαθητων· Βλεπετε γαρ, φησι, την κλησιν υμων. Ου γαρ μονον
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλους ιδιωτας, αλλα και μαθητας επελεξατο τοιουτους· Ου γαρ πολλοι σοφοι,
φησι, κατα σαρκα. Ουτω δεικνυται τουτο και ισχυροτερον και σοφωτερον, οταν και
πολλους πεισηι και ασοφους πεισηι. Και γαρ δυσκολωτατον ιδιωτην πεισαι, μαλιστα
οταν περι πραγματων αναγκαιων και μεγαλων ο λογος ηι. Ἀλλ' ομως επεισαν· και
τουτου μαρτυρας αυτους καλει· Βλεπετε γαρ την κλησιν υμων, αδελφοι, φησιν,
επισκεψασθε, διερευνησασθε. Το γαρ δογματα ουτω σοφα και παντων σοφωτερα
καταδεξασθαι τους ιδιωτας, μεγιστην τωι διδασκαλωι μαρτυρει σοφιαν. Τι δε εστι,
κατα σαρκα; Κατα το φαινομενον, κατα τον παροντα βιον, κατα την εξωθεν
παιδευσιν. Ειτα, ινα μη δοξηι εαυτωι περιπιπτειν (και γαρ τον ανθυπατον επεισε και
τον Ἀρεοπαγιτην και τον Ἀπολλω, και ετερους δε ειδομεν σοφους τωι κηρυγματι
προσελθοντας), ουκ ειπεν, οτι Ουδεις σοφος, αλλ', Ου πολλοι σοφοι. Ου γαρ
αποκεκληρωμενως τους ιδιωτας εκαλει και τους σοφους ηφιει, αλλα και τουτους
εδεχετο, πολλωι δε πλειους εκεινους. Τι δηποτε; Ὅτι ο κατα σαρκα σοφος πολλης
γεμει της ανοιας, και ουτος μαλιστα εστιν ο μωρος, οταν την διεφθαρμενην
διδασκαλιαν εκβαλειν μη βουληται. Καθαπερ ουν τις ιατρος, ει βουληθειη διδαξαι
τινας τα απο της τεχνης, οι μεν ολιγα ειδοτες, κακως και εναντιως χρωμενοι τηι
τεχνηι και κατεχειν φιλονεικουντες, ουκ αν ανα 61.40 σχοιντο μαθειν ραιδιως, οι δε
μηδεν επισταμενοι μαλιστα αν καταδεξαιντο τα λεγομενα· ουτω δη και ενταυθα
γεγονεν· οι ιδιωται μαλλον επεισθησαν· την γαρ εσχατην απονοιαν ουκ ειχον, το
νομιζειν εαυτους ειναι σοφους. Και γαρ οι σφοδρα μωροι, ουτοι μαλιστα εισιν οι
λογισμοις επιτρεποντες απερ ουκ εστιν ευρειν, αλλ' η δια πιστεως. Και γαρ ει τις, του
χαλκευτικου δια της πυραγρας τον πεπυρακτωμενον εξελκοντος σιδηρον, ουτος δια
της χειρος φιλονεικοιη τουτο ποιειν, την εσχατην αυτου καταψηφιουμεθα ανοιαν·
ουτω και οι φιλοσοφοι δι' εαυτων ταυτα ευρειν φιλονεικησαντες, την πιστιν
ητιμασαν. ∆ια τοι τουτο ουχ ευρον των ζητουμενων ουδεν. Ου πολλοι δυνατοι, ου
πολλοι ευγενεις. Και γαρ και ουτοι τυφου πεπληρωμενοι εισιν. Ουδεν δε ουτω προς
ακριβη θεογνωσιαν αχρηστον, ως απονοια και το προσηλωσθαι πλουτωι. Και γαρ
παρασκευαζει τα παροντα θαυμαζειν και μηδενα των μελλοντων ποιεισθαι λογον,
και εμφραττει τα ωτα τωι πληθει των φροντιδων. Ἀλλα τα μωρα του κοσμου
εξελεξατο ο Θεος. Ὅπερ εστι μεγιστον της νικης δειγμα, οταν δια των ιδιωτων νικαι.
βʹ. Ου γαρ ουτω καταισχυνονται Ἕλληνες, οταν δια των σοφων ηττηθωσιν· αλλα
τοτε εγκαλυπτονται, οταν ιδωσι τον χειροτεχνην και τον επι της αγορας υπερ
αυτους φιλοσοφουντα. ∆ιο και αυτος ελεγεν· Ἵνα καταισχυνηι τους σοφους. Και ουκ
ενταυθα μονον τουτο εποιησεν, αλλα και επι των αλλων πλεονεκτηματων του βιου.
Και γαρ τα ασθενη του κοσμου εξελεξατο, φησι, ινα καταισχυνηι τα ισχυρα. Ου γαρ
ιδιωτας μονον, αλλα και πενητας και ευκαταφρονητους και ασημους εκαλεσεν, ινα
τους εν δυναστειαις οντας ταπεινωσηι. Και τα αγεννη του κοσμου και τα
εξουθενημενα, και τα μη οντα, ινα τα οντα καταργησηι. Και τινα τα μη οντα καλει;
Τους μηδεν ειναι λογιζομενους δια την πολλην ουδενειαν. Ουτω την πολλην
δυναμιν επεδειξατο, δια των μηδεν ειναι δοκουντων τους μεγαλους κατενεγκων·
οπερ και αλλαχου λεγει, οτι Ἡ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Μεγαλη γαρ
δυναμις το τους απεῤριμμενους και μηδενος μηδεποτε μαθηματος αψαμενους,
τουτους αθροον τα υπερ τον ουρανον παιδευειν φιλοσοφειν. Ἐπει και ιατρον και
ρητορα και τους αλλους απαντας τοτε μαλιστα θαυμαζομεν, οταν τους σφοδρα
ιδιωτας πειθωσι και παιδευωσιν. Ει δε τους περι τεχνης λογους θαυμα μεγα ενθειναι
ιδιωτηι, πολλωι μαλλον τους υπερ τοσαυτης φιλοσοφιας. Ου θαυματος δε ενεκεν
μονον, ουδε του δειξαι την εαυτου δυναμιν τουτο πεποιηκεν, αλλα και υπερ του
καταστειλαι τους αλαζονας. ∆ιο και εμπροσθεν ελεγεν· Ἵνα καταισχυνηι τους
σοφους, ινα καταργησηι τα οντα, 61.41 και ενταυθα παλιν· Ὅπως μη καυχησηται
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασα σαρξ ενωπιον του Θεου. Παντα γαρ ο Θεος δια τουτο ποιει, [ινα τον τυφον και
το φρονημα καταστειληι, ινα το καυχασθαι καθεληι· και υμεις επι τουτωι, φησι,
ενδιατριβετε; παντα ποιει,] ινα μηδεν εαυτοις λογιζωμεθα, ινα παντα τωι Θεωι
επιγραφωμεν. Και υμεις επι τωι δεινι και τωι δεινι υμας αυτους προσενειματε; Και
ποιας τευξεσθε συγγνωμης; Και γαρ εδειξεν ο Θεος, οτι ου δυνατον δι' εαυτων
σωθηναι μονον, και τουτο παρα την αρχην εποιησεν. Ου γαρ τοτε δι' εαυτων
σωθηναι ενην, αλλ' εδει καλλος ουρανου και γης μεγεθος και της αλλης κτισεως το
σωμα περιελθοντας, ουτω χειραγωγεισθαι προς τον των εργων δημιουργον. Ἐποιησε
δε τουτο, προαναστελλων την μελλουσαν οιησισοφιαν. Ὡς αν ει τις διδασκαλος
κελευσας επεσθαι τωι μαθητηι ηιπερ αν ηγηται, επειδαν ιδηι προλαβοντα και
βουλομενον αφ' εαυτου παντα μαθειν, αφεις διαμαρτειν, και δειξας ως ουκ αρκει
προς την μαθησιν, ουτως αυτωι τοτε επεισαγοι τα παρ' εαυτου· ουτω και ο Θεος
εκελευσε παρα την αρχην επεσθαι δια της κατα την κτισιν καταληψεως· επειδη δε
ουκ εθελησαν, δειξας δια της πειρας, οτι ουκ αρκουσιν εαυτοις, τοτε αυτους προς
εαυτον ετερως παλιν αγει· εδωκεν αντι δελτου τον κοσμον. Ουδε εν τουτοις
εμελετησαν οι φιλοσοφοι, ουδε αυτωι πεισθηναι ηθελησαν, ουδε ταυτην ελθειν την
οδον προς αυτον, ην αυτος εκελευσεν. Εισηγαγεν ετεραν οδον της προτερας
σαφεστεραν, πειθουσαν οτι ουκ αυταρκης ανθρωπος αυτος εαυτωι μονος. Τοτε μεν
γαρ και λογισμους ην ανακινειν, και τηι εξωθεν κεχρησθαι σοφιαι δια της κτισεως
χειραγωγουμενους· νυν δε αν μη τις γενηται μωρος, τουτεστιν, αν μη παντα
λογισμον και πασαν κενωσηι σοφιαν, και τηι πιστει εαυτον παραδωι, αμηχανον
σωθηναι. Ου μικρον τοινυν μετα του ποιησαι ραιδιαν την οδον, και νοσημα
ανεσπασεν εντευθεν, το μη καυχασθαι μηδε μεγα φρονειν· Ὅπως μη καυχησηται
πασα σαρξ. Ἀπο γαρ τουτου η αμαρτια, οτι σοφωτεροι των του Θεου νομων ειναι
εφιλονεικησαν, ου θελοντες ουτω μαθειν ως αυτος ενομοθετησε. ∆ια τουτο ουδε
ολως εμαθον. Ουτω και εξ αρχης εγενετο. Ειπε τωι Ἀδαμ· Τοδε τι πραξον, και τοδε μη
πραξηις. Ἐκεινος ως πλεον τι νομιζων ευρισκειν, παρηκουσε, και οπερ ειχεν,
απωλεσεν. Ειπε τοις εξης· Μη εναπομενετε τηι κτισει, αλλα δια ταυτης τον
∆ημιουργον θεωρειτε. Ἐκεινοι δηθεν, ως σοφωτερον τι των ειρημενων ευρισκοντες,
μυριους εκινησαν λαβυρινθους. ∆ια τουτο και εαυτοις και αλληλοις συνεῤραγησαν,
και ουτε τον Θεον ευρον, ουτε περι της κτισεως τι σαφες εγνωσαν, ουδε
προσηκουσαν και αληθη περι αυτης δοξαν εσχον. ∆ια τουτο παλιν εκ πολλου του
περιοντος την οιησιν αυτων καθαιρων, τους ιδιωτας πρωτους εισηγαγε, δειξας ως
παντες της ανωθεν δεονται σοφιας. Ου μονον δε εν τωι περι γνωσεως λογωι, αλλα και
τοις αλλοις απασι και ανθρωπους και τα αλλα παντα κτισματα εν πολληι χρειαι αυτου
κατεστησεν, ινα μεγιστην αφορμην εχηι και ταυτην υποταγης και οικειωσεως, ινα μη
αποπηδησαντα αποληται. ∆ια τουτο ουκ αφηκεν αυταρκεις αυτους εαυτοις ειναι. Ει
γαρ και νυν εν χρειαι οντες πολλοι καταφρονουσιν, ει μη τουτο ην, που ουκ αν
εξηλθον υπεροψιας; Ὥστε το ουτω καυχασθαι ου φθονων αυτοις ανειλεν, αλλ'
αφελκων αυτους της απωλειας της εντευθεν γινομενης. Ἐξ αυτου δε υμεις εστε εν
Χριστωι Ἰησου, ος εγενηθη ημιν σοφια απο Θεου, και δικαιοσυνη 61.42 και αγιασμος
και απολυτρωσις. Το, Ἐξ αυτου, ενταυθα ου περι της εις το ειναι παραγωγης οιμαι
λεγειν αυτον, αλλα περι της πιστεως· τουτεστι, τεκνα Θεου γενεσθαι ουκ εξ αιματων,
ουδε εκ θεληματος σαρκος. Μη νομισητε τοινυν, οτι αφελομενος ημας του
καυχηματος, ειασεν ουτω· μειζον γαρ ετερον εδωκε καυχημα. Ἐκεινου γαρ ενωπιον
ου δει καυχασθαι. Παιδες αυτου εστε, δια του Χριστου τουτο γενομενοι. Και επειδη
ειπε, Τα μωρα του κοσμου εξελεξατο και τα αγεννη, δεικνυσιν οτι παντων εισιν
ευγενεστεροι, τον Θεον εχοντες πατερα. Της δε ευγενειας ταυτης ουχ ο δεινα και ο
δεινα, αλλ' ο Χριστος ημιν εστιν αιτιος, σοφους ημας ποιησας και δικαιους και
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιους· τουτο γαρ εστιν· Ἐγενηθη ημιν σοφια. γʹ. Τις ουν ημων σοφωτερος των ου
την Πλατωνος εχοντων σοφιαν, αλλ' αυτον τον Χριστον, τουτο του Θεου
βουληθεντος; Τι δε εστιν, Ἀπο Θεου; Ὅτανμεγαλα ειπηι περι του Μονογενους, τοτε
προσαπτει τον Πατερα, ινα μη νομισηι τις αγεννητον ειναι τον Υιον. Ἐπειδη ουν
ειπεν, οτι τοσαυτα ισχυσε, και το παν ανεθηκε τωι Υιωι, σοφιαν αυτον λεγων ημιν
γεγενησθαι και δικαιοσυνην και αγιασμον και απολυτρωσιν. ∆ια του Υιου παλιν το
παν ανατιθεις τωι Πατρι ειπεν· Ἀπο Θεου. ∆ια τι δε μη ειπεν, Ἐσοφισεν ημας, αλλ',
Ἐγενηθη ημιν σοφια; Το δαψιλες ενδεικνυμενος της δωρεας· ως αν ει ελεγεν·
Ἑαυτον ημιν εδωκε. Και ορα πως οδωι προβαινει. Προτερον γαρ ημας σοφους
εποιησεν απαλλαξας της πλανης, και τοτε δικαιους και αγιους, το Πνευμα
χαρισαμενος, και ουτως απηλλαξεν ημας απαντων των κακων, ωστε αυτου ειναι.
Και ου της ουσιωσεως τουτο δηλωτικον, αλλα της πιστεως. Ἀλλαχου μεν ουν φησιν,
οτι ημεις εγενομεθα δικαιοσυνη εν αυτωι, ουτω λεγων· Τον μη γνοντα αμαρτιαν,
αμαρτιαν υπερ ημων εποιησεν, ινα ημεις γενωμεθα δικαιοσυνη Θεου εν αυτωι· νυν
δε αυτον φησι δικαιοσυνην ημιν γεγενησθαι, ωστε εξεστι τωι βουλομενωι μετεχειν
δαψιλως. Ου γαρ ο δεινα σοφους εποιησε και ο δεινα, αλλ' ο Χριστος. Ὁ τοινυν
καυχωμενος, εν αυτωι καυχασθω, μη εν τωι δεινι και τωι δεινι· παρα του Χριστου
γεγονεν απαντα. ∆ιο ειπων, Ὃς εγενηθη ημιν σοφια και δικαιοσυνη και αγιασμος
και απολυτρωσις, επηγαγεν· Ἵνα, καθως γεγραπται, Ὁ καυχωμενος, εν Κυριωι
καυχασθω. ∆ια τουτο και σφοδρως κατηνεχθη κατα της των Ἑλληνων σοφιας, ινα
τουτωι αυτωι πεισηι τους ανθρωπους, ωσπερ ουν και εστι δικαιον, εν Θεωι καυχασθαι.
Ὅταν γαρ παρ' εαυτων τα υπερ εαυτους ζητωμεν, ουδεν μωροτερον, ουδεν
ασθενεστερον ημων γινεται. Γλωτταν μεν γαρ εχειν ηκονημενην, δυνατον, δογματα
δε ισχυρα, αμηχανον· αλλα τοις των αραχνιων υφασμασιν εοικασιν οι λογισμοι καθ'
εαυτους οντες. Εις τουτο γαρ τινες παρηλασαν μανιας, ως μηδεν αληθες ειναι λεγειν
των οντων, αλλα παντα εναντια διισχυριζεσθαι των φαινομενων. Μηδεν τοινυν
ειπηις σαυτου, αλλ' εν πασιν εν Θεωι καυχω· μηδενι ανθρωπωι τι ποτε λογισηι. Ει γαρ
Παυλωι ουδεν χρη λογιζεσθαι, πολλωι μαλλον ετεροις· Ἐγω γαρ, φησιν, εφυτευσα,
Ἀπολλως εποτισεν, αλλ' ο Θεος ηυξανεν. Ὁ μαθων εν Κυριωι καυχασθαι, ουδεποτε
επαρθησεται, αλλ' αει και μετριασει, και εν πασιν εσται ευχαριστος. Ἀλλ' ου τα των
Ἑλληνων τοιαυτα, αλλα παντα εαυτοις ανατι 61.43 θεασι. ∆ιο και απο ανθρωπων
ποιουσι θεους· ουτως αυτους η απονοια εξετραχηλισεν. Ὥρα δη λοιπον εστι προς την
τουτων εξελθειν μαχην. Που τοινυν κατελιπομεν τον λογον τηι προτεραι; Ἐλεγομεν,
οτι ουκ ην δυνατον κατα ανθρωπινην ακολουθιαν περιγενεσθαι των φιλοσοφων
τους αλιεας· αλλ' ομως γεγονε δυνατον· οθεν δηλον, οτι χαριτι γεγονεν. Ἐλεγομεν,
οτι ουκ ην δυνατον ουδε εννοησαι αυτους τοσαυτα κατορθωματα· και εδειξαμεν, οτι
ου μονον ενενοησαν, αλλα και εις τελος ηγαγον μετα πολλης της ευκολιας. Το αυτο
δη και σημερον γυμνασωμεν του λογου το κεφαλαιον, ποθεν αυτοις επηλθε
προσδοκησαι της οικουμενης περιγενεσθαι, ει μη ειδον τον Χριστον ανασταντα. Μη
γαρ εξεστηκεσαν, ωστε τοιουτον τι λογισασθαι απλως και εικη; Και γαρ υπερβαλλει
πασαν μανιαν το προσδοκησαι ανευ θειας χαριτος τοσουτου περιγενεσθαι
πραγματος. Πως δ' αν αυτο κατωρθωσαν μαινομενοι και εξεστηκοτες; Ει δε
εσωφρονουν, ωσπερ ουν και τα πραγματα εδειξε, πως ανευ του λαβειν ενεχυρα
αξιοπιστα εκ των ουρανων και της ανωθεν απολαυσαι ροπης, υπεμενον προς
τοσουτους εξελθειν πολεμους, και γης και θαλαττης κατατολμησαι, και προς
μεταβολην των της οικουμενης απασης εθων των εν χρονωι τοσουτωι παγεντων
ανθρωποι δωδεκα αποδυσασθαι, και στηναι γενναιως ουτω; Και το δη μειζον, προς
τον ουρανον καλουντες και τας ανω διατριβας, ποθεν προσεδοκων πειθειν τους
ακουοντας; Και ει μεν ησαν εν δοξηι και πλουτωι και δυναστειαι και παιδευσει
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τραφεντες, μαλιστα μεν ουδε ουτω προς τοσουτον ογκον πραγματων εικος ην
αυτους επαρθηναι· πλην αλλα μαλλον τινα λογον ειχεν η προσδοκια· νυν δε οι μεν
προς λιμνας, οι δε περι δερματα ησχοληντο, οι δε περι τελωνιαν. Ουδεν δε τουτων
των επιτηδευματων αχρηστοτερον προς φιλοσοφιαν και προς το πεισαι μεγαλα
φανταζεσθαι, και μαλιστα οταν μη παραδειγμα τις εχηι. Μαλλον δε ου μονον
παραδειγματα ουκ ειχον, οτι περιεσονται, αλλ' οτι και ου περιεσονται, και ταυτα δη
εναυλα. Πολλοι γαρ επιχειρησαντες καινοτομιαις εσβεσθησαν (ουχι τα παρ' Ἕλλησι
λεγω· εκεινα γαρ ουδε ησαν, αλλα παρ' αυτοις τοις Ἰουδαιοις εν αυτωι τωι καιρωι),
ουχι μετα δωδεκα ανθρωπων, αλλα μετα πληθους πολλου τοις πραγμασιν
επιτιθεμενοι. Και γαρ Θευδας και Ἰουδας συστηματα εχοντες μεγαλα ανθρωπων
μετα των μαθητων απωλοντο. Και ο παρ' εκεινων φοβος ικανος ην τουτους
παιδευσαι, ει μη σφοδρα ησαν πεπεισμενοι, οτι ανευ θειας δυναμεως αμηχανον
περιγενεσθαι. Ει δε και προσεδοκων κρατησαι, ποιαις ελπισι τοσουτους ανεδεχοντο
κινδυνους, ει μη προς τα μελλοντα εωρων; Θωμεν δε, οτι και ηλπιζον κρατησαι· τι
προσεδοκων κερδαινειν εκ του προσαγειν απαντας τωι μη ανασταντι, καθως φατε; δʹ.
Ει γαρ νυν πιστευσαντες ανθρωποι περι βασιλειας ουρανων και μυριων αγαθων,
δυσκολως καταδεχονται κινδυνους, πως αν εκεινοι ματην τοσαυτα αν υπεμειναν,
μαλλον δε και επι κακωι; Ει γαρ μη εγενετο τα γεγενημενα, μηδε εις τον ουρανον ο
Χριστος ανεβη, 61.44 παντως, ταυτα πλαττειν φιλονεικουντες και τους αλλους
πειθειν, τωι Θεωι προσκρουειν εμελλον και μυριους ανωθεν προσδοκαιν κεραυνους.
Ἄλλως δε, ει και ζωντος του Χριστου τοσαυτην ειχον προθυμιαν, αποθανοντος αν
εσβεσαν αυτην. Ἔδοξε γαρ αν αυτοις, ει μη ανεστη, απατεων ειναι τις και ειρων. Ουκ
ιστε, οτι τα στρατοπεδα, του μεν στρατηγου και βασιλεως ζωντος, καν ασθενη ηι,
συγκροτειται· απελθοντων δε εκεινων, καν ισχυρα ηι, διαλυεται; Ποιοις ουν, ειπε μοι,
λογοις εκεχρηντο πιθανοις, μελλοντες απτεσθαι του κηρυγματος και προς την
οικουμενην εξιεναι απασαν; ποιοις δε κωλυμασιν ουκ αν κατεσχεθησαν; Ει γαρ
μαινομενοι ησαν (το γαρ αυτο λεγων ου παυσομαι), ουδε ολως κατορθωσαι εδει·
ουδεις γαρ μαινομενοις πειθεται· ει δε κατωρθωσαν, ωσπερ ουν και κατωρθωσαν,
και δεικνυσι το τελος, παντων ησαν σοφωτεροι. Ει δε παντων ησαν σοφωτεροι,
ευδηλον οτι ουκ αν απλως ηλθον επι το κηρυγμα. Ει γαρ μη ειδον αυτον ανασταντα,
τι ην ικανον αυτους εξαγαγειν επι τον πολεμον τουτον; τι δε ουκ αν αυτους
απετρεψεν; Ειπεν αυτοις, οτι Μετα τρεις ημερας αναστησομαι, και περι βασιλειας
ουρανων επηγγειλατο· ειπεν, οτι Κρατησουσι της οικουμενης Πνευμα λαβοντες
αγιον· και μυρια προς τουτοις ετερα πασαν υπερβαινοντα φυσιν. Ὥστε ει μηδεν
τουτων γεγονεν, ει και ζωντι επειθοντο, τελευτησαντος ουκ αν επεισθησαν, ει μη
ειδον ανασταντα. Ειπον γαρ αν· Μετα τρεις ημερας, ελεγεν, αναστησομαι, και ουκ
ανεστη· Πνευμα υπεσχετο δωσειν, και ουκ επεμψε· πως ουν υπερ των μελλοντων
αυτωι πιστευσομεν, των παροντων εληλεγμενων; Τινος δε ενεκεν μη ανασταντος,
εκηρυττον οτι ανεστη; Ἐπειδη εφιλουν αυτον, φησι. Και μην μισειν λοιπον εικος ην
απατησαντα και προδεδωκοτα, και οτι μυριαις αυτους ελπισιν επαρας, και οικιας και
γονεων και παντων αποστησας, και ολοκληρον εθνος εκπολεμωσας αυτοις το
Ἰουδαιων, προεδωκεν υστερον. Και ει μεν ασθενειας ην το γενομενον, συνεγνωσαν
αν· νυνι δε κακουργιας πολλης ειναι ενομιζετο. Ἔδει γαρ ταληθες ειπειν, και μη τον
ουρανον επαγγειλασθαι ανθρωπον οντα θνητον, ως φατε. Ὥστε τουναντιον εικος ην
αυτους ποιειν, κηρυττειν την απατην, και λεγειν αυτον ειρωνα και γοητα· ουτω γαρ
αν και των κινδυνων απηλλαγησαν, ουτω και τον πολεμον ελυσαν. Ει γαρ τοις
στρατιωταις αργυριον εδωκαν οι Ἰουδαιοι ινα ειπωσιν, οτι εκλεψαν το σωμα· ει
παρελθοντες ειπον οι μαθηται οτι Ἐκλεψαμεν, και ουκ ανεστη, ποιας αν ουκ
απελαυσαν τιμης; Ὥστε εξην αυτοις και τιμασθαι και στεφανουσθαι. Τινος ουν
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεκεν το υβριζεσθαι και κινδυνευειν αντικατηλλαξαντο τουτων, ει μη θεια τις ην η
πειθουσα αυτους δυναμις, η τουτων απαντων δυνατωτερα; Ει δε μηδεπω πειθομεν,
λογιζου κακεινο, οτι ει μη τουτο ην, καν ει σφοδρα παρεσκευαζοντο, ουκ αν επ'
αυτωι το κηρυγμα εκηρυξαν, αλλ' απεστραφησαν αυτον. Ἴστε γαρ οτι ουδε τα
ονοματα βουλομεθα των τα τοιαυτα απατωντων ημας ακουειν. Τινος δε ενεκεν και
εκηρυττον αυτου το ονομα; προσδοκωντες οτι κρατησουσι δι' αυτου; και μην
τουναντιον εχρην προσδοκαιν, οτι ει και εμελλον κρατησειν, απωλοντο απατεωνος
ονομα φεροντες εις μεσον. Ει δε συσκιασαι τα προτερα εβουλοντο, εδει σιγησαι· 61.45
ως το γε επαγωνιζεσθαι, μειζονως ανηπτε και τον πολεμον και τον γελωτα. Ποθεν
ουν επηλθεν αυτοις αναπλασαι τοιαυτα; και γαρ απερ ηκουσαν, απωλεσαν. Ει δε ουκ
οντος φοβου πολλα επελανθανοντο, και τινα ουδε ενοουν, καθως και ο
ευαγγελιστης φησι, τοσουτου κινδυνου καταλαβοντος, πως ουκ αν απαντα αυτων
απεπτη; Και τι λεγω τα ρηματα; οπου γε και ο προς αυτον τον διδασκαλον ποθος
ηρεμα κατεμαραινετο τωι φοβωι των εσομενων· οπερ αυτοις και ωνειδισεν. Ἐπειδη
γαρ προ τουτου μεν εκκρεμαμενοι αυτου, συνεχως ηρωτων, Που υπαγεις; υστερον
δε, οτε τους μακρους απετεινε λογους τα δεινα διηγουμενος τα παρ' αυτον τον
σταυρον καταληψομενα αυτους, ειτα τωι δεει παγεντες εναπεμειναν αχανεις·
ακουσον πως τουτο αυτο προφερει αυτοις λεγων· Ουδεις εξ υμων ερωται με· Που
υπαγεις; αλλ' οτι λελαληκα υμιν ταυτα, η λυπη πεπληρωκεν υμων την καρδιαν. Ει
τοινυν προσδοκωντες αυτον αποθανεισθαι και αναστησεσθαι ουτως ηλγουν,
ανασταντα αυτον μη ιδοντες, πως ουκ αν απωλοντο, και εις αυτην αν εσπουδασαν
καταδυναι την γην, και αθυμιαι τηι της απατης και δεει των εσομενων
πολιορκουμενοι; εʹ. Ποθεν δε και τα υψηλα αυτοις δογματα; τα γαρ υψηλοτερα
υστερον ειπεν αυτους ακουσεσθαι· Πολλα γαρ εχω λεγειν υμιν, φησιν, αλλ' ου
δυνασθε βασταζειν αρτι. Ὥστε τα λειπομενα υψηλοτερα ην. Εις δε των μαθητων
ουδε εις την Ἰουδαιαν ηθελεν απελθειν μετ' αυτου, επειδη κινδυνων ηκουσεν, αλλ'
ελεγεν· Ἀπελθωμεν και ημεις, ινα αποθανωμεν μετ' αυτου· βαρυνομενος επειδη
προσεδοκησεν αποθανεισθαι. Ει δε μετ' αυτου ων προσεδοκησεν αποθανεισθαι, και
ανεδυετο δια τουτο, χωρις αυτου και των λοιπων μαθητων τι ουκ αν ηλπισε τοτε
παθειν; Και πολυς ο ελεγχος ην της αναισχυντιας. Τι δε και ειχον ειπειν εξιοντες; Το
μεν γαρ παθος η οικουμενη πασα ᾔδει· και γαρ εφ' υψηλου εκρεματο του ικριου, και
εν ημεραι μεσηι, και εν μητροπολει, και εν εορτηι μεγιστηι, εν ηι μαλιστα ουκ ενην τινα
απολειφθηναι· την δε αναστασιν ουδεις ειδε των εξωθεν, οπερ ου μικρον αυτοις
προς το πειθειν εμποδιον ην. Και οτι μεν εταφη, παντες διεθρυλλουν· και οτι
εκλεψαν το σωμα αυτου οι μαθηται, οι στρατιωται μετα των Ἰουδαιων απαντων
ελεγον· οτι δε ανεστη, των εξωθεν ουδεις ειδε. Ποθεν ουν προσεδοκησαν πειθειν την
οικουμενην; Ει γαρ θαυματων γινομενων στρατιωται επεισθησαν τα εναντια
μαρτυρησαι, ποθεν προσεδοκων ουτοι χωρις θαυματων κηρυττειν, και μηδε οβολον
κεκτημενοι πειθειν γην και θαλατταν περι της αναστασεως; ει δε δοξης ερωντες
τουτο εποιουν, πολλωι μαλλον αν εκαστος εαυτωι δογματα επεφημισεν, ουχι τωι
απελθοντι. Ἀλλ' ουκ αν επεισθησαν αυτοις οι ανθρωποι; Και περι τινος ακουοντες
μαλλον επιστευον; περι εκεινου του συλληφθεντος και σταυρωθεντος, η περι αυτων
των τας χειρας εκφυγοντων τας Ἰουδαικας; Τινος δε ενεκεν, ειπε μοι, μελλοντες
τουτο ποιειν, ουκ ευθεως την Ἰουδαιαν αφεντες, εις τας εξω πολεις απηλθον, αλλ'
ενδον εστρεφοντο; Πως δε, ει μη σημεια εποιουν, επειθον; Και ει μεν εποιουν
(εποιουν γαρ), Θεου δυναμις ην το γινομενον· ει δε μη εποιουν και εκρατουν, πολυ
θαυμαστοτερον ην το συμβαν. Ουκ ᾔδεσαν Ἰουδαιους, ειπε μοι, και την πονηραν
αυτων μελετην 61.46 και την φθονων γεμουσαν ψυχην; Και γαρ Μωυσεα ελιθασαν
μετα το πελαγος οπερ επεζευσαν, μετα την νικην και το τροπαιον εκεινο το
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θαυμαστον, οπερ εστησαν αναιμωτι δια των εκεινου χειρων κατα των
δουλωσαμενων αυτους Αιγυπτιων, μετα το μαννα, μετα τας πετρας και τας πηγας
των ποταμων τας εκειθεν ραγεισας, μετα τα μυρια θαυματα τα επι της Αιγυπτου και
της Ἐρυθρας και της ερημου· Ἱερεμιαν εις λακκον ενεβαλον, και πολλους των
προφητων κατεσφαξαν. Ἄκουσον γουν τι φησιν Ἠλιας μετα τον φοβερον λιμον
εκεινον και τον θαυμαστον υετον και την λαμπαδα, ην εκ των ουρανων κατηνεγκε,
και το παραδοξον ολοκαυτωμα, ως ποῤρωτατω της χωρας αυτων ελαυνομενος·
Κυριε, τους προφητας σου απεκτειναν, τα θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν, καγω
υπελειφθην μονος, και ζητουσι την ψυχην μου. Καιτοι γε ουδεν των νομιμων
εκινουν. Τουτοις ουν ποθεν ειχον προσεχειν; ειπε μοι· και γαρ απαντων ησαν
εκεινων ευτελεστεροι, και τοιαυτα εκαινοτομουν, δι' α και τον ∆ιδασκαλον
εσταυρωσαν. Και αλλως δε, ουχ ουτως εδοκει δεινον ειναι το τον Χριστον ταυτα
λεγειν, και τουτους. Τον μεν γαρ ισως ενομιζον εαυτωι δοξαν κτωμενον ταυτα
ποιειν, τουτους δε και μειζονως αν εμισησαν, ατε υπερ ετερου πολεμουντας αυτοις.
Ἀλλ' οι νομοι αυτοις εβοηθουν οι Ῥωμαιων; Ἀλλ' απο τουτων και ενεποδιζοντο
μαλλον· και γαρ ελεγον· Πας ο ποιων εαυτον βασιλεα, ουκ εστι φιλος του Καισαρος.
Ὥστε τουτο μονον ικανον ην εμποδισαι, οτι του νομισθεντος ειναι τυραννου και
μαθηται ησαν, και τα εκεινου κρατυνειν εβουλοντο. Τι δε ολως αυτους επηρεν εις
τοσουτους κινδυνους εμπεσειν; τι δε περι αυτου λεγοντες εδοκουν ειναι πιθανοι; οτι
εσταυρωθη; οτι απο γυναικος ετεχθη Ἰουδαιας πτωχης, Ἰουδαιωι τεκτονι
μεμνηστευμενης; οτι εξ εθνους ην τηι οικουμενηι απεχθανομενου; Ἀλλα ταυτα παντα
ουχι πειθειν μονον και εφελκεσθαι τους ακουοντας, αλλα και προσιστασθαι πασιν ην
ικανα, και μαλιστα τα παρα του σκηνοποιου και του αλιεως λεγομενα. Ουκ αν ουν
ταυτα παντα ενενοησαν οι μαθηται; και γαρ αι δειλαι φυσεις πλειονα των οντων
αναπλαττειν δυνανται· τοιαυται δε ησαν αι εκεινων. Ποθεν ουν ηλπιζον
κατορθωσειν; μαλλον δε ουκ ηλπισαν, μυριων οντων των απαγοντων αυτους, ει γε
μη ανεστη ο Χριστος. σʹ. Ουκ ευδηλον και τοις σφοδρα ανοητοις, οτι ει μη δαψιλους
και μεγαλης απελαυσαν χαριτος, και ενεχυρα της αναστασεως ελαβον, ου μονον
πραξαι και επιχειρησαι, αλλ' ουδε εννοησαι ταυτα ηδυναντο; Ει γαρ τοσουτων
οντων κωλυματων προς το βουλευσασθαι, ου λεγω προς το κατορθωσαι, και
εβουλευσαντο και εις εργον εξηγαγον και μειζονα πασης ελπιδος εποιησαν, παντι
που δηλον, οτι ουκ ανθρωπινηι δυναμει, αλλα θειαι χαριτι παντα ειργαζοντο. Τουτους
τοινυν τους λογους γυμναζωμεν, μη καθ' εαυτους μονον, αλλα και μετα αλληλων·
ουτω δ' αν ευκολωτερα γενοιτ' αν ημιν και η των λοιπων ευρεσις. Μηδε, οτι
χειροτεχνης ει, αλλοτριαν την μελετην ταυτην ειναι νομιζε. Και γαρ Παυλος
σκηνοποιος ην, αλλα και πολλης ενεπλησθη τοτε χαριτος, φησι, κακειθεν απαντα
εφθεγγετο. Ἀλλα και προ της χαριτος παρα τους ποδας Γαμαλιηλου ην· και την
χαριν δε δια τουτο ελαβεν, επειδη γνωμην αξιαν της χαριτος επεδειξατο, και μετα
ταυτα παλιν την τεχνην μετεχει 61.47 ριζε. Μηδεις τοινυν αισχυνεσθω των την
τεχνην εχοντων, αλλ' οι εικη τρεφομενοι και αργουντες, οι διακονοις κεχρημενοι
πολλοις και αφατου θεραπειας απολαυοντες. Το γαρ διαπαντος εργαζομενον
τρεφεσθαι, φιλοσοφιας ειδος εστι· τουτων αι ψυχαι καθαρωτεραι, τουτων αι
διανοιαι ευτονωτεραι. Ὁ γαρ αργων πολλα εικη μαλλον φθεγγεται, και πολλα εικη
πρασσει, και εργαζεται δι' ολης ημερας ουδεν, πολλης ναρκης εμπεπλησμενος· ο δε
εν εργασιαι ων ουδεν ταχεως περιττον παραδεξεται ουτε εν εργοις ουτε εν λογοις
ουτε εν εννοιαις· ολη γαρ διολου συντεταται προς τον επιπονον βιον η ψυχη. Μη
τοινυν καταφρονωμεν των απο των χειρων τρεφομενων, αλλα και μαλλον αυτους
μακαριζωμεν δια τουτο. Ποια γαρ σοι χαρις, ειπε μοι, οταν τον κληρον παρα του
πατρος δεξαμενος, μηδεν πραττων διατεληις, αλλα αναλωσηις παντα εκεινα εικη; Ουκ
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιδας οτι ου παντες τον αυτον αποδωσομεν λογον, αλλ' οι μεν πλειονος ενταυθα
απολαυσαντες αδειας, χαλεπωτερον, οι δε κακωθεντες η πονοις η πενιαι η ετερωι τινι
τοιουτωι, ημερωτερον; Και ταυτα απο του Λαζαρου και του πλουσιου δηλα. Συ μεν
γαρ εις ουδεν δεον τηι σχοληι χρησαμενος εικοτως εγκαληι, ο δε πενης και μετα
ασχολιας το υπολοιπον του καιρου εις τα δεοντα αναλωσας, μεγαλων απολαυσεται
των στεφανων. Ἀλλα και στρατειαν μοι προβαλληι παντως, και 61.48 της ασχολιας
αυτην αιτιασηι; Ἀλλ' ουκ αν εχοι λογον η σκηψις. Και γαρ ο Κορνηλιος εκατονταρχης
ην, και ουδεν η ζωνη την ακριβη πολιτειαν παρεβλαψε. Συ δε οταν ορχησταις και
μιμοις σχολαζηις, και διαπαντος επι της σκηνης αναλισκηις τον βιον, ουδαμου ου
στρατειας αναγκην, ουκ αρχοντων προβαλληι φοβον· οταν δε επι την εκκλησιαν
καλωμεν, τοτε τα μυρια κωλυματα. Και τι κατα την ημεραν εκεινην ερεις, οταν ιδηις
την φλογα και τους του πυρος ποταμους, και τα δεσμα τα αλυτα, και βρυχομενων
ακουσηις οδοντων; τις σου προστησεται κατα την ημεραν εκεινην, οταν ιδηις τον μεν
χειροτεχνην και ορθως βεβιωκοτα, πασης απολαυοντα δοξης· σαυτον δε τον νυν εν
μαλακοις ιματιοις οντα και μυρων πνεοντα, ανηκεστα πασχοντα; τι σοι του πλουτου
και της περιουσιας εσται οφελος; τι δε τωι χειροτεχνηι της πενιας βλαβος; Ἵν' ουν μη
παθωμεν ταυτα, φοβηθωμεν τα λεγομενα νυν, και την ασχολιαν απασαν εις την των
αναγκαιων πραγματων αναλωσωμεν διατριβην. Ουτω γαρ εξιλεωσαμενοι τον Θεον
υπερ των παρελθοντων αμαρτηματων, και τα μελλοντα προσθεντες κατορθωματα,
δυνησομεθα της βασιλειας επιτυχειν των ουρανων, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα
εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤʹ.
Καγω, αδελφοι, ελθων προς υμας, ηλθον ου καθ' υπεροχην λογου η σοφιας,
καταγγελλων υμιν το μαρτυριον του Θεου. Ου γαρ εκρινα του ει δεναι τι εν υμιν, ει
μη Ἰησουν Χριστον, και τουτον εσταυρωμενον. αʹ. Ουδεν της Παυλου ψυχης
αγωνιστικωτερον, μαλλον δε ου της εκεινου ψυχης· ου γαρ αυτος ταυτα ευρισκεν·
αλλ' ουδεν της ενεργουσης εν αυτωι χαριτος ισον παντα νικωσης. Ἱκανα μεν γαρ και
τα εμπροσθεν ειρημενα καταβαλειν τον τυφον των επι σοφιαι κομπαζοντων, μαλλον
δε και μερος των ειρημενων. Ὥστε δε λαμπρα γενεσθαι τα νικητηρια, και
επαγωνιζεται τοις λεχθεισι, κειμενοις τοις εναντιοις επεμβαινων. Σκοπει δε·
Παρηγαγε την προφητειαν την λεγουσαν, οτι Ἀπολω την σοφιαν των σοφων· εδειξε
του Θεου την σοφιαν, οτι δια της δοκουσης ειναι μωριας κατηργησε την εξωθεν
φιλοσοφιαν, εδειξεν οτι το μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων, εδειξεν οτι
ου μονον δια ιδιωτων εδιδαξεν, αλλα και ιδιωτας εκαλεσε· νυν δεικνυσι οτι και αυτο
το κηρυττομενον, και ο τροπος της κηρυξεως ικανα θορυβησαι ην, και ουκ
εθορυβησεν. Ου γαρ δη μονον οι μαθηται, φησιν, ιδιωται, αλλα και εγω ο κηρυττων.
∆ια τουτο φησι· Και εγω, αδελφοι (παλιν το των αδελφων τιθησιν ονομα,
καταλεαινων του λογου την τραχυτητα), ηλθον ου καθ' υπεροχην λογου
καταγγελλων υμιν το μαρτυριον του Θεου. Τι γαρ, ειπε μοι, ει και εβουλου καθ'
υπεροχην ελθειν; εδυνασο; Ἐγω μεν ει εβουλομην, ουκ αν εδυνηθην· ο δε Χριστος ει
εβουληθη, εδυνατο. Ἀλλ' ουκ εβουληθη, ινα λαμπροτερον ποιησηι το τροπαιον. ∆ιο
και ανωτερω δεικνυς, οτι αυτου γεγονεν εργον και αυτου βουλημα ην το ουτως
ιδιωτικως κηρυχθηναι τον λογον, ελεγεν· Ου γαρ απεστειλε με Χριστος βαπτιζειν,
αλλ' ευαγγελιζεσθαι, ουκ εν σοφιαι λο 61.48 γου. Πολυ δε μειζον και απειρως μειζον
του Παυλον θελησαι τουτο το τον Χριστον θελησαι. Ου τοινυν ευγλωττιαν
επιδεικνυμενος, φησιν, ουδε τοις εξωθεν λογοις ωπλισμενος καταγγελλω το
μαρτυριον του Θεου. Και ουκ ειπε, Το κηρυγμα, αλλα, Το μαρτυριον του Θεου, ο και
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτο ικανον ην αποτρεψαι. Θανατον γαρ περιηιει κηρυττων· δια τουτο και επηγαγεν·
Ου γαρ εκρινα του ειδεναι τι εν υμιν, ει μη Ἰησουν Χριστον, και τουτον
εσταυρωμενον. Τουτο δε ελεγεν, οτι καθολου της εξωθεν σοφιας εστιν αμοιρος,
ωσπερ ουν και ανωτερω ελεγεν· Ἦλθον ου καθ' υπεροχην λογου. Ὅτι γαρ ην
δυνατον και τουτο αυτον εχειν, δηλον. Ου γαρ τα ιματια νεκρους ανιστη, και αι σκιαι
νοσηματα ηλαυνον, πολλωι μαλλον ευγλωττιαν ηδυνατο δεξασθαι η ψυχη. Το μεν
γαρ εστι μαθητων, το δε πασαν υπερβαινει τεχνην. Ὁ τοινυν τα μειζονα της τεχνης
ειδως, πολλωι πλεον τα ελασσονα ισχυσεν αν. Ἀλλ' ουκ αφηκεν ο Χριστος· ου γαρ
συνεφερεν. Εικοτως ουν λεγει· Ου γαρ εκρινα τι ειδεναι· και γαρ και εγω τουτο
βουλομαι οπερ και ο Χριστος. Ἐμοι δε δοκει και ταπεινοτερον αυτοις διειλεχθαι
μαλλον η τοις αλλοις, τον τυφον αυτων καταστελλων. Το τοινυν, Ουδεν εκρινα
ειδεναι, προς αντιδιαστολην της εξωθεν ειρηται σοφιας. Ου γαρ ηλθον
συλλογισμους πλεκων ουδε σοφισματα, ουδ' αλλο τι λεγων υμιν, η οτι ο Χριστος
εσταυρωθη. Ἐκεινοι μεν γαρ μυρια φασι, και περι μυριων λεγουσι μακρους
ελιττοντες διαυλους λογων, κατασκευαζοντες λογισμους και συλλογισμους, μυρια
συντιθεντες σοφισματα· εγω δε ηλθον προς υμας μηδεν αλλο λεγων, η οτι ο Χριστος
εσταυρωθη, και παντας εκεινους παρηλασα, ο της του κη 61.49 ρυττομενου
δυναμεως σημειον εστιν αφατον. Και εγω εν ασθενειαι και εν φοβωι και εν τρομωι
πολλωι εγενομην προς υμας. Τουτο παλιν αλλο κεφαλαιον. Ου γαρ μονον οι
πιστευοντες ιδιωται, ουδε μονον ο λεγων ιδιωτης, ουδε μονον ο τροπος της
διδασκαλιας ιδιωτειας γεμων, ουδε μονον αυτο το κηρυγμα ικανον θορυβησαι·
σταυρος γαρ και θανατος ην το καταγγελλομενον· αλλα μετ' αυτων και ετερα
κωλυματα ην, οι κινδυνοι και αι επιβουλαι και ο καθημερινος φοβος και το
ελαυνεσθαι. Και γαρ ασθενειαν τους διωγμους πολλαχου φησι, καθαπερ και
αλλαχου· Την ασθενειαν την εν τηι σαρκι μου ουκ εξουδενωσατε· και παλιν, Ει
καυχασθαι δει, τα της ασθενειας μου καυχησομαι. Ποιας; Ὁ εθναρχης Ἀρετα του
βασιλεως εφρουρει την ∆αμασκηνων πολιν, πιασαι με θελων. Και παλιν, ∆ιο ευδοκω
εν ασθενειαις. Ειτα λεγων ποιαις, επηγαγεν· Ἐν υβρεσιν, εν αναγκαις και εν
στενοχωριαις. Και νυν το αυτο λεγει· ειπων γαρ, Και εγω εν ασθενειαι, ουκ εστη μεχρι
τουτου, αλλα δηλων οτι ασθενειαν τους κινδυνους καλει, παλιν επηγαγε· Και εν
φοβωι και εν τρομωι πολλωι εγενομην προς υμας. Τι λεγεις; Και Παυλος εφοβειτο
κινδυνους; Ἐφοβειτο, και σφοδρα εδεδοικει· ει γαρ και Παυλος ην, αλλ' ανθρωπος
ην. Τουτο δε ουκ εγκλημα του Παυλου, αλλ' ασθενεια μεν της φυσεως, εγκωμιον δε
της προαιρεσεως, οτι και δεδοικως θανατον και πληγας, ουδεν αναξιον δια τον
φοβον τουτον εποιησεν· ως οι γε λεγοντες, οτι ουκ εφοβειτο πληγας, ου μονον
αυτον ου σεμνυνουσιν, αλλα και υποτεμνονται πολυ των επαινων. Ει γαρ ουκ
εφοβειτο, ποια καρτερια η ποια φιλοσοφια το τους κινδυνους φερειν; Ἐγω γαρ δια
τουτο αυτον θαυμαζω, οτι φοβουμενος, και ουχ απλως φοβουμενος, αλλα και
τρεμων τους κινδυνους, διαπαντος εδραμε στεφανουμενος, και εν ουδενι των
κινδυνων ενεδωκεν, εκκαθαιρων την οικουμενην, και πανταχου γης και θαλαττης
το κηρυγμα σπειρων. Και ο λογος μου και το κηρυγμα μου, ουκ εν πειθοις
ανθρωπινης σοφιας λογοις. Τουτεστιν, ουκ εχων την εξωθεν σοφιαν. Ει τοινυν και
το κηρυγμα ουδεν ειχε σεσοφισμενον, και οι καλουμενοι ιδιωται, και ο κηρυττων
τοιουτος, και διωγμος προσην και τρομος και φοβος, πως εκρατησαν, ειπε μοι; ∆ια
θειας δυναμεως. ∆ιοπερ ειπων, Ὁ λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις
ανθρωπινης σοφιας λογοις, επηγαγεν· Ἀλλ' εν αποδειξει Πνευματος και δυναμεως.
βʹ. Ειδες πως το μωρον του Θεου σοφωτερον των ανθρωπων, και το ασθενες
ισχυροτερον; Οι γαρ ιδιωται τοιαυτα κηρυττοντες, δεδεμενοι και ελαυνομενοι
περιεγενοντο των ελαυνοντων. Ποθεν; Ουκ απο του την δια Πνευματος παρασχειν
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστιν; και γαρ και τουτο αποδειξις ωμολογημενη. Τις γαρ, ειπε μοι, ορων νεκρους
ανισταμενους και δαιμονας ελαυνομενους, ουκ αν κατεδεξατο; Ἀλλ' επειδη εισι και
δυναμεις απατηλαι, οιαι των γοητων, και ταυτην ανειλε την υπονοιαν. Ου γαρ
απλως, ∆υναμεως, 61.50 ειπεν, αλλα προτερον Πνευματος, και τοτε, ∆υναμεως·
δεικνυς οτι πνευματικα ην τα γινομενα. Ου τοινυν ελαττωσις εστι, το μη δια σοφιας
κατηγγελμενον ειναι το κηρυγμα, αλλα και μεγιστος κοσμος. Τουτο γουν μαλιστα
δεικνυσιν αυτο θειον ον και τας ριζας ανωθεν εχον εκ των ουρανων· διο και
επηγαγεν· Ἵνα η πιστις υμων μη ηι εν σοφιαι ανθρωπων, αλλ' εν δυναμει Θεου. Ειδες
πως σαφως δια παντων απεδειξε πολυ της ιδιωτειας το κερδος, και μεγα της σοφιας
το βλαβος; Αυτη μεν γαρ εκεινου τον σταυρον, εκεινη δε ανεκηρυττε του Θεου την
δυναμιν· αυτη προς τωι μηδεν ευρισκειν των δεοντων και εφ' εαυτοις καυχασθαι
παρεσκευασεν, εκεινη προς τωι την αληθειαν δεξασθαι και επι τωι Θεωι
καλλωπιζεσθαι εποιει. Παλιν η σοφια ανθρωπινον υποπτευειν το δογμα πολλους αν
επειθεν· αυτη σαφως απεδεικνυε θειον ον και εκ του ουρανου καταβαν. Ὅταν μεν
ουν εν σοφιαι λογων γενηται αποδειξις, πολλακις και οι φαυλοτεροι κρατουσι των
επιεικεστερων, δεινοτεροι λεγειν οντες, και το ψευδος παρελαυνει την αληθειαν.
Ἐνταυθα δε ουχ ουτως· ουτε γαρ επεισι το Πνευμα το αγιον ακαθαρτωι ψυχηι, ουτε
επελθον δυναται ηττηθηναι ποτε, καν απασα η των λογων επιηι δεινοτης. Ἡ γαρ δια
των εργων και των σημειων αποδειξις της δια των λογων πολλωι σαφεστερα. Ἀλλ'
εκεινων ισως ειποι τις αν, οτι Ει χρη το κηρυγμα κρατειν, και λογων ου δειται ινα μη
κενωθηι ο σταυρος, τινος ενεκεν τα σημεια κεκωλυται νυν; Τινος ενεκεν; απιστων
λεγεις, και ουδε επι των αποστολων αυτα γεγενησθαι καταδεχομενος, η οντως
ζητων μαθειν; Ει γαρ απιστων, προς τουτο στησομαι πρωτον. Ει γαρ ουκ εγενετο
σημεια τοτε, πως ελαυνομενοι και διωκομενοι και τρεμοντες και δεδεμενοι, και
κοινοι γενομενοι της οικουμενης εχθροι, και πασι προς το κακως παθειν
προκειμενοι, και ουδεν οικοθεν εχοντες επαγωγον, ου λογον, ου περιφανειαν, ου
πλουτον, ου πολιν, ουκ εθνος, ου γενος, ουκ επιτηδευμα, ου δοξαν, ουκ αλλο των
τοιουτων ουδεν, αλλα παντα τα εναντια, ιδιωτειαν, ευτελειαν, πενιαν, μισος,
απεχθειαν, και προς δημους ολοκληρους ισταμενοι, και τοιαυτα καταγγελλοντες,
επειθον; Και γαρ τα επιταγματα πολυν ειχε τον μοχθον, και τα δογματα τους
κινδυνους· και οι ακουοντες και πειθεσθαι μελλοντες, και τρυφηι και μεθηι και πολληι
συντραφεντες ησαν κακιαι. Ποθεν ουν επεισαν; ειπε μοι· ποθεν το αξιοπιστον εσχον;
Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, ει σημειων χωρις επεισαν, πολλωι μειζον το θαυμα φαινεται.
Μη τοινυν το μη γινεσθαι νυν σημεια, τεκμηριον ποιου του μη γεγενησθαι τοτε. Και
γαρ και τοτε χρησιμως εγινετο, και νυν χρησιμως ου γινεται. Ουκ αναγκαζει δε το
λογωι πειθεσθαι μονωι, τανυν εν σοφιαι ειναι το κηρυγμα. Οι τε γαρ εξ αρχης τον
λογον σπειραντες ιδιωται ησαν και αμαθεις, και ουδεν οικοθεν ελεγον, αλλ' απερ
εδεξαντο παρα του Θεου, ταυτα τηι οικουμενηι διεδωκαν· ημεις τε αυτοι νυν ου τα
παρ' εαυτων επεισφερομεν, αλλα α παρ' εκεινων ελαβομεν, ταυτα εις απαντας
λεγομεν. Και ουδε νυν απο συλλογισμων πειθομεν, αλλ' απο των θειων Γραφων
61.51 και απο των τοτε σημειων την πιστιν ων λεγομεν παρεχομεθα. Και ουτοι δε
τοτε ουχι σημειοις επειθον μονοις, αλλα και διαλεγομενοι· τους δε λογους
ισχυροτερους εποιει φαινεσθαι τα σημεια και αι εκ της Παλαιας Γραφης μαρτυριαι,
ουχ η δεινοτης των λεγομενων. Πως ουν, φησι, χρησιμον τοτε τα σημεια, και νυν ου
χρησιμον; Ὑποθωμεθα τωι λογωι (προς γαρ τον Ἕλληνα μοι τεως ο αγων· δια τουτο
καθ' υποθεσιν λεγω το παντως εσομενον), υποθωμεθα τοινυν τωι λογωι, και
ανασχεσθω πιστευσαι ο απιστος καν κατα συνδρομην τοις λεγομενοις, οιον οτι ο
Χριστος ηξει· οταν ουν ο Χριστος ελθηι και παντες οι αγγελοι μετ' αυτου, και δειχθηι
Θεος και παντα αυτωι υποτεταγμενα, ου πιστευσει και ο Ἕλλην; Ευδηλον οτι και
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσκυνησει, και Θεον ερει, καν μυριακις ανενδοτος ηι. γʹ. Τις γαρ ορων τους
ουρανους ανεωιγμενους, και αυτον επι των νεφελων ερχομενον, και παντα τον
δημον των ανω δυναμεων αυτωι περικεχυμενον, και ποταμους πυρος ελκομενους,
και παντας παρεστωτας και τρεμοντας, ουχι προσκυνησει, και Θεον ηγησεται; Ἆρ'
ουν, ειπε μοι, λογισθησεται τωι Ἕλληνι εις πιστιν η προσκυνησις εκεινη και η
γνωσις; Ουδαμως. Τι δηποτε; Ὅτι τουτο πιστις ουκ εστιν· η γαρ αναγκη τουτο
εποιησε και η περιφανεια των ορωμενων, και ουκ εστι το πραγμα προαιρεσεως, αλλ'
απο του μεγεθους των οφθεντων τα της διανοιας ειλκυσθη. Ουκουν οσωι αν
φανοτερα και αναγκαστικωτερα ηι τα γινομενα, τοσουτωι τα της πιστεως
ελαττουνται· δια τουτο σημεια νυν ου γινεται. Και οτι τουτο εστιν, ακουσον τι φησι
προς τον Θωμαν· Μακαριοι οι μη ιδοντες, και πιστευσαντες. Ουκουν οσωι αν
φανερωτερον αποδειχθηι το σημειον, τοσουτωι της πιστεως ο μισθος ελαττουται.
Ὥστε ει και νυν σημεια εγινετο, το αυτο αν εγενετο. Ὅτι γαρ τοτε δια πιστεως ουκετι
αυτον εισομεθα, εδηλωσεν ειπων ο Παυλος· Νυν γαρ δια πιστεως περιπατουμεν, ου
δι' ειδους. Ὥσπερ ουν τοτε πιστευοντι σοι το πραγμα ου λογιζεται δια το περιφανες·
ουτω και νυν, ει σημεια εγινετο τοιαυτα, οια και εμπροσθεν. Ὅταν γαρ α μηδαμηι
μηδαμως εστι λογισμοις ευρειν καταδεξωμεθα, τοτε η πιστις εστι. ∆ια τουτο και η
γεεννα ηπειληται μεν, ου φαινεται δε· επει ει και εφαινετο, ταυτο συνεβαινε παλιν.
Ἄλλως δε, ει σημεια ζητεις, και νυν οψει σημεια, ει και μη τοιαυτα, τας προῤρησεις
τας μυριας και περι μυριων πραγματων, της οικουμενης την επιστροφην, των
βαρβαρων την φιλοσοφιαν, των αγριων ηθων την μεταστασιν, της ευλαβειας την
επιτασιν. Και ποιας προῤρησεις; φησι· μετα γαρ ταυτα εγραφη τα προειρημενα
απαντα. Ποτε, και που, και υπο τινος; ειπε μοι· και προ ποσων ετων; βουλει προ
πεντηκοντα, η εκατον; Ουκουν προ των εκατον ουδεν ειχον εγγραφον ολως. Πως
ουν κατειχε τα δογματα η οικουμενη και τα αλλα παντα, της μνημης ουκ αρκουσης;
ποθεν δε ᾔδεσαν, οτι Πετρος ανεσκολοπισθη; ποθεν τε επηλθε τοις μετα ταυτα
προειπειν, οιον οτι το Ευαγγελιον κηρυχθησεται πανταχου της οικουμενης, οτι τα
Ἰουδαικα παυσεται, και ουκ επανηξει παλιν; Οι δε τας ψυχας αυτων υπερ του
κηρυγματος προεμενοι, πως αν ηνεγκαν το κηρυγμα παραποιουμενον ορωντες; πως
δ' αν επι 61.52 στευθησαν οι γραφοντες, των σημειων παυσαμενων; πως δ' αν τα
γραφεντα, και εις την βαρβαρων και εις την Ἰνδων, και προς αυτα του ωκεανου τα
περατα αφικετο, ουκ οντων των λεγοντων αξιοπιστων; Τινες δε οι γραφοντες, και
ποτε, και που; τινος δε ενεκεν και εγραφον; αρα δοξαν εαυτοις περιποιουμενοι; πως
ουν ετεροις τα βιβλια επεγραψαν; Ἀλλα το δογμα συστησαι βουλομενοι; Ποτερον ως
αληθες, η ως ψευδες; ει γαρ ως ψευδει προσειχον, ουδε προσελθειν ην εικος· ει δε ως
αληθει, πλασματων ουκ εδει, καθως συ φης. Ἄλλως δε και αι προῤρησεις τοιαυται
εισιν, ως και μεχρι του παροντος μη δυνασθαι βιαζεσθαι χρονωι τα ειρημενα. Το μεν
γαρ καθαιρεθηναι τα Ἱεροσολυμα γεγονε προ πολλων ετων. Εισι δε και ετεραι
προῤρησεις αι εξ εκεινου του χρονου μεχρι της παρουσιας αυτου παρατεινουσαι, ας
ως βουλει δοκιμασον· οιον το, Ἀει μεθ' υμων ειμι εως της συντελειας του αιωνος· το,
Ἐπι την πετραν ταυτην οικοδομησω μου την Ἐκκλησιαν, και πυλαι ᾅδου ου
κατισχυσουσιν αυτης· το, Κηρυχθησεται το Ευαγγελιον τουτο εις παντα τα εθνη· το,
Λαληθησεται οπου αν κηρυχθηι το Ευαγγελιον, και ο εποιησεν η γυνη αυτη· και
ετεραι πολλαι τουτων πλειους. Ποθεν ουν η αληθεια της προῤρησεως ταυτης, ει γε
πλασμα ην; πως ου κατισχυσαν πυλαι ᾅδου της Ἐκκλησιας; πως αει μεθ' ημων εστιν
ο Χριστος; Ου γαρ αν, ει μη μεθ' ημων ην, εκρατησεν αν η Ἐκκλησια. Πως το
Ευαγγελιον εξεταθη πανταχου της οικουμενης; Ἱκανοι δε και οι καθ' ημων
ειρηκοτες την αρχαιοτητα μαρτυρησαι τοις Βιβλιοις, οι περι Κελσον και τον
Βατανεωτην τον μετ' εκεινον· ου γαρ δη τοις μετ' αυτους συντεθεισιν αντελεγον·
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλως δε και η οικουμενη πασα, ομοφωνως αυτο δεξαμενη. Ουκ αν δε, ει μη
Πνευματος χαρις ην, τοσαυτη γεγονε συμφωνια απο περατων εις περατα της γης,
αλλ' εαλωσαν αν ταχεως οι πλαττοντες, και ουκ αν τοσαυτα κατορθωματα απο
πλασματων και ψευδους συνεστη· η ουχ οραις την οικουμενην πασαν προσελθουσαν;
την πλανην σβεσθεισαν; την των μοναχων φιλοσοφιαν υπερ τον ηλιον λαμπουσαν;
τους των παρθενων χορους; την εν βαρβαροις ευλαβειαν; παντας υπο ζυγον
δουλευοντας ενα; Ουδε γαρ παρ' ημων ταυτα προειρηται μονον, αλλα και ανωθεν
παρα των προφητων. Ου γαρ δηπου και εκεινων επιληψηι των προῤρησεων· παρα
γαρ τοις εχθροις τα Βιβλια, και παρα Ἑλληνων σπουδασαντων εις την Ἑλλαδα
μετηνεχθη γλωτταν. Πολλα δη και ουτοι περι τουτων προλεγουσι, δεικνυντες οτι
Θεος ην ο παρεσεσθαι μελλων. δʹ. Πως ουν ου παντες πιστευουσι νυν; Ὅτι επι το
χειρον τα πραγματα προηλθε, και τουτων ημεις αιτιοι· λοιπον γαρ και προς ημας ο
λογος. Ου γαρ δηπου σημειοις και τοτε επιστευον μονον, αλλα και απο του βιου
πολλοι των προσιοντων ενηγοντο. Λαμψατω γαρ υμων το φως, φησιν, εμπροσθεν
των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα υμων εργα, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον
εν τοις ουρανοις. Τοτε ουν Παντων ην η καρδια και η ψυχη μια, και ουδε εις τι των
υπαρχοντων αυτωι ελεγεν ιδιον ειναι, αλλ' ειχον απαντα κοινα, και διεδιδοτο
εκαστωι, καθοτι αν τις χρειαν ειχε, και βιον εζων αγγελικον. Και νυν αν γενηται
τουτο, 61.53 την οικουμενην επιστρεψομεν απασαν και σημειων χωρις. Τεως δε οι
βουλομενοι σωθηναι, προσεχετωσαν ταις Γραφαις· ευρησουσι γαρ εκει και ταυτα, και
τα τουτων πλειονα κατορθωματα. Και γαρ οι διδασκαλοι αυτοι υπερεβαινον τα
εκεινων, εν λιμωι και διψει και γυμνοτητι διαγοντες. Ἡμεις δε βουλομεθα πολλης
απολαυειν τρυφης και αναπαυσεως και αδειας· αλλ' ουκ εκεινοι, αλλ' εβοων, Ἄχρι
της αρτι ωρας και πεινωμεν και διψωμεν και γυμνητευομεν και κολαφιζομεθα και
αστατουμεν. Και ο μεν απο Ἱερουσαλημ μεχρι του Ἰλλυρικου ετρεχεν, ο δε εις την
Ἰνδων, ο δε εις την Μαυρων, αλλος δε προς αλλα μερη της οικουμενης· ημεις δε
ουδε της πατριδος εξελθειν τολμωμεν, αλλα τρυφην ζητουμεν και οικιας λαμπρας
και πασαν την αλλην αφθονιαν. Τις γαρ ελιμωξεν ημων ποτε δια τον του Θεου
λογον; τις εν ερημωι γεγονε; τις αποδημιαν εστειλατο μακραν; τις των διδασκαλων
εκ των χειρων ζων ετεροις επεκουρησε; τις θανατον υπεμεινε καθημερινον;
Ἐντευθεν και οι μεθ' ημων οντες ραιθυμοτεροι γινονται. Και γαρ ει στρατιωτας τις
ειδε και στρατηγους λιμωι και διψει και θανατωι και πασι τοις δεινοις παλαιοντας,
και κρυμον και κινδυνους και παντα φεροντας καθαπερ λεοντας, και κατορθουντας·
ειτα μετα ταυτα εκλυσαντας την φιλοσοφιαν εκεινην. και μαλακωτερους
γενομενους, και χρηματων ερωντας, και πραγματειαις και καπηλειαις προσεχοντας,
και ηττωμενους υπο των πολεμιων, εσχατης ην ανοιας την αιτιαν τουτων ζητειν.
Τουτο δη και εφ' ημων και των προγονων λογισωμεθα· και γαρ παντων εγενομεθα
ασθενεστεροι, τωι παροντι προσηλωμενοι βιωι. Καν ευρεθηι τις ιχνος εχων της
παλαιας φιλοσοφιας, τας πολεις αφεις και τας αγορας και το εν μεσωι στρεφεσθαι και
τους αλλους ρυθμιζειν, τα ορη καταλαμβανει· καν ερηται τις της αναχωρησεως την
αιτιαν, ευρισκει προφασιν συγγνωμην ουκ εχουσαν. Ἵνα γαρ μη 61.54 παραπολωμαι,
φησι, μηδε αμβλυτερος γενωμαι την αρετην, αποπηδω. Και ποσωι βελτιον
αμβλυτερον σε γενεσθαι και τους αλλους κερδαναι, η μενοντα εν υψει περιιδειν
απολλυμενους τους αδελφους; Ὅταν μεν ουν οι μεν αρετης αμελωσιν, οι δε
επιμελουμενοι ποῤρω της παραταξεως γινωνται, ποθεν αιρησομεν τους εχθρους; Ει
γαρ και σημεια ην νυν, τις αν επεισθη; η τις αν προσεσχεν ημιν των εξωθεν. της
κακιας ουτως επιπολαζουσης; Και γαρ ο ορθος βιος ημων αξιοπιστοτερος τοις
πολλοις ειναι δοκει. Σημεια μεν γαρ, παρα των αναισχυντων και πονηρων
ανθρωπων και υπονοιαν δεξεται πονηραν· βιος δε καθαρος και αυτο του διαβολου
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το στομα μετα πολλης της περιουσιας εμφραξαι δυνησεται. Ταυτα και αρχουσι λεγω
και αρχομενοις, και προ των αλλων εμαυτωι, ινα βιον επιδειξωμεθα θαυμαστον, και
συνταξαντες εαυτους, παντων των παροντων υπεριδωμεν. Καταφρονησωμεν
χρηματων, και μη καταφρονησωμεν γεεννης· υπεριδωμεν δοξης, και μη υπεριδωμεν
σωτηριας· υπομεινωμεν ενταυθα καματον και πονον, ινα μη εμπεσωμεν εκει εις
κολασιν. Ουτω τοις Ἕλλησι πολεμησωμεν, ουτως αυτους αιχμαλωτισωμεν
αιχμαλωσιαν ελευθεριας αμεινω. Ἀλλα ταυτα μεν λεγεται παρ' ημων συνεχως και
πολλακις, γινεται δε ολιγακις. Πλην αλλ' εαν τε γενηται ταυτα, αν τε μη γενηται,
δικαιον δια των τοιουτων συνεχως υπομιμνησκειν. Ει γαρ δια της χρηστολογιας
εξαπατωσι τινες, πολλωι μαλλον τους προς την αληθειαν επαναγοντας δικαιον μη
αποκαμειν τα συμφεροντα λεγοντας. Ει γαρ οι απατωντες τοσουτοις κεχρηνται
μηχανημασι· και γαρ χρηματα αναλισκουσι, και λογους προσαγουσι, και κινδυνους
υπομενουσι, και προστασιας επιδεικνυνται· πολλωι μαλλον ημας τους απατης
απαγοντας, και κινδυνους, και θανατους, και παντα υπομενειν χρη, ινα και εαυτους
και τους αλλους κερδαναντες, και τοις εναντιοις ακαταγωνιστοι γενομενοι,
τυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις τελειοις· σοφιαν δε ου του αιωνος τουτου, ουδε
των αρχοντων του αιωνος τουτου των καταργουμενων· αλλα λαλουμεν Θεου
σοφιαν εν μυστηριωι, την απο κεκρυμμενην, ην προωρισεν ο Θεος προ των αιωνων
εις δοξαν ημων. αʹ. Το σκοτος του φωτος επιτηδειοτερον ειναι δοκει τοις τας οψεις
νοσουσι· διο και μαλλον εις συνεσκιασμενον δωματιον καταφευγουσι. Τουτο και επι
της σοφιας γεγονε της πνευματικης· η μεν του Θεου σοφια μωρια εδοκει ειναι τοις
εξωθεν, η δε αυτων, αληθως ουσα μωρια, σοφια αυτοις νενομισται. Και ταυτον
συνεβαινεν, οιον αν ει τις σοφιαι κυβερνητικηι κεχρημενος, επηγγελλετο πλοιου
χωρις και ιστιων πελαγος απειρον διαπεραιν, ειτα επειρατο λογισμοις κατασκευαζειν
οτι τουτο δυνατον· αλλος δε τις παντων απειρος, πλοιωι και κυβερνητηι και ναυταις
εγχειρισας εαυτον, ουτω μετα ασφαλειας επλει. Και γαρ η δοκουσα ειναι αμαθια
τουτου, της εκεινου σοφιας σοφωτερα. Καλη μεν γαρ η κυβερνητικη, αλλ' οταν
μειζονα επαγγελληται, μωρια τις εστι· 61.54.40 και πασα τεχνη η μη αρκουμενη τοις
οροις τοις εαυτης τουτο αν ειη. Ουτω και η εξωθεν σοφια ην αν σοφια, ει Πνευματι
εκεχρητο· επειδη δε εαυτηι το παν επετρεψε, και ουδεν ενομισε δεισθαι της βοηθειας
εκεινης, μωρια γεγονεν, ει και εδοκει σοφια ειναι. ∆ιο προτερον ελεγξας τα αυτης
δια των πραγματων, τοτε αυτην εκαλεσε μωριαν· και προτερον καλεσας μωριαν την
του Θεου σοφιαν κατα την εκεινων ψηφον, τοτε δεικνυσιν αυτην σοφιαν ουσαν
(μετα γαρ τας αποδειξεις δυνατον μαλιστα τους αντιλεγοντας εντρεπειν)· και φησι·
Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις τελειοις. Ὅταν γαρ εγω, νομιζομενος μωρος και μωρα
κηρυττειν, του σοφου περιγενωμαι, ου δια μωρας· σοφιας περιεγενομην, αλλα δια
σοφιας τελειοτερας, και τοσαυτης και ουτω μειζονος, ως εκεινην μωριαν φαινεσθαι.
∆ια τουτο προτερον αυτην ουτω καλεσας, ως εκεινοι ωνομαζον τοτε, και απο των
πραγματων 61.55 την νικην δειξας, και εκεινους αποφηνας σφοδρα μωρους, το
προσηκον αυτηι λοιπον απεδωκεν ονομα λεγων· Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις
τελειοις. Σοφιαν δε λεγει το κηρυγμα και τον τροπον της σωτηριας, το δια σταυρου
σωθηναι· τελειους δε τους πεπιστευκοτας. Και γαρ εκεινοι τελειοι οι τα ανθρωπινα
ειδοτες οτι σφοδρα ασθενη, και υπεριδοντες αυτων, οτι μηδεν αυτοις συμβαλλεται
πεπεισμενοι, οιοι γεγονασιν οι πιστοι. Σοφιαν δε ου του αιωνος τουτου. Που γαρ
χρησιμος η εξωθεν σοφια, ενταυθα καταστρεφουσα και περαιτερω μη προιουσα, και
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδε ενταυθα δυναμενη τι τους εχοντας ωφελειν; Ἄρχοντας δε αιωνος ενταυθα ου
δαιμονας τινας λεγει, καθως τινες υποπτευουσιν· αλλα τους εν αξιωμασι, τους εν
δυναστειαις, τους το πραγμα περιμαχητον ειναι νομιζοντας, φιλοσοφους και
ρητορας και λογογραφους· και γαρ αυτοι εκρατουν, και δημαγωγοι πολλακις
εγινοντο. Του δε αιωνος τουτου εκαλεσεν αρχοντας, επειδη περαιτερω του παροντος
αιωνος ου προεισιν αυτων η αρχη· διο και επηγαγε· Των καταργουμενων· οικοθεν τε
αυτην διαβαλλων και απο των χρωμενων. ∆ειξας γαρ οτι ψευδης εστιν, οτι μωρα,
οτι ουδεν δυναται ευρειν, οτι ασθενης, δεικνυσιν οτι και ολιγοχρονιος. Ἀλλα
λαλουμεν Θεου σοφιαν εν μυστηριωι. Ποιωι μυστηριωι; Και μην φησιν ο Χριστος· Ὃ
ηκουσατε εις το ους, κηρυξατε επι των δωματων. Πως ουν μυστηριον αυτην καλει;
Ἐπειδη ουτε αγγελος ουτε αρχαγγελος ουτε αλλη τις αυτο κτιστη δυναμις ᾔδει, πριν
γενεσθαι. ∆ιο φησιν, Ἵνα γνωρισθηι νυν ταις αρχαις και ταις εξουσιαις εν τοις
επουρανιοις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια του Θεου. Τουτο δε εποιησεν,
ημας τιμων ο Θεος, ωστε μεθ' ημων ακουσαι των μυστηριων. Και γαρ και ημεις, ους
αν ποιησωμεθα φιλους, τουτο τεκμηριον προς αυτους ειναι φαμεν της φιλιας, το
μηδενι προ αυτων ειπειν τα αποῤρητα. Ἀκουετωσαν οι το κηρυγμα εκπομπευοντες.
και πασιν απλως εκφαινοντες τους μαργαριτας και το δογμα, και τα αγια κυσι και
χοιροις ριπτουντες και λογισμοις περιττοις. Το γαρ μυστηριον κατασκευης ου δειται,
αλλ' οπερ εστι, τουτο μονον ον καταγγελλεται· επει ουκ εσται μυστηριον θειον και
ολοκληρον, οταν και παρα σαυτου τι προσθηις. Και αλλως δε μυστηριον καλειται, οτι
ουχ απερ ορωμεν πιστευομεν, αλλ' ετερα ορωμεν, και ετερα πιστευομεν. Τοιαυτη
γαρ η των μυστηριων ημων φυσις. Ἑτερως γουν εγω, και ετερως ο απιστος περι
τουτων διακειμεθα. Ἀκουω εγω, οτι εσταυρωθη ο Χριστος, και την φιλανθρωπιαν
ευθεως θαυμαζω· ακουει εκεινος, και ασθενειαν νομιζει. Ἀκουω οτι δουλος γεγονε,
και την κηδεμονιαν θαυμαζω· ακουει εκεινος, και ατιμιαν λογιζεται. Ἀκουω οτι
απεθανε, και την δυναμιν εκπληττομαι, οτι εν θανατωι γενομενος ουκ εκρατηθη,
αλλα και εξελυσε θανατον· ακουει εκεινος, και αδυναμιαν υποπτευει. Ἀκουων
αναστασιν εκεινος, μυθον το πραγμα φησιν· εγω δε τας δια των πραγματων
δεξαμενος αποδειξεις, προσκυνω του Θεου την οικονομιαν. Ἀκουων λουτρον
εκεινος, απλως υδωρ νομιζει· εγω δε ου το ορωμενον απλως βλεπω, αλλα τον της
ψυχης καθαρμον τον δια του Πνευματος. Ἐκεινος λελουσθαι μοι το σωμα νομιζει
μονον· εγω δε πεπιστευκα, οτι και η ψυχη γεγονε καθαρα τε και αγια, και λογιζο
61.56 μαι τον ταφον, την αναστασιν, τον αγιασμον, την δικαιοσυνην, την
απολυτρωσιν, την υιοθεσιαν, την κληρονομιαν, την βασιλειαν των ουρανων, του
Πνευματος την χορηγιαν. Ου γαρ τηι οψει κρινω τα φαινομενα, αλλα τοις οφθαλμοις
της διανοιας. Ἀκουω σωμα Χριστου· ετερως εγω νοω το ειρημενον, ετερως ο
απιστος. βʹ. Και καθαπερ τα παιδια τα βιβλια ορωντα ουκ οιδε των γραμματων την
δυναμιν, ουδε οιδεν απερ οραι, μαλλον δε καν ανηρ απειρος ηι γραμματων, ταυτα
πεισεται· ο δε εμπειρος πολλην ευρησει τοις γραμμασιν εναποκειμενην την δυναμιν,
και βιους ολοκληρους, και ιστοριας· και επιστολην ο μεν απειρος λαβων, χαρτην
ηγησεται και μελαν ειναι· ο δε εμπειρος και φωνης ακουσεται, και διαλεξεται τωι
αποντι, και οπερ αν βουληται δια των γραμματων παλιν ερει· ουτω και επι του
μυστηριου γινεται· οι μεν απιστοι, καιτοι γε ακουοντες, ου δοκουσιν ακουειν· οι δε
πιστοι την δια του Πνευματος εχοντες εμπειριαν, ορωσι των εναποκειμενων την
δυναμιν. Τουτο γουν αυτο δηλων ο Παυλος ελεγεν· Ὅτι και νυν το κηρυττομενον
αποκεκρυπται· τοις γαρ απολλυμενοις, φησιν, εστι κεκαλυμμενον. Ἄλλως δε και το
παραδοξον εμφαινει του κηρυγματος. Ουτω δη ειωθε καλειν η Γραφη τα παρ'
ελπιδας και υπερ διανοιαν ανθρωπινην γινομενα. ∆ιο και αλλαχου, Το μυστηριον
μου εμοι και τοις εμοις· και παλιν ο Παυλος, Ἰδου μυστηριον υμιν λεγω· παντες μεν
 
 

36
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου κοιμηθησομεθα, παντες δε αλλαγησομεθα. Ει δε πανταχου κηρυττεται, και ουτω
μυστηριον εστι. Και γαρ ωσπερ εκελευσθημεν απερ ηκουσαμεν εις το ους ειπειν επι
των δωματων, ουτω προσεταγημεν μη δουναι τα αγια τοις κυσι, μηδε ριψαι τους
μαργαριτας εμπροσθεν των χοιρων. Οι μεν γαρ εισι ψυχικοι, και ου νοουσιν· οι δε
καλυμμα εχουσιν επι της καρδιας αυτων, και ου βλεπουσιν. Ἄρα μυστηριον τουτο
μαλιστα εστιν, ο πανταχου μεν κηρυττεται, ου γνωριζεται δε παρα των ουκ ορθην
εχοντων γνωμην· εκκαλυπτεται δε ουκ απο σοφιας, αλλ' απο Πνευματος αγιου,
καθοσον ημιν δεξασθαι δυνατον. ∆ιοπερ ουκ αν τις αμαρτοι και μετα τουτο αυτο
μυστηριον αυτο προσειπων αποῤρητον· ουδε γαρ ημιν τοις πιστοις πασα ενεχειρισθη
σαφηνεια και ακριβεια. ∆ιο και ο Παυλος ελεγεν· Ἐκ μερους γινωσκομεν, και εκ
μερους προφητευομεν. Βλεπομεν γαρ αρτι δι' εσοπτρου ως εν αινιγματι, τοτε δε
προσωπον προς προσωπον. ∆ια τουτο ελεγε, Λαλουμεν σοφιαν εν μυστηριωι την
αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο Θεος προ των αιωνων εις δοξαν ημων.
Ἀποκεκρυμμενην, τουτεστιν, οτι ουδεις προ ημων εμαθε των ανω δυναμεων, η οτι
ουδε οι πολλοι νυν ισασιν. Τουτο γαρ δηλοι το, Προωρισεν εις δοξαν ημων· καιτοι γε
αλλαχου φησιν· Εις δοξαν εαυτου. Ἑαυτου γαρ ηγειται δοξαν την ημετεραν
σωτηριαν, ωσπερ ουν και πλουτον εαυτου καλει, καιτοι γε αυτος πλουτος ων
αγαθων, και ουδενος δεομενος εις το ειναι πλουσιος. Προωρισε, φησι, την περι ημας
κηδεμονιαν ενδεικνυμενος. Και γαρ εκεινοι μαλιστα και τιμαιν και φιλειν ημας
νομιζονται, οσοιπερ ανωθεν ωσιν ημας παρεσκευασμενοι ποιειν ευ· οπερ και οι
πατερες επι παιδων ποιουσι· και γαρ ει υστερον διδοασι τα χρηματα, αλλ' ανωθεν και
εξ αρχης εισι τουτο προηιρημενοι. Τουτο και ο Παυλος σπουδαζει δειξαι νυν, οτι αει
ημας εφιλει και ανωθεν ο Θεος και μηδεπω γενομενους. Ου γαρ αν, 61.57 ει μη
εφιλει, τον πλουτον ημιν προωρισε. Μη τοινυν εννοησηις την εν μεσωι γενομενην
εχθραν· πρεσβυτερα γαρ ην αυτης η φιλια. Το δε, Προ των αιωνων, το αΐδιον φησι·
και γαρ αλλαχου ουτω λεγει· Ὁ υπαρχων προ των αιωνων. Ευρεθησεται τοινυν και ο
Υιος ουτως αΐδιος ων. Και γαρ περι αυτου φησιν, οτι δι' αυτου τους αιωνας εποιησεν,
οπερ εστι προ των αιωνων υπαρχειν. Ὁ γαρ ποιητης προ των ποιηματων ευδηλον
οτι. Ἣν ουδεις των αρχοντων του αιωνος τουτου εγνωκεν· ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν
τον Κυριον της δοξης εσταυρωσαν. Ουκουν ουδε εγκληματων εισιν αξιοι, ει γε μη
εγνωσαν, και εσταυρωσαν. Και ει μη ᾔδεσαν, πως ελεγεν αυτοις, Και εμε οιδατε, και
οιδατε ποθεν ειμι; Περι γαρ του Πιλατου φησιν η Γραφη, οτι ουκ ᾔδει· εικος δε μηδε
τον Ἡρωδην ειδεναι. Τουτους αν ειποι τις καλεισθαι αρχοντας του αιωνος τουτου. Ει
δε και περι των Ἰουδαιων και περι των ιερεων ειποι τις αν τουτο λεγεσθαι, ουκ αν
αμαρτοι· και γαρ εκεινοις φησιν, Ουτε εμε οιδατε, ουτε τον Πατερα μου. Πως ουν
ανωτερω φησι, Και εμε οιδατε, και οιδατε ποθεν ειμι; Ἀλλα τις ο τροπος της
αναγνωσεως ταυτης και τις εκεινης, εν τοις Ευαγγελιοις ηδη ειρηται· και, ωστε μη
συνεχως το αυτο στρεφειν, εκει παραπεμπομεν τους εντυγχανοντας. γʹ. Τι ουν;
αφειθη, φησιν, αυτοις το επι του σταυρου αμαρτημα; και γαρ ειπεν· Ἄφες αυτοις. Ει
μετενοησαν, αφειθη. Και γαρ ο μυριαις βαλων χερσι τον Στεφανον, και διωξας την
Ἐκκλησιαν Παυλος, της Ἐκκλησιας προστατης εγενετο. Ουτως ουν κακεινοις αφειθη
τοις βουληθεισι μεταγνωναι· ο δη και ο Παυλος βοων ελεγε· Λεγω ουν· Μη επταισαν
ινα πεσωσι; Μη γενοιτο. Και παλιν, Μη απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου ον προεγνω;
Μη γενοιτο. Ειτα δεικνυς οτι ουκ απεκλεισθη αυτων η μετανοια, τεκμηριον την
επιστροφην την εαυτου παρηγαγε λεγων· Και γαρ εγω Ἰσραηλιτης ειμι. Το δε, Ουκ
εγνωσαν, εμοι δοκει ου περι Χριστου ενταυθα ειρησθαι, αλλα περι αυτης του
πραγματος της οικονομιας· οιον, τι εβουλετο ο θανατος και ο σταυρος, ουκ ᾔδεισαν.
Και γαρ και εκει ουκ ειπεν, οτι Ἐμε ουκ οιδασιν, αλλ', Ουκ οιδασι τι ποιουσι,
τουτεστι, την οικονομιαν την τελουμενην και το μυστηριον αγνοουσιν. Ου γαρ
 
 

37
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ᾔδεσαν, οτι ουτω λαμψαι εχει ο σταυρος, οτι της οικουμενης γινεται σωτηρια και
του Θεου προς τους ανθρωπους καταλλαγη, και η πολις αυτων αλωσεται, και δεινα
υποστησονται τα εσχατα. Σοφιαν δε και τον Χριστον καλει και τον σταυρον και το
κηρυγμα. Ευκαιρως δε Κυριον δοξης εκαλεσεν. Ἐπειδη γαρ ο σταυρος αδοξιας ειναι
δοκει, δεικνυσιν οτι μεγαλη ην δοξα ο σταυρος. Ἀλλα μεγαλης εδει σοφιας, ου μονον
το τον Θεον ειδεναι, αλλα και μαθειν του Θεου την οικονομιαν ταυτην· η δε εξωθεν
σοφια ουχι του προτερου μονον, αλλα και τουτου γεγονε κωλυμα. Ἀλλα, καθως
γεγραπται, α οφθαλμος ουκ ειδεν, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου
ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον. 61.58 Και που γεγραπται ταυτα;
Λεγεται γαρ γεγραφθαι, και οταν μη δια των ρηματων, αλλα δι' αυτων των
πραγματων κειμενα ηι, ως επι των ιστοριων· η οταν το αυτο μεν νοημα κειμενον ηι,
μη επ' αυτων δε των ρηματων, ως ενταυθα. Το γαρ, Οις ουκ ανηγγελη περι αυτου,
οψονται, και οι ουκ ακηκοασι συνησουσι· τουτο ταυτον εστι τωι, α οφθαλμος ουκ
ειδε, και ους ουκ ηκουσεν. Ἢ τουτο τοινυν φησιν, η εικος και γεγραφθαι εν βιβλοις,
και ηφανισθαι τα βιβλια. Και γαρ πολλα διεφθαρη βιβλια, και ολιγα διεσωθη, και επι
της προτερας αιχμαλωσιας. Και τουτο δηλον εν ταις Παραλειπομεναις· και γαρ
φησιν ο Ἀποστολος, οτι Ἀπο Σαμουηλ και των εξης προφητων παντες ειρηκασι περι
αυτου. Και ου παντως φερεται ταυτα· τον δε Παυλον ατε νομομαθη οντα και
Πνευματι φθεγγομενον εικος ειδεναι παντα μετα ακριβειας. Και τι λεγω περι της
αιχμαλωσιας; Και γαρ προ της αιχμαλωσιας πολλα ηφανιστο βιβλια, των Ἰουδαιων
εις εσχατην ασεβειαν εξοκειλαντων. Και δηλον εκ του τελους της τεταρτης των
Βασιλειων· το γαρ ∆ευτερονομιον μολις που ευρηται εν κοπριαι κατακεχωσμενον.
Ἄλλως δε εισι και διπλαι πολλαχου προφητειαι τοις συνετωτεροις ευκαταληπτοι, εξ
ων πολλα των ασαφων εστιν ευρειν. Τι ουν; ουκ ειδεν οφθαλμος, α ητοιμασεν ο
Θεος; Ουχι· τις γαρ των ανθρωπων ειδε τα οικονομεισθαι μελλοντα; Ἆρα ουν ουδε
ους ηκουσεν, ουδε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη; και πως; Ει γαρ οι προφηται ειπον,
πως, φησιν, ους ουκ ηκουσεν, ουδε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη; Ουκ ανεβη· ου γαρ
περι αυτων μονον φησιν, αλλα περι πασης της ανθρωπινης φυσεως. Τι ουν; οι
προφηται ουκ ηκουσαν; Ἤκουσαν μεν, αλλ' ουκ ην ανθρωπου ους το ους το
προφητικον· ου γαρ ως ανθρωποι ηκουσαν, αλλ' ως προφηται. ∆ιο φησι, Προσεθηκε
μοι ωτιον ακουειν, την προσθηκην την απο του Πνευματος λεγων. Ὅθεν δηλον, οτι
πριν η ακουσαι, ουδε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη. Μετα γαρ την του Πνευματος
δοσιν ουκ ην καρδια ανθρωπου, αλλα καρδια πνευματικη η των προφητων, καθαπερ
και αυτος φησι· Νουν Χριστου εχομεν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Πριν η Πνευματος
απολαυσαι και μαθειν τα αποῤρητα, ουδε ημων τις ουδε των προφητων αυτα
ενενοησε. Πως γαρ, οπου ουδε αγγελοι αυτα ᾔδεσαν; Τι γαρ χρη λεγειν, φησι, περι
των αρχοντων του αιωνος τουτου, οπου γε ουδεις ανθρωπων ταυτα ηπιστατο, ουδε
αι ανω δυναμεις; Ποια δη ταυτα; Ὅτι δια της δοκουσης ειναι μωριας του κηρυγματος
κρατησει της οικουμενης, και τα εθνη εισενεχθησεται, και οτι καταλλαγη του Θεου
προς ανθρωπους εσται, και τοσαυτα ημιν ηξει τα αγαθα. Πως ουν εγνωμεν; Ἡμιν δε,
φησιν, ο Θεος απεκαλυψε δια του Πνευματος αυτου. Ου δια της εξωθεν σοφιας· αυτη
γαρ, καθαπερ τις θεραπαινις ητιμωμενη, ουκ αφειθη ενδον εισελθειν, και παρακυψαι
εις τα δεσποτικα μυστηρια. δʹ. Ὁραις οσον το μεσον της σοφιας ταυτης κακεινης;
Ἅπερ αγγελοι ουκ εγνωσαν, ταυτα ημας επαιδευσεν αυτη. Ἡ δε εξωθεν τουναντιον
εποιησεν· ου μονον 61.59 ουκ επαιδευσεν, αλλα και εκωλυσε και διετειχισε, και μετα
το γενεσθαι επεσκιαζε τοις γεγενημενοις, τον σταυρον κενουσα. Ου τοινυν τωι
μαθειν δεικνυσι την εις ημας τιμην, και τωι μετα αγγελων μαθειν, αλλα και τωι δια
του Πνευματος αυτου μαθειν. Ειτα δεικνυς το μεγεθος, φησιν, οτι Ει μη το Πνευμα το
επισταμενον τα αποῤρητα του Θεου, απεκαλυψεν, ουκ αν εμαθομεν. Ουτω
 
 

38
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περισπουδαστον τωι Θεωι το πραγμα ην, ωστε εν τοις αποῤρητοις ειναι. ∆ιο και
εκεινου εδεηθημεν διδασκαλου του ταυτα σαφως ειδοτος. Το γαρ Πνευμα παντα,
φησιν, ερευναι, και τα βαθη του Θεου. Τις γαρ οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου, ει
μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; Ουτω και τα του Θεου ουδεις οιδεν, ει μη το
Πνευμα του Θεου. Ἡμεις δε ου το πνευμα του κοσμου ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το
εκ του Θεου, ινα ειδωμεν τα υπο του Θεου χαρισθεντα ημιν. Ου γαρ αγνοιας, αλλ'
ακριβους γνωσεως ενταυθα το ερευναιν ενδεικτικον. Ταυτηι γουν τηι λεξει και επι του
Θεου κεχρηται λεγων· Ὁ δε ερευνων τας καρδιας, οιδε τι το φρονημα του
Πνευματος. Ειτα περι της του Πνευματος γνωσεως μετα ακριβειας ειπων, και διδαξας
οτι ουτως εξισαζει προς την του Θεου γνωσιν, ως η ανθρωπου γνωσις αυτη προς
εαυτην, και δειξας οτι παντα εκειθεν εμαθομεν, και αναγκαιως εκειθεν, επηγαγεν· α
και λαλουμεν, ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν διδακτοις
Πνευματος αγιου, πνευματικοις πνευματικα συγκρινοντες. Ὁραις που ημας ανηγαγεν
απο της αξιας του διδασκαλου; Τοσουτον γαρ ημεις εκεινων σοφωτεροι, οσον το
μεσον Πλατωνος τε και Πνευματος αγιου. Οι μεν γαρ τους εξωθεν ρητορας εχουσι
διδασκαλους, ημεις δε το Πνευμα το αγιον. Τι δε εστι, Πνευματικοις πνευματικα
συγκρινοντες; Ὅταν πνευματικον και απορον ηι, απο των πνευματικων τας
μαρτυριας αγομεν. Οιον λεγω, οτι ανεστη ο Χριστος, οτι απο Παρθενου εγεννηθη.
Παραγω μαρτυριας και τυπους και αποδειξεις, του Ἰωνα την εν τωι κητει διατριβην,
και την μετα ταυτα απαλλαγην, των στειρων τους τοκετους, της Σαῤρας, της
Ῥεβεκκας και των λοιπων, την εν τωι παραδεισωι των δενδρων βλαστην
γεγενημενην, ου σπερματων καταβληθεντων, ουχ υετων κατενεχθεντων, ουκ
αυλακος ανατμηθεισης. Τα γαρ μελλοντα διεπλαττετο και διεγραφετο, ως εν σκιαι,
τοις προτεροις, ινα πιστευθηι ταυτα παραγενομενα. Και δεικνυμι παλιν, πως απο γης
ανθρωπος, και πως απο ανθρωπου μονου η γυνη, και ουδαμου συνουσια, πως αυτη η
γη απ' ουδενος, της δυναμεως του ∆ημιουργου πανταχου προς παντα αρκουσης.
Ουτω πνευματικοις πνευματικα συγκρινω, και ουδαμου χρειαν εχω της εξωθεν
σοφιας, ουδε λογισμων ουδε παρασκευων. Ἐκεινοι γαρ και παρασαλευουσι την
ασθενη διανοιαν και θορυβουσι, και αποδειξαι σαφως ουδεν ων λεγουσιν εχουσιν,
αλλα και τουναντιον ποιουσι· ταραττουσι μαλλον, και ζοφου πληρουσι και αποριας
πολλης. ∆ιο φησι· Πνευματικοις πνευματικα συγκρινοντες. Ὁραις, πως περιττην
αυτην δεικνυσιν; ου μονον δε περιττην, αλλα και εναντιαν και βλαβεραν. Και γαρ το
ειπειν, Ἵνα μη κενωθηι ο σταυρος του Χριστου, και, Ἵνα μη ηι εν σοφιαι ανθρωπων η
πιστις ημων, τουτο εδηλωσεν. Ἐνταυθα δε δεικνυσιν, οτι αδυνατον θαῤρουντας και
το παν επιτρεποντας αυτηι, μαθειν τι των 61.60 χρησιμων. Ψυχικος γαρ ανθρωπος,
φησιν, ου δεχεται τα του Πνευματος. ∆ει τοινυν αυτην αποθεσθαι προτερον. Τι ουν;
διαβεβληται, φησιν, η σοφια η εξωθεν; Καιτοι εργον εστι του Θεου. Ποθεν δηλον; Ου
γαρ αυτος αυτην εποιησεν, αλλα συ επεξευρες· και γαρ σοφιαν ενταυθα το περιεργον
της ζητησεως λεγει, και την περιττην ευγλωττιαν. Ει δε την συνεσιν την
ανθρωπινην φαιη τις αυτον λεγειν, και ουτω το εγκλημα σον. Συ γαρ αυτην
διαβαλλεις, ο κακως κεχρημενος, ο προς βλαβην και εναντιωσιν Θεου, ο απαιτων
αυτην απερ ουκ ειχεν. Ἐπει ουν εν αυτηι καυχασαι και Θεωι πολεμεις, ηλεγξεν αυτης
την ασθενειαν. Ἐπει και ισχυς σωματος καλον· αλλ' επειδη ουκ εις δεον εχρησατο
αυτηι ο Καιν, παρελυσεν αυτον ο Θεος, και τρεμειν εποιησε. Και ο οινος καλον· αλλ'
επειδη αμετρως απελαυσαν οι Ἰουδαιοι, καθολου τοις ιερευσιν απηγορευσεν ο Θεος
του καρπου την χρησιν. Ἐπει ουν και συ τηι σοφιαι εις αθετησιν απεχρησω του Θεου,
και μειζονα απηιτησας αυτην της οικειας ισχυος, απαγων σε της ανθρωπινης ελπιδος,
εδειξεν αυτης την ασθενειαν. Και γαρ και ψυχικος εστιν ο το παν τοις λογισμοις τοις
ψυχροις διδους, και μη νομιζων ανωθεν τινος δεισθαι βοηθειας, οπερ εστιν ανοιας.
 
 

39
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και γαρ εδωκεν αυτην ο Θεος, ινα μανθανηι και δεχηται το παρ' αυτου, ουχ ινα εαυτηι
αυτη αρκειν νομιζηι. Και γαρ οι οφθαλμοι καλοι και χρησιμοι, αλλ' εαν βουλωνται
χωρις φωτος οραιν, ουδεν αυτους το καλλος ονινησιν ουδε η οικεια ισχυς, αλλα και
παραβλαπτει. Ουτω τοινυν και ψυχη, εαν βουληθηι χωρις Πνευματος βλεπειν, και
εμποδιον εαυτηι γινεται. Πως ουν προ τουτου, φησιν, αφ' εαυτης παντα εωρα;
Ουδεποτε αφ' εαυτης, αλλ' ειχε την κτισιν αντι βιβλιου προκειμενην εν μεσωι· επειδη
δε, αφεντες βαδισαι την οδον, ην αυτοις ο Θεος εκελευσε, και δια του καλλους των
ορωμενων γνωναι τον ∆ημιουργον, λογισμοις τα σκηπτρα της γνωσεως ενεχειρισαν,
εις πελαγος ασεβειας ασθενησαντες κατεδυσαν, ευθεως την αβυσσον των κακων
εισαγοντες. και ειποντες ουδεν εξ ουκ οντων γινεσθαι, αλλ' εξ υλης αγεννητου, οθεν
και μυριας ετεκον αιρεσεις· και εν μεν τοις σφοδρα ατοποις συνηνεχθησαν, εν δε οις
εδοκουν υγιες τι καν ως εν σκιαις ονειρωττειν, αλληλοις συνεῤραγησαν, ιν'
εκατερωθεν καταγελασθωσιν. Ὅτι μεν γαρ εξ ουκ οντων ουδεν γινεται, παντες ομου
σχεδον ειπον και εγραψαν, και ουτω μετα πολλης της σπουδης. Ἐν τοις ατοποις ουν
ηλασεν αυτους ο διαβολος· εν δε τοις χρησιμοις εν οις εδοξαν καν εν αινιγματι τι
των ζητουμενων ευρισκειν, εν τουτοις εαυτους επολεμησαν· οιον, οτι αθανατος η
ψυχη, και οτι η αρετη ουδενος δειται των εξωθεν, και οτι ουκ αναγκης ουδε
ειμαρμενης το γενεσθαι καλους, η μη τοιουτους. εʹ. Ειδες του διαβολου κακουργιαν;
Ει που τι διεφθαρμενον ειδεν ειποντας, ομονοησαι παντας εποιησεν· ει που δε τι
υγιες φθεγξαμενους, ετερους κατ' αυτων διηγειρεν· ωστε μητε τα ατοπα εκπεσειν τηι
συμφωνιαι βεβαιουμενα, και τα χρησιμα διαῤρυηναι ποικιλως βαλλομενα. Ὅρα πως
πανταχου ατονος η ψυχη, και ουκ αρκει εαυτηι. Και τουτο εικοτως γεγενηται. Ει γαρ
τοιαυτη γεγονυια φιλονεικει μηδενος χρειαν εχειν, και απαγει εαυτην του Θεου, ει
μη τοιαυτη εγεγενητο, που ουκ αν εξωλισθε μανιας; Ει λαβουσα σωμα θνητον, απο
ψευδους υποσχεσεως του διαβολου προσεδοκησε πολλωι μειζονα· Ἔσεσθε γαρ, 61.61
φησιν, ως θεοι· ει και τουτο εξ αρχης ελαβεν αθανατον, που ουκ αν εξεπεσε; Και γαρ
και μετ' εκεινο αγεννητον εαυτην εφησεν ειναι, και της ουσιας του Θεου, δια του
σεσηποτος των Μανιχαιων στοματος· και τους θεους τους παρ' Ἕλλησιν απο τουτου
του νοσηματος της υποθεσεως ανεπλασε. ∆ια τουτο μοι δοκει και την αρετην ο Θεος
επιμοχθον ποιησαι, καμπτων αυτην και εις το μετριαζειν αγων. Και ινα μαθηις οτι
τουτο εστιν αληθες, ως αν ει τις απο μικρων μεγαλα στοχασαιτο, απο των
Ἰσραηλιτων αυτο μαθωμεν. Ουτοι γουν ηνικα ουκ εζων επιμοχθον βιον, αλλ'
ανεσεως απελαυον, ουκ ενεγκοντες την ευημεριαν, εξωλισθον εις ασεβειαν. Τι ουν ο
Θεος μετα τουτο; Πληθος νομιμων επεθηκε, κωλυων αυτων την αδειαν. Και ινα
μαθηις οτι ου προς αρετην τινα συντελει τα νομιμα ταυτα, αλλ' αντι χαλινου τινος ην
αυτοις διδομενα, αφορμην ασχολιας παρεχοντα, ακουσον τι περι αυτων ο προφητης
φησιν· Ἔδωκα αυτοις προσταγματα ου καλα. Τι δε εστιν, Ου καλα; Ουδεν μεγα προς
αρετην συντελουντα· διο και επαγει· ∆ικαιωματα, εν οις ου ζησονται εν αυτοις.
Ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του Πνευματος. Εικοτως· ωσπερ γαρ τοις
οφθαλμοις τουτοις ουδεις αν τα εν τοις ουρανοις καταμαθοι· ουτως ουδε ψυχη μονη
τα του Πνευματος. Και τι λεγω τα εν τοις ουρανοις; Ουδε τα εν τηι γηι απαντα. Και γαρ
ορωντες πυργον ποῤρωθεν τετραγωνον, στρογγυλον ειναι νομιζομεν· εστι δε
οφθαλμων απατη τα της τοιαυτης υποληψεως. Ουτω τοινυν και οταν τα ποῤρωθεν
ημων πραγματα δια της διανοιας μονης δοκιμαζηι τις, γελως πολυς εψεται. Ου γαρ
μονον, οιαπερ εστιν αυτα ουκ οψεται, αλλα και τα εναντια ων εστιν ηγησεται· διο
και επηγαγε· Μωρια γαρ αυτωι εστι. Τουτο δε ου της φυσεως του πραγματος, αλλα
της ασθενειας του μη δυνηθεντος του μεγεθους αυτων εφικεσθαι δια των της ψυχης
οψεων. Ειτα και την αιτιαν αντιτιθησι λεγων· Ὅτι ουκ οιδεν, οτι πνευματικως
ανακρινεται. Τουτεστιν, οτι πιστεως δειται τα λεγομενα, και λογοις αυτα
 
 

40
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλαβειν ουκ ενι· υπερβαινει γαρ αυτων το μεγεθος εκ πολλου του περιοντος της
ημετερας διανοιας την ευτελειαν. ∆ιο φησιν· Ὁ δε πνευματικος ανακρινει μεν τα
παντα, αυτος δε υπ' ουδενος ανακρινεται. Και γαρ ο βλεπων, παντα μεν αυτος
καθοραι και τα του μη βλεποντος, τα δε εκεινου των μη βλεποντων ουδεις. Ουτω και
νυν, τα μεν ημετερα και τα των απιστων παντα ισμεν ημεις, τα δε ημων εκεινοι
λοιπον ουκετι. Και γαρ ισμεν τις μεν η των παροντων πραγματων φυσις, τις δε η των
μελλοντων αξια, και τι ποτε ο κοσμος μετα ταυτα γενησεται, και τι μεν οι
αμαρτωλοι πεισονται, τινος δε απολαυσονται οι δικαιοι, και οτι ουδενος αξια τα
παροντα πραγματα και ισμεν, και ελεγχομεν αυτων την ευτελειαν (το γαρ
ανακρινειν, και ελεγχειν εστι), και οτι τα μελλοντα εστιν αθανατα και ακινητα.
Ταυτα απαντα οιδεν ο πνευματικος, και τι πεισεται ο ψυχικος απελθων εκει, και
τινος απολαυσεται ο πιστος εντευθεν αποδημησας, ων ουδεν οιδεν ο ψυχικος. ∆ιο
και σαφη των ειρημενων αποδειξιν επαγαγων, ελεγε· Τις γαρ εγνω νουν Κυριου, ος
συμβιβασει αυτον; Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν. Τουτεστι, τα εν τωι νωι του
Χριστου ταυτα ημεις ισμεν, και απερ αυτος βουλεται και απεκαλυψεν. Ειτα, επειδη
ειπεν, οτι το Πνευμα απεκαλυψεν, ινα μη τις τον Υιον παρωσηται, επαγει οτι και ο
Χριστος ταυτα ημιν εδειξεν· ου τουτο λεγων, οτι παντα α οιδεν ισμεν, αλλ' οτι παντα
α οι 61.62 δαμεν, ουκ ανθρωπινα, ωστε υποπτευθηναι, αλλα του νου εκεινου και
πνευματικα. ʹ. Τον γαρ νουν, ον εχομεν περι τουτων, του Χριστου εχομεν· τουτεστι,
την γνωσιν, ην εχομεν περι των κατα την πιστιν πραγματων, πνευματικην εχομεν,
ωστε εικοτως υπ' ουδενος ανακρινομεθα. Ουδε γαρ οιον τε τα θεια ειδεναι
ανθρωπον ψυχικον· διο και ελεγε· Τις γαρ εγνω νουν Κυριου; τον ημετερον νουν τον
περι τουτων, εκεινου λεγων ειναι νουν. Και το, Ὃς συμβιβασει αυτον, ουχ απλως
προσεθηκεν, αλλα προς ο ειπεν ηδη, οτι Τον πνευματικον ουδεις ανακρινει. Ει γαρ
ειδεναι ουδεις δυναται του Θεου τον νουν, πολλωι μαλλον διδασκειν και
διορθουσθαι· τουτο γαρ εστιν, Ὃς συμβιβασει αυτον. Ὁραις ως πανταχοθεν εξωθει
την σοφιαν την εξωθεν, και πλειονα ειδοτα και μειζονα δεικνυσι τον πνευματικον;
Ἐπειδη γαρ εκειναι αι αιτιαι (οιον το, Ἵνα μη καυχησηται πασα σαρξ· και οτι δια
τουτο, Ἐξελεξατο τα μωρα, ινα καταισχυνηι τους σοφους· και, Ἵνα μη κενωθηι ο
σταυρος του Χριστου) ου σφοδρα τοις απιστοις αξιοπιστοι ειναι εδοκουν, ουδε
επαγωγοι και αναγκαιαι και χρησιμοι, εξης λοιπον τιθησι την κυριωτατην αιτιαν,
οτι τουτωι μαλιστα τωι τροπωι δυναμεθα ιδειν, εξ ου και τα υψηλα και τα αποῤρητα,
και τα υπερ ημας μαθειν εξομεν. Και γαρ εκενουτο ο λογος τωι μη δυνασθαι ημας
καταλαβειν δια της εξωθεν σοφιας τα υπερ ημας. Ὁραις οτι και συνεφερεν ουτω
μαλλον μαθειν παρα του Πνευματος; και γαρ και ευκολωτατη και σαφεστατη η
διδασκαλια. Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν. Τουτεστι, πνευματικον, θειον, ουδεν
ανθρωπινον εχοντα. Ου γαρ Πλατωνος ουδε Πυθαγορου, αλλ' ο Χριστος τα εαυτου
τηι ημετεραι ενεθηκε διανοιαι. Τουτο γουν αισχυνθωμεν, αγαπητοι, και βιον
επιδειξωμεθα αριστον· επει και αυτος τουτο ποιειται πολλης φιλιας τεκμηριον, το τα
αποῤρητα ημιν αποκαλυπτειν, λεγων· Ουκετι υμας λεγω δουλους· παντες γαρ υμεις
φιλοι μου εστε, οτι παντα α ηκουσα παρα του Πατρος απηγγειλα υμιν· τουτεστιν,
Ἐθαῤρησα υμιν. Ει δε τουτο μονον φιλιας τεκμηριον, το θαῤρησαι· οταν φαινηται μη
θαῤρησας μονον τα δια ρηματων μυστηρια, αλλα και αυτα ταυτα δια των εργων ημιν
χαρισαμενος, εννοησον ποσης αγαπης εστι το γινομενον! Τουτο γουν αισχυνθωμεν·
και ει μηδεις γεεννης τοσουτος λογος εσται ημιν, αλλ' εστω γεεννης φοβερωτερον
το περι τον ουτω φιλον και ευεργετην αγνωμονας γενεσθαι και αχαριστους· μηδε ως
μισθωτοι οικεται, αλλ' ως υιοι και ελευθεροι παντα πραττωμεν δια την του Πατρος
φιλιαν, και παυσωμεθα ποτε τωι κοσμωι προσηλωμενοι, ινα και Ἕλληνας
καταισχυνωμεν. Ἐπει και νυν βουλομενος προς αυτους ανατεινασθαι, αναδυομαι,
 
 

41
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηποτε τοις λογοις αυτους νικωντες και τηι των δογματων αληθειαι, πολυν τον
καταγελωτα απο της του βιου συγκρισεως ημιν ενεγκωμεν· οταν οι μεν τηι πλανηι
προσεχοντες και μηδεν τοιουτο πεπεισμενοι, φιλοσοφιας εχωνται, ημεις δε
τουναντιον απαν. Πλην ομως ερω· ισως γαρ, ισως μελετωντες προς αυτους
μαχεσθαι, φιλονεικησομεν βελτιους αυτων γενεσθαι και κατα τον βιον αυτον.
Πρωην μεν ελεγον, οτι ουκ αν επηλθε κηρυξαι τοις αποστολοις απερ εκηρυξαν, ει μη
θειας απελαυσαν χαριτος· και οτι ου μονον ου κατωρθωσαν, αλλ' ουδ' αν
εβουλευσαντο τι τοιουτον· φερε δη 61.63 και σημερον αυτο τουτο επεξελθωμεν τωι
λογωι, και δειξωμεν, ως αδυνατον ην τουτο καν ελεσθαι και εννοησαι, ει μη τον
Χριστον ειχον μεθ' εαυτων· ουκ επειδη ασθενεις προς ισχυρους, ουκ επειδη ολιγοι
προς πολλους, ουκ επειδη πενητες προς πλουσιους, ουδε επειδη αμαθεις προς
σοφους παρεταττοντο, αλλ' επειδη και της προληψεως πολλη ην η ισχυς. Ἴστε γαρ
ως ουδεν ουτως ισχυρον παρα ανθρωποις, ως συνηθειας παλαιας τυραννις. Ὥστε ει
και μη δωδεκα ησαν μονον, μηδε ουτως ευτελεις και τοιουτοι, αλλ' ετερα οικουμενη
τοσαυτη, και πληθος αντιῤροπον ειχον μεθ' εαυτων τεταγμενον, η και πολλωι
πλειους, και ουτω δυσκολον ην το γινομενον. Ἐκεινοις μεν γαρ η συνηθεια
συνεπραττε, τουτοις δε η καινοτομια ηναντιουτο. Ουδεν γαρ ουτω θορυβει ψυχην,
καν επι χρησιμωι τινι γινηται, ως καινοτομειν τι και ξενιζειν, και μαλιστα οταν περι
λατρειας και περι της του Θεου δοξης τουτο γινηται. Και οση τουτου του πραγματος
η ισχυς, ηδη ποιησω φανερον, προτερον εκεινο ειπων, οτι και ετερα δυσκολια
προσην προς Ἰουδαιους. Ἐπι μεν γαρ των Ἑλληνων καιτους θεους και τα δογματα
αυτων κατελυον απαντα, Ἰουδαιοις δε ουχ ουτω διελεγοντο· αλλα των μεν
δογματων πολλα επαυον, τον δε Θεον τον νομοθετησαντα προσκυνειν εκελευον· και
λεγοντες, οτι δει θεραπευειν τον νομοθετην, ελεγον· Μη παντα πειθου τωι νομωι τωι
παρ' εκεινου τεθεντι, οιον εν τωι φυλαττειν το σαββατον η περιτομην τηρειν η
θυσιας προσαγειν η αλλο τι των τοιουτων ποιειν. Ὥστε ου μονον η θυσια εμποδιον
ην, αλλα και το τον Θεον προσκυνειν κελευοντας, πολλους των εκεινου λυειν
κελευειν νομους. Ἐπι δε των Ἑλληνων μεγαλη της συνηθειας ην η τυραννις. ζʹ. Και
γαρ ει και δεκα ετων μονον, ου λεγω χρονου τοσουτου, και ει ανθρωπων ολιγων, ου
λεγω της οικουμενης απασης, υπο συνηθειας προκατειλημμενων επηλθον ουτοι, και
ουτω δυσκολος ην η μεταστασις· νυνι δε και σοφισται και ρητορες και πατερες και
παπποι και επιπαπποι, και πολλοι των τουτων ανωτερω, τηι πλανηι ησαν
προκατειλημμενοι, και γη και θαλαττα και ορη και ναπαι, και βαρβαρων παντα τα
γενη και Ἑλληνων δημοι παντες, και σοφοι και ιδιωται, και αρχοντες και αρχομενοι,
και γυναικες και ανδρες, και νεοι και γεροντες, και δεσποται και οικεται, και
γηπονοι και δημιουργοι, και οι τας πολεις και οι τας χωρας οικουντες απαντες. Και
εικος ην τους κατηχουμενους λεγειν· Τι ποτε τουτο εστι; παντες οι την οικουμενην
οικουντες ηπατηνται, και σοφισται και ρητορες, και φιλοσοφοι και συγγραφεις, οι τε
παροντες οι τε προ τουτου γενομενοι, οι περι Πυθαγοραν και Πλατωνα, και
στρατηγοι και υπατοι και βασιλεις, και οι των πολεων εξ αρχης πολιται και οικισται,
και βαρβαροι και Ἕλληνες; και οι δωδεκα αλιεις και σκηνοποιοι και τελωναι
παντων εκεινων εισι σοφωτεροι; και τις αν ταυτα ανασχοιτο; Ἀλλ' ομως ουκ ειπον
ταυτα, ουκ ενενοησαν, αλλ' ηνεσχοντο, και εγνωσαν οτι παντων ησαν σοφωτεροι·
διο και παντων εκρατησαν. Και ινα μαθηις ποση της συνηθειας εστιν η ισχυς, των του
Θεου προσταγματων πολλακις εκρατησε. Και τι λεγω, προσταγματων; αυτων μεν
ουν των ευεργεσιων. Και γαρ οι Ἰουδαιοι μαννα εχοντες, σκοροδα εζητουν, και
ελευθεριας απολαυοντες, της δουλειας εμεμνηντο, και Αιγυπτον συνεχως επεζητουν
δια την συνηθειαν. Ουτως η συνηθεια τυραννικον! Ει δε βουλει και εκ των εξωθεν
αυτην μαθειν, λεγεται Πλατων, καιτοι γε ακριβως ειδως οτι πλανη τις ην τα περι
 
 

42
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεων, και ταις εορ 61.64 ταις και τοις αλλοις απασι συγκαταβηναι, ατε ου κατισχυων
συνηθειαι πολεμησαι, και εργωι παρα του διδασκαλου τουτο μαθων. Και γαρ ουτος
υποπτευθεις επι καινοτομιαι τινι τοιαυτηι, τοσουτον απεσχε του κατορθωσαι οπερ
εβουλετο, οτι και του ζηιν εξεπεσε, και ταυτα απολογησαμενος. Ποσους δε και νυν
ορωμεν ανθρωπους απο προληψεως κατεχομενους εν ασεβειαι, και ευλογον μεν
ουδεν εχοντας ειπειν, επειδαν εγκαλοιντο Ἕλληνες οντες, πατερας δε και παππους
και επιπαππους προβαλλομενους; ∆ια δη τουτο και τινες των εξωθεν, δευτεραν
φυσιν την συνηθειαν εκαλεσαν. Ὅταν δε και εν δογμασιν η συνηθεια ηι, βεβαιοτερα
γινεται· παντα γαρ τις ευκολωτερον αμειψειεν, η τα περι θρησκειας. Και το
αισχυνεσθαι δε μετα της συνηθειας ικανον ην εμποδισαι, και το δοκειν εν εσχατωι
γηραι μεταμαθειν, και παρα των ασυνετωτερων. Και τι θαυμαζεις, ει επι ψυχης ταυτα
συμβαινει, οπου γε και επι σωματος μεγαλην εχει την ισχυν η συνηθεια; Ἐπι δε των
αποστολων και ετερον ην δυνατωτερον τουτων εμποδισμα, το μη μονον συνηθειαν
αμειβειν ουτω παλαιαν και αρχαιαν, αλλα και μετα κινδυνων την μεταστασιν
ποιεισθαι. Ου γαρ απλως απο συνηθειας εις συνηθειαν ειλκον, αλλ' απο συνηθειας
αδειαν εχουσης εις πραγματα κινδυνους αποτελουντα. Τον γαρ πιστευοντα εδει
ευθεως δημευεσθαι, ελαυνεσθαι, πατριδος εκπιπτειν, τα εσχατα πασχειν δεινα, παρα
παντων μισεισθαι, κοινον ειναι πολεμιον και ιδιοις και αλλοτριοις. Ὥστε ει και επι
συνηθειαν εκαλουν απο καινοτομιας, και ουτω δυσκολον το πραγμα ην· οπου δε απο
συνηθειας επι καινοτομιαν, και ταυτα προσην τα δεινα, εννοησον ποσον ην το
εμποδισμα. Και των ειρημενων δε παλιν ετερον ουκ ελαττον προσεκειτο τουτοις το
ποιουν δυσκολον την μεταστασιν. Μετα γαρ της συνηθειας και των κινδυνων, και
ταυτα τα επιταγματα φορτικωτερα ην, και ων απηγον, ραιδια τε και ευκολα. Ἀπο γαρ
πορνειας επι σωφροσυνην εκαλουν, απο μεθης επι νηστειαν, απο γελωτος επι
δακρυα και κατανυξιν, απο πλεονεξιας επι ακτημοσυνην, απο φιλοζωΐας επι
θανατους, απο αδειας επι κινδυνους· και την εσχατην δια παντων απηιτουν
ακριβειαν· Αισχροτης γαρ, φησι, και μωρολογια και ευτραπελια μη εκπορευεσθω εκ
του στοματος υμων. Και ταυτα ελεγον τοις ουδεν αλλο ειδοσιν, η μεθυειν και
γαστριζεσθαι, τοις εορτας επιτελουσιν ουδαμοθεν αλλοθεν συνεστωσας η απο
αισχροτητος και γελωτος και κωμωιδιας απασης. Ὥστε ου τωι φιλοσοφια ειναι τα
πραγματα, φορτικα ην τα λεγομενα μονον, αλλα και τωι ανθρωποις λεγεσθαι εν
αδειαι τραφεισι και αισχροτητι και μωρολογιαι και γελωτι και κωμοις. Τις γαρ των εν
εκεινοις βεβιωκοτων ακουων, οτι Ἐαν μη τις αρηι εαυτου τον σταυρον, και
ακολουθησηι μοι, ουκ εστι μου αξιος· και, οτι Ουκ ηλθον βαλειν ειρηνην, αλλα
μαχαιραν, και διχασαι ανθρωπον κατα του πατρος αυτου, και θυγατερα κατα της
μητρος αυτης, ουκ αν εναρκησε; Τις δε ακουων, οτι Ἐαν μη τις αποταξηται και οικιαι
και πατριδι και χρημασιν, ουκ εστι μου αξιος, ουκ αν ωκνησεν, ουκ αν απηγορευσεν;
Ἀλλ' ομως ου μονον ουκ εναρκων, ουδε ανεδυοντο ταυτα ακουοντες, αλλα
προσετρεχον και επεπηδων τοις δεινοις, και ηρπαζον τα επιττατομενα. Το δε
ακουειν, οτι Παντος ρηματος αργου δωσομεν ευθυνας· και, Ὁ εμβλεψας γυναικι
προς το επιθυ 61.65 μησαι, ηδη εμοιχευσεν αυτην οφθεισαν· και, Ὁ οργισθεις εικη,
εις γεενναν πεσειται, τινα ουκ αν των τοτε απεσοβησεν; Ἀλλ' ομως παντες
επεδραμον, και πολλοι και υπερ τα σκαμματα ηλλοντο. Τι ουν αυτους επηγετο; ουκ
ευδηλον οτι η δυναμις του κηρυττομενου; Ει γαρ μη τουτο ην, τουναντιον δε ην,
εκεινοι μεν ουτοι, ουτοι δε ησαν εκεινοι, αρ' αν ευκολον ην εχειν και ελκυσαι τους
εναντιουμενους; Ουκ εστιν ειπειν. ηʹ. Ὥστε δια παντων δεικνυται θεια δυναμις ουσα
η κατορθωσασα. Ἐπει ποθεν επεισαν, ειπε μοι, τους χαυνους και τους διαῤρεοντας,
επι τον σκληρον και τραχυν φεροντες βιον; Ἀλλα τα μεν παραγγελματα τοιαυτα·
ιδωμεν δε μηποτε το δογμα επαγωγον ην. Και μην και τουτο ικανον ην τους
 
 

43
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απιστους αποσοβησαι. Τι γαρ ελεγον οι κηρυσσοντες; Ὅτι τον εσταυρωμενον δει
προσκυνειν, και τουτον Θεον νομιζειν, τον εκ γυναικος γεννηθεντα Ἰουδαιας. Και
τις αν τουτοις επεισθη, μη θειας δυναμεως προηγουμενης; Ὅτι μεν γαρ εσταυρωθη
και εταφη, παντες ειδον· οτι δε ανεστη και ανηλθε, πλην των αποστολων ουδεις
εθεασατο. Ἀλλ' επαγγελιαις αυτους επηραν, φησι, και ψοφωι ρηματων ηπατησαν.
Τουτο μεν ουν αυτο μαλιστα δεικνυσι, και χωρις των ειρημενων απαντων, οτι ουκ
εστιν απατη τα ημετερα. Τα μεν γαρ δυσχερη παντα εντευθεν συνεβαινε· τα δε
χρηστα μετα την αναστασιν επαγγειλασθαι εδει. Αυτο μεν ουν τουτο (παλιν γαρ ερω)
δεικνυσι θειον ον το ημετερον κηρυγμα. ∆ια τι γαρ μηδεις των πιστευοντων ειπεν,
οτι Ου προσειμι ουδε ανεχομαι· τα δυσχερη μοι ενταυθα απειλεις, και τα χρηστα μετα
την αναστασιν επαγγελληι; ποθεν γαρ δηλον, οτι αναστασις εσται; τις των
απελθοντων ηλθε; τις των κειμενων ανεστη; τις τουτων ειπε τι εσται μετα την
εντευθεν αποδημιαν; Ἀλλ' ουδεν τουτων ουκ ενενοησαν, αλλα και τας ψυχας
απεδωκαν υπερ του σταυρωθεντος. Ὥστε αυτο τουτο μαλιστα μεγαλης δυναμεως ην,
το μηδεποτε μηδεν τοιουτον ακουσαντας αθροον πεισαι περι μεγαλων ουτω
πραγματων, και παρασκευασαι τα μεν δυσχερη καταδεξασθαι επι της πειρας, τα δε
χρηστα εν ελπισιν εχειν. Ει δε ηπατων, τουναντιον αν εποιησαν μαλλον· τα μεν
χρηστα εντευθεν επηγγειλαντο, τα δε φοβερα εσιγησαν αν, και τα παροντα και τα
μελλοντα. Ουτω γαρ οι απατωντες και οι κολακευοντες ποιουσιν· ουδεν τραχυ ουδε
επαχθες ουδε φορτικον προτεινουσιν, αλλα τουναντιον απαν· τουτο γαρ εστιν
απατη. Ἀλλ' η ανοια, φησι, των πολλων πεισθηναι εποιησε τοις λεγομενοις. Τι φης;
οτε υπο Ἕλλησιν ησαν, ουκ ησαν ανοητοι, αλλ' οτε προς ημας μετεστησαν, τοτε
ανοητοι γεγονασι; καιτοι γε ουκ αλλους ανθρωπους, ουδε εξ αλλης οικουμενης
λαβοντες επεισαν οι αποστολοι. Καιτοι τα μεν Ἑλληνων απλως κατειχον, τα δε
ημετερα μετα κινδυνων κατεδεξαντο· ωστε ει μετα λογου κρειττονος αυτα κατειχον,
τοσουτον αυτοις εντραφεντες χρονον, ουκ αν αυτων απεστησαν, και μαλιστα οτε
ουδε ακινδυνως αποστηναι ενην. Ἐπει δε εγνωσαν εξ αυτης των πραγματων της
φυσεως, οτι γελως εκεινα και πλανη, δια τουτο και θανατων απειλουμενων, των
μεν συνηθων απεπηδησαν, εις δε τα καινα ηυτομολησαν, ατε τουτου μεν του
δογματος κατα φυσιν οντος, 61.66 εκεινου δε παρα φυσιν. Ἀλλ' οικεται, φησιν, ησαν
οι πεισθεντες, και γυναικες και τιτθαι και μαιαι και ευνουχοι. Μαλιστα μεν ουκ απο
τουτων ημιν η Ἐκκλησια συνεστηκε μονον, και τουτο δηλον απασιν· ει δε απο
τουτων, τουτο μαλιστα εστι το ποιουν το κηρυγμα θαυμαστον, οτι τοιαυτα δογματα,
οια Πλατων και οι κατ' εκεινον ουκ ισχυσαν εννοησαι ολως, εξαιφνης ισχυσαν οι
αλιεις, το παντων αμαθεστατον γενος, πειθειν καταδεξασθαι. Ουδε γαρ ει φρονιμους
επεισαν μονον, ουτω θαυμαστον ην το γεγονος· επειδη δε οικετας και τιτθας και
ευνουχους εις τοσουτον ηγαγον φιλοσοφιας, ως αγγελοις εφαμιλλους ποιησαι,
μεγιστην της θειας εμπνοιας παρειχον αποδειξιν. Και γαρ ει μεν ευτελη τινα
επεταττον, ειχε λογον ισως το την τουτων πειθω εις αποδειξιν της ευτελειας των
λεγομενων προβαλλεσθαι· ει δε μεγαλα και υψηλα και ανθρωπινην σχεδον
υπερβαινοντα φυσιν, και υψηλης δεομενα διανοιας εφιλοσοφουν, οσωι αν δειξηις
ανοητους τους πεισθεντας, τοσουτωι μαλλον αποδεικνυεις σοφους και θειας χαριτος
πεπληρωμενους τους πεισαντας. Ἀλλα τηι υπερβοληι των επαγγελιων, φησιν,
επεισαν. Αυτο δε τουτο ου θαυμαζεις, ειπε μοι, πως επεισαν μετα θανατον
προσδοκαιν επαθλα και αμοιβας; Ἐγω γαρ αυτο τουτο εκπληττομαι. Ἀλλα και τουτο
υπο ανοιας, φησι. Ποιας ανοιας, ειπε μοι, ταυτα, οτι η ψυχη αθανατος, και
δικαστηριον αδεκαστον μετα τον ενταυθα ημας ληψεται βιον, και ευθυνας και
ρηματων και πραγματων και εννοιων δωσομεν τωι τα αποῤρητα ειδοτι Θεωι, και τους
μεν κακους οψομεθα κολαζομενους, τους δε αγαθους στεφανουμενους; Ταυτα γαρ
 
 

44
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχι ανοιας, αλλα της μεγιστης εστι φιλοσοφιας. θʹ. Αυτο ουν τουτο, ειπε μοι, το
καταφρονειν των παροντων, το μεγα νομιζειν αρετην, το μη τα αθλα ενταυθα
ζητειν, αλλα περαιτερω προιεναι ταις ελπισι, και ψυχην ουτως ευτονον εχειν και
πιστην, ως μηδενι των παροντων δεινων προς τας μελλουσας παρεμποδιζεσθαι
ελπιδας, ποσης αν ειη φιλοσοφιας; Ἀλλα βουλει και αυτων των επαγγελιων και των
προῤρησεων μαθειν την δυναμιν, και την αληθειαν των προ τουτων, των μετα
ταυτα; Θεα μοι σειραν χρυσην πλεκομενην ποικιλως εξ αρχης. Ειπε τινα αυτοις περι
εαυτου και περι των Ἐκκλησιων και περι των μελλοντων πραγματων, και λεγων
εθαυματουργει. Ουκουν απο της εκβασεως των ειρημενων δηλον οτι και τα θαυματα
αληθη, και τα μελλοντα επηγγελμενα. Ἵνα δε και σαφεστερον γενηται το
λεγομενον, επ' αυτων αυτο ποιησω των πραγματων φανερον. Ἀνεστησε τον
Λαζαρον ρηματι μονωι ψιλωι, και ζωντα εδειξεν· ειπε παλιν, οτι Πυλαι ᾅδου ου
κατισχυσουσι της Ἐκκλησιας· και, οτι Ὁ καταλιπων πατερα η μητερα
εκατονταπλασιονα ληψεται εν τωι αιωνι τουτωι, και ζωην αιωνιον κληρονομησει.
Ουκουν το μεν θαυμα εν, το του Λαζαρου· αι δε προῤρησεις δυο, η μεν ενταυθα
δεικνυμενη, η δε εν τωι μελλοντι. Σκοπει τοινυν πως απαντα δι' αλληλων
κατασκευαζεται. Ει μεν γαρ τις απιστοιη, οτι Λαζαρος ανεστη, απο της προῤρησεως
της περι 61.67 της Ἐκκλησιας ειρημενης πιστευετω τωι θαυματι· το γαρ προ
τοσουτων λεχθεν χρονων τοτε εξεβη και τελος ελαβε· πυλαι γαρ ᾅδου της
Ἐκκλησιας ου κατισχυσαν. Ὁ τοινυν αληθευσας εν τηι προῤρησει, ευδηλον οτι και το
θαυμα ειργασατο· ο δε και το θαυμα εργασαμενος, και απερ ειπεν εις τελος αγαγων,
ευδηλον οτι και εν τηι προῤρησει τηι περι των μελλοντων αληθευει, λεγων, οτι
Ἑκατονταπλασιονα ληψεται, και ζωην αιωνιον κληρονομησει ο των παροντων
υπεριδων. Τα γαρ ηδη γεγενημενα και ειρημενα, ενεχυρα μεγιστα των μελλοντων
εκβησεσθαι δεδωκε. Ταυτα τοινυν απαντα και τα τουτοις εοικοτα απο των
Ευαγγελιων συναγαγοντες, λεγωμεν προς αυτους, και επιστομιζωμεν αυτους. Ει δε
λεγοι τις, Πως ουν ουκ εσβεσθη τελεον η πλανη; εκεινο αν ειποιμεν, οτι Ὑμεις
αιτιοι, οι προς την εαυτων στασιαζοντες σωτηριαν· επει ο Θεος τα πραγματα ουτως
ωικονομησεν, ως μηδε λειψανον υπολειφθηναι της ασεβειας. Ἀναλογισωμεθα τοινυν
τα ειρημενα δια βραχεων. Ποιαν εχει φυσιν τα πραγματα; τους ασθενεις υπο των
δυνατων ηττασθαι, η τουναντιον; τους τα ευκολα λεγοντας, η τους τα χαλεπωτερα;
τους μετα κινδυνων ελκοντας, η τους μετα αδειας; τους καινοτομουντας, η τους την
συνηθειαν κρατυνοντας; τους επι τραχειαν, η τους επι την ραιδιαν αγοντας οδον;
τους των πατρυων αφιστωντας, η τους ου ξενα νομοθετουντας; τους μετα την
εντευθεν αποδημιαν παντα υπισχνουμενους τα χρηστα, η τους εν τωι παροντι
κολακευοντας βιωι; τους πολλους υπο των ολιγων, η τους ολιγους υπο των πολλων;
Ἀλλα 61.68 και υμεις ενταυθα, φησιν, υπεσχεσθε. Τι δε ενταυθα υπεσχομεθα;
Ἁμαρτηματων αφεσιν και λουτρον παλιγγενεσιας. Μαλιστα μεν και το βαπτισμα εν
τοις μελλουσιν εχει το πλεον. Και βοαι Παυλος λεγων· Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη
υμων κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Ὅταν η ζωη υμων φανερωθηι, τοτε και
υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι. Ει δε και ενταυθα εχει αγαθα, ωσπερ ουν
και εχει, και τουτο μαλιστα πολλου θαυματος, οτι ισχυσαν πεισαι τους τα μυρια
εργασαμενους δεινα, και οσα μηδεις ετερος, οτι παντα απολουσονται, και ουδενος
δωσουσι λογον των πεπλημμελημενων. Ὥστε και δια τουτο αυτο μαλιστα θαυμαζειν
εχρην, οτι ανθρωπους βαρβαρους τοιαυτην επεισαν καταδεξασθαι πιστιν, και
χρηστας περι των μελλοντων εχειν ελπιδας, και το προτερον των αμαρτηματων
φορτιον απεσκευασμενους μετα πολλης της προθυμιας εις το επιον των υπερ της
αρετης απτεσθαι πονων, και προς αισθητον μεν μηδεν κεχηνεναι, παντων δε
ανωτερους των σωματικων γεγενημενους νοερας δεξασθαι δωρεας, και τον Περσην
 
 

45
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τον Σαυροματην, και τον Μαυρον και τον Ἰνδον ειδεναι ψυχης καθαρμον, και
Θεου δυναμιν και φιλανθρωπιαν αφατον, και πιστεως φιλοσοφιαν, και Πνευματος
αγιου επιφοιτησιν, και σωματων αναστασιν, και ζωης αθανατου δογματα. Ταυτα γαρ
απαντα και τα τουτων πλειονα γενη βαρβαρων οι αλιεις μυσταγωγουντες εν τωι
βαπτισματι, φιλοσοφειν επεισαν. Ταυτα τοινυν απαντα μετα ακριβειας φυλαξαντες,
προς αυτους λεγωμεν, και την απο του βιου παλιν αυτοις αποδειξιν παρεχωμεθα, ινα
εκατερωθεν ημεις τε σωθωμεν, εκεινους τε επισπασωμεθα προς την του Θεου δοξαν·
οτι αυτωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Καγω, αδελφοι, ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις, αλλ' ως
σαρκικοις, ως νηπιοις εν Χριστωι. Γαλα υμας εποτισα, και ου βρω μα· ουπω γαρ
ηδυνασθε. Ἀλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε· ετι γαρ σαρκικοι εστε. αʹ. Καθελων την
φιλοσοφιαν την εξωθεν, και τον τυφον αυτης καταβαλων απαντα, εφ' ετεραν
υποθεσιν ερχεται. Και γαρ εικος ην εκεινους λεγειν, οτι ει μεν τα Πλατωνος η
Πυθαγορου η τινος ετερου των φιλοσοφων απηγγελλομεν, εικοτως ουτω μακρον
καθ' ημων απετεινες λογον· επει δε τα του Πνευματος καταγγελλομεν, τινος ενεκεν
την εξωθεν σοφιαν ανω και κατω στρεφεις; Πως ουν προς τουτο ισταται, ακουσον.
Καγω, αδελφοι, ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις. Μαλιστα μεν γαρ, ει
και τελειοι, φησιν, ητε και εν τοις πνευματικοις, ουδε ουτως εχρην επαιρεσθαι· ουδε
γαρ τα υμετερα καταγγελλετε, ουδε απερ αυτοι οικοθεν ευρηκατε· νυνι δε ουδε
ταυτα ιστε ως ειδεναι χρη, αλλα μαθηται εστε και παντων εσχατοι. Ὥστε ει μεν επι
τηι εξωθεν σοφιαι φρονειτε μεγαλα, εληλεγκται ουδεν ουσα αυτη, αλλα και επι τοις
πνευματικοις εναντια ημιν· ει δε και επι τοις πνευματικοις, και εν τουτοις το
ελαττον κατεχετε, και εν τοις εσχατοις εστηκατε. ∆ιο φησιν· Ουκ ηδυνηθην υμιν
λαλησαι ως πνευματι 61.68 κοις. Ουκ ειπεν, Ουκ ελαλησα, ινα μη δοξηι φθονου το
πραγμα ειναι· αλλα διπληι αυτων καθαιρει το φρονημα, ενι μεν τροπωι, δειξας οτι
ουκ ισασι τα τελεια, δευτερωι δε, οτι αυτοι του μη ειδεναι γεγονασιν αιτιοι, και τριτωι
δε προς τουτοις, τωι δεικνυναι, οτι ουδε ετι νυν δυνανται. Το μεν γαρ την αρχην μη
δυνηθηναι, ισως της του πραγματος φυσεως ην· καιτοι γε ουδε ταυτην αυτοις αφιησι
την απολογιαν. Ου γαρ δια το μη δυνασθαι δεξασθαι τα υψηλα φησιν αυτους μη
δεδεχθαι, αλλα δια το σαρκικους ειναι. Πλην αλλ' εν αρχηι μεν ουτως ουκ ην
κατηγοριας αξιον· το δε, και χρονου παρελθοντος τοσουτου, μηδεπω προς τα
τελειοτερα φθασαι, τουτο της εσχατης νωθειας ην. Τουτο γουν εγκαλει και Ἑβραιοις,
αλλ' ου μετα τοσαυτης σφοδροτητος. Ἐκεινους μεν γαρ και δια την θλιψιν τοιουτους
ειναι φησι, τουτους δε δι' επιθυμιαν της πονηριας· ουκ εστι δε ισον τουτο κακεινο.
Και δεικνυσιν οτι εκεινοις μεν επιτιμησαι βουλομενος, τουτους δε διεγειρων
μαλλον, ελεγε ταυτα αληθευων. Τουτοις μεν γαρ φησιν· Ἀλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε·
εκεινοις δε, ∆ιοπερ αφεντες τον της αρχης του Χριστου λογον, επι την τελειοτητα
φερωμεθα· και παλιν, Πεπεισμεθα δε περι υμων τα κρειττονα και εχομενα σωτηριας,
ει και ουτω λαλουμεν. Και πως τους Πνευματος επιτυχοντας τοσουτου, σαρκικους
καλει, και ων αρχομενος τοσαυτα διηλθεν εγκωμια; Ἐπει κακεινοι σαρκικοι ησαν,
61.69 προς ους φησιν ο Κυριος· Ὑπαγετε απ' εμου, ουκ οιδα υμας, οι εργαζομενοι την
ανομιαν· καιτοι και δαιμονας εξεβαλον, και νεκρους ανεστησαν, και προφητειας
επεδειξαντο. Ὥστε εστι και σημεια ποιησαντα ειναι σαρκικον. Και γαρ τωι Βαλααμ
ενηργησεν ο Θεος, και τωι Φαραω τα μελλοντα απεκαλυψε, και τωι Ναβουχοδονοσορ,
και Καιαφας προεφητευσε, ουκ ειδως α ελεγε· και ετεροι δε τινες δαιμονια εξεβαλον
τωι αυτου ονοματι, ουκ οντες μετ' αυτου, επειδη ου δια τους ποιουντας ταυτα
 
 

46
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινεται, αλλα δι' ετερους. Πολλακις δε και δι' αναξιων ταυτα εγινετο. Και τι
θαυμαζεις, ει επι ανδρων αναξιων δι' ετερους ταυτα γινεται, οπου γε και δι' αγιων;
και γαρ Παυλος φησι· Παντα υμων εισιν, ειτε Παυλος ειτε Ἀπολλως ειτε Κηφας, ειτε
ζωη ειτε θανατος· και παλιν, οτι Αυτος εδωκε τους μεν αποστολους, τους δε
προφητας, τους δε ποιμενας και διδασκαλους προς καταρτισμον των αγιων, εις
εργον διακονιας. Ἐπει ει μη τουτο ην, ουδεν αν εκωλυσε παντας διαφθαρηναι.
Συμβαινει γαρ αρχοντας μεν ειναι φαυλους και μιαρους, τους δε αρχομενους
επιεικεις και μετριους, και λαικους μεν εν ευλαβειαι ζηιν, ιερεας δε εν πονηριαι· και
ουκ εμελλεν ουδε βαπτισμα ειναι, ουτε σωμα Χριστου, ουτε προσφορα δι' εκεινων, ει
πανταχου την αξιαν η χαρις εζητει. Νυνι δε και δι' αναξιων ειωθεν ενεργειν ο Θεος,
και ουδεν του βαπτισματος η χαρις παρα του βιου του ιερεως παραβλαπτεται· επει
εμελλεν ο λαμβανων ελαττουσθαι. Ὥστε ει και σπανιακις γινεται ταυτα, γινεται
γουν ομως. Ταυτα δε λεγω, ινα μη τις των παρεστωτων τον βιον περιεργαζομενος
του ιερεως, σκανδαλιζηται περι τα τελουμενα. Ουδεν γαρ ανθρωπος εις τα
προκειμενα εισαγει, αλλα το παν της του Θεου δυναμεως εργον εστι, κακεινος εστιν
υμας ο μυσταγωγων. Καγω, αδελφοι, ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις,
αλλ' ως σαρκικοις. Γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα· ουπω γαρ εδυνασθε. Ἵνα γαρ μη
δοξηι φιλοτιμιας ενεκεν ειρηκεναι ταυτα απερ ειρηκεν, οτι Ὁ πνευματικος ανακρινει
τα παντα, και οτι Ὑπ' ουδενος ανακρινεται, και οτι Νουν Χριστου εχομεν, και τον
τυφον αυτων καταστελλων, ορα τι φησιν· Ου δια τουτο, φησιν, εσιγησα, ως ουδεν
πλεον δυναμενος υμιν ειπειν, αλλ' οτι σαρκικοι εστε. Ἀλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε. βʹ.
∆ια τι μη ειπεν, Ου θελετε, αλλ', Ου δυνασθε; Ὅτι [και] τουτο αντ' εκεινου τεθεικε.
Το γαρ μη δυνασθαι, τουτο απο του μη θελειν εστιν· οπερ αυτοις μεν φερει
κατηγοριαν, τωι δε διδασκαλωι συγγνωμην. Ει μεν γαρ απο φυσεως ουκ ηδυναντο,
ισως αν τις συνεγνω· επειδη δε απο προαιρεσεως, απεστερηνται της απολογιας. Ειτα
λεγει και το ειδος το ποιουν αυτους σαρκικους· Ὅπου γαρ εν υμιν ερις και ζηλος και
διχοστασια, ουχι σαρκικοι εστε, και κατα ανθρωπον περιπατειτε; Καιτοι και πορνειας
και ασελγειας εχων αυτων ειπειν, εκεινο μαλλον τιθησι το αμαρτημα, οπερ
εσπουδασε διορθωσασθαι τεως. Ει δε ζηλος σαρκικους ποιει, ωρα λοιπον απαντας
ολολυξαι μεγα και σακκον περιβαλεσθαι και σποδον υποστρωσασθαι. Τις γαρ του
παθους τουτου καθαρος; πλην ει μη απ' εμαυτου και τα των αλλων στοχαζομαι. Ει
ζηλος σαρκικους ποιει και ουκ αφιησιν ειναι πνευματικους, καιτοι γε
προφητευοντας και ετερα θαυμαστα επιδεικνυμενους· οταν μηδε χαρις 61.70
τοσαυτη παρηι, που θησομεν τα ημετερα, οταν μη επι τουτωι μονωι, αλλα και εφ'
ετεροις μειζοσιν ωμεν αλισκομενοι; Ἐντευθεν μανθανομεν, οτι εικοτως ελεγεν ο
Χριστος, οτι ο ποιων τα φαυλα ουκ ερχεται προς το φως, και οτι βιος ακαθαρτος
εμποδιζει δογμασιν υψηλοις, ουκ αφεις το διορατικον φανηναι της διανοιας. Ὥσπερ
ουν ουκ εστιν εν πλανηι οντα και ορθως βιουντα μειναι εν πλανηι ποτε, ουτως ου
ραιδιον πονηριαι συντρεφομενον αναβλεψαι ταχεως προς το των παρ' ημιν δογματων
υψος, αλλα χρη παντων καθαρευειν των παθων τον μελλοντα θηραιν την αληθειαν.
Ὁ γαρ τουτων απηλλαγμενος, και της πλανης απαλλαγησεται, και επιτευξεται της
αληθειας. Μη γαρ μοι το μη πλεονεκτειν μονον, μηδε το μη πορνευειν αρκειν εις
τουτο σοι νομιζε, αλλα χρη παντα συνδραμειν τωι ζητουντι ταληθες. ∆ιο φησι
Πετρος· Ἐπ' αληθειας καταλαμβανομαι, οτι ουκ εστι προσωποληπτης ο Θεος, αλλ' εν
παντι εθνει ο φοβουμενος αυτον, και εργαζομενος δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι εστι·
τουτεστι, καλει και επισπαται αυτον προς την αληθειαν. Ουχ οραις Παυλον, οτι
παντων σφοδροτερος ην εν τωι πολεμειν και διωκειν; αλλ' ομως επειδη βιον
αληπτον ειχε, και ου παθει ταυτα επραττεν ανθρωπινωι, και εδεχθη και παντας
υπερηκοντισεν. Ει δε λεγοι τις, Πως ο δεινα ο Ἕλλην, χρηστος ων και αγαθος και
 
 

47
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλανθρωπος, μενει πλανωμενος; εκεινο αν ειποιμι· οτι ετερον εχει παθος,
κενοδοξιαν η νωθειαν ψυχης, η το μη μεριμναιν περι της οικειας σωτηριας, αλλ'
απλως και εικη τα κατ' αυτον φερεσθαι νομιζειν. Ὁ δε Παυλος τον εργαζομενον
δικαιοσυνην, τον εν πασιν αληπτον φησι, κατα δικαιοσυνην την εν νομωι γενομενον·
και, Χαριν εχω τωι Θεωι ωι λατρευω απο προγονων εν καθαραι συνειδησει. Πως ουν,
φησιν, ακαθαρτοι κατηξιωθησαν του κηρυγματος; Ἐπειδη ηθελησαν και
επεθυμησαν. Τους μεν γαρ και πεπλανημενους ελκει, επειδαν παθων καθαρευωσι·
τους δε αφ' εαυτων προσιοντας ου διωθειται· πολλοι δε και απο προγονων εδεξαντο
την ευσεβειαν. Ὅπου γαρ εν υμιν ζηλος και ερις. Λοιπον προς τους αρχομενους
αποδυεται. Ἐν μεν γαρ τοις εμπροσθεν τους αρχοντας κατεβαλεν, ειπων, οτι ουδενος
αξια η σοφια του λογου· ενταυθα δε τους αρχομενους πληττει, λεγων· Ὅταν γαρ
λεγηι τις, Ἐγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε Ἀπολλω, ουχι σαρκικοι εστε; και δεικνυσιν
οτι τουτο ου μονον αυτους ουδεν ωνησεν, ουδε προσλαβειν τι πεποιηκεν, αλλα και
προς την των μειζονων ωφελειαν ενεποδισε. Τουτο γαρ ζηλον ετεκεν· ο δε ζηλος
σαρκικους εποιησε· το δε γενεσθαι σαρκικους, ουκ αφηκεν ακουσαι των
υψηλοτερων. Τις ουν εστι Παυλος, τις δε Ἀπολλως; Μετα γαρ την των πραγματων
κατασκευην και αποδειξιν, γυμνοτερον λοιπον κεχρηται τηι κατηγοριαι· και το αυτου
ονομα τιθησι, πασαν περιαιρων τραχυτητα, και ουκ αφεις οργισθηναι προς τα
λεγομενα. Ει γαρ Παυλος ουδεν εστι και ουκ αγανακτει, πολλωι μαλλον εκεινους
δυσχεραινειν ουκ εχρην. ∆ιπληι τοινυν αυτους παραμυθειται, τωι τε εαυτον
υποθειναι, και τωι μη παντος αυτους αποστερησαι ως ουδεν συντελουντας· αλλα
διδωσι μεν αυτοις τι μικρον, διδωσι δε ομως. Ειπων γαρ, Τις ουν εστι Παυλος, τις δε
Ἀπολλως; επηγαγεν· αλλ' η διακονοι δι' ων επιστευσατε; Τουτο δε αυτο μεν καθ'
εαυτο μεγα και πολλων αξιον μισθων, προς δε το αρχετυπον και την ριζαν των
αγαθων ου 61.71 δεν. Ου γαρ ο διακονουμενος τοις αγαθοις, αλλ' ο παρεχων αυτα
και διδους, ουτος εστιν ο ευεργετης. Και ουκ ειπεν, Ευαγγελισται, αλλ', Ἢ διακονοι·
οπερ πλεον εστιν. Ου γαρ απλως ευηγγελισαντο, αλλα και διηκονησαν ημιν· το μεν
γαρ λογου μονον εστι, το δε και εργον εχει. Ὥστε ει και ο Χριστος διακονος μονον
εστιν αγαθων, και ουχ η ριζα αυτος και πηγη, ως Υιος μεντοι, ορα που τουτο το
πραγμα καταγεται. γʹ. Πως ουν, φησι, λεγει αυτον διακονον γεγενησθαι περιτομης;
Περι της κατα σαρκα οικονομιας εκει λεγων, και ουδε τουτωι τωι τροπωι, ωι νυν
ειρηκαμεν· εκει μεν γαρ διακονον τον πληρωτην φησιν, ουχι τον οικοθεν
παρασχομενον τα αγαθα. Και ουκ ειπεν, Οι προσαγομενοι υμας εις την πιστιν, αλλα,
∆ι' ων επιστευσατε· παλιν εκεινοις το πλεον διδους, και τους διακονους καντευθεν
δηλων. Ει τοινυν ετερωι διηκονουντο, πως ουτοι την αξιαν αρπαζουσι; Συ δε μοι
σκοπει, πως ουδαμως αυτοις εγκαλει ως αρπαζουσιν, αλλα τοις παρεχουσιν· η γαρ
υποθεσις του σφαλματος εν τωι πληθει ην· και γαρ εκεινοι ει απεστησαν, ουτοι
διελυοντο. ∆υο τοινυν κατεσκευασε σοφως, οθεν τε εδει καθελειν το αμαρτημα,
εκειθεν υπορυξας, και προς εκεινους απεχθειαν μη κτησαμενος, μηδε
φιλονεικοτερους ποιησας. Και εκαστωι ως ο Κυριος εδωκεν. Ουδε γαρ αυτο τουτο το
μικρον παρ' εαυτων, αλλα παρα του Θεου του εγχειριζοντος. Ἵνα γαρ μη λεγωσι, Τι
ουν; τους διακονουμενους ημιν ου στερξομεν; Ναι, φησιν, αλλ' ειδεναι χρη μεχρι
τινος· ουδε γαρ τουτο αυτο παρ' αυτων, αλλα παρα του δοντος Θεου. Ἐγω εφυτευσα,
Ἀπολλως εποτισεν, αλλ' ο Θεος ηυξανε. Τουτεστι, Πρωτος κατεβαλον τον λογον·
ωστε δε μη ξηρανθηναι τοις πειρασμοις τα σπερματα, Ἀπολλως τα παρ' εαυτου
προσεθηκε· το δε παν, του Θεου γεγονεν. Ὥστε ουτε ο φυτευων εστι τι, ουτε ο
ποτιζων, αλλ' ο αυξανων Θεος. Ὁραις πως αυτους παραμυθειται, ωστε μη
τραχυτερους γενεσθαι τωι ακουσαι· Τις εστιν ο δεινα, και τις ο δεινα; αμφοτερα γαρ
φορτικα, και το ειπειν, Τις εστιν ο δεινα, και τις εστιν ο δεινα; και το ειπειν, Ουτε ο
 
 

48
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυτευων, ουτε ο ποτιζων εστι τι. Πως ουν αυτα παρεμυθησατο; Τωι τε επι του οικειου
προσωπου προσαγειν την εξουδενωσιν. Τις γαρ εστι Παυλος; τις δε Ἀπολλως; και τωι
το παν αναθειναι τωι παντα δεδωκοτι Θεωι. Ειπων γαρ, οτι Ουτος εφυτευσε, και
προσθεις, οτι ουδεν εστιν ο φυτευων, επηγαγεν· Ἀλλ' ο αυξανων Θεος. Και ουδε
μεχρι τουτου εστη, αλλ' ετεραι επαγωγηι παλιν αυτο θεραπευει λεγων· Ὁ φυτευων δε
και ο ποτιζων, εν εισι. ∆ια γαρ τουτου και ετερον κατασκευαζει, το μη επαιρεσθαι
κατ' αλληλων. Ἓν δε ειναι αυτους φησι, προς το μηδεν δυνασθαι ανευ του
αυξανοντος Θεου. Τουτο δε ειπων, ουδε τους πολλα καμνοντας αφηκε
κατεξανιστασθαι των ελαττονα εισενεγκαντων, ουτε τους ετερους τουτοις φθονειν.
Ειτα, επειδη τουτο ραιθυμοτερους εποιει, το παντας εν ειναι νομιζεσθαι, και τους
πολλα καμοντας και τους ελαττω, ορα πως αυτο διωρθωσατο, ειπων· Ἕκαστος δε
τον ιδιον μισθον ληψεται κατα τον ιδιον κοπον. Ὡς αν ει ελεγε· Μη φοβου, οτι
ειπον, οτι εν εισι· προς γαρ το του Θεου εργον παραβαλλομενοι, εν εισιν· επει πονων
ενεκεν ουκ εισιν, αλλα εκαστος τον ιδιον μισθον ληψεται. Ειτα και λιπαινει πλεον
αυτο, κατορθωσας 61.72 οπερ εβουλετο, και χαριζεται εν οις εξεστι μετα φιλοτιμιας.
Θεου γαρ εσμεν συνεργοι· Θεου γεωργιον εστε, Θεου οικοδομη εστε. Ὁραις πως και
αυτοις εργον εδωκεν ου μικρον, κατασκευασας προτερον, οτι το παν εστι του Θεου;
Ἐπειδη γαρ αει παραινει πειθεσθαι τοις ηγουμενοις, δια τουτο ου σφοδρα εξευτελιζει
τους διδασκαλους. Θεου γεωργιον εστε. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἐφυτευσα, τηι τροπηι
επεμεινεν. Ει δε Θεου γεωργιον, ουκ απο των γεωργουντων υμας, αλλ' απο του Θεου
καλεισθαι δικαιον. Ου γαρ αγρος γεωργου καλειται, αλλα του οικοδεσποτου. Θεου
οικοδομη εστε. Παλιν η οικοδομη ου του τεχνιτου, αλλα του δεσποτου εστιν. Ει δε
οικοδομη εστε, ου χρη διεσπασθαι· επει ουκ αν ειη τουτο οικοδομη. Ει γεωργιον εστε,
διαιρεισθαι ου χρη, αλλ' ενι φραγμωι τωι της ομονοιας τειχιζεσθαι. Κατα την χαριν
του Θεου την δοθεισαν μοι, ως σοφος αρχιτεκτων, θεμελιον τεθεικα. Σοφον εαυτον
εκαλεσεν ενταυθα, ουκ επαιρων εαυτον, αλλα τυπον αυτοις διδους, και δεικνυς, οτι
τουτο εστι σοφου, το ενα θειναι θεμελιον. Ὅρα γουν πως μετριαζει. Ειπων γαρ
σοφον εαυτον, ουκ αφηκεν αυτου τουτο ειναι, αλλ' ολον εαυτον προτερον αναθεις
τωι Θεωι, τοτε εαυτον ουτως εκαλεσε· Κατα γαρ την χαριν του Θεου την δοθεισαν μοι,
φησιν. Ὁμου γαρ δεικνυσιν, οτι και το παν εστι του Θεου, και οτι τουτο μαλιστα εστι
χαρις, το μη διηιρησθαι, αλλ' εφ' ενι κεισθαι θεμελιωι. Ἄλλος εποικοδομει· εκαστος δε
βλεπετω, πως εποικοδομει. Ἐνταυθα μοι δοκει εις τον περι της πολιτειας λοιπον
αυτους εμβαλλειν αγωνα, επειδη συνηψεν απαξ και εν εποιησε. Θεμελιον γαρ αλλον
ουδεις δυναται θειναι παρα τον κειμενον, ος εστιν Ἰησους Χριστος. Ου δυναται δε,
εως αν ηι αρχιτεκτων· αν δε τεθηι, ουκετι εστιν αρχιτεκτων. δʹ. Ἴδε πως και απο των
κοινων εννοιων κατασκευαζει το προκειμενον απαν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι·
Κατηγγειλα τον Χριστον, παρεδωκα υμιν τον θεμελιον, σκοπειτε πως εποικοδομειτε,
ει κενοδοξως, ει προς ανθρωπους αποσπωντες τους μαθητας. Μη τοινυν προσεχωμεν
ταις αιρεσεσι· θεμελιον γαρ αλλον ουδεις δυναται θειναι παρα τον κειμενον. Ἐπι
τουτον ουν οικοδομωμεν, και ως θεμελιου εχωμεθα, ως κλημα αμπελου, και μηδεν
εστω μεσον ημων και Χριστου· αν γαρ γενηται τι μεσον, ευθεως απολλυμεθα. Και
γαρ το κλημα κατα το συνεχες ελκει την πιοτητα, και η οικοδομη κατα το
κεκολλησθαι εστηκεν· ως αν διαστηι, απολλυται, ουκ εχουσα που ερεισει εαυτην. Μη
τοινυν απλως εχωμεθα του Χριστου, αλλα κολληθωμεν αυτωι· αν γαρ διαστωμεν,
απολλυμεθα. Οι γαρ μακρυνοντες εαυτους απο σου, απολουνται, φησι. Κολλωμεθα
τοινυν αυτωι, και κολλωμεθα δια των εργων· Ὁ γαρ τηρων τας εντολας μου, αυτος
εν εμοι, φησι, μενει. Και γαρ δια πολλων ημας υποδειγματων ενοι. Σκοπει δε· Αυτος
η κεφαλη, ημεις το σωμα· μη δυναται μεσον τι ειναι κεφαλης και σωματος διαστημα
κενον; Αυτος θεμελιος, ημεις οικοδομη· αυτος αμπελος, ημεις κληματα· αυτος ο
 
 

49
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νυμφιος, ημεις η νυμφη· αυτος ο ποιμην, ημεις τα προβατα· οδος εκεινος, ημεις οι
βαδιζοντες· ναος παλιν ημεις, αυτος ενοικος· αυτος ο πρωτοτοκος, ημεις οι αδελφοι·
αυτος ο κληρονομος, ημεις οι συγκληρονομοι· αυτος η ζωη, ημεις οι ζωντες· αυτος η
αναστασις, ημεις οι ανιστα 61.73 μενοι· αυτος το φως, ημεις οι φωτιζομενοι. Ταυτα
παντα ενωσιν εμφαινει, και ουδεν μεσον κενον αφιησιν ειναι, ουδε το μικροτατον.
Ὁ γαρ μικρον αποστας, και πολυ προιων αποστησεται. Και γαρ το σωμα, αν μικραν
απο ξιφους διαστασιν δεξηται, διαφθειρεται· και η οικοδομη, καν μικρον διαχανηι,
καταλυεται· και της ριζης το κλημα, καν μικρον αποκοπηι, γεγονεν αχρηστον. Ὥστε
το μικρον τουτο ουκ εστι μικρον, αλλα και σχεδον το ολον εστιν. Ὅταν ουν μικρον
τι πλημμελησωμεν η και ραιθυμησωμεν, μη παριδωμεν το μικρον· επει ταχεως
παροφθεν τουτο μεγα γινεται. Ουτω και ιματιον αρχην λαβον ρηγνυσθαι και
αμεληθεν, διολου το σχισμα προηγαγε· και οροφος ολιγων κεραμων καταπεσοντων
παροφθεις, ολοκληρον τον οικον κατηνεγκε. Ταυτ' ουν ημεις λογιζομενοι, μηδεποτε
των μικρων καταφρονωμεν, ινα μη εις τα μεγαλα εμπεσωμεν· αν δ' αρα
καταφρονησωμεν, και εις το βαθος ελθωμεν των κακων, μηδε εκεισε γενομενοι
απογνωμεν, ινα μη εμπεσωμεν εις καρηβαριαν. ∆υσκολον γαρ λοιπον ανελθειν
εκειθεν τον μη σφοδρα νηφοντα, ου δια το μηκος μονον, αλλα και δια την θεσιν
αυτην. Βαθος γαρ εστι και η αμαρτια, και κατω φερουσα θλιβει. Και καθαπερ οι εις
φρεαρ εμπεσοντες ουκ αν ραιδιως ανελθοιεν, αλλ' ετερων δεησονται των αναγοντων
αυτους· ουτω και ο εις βαθος ελθων των αμαρτηματων. Χαλασωμεν ουν σχοινια
προς τους τοιουτους, και ανιμησωμεθα· μαλλον δε ουχ ετερων δει μονον, αλλα και
ημων αυτων, ινα και εαυτους επιδωμεν, και αναβησωμεθα ου τοσουτον, οσον
κατεβημεν, αλλα πολλωι πλεον, εαν βουλωμεθα. Και γαρ ο Θεος βοηθει· Ου γαρ
βουλεται τον θανατον του αμαρτωλου, ως το επιστρεψαι αυτον. Μηδεις τοινυν
απογινωσκετω, μηδεις το των ασεβων πασχετω παθος· εκεινων γαρ εστι το τοιουτον
αμαρτημα. Ἀσεβης γαρ, φησι, ελθων εις βαθος κακων, καταφρονει. Ὥστε ου το
πληθος των αμαρτηματων ποιει την απογνωσιν, αλλ' η του ασεβους γνωμη. Καν
πασαν τοινυν επελθηις κακιαν, ειπε προς εαυτον· Φιλανθρωπος εστιν ο Θεος, και της
σωτηριας επιθυμει της ημετερας. Ἐαν γαρ ωσιν αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως
χιονα λευκανω, φησι, και προς την εναντιαν εξιν μεταστησω. Μη τοινυν
απαγορευσωμεν· ου γαρ το πεσειν ουτω χαλεπον, ως το πεσοντα κεισθαι· ουτε το
τρωθηναι δεινον, ως το τρωθεντα μη βουλεσθαι θεραπευεσθαι. Τις γαρ καυχησεται
αγνην εχειν την καρδιαν; η τις παῤρησιασεται καθαρος ειναι απο αμαρτιων; Ταυτα
λεγω, ουχ ινα ραιθυμοτερους υμας ποιησω, αλλ' ινα κωλυσω εις απογνωσιν
εμπεσειν. εʹ. Βουλει μαθειν πως εστιν ημων αγαθος ο ∆εσποτης; Ἀνηλθεν ο τελωνης
μυριων γεμων κακων, και ειπων, Ἱλασθητι μοι, μονον, κατηλθε δεδικαιωμενος. Και
δια του προφητου δε φησιν ο Θεος· ∆ι' αμαρτιαν βραχυ τι ελυπησα αυτον, και ειδον
οτι ελυπηθη και επορευθη στυγνος, και ιασαμην τας οδους αυτου. Τι της
φιλανθρωπιας ταυτης ισον; Ἵνα στυγνασηι μονον, φησιν, αφηκα τα αμαρτηματα.
Ἡμεις 61.74 δε ουδε αυτο τουτο ποιουμεν· διο μαλιστα τον Θεον παροργιζομεν. Ὁ
γαρ και δια μικρων ιλεως γενομενος, οταν μη τουτων τυχηι, εικοτως αγανακτει, και
την εσχατην απαιτει τιμωριαν ημας· υπερβαλλουσης γαρ εστι τουτο
καταφρονησεως. Τις γουν ελυπηθη ποτε δι' αμαρτιας; τις εστεναξε; τις το στηθος
επληξε; τις εμεριμνησεν; Ουδενα εγωγε οιμαι· αλλα μυριας μεν ημερας θρηνουσιν
ανθρωποι υπερ οικετων αποθανοντων, υπερ ζημιας χρηματων· την δε ψυχην
απολλυντες καθ' εκαστην ημεραν, ουδε εις νουν βαλλομεθα. Πως ουν δυνησηι τον
Θεον εξιλεωσασθαι, οταν μηδε οτι ημαρτες, ειδηις; Ναι, φησιν, ημαρτον. Ναι, μοι
λεγεις τηι γλωττηι, ειπε μοι τηι διανοιαι, και μετα του ρηματος στεναξον, ινα διηνεκως
ευθυμηις. Και γαρ ει ηλγουμεν επι τοις αμαρτημασιν, ει εστεναζομεν επι τοις
 
 

50
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλημμελημασιν, ουδεν αν αλλο ημας ελυπησε, της οδυνης ταυτης πασαν αθυμιαν
παρωθουμενης. Ὥστε και ετερον αν εκερδαινομεν μετα της εξομολογησεως, το μη
βαπτιζεσθαι τοις λυπηροις του παροντος βιου, μηδε φυσασθαι τοις λαμπροις· και
ταυτηι παλιν μειζονως αν εξιλεωσαμεθα τον Θεον, ωσπερ ουν, οις ποιουμεν νυν,
παροξυνομεν. Ειπε γαρ μοι, ει τινα εχεις οικετην, και πολλα παθων εκεινος κακα
παρα των ομοδουλων, των μεν αλλων μηδενος λογον ποιοιτο, υπερ δε του μη
παροργιζεσθαι τον δεσποτην φροντιζοι μονον, αρα ουχ ικανος απο τουτου μονου
λυσαι σου την οργην; Τι δε, αν των μεν εις σε πλημμεληματων μηδεμιαν ποιοιτο
φροντιδα, υπερ δε των προς τους ομοδουλους φροντιζοι, ουχι μειζονα επαξεις την
τιμωριαν; Ουτω και ο Θεος ποιει· οταν μεν αμελωμεν αυτου της οργης, σφοδροτεραν
επαγει αυτην· οταν δε φροντιζωμεν, ημερωτεραν· μαλλον δε ουδε επαγει λοιπον·
βουλεται γαρ ημας εαυτους απαιτειν την τιμωριαν των ημαρτημενων, και ουκετι
λοιπον αυτος απαιτει. ∆ια τουτο γαρ και απειλει την τιμωριαν, ινα τωι φοβωι την
καταφρονησιν ανεληι· οταν δε εξ απειλης φοβηθωμεν μονης, ουκ αφιησιν υπομειναι
την πειραν. Ὅρα γουν προς τον Ἱερεμιαν τι φησιν· Ουχ οραις τι αυτοι ποιουσιν; Οι
πατερες αυτων καιουσι πυρ, οι υιοι αυτων συναγουσι ξυλα, αι γυναικες αυτων
τριβουσι σταις. ∆εος μη και περι ημων λεχθηι τι τοιουτον. Ουχ οραις τι αυτοι
ποιουσιν; Ουδεις τα του Χριστου ζητει, αλλα παντες τα εαυτων. Οι υιοι αυτων εις
ασελγειας τρεχουσιν, οι πατερες αυτων εις πλεονεξιαν και αρπαγην, αι γυναικες
αυτων επι τας φαντασιας τας βιωτικας, ου μονον ουκ εγκοπτουσαι τους ανδρας,
αλλα και παροξυνουσαι. Στηθι γουν επι της αγορας· ερωτησον τους απιοντας και
επανιοντας, και ουδενα οψει υπερ πνευματικου πραγματος σπευδοντα, αλλα παντας
υπερ σαρκικων τρεχοντας. Μεχρι τινος ουκ ανανηφομεν; μεχρι τινος εις υπνον
καταφερομεθα βαθυν; ουκ ελαβομεν κορον των κακων; καιτοι γε και χωρις των
ρηματων αρκει και αυτη των πραγματων υμας η πειρα διδαξαι των παροντων την
ουδενειαν και το μοχθηρον απαν. Ἄνθρωποι γουν την εξωθεν σοφιαν ασκουντες,
και μηδεν των μελλοντων ειδοτες, επειδη κατεγνωσαν πολ 61.75 λην των παροντων
πραγματων ευτελειαν, δια τουτο απεστησαν μονον. Ποιας ουν συ τευξηι συγγνωμης,
χαμαι συρομενος, και μη καταφρονων των μικρων και παρερχομενων υπερ των
μεγαλων και διαιωνιζοντων, ο και αυτου του Θεου ακουων, ταυτα σοι δεικνυντος
και εκκαλυπτοντος, και επαγγελιας τοιαυτας παρ' αυτου εχων; Ὅτι γαρ ουχ ικανα
ταυτα κατασχειν, εδειξαν οι και χωρις επαγγελιας των μειζονων απεχομενοι
τουτων. Ποιον γαρ πλουτον προσδοκησαντες επι πενιαν ηλθον; Ουδενα· αλλ' απο
61.76 του σφοδρα ειδεναι, οτι η τοιαυτη πενια πλουτου κρειττων εστι. Ποιαν ζωην
ελπισαντες αφηκαν τρυφην, και σκληραγωγιαι εδωκαν εαυτους; Ουδεμιαν· αλλ'
αυτην των πραγματων την φυσιν μαθοντες, και συνιδοντες, οτι τουτο μαλλον
επιτηδειοτερον και προς ψυχης φιλοσοφιαν, και προς σωματος υγιειαν. Ταυτ' ουν
και ημεις αναλογιζομενοι, και τα μελλοντα αγαθα συνεχως εν εαυτοις στρεφοντες,
αποστωμεν των παροντων, ινα τυχωμεν εκεινων των μελλοντων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Ει τις εποικοδομει επι τον θεμελιον τουτον, χρυ σον, αργυρον, λιθους
τιμιους, ξυλα, χορτον, καλαμην· εκαστου το εργον φανερον γενησε ται. Ἡ γαρ ημερα
δηλωσει, οτι εν πυρι αποκα λυπτεται· και εκαστου το εργον, οποιον εστι, το πυρ αυτο
δοκιμασει. Ει τινος το εργον μενει ο επωικοδομησε, μισθον ληψεται· ει τινος το εργον
κατακαησεται, ζημιωθησεται· αυτος δε σωθησεται, ουτω δε ως δια πυρος. αʹ. Ου
 
 

51
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μικρον ημιν τουτο το προκειμενον ζητημα, αλλα και περι των σφοδρα αναγκαιων,
και ων απαντες ζητουσιν ανθρωποι, ει τελος εχει το της γεεννης πυρ. Ὅτι μεν γαρ
ουκ εχει, ο Χριστος απεφηνατο λεγων· Το πυρ αυτων ου σβεσθησεται, και ο σκωληξ
αυτων ου τελευτησει. Και οιδα μεν, οτι ναρκατε ταυτα ακουοντες· αλλα τι παθω; και
γαρ ο Θεος κελευει ταυτα συνεχως ενηχειν, λεγων· ∆ιαστειλαι τωι λαωι τουτωι· και
ημεις εις διακονιαν λογου τεταγμεθα, και αναγκη φορτικον ειναι τοις ακροαταις,
ουχ εκοντα, αλλ' αναγκαζομενον. Μαλλον δε, ει βουλεσθε, ουκ εσομεθα φορτικοι·
Ἂν γαρ, φησι, ποιηις το αγαθον, μη φοβου. Ὥστε εξεστιν υμιν μη μονον μη μετα
απεχθειας, αλλα και μετα ηδονης ημων ακουειν. Ὅτι μεν ουν ουκ εχει τελος, και ο
Χριστος απεφηνατο· και ο Παυλος δε φησι, δεικνυς αθανατον την κολασιν, οτι οι
αμαρτανοντες δικην τισουσι ολεθρον αιωνιον· και παλιν, Μη πλανασθε· ουτε
πορνοι, ουτε μοιχοι, ουτε μαλακοι βασιλειαν Θεου κληρονομησουσι· και Ἑβραιοις δε
ελεγεν· Ειρηνην διωκετε μετα παντων και τον αγιασμον, ου χωρις ουδεις οψεται τον
Κυριον. Και ο Χριστος δε τοις ειρηκοσιν, Ἐν τωι ονοματι σου δυναμεις πολλας
εποιησαμεν, φησι· Πορευεσθε απ' εμου, οι εργαζομενοι την ανομιαν· ουκ οιδα υμας.
Και αι παρθενοι δε αποκλεισθεισαι, ουκ ετι εισηλθον· και περι των μη θρεψαντων δε
αυτον φησιν, οτι Ἀπελευσονται εις κολασιν αιωνιον. Και μη μοι λεγε· Που ο του
δικαιου διαφυλαττεται λογος, ει μη εχει τελος η κολασις; Ὅταν γαρ ο Θεος
εργαζηται τι, πειθου ταις αποφασεσι, και μη υποβαλλε λογισμοις ανθρωπινοις τα
λεγομενα. Ἄλλως δε πως ουκ αν ειη δικαιον τον μυρια παθοντα εξ αρχης αγαθα,
ειτα κολασεως αξια πραξαντα, και μητε απειληι μητε ευεργεσιαι βελτιω γενομενον,
κολαζεσθαι; Ει γαρ το δικαιον εξεταζεις, εξ αρχης ημας ευθεως εχρην απολεσθαι,
κατα τον του δικαιου 61.76 λογον· μαλλον δε ουδε τοτε κατα τον του δικαιου λογον
μονον. Και γαρ και φιλανθρωπιαν ειχεν, ει και τουτο επαθομεν το γινομενον. Ὅταν
μεν γαρ τις τον μηδεν ηδικηκοτα υβριζηι, κατα τον του δικαιου λογον διδωσι δικην·
οταν δε τις τον ευεργετην, τον ουδεν προπαθοντα μεν, ευ ποιησαντα δε μυρια, και
μονον του ειναι γενομενον αιτιον, και Θεον οντα, και ψυχην εμπνευσαντα, και
μυρια χαρισαμενον, και εις ουρανον βουληθεντα αναγαγειν, ει τουτον μετα
τοσαυτας ευεργεσιας μη μονον υβριζει, αλλα και καθ' ημεραν υβριζει δι' ων ποιει,
ποιας αξιος εσται συγγνωμης; Ουχ οραις πως τον Ἀδαμ εκολασε δια μιαν αμαρτιαν;
Ναι, φησι, παραδεισον παρεδωκεν εκεινωι, και πολλης ευνοιας απολαυσαι εποιησε.
Καιτοι γε ουκ εστιν ισον, αδειας απολαυοντα αμαρτανειν, και εν θλιψει καθεστωτα
πολληι. Και γαρ το δεινον τουτο εστιν, οτι ουδε εν παραδεισωι ων αμαρτανεις, αλλ' εν
τοις μυριοις του παροντος βιου κακοις, και ουδε τηι ταλαιπωριαι σωφρονεστερος
γινηι· ωσπερ αν ει τις δεδεμενος χρωιτο τηι πονηριαι. Σοι δε και παραδεισου μειζονα
επηγγειλατο· και ουτε εδωκεν ηδη, ινα μη σε διαχεηι εν τωι καιρωι των αγωνων, ουτε
εσιγησεν, ινα μη σε καταβαλ[λ]ηι τοις πονοις. Κακεινος μεν μιαν αμαρτιαν αμαρτων,
θανατον ολοκληρον επεσπασατο, ημεις δε μυρια καθ' εκαστην ημεραν
πλημμελουμεν. Ει δε μιαν εργασαμενος εκεινος τοσουτον επεσπασατο κακον, και
θανατον εισηνεγκεν· οι διηνεκως εν αμαρτημασι ζωντες, τι ου πεισομεθα, οι αντι
παραδεισου τον ουρανον προσδοκωντες; Φορτικος ο λογος, και λυπει τον ακροατην·
και εξ ων αυτος πασχω, τουτο οιδα· και γαρ η καρδια μου ταραττεται και παλλει· και
οσωι αν ιδω κατασκευαζομενον τον της γεεννης λογον, τοσουτωι μαλλον τρεμω και
αναδυομαι τωι δεει. Ἀλλ' αναγκη ταυτα λεγειν, ινα μη περιπεσωμεν τηι γεεννηι. Ουκ
ελαβες συ παραδεισον ουδε ξυλα και φυτα, αλλ' ουρανον και τα εν τοις ουρανοις
αγαθα. Ει δε ο ελαττω λαβων κατεδικασθη, και ουδεις αυτον εξειλετο λογος, πολλωι
μαλλον ημεις οι πλειονα αμαρτανοντες και επι μειζοσι κεκλημενοι, τα ανηκεστα
υπομενουμεν. Ἐννοησον γουν ποσον χρονον εν τωι θανατωι μενει δια μιαν αμαρτιαν
το γενος το ημετερον. Πεντακισχιλια ετη και πλειω παρηλθε, και ο θανατος ουδεπω
 
 

52
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λελυται δια μιαν αμαρτιαν. Και ουδε εχομεν ειπειν, οτι προφητων ηκουσεν ο Ἀδαμ,
ουδε οτι επι αμαρτημασιν ετερους κολαζομενους ειδε, και φοβηθηναι εντευθεν
αυτον εικος ην, και αυτωι τωι παραδειγματι σωφρονισθηναι· πρωτος γαρ ην τοτε και
μονος, αλλ' ομως ετιμωρειτο. Συ δε ουδεν αν εχοις τουτων προβαλεσθαι, ο μετα
τοσαυτα παραδειγματα 61.77 γενομενος χειρων, ο τοσουτου καταξιωθεις Πνευματος,
και ου μιαν ουδε δυο και τρεις, αλλα μυριας εφελκομενος αμαρτιας. Μη γαρ, οτι εν
ροπηι βραχειαι τα αμαρτηματα γινεται, τουτο σκοπει, και δια τουτο και την κολασιν
ροπης ειναι νομιζε. Ουχ οραις τους ανθρωπους, οι πολλακις υπερ μιας κλοπης και
μιας μοιχειας εν μικραι ροπηι γινομενης εν δεσμωτηριοις και μεταλλοις ολοκληρον
αυτων τον βιον αναλωσαν, λιμωι διηνεκει και μυριοις παλαιοντες θανατοις; και
ουδεις αυτους εξειλετο ουδε ειπεν, οτι επειδη εν βραχειαι καιρου ροπηι το αμαρτημα
γεγονε, δει και την κολασιν αντιῤροπον τηι αμαρτιαι και τον χρονον εχειν. βʹ. Ἀλλ'
ανθρωποι, φησιν, εισιν, οι ταυτα ποιουντες, ο δε Θεος φιλανθρωπος εστι. Πρωτον
μεν ουν ουδε ανθρωποι ωμοτητι ταυτα πραττουσιν, αλλα φιλανθρωπιαι· και ο Θεος
δε, ωσπερ εστι φιλανθρωπος, ουτω και επεξερχεται· κατα γαρ το ελεος αυτου πολυς
και ο ελεγχος αυτου. Ὅταν ουν ειπηις φιλανθρωπον τον Θεον, τοτε μειζονα μοι
λεγεις της κολασεως την αφορμην, οτι εις τοιουτον αμαρτανομεν. ∆ιο και ο Παυλος
ελεγε· Φοβερον το εμπεσειν εις χειρας Θεου ζωντος. Ἀνασχεσθε, παρακαλω, της
πυρας των ρηματων· ισως γαρ, ισως εσται τις υμιν εντευθεν παραμυθια. Τις
ανθρωπων δυναται κολασαι ουτως, ως εκολασεν ο Θεος, κατακλυσμον ποιησας και
πανωλεθριαν τοσουτου γενους, και μετα μικρον παλιν πυρ ανωθεν βρεξας, και
παντας αρδην αφανισας; ποια ανθρωπων τιμωρια δυναται ειναι τοιαυτη; Ουχ οραις
αθανατον σχεδον και την εντευθεν κολασιν ουσαν; Τετρακισχιλια ετη παρηλθε, και
η τιμωρια μενει των Σοδομιτων ακμαζουσα. Ὥσπερ γαρ η φιλανθρωπια αυτου
μεγαλη, ουτω και η κολασις. Και γαρ ει μεν φορτικα τινα επεταξε και αδυνατα, ισως
αν τις ειχε την δυσκολιαν προβαλεσθαι των νομων· ει δε σφοδρα ραιστα, τι αν
εχοιμεν ειπειν μηδε τουτων ποιουμενοι λογον; Νηστευσαι ου δυνασαι, ουδε
παρθενιαν ασκησαι; Καιτοι γε δυνασαι, εαν θεληις, και κατηγορουσιν ημων οι
δυνηθεντες· αλλ' ομως ουκ εχρησατο ταυτηι προς ημας ο Θεος τηι ακριβειαι, ουδε
επεταξε ταυτα ουδε ενομοθετησεν, αλλ' αφηκεν ειναι την αιρεσιν εν τηι γνωμηι των
ακουοντων· σωφρονειν δε εν γαμωι δυνασαι, και μη μεθυειν δυνασαι. Χρηματα
κενωσαι ου δυνασαι παντα; Καιτοι γε δυνασαι, και δηλουσιν οι εργασαμενοι· αλλ'
ομως ουδε τουτο επεταξεν, αλλα μη αρπαζειν εκελευσε, και εκ των οντων τοις
δεομενοις επικουρειν. Ει δε λεγοι τις, οτι Ουδε τηι γυναικι μονον αρκεσθηναι
δυναμαι, απαται εαυτον και παραλογιζεται· και κατηγορουσιν οι χωρις γυναικος
σωφρονουντες. Τι δε, ειπε μοι, μη λοιδορεισθαι ου δυνασαι; μη καταρασθαι ου
δυνασαι; Και μην το ταυτα ποιειν φορτικον, ου το μη ποιειν. Ποιαν ουν εχομεν
απολογιαν, τα ουτω κουφα και ευκολα μη φυλαττοντες; Ουκ εστιν ειπειν ουδεμιαν.
Ὅτι μεν ουν αθανατος η κολασις, εκ των ειρημενων απαντων δηλον· επειδη δε δοκει
τισι το του Παυλου ρημα αντιπιπτειν, φερε και αυτο καταμαθωμεν αγαγοντες εις
μεσον. Ειπων γαρ, Ει τινος το εργον μενει, ο επωικοδομησε, μισθον ληψεται· και
61.78 ει τινος το εργον κατακαησεται, ζημιωθησεται, επηγαγεν· Αυτος δε σωθησεται,
ουτω δε ως δια πυρος. Τι ουν αν ειποιμεν προς τουτο· Σκοπησωμεν προτερον τις
εστιν ο θεμελιος, και τις ο χρυσος, και τινες οι λιθοι οι τιμιοι, και τις ο χορτος, και
τις η καλαμη. Τον μεν ουν θεμελιον φανερως αυτος εδηλωσεν οντα τον Χριστον
ειπων· Θεμελιον γαρ αλλον ουδεις δυναται θειναι παρα τον κειμενον, φησιν, ος εστι
Χριστος Ἰησους. Ἡ δε οικοδομη πραξεις εμοι δοκουσιν ειναι. Καιτοι γε τινες φασιν,
οτι και αυτο τουτο περι διδασκαλων ειρηται και μαθητων, και περι αιρεσεων
διεφθαρμενων· αλλ' ο λογος ου παραδεχεται. Ει γαρ τουτο εστι, πως το μεν εργον
 
 

53
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολλυται, ο δε οικοδομων σωθησεται καν δια πυρος; τον γαρ αιτιον μαλλον
απολλυσθαι εχρην; νυνι δε ευρεθησεται πλειονα δικην διδους ο οικοδομηθεις. Ει μεν
γαρ ο διδασκαλος αιτιος γεγονε της κακιας, πλειονα αξιος δουναι δικην· πως ουν
σωθησεται; ει δ' ουκ αιτιος, αλλα παρα την οικειαν δυστροπιαν οι μαθηται τοιουτοι
γεγονασιν, ουδ' ολως αξιος δουναι δικην, αλλ' ουδε ζημιαν υποστηναι ο καλως
οικοδομησας. Πως ουν φησι, Ζημιωθησεται; Ὅθεν δηλον οτι περι πραξεων ο λογος.
Ἐπειδη γαρ μελλει λοιπον προς τον πεπορνευκοτα αποτεινεσθαι, ανωθεν και προ
πολλου καταβαλλεται τα προοιμια. Οιδε γαρ, περι ετερου διαλεγομενος, εν αυτηι τηι
περι ετερου διαλεξει προκατασκευαζειν ετερον, εφ' ο μελλει ιεναι. Και γαρ επιτιμων
περι του μη αναμενειν εαυτους τοις αριστοις, τον περι των μυστηριων κατεσκευασε
λογον. Ὅτι δε και νυν προς τον πεπορνευκοτα επειγεται, περι του θεμελιου ειπων,
επηγαγεν· Ουκ οιδατε οτι ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου οικει εν υμιν; Ει
τις τον ναον του Θεου φθειρει, φθερει τουτον ο Θεος. Ταυτα δε ελεγεν ηδη
διασαλευων τωι φοβωι την ψυχην του πεπορνευκοτος. Ει τις εποικοδομει επι τον
θεμελιον τουτον, χρυσον, αργυρον, λιθους τιμιους, ξυλα, χορτον, καλαμην. Μετα
γαρ την πιστιν οικοδομης χρεια· διο και αλλαχου φησιν· Οικοδομειτε αλληλους εν
τοις λογοις τουτοις. Και γαρ και ο τεχνιτης και ο μαθητης συνεισφερουσιν εν τηι
οικοδομηι· διο λεγει· Ἕκαστος δε βλεπετω πως εποικοδομει. γʹ. Ει δε περι πιστεως
ταυτα ειρητο, λογον ουκ εχει το λεγομενον. Ἐν γαρ τηι πιστει ισους παντας ειναι χρη,
επειδη μια πιστις· εν δε αρετηι βιου ουκ ενι παντας ειναι τους αυτους. Πιστις μεν γαρ
ουκ εστιν η μεν ελαττων, η δε βελτιων, αλλ' η αυτη παντων των αληθως
πιστευοντων· επι δε βιου εστι τους μεν σπουδαιοτερους ειναι, τους δε ραιθυμοτερους·
και τους μεν ακριβεστερους, τους δε καταδεεστερους· και τους μεν τα μειζω, τους δε
τα ελαττω κατωρθωκεναι· και τους μεν χαλεπωτερα, τους δε καταδεεστερα
πεπλημμεληκεναι. ∆ια τουτο ειπε χρυσον, αργυρον, λιθους τιμιους, ξυλα, χορτον,
καλαμην. Ἑκαστου το εργον φανερον γενησεται. Την πραξιν ενταυθα φησιν. Ει τινος
το εργον μενει, ο επωικοδομησε, μισθον ληψεται· ει τινος το εργον κατακαησεται,
ζημιωθησεται. Καιτοι γε ει περι μαθητων και διδασκαλων το λεγομενον ην, ουτε
ζημιουσθαι εχρην, ει μη ηκουσαν οι μαθηται, ∆ια γαρ τουτο φησιν· Ἕκα 61.79 στος
τον ιδιον μισθον ληψεται κατα τον ιδιον κοπον· ου κατα το τελος, αλλα κατα τον
κοπον. Τι γαρ, ει μη προσειχον οι ακουοντες; Ὅθεν δηλον και εντευθεν, οτι περι
εργων το λεγομενον. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ει τις κακον βιον εχει μετα πιστεως
ορθης, ου προστησεται αυτου η πιστις εις το μη κολαζεσθαι, του εργου
κατακαιομενου. Το δε, Κατακαησεται, τουτ' εστιν, ουκ οισει του πυρος την ρυμην.
Ἀλλ' ωσπερ ει τις χρυσα οπλα εχων διελθοι ποταμον πυρος, φαιδροτερος διαβαινει·
ει δε χορτον εχων διελθοι, ου μονον ουδεν ονινησιν, αλλα και εαυτον απολλυσιν·
ουτω και επι των εργων εστιν. Ου γαρ ως περι ενυποστατων διαλεγομενος και
διακαιομενων, τουτο λεγει, αλλα τον φοβον μαλλον επιτειναι θελων, και δειξαι
γυμνον ασφαλειας τον εν κακιαι οντα. ∆ιο και ελεγε· Ζημιωθησεται. Ἰδου μια
κολασις. Αυτος δε σωθησεται, ουτω δε ως δια πυρος. Ἰδου και δευτερα. Ὃ δε λεγει,
τουτο εστιν· Ουχι και αυτος ουτως απολειται, ως τα εργα, εις το μηδεν χωρων· αλλα
μενει εν τωι πυρι. Σωτηριαν γουν το πραγμα καλει, φησι. Ουχ απλως· δια τουτο
προσεθηκεν· Ὡς δια πυρος. Και γαρ και ημιν εθος λεγειν, Ἐν τωι πυρι σωζεται, περι
των μη κατακαιομενων και τεφρουμενων ευθεως υλων. Μη ουν, επειδη πυρ
ηκουσας, νομισηις εις ανυπαρξιαν χωρειν τους καιομενους. Ει δε σωτηριαν και την
τοιαυτην τιμωριαν καλει, μη θαυμασηις· εθος γαρ αυτωι και επι των κακεμφατων
καλοις ονομασι κεχρησθαι, και επι των χρηστων τοις εναντιοις. Οιον, το της
αιχμαλωσιας ονομα, πονηρου πραγματος δοκει ειναι ονομα· αλλ' επι καλωι Παυλος
αυτωι κεχρηται λεγων· Αιχμαλωτιζοντες παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου.
 
 

54
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και επι κακωι παλιν ευφημωι κεχρηται ονοματι, λεγων· Ἐβασιλευσεν η αμαρτια·
καιτοι γε το της βασιλειας ονομα ευφημον εστι μαλλον. Ουτω και ενταυθα ειπων,
Σωθησεται, ουδεν ετερον η την επιτασιν της τιμωριας ηινιξατο, ωσανει ελεγεν· Αυτος
δε μενει διηνεκως κολαζομενος. Ειτα και επιφερει λεγων· Ουκ οιδατε οτι ναος Θεου
εστε; Ἐπειδη γαρ περι των διατεμνοντων την Ἐκκλησιαν εν τοις εμπροσθεν
διελεχθη, καθαπτεται λοιπον και του πεπορνευκοτος, σαφως μεν ουδεπω, αοριστως
δε, αινιττομενος τον διεφθαρμενον αυτου βιον, και επαιρων το αμαρτημα απο της
ηδη δοθεισης αυτωι δωρεας. Ειτα και τους αλλους εντρεπει απο των αυτων τουτων
των ηδη υπαρξαντων. Ἢ γαρ απο των μελλοντων, η απο των ηδη γεγενημενων, η
λυπηρων, η χρηστων, αει τουτο ποιει· απο μεν των μελλοντων· Ἡ γαρ ημερα
δηλωσει, οτι εν πυρι αποκαλυπτεται· απο δε των ηδη γεγενημενων· Ουκ οιδατε οτι
ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου οικει εν υμιν; Ει τις τον ναον του Θεου
φθειρει, φθερει τουτον ο Θεος. Ὁραις την καταφοραν του λογου; Ἀλλ' εως το
προσωπον αδηλον εστιν, ουχ ουτως επαχθες το λεγομενον, παντων διανεμομενων
τον της επιτιμησεως φοβον. Φθερει τουτον ο Θεος· τουτεστιν, απολει. Τουτο δε ουχι
καταρωμενου εστιν, αλλα προφητευοντος. Ὁ γαρ ναος του Θεου αγιος εστιν. Ὁ δε
πεπορνευμενος βεβηλος. Ειτα, ινα μη δοξηι προς εκεινον αποτεινεσθαι, ειπων, Ὁ γαρ
ναος του Θεου αγιος εστιν, επαγει· Οιτινες εστε υμεις. Μηδεις εαυτον εξαπατατω.
Και τουτο προς εκεινον, ως νομιζοντα τι ειναι, και απο της σοφιας αυχουντα. Και ινα
μη δοξηι παρεργως μεχρι πολλου προς αυτον αποτεινεσθαι, εμβαλων αυ 61.80 τον εις
αγωνιαν και τωι φοβωι παραδους αυτον, παλιν επι το κοινον εγκλημα τον λογον
αγει, λεγων· Ει τις δοκει φρονιμος ειναι εν υμιν εν τωι αιωνι τουτωι, μωρος γενεσθω,
ινα γενηται σοφος. Ποιει δε αυτο λοιπον μετα πολλης της παῤρησιας, ατε
καταγωνισαμενος αυτους ικανως. Καν γαρ πλουσιος ηι τις, καν ευγενης, των
ευτελων εστιν ευτελεστερος, οταν υπο της αμαρτιας αλω. Ὥσπερ γαρ καν βασιλευς ηι
τις, δουλος δε γενηται βαρβαρων, παντων εστιν αθλιωτερος· ουτω και επι της
αμαρτιας. Βαρβαρος γαρ εστιν η αμαρτια, και ψυχης ουκ ειδυια φειδεσθαι της απαξ
αλουσης, αλλ' επι λυμηι των επιδεχομενων αυτην τυραννουσα. δʹ. Ουδεν γαρ ουτως
αλογιστον, ως αμαρτια, ουδεν ουτως ανοητον και μωρον και ραγδαιον· παντα
ανατρεπει και συγχει και απολλυσι ενθα αν εισπηδησηι· αηδης ιδειν, φορτικη και
επαχθης. Και ει τις αυτην ανεπλαττε ζωγραφος, ουκ αν μοι δοκει αμαρτειν ουτως
αυτην αναπλαττων, γυναικα τινα θηριομορφον, βαρβαρον, πυρ πνεουσαν, ατερπη,
μελαιναν, οιας οι των εξωθεν ποιηται τας Σκυλλας υπογραφουσι. Μυριαις γαρ
χερσιν επιλαμβανεται των ημετερων λογισμων, και αδοκητως επεισερχεται, και
παντα διασπαραττει, καθαπερ οι κυνες οι λαθρα δακνοντες. Μαλλον δε τι δει
ζωγραφιας ημιν, δεον τους κατ' αυτην πεποιημενους εις μεσον αγαγειν; Τινα ουν
βουλεσθε προτερον υπογραψωμεν; τον πλεονεκτην και αρπαγα; Και τι των
οφθαλμων εκεινων αναισχυντοτερον; τι αναιδεστερον και κυνικωτερον; ου γαρ
ουτω κυων εστηκεν αναιδευομενος, ως ουτος, οταν τα παντων αρπαζηι. Τι των
χειρων μιαρωτερον εκεινων; τι του στοματος ιταμωτερον του παντα καταπινοντος,
και ου κορεννυμενου; Μη γαρ εις το προσωπον και τους οφθαλμους ιδηις, οτι
ανθρωπου· ου γαρ τα τοιαυτα βλεπουσιν οι ανθρωπινοι οφθαλμοι. Ου βλεπει τους
ανθρωπους ανθρωπους, ου βλεπει τον ουρανον ουρανον, ουδε ανανευει προς τον
∆εσποτην, αλλα παντα χρηματα ειναι νομιζει. Οι ανθρωπων οφθαλμοι πενητας
ειωθασιν οραιν καταπεπονημενους, και επικλασθαι· ουτοι δε του αρπαγος ορωσι
πενητας, και εκθηριουνται· οι ανθρωπων οφθαλμοι ουχ ως ιδια τα αλλοτρια
βλεπουσιν, αλλα και τα ιδια ως αλλοτρια, και ουκ εφιενται των ετεροις δεδομενων,
αλλα και εις ετερους κενουσι τα εαυτων· ουτοι δε ουκ ανεχονται, ει μη τα παντων
λαβοιεν· ου γαρ ανθρωπινον, αλλα θηριωδες εχουσιν ομμα. Οι ανθρωπων οφθαλμοι
 
 

55
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυμνον ιδειν το σωμα το εαυτων ουκ ανεχονται· αυτων γαρ εστι, καν ετερων ηι κατα
προσωπον· ουτοι δε ει μη παντα γυμνωσαιεν, και τα παντων οικοι καταθωνται,
ουδεποτε κορον λαμβανουσι, μαλλον δε ουδεποτε εμπιπλωνται. ∆ιοπερ ουδε θηριων
τας χειρας τας τουτων αν τις ειναι φαιη μονον, αλλα και τουτων αγριωτερας πολλωι
και χαλεπωτερας. Ἄρκτοι μεν γαρ και λυκοι, επειδαν λαβωσι κορον, της τοιαυτης
τροφης αφιστανται· ουτοι δε κορον ουκ εχουσι. Καιτοι δια τουτο χειρας ημιν
εποιησεν ο Θεος, ινα ετεροις βοηθωμεν, ουχ ινα επιβουλευωμεν. Ει δε μελλοιμεν
αυταις εις τουτο κεχρησθαι, βελτιον αυτας αποκοπηναι, και χωρις τουτων ειναι. Συ
δε αν μεν προβατον σπαραττηι θηριον, αλγεις· εις αυτον δε τον ομοφυλον τουτο
εργαζομενος, ου νομιζεις τι ποιειν δεινον; και πως αν ειης ανθρωπος; Ουχ οραις οτι
ανθρωπι 61.81 νον πραγμα καλουμεν, το ελεου γεμον και φιλανθρωπιας; οταν δε
ωμον τι και απηνες εργασηται, απανθρωπον τον τοιουτον ονομαζομεν. Ουκουν τον
χαρακτηρα του ανθρωπου απο του ελεειν, του δε θηριου απο του εναντιου
υπογραφομεν, λεγοντες αει· Μη γαρ ανθρωπος; θηριον η κυων. Οι γαρ ανθρωποι
πενιαν διορθουσιν, ουκ αυξουσι. Τουτων και τα στοματα θηριων εστι στοματα,
μαλλον δε και ταυτα εκεινων αγριωτερα· και γαρ ρηματα φθεγγονται μαλλον
εκεινων των οδοντων ιον αφιεντα, φονον εργαζομενα. Και ει παντα τις επελθοι,
τοτε οψεται καλως, πως θηρια απο ανθρωπων τους χρωμενους η απανθρωπια ποιει.
Ει δε και την διανοιαν τις εξετασειε των τοιουτων, ουκετι θηρια μονον, αλλα και
δαιμονας αυτους προσερει. Και γαρ πολλης γεμουσι της απηνειας και της προς τον
ομοδουλον εχθρας· και ουτε βασιλειας ερως εκει, ουτε γεεννης φοβος, ουκ αιδως
ανθρωπων, ουκ ελεος, ου συμπαθεια, αλλ' αναισχυντια και ιταμοτης, και υπεροψια
των μελλοντων απαντων· και μυθος αυτοις ειναι δοκει τα του Θεου ρηματα τα περι
κολασεως, και γελως η απειλη. Τοιαυτη γαρ η του πλεονεκτου διανοια. Ὅταν ουν
ενδοθεν μεν δαιμονες ωσιν, εξωθεν δε θηρια, και θηριων χειρους, που θησομεν τους
τοιουτους, ειπε μοι; Ὅτι γαρ και θηριων χειρους, δηλον εκειθεν· Τα θηρια τηι φυσει
τοιαυτα εστιν· ουτοι δε κατα φυσιν το ημερον εχοντες, παρα φυσιν εις το θηριωδες
εαυτους εξαγειν βιαζονται. 61.82 Και οι δαιμονες δε τους επιβουλευοντας
ανθρωπους συμπραττοντας εαυτοις εχουσιν· ως ει μη συνεπραττον, το πλεον των
επιβουλων των καθ' ημων εκεινοις ανηιρητο· ουτοι δε και φιλονεικουντων αυτοις
των επηρεαζομενων κρατειν επιχειρουσι. Παλιν ο δαιμων ανθρωπωι πολεμει, ου
δαιμοσι τοις ομοφυλοις· ουτος δε το συγγενες και οικειον παντι τροπωι κακουν
επειγεται, και ουδε την φυσιν αιδειται. Οιδα οτι πολλοι προς ημας υπερ τουτων
απεχθανονται των ρηματων· εγω δε ουκ απεχθανομαι προς αυτους, αλλ' ελεω και
δακρυω τους ουτω διακειμενους· καν πληξαι θελωσιν, ηδεως αν ανασχοιμην, ει
απεχοιντο της θηριωδιας ταυτης. Ουδε γαρ εγω μονος, αλλα και ο προφητης μεθ'
ημων τους τοιουτους εκβαλλει της των ανθρωπων συγγενειας, λεγων, οτι
Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκεν, αλλα παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις.
Γενωμεθα τοινυν ανθρωποι ποτε, και εις τον ουρανον αναβλεψωμεν, και το κατ'
εικονα απολαβωμεν, και εαυτους ανακτησωμεθα, ινα και των μελλοντων αγαθων
επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Μηδεις εαυτον εξαπατατω. Ει τις δοκει σοφος ειναι εν τωι αιωνι τουτωι,
μωρος γενεσθω, ινα γενηται σοφος. Ἡ γαρ σοφια του κοσμου του του μωρια παρα τωι
Θεωι εστιν. αʹ. Ὅπερ εφθην ειπων, και προ του προσηκοντος καιρου εις την κατα του
 
 

56
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεπορνευκοτος κατηγοριαν εξενεχθεις, και αινιγματωδως αυτην παρανοιξας δια
βραχεων, και κατασεισας αυτου το συνειδος, επειγεται παλιν επι την μαχην της
σοφιας της εξωθεν, και τα εγκληματα των εντευθεν πεφυσιωμενων και
διατεμνοντων την Ἐκκλησιαν· ινα το λειπον προσθεις, και το κεφαλαιον απαν
απαρτισας μετα ακριβειας, ουτω λοιπον σφοδραι τηι ρυμηι κατα του πεπορνευκοτος
φερεσθαι την γλωτταν αφηι, προτερον ακροβολισαμενος προς αυτον δι' ων
εμπροσθεν ειρηκε. Και γαρ το, Μηδεις εαυτον εξαπατατω, προς εκεινον μαλιστα
εστιν αποτεινομενου, και προκαταλεαινοντος αυτον τωι φοβωι· και ο περι της
καλαμης λογος αυτον μαλιστα εστιν αινιττομενου, και το λεγειν, οτι Ουκ οιδατε, οτι
ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου κατοικει εν υμιν; ∆υο γαρ ταυτα μαλιστα
απαγειν ημας αμαρτιας ειωθεν, οταν την κειμενην τηι αμαρτιαι κολασιν εννοησωμεν,
και οταν την ημετεραν αξιαν αναλογισωμεθα. Τωι μεν ουν τον χορτον εις μεσον
παραγειν και την καλαμην, εφοβησε· τωι δε το αξιωμα της οικειας ευγενειας ειπειν,
ενετρεψεν, εκεινωι μεν τους αναισθητοτερους, τουτωι δε και τους επιεικεστερους
βελτιους ποιων· Μηδεις εαυτον εξαπατατω. Ει τις δοκει σοφος ειναι εν τωι αιωνι
τουτωι, μωρος γενεσθω. Ὥσπερ νεκρον τωι κοσμωι κελευει γενεσθαι, και η νεκροτης
αυτη ουδεν παραβλα 61.82 πτει, αλλα και ωφελει, ζωης αιτια γενομενη· ουτω και
μωρον κελευει τωι κοσμωι τουτωι γενεσθαι, σοφιαν εντευθεν ημιν την αληθη
προξενων. Μωρος δε τωι κοσμωι γινεται ο την εξωθεν ατιμαζων σοφιαν, και
πεπεισμενος μηδεν αυτωι συντελειν προς την της πιστεως καταληψιν. Ὥσπερ ουν η
πενια η κατα Θεον πλουτου αιτια, και η ταπεινωσις, υψους, και το δοξης υπεροραιν
δοξης αιτιον γινεται· ουτω, και το μωρον γενεσθαι σοφωτερον παντων ποιει. Ἀπο
γαρ των εναντιων τα παρ' ημιν. Και δια τι μη ειπεν, Ἀποθεσθω την σοφιαν, αλλα,
Γενεσθω μωρος; Ἵνα μεθ' υπερβολης ατιμασηι την εξωθεν παιδευσιν. Ουδε γαρ ην
ισον ειπειν, Ἀποθου σου την σοφιαν, και, Γενου μωρος· αλλως δε και παιδευει μη
επαισχυνεσθαι τηι παρ' ημιν ιδιωτειαι· πανυ γαρ καταγελαι των εξωθεν. ∆ιοπερ ουδε
τα ονοματα δεδοικεν, επειδη θαῤρει τηι των πραγματων δυναμει. Ὥσπερ ουν ο
σταυρος, δοκων επονειδιστος ειναι, μυριων γεγονεν αιτιος αγαθων, και δοξης
υποθεσις αφατου και ριζα· ουτω και η δοκουσα μωρια ειναι, σοφιας ημιν αιτια
κατεστη. Καθαπερ γαρ ο κακως τι μεμαθηκως, αν μη το παν αποθηται και λεανηι την
ψυχην και καθαραν παρασχηι τωι μελλοντι γραφειν, ουδεν εισεται σαφες των υγιων·
ουτω και επι της εξωθεν σοφιας, αν μη το παν εξεληις, και σαρωσηις σου την
διανοιαν, και εξισης τωι ιδιωτηι παρασχηις σαυτον τηι πιστει, ουδεν εισηι γενναιον
ακριβως. Και γαρ οι παραβλεποντες, αν μη μυσαντες εαυτους ετεροις παραδωσιν,
αλλα τηι διεφθαρμενηι των οφθαλμων οψει τα καθ' εαυτους επιτρεψωσι, των ουχ
ορωντων πολλωι πλειονα αμαρτησονται. 61.83 Και πως αν ειη την σοφιαν ταυτην
αποθεσθαι, φησι; Μη κεχρημενον αυτων τοις δογμασιν. Ειτα επειδη ουτως αυτης
σφοδρως αποστηναι εκελευσε, και την αιτιαν τιθησι λεγων· Ἡ γαρ σοφια του κοσμου
τουτου μωρια παρα τωι Θεωι εστιν. Ου γαρ μονον ουδεν συντελει, αλλα και εμποδιζει.
∆ει τοινυν αυτης αποστηναι, ατε βλαπτουσης. Ὁραις πως εκ περιουσιας ηνεγκε τα
νικητηρια, αποδειξας ως ου μονον ημας ουδεν ωφελει, αλλα και εναντιουται; Και
ουδε ταις οικειαις αρκειται κατασκευαις, αλλα και μαρτυριαν επηγαγε παλιν, λεγων·
Γεγραπται γαρ· Ὁ δρασσομενος τους σοφους εν τηι πανουργιαι αυτων. Τηι πανουργιαι,
τουτεστιν, εν τοις οικειοις οπλοις αυτους χειρουμενος. Ἐπειδη γαρ τηι σοφιαι
εχρησαντο εις το μη δεηθηναι του Θεου, δι' αυτης ταυτης ηλεγξεν αυτους, οτι
μαλιστα δεονται του Θεου. Πως, και τινι τροπωι; Ὅτι μωροι γενομενοι δι' αυτης,
εικοτως δι' αυτης εαλωσαν. Οι γαρ νομιζοντες μη δεισθαι Θεου, εις τοσαυτην
κατεστησαν χρειαν, ως αλιεων και αγραμματων ελαττους φανηναι, και αυτων
τουτων δεηθηναι λοιπον· δια τουτο φησιν· Ἐν τηι πανουργιαι αυτων ειλεν αυτους. Το
 
 

57
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν γαρ ειπειν, Ἀπολω την σοφιαν, προς το μηδεν χρησιμον εισαγαγειν ειρηται· το
δε, Ὁ δρασσομενος τους σοφους εν τηι πανουργιαι αυτων, προς το δειξαι του Θεου την
δυναμιν. βʹ. Ειτα και τον τροπον λεγει καθ' ον ειλεν, ετεραν προσθεις μαρτυριαν·
Κυριος γαρ, φησι, γινωσκει τους διαλογισμους των σοφων, οτι εισι ματαιοι. Ὅταν δε
η σοφια η απειρος ταυτα περι αυτων ψηφιζηται, και αποφαινηι τοιουτους, ποιαν
ετεραν ζητεις αποδειξιν της εσχατης ανοιας αυτων; Αι μεν γαρ των ανθρωπων
κρισεις πολλαχου διαπιπτουσιν, η δε του Θεου ψηφος αληπτος και αδεκαστος
πανταχου. Στησας τοινυν το τροπαιον ουτω λαμπρον της ανωθεν κρισεως,
καταφορικωι λοιπον κεχρηται τωι λογωι, προς τους αρχομενους αποστρεψας αυτον,
και λεγων ουτως· Ὥστε μηδεις καυχασθω εν ανθρωποις· παντα γαρ υμων εστι.
Παλιν επι το προτερον ερχεται, δεικνυς οτι ουδε επι τοις πνευματικοις οφειλουσι
μεγα φρονειν, ατε ουδεν παρ' εαυτων εχοντες. Ὅταν ουν η μεν εξωθεν σοφια
βλαβερα ηι, τα δε πνευματικα μη παρ' υμων ηι δεδομενα, ποθεν εχεις καυχασθαι; Και
επι μεν της εξωθεν σοφιας, Μηδεις εαυτον εξαπατατω, φησιν, επειδη επι πραγματι
εφρονουν βλαβερωι· ενταυθα δε, επειδη το πραγμα ωφελειαν εχει, μηδεις καυχασθω.
Και ημερωτερον κεχρηται τωι λογωι. Παντα γαρ υμων εστιν· ειτε Παυλος ειτε
Ἀπολλως ειτε Κηφας, ειτε κοσμος, ειτε ζωη ειτε θανατος, ειτε ενεστωτα ειτε
μελλοντα, παντα υμων εστιν, υμεις δε Χριστου, Χριστος δε Θεου. Ἐπειδη γαρ σφοδρα
αυτων καθηψατο, παλιν αυτους ανακταται. Και ανωτερω μεν ελεγε, Συνεργοι εσμεν
του Θεου, και δι' ετερων δε πλειονων αυτους παρεμυθησατο· και ενταυθα δε φησι,
Παντα υμων εστι, καθαιρων τον τυφον των διδασκαλων, και δεικνυς οτι ου μονον
ουδεν αυτοις χαριζονται, αλλ' οτι και ουτοι εκεινοις χαριν εχειν οφειλουσι· δια γαρ
αυτους τοιουτοι γεγονασιν, αλλα και 61.84 χαριν ελαβον. Ἀλλ' επειδη εμελλον και
αυτοι καυχασθαι, δια τουτο προεξεκοψε και τουτο το νοσημα, ειπων· Ἑκαστωι ως ο
Θεος εδωκε· και, οτι Ὁ Θεος ηυξανεν· ινα μητε εκεινοι ως παρεχοντες μεγα φρονωσι,
μητε ουτοι δια το ακουσαι, οτι Παντα υμων εστι, παλιν επαιρωνται. Και γαρ ει και δι'
υμας, αλλ' υπο του Θεου το παν γεγενηται. Συ δε μοι σκοπει, πως μεχρι τελους
παρεμενε το εαυτου ονομα και το Πετρου υποτιθεις. Τι δε εστιν, Ειτε θανατος; Ὅτι
καν αποθνησκωσι, δι' υμας αποθνησκουσι, κινδυνευοντες υπερ της υμετερας
σωτηριας. Ὁραις πως παλιν των μεν μαθητων καθειλε το φρονημα, των δε
διδασκαλων επηρεν; Ὡς γαρ παισιν ευγενεσι παιδαγωγους εχουσι και μελλουσι
παντα κληρονομειν, ουτω διαλεγεται. Ἔστι και ετερως ειπειν, οτι και ο του Ἀδαμ
θανατος δι' ημας. ινα σωφρονισθωμεν, και ο του Χριστου, ινα σωθωμεν. Ὑμεις δε
Χριστου, Χριστος δε Θεου. Ἑτερως ημεις του Χριστου, και ετερως ο Χριστος του
Θεου, και ετερως ημων ο κοσμος. Ἡμεις μεν γαρ του Χριστου, ως εργον· ο δε Χριστος
του Θεου, ως γεννημα γνησιον, ουχ ως εργον, ωσπερ ουδε ο κοσμος ημων. Ὥστε ει
και μια η λεξις, αλλα διαφορος η εννοια. Ἡμων μεν γαρ ο κοσμος, ως δι' ημας
γεγονος· ο δε Χριστος του Θεου, ως αυτον αιτιον εχων κατα το Πατερα ειναι· ημεις
δε του Χριστου, ως υπο αυτου κατασκευασθεντες. Ει δε εκεινοι υμων, φησι, τι
τουναντιον εποιησατε, αυτοις επονομαζομενοι, αλλ' ουχι τωι Χριστωι και τωι Θεωι;
Ουτως ημας λογιζεσθω ανθρωπος, ως υπηρετας Χριστου και οικονομους μυστηριων
Θεου. Ἐπειδη κατεβαλεν αυτων το φρονημα, ορα πως παλιν αυτο ανακταται λεγων·
Ὡς υπηρετας Χριστου. Μη τοινυν τον ∆εσποτην αφεις, απο των υπηρετων καλου και
των διακονουμενων. Οικονομους δε ειπε, δεικνυς ως ουχ απασιν αυτα χρη διδοναι,
αλλ' οις δει, και οις αξιον οικονομειν. Ὃ δε λοιπον, ζητειται εν τοις οικονομοις, ινα
πιστος τις ευρεθηι. Τουτεστιν, ινα μη τα δεσποτικα σφετερισηται, ινα μη ως δεσποτης
εαυτωι εκδικηι, αλλ' ως οικονομος διοικηι. Οικονομου γαρ το διοικειν τα
εγχειρισθεντα καλως· ουχ αυτου λεγειν ειναι τα δεσποτικα, αλλα τουναντιον του
δεσποτου τα εαυτου. Ἕκαστος ταυτα εννοων, και ο λογον εχων και ο χρηματα
 
 

58
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεκτημενος, οιον οτι επιστευθη δεσποτικα, και ουκ εστιν αυτου, μη κατεχετω αυτα
παρ' εαυτωι, μητε εαυτου επιψηφιζετω, αλλα τωι Θεωι λογιζεσθω τωι παντα δεδωκοτι.
Θελεις ιδειν οικονομους πιστους; Ἄκουσον τι φησιν ο Πετρος· Τι ημιν ατενιζετε, ως
ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του περιπατειν αυτον; Και τωι Κορνηλιωι δε
ελεγε· Και ημεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν ανθρωποι· και προς τον Χριστον δε· Ἰδου
αφηκαμεν παντα και ηκολουθησαμεν σοι. Και ο Παυλος δε ειπων, οτι Περισσοτερον
αυτων παντων εκοπιασα, επηγαγεν· Ουκ εγω δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι.
Και αλλαχου δε προς τους αυτους αποτεινομενος ελεγε· Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες;
Ουδεν γαρ εχεις σον, ου χρηματα, ου λογον, ου ψυχην αυτην· και γαρ και αυτη του
∆εσποτου. 61.85 γʹ. Ὅταν ουν χρεια καληι, και ταυτην καταθου. Ει δε φιλοζωεις, και
κελευομενος καταθειναι αντιλεγεις, ουκετι πιστος οικονομος ει. Και πως ενι Θεου
καλουντος αντιστηναι; Τουτο γαρ καγω φημι, και δια τουτο αυτο μαλιστα θαυμαζω
του Θεου την φιλανθρωπιαν, οτι α δυναται και ακοντος σου παρα σου λαβειν, ταυτα
ου βουλεται ακοντος εισενεχθηναι, ινα και μισθον εχηις. Οιον δυναται την ψυχην
λαβειν ακοντος, αλλα παρ' εκοντος βουλεται, ινα λεγηις κατα Παυλον· Καθ' ημεραν
αποθνησκω. ∆υναται σου την δοξαν λαβειν ακοντος και ποιησαι ταπεινον, αλλα
παρ' εκοντος θελει, ινα αμοιβην εχηις. ∆υναται σε ποιησαι πενητα, και μη
βουλομενον, αλλ' εκοντα σε βουλεται γενεσθαι τοιουτον, ινα σοι πλεξηι στεφανους.
Ειδες Θεου φιλανθρωπιαν; ειδες νωθειαν ημετεραν; Ἐπ' αξιωματος εγενου μεγαλου,
και αρχης επελαβου ποτε εκκλησιαστικης; Μη μεγα φρονει· ου συ την δοξαν εκτησω,
αλλ' ο Θεος σε ενεδυσεν. Ὡς αλλοτριας τοινυν φειδου, μη καταχρωμενος αυτηι, μηδε
αποχρωμενος εις τα μη προσηκοντα, μηδε φυσωμενος, μηδε σφετεριζομενος, αλλα
πενητα σαυτον ειναι νομιζε και αδοξον. Ου γαρ, ει πορφυραν βασιλικην
ενεχειρισθης φυλαττειν, εδει καταχρησασθαι τηι στοληι και λυμηνασθαι, αλλα μετα
πλειονος αυτην της ακριβειας τηρειν τωι δεδωκοτι. Λογον ελαβες; Μη φυσω, μηδε
αλαζονευου· ου γαρ εστι σον το χαρισμα. Μη αγνωμων εσο περι τα δεσποτικα, αλλα
διανεμε τοις συνδουλοις, και μητε ως επι ιδιοις επαιρου τουτοις, μητε φειδου ωστε
διανεμειν. Καν παιδας εχηις, του Θεου εχεις· αν ουτω νομιζηις, και εχων
ευχαριστησεις, και αφαιρεθεις ουκ αλγησεις· οιος ην ο Ἰωβ λεγων· Ὁ Κυριος εδωκεν,
ο Κυριος αφειλετο. Παντα γαρ παρα του Χριστου εχομεν· και αυτο το ειναι δι' αυτου
εχομεν, και το ζηιν και το αναπνειν, και το φως και τον αερα και την γην· καν
αποκλεισηι τι τουτων, απωλομεθα και διεφθαρημεν· παροικοι γαρ εσμεν και
παρεπιδημοι. Το δε εμον και το σον τουτο ρηματα εστι ψιλα μονον· επι δε
πραγματων ουχ εστηκε. Και γαρ ει την οικιαν σην ειναι φης, ρημα εστι πραγματος
ερημον. Και γαρ και ο αηρ και γη και υλη του ∆ημιουργου, και συ δε αυτος ο
κατασκευασας αυτην, και τα αλλα δε παντα. Ει δε η χρησις ση, αλλα και αυτη
αδηλος, ου δια τον θανατον μονον, αλλα και προ του θανατου δια το των
πραγματων ευριπιστον. Ταυτ' ουν συνεχως παρ' εαυτοις γραφοντες,
φιλοσοφησωμεν, και δυο τα μεγιστα κερδανουμεν· ευχαριστοι τε γαρ εσομεθα και
εχοντες και αφαιρουμενοι, και ου μη δουλευσωμεν τοις παρατρεχουσι και τοις ουχ
ημων. Καν γαρ χρηματα λαβηι, τα αυτου ελαβε, καν τιμην, καν δοξαν, καν το σωμα,
καν αυτην την ψυχην· καν τον υιον τον σον λαβηι, ου τον σον ελαβεν υιον, αλλα τον
δουλον τον εαυτου. Ου γαρ συ αυτον επλασας, αλλ' εκεινος εποιησε· συ δε
υπηρετησας μονον τηι παροδωι, το δε παν αυτος ειργασατο. Ευχαριστησωμεν τοινυν
οτι κατηξιωθημεν υπηρετησαι τωι πραγματι. Ἀλλα τι; εβουλου διαπαντος εχειν;
Τουτο αγνωμονος παλιν, και ουκ ειδοτος, οτι αλλοτριον ειχες, και ουκ ιδιον. Ὥσπερ
ουν οι ετοιμως αφισταμενοι ισασιν, οτι ου τα αυτων εχουσιν, ουτως οι αλγουντες τα
βασιλικα σφετεριζονται. Ει γαρ ημεις ουκ εσμεν εαυτων, πως εκεινοι ημων; ∆ιπληι
γαρ εσμεν αυτου, 61.86 και τωι της κτισεως και τωι της πιστεως λογωι. ∆ια τουτο
 
 

59
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν ο ∆αυΐδ· Ἡ υποστασις μου παρα σοι εστι· και ο Παυλος δε, οτι Ἐν αυτωι ζωμεν
και κινουμεθα και εσμεν. Και τον περι της πιστεως γυμναζων λογον φησιν· Ουκ εστε
εαυτων, και τιμης ηγορασθητε. Τα παντα γαρ του Θεου. Ὅταν ουν καληι και
βουληται λαβειν, μη κατα τους αγνωμονας των οικετων φυρωμεν τον λογον, μηδε
νοσφιζωμεθα τα δεσποτικα. Ἡ ψυχη σου ουκ εστι ση, και πως τα χρηματα εστι σα;
Πως ουν αναλισκεις εις ουδεν δεον τα μη σα; ουκ οιδας οτι δια τουτο μελλομεν
εγκαλεισθαι, κακως αυτοις χρησαμενοι; Ἐπειδη δε ουκ εστιν ημετερα, αλλα του
∆εσποτου, εις τους ομοδουλους εχρην δαπαναιν. Τουτο γουν και ο πλουσιος εκεινος
ενεκαλειτο, οτι μη εποιησε, και οι μη θρεψαντες τον Κυριον. Μη τοινυν λεγε, οτι Τα
εμαυτου αναλισκω, και εκ των εμαυτου τρυφω. Ουκ απο των σεαυτου, αλλ' απο των
αλλοτριων· αλλοτριων δε λεγω, επειδη συ βουλει· επει σα βουλεται ειναι ο Θεος τα
υπερ των αδελφων εγχειρισθεντα σοι. Γινεται δε σα τα αλλοτρια, αν εις ετερους
αναλωσηις· αν δε εις σαυτον αναλωσηις αφειδως, αλλοτρια γεγονε τα σα. Ἐπειδη γαρ
ωμως αυτοις κεχρησαι, και λεγεις, οτι Τα εμα εις εμην απολαυσιν μονον
αναλωθηναι δικαιον, δια τουτο αλλοτρια αυτα λεγω. Κοινα γαρ εστι σα και του
συνδουλου, ωσπερ ηλιος κοινος και αηρ και γη και τα αλλα παντα. Και καθαπερ επι
του σωματος, και παντος εστι του σωματος και ενος εκαστου μελους η διακονια·
οταν δε ενος μονου γινεται μελους, και την ιδιαν απολλυσιν ενεργειαν· ουτω και επι
των χρηματων συμβαινει. δʹ. Και ινα σαφεστερον ο λεγω γενηται, η τροφη του
σωματος η κοινη δεδομενη τοις μελεσιν, εαν εις εν ελθηι μελος, κακεινου λοιπον
αλλοτρια γινεται. Ὅταν γαρ μη δυνηθηι πεφθηναι μηδε θρεψαι, αλλοτρια κακεινου
γεγονεν. Ἂν δε κοινη γενηται, κακεινου και παντων εστιν ιδια. Ουτω και επι των
χρηματων, αν συ μονος απολαυσηις, και συ απωλεσας. Ου γαρ αυτων καρπωσηι τον
μισθον, αν δε μετα των αλλων κτησηι, τοτε μαλλον εσται σα, και τοτε καρπωσηι την
ωφελειαν. Ουχ οραις οτι χειρες διακονουνται, και στομα λεαινει, και γαστηρ δεχεται;
μη λεγει η γαστηρ, Ἐπειδη εδεξαμην, οφειλω το παν κατεχειν; Μη τοινυν, μηδε επι
των χρηματων τουτο συ λεγε· του γαρ δεχομενου, το μεταδιδοναι. Ὥσπερ ουν κακια
γαστρος, το κατεχειν τα βρωματα, και μη διανεμειν· παντι γαρ τωι σωματι
λυμαινεται· ουτω κακια των πλουτουντων, το κατεχειν οπερ εχουσι παρ' εαυτοις·
τουτο γαρ και εαυτους και τους αλλους απολλυσιν. Ὁ οφθαλμος παλιν το παν
δεχεται φως· αλλ' ου τουτο αυτος κατεχει μονος, αλλ' ολοκληρον φωτιζει το σωμα.
Ουδε γαρ εχει φυσιν παρ' εαυτωι κατεχειν, εως αν οφθαλμος ηι. Αι ρινες παλιν
αισθανονται ευωδιας· αλλ' ου κατεχουσιν αυτην μοναι, αλλ' εγκεφαλωι
παραπεμπουσι, και στομαχον εν ευωδιαι τιθεασι, και ολοκληρον δι' αυτων
ανακτωνται τον ανθρωπον. Οι ποδες μονοι βαδιζουσιν· αλλ' ουχ εαυτους
μεταφερουσι μονον, αλλα και ολον μετατιθεασι το σωμα. Ουτω και συ, οπερ αν
εγχειρισθηις, μη κατεχε μονος, επει τωι παντι λυμαινηι, και σαυτωι προ των αλλων.
Ουκ επι των μελων δε μονον ιδοι τις αν τουτο γινομενον. Και γαρ ο σιδηροκοπος, ει
βουλη 61.87 θειη μηδενι μεταδουναι της τεχνης, και εαυτον και τας λοιπας
ανατρεπει τεχνας. Ὁ σκυτοτομος ομοιως, ο γεωργος, ο σιτοποιος, και εκαστος δε των
αναγκαιον επιτηδευμα μετιοντων, ει βουληθειη μη μεταδουναι ετερωι των απο της
τεχνης, ουχι τους αλλους μονον, αλλα και εαυτον τοις αλλοις προσαπολει. Και τι
λεγω τους πλουτουντας; Και γαρ οι πενητες, ει την υμετεραν των πλεονεκτουντων
και πλουτουντων κακιαν μετηλθον, μεγιστα αν υμας εβλαψαν, και ταχεως αν υμας
εποιησαν πενητας, μαλλον δε και απωλεσαν, ει μη δεομενοις των εαυτων
μεταδουναι ηβουληθησαν· οιον, ο γηπονος της απο των χειρων εργασιας, ο ναυτης
της απο του πλειν εμποριας, ο στρατιωτης της αριστειας της απο των πολεμων. Ὥστε
ει και μηδεν ετερον, τουτο γουν αιδεσθητε, και την εκεινων μιμησασθε
φιλοφροσυνην. Ου μεταδιδως του πλουτου ουδενι; Ουκουν μη μεταλαβηις παρ'
 
 

60
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερου μηδενος· ει δε τουτο εσται, τα παντα ανατραπησεται. Πανταχου γαρ το
διδοναι και μεταλαμβανειν αρχη πολλων εστιν αγαθων, επι σπερματων, επι
μαθητων, επι τεχνων. Ἂν γαρ βουληθηι τις παρ' εαυτωι κατεχειν την τεχνην, και
εαυτον και τον βιον ανετρεψεν απαντα. Και ο γεωργος τα σπερματα αν οικοι
κατορυξας φυλαττοι, λιμον εργασεται χαλεπον· ουτω και ο πλουσιος εαν επι των
χρηματων τουτο ποιηι, προ των πενητων εαυτον αναιρησει, την φλογα της γεεννης
χαλεπωτεραν κατα της εαυτου σωρευων κεφαλης. Ὥσπερ ουν οι διδασκαλοι, καν
πολλους εχωσι τους μαθητας, εκαστωι μεταδιδοασι της τεχνης· ουτω και συ πολλους
κτησαι τους ευεργετουμενους· και λεγετωσαν απαντες, οτι Τον δεινα απηλλαξε
πενιας, και τον δεινα κινδυνων· και, Ὁ δεινα αν απωλετο, ει μη μετα την χαριν του
Θεου 61.88 της σης απελαυσε προστασιας· και οτι τωι δεινι την νοσον ελυσας, ετερον
συκοφαντιας απηλλαξας, αλλον ξενον οντα συνηγαγες, αλλον γυμνον οντα
περιεβαλες. Μυριου πλουτου και πολλων θησαυρων βελτιω τα ρηματα ταυτα
επιστρεφει παντας μαλλον των ιματιων των χρυσων και των ιππων και των
ανδραποδων. Ἐκεινα μεν γαρ και φορτικα ποιει φαινεσθαι, και ως κοινον εχθρον
μισεισθαι· ταυτα δε ως πατερα κοινον και ευεργετην ανακηρυττει· και ο παντων
μεγιστον εστιν, η παρα του Θεου ευνοια απανταχου σοι των πραξεων επεται. Λεγετω
τοινυν ο δεινα, οτι Ἐμου την θυγατερα συνεξεδωκεν· ετερος, Ἐμοι δε τον υιον εις
ανδρας εμφανηναι παρεσκευασε· και αλλος, οτι Την συμφοραν ελυσε· και ετερος, οτι
Των κινδυνων απηλλαξε. Ταυτα στεφανων χρυσων βελτιω τα ρηματα, μυριους
κηρυκας εν τηι πολει της οικειας φιλανθρωπιας εχειν· αυται αι φωναι της φωνης
των κηρυκων των προ των αρχοντων βαδιζοντων ηδιους πολλωι και γλυκυτεραι,
τον σωτηρα, τον ευεργετην, τον προστατην, τα του Θεου καλεισθαι ονοματα, αλλα
μη πλεονεκτην και αλαζονα και ακορεστον και σμικρολογον. Μη, παρακαλω,
μηδενος τουτων επιθυμησωμεν των ρηματων, αλλα των εναντιων. Ει γαρ επι γης
ταυτα λεγομενα λαμπρον ουτω ποιει και περιφανη, οταν εν ουρανωι ταυτα
γραφηται, και ο Θεος ταυτα κατα την ημεραν ανακηρυττηι την μελλουσαν, εννοησον
οσης απολαυσηι της περιφανειας, οσης της λαμπροτητος· ης γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ.
Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανα κριθω, η υπο ανθρωπινης
ημερας· αλλ' ουδε εμαυτον ανακρινω (ουδεν γαρ εμαυτωι συνοιδα· αλλ' ουκ εν
τουτωι δεδικαιωμαι)· ο δε ανακρι νων με, Κυριος εστι. αʹ. Μετα των αλλων κακων
ουκ οιδα πως επεισηλθε τηι των ανθρωπων φυσει το της περιεργιας και το της
πολυπραγμοσυνης της ακαιρου νοσημα· ο και ο Χριστος εκολασεν ειπων· Μη
κρινετε, ινα μη κριθητε· οπερ ηδονην μεν ουδεμιαν εχει, καθαπερ και τα λοιπα των
αμαρτηματων, κολασιν δε μονον και τιμωριαν. Και γαρ μυριων αυτοι γεμοντες
κακων, και τας δοκους επι των ομματων φεροντες, των αμαρτηματων του πλησιον,
καρφους ουδεν διαφεροντων, ακριβεις γινομεθα εξετασται· ωσπερ και εν τηι
Κορινθωι τουτο συνεβαινεν. Ἄνδρας γαρ ευλαβεις και Θεωι φιλους δια την αμαθιαν
εκωμυδουν και εξεβα[λ]λον, τους δε μυριων γεμοντας κακων ενεκρινον δια την
ευγλωττιαν. Ειτα, καθαπερ δικασται προκαθημενοι, τοιαυτα μετα προπετειας
εψηφιζοντο· Ὁ δεινα αξιος, ο δεινα του δεινος αμεινων· και ουτος εκεινου
καταδεεστερος, κακεινος τουτου βελτιων· και αφεντες τα εαυτων πενθειν κακα,
ετεροις εγινοντο δικασται, και ταυτηι πολεμους ανηπτον παλιν χαλεπους. Ὁ Παυλος
 
 

61
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν αναιρων τουτο το νοσημα, ορα πως αυτους διορθουται συνετως. Ἐπειδη γαρ
ειπεν, Ὃ δε λοιπον, ζητειται εν τοις οικονομοις, ινα 61.88 πιστος τις ευρεθηι, και
εδοκει παροδον αυτοις διδοναι του κρινειν και εξεταζειν τον εκαστου βιον· τουτο δε
την στασιν επετριβεν· ινα μη τουτο παθωσιν, απηγαγεν αυτους της τοιαυτης
ερεσχελιας, λεγων· Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω· παλιν επι
του οικειου προσωπου τον λογον προαγων. Τι δε εστιν, Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν,
ινα υφ' υμων ανακριθω, η υπο ανθρωπινης ημερας; Ἀναξιον εμαυτον κρινω, φησι,
του παρ' υμων κρινεσθαι· και τι λεγω παρ' υμων; και το παρ' ουτινοσουν ετερου.
Ἀλλα μηδεις απονοιαν καταγινωσκετω του Παυλου, ει μηδενα των ανθρωπων αξιον
ειναι λεγει του φερειν την περι αυτου ψηφον. Πρωτον μεν γαρ ου δι' εαυτον ταυτα
φησιν, αλλ' ετερους εξαρπασαι βουλομενος της παρ' εκεινων επαχθειας· επειτα δε
ουδε μεχρι Κορινθιων το πραγμα εστησεν, αλλα και εαυτον της κρισεως ταυτης
εξεβαλε, μειζον ειναι της αυτου γνωμης λεγων τα τοιαυτα ψηφιζεσθαι· επηγαγε
γουν· Ουδε εμαυτον ανακρινω. Προς δε τοις ειρημενοις και την υποθεσιν εξετασαι
χρη, δι' ην ταυτα ελεγετο· οιδε γαρ πολλαχου και μεγαλοφρονως φθεγγεσθαι. Τουτο
δε ουκ εστι τυφου ουδε απονοιας, αλλ' οικονομιας αριστης· επει και νυν ουκ αυτος
επαιρομενος, αλλ' ετερους καταστελλων, ταυτα ελεγε, και αξιωμα 61.89 σπευδων
περιθειναι τοις αγιοις. Ὅτι γαρ των σφοδρα ταπεινων ην, ακουσον τι φησι, την των
εχθρων μαρτυριαν εις μεσον περι τουτου φερων· οτι Ἡ μεν παρουσια του σωματος
ασθενης, και ο λογος εξουθενημενος· και παλιν, Ἔσχατον δε παντων ωσπερει τωι
εκτρωματι ωφθη καμοι. Ἀλλ' ομως ο ταπεινος ουτος, καιρου καλουντος, σκοπει που
τα φρονηματα των μαθητων επηρεν, ουχι τυφον διδασκων, αλλα φρονημα υγιες
εμποιων. Αυτοις γαρ τουτοις διαλεγομενος ελεγε· Και ει εν υμιν κρινεται ο κοσμος,
αναξιοι εστε κριτηριων ελαχιστων. Ὥσπερ γαρ αλαζονειας ειναι χρη ποῤρω τον
Χριστιανον, ουτω και κολακειας και αγεννους φρονηματος. Ουδε γαρ ει λεγοι τις,
οτι Τα χρηματα ουδεν ηγουμαι ειναι, αλλα τα παροντα απαντα σκια μοι και οναρ και
παιδων αθυρματα, αλαζονειας αυτον γραψομεθα· επει και τον Σολομωντα ουτως εις
αλαζονειαν διαβαλουμεν, περι τουτων φιλοσοφουντα και λεγοντα· Ματαιοτης
ματαιοτητων, και τα παντα ματαιοτης. Ἀλλα μη γενοιτο τωι της αλαζονειας ονοματι
την φιλοσοφιαν καλειν. Ἄρα ουκ απονοια το καταφρονειν τουτων, αλλα
μεγαλοψυχια, καιτοι γε βασιλεις και αρχοντας και δυναστας ορωμεν αυτων
αντεχομενους· αλλ' ο πτωχος φιλοσοφων πολλακις αυτων υπεροραι, και ου δια
τουτο αλαζονα αυτον, αλλα μεγαλοφρονα ειναι φησομεν· ωσπερ ουν ουδε τον
σφοδρα αντεχομενον αυτων, ταπεινοφρονα και μετριον, αλλ' ασθενη και
μικροψυχον και ανελευθερον. Και γαρ ει τις υιος των μεν τωι πατρι προσηκοντων
κατεφρονει, τα δε δουλικα εθαυμαζεν, ουχ ως ταπεινοφρονα αυτον επηινεσαμεν αν,
αλλ' ως αγεννη και δουλικον εκακιζομεν· εθαυμασαμεν δ' αν καταφρονουντα
εκεινων, και των πατρικων πολυν ποιουμενον λογον. Ἀπονοιας γαρ εστι το των
ομοδουλων εαυτον νομιζειν ειναι βελτιω· το μεντοι την ουσαν περι των πραγματων
φερειν ψηφον, ουχι αλαζονειας, αλλα φιλοσοφιας εστι. βʹ. ∆ια τουτο και ο Παυλος
ουχ εαυτον επαιρων, αλλ' ετερους ταπεινων και εξανισταμενους καταστελλων και
πειθων μετριαζειν, ελεγεν· Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω, η
υπο ανθρωπινης ημερας. Ὁραις πως κακεινους εθεραπευσεν; Ὁ γαρ ακουσας, οτι
παντων ομοιως καταφρονει, και υπ' ουδενος αξιοι κρινεσθαι, ουκετι λοιπον
αλγησει, ως μονος αυτος εκβεβλημενος. Ει γαρ ειπεν, Ὑφ' υμων, μονον, και
εσιγησεν, ικανον ισως αυτους τουτο δακειν ως καταφρονηθεντας ην· νυνι δε τωι
επαγαγειν, Ουδε ανθρωπινης ημερας, παραμυθιαν εκομισε τηι πληγηι, κοινωνους
αυτοις δους της καταφρονησεως. Ἀλλα και αυτο τουτο θεραπευει παλιν ειπων· Ἀλλ'
ουδε εμαυτον ανακρινω. Ὅρα πως ουκ εστιν απονοιας το ειρημενον· ουδε γαρ
 
 

62
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτον αρκειν φησι προς την τοιαυτην ακριβειαν. Ειτα, επειδη και τουτο σφοδρα
επαιρο[υ]μενου εδοκει ειναι το ρημα, και αυτο διωρθωσατο ειπων· Ἀλλ' ουκ εν
τουτωι δεδικαιωμαι. Τι ουν, ου χρη δικαζειν εαυτοις και τοις αμαρτημασι; Και
σφοδρα μεν ουν χρη τουτο ποιειν, οταν αμαρτανωμεν· αλλα Παυλος τουτο ουκ
ειπεν· Ουδεν γαρ εμαυτωι συνοιδα, φησι. Ποιον ουν εμελλε κρινειν αμαρτημα, μηδεν
εαυτωι συνειδως; Ὁ δε ου φησι δεδικαιωσθαι. Οι ουν μυριων τραυματων το συνειδος
εμπεπλησμενον εχοντες, και μηδεν συνειδοτες εαυτοις αγαθον, αλλα παν
τουναντιον, τι αν ειποιμεν; Και τι δηποτε, ει μηδεν εαυτωι συνοιδεν, ου δεδικαιωται;
Ὅτι συνεβαινεν ημαρτησθαι μεν 61.90 αυτωι τινα αμαρτηματα, μη μην αυτον ειδεναι
ταυτα αμαρτηματα. Ἐντευθεν λογιζου ποση της μελλουσης κρισεως η ακριβεια. Ου
τοινυν ως αληπτον εαυτον νομιζων, ουτως αναξιον εαυτου ειναι το κρινεσθαι παρ'
εκεινων φησιν, αλλ' επιστομιζων τους αλογως ταυτα ποιουντας. Ἑτερωθι γουν ουδε
φανερων οντων των αμαρτηματων, επιτρεπει κρινειν ετεροις, επειδη ο καιρος τουτο
απηιτει. Τι γαρ κρινεις τον αδελφον σου; φησιν· η και συ τι εξουθενεις τον αδελφον
σου; Ου γαρ τουτο επεταγης, ανθρωπε, κρινειν ετερους, αλλα τα σαυτου δοκιμαζειν.
Τι τοινυν του ∆εσποτου την ταξιν αρπαζεις; εκεινου το κρινειν εστιν, ουχι σον. ∆ιο
και επηγαγεν· Ὥστε μη προ καιρου τι κρινετε, εως αν ελθηι ο Κυριος, ος και φωτισει
τα κρυπτα του σκοτους, και φανερωσει τας βουλας των καρδιων· και τοτε ο επαινος
γενησεται εκαστωι απο του Θεου. Τι ουν, ου χρη τους διδασκαλους τουτο ποιειν; Χρη
μεν επι των φανερων αμαρτηματων και ωμολογημενων, και τουτο μετα του
προσηκοντος καιρου, και τοτε δε αλγουντας και δακνομενους, και ουχ, ως ουτοι τοτε
εποιουν, απο κενοδοξιας και απονοιας. Και γαρ και ενταυθα ου περι των
ωμολογημενων αμαρτηματων φησιν, αλλα περι του τον δεινα του δεινος
προτιθεναι, και συγκρισεις ποιεισθαι βιων. Ταυτα γαρ αυτος μονος οιδε κρινειν μετα
ακριβειας, ο μελλων ημων τα αποῤρητα κρινειν, ποια μεν μειζονος, ποια δε
ελαττονος κολασεως εστιν αξια και τιμης· ημεις δε κατα το παρασταν ταυτα
πραττομεν. Ει γαρ εν οις αυτος ημαρτον, φησιν, ουδεν οιδα σαφως, πως αξιος αν
ειην υπερ ετερων φερειν ψηφον; πως δε, ο τα εμαυτου μετα ακριβειας μη
επισταμενος, τα αλλων δυνησομαι κρινειν; Ει δε Παυλος τουτο επασχε, πολλωι
μαλλον ημεις. Και γαρ ταυτα ελεγεν, ουχ ινα δειξηι εαυτον αληπτον, αλλ' ινα δειξηι,
οτι ει και τοιουτος ειη τις παρ' αυτοις μηδεν ημαρτηκως, ουδ' ουτος αξιος αν ειη
τους ετερων κρινειν βιους· και οτι ει ουτος ο μηδεν εαυτωι συνειδως υπευθυνος ειναι
φησι, πολλωι μαλλον εκεινοι οι μυρια εαυτοις συνειδοτες. Ουτω τοινυν επιστομισας
τους τας τοιαυτας ποιουμενους κρισεις, ωδινει λοιπον αποῤρηξας τον θυμον επι τον
πεπορνευκοτα ελθειν· και καθαπερ χειμωνος επιοντος νεφη τινα ζοφωδη προτρεχει,
ειτα επειδαν ο των βροντων παταγος γενηται και τον ουρανον εργασηται νεφος εν,
τοτε αθροον επι την γην καταῤρηγνυται ο υετος· ουτω και τοτε συνεβαινε. Και γαρ
εχων μετα πολλης αγανακτησεως χρησασθαι τωι πεπορνευκοτι, τουτο ου ποιει, αλλα
φοβεροις ρημασι καταστελλει προτερον το φυσημα του ανδρος· επειδη και διπλουν
αμαρτημα ην το συμβαν, πορνεια, και πορνειας χειρον, το μη πενθειν υπερ του
πλημμεληθεντος. Ου γαρ ουτω τον ημαρτηκοτα πενθει, ως τον ημαρτηκοτα, και μη
μετανοουντα. Πενθησω γαρ πολλους, φησιν, ουχι των προημαρτηκοτων απλως,
αλλα των μη μετανοησαντων επι τηι ασελγειαι και ακαθαρσιαι ηι επραξαν. Ὁ γαρ μετα
το αμαρτειν μετανοιαι κεχρημενος, ου πενθους, αλλα μακαρισμων εστιν αξιος, επι
τον των δικαιων χορον μεταστας. Λεγε γαρ συ τας ανομιας σου πρωτος, ινα
δικαιωθηις. Ει δε μετα το αμαρτειν αναισχυντει, ουχ ουτως επι τωι πεσειν εστιν
ελεεινος, ως επι τωι κεισθαι πεσων. γʹ. Ει δε το μη μετανοειν επι αμαρτημασι,
χαλεπον, 61.91 το και πεφυσιωσθαι επι τοις αμαρτημασι, ποιας κολασεως εστιν
αξιον! Ει γαρ ο επι τοις κατορθωμασιν επαιρομενος, ακαθαρτος εστιν, ο επι
 
 

63
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτημασι τουτο πασχων, ποιας τευξεται συγγνωμης; Ἐπει ουν τοιουτος ην ο
πεπορνευκως, και την ψυχην ουτως ιταμην και δυσενδοτον ειργασατο δια της
αμαρτιας, αναγκαιως αυτου προκαταβαλλει τον τυφον. Και ουτε πρωτον τιθησι το
εγκλημα, ωστε μη απαναισχυντησαι αυτον, ως προ των αλλων εγκαλουμενον· ουτε
δε υστερον, ωστε αυτον μη νομισαι παρεργον ειναι το κατ' αυτον· αλλα προτερον
πολυν αυτωι φοβον ενθεις εκ της προς ετερους παῤρησιας, τοτε επ' αυτον χωρει, εν
τηι προς ετερους επιτιμησει προκατασειων αυτου την απονοιαν. Αυτα γαρ ταυτα τα
ρηματα το, Ουδεν εμαυτωι συνοιδα, αλλ' ουκ εν τουτωι δεδικαιωμαι· και το, Ὁ κρινων
με, Κυριος εστιν, ος και φωτισει τα κρυπτα του σκοτους, και φανερωσει τας βουλας
των καρδιων, ουχ ως ετυχε κακεινου και των εκεινωι μεν συγκροτουντων, τους δε
αγιους εξουθενουντων, καθαπτεται. Τι γαρ, φησιν, ει εξωθεν εναρετοι φαινονται
τινες και θαυμαστοι; Ου των εξωθεν κριτης εστι μονον εκεινος ο δικαστης, αλλα και
τα αποῤρητα εις μεσον αγει. ∆υο τοινυν ενεκεν, μαλλον δε και τριων, ουκ εστιν
ημων η κρισις ακριβης· ενος μεν, οτι καν μηδεν ωμεν εαυτοις συνειδοτες, ομως
δεομεθα του τα αμαρτηματα ημων ελεγχοντος μετα ακριβειας· ετερου δε, οτι τα
πλειονα των γινομενων ημας λανθανει και κρυπτεται· και τριτου προς τουτοις, οτι
πολλα των γενομενων παρ' ετερων δοκει μεν ημιν καλα, ουκ απο ορθης δε γινεται
γνωμης. Τι τοινυν φατε, οτι ουδεν ημαρτηται τωι δεινι και τωι δεινι, και ο δεινα του
δεινος βελτιων; Τουτο γαρ ουκ εστιν αποφηνασθαι, ουδε περι του μηδεν εαυτωι
συνειδοτος· ο γαρ τα αποῤρητα κρινων, εκεινος εστιν ο μετα ακριβειας δικαζων.
Ἰδου γουν, ουδε εγω τι εμαυτωι συνοιδα· αλλ' ουδε ουτω δεδικαιωμαι· τουτεστιν,
ουκ απηλλαγμαι των ευθυνων ουδε των εγκληματων. Ου γαρ τουτο φησιν, οτι Ουκ
εν τοις δικαιοις τεταγμαι, αλλ' οτι Ουκ ειμι καθαρος απο αμαρτιας. Και γαρ αλλαχου
φησιν· Ὁ δε αποθανων δεδικαιωται απο της αμαρτιας· τουτεστιν, απηλλακται.
Πολλα δε και πραττομεν αγαθα μεν, ουκ απο ορθης δε γνωμης. Και γαρ επαινουμεν
πολλους, ουκ εκεινους ποιησαι λαμπρους βουλομενοι, αλλ' ετερους δι' εκεινων
δακνειν. Και το μεν γινομενον, καλον (επαινειται γαρ ο κατορθων), η δε διανοια
διεφθαρμενη· απο σατανικης γαρ γινεται γνωμης. Ου γαρ τωι αδελφωι συγχαιρων,
αλλα τον ετερον βαλειν επιθυμων, τουτο πολλακις πεποιηκε τις. Παλιν, ημαρτε τις
αμαρτιαν μεγαλην· ετερος τις αυτον υποσκελισαι βουλομενος, ουδεν φησιν
ειργασθαι, και παραμυθειται δηθεν αυτον αμαρτανοντα, επι το κοινον της φυσεως
καταφευγων· αλλ' ου συγγνωναι πολλακις, αλλα ραιθυμοτερον εργασασθαι
βουλομενος, τουτο ποιει. Παλιν επιπληττει πολλακις, ουχ ωστε ελεγξαι και
νουθετησαι, αλλ' ωστε εκπομπευσαι και εκτραγωδησαι τωι πλησιον την αμαρτιαν.
Τας δε βουλας αυτας ανθρωποι μεν ουκ ισασιν, ο δε τας καρδιας ερευνων ακριβως
επισταται, και εις μεσον αξει παντα τοτε εκεινα. ∆ιο και ελεγεν· Ὃς φωτισει τα
κρυπτα του σκοτους, και φανερωσει τας βουλας των καρδιων. Ὅταν ουν και εν τωι
μηδεν εαυτοις συνειδεναι μη 61.92 δυνωμεθα εγκληματων ειναι καθαροι, και εν οις
αγαθον τι πραττομεν, ουκ απο ορθης δε γνωμης πραττομεν, τιμωριας ωμεν
υπευθυνοι, εννοησον ποση παρα ανθρωποις απατη περι τας κρισεις. Παντα γαρ
ταυτα ανθρωποις μεν ουκ εστιν εφικτα, τωι δε ακοιμητωι μονωι οφθαλμωι· καν
ανθρωπους απατησωμεν, εκεινον ουδεποτε παραλογισομεθα. Μη τοινυν λεγε·
Σκοτος κυκλωι μου και τοιχοι· τις με οραι; ο γαρ πλασας καταμονας τας καρδιας
ημων, αυτος παντα επισταται, οτι σκοτος ου σκοτισθησεται παρ' αυτωι. Καλως δε
φησιν ο αμαρτανων, οτι Σκοτος κυκλωι μου και τοιχοι. Ει μη γαρ σκοτος ην εν τηι
διανοιαι, ουκ αν τον φοβον του Θεου εκβαλων, μετα αδειας επραττεν. Ἂν γαρ μη
προτερον σκοτισθηι το ηγεμονικον, επεισελθειν η αμαρτια μετα αδειας ου δυναται.
Μη τοινυν λεγε· Τις με οραι; εστι γαρ ο διικνουμενος μεχρι ψυχης και πνευματος,
αρμων τε και μυελων· αλλα συ σαυτον ουχ οραις, ουδε διατεμνειν δυνασαι το νεφος,
 
 

64
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ωσπερ τειχιον παντοθεν εχων περικειμενον, ουτως αναβλεψαι προς τον
ουρανον ουκ εχεις. δʹ. Ποιαν γαρ βουλει προτερον αμαρτιαν εξετασωμεν; και οψει
ουτω γινομενην αυτην. Καθαπερ γαρ ληισται και τοιχωρυκται, επειδαν τι των τιμιων
λαβειν θελησωσι, τον λυχνον κατασβεσαντες τουτο πραττουσιν· ουτω και επι των
αμαρτανοντων ο διεφθαρμενος ποιει λογισμος. Και γαρ και εν ημιν εστι φως το
λογικον διολου καιομενον. Ἂν δε το πνευμα της πορνειας σφοδρως επελθον μετα
πολλης της ρυμης κατασβεσηι την φλογα εκεινην, εσκοτισεν ευθεως την ψυχην και
κατηγωνισατο, και παντα εσυλησεν ευθεως τα εναποκειμενα. Ὅταν γαρ υπο
ασελγους επιθυμιας αλωι η ψυχη, καθαπερ νεφος και αχλυς τους του σωματος
οφθαλμους, ουτω της διανοιας το προορατικον προκαταλαβουσα εκεινη, ουδενα
αφιησιν ιδειν περαιτερω, ου κρημνον, ου γεενναν, ου φοβον, αλλ' υπο της
επιβουλης εκεινης τυραννηθεισα λοιπον, ευκαταγωνιστος υπο της αμαρτιας γινεται·
και καθαπερ τοιχος αθυριδωτος προ των οφθαλμων εγερθεις, ουκ αφιησι την ακτινα
της δικαιοσυνης ελλαμψαι τηι διανοιαι, των λογισμων των ατοπων της επιθυμιας
παντοθεν αυτην επιτειχισαντων· και απανται αυτωι τοτε λοιπον η πορνευομενη γυνη,
προ των οφθαλμων, προ της διανοιας, προ των λογισμων εστωσα και φαινομενη·
και ωσπερ οι πεπηρωμενοι, καν εν σταθεραι μεσημβριαι υπ' αυτου του ουρανου το
μεσον εστηκοτες ωσιν, ου παραδεχονται το φως, εγκεκλεισμενων αυτοις των
ομματων· ουτω δη και ουτοι, καν μυρια παντοθεν αυτοις ενηχηι σωτηρια δογματα,
τωι παθει τουτωι προκατειλημμενοι την ψυχην, πασι τοις τοιουτοις λογοις
αποφραττουσι την ακοην. Και ισασιν οι την πειραν ειληφοτες καλως. Ἀλλ' υμας μη
γενοιτο απο της πειρας αυτης ειδεναι. Ουχ αυτη δε μονον η αμαρτια ταυτα ποιει,
αλλα και πας ερως ατοπος. Μεταθωμεν γαρ, ει δοκει, τον λογον απο της
πορνευομενης γυναικος επι τα χρηματα, και θεασομεθα και ενταυθα πυκνον σκοτος
και συνεχες. Ἐκει μεν γαρ, ατε μιας ουσης της ερωμενης και εις ενα τοπον
αποκεκλεισμενης, ουχ ουτω σφοδρον το παθος· επι δε των χρηματων απανταχου
φαινομενων, εν αργυροκοπειοις, εν πανδοχειοις, εν χρυσοχοειοις, εν ταις των
πλουτουντων οικιαις, σφοδρως ο ερως πνει. Ὅταν γαρ παιδας σοβουντας επι της
αγορας, ιππους χρυσοφορουντας, ανθρωπους καλλωπιζομενους πολυτελεσιν
εσθημασιν ιδηι μετ' επιθυμιας ο νοσων, πολυς ο σκο 61.93 τος καταχειται. Και τι δει
λεγειν οικιας και αργυροκοπεια; Ἐγω γαρ οιμαι τους τοιουτους, καν επι της γραφης
ιδωσι και της εικονος τον πλουτον, σπαραττεσθαι και αγριαινειν και λυτταιν· ωστε
παντοθεν αυτοις το σκοτος συναγεται. Καν γαρ εις εικονα βλεψωσι βασιλικην, ου
θαυμαζουσι των λιθων το καλλος ουδε τον χρυσον ουδε το αλουργες ιματιον, αλλα
τηκονται. Και καθαπερ ο δυσερως εκεινος, καν εικονα θεασηται της ερωμενης
γυναικος, προσηλωται τωι αψυχωι· ουτω και ουτος αψυχον ορων εικονα του
πλουτου, το αυτο πασχει μειζονως, ατε τυραννικωτερωι κατεχομενος παθει· και χρη
λοιπον η μενειν επι της οικιας, η εμβαλοντα επι της αγορας, μυριας λαβοντα πληγας
αναχωρειν οικαδε· πολλα γαρ τα λυπουντα αυτου τους οφθαλμους. Και καθαπερ
εκεινος ουδεν ετερον η την γυναικα οραι, ουτω και ουτος πενητας μεν και τα αλλα
παντα παρατρεχει, ινα μηδε παραμυθιαν λαβηι· προς δε τους ευπορους ενατενιζει
τους οφθαλμους, πολυν και σφοδρον απο της εκεινων οψεως εις την εαυτου ψυχην
εισαγων το πυρ. Πυρ γαρ εστι χαλεπως κατεσθιον τον εμπεσοντα, και ει μη γεεννα
ηπειλητο μηδε κολασις, αυτα τα παροντα κολασις ην, το διηνεκως βασανιζεσθαι και
μηδεποτε περας ευρισκειν του νοσηματος. Και ηρκει και ταυτα μονα πεισαι φυγειν
την αῤρωστιαν· αλλ' ουδεν ανοιας χειρον, η και τοις αθυμιαν φερουσι πραγμασι και
κερδος ουδεν προσηλωσθαι παρασκευαζει. ∆ιο παρακαλω αρχομενον εκκοπτειν το
παθος. Καθαπερ γαρ πυρετος παρα μεν την αρχην προσβαλων, ου σφοδρα φλεγει τηι
διψηι τους καμνοντας, επιδους δε και την φλογα επαρας, ανιατα διψαιν παρασκευαζει
 
 

65
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον· καν παρασχηι τις αυτοις εμφορηθηναι του ποματος, ου σβεννυσιν, αλλ'
εκκαιει την καμινον· ουτω και επι τουτου συμβαινει του παθους· αν παρα την αρχην
εισελαυνον εις την ψυχην την ημετεραν μη κωλυσωμεν μηδε αποκλεισωμεν τας
θυρας, εισελθον λοιπον ανιατον εργαζεται τοις δεξαμενοις το νοσημα. Και γαρ και
τα καλα και τα κακα οταν επιπλειον ημιν ενδιατριψηι, δυνατωτερα γινεται. εʹ. Και
επι παντων δε των αλλων τουτο συμβαινον ιδοι τις αν. Και γαρ φυτον αρτι μεν
εντεθεν επι της γης, ευκολως ανασπαται· χρονωι δε πολλωι ριζωθεν, ουκετι, αλλα
πολλης δειται της μοχλειας· και οικοδομη νεοπαγης μεν ουσα, περιτρεπεται ευκολως
υπο των ενοχλουντων· παγεισα δε καλως, πολλα παρεχει τοις καθαιρειν επιχειρουσι
τα πραγματα· και θηριον τοποις εμφιλοχωρησαν πολλωι χρονωι δυσκολως ελαυνεται.
Τοις μεν ουν ουδεπω κατασχεθεισιν υπο του παθους παρακαλω μη αλωναι·
ευκολωτερον γαρ φυλαξασθαι μη εμπεσειν, η εμπεσοντας αποστηναι. Τοις δε
κατασχεθεισι και κατεῤραγμενοις, εαν θελησωσιν επιδουναι εαυτους ιατρωι τωι
λογωι, πολλην επαγγελλομαι σωτηριας ελπιδα τηι του Θεου χαριτι. Ἂν γαρ τους
παθοντας και περιπεσοντας τωι νοσηματι, και ανενεγκοντας εννοησωσι, χρηστας
εξουσιν ελπιδας υπερ της του νοσηματος απαλλαγης. Τις ουν περιεπεσε τωι νοσηματι
τουτωι, και απηλλαγη ραιδιως; Ὁ Ζακχαιος εκεινος. Τι γαρ τελωνου μαλλον
φιλοχρηματον γενοιτ' αν; Ἀλλ' αθροον εγενετο φιλοσοφος, και πασαν εσβεσε την
πυραν. Ὁ Ματθαιος ομοιως· και γαρ και ουτος τελωνης ην, εν αρπαγηι διηνεκει ζων.
Ἀλλα και ουτος αθροον απεδυσατο την βλαβην, και το διψος εσβεσε, και
πραγματειαν μετηλθε πνευματικην. Τουτους τοινυν και τους κατ' αυτους εννοων,
μηδε συ απογνωις. Ἂν γαρ θεληις, δυνησηι ταχεως ανενεγκειν. Και ει βουλει, κατα τον
των ια 61.94 τρων νομον και τα πρακτεα σοι μετα ακριβειας υπαγορευσομεν. ∆ει
τοινυν προ των αλλων απαντων εκεινο κατορθουν, το μη απογινωσκειν μηδε
απελπιζειν εαυτων την σωτηριαν· μετα τουτο μη τα των κατωρθωκοτων
παραδειγματα μονον, αλλα και τα των εναπομειναντων παθηματα ενοραιν. Ὥσπερ
γαρ ενενοησαμεν τον Ζακχαιον και τον Ματθαιον, ουτω δη και τον Ἰουδαν
λογισασθαι χρη, και τον Γιεζη, και τον Ἄχαρ, και τον Ἀχααβ, και τον Ἀνανιαν, και
την Σαπφειραν· ινα δι' εκεινων μεν την απογνωσιν εκβαλωμεν, δια τουτων δε την
ραιθυμιαν εκκοψωμεν, μηδε υπτια γενηται η ψυχη προς την των υπαγορευομενων
παραινεσιν· και παιδευσωμεν εαυτους λεγειν, α τοτε τωι Πετρωι προσελθοντες ελεγον
οι Ἰουδαιοι· Τι δει ποιειν ινα σωθωμεν; και ακουετωσαν α χρη ποιειν. Τι ουν χρη
ποιειν; Ειδεναι την ευτελειαν των πραγματων, και πως δραπετης οικετης και
αγνωμων εστιν ο πλουτος, και μυριοις περιβαλλει κακοις τους εχοντας· και τα
τοιαυτα αυτοις συνεχως επαιδωμεν ρηματα. Και καθαπερ ιατροι τους καμνοντας
ψυχρον αιτουντας παραμυθουνται, παρεχειν λεγοντες, και πηγην προφασιζομενοι
και αγγος και καιρον και πολλα τοιαυτα (αν γαρ αθροον ανανευσωσιν, υπο της
μανιας αυτους αγριουσθαι παρασκευαζουσι)· ουτω δη και ημεις προς τους
φιλοχρηματους ποιωμεν· και οταν λεγωσιν, οτι Πλουτησαι βουλομεθα, μη λεγωμεν
ευθεως, οτι κακον ο πλουτος, αλλα συνθωμεθα, και ειπωμεν, οτι και ημεις τουτο
βουλομεθα, αλλ' εν καιρωι τωι προσηκοντι, αλλα πλουτον αληθη, αλλα τον ηδονην
εχοντα αθανατον, αλλα τον σοι συλλεγομενον, και μη ετεροις, πολλακις δε και
εχθροις· και τους περι φιλοσοφιας λογους εις μεσον αγωμεν, και λεγωμεν, οτι Ου
κελευομεν μη πλουτειν, αλλα κακως μη πλουτειν· εξεστι γαρ πλουτειν, αλλα χωρις
πλεονεξιας, χωρις αρπαγης και βιας και του παρα παντων ακουειν κακως. Και
τουτοις αυτους προλεαινοντες τοις λογοις, μηδεπω περι γεεννης διαλεγωμεθα· ου
γαρ ανεχεται ο καμνων ευθεως των τοιουτων ρηματων. ∆ιοπερ απο των παροντων
απαντας τους περι τουτων ποιωμεθα λογους, και λεγωμεν Τι βουλει απο πλεονεξιας
πλουτειν; ινα ετεροις μεν το χρυσιον αποκεηται και το αργυριον, σοι δε αραι και
 
 

66
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατηγοριαι μυριαι; και ο αποστερηθεις υπο της των αναγκαιων δακνηται χρειας, και
ολοφυρηται, και μυριους εφελκηται σοι κατηγορους, και της εσπερας καταλαβουσης
περιιηι την αγοραν, εν τοις στενωποις εντυγχανων πασι, και διαπορουμενος και ουδε
υπερ της νυκτος θαῤρειν εχων; Πως γαρ αν καθευδησειε λοιπον, υπο της γαστρος
δακνομενος, αγρυπνων, λιμωι πολιορκουμενος, παγου πολλακις οντος και υετου
καταφερομενου; Και συ μεν εκ βαλανειου λελουμενος επανερχηι, μαλακοις
θαλπομενος ιματιοις, γεγηθως και χαιρων, και επι δειπνον ετοιμον τρεχων
πολυτελες· εκεινος δε πανταχου κατα την αγοραν υπο του κρυμου και του λιμου
συνεχως ελαυνομενος, περιερχεται συγκεκυφως και χειρας προτεινων· και ουδε
θαῤρων αδεως τωι εμπεπλησμενωι και αναπεπαυμενωι ρηματα προσενεγκειν υπερ της
αναγκαιας τροφης, πολλακις δε και υβρισθεις ανεχωρησεν. Ὅταν ουν ανελθηις
οικαδε, οταν επι της ευνης ανακλιθηις, οταν φως ηι περι τον οικον λαμπρον, οταν
ετοιμη και δαψιλης η τραπεζα, τοτε αναμνησθητι του ταλαιπωρου και αθλιου
εκεινου, του περιιοντος κατα τους κυνας εν τοις στενωποις και τωι σκοτωι και τωι
πηλωι, 61.95 καιτοι πολλακις εκειθεν απιοντος ουκ εις οικιαν ουδε προς γυναικα,
ουδ' εις ευνην, αλλ' εις στιβαδα χορτου, καθαπερ τους κυνας ορωμεν δι' ολης
λυττωντας νυκτος. Και συ μεν, καν μικραν τινα σταγονα κατενεχθεισαν απο της
στεγης ιδηις, παντα ανατρεπεις τον οικον, οικετας καλων, παντα κινων· εκεινος δε
εν ρακιοις και χορτωι και πηλωι κειμενος, απαντα υπομενει τον κρυμον. ʹ. Ποιον ουν
θηριον τουτοις ουκ αν κατακλασθειη τοις πραγμασι; τις ουτως ωμος και
απανθρωπος, ως μη γενεσθαι τουτοις ημερος; Ἀλλα γαρ εισι τινες, οι προς τοσουτον
απηνειας ηκουσιν, ως και λεγειν αξια πασχειν αυτους. ∆εον γαρ ελεειν και δακρυειν
και συνδιαλυειν τας συμφορας, οι δε και κατηγορουσιν ωμως και απανθρωπως
αυτων· ους ηδεως αν εροιμην· Τινος ενεκεν αξια πασχουσιν, ειπε μοι; οτι τρεφεσθαι
βουλονται και μη λιμωττειν; Ουχι, φησιν, αλλ' οτι αργουντες. Συ δε ουκ αργων
σπαταλαις; τι δε, ουκ εργασιαν πολλακις πασης αργιας χαλεπωτεραν εργαζηι,
αρπαζων και βιαζομενος και πλεονεκτων; Βελτιον ην, ει και συ ηργεις τοιαυτην
αργιαν· του γαρ πλεονεκτειν το ουτως αργειν βελτιον. Νυν δε και αλλοτριαις
επεμβαινεις συμφοραις, ου μονον αργων, ουδε μονον αργιας χαλεπωτεραν εργασιαν
μετιων, αλλα και κατηγορων των δυσημερουντων. ∆ιηγωμεθα δε αυτοις και τας
αλλοτριας συμφορας, τας ορφανιας τας αωρους, τους το δεσμωτηριον οικουντας,
τους εν δικαστηριοις σπαραττομενους, τους περι το ζηιν δεδοικοτας, τας χηρειας τας
αδοκητους των γυναικων, τας αθροους μεταβολας των πλουτουντων, και τωι φοβωι
τουτωι καταμαλαττωμεν αυτων την διανοιαν. Ἐν γαρ τοις περι ετερων διηγημασι
πεισομεν αυτους ταυτα δεδοικεναι παντως και περι εαυτων. Ὅταν γαρ ακουσωσιν,
οτι ο του δεινος υιος πλεονεκτου και αρπαγος ην, του δεινος η γυνη, του πολλα
τυραννικα πεποιηκοτος, μετα την τελευτην του συνοικουντος μυρια υπεμεινε δεινα,
των αδικηθεντων και τηι γυναικι και τοις παιδιοις επιοντων, και κοινου πολεμου
παντοθεν ηρμενου κατα της οικιας της εκεινου, καν παντων αναισθητοτερος ηι, και
αυτος προσδοκων τα αυτα πεισεσθαι, και υπερ των εαυτου δεδοικως μηποτε τα αυτα
υπομεινωσι, σωφρονεστερος εσται. Πολλων δε ημιν τοιουτων διηγηματων ο βιος
61.96 εμπεπλησται, και ουκ απορησομεν της τοιαυτης διορθωσεως. Ὅταν δε ταυτα
λεγωμεν, μη ως παραινουντες μηδε ως συμβουλευοντες αυτα λεγωμεν, ινα μη
φορτικωτερος γενηται ο λογος, αλλ' ως εν ταξει διηγηματος· και εξ ετερας
ακολουθιας επι την τοιαυτην αει βαδιζωμεν την διαλεξιν, και συνεχως αυτους εις
ταυτα εμβαλλωμεν τα διηγηματα, μηδεν ετερον συγχωρουντες λαλειν, η ταυτα· πως
η του δεινος οικια λαμπρα και περιφανης ουσα κατεπεσε· πως ουτως ερημος εστιν,
ως εις ετερων ελθειν χειρας τα εν αυτηι παντα· ποσα δικαστηρια καθ' εκαστην
ημεραν υπερ ταυτης συνιστατο της ουσιας, ποσα πραγματα· ποσοι των οικετων
 
 

67
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινου, οι μεν επαιτουντες, οι δε το δεσμωτηριον οικουντες απεθανον· και ταυτα
παντα ως ελεουντες τον απελθοντα λεγωμεν, και ως τα παροντα εξευτελιζοντες, ινα
και τωι φοβωι και τωι ελεωι καταμαλαξωμεν την απηνη διανοιαν· και οταν
συσταλεντας ιδωμεν τοις διηγημασι τουτοις, τοτε λοιπον αυτοις και τον περι της
γεεννης επεισαγωμεν λογον, μη ως τουτους φοβουντες, αλλ' ως ετερους ελεουντες·
και λεγωμεν· Και τι χρη λεγειν τα παροντα; ουδε γαρ μεχρι τουτων εστηκε τα
ημετερα, αλλα χαλεπωτερα δεξεται κολασις τους τοιουτους, και ποταμος πυρος και
σκωληξ ιοβολος και σκοτος ατελευτητον και αθανατοι κολασεις. Ἂν τουτοις αυτους
κατεπαιδωμεν τοις διηγημασι, και ημας αυτους κακεινους διορθωσομεν, και της
αῤρωστιας ταχεως απαλλαξομεν, και κατα την ημεραν εκεινην επαινετην τον Θεον
εξομεν, καθαπερ και ο Παυλος φησι· Και τοτε ο επαινος εκαστου γενησεται απο του
Θεου. Ὁ μεν γαρ παρα ανθρωποις και διαῤρει και εστιν οτε ουκ απο αγαθης πολλακις
γινεται διανοιας· ο δε παρα του Θεου και μενει διηνεκως και διαλαμπει σαφως.
Ὅταν γαρ ο τα παντα ειδως πριν γενεσεως, και παθους εκτος ων επαινηι, τοτε και
αναμφισβητητος εστι της αρετης η αποδειξις. Ταυτα ουν ειδοτες, τοιαυτα πραττωμεν
ως παρα του Θεου επαινεισθαι, και των μεγιστων τυχειν αγαθων· ων γενοιτο παντας
ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Ταυτα δε, αδελφοι, μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω δι' υμας, ινα εν
ημιν μαθητε, το μη υπερ ο γεγραπται φρονειν. αʹ. Ἕως μεν αυτωι των φορτικων εδει
ρηματων, ουκ απεκαλυψε την σκηνην, αλλ' ως αυτος ων ο ταυτα ακουων, ουτω
διελεγετο, ινα το αξιωμα των εγκαλουμενων προσωπων τοις εγκαλουσιν
αντιπιπτον, απο των εγκληματων εις οργην εξενεχθηναι μη συγχωρησηι· επειδη δε
ανειναι λοιπον εδει, τοτε απαμφιασας αυτο, και το προσωπειον απαρας, εδειξε τα
κρυπτομενα προσωπα εν τηι του Παυλου και Ἀπολλω προσηγοριαι. ∆ιο και ελεγε·
Ταυτα δε, αδελφοι, μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω. Και καθαπερ επι των
καμνοντων, οταν λακτιζηι το παιδιον το αῤρωστουν και αποστρεφηται τα
προσφερομενα 61.96 σιτια παρα των ιατρων, τον πατερα η τον παιδαγωγον
καλεσαντες οι προσεδρευοντες, παρα των του ιατρου χειρων λαβοντας τα σιτια
προσαγειν κελευουσιν, ωστε εκ του φοβου του προς εκεινους δεξασθαι και ησυχασαι·
ουτω και Παυλος μελλων υπερ ετερων εγκαλειν, των μεν ως αδικουμενων, των δε
ως περα του μετρου τιμωμενων, αυτα μεν ουκ εθηκε τα προσωπα, επι δε της εαυτου
προσηγοριας και της Ἀπολλω τον λογον προσηγαγεν, ινα αιδουμενοι τουτους
δεξωνται την θεραπειαν· επειδη δε εδεξαντο, τοτε λοιπον απεκαλυψεν υπερ ων
ταυτα ελεγεν. Ἦν δε ταυτα ουχ υποκρισις, αλλα συγκαταβασις και οικονομια. Ει γαρ
ειπε φανερως, οτι Ὑμεις δε τους ανδρας κρινετε τους αγιους και θαυμαστους, καν
εδυσχεραναν και απεπηδησαν· νυν δε ειπων· Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ'
υμων ανακριθω· 61.97 και παλιν, Τις δε εστι Παυλος; τις δε Ἀπολλως; ευπαραδεκτον
τον λογον εποιησε. ∆ια τοι τουτο εφησεν, οτι Ταυτα εις εμαυτον μετεσχηματισα δι'
υμας, ινα εν ημιν μαθητε το μη υπερ ο γεγραπται φρονειν, δεικνυς οτι ει επ' εκεινων
τον λογον προσηγαγεν, ουκ αν εμαθον οσα μαθειν εδει, ουδ' αν εδεξαντο την
διορθωσιν, δυσχεραινοντες προς τα λεγομενα. Νυνι δε αιδουμενοι τους περι Παυλον,
ηνεγκαν ραιδιως την επιτιμησιν. Τι δε εστι το, Μη υπερ ο γεγραπται φρονειν;
Γεγραπται· Τι βλεπεις το καρφος το εν τωι οφθαλμωι του αδελφου σου, την δε εν τωι
 
 

68
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωι οφθαλμωι δοκον ου κατανοεις; και, Μη κρινετε, ινα μη κριθητε. Ει γαρ εσμεν εν
και συνδεδεμεθα αλληλοις, επανιστασθαι αλληλοις ου χρη. Ὁ ταπεινων γαρ εαυτον
υψωθησεται, φησι· και, Ὁ θελων ειναι πρωτος παντων, γενεσθω παντων διακονος.
Ταυτα εστιν α γεγραπται. Ἵνα μη εις υπερ του ενος φυσιουσθε κατα του ετερου.
Παλιν τους διδασκαλους αφεις, τοις μαθηταις επιτιμαι· εκεινοι γαρ ησαν οι τουτους
επαιροντες. Και αλλως δε οι αρχοντες ουκ αν ευκολως εδεξαντο τον τοιουτον λογον,
δια το της δοξης επιθυμειν της εξωθεν· και γαρ ησαν πεπηρωμενοι τωι παθει· οι δε
αυτοι μη καρπουμενοι την δοξαν, αλλ' ετεροις αυτην παρεχοντες, και ευκολωτερον
αν ηνεγκαν την νουθεσιαν, και κυριωτεροι των αρχοντων ησαν προς το λυσαι το
νοσημα. Ἄρα και τουτο φυσιωσεως, το υπερ ετερου επαιρεσθαι, καν μη επι τοις
αυτου τις τουτο πασχηι. Ὥσπερ γαρ ο επι πλουτωι μεγα φρονων αλλοτριωι, εξ
απονοιας αυτο ποιει· ουτω και ο επι τηι δοξηι του ετερου. Και καλως φυσιωσιν
εκαλεσεν. Ὅταν γαρ επαναστηι το μελος το εν, ουδεν ετερον εστιν η φλεγμονη και
νοσημα· αλλως γαρ ου γινεται υψηλοτερον ετερον ετερου μελος, αλλ' η οταν οιδημα
γενηται. Ουτω τοινυν και εν τωι σωματι της Ἐκκλησιας ο φλεγμαινων και
φυσιουμενος, αυτος αν ειη ο νοσων· οιδει γαρ υπερ την κοινην συμμετριαν. Τουτο
γαρ εστιν οιδημα. Ουτω και εν τωι σωματι γινεται, οταν νοθος τις και πονηρος
επιῤρευσηι χυμος, αλλα μη η ειωθυια τροφη. Ουτω και αλαζονεια τικτεται,
αλλοτριων ημιν επεισερχομενων λογισμων. Και ορα πως κυριως ειπε· Μη
φυσιουσθε. Το γαρ πεφυσημενον ογκον εχει πνευματος εμπεπλησμενον χυμου
διεφθοροτος. Ταυτα δε λεγει, ου την θεραπειαν εκκοπτων, αλλα την επι κακωι
θεραπειαν. Βουλει θεραπευειν τον δεινα; Ου κωλυω· αλλα μη εις ετερου λυμην. Ου
γαρ ινα κατ' αλληλων συνταττωμεθα, διδασκαλοι ημιν εδοθησαν, αλλ' ινα παντες
αλληλοις συναπτωμεθα. Και γαρ ο στρατηγος δια τουτο επικειται τωι στρατοπεδωι,
ινα τους κεχωρισμενους εν σωμα εργασηται· ει δε μελλοι διασπαιν το στρατοπεδον,
πολεμιου μαλλον η στρατηγου χωραν επληρωσε. Τις γαρ σε διακρινει; τι γαρ εχεις ο
ουκ ελαβες; Λοιπον αφεις τους αρχομενους, προς τους αρχοντας τρεπεται. Ὃ δε
λεγει, τουτο εστι· Ποθεν δηλον οτι αξιος ει του επαινεισθαι; κρισις γαρ γεγονεν;
εξετασις προεχωρησε; δοκιμασια, βασανος ακριβης; Ἀλλ' ουκ αν εχοις ειπειν. Ει δε
ανθρωποι ψηφιζονται, αλλ' ουκ ορθη τουτων η κρισις. Θωμεν δε, οτι και αξιος
επαινων ει, και εχεις οντως το χαρισμα, και ου διεφθαρται των ανθρωπων η κρισις·
ουδε γε ουτως εχρην μεγα φρονειν. Ουδεν γαρ οικοθεν εχεις, αλλα παρα του Θεου
λαβων. Τι τοινυν 61.98 εχειν προσποιηι, οπερ ουκ εχεις; Ἀλλ' εχεις τουτο συ, και
ετεροι μετα σου. Ουκουν λαβων εχεις, ουχι τοδε και τοδε, αλλα παντα οσα εχεις. βʹ.
Ου γαρ σα κατορθωματα ταυτα, αλλα της του Θεου χαριτος. Καν την πιστιν ειπηις,
απο της κλησεως γεγονε· καν την αφεσιν ειπηις των αμαρτηματων, καν τα
χαρισματα καν τον διδασκαλικον λογον, καν τας δυναμεις, παντα εκειθεν ελαβες. Τι
τοινυν εχεις, ειπε, οπερ ουχι λαβων εχεις, αλλ' αυτος απο σαυτου κατωρθωσας; ουκ
αν εχοις ειπειν. Ἀλλ' ελαβες, και δια τουτο μεγα φρονεις; ∆ια τουτο μεν ουν εδει
συνεσταλθαι· ου γαρ σον εστι το δοθεν, αλλα του δεδωκοτος. Ει γαρ ελαβες, αλλα
παρ' εκεινου ελαβες· ει δε παρ' εκεινου ελαβες, ου σον ελαβες· ει δε ου σον ελαβες, τι
μεγα φρονεις, ως σον εχων; ∆ιο και επηγαγεν· Ει δε και ελαβες, τι καυχασαι, ως μη
λαβων; Κατασκευασας τοινυν κατα συνδρομην τον λογον, δεικνυσιν οτι και πολλων
αυτοις δει, και φησιν, οτι Μαλιστα μεν, ει και παντα ελαβετε, ουκ εδει καυχασθαι·
ουδεν γαρ υμετερον· νυνι δε και πολλων εστε ερημοι. Και εν αρχηι μεν τουτο ηινιξατο
ειπων· Ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις· και, Ουδεν εκρινα ειδεναι εν
υμιν, ει μη Ἰησουν Χριστον, και τουτον εσταυρωμενον· ενταυθα δε εντρεπτικως
ποιει λεγων· Ἤδη κεκορεσμενοι εστε, ηδη επλουτησατε· τουτεστιν, Ουδενος δεισθε
λοιπον, τελειοι γεγενησθε, την κορυφην αυτην κατεχετε, ουδενος εν χρειαι
 
 

69
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθεστηκεναι νομιζετε, ουτε αποστολων, ουτε διδασκαλων. Ἤδη κεκορεσμενοι εστε.
Και καλως τωι Ἤδη εχρησατο, απο του χρονου δεικνυς το απιθανον αυτων και την
αλογον οιησιν. ∆ιο και κωμωιδων αυτους, ελεγεν· Ουτω ταχεως προς το τελος
εφθασατε, οπερ αδυνατον ην γενεσθαι δια τον καιρον. Τα γαρ τελειοτερα εν τωι
μελλοντι μενει· το δε απο ολιγων κορεσθηναι, ψυχης εστιν ασθενους· το απο ολιγων
νομιζειν πλουτειν, ναυτιωσης και ταλαιπωρου· ακορεστον γαρ η ευλαβεια· και
παιδικης διανοιας εστιν απο των πρωτων νομιζειν το παν ειληφεναι, και ουδεπω
ουδε εν προοιμιοις οντας ως του τελους επειλημμενους μεγα φρονειν. Ειτα και δια
των εξης εντρεπει μαλλον. Ειπω γαρ, Ἤδη κεκορεσμενοι εστε, επηγαγεν· Ἤδη
επλουτησατε, χωρις ημων εβασιλευσατε· και οφελον γε εβασιλευσατε, ινα και ημεις
υμιν συμβασιλευσωμεν. Πολλης γεμει της βαρυτητος ο λογος. ∆ιο και εσχατον αυτον
επηγαγε μετα πολλην την επιπληξιν. Ουτω γαρ σεμνη γινεται η παραινεσις και
ευπαραδεκτος, οταν μετα τας κατηγοριας επιφερηται τα εντρεπτικα ρηματα. Και γαρ
την αναισχυντον ικανον τουτο ψυχην κατασχειν, και πληξαι μειζονως της φανερας
κατηγοριας, και διορθωσαι την απο της κατηγοριας μελλουσαν γινεσθαι αλγηδονα
τε και αναισχυντιαν. Το γαρ δη θαυμαστον των εντρεπτικων λογων τουτο μαλιστα
εστιν, οτι δυο κεκτηνται ταναντια· και τομην βαθυτεραν διδωσι της προφανους
διαβολης, και τον ελεγχομενον παρασκευαζει χαλεπωτερον τεμνομενον καρτερησαι
μειζονως. Χωρις ημων εβασιλευσατε. Πολλη εμφασις ενταυθα και προς τους
διδασκαλους και προς τους μαθητας. Και το ασυνειδητον δε αυτων δεικνυται και το
σφοδρα ανοητον. Ὃ γαρ λεγει, τουτο 61.99 εστιν· Ἐν μεν τοις πονοις φησιν ειναι
παντα κοινα και ημιν και υμιν, εν δε τοις επαθλοις και τοις στεφανοις υμεις πρωτοι.
Ἀλλ' ουκ αλγω ταυτα λεγων· διο και επηγαγε· Και οφελον γε εβασιλευσατε. Ειτα, ινα
μη δοξηι ειρωνεια τις ειναι, επηγαγεν· Ἵνα και ημεις υμιν συμβασιλευσωμεν. Και γαρ
αν, φησι, και ημεις τουτων επετυχομεν των αγαθων. Ειδες πως ομου και την
βαρυτητα και την κηδεμονιαν ενδεικνυται και την φιλοσοφον γνωμην; Ὅρα πως
καθαιρει και τον τυφον δι' ων επαγει λεγων· ∆οκω γαρ οτι ο Θεος ημας τους
αποστολους εσχατους απεδειξεν, ως επιθανατιους. Πολλην την εμφασιν και την
βαρυτητα ενδεικνυται παλιν τωι ειπειν, Ἡμας. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλα και το
αξιωμα επηγαγε, σφοδρα αυτων καθικνουμενος· Ἡμας, φησι, τους αποστολους· τους
τα μυρια υπομενοντας κακα, τους σπειροντας το κηρυγμα της ευσεβειας, τους επι
την φιλοσοφιαν ταυτην υμας αγοντας· τουτους εσχατους απεδειξεν, ως
επιθανατιους, τουτεστιν, ως καταδικους. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ἵνα και ημεις υμιν
συμβασιλευσωμεν, και εχαλασε τωι λογωι το σφοδρον· ινα μη αυτους εκλυσηι,
αναλαμβανει παλιν αυτο μετα πλειονος βαρυθυμιας, και φησι· ∆οκω γαρ, οτι ο Θεος
ημας τους αποστολους εσχατους απεδειξεν, ως επιθανατιους. Ὡς γαρ ορω, φησι, και
εξ ων υμεις φατε, οι παντων ατιμοτεροι και οι καταδικοι ημεις εσμεν, οι εις το
πασχειν αει κακως προβεβλημεθα· υμεις δε ηδη βασιλειαν και τιμας και τα επαθλα
φανταζεσθε. Βουλομενος δε εις πλειονα ατοπιαν απαγαγειν τον λογον, και δειξαι
αυτον απιθανον μεθ' υπερβολης, ουκ ειπεν, οτι Ἁπλως ημεις εσμεν εσχατοι, αλλ', Ὁ
Θεος ημας εσχατους εποιησε. Και ουκ ηρκεσθη τωι ειπειν Ἐσχατους, αλλα προσεθηκε
και Ἐπιθανατιους· ινα και ο σφοδρα ανοητος συνειδηι των ειρημενων το απιθανον,
και οτι αλγουντος ην τα λεγομενα και σφοδρα αυτους εντρεποντος. γʹ. Και ορα
Παυλου συνεσιν. Ἀφ' ων εαυτον, ηνικα αν ηι καιρος, επαιρει και σεμνον δεικνυσι και
μεγαν ποιει, απο τουτων εκεινους εντρεπει νυν, καταδικον εαυτον καλων. Τοσουτον
εστι μετα του προσηκοντος καιρου παντα ποιειν. Ἐπιθανατιους δε ενταυθα τους
καταδικους λεγει, και μυριων θανατων αξιους. Ὅτι θεατρον εγενηθημεν τωι κοσμωι
και αγγελοις και ανθρωποις. Τι εστι, Θεατρον εγενηθημεν τωι κοσμωι; Ουκ εν γωνιαι
μιαι ουδε εν μικρωι της οικουμενης μερει ταυτα πασχομεν, φησιν, αλλα πανταχου και
 
 

70
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι παντων. Τι δε εστι, Και αγγελοις; Ἀντι του, Ἔστι μεν ανθρωποις ειναι θεατρον,
μηκετι δε αγγελοις, οταν ευτελη τα γινομενα ηι· τα δε ημων παλαισματα τοιαυτα, ως
και της αγγελικης θεωριας αξια ειναι. Ὅρα αφ' ων εαυτον εξευτελιζει, πως παλιν
μεγαν δεικνυσιν· αφ' ων δε εκεινοι μεγα φρονουσι, πως αυτους ευτελεις αποφαινει.
Ἐπειδη γαρ το μωρους ειναι του φρονιμους φαινεσθαι, και το ασθενεις ειναι του
ισχυρους γινεσθαι, και το ατιμους ειναι του ενδοξους και περιφανεις ευτελεστερον
ειναι εδοκει, και τα μεν εκεινοις μελλει προσριπτειν, τα δε αυτος κατεδεξατο·
δεικνυσιν οτι ταυτα εκεινων αμεινω, ει γε δια ταυτα μη μονον ανθρωπων, αλλα και
αυτων των αγγελων τον δημον προς την θεωριαν επεστρεψε την εαυτων. Ου γαρ
προς ανθρωπους ημιν η παλη μονον, αλλα και προς τας ασωματους δυναμεις. ∆ια
τουτο και μεγα θεατρον καθηται. Ἡμεις 61.100 μωροι δια Χριστον, υμεις δε φρονιμοι
εν Χριστωι. Παλιν και τουτο εντρεπτικως ειρηκε, δεικνυς οτι πραγμα εστιν αδυνατον
ταυτα συμβηναι τα εναντια, και ουκ εστιν εν τοις αυτοις τα τοσουτον αλληλων
απεχοντα συνελθειν. Πως γαρ ενι, φησιν, υμας μεν φρονιμους ειναι, ημας δε μωρους
εν τοις κατα Χριστον πραγμασιν; Ἐπειδη γαρ αυτοι μεν ετυπτοντο και
κατεφρονουντο και ητιμαζοντο και ουδεν ειναι ενομιζοντο, εκεινοι δε τιμης
απελαυον, και σοφοι τινες και συνετοι παρα πολλοις υπωπτευοντο, δια τουτο ταυτα
φησιν, οτι Πως ενι τους τα τοιαυτα κηρυττοντας, επι τοις εναντιοις υποπτευεσθαι
ειναι; Ἡμεις ασθενεις, υμεις δε ισχυροι. Τουτεστιν, Ἡμεις ελαυνομεθα, διωκομεθα·
υμεις δε αδειας απολαυετε και θεραπειας πολλης. Ἀλλ' ουκ ανεχεται του
κηρυγματος η φυσις. Ἡμεις ατιμοι, υμεις δε ενδοξοι. Ἐνταυθα προς τους ευγενεις
αποτεινεται και μεγα φρονουντας επι τοις εξωθεν. Ἄχρι της αρτι ωρας και πεινωμεν
και διψωμεν, και γυμνητευομεν, και κολαφιζομεθα, και αστατουμεν, και κοπιωμεν
εργαζομενοι ταις ιδιαις χερσι. Τουτεστιν, Ου παλαια διηγουμαι πραγματα, αλλ' απερ
και ο παρων μοι καιρος μαρτυρει. Των γαρ ανθρωπινων ημιν λογος ουδεις ουδε της
εξωθεν περιφανειας, αλλα προς τον Θεον αφορωμεν μονον· ο δη και ημας πραττειν
πανταχου αναγκαιον. Ου γαρ δη αγγελοι θεωρουσι μονον, αλλα και προ εκεινων ο
αγωνοθετης. Μη τοινυν ετερων δεομεθα επαινετων. Τουτο γαρ εκεινον εστιν
υβρισαι, οταν ως ουκ αρκουντα προς το θαυμασαι παρατρεχοντες, επι τους
συνδουλους σπευδωμεν. Καθαπερ γαρ οι εν μικρωι θεατρωι αγωνιζομενοι μεγα
ζητουσιν, ως ουκ αρκουντος αυτοις προς επιδειξιν εκεινου· ουτω και οι εν
οφθαλμοις του Θεου αγωνιζομενοι, ειτα την παρα ανθρωποις ζητουντες ευφημιαν,
την μειζονα αφεντες και της ελαττονος εφιεμενοι, μεγαλην εαυτοις επισπωνται
κολασιν. Τουτο γουν ανω και κατω παντα πεποιηκε, τουτο συνεταραξε την
οικουμενην απασαν, οτι προς ανθρωπους βλεποντες απαντα πραττομεν, καν τοις
αγαθοις ουδεν ηγουμεθα το τον Θεον εχειν θαυμαστην, αλλ' επιζητουμεν την παρα
τοις ομοδουλοις ευδοκιμησιν· καν τοις εναντιοις παλιν αυτου καταφρονησαντες,
ανθρωπους δεδοικαμεν. Καιτοι γε αυτοι μεθ' ημων στησονται επι του βηματος
εκεινου, ουδεν ημας ωφελουντες· ο δε Θεος, ου καταφρονουμεν νυν, αυτος οισει την
ψηφον ημιν. Ἀλλ' ομως, και ταυτα ειδοτες, προς ανθρωπους ετι κεχηναμεν, οπερ
εστιν αμαρτημα πρωτον. Και ανθρωπου μεν ορωντος, ουκ αν τις ελοιτο πορνευειν,
αλλα καν μυριακις φλεγηται τωι κακωι, νικαται του παθους η τυραννις υπο της των
ανθρωπων αιδους· του Θεου δε ορωντος, ουχι μοιχευουσιν ουδε πορνευουσι μονον,
αλλα και ετερα πολλωι χαλεπωτερα πολλοι τετολμηκασι και τολμωσι. Τουτο ουν
μονον ουχ ικανον μυριους ανωθεν σκηπτους κατενεγκειν; Και τι λεγω μοιχειας και
πορνειας; Τα γαρ πολλωι τουτων ελαττω επι μεν ανθρωπων δεδοικαμεν πραττοντες·
Θεου δε ορωντος, ουκετι. ∆ια δη τουτο παντα ετεχθη τα κακα, οτι εν τοις οντως
κακοις ου τον Θεον, αλλα τους ανθρωπους αιδουμεθα. ∆ια τοι τουτο και τα οντως
αγαθα, ου δοκουντα ειναι τοιαυτα τοις πολλοις, φευγομεν, ου την των πραγματων
 
 

71
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξεταζοντες φυσιν, αλλα προς την δοξαν των πολλων αποβλεποντες. δʹ. Και επι των
κακων το αυτο τουτο πασχοντες πα 61.101 λιν, ουκ οντα ουν τινα αγαθα και καλα
ειναι δοκουντα τοις πολλοις, ως αγαθα απο της αυτης συνηθειας διωκομεν· ωστε
εκατερωθεν φθειρεσθαι. Ταχα πολλοις ασαφεστερον ειναι δοκει το λεχθεν· ουκουν
αναγκη αυτο σαφεστερον ειπειν. Ὅταν πορνευωμεν (δει γαρ απο των ειρημενων
αρξασθαι), ανθρωπους φοβουμεθα μαλλον, η τον Θεον. Ἐπει ουν ουτως εαυτους
υπεθηκαμεν εκεινοις, και δεσποτας ημων αυτους εποιησαμεν, πολλα δε τοις
δεσποταις τουτοις και αλλα δοκει ειναι κακα ουκ οντα κακα, κακεινα φευγομεν
παλιν ομοιως. Οιον το εν πενιαι ζηιν πολλοις δοκει ειναι αισχρον· και φευγομεν την
πενιαν, ουκ επειδη εστιν αισχρον, ουδε επειδη τουτο πεπεισμεθα, αλλ' επειδη τοις
δεσποταις ημων ειναι δοκει τουτο αισχρον, κακεινους δεδοικαμεν. Παλιν το
ατιμαζεσθαι και ευκαταφρονητον ειναι και πασης εκτος δυναστειας, δοκει τοις
πολλοις ομοιως ειναι αισχυνης πολλης και ευτελειας. Τουτο παλιν φευγομεν, ουδε
αυτου καταγινωσκοντες, αλλα δια την των δεσποτων ημων ψηφον. Παλιν και εκ
του εναντιου την αυτην υπομενομεν λυμην· το γαρ πλουτειν αγαθον ειναι δοκει, και
ο τυφος και αι δοξαι και το περιβλεπτον ειναι· και τουτο παλιν διωκομεν, ουδε
ενταυθα την των πραγματων επισκεψαμενοι φυσιν οτι καλη, αλλ' απο της δοξης
των δεσποτων ημων πεπεισμενοι. ∆εσποτης γαρ ημων ο δημος εστι· και ο πολυς
οχλος δεσποτης ωμος και τυραννος χαλεπος. Ουδε γαρ επιταγης αυτωι δει προς το
ακουσθηναι παρ' ημων, αλλ' αρκει μονον ημας ειδεναι τι βουλεται, και χωρις
επιταγματος εικομεν· τοσαυτηι ευνοιαι περι αυτον κεχρημεθα. Και ο μεν Θεος καθ'
εκαστην απειλων και νουθετων την ημεραν, ουκ ακουεται· ο δε πολυς οχλος και
ατακτος και συρφετωδης ουδε επιταγης χρειαν εχει, αλλ' αρκει μονον δειξαι τισιν
αρεσκεται, και παντα υπακουομεν ευθεως. Και πως αν τις τουτους, φησιν, αποφυγηι
τους δεσποτας; Ει μειζον αυτων φρονημα λαβοι, ει την των πραγματων επισκεψαιτο
φυσιν, ει καταγνοιη της των πολλων ψηφου, ει προ των αλλων απαντων εν τοις
οντως αισχροις παιδευσει εαυτον μη ανθρωπους, αλλα τον ακοιμητον οφθαλμον
δεδοικεναι, και εν τοις αγαθοις παλιν τους παρ' εκεινου στεφανους ζητειν. Ουτω γαρ
ουδε εν τοις αλλοις αυτων ανεξομεθα. Ὁ γαρ, ηνικα αν κατορθοι, μη αξιους κρινας
εκεινους ειδεναι αυτου τα κατορθωματα, αλλ' αρκουμενος τηι του Θεου ψηφωι, ουδε
εν τοις εναντιοις λογον αυτων εξει τινα. Και πως αυτο τουτο εσται, φησιν;
Ἐννοησον τι μεν ανθρωπος, τι δε Θεος, και τινα αφεις τινι προσφευγεις, και ταχεως
διορθωσηι το παν. Ἄνθρωπος υπο την αυτην αμαρτιαν σοι κειται και την κρισιν και
την κολασιν· ανθρωπος ματαιοτητι ωμοιωθη, και κρισιν ορθην ουκ εχει, και δειται
της ανωθεν διορθωσεως· ανθρωπος, γη και σποδος, καν επαινεσηι, πολλακις απλως
επαινεσεται, η προς χαριν, η προς απεχθειαν· καν διαβαληι και κατηγορησηι, παλιν
απο της αυτης τουτο εργασεται γνωμης. Ἀλλ' ουχ ο Θεος ουτως, αλλ' αληπτος η
ψηφος αυτου, και καθαρα η κρισις αυτου. Και χρη δια ταυτα αει προς αυτον
καταφευγειν· ου δια ταυτα δε μονον, αλλ' οτι και αυτος εποιησε, και φειδεται σου
μαλιστα παντων, και αυτου σου μαλλον σε αγαπαι. Τι τοινυν αφεντες εχειν
θαυμαστον επαινετην, προς ανθρωπον καταφευγομεν, τον ουδεν, τον εικη, τον
απλως; Πονηρον σε λεγει και μιαρον ουκ οντα τοιουτον; Ταυτηι μαλλον αυτον
ελεησον, και δακρυσον οτι διεφθαρται, και καταφρονησον αυτου της δοξης, οτι
πεπηρωται αυτου τα της διανοιας ομματα· επει και οι αποστολοι ταυτα ηκου 61.102
σαν, και κατεγελων των διαβαλλοντων. Ἀλλ' αγαθον σε λεγει και χρηστον; Ἂν μεν
τοιουτος ηις, μηδολως χαυνωθηις υπο της δοξης· αν δε μη ηις τοιουτος, πλεον
καταφρονησον, και χλευασιαν το πραγμα ειναι νομιζε. Βουλει μαθειν των πολλων
τας κρισεις, πως εισι διεφθαρμεναι και αχρηστοι και γελωτος αξιαι, και αι μεν
μεμηνοτων και εξεστηκοτων, αι δε παιδων υποτιτθιων; Ἄκουσον ανωθεν. Ἐρω δε
 
 

72
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοι κρισεις ουχι τας του δημου μονον, αλλα και τας των δοκουντων ειναι
σοφωτατων, των εξ αρχης νομοθετων. Τις γαρ αν δοξειε παρα τοις πολλοις
σοφωτερος ειναι του νομισθεντος αξιου πολεσι και δημοις νομοθετειν; Ἀλλ' ομως
τοις σοφοις τουτοις το πορνευειν ουδεν ειναι δοκει πονηρον ουδε κολασεως αξιον.
Ουδεις γουν των νομων των εξωθεν αυτο εκολασεν, ουδε εις δικαστηριον ειλκυσεν
εντευθεν· αλλα καν ελκυσηι τις υπερ τουτων, καταγελωσιν οι πολλοι, και ουκ
ανεξεται ο δικαζων. Το κυβευειν παλιν της παρ' αυτων τιμωριας εστιν ελευθερον,
και ουδεις υπερ τουτων δικην εδωκε ποτε παρ' εκεινοις. Το μεθυειν και γαστριζεσθαι
ου μονον ουκ εστιν εγκλημα, αλλα και κατορθωμα παρα πολλοις ειναι νενομισται·
και εν τοις στρατιωτικοις δειπνοις πολλη η του πραγματος αμιλλα, και οι μαλιστα
σωφρονουσης διανοιας και σωματος εῤρωμενου δεομενοι, ουτοι μαλιστα τηι
τυραννιδι παραδεδονται της μεθης, και το σωμα παραλυοντες, και την ψυχην
σκοτουντες, και των νομοθετων ουδεις τουτο εκολασε το αμαρτημα. εʹ. Τι ταυτης
της μανιας χειρον; Της ουν ευφημιας των ουτω διακειμενων ανθρωπων επιθυμεις,
και ου κατορυττεις σαυτον; Ει γαρ και παντες σε εθαυμαζον οι τοιουτοι, ουκ εχρην
αισχυνεσθαι και εγκαλυπτεσθαι, παρ' ανθρωπων ουτω διεφθαρμενων τας κρισεις
κροτουμενον; Παλιν βλασφημια τοις νομοθεταις ουδεν ειναι δοκει φοβερον· ουδεις
γουν τον Θεον βλασφημησας, εις το δικαστηριον ειλκυσθη και δικην δεδωκεν. Ἀλλ'
εαν μεν το ιματιον τις κλεψηι, η βαλαντιον διατεμηι, και τας πλευρας διορυττεται και
θανατωι παραδιδοται πολλακις· τον δε Θεον βλασφημων, ουκ εγκαλειται παρα των
εξω νομοθετων. Καν δουλην προσφθειρηι τις γυναικα εχων, ουδεν ειναι δοκει τοις
νομοις τοις εξωθεν ουδε τοις πολλοις. Βουλει και ετερα παλιν ακουσαι δεικνυντα
αυτων την ανοιαν; ταυτα μεν γαρ ου κολαζουσιν, ετερα δε και νομοθετουσιν αυτοι.
Τινα ουν εισιν εκεινα; Θεατρα συναγουσι, και πορνων εκει γυναικων χορους
εισαγοντες και παιδας πεπορνευμενους και εις την φυσιν αυτην ενυβριζοντας,
καθιζουσι τον δημον ανω παντα, ουτω την πολιν ψυχαγωγουντες, ουτω τους
μεγαλους εκεινους βασιλεας, ους αει θαυμαζουσιν επι τροπαιοις και νικαις,
στεφανουντες. Καιτοι γε τι της τιμης ταυτης ψυχροτερον; τι της ηδονης εκεινης
αηδεστερον; εκ τουτων ουν επαινετας ζητεις των εργων των σων; και μετα
ορχηστων και μαλακων και μιμων και πορνων γυναικων ευφημιας απολαυειν
θελεις, ειπε μοι; και πως ουκ αν ειη ταυτα παρανοιας εσχατης; Ἡδεως γαρ αν αυτους
εροιμην· ∆εινον τους της φυσεως ανατρεπεσθαι νομους, και παρανομους εισαγεσθαι
μιξεις; παντως ερουσιν, οτι δεινον· δοκουσι γουν και κολαζειν το ανομημα τουτο. Τι
ουν τους ηταιρηκοτας εκεινους εισαγεις; και ουκ εισαγεις μονον, αλλα και τιμαις
μυριαις και αφατοις δωρεαις; Ἀλλαχου τους τα τοιαυτα τολμωντας κολαζων,
ενταυθα δε και ως ευεργεταις κοινοις της 61.103 πολεως, και χρηματα αναλισκεις,
και εκ των δημοσιων αυτους τρεφεις δαπανηματων. Ἀλλ' ατιμοι, φησιν, εισι. Τι ουν
αυτους παιδοτριβεις; τι ουν δια των ατιμων τους βασιλεας τιμαις; τι δε τας πολεις
εκτραχηλιζεις; τι δε εις αυτους τοσαυτα δαπαναις; ει γαρ ατιμοι εισιν, απελαυνεσθαι
εχρην τους ατιμους. Τινος δε ενεκεν ατιμους ειργασω; ως επαινων, η ως
κατεγνωκως; ∆ηλονοτι ως κατεγνωκως. Ειτα ως μεν κατεγνωκως ατιμους ποιεις, ως
δε εντιμους τρεχεις οψομενος, και θαυμαζεις και επαινεις, και κροτεις; Και τι δει
λεγειν τας μαγγανειας τας εν ταις ιπποδρομιαις, τας εν ταις των θηριων αμιλλαις;
Πασης γαρ και εκεινα παραπληξιας μεστα, παιδευει τον δημον συνεχως ανηλεη τινα
εχειν και ωμον και απανθρωπον τροπον, και γυμναζει οραιν ανθρωπους
σπαραττομενους και αιμα καταῤρεον και θηριων ωμοτητα παντα συγχεουσαν. Και
ταυτα παντα οι σοφοι νομοθεται εξ αρχης επεισηγαγον τα νοσηματα, και κροτουσιν
αι πολεις και θαυμαζουσι. Ἀλλ', ει βουλει, ταυτα αφεντες, α φανερως μεν και
ομολογουμενως εστιν ατοπα, τοις δε εξωθεν νομοθεταις ουκ εδοξεν, επι τα σεμνα
 
 

73
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσταγματα ελθωμεν, και οψει και ταυτα απο της των πολλων δοξης διεφθαρμενα.
Ὁ γαρ γαμος πραγμα τιμιον ειναι δοκει και ημιν και τοις εξωθεν· και εστι τιμιον·
αλλα γαμων τελουμενων, τοσαυτα καταγελαστα γινεται πραγματα, οσα αυτικα
ακουσεσθε. Ὑπο γαρ της συνηθειας οι πολλοι κατεχομενοι και παραλογιζομενοι,
ουδε διαγινωσκουσιν αυτων το ατοπον, αλλ' ετερων δεονται των διδασκοντων. Και
γαρ χορειαι και κυμβαλα και αυλοι και ρηματα και αισματα αισχρα και μεθαι και
κωμοι και πολυς ο του διαβολου τοτε επεισαγεται φορυτος. Και οιδα μεν οτι δοξω
καταγελαστος ειναι τουτων επιλαμβανομενος, και πολλην οφλησω παρα τοις
πολλοις ανοιαν, τους παλαιους νομους μετακινων· οπερ γαρ εφθην ειπων, πολυς της
συνηθειας ο παραλογισμος· αλλ' ομως ου παυσομαι ταυτα λεγων. Ἴσως γαρ, ισως,
καν μη παντες, αλλ' ολιγοι τινες ημας αποδεξονται, και αιρησονται καταγελασθαι
μεθ' ημων, η γελαιν ημας μετ' εκεινων γελωτα δακρυων αξιον και πολλης κολασεως
και τιμωριας. Πως γαρ ουκ αν ειη της εσχατης καταγνωσεως αξιον, παρθενον
θαλαμευθεισαν διολου, και μαθουσαν αιδεισθαι απο της πρωτης ηλικιας, αθροον
αναγκαζειν απασαν εκχειν την αιδω, και εκ προοιμιων του γαμου την αναισχυντιαν
παιδευειν, και ασελγεσι και ασεμνοις ανδρασι και πορνοις και μαλακοις εις μεσον
αυτην προτιθεναι; ποιον γαρ ου φυτευθησεται τηι νυμφηι κακον απο της ημερας
εκεινης; Ἀναισχυντια, ιταμοτης, αναιδεια, δοξης ερως ατοπου· και γαρ εθελησουσι
τας ημερας δη πασας τοιαυτας εχειν. Ἐντευθεν πολυτελεις αι γυναικες γινονται και
δαπανηραι, εντευθεν αναιδεις, εντευθεν αυταις τα μυρια κακα. Και μη μοι λεγε την
συνηθειαν. Ει μεν γαρ πονηρον, μηδε απαξ γινεσθω· ει δε αγαθον, αει γινεσθω. Ειπε
γαρ μοι, το πορνευειν ου πονηρον; αρα ουν συγχωρησομεν καν απαξ τουτο γενεσθαι;
Ουδαμως. ∆ια τι; Ὅτι καν απαξ γενηται, πονηρον εστιν ομοιως. Ὥστε και το
φαιδρυνεσθαι την νυμφην ουτως, ει μεν εστι πονηρον, μηδε απαξ γινεσθω· ει δε ου
πονηρον, και αει γινεσθω. Τι ουν, φησι, διαβαλλεις τον γαμον, ειπε μοι; Μη γενοιτο·
ουχ ουτω μαινομαι, αλλα τα κακως επισυρομενα τωι γαμωι, τα επιτριμματα, τας υπο
61.104 γραφας, την αλλην περιεργιαν απασαν. Και γαρ πολλους απο της ημερας
εκεινης ληψεται τους εραστας και προ του μελλοντος αυτηι συνοικειν. Ἀλλα πολλοι
θαυμασονται την γυναικα της ωρας. Και τι τουτο; Ἂν μεν γαρ σωφρων ηι, μολις
διαφευξεται την πονηραν υποψιαν· ει δε ημελημενη, ταχεως και αλωσεται, αφορμην
ασελγειας λαβουσα την ημεραν εκεινην. Ἀλλ' ομως τοσουτων οντων κακων, οταν
μη ταυτα γενηται, υβριν το πραγμα καλουσιν οι βοσκηματων ουδεν αμεινους, και
δεινον ποιουνται το μη πολλοις φαινεσθαι την γυναικα, μηδε προκεισθαι θεατρον
κοινον τοις ορωσι. Καιτοι γε υβριν εχρην νομιζειν τα γινομενα και γελωτα και
κωμωιδιαν· επει και νυν οιδα, οτι πολλην ανοιαν και γελωτα ημων καταγνωσονται·
αλλ' οισω τον γελωτα, οταν τι γενηται κερδος. Και γαρ αν ειην καταγελαστος, ει
παραινων της των πολλων δοξης καταφρονειν, αυτος προ των αλλων χειρωθειην
τωι παθει. Ἰδε τα εντευθεν λοιπον· ουκ εν ημεραι μονον, αλλα και εν εσπεραι
μεθυοντας ανδρας και κεκαρωμενους και πεπυρωμενους υπο της τρυφης, οι καλλος
οψεως οραιν παρασκευαζουσι παρθενικης. Και ουδε επι της οικιας, αλλα και δια της
αγορας εις επιδειξιν εκπομπευουσι, μετα λαμπαδων αυτην παραπεμποντες εν εσπεραι
βαθειαι, ως πασιν αυτην επιδεικνυσθαι, δι' ων ποιουσιν ουδεν ετερον παραινουντες,
η οτι πασαν αποδυσασθαι χρη λοιπον την αιδω. Και ουδε μεχρι τουτων ιστανται,
αλλα μετα αισχρων ρηματων αυτην αγουσι· και τουτο νομος εστι παρα τοις πολλοις.
Και δραπεται και μαστιγιαι μυριοι τινες και ολεθριοι μετα αδειας λοιπον απαντα
φθεγγονται, απερ αν βουλωνται, εις τε εκεινην εις τε τον εκεινηι συνοικειν
μελλοντα· και σεμνον μεν ουδεν, παντα δε ασχημοσυνης γεμοντα. Καλην δε ουχ εξει
διδασκαλιαν σωφροσυνης η νυμφη, τοιαυτα μεν ορωσα, τοιαυτα δε ακουουσα; Και
αμιλλα τις εστι διαβολικη των τα τοιαυτα παραινουντων, υπερβαλλεσθαι θατερους
 
 

74
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι των ονειδων και τηι των αισχρων ρηματων φιλοτιμιαι, δι' ων καταισχυνουσι τους
συνιοντας, κακεινοι νικησαντες απηλθον, οσοι πλειονα τα ονειδη και μειζονα τα
αισχρα προσεῤριψαν. Και οιδα μεν οτι φορτικος τις ειμι και επαχθης και δυσκολος,
ως ηδονην τινα περικοπτων του βιου. ∆ια γαρ τουτο πενθω, οτι τα αηδη ηδονη τις
ειναι νενομισται. Πως γαρ ουκ αηδες, ειπε μοι, το υβριζεσθαι και λοιδορεισθαι, το
παρα παντων ατιμαζεσθαι μετα της νυμφης; Καν μεν εις τις της αγορας την
συνοικουσαν ειπηι κακως, μυρια κινεις πραγματα, και αβιωτον ειναι τον βιον
νομιζεις· της δε πολεως παρουσης απασης ασχημονων μετα της συνοικειν
μελλουσης, χαιρεις και καλλωπιζηι; και ποσης ταυτα μανιας; Ἀλλα συνηθεια το
πραγμα εστι, φησι. ∆ια γαρ τουτο θρηνειν μαλιστα αξιον, οτι εν συνηθεια το πραγμα
κατεκλεισεν ο διαβολος. Ἐπειδη γαρ ο γαμος πραγμα εστι σεμνον, και το γενος ημων
συγκροτουν, και πολλων αιτιον αγαθων, δακνομενος ο πονηρος εκεινος, και ειδως
οτι κατα της πορνειας επιτετειχισται, ετερως πορνειαν επεισαγει πασαν. Πολλαι
γουν εν ταις τοιαυταις συνοδοις και κατηισχυνθησαν παρθενοι· ει δε μη πανταχου,
αλλ' αρκει τωι δαιμονι τεως εκεινα τα ρηματα και τα αισματα εκεινα τα πονηρα, και
παραδειγματισαι την νυμφην, και εκπομπευσαι τον νυμφιον δια της αγορας. Ειτ'
επειδηπερ εν εσπεραι ταυτα γινεται, ινα μηδε το σκοτος παραπετασμα ηι των κακων
τουτων, επεισαγονται λαμπαδες πολλαι ουκ εωσαι λαν 61.105 θανειν την
ασχημοσυνην. Τι γαρ ο πολυς οχλος βουλεται; τι δε η μεθη; τι δε αι συριγγες; ουκ
ευδηλον οτι ινα μηδε οι εν ταις οικιαις οντες, και βαπτιζομενοι υπνωι βαθει, ταυτα
αγνοωσιν, αλλ' υπο της συριγγος διεγειρομενοι, και ανωθεν απο των δρυφακτων
κατακυπτοντες, μαρτυρες γενωνται της κωμωιδιας εκεινης; Τι αν τις ειποι τας ωιδας
αυτας, αι πασης γεμουσιν ακολασιας, ερωτας ατοπους και μιξεις παρανομους και
οικιων ανατροπας και μυριας επεισαγουσαι τραγωιδιας, και πολυ το του φιλου και
ερωντος ονομα εχουσαι, και το της φιλης και ερωμενης; Και το δη χαλεπωτερον, οτι
και παρθενοι παραγινονται τουτοις, πασαν αποδυσαμεναι την αιδω, εις την της
νυμφευομενης τιμην, μαλλον δε υβριν, και την εαυτων προπινουσαι σωτηριαν, και
μεταξυ νεων ακολαστων ασχημονουσαι τοις ατακτοις αισμασι, τοις αισχροις ρημασι,
τηι σατανικηι συμφωνιαι. Ἔτι ουν ερωταις, ειπε μοι, ποθεν μοιχειαι; ποθεν πορνειαι;
ποθεν διαφθοραι γαμων; Ἀλλ' ουκ ευγενεις ουδε ευσχημονες ταυτα πραττουσι, φησι.
Πως ουν εμου καταγελαις, αυτος προ εμου τον νομον τουτον ειδως; Ει γαρ καλα τα
γινομενα, εασον κακεινας ταυτα ποιειν. Μη γαρ, επειδη πενιαι συζωσιν αυται, ουχι
και αυται παρθενοι εισι, και σωφροσυνης επιμελεισθαι και αυτας χρη; Νυν δε
ορχειται παρθενος εν κοινωι θεατρωι νεων ακολαστων, ειπε μοι, και ου δοκει σοι της
πορνης ειναι ατιμοτερα; Ει δε λεγεις, οτι θεραπαινιδες ταυτα εργαζονται, ουδε ουτως
αφιημι σε της κατηγοριας· ουδε γαρ ταυταις επιτετραφθαι εχρην. ηʹ. Ἀπο γαρ τουτων
παντα τικτεται τα κακα, οτι της οικετιας ουδενα ποιουμεθα λογον· αλλ' αρκει εις
καταφρονησιν το ειπειν, οτι ∆ουλος εστι και εισι θεραπαινιδες· καιτοι γε καθ'
εκαστην ημεραν ακουοντες, οτι Ἐν Χριστωι Ἰησου ου δουλος, ουκ ελευθερος. Συ δε
ιππου μεν ου καταφρονεις ουδε ονου, αλλα παντα ποιεις ωστε μη γενεσθαι φαυλους·
δουλων δε των ομοψυχων υπεροραις; Και τι λεγω δουλων, οπου γε και παιδων και
θυγατερων; Τι δη μετα ταυτα; Ἀναγκη λυπην ευθεως επεισιεναι, παντων εκεινων
καθαιρουμενων· πολλακις δε και ζημιαν τικτεσθαι μεγιστην, εν τωι πληθει και τωι
θορυβωι πολυτιμων τινων απολλυμενων χρυσιων. Ειτα μετα τον γαμον ει ποτε
γενοιτο παιδιον, και ενταυθα παλιν την αυτην ανοιαν οψομεθα, και πολλα συμβολα
γελωτος γεμοντα. Και γαρ ηνικα αν καλεισθαι το παιδιον δεηι, αφεντες απο των
αγιων αυτο καλειν, ως οι παλαιοι το πρωτον εποιουν, λυχνους αψαντες και ονοματα
αυτοις επιτιθεντες, τωι διαρκεσαντι μεχρι πολλου το παιδιον ποιουσιν ομωνυμον,
εντευθεν πολυν αυτο στοχαζομενοι βιωσεσθαι χρονον. Ειτα επειδαν συμβηι πολλακις
 
 

75
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτο αωρον υποστηναι θανατον (συμβαινει δε πολλακις), πολυς εψεται παρα του
διαβολου γελως, οτι ωσει παιδας ανοητους διεπαιξε. Τι αν τις ειποι τα περιαπτα και
τους κωδωνας τους της χειρος εξηρτημενους και τον κοκκινον στημονα, και τα αλλα
τα πολλης ανοιας γεμοντα, δεον μηδεν ετερον τωι παιδι περιτιθεναι, αλλ' η την απο
του σταυρου φυλακην; Νυν δε ουτος μεν καταπεφρονηται ο την οικουμενην
επιστρεψας απασαν, και χαλεπην δους τωι διαβολωι πληγην, και πασαν αυτου
καταστρεψας την δυναμιν· κροκη δε και στημων και 61.106 τα αλλα περιαμματα τα
τοιαυτα του παιδιου εμπιστευονται την ασφαλειαν. Ειπω τι τουτου
καταγελαστοτερον ετερον; Ἀλλα μηδεις ακαιριαν ημων καταγινωσκετω, ει και μεχρι
τουτων προεισιν ο λογος. Ὁ γαρ την σηπεδονα καθαραι βουλομενος, ου
παραιτησεται προτερας τας εαυτου μολυναι χειρας. Τι δηποτ' ουν τουτο εστι το
καταγελαστον; Ὃ μηδεν μεν ειναι δοκει (δια γαρ τουτο στενω), αρχη δε εστι
παραφροσυνης και παρανοιας εσχατης. Βορβορον αι γυναικες εν τωι βαλανειωι
λαμβανουσαι τροφοι και θεραπαινιδες, και τωι δακτυλωι χρισασαι, κατα του μετωπου
τυπουσι του παιδιου· καν ερηται τις, Τι βουλεται ο βορβορος, τι δε ο πηλος;
Ὀφθαλμον πονηρον αποστρεφει, φησι, και βασκανιαν και φθονον. Βαβαι της ισχυος
του βορβορου και της του πηλου δυναμεως, ηλικην εχει την ισχυν! Ὁλοκληρον του
διαβολου παραταξιν αποστρεφει. Ουκ εγκαλυψεσθε, ειπε μοι; ου συνησετε οψε ποτε
τας παγιδας τας διαβολικας, πως εκ πρωτης ηλικιας κατα μικρον επεισαγει τας παρ'
εαυτου μηχανας ο διαβολος; Ει γαρ ο βορβορος τουτο ποιει, δια τι μη και συ τουτο
ποιεις επι του σαυτου μετωπου, ανηρ ων και εν εξει γεγονως, και μαλλον του
παιδιου τους φθονουντας εχων; δια τι μη και ολον βορβοροις το σωμα; ει γαρ επι του
μετωπου τοσαυτην εχει την ισχυν, τινος ενεκεν ουχ ολον σεαυτον βορβορωι
καταχριεις; Γελως ταυτα και κωμωιδια σατανικη, ουκ εις χλευασιαν μονον, αλλα και
εις γεενναν καταστρεφουσα τους απατωμενους. Και το μεν παρ' Ἕλλησι ταυτα
γινεσθαι, θαυμαστον ουδεν· το δε παρα τοις τον σταυρον προσκυνουσι, και
μυστηριων αποῤρητων κεκοινωνηκοσι, και τοσαυτα φιλοσοφουσι ταυτην κρατειν
την ασχημοσυνην, τουτ' εστι το πολλων θρηνων αξιον. Ὁ Θεος σε μυρωι ετιμησε
πνευματικωι, και συ βορβορωι μολυνεις το παιδιον; ο Θεος σε ετιμησε, συ δε σαυτον
ατιμαζεις; και δεον τον σταυρον επιγραφειν τωι μετωπωι, την ασφαλειαν αμαχον
παρεχοντα· συ δε ταυτα αφεις, επι την σατανικην ανοιαν καταπιπτεις; Ει δε τισι
ταυτα μικρα ειναι δοκει, μανθανετωσαν, οτι μεγαλων εστιν αιτια κακων, και οτι
ουδε τωι Παυλωι τα μικρα παροραιν εδοξε. Τι γαρ, ειπε μοι, του καλυπτεσθαι
ανθρωπον την κεφαλην μικροτερον, Ἀλλ' ορα ποσην υπερ τουτου ποιειται σπουδην,
και μεθ' οσης απαγορευει σφοδροτητος, αλλα τε πολλα λεγων, και οτι καταισχυνει
την κεφαλην αυτου. Ει δε ο κατακαλυπτομενος καταισχυνει την κεφαλην αυτου, ο
βορβορωι χριων, πως ουχι και βδελυκτον ποιει το παιδιον; πως γαρ αυτο προσαγει
ταις χερσι του ιερεως, ειπε μοι; πως αξιοις επι του μετωπου σφραγιδα επιτεθηναι
παρα της του πρεσβυτερου χειρος, ενθα τον βορβορον επεχρισας; Μη ταυτα, μη,
αδελφοι, αλλ' εκ πρωτης ηλικιας πνευματικοις αυτα περιφραττετε οπλοις, και τηι
χειρι παιδευετε σφραγιζειν το μετωπον· και πριν η δυνηθηναι τηι χειρι τουτο ποιειν,
αυτοι εντυπουτε αυτοις τον σταυρον. Τι αν τις ειποι τας ετερας παρατηρησεις τας
σατανικας επι των ωδινων και των τοκετων, ας αι μαιαι επι κακωι της εαυτων
επεισαγουσι κεφαλης; τας επι του θανατου και της καθ' εκαστον εκφορας τας
οιμωγας, τους κωκυτους τους αλογους, την εν τοις ταφοις ανοιαν, την περι τα
μνηματα σπουδην, τον ακαιρον και καταγελαστον των θρηνωιδων γυναικων εσμον,
τας των ημερων παρατηρησεις, των εισοδων και των εξοδων; Τουτων ουν, ειπε μοι,
την δοξαν θη 61.107 ραις; και πως ουκ εσχατης ταυτα ανοιας, ανθρωπων ουτω
διεφθαρμενων τας γνωμας, και παντα ως ετυχε ποιουντων, την δοξαν επιζητειν,
 
 

76
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεον επι τον ακοιμητον αει καταφευγειν οφθαλμον, και προς την εκεινου ψηφον
βλεποντας, παντα ποιειν και λεγειν; Ουτοι μεν γαρ καν επαινεσωσι, ουδεν ημας
ωφελησαι 61.108 δυνησονται· εκεινος δε αν αποδεξηται τα γινομενα, και ενταυθα
ποιησει λαμπρους, και κατα την μελλουσαν ημεραν μεταδωσει των αποῤρητων
αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ.
Ἡμεις μωροι δια Χριστον (αναγκαιον γαρ εντευ θεν παλιν τον λογον
αναλαβειν), υμεις δε φρο νιμοι εν Χριστωι· ημεις ασθενεις, υμεις δε ισχυροι· υμεις
ενδοξοι, ημεις δε ατιμοι. αʹ. Πολλης βαρυτητος τον λογον εμπλησας, ο πασης
κατηγοριας μειζονα ειχε πληγην, τουτο ενταυθα μεταχειριζει μετα της πρεπουσης
αυτωι αξιας, και ειπων, οτι Χωρις ημων εβασιλευσατε, και οτι Ἡμας ο Θεος εσχατους
απεδειξεν ως επιθανατιους, δια των εξης δεικνυσι, πως επιθανατιοι, λεγων· Ἡμεις
μωροι και ασθενεις και ατιμοι, και πεινωμεν και διψωμεν, και γυμνητευομεν, και
κολαφιζομεθα, και αστατουμεν, και κοπιωμεν εργαζομενοι ταις ιδιαις χερσιν· απερ
ην δειγματα διδασκαλων και αποστολων γνησιων. Ἀλλ' εκεινοι επι τοις εναντιοις
μεγα εφρονουν, επι σοφιαι, επι δοξηι, επι πλουτωι, επι τωι τιμασθαι. Βουλομενος ουν
αυτων καθελειν τον τυφον, και δειξαι οτι επι τουτοις ου μονον ου καλλωπιζεσθαι,
αλλα και αισχυνεσθαι δει, πρωτον μεν αυτους κωμωιδει λεγων· Χωρις ημων
εβασιλευσατε. Ἐγω μεν γαρ λεγω, φησιν, οτι ο παρων καιρος ου τιμης ουδε δοξης
εστιν, ων υμεις απολαυετε, αλλα του διωκεσθαι και υβριζεσθαι, απερ ημεις
πασχομεν. Ει δε ουχ ουτως εχει, αλλα των αμοιβων ο καιρος ουτος, ως ορω (τουτο δε
ειρωνευομενος λεγει), υμεις μεν οι μαθηται και εβασιλευσατε λοιπον· ημεις δε οι
διδασκαλοι και αποστολοι, και προ παντων οφειλοντες λαβειν τον μισθον, ου μονον
υμων εσχατοι γεγοναμεν, αλλα και ως επιθανατιοι, τουτεστι, καταδικοι, διολου εν
ατιμιαις και κινδυνοις και λιμωι διαγομεν, υβριζομενοι τε ως μωροι και ελαυνομενοι
και τα ανηκεστα υπομενοντες. Ταυτα δε ελεγεν, ινα και αυτους εκ τουτων ποιησηι
συνιδειν, οτι τα των αποστολων οφειλουσι ζηλουν, τους κινδυνους και τας υβρεις,
ου τας τιμας και τας δοξας· ου γαρ εκεινα, αλλα ταυτα απαιτει το κηρυγμα. Ἀλλ'
ουτω μεν εξ ευθειας ου λεγει, ωστε μη φορτικος αυτοις φανηναι· ως δε αυτωι πρεπον
ην, ουτω μεταχειριζει την επιπληξιν ταυτην. Ει γαρ εξ ευθειας εισηγαγε τον λογον,
ουτως αν ειπε· Πλανασθε και απατασθε, και πολυ της αποστολικης νουθεσιας
αφεστηκατε· τον γαρ αποστολον και διακονον του Χριστου, μωρον ειναι δοκειν χρη,
και εν θλιψει και εν αδοξιαι διαγειν, οπερ εσμεν ημεις· υμεις δε εν τοις εναντιοις.
Ἀλλ' ουτως αν μαλλον και προσεστη τα λεγομενα αυτοις, ως εγκωμια των
αποστολων εχοντα, και εκεινους αν θρασυτερους ειργασατο, ως διαβαλλομενους επι
ραιθυμιαι και κενοδοξιαι και τωι τρυφαιν. ∆ια τουτο τουτον μεν τον τροπον ου
μεθοδευει τα ειρημενα, ετερως δε, πληκτικωτερον μεν, ανεπαχθεστερον δε. ∆ιο και
ουτω προαγει τον 61.108 λογον κατ' ειρωνειαν, λεγων· Ὑμεις δε ισχυροι και ενδοξοι.
Ὡς ει μη τηι ειρωνειαι εκεχρητο, ουτως αν ειπεν· Ου δυνατον τον μεν μωρον
νομιζεσθαι, τον δε φρονιμον, και τον μεν ισχυρον, τον δε ασθενη, του κηρυγματος
μη απαιτουντος θατερα. Ει μεν γαρ εξην τους μεν τουτο ειναι, τους δε εκεινο, ισως
ειχε τινα λογον τα παρ' υμων λεγομενα· νυνι δε ουκ ενι, ου φρονιμον ειναι δοκειν,
ουκ ενδοξον, ουκ απηλλαχθαι κινδυνων. Ει δε μη, αναγκη υμας ημων προτετιμησθαι
παρα τωι Θεωι, υμας τους μαθητας των διδασκαλων και μυρια παθοντων. Ει δε ουδε
τουτο τις αν ειποι, λειπεται τα ημετερα υμας διωκειν. Και μη με τις, φησιν, οιεσθω τα
 
 

77
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρελθοντα λεγειν μονον· Μεχρι γαρ της αρτι ωρας και πεινωμεν και διψωμεν και
γυμνητευομεν. Ὁραις οτι παντα τον βιον τοιουτον ειναι δει των Χριστιανων, ου μιαν
ημεραν και δευτεραν; Ουδε γαρ αν αθλητης την μιαν μονην νικησας παλην
στεφανωθηι, παλιν στεφανουται καταπεσων. Και πεινωμεν, προς τους τρυφωντας·
και κολαφιζομεθα, προς τους πεφυσιωμενους· και αστατουμεν, προς τους
αναπιπτοντας· και γυμνητευομεν, προς τους πλουτουντας· και κοπιωμεν, ηδη προς
τους ψευδαποστολους τους ουτε εργαζεσθαι ουτε κινδυνευειν ανεχομενους, αλλα
καρπουμενους αυτους. Ἀλλ' ουχ ημεις ουτω, φησιν, αλλα μετα των εξωθεν
κινδυνων και εαυτους κατατεινομεν τηι διηνεκει εργασιαι. Και το δη μειζον, οτι ουκ
εχοι τις αν ειπειν, οτι δυσχεραινομεν επι τουτοις, η τοις διωκουσιν εγκαλουμεν· τοις
γαρ εναντιοις τους επηρεαζοντας αμειβομεθα. Το γαρ μεγα τουτο εστιν, ου το κακως
παθειν· τουτο γαρ παντων κοινον· αλλα το πασχοντας μη αλυειν μηδε δυσχεραινειν.
βʹ. Ἡμεις δε ου μονον ου δυσχεραινομεν, αλλα και αγαλλομεθα. Και τουτου
τεκμηριον το τους ποιουντας κακως τοις εναντιοις αμειβεσθαι. Ὅτι δε τουτο
εποιουν, ακουσον των εξης· Λοιδορουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα,
βλασφημουμενοι παρακαλουμεν· ως περικαθαρματα του κοσμου εγενηθημεν,
τουτεστι, μωροι δια Χριστον. Ὁ γαρ κακως παθων, και μητε αμυνομενος μητε
αλγων, μωρος ειναι δοκει παρα τοις εξωθεν και ατιμος και ασθενης. Και ινα μη
φορτικωτερον τον λογον εργασηται, εις την εκεινων πολιν τα παθη περιστησας, τι
φησι; Περικαθαρματα, ου της πολεως υμων, αλλα του κοσμου εγενηθημεν· και
παλιν, Παντων περιψημα· ουχ υμων μονον, αλλα παντων. Ὥσπερ ουν οταν περι της
του Χριστου διαλεγηται κηδεμονιας, την γην, τον ουρανον, την πασαν κτισιν αφεις,
τον σταυρον εν μεσωι τιθησιν· ουτω και οταν προς εαυτον επισπασασθαι βουληθηι, τα
σημεια παραδραμων, 61.109 τα παθη λεγει τα δι' αυτους. Ουτω και ημιν εθος, οταν
αδικωμεθα παρα τινων και καταφρονωμεθα, απερ υπερ αυτων επαθομεν, ταυτα
φερειν εις μεσον. Παντων περιψημα εως αρτι. Ευτονον την πληγην εδωκε προς τωι
τελει. Παντων δε, ου των διωκοντων, φησιν, αλλα των δι' ους ταυτα πασχομεν·
τουτεστι, Χαριν εχω πολλην αυτοις. Βαρυθυμουντος το ρημα, ουκ αλγουντος αυτου,
αλλ' εκεινους πληξαι βουλομενου. Ὁ γαρ μυρια εχων εγκαλειν, και ασπαζεται. ∆ια
τουτο και ο Χριστος κελευει πραως ημας φερειν τας υβρεις, ινα και αυτοι
φιλοσοφωμεν, κακεινους μαλλον εντρεπωμεν. Ου γαρ ουτως υβριζων, ως σιγων τις,
τουτο εργαζεται. Ειτ' επειδη ειδεν αφορητον την πληγην, ταχεως αυτην
εθεραπευσεν, ειπων· Ουκ εντρεπων υμας γραφω ταυτα, αλλ' ως τεκνα μου αγαπητα
νουθετω. Ουχ ως καταισχυνων γαρ υμας, ταυτα λεγω, φησιν. Ὅπερ εποιησε δια των
ρηματων, τουτο φησιν ου πεποιηκεναι· μαλλον δε πεποιηκεναι μεν φησιν, ου μην
διανοιαι πονηραι και μισουσηι· επει και αριστη αυτη η θεραπεια, ειποντα τον λογον
προσθειναι την απο της διανοιας απολογιαν. Μη ειπειν μεν γαρ ουκ ενην, επει
εμειναν αν αδιορθωτοι· ειποντα δε αφειναι παλιν την πληγην ανιατον, χαλεπον·
διοπερ μετα βαρυτητος απολογειται. Τουτο γαρ ου μονον ουκ εξαιρει την τομην,
αλλα και ενδοτερω ποιει καταδυναι, της πληγης την αλγηδονα παραμυθουμενον
απασαν. Ὁ γαρ ακουσας, οτι ουκ ονειδιζων, αλλ' αγαπων ταυτα λεγει, μαλλον
καταδεχεται την διορθωσιν. Πολλη δε και ενταυθα η βαρυτης και η εντροπη. Ου γαρ
ειπεν, ως διδασκαλος, ουδε ως αποστολος, ουδε ως μαθητας εχων, οπερ της αξιας ην,
αλλ', Ὡς τεκνα μου αγαπητα νουθετω· και ουχ απλως τεκνα, αλλα ποθουμενα.
Συγγνωτε μοι, φησι· και ει τι φορτικον ειρηται, εξ αγαπης ταυτα γινεται. Και ουκ
ειπεν, Ἐπιτιμω, αλλα, Νουθετω. Τις δε ουκ αν ανασχοιτο πατρος αλγουντος, και τα
δεοντα συμβουλευοντος; ∆ια τουτο ου προτερον ειπε τουτο, αλλ' οτε την πληγην
εδωκε. Τι ουν, αφειδουσιν ημων οι αλλοι διδασκαλοι, φησιν; Ου τουτο λεγω, αλλ'
ουχ ουτω φειδονται. Ἀλλα τουτο μεν συντομως ουκ ειπε, δια δε των επιτηδευματων
 
 

78
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και των ονοματων αυτο ενεφηνε, τον παιδαγωγον και τον πατερα θεις. Ἐαν γαρ,
φησι, πολλους παιδαγωγους εχητε εν Χριστωι, αλλ' ου πολλους πατερας. Ου το
αξιωμα εμφαινει ενταυθα, αλλα της αγαπης την υπερβολην. Και ουδε εκεινους
επληξε, το, Ἐν Χριστωι, προσθεις, αλλα και παρεμυθησατο αυτους, ουχι κολακας,
αλλα παιδαγωγους ειπων τους σπουδαζοντας και ανεχομενους των πονων· και την
εαυτου κηδεμονιαν απεδειξατο. ∆ιο ουκ ειπεν, Ἀλλ' ου πολλους διδασκαλους, αλλ',
Ου πατερας. Ουτως ουκ αξιωμα θειναι εβουλετο, ουδε, οτι πλειονα παρ' αυτου
ωφεληντο, διδαξαι· αλλα συγχωρησας εκεινοις τα πολλα περι αυτους πεπονηκεναι
(τοιουτον γαρ ο παιδαγωγος), την της αγαπης υπερβολην εαυτωι ταμιευεται.
Τοιουτον γαρ ο πατηρ. Και ου λεγει μονον, οτι Ουδεις υμας ουτω φιλει, οπερ
ανευθυνον ην, αλλα και πραγμα γεγονος εις μεσον αγει. Ποιον δη τουτο; Ἐν γαρ
Χριστωι Ἰησου δια του Ευαγγελιου εγω υμας εγεννησα. Ἐν Χριστωι Ἰησου· ουκ
εμαυτωι τουτο λογιζομαι, φησι. Παλιν τους εαυτοις επιφημιζοντας την διδασκαλιαν
πληττει. Ὑμεις γαρ εστε, φησιν, η σφραγις της εμης αποστολης· και παλιν, Ἐγω
εφυτευσα· και ενταυθα, 61.110 Ἐγω εγεννησα. Ουκ ειπε, Κατηγγειλα τον λογον,
αλλ', Ἐγω εγεννησα, τοις της φυσεως ονομασι κεχρημενος. Ἓν γαρ εσπουδαζε, την
αγαπην επιδειξασθαι, ην περι αυτους ειχεν. Ἐκεινοι μεν γαρ παρ' εμου δεξαμενοι
ενηγαγον υμας· το δε ειναι πιστους, δι' εμου γεγονεν. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ὡς τεκνα,
ινα μη κολακειας ειναι νομισηις το ρημα, παριστησι και το πραγμα. Παρακαλω ουν
υμας, μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου. Βαβαι! ποση του διδασκαλου η
παῤρησια! πως απηκριβωμενη η εικων, οταν και ετερους επι τουτο παρακαληι! Ουκ
επαιρων δε εαυτον τουτο ποιει, αλλα δεικνυς ευκολον ουσαν την αρετην. γʹ. Μη γαρ
μοι ειπηις, οτι Ου δυναμαι σε μιμησασθαι· συ διδασκαλος ει, και μεγας. Ου γαρ εστι
τοσουτον το μεσον εμου προς υμας, οσον του Χριστου προς εμε· αλλ' ομως
εμιμησαμην εκεινον εγω. Ὅταν μεν ουν Ἐφεσιοις γραφηι, ου τιθησι μεσον εαυτον,
αλλ' ευθυς αυτους εκει παντας απαγει, Γινεσθε μιμηται του Θεου, λεγων· ενταυθα
δε, επειδη προς ασθενεις ην ο λογος αυτωι, εαυτον παρενεβαλε. Και αλλως δε
δεικνυσιν, οτι ενι και ουτω τον Χριστον μιμησασθαι. Ὁ γαρ την σφραγιδα
μιμησαμενος την απηκριβωμενην, το αρχετυπον εμιμησατο. Ἴδωμεν ουν πως αυτος
εμιμησατο τον Χριστον. Ἡ γαρ μιμησις αυτη ου χρονων δειται και τεχνης, αλλα
προαιρεσεως μονης. Εις ζωγραφου μεν γαρ εισελθοντες ου δυνησομεθα μιμησασθαι
την εικονα, καν μυριακις ιδωμεν· τουτον δε και εξ ακροασεως μονης ενι μιμησασθαι.
Ουκουν βουλεσθε τον πινακα εις μεσον αγαγοντες, υπογραψωμεν εφ' υμων την
πολιτειαν του Παυλου; Προκεισθω τοινυν ο πιναξ πολυ λαμπροτερος ων των
βασιλικων εικονων. Το γαρ υποκειμενον, ου σανιδες κεκολλημεναι ουδε σινδονες
επικειμεναι, αλλ' εργον Θεου το υποκειμενον· ψυχη γαρ εστι και σωμα. Ψυχη Θεου
εργον, ουκ ανθρωπων, και σωμα παλιν ομοιως Ἐκροτησατε ενταυθα; Ἀλλ' ουκ
ενταυθα των κροτων ο καιρος, αλλ' επι των εξης και του κροτησαι και του ζηλωσαι.
Τεως γαρ η υλη υποκειται κοινη προς απαντας ουσα. Ψυχη γαρ ψυχης ουδεν
διαφερει, καθο ψυχη, αλλ' η προαιρεσις δεικνυσι την διαφοραν. Ὥσπερ γαρ σωμα
σωματος, καθο εστι σωμα, ουδεν διενηνοχεν, αλλ' ομοιον εστι και το του Παυλου
και των πολλων, οι δε κινδυνοι φαιδροτερον εργαζονται τουτο εκεινου· ουτω δη και
επι ψυχης. Ὑποκεισθω τοινυν ο πιναξ ημιν η ψυχη Παυλου. Ουτος ο πιναξ εκειτο
πρωην ησβολωμενος, αραχνιων γεμων· ουδεν γαρ βλασφημιας χειρον. Ἐπειδη δε
ηλθεν ο παντα μετασκευαζων, και ειδεν ου παρα ραιθυμιαν και βλακειαν ουτω
διαγραφεντα, αλλα παρα απειριαν, και το μη εχειν τα ανθη της ευσεβειας (ζηλον μεν
γαρ ειχε, τα δε χρωματα ου παρην· ου γαρ κατ' επιγνωσιν τον ζηλον ειχε)· διδωσιν
αυτωι της αληθειας το ανθος, τουτεστι, την χαριν· και αθροον βασιλικην απεδειξε
την εικονα. Λαβων γαρ τα χρωματα, και μαθων απερ ηγνοει, ουκ ανεμεινε χρονον,
 
 

79
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ευθεως εφανη τεχνιτης αριστος. Και πρωτον δεικνυσι την κεφαλην βασιλικην,
τον Χριστον κηρυττων· ειτα και το λοιπον σωμα, το της πολιτειας της ακριβους Οι
μεν ουν ζωγραφοι κατακλεισαντες εαυτους, μετα πολλης της ακριβειας και ησυχιας
απαντα πραττουσιν, ουδενι τας θυρας παρανοιγοντες· ουτος δε εν μεσωι της
οικουμενης τον πινακα προθεις, παντων εναντιουμενων, θορυβουντων,
ταραττοντων, ουτω; ειργαζετο την βασιλικην ταυτην εικονα, και ουκ εκωλυετο. ∆ιο
και ελεγε· Θεατρον εγενηθημεν τωι 61.111 κοσμωι, εν μεσωι γης και θαλασσης, και του
ουρανου και της οικουμενης απασης, και του κοσμου του τε αισθητου του τε νοητου,
την εικονα ζωγραφων. Βουλεσθε και τα λοιπα μερη ταυτης ιδειν, τα απο της
κεφαλης κατω; η βουλεσθε κατωθεν τον λογον αναγαγωμεν; Θεα τοινυν ανδριαντα
χρυσουν, μαλλον δε και τουτου τιμιωτερον, και οιον εν ουρανωι εσταναι εικος, ου
μολιβδωι προσδεδεμενον, ουδε ενι ιδρυμενον χωριωι, αλλ' απο Ἱερουσαλημ μεχρι του
Ἰλλυρικου τρεχοντα, και εις Ἱσπανιαν απιοντα, και πανταχου της οικουμενης
καθαπερ υποπτερον φερομενον. Τι γαρ των ποδων τουτων ωραιοτερον γενοιτ' αν,
των απασαν επελθοντων την υφ' ηλιωι κειμενην γην; Ταυτην την ωραιοτητα και ο
προφητης ανωθεν κηρυττει λεγων· Ὡς ωραιοι οι ποδες των ευαγγελιζομενων
ειρηνην! Ειδες πως καλοι οι ποδες; Θελεις και το στηθος ιδειν; ∆ευρο σοι δειξω και
τουτο, και πολλωι λαμπροτερον οψει των ποδων τουτων των ωραιων, και αυτων
των του παλαιου νομοθετου στερνων. Μωυσης μεν γαρ πλακας εβασταζε λιθινας·
ουτος δε αυτον ενδοθεν ειχε τον Χριστον, αυτην την βασιλικην εφερεν εικονα και
του ιλαστηριου· δια τουτο και των Χερουβιμ σεμνοτερος ην. Ου γαρ τοιαυτη εφερετο
εκειθεν φωνη, οια εντευθεν, αλλ' εκειθεν μεν τα πλειονα περι αισθητων διελεγετο,
απο δε της Παυλου γλωττης περι των υπερ τους ουρανους πραγματων· και απο μεν
του ιλαστηριου Ἰουδαιοις εχρηματιζε μονοις, εντευθεν δε τηι οικουμενηι πασηι· κακει
μεν δια αψυχων, ενταυθα δε δια ψυχης εναρετου. δʹ. Τουτο και ουρανου
λαμπροτερον ην το ιλαστηριον, ου ποικιλιαι αστρων καταλαμπομενον ουδ' ακτισιν
ηλιακαις, αλλ' αυτον τον ηλιον της δικαιοσυνης εχον εκειθεν αφιεντα τας ακτινας.
Και τουτον μεν τον ουρανον νεφος υποδραμον ποτε σκυθρωποτερον εργαζεται, το δε
στηθος εκεινο ουδεις υπεδραμε ποτε χειμων τοιουτος· μαλλον δε υπεδραμον μεν
πολλοι πολλακις χειμωνες, το δε φως ουκ επεσκοτισαν, αλλ' εν μεσωι τωι πειρασμωι
και τοις κινδυνοις το φως απελαμπε τουτο. ∆ιο και αυτος αλυσιν περικειμενος εβοα·
Ὁ λογος του Θεου ου δεδεται. Ουτως αει δια της γλωττης εκεινης ηφιει τας ακτινας·
και ου φοβος, ου κινδυνος το στηθος εκεινο σκυθρωπον εποιει. Ταχα παρελαυνειν
δοκει το στηθος τους ποδας· αλλα κακεινοι ως ποδες καλοι, και τουτο ως στηθος.
Βουλει και γαστερα ιδειν ωραιαν; Ἄκουσον τι φησι περι αυτης· Ει βρωμα
σκανδαλιζει τον αδελφον μου, ου μη φαγω κρεα εις τον αιωνα. Καλον το μη φαγειν
κρεα, μηδε πιειν οινον, μηδε εν ωι ο αδελφος σου προσκοπτει η σκανδαλιζεται η
ασθενει. Τα βρωματα τηι κοιλιαι, και η κοιλια τοις βρωμασι. Τι ταυτης της γαστρος
γενοιτ' αν ωραιοτερον της ουτω πεπαιδευμενης ηρεμειν, και σωφροσυνην πασαν
δεδιδαγμενης, και ειδυιας και πεινηιν και λιμωττειν και διψηιν; Καθαπερ γαρ ιππος
ευτακτος χρυσην ηνιαν λαβων, ουτω και αυτη ευρυθμα εβαδιζε της φυσεως την
αναγκην νικησασα· ο γαρ Χριστος εβαδιζεν εν αυτηι. Ταυτης δε ουτω σωφρονουσης,
ευδηλον οτι και η αλλη πασα κακια ελυετο. Βουλει και χειρας ιδειν τας νυν; η βουλει
την προτεραν αυτων προτερον κακιαν θεασασθαι; Εισερχομενος ουτος εις τας οικιας,
εσυρε πρωην ανδρας και γυναικας, ουχι ανδρος χει 61.112 ρας, αλλα θηριου τινος
χαλεπου εχων. Ἐπειδη δε τα χρωματα της αληθειας ελαβε και την πνευματικην
εμπειριαν, ουκετι ανδρος εγενοντο αι χειρες αυται, αλλα πνευματικαι, καθ' εκαστην
ημεραν δεσμουμεναι αλυσεσι· και επληξαν μεν ουδενα ποτε, επληγησαν δε μυριακις.
Ἠδεσθη ποτε και εχις ταυτας τας χειρας· ου γαρ ησαν ανθρωπου χειρες λοιπον· δια
 
 

80
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο ουδε καθηψατο αυτων. Βουλει και τα νωτα ιδειν τοις λοιποις εοικοτα μελεσιν;
Ἄκουσον τι φησι και περι αυτων· Πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ελαβον υπο
Ἰουδαιων, τρις εῤραπισθην, απαξ ελιθασθην, τρις εναυαγησα, νυχθημερον εν τωι
βυθωι πεποιηκα. Ἀλλ' ινα μη και ημεις εις βυθον απειρον εμπεσοντες, πολλα
περιενεχθωμεν καθ' εκαστον αυτου των μελων επιοντες, δευρο αποσταντες του
σωματος, ετερον καλλος ιδωμεν το απο των ιματιων, ο και δαιμονες ηιδεσθησαν· διο
και αυτοι εφευγον, και νοσηματα εδραπετευε. Και οπουπερ αν εφανη Παυλος, παντα
υπεχωρει και υπεξιστατο, καθαπερ του της οικουμενης αριστεως παραγενομενου.
Και ωσπερ οι πολλας λαβοντες εν πολεμωι πληγας, καν οπλον ιδωσι του πληξαντος
αυτους, πεφρικασιν· ουτω δη και οι δαιμονες, σημικινθια μονον ορωντες, εξισταντο.
Που νυν εισιν οι πλουτουντες, και μεγα φρονουντες επι χρημασι; που οι τα αξιωματα
εαυτων αριθμουντες, και τα ιματια τα πολυτελη; Προς ταυτα παραβαλλοντες
εαυτους, πηλον οψονται και βορβορον τα εαυτων απαντα. Και τι λεγω ιματια και
χρυσια; Ει γαρ μοι της οικουμενης εδωκε τις κρατησαι πασης, τον ονυχα μονον
Παυλου πασης αν της βασιλειας εκεινης ισχυροτερον ειναι ενομισα, πασης τρυφης
την πενιαν, πασης δοξης την αδοξιαν, παντος πλουτου την γυμνωσιν, πασης αδειας
τον κολαφισμον της ιερας εκεινης κεφαλης, παντος διαδηματος τους λιθους ους
εδεξατο. Τουτον ποθησωμεν τον στεφανον, αγαπητοι· και ει μη διωγμος εστι, τεως
παρασκευασωμεν εαυτους. Ουδε γαρ ουτος απο διωγμων μονων ην λαμπρος ο ανηρ·
και γαρ ελεγεν· Ὑποπιεζω μου το σωμα· τουτο δε και χωρις διωγμου δυνατον
κατορθουν. Και της σαρκος προνοιαν μη ποιεισθαι παρηινει εις επιθυμιας· και παλιν,
Ἔχοντες διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα. Εις ταυτα γαρ
διωγμων ου χρεια. Και τους ευπορους δε εσωφρονιζε, λεγων· Οι βουλομενοι
πλουτειν, εμπιπτουσιν εις πειρασμον. Ἐαν ουν και ημεις ουτως εαυτους ασκησωμεν,
εις τον αγωνα εισελθοντες στεφανωθησομεθα, και διωγμου μη παροντος, πολλα
υπερ αυτων ληψομεθα τα βραβεια· εαν δε λιπαινωμεν το σωμα και χοιρων βιον
ζωμεν, και εν ειρηνηι πολλα αμαρτησομεθα και αισχυνην οισομεν. Ουχ οραις προς
τινας ημιν η παλη; Προς τας ασωματους δυναμεις. Πως ουν, σαρκες οντες, τουτων
περιεσομεθα; Ει γαρ προς ανθρωπους τις παλαιων, δειται σωφρονως εστιασθαι,
πολλωι μαλλον προς δαιμονας. Ὅταν δε μετα της πολυσαρκιας και τωι πλουτωι ωμεν
προσδεδεμενοι, ποθεν κρατησομεν των αντιπαλων; ∆εσμος γαρ εστιν ο πλουτος,
δεσμος χαλεπος τοις ουκ ειδοσιν αυτωι χρησθαι, τυραννος ωμος και απανθρωπος, επι
λυμηι των δουλευοντων παντα επιταττων. Ἀλλ', εαν θελωμεν, την πικραν ταυτην
τυραννιδα απο του θρονου καταστρεψομεν, και ημιν εικειν ποιησομεν, αλλ' ουκ
επιταττειν. Πως ουν τουτο εσται; Ὅταν εις παντας τον πλουτον διανεμωμεν. Ἕως
μεν γαρ αν μονος ηι προς μονους καθαπερ ληιστης τις εν ερημιαι, παντα εργαζεται τα
κακα· οταν δε εις μεσον αυτον αγαγωμεν, ουκετι ημων κρατησει, παντοθεν αυτον
παντων δεσμουντων. 61.113 εʹ. Και ταυτα λεγω, ουκ επειδη αμαρτια τα χρηματα·
τοις πτωχοις δε μη διανεμειν αυτα, αμαρτια, και κακως αυτοις χρησθαι. Ουδεν γαρ ο
Θεος κακον εποιησεν, αλλα παντα καλα λιαν· ωστε και τα χρηματα καλα, αλλ' εαν
μη κρατηι των κεκτημενων, εαν τας πενιας των πλησιον λυηι. Ουδε γαρ φως εκεινο
καλον το μη αφανιζον σκοτος, αλλα και επιτεινον, ουδε πλουτον αν ειποιμι τουτον
τον ου λυοντα πενιαν, αλλ' αυξοντα πενιαν. Ὁ γαρ πλουτων ου ζητει παρ' ετερων
λαμβανειν, αλλ' ετεροις επικουρειν· ο δε παρ' ετερων ζητων λαβειν, ουκετι πλουτει,
αλλ' αυτος εστιν ο πενης. Ὥστε ου τα χρηματα κακον, αλλ' η πενιχρα διανοια, η τον
πλουτον εις πενιαν αγουσα. Ουτοι των δια των στενωπων επαιτουντων αθλιωτεροι,
των πηρωσιν εχοντων και λελωβημενων τα σωματα, των ρακια περιβεβλημενων οι
εν τοις σηρικοις και λαμπροις ιματιοις· οι σοβουντες επι της αγορας των κατα τα
αμφοδα βαδιζοντων και εις τας αυλας εισιοντων και κατωθεν βοωντων και
 
 

81
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαιτουντων ελεεινοτεροι. Ουτοι μεν γαρ τον Θεον ανυμνουσι, και ελεου
φθεγγονται ρηματα και φιλοσοφιας πολλης· διο και ελεουμεν αυτους, και χειρα
ορεγομεν, και ουδεποτε εγκαλουμεν. Οι δε πλουτουντες κακως, ωμοτητος και
απανθρωπιας, αρπαγης και σατανικης επιθυμιας ερευγονται λογους· διο και παρα
πασιν εισι μισητοι και καταγελαστοι. Σκοπει δε, τι παρα πασιν ανθρωποις αισχρον
ειναι δοκει, το παρα των πλουτουντων αιτειν, η το παρα των απορων; Παντι που
δηλον, οτι το παρα των απορων. Τουτο τοινυν οι πλουτουντες ποιουσιν· ου γαρ αν
τολμησαιεν τοις πλουσιωτεροις προσελθειν. Οι δε επαιτουντες, παρα των ευπορων·
ου γαρ τον επαιτην ο επαιτης αιτησει, αλλα τον ευπορον· ο δε πλουσιος τον πενητα
σπαραττει. Παλιν τι σεμνοτερον, ειπε μοι, παρα εκοντων λαβειν και χαριν εχοντων,
η τους ου θελοντας αναγκαζειν και ενοχλειν; Ευδηλον οτι τους μη βουλομενους μη
ενοχλειν. Ἀλλα και τουτο οι πλουτουντες ποιουσιν. Οι μεν γαρ πενητες παρ'
εκοντων λαμβανουσι και χαριν ειδοτων, οι δε πλουτουντες παρα ακοντων και μη
βουλομενων, ο μειζονος εστι πενιας αποδειξις. Ει γαρ ουδε επ' αριστον ελοιτο τις
απελθειν, ει μη χαριν ο καλων ειδειη τωι καλουμενωι, πως χρηματα λαβειν μετ'
αναγκης καλον; Τους κυνας ου δια τουτο αποστρεφομεθα και φευγομεν τους
υλακτουντας, οτι τηι πολληι προσεδριαι ημας εκβιαζονται; Τουτο και οι πλουσιοι
ποιουσιν. Ἀλλα τον φοβον προσειναι τηι δοσει σεμνοτερον. Τουτο μεν ουν παντων
αισχροτερον· ο γαρ παντα κινων υπερ 61.114 του λαβειν, τινος ουκ αν ειη
καταγελαστοτερος; Και γαρ τους κυνας πολλακις φοβηθεντες, προηκαμεθα απερ
κατειχομεν. Τι παλιν αισχροτερον, ειπε μοι, ρακια περιβεβλημενον αιτειν, η σηρικα
φορουντα; Ὅταν μεν γαρ πλουτων τις γεροντας θεραπευηι πενητας, ωστε τα εκεινων
λαβειν, και ταυτα παιδων οντων, τινος εσται συγγνωμης αξιος; Ει δε βουλεσθε, και
τα ρηματα αυτα εξετασωμεν, τινα μεν οι πλουτουντες επαιτουντες λεγουσι, τινα δε
οι πενητες. Τι ουν ο πενης φησιν; Ὅτι ο διδους ελεημοσυνην ου μετριασει ποτε, οτι
απο των του Θεου διδωσιν, οτι ο Θεος φιλανθρωπος και μειζονα αντιδιδωσιν· απερ
απαντα φιλοσοφιας εστι ρηματα και παραινεσεως και συμβουλης. Ἀξιοι σε γαρ προς
τον ∆εσποτην ιδειν, και τον φοβον εξαιρει σου της μελλουσης πενιας· και πολλην αν
τις ιδοι διδασκαλιαν εν τοις των επαιτουντων ρημασι. Τα δε των πλουτουντων
οποια; Χοιρων και κυνων και λυκων και των αλλων θηριων. Οι μεν γαρ αυτων περι
τραπεζων και οψων και καρυκευματων και οινου παντοδαπου και μυρων και
ιματιων και της αλλης διαπαντος διαλεγονται ασωτιας· οι δε περι τοκων και
δανεισματων, και γραμματεια πλαττοντες και χρεων ογκον αφορητον
επαιωρουντες, ως εκ πατερων η παππων αρχην ειληφοτα, του μεν την οικιαν, του δε
τον αγρον, του δε ανδραποδον αφαιρουνται και τα οντα απαντα. Τι αν τις ειποι τας
διαθηκας, τας αντι μελανος αιματι γεγραμμενας; Ἢ γαρ κινδυνον αφορητον
περιστησαντες, η μικραις τισι καταγοητευσαντες υποσχεσεσιν, ους αν ιδωσιν ολιγα
τινα κεκτημενους, επεισαν τους μεν προσηκοντας απαντας και πενιαι πολλακις
απολλυμενους παραδραμειν, αυτους δε αντ' εκεινων εγγραψαι. Ταυτ' ουν ποιων
θηριων ουκ αποκρυπτει μανιαν και αγριοτητα; ∆ιο, παρακαλω, παντα τον τοιουτον
πλουτον φυγωμεν, τον αισχρον και φονων γεμοντα· και κτησωμεθα τον
πνευματικον, και τους εν τοις ουρανοις θησαυρους επιζητησωμεν. Οι γαρ τουτους
εχοντες, εκεινοι οι πλουσιοι, εκεινοι οι ευποροι, και των ενταυθα και των εκει
παντων απολαυοντες. Ὁ γαρ βουλομενος πενεσθαι κατα τον του Θεου λογον, τας
παντων οικιας ανεωιγμενας εχει. Τωι γαρ ουδεν κεκτημενωι δια τον Θεον, εκαστος αν
εισενεγκοι τα εαυτου· ο δε μικρα μετα αδικιας βουλομενος εχειν, τας απαντων
απεκλεισε θυρας. Ἵνα τοινυν και των ενταυθα και των εκει αγαθων επιτυχωμεν,
ελωμεθα τον πλουτον τον ακινητον, την αθανατον ευποριαν· ης γενοιτο παντας
 
 

82
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και τα
εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ.
∆ια τουτο επεμψα υμιν Τιμοθεον, ος εστι μου τεκνον αγαπητον και πιστον εν
Κυριωι, ος υμας αναμνησει τας οδους μου τας εν Χριστωι Ἰη σου. αʹ. Σκοπει μοι
κανταυθα την γενναιαν ψυχην, την πυρος θερμοτεραν και γοργοτεραν. Ἐβουλετο
μεν γαρ αυτος παραγενεσθαι μαλιστα νοσουσιν ουτω και στασιαζουσι Κορινθιοις.
Και γαρ ᾔδει σαφως ηλικα τε ωφελει τους μαθητας η παρουσια αυτου, και ηλικα
εβλαπτεν η απουσια. Και το μεν εδηλωσεν εν τηι προς 61.114 Φιλιππησιους, ειπων·
Μη ως εν τηι παρουσιαι μου μονον, αλλα και νυν πολλωι μαλλον εν τηι απουσιαι μου,
μετα φοβου και τρομου την εαυτων σωτηριαν κατεργαζεσθε· το δε δεικνυσιν εν τηι
Ἐπιστοληι ταυτηι. λεγων· Ὡς μη ερχομενου δε μου προς υμας εφυσιωθησαν τινες,
ελευσομαι δε. Ἠπειγετο μεν ουν και επεθυμει παραγενεσθαι αυτος· επειδη δε τουτο
τεως ουκ ενην, τηι επαγγελιαι της παρουσιας αυτους διορθουται· και ου τουτο μονον,
αλλα και τηι του μαθητου αποστοληι. ∆ια τουτο 61.115 γαρ, φησιν, επεμψα υμιν
Τιμοθεον. ∆ια τουτο· ποιον; Ἐπειδη ως παιδων κηδομαι, και ως γεγεννηκως. Και
μετα της συστασεως του προσωπου, η Ἐπιστολη· Ὅς εστι μου τεκνον αγαπητον και
πιστον εν Κυριωι. Τουτο δε ειπε, την τε αυτου αγαπην εμφαινων, κακεινους
παρασκευαζων αιδεσιμως αυτον ιδειν. Και ουχ απλως πιστον, αλλ' Ἐν Κυριωι,
τουτεστιν, εν τοις κατα Κυριον πραγμασιν. Ει δε το εν τοις βιωτικοις ειναι τινα
πιστον, εγκωμιον, πολλωι μαλλον εν τοις πνευματικοις. Ει τοινυν αγαπητον αυτου
τεκνον, εννοησον ποση του Παυλου η αγαπη, οτι ειλετο αυτου χωρισθηναι δια
Κορινθιους. Ει δε και πιστον, αληπτως διακονησει τοις πραγμασιν. Ὃς υμας
αναμνησει. Ουκ ειπε, ∆ιδαξει, ινα μη δυσανασχετωσιν, ως παρ' αυτου μανθανοντες.
∆ια τουτο και προς τωι τελει φησι· Το γαρ εργον Κυριου εργαζεται, καθως και εγω· μη
τις ουν αυτον εξουθενησηι. Ουδεις γαρ ην εν αποστολοις φθονος, αλλα προς εν
εωρων, της Ἐκκλησιας την οικοδομην· και ει ελαττων ην ο εργαζομενος,
συνεκροτουν αυτον μετα σπουδης απασης. ∆ια τουτο ουδε ηρκεσθη τωι ειπειν,
Ἀναμνησει, αλλ' επι πλεον αγει τον λογον, υποτεμνεσθαι βουλομενος αυτων τον
φθονον (και γαρ ην νεος ο Τιμοθεος)· διο επηγαγε· Τας οδους μου. Ου τας αυτου,
αλλα τας εμας, τουτεστι, τας οικονομιας, τους κινδυνους, τα εθη, τους νομους, τους
θεσμους, τους κανονας τους αποστολικους, τα αλλα παντα. Ἐπειδη γαρ ειπε,
Γυμνητευομεν και κολαφιζομεθα και αστατουμεν, και ταυτα, φησι, παντα υμας
αναμνησει και τους νομους τους του Χριστου, ωστε τας αιρεσεις ανελειν. Ειτα
ανωτερω τον λογον αναγαγων επηγαγε· Τα εν Χριστωι· παντα, ως ειωθεν, ανατιθεις
τωι ∆εσποτηι, και το αξιοπιστον των εξης εντευθεν κατασκευαζων· διο και επαγει·
Καθως πανταχου εν πασηι Ἐκκλησιαι διδασκω. Ουδεν προς υμας καινον ειπον· ταυτα
μοι συνισασι και αι λοιπαι Ἐκκλησιαι πασαι. Ὁδους δε αυτας εν Χριστωι φησι,
δεικνυς οτι ουδεν εχουσιν ανθρωπινον, και οτι μετα της εκειθεν βοηθειας τα παντα
κατορθοι. Ειπων δε ταυτα και θεραπευσας εκεινους, και μελλων εμβαλλειν εις την
κατηγοριαν του πεπορνευκοτος, παλιν θυμου γεμοντας λογους αφιησιν, ουκ αυτος
ταυτα πασχων, αλλ' εκεινους διορθουμενος· και τον πεπορνευκοτα αφεις, τοις
αλλοις διαλεγεται, ουκ αξιων εκεινον ουτε των παρ' αυτου λογων· οπερ επι των
οικετων των σφοδρα προσκεκρουκοτων ποιουμεν. Και επειδη ειπεν, οτι Τιμοθεον
πεμπω, ινα μη τουτωι ραιθυμοτεροι γενωνται, ορα τι φησιν· Ὡς μη ερχομενου δε μου
προς υμας, εφυσιωθησαν τινες. Ἐνταυθα γαρ και εκεινων καθαπτεται και ετερων
τινων, κατασειων αυτων το φρονημα. Φιλαρχιας γαρ το εγκλημα, τηι ερημιαι του
 
 

83
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλου εις απονοιαν κεχρησθαι. Ὅταν μεν ουν προς τους πολλους διαλεγηται,
σκοπει πως εντρεπτικως αυτο ποιει· οταν δε προς τους αιτιους, καταφορικωτερον.
Ἐκεινοις μεν γαρ λεγει, Παντων περιψημα, και θεραπευων αυτους φησιν· Ουκ
εντρεπων υμας, γραφω ταυτα· τουτοις δε, Ὡς μη ερχομενου δε μου προς υμας,
εφυσιωθησαν τινες, δεικνυς οτι παιδικης διανοιας η απονοια· και γαρ οι παιδες τηι
απουσιαι του διδασκαλου ραιθυμοτεροι γινονται. Τουτο δε ουν ενδεικνυται, και οτι
αρκει προς διορθωσιν η παρουσια. βʹ. Καθαπερ γαρ λεοντος παρουσια απαντα ποιει
κατεπτηχεναι τα ζωα· ουτω και η Παυλου τους δια 61.116 φθειραντας την
Ἐκκλησιαν. ∆ιο και επαγει· Ἐλευσομαι δε ταχεως προς υμας, εαν ο Κυριος θελησηι.
Ἀλλα το μεν τουτο ειπειν μονον, εδοκει απειλης ειναι· το δε και την απο των εργων
αποδειξιν και αυτον επαγγειλασθαι, κακεινους απαιτειν, τουτο ην μεγαλοφρονος
διανοιας. ∆ιοπερ και προσεθηκε τουτο, ειπων· Και γνωσομαι ου τον λογον των
πεφυσιωμενων, αλλα την δυναμιν. Ουδε γαρ απο κατορθωματων οικειων, αλλ' απο
της του διδασκαλου απουσιας η απονοια ην· οπερ και αυτο γνωμης ην
καταφρονητικης. ∆ια τουτο ειπων, Ἔπεμψα Τιμοθεον, ουκ ευθεως ειπεν, Ἐλευσομαι,
αλλα προτερον αυτων κατηγορησας, οτι εφυσιωθησαν, τοτε φησιν· Ἐλευσομαι. Ει
μεν γαρ προ της κατηγοριας αυτο τεθεικεν, απολογια μαλλον εγενετο αυτου ως ουκ
απολειφθεντος, και ουκ απειλη, και ουδε ουτος πιστος ο λογος ην· νυνι δε μετα την
κατηγοριαν θεις, και αξιοπιστον αυτον και φοβερον εποιησε. Και ορα αυτου το
βεβαιον και ασφαλες. Ου γαρ απλως ειπεν, Ἐλευσομαι, αλλ', Ἐαν ο Κυριος θελησηι·
και ου τιθησι χρονον ωρισμενον. Ἐπειδη γαρ συνεβαινεν αυτον βραδεως
παραγενεσθαι, τηι αδηλιαι βουλεται αυτους εναγωνιους ποιησαι. Και ινα μη δια τουτο
παλιν αναπεσωσι, προσεθηκε· Ταχεως. Και γνωσομαι, ου τον λογον των
πεφυσιωμενων, αλλα την δυναμιν. Ουκ ειπεν, οτι Γνωσομαι την σοφιαν, ουδε τα
σημεια, αλλα τι; Ου τον λογον· κακεινο τωι ονοματι καταφερων, και τουτο επαιρων.
Και τεως προς τους αλλους αποτεινεται τους συγκροτουντας τον πεπορνευκοτα. Ει
γαρ προς εκεινον ελεγεν, ουκ αν ειπε την δυναμιν, αλλα τα εργα, απερ ην αυτωι
διεφθαρμενα. Και δια τι ου ζητεις τον λογον; Ουκ επειδη απορω λογου, αλλ' επειδη
εν δυναμει τα ημετερα. Καθαπερ ουν εν πολεμωι ου των πολλα φθεγγομενων το
κατορθουν, αλλα των πολλα εργαζομενων· ουτω δη και ενταυθα, ου των
λαλουντων, αλλα των ποιουντων η νικη. Μεγα φρονεις επι ευγλωττιαι, φησιν· αλλ'
ει μεν ρητορων ο αγων και ο καιρος, καλως εντευθεν εφρονεις· ει δε αποστολων
αληθειαν καταγγελλοντων, και σημειοις ταυτην βεβαιουντων, τι πεφυσησαι επι
πραγματι περιττωι και ουδεν οντι, ουδε εις τα παροντα τι συντελεσαι δυναμενωι; Τι
γαρ λογων επιδειξις δυναιτ' αν προς το νεκρον αναστησαι, η δαιμονας ελασαι, η
αλλην τινα τοιαυτην εργασασθαι θαυματουργιαν; Τουτων δε χρεια νυν, και δια
τουτων τα ημετερα συνισταται. ∆ιο και επηγαγεν· Ου γαρ εν λογωι η βασιλεια του
Θεου, αλλ' εν δυναμει. ∆ια σημειων, φησιν, ου δι' ευγλωττιας εκρατησαμεν, και του
θειαν ειναι την διδασκαλιαν ημων, και βασιλειαν καταγγελλειν ουρανων, μεγιστην
αποδειξιν παρεχομενοι τα σημεια, απερ ποιουμεν τηι δυναμει του Πνευματος. Ει
τοινυν μεγαλοι τινες ειναι βουλονται οι πεφυσιωμενοι νυν, επειδαν παραγενωμαι,
δειξατωσαν, ει τινα δυναμιν τοιαυτην εχουσι· και μη μοι ρηματων προβαλλεσθωσαν
κομπους· ουδεν γαρ εκεινη προς ημας η τεχνη. Τι θελετε; εν ραβδωι ελθω προς υμας,
η εν αγαπηι πνευματι τε πραοτητος; Πολυ και το φοβερον εχει και το προσηνες ο
λογος ουτος. Το μεν γαρ ειπειν, οτι Γνωσομαι, ετι υπεσταλμενου ην· το δε ειπειν, Τι
θελετε; εν ραβδωι ελθω προς υμας; επι τον διδασκαλικον λοιπον αναβαινοντος
θρονον κακειθεν αυτοις διαλεγομενου, και την εξουσιαν αναλαβοντος πασαν. Τι
εστιν, Ἐν ραβδωι; Ἐν κολασει, εν τιμωριαι, τουτεστιν, Ἀνελω, 61.117 πηρωσω· οπερ
επι της Σαπφειρας ο Πετρος εποιησεν οπερ αυτος επι Ἐλυμα του μαγου. Ουκετι γαρ
 
 

84
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον ως παρεξεταζων εκεινοις εαυτον λεγει, αλλ' αυθεντικως. Και εν τηι δευτεραι
δε Ἐπιστοληι το αυτο τουτο φαινεται λεγων, οταν λεγηι· Ἐπει δοκιμην ζητειτε του εν
εμοι λαλουντος Χριστου. Ἐν ραβδωι ελθω, η εν αγαπηι; τι γαρ, εν ραβδωι ελθειν, ουκ
ην αγαπης; Ἀγαπης μεν ην· αλλ' επειδη σφοδρα αγαπων αναδυεται προς τιμωριαν,
δια τουτο ουτω φησιν. Ὅτε μεν ουν περι τιμωριας ελεγεν, ουκ ειπε, Πνευματι τε
πραοτητος, αλλα Ῥαβδωι. Καιτοι κακεινο Πνευματι εγινετο· εστι γαρ πνευμα
πραοτητος, και πνευμα αυστηροτητος· αλλ' ου βουλεται ουτως αυτο καλειν, αλλ'
απο των χρηστοτερων. ∆ια τουτο και ο Θεος καιτοι γε τιμωρουμενος, οτι μεν
ελεημων εστι και μακροθυμος και πλουσιος εν ελεει και οικτιρμοις, πολλαχου
λεγεται· οτι δε κολαστικος, απαξ που και δευτερον και σπανιακις, και ταυτα της
αιτιας κατεπειγουσης. Και σκοπει σοφιαν Παυλου. Την εξουσιαν αυτος εχων, και
τουτου κακεινου ετερους ποιει κυριους λεγων, Τι θελετε; εν υμιν το πραγμα κειται.
Και γαρ ημεις εσμεν και τουτου κακεινου κυριοι, και του εις γεενναν εμπεσειν, και
του βασιλειας επιτυχειν· επειδη ο Θεος ουτως ηθελησεν. Ἰδου γαρ, φησι, πυρ και
υδωρ· ου εαν θεληις, εκτενεις την χειρα σου· και, Ἐαν θελητε, και εισακουσητε μου,
τα αγαθα της γης φαγεσθε. γʹ. Ἀλλ' ισως ερει τις, οτι Θελω. Και ουδεις ουτως
ανοητος, ωστε μη θελειν· αλλ' ουκ αρκει μοι το θελειν. Και μην αρκει, εαν ως χρη
θεληις, και τα του θελοντος ποιηις· νυνι δε ου σφοδρα θελεις. Και τουτο επι των
αλλων γυμνασωμεν, ει δοκει. Ειπε γαρ μοι, ο βουλομενος γυναικα αγαγεσθαι,
αρκειται τωι θελειν; Ουδαμως, αλλα και προμνηστριας επιζητει, και φιλους αξιοι
συναγρυπνησαι, και χρηματα συναγει. Παλιν ο εμπορος ουκ οικοι καθημενος
αρκειται τωι θελησαι, αλλα και πλοιον μισθουται, και ναυτας και κωπηλατας
καταλεγει, και αργυριον δανειζεται, και χωραν περιεργαζεται και ωνιων τιμας. Πως
ουν ουκ ατοπον εις μεν τα της γης τοσαυτην σπουδην επιδεικνυσθαι, τον δε ουρανον
εμπορευεσθαι μελλοντας τωι θελειν αρκεισθαι μονον; μαλλον δε μηδε τουτο μετα
της προσηκουσης επιδεικνυσθαι σπουδης; Ὁ γαρ θελων ως δει, και των πραγματων
απτεται των επι τουτο αγοντων ο θελει Και γαρ επειδαν το πεινησαι καταναγκαζηι
τραφηναι, ου περιμενεις αυτοματα τα σιτια προς σε ελθειν, αλλα παντα ποιεις υπερ
του την τροφην συναγαγειν· και επι του διψηιν και επι του ριγουν και επι των αλλων
απαντων ομοιως ενεργος ει και παρατεταγμενος προς την του σωματος επιμελειαν.
Τουτο τοινυν και επι της βασιλειας ποιει, και παντως αυτης επιτευξηι. ∆ια τουτο γαρ
σε αυτεξουσιον εποιησεν ο Θεος, ινα μη υστερον εγκαληις τωι Θεωι ως αναγκηι δεθεις.
Συ δε υπερ ων τιμης απελαυσας, υπερ τουτων αγανακτεις; Και γαρ πολλων ηκουσα
λεγοντων· ∆ια τι γαρ με κυριον εποιησεν αρετης; Ἀλλα πως εδει κοιμωμενον και
νυσταζοντα και της κακιας εφιεμενον και τρυφωντα και γαστριζομενον επι τον
ουρανον αναγαγειν; Ἀλλ' ουκ αν απεστης κακιας. Ει γαρ νυν, απειλης κειμενης, ουδε
ουτως αφιστασαι της πονηριας· ει και τον ουρανον σοι προσεθηκεν επαθλον, ποτε αν
επαυσω γενομενος ραιθυμοτερος και χειρων πολλωι; Ουδε γαρ εκεινο εξεις 61.118
ειπειν, οτι Ἔδειξε μεν τα αγαθα, ουκ εβοηθησε δε· και γαρ πολλην υπισχνειται σοι
την συμμαχιαν. Ἀλλ' η μεν αρετη, φησιν, επαχθης και φορτικη, τηι δε κακιαι ηδονη
συγκεκραται πολλη· και η μεν εστι πλατεια και ευρυχωρος, η δε στενη και
τεθλιμμενη. Ἆρα διολου, ειπε μοι, η απο της αρχης αμφοτεραι τοιαυται; Και γαρ και
ακων υπερ της αρετης λεγεις ταυτα α λεγεις· ουτως ισχυρον η αληθεια. Και γαρ ει
δυο ησαν οδοι, η μεν επι καμινον, η δε επι παραδεισον φερουσα, και η μεν ην
πλατεια η επι την καμινον, η δε στενη η επι τον παραδεισον, ποιαν αν ειλου μαλλον
οδον; Καν γαρ νυν φιλονεικων αντειπηις, αλλα τοις σφοδρα ωμολογημενοις, καν
σφοδρα αναισχυντηις, αντειπειν ου δυνησηι. Ὅτι μεν γαρ αυτη μαλλον εστιν αιρετη η
την αρχην εχουσα χαλεπην, αλλα μη το τελος, απο των εν χερσιν υμας διδαξαι
πειρασομαι. Και, ει βουλεσθε, τας τεχνας μεταχειρισωμεν πρωτον· αυται γαρ την μεν
 
 

85
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρχην πονου γεμουσαν εχουσι, το δε τελος επικερδες. Ἀλλ' ουδεις, φησιν, ηψατο
τεχνης μη τον αναγκαζοντα εχων. Ἐπειδαν γαρ ηι κυριος εαυτου, φησιν, ο νεος,
μαλλον αιρησεται τρυφαιν εν αρχηι, και προς τωι τελει μυρια παθειν τα κακα, η
ταλαιπωρεισθαι εν προοιμιοις, και καρπουσθαι μετα ταυτα εκ των πονων εκεινων.
Ουκουν το τοιαυτα αιρεισθαι, ορφανικης εστι διανοιας και παιδικης ραιθυμιας· το δε,
τα εναντια, συνεσεως και ανδρειας. Ουτω τοινυν και ημεις, ει μη ημεν παιδες τον
νουν, ουκ αν εκεινωι τωι ορφανωι και ανοητωι, αλλα τωι πατερα εχοντι εξωμοιωθημεν
αν. ∆ει τοινυν την παιδικην εκβαλειν διανοιαν, αλλα μη τα πραγματα αιτιασθαι· και
τον ηνιοχον επιστησαι τηι συνειδησει, ος ουκ εασει γαστριζεσθαι, αλλα τρεχειν και
αγωνιζεσθαι. Πως γαρ ουκ ατοπον, τους μεν παιδας μετα ταλαιπωριας αγειν την
αρχην επι πραγματα προοιμια μεν εχοντα επιμοχθα, το δε τελος χρηστον· ημας δε
αυτους απεναντιας επι των πνευματικων διακεισθαι πραγματων; καιτοι γε ουδε επι
των βιωτικων παντως δηλον οτι χρηστον εσται το τελος. Και γαρ αωρος θανατος και
πενια και συκοφαντια και μεταβολη πραγματων, και πολλα ετερα τοιαυτα, μετα τους
πολλους πονους των καρπων αποστερηθηναι εποιησε. Καν επιτυχωσι δε οι
μετιοντες, ουδεν μεγα καρπωσονται· τωι γαρ παροντι βιωι παντα συγκαταλυεται
εκεινα. Ἐνταυθα δε ουδε υπερ τοιουτων τρεχομεν ψυχρων και επικηρων, ουτε
δεδοικαμεν υπερ του τελους, αλλα και μειζων και ασφαλεστερα η ελπις μετα την
εντευθεν αποδημιαν. Τις ουν εσται συγγνωμη; τις δε απολογια μη βουλομενοις
αποδυεσθαι προς τους υπερ αρετης πονους; Ἀλλ' ερωτωσιν ετι· ∆ια τι στενη η οδος;
Και εις μεν βασιλεια τα επιγεια των πορνων και των μεθυοντων και των λαγνων
ουκ αξιοις εισιεναι τινα· εις δε τον ουρανον αυτον μετα αδειας και τρυφης και μεθης
και πλεονεξιας και κακιας απασης τους ανθρωπους εισαγεσθαι αξιοις; και που ταυτα
συγγνωμης αξια; δʹ. Ἀλλ' ου τουτο, φησι, λεγω, αλλα δια τι μη ευρυχωρος ην η
αρετη. Και μην εαν θελωμεν, και σφοδρα εστιν ευκολος· Τι γαρ ευκολωτερον, ειπε
μοι, το διορυξαι τοιχον, και λαβοντα τα ετερων υστερον εις δεσμωτηριον εμπεσειν, η
τοις ουσιν αρκουμενον παντος απηλλαχθαι φοβου; Καιτοι γε ου το παν ειπον. Τι γαρ
ευκολωτερον, ειπε μοι, τα παντων υφελομενον και ολιγοις εντρυφησαντα χρονον
βραχυν, στρεβλου 61.119 σθαι και μαστιζεσθαι αθανατα, η εν πενιαι ζησαντα δικαιαι
βραχυν καιρον, διηνεκως τρυφαιν υστερον; μηπω γαρ τι λυσιτελεστερον εξετασωμεν,
αλλα τεως τι ευκολωτερον. Τι δε ηδιον, οναρ ιδειν χρηστον και εν αληθειαι
κολαζεσθαι, η χαλεπον οναρ ιδοντα εν αληθειαι τρυφαιν; ουκ ευδηλον οτι τουτο; Πως
ουν, ειπε μοι, τραχειαν καλεις την αρετην; Τραχεια γαρ εστι προς την ολιγωριαν
εξεταζομενη την ημετεραν· επει οτι γε ραιδια και ευκολος, ακουσον τι φησιν ο
Χριστος· Ὁ ζυγος μου χρηστος, και το φορτιον μου ελαφρον. Ει δε ουκ αισθανηι της
κουφοτητος, δηλον οτι προθυμιαν εῤρωμενην ουκ εχεις. Ὥσπερ γαρ ταυτης ουσης
και τα βαρεα κουφα, ουτως ουκ ουσης και τα κουφα βαρεα. Τι γαρ, ειπε μοι, της του
μαννα τραπεζης ηδιον και απονωτερον; Ἀλλ' εδυσχεραινον οι Ἰουδαιοι τοιαυτης
απολαυοντες τρυφης. Τι λιμου πικροτερον, και των αλλων των επιμοχθων ων
υπεμεινε Παυλος; Ἀλλ' εσκιρτα και εχαιρε και ελεγε· Νυν χαιρω εν τοις παθημασι
μου. Τι ουν το αιτιον; Ἡ της γνωμης διαφορα. Ἂν τοινυν ταυτην, οιαν ειναι χρη,
κατασκευασηις, οψει την ευκολιαν της αρετης. Τι ουν, απο της γνωμης των
μετιοντων τοιαυτη γινεται, φησιν; Ουκ απο της γνωμης μονον, αλλα και φυσει
τοιαυτη τις εστι. Και γαρ ει μεν διολου επιπονος ην εκεινη, και αυτη διολου το
εναντιον, εικοτως αν τις των αναπεπτωκοτων ειπε ταυτην ευκολωτεραν εκεινης· ει
δε αρχην εχουσιν η μεν χαλεπην, η δε ηδειαν, τα δε τελη παλιν απεναντιας αυταις,
απειρα δε τα τελη, της μεν το ηδυ, της δε το βαρυ, ποιαν, ειπε μοι, ευκολωτερον
ελεσθαι; Τι ουν ουχ αιρουνται πολλοι το ευκολον; Ὅτι οι μεν απιστουσιν, οι δε και
πιστευοντες, διεφθαρμενην την γνωμην εχουσι, και ελοιντ' αν την προσκαιρον
 
 

86
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηδονην αντι της αιωνιας. Ουκουν τουτο ευκολον; Ουκ ευκολον, αλλ' ασθενους
ψυχης τουτο. Και καθαπερ οι πυρεττοντες, ουκ επειδη ηδιον το προς βραχυ τρυφαιν
του διολου καιεσθαι, δια τουτο ψυχροποσιας ερωσιν, αλλ' επειδη κατασχειν ουκ
ανεχονται της επιθυμιας της ατοπου· ουτω και ουτοι· ως ει γε επι την κολασιν τις
αυτους εφερεν ομου μετα της ηδονης, ουκ αν ποτε ταυτην ειλοντο. Ειδες πως ουκ
ευκολον η κακια; Ει δε βουλει, και επ' αυτων των πραγματων εξετασωμεν το αυτο
τουτο παλιν. Τι γαρ ηδιον, ειπε μοι, και ευκολωτερον; Ἀλλα μη παλιν απο της
επιθυμιας των πολλων τα πραγματα κρινωμεν· ουδε γαρ απο των νοσουντων, αλλ'
απο των υγιαινοντων ψηφιζεσθαι χρη. Ουδε γαρ, αν μυριους μοι δειξηις πυρεττοντας
και τα εναντια τηι υγειαι ζητουντας, και αιρουμενους μετα ταυτα κολαζεσθαι,
αποδεξομαι την αιρεσιν ταυτην. Τι τοινυν ευκολωτερον, ειπε μοι, εφιεσθαι πολλων
χρηματων, η μειζονα ειναι της επιθυμιας ταυτης; Ἐμοι μεν γαρ τουτο δοκει· ει δε
αυτος απιστεις, επ' αυτα τα πραγματα τον λογον αγαγωμεν. Και εστω ο μεν πολλων
εφιεμενος, ο δε μηδενος· τι τοινυν κρειττον, ειπε μοι, και τι σεμνοτερον; εʹ. Ἀλλα
τουτο μεν παρεισθω· τουτο γαρ ωμολογηται, οτι ουτος εκεινου σεμνοτερος· και
ουδεν περι τουτου ζητουμεν νυν, αλλα τις ευκολωτερον ζηι βιον και ηδιον. Ὁ μεν
γαρ φιλαργυρος ουδε των οντων απολαυσεται· ο γαρ φιλει, ουκ αν ελοιτο
δαπανησαι, αλλ' ηδεως εαυτον αν κατακοψειε και τα σαρκας προοιτο, η το χρυσιον·
ο δε καταφρονων χρηματων 61.120 τουτο τεως εκερδανε, το των οντων απολαυειν
απλως και μετα αδειας πολλης, και εαυτον προτιθεναι εκεινων. Τι ουν ηδιον, μετα
αδειας απολαυειν των οντων, η υπο δεσποτηι ζωντα τωι πλουτωι, μηδενος τολμαιν
απτεσθαι των εαυτου; Ὅμοιον γαρ ειναι μοι δοκει, ωσπερ αν ει τινες ανδρες δυο
γυναικας εχοντες, και σφοδρα αυτων ερωντες, μη ομοιως αυταις χρωιντο· αλλα τωι
μεν εξηι και απτεσθαι και ομιλειν τηι γυναικι, εκεινωι δε μηδε εγγυς γενεσθαι. Ειπω
και ετερον, του μεν την ηδονην, του δε αθυμιαν ενδεικνυμενος. Ὁ φιλαργυρος
ουδεποτε στησεται της επιθυμιας ταυτης, ου τωι μη δυνασθαι τα παντων λαβειν
μονον, αλλα και τωι, οσα αν περιβαληται, μηδεν ηγεισθαι εχειν· ο δε χρηματων
καταφρονων, περιττα παντα ηγησεται, και ου κολασει την ψυχην απεραντοις
επιθυμιαις. Ουδεν γαρ ουτως εις κολασεως λογον εστιν, ως επιθυμια απολαυσεως
εστερημενη, ο μαλιστα και την διεστραμμενην δεικνυσι γνωμην. Σκοπει δε· ο
επιθυμων χρηματων και κτησαμενος πλειονα, ως ουδεν εχων διακειται ο τοιουτος·
αρα της νοσου ταυτης πολυπλοκωτερον τι γενοιτ' αν; Και ου τουτο μονον εστι το
δεινον, αλλ' οτι και εχων, ουκ εχειν δοκει αυτα α κατεχει, και ως ουκ εχων κοπτεται·
καν τα παντων λαβηι, μαλλον ανιαται· καν κτησηται εκατον ταλαντα, οτι μη χιλια
ελαβεν, αλγει καν χιλια λαβηι, οτι μη μυρια, δακνεται· καν μυρια λαβηι, οτι μη
δεκακις τοσαυτα, κατακοπτεται· και η πλειων κτησις αυτωι προσθηκη γινεται πενιας·
οσωι γαρ αν λαβηι πλειονα, τοσουτωι πλειονων επιθυμει. Ουκουν οσωι αν πλειονα
λαβηι, τοσουτωι μαλλον γινεται πενης· ο γαρ πλειονων επιθυμων, μαλλον πενης
εστιν. Ὅταν μεν ουν εκατον εχηι ταλαντα, ου σφοδρα πτωχευει· χιλιων γαρ επιθυμει·
οταν χιλια λαβηι, τοτε μαλλον γινεται πενης· ουκετι γαρ χιλιων ως προτερον, αλλα
μυριων αυτον εν χρειαι φησιν ειναι. Ει δε το επιθυμειν, και μη επιτυγχανειν, ηδονην
ειναι λεγεις, αγνοειν μοι σφοδρα δοκεις της ηδονης την φυσιν. Ὅτι γαρ ουχ ηδονη,
αλλα κολασις το τοιουτον, εφ' ετερον αυτο παλιν αγαγοντες, εξετασωμεν. Ὅταν
διψωμεν, ου δια τουτο ηδομεθα πινοντες, οτι το διψος παυομεν, και δια τουτο ηδονη
το πινειν, οτι μεγαλης ημας απαλλαττει βασανου, της επιθυμιας λεγω του πινειν;
παντι που δηλον. Ει δε μελλοιμεν εν επιθυμιαι αει διατριβειν τοιαυτηι, ουδεν ελαττον
εξομεν του πλουσιου του επι του Λαζαρου εις κολασεως λογον· επει και εκεινωι
κολασις τουτο ην, το επιθυμουντα σφοδρως σταγονος μικρας, μη εχειν τον ταυτην
παρεχοντα· οπερ και οι φιλαργυροι πασχειν μοι δοκουσι διηνεκως, και κατ' εκεινον
 
 

87
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι τον αξιουντα ταυτης απολαυσαι, και μη επιτυγχανοντα· μαλλον γαρ αυτων η
ψυχη της εκεινου καιεται. Και καλως τις ειπεν υδερικους τινας ειναι τους
φιλαργυρους. Καθαπερ γαρ εκεινοι πολυ φεροντες υδωρ εν τωι σωματι μαλλον
εκκαιονται· ουτω και οι φιλαργυροι πολλα περιφεροντες χρηματα πλειονων
επιθυμουσι. Το δε αιτιον, οτι ουτε εκεινοι εν τοις προσηκουσι τοποις το υδωρ
εχουσιν, ουδε ουτοι εν τοις προσηκουσι λογισμοις την επιθυμιαν. Φευγωμεν ουν την
ξενην ταυτην και κενην νοσον, φευγωμεν την ριζαν των κακων, φευγωμεν την
παρουσαν γεενναν· γεεννα γαρ η τουτων επιθυμια. Ἀναπτυξον γουν την ψυχην εκα
61.121 στου, και του καταφρονουντος χρηματων και του μη καταφρονουντος· και
οψει οτι ο μεν τοις μαινομενοις εοικεν, ουδεν ουτε ιδειν ουτε ακουσαι βουλομενος· ο
δε λιμενι προσεοικε κυματων απηλλαγμενωι, και παντων εστι φιλος, ωσπερ εκεινος
εχθρος. Ἄν τε γαρ λαβηι τις, ουκ ελυπησεν, αν τε δωι παλιν τις αυτωι, ουκ εφυσησεν,
αλλα τις εστιν ελευθερια παρ' αυτωι πασαν αδειαν εχουσα· και ο μεν παντας και
κολακευειν και υποκρινεσθαι αναγκαζεται, ουτος δε ουδενα. Ει τοινυν και πενης
εστιν ο φιλαργυρος και δειλος 61.122 και ειρων και υποκριτης, και φοβων γεμει και
τιμωριας πολλης και κολασεως, ο δε καταφρονων χρηματων, των εναντιων
απολαυει παντων, ουκ ευδηλον οτι ηδιων η αρετη; Και τοις λοιποις δε αν
επεξηλθομεν κακοις, δι' ων δεικνυται οτι ουδεν εστι κακον ηδονην εχον, ει μη
πολλα ημιν εμπροσθεν ειρητο. Ταυτ' ουν ειδοτες, ελωμεθα την αρετην, ινα και της
ενταυθα ηδονης απολαυσωμεν, και των μελλοντων αγαθων επιτυχωμεν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ.
Ὅλως ακουεται εν υμιν πορνεια, και τοιαυτη πορνεια, ητις ουδε εν τοις
εθνεσιν ονομαζε ται, ωστε γυναικα τινα του πατρος εχειν. Και υμεις πεφυσιωμενοι
εστε, και ουχι μαλλον επενθησατε, ινα εξαρθηι εκ μεσου υμων ο το εργον τουτο
ποιησας. αʹ. Ὅτε μεν περι του διεσπασθαι αυτους διελεγετο, ουκ ευθεως
καταφορικως εχρησατο τωι λογωι, αλλα προσηνεστερον προτερον, και υστερον εις
κατηγοριαν ετελευτησεν, ουτως ειπων· Ἐδηλωθη γαρ μοι περι υμων, αδελφοι μου,
υπο των Χλοης, οτι εριδες εν υμιν εισιν. Ἐνταυθα δε ουχ ουτως, αλλ' ευθεως
πληκτικως, και κοινοι ως οιον τε το ονειδος του εγκληματος. Ου γαρ ειπε, ∆ια τι ο
δεινα επορνευσεν; αλλ', Ὅλως ακουεται εν υμιν πορνεια· ινα μη ως αλλοτριοι παντη
της κατηγοριας οντες ραιθυμησωσιν, αλλ' ως του κοινου πληγεντος, και της
Ἐκκλησιας διαβληθεισης, ουτω γενωνται εναγωνιοι. Ουδεις γαρ ερει, φησιν, οτι Ὁ
δεινα επορνευσεν, αλλ', οτι Ἐν τηι Κορινθιων Ἐκκλησιαι γεγονε το αμαρτημα. Και
ουκ ειπε, Τολμαται πορνεια, αλλα, Ἀκουεται, ητις ουδε εν τοις εθνεσιν ονομαζεται.
Και γαρ αει απο των εθνικων ονειδιζει τοις πιστοις· και Θεσσαλονικευσι γραφων
ελεγεν· Ἕκαστος το εαυτου σκευος κτασθω εν αγιασμωι, μη εν παθει επιθυμιας,
καθως και τα λοιπα εθνη· και Κολασσαευσι και Ἐφεσιοις· Μηκετι υμας περιπατειν,
καθως και τα λοιπα εθνη περιπατει. Ει δε το τα αυτα αυτους αμαρτανειν
ασυγγνωστον, το και υπερβαινειν τους εθνικους, που θησομεν, ειπε μοι; Παρα γαρ
εκεινοις, φησιν, ου μονον ου τολμαται τι τοιουτον, αλλ' ουδε ονομαζεται. Ειδες που
το εγκλημα επηρεν; Ὅταν γαρ τοιουτους φαινωνται ευρισκοντες ασελγειας τροπους,
ους ου μονον ου τολμωσιν, αλλ' ουδε ισασιν οι απιστοι, αφατος της αμαρτιας η
υπερβολη. Και το Ἐν υμιν δε, εμφατικως ειρηται, τουτεστιν, Ἐν υμιν τοις πιστοις,
τοις τοσουτων απολελαυκοσι μυστηριων, τοις αποῤρητων κεκοινωνηκοσι, τοις επι
τον ουρανον κληθεισιν. Ὁραις ποσης βαρυθυμιας ο λογος γεμει; ποσου θυμου κατα
παντων; Ει γαρ μη πολλης οργης επεπληστο, μηδε προς παντας απετεινετο, ουτως αν
 
 

88
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπεν· Ἐπειδη ηκουσα οτι ο δεινα επορνευσε, κολασατε αυτον· νυν δε ουχ ουτως,
αλλα προς παντας αποδυεται. Και γαρ ει μεν προλα 61.122 βοντες εγραψαν, εκεινα
αν ειπεν· επειδη δε ου μονον ουκ εγραψαν, αλλα και συνεσκιασαν το σφαλμα,
τουτου χαριν σφοδροτερον κεχρηται τωι λογωι. Ὥστε γυναικα τινα του πατρος εχειν.
∆ια τι μη ειπεν, Ὥστε πορνευειν εις γυναικα; Το σφοδρα αισχρον παρηιτησατο. ∆ιο
σεμνοτερως αυτο παρεδραμεν, ως εν τοις εμπροσθεν δεδηλωμενον, καν τουτωι
αυξων το εγκλημα παλιν, και δεικνυς οτι τοιαυτα τολμαται παρ' αυτοις, α ουδε
ειπειν σαφως ανεκτον τωι Παυλωι. ∆ια τουτο και προιων τωι αυτωι κεχρηται τροπωι
λεγων· Τον ουτω τουτο κατεργασαμενον· και παλιν αισχυνεται και ερυθριαι σαφως
ειπειν, οπερ και ημιν εθος επι των σφοδρα αισχρων ποιειν. Και ουκ ειπε, Μητρυιαν,
αλλα, Γυναικα πατρος, ωστε πολλωι χαλεπωτερον πληξαι. Και γαρ οταν τα ονοματα
αρκηι προς κατηγοριαν, δι' αυτων προεισιν, ουδεν προστιθεις. Και μη μοι ειπηις,
φησιν, οτι εις εστιν ο πεπορνευκως· κοινον παντων το εγκλημα γεγονε. ∆ιο και
επηγαγε· Και υμεις πεφυσιωμενοι εστε. Ουκ ειπε, τωι αμαρτηματι (τουτο γαρ αλογιας
εστι), αλλ' επι τηι διδασκαλιαι τηι παρ' εκεινου. Αυτος δε ου τουτο τεθεικεν, αλλ'
αφηκεν αυτο μεσον, ινα πληξηι μειζονως. Και σκοπει την συνεσιν Παυλου. Προτερον
καθελων την σοφιαν την εξωθεν, και δειξας ουδεν ουσαν καθ' εαυτην, καν μη
αμαρτημα ηι προσκειμενον, τοτε λοιπον και περι του αμαρτηματος διαλεγεται. Ει μεν
γαρ προς συγκρισιν του πεπορνευκοτος, σοφου τινος ισως οντος, μεγα ειναι το
χαρισμα το πνευματικον εφησεν, ουδεν αν μεγα εποιει· το δε και χωρις αμαρτιας
καθελειν, και μηδεν ουσαν αποφηναι την σοφιαν την εξωθεν, τουτο ην δειξαι
σφοδρα ευτελη αυτην ουσαν. ∆ιο προτερον ουτω την συγκρισιν ποιησαμενος, τοτε
και του σφαλματος αυτου μεμνηται. Κακεινωι μεν ουκ αξιοι διαλεγεσθαι (καν τουτωι
δεικνυσι την υπερβολην της ατιμιας)· τουτοις δε φησιν, οτι Ἔδει πενθειν υμας και
θρηνειν και εγκαλυπτεσθαι· νυν δε τουναντιον ποιειτε· διο και επηγαγε· Και υμεις
πεφυσιωμενοι εστε, και ουχι μαλλον επενθησατε. Και τι γεγονεν ινα πενθησωμεν,
φησιν; Ὅτι εις το κοινον η διαβολη της Ἐκκλησιας προεχωρησε. Και ινα τι
κατορθωσωμεν πενθησαντες; Ἵνα εξαρθηι εξ υμων ο τοιουτος. Και ουδε ενταυθα
τιθησιν αυτου το ονομα, μαλλον δε ουδαμου, οπερ επι των σφοδρα ατοπων ποιειν
ειωθαμεν. Και ουκ ειπεν, Ουχι μαλλον εξεβαλετε, αλλ', ως επι νοσου τινος και
61.123 λοιμου, πενθους χρεια και ικετηριας επιτεταμενης, Ἵνα εξαρθηι, φησι· και
ευχηι χρησασθαι δει εις τουτο, και παντα εργασασθαι ωστε αυτον αποτμηθηναι. Και
ουκ εγκαλει, οτι ουκ εδηλωσαν αυτωι, αλλ' οτι ουκ επενθησαν ωστε εξαρθηναι,
δεικνυς οτι και χωρις του διδασκαλου τουτο γενεσθαι εδει δια την περιφανειαν του
πλημμεληματος. Ἐγω μεν γαρ ως απων τωι σωματι, παρων δε τωι πνευματι. βʹ. Ὅρα
θυμον· ουδε αναμειναι αυτου την παρουσιαν αφιησιν, ουδε εκδεξασθαι αυτον και
τοτε δησαι, αλλ' ωσπερ τινα λοιμον μελλων απελαυνειν, πριν η διαδοθηναι εις το
λοιπον σωμα, επειγεται κατασχειν. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἤδη κεκρικα ως παρων.
Ταυτα δε ελεγεν, ου μονον κατεπειγων αυτους εις την αποφασιν, και ουκ αφιεις
αλλο τι βουλευσασθαι, αλλα και φοβων, ως ειδως τα εκει γενησομενα και
κριθησομενα. Τουτο γαρ εστι παρειναι τωι πνευματι, ωσπερ ο Ἑλισσαιος παρην τωι
Γιεζηι, και ελεγεν· Ουχι η καρδια μου ην μετα σου; Βαβαι! ποση του χαρισματος η
δυναμις, οταν παντας ομου και κατ' αυτο ειναι ποιηι, και τα ποῤρωθεν ειδεναι
παρασκευαζηι! Ἤδη κεκρικα ως παρων. Ουκ αφιησιν αυτους ετερον τι εννοησαι· Και
γαρ εξηνεγκα την αποφασιν ως παρων· μη μοι αναβολας και μελλησεις λεγε· ουδεν
γαρ ετερον δει γενεσθαι. Ειτα ινα μη δοξηι πολλη ειναι η αυθεντια, μηδε
αυθαδεστερος γενηται ο λογος, ορα πως και αυτους κοινωνους ποιει του κριματος.
Ειπων γαρ, Κεκρικα, επηγαγε. Τον ουτω τουτο κατεργασαμενον. Ἐν τωι ονοματι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, συναχθεντων υμων και του εμου πνευματος, συν τηι
 
 

89
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμει του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου παραδουναι τον τοιουτον τωι σαταναι. Και
τι εστιν, Ἐν τωι ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου; Ἀντι του, Κατα Θεον, μη
ανθρωπινηι κατεχομενους προληψει. Τινες δε ουτως αναγινωσκουσι· Τον ουτω
τουτο κατεργασαμενον εν τωι ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· και
υποστιξαντες ενταυθα, η μεσην θεντες, ουτως επαγουσι το εξης λεγοντες·
Συναχθεντων υμων και του εμου πνευματος παραδουναι τον τοιουτον τωι σαταναι.
Και φασι την εννοιαν ταυτην ειναι της τοιαυτης αναγνωσεως· Τον τουτο
κατεργασαμενον, φησιν, εν τωι ονοματι του Χριστου παραδοτε τωι σαταναι· τουτεστι,
τον εις το ονομα του Χριστου ενυβρισαντα, τον μετα το γενεσθαι πιστον και
επωνυμον εκεινης της προσηγοριας τοιαυτα τολμησαντα, τουτον παραδοτε τωι
σαταναι. Ἐμοι δε η προτερα αληθεστερα εκδοσις ειναι δοκει. Ποια δη αυτη; Ἐν τωι
ονοματι του Κυριου συναχθεντων υμων· τουτεστιν, Αυτου του ονοματος υμας
συναγοντος, υπερ ου συνερχεσθε. Και του εμου πνευματος. Παλιν επεστησεν αυτοις
εαυτον, ιν' οταν δικαζωσιν, ως αυτου παροντος, ουτως αυτον αποτεμωσι, και μηδεις
τολμησηι συγγνωμης αυτον αξιωσαι, ειδως οτι Παυλος εισεται τα γενομενα. Ειτα
φοβερωτερον αυτο ποιων, φησι· Συν τηι δυναμει του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
τουτεστιν, η οτι ο Χριστος δυναται τοιαυτην υμιν χαριν δουναι, ως δυνασθαι τωι
διαβολωι παραδιδοναι· η οτι και αυτος μεθ' υμων κατ' αυτου φερει την ψηφον. Και
ουκ ειπεν, Ἐνδουναι τον τοιουτον τωι σαταναι, αλλα, Παραδουναι, ανοιγων αυτωι της
μετανοιας τας θυρας, και ωσπερ παιδαγωγωι τον τοιουτον παραδιδους. Και 61.124
παλιν. Τον τοιουτον, και ουδαμου ανεχεται της προσηγοριας αυτου μνημονευσαι. Εις
ολεθρον της σαρκος. Ὥσπερ επι του μακαριου Ἰωβ γεγονεν, αλλ' ουχ υπερ της αυτης
υποθεσεως. Ἐκει μεν γαρ υπερ στεφανων λαμπροτερων, ενταυθα δε υπερ
αμαρτηματων λυσεως, ινα μαστιξηι αυτον ελκει πονηρωι η νοσωι ετεραι. Και μην
αλλαχου φησιν, οτι Ὑπο του Κυριου κρινομεθα, ταυτα πασχοντες. Ἀλλ' ενταυθα
μαλλον καθαψασθαι θελων, τωι σαταναι παραδιδωσι. Και τουτο δε Θεωι δοκουν
εγινετο, ωστε κολαζεσθαι αυτου την σαρκα. Ἐπειδη γαρ απο της αδηφαγιας και της
τρυφης της κατα την σαρκα επιθυμιαι τικτονται, ταυτην κολαζει. Ἵνα το πνευμα
σωθηι εν τηι ημεραι του Κυριου Ἰησου. Τουτεστιν, η ψυχη· ουχ ως ταυτης σωζομενης
μονης, αλλ' ως ομολογουμενου τουτου, οτι σωζομενης εκεινης, αναντιῤρητως και το
σωμα κοινωνησει της σωτηριας. Και γαρ θνητον δι' αυτην εγενετο αμαρτουσαν· καν
αυτη δικαιοπραγησηι, παλιν πολλης και αυτο απολαυσεται δοξης. Τινες δε το πνευμα
το χαρισμα φασιν, οπερ σβεννυται αμαρτανοντων ημων. Ἵν' ουν τουτο μη γενηται,
φησι, τιμωρεισθω, ινα ταυτηι βελτιων γενομενος, επισπασηται την χαριν, και ευρεθηι
σωαν αυτην εν εκεινηι τηι ημεραι παρεχομενος. Ὥστε κηδομενου μαλλον εστι και
ιατρευοντος, ουχι κοπτοντος απλως, ουδε κολαζοντος εικη και ματην. Μειζον γαρ το
κερδος της τιμωριας· η μεν γαρ προσκαιρος, το δε διηνεκες. Και ουχ απλως ειπεν,
Ἵνα το πνευμα σωθηι, αλλ', Ἐν εκεινηι τηι ημεραι. Καλως αυτους και ευκαιρως της
ημερας εκεινης αναμιμνησκει, ινα και αυτοι προθυμοτερον ελθωσιν επι την
ιατρειαν, κακεινος καταδεξηται μαλλον, ουχ ως οργης ρηματα οντα, αλλ' ως πατρος
κηδεμονικου προνοιαν. ∆ια γαρ τουτο, Και εις ολεθρον της σαρκος, ειπεν· ηδη τωι
διαβολωι νομους τιθεις, και ουκ αφεις αυτον περαιτερω προβηναι· ωσπερ επι του
Ἰωβ ελεγεν ο Θεος· Πλην της ψυχης αυτου μη αψηι. γʹ. Ειτα απαρτισας την αποφασιν,
και εν βραχει αυτην ειπων και ουκ ενδιατριψας, επαγει παλιν επιτιμησιν, προς
εκεινους αποτεινομενος· Ου καλον το καυχημα υμων· δεικνυς οτι εκεινοι μεχρι του
παροντος ουκ ειασαν αυτον μετανοησαι, καυχωμενοι επ' αυτωι. Ειτα δηλοι οτι ουκ
εκεινου φειδομενος μονον τουτο ποιει, αλλα και αυτων τουτων· διο και επαγει· Ουκ
οιδατε οτι μικρα ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι; Ει γαρ και εκεινου το αμαρτημα,
φησιν, αλλ' αμελουμενον δυναται και το λοιπον της Ἐκκλησιας σωμα λυμηνασθαι.
 
 

90
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅταν γαρ ο πρωτος αμαρτων μη δωι δικην, ταχεως και ετεροι ταυτα πλημμελησουσι.
Ταυτα δε λεγει, δεικνυς οτι υπερ ολης της Ἐκκλησιας, ουχ υπερ ενος αυτοις εστιν ο
αγων και ο κινδυνος· διο και της εικονος εδεηθη της ζυμης. Ὥσπερ γαρ εκεινη, φησι,
και βραχεια ουσα, ολον προς εαυτην μεταβαλλει το φυραμα· ουτω και ουτος, αν
αφεθηι ατιμωρητος και ανεκδικητος η αμαρτια αυτη γενηται, και τοις λοιποις
λυμανειται. Ἐκκαθαρατε την παλαιαν ζυμην. Τουτεστι, τον πονηρον τουτον· μαλλον
δε ου περι τουτου μονον φησιν, αλλα και αλλους αινιττεται. Ου γαρ πορνεια μονον
παλαια ζυμη, αλλα και πασα κακια. Και ουκ ειπε, Καθαρατε, αλλ', Ἐκκαθαρατε· μετα
ακριβειας καθαρατε, ωστε μηδε λειψανον μηδε σκιαν ειναι τοιαυτην. Τωι μεν ουν
ειπειν, Ἐκκαθαρατε, δεικνυσιν ετι πονηριαν παρ' αυτοις ουσαν· τωι δε ειπειν, Ἵνα
ητε νεον φυραμα, καθως εστε αζυμοι, 61.125 δηλοι και εμφαινει ου σφοδρα πολλων
κρατουσαν την κακιαν. Ει δε λεγει, Καθως εστε αζυμοι, ου τουτο λεγει, οτι παντες
ησαν καθαροι, αλλα καθως πρεπει ειναι υμας. Και γαρ το πασχα ημων υπερ ημων
ετυθη, Χριστος. Ὥστε εορταζωμεν μη εν ζυμηι παλαιαι, μηδε εν ζυμηι κακιας και
πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας. Ουτω και ο Χριστος ζυμην την
διδασκαλιαν εκαλεσε. Και αυτος δε επιμενει τηι μεταφοραι, αναμιμνησκων παλαιας
αυτους ιστοριας, και πασχα και αζυμων και των ευεργεσιων των τοτε και των νυν,
και των κολασεων και των τιμωριων. Ἑορτης αρα ο παρων καιρος. Και γαρ ειπων,
Ἑορταζωμεν, ουκ επειδη Πασχα παρην, ουδε επειδη η Πεντηκοστη, ελεγεν, αλλα
δεικνυς οτι πας ο χρονος εορτης εστι καιρος τοις Χριστιανοις δια την υπερβολην των
δοθεντων αγαθων. Τι γαρ ου γεγονεν αγαθον; ο Υιος του Θεου ανθρωπος γεγονε δια
σε· θανατου σε απηλλαξεν, εις βασιλειαν εκαλεσεν. Ὁ τοιουτων τοινυν επιτυχων συ
και επιτυγχανων, πως ουκ οφειλεις εορταζειν παντα τον βιον; Μηδεις τοινυν εστω
κατηφης επι πενιαι και νοσωι και επιβουληι· εορτης γαρ ημων ο καιρος απας. ∆ιο
φησιν ο Παυλος· Χαιρετε εν Κυριωι, χαιρετε, παλιν ερω, χαιρετε. Ἐν ταις εορταις
ουδεις ρυπαρα ενδεδυται ιματια· μη τοινυν μηδε ημεις· γαμοι γαρ γεγονασι, γαμοι
πνευματικοι. Ὡμοιωθη γαρ, φησιν, η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βασιλει, οστις
ηθελησε ποιησαι γαμους τωι υιωι αυτου. Ἔνθα δε βασιλευς γαμους ποιει, και γαμους
τωι υιωι, τι μειζον αν γενοιτο της εορτης ταυτης; Μηδεις τοινυν ρακια
περιβεβλημενος εισιτω. Ου περι ιματιων ημιν ο λογος, αλλα περι πραξεων
ακαθαρτων. Ει γαρ, παντων λαμπρα ενδεδυμενων, εις μονος ευρεθεις εις τον γαμον
ρυπαρα εχων, απεῤριφη μετα ατιμιας, εννοησον οσην απαιτει την ακριβειαν και την
καθαροτητα η εις τον γαμον εκεινον εισοδος. Ου δια ταυτα δε αυτους μονον
υπομιμνησκει των αζυμων, αλλα και δεικνυς την συγγενειαν της Παλαιας προς την
Καινην, δεικνυς δε και οτι ουκ ενι μετα τα αζυμα παλιν εις Αιγυπτον εισελθειν, αλλ'
αν υποστρεψαι βουληθηι τις, τα αυτα πεισεται εκεινοις· σκια γαρ εκεινα τουτων, καν
αναισχυντηι ο Ἰουδαιος. ∆ιοπερ καν ερωτησηις αυτον, ουδεν μεγα ερει· μαλλον δε
μεγα μεν ερει, αλλ' ουδεν τοιουτον οιον ημεις, επειδη την αληθειαν ουκ οιδεν.
Ἐκεινος μεν γαρ ερει, οτι τους κατεχοντας Αιγυπτιους ουτω μετεβαλεν ο Θεος, ωστε
αυτους ημας προσεξωθειν τους προ τουτου κατεχοντας ημας προς βιαν, και μη
συγχωρησαντας ζυμωσαι το φυραμα. Ἂν δε εμε τις ερηται, ουκ Αιγυπτον ακουσεται
ουδε τον Φαραω, αλλα την ελευθεριαν της πλανης των δαιμονων και του σκοτους
του διαβολου· ουχι Μωυσεα, αλλα τον του Θεου Υιον· ουχι Ἐρυθραν θαλασσαν, αλλα
βαπτισμα μυριων γεμον αγαθων, ενθα ο παλαιος ανθρωπος απεπνιγη. Παλιν τον
Ἰουδαιον αν ερωτησηις, τινος ενεκεν εξελαυνει παντων των οριων την ζυμην,
ενταυθα και σιγησεται και ουδε αιτιαν ερει. Ἐπειδη γαρ τα μεν τυποι των μελλοντων
ησαν, και αιτιας ειχε των γινομενων, τα δε ουκετι, ινα μη εξηι κακουργειν Ἰουδαιοις,
ινα μη επιμενωσι τηι σκιαι. Τι γαρ, ειπε μοι, βουλεται το αρσεν, και το αμωμον, και το
ενιαυσιαιον, και το, Ὀστουν ου συντριβησεται; τι δε βουλεται το και τους γειτονας
 
 

91
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλειν; η το, εστωτας, η το εν εσπεραι εσθιειν; η το, τωι 61.126 αιματι τειχιζεσθαι την
οικιαν; Ουδεν ετερον εκεινος ερει, αλλ' ανω και κατω την Αιγυπτον. Ἐγω δε ερω και
το αιμα τι βουλεται, και η εσπερα, και το παντας εσθιειν ομου, και το εστωτας
παντας. δʹ. Προτερον δε ειπωμεν, δια τι εκ των οριων παντων ελαυνεται η ζυμη. Τι
ουν εστι το αινιγμα; Πασης πονηριας απηλλαχθαι δει τον πιστον. Ὥσπερ γαρ εκεινος
απολλυται, ενθα αν ευρεθηι παλαια ζυμη, ουτω και παρ' ημιν ενθα αν ευρεθηι
πονηρια. Ου γαρ δηπου επι μεν της σκιας τοσαυτη η κολασις, επι δε ημων ου πολλωι
μειζων. Ει γαρ τας οικιας ουτως εκκαθαιρουσι της ζυμης, και μυων οπας
περιεργαζονται, πολλωι μαλλον ημας την ψυχην διερευνασθαι δει, ωστε παντα
λογισμον ακαθαρτον εκβαλλειν. Ἀλλα τουτο παρ' αυτοις πρωην μεν εγινετο, νυν δε
ουκετι· πανταχου γαρ ζυμη οπου Ἰουδαιος. Ἐν μεσαις γαρ ταις πολεσι το αζυμον
γινεται, οπερ εστι παιγνια μαλλον, η νομος λοιπον. Ἐπειδη γαρ ηλθεν η αληθεια,
ουκετι χωραν εχουσιν οι τυποι. Ὥστε και δια του παραδειγματος τουτου σφοδρα
εξελαυνει της Ἐκκλησιας τον πεπορνευκοτα. Ου γαρ δη μονον, φησιν, ουδεν ωφελει
παρων, αλλα και βλαπτει, τωι κοινωι παλιν του σωματος λυμαινομενος. Ου γαρ οιδε
τις ποθεν η δυσωδια, κρυπτομενου του σεσηποτος, αλλα τωι κοινωι ταυτην λογιζεται.
∆ιο και κατεπειγει σφοδρα αυτους εκκαθαραι την ζυμην· Ἵνα ητε, φησι, νεον
φυραμα, καθως εστε αζυμοι· και γαρ το πασχα ημων υπερ ημων ετυθη Χριστος. Ουκ
ειπεν, Ἀπεθανεν, αλλ' οικειοτερον τωι προκειμενωι, Ἐτυθη. Μη ζητει τοινυν αζυμα
τοιαυτα, επειδη μηδε αμνον εχεις τοιουτον· μη ζητει ζυμην τοιαυτην, επειδη μηδε τα
αζυμα σου τοιαυτα. Ἐπι μεν ουν της ζυμης της αισθητης το μεν αζυμον γενοιτ' αν
ζυμωτον, το δε ζυμωτον ουκετ' αν γενοιτ' αζυμον· ενταυθα δε ενι τουναντιον
τουτου γενεσθαι παλιν· αλλ' ομως αυτο ουκ εδηλωσε. Και θεα την συνεσιν· Ἐν τηι
προτεραι Ἐπιστοληι ου διδωσιν ελπιδας επανοδου τωι πεπορνευκοτι, αλλα παντα
αυτου τον βιον εν μετανοιαι κελευει γενεσθαι, ινα μη ραιθυμοτερον αυτον εργασηται
τηι υποσχεσει. Ου γαρ ειπε, Παραδοτε αυτον τωι σαταναι, ινα μετανοησας παλιν τηι
Ἐκκλησιαι παραδοθηι, αλλα τι; Ἵνα σωθηι εν τηι εσχατηι ημεραι. Παραπεμπει γαρ αυτον
εις εκεινον τον καιρον, ινα αυτον εναγωνιον εργασηται· και οπερ εμελλεν αυτωι
χαριζεσθαι μετα την μετανοιαν, ουκ εκκαλυπτει, τον εαυτου ∆εσποτην μιμουμενος.
Ὥσπερ γαρ ο Θεος φησιν, Ἔτι τρεις ημεραι, και Νινευι καταστραφησεται, και ου
προσεθηκεν, Ἐαν δε μετανοησηι, σωθησεται· ουτω και ουτος ουκ ειπεν, Ἐαν δε
μετανοησηι αξιως, κυρωσομεν εις αυτον αγαπην· αλλ' αναμενει ποιησαι αυτον το
εργον, και τοτε λαβειν αυτον την χαριν. Ει γαρ εξ αρχης τουτο ειπεν, εξελυσεν αν
αυτου τον φοβον· διοπερ ου μονον ου ποιει τουτο, αλλα δια του παραδειγματος της
ζυμης ουδε αφιησιν αυτον ελπισαι επανοδον, αλλ' εκεινηι τηρει τηι ημεραι αυτον,
Ἐκκαθαρατε, λεγων, την παλαιαν ζυμην, και, Μη εορταζωμεν εν ζυμηι παλαιαι.
Ἐπειδη δε μετενοησε, μετα πασης αυτον εισηγαγε παλιν της σπουδης. ∆ια τι δε
παλαιαν καλει; Ἢ δια το τον προτερον ημων βιον τοιουτον ειναι· η δια το το
παλαιον εγγυς ειναι αφανισμου, και δυσωδες ομου και αισχρον, οιον εστιν η
αμαρτια· ουτε γαρ απλως διαβεβληται το παλαιον, ουτε απλως επαινειται το καινον,
αλλα προς τα υποκειμενα. Και γαρ αλλαχου φησιν· Οινος νεος, φιλος νεος· εαν δε
παλαιωθηι, τοτε 61.127 μετ' ευφροσυνης πιεσαι αυτον· εγκωμιαζων επι φιλιας
μαλλον το παλαιον, η το νεον· και παλιν, Ὁ παλαιος των ημερων εκαθητο, και
ενταυθα παλιν επι εγκωμιων και δοξης μεγιστης το παλαιον εκλαμβανων. Ἀλλαχου
δε επι ψογου λαμβανει το παλαιον η Γραφη. Ἐπειδη γαρ τα πραγματα ποικιλα εστιν
εκ πολλων συγκειμενα, και επι αγαθοις και επι κακοις κεχρηται τοις αυτοις, ου κατα
το αυτο σημαινομενον. Ὅρα γουν και αλλαχου ψεγομενον το παλαιον·
Ἐπαλαιωθησαν, και εχωλαναν απο των τριβων αυτων· και παλιν, Ἐπαλαιωθην εν
πασι τοις εχθροις μου· και παλιν, Πεπαλαιωμενε ημερων κακων. Ουτω και η ζυμη
 
 

92
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλακις εις την βασιλειαν των ουρανων λαμβανεται, καιτοι γε ενταυθα
διαβληθεισα· αλλ' εκει προς ετερον, και ενταυθα προς ετερον. εʹ. Ἐμοι δε δοκει
μαλιστα ο περι της ζυμης λογος και προς τους ιερεας αποτεινεσθαι, οι ανεχονται
πολλην ενδοθεν ειναι ζυμην παλαιαν, ουκ εκκαθαιροντες εκ των οριων, τουτεστιν,
εκ της Ἐκκλησιας τους πλεονεκτας, τους αρπαγας, και παν οπερ αν εκβαλληι της
βασιλειας των ουρανων. Και γαρ πλεονεξια ζυμη παλαια, και οπουπερ αν πεσηι, και
εις οιαν οικιαν εισελθηι, ακαθαρτον αυτην εργαζεται. Καν μικρα εξ αδικιας κερδανηις,
ολοκληρον σου την ουσιαν εζυμωσε. ∆ια τουτο πολλακις τα εισενεχθεντα κακως
ολιγα, τα καλως κειμενα εξεβαλε πολλα οντα. Ουδεν γαρ σαθροτερον πλεονεξιας·
καν την κλειν επιθηις τωι τοιουτωι ταμιειωι, καν θυραν, καν μοχλον, εικη παντα
ποιεις, πλεονεξιαν ενδον τον χαλεπωτατον ληιστην αποκλεισας, και παντα
δυναμενον εξενεγκειν. Τι ουν, φησιν, οταν πολλοι πλεονεκτουντες μη ταυτα
πασχωσι; Μαλιστα μεν πεισονται, καν μη παρ' αυτα παθωσιν· αν δε νυν εκφυγωσι,
τοτε φοβηθητι μαλλον· επι μειζονι γαρ κολασει τηρουνται. Μαλλον δε, καν αυτοι
διαφυγωσιν, αλλ' οι κληρονομησαντες τα αυτων τα αυτα πεισονται. Και που τουτο
δικαιον, φησι; Και σφοδρα δικαιον. Ὁ γαρ διαδεξαμενος κληρον αδικιας γεμοντα, ει
και αυτος μη ηρπασεν, αλλ' ομως τα ετερων εχει· και τουτο πεπεισται ακριβως, και
δια τουτο δικαιος ην παθειν. Ει γαρ του δεινος αρπασαντος ελαβες συ, ειτα ελθων ο
αρπαγεις απηιτει, αρα αν ηρκεσε σοι εις απολογιαν το μη αυτον ηρπακεναι σε;
Ουδαμως· τι γαρ αν ειπες εγκαλουμενος, ειπε μοι; Ὅτι ετερος απεδυσεν; αλλα συ
κατεχεις. Ἐκεινος ηρπασεν; αλλα συ απολαυεις. Ταυτα δε και οι των εξωθεν ισασι
νομοι, οι τους αρπασαντας και υφελομενους αφεντες, εκεινους κελευουσιν απαιτειν
παρ' οις αν ευροι τις τα αυτου κειμενα απαντα. Ει μεν ουν οιδας τους ηδικημενους,
αποδος, και ποιησον οπερ εποιησεν ο Ζακχαιος μετα πολλης της προσθηκης· ει δε
αγνοεις, και ετεραν σοι διδωμι οδον, και ουκ αποκλειω σε της θεραπειας· εις τους
δεομενους διανειμαι ταυτα απαντα, και παραμυθησηι και ουτω το δεινον. Ει δε τινες
και εις παιδας και εκγονους ταυτα παρεπεμψαν, αλλ' ετερα αντι τουτων επαθον
δεινα. Και τι λεγω τα ενταυθα; Ου γαρ δηπου και κατ' εκεινην την ημεραν ταυτα
ερειται, οταν αμφοτεροι γυμνοι φαινωνται, οι τε αρπαγεντες οι τε αρπασαντες·
μαλλον δε ουχ ομοιως γυμνοι. Των μεν γαρ χρηματων ομοιως εκατερος γυμνος
εσται, θατερος δε και των εκ τουτων εγκληματων εμπεπλησμενος. Τι τοινυν
ποιησομεν κατα την ημεραν εκεινην, οταν προ του βηματος του φοβερου ο κακως
παθων και τα αυτου παντα απολωλεκως παρ 61.128 αγηται εις μεσον, σου μηδενα
εχοντος συνηγορον; τι προς τον δικαζοντα ερεις; Νυν μεν γαρ και διαφθειραι το
δικαστηριον δυνησηι το των ανθρωπων, εκεινο δε τοτε ουκετι· μαλλον δε ουδε νυν·
και γαρ και νυν παρεστιν εκεινο το δικαστηριον. Και γαρ ο Θεος οραι τα γινομενα, και
εγγυθεν εστι τοις αδικουμενοις και μη καλουμενος. Ὁ γαρ κακως παθων, καν αυτος
αναξιος ηι του τυχειν τινος εκδικιας, αλλ' ομως, επειδη τωι Θεωι τα γινομενα ουκ
αρεσκει, εχει τον αμυνοντα παντως. Πως ουν, φησιν, ο δεινα ευ πραττει πονηρος ων;
Ἀλλ' ουκ εις τελος. Ἄκουσον τι φησιν ο προφητης· Μη παραζηλου εν
πονηρευομενοις, οτι ωσει χορτος ταχυ αποξηρανθησονται. Που γαρ, ειπε μοι, μετα
την εντευθεν απαγωγην ο αρπασας; που αι λαμπραι ελπιδες; που το σεμνον ονομα;
ουχι παντα παρηλθεν; ουχι οναρ και σκια παντα τα εκεινου; Τουτο και περι εκαστου
των τοιουτων προσδοκα, και του ζωντος και του μετ' εκεινον. Ἀλλ' ου τα των αγιων
ανδρων τοιαυτα, ουδε δυνησηι τα αυτα και επ' εκεινων ειπειν, οτι σκια και οναρ και
διηγηματα τα τουτων. Και ει βουλει, αυτον τον ταυτα ειρηκοτα, τον σκηνοποιον, τον
Κιλικα, τον ουδε τινος ην πατρος δηλον, παραγαγωμεν εις μεσον. Και πως δυνατον,
φησι, γενεσθαι τοιουτον; Ὅλως γαρ επιθυμεις; ολως εφιεσαι και βουλει γενεσθαι
τοιουτος; Ναι, φησιν. Ουκουν ελθε την οδον, ην ουτος ηλθε, και οι μετ' αυτου. Και
 
 

93
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιαν ηλθεν οδον; Ὁ μεν φησιν· Ἐν λιμωι και διψει και γυμνοτητι· ο δε, Ἀργυριον
και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι. Ουτως ουδεν ειχον, και ομως παντα κατειχον. ʹ. Τι
ταυτης σεμνοτερον της φωνης; τι μακαριωτερον τε και ευπορωτερον; Ἕτεροι μεν
γαρ επι τοις εναντιοις ηβρυνοντο λεγοντες· Ἔχω τοσα και τοσα χρυσιου ταλαντα,
και πλεθρα γης απειρα και οικιας και ανδραποδα· ουτος δε, επι τωι παντων ειναι
γυμνος· και ου καταδυεται τηι πενιαι, οπερ πασχουσιν οι ανοητοι, ουδε εγκαλυπτεται,
αλλα και εγκαλλωπιζεται. Που νυν οι πλουτουντες, οι τοκους αριθμουντες και
τοκους τοκων, οι τα παντων λαμβανοντες, και ουδεποτε κορεννυμενοι; ηκουσατε
της Πετρου φωνης της επιδεικνυμενης πενιαν πλουτου μητερα; της ουδεν εχουσης,
και των τα διαδηματα περικειμενων ευπορωτερας; Αυτη γαρ η μηδεν εχουσα και
νεκρους ανιστα, και χωλους διωρθου, και δαιμονας ηλαυνε, και τοιαυτα εχαριζετο,
απερ οι την αλουργιδα περιβεβλημενοι, και τα μεγαλα και φοβερα στρατοπεδα
αγοντες, ουδεποτε ισχυσαν· αυτη η φωνη των εις ουρανον ηδη μετασταντων, των
εκεινης επειλημμενων της κορυφης. Ουτως εστι μηδεν εχοντα, τα παντων κατεχειν·
ουτως εστι μηδεν κτωμενον, τα παντων κεκτησθαι. Ἂν δε κτησωμεθα τα παντων,
των παντων απεστερημεθα. Ταχα αινιγμα το ειρημενον ειναι δοκει, αλλ' ουκ εστιν.
Ἀλλα πως, φησιν, ο μηδεν εχων, τα παντων κατεχει; ου πολλωι μαλλον ο τα παντων
εχων; Ουδαμως, αλλα τουναντιον απαν. Ὁ γαρ μηδεν εχων πασιν επιταττει, ως
κακεινοι εποιουν· και γαρ αι κατα την οικουμενην αυτοις οικιαι ησαν ανεωιγμεναι
πασαι, και χαριν ειχον οι παρεχοντες, και ως προς φιλους και συγγενεις ηρχοντο.
Και γαρ προς την πορφυροπωλιδα ηλθον, 61.129 και εκεινη καθαπερ θεραπαινις τα
εαυτης προυθηκε· και προς τον δεσμοφυλακα, κακεινος την οικιαν αυτοις ανεωιξεν
απασαν· και προς ετερους μυριους. Ουτω παντα ειχον, και ουδεν ειχον. Ουδεν γαρ
των υπαρχοντων ελεγον ιδιον ειναι· δια τουτο παντα ην αυτων. Ὁ γαρ κοινα τα
οντα ηγουμενος, ου τοις αυτου μονον, αλλα και τοις ετερων χρησεται ως ιδιοις· ο δε
αποσχιζων, και ποιων εαυτον κυριον των αυτου μονων, ουδε τουτων εσται κυριος.
Και τουτο απο υποδειγματος δηλον. Ὁ μηδεν ολως κεκτημενος, μητε οικιαν μητε
τραπεζαν μητε περιττον ιματιον, αλλα δια τον Θεον παντων απεστερημενος, ως
ιδιοις κεχρηται τοις κοινοις, και παρα παντων απερ αν θεληι, ληψεται· και ουτω τα
παντων ο μηδεν εχων κατεχει. Ὁ δε εχων τινα, ουδε τουτων εσται κυριος· ουτε γαρ
δωσει τις τωι κεκτημενωι, και ληιστων και κλεπτων και συκοφαντων και μεταβολης
πραγματων και παντων μαλλον εσται, η εκεινου, τα εκεινου. Πασαν γουν την
οικουμενην διεδραμεν ο Παυλος, ουδεν επιφερομενος, ου προς φιλους απιων, ου
προς συνηθεις· και γαρ κοινος εν αρχηι πολεμιος πασιν ην· αλλ' ομως τα παντων ειχε
μετα το εισελθειν. Ὁ δε Ἀνανιας και η Σαπφειρα, ινα μικρον τι των ιδιων κτησωνται
σπευσαντες, παντων εξεπεσον μετα και αυτης της ζωης. Ἀποστηθι τοινυν των σων,
ινα ως ιδιοις χρησηι τοις αλλοτριοις. Ἀλλα γαρ ουκ οιδα πως εις τοσαυτην εξηνεχθην
υπερβολην, ανθρωποις τοιαυτα φθεγγομενος, οις αγαπητον καν των οντων
μεταδουναι τι μικρον. 61.130 ∆ιοπερ ταυτα μεν ημιν προς τους τελειους ειρησθω·
προς δε τους ατελεστερους εκεινα λεγωμεν ∆οτε των οντων τοις δεομενοις,
αυξησατε την ουσιαν. Ὁ γαρ διδους πτωχωι, φησι, δανειζει Θεωι. Ει δε επειγηι, και ουκ
αναμενεις τον καιρον της αντιδοσεως, εννοει τους τα χρηματα ανθρωποις
δανειζοντας. Ουδε γαρ ουτοι παραχρημα βουλονται τους τοκους απολαβειν, αλλα
πλειονα επιθυμουσι χρονον μειναι παρα ταις του δανεισαμενου χερσι το κεφαλαιον,
μονον εαν ασφαλης η αποδοσις ηι, και μη υποπτευωσι τον ειληφοτα. Τουτο τοινυν
και ενταυθα γινεσθω· αφες αυτα παρα τωι Θεωι, ινα αποδωι σοι τον μισθον
πολλαπλασιω. Μη ενταυθα το παν ζητει· αν γαρ ενταυθα αυτο απολαβηις ολον, πως
αποληψηι εκει; ∆ια τουτο και ο Θεος εκει ταμιευεται, ατε επικηρου του παροντος βιου
τυγχανοντος. ∆ιδωσι δε και ενταυθα· Ζητειτε γαρ, φησι, την βασιλειαν των
 
 

94
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανων, και ταυτα παντα προστεθησεται υμιν. Ἀλλ' ημεις προς εκεινην βλεπωμεν,
και μη επειγωμεθα προς την απαντων αντιδοσιν, ινα μη ελαττωσωμεν την αμοιβην,
αλλ' αναμενωμεν τον καιρον. Ου γαρ τοιουτοι ουτοι οι τοκοι, αλλ' οιους εικος παρα
του Θεου διδοσθαι. Τουτους τοινυν συναγαγοντες μετα δαψιλειας πολλης, ουτως
εντευθεν απελθωμεν, ινα και των παροντων και των μελλοντων επιτυχωμεν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

61.129.30 ΟΜΙΛΙΑ ΙΣΤ ʹ.
Ἔγραψα υμιν εν τηι επιστοληι μη συναναμιγνυ σθαι πορνοις· και ου παντως
τοις πορνοις του κοσμου τουτου, η πλεονεκταις η αρπαξιν η ει δωλολατραις· επει
οφειλετε αρα εκ του κοσμου εξελθειν. Νυνι δε εγραψα υμιν μη συναναμι γνυσθαι,
εαν τις αδελφος ονομαζομενος ηι πορνος η πλεονεκτης η ειδωλολατρης η μεθυ σος η
λοιδορος η αρπαξ, τωι τοιουτωι μηδε συν εσθιειν. αʹ. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ουχι μαλλον
επενθησατε, ινα εξαρθηι ο τοιουτος, και, Ἐκκαθαρατε την παλαιαν ζυμην, και εικος
ην αυτους υποπτευσαι οτι παντας τους πορνους δει φευγειν (ει γαρ μεταδιδωσι της
οικειας λυμης ο ημαρτηκως τοις ουχ ημαρτηκοσι, πολλωι μαλλον τους εξωθεν
αποστρεφεσθαι χρη· ει γαρ του οικειου ου δει φειδεσθαι δια το τοιαυτην εξ αυτου
βλαβην γινεσθαι, πολλωι μαλλον των αλλων)· τουτου δε υπονοουμενου αναγκη ην
χωριζεσθαι και των παρ' Ἕλλησι πορνων, και ουτως εις αδυνατον του πραγματος
περιισταμενου, μειζονως αν εδυσχερανον, τηι επιδιορθωσει ταυτηι κεχρηται, λεγων·
Ἔγραψα υμιν μη συναναμιγνυσθαι πορνοις· και ου παντως τοις πορνοις του κοσμου
τουτου· το, Παντως, ως επι ωμολογημενου τιθεις. Ἵνα γαρ μη νομισωσιν, οτι ως
ατελεστεροις αυτοις τουτο ουκ επεταξε, και ως τελειοι δηθεν αυτο πραξαι
επιχειρησωσι, δεικνυσιν οτι ουδε δυνατον τουτο γενεσθαι, ουδε ει σφοδρα
βουλοιντο· επει ετεραν οικουμενην εδει ζητησαι. ∆ιο και επηγαγεν· Ἐπει οφειλετε
αρα εκ του κοσμου εξελθειν. Ειδες πως εστιν ανεπαχθης, και πανταχου ου το
δυνατον μονον, αλλα και 61.130 το ευκολον της νομοθεσιας σκοπει; Πως γαρ ενι
ανθρωπον οντα, φησι, και οικιας και παιδων προισταμενον, και τα της πολεως
πραττοντα, η χειροτεχνην οντα, η στρατευομενον, των πλειονων οντων Ἑλληνων,
τους πανταχου πορνους φευγειν; πορνους γαρ κοσμου τους παρα τοις Ἕλλησι λεγει.
Νυν δε εγραψα υμιν, εαν τις αδελφος ηι τοιουτος, τωι τοιουτωι μηδε συνεσθιειν.
Ἐνταυθα και ετερους αινιττεται εν πονηριαι ζωντας. Και πως αδελφος ων,
ειδωλολατρης ειναι δυναται; Ὡς επι των Σαμαρειτων συνεβη ποτε, οι εξ ημισειας
την ευσεβειαν ηιρουντο· αλλως δε και προκαταβαλλεται τον περι των ειδωλοθυτων
λογον, ον μετα ταυτα μελλει γυμναζειν. Ἢ πλεονεκτης. Και γαρ και προς τουτους
αποδυεται· διο και ελεγε· ∆ια τι ουκ αδικεισθε μαλλον; δια τι ουκ αποστερεισθε; αλλ'
υμεις αδικειτε και αποστερειτε. –Ἢ μεθυσος. Και γαρ και τουτο εγκαλει προιων, ως
οταν λεγηι· Ὃς μεν πειναι, ος δε μεθυει· και, Τα βρωματα τηι κοιλιαι, και η κοιλια τοις
βρωμασιν. Ἢ λοιδορος, η αρπαξ. Και γαρ και τουτοις επετιμησεν εμπροσθεν. Ειτα και
την αιτιαν προστιθησι, δι' ην ου κωλυει τοις εξωθεν τοιουτοις ουσιν αναμιγνυσθαι,
δεικνυς οτι ου μονον ου δυνατον, αλλα και περιττον· Τι γαρ μοι και τους εξωθεν
κρινειν; τους εσω και τους εξω, τους Χριστιανους και τους Ἕλληνας καλων, καθως
και αλλαχου φησι· ∆ει δε και μαρτυριαν εχειν αυτον καλην υπο των εξωθεν. Και εν
τηι προς Θεσσαλονικεας δε Ἐπιστοληι το αυτο φησι λεγων· Μη συναναμιγνυσθε αυτωι,
ινα εντραπηι· και μη ως εχθρον ηγεισθε, αλλα νουθετειτε ως αδελφον. Ἐνταυθα
μεντοι την αιτιαν ου τιθησι. Τι δηποτε; 61.131 Ὅτι εκει μεν παραμυθησασθαι
 
 

95
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβουλετο, ενταυθα δε ουκετι. Ου γαρ το αμαρτημα ενταυθα κακει το αυτο, αλλ' εκει
ελαττον· αργιαν γαρ εγκαλει· ενταυθα δε πορνειαν και ετερα χαλεπωτατα
αμαρτηματα. Και προς Ἕλληνας μεν ει βουλοιτο τις απιεναι, ου κωλυει συνεσθιειν,
δια την αυτην παλιν αιτιαν. Ουτω δε και ημεις ποιουμεν, υπερ μεν των υιων και των
αδελφων παντα πραττοντες, των δε αλλοτριων ου πολυν ποιουμεθα λογον. Τι ουν;
ουκ εκηδετο και των εξωθεν Παυλος; Ἐκηδετο μεν, αλλα μετα το δεξασθαι το
κηρυγμα και υπευθυνους ποιησαι τηι διδασκαλιαι του Χριστου, τοτε αυτοις
ενομοθετει· εως δε οτε κατεφρονουν, περιττον ην τα προσταγματα του Χριστου
λεγειν τοις αυτον ουκ ειδοσι τον Χριστον. Ουχι τους εσω υμεις κρινετε; τους δε εξω ο
Θεος κρινει. Ἐπειδη γαρ ειπε, Τι μοι τους εξω κρινειν; ινα μη τις νομισηι
ατιμωρητους τουτους αφιεσθαι, ετερον δικαστηριον εφιστησιν αυτοις φοβερον.
Τουτο δε ειπεν, ομου μεν εκεινους φοβων, ομου δε τουτους παραμυθουμενος, και
δεικνυς οτι η κολασις αυτη η προσκαιρος, της αθανατου και διηνεκους εξαρπαζει· ο
και αλλαχου δηλων ελεγε· Νυνι δε κρινομενοι, παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι
κατακριθωμεν· και, Ἐξαρειτε τον πονηρον εξ υμων αυτων. βʹ. Ἐμνημονευσε ρησεως
εν τηι Παλαιαι κειμενης, ομου μεν δεικνυς, οτι και αυτοι τα μεγιστα κερδανουσιν,
ωσπερ λοιμου τινος απαλλαγεντες χαλεπου, ομου δε δηλων, οτι ου καινοτομια το
τοιουτον, αλλα και ανωθεν εδοκει τουτο τωι νομοθετηι τους τοιουτους εκτεμνεσθαι·
αλλ' εκει μεν σφοδροτερον, ενταυθα δε ημερωτερον. ∆ιοπερ και εικοτως αν τις
διαπορησειε, τι δηποτε εκει μεν συνεχωρει κολαζεσθαι τον ημαρτηκοτα και
καταλευεσθαι, ενταυθα δε ουκετι, αλλ' επι μετανοιαν αυτον αγει. Τι δηποτ' ουν
ετερως μεν εκεινα, ετερως δε ταυτα διετυπουτο; ∆ια δυο ταυτας αιτιας· μιαν μεν, οτι
επι μειζονα αγωνα ουτοι ηγοντο, και πλειονος εδεοντο της μακροθυμιας· ετεραν δε
την αληθεστεραν, οτι ουτοι μεν απο της ατιμωρησιας ευκολωτερον διωρθουντο επι
μετανοιαν ερχομενοι, εκεινοι δε επι κακιαν μειζονα εμελλον ερπειν. Ει γαρ τους
πρωτους κολαζομενους ορωντες τοις αυτοις ενεμενον, ει μηδε εκολαζοντο τινες,
πολλωι μαλλον τουτο αν επαθον. ∆ια τουτο εκει μεν τωι μοιχωι και τωι ανδροφονωι
θανατος ευθεως επαγεται· ενταυθα δε, εαν δια μετανοιας απολουσωνται, διεφυγον
την κολασιν. Πλην και ενταυθα σφοδροτερας, και εν τηι Παλαιαι ημερωτερας ιδοι τις
αν τιμωριας, ινα δειχθηι δια παντων, οτι συγγενεις αι διαθηκαι και ενος και του
αυτου νομοθετου· και παρα ποδας και εκει και ενταυθα τας τιμωριας, και μετα πολυν
χρονον πολλακις εν εκατεραι, και ουδε μετα πολυν χρονον πολλακις, αλλα μετανοιαι
μονηι αρκουμενον τον Θεον. Και γαρ εν τηι Παλαιαι μοιχευσας και φονευσας ο ∆αυιδ,
δια μετανοιας εσωθη, και εν τηι Καινηι μικρα απο χωριου τιμης υφελομενος ο
Ἀνανιας μετα της γυναικος απωλετο. Ει δε πλεοναζει ταυτα εν τηι Παλαιαι, τα δε
εναντια εν τηι Καινηι, η διαφορα των προσωπων την διαφοραν της τοιαυτης
οικονομιας εργαζεται. Τολμαι τις υμων, προς τον αδελφον αυτου πραγμα εχων,
61.132 κρινεσθαι επι των αδικων, και ουχι επι των αγιων; Και ενταυθα παλιν ως επι
ωμολογημενων ποιειται την κατηγοριαν. Και γαρ εκει φησιν, Ὅλως ακουεται εν
υμιν πορνεια· και ενταυθα, Τολμαι τις υμων; εκ προοιμιων ευθεως τον θυμον
ενδεικνυμενος, και δεικνυς οτι τολμης εστι το πραγμα και παρανομιας. Και τι δηποτε
τον περι πλεονεξιας και του μη δειν εξω κρινεσθαι παρενεβαλε λογον; Οικειον
νομον πληρων. Και γαρ εθος αυτωι τα παρεμπιπτοντα διορθουν, ωσπερ ηνικα περι
των κοινων τραπεζων διαλεγομενος, εις τον περι των μυστηριων εξεβη λογον. Και
ενταυθα τοινυν, επειδη πλεονεκτων αδελφων εμνημονευσε, ζεων τηι φροντιδι της
διορθωσεως των αμαρτανοντων ουκ ανεχεται διατηρησαι ταξιν· αλλα το εκ της
ακολουθιας αχθεν εις μεσον αμαρτημα διορθουται παλιν, και ουτως επι τον
προτερον επανεισιν. Ἀκουσωμεν ουν τι φησι και περι τουτου· Τολμαι τις υμων προς
τον αδελφον αυτου πραγμα εχων, κρινεσθαι επι των αδικων, και ουχι επι των
 
 

96
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιων; Τεως εκ των ονοματων γυμνοι και αποτρεπει, και εγκαλει. Και εκ προοιμιων
μεν ουκ ανατρεπει την κρισιν την επι των πιστων· οτε δε αυτους κατεπληξε δια
πολλων, τοτε και το ολως κρινεσθαι ανειλε. Μαλιστα μεν γαρ ει δει κρινεσθαι,
φησιν, επι των αδικων ουκ εδει· ολως δε ουδε κρινεσθαι δει. Ἀλλα τουτο μεν
υστερον τιθησι· τεως δε το πρωτον διακαθαιρει το μη εξω δικαζεσθαι. Πως γαρ ουκ
ατοπον προς τον φιλον μικροψυχουντα, τον εχθρον καταλλακτην λαμβανειν, φησι;
πως δε ουκ αισχυνηι ουδε ερυθριαις, οταν Ἕλλην τωι Χριστιανωι καθεζηται δικαζων;
Ει δε υπερ ιδιωτικων ου χρη παρ' Ἕλλησι δικαζεσθαι, πως αυτοις επιτρεψομεν υπερ
ετερων μειζονων; Και ορα πως ειπεν· ουκ ειπεν, Ἐπι των απιστων, αλλ', Ἐπι των
αδικων, λεξιν θεις, ης μαλιστα χρειαν ειχεν εις την προκειμενην υποθεσιν, ωστε
αποτρεψαι και απαγαγειν. Ἐπειδη γαρ περι δικης αυτωι ο λογος ην, οι δικαζομενοι δε
ουδεν ουτως επιζητουσιν, ως το πολλην ειναι προνοιαν του δικαιου παρα τοις
δικαζουσιν, εντευθεν αυτους αποτρεπει, μονονουχι λεγων· Ποι φερηι και τι ποιεις,
ανθρωπε, τουναντιον πασχων, ων επιθυμεις, και υπερ του των δικαιων τυχειν
αδικοις επιτρεπων ανθρωποις; Και επειδη ευθεως φορτικον ην ακουσαι το μη
δικαζεσθαι, ουκ ευθεως τουτο επηγαγεν, αλλα τους δικαζοντας ημειψε μονον,
εξωθεν εις την Ἐκκλησιαν εισαγων τους δικαζομενους. Ειτα, επειδη
ευκαταφρονητον ειναι εδοκει το παρα τοις ενδον δικαζεσθαι, και μαλιστα τοτε (ου
γαρ ησαν ισως ικανοι πραγμα συνιδειν, ουτε τοιουτοι οιοι οι εξωθεν δικασται νομων
εμπειροι και ρητορειας, ατε εξ ιδιωτων οι πλειους οντες)· ορα πως αυτους
αξιοπιστους ποιει, πρωτον αγιους καλεσας. Ἀλλ' επειδη τουτο βιου καθαροτητα,
ουκετι δε ακριβειαν την περι την ακροασιν αυτοις εμαρτυρει, ορα πως και τουτο
μεθοδευει το μερος, λεγων ουτως· Ἢ ουκ οιδατε οτι οι αγιοι τον κοσμον κρινουσι;
61.133 γʹ. Συ τοινυν ο μελλων κρινειν εκεινους τοτε, πως υπ' εκεινων ανεχηι
κρινεσθαι νυν; Κρινουσι δε ουχι αυτοι καθημενοι και λογον απαιτουντες, αλλα
κατακρινουσι. Τουτο γουν δηλων ελεγε· Και ει εν υμιν κρινεται ο κοσμος, αναξιοι
εστε κριτηριων ελαχιστων; Ου γαρ ειπεν, Ὑφ' υμων, αλλ', Ἐν υμιν· ωσπερ οταν
λεγηι· Βασιλισσα νοτου αναστησεται, και κατακρινει την γενεαν ταυτην· και, Ἄνδρες
Νινευῗται αναστησονται, και κατακρινουσι την γενεαν ταυτην. Ὅταν γαρ τον αυτον
ηλιον ορωντες, και των αυτων μετεχοντες παντων, ημεις μεν ευρεθωμεν
πιστευσαντες, εκεινοι δε ηπιστηκοτες, ου δυνησονται εις αγνοιαν καταφυγειν·
κατηγορησομεν γαρ αυτων ημεις δι' αυτων, ων επραξαμεν. Και πολλα τοιαυτα
ευρησει τις εκει κριτηρια. Ειτα, ινα μη δοξηι τις περι αλλων λεγειν, ορα πως
κοινοποιει τον λογον· Και ει εν υμιν κρινεται ο κοσμος, αναξιοι εστε κριτηριων
ελαχιστων; Αισχυνην υμιν φερει το πραγμα, φησι, και ονειδος αφατον. Ἐπειδη γαρ
εικος ην αυτους υπο των εσω κρινομενους αισχυνεσθαι, τουναντιον μεν ουν εστιν
αισχυνη, φησιν, οταν υπο των εξω κρινεσθε· εκεινα γαρ εστιν ελαχιστα τα κριτηρια,
ου ταυτα. Ουκ οιδατε οτι αγγελους κρινουμεν, μητι γε βιωτικα; Τινες ενταυθα φασι
τους ιερεας αινιττεσθαι· αλλ' απαγε· περι γαρ δαιμονων ο λογος αυτωι. Ει γαρ περι
ιερεων ελεγε διεφθαρμενων, ηινιξατο αν αυτους ανω ειπων, οτι Ἐν υμιν κρινεται ο
κοσμος· οιδε γαρ κοσμον και τους πονηρους ανθρωπους καλειν η Γραφη· και ουκ αν
εκ δευτερου το αυτο ειπεν, ουδ' αν ως μειζον τι λεγων υστερον αυτο τεθεικεν. Ἀλλα
περι εκεινων λεγει των αγγελων, περι ων φησιν ο Χριστος· Πορευεσθε εις το πυρ το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου· και ο Παυλος, οτι Οι αγγελοι
αυτου μετασχηματιζονται ως διακονοι δικαιοσυνης. Ὅταν γαρ αι ασωματοι δυναμεις
αυται ελαττον ημων ευρεθωσιν εχουσαι των σαρκα περιβεβλημενων, χαλεπωτεραν
δωσουσι δικην. Ει δε ετι φιλονεικοιεν τινες ιερεας λεγειν αυτον, ερομεθα ποιους
ιερεας; Τους βιωτικως περιπατησαντας παντως. Πως ουν φησιν, Ἀγγελους
κρινουμεν, μητι γε βιωτικα, προς αντιδιαστολην των βιωτικων τιθεις τους
 
 

97
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγγελους; Εικοτως, ατε της τουτων χρειας εκτος γενομενους δια την της φυσεως
υπεροχην. Βιωτικα μεν ουν κριτηρια εαν εχητε, τους εξουθενημενους εν τηι
Ἐκκλησιαι, τουτους καθιζετε. Μεθ' υπερβολης ημας διδαξαι βουλομενος, οτι, ουδ' αν
οτιουν ηι, τοις εξωθεν εαυτους διδοναι χρη, την δοκουσαν ειναι αντιθεσιν κινησας,
προηγουμενως ταυτην ελυσεν. Ὃ γαρ λεγει, τοιουτον εστιν· Ἴσως ερει τις, οτι
ουδεις εν υμιν σοφος ουδε ικανος διακριναι, αλλ' ευκαταφρονητοι παντες. Και τι
τουτο; Καν γαρ μηδεις ηι σοφος, φησι, τοις ελαχιστοις επιτρεπετε. Τουτο δε προς
εντροπην υμιν λεγω. Ἐλεγχοντος εστι την τουτων αντιθεσιν, ως σκηψιν ουσαν
περιττην· διο και επηγαγεν· Ουτως ουκ ενι σοφος εν υμιν ουδε εις; Τοσαυτη, φησιν,
απορια; τοσαυτη σπανις ανδρων συνετων παρ' υμιν· Και η επαγωγη δε μειζονα την
πληγην εχει ειπων γαρ, Ουτως ουκ ενι σοφος 61.134 εν υμιν ουδε εις; επηγαγεν· Ὃς
δυνησηται διακριναι μεταξυ του αδελφου αυτου; Ὅταν γαρ αδελφος δικαζηται μετα
αδελφου, ουδε πολλης δει της συνεσεως και της δεινοτητος τωι μεσιτευοντι τηι δικηι,
της διαθεσεως και της συγγενειας πολλα συμπραττουσης προς την λυσιν της
τοιαυτης φιλονεικιας. Ἀλλα αδελφος μετα αδελφου κρινεται, και τουτο επι απιστων.
Ειδες πως εν αρχηι μεν χρησιμως διεβαλε τους δικαζοντας, αδικους καλεσας· ενταυθα
δε εντρεπτικως, απιστους ειπων; Και γαρ σφοδρα αισχρον, ει μηδε αδελφοις δυνατον
γενεσθαι καταλλαγης αιτιον τον ιερεα, αλλ' αναγκη προς τους εξω τρεχειν. Ὥστε
ειπων, Τους εξουθενημενους, ου τουτο ειπε προηγουμενως, οτι τους απεῤριμμενους
δει καθιζειν, αλλα καθαπτομενος αυτων. Ὅτι γαρ τοις δυναμενοις διακρινειν
επιτρεπειν χρη, εδηλωσεν ειπων· Ουτως ουκ ενι σοφος εν υμιν ουδε εις; και εκ
περιουσιας επιστομιζων και λεγων, οτι ει και μηδεις ην σοφος εν υμιν, τοις
ασυνετοις επιτρεπειν εχρην μαλλον την ακροασιν, η τους εξωθεν δικαζειν. Πως γαρ
ουκ ατοπον, εν οικιαι μεν γινομενης μαχης, μηδενα των εξωθεν καλειν, αλλ'
αισχυνεσθαι ει διαδοθειη προς τους εξω τα ενδον γινομενα· ενθα δε Ἐκκλησια, των
αποῤρητων μυστηριων ο θησαυρος, παντα εκφερεσθαι εξω; Ἀλλα αδελφος μετα
αδελφου κρινεται, και τουτο επι απιστων. ∆ιπλουν το εγκλημα, οτι κρινεται, και επι
απιστων. Ει γαρ και καθ' εαυτο το πραγμα αμαρτημα το προς αδελφον κρινεσθαι, το
και επι εξωτικων ποιαν εχει συγγνωμην; Ἤδη μεν ουν ολως ηττημα υμιν εστιν, οτι
κριματα εχετε μεθ' εαυτων. Ειδες που αυτο ετηρησε, και πως ευκαιρως αυτο ανειλεν;
Ουπω γαρ λεγω, φησι, τις αδικει, η τις αδικειται· τεως αυτωι τωι κρινεσθαι εκατερος
διαβεβληται, και ουδεν ετερος ετερου βελτιων κατα τουτο. δʹ. Ει δε δικαιως η αδικως
κρινεται, ετερου λογου τουτο. Μη τοινυν λεγε· Τις ηδικησεν· εντευθεν γαρ ηδη σε
κατακρινω απο του δικαζεσθαι. Ει δε το μη δυνασθαι φερειν αδικουντα, εγκλημα, το
και αδικειν ποσης κατηγοριας αξιον; ∆ια τι ουχι μαλλον αδικεισθε; δια τι ουχι
μαλλον αποστερεισθε; αλλ' αυτοι αδικειτε και αποστερειτε, και ταυτα αδελφους.
Παλιν διπλουν το εγκλημα, ταχα δε και τριπλουν και τετραπλασιον. Ἓν μεν, το μη
ειδεναι αδικουμενον φερειν· δευτερον δε, το και αδικειν· τριτον, το και τοις αδικοις
επιτρεπειν περι τουτων· τεταρτον, το και αδελφον. Ουδε γαρ ομοιως τα αμαρτηματα
κρινεται, οταν εις τον τυχοντα και εις το οικειον γινηται μελος. Ἀπο γαρ πλειονος
ιταμοτητος τολμαται τουτο· κακει μεν η φυσις του πραγματος καταπεπατηται μονη,
ενταυθα δε και η του προσωπου ποιοτης. Ἐντρεψας τοινυν απο των κοινων
λογισμων, και προ τουτων απο των κειμενων επαθλων, εις απειλην κατακλειει την
παραινεσιν, ισχυροτερον ποιων τον λογον, και ουτω λεγων· Ουκ οιδατε οτι αδικοι
βασιλειαν Θεου ου κληρονομησουσι; Μη πλανασθε· ουτε πορνοι, ουτε ειδωλολατραι,
ουτε μοιχοι, ουτε μαλακοι, ουτε αρσενοκοιται, ουτε πλεονεκται, ου κλεπται, ου
μεθυσοι, ου λοιδοροι, ουχ αρπαγες βασιλειαν Θεου 61.135 κληρονομησουσι. Τι
λεγεις; περι πλεονεκτων διαλεγομενος, τοσουτον οχλον επηγαγες ημιν παρανομων
ανθρωπων; Ναι, φησιν· αλλ' ου συγχεων τον λογον τουτο ποιω, αλλα και ταξει
 
 

98
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προβαινων. Ὥσπερ γαρ περι των πορνων διαλεγομενος, μεμνηται παντων ομου,
ουτω παλιν του πλεονεκτου μνησθεις, παντας εις μεσον αγει, προς τους ελεγχους
συνεθιζων τους τα τοιαυτα συνειδοτας εαυτοις. Το γαρ εν ταις των ετερων μνημαις
συνεχως ακουειν την κειμενην κολασιν αυτοις, ευπαραδεκτον ποιει τον ελεγχον,
επειδαν τοις οικειοις αυτων αμαρτημασιν επαποδυηται. Ουδε γαρ ως συνειδως
ενταυθα αυτοις ταυτα, ουδε ως ελεγχων ποιειται την απειλην· ο μαλιστα και ικανον
εστι κατασχειν τον ακροατην, και μη αφειναι αποπηδησαι, οταν μη προς αυτον ο
λογος αποτεινηται, αλλ' αδιοριστως λεγομενος, λανθανοντως αυτου πληττηι το
συνειδος. Μη πλανασθε. Ἐνταυθα αινιττεται τινας λεγοντας, οπερ και νυν λεγουσιν
οι πολλοι, οτι Φιλανθρωπος ων ο Θεος και αγαθος, ουκ επεξερχεται τοις
πλημμελημασι· μη δη φοβηθωμεν· ουδενα γαρ επ' ουδενι δικην απαιτησει ποτε. Και
τουτων ενεκεν φησιν· Μη πλανασθε. Πλανης γαρ εστιν εσχατης και απατης,
ελπισαντα χρηστα των εναντιων επιτυχειν, και ταυτα περι Θεου υποπτευειν, α μηδε
περι ανθρωπου τις εννοησειε. ∆ιο φησιν ο προφητης εκ προσωπου αυτου· Ὑπελαβες
ανομιαν, οτι εσομαι σοι ομοιος· ελεγξω σε και παραστησω κατα προσωπον σου τας
ανομιας σου· και ο Παυλος ενταυθα, Μη πλανασθε· ουτε πορνοι (τον ηδη
καταδικασθεντα πρωτον τιθησιν), ουτε μοιχοι, ουτε μαλακοι, ουτε μεθυσοι, ουτε
λοιδοροι βασιλειαν Θεου κληρονομησουσι. Πολλοι τουτου επελαβοντο του χωριου,
ως σφοδρα τραχεος, ει γε τον μεθυσον και λοιδορον μετα του μοιχου και του
ηταιρηκοτος και του αρσενοκοιτου τιθησι· καιτοι γε ουκ ισα τα εγκληματα, πως ουν
τα της κολασεως ισα; Τι ουν ερουμεν; Ὅτι μαλιστα μεν ουν ου μικρον το της μεθης
και το της λοιδοριας, επει και ο Χριστος τον μωρον καλεσαντα τον αδελφον τηι
γεεννηι παρεδωκε. Πολλακις γαρ εντευθεν ετεχθη θανατος· και ο των Ἰουδαιων δε
δημος τα χαλεπωτατα εκ της μεθης εξημαρτεν αμαρτηματα· επειτα, οτι ου περι
κολασεως ο λογος αυτωι τεως, αλλα περι εκπτωσεως βασιλειας. Της μεν ουν
βασιλειας ομοιως και ουτος και εκεινος εκπιπτουσιν· ει δε τινα εν τηι γεεννηι
διαφοραν εξουσιν, ου του παροντος καιρου ζητειν· ου γαρ περι τουτου προκειται νυν
ημιν. Και ταυτα τινες ητε· αλλ' απελουσασθε, αλλ' ηγιασθητε. Σφοδρα εντρεπτικως
επηγαγε λεγων· Ἐννοησατε ηλικων υμας εξειλετο κακων ο Θεος, οσην υμιν
φιλανθρωπιας παρεσχετο πειραν και αποδειξιν· και ουδε μεχρι της απαλλαγης την
αντιδοσιν εδωκεν, αλλ' επι πολυ την ευεργεσιαν προηγαγε· και γαρ καθαρον
εποιησεν. Ἆρ' ουν τουτο μονον; Ουδαμως, αλλα και ηγιασεν· αλλ' ουδε τουτο μονον,
αλλα και εδικαιωσε. Καιτοι γε και το των αμαρτηματων απαλλαγηναι, δωρεα
μεγαλη· νυνι δε σε και μυριων ενεπλησεν αγαθων. Και τουτο γεγονεν Ἐν τωι ονοματι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ουκ εν τωιδε και τωιδε, αλλα Και εν τωι Πνευματι
του Θεου ημων. Ταυτα ουν ειδοτες, αγαπητοι, και το μεγεθος της γεγενημενης
ευεργεσιας εννοουντες, μενωμεν σωφρονως βιουντες, των τε απηριθμημενων
καθαρευοντες απαντων, και τα δικαστηρια φευγωμεν τα εν αγοραις ταις εξω, και
την ευγενειαν, ην ο Θεος 61.136 ημιν εχαρισατο, ταυτην διαφυλαξωμεν. Ἐννοησον
61.136 γαρ ηλικης εστιν αισχυνης καθεζεσθαι Ἕλληνα σοι δικαια νεμοντα. εʹ. Τι ουν,
φησιν, εαν παρανομως ο ενδον κρινηι; ∆ια τι, ειπε μοι; κατα ποιους γαρ νομους
δικαζει ο Ἕλλην; και κατα ποιους ο Χριστιανος; ουκ ευδηλον οτι κατα μεν τους των
ανθρωπων ο Ἕλλην, κατα δε τους του Θεου ο Χριστιανος; Ουκουν ενταυθα μαλλον
το δικαιον, επειδη και εξ ουρανων εισιν οι νομοι πεμφθεντες. Ἐπι μεν γαρ των
εξωθεν μετα των ειρημενων και ετερα εστιν υποπτευσαι πολλα, και ρητορων
δεινοτητα και διαφθοραν αρχοντων και πολλα αλλα το δικαιον λυμαινομενα·
ενταυθα δε τοιουτον ουδεν. Τι ουν, αν ο αντιδικος δυναστης ηι, φησι; Και δια τουτο
μεν ουν μαλιστα δικαζεσθαι ενταυθα χρη· εν γαρ τοις εξω δικαστηριοις περιεσται
σου παντως. Ει δε ουκ ανεχεται, αλλα και των ενδον καταφρονει και εξω προς βιαν
 
 

99
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελκει, βελτιον, οπερ εξ αναγκης μελλεις πασχειν, εκων υποστηναι και μη
δικασασθαι, ινα και μισθον εχηις. Ἂν γαρ τις σοι, φησι, θεληι κριθηναι, και τον
χιτωνα σου λαβειν, αφησεις αυτωι και το ιματιον· και, Ἴσθι ευνοων τωι αντιδικωι σου
ταχυ, εως οτου ει εν τηι οδωι μετ' αυτου. Και τι χρη λεγειν τα ημετερα; και γαρ αυτοι
οι των εξωθεν δικαστηριων συνηγοροι μυριακις ταυτα λεγουσι, οτι βελτιον εξωθεν
διαλυεσθαι. Ἀλλ' ω των χρηματων! μαλλον δε, ω του ατοπου ερωτος των
χρηματων! οτι παντα ανετρεψε και κατεβαλε, και παντα ληρος τοις πολλοις και
μυθοι δια τα χρηματα. Και το μεν βιωτικους ειναι τους τοις δικαστηριοις
ενοχλουντας, ουδεν θαυμαστον· το δε πολλους των αποταξαμενων τα αυτα δη
ταυτα ποιειν, τουτο εστιν ο συγγνωμης πασης εστερηται. Ει γαρ εθελοις ιδειν ποσον
ταυτης απεχειν σε της χρειας, της των δικαστηριων λεγω, προσεταξεν η Γραφη, και
τισιν οι νομοι κεινται μαθειν, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· ∆ικαιωι νομος ου κειται,
ανομοις δε και ανυποτακτοις. Ει δε περι του Μωσαικου ταυτα φησι, πολλωι μαλλον
περι των εξωθεν. Ἂν μεν ουν αδικηις, δηλον ως ουκ αν ειης δικαιος· εαν δε αδικηι και
φερηις (δικαιου γαρ μαλιστα τουτο εστιν), ουδεν χρειαν εχεις των εξωθεν νομων. Και
πως δυνησομαι φερειν αδικουμενος, φησι; Καιτοι γε ο Χριστος και τουτου τι πλεον
προσεταξεν. Ου γαρ μονον αδικουμενον φερειν εκελευσεν, αλλα και
προσεπιδαψιλευεσθαι τωι αδικουντι, και τηι προθυμιαι του πασχειν υπερβαινειν την
επιθυμιαν του ποιουντος κακως. Ου γαρ ειπε, Τωι θελοντι σοι κριθηναι και τον
χιτωνα σου λαβειν αφες τον χιτωνα· αλλα, Μετ' εκεινου και το ιματιον δος. Νικησον
γαρ αυτον, φησι, τωι κακως πασχειν, μη τωι κακως ποιειν· αυτη γαρ η σαφης νικη και
λαμπρα. ∆ιο και προιων ελεγεν ο Παυλος· Ἤδη μεν ουν ολως ηττημα υμιν εστιν, οτι
κριματα εχετε μεθ' εαυτων. Και δια τι ου μαλλον αδικεισθε; Ὅτι γαρ ο αδικουμενος
νικαι μαλλον του μη φεροντος αδικεισθαι, τουτο υμιν ποιησω φανερον. Ὁ μη φερων
αδικεισθαι, καν εις δικαστηριον ελκυσηι, καν περιγενηται, τοτε μαλιστα ηττηται· ο
γαρ ουκ ηθελεν, επαθεν· ηναγκασε γαρ αυτον ο αντιδικος και αλγησαι και
δικασασθαι. Τι γαρ οτι 61.137 νενικηκας; τι δε οτι τα χρηματα απελαβες απαντα;
οπερ ουκ εβουλου τεως υπεμεινας, αναγκασθεις δικασασθαι. Ἂν δε ενεγκηις την
αδικιαν, νικαις χρηματων μεν αποστερουμενος, της δε νικης, ουκετι της επι τηι
φιλοσοφιαι ταυτηι· ου γαρ ισχυσε σε αναγκασαι εκεινος, οπερ ουκ εβουλου, ποιησαι.
Και οτι τουτο εστιν αληθες, ειπε μοι, τις ενικησεν, ο βασκανος, η ο επι της κοπριας;
τις ηττηθη, ο παντα αφαιρεθεις Ἰωβ, η ο παντα αφελομενος διαβολος; ∆ηλον οτι ο
παντα αφελομενος διαβολος. Τινα ουν θαυμαζομεν της νικης, τον διαβολον τον
πληξαντα, η τον Ἰωβ τον πληγεντα; ∆ηλον οτι τον Ἰωβ· καιτοι γε ουκ ισχυσε
χρηματα απολλυμενα κατασχειν, ου σωσαι τους παιδας τους αυτου. Και τι λεγω
χρηματα και παιδας; την του σωματος ουκ ισχυσε περιποιησασθαι σωτηριαν. Ἀλλ'
ομως ουτος εστιν ο νικησας, ο παντα τα οντα αποβαλων. Χρηματα μεν γαρ ουκ
ισχυσε κατασχειν, την δε ευσεβειαν κατεσχε μετα ακριβειας απασης. Ἀλλα παισιν
ουκ επημυνεν απολλυμενοις. Και τι τουτο; και γαρ εκεινους λαμπροτερους εποιησε
το συμβαν, και εαυτωι δε ουτως ημυνεν επηρεαζομενωι. Ει δε μη κακως επαθε και
ηδικηθη παρα του διαβολου, ουκ αν ενικησε την λαμπραν νικην εκεινην. Ει πονηρον
ην το αδικεισθαι, ουκ αν ημιν αυτο επεταξεν ο Θεος· πονηρα γαρ ο Θεος ουκ
επιταττει· η ουκ ιστε, οτι αυτος εστιν ο Θεος της δοξης; και ουκ αν αισχυνηι και
γελωτι και ζημιαι περιβαλειν ημας ηθελησεν, αλλα ταναντια προξενησαι. ∆ια τουτο
κελευει ημας αδικεισθαι, και παντα πραττει, ωστε αποστησαι ημας των βιωτικων,
και πεισαι τι δοξα και τι αισχυνη, τι ζημια και τι κερδος. ʹ. Ἀλλα δεινον το
αδικεισθαι και επηρεαζεσθαι. Ουκ εστι δεινον, ουκ εστιν, ανθρωπε. Μεχρι τινος προς
τα παροντα επτοησαι; Ουδε γαρ αν επεταξεν αυτο ο Θεος, ει δεινον ην. Σκοπει δε· Ὁ
ηδικηκως απηλθε χρηματα εχων, αλλα και συνειδος πονηρον· ο δε ηδικημενος,
 
 

100
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρηματων μεν απεστερημενος, παῤρησιαν δε κεκτημενος προς τον Θεον, κτημα
μυριων θησαυρων τιμιωτερον. Ταυτ' ουν ειδοτες, φιλοσοφωμεν εκ προαιρεσεως, και
μη πασχωμεν τα των ανοητων, οι τοτε νομιζουσι μη αδικεισθαι, οταν απο
δικαστηριου τουτο παθωσι. Τουναντιον δε απαν εστιν η μεγιστη ζημια, και ολως
οταν μη εκοντες ταυτα φιλοσοφωμεν, αλλ' ηττηθεντες εκειθεν. Ουδεν γαρ κερδος
απο δικαστηριου ηττηθεντα ενεγκειν· και γαρ της αναγκης το πραγμα γινεται
λοιπον. Τις ουν η λαμπρα νικη; Ὅταν συ καταφρονησηις, οταν μη δικασηι. Τι φης;
Ἀφηιρεθην απαντα τα οντα, φησι, και σιγαιν κελευεις; επηρεασθην, και φερειν πραως
παραινεις; και πως δυνησομαι; Ῥαιστα μεν ουν, αν εις τον ουρανον αναβλεψηις, αν
ιδηις το καλλος τουτο, και που σε επηγγειλατο δεξασθαι ο Θεος φεροντα αδικιαν
γενναιως. Τουτο τοινυν ποιει, και αναβλεψας εις τον ουρανον, εννοησον οτι τωι εκει
καθημενωι επι των Χερουβιμ γεγονας ομοιος. Και γαρ και εκεινος υβρισθη και
ηνεγκε, και ωνειδισθη και ουκ ημυνατο, και επτυσθη και ουκ επεξηλθεν· αλλα και
τοις εναντιοις ημειψατο ευεργεσιαις μυριαις τους τα τοιαυτα πεποιηκοτας, και ημας
μιμητας αυτου γενεσθαι εκελευσεν. Ἐννοησον οτι γυμνος εξηλθες εκ κοιλιας μητρος
σου· γυμνος και απελευσηι και συ κακεινος ο 61.138 ηδικηκως· μαλλον δε εκεινος
μεν μετα μυριων τραυματων σκωληκα τικτοντων. Ἐννοησον οτι προσκαιρα τα
παροντα, λογισαι τους ταφους των προγονων, καταμαθε τα γεγενημενα σαφως, και
οψει οτι ισχυροτερον σε εποιησεν ο αδικησας. Το μεν γαρ αυτου παθος χαλεπωτερον
εποιησε, την φιλαργυριαν λεγω· το δε σον ασθενεστερον, λαβων την τροφην του
θηριου. Και ετι προς τουτοις απηλλαξε σε φροντιδων, αγωνιας, βασκανιας
συκοφαντων, θορυβου, ταραχης, φοβου διηνεκους· και τον φορυτον των κακων
επεσωρευσεν επι την εαυτου κεφαλην. Τι ουν, εαν λιμωι παλαισω, φησι; Μετα
Παυλου τουτο πασχεις του λεγοντος· Ἄχρι της αρτι ωρας και πεινωμεν και διψωμεν
και γυμνητευομεν. Ἀλλ' εκεινος δια τον Θεον, φησι. Και συ δια τον Θεον· οταν γαρ
μη επεξελθηις, δια τον Θεον τουτο ποιεις. Ἀλλ' ο ηδικηκως μετα των πλουτουντων
τρυφαι. Μαλλον δε μετα του διαβολου· αλλα συ μετα Παυλου στεφανουσαι. Μη
τοινυν δεδιθι λιμον· Ου γαρ λιμοκτονησει Κυριος ψυχας δικαιων. Και ετερος φησι
παλιν· Ἐπιῤριψον επι Κυριον την μεριμναν σου, και αυτος σε διαθρεψει. Ει γαρ τα
στρουθια του αγρου διατρεφει, πως σε ου διαθρεψει; Μη γινωμεθα τοινυν
ολιγοπιστοι μηδε ολιγοψυχοι, αγαπητοι. Ὁ γαρ βασιλειαν ουρανων επαγγειλαμενος
και τοσαυτα αγαθα, τα παροντα πως ου δωσει; Μη περιττων επιθυμωμεν, αλλ'
αυταρκειας εχωμεθα, και αει πλουτησομεν· σκεπασματα ζητωμεν και τροφας, και
παντων επιληψομεθα και τουτων και των πολλωι μειζονων. Ει δε αλγεις ετι και
κατω κυπτεις, ηβουλομην σοι του ηδικηκοτος μετα την νικην δειξαι την ψυχην, πως
τεφρα γινεται. Και γαρ η αμαρτια τοιουτον· εως μεν αν εργασθηι, παρεχει τινα
ηδονην· οταν δε τελεσθηι, τοτε η μικρα ηδονη υπεξισταται, επεισερχεται δε αθυμια.
Ταυτα και οταν υβριζωμεν τινας πασχομεν· υστερον γουν εαυτων κατηγορουμεν.
Ουτω και οταν πλεονεκτησωμεν, χαιρομεν· μετα δε ταυτα κεντουμεθα υπο του
συνειδοτος. Ὁραις παρα τωι δεινι την οικιαν του πενητος; ∆ακρυσον, μη τον
απεστερημενον, αλλα τον ειληφοτα· ου γαρ εδωκεν, αλλ' ελαβε κακον. Ἐκεινον μεν
γαρ των παροντων απεστερησεν, εαυτον δε των αφατων αγαθων εξεβαλεν. Ει γαρ ο
μη δους τοις δεομενοις, εις γεενναν απεισιν, ο λαμβανων τα των δεομενων, τι
πεισεται; Και τι το κερδος, φησιν, οταν εγω παθω κακως; Μεγα μεν ουν το κερδος.
Ου γαρ τηι τιμωριαι του κακως πεποιηκοτος ιστησι σοι την αντιδοσιν ο Θεος· επει
ουδεν αν ην μεγα. Τι γαρ οφελος, οταν εγω παθω κακως, κακεινος πασχηι κακως;
καιτοι γε πολλους οιδα μεγιστην παραμυθιαν ταυτην ηγουμενους, και το παν
απειληφεναι νομιζοντας, οταν τους επηρεασαντας ιδωσι κολαζομενους. Ἀλλ' ομως ο
Θεος ουκ εν τουτοις ιστησι την αμοιβην. Ἀλλα βουλει μαθειν οσα τα αγαθα σε
 
 

101
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαδεξεται; Τον ουρανον σοι παντα ανοιγει, των αγιων ποιει συμπολιτην, εις τον
αυτων χορον τελειν σε παρασκευαζει, αμαρτηματων απολυει, δικαιοσυνηι στεφανοι.
Ει γαρ οι τοις ημαρτηκοσιν αφιεντες τυγχανουσιν αφεσεως, οι μη μονον αφιεντες,
αλλα και επιδαψιλευομενοι, τινος ου τευξονται ευλογιας; Μη τοινυν αγεννως
ενεγκηις, αλλα και ευξαι υπερ του ηδικηκοτος· υπερ γαρ σαυτου 61.139 τουτο ποιεις.
Ἔλαβε σου χρηματα; αλλα και αμαρτιας· οπερ και επι του Νεεμαν και του Γιεζη
γεγονε. Ποσον ουκ αν ηθελησας δουναι πλουτον ωστε αφεθηναι σοι τα αμαρτηματα;
Τουτο τοινυν γινεται νυν· αν γαρ ενεγκηις γενναιως και μη καταρασηι, λαμπρον
ανεδησω τον στεφανον. Ουκ εμος ο λογος, αλλα του Χριστου λεγοντος ηκουσας·
Ευχεσθε υπερ των επηρεαζοντων υμας. Και το επαθλον εννοησον ηλικον· Ὅπως
γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις. Ὥστε ουδεν απεστερησαι,
αλλα και προσελαβες· ουκ ηδικησαι, αλλα και εστεφανω 61.140 θης, φιλοσοφωτερος
γενομενος την ψυχην, ομοιος τωι Θεωι καταστας, της φροντιδος των χρηματων
απαλλαγεις, την βασιλειαν των ουρανων κτησαμενος. Ταυτα ουν απαντα
αναλογισαμενοι, φιλοσοφωμεν εν ταις αδικιαις, αγαπητοι, ινα και της του παροντος
βιου ταραχης απαλλαγωμεν και την ανονητον εκβαλωμεν αθυμιαν, και της
μελλουσης χαρας επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖʹ.
Παντα μοι εξεστιν, αλλ' ου παντα συμφερει· παντα μοι εξεστιν, αλλ' ουκ εγω
εξουσιασθη σομαι υπο τινος. αʹ. Τους λαιμαργους ενταυθα αινιττεται. Ἐπειδη γαρ
μελλει παλιν επι τον πεπορνευκοτα φερεσθαι, η δε πορνεια απο τρυφης και
αμετριας, σφοδρως το παθος κολαζει. Ουδε γαρ περι των απηγορευμενων λεγει
τουτο· εκεινα γαρ ουκ εξεστιν· αλλα περι των αδιαφορων ειναι δοκουντων. Οιον τι
λεγω· Ἔξεστι, φησι, φαγειν, και πιειν, αλλ' ου συμφερει μετα ασωτιας. Και το δη
θαυμαστον αυτου και παραδοξον, ο δη πολλαχου ποιειν ειωθεν εις το εναντιον
περιτρεπων τον λογον, τουτο και ενταυθα κατασκευαζει, και δεικνυσιν οτι το εν
εξουσιαι ποιειν, ου μονον ου συμφερει, αλλ' ουδε εξουσιας εστιν, αλλα δουλειας. Και
πρωτον μεν απο του ασυμφορου αποτρεπει λεγων· Ου συμφερει· δευτερον δε και απο
του εναντιου, λεγων, οτι Ουκ εγω εξουσιασθησομαι υπο τινος. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστι· Κυριος ει του φαγειν, φησιν· ουκουν μενε κυριος ων, και σκοπει μη γενηι
δουλος τουτου του παθους. Ὁ μεν γαρ εις δεον αυτωι κεχρημενος, αυτος αυτου
κυριος εστιν· ο δε εις αμετριαν εξιων, ουκετι κυριος, αλλα δουλος αυτου γινεται, της
αδηφαγιας εν αυτωι τυραννουσης. Ειδες πως τον νομιζοντα εξουσιαν εχειν, εδειξεν
υπο εξουσιαν οντα; Τουτο γαρ εθος τωι Παυλωι ποιειν, οπερ εφθην ειπων, εις το
εναντιον περιτρεπειν τας αντιθεσεις, ο δη και ενταυθα πεποιηκε. Σκοπει δε· Ἐκεινων
εκαστος ελεγεν· Ἔξεστι μοι τρυφαιν· αυτος φησιν, οτι Ουχ ουτως αυτο ποιεις, ως
εξουσιαν εχων αυτου, αλλ' ως αυτος υποκειμενος τηι εξουσιαι ταυτηι. Ουδε γαρ εχεις
εξουσιαν της γαστρος, εως αν ασωτος ηις, αλλ' αυτη σου την εξουσιαν εχει. Τουτο και
επι των χρηματων και επι των αλλων εστιν ειπειν. Τα βρωματα τηι κοιλιαι. Κοιλιαν
ενταυθα, ου την γαστερα, αλλα την γαστριμαργιαν λεγει· ως οταν λεγηι· Ὧν ο θεος η
κοιλια, ου περι του μελους λεγων, αλλα περι της αδηφαγιας. Ὅτι γαρ τουτο εστιν,
ακουσον των εξης· Και η κοιλια τοις βρωμασι· το δε σωμα ου τηι πορνειαι, αλλα τωι
Κυριωι. Και μην και η κοιλια, σωμα. Ἀλλα δυο συζυγιας εθηκε, τα βρωματα και την
γαστριμαργιαν, οπερ κοιλιαν εκαλεσε, τον Χριστον και το σωμα. Τι δε εστι, Τα
βρωματα τηι κοιλιαι; Τα βρωματα, φησι, προς την γαστριμαργιαν εχει φιλιαν, και
 
 

102
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτη προς ταυτα. Ου δυναται ουν προς τον Χριστον ημας αγειν, αλλα προς ταυτα
ελκει. Παθος γαρ χαλεπον και θηριωδες εστι, και δουλους ποιει, και ταυτηι
διακονεισθαι παρασκευαζει. Τι τοι 61.140 νυν περι τροφην επτοησαι και κεχηνας,
ανθρωπε; Το γαρ τελος εκεινης της διακονιας τουτο, και πλεον ουδεν επιδειξεται·
αλλ' ωσπερ δεσποινηι τινι διακονουμενη μενει διατηρουσα την δουλειαν ταυτην, και
ου προεισι περαιτερω, και ουδεν εργον ετερον εχει, αλλ' αυτο τουτο το ματαιον. Και
αμφοτερα αλληλοις συμπεπλεκται και συγκαταλυεται, η κοιλια τοις βρωμασι, και τα
βρωματα τηι κοιλιαι, δρομον τινα ανηνυτον ανελιττουσα· ως αν ει απο σωματος
διεφθαρμενου σκωληκες τικτοιντο, και παλιν υπο των σκωληκων αναλισκοιτο το
σωμα· η ωσπερ αν ει κυμα κορυφουμενον και διαλυομενον μηδεν περαινοι πλεον.
Ταυτα δε ου περι τροφης και σωματος λεγει, αλλα το παθος της γαστριμαργιας και
την αμετριαν των εδεσματων διαβαλλει. Και δηλοι τα εξης· επαγει γαρ· Ὁ δε Θεος
και ταυτην και ταυτα καταργησει· ου την γαστερα λεγων, αλλα την αμετρον
επιθυμιαν, ουδε την τροφην, αλλα την τρυφην. Προς γαρ εκεινα ου δυσχεραινει,
αλλα και νομοθετει περι αυτων ουτω λεγων· Ἔχοντες τροφας και σκεπασματα,
τουτοις αρκεσθησομεθα· αλλα ταυτηι διαβαλλει το πραγμα, και την διορθωσιν αυτου
μετα συμβουλην επιτρεψας ευχηι. Τινες δε φασιν, οτι προφητεια το ειρημενον εστι,
την εν τωι μελλοντι αιωνι καταστασιν δηλουσα, και οτι ουκ εστιν εκει φαγειν ουδε
πιειν. Ει δε το συμμετρον εξει τελος, πολλωι μαλλον της αμετριας απεχεσθαι δει. Ειτα
ινα μη νομισηι τις οτι του σωματος εστιν η διαβολη, μηδε υποπτευσηι οτι απο του
μερους το ολον διεβαλε, μηδε λεγηι οτι η φυσις του σωματος αιτια ην της πορνειας,
ακουσον των εξης. Ου γαρ την φυσιν αιτιωμαι, φησι, του σωματος, αλλα την
αμετρον της ψυχης ασωτιαν· διο και επαγει· Το δε σωμα ου τηι πορνειαι, αλλα τωι
Κυριωι. Ου γαρ δια τουτο κατεσκευασθη, ινα ασωτως ζηι και πορνευηι, ωσπερ ουδε η
κοιλια, ινα γαστριμαργηι, αλλ' ινα τωι Χριστωι επηται ως κεφαληι, και ο Κυριος τωι
σωματι επικεηται. Αιδεσθωμεν, φριξωμεν οτι τοσαυτης αξιωθεντες τιμης, ως
εκεινου του ανω καθημενου γενεσθαι μελη, τοσουτοις κακοις καταισχυνομεν
εαυτους. Κατηγορησας τοινυν ικανως των γαστριμαργων, και τηι των μελλοντων
ελπιδι της κακιας απαγει ταυτης, λεγων· Ὁ δε Θεος και τον Κυριον ηγειρε, και ημας
εξεγερει δια της δυναμεως αυτου. βʹ. Ειδες παλιν σοφιαν αποστολικην; το γαρ
αξιοπιστον αει της αναστασεως απο του Χριστου κατα 61.141 σκευαζει, και μαλιστα
νυν. Ει γαρ το σωμα ημων μελος του Χριστου, ανεστη δε ο Χριστος, και το σωμα
παντως εψεται τηι κεφαληι. ∆ια της δυναμεως αυτου. Ἐπειδη γαρ ειπε πραγμα
απιστουμενον και λογισμοις ου δυναμενον υπονοηθηναι, τωι ακαταληπτωι της
δυναμεως αυτου παρεχωρησε τα της αναστασεως του Χριστου, ου μικραν κατ' αυτων
αποδειξιν και ταυτην παρεχομενος. Και επι μεν της αναστασεως του Χριστου ου
τεθεικεν αυτο· ουδε γαρ ειπεν, Ὁ δε Θεος και τον Κυριον εξεγερει· εξεβη γαρ το
πραγμα· αλλα πως; Ὁ δε Θεος και τον Κυριον ηγειρε· και ουκ εδειτο κατασκευης. Ἐπι
δε της ημετερας αναστασεως, επειδη ουδεπω γεγονεν, ουχ ουτως ειπεν, αλλα πως;
Και ημας εξεγερει δια της δυναμεως αυτου· τηι αξιοπιστιαι της του ποιουντος ισχυος
τους αντιλεγοντας επιστομιζων. Ει δε τωι Πατρι την αναστασιν λογιζεται του
Χριστου, μηδεν σε θορυβειτω τουτο. Ου γαρ ως ατονουντος του Χριστου, τουτο
τεθεικεν· αυτος γαρ εστιν ο λεγων· Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις
εγερω αυτον· και παλιν, Ἐξουσιαν εχω θειναι την ψυχην μου, και εξουσιαν εχω
παλιν λαβειν αυτην· και ο Λουκας δε εν ταις Πραξεσι φησιν· Οις και παρεστησεν
εαυτον ζωντα. Τινος ουν ενεκεν ο Παυλος ουτω φησιν; Ὅτι και τα του Υιου τωι
Πατρι λογιζεται, και τα του Πατρος τωι Υιωι· α γαρ αν εκεινος ποιηι, φησι, ταυτα και ο
Υιος ομοιως ποιει. Σφοδρα δε ευκαιρως ενταυθα της αναστασεως ανεμνησε, ταις
ελπισιν εκειναις καταστελλων της αδηφαγιας την τυραννιδα, και μονονουχι λεγων·
 
 

103
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἔφαγες· επιες ασωτως, και τι το περας; ουδεν, αλλ' η φθορα μονον. Συνεζευχθης τωι
Χριστωι, και τι το περας; Μεγα και θαυμαστον η μελλουσα αναστασις, η ενδοξος
εκεινη και παντα υπερβαινουσα λογον. Μηδεις τοινυν διαπιστειτω τηι αναστασει· ει
δε τις απιστει, εννοειτω ποσα εξ ουκ οντων εποιησε, και δεχεσθω και περι εκεινης
αποδειξιν. Τα γαρ ηδη γενομενα παραδοξοτερα πολλωι, και θαυμα αμηχανον εχοντα.
Σκοπει δε· Γην λαβων εφυρε, και εποιησεν ανθρωπον, γην ουκ ουσαν προ τουτου.
Πως ουν η γη γεγονεν ανθρωπος; πως δε αυτη ουκ ουσα παρηγετο; πως δε τα εξ
αυτης απαντα, τα των αλογων απειρα γενη, τα των σπερματων, τα των φυτων, ουκ
ωδινων επ' εκεινων ηγησαμενων, ουχ υετων κατενεχθεντων επι τουτων, ουχι
γεωργιας φανεισης, ου βοων, ουκ αροτρου, ουκ αλλου ουδενος συντελουντος εις την
γενεσιν τουτων; ∆ια τουτο γαρ εκ γης αψυχου και αναισθητου τοσαυτα εν αρχηι γενη
και φυτων και αλογων ζωων ανηκεν, ινα ανωθεν σε παιδευσηι τον της αναστασεως
λογον. Τουτο γαρ της αναστασεως απορωτερον. Ου γαρ εστιν ισον σβεσθεντα αναψαι
λυχνον, και μηδαμως φαινομενον δειξαι πυρ· ουκ εστιν ισον κατενεχθεισαν οικιαν
αναστησαι, και μηδε ολως υφεστωσαν παραγαγειν. Ἐνταυθα μεν γαρ, ει και μηδεν
αλλο, αλλ' η υλη υπεκειτο· εκει δε ουδε η ουσια εφαινετο. ∆ια τουτο το
δυσκολωτερον ειναι δοκουν εποιησε προτερον, ινα εκ τουτου το ευκολωτερον
παραδεξηι. ∆υσκολωτερον δε ειπον, ουχι τωι Θεωι, αλλα κατα την των ημετερων
λογισμων ακολουθιαν· Θεωι γαρ δυσκολον ουδεν· αλλ' ωσπερ ζωγραφος ο μιαν
ποιων εικονα, μυριας ευκολως ποιησει, ουτω και Θεωι ραιδιον μυριους ποιησαι
κοσμους και απει 61.142 ρους· μαλλον δε, ωσπερ ευκολον εννοησαι σε πολιν και
κοσμους απειρους, ουτω ποιησαι Θεωι ευκολον, μαλλον δε και τουτου πολλωι παλιν
ευκολωτερον. Συ μεν γαρ καν βραχυν χρονον αναλισκεις εν τηι εννοιαι· ο δε Θεος
ουδε τουτο, αλλ' οσωι των κουφοτατων τινος, μαλλον δε και του νου του ημετερου
οι λιθοι βαρυτεροι, τοσουτωι ο νους ημων της ταχυτητος της εν τωι ποιειν
απολιμπανεται του Θεου. Ἐθαυμασας αυτου την δυναμιν επι της γης; Ἐννοησον
παλιν πως ο ουρανος γεγονεν ουκ ων, πως τα απειρα αστρα, πως ο ηλιος, πως η
σεληνη· και ταυτα παντα ουκ οντα. Παλιν, ειπε μοι, πως μετα το γενεσθαι εστηκε,
και επι τινος; ποιαν υποβαθραν εχει, η γη δε ποιαν; και τι μετα την γην; και μετ'
εκεινο παλιν το μετα την γην, τι; Ὁραις εις ποσον ιλιγγον εκπιπτει σου το της
διανοιας ομμα, αν μη ταχεως επι την πιστιν καταδραμηις και την ακαταληπτον
δυναμιν του ποιησαντος; Ει δε βουλει και απο των ανθρωπινων στοχαζεσθαι,
δυνησηι κατα μικρον πτερωσαι σου την διανοιαν. Ποιων ανθρωπινων; φησιν. Ουχ
οραις τους κεραμεας, πως το διακλασθεν και γενομενον αμορφον διαπλαττουσι
σκευος; τους την μεταλλικην χωνευοντας γην, πως την γην χρυσιον αποφαινουσι,
και σιδηρον και χαλκον; παλιν ετερους τους την υελον εργαζομενους, πως την
αμμον εις εν σωμα συνεχες και διαυγες μετασκευαζουσι; Ειπω τους σκυτοδεψας,
τους τα αλουργα εσθηματα βαπτοντας, πως ετερον ανθ' ετερου το δεξαμενον την
βαφην αποφαινουσιν; ειπω την γεννησιν την ημετεραν; ου σπερμα βραχυ πρωτον
αμορφον και ατυπωτον ενιεται εις την υποδεχομενην μητραν αυτο; ποθεν ουν η
τοσαυτη του ζωου διαπλασις; Τι δε ο σιτος; ου κοκκος γυμνος εις την γην
καταβαλλεται; ου μετα το καταβληθηναι σηπεται; ποθεν ασταχυς και ανθερικες και
καλαμη και τα αλλα παντα; ου κεγχρις συκου μικρα πολλακις εμπεσουσα εις γην, και
ριζαν και κλαδους και καρπον ηνεγκεν; Ειτα τουτων μεν εκαστον δεχηι και ου
περιεργαζηι, τον δε Θεον μονον απαιτεις ευθυνας μετασκευαζοντα ημων το σωμα;
και που ταυτα αξια συγγνωμης; γʹ. Ταυτα προς Ἕλληνας λεγωμεν και τα τοιαυτα·
προς γαρ τους ταις Γραφαις πειθομενους ουδε λογου μοι δει. Ει γαρ μελλοις
περιεργαζεσθαι παντα τα εκεινου, τι πλεον εξει των ανθρωπων ο Θεος; καιτοι γε και
ανθρωπους πολλους ου περιεργαζομεθα. Ει δε επ' ανθρωπων τουτο ποιουμεν, και ου
 
 

104
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιεργαζομεθα, πολλωι ουν μαλλον την του Θεου σοφιαν πολυπραγμονειν ου χρη
ουδε λογισμους απαιτειν· πρωτον μεν, οτι αξιοπιστος ο αποφαινομενος, δευτερον δε,
οτι ου δεχεται λογισμων ερευναν τα πραγματα. Ου γαρ ουτω πτωχος ο Θεος, ως
τοιαυτα εργαζεσθαι μονα, α τηι των λογισμων ασθενειαι περιληφθηναι δυναται των
σων. Ει γαρ τεκτονος εργον ου καταλαμβανεις, πολλωι μαλλον του αριστοτεχνου
Θεου. Μη απιστειτε τοινυν τηι αναστασει· επει πολλωι μακραν της ελπιδος εσεσθε της
μελλουσης. Ἀλλα τι το σοφον των αντιλεγοντων, μαλλον δε το σφοδρα ανοητον;
Και πως, οταν αναμιχθηι το σωμα τηι γηι και γενηται γη, και αυτη παλιν ετερως
μετενεχθηι, αναστησεται, φησι; Σοι τουτο απορον ειναι δοκει, αλλ' 61.143 ου τωι
ακοιμητωι οφθαλμωι· εκεινωι γαρ απαντα δηλα. Και συ μεν ουχ οραις την εν τηι
συγχυσει διαιρεσιν, εκεινος δε παντα οιδεν· επει και τα εν τηι καρδιαι συ μεν αγνοεις
του πλησιον, εκεινος δε παντα επισταται. Ει τοινυν επειδη αγνοεις πως ανιστησιν ο
Θεος, απιστεις οτι ανιστησιν, απιστησεις οτι και τα εν τηι διανοιαι οιδεν; ου φαινεται
γαρ ουδε ταυτα. Καιτοι επι του σωματος μεν υλη εστιν ορατη, καν διαλυθηι· εκειναι
δε αι εννοιαι αορατοι. Ὁ τα αορατα τοινυν ειδως μετα ακριβειας απασης, τα ορατα
ουκ οψεται, και διαιρησει ραιδιως το σωμα; Παντι που δηλον. Μη τοινυν απιστει τηι
αναστασει· διαβολικον γαρ το δογμα· και σπουδαζει τουτο ο διαβολος, ουχ ινα
αναστασις απιστηθηι μονον, αλλ' ινα και τα της αρετης εργα καταλυθηι και αποληται.
Ἄνθρωπος γαρ μη προσδοκων αναστησεσθαι και δωσειν λογον των πεπραγμενων,
ουχ αψεται ταχεως αρετης· ουχ απτομενος δε αρετης, διαπιστησει τηι αναστασει
παλιν· αμφοτερα γαρ υπ' αλληλων κατασκευαζεται, η κακια υπο της απιστιας, και η
απιστια υπο της κακιας. Πολλων γαρ πεπληρωμενον το συνειδος πονηριων,
δεδοικος και τρεμον την μελλουσαν αντιδοσιν, επειδη μη βουλεται απο της
μεταβολης της επι τα καλλιστα την παραμυθιαν ποριζεσθαι, απο της απιστιας
αναπαυεσθαι βουλεται. Ου λεγοντος γαρ σου αναστασιν ουδε κρισιν, κακεινος ερει·
Ουκουν ουδε εγω δωσω λογον των τετολμημενων. Ἀλλα τι φησιν ο Χριστος;
Πλανασθε, μη ειδοτες τας Γραφας, μηδε την δυναμιν του Θεου. Ουδε γαρ αν τοσαυτα
επραγματευσατο ο Θεος, ει γε μη εμελλεν αναστησειν ημας, αλλα διαλυειν και
αφανιζειν εις το μηδεν· ουκ αν τον ουρανον εξετεινε τουτον, ουκ αν την γην
υπεστορεσεν, ουκ αν τα αλλα απαντα υπερ της βραχειας ζωης μονον ταυτης
εποιησεν. Ει δε υπερ της παρουσης ταυτα, τι ου ποιησει υπερ της μελλουσης; Ει δε μη
εσται μελλουσα, πολυ ημεις των δι' ημας γενομενων ατιμοτεροι κατα τουτο. Και γαρ
ουρανος και γη και θαλασσα και ποταμοι μονιμωτερα ημων, και των αλογων δε
ενια· και γαρ κορωνη και το των ελεφαντων γενος και πολλα ετερα πλειονα χρονον
απολαυει της παρουσης ζωης. Ἡμιν δε και βραχυς και επιπονος ο βιος, αλλ' ουκ
εκεινοις, αλλα και μακρος, και μαλλον αθυμιας και φροντιδων απηλλαγμενος. Τι
ουν, ειπε μοι, τους δουλους βελτιους εποιησε των δεσποτων; Μη, παρακαλω, μη
ταυτα λογιζου, μηδε πτωχευε την διανοιαν, ανθρωπε, μηδε αγνοει τον πλουτον του
Θεου, τοιουτον εχων ∆εσποτην. Και γαρ εξ αρχης σε εβουλετο αθανατον ο Θεος
ποιησαι, αλλ' ουκ ηθελησας συ. Και γαρ αθανασιας αινιγματα εκεινα ην, η προς τον
Θεον ομιλια, το αταλαιπωρον της ζωης, το λυπης και φροντιδων απηλλαχθαι και
πονων, και των αλλων των επικαιρων. Ουτε γαρ ιματιου εδειτο ο Ἀδαμ, ουκ οροφου,
ουκ αλλης τινος τοιαυτης κατασκευης, αλλ' αγγελοις μαλλον ευκει, και πολλα των
μελλοντων προηιδει, και σοφιας επεπληρωτο πολλης. Και ο λαθρα εποιησεν ο Θεος,
τουτο εκεινος εγνω, το περι της γυναικος· διο και ελεγε· Τουτο νυν οστουν εκ των
οστων μου, και σαρξ εκ της σαρκος μου. Ὁ δε πονος υστερον γεγονεν, υστερον ιδρως,
υστερον αισχυνη και η δειλια και το απαῤρησιαστον· τοτε δε ου λυπη, ουκ οδυνη, ου
στεναγμος. Ἀλλ' ουκ εμεινεν επι της αξιας εκεινης. 61.144 δʹ. Τι ουν εγω παθω, φησι;
δι' εκεινον απολλυμαι; Μαλιστα μεν ου δι' εκεινον· ουδε γαρ συ αναμαρτητος
 
 

105
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμεινας, αλλ' ει και μη την αυτην αμαρτιαν, ετεραν γουν ημαρτες. Ἄλλως δε ουδε
απο της τιμωριας εβλαβης, αλλα και εκερδανας. Ει μεν γαρ εμελλες διολου μενειν
θνητος, ισως ειχε τινα λογον το ειρημενον· νυν δε και αθανατος ει, καν εθεληις, υπερ
τον ηλιον αυτον λαμψαι δυνησηι. Ἀλλ' ει μη θνητον ελαβον σωμα, φησιν, ουκ αν
ημαρτον. Τι ουν, ειπε μοι; εκεινος, θνητον εχων σωμα, ημαρτεν; Ουδαμως· ου γαρ
αν, ει γε θνητον ην, υστερον εν κολασεως ταξει τον θανατον υπεμεινεν. Ὅτι δε ουτε
θνητον σωμα εμποδιζει προς αρετην, αλλα και σωφρονιζει και τα μεγιστα συντελει,
δηλον εκειθεν. Ει γαρ προσδοκια αθανασιας μονον ουτως επηρε τον Ἀδαμ, ει και τωι
οντι αθανατος εγεγονει, που ουκ αν απονοιας εξεβη; Και νυν μεν αμαρτων δυνασαι
λυσαι τα αμαρτηματα, του σωματος ταπεινου οντος και καταπιπτοντος και
διαλυομενου· και γαρ αυται αι εννοιαι ικαναι σωφρονισαι· ει δε εν αθανατωι
επλημμελησας, μονιμωτερα ισως εμελλεν ειναι τα αμαρτηματα. Ου τοινυν η
θνητοτης αιτια της αμαρτιας, μη κατηγορει, αλλ' η πονηρα προαιρεσις εστιν η ριζα
των κακων. ∆ια τι γαρ μηδεν τον Ἄβελ το σωμα ηδικησε; δια τι μηδεν τους δαιμονας
το ασωματον ωνησε; Βουλει μαθειν, οτι ου μονον ουκ εβλαψε το σωμα θνητον
γενομενον, αλλα και ωφελησεν; ακουσον οσα κερδαινεις, εαν νηφηις, εκ τουτου.
Ἀνθελκει σε και περισπαι απο της κακιας οδυναις και λυπαις και πονοις και τοις
αλλοις τοις τοιουτοις. Ἀλλα και εις πορνειαν εξαγει, φησιν; Ου το σωμα, αλλ' η
ακολασια· ταυτα μεν γαρ, απερ ειπον, παντως του σωματος εστι. ∆ιοπερ ουκ εστιν
ανθρωπον εις τον βιον ελθοντα τουτον μη και νοσειν και αλγειν και αθυμειν· μη
πορνευειν δε ενι. Ὥστε ει της του σωματος ην φυσεως και τα της κακιας, καθολικα
αν ην· τα γαρ φυσικα τοιαυτα, το δε πορνευειν ου τοιουτον· αλλα το μεν αλγειν
εντευθεν, το δε πορνευειν απο της προαιρεσεως. Μη τοινυν κατηγορει του σωματος,
μη σου την τιμην αφαιρεισθω ο διαβολος, ην σοι εδωκεν ο Θεος. Ἂν γαρ θελωμεν,
χαλινος εστιν αριστος το σωμα, τα σκιρτηματα της ψυχης κατεχον, απονοιαν
κατασπων, αλαζονειαν κωλυον, εν τοις μεγιστοις κατορθωμασιν ημιν
διακονουμενον. Μη γαρ μοι τους μαινομενους ειπηις· επει και των ιππων πολλους
ορωμεν κατα κρημνων φερομενους, τον ηνιοχον ριψαντας μετα του χαλινου· αλλ'
ου μεμφομεθα τον χαλινον· ου γαρ εκεινος διασπασθεις τουτο ειργασατο, αλλ' ο
ηνιοχος ο μη κατασχων, παντα απωλεσεν. Ουτω δη και ενταυθα λογιζου· αν ιδηις
νεον εν ορφανιαι ζωντα και μυρια εργαζομενον κακα, μη το σωμα αιτιω, αλλα τον
ηνιοχον τον συρομενον, τον λογισμον λεγω. Ὥσπερ γαρ αι ηνιαι ου παρεχουσι
πραγματα τωι ηνιοχωι, αλλ' ο ηνιοχος παντων αιτιος ου καλως αυτας κατεχων· διο
και δικην αυτον απαιτουσι, συμπλεκομεναι αυτωι και παρασυρουσαι πολλακις και
αναγκαζουσαι της οικειας δυσπραγιας κοινωνειν· ουτω δη και ενταυθα. Ἐγω μεν
γαρ, φησιν, ιμασσον το στομα του ιππου, εως κατειχες· επειδη δε εῤριψας, απαιτω σε
της καταφρονησεως δικην, και περιπλεκομαι και παρασυρω, ωστε μηκετι το αυτο
παθειν. Μηδεις τοινυν αιτιασθω τας ηνιας, αλλ' εαυτον και την διεφθαρμενην
γνωμην. Και γαρ εφ' ημων ηνιοχος εστιν ο λογισμος· ηνιαι δε το σωμα, συναγουσαι
τους ιππους προς τον ηνιοχον. Ἂν μεν ουν καλως αυται διακεωνται, ουδεν πεισηι
δεινον· αν 61.145 δε αφηις αυτας, ηφανισας και απωλεσας απαντα. Σωφρονωμεν
τοινυν, και μη κατηγορωμεν του σωματος, αλλα της πονηρας διανοιας. Και γαρ του
διαβολου εργον τουτο, παντων μαλλον ποιειν τους ανοητους κατηγορειν, και
σωματος και του Θεου και του πλησιον, η της διεφθαρμενης γνωμης· ινα μη την
αιτιαν ευροντες απαλλαγωσι της ριζης των κακων. Ἀλλ' υμεις την επιβουλην
συνειδοτες, τον θυμον κατ' αυτου στρεψατε, και τον ηνιοχον επιστησαντες τωι ζευ
61.146 γει, προς τον Θεον το ομμα της διανοιας τεινατε. Ἐν μεν γαρ τοις αλλοις
ουδεν ο τον αγωνα θεις εισφερει, αλλ' αναμενει το τελος· ενταυθα δε το παν ο
αγωνοθετης εστι Θεος. Τουτον τοινυν εχωμεν ιλεων, και παντως επιτευξομεθα των
 
 

106
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελλοντων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ'
ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΗʹ.
Ουκ οιδατε οτι τα σωματα υμων μελη του Χρι στου εισιν; αρας ουν τα μελη
του Χριστου, ποιησω πορνης μελη; Μη γενοιτο. αʹ. Ἀπο του πεπορνευκοτος επι τον
πλεονεκτην μεταβας, παλιν απο τουτου προς εκεινον ερχεται, ουκετι λοιπον προς
αυτον διαλεγομενος, αλλα τοις αλλοις τοις μη πεπορνευκοσι· και τουτους
ασφαλιζομενος μηποτε περιπεσωσι τοις αυτοις, εκεινου καθαπτεται παλιν. Ὁ γαρ
ημαρτηκως, καν προς ετερον αποτεινηις τον λογον, κεντειται και ουτω, του
συνειδοτος διεγειρομενου και μαστιγουντος αυτον. Ἱκανος μεν ουν και απο της
τιμωριας φοβος ην αυτους κατασχειν επι της σωφροσυνης· επειδη δε ου βουλεται
φοβωι μονον τα τοιαυτα κατορθουν, και απειλας και λογισμους τιθησιν. Ἐκει μεν
ουν το αμαρτημα ειπων, και την τιμωριαν ορισας, και την βλαβην δειξας την εκ της
συνουσιας του πεπορνευκοτος εγγενομενην απασιν, απηλλαγη, και προς την
πλεονεξιαν μετεστη, και την εκπτωσιν της βασιλειας απειλησας τουτωι και τοις
λοιποις απασιν, οις κατελεξεν, ουτω τον λογον απηρτισεν· ενταυθα δε και
φρικωδεστερον μεταχειριζει την παραινεσιν. Ὅ τε γαρ το αμαρτημα κολαζων μονον,
και μη δεικνυς σφοδρα παρανομωτατον ον, ουδεν τοσουτον απο της τιμωριας
ειργασατο· ο τε παλιν εντρεπων μονον, και μη φοβων δια της κολασεως, ου σφοδρα
καθαπτεται των αναισθητως διακειμενων. ∆ιοπερ αμφοτερα ποιει Παυλος, και
εντρεπει λεγων· Ουκ οιδατε οτι αγγελους κρινουμεν; και φοβει λεγων· Ουκ οιδατε
οτι πλεονεκται βασιλειαν Θεου ου κληρονομησουσι; Και επι του πεπορνευκοτος
παλιν ουτω κεχρηται τωι λογωι· και γαρ φοβησας δι' ων εμπροσθεν ειπεν, εκτεμων τε
αυτον και τωι Σαταναι παραδους, και της μελλουσης αναμνησας ημερας, εντρεπει
παλιν λεγων· Ουκ οιδατε οτι τα σωματα υμων μελη του Χριστου εστιν; ως προς
παιδας λοιπον ευγενεις διαλεγομενος. Ἐπειδη γαρ ειπε, Το δε σωμα τωι Κυριωι,
σαφεστερον αυτο δεικνυσι νυν· και αλλαχου δε το αυτο τουτο ποιει λεγων· Ὑμεις δε
εστε σωμα Χριστου, και μελη εκ μερους. Και το αυτο υποδειγμα πολλαχου τιθησιν,
ουκ επι των αυτων, αλλα ποτε μεν ωστε την αγαπην δειξαι, ποτε δε ωστε τον φοβον
αυξησαι· ενταυθα δε δεδιττομενος αυτο τεθεικε, και φοβων· Ἄρας ουν τα μελη του
Χριστου, ποιησω πορνης μελη; Μη γενοιτο. Ουδεν φρικωδεστερον της λεξεως
ταυτης. Και ουκ ειπεν, Ἄρας ουν τα μελη του Χριστου, συναψω τηι πορνηι· αλλα τι;
Ποιησω μελη πορνης; οπερ ην πληκτικωτερον. Ειτα κατασκευαζει πως τουτο γινεται
ο πορνευων, ουτω λεγων· Ἦ ουκ οιδατε οτι ο κολλωμενος τηι πορνη, εν σωμα 61.146
εστι; Ποθεν δηλον; Ἔσονται γαρ, φησιν, οι δυο εις σαρκα μιαν. Ὁ δε κολλωμενος τωι
Κυριωι, εν πνευμα εστιν. Ουκετι γαρ αφιησιν η συνουσια τους δυο ειναι δυο, αλλ' εν
αμφοτερους εργαζεται. Και ορα παλιν πως δια των ονοματων γυμνων προεισι, δια
της πορνης και δια του Χριστου προαγων την κατηγοριαν. Φευγετε την πορνειαν.
Ουκ ειπεν, Ἀπεχεσθε της πορνειας, αλλα, Φευγετε, τουτεστι, Μετα σπουδης ποιεισθε
την απαλλαγην του κακου. Παν αμαρτημα ο εαν ποιησηι ανθρωπος, εκτος του
σωματος εστιν· ο δε πορνευων εις το ιδιον σωμα αμαρτανει. Τουτο του προτερου
ελαττον· πλην αλλ' επειδη περι πορνων ην ο λογος αυτωι, παντοθεν αυτο απαιρει,
και απο των μειζονων και απο των ελαττονων αυξων το εγκλημα. Ἐκεινο μεν ουν
τοις ευλαβεστεροις ειρηται το προτερον, τουτο δε τοις ασθενεστεροις. Και γαρ και
τουτο της Παυλου σοφιας, μη απο των μεγαλων εντρεπειν μονον, αλλα και απο των
μικροτερων, και απο του αισχρου και απρεπους. Τι ουν; ο ανδροφονος, φησιν, ουχι
 
 

107
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την χειρα μολυνει; τι δε ο πλεονεκτης, και ο αρπαξ; Παντι που δηλον· αλλ' επειδη
ειπειν ουκ ενην του πορνου ουδεν χειρον, ετερως αυτο ηυξησε λεγων, οτι επι της
πορνειας ολοκληρον το σωμα γινεται μιαρον. Ὥσπερ γαρ εις λεβητα ακαθαρσιας
εμπιπτον και τωι μολυσμωι βαπτομενον, ουτω φυρεται. Τουτο δε και ημιν εθος. Ἀπο
μεν γαρ της πλεονεξιας και αρπαγης ουκ αν τις σπουδασειεν επι βαλανειον ελθειν,
αλλ' αδιαφορως επι την οικιαν ανεισιν· απο δε μιξεως πορνης, καθαπερ ολος
γενομενος ακαθαρτος, επι το λουσασθαι ερχεται· ουτως εχει τινα το συνειδος απο
της αμαρτιας ταυτης υποληψιν αισχροτεραν. Ἀμφοτερα μεν ουν χαλεπα, και
πλεονεξια και πορνεια, και εις γεενναν εμβαλλει· αλλ' επειδη οικονομικως ο Παυλος
παντα ποιει, οις ειχε, τουτοις ηυξησε το της πορνειας εγκλημα. Ἦ ουκ οιδατε οτι το
σωμα υμων ναος του εν υμιν αγιου Πνευματος εστιν; βʹ. Ουχ απλως ειπε, Του
Πνευματος, αλλα, Του εν υμιν, οπερ ην και παραμυθουμενου· και παλιν
επεξηγουμενος επηγαγεν· Ου εχετε απο του Θεου. Και τον δεδωκοτα τεθεικεν,
υψηλον τε ομου ποιων τον ακροατην, και φοβων και τωι μεγεθει της παρακαταθηκης
και τηι φιλοτιμιαι του παρακαταθεμενου. Και ουκ εστε εαυτων. Τουτο ουκ
εντρεποντος μονον εστιν, αλλα και βιαζομενου προς αρετην. Τι γαρ; πραττεις α
θελεις, φησιν· ουκ ει εαυτου κυριος. Ταυτα δε ελεγεν, ουχι το αυτεξουσιον αναιρων·
και γαρ ειπων, Παντα μοι εξεστιν, αλλ' ου παντα συμφερει, ουχι την ελευθεριαν
ημων ανειλε· και 61.147 ενταυθα παλιν γραφων, οτι Ουκ εστε εαυτων, ου τηι
προαιρεσει λυμαινεται, αλλα της κακιας απαγει, και του ∆εσποτου την κηδεμονιαν
ενδεικνυται. ∆ιο και επηγαγεν· Ἠγορασθητε γαρ τιμης. Ει δε ουκ ειμι εμαυτου, πως
με απαιτεις τα πρακτεα; πως δε προιων λεγεις παλιν, ∆οξασατε δη τον Θεον εν τωι
σωματι υμων και εν τωι πνευματι υμων, ατινα εστι του Θεου; Τι ουν εστι το, Ουκ εστε
εαυτων; και τι δι' αυτου κατασκευασαι βουλεται; Ἐν ασφαλειαι καταστησαι του μη
αμαρτανειν μηδε ταις επιθυμιαις της ψυχης ακολουθειν ταις ατοποις. Και γαρ πολλα
βουλομεθα ατοπα, αλλα κατεχειν δει· δυναμεθα γαρ· ει δε μη δυναμεθα, περιττη η
παραινεσις. Ὅρα γουν πως ησφαλισατο. Ειπων γαρ, Ουκ εστε εαυτων, ουκ επηγαγεν,
Ἀλλ' υπ' αναγκην εστε, αλλ', Ἠγορασθητε τιμης. ∆ια τι τουτο λεγεις; και μην
ετερωθεν, ειποι τις αν ισως, εδει προτρεψαι, δεικνυντα οτι ∆εσποτην εχομεν. Ἀλλα
τουτο μεν και προς Ἕλληνας ημιν κοινον, το δε, Ἠγορασθητε τιμης, ημων
εξαιρετον. Ἀναμιμνησκει γαρ του μεγεθους της ευεργεσιας και του τροπου της
σωτηριας, δεικνυς οτι αλλοτριωθεντες ηγορασθημεν· και ουχ απλως, αλλα τιμης.
∆οξασατε δη, αρατε τον Θεον εν τωι σωματι υμων και εν τωι πνευματι. Ταυτα δε
λεγει, ωστε μη τωι σωματι μονον φευγειν την πορνειαν, αλλα και εν τωι πνευματι της
ψυχης μηδεν πονηρον λογιζεσθαι και ελαυνειν την χαριν. Ἅτινα εστι του Θεου.
Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ὑμων,δια τουτο επηγαγεν, Ἅτινα εστι του Θεου, συνεχως
αναμιμνησκων ημας, οτι παντα ∆εσποτικα, και σωμα και ψυχη και πνευμα. Και γαρ
τινες φασι, Τωι πνευματι, τωι χαρισματι λεγειν. Ἂν γαρ εκεινο ηι παρ' ημιν, δοξαζεται
ο Θεος· εσται δε, αν καθαραν καρδιαν εχωμεν. Του Θεου δε αυτα εφησεν, ουκ επειδη
παρηγαγεν αυτα μονον, αλλ' επειδη και αλλοτριωθεντα, εκ δευτερου παλιν
εκτησατο, τιμην το αιμα του Παιδος καταθεις. Ὅρα πως εις τον Χριστον το παν
απηρτισε· πως ημας εις τον ουρανον ανηγαγε. Μελη του Χριστου εστε, φησι, ναος
εστε του Πνευματος· μη τοινυν γινεσθε πορνης μελη· ου γαρ το σωμα το υμων
υβριζεται· ου γαρ το σωμα υμων εστιν, αλλα του Χριστου. Ταυτα δε ελεγεν, ομου και
την φιλανθρωπιαν ενδεικνυμενος, οτι αυτου το σωμα το ημετερον, και της εξουσιας
της πονηρας ημας αφαιρουμενος. Ει γαρ αλλοτριον εστι το σωμα, ουκ εχετε εξουσιαν
αλλοτριον σωμα υβριζειν, φησι, και μαλιστα οταν ηι ∆εσποτικον, ουδε ναον
μολυνειν του Πνευματος. Ει γαρ ιδιωτικηι τις επελθων οικιαι, και κωμασας εις
εκεινην, την εσχατην δωσει δικην· ο βασιλεως ναον ληιστου ποιων καταγωγιον,
 
 

108
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εννοησον ποσα πεισεται κακα. Ταυτα ουν εννοησας, αιδεσθητι τον ενοικουντα· ο γαρ
Παρακλητος εστιν ουτος· φριξον τον συμπεπλεγμενον σοι και κεκολλημενον· ο γαρ
Χριστος εστι. Μη γαρ συ μελη Χριστου εαυτον εποιησας; Ἐννοησον ουτω, και μενε
σωφρονων, τινος ην μελη, και τινος γεγονε. Πορνης ην μελη προ τουτου, και ο
Χριστος εποιησεν αυτα μελη του ιδιου σωματος. Ουκ αρα αυτων εξουσιαν εχεις
λοιπον· εκεινωι δουλευε τωι ελευθερωσαντι. Ουδε γαρ, ει θυγατερα εχων, εκ πολλης
της ανοιας εξεμισθωσας αυτην πορνοβοσκωι, πορνευεσθαι εποιησας, ειτα βασιλεως
υιος παριων ηλευθερωσε τε αυτην της δουλειας εκεινης και συνηψεν εαυτωι, κυριος
ει λοι 61.148 πον αγειν αυτην επι το πορνειον· απαξ γαρ εδωκας και επωλησας.
Τοιουτον εστι και το ημετερον· εξεμισθωσαμεν την σαρκα την εαυτων τωι διαβολωι,
τωι χαλεπωι πορνοβοσκωι· ιδων ο Χριστος, εῤρυσατο αυτην και απηλλαξε της
πονηρας τυραννιδος εκεινης· ου τοινυν εστιν ημετερα λοιπον, αλλα του ρυσαμενου.
Ἐαν εθεληις ως νυμφηι βασιλεως κεχρησθαι, ουδεις ο κωλυων· εαν δε επι τα προτερα
αγαγηις, πεισηι τα αυτα, α τους τοιαυτα υβριζοντας εικος. ∆ιο μαλλον αυτην
κατακοσμειν χρη, ουχι καταισχυνειν. Ου γαρ εχεις εξουσιαν της σαρκος εν ταις
πονηραις επιθυμιαις, αλλ' εν οις αν ο Θεος επιταξηι μονοις. Ἐννοησον γουν ηλικης
αυτην υβρεως απηλλαξεν ο Θεος· και γαρ πασης πορνης αισχροτερον προειστηκει η
φυσις η ημετερα προ τουτου. Και γαρ ληιστειαι και ανδροφονιαι, και εκαστος
παρανομος λογισμος προς αυτην εισιων, συγκατεκλινετο τηι ψυχηι, και μισθωματος
ολιγου και του τυχοντος, της παρουσης ηδονης. Ἡ γαρ ψυχη φυρομενη μετα των
πονηρων εννοιων και πραξεων, τουτον εκαρπουτο μονον τον μισθον. γʹ. Ἀλλα το
μεν προ τουτου ταυτα γινεσθαι καιτοι δεινον ον, ουχ ουτω δεινον ην· το δε μετα τον
ουρανον, μετα τα βασιλεια, μετα το των μυστηριων απολαυσαι των φρικτων παλιν
μολυνεσθαι, ποιαν εξει συγγνωμην; Ἦ ουκ οιει και τοις πλεονεκταις και πασιν, οις
εμπροσθεν απηριθμησεν, αυτον τον διαβολον συγκατακλινεσθαι; τας δε
καλλωπιζομενας προς ασελγειαν γυναικας ουχ ηγηι μετ' εκεινου μιγνυσθαι; και τις
αντερει τουτωι τωι λογωι; Ει δε εστι τις φιλονεικων, αποδυετω την ψυχην των τα
τοιαυτα ασχημονουσων γυναικων, και οψεται παντως τον πονηρον δαιμονα εκεινον
σφοδρως συμπεπλεγμενον αυταις. ∆υσκολον γαρ, αγαπητοι, δυσκολον, ταχα δε και
αμηχανον, του σωματος καλλωπιζομενου ουτω, και την ψυχην ομου
καλλωπιζεσθαι· αλλ' αναγκη θατερον αμελεισθαι, επιμελουμενου θατερου· ου γαρ
εχει φυσιν ομου ταυτα γινεσθαι. ∆ιο φησιν· Ὁ κολλωμενος τηι πορνηι, εν σωμα εστιν·
ο δε κολλωμενος τωι Κυριωι, εν πνευμα εστι. Πνευμα γαρ γινεται λοιπον ο τοιουτος,
καν σωμα περικειται. Ὅταν γαρ μηδεν σωματικον μηδε παχυ μηδε γηινον περι
αυτον ηι, απλως το σωμα περικειται· οταν η πασα αρχη της ψυχης ηι και του
πνευματος, ουτω δοξαζεται ο Θεος. ∆ιο και εν τηι ευχηι κελευομεθα λεγειν·
Ἁγιασθητω το ονομα σου· και ο Χριστος φησι· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν
των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον
εν τοις ουρανοις. Ουτω δοξαζουσιν αυτον και οι ουρανοι, ου φωνην αφιεντες, αλλα
δια της οψεως θαυμαζομενοι, και την δοξαν εις τον ∆ημιουργον αναφεροντες. Ουτω
δοξασωμεν αυτον και ημεις, μαλλον δε και πλεον εκεινων· δυναμεθα γαρ, αν
εθελωμεν. Ου γαρ ουτως ουρανος και ημερα και νυξ, ως αγια ψυχη δοξαζει Θεον.
Ὥσπερ γαρ εις το καλλος του ουρανου τις αφορων, λεγει· ∆οξα σοι, ο Θεος, οιον
εργον εκτισας· ουτω δη και εις ανδρος αρετην βλεπων, και πολλωι πλεον ενταυθα.
Ἀπ' εκεινων μεν γαρ των κτισματων ου παντες δοξαζουσιν, αλλα πολλοι και
αυτοματα ειναι λεγουσι τα οντα· αλλοι δε και δαιμοσιν ανατιθεασι του κοσμου την
δημιουργιαν και την προνοιαν, οι και σφοδρα ασυγγνωστα αμαρτανουσιν· επι δε
ανθρωπου αρετης ουδεις τοιαυτα αναισχυντησαι δυνησεται, αλλα παντως δοξασει
τον Θεον, τον δουλευοντα αυτωι μετα 61.149 αρετης ζωντα ορων. Τις γαρ ουκ
 
 

109
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκπλαγησεται, οταν ανθρωπος τις ων, και της κοινης μετεχων φυσεως, και εν μεσοις
στρεφομενος ανθρωποις, καθαπερ αδαμας, μη επικαμπτηται προς τον των παθων
εσμον; οταν μεταξυ πυρος και σιδηρου και θηριων ων, αδαμαντος ισχυροτερος ηι, και
περιγενηται παντων δια τον της ευσεβειας λογον; οταν υβριζηται, και ευλογηι; οταν
κακως ακουηι, και εγκωμιαζηι; οταν επηρεαζηται, και ευχηται υπερ των αδικουντων;
οταν επιβουλευηται, και ευεργετηι τους πολεμουντας αυτωι και επιβουλευοντας;
Ταυτα γαρ και τα τοιαυτα των ουρανων πολλωι μαλλον δοξασει τον Θεον. Τον μεν
γαρ ουρανον ορωντες Ἕλληνες, ουκ αισχυνονται· αγιον δε ανδρα ιδοντες μετα
ακριβειας φιλοσοφιαν επιδεικνυμενον, καταδυονται και εαυτων καταγινωσκουσιν.
Ὅταν γαρ ο της αυτης αυτοις φυσεως μετεχων, τοσουτον ανωτερος ηι[, η] πολλωι
μαλλον, η οσον ο ουρανος της γης, και ακοντες εννοουσιν, οτι θεια δυναμις ταυτα
εργαζεται· διο φησι· Και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Βουλει
μαθειν και ετερωθεν, πως μεν απο του βιου των δουλων αυτου δοξαζεται ο Θεος,
πως δε απο των θαυματων; Ἐνεβαλε ποτε ο Ναβουχοδονοσορ τους τρεις παιδας εις
την καμινον. Ειτα επειδη ειδε το πυρ ου περιγενομενον αυτων, φησιν· Ευλογητος ο
Θεος, ος απεστειλε τον αγγελον αυτου, και εξειλετο τους παιδας αυτου εκ της
καμινου, οτι επεποιθεισαν επ' αυτον, και ηλλοιωσαν το ρημα του βασιλεως. Τι
λεγεις; κατεφρονηθης, και θαυμαζεις τους διαπτυσαντας; Ναι, φησι, [και] δι' αυτο
τουτο, οτι κατεφρονηθην· και του θαυματος ταυτην την αιτιαν τιθησι. Ὥστε ου δια
το σημειον η δοξα τωι Θεωι τοτε γεγονε μονον, αλλα και δια την προαιρεσιν των
εμβληθεντων. Ει δε και καθ' εαυτο εξετασειε τις τουτο κακεινο, ουκ ελαττον τουτο
εκεινου. Του γαρ ρυσασθαι καμινου το πεισαι ψυχας κατατολμησαι καμινου, ουκ
ελαττον εις θαυματος λογον. Πως γαρ ουκ εκπληξεως αξιον, οταν ο της οικουμενης
βασιλευς, και τοσαυτα περι εαυτον οπλα εχων και στρατοπεδα και στρατηγους και
τοπαρχας και υπατους, και γην και θαλατταν υποκειμενην, υπο παιδων αιχμαλωτων
καταφρονηται, και οι δεδεμενοι του δησαντος περιγινωνται και πασαν νικωσι την
στρατιαν εκεινην; ου γαρ ισχυσαν, οπερ ηθελον, οι περι τον βασιλεα, και ταυτα και
την απο της καμινου συμμαχιαν εχοντες· αλλ' οι γυμνοι και δουλοι και ξενοι και
ολιγοι (τι γαρ τριων ολιγωτερον;) απειρον στρατιαν δεδεμενοι κατηγωνισαντο. Ἤδη
γαρ θανατος κατεφρονειτο, επειδη λοιπον ο Χριστος εμελλεν επιδημειν· και
καθαπερ ανατελλειν μελλοντος του ηλιου, και πριν η τας ακτινας φανηναι, λαμπρον
γινεται το φως της ημερας· ουτω και του της δικαιοσυνης ηλιου μελλοντος
ερχεσθαι, ο θανατος λοιπον υπεξιστατο. Τι του θεατρου γενοιτ' αν λαμπροτερον
εκεινου; τι της νικης περιφανεστερον· τι των καινων τροπαιων επισημοτερον; δʹ.
Τουτο και εφ' ημων γινεται. Και νυν εστιν ο της Βαβυλωνιας καμινου βασιλευς, και
νυν φλογα αναπτει χαλεπωτεραν εκεινης· εστι και νυν ο τοιαυτην εικονα κελευων
θαυμαζειν· παρεισιν αυτωι και σατραπαι και στρατιωται και γοητευουσα μουσικη· και
πολλοι θαυμαζουσι ταυτην την εικονα, την ποικιλην, την μεγαλην. Τοιουτον γαρ τι
εστιν η πλεονεξια, οιον η εικων εκεινη, ουδε σιδηρου καταφρονουσα, αλλ' εξ
ανομοιων μεν συγκειμενη πραγματων, παντα 61.150 δε κελευουσα θαυμαζειν, και
χαλκον και σιδηρον και α πολλωι τουτων εστιν ευτελεστερα. Ἀλλ' ωσπερ ταυτα
εστιν, ουτω και οι των παιδων εκεινων ζηλωται εισι και νυν, οι λεγοντες· Τοις θεοις
σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι σου ου προσκυνουμεν, αλλα και την καμινον της
πενιας υπομενομεν, και την αλλην ταλαιπωριαν απασαν υπερ των του Θεου νομων.
Και οι μεν πολλα εχοντες, καθαπερ κακεινοι τοτε, και ταυτην προσκυνουσι πολλακις
και κατακαιονται· οι δε μηδεν κεκτημενοι και ταυτης καταφρονουσι, και εν πενιαι
οντες, εν δροσωι μαλλον εισι των εν ευποριαι ζωντων· καθαπερ και τοτε οι μεν
εμβαλοντες κατεκαησαν, οι δε εν μεσωι οντες, ωσπερ εν υδατι ησαν και δροσωι. Και ο
τυραννος δε τοτε εκεινος μαλλον εκαιετο τηι φλογι, του θυμου σφοδροτερον αυτον
 
 

110
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναπτοντος, η οι παιδες εκεινοι. Ἐκεινων μεν γαρ ουκ ισχυσε το πυρ ουδε ακρων
αψασθαι των τριχων· τουτου δε πυρος σφοδροτερον κατεκαυσε την διανοιαν η οργη.
Ἐννοησον γαρ οσον ην επ' οψεσι τοσαυταις υπο παιδων αιχμαλωτων αυτον
διαπτυεσθαι. Ἔδειξε γαρ λοιπον, οτι και την πολιν αυτων ελαβεν, ου παρα την
οικειαν ισχυν, αλλα παρα την των πολλων αμαρτιαν. Ει γαρ των δεδεμενων ουκ
ισχυσε περιγενεσθαι, και ταυτα εν καμινωι βεβλημενων, πως αν τουτων περιεγενετο
πολεμου νομωι, παντων τοιουτων οντων; Ὅθεν δηλον οτι αι των πολλων αμαρτιαι
την πολιν παρεδωκαν. Ὅρα δε και το ακενοδοξον των παιδων. Ου γαρ επεπηδησαν
τηι καμινωι, αλλα του Χριστου την παραγγελιαν ανωθεν εφυλαττον λεγοντος·
Ευχεσθε μη εισελθειν εις πειρασμον· ουτε εφυγον επειδη ηχθησαν, αλλ' εστησαν εν
τωι μεσωι γενναιως, ουτε μη καλουντος αγωνιζομενοι, ουτε καλουντος
μαλακιζομενοι, αλλα προς παντα ετοιμοι και γενναιοι, και πασης γεμοντες
παῤρησιας. Ἀκουσωμεν δε και τι λεγουσιν, ινα καντευθεν μαθωμεν αυτων το
φιλοσοφον φρονημα· Ἔστι Θεος εν ουρανοις δυνατος εξελεσθαι ημας. Ου γαρ υπερ
εαυτων φροντιζουσιν, αλλα και καιεσθαι μελλοντες, υπερ της του Θεου δοξης
μεριμνωσιν. Ἵνα γαρ μη ποτε, φησι, κατακαυθεντων ημων ασθενειαν του Θεου
καταγνωις, ηδη σοι το δογμα απαν απαγγελλομεν ακριβως το ημετερον· Ἔστι Θεος εν
ουρανοις, ου τοιουτος, οια αυτη εικων η επι γης, η αψυχος και αφωνος, αλλ' ικανος
και εκ μεσης καμινου της καιομενης εξαρπασαι. Μη τοινυν αυτου καταγνωις
ασθενειαν, οτι αφιησιν εμπεσειν. Ουτως εστι δυνατος, ωστε μετα το εμπεσειν παλιν
ημας εξαρπασαι της φλογος· Και εαν μη, γνωστον εστω σοι, ω βασιλευ, οτι τοις θεοις
σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι ηι εστησας ου προσκυνουμεν. Ὅρα αυτους
οικονομικως αγνοουντας το μελλον. Ει γαρ προηιδεσαν, ουδε ησαν θαυμαστοι,
πεποιηκοτες οπερ εποιησαν· τι γαρ θαυμαστον, ει ενεχυρα εχοντες σωτηριας,
κατετολμησαν των δεινων; αλλ' ο μεν Θεος εδοξαζετο, δυνηθεις εκβαλειν της
καμινου· εκεινοι δε ουκ αν εθαυμασθησαν, ατε μη εις κινδυνους εαυτους ριψαντες.
∆ια τουτο αυτους αφηκεν αγνοησαι το μελλον, ινα αυτους δοξασηι πλεον. Και
καθαπερ αυτοι ησφαλιζοντο τον βασιλεα μη ασθενειαν καταγνωναι Θεου, ει
κατακαυθειησαν· ουτως ο Θεος αμφοτερα εποιησε, και την εαυτου δυναμιν εδειξε,
και την των παιδων προθυμιαν λαμπροτεραν διαφανηναι παρεσκευασε. Ποθεν
61.151 ουν αυτοις, φησι, η αμφιβολια και το μη θαῤρειν οτι παντως σωθησονται; ∆ια
το παντως εαυτους ευτελεστερους ειναι νομιζειν, και αναξιους τοιαυτης ευεργεσιας.
Και οτι ου στοχαζομενος τουτο λεγω, εις την καμινον εμπεσοντες, τοιαυτα
απωδυροντο λεγοντες· Ἡμαρτομεν, ηνομησαμεν, ουκ εστιν ημιν ανοιξαι το στομα.
∆ια ταυτα ελεγον· Και εαν μη. Ει δε μη φανερως ειπον τουτο, οιον, οτι ∆υνατος μεν
εστιν ο Θεος εξελεσθαι ημας, εαν δε μη εξεληται, δια τας αμαρτιας ουκ εξελειται, μη
θαυμασηις· και γαρ εδοξαν αν παρα τοις βαρβαροις του Θεου την ασθενειαν τηι των
οικειων αμαρτηματων συσκιαζειν προφασει. ∆ια τουτο περι του δυνατου μονον
διαλεχθεντες, την αιτιαν ου τιθεασι. Και αλλως δε πεπαιδευμενοι καλως ησαν μη
πολυπραγμονειν του Θεου τας κρισεις. Ταυτα τοινυν ειποντες ενεβησαν εις το πυρ,
και ουτε ενυβρισαν εις τον βασιλεα, ουτε κατεστρεψαν την εικονα. Τον γαρ ανδρειον
τοιουτον ειναι χρη, σωφρονα και επιεικη, και μαλιστα εν τοις κινδυνοις, ινα μη δοξηι
θυμωι και κενοδοξιαι προς τοιουτους αγωνας ιεναι, αλλα ανδρειαι και σωφροσυνηι. Ὁ
μεν γαρ υβριζων, εκεινων των εγκληματων υπομενει την υπονοιαν· ο δε υπομενων
και ελκομενος 61.152 και μετ' επιεικειας αγωνιζομενος, ουχ ως ανδρειος θαυμαζεται
μονον, αλλα και επι τηι σωφροσυνηι και τηι επιεικειαι ουχ ηττον ανακηρυττεται· οπερ
και αυτοι τοτε εποιησαν, την τε ανδρειαν επιδεικνυμενοι και την επιεικειαν απασαν,
και ουδεν επι μισθωι πραττοντες ουδε αντιδοσει και ανταμοιβηι. Και εαν μη θελησηι,
φησιν, ημας εξελεσθαι, τοις θεοις σου ου λατρευομεν· εχομεν γαρ ηδη τας αμοιβας,
 
 

111
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταξιωθεντες απαλλαγηναι της ασεβειας, και δια τουτο κατακαυσαι τα σωματα. Και
ημεις τοινυν εχοντες ηδη την αντιδοσιν (και γαρ εχομεν, καταξιωθεντες αυτον
επιγνωναι, καταξιωθεντες γενεσθαι μελη Χριστου), μη ποιησωμεν αυτα μελη
πορνης. Ἐν γαρ τωι φρικωδεστατωι τουτωι χρη καταλυσαι τον λογον, ινα ακμαζοντα
εχοντες της απειλης τον φοβον, μενωμεν του χρυσιου καθαρωτεροι τωι φοβωι τουτωι
γινομενοι. Ουτω γαρ δυνησομεθα πορνειας απαλλαγεντες τον Χριστον ιδειν· ον
γενοιτο παντας ημας μετα παῤρησιας θεασασθαι κατα την ημεραν εκεινην, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΘʹ.
Περι δε ων εγραψατε μοι· καλον ανθρωπωι γυναι κος μη απτεσθαι· δια δε τας
πορνειας εκαστος την εαυτου γυναικα εχετω, και εκαστη τον ιδιον ανδρα. αʹ.
∆ιορθωσας τα χαλεπωτατα τρια εγκληματα, εν μεν το διεσπασθαι την Ἐκκλησιαν,
δευτερον δε του πεπορνευκοτος, τριτον το του πλεονεκτου, κεχρηται λοιπον
ημερωτερωι λογωι· και μεταξυ τιθησι παραινεσιν και συμβουλην την περι του γαμου
και της παρθενιας, απο των φορτικωτερων αναπαυων τον ακροατην. Ἐπι δε της
δευτερας Ἐπιστολης το εναντιον ποιει· αρχεται μεν απο των ημερωτερων, τελευται
δε εις τα σκυθρωποτερα. Και ενταυθα δε τον περι της παρθενιας απαρτισας λογον,
παλιν εξεισιν επι τα πληκτικωτερα, ου παντα εφεξης τιθεις, αλλα ποικιλλων τον
λογον εν εκατερωι, ως ο καιρος απηιτει, και των υποκειμενων πραγματων η χρεια.
∆ιο φησι· Περι δε ων εγραψατε μοι. Ἔγραψαν γαρ αυτωι, ει δει απεχεσθαι γυναικος, η
μη. Και προς ταυτα αντιγραφων και περι του γαμου νομοθετων, εισαγει και τον περι
της παρθενιας λογον· Καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι. Ει μεν γαρ το καλον
και σφοδρα υπερεχον ζητεις, φησι, βελτιον μηδ' ολως ομιλειν γυναικι· ει δε το
ασφαλες και βοηθουν σου τηι ασθενειαι, ομιλει γαμωι. Ἐπειδη δε εικος ην, ο και νυν
γινεται, τον μεν ανδρα βουλεσθαι, την δε γυναικα μηκετι, η και το εναντιον, ορα
πως περι εκατερων διαλεγεται. Και τινες μεν φασιν, οτι προς ιερεας ο λογος ουτος
αυτωι ειρηται· εγω δε απο των εξης σκοπων, ουκ αν φαιην τουτο ουτως εχειν· ουδε
γαρ αν καθολικως εθηκε την παραινεσιν. Ει δε ιερευσι μονον ταυτα εγραφεν, ειπεν
αν· Καλον τωι διδασκαλωι γυναικος μη απτεσθαι· νυνι δε καθολου αυτο τεθεικε,
Καλον ανθρωπωι, λεγων, ουχ ιερει μονον· και παλιν, Λελυσαι απο γυναικος; μη ζητει
γυναικα. Ουκ ειπε, Συ ο ιερευς και ο διδασκαλος, αλλ' αδιοριστως· και ολος διολου
τοιουτος προεισιν ο λογος. Ειπων δε, 61.152 ∆ια τας πορνειας εκαστος την εαυτου
γυναικα εχετω, αυτηι τηι αιτιαι της συγχωρησεως εις εγκρατειαν ηγαγε. Τηι γυναικι ο
ανηρ την οφειλομενην τιμην αποδιδοτω· ομοιως και η γυνη τωι ανδρι. Τι δε εστιν η
οφειλομενη τιμη; Ἡ γυνη του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει, αλλα και δουλη και
δεσποινα εστι του ανδρος. Καν αποστηις της δουλειας της προσηκουσης,
προσεκρουσας τωι Θεωι· ει δε αποστηναι βουλει, οταν ο ανηρ επιτρεπηι, καν προς
βραχυ τουτο γινηται. ∆ια γαρ τουτο και οφειλην το πραγμα εκαλεσεν, ινα δειξηι
μηδενα κυριον οντα εαυτου, αλλ' αλληλων δουλους. Ὅταν ουν ιδηις πορνην
πειρωσαν σου, ειπε· Ουκ εστι το σωμα εμον, αλλα της γυναικος. Ταυτα και η γυνη
λεγετω προς τους βουλομενους αυτης διορυξαι την σωφροσυνην· Ουκ εστιν εμον το
σωμα το εμον, αλλα του ανδρος. Ει δε σωματος ουκ εξουσιαζει ο ανηρ η η γυνη,
πολλωι μαλλον χρηματων. Ἀκουσατε οσαι ανδρας εχετε, και οσοι γυναικας. Ει γαρ
σωμα εχειν ιδιον ου χρη, πολλωι μαλλον χρηματα. Ἀλλαχου μεν ουν πολλην διδωσι
τωι ανδρι την προεδριαν και εν τηι Καινηι και εν τηι Παλαιαι λεγων· Προς τον ανδρα
σου η αποστροφη σου, και αυτος σου κυριευσει· ο δε Παυλος διαιρων ουτω και
 
 

112
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γραφων· Οι ανδρες, αγαπατε τας γυναικας, η δε γυνη ινα φοβηται τον ανδρα·
ενταυθα δε ουκετι το μειζον και το ελαττον, αλλα μια η εξουσια. Τι δηποτε; Ἐπειδη
περι σωφροσυνης ο λογος ην αυτωι. Ἐν μεν γαρ τοις αλλοις πλεονεκτειτω, φησιν, ο
ανηρ· ενθα δε σωφροσυνης λογος, ουκετι. Ὁ ανηρ του ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει,
ουδε η γυνη. Πολλη η ισοτιμια, και ουδεμια πλεονεξια. Μη αποστερειτε αλληλους, ει
μη τι αν εκ συμφωνου. Τι δη τουτο εστι; Μη εγκρατευεσθω, φησιν, η γυνη, του
ανδρος ακοντος, μητε ο ανηρ, της γυναικος μη βουλομενης. Τι δηποτε; Ὅτι μεγαλα
εκ της εγκρατειας ταυτης τικτεται κακα· και γαρ και μοιχειαι και πορνειαι και
οικιων ανατροπαι πολλακις εντευθεν εγενοντο. Ει γαρ εχοντες τας εαυτων
γυναικας, πορνευουσι, πολλωι μαλλον, αν αυτους της πα 61.153 ραμυθιας ταυτης
αποστερησηις. Και καλως ειπε, Μη αποστερειτε, αποστερησιν ενταυθα και οφειλην
ανωτερω ειπων, ινα δειξηι της δεσποτειας την επιτασιν. Το γαρ ακοντος θατερου
εγκρατευεσθαι θατερον, αποστερειν εστι· το δε εκοντος, ουκετι. Ουδε γαρ, ει πεισας
με λαβοις τι των εμων, αποστερεισθαι φημι. Ὁ γαρ ακοντος και βιαζομενου λαβων,
αποστερει· οπερ ποιουσι πολλαι γυναικες, μειζονα της δικαιοσυνης αμαρτιαν
εργαζομεναι, και της ασελγειας του ανδρος υπευθυνοι γινομεναι ταυτηι, και
διασπωσαι παντα. ∆ει δε παντων προτιμαιν την ομονοιαν, επειδη και παντων τουτο
κυριωτερον, και ει βουλει, και επι των πραγματων αυτο εξετασωμεν. Ἔστω γαρ
γυνη και ανηρ, και εγκρατευεσθω η γυνη μη βουλομενου του ανδρος· τι ουν, αν
εκεινος εντευθεν πορνευηι, η μη πορνευηι μεν, αλγηι δε και θορυβηται και πυρωται
και μαχηται, και μυρια τηι γυναικι πραγματα παρεχηι; τι το κερδος της νηστειας και
της εγκρατειας, αγαπης διεῤρηγμενης; Ουδεν. Ποσας γαρ ενθεν λοιδοριας, ποσα
πραγματα, ποσον αναγκη γινεσθαι πολεμον; βʹ. Ὅταν γαρ εν οικιαι ανηρ και γυνη
διεστηκοτες ωσιν, ουδεν νηος χειμαζομενης αμεινον η οικια διακεισεται, του
κυβερνητου προς τον πρωρεα διαστασιαζοντος. ∆ια τουτο φησι· Μη αποστερειτε
αλληλους, ει μη τι αν εκ συμφωνου προς καιρον, ινα σχολαζητε τηι νηστειαι και τηι
προσευχηι· την μετα πλειονος σπουδης προσευχην ενταυθα λεγων. Ει γαρ κωλυει
τους συνιοντας αλληλοις ευχεσθαι, το αδιαλειπτως ευχεσθαι πως αν εχοι καιρον;
Ἔστι τοινυν και ομιλειν γυναικι, και ευχηι προσεχειν· αλλ' εγκρατειαι ακριβεστερα
γινεται αυτη. Ου γαρ ειπεν απλως, Ἵνα προσευχησθε, αλλ', Ἵνα σχολαζητε, ως
ασχολιαν εμποιουντος του πραγματος, αλλ' ουκ ακαθαρσιαν. Και παλιν επι το αυτο
συνερχεσθε, ινα μη πειραζηι υμας ο Σατανας. Ἵνα γαρ μη δοξηι νομοθεσιας ειναι το
πραγμα, προστιθησι και την αιτιαν. Ποια δε εστιν αυτη; Ἵνα μη πειραζηι υμας ο
Σατανας. Και ινα μαθηις οτι ουχ ο διαβολος αυτο μονον εργαζεται το της μοιχειας,
επηγαγε· ∆ια την ακρασιαν υμων. Τουτο δε λεγω κατα συγγνωμην, ου κατ' επιταγην.
Θελω γαρ παντας ανθρωπους ειναι, ως και εμαυτον, εν εγκρατειαι. Τουτο πολλαχου
ποιει, οταν περι δυσκολων παραινει πραγματων· εαυτον εν μεσωι τιθησι, και φησι·
Μιμηται μου γινεσθε. Ἀλλ' εκαστος το ιδιον χαρισμα εχει εκ Θεου, ος μεν ουτως, ος
δε ουτως. Ἐπειδη γαρ σφοδρα αυτων κατηγορησεν ειπων, ∆ια την ακρασιαν υμων,
παλιν αυτους παρεμυθησατο επαγαγων· Ἕκαστος ιδιον χαρισμα εχει εκ Θεου· ου
τουτο δηλων, οτι της ημετερας σπουδης ου δειται το κατορθωμα, αλλ' οπερ εφθην
ειπων, παραμυθουμενος αυτους. Ει γαρ χαρισμα εστι, και ουδεν ανθρωπος εις τουτο
εισφερει, πως επαγεις· Λεγω δε τοις αγαμοις και ταις χηραις· καλον αυταις, εαν
μεινωσιν ως καγω. Ει δε ουκ εγκρατευονται, γαμησατωσαν; Ειδες την συνεσιν του
Παυλου, πως και βελτιονα δεικνυσι την εγκρατειαν, και ουκ αναγκαζει τον μη
φθανοντα, δεδοικως μη τι παραπτωμα γενηται; Κρειττον γαρ εστι γαμησαι, η
πυρουσθαι. Ἐνεφηνεν οση της επιθυμιας η τυραννις. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ει
πολλην υπομενεις βιαν, φησι, και πυρωσιν, απαλλαγηθι πονων και ιδρωτων, μηποτε
και 61.154 περιτραπηις. Τοις δε γεγαμηκοσι παραγγελλω, ουκ εγω, αλλ' ο Κυριος.
 
 

113
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐπειδη νομον ρητως υπο του Χριστου τεθεντα μελλει αναγινωσκειν περι του χωρις
πορνειας μη αφιεναι γυναικα, δια τουτο φησιν· Ουκ εγω· τα μεν γαρ ειρημενα
εμπροσθεν, ει και μη ρητως ειρητο, αλλα και αυτωι δοκει ταυτα· τουτο μεντοι και
ρητως παρεδωκεν. Ὥστε το, Ἐγω, και το, Ουκ εγω, ταυτην εχει την διαφοραν. Ἵνα
γαρ μηδε τα αυτου ανθρωπινα ειναι νομισηις, δια τουτο επηγαγεν· ∆οκω γαρ καγω
Πνευμα Θεου εχειν. Τι ουν εστιν, ο τοις γεγαμηκοσι παρηγγειλεν ο Κυριος, Γυναικα
απο ανδρος μη χωρισθηναι; εαν δε και χωρισθηι, μενετω αγαμος, η τωι ανδρι
καταλλαγητω· και ανδρα γυναικα μη αφιεναι; Ἐπειδη γαρ και δι' εγκρατειαν και δι'
αλλας προφασεις και μικροψυχιας γινεσθαι διαιρεσεις συνεβαινε, βελτιον μεν μηδε
γενεσθαι την αρχην, φησιν· ει δε αρα και γενοιτο, μενετω η γυνη μετα του ανδρος, ει
και μη τηι μιξει, αλλα τωι μηδενα ετερον παρεισαγαγειν ανδρα. Τοις δε λοιποις εγω
λεγω, ουχ ο Κυριος· Ει τις αδελφος γυναικα εχει απιστον, και αυτη συνευδοκει οικειν
μετ' αυτου, μη αφιετω αυτην. Και γυνη ει τις εχει ανδρα απιστον, και αυτος
συνευδοκει οικειν μετ' αυτης, μη αφιετω αυτον. Ὥσπερ γαρ περι του χωριζεσθαι
πορνων διαλεγομενος, τηι επιδιορθωσει το πραγμα πεποιηκεν ευκολον ειπων, Και ου
παντως τοις πορνοις του κοσμου τουτου· ουτω δη και ενταυθα πολλης προενοησεν
ευκολιας, ειπων· Ἐαν τις η γυνη ανδρα, η ανηρ γυναικα εχηι απιστον, μη αφιετω
αυτην. Τι λεγεις; αν μεν απιστος, μενετω μετα της γυναικος· αν δε πορνος, μηκετι;
καιτοι γε ελαττον η πορνεια της απιστιας. Ἔλαττον μεν η πορνεια, αλλ' ο Θεος των
σων φειδεται σφοδρα. Τουτο και εν τηι θυσιαι ποιει λεγων· Ἄφες την θυσιαν, και
καταλλαγηθι τωι αδελφωι σου· τουτο και επι του τα μυρια ταλαντα οφειλοντος. Και
γαρ εκεινον μυρια μεν ταλαντα χρεωστουντα αυτωι ουκ εκολασεν, εκατον δε
δηναρια τον συνδουλον απαιτησαντα ετιμωρησατο. Ειτα, ινα μη φοβηται η γυνη, ως
ακαθαρτος γινομενη δια την μιξιν, φησιν· Ἡγιασται γαρ ο ανηρ ο απιστος εν τηι
γυναικι, και ηγιασται η γυνη η απιστος εν τωι ανδρι. Καιτοι ει ο τηι πορνηι
κολλωμενος, εν σωμα εστιν, ευδηλον οτι και η τωι ειδωλολατρηι κολλωμενη, εν
σωμα εστιν· εν μεν σωμα εστιν, αλλ' ου γινεται ακαθαρτος, αλλα νικαι η καθαροτης
της γυναικος την ακαθαρσιαν του ανδρος, και νικαι η καθαροτης του πιστου ανδρος
παλιν το ακαθαρτον της απιστου γυναικος. γʹ. Πως ουν ενταυθα μεν νενικηται το
ακαθαρτον, διο και επιτετραπται η συνουσια· επι δε της πορνευομενης γυναικος ου
κατηγορειται εκβαλλων αυτην ο ανηρ; Ὅτι ενταυθα μεν ελπις σωζεσθαι το
απολωλος μερος δια του γαμου, εκει δε ο γαμος ηδη διαλελυται· κακει μεν
αμφοτεροι διαφθειρονται, ενταυθα δε θατερου το εγκλημα. Οιον τι λεγω· Ἔστιν η
πορνευθεισα καθαπαξ, μιαρα. Ει τοινυν ο κολλωμενος τηι πορνηι εν σωμα εστι, και
αυτος γινεται μιαρος πορνευουσηι μιγνυμενος, δια τουτο αφιπταται η καθαροτης
απασα. Ἐνταυθα δε ουχ ουτως· αλλα πως; Ἔστιν ακαθαρτος ο ειδωλολατρης, αλλ' η
γυνη ουκ εστιν ακαθαρτος. Ει μεν γαρ εκοινωνει αυτωι κατα τουτο, καθο ακαθαρτος
ην, λεγω δε κατα την ασεβειαν, εμελλε και αυτη ακαθαρτος γινεσθαι· νυνι δε ετερως
μεν εστιν ακαθαρτος ο ειδωλολατρης, εν ετερωι 61.155 δε αυτωι πραγματι κοινωνει η
γυνη, εν ωι ουκ εστιν ακαθαρτος. Γαμος γαρ εστι και μιξις σωματων, καθο η
κοινωνια. Παλιν τουτον μεν ελπις ανακληθηναι υπο της γυναικος, ωικειωται γαρ
αυτη· εκεινον δε ου σφοδρα ευκολον. Πως γαρ η τον εμπροσθεν ατιμασασα χρονον,
και γενομενη ετερου, και του γαμου τα δικαια αφανισασα, ανακαλεσασθαι δυνησεται
τον ηδικημενον, προς τουτοις και τον μενοντα ως ξενον; Παλιν εκει μεν μετα την
πορνειαν ο ανηρ ουκ εστιν ανηρ· ενταυθα δε, καν ειδωλολατρις η γυνη, του ανδρος
το δικαιον ουκ απολλυται. Ουχ απλως δε συνοικιζει τωι απιστωι, αλλα τωι
βουλομενωι· διο ειπε· Και αυτος συνευδοκει οικειν μετ' αυτης. Ποιον γαρ, ειπε μοι,
βλαβος, οταν και τα της ευσεβειας ακεραια διαμενηι, και ελπιδες ωσι χρησται περι
του απιστου, μενειν τους ηδη ζευχθεντας, και μη περιττων πολεμων υποθεσεις
 
 

114
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισαγειν; ουδε γαρ περι των μηδεπω συνελθοντων διαλεγεται νυν, αλλα περι των
ηδη συνελθοντων. Ου γαρ ειπεν, Ει τις βουλεται λαβειν απιστον, αλλ', Ει τις εχει
απιστον· οιον ει τις μετα το γαμησαι η γαμηθηναι εδεξατο τον λογον της ευσεβειας,
ειτα θατερον μερος εναπεμεινε τηι απιστιαι, και στεργει το συνοικειν, μη
διαῤρηγνυσθω· Ἡγιασται γαρ, φησιν, ο ανηρ ο απιστος εν τηι γυναικι. Τοσαυτη η
περιουσια της σης καθαροτητος. Τι ουν; αγιος εστιν ο Ἕλλην; Ουδαμως· ου γαρ
ειπεν, Ἅγιος εστιν, αλλ', Ἡγιασται εν τηι γυναικι. Τουτο δε ειπεν, ουχ ινα δειξηι
εκεινον αγιον, αλλ' ινα εκ περιουσιας τον φοβον εξεληι της γυναικος, κακεινον εις
επιθυμιαν αγαγηι της αληθειας. Ου γαρ των σωματων το ακαθαρτον, ων εστιν η
κοινωνια, αλλα της προαιρεσεως και των λογισμων. Ειτα και αποδειξις· ει γαρ
ακαθαρτος μενουσα γενναις, το δε παιδιον ουκ απο σου μονης, ακαθαρτον αρα το
παιδιον, η εξ ημισειας καθαρον· νυνι δε ουκ εστιν ακαθαρτον. ∆ιο και επηγαγεν,
Ἐπει τα τεκνα υμων ακαθαρτα εστι· νυνι δε αγια εστι· τουτεστιν, ουκ ακαθαρτα.
Αυτος δε αγια εκαλεσε, τηι περιουσιαι της λεξεως παλιν εκβαλλων της τοιαυτης
υποψιας το δεος. Ει δε ο απιστος χωριζεται, χωριζεσθω. Ἐνταυθα γαρ ουκετι πορνεια
το πραγμα εστι. Τι δε εστιν, Ει δε ο απιστος χωριζεται; Οιον ει κελευει σοι θυειν και
κοινωνειν αυτωι της ασεβειας δια τον γαμον, η αναχωρειν, βελτιον διασπασθηναι
τον γαμον, και μη την ευσεβειαν. ∆ιο επηγαγεν· Ου δεδουλωται ο αδελφος, η η
αδελφη εν τοις τοιουτοις. Ει καθ' εκαστην ημεραν πυκτευοι και πολεμους παρεχοι
δια τουτο, φησι, βελτιον απαλλαγηναι. Τουτο γαρ αινιττεται, λεγων· Ἐν δε ειρηνηι
κεκληκεν ημας ο Θεος. Ἐκεινος γαρ λοιπον την αιτιαν παρεσχεν, ωσπερ και ο
πορνευσας. Τι γαρ οιδας, γυναι, ει τον ανδρα σωσεις; Προς το, Μη αφιετω αυτον,
τουτο παλιν. Ει γαρ μη στασιαζει, μενε, φησιν· εχει γαρ και κερδος· μενε, και
παραινει και συμβουλευε και πειθε· ουδεις γαρ ουτω διδασκαλος ισχυσαι δυνησεται,
ως γυνη. Και ουτε αναγκην επιτιθησιν αυτηι και παντως απαιτει παρ' αυτης το
πραγμα, ινα μη παλιν φορτικωτερον εργασηται, ουτε απογινωσκειν κελευει, αλλ'
αφιησιν αυτο τηι του μελλοντος αδηλιαι μετεωρον, λεγων· Τι γαρ οιδας, γυναι, ει τον
ανδρα σωσεις; και τι οιδας, ανερ, ει την γυναικα σωσεις; και παλιν· Ει μη εκαστωι ως
εμερισεν ο Θεος, εκαστον ως κεκληκεν ο Κυριος, ουτω περιπατειτω. Περιτετμημενος
τις εκληθη; μη επισπασθω. Ἐν 61.156 ακροβυστιαι τις εκληθη; μη περιτεμνεσθω. Ἡ
περιτομη ουδεν εστι, και η ακροβυστια ουδεν εστιν, αλλα τηρησις εντολων Θεου.
Ἕκαστος εν τηι κλησει ηι εκληθη, εν ταυτηι μενετω. ∆ουλος εκληθης; μη σοι μελετω.
Ταυτα εις την πιστιν ουδεν συντελει, φησι· μη τοινυν φιλονεικει μηδε θορυβου· η
γαρ πιστις παντα εξεβαλε ταυτα. Ἕκαστος εν τηι κλησει ηι εκληθη, εν ταυτηι μενετω.
Γυναικα εχων απιστον εκληθης; μενε εχων· μη δια την πιστιν εκβαληις την γυναικα.
∆ουλος ων εκληθης; μη σοι μελετω· μενε δουλευων. Ἀκροβυστος ων εκληθης; μενε
ακροβυστος. Ἐμπεριτομος ων επιστευσας; μενε εμπεριτομος. Τουτο γαρ εστιν,
Ἑκαστωι ως εμερισεν ο Θεος. Ταυτα γαρ ουκ εστι κωλυματα εις ευσεβειαν. Συ δουλος
ων εκληθης, αλλος γυναικα εχων απιστον, αλλος περιτετμημενος. δʹ. Βαβαι! που την
δουλειαν εθηκεν! Ὥσπερ ουδεν ωφελει η περιτομη, ουδε βλαπτει η ακροβυστια,
ουτως ουδε η δουλεια ουδε η ελευθερια. Και ινα δειξηι τουτο σαφεστερον εκ
περιουσιας, φησιν· Ἀλλ' ει και δυνασαι ελευθερος γενεσθαι, μαλλον χρησαι·
τουτεστι, μαλλον δουλευε. Και τι δηποτε τον δυναμενον ελευθερωθηναι κελευει
μενειν δουλον; Θελων δειξαι, οτι ουδεν βλαπτει η δουλεια, αλλα και ωφελει. Και
ουκ αγνοω μεν οτι τινες το, Μαλλον χρησαι, περι ελευθεριας φασιν ειρησθαι,
λεγοντες, οτι Ει δυνασαι ελευθερωθηναι, ελευθερωθητι· πολυ δε απεναντιας τωι
τροπωι του Παυλου το ρημα, ει τουτο αινιττοιτο. Ου γαρ αν παραμυθουμενος τον
δουλον, και δεικνυς ουδεν ηδικημενον, εκελευσε γενεσθαι ελευθερον. Ειπε γαρ αν
τις ισως· Τι ουν; αν μη δυνωμαι, ηδικημαι και ηλαττωμαι; Ου τοινυν τουτο φησιν,
 
 

115
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' οπερ εφην, θελων δειξαι οτι ουδεν πλεον γινεται τωι ελευθερωι γενομενωι, φησι·
Καν κυριος ηις του ελευθερωθηναι, μενε δουλευων μαλλον. Ειτα και την αιτιαν
επαγει· Ὁ γαρ εν Κυριωι κληθεις δουλος, απελευθερος Κυριου εστιν· ομοιως και ο
ελευθερος κληθεις, δουλος εστι του Χριστου. Ἐν γαρ τοις κατα Χριστον, φησιν,
αμφοτεροι ισοι· ομοιως γαρ και συ του Χριστου δουλος, ομοιως και ο δεσποτης ο σος.
Πως ουν ο δουλος απελευθερος; Ὅτι ηλευθερωσε σε ου της αμαρτιας μονον, αλλα
και της εξωθεν δουλειας μενοντα δουλον. Ου γαρ αφιησιν ειναι δουλον τον δουλον,
ουδε ανθρωπον μενοντα εν δουλειαι· τουτο γαρ εστι το θαυμαστον. Και πως
ελευθερος εστιν ο δουλος, μενων δουλος; Ὅταν παθων απηλλαγμενος ηι και των της
ψυχης νοσηματων, οταν χρηματων καταφρονηι και οργης και των αλλων των
τοιουτων παθων. Τιμης ηγορασθητε, μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων. Ουτος ο λογος
ου προς οικετας μονον, αλλα και προς ελευθερους ειρηται. Ἔστι γαρ και δουλον
οντα μη ειναι δουλον, και ελευθερον οντα δουλον ειναι. Και πως ο δουλος ων, ουκ
εστι δουλος; Ὅταν δια τον Θεον παντα ποιηι, οταν μη υποκρινηται μηδε κατ'
οφθαλμοδουλειαν ανθρωπων τι πραττηι· τουτεστι, δουλευοντα ανθρωποις
ελευθερον ειναι. Ἢ πως παλιν ελευθερος τις ων, γινεται δουλος; Ὅταν διακονηται
ανθρωποις πονηραν τινα διακονιαν η δια γαστριμαργιαν, η δια χρηματων επιθυμιαν,
η δια δυναστειαν. Ὁ γαρ τοιουτος παντων εστι δουλικωτερος, καν ελευθερος ηι.
Σκοπει δε ταυτα αμφοτερα· ∆ουλος ην ο Ἰωσηφ, αλλ' ουκ ανθρωπων δουλος· διο και
εν τηι δουλειαι παν 61.157 των ελευθερων ελευθερωτερος ην. Τηι δεσποινηι γουν ουκ
ειξεν, εις απερ ηθελησεν η κεκτημενη. Παλιν ελευθερα ην εκεινη, και παντων ην
δουλικωτερα, τον θεραποντα κολακευουσα και παρακαλουσα· αλλ' ουκ επεισε τον
ελευθερον, ο μη ηθελησε, ποιησαι. Ουκ αρα δουλεια το πραγμα ην, αλλ' ελευθερια η
ανωτατω. Τι γαρ ενεποδισθη προς αρετην εκεινος απο της δουλειας; Ἀκουετωσαν
δουλοι και ελευθεροι· Τις εδουλευσεν; ο αξιουμενος, η η αξιουσα; η παρακαλουσα, η
ο καταφρονων ικετευουσης; Και γαρ εισιν οροι δουλων παρα του Θεου κειμενοι· και
μεχρι που δει φυλαττειν αυτους, και τουτο νενομοθετηται, και υπερβαινειν αυτους
ου χρη. Ὅταν γαρ μηδεν ο δεσποτης επιταττηι των μη δοκουντων τωι Θεωι, επεσθαι
δει και πειθεσθαι· περαιτερω δε μηκετι· ουτω γαρ ο δουλος ελευθερος γινεται. Ἂν δε
περαιτερω προΐηις, καν ελευθερος ηις, εγενου δουλος. Τουτο γουν αινιττεται λεγων·
Μη γινεσθε δουλοι ανθρωπων. Ει δε μη τουτο, αλλ' εκελευσε καταλιμπανειν
δεσποτας, και ελευθερους φιλονεικειν γινεσθαι, πως παρηινει λεγων· Ἕκαστος εν
τουτωι μενετω, εν ωι εκληθη; και αλλαχου, Ὅσοι εισιν υπο ζυγον δουλοι, τους ιδιους
δεσποτας πασης τιμης αξιους ηγεισθωσαν, και μη καταφρονειτωσαν οι πιστους
εχοντες δεσποτας, οτι αδελφοι εισιν οι της ευεργεσιας αντιλαμβανομενοι; Και
Ἐφεσιοις δε και Κολασσαευσιν επιστελλων, τα αυτα διαταττεται και νομοθετει.
Ὅθεν δηλον, οτι ου ταυτην αναιρει την δουλειαν, αλλα την απο της κακιας και
ελευθεροις γινομενην, ηπερ εστι χαλεπωτατη, καν ελευθερος τις ων αυτηι δουλευηι.
Τι γαρ απωναντο οι του Ἰωσηφ αδελφοι ελευθεροι οντες; ουχι παντων ησαν των
δουλων δουλικωτεροι, και προς τον πατερα ψευδομενοι, και προς τους εμπορους τα
μη οντα λεγοντες, και προς τον αδελφον; Ἀλλ' ουκ ο ελευθερος τοιουτος, αλλα
πανταχου και εν πασιν αληθης· και ουδεν αυτον δουλωσασθαι ηδυνηθη, ου δεσμος,
ου δουλεια, ου δεσποινης ερως, ου το εν αλλοτριαι ειναι· αλλ' εμενεν ελευθερος
πανταχου. Τουτο γαρ μαλιστα εστιν ελευθερια, οταν και εν δουλειαι διαλαμπηι. εʹ.
Τοιουτον ο Χριστιανισμος· εν δουλειαι ελευθεριαν χαριζεται. Και καθαπερ το φυσει
ατρωτον σωμα, τοτε δεικνυται ατρωτον, οταν δεξαμενον βελος μηδεν παθηι δεινον·
ουτω και ο ακριβως ελευθερος τοτε φαινεται, οταν και δεσποτας εχων μη δουλωθηι.
∆ια τουτο κελευει δουλον μενειν. Ει δ' ου δυνατον δουλον οντα ειναι Χριστιανον,
οιον χρη, πολλην της ευσεβειας ασθενειαν κατηγορουσιν Ἕλληνες· ωσπερ, αν
 
 

116
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθωσιν, οτι την ευσεβειαν ουδεν βλαπτει δουλεια, θαυμασονται το κηρυγμα. Ει γαρ
θανατος ημας ου βλαπτει ουδε μαστιγες ουδε δεσμα, πολλωι μαλλον δουλεια, πυρ και
σιδηρος και τυραννιδες μυριαι και νοσοι και πενιαι και θηρια, και μυρια τουτων
χαλεπωτερα, ουκ εβλαψαν τους πιστους, αλλα και δυνατωτερους εποιησαν. Και πως
δουλεια βλαψαι δυνησεται, φησιν; Ουχ αυτη βλαπτει η δουλεια, αγαπητε, αλλ' η
φυσει δουλεια η της αμαρτιας. Καν ταυτην μη ηις την δουλειαν δουλος, θαῤρει και
ευφραινου· ουδεις σε ουδεν αδικησαι δυνησεται, αδουλωτον εχοντα το ηθος· αν δε
ταυτης ηις δουλος, καν μυριακις ελευθερος ηις, ουδεν οφελος σοι της ελευθεριας. Τι
γαρ οφελος, ειπε μοι, οταν ανθρωπωι μεν μη δουλευηις, τοις δε πα 61.158 θεσι
σεαυτον υποκατακλινηις; Οι μεν γαρ ανθρωποι και φεισασθαι επιστανται πολλακις,
εκεινοι δε οι δεσποται ουδεποτε κορεννυνται σου της απωλειας. ∆ουλευεις
ανθρωπωι; Ἀλλα και ο ∆εσποτης σοι δουλευει, διοικουμενος σοι τα της τροφης,
επιμελουμενος σου της υγιειας και ενδυματων και υποδηματων, και των αλλων
απαντων φροντιζων. Και ουχ ουτω συ δεδοικας, μη προσκρουσηις τωι ∆εσποτηι, ως
εκεινος δεδοικε μη τι σοι των αναγκαιων επιλιπηι. Ἀλλ' εκεινος κατακειται, συ δε
εστηκας. Και τι τουτο; ουδε γαρ τουτο παρ' αυτωι μονον, αλλα και παρα σοι.
Πολλακις γουν σου κατακειμενου και υπνουντος ηδεως, εκεινος ουχ εστηκε μονον,
αλλα και μυριας υπομενει βιας επι της αγορας, και αγρυπνει σου χαλεπωτερον. Τι
γουν; τοιουτον επαθε παρα της δεσποινης ο Ἰωσηφ, οιον παρα της επιθυμιας εκεινη;
Ουτος μεν γαρ, α επιταξαι ηθελησεν εκεινη, ουκ εποιησεν· εκεινη δε, α επεταξεν η
δεσποινα αυτης, η ασελγεια λεγω, παντα επραξε· και ου προτερον απεστη, εως αν
αυτην κατηισχυνεν. Ποιος ταυτα επιταττει δεσποτης; ποιος τυραννος ωμος; ∆εηθητι
σου του δουλου, φησιν, ικετευσον τον αιχμαλωτον, κολακευσον τον αργυρωνητον·
καν διαπτυσηι, παλιν επιμεινον, καν πολλακις ειπηις και μη ανασχηται, επιτηρησον
ερημιαν, και βιασαι και γενου καταγελαστος. Τι ατιμοτερον, τι δε τουτων
αισχροτερον των ρηματων; Ἂν δε μηδεν μηδε ουτως ανυσηις, και συκοφαντησον και
απατησον τον συνοικουντα. Ὅρα πως ανελευθερα, πως αισχρα τα επιταγματα, πως
απηνη και ωμα και μανικα. Τι τοιουτον επιταττει ο δεσποτης, οια επεταξεν η
ασελγεια τηι βασιλισσηι γυναικι τοτε εκεινηι; αλλ' ομως ουκ ετολμησε παρακουσαι. Ὁ
δε Ἰωσηφ ουδεν τοιουτον υπεμεινεν, αλλα τα εναντια παντα, α δοξαν εφερε και
τιμην. Βουλει και ετερον ανδρα ιδειν υπο δεσποινης χαλεπης πολλα επιταγεντα, και
ουδεν τολμησαντα παρακουσαι; Ἐννοησον τον Καιν, οσα υπο της βασκανιας
επεταγη. Ἐπεταξεν εκεινη σφαξαι τον αδελφον, ψευσασθαι τον Θεον, λυπησαι τον
πατερα, αναισχυντησαι, και παντα εποιησε, και ουδεν παρηκουσε. Και τι 61.157 αν
μαθωσιν, οτι την ευσεβειαν ουδεν βλαπτει δουλεια, θαυμασονται το κηρυγμα. Ει γαρ
θανατος ημας ου βλαπτει ουδε μαστιγες ουδε δεσμα, πολλωι μαλλον δουλεια, πυρ και
σιδηρος και τυραννιδες μυριαι και νοσοι και πενιαι και θηρια, και μυρια τουτων
χαλεπωτερα, ουκ εβλαψαν τους πιστους, αλλα και δυνατωτερους εποιησαν. Και πως
δουλεια βλαψαι δυνησεται, φησιν; Ουχ αυτη βλαπτει η δουλεια, αγαπητε, αλλ' η
φυσει δουλεια η της αμαρτιας. Καν ταυτην μη ηις την δουλειαν δουλος, θαῤρει και
ευφραινου· ουδεις σε ουδεν αδικησαι δυνησεται, αδουλωτον εχοντα το ηθος· αν δε
ταυτης ηις δουλος, καν μυριακις ελευθερος ηις, ουδεν οφελος σοι της ελευθεριας. Τι
γαρ οφελος, ειπε μοι, οταν ανθρωπωι μεν μη δουλευηις, τοις δε πα 61.158 θεσι
σεαυτον υποκατακλινηις; Οι μεν γαρ ανθρωποι και φεισασθαι επιστανται πολλακις,
εκεινοι δε οι δεσποται ουδεποτε κορεννυνται σου της απωλειας. ∆ουλευεις
ανθρωπωι; Ἀλλα και ο ∆εσποτης σοι δουλευει, διοικουμενος σοι τα της τροφης,
επιμελουμενος σου της υγιειας και ενδυματων και υποδηματων, και των αλλων
απαντων φροντιζων. Και ουχ ουτω συ δεδοικας, μη προσκρουσηις τωι ∆εσποτηι, ως
εκεινος δεδοικε μη τι σοι των αναγκαιων επιλιπηι. Ἀλλ' εκεινος κατακειται, συ δε
 
 

117
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστηκας. Και τι τουτο; ουδε γαρ τουτο παρ' αυτωι μονον, αλλα και παρα σοι.
Πολλακις γουν σου κατακειμενου και υπνουντος ηδεως, εκεινος ουχ εστηκε μονον,
αλλα και μυριας υπομενει βιας επι της αγορας, και αγρυπνει σου χαλεπωτερον. Τι
γουν; τοιουτον επαθε παρα της δεσποινης ο Ἰωσηφ, οιον παρα της επιθυμιας εκεινη;
Ουτος μεν γαρ, α επιταξαι ηθελησεν εκεινη, ουκ εποιησεν· εκεινη δε, α επεταξεν η
δεσποινα αυτης, η ασελγεια λεγω, παντα επραξε· και ου προτερον απεστη, εως αν
αυτην κατηισχυνεν. Ποιος ταυτα επιταττει δεσποτης; ποιος τυραννος ωμος; ∆εηθητι
σου του δουλου, φησιν, ικετευσον τον αιχμαλωτον, κολακευσον τον αργυρωνητον·
καν διαπτυσηι, παλιν επιμεινον, καν πολλακις ειπηις και μη ανασχηται, επιτηρησον
ερημιαν, και βιασαι και γενου καταγελαστος. Τι ατιμοτερον, τι δε τουτων
αισχροτερον των ρηματων; Ἂν δε μηδεν μηδε ουτως ανυσηις, και συκοφαντησον και
απατησον τον συνοικουντα. Ὅρα πως ανελευθερα, πως αισχρα τα επιταγματα, πως
απηνη και ωμα και μανικα. Τι τοιουτον επιταττει ο δεσποτης, οια επεταξεν η
ασελγεια τηι βασιλισσηι γυναικι τοτε εκεινηι; αλλ' ομως ουκ ετολμησε παρακουσαι. Ὁ
δε Ἰωσηφ ουδεν τοιουτον υπεμεινεν, αλλα τα εναντια παντα, α δοξαν εφερε και
τιμην. Βουλει και ετερον ανδρα ιδειν υπο δεσποινης χαλεπης πολλα επιταγεντα, και
ουδεν τολμησαντα παρακουσαι; Ἐννοησον τον Καιν, οσα υπο της βασκανιας
επεταγη. Ἐπεταξεν εκεινη σφαξαι τον αδελφον, ψευσασθαι τον Θεον, λυπησαι τον
πατερα, αναισχυντησαι, και παντα εποιησε, και ουδεν παρηκουσε. Και τι θαυμαζεις,
ει εφ' ενος τοσαυτην εχει ισχυν αυτη η δεσποινα; Ὁλοκληρους πολλακις δημους
απωλεσε. Τους γουν Ἰουδαιους αι γυναικες των Μαδιηναιων δεδεμενους σχεδον
αιχμαλωτους ελαβον, τηι της οικειας ευμορφιας επιθυμιαι τουτους χειρωσαμεναι
παντας. Ταυτην τοινυν την δουλειαν εκβαλλων ο Παυλος, ελεγε· Μη γινεσθε δουλοι
ανθρωπων· τουτεστι, Μη πειθεσθε ανθρωποις ατοπα επιταττουσιν, αλλα μηδε
εαυτοις. Ειτα ανενεγκων την διανοιαν, και ποιησας υψηλην, φησι· Περι δε των
παρθενων επιταγην Κυριου ουκ εχω· γνωμην δε διδωμι, ως ηλεημενος υπο Κυριου
πιστος ειναι. Ὁδωι και ταξει προβαινων και της παρθενιας μνημονευει λοιπον.
Ἐπειδη γαρ τοις περι εγκρατειας αυτους ενεγυμνασε τε και εῤρυθμισε λογοις,
εκβαινει και προς το μειζον, Ἐπιταγην ουκ εχω, λεγων, αλλα νομιζω καλον ειναι.
∆ια τι; ∆ια την αυτην αιτιαν, ην περι της εγκρατειας τεθεικε. ∆εδεσαι γυναικι; μη
ζητει λυσιν. Λελυσαι απο γυναικος; μη ζητει γυναικα. Ταυτα ουκ εναντιουμενου εστι
τοις προτεροις, αλλα και σφοδρα συναιδοντος. Και γαρ και εκει φησιν· Ει μη τι αν εκ
συμφωνου· και ενταυθα παλιν, ∆εδεσαι γυναικι; μη ζητει λυσιν. Τουτο δε ουκ εστιν
εναντιον· το γαρ παρα γνωμην, λυσις εστιν· ει δε κατα γνωμην αμφοτεροι
εγκρατευοιντο, ουκ εστι λυσις. 61.159 ʹ. Ειτα ινα μη δοξηι νομοθεσια ειναι τουτο,
επηγαγεν· Ἐαν δε και γημηις, ουχ ημαρτες. Ειτα τα παροντα αιτιαται, την ενεστωσαν
αναγκην και τον συνεσταλμενον καιρον και την θλιψιν. Πολλα γαρ ο γαμος
επισυρεται, απερ ηινιξατο και ενταυθα, και εν τωι περι εγκρατειας λογωι, εκει μεν
ειπων, οτι Ουκ εχει εξουσιαν εαυτης η γυνη, ενταυθα δε ειπων· ∆εδεσαι. Ἐαν δε και
γημηις, ουχ ημαρτες· ου περι της παρθενιαν ελομενης· ηδη γαρ αυτη ημαρτεν. Ει γαρ
αι χηραι κριμα εχουσι δευτεροις ομιλουσαι γαμοις, εαν απαξ ελωνται χηρειαν,
πολλωι μαλλον αι παρθενοι. Θλιψιν δε τηι σαρκι εξουσιν οι τοιουτοι. Ἀλλα και
ηδονην, φησιν. Ἀλλα και ταυτην ορα πως ανεστειλε τηι βραχυτητι του καιρου,
ειπων· Ὁ καιρος συνεσταλμενος εστι· τουτεστιν, Ἀποδημειν κελευομεθα και εξιεναι
λοιπον, συ δε ενδοτερω τρεχεις. Καιτοι ει και μηδεν ειχεν επαχθες ο γαμος, και
ουτως επειγεσθαι προς τα μελλοντα εδει· οταν δε και θλιψιν εχηι, τι δει φορτιον
επισυρεσθαι; τι χρη λαβειν τοσουτον ογκον, οταν και μετα το λαβειν ουτω δεοι
χρησθαι, ως μη εχοντα; και γαρ, Οι εχοντες γυναικας, φησιν, ινα ως μη εχοντες ωσιν.
Ειτα ενθεις τι και των μελλοντων, παλιν προς το παρον ηγαγε τον λογον. Τα μεν γαρ
 
 

118
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πνευματικα εστιν· οτι η μεν τα του ανδρος, η δε τα του Θεου μεριμναι· τα δε του
παροντος βιου, το, Θελω υμας αμεριμνους ειναι. Ἀλλ' ομως και ουτως αφιησι
κυριους. Ὁ γαρ μετα το αποδειξαι το αιρετον παλιν αναγκαζων, δοκει μη θαῤρειν
τοις εαυτου λογοις. Ὥστε τηι συγχωρησει μαλλον επηγαγετο και κατεσχεν ειπων·
Τουτο δε προς το υμων αυτων συμφερον λεγω, ουχ ινα βροχον υμιν επιβαλω, αλλα
προς το ευσχημον και ευπροσεδρον. Ἀκουετωσαν 61.160 αι παρθενοι, οτι ουκ εν
τουτωι ωρισται η παρθενια· η γαρ μεριμνωσα τα του κοσμου, ουδ' αν ειη παρθενος
ουδε ευσχημων. Ειπων γαρ, Μεμερισται και η γυνη και η παρθενος, τουτο τεθεικε το
διαφορον, και ωι διεστηκασιν αλληλων. Και ορον διδους της παρθενου και της ου
παρθενου, ου γαμον ειπεν ουδε εγκρατειαν, αλλα απραγμοσυνην και
πολυπραγμοσυνην. Ου γαρ η μιξις πονηρον, αλλα το εμποδιζεσθαι προς φιλοσοφιαν.
Ει δε τις ασχημονειν επι την παρθενον αυτου νομιζει. Ἐνταυθα δοκει μεν υπερ
γαμου διαλεγεσθαι· το δε παν περι παρθενιας φησιν· επει και δευτερον συγχωρει
γαμον, μονον Ἐν Κυριωι λεγων. Τι δε εστιν, Ἐν Κυριωι; Μετα σωφροσυνης, μετα
κοσμιοτητος. Ταυτης γαρ πανταχου χρεια, και δει ταυτην διωκειν· αλλως γαρ ουκ
εστιν ιδειν τον Θεον. Ει δε παρεδραμομεν τα περι της παρθενιας, μηδεις ημων οκνον
καταγινωσκετω. Και γαρ ολοκληρον ημιν βιβλιον εις τουτο συγκειται το χωριον, και
μετα ακριβειας της ημιν εγχωρουσης εκει πασιν επεξελθοντες, περιττολογιαν ειναι
ενομισαμεν και ενταυθα παλιν αυτα ενθειναι. ∆ιοπερ εκει παραπεμψαντες υπερ
τουτων τον ακροατην, ενταυθα εκεινο ερουμεν, οτι την εγκρατειαν δει διωκειν.
Ειρηνην γαρ, φησι, διωκετε, και τον αγιασμον, ου χωρις ουδεις οψεται τον Κυριον.
Ἵν' ουν ιδειν αυτον καταξιωθωμεν, καν εν παρθενιαι ωμεν, καν εν πρωτωι γαμωι, καν
εν δευτερωι, ταυτην μεταδιωκωμεν, ινα τυχωμεν της βασιλειας των ουρανων, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Κʹ.
Περι δε των ειδωλοθυτων οιδαμεν οτι παντες γνωσιν εχομεν. Ἡ γνωσις
φυσιοι, η δε αγαπη οικοδομει. αʹ. Ἀναγκαιον πρωτον ειπειν τι βουλεται αυτωι τουτι
το χωριον· ουτω γαρ ευληπτος εσται ο λογος ημιν. Ὁ γαρ εγκαλουμενον τινα ορων,
αν μη προτερον ιδηι του αμαρτηματος την φυσιν, ουκ εισεται τινα εστι τα λεγομενα.
Τι ποτ' ουν εστιν οπερ ενεκαλει τοτε Κορινθιοις; Ἔγκλημα μεγα και πολλων αιτιον
κακων. Ποιον δη τουτο; Πολλοι παρ' αυτοις μαθοντες, οτι ου τα εισερχομενα κοινοι
τον ανθρωπον, αλλα τα εκπορευομενα, και οτι τα ειδωλα, ξυλα και λιθοι και
δαιμονες, ουτε βλαψαι ουτε ωφελησαι δυναμενα, αμετρως τηι τελειοτητι της
γνωσεως ταυτης εκεχρηντο, και εις την ετερων και εις την εαυτων βλαβην. Και γαρ
εις ειδωλα εισηιεσαν, και των αυτοθι μετειχον τραπεζων, και μεγαν εντευθεν τον
ολεθρον ετικτον. Οι τε γαρ ετι τον των ειδωλων εχοντες φοβον, και ουκ ειδοτες
αυτων καταφρονειν, μετειχον των δειπνων εκεινων, επειδη τους τελειοτερους
εωρων τουτο ποιουντας, και τα μεγιστα εντευθεν εβλαπτοντο (ουδε γαρ μετα της
αυτης εκεινοις γνωμης των προκειμενων ηπτοντο, αλλ' ως επ' ειδωλοθυτων, και
οδος επι ειδωλολατρειαν το πραγμα εγινετο)· αυτοι τε ουτοι παλιν οι δηθεν
τελειοτεροι, ουχ ως ετυχεν ηδικουντο, δαιμονικων απολαυοντες τραπεζων, 61.160
Το μεν ουν εγκλημα τουτο ην· ο δε μακαριος ουτος μελλων αυτο διορθουν, ουκ
ευθεως καταφορικως κεχρηται τωι λογωι· και γαρ ανοιας μαλλον η κακιας ην το
γινομενον. ∆ιο και παραινεσεως εν αρχηι μαλλον εδειτο, η επιπληξεως σφοδρας και
οργης. Σκοπει τοινυν αυτου την συνεσιν, πως ευθεως αρχεται της νουθεσιας. Περι δε
των ειδωλοθυτων, οιδαμεν οτι παντες γνωσιν εχομεν. Τους ασθενεις αφεις, οπερ αει
 
 

119
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιει, τοις ισχυουσι διαλεγεται πρωτοις. Τουτο γαρ και εν τηι προς Ῥωμαιους
εποιησεν ειπων· Συ δε τι κρινεις τον αδελφον σου; ουτος γαρ εστιν ο και επιτιμησιν
ευκολως δεξασθαι δυναμενος. Ὃ δη και ενταυθα ποιει· και κενοι τον τυφον αυτων
πρωτον, οπερ ενομιζον αυτων ειναι εξαιρετον το γνωσιν εχειν τελειαν, τουτο
κοινον αποφηνας· Οιδαμεν γαρ, φησιν, οτι παντες γνωσιν εχομεν. Και γαρ ει αφεις
αυτους μεγα φρονειν, πρωτον εδειξεν επιβλαβες ον το πραγμα ετεροις, ουδεν αν
τοσουτον ωφελησεν, οσον εβλαψεν. Ἡ γαρ φιλοτιμος ψυχη, οταν επι τινι
καλλωπιζηται, καν ετερους βλαπτηι τουτο, σφοδρα αυτου εχεται δια την της
κενοδοξιας τυραννιδα. ∆ια τουτο Παυλος πρωτον αυτο 61.161 καθ' εαυτο το πραγμα
εξεταζει, οπερ και επι της σοφιας της εξωθεν εν τοις εμπροσθεν εποιησε, καθαιρων
αυτην μεθ' υπερβολης. Ἀλλ' εκει μεν τουτο εικοτως εποιει· ολον γαρ διολου
κατηγοριας αξιον ην και πολλη η ευκολια· διοπερ ουδε περιττον αυτο δεικνυσι
μονον, αλλα και εναντιον τωι κηρυγματι. Ἐνταυθα δε ουκ ενην τουτο ποιησαι·
γνωσις γαρ ην το τελουμενον, και γνωσις τελεια. Ουτε ουν αυτην καταβαλειν
ασφαλες ην, και τον τυφον αλλως ουκ ενην εκβαλειν τον επι ταυτηι. Τι ουν ποιει;
Πρωτον τωι δειξαι κοινην αυτην ουσαν, καταστελλει το φυσημα το εκεινων. Οι γαρ
εχοντες τι μεγα και καλον, οταν μονοι εχωσι, μαλλον επαιρονται· αν δε μετα αλλων
φανωσιν αυτο κεκτημενοι, ουκετι ομοιως τουτο πασχουσι. Πρωτον μεν ουν αυτο
κοινοποιει, επειδη εκεινοι αυτων αυτο ειναι ενομιζον μονων· επειτα ποιησας
κοινον, ου τιθησιν εαυτον εν τηι κοινωνιαι μονον, επει και ουτως αν μαλλον αυτους
επηρεν. Ὥσπερ γαρ το μονον εχειν επαιρει, ουτω κοινωνον ενα που και δευτερον
εχειν των υπερεχοντων, ουκ ελαττον τουτο ποιει. ∆ια τουτο ουχ εαυτον τιθησιν,
αλλα παντας. Ου γαρ ειπεν, οτι Και εγω εχω γνωσιν, αλλ', Οιδαμεν οτι παντες
γνωσιν εχομεν. Ἑνι μεν ουν τουτωι πρωτωι κατεβαλεν αυτων το φρονημα, δευτερωι
δε σφοδροτερως. Ποιωι δη τουτωι; Τωι δειξαι οτι ουδε αυτο το πραγμα απηρτισμενον
εστιν, αλλα και σφοδρα ατελες· και ου μονον ατελες, αλλα και βλαβερον, εαν μη ηι
συνεζευγμενον ετερον αυτωι. Ειπων γαρ, Ὅτι παντες γνωσιν εχομεν, επηγαγεν· Ἡ
γνωσις φυσιοι, η δε αγαπη οικοδομει. Ὥστε οταν χωρις αγαπης ηι, και εις απονοιαν
αιρει. Ἀλλ' ουδε η αγαπη, φησι, χωρις γνωσεως κερδος εχει τι. Ἀλλ' ουκ ειπε τουτο·
αλλ' ως ωμολογημενον αφεις, δεικνυσιν οτι σφοδρα δειται εκεινου τουτο. Ὁ μεν γαρ
αγαπων, ατε εντολην πληρων την πασων κυριωτεραν, καν ελλειποντα τινα εχηι,
ταχεως απολαυσεται της γνωσεως δια την αγαπην, ωσπερ ο Κορνηλιος και ετεροι
πολλοι· ο δε γνωσιν μεν εχων, αγαπην δε μη εχων, ου μονον ουδεν προσληψεται,
αλλα και αυτης εκπεσειται ης εχει, πολλακις εις απονοιαν εμπεσων. Ὥστε η μεν
γνωσις αγαπης ουκ εστι ποιητικη, αλλα και τουναντιον αποσχιζει τον μη
προσεχοντα, φυσωσα και επαιρουσα. Και γαρ διαιρειν ειωθεν η αλαζονεια· η δε
αγαπη και συναγειν και προς γνωσιν αγειν. Ὅπερ ουν και δηλων ελεγεν· Ει δε τις
αγαπαι τον Θεον, ουτος εγνωσται υπ' αυτου. Ὥστε ου τουτο κωλυω, φησι, το τελειαν
γνωσιν εχειν, αλλα το μετα αγαπης ταυτην εχειν, τουτο κελευω· επει κερδος ουδεν,
αλλα και βλαβος. βʹ. Ὁραις οπως ηδη προανακρουεται τον περι αγαπης λογον;
Ἐπειδη γαρ ταυτα παντα απο τουτου συνεβαινε τα κακα, και ουκ απο τελειας
γνωσεως, αλλ' απο του μη σφοδρα φιλειν μηδε φειδεσθαι των πλησιον, οθεν και το
διασπασθηναι αυτους γεγονε και το επαιρεσθαι, και τα αλλα παντα απερ αυτοις
ενεκαλεσε, και προ τουτου και μετα ταυτα, συνεχως αυτης επιμελειται, την πηγην
των αγαθων διορθουμενος. Τι τοινυν πεφυσησθε, φησιν, επι τηι γνωσει; Ἂν γαρ την
αγαπην μη εχητε, και βλαβησεσθε εντευθεν· τι 61.162 γαρ αλαζονειας χειρον; αν δε
εκεινο προσηι, και τουτο εσται εν ασφαλειαι. Καν γαρ τι πλεον ειδηις του πλησιον,
φιλων αυτον ουκ επαιρηι, αλλα αγεις και αυτον επι τουτο. ∆ιο και ειπων, Ἡ γνωσις
φυσιοι, επηγαγεν, Ἡ δε αγαπη οικοδομει. Ουκ ειπε, Μετριαζει, αλλα το πολλωι πλεον
 
 

120
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και κερδαλεωτερον· ουδε γαρ εφυσα μονον η γνωσις, αλλα και διεσπα. ∆ια τουτο
εκεινωι τουτο αντεθηκεν. Ειτα και τριτον τιθησι δυναμενον αυτους καθελειν. Ποιον
δη τουτο; Ὅτι καν συνεζευγμενη ηι η αγαπη, ουδε ουτως απηρτισμενη εστιν αυτη η
γνωσις· διο και επηγαγεν· Ει δε τις δοκει ειδεναι τι, ουδεπω ουδεν εγνωκε, καθως δει
γνωναι. Αυτη καιρια η πληγη. Ου λεγω γαρ, φησιν, οτι κοινη η γνωσις παντων· ου
λεγω οτι μισων τον πλησιον και απονοουμενος, τα μεγιστα σεαυτον καταβλαπτεις.
Καν γαρ μονος εχηις, καν μετριαζηις, καν φιληις τον αδελφον, και ουτως ατελης ει
κατα την γνωσιν· ουδεπω γαρ ουδεν οιδας, ως δει ειδεναι. Ει δε ουδενος ουδεπω
ακριβη την γνωσιν εχομεν, πως τινες εις τοσουτον μανιας ηλασαν, ως λεγειν τον
Θεον ειδεναι μετα ακριβειας απασης; οπου γε ει και παντων ειχομεν ακριβη γνωσιν
την των αλλων, ουδε ουτω δυνατον ην εχειν ταυτην ουτως. Ὅσον γαρ αυτου προς
απαντα το μεσον, ουδε ειπειν ενι. Και ορα πως αυτων κατεσπασε το φυσημα. Ου γαρ
ειπεν, οτι Περι των προκειμενων ουκ εχετε την προσηκουσαν γνωσιν, αλλα περι
παντος πραγματος. Και ουκ ειπεν, οτι Ὑμεις, αλλ', οτι Ουδ' οστισουν, καν Πετρος ηι,
καν Παυλος, καν οστισουν. Τουτωι γαρ και παρεμυθησατο, και συνεστειλεν αυτους
μετα ακριβειας. Ει δε τις αγαπαι τον Θεον, ουτος εγνωσται υπ' αυτου. Ουκ ειπεν,
Ἔγνω αυτον, αλλ' Ἔγνωσται υπ' αυτου. Ου γαρ ημεις αυτον εγνωμεν, αλλ' αυτος
ημας εγνω. ∆ιο και ο Χριστος ελεγεν, Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω υμας
εξελεξαμην· και Παυλος αλλαχου, Τοτε δε επιγνωσομαι, καθως και επεγνωσθην.
Σκοπει τοινυν δι' οσων κατηνεγκεν αυτων το φρονημα. Πρωτον εδειξεν, οτι ου
μονοι επιστανται, απερ ισασι· Παντες γαρ, φησι, γνωσιν εχομεν· επειτα, οτι βλαβερον
το πραγμα, χωρις αγαπης ον· Ἡ γαρ γνωσις, φησι, φυσιοι· ειτα, οτι και μετα αγαπης
ον, ουκ απηρτισμενον εστιν ουδε τελειον· Ει γαρ τις δοκει ειδεναι τι, ουδεπω ουδεν
εγνωκε, φησι, καθως δει γνωναι. Προς τουτοις, οτι ουδε αυτο τουτο οικοθεν εχουσιν,
αλλα του Θεου δωρησαμενου· ου γαρ ειπεν, Ἔγνω τον Θεον, αλλ' Ἔγνωσται υπ'
αυτου· ειτα, οτι απο αγαπης γινεται τουτο αυτο, ην ουκ εχουσιν ως χρη· Ει γαρ τις,
φησιν, αγαπαι τον Θεον, ουτος εγνωσται υπ' αυτου. ∆ια τοσουτων τοινυν
καταλεανας αυτων την φλεγμονην, αρχεται δογματιζειν, ουτω λεγων· Περι της
βρωσεως ουν των ειδωλοθυτων, οιδαμεν οτι ουδεν ειδωλον εν κοσμωι, και οτι
ουδεις Θεος ετερος, ει μη εις. Θεα εις οσην στενοχωριαν ενεπεσε. Και γαρ αμφοτερα
βουλεται κατασκευασαι, οτι τε απεχεσθαι δει της τοιαυτης τραπεζης, και οτι ισχυν
ουκ εχει προς το βλαψαι τους μετεχοντας· απερ ου σφοδρα αλληλοις συμβαινοντα
ην. Μαθοντες γαρ οτι 61.163 ουκ εχει βλαβην, ως αδιαφοροις εμελλον επιτρεχειν·
κωλυθεντες δε αυτων απτεσθαι, παλιν υπωπτευον οτι ως ισχυν εχοντων εις το
βλαπτειν εκωλυθησαν. ∆ια δη τουτο καθελων την των ειδωλων υπονοιαν, αιτιαν
πρωτην τιθησι του απεχεσθαι, τα σκανδαλα των αδελφων, ουτω λεγων· Περι της
βρωσεως ουν των ειδωλοθυτων, οιδαμεν οτι ουδεν ειδωλον εν κοσμωι. Παλιν κοινον
αυτο ποιει, και ου συγχωρει μονων εκεινων γενεσθαι τουτο, αλλ' εκτεινει την
γνωσιν πανταχου της οικουμενης. Ουδε γαρ παρ' υμιν μονον, φησιν, αλλα πανταχου
της γης τουτο κρατει το δογμα· Ποιον δη τουτο, Ὅτι ουδεν ειδωλον εν κοσμωι, και
οτι ουδεις Θεος ετερος, ει μη εις; Ουκ εστιν ουν ειδωλα; ουκ εστι ξοανα; Ἔστι μεν,
αλλ' ουκ εχει τινα ισχυν, ουδε θεοι εισιν, αλλα λιθοι και δαιμονες. Προς γαρ
αμφοτερους αποτεινεται νυν, και τους παχυτερους αυτων και τους δοκουντας
φιλοσοφειν. Ἐπειδη γαρ οι μεν ουδεν πλεον των λιθων ισασιν, οι δε λεγουσι και
δυναμεις τινας οικειν εν αυτοις, ας και θεους καλουσι, προς μεν ουν εκεινους φησιν,
οτι Ουδεν ειδωλον εν κοσμωι· προς δε τουτους, οτι Ουδεις Θεος ετερος, ει μη εις. γʹ.
Ὁραις πως ουχ απλως δογματιζων γραφει ταυτα, αλλα προς αντιδιαστολην των
εξωθεν; και γαρ και τουτο πανταχου χρη παρατηρειν, ειτε απολελυμενως λεγει τι,
ειτε προς τινας ισταμενος. Ουδε γαρ το τυχον εις την των δογματων ημιν ακριβειαν
 
 

121
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο συντελει, και εις αυτην των λεγομενων την κατανοησιν. Και γαρ ειπερ εισι
λεγομενοι θεοι, ειτε εν ουρανωι ειτε επι γης, ωσπερ ουν εισι θεοι πολλοι, και κυριοι
πολλοι· αλλ' ημιν εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα, και ημεις εις αυτον· και εις
Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι' αυτου. Ἐπειδη ειπεν οτι ουδεν
ειδωλον και ουδεις Θεος ετερος, ην δε και ειδωλα, ησαν δε και θεοι λεγομενοι· ινα
μη δοξηι τοις φανεροις μαχεσθαι, επαγει λεγων (και γαρ ειπερ εισι λεγομενοι θεοι,
ωσπερ ουν και εισιν, ουχ απλως εισιν, αλλα λεγομενοι, ουκ εν πραγματι, αλλ' εν
ρηματι τουτο εχοντες)· Ειτε εν ουρανωι, ειτε επι γης· εν ουρανωι τον ηλιον λεγων και
την σεληνην και τον λοιπον των αστρων χορον· και γαρ και ταυτα προσεκυνησαν
Ἕλληνες· επι γης δε δαιμονας, και τους εξ ανθρωπων θεοποιηθεντας απαντας. Ἀλλ'
ημιν εις Θεος ο Πατηρ. Προτερον θεις χωρις του Πατρος, και ειπων, Ουδεις Θεος
ετερος, ει μη εις, νυν και τουτο προστιθησιν, οτε παντελως εκεινους εξεβαλεν. Ειτα
και οπερ εστι δειγμα μεγιστον θεοτητος, και τουτο επαγει· Ἐξ ου τα παντα. Τουτο
γαρ δεικνυσι κακεινους ουκ οντας θεους. Θεοι γαρ, φησιν, οι τον ουρανον και την
γην ουκ εποιησαν, απολεσθωσαν. Ειτα και το τουτου ουκ ελαττον προστιθησι· Και
ημεις εις αυτον. Ὅταν μεν γαρ ειπηι, Ἐξ ου τα παντα, την δημιουργιαν λεγει, και την
εκ του μη οντος εις το ειναι παραγωγην· οταν δε ειπηι, Και ημεις εις αυτον, τον της
61.164 πιστεως και της οικειωσεως λογον λεγει· ο και εμπροσθεν ελεγεν· Ἐξ αυτου
δε και υμεις εστε εν Χριστωι Ἰησου. ∆ιπληι γαρ εσμεν εξ αυτου, και τωι μη οντες
γενεσθαι, και τωι πιστοι γενεσθαι· και γαρ και τουτο κτισις· ο και αλλαχου φησιν·
Ἵνα τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα καινον ανθρωπον. Και εις Κυριος Ἰησους
Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι' αυτου. Και επι του Χριστου παλιν ομοιως
τουτο νοητεον. ∆ι' αυτου γαρ και εκ του μη οντος παρηχθη το των ανθρωπων γενος
εις το ειναι, και απο πλανης εις αληθειαν επανηλθεν. Ὥστε το, Ἐξ ου, τουτο ουκ
εστι, Χωρις του Χριστου· εξ αυτου γαρ δια του Χριστου εδημιουργηθημεν. Ου τοινυν
ουδε τα ονοματα ως αποκεκληρωμενα διειλε, τωι μεν Υιωι το, Κυριος, τωι δε Πατρι το,
Θεος, προσνεμων. Οιδε γαρ αυτα και εναλλαττειν η Γραφη πολλακις, ως οταν λεγηι·
Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· και παλιν, ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου· και,
Ἐξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι παντων Θεος. Και πολλαχου αν ιδοις ταυτα
μεταβαινοντα τα ονοματα. Ει δε αποκεκληρωμενα ην εκαστηι φυσει, και ουχι Θεος ην
ο Υιος, και Θεος ως ο Πατηρ, μενων Υιος· ειπων, Ἀλλ' ημιν εις Θεος, περιττως
προσετιθει το Πατηρ, βουλομενος γνωρισαι τον αγεννητον· ηρκει γαρ το Θεος, ει γε
αυτου μονον ην γνωριστικον, τουτο δηλωσαι. Ου τουτο δε μονον, αλλα και ετερον
εστιν ειπειν. Ει γαρ λεγοις, οτι επειδη εις Θεος ειρηται, ουχ αρμοζει τωι Υιωι το, Θεος,
ορα και επι του Υιου το αυτο κειμενον. Και γαρ ο Υιος εις Κυριος ειρηται, και ου δια
τουτο αυτωι μονωι το, Κυριος, αρμοττειν φαμεν. Ὥστε ην εχει ισχυν το, Εις, επι του
Υιου, ταυτην και επι του Πατρος· και καθαπερ ουκ εξωθει τον Πατερα του Κυριον
ειναι, οιος ο Υιος εστι Κυριος, δια το ενα αυτον λεγεσθαι Κυριον τον Υιον· ουτως
ουδε τον Υιον εκβαλλει του ειναι Θεον, οιος εστι Θεος ο Πατηρ, δια το ενα Θεον
λεγεσθαι τον Πατερα. Ει δε τινες λεγοιεν· Τινος ενεκεν Πνευματος ουκ
εμνημονευσεν; εκεινο αν ειποιμεν, οτι προς ειδωλολατρας ην ο λογος αυτωι, και περι
θεων πολλων ο αγων, και περι κυριων πολλων. ∆ιο και Θεον τον Πατερα ειπων, τον
Υιον εκαλεσε Κυριον. Ει τοινυν τον Πατερα ουκ ετολμησε καλεσαι Κυριον νυν μετα
του Υιου, ινα μη δυο παρ' εκεινοις υποπτευηται λεγειν Κυριους, ουδε τον Υιον Θεον
μετα του Πατρος, ινα μη δυο νομιζηται λεγειν θεους· τι θαυμαζεις, ει του Πνευματος
ουκ εμνημονευσε; προς γαρ εκεινους αυτωι τεως ην ο αγων, και το δειξαι, οτι ουκ
εστι πολυθεΐα παρ' ημιν. ∆ιο το Εις τουτο συνεχως κατεχει λεγων· Ουδεις Θεος
ετερος, ει μη εις· και, Ἡμιν εις Θεος και εις Κυριος. Ὅθεν δηλον οτι φειδομενος της
ασθενειας των ακουοντων, ταυτηι εχρησατο τηι διασκευηι, και δια τουτο ουδε του
 
 

122
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευματος εμνημονευσεν· επει ει μη τουτο εστιν, ουδε αλλαχου μνησθηναι εδει του
Πνευματος, ουδε συνταττεσθαι αυτωι Πατρι και Υιωι. Ει γαρ απεῤριπται Πατρος και
Υιου, πολλωι μαλλον επι του βαπτισματος αυτο συνταττεσθαι ουκ εδει, 61.165 ενθα
μαλιστα φαινεται το αξιωμα της θεοτητος, και δωρεαι διδονται Θεωι προσηκουσαι
μονωι παρεχειν. δʹ. Ἐγω μεν ουν την αιτιαν ειπον, δι' ην ενταυθα σεσιγηται· συ δε, ει
μη τουτο εστιν, ειπε δια τι εν τωι βαπτισματι συνταττεται. Ἀλλ' ουκ αν εχοις ετεραν
αιτιαν ειπειν, η το, ομοτιμον αυτο ειναι. Ὅταν γουν μηδεμιαν εχηι τοιαυτην
αναγκην, ορα πως αυτο συνταττει ουτω λεγων· Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, και η αγαπη του Θεου και Πατρος, και η κοινωνια του αγιου Πνευματος
μετα παντων υμων· και παλιν, ∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δε αυτο Πνευμα·
και διαιρεσεις διακονιων εισιν, ο δε αυτος Κυριος· και διαιρεσεις ενεργηματων εισιν,
ο δε αυτος Θεος. Ἀλλ' επειδη νυν προς Ἕλληνας ο λογος ην αυτωι και τους εξ
Ἑλληνων ασθενεστερους, δια τουτο ταμιευεται τεως· οπερ ουν και οι προφηται
ποιουσιν επι του Υιου, ουδαμου σαφως αυτου μεμνημενοι δια την ασθενειαν των
ακουοντων. Ἀλλ' ουκ εν πασιν η γνωσις, φησι. Ποια αυτη; η περι του Θεου, η η περι
των ειδωλοθυτων; Ἢ γαρ τους Ἕλληνας αινιττεται ενταυθα, τους πολλους
λεγοντας θεους και κυριους, και ουκ ειδοτας τον οντα Θεον· η τους εξ Ἑλληνων
ασθενεστερους ετι, τους ουδεπω σαφως ειδοτας, οτι ου χρη δεδοικεναι τα ειδωλα,
και οτι ουδεν ειδωλον εν κοσμωι. Τουτο δε ειπων, ηρεμα παρεμυθησατο και επηρε
τουτους. Ουδε γαρ παντα καθαπτεσθαι εδει, και μαλιστα μελλοντα παλιν
καθικνεισθαι αυτων σφοδροτερον. Τινες δε τηι συνειδησει του ειδωλου εως αρτι ως
ειδωλοθυτων εσθιουσι, και η συνειδησις αυτων ασθενης ουσα μολυνεται. Ἔτι
τρεμουσι, φησι, τα ειδωλα. Μη γαρ μοι την παρουσαν ειπηις καταστασιν, και οτι εκ
προγονων την ευσεβειαν εδεξω· αλλα παραπεμψον την διανοιαν εις εκεινους τους
χρονους, και εννοησον, αρτι του κηρυγματος καθισταμενου, και της ασεβειας ετι
κρατουσης, και βωμων καιομενων και θυσιων και σπονδων τελουμενων, και των
πλειονων Ἑλληνων οντων, τους εκ προγονων διαδεξαμενους την ασεβειαν, και
πατερων και παππων και επιπαππων τοιουτων οντας εκγονους, και πολλα παρα των
δαιμονων παθοντας κακα, αθροον μετασταντας, πως εικος ην διακεισθαι· πως δε
δεδοικεναι και τρεμειν τας των δαιμονων επιβουλας· δι' ους και αινιττομενος ελεγε·
Τινες δε τηι συνειδησει του ειδωλοθυτου. Ουτε γαρ εκκαλυπτει αυτους σαφως, ινα μη
πληξηι, ουτε παρατρεχει καθολου, αλλ' αοριστως αυτων μεμνηται, λεγων· Τινες δε
τηι συνειδησει του ειδωλοθυτου εως αρτι ως ειδωλοθυτον εσθιουσι· τουτεστι, μετα
της αυτης διανοιας, μεθ' ης προτερον· και η συνειδησις αυτων ασθενης ουσα
μολυνεται· ουδεπω δυναμενη καταφρονησαι ουδε καθαπαξ αυτων καταγελασαι,
αλλ' ετι διακρινομενη. Ὥσπερ αν ει τις τωι νεκρου απτεσθαι νομιζοι μολυνειν εαυτον
κατα Ἰουδαικην συνηθειαν, ειτα ετερους ορων απτομενους μετα καθαρου
συνειδοτος, μη απτομενος μετα της αυτης γνωμης, μολυνοιτο· ουτω κακεινοι τοτε
επασχον. Τινες γαρ, φησι, τηι συνειδησει του ειδωλου εως αρτι. Ουχ απλως το, Ἕως
αρτι, τεθεικεν, αλλ' ινα δειξηι οτι ουδεν ηνυσαν μη συγκαταβαινοντες. 61.166 Ουδε
γαρ ουτως αυτους εναγειν εχρην, αλλ' ετερως πως λογωι πειθοντας και διδασκαλιαι.
Και η συνειδησις αυτων ασθενης ουσα μολυνεται. Ουδαμου τεως περι την φυσιν του
πραγματος τον λογον ιστησιν, αλλ' ανω και κατω περι το συνειδος του
μεταλαμβανοντος στρεφεται. ∆εδοικε γαρ μη πως θελων διορθωσαι τον ασθενη,
πληξηι τον ισχυρον, και ασθενη και τουτον εργασηται. ∆ιοπερ ουχ ηττον τουτου
φειδεται, η εκεινου. Και ουκ αφιησιν αυτο νομισθηναι τι, αλλα πολυν κατασκευαζει
τον λογον, ωστε μη τουτο υποπτευθηναι. Βρωμα δε ημας ου παριστησι τωι Θεωι. Ουτε
γαρ εαν φαγωμεν, περισσευομεν· ουτε εαν μη φαγωμεν, υστερουμεν. Ὁραις πως
παλιν αυτων καθειλε το φρονημα; Ειπων γαρ οτι ου μονον εκεινοι, αλλα παντες
 
 

123
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γνωσιν εχομεν, και, οτι ουδεις ουδεν εγνωκε καθως δει γνωναι, και, οτι η γνωσις
φυσιοι· ειτα παραμυθησαμενος αυτους, και ειπων, οτι ουκ εν πασιν η γνωσις, και οτι
δι' ασθενειαν ουτοι μολυνονται· ινα μη λεγωσιν εκεινοι, Και τι προς ημας, ει μη εν
πασιν η γνωσις; δια τι γαρ μη εχει γνωσιν ο δεινα; δια τι ασθενης; ινα μη ταυτα
ανθυποφερωσιν, ουκ ευθεως ηλθεν επι το δειξαι σαφως, οτι δια την εκεινου βλαβην
απεχεσθαι δει· αλλα προακροβολισαμενος αυτον μονον πρωτον, το τουτου πλεον
δεικνυσι. Ποιον δη τουτο; Ὅτι ει και μηδεις εβλαπτετο, μηδε η του πλησιον προσην
διαστροφη, ουδε ουτω δει τουτο ποιειν· ματαιοπονειν γαρ τουτο εστιν. Ὁ γαρ
ακουσας οτι βλαπτεται μεν ετερος, αυτος δε εχει το κερδος, ου σφοδρα αφισταται,
αλλα τοτε μαλλον, οταν μαθηι οτι ουδεν αυτος ωφελειται απο του πραγματος. ∆ια
τουτο πρωτον τουτο τιθησι λεγων· Βρωμα δε ημας ου παριστησι τωι Θεωι. Ειδες πως
αυτο εξευτελιζει, ο εδοκει απο τελειας γνωσεως γινεσθαι; Ουτε γαρ εαν φαγωμεν,
περισσευομεν· τουτεστιν, ευδοκιμουμεν παρα τωι Θεωι, ως αγαθον τι ποιησαντες και
μεγα· ουτε εαν μη φαγωμεν, υστερουμεν· τουτεστιν, ουκ ελαττον τι εχομεν. Τεως
μεν ουν αυτο εδειξε περιττον και ουδεν· ο γαρ μητε γινομενον ωφελει, μητε μη
γινομενον βλαπτει, περιττον αν ειη· προιων δε και την βλαβην εκκαλυπτει πασαν
του πραγματος. Νυν μεντοι την εις τους αδελφους γινομενην λεγει· Βλεπετε γαρ,
φησι, μη πως η εξουσια υμων αυτη προσκομμα γενηται τοις ασθενουσι των
αδελφων. Ουκ ειπεν, οτι Ἡ εξουσια υμων προσκομμα γινεται, ουδε απεφηνατο, ινα
μη αναισχυντοτερους ποιησηι· αλλα πως· Βλεπετε· φοβων αυτους και εντρεπων, και
επι αρνησιν αγων του μη ποιειν. Και ουκ ειπεν, Ἡ γνωσις υμων αυτη, οπερ ην
εγκωμιου μαλλον· ουδε, Ἡ τελειοτης υμων αυτη· αλλ', Ἡ εξουσια· οπερ προπετειας
μαλλον και αυθαδειας και αλαζονειας ειναι εδοκει. Και ουκ ειπε, Τοις αδελφοις,
αλλα, Τοις ασθενουσι των αδελφων· αυξων την κατηγοριαν, οτι ουδε ασθενουντων
φειδονται, και ταυτα αδελφων. Ἔστω γαρ, ου διορθοις ουδε εγειρεις· τι και
υποσκελιζεις και προσπταιειν ποιεις, δεον χειρα ορεγειν; Ἀλλ' ου βουλει τουτο·
ουκουν μηδε καταβαληις. Ει μεν γαρ πονηρος ην, κολασεως εδειτο· ει δε ασθενης,
ιατρειας. Νυν δε ουκ ασθενης μονον, αλλα και αδελφος. Ὅταν γαρ τις ιδηι σε τον
εχοντα γνωσιν εν 61.167 ειδωλειωι κατακειμενον, ουχι η συνειδησις αυτου ασθενους
οντος οικοδομηθησεται εις το τα ειδωλοθυτα εσθιειν; Ειπων, Βλεπετε μη προσκομμα
γενηται η εξουσια υμων αυτη, λεγει πως και τινι τροπωι γινεται. Και πανταχου την
ασθενειαν τιθησιν, ινα μη δοξηι της του πραγματος φυσεως ειναι η βλαβη, και
φοβεροι φανωσιν οι δαιμονες. Νυν μεν γαρ εγγυς εστιν αποστηναι τελεον των
ειδωλων, φησι· σε δε ορων εμφιλοχωρουντα εκεινοις, αντι παραινεσεως το πραγμα
δεχεται, και εναπομενει και αυτος. Ὥστε ου της ασθενειας μονον εστι της εκεινου,
αλλα και της σης ακαιριας η επιβουλη· συ γαρ αυτον ασθενεστερον ποιεις. Και
απολειται ο ασθενων αδελφος επι τηι σηι βρωσει, δι' ον Χριστος απεθανε. ∆υο γαρ
εχεις τα συγγνωμης σε αποστερουντα επι τηι βλαβηι ταυτηι, και οτι ασθενης, και οτι
αδελφος· μαλλον δε και τριτον, και παντων φοβερωτερον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι
Χριστος μεν ουδε αποθανειν παρηιτησατο υπερ αυτου, συ δε αυτωι ουδε
συγκαταβαινειν ανεχηι. ∆ια δη τουτων και αναμιμνησκει τον τελειον, τις ην και
αυτος εμπροσθεν, και οτι υπερ αυτου απεθανε. Και ουκ ειπεν, Ὑπερ ου και
αποθανειν σε εδει, αλλ' ο πολλωι μειζον ην, οτι και Χριστος δι' αυτον απεθανεν. Ειτα
ο μεν ∆εσποτης ο σος αποθανειν υπερ αυτου ου παρηιτησατο, συ δε και ουτως ουδενα
αυτου ποιηι λογον, ως μηδε τραπεζης εναγους αποσχεσθαι δι' αυτον· αλλ' εαις αυτον
απολλυσθαι μετα την σωτηριαν την ουτω γενομενην, και το δη χαλεπωτατον, δια
βρωμα; Ουδε γαρ ειπεν, Ἐπι τηι σηι τελειοτητι, ουδε, Ἐπι τηι σηι γνωσει, αλλ', Ἐπι τηι
σηι βρωσει. Ὥστε τεσσαρα τα εγκληματα και σφοδρα μεγιστα, οτι και αδελφος, και
ασθενων, και ου τοσουτον ο Χριστος εποιησατο λογον ως και αποθανειν υπερ αυτου,
 
 

124
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οτι μετα ταυτα παντα δια βρωμα απολλυται. Ουτω δε αμαρτανοντες εις τους
αδελφους, και τυπτοντες αυτων την συνειδησιν ασθενουσαν, εις Χριστον
αμαρτανετε. Ὁραις πως ηρεμα και κατα μικρον εις αυτην της παρανομιας την
κορυφην ανηγαγε το αμαρτημα; Και παλιν της ασθενειας μεμνηται της εκεινων.
Ὅπερ γαρ ενομιζον υπερ αυτων ειναι ουτοι, τουτο πανταχου εις την αυτων
περιτρεπει κεφαλην. Και ουκ ειπε, Σκανδαλιζοντες, αλλα, Τυπτοντες, ωστε τηι
εμφασει της λεξεως την ωμοτητα ενδειξασθαι. Τι γαρ απηνεστερον ανθρωπου
γενοιτ' αν του τον νοσουντα τυπτοντος; Και γαρ πληγης απασης χαλεπωτερον το
σκανδαλιζειν· πολλακις γουν και θανατον τουτο ειργασατο. Και πως εις Χριστον
αμαρτανουσιν; Ἑνι μεν τροπωι, οτι τα των οικετων αυτος οικειουται· δευτερωι δε, οτι
εις το σωμα αυτου και εις το μελος τελουσιν οι τυπτομενοι· τριτωι, οτι το εργον
αυτου, ο δια της οικειας ωικοδομησε σφαγης, τουτο ουτοι καθαιρουσι δια την οικειαν
φιλοτιμιαν. ∆ιοπερ ει βρωμα σκανδαλιζει τον αδελφον μου, ου μη φαγω κρεα εις τον
αιωνα. Τουτο, ως διδασκαλος αριστος, το δι' εαυτου παιδευειν α λεγει. Και ουκ ειπεν,
Ειτε δικαιως, ειτε αδικως· αλλ' οπωσουν. Και ου λεγω, φησιν, ειδωλοθυτον, ο και δι'
ετεραν αιτιαν κεκωλυται· αλλ' ει τι και των εν εξουσιαι και συγκεχωρημενων
σκανδαλιζει, και εκεινων αφεξομαι· και ου μιαν ουδε δευτεραν ημεραν, αλλα τον
παντα χρονον της ζωης μου· Ου 61.168 μη γαρ φαγω, φησι, κρεα εις τον αιωνα. Και
ουκ ειπεν, Ἵνα μη απολεσω τον αδελφον· αλλ', Ἵνα μηδε απλως σκανδαλισω. Και
γαρ εσχατης ανοιας τα περισπουδαστα τωι Χριστωι, και τοιαυτα ως και θανατον
ελεσθαι δι' αυτα, ταυτα ουτως ημας ευκαταφρονητα νομιζειν, ως μηδε βρωματων
απεχεσθαι δι' αυτα. Ταυτα δε ου προς εκεινους μονον, αλλα και προς ημας αν εχοι
καιρον λεγεσθαι, τους καταφρονουντας της των πλησιον σωτηριας, και τα σατανικα
εκεινα φθεγγομενους ρηματα. Το γαρ λεγειν, Τι δε μοι μελει, αν ο δεινα
σκανδαλιζηται, και ο δεινα απολλυται; της ωμοτητος της εκεινου και της
απανθρωπιας εστι. Καιτοι γε τοτε μεν και της των σκανδαλιζομενων ην ασθενειας το
συμβαινον· εφ' ημων δε ουκετι. Τοιαυτα γαρ αμαρτανομεν, α και τους ισχυρους
σκανδαλιζει. Ὅταν γαρ τυπτωμεν και αρπαζωμεν και πλεονεκτωμεν, και ως
ανδραποδοις τοις ελευθεροις αποχρωμεθα, τινα ουχ ικανα ταυτα σκανδαλισαι; Μη
γαρ ειπηις οτι ο δεινα υποδηματοῤραφος, μηδ' οτι δευσοποιος ετερος, μηδ' οτι
χαλκοτυπος αλλος· αλλ' εννοησον οτι πιστος και αδελφος. Ἐκεινων γαρ εσμεν
μαθηται των αλιεων, των τελωνων, των σκηνοῤραφων, εκεινου του τραφεντος εν
οικιαι τεκτονος, και την μνηστην τουτου μητερα καταξιωσαντος σχειν, και εκ
σπαργανων επι φατνης κειμενου, και ουκ εχοντος οπου κλινηι την κεφαλην, του
τοσαυτα οδοιπορουντος, ως και κοπιαιν απο της οδοιποριας, του παρ' ετερων
τρεφομενου. ʹ. Ταυτα λογιζου, και μηδεν ειναι νομιζε τον τυφον τον ανθρωπινον·
αλλα και τον σκηνοποιον, και τον επ' οχηματος φερομενον και μυριους παιδας
εχοντα και σοβουντα επι της αγορας, αδελφον ειναι νομιζε· μαλλον δε τουτον
πλεον, η εκεινον. Και γαρ αδελφος εκεινος εικοτως αν λεγοιτο μαλλον ο μαλλον
εοικως. Τις ουν εοικε τοις αλιευσιν; ο εκ της καθ' ημεραν εργασιας τρεφομενος, και
μηδε οικετην εχων μηδε καταγωγιον, αλλα παντοθεν εσταυρωμενος, η εκεινος ο
τοσουτον περιβεβλημενος τυφον, και τα εναντια ποιων τοις του Θεου νομοις; Μη δη
καταφρονει του μαλλον αδελφου· της γαρ εικονος ουτος μαλλον εστηκεν εγγυς της
αποστολικης. Ἀλλ' ουχ εκων, αλλ' αναγκαζομενος, φησιν· ου γαρ κατα γνωμην
τουτο ποιει. Ποθεν τουτο; ουκ ηκουσας, Μη κρινετε, ινα μη κριθητε; Ἵνα δε μαθηις
οτι ουκ ακων, προσελθε, και δος μυρια χρυσιου ταλαντα, και οψει διακρουομενον.
Ὥστε ει και μη εκ προγονων διεδεξατο πλουτον, αλλ' οταν, εξον λαβειν, μη
προσιηται μηδε προστιθηι τοις ουσι, μεγιστον δειγμα εκφερει του χρηματων
υπεροραιν. Ἐπει και ο Ἰωαννης ο Ζεβεδαιου του σφοδρα πενητος υιος ην· αλλ' ου
 
 

125
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηπου δια τουτο κατηναγκασμενην αυτου την πενιαν ειναι φησομεν. Ὅταν ουν ιδηις
υλοκοπουντα, σφυροκοπουντα. ησβολωμενον, μη δια τουτο καταφρονει, αλλα δια
τουτο θαυμαζε· επει και Πετρος και διεζωσατο και σαγηνην μετεχειριζε και ηλιευε
μετα την αναστασιν του ∆εσποτου. Και τι λεγω Πετρον; Παυλος γαρ αυτος ουτος
μετα τους μυριους διαυλους, και τα τοσαυτα θαυματα, επι σκηνοῤραφειου εστως,
δερματα εῤραπτε, και ηιδουντο αυτον αγγελοι, και δαιμονες ετρεμον· και ουκ
ηισχυνετο λεγων· Ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες
αυται. Και τι λεγω, ουκ ηισχυνετο; Και ενεκαλλωπιζετο μεν ουν τουτωι. Και τις εστι
κατα την αρετην του Παυλου, φησι, νυν; Οιδα καγω οτι ουδεις, αλλ' ου δια τουτο του
καταφρονεισθαι αξιοι οι νυν οντες. Ει γαρ δια τον Χριστον τιμαις, καν εσχατος ηι,
πιστος 61.169 δε, δικαιος αν ειη τιμασθαι. Και γαρ ει στρατηγου και στρατιωτου
ψιλου παραγενομενων αμφοτερων, βασιλει φιλων οντων, συ την οικιαν εκατεροις
ανεωιξας, δια τινος μαλλον εδοξας αν τον βασιλεα τιμαιν; Ευδηλον οτι δια του
στρατιωτου. Ὁ μεν γαρ στρατηγος ειχε, και της του βασιλεως φιλιας χωρις, πολλα
ικανα πεισαι ταυτην παρασχειν αυτωι την τιμην· ο δε στρατιωτης ουδεν ετερον, η
την του βασιλεως φιλιαν. ∆ια τουτο και χωλους και αναπηρους και τους ουκ
εχοντας αντιδουναι, καλεισθαι επι τα δειπνα και τα συμποσια ημων εκελευσεν ο
Θεος, οτι αυται μαλιστα κυριως εισιν αι δια τον Θεον γινομεναι ευποιιαι. Ἂν δε
μεγαν τινα και περιβλεπτον ξενισηις, ουχ ουτω καθαρα ελεημοσυνη το γινομενον·
αλλα μεριζεται τι προς σε και κενοδοξια πολλακις, και το παθειν ευ και
επισημοτερον πολλοις δι' εκεινον γινεσθαι. Πολλους γουν εχοιμι αν επιδειξαι και
δια τουτο τους επισημοτερους των αγιων θεραπευοντας, ινα και παρα αρχουσι
πλειονος δι' εκεινων απολαυσωσι παῤρησιας, και τοις αυτων πραγμασι και ταις
οικιαις εντευθεν χρησιμωτεροι γινωνται· και πολλας τοιαυτας τους αγιους εκεινους
απαιτουσι χαριτας· οπερ αυτοις λυμαινεται της φιλοξενιας την αντιδοσιν, οταν
αυτην 61.170 γνωμηι τοιαυτηι μετιωσι. Και τι χρη λεγειν περι των αγιων τουτο; Ὁ γαρ
παρα του Θεου τας αμοιβας των πονων ενταυθα ζητων, και δια τα παροντα μετιων
αρετην, ηλαττωσεν αυτου τον μισθον· ο δε ολοκληρους απαιτων εκει τους
στεφανους, πολυ θαυμαστοτερος φαινεται, κατα τον Λαζαρον εκεινον τον παντα
εκει απολαμβανοντα τα αγαθα, κατα τους παιδας τους τρεις, οι μελλοντες εις την
καμινον εμπιπτειν, ελεγον, οτι Ἔστι Θεος εν ουρανοις ικανος εξελεσθαι ημας· και
εαν μη, γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι
τηι χρυσηι ηι εστησας, ου προσκυνουμεν· κατα τον Ἀβρααμ, ος και ανηγαγε τον υιον
και εσφαξε, και ταυτα ουκ επι μισθωι τινι επραττεν, αλλα μιαν ηγουμενος μεγιστην
αμοιβην, το υπακουειν τωι ∆εσποτηι. Τουτους και ημεις μιμωμεθα. Ουτω γαρ και
δαψιλης η αντιδοσις ημιν ηξει των αγαθων, οτι μετα τοιαυτης απαντα πραττομεν
γνωμης, και λαμπροτερων επιτευξομεθα στεφανων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΑʹ.
Ουκ ειμι αποστολος; ουκ ειμι ελευθερος; ουχι Ἰησουν Χριστον τον Κυριον
ημων εωρακα; ου το εργον μου υμεις εστε εν Κυριωι; αʹ. Ἐπειδη ειπεν, οτι Ἐαν βρωμα
σκανδαλιζηι τον αδελφον μου, ου μη φαγω κρεα εις τον αιωνα, οπερ ουκ ην μεν
πεποιηκως, υπεσχετο δε ποιησειν, ει χρεια απαιτοιη· ινα μη τις λεγηι, οτι Κομπαζεις
εικη, και φιλοσοφεις εν λογοις, και υπισχνηι δια ρηματων, ο και εμοι και τωι δεινι
ευκολον· ει γαρ απο ψυχης ταυτα λεγεις, δειξον δια των εργων τινος κατεφρονησας
 
 

126
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερ του μη σκανδαλισαι τον αδελφον· δια τουτο αναγκαζεται λοιπον εις την
αποδειξιν τουτων καθειναι, και δειξαι πως και των συγκεχωρημενων απειχετο υπερ
του μη σκανδαλισαι. καιτοι γε ουδενος αυτον τουτο καταναγκαζοντος νομου. Και ου
τουτο πω θαυμαστον, καιπερ ον θαυμαστον, οτι των συγκεχωρημενων απειχετο, ου
μονον υπερ του μη σκανδαλισαι, αλλ' οτι και μετα πολλου του πονου και του
κινδυνου τουτο εποιει. Τι γαρ χρη λεγειν περι των ειδωλοθυτων; φησι· Του γαρ
Χριστου επιταξαντος τους το Ευαγγελιον κηρυττοντας εκ των μαθητευομενων ζηιν,
εγω τουτο ουκ εποιησα· αλλ' ειλομην, ει δεοι, και λιμωι καταλυσαι τον βιον, και τον
χαλεπωτατον θανατον αποθανειν, ωστε μη λαβειν παρα των κατηχουμενων· ουκ
επειδη σκανδαλιζεσθαι εμελλον, ει μη λαβοι, αλλ' επειδη οικοδομεισθαι, ο πολλωι
πλεον ην. Και τουτου μαρτυρας αυτους εις μεσον παραγει, παρ' οις και εργαζομενος
και λιμωττων εζη, και παρ' ετερων τρεφομενος, και στενοχωρουμενος, ωστε μη
σκανδαλισαι αυτους· καιτοι γε εικη εσκανδαλιζοντο· νομον γαρ ουτος επληρου· αλλ'
ομως εκ περιουσιας αυτων εφειδετο. Ει δε υπερ τον νομον εποιησεν αυτος, ινα μη
σκανδαλισθωσι, και των επιτετραμμενων απειχετο εις οικοδομην ετερων, τινος αν
ειεν αξιοι ουτοι οι των ειδωλοθυτων μη απεχομενοι, και ταυτα πολλων εντευθεν
απολλυμενων, ο και χωρις του σκανδαλου φυγειν εδει δια το των δαιμο 61.170 νων
ειναι την τραπεζαν; Το μεν ουν κεφαλαιον απαν τουτο εστιν, ο δια πολλων
εργαζεται στιχων. ∆ει δε ανωθεν επεξελθειν τοις προκειμενοις. Ουδε γαρ σαφως
αυτο ουτως, ωσπερ ειπον, τεθεικεν, ουδε ευθεως αυτωι επιπηδαι, αλλ' ετερωθεν
αρχεται, ουτω λεγων· Ουκ ειμι αποστολος; Μετα γαρ των ειρημενων και αυτη ου
μικρα διαφορα, το και Παυλον ειναι τον ταυτα ποιουντα. Ἵνα γαρ μη λεγωσιν, οτι
Ἔξεστιν απογευεσθαι σφραγιζοντι, τεως μεν ουχ ισταται προς τουτο, αλλα λεγει, οτι
Ει και εξην, ουκ εδει δια την βλαβην των αδελφων τουτο ποιειν· υστερον δε
δεικνυσιν οτι ουδε εξεστι. Νυν μεντοι το προτερον κατασκευαζει απο των καθ'
εαυτον· και μελλων λεγειν, οτι ουδεν παρ' αυτων ελαβεν, ουκ ευθεως αυτο τιθησιν,
αλλα το αξιωμα αυτου πρωτον λεγει· Ουκ ειμι αποστολος; ουκ ειμι ελευθερος; Ἵνα
γαρ μη λεγωσιν, οτι Ει και μη ελαβες, επειδη εξον μη ην, ουκ ελαβες, δια τουτο
πρωτον τιθησι τας αιτιας, δι' ας ευλογως αν ελαβεν, ειπερ εβουλετο λαβειν. Ειτα ινα
μη δοξηι τους περι Πετρον διαβαλλων ταυτα λεγειν (και γαρ ελαμβανον εκεινοι),
προτερον δεικνυσιν, τι εξην εκεινοις λαμβανειν· ειτα ινα μη τις ειπηι, οτι Πετρωι μεν
εξην λαμβανειν, σοι δε ουκ εξην, προκαταλαμβανει τον ακροατην τοις εγκωμιοις
τοις περι εαυτου. Και ορων αναγκην ουσαν εαυτον εγκωμιασαι (ουτω γαρ Κορινθιοι
διωρθουντο), και μηδεν βουλομενος μεγα περι εαυτου ειπειν, ορα πως αμφοτεροις
εις δεον κεχρηται, τοσουτον εαυτον επαινων, ουχ οσον εαυτωι συνηιδει, αλλ' οσον
απηιτει της προκειμενης υποθεσεως η χρεια. ∆υναμενος γαρ ειπειν, οτι Ἐμε μαλιστα
παντων εχρην λαμβανειν· και μαλλον η εκεινους, οτι περισσοτερον αυτων
εκοπιασα, τουτο μεν ου λεγει, οπερ ειχεν υπεροχην· αφ' ων δε ησαν εκεινοι μεγαλοι,
και αφ' ων δικαιως ελαμβανον, ταυτα τιθησι μονα, λεγων ουτως· Ουκ ειμι
αποστολος; ουκ ειμι ελευθερος; Τουτεστιν, ουκ εξουσιαν εχω εμαυτου; μη υπο τινα
ειμι τον αναγκαζοντα με και κωλυοντα λαβειν; Ἀλλ' εχουσι τι πλεον εκεινοι, 61.171
το μετα Χριστου γενεσθαι. Ἀλλ' ουδε τουτου εστερημαι· δια τουτο λεγει, Ουχι
Ἰησουν Χριστον τον Κυριον ημων εωρακα; Ἔσχατον γαρ παντων, φησιν, ωσπερει τωι
εκτρωματι, ωφθη καμοι. Ου μικρον δε και τουτο αξιωμα ην. Πολλοι γαρ προφηται
και δικαιοι επεθυμησαν ιδειν, α βλεπετε, φησι, και ουκ ειδον· και, Ἐλευσονται
ημεραι, οτε θελησετε μιαν τουτων ιδειν των ημερων. Τι ουν, ει και αποστολος ει και
ελευθερος και τον Χριστον εωρακας, ουδεν δε επεδειξω αποστολου εργον, πως
οφειλεις λαμβανειν; ∆ια τουτο μετα ταυτα επηγαγεν· Ου το εργον μου υμεις εστε εν
Κυριωι; Το γαρ μεγα τουτο εστιν· εκεινα γαρ ουδεν ωφελει τουτου χωρις. Ἐπει και
 
 

127
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰουδας και αποστολος ην και ελευθερος ην και τον Χριστον ειδεν· αλλ' επειδη
αποστολου εργον ουκ ειχεν, ουδεν αυτον εκεινα ωνησε. ∆ια δη τουτο και τουτο
προστιθησι, και αυτους μαρτυρας καλει. Και επειδη μεγα εφθεγξατο, ορα πως αυτο
κολαζει λεγων, Ἐν Κυριωι· τουτεστι, Του Θεου το εργον εστιν, ουκ εμον. Ει αλλοις
ουκ ειμι αποστολος, αλλα γε υμιν ειμι. βʹ. Ὁραις πως ουκ εστι περιττος; Καιτοι γε ειχε
την οικουμενην ειπειν και εθνη βαρβαρα και γην και θαλατταν· αλλ' ομως ουδεν
εκεινων λεγει, αλλα κατα συνδρομην και εκ περιουσιας νικαι. Τι γαρ μοι των
περιττων χρεια, φησιν, οταν και ταυτα αρκηι προς την παρουσαν μοι υποθεσιν; Ου
λεγω τοινυν τα παρ' αλλοις κατορθωματα μοι γεγενημενα, αλλ' ων υμεις εστε
μαρτυρες. Ὥστε ει και μηδαμοθεν αλλοθεν, παρ' υμων μαλιστα με εχρην λαβειν.
Ἀλλ' ομως παρ' ων μαλιστα με εδει λαβειν (διδασκαλος γαρ υμων εγενομην), παρα
τουτων ουκ ελαβον. Ει αλλοις ουκ ειμι αποστολος, αλλα γε υμιν ειμι. Παλιν κατα
συνδρομην τον λογον τιθησι· και γαρ της οικουμενης αποστολος ην. Ἀλλ' ομως ου
λεγω τουτο, φησιν, ουδε μαχομαι και φιλονεικω, αλλα το υμετερον τιθημι. Ἡ γαρ
σφραγις της εμης αποστολης υμεις εστε· τουτεστιν, η αποδειξις. Καν βουληται τις,
φησι, μαθειν ποθεν οτι αποστολος ειμι, υμας προβαλλομαι· παντα γαρ τα του
αποστολου εν υμιν επεδειξαμην, και ουδεν ενελιπον· οπερ και εν τηι δευτεραι φησιν
επιστοληι. Ει και ουδεν ειμι, λεγων, τα μεντοι σημεια του αποστολου κατειργασθη εν
υμιν εν πασηι υπομονηι, εν σημειοις και τερασι και δυναμεσι. Τι γαρ εστιν ωι ηττηθητε
υπερ τας λοιπας Ἐκκλησιας; ∆ια τουτο φησιν· Ἡ σφραγις της εμης αποστολης υμεις
εστε. Και γαρ και σημεια επεδειξαμην, και λογωι εδιδαξα, και κινδυνους υπεμεινα,
και βιον παρεσχομην αληπτον. Και ταυτα ολα δια των επιστολων των δυο τουτων
εστιν ιδειν, πως εκαστου τουτων παρεχεται αυτοις αποδειξιν μετα ακριβειας απασης.
Ἡ εμη απολογια τοις εμε ανακρινουσιν εστιν αυτη. Τι εστιν, η εμη απολογια τοις εμε
ανακρινουσιν εστιν αυτη; Τοις ζητουσι μαθειν ποθεν οτι αποστολος ειμι, η τοις
εγκαλουσι μοι ως χρηματα λαμβανοντι, η ερωτωσι την αιτιαν δι' ην ου λαμβανω, η
τοις βουλομενοις με δειξαι ουκ οντα αποστολον, η υμετερα κατηχησις και ταυτα α
μελλω λεγειν, αποδειξις και απολογια γινεται. Ποια δη ταυτα; Μη ουκ εχομεν
εξουσιαν φαγειν και πιειν; μη ουκ εχομεν εξουσιαν αδελφην γυναικα περιαγειν;
61.172 Και πως ταυτα απολογια; Ὅτι οταν φαινωμαι και των συγκεχωρημενων
απεχομενος, ουκ αν ειην δικαιος υποπτευεσθαι, ως απατεων η επι χρημασι τι ποιων.
Τα τε ουν εμπροσθεν ειρημενα, και η υμετερα διδασκαλια, και ταυτα, απερ ειπον,
αρκει εις απολογιαν υμιν, και προς απαντας τους ανακρινοντας με εντευθεν ισταμαι,
εκεινα τε λεγων και ταυτα· Μη ουκ εχομεν εξουσιαν φαγειν και πιειν; μη ουκ εχομεν
εξουσιαν αδελφην γυναικα περιαγειν; Ἀλλ' ομως και εχων, απεχομαι. Τι ουν, ουκ
ετρωγεν ουδε επινε; Μαλιστα μεν πολλαχου ουτε ετρωγεν ουτε επινε· και γαρ, Ἐν
λιμωι, φησι, και διψει, εν ψυχει και γυμνοτητι διετριβομεν. Ἐνταυθα μεντοι ου τουτο
λεγει, αλλα τι; Ου τρωγομεν ουδε πινομεν παρα των μαθητευομενων λαμβανοντες,
καιτοι γε εξουσιαν εχοντες του λαβειν. Μη ουκ εχομεν εξουσιαν αδελφην γυναικα
περιαγειν, ως και οι λοιποι αποστολοι και οι αδελφοι του Κυριου και Κηφας; Ὅρα
σοφιαν· τον κορυφαιον υστερον τεθεικε· το γαρ ισχυροτερον των κεφαλαιων τοτε
τιθεται. Ουδε γαρ ουτω θαυμαστον ην δειξαι τους αλλους τουτο ποιουντας, ως τον
πρωτοστατην και τας κλεις εμπιστευθεντα των ουρανων. Πλην ου μονον τιθησιν,
αλλα παντας, μονονουχι λεγων· αν τε καταδεεστερους ζητηις, αν τε υπερεχοντας,
απαντων κειται τα υποδειγματα. Και γαρ οι αδελφοι του Κυριου της προτερας
απιστιας απαλλαγεντες, των δοκιμων ησαν γεγενημενοι, ει και μη προς τους
αποστολους εφθανον. ∆ιο δη και μεσους αυτους τεθεικεν, εκατερωθεν τους ακρους
θεις. Ἢ μονος εγω και Βαρναβας ουκ εχομεν εξουσιαν του μη εργαζεσθαι; Ὅρα την
ταπεινοφροσυνην και την παντος φθονου καθαρευουσαν ψυχην, πως ον ᾔδει
 
 

128
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινωνουντα αυτωι της ακριβειας, ουκ απεκρυψεν. Ει γαρ τα αλλα κοινα, πως τουτο
ου κοινον; αποστολοι κακεινοι και ημεις, και ελευθεροι, και τον Χριστον εωρακαμεν
και τα των αποστολων επεδειξαμεθα. Ουκουν και ημεις εξουσιαν εχομεν και του
αργουντες ζηιν, και του τρεφεσθαι παρα των μαθητευομενων. Τις στρατευεται ιδιοις
οψωνιοις ποτε; Ἐπειδη, οπερ ισχυροτατον ην, εκ των αποστολων απεδειξεν, οτι
εξεστι τουτο ποιειν, επι παραδειγματα λοιπον ερχεται και την κοινην συνηθειαν,
οπερ εθος αυτωι ποιειν, Τις στρατευεται ιδιοις οψωνιοις, λεγων. Συ δε μοι σκοπει πως
τα υποδειγματα σφοδρα αρμοδια τηι προκειμενηι ηγαγεν υποθεσει, και πως πρωτον
μεμνηται του επικινδυνου, στρατιας και οπλων και πολεμων. Τοιουτον γαρ η
αποστολη, μαλλον δε και τουτων πολλωι μειζον. Ουδε γαρ προς ανθρωπους μονον ο
πολεμος ην αυτοις, αλλα και προς δαιμονας, και προς τον εκεινων αρχηγον η
παραταξις. Ὃ τοινυν φησι, τουτο εστιν, οτι Ὃ ουδε οι εξωθεν αρχοντες απαιτουσιν,
οι ωμοι και αδικοι, στρατευεσθαι και κινδυνευειν, και οικοθεν τρεφεσθαι τους
στρατευομενους· πως ουν ο Χριστος ποτε τουτο απηιτησεν αν; Και ουδε ενι αρκειται
παραδειγματι. Τον γαρ αφελεστερον και παχυτερον και τουτο μαλιστα αναπαυειν
ειωθε, το και την κοινην συνηθειαν οραιν τοις του Θεου νομοις συμβαινουσαν.
61.173 γʹ. ∆ιο και εφ' ετερον προεισι, και φησι· Τις φυτευει αμπελωνα, και εκ του
καρπου αυτου ουκ εσθιει, ∆ι' εκεινου μεν γαρ τους κινδυνους, δια δε τουτου τον
πονον και την πολλην ταλαιπωριαν και επιμελειαν ενεφηνε. Και τριτον παλιν
υποδειγμα προστιθησι, λεγων· Τις ποιμαινει ποιμνην, και εκ του γαλακτος αυτης
ουκ εσθιει; Την κηδεμονιαν την πολλην την διδασκαλωι πρεπουσαν περι τους
αρχομενους επιδεικνυται. Και γαρ και στρατιωται και γεωργοι και ποιμενες ησαν οι
αποστολοι, ου γης ουδε αλογων ουδε πολεμων αισθητων, αλλα ψυχων λογικων και
της προς τους δαιμονας παραταξεως. Παρατηρητεον δε κακεινο, οπως πανταχου την
συμμετριαν εφυλαξε, το χρειωδες ζητων μονον, ουχι το περιττον. Ου γαρ ειπε, Τις
στρατευεται, και ου πλουτει· αλλα, Τις στρατευεται ιδιοις οψωνιοις ποτε; ουδε ειπε,
Τις φυτευει αμπελωνα, και ου συναγει χρυσιον, η τον καρπον ολοκληρον ου τρυγαι;
αλλ', Ἐκ του καρπου αυτου ουκ εσθιει; ουδε ειπε, Τις ποιμαινει ποιμνην, και ουκ
εμπορευεται τους αρνας; αλλα πως; Και εκ του γαλακτος αυτης ουκ εσθιει; ουκ εκ
των αρνων, αλλ' Ἐκ του γαλακτος· δεικνυς οτι μικραι παραμυθιαι τον διδασκαλον
αρκεισθαι δει, και τηι αναγκαιαι μονηι τροφηι. Ταυτα προς τους βουλομενους παντα
κατεσθιειν και τον καρπον ολοκληρον τρυγαιν. Ουτω και ο Κυριος ενομοθετησε,
λεγων· Ἄξιος ο εργατης της τροφης αυτου εστιν. Ου τουτο δε μονον δια των
υποδειγματων κατασκευαζει, αλλα και δεικνυσιν οποιον ειναι χρη τον ιερεα. Και γαρ
στρατιωτου ανδρειαν κεκτησθαι δει και γεωργου επιμελειαν και ποιμενος
κηδεμονιαν, και μετα ταυτα παντα μηδεν πλεον των αναγκαιων ζητειν. ∆ειξας
τοινυν και απο των αποστολων, οτι ου κεκωλυται λαμβανειν τον διδασκαλον, και
απο των κατα τον βιον παραδειγματων, και επι τριτον κεφαλαιον ερχεται, ουτω
λεγων· Μη κατα ανθρωπον ταυτα λαλω; η ουχι και ο νομος ταυτα λεγει; Ἐπειδη γαρ
τεως απο Γραφων ουδεν ειπεν, αλλα την κοινην συνηθειαν προεβαλετο, Μη
νομισητε με, φησι, τουτοις ισχυριζεσθαι μονοις, μηδε αφ' ων τοις ανθρωποις δοκει,
ταυτα νομοθετειν. Ἔχω γαρ δειξαι, οτι και τωι Θεωι ταυτα δοκει, και παλαιον
αναγινωσκω νομον ταυτα κελευοντα. ∆ιο και κατ' ερωτησιν προαγει τον λογον,
οπερ επι των σφοδρα ωμολογημενων γινεται, ουτω λεγων· Μη κατα ανθρωπον
ταυτα λεγω; Τουτεστι, Μη εξ ανθρωπινων μονων παραδειγματων ισχυριζομαι; Ἦ
ουχι και ο νομος ταυτα λεγει; Ἐν γαρ τωι νομωι Μωυσεως γεγραπται· Ου φιμωσεις
βουν αλοωντα. Και τινος ενεκεν εμνησθη τουτου, το των ιερεων υποδειγμα εχων;
Ἐκ πολλης της περιουσιας αυτο κατασκευασαι βουλομενος. Ειτα, ινα μη τις λεγηι, Και
τι προς ημας το περι των βοων ειρημενον; επεξεργαζεται αυτο μετα ακριβειας
 
 

129
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγων· Μη των βοων μελει τωι Θεωι; Ου μελει ουν περι των βοων, ειπε μοι, τωι Θεωι;
Μελει μεν ουν, ουχ ουτω δε, ως και νομον θειναι υπερ τουτου. Ὥστε ει μη μεγα τι
ηινιττετο, εγγυμναζων τοις αλογοις τους Ἰουδαιους εις το ειναι φιλανθρωπους, και
απο τουτων και περι των διδασκαλων αυτοις διαλεγομενος, ουκ αν τοσαυτην
εποιησατο σπουδην, ως και νομον γραψαι υπερ του μη κημουσθαι τους βους.
Ἐντευθεν και ετερον τι δεικνυσι, πολυν τον 61.174 πονον των διδασκαλων και οντα,
και ειναι οφειλοντα· και ετερον παλιν. Ποιον δη τουτο; Ὅτι οσαπερ αν υπερ της των
αλογων επιμελειας παρα της Παλαιας λεγηται, προηγουμενως εις την των
ανθρωπων συντελει διδασκαλιαν· ωσπερ ουν και τα αλλα απαντα, οιον τα περι
ιματιων ποικιλων, και τα περι αμπελωνων και σπερματων και του μη διαφορον
ποιειν την γην, τα περι λεπρας, και τα αλλα, ως ειπειν, απαντα. Παχυτεροις γαρ
ουσιν εντευθεν διελεγετο, κατα μικρον αναβιβαζων αυτους. Και ορα πως αυτο ουδε
κατασκευαζει λοιπον, ατε φανερον ον και αυτοθεν δηλον. Ειπων γαρ, Μη των βοων
μελει τωι Θεωι; επηγαγεν, Ἦ δι' ημας παντως λεγει; ουδε το, Παντως, απλως
προσθεις, αλλ' ινα μη συγχωρησηι μηδ' οτιουν αντειπειν τωι ακροατηι. Και επιμενει τηι
μεταφοραι λεγων και αποφαινομενος· ∆ι' ημας γαρ εγραφη, οτι επ' ελπιδι οφειλει ο
αροτριων αροτριαιν· τουτεστιν, ο διδασκαλος οφειλει των πονων τας αμοιβας εχειν·
και ο αλοων της ελπιδος αυτου μετεχειν επ' ελπιδι. Και θεα συνεσιν. Ἀπο γαρ του
σπορου επι την αλω το πραγμα μετηνεγκε, παλιν κανταυθα τους πολλους ιδρωτας
των διδασκαλων εμφαινων, οτι αυτοι και αροτριωσι και την αλω τριβουσι. Και επι
μεν του αροτριαιν, επειδη ουδεν ην καρπωσασθαι, αλλα πονον, την ελπιδα τεθεικεν·
επι δε του τριβειν την αλω, ηδη την απολαυσιν εχαρισατο λεγων· Και ο αλοων της
ελπιδος αυτου μετεχει. δʹ. Ειτα, ινα μη λεγηι τις, Αυτη ουν η των τοσουτων ιδρωτων
αμοιβη; προσεθηκεν, Ἐπ' ελπιδι, τουτεστι, τηι μελλουσηι. Ουδεν ουν ετερον το στομα
ακημωτον ον του ζωου τουτου βοαι, η οτι τους διδασκαλους τους πονουντας δει και
αμοιβης απολαυειν. Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν, μεγα, ει ημεις υμων τα
σαρκικα θερισομεν; Ἰδου και τεταρτον προστιθησι λογισμον υπερ του δειν παρεχειν.
Ἐπειδη γαρ ειπε, Τις στρατευεται ιδιοις οψωνιοις ποτε; και, Τις φυτευει αμπελωνα;
και, Τις ποιμαινει ποιμνην; και παρηγαγε τον βουν τον αλοωντα, δεικνυσι και αλλην
αιτιαν ευλογωτατην, δι' ην ησαν δικαιοι λαβειν, ως πολλωι μειζονα παρεσχηκοτες,
ουκετι ως καμοντες μονον. Τις ουν εστιν; Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν,
μεγα, ει ημεις υμων τα σαρκικα θερισομεν; Ειδες δικαιοτατην αιτιαν και των
προτερων ευλογωτεραν; Ἐκει μεν γαρ, φησι, σαρκικος ο σπορος, σαρκικος και ο
καρπος· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλ' ο μεν σπορος πνευματικος, η δε αντιδοσις
σαρκικη. Ἵνα γαρ μη μεγα φρονωσιν οι παρεχοντες τοις διδασκαλοις, εδειξεν οτι
μειζονα λαμβανουσιν, η διδοασιν. Οι μεν γαρ γεωργοι, απερ αν κατασπειρωσι, ταυτα
και λαμβανουσιν· ημεις δε σπειροντες εις τας υμετερας ψυχας πνευματικα,
θεριζομεν σαρκικα· τοιουτον γαρ η παρ' αυτων διδομενη τροφη. Ειτα και
εντρεπτικωτερον· Ει αλλοι της εξουσιας υμων μετεχουσιν, ου πολλωι μαλλον ημεις;
Ἰδου και ετερος παλιν λογισμος, και αυτος εκ παραδειγματων, αλλ' ουχ ομοιων.
Ουδε γαρ Πετρου μεμνηται ενταυθα, ουτε των αποστολων, αλλ' ετερων τινων
νοθων, προς ους υστερον αποδυεται, και περι ων φησιν· Ει τις υμας κατεσθιει, ει τις
λαμβανει, ει τις επαιρεται, ει τις εις προσωπον υμας διαιρει· και τον προς εκεινους
ηδη προανακρουεται πολεμον. ∆ιο ουδε ειπεν, Ει αλλοι λαμβανουσι παρ' υμων,
61.175 αλλα δεικνυς αυτων την αυθαδειαν και την τυραννιδα και την εμποριαν,
φησιν· Ει αλλοι της υμων εξουσιας μετεχουσι· τουτεστι, κρατουσιν υμων,
εξουσιαζουσιν, ως οικεταις αποκεχρηνται, ου λαμβανοντες μονον, αλλα και μετα
πολλης σπουδης και της αυθεντιας. ∆ιο προσεθηκεν, Ου πολλωι μαλλον ημεις; οπερ
ουκ αν, ει περι των αποστολων ο λογος ην, ειπεν αν. Ἀλλ' ευδηλον οτι τινας
 
 

130
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αινιττεται λυμεωνας και απατωντας αυτους. Ὥστε μετα του νομου του Μωυσεως
και υμεις αυτοι νομον τεθεικατε υπερ του δειν παρεχειν. Ειπων δε, Ου πολλωι
μαλλον ημεις; ου κατασκευαζει δια τι ου πολλωι μαλλον, αλλ' αφιησιν αυτων τωι
συνειδοτι τον ελεγχον, ομου και φοβησαι βουλομενος και εντρεψαι μειζονως. Ἀλλ'
ουκ εχρησαμεθα τηι εξουσιαι ταυτηι. Τουτεστιν, Ουκ ελαβομεν. Ὁραις δια ποσων
κατασκευασας προτερον, οτι ου παρανομον το λαμβανειν, τοτε ειπεν, οτι Ου
λαμβανομεν, ινα μη δοξηι ως κεκωλυμενου απεχεσθαι; Ου γαρ, επειδη μη εξεστι,
φησιν, ου λαμβανω· εξεστι γαρ, και τουτο απο πολλων απεδειξαμεν, απο των
αποστολων, απο των εν βιωι πραγματων, του στρατιωτου και του γεωργου και του
ποιμενος, απο του νομου Μωυσεως, απ' αυτης του πραγματος της φυσεως, οτι
εσπειραμεν υμιν πνευματικα, αφ' ων υμεις περι τους αλλους πεποιηκατε· αλλ'
ωσπερ, ινα μη δοξηι καταισχυνειν τους αποστολους τους λαμβανοντας, ταυτα
τεθεικεν, εντρεπων αυτους και δεικνυς, οτι ου κεκωλυμενου πραγματος απεχεται·
ουτω παλιν, ινα μη δια της πολλης κατασκευης και των παραδειγματων των
πολλων, δι' ων εδειξεν οτι δει λαμβανειν, δοξηι επιζητειν το λαμβανειν και δια
τουτο ταυτα λεγειν, ηδη διορθουται αυτο· και σαφεστερον μεν υστερον αυτο
τεθεικεν, οταν λεγηι· Ουκ εγραψα δε ταυτα, ινα ουτω γενηται εν εμοι· ενταυθα δε
φησιν, οτι Ουκ εχρησαμεθα τηι εξουσιαι ταυτηι. Και το δη μειζον, οτι ουδε εκεινο εχοι
τις αν ειπειν, οτι Ἐν ευρυχωριαι οντες ουκ εχρησαμεθα, αλλα και αναγκης
κατεπειγουσης, ουκ ειξαμεν τηι αναγκηι· ο και εν τηι δευτεραι φησιν· Ἄλλας
Ἐκκλησιας εσυλησα, λαβων οψωνια προς την υμων διακονιαν· και παρων προς υμας
και υστερηθεις, ου κατεναρκησα ουδενος· και εν ταυτηι παλιν· Και πεινωμεν και
διψωμεν και γυμνητευομεν και κολαφιζομεθα. Και ενταυθα παλιν το αυτο
αινιττεται λεγων, Ἀλλα παντα στεγομεν. Ειπων γαρ, οτι Παντα στεγομεν, και λιμον
αινιττεται και στενοχωριαν πολλην και τα αλλα παντα. Ἀλλ' ουδε ουτως
ηναγκασθημεν, φησι, λυσαι τον νομον, ον εαυτοις τεθεικαμεν. ∆ια τι; Ἵνα μη
εγκοπην τινα δωμεν τωι ευαγγελιωι του Χριστου. Ἐπειδη γαρ ασθενεστερον Κορινθιοι
διεκειντο, Ἵνα μη πληξωμεν υμας, φησι, λαμβανοντες, ειλομεθα και υπερ τα
επιτεταγμενα ποιησαι, η εγκοπην τινα δουναι τωι ευαγγελιωι, τουτεστι, τηι κατηχησει
υμων. Ει δε ημεις, και επιτετραμμενον ημιν, και πολλην πασχοντες βιαν, και
αποστολους εχοντες υποδειγμα, ουκ εποιησαμεν, Ἵνα μη εγκοπην δωμεν (και ουκ
ειπεν, ανατροπην, αλλ' Ἐγκοπην, και ουχ απλως εγκοπην, αλλ', Ἐγκοπην τινα· ινα
μηδε την τυχουσαν, ως αν ειποι τις, μελλησιν και αναβολην εμποιησωμεν τωι δρομωι
του λογου)· ει τοινυν ημεις τοσαυτηι εχρησαμεθα τηι σπουδηι, φησι, ποσωι μαλλον
υμας τους και πολυ των αποστολων αποδεοντας, και ουδε νομον εχοντας ειπειν τον
επιτρεποντα, 61.176 αλλα και τουναντιον των κεκωλυμενων απτομενους και των
επι βλαβηι μεγαληι του ευαγγελιου, ουκ επι το μη εγκοπην μονον δουναι, αλλ' ουδε
αναγκην ορωντας επικειμενην, απεχεσθαι δει; Τουτον γαρ απαντα τον λογον δι'
εκεινους εκινησε τους δια της βρωσεως των ειδωλοθυτων σκανδαλιζοντας τους
ασθενεστερους αδελφους. Ταυτα δε και ημεις ακουωμεν, αγαπητοι· ινα μη
καταφρονωμεν των σκανδαλιζομενων, μηδε εγκοπην τινα ποιωμεν τωι ευαγγελιωι
του Χριστου· ινα μη προδιδωμεν την ημετεραν σωτηριαν. Μη γαρ μοι λεγε, οταν
σκανδαλιζηται ο αδελφος, οτι Ου κεκωλυται το και το, εφ' ωι σκανδαλιζεται, και οτι
εφειται. Ἐγω γαρ σοι μειζονα λεγω, οτι καν αυτος ο Χριστος επιτετραφως ηι, ιδηις δε
τινα βλαπτομενον, επισχες και μη χρησηι τηι επιτροπηι. Τουτο γαρ και Παυλος
εποιησεν, εξον λαβειν Χριστου συγχωρησαντος, μη λαβων. Και γαρ φιλανθρωπος ων
ο ∆εσποτης, πολλην τοις επιταγμασιν εκερασεν ημεροτητα τοις αυτου, ινα μη μονον
εξ επιταγης, αλλα και εξ οικειας πολλα ποιωμεν γνωμης. Και γαρ ηδυνατο, ει μη
τουτο εβουλετο, μαλλον επιτειναι τα επιταγματα, και ειπειν· Ὁ μη διολου νηστευων,
 
 

131
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολαζεσθω· ο μη παρθενευων, τιμωρεισθω· ο μη παντα αποδυομενος τα οντα, δικην
διδοτω την εσχατην. Ἀλλ' ουκ εποιησε τουτο, σοι παρεχων, ει βουληθειης,
φιλοτιμεισθαι. ∆ια τουτο και οτε περι παρθενιας διελεγετο, ελεγεν· Ὁ δυναμενος
χωρειν, χωρειτω· και επι του πλουσιου τα μεν επεταξε, τα δε επετρεψε τηι εξουσιαι
της διανοιας. Ου γαρ ειπε, Πωλησον τα υπαρχοντα, αλλ', Ει θελεις τελειος ειναι,
πωλησον. Ἀλλ' ημεις ου μονον ου φιλοτιμουμεθα ουδε υπερβαινομεν τα
προσταγματα, αλλα και του μετρου των κελευσθεντων σφοδρα απολιμπανομεθα.
Και Παυλος μεν ελιμωττεν, ινα μη εγκοπην τωι ευαγγελιωι δωι· ημεις δε ουδε των
αποκειμενων ημιν αψασθαι τολμωμεν, μυριας ορωντες ανατρεπομενας ψυχας.
Τρωγετω γαρ, φησιν, ο σης, και μη τρωγετω ο πενης· κατεσθιετω ο σκωληξ, και μη
περιβαλλεσθω ο γυμνος· αναλισκεσθω παντα τωι χρονωι, και μη τρεφεσθω ο Χριστος,
και ταυτα πεινων. Και τις τουτο ειπε; φησι. Τουτο γαρ εστι σφοδρα το δεινον, οτι ουκ
εν τοις ρημασιν, αλλ' εν τοις πραγμασι ταυτα λεγεται. Και γαρ ηττον αν ην δεινον
επι των ρηματων λεγομενον, η επι των εργων γινομενον. Ἦ γαρ ου ταυτα βοαι καθ'
εκαστην ημεραν η απανθρωπος και ωμη τυραννις, η φιλαργυρια τοις αυτης
αιχμαλωτοις; Προκεισθω και συκοφανταις και ληισταις και επιβουλοις προς τρυφην
τα υμετερα, και μη τοις πεινωσι μηδε τοις δεομενοις διατροφη. Ου γαρ υμεις ποιειτε
τους ληιστας; ου γαρ υμεις τωι πυρι των βασκανων παρεχετε τροφην; ου γαρ υμεις
ποιειτε τους δραπετας και τους επιβουλους, καθαπερ δελεαρ αυτοις τον υμετερον
προτιθεντες πλουτον; τις η μανια αυτη; Μανια γαρ και παραπληξια σαφης, τα μεν
κιβωτια μεστα ιματιων ποιειν, τον δε κατ' εικονα Θεου γενομενον και καθ'
ομοιωσιν, γυμνον και τρεμοντα υπο του κρυμου περιοραιν, και μολις ορθουμενον.
Ἀλλα προφασιζεται, φησι, τον τρομον και την ασθενειαν. Ειτα ου δεδοικας μη
σκηπτος ανωθεν απο του ρηματος αναφθεις τουτου κατενεχθηι; διαῤρηγνυμαι γαρ
υπο του θυμου· συγγνωτε. Συ μεν γαρ γαστριζομενος και πιαινομενος, και εις
εσπεραν βαθειαν τον ποτον παρατεινων, και μαλακοις ενθαλπομενος στρωμασιν,
ουκ αξιοις 61.177 δουναι δικην, ουτω παρανομως τοις του Θεου χρωμενος δωροις
(ουδε γαρ ινα μεθυωμεν, ο οινος· ουδ' ινα γαστριζωμεθα, η τροφη γεγονεν· ουδ' ινα
διασπωμεν την γαστερα, τα σιτια)· τον δε πενητα, τον αθλιον, τον ουδεν αμεινον
νεκρου διακειμενον, τουτον ευθυνας απαιτεις ακριβεις, και ου δεδοικας του Χριστου
το δικαστηριον το φρικτον εκεινο και φοβερον; Και γαρ ει υποκρινεται, εξ αναγκης
υποκρινεται και ενδειας δια την ωμοτητα την σην και την απανθρωπιαν την
τοιουτων δεομενην προσωπειων, την μη επικλωμενην προς ελεον. Τις γαρ ουτως
αθλιος και ταλαιπωρος, ως μηδεμιας αναγκης επικειμενης υπερ ενος αρτου τοιαυτα
ασχημονειν και κοπτεσθαι και τοσαυτην υπομενειν δικην; Ὥστε η υποκρισις η
εκεινου της σης απανθρωπιας περιερχεται γιγνομενη κηρυξ. Ἐπειδη γαρ ικετευων
και λιπαρων και ελεεινα προιεμενος ρηματα, και οδυρομενος και δακρυων και δι'
ολης περιιων της ημερας, ουδε της αναγκαιας ευπορει τροφης, επενοησεν ισως και
ταυτην την μηχανην, ουκ εκεινωι τοσαυτην, οσην σοι, φερουσαν την ασχημοσυνην
και την κατηγοριαν. Ἐκεινος μεν γαρ ελεεισθαι δικαιος, οτι εις τοσαυτην κατηλθεν
αναγκην· ημεις δε μυριων αξιοι τιμωριων, οτι τους πενητας τοιαυτα βιαζομεθα
πασχειν. Ει γαρ εξ ευκολιας επεκλωμεθα, ουκ αν ποτε ειλετο εκεινος τοιαυτα
υπομενειν. Και τι λεγω γυμνωσιν και τρομον; Το γαρ τουτου φρικωδεστερον ερω,
οτι και παιδας ηναγκασθησαν πηρωσαι τινες αωρον αγοντας ηλικιαν, ινα της
ημετερας αναισθησιας καθικωνται. Ἐπειδη γαρ βλεποντες και γυμνοι περιιοντες,
ουτε απο της ηλικιας ουτε απο της συμφορας επεσπασαντο τους ανηλεεις,
προσεθηκαν τοις τοσουτοις κακοις ετεραν χαλεπωτεραν τραγωιδιαν, ινα λυσωσι τον
λιμον, κουφοτερον ειναι νομιζοντες απεστερησθαι του κοινου τουτου φωτος και της
πασι δεδομενης ακτινος, η λιμωι παλαιειν διηνεκει και τον οικτιστον υπομενειν
 
 

132
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θανατον. Ἐπειδη γαρ ου πενιαν εμαθετε ελεειν, αλλα τερπεσθαι συμφοραις,
πληρουσιν υμων την ακορεστον επιθυμιαν, και εαυτοις και υμιν χαλεπωτεραν της
γεεννης αναπτοντες την φλογα. Και ινα μαθητε οτι δια τουτο ταυτα γινεται και τα
τοιαυτα, τεκμηριον υμιν ωμολογημενον ερω, προς ο μηδεις αντερει. Εισιν ετεροι
πενητες κουφοι και μετεωροι τας ψυχας, και ουκ ειδοτες φερειν λιμον, αλλα παντα
μαλλον, η τουτο υπομενοντες. Ουτοι πολλακις υμιν ελεεινοις και σχημασι και
ρημασιν εντυχοντες, επειδη ουδεν ωνησαν τας ικετηριας αφεντες εκεινας, τους
θαυματοποιους υμιν λοιπον παρηλασαν, οι μεν δερματα υποδηματων μασωμενοι
πεπονηκοτων, οι δε κατα της κεφαλης ηλους οξεις διαπειροντες, ετεροι πεπηγοσιν
υδασιν υπο του κρυμου γυμνηι τηι γαστρι προσομιλουντες, αλλοι δε ετερα ατοπωτερα
τουτων υπομενοντες, ινα το πονηρον περιστησωσι θεατρον. ʹ. Συ δε, τουτων
γινομενων, εστηκας γελων και θαυμαζων, και εμπομπευων τοις ετερων κακοις, της
κοινης φυσεως ασχημονουσης. Και τι πλεον αν εργασαιτο τουτων δαιμων αγριος;
Ειτα ινα προθυμοτερον ποιησηι ταυτα, δαψιλεστερον διδως αργυριον. Και τωι μεν
ευχομενωι και τον Θεον καλουντι, και μετ' επιεικειας προσιοντι ουδε, αποκρινεσθαι
αξιοις ουδε εμβλεψαι, αλλα και τα φορτικα εκεινα προς αυτον φθεγγηι ρηματα, οταν
συνεχως ενοχλησηι· Τουτον δε δει ζηιν; αναπνειν δε ολως, η τον ηλιον τουτον οραιν;
προς δε εκεινους και φαιδρος και φιλοτιμος, ατε αγωνοθετης τις ων της
καταγελαστου και σατανικης 61.178 ασχημοσυνης εκεινης. ∆ιο και ευλογωτερον
προς τους τιθεντας τους αγωνας τουτους, και μη προιεμενους μηδεν εως αν ιδωσι
κολαζομενους ετερους, ταυτα αν λεχθειη τα ρηματα· Ζηιν δε τουτους, αναπνειν δε
ολως; τον δε ηλιον τουτον οραιν τους εις την κοινην παρανομουντας φυσιν, τους εις
τον Θεον υβριζοντας; Και του μεν Θεου λεγοντος, ∆ος ελεημοσυνην, και διδωμι σοι
βασιλειαν ουρανων, ουκ ηκουσας· του διαβολου δε κεφαλην καθηλωμενην
δεικνυντος, εξαιφνης φιλοτιμος γεγονας· και μαλλον επεκαμψεν η του πονηρου
δαιμονος μηχανη τοσαυτην εχουσα βλαβην, η η του Θεου υποσχεσις μυρια
κομιζουσα τα αγαθα· δεον, ει και χρυσιον καταβαλειν εχρην υπερ του ταυτα μη
γινεσθαι, μηδε γινομενα οραιν, παντα ποιειν και υπομενειν, ωστε ανελειν την
πολλην ταυτην μανιαν· υμεις δε υπερ του και γινεσθαι και γινομενα οραιν, παντα
ποιειτε και πραγματευεσθε. Ἔτι ουν ερωταις, ειπε μοι, δια τι γεεννα; Ἀλλα μηκετι
τουτο ερωτα, αλλα πως μια γεεννα μονη. Ποσων γαρ ουκ αξιοι κολασεων ουτοι οι το
ωμον τουτο και απηνες συγκροτουντες θεατρον, και γελωντες εφ' οις δακρυειν εδει
κακεινους και υμας αυτους; μαλλον δε υμας τους τα τοιαυτα αναγκαζοντας
ασχημονειν; Ἀλλ' ουκ αναγκαζω, φησι. Πως ουκ αναγκαζεις, ειπε μοι, τοις μεν
επιεικεστεροις και δακρυουσι και τον Θεον παρακαλουσιν ουδε προσεχειν
ανεχομενος· τουτοις δε και αργυριον παρεχων δαψιλες, και πολλους περιιστων τους
θαυμαζοντας; Και αποστωμεν, φησιν, ελεουντες αυτους. Και συ τουτο κελευεις; Ουκ
εστι τουτο ελεειν, ανθρωπε, το τοσαυτην απαιτειν δικην υπερ ολιγων οβολων, το
κελευειν υπερ αναγκαιας κατακοπτεσθαι τροφης, και εις πολλα διατεμνειν της
κεφαλης την δοραν ουτω πικρως και ελεεινως. Ευφημει, φησιν· ου γαρ ημεις εσμεν
οι τας κεφαλας καθηλουντες εκεινας. Ειθε συ· και ουκ ην ουτω δεινον το δεινον. Ὁ
γαρ σφαττων τινα του κελευοντος εαυτον σφαττειν πολλωι χαλεπωτερον ποιει· ο δη
και επι τουτων συμβαινει. Και γαρ δριμυτερας υπομενουσι τας οδυνας, οταν και
αυτουργοι κελευωνται γινεσθαι των πονηρων τουτων επιταγματων, και ταυτα εν
Ἀντιοχειαι, εν ηι πρωτον εχρηματισαν Χριστιανοι, εν ηι απαντων ανθρωπων
ημερωτεροι γεγονασιν, εν ηι πολυς της ελεημοσυνης το παλαιον εκομα καρπος. Ουδε
γαρ τοις παρουσι μονον, αλλα και τοις ποῤρωθεν επεμπον εκ πολλου του
διαστηματος, και ταυτα λιμου προσδοκωμενου. Τι ουν δει ποιειν; φησι· Της μεν
θηριωδιας ταυτης καθυφειναι, πεισαι δε τους δεομενους απαντας, οτι ταυτα μεν
 
 

133
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιουντες ουδεν ληψονται, επιεικως δε προσιοντες, πολλης απολαυσονται της
φιλοτιμιας. Ἂν δε ταυτα μαθωσι, καν παντων ωσιν αθλιωτεροι, ουχ αιρησονται
ουδεποτε τοιαυτα κολαζεσθαι, εγω εγγυωμαι· αλλα και χαριν υμιν εισονται, οτι και
του γελωτος και της οδυνης αυτους απηλλαξατε εκεινης. Νυν δε υπερ μεν ηνιοχων
και παιδας αν εκδοιητε τους υμετερους, και υπερ ορχηστων και αυτας αν προοισθε
τας ψυχας· υπερ δε του Χριστου πεινωντος, ουδε το πολλοστον της ουσιας προΐεσθε
μερος· αλλα αν ολιγον δωτε αργυριον, ως το παν εκτετικοτες, ουτω διακεισθε, ουκ
ειδοτες οτι ου το δουναι, αλλα το μετα δαψιλειας δουναι, τουτο μαλιστα εστιν
ελεημοσυνη. ∆ια τουτο και ο προφητης ου τους διδοντας απλως ανακηρυττει και
μακαριζει, αλλα τους αφθονως παρεχοντας. Ου γαρ απλως ειπεν, Ἔδωκεν, αλλα
πως; Ἐσκορπισεν, εδωκε τοις πενησι. Τι γαρ οφελος, οταν πλουτων τοσουτον δωις,
οσον αν τις 61.179 απο πελαγους κυαθον δοιη, και μηδε χηρας γυναικος
μεγαλοψυχιαν ζηλωσηις; πως δε ερεις, Κυριε, ελεησον με κατα το μεγα ελεος σου, και
κατα το πληθος των οικτιρμων σου εξαλειψον το ανομημα μου· ου κατα το μεγα
ελεος αυτος ελεων, ταχα δε ουδε κατα το μικρον; Και γαρ σφοδρα αισχυνομαι, οταν
ιδω πολλους των πλουτουντων εφ' ιππων χρυσοχαλινων φερομενους, και οικετας
χρυσοφορουντας επισυρομενους, και κλινας αργυρας εχοντας, και ετεραν πλειονα
φαντασιαν, και ηνικα αν πενητι δεηι παρασχειν, των σφοδρα πενητων πτωχοτερους
γινομενους. Ἀλλα τις ο πολυς αυτων λογος; Ἔχει το κοινον της Ἐκκλησιας, φησι.
Και τι τουτο προς σε; ουδε γαρ, εαν εγω δω, συ διεσωθης· ουδ' αν η Ἐκκλησια
παρασχηι, συ τα αμαρτηματα εξηλειψας τα σα. Ει γαρ δια τουτο ου διδως, επειδη η
Ἐκκλησια οφειλει δουναι τοις δεομενοις· επειδη ευχονται οι ιερεις, συ ουκ ευξηι
ποτε; και επειδη νηστευουσιν ετεροι, συ μεθυσθησηι διηνεκως; ουκ οισθα, οτι ουχ
ουτω δια τους πενητας τα περι ελεημοσυνης ενομοθετησεν ο Θεος, ως δι' αυτους
τους παρεχοντας; Ἀλλ' υποπτευεις τον ιερεα; Μαλιστα μεν χαλεπη και τουτο
αμαρτια· πλην ουδεν ακριβολογουμαι· δια σαυτου παντα ποιει, και διπλουν ουτω
καρπωσηι τον μισθον. Και γαρ απερ ημεις υπερ ελεημοσυνης λεγομεν, ουχ ινα ημιν
προσαγαγηις λεγομεν, αλλ' ινα αυτος δια σαυτου διακονηις. Ἐμοι μεν γαρ
προσφερων, ισως και κενοδοξιαι αλωσηι, πολλακις δε και σκανδαλισθεις απελευσηι
τωι πονηρα υποπτευσαι· αν δε δι' εαυτων παντα ποιητε, και σκανδαλων
απαλλαγησεσθε και υποψιας ατοπου. και πλειων υμιν ο μισθος. ζʹ. Ου τοινυν
εκβιαζομενος υμας ενταυθα κομιζειν τα χρηματα, ταυτα λεγω, ουδε αγανακτων
υπερ των κακως ακουοντων ιερεων. Ει γαρ αγανακτειν χρη και αλγειν, υπερ υμων
αλγειν δει των λεγοντων κακως. Τοις μεν γαρ ακουουσιν εικη και ματην κακως ο
μισθος μειζων, τοις δε λεγουσι το κριμα και η τιμωρια βαρυτερα. Ου τοινυν υπερ
αυτων ταυτα λεγω, αλλ' υμων κηδομενος και φροντιζων. Τι γαρ θαυμαστον, ει επι
της γενεας τινες υποπτευονται της ημετερας, οπου γε επι των αγιων εκεινων των
τους αγγελους μιμησαμενων, των ουδεν ιδιον κεκτημενων, των αποστολων λεγω,
γογγυσμος ην εν τηι διακονιαι των χηρων, οτι παρεθεωρουντο οι πενητες, οτε ουδεις
τι των υπαρχοντων αυτωι ελεγεν ιδιον ειναι, αλλ' ην αυτοις απαντα κοινα; Μη δη
ταυτας προβαλλωμεθα τας προφασεις, μηδε απολογιαν ειναι νομιζωμεν το την
Ἐκκλησιαν πολλα κεκτησθαι. Ὅταν γαρ της ουσιας αυτης το μεγεθος ιδηις, εννοησον
και των εγγεγραμμενων πενητων τας αγελας, των αῤρωστουντων τα πληθη, των
μυριων χορηγιων τας υποθεσεις· περιεργασαι, πολυπραγμονησον, ουδεις ο
κωλυσων, αλλα και ετοιμοι λογον υμιν παρασχειν. Πλην υπερβολην ποιησασθαι
βουλομαι. Ὅταν γαρ παρασχωμεν τας ευθυνας, και δειξωμεν ουκ ελαττονα της
προσοδου την δαπανην ουσαν, αλλ' εστιν οπου και πλειω, ηδεως αν υμας εκεινο
εροιμην· ηνικα αν απελθωμεν εκει, και ακουσωμεν του Χριστου λεγοντος, Πεινωντα
με ειδετε, και ουκ εθρεψατε, γυμνον, και ου περιεβαλετε, τι ερουμεν; τι δε
 
 

134
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολογησομεθα; Τον δεινα και τον δεινα εις μεσον οισομεν τον παρακουσαντα
τουτων, και τινας των ιερεων των υποπτων; 61.180 Και τι τουτο προς σε· εγω γαρ σοι
εγκαλω, φησιν, απερ αυτος ημαρτες. Ἀπολογια δε τουτων το τα οικεια
απολουσασθαι αμαρτηματα, ου το δειξαι ετερους τα αυτα σοι πεπλημμεληκοτας. Και
γαρ η Ἐκκλησια δια την υμετεραν μικρολογιαν εχειν αναγκαζεται απερ εχει νυν· ως
ει γε κατα τους αποστολικους παντα επραττον νομους, προσοδον αυτης ειναι εχρην
την υμετεραν γνωμην, ο και ταμιειον ασφαλες αν ην και αναλωτος θησαυρος. Νυν
δε οταν υμεις μεν θησαυριζητε επι της γης, και παντα εν τοις ταμιειοις αποκλειητε
τοις υμετεροις, αυτη δε αναγκαζηται δαπαναιν χηρων συλλογοις, παρθενων χοροις,
ξενων επιδημιαις, αποδημουντων ταλαιπωριαις, δεσμωτων συμφοραις,
αῤρωστουντων και λελωβημενων αναγκαις, ετεραις τοιαυταις προφασεσι, τι δει
ποιειν; αποστρεφεσθαι τουτους απαντας, και τοσουτους προσχωσαι λιμενας; και τις
αν τοις γινομενοις ναυαγιοις αρκεσειε; τοις οδυρμοις, τοις θρηνοις, ταις οιμωγαις
ταις πανταχοθεν φερομεναις; Μη τοινυν απλως το επιον φθεγγωμεθα. Νυν μεν γαρ,
οπερ εφθην ειπων, και τας ευθυνας παρασχειν υμιν ετοιμοι· ει δε και τουναντιον ην,
και διεφθαρμενους ειχετε διδασκαλους και παντα αρπαζοντας και πλεονεκτουντας,
ουδε ουτως υμιν απολογια η εκεινων πονηρια ην. Ὁ γαρ φιλανθρωπος και
πανσοφος, ο μονογενης Υιος του Θεου, ο παντα ορων, και ειδως οτι συμβαινει
πολλους εν τωι μακρωι χρονωι και τηι τοσαυτηι οικουμενηι ιερεας γενεσθαι
διεφθαρμενους· ινα μη η των αρχομενων ραιθυμια επιτεινηται δια της εκεινων
ολιγωριας, πασαν αναιρων απολογιαν ραιθυμιας, Ἐπι της καθεδρας Μωυσεως, φησιν,
εκαθισαν οι γραμματεις και οι Φαρισαιοι· παντα ουν, οσα αν λεγωσιν υμιν ποιειν,
ποιειτε· κατα δε τα εργα αυτων μη ποιειτε· δεικνυς οτι καν διδασκαλον εχηις φαυλον,
ουδεν σε τουτο ονησαι δυνησεται, αν μη προσεχηις τοις λεγομενοις. Ου γαρ αφ' ων ο
διδασκαλος επραξεν, αλλα αφ' ων ακουσας παρηκουσας, απο τουτων σοι φερει τας
ψηφους ο Θεος. Ὥστε εαν μεν ποιηις τα επιτεταγμενα, μετα πολλης τοτε στησηι της
παῤρησιας· αν δε παρακουσηις των λεγομενων, καν μυριους ιερεας διεφθαρμενους
δειξηις, ουδεν σου τουτο προστησεται. Ἐπει και Ἰουδας αποστολος ην, αλλ' ομως
ουδεν τουτο υπερ των ιεροσυλων και φιλαργυρων απολογησεται ποτε. Ουδε
δυνησεται τις εγκαλουμενος λεγειν οτι, Και γαρ ο αποστολος κλεπτης ην και
ιεροσυλος και προδοτης· αλλ' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα ημας τιμωρησεται και
κατακρινει, οτι μηδε τοις ετερων κακοις εσωφρονισθημεν. ∆ια γαρ τουτο και
αναγεγραπται εκεινα, ινα φυγωμεν εκεινων τον ζηλον. ∆ιο τον δεινα και τον δεινα
αφεντες, ημεις εαυτοις προσεχωμεν· εκαστος γαρ ημων υπερ εαυτου λογον δωσει τωι
Θεωι. Ἵν' ουν τον λογον τουτον μετα καλης παρασχωμεν απολογιας, τον εαυτων
ρυθμισωμεν βιον, και δαψιλη την χειρα εκτεινωμεν τοις δεομενοις, ειδοτες οτι αυτη
μονη ημιν εστιν απολογια, το δειξαι ημας αυτους κατωρθωκοτας τα επιτεταγμενα,
ετερα δε ουδεμια. Καν ταυτην δυνηθωμεν παρασχειν, τας αφορητους εκεινας οδυνας
της γεεννης διαφευξομεθα, και των μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΒʹ.
Ουκ οιδατε οτι οι τα ιερα εργαζομενοι, εκ του ιερου εσθιουσιν; οι τωι
θυσιαστηριωι προσ εδρευοντες, τωι θυσιαστηριωι συμμεριζονται; Ουτω και ο Κυριος
διεταξε τοις το ευαγγελιον καταγγελλουσιν, εκ του ευαγγελιου ζηιν. αʹ. Πολλην
ποιειται την σπουδην, ωστε δειξαι μη κεκωλυμενον το λαμβανειν. ∆ιοπερ τοσαυτα
 
 

135
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπων εμπροσθεν, ουκ ηρκεσθη, αλλα και επι τον νομον χωρει, οικειοτερον του
προτερου παρεχων υποδειγμα. Ουδε γαρ ην ισον τας βους παραγαγειν εις μεσον, και
ρητως περι ιερεων νομον κειμενον εις μεσον αγαγειν. Σκοπει δε μοι καν τουτωι την
Παυλου συνεσιν, πως μεμνηται του πραγματος μεγαλοπρεπως. Ουδε γαρ ειπεν, Οι τα
ιερα εργαζομενοι εκ των προσφεροντων λαμβανουσιν· αλλα τι; Ἐκ του ιερου
εσθιουσιν· ινα μητε οι λαμβανοντες ονειδιζωνται, μητε οι παρεχοντες επαιρωνται.
∆ιο και το εξης ουτω τεθεικεν. Ουδε γαρ ουδε ενταυθα ειπεν, Οι τωι θυσιαστηριωι
προσεδρευοντες απο των θυοντων λαμβανουσιν, αλλα, Τωι θυσιαστηριωι
συμμεριζονται. Τα γαρ προσενεχθεντα ουκετι λοιπον των προσενεγκαντων ην, αλλα
του ιερου και του θυσιαστηριου. Και ουκ ειπεν, οτι Τα ιερα λαμβανουσιν, αλλ', Ἐκ
του ιερου εσθιουσι, δεικνυς παλιν την συμμετριαν, και οτι ου χρηματιζεσθαι δει ουδε
πλουτειν. Ει δε λεγει, οτι Τωι θυσιαστηριωι συμμεριζονται, ου την εξισης διανομην
λεγει, αλλα την εξ οφειλης διδομενην αυτοις παραμυθιαν. Καιτοι τα των αποστολων
μειζονα πολλωι ην. Ἐκει μεν γαρ τιμη ην η ιερωσυνη· ενταυθα δε κινδυνοι και
σφαγαι και φονοι. ∆ιοπερ των αλλων παραδειγματων απαντων πολυ μειζον ην το
λεγειν· Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν. Ὅταν γαρ ειπηι, Ἐσπειραμεν, τους
χειμωνας και τους κινδυνους, και τας επιβουλας και τα αφατα κακα ενδεικνυται,
απερ υπεμενον κηρυττοντες. Ἀλλ' ομως και τοσαυτης ουσης της υπεροχης, ουκ
ηθελησεν ουτε τα της Παλαιας ταπεινωσαι, ουτε τα εαυτου επαραι· αλλα και τα
εαυτου συστελλει, ουκ απο των κινδυνων, αλλ' απο του μεγεθους της δωρεας διδους
την υπεροχην. Ου γαρ ειπεν, Ει εκινδυνευσαμεν η παρεβουλευσαμεθα, αλλ', Ει ημεις
υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν· και τα των ιερεων, ως οιον τε εστιν, επαιρει λεγων·
Οι τα ιερα εργαζομενοι, και οι τωι θυσιαστηριωι προσεδρευοντες, την διηνεκη
δουλειαν αυτων και την καρτεριαν δια τουτων ενδειξασθαι βουλομενος. Και ειπων
τους ιερεας τους παρα Ἰουδαιοις, τους τε Λευιτας τους τε αρχιερεας, εκατερα τα
ταγματα εδηλωσε, και τα καταδεεστερα και τα υπερεχοντα· τα μεν δια του λεγειν, Οι
τα ιερα εργαζομενοι, τα δε δια του ειπειν, Οι τωι θυσιαστηριωι προσεδρευοντες. Ουδε
γαρ πασιν εν επιτεταγμενον εργον ην· αλλ' οι μεν τα παχυτερα, οι δε τα υψηλοτερα
ησαν εγκεχειρισμενοι. Παντας τοινυν τουτους περιλαβων, ινα μη τις λεγηι, Τι της
Παλαιας ημιν μεμνησαι; ουκ οισθα οτι προσταγματων τελειοτερων ημιν ο καιρος;
μετ' εκεινα παντα το παντων ισχυροτερον τεθεικεν ειπων· Ουτω και ο Κυριος
διεταξε τοις το ευαγγελιον καταγγελλουσιν, εκ του ευαγγελιου ζηιν. Και ουδε
ενταυθα εκ των ανθρωπων λεγει τρεφεσθαι, αλλ' ωσπερ επι των ιερεων, Ἐκ του
ιερου, και Ἐκ του θυσιαστηριου, ουτω και 61.182 ενταυθα, Ἐκ του ευαγγελιου, φησι·
και ωσπερ εκει Ἐσθιειν, ουτως ενταυθα Ζηιν, ουκ εμπορευεσθαι ουδε θησαυριζειν.
Ἄξιος γαρ, φησιν, ο εργατης του μισθου αυτου. Ἐγω δε ουδενι τουτων εχρησαμην. Τι
ουν, ει μη εχρησω, φησι, νυν, προς δε το μελλον χρησασθαι βουλει, και δια τουτο
ταυτα λεγεις; Ἄπαγε· και γαρ δια τουτο ταχεως τηι επιδιορθωσει εχρησατο, ουτως
ειπων· Ουκ εγραψα δε ταυτα, ινα ουτω γενηται εν εμοι. Και ορα μεθ' οσης
σφοδροτητος αρνειται και διακρουεται το πραγμα· Καλον γαρ μοι μαλλον
αποθανειν, η το καυχημα μου ινα τις κενωσηι. Και ουχ απαξ ουδε δις, αλλα και
πολλακις κεχρηται τηι ρησει ταυτηι· και γαρ ανωτερω ειπεν, Ουκ εχρησαμεθα τηι
εξουσιαι ταυτηι· και μετα ταυτα παλιν, Εις το μη καταχρησασθαι με τηι εξουσιαι μου·
και ενταυθα, Ἐγω δε ουδενι τουτων εχρησαμην. Τουτων, ποιων; Των πολλων
παραδειγματων. Πολλων γαρ μοι παρεχοντων εξουσιαν, του στρατιωτου, του
γεωργου, του ποιμενος, των αποστολων, του νομου, των παρ' ημων εις υμας
γινομενων, των παρ' υμων εις τους αλλους, των ιερεων, του προσταγματος του
Χριστου, ουδενι τουτων επεισθην εις το καταλυσαι τον εμαυτου νομον, και λαβειν.
Και μη μοι τα παρελθοντα λεγε· καιτοι γε εχω ειπειν, οτι πολλα και εν τοις
 
 

136
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρελθουσιν υπεμεινα δια τουτο· αλλ' ομως ουκ εκεινοις ισχυριζομαι μονοις, αλλα
και περι των μελλοντων υπισχνουμαι, οτι αιρουμαι μαλλον αποθανειν λιμωι, η
τουτων αποστερηθηναι των στεφανων. Καλον γαρ μοι μαλλον αποθανειν, φησιν, η
το καυχημα μου ινα τις κενωσηι. Ουκ ειπεν, Ἢ τον νομον μου ινα τις καταλυσηι,
αλλα, Το καυχημα. Ἵνα γαρ μη λεγηι τις, οτι Ποιει μεν αυτο, ου χαιρων δε, αλλα
στενων και οδυνωμενος, την υπερβολην της χαρας δειξαι θελων και την περιουσιαν
της προθυμιας, και καυχημα το πραγμα καλει. Τοσουτον απειχεν οδυνασθαι, οτι και
καυχαται και αποθανειν αιρειται μαλλον, η εκπεσειν του καυχηματος τουτου. Ουτω
και ζωης αυτωι γλυκυτερον ην το γινομενον. βʹ. Ειτα και ετερωθεν επαιρει αυτο, και
δεικνυσι μεγα ον, ουχ ινα εαυτον λαμπρον αποφηνηι· ποῤρω γαρ ουτος εκεινου του
παθους· αλλ' ινα δειξηι οτι χαιρει, και την υποψιαν εκ περιουσιας ανεληι. ∆ια γαρ
τουτο, ως εφθην ειπων, και καυχημα αυτο εκαλεσε. Και τι φησιν; Ἐαν γαρ
ευαγγελιζωμαι, ουκ εστι μοι καυχημα· αναγκη γαρ μοι επικειται· ουαι δε μοι εστιν,
εαν μη ευαγγελιζωμαι! Ει γαρ εκων τουτο πρασσω, μισθον εχω· ει δε ακων,
οικονομιαν πεπιστευμαι. Τις ουν μοι εστιν ο μισθος; Ἵνα ευαγγελιζομενος,
αδαπανον θησω το ευαγγελιον του Χριστου, εις το μη καταχρησασθαι τηι εξουσιαι μου
εν τωι ευαγγελιωι. Τι λεγεις, ειπε μοι; εαν ευαγγελιζηι, ουκ εστι σοι καυχημα, αλλ' εαν
αδαπανον θηις το ευαγγελιον; ουκουν τουτο μειζον εκεινου; Ουδαμως· αλλ'
ετερωθεν εχει τι πλεον· οτι το μεν εστιν επιταγμα, το δε της εμης προαιρεσεως
κατορθωμα. α μεν γαρ υπερ την εντολην γινεται, πολυν εχει τον μισθον κατα
τουτο· α δε εν εντολης ταξει, ου τοσουτον. Ὥστε κατα τουτο φησι, τουτο εκεινου
πλεον ειναι, ου κατ' αυτην του πραγματος την φυσιν. Τι γαρ του κηρυξαι ισον; Τουτο
γαρ και προς τους αγγελους αυτους αμιλλασθαι 61.183 ποιει· αλλ' ομως επειδη το
μεν επιταγμα εστι και οφειλη, το δε προαιρεσεως φιλοτιμια, κατα τουτο εκεινου
πλεον. ∆ιο φησι, το αυτο ερμηνευων, οπερ ειπον νυν· Ει γαρ εκων τουτο πρασσω,
μισθον εχω· ει δε ακων, οικονομιαν πεπιστευμαι· το Ἑκων και Ἄκων επι του
εγκεχειρισθαι και μη εγκεχειρισθαι λαμβανων. Ουτω και το, Ἀναγκη γαρ μοι
επικειται, νοητεον, ουχ ως ακοντος τι τουτων ποιουντος, μη γενοιτο· αλλ' ως
υπευθυνου οντος τοις επιταχθεισι, και προς την αντιδιαστολην της ελευθεριας της
εν τωι λαμβανειν ειρημενης. ∆ιο και τοις μαθηταις ελεγεν ο Χριστος· Ὅταν παντα
ποιησητε, λεγετε, οτι Ἀχρειοι δουλοι εσμεν· α γαρ ωφειλομεν ποιησαι, πεποιηκαμεν.
Τις ουν μοι εστιν ο μισθος; Ἵνα ευαγγελιζομενος αδαπανον θησω το ευαγγελιον. Τι
ουν, ειπε μοι, Πετρος ουκ εχει μισθον; και τις αν σχοιη ποτε τοσουτον οσον εκεινος;
τι δε οι λοιποι αποστολοι; πως ουν ειπεν, Ει μεν εκων τουτο πρασσω, μισθον εχω· ει
δε ακων, οικονομιαν πεπιστευμαι; Ὁραις κανταυθα την συνεσιν; Ουδε γαρ ειπεν, Ει δε
ακων, ουκ εχω μισθον, αλλ', Οικονομιαν πεπιστευμαι· δεικνυς οτι και ουτως εχει
μισθον, αλλα τοιουτον, οιον ο το επιταχθεν εξανυσας, ουχ οιον εκεινος ο εκ των
εαυτου φιλοτιμησαμενος και υπερβας το επιταγμα. Τις ουν εστιν ο μισθος; Ἵνα
ευαγγελιζομενος, αδαπανον, φησι, θησω το ευαγγελιον, εις το μη καταχρησασθαι με
τηι εξουσιαι μου εν τωι ευαγγελιωι. Ὁραις πως διολου τωι ονοματι της εξουσιας
κεχρηται, δεικνυς τουτο, ο συνεχως ειπον, οτι ουδε οι λαμβανοντες εγκληματων
αξιοι; Προσεθηκε δε, Τωι ευαγγελιωι, ομου μεν το ευαγγελιον δηλων, ομου δε
κωλυων πανταχου το πραγμα εξαγειν. Τον γαρ διδασκοντα χρη λαμβανειν, ουχι δε
και τον αργουντα απλως. Ἐλευθερος γαρ ων εκ παντων, πασιν εμαυτον εδουλωσα,
ινα τους πλειονας κερδησω. Παλιν ενταυθα αλλην τιθησιν υπερβολην. Μεγα μεν
γαρ και το μη λαβειν· τουτο δε, ο μελλει λεγειν, πολλωι πλεον εκεινου. Τι δε εστιν ο
φησιν; Ου μονον ουκ ελαβον, φησιν, ουδε μονον ουκ εχρησαμην τηι εξουσιαι ταυτηι,
αλλα και εδουλωσα εμαυτον, και δουλειαν ποικιλην και παντοδαπην. Ουδε γαρ εν
χρημασι μονον, αλλ' ο πολλωι χρηματων μειζον ην, εν πραγμασι πολλοις και
 
 

137
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποικιλοις το αυτο τουτο επεδειξαμην· και εδουλωσα εμαυτον, ουδενι υποκειμενος
κατ' ουδεν, ουδε αναγκην εχων· τουτο γαρ εστιν, Ἐλευθερος ων εκ παντων· και ουδε
ενι εδουλευσα, αλλα τηι οικουμενηι πασηι· διο και επηγαγε, Πασιν εμαυτον εδουλωσα.
Και γαρ κηρυξαι επεταττομην και απαγγελλειν τα εμπιστευθεντα· το δε μυρια
μηχανασθαι και επινοειν, λοιπον της εμης σπουδης ην. Του γαρ καταβαλειν το
αργυριον υπευθυνος ημην μονον· εγω δε και υπερ του απαιτησαι παντα εποιουν
παλιν, πλεον των επιτεταγμενων επιχειρων. Ἐπειδη γαρ προαιρεσει και προθυμιαι
και αγαπηι τηι εις Χριστον παντα επραττεν, ακορεστον ειχεν επιθυμιαν εις την των
ανθρωπων σωτηριαν. ∆ιο και εκ πολλης της περιουσιας υπερεβαινε τα σκαμματα,
δια παντων υπερ αυτον πηδων τον ουρανον. Και ειπων την δουλειαν, λεγει λοιπον
τους τροπους αυτης τους ποικιλους. Τινες δε εισιν ουτοι; Και εγενομην, φησι, τοις
Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, ινα Ἰουδαιους κερδησω. Και πως εγενετο τουτο; Ὅτε
περιετεμεν, ινα καθεληι περιτομην. ∆ια 61.184 τουτο ουκ ειπεν, Ἰουδαιος, αλλ', Ὡς
Ἰουδαιος, οπεροικονομια ην. Τι λεγεις; ο της οικουμενης κηρυξ, και των ουρανων
αυτων αψαμενος, και τοσουτον εν τηι χαριτι λαμψας, ουτος αθροον καταβαινει
τοσουτον; Ναι· τουτο γαρ εστιν αναβηναι. Μη γαρ δη τουτο ιδηις, οτι καταβαινει
μονον, αλλ' οτι και τον κατω κειμενον ανιστησι και αναγει προς εαυτον. Τοις υπο
νομον, ως υπο νομον, μη ων αυτος υπο νομον, ινα τους υπο νομον κερδησω. γʹ. Ἢ
επεξηγησις του προτερου εστιν, η ετερον τι αινιττεται παρα το προτερον· Ἰουδαιους
μεν λεγων τους ανωθεν και εξ αρχης τοιουτους οντας· υπο νομον δε, τους
προσηλυτους, η τους πιστους γενομενους και ετι αντεχομενους του νομου. Ουκετι
γαρ ησαν ως Ἰουδαιοι, αλλ' υπο νομον. Και ποτε εγενετο υπο νομον; Ὅτε εξυρατο,
οτε εθυεν. Ἐγινετο δε ταυτα, ου της γνωμης αυτωι μεταβαλλομενης, επει κακια το
πραγμα ην· αλλα της αγαπης συγκαταβαινουσης. Ἵνα γαρ τους οντας αληθως εις
ταυτα μεταστησηι, εγινετο αυτος ουκ αληθως, επιδεικνυμενος μονον, ουκ ων δε,
ουδε εκ διανοιας ταυτα πραττων ουτως εχουσης. Πως γαρ, ο και ετερους μεταθειναι
σπευδων, και δια τουτο ταυτα ποιων. ινα αλλους ποιουντας ελευθερωσηι της
ταπεινοτητος εκεινης; Τοις ανομοις ως ανομος. Ουτοι ουτε Ἰουδαιοι ησαν, ουτε
Χριστιανοι, ουτε Ἕλληνες, αλλ' εκτος νομου οντες, οιος ην ο Κορνηλιος, και ει τινες
κατ' εκεινον. Και γαρ προς εκεινους εισιων, πολλα υπεκρινετο των εκεινων. Τινες δε
φασι και την απο του επιγραμματος του εν τωι βωμωι διαλεξιν αυτωι γενομενην προς
Ἀθηναιους αινιττεσθαι, και λεγειν, Τοις ανομοις ως ανομος. Ειτα ινα μη νομισηι τις
μεταβολην γνωμης ειναι το πραγμα, επηγαγε· Μη ων ανομος Θεου, αλλ' εννομος
Χριστου. Τουτεστιν, Ου μονον ανομος ουκ ων, αλλ' ουδε απλως εννομος, αλλα τον
πολλωι του παλαιοτερου νομον υψηλοτερον εχων, τουτεστι, του Πνευματος και της
χαριτος· διο και επηγαγε, Χριστου. Ειτα ποιησας περι της γνωμης θαῤρησαι, και το
κερδος τιθησι παλιν της τοιαυτης συγκαταβασεως, λεγων· Ἵνα κερδησω ανομους.
Και πανταχου την αιτιαν προβαλλεται της συγκαταβασεως· και ουδε μεχρι τουτων
εστη, αλλα, Και τοις ασθενεσι, φησιν, ως ασθενης, ινα τους ασθενεις κερδησω. Τουτο
λοιπον το τουτων λεγων, δι' ο και παντα ταυτα ειρηται. Καιτοι εκεινα πολλωι
μειζονα ην, αλλα τουτο οικειοτερον· οθεν και υστερον αυτο τεθεικεν. Ἐποιησε δε
αυτο και παρα Ῥωμαιοις, οτε περι βρωματων ενεκαλει, και αλλαχου πολλαχου. Ειτα,
ινα μη καθ' εκαστον απαντα λεγων, διατριβηι, φησι· Τοις πασι γεγονα τα παντα, ινα
παντως τινας σωσω. Ὁραις την υπερβολην; Πασι μεν γεγονα παντα, ου παντας δε
προσδοκων σωζειν, φησι, αλλ' ινα καν ολιγους σωσω. Και την μεν σπουδην και την
διακονιαν τοσαυτην υπεμεινα, οσην εικος τον απαντας σωζοντα, ου μην ελπιζων
απαντων περιεσεσθαι· ο πολυ μεγα ην, και προθυμιας ζεουσης. Ἐπει και ο σπειρων
πανταχου εσπειρε, και ου τον παντα σπορον διεσωσεν, αλλ' ομως το εαυτου
πεποιηκε. Και ειπων την ολιγοτητα των σωζομενων, παλιν τωι, Παντως, προσθειναι,
 
 

138
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεμυθησατο τους υπερ τουτων αλγουντας. Ει γαρ και μη παντα δυνατον
διασωθηναι τον σπορον, αλλ' ομως και παντα αμηχανον απολεσθαι. ∆ια τουτο ειπε,
Παντως, οτι αναγκη πασα τον ουτω θερμως σπουδαζοντα και επι 61.185 τυχειν.
Παντα δε ποιω δια το ευαγγελιον, ινα συγκοινωνος αυτου γενωμαι, τουτεστιν, ινα
δοξω τι και αυτος συνεισενηνοχεναι οικοθεν, και κοινωνησω των αποκειμενων
στεφανων τοις πιστοις. Ὥσπερ γαρ ελεγεν, Ἐκ του ευαγγελιου ζηιν, τουτεστιν, εκ
των πιστευοντων, ουτω και ενταυθα, Συγκοινωνος γενωμαι του ευαγγελιου, ινα
δυνηθω κοινωνησαι τοις εν τωι ευαγγελιωι πεπιστευκοσιν. Ειδες ταπεινοφροσυνην,
πως εν τηι των μισθων αντιδοσει ενα των πολλων εαυτον τιθησι, παντων
επλεονεκτησας τοις πονοις; Ὅθεν δηλον, οτι και τοις επαθλοις. Ἀλλ' ομως αυτος
ουκ αξιοι των πρωτειων απολαυειν, αλλ' αγαπαι, αν μετα των αλλων κοινωνησηι
των αποκειμενων στεφανων. Ταυτα δε ελεγεν, ουκ επειδη μισθωι τινι ταυτα
επραττεν, αλλ' ινα εκεινους καντευθεν επισπασηται, και ταις ελπισι ταυταις πεισηι
παντα ποιειν υπερ των αδελφων. Ειδες συνεσιν; ειδες ακριβειας υπεροχην, πως υπερ
τα επιτεταγμενα εποιησε, μη λαμβανων, λαμβανειν εξον; ειδες συγκαταβασεως
υπερβολην, πως ο εννομος Χριστου και τον ανωτατω τηρων νομον, τοις ανομοις ως
ανομος ην, τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, εν εκατεροις ακρος φανεις και παντας
νικησας; Τουτο και συ ποιει, και μη νομιζε καταπιπτειν ακρος ων, εαν τι δια τον
αδελφον υπομεινηις των ταπεινων· ουδε γαρ καταπεσειν εστι τουτο, αλλα
καταβηναι. Ὁ μεν γαρ πεσων, κειται μολις ανισταμενος· ο δε καταβας, και
αναβησεται μετα πολλου του κερδους· καθαπερ και Παυλος κατηιει μεν μονος, ανηιει
δε μετα της οικουμενης, ουχ υποκρινομενος· ουδε γαρ αν το κερδος εζητησε των
σωζομενων, ει γε υπεκρινετο. Την γαρ απωλειαν ο υποκριτης ζητει, και ωστε λαβειν,
υποκρινεται, ουχ ωστε δουναι. Ἀλλ' ουτος ουχ ουτως· αλλ' ωσπερ ιατρος, ωσπερ
διδασκαλος, ωσπερ πατηρ, ο μεν τωι καμνοντι, ο δε τωι μαθητηι, ο δε τωι παιδι
συγκαταβαινει εις διορθωσιν, ουκ εις βλαβην· ουτω και ουτος. δʹ. Ὅτι γαρ ουχ
υποκρισις ην τα ειρημενα, οταν μηδεν τοιουτον αναγκαζηται ποιειν η λεγειν, αλλα
την διαθεσιν αυτου και την παῤρησιαν δειξαι βουληται, ακουσον αυτου λεγοντος·
Ουτε ζωη ουτε θανατος, ουτε αγγελοι ουτε αρχαι ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα ουτε
μελλοντα, ουτε υψωμα ουτε βαθος, ουτε τις ετερα κτισις δυνησεται ημας χωρισαι
απο της αγαπης του Θεου της εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Ειδες αγαπην πυρος
θερμοτεραν; Ουτω και ημεις αγαπησωμεν τον Χριστον· και γαρ ευκολον, αν
βουλωμεθα. Ουδε γαρ εκεινος φυσει τοιουτος ην. ∆ια τοι τουτο και τα προτερα
αυτου ανεγραφη τα εναντια τουτοις, ινα μαθωμεν οτι προαιρεσεως το εργον, και
βουλομενοις απαντα ευκολα. Μη τοινυν απογνωμεν, αλλα, καν λοιδορος ηις, καν
πλεονεκτης, καν οτιουν, εννοησον οτι Παυλος βλασφημος ην και διωκτης και
υβριστης, και των αμαρτωλων πρωτος, και εξαιφνης προς αυτην ανεβη την
κορυφην της αρετης, και ουδεν αυτωι κωλυμα τα προτερα γεγονε· καιτοι γε ουδεις
ουτω μετα τοσαυτης μανιας εχεται κακιας, μεθ' οσης εκεινος του πολεμου του κατα
της Ἐκκλησιας. Και γαρ την ψυχην επεδωκε την εαυτου τοτε, και οτι μη μυριας ειχε
χειρας, ινα πασαις βαλληι τον Στεφανον, ηλγει. Ὅμως δε και ουτως ευρεν οπως
πλειοσιν αυτον βαληι χερσι, ταις των ψευδομαρτυρων, ων τα ιματια ετηρει· και
ηνικα δε εις τας οικιας εισηιει, καθαπερ θηριον ουτως εισεπηδα, συρων, σπαραττων
ανδρας, γυναικας, θορυβου και ταραχης και μυριων πολεμων παντα πλη 61.186 ρων.
Ουτω γουν και φοβερος ην, ως τους αποστολους 61.186 και μετα την αριστην
μεταβολην μηδεπω τολμαιν κολλασθαι αυτωι. Ἀλλ' ομως μετα παντα εκεινα γεγονε
τοιουτος, οιος γεγονεν· ουδεν γαρ δει πλεον ειπειν. Που τοινυν εισιν οι την της
ειμαρμενης αναγκην επιτειχιζοντες τηι της προαιρεσεως ελευθεριαι; Ἀκουετωσαν
ταυτα, και επιστομιζεσθωσαν. Τον γαρ βουλομενον γενεσθαι αγαθον ουδεν εστι το
 
 

139
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κωλυον, καν των πονηροτατων εμπροσθεν ηι. Και γαρ προς τουτο επιτηδειως
μαλλον εχομεν, οσον και κατα φυσιν ημιν εστιν η αρετη, και παρα φυσιν η πονηρια,
ωσπερ ουν το νοσειν και υγιαινειν. Και γαρ οφθαλμους ημιν εδωκεν ο Θεος, ουχ ινα
ακολαστως βλεπωμεν, αλλ' ινα τα δημιουργηματα αυτου θαυμαζοντες,
προσκυνωμεν τον ποιησαντα. Και οτι αυτη η χρεια των οφθαλμων, δηλον εκ των
ορωμενων. Καλλος μεν γαρ ηλιου και ουρανου εξ απειρου βλεπομεν του
διαστηματος· γυναικος δε ευμορφιαν ουκ αν τις εκ τοσουτου καταμαθοι. Ὁραις, οτι
προς τουτο ημιν μαλλον γεγενηται ο οφθαλμος; Παλιν ακοην εποιησεν, ουχ ινα
βλασφημα δεχωμεθα ρηματα, αλλ' ινα σωτηρια δογματα. ∆ια τοι τουτο, οταν μεν
απηχες τι δεξηται, και ναρκαι η ψυχη και το σωμα δε αυτο. Λαλια γαρ πολυορκου
ανορθωσει τριχας, φησι. Καν ωμον, καν απηνες τι ακουσωμεν, παλιν φριττομεν· αν
δε εμμελες τι και φιλανθρωπον, και γαννυμεθα και χαιρομεν. Και το στομα δε ημων
αισχρα φθεγγομενον, αισχυνεσθαι και εγκαλυπτεσθαι ποιει· αν δε σεμνα, μετα
αδειας προΐεται ταυτα και ελευθεριας απασης. Τοις δε κατα φυσιν ουδεις αν
αισχυνθειη, αλλα τοις παρα φυσιν. Και χειρες μεν, οταν αρπαζωσι, κρυπτονται και
απολογιας επιζητουσιν· ει δε ελεημοσυνην δοιεν, και εγκαλλωπιζονται. Ὥστε αν
εθελωμεν, πολλην εχομεν παντοθεν προς αρετην την ροπην. Ει δε την ηδονην μοι
λεγεις την απο της κακιας, εννοησον οτι και τουτο πλεον παρα της αρετης
καρπουμεθα. Και γαρ το συνειδος εχειν αγαθον, και το παρα παντων θαυμαζεσθαι,
και το χρηστας αναμενειν ελπιδας, παντων ηδιον τωι φυσιν ηδονης επεσκεμμενωι·
ωσπερ ουν ταναντια παντων οδυνηροτερα τωι λυπης ειδοτι φυσιν, οιον το παρα
παντων ονειδιζεσθαι, το κατηγορεισθαι οικοθεν, το τρεμειν και δεδοικεναι και τα
μελλοντα και τα παροντα. εʹ. Και ινα σαφεστερον ο λεγω γενηται, υποθωμεθα τωι
λογωι εχοντα τινα γυναικα, τον του πλησιον διορυττειν γαμον, και ηδεσθαι τηι
πονηραι ταυτηι κλοπηι της ερωμενης απολαυοντα· ειτα αντιθωμεν τουτωι παλιν
ετερον τον την αυτου στεργοντα· και ινα πλειων και σαφεστερα η νικη γινηται,
ουτος ο της αυτου μονης απολαυων, ερατω μεν και εκεινης της μοιχευομενης,
κατεχετω δε του ερωτος και μηδεν πραττετω πονηρον· καιτοι γε ουδε καθαρα τουτο
σωφροσυνη εστι· πλην αλλ' εκ περιουσιας, ινα μαθηις ποση της αρετης η ηδονη, δια
τουτο ουτω το δραμα επλασαμεν. Συνθεντες τοινυν αυτους, ουτως ερωμεθα
αμφοτερους, τινος ηδιων ο βιος· και ακουσηι του μεν και εγκαλλωπιζομενου και
σκιρτωντος επι τηι νικηι τηι κατα της επιθυμιας· τουτου δε· μαλλον δε ουδε αναμειναι
δει το παρ' αυτου τι μαθειν· οψει γαρ αυτον, καν μυριακις αρνηται, δεσμωτων
αθλιωτερον διακειμενον. Και γαρ απαντας δεδοικε και υποπτευει, και την αυτου
γυναικα και τον της μοιχευομενης ανδρα 61.187 και την μοιχευομενην αυτην, και
οικειους και φιλους και συγγενεις, και τοιχους και σκιας και εαυτον, και, το παντων
χαλεπωτερον, το συνειδος εχει καταβοων, υλακτουν καθ' εκαστην ημεραν. Ἂν δε
και το του Θεου δικαστηριον εννοησηι, ουδε στηναι δυνησεται. Και η μεν ηδονη
βραχεια, η δε απο ταυτης οδυνη διηνεκης. Και γαρ και εν εσπεραι και εν νυκτι, και εν
ερημιαι και εν πολει, και πανταχου επεται ο κατηγορος, ξιφος δεικνυς ηκονημενον,
και τας αφορητους κολασεις, και τωι φοβωι καταναλισκων αυτον και δαπανων. Ὁ δε
σωφρων εκεινος παντων τουτων απηλλακται, και εστιν εν ελευθεριαι, και μετα
αδειας οραι την γυναικα την εαυτου, τα παιδια, τους φιλους, και ελευθεροις απασιν
οφθαλμοις απανται. Ει δε ο ερων μεν, κρατων δε, τοσαυτης απολαυσεται ηδονης, ο
μηδε ερων, αλλα καθαρως σωφρονων, τινος λιμενος, ποιας γαληνης ουχ ηδιω και
ημερωτεραν κτησεται ψυχην; ∆ια τοι τουτο τους μοιχευοντας μεν ολιγους αν ιδοις,
σωφρονουντας δε πλειους. Ει δε τουτο ηδιον, τουτο αν ειλοντο οι πολλοι. Και μη μοι
λεγε τον απο των νομων φοβον· ουδε γαρ ουτος εστιν αυτους ο κατεχων, αλλ' η της
ατοπιας υπερβολη, και το πλειονα ειναι τα λυπηρα των ηδεων, και η του συνειδοτος
 
 

140
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψηφος. Και ο μεν μοιχος τοιουτος. Ει δε βουλεσθε, και τον πλεονεκτην εις μεσον
αγαγωμεν, ετερον ερωτα παλιν παρανομον απογυμνουντες. Και γαρ και τουτον
οψομεθα τα αυτα δεδοικοτα, και ου δυναμενον καθαρας απολαυειν ηδονης. Και γαρ
και τους αδικουμενους εννοων, και τους συναλγουντας αυτοις, και την κοινην
απαντων περι αυτου ψηφον, μυρια κυματα εχει. Και ου τουτο μονον εστι το
χαλεπον, αλλ' ουδε της ερωμενης απολαυσαι δυναται. Τοιουτος γαρ ο των
φιλαργυρων τροπος· ουχ ινα απολαυωσιν εχουσιν, αλλ' ινα μη απολαυωσιν. Ει δε
αινιγμα σοι τουτο ειναι δοκει, και το ετι τουτου χειρον και απορωτερον ακουε· οτι
ου ταυτηι μονον εστερηνται της των οντων ηδονης, τωι μη τολμαιν αυτοις χρησθαι,
ως βουλονται, αλλα και τωι μηδεποτε αυτων εμπιπλασθαι, αλλ' εν τωι διψηιν ειναι
διηνεκως· ου τι γενοιτ' αν χαλεπωτερον; Ἀλλ' ουχ ο δικαιος τοιουτος· αλλα και
τρομου και μισους, και φοβου και του ανιατου τουτου διψους απηλλακται· και
ωσπερ εκεινωι παντες επαρωνται, ουτω παντες τουτωι συνευχονται· και καθαπερ
εκεινος ουδενα κεκτηται φιλον, ουτως ουτος ουδενα εχθρον. Τι τοινυν, τουτων
ουτως ωμολογημενων, η κακιας αηδεστερον, η αρετης ηδιον γενοιτ' αν; μαλλον δε,
καν μυρια ειπωμεν, ουδεις ουτε εκεινης την λυπην, ουτε ταυτης 61.188 την ηδονην
παραστησαι δυνησεται λογωι, εως αν αυτης απολαυσωμεν. Τοτε γαρ και πικροτερον
χολης ευρησομεν την κακιαν, οταν του της αρετης απογευσωμεθα μελιτος. Ἔστι μεν
γαρ και νυν αηδης και φορτικη και επαχθης, και προς τουτο ουδε αυτοι οι
θεραπευοντες αυτην αντερουσιν· οταν δε αυτης αποστωμεν, τοτε αυτης
ακριβεστερον αισθανομεθα των πικρων επιταγματων. Ει δε οι πολλοι προς αυτην
τρεχουσι, θαυμαστον ουδεν· επει και παιδες πολλακις τα ηττον ηδεα ελομενοι, των
μειζονως ευφραινοντων καταφρονουσι· και οι νοσουντες υπερ προσκαιρου χαριτος
την διηνεκη και ασφαλεστεραν ευφροσυνην απωλεσαν. Τουτο δε της των ερωντων
ασθενειας τε και ανοιας εστιν, ου της των πραγματων φυσεως. Ὁ γαρ μεθ' ηδονης
ζων, ο εναρετος εστιν, ο πλουτων οντως και οντως ελευθερος ων. Ει δε τις τα μεν
αλλα συγχωροιη τηι αρετηι, ελευθεριαν, αδειαν, το φροντιδων απηλλαχθαι, το
μηδενα δεδοικεναι, το μηδενα υποπτευειν, την δε ηδονην μη συγχωροιη, και
γελασαι μοι λοιπον δαψιλες ενταυθα επερχεται. Τι γαρ ετερον εστιν ηδονη, η το
φροντιδος απηλλαχθαι και φοβου και αθυμιας, και πασιν αχειρωτον ειναι; Τις γαρ
εν ηδονηι, ειπε μοι, ο μαινομενος και σφαδαζων και κεντουμενος υπο επιθυμιων
πολλων, και ουδε εν εαυτωι ων, η ο τουτων παντων απηλλαγμενος των κυματων,
και ωσπερ εν λιμενι τηι φιλοσοφιαι καθημενος; ουκ ευδηλον οτι ουτος; Ἀλλα της
αρετης ιδιον τουτο ανεφανη. Ὥστε η κακια ονομα μονον ηδονης εχει, του δε
πραγματος εστιν ερημος· και προ μεν της απολαυσεως μανια εστιν, ουχ ηδονη, μετα
δε την απολαυσιν ευθεως και αυτη σβεννυται. Ει τοινυν ουτε εν αρχηι ουτε μετα
ταυτα εστιν ιδειν αυτης την ηδονην, που φανειται και ποτε; Ἵνα δε σαφεστερον, ο
λεγω, μαθηις, επι υποδειγματος τον λογον γυμνασωμεν· σκοπει δε· ηρασθη τις
γυναικος ωραιας και ευμορφου· ουτος εως μεν αν μη επιτυχηι του ερωτος, τοις
εξεστηκοσιν εοικε και παραπαιουσιν· επειδαν δε επιτυχηι, εσβεσε την επιθυμιαν. Ει
τοινυν μητε εν αρχηι ηδεται· μανια γαρ το πραγμα εστι· μητε εν τωι τελει· καταλυει
γαρ τηι μιξει τον οιστρον· που λοιπον αυτην ευρησομεν; Ἀλλ' ου τα ημετερα τοιαυτα,
αλλα και εν αρχηι ταραχης απηλλακται πασης, και μεχρι τελους ακμαζουσα μενει η
ηδονη· μαλλον δε ουδε εστι τελος παρ' ημιν ηδονης, ουδε εχει περας ημων τα αγαθα,
ουδε καταλυεται ποτε αυτη η ηδονη. Ταυτ' ουν απαντα εννοησαντες, ει γε ηδονης
ερωμεν, επιλαβωμεθα αρετης, ινα και των παροντων και των μελλοντων
επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι,
και τα εξης.
 
 

141
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΓʹ.
Ουκ οιδατε οτι οι εν σταδιωι τρεχοντες, παντες μεν τρεχουσιν, εις δε λαμβανει
το βραβειον; αʹ. ∆ειξας οτι πολυ χρησιμον το συγκαταβαινειν, και ως τουτο η ακρα
τελειοτης, και οτι αυτος παντων πλεον προς το τελειον αναβας, μαλλον δε και
υπερβας αυτο τωι μη λαμβανειν, παντων πλεον κατεβη παλιν, και εκατερων τουτων
τους καιρους γνωριμους 61.188 ποιησας ημιν και της τελειοτητος και της
συγκαταβασεως, πληκτικωτερον αυτων καθικνειται λοιπον, αινιττομενος οτι τουτο
το παρ' αυτων γινομενον και δοκουν ειναι τελειοτητος, ματαιοπονια τις εστι
περιττη. Και ου λεγει μεν αυτο ουτω σαφως, ινα μη απαναισχυντησωσι· δι' ων δε
κατασκευαζει, τουτο δηλοι· και ειπων οτι εις τον Χριστον αμαρτανουσι, και τους
61.189 αδελφους απολλυουσι, και ουδεν αυτοις οφελος γινεται απο της γνωσεως της
τελειας, εαν μη αγαπη προσηι, παλιν επι κοινον ερχεται παραδειγμα, και φησιν· Ουκ
οιδατε οτι οι εν σταδιωι τρεχοντες, παντες μεν τρεχουσιν, εις δε λαμβανει το
βραβειον; Τουτο δε λεγει, ουχ ως και ενταυθα ενος εκ παντων μελλοντος σωζεσθαι,
απαγε, αλλ' ως πολλην οφειλοντων ημων εισενεγκειν την σπουδην. Ὥσπερ γαρ εκει
κατιοντων πολλων εις το σταδιον, ου στεφανουνται πολλοι, αλλ' εις ενα τουτο
περιισταται, και ουκ αρκει το καθειναι εις τον αγωνα, ουτε το αλειψασθαι και
παλαισαι· ουτω και ενταυθα ουκ αρκει το πιστευσαι και ως ετυχεν αγωνισασθαι·
αλλα αν μη ουτω δραμωμεν, ως μεχρι του τελους αληπτους εαυτους παρασχειν, και
εγγυς γενεσθαι του βραβειου, ουδε ημιν εσται πλεον. Ει γαρ και τελειον νομιζεις
ειναι σαυτον, φησι, κατα την γνωσιν, αλλ' ουδεπω του παντος επιληψηι, οπερ
αινιττομενος ελεγεν· Ουτω τρεχετε, ινα καταλαβητε. Ουκ αρα που κατειληφοτες
ησαν. Και ειπων ουτω, και τον τροπον διδασκει· Πας δε ο αγωνιζομενος παντα
εγκρατευεται. Τι εστι, Παντα; Ουχι τουδε μεν απεχεται, εν ετερωι δε διαμαρτανει,
αλλα και γαστριμαργιας, και λαγνειας και μεθης, και παντων απλως κρατει των
παθων. Τουτο γαρ, φησι, και επι των εξωθεν αγωνων γινεται. Ουδε γαρ μεθυειν
εξεστι τοις αγωνιζομενοις κατα τον καιρον της αγωνιας ουδε, πορνευειν, ινα μη την
δυναμιν εκλυσωσιν, αλλ' ουδε περι αλλο τι ουδεν ησχολησθαι· αλλα παντων
εαυτους απαξ αποστησαντες, τοις γυμνασιοις μονον προσεχουσιν. Ει δε εκει ταυτα,
οπου και εις ενα ο στεφανος, πολλωι μαλλον ενταυθα, οπου και πλειων η φιλοτιμια.
Ουδε γαρ εις ο στεφανουμενος μονος, και τα επαθλα δε πολυ τους πονους νικαι. ∆ιο
και εντρεπτικως αυτο τιθησι λεγων· Ἐκεινοι μεν ουν, ινα φθαρτον στεφανον
λαβωσιν· ημεις δε αφθαρτον. Ἐγω τοινυν ουτω τρεχω, ως ουκ αδηλως. Ἐντρεψας
γαρ αυτους απο των εξωθεν, και εαυτον εις μεσον αγει λοιπον, οπερ αριστος τροπος
διδασκαλιας εστι. ∆ιο και πανταχου φαινεται τουτο ποιων. Τι δε εστιν, Ουκ αδηλως;
Προς σκοπον τινα βλεπων, φησιν, ουκ εικη και ματην, καθαπερ υμεις. Τι γαρ υμιν
γινεται πλεον απο του εις ειδωλεια εισιεναι, και την τελειοτητα δηθεν εκεινην
επιδεικνυσθαι; Ουδεν. Ἀλλ' ουκ εγω τοιουτος, αλλα παντα, απερ ποιω, υπερ της των
πλησιον σωτηριας ποιω· καν τελειοτητα επιδειξωμαι, δι' αυτους· καν συγκαταβασιν,
δι' αυτους· καν υπερβω Πετρον εν τωι μη λαμβανειν, ινα μη σκανδαλισθωσι· καν
καταβω πλεον παντων, περιτεμνομενος και ξυρωμενος, ινα μη υποσκελισθωσι.
Τουτο εστιν, Ουκ αδηλως. Συ δε δια τι εσθιεις εν ειδωλειοις, ειπε μοι; Ἀλλ' ουκ αν
εχοις ειπειν αιτιαν ευλογον ουδεμιαν. Βρωμα γαρ σε ου παριστησι τωι Θεωι· και ουτε
εαν φαγηις, περισσευεις, ουτε εαν μη φαγηις, υστερηι. Ουκουν απλως και ως ετυχε
τρεχεις· τουτο γαρ εστιν, Ἀδηλως. Ουτω πυκτευω, ως ουκ αερα δερων. Παλιν το ουκ
εικη και ματην αινιττομενος, τουτο φησιν· Ἔχω γαρ ον πληξω, τουτεστι, τον
διαβολον· συ δε αυτον ου πληττεις, αλλα και απλως εκχεεις σαυτου την ισχυν. Τεως
μεν ουν αυτους διαβασταζων, ουτω φησιν. Ἐπειδη γαρ σφοδροτερως αυτοις
 
 

142
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχρησατο εν τοις εμπροσθεν, παλιν κατεχει την επιτιμησιν, τωι τελει του λογου
τηρων την βα 61.190 θειαν τομην. Ἐνταυθα μεν γαρ φησιν, οτι εικη και ματην
ποιουσιν· υστερον δε δεικνυσιν, οτι, και επ' ολεθρωι πολλωι της εαυτων κεφαλης, και
οτι και χωρις της βλαβης των αδελφων, ουδε αυτοι ανευθυνοι ταυτα τολμωντες.
Ἀλλ' υπωπιαζω μου το σωμα και δουλαγωγω, μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος
αδοκιμος γενωμαι. Ἐνταυθα δεικνυσι και υπο επιθυμιας γαστρος κατεχομενους και
ανιεντας αυτηι τας ηνιας, και προσχηματι τελειοτητος την γαστριμαργιαν την
εαυτων πληρουντας· ο και ανωθεν ωδινεν ειπειν, οτε ελεγε· Τα βρωματα τηι κοιλιαι,
και η κοιλια τοις βρωμασιν. Ἐπειδη γαρ και πορνειαν τρυφη ποιει, και
ειδωλολατρειαν τουτο ετεκε, εικοτως πολλαχου καθικνειται του νοσηματος· και
δεικνυς οσα επαθε δια το ευαγγελιον, και τουτο μετ' εκεινων τιθησιν. Ὥσπερ γαρ,
φησιν, υπερεβην τα προσταγματα, και ταυτα ου κουφου μοι του πραγματος οντος·
και γαρ, Παντα στεγομεν, φησιν· ουτω και ενταυθα πολυν υπομενω πονον, ωστε
σωφρονως ζηιν. Ει γαρ και δυσενδοτος η επιθυμια και η της γαστρος τυραννις, αλλ'
ομως αυτην χαλινω, και ουκ ενδιδωμι εμαυτον τωι παθει, αλλα παντα υπομενω
πονον, ωστε μη παρασυρηναι. βʹ. Μη γαρ δη νομισητε απραγμονως με ταυτα
κατορθουν. Και γαρ δρομος εστι και παγκρατιον και φυσεως τυραννις,
κατεξανισταμενη συνεχως και ελευθεριαζειν βουλομενη· αλλ' ουκ ανεχομαι, αλλα
καταστελλω και υποταττω μετα πολλων των ιδρωτων αυτην. Ταυτα δε λεγει, ινα
μηδεις απογινωσκηι των υπερ αρετης αγωνων, επειδη το πραγμα επιπονον· διο
φησιν, Ὑπωπιαζω και δουλαγωγω. Ουκ ειπεν, Ἀναιρω, ουδε, Κολαζω· ουδε γαρ
εχθρα η σαρξ· αλλ', Ὑπωπιαζω και δουλαγωγω, ο δεσποτου εστιν, ου πολεμιου·
διδασκαλου, ουκ εχθρου· παιδοτριβου, ουκ εναντιου. Μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος
αδοκιμος γενωμαι. Ει δε Παυλος τουτο δεδοικεν ο τοσουτους διδαξας, και δεδοικε
μετα το κηρυξαι και γενεσθαι αγγελος, και της οικουμενης την προστασιαν δεξασθαι,
τι αν ειποιμεν ημεις; Μη γαρ δη νομισητε, φησιν, επειδη επιστευσατε, οτι αρκει
τουτο εις σωτηριαν υμιν. Ει γαρ εμοι το κηρυξαι, το διδαξαι, το μυριους
προσαγαγειν, ουκ αρκει εις σωτηριαν, ει μη και τα κατ' εμαυτον παρασχοιμην
αληπτα, πολλωι μαλλον υμιν. Ειτα εφ' ετερα υποδειγματα ερχεται παλιν· και ωσπερ
ανωτερω τα των αποστολων, και τα της κοινης συνηθειας, και τα των ιερεων και τα
εαυτου τεθεικεν· ουτω και ενταυθα τα των Ὀλυμπιακων αγωνων. Και τα παρ'
εαυτου θεις, παλιν επι τας της Παλαιας προεισιν ιστοριας. Και επειδη μελλει
φορτικωτερον ποιειν τον λογον, κοινην ποιειται την παραινεσιν, και ου περι των
προκειμενων μονον, αλλα και περι παντων απλως των παρα Κορινθιοις νοσηματων
διαλεγεται. Και επι μεν των εξωθεν αγωνων· Ουκ οιδατε, φησιν· ενταυθα δε, Ου
θελω δε υμας αγνοειν, αδελφοι. Τουτο δε ελεγε, δεικνυς οτι ου σφοδρα ησαν ταυτα
πεπαιδευμενοι. Και τι τουτο εστιν, οπερ ου θελεις ημας αγνοειν; Ὅτι οι πατερες
ημων παντες, φησιν, υπο την νεφελην ησαν, και δια της θαλασσης διηλθον, και εις
τον Μωυσην εβαπτισαντο εν τηι νεφεληι και εν τηι θαλασσηι· και παντες το αυτο
βρωμα πνευματικον εφαγον, και το αυτο πομα πνευματικον επιον (επινον γαρ εκ
πνευματικης ακολουθουσης πετρας· η δε πε 61.191 τρα ην ο Χριστος)· αλλ' ουκ εν
τοις πλειοσιν αυτων ηυδοκησεν ο Θεος. Και τινος ενεκεν, φησι, ταυτα λεγει; Ἵνα
δειξηι, οτι ωσπερ εκεινους ουκ ωνησε το τοσαυτης απολαυσαι δωρεας, ουτως ουδε
τουτους το βαπτισματος τυχειν και μυστηριων πνευματικων απολαυσαι, ει μη
μελλοιεν αξιον της χαριτος επιδεικνυσθαι βιον. ∆ιο και τους του βαπτισματος, και
τους των μυστηριων παραγει τυπους. Τι δε εστιν, Εις τον Μωυσην εβαπτισαντο;
Καθαπερ ημεις τωι Χριστωι πιστευσαντες και τηι αναστασει αυτου, βαπτιζομεθα, ως
και αυτοι των αυτων μυστηριων κοινωνησοντες· Βαπτιζομεθα γαρ, φησιν, υπερ των
νεκρων, τουτεστι, των σωματων των ημετερων· ουτω κακεινοι θαῤρησαντες τωι
 
 

143
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μωυσει, τουτεστιν, ιδοντες αυτον διαβαντα πρωτον, κατετολμησαν και αυτοι των
υδατων. Ἀλλ' επειδη βουλεται τον τυπον εγγυς της αληθειας αγαγειν, ου λεγει
ουτως, αλλα τοις της αληθειας ονομασι κεχρηται και επι του τυπου. Και τουτο μεν
του λουτρου συμβολον· τα δε μετα ταυτα, της ιερας τραπεζης. Καθαπερ γαρ συ το
σωμα εσθιεις το δεσποτικον, ουτως εκεινοι το μαννα· και ωσπερ συ το αιμα πινεις,
ουτω και εκεινοι υδωρ εκ πετρας. Ει γαρ και αισθητα ην τα γινομενα, αλλα
πνευματικως παρειχετο, ου κατα φυσεως ακολουθιαν, αλλα κατα δωρεας χαριν, και
μετα του σωματος και την ψυχην ετρεφεν εις πιστιν εναγοντα. ∆ια τοι τουτο περι
μεν της τροφης ουδεν ειπεν· εξηλλαγμενη γαρ ην, ου τωι τροπωι μονον, αλλα και τηι
φυσει· μαννα γαρ ην· επι δε του ποτου, επειδη ο τροπος της χορηγιας μονος ην ο
παραδοξος, και κατασκευης εδεηθη· διοπερ ειπων, οτι Το αυτο πομα πνευματικον
επιον, επηγαγεν· Ἔπινον γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας· και
προσεθηκεν, Ἡ δε πετρα ην ο Χριστος. Ου γαρ η της πετρας φυσις το υδωρ ηφιει,
φησιν· η γαρ αν και προ τουτου ανεβλυζεν· αλλ' ετερα τις πετρα πνευματικη το παν
ειργαζετο, τουτεστιν, ο Χριστος ο παρων αυτοις πανταχου, και παντα
θαυματουργων. ∆ια γαρ τουτο ειπεν, Ἀκολουθουσης. Ειδες Παυλου σοφιαν, πως
εκατερων αυτον οντα χορηγον δεικνυσι, και ταυτηι τον τυπον εγγυς της αληθειας
αγων; Ὁ γαρ εκεινα παρασχων εκεινοις, φησιν, ουτος και ταυτην κατεσκευασε την
τραπεζαν· και ο αυτος κακεινους δια της θαλαττης, και σε δια του βαπτισματος
ηγαγε· κακεινοις μαννα και υδωρ, και σοι σωμα και αιμα παρεσχε. Και τα μεν της
δωρεας αυτου τοιαυτα· ιδωμεν δε και τα εξης, και σκοπησωμεν, ει της δωρεας
αναξιων φανεντων τουτων εφεισατο. Ἀλλ' ουκ αν εχοις τουτο ειπειν· διο και
επηγαγεν, Ἀλλ' ουκ εν τοις πλειοσιν αυτων ηυδοκησεν ο Θεος, καιτοι γε τιμησας
αυτους τοσαυτηι τιμηι. Ἀλλ' ουδεν αυτους τουτο ωνησεν, αλλ' οι πλειους απωλοντο.
Και μην παντες απωλοντο· αλλ' ινα μη δοξηι και τουτοις πανωλεθριαν προφητευειν,
δια τουτο ειπεν, Οι πλειους. Καιτοι γε απειροι ησαν, αλλ' ουδεν το πληθος ωφελησε·
και παντα εκεινα αγαπης τεκμηρια ην, αλλ' ουδε τουτο αυτους ωνησεν, επει μηδε
αυτοι τα της αγαπης επεδεικνυντο. Ἐπειδη γαρ τοις περι γεεννης λογοις οι πολλοι
διαπιστουσιν, ατε μη παρουσι μηδε φαινομενοις, απο των ηδη γεγενημενων
δεικνυσιν, οτι κολαζει τους αμαρτανοντας ο Θεος, καν μυριακις ευεργετηκως ηι· Ει
γαρ και τοις μελλουσιν απιστειτε, φησιν, αλλ' ου δηπου και τοις γεγενημενοις
απιστησετε. 61.192 γʹ. Σκοπειτε γουν ηλικα ευηργετησε τουτους· Αιγυπτου και της
εκει δουλειας απηλλαξε, την θαλασσαν υπεστορεσεν, εξ ουρανου μαννα κατηνεγκε,
κατωθεν υδατων πηγας ξενας και παραδοξους ανηκε, παρην αυτοις πανταχου
θαυματουργων, και παντοθεν αυτους τειχιζων· αλλ' ομως, επειδη της δωρεας
ταυτης ουδεν αξιον επεδειξαντο, ουκ εφεισατο αυτων, αλλ' απωλεσεν απαντας.
Κατεστρωθησαν γαρ, φησιν, εν τηι ερημωι· την τε αθροαν αυτων απωλειαν και τας
κολασεις και τας τιμωριας τας θεηλατους εμφαινων δια της λεξεως ταυτης, και οτι
ουδε των προκειμενων επαθλων επετυχον. Ουδε γαρ εν τηι γηι της επαγγελιας ταυτα
αυτοις ειργασατο, αλλ' εξω και ποῤρω που και μακραν της χωρας εκεινης, διπληι
τιμωριαι κολασας, και τωι μη συγχωρησαι την γην ιδειν, και ταυτα επηγγελμενην
αυτοις, και τωι κολασαι χαλεπως. Και τι προς ημας ταυτα; φησι· Προς σε μεν ουν· διο
και επηγαγε· Ταυτα δε τυποι ημων εγενηθησαν. Ὥσπερ γαρ αι δωρεαι τυποι, ουτω
και αι κολασεις τυποι· και ωσπερ το βαπτισμα και η τραπεζα προδιεγραφετο, ουτω
και δια των μετα ταυτα, οτι και κολασθησονται οι ταυτης αναξιοι της δωρεας,
προανεφωνειτο δι' ημας, ωστε σωφρονεστερους γενεσθαι τοις παραδειγμασιν
εκεινοις. ∆ιο και επηγαγεν· Εις το μη ειναι ημας επιθυμητας κακων, καθως κακεινοι
επεθυμησαν. Ὥσπερ γαρ εν ταις ευεργεσιαις οι τυποι προελαβον, και ηκολουθησεν η
αληθεια, ουτω και εν ταις τιμωριαις εψεται. Ὁραις πως δεικνυσιν, ουχ οτι
 
 

144
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολασθησονται μονον, αλλ' οτι και μειζονως η εκεινοι; Ει γαρ το μεν τυπος, το δε
αληθεια, αναγκη και εν ταις τιμωριαις πολλην ειναι την υπεροχην, ωσπερ και εν
ταις δωρεαις. Και σκοπει τινων καθαπτεται πρωτον· των εν τοις ειδωλειοις
εσθιοντων. Ειπων γαρ, Μη ειναι επιθυμητας κακων, οπερ ην καθολικον, επαγει και
το κατ' ειδος, δεικνυς οτι εκαστον των αμαρτηματων εκ πονηρας γεγονεν επιθυμιας·
και πρωτον τουτο εφη· Μηδε ειδωλολατραι γινεσθε, καθως τινες αυτων, ωσπερ
γεγραπται· Ἐκαθισεν ο λαος φαγειν και πιειν, και ανεστησαν παιζειν. Ἤκουσας πως
λοιπον και ειδωλολατρας καλει; αλλ' ενταυθα μεν αποφαινομενος, υστερον δε και
κατασκευαζων. Και την αιτιαν δε τεθεικε, δι' ην εις τας τραπεζας εκεινας ετρεχον·
αυτη δε ην γαστριμαργια. ∆ιοπερ ειπων, Εις το μη ειναι ημας επιθυμητας κακων, και
επαγαγων, Μηδε ειδωλολατρας γινεσθαι, την αιτιαν της τοιαυτης παρανομιας
τιθησιν· αυτη δε ην η γαστριμαργια. Ἐκαθισε γαρ, φησιν, ο λαος φαγειν και πιειν.
Και το εξ αυτης τελος προστιθησιν, οτι Ἀνεστησαν παιζειν Ὥσπερ γαρ εκεινοι,
φησιν, απο τρυφης εις ειδωλολατρειαν εξεβησαν· ουτω δεος, μη και υμεις εντευθεν
εκει πεσητε. Ειδες πως εδειξε τους δηθεν τελειους τουτους εκεινων ατελεστερους;
ους επληττεν ου τουτωι μονον τωι μη διαβασταζειν, αλλα και τωι τους μεν απο
αγνοιας, τους δε απο γαστριμαργιας αμαρτανειν· και της μεν εκεινων απωλειας την
κολασιν τουτοις λογιζεται, τουτους δε ουκ αφιησιν, εις ετερον ανενεγκειν της
οικειας αμαρτιας την προφασιν, αλλα και της εκεινων βλαβης και της εαυτων
αυτους υπευθυνους αποφαινεται. Μηδε πορνευωμεν, καθως τινες αυτων
επορνευσαν. Τινος ενεκεν της πορνειας ενταυθα μεμνηται παλιν, τοσαυτα περι
αυτης εμπροσθεν διαλεχθεις; Ἔθος αει τωι Παυλωι, οταν υπερ πολλων αμαρτηματων
εγκαληι, και ταξει αυτα διατιθεναι και καθ' εκαστον επιεναι τοις προκειμενοις, και
παλιν εν τοις περι ετερων λογοις και των προ 61.193 τερων μεμνησθαι· ο δη και ο
Θεος εποιει επι της Παλαιας, καθ' εκαστον των πεπλημμελημενων αναμιμνησκων
του μοσχου τους Ἰουδαιους, και την αμαρτιαν εκεινην εις μεσον αγων. Τουτο τοινυν
και ο Παυλος ενταυθα ποιει, ομου τε εκεινης αυτους αναμιμνησκων της αμαρτιας,
και διδασκων, οτι και τουτο εντευθεν ετεχθη το κακον, απο τρυφης και
γαστριμαργιας. ∆ιο και επηγαγε· Μηδε πορνευωμεν, καθως τινες αυτων επορνευσαν,
και επεσον εν μιαι ημεραι εικοσιτρεις χιλιαδες. Και δια τι μη τιθησι και την επι της
ειδωλολατρειας κολασιν; Ἢ επειδη δηλον ην και σαφεστερον· η επειδη πληγη
τοσαυτη ου γεγονε τοτε, οση επι του Βαλααμ, ηνικα ετελεσθησαν τωι Βεελφεγωρ,
των Μαδιανιτιδων γυναικων επι της παραταξεως φανεισων και εφελκυσαμενων
αυτους εις ασελγειαν κατα την συμβουλην Βαλααμ. Ὅτι γαρ του Βαλααμ ην η
πονηρα αυτη συμβουλη, δηλοι Μωυσης μετα ταυτα λεγων ουτω προς τωι τελει του
βιβλιου των Ἀριθμων· Και τον Βαλααμ υιον Βεωρ απεκτειναν εν τωι πολεμωι Μαδιαμ
μετα των τραυματιων, και ηγαγον τα σκυλα. Και ωργισθη Μωυσης, και ειπεν· Ἵνα τι
εζωγρησατε παν θηλυ; Αυται γαρ ησαν τοις υιοις Ἰσραηλ εις σκανδαλον, κατα το
ρημα Βαλααμ, του αποστησαι και υπεριδειν το ρημα Κυριου ενεκεν Φεγωρ. Μηδε
εκπειραζωμεν τον Χριστον, καθως και τινες αυτων επειρασαν, και υπο των οφεων
απωλοντο. δʹ. ∆ια τουτου παλιν ετερον αινιττεται εγκλημα, ο και προς τωι τελει
τιθησιν, εγκαλων αυτοις, οτι περι σημειων εμαχοντο, και των πειρασμων δε ενεκεν
εγογγυζον λεγοντες, Ποτε ηξει τα αγαθα, ποτε τα επαθλα; ∆ιο και επαγει τουτων
ενεκεν διορθουμενος αυτους και φοβων· Μηδε γογγυζετε, καθως και τινες αυτων
εγογγυσαν, και απωλοντο υπο του ολοθρευτου. Ουδε γαρ τουτο εστι το ζητουμενον
μονον, το πασχειν υπερ του Χριστου, αλλα και το γενναιως τα επιοντα φερειν, και
μεθ' ηδονης απασης. Τουτο γαρ εστιν ο στεφανος απας· ως, αν μη τουτο ηι, και
κολασις εψεται τοις δυσανασχετουσι. ∆ια τουτο και οι αποστολοι μαστιζομενοι
εχαιρον, και Παυλος εν τοις παθημασιν εκαυχατο. Παντα δε ταυτα τυπικως
 
 

145
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεβαινον εκεινοις· εγραφη δε προς νουθεσιαν ημων, εις ους τα τελη των αιωνων
κατηντησε. Παλιν φοβει τωι τα τελη λεγειν, και μειζονα των γεγενημενων
προσδοκαιν παρασκευαζει. Ὅτι μεν γαρ δωσομεν δικην, απο των ειρημενων, φησι,
δηλον και τοις απιστουσι τοις περι γεεννης λογοις· οτι δε και χαλεπωτεραν, αφ' ων
πλειονων απελαυσαμεν ευεργεσιων, και αφ' ων εκεινα τυποι. Ει γαρ εν ταις δωρεαις
υπεροχη, ευδηλον οτι και εν τηι τιμωριαι. ∆ια τουτο και τυπους εκαλεσε, και δι' ημας
γεγραφθαι εφη, και τελους εμνημονευσεν, ινα αναμνησηι της συντελειας. Ου γαρ
τοιαυται τοτε αι τιμωριαι, ως και περας λαμβανειν και καταλυεσθαι, αλλ' αιωνιος η
κολασις. Ὥσπερ γαρ αι ενταυθα κολασεις τωι παροντι συγκαταλυονται βιωι, ουτως αι
εκει διηνεκως μενουσιν. Ὅταν δε ειπηι, Τα τελη των αιωνων, ουδεν αλλο λεγει, η οτι
εφεστηκε λοιπον το δικαστηριον το φοβερον. Ὥστε ο δοκων εσταναι, βλεπετω μη
πεσηι. Παλιν αυτων τον τυφον καθειλε των επι τηι γνωσει μεγα φρονουντων. Ει γαρ
οι τοσουτων απολαυσαντες τοιαυτα επαθον, και οι μεν υπερ γογ 61.194 γυσμου
μονον τοιαυτην εδοσαν δικην, οι δε υπερ του πειρασαι, και ουτε το πληθος
εδυσωπησε τον Θεον, ουτε το τοιουτων επιτυχειν· πολλωι μαλλον εφ' ημων, αν μη
νηφωμεν, τουτο εσται. Και καλως ειπεν· Ὁ δοκων εσταναι. Τουτο γαρ ουδε εσταναι
εστιν, ως εσταναι χρη, το θαῤρειν εαυτωι· ταχεως γαρ ο τοιουτος πεσειται· επει και
εκεινοι, ει μη μεγα εφρονησαν και εθαῤρησαν, αλλ' ησαν κατεσταλμενοι, ουκ αν
ταυτα επαθον. Ὅθεν δηλον, οτι αλαζονεια μαλιστα και ραιθυμια εξης και η
γαστριμαργια τουτων εισιν αι πηγαι των κακων. Ὥστε ει και εστηκας, φυλαττου το
μη πεσειν. Το γαρ ενταυθα στηναι ουκ εστιν εσταναι βεβαιως, εως αν απαλλαγωμεν
των κυματων του παροντος βιου, και προς τον ευδιεινον καταπλευσωμεν λιμενα.
Μη τοινυν επι τηι στασει φρονει μεγα, αλλα φυλαττου την πτωσιν. Ει γαρ Παυλος
δεδοικεν, ο παντων στεῤροτερος, πολλωι μαλλον ημας δεδοικεναι χρη. Ὁ μεν ουν
Ἀποστολος ελεγεν, Ὥστε ο δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· ημεις δε ουδε τουτο
δυναμεθα ειπειν, παντων, ως ειπειν, πεπτωκοτων και κατεστρωμενων και χαμαι
κειμενων. Τινι γαρ ειπω τουτο; τωι αρπαζοντι καθ' εκαστην ημεραν; αλλα κειται
μεγα πτωμα πεσων. Ἀλλα τωι πορνωι; αλλα εῤριπται χαμαι. Ἀλλα τωι μεθυοντι; αλλα
και αυτος κειται· και ουδε, οτι κειται, οιδεν. Ὥστε ου τουτου καιρος του ρηματος,
αλλ' εκεινου του προφητικου, ο και προς Ἰουδαιους ελεγε· Μη ο πιπτων ουκ
ανισταται; Και γαρ απαντες κεινται, και αναστηναι ου βουλονται. Ὥστε η προτροπην
ημιν ουχ υπερ του μη πεσειν, αλλ' υπερ του τους κειμενους δυνηθηναι αναστηναι.
Ἀναστωμεν τοινυν οψε γουν ποτε, αγαπητοι, αναστωμεν, και στωμεν γενναιως.
Μεχρι τινος κειμεθα; μεχρι τινος μεθυομεν, τηι πολληι των βιωτικων επιθυμιαι
κεκαρωμενοι; Ευκαιρον και νυν ειπειν· Προς τινα λαλησω και διαμαρτυρομαι; ουτω
παντες και προς αυτην της αρετης την διδασκαλιαν εισι κεκωφωμενοι, και πολλων
εντευθεν εμπεπλησμενοι κακων! Και ει τας ψυχας γυμνας ην ιδειν, καθαπερ επι των
στρατοπεδων της συμβολης παρελθουσης, τους μεν νεκρους εστι θεασασθαι, τους δε
τετραυματισμενους, ουτω και επι της Ἐκκλησιας ειδομεν αν. ∆ιο δεομαι και
παρακαλω, χειρα αλληλοις ορεξωμεν και διαναστωμεν. Και γαρ εγω των
πεπληγοτων ειμι, και δεομενων του φαρμακα επιθησοντος. Ἀλλα μη απογνωτε δια
τουτο· ει γαρ και χαλεπαι αι πληγαι, αλλ' ουκ ανιατοι. Τοιουτος ημων ο ιατρος·
μονον αισθωμεθα των τραυματων, καν εις αυτο το εσχατον ελθωμεν της κακιας,
πολλας οδους τεμνει σωτηριας ημιν. Καν γαρ τωι πλησιον αφηις οργην, αφεθησεται
σοι πλημμεληματα· Ἐαν γαρ αφητε, φησι, τοις ανθρωποις, αφησει και υμιν ο Πατηρ
υμων ο ουρανιος. Καν ελεημοσυνην δωις, συγχωρησει σοι τα αμαρτηματα· Τας γαρ
ανομιας σου, φησιν, εν ελεημοσυναις λυτρωσαι. Καν ευξηι σπουδαιως, απολαυσεις
αφεσεως. Και τουτο δεικνυσιν η χηρα η τον ωμον εκεινον δικαστην επικαμψασα τηι
συνεχειαι της εντευξεως. Καν κατηγορησηις των αμαρτηματων, εχεις παραμυθιαν·
 
 

146
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λεγε γαρ συ τας αμαρτιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις. Καν σκυθρωπασηις υπερ
τουτων, και τουτο σοι φαρμακον εσται μεγιστον· Ειδον γαρ, φησιν, οτι ελυπηθη και
επορευθη στυγνος, και ιασαμην τας 61.195 οδους αυτου. Καν κακον τι παθων,
γενναιως ενεγκηις, το παν απεδυσω. Τουτο γαρ και προς τον πλουσιον ο Ἀβρααμ
ελεγεν, οτι Ἀπελαβε Λαζαρος τα κακα αυτου, και ενταυθα παρακαλειται. Καν χηραν
ελεησηις, πλυνεται σου τα αμαρτηματα· Κρινατε γαρ, φησιν, ορφανωι, και δικαιωσατε
χηραν, και δευτε και διαλεχθωμεν, λεγει Κυριος· και εαν ωσιν αι αμαρτιαι υμων ως
φοινικουν, ως χιονα λευκανω· εαν δε ωσιν ως κοκκινον, ωσει εριον λευκανω. Ουδε
γαρ ουλην των τραυματων αφιησι φανηναι τινα. εʹ. Ἀλλα καν εις εκεινο ελθωμεν το
βαθος των κακων, εις ο κατεπεσεν ο τα πατρωια κατεδηδοκως και κερατια εσθιων,
και μετανοησωμεν, σωζομεθα παντως· καν μυρια ταλαντα οφειλωμεν, και
προσπεσωμεν και μη μνησικακησωμεν, παντα ημιν αφιεται· καν εκεισε
αποπλανηθωμεν, ου το προβατον απεβουκοληθη, κακειθεν ημας ανακταται· μονον
βουληθωμεν, αγαπητοι· φιλανθρωπος γαρ ο Θεος. ∆ια τουτο και επι του τα μυρια
ταλαντα οφειλοντος τηι προσπτωσει ηρκειτο, και επι του τα πατρωια κατεδηδοκοτος
τηι επανοδωι μονηι, και επι του προβατου τωι βουληθηναι βασταχθηναι. Ἐννοησαντες
τοινυν το μεγεθος αυτου της φιλανθρωπιας, ενταυθα αυτον ποιησωμεν ιλεων ημιν,
και προφθασωμεν το προσωπον αυτου εν εξομολογησει, ινα μη απελθοντες
εντευθεν αναπολογητοι, την εσχατην υπομεινωμεν τιμωριαν. Ἂν μεν γαρ κατα τον
παροντα βιον επιδειξωμεθα σπουδην καν την τυχουσαν, τα μεγιστα κερδανουμεν· αν
δε μηδεν ενταυθα γενομενοι βελτιους απελθωμεν, καν σφοδροτερον εκει
μετανοησωμεν, ουδεν ημιν εσται πλεον. Και γαρ εδει των σκαμματων εισω μενοντα
αγωνισασθαι, ου μετα το λυθηναι το θεατρον αποδυρεσθαι και δακρυειν ανονητα·
οπερ ο πλουσιος εκεινος εποιει, θρηνων μεν και ολοφυρομενος, εικη δε λοιπον και
ματην, επειδη τον καιρον, καθ' ον ταυτα εχρην ποιειν, υπερειδεν. Ουκ εκεινος δε
μονος, αλλα και πολλοι ετεροι κατ' εκεινον νυν εισι πλουσιοι, χρηματων μεν ου
βουλομενοι καταφρονειν, ψυχης δε αντι χρηματων καταφρονουντες· ους εμοιγε
θαυμαζειν επεισιν, οταν ιδω τωι μεν Θεωι περι ελεου συνεχως εντυγχανοντας, αυτους
δε τα ανηκεστα εαυτους διατιθεντας, και ωσπερ πολεμιας, ουτω της εαυτων
αφειδουντας ψυχης. Μη δη παιζωμεν, αγαπητοι, μη παιζωμεν, μηδε
παραλογιζωμεθα εαυτους, τον μεν Θεον αξιουντες ημας ελεησαι, αυτοι δε του ελεου
τουτου και χρηματα και τρυφην και παντα απλως προτιθεντες. Ουδε γαρ, ει τις σοι
δικην προσηγε, και κατηγορων του δεινος ελεγεν, οτι μυριους μελλων υπομενειν
θανατους, και κυριος ων λυσαι τας ψηφους χρημασιν ολιγοις, ειλετο μαλλον
αποθανειν, η τι των αυτου προεσθαι, ελεου τινος η συγγνωμης εφης αυτον αξιον
ειναι. Τουτο τοινυν και επι σαυτου λογιζου· και γαρ και ημεις τουτο ποιουμεν, και
της σωτηριας ημων καταφρονουντες, των χρηματων φειδομεθα· Πως ουν τον Θεον
αξιοις σου φεισασθαι, αυτος σαυτου ουτως αφειδων, και χρηματα προτιμων ψυχης;
∆ιο και σφοδρα εκπεπληγμαι, ποση τοις χρημασιν εγκεκρυπται γοητεια, μαλλον δε
ου τοις χρημασιν, αλλα ταις των απατωμενων ψυχαις. Εισι γαρ, εισιν οι και σφοδρα
της μαγγανειας ταυτης καταγελωντες. Τι γαρ και ικανον ημας των εν αυτοις
γοητευσαι; ουχι αψυχος εστιν η υλη, ουχι επικηρος; ουχι απιστος αυτων η κτησις; ου
φοβων γεμει και κινδυνων; ου φονων και επιβουλης; ουκ εχθρας και μισους; ου
ραιθυμιας και κακιας πολλης; ου γη εστιν 61.196 και σποδος; τις η μανια, τις η νοσος!
αλλα γαρ ου κατηγορειν δει μονον των νοσουντων τα τοιαυτα, φησιν, αλλα και
καταλυειν τον ερωτα. Και πως ετερως καταλυσομεν, αλλ' η δεικνυντες φαυλον οντα
και μυριων κακων αναμεστον; Ἀλλα τουτο ουκ ευκολον τον ερωντα πεισαι περι των
παιδικων. Ουκουν ετερον αυτωι καλλος αντιστησαι δει. Ἀλλα ασωματον ουχ οραι
καλλος, ετι νοσων· ουκουν σωματικον επιδειξωμεν, και ειπωμεν προς αυτον·
 
 

147
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐννοησον τους λειμωνας και τα εν αυτοις ανθη, τα χρυσιου παντος φαιδροτερα και
των παντοδαπων χαριεστερα και διαυγεστερα λιθων· εννοησον τα διειδη των πηγων
ρειθρα, τους ποταμους τους ελαιου δικην αψοφητι ρεοντας απο της γης· αναβηθι
προς τον ουρανον, και ιδε του ηλιου το καλλος, της σεληνης την ευπρεπειαν, των
αστρων τα ανθη. Και τι τουτο; φησιν· ου γαρ δη κεχρημεθα αυτοις ως τοις χρημασι.
Και μην πλεον, η τοις χρημασιν, οσωι και αναγκαιοτερα αυτων η χρεια, και
ασφαλεστερα η απολαυσις. Ουδε γαρ δεδοικας, μη τις, ωσπερ τα χρηματα, αυτα
λαβων απελθηι· αλλ' εξεστι σοι θαῤρειν υπερ αυτων διηνεκως, και ταυτα μη
μεριμνωντι μηδε φροντιζοντι. Ει δ', οτι μετα των αλλων απολαυεις αυτων, αλγεις,
και μη μονος αυτα κατεχεις ωσπερ τα χρηματα, ου χρηματων, αλλα πλεονεξιας μοι
δοκεις εραιν μονης. Και ουδε τα χρηματα εφιλησας αν, ει κοινα προυκειτο πασιν.
Ουκουν επειδη την ερωμενην ευρηκαμεν, την πλεονεξιαν λεγω, φερε σοι δειξω, πως
σε μισει αυτη και αποστρεφεται, ποσα θηγει κατα σου ξιφη, ποσα ορυττει βαραθρα,
ποσους αναπτει βροχους, ποσους παρασκευαζει κρημνους· ινα καν ουτω σβεσηις το
φιλτρον. Ποθεν ουν εστι ταυτα ειδεναι; Ἀπο των οδων, απο των πολεμων, απο της
θαλαττης, απο των δικαστηριων. Και γαρ και το πελαγος αιματων ενεπλησε, και τα
των δικαστων φοινισσει ξιφη παρανομως πολλακις, και τους ταις οδοις
εφεδρευοντας νυκτωρ και μεθ' ημεραν οπλιζει αυτη, και φυσιν αγνοησαι επεισε, και
πατραλοιας εποιησε και μητραλοιας, και παντα επεισηγαγε τωι βιωι τα κακα. ∆ιο και
ριζαν αυτων ο Παυλος ταυτην καλει. Αυτη τους αυτης εραστας των τα μεταλλα
εργαζομενων ουδεν αμεινον αφιησι διακεισθαι. Καθαπερ γαρ εκεινοι διηνεκως εν
σκοτωι κατακεκλεισμενοι και δεδεμενοι πονουσιν ανονητα· ουτω και ουτοι εν τοις
σπηλαιοις της φιλαργυριας κατορωρυγμενοι, ουδενος αυτοις αναγκην επιτιθεντος,
αυτοματοι την κολασιν επισπωνται, εαυτοις δεσμους περιθεντες αλυτους. Και οι μεν
καταδικοι, καν εσπερας καταλαβουσης ανιενται των μοχθων· ουτοι δε και εν ημεραι
και εν νυκτι διορυττουσι τα πονηρα ταυτα μεταλλα· και τοις μεν μετρον εστιν
ωρισμενον της μοχθηρας εργασιας εκεινης, ουτοι δε μετρον ουδεν ισασιν, αλλ' οσον
αν ορυξωσι, τοσουτωι μειζονος εφιενται ταλαιπωριας. Ει δε εκεινοι μεν ακοντες,
ουτοι δε εκοντες, το χαλεπον μοι λεγεις του νοσηματος, οτι ουδε απαλλαγηναι
δυνανται, ει γε μηδε μισουσι την κακοπαθειαν. Ἀλλ' ωσπερ υς εν βορβορωι, ουτω και
ουτοι ταις της φιλαργυριας δυσωδιαις εγκαλινδουμενοι ηδονται, χαλεπωτερα
πασχοντες των καταδικων εκεινων. Ὅτι γαρ εν χειροσιν εισιν, ακουσον τα εκεινων,
και τοτε εισηι τα τουτων. Λεγεται τοινυν η χρυσιτις εκεινη γη χηραμους και
καταδυσεις εχειν εν τοις ζοφεροις σπηλαιοις εκεινοις· τον ουν κακουργον τον τοις
εκει καταδικασθεντα μοχθοις, δια τουτο λυχνον 61.197 λαμβανοντα και δικελλαν,
ουτως εισιεναι ενδον, και ληκυθιον επιφερεσθαι, ωστε επισταζειν εντευθεν τωι
λυχνωι το ελαιον, δια το σκοτος ειναι και εν ημεραι αφεγγες, ωσπερ εφθην ειπων.
Ειτα επειδαν ο καιρος επι την ταλαιπωρον αυτον καληι τροφην, αυτον μεν αγνοειν
τον καιρον, τον δε δεσμοφυλακα τον εκεινου ανωθεν καταξαντα σφοδρως το
σπηλαιον, δια του παταγου και της φωνης εκεινης δηλουν τοις κατω εργαζομενοις
της ημερας το τελος. Ἆρ' ουκ εφριξατε ταυτα ακουσαντες; Ἴδωμεν τοινυν, ει μη
χαλεπωτερα τουτων πασχουσιν οι φιλαργυροι. Και γαρ και ουτοι βαρυτερον εχουσι
δεσμοφυλακα την φιλαργυριαν, και τοσουτωι βαρυτερον, οσωι μετα του σωματος και
την ψυχην αυτοις συνδει. Και το σκοτος δε τουτο, εκεινου φρικωδεστερον· ου γαρ
εστιν αισθητον, αλλ' ενδοθεν αυτο τικτοντες, οπουπερ αν απιωσι, πανταχου μεθ'
εαυτων περιφερουσιν. Ἔσβεσται γαρ αυτοις ο της ψυχης οφθαλμος. ∆ιο και μαλιστα
παντων αυτους ο Χριστος ταλανιζει λεγων· Ει δε το φως το εν σοι, σκοτος, το σκοτος
ποσον! Κακεινοι μεν καν λυχνον εχουσι φαινοντα, ουτοι δε και ταυτης απεστερηνται
της αυγης· διο και καθ' εκαστην ημεραν εις μυρια εμπιπτουσι βαραθρα. Και οι μεν
 
 

148
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταδικοι, νυκτος καταλαμβανουσης, αναπνεουσιν, εις την κοινην των
δυσημερουντων καταπλευσαντες γαληνην, την νυκτα λεγω· τοις δε φιλαργυροις και
τουτον η πλεονεξια προσεχωσε τον λιμενα· τοσαυτα και εν νυκτι φροντιζουσι
χαλεπως, ατε μηδενος ενοχλουντος μετα σχολης απασης κατακοπτοντες εαυτους.
Και τα μεν ενταυθα τοιαυτα· τα δε εκει, ποιος παραστησει λογος; τας καμινους τας
αφορητους, τους πυριφλεγεθοντας ποταμους, τους βρυχομενους οδοντας, τα δεσμα
τα αλυτα, τον σκωληκα τον ιοβολον, το σκοτος το αφεγγες, τα μηδεποτε περας
λαμβανοντα κακα, Φοβηθωμεν τοινυν, αγαπητοι, φοβηθωμεν την πηγην των
τοσουτων τιμωριων, την ακορεστον μανιαν, την λυμην της ημετερας σωτηριας. Ου
γαρ εστιν ομου και αργυριον φιλειν και ψυχην. Μαθωμεν οτι γη και σποδος τα
χρηματα, οτι απολιμπανει ημας αποδημουντας εντευθεν, μαλλον δε οτι και προ της
αποδημιας πολλακις ημων αποπηδαι, και προς τα μελλοντα παραβλαπτει, και προς
την παρουσαν ζωην. Και γαρ προ της γεεννης και προ της κολασεως εκεινης μυριοις
κανταυθα ημας περιβαλλει πολεμοις, και στασεις εγειρει και μαχας. Ουδεν γαρ ουτω
πολεμοποιον, ως φιλαργυρια· ουδεν ουτω πτωχοποιον, καν 61.198 εν πλουτωι, καν
εν πενιαι φανηι. Φυεται γαρ και εν πενητων ψυχαις το χαλεπον τουτο νοσημα, και
πλεον αυτων επιτριβει την πενιαν. Καν ευρεθηι πενης φιλαργυρος, ουκ εν χρημασιν
ο τοιουτος, αλλ' εν λιμωι διδωσι δικην. Ου γαρ ανεχεται των μετριων αυτων
απολαυσαι μετα αδειας, αλλα και την γαστερα λιμωι κατατεινει, και το σωμα απαν
γυμνοτητι και κρυμωι τιμωρειται, και των δεσμωτων μαλλον αυχμων και ρυπων
πανταχου φαινεται· και αει θρηνει και οδυρεται, ωσπερ παντων ων αθλιωτερος, καν
μυριους πενεστερους εχηι. Ουτος, καν εις αγοραν εμβαλληι, πολλους λαβων απεισι
μωλωπας· καν εις βαλανειον, καν εις θεατρον, πλειονα ληψεται τραυματα, ουκ απο
των θεωρουντων μονον, αλλα και απο των επι της σκηνης, οταν ιδηι πολλας των
πορνευομενων γυναικων χρυσιωι καταλαμπομενας. Ουτος καν την θαλατταν πλεηι,
τους εμπορους παλιν και τας μυριαγωγους ναυς εννοων και τα απειρα κερδη, ουδε
ζηιν εαυτον ηγησεται· καν δια γης οδευηι, τους αγρους, τα προαστεια, τα καταλυματα,
τα βαλανεια, τας εκ τουτων προσοδους αναλογιζομενος, αβιωτον εαυτωι τον βιον
ηγησεται ειναι λοιπον· καν οικοι δε κατακλεισηις αυτον, τα απο της αγορας
τραυματα αναξαινων, καθ' εαυτον μειζονως λυμανειται την ψυχην· και μιαν οιδε
παραμυθιαν μονην των κατεχοντων αυτον κακων, τον θανατον και την εντευθεν
απαλλαγην. Ταυτα δε ουχ ο πενης μονον, αλλα και ο πλουσιος ο τουτωι περιπεσων
τωι νοσηματι πεισεται, και τοσουτωι μαλλον του πενητος, οσωι και σφοδροτερα
επικειται τουτωι η τυραννις, και πλειων η μεθη. ∆ιο και παντων πενεστερον εαυτον
ουτος ηγησεται, μαλλον δε και εστι πενεστερος. Ου γαρ τωι μετρωι της ουσιας, αλλα
τηι διαθεσει της γνωμης ο πλουτος και η πενια κρινονται· και εκεινος μαλλον εστιν ο
παντων πτωχοτατος, ο αει του πλειονος επιθυμων, και μηδεποτε στησαι δυναμενος
την πονηραν ταυτην επιθυμιαν. ∆ια δη ταυτα παντα φευγωμεν την φιλαργυριαν,
την πτωχοποιον, την ψυχοφθορον, την γεεννης φιλην, την εχθραν της βασιλειας
των ουρανων, την μητερα παντων ομου των κακων· και καταφρονωμεν χρηματων,
ινα απολαυσωμεν χρηματων, και μετα των χρηματων απολαυσομεθα και των
επηγγελμενων ημιν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, και τα εξης,

ΟΜΙΛΙΑ Κ∆ʹ.
Πειρασμος υμας ουκ ειληφεν, ει μη ανθρωπινος. Πιστος δε ο Θεος, ος ουκ
εασει υμας πειρασθη ναι υπερ ο δυνασθε, αλλα συν τωι πειρασμωι ποιησει και την
εκβασιν του δυνασθαι υμας υπενεγκειν, και τα εξης. αʹ. Ἐπειδηπερ εφοβησεν αυτους
ικανως, τα παλαια διηγησαμενος παραδειγματα, και εις αγωνιαν ενεβαλεν, ειπων, Ὁ
 
 

149
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι, ησαν δε και πειρασμους ενηνοχοτες πολλους, και
γυμνασαμενοι πολλακις εν τουτοις· Και γαρ εν ασθενειαι, φησι, και εν φοβωι και εν
τρομωι πολλωι εγενομην προς υμας· ινα μη λεγωσι, Τι φοβεις ημας και δεδιττηι; ουκ
εσμεν τουτων αμελετητοι των κακων· και γαρ ηλαθημεν και εδιωχθημεν και
πολλους και συνεχεις υπεμειναμεν κινδυνους· 61.198 καταστελλων αυτων παλιν το
φυσημα, φησι, Πειρασμος υμας ουκ ειληφεν, ει μη ανθρωπινος· τουτεστι, μικρος,
βραχυς, συμμετρος. Το γαρ ανθρωπινον επι του μικρου λεγει, ως οταν λεγηι·
Ἀνθρωπινον λεγω δια την ασθενειαν της σαρκος υμων. Μη τοινυν μεγα φρονειτε,
φησιν, ως περιγενομενοι του κλυδωνιου· ουδεποτε γαρ ειδετε κινδυνον θανατον
απειλουντα, ουδε πειρασμον σφαγην επανατεινομενον· ο και Ἑβραιοις ελεγεν· Ουπω
μεχρις αιματος αντικατεστητε προς την αμαρτιαν ανταγωνιζομενοι. Ειτα επειδη
εφοβησεν, ορα πως παλιν αυτους ανιστησι μετα του πεισαι μετριαζειν, λεγων·
Πιστος δε ο Θεος, ος ουκ εασει υμας πειρασθηναι υπερ ο δυνασθε. Ἄρα εισι
πειρασμοι, ους ου δυνατον υπενεγκειν. Και τινες ουτοι; Παντες, 61.199 ως ειπειν· το
γαρ δυνατον εν τηι του Θεου ροπηι κειται, ην δια της ημετερας επισπωμεθα γνωμης.
∆ιοπερ ινα μαθηις ακριβως, οτι ου μονον εκεινους τους υπερβαινοντας ημων την
δυναμιν, αλλ' ουδε τουτους τους ανθρωπινους ενι χωρις της εκειθεν βοηθειας
ραιδιως ενεγκειν, επηγαγεν· Ἀλλα ποιησει συν τωι πειρασμωι και την εκβασιν του
δυνασθαι υπενεγκειν. Ουδε γαρ εκεινους τους συμμετρους, οπερ εφην, φησι, τηι ιδιαι
δυναμει διοισομεν· αλλα κανταυθα της παρ' αυτου δεομεθα συμμαχιας, ωστε αυτους
διεξελθειν, και πριν η διεξελθειν, ενεγκειν. Αυτος γαρ και την υπομονην διδωσι, και
την ταχειαν απαλλαγην επαγει, ωστε και ταυτηι φορητον γενεσθαι τον πειρασμον.
Τουτο γαρ ηινιξατο ειπων, Ποιησει και την εκβασιν του δυνασθαι υπενεγκειν· και
παντα αυτωι ανατιθησι. ∆ιοπερ, αδελφοι μου, φευγετε απο της ειδωλολατρειας.
Παλιν αυτους θεραπευει τωι της συγγενειας ονοματι, και μετα πολλου του ταχους
επειγει της αμαρτιας απαλλαγηναι ταυτης. Ουδε γαρ ειπεν, Ἀποστητε, απλως, αλλα,
Φευγετε· και το πραγμα ειδωλολατρειαν καλει, και ουκετι δια την του πλησιον
βλαβην αφιστασθαι μονον κελευει, αλλα και αυτο καθ' εαυτο δεικνυσιν ικανον
μεγαλην ενεγκειν λυμην. Ὡς φρονιμοις λεγω· κρινατε υμεις ο φημι. Ἐπειδη γαρ
μεγα εφθεγξατο, και την κατηγοριαν ηυξησεν, ειδωλολατρειαν καλεσας, ινα μη δοξηι
τραχυνειν αυτους και φορτικον ποιειν τον λογον, αυτοις λοιπον επιτρεπει την
κρισιν, και μετ' εγκωμιου καθιζει τους δικαζοντας. Ὡς φρονιμοις γαρ λεγω, φησιν·
οπερ σφοδρα θαῤρουντος εστι τοις οικειοις δικαιωμασι, το τον εγκαλουμενον αυτον
καθισαι των λεγομενων κριτην. Τουτο και τον ακροατην αιρει μειζονως, οταν μη ως
επιταττων μηδε ως νομοθετων, αλλ' ως συμβουλευων και παρ' αυτοις εκεινοις
δικαζομενος, ουτω διαλεγηται. Ἰουδαιοις μεν γαρ, ατε ανοητοτερον διακειμενοις και
παιδικωτερον, ουχ ουτως ο Θεος διελεγετο, ουδε πανταχου τας αιτιας αυτοις ελεγε
των επιταγματων, αλλ' εκελευε μονον· ενταυθα δε, επειδη πολλης ελευθεριας
απελαυσαμεν, και συμβουλης απολαυομεν, και ως φιλοις διαλεγεται και φησιν· Ου
δεομαι ετερων δικαστων· αυτοι μοι την ψηφον υμεις φερετε ταυτην, υμας λαμβανω
κριτας. Το ποτηριον της ευλογιας, ο ευλογουμεν, ουχι κοινωνια του αιματος του
Χριστου εστι; Τι λεγεις, ω μακαριε Παυλε; θελων εντρεψαι τον ακροατην, και
μυστηριων μεμνημενος φρικτων, ευλογιας ποτηριον καλεις το ποτηριον το φοβερον
και φρικωδεστατον εκεινο; Ναι, φησιν· ου γαρ μικρον το ειρημενον. Ευλογιαν γαρ
οταν ειπω, παντα αναπτυσσω τον της ευεργεσιας του Θεου θησαυρον, και των
μεγαλων εκεινων αναμιμνησκω δωρεων. Και γαρ και ημεις επιλεγοντες τωι ποτηριωι
τας αφατους ευεργεσιας του Θεου, και οσων απολελαυκαμεν, ουτως αυτο
προσαγομεν και κοινωνουμεν, ευχαριστουντες οτι της πλανης απηλλαξε το των
ανθρωπων γενος· οτι μακραν οντας, εγγυς εποιησεν· οτι ελπιδα μη εχοντας και
 
 

150
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αθεους εν τωι κοσμωι, αδελφους εαυτου κατεσκευασε και συγκληρονομους. Ὑπερ
τουτων και των τοιουτων απαντων ευχαριστουντες, ουτω προσιμεν. Πως ουν ουκ
εναντια ποιειτε, φησιν, ω Κορινθιοι, ευλογουντες μεν τον Θεον, οτι των ειδωλων
υμας απηλλαξε, παλιν δε επι τας εκεινων τρεχοντες τραπεζας; Το ποτηριον της
ευλογιας, ο ευλο 61.200 γουμεν, ουχι κοινωνια του αιματος του Χριστου εστι;
Σφοδρα πιστως και φοβερως ειρηκεν. Ὃ γαρ λεγει, τουτο εστιν, οτι Τουτο το εν τωι
ποτηριωι ον, εκεινο εστι το απο της πλευρας ρευσαν, και εκεινου μετεχομεν.
Ποτηριον δε ευλογιας εκαλεσεν, επειδη αυτο μετα χειρας εχοντες, ουτως αυτον
ανυμνουμεν, θαυμαζοντες και εκπληττομενοι της αφατου δωρεας, ευλογουντες οτι
και αυτο τουτο εξεχεεν, ινα μη μεινωμεν εν τηι πλανηι· και ου μονον εξεχεεν, αλλα
και πασιν ημιν αυτου μετεδωκεν. Ὥστε ει αιματος επιθυμεις, φησι, μη τον των
ειδωλων βωμον τωι των αλογων φονωι, αλλα το θυσιαστηριον το εμον τωι εμωι
φοινισσε αιματι. Τι τουτου φρικωδεστερον; τι δε φιλοστοργοτερον; ειπε μοι. βʹ.
Τουτο και οι ερωντες ποιουσιν. Ὅταν ιδωσι τους ερωμενους των αλλοτριων
επιθυμουντας και των οικειων καταφρονουντας, τα αυτων διδοντες πειθουσιν
αποστηναι των εκεινων. Ἀλλ' οι ερωντες μεν εν χρημασι και ιματιοις και κτημασι
ταυτην επιδεικνυνται την φιλοτιμιαν, εν αιματι δε ουδεις ουδεποτε· ο δε Χριστος και
εν τουτωι την κηδεμονιαν επεδειξατο και την θερμην περι ημας αγαπην. Και εν μεν
τηι Παλαιαι επειδη ατελεστερον διεκειντο, ο τοις ειδωλοις προσεφερον αιμα, τουτο
αυτος υπεμεινε καταδεξασθαι, ινα αποστησηι εκεινων, ο και αυτο παλιν αφατου
φιλοστοργιας ην· ενταυθα δε επι το πολλωι φρικωδεστερον και μεγαλοπρεπεστερον
την ιερουργιαν μετεσκευασε, και την θυσιαν αυτην αμειψας, και αντι της των
αλογων σφαγης εαυτον προσφερειν κελευσας. Ὁ αρτος, ον κλωμεν, ουχι κοινωνια
του σωματος του Χριστου εστι; ∆ια τι μη ειπε, Μετοχη; Ὅτι πλεον τι δηλωσαι
ηβουληθη, και πολλην ενδειξασθαι την συναφειαν. Ου γαρ τωι μετεχειν μονον και
μεταλαμβανειν, αλλα και τωι ενουσθαι κοινωνουμεν. Καθαπερ γαρ το σωμα εκεινο
ηνωται τωι Χριστωι, ουτω και ημεις αυτωι δια του αρτου τουτου ενουμεθα. ∆ια τι δε
προσεθηκεν, Ὃν κλωμεν; τουτο γαρ επι μεν της ευχαριστιας εστιν ιδειν γινομενον·
επι δε του σταυρου ουκετι, αλλα και τουναντιον τουτωι· Ὀστουν γαρ αυτου, φησιν,
ου συντριβησεται. Ἀλλ' οπερ ουκ επαθεν επι του σταυρου, τουτο πασχει επι της
προσφορας δια σε, και ανεχεται διακλωμενος, ινα παντας εμπλησηι. Ειτα επειδη ειπε,
Κοινωνια του σωματος, το δε κοινωνουν ετερον εστιν εκεινου, ου κοινωνει, και
ταυτην την δοκουσαν ειναι μικραν διαφοραν ανειλεν. Ειπων γαρ, Κοινωνια του
σωματος, εζητησε παλιν εγγυτερον τι ειπειν· διο και επηγαγεν, Ὅτι εις αρτος, εν
σωμα εσμεν οι πολλοι. Τι γαρ λεγω κοινωνιαν; φησιν· αυτο εσμεν εκεινο το σωμα. Τι
γαρ εστιν ο αρτος; Σωμα Χριστου. Τι δε γινονται οι μεταλαμβανοντες; Σωμα Χριστου·
ουχι σωματα πολλα, αλλα σωμα εν. Καθαπερ γαρ ο αρτος εκ πολλων συγκειμενος
κοκκων ηνωται, ως μηδαμου φαινεσθαι τους κοκκους, αλλ' ειναι μεν αυτους,
αδηλον δε αυτων ειναι την διαφοραν τηι συναφειαι· ουτω και αλληλοις και τωι
Χριστωι συναπτομεθα. Ου γαρ εξ ετερου μεν σωματος συ, εξ ετερου δε εκεινος
τρεφεται, αλλ' εκ του αυτου παντες· διο και επηγαγεν· Οι γαρ παντες εκ του ενος
αρτου μετεχομεν. Ει δε εκ του αυτου, και το αυτο γινομεθα παντες, δια τι μη και την
αυτην αγαπην επιδεικνυμεθα, και γινομεθα και κατα τουτο εν; Και γαρ και το
παλαιον επι των προγονων των ημετερων τουτο ην. Του γαρ πληθους 61.201 των
πιστευσαντων, φησιν, ην η καρδια και η ψυχη μια. Ἀλλ' ουχι νυν, αλλα τουναντιον
απαν· πολλοι και ποικιλοι μεταξυ παντων οι πολεμοι, και θηριων χαλεπωτερον προς
τα αλληλων διακειμεθα μελη. Και ο μεν Χριστος τοσουτον σε διεστηκοτα εαυτωι
ηνωσε· συ δε ουδε τωι αδελφωι αξιοις ηνωσθαι μετα ακριβειας της προσηκουσης,
αλλα αποσχιζεις σεαυτον, τοσαυτης και αγαπης και ζωης απολαυσας παρα του
 
 

151
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆εσποτου. Ουδε γαρ απλως το σωμα αυτου εδωκεν· αλλ' επειδη η προτερα της
σαρκος φυσις η απο γης διαπλασθεισα, απο της αμαρτιας εφθασε νεκρωθηναι και
ζωης γενεσθαι ερημος, ετεραν, ως αν ειποι τις, μαζαν και ζυμην επεισηγαγε, την
εαυτου σαρκα, φυσει μεν ουσαν την αυτην, αμαρτιας δε απηλλαγμενην και ζωης
γεμουσαν, και πασιν εδωκεν αυτης μεταλαμβανειν, ινα ταυτηι τρεφομενοι, και την
προτεραν αποθεμενοι την νεκραν, εις την ζωην την αθανατον δια της τραπεζης
ανακερασθωμεν ταυτης. Βλεπετε τον Ἰσραηλ κατα σαρκα· ουχ οι εσθιοντες τας
θυσιας κοινωνοι του θυσιαστηριου εισι; Παλιν απο της Παλαιας και εις τουτο εναγει.
Ἐπειδη γαρ πολυ του μεγεθους των λεχθεντων ησαν ταπεινοτεροι, και απο των
προτερων αυτους και συνηθων πειθει. Και καλως, Κατα σαρκα, φησιν, ως αυτων
κατα πνευμα οντων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Καν απο των παχυτερων παιδευθητε,
οτι οι εσθιοντες τας θυσιας κοινωνοι του θυσιαστηριου εισιν. Ὁραις πως δεικνυσιν
ουκ εχοντας γνωσιν τελειαν τους δοκουντας ειναι τελειους, ει γε μηδε τουτο ισασιν,
οτι κοινωνια τις απο τουτων και φιλια πολλοις πολλακις προς δαιμονας γινεται,
κατα μικρον της συνηθειας αυτους εφελκομενης; Ει γαρ επ' ανθρωπων το κοινωνειν
αλων και τραπεζης φιλιας αφορμη και συμβολον γινεται, εγχωρει και επι δαιμονων
τουτο συμβηναι· συ δε μοι σκοπει, πως επι μεν των Ἰουδαιων ουκ ειπεν, οτι τωι Θεωι
κοινωνουσιν, αλλα, Κοινωνοι του θυσιαστηριου εισι· και γαρ κατεκαιετο το
τεθειμενον· επι δε του σωματος του Χριστου ουχ ουτως· αλλα πως; Κοινωνια του
σωματος του Κυριου εστιν. Ου γαρ του θυσιαστηριου, αλλ' αυτου του Χριστου
κοινωνοι γινομεθα. Ειπων δε, οτι Κοινωνοι του θυσιαστηριου εισιν, ειτα δεισας μη
δοξηι ωσπερει ισχυν εχοντων των ειδωλων διαλεγεσθαι και δυναμενων τι βλαψαι·
ορα πως αυτα καθαιρει παλιν λεγων· Τι ουν φημι; οτι ειδωλον τι εστιν; η οτι
ειδωλοθυτον τι εστι; γʹ. Ταυτα δε λεγω, φησι, και απαγω, ουχ ως δυναμενων βλαψαι
τι των ειδωλων η ισχυν εχοντων· ουδεν γαρ εστιν· αλλα βουλομαι καταφρονειν
αυτων υμας. Και ει βουλει καταφρονειν, φησι, τινος ενεκεν μετα σπουδης αυτων
ημας απαγει; Ὅτι ου προσαγεται τωι ∆εσποτηι τωι σωι. Ὃ γαρ θυει, φησι, τα εθνη,
δαιμονιοις θυει, και ου Θεωι. Μη τοινυν τρεχετε επι τα εναντια. Ουδε γαρ, ει
βασιλεως υιος ης, ειτα της πατρικης απολαυων τραπεζης, αφεις εκεινην, της των
καταδικων και δεσμωτων ηθελησας κοινωνησαι εν τωι δεσμωτηριωι, επετρεψεν αν ο
πατηρ· αλλα και μετα πολλης αν απηγαγε της σφοδροτητος, ουχ ως δυναμενης της
τραπεζης βλαψαι, αλλ' ως καταισχυνουσης σου την ευγενειαν και την τραπεζαν την
βασιλικην. Και γαρ και ουτοι οικεται εισι προσκεκρουκοτες, ητιμωμενοι, καταδικοι,
δεσμωται αφορητωι κολασει τηρουμενοι, μυριοις υπευθυνοι κακοις. Πως ουν ουκ
αισχυνηι κατα τους λαιμαργους και ανελευ 61.202 θερους, οταν θωσι τραπεζαν οι
καταδικοι ουτοι, τρεχων εκει και μετεχων των προκειμενων; ∆ια δη τουτο απαγω· ο
γαρ σκοπος των θυοντων και το προσωπον των δεχομενων ακαθαρτα ποιει τα
προκειμενα. Ου θελω δε υμας κοινωνους των δαιμονιων γινεσθαι. Ειδες φιλιαν
πατρος κηδεμονικου; ειδες και αυτο το ρημα πολλην εχον την εμφασιν της
διαθεσεως; Ουδεν γαρ βουλομαι κοινον εχειν υμας προς εκεινους, φησιν. Ειτα επειδη
εν ταξει παραινεσεως τον λογον εισηγαγεν, ινα μη τις των παχυτερων
καταφρονησηι, ως εξουσιαν εχων, επειδη ειπεν, Ου θελω, και Ὑμεις κρινατε,
αποφαινεται λοιπον και νομοθετει λεγων· Ου δυνασθε ποτηριον Κυριου πινειν, και
ποτηριον δαιμονιων· ου δυνασθε τραπεζης Κυριου μετεχειν, και τραπεζης
δαιμονιων. Και αρκειται τοις ονομασι μονοις εις την απαγωγην. Ειτα και
εντρεπτικως· Ἢ παραζηλουμεν τον Κυριον; μη ισχυροτεροι αυτου εσμεν; Τουτεστι,
Πειραζομεν αυτον, ει δυναται κολασαι ημας, και παρακνιζομεν αυτον προς τους
εναντιους αποχωρουντες, και μετα των αυτου πολεμιων ταττομενοι; Τουτο δε ειπε,
αναμιμνησκων αυτους παλαιας ιστοριας και πατρικης παρανομιας. ∆ιο και τηι λεξει
 
 

152
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτηι κεχρηται, ηι και προς Ἰουδαιους ο Μωυσης εχρησατο ποτε, εγκαλων υπερ
ειδωλολατρειας εκ προσωπου του Θεου· Αυτοι γαρ, φησι, παρεζηλωσαν με επ' ου
Θεωι, παρωργισαν με εν τοις ειδωλοις αυτων. Μη ισχυροτεροι αυτου εσμεν; Ειδες
πως φοβερως, πως φρικτως επεπληξεν, αυτα διασεισας αυτων τα νευρα, και τηι εις
ατοπον απαγωγηι σφοδρα αυτων καθαψαμενος και κατενεγκων αυτων το φυσημα;
Και δια τι μη εξ αρχης ταυτα τεθεικεν, φησιν, α μαλιστα αν αυτους απηγαγεν; Ὅτι
εθος αυτωι δια πλειονων α βουλεται κατασκευαζειν, και τα ισχυροτερα υστερον
τιθεναι, και εκ περιουσιας νικαιν. ∆ια δη τουτο απο των καταδεεστερων αρξαμενος,
επι το κεφαλαιον ηλθε των κακων. Ουτω γαρ και τουτο ευπαραδεκτον μαλλον
εγινετο, τοις προτεροις της διανοιας αυτων καταλεανθεισης. Παντα μοι εξεστιν, αλλ'
ου παντα συμφερει· παντα μοι εξεστιν, αλλ' ου παντα οικοδομει. Μηδεις το εαυτου
ζητειτω, αλλα το του ετερου εκαστος. Ὁραις συνεσιν ηκριβωμενην; Ἐπειδη γαρ εικος
ην αυτους λεγειν, οτι Τελειος ειμι και κυριος εμαυτου, και ουδεν βλαπτομενος
απογευομαι των προκειμενων· Ναι, φησι, τελειος μεν ει και σαυτου κυριος· αλλα μη
τουτο σκοπει, αλλ' ει μη βλαβην εχει το γινομενον, αλλ' ει μη καταστροφην. Και γαρ
αμφοτερα ειρηκεν, Ου παντα συμφερει, ου παντα οικοδομει, λεγων, και το μεν υπερ
εαυτου, το δε υπερ του αδελφου τιθεις. Το μεν γαρ ειπειν, Ου συμφερει, την εκεινου
απωλειαν αινιττομενου εστι· το δε ειπειν, Ουκ οικοδομει, το του αδελφου
σκανδαλον. ∆ιο και επηγαγε, Μηδεις το εαυτου ζητειτω· ο πανταχου και δια πασης
κατασκευαζει επιστολης, και εν τηι προς Ῥωμαιους· ως οταν λεγηι· Και γαρ ο Χριστος
ουχ εαυτωι ηρεσε· και παλιν, Καθως καγω παντα πασιν αρεσκω, μη ζητων το εμαυτου
συμφερον· και ενταυθα παλιν· ου μην επεξεργαζεται αυτο ενταυθα. Ἐπειδη γαρ εν
τοις εμπροσθεν δια πολλων αυτο κατεσκευασε και απεδειξεν, οτι ουδαμου το αυτου
ζητει, αλλα και Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος εγενετο, και ανομοις ως ανομος, και τηι
ελευθεριαι τηι εαυτου και τηι εξουσιαι ουχ απλως εχρησατο, αλλ' εις το πασι συμφερον,
δουλευων απασιν· ολιγοις αρκεσθεις ρημασιν ενταυθα απηλλαγη, εις μνημην δια
των ολιγων τουτων παρα 61.203 πεμπων των ειρημενων αυτους απαντων. Ταυτ'
ουν και ημεις ειδοτες, αγαπητοι, προνοωμεν των αδελφων, και την ενοτητα την
προς αυτους διατηρωμεν. Εις τουτο γαρ ημας η θυσια εκεινη εναγει η φοβερα και
φρικωδης, κελευουσα ημιν μεθ' ομονοιας αυτηι μαλιστα προσιεναι και θερμης
αγαπης, και αετους γενομενους εντευθεν, ουτω προς αυτον ιπτασθαι τον ουρανον.
Ὅπου γαρ το πτωμα, φησιν εκει και οι αετοι· πτωμα καλων το σωμα δια τον
θανατον. Ει μη γαρ εκεινος επεσεν, ημεις ουκ αν ανεστημεν. Ἀετους δε καλει,
δεικνυς οτι και υψηλον ειναι δει τον προσιοντα τωι σωματι τουτωι, και μηδεν προς
την γην κοινον εχειν, μηδε κατω συρεσθαι και ερπειν, αλλ' ανω πετεσθαι διηνεκως,
και προς τον ηλιον της δικαιοσυνης ενοραιν, και οξυδερκες το ομμα της διανοιας
εχειν· αετων γαρ, ου κολοιων αυτη η τραπεζα. Ουτοι και τοτε απαντησονται εκ των
ουρανων καταβαινοντι οι νυν αξιως απολαυοντες, ωσπερ ουν οι αναξιως τα εσχατα
πεισονται. δʹ. Ει γαρ βασιλεα τις ουκ αν απλως δεξοιτο· τι λεγω βασιλεα; ιματιου μεν
ουν βασιλικου ουκ αν τις απλως αψαιτο χερσιν ακαθαρτοις, καν επ' ερημιας ηι, καν
μονος ηι, καν μηδεις ο παρων· καιτοι γε ουδεν ετερον εστι το ιματιον, η σκωληκων
νηματα. Ει δε την βαφην θαυμαζεις, και αυτη νεκρωθεντος ιχθυος εστιν αιμα· αλλ'
ομως ουκ αν τις ελοιτο ρυπαραις αυτου κατατολμησαι χερσιν. Ει δε ανθρωπινου
ιματιου ουκ αν τις τολμησειεν απλως θιγειν, πως το σωμα του επι παντων Θεου, το
αμωμον, το καθαρον, το τηι θειαι εκεινηι φυσει ομιλησαν, δι' ο εσμεν και ζωμεν, δι' ο
πυλαι θανατου κατεκλασθησαν και ουρανου αψιδες ανευχθησαν, τουτο μετα
τοσαυτης υβρεως ληψομεθα; Μη, παρακαλω, μη κατασφαξωμεν εαυτους δια της
αναισχυντιας, αλλα μετα φρικης και καθαροτητος απασης αυτωι προσιωμεν· και
οταν αυτο προκειμενον ιδηις, λεγε προς σεαυτον· ∆ια τουτο το σωμα ουκετι γη και
 
 

153
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σποδος εγω, ουκετι αιχμαλωτος, αλλ' ελευθερος· δια τουτο τους ουρανους ελπιζω,
και τα εν αυτοις αποληψεσθαι αγαθα, την αθανατον ζωην, την των αγγελων ληξιν,
την μετα Χριστου ομιλιαν· τουτο το σωμα προσηλουμενον και μαστιζομενον ουκ
ηνεγκεν ο θανατος· τουτο το σωμα και ηλιος σταυρουμενον ιδων, τας ακτινας
απεστρεψε· δια τουτο και καταπετασμα εσχιζετο τοτε, και πετραι εῤρηγνυντο, και γη
πασα ετινασσετο· τουτο εκεινο το σωμα εστι το ηιμαγμενον, το λογχηι πληγεν, και τας
σωτηριους πηγας αναβλυσαν, την του αιματος, την του υδατος τηι οικουμενηι πασηι.
Βουλει και ετερωθεν την ισχυν αυτου μαθειν; Ἐρωτησον την αιμοῤροουσαν, την ουκ
αυτου, αλλα του περικειμενου αυτωι ιματιου, μαλλον δε ουδε τουτου ολοκληρου,
αλλα του κρασπεδου αψαμενην· ερωτησον την θαλασσαν, την υπερ των νωτων αυτο
βαστασασαν· ερωτησον και αυτον τον διαβολον, και ειπε· Ποθεν εχεις την πληγην
την ανιατον; ποθεν ουκετι ισχυεις ουδεν; ποθεν εαλως; τινι κατεσχεθης φευγων; και
ουδεν ετερον, η το σωμα ερει το σταυρωθεν. ∆ια τουτου τα κεντρα αυτου
κατεκλασθη· δια τουτου η κεφαλη αυτου συνετριβη· δια τουτου αι αρχαι και αι
εξουσιαι εδειγματισθησαν· Ἀπεκδυσαμενος γαρ, φησι, τας αρχας και τας εξουσιας,
εδειγματισεν, εν παῤρησιαι θριαμβευσας αυτους εν αυτωι. Ἐρωτησον και τον
θανατον, και ειπε· Ποθεν ανηιρεθη σου το κεντρον; ποθεν κατελυθη σου το νικος;
ποθεν 61.204 εξεκοπη σου τα νευρα; και κοραις και παιδιοις γεγονας καταγελαστος,
ο και τυραννοις και δικαιοις απασιν ων προ τουτου φοβερος; και το σωμα αιτιασεται
τουτο. Ὅτε γαρ τουτο εσταυρουτο, τοτε νεκροι ανεστησαν, τοτε το δεσμωτηριον
εκεινο εῤραγη, και αι χαλκαι εκλασθησαν πυλαι, και οι νεκροι αφειθησαν, και
πυλωροι ᾅδου παντες επτηξαν. Καιτοι γε ει των πολλων εις ην, τουναντιον γενεσθαι
εδει, τον θανατον δυνατωτερον· αλλ' ουκ εγενετο· ουδε γαρ των πολλων εις ην. ∆ια
τουτο εξελυετο εκεινος. Και ωσπερ οι τροφην λαβοντες, ην ουκ εισι δυνατοι
κατασχειν, και τα προαποκειμενα δι' εκεινην εμουσιν, ουτω και επι του θανατου
γεγονε· το σωμα, οπερ ουκ ην ικανος κατεργαζεσθαι, λαβων, κακεινα εξεβαλεν απερ
ενδον ειχε· και γαρ ωδινεν εχων αυτον και εθλιβετο, εως αυτον ημεσε. ∆ιο φησιν ο
Ἀποστολος, Λυσας τας ωδινας του θανατου. Ουδεμια γαρ γυνη παιδιον κυουσα
ουτως ωδινει, ως εκεινος, το σωμα εχων το ∆εσποτικον, διεκοπτετο διασπωμενος.
Και οπερ επι του δρακοντος γεγονε του Βαβυλωνιου, οτε λαβων την τροφην
διεῤραγη μεσος, τουτο και επι τουτου. Ου γαρ δια του στοματος παλιν εξηλθεν ο
Χριστος του θανατου, αλλ' αυτην μεσην διαῤρηξας την γαστερα του δρακοντος και
ανατεμων, ουτως απο των αδυτων προηιει μετα πολλης της λαμπροτητος, και τας
ακτινας αφιεις, ου μεχρι τουτου του ουρανου, αλλ' εις αυτον τον ανω θρονον· εκει
γαρ αυτο και ανηγαγε. Τουτο το σωμα εδωκεν ημιν και κατεχειν και εσθιειν, οπερ
αγαπης επιτεταμενης ην. Ους γαρ αν φιλωμεν σφοδρως, και διαδακνομεν πολλακις.
∆ιο και ο Ἰωβ τον ερωτα των οικετων τον περι αυτον ενδεικνυμενος, ελεγεν· οτι
πολλακις εκεινοι σφοδρα αυτον φιλουντες ελεγον, Τις αν δυη ημιν των σαρκων
αυτου πλησθηναι; Ουτω και ο Χριστος των σαρκων αυτου εδωκεν ημιν πλησθηναι,
εις φιλιαν πλειονα ημας επισπωμενος. εʹ. Προσιωμεν τοινυν μετα θερμοτητος αυτωι
και πεπυρωμενης αγαπης, και μη υπομεινωμεν τιμωριαν. Ὅσωι γαρ αν ωμεν
ευηργετημενοι μεγαλα, τοσουτωι μαλλον κολαζομεθα μειζονως, οταν αναξιοι της
ευεργεσιας φανωμεν. Τουτο το σωμα και επι φατνης κειμενον ηιδεσθησαν μαγοι. Και
ανδρες ασεβεις και βαρβαροι την πατριδα και την οικιαν αφεντες, και οδον
εστειλαντο μακραν, και ελθοντες μετα φοβου και τρομου πολλου προσεκυνησαν.
Μιμησωμεθα τοινυν καν τους βαρβαρους ημεις οι των ουρανων πολιται. Ἐκεινοι
μεν γαρ και επι φατνης ιδοντες και εν καλυβηι, και ουδεν τοιουτον ιδοντες οιον συ
νυν, μετα πολλης της φρικης προσηιεσαν· συ δε ουκ εν φατνηι οραις, αλλ' εν
θυσιαστηριωι, ου γυναικα κατεχουσαν, αλλ' ιερεα παρεστωτα, και Πνευμα μετα
 
 

154
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλης της δαψιλειας τοις προκειμενοις εφιπταμενον. Ουχ απλως αυτο τουτο το
σωμα οραις, ωσπερ εκεινοι, αλλ' οισθα αυτου και την δυναμιν, και την οικονομιαν
απασαν, και ουδεν αγνοεις των δι' αυτου τελεσθεντων, μετα ακριβειας
μυσταγωγηθεις απαντα. ∆ιαναστησωμεν τοινυν εαυτους και φριξωμεν, και πολλωι
των βαρβαρων εκεινων πλειονα επιδειξωμεθα την ευλαβειαν, ινα μη απλως, μηδε
ως ετυχε προσελθοντες, πυρ επι την εαυτων σωρευσωμεν κεφαλην. Ταυτα δε λεγω,
ουχ ινα μη προσιωμεν, αλλ' ινα μη απλως προσιωμεν. Ὥσπερ γαρ το ως ετυχε
προσιεναι, κινδυνος, ουτω το μη κοινωνειν των μυστικων δειπνων 61.205 εκεινων,
λιμος και θανατος. Αυτη γαρ η τραπεζα της ψυχης ημων τα νευρα, της διανοιας ο
συνδεσμος, της παῤρησιας η υποθεσις, η ελπις, η σωτηρια, το φως, η ζωη. Μετα
ταυτης απελθοντες εκει της θυσιας, εν παῤρησιαι πολληι των ιερων επιβησομεθα
προθυρων, ωσπερ τισιν οπλοις χρυσοις περιπεφραγμενοι παντοθεν. Και τι λεγω τα
μελλοντα; Ἐνταυθα γαρ σοι την γην ουρανον ποιει τουτι το μυστηριον. Ἀναπετασον
γουν του ουρανου τας πυλας, και διακυψον· μαλλον δε ουχι του ουρανου, αλλα του
ουρανου των ουρανων, και τοτε οψει το ειρημενον. Το γαρ παντων εκει τιμιωτερον,
τουτο σοι επι της γης δειξω κειμενον. Ὥσπερ γαρ εν τοις βασιλειοις το παντων
σεμνοτερον, ου τοιχοι, ουκ οροφος χρυσους, αλλα το βασιλικον σωμα το καθημενον
επι του θρονου· ουτω και εν τοις ουρανοις το του βασιλεως σωμα. Ἀλλα τουτο σοι
νυν εξεστιν επι γης ιδειν. Ου γαρ αγγελους ουδε αρχαγγελους ουδε ουρανους και
ουρανους ουρανων, αλλ' αυτον τον τουτων σοι δεικνυμι ∆εσποτην. Ειδες πως το
παντων τιμιωτερον οραις επι γης; και ουχ οραις μονον, αλλα και απτηι; και ουχ απτηι
μονον, αλλα και εσθιεις, και λαβων οικαδε αναχωρεις; Ἀποσμηχε τοινυν την ψυχην,
παρασκευαζε την διανοιαν προς την τουτων των μυστηριων υποδοχην. Και γαρ ει
παιδιον βασιλικον μετα του κοσμου και της αλουργιδος και του διαδηματος
ενεχειρισθης φερειν, παντα αν εῤριψας τα εν τηι γηι· νυνι δε ου παιδιον 61.206
ανθρωπου βασιλικον, αλλ' αυτον τον μονογενη λαμ61.206 βανων του Θεου Παιδα,
ου φριττεις, ειπε μοι, και παντα τον των βιωτικων εκβαλλεις ερωτα, και τωι κοσμωι
καλλωπιζηι μονον εκεινωι, αλλ' ετι προς την γην οραις, και χρηματων εραις και προς
χρυσον επτοησαι; και τινα αν σχοιης συγγνωμην; ποιαν απολογιαν; Ουκ οισθα πως
απασαν την βιωτικην πολυτελειαν αποστρεφεται σου ο ∆εσποτης; ου δια τουτο εν
φατνηι ετεθη τεχθεις, και μητερα ελαβεν ευτελη; ου δια τουτο εκεινωι τωι προς
καπηλειαν βλεποντι ελεγεν· Ὁ δε Υιος του ανθρωπου ουκ εχει που την κεφαλην
κλινηι; Τι δε οι μαθηται; ου τον αυτον διετηρουν νομον, εις τας των πενητων οικιας
καταγομενοι, και ο μεν προς βυρσεα, ο δε προς σκηνοῤραφον κατελυον και προς την
πορφυροπωλιδα; ου γαρ οικιας περιφανειαν, αλλα ψυχων αρετας επεζητουν.
Τουτους τοινυν και ημεις ζηλωσωμεν· τα μεν καλλη των κιονων και των μαρμαρων
παρατρεχοντες, ζητουντες δε τας ανω μονας, και παντα τυφον τον ενταυθα
πατησωμεν μετα της των χρηματων επιθυμιας, και υψηλον λαβωμεν φρονημα. Ἂν
γαρ νηφωμεν, ουδε ο κοσμος ημων ουτος αξιος, μητι γε στοαι και περιπατοι. ∆ιο,
παρακαλω, την ψυχην την εαυτων καλλωπιζωμεν, την οικιαν ταυτην
κατασκευαζωμεν, ην και λαβοντες απελευσομεθα, ινα και των αιωνιων επιτυχωμεν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΕʹ.
Παν το εν μακελλωι πωλουμενον εσθιετε, μηδεν ανακρινοντες δια την
συνειδησιν. αʹ. Ειπων οτι αδυνατον ποτηριον Κυριου πινειν και ποτηριον δαιμονιων,
και καθαπαξ απαγαγων των τραπεζων εκεινων, απο παραδειγματων Ἰουδαικων,
απο λογισμων ανθρωπινων, απο των μυστηριων των φρικτων, απο των εν τοις
 
 

155
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειδωλοις τελουμενων, και πολυν φοβον ενθεις αυτοις· ινα μη τωι φοβωι τουτωι παλιν
εις ετεραν αμετριαν αυτους εξωθησηι, και αναγκασθωσι πλειονι περιεργιαι
κεχρημενοι του δεοντος δεδοικεναι, μηποτε και αγνοουντων αυτων επεισελθηι τι
τοιουτον, η εξ αγορας η αλλοθεν ποθεν, αφιεις αυτους ταυτης της αναγκης, φησι·
Παν το εν μακελλωι πωλουμενον εσθιετε, μηδεν ανακρινοντες. Ἐαν γαρ αγνοων,
φησι, φαγηις και μη ειδως, ουχ υποκεισαι τηι τιμωριαι· της γαρ αγνοιας λοιπον το
πραγμα, ουχι της λαιμαργιας. Και ου ταυτης μονον αυτους απαλλαττει της αγωνιας,
αλλα και ετερας, πολλην αδειαν και ελευθεριαν αυτοις κατασκευαζων. Ουδε γαρ
ανακρινειν αφιησι, τουτεστιν, εξεταζειν και πυνθανεσθαι, ειτε ειδωλοθυτον, ειτε μη
τοιουτον· αλλ' απλως εσθιειν απαν το εξ αγορας, μηδε τουτο μανθανειν, ο τι ποτε
εστι το προκειμενον. Ὥστε εστι και φαγοντα αγνοουντα απηλλαχθαι. Τοιαυτα γαρ
τα μη τηι φυσει πονηρα, αλλ' απο της διανοιας ποιουντα το ακαθαρτον. ∆ια τουτο
φησι, Μηδεν ανακρινοντες. Του γαρ Κυριου η γη και το πληρωμα αυτης, ουχι των
δαιμονων. Ει δε η γη και οι καρποι και τα αλογα αυτου παντα, ουδεν ακαθαρτον·
αλλ' ετερως ακαθαρτον γινεται, απο της διανοιας και απο της παρακοης. ∆ια τουτο
ου μονον επετρεψεν, αλλα και, Ἐαν τις υμας, φησι, καληι των απι 61.206 στων, και
θελητε πορευεσθαι, παν το παρατιθεμενον υμιν εσθιετε, μηδεν ανακρινοντες δια την
συνειδησιν. Ὅρα παλιν την συμμετριαν· ου γαρ επεταξε και ενομοθετησεν απιεναι,
αλλ' ουδε εκωλυσεν· απελθοντας δε παλιν απαλλαττει πασης υποψιας. Τι δηποτε;
Ἵνα μη δοξηι φοβου τινος ειναι η τοσαυτη πολυπραγμοσυνη και δειλιας. Ὁ μεν γαρ
περιεργαζομενος, ως δεδοικως τουτο ποιει· ο δε μετα το ακουσαι απεχομενος, ως
καταφρονων και μισων και αποστρεφομενος, απεχεται. ∆ιοπερ ο Παυλος αμφοτερα
βουλομενος κατασκευασαι φησι· Παν το παρατιθεμενον υμιν εσθιετε. Ἂν δε τις υμιν
ειπηι, Τουτο ειδωλοθυτον εστι, μη εσθιετε δια τον μηνυσαντα. Ουδε γαρ ως εχοντων
ισχυν, αλλ' ως βδελυρων απεχεσθαι κελευει. Μητε τοινυν ως δυναμενα καταβλαψαι,
φευγετε· ουδεμιαν γαρ εχει ισχυν· μητε, επειδη μηδεμιαν εχει ισχυν, αδιαφορως
μετεχετε· εχθρων γαρ εστι και ητιμωμενων η τραπεζα. ∆ιο ελεγε, Μη εσθιετε δια τον
μηνυσαντα, και την συνειδησιν. Του γαρ Κυριου η γη και το πληρωμα αυτης. Ὁραις
πως και οτε εσθιειν κελευει, και οτε απεχεσθαι δει, την αυτην μαρτυριαν εις μεσον
αγει; Ουδε γαρ δια τουτο κωλυω, φησιν, ως αλλοτριων οντων· του γαρ Κυριου η γη·
αλλα δι' οπερ ειπον, δια την συνειδησιν, τουτεστιν, ινα μη βλαβηι. Ουκουν δει
περιεργαζεσθαι; Ου, φησιν· ουδε γαρ την σην ειπον συνειδησιν, αλλα την εκεινου.
Προλαβων γαρ ειπον, ∆ια τον μηνυσαντα· και παλιν, Συνειδησιν δε λεγω, ουχι την
εαυτου, αλλα την του ετερου. Ἀλλ' ισως ειποι τις αν, οτι Των μεν αδελφων εικοτως
φειδηι, και ουκ εαις ημας απογευεσθαι δι' εκεινους, ινα μη η συνειδησις αυτων
ασθενης ουσα οικονομηθηι εις το τα ειδωλοθυτα εσθιειν· ει δε Ἕλλην τις ειη, τι σοι
τουτου μελει; ου συ ελεγες, Τι γαρ μοι και τους εξω κρινειν; τινος ουν ενεκεν αυ
61.207 των παλιν φροντιζεις; Ουκ εκεινου φροντιζω, φησιν, αλλα και ενταυθα σου.
∆ιο και επηγαγεν· Ἵνα τι γαρ η ελευθερια μου κρινεται υπο αλλης συνειδησεως;
ελευθεριαν το απαρατηρητον και ακωλυτον λεγων· τουτο γαρ ελευθερια, Ἰουδαικης
απηλλαγμενη δουλειας. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἐλευθερον με εποιησεν ο Θεος, και
πασης βλαβης ανωτερον· αλλ' ουκ οιδεν ο Ἕλλην δικαζειν τηι εμηι φιλοσοφιαι, ουδε
την του ∆εσποτου μου φιλοτιμιαν συνοραιν, αλλα καταγνωσεται και ερει προς
εαυτον· Μυθος τα Χριστιανων, απεχονται των ειδωλων, φευγουσι δαιμονας, και των
εκεινοις προσαγομενων εχονται· πολλη παρ' αυτοις η γαστριμαργια. Και τι τουτο;
φησι· ποιον δε ημιν βλαβος, αν κακως εκεινος κρινηι; Ποσωι δε βελτιον το μηδε ολως
κρινειν αυτωι διδοναι; αν γαρ απεχηι, ουδε ταυτα ερει. Πως, φησιν, ουκ ερει; οταν γαρ
ιδηι μη εξεταζοντα ταυτα, μη εν μακελλωι, μη εν συμποσιωι, πως ουκ ερει και
καταγνωσεται, ως αδιαφορως μου μετεχοντος; Ουδαμως· ου γαρ ως ειδωλοθυτων
 
 

156
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετεχεις, αλλ' ως καθαρων· ει δε ου περιεργαζηι, ινα δειξηις, οτι ου δεδοικας τα
προκειμενα. ∆ια γαρ τουτο, καν εις Ἑλληνων οικιαν εισελθηις, καν εις αγοραν
εμβαληις, ουκ αφιημι σε ερωταιν, ινα μη ψοφοδεης γενηι μηδε λινοπληξ, μηδε περιττα
εαυτωι πραγματα παρεχηις. Ει εγω χαριτι μετεχω, τι βλασφημουμαι υπερ ου εγω
ευχαριστω; Τινος μετεχεις χαριτι; ειπε μοι. Των του Θεου δωρεων· η γαρ χαρις αυτου
τοσαυτη, ως κατασκευασαι μοι την ψυχην αμολυντον και ανωτεραν πασης κηλιδος.
Καθαπερ γαρ ηλιος επαφιεις τας ακτινας πολλαις κηλισι, παλιν αυτας συστελλει
καθαρας· ουτω και ημεις, και πολλωι πλεον, εν μεσωι τωι κοσμωι στρεφομενοι,
καθαροι διαμενομεν, αν εθελωμεν, οσωι και μειζονα δυναμιν εχομεν. βʹ. Τι ουν
απεχηι, φησιν; Ουχ ως μελλων ακαθαρτος γινεσθαι, μη γενοιτο, αλλα δια τον
αδελφον, και ινα μη κοινωνος γενωμαι δαιμονιων, και ινα μη κρινωμαι παρα του
απιστου. Ἐνταυθα γαρ ουκετι λοιπον η φυσις, αλλ' η παρακοη και η προς δαιμονας
φιλια ποιει με ακαθαρτον, και η προαιρεσις τον μολυσμον εργαζεται. Τι δε εστι, Τι
βλασφημουμαι υπερ ου εγω ευχαριστω; Ἐγω μεν γαρ, φησιν, ευχαριστω τωι Θεωι, οτι
ουτω με υψηλον εποιησε και Ἰουδαικης ταπεινοτητος ανωτερον, ως μηδαμοθεν
βλαπτεσθαι· οι δε Ἕλληνες, ουκ ειδοτες μου την φιλοσοφιαν, ταναντια
υποπτευσουσι και ερουσιν, οτι Χριστιανοι των ημετερων εφιενται, και υποκριται
τινες εισι, διαβαλλοντες μεν δαιμονας και αποστρεφομενοι, επι δε τας τραπεζας
αυτων τρεχοντες· ου τι γενοιτ' αν αναισθητοτερον; ουκ αρα αληθειας ενεκεν, αλλα
φιλοτιμιας και φιλαρχιας επι το δογμα τουτο εληλυθασι. Ποσης ουν ανοιας αν ειη,
υπερ ων ουτως ευηργετηθην, ως και ευχαριστειν, υπερ τουτων βλασφημιας αιτιον
γινεσθαι; Ἀλλα ταυτα και νυν ερει, φησιν, ο Ἕλλην, οταν ιδηι μη περιεργαζομενον;
Ουδαμως· ουδε γαρ παντα ειδωλοθυτων γεμει, ινα τουτο υποπτευσηι· ουτε αυτος ως
ειδωλοθυτων απογευηι. Μη τοινυν περιεργαζου περιττα, μηδ' αυ παλιν, λεγοντων
τινων, οτι Ειδωλοθυτον εστι, κοινωνει. Και γαρ ο Χριστος χαριν σοι εδωκε, και
υψηλον σε εποιησε και μειζονα της εκειθεν βλαβης, ουχ ινα κακως ακουσηις, ουδ'
ινα, οθεν τοσαυτα εκερδανας ως και ευχαριστειν, εντευθεν ουτω βλαψηις ετερους ως
και βλασφημειν. ∆ια τι γαρ ου λεγω τωι Ἕλληνι, φησιν, οτι Και τρωγω και ουδεν
βλαπτομαι, και οτι Ουχ ως φιλων τους δαιμονας 61.208 τουτο ποιω; Ὅτι ου δυνασαι
πεισαι, καν μυριακις λεγηις· ασθενης γαρ εστι, και πολεμιος. Ει γαρ τον αδελφον
ουδεπω επεισας, πολλωι μαλλον τον εχθρον και Ἕλληνα. Ει εκεινος επι τηι
συνειδησει του ειδωλοθυτου κατεχεται, πολλωι μαλλον ο απιστος. Τι δε ημιν και
πραγματων δει τοσουτων; Τι ουν, επειδη Χριστον εγνωμεν και ευχαριστουμεν,
βλασφημουσι δε εκεινοι, δια τουτο αποστησομεθα και τουτου; Ἄπαγε· ου γαρ εστιν
ισον· εκει μεν γαρ πολυ το κερδος εκ του φερειν την βλασφημιαν, ενταυθα δε ουδεν
εσται πλεον. ∆ιο και προλαβων ελεγεν· Ουτε γαρ εαν φαγωμεν, περισσευομεν, ουτε
εαν μη φαγωμεν, υστερουμεθα. Και χωρις τουτου δε φευκτον το πραγμα απεφηνεν,
ωστε και ετερωθεν αυτων απεχεσθαι δει, ου δια τουτο μονον, αλλα και δια τας
αλλας ας ειρηκεν αιτιας. Ειτε ουν εσθιετε, ειτε πινετε, ειτε τι ποιειτε, παντα εις
δοξαν Θεου ποιειτε. Ειδες πως απο του προκειμενου επι το καθολικον εξηγαγε την
παραινεσιν, ενα καλλιστον τον ορον ημιν δους, το τον Θεον δια παντων δοξαζεσθαι;
Ἀπροσκοποι γινεσθε και Ἰουδαιοις και Ἕλλησικαι τηι Ἐκκλησιαι του Θεου. Τουτεστι,
μηδεμιαν παρεχετε λαβην μηδενι. Και γαρ ο αδελφος σκανδαλιζεται, και ο Ἰουδαιος
μαλλον σε μισησει και καταγνωσεται σου, και ο Ἕλλην ομοιως ως λαιμαργον ουτω
γελασεται και υποκριτην. Ου μονον δε αδελφους ου χρη πληττειν, αλλ' εν τοις
δυνατοις ουδε τους εξωθεν. Ει γαρ φως εσμεν και ζυμη και φωστηρες και αλας,
φωτιζειν, ου σκοτιζειν δει· σφιγγειν, ου παραλυειν· προς εαυτους επισπασθαι τους
απιστους, ου φυγαδευειν. Τι τοινυν διωκεις, ους εφελκεσθαι δει; Και γαρ Ἕλληνες
πληττονται, οταν ιδωσι παλινδρομουντας ημας εις τα τοιαυτα· την γαρ διανοιαν ουκ
 
 

157
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισασιν, ουδ' οτι παντος αισθητου μολυσμου ανωτερα γεγονεν η ψυχη. Και οι
Ἰουδαιοι δε και των αδελφων οι ασθενεστεροι τα αυτα πεισονται. Ειδες ποσας αιτιας
τεθεικε, δι' ας χρη των ειδωλοθυτων απεχεσθαι; δια το ανονητον, δια το περιττον,
δια την του αδελφου βλαβην, δια την του Ἰουδαιου βλασφημιαν, δια την του
Ἕλληνος κακηγοριαν, δια το μη δειν δαιμοσι κοινωνειν, δια το ειδωλολατρειαν τινα
ειναι το πραγμα. Ειτα, επειδη ειπεν, Ἀπροσκοποι γινεσθε, και υπευθυνους αυτους
εποιησε και της των Ἑλληνων βλαβης και της των Ἰουδαιων, και βαρυ το
λεγομενον ην, ορα πως αυτο ευπαραδεκτον και κουφον ποιει, τιθεις εαυτον μεσον,
και λεγων· Καθως καγω παντα πασιν αρεσκω, μη ζητων το εμαυτου συμφερον, αλλα
το των πολλων, ινα σωθωσι. Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου. γʹ. Τουτο
κανων χριστιανισμου του τελειοτατου, τουτο ορος ηκριβωμενος, αυτη η κορυφη η
ανωτατω, το τα κοινηι συμφεροντα ζητειν. Ὅπερ και αυτος δηλων επηγαγε· Καθως
καγω Χριστου. Ουδεν γαρ ουτω δυναται ποιησαι μιμητην του Χριστου, ως το
κηδεσθαι των πλησιον. Ἀλλα καν νηστευσηις, καν χαμευνησηις, καν απαγχονησηις
σαυτον, του δε πλησιον μη προνοηις, ουδεν μεγα ειργασω, αλλ' ετι ποῤρω ταυτης της
εικονος εστηκας ταυτα ποιων. Καιτοι ενταυθα μεν και αυτο φυσει το πραγμα
λυσιτελες εστι, το απεχεσθαι των ειδωλοθυτων· εγω δε πολλα και των ασυμφορων
εποιησα, φησιν, οιον, οτε περιετεμον, οτε εθυσα. Ταυτα γαρ ει τις καθ' εαυτα
εξετασειε, και 61.209 απολλυσι τους μετιοντας και της σωτηριας εκπιπτειν ποιει·
αλλ' ομως υπεμεινα και ταυτα δια το εξ αυτων κερδος. Ἐνταυθα δε ουδεν τοιουτον.
Ἐκει μεν γαρ, αν μη προσηι η ωφελεια και το δι' ετερους γενεσθαι, τοτε βλαβος το
πραγμα γινεται· ενταυθα δε, καν μηδεις ο σκανδαλιζομενος ηι, και ουτως απεχεσθαι
των κεκωλυμενων χρη. Ου μονον δε βλαβερα, αλλα και επιπονα υπεμεινα. Ἄλλας
γαρ Ἐκκλησιας εσυλησα, φησι, λαβων οψωνιον, και εξον εσθιειν και μη εργαζεσθαι,
ουκ εζητησα τουτο, αλλ' ειλομην λιμωι διαφθαρηναι μαλλον, η σκανδαλισαι ετερον.
∆ια τουτο φησι, Παντα πασιν αρεσκω. Ἄν τε παρανομον, αν τε επιπονον και
επικινδυνον δεηι ποιησαι, παντα εις το ετερων συμφερον υπομενω. Παντων γουν
ανωτερος ων κατα την ακριβειαν, παντων κατωτερος γεγονε κατα την
συγκαταβασιν. Και γαρ ουδεν κατορθωμα σφοδρα μεγα ειναι δυναιτ' αν, οταν μη το
κερδος και εις ετερους διαδιδωι· και δηλοι ο το ταλαντον υγιες προσενεγκων, και
διχοτομηθεις επειδη αυτο ουκ επλεονασε. Και συ τοινυν, αδελφε, καν ασιτος μενηις,
καν χαμαι καθευδηις, καν τεφραν εσθιηις, καν θρηνηις διαπαντος, και μηδενα ετερον
ωφεληις, ουδεν μεγα εργασηι. Και γαρ και τοις εν αρχηι μεγαλοις και γενναιοις
εκεινοις ανδρασι τουτο μαλιστα περισπουδαστον ην· εξετασον αυτων μετα ακριβειας
τον βιον, και οψει σαφως, οτι ουδεις αυτων τα εαυτου ποτε εσκοπησεν, αλλα τα του
πλησιον εκαστος· οθεν και ελαμψαν μαλλον. Και γαρ και τωι Μωυσηι πολλα και
μεγαλα ειργασθη θαυματα και σημεια· αλλ' ουδεν αυτον ουτω μεγαν εποιησεν, ως η
μακαρια εκεινη φωνη, ην προς τον Θεον αφηκε, λεγων· Ει μεν αφηις αυτοις την
αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, καμε εξαλειψον. Τοιουτος ην και ο ∆αυΐδ· διο και ελεγεν,
Ἐγω ο ποιμην ημαρτον, και εγω εκακοποιησα, και ουτοι το ποιμνιον τι εποιησαν;
Γενεσθω η χειρ σου επ' εμε, και επι τον οικον του πατρος μου. Ουτω και ο Ἀβρααμ
ουκ εζητει το εαυτου συμφερον, αλλα το των πολλων. ∆ιο και κινδυνοις εαυτον
εξεδιδου, και τον Θεον υπερ των ουδεν αυτωι προσηκοντων παρεκαλει. Και ουτοι μεν
ουτως ελαμψαν· οι δε τα εαυτων ζητησαντες σκοπει πως και εβλαβησαν. Ὁ γουν
αδελφιδους ο τουτου, επειδη ηκουσεν, Ει συ εις δεξια, εγω δε εις αριστερα, και την
αιρεσιν λαβων, το εαυτου συμφερον εζητησεν, ουδε το εαυτου ευρεν· αλλ' αυτη μεν
ενεπυριζετο η χωρα, εκεινη δε εμενεν ανεπαφος. Ὁ Ἰωνας παλιν ου ζητησας το των
πολλων συμφερον, αλλα το εαυτου, και απολεσθαι εκινδυνευσε· και η μεν πολις
ειστηκει, αυτος δε εσαλευετο και εκλυδωνιζετο και κατεποντιζετο. Ὅτε δε το των
 
 

158
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλων συμφερον εζητησε, τοτε και το εαυτου ευρεν. Ουτω και ο Ἰακωβ επι των
ποιμνιων μη ζητησας το οικειον κερδος, της πολλης ευποριας απηλαυσε. Και ο
Ἰωσηφ δε το των αδελφων συμφερον ζητησας, ευρε το εαυτου. Πεμπομενος γουν
παρα του πατρος ουκ ειπε, Τι τουτο; ουκ ηκουσας οτι υπερ οψεως και ενυπνιων και
διασπασαι με επεχειρουν, και ονειρατων ευθυνας υπειχον, και του φιλεισθαι με παρα
σου διδωμι δικην; τι ουν ουκ εργασονται με λαβοντες εις μεσον; Ουδεν τουτων
ειπεν, ουκ ενενοησεν, αλλα παντων προτιμαι την των αδελφων θεραπειαν. ∆ια τουτο
και παντων των μετα ταυτα απελαυσεν αγαθων, α και σφοδρα λαμπρον εποιησαν
και ενδοξον απεφηναν. 61.210 Ουτω και Μωυσης· ουδεν γαρ κωλυει και εκ δευτερου
παλιν αυτου μνησθηναι, και ιδειν πως τα καθ' εαυτον παρεωρα, και τα των αλλων
εζητει. Ουτος γαρ εν βασιλειοις στρεφομενος, επειδη μειζονα πλουτον ηγησατο των
Αιγυπτου θησαυρων τον ονειδισμον, και παντα απο των χειρων ριψας. εκοινωνει
των κακων τοις Ἑβραιοις, ου μονον αυτος ουκ εδουλωθη, αλλα και εκεινους
δουλειας απηλλαξε. Μεγαλα μεν ουν ταυτα, και αγγελικης αξια πολιτειας. δʹ. Το δε
του Παυλου πολλην εχει την υπερβολην. Οι μεν γαρ αλλοι παντες τα αυτων αφεντες
αγαθα, τοις των πλησιον ειλοντο κοινωνειν κακοις· ο δε Παυλος πολλωι μειζον
εποιησεν. Ου γαρ ταις ετερων ηθελησε κοινωνησαι συμφοραις, αλλ' ειλετο αυτος
ειναι εν τοις εσχατοις, ινα ετεροι γινωνται εν αγαθοις. Ουκ εστι δε ισον οντα εν
τρυφηι ριψαι τρυφην και κακουχεισθαι, αυτον μονον κακουχουμενον ετερους
ποιησαι ειναι εν αδειαι και τιμηι. Ἐνταυθα μεν γαρ ει και μεγα το αλλαξασθαι τα κακα
των αγαθων δια τον πλησιον, αλλ' ομως φερει τινα παραμυθιαν το κοινωνους εχειν
της δυσημεριας· το δε αυτον μονον εθελειν ειναι εν τοις λυπηροις, ινα ετεροι των
χρηστων απολαυσωσι, τουτο πολλωι νεανικωτερας ψυχης και του Παυλου
φρονηματος. Ου ταυτηι δε μονον, αλλα και ετεραι υπερβοληι μειζονι νικαι τους
προειρημενους απαντας. Ὁ μεν γαρ Ἀβρααμ και οι λοιποι παντες κινδυνοις εαυτους
περιεβαλον τοις εν τωι παροντι βιωι, και παντες απαξαπλως εκεινοι τουτον ᾔτουν τον
θανατον· ο δε Παυλος της δοξης της μελλουσης ηυξατο εκπεσειν υπερ της των
ετερων σωτηριας. Ἔχω και τριτην ειπειν υπερβολην. Ποιαν δε ταυτην; Ὅτι εκεινων
μεν ενιοι, ει και των επιβουλευσαντων προΐσταντο, αλλ' ομως ων την δημαγωγιαν
ησαν εγκεχειρισμενοι· και ταυτον συνεβαινεν, οιον αν ει τις προΐσταιτο υιου φαυλου
μεν και παρανομου, υιου δε ομως· ο δε Παυλος υπερ τουτων εβουλετο ειναι
αναθεμα, ων ουκ ην εμπεπιστευμενος την προστασιαν· εις γαρ τα εθνη ην
απεσταλμενος. Ειδες ψυχης μεγεθος και φρονηματος υψος αυτον υπερβαινον τον
ουρανον; Τουτο ζηλωσον· ει δε ου δυνασαι, καν τους εν τηι Παλαιαι λαμψαντας. Ουτω
γαρ ευρησεις το σοι συμφερον, αν το του πλησιον ζητηις. Ὥστε οταν οκνηις
επιμελεισθαι του αδελφου, εννοησας οτι ουδε αλλως δυνησηι σωθηναι, δια γουν
σαυτον εκεινου προστηθι και των εκεινου πραγματων. Ἱκανα μεν γαρ και τα
ειρημενα πεισαι, οτι αλλως ουκ ενι το ημιν συμφερον ευρειν. Ει δε βουλει και εκ των
εν συνηθειαι παραδειγματων τουτο μαθειν, εννοησον ει συμβαιη που πυρ αναφθηναι
εν οικιαι, ειτα τινες των πλησιον οικουντων, το εαυτων σκοπουντες μη
παραταξωνται τοις κινδυνοις, αλλα και κατακλεισαντες εαυτους οικοι μεινωσι,
δεδοικοτες μη τις επεισελθων υφεληται τι των ενδον, οσην υποστησονται τιμωριαν;
Και γαρ το πυρ επελθον απαντα καταφλεξει τα εκεινων· και επειδη το του πλησιον
συμφερον ουκ ειδον, και το εαυτων προσαπολλυουσι. Και γαρ ο Θεος βουλομενος
συνδησαι παντας αλληλοις, τοιαυτην τοις πραγμασιν επεθηκεν αναγκην, ως εν τωι
του πλησιον συμφεροντι το του ετερου δεδεσθαι· και ο κοσμος απας ουτω συνεστηκε.
∆ια δη τουτο και εν πλοιωι, ει χειμωνος γενομενου ο κυβερνητης αφεις το των
πολλων συμφερον, το εαυτου 61.211 ζητοιη μονον, και εαυτον και εκεινους
καταδυσει ταχεως. Και εκαστη δε τεχνη ει το εαυτης συμφερον σκοποιη μονον, ουκ
 
 

159
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν ποτε ο βιος σταιη, ουδε η τεχνη η τουτο ζητουσα. ∆ια τουτο ο γεωργος ου
τοσουτον σπειρει σιτον, οσον αρκεσαι εαυτωι· επει παλαι και εαυτον και τους αλλους
απωλεσεν αν· αλλα το των πολλων ζητει· και ο στρατιωτης, ουχ ινα εαυτον διασωσηι
παραταττεται προς κινδυνους, αλλ' ινα και τας πολεις εν ασφαλειαι καταστησηι· και ο
εμπορος ου τοσαυτα κομιζει, οσα αυτωι μονον αρκεσαι, αλλ' οσα και ετεροις πολλοις.
Ει δε λεγοι τις, οτι Ουχι το εμον, αλλα το εαυτου εκαστος σκοπων, ταυτα ποιει· και
γαρ χρηματα εαυτωι και δοξαν και ασφαλειαν κτωμενος, απαντα πραγματευεται
ταυτα· ωστε το εμον ζητων συμφερον, το εαυτου ζητει· τουτο και εγω φημι, και
παλαι ακουσαι εβουλομην, και υπερ τουτου παντα τον λογον εποιησαμην, ωστε
δειξαι, οτι τοτε το εαυτου συμφερον ο πλησιον ζητει, οταν το σον σκοπησηι. Ἐπειδη
γαρ ετερως ουκ ηνειχοντο ανθρωποι τα του πλησιον ζητειν, ει μη εις ταυτην
κατασταιεν την αναγκην, δια τουτο ουτως αυτα συνεζευξεν ο Θεος, και ουκ αφιησι
προτερον επι το οικειον συμφερον ελθειν, μη δια των αλλοτριων συμφεροντων
οδευσαντας. Τουτο μεν ουν ανθρωπινον, το ουτως επι το του πλησιον συμφερον
ιεναι· δει δε μη εντευθεν, αλλ' απο των τωι Θεωι δοκουντων πειθεσθαι. Ουδε γαρ ενι
σωθηναι μη τουτο εχοντα· αλλα καν την ακραν φιλοσοφιαν ασκηις, των δε λοιπων
απολλυμενων αμεληις, ουδεμιαν κτησηι παρα Θεωι παῤρησιαν. Ποθεν δηλον; Ἀφ' ων
ο μακαριος απεφηνατο Παυλος. Ἐαν γαρ ψωμισω μου τα υπαρχοντα, και παραδω το
σωμα μου, ινα καυθηι, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελουμαι, φησιν. Ὁραις ποσον ο
Παυλος επιζητει παρ' ημων; καιτοι γε ο ψωμισας ου το εαυτου, αλλα το του πλησιον
61.212 εζητησεν. Ἀλλ' ουκ αρκει τουτο μονον, φησι· μετα γαρ γνησιοτητος αυτο
βουλεται γινεσθαι και συμπαθειας πολλης. ∆ια γαρ τουτο και ενομοθετησεν αυτο ο
Θεος, ινα εις συνδεσμον αγαπης αγαγηι. Ὅταν ουν εκεινος μεν τοσουτον απαιτηι
μετρον, ημεις δε μηδε το ελαττον παρεχωμεν, τινος εσομεθα αξιοι συγγνωμης; Και
πως, φησι, τωι Λωτ ελεγεν ο Θεος δια των αγγελων, Σωζων σωζε την εαυτου ψυχην;
ειπε, ποτε, και δια τι. Ὅτε η κολασις εφερετο, ουχ οτε διορθουσθαι εδει, αλλ' οτε
κατεγνωσμενοι ησαν και ανιατα ενοσουν, και πρεσβυται και νεοι εις τους αυτους
εξεπηδησαν ερωτας, και κατακαιεσθαι αυτους λοιπον εχρην, και εν εκεινηι τηι ημεραι,
οτε οι κεραυνοι καταφερεσθαι εμελλον. Ἄλλως δε ουδε περι κακιας και αρετης
τουτο ειρηται, αλλα περι της θεηλατου πληγης. Τι γαρ εδει ποιειν; ειπε μοι·
καθεζεσθαι και δεχεσθαι την τιμωριαν, και μηδεν εκεινους ωφελουντα
κατακαιεσθαι; Ἀλλα ανοιας τουτο εσχατης ην. Ουδε γαρ εγω τουτο φημι, οτι απλως
και εικη δει κολαζεσθαι παρα το τωι Θεωι δοκουν· αλλ' οταν εν κακιαι ανθρωπος
διατριβηι, τοτε κελευω μεσον εαυτον εμβαλοντα, διορθουν· ει μεν βουλει, δια το του
πλησιον· ει δε μη, καν δια το σοι λυσιτελουν. Το μεν γαρ βελτιον εκεινο· ει δε μη
φθανεις προς εκεινο το υψος, καν δια τουτο ποιει. Και μηδεις το εαυτου ζητειτω, ινα
το εαυτου ευρηι· και εννοησαντες, οτι ουτε ακτημοσυνη, ουτε μαρτυριον, ουτε αλλο
ουδεν ημων προστηναι δυνησεται, αν μη την ακραν αγαπην εχωμεν, ταυτην προ
των αλλων διατηρωμεν, ινα και των αλλων δι' αυτης επιτυχωμεν και των
παροντων και των επηγγελμενων αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι
αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΣΤ ʹ.
Ἐπαινω δε υμας, οτι παντα μου μεμνησθε, και καθως παρεδωκα υμιν τας
παραδοσεις, ουτω κατεχετε. αʹ. Ἀπαρτισας τον περι των ειδωλοθυτων λογον, ως
αυτωι προσηκον ην, και τελειοτατον αυτον δια παντων εργασαμενος, μετεισιν εφ'
 
 

160
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερον· ο και αυτο μεν εγκλημα ην, ου τοσουτον δε. Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, τουτο
και νυν ερω, οτι ου παντα εφεξης τιθησι τα σφοδρα κατηγορηματα, αλλα διαθεις
αυτα κατα ταξιν την προσηκουσαν, εις μεσον αυτων παρεμβαλλει τα κουφοτερα,
παραμυθουμενος το επαχθες του λογου το εκ της συνεχους επιτιμησεως εγγινομενον
τοις ακουουσι. ∆ιο και το παντων σφοδροτερον υστερον τιθησι, το περι της
αναστασεως. Τεως δε εφ' ετερον χωρει κουφοτερον λεγων· Ἐπαινω δε υμας, οτι
παντα μου μεμνησθε. Ὅταν μεν γαρ ωμολογημενον ηι το αμαρτημα, και κατηγορει
σφοδρως και απειλει· οταν δε αμφιβαλλομενον, κατασκευαζει πρωτον αυτο, και τοτε
επιτιμαι· και το μεν ωμολογημενον επαιρει, το δε αμφισβητησιμον δεικνυσιν
ωμολογημενον. Οιον η πορνεια ωμολογημενον ην· διοπερ ουκ εδεηθη δειξαι, οτι
αμαρτημα ην, αλλα το μεγεθος εκει κατεσκευασε του πλημμεληματος, και 61.212
κατα συγκρισιν προηγαγε τον λογον. Παλιν το εφ' ετερων δικαζεσθαι, αμαρτημα μεν
ην, ου τοσουτον δε· διοπερ αυτο και παρενεθηκε, και κατεσκευασε. Το των
ειδωλοθυτων παλιν αμφεβαλλετο μεν, ην δε μεγιστον κακον· διο και αποδεικνυσιν
αμαρτημα ον, και επαιρει τωι λογωι. Ὅταν δε τουτο ποιησηι, ουκ απαγει των
εγκληματων μονον, αλλα και εις τα εναντια εναγει. Ουδε γαρ ειπεν οτι ου δει
πορνευειν μονον, αλλ' οτι και πολλην αγιωσυνην ενδεικνυσθαι χρη. ∆ιοπερ
επηγαγε· ∆οξασατε δη αρα τον Θεον εν τωι σωματι υμων, και εν τωι πνευματι υμων.
Και ειπων παλιν οτι ου δει σοφον ειναι την εξω σοφιαν, ουκ αρκειται τουτωι, αλλα
κελευει και μωρον γενεσθαι. Και συμβουλευων επι των εξω μη δικαζεσθαι μηδε
αδικειν, προιων και αυτο το δικαζεσθαι αναιρει, και συμβουλευει μη μονον μη
αδικειν, αλλα και αδικεισθαι. Και περι των ειδωλοθυτων διαλεγομενος, ουκ ειπεν
οτι των κεκωλυμενων απεχεσθαι δει μονον, αλλ' οτι και των συγκεχωρημενων,
οταν σκανδαλον γινηται· και ουχι τους αδελφους μονον μη πληττειν, αλλ' ουδε
Ἕλληνας ουδε Ἰουδαιους· 61.213 Ἀπροσκοποι γαρ γινεσθε, φησι, και Ἰουδαιοις και
Ἕλλησι και τηι Ἐκκλησιαι του Θεου. Πληρωσας τοινυν απαντα τον περι τουτων
απαντων λογον, μετα ταυτα και εφ' ετερον εγκλημα προεισι λοιπον. Τι δε τουτο ην;
Αι μεν γυναικες ανακεκαλυμμεναι και γυμνηι τηι κεφαληι και ηυχοντο και
προεφητευον· και γαρ προεφητευον τοτε γυναικες· οι δε ανδρες και εκομων, ατε εν
φιλοσοφιαι διατριψαντες, και περιεβαλλοντο τας κεφαλας ευχομενοι και
προφητευοντες· οπερ εκατερον Ἑλληνικου νομου ην. Ἐπει ουν υπερ τουτων ηδη
παρηινεσε παρων, και ισως οι μεν ηκουσαν, οι δε ηπειθησαν, δια τουτο και δια της
Ἐπιστολης παλιν, ωσπερ σοφος ιατρος, επαντλων τωι λογωι διορθουται το αμαρτημα.
Ὅτι γαρ παρηινεσεν ηδη παρων, δηλον εξ ων προοιμιαζεται. Τινος γαρ ενεκεν ουδεν
ειπων περι τουτου ουδαμου της Ἐπιστολης εμπροσθεν, αλλ' απο εγκληματων
ετερων εκβας, ευθεως φησιν· Ἐπαινω δε υμας, οτι παντα μου μεμνησθε, και καθως
παρεδωκα υμιν τας παραδοσεις, ουτω κατεχετε; Ὁραις οτι οι μεν ηκουσαν, ους
επαινει, οι δε παρηκουσαν, ους διορθουται δια των εξης, λεγων· Ει δε τις δοκει
φιλονεικος ειναι, ημεις τοιαυτην συνηθειαν ουκ εχομεν; Ει γαρ των μεν
κατωρθωκοτων, των δε παρακουσαντων, παντας υπεβαλε τηι κατηγοριαι, εκεινους τε
θρασυτερους εποιησε, και τουτους ραιθυμοτερους αν ειργασατο· νυν δε τους μεν
επαινεσας και αποδεξαμενος, τους δε κακισας, και εκεινους μαλλον ηλειψε, και
τουτους καταδυεσθαι παρεσκευασεν. Ἱκανον μεν γαρ και καθ' εαυτο η κατηγορια
πληξαι· οταν δε προς παραθεσιν ετερων κατωρθωκοτων και εγκωμιαζομενων
γινηται, μειζον εχει το κεντρον. Ἀλλα τεως ουκ απο κατηγοριας, αλλ' απο εγκωμιων
αρχεται, και εγκωμιων μεγαλων, λεγων· Ἐπαινω δε υμας οτι παντα μου μεμνησθε.
Τοιουτον γαρ του Παυλου το εθος, και επι μικροις μεγαλους επαινους υφαινει, ου
κολακειαι τουτο ποιων, μη γενοιτο· πως γαρ ο μηδε χρηματων εφιεμενος, μητε
δοξης, μητε αλλου μηδενος των τοιουτων; αλλ' υπερ της σωτηριας αυτων παντα
 
 

161
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραγματευομενος. ∆ιο και επαιρει το εγκωμιον, λεγων· Ἐπαινω δε υμας οτι παντα
μου μεμνησθε. Ποια παντα; Ὑπερ γαρ του μη κομαιν μηδε κατακαλυπτεσθαι τεως ο
λογος ην αυτωι μονον· αλλ', οπερ εφην, επιδαψιλευεται τοις εγκωμιοις,
προθυμοτερους ποιων. ∆ιο φησιν, Ὅτι παντα μου μεμνησθε, και καθως παρεδωκα
υμιν τας παραδοσεις, ουτω κατεχετε. Ἄρα και αγραφως πολλα παρεδιδου τοτε, ο και
αλλαχου πολλαχου δηλοι· αλλα τοτε μεν παρεδωκε μονον, νυν δε και αιτιολογιαν
τιθησιν. Ουτω γαρ και τουτους ισχυροτερους εποιει τους ακουοντας, και εκεινων
κατεσπα το φυσημα των εναντιουμενων. Ειτα ου λεγει οτι, Ὑμεις μεν υπηκουσατε,
ετεροι δε παρηκουσαν, αλλα ανυποπτως εκ της διδασκαλιας αυτο αινιττεται δια των
εξης, ουτω λεγων· Θελω δε υμας ειδεναι οτι παντος ανδρος η κεφαλη ο Χριστος εστι·
κεφαλη δε γυναικος ο ανηρ· κεφαλη δε Χριστου ο Θεος. Ἡ μεν αιτιολογια αυτη·
τιθησι δε αυτην, τους ασθενεστερους προσεκτι 61.214 κωτερους ποιων. Ὁ μεν ουν
πιστος, ως χρη, και εῤρωμενος ουδε δειται λογου ουδε αιτιας, υπερ ων αν επιταχθηι,
αλλ' αρκειται τηι παραδοσει μονηι· ο δε ασθενεστερος, οταν και την αιτιαν μαθηι, τοτε
και μετα πλειονος της σπουδης κατεχει το λεχθεν, και μετα πολλης υπακουει της
προθυμιας. βʹ. ∆ιοπερ ουδε ειπε την αιτιαν, εως οτου παραβαινομενην ειδε την
εντολην. Τις ουν η αιτια; Παντος ανδρος η κεφαλη ο Χριστος εστιν. Ἆρ' ουν και του
Ἕλληνος; Ουδαμως. Ει γαρ σωμα εσμεν του Χριστου και μελη εκ μερους, και ταυτηι
εκεινος ημων κεφαλη, των ουκ οντων εν τωι σωματι ουδε εις μελη τελουντων ουκ
αν ειη κεφαλη· ωστε οταν ειπηι, Παντος, του πιστου δει προσυπακουειν. Ειδες πως
πανταχου ανωθεν εντρεπει τον ακροατην; Και γαρ οτε περι αγαπης διελεγετο, και
οτε περι ταπεινοφροσυνης, και οτε περι ελεημοσυνης, εκειθεν ειλκε τα
παραδειγματα. Κεφαλη δε γυναικος ο ανηρ· κεφαλη δε Χριστου ο Θεος. Ἐνταυθα
επιπηδωσιν ημιν οι αιρετικοι ελαττωσιν τινα εκ των ειρημενων επινοουντες τωι
Υιωι· αλλ' εαυτοις περιπιπτουσιν. Ει γαρ κεφαλη γυναικος ο ανηρ, ομοουσιος δε η
κεφαλη τωι σωματι, κεφαλη δε του Χριστου ο Θεος, ομοουσιος ο Υιος τωι Πατρι. Ἀλλ'
ου το ετεροουσιον εντευθεν αποδειξαι βουλομεθα, αλλ' οτι αρχεται, φησι. Τι ουν
προς τουτο ειποιμεν αν; Ὅτι μαλιστα μεν, οταν τι ταπεινον λεγηται μετα της σαρκος
οντος αυτου, ουκ ευτελεια της θεοτητος εστι το λεγομενον, της οικονομιας
δεχομενης το λεχθεν. Πλην αλλ' ειπε, πως τουτο βουλει εκ τουτου κατασκευασαι
νυν; Ὅτι ωσπερ ο ανηρ αρχει της γυναικος, φησιν, ουτω και ο Πατηρ του Χριστου.
Ουκουν και ωσπερ ο Χριστος του ανδρος, ουτω και ο Πατηρ του Υιου· Παντος γαρ
ανδρος, φησιν, η κεφαλη ο Χριστος εστι. Και τις αν ταυτα καταδεξαιτο ποτε; Ει γαρ
οσον το υπερεχον του Υιου προς ημας, τοσουτον του Πατρος προς τον Υιον,
εννοησον εις οσην αυτον αξεις την ευτελειαν. Ὥστε ου παντα ομοιως εξεταστεον εφ'
ημων και επι του Θεου, καν ομοιως λεγηται· αλλ' απονεμητεον τωι Θεωι τινα
ιδιαζουσαν υπεροχην, και τοσαυτην οσην Θεωι. Ει γαρ μη τουτο συγχωρησαιεν,
πολλα εψεται τα ατοπα. Σκοπει δε· Κεφαλη του Χριστου ο Θεος, ουτος δε του ανδρος,
κακεινος της γυναικος. Ουκουν ει επι παντων ομοιως εκλαβοιμεν την κεφαλην,
τοσουτον εσται ο Υιος αφεστηκως του Πατρος, οσον ημεις αυτου. Ἀλλα και η γυνη
τοσουτον ημων αποστησεται, οσον ημεις του Θεου Λογου· και οπερ εστιν ο Υιος προς
τον Πατερα, τουτο και ημεις προς τον Υιον, και η γυνη προς τον ανδρα παλιν. Και τις
ταυτα ανεξεται; Ἀλλ' ετερως εκλαμβανεις επι γυναικος και ανδρος την κεφαλην, και
ουχ ως επι του Χριστου; Ουκουν και επι του Υιου και του Πατρος ετερως εκληπτεον
ημιν. Και πως ετερως εκληπτεον; φησι. Κατα το αιτιον. Και γαρ ειπερ αρχην εζητει
ειπειν και υποταγην ο Παυλος, ως συ φης, ουκ αν γυναικα παρηγαγεν εις μεσον,
αλλα δουλον μαλλον και δεσποτην. Ει γαρ και υποτετακται ημιν η γυνη, αλλ' ως
γυνη, αλλ' ως ελευθερα 61.215 και ως ομοτιμος. Και ο Υιος δε, ει και υπηκοος γεγονε
τωι Πατρι, αλλ' ως Υιος Θεου, αλλ' ως Θεος. Ὥσπερ γαρ πλειων η πειθω τωι Υιωι προς
 
 

162
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Πατερα, η τοις ανθρωποις προς τους γεγεννηκοτας· ουτω και η ελευθερια
μειζων. Ου γαρ δηπου τα μεν του Υιου προς τον Πατερα μειζονα των ανθρωπων και
γνησιωτερα, τα δε του Πατρος προς τον Υιον ελαττονα. Ει γαρ θαυμαζομεν τον Υιον,
οτι υπηκουσεν, ως και μεχρι θανατου ελθειν, και θανατου σταυρου, και θαυμα αυτου
μεγα τιθεμεθα τουτο· θαυμαζειν δει και τον Πατερα, οτι τοιουτον εγεννησεν, ουχ ως
δουλον επιταττομενον, αλλ' ως ελευθερον υπακουοντα και συμβουλον οντα· ο γαρ
συμβουλος ου δουλος. Συμβουλον δε οταν ακουσηις παλιν, μη ως του Πατρος ενδεως
εχοντος ακουε, αλλ' ως του Παιδος ομοτιμου προς τον γεγεννηκοτα. Μη τοινυν εις
παντα ελκε το παραδειγμα του ανδρος και της γυναικος. Παρ' ημιν μεν γαρ εικοτως
υποτετακται τωι ανδρι η γυνη· η γαρ ισοτιμια μαχην ποιει· και ου δια τουτο μονον,
αλλα και δια την απατην την παρα την αρχην συμβασαν. ∆ια τοι τουτο γενομενη μεν
ευθεως ουχ υπεταγη· ουτε οταν αυτην ηγαγε προς τον ανδρα, ουτε αυτη ηκουσε τι
παρα του Θεου τοιουτον, ουτε ο ανηρ ειπε τι προς αυτην τοιουτον· αλλ' οτι μεν
οστουν εκ των οστων αυτου, και σαρξ εκ των σαρκων αυτου ην, ειπεν· αρχης δε
ουδαμου ουδε υποταγης εμνημονευσε προς αυτην· οτε δε κακως εχρησατο τηι
εξουσιαι, και η γενομενη βοηθος επιβουλος ευρεθη, και παντα απωλεσε, τοτε ακουει
δικαιως λοιπον· Προς τον ανδρα σου η αποστροφη σου. Ἐπειδη γαρ εικος ην την
αμαρτιαν ταυτην εκπολεμωσαι το γενος το ημετερον (ουδε γαρ αν ωνησε τι εις
ειρηνην το εξ αυτου γεγενησθαι, τουτου συμβαντος· αλλ' αυτο μεν ουν τουτο και
τραχυτερον αν εποιησε τον ανδρα, το μηδε του οικειου φεισασθαι μελους την εξ
αυτου γενομενην)· συνιδων την του διαβολου κακουργιαν ο Θεος, επετειχισε τουτι
το ρημα, και την εκ της επιβουλης μελλουσαν απεχθειαν εσεσθαι δια της αποφασεως
ταυτης ανειλε, και της επιθυμιας της εμφυτου καθαπερ μεσοτοιχον κατασπασας την
εκ της αμαρτιας μνησικακιαν. Ἀλλ' επι του Θεου και της ακηρατου ουσιας εκεινης
ουδεν τοιουτον εστιν υποπτευσαι. Μη τοινυν κατα παντων δεχου τα παραδειγματα
επει και αλλαχου πολλα εντευθεν απαντησει χαλεπα αμαρτηματα. Και γαρ και εν
προοιμιοις της Ἐπιστολης ελεγε· Παντα υμων εστιν, υμεις δε Χριστου, Χριστος δε
Θεου. γʹ. Τι ουν; ομοιως ημων τα παντα, και ημεις του Χριστου, και ο Χριστος του
Θεου; Ουδαμως, αλλα και τοις σφοδρα ανοητοις δηλη η διαφορα, ει και η αυτη ρησις
επι του Θεου και του Χριστου και ημων ειρηται. Και αλλαχου δε κεφαλην ειπων τον
ανδρα της γυναικος, επηγαγεν· Ὥσπερ και ο Χριστος κεφαλη και Σωτηρ εστι της
Ἐκκλησιας και προστατης, ουτω και ο ανηρ οφειλει της αυτου γυναικος ειναι. Ἆρ'
ουν ομοιως εκληψομεθα το ειρημενον, και τουτο και τα μετα τουτου απαντα
Ἐφεσιοις επεσταλμενα περι της υποθεσεως ταυτης; Ἄπαγε! ουδε γαρ δυνατον. Τα
γαρ αυτα ρηματα λεγεται μεν επι Θεου και ανθρωπων· αλλ' ετερως μεν εκεινα
νοητεον, ετερως δε ταυτα· ου μην παλιν παντα εξηλλαγμενως· επει παλιν εικη και
ματην παρειληφθαι δοξει, ουδεν απ' αυτων καρπουμενων ημων. Ὥσπερ γαρ ου
παντα ομοιως εκληπτεον, ουτως ουδε παντα απλως εκβλητεον. Ἵνα δε ο λεγω,
γενηται σαφεστερον, επι υποδειγματος αυτο πειρασομαι ποιησαι φανερον. Ειρηται
61.216 κεφαλη της Ἐκκλησιας ο Χριστος· αν μηδεν απο του ανθρωπινου λαβω, τι μοι
και ειρηται τουτο; Παλιν αν απαντα λαβω, πολλη εψεται η αλογια· και γαρ
ομοιοπαθης τωι σωματι η κεφαλη, και τοις αυτοις υπευθυνος. Τι ουν δει αφειναι, η τι
λαβειν; Ἀφειναι μεν ταυτα α ειπον, λαβειν δε ενωσιν ακριβη, και αιτιαν και αρχην
την πρωτην· και ουδε ταυτα απλως, αλλα και ενταυθα το μειζον οικοθεν επινοειν
και Θεωι πρεπον· και γαρ η ενωσις ασφαλεστερα, και η αρχη τιμιωτερα. Παλιν
ηκουσας Υιον· μη παντα μηδε ενταυθα λαβηις, αλλα μηδε παντα εκβαληις, αλλ' οσα
Θεωι πρεπει δεξαμενος, οτι ομοουσιος, οτι εξ αυτου, τα ατοπα και ασθενειας οντα
ανθρωπινης, επι της γης εα. Ειρηται φως ο Θεος παλιν· αρ' ουν παντα δεξομεθα, οσα
του φωτος τουτου; Ουδαμως· και γαρ εκει τωι σκοτωι τουτο και τοπωι περικλειεται,
 
 

163
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και υφ' ετερας κινειται δυναμεως και επισκιαζεται· ων ουδεν ουδε εννοησαι θεμις
επι της ουσιας εκεινης. Ἀλλ' ουδε παντα δια τουτο εκβαλουμεν, αλλα δρεψομεθα τι
και χρησιμον απο του παραδειγματος, τον φωτισμον τον εκ του Θεου γινομενον
ημιν, την εκ του σκοτους απαλλαγην εκ τουτου συναγοντες. Και τα μεν προς
αιρετικους ταυτα· δει δε και ολοκληρωι λοιπον επεξελθειν τωι χωριωι. Ἴσως γαρ αν
τις ενταυθα και διαπορησειε, προς εαυτον ζητων, ποιον εγκλημα ην το
ανακαλυπτεσθαι τας γυναικας, η και καλυπτεσθαι τους ανδρας; Ποιον ουν εγκλημα
τουτο, εντευθεν ηδη μανθανε· Συμβολα δεδοται ανδρι και γυναικι πολλα μεν και
ετερα, τωι μεν της αρχης, τηι δε της υποταγης· μετα δε εκεινων και τουτο, το ταυτην
μεν καλυπτεσθαι, τουτον δε γυμνην εχειν την κεφαλην. Ει τοινυν συμβολα ταυτα
εστιν, αμφοτεροι αμαρτανουσι την ευταξιαν συγχεοντες, και την του Θεου διαταγην,
και τους οικειους υπερβαινοντες ορους, και ο μεν εις την εκεινης καταπιπτων
ευτελειαν, η δε επανισταμενη τωι ανδρι δια του σχηματος. Ει γαρ ιματιον
εναλλαττειν ου θεμις, ουδε ταυτην μεν χλανιδα περικεισθαι, εκεινον δε φαρος η
καλυπτραν· Ουκ εσται γαρ, φησι, σκευη ανδρος επι γυναικι, ουδε ενδυσεται ανηρ
στολην γυναικειαν· πολλωι μαλλον ταυτα ανταλλαττεσθαι ου δει. Ταυτα μεν γαρ
παρα των ανθρωπων νενομοθετηται, ει και ο Θεος υστερον αυτα εκυρωσεν· εκεινο
δε παρα της φυσεως, το καλυπτεσθαι λεγω, και το μη καλυπτεσθαι. Ὅταν δε ειπω
την φυσιν, τον Θεον λεγω· ο γαρ την φυσιν δημιουργησας, αυτος εστιν. Ὅταν ουν
τους ορους ανατρεπηις τουτους, ορα ποσα γινεται τα επιβλαβη. Και μη μοι τουτο
ειπηις, οτι μικρον το αμαρτανομενον· μεγα μεν γαρ εστι, και καθ' εαυτο· παρακοη γαρ
εστιν· Ει δε και μικρον ην, μεγα εγινετο, επειδη μεγαλων εστι συμβολον πραγματων.
Ὅτι δε και μεγα εστι, δηλον εξ ων τοσαυτην ευταξιαν τωι γενει παρεχει, τον αρχοντα
και τον αρχομενον εν κοσμωι διαταττον. Ὥστε ο παραβαινων, παντα συγχει, και τα
του Θεου προδιδωσι δωρα, και την ανωθεν αυτωι δοθεισαν τιμην χαμαι ριπτει, ουχ ο
ανηρ δε μονον, αλλα και η γυνη. Και γαρ και εκεινηι τιμη μεγιστη το την οικειαν
ταξιν διατηρειν, ωσπερ ουν και αισχυνη το στασιαζειν. ∆ιοπερ επ' αμφοτερων αυτο
τεθεικεν. ουτω λεγων· Πας ανηρ προσευχομενος η προφητευων κατα κεφαλης εχων,
καταισχυνει την κεφαλην αυτου· πασα δε γυνη προσευχομενη η προφητευουσα
ακατακαλυπτωι τηι κεφαληι, καταισχυνει την κεφαλην αυτης. Ἦσαν γαρ, οπερ 61.217
εφην, και ανδρες και γυναικες προφητευοντες, και γυναικες το χαρισμα τουτο
εχουσαι τοτε, ως αι του Φιλιππου θυγατερες, ως ετεραι προ εκεινων και μετ' εκεινας·
περι ων και ο προφητης ελεγεν ανωθεν· οτι, Προφητευσουσιν οι υιοι υμων, και αι
θυγατερες υμων ορασεις οψονται. Τον μεν ουν ανδρα ουκ αει αναγκαζει
ακατακαλυπτον ειναι, αλλ' οταν ευχηται μονον· Πας γαρ ανηρ, φησι, προσευχομενος
η προφητευων κατα κεφαλης εχων, καταισχυνει την κεφαλην αυτου· την δε
γυναικα διαπαντος κατακαλυπτεσθαι κελευει. ∆ιο και ειπων, Πασα γυνη
προσευχομενη η προφητευουσα ακατακαλυπτωι τηι κεφαληι, καταισχυνει την
κεφαλην αυτης· ουκ εστη μεχρι τουτου μονον, αλλα και επεξηλθεν ειπων· Ἓν γαρ
εστι και το αυτο τηι εξυρημενηι. Ει δε αει εξυρησθαι αισχρον, ευδηλον οτι και
ακατακαλυπτον ειναι αει ονειδος. δʹ. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη μονον, αλλα και
παλιν προσεθηκεν ειπων, οτι Ὀφειλει εξουσιαν εχειν επι της κεφαλης η γυνη δια
τους αγγελους. ∆εικνυσιν οτι ουκ εν τωι καιρωι της ευχης μονον, αλλα και διηνεκως
εγκεκαλυφθαι δει. Ἐπι δε του ανδρος ουκετι τον του καλυμματος, αλλα τον της
κομης ουτω γυμναζει λογον· καλυπτεσθαι μεν γαρ τοτε μονον κωλυει, οταν ευχηται,
κομαιν δε αει αποτρεπει. ∆ια τουτο ωσπερ επι της γυναικος ειπεν, Ει δε ου
κατακαλυπτεται, και κειρασθω· ουτω και επι του ανδρος, οτι Ἐαν κομαι, ατιμια αυτωι
εστιν. Ουκ ειπεν, Ἐαν καλυπτηται, αλλ' Ἐαν κομαι. ∆ιο και αρχομενος ελεγε· Πας
ανηρ προσευχομενος η προφητευων, κατα κεφαλης εχων. Ουκ ειπε, Κεκαλυμμενος,
 
 

164
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα, Κατα κεφαλης εχων, δεικνυς οτι καν γυμνηι ευχηται τηι κεφαληι, κομην δε εχηι,
ισος εστι τωι κεκαλυμμενωι. Ἡ γαρ κομη, φησιν, αντι περιβολαιου δεδοται. Ει δε ου
καλυπτεται γυνη, και κειρασθω· ει δε αισχρον γυναικι κειρεσθαι η ξυρασθαι,
κατακαλυπτεσθω. Ἐν προοιμιοις μεν γαρ το μη γυμνην εχειν την κεφαλην απαιτει·
προιων δε και το διηνεκες αινιττεται λεγων, Ἓν γαρ εστι και το αυτο τηι εξυρημενηι,
και το μετ' επιμελειας και σπουδης απασης. Ουδε γαρ καλυπτεσθαι ειπεν απλως,
αλλα κατακαλυπτεσθαι, ωστε ακριβως παντοθεν περιεσταλθαι. Και τηι εις ατοπον
απαγωγηι εντρεπει, σφοδρως καθαπτομενος και λεγων, Ει δε ου κατακαλυπτεται, και
κειρασθω. Ει γαρ το απο του νομου του Θεου καλυμμα τεθεν ριπτεις, φησι, και το
απο της φυσεως ριψον. Ει δε λεγει τις, Και πως αν ειη τουτο αισχυνη τηι γυναικι, ει
εις την δοξαν αναβαινει του ανδρος; εκεινο αν ειποιμεν, οτι ουκ αναβαινει, αλλα και
της οικειας εκπιπτει τιμης. Το γαρ μη εισω των οικειων ορων μενειν και των
τεθεντων παρα του Θεου νομων, αλλ' υπερβαινειν, ουκ επιδοσις εστιν, αλλ'
ελαττωσις. Ὥσπερ γαρ ο των αλλοτριων εφιεμενος, και αρπαζων τα μη εαυτου, ου
πλεον τι προσελαβεν, αλλ' ηλαττωται και ο ειχεν απολεσας, οπερ ουν και εν τωι
παραδεισωι γεγονεν· ουτω και η γυνη ου προσλαμβανει του ανδρος την ευγενειαν,
αλλα και την της γυναικος απολλυσιν ευσχημοσυνην. Και ουκ εντευθεν μονον αυτηι
τα της αισχυνης, αλλα και απο της πλεονεξιας. Λαβων τοινυν το ωμολογημενον
αισχρον, και ειπων, Ει δε αισχρον γυναικι κειρεσθαι η ξυρασθαι, τιθησι το παρ'
εαυτου λοιπον λεγων, Κατακαλυπτεσθω. Και ουκ ειπε, Κοματω, αλλα,
Κατακαλυπτεσθω, αμφοτερα ταυτα εν ειναι νομοθετων, και εκατερωθεν αυτα 61.218
κατασκευαζων, απο τε των νενομισμενων, απο τε των εναντιων. Την τε γαρ
περιβολην και την κομην εν ειναι φησι· την τε εξυρημενην και την γυμνην εχουσαν
κεφαλην, το αυτο παλιν· Ἓν γαρ εστι, φησι, και το αυτο τηι εξυρημενηι. Ει δε λεγοι
τις, Και πως εστιν εν, ει γε αυτη μεν το καλυμμα της φυσεως εχει, εκεινη δε η
εξυρημενη ουδε τουτο; ερουμεν οτι τηι προαιρεσει κακεινο εῤριψε τωι γυμνην εχειν
την κεφαλην· ει δε μη γυμνην των τριχων, τουτο της φυσεως εστιν, ουκ εκεινης.
Ὥστε και η εξυρημενη γυμνην εχει την κεφαλην, κακεινη ομοιως. ∆ια γαρ τουτο τηι
φυσει επετρεψεν αυτην σκεπασαι, ινα και απ' εκεινης τουτο μαθουσα καλυπτηται.
Ειτα και αιτιαν τιθησιν, οπερ εφην πολλαχου, καθαπερ ελευθεροις διαλεγομενος. Τις
ουν η αιτια; Ἀνηρ μεν γαρ οφειλει κατακαλυπτεσθαι, εικων και δοξα Θεου υπαρχων.
Παλιν ετερα αυτη αιτια· ουδε γαρ οτι κεφαλην εχει τον Χριστον μονον ουκ οφειλει
καλυπτεσθαι, φησι, την κεφαλην, αλλ' οτι και αρχει της γυναικος. Τον γαρ αρχοντα
τωι βασιλει προσιοντα το της αρχης συμβολον εχειν δει. Ὥσπερ ουν ουδεις των
αρχοντων χωρις ζωνης και χλανιδος τολμησειεν αν φανηναι τωι το διαδημα εχοντι·
ουτω μηδε συ χωρις των συμβολων της αρχης, οπερ εστι το μη καλυπτεσθαι,
προσευχου τωι Θεωι, ινα μη υβριζηις και σαυτον και τον τετιμηκοτα. Το αυτο δε και
επι της γυναικος ειποι τις αν· και γαρ και εκεινηι υβρις το μη εχειν τα συμβολα της
υποταγης. Γυνη δε δοξα ανδρος εστιν. Ἄρα φυσικη η αρχη του ανδρος. Ειτα επειδη
απεφηνατο, και λογισμους και αιτιας τιθησι παλιν ετερας, επι την προτεραν σε αγων
δημιουργιαν, και λεγων ουτως· Ου γαρ εστιν ανηρ εκ γυναικος, αλλα γυνη εξ
ανδρος. Ει δε το εκ τινος ειναι, δοξα εκεινου εξ ου εστι, πολλωι μαλλον το εοικοτα
ειναι. Και γαρ ουκ εκτισθη ο ανηρ δια την γυναικα, αλλ' η γυνη δια τον ανδρα.
∆ευτερα αυτη υπεροχη παλιν, μαλλον δε και τριτη και τεταρτη. Πρωτη, οτι κεφαλη
ημων ο Χριστος, ημεις δε της γυναικος· δευτερα, οτι ημεις δοξα Θεου, ημων δε η
γυνη· τριτη, οτι ουχ ημεις εκ της γυναικος, αλλ' εκεινη εξ ημων· τεταρτη, οτι ουχ
ημεις δι' αυτην, αλλ' εκεινη δι' ημας. ∆ια τουτο οφειλει η γυνη εξουσιαν εχειν επι
της κεφαλης. ∆ια τουτο, ποιον; ειπε μοι. ∆ια ταυτα τα ειρημενα απαντα, φησι,
μαλλον δε ου δια ταυτα μονον, αλλα και ∆ια τους αγγελους. Ει γαρ του ανδρος
 
 

165
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταφρονεις, φησι, τους αγγελους αιδεσθητι. εʹ. Ἄρα το καλυπτεσθαι, υποταγης και
εξουσιας· κατω γαρ νευειν παρασκευαζει και εντρεπεσθαι και την οικειαν διατηρειν
αρετην. Ἀρετη γαρ αρχομενου και τιμη το μενειν επι της υπακοης. Ὁ μεν γαρ ανηρ
ουκ αναγκαζεται τουτο ποιειν· του γαρ ∆εσποτου αυτου εστιν εικων· η γυνη δε
εικοτως. Ἐννοησον ουν της παρανομιας την υπερβολην, οταν τοσαυτηι τιμηθεις
εξουσιαι σαυτον καταισχυνηις, το της γυναικος αρπαζων σχημα. Και ταυτον ποιεις, ως
αν ει διαδημα λαβων, ριψηις το διαδημα απο της κεφαλης, αντι δε του διαδηματος
δουλικον λαβηις ιματιον. Πλην ουτε ανηρ χωρις γυναικος, ουδε γυνη χωρις ανδρος
εν Κυριωι. Ἐπειδη γαρ πολλην υπεροχην εδωκε τωι ανδρι, ειπων οτι εξ αυτου η γυνη,
και οτι δι' αυτον και υπ' αυτον· ινα μητε τους ανδρας επαρηι πλεον του δεοντος, μητε
εκεινας ταπεινωσηι, ορα πως 61.219 επαγει την διορθωσιν, λεγων· Πλην ουτε ανηρ
χωρις γυναικος, ουτε γυνη χωρις ανδρος εν Κυριωι. Μη γαρ μοι, φησι, τα πρωτα
εξεταζε μονα, μηδε την δημιουργιαν εκεινην· αν γαρ τα μετα ταυτα ζητηις, εκατερος
εκατερου αιτιος, μαλλον δε ουδε ουτως εκατερος εκατερου, αλλ' ο Θεος απαντων·
διο φησιν, Ουτε ανηρ χωρις γυναικος, ουτε γυνη χωρις ανδρος εν Κυριωι. Ὥσπερ γαρ
η γυνη εκ του ανδρος, ουτω και ο ανηρ δια της γυναικος. Ουκ ειπεν. Ἐκ της
γυναικος, αλλα παλιν, Ἐκ του ανδρος· ετι γαρ αυτο τουτο ακεραιον μενει παρα τωι
ανδρι. Ἀλλ' ου του ανδρος ταυτα τα κατορθωματα, αλλα του Θεου· διο και επηγαγε,
Τα δε παντα εκ του Θεου. Ει τοινυν του Θεου τα παντα, αυτος δε κελευει ταυτα,
πειθου και μη αντιλεγε. Ἐν υμιν αυτοις κρινατε, πρεπον εστι γυναικα
ακατακαλυπτον τωι Θεωι προσευχεσθαι; Παλιν αυτους καθιζει δικαστας των
λεγομενων, οπερ και επι των ειδωλοθυτων εποιησε· και γαρ εκει φησι, Κρινατε
υμεις ο φημι· και ενταυθα, Ἐν υμιν αυτοις κρινατε· και τι φοβερωτερον αινιττεται
ενταυθα· την γαρ υβριν ενταυθα εις τον Θεον φησι διαβαινειν. Ἀλλ' ουτω μεν ου
φησιν, ημερωτερον δε πως και αινιγματωδεστερον λεγων· Πρεπον εστι γυναικα
ακατακαλυπτον τωι Θεωι προσευχεσθαι; Ἢ ουδε αυτη η φυσις υμας διδασκει, οτι
ανηρ μεν εαν κομαι, ατιμια αυτωι εστι· γυνη δε εαν κομαι, δοξα αυτηι εστι; οτι η κομη
αντι περιβολαιου δεδοται αυτηι. Ὅπερ αει ποιει, κοινους λογισμους τιθεις, τουτο και
ενταυθα εργαζεται, επι την κοινην συνηθειαν καταφευγων, και σφοδρα εντρεπων
τους αναμενοντας ταυτα μανθανειν παρ' αυτου, α και απο της κοινης συνηθειας
δυνατον [ην] μανθανειν· τα γαρ τοιαυτα, ουτε βαρβαροις αγνωστα. Και ορα πως
πανταχου πληκτικως κεχρηται ταις λεξεσι· Πας ανηρ προσευχομενος κατακαλυπτων
αυτου την κεφαλην, καταισχυνει την κεφαλην αυτου· και παλιν, Ει δε αισχρον
γυναικι κειρεσθαι η ξυρασθαι, κατακαλυπτεσθω· και ενταυθα παλιν, Ἀνηρ μεν εαν
κομαι, ατιμια αυτωι εστι· γυνη δε εαν κομαι, δοξα αυτηι εστιν, οτι η κομη αντι
περιβολαιου δεδοται. Και ει αντι περιβολαιου δεδοται, φησι, τινος ενεκεν δει
περιβολαιον ετερον προστιθεναι; Ὥστε μη απο της φυσεως μονον, αλλα και απο της
προαιρεσεως την υποταγην ομολογειν. Ὅτι γαρ δει σε καλυπτεσθαι, προλαβουσα και
η φυσις ενομοθετησε. Προστιθει τοινυν και τα παρα σαυτης, ινα μη δοξηις και τους
της φυσεως ανατρεπειν νομους· οπερ πολλης εστιν ιταμοτητος, μη μονον ημιν, αλλα
και τηι φυσει πυκτευειν. ∆ιο και Ἰουδαιοις ο Θεος εγκαλων ελεγεν, Ἔσφαξας τους
υιους σου και τας θυγατερας σου· τουτο παρα παντα τα βδελυγματα σου. Και τοις
παρα Ῥωμαιοις ασελγαινουσι παλιν ο Παυλος επιτιμων, ουτως αυξει την
κατηγοριαν λεγων, οτι ου παρα νομον τον του Θεου μονον, αλλα και παρα φυσιν η
χρησις ην· Ἐνηλλαξαν γαρ την φυσικην χρησιν εις την παρα φυσιν. ∆ια δη τουτο και
ενταυθα τουτον γυμναζει τον λογον, τουτο τε αυτο δεικνυς, και οτι ουδεν ξενον
νομοθετει, και οτι παρ' Ἕλλησι τα της καινοτομιας απαντα της παρα φυσιν. Ουτω
και ο Χριστος τουτο δεικνυς ελεγεν· Ὅσα εαν θελητε ινα ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι,
και υμεις ποιειτε αυτοις· δηλων οτι ουδεν καινον επεισαγει. Ει δε τις δοκει
 
 

166
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλονεικος ειναι, ημεις τοιαυτην συνηθειαν ουκ εχομεν, ουδε αι Ἐκκλησιαι του
Θεου. Ἄρα φιλονεικιας το αντιτεινειν του 61.220 τοις, και ου λογισμου· πλην αλλα
και ουτω μεμετρημενην την επιτιμησιν εποιησε, πλειονα την εντροπην ενθεις, ο δη
και βαρυτερον εποιει τον λογον. Ἡμεις γαρ, φησι, τοιαυτην συνηθειαν ουκ εχομεν,
ωστε φιλονεικειν και εριζειν και αντιταττεσθαι. Και ουδε μεχρι τουτου εστη, αλλα
και επηγαγεν, Ουδε αι Ἐκκλησιαι του Θεου· δεικνυς οτι πασηι τηι οικουμενηι
αντιπιπτουσι και εναντιουνται, μη εικοντες. Ἀλλ' ει και τοτε εφιλονεικουν οι
Κορινθιοι, νυν πασα η οικουμενη τον νομον τουτον και κατεδεξατο και εφυλαξε·
τοσαυτη του σταυρωθεντος η δυναμις. ʹ. Ἀλλα δεδοικα, μηποτε το σχημα
καταδεξαμεναι, επι των εργων ευρεθωσιν αναισχυντουσαι ενιαι των γυναικων, και
ανακεκαλυμμεναι ετερως. ∆ια γαρ τουτο και Τιμοθεωι γραφων ουκ ηρκεσθη τουτοις
ο Παυλος, αλλ' ετερα προσεθηκεν ειπων· Ἐν καταστοληι κοσμιωι μετα αιδους και
σωφροσυνης κοσμειν εαυτας, μη εν πλεγμασιν η χρυσωι. Ει γαρ γυμνην ου δει την
κεφαλην εχειν, αλλα της υποταγης το συμβολον πανταχου περιφερειν, πολλωι
μαλλον δια των πραξεων τουτο επιδεικνυσθαι χρη. Ουτω γουν και αι προτεραι
γυναικες και κυριους τους ανδρας εκαλουν, και των πρωτειων αυτοις παρεχωρουν.
Και γαρ εκεινοι, φησι, τας γυναικας ηγαπων τας εαυτων. Οιδα καγω, και ουκ αγνοω·
αλλ' οταν υπερ των σοι προσηκοντων παραινωμεν, μη τα εκεινων σκοπει. Και γαρ
οταν παισι παραινωμεν υπακουειν γονευσι λεγοντες, οτι γεγραπται, Τιμα τον πατερα
σου και την μητερα σου, λεγουσι προς ημας, Ειπε και τα εξης, οτι Και υμεις, οι γονεις,
μη παροργιζετε τα τεκνα· και τοις δουλοις οταν ειπωμεν, οτι γεγραπται υπακουειν
τοις κυριοις, και μη κατ' οφθαλμοδουλειαν δουλευειν, και αυτοι παλιν τα εξης ημας
απαιτουσι, κελευοντες και τοις δεσποταις τα αυτα παραινειν. Και γαρ και εκεινοις ο
Παυλος εκελευσε, φησιν, ανιεναι την απειλην. Ἀλλα μη ουτω ποιωμεν, μηδε τα
ετεροις επιτεταγμενα ζητωμεν, οταν υπερ των ημετερων εγκαλωμεθα· ουδε γαρ, αν
κοινωνον λαβηις των εγκληματων. απαλλαγησηι της αιτιας· αλλ' εν σκοπει μονον,
οπως τα σα εγκληματα αποδυσηι. Ἐπει και ο Ἀδαμ επι την γυναικα την αιτιαν εφερε,
και αυτη παλιν επι τον οφιν, αλλ' ουδεν αυτους τουτο εξειλετο. Μη τοινυν μηδε συ
τουτο λεγε μοι νυν, αλλα σπουδαζε μετα ευγνωμοσυνης απασης παρεχειν, απερ
οφειλεις, τωι ανδρι. Ἐπει και οταν τωι ανδρι τωι σωι διαλεγωμαι, συμβουλευων σε
αγαπαιν και θεραπευειν, ουκ αφιημι αυτον προενεγκειν εις μεσον τον τηι γυναικι
κειμενον νομον, αλλα τον αυτωι γεγραμμενον απαιτω. Και συ τοινυν τα σοι
προσηκοντα περιεργαζου μονα, και παρεχε σαυτην ευηνιον τωι συνοικουντι. Και γαρ
ει δια τον Θεον πειθηι τωι ανδρι, μη μοι προφερε τα οφειλοντα παρ' αυτου γινεσθαι,
αλλ' ων υπευθυνον σε εποιησεν ο νομοθετης, ταυτα ανυε μετα ακριβειας. Τουτο γαρ
εστι μαλιστα Θεωι πειθεσθαι, το και εναντια πασχουσαν μη παρακινειν τον νομον.
∆ια γαρ τουτο ο μεν τον φιλουντα φιλων, ουδεν δοκει τι μεγα ποιειν· ο δε τον
μισουντα θεραπευων, ουτος μαλιστα εστιν ο στεφανουμενος. Τον αυτον δη τροπον
και συ λογιζου, οτι αν μεν φορτικον οντα τον ανδρα ενεγκηις, λαμπρον ληψηι τον
στεφανον· αν δε ημερον και πραον, τινος σοι δωσει μισθον ο Θεος; 61.221 Και ταυτα
λεγω, ου θρασυνεσθαι τους ανδρας κελευων, αλλα πειθων τας γυναικας και
θρασυνομενους φερειν τους ανδρας. Ὅταν γαρ εκαστος τα εαυτου σπευδηι πληρουν,
ταχεως και τα του πλησιον εψεται· οιον, οταν η γυνη και τραχυνομενον
παρεσκευασμενη ηι φερειν τον ανδρα, και ο ανηρ και χαλεπαινουσαν αυτην μη
υβριζηι, τοτε παντα γαληνη και λιμην κυματων απηλλαγμενος. Ουτω και επι των
παλαιων εγινετο· τα εαυτου εκαστος επληρου, ου τα του πλησιον απηιτει. Σκοπει δε·
Ἔλαβε τον αδελφιδουν ο Ἀβρααμ· ουκ ενεκαλεσεν η γυνη· εκελευσεν αυτην οδον
οδευσαι μακραν· ουκ αντειπεν ουδε προς τουτο, αλλ' ηκολουθησε. Παλιν μετα τας
πολλας ταλαιπωριας εκεινας και τους μοχθους και τους ιδρωτας των παντων κυριος
 
 

167
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενομενος, παρεχωρησε των πρωτειων τωι Λωτ· και ου μονον ουκ εδυσχερανεν η
Σαῤρα προς τουτο, αλλ' ουδε το στομα διηρεν, ουδε εφθεγξατο τι τοιουτον, οιον
πολλαι των γυναικων νυν φθεγγονται, οταν ιδωσιν ελαττουμενους εν ταις
τοιαυταις μοιραις τους ανδρας τους εαυτων, και μαλιστα υπο ελαττονων,
ονειδιζουσαι και μωρους και ανοητους καλουσαι και ανανδρους και προδοτας και
νωθεις. Ἀλλ' ουδεν εκεινη τοιουτον ουτε ειπεν ουτε ενενοησεν, αλλ' εστερξεν
απαντα τα παρ' εκεινου γινομενα. Και το δη μειζον· μετα γαρ το κυριον εκεινον
γενεσθαι της αιρεσεως και τα ελαττονα προσριψαι τωι θειωι, κινδυνος αυτον
κατελαβε χαλεπος. Και ακουσας ο πατριαρχης, παντας καθωπλισε τους αυτου, και
προς ολον το των Περσων παρεσκευαζετο στρατοπεδον μετα των οικετων των
εαυτου μονον· και ουδε τοτε αυτον κατεσχεν εκεινη, ουδε ειπεν οια εικος· Ἄνθρωπε,
ποι φερηι, κατα κρημνων σεαυτον ωθων και τοσουτοις εκδιδους κινδυνοις, υπερ
ανδρος υβρικοτος σε και τα σα ηρπακοτος απαντα, το αιμα εκχεων; Ει γαρ και
σαυτου καταφρονεις, αλλ' εμε την καταλιπουσαν οικιαν και πατριδα και φιλους και
συγγενεις και τοσαυτην ακολουθησασαν σοι αποδημιαν ελεησον, και μη περιβαληις
χηρειαι και τοις απο της χηρειας κακοις. Ουδεν τουτων ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν,
αλλ' εφερε παντα σιγηι. Μετα ταυτα της γαστρος αγονου μενουσης, αυτη μεν ου
πασχει τα των γυναικων, ουδε αποδυρεται· εκεινος δε θρηνει, αλλ' ουχι προς την
γυναικα, αλλα προς τον Θεον. Και ορα πως εκαστος το προσηκον διαφυλαττει. Ουτε
γαρ αυτος κατεφρονησε της Σαῤρας ως απαιδος, ουτε ωνειδισε τι τοιουτον αυτηι·
κακεινη παλιν εσπουδασε της απαιδιας επινοησαι παραμυθιαν αυτωι τινα απο της
παιδισκης· ουδεπω γαρ ταυτα τοτε κεκωλυτο, καθα νυν. Νυν γαρ ουτε γυναιξι
τοιαυτα ανδρασι χαριζεσθαι θεμις, ουτε εκεινοις, ουτε ειδυιων ουτε αγνοουσων των
γυναικων, τοιαυταις μιξεσιν επιχειρειν, καν μυριακις η της απαιδιας ενοχληι λυπη·
επει ακουσονται και αυτοι, οτι Ὁ σκωληξ αυτων ου τελευτησει, και το πυρ αυτων ου
σβεσθησεται. Ου γαρ εφειται νυν, τοτε δε ουκ απηγορευτο· διο και η γυνη τουτο
επεταττε, κακεινος υπηκουε, και ουδε ουτω δι' ηδονην. Ἀλλ' ορα, φησι, πως αυτην
παλιν εξεβαλε κελευουσης αυτης. Και γαρ εγω τουτο βουλομαι δειξαι, οτι και ουτος
εκεινηι απαντα επειθετο, και εκεινη τουτωι. 61.222 ζʹ. Πλην μη τουτοις προσεχε
μονον, αλλ' η ταυτα λεγουσα συ και τα προτερα εξεταζε, οτι υβριζεν εις αυτην, οτι
κατηλαζονευετο της κυριας, ου τι γενοιτ' αν οδυνηροτερον ελευθεραι γυναικι και
ευσχημονι; Μη τοινυν του ανδρος την αρετην αναμενετω η γυνη, και τοτε την
εαυτης παρεχετω· τουτο γαρ ουδεν μεγα· μηδ' αυ παλιν ο ανηρ την της γυναικος
ευταξιαν, και τοτε φιλοσοφειτω· ουδε γαρ τουτο λοιπον αυτου κατορθωμα· αλλ'
εκαστος, οπερ εφην, τα παρ' εαυτου παρεχετω προτερος. Ει γαρ τοις εξωθεν
ραπιζουσι την δεξιαν, δει την ετεραν εκδιδοναι σιαγονα, πολλωι μαλλον ανδρα
θρασυνομενον δει φερειν. Και ου τουτο λεγω, ωστε τυπτεσθαι γυναικα, απαγε·
εσχατη γαρ τουτο υβρις, ου τηι τυπτομενηι, αλλα τωι τυπτοντι· αλλα καν απο
περιστασεως τινος κληρωθηις, ω γυναι, συνοικωι τοιουτωι, μη δυσχεραινηις, τον
αποκειμενον υπερ τουτων εννοουσα μισθον και τον εν τωι παροντι βιωι επαινον. Και
προς υμας δε τους ανδρας εκεινο φημι· μηδεν εστω τοιουτον αμαρτημα, ως εις
αναγκην υμας αγειν του γυναικα τυπτειν. Και τι λεγω γυναικα; ουδε θεραπαινιδα
μεν ουν ανδρι τυπτειν ελευθερωι και χειρας επαγειν ανεκτον αν ειη. Ει δε δουλην
τυπτησαι ανδρι πολυ το ονειδος, πολλωι μαλλον κατα της ελευθερας ανατειναι την
δεξιαν. Και τουτο και εκ των εξωθεν αν τις ιδοι νομοθετων, οι την τα τοιαυτα
παθουσαν ουκετι αναγκαζουσι συνοικειν τωι τυπτησαντι, ατε αναξιωι οντι της προς
αυτην ομιλιας. Και γαρ εσχατης παρανομιας την του βιου κοινωνον, την εν τοις
αναγκαιοις και ανωτατω σοι συνεφαπτομενην, ταυτην ως ανδραποδον ατιμαζειν.
∆ιο και τον τοιουτον ανδρα, ει γε ανδρα αυτον δει καλειν, αλλ' ουχι θηριον, και
 
 

168
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατραλοιου και μητραλοιου ισον ειναι φαιην αν. Ει γαρ και πατερα και μητερα δια
ταυτην αφειναι προσεταγημεν, ουκ αδικουντες εκεινους, αλλα νομον θειον
πληρουντες, και τοις γεγεννηκοσιν αυτοις ουτω ποθεινον τουτο, ως και αυτους τους
καταλιμπανομενους και χαριν εχειν και μετα πολλης ανυειν αυτο της σπουδης· πως
ουκ εσχατης μανιας ταυτην υβριζειν, δι' ην και τους γεγεννηκοτας ο Θεος αφειναι
εκελευσεν; αρ' ουν μανια μονον τουτο; Την δε αισχυνην, ειπε μοι, τις οισει; ποιος δε
αυτην παραστησαι δυνησεται λογος, οταν ολολυγαι και κωκυτοι κατα τους
στενωπους φερωνται, και δρομος επι την οικιαν του ταυτα ασχημονουντος και των
γειτονων και των παριοντων, καθαπερ τινος θηριου τα ενδον λυμαινομενου;
Βελτιον διαστηναι την γην τωι τα τοιαυτα παροινουντι, η επ' αγορας αυτον οφθηναι
λοιπον. Ἀλλα θρασυνεται η γυνη, φησιν. Ἀλλ' εννοησον οτι γυνη, το ασθενες
σκευος, συ δε ανηρ. ∆ια γαρ τουτο και αρχων εχειροτονηθης, και εν ταξει κεφαλης
εδοθης, ινα φερηις της αρχομενης την ασθενειαν. Ποιησον τοινυν λαμπραν σοι την
αρχην· εσται δε λαμπρα, οταν το αρχομενον μη ατιμαζηις. Και καθαπερ ο βασιλευων
τοσουτωι σεμνοτερος φανειται, οσωι αν τον υπαρχον σεμνοτερον αποφηνηι· αν δε
ατιμασηι και καταισχυνηι της αξιας εκεινης το μεγεθος, και της εαυτου δοξης ουκ
ολιγον υποτεμνεται μερος· ουτω και συ αν την μετα σε αρχουσαν ατιμασηις, ουχ ως
ετυχε λυμανεις σου της αρχης την τιμην. Ταυτα τοινυν λογιζομενος 61.223 απαντα
σωφρονει, και μετα τουτων και την εσπεραν εκεινην εννοει, καθ' ην καλεσας σε ο
πατηρ, ωσπερ τινα σοι παρακαταθηκην την θυγατερα παρεδωκε, και παντων
αποστησας, και μητρος και αυτου και οικιας, ολοκληρον αυτης την επιτροπην
ενεχειρισε σου τηι δεξιαι· εννοησον οτι μετα τον Θεον δι' αυτης παιδας εχεις και
πατηρ γεγονας, και γινου και εντευθεν ημερος προς αυτην. ηʹ. Ουχ οραις τους
γεωργους, πως την απαξ υποδεξαμενην τα σπερματα γην θεραπευουσι παντοδαπωι
θεραπειας τροπωι, καν μυρια ελαττωματα εχηι, οιον καν λυπρογεως ηι, καν βοτανας
φερηι πονηρας, καν υπο επομβριας επηρεαζηται τηι φυσει της θεσεως; Τουτο και συ
ποιει· ουτω γαρ προτερος απολαυσηι και των καρπων και της γαληνης· και γαρ λιμην
εστιν η γυνη, και φαρμακον ευθυμιας μεγιστον. Ἂν μεν ουν τον λιμενα πνευματων
απαλλαξηις και κυματων, πολλης απολαυσηι της αδειας εξ αγορας ανιων· αν δε
θορυβων και ταραχης εμπλησηις, σαυτωι χαλεπωτερον κατασκευαζεις το ναυαγιον.
Ἵν' ουν τουτο μη γινηται, τουτο ο λεγω γενεσθω· οταν τι συμβηι λυπηρον κατα την
οικιαν, εκεινης αμαρτουσης, παραμυθου, και μη επιτεινε την λυπην. Καν γαρ απαντα
αποβαληις, ουδεν λυπηροτερον του μη μετ' ευνοιας εχειν γυναικα ενδον
συνοικουσαν· καν οτιουν ειπηις αμαρτημα, ουδεν ουτως οδυνηροτερον ερεις, οιον
εστι το προς εκεινην στασιαζειν. Ὥστε και δια ταυτα παντων εστω τιμιωτερα η
ταυτης αγαπη. Ει γαρ αλληλων τα βαρη δει βασταζειν, πολλωι μαλλον της γυναικος.
Καν πενησσα ηι, μη ονειδισηις· καν ανοητος ηι, μη επεμβαινε, αλλα ρυθμισον μαλλον·
και γαρ μελος εστι σον, και σαρξ εγενεσθε μια. Ἀλλα φλυαρος εστι και μεθυσος και
οργιλος. Ουκουν αλγειν επι τουτοις, ουκ οργιζεσθαι χρη, και τον Θεον παρακαλειν,
και παραινειν αυτηι και συμβουλευειν, και παντα ποιειν, ωστε εκκοψαι το παθος. Ἂν
δε τυπτηις, και επιτριβηις το νοσημα, ου θεραπευεται· θρασυτης γαρ επιεικειαι λυεται,
ουχ ετεραι θρασυτητι. Μετα τουτων και τον παρα του Θεου μισθον εννοει. Ὅταν γαρ,
εξον σοι εκτεμειν αυτην, μη ποιηις τουτο δια τον του Θεου φοβον, αλλα φερηις
ελαττωματα τοσαυτα, δεδοικως τον επι τουτοις κειμενον νομον τον κωλυοντα
εκβαλειν γυναικα, καν οτιουν εχηι νοσημα, αφατον ληψηι μισθον· και προ των
μισθων δε τα μεγιστα 61.224 κερδανεις, εκεινην τε ευπειθεστεραν κατασκευαζων,
και αυτος επιεικεστερος ταυτηι γινομενος. Λεγεται γουν τις και των εξωθεν
φιλοσοφων μοχθηραν εχων γυναικα και φλυαρον και παροινον, προς τους
ερωτωντας, τινος ενεκεν τοιαυτην εχων ανεχεται, ειπειν, ωστε γυμνασιον και
 
 

169
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλαιστραν εχειν φιλοσοφιας επι της οικιας· Ἔσομαι γαρ τοις λοιποις πραοτερος,
φησιν, εν ταυτηι καθ' εκαστην παιδευομενος την ημεραν. Ἐβοησατε μεγαλα; Ἀλλ'
εγω νυν οδυρομαι μεγα, οταν Ἕλληνες ημων ωσι φιλοσοφωτεροι, ημων των
κελευσθεντων αγγελους μιμεισθαι, μαλλον δε των κελευσθεντων αυτον τον Θεον
ζηλουν κατα τον της επιεικειας λογον. Ὁ μεν ουν φιλοσοφος λεγεται δια τουτο
πονηραν εχων γυναικα μη εκβαλειν· τινες δε και δια τουτο αγαγεσθαι αυτον αυτην
λεγουσιν. Ἐγω δε, επειδη πολλοι των ανθρωπων αλογωτερον εισι διακειμενοι,
παραινω μεν εξαρχης παντα ποιειν και σπουδαζειν οπως ευαρμοστον λαβοιεν
συνοικον και πασης γεμουσαν αρετης· ει δε συμβαιη διαμαρτειν, και μη χρηστην
μηδε ανεκτην νυμφην εισαγαγειν εις την οικιαν, τοτε γουν τον φιλοσοφον τουτον
ζηλουν, και ρυθμιζειν αυτην παντοτε, και μηδεν τουτων προτιθεναι. Ἐπει και
εμπορος, πριν η προς τον κοινωνον συνθηκας θεσθαι τας δυναμενας ειρηνην
πρυτανευειν, ου προτερον καθελξει το πλοιον εις το πελαγος, ουδε της αλλης αψεται
εμποριας. Και ημεις τοινυν παντα πραττωμεν, ωστε την κοινωνον της του βιου
πραγματειας ημιν και του πλοιου τουτου μετα πασης ενδον κατεχειν της ειρηνης.
Ουτω γαρ και τα αλλα παντα ημιν εσται γαληνα, και μετα αδειας το πελαγος του
παροντος διαδραμουμεν βιου. Τουτο και προ οικιας και ανδραποδων και χρηματων
και αγρων και αυτων των πολιτικων πραγματων αγωμεν· και παντων ημιν
προτιμοτερον εστω το την μεθ' ημων επι των οικων καθημενην μη στασιαζειν μηδε
διχοστατειν προς ημας. Ουτω γαρ και τα αλλα ημιν κατα ρουν ηξει, και εν τοις
πνευματικοις δε πολλην εξομεν την ευκολιαν, μετα ομονοιας τον ζυγον τουτον
ελκοντες· και παντα κατορθωσαντες, των αποκειμενων επιτευξομεθα αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΖʹ.
Τουτο δε παραγγελλων, ουκ επαινω οτι ουκ εις το κρειττον, αλλ' εις το ηττον
συνερχεσθε. αʹ. Ἀναγκαιον και του παροντος εγκληματος προτερον την αιτιαν
ειπειν· ουτω γαρ ημιν ευμαθεστερος παλιν εσται ο λογος. Τις ουν εστιν αυτη;
Καθαπερ επι των τρισχιλιων των εξ αρχης πιστευσαντων κοινηι παντες ειστιωντο,
και κοινα παντα εκεκτηντο· ουτω και τοτε οτε ταυτα εγραψεν ο Ἀποστολος εγινετο,
ουχ ουτω μεν μετα ακριβειας, ωσπερ δε τις αποῤροια της κοινωνιας εκεινης
εναπομεινασα, και εις τους μετα ταυτα κατεβη. Και επειδη συνεβαινε τους μεν
πενητας ειναι, τους δε πλουσιους, τα μεν εαυτων ου κατετιθεντο παντα εις μεσον,
κοινας δε εποιουντο τας τραπεζας εν ημεραις νενομισμεναις, ως εικος, και της
συναξεως απαρτισθεισης μετα την των μυ 61.224 στηριων κοινωνιαν επι κοινην
παντες ᾔεσαν ευωχιαν, των μεν πλουτουντων φεροντων τα εδεσματα, των δε
πενομενων και ουδεν εχοντων υπ' αυτων καλουμενων, και κοινηι παντων
εστιωμενων. Ἀλλ' υστερον και τουτο διεφθαρη το εθος. Το δε αιτιον εκ του
διεσπασθαι και προσνεμειν εαυτους, τους μεν τουτοις, τους δε εκεινοις, και λεγειν·
Ἐγω μεν ειμι του δεινος, εγω δε του δεινος· οπερ και εν αρχηι της Ἐπιστολης
διορθουμενος ελεγεν· Ἐδηλωθη γαρ μοι περι υμων, αδελφοι μου, υπο των Χλοης,
οτι εριδες εν υμιν εισι. Λεγω δε τουτο, οτι εκαστος υμων λεγει, Ἐγω μεν ειμι
Παυλου, εγω δε Ἀπολλω, εγω δε Κηφα. Ουκ επειδη Παυλωι προσενεμον εαυτους·
ουδε γαρ αν ηνεσχετο· αλλ' εκ περιουσιας προῤριζον το εθος ανασπασαι βουλομενος,
61.225 εαυτον παρενεθηκε, δεικνυς οτι ει και αυτον τις επεγραφετο του κοινου
σωματος αποῤρηγνυμενος, και ουτως ατοπον το γινομενον ην και παρανομιας
 
 

170
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσχατης. Ει δε επι τουτου παρανομια, πολλωι μαλλον επ' εκεινων των
καταδεεστερων. Ἐπει ουν διεσπασθη το εθος τουτο, εθος καλλιστον και
χρησιμωτατον (και γαρ αγαπης υποθεσις ην, και πενιας παραμυθια, και πλουτου
σωφρονισμος, και φιλοσοφιας αφορμη της μεγιστης, και ταπεινοφροσυνης
διδασκαλια)· επει ουν ειδε τοσαυτα αγαθα διαφθειρομενα, πληκτικως εικοτως τωι
λογωι κεχρηται, ουτω λεγων· Τουτο δε παραγγελλων, ουκ επαινω. Ἐν μεν γαρ τωι
προτερωι εγκληματι, ατε πολλων οντων των φυλαττοντων, ετερως ηρξατο, λεγων
ουτως· Ἐπαινω δε υμας, οτι παντα μου μεμνησθε· ενταυθα δε εναντιως, Τουτο δε
παραγγελλων, ουκ επαινω. ∆ιοπερ ουδε μετα την επιτιμησιν την κατα των τα
ειδωλοθυτα εσθιοντων αυτο τεθεικεν· αλλ' επειδη τραχυτερον ην εκεινο, μεσον
παρεμβαλων τον περι της κομης λογον, ινα μη εξ εγκληματων σφοδρων εις ετερα
παλιν επαχθη διαβαινων τραχυτερος φαινηται, τοτε ερχεται επι το σφοδροτερον
παλιν, και φησι· Τουτο δε παραγγελλων, ουκ επαινω. Ποιον τουτο; Ὃ μελλω λεγειν
νυν. Τι εστι, Παραγγελλων ουκ επαινω; Ουκ αποδεχομαι υμας, φησιν, οτι με εις
αναγκην κατεστησατε συμβουλης· ουκ επαινω, οτι εδεηθητε διδασκαλιας εις τουτο,
οτι χρειαν εχετε του παραγγελθηναι υπ' εμου. Ειδες πως εκ προοιμιων εδειξε σφοδρα
ατοπον ον το γινομενον; Ὅταν γαρ μηδε παραγγελιας οφειληι δεισθαι ο αμαρτανων
εις το μη αμαρτειν, ασυγγνωστον εικος ειναι το αμαρτανομενον. Και δια τι ουκ
επαινεις; Ὅτι ουκ εις το κρειττον, αλλ' εις το ηττον συνερχεσθε, φησι, τουτεστιν, οτι
ου προβαινετε εις αρετην. ∆εον γαρ επιδουναι και πλειονα γενεσθαι την φιλοτιμιαν,
υμεις δε και το ηδη κρατησαν εθος ηλαττωσατε, και ουτως ηλαττωσατε, ως και
παραγγελιας δεηθηναι παρ' εμου, ινα επι την προτεραν επανελθητε ταξιν. Ειτα ινα
μη δοξηι δια τους πενητας ταυτα λεγειν μονον, ουκ ευθεως εις τον περι των
τραπεζων εμβαλλει λογον, ωστε μη ευκαταφρονητον ταυτηι ποιησαι την επιτιμησιν
εκεινοις, αλλα ζητει λεξιν πληκτικωτατην και πολυν εχουσαν τον φοβον· τι γαρ
φησι; Πρωτον μεν γαρ συνερχομενων υμων εν εκκλησιαι, ακουω σχισματα εν υμιν
υπαρχειν. Και ου λεγει, Ἀκουω γαρ μη κοινηι υμας συνδειπνειν· ακουω γαρ κατ' ιδιαν
υμας εστιασθαι, και μη μετα των πενητων· αλλ' ο μαλιστα ικανον ην αυτων
διασεισαι την διανοιαν, τουτο τεθεικε, το του σχισματος ονομα, ο και τουτου ην
αιτιον, κακεινου παλιν ανεμιμνησκε του εν αρχηι της Ἐπιστολης ειρημενου και
δηλωθεντος υπο των Χλοης. Και μερος τι πιστευω. βʹ. Ἵνα γαρ μη λεγωσι, Τι ουν, ει
ψευδονται οι διαβαλλοντες; ουτε οτι πιστευω ειπεν, ινα μη αναισχυντοτερους
ποιησηι, ουδ' αυ παλιν οτι απιστω, ινα μη δοξηι ματην επιτιμαιν, αλλα, Μερος τι και
πιστευω, φησι, τουτεστιν, εκ μερους μικρου πιστευω, εναγωνιους ποιων, και εις την
της διορθωσεως καλων επανοδον. ∆ει γαρ και αιρεσεις εν υμιν ειναι, ινα οι δοκιμοι
φανεροι γενωνται εν υμιν· αιρεσεις ενταυθα, ου ταυτας λεγων τας των δογματων,
αλλα τας των σχισματων τουτων. Ει δε και τας των δο 61.226 γματων ελεγεν, ουδε
ουτω λαβην εδιδου. Και γαρ ο Χριστος φησιν, Ἀναγκη ελθειν τα σκανδαλα, ου την
ελευθεριαν της προαιρεσεως λυμαινομενος, ουδε αναγκην τινα και βιαν εφιστας τωι
βιωι, αλλα το παντως εσομενον εκ της πονηρας των ανθρωπων γνωμης προλεγων,
οπερ εμελλε γινεσθαι, ου δια την αυτου προῤρησιν, αλλα δια την των ανιατως
εχοντων γνωμην. Ου γαρ επειδη προειπε, ταυτα εγινετο, αλλ' επειδη παντως εμελλε
γινεσθαι, δια τουτο προειπεν· Ἐπει, ει αναγκης ην τα σκανδαλα, και μη γνωμης των
εισαγοντων αυτα, περιττως ελεγεν, Ουαι τωι ανθρωπωι εκεινωι, δι' ου τα σκανδαλα
ερχεται. Ἀλλα ταυτα μεν ευρυτερον εν αυτωι γενομενοι τωι χωριωι διελεχθημεν· νυν
δε επι το προκειμενον ιεναι αναγκη. Ὅτι γαρ περι των αιρεσεων τουτων ειπε των
κατα τας τραπεζας και της φιλονεικιας ταυτης και διαστασεως, και εκ των εξης
δηλον εποιησεν. Ειπων γαρ, οτι Ἀκουω σχισματα εν υμιν υπαρχειν, ουκ εστη μεχρι
τουτου, αλλα δεικνυς ποια λεγει σχισματα, προιων φησιν, οτι Ἕκαστος το ιδιον
 
 

171
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειπνον προλαμβανει· και παλιν, Μη γαρ οικιας ουκ εχετε εις το εσθιειν και πινειν; η
της Ἐκκλησιας του Θεου καταφρονειτε; Ἀλλ' οτι μεν περι τουτων ειπε, δηλον. Ει δε
σχισματα αυτα καλει, μη θαυμασηις· οπερ γαρ εφην, τηι λεξει καθικεσθαι αυτων
βουλεται. Ει δε δογματων ην τα σχισματα, ουκ αν ουτως αυτοις διελεχθη ημερως.
Ἄκουσον γουν οταν τι τοιουτον λεγηι, πως εστι σφοδρος και ασφαλιζομενος και
επιτιμων· ασφαλιζομενος μεν, ως οταν λεγηι, Καν αγγελος υμας ευαγγελιζηται παρ'
ο παρελαβετε, αναθεμα εστω· επιτιμων δε, ως οταν λεγηι, Οιτινες εν νομωι
δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσετε. Και νυν μεν κυνας καλει τους διαφθειροντας
λεγων, Βλεπετε τους κυνας· νυν δε κεκαυτηριασμενους την συνειδησιν, και
αγγελους διαβολου παλιν. Ἀλλ' ουκ ενταυθα τοιουτον ουδεν ειπεν, αλλ' ημερως και
υφειμενως. Τι δε εστιν, Ἵνα οι δοκιμοι φανεροι γενωνται εν υμιν; Ἵνα λαμψωσι
μειζονως. Ὃ δε βουλεται ειπειν, τουτο εστιν, οτι Τους απεριτρεπτους και στεῤρους
ου μονον ουδεν τουτο παραβλαπτει, αλλα και δεικνυσι μαλλον, και λαμπροτερους
αποφαινει. Το γαρ, Ἵνα, τουτο, ου πανταχου αιτιολογιας εστιν, αλλα πολλαχου και
της των πραγματων εκβασεως. Ουτω και ο Χριστος αυτο τιθησιν, οταν λεγηι, Εις
κριμα εγω ηλθον εις τον κοσμον τουτον, ινα οι μη βλεποντες βλεπωσι, και οι
βλεποντες τυφλοι γενωνται· ουτω και αυτος ο Παυλος, οταν περι του νομου
διαλεγομενος γραφηι· Νομος δε παρεισηλθεν, ινα πλεονασηι το παραπτωμα. Ἀλλ'
ουτε ο νομος δια τουτο εδοθη, ινα αυξηθηι τα αμαρτηματα των Ἰουδαιων· τουτο δε
εξεβη· ουτε ο Χριστος δια τουτο ηλθεν, ινα οι βλεποντες τυφλοι γενωνται, αλλα δια
το εναντιον· συνεβη δε τουτο. Ουτως ουν και ενταυθα νοητεον το, Ἵνα οι δοκιμοι
φανεροι γενωνται. Ουδε γαρ δια τουτο εγενοντο αιρεσεις, ινα οι δοκιμοι φανεροι
γενωνται, αλλα των αιρεσεων τουτων γενομενων τουτο συνεβη. Ταυτα δε ειπε, τους
πενητας παραμυθουμενος τους γενναιως φεροντας την τοιαυτην υπεροψιαν. ∆ιο
ουδε ειπεν, Ἵνα δοκιμοι γενωνται· αλλ', Ἵνα οι δοκιμοι οντες φανεροι γενωνται,
δηλων οτι και προ τουτου τοιουτοι ησαν, αλλ' ανεμιγνυντο τοις πολλοις, και
παραμυθιας απολαυοντες της παρα των πλουσιων, ου σφοδρα εφαινοντο· νυνι δε η
στασις αυτη και η φιλονεικια δηλους αυτους εποιησεν, ωσπερ τον κυβερνητην ο
χειμων δεικνυσι. Και ουκ ειπεν, Ἵνα υμεις 61.227 δοκιμοι φανητε, αλλ', Ἵνα οι
δοκιμοι φανεροι γενωνται, οι εν υμιν τοιουτοι. Ουτε γαρ κατηγορων δηλους ποιει,
ωστε μη αναισχυντοτερους ποιησαι, ουτε εγκωμιαζων, ωστε μη χαυνοτερους, αλλ'
εις μετεωρον αφιησι τον λογον, και τουτον κακεινον εκαστου τωι συνειδοτι τα
λεγομενα αρμοζειν παρεχων. Ου τους πενητας δε ενταυθα μοι δοκει παραμυθεισθαι
μονον, αλλα και τους το εθος μη διαφθειροντας. Και γαρ εικος ειναι εν αυτοις και
τους διατηρουντας αυτο· διο και ελεγε, Μερος τι πιστευω. Εικοτως τοινυν τουτους
δοκιμους φησι, τους μη μονον μετα των αλλων διατηρησαντας το εθος, αλλα και
χωρις εκεινων ακινητον τον καλον τουτον φυλαξαντας νομον. Ποιει δε τουτο και
ετερους και τουτους δια των τοιουτων εγκωμιων προθυμοτερους εργασασθαι
σπευδων. Ειτα λοιπον λεγει και αυτο του αμαρτηματος το ειδος. Τι δε τουτο εστι;
Συνερχομενων υμων επι το αυτο, φησιν, ουκ εστι Κυριακον δειπνον φαγειν. Ὁραις
πως εντρεπτικως, και εν ταξει διηγησεως ηδη την συμβουλην κατεσκευασε; Το μεν
γαρ σχημα της συνοδου, φησιν, αλλο· αγαπης γαρ εστι και φιλαδελφιας· εις γουν
υμας απαντας δεχεται τοπος, και ομου συναγελαζεσθε· η δε τραπεζα λοιπον ουχ
ομοια τηι συνοδωι. Και ουκ ειπε, Συνερχομενων υμων ουκ εστι κοινηι φαγειν, ουκ εστι
μετ' αλληλων εστιαθηναι, αλλα παλιν ετερως και πολλωι φοβερωτερον αυτων
καθαπτεται, λεγων, Ουκ εστι Κυριακον δειπνον φαγειν, εκεινηι παραπεμπων αυτους
εντευθεν ηδη τηι εσπεραι, καθ' ην τα φρικτα μυστηρια παρεδωκεν ο Χριστος. ∆ια
τουτο και δειπνον το αριστον εκαλεσε· και γαρ εκεινο το δειπνον κοινηι παντας ειχε
κατακεκλιμενους. Καιτοι γε ου τοσουτον το μεσον των πλουτουντων και των
 
 

172
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πενομενων, οσον του διδασκαλου και των μαθητων· απειρον γαρ εκεινο. Και τι λεγω
του διδασκαλου και των μαθητων; εννοησον το μεσον του διδασκαλου και του
προδοτου. Ἀλλ' ομως και αυτος μετ' αυτων κατεκλινετο, και ουδε τουτον εξεβαλεν,
αλλα και αλων αυτωι μετεδωκε, και των μυστηριων κοινωνον εποιησεν. γʹ. Ειτα
ερμηνευει πως ουκ εστι Κυριακον δειπνον φαγειν. Ἕκαστος γαρ το ιδιον δειπνον
προλαμβανει, φησιν, εν τωι φαγειν· και ος μεν πειναι, ος δε μεθυει. Ειδες πως εδειξεν
αυτους καταισχυνοντας εαυτους μαλλον; Το γαρ Κυριακον, ιδιωτικον ποιουσιν,
ωστε αυτοι πρωτοι εισιν οι καθυβριζομενοι, οι της εαυτων τραπεζης το μεγιστον
αφαιρουντες αξιωμα. Πως και τινι τροπωι; Ὅτι το Κυριακον δειπνον, τουτεστι, το
∆εσποτικον, οφειλει κοινον ειναι. Τα γαρ του δεσποτου ουχι τουδε μεν εστι του
οικετου, τουδε δε ουκ εστιν, αλλα κοινηι παντων. Το ουν Κυριακον τουτο φησι το
κοινον. Ει γαρ του ∆εσποτου σου εστιν, ωσπερ ουν και εστιν, ουκ οφειλεις ως ιδια
αποσπαιν, αλλ' ως του Κυριου και του ∆εσποτου οντα, κοινηι πασι προτιθεναι. Τουτο
γαρ εστι Κυριακον. Νυν δε ουκ αφιης αυτο ειναι Κυριακον, μη αφεις ειναι κοινον,
αλλα καθ' εαυτον εστιωμενος. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἕκαστος γαρ το ιδιον δειπνον
προλαμβανει. Και ουκ ειπεν, Ἀποσχιζει, αλλα, Προλαμβανει, ηρεμα και εις
λαιμαργιαν αυτους και εις προπετειαν διαβαλλων. Τουτο γουν και το εξης δηλοι·
ειπων γαρ τουτο, επηγαγε παλιν· Και ος μεν πεινα, ος δε μεθυει· απερ εκατερα 61.228
αμετριας ην, και η ενδεια και η υπερβολη. Ἰδου και δευτερον εγκλημα παλιν αυτους
εκεινους καταβλαπτον. Πρωτον μεν, οτι το δειπνον αυτων ατιμαζουσι· δευτερον δε,
οτι γαστριζονται και μεθυουσι· και το δη χαλεπωτερον, οτι και των πενητων
πεινωντων. α γαρ εμελλε κοινηι πασι προκεισθαι, ταυτα ουτοι μονοι σιτουμενοι, και
εις απληστιαν και εις μεθην εξεβαινον. ∆ιο ουδε ειπεν, Ὃς μεν πειναι, ος δε
κορεννυται, αλλα, Μεθυει. Τουτων δε εκαστον και καθ' εαυτο μεν κατηγοριας αξιον·
και γαρ το μεθυειν χωρις του παροραιν πενητας εγκλημα, και το παροραιν πενητας
χωρις του μεθυειν κατηγορια· οταν δε και ομου συνημμενα ηι, εννοησον οση η
υπερβολη της παρανομιας. Ειτα δειξας την ατοπιαν, μετα πολλου λοιπον του θυμου
την επιπληξιν επαγει, λεγων· Μη γαρ οικιας ουκ εχετε εις το εσθιειν και πινειν; η
της Ἐκκλησιας του Θεου καταφρονειτε, και καταισχυνετε τους μη εχοντας; Ὁραις
πως απο της των πενητων υβρεως επι την Ἐκκλησιαν μετηγαγε το εγκλημα, ινα
φορτικωτερον ποιησηι τον λογον; Ἰδου τοινυν και τεταρτη κατηγορια, οταν μη
πενητες μονον, αλλα και η Ἐκκλησια υβριζηται. Ὥσπερ γαρ το Κυριακον δειπνον
ιδιωτικον ποιεις, ουτω και τον τοπον παλιν, ως οικιαι τηι εκκλησιαι κεχρημενος.
Ἐκκλησια γαρ γεγονεν, ουχ ινα διηιρημενοι ωμεν οι συνελθοντες, αλλ' ινα οι
διηιρημενοι συνημμενοι· και τουτο η συνοδος δεικνυσι. Και καταισχυνετε τους μη
εχοντας. Ουκ ειπε, Και λιμοκτονειτε τους μη εχοντας, αλλα πολυ εντρεπτικωτερον,
Καταισχυνετε, ινα δειξηι οτι ου τροφης αυτωι τοσουτον μελει, οσον της υβρεως της
εις αυτους γινομενης. Ἰδου και πεμπτη κατηγορια, το μη μονον πεινωντας περιοραιν,
αλλα και καταισχυνειν αυτους. Τουτο δε ελεγεν, ομου μεν σεμνοποιων τα κατα τους
πενητας, και δεικνυς οτι ουχ ουτως υπερ της γαστρος, ως υπερ της αισχυνης
αλγουσιν, ομου δε και εις ελεον επισπωμενος τον ακροατην. Τοσαυτα τοινυν δειξας
τα ατοπα, υβριν εις το δειπνον, υβριν εις την εκκλησιαν, την εις τους πενητας
γινομενην υπεροψιαν, χαλαι παλιν της επιτιμησεως τον τονον αθροον λεγων·
Ἐπαινεσω υμας; εν τουτωι ουκ επαινω. Ὃ και μαλιστα αν τις αυτου θαυμασειεν, οτι
επιπληξαι δεον σφοδροτερον μετα την αποδειξιν των τοσουτων αμαρτηματων και
καθαψασθαι, ο δε τουναντιον ποιει μαλλον, ανιησι και αναπνευσαι διδωσι. Τι ποτ'
ουν εστι το αιτιον; Φορτικωτερον αυτων καθηψατο την κατηγοριαν αυξησας, και
ιατρος ων αριστος καταλληλως τοις τραυμασι την τομην επαγει, ουτε τα βαθειας
δεομενα πληγης εξ επιπολης τεμνων· (ηκουσας γαρ αυτου πως τον πεπορνευκοτα
 
 

173
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρ' αυτοις τουτοις απεκοψεν), ουτε τα προσηνεστερων χρηιζοντα των φαρμακων
σιδηρωι παραδιδους. ∆ια δη τουτο και ενταυθα πραοτερον τωι λογωι κεχρηται· και
αλλως δε ημερους αυτους μαλιστα εσπουδακε καταστησαι τοις πενησι· διο και
υφειμενως διαλεγεται μαλλον αυτοις. Ειτα θελων αυτους και ετερωθεν εντρεψαι
μειζονως, απο των κυριωτερων τον λογον υφαινει παλιν· Ἐγω γαρ παρελαβον απο
του Κυριου, φησιν, ο και παρεδωκα υμιν· οτι ο Κυριος Ἰησους εν τηι νυκτι, ηι
παρεδιδοτο, ελαβεν αρτον, και ευχαριστησας εκλασε και ειπε, Λαβετε, φαγετε· τουτο
μου εστι το σωμα το υπερ υμων κλωμενον· τουτο ποιειτε εις την εμην αναμνησιν.
Τινος ενεκεν ενταυθα των μυστηριων μεμνηται; Ὅτι σφοδρα αναγκαιος εις την
παρουσαν υποθεσιν ο λογος ην ουτος αυτωι. 61.229 Και γαρ ο ∆εσποτης σου, φησι,
της αυτης απαντας ηξιωσε τραπεζης, καιτοι σφοδρα φρικωδεστατης ουσης, και πολυ
την απαντων υπερβαινουσης αξιαν· συ δε αυτους και της σης αναξιους ειναι ηγηι, της
μικρας ταυτης και ευτελους, και εν τοις πνευματικοις ουδεν αυτων σου
πλεονεκτουντων, αρπαζεις αυτους εν τοις αισθητοις· ουδε γαρ ταυτα σα. Ἀλλ' ουτω
μεν ου λεγει, ωστε μη γενεσθαι τραχυν τον λογον· ημερωτερον δε αυτον
κατασκευαζει λεγων· Ὅτι ο Κυριος Ἰησους εν τηι νυκτι, ηι παρεδιδοτο, ελαβεν αρτον.
Και τινος ενεκεν του καιρου ημας αναμιμνησκει, και της εσπερας εκεινης και της
προδοσιας; Ουχ απλως ουδε ανευ λογου τινος, αλλ' ινα μεθ' υπερβολης κατανυξηι
και απο του καιρου. Καν γαρ αυτολιθος ηι τις, εννοησας εκεινην την νυκτα, πως ην
μετα των μαθητων αδημονων, πως παρεδοθη, πως εδεθη, πως απηχθη, πως
εδικασθη, πως και τα εξης επαθεν απαντα, κηρου γινεται απαλωτερος, και της γης
απαλλαττεται και της ενταυθα φαντασιας απασης. ∆ια τουτο παντων εκεινων εις
μνημην ημας αγει, δια του καιρου και της τραπεζης και της προδοσιας εντρεπων και
λεγων, οτι Ὁ μεν ∆εσποτης σου και εαυτον παρεδωκεν υπερ σου· συ δε τωι αδελφωι
ουδε σιτιων μεταδιδως υπερ σαυτου; δʹ. Πως δε φησι παρα του Κυριου παρειληφεναι;
ουδε γαρ παρην τοτε, αλλα των διωκοντων ην. Ἵνα μαθηις οτι ουδεν πλεον εχει
εκεινη η τραπεζα της μετα ταυτα. Και γαρ και σημερον αυτος εστιν ο παντα
εργαζομενος και παραδιδους, ωσπερ και τοτε. Ου δια τουτο δε μονον της νυκτος
αναμιμνησκει εκεινης, αλλ' ινα και ετερως ημας κατανυξηι. Ὥσπερ γαρ εκεινων
μαλιστα μεμνημεθα των ρηματων, ων αν τελευταιον παρα των απιοντων
ακουσωμεν, και προς τους κληρονομους τους εκεινων, ει τολμησαιεν αυτων
παραβηναι τας εντολας, εντρεποντες αυτους λεγομεν, Ἐννοησατε οτι ταυτην
υστεραν αφηκε προς υμας την φωνην ο πατηρ, και μεχρι της εσπερας ης εμελλεν
εκπνειν ταυτα επεσκηπτεν· ουτω και ο Παυλος και εντευθεν φρικτον ποιησαι τον
λογον βουλομενος, Ἀναμνησθητε, φησιν, οτι ταυτην εσχατην υμιν δεδωκε την
μυσταγωγιαν, και εν αυτηι τηι νυκτι, ηι και σφαττεσθαι υπερ υμων εμελλε, ταυτα
ενετελλετο, και παραδιδους υμιν το δειπνον εκεινο, μετ' εκεινο ουκετι προσεθηκεν
ετερον. Ειτα και αυτα λοιπον διηγειται τα γεγενημενα λεγων οτι, Ἔλαβεν αρτον, και
ευχαριστησας εκλασε, και ειπε· Λαβετε, φαγετε· τουτο μου εστι το σωμα το υπερ
υμων κλωμενον. Ει τοινυν επ' ευχαριστιαι προσερχηι, και συ μηδεν αναξιον ποιει της
ευχαριστιας, μηδε καταισχυνε τον αδελφον, μηδε περιορα πεινωντα, μη μεθυε, μη
υβριζε την Ἐκκλησιαν. Προσερχηι γαρ ευχαριστων υπερ ων απελαυσας. Ουκουν και
αυτος αμοιβην αποδιδου, και μη αποσχιζε σεαυτον του πλησιον. Και γαρ ο Χριστος
πασιν εξισης εδωκε λεγων, Λαβετε, φαγετε. Ἐκεινος το σωμα εξισης εδωκε, συ δε
ουδε τον κοινον αρτον διδως εξισης; και γαρ υπερ απαντων ομοιως εκλασθη, και
σωμα γεγονεν υπερ απαντων εξισης. Ὁμοιως και το ποτηριον μετα το δειπνησαι,
λεγων, Τουτο το ποτηριον η καινη διαθηκη εστιν εν τωι εμωι αιματι· τουτο ποιειτε,
οσακις αν πινητε, εις την εμην αναμνησιν. Τι λεγεις; αναμνησιν του Χριστου ποιεις,
και πενητας παροραις, και ου φριττεις; Ἀλλ' ει μεν υιου η αδελφου τετελευτηκοτος
 
 

174
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναμνησιν εποιεις, επληγης αν υπο του συνειδοτος, ει μη 61.230 το εθος επληρωσας,
και πενητας εκαλεσας· την δε του ∆εσποτου σου ποιων αναμνησιν, ουδε τραπεζης
απλως μεταδιδως; Τι δε εστιν ο φησιν, οτι, Τουτο το ποτηριον η καινη διαθηκη
εστιν; Ἦν γαρ και της παλαιας διαθηκης ποτηριον, αι σπονδαι και το αιμα των
αλογων· και γαρ μετα το θυσαι ποτηριωι και φιαληι το αιμα δεχομενοι ουτως
εσπενδον. Ἐπει ουν αντι αιματος αλογων αιμα εισηγαγε το αυτου, ινα μη τις
θορυβηθηι τουτο ακουων, ανεμνησε της παλαιας θυσιας εκεινης. Ειτα ειπων περι του
δειπνου εκεινου, συναπτει τα παροντα τοις τοτε, ινα, ως εν αυτηι εκεινηι τηι εσπεραι,
και επ' αυτης κειμενοι στιβαδος, και παρ' αυτου του Χριστου λαμβανοντες την
θυσιαν ταυτην, ουτω και νυν διακεωνται, και φησιν· Ὁσακις γαρ αν εσθιητε τον
αρτον τουτον, και το ποτηριον τουτο πινητε, τον θανατον του Κυριου καταγγελλετε,
αχρις ου αν ελθηι. Ὥσπερ γαρ ο Χριστος και επι του αρτου και επι του ποτηριου, Εις
την εμην αναμνησιν ποιειτε τουτο, εφη, την αιτιαν εκκαλυπτων ημιν της του
μυστηριου δοσεως, και μετα των αλλων και ταυτην ειναι λεγων αρκουσαν ημιν εις
ευλαβειας υποθεσιν· οταν γαρ εννοησηις τι πεπονθεν ο ∆εσποτης σου δια σε,
φιλοσοφωτερος εσηι· ουτω και ο Παυλος ενταυθα φησιν· Ὁσακις αν εσθιητε, τον
θανατον αυτου καταγγελλετε. Και τουτο εκεινο το δειπνον εστιν. Ειτα δεικνυς οτι
εως της συντελειας αυτο μενει, φησιν· Ἕως αν ελθηι. Ὥστε ος αν εσθιηι τον αρτον
τουτον, η πινηι το ποτηριον του Κυριου αναξιως, ενοχος εσται του σωματος και του
αιματος του Κυριου. Τι δηποτε; Ὅτι εξεχεεν αυτο, και σφαγην το πραγμα απεφηνεν,
ουκετι θυσιαν. Ὥσπερ ουν και τοτε οι κεντησαντες ουχ ινα πιωσιν εκεντησαν, αλλ'
ινα εκχεωσιν· ουτω και ο αναξιως μετιων, και μηδεν εντευθεν καρπουμενος. Ειδες
πως φοβερον τον λογον εποιησε, και μεθ' υπερβολης αυτων καθηψατο πασης,
δεικνυς οτι ει ουτω μελλοιεν πινειν, αναξιως μετεχουσι των προκειμενων. Πως γαρ
ουκ αναξιως, ο περιορων πεινωντα; ο καταισχυνων προς τωι περιιδειν; Ει γαρ το μη
δουναι πενησιν εκβαλλει της βασιλειας, καν παρθενος ηι τις, μαλλον δε το μη
δαψιλως δουναι· και γαρ και εκειναι ελαιον ειχον, αλλα δαψιλες ουκ ειχον· το και
τοσαυτα ατοπα εργασασθαι, εννοησον ηλικον εσται κακον. εʹ. Ποια ατοπα; φησι. Τι
λεγεις, ποια ατοπα; Τραπεζης μετεσχες τοιαυτης, και παντων οφειλων ημερωτερος
ειναι και των αγγελων ισος, παντων ωμοτερος γεγονας· αιματος εγευσω
∆εσποτικου, και τον αδελφον ουδε ουτως επιγινωσκεις· και ποιας αξιος ει
συγγνωμης; Καιτοι ει και προ τουτου ηγνοεις, απο της τραπεζης αυτον επιγνωναι
εχρην· νυν δε και αυτην ατιμαζεις την τραπεζαν, τον εκεινης καταξιωθεντα μετοχον
ειναι των σων ουχ ηγουμενος αξιον ειναι σιτιων. Ουκ ηκουσας ποσα επαθεν ο τα
εκατον δηναρια απαιτων; πως δωρεαν εξενεχθεισαν ακυρον εποιησεν; ουκ εννοεις
τις ων τις γεγονας; ουκ αναμιμνησκεις σαυτον, οτι τουτου του πενητος εν χρημασι
πολυ πτωχοτερος ης εν κατορθωμασι, μυριων γεμων αμαρτηματων; Ἀλλ' ομως
παντων σε εκεινων απηλλαξεν ο Θεος, και τραπεζης ηξιωσε τοιαυτης· συ δε ουδε
ουτω φιλανθρωποτερος γινηι. Ουκουν ουδεν ετερον λειπεται, η και το σε
παραδοθηναι τοις βασανισταις. Τουτων και ημεις ακουσωμεν των ρηματων παντες,
οσοι ενταυθα μεν 61.231 μετα των πενητων προσερχομεθα τηι ιεραι τραπεζηι ταυτηι·
εξελθοντες δε εξω, ουδε εωρακεναι δοκουμεν αυτους, αλλα και μεθυομεν και
πεινωντας παρατρεχομεν· α και Κορινθιοι τοτε ενεκαλουντο; Και ποτε τουτο γινεται;
φησιν. Ἀει μεν, μαλιστα δε εν ταις εορταις, οτε μαλιστα γινεσθαι ουκ εχρην. Και γαρ
τοτε μετα την κοινωνιαν ευθεως μεθη διαδεχεται, και πενητων υπεροψια· και του
αιματος μεταλαβων, οτε νηστειας σοι καιρος και νηψεως, παροινεις και κωμαζεις.
Καν μεν τι χρηστον τυχηις ηριστηκως, φυλαττεις σαυτον, ωστε μη ετερωι εδεσματι
πονηρωι λυμηνασθαι το προτερον· πνευμα δε εστιαθεις, σατανικην επεισαγεις
τρυφην. Ἐννοησον, οτε μετελαβον οι αποστολοι των ιερων δειπνων εκεινων, τι
 
 

175
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εποιησαν· ουχι εις ευχας ετραπησαν και υμνωιδιας; ουχι εις παννυχιδας ιερας; ουχι
εις διδασκαλιαν την μακραν εκεινην και πολλης γεμουσαν φιλοσοφιας; τα γαρ
μεγαλα και παραδοξα τοτε αυτοις διηγειτο και παρηγγελλεν, απελθοντος του Ἰουδα
καλεσαι τους μελλοντας αυτον σταυρουν. Ουκ ηκουσας πως και οι τρισχιλιοι οι της
κοινωνιας απολαυοντες διαπαντος ησαν προσκαρτερουντες τηι προσευχηι και τηι
διδασκαλιαι, ου μεθαις και κωμοις; Συ δε πριν η μεν μεταλαβειν νηστευεις, ινα
οπωσδηποτε αξιος φανηις της κοινωνιας· οταν δε μεταλαβηις, δεον σε επιτειναι την
σωφροσυνην, παντα απολλυεις. Καιτοι γε ουκ εστιν ισον προ τουτου νηφειν, και
μετα ταυτα· δει μεν γαρ εν εκατερωι σωφρονειν, μαλιστα δε μετα το δεξασθαι τον
νυμφιον· προ τουτου μεν, ινα αξιος γενηι του λαβειν, μετα δε ταυτα, ινα μη αναξιος
φανηις ων ελαβες. Τι ουν, νηστευειν δει μετα το λαβειν; Ου λεγω τουτο, ουδε
καταναγκαζω. Καλον μεν γαρ και τουτο· πλην ου βιαζομαι τουτο, αλλα παραινω μη
τρυφαιν εις απληστιαν. Ει γαρ ουδεποτε χρη τρυφαιν, και τουτο ο Παυλος εδηλωσεν
ειπων, οτι Ἡ δε σπαταλωσα ζωσα τεθνηκε, πολλωι μαλλον τοτε τεθνηξεται. Ει δε
γυναικι η τρυφη θανατος, πολλωι μαλλον ανδρι· και ει εν αλλωι καιρωι τουτο
γινομενον απολλυσι, πολλωι μαλλον μετα την των μυστηριων κοινωνιαν. Συ δε
αρτον ζωης λαβων, πραγμα θανατου ποιεις, και ου φριττεις; ουκ οισθα οσα απο
τρυφης επεισερχεται κακα; γελως ακαιρος, ρηματα ατακτα, ευτραπελια ολεθρου
γεμουσα, φλυαρια ανονητος, τα αλλα α μηδε ειπειν καλον. Και ταυτα ποιεις
τραπεζης απολαυσας Χριστου, κατα την ημεραν εκεινην, καθ' ην αψασθαι δια
γλωττης των σαρκων αυτου κατηξιωθης. Πας ουν, ινα ταυτα μη γινηται, καθαγνιζε
σου την δεξιαν, την γλωτταν, τα χειλη, απερ εγενετο προθυρα τηι επιβασει του
Χριστου· και τραπεζαν παραθεις αισθητην, προς εκει 61.232 νην την τραπεζαν τον
νουν ανατεινον, προς το δειπνον το Κυριακον, προς την αγρυπνιαν των μαθητων
την κατα την νυκτα εκεινην την ιεραν· μαλλον δε, ει τις ακριβως εξετασειε, και τα
παροντα νυξ. Γρηγορωμεν τοινυν μετα του ∆εσποτου, κατανυγωμεν μετα των
μαθητων. Ευχων ο καιρος, ου μεθης, αει μεν, μαλιστα δε εν εορτηι. Ἑορτη γαρ δια
τουτο γινεται, ουχ ινα ασχημονωμεν, ουχ ινα αμαρτηματα συναγωμεν, αλλ' ινα και
τα οντα ανελωμεν. Και οιδα μεν οτι εικη ταυτα λεγω, αλλ' ου παυσομαι λεγων. Καν
γαρ μη παντες υπακουσητε, αλλ' ουδε παντες παρακουσεσθε, μαλλον δε, καν παντες
παρακουσητε, εμοι μεν μειζων ο μισθος, υμιν δε πλεον το κριμα. Ἵν' ουν μη γενηται
πλεον, δια τουτο ου παυσομαι λεγων· ισως γαρ, ισως τηι συνεχειαι καθαψομαι. ∆ιο
παρακαλω, ινα μη εις κριμα τουτο ποιωμεν, θρεψωμεν τον Χριστον, ποτισωμεν,
ενδυσωμεν· ταυτα της τραπεζης εκεινης αξια. Ἤκουσας υμνων ιερων; ειδες γαμον
πνευματικον; απελαυσας τραπεζης βασιλικης; ενεπλησθης Πνευματος αγιου;
συνεχορευσας τοις Σεραφιμ, κοινωνος εγενου των ανω δυναμεων; Μη ριψηις χαραν
τοσαυτην, μη εκχεηις τον θησαυρον, μη επεισαγαγηις μεθην την της αθυμιας μητερα,
την του διαβολου χαραν, την μυρια τικτουσαν κακα. Και γαρ υπνος θανατωι εοικως
εντευθεν και καρηβαριαι και νοσοι και ληθη και νεκροτητος εικων. Ειτα φιλωι μεν
ουκ αν ελοιο συντυχειν οινωμενος, τον δε Χριστον ενδον εχων τολμαις, ειπε μοι,
τοσαυτην επεμβαλειν μεθην; Ἀλλα τρυφης εραις; Ουκουν δια τουτο παυσαι μεθυων.
Και γαρ εγω σε βουλομαι τρυφαιν, αλλα την οντως τρυφην, την ουδεποτε
μαραινομενην. Τις ουν η οντως τρυφη και διηνεκως ανθουσα; Καλεσον επ' αριστον
τον Χριστον, μεταδος αυτωι των σων, μαλλον δε των αυτου· τουτο την ηδονην
απεραντον εχει και ακμαζουσαν διηνεκως. Ἀλλ' ου τα αισθητα τοιαυτα, αλλ' ομου τε
εφανη και ηφανισθη, και ο τρυφησας ουδεν αμεινον διακεισεται του μη
τρυφησαντος, μαλλον δε χειρον. Ὁ μεν γαρ ωσπερ εν λιμενι καθηται, ουτος δε
χειμαῤρουν τινα και πολιορκιαν νοσηματων εδεξατο, και ουδε ενεγκειν την ζαλην
ταυτην δυναται. Ἵν' ουν μη ταυτα γενηται, την συμμετριαν διωκωμεν. Ουτω γαρ και
 
 

176
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το σωμα ευ διακεισομεθα, και την ψυχην εν ασφαλειαι καταστησομεν, και των
παροντων και των μελλοντων απαλλαγησομεθα κακων· ων γενοιτο παντας ημας
απαλλαγεντας, της βασιλειας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΗʹ.
∆οκιμαζετω δε ανθρωπος εαυτον, και ουτως εκ του αρτου εσθιετω και εκ του
ποτηριου πι νετω. αʹ. Τι βουλεται ταυτα τα ρηματα, ετερας υποθεσεως της
προκειμενης ουσης; Ἔθος τουτο τωι Παυλωι, 61.232 ωσπερ και εμπροσθεν εφθην
ειπων, μη μονον εκεινα εργαζεσθαι, απερ αυτωι προκειμενα εστιν, αλλα καν ετερος
παρεμπεσηι λογος τηι υποθεσει, και τουτωι μετα πολλης επεξιεναι της σπουδης, και
μαλιστα οταν περι σφοδρα αναγκαιων και κατεπειγοντων ηι. 61.233 Και γαρ οτε τοις
γεγαμηκοσι διελεγετο, και ο των οικετων αυτωι παρενεπεσε λογος, σφοδρα γενναιως
και δια πολλων αυτον κατεσκευασε· και οτε περι του μη δειν κρινεσθαι εν τοις
δικαστηριοις ελεγε, και τοτε εις την περι πλεονεξιας εμπεσων νουθεσιαν, πολλα και
περι ταυτης διελεχθη της υποθεσεως· ο δη και ενταυθα πεποιηκεν. Ἐπειδη γαρ απαξ
της των μυστηριων εδεηθη μνημης, αναγκαιον ειναι ενομισεν επεξελθειν τηι
υποθεσει· ουδε γαρ η τυχουσα ην. ∆ιο και σφοδρα φοβερως περι αυτης διελεχθη, το
κεφαλαιον των αγαθων κατασκευαζων, το μετα καθαρου προσιεναι συνειδοτος
αυτοις. Ὅθεν ουδε τοις εμπροσθεν ειρημενοις ηρκεσθη μονον, αλλα και ταυτα
προστιθησι λεγων· ∆οκιμαζετω δε ανθρωπος εαυτον· ο και εν τηι δευτεραι φησιν·
Ἑαυτους πειραζετε, εαυτους δοκιμαζετε· ου καθαπερ ημεις ποιουμεν νυν, καιρωι
προσιοντες μαλλον, η σπουδηι γνωμης. Ου γαρ οπως παρεσκευασμενοι και τα κακα
εαυτων εκκαθαραντες και κατανυξεως πληρωθεντες προσελθοιμεν σκοπουμεν, αλλ'
οπως εν εορταις, και ηνικα αν απαντες. Ἀλλ' ουχ ουτως ο Παυλος εκελευσεν, αλλ'
ενα καιρον οιδε προσοδου και κοινωνιας, του συνειδοτος την καθαροτητα. Ει γαρ
αισθητης ουκ αν ποτε μεταλαβοιμεν τραπεζης πυρεττοντες και χυμων γεμοντες
πονηρων, ωστε μη απολεσθαι· πολλωι μαλλον ταυτης απτεσθαι ημιν ου θεμις μετα
επιθυμιων ατοπων, αι πυρετων εισι χαλεπωτεραι. Ὅταν δε επιθυμιας ατοπους ειπω,
και τας των σωματων λεγω και τας των χρηματων και τας της οργης και τας της
μνησικακιας, και πασας απλως τας ατοπους. Και δει τον προσιοντα, παντα
εξαντλησαντα ταυτα, ουτω της καθαρας εκεινης απτεσθαι θυσιας, και μητε ραιθυμως
διακειμενον και ταλαιπωρως, αναγκαζεσθαι δια την εορτην προσιεναι, μητε αυ
κατανυγεντα και παρεσκευασμενον, κωλυεσθαι δια το μη ειναι εορτην. Ἑορτη γαρ
εργων αγαθων εστιν επιδειξις, και ψυχης ευλαβεια, και πολιτειας ακριβεια· καν
ταυτα εχηις, διαπαντος εορταζειν δυνησηι, και διαπαντος προσιεναι. ∆ια τουτο φησι,
∆οκιμαζετω δε εαυτον εκαστος, και τοτε προσιτω. Και ουχ ετερον ετερωι κελευει
δοκιμασαι, αλλ' αυτον εαυτον, αδημοσιευτον ποιων το δικαστηριον, αμαρτυρον τον
ελεγχον. Ὁ γαρ εσθιων και πινων αναξιως, του Κυριου κριμα εαυτωι εσθιει και πινει.
Τι λεγεις; ειπε μοι· η τοσουτων αγαθων αιτια, και ζωην βρυουσα τραπεζα, αυτη
κριμα γινεται; Ου παρα την αυτης φυσιν, φησιν, αλλα παρα την του προσιοντος
προαιρεσιν. Ὥσπερ γαρ η παρουσια αυτου, η τα μεγαλα εκεινα και αποῤρητα
κομισασα ημιν αγαθα, τους μη δεξαμενους αυτην μαλλον κατεκρινεν· ουτω και τα
μυστηρια μειζονος εφοδια κολασεως γινεται τοις αναξιως μετεχουσι. ∆ια τι δε κριμα
εαυτωι εσθιει; Μη διακρινων το σωμα του Κυριου. Τουτεστι, Μη εξεταζων, μη
εννοων, ως χρη, το μεγεθος των προκειμενων, μη λογιζομενος τον ογκον της
δωρεας. Ει γαρ μαθοις ακριβως τις ποτε εστιν ο προκειμενος, και τις ων τινι εαυτον
 
 

177
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδωσιν, ουδενος ετερου δεησηι λογου, αλλ' αρκει σοι τουτο εις απασαν νηψιν, ει μη
σφοδρα ειης αναπεπτωκως. ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι, και
κοιμωνται ικανοι. Ἐνταυθα λοιπον 61.234 ουκετι απο ετερων τα παραδειγματα
φερει, ωσπερ επι των ειδωλοθυτων εποιησε, τας παλαιας διηγουμενος ιστοριας και
τας εν τηι ερημωι πληγας, αλλ' απ' αυτων των Κορινθιων, οπερ και πληκτικωτερον
εποιει τον λογον. Ἐπειδη γαρ ελεγε, Κριμα εαυτωι εσθιει, και, Ἔνοχος εστιν, ινα μη
δοκηι ρηματα λεγειν, και εργα δεικνυσι και μαρτυρας αυτους καλει, οπερ μαλλον του
απειλησαι καθικνειται, τωι δειξαι εις εργον την απειλην εξελθουσαν. Ου μην τουτοις
ηρκεσθη μονοις, αλλ' απο τουτων και τον περι της γεεννης εισηγαγε και επιστωσατο
λογον, αμφοτερωθεν φοβων, και ζητημα πανταχου περιφερομενον λυων. Ἐπειδη
γαρ πολλοι προς αλληλους απορουσι, ποθεν οι αωροι θανατοι, ποθεν αι μακραι
νοσοι, λεγει οτι εξ αμαρτηματων πολλα τουτων των αδοκητων την υποθεσιν εχει.
βʹ. Τι ουν οι υγιαινοντες, φησι, διηνεκως, και εις γηρας ερχομενοι λιπαρον, ουχ
αμαρτανουσι; Και τις αν τουτο ειποι; Πως ουν, φησιν, ου διδοασι δικην; Ὅτι εκει
δωσουσι χαλεπωτεραν. Ἡμεις δε, ει εβουλομεθα, ουδ' αν ενταυθα, ουδ' αν εκεισε
εδωκαμεν. Ει γαρ εαυτους εκρινομεν, φησιν, ουκ αν εκρινομεθα. Και ουκ ειπεν, Ει
εκολαζομεν εαυτους, Ει ετιμωρουμεθα, αλλα μονον, Ει επιγνωναι τα αμαρτηματα
εβουληθημεν, ει καταδικασαι εαυτους, ει καταγνωναι των πεπλημμελημενων,
απελλαγημεν αν και της ενταυθα και της εκεισε τιμωριας. Ὁ γαρ καταγνους εαυτου,
διπληι τον Θεον εξιλεουται, και τωι επιγνωναι τα αμαρτηματα, και τωι προς το μελλον
οκνηροτερος γινεσθαι. Ἐπειδη δε ουδε τουτο το κουφον βουλομεθα ποιειν, ως χρη
ποιειν, ουδε ουτως ημας μετα της οικουμενης κολαζειν ανεχεται, αλλα και ουτω
φειδεται, ενταυθα δικην απαιτων, ου προσκαιρος η τιμωρια και πολλη η παραμυθια·
και γαρ αμαρτηματων απαλλαγη το γινομενον, και χρηστη των μελλοντων ελπις
κουφιζουσα τα παροντα. Ταυτα δε λεγει, ομου μεν παραμυθουμενος τους
αῤρωστους, ομου δε τους αλλους σπουδαιοτερους ποιων. ∆ιο φησι· Νυνι δε
κρινομενοι, υπο Κυριου παιδευομεθα. Ουκ ειπε, Κολαζομεθα, ουκ ειπε, Τιμωρουμεθα,
αλλα, Παιδευομεθα· νουθεσιας γαρ μαλλον εστιν η καταδικης το γινομενον, ιατρειας
η τιμωριας, διορθωσεως η κολασεως. Ου ταυτηι δε μονον, αλλα και τηι απειληι του
μειζονος κουφον το παρον ποιει, λεγων· Ἵνα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν. Ειδες
πως και την γεενναν επεστησε, και το φρικτον εκεινο δικαστηριον, και αναγκαιον
εδειξε και παντως εσομενην την εξετασιν εκεινην και την τιμωριαν; Ει γαρ οι πιστοι
και τωι Θεωι περισπουδαστοι ουκ ατιμωρητι διαφευγουσιν εν οις αν πλημμελησωσι,
και δηλον εκ των παροντων, πολλωι μαλλον οι απιστοι και οι τα ανηκεστα και
ανιατα αμαρτοντες. Ὥστε συνερχομενοι εις το φαγειν, αλληλους εκδεχεσθε. Ἔτι γαρ
ακμαζοντος αυτοις του φοβου, και του τρομου μενοντος του της γεεννης, βουλεται
παλιν την υπερ των πενητων εισαγαγειν παραινεσιν, δι' ην απαντα ταυτα ειρηκε,
δεικνυς οτι τουτο μη ποιουντας αναξιως εστι μεταλαμβανειν. Ει δε το μη μεταδουναι
των οντων ειργει της τραπεζης εκεινης, πολλωι μαλλον το αρπαζειν. Και ουκ ειπεν,
Ὥστε συνερχομενοι μεταδοτε τοις δεομενοις, αλλ' ο σεμνοτερον ην, Ἀλληλους
εκδεχεσθε. Τουτο γαρ και εκεινο κατεσκευαζε και ηινιττετο, και μετα του πρεποντος
σχηματος την παραινεσιν εισηγαγεν. Ειτα λοιπον εντρεπτικως· Ει δε τις πειναι, εν
οικωι εσθιετω. Ἐπιτρεψας εκωλυσε, και 61.235 σφοδροτερον η ει απηγορευσε. Της
γαρ εκκλησιας αυτον εξηγαγε, και εις την οικιαν παρεπεμψε, ταυτηι καθαπτομενος
σφοδρως, και κωμωιδων αυτους ως δουλους γαστρος και ακαρτερητους. Ουδε γαρ
ειπεν, Ει τις υπεροραι των πενητων, αλλ', Ει τις πειναι, ως προς παιδια
δυσανασχετουντα διαλεγομενος, ως προς αλογα γαστρι δουλευοντα. Και γαρ πολυς ο
γελως, ει δια το πεινηιν εμελλον οικοι εσθιειν. Ἀλλ' ουκ ηρκεσθη τουτωι, αλλα και
επηγαγεν ετερον φοβερωτερον, λεγων· Ἵνα μη εις κριμα συνερχησθε· ινα μη εις
 
 

178
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολασιν, ινα μη εις τιμωριαν, την Ἐκκλησιαν υβριζοντες, τον αδελφον
καταισχυνοντες. Και γαρ δια τουτο συνερχεσθε, φησιν, ινα στεργητε αλληλους, ινα
ωφελησθε, ινα ωφελητε· ει δε τουναντιον γινεται, βελτιον υμας οικοι σιτεισθαι.
Τουτο δε ελεγεν, ινα εφελκυσηται πλεον. ∆ια γαρ τουτο και το βλαβος εδειξε το
εντευθεν, και κριμα εφησεν ειναι ου μικρον, και πανταχοθεν εφοβησεν, απο των
μυστηριων, απο των αῤρωστων, απο των τετελευτηκοτων, απο των αλλων των
εμπροσθεν ειρημενων. Ειτα και ετερως παλιν φοβει, λεγων· Τα δε λοιπα, ως αν
ελθω, διαταξομαι· η εις ετερα τινα, η εις αυτο τουτο. Ἐπειδη γαρ εικος ην αυτους
λεγειν και αιτιας τινας, και ουκ ενην παντα δια γραμματων κατορθουν, α μεν
παρηινεσα, φυλαττεσθω τεως, φησιν· ει δε τι ετερον εχοιτε λεγειν, εκεινο τηι
παρουσιαι τηρεισθω τηι εμηι· η περι τουτου του πραγματος λεγων, ως εφην, η περι
ετερων τινων ου σφοδρα κατεπειγοντων. Ποιει δε τουτο, ινα καντευθεν
σπουδαιοτερους εργασηται· μεριμνωντες γαρ αυτου την παρουσιαν, εμελλον
διορθουν το ημαρτημενον. Ουδε γαρ το τυχον ην η Παυλου επιδημια· και τουτο
δεικνυς ελεγεν, Ὡς μη ερχομενου δε μου προς υμας, εφυσιωθησαν τινες· και
αλλαχου παλιν, Μη ως εν τηι παρουσιαι μου μονον, αλλα πολλωι μαλλον εν τηι
απουσιαι μου, μετα φοβου και τρομου την εαυτων σωτηριαν κατεργαζεσθε. ∆ια τουτο
ουδε απλως επηγγειλατο ηξειν, ινα μη απιστησωσι και ραιθυμοτεροι γενωνται, αλλα
και αιτιαν τιθησι τηι επιδημιαι αναγκαιαν, λεγων, οτι Τα λοιπα, ως αν ελθω,
διαταξομαι· δεικνυς οτι η των λιποντων διορθωσις, ει και μη εσπουδακει παντως,
αυτον ειλκεν εκεισε. γʹ. Ταυτα τοινυν ακουοντες απαντα, και των πενητων πολλην
ποιωμεθα σπουδην, και γαστρος κατεχωμεν, και μεθης απαλλαττωμεθα, και των
μυστηριων αξιως σπουδαζωμεν μεταλαμβανειν, και εφ' οις αν παθωμεν, μη
αλγωμεν, μητε εφ' εαυτοις, μητε εφ' ετεροις· οιον οταν οι αωροι γινωνται θανατοι,
οταν αῤρωστιαι μακραι. Τουτο γαρ απαλλαγη κολασεως, τουτο διορθωσις, τουτο
νουθεσια αριστη. Τις ταυτα φησιν; Ὁ τον Χριστον εχων εν εαυτωι λαλουντα. Ἀλλ'
ομως και μετα ταυτα ουτω πολλαι των γυναικων αναισθητως διακεινται, ως και
τους απιστους παρατρεχειν τηι του πενθους υπερβοληι· και αι μεν υπο του παθους
εσκοτωμεναι τουτο ποιουσιν, αι δε προς επιδειξιν και υπερ του τα των εξωθεν
διαφευγειν εγκληματα, ας μαλιστα πασης συγγνωμης απεστερησθαι φημι. Ἵνα γαρ
μη ο δεινα εγκαλεσηι, φησιν, εγκαλειτω ο Θεος· ινα μη ανθρωποι των αλογων
ανοητοτεροι καταγνωσιν, ο του βασιλεως των ολων πατεισθω νομος. Και ποσων ουκ
αξια ταυτα σκηπτων; Καν μεν εις περιδειπνον σε τις καλεσηι μετα το πενθος, ουδεις ο
αντερων, επειδη νομος ανθρωπων εστιν ο ταυτα κελευων· Θεου δε νομοθετουντος
μη πενθειν, ουτω παντες αντιφθεγγονται. Ουκ εννοεις τον Ἰωβ, 61.236 ω γυναι; ουκ
αναμιμνησκηι των ρηματων αυτου των επι τηι συμφοραι των παιδων, α μυριων
στεφανων μαλλον ανεδησε την αγιαν κεφαλην εκεινην, και σαλπιγγων πολλων
λαμπροτερον ανεκηρυξεν; ου λογιζηι το μεγεθος της συμφορας, και το καινον εκεινο
ναυαγιον, και την ξενην και παραδοξον τραγωιδιαν; Συ μεν γαρ ισως ενα απωλεσας,
η δευτερον, η τριτον· εκεινος δε τοσουτους και τοσαυτας· και ο πολυπαις εξαιφνης
απαις εγενετο, και ουδε κατα μικρον αυτωι τα σπλαγχνα ανηλισκετο, αλλ' αθροον
απας ο καρπος ανηρπαζετο· και ουδε τωι κοινωι της φυσεως νομωι ουδε εις γηρας
ελθοντες, αλλα και αωρωι και βιαιωι θανατωι, και παντες ομου, και ουδε παροντος
ουδε παρακαθημενου, ινα καν εσχατων ακουσας ρηματων εχηι τινα παραμυθιαν της
ουτω πικρας τελευτης, αλλα παρ' ελπιδα πασαν, και μηδεν των γινομενων ειδοτος,
αθροον απαντες κατεχωννυντο, και η οικια ταφος αυτοις εγινετο και παγις. Και ουκ
αωρος μονον θανατος, αλλα και πολλα μετα τουτου τα λυπουντα ην, οιον το εν
ακμηι παντας ειναι, το εναρετους παντας, το φιλικους, το παντας ομου, το της
φυσεως εκατερας μηδ' ενα παραλειφθηναι, το μη τωι κοινωι νομωι της φυσεως, το
 
 

179
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα τοσαυτην ζημιαν, το μηδεν εαυτωι συνειδοτα πονηρον μηδε εκεινοις ταυτα
παθειν. Τουτων γαρ εκαστον ικανον μεν και καθ' εαυτο θορυβησαι· οταν δε και ομου
φαινηται συντρεχοντα, εννοησον των κυματων το υψος, οση του χειμωνος η
υπερβολη. Και το δη μειζον και του πενθους χειρον, οτι ουδε ᾔδει τινος ενεκεν ταυτα
εγινετο. ∆ια δη τουτο, ουκ εχων ουδεμιαν αιτιαν επιθειναι τηι συμφοραι, επι το τωι
Θεωι δοκουν αναβαινει, και φησιν· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο· ως τωι
Κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο· ειη το ονομα Κυριου ευλογημενον εις τους αιωνας.
Και ταυτα ελεγεν, εαυτον μεν εν τοις εσχατοις οντα ορων τον πασαν επελθοντα
αρετην, πονηρους δε ανθρωπους και γοητας ευημερουντας, τρυφωντας, κομωντας
παντοθεν. Και ουκ ειπεν ουδεν τοιουτον, οιον εικος τινας των ασθενεστερων ειπειν·
Ἐπι τουτοις εθρεψα τους παιδας, και μετα ακριβειας ησκησα απασης; επι τουτοις
ηνεωιξα την οικιαν τοις παριουσιν, ινα μετα τους πολλους δρομους εκεινους τους
υπερ των δεομενων, τους υπερ των γυμνων, τους υπερ των ορφανων, ταυτας
απολαβω τας αμοιβας; Ἀλλ' αντι τουτων τα πασης θυσιας κρειττονα ρηματα
ανηνεγκεν εκεινα, λεγων· Γυμνος εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου, γυμνος και
απελευσομαι. Ει δε διεῤρηξε τα ιματια, και την κομην απεκειρατο, μη θαυμασηις·
πατηρ γαρ ην, και πατηρ φιλοστοργος, και εδει και την της φυσεως δειχθηναι
συμπαθειαν, και την της γνωμης φιλοσοφιαν. Ει γαρ μηδε τουτο εποιησε, ταχα και
αναισθησιας ενομιζεν αν τις ειναι την φιλοσοφιαν ταυτην. ∆ια τουτο και τα
σπλαγχνα δεικνυσι και της ευσεβειας την ακριβειαν, και αλγησας ου περιετραπη·
αλλα και περαιτερω προιοντος αυτωι του αγωνος, παλιν ετερους αναδειται
στεφανους εκ των προς την γυναικα ρηματων, λεγων· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα παρα
Κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; Και γαρ η γυνη μονη λοιπον υπελειφθη, παντων
αφανισθεντων αυτωι, και των παιδων και των κτηματων και αυτου του σωματος, και
αυτη προς πειραν και επιβουλην. ∆ια τουτο και αυτην μετα των τεκνων ουκ
ηφανισεν ο διαβολος, ουδε ᾔτησεν αυτης την σφαγην, επειδη προσεδοκησεν μεγαλα
αυτωι συντελειν προς την επιβουλην του αγιου τουτου. ∆ια τουτο ωσπερ τι μεγιστον
οπλον αυτην 61.237 αυτωι κατελιπεν. Ει γαρ παραδεισου, φησι, δι' αυτης εξεβαλον,
πολλωι μαλλον επι κοπριας υποσκελισαι δυνησομαι. δʹ. Και θεα την πανουργιαν.
Ουδε γαρ των βοων απολλυμενων προσηγαγε το μηχανημα τουτο, ουδε των ονων,
ουδε των καμηλων, αλλ' ουδε της οικιας κατενεχθεισης, ουδε των παιδων
καταχωσθεντων, αλλα σιγαι τεως και ησυχαζειν εαι τον αθλητην ορων· οτε δε των
σκωληκων ανεβλυσεν η πηγη, και σηπομενον το δερμα κατεῤρει, και δαπανωμεναι
αι σαρκες ιχωρα πολλης γεμοντα δυσωδιας εποιουν, και τηγανων και καμινων και
πασης φλογος οδυνηροτερον αυτον η του διαβολου κατανηλισκε χειρ, θηριου
παντος χαλεπωτερον διατρωγουσα παντοθεν και κατεσθιουσα το σωμα, και εν ταυτηι
τηι συμφοραι πολυς προηλθε χρονος, τοτε αυτην προσαγει ηδη τεταριχευμενωι και
κατεργασθεντι. Ει γαρ παρα τα προοιμια προσηλθε της συμφορας, ουδ' αν εκεινον
ευρεν ουτως εκνενευρισμενον, ουδ' αν αυτη την συμφοραν εσχεν εξογκωσαι ουτω
και επαραι τωι λογωι· νυνι δε οτε αυτον ειδε δια το μηκος του χρονου διψωντα
απαλλαγης, και επιθυμουντα της των επικειμενων λυσεως, σφοδρως τοτε
προσερχεται. Ὅτι γαρ σφοδρα κατειργασμενος ην, και ουδε αναπνειν λοιπον ειχεν,
αλλα και αποθανειν επεθυμει, ακουσον τι φησιν· [ει γαρ δυναιμην εμαυτον
χειρωσασθαι, η δεηθηναι ετερου, και ποιησαιμι τουτο.] Και θεα μοι την κακουργιαν
της γυναικος, ποθεν ευθεως προοιμιαζεται· απο του πληθους του χρονου, Μεχρι
τινος καρτερησεις; λεγουσα. Ει δε πολλακις και πραγματων ουκ οντων λογοι μονον
ισχυσαν μαλαξαι, εννοησον τι τοτε πασχειν αυτον εικος ην, μετα των ρηματων
τουτων και των πραγματων οδυνωντων αυτον. Και το δη παντων χειρον, οτι και
γυνη η ταυτα λεγουσα ην, και γυνη αναπεσουσα και απαγορευουσα και δια τουτο
 
 

180
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σπουδαζουσα και αυτον εις απογνωσιν εμβαλειν. Πλην αλλ' ινα σαφεστερον ιδωμεν
το μηχανημα το τωι αδαμαντινωι τουτωι προσαγομενον τειχει, και αυτων ακουσωμεν
των ρηματων. Τινα ουν ταυτα εστι; Μεχρι τινος καρτερησεις λεγων, Ἰδου αναμενω
χρονον ετι μικρον προσδεχομενος την ελπιδα της σωτηριας μου; Ἤλεγξε γαρ σου,
φησι, τα ρηματα ο χρονος, μακροτερος μεν γινομενος, λυσιν δε ουδεμιαν εμφαινων.
Ταυτα δε ελεγεν, ουκ εις απογνωσιν αυτον εμβαλλουσα μονον, αλλα και
ονειδιζουσα και κωμωιδουσα. Και γαρ εκεινος ενοχλουσαν αει παραμυθουμενος και
διακρουομενος τοιαυτα εφθεγγετο· Ἀναμεινον ετι μικρον, και ταχεως εσται τουτων
το τελος. Ὀνειδιζουσα τοινυν αυτωι, φησι· Μη και νυν το αυτο ερεις; πολυς γαρ ηδη
χρονος παρεδραμε, και τελος τουτων ουδεν ανεφανη. Και θεα την κακουργιαν· ουδε
γαρ μεμνηται των βοων, ου των προβατων, ουδε των καμηλων· ᾔδει γαρ ου σφοδρα
αυτον τουτοις δακνομενον· αλλ' επι την φυσιν ευθεως ερχεται, και των παιδων
αναμιμνησκει· επ' αυτοις γαρ ειδεν αυτον και την εσθητα διαῤρηξαντα, και την
κομην αποκειραμενον. Και ουκ ειπεν, Ἀπωλετο σου τα παιδια, αλλα σφοδρα
περιπαθως· Ἠφανισται σου το μνημοσυνον απο της γης, δι' ο και τα παιδια ποθεινα.
Ει γαρ και νυν, αναστασεως φανεισης, εντευθεν εστι τα παιδια επεραστα απο του την
μνημην των απελθοντων 61.238 διατηρειν, πολλωι μαλλον τοτε. ∆ια τουτο και η αρα
εντευθεν γινεται πικροτερα. Ουδε γαρ εκει, Τα παιδια, ο επαρωμενος ειπεν,
εξολοθρευθειη, αλλα, Το μνημοσυνον αυτου απο της γης· οι υιοι σου και αι
θυγατερες σου. Ειπουσα γαρ, Το μνημοσυνον, μετα ακριβειας παλιν εκατερας της
φυσεως μεμνηται· Ει δε σοι, φησιν, ου μελει τουτων, καν το εμον σκοπει· Της εμης
κοιλιας ωδινες και πονοι, ους εις το κενον εκοπιασα μετα μοχθων. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστιν· Ἡ το πλεον ενεγκουσα ηδικημαι δια σε, και τους μεν πονους υπεστην, των δε
καρπων απεστερημαι. Και ορα πως ουτε τιθησι την ζημιαν των χρηματων, ουτε σιγαι
αυτην και παρατρεχει, αλλ' ως ενην και περιπαθως αυτην απαγγειλαι, ουτως
αινιττεται. Ὅταν γαρ ειπηι, Καγω πλανητις και λατρις, τοπον εκ τοπου, οικιαν εξ
οικιας περιερχομενη, και την ζημιαν αινιττεται, και πολλην την προσπαθειαν
δεικνυσι· και γαρ και αι λεξεις αυται ικαναι επαραι την συμφοραν· Ἐπι τας ετερων
ερχομαι θυρας, φησιν. Ουδε γαρ προσαιτω μονον, αλλα και πλανωμαι και δουλευω
δουλειαν ξενην και καινην, πανταχου περιιουσα, και τα συμβολα της συμφορας
περιφερουσα, και παντας διδασκουσα τα εμα κακα· ο παντων εστιν ελεεινοτερον, το
οικιαν εξ οικιας αμειβειν. Και ουδε ενταυθα εστη των θρηνων, αλλ' επηγαγε
λεγουσα· Προσδεχομενη τον ηλιον ποτε δυσει, και αναπαυσομαι των μοχθων μου
και των περιεχουσων με οδυνων, αι με νυν συνεχουσιν. Ὃ γαρ τοις αλλοις εστιν
ηδυ, φησι, το την ακτινα οραιν, τουτο εμοι βαρυ· ποθεινον δε η νυξ και το σκοτος·
αυτη γαρ με αναπαυει των ιδρωτων μονη, αυτη μοι παραμυθια γινεται των κακων.
Ἀλλ' ειπον τι ρημα προς Κυριον, και τελευτα. εʹ. Ειδες κανταυθα την κακουργιαν,
πως ουδε εν αυτηι τηι συμβουληι ευθεως εισηγαγε την ολεθριαν παραινεσιν, αλλα
διηγησαμενη πρωτον ελεεινως τας συμφορας, και εκτεινασα την τραγωιδιαν, εν
βραχει τιθησι την παραινεσιν, και ουδε εμφαινει σαφως αυτην, αλλα συσκιασασα
εκεινην, την απαλλαγην αυτωι προτεινει την μαλιστα ποθεινην, και επαγγελλεται
τελευτην, ο μαλιστα επεθυμει; Και σκοπει καντευθεν του διαβολου την κακουργιαν.
Ἐπειδη γαρ ᾔδει τον ποθον του Ἰωβ τον περι τον Θεον, ουκ αφιησι την γυναικα
κατηγορησαι του Θεου, ινα μη ως εχθραν ευθεως αποστραφηι. ∆ια τουτο αυτου μεν
ουδαμου μεμνηται, τα δε συμβαντα ανω και κατω στρεφει. Συ δε μετα των
ειρημενων, οτι και γυνη ην η ταυτα συμβουλευουσα, προστιθει, δεινος
καταγοητευσαι ρητωρ τους μη προσεχοντας. Πολλοι γουν και χωρις συμφορων απο
γυναικων συμβουλης κατηνεχθησαν μονης. Τι ουν ο μακαριος ουτος, και αδαμαντος
στεῤροτερος; Βλεψας εις αυτην πικρον, απο της οψεως και προ της φωνης
 
 

181
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διεκρουσατο τα μηχανηματα. Ἐκεινη μεν γαρ προσεδοκησε δακρυων κινησειν
πηγας· ουτος δε λεοντος σφοδροτερος γεγονε, θυμου πληρωθεις και αγανακτησεως,
ουχ υπερ ων επασχεν, αλλ' υπερ ων εκεινη διαβολικως συνεβουλευσε, και τωι
βλεμματι τον θυμον ενδειξαμενος, μεμετρημενην ποιειται την επιτιμησιν· και γαρ
και εν συμφοραις σωφρων ην. Και τι φησιν; Ἵνα τι ωσπερ μια των αφρονων
γυναικων ελαλησας; Ουχ ουτω σε επαιδευσα, φησιν, ουχ ουτω σε εθρεψα· οθεν ουδε
επιγινωσκω την συνοικον την εμην. Τα γαρ ρηματα ταυτα ανοητου γυναικος, και
παραπαιουσης η συμβουλη. Ειδες τομην συμμετρον, και πληγην ικανην διορθωσαι
το 61.239 νοσημα; Ειτα μετα την επιπληξιν και συμβουλην εισαγει παλιν αρκουσαν
αυτην παραμυθησασθαι και πολυ το ευλογον εχουσαν, λεγων· Ει τα αγαθα
εδεξαμεθα παρα Κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; Ἀναμνησθητι γαρ, φησι, των
προτερων εκεινων, και λογιζου τον αιτιον, και οισεις και ταυτα γενναιως. Ειδες
μετριοφροσυνην ανδρος; Ουδε γαρ τηι ανδρειαι αυτου λογιζεται την υπομονην, αλλα
της των πραγματων ακολουθιας αυτην ειναι φησιν. Ἀντι τινων γαρ εκεινα ημιν
εδωκεν ο Θεος; ποιαν εκτιννυς αμοιβην; Ουδεμιαν· αλλ' εξ αγαθοτητος μονης·
δωρεα γαρ ην, ουκ αμοιβη, και χαρις, ουκ αντιδοσις. Ουκουν και ταυτα φερωμεν
γενναιως. Τουτον και ανδρες και γυναικες τον λογον αναγραπτον εχωμεν, και τα
ρηματα ταυτα εγκολαψωμεν τηι διανοιαι, και ταυτα και τα προ τουτων· και την
ιστοριαν αυτου 61.240 των παθηματων καθαπερ εικονα επι της διανοιας
υπογραψαντες, την ζημιαν λεγω των χρηματων, την αφαιρεσιν των παιδων, την
πληγην του σωματος, τα ονειδη, τας χλευασιας, τας της γυναικος μηχανας, την του
διαβολου επιβουλην, παντα απλως μετα ακριβειας τα παθη του δικαιου, λιμενα
κατασκευασωμεν μεγιστον ημιν· ινα παντα γενναιως και ευχαριστως φεροντες, και
εν τωι παροντι βιωι πασαν αποκρουσωμεθα αθυμιαν, και τους περι της ευφημιας
ταυτης απολαβωμεν μισθους, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

61.239 ΟΜΙΛΙΑ ΚΘʹ.
Περι δε των πνευματικων, αδελφοι, ου θελω υμας αγνοειν. Οιδατε οτι οτε
εθνη ητε, προς τα ειδωλα τα αφωνα, ως αν ηγεσθε, απαγομε νοι. αʹ. Τουτο απαν το
χωριον σφοδρα εστιν ασαφες· την δε ασαφειαν η των πραγματων αγνοια τε και
ελλειψις ποιει των τοτε μεν συμβαινοντων, νυν δε ου γινομενων. Και τινος ενεκεν
ου γινεται νυν; Ἰδου γαρ και η αιτια παλιν της ασαφειας ετερον ημιν ζητημα ετεκε.
Τι δηποτε γαρ τοτε μεν εγινετο, νυν δε ουκετι; Ἀλλα τουτο μεν εις αυθις
αναβαλλωμεθα, τεως δε τα συμβαινοντα τοτε λεγωμεν. Τι ουν τοτε συνεβαινεν; Ει
τις εβαπτισατο, γλωσσαις ευθεως ελαλει, και ου γλωσσαις μονον, αλλα πολλοι και
προεφητευον, τινες δε και ετερας πλειους δυναμεις επεδεικνυντο. Ἐπειδη γαρ απο
των ειδωλων προσιοντες, ουδεν ειδοτες σαφως, ουδε ταις παλαιαις εντραφεντες
βιβλοις, βαπτισθεντες ευθεως Πνευμα ελαμβανον, το δε Πνευμα ουχ εωρων·
αορατον γαρ εστιν· αισθητον τινα ελεγχον εδιδου της ενεργειας εκεινης η χαρις· και
ο μεν τηι Περσων, ο δε τηι Ῥωμαιων, ο δε τηι Ἰνδων, ο δε ετεραι τινι τοιαυτηι ευθεως
εφθεγγετο γλωσσηι· και τουτο εφανερου τοις εξωθεν, οτι Πνευμα εστιν εν αυτωι τωι
φθεγγομενωι. ∆ιο και ουτως αυτο καλει λεγων· Ἑκαστωι δε η φανερωσις του
Πνευματος διδοται προς το συμφερον· τα χαρισματα φανερωσιν Πνευματος
ονομαζων. Ἐπειδη γαρ και οι αποστολοι τουτο πρωτον σημειον ελαβον, και οι πιστοι
τουτο ελαμβανον το των γλωσσων, και ουχι τουτο μονον, αλλα και ετερα πλειω. Και
γαρ και νεκρους ηγειρον πολλοι, και δαιμονας ηλαυνον, και αλλα πολλα τοιαυτα
 
 

182
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθαυματουργουν· και χαρισματα δε ειχον, οι μεν ελαττονα, οι δε πλειω. Πλεον δε
παντων το των γλωσσων ην παρ' αυτοις χαρισμα. Και τουτο αιτιον σχισματος αυτοις
εγενετο, ου 61.240 παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την αγνωμοσυνην των
ειληφοτων. Οι τε γαρ τα μειζονα εχοντες επηιροντο κατα των τα ελαττονα
κεκτημενων· ουτοι δ' αυ παλιν ηλγουν, και τοις τα μειζονα εχουσιν εφθονουν. Και
τουτο προιων δεικνυσιν αυτος ο Παυλος. Ἐπει ουν εντευθεν καιριαν ελαμβανον
πληγην, διαλυομενης αυτοις της αγαπης, πολλην σπουδην ποιειται, ωστε αυτο
διορθωσαι. Συνεβη μεν γαρ τουτο και εν τηι Ῥωμηι, αλλ' ουχ ουτω· διοπερ και εν τηι
προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι κινει μεν αυτο, συνεσκιασμενως δε και εν βραχει, λεγων
ουτω· Καθαπερ γαρ εν ενι σωματι μελη πολλα εχομεν, τα δε μελη παντα ου την
αυτην εχει πραξιν· ουτως οι πολλοι εν σωμα εσμεν εν Χριστωι, ο δε καθ' εις,
αλληλων μελη. Ἔχοντες δε χαρισματα κατα την χαριν την δοθεισαν ημιν διαφορα,
ειτε προφητειαν, κατα την αναλογιαν της πιστεως, ειτε διακονιαν, εν τηι διακονιαι,
ειτε ο διδασκων, εν τηι διδασκαλιαι. Ὅτι δε και εκεινοι εις απονοιαν εντευθεν
ενεπιπτον, αρχομενος ηινιξατο τουτο, ουτως ειπων· Λεγω γαρ δια της χαριτος της
δοθεισης μοι παντι τωι οντι εν υμιν μη υπερφρονειν παρ' ο δει φρονειν, αλλα
φρονειν εις το σωφρονειν, εκαστωι ως ο Θεος εμερισε μετρον πιστεως. Ἐκεινοις μεν
ουν (ουδε γαρ πολυ το νοσημα ην της διαστασεως και απονοιας) ουτω διειλεκται·
ενταυθα δε μετα πολλης της σπουδης· και γαρ σφοδρα του παθους ην η νομη. Και
ουδε τουτο μονον αυτους εθορυβει, αλλα και μαντεις ησαν αυτοθι πολλοι, ατε
Ἑλληνικωτερον της πολεως διακειμενης, και μετα των αλλων και τουτο αυτους
υπεσκελιζε και εταραττε. ∆ιο και αρχομενος, πρωτον το μεσον μαντειας και
προφητειας τιθησι. ∆ια τουτο και διακρισεις ελαβον πνευματων, ωστε διακρινειν και
ειδεναι, τις μεν ο πνευματι φθεγγομενος καθαρωι, τις δε ο ακαθαρτωι. Ἐπειδη γαρ
αυτοθεν ουκ ην παρασχειν των λεγομενων την αποδειξιν (προφητεια γαρ ουκ εν τωι
καιρωι, ωι λεγεται, αλλ' εν τωι καιρωι της εκβασεως παρεχεται της οικειας αληθειας
τον ελεγχον)· και ουκ ην ευκολον αυτην διαγνωναι, και τις μεν ο προ 61.241
φητευων, τις δε ο ψευδομενος (και γαρ μιαρος ων ο διαβολος επεισηιει τοις
προφητευουσι, ψευδοπροφητας εισαγων ως δηθεν τα μελλοντα προλεγοντας και
αυτους)· ειτα επειδη τεως ανευθυνα ην τα λεγομενα, ουπω των πραγματων
εκβαντων περι ων προελεγετο, και ραιδιως παρεκρουετο (τον γαρ ψευδομενον και
τον αληθευοντα το τελος ηλεγχεν)· ινα δη μηδε προ του τελους απατωνται οι
ακροαται, διδωσιν αυτοις σημειον, ο και προ της εκβασεως εδεικνυ τουτον κακεινον·
και εντευθεν λαβων ακολουθιαν και αρχην, ουτω και εις τον περι των χαρισματων
εκβαινει λογον, και την φιλονεικιαν διορθουται την και εντευθεν γινομενην. Τεως
μεντοι του περι των μαντεων αρχεται λογου ουτω λεγων· Περι δε των πνευματικων
ου θελω υμας αγνοειν, αδελφοι· πνευματικα τα σημεια καλων, οτι ταυτα εργα του
Πνευματος μονου, ουδεν ανθρωπινης επεισφερουσης σπουδης εις το τα τοιαυτα
θαυματουργειν. Και μελλων περι αυτων διαλεγεσθαι, προτερον, οπερ εφην, της
μαντειας την διαφοραν και της προφητειας τιθησιν, ουτω λεγων· Οιδατε οτι οτε
εθνη ητε, προς τα ειδωλα τα αφωνα, ως αν ηγεσθε, απαγομενοι. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστιν· Ἐν τοις ειδωλοις, φησιν, ειποτε κατεσχεθη τις υπο πνευματος ακαθαρτου και
εμαντευετο, ωσπερ απαγομενος, ουτως ειλκετο υπο του πνευματος δεδεμενος, ουδεν
ειδως ων λεγει. Τουτο γαρ μαντεως ιδιον, το εξεστηκεναι, το αναγκην υπομενειν, το
ωθεισθαι, το ελκεσθαι, το συρεσθαι ωσπερ μαινομενον. Ὁ δε προφητης ουχ ουτως,
αλλα μετα διανοιας νηφουσης, και σωφρονουσης καταστασεως, και ειδως α
φθεγγεται, φησιν απαντα. Ὥστε και προ της εκβασεως καντευθεν γνωριζε τον
μαντιν και τον προφητην. Και σκοπει πως ανυποπτον ποιει τον λογον· αυτους
μαρτυρας καλει τους εν τηι πειραι του πραγματος γενομενους. Ὅτι γαρ ου ψευδομαι,
 
 

183
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν, ουδε απλως διασυρω τα των εθνων, ως εχθρος πλαττων, αυτοι υμεις μοι
μαρτυρησατε· και γαρ οιδατε οτε Ἕλληνες ητε, πως απηγεσθε ελκομενοι τοτε. Ει δε
τις και τουτους ως πιστους υποπτους ειναι φαιη, φερε και εκ των εξωθεν τουτο υμιν
ποιησω φανερον. Ἄκουσον γουν Πλατωνος λεγοντος ουτως· Ὥσπερ οι χρησμωιδοι
και οι θεομαντεις λεγουσι μεν πολλα και καλα, ισασι δε ουδεν ων λεγουσιν.
Ἄκουσον γουν και ετερου ποιητου τα αυτα ενδεικνυμενου. Ἐπειδη γαρ τελεταις τισι
και μαγγανειαις κατεδησε δαιμονα τις εις ανθρωπον; και εμαντευετο εκεινος, και
μαντευομενος εῤριπτειτο και εσπαραττετο, και ενεγκειν του δαιμονος την ορμην
ουκ ηδυνατο, αλλ' εμελλε διασπωμενος ουτως απολλυσθαι, τοις τα τοιαυτα
μαγγανευουσι φησι· Λυσατε λοιπον, ανακτα βροτος θεον ουκετι χωρει· και παλιν,
Λυσατε μοι στεφανους, και μευ ποδας υδατι λευκωι Ῥανατε, και γραμμας
απαλειψατε, και γε μολοιμι. Ταυτα γαρ και τα τοιαυτα (και γαρ εστι πολλωι 61.242
πλειονα ειπειν), αμφοτερα ταυτα ημιν ενδεικνυται, και την αναγκην ηι κατεχομενοι
δουλευουσιν οι δαιμονες, και την βιαν ην υπομενοντες οι καθαπαξ εαυτους εκδοντες
αυτοις, και των κατα φυσιν εξιστανται φρενων. Και η Πυθια δε· αναγκαζομαι γαρ
και ετεραν αυτων ασχημοσυνην εκπομπευσαι νυν, ην καλον μεν ην παρελθειν δια το
ημιν απρεπες ειναι τα τοιαυτα λεγειν· ωστε δε σαφεστερον αυτων μαθειν την
αισχυνην, αναγκαιον ειπειν, ινα καντευθεν μαθητε την παρανοιαν, και τον πολυν
γελωτα των τοις μαντεσι κεχρημενων· λεγεται τοινυν αυτη η Πυθια γυνη τις ουσα
επικαθησθαι τωι τριποδι ποτε του Ἀπολλωνος, διαιρουσα τα σκελη· ειθ' ουτω πνευμα
πονηρον κατωθεν αναδιδομενον, και δια των γεννητικων αυτης διαδυομενον
μοριων πληρουν την γυναικα της μανιας, και ταυτην τας τριχας λυουσαν λοιπον
εκβακχευεσθαι τε, και αφρον εκ του στοματος αφιεναι, και ουτως εν παροινιαι
γενομενην τα της μανιας φθεγγεσθαι ρηματα. Οιδα οτι ηισχυνθητε και ηρυθριασατε
ταυτα ακουσαντες· αλλ' εκεινοι και μεγα φρονουσι και δια την ασχημοσυνην και δια
την μανιαν ταυτην. βʹ. Ταυτα ουν και τα τοιαυτα ο Παυλος απαντα ανακινων
ελεγεν· Οιδατε, οτι οτε εθνη ητε, προς τα ειδωλα τα αφωνα, ως αν ηγεσθε,
απαγομενοι. Και επειδη προς ειδοτας διελεγετο, ου τιθησι παντα μετα ακριβειας, μη
βουλομενος αυτοις ενοχλειν, αλλ' αναμνησας μονον και εις εννοιαν απαντων
αυτους αγαγων, απαλλαττεται ταχεως, προς το προκειμενον επειγομενος. Τι δε εστι,
Προς τα ειδωλα τα αφωνα; Ουτοι οι μαντεις προς εκεινα ηγοντο ελκομενοι. Ει δε
αυτα αφωνα, πως εκεινοις εκεχρηντο; τινος δε ενεκεν τοις ξοανοις αυτους προσηγεν
ο δαιμων ως αιχμαλωτους και δεσμιους; Ὁμου δε και την πλανην πιθανην
εργαζομενος. Ἵνα γαρ μη δοξηι ο λιθος αφωνος ειναι, εσπουδαζεν τοις ειδωλοις
προσηλουν τους ανθρωπους, ινα τα αυτων εκεινοις επιγραφηται. Ἀλλ' ου τα
ημετερα τοιαυτα. Ἀλλ' ουκ εθηκε τα ημετερα, τα των προφητων λεγω· και γαρ δηλα
ην αυτοις απαντα, και εν αυτοις προεφητευον, ως αυτοις πρεπον ην, μετα συνεσεως
και ελευθεριας απασης. ∆ια τοι τουτο και του ειπειν και του μη ειπειν ησαν κυριοι·
ου γαρ αναγκηι κατειχοντο, αλλ' εξουσιαι ησαν τετιμημενοι. ∆ια τουτο και Ἰωνας
εφυγε, δια τουτο και Ἰεζεκιηλ ανεβαλλετο, δια τουτο και Ἱερεμιας παρηιτειτο. Ὁ δε
Θεος ου μετα αναγκης αυτους ωθει, αλλα συμβουλευων, παραινων, απειλων, ου
σκοτων την διανοιαν. ∆αιμονος μεν γαρ ιδιον, το θορυβον και μανιαν ποιειν και
πολυν τον ζοφον, Θεου δε, το φωτιζειν και μετα συνεσεως διδασκειν τα δεοντα.
Πρωτη μεν ουν διαφορα αυτη μαντεως και προφητου· δευτερα δε ετερα, ην εφεξης
τιθησι, λεγων· ∆ιο γνωριζω υμιν, οτι ουδεις Πνευματι Θεου λαλων, λεγει αναθεμα
Ἰησουν. Ειτα και ετερα· Και ουδεις δυναται ειπειν Κυριον Ἰησουν, ει μη εν Πνευματι
αγιωι. Ὅταν ιδηις, φησιν, τινα μη φθεγγομενον το ονομα αυτου, η και
αναθεματιζοντα, μαντις εστι. Παλιν, οταν ιδηις ετερον μετα του ονοματος αυτου
παντα φθεγγομενον, νοησον οτι πνευματικος εστι. Τι ουν, φησι, περι των
 
 

184
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατηχουμενων 61.243 αν ειποιμεν; ει γαρ ουδεις δυναται ειπειν Κυριον Ἰησουν, ει μη
εν Πνευματι αγιωι, τι αν ειποιμεν περι τουτων, ονομαζοντων μεν αυτου το ονομα,
Πνευματος δε απεστερημενων; Ἀλλ' ου περι τουτων ο λογος αυτωι νυν· ου γαρ ησαν
κατηχουμενοι τοτε· αλλα περι πιστων και απιστων. Τι ουν ουδεις δαιμων ονομαζει
τον Θεον; ουχι οι δαιμονωντες ελεγον, Οιδαμεν σε τις ει, ο Υιος του Θεου; ουχι
Παυλωι ελεγον, Ουτοι οι ανθρωποι δουλοι του Θεου του υψιστου εισιν; Ἀλλα
μαστιζομενοι, αλλ' αναγκαζομενοι· εκοντες δε και μη μαστιγουμενοι, ουδαμου.
Ἄξιον δε ενταυθα ζητησαι, δια τι και ο δαιμων ταυτα εφθεγγετο, και Παυλος
επετιμησε. Τον διδασκαλον τον εαυτου μιμουμενος· και γαρ και ο Χριστος
επετιμησεν· ουδε γαρ εβουλετο παρ' εκεινων την μαρτυριαν εχειν. Τινος δε ενεκεν
και ο δαιμων εποιει τουτο; Βουλομενος συγχειν των πραγματων την ταξιν, και
αρπασαι των αποστολων το αξιωμα, και πεισαι πολλους προσεχειν αυτωι· οπερ ει
εγεγονει, ραιδιως αν εντευθεν αξιοπιστοι φανεντες, και τα παρ' εαυτων επεισηγαγον
αν. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται μηδε αρχην η απατη λαβηι, και τα αληθη λεγοντας
επιστομιζει, ωστε εν τοις ψευδεσι μηδ' ολως τινα αυτοις προσεχειν, αλλα καθολου
προς τα λεγομενα παρ' αυτων αποφραττειν τας ακοας. ∆ηλους τοινυν ποιησας τους
μαντεις και τους προφητας απο τε του προτερου και του δευτερου σημειου, λοιπον
περι των θαυματων διαλεγεται, ουχ απλως εις τουτον παρελθων τον λογον, αλλ'
ωστε την εντευθεν γενομενην διαστασιν ανελειν, και πεισαι και τους το ελαττον
εχοντας μη αλγειν, και τους τα μειζονα κεκτημενους μη επαιρεσθαι. ∆ιο και ουτως
ηρξατο· ∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δε αυτο Πνευμα· και θεραπευει πρωτον
τον το ελαττον εχοντα χαρισμα, και δια τουτο αλγουντα. Τινος γαρ ενεκεν, φησιν,
αθυμεις; οτι ουκ ελαβες οσον ετερος; αλλ' εννοησον οτι χαρισμα εστι, και ουκ
οφειλη, και παραμυθησηι την οδυνην. ∆ια τουτο ευθεως ειπεν ουτω· ∆ιαιρεσεις δε
χαρισματων εισι. Και ουκ ειπε, σημειων, ουδε, θαυματων, αλλα, χαρισματων, τωι
ονοματι της δωρεας πειθων μη μονον μη αλγειν, αλλα και χαριν ειδεναι. Και μετα
τουτου κακεινο λογιζου, φησιν, οτι ει και τωι μετρωι ηλαττωσαι του δοθεντος, τωι
καταξιωθηναι λαβειν εκειθεν, οθεν και ο το πλεον λαβων, την ισην εχεις τιμην. Ου
γαρ δη που εχοις αν ειπειν, οτι εκεινωι μεν εχαρισατο το Πνευμα, σοι δε αγγελος· και
γαρ σοι κακεινωι το Πνευμα. ∆ιο επηγαγε, Το δε αυτο Πνευμα. γʹ. Ὥστε ει και εν τηι
δοσει διαφορα, αλλ' ουκ εν τωι δεδωκοτι διαφορα· απο γαρ της αυτης πηγης και συ
κακεινος αρυεσθε. Και διαιρεσεις διακονιων εισιν, ο δε αυτος Κυριος. Λιπαινων γαρ
την παραμυθιαν, και τον Υιον και τον Πατερα προστιθησι. Και ετερωι παλιν ονοματι
καλει τας δωρεας ταυτας, πλειονα καντευθεν παραμυθιαν επινοων· διο και ουτως
ειπε, ∆ιαιρεσεις διακονιων εισιν, ο δε αυτος Κυριος. Ὁ μεν γαρ χαρισμα ακουσας, και
ελαττον λαβων, ισως αν αλγησηι· ο δε διακονιαν, ουχ ομοιως· πονου γαρ ενδεικτικον
το πραγμα και ιδρωτος. Τι τοινυν αλγεις, φησιν, ει ετερον πλειονα πονησαι
εκελευσε, σου φεισαμενος; Και διαιρεσεις ενεργηματων εισιν, ο δε αυτος Θεος ο
ενεργων τα παντα εν πασιν. Ἑκαστωι δε διδοται η φανερωσις του Πνευματος προς το
συμφερον. Και τι εστιν ενεργημα; 61.244 τι δε χαρισμα; φησι· τι δε διακονια;
Ὀνοματων διαφοραι μονον, επει πραγματα τα αυτα. Ὃ γαρ εστι χαρισμα, τουτο
διακονια, τουτο και ενεργειαν λεγει· Την γαρ διακονιαν σου, φησι, πληροφορησον·
και, Την διακονιαν μου δοξαζω. Και Τιμοθεωι γραφων φησι· ∆ι' ην αιτιαν
αναμιμνησκω σε αναζωπυρειν το χαρισμα του Θεου, ο εστιν εν σοι· και Γαλαταις
παλιν επιστελλων ελεγεν· Ὁ γαρ ενεργησας Πετρωι εις αποστολην, ενηργησε καμοι
εις τα εθνη. Ὁραις οτι ουδεμιαν διαφοραν δεικνυσιν εν ταις δωρεαις Πατρος και
Πνευματος αγιου; ου τας υποστασεις συναλειφων, μη γενοιτο, αλλα της ουσιας την
ομοτιμιαν εμφαινων. Ὅπερ γαρ το Πνευμα χαριζεται, τουτο και τον Θεον ενεργειν,
τουτο και τον Υιον διαταττειν και παρεχειν φησι. Καιτοι γε ει ελαττον ην τουτο
 
 

185
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινου, η εκεινο τουτου, ουκ αν ουτως αυτο τεθεικεν, ουδ' αν ταυτηι παρεμυθησατο
τον αλγουντα. Μετα δε ταυτα και ετερωι τινι τροπωι αυτον παρακαλει, τωι και
συμφερειν αυτωι το δοθεν μετρον, ει και ελαττον ειη. Ειπων γαρ, οτι Το αυτο
Πνευμα, και ο αυτος Κυριος, και ο αυτος Θεος, και ταυτηι αυτον ανακτησαμενος,
επαγει παλιν ετεραν παρακλησιν, ουτω λεγων, Ἑκαστωι δε η φανερωσις του
Πνευματος διδοται προς το συμφερον. Ἵνα γαρ μη λεγηι τις, Τι γαρ, ει και ο αυτος
Κυριος, και το αυτο Πνευμα, και ο αυτος Θεος; αλλ' εγω ελαττον ελαβον· φησιν, οτι
ουτω συνεφερε. Φανερωσιν δε Πνευματος τα σημεια καλει, εικοτως. Ἐμοι μεν γαρ
τωι πιστωι δηλος ο Πνευμα εχων απο του βαπτισθηναι· τωι δε απιστωι ουδαμοθεν εσται
τουτο καταφανες, αλλ' η απο των σημειων· ωστε καντευθεν παλιν ου μικρα
παραμυθια. Ει γαρ και τα χαρισματα διαφορα, αλλ' η ενδειξις μια· καν γαρ πολυ
εχηις, καν ολιγον, ομοιως ει δηλος. Ὥστε ει τουτο σπουδαζεις επιδειξασθαι, οτι
Πνευμα εχεις, αρκουσαν εχεις την αποδειξιν. Ὅταν ουν και εις ο δεδωκως ηι και
χαρισμα το δοθεν, και η φανερωσις καντευθεν γινηται, και τουτο μαλλον σοι
συμφερηι, μη αλγει ως καταφρονηθεις. Ου γαρ ατιμαζων σε ο Θεος, ουδε
καταδεεστερον ετερου αποφαινων εποιησεν, αλλα φειδομενος σου, και το λυσιτελες
σοι σκοπων. Το γαρ μειζον λαβειν τον ου δυναμενον ενεγκειν, τουτο και ασυμφορον
και βλαβην εχον και αθυμιας αξιον. Ὧ μεν γαρ δια του Πνευματος διδοται λογος
σοφιας, αλλωι δε λογος γνωσεως, κατα το αυτο Πνευμα· ετερωι δε πιστις, εν τωι αυτωι
Πνευματι· αλλωι δε χαρισματα ιαματων, εν τωι αυτωι Πνευματι. Ὁραις πως πανταχου
ταυτην ποιειται την προσθηκην, Ἐν τωι αυτωι Πνευματι, λεγων, και, Κατα το αυτο
Πνευμα; οιδε γαρ μεγαλην ουσαν την εντευθεν παρακλησιν. Ἄλλωι δε ενεργηματα
δυναμεων, αλλωι δε προφητειαι, αλλωι δε διακρισεις πνευματων, ετερωι δε γενη
γλωσσων, αλλωι δε ερμηνεια γλωσσων. Ἐπειδη γαρ εν τουτωι μεγα εφρονουν, δια
τουτο αυτο υστερον τεθεικε, και επηγαγε· Παντα δε ταυτα ενεργει εν και το αυτο
Πνευμα. Το φαρμακον το καθολικον της παραμυθιας, το εκ της αυτης ριζης, εκ των
αυτων θησαυρων, εκ των αυτων ναματων παντας λαμβανειν. ∆ιο και συνεχως
επαντλων τωι ρηματι τουτωι την δοκουσαν ανωμαλιαν ειναι, εξισοι και
παραμυθειται. Και ανωτερω μεν και το Πνευμα και τον Υιον και τον Πατερα δει
61.245 κνυσι χορηγουντα τα χαρισματα· ενταυθα δε το Πνευμα ειπων ηρκεσθη, ινα
μαθηις καντευθεν παλιν την αυτην αξιαν ουσαν. Τι δε εστι, Λογος σοφιας; Ὃν ειχεν ο
Παυλος, ον ειχεν Ἰωαννης ο υιος της βροντης. Τι δε, Λογος γνωσεως; Ὃν ειχον οι
πολλοι των πιστων, γνωσιν μεν εχοντες, διδασκειν δε ουτως ου δυναμενοι, ουδε εις
ετερον ευκολως εξενεγκειν, απερ ᾔδεσαν. Ἑτερωι δε πιστις· πιστιν ου ταυτην λεγων
την των δογματων, αλλα την των σημειων, περι ης ο Χριστος φησιν· Ἐαν εχητε
πιστιν ως κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι, Μεταβηθι, και μεταβησεται. Και οι
αποστολοι δε περι αυτης ηξιουν λεγοντες, Προσθες ημιν πιστιν. Αυτη γαρ μητηρ των
σημειων εστιν. Ἐνεργηματα δε δυναμεων κεκτησθαι, και χαρισματα ιαματων, ουκ
εστι ταυτον. Ὁ μεν γαρ εχων χαρισμα ιαματων, εθεραπευε μονον· ο δε ενεργηματα
δυναμεων κεκτημενος, και ετιμωρειτο. ∆υναμις γαρ εστιν ου το ιασασθαι μονον,
αλλα και το κολασαι, ωσπερ ο Παυλος επηρωσεν, ωσπερ ο Πετρος ανειλεν. Ἄλλωι δε
προφητειαι, αλλωι δε διακρισεις πνευματων. Τι εστι, ∆ιακρισεις πνευματων; Το
ειδεναι τις ο πνευματικος, και τις ο μη πνευματικος· τις ο προφητης, και τις ο
απατεων· ο και Θεσσαλονικευσιν ελεγε, Προφητειας μη εξουθενειτε· παντα δε
δοκιμαζοντες, το καλον κατεχετε. Και γαρ πολλη τοτε των ψευδοπροφητων ην
διαφθορα, του διαβολου φιλονεικουντος παρυποστησαι τηι αληθειαι το ψευδος.
Ἄλλωι δε γενη γλωσσων, αλλωι δε ερμηνεια γλωσσων. Ὁ μεν γαρ ᾔδει το τι ελεγεν
αυτος, ετερωι δε ερμηνευσαι ουκ ηδυνατο· ο δε και αμφοτερα ταυτα εκεκτητο, η
τουτων θατερον. δʹ. Ἐδοκει δε τουτο χαρισμα μεγα ειναι, επειδη και πρωτον αυτο
 
 

186
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελαβον οι αποστολοι, και παρα Κορινθιοις οι πλειους τουτο εκεκτηντο· ο δε της
διδασκαλιας λογος ουχ ουτω. ∆ιο εκεινο μεν πρωτον τιθησιν, υστερον δε τουτο. Και
γαρ και τουτο δι' εκεινο, και τα αλλα παντα, και προφητειαι και ενεργηματα
δυναμεων και γενη γλωσσων και ερμηνεια γλωσσων· ουδεν γαρ τουτου ισον· διο και
ελεγεν, Οι καλως προεστωτες πρεσβυτεροι, διπλης τιμης αξιουσθωσαν, μαλιστα οι
κοπιωντες εν λογωι και διδασκαλιαι. Και τωι Τιμοθεωι επεστελλε λεγων· Προσεχε τηι
αναγνωσει, τηι παρακλησει, τηι διδασκαλιαι· μη αμελει του εν σοι χαρισματος. Ὁραις
πως και χαρισμα αυτο καλει; Ειτα ην ανωτερω τεθεικε παραμυθιαν ειπων, Το αυτο
Πνευμα, ταυτην και ενταυθα τιθησι λεγων· Παντα δε ταυτα ενεργει εν και το αυτο
Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως βουλεται. Ου παραμυθειται δε μονον, αλλα
και επιστομιζει τον αντιλεγοντα ενταυθα λεγων, ∆ιαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως
βουλεται. ∆ει γαρ και επιστυφειν, ουχι θεραπευειν μονον, ωσπερ και εν τηι προς
Ῥωμαιους ποιει, οταν λεγηι· Συ τις ει, ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι; Ουτω και
ενταυθα, ∆ιαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως βουλεται. Και ο του Πατρος ην, τουτο και του
Πνευματος εδειξεν ον. Ὥσπερ γαρ περι αυτου φησιν, Ὁ δε αυτος Θεος ο ενεργων τα
παντα εν πασιν, ουτω και περι του Πνευματος· Παντα δε ταυτα ενεργει εν και το
αυτο Πνευμα. Ἀλλ' ενεργουμενον, φησιν, υπο του Θεου. Ἀλλ' ου 61.246 δαμου τουτο
ειρηκεν, αλλα συ τουτο πλαττεις. Ὅταν γαρ λεγηι, Ὁ ενεργων τα παντα εν πασι, περι
ανθρωπων τουτο λεγει· ου δηπου μετα των ανθρωπων και το Πνευμα αριθμει, καν
μυριακις ηις παραπαιων, καν μυριακις μαινομενος. Ἐπειδη γαρ ειπε, ∆ια του
Πνευματος, ινα το δια τουτο μη νομισηις ελαττωσεως ειναι μηδε του ενεργεισθαι,
επηγαγεν, οτι Ἐνεργει το Πνευμα, ουκ ενεργειται, και ενεργει ως βουλεται, ου
καθως κελευεται. Καθαπερ γαρ περι του Πατρος ο Υιος λεγει, οτι Ἐγειρει τους
νεκρους και ζωοποιει, ομοιως και περι εαυτου, οτι Ους θελει ζωοποιει· ουτω και περι
του Πνευματος, αλλαχου μεν οτι μετ' εξουσιας παντα ποιει, και το κωλυον ουδεν (το
γαρ, Ὅπου θελει πνει, ει και περι του ανεμου ειρηται, τουτου εστι κατασκευαστικον)·
ενταυθα δε, οτι Παντα ενεργει καθως βουλεται. Και ετερωθεν δε οτι ουχι των
ενεργουμενων εστιν, αλλα των ενεργουντων, μανθανε. Τις γαρ οιδε, φησι, τα του
ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου; Ουτω και τα του Θεου ουδεις οιδεν, ει μη
το Πνευμα του Θεου. Ὅτι δε το πνευμα του ανθρωπου, τουτεστιν, η ψυχη, ου δειται
ενεργειας, ινα ειδηι τα εαυτης, παντι που δηλον· ουκουν ουδε το Πνευμα το αγιον,
ινα ειδηι τα του Θεου. Ουτω γαρ φησι· Τα του Θεου οιδεν αποῤρητα το Πνευμα το
αγιον, ως η ψυχη του ανθρωπου τα αποῤρητα τα εαυτης. Ει δε εις τουτο ουκ
ενεργειται, πολλωι μαλλον το επισταμενον του Θεου τα βαθη, και ουκ ενεργουμενον
εις το δουναι χαρισματα τοις αποστολοις, ενεργειας ουκ αν εδεηθη. Χωρις δε τουτων
κακεινο, οπερ εμπροσθεν ειπον, ερω και νυν. Ποιον δη τουτο; Ὅτι ει ελαττον το
Πνευμα και ετερας ουσιας, ουδεν αν ωνησεν η παραμυθια, ουδε το ακουσαι το αυτο
Πνευμα. Ὁ μεν γαρ παρα του βασιλεως λαβων μεγιστην αν ταυτην σχοιη
παραμυθιαν, οτι αυτος αυτωι εδωκεν· ο δε παρα του δουλου, τοτε μαλλον αλγει, οταν
τουτο τις αυτωι προσενεγκηι· ωστε καντευθεν δηλον, οτι ου της δουλικης, αλλα της
βασιλικης ουσιας το Πνευμα το αγιον. ∆ιοπερ καθαπερ παρεμυθησατο αυτους ειπων,
οτι ∆ιαιρεσεις διακονιων εισιν, ο δε αυτος Κυριος· και διαιρεσεις ενεργηματων, ο δε
αυτος Θεος· ουτω και ανωτερω ειπων, ∆ιαιρεσεις χαρισματων εισι, το δε αυτο
Πνευμα· και μετα ταυτα παλιν ειπων, Παντα δε ταυτα ενεργει εν και το αυτο
Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται. Μη τοινυν αλυωμεν, φησι, μηδε
αλγωμεν λεγοντες, ∆ια τι το ελαβον και το ουκ ελαβον; μηδε ευθυνας απαιτωμεν το
Πνευμα το αγιον. Ει γαρ οιδας οτι απο κηδεμονιας εχαρισατο, εννοησας οτι απο της
αυτης κηδεμονιας και το μετρον εδωκε, στεργε και χαιρε υπερ ων ελαβες· και μη
δυσχεραινε υπερ ων ουκ ειληφας, αλλα και ομολογει χαριν, οτι μη μειζονα ελαβες
 
 

187
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της δυναμεως της σης. εʹ. Ει δε εν τοις πνευματικοις ου χρη περιεργαζεσθαι, πολλωι
μαλλον εν τοις σαρκικοις, αλλ' ησυχαζειν, και μη πολυπραγμονειν, δια τι ο δεινα
πλουσιος, ο δεινα δε πενης. Μαλιστα μεν γαρ ουχ εκαστος απο Θεου πλουτει, αλλα
πολλοι και εξ αδικιας και αρπαγης και πλεονεξιας. Ὁ γαρ κελευσας μη πλουτειν, πως
αν εδωκεν οπερ εκωλυσε μη λαβειν; Ἵνα δε εκ πλειονος επιστομισω της περιουσιας
τους υπερ τουτων αντι 61.247 λεγοντας ημιν, φερε ανωτερω τον λογον αγαγωμεν,
ηνικα παρα του Θεου ο πλουτος εδιδοτο, και αποκριναι μοι· τινος ενεκεν ο Ἀβρααμ
επλουτει, ο δε Ἰακωβ και αρτου εδειτο; ουχι δικαιος και ουτος ην, και εκεινος; ουχι
ομοιως περι των τριων φησιν Ἐγω ο Θεος Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ; δια τι
τοινυν ο μεν επλουτει, ο δε εθητευε; μαλλον δε δια τι ο μεν Ἡσαυ επλουτει, αδικος
ων και αδελφοκτονος, ουτος δε εν δουλειαι ην χρονον τοσουτον; δια τι παλιν ο μεν
Ἰσαακ μετα αδειας εζησε τον απαντα χρονον, ο δε Ἰακωβ εν μοχθοις και
ταλαιπωριαις· διο και ελεγε, Μικραι και πονηραι αι ημεραι μου. ∆ια τι ο μεν ∆αυιδ
προφητης ων και βασιλευς, και αυτος τον απαντα χρονον εν πονοις εζησεν· ο δε
Σολομων ο υιος τουτου τεσσαρακοντα ετη παντων ανθρωπων αδεεστερον διηγεν,
ειρηνης απολαυων βαθειας, δοξης, τιμης, και τρυφης απαν επιων ειδος; τι δηποτε
και εν τοις προφηταις ο μεν μειζονως, ο δε ελαττονως εθλιβετο; Ὅτι εκαστωι ουτω
συμφερον ην. ∆ιο εκαστωι αντιλεγειν χρη, Τα κριματα σου αβυσσος πολλη. Ει γαρ
τους μεγαλους εκεινους και θαυμαστους ουχ ομοιως εγυμναζεν ο Θεος, αλλα τον
μεν δια πενιας, τον δε δια πλουτου, και τον μεν δι' ανεσεως, τον δε δια θλιψεως,
πολλωι μαλλον νυν ταυτα εννοειν χρη. Μετα δε τουτου κακεινο λογιζεσθαι δει, οτι
πολλα των συμβαινοντων ου κατα την αυτου γινεται γνωμην, αλλ' απο της
ημετερας κακιας. Μη τοινυν λεγε, ∆ια τι ο μεν πλουσιος φαυλος ων, ο δε πενης
δικαιος ων; Μαλιστα μεν γαρ και τουτων εστι δουναι λογον, και ειπειν· Ὅτι ουτε ο
δικαιος απο της πενιας εχει τι βλαβος, αλλα και μειζονα προσθηκην ευδοκιμησεως,
και ο κακος εφοδιον τιμωριας τον πλουτον, αν μη μεταβαληται, κεκτηται· και προ
της κολασεως δε πολλακις κακων αιτιος αυτωι γεγονεν ο πλουτος πολλων, και εις
μυρια ηγαγε βαραθρα. Ὁ δε Θεος αφιησιν, ομου τε δεικνυς το αυτεξουσιον της
προαιρεσεως, ομου τε τους αλλους παιδευων μη μαινεσθαι μηδε λυτταιν περι τα
χρηματα. Τι ουν, οταν πονηρος τις ων πλουτηι, και μηδεν πασχηι δεινον; φησιν· αν
μεν γαρ αγαθος ων πλουτηι, δικαιως· αν δε πονηρος, τι ερουμεν; Ὅτι και ταυτηι
ελεεινος· πλουτος γαρ πονηριαι προσγινομενος επιτριβει το παθος. Ἀλλ' αγαθος εστι,
και πενεται; Ἀλλ' ουδεν βλαπτεται. Ἀλλα πονηρος εστι, και πενεται; Ουκουν δικαιως
και κατ' αξιαν, μαλλον δε και χρησιμως αυτωι. Ἀλλ' ο δεινα, φησι, παρα προγονων
εδεξατο πλουτον, και σκορπιζει τουτον εις πορνας και παρασιτους, και ουδεν πασχει
δεινον. Τι φηις; πορνευει, και λεγεις, Ουδεν πασχει δεινον; μεθυει, και νομιζεις αυτον
τρυφαιν; εις ουδεν δεον δαπαναι, και ζηλωτον αυτον ειναι φηις; και τι χειρον γενοιτ'
αν τουτου του την ψυχην λυμαινομενου; Συ δε, ει μεν το σωμα διεστραπτο και
πεπηρωτο, μυριων αν εφης αξιον αυτον ειναι δακρυων, την δε ψυχην αυτου πασαν
πεπηρωμενην ορων, και μακαριον νομιζεις; Ἀλλ' ουκ αισθανεται, φησι. Και δι' αυτο
μεν ουν τουτο παλιν ελεεινος, ωσπερ οι παραπαιοντες. Ὁ μεν γαρ ειδως, οτι νοσει,
και τον ιατρον επιζητησει παντως, και φαρμακων ανεξεται· ο δε αγνοων, ουδε
απαλλαγηναι δυνησεται. Τουτον ουν μακαριζεις; ειπε μοι. Ἀλλ' ουδεν θαυμαστον·
φιλοσοφιας γαρ οι πλειους απειροι. ∆ια τουτο την εσχατην τινομεν δικην,
κολαζομενοι, 61.248 και ουδε απαλλαττομενοι της τιμωριας· δια τουτο θυμοι και
αθυμιαι και θορυβοι διηνεκεις, επειδη βιον αλυπον δειξαντος ημιν του Θεου, τον της
αρετης, ημεις ταυτην αφεντες, ετεραν τεμνομεν οδον την του πλουτου και των
χρηματων, την μυριων γεμουσαν κακων· και ταυτον ποιουμεν, ωσπερ αν ει τις
σωματων ουκ ειδως διακρινειν καλλος, αλλα το παν τοις ιματιοις τιθεμενος και τωι
 
 

188
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περικειμενωι κοσμωι, την μεν ωραιαν γυναικα και φυσικον καλλος κεκτημενην ιδων
παραδραμοι· την δε αισχραν και δυσειδη και το σωμα αναπηρον, καλα ιματια
εχουσαν θεασαμενος, γυναικα αγαγοιτο. Τοιουτον τι και νυν περι την αρετην και
την κακιαν πασχουσιν οι πολλοι, την μεν αισχραν φυσει προσιεμενοι δια τον εξωθεν
αυτης κοσμον, την δε ωραιαν και ευμορφον αποστρεφομενοι δια το γυμνον αυτης
καλλος, δι' ο μαλιστα αυτην ελεσθαι εχρην. ʹ. ∆ια τουτο αισχυνομαι, οτι παρ'
Ἕλλησι μεν τοις ανοητοις εισιν οι ταυτα φιλοσοφουντες, ει και μη πραγμασιν, αλλα
τηι γνωμηι γουν τεως, και ειδοτες το των παροντων επικηρον· παρ' ημιν δε ενιοι ουδε
ταυτα επιστανται, αλλα και την κρισιν αυτην διεφθαρμενην εχουσι, και ταυτα ανω
και κατω της Γραφης επαιδουσης ημιν και λεγουσης· Ἐξουδενωται ενωπιον αυτου
πονηρευομενος, τους δε φοβουμενους τον Κυριον δοξαζει. Φοβος Κυριου υπερ παν
υπερεβαλε. Τον Θεον φοβου, και τας εντολας αυτου φυλασσε, οτι τουτο πας
ανθρωπος. Μη παραζηλου εν τοις πονηρευομενοις· μη φοβου οταν πλουτησηι
ανθρωπος. Πασα σαρξ χορτος, και πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου. Ταυτα γαρ
και τα τοιαυτα καθ' εκαστην ακουοντες την ημεραν, ετι τηι γηι προσηλωμεθα. Και
καθαπερ παιδια αμαθη συνεχως τα στοιχεια μανθανοντα, επειδαν διεσπαρμενως
εξεταζηται περι της εκεινων ταξεως, ετερα ανθ' ετερου λεγοντα πολυν κινει τον
γελωτα· ουτω και υμεις, οταν μεν ενταυθα κατα ταξιν αυτα υμιν καταλεξωμεν,
οπωσδηποτε παρακολουθειτε· οταν δε εξω διεσπαρμενως υμας ερωτησωμεν, ποια
μεν πρωτα, ποια δε δευτερα των πραγματων ταττειν αξιον, και τινα μετα τινα, ουκ
ειδοτες ειπειν, καταγελαστοι γινεσθε. Ἦ ου πολλου γελωτος, ειπε μοι, αθανασιαν
προσδοκωντας, και τα αγαθα, α ουτε οφθαλμος ειδεν, ουτε ους ηκουσεν, ουτε επι
καρδιαν ανθρωπου ανεβη, περι των ενταυθα μενοντων φιλονεικειν, και ζηλωτα
αυτα ειναι νομιζειν; Ει γαρ ετι ταυτα χρειαν εχεις μανθανειν, οτι ουδεν μεγα
πλουτος, οτι σκια τα παροντα και οναρ, οτι καπνου δικην διαλυεται και αφιπταται·
εξω των αδυτων στηθι τεως, εν τοις προπυλαιοις μενε· ουπω γαρ της εισοδου της
προς τα ανω βασιλεια αξιος γεγονας. Ει γαρ την φυσιν αυτων διακρινειν ουκ οισθα
την αστατον και διηνεκως ρεουσαν, ποτε αυτων υπεριδειν δυνησηι; ει δε λεγεις
ειδεναι, παυσαι πολυπραγμονων και περιεργαζομενος, τι δηποτε ο δεινα πλουσιος,
και ο δεινα πενης. Ταυτον γαρ ποιεις ταυτα ερωτων, ωσανει περιιων επυνθανου, τι
δηποτε ο δεινα λευκος και ο δεινα μελας, η ο δεινα γρυπος και ο δεινα σιμος. Ὥσπερ
γαρ ουδεν ταυτα ημιν διαφερει, αν τε ουτως, αν τε εκεινως εχηι, ουτως ουδε το
πενεσθαι και πλουτειν, και πολλωι μαλλον η εκεινα· αλλα το παν παρα τον της
χρησεως γινεται τροπον. Καν πενης ηις, δυνασαι μετα ευθυμιας ζηιν φιλοσοφων· καν
πλουσιος ηις, παντων αθλιωτερος ει φευγων αρετην. Τα γαρ διαφεροντα ημιν ταυτα,
τα της αρετης· καν 61.249 ταυτα μη προσηι, των αλλων ουδεν οφελος. ∆ια τουτο και
αι πυκναι αυται ερωτησεις, οτι τα μεν αδιαφορα διαφερειν αυτοις νομιζουσιν, οι
πολλοι, των δε διαφεροντων ουδενα ποιουνται λογον. Το γαρ διαφερον ημιν, αρετη
και φιλοσοφια. Ἐπει ουν ταυτης ποῤρω που και μακραν εστηκατε, δια τουτο θορυβος
των λογισμων, δια τουτο τα πολλα κυματα, δια τουτο η ζαλη. Ὅταν γαρ της ανω
δοξης εκπεσωσι και του των ουρανων ερωτος, της παρουσης εφιενται, και γινονται
δουλοι και αιχμαλωτοι. Και ποθεν ταυτης εφιεμεθα, φησιν; Ἀπο του μη σφοδρα
εκεινης εφιεσθαι. Αυτο δε τουτο ποθεν συμβαινει; Ἀπο ραιθυμιας· η δε ραιθυμια
ποθεν; Ἀπο καταφρονησεως· η δε κατα 61.250 φρονησις ποθεν; Ἐξ ανοιας και του
τοις παρουσι προστετηκεναι, και μη βουλεσθαι των πραγματων εξεταζειν μετα
ακριβειας την φυσιν. Αυτο δε τουτο ποθεν συμβαινει παλιν; Ἐκ του μητε Γραφων
αναγνωσει προσεχειν, μητε ανδρασι συγγινεσθαι αγιοις, και τους των πονηρων
συλλογους διωκειν. Ἵν' ουν μη αει τουτο γινηται, και κυματα εκ κυματων ημας
δεχομενα εις το πελαγος απαγαγηι των κακων και καταπνιξηι και απολεσηι παντηι,
 
 

189
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εως εστι καιρος, ανενεγκωμεν, και επι της πετρας σταντες, των του Θεου δογματων
λεγω και λογων, κατιδωμεν τον σαλον του παροντος βιου. Ουτω γαρ και αυτοι
τουτον διαφευξομεθα, και ετερους ναυαγουντας ανιμησαμενοι, των μελλοντων
επιτευξομεθα αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Λʹ.
Καθαπερ γαρ το σωμα εν εστι, και μελη εχει πολλα, παντα δε τα μελη του
σωματος πολλα οντα, εν εστι σωμα· ουτω και ο Χριστος. αʹ. Παραμυθησαμενος εκ
του ειπειν χαρισμα ειναι το διδομενον, εκ του παντα εξ ενος και του αυτου
Πνευματος λαμβανειν, εκ του προς το συμφερον διδοσθαι, εκ του δια των ελαττονων
φανερωσιν γινεσθαι, και μετα τουτων και επιστομισας εκ του δειν παραχωρειν τηι
εξουσιαι του Πνευματος· Παντα γαρ ταυτα, φησιν, ενεργει εν και το αυτο Πνευμα,
διαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως βουλεται· διο ουδε περιεργαζεσθαι θεμις· και εξ ετερου
λοιπον αυτους παραμυθειται κοινου παραδειγματος, και επι την φυσιν αυτην
καταφευγει, οπερ εθος αυτωι ποιειν. Και γαρ ηνικα περι της κομης διελεγετο των
ανδρων και των γυναικων, μετα τα αλλα και εντευθεν αυτους επαιδευσε, λεγων· Ἦ
ουδε αυτη η φυσις υμας διδασκει, οτι ανηρ μεν εαν κομαι, ατιμια αυτωι εστι, γυνη δε
εαν κομαι, δοξα αυτης εστι; Και οτε περι των ειδωλοθυτων ελεγεν, απαγορευων
αυτων απτεσθαι, και απο των εξωθεν παραδειγματων επεχειρει τωι λογωι,
Ὀλυμπικων τε αγωνων μεμνημενος, και λεγων, οτι Οι εν σταδιωι τρεχοντες, παντες
μεν τρεχουσιν, εις δε λαμβανει το βραβειον· και απο ποιμενων και στρατιωτων και
γεωργων ταυτα κατασκευαζων. ∆ιο δη και ενταυθα κοινον υποδειγμα εις μεσον
φερει, δι' ου βιαζεται και φιλονεικει δειξαι ουδενα ηλαττωμενον, ο και θαυμαστον
ην και παραδοξον δυνηθηναι κατασκευασαι, και τους αφελεστερους ικανον
ανακτησασθαι, το του σωματος λεγω. Τον γαρ μικροψυχον και ηλαττωμενον ουδεν
ουτω παραμυθειται και πειθει μη αλγειν, ως το μαθειν οτι ουκ ηλαττωται. ∆ιοπερ
και αυτος κατασκευαζων αυτο, ουτω φησι· Καθαπερ γαρ το σωμα εν εστι, και μελη
εχει πολλα. Ειδες συνεσιν ηκριβωμενην; Το αυτο και εν, και πολλα δεικνυσι. ∆ιο και
επαγει, μειζονως επαγωνιζομενος τωι προκειμενωι· Παντα δε τα μελη του σωματος
του ενος πολλα οντα, εν εστι σωμα. Ουκ ειπε, Πολλα οντα του ενος εστι σωματος,
αλλ', Αυτο το εν σωμα πολλα εστι, κακεινα τα πολλα μελη τουτο εστι το εν. Ει
τοινυν εν εστι τα πολλα, και το εν πολλα, που η διαφορα; που το υπερεχον; που το
ελαττον; Παντα 61.250 γαρ, φησιν, εν εστι, και ουχ απλως εν, αλλα κατα το
κυριωτερον εξεταζομενα, κατα το, σωμα ειναι, παντα ευρισκεται εν οντα. Ὅταν δε
το κατα μερος, τοτε η διαφορα, και η διαφορα εν πασιν ομοιως. Ουδεν γαρ αυτων
καθ' εαυτο σωμα δυναται ποιειν. αλλ' ομοιως εκαστον λειπεται εις το ποιειν σωμα,
και δει της συνοδου. Ὅταν γαρ τα πολλα εν γινηται, τοτε εστιν εν σωμα. ∆ιο και
αυτο τουτο αινιττομενος, ελεγε· Παντα δε τα μελη του σωματος πολλα οντα, εν εστι
σωμα. Και ουκ ειπε, Τα υπερεχοντα και τα ελαττονα, αλλα, Πολλα οντα, ο κοινον
πασιν εστιν. Και πως δυνατον εν ειναι; Ὅταν την διαφοραν εκβαλων των μελων, το
σωμα εξεταζηις. Ὅπερ γαρ εστιν οφθαλμος, τουτο και πους, κατα το, μελος ειναι και
σωμα ποιειν· ουδεμια γαρ ενταυθα διαφορα. Ουδ' αν εχοις ειπειν, οτι το μεν των
μελων ποιει σωμα καθ' εαυτο, το δε ου ποιει· παντα γαρ ισαζει εν τουτωι, επειδη και
παντα εν εστι σωμα. Ειπων δε τουτο, και αποδειξας σαφως απο της κοινης απαντων
ψηφου, επηγαγεν· Ουτω και ο Χριστος. Και δεον ειπειν, Ουτω και η Ἐκκλησια (τουτο
γαρ ακολουθον ην), τουτο μεν ου φησιν, αντ' εκεινης δε τον Χριστον τιθησιν, εις
υψος αναγων τον λογον, και μειζονως τον ακροατην εντρεπων. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστιν· Ουτω και του Χριστου το σωμα, οπερ εστιν η Ἐκκλησια. Καθαπερ γαρ και
 
 

190
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωμα και κεφαλη εις εστιν ανθρωπος, ουτω την Ἐκκλησιαν και τον Χριστον εν
εφησεν ειναι. ∆ιο και τον Χριστον αντι της Ἐκκλησιας τεθεικε, το σωμα αυτου ουτως
ονομαζων. Ὥσπερ ουν, φησιν, εν τι εστι το ημετερον σωμα, ει και εκ πολλων
συγκειται· ουτω και εν τηι Ἐκκλησιαι εν τι παντες εσμεν. Ει γαρ και εκ πολλων αυτη
συγκειται μελων, αλλα τα πολλα ταυτα εν γινεται σωμα. Ἀνακτησαμενος τοινυν και
αναγαγων τον δοκουντα ηλλαττωσθαι απο του κοινου τουτου παραδειγματος, παλιν
την κοινην συνηθειαν αφιησι, και εφ' ετερον ερχεται κεφαλαιον πνευματικον
μειζονα φερον την παρακλησιν, και πολλης ισοτιμιας ον ενδεικτικον. Ποιον δη
τουτο; Και γαρ εν ενι Πνευματι, φησι, παντες ημεις εις εν σωμα εβαπτισθημεν, ειτε
Ἰουδαιοι, ειτε Ἕλληνες, ειτε δουλοι, ειτε ελευθεροι. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Το
κατασκευασαν ημας εν σωμα γενεσθαι, και αναγεννησαν ημας, εν εστι Πνευμα· ου
γαρ εν αλλωι μεν 61.251 ουτος, εν αλλωι δε ο ετερος εβαπτισθη πνευματι. Ου μονον
δε το βαπτισαν ημας εν, αλλα και εις ο εβαπτισεν, τουτεστιν, εφ' ωι εβαπτισεν, εν. Ου
γαρ ινα διαφορα γενηται σωματα, αλλ' ινα παντες την ενος σωματος ακριβειαν προς
αλληλους διασωζωμεν, εβαπτισθημεν· τουτεστιν, ινα παντες εν σωμα ωμεν, εις
τουτο εβαπτισθημεν. βʹ. Ὥστε και ο κατασκευασας, εις, και εις ο κατεσκευασεν, εν.
Και ουκ ειπε, Του αυτου σωματος ινα γενωμεθα, αλλ', Ἵνα εν σωμα παντες· αει γαρ
φιλονεικει τας εμφαντικωτερας λεξεις τιθεναι. Και καλως ειπε, Παντες ημεις, και
εαυτον προστιθεις. Ουδε γαρ εγω ο αποστολος σου τι πλεον εχω κατα τουτο, φησι·
και γαρ συ σωμα ει καθαπερ εγω, και εγω καθαπερ συ, και την αυτην απαντες εχομεν
κεφαλην, και τας αυτας ελυσαμεν ωδινας· διο και το αυτο σωμα εσμεν. Και τι λεγω,
φησιν, Ἰουδαιους; τους γαρ τοσουτον αφεστηκοτας ημων Ἕλληνας εις ενος σωματος
ακριβειαν ηγαγε. ∆ιο ειπων, Ἡμεις παντες, ουκ εστη μεχρι τουτου, αλλ' επηγαγεν·
Ειτε Ἰουδαιοι, ειτε Ἕλληνες, ειτε δουλοι, ειτε ελευθεροι. Ει δε προ τουτου τοσουτον
αφεστηκοτες ηνωθημεν και εγενομεθα εν, πολλωι μαλλον μετα το γενεσθαι εν, ουκ
αν ειημεν δικαιοι λυπεισθαι και αθυμειν· ουδε γαρ εχει χωραν η διαφορα. Ει γαρ
Ἕλληνας και Ἰουδαιους των αυτων ηξιωσε, και δουλους και ελευθερους, πως μετα
το αξιωσαι διιστησιν, οτε πλειονα εκ της των χαρισματων χορηγιας της ενωσεως την
ακριβειαν εχαρισατο; Και παντες εις εν Πνευμα εποτισθημεν. Και γαρ το σωμα ουκ
εστιν εν μελος, αλλα πολλα. Τουτεστι, προς την αυτην ηλθομεν μυσταγωγιαν, της
αυτης απολαυομεν τραπεζης. Και δια τι μη ειπε, Το αυτο σωμα τρεφομεθα, και το
αυτο αιμα πινομεν; Ὅτι Πνευμα ειπων, αμφοτερα εδηλωσε και το αιμα και την
σαρκα· δι' αμφοτερων γαρ εν πνευμα ποτιζομεθα. Ἐμοι δε δοκει νυν εκεινην λεγειν
του Πνευματος την επιφοιτησιν, την απο του βαπτισματος και προ των μυστηριων
εγγινομενην ημιν. Ἐποτισθημεν δε ειπεν, επειδη η μεταφορα της λεξεως σφοδρα
αρμοδιος αυτωι προς την προκειμενην υποθεσιν· ως αν ει επι φυτων και παραδεισου
ελεγεν, οτι Ἀπο της αυτης πηγης παντα τα δενδρα αρδεται, οτι απο του αυτου
υδατος· ουτω δη και ενταυθα, Το αυτο Πνευμα επιομεν απαντες, της αυτης
απελαυσαμεν χαριτος, φησιν. Ει τοινυν και εν Πνευμα ημας κατεσκευασε, και εις εν
σωμα απαντας ημας συνηγαγε· τουτο γαρ εστιν, Εις εν σωμα εβαπτισθημεν· και μιαν
τραπεζαν εχαρισατο, και την αυτην αρδειαν απασιν εδωκε· τουτο γαρ εστιν, Εις εν
Πνευμα εποτισθημεν· και τοσουτον διεστωτας ηνωσε, και τα πολλα τοτε γινεται
σωμα, οταν γενηται εν· τι μοι την διαφοραν ανω και κατω στρεφεις; Ει δε λεγεις, οτι
Πολλα εστι τα μελη και διαφορα, μαθε οτι αυτο μεν ουν τουτο εστι το θαυμαστον,
και του σωματος το εξαιρετον, οταν τα πολλα και διαφορα εν ποιηι· ει δε μη ην
πολλα, ουχ ουτω θαυμαστον ην και παραδοξον το, εν ειναι σωμα· μαλλον δε ουδ' αν
ην σωμα. Ἀλλα τουτο μεν υστερον τιθησι· τεως δε επ' αυτα τα μελη χωρει, λεγων
ουτως· Ἐαν ειπηι ο πους, οτι Ουκ ειμι χειρ, ουκ ειμι εκ του σωματος, ου παρα τουτο
ουκ εστιν εκ του σωματος; Και εαν ειπηι το ους, οτι Ουκ ειμι οφθαλμος, ουκ ειμι εκ
 
 

191
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του σωματος, ου παρα τουτο ουκ εστιν εκ του σωματος; Ει γαρ το μεν ηλαττωσθαι,
τον δε υπερεχειν, ουκ αφιησιν ειναι εκ του σωματος, το παν 61.252 ανηιρηται. Μη
τοινυν ειπηις, οτι Ουκ ειμι σωμα, επειδη ελαττων ειμι· και γαρ ο πους την ελαττονα
ταξιν εχει, αλλα του σωματος εστι. Το γαρ εκ του σωματος ειναι και μη ειναι, ουκ
απο του τον μεν εν τωιδε τωι τοπωι, τον δε εν τωιδε κεισθαι· τουτο γαρ τοπου ποιει
διαφοραν· αλλ' απο του συνηφθαι η απεχεσθαι· το γαρ ειναι η μη ειναι σωμα, εκ του
ηνωσθαι η μη ηνωσθαι γινεται. Συ δε μοι σκοπει την συνεσιν, πως αυτων τα ρηματα
τοις μελεσι περιτιθησι τοις ημετεροις. Ὥσπερ γαρ ανωτερω ελεγε, Ταυτα
μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω, ουτω δη και ενταυθα, ωστε ανεπαχθη
ποιησαι τον λογον και ευπαραδεκτον, τα μελη εισαγει φθεγγομενα· ιν', οταν
ακουσωσι της φυσεως αυτοις αποκρινομενης, απο της πειρας αυτης ελεγχομενοι και
της κοινης ψηφου, μηδεν λοιπον αντιλεγειν εχωσι. Καν γαρ λεγητε, φησι, τουτο
αυτο, καν γογγυζητε, ου δυνασθε εκτος ειναι του σωματος. Ὥσπερ γαρ ο της φυσεως
νομος, ουτω και πολλωι πλεον η της χαριτος δυναμις φυλαττει παντα και διατηρει.
Και ορα πως εφυλαξε το απεριττον, ουκ επι παντων των μελων τον λογον
γυμναζων, αλλ' επι δυο μονων, και τουτων των ακρων. Και γαρ το παντων
τιμιωτερον τεθεικε, τον οφθαλμον, και το παντων ευτελεστερον, τους ποδας. Και ου
ποιει τον ποδα τωι οφθαλμωι διαλεγομενον, αλλα τηι ολιγον αναβεβηκυιαι χειρι, την
δε ακοην τοις οφθαλμοις. Ἐπειδη γαρ ου τοις σφοδρα υπερεχουσιν, αλλα τοις ολιγον
αναβεβηκοσι φθονειν, ειωθαμεν, δια τουτο και αυτος ουτω ποιειται την συγκρισιν.
Ει ολον το σωμα οφθαλμος, που η ακοη; ει ολον ακοη, που η οσφρησις; Ἐπειδη γαρ
εις την των μελων εμπεσων διαφοραν, και ειπων ποδας και χειρας και οφθαλμους
και ωτα, εις εννοιαν αυτους της ελαττωσεως και της υπεροχης ηγαγεν· ορα πως
παλιν αυτους παραμυθειται, δεικνυς οτι ουτω συμφερον ην, και το πολλους ειναι
και διαφορους, τουτο μαλιστα ποιει σωμα ειναι. Ει δε εν ησαν οι παντες, ουκ ησαν
σωμα· διο φησιν, Ει δε ην τα παντα εν μελος, που το σωμα; Ἀλλα τουτο μεν υστερον
λεγει· ενταυθα δε τι και πλεον δεικνυσιν, οτι ου μονον σωμα ειναι ουκ εγχωρει, αλλ'
ουδε ειναι τους λοιπους. Ει ολον γαρ ην ακοη, που η οσφρησις; φησιν. γʹ. Ειτα επειδη
ετι και ουτως εθορυβουντο· οπερ ανωτερω εποιησε, και νυν τουτο ποιει. Ὥσπερ γαρ
εκει δια του συμφεροντος παρακαλεσας, υστερον και επεστομισε σφοδρως, ειπων·
Ταυτα δε παντα ενεργει εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως
βουλεται· ουτω και ενταυθα λογισμους θεις, καθ' ους εδειξε συμφερον ον ουτω
γενεσθαι παντα, παλιν επι την του Θεου βουλην αναγει το παν λεγων· Νυνι δε ο
Θεος εθετο τα μελη, εν εκαστον αυτων εν τωι σωματι καθως ηθελησεν. Ὥσπερ περι
του Πνευματος ειπε, Καθως βουλεται, ουτω και ενταυθα, Καθως ηθελησε. Μη τοινυν
εξεταζε λοιπον την αιτιαν, δια τι ουτω, και δια τι ουχ ουτω. Καν γαρ μυριους λογους
εχωμεν ειπειν, ουχ ουτω δυνησομεθα δειξαι οτι καλως, ως οταν ειπωμεν, οτι ως ο
αριστοτεχνης ηθελησεν, ουτω γεγονεν· ως γαρ συμφερον εστιν, ουτω βουλεται. Ει δε
εν τωι σωματι τουτωι ου περιεργαζομεθα τα μελη, πολλωι μαλλον εν τηι Ἐκκλησιαι.
Και ορα αυτου την συνεσιν· ου γαρ την απο 61.253 της φυσεως τιθησι διαφοραν, ουδε
την απο της ενεργειας, αλλα την απο της θεσεως των τοπων. Νυνι γαρ, φησιν, ο
Θεος εθετο τα μελη, εν εκαστον αυτων εν τωι σωματι, καθως ηθελησε. Και καλως
ειπεν, Ἕκαστον, επι παντων το λυσιτελες ενδεικνυμενος. Ου γαρ αν εχοις ειπειν, οτι
τουτο μεν αυτος εταξεν, εκεινο δε ουχι· αλλα εκαστον κατα το θελημα αυτου, ουτω
κειται. Ὥστε και τωι ποδι συμφερει το ουτω τεταχθαι, ουχι τηι κεφαληι μονον· καν
ανταλλαξηι την ταξιν, και την οικειαν χωραν αφεις, εφ' ετεραν ελθηι, καν επι
μειζονα δοκηι εληλυθεναι, το παν απωλεσε και διεφθειρε· της τε γαρ οικειας
εκπιπτει, και της ετερας ουκ επιτυγχανει. Ει δε ην τα παντα εν μελος, που το σωμα;
Νυνι δε πολλα μεν μελη, εν δε σωμα. Ἐπιστομισας γαρ αυτους ικανως απο της του
 
 

192
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου διαταξεως, παλιν λογισμους τιθησι· και ουτε τουτο αει ποιει ουτε, εκεινο, αλλ'
εναλλαττων ποικιλλει τον λογον. Ὅ τε γαρ επιστομιζων μονον, τον ακροατην,
θορυβει ο τε δε εθιζων αυτον παντων αιτιας απαιτειν, εις τον της πιστεως αυτον
παραβλαπτει λογον. ∆ια δη τουτο κακεινο συνεχως ο Παυλος ποιει, ινα και
πιστευσωσι και μη θορυβωνται· και μετα το επιστομισαι παλιν και λογον παρεχει.
Και σκοπει την φιλονεικιαν, και την περιουσιαν της νικης. Ἀφ' ων γαρ ενομιζον ουκ
ειναι ισοτιμοι τωι πολλην εν αυτοις ειναι την διαφοραν, απο τουτων δεικνυσιν, οτι
δι' αυτο μεν ουν τουτο ισοτιμοι. Πως; εγω λεγω. Ει ην τα παντα, φησιν, εν μελος,
που το σωμα; Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ει μη ην εν υμιν πολλη η διαφορα, ουκ αν ητε
σωμα· σωμα δε ουκ οντες, ουκ αν ητε εν· εν δε ουκ οντες, ουκ αν ητε ισοτιμοι. Ὥστε
ουν ει παντες ισοτιμοι ητε, ουκ αν ητε σωμα· ουκ οντες δε σωμα, ουκ αν ητε εν· ουκ
οντες δε εν, πως αν ητε ισοτιμοι; Νυν μεντοι, επειδη ουκ εστε παντες εν τι χαρισμα
εχοντες, δια τουτο σωμα εστε· σωμα δε οντες, παντες εστε εν, και ουδεν αλληλων
διαφερετε κατα το σωμα ειναι. Ὥστε η διαφορα αυτη μαλιστα εστιν η ποιουσα την
ισοτιμιαν· διο και επηγαγε, Νυν δε πολλα μεν μελη, εν δε σωμα. Ταυτ' ουν
εννοουντες και ημεις πασαν βασκανιαν εκβαλωμεν, και μητε τοις μειζονα
χαρισματα εχουσι φθονωμεν, μητε καταφρονωμεν των τα ελαττονα κεκτημενων·
ουτω γαρ ο Θεος ηθελησε. Μη τοινυν αντιτασσωμεθα. Ει δε ετι θορυβηι, εννοησον οτι
το σον εργον ου δυναται εκεινος πολλακις ανυειν. Ὥστε καν ελαττων ηις, τουτωι
πλεονεκτεις· καν μειζων εκεινος ηι, ελαττουται εν τουτωι, και ουτως ισοτης γινεται.
Και γαρ και εν τωι σωματι και τα μικρα ου μικρα δοκει συντελειν, αλλα και τοις
μεγαλοις λυμαινεται πολλακις, οταν αποστηι Τι γαρ τριχων ευτελεστερον εν τωι
σωματι; αλλα τας ευτελεις ταυτας αν ανεληις απο των οφρυων και των βλεφαρων,
ολην ηφανισας της οψεως την ωραν, και οφθαλμος ουκετι ομοιως φανειται καλος·
καιτοι γε περι το τυχον εστιν η ζημια, αλλ' ομως και ουτω πασα διεφθαρη η
ευμορφια· ουκ ευμορφια δε μονον, αλλα και πολυ της χρειας των οφθαλμων. Των
γαρ μελων ημων εκαστον και ιδιαν ενεργειαν εχει και κοινην, και καλλος ομοιως
και ιδιον και κοινον εστιν εν ημιν· και δοκει μεν διηιρησθαι ταυτα, συμπε 61.254
πλεκται δε ακριβως, και θατερου διαφθαρεντος και το ετερον συναπολλυται. Σκοπει
δε· εστωσαν οφθαλμοι λαμποντες, και παρεια μειδιωσα, και χειλος ερυθρον, και ρις
ευθεια, και οφρυς εκτεταμενη· αλλ' ομως καν το τυχον εκ τουτων λυμηνηι, τωι κοινωι
παντων ελυμηνω καλλει, και παντα κατηφειας μεστα, και παντα αισχρα φανειται τα
προ τουτου καλα. Ἂν γαρ το ακρον μονον της ρινος συντριψηις, παντων πολλην
κατεχεας την αμορφιαν, καιτοι γε ενος μελους εστιν η πηρωσις· και επι χειρος
ομοιως, αν ενος δακτυλου τον ονυχα εξεληις, το αυτο γινομενον οψει. δʹ. Ει δε και
επι ενεργειας βουληθειης το αυτο συμβαινον ιδειν, ανελε δακτυλον ενα, και τους
λοιπους αργοτερους οψει, και ουκετι τα αυτων ποιουντας ομοιως. Ἐπει ουν κοινον
αισχος η του μελους ζημια, και κοινον καλλος η σωτηρια, μη επαιρωμεθα μηδε
επεμβαινωμεν τοις πλησιον. ∆ια γαρ εκεινο το μικρον μελος και το μεγα εστι καλον
και ωραιον, και δια των βλεφαριδων οφθαλμος καλλωπιζεται. Ὥστε εαυτωι πολεμει
ο τωι αδελφωι πολεμων· ου γαρ μεχρις εκεινου τα της βλαβης, αλλα και αυτος ου
μικραν υποστησεται ζημιαν. Ἵν' ουν μη τουτο γινηται, ως εαυτων, ουτω και των
πλησιον φροντιζωμεν, και ταυτην την εικονα του σωματος και νυν επι την
Ἐκκλησιαν μεταγαγωμεν, και προνοωμεν απαντων ως μελων οικειων. Και γαρ και
εν τηι Ἐκκλησιαι μελη πολλα και διαφορα· και τα μεν τιμιωτερα, τα δε καταδεεστερα·
οιον εισι παρθενων χοροι, εισι χηρων συλλογοι, εισι των εν γαμωι σωφρονι
λαμποντων φρατριαι, και πολλοι της αρετης οι βαθμοι. Και επι της ελεημοσυνης
παλιν ομοιως· ο μεν γαρ τα παντα εκενωσεν, οι δε της αυταρκειας επιμελουνται
μονης, και πλεον της χρειας ουδεν ζητουσιν, οι δε εκ του περισσευματος εδωκαν·
 
 

193
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ομως ουτοι παντες αλληλους κοσμουσι, καν εξουθενησηι τον ελαττονα ο
μειζων, εαυτον τα μεγιστα εβλαψεν. Ἥ τε γαρ παρθενος αν υβρισηι την εγγαμον, ου
μικρον υπετεμετο του μισθου· ο τε τα παντα κενωσας, αν ονειδισηι τωι μη τουτο
πεποιηκοτι, πολυ των αυτου πονων εκενωσε. Και τι λεγω παρθενους και χηρας και
ακτημονας ανδρας; Τι γαρ των προσαιτουντων ευτελεστερον; αλλ' ομως και ουτοι
χρειαν πληρουσι μεγιστην εν Ἐκκλησιαι, προσηλωμενοι ταις θυραις του ναου, και
κοσμον παρεχοντες μεγιστον, και τουτων ανευ ουκ αν απαρτισθειη το πληρωμα της
Ἐκκλησιας. Ὅπερ ουν και οι αποστολοι συνιδοντες εξαρχης ενομοθετησαν, ωσπερ τα
αλλα παντα, ουτω και το χηρας ειναι· και τοσαυτην εποιησαντο περι το πραγμα
σπουδην, ως και διακονους αυταις επιστησαι επτα. Ὥσπερ γαρ επισκοπους και
πρεσβυτερους και διακονους και παρθενους και εγκρατευομενους αριθμωι, τα μελη
της Ἐκκλησιας καταλεγων, ουτω και χηρας. Ουδε γαρ την τυχουσαν χρειαν αυται
πληρουσι. Συ μεν γαρ οτε βουλει, παραγεγονας· αυται δε και ημεραν και νυκτα
ψαλλουσι και παρεισιν, ου της ελεημοσυνης ενεκεν μονης τουτο ποιουσαι· επει, ει
τουτο εβουλοντο, εξην 61.255 κατα την αγοραν βαδιζειν, και εν τοις στενωποις
προσαιτειν· αλλ' εχουσι τι και ευλαβειας ου μικρον. Ὅρα γουν εν οσηι καμινωι πενιας
εισι. Και βλασφημουσων ουκ αν ποτε αυτων ακουσηις, ουδε αποδυσπετουσων, απερ
πολλαι των πλουτουντων ποιουσιν. Και αι μεν αυτων πεινωσαι εκοιμηθησαν
πολλακις, αι δε και διηνεκως υπο του κρυμου πηγνυμεναι διατελουσι, και ομως εν
ευχαριστιαι και δοξολογιαι διαγουσι. Καν οβολον δωις, ευχαριστουσι και επευχονται
μυρια τωι δεδωκοτι· καν μηδεν δωις, ου δυσχεραινουσιν, αλλα και ουτως ευλογουσι
και αγαπωσι, της εφημερου τροφης απολαυουσαι. Καν γαρ μη βουλωνται, φησιν,
αναγκη φερειν αυτας. ∆ια τι; ειπε μοι· τινος ενεκεν το πικρον τουτο εφθεγξω ρημα;
ουκ εισι τεχναι αισχραι, και τοις γεγηρακοσι κερδος εχουσαι και ταις γεγηρακυιαις;
ουκ ηδυναντο, ειπερ βουλοιτο του ζηιν επιεικως αμελειν, κακειθεν μετα πολλης
αποτρεφεσθαι της περιουσιας; ουχ οραις ποσοι των εν ταυτηι τηι ηλικιαι μαστροποι και
προαγωγοι γινομενοι, και ετερα τοιαυτα αττα διακονουμενοι, και τρεφονται και
τρυφωσιν; Ἀλλ' ουχ ουτοι, αλλ' αιρουνται λιμωι διαφθειρεσθαι μαλλον, η
καταισχυναι την εαυτων ζωην και προδουναι την σωτηριαν· και καθηνται δι' ημερας
ολης φαρμακον σοι κατασκευαζοντες σωτηριας. Ου γαρ ουτως ιατρος, χειρα
εκτεινων και σιδηριον επαγων, εκτεμνει τα σεσηποτα των τραυματων, ως πενης,
δεξιαν εκτεινων και ελεημοσυνην λαμβανων, περιαιρει των τραυματων τους
μωλωπας. Και το δη θαυμαστον, οτι χωρις αλγηδονος και οδυνης την καλην ταυτην
εργαζονται ιατρειαν. Και ημων των του λαου προκαθημενων και παραινουντων
υμιν τα συμφεροντα ουκ ελαττον εκεινος διαλεγεται ο προ των θυρων της
εκκλησιας καθημενος δια της σιγης και της οψεως. Και γαρ ημεις ταυτα καθ'
εκαστην υμιν ενηχουμεν την ημεραν, λεγοντες· Μη μεγα φρονει, ω ανθρωπε,
οξυῤροπον και ευμεταπτωτον των ανθρωπων η φυσις, η νεοτης προς γηρας
επειγεται, το καλλος προς αμορφιαν, η ισχυς προς ασθενειαν, η τιμη προς
καταφρονησιν, η υγιεια προς αῤρωστιαν μεταπιπτει, η δοξα προς ευτελειαν, ο
πλουτος προς πενιαν· ρευματι σφοδρωι τα ημετερα εοικεν ουδαμου ιστασθαι
βουλομενωι, αλλ' επειγομενωι προς το καταντες. εʹ. Τα αυτα και εκεινοι, και πλειονα
τουτων δια της οψεως συμβουλευουσι, και δια της πειρας αυτης, ητις και σαφεστερα
εστι παραινεσις. Ποσοι γουν των εξω καθημενων νυν ηκμασαν εν νεοτητι, και
μεγαλα ειργασαντο; ποσοι των ειδεχθων τουτων και επι τηι του σωματος ισχυι και τηι
της οψεως ωραι πολλους παρηλασαν; Ἀλλα μη απιστειτε, μηδε χλευαζετε· και γαρ
μυριων γεμει τοιουτων υποδειγματων ο βιος. Ει γαρ βασιλεις εξ ευτελων και
ταπεινων πολλοι πολλακις εγενοντο, τι θαυμαστον, και εκ μεγαλων και ενδοξων
ταπεινοι και ευτελεις κατεστησαν; και γαρ το πολλωι παραδοξωτερον εκεινο εστι·
 
 

194
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο δε των αει συμβαινοντων. Ὥστε ου χρη διαπιστειν, ει τινες τουτων και εν
τεχναις και εν στρατειαις ηνθησαν και εν χρηματων περιουσιαις, αλλα και ελεειν
αυτους μετα πολλης της συμπαθειας, και υπερ εαυτων δεδοικεναι,
μη ποτε και αυτοι τα αυτα παθωμεν. Και γαρ και ημεις ανθρωποι, και υπο την
οξυῤροπον ταυτην κειμεθα μεταβολην. Ἀλλ' ισως των αγνωμονων τις και 61.256
σκωπτειν ειωθοτων και επισκηψει τοις ειρημενοις, 61.256 και κωμωιδησει παντως
ημας λεγων· Μεχρι τινος ου παυσηι πενητας αει και πτωχους εν τοις λογοις εισαγων, και συμφορας ημιν προφητευων, και πενιαν προαναφωνων, και πτωχους
ποιησαι σπουδαζων; Ου πτωχους υμας σπουδαζων ποιησαι, ανθρωπε, ταυτα λεγω,
αλλα του ουρανου τον πλουτον υμιν αν- οιξαι σπευδων. Ἐπει και προς τον
υγιαινοντα ο των αῤρωστουντων μεμνημενος και τας εκεινων διηγου- μενος
οδυνας, ουχ ινα επινοσον ποιησηι, λεγει, αλλ' ινα επι της υγιειας διατηρησηι, τωι
φοβωι των εκεινοις συμβαινοντων την τουτου ραιθυμιαν εκκοπτων. Φοβε- ρον υμιν η
πενια ειναι δοκει, και φρικτον και μεχρι προσηγοριας αυτης. ∆ια γαρ τουτο πενητες
εσμεν, οτι πενιαν δεδοικαμεν, καν μυρια εχωμεν ταλαντα. Ου γαρ ο μηδεν εχων,
πενης, αλλ' ο πενιαν φριττων· επει και εν ταις συμφοραις ου τους τα μεγαλα πασχοντας κακα δακρυομεν και αθλιους ηγουμεθα, αλλα τους ουκ ειδοτας αυτα
φερειν, καν μικρα τυχηι οντα· ως ο γε φερειν ειδως και επαινων αξιος και στεφανων. Και οτι τουτο τουτον εχει τον τροπον, εν τοις αγωσι τινας επαινουμεν; τους
πολλα τυπτομενους και μη αλγουντας, αλλ' υψηλον τον αυχενα εχοντας, η τους απο
των πρωτων φευγοντας πληγων; ουχι εκεινους μεν και στεφανουμεν, ως ανδρειους
και γεν- ναιους, τουτους δε και γελωμεν, ως ανανδρους και δειλους; Ουτω τοινυν
και επι των του βιου πραγμα- των ποιωμεν· τον μεν ευκολως απαντα φεροντα στεφανωσωμεν, καθαπερ εκεινον τον γενναιον παγκρα- τιαστην· τουτον δε
δακρυσωμεν τον δεδοικοτα και τρε- μοντα τα δεινα, και πριν η δεξασθαι πληγην
αποτε- θνηκοτα τωι δεει. Και γαρ επι των αγωνων ει τις, πριν η χειρας ανταραι, τον
αντιπαλον ιδων την δεξιαν τεινοντα μονον αποφυγοι, καν μη δεξηται πληγην,
καταγελαστος εσται, ως ατονος και μαλακος και πονων απειρος τοιουτων· οιον και
επι τουτων συμβαι- νει των πενιαν δεδοικοτων, και ουδε την προσδοκιαν αυτης
ενεγκειν δυναμενων. Ουκ αρα ημεις ποιουμεν υμας αθλιους, αλλ' υμεις εαυτους.
Πως γαρ ου κατα- παιξεται σου λοιπον ο διαβολος, και προ της πληγης την απειλην
ορων δεδοικοτα και τρεμοντα; Μαλλον δε, οταν απειλην τουτο νομιζηις, ου δεησεται
λοιπον ουδε πληξαι, αλλ' αφεις εχειν τον πλουτον, τηι προσδοκιαι της αφαιρεσεως
κηρου παντος μαλακωτερον σε εργα- σεται. Και γαρ πεφυκαμεν, ως ειπειν, απερ
δεδοικα- μεν, μετα το παθειν ουχ ουτω νομιζειν ειναι φοβερα, ωσπερ εμπροσθεν και
προ της πειρας. Ἵν' ουν μηδε ταυτην κτησηι την αρετην, εν ακμαζοντι σε κατεχει
φοβωι, προ της πειρας τωι φοβωι της πενιας ωσπερ κηρον πυρι κατατηκων. Και γαρ
κηρου παντος μα- λακωτερος ο τοιουτος, και αυτου του Καιν αθλιωτε- ρον βιον ζων,
υπερ μεν ων πλεονεκτει δεδοικως, υπερ δε ων ουκ εχει αλγων· και υπερ ων εχει
τρεμων πα- λιν, ατε δραπετην αγνωμονα κατεχων ενδον τον πλου- τον, και
ποικιλοις τισι και ατοποις πολιορκουμενος παθεσι. Και γαρ επιθυμια ατοπος και
φοβος πολυ- ειδης και αγωνια και τρομος πανταχοθεν αυτους χειμαζουσι· και
εοικασι πλοιωι παντοθεν εναντιοις ανεμοις ελαυνομενωι, και πολλας υπομενοντι τας
τρικυμιας. Και ποσωι βελτιον τον τοιουτον απ- ελθειν, η διηνεκη φερειν χειμωνα;
επει και τον Καιν ανεκτοτερον ην αποθανειν, η διαπαντος τρε- μειν. 61.257 Ἵν'
ουν μη και ημεις ταυτα πασχωμεν, καταγελα- σωμεν της του διαβολου μηχανης,
διαῤρηξωμεν αυ- του τα σχοινια, διακοψωμεν του χαλεπου δορατος την αιχμην, και
πασαν εφοδον αποτειχισωμεν. Ἂν γαρ χρηματων καταγελασηις, ουκ εχει που πληξαι,
ουκ εχει ποθεν επιλαβηται· την γαρ ριζαν ανεσπασας των κακων· ριζης δε ουκ
 
 

195
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουσης, ουδε καρπος βλαστησει πονηρος. Ταυτα λεγωμεν μεν αει, και λεγοντες ου
παυωμεθα· ει δε τι λεγοντες ανυομεν, η ημερα δει- ξει εκεινη η εν πυρι
αποκαλυπτομενη, η το εκαστου εργον δοκιμαζουσα, η τας λαμπαδας δεικνυουσα τας
λαμπρας και τας ου τοιαυτας. Τοτε και ο εχων το ελαιον, και ο μη εχων, δηλος εσται.
Ἀλλα μηδενα γε- νοιτο τοτε ευρεθηναι ταυτης ερημον της παραμυθιας, 61.258 αλλα
παντας δαψιλη την φιλανθρωπιαν επιφερομε- νους, και φαιδρας εχοντας τας
λαμπαδας, συνεισελ- θειν τωι νυμφιωι· ως ουδεν της φωνης εκεινης φοβε- ρωτερον
και οδυνηροτερον, ην οι χωρις ελεημοσυνης δαψιλους απιοντες τοτε ακουσονται
του νυμφιου λε- γοντος, Ουκ οιδα υμας. Ἀλλα μηποτε ταυτης ακουσαιμεν της
φωνης, αλλα της ηδιστης εκεινης και ποθεινοτατης, ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου.
Ουτω γαρ και τον μακαριον ζησομεθα βιον, και των αγαθων απολαυσομεθα παντων
των και νουν υπερ- βαινοντων ανθρωπινον· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΑʹ.
Ου δυναται δε ο οφθαλμος ειπειν τηι χειρι, Χρειαν σου ουκ εχω· η παλιν η
κεφαλη τοις ποσι, Χρειαν υμων ουκ εχω. αʹ. Καταστειλας των ελαττονων τον
φθονον, και την αθυμιαν αυτων εξελων, ην εικος εχειν αυτους εκ του μειζονων
ετερους κατηξιωσθαι χαρισματων, ταπεινοι και τουτων τον τυφον των τα μειζονα
ειληφοτων χα- ρισματα· ποιησας μεν αυτο και εν οις προς εκεινους διελεγετο (το γαρ
λεγειν, οτι χαρισμα εστι, και ου κατορθωμα, τουτο εμφαινοντος ην)· νυνι δε αυτο
και σφοδροτερον παλιν ποιει, επι της αυτης μενων εικο- νος. Ἀπο γαρ του σωματος
λοιπον και της εκειθεν ενοτητος επ' αυτην των μελων χωρει την συγκρισιν· ο
μαλιστα εζητουν εκεινοι μαθειν· επειδη ουχ ουτως ικανον ην αυτους
παραμυθησασθαι το παντας εν σωμα ειναι, ως το μαθειν οτι και εν αυτοις, οις ειχον,
ουδεν μεγα ηλαττουντο. Και φησιν· Ου δυναται δε ο οφθαλμος ειπειν τηι χειρι,
Χρειαν σου ουκ εχω· η παλιν η κεφαλη τοις ποσι, Χρειαν υμων ουκ εχω. Ει γαρ και
ελαττον το χαρισμα, αλλ' αναγ- καιον· και ωσπερ ουκ οντος εκεινου πολλα εμποδιζεται, ουτω και τουτου χωρις χωλευει το πληρωμα της Ἐκκλησιας. Και ουκ ειπεν,
Ουκ ερει, αλλ' οτι, Ου δυναται ειπειν. Ὥστε καν θεληι, καν λεγηι, ουκ ενδεχεται, ουδε
εχει το πραγμα την φυσιν. ∆ια τουτο λαβων εκατερα τα ακρα, εν αυτοις γυμναζει τον
λογον, πρωτον μεν επι χειρος και οφθαλμου, δευ- τερον δε επι κεφαλης και ποδων,
αυξων το παρα- δειγμα. Τι γαρ ποδος ευτελεστερον, η τι κεφαλης τιμιωτερον και
αναγκαιοτερον; τουτο γαρ μαλιστα εστιν ανθρωπος, η κεφαλη. Ἀλλ' ομως ουκ εστιν
αυταρκης, ουδε τα παντα αυτη δυναιτ' αν ανυειν· επει ει τουτο ην, περιττως ημιν οι
ποδες προσεκειντο. Και ουδε εστη μεχρι τουτου, αλλα και ετεραν υπερ- βολην ζητει·
οπερ αει ποιει, ου μεχρι του ισου φι- λονεικων, αλλα και περαιτερω προβαινων. ∆ιο
και επαγει λεγων· Ἀλλα πολλωι μαλλον τα δοκουντα μελη του σωματος ασθενεστερα
υπαρχειν, αναγ- καια εστι· και α δοκουμεν ατιμοτερα ειναι του σωματος, τουτοις
τιμην περισσοτεραν περιτι- θεμεν· και τασχημονα ημων ευσχημοσυνην περισσοτεραν εχει· πανταχου την του σωματος προσ- θηκην τιθεις, και ταυτηι κακεινον
παραμυθουμενος και τουτον καταστελλων. Ου γαρ τουτο λεγω, φησιν, 61.258 οτι
ου μονον χρειαν εχει τα μειζονα των ελαττονων, αλλ' οτι και πολλην χρειαν εχει. Ει
τι γαρ ασθενες εν ημιν, ει τι ατιμον, τουτο και αναγκαιον και τι- μης απολαυει
μειζονος. Και καλως ειπε, Τα δο- κουντα, και, α δοκουμεν, δεικνυς οτι ου της φυσεως των πραγματων, αλλα της των πολλων υπονοιας η ψηφος. Ουδεν γαρ εν ημιν
ατιμον· Θεου γαρ εργον εστι. Τι γαρ των μοριων των γεννητικων ατιμοτερον εν ημιν
 
 

196
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι δοκει; Ἀλλ' ομως πλειονος απολαυει τιμης· και οι σφοδρα πενητες καν το
λοιπον γυμνον εχωσι σωμα, ουκ αν ανασχοιντο εκεινα τα μελη δειξαι γυμνα. Καιτοι
γε ουχ αυτη των ατιμων η ταξις, αλλα μαλλον των αλλων καταφρονεισθαι εδει. Και
γαρ εν οικειαι ο ητιμωμενος οικετης ου μονον ουκ απολαυει πλειονος θεραπειας,
αλλ' ουδε των αυτων αξιουται. Ὥστε ει και τουτο ατιμον ην, ου μονον μειζονων
απολαυειν ουκ εδει, αλλ' ουδε των αυτων· νυνι δε πλειονος απολαυει τιμης, και
τουτο της του Θεου σοφιας εργασαμενης. Τοις μεν γαρ εν τηι φυσει το μη δεισθαι
εδωκε· τοις δε, επειδη εν τηι φυσει ουκ εδωκεν, ημας παρεχειν ηναγκασεν. Ἀλλ' ου
δια τουτο ατιμα· επει και τα ζωα εν τηι φυσει το ανεν- δεες εχει, και ουτε ιματιων
δειται, ουτε υποδηματων, ουτε οροφου, τα πλειονα αυτων· αλλ' ου δια τουτο
ατιμοτερον αυτων το σωμα το ημετερον, επειδη παντων δειται τουτων. Και γαρ ει
τις ακριβως εξε- τασειε, και αυτηι τηι φυσει τιμια τε και αναγκαια εστιν· ο δη και
αυτος ηινιξατο, ουκ απο της ημετερας επιμελειας και του πλειονος απολαυειν τιμης,
αλλα και απο της των πραγματων φυσεως αυτοις ψηφισαμενος. ∆ιο, οταν μεν
ασθενη λεγηι και ατιμα, Τα δοκουντα λεγει· οταν δε αναγκαια, ουκετι προσ- τιθησι,
Τα δοκουντα, αλλ' αυτος αποφαινεται λεγων, οτι αναγκαια εστι· και μαλα εικοτως.
Και γαρ προς παιδοποιιαν και την του γενους ημων διαδοχην χρη- σιμα. ∆ια τουτο
και οι νομοθεται Ῥωμαιων τους ταυτα ακρωτηριαζοντας τα μελη και ποιουντας ευνουχους κολαζουσιν, ατε τωι κοινωι γενει λυμαινομε- νους, και αυτηι επηρεαζοντας
τηι φυσει. Ἀλλ' απο- λοιντο οι ακολαστοι, οι του Θεου τα δημιουργηματα
διαβαλλοντες. Ὥσπερ γαρ τωι οινωι πολλοι δια τους μεθυοντας κατηρασαντο, και τηι
φυσει των γυναικων δια τας μοιχευομενας· ουτω και τα μελη ταυτα αι- σχρα ειναι
ενομισαν δια τους ουκ εις δεον αυτοις χρωμενους. Ἀλλ' ουκ εχρην· ου γαρ τηι φυσει
του πραγματος η αμαρτια συγκεκληρωται, αλλ' απο της προαιρεσεως τικτεται του
τολμωντος το πλημμελημα. 61.259 Τινες δε τα ασθενεστερα και ατιμα και αναγκαια
και τιμης απολαυοντα πλειονος περι οφθαλμων και πο- δων ειρησθαι τωι Παυλωι
νομιζουσι, και ασθενεστερα και αναγκαια τους οφθαλμους λεγειν, οτι ελαττουμενοι
τηι δυναμει, πλεονεκτουσι τηι χρειαι, τα δε ατιμοτερα τους ποδας· και γαρ και ουτοι
πολλης απολαυουσι προνοιας. βʹ. Ειτα ινα μη παλιν αλλην υπερβολην εργασηται,
φησι· Τα δε ευσχημονα ημων ου χρειαν εχει. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι, Και ποιος ουτος
λογος; των μεν τι- μιων καταφρονειν, τοις δε ατιμοτεροις προσεδρευειν; ουχι
καταφρονουντες τουτο ποιουμεν, φησιν, αλλ' επειδη αυτα ου δειται. Και ορα ηλικον
εγκωμιον εν βραχει θεις παρεδραμε, συμφεροντως τουτο και χρη- σιμως ποιων. Και
ουδε αρκειται τουτωι, αλλα και αιτιαν προστιθησι λεγων· Ἀλλ' ο Θεος συνεκερασε το
σωμα, τωι υστερουντι περισσοτεραν δους τι- μην, ινα μη σχισμα ηι εν τωι σωματι. Ει δε
συνεκε- ρασεν, ουκ αφηκε το ατιμοτερον φαινεσθαι· το γαρ κιρνωμενον εν γινεται,
και ου φαινεται τι προ τουτου ην· επει ουδε αν κεκρασθαι αυτο φαιημεν αν. Και ορα
πως συνεχως τα ελαττωματα παρατρεχει λεγων, τωι υστερουντι. Ουκ ειπε, τωι ατιμωι,
τωι ασχημονι, αλλα, τωι υστερουντι. Ὑστερουντι, πως; Κατα φυ- σιν. Περισσοτεραν
δους τιμην. Και δια τι; Ἵνα μη η σχισμα εν τωι σωματι. Ἐπειδη γαρ μυριας παραμυθιας απολαυοντες ηλγουν ομως, ατε ελαττονα λα- βοντες, δεικνυσιν οτι μαλλον
ετιμηθησαν· Τωι γαρ υστερουντι, φησι, περισσοτεραν δους τιμην. Ειτα και τον λογον
επαγει, δεικνυς οτι συμφεροντως και υστερειν εποιησε, και μειζονως ετιμησε. Τις δε
ο λο- γος; Ἵνα μη ηι σχισμα, φησιν, εν τωι σωματι. Και ουκ ειπεν, Ἐν τοις μελεσιν,
αλλ', Ἐν τωι σωματι. Και γαρ πολλη εμελλεν η πλεονεξια ειναι, ει τα μεν και απο της
φυσεως και απο της ημετερας εθερα- πευετο προνοιας, τα δε ουδε ετερωθεν· και
απεσχισθη αν αλληλων, ου δυναμενα φερειν τον συνδεσμον· απο- σχισθεντων δε
τουτων, και τοις λοιποις εγινετο βλαβη. Ειδες πως εδειξεν αναγκαιως μειζονα τωι
υστερουντι δεδομενην τιμην; Ει γαρ μη τουτο γεγονε, κοινη παντων αν η λυμη
 
 

197
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγεγονει, φησι. Και γαρ ει μη πολλης ταυτα παρ' υμων απελαυσε προνοιας, επηρεασθη αν μη εχοντα την απο της φυσεως βοηθειαν· επηρεασθεντα δε, απωλετο αν·
απολομενα δε, εσχι- σεν αν το σωμα· σχισθεντος δε του σωματος, και τα λοιπα αν
απωλετο τα πολλωι μειζονα τουτων. Ὁραις οτι και της εκεινων προνοιας εχεται η
τουτων επι- μελεια; Ου γαρ ουτως εν τηι οικειαι φυσει το ειναι εχουσιν, ως εν τωι
σωματι ειναι εν. ∆ια δη τουτο, αν μεν το σωμα αποληται, ουδεν αυτοις κερδος της
καθ' εκαστον υγιειας· αλλ' αν τε οφθαλμος μενηι, αν τε ρις διατηρουσα το οικειον,
του συνδεσμου λυθεντος, οφε- λος ουδεν εσται λοιπον· αν δε, τουτου μενοντος,
εκεινα βλαβηι, και διαβασταζεται και προς υγιειαν επανεισι ταχεως. Ἀλλ' ισως ειποι
τις αν· Τουτο μεν εν τωι σωματι λογον εχει, οτι το υστερουν περισσοτεραν ελαβε
τιμην, επι δε των ανθρωπων πως αν τουτο φανειη; Ἐπι των ανθρωπων μεν ουν
μαλιστα ιδοις αν τουτο συμβαινον. Και γαρ οι περι την ενδεκατην ωραν, πρωτοι τον
μισθον ελαβον· και το πλανηθεν προβατον επεισε τον ποιμενα τα ενενηκονταεννεα
κα- ταλιπειν, και επ' αυτο δραμειν, και ευρηθεν εβαστα- ζετο, ουκ ηλαυνετο· και ο
ασωτος υιος πλειονος του ευδοκιμηκοτος της τιμης απελαυσε· και ο ληιστης προ των
αποστολων εστεφανουτο και ανεκηρυτ- 61.260 τετο. Και επι των ταλαντων δε τουτο
ιδοις αν γινο- μενον. Και γαρ ο τα πεντε ταλαντα λαβων και ο τα δυο, των αυτων
ηξιωθησαν, και αυτωι τωι τα δυο λα- βειν πολλης απελαυσε μαλλον της προνοιας. Ει
γαρ τα πεντε ενεχειρισθη, μη δυναμενος, του παντος αν εξεπεσε· δεξαμενος δε τα
δυο, και τα παρ' εαυτου πληρωσας, των αυτων ηξιωθη τωι τα πεντε εργασα- μενωι,
τοσουτωι πλεονεκτησας, οσωι απ' ελαττονων πονων των αυτων επετυχε στεφανων.
Καιτοι και αυτος ανθρωπος ην, ωσπερ ο τα πεντε· αλλ' ομως ουδεν προς αυτον ο
∆εσποτης ακριβολογειται, ουδε αναγκαζει τα αυτα ποιειν τωι συνδουλωι, ουδε λεγει,
∆ια τι μη δυνασαι τα πεντε εργασασθαι; δικαιως αν ειπων· αλλα και αυτον
εστεφανωσε. Ταυτ' ουν ειδο- τες, μη επεμβαινετε τοις ελαττοσιν οι μειζους, ινα μη
προ εκεινων εαυτους βλαψητε· αποσχιζομενων γαρ αυτων, το παν διαφθειρεται
σωμα. Τι γαρ αλλο εστι σωμα, η το πολλα ειναι μελη; καθως και αυ- τος φησιν, οτι
Το σωμα ουκ εστιν εν μελος, αλλα πολλα. Ει τοινυν τουτο εστι σωμα, φροντι- ζωμεν
του τα πολλα μενειν πολλα· ως εαν μη τουτο διασωζηται, περι τα καιρια η πληγη
γινεται. ∆ιο και αυτος ου τουτο μονον απαιτει, το μη αποσχι- ζεσθαι αλληλων, αλλα
και το σφοδρα συνηφθαι. Ει- πων γουν, Ἵνα μη ηι σχισμα εν τωι σωματι, ουκ ηρκεσθη
τουτωι, αλλ' επηγαγεν· Ἵνα το αυτο υπερ αλληλων μεριμνωσι τα μελη· ετεραν και
ταυτην αιτιαν προστιθεις του τα ελαττονα πλειονος απο- λαυειν τιμης. Ου γαρ ινα
μη αποσχιζηται μονον αλληλων, ουτως ωικονομησεν ο Θεος, αλλ' ινα και αγαπη ηι
πολλη και ομονοια. Ει γαρ εν τηι του πλη- σιον σωτηριαι το ειναι εκαστωι, μη μοι το
ελαττον και το πλεον ειπηις· ενταυθα γαρ ουκ εστι πλεον και ελαττον. Μενοντος γαρ
του σωματος, δυνατον και την διαφοραν ιδειν· απολλυμενου δε, ουκετι· απο- λειται
δε, αν μη και τα ελαττονα μενηι. γʹ. Ει τοινυν και τα μεγαλα απολειται των μικρων
αποῤραγεντων, ομοιως οφειλει ταυτα των μικρων φροντιζειν, και ουτως ως
εαυτων, ατε εν τηι τουτων σωτηριαι και των μειζονων μενοντων. Ὥστε καν μυριακις λεγηις, οτι ατιμον το μελος και ελαττον, αλλ' εαν μη ομοιως προνοηις, ως και
σαυτου, αλλ' ως ελαττονος αμεληις, η βλαβη εις σε διαβησεται. ∆ια τουτο ουκ ειπεν,
Ἵνα υπερ αλληλων μονον μεριμνωσι τα μελη, αλλα προσεθηκεν, Ἵνα το αυτο υπερ
αλ- ληλων μεριμνωσι, τουτεστιν, ομοιας και της αυτης τωι μεγαλωι και ο μικρος
απολαυηι προνοιας. Μη τοι- νυν ειπηις, οτι Ὁ δεινα ο τυχων εστιν, αλλ' εννοη- σον
οτι μελος εστιν εκεινου του σωματος του το παν συγκρατουντος· και ωσπερ ο
οφθαλμος, ουτω και ουτος ποιει σωμα ειναι το σωμα. Ἔνθα γαρ αν το σωμα
οικοδομηται, ουδεις ουδεν του πλησιον εχει πλεον, Ουδε γαρ τουτο ποιει σωμα, το
ειναι το μεν μειζον, το δε ελαττον, αλλα το πολλα ειναι και δια- φορα. Ὥσπερ γαρ
 
 

198
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συ, επειδη μειζων ει, το σωμα συνεστησας, ουτω και ουτος, επειδη ελαττων. Ὥστε η
ελαττωσις αυτου, οταν δεηι το σωμα οικοδομειν, ισοτιμος σοι γινεται εις τον καλον
τουτον ερανον· το γαρ αυτο σοι δυναται· και δηλον εκειθεν. Μη εστω ελαττον τι και
μειζον μελος, μηδε τιμιον και ατιμοτερον, αλλ' εστω παντα οφθαλμος, η παντα
κεφαλη· ουκ απολειται το σωμα; Παντι που δηλον. 61.261 Παλιν αν παντα ελαττονα
ηι, το αυτο συμβησεται· ωστε και ταυτηι ισουται τα ελαττω. Ει δε δει τι και πλεον
ειπειν, ινα μενηι σωμα, ελαττων εστιν ο ελαττων· ωστε δια σε εστιν ελαττων, ινα συ
μενηις μεγας ων. ∆ια τουτο και την αυτην απαιτει παρα παντων προνοιαν· και ειπων,
Ἵνα το αυτο υπερ αλληλων μεριμνωσι τα μελη, ερμηνευει το αυτο τουτο παλιν,
λεγων· Και ειτε πασχει εν με- λος, συμπασχει παντα τα μελη· ειτε δοξαζεται εν
μελος, συγχαιρει παντα τα μελη. ∆ια γαρ τουτο, φησι, και την προνοιαν κοινην
εποιησεν, εν τοσαυτηι διαφοραι κατασκευασας ενωσιν, ινα και των αποβαινοντων
πολλη η κοινωνια ηι. Ει γαρ η του πλησιον προνοια σωτηρια κοινη εστιν, αναγκη και
την δοξαν και την αθυμιαν ειναι κοινην. Τρια τοινυν ενταυθα απαιτει· το μη
σχιζεσθαι, αλλ' ηνω- σθαι μετα ακριβειας, το προνοειν ομοιως αλληλων, το κοινα τα
συμβαινοντα ηγεισθαι. Και ανωτερω μεν φησιν, οτι περισσοτεραν εδωκε τιμην τωι
υστερουντι δια το δεισθαι, δεικνυς οτι αυτο το ηλαττωσθαι μειζονος τιμης προξενον
γεγονεν· ενταυθα δε και κατα τον της προνοιας εξισοι λογον αυτα της υπ' αλληλων
γινομε- νης. ∆ια γαρ τουτο και μειζονος εποιησεν απολαυσαι τιμης, φησιν, ινα μη
ελαττονος απολαυηι προνοιας. Ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και εκ των συμβαινοντων χρηστων και λυπηρων αλληλοις συνδεδεται τα μελη. Και γαρ τηι πτερνηι
πολλακις προσπαγεισης ακανθης, ολον το σωμα αισθανεται, και μεριμναι, και νωτος
καμπτεται, και γαστηρ και μηροι συντελλον- ται, και χειρες, καθαπερ δορυφοροι και
υπηρεται προιοντες, ανελκουσι το παγεν, και κεφαλη επικυ- πτει, και οφθαλμοι μετα
πολλης ορωσι της φροντι- δος. Ὥστε ει και ελαττον εχει τωι μη δυνασθαι ανελ- θειν
ο πους, αλλα τωι την κεφαλην καταγαγειν το ισον εσχε, και της αυτης απελαυσε
τιμης, και μαλιστα οταν μη χαριτι καταφερωσιν αυτην οι ποδες, αλλ' οφειληι. Ὥστε
ει τωι τιμιωτερα ειναι πλεονεκτει, τωι και τοιαυτη ουσα τωι ελαττονι την τιμην
οφειλειν και την κηδεμονιαν, και τωι ομοιως ωσαυτως συναλγειν ισοτητα δεικνυσι
πολλην. Τι γαρ πτερνης ευτελεστε- ρον; τι δε κεφαλης τιμιωτερον; Ἀλλα τουτο προς
εκεινο βαδιζει το μελος, και παντα μεθ' εαυτης συγ- κινει. Παλιν αν οφθαλμοι τι
παθωσι, παντα αλγει, και παντα εν αργιαι, και ουτε ποδες βαδιζουσιν, ουτε χειρες
εργαζονται, ουτε γαστηρ απολαυει των ειωθο- των· καιτοι το παθος των οφθαλμων
εστι. Τι τηκεις την γαστερα; τι κατεχεις τους ποδας; τι δεσμεις τας χειρας; Ὅτι
εκεινοις συνδεδεται, και αῤρητως το παν πασχει σωμα. Ει γαρ μη συνεπασχεν, ουδ'
αν ηνεσχε- το κοινωνειν της προνοιας. ∆ιοπερ ειπων, Ἵνα το αυτο υπερ αλληλων
μεριμνωσι τα μελη, επηγα- γεν· Ειτε πασχει εν μελος, συμπασχει παντα τα μελη· ειτε
δοξαζεται εν μελος, συγχαιρει παντα τα μελη. Και πως συγχαιρει, φησι; Στεφανουται
η κεφαλη, και απας ο ανθρωπος δοξαζεται· λεγει το στομα, και γελωσιν οφθαλμοι
και ευφραινονται· και- τοι ου του καλλους των οφθαλμων, αλλα της γλωτ- της η
ευδοκιμησις. Παλιν οφθαλμων καλων φαινομε- 61.262 νων, η πασα γυνη
καλλωπιζεται· ωσπερ ουν και ου- τοι, και ρινος ευθειας και αυχενος ορθου και
ετερων μελων εγκωμιαζομενων, γεγηθασι και φαιδροι γινον- ται, και δακρυουσι
παλιν μετα πολλης της δαψιλειας εν ταις οδυναις αυτων και ταις συμφοραις, καν
ασι- νεις αυτοι διαμενωσι. δʹ. Ταυτ' ουν απαντες εννοησαντες, μιμησω- μεθα την
αγαπην των μελων τουτων, μηδε ταναντια ποιωμεν, επεμβαινοντες τοις του
πλησιον κακοις, και φθονουντες τοις του πλησιον αγαθοις· μαινομενων γαρ τουτο
και εξεστηκοτων. Και γαρ ο τον οφθαλμον εξ- ορυττων, παραφροσυνης μεγιστον
δειγμα εξηνεγκε· και ο την χειρα κατεσθιων, λαμπρας μανιας παρεχε- ται ελεγχον. Ει
 
 

199
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε επι των μελων τουτο και επι των αδελφων ομοιως γινομενον παραφροσυνης
περιτιθησι δοξαν, και βλαβην ου την τυχουσαν επαγει. Ἕως μεν γαρ αν εκεινος
λαμπηι, και η ση ευμορφια φαινεται και ολον καλλωπιζεται το σωμα· ουδε γαρ εις
εαυτον μονον το καλλος περιιστησιν, αλλα και σοι διδωσι σε- μνυνεσθαι· αν δε
κατασβεσηις αυτον, ολωι τωι σωματι κοινον το σκοτος ειργασω, και πασι τοις μελεσι
την συμφοραν επηγαγες· ωσπερ ουν εαν διατηρηις λαμ- ποντα, ολοκληρωι τωι σωματι
την ωραν διατηρεις. Ου- δεις γαρ φησιν, οτι Καλος ο οφθαλμος, αλλα τι; Κα- λη η
δεινα· αν δε και αυτος επαινηται, μετα το κοι- νον εγκωμιον επαινειται. Ουτω και εν
τηι Ἐκκλησιαι συμβαινει· αν γαρ ωσι τινες οι ευδοκιμουντες, το κοινον καρπουται την
ευφημιαν. Οι γαρ εχθροι ου δι- αιρουσι τα εγκωμια, αλλα συναπτουσι. Καν ηι τις εν
τωι λεγειν λαμπων, ουκ αυτον εγκωμιαζουσι μονον, αλλα και την Ἐκκλησιαν
απασαν. Ουδε γαρ φασιν οτι θαυμαστος ο δεινα μονον, αλλα τι; θαυμαστον εχουσι
διδασκαλον οι Χριστιανοι· και κοινον το κτημα ποιουσιν. Ειτα Ἕλληνες μεν
συναπτουσι, συ δε διαιρεις, και πολεμεις τωι σαυτου σωματι και κατα των οικειων
ιστασαι μελων; Ουκ οισθα, οτι τουτο παντα ανατρεπει; και γαρ και Βασι- λεια, φησιν,
εφ' εαυτην μερισθεισα ου σταθησε- ται. Ουδεν δε ουτω μεριζει και διιστησιν, ως
φθονος και βασκανια, το χαλεπον τουτο νοσημα, και πασης απεστερημενον
συγγνωμης, και της των κακων ρι- ζης κατα τι χαλεπωτερον. Ὁ μεν γαρ φιλαργυρος
τοτε ηδεται, οταν αυτος λαβηι· ο δε βασκανος τοτε ηδεται, οταν ετερος μη λαβηι, ουχ
οταν αυτος λαβηι· ευεργεσιαν γαρ οικειαν νομιζει την ετερων κακο- πραγιαν, ου την
οικειαν ευημεριαν, κοινος τις εχθρος της των ανθρωπων περιερχομενος φυσεως, και
τα του Χριστου μελη τυπτων, ου τι γενοιτ' αν μανικω- τερον; Ὁ δαιμων φθονει μεν,
αλλ' ανθρωποις, δαι- μονι δε ουδενι· συ δε ανθρωπος ων, ανθρωποις φθονεις, και
προς το ομοφυλον ιστασαι και ομογενες, οπερ ουδε ο δαιμων ποιει. Και ποιας τευξηι
συγγνω- μης, ποιας δε απολογιας, οταν ιδηις αδελφον ευημε- ρουντα τρεμων και
ωχριων, στεφανουσθαι δεον και χαιρειν και αγαλλεσθαι; Ει δε και ζηλουν εθελεις,
ου κωλυω· ζηλωσον, αλλ' ινα κατ' εκεινον γενηι τον ευ- δοκιμουντα· μη ινα αυτον
καταβιβασηις, αλλ' ινα προς 61.263 την αυτην φθασηις κορυφην, ινα την αυτην
αρετην επιδειξηι. Τουτο ζηλος καλος, το μιμεισθαι και μη πο- λεμειν, το μη αλγειν
επι τοις ετερων αγαθοις, αλλα δακνεσθαι επι τοις οικειοις κακοις· ου το εναντιον ο
φθονος ποιει· των γαρ οικειων κακων αμελων, επι τοις αλλοτριοις τηκεται καλοις.
Και γαρ ο πενης ουχ ουτω τηι οικειαι δακνεται πενιαι, ως τηι του πλη- σιον ευποριαι, ου
τι γενοιτ' αν χαλεπωτερον; Ουτος γαρ κατα τουτο, οπερ εφθην ειπων, και του πλεονεκτου χειρων· ο μεν γαρ οταν αυτος τι λαβηι, χαι- ρει· ο δε, οταν ετερος μη λαβηι, τοτε
ευφραινεται. ∆ιο παρακαλω την πονηραν ταυτην αφεντας οδον, και μεταβαλοντας
προς ζηλον καλον (και γαρ εστι σφοδρον και πυρος παντος θερμοτερον ο ζηλος ο
τοιουτος), μεγαλα εντευθεν καρπωσασθαι αγαθα. Ουτω και Παυλος τους απο των
Ἰουδαιων επι την πιστιν εχειραγωγει, λεγων· Ει πως παραζηλωσω μου την σαρκα,
και σωσω τινας εξ αυτων. Ὁ γαρ ουτω ζηλων, ως εκεινος εβουλετο, ου τηκεται οταν
τον ετερον ευδοκιμουντα ιδηι, αλλ' οταν εαυτον απολιμπανομενον. Ὁ δε φθονερος
ουχ ουτως, αλλ' οταν ετερον ευ πραττοντα ιδηι· και καθαπερ κηφην τις εστι τοις
αλλοτριοις λυμαινομενος πονοις, και αυτος μεν ουδεποτε αναστηναι σπουδαζων,
δακρυων δε οταν ετερον ανασταντα ιδηι, και παντα ποιων ωστε αυτον καταβαλειν.
Τινι ουν αν τις τουτο παραβαλοι το πα- θος; Ὅμοιον ειναι μοι δοκει τουτο, οιον αν ει
νωθης ονος και πολυσαρκιαι βεβαρημενος ιππωι πτηνωι συν- εζευγμενος, μητε αυτος
διανιστασθαι βουλοιτο, και εκεινον τωι βαρει των σαρκων καθελκειν επιχειροιη. Και
γαρ και ουτος, οπως μεν αυτος απαλλαγειη του βαθεος υπνου τουτου, ουδεν ουτε
εννοει, ουτε σπου- δαζει· παντα δε ποιει ωστε τον εις τον ουρανον ιπτα- μενον
υποσκελισαι και καταβαλειν, ακριβης του διαβολου ζηλωτης γινομενος. Και γαρ
 
 

200
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινος ορων τον ανθρωπον εν παραδεισωι, ουκ αυτος εσπουδαζε μεταβαλεσθαι,
αλλ' εκεινον εκβαλειν του παραδεισου· και παλιν ιδων αυτον εν ουρανωι
καθημενον, και τους αλλους επειγομενους εκει, της αυτης εχεται μελετης, τους εκει
σπευδοντας υποσκελιζων, και πλειονα εν- τευθεν εαυτωι σωρευων την καμινον. Και
γαρ απαν- ταχου τουτο συμβαινει· ο μεν γαρ φθονουμενος αν νηφηι, λαμπροτερος
γινεται· ο δε βασκαινων πλειονα εαυτωι συναγει κακα. Ουτω και ο Ἰωσηφ εγενετο
61.264 λαμπρος· ουτως Ἀαρων ο ιερευς· η γαρ των φθο- νουντων επιβουλη και απαξ
και δις ψηφισασθαι αυ- τον τον Θεον εποιησε, και την ραβδον βλαστησαι
παρεσκευασεν. Ουτως ο Ἰακωβ της πολλης ευποριας απελαυσε, και των αλλων
απαντων. Ουτως οι βα- σκαινοντες μυριοις εαυτους περιεπειραν κακοις. Ἅπερ
ειδοτες απαντα, φυγωμεν τον τοιουτον ζηλον. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, φθονεις;
οτι χαριν ελαβε πνευματικην ο αδελφος; Και παρα τινος ελαβεν; ειπε μοι· ου παρα
του Θεου; Ουκουν προς εκεινον την απεχθειαν αναδεχηι τον δεδωκοτα την δωρεαν.
Ειδες ποι το κακον ερπει, και οιον τον κολοφωνα των αμαρτηματων επαγει, και
οσον ανορυττει βαραθρον τιμωριας; Φευγωμεν τοινυν τουτο το παθος, αγα- πητοι,
και μητε φθονωμεν, αλλα και των φθονουντων υπερευχωμεθα, και παντα ποιωμεν
ωστε αυτων κα- τασβεσαι το παθος. Ἀλλα μη τα των ανοητων πα- σχωμεν, οι,
βουλομενοι δικην αυτους απαιτησαι, παντα ποιουσιν ωστε αυτων αναψαι την
φλογα. Ἀλλα μη ημεις ουτως, αλλα δακρυωμεν αυτους και θρη- νωμεν. Αυτοι γαρ
εισιν οι ηδικημενοι, σκωληκα εχοντες διηνεκη διατρωγοντα αυτων την καρδιαν, και
πηγην ιου συναγοντες πασης χολης πικροτεραν. Παρακαλωμεν τοινυν τον
φιλανθρωπον Θεον και εκεινοις το παθος μεταβαλειν, και ημας μηποτε εμ- πεσειν
τωι νοσηματι. Και γαρ αβατος ο ουρανος τωι ταυτην εχοντι την τηκεδονα· και προ του
ουρανου δε και ο παρων βιος αβιωτος. Ουδε γαρ ουτω ξυλον και εριον σης
εγκαθημενος και σκωληξ διατρωγειν ειω- θεν, ως ο της βασκανιας πυρετος αυτα
κατεσθιει τα οστα των βασκαινοντων, και της ψυχης την σωφρο- συνην λυμαινεται.
Ἵν' ουν και εαυτους και ετερους των μυριων απαλλαξωμεν κακων, απελασωμεν τον
πονηρον τουτον εξ ημων πυρετον, τον πασης τηκε- δονος χαλεπωτερον· ινα
πνευματικην αναλαβοντες ισχυν, και τον παροντα διανυσωμεν αγωνα, και των
μελλοντων επιτυχωμεν στεφανων· ων γενοιτο παν- τας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυ- ριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι
Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΒʹ.
Ὑμεις δε εστε σωμα Χριστου, και μελη εκ με- ρους. αʹ. Ἵνα γαρ μη τις λεγηι,
Τι προς ημας του σωματος το υποδειγμα; εκεινο μεν γαρ φυσει δουλευει, τα δε
ημετερα προαιρεσεως εστι κατορθωματα· προ- αγων αυτο τοις καθ' ημας πραγμασι,
και δεικνυς οτι τοσαυτην απο γνωμης οφειλομεν εχειν ομονοιαν, οσην απο φυσεως
εκεινα, φησιν, Ὑμεις δε εστε σωμα Χριστου. Ει δε το ημετερον ου δει στασιαζειν
σωμα, πολλωι μαλλον το του Χριστου, και τοσουτωι μαλλον, οσωι φυσεως χαρις
δυνατωτερα. Και μελη εκ μερους. Ου γαρ δη σωμα μονον, φησιν, αλλα και μελη
εσμεν. Περι γαρ αμφοτερων τουτων ανωτερω διελεχθη, τους πολλους εις εν
συναγων, και δεικνυς απαντας εν τι κατα την του σωματος εικονα γινομε- 61.264
νους, και το εν τουτο δια των πολλων συνισταμενον, και εν τοις πολλοις ον, και τα
πολλα εκ τουτου συν- εχομενα και δυναμενα ειναι πολλα. Τι δε εστι το, Ἐκ μερους;
Το γε εις υμας ηκον, και οσον εικος εξ υμων οικοδομηθηναι μερος. Ἐπειδη γαρ ειπε,
Σωμα, το δε παν σωμα ην, ουχι η παρα Κορινθιοις Ἐκκλη- σια, αλλ' η πανταχου της
οικουμενης, δια τουτο εφησεν, Ἐκ μερους· τουτεστιν, οτι Ἡ Ἐκκλησια ηπαρ' υμιν
 
 

201
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μερος εστι της πανταχου κειμενης Ἐκ- κλησιας, και του σωματος του δια πασων
συνιστα- μενου των Ἐκκλησιων· ωστε ουχι προς αλληλους μονον, αλλα και προς
πασαν την κατα την οικουμε- νην Ἐκκλησιαν ειρηνευειν αν ειητε δικαιοι, ει γε
παντος εστε μελη του σωματος. Και ους μεν εθετο ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι, πρωτον
αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους, επειτα δυναμεις, επειτα
χαρισματα ιαματων, αν- τιληψεις, κυβερνησεις, γενη γλωσσων. Ὅπερ 61.265 γαρ
εφθην ειπων τουτο και νυν ποιει· επειδη μεγα εφρονουν επι ταις γλωτταις, εσχατον
αυτο τιθησι πανταχου. Το γαρ πρωτον ενταυθα και δευτερον ουχ απλως ειρηκεν,
αλλα προταττων το προτιμοτερον, και το καταδεεστερον δεικνυς. ∆ιο και τους
αποστολους προυθηκεν, οι παντα εν εαυτοις ειχον τα χαρισματα. Και ουκ ειπεν, Ους
μεν εθετο ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι αποστολους, απλως, η προφητας, αλλα πρωτον και
δευτερον και τριτον τιθησι, το αυτο τουτο, οπερ ει- πον, εμφαινων. ∆ευτερον
προφητας. Προεφητευον γαρ, ως αι θυγατερες Φιλιππου, ως ο Ἄγαβος, ως αυτοι
ουτοι οι παρα Κορινθιοις, περι ων φησι, Προ- φηται δε δυο η τρεις λαλειτωσαν. Και
Τιμοθεωι δε γραφων ελεγε, Μη αμελει του εν σοι χαρισματος, ο εδοθη σοι δια
προφητειας. Και πολλωι πλειους τοτε ησαν, η επι της Παλαιας. Ου γαρ εις δεκα και
εικοσι και πεντηκοντα και εκατον περιεστηκει το χαρισμα, αλλ' εξεχειτο δαψιλως η
χαρις αυτη, και εκαστη Ἐκκλησια πολλους ειχε τους προφητευοντας. Ει δε φησιν ο
Χριστος, οτι Ὁ νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου, περι εκεινων φησι των
προφητων των την παρουσιαν αυτου προ- αναφωνησαντων. Τριτον διδασκαλους. Ὁ
μεν γαρ προφητευων, παντα απο του Πνευματος φθεγγεται· ο δε διδασκων, εστιν
οπου και εξ οικειας διανοιας διαλεγεται. ∆ιο και ελεγεν, Οι καλως προεστωτες
πρεσβυτεροι διπλης τιμης αξιουσθωσαν, μαλιστα δε οι κοπιωντες εν λογωι και
διδασκαλιαι. Ὁ δε Πνευματι παντα φθεγγομενος, ου κοπιαι· δια δη τουτο και μετα τον
προφητην αυτον τεθεικεν· οτι το μεν ολον εστι χαρισμα, το δε και ανθρωπινος
πονος. Και γαρ και οικοθεν πολλα φθεγγεται, συμβαινοντα μεν- τοι ταις θειαις
Γραφαις. Ἔπειτα δυναμεις, επειτα χαρισματα ιαματων. Ὁραις πως παλιν διαιρει τα
ιαματα απο της δυναμεως, οπερ και εμπροσθεν εποιησεν; η γαρ δυναμις πλεον της
ιασεως. Ὁ μεν γαρ δυναμιν εχων, και κολαζει και ιαται· ο δε χαρι- σμα ιαματων,
θεραπευει μονον. Και ορα πως αριστηι κεχρηται τηι ταξει, την προφητειαν των
δυναμεων και των ιαματων προτιθεις. Ἀνωτερω μεν γαρ, ενθα ελεγεν, οτι Τωι μεν
δια του Πνευματος διδοται λο- γος σοφιας, και αλλωι λογος γνωσεως, ου κατα ταξιν
τιθεις ελεγεν, αλλ' αδιαφορως· ενταυθα μεντοι προτιθησι και υποταττει. Τινος ουν
ενεκεν την προ- φητειαν προτιθησιν; Ὅτι και εν τηι Παλαιαι ταυτην εχει το πραγμα
την ταξιν. Ὅτε γουν ο Ἡσαΐας προς Ἰουδαιους διελεγετο, και της του Θεου
δυναμεως παρειχεν αποδειξιν, και της των δαιμονων ευτελειας τον ελεγχον
παρηγεν εις μεσον, και τουτο της θειοτη- τος αυτου εφησεν ειναι δειγμα μεγιστον, το
λεγειν τα μελλοντα. Και ο Χριστος δε τοσαυτα σημεια ποιησας, ου μικρον τουτο
φησιν αυτου της θειοτη- τος ειναι σημειον· και επιλεγει συνεχως, Ταυτα δε ειρηκα
υμιν, ιν' οταν γενηται, πιστευσητε οτι εγω ειμι. Ἀλλα προφητειας μεν εικοτως τα
χαρισματα των ιαματων δευτερα· δια τι δε και δι- δασκαλιας; Ὅτι ουκ εστιν ισον,
λογον καταγγελλειν κηρυγματος και σπειρειν την ευσεβειαν εις τας των ακουοντων
ψυχας, και δυναμεις ποιειν· επει και αυται δι' εκεινον γινονται. βʹ. Ὅταν ουν τις και
λογωι παιδευηι και βιωι, παντων εστι μειζων. ∆ιδασκαλους γαρ τουτους φησι, τους και
τοις εργοις διδασκοντας και τωι λογωι παιδευοντας. Τουτο γουν και τους
αποστολους, αποστολους ειναι εποιησε. Κακεινα μεν και ετεροι τινες ου πολλου
αξιοι παρα την αρχην ειληφασιν, ως εκεινοι οι ειρη- 61.266 κοτες, Κυριε ουχι τωι σωι
ονοματι προεφητευσαμεν. και δυναμεις πολλας εποιησαμεν; και μετα ταυτα
ακουσαντες, Ουδεποτε εγνων· υμας πορευεσθε απ' εμου οι εργαζομενοι την ανομιαν·
 
 

202
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον δε της δι- δασκαλιας λογον τον διπλουν τουτον, τον δια των εργων και των
λογων, ουκ αν αναδεξαιτο ποτε πονηρος ανθρωπος. Ει δε τους προφητας προτιθησι,
μη θαυμασηις· ου γαρ απλως προφητας λεγει, αλλα τους δια της προφητειας και
διδασκοντας και εις το κοινηι συμφερον απαντα λεγοντας· οπερ προιων σαφεστερον
ημιν ποιει. Ἀντιληψεις, κυβερνησεις. Τι εστιν, Ἀντιληψεις; Ὥστε αντεχεσθαι των
ασθενων. Τουτο ουν χαρισμα; ειπε μοι. Μαλιστα μεν και τουτο της του Θεου δωρεας,
το προστατικον ειναι, το πραγματα οικονομειν πνευματικα· αλλως τε δε πολλα και
των ημετερων κατορθωματων χαρισματα καλει, ουκ αναπιπτειν ημας βουλομενος,
αλλα δεικνυς οτι πανταχου της του Θεου δεομεθα βοηθειας, και παρασκευαζων
ευχαριστους ειναι, και προθυμοτερους ταυτηι ποιων και διεγειρων αυτων τα
φρονηματα. Γενηι γλωσσων. Ειδες που τεθεικε τουτι το χαρισμα, και πως πανταχου
την εσχατην αυτωι νεμει ταξιν; Ειτα επειδη παλιν εκ του καταλογου τουτου πολλην
εδειξε διαφοραν, και το νοσημα εκεινο διηγειρε το των ελατ- τονα εχοντων
χαρισματα· λοιπον μετα πολλης αυ- τοις επιπηδαι της σφοδροτητος, δια το πολλας
αυτοις παρασχειν τας αποδειξεις του μη σφοδρα ελαττουσθαι αυτους. Ἐπειδη γαρ
εικος ην ταυτα ακουσαντας αυτους λεγειν· Και δια τι μη παντες αποστολοι
εγενομεθα; ανωτερω μεν παρακλητικωτερωι λογωι κεχρηται, δια πολλων αποδεικνυς
αναγκαιως τουτο γινομενον, και απο της του σωματος εικονος· Το γαρ σωμα, φησιν,
ουκ εστιν εν μελος· και παλιν, Ει δε ην τα παντα εν μελος, που το σωμα; Και απο του
συμφεροντως δεδοσθαι, Ἑκαστωι γαρ, φησιν, η φανερωσις του Πνευματος διδοται
προς το συμ- φερον· και απο του παντας απο του Πνευματος αρυεσθαι του αυτου, και
απο του χαρισμα ειναι το διδομενον, αλλα μη οφειλην· ∆ιαιρεσεις γαρ, φησι,
χαρισματων εισι, το δε αυτο Πνευμα· απο του φανερωσιν ομοιως γινεσθαι δια
παντων του Πνευ- ματος, Ἑκαστωι γαρ η φανερωσις, φησι, διδοται δια του
Πνευματος· και απο του κατα το δοκουν τωι Πνευματι και τωι Θεωι ταυτα τετυπωσθαι,
Παντα γαρ ταυτα, φησιν, ενεργει εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι,
καθως βουλεται· και παλιν, Ἔθετο ο Θεος τα μελη εν εκαστον αυ- των εν τωι σωματι,
καθως ηθελησε· και απο του αναγκαια ειναι και τα ελαττονα, Τα γαρ δοκουντα,
φησιν, ασθενεστερα υπαρχειν, αναγκαια εστιν· απο του ομοιως αναγκαια ειναι, εν
τωι ομοιως το σωμα κατασκευαζειν τοις μειζοσι, Το γαρ σωμα, φησιν, ουκ εστιν εν
μελος, αλλα πολλα· απο του και τα μειζονα των ελαττονων δεισθαι, Ου δυναται γαρ,
φησιν, ειπειν η κεφαλη τοις ποσι, Χρειαν υμων ουκ εχω· απο του και πλειονος ταυτα
απολαυειν τιμης, Τωι γαρ υστερουντι, φησι, περισσοτεραν εδωκε τιμην· απο του
κοινην αυτων ειναι την φρον- τιδα και ισην, Το γαρ αυτο υπερ αλληλων μερι- μνωσι
παντα τα μελη· και απο του μιαν ειναι την δοξαν και την αλγηδονα αυτων απαντων,
Ειτε γαρ πασχει, φησιν, εν μελος συμπασχει παντα τα 61.267 μελη· ειτε δοξαζεται εν
μελος, συγχαιρει παντα τα μελη. Ἀνωτερω μεν ουν παρεκαλεσε δια τουτων· ενταυθα
δε καταφορικως και επιτιμητικως κεχρηται τωι λογωι λοιπον. Ὅπερ γαρ εφην, ουτε
αει παρακα- λειν, ουτε επιστομιζειν αει χρη. ∆ια τουτο και αυτος, επειδη δια πολλων
αυτους παρεκαλεσε, σφοδρως λοι- πον επιτιθεται, λεγων· Μη παντες αποστολοι; μη
παντες προφηται; μη παντες χαρισματα εχουσιν ιαματων; Και ουχ ισταται μεχρι του
πρωτου και του δευτερου χαρισματος, αλλα μεχρις εσχατων προ- εισιν· η τουτο
λεγων, οτι Ου δυνατον παντας ειναι παντα· ωσπερ εκει φησιν, Ει ην τα παντα εν μελος, που το σωμα; η και ετερον τι μετα τουτων κατασκευαζων εις παραμυθιας λογον
παλιν. Ποιον δη τουτο; Το δειξαι και τα ελαττονα ομοιως τοις μειζοσι περιμαχητα εκ
του μηδε ταυτα απλως πασι δεδοσθαι. Τι γαρ, φησιν, αλγεις, οτι ουκ εχεις χαρισματα
ιαματων; εννοησον οτι οπερ εχεις συ, καν ελαττον ηι, πολλακις ο το μειζον εχων, ουκ
εχει. ∆ια τουτο φησι· Μη παντες γλωσσαις λα- λουσι; μη παντες διερμηνευουσιν;
Ὥσπερ γαρ τα μεγαλα ου πασιν εχαρισατο ο Θεος παντα, αλλα τοις μεν τουτο, τοις δε
 
 

203
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινο· ουτω και επι των ελαττονων εποιησεν, ουδε ταυτα πασι προθεις. Ἐποιησε δε
τουτο, πολλην εκ τουτου την συμφωνιαν και την αγαπην οικοδομων, ινα εκαστος
του πλησιον δεομενος συναγηται προς τον αδελφον. Τουτο και εν ταις τεχναις
ωικονομησε, τουτο και εν τοις στοι- χειοις, τουτο και εν τοις φυτοις και εν τοις
μελεσι τοις ημετεροις και εν πασιν απλως. γʹ. Ειτα επαγει λοιπον την κυριωτατην
παραμυθιαν, και ικανην αυτους ανακτησασθαι και αναπαυσαι την οδυνωμενην
ψυχην. Τις δε αυτη εστι; Ζηλουτε, φησι, τα χαρισματα τα κρειττονα. Και ετι καθ'
υπερβολην οδον δεικνυμι υμιν. Τουτο δε ειπων ηρεμα ηινιξατο αιτιους οντας του τα
ελαττονα λαμ- βανειν, και κυριους, ει βουλοιντο, του τα μειζονα λαβειν. Ὅταν γαρ
ειπηι, Ζηλουτε, την παρ' εκεινων σπουδην απαιτει και την επιθυμιαν την περι τα
πνευματικα. Και ουκ ειπε, Τα μειζονα, αλλα, Τα κρειττονα, τουτεστι, τα
χρησιμωτερα, τα συμ- φεροντα. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· Μενετε επιθυ- μουντες
χαρισματων, και δεικνυμι οδον χαρισματων υμιν. Ουδε γαρ ειπε, Χαρισμα, αλλ'
Ὁδον, ινα μειζονως επαρηι τουτο, ο μελλει λεγειν· ουδε γαρ εν και δυο και τρια
χαρισματα δεικνυμι υμιν, αλλ' οδον μιαν την επι παντα ταυτα φερουσαν· και ουχ
απλως οδον, αλλα και μεθ' υπερβολης, και κοινηι πασι προκειμενην. Ου γαρ ωσπερ
τα χαρισματα τοις μεν ταυτα, τοις δε εκεινα, αλλ' ου πασι παντα δεδοται, ουτω και
τουτο· αλλα καθολικον δωρον εστι. ∆ιο και παντας εις τουτο καλει· Ζηλουτε γαρ,
φησι, τα χαρισματα τα κρειττονα· και ετι καθ' υπερβολην οδον δεικνυμι υμιν· την
αγαπην λεγων την προς τον πλησιον. Ειτα μελλων εμβαινειν εις τον περι αυτης
λογον και το εγκωμιον του κατορθωματος του- του, πρωτον καθαιρει ταυτα τηι προς
εκεινην συγ- κρισει, ουδεν οντα δεικνυς ταυτης χωρις, σφοδρα συνετως. Ει γαρ
ευθεως περι αγαπης διελεχθη, και ειπων, Ὁδον υμιν δεικνυμι, επηγαγεν. Αυτη δε
εστιν η αγαπη, και μη κατα συγκρισιν τον λογον προηγαγε· καν εμυκτηρισαν τινες
το λεχθεν, ουκ ειδοτες σαφως του πραγματος την ισχυν, αλλ' ετι προς ταυτα
κεχηνοτες. ∆ιοπερ ουκ ευθεως αυτην
61.268 ανακαλυπτει, αλλα πρωτον τηι
επαγγελιαι τον ακροα- την επαρας, και ειπων, Καθ' υπερβολην οδον δεικνυμι υμιν,
και εις επιθυμιαν αυτον αγαγων, ουδε ουτως ευθεως εις αυτην εμβαινει, αλλ' αυξων
ετι και επιτεινων αυτων την επιθυμιαν, περι τουτων αυτων διαλεγεται πρωτον, και
δεικνυσιν εκεινης ουκ ουσης, ουδεν οντα, εις μεγιστην αυτους αναγκην του φιλειν
αλληλους καθιστας· επειδη και εκ του ταυτην ημελησθαι η αιτια των κακων
απαντων ην. Ὥστε και κατα τουτο εικοτως αν μεγαλη φανειη, ει γε τα μεν
χαρισματα ου μονον αυτους ου συνηγαγεν, αλλα και ηνωμενους διεστησεν· αυτη δε
τους δι' εκεινων διασταντας δι' εαυτης μελλοι συναγειν και ποιειν σωμα εν. Ἀλλ' ου
λεγει τουτο ευθεως, αλλ' ο μαλιστα εποθουν, τουτο τιθησιν· οιον οτι χαρισμα το
πραγμα εστι, και των χαρισματων απαντων οδος μεθ' υπερβολης. Ὥστε ει και μη δια
το οφειλειν βουλει τον αδελφον αγαπαιν, δια το κρειττονος επι- λαμβανεσθαι
σημειου και χαρισματος δαψιλους κα- ταδεξαι την αγαπην. Και ορα ποθεν αρχεται·
πρωτον απο του θαυμαστου δοκουντος ειναι παρ' αυτοις και μεγαλου, των
γλωσσων· και αγαγων εις μεσον το χαρισμα, ου τοσουτον τιθησιν, οσον ειχον, αλλα
πολλωι πλεον. Ουδε γαρ ειπεν, Ἐαν γλωσσαις λαλω, αλλ' Ἐαν ταις γλωσσαις των
ανθρωπων λαλω. Τι εστι, Των ανθρωπων; Παντων των πανταχου της οικουμενης
εθνων. Και ουδε ταυτηι ηρκεσθη τηι υπερ- βοληι, αλλα και ετεραν πολλωι μειζονα
τιθησιν, επ- αγων και λεγων, Και των αγγελων, αγαπην δε μη εχω, γεγονα χαλκος
ηχων η κυμβαλον αλαλαζον. Ειδες που το χαρισμα επαρας, που καθ- ειλεν αυτο και
κατεῤριψεν; Ουδε γαρ απλως ειπεν, οτι Ουδεν ειμι, αλλ' οτι Γεγονα χαλκος ηχων,
αναισθητον τι και αψυχον. Πως δε χαλκος ηχων; Φωνην μεν αφιεις, εικη δε και
ματην, και εις ουδεν δεον. Προς γαρ τωι μηδεν ανυειν και παρενοχλειν δοκω και
φορτικος τις ειναι και επαχθης τοις πολ- λοις· οραις πως ο αγαπης απεστερημενος
 
 

204
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις αψυ- χοις προσεοικε και αναισθητοις; Γλωτταν δε αγγελων ενταυθα φησιν, ουχι
σωμα περιτιθεις αγγελοις, αλλ' ο λεγει, τοιουτον εστι· Καν ουτω φθεγγωμαι, ως
αγγελοις νομος προς αλληλους διαλεγεσθαι, ταυτης ανευ ουδεν ειμι, αλλα και
επαχθης και φορτικος. Ουτω γουν και αλλαχου οταν λεγηι, οτι Αυτωι καμψει παν
γονυ επουρανιων και επιγειων και καταχθο- νιων, ου γονατα και οστα περιτιθεις
τοις αγγελοις ταυτα λεγει, απαγε, αλλα την επιτεταμενην προσ- κυνησιν δια του
παρ' ημιν σχηματος αινιξασθαι βου- λεται. Ουτω και ενταυθα γλωσσαν εκαλεσεν, ου
σαρκος οργανον δηλων, αλλα την προς αλληλους αυ- των ομιλιαν τωι γνωριμωι παρ'
ημιν τροπωι αινιξα- σθαι βουλομενος. Ειτα ωστε ευπαραδεκτον γενεσθαι τον λογον,
ου μεχρι των γλωσσων ισταται, αλλα και επι τα λοιπα προεισι χαρισματα, και παντα
τηι αυ- της απουσιαι καθελων, τοτε αυτης υπογραφει την εικονα· και επειδη αυξησιν
ποιησαι προηιρηται του λογου, απο των ελαττονων αρχομενος ανεισιν επι τα μειζω.
Ὅπερ γαρ, ηνικα την ταξιν αυτων ενεφηνεν, υστερον τεθεικε το των γλωσσων,
τουτο πρωτον αριθμει νυν κατα μικρον, οπερ εφην, επι τα μειζονα αναβαινων.
Ειπων γαρ περι των γλωσσων, επι την προφητειαν ευθεως εκβαινει, και φησι· Και
εαν εχω προφητειαν· και ταυτην παλιν μεθ' υπερβολης. Ὥσπερ γαρ εκει ου γλωσσας
εθηκεν, αλλα τας παν- των των ανθρωπων γλωσσας, και προιων τας των αγγελων,
και τοτε εδειξεν ουδεν ον το χαρισμα αγαπης 61.269 χωρις· ουτω και ενταυθα ου
την προφητειαν τιθησι μονον, αλλα και την υψηλοτατην προφητειαν. Ειπων γαρ,
Ἐαν εχω προφητειαν, επηγαγε· Και ειδω τα μυστηρια παντα, και πασαν την γνωσιν·
μετ' επιτασεως τιθεις και τουτο το χαρισμα δʹ. Ειτα μετα τουτο και επι τα λοιπα
χαρισματα προβαινει. Και ινα μη το καθ' εκαστον αυτων λεγων δοκηι παλιν
ενοχλειν, την μητερα και πηγην απαντων τιθησι, και αυτην παλιν μεθ' υπερβολης,
ουτω λε- γων· Και εαν εχω πασαν την πιστιν. Και ουδε ηρκεσθη τουτωι, αλλα και,
οπερ ως μεγιστον ειπεν ο Χριστος, και τουτο προσεθηκεν ειπων· Ὥστε ορη
μεθιστανειν, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ειμι. Και σκοπει πως παλιν κανταυθα
καθαιρει των γλωσσων το αξιωμα. Ἐπι μεν γαρ της προφητειας δεικνυσι πολυ το
κερδος το απ' αυτης, το ειδεναι τα μυστηρια και την γνωσιν εχειν απασαν, και επι
της πιστεως εργον ου μικρον, το τα ορη μεθιστανειν· επι δε των γλωσσων αυτο
μονον ειπων το χαρισμα, αν- εχωρησε. Συ δε μοι κακεινο σκοπει, πως εν βραχει
παντα περιελαβε τα χαρισματα, προφητειαν ειπων και πιστιν· η γαρ εν λογοις, η εν
εργοις εστι τα θαυματα. Και πως ο Χριστος φησιν, Ἐλαχιστον μερος της πιστεως
ειναι το δυνασθαι ορος μεταστη- σαι (ως γαρ ελαχιστον λεγων, ουτως εθηκεν ειπων,
Ἐαν εχητε πιστιν ως κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι, Μεταβηθι, και
μεταβησεται)· ο δε Παυλος πασαν την πιστιν ταυτην ειναι φησι; Τι ουν εστιν ειπειν;
Ἐπειδη μεγα ην τουτο, το ορος μετα- στησαι, δια τουτο και αυτου εμνημονευσεν, ουχ
ως τουτο μονης δυναμενης πασης της πιστεως, αλλα επειδη τουτο μεγα ειναι εδοκει
τοις παχυτεροις δια τον ογκον του σωματος, καντευθεν επαιρει το προ- κειμενον. Ὃ
δε λεγει, τουτο εστιν· Ἐαν εχω πασαν την πιστιν, και εαν δυνωμαι ορη μεθιστανειν,
αγαπην δε μη εχω, ουδεν ειμι· Και εαν ψωμισω παντα τα υπαρχοντα μου, και εαν
παραδω το σωμα μου ινα καυθησωμαι, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελου- μαι. Βαβαι
της υπερβολης! και γαρ και ταυτα μετα προσθηκης ετερας τιθησιν. Ου γαρ ειπεν, Ἐαν
δω τοις πενησι την ημισειαν μοιραν των οντων, η τας δυο η τας τρεις μοιρας, αλλ'
Ἐαν παντα μου τα υπαρχοντα. Και ουκ ειπε, ∆ω, αλλα, Ψωμισω, ως προσκεισθαι τηι
δαπανηι και την διακονιαν την μετ' επιμελειας απασης. Και εαν παραδω το σωμα μου
ινα καυθησωμαι. Ουκ ειπεν, Ἐαν αποθανω, αλλα και τουτο μεθ' υπερβολης· τον γαρ
παντων χαλεπω- τερον θανατον θεις, το ζωντα κατακαηναι· και τουτον χωρις
αγαπης ουδεν μεγα εφησεν ειναι. Ἐπηγαγε γουν, Ουδεν ωφελουμαι. Ἀλλ' ουδεπω
την πασαν υπερβολην εδειξα, εως αν του Χριστου τας μαρτυριας τας περι
 
 

205
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεημοσυνης και θανατου ειρημενας εις μεσον αγαγω. Τινες ουν εισιν αι μαρτυριαι;
Τωι πλουσιωι φησιν, Ει θελεις τελειος ειναι, πωλησον σου τα υπαρχοντα, και δος
πτωχοις, και δευρο ακολουθει μοι· και περι αγαπης δε διαλεγομενος της εις τον
πλησιον φησι, Μειζονα ταυτης αγαπην ουδεις εχει, ινα τις την ψυχην αυτου θηι υπερ
των φιλων αυτου. Ὅθεν δηλον, οτι και επι του Θεου τουτο παντων μεγιστον εστιν.
Ἀλλ' εγω λεγω, φησιν ο Παυλος, καν υπερ του Θεου θωμεν αυτην, και μηδε απλως
θωμεν, αλλ' ωστε και εμπρησθηναι (τουτο γαρ εστιν, Ἐαν παραδω το σωμα μου ινα
καυθησωμαι), ου μεγα εσται κερδος ημιν τον πλη- σιον ουκ αγαπωσι. 61.270 Το μεν
ουν λεγειν τα χαρισματα ουδεν μεγα ωφε- λειν αγαπης απουσης, θαυμαστον ουδεν·
επει και του βιου δευτερα εστι τα χαρισματα. Πολλοι γουν χαρισματα επιδειξαμενοι,
επειδη φαυλοι γεγονασιν, εκολασθησαν, ως εκεινοι οι τωι ονοματι αυτου προφητευσαντες και δαιμονια πολλα εκβαλοντες και δυ- ναμεις πολλας ποιησαντες, ως
Ἰουδας ο προδοτης· ετεροι δε βιον παρασχομενοι πιστοι καθαρον, ουδενος
εδεηθησαν ετερου προς το σωθηναι. Το μεν ουν τα χαρισματα, οπερ εφην, δεισθαι
ταυτης, θαυμαστον ουδεν· το δε και βιον ηκριβωμενον μηδεν ισχυειν ταυτης ανευ,
τουτο εστι το την υπερβολην εμφαινον και πολλην ποιουν την αποριαν, και μαλιστα
οταν ο Χριστος αμφοτεροις τουτοις τα μεγαλα φαινηται ψηφιζομενος, τηι τε
ακτημοσυνηι, λεγω, και τοις του μαρτυριου κινδυνοις. Και γαρ τωι πλουσιωι φησιν,
οπερ εφθην ειπων, Ει θελεις τελειος ειναι, πωλησον σου τα υπαρχοντα, και δος
πτωχοις, και δευρο ακολουθει μοι· και τοις μαθηταις περι μαρτυριου διαλεγομενος
ελεγεν, Ὃς αν απολεσηι την ψυχην αυτου ενεκεν εμου, ευρησει αυτην· και, Ὃς εαν
ομολογησηι με εμ- προσθεν των ανθρωπων, ομολογησω καγω αυτον εμπροσθεν του
Πατρος μου του εν τοις ουρανοις. Και γαρ πολυς ο του κατορθωματος τουτου πονος
και αυτην σχεδον υπερβαινων την φυσιν· και τουτο ισασιν οι καταξιωθεντες των
στεφανων τουτων κα- λως· λογος γαρ ουδεις αυτο παραστησαι δυνησεται· ουτω
γενναιας το πραγμα εστι ψυχης, και μεθ' υπερ- βολης θαυμαστον. εʹ. Ἀλλ' ομως το
θαυμαστον τουτο ουδεν μεγα εφησεν ωφελειν αγαπης χωρις ο Παυλος, καν την
ακτημο- συνην συνεζευγμενην εχηι. Τινος ουν ενεκεν ουτως ειρηκε; Τουτο ηδη
δειξαι πειρασομαι, προτερον εκεινο ζητησας, πως ο τα υπαρχοντα ψωμιζων παντα
δυναται μη εχειν αγαπην. Τον μεν γαρ ετοιμον οντα καηναι και τα χαρισματα
εχοντα εγχωρει ισως και μη αγαπησαι· ο δε μη μονον δους τα υπαρχοντα, αλλα και
ψωμιζων, πως ουκ αγαπαι; Τι ουν εστιν ειπειν; Ἢ οτι το ουκ ον ως ον υπεθετο, οπερ
αει φιλει ποιειν, οταν υπερβολην παραστησαι βουληθηι· ως οταν Γαλαταις γραφων
λεγηι· Ἐαν ημεις η αγ- γελος εξ ουρανου ευαγγελιζηται υμιν παρ' ο παρελαβετε,
αναθεμα εστω. Καιτοι ουτε αυτος, ουτε αγγελος εμελλε τουτο ποιειν· αλλ' ινα δειξηι
την υπερβολην του πραγματος, και το μηδ' ολως εσομε- νον τεθεικε. Και παλιν οταν
Ῥωμαιοις επιστελληι και λεγηι, Ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε δυνα- μεις δυνησονται
ημας χωρισαι απο της αγαπης του Θεου· ουδε γαρ τουτο εμελλον ποιειν αγγελοι,
αλλα κανταυθα το μη ον υποτιθεται, ωσπερ ουν και το εξης λεγων· Ουτε κτισις
ετερα. Καιτοιγε ετερα ουκ εστι κτισις· πασαν γαρ αυτην περιελαβε, και τα ανω και τα
κατω παντα ειπων· αλλ' ομως καν- ταυθα το μη ον καθ' υποθεσιν τιθησιν, ωστε
δειξαι τον μεθ' υπερβολης αυτου ποθον· ο δη και ενταυθα ποιει λεγων, οτι Καν
παντα τις δωι, αγαπην δε μη εχηι, ουδεν ωφελειται. Ἢ τουτο ουν εστιν ειπειν, η οτι
βουλεται τους παρεχοντας και συγκεκολλησθαι τοις λαμβανουσι, και μη απλως
διδοναι ασυμπαθως, αλλ' ελεουντας και κατακαμπτομενους, επικλωμε- νους και
συναλγουντας τοις δεομενοις. ∆ια τουτο γαρ και η ελεημοσυνη παρα του Θεου
νενομοθετηται. Και γαρ ηδυνατο τους πενητας διατρεφειν ο Θεος και χωρις τουτου,
αλλ' ινα ημας εις την αγαπην συνδη- 61.271 σηι, και ινα διαθερμαινωμεθα προς
αλληλους, παρ' ημων αυτους εκελευσε τρεφεσθαι. ∆ια τουτο και αλλαχου φησι·
 
 

206
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κρεισσων λογος αγαθος, η δοσις· και, Ἰδου λογος υπερ δομα αγαθος. Και αυτος φησιν, Ἔλεον θελω, και ου θυσιαν. Ἐπειδη γαρ εθος τους τε ευεργετουμενους φιλειν,
τους τε ευ πασχοντας προς τους ευεργετουντας οικειοτερον δια- κεισθαι, συνδεσμον
φιλιας ποιων, τουτο ενομοθε- τησεν. Ἀλλα το ζητουμενον εκεινο εστι, πως, του
Χριστου αμφοτερα ταυτα τελειοτητος ειναι φησαν- τος, ουτος χωρις αγαπης ατελη
ταυτα ειναι φησιν. Ουκ αντιφθεγγομενος αυτωι, μη γενοιτο, αλλα και σφοδρα αυτωι
συναιδων. Και γαρ επι του πλουσιου ουχ απλως ειπε. Πωλησον σου τα υπαρχοντα,
και δος πτωχοις, αλλ' επηγαγε, Και δευρο ακολουθει μοι. Ἡ δε ακολουθησις αυτου
ουδενα ουτω μαθητην αποδεικνυσι του Χριστου, ως το αλληλους αγαπαιν. Ἐν γαρ
τουτωι γνωσονται παντες, φησιν, οτι μα- θηται μου εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Και
οταν δε λεγηι, Ὃς αν απολεσηι την ψυχην αυτου ενε- κεν εμου, ευρησει αυτην· και,
Ὃς αν ομολογησηι με εμπροσθεν των ανθρωπων, ομολογησω καγω αυτον
εμπροσθεν του Πατρος μου του εν τοις ου- ρανοις· ου τουτο φησιν, οτι ου δι' αγαπην,
αλλα τον μισθον τον αποκειμενον τοις πονοις τουτοις δηλοι· επει οτι μετα του
μαρτυριου και τουτο ζητει, αλλα- χου σφοδρα αυτο ηινιξατο, ουτως ειπων· Το μεν
πο- τηριον μου πιεσθε, και το βαπτισμα, ο εγω βα- πτιζομαι, βαπτισθησεσθε·
τουτεστι, Μαρτυρησετε, σφαγησεσθε υπερ εμου· το δε καθισαι εκ δεξιων και εξ
ευωνυμων, ουχ ως τινων καθημενων εκ δε- ξιων και εξ ευωνυμων, αλλα την
ανωτατω λεγων προεδριαν τε και τιμην, ουκ εστιν εμον δουναι, φησιν, αλλ' οις
ητοιμασται. Ειτα δεικνυς τισιν ητοιμασται, καλεσας αυτους, φησιν· Ὃς εαν θεληι εν
υμιν ειναι πρωτος, εστω παντων υμων διακο- νος· ταπεινοφροσυνην δηλων και
αγαπην. Ἀγαπην δε επιτεταμενην απαιτει. ∆ια δη τουτο ουδε μεχρι τουτου εστη, αλλ'
επηγαγεν· Ὥσπερ ο Υιος του ανθρωπου ουκ ηλθε διακονηθηναι, αλλα διακο- νησαι
και δουναι την ψυχην αυτου λυτρον αντι πολλων· δεικνυς οτι ουτω δει φιλειν, ως
και σφατ- τεσθαι υπερ των αγαπωμενων· τουτο γαρ μαλιστα αυτον εστι φιλειν. ∆ιο
και τωι Πετρωι φησιν, Ει φι- λεις με, ποιμαινε τα προβατα μου. Και ινα μαθητε οσον
εστι το κατορθωμα, υπογραψωμεν αυτην τωι λογωι, επειδη τοις πραγμασιν αυτην ουχ
ορωμεν που φαινομενην, και εννοησωμεν, ως ει πανταχου μετα δαψιλειας ην αυτη,
ποσα αν εγενετο αγαθα. Ουτε γαρ νομων ουτε δικαστηριων εδει, ου κολασεων, ου
τιμωριων, ουκ αλλου των τοιουτων ουδενος. Ει γαρ απαντες ηγαπων και ηγαπωντο,
ουδεν αν ηδικησεν ουδεις, αλλα και φονοι και μαχαι και πολεμοι και στασεις και
αρπαγαι και πλεονεξιαι και παντα αν εκποδων εγεγονει τα πονηρα, και μεχρις
ονοματος αν ηγνοηθη η κακια. Τα μεντοι σημεια ουκ αν τουτο ειργασατο, αλλα και
εις κενοδοξιαν επαιρει τους μη προσεχοντας και απονοιαν, ʹ. Και το δη θαυμαστον
της αγαπης, οτι τα μεν αλλα αγαθα εχει παρεζευγμενα τα κακα· οιον ο ακτημων
φυσαται πολλακις δια τουτο, ο λεγειν ειδως και δοξομανιαν νοσει, ο ταπεινοφρων
δι' αυτο τουτο πολλακις κατα το συνειδος μεγα φρονει· η δε αγαπη πασης της
τοιαυτης απηλλακται λυμης· κατα 61.272 γαρ του αγαπωμενου ουκ αν τις επαρθειη
ποτε. Και μη μοι θηις ενα αγαπωντα, αλλα παντας ομοιως, και τοτε αυτης οψει την
αρετην· μαλλον δε, ει βουλει, πρωτον ενα αγαπωμενον και ενα φιλουντα τιθει, φιλουντα μεντοι, ως φιλειν αξιον. Την γαρ γην ουτως ως τον ουρανον οικησει,
πανταχου γαληνης απολαυων, και μυριους εαυτωι πλεκων στεφανους. Ὁ γαρ τοιουτος και φθονου και οργης και βασκανιας και απονοιας και κενοδοξιας και πονηρας
επιθυμιας και παντος ερωτος ατοπου και παντος νοσηματος καθαρευουσαν
διατηρησει την εαυτου ψυχην. Ὥσπερ γαρ εαυτον ουκ αν τις εργασαιτο τι κακον,
ουτως ουδε τους πλη- σιον ουτος. Τοιουτος δε ων, μετ' αυτου στησεται του Γαβριηλ
επι της γης βαδιζων. Και ο μεν αγαπην εχων τοιουτος· ο δε σημεια ποιων, και γνωσιν
εχων απηρτισμενην, ταυτης ανευ, καν μυριους εγειρηι νε- κρους, ουδεν μεγα ονησει,
παντων απεῤρηγμενος και ουδενι των συνδουλων αναμιγνυναι εαυτον ανεχομε 
 

207
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νος. ∆ια δη τουτο και ο Χριστος της εις αυτον ακρι- βους αγαπης σημειον εφησεν
ειναι, το τον πλησιον φιλειν. Ει γαρ φιλεις με, φησιν, ω Πετρε, τουτων πλεον,
ποιμαινε τα προβατα μου. Ειδες πως και εντευθεν παλιν ηινιξατο, οτι μαρτυριου
μειζον τουτο, Και γαρ ει παιδα τις ειχεν αγαπητον, και υπερ ου και την ψυχην αν
επεδωκεν, ειτα τις τον μεν πατερα εφιλει, τωι δε παιδι μηδ' ολως προσειχε, σφοδρα
αν παρωξυνε τον πατερα, και ουκ αν ᾔσθετο της οικειας αγαπης δια την του παιδος
υπεροψιαν. Ει δε επι πα- τρος και παιδος τουτο συμβαινει, πολλωι μαλλον επι Θεου
και ανθρωπων· και γαρ πατερων απαντων εστι φιλοστοργοτερος ο Θεος. ∆ια δη
τουτο ειπων, Πρωτη και μεγαλη εντολη, Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον σου, επηγαγε,
∆ευτερα δε, και ουκ εσιγησεν, αλλα προσεθηκεν, Ὁμοια αυτης, Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον. Και ορα πως μετα της αυτης σχεδον υπερβολης απαιτει και
ταυτην. Περι μεν γαρ του Θεου φησιν, Ἐξ ολης καρδιας σου· περι δε του πλησιον σου,
Ὡς εαυτον, οπερ ισον εστι τωι, Ἐξ ολης της καρδιας σου. Και γαρ ει μετα ακρι- βειας
τουτο εφυλαττετο, ου δουλος, ουκ ελευθερος ην, ουκ αρχων, ουκ αρχομενος, ου
πλουσιος, ου πενης, ου μικρος, ου μεγας, ου διαβολος αν εγνωσθη ποτε· ου λεγω,
Ουτος, αλλ' ει και ετερος τοιουτος, μαλλον δε ει και εκατον, και μυριοι τοιουτοι
ησαν, ουδεν αν ισχυσαν εκεινης ουσης. Μαλλον γαρ χορτος ηνεγκε πυρος επαγωγην,
η φλογα αγαπης ο διαβολος. Αυτη τειχους ισχυροτερα, αυτη αδαμαντος στεῤροτερα·
καν ετεραν ταυτης ισχυροτεραν ειπηις υλην, παντα υπερ- βαλλει της αγαπης η
στεῤροτης. Ταυτην ου πλουτος, ου πενια νικαι· μαλλον δε ουδ' αν ην πενια, ουκ
αμετρια πλουτου, ει αγαπη ην, αλλα τα εξ εκατερων αγαθα μονον. Και γαρ την εξ
εκεινου αφθονιαν εκαρ- πωσαμεθα αν, και την εκ ταυτης αμεριμνιαν· και ουτε του
πλουτου τας φροντιδας, ουτε της πενιας το δεος υπεμειναμεν αν. Και τι λεγω τα εξ
αυτης κερδη; Αυτο γαρ καθ' εαυτο το φιλειν εννοησον ηλικον εστι, ποσην φερει την
ευφροσυνην, εν ποσηι καθιστησι χα- ριτι την ψυχην, ο μαλιστα αυτης εστιν
εξαιρετον. Τα μεν γαρ αλλα της αρετης μερη συνεζευγμενον εχει τον πονον, οιον
νηστεια, σωφροσυνη, αγρυπνια, βα- σκανιαν, επιθυμιαν, υπεροψιαν· η δε αγαπη
μετα του κερδους πολλην εχει και την ηδονην, και πονον ουδενα· και καθαπερ
μελιττα αγαθη, τα πανταχοθεν συναγουσα αγαθα, εις την του φιλουντος κατατιθεται
ψυχην. Καν δουλευηι τις, ηδιω της ελευθεριας αποφαι- νει την δουλειαν. Ὁ γαρ
61.273 ως επιταττομενος χαιρει, καιτοι γε το
φιλων ουχ ουτως επιταττων.
επιταττειν ηδυ· αλλα μετατιθησιν αυτη των πραγματων την φυ- σιν, και παντα εν
χερσιν εχουσα παραγινεται τα αγαθα, πασης μητρος ηπιωτερα, πασης βασιλιδος
ευπορωτερα, και τα επιπονα κουφα ποιει και ραιστα, την μεν αρετην ευκολον, την δε
κακιαν πικροτατην ημιν αποφαινουσα. Σκοπει δε· Το δαπαναιν λυπηρον ειναι δοκει
και ποιει αυτο αυτη ηδυ· το λαμβανειν τα ετερων ηδυ, και ουκ αφιησιν αυτο
φαινεσθαι ηδυ, αλλα φευγειν ως μοχθηρον παρασκευαζει. Παλιν το κακως λεγειν,
γλυκυ πασιν ειναι δοκει· αυτη τουτο μεν μικρον αποφαινει, το δε καλως λεγειν, ηδυ·
ουδεν γαρ ουτως, ως τον φιλουμενον εγκωμιαζειν, ημιν ηδυ. Παλιν ο θυμος εχει
τινα ηδονην, αλλ' ενταυθα ουκετι, αλλα παντα αυτου τα νευρα ανηιρηται· καν
λυπησηι τον φιλουντα ο αγαπωμενος, θυμος μεν ουδα- μου φαινεται, δακρυα δε και
παρακλησεις, και ικε- τηριαι· τοσουτον απεχει του παροξυνθηναι. Καν ιδηι
αμαρτανοντα, πενθει και οδυναται· αλλα και η οδυνη αυτη ηδονην φερει. Της γαρ
αγαπης και τα δακρυα και η λυπη γελωτος παντος ηδιω και χαρας. Ουχ ουτω γουν
αναπαυονται οι γελωντες, ως οι υπερ φιλων κλαιοντες· καν απιστηις, επισχες αυτων
τα δακρυα, και ως τα ανηκεστα παθοντες, ουτω δυσχεραινουσιν. Ἀλλ' ηδονην εχει,
φησιν, ατοπον το φιλειν. Ἄπαγε, και ευφημει, ανθρωπε· ουδεν γαρ ουτως ηδονης
καθαρευει τοιαυτης, ως αγαπη γνη- σια. ζʹ. Μη γαρ μοι ταυτην ειπηις την δημωδη
και αγο- ραιον, και νοσον μαλλον η αγαπην ουσαν, αλλα ταυ- την ην ο Παυλος
 
 

208
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιζητει, την το συμφερον των αγαπωμενων σκοπουσαν, και οψει οτι πατερων ουτοι
φιλοστοργοτεροι. Και ωσπερ οι χρηματα φιλουντες ουκ αν ελοιντο δαπανησαι
χρηματα, αλλ' ηδιον αν εν στενοχωριαι γενεσθαι, η εκεινα ιδειν ελαττουμενα· ουτω
και ο προς τινα ηδεως εχων, μυρια αν ελοιτο παθειν, η τον αγαπωμενον
καταβλαπτομενον ιδειν. Πως ουν, φησι, τον Ἰωσηφ η Αιγυπτια φιλουσα, καθυβρισαι ηθελησεν; Ὅτι ταυτην εφιλει την αγαπην την διαβολικην. Ὁ μεντοι Ἰωσηφ
ου ταυτην, αλλ' ην ο Παυλος ζητει. Ἐννοησον ουν οσης αγαπης αυτου τα ρηματα ην,
και τα πραγματα α εκεινη ελεγε· Καθυβρισον με και ποιησον μοιχαλιδα, και τον
ανδρα αδικησον, και την οικιαν ανατρεψον απασαν, και σαυτον της προς τον Θεον
εκβαλε παῤρησιας· απερ ου μονον εκεινον, αλλ' ουδε εαυτην φιλουσης ην. Ουτος δε
επειδη γνησιως εφιλει, τουτων παντων απηγε. Και ινα μαθηις οτι αυτης εκηδετο, εκ
της παραινεσεως αυτο καταμαθε. Ου γαρ απωσατο μο- νον αυτην, αλλα και
παραινεσιν εισηγαγε πασαν δυ- ναμενην σβεσαι πυραν. Ει γαρ ο κυριος μου, φη- σιν,
ου γινωσκει δι' εμε ουδεν των εν τωι οικωι αυτου. Ευθεως αυτην ανεμνησε του
ανδρος, ινα εν- τρεψηι. Και ουκ ειπεν, Ὁ ανηρ σου, αλλ' Ὁ κυριος μου, ο μαλλον
ικανον ην αυτην κατασχειν, και πει- σαι εννοησαι τις ουσα τινος εραι, οτι δεσποινα
ουσα, δουλου. Ει γαρ εκεινος κυριος, και συ κυρια. Αι- σχυνθητι τοινυν την προς τον
δουλον ομιλιαν, και 61.274 εννοησον τινος ουσα γυνη, τινι βουλει συμπλακηναι,
και περι τινα αχαριστος γινηι και αγνωμων, και οτι εγω πλειονα αυτωι απονεμω
ευνοιαν. Και ορα πως επαιρει αυτου τας ευεργεσιας. Ἐπειδη γαρ ουδεν των υψηλων
εννοησαι ηδυνατο η βαρβαρος εκεινη και ακολαστος, απο των ανθρωπινων αυτην
εντρεπει λε- γων· Ου γινωσκει δι' εμε ουδεν· τουτεστιν, Ευερ- γετει με μεγαλα, και
ου δυναμαι τον προστατην εν τοις κυριοις πληξαι. Ἐμε δευτερον εποιησε δεσποτην
της οικιας, και, Ουδεις υπεξηιρηται μου, πλην σου. Ἐνταυθα επαιρει αυτης το
φρονημα, ινα καν ουτως αισχυνθηναι παρασκευασηι, και δειξηι μεγαλην ουσαν την
τιμην. Και ουδε μεχρι τουτου εστη, αλλα και επηγαγεν ονομα ικανον αυτην
κατασχειν, λεγων· ∆ια το σε γυναικα αυτου ειναι, και πως ποιησω το ρημα το
πονηρον τουτο; Ἀλλα τι λεγεις; οτι ου παρεστιν ο ανηρ, ουδε οιδεν οτι αδικειται;
Ἀλλ' ο Θεος εποψεται. Ἀλλ' ουκ εκερδανεν ουδεν απο της συμβουλης εκεινη, αλλ'
επεσπασατο αυτον. Την γαρ οικειαν μανιαν πληρωσαι βουλομενη, ου φιλουσα τον
Ἰωσηφ, ταυτα επραττε· και δηλον εξ ων μετα ταυτα εποιησε. Και γαρ δικαστηριον
καθιζει, και κατηγο- ριαν εισαγει, και τα ψευδη καταμαρτυρει, και εκδι- δωσι θηριωι
τον ουδεν ηδικηκοτα, και εις δεσμωτη- ριον εμβαλλει· μαλλον δε, το γε αυτης μερος,
και αν- ειλεν· ουτω τον δικαστην καθωπλισε. Τι ουν; αρα και Ἰωσηφ τοιουτος;
Τουναντιον μεν ουν απαν· ουτε γαρ αντειπεν, ουτε κατηγορησε της γυναικος. Ἠπιστηθη γαρ αν, φησι. Και μην σφοδρα εφιλειτο, και δηλον ουκ απο της αρχης μονον,
αλλα και απο του τε- λους. Ει γαρ μη σφοδρα αυτον βαρβαρος εκεινος εφι- λει, καν
απεκτεινε σιγωντα και ουδεν αντιλεγοντα. Και γαρ Αιγυπτιος ην, και αρχων, και
περι ευνην ηδικημενος, ως ενομιζε, και παρα οικετου, και οικετου τοιαυτα
ευεργετηθεντος. Ἀλλ' ενικησε ταυτα παντα ο ποθος και η χαρις, ην ο Θεος αυτου
κατ- εχεε. Μετα δε της χαριτος και της αγαπης ταυτης και τεκμηρια ειχεν ου μικρα,
ει δικαιολογεισθαι εβουλετο, αυτα τα ιματια. Ει γαρ αυτη ην η βιασθεισα, τον χιτωνα
αυτης περιεῤρηχθαι εδει, την οψιν κατ- εσπαραχθαι, ου τα εκεινου κατεχειν ιματια.
Ἀλλ' ηκουσε, φησιν, οτι υψωσα την φωνην, και κατα- λιπων τα ιματια αυτου,
απηλθε. Τινος ουν ενεκεν και απεδυσας; τι γαρ παθουσηι βιαν αγαπητον ην; Το
απαλλαγηναι του ενοχλουντος. Ἐγω δε ουκ εντευ-θεν μονον, αλλα και εκ των μετα
ταυτα δειξαι δυνη- σομαι αυτου την ευνοιαν και την αγαπην. Και γαρ οτε εις
αναγκην ενεπεσε του την αιτιαν ειπειν του δεσμωτηριου και της εκει διατριβης, ουδε
τοτε εξ- ειπε το δραμα, αλλα τι φησι; Και εγω ουκ εποιησα ουδεν, αλλα κλοπηι
 
 

209
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκλαπην εκ γης Ἑβραιων· και ουδαμου μεμνηται της μοιχαλιδος, ουδε καλλωπιζεται επι τωι πραγματι, ο πας τις ουν αν επαθεν, ει και μη φιλοτιμιας ενεκεν, αλλ'
ωστε μη δοξαι πονη- ρας ενεκεν αιτιας εις το οικημα εμβεβλησθαι εκεινο. Ει γαρ και
αμαρτανοντες ανθρωποι, ουδε ουτως απ- εχονται του ταυτα εγκαλειν, καιτοι γε
αισχυνην του πραγματος φεροντος, πως ουκ αξιον θαυμασοι εκει- νον, οτι και
καθαρος ων ουκ ειπε τον ερωτα της γυ- 61.275 ναικος, ουδε εξεπομπευσε την
αμαρτιαν, ουδε ηνικα επι τον θρονον ανεβη και της Αιγυπτου πασης εγε- νετο
βασιλευς, εμνησικακησε τηι γυναικι, ουδε απηιτησε δικην; ηʹ. Ειδες πως αυτος μεν
εκηδετο, εκεινη δε ουκ εφι- λει, αλλ' εμαινετο; Ου γαρ τον Ἰωσηφ εφιλει, αλλα την
ακολασιαν πληρωσαι εβουλετο· και αυτα δε τα ρηματα ει τις εξετασειεν ακριβως,
μετα θυμου και πολλου φονου. Τι γαρ φησιν; Εισηγαγες παιδα Ἑβραιον εμπαιζειν
ημιν, ονειδιζουσα την ευεργεσιαν τωι ανδρι· και τα ιματια επεδεικνυ, θηριου παντος
αγριωτερα γενομενη. Ἀλλ' ουκ εκεινος ουτω. Και τι λεγω την προς ταυτην ευνοιαν,
οπου γε και προς τους ανελοντας αδελφους τοιουτος ην, και ουδε περι εκεινων
ουδεν ποτε ειπε δυσχερες, ουκ ενδον, ουκ εξω; ∆ια τουτο ο Παυλος την μητερα των
αγαθων απαντων ταυτην ειναι φησι, και σημειων και των αλλων χαρισματων
προτιθησιν. Ὥσπερ γαρ χρυσων μεν ιματιων οντων και υποδηματων, δεομεθα και
ετερου τινος ενδειγματος, ωστε τον βασιλεα μα- θειν· αν δε την αλουργιδα ιδωμεν
και το διαδημα, ουδεν ετερον επιζητουμεν της βασιλειας ιδειν ση- μειον· ουτω δη
και ενταυθα. Ὅταν το της αγαπης επικειται διαδημα, αρκει δειξαι του Χριστου τον
ακριβη μαθητην, ουχ ημιν μονον, αλλα και τοις απι- στοις. Ἐν τουτωι γαρ, φησι,
γνωσονται παντες, οτι μαθηται μου εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Ὥστε το σημειον
τουτο σημειων απαντων μειζον, ει γε εν αυτωι γνωριζεται ο μαθητης. Καν γαρ μυρια
ποιωσι τινες σημεια, στασιαζωσι δε προς αλληλους, καταγελαστοι τοις απιστοις
εσονται· ωσπερ καν μη- δεν ποιωσι σημειον, αγαπωσι δε αλληλους ακριβως, και
αιδεσιμοι και αχειρωτοι πασιν οντες διαμενουσιν. Ἐπει και Παυλον δια τουτο
θαυμαζο- μεν, ου δια τους νεκρους ους ηγειρεν, ουδε δια τους λεπρους ους
εκαθαρισεν, αλλ' επειδη ελεγε, Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και
ουκ εγω πυρουμαι; Καν γαρ μυρια προς ταυτα θηις σημεια, ουδεν ισον ερεις· επει και
αυτος μισθον απο- κεισθαι μεγαν εφησεν αυτωι, ουκ επειδη σημεια εποιει, αλλ'
επειδη τοις ασθενουσι γεγονεν ως ασθε- νης. Τις γαρ μου εστι, φησιν, ο μισθος; Ἵνα
ευ- αγγελιζομενος, αδαπανον θησω το Ευαγγελιον. Και οταν των αποστολων
εαυτον προτιθηι, ου λεγει,
61.276 Περισσοτερα αυτων σημεια εποιησα· αλλα,
Περισσο- τερον αυτων εκοπιασα. Και λιμωι δε δια τουτο εβουλετο αποθανειν δια την
σωτηριαν των μαθητων· Καλον γαρ μοι μαλλον, φησιν, αποθανειν, η το καυχημα
μου ινα τις κενωσηι· ουκ επειδη εκαυχατο αυτος, αλλ' ινα μη δοξηι ονειδιζειν αυτοις.
Ουδαμου γαρ οιδε καυχασθαι επι τοις αυτου κατορθωμασι, μη καλουντος καιρου,
αλλα καν αναγκασθηι, αφρονα εαυτον καλει. Ει δε ποτε και καυχαται, εν ασθενειαις,
εν υβρε- σιν, εν τωι σφοδρως συναλγειν τοις επηρεαζομενοις· ωσπερ ουν και ενταυθα
φησι, Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; Ταυτα και κινδυνων μειζω τα ρηματα· διο και
υστερον αυτα τιθησιν, αυξων τον λογον. Τινος ουν αν ειημεν αξιοι ημεις προς
εκεινον εξεταζομενοι, οι μητε χρηματων καταφρονουντες δι' ημας αυτους, μητε τα
περιττα προιεμενοι των οντων; Ἀλλ' ουκ εκεινος ουτως, αλλα και την ψυχην και το
σωμα επ- εδιδου, ινα οι λιθασαντες αυτον και ραπισαντες, βασι- λειας επιτυχωσιν.
Ουτω γαρ με, φησιν, αγαπαιν εδι- δαξεν ο Χριστος, ο την καλην εντολην καταλιπων
την περι της αγαπης, και ην αυτος δια των εργων επλη- ρωσε. Και γαρ βασιλευς των
ολων τυγχανων, και της μακαριας εκεινης φυσεως ων, ανθρωπους, ους εξ ουκ
οντων εποιησε, και ους μυρια ευηργετησε, τουτους υβριζοντας και διαπτυοντας ουκ
απεστραφη, αλλα και ανθρωπος εγενετο δι' αυτους, και συνανεστραφη πορναις και
 
 

210
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τελωναις, και τους δαιμονωντας ιασατο, και τον ουρανον επηγγειλατο. Και μετα
ταυτα παντα λαβοντες αυτον εῤραπισαν, εδησαν, εμαστιγωσαν, κατεγελασαν, τελος
εσταυρωσαν. Και ουδε ουτως απ- εστρεφετο, αλλα και ανω ων εν τωι σταυρωι, φησι·
Πατερ, αφες αυτοις την αμαρτιαν. Τον δε προ τουτου κατηγορουντα ληιστην και εις
παραδεισον εισ- ηγαγε, και τον διωκτην Παυλον αποστολον εποιησε, και τους
οικειους τους αυτου και ανακειμενους αυτωι μαθητας εις θανατον εξεδιδου δια τους
σταυρωσαντας αυτον Ἰουδαιους. Ταυτ' ουν απαντα παρ' εαυτοις συλλεγοντες τα του
Θεου, τα των ανθρωπων, ζηλω- σωμεν ταυτα τα κατορθωματα, και την χαρισματων
απαντων ανωτεραν κτησωμεθα αγαπην, ινα και των παροντων και των μελλοντων
επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλ- ανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα,
κρα- τος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιω- νων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΓʹ.
Ἡ αγαπη μακροθυμει, χρηστευεται, ου ζηλοι, ου περπερευεται, ου
φυσιουται. αʹ. Ἐπειδη γαρ απεφηνατο, οτι και πιστεως και γνωσεως και προφητειας
και γλωσσων και χαρισμα- των και ιαματων και βιου ακρου και μαρτυριου ταυ- της
απουσης ουδεν οφελος μεγα, αναγκαιως λοιπον υπογραφει το καλλος αυτης το
αμηχανον, καθαπερ τισι χρωμασι τοις μερεσι της αρετης την εικονα αυτης
κατακοσμων, και τα μελη αυτης συντιθεις μετα ακριβειας απαντα. Ἀλλα μη
παραδραμηις, αγαπητε, τα λεγομενα, αλλ' εκαστον αυτων μετα 61.276 πολλης
εξεταζε της επιμελειας, ινα και του πρα- γματος ειδηις τον θησαυρον, και του
ζωγραφου την τεχνην. Σκοπει γουν ποθεν ευθεως ηρξατο, και τι τεθεικε πρωτον το
παντων αιτιον των αγαθων. Τι δε τουτο εστι; Μακροθυμια· αυτη της φιλοσοφιας η
ριζα πασης. ∆ιο και τις σοφος ελεγε· Μακροθυμος ανηρ πολυς εν φρονησει, ο δε
ολιγοψυχος ισχυ- ρως αφρων. Και πολει δε παραβαλων και αυτηι ισχυραι,
ασφαλεστεραν αυτην εφησεν εκεινης ειναι. Και γαρ οπλον εστιν αμαχον, και πυργος
τις αῤρα- γης, παντα διακρουομενη ραιδιως τα λυπηρα. Και καθαπερ εις αβυσσον
σπινθηρ εμπεσων εκεινην μεν 61.277 ουδεν παρεβλαψεν, αυτος δε εσβεσθη ραιδιως·
ουτως εις μακροθυμον ψυχην οπερ αν εμπεσηι των αδοκη- των, τουτο μεν
αφανιζεται ραιδιως, εκεινην δε ου ταραττει. Και γαρ παντων στεῤροτερον
μακροθυμια· καν στρατοπεδα ειπηις, καν χρηματα, καν ιππους, καν τειχη, καν οπλα,
καν οτιουν, ουδεν ισον μακρο- θυμιας ερεις. Ὁ μεν γαρ εκεινα περιβεβλημενος, υπο
θυμου κρατηθεις πολλακις, καθαπερ μειρακιον ευτελες, περιτρεπεται, και παντα
θορυβου πληροι και ζαλης· ουτος δε ωσπερ εν λιμενι καθημενος, βαθειας απολαυει
γαληνης· καν ζημιαι περιβαληις, ουκ εκινησας την πετραν, καν υβριν επαγαγηις, ουκ
εσεισας τον πυργον, καν πληγας προστριψηις, ουκ επληξας τον αδαμαντα· και γαρ
μακροθυμος δια τουτο λεγεται, επειδη μακραν τινα και μεγαλην εχει ψυχην· το γαρ
μακρον, και μεγα λεγεται. Ἀλλα τουτο το καλον απο της αγαπης φυεται, και τοις
κεκτημενοις και τοις απολαυουσι πολλην παρεχον την ωφελειαν. Μη γαρ μοι τους
απεγνωσμενους ειπηις, οι ποιουντες κακως και μη πασχοντες κα- κως, χειρους
γινονται. Ἐνταυθα γαρ ου παρα την μακροθυμιαν τουτου, αλλα παρ' εκεινους τους
ουκ εις δεον αυτηι χρωμενους τουτο συμβαινει. Μη τοινυν μοι τουτους ειπηις, αλλα
τους επιεικεστερους, οι μεγαλα εντευθεν κερδαινουσιν. Ὅταν γαρ κακως ποιησαντες
μη παθωσι κακως, την πραΰτητα του παθοντος θαυμασαντες, μεγιστην εντευθεν
καρ- πουνται φιλοσοφιας διδασκαλιαν. Αυτος δε ουδε μεχρι τουτου ισταται, αλλα
και τα αλλα αυτης επαγει κατ- ορθωματα, λεγων· Χρηστευεται. Ἐπειδη γαρ τι- νες
εισιν, οι τηι μακροθυμιαι ουκ εις την οικειαν κε- χρηνται φιλοσοφιαν, αλλ' εις την
 
 

211
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμυναν των παρ- οξυναντων, διαῤρηγνυντες εαυτους, φησιν οτι ουδε τουτο εχει το
ελαττωμα. ∆ιο και επηγαγε, Χρη- στευεται. Ου γαρ επι τωι την φλογα αναψαι των
υπο της οργης εκκαιομενων ηθικωτερον αυτοις κεχρην- ται, αλλ' επι τωι
καταπραυναι και κατασβεσαι· και ου μονον τωι φερειν γενναιως, αλλα και τωι θεραπευειν και παρακαλειν το ελκος ιωνται και το τραυ- μα θεραπευουσι του θυμου· Ου
ζηλοι· Ἔστι γαρ και μακροθυμον τινα ειναι και βασκανον, και τουτωι εκεινο
διαφθειρεται το κατορθωμα. Ἀλλ' αυτη και τουτο διεφυγεν. Ου περπερευεται.
Τουτεστιν, ου προπετευεται· και γαρ συνετον εργαζεται τον αγα- πωντα και βαρυν
και βεβηκοτα. Των μεν γαρ αι- σχρως φιλουντων ιδιον το ελαττωμα τουτο· ο δε ταυτην ειδως την αγαπην, τουτων μαλιστα παντων απ- ηλλακται. Ὅταν γαρ θυμος
ενδον μη ηι, και προ- πετεια πασα ανηιρηται και υβρις. Και γαρ καθαπερ τις αριστος
γεωργος ενδον εγκαθημενη τηι ψυχηι η αγαπη, ουκ αφιησιν ουδεν τουτων βλαστησαι
των ακανθων. Ου φυσιουται. Και γαρ ορωμεν πολλους επ' αυτοις τουτοις τοις
κατορθωμασι μεγα φρονουν- τας, οιον οτι μη εστι βασκανος μηδε πονηρος μηδε
ολιγοψυχος μηδε προπετης. Ουδε γαρ πλουτωι και πενιαι παρυφεστηκε τα κακα ταυτα
μονον, αλλα και αυτοις τοις φυσει καλοις. Ἀλλ' η αγαπη μετα ακρι- βειας εκκαθαιρει
παντα. Σκοπει δε· Ὁ μακροθυμος ου παντως και χρηστος· αν δε μη ηι χρηστος, πονηρια το πραγμα γινεται, και κινδυνευει εις μνησικα- κιαν εμπεσειν. ∆ια τουτο αυτη το
φαρμακον δουσα, την χρηστοτητα λεγω, καθαραν διατηρει την αρε- την. Παλιν ο
χρηστος πολλακις ευκολος γινεται, αλλα και τουτο αυτη διορθουται· Ἡ αγαπη γαρ,
φησιν, ου περπερευεται, ου φυσιουται. Ὁ χρηστος και
61.278 μακροθυμος
αλαζονευεται πολλακις· αλλα και ταυτην αναιρει την κακιαν. βʹ. Και θεα πως αυτην
ουκ αφ' ων εχει μονον, αλλα και αφ' ων ουκ εχει, κοσμει. Και γαρ αρετην επεισαγει, και κακιαν εκκοπτει, φησι, μαλλον δε ουδε αφιησι φυναι την αρχην. Ουδε γαρ
ειπε, Ζηλοι μεν, περιγινεται δε του φθονου, ουδ' οτι Ἀπονοειται μεν, κολαζει δε το
παθος, αλλ' οτι Ου ζηλοι, ου περπε- ρευεται, ου φυσιουται· ο δη μαλιστα εστι θαυμαστον, οτι και χωρις πονων κατορθοι τα αγαθα, και χωρις πολεμου και παραταξεως το
τροπαιον ιστησιν. Ου γαρ αφιησιν ιδρωσαι τον εχοντα, και ουτω τον στεφανον
λαβειν, αλλ' απονητι κομιζει το βραβειον αυτωι. Ἔνθα γαρ ουκ εστιν αντιπαλον
παθος τωι σωφρονι λογισμωι, τις αν γενοιτο πονος; Ουκ ασχημονει. Τι γαρ λεγω,
φησιν, οτι ου φυσιου- ται, οπου γε τοσουτον απεχει του παθους, οτι και τα εσχατα
παθουσα δια τον αγαπωμενον, ουδε ασχημο- συνην το πραγμα νομιζει; Ουκ ειπε
παλιν, οτι ασχημονει μεν, φερει δε την αισχυνην γενναιως, αλλ' οτι ουδε αισθησιν
τινα λαμβανει της αισχυνης. Ει γαρ οι φιλοχρηματοι παντα υπομενοντες τα επονειδιστα της καπηλειας ενεκεν εκεινης, ου μονον ουκ εγκαλυπτονται, αλλα και
αγαλλονται, πολλωι μαλλον ο την επαινετην ταυτην εχων αγαπην, υπερ της των
φιλουμενων ασφαλειας ουδεν οτιουν παραιτησεται, και ου μονον ου παραιτησεται,
αλλ' ουδε πασχων αισχυνεται· αλλ' ινα μη απο του πονηρου πραγματος το
παραδειγμα φερωμεν, εξετασωμεν επι του Χρι- στου τουτο αυτο, και τοτε οψομεθα
του λεχθεντος την δυναμιν. Ὁ γαρ Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος και ενεπτυετο και
εῤραπιζετο παρα ανδραποδων οικτρων· και ου μονον ουκ ενομιζεν ασχημονειν,
αλλα και ηγαλλετο, και δοξαν το πραγμα εκαλει· και ληιστην και ανδροφονον μεθ'
εαυτου προ των αλ- λων εις τον παραδεισον εισαγων, και πορνηι διαλεγο- μενος, και
ταυτα των περιεστωτων απαντων εγκα- λουντων, ουκ ενομιζε το πραγμα ειναι
αισχρον, αλλα και φιλειν αυτηι τους ποδας παρειχε τους εαυτου, και βρεχειν το σωμα
τοις δακρυσι, και απομασσειν ταις θριξι· και ταυτα εν μεσωι θεατρωι των εχθρων και
πολεμιων. Ἡ γαρ αγαπη ουκ ασχημονει. ∆ια τουτο και πατερες, καν απαντων ωσι
φιλοσοφωτεροι και ρητορικωτεροι, ουκ αισχυνονται τοις παισι συμ- ψελλιζοντες·
και ουδεις εγκαλει των ορωντων, αλλ' ουτω καλον ειναι το πραγμα δοκει, ως και
 
 

212
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευχης αξιον ειναι. Καν πονηροι γενωνται παλιν, ουτοι με- νουσι διορθουντες,
επιμελομενοι, συστελλοντες αυτων τα ονειδη, και ουκ αισχυνονται. Ἡ γαρ αγαπη
ουκ ασχημονει, αλλα καθαπερ χρυσαις τισι πτερυξι συγ- καλυπτει παντα τα
αμαρτηματα των αγαπωμενων. Ουτω και τον ∆αυιδ ο Ἰωναθαν εφιλει, και ακουων
του πατρος λεγοντος, Υιε κορασιων αυτομολουν- των γυναικοτραφες, ουκ
ηισχυνετο, καιτοι γε πολλης αισχροτητος τα ρηματα γεμει. Ὃ γαρ λεγει, τουτο εστιν·
Υιε πορνιδιων επιμαινομενων ανδρασιν, επιτρεχοντων τοις παριουσιν,
εκνενευρισμενε και μα- λακε και μηδεν εχων ανδρος, αλλ' επ' αισχυνηι σου 61.279
και της τεκουσης σε μητρος ζων. Τι ουν; ηλγησεν επι τουτοις και ενεκαλυψατο, και
απεστη του φιλου- μενου; Τουναντιον μεν ουν απαν, και εκαλλωπιζετο τωι φιλτρωι·
καιτοι γε ο μεν βασιλευς ην τοτε, και βασιλεως υιος ο Ἰωναθαν, ο δε φυγας και
αλητης ο ∆αυΐδ. Ἀλλ' ουδε ουτως ηισχυνετο αυτου τηι φιλιαι· η γαρ αγαπη ουκ
ασχημονει. Και γαρ το θαυμαστον αυ- της τουτο εστιν, οτι τον υβριζομενον ου μονον
ουκ αφιησιν αλγειν ουδε δακνεσθαι, αλλα και χαιρειν πα- ρασκευαζει. ∆ια δη τουτο
και εκεινος μετα ταυτα απαντα, ωσπερ στεφανον περικειμενος, ουτως απελ- θων
περιεχυθη τωι ∆αυΐδ. Ου γαρ οιδε τι ποτε εστιν αισχυνη η αγαπη· δια τουτο και
φιλοτιμειται, εφ' οις ετερος εγκαλυπτεται. Αισχυνη γαρ το μη ειδεναι φιλειν, ου το
φιλουντα κινδυνευειν και παντα υπομενειν υπερ των φιλουμενων. Παντα δε οταν
ειπω, μη νομισηις, και τα επιβλαβη λεγειν, οιον ει τις λεγοι, νεωι συμπραττειν εις
ερωμενην, η ει τις ετερον τι επιβλαβες αξιοι διανυειν. Ὁ γαρ τοιουτος ου φιλει· και
τουτο πρυην υμιν εδειξα απο της Αιγυπτιας γυ- ναικος. Και γαρ εκεινος μονος εστιν
ο φιλων, ο τα συμφεροντα ζητων τωι φιλουμενωι· ως ει τις τουτο μη θηρευοι το
καλον, καν μυριακις λεγηι φιλειν, εχθρων εστι πολεμιωτερος παντων. Ουτω και η
Ῥε- βεκκα ποτε, επειδη σφοδρα εξηρτητο του παιδος, και κλοπην ειργαζετο, και ουκ
ηισχυνετο μη αλωι, ουδε εδεδοικει· και γαρ και κινδυνος ην ουχ ο τυχων· αλλα και
του παιδος ακριβολογουμενου προς αυτην, Ἐπ' εμε η καταρα σου, τεκνον, ελεγεν. γʹ.
Ειδες και εν γυναικι ψυχην αποστολικην; Καθα- περ γαρ ο Παυλος ειλετο (ως αν ει
μεγαλωι τις μικρον παραβαλοι) υπερ Ἰουδαιων αναθεμα γενεσθαι, ουτω και αυτη,
ινα ο παις ευλογηθηι, και καταραθηναι ειλετο. Και των μεν αγαθων εκεινωι
παρεχωρει· ου γαρ δη μετ' εκεινου ευλογεισθαι εμελλε· τα δε κακα αυτη μονη
παρεσκευαζετο υπομενειν· αλλ' ομως εχαιρε και ηπειγετο, και ταυτα τοσουτου
κινδυνου προκειμενου, και τηι μελλησει των πραγματων εδυσ- χεραινε. Και γαρ
εδεδοικει μη προλαβων ο Ἡσαυ ματαιαν αυτης ποιησηι την σοφιαν. ∆ιο και
συντεμνει τα ρηματα, και επειγει τον νεανισκον, και αφεισα αντειπειν προς τα
ειρημενα, λογισμον ικανον πεισαι αυτον λεγει. Ουδε γαρ ειπεν, Εικη ταυτα λεγεις
και ματην δεδοικας, του πατρος σου γεγηρακοτος και το τρανον της αισθησεως
αφηιρημενου, αλλα τι; Ἐπ' εμε η καταρα σου, τεκνον· μονον συ μη διαφθει- ρηις το
δραμα, μηδε απολεσηις το θηραμα, μηδε τον θησαυρον προδωις. Αυτος δε ουτος ο
Ἰακωβ ουχι εθη- τευε παρα τωι συγγενει δις ετη επτα; ουχι μετα της δουλειας και
γελωτα ωφλεν υπερ της απατης εκει- νης; Τι ουν; αρα ᾔσθετο του γελωτος; αρα
ασχη- μονειν ενομιζεν οτι ελευθερος ων και εξ ελευθερων και τραφεις ευγενως, τα
των δουλων υπεμεινε παρα τοις προσηκουσιν; ο μαλιστα δακνειν ειωθεν, οταν παρα
τοις γνωριμοις τις τα επονειδιστα πασχηι. Ου- δαμως· το δε αιτιον η αγαπη, η και τον
χρονον πο- λυν οντα ολιγον απεφηνεν. Ἦσαν γαρ, φησι, εν- ωπιον αυτου ωσει
ημεραι ολιγαι. Τοσουτον απειχε του δακνεσθαι και ερυθριαιν επι τηι δουλειαι ταυτηι.
Εικοτως ουν ελεγεν ο μακαριος Παυλος, Ἡ αγαπη ουκ ασχημονει· ου ζητει τα
εαυτης, ου παροξυ- νεται. Ειπων γαρ, οτι Ουκ ασχημονει, δεικνυσι και τον τροπον,
δι' ον ουκ ασχημονει. Τις δε ο τρο- πος; Ὅτι ου ζητει τα εαυτης. Τον γαρ αγαπωμε61.280 νον παντα ειναι νομιζει, και τοτε ασχημονει, οταν μη δυνηθηι απαλλαξαι
 
 

213
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινον ασχημονουντα· ως εαν εξηι δια της ασχημοσυνης της εαυτου τον αγαπωμενον ωφελησαι, ουδε ασχημοσυνην το πραγμα ειναι νομιζει· εκεινος γαρ αυτος
εστι λοιπον. Τουτο γαρ εστι φιλια, μηκετι ειναι τον φιλουντα και τον φιλουμενον
δυο διηιρημενους, αλλ' ενα τινα ανθρω- πον· οπερ ουδαμοθεν, αλλ' η απο της αγαπης
γινε- ται. Μη τοινυν ζητει το σον, ινα ευρηις το σον. Ὁ γαρ ζητων το εαυτου, ουχ
ευρισκει το εαυτου. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε, Μηδεις το εαυτου ζητειτω, αλλα το του
πλησιον εκαστος. Το γαρ οικειον συμφερον εν τωι του πλησιον συμφεροντι κειται,
και το εκεινου εν τουτωι. Ὥσπερ ουν ει τις χρυσιον ιδιον εν τηι οικιαι τηι του πλησιον
κατωρυγμενον ει παραι- τοιτο ελθων εκει ζητειν και ανορυττειν, ουδεποτε αυτο
οψεται· ουτω και ενταυθα ο μη βουλομενος και εν τηι του πλησιον ωφελειαι το
οικειον συμφερον ζη- τειν, ουκ επιτευξεται των υπερ τουτου στεφανων. Και γαρ ο
Θεος δια τουτο ουτως αυτο κατεθηκεν, ινα ωμεν αλληλοις συνδεδεμενοι. Και ωσπερ
τις παιδιον υπνηλον διεγειρων τωι αδελφωι κατακολουθειν, οταν οικοθεν μη
βουλοιτο, το επιθυμητον αυτωι και επερα- στον εγχειριζει τωι αδελφωι, ινα επιθυμιαι
του λαβειν καταδιωκηι τον κατεχοντα, ο δη και γινεται· ουτω και ενταυθα το εκαστωι
συμφερον τωι πλησιον εδω- κεν, ινα αλληλων εντευθεν κατατρεχωμεν, και μη ωμεν
διεσπασμενοι. Και ει βουλει, τουτο και εφ' ημων ιδε των λεγοντων· το γαρ εμοι
συμφερον εν σοι κειται, και το σοι λυσιτελουν, εν εμοι. Και γαρ σοι συμφερει το
διδασκεσθαι τα τωι Θεωι δοκουντα, αλλα τουτο επιστευθην εγω, ινα παρ' εμου συ
αυτο λαβηις, και δια τουτο αναγκασθηις δραμειν επ' εμε· και εμοι συμφερει, το σε
βελτιω γενεσθαι· μισθον γαρ τουτου ληψομαι πολυν· αλλα τουτο παλιν κειται εν
σοι, και δια τουτο αναγκαζομαι σε καταδιωκειν, ινα συ ηις βελτιων, και το εμοι
συμφερον παρα σου λαμβανω. ∆ιο και Παυλος ελεγε, Τις γαρ μου εστιν η ελπις; η
ουχι και υμεις; και παλιν, Ἡ ελπις μου, και η χαρα μου, και ο στεφανος της
καυχησεως μου. Ὥστε η Παυλου χαρα οι μαθηται ησαν, και την εκεινου χαραν
εκεινοι ειχον. ∆ια τουτο και εδακρυεν, ει ποτε ειδεν απολλυμενους. Παλιν το
εκεινων συμφερον εν τωι Παυλωι ην· διο και ελεγεν· Ὑπερ της ελπιδος του Ἰσραηλ
την αλυσιν ταυ-την περικειμαι· και παλιν, Ταυτα πασχω δια τους εκλεκτους, ινα
ζωης αιωνιου τυχωσι. Τουτο και επι των βιωτικων ιδοι τις αν· Ἡ γαρ γυνη, φησι, του
ιδιου σωματος ουκ εξουσιαζει, ουδε ο ανηρ, αλλ' η γυνη του ανδρος, και ο ανηρ του
της γυναικος. Ουτω και ημεις οταν τινας συνδησαι θελησωμεν, τουτο ποιωμεν·
ουδενα εαυτου κυριον αφιεμεν, αλλα μεσην αλυσιν εκτεινοντες, τουτον υπ' εκεινου
και εκεινον υπο τουτου κρατεισθαι παρα- σκευαζομεν. Βουλει και επι των αρχοντων
τουτο ιδειν; Ὁ δικαζων ουχ εαυτωι καθηται κρινων, αλλα το των πλησιον συμφερον
ζητων. Οι αρχομενοι πα- λιν το τωι αρχοντι συμφερον ζητουσι δια της θερα- πειας,
δια της διακονιας, δια των αλλων απαντων. Οι στρατιωται υπερ ημων οπλα
τιθενται· δι' ημας γαρ κινδυνευουσιν· ημεις υπερ εκεινων ταλαιπωρουμεθα· παρ'
ημων γαρ αυτοις αι τροφαι. δʹ. Ει δε λεγεις, οτι το οικειον ζητων εκαστος τουτο
ποιει, τουτο και εγω λεγω, αλλ' οτι δια του αλλοτριου το οικειον ευρισκεται. Ὅ τε
γαρ στρατιω- 61.281 της, εαν μη πολεμησηι υπερ των τρεφοντων, ουκ εχει τον εις
τουτο διακονουμενον· αυτος τε ουτος παλιν, εαν μη θρεψηι τον στρατιωτην, ουκ εχει
τον υπερ- ασπιζοντα. Ειδες την αγαπην πανταχου διατεταμενην και παντα
οικονομουσαν; Ἀλλα μη αποκαμηις, εως αν ολοκληρον την χρυσην ταυτην σειραν
καταμαθηις. Ειπων γαρ, Ου ζητει τα εαυτης, λεγει παλιν τα εκ τουτου τικτομενα
αγαθα. Τινα δε ταυτα εστιν; Ου παροξυνεται, ου λογιζεται το κακον. Ὅρα παλιν ου
κρατουσαν της κακιας μονον, αλλ' ουδε αφιεισαν αυτην στηναι την αρχην. Ου γαρ
ειπε, Παροξυνεται μεν, περιγινεται δε, αλλ' Ουδε παροξυνεται· και ουκ ειπεν, Ουκ
εργαζεται το κακον, αλλ' Ουδε λογι- ζεται. Ουδεν γαρ πονηρον ου μονον ου
κατασκευαζει, αλλ' ουδε υποπτευει κατα του φιλουμενου. Πως ουν αν εργασαιτο, η
 
 

214
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πως αν παροξυνθειη η μηδε υπο- νοιαν πονηραν καταδεξασθαι ανεχομενη; οθεν η
πηγη της στοργης. Ου χαιρει επι τηι αδικιαι. Τουτεστιν, ουκ εφηδεται τοις κακως
πασχουσιν· και ου τουτο μονον, αλλα και, ο πολλωι μειζον εστι, Συγχαιρει δε τηι
αληθειαι. Συνηδεται, φησι, τοις ευδοκιμουσιν· ο λεγει Παυλος· Χαιρειν μετα
χαιροντων, και κλαιειν μετα κλαιοντων. Ἐντευθεν ου ζηλοι, εντευθεν ου φυσιουται·
και γαρ οικεια τα αλλοτρια νομιζει καλα· ειδες πως κατα μικρον αγγελον ποιει τον
αυτης τρο- φιμον η αγαπη; Ὅταν γαρ αοργητος ηι, και βασκα- νιας καθαρος, και
παντος τυραννικου παθους ελευ- θερος, εννοησον οτι και της ανθρωπινης φυσεως
απ- ηλλαγη λοιπον, και προς αυτην των αγγελων την απαθειαν μεθωρμισατο Ἀλλ'
ομως ουκ αρκειται τουτοις, αλλ' εχει τι και πλειον τουτων ειπειν· τα γαρ ισχυροτερα
υστερον τιθησι. ∆ιο φησι, Παντα στεγει. Ἀπο της μακροθυμιας, απο της χρηστοτητος, καν φορτικα ηι, καν επαχθη, καν υβρεις, καν πληγαι, καν θανατος, καν οτιουν.
Και τουτο παλιν απο του μακαριου ∆αυιδ συνιδειν δυνατον. Τι γαρ φορτικωτερον
του υιον ιδειν επανισταμενον και τυ- ραννιδος εφιεμενον και αιματος διψωντα
πατρυου; Ἀλλα και τουτο εστεγεν ο μακαριος εκεινος, και ουδε ουτως ηνειχετο
πικρον ρημα εκβαλειν κατα του πατραλοιου, αλλα και τοις στρατηγοις παντα τα
αλλα αφεις, υπερ της εκεινου σωτηριας επεσκηπτεν· ισχυρα γαρ ην η της αγαπης
κρηπις. ∆ιο και παντα στεγει· και την μεν δυναμιν αυτης εντευθεν αινιττε- ται, την
δε αγαθοτητα δια των εξης· Παντα γαρ ελ- πιζει, φησι, παντα πιστευει, παντα
υπομενει. Τι εστι, Παντα ελπιζει; Παντα τα χρηστα, φησιν, ουκ απογινωσκει του
αγαπωμενου, αλλα καν φαυλος ηι, παραμενει διορθουμενη, προνοουσα,
επιμελομενη. Παντα πιστευει. Ου γαρ απλως ελπιζει, φησιν, αλλα και πιστευει εκ του
σφοδρα φιλειν· καν μη εκβαινηι κατα την ελπιδα τα χρηστα ταυτα, αλλ' ετι
φορτικωτερος εκεινος ηι, και ταυτα φερει. Παντα γαρ, φησιν, υπομενει. Ἡ αγαπη
ουδεποτε εκ- πιπτει. Ειδες την κορωνιδα ποτε εθηκε, και ο μα- λιστα εστιν εξαιρετον
τουτου του δωρου; Τι γαρ εστιν, Ουκ εκπιπτει; Ου διακοπτεται, ου διαλυεται τωι
φερειν· στεργει γαρ παντα. Ὁ γαρ φιλων ουδε- ποτε μισησαι δυναται, καν οτιουν
γενηται· τουτο γαρ αυτης το μεγιστον αγαθον. Τοιουτος ην ο Παυ- λος· διο και
ελεγεν, Ει πως παραζηλωσω μου την σαρκα, και εμενεν ελπιζων. Και Τιμοθεωι
παρηινει λεγων· ∆ουλον δε Κυριου ου δει μαχεσθαι, αλλ' 61.282 ηπιον ειναι προς
παντας, εν πραΰτητι παιδευ- οντα τους αντιδιατιθεμενους, μηποτε δωι αυτοις ο Θεος
επιγνωσιν αληθειας. Τι ουν, φησιν, αν εχθροι ωσι και Ἕλληνες, ου δει μισειν; Μισειν
μεν, ουκ εκεινους δε, αλλα το δογμα, ου τον ανθρωπον, αλλα την πονηραν πραξιν,
την διεφθαρμενην γνω- μην. Ὁ μεν γαρ ανθρωπος εργον Θεου, η δε πλανη εργον
του διαβολου. Μη τοινυν αναμιξηις τα του Θεου, και τα του διαβολου· επει και
Ἰουδαιοι και βλασφημοι ησαν και διωκται και υβρισται, και μυ- ρια τον Χριστον
ελεγον κακα· Ἆρ' ουν εμισει αυ- τους Παυλος, ο μαλιστα παντων τον Χριστον φιλων;
Ουδαμως, αλλα και εφιλει, και παντα υπερ αυτων επραττε· και νυν μεν φησιν, Ἡ μεν
ευδοκια και η δεησις μου προς τον Θεον υπερ αυτων εστιν εις σωτηριαν· νυν δε,
Ηυχομην αναθεμα ειναι απο του Χριστου υπερ αυτων. Ουτω και ο Ἰεζε- κιηλ, ορων
αυτους σφαζομενους ελεγεν Οιμοι, Κυ- ριε, εξαλειφεις συ τους καταλοιπους του Ἰσραηλ; και ο Μωυσης, Ει μεν αφηις αυτοις την αμαρτιαν, αφες. Τι ουν φησιν ο ∆αυΐδ;
Τους μι- σουντας σε, Κυριε, εμισησα, και επι τοις εχθροις σου εξετηκομην· τελειον
μισος εμισουν αυτους. Μαλιστα μεν ου παντα τα εν τοις Ψαλμοις υπο του ∆αυιδ
ειρημενα, εκ προσωπου του ∆αυιδ ειρηται· και γαρ αυτος ουτος φησι, Κατεσκηνωσα
μετα των σκηνωματων Κηδαρ· και, Ἐπι των ποταμων Βαβυλωνος εκει εκαθισαμεν,
και εκλαυσαμεν· ουτε δε Βαβυλωνα ειδεν, ουτε τα σκηνωματα Κηδαρ· αλλως δε, και
πλειονα νυν απαιτουμεθα φιλοσοφιαν.
∆ιο και των μαθητων αξιουντων
κατενεχθηναι πυρ, ως επι Ἠλιου, Ουκ οιδατε, φησιν ο Χριστος, ποιου πνευματος
 
 

215
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστε. εʹ. Τοτε μεν γαρ ουχι την ασεβειαν μονον, αλλα και τους ασεβουντας αυτους
μισειν εκελευοντο, ινα μη η φιλια αφορμη γενηται παρανομιας αυτοις· δια τουτο και
τας συγγενειας διεκοψε, και τας επιμιξιας, και παντοθεν αυτους απετειχιζε· νυν δε
επειδη προς μειζονα ημας ηγαγε φιλοσοφιαν, και υψηλοτερους της βλαβης εκεινης
εποιησε, και προσιεσθαι και παρακαλειν κε- λευει. Ου γαρ ημιν εξ εκεινων βλαβη,
αλλ' εκει- νοις εξ ημων ωφελεια γινεται. Τι ουν φησιν; Ου δει μισειν, αλλ' ελεειν.
Ἂν γαρ μισησηις, πως επιστρε- ψεις ραιδιως τον πλανωμενον; πως ευξηι υπερ του
απιστου; Ὅτι γαρ ευχεσθαι δει, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· Παρακαλω ουν πρωτον
παντων ποιεισθαι δεησεις, προσευχας, εντευξεις, ευχαριστιας υπερ παντων
ανθρωπων. Ὅτι δε παντες τοτε ουκ ησαν πιστοι, παντι που δηλον. Και παλιν, Ὑπερ
βασιλεων, και των εν υπεροχηι οντων. Ὅτι δε ουτοι ασεβεις ησαν και παρανομοι, και
τουτο δηλον ομοιως. Ειτα και την αιτιαν λεγων της ευχης, επ- αγει· Τουτο γαρ
καλον και αποδεκτον ενωπιον του Σωτηρος ημων Θεου, ος παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν. ∆ια τουτο καν Ἑλληνιδα γυναικα
ευρηι συνοικουσαν πιστωι, ου διαζευγνυσι τον γαμον· καιτοι γε τι οι- κειοτερον
ανδρος γυναικι; Ἔσονται γαρ οι δυο εις σαρκα, φησι, μιαν· και πολυ το φιλτρον εκει
και θερμος ο ποθος. Ει δε μελλοιμεν ασεβεις μισειν και παρανομουντας, προιοντες
και αμαρτωλους μισησο- μεν, και ουτως οδωι προβαινων και των αδελφων 61.283
αποῤραγησηι των πλειονων, μαλλον δε παντων· ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεις
αμαρτιας χωρις. Ει γαρ δει τους εχθρους του Θεου μισειν, ουχι ασεβεις δει μισειν
μονον, αλλα και αμαρτωλους· και ουτως εσο- μεθα θηριων χειρους, παντας
αποστρεφομενοι, και απονοιαι φυσωμενοι, καθαπερ ο Φαρισαιος εκεινος. Ἀλλ' ουχ ο
Παυλος ουτως εκελευσεν, αλλα πως; Νουθετειτε τους ατακτους, παραμυθεισθε τους
ολιγοψυχους, αντεχεσθε των ασθενων, μακροθυ- μειτε προς παντας. Τι ουν φησιν,
οταν λεγηι, Ει τις ουχ υπακουει τωι λογωι ημων δια της επιστολης, τουτον
σημειουσθε, και μη συναναμιγνυσθε αυ- τωι; Μαλιστα μεν περι αδελφων τουτο
ειρηται, πλην ουδε τουτο απλως, αλλα και τουτο μετα ημεροτητος. Μη γαρ δη
περικοψηις τα εξης, αλλα και τα μετα ταυτα προστιθει. Και γαρ ειπων, Μη συναναμιγνυσθε, επηγαγε, Και μη ως εχθρον ηγεισθε, αλλα νουθετειτε ως αδελφον. Ὁραις
πως το εργον μισειν το φαυλον, ουχι τον ανθρωπον εκελευσε; Και γαρ εργον του
διαβολου το διασπαιν ημας απ' αλληλων, και σφοδρα εσπουδακεν ανελειν την
αγαπην, ινα εκκοψηι της διορθωσεως την οδον, και κατασχηι εκεινον μεν εν πλανηι,
σε δε εν απεχθειαι, ειθ' ουτως αποτειχισηι της εκεινου σωτη- ριας την οδον. Ὅταν γαρ
και ο ιατρος μισηι τον κα- μνοντα και φευγηι, και ο καμνων τον ιατρον αποστρεφηται, ποτε αναστησεται ο νοσων, οταν μητε εκεινος προς αυτον καληι, μητε
ουτος προς αυτον απιηι; Τινος δε ενεκεν, ειπε μοι, και αποστρεφηι και φευγεις αυτον;
οτι ασεβης εστιν; Ουκουν δια τουτο δει προσιεσθαι και θεραπευειν, ινα αναστησηις
νο- σουντα. Ει δε ανιατα νοσει, αλλα συ το σαυτου ποιειν εκελευσθης· επει και ο
Ἰουδας ανιατα ενοσει, και ου διελιπεν ο Θεος αυτον θεραπευων. Μη τοινυν μηδε συ
αποκαμηις. Καν γαρ πολλα σπουδασας μη απαλ- λαξηις της ασεβειας αυτον, ομως και
του απαλλαξαν- τος ληψηι τον μισθον, και παρασκευασεις αυτον θαυ- μαζειν σου την
ημεροτητα, και ουτως εις τον Θεον η δοξα απασα αυτη διαβησεται. Καν γαρ θαυματα
ποιηις, καν νεκρους εγειρηις, καν οτιουν εργασηι, ουδεποτε σε ουτω θαυμασονται
Ἕλληνες, ως οταν ιδωσι πραον και ημερον και γλυκυν παρεχομενον τροπον. Ου
μικρον δε και τουτο κατορθωμα· πολλοι γαρ και τελεον απαλλαγησονται του κακου.
Ουδεν γαρ ουτως επισπασασθαι δυναται, ως αγαπη. Ἐπ' εκεινοις μεν γαρ σε και
ζηλοτυπησουσι, τοις ση- μειοις, λεγω, και θαυμασιν, επι τουτωι δε και θαυμα- σονται
και φιλησουσι· φιλουντες δε και της αληθειας επιληψονται οδωι προβαινοντες. Ει δε
ουκ ευθεως γι- νεται πιστος, μη θαυμαζε μηδε επειγου μηδε απαν- τα ομου ζητει,
 
 

216
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' εασον αυτον τεως επαινειν, φι- λειν, και εις τουτο οδωι προιων ηξει. Και ινα
μαθηις σαφως ηλικον τουτο εστιν, ακουσον πως και Παυλος προς δικαστην εισιων
απιστον απελογειτο. Μακαριον γαρ, φησιν, ηγημαι εμαυτον, μελλων επι σου
κρινεσθαι. Ταυτα δε ελεγεν, ου κολακευων αυτον, απαγε, αλλα δια της ημεροτητος
κερδαναι βουλομε- νος. Και εκ μερους εκερδανε, και τον δικαστην ειλεν ο τεως
καταδικος ειναι νομιζομενος, και την νικην αυτος ο χειρωθεις ομολογει λαμπραι τηι
φωνηι παρον- των απαντων λεγων, Ἐν ολιγωι με πειθεις Χρι- στιανον γενεσθαι. ʹ. Τι
ουν ο Παυλος; Ἐπι πλεον απλοι την σαγηνην, και φησιν· Ευξαιμην αν εγωγε μη
μονον σε, αλλα 61.284 και τους παροντας απαντας τουτο γενεσθαι οπερ εγω, ανευ
των δεσμων τουτων. Τι λεγεις, ω Παυλε, Ἄνευ των δεσμων; και ποια σοι λοιπον
παῤρησια, ει ταυτα αισχυνηι και φευγεις, και ταυτα επι δημου τοσουτου; ου πανταχου
των επιστολων επι τωι πρα- γματι τουτωι καυχασαι, και δεσμιον σεαυτον καλεις, και
την αλυσιν ταυτην ημιν αντι διαδηματος πανταχου περιφερεις; τι τοινυν γεγονε
νυν, οτι απευχηι τα δεσμα; Ουκ αυτος απευχομαι, φησιν, ουδε αισχυνομαι, αλλ' εκεινων τηι ασθενειαι συγκαταβαινω· ουπω γαρ χωρουσιν δεξασθαι το καυχημα το εμον.
Ἔμαθον δε παρα του ∆εσποτου μου μη επιβαλλειν επιβλημα ρακους αγνα- φου επι
ιματιωι παλαιωι· δια τουτο ουτως ειπον. Και γαρ διαβεβληνται τεως προς το δογμα το
ημετερον, και προς τον σταυρον απεχθως εχουσιν. Ἂν τοινυν και τα δεσμα προσθω,
μειζον το μισος γινεται. ∆ια τουτο ανειλον ταυτα, ινα εκεινο ευπαραδεκτον γενηται. Και γαρ επονειδιστον αυτοις ειναι δοκει το δεδε- σθαι, επει μηδεπω της παρ'
ημιν εγευσαντο δοξης. ∆ει τοινυν συγκαταβαινειν. Ὅταν γαρ μαθωσι φιλο-σοφειν,
τοτε εισονται και του σιδηρου τουτου το καλ- λος, και την απο των δεσμων
περιφανειαν. Ἄλλοις γουν διαλεγομενος, και χαριν το πραγμα καλει λε- γων, οτι
Ἐδοθη ημιν απο Θεου ου μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν· το δε τεως αγαπητον ην το τον σταυρον τους ακουοντας μη επαισχυνθηναι.
∆ια τουτο οδωι προ- εισιν. Ουδε γαρ εις βασιλεια τις εισαγων τινα, πριν η τα
προπυλαια θεασασθαι εξω εστωτα, αναγκαζει κατοπτευειν τα ενδον· ουτω γαρ ουδε
θαυμαστα φα- νειται, αν μη τις ενδον γενομενος, απαντα καταμα- θοι. Ουτω τοινυν
και ημεις τοις Ἑλληνων παισι προσβαλωμεν, μετα συγκαταβασεως, μετα αγαπης.
Μεγαλη γαρ αυτη διδασκαλος, και ικανη και πλανης απαγαγειν, και τροπον
μεταῤρυθμισαι, και προς φιλοσοφιαν χειραγωγησαι, και απο λιθων ανθρωπους
εργασασθαι. Και ει βουλει μαθειν αυτης την δυναμιν, αγε μοι ανδρα δειλον και
ψοφοδεη και τας σκιας τρεμοντα, και οργιλον και τραχυν και θη- ριον μαλλον η
ανθρωπον, και λαγνον και ασελγη, και πασαν εχοντα κακιαν, και παραδος αυτον
ταις της αγαπης χερσι, και εις το γυμνασιον εισαγαγε τουτο, και οψει ταχεως τον
δειλον εκεινον και ατολμον, αν- δρειον και μεγαλοψυχον γινομενον και παντα τολμωντα ραιδιως. Και το δη θαυμαστον, οτι ου της φυ- σεως αυτωι μεταβληθεισης ταυτα
γινεται, αλλ' εν αυτηι τηι δειληι ψυχηι την εαυτης ενδεικνυσιν δυναμιν η αγαπη· και
ταυτον γινεται, οιον αν ει τις μαχαι- ραν μολιβδινην, ου σιδηραν ποιησας, αλλα
μενουσαν επι της του μολιβδου φυσεως, τα σιδηρου εργαζεσθαι παρασκευασηι.
Σκοπει δε· Ὁ Ἰακωβ απλαστος ην, οι-κων οικιαν, και πονων αμελετητος και
κινδυνων, ανειμενον τινα βιον ζων και ελευθερον, και καθαπερ παρθενος εν
θαλαμωι, ουτω και ουτος ενδον καθημε- νος τα πλειονα οικουρειν ηναγκαζετο,
αγορας μεν και των εκ της αγορας θορυβων και παντων των τοιουτων
απηλλαγμενος, διαπαντος δε εν αδειαι και ησυχιαι μενων. Τι ουν; Ἐπειδη αυτον ο
πυρσος της αγαπης ανηψε, τον απλαστον τουτον και οικουντα οικιαν ορα πως
εποιησε καρτερικον και φιλοπονον. Και ταυτα μη παρ' εμου, αλλα παρ' αυτου ακουε
του πατριαρχου. Ἐγκαλων γαρ τωι κηδεστηι, φησι, Ταυτα μοι εικοσιν ετη εγω ειμι
μετα σου. Και πως τα εικοσιν ετη εγενου; και γαρ και τουτο προστιθει, Συγκαιομενος
 
 

217
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι καυματι της ημερας, και τωι παγετωι της νυκτος, και αφιστατο ο υπνος απο
61.285 των οφθαλμων μου. Ταυτα ο απλαστος και οικων οικιαν και τον ανειμενον
βιον ζων. Ὅτι δε και δειλος ην, δηλον εξ ων τον Ἡσαυ προσδοκων οψεσθαι, ετεθνηκει τωι δεει. Ἀλλ' ορα πως παλιν ουτος ο δειλος λεοντος θρασυτερος υπο της
αγαπης γεγονε. Καθαπερ γαρ τινα προβολον εαυτον προ των αλλων ταξας απαντων,
ετοιμος ην τον αγριον εκεινον και φονου πνεοντα, καθως ᾤετο, δεξασθαι πρωτος,
και εν τωι οικειωι σωματι ταις γυναιξι την ασφαλειαν κατα- σκευασαι· και ον
εδεδοικει και εφριττε, πρωτος ιδειν επι της παραταξεως επεθυμει. Του γαρ φοβου
του- του δυνατωτερος ην ο των γυναικων ποθος. Ειδες πως δειλος ων, τολμητης
γεγονεν αθροον, ου την εξιν μεταβαλων, αλλ' υπο της αγαπης κρατυνθεις; Ὅτι γαρ
και μετα ταυτα δειλος ην δηλον εξ ων τοπους εκ τοπων αμειβει. Ἀλλα μηδεις
νομιζετω κατηγο- ριαν ειναι του δικαιου τα ειρημενα. Ου γαρ το δειλον ειναι,
εγκλημα· τουτο γαρ φυσεως· αλλα το δια δειλιαν τι ποιειν των μη προσηκοντων.
Ἔστι γαρ και δειλον οντα τηι φυσει, ανδρειον γενεσθαι υπο της ευλαβειας. Τι δε ο
Μωυσης; ουχι ενα Αιγυπτιον φοβηθεις εφυγε, και προς την υπεροριαν μετεστη; Ἀλλ'
ομως ο φυγας ουτος, και ενος ανδρος απειλην ουκ ενεγκων, επειδη εγευσατο του
μελιτος της αγαπης, καλως και μηδενος καταναγκαζοντος συν- απολεσθαι τοις
αγαπωμενοις ηπειγετο. Ει μεν γαρ αφηις αυτοις την αμαρτιαν, φησιν, αφες· ει δε μη,
καμε εξαλειψον εκ της βιβλου σου ης εγρα- ψας. Ὅτι δε και τον θρασυν επιεικη, και
τον ασελ- 61.286 γη σωφρονα ποιει το φιλειν, ουδε παραδειγματων ημιν ενταυθα
χρεια λοιπον· πασι γαρ τουτο δηλον· καν θηριου παντος τις αγριωτερος ηι, προβατου
παν- τος ημερωτερος απο του φιλειν γινεται. Τι γαρ του Σαουλ αγριωτερον ην και
μανικωτερον· Ἀλλ' ηνικα τον εχθρον απελυσεν η θυγατηρ, ουδε ρημα προς αυ- την
εξεβαλε πικρον· και ο τους ιερεας αρδην απαν- τας κατασφαξας δια τον ∆αυιδ, την
θυγατερα ορων εκ της οικιας αυτον αφεισαν, ουδε μεχρι λογου προς αυτην
ηγανακτησε, και ταυτα απατης τοσαυτης επ' αυτον συντεθεισης· δυνατωτερωι γαρ
χαλινωι τωι της αγαπης κατειχετο. Ὥσπερ δε επιεικεις, ουτω και σωφρονας οιδεν
αυτη ποιειν· καν την εαυτου τις αγαπαι γυναικα ουτως, ως αγαπαιν δει, καν μυριακις
ασελγης ηι, ουκ ανεξεται ετεραν ιδειν δια τον προς εκεινην ποθον. Κραταια γαρ,
φησιν, ως θανατος η αγαπη. Ὥστε ουδαμοθεν αλλοθεν το ασελγαινειν γι- νεται, η εκ
του μη φιλειν. Ἐπει ουν δημιουργος αρετης απασης η αγαπη, μετα ακριβειας απασης
εν ταις εαυτων καταφυτευσωμεν αυτην ψυχαις, ιν' ημιν πολλα κομισηι τα αγαθα, και
βρυοντα αυτης διηνε- κως τον καρπον εχωμεν, τον αει τεθηλοτα και ουδε- ποτε
μαραινομενον. Ουτω γαρ και των αιωνιων επι- τευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυ- χειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰη- σου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευ- ματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Λ∆ʹ.
Ειτε δε προφητειαι καταργηθησονται, ειτε γλωσσαι παυσονται, ειτε γνωσις
καταργηθη- σεται. αʹ. ∆ειξας της αγαπης την υπεροχην εκ του και τα χαρισματα και
τα του βιου κατορθωματα αυτης δει- σθαι, εκ του τας αρετας αυτης αριθμησαι πασας,
και φιλοσοφιας ακριβους υποθεσιν αποφηναι, εξ ετε- ρου παλιν τριτου κεφαλαιου
δεικνυσιν αυτης την αξιαν. Και ταυτα ποιει τους τε ηλαττωσθαι δοκουν- τας πεισαι
θελων, οτι εξεστιν αυτοις το κεφαλαιον των σημειων εχειν, και ουδεν ελαττον
εξουσι των εχοντων τα χαρισματα, ει ταυτην εχοιεν, αλλα και πολλωι πλεον· και
τους εχοντας τα μεγαλα χαρισματα παλιν και εντευθεν επαιρομενους, ταπεινωσαι
σπου- δαζων, και δειξαι μηδεν εχοντας, εαν μη ταυτην εχωσιν. Ουτω γαρ εμελλον τε
 
 

218
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλληλους αγαπαιν, βασκανιας τε και απονοιας εντευθεν αναιρουμενης, αγαπωντες
τε παλιν ποῤρωτερω ταυτα εξωριζον τα παθη· Ἡ γαρ αγαπη ου ζηλοι, ου φυσιουται.
Ὥστε πανταχοθεν τειχος αυτοις αῤραγες περιεβαλε, και πολυπλοκον ομονοιαν
αναιρουσαν τε τα νο- σηματα απαντα, και εντευθεν παλιν ισχυροτεραν γι- νομενην.
∆ια τουτο και μυριους εκινησε λογισμους τους δυναμενους αυτων παραμυθησασθαι
την αθυ- μιαν. Και γαρ το αυτο Πνευμα διδωσι, φησι, και προς το συμφερον διδωσι,
και ως βουλεται διαιρει, και χαριζομενον, ουκ οφειλον διαιρει. Καν μικρον λαβηις,
ομοιως εις το σωμα τελεις, και πολλης και ουτως απολαυεις τιμης· και ο το μειζον
εχων, σου του το ελαττον εχοντος δειται· και οτι το μεγιστον χαρισμα και η καθ'
υπερβολην οδος εστιν η αγαπη. 61.286 Ταυτα δε ελεγε, διπληι περισφιγγων αυτους
αλλη- λοις, τωι τε μη νομιζειν ηλαττωσθαι ταυτης παρου- σης, και τωι επιδραμοντας
αυτηι και ελοντας, μηδεν πασχειν λοιπον ανθρωπινον, και ως την ριζαν εχον- τας
των χαρισματων, και ως ουκετι δυναμενους, ουδε ει μηδεν ειχον, φιλονεικειν. Ὁ
γαρ αλους απαξ υπο της αγαπης, φιλονεικιας απηλλακται. ∆ιο και δεικνυς αυτοις,
οσα εντευθεν καρπωσονται τα αγαθα, τους καρπους αυτης υπεγραψε, δια των
εγκωμιων αυτης τα εκεινων νοσηματα καταστελλων. Και γαρ των ειρημενων
εκαστον φαρμακον ικανον ην τοις εκεινων τραυμασιν αρκεσαι. ∆ιο και ελεγε,
Μακρο- θυμει, προς τους αλληλοις φιλονεικουντας· Χρη- στευεται, προς τους
διεστωτας και υπουλους· Ου ζηλοι, προς τους βασκαινοντας τοις υπερεχουσιν· Ου
περπερευεται, προς τους διασπασθεντας· Ου φυσιουται, προς τους
καταλαζονευομενους αυτων· Ουκ ασχημονει, προς τους ουκ οφειλοντας συγκαταβαινειν· Ου ζητει το εαυτης, προς τους υπερ- ορωντας των λοιπων· Ου
παροξυνεται, ου λογιζε- ται το κακον, προς τους υβριζομενους· Ου χαιρει επι τηι
αδικιαι, συγχαιρει δε τηι αληθειαι, προς τους βασκαινοντας παλιν· Παντα στεγει, προς
τους επιβουλευομενους· Παντα ελπιζει, προς τους απο- γινωσκοντας· Παντα
υπομενει, ουδεποτε εκπιπτει, προς τους ευκολως διισταμενους. Ἐπει ουν πανταχοθεν αυτην μεγαλην εδειξε μεθ' υπερβολης απασης, παλιν εξ ετερου κεφαλαιου
μεγιστου τουτο ποιει, 61.287 κατα συγκρισιν ετεραν επαιρων αυτης το αξιωμα, και
λεγων ουτως· Ειτε δε προφητειαι καταργη- θησονται, ειτε γλωσσαι παυσονται. Ει
γαρ αμ- φοτερα ταυτα της πιστεως ενεκεν εισενηνεκται, ταυτης πανταχου
διασπαρεισης, περιττη τουτων η χρεια λοιπον. Ἀλλ' ου το αγαπαιν αλληλους παυθησεται, αλλα και επιδωσει μειζονως, και ενταυθα και κατα το μελλον, και τοτε
μαλλον η νυν. Ἐνταυθα μεν γαρ πολλα τα χαυνουντα την αγαπην, χρηματα,
πραγματα, παθη σωματων, νοσηματα ψυχης· εκει δε ουδεν τουτων. Ἀλλα το μεν
προφητειας κατ- αργεισθαι και γλωσσας, θαυμαστον ουδεν· το δε γνωσιν
καταργεισθαι, τουτο εστι το την αποριαν ποιουν· και γαρ και τουτο προσεθηκεν
ειπων, Ειτε γνωσις καταργηθησεται. Τι ουν; εν αγνωσιαι μελ- λομεν ζηιν τοτε; Ἄπαγε·
και γαρ τοτε μαλιστα επιταθηναι εικος την γνωσιν. ∆ιο και ελεγε, Τοτε επιγνωσομαι,
καθως και επεγνωσθην. ∆ια τοι τουτο, ινα μη ομοιως τηι προφητειαι και ταις
γλωσσαις και ταυτην καταργεισθαι νομισηις. Ειπων, ειτε γνω- σις καταργηθησεται,
ουκ εσιγησεν, αλλ' επηγαγε και τον τροπον της καταργησεως, ταχεως προσθεις το,
Ἐκ μερους γινωσκομεν, και εκ μερους προ- φητευομεν. Ὅταν δε ελθηι το τελειον,
τοτε το εκ μερους καταργηθησεται. Ουκ αρα η γνωσις καταρ- γειται, αλλα το μερικη
ειναι γνωσις· ουκετι γαρ τοσαυτα εισομεθα μονον, αλλα και πολλωι πλειονα. Ἵνα δε
και επι υποδειγματος αυτο ποιησω φανερον, νυν ισμεν οτι πανταχου εστιν ο Θεος,
αλλα πως, ουκ ισμεν. Ὅτι εξ ουκ οντων τα οντα εποιησεν, ισ- μεν· τον δε τροπον
αγνοουμεν· οτι εκ Παρθενου ετεχθη, πως δε, ουκετι. Τοτε δε εισομεθα τι πλεον και
σαφεστερον περι τουτων. Ειτα δεικνυσι και το μεσον οσον, και οτι ου μικρον το
λειπομενον, λεγων· Ὅτε ημην νηπιος, ως νηπιος ελαλουν, ως νη- πιος εφρονουν, ως
 
 

219
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νηπιος ελογιζομην· οτε δε γεγονα ανηρ, τα του νηπιου κατηργηκα. Και δι' ετερου δε
παραδειγματος το αυτο παλιν δηλοι λε- γων· Βλεπομεν γαρ αρτι δι' εσοπτρου. βʹ.
Ειτα επειδη το εσοπτρον παριστησι το ορωμενον οπωσδηποτε, επηγαγεν, Ἐν
αινιγματι, μεθ' υπερ- βολης δεικνυς μερικωτατην την παρουσαν γνωσιν. Τοτε δε
προσωπον προς προσωπον· ουχ ως προσ- ωπον εχοντος του Θεου, αλλ' ινα ειπηι
σαφεστερον και τρανοτερον. Ὁραις κατ' επιδοσιν παντα μανθανοντας; Ἄρτι γινωσκω
εκ μερους, τοτε δε επιγνωσομαι καθως και επεγνωσθην. Ειδες πως διπληι το φυσημα
αυτων κατεσπασεν; οτι και μερικη η γνωσις, και ουδε ταυτην οικοθεν εχουσιν. Ου
γαρ εγω αυτον εγνων, αλλ' αυτος με εγνωρισε, φησιν. Ὥσπερ ουν αυτος με εγνω
προτερος νυν, και αυτος μοι επεδρα- μεν, ουτως εγω αυτωι επιδραμουμαι τοτε πολλωι
μειζονως, η νυν. Και γαρ ο εν σκοτωι καθημενος, εως μεν αν μη βλεπηι τον ηλιον, ουκ
αυτος επιτρεχει τωι καλλει της ακτινος, αλλ' εκεινη δεικνυσιν εαυτην, επειδαν
λαμψηι· οταν δε αυτης δεξηται την αυγην, τοτε και αυτος λοιπον διωκει το φως.
Τουτο ουν εστι το, Καθως και επεγνωσθην· ουχ οτι ουτως αυτον εισομεθα, καθως
αυτος ημας, αλλ' οτι ωσπερ αυτος ημιν επεδραμε νυν, ουτω και ημεις ανθεξομεθα
αυ- του τοτε, και πολλα των νυν αποῤρητων εισομεθα, και της μακαριωτατης
εκεινης απολαυσομεν ομιλιας και σοφιας. Ει γαρ ο τοσαυτα ειδως Παυλος νηπιος,
εννοησον ηλικα εκεινα· ει ταυτα εσοπτρον και αι- νιγμα, λογιζου μοι παλιν εντευθεν
το προσωπον 61.288 ηλικον εστιν. Ἵνα δε σοι μικρον τι παρανοιξω της διαφορας
ταυτης, και ακτινα τινα αμυδραν του νοη- ματος εναφω σου τηι ψυχηι τουτου,
αναμνησθητι μοι των εν τωι νομωι νυν, ηνικα η χαρις ελαμψε. Και γαρ εκεινα προ της
χαριτος μεγαλα τινα και θαυμαστα εφαινετο· αλλ' ομως ακουσον τι φησι περι αυτων μετα την χαριν ο Παυλος, οτι Ου δεδοξασται το δεδοξασμενον εν τουτωι τωι
μερει, ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης. Ἵνα δε και σαφεστερον ο λεγω γενηται, εφ'
ενος τινος των τοτε τελουμενων τον λογον μεταχειρισωμεν, και τοτε οψει το μεσον
οσον· και, ει βουλει, το Πασχα εις μεσον αγαγωμεν εκεινο και τουτο, και τοτε εισηι
την υπεροχην. Ἐπ- ετελουν μεν γαρ και Ἰουδαιοι, επετελουν δε ουτως, ως εν
εσοπτρωι και εν αινιγματι· τα δε αποῤρητα ταυτα μυστηρια ουδε εις νουν ποτε
ελαβον, ουδε ᾔδεσαν τινα ην, α εκεινα προανεφωνει· αλλα προβατον εωρων
σφαττομενον, και αιμα αλογου, και θυρας χριομενας τουτωι· οτι δε ο Υιος του Θεου
σαρκωθεις σφαγησεται, και την οικουμενην ελευθερωσει πασαν, και δωσει και
Ἕλλησι και βαρβαροις του αιματος απογευσασθαι τουτου, και τον ουρανον ανοιξει
πασι, και τα εκει προσθησει τωι των ανθρωπων γενει, και την αιμα- χθεισαν σαρκα
λαβων υπερ τον ουρανον, και τον ου- ρανον του ουρανου, και πασας απλως τας ανω
των αγγελων και αρχαγγελων και των αλλων δυναμεων στρατιας αναβιβασει, και
επ' αυτου του θρονου του βασιλικου εν δεξιαι του Πατρος αυτην καθιει δοξηι
λαμπουσαν αῤρητωι· ταυτα δη ουτε εκεινων τις, ουτε των αλλων ουδεις ανθρωπων,
ουτε προεγνω ουτε εις νουν ηδυνηθη βαλεσθαι ποτε. Ἀλλα τι φασιν οι παντα
τολμηροι; Το, Ἄρτι γινωσκω εκ μερους, περι οικονομιων ειρησθαι· την γαρ περι του
Θεου γνωσιν απηρτισμενην αυτον εχειν. Και πως νηπιον εαυτον καλει; πως δι'
εσοπτρου βλεπει; πως εν αινιγματι, ει το παν εχει της γνωσεως; τι δε ωσπερ
εξαιρετον ανατιθησιν αυτο τωι Πνευματι, και ουδεμιαι αλληι δυναμει της κτισεως,
λεγων· Τις γαρ οιδε τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του αν- θρωπου το εν αυτωι;
Ουτω και τα του Θεου ου- δεις οιδεν, ει μη το Πνευμα του Θεου. Και ο Χρι- στος
παλιν εαυτου μονου τουτο ειναι φησιν, ουτω λεγων· Ουχ οτι τον Πατερα τις
εωρακεν, ει μη ο ων παρα του Θεου, ουτος εωρακε τον Πατερα· ορασιν την γνωσιν
λεγων την σαφεστατην και απηρτισμενην. Πως δε ο την ουσιαν ειδως, τας οικονομιας αγνοησει; εκεινη γαρ μειζων ταυτης η γνωσις. Ἀγνοουμεν ουν, φησι, τον
Θεον; Ἄπαγε· αλλ' οτι μεν εστιν, ισμεν· τι ποτε δε εστι την ουσιαν, ουκετι. Και ινα
 
 

220
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γνωις οτι ου περι των οικονομιων ει- ρηκε το, Ἄρτι γινωσκω εκ μερους, ακουσον
των εξης· επηγαγεν ουν· Τοτε δε επιγνωσομαι, καθως και επεγνωσθην. Ου δηπου δε
υπο των οικονομιων επεγνωσθη, αλλ' υπο του Θεου. Μηδεις τοινυν μικραν, μηδε
απλην νομιζετω ειναι ταυτην την παρανομιαν, αλλα και διπλην και τριπλην και
πολλαπλασιονα. Ου γαρ δη τουτο μονον εστι το ατοπον, οτι ταυτα αλαζο- νευονται
ειδεναι, α του Πνευματος εστι μονου, και του μονογενους Υιου του Θεου, αλλ' οτι
και Παυλου ουδε το μερικον τουτο της γνωσεως ανευ της ανωθεν αποκαλυ- ψεως
δυνηθεντος μαθειν, αυτοι το παν εκ των οικειων λογισμων κατειληφεναι φασιν.
Ουδε γαρ εχου- 61.289 σιν ουδαμου την Γραφην περι τουτων ημιν διειλεγμε- νην
δειξαι. Ἀλλα γαρ την μανιαν αυτων αφεντες, των εξης εχωμεθα περι της αγαπης
λογων. Ουδε γαρ τουτοις ηρκεσθη, αλλ' επαγει παλιν λεγων· Νυνι δε μενει πιστις,
ελπις, αγαπη, τα τρια ταυτα· μειζων δε τουτων η αγαπη. γʹ. Ἡ μεν γαρ πιστις και η
ελπις των πιστευθεντων και των ελπισθεντων παραγενομενων αγαθων, παυε- ται.
Και τουτο δηλων ο Παυλος ελεγεν· Ἐλπις γαρ βλεπομενη, ουκ εστιν ελπις· ο γαρ
βλεπει τις, τι και ελπιζει; και παλιν, Ἔστι δε πιστις ελπιζομε- νων υποστασις,
πραγματων ελεγχος ου βλεπομε- νων. Ὥστε αυται μεν παυονται φανεντων εκεινων·
η δε αγαπη τοτε μαλιστα αιρεται, και γινεται σφοδρο- τερα. Ἕτερον παλιν εγκωμιον
της αγαπης· ουδε γαρ αρκειται τοις εμπροσθεν, αλλα και αλλο φιλονεικει παλιν
ευρειν. Σκοπει δε· Ειπεν αυτην χαρισμα ειναι μεγα και οδον τουτων καθ' υπερβολην·
ειπε χωρις αυτης μηδεν μεγα ωφελειν τα χαρισματα, υπεγρα- ψεν αυτης δια πολλων
την εικονα· βουλεται παλιν και ετερως αυτην επαραι, και δειξαι μεγαλην ουσαν εκ
του διαμενειν· διο και ελεγε, Νυνι δε μενει πιστις, ελπις, αγαπη, τα τρια ταυτα·
μειζων δε τουτων η αγαπη. Πως ουν μειζων η αγαπη; Τωι εκεινα διαβαινειν. Ει
τοινυν τοσαυτη η ισχυς της αγαπης, εικοτως επαγει λεγων, ∆ιωκετε την αγαπην. Και
γαρ διωξεως χρεια και δρομου τινος σφοδρου επ' αυτην· ουτως ημων απεπτη, και
τοσαυτα τα υποσκελιζοντα τον εκεισε δρομον. ∆ιο και πολλης ημιν δει της
σφοδροτητος, ωστε αυτην καταλαβειν. Ὅπερ ενδεικνυμενος ο Παυλος ουκ ειπεν,
Ἀκολου-θειτε τηι αγαπηι, αλλα, ∆ιωκετε αυτην, διεγειρων ημας και αναπτων προς
την εκεινης αντιληψιν. Και γαρ ο Θεος εξαρχης μυρια υπερ του ταυτην ημιν
εμφυτευσαι εμηχανησατο· και γαρ μιαν απασιν εδωκε κεφαλην, τον Ἀδαμ. ∆ια τι γαρ
μη εκ γης γινομεθα παντες; δια τι μη τελειοι, ως εκεινος; Ἵνα και οι τοκοι και αι
παιδοτροφιαι, και το εξ αλληλων φυεσθαι, συνδησωσι προς αλληλους ημας. ∆ια
τουτο ουδε την γυναικα εποιησεν απο γης. Ἐπειδη γαρ ουκ ηρκει δυσωπησαι προς
ομονοιαν ημας ομοιως, το της αυ- της ουσιας ειναι, ει μη και τον αυτον εχοιμεν προγονον, και τουτο κατεσκευασεν. Ει γαρ νυν τοποις διεστηκοτες μονοις, αλλοτριους
ειναι νομιζομεν εαυ- τους αλληλων· ει δυο το γενος ημων εσχεν αρχας, πολλωι
μαλλον αν τουτο εγενετο. ∆ια δη τουτο, ωσπερ απο τινος μιας κεφαλης, το παν
εδησε σωμα του των ανθρωπων γενους. Και επειδηπερ εξαρχης δυο τινες εδοκουν
ειναι, ορα πως αυτους συγκολλαι παλιν και εις εν συναγει δια του γαμου· Ἀντι
τουτου γαρ καταλειψει, φησιν, ανθρωπος τον πατερα αυτου και την μητερα, και
προσκολληθησεται προς την γυναικα αυτου, και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. Και
ουκ ειπεν, Ἡ γυνη, αλλ' Ὁ ανθρωπος, επειδη και μειζων η επιθυμια εν εκεινωι. Και
γαρ και μειζονα αυτην δια τουτο εποιησεν, ινα το υπερεχον κατακαμψηι τηι τυραννιδι
τουτου του ερωτος, και υποταξηι τωι ασθενεστερωι. Ἐπειδη δε και γαμον εδει
εισαχθηναι, τον εξ ου γεγονε, τουτον ανδρα εποιησε τηι γυναικι. Παντα γαρ αγαπης
τωι Θεωι δευ- τερα. Ει γαρ ουτω γενομενων ο πρωτος ευθεως ουτως εμανη, και
τοσαυτην μαχην ο διαβολος και βασκανιαν ενεσπειρε, τι ουκ αν ειργασατο, ει μη απο
μιας ρι- ζης εβλαστησαν; Ειτα ινα το μεν υποταττηται, το δε αρχηι το γαρ ομοτιμον
οιδε πολλακις μαχην εισ- 61.290 αγειν· ουκ αφηκε δημοκρατιαν ειναι, αλλα
 
 

221
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλειαν, και καθαπερ εν στρατοπεδωι, ταυτην αν τις ιδοι την διαταξιν καθ'
εκαστην οικιαν. Ἔστι γουν εν ταξει μεν βασιλεως ο ανηρ, εν ταξει δε υπαρχου η
γυνη και στρατηγου· και οι παιδες δε αρχην κεκληρωνται τριτην· ειτα μετα ταυτα
αρχη τεταρτη η των οικε- των· και γαρ και ουτοι κρατουσι των ελαττονων, και εις
τις πολλακις τοις πασιν εφεστηκε, την του δεσπο- του ταξιν διατηρων, πλην ως
οικετης. Και μετα ταυτης ετερα παλιν αρχη και εν αυτοις η των γυναι- κων, η των
παιδων, και εν αυτοις τοις παισι παλιν ετερα κατα την ηλικιαν και κατα την φυσιν·
ουδε γαρ εν τοις παιδιοις ομοιως το θηλυ κρατει. Και πανταχου δι' ολιγου και
πυκνας εποιησε τας αρχας ο Θεος, ινα παντα εν ομονοιαι μενηι και ευταξιαι πολ- ληι.
∆ια τουτο και πριν εις πληθος εξενεχθηναι το γενος, δυο μονων οντων των πρωτων,
τωι μεν αρχειν, τηι δε αρχεσθαι εκελευσε. Και ινα μη ως ελαττονος καταφρονηι παλιν
και αποσχιζηται, ορα πως αυτην ετιμησε τε και ηνωσε και προ της δημιουργιας.
Ποιησωμεν γαρ αυτωι, φησι, βοηθον· δεικνυς οτι εις χρειαν αυτου γεγονε, και ταυτηι
συναγων αυτον προς την δι' αυτον γεγενημενην. Και γαρ προς ταυτα οικειοτερον
διακειμεθα τα δι' ημας πραχθεντα. Ἵνα δε μη επαιρηται παλιν εκεινη, ως εις
βοηθειαν αυτωι δοθεισα, και τον δεσμον αποῤρηξηι τουτον, απο της πλευρας αυτην
ποιει, δεικνυς οτι μερος του παντος εστιν αυτη του σωματος. Ἵνα δε μηδε ο ανηρ εντευθεν επαιρηται, ουκετι αφιησιν ειναι μονου, ο μο- νου το προτερον εγενετο, αλλα
τουναντιον εποιησε τουτωι, την παιδοποιιαν εισαγαγων, καν τουτωι προ- τιμησας μεν
τον ανδρα, ου μην το παν αφεις ειναι αυτου. δʹ. Ειδες ποσους συνδεσμους αγαπης ο
Θεος ειργα- σατο; Ἀλλα ταυτα μεν απο της φυσεως κατεθηκε τηι ομονοιαι τα ενεχυρα.
Και γαρ το της αυτης ουσιας ει- ναι, εις τουτο αγει· παν γαρ ζωον αγαπαι το ομοιον
αυτωι· και το εξ ανδρος την γυναικα ειναι, και το εξ αμφοτερων παλιν τους παιδας.
Ὅθεν και πολλοι φυονται διαθεσεως τροποι. Τον μεν γαρ ως πατερα αγαπωμεν, τον
δε ως παππον· και την μεν ως μη- τερα, την δε ως τιθηνον· και τον μεν ως υιον και
εγγονον και εξ εγγονων παλιν, την δε ως θυγατερα και θυγατριδην· και τον μεν ως
αδελφον, τον δε ως αδελφιδουν· και την μεν ως αδελφην, την δε ως αδελφιδην. Και
τι γαρ δει παντα καταλεγειν τα της συγγενειας ονοματα; Ἐπενοησε δε και ετεραν
διαθε- σεως υποθεσιν· απαγορευσας γαρ τους των συγγενων γαμους, επ' αλλοτριους
ημας εξηγαγε, κακεινους πα- λιν προς ημας ειλκυσεν. Ἐπειδη γαρ απο της φυ- σικης
ταυτης συγγενειας ουκ ην εκεινους ημιν συν- αφθηναι, απο του γαμου παλιν
συνηψεν, ολοκληρους οικιας δια της μιας νυμφης συναγων, και γενη γενεσιν ολα
αναμιγνυς. Μη γαμει γαρ, φησι, την αδελφην την σην, μηδε την αδελφην του
πατρος, μηδε αλλην κορην την τοιαυτην συγγενειαν προς σε κεκτημενην, η
διακωλυει τον γαμον, ονοματι θεις των τοιουτων συγγενων τα ειδη. Ἀρκει σοι προς
την εκεινων διαθεσιν το λυσαι τας αυτας ωδινας, το ετερως σοι προσηκειν τας
αλλας. Τι στενοχωρεις της αγαπης το πλατος; τι περιττως υποθεσιν ανα- λισκεις εις
αυτην φιλιας, δι' ης δυνασαι και ετεραν πορισασθαι φιλιας αφορμην, εξωθεν
γυναικα αγαγων, 61.291 και δι' εκεινης συγγενων ορμαθον, και μητερα, και πατερα,
και αδελφους, και τους τουτων επιτηδειους; Ειδες ποσοις τροποις ημας συνεδησεν;
Ἀλλ' ομως ουδε ταυτα αυτωι ηρκεσεν, αλλα και αλληλων χρηιζειν παρεσκευασεν, ινα
και ουτως ημας συναγαγηι, επειδη μαλιστα τας φιλιας αι χρειαι ποιουσι. ∆ια δη τουτο
ουδε παντα αφηκε πανταχου γινεσθαι, ινα καν- τευθεν αλληλοις αναμιγνυσθαι
αναγκασηι. Καταστη- σας δε ημας εν χρειαι αλληλων, ευκολον παλιν την επιμιξιαν
εποιησεν· επει ει μη τουτο ην, εις ετεραν αηδιαν το πραγμα περιΐστατο και
δυσχερειαν. Ει γαρ ιατρου δεομενον η τεκτονος η ετερου δημιουρ- γου, μακραν εδει
στελλεσθαι αποδημιαν, το παν απολωλει. ∆ια δη τουτο και πολεις κατεσκευασε, και
παντας ομου συνηγαγεν. Ἵνα δη και τοις ποῤρωθεν ραιδιως επιχωριαζωμεν,
θαλατταν εις μεσον ηπλωσε, και ανεμων ταχυτητα εδωκε, ραιδιας εντευθεν τας
 
 

222
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδημιας ποιων. Παρα δε την αρχην και εν ενι παντας συνηγαγε χωριωι, και ου
προτερον διεσπει- ρεν, εως εις κακον εχρησαντο τηι ομονοιαι οι πρωτοι λαβοντες το
δωρον· αλλα παντοθεν ημας συνηγαγε, και απο φυσεως και απο συγγενειας και απο
γλωτ- της και απο τοπου. Και ωσπερ ουκ εβουλετο εκπε- σειν ημας του παραδεισου
(ει γαρ εβουλετο, ουδ' αν εκει κατεθετο ον εποιησεν ανθρωπον την αρχην), αλλ' ο
παρακουσας αιτιος· ουτως ουδε αλλογλωσσους ειναι ηθελησεν· επει καν εξ αρχης
τουτο εποιησε· νυν δε πασα η γη χειλος εν ην, και φωνη μια πασι. ∆ια δη τουτο ουδε
ηνικα την γην αφανισθηναι εδει, ουδε τοτε ημας εξ αλλης εποιησεν υλης, ουδε μετεθηκε τον δικαιον, αλλ' αφεις αυτον εν μεσωι τωι κλυ- δωνιωι, ωσπερ τινα σπινθηρα
της οικουμενης, ανηψε παλιν ημων το γενος εκειθεν απο του μακαριου Νωε. Και εξ
αρχης μεν μιαν εποιησεν αρχην, τον ανδρα επιστησας τηι γυναικι· επειδη δε εις
πολλην εξωκει- λεν αταξιαν το γενος ημων, και ετερας κατεστησε, τας των
δεσποτων, τας των αρχοντων· και τουτο δε δι' αγαπην. Ἐπειδη γαρ η κακια
διαλυτικον και αν- αιρετικον ημων του γενους, ωσπερ τινας ιατρους εν μεσαις ταις
πολεσιν εκαθισε τους δικαζοντας, ιν' ωσ- περ τινα λοιμον της αγαπης την κακιαν
απελαυνον- τες, παντας εις εν συναγαγωσιν. Ἵνα δε μη μονον εν ταις πολεσιν, αλλα
και εν εκαστηι οικιαι πολλη η ομονοια ηι, τον μεν ανδρα τηι αρχηι και τηι υπεροχηι
τιμησας, την δε γυναικα τηι επιθυμιαι καθοπλισας, και το της παιδοποιιας δε δωρον
εις μεσον αμφοτε- ροις καταθεις, και ετερα μετα τουτων συναγωγα της αγαπης
κατεσκευασεν. Ουτε γαρ παντα επετρεψε τωι ανδρι, ουτε παντα τηι γυναικι, αλλα και
ταυτα διειλεν εκαστωι, τηι μεν την οικιαν, τωι δε την αγο- ραν εγχειρισας, και τωι μεν
το τρεφειν, γεωργει γαρ· τηι δε το περιβαλλειν, ιστος γαρ και ηλακατη της γυναικος· αυτος γαρ εδωκε τηι γυναικι υφασματος σο- φιαν. Ἀλλ' απολοιτο η
φιλαργυρια, ουκ αφιεισα ταυτην φαινεσθαι την διακρισιν. Ἡ γαρ βλακεια των
πολλων και τους ανδρας εις τους ιστους επεισ- ηγαγε, και κερκιδας αυτοις
ενεχειρισε και κροκην και στημονας. Ἀλλ' ομως και ουτω διαλαμπει της θειας
οικονομιας η προνοια. Και γαρ και της γυναικος εν αλλοις αναγκαιοτεροις σφοδρα
δεομεθα, και των ελαττονων εν τοις συνεχουσι τον βιον ημων χρηιζομεν· και
τοσαυτη της χρειας εστιν η αναγκη, οτι καν παντων ανθρωπων πλουσιωτερος ηι τις,
ουδε ουτω
61.292 ταυτης απηλλακται της συναφειας, και του δεισθαι του
καταδεεστερου. Ου γαρ δη των πλουσιων οι πε- νητες δεονται μονον, αλλα και οι
πλουσιοι των πενη- των, και ουτοι μαλλον εκεινων, η εκεινοι τουτων. εʹ. Και ινα
τουτο σαφεστερον ιδηις, ποιησωμεν, ει δο- κει, δυο πολεις, την μεν πλουσιων μονον,
την δε πε- νητων· και μητε εν τηι των πλουτουντων εστω τις πενης, μητε εν τηι των
πενητων εστω τις πλουσιος ανηρ, αλλ' εκκαθαρωμεν ακριβως εκατερας, και ιδωμεν
ποια μαλλον αρκεσαι εαυτηι δυνησεται. Ἐαν γαρ ευρωμεν την των πενητων
δυναμενην, ευδηλον οτι οι πλουσιοι τουτων μαλλον δεησονται. Ουκουν εν μεν
εκεινηι τηι των ευπορων ουδεις εσται δημιουργος, ουκ οικοδομος, ου τεκτων, ουχ
υποδηματοῤραφος, ουκ αρτοποιος, ου γεωργος, ου χαλκοτυπος, ου σχοινο- στροφος,
ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Τις γαρ αν ελοιτο των πλουτουντων ταυτα μετιεναι
ποτε, οπου γε και αυτοι οι ταυτα μεταχειριζοντες, οταν ευπορη- σωσιν, ουκ
ανεχονται της απο των εργων τουτων τα- λαιπωριας; Πως ουν ημιν η πολις στησεται
αυτη; ∆οντες, φησιν, αργυριον οι πλουτουντες, ταυτα ωνη- σονται παρα των
πενητων. Ουκουν ουκ αρκεσουσιν εαυ- τοις, ει γε εκεινων δεονται. Πως δε οικιας
οικοδομη- σονται; η και τουτο ωνησονται; αλλ' ουκ αν εχοι τουτο φυσις. Ουκουν
αναγκη τους τεχνιτας εκει κα- λειν, και διαφθειρειν τον νομον, ον εθηκαμεν εξ αρχης την πολιν οικιζοντες· μεμνησθε γαρ, οτε ελεγο- μεν, μηδεις εστω πενης ενδον.
Ἀλλ' ιδου η χρεια, και μη βουλομενων ημων, εκαλεσεν αυτους και εισηγαγεν. Ὅθεν
δηλον, ως αδυνατον χωρις πενη- των συστηναι πολιν. Ει γαρ μενοι η πολις μηδενα
 
 

223
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδεχομενη τουτων, ουκετι εσται πολις, αλλ' απ- ολειται. Ουκουν ουκ αρκεσει
εαυτηι, ει μη καθαπερ τινας σωτηρας τους πενητας παρ' εαυτηι συναγαγοι. Ἴδωμεν δε
και την των πενητων πολιν, ει και αυτη ομοιως ενδεως διακεισεται των
πλουτουντων εστερη- μενη. Και προτερον διακαθαρωμεν τωι λογωι τον πλουτον, και
δειξωμεν αυτον σαφως. Τι ποτ' ουν εστι πλουτος; Χρυσος και αργυρος, και λιθοι
τιμιοι, και ιματια σηρικα και αλουργα και διαχρυσα. Ἐπει ουν εφανη τι ποτε εστιν ο
πλουτος, απελασωμεν αυ- τον της των πενητων πολεως, ει μελλοιμεν καθαρως
πολιν πενητων ποιειν, και μηδε οναρ εκει φαινεσθω χρυσιον, μηδε ιματια τοιαυτα·
ει δε βουλει, μηδε αρ- γυρος, μηδε τα εξ αργυρου σκευη. Τι ουν; παρα τουτο ενδεως
ζησεται τα της πολεως ταυτης, ειπε μοι; Ουδεν. Ἄν τε γαρ οικοδομειν δεηι, ου χρυσου
και αργυρου δει και μαργαριτων, αλλα τεχνης και χειρων, χειρων δε ουχ απλως,
αλλα τετυλωμενων, και δακτυλων απεσκληκοτων, και ισχυος πολλης, και ξυ- λων
και λιθων· αν τε υφαινειν παλιν ιματιον, ου χρυ- σου παλιν ημιν δε και αργυρου,
αλλα χειρων παλιν και τεχνης και γυναικων εργαζομενων. Τι δε, εαν γεωργειν δεηι
και σκαπτειν την γην; πλουτουντων η πενομενων χρεια; Παντι που δηλον, οτι
πενητων. Και σιδηρον δε οταν δεηι χαλκευειν, και αλλο τι των τοιουτων ποιειν, του
δημου τουτου μαλιστα ημιν δει. Που ουν δεησομεθα των πλουτουντων λοιπον· πλην
ει μη καθ- ελειν δεον την πολιν ταυτην; Ει γαρ επεισελθοντων εκεινων εις την του
χρυσιου και την των μαργαριτων εμπεσοιεν επιθυμιαν, ουτοι οι φιλοσοφοι
(φιλοσοφους γαρ εγω καλω τους ουδεν περιττον επιζητουντας), αργιαι δοντες
εαυτους και τρυφηι, παντα απολουσι λοιπον. Και ει μη χρησιμος ο πλουτος, φησι,
τινος 61.293 ενεκεν δεδοται παρα του Θεου; Και ποθεν δηλον, οτι 61.293 παρα του
Θεου το πλουτειν; Ἡ Γραφη φησιν, Ἐμον το αργυριον, και εμον το χρυσιον, και ωι
εαν βου- λομαι, δωσω αυτο. Ἐνταυθα ει μη πραγμα εποιουν αισχρον, και εγελασα
νυν πλατυν γελωτα, των ταυτα λεγοντων καταγελων, οτι καθαπερ παιδια μικρα
τραπεζης απολαυοντα βασιλικης, μετ' εκεινης της τροφης και το προστυχον απαν
επεμβαλλουσι τωι στοματι· ουτω και ουτοι μετα των θειων Γραφων και τα παρ'
εαυτων συνεισαγουσι. Το μεν γαρ, Ἐμον το αργυριον, και εμον το χρυσιον, οιδα
ειρημενον τωι προφητηι· το δε, Ὧ εαν θελω, δωσω αυτο, ουκετι προσκειμενον, αλλα
παρα των συρφετων τουτων επ- εισενηνεγμενον. Και εκεινο δε τινος ενεκεν ειρηται
ερω. Ὁ γαρ προφητης Ἀγγαιος επειδη συνεχως επ-ηγγελλετο τοις Ἰουδαιοις μετα
την επανοδον την εκ Βαβυλωνος τον ναον δειξειν επι του σχηματος του προτερου,
και ηπιστουν τωι λεγομενωι τινες και σχε- δον αδυνατον ειναι ενομιζον, ει μετα την
τεφραν και την κονιν τοιουτος παλιν φανειται ο οικος· εκεινος εκλυων αυτων την
απιστιαν, εκ προσωπου του Θεου ταυτα λεγει, ως αν ει ελεγε· Τι δεδοικατε; τι δε
απιστειτε; Ἐμον το αργυριον, και εμον το χρυ- σιον, και ου δεομαι, παρ' ετερων
δανεισαμενος, ουτω καλλωπισαι τον οικον. Και οτι τουτο εστιν, επ- ηγαγε, Και εσται
η δοξα του οικου τουτου η εσχατη υπερ την πρωτην. Μη τοινυν αραχνων υφασματα
επεισαγωμεν τωι πεπλωι τωι βασιλικωι. Ει γαρ, εν αλουργιδι ει τις αλοιη κροκην
παρασημον εμπλεκων, την εσχατην δωσει δικην, πολλωι μαλλον επι των
πνευματικων· ουδε γαρ το τυχον εντευθεν αμαρτημα γινεται. Και τι λεγω παρα
προσθηκην και αφαιρεσιν; παρα στιγμην μονην, και παρα υποκρι- σιν μονην
αναγνωσεως πολλα πολλακις ατοπα ετεχθη νοηματα. ʹ. Ποθεν ουν οι πλουτουντες;
φησι· και γαρ ειρηται, Πλουτος και πενια παρα Κυριου. Ἐρωμεθα ουν τους ταυτα
ημιν ανθυποφεροντας, Ἆρα πας πλουτος και πασα πενια παρα Κυριου; Και τις αν
τουτο ειποι; Και γαρ ορωμεν, και εξ αρπαγης και απο της περι ταφους κακουργιας
και απο γοητειας και εξ ετερων τοιουτων προφασεων πολυν πολλοις συναγο- μενον
πλουτον, και τους εχοντας ουδε ζηιν αξιους οντας. Τι ουν, ειπε μοι, τουτον παρα του
Θεου τον πλουτον ειναι φαμεν; Ἄπαγε· αλλα ποθεν; Ἐξ αμαρτιας. Και γαρ η πορνη
 
 

224
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το σωμα ενυβρισασα πλουτει, και ευμορφος νεος πολλακις την ωραν απο- δομενος
μετ' ασχημοσυνης κεκτηται χρυσιον, και ο τυμβωρυχος τους ταφους αναῤρηξας
συνηγαγε πλου- τον αδικον, και ο ληιστης τους τοιχους διορυξας. Ουκουν απο του
Θεου απας ο πλουτος; Τι ουν, φησιν, ερουμεν προς την ρησιν ταυτην; Μαθε πρωτον
και πενιαν ουκ απο Θεου γινομενην, και τοτε και επι την ρησιν αυτην βαδιουμεθα.
Ὅταν γαρ τις ασωτος ων νεος, η εις πορνας αναλωσηι τον πλουτον, η εις γοητας, η
εις ετερας τινας τοιαυτας επιθυμιας, και γενηται πενης, ουκ ευδηλον, οτι ουκ απο
του Θεου γεγονε τουτο, αλλ' απο της οικειας ασωτιας; Παλιν ει τις υπο αργιας
γενοιτο πενης, ει τις υπο ανοιας εις πτωχειαν
61.294 κατενεχθειη, ει τις
επικινδυνοις και παρανομοις επιχειρων πραγμασιν, ουκ ευδηλον παντως, οτι ουδε
τουτων τις και των τοιουτων εις την πτωχειαν αυτην απο Θεου κατηνεχθη;
Ψευδεται ουν η Γραφη; Μη γενοιτο, αλλ' ανοηταινουσιν οι μη μετα της προσηκουσης ακριβειας εξεταζοντες τα γεγραμμενα απαντα. Ει γαρ και τουτο
ωμολογηται, οτι αψευδης η Γραφη, και τουτο απεδειχθη, οτι ου πας πλουτος παρα
Θεου, της των απερισκεπτως αναγινωσκοντων ασθενειας η απορια. Και εδει μεν
ημας αφειναι, εν τουτωι απαλλαξαντας την Γραφην των εγκληματων, ινα ταυτην
ημιν δικην δωτε της περι τας Γραφας ραιθυμιας· αλλ' επειδη φειδομαι σφοδρα υμων,
και ου δυναμαι επιπλεον θορυβουμενους ιδειν και διατα- ραττομενους, φερε και την
λυσιν επαγαγωμεν, προτερον τον ειρηκοτα ειποντες, και ποτε ειρηται, και προς
τινας. Ουδε γαρ ομοιως απασιν ο Θεος δια- λεγεται, ωσπερ ουδε ημεις παιδιοις και
ανδρασιν ομοιως κεχρημεθα. Ποτε ουν ειρηται, και υπο τινος, και προς τινας; Ὑπο
του Σολομωντος επι της Πα- λαιας προς τους Ἰουδαιους τους ουδεν ετερον ειδοτας η
τα αισθητα, και απο τουτων του Θεου δοκιμαζον- τας την ισχυν. Ουτοι γαρ οι
λεγοντες εισι· Μη και αρτον δυναται δουναι; και, Τι σημειον δεικνυεις ημιν; Οι
πατερες ημων εφαγον το μαννα εν τηι ερημωι. Ὧν ο θεος η κοιλια. Ἐπει ουν απο
τουτων αυτον εδοκιμαζον, λεγει προς αυτους, δυνατον και τουτο τωι Θεωι, και
πλουσιους ποιησαι και πενητας· ουχ οτι παντως αυτος ποιει, αλλ' οτι δυναται, οταν
θεληι· ωσπερ οταν λεγηι, Ὁ απειλων τηι θαλασσηι, και ξηραινων αυτην, και παντας
τους ποταμους εξερημων· καιτοι τουτο ουδεποτε γεγονε. Πως ουν αυτο ο προφητης
φησιν; Ουχ ως γινομενον αει, αλλ' ως δυνατον αυτωι ποιησαι. Ποιαν ουν πενιαν
διδωσι, και ποιον πλουτον; Ἀναμνησθητι του πατριαρχου, και εισηι τον παρα του
Θεου διδομενον πλουτον. Και γαρ τον Ἀβρααμ αυτος πλουσιον εποιησε, και μετ'
εκεινον τον Ἰωβ, καθως και αυτος φησιν· Ει τα μεν αγαθα εδεξαμεθα παρα Κυριου,
τα δε κακα ουχ υποισομεν; Και ο του Ἰακωβ πλουτος εκειθεν την αρχην ειχεν. Ἔστι
δε και πενια παρ' αυτου η επαι- νετη, οιαν προεξενει τοτε τωι πλουσιωι εκεινωι,
λεγων· Ει θελεις τελειος ειναι, πωλησον σου τα υπαρ- χοντα, και δος πτωχοις, και
δευρο ακολουθει μοι· και τοις μαθηταις παλιν νομοθετων και λεγων, Μη κτησασθε
χρυσον, μηδε αργυρον, μηδε δυο χι- τωνας. Μη τοινυν λεγε, οτι παντα πλουτον
αυτος διδωσι· και γαρ εδειχθη και απο φονων και απο αρπαγης και απο μυριων
ετερων προφασεων συλλε- γομενος ουτος. Ἀλλα παλιν εις το προτερον ημιν ο λογος
περιΐσταται ζητημα. Ει γαρ μηδεν ημιν χρη- σιμοι οι πλουτουντες, δια τι γεγενηνται;
τι ουν αν ειποιμεν; Ὅτι ουτοι ου χρησιμοι, οι εαυτους ουτω ποιουντες πλουσιους, ως
οι γε παρα του Θεου γενο- μενοι, και σφοδρα χρησιμοι. Και τουτο απ' αυτων των
παρ' εκεινων γινομενων μανθανε. Και γαρ ο Ἀβρααμ τοις ξενοις και τοις δεομενοις
απασι τον πλουτον εκεκτητο. Ὁ γαρ τριων παραγενομενων, ως ενομιζεν, ανθρωπων,
μοσχον θυσας, και τρια μετρα 61.295 σεμιδαλεως φυρασας, και προς τηι θυραι
καθημενος εν καιρωι μεσημβριας, εννοησον μεθ' οσης δαψιλειας και προθυμιας τα
αυτου πασιν ανηλισκε, μετα των χρηματων και την του σωματος παρεχομενος
υπηρε- σιαν, και ταυτα εν γηραι τοσουτωι, και λιμην των ξενων και των εν χρειαις
 
 

225
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθεστηκοτων ων, και ου- δεν ιδιον κεκτημενος, ουδε αυτον τον υιον· και γαρ του
Θεου κελευσαντος, και τουτον επεδωκε· μετα δε του υιου και εαυτον επεδωκε και
την οικιαν απασαν, ηνικα τον αδελφιδουν εξαρπασαι εσπευδε. Και ταυτα ου
χρηματων ενεκεν εποιει, αλλα φιλανθρωπιας μο- νης. Ὅτε γουν των λαφυρων
αυτον εποιουν κυριον οι δι' αυτου σωθεντες, μεχρι σπαρτιου και σφαιρω- τηρος
απαντα διεκρουσατο. ζʹ. Τοιουτος και ο μακαριος ην Ἰωβ. Και γαρ Ἡ θυρα μου, φησι,
παντι ελθοντι ηνεωικτο. Ἐγω ημην οφθαλμος τυφλων, πους δε χωλων· εγω ημην
πατηρ αδυνατων· εξω δε ουκ ηυλιζετο ξενος· αδυνατοι δε, ην ποτε χρειαν ειχον, ουκ
απετυχον, ουδε ειασα εξελθειν αδυνατον την θυραν μου κολπωι κενωι. Και πολλωι
πλειονα δε τουτων, ινα μη παντα κατα- λεγωμεν νυν, διετελει πραττων, εις τους
δεομενους απαντα τον πλουτον καταναλισκων. Βουλει και τους ου παρα Θεου
γινομενους πλουσιους ιδειν, ινα μαθηις πως κεχρηνται τωι πλουτωι; Ὅρα τον επι του
Λα- ζαρου, τον ουδε των ψιχιων μεταδιδοντα· ορα τον Ἀχααβ τον και τον αμπελωνα
αρπαζοντα· ορα τον Γιεζη, ορα τους τοιουτους απαντας. Οι μεν γαρ δι- καιως
κεκτημενοι, ατε παρα του Θεου λαβοντες, εις 61.296 τα του Θεου προσταγματα
αναλισκουσιν· οι δε εν τωι κτασθαι προσκρουσαντες τωι Θεωι, και εν τωι δαπαναιν το
αυτο ποιουσιν, εις πορνας και παρασιτους αναλι- σκοντες, η κατορυττοντες και
αποκλειοντες, εις πτωχον δε ουδεν δαπανωντες. Και τινος ενεκεν, φη- σιν, ο Θεος
αφιησι πλουτειν τους τοιουτους; Ὅτι μακροθυμος εστιν, οτι βουλεται ημας εις
μετανοιαν αγαγειν, οτι γεενναν ητοιμασεν, οτι εστησεν ημεραν εν ηι μελλει κρινειν
την οικουμενην. Ει δε ευθεως τους πλουτουντας κακως εκολαζεν, ουκ αν ο Ζακχαιος
εσχε προθεσμιαν μετανοιας, ωστε και τετραπλασιονα αποδουναι, απερ ηρπασε, και
τα ημιση προσθειναι των εαυτου· ουκ αν ο Ματθαιος μεταβαλεσθαι και γενεσθαι
αποστολος, προαναρπαγεις του προσηκον- τος καιρου· ουκ αν ετεροι πολλοι
τοιουτοι. ∆ια ταυτα ανεχεται εις μετανοιαν καλων απαντας. Ει δε μη βουλοιντο,
αλλα τοις αυτοις επιμενοιεν, ακουσονται του Παυλου λεγοντος, οτι Κατα την
σκληροτητα αυτων και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζουσιν εαυτοις οργην εν
ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του Θεου· ηντινα οργην ινα φυγωμεν, πλουτωμεν τον του ουρανου πλουτον, και την επαινετην διωκωμεν πενιαν.
Ουτω γαρ και των μελ- λοντων επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυ- ριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΕʹ.
∆ιωκετε την αγαπην· ζηλουτε δε τα πνευματικα, μαλλον δε ινα προφητευητε.
αʹ. Ἐπειδη γαρ μετα ακριβειας την αρετην αυτοις κατελεξεν απασαν της αγαπης,
παραινει λοιπον μετα προθυμιας αυτης αντεχεσθαι· διο και ελεγε, ∆ιωκετε. Ὁ γαρ
διωκων εκεινο μονον οραι το διωκομενον, και προς εκεινο τεταται, και ουκ
αφισταται εως αν λαβηι. Ὁ διωκων οταν δι' εαυτου μη δυνηθηι, δια των προ αυτου
καταλαμβανει τον φευγοντα, τους εγγυς οντας μετα πολλης παρακαλων της
σπουδης κατεχειν και τηρειν αυτωι κατασχεθεντα, εως αν φθασηι. Τουτο δη και ημεις
ποιωμεν· και οταν αυτοι μη φθανωμεν την αγαπην, τους εγγυς οντας αυτης
κελευωμεν κατεχειν αυτην, εως αν φθασωμεν προς αυτην· ειτα επειδαν
επιλαβωμεθα, μηκετ' αφωμεν αυτην, ινα μη παλιν ημας διαφυγηι. Συνεχως γαρ
ημων απο- πηδαι, επειδη ουκ εις δεον αυτηι κεχρημεθα, αλλα παντα αυτης
προτιμωμεν. ∆ια τουτο παντα χρη ποιειν, ωστε αυτην μετα ακριβειας κατασχειν.
Ἐαν γαρ τουτο γενηται, ουδε πολλου δει πονου ημιν λοι- πον, μαλλον δε ουδε του
 
 

226
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυχοντος, αλλα τρυφωντες και πανηγυριζοντες, την στενην της αρετης οδον
βαδιουμεθα. ∆ιο φησι, ∆ιωκετε αυτην. Ειτα ινα μη νομισωσιν, οτι δια τουτο τον της
αγαπης εισηγαγε λογον, ινα σβεσηι τα χαρισματα, επαγει λεγων· Ζη- λουτε δε τα
πνευματικα, μαλλον δε ινα προφη- τευητε. Ὁ γαρ λαλων γλωσσηι, ουκ ανθρωποις
λαλει, αλλα τωι Θεωι· ουδεις γαρ ακουει· Πνευματι δε λαλει μυστηρια· ο δε
προφητευων, ανθρωποις 61.296 λαλει οικοδομην και παρακλησιν και παραμυθιαν.
Συγκρισιν ενταυθα λοιπον ποιειται των χαρισματων, και καθαιρει το των γλωσσων,
ουτε παντη αχρηστον δεικνυς, ουτε σφοδρα ωφελιμον καθ' εαυτο. Και γαρ σφοδρα
επι τουτωι εφυσωντο, επειδη και μεγα ειναι το χαρισμα ενομιζετο. Ἐνομιζετο δε μεγα
ειναι δια το πρωτον αυτο τους αποστολους ειληφεναι, και μετα τοσαυτης
επιδειξεως. Ου μην δια τουτο των αλλων προτιμοτερον ην. Τινος ουν ενεκεν προ
των αλλων ελαβον αυτο οι αποστολοι; Ἐπειδη πανταχου διερ- χεσθαι εμελλον. Και
ωσπερ εν τωι καιρωι της πυρ- γοποιιας η μια γλωττα εις πολλας διετεμνετο· ουτω
τοτε αι πολλαι πολλακις εις ενα ανθρωπον ᾔεσαν, και ο αυτος και τηι Περσων και τηι
Ῥωμαιων και τηι Ἰνδων και ετεραις πολλαις διελεγετο γλωτταις, του Πνευματος
ενηχουντος αυτωι· και το χαρισμα εκαλειτο χαρισμα γλωττων, επειδη πολλαις
αθροον εδυνατο λαλειν φωναις. Ὅρα τοινυν πως αυτο και καθαιρει και επαιρει. Τωι
μεν γαρ ειπειν, Ὁ λαλων γλωσ- σαις, ουκ ανθρωποις λαλει, αλλα Θεωι· ουδεις γαρ
ακουει, καθειλε, δειξας ου πολυ το χρησιμον ον· τωι δε επαγειν, οτι Πνευματι λαλει
μυστηρια, πα- λιν επηρεν, ινα μη περιττον ειναι δοξηι και αχρηστον και εικη
δεδομενον. Ὁ δε προφητευων, ανθρωποις λαλει οικοδομην και παρακλησιν και
παραμυ- θιαν. Ειδες ποθεν το εξαιρετον δεικνυσι του χαρι- σματος τουτου, απο του
κοινηι συμφεροντος, και πως πανταχου τουτο προτιμαι το εις την των πολλων
ωφελειαν γινομενον; Ἐκεινοι γαρ ουκ ανθρωποις 61.297 λαλουσιν, ειπε μοι; Ἀλλ'
ου τοιαυτην οικοδομην και παρακλησιν και παραμυθιαν. Ὥστε το μεν υπο του
Πνευματος κατεχεσθαι, αμφοτεροις κοινον, και τωι προφητευοντι και τωι γλωσσαις
λαλουντι· τουτωι δε αυτος, ο προφητευων λεγω, πλεονεκτει, τωι και χρησιμος ειναι
τοις ακουουσι. Των γαρ γλωσσαις λαλουντων ουκ ηκουον οι το χαρισμα ουκ
εχοντες. Τι ουν; ουδενα ωικοδο- μουν εκεινοι; Ναι, φησιν, εαυτους μονους· διο και
επηγαγεν, Ὁ λαλων γλωσσηι, εαυτον οικοδομει. Και πως, ει μη οιδεν α λεγει; Ἀλλα
τεως περι των ειδοτων α λεγουσι διαλεγεται, ειδοτων μεν αυτων, ουκ επισταμενων
δε εις ετερους εξενεγκειν. Ὁ δε προφητευων, Ἐκκλησιαν οικοδομει. Ὅσον δε το
μεσον ενος και Ἐκκλησιας, τοσουτον το διαφορον τουτου κακεινου. Ειδες αυτου την
σοφιαν, πως ουκ εις το μηδεν εξωθει το χαρισμα, αλλα δεικνυσιν εχον μεν κερδος,
μικρον δε και οσον τωι κεκτημενωι μονον αρκεσαι; Ειτα ινα μη νομισωσιν, οτι
βασκαινων αυ- τοις καθαιρει τας γλωσσας (και γαρ οι πλειους ειχον το χαρισμα
τουτο), διορθουμενος αυτων την υπονοιαν φησι· Θελω δε παντας υμας λαλειν
γλωσσαις, μαλλον δε ινα προφητευητε. Μειζων γαρ ο προ- φητευων η ο λαλων
γλωσσαις, εκτος ει μη δι- ερμηνευει, ινα η Ἐκκλησια οικοδομην λαβηι. Το δε μαλλον
και μειζον ου των εναντιων εστιν, αλλα των υπερεχοντων. βʹ. Ὥστε καντευθεν
δηλον, οτι ου διαβαλλει το χα- ρισμα, αλλ' επι τα βελτιονα αυτους αγει, την τε περι
αυτους κηδεμονιαν, και την φθονου παντος απηλλα- γμενην ψυχην επιδεικνυς.
Ουδε γαρ ειπε, ∆υο η τρεις, αλλα, Παντας υμας θελω γλωσσαις λαλειν· και ου τουτο
μονον, αλλα και προφητευειν· και τουτο μαλ- λον, η εκεινο· μειζων γαρ ο
προφητευων. Ἐπειδη γαρ κατεσκευασε αυτο και απεδειξε, τοτε λοιπον και
αποφαινεται, ου μην απλως, αλλα μετα προσθηκης· επηγαγε γαρ, Ἐκτος ει μη
διερμηνευει· ως εαν δυ- νηται τουτο, το διερμηνευειν λεγω, ισος γεγονε τωι
προφητηι, φησιν, επειδη πολλοι οι την ωφελειαν καρ- πουμενοι· ο χρη μαλιστα
παρατηρειν, πως δια παν- των τουτο προ των αλλων επιζητει. Νυνι δε, αδελ- φοι,
 
 

227
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαν ελθω προς υμας γλωσσαις λαλων, τι υμας ωφελησω, εαν μη υμιν λαλησω η εν
απο- καλυψει, η εν γνωσει, η εν προφητειαι, η εν δι- δαχηι; Και τι λεγω, φησι, τους
αλλους; Ἔστω γαρ ο φθεγγομενος γλωσσαις Παυλος· ουδε γαρ ουτως εσται τι πλεον
τοις ακουουσι. Ταυτα δε λεγει, δεικνυς οτι το εκεινοις συμφερον ζητει· ου προς τους
το χα- ρισμα εχοντας απεχθως εχει, οπου γε ουδε επι του οικειου προσωπου
παραιτειται δειξαι το ανωφελες. Και αει δε τα φορτικα επι του οικειου προσωπου
γυ- μναζει, ως και αρχομενος της Ἐπιστολης ελεγε· Τις εστι Παυλος; τις δε Ἀπολλως;
τις δε Κηφας; Ὃ δη και ενταυθα ποιει λεγων, οτι Ουδε εγω υμας ωφελησω, εαν μη
υμιν λαλησω η εν αποκαλυ- ψει, η εν προφητειαι, η εν γνωσει, η εν δι- δαχηι. Ὃ δε
λεγει, τουτο εστιν· Ἐαν μη τι ειπω δυ-ναμενον υμιν ευληπτον γενεσθαι, και
δυναμενον ειναι σαφες, αλλ' επιδειξομαι μονον, οτι γλωττων εχω χαρισμα,
γλωττων ων ακουσαντες, ουδεν κερδαναντες 61.298 Ὅμως τα αψυχα φωνην
διδοντα, ειτε αυλος, ειτε κιθαρα, αν διαστολην τοις φθογγοις μη δωι, πως
γνωσθησεται το αυλουμενον η το κιθαριζομενον· απελευσεσθε. Πως γαρ απο φωνης,
ης ου συνιετε; Και τι λεγω, φησιν, οτι εφ' ημων τουτο μεν ακερδες, ωφελιμον δε το
σαφες και ευληπτον τοις ακουουσι; Και γαρ και εν τοις αψυχοις οργανοις της
μουσικης τουτο ιδοι τις αν· ειτε γαρ αυλος, ειτε κιθαρα ειη, και μηδε ρυθμωι μηδε
αρμονιαι τηι προσηκουσηι, αλλα συγκεχυμενως και απλως κρουοιτο και εμπνεοιτο,
ουδενα ψυχαγωγησει των ακουοντων. Και γαρ εν τοις αναρθροις εκεινοις δει τινος
σαφηνειας· καν μη κατα τεχνην κρουσηις, και εμπνευσηις τωι αυλωι, ουδεν εποιη- σας.
Ει δε παρα των αψυχων τοσαυτην απαιτουμεν σαφηνειαν και αρμονιαν και
διακρισιν, και εν τοις ασημοις εκεινοις φθογγοις βιαζομεθα και φιλονεικου- μεν
πολλην επιθειναι την σημασιαν, πολλωι μαλλον εν τοις εμψυχοις και λογικοις
ανθρωποις, και εν τοις πνευματικοις χαρισμασι το ευσημον διωκειν δει. Και γαρ εαν
αδηλον φωνην σαλπιγξ δωι, τις παρα- σκευασεται εις πολεμον; Ἀπο γαρ των
περιττων επι τα αναγκαιοτερα και χρησιμωτερα τον λογον αγει, και φησιν, οτι ουκ
επι της κιθαρας μονον, αλλα και επι της σαλπιγγος τουτο συμβαινον ιδοι τις αν. Εισι
γαρ και εκει ρυθμοι, και ενδεικνυνται ποτε μεν πο- λεμικην ηχην, ποτε δε ου
τοιαυτην· και ποτε μεν εις παραταξιν εξαγει, ποτε δε ανακαλειται· καν μη τουτο τις
ειδηι, περι των εσχατων ο κινδυνος. Ὃ δη δηλων και την βλαβην εμφαινων φησι, Τις
παρα- σκευασεται εις πολεμον; Ὥστε αν μη τουτο εχηι, το παν απωλεσε. Και τι προς
ημας ταυτα; φησι. Προς υμας μεν ουν μαλιστα, διο και επαγει· Ουτω και υμεις, εαν
μη ευσημον λογον δωτε δια της γλωτ- της, πως γνωσθησεται το λαλουμενον; εσεσθε
γαρ εις αερα λαλουντες. Τουτεστιν, ουδενι φθεγγο- μενοι, προς ουδενα λαλουντες.
Και πανταχου το αν- ωφελες δεικνυσι. Και ει ανωφελες, δια τι εδοθη; φη- σιν. Ὥστε
εκεινωι χρησιμον ειναι τωι λαβοντι· ει δε και ετεροις μελλοι γινεσθαι, ερμηνειαν δει
προσ- ειναι. Ταυτα δε λεγει, συναγων αυτους προς αλληλους, ινα καν αυτος μη εχηι
το χαρισμα του ερμηνευειν, ετερον προσλαβων τον τουτο εχοντα, ωφελιμον το
εαυτου δι' εκεινου ποιησηι. ∆ιο πανταχου δεικνυσιν ατελες ον, ινα καν ουτως αυτους
συνδησηι. Ὡς ο γε νομιζων αρκειν αυτο εαυτωι, ουχ ουτως αυτο εγκω- μιαζει, ως
καθαιρει, ουκ αφιεις αυτο λαμψαι καλως δια της ερμηνειας. Καλον μεν γαρ και
αναγκαιον το χαρισμα, αλλ' οταν εχηι τον σαφηνιζοντα τα λε- γομενα. Ἐπει και ο
δακτυλος αναγκαιον, αλλ' οταν αυτον αποστησηις των λοιπων, ουχ ομοιως εσται
χρη- σιμος· και η σαλπιγξ αναγκαια, αλλ' οταν απλως ηχηι, και επαχθης. Ουτε γαρ
τεχνη φανειται, μη υποκει- μενης υλης, ουδε υλη μορφουται, μη επιτεθειμενου του
ειδους. Τιθει τοινυν την μεν φωνην ως υποκει- μενον, την δε σαφηνειαν ως ειδος,
ου μη παροντος ουδεν οφελος του υποκειμενου. Τοσαυτα, ει τυχοι, γενη φωνων
εστιν εν κοσμωι, και ουδεν αυτων αφωνον. Τουτεστι, Τοσαυται γλωσσαι, τοσαυται
φω- 61.299 ναι, Σκυθων, Θραικων, Ῥωμαιων, Περσων, Μαυρων, Ἰνδων, Αιγυπτιων,
 
 

228
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερων μυριων εθνων. Ἐαν ουν μη ειδω την δυναμιν της φωνης, εσομαι τωι λαλουντι βαρβαρος. γʹ. Μη γαρ δη νομισηις, οτι εφ' ημων τουτο μονον συμβαινει,
φησιν, αλλα και επι παντων τουτο γινο- μενον ιδοι τις αν. Ὥστε ου διαβαλλων την
φωνην ταυτα λεγω, αλλα δεικνυς, οτι εμοι ανωφελης, εως αν ηι ασαφης. Ειτα ινα μη
επαχθη ποιησηι την κατ- ηγοριαν, εξισαζει το εγκλημα, λεγων· Ἐκεινος εμοι
βαρβαρος, καγω εκεινωι· ου παρα την φυσιν της φωνης, αλλα παρα την ημετεραν
αγνοιαν. Ειδες πως κατα μικρον επι το συγγενες ηγαγεν; οπερ εθος αυ- τωι ποιειν,
ποῤρωθεν ελκειν τα υποδειγματα, και προς το οικειοτερον τωι υποκειμενωι τελευταιν.
Ἐπειδη γαρ ειπε περι αυλου και κιθαρας, ενθα πολυ το αποδεον ην και ανονητον,
ερχεται επι την σαλπιγγα, το χρη- σιμωτερον, ειτα εκειθεν και επ' αυτην λοιπον την
φωνην. Ουτω και εμπροσθεν οτε περι του δειξαι μη κεκωλυμενον το λαμβανειν τους
αποστολους διελεγετο, αρξαμενος πρωτον απο γεωργων και ποιμενων και
στρατιωτων, τοτε και επι το εγγυτερον τωι προκειμε- νωι τον λογον ηγαγε, τους
ιερεις τους εν τηι Παλαιαι. Συ δε μοι σκοπει, πως πανταχου εσπουδακεν απαλλα- ξαι
το χαρισμα κατηγοριας, και περιστησαι το εγ- κλημα εις τους ειληφοτας. Ου γαρ
ειπεν, Ἔσομαι βαρβαρος, αλλα, Τωι λαλουντι βαρβαρος. Και παλιν ουκ ειπεν, Ὁ
λαλων βαρβαρος, αλλ', Ὁ εμοι λαλων βαρβαρος. Τι ουν δει γενεσθαι; φησιν. Ου γαρ
μονον ου διαβαλλειν χρη, αλλα και παραινειν και διδασκειν· ο δη και αυτος ποιει.
Ἐπειδη γαρ ενεκαλεσε και επετιμησε και το ανωφελες εδειξε, και συμβουλευει
λοιπον λεγων· Ουτω και υμεις, επει ζηλωται εστε πνευματων, προς την οικοδομην
της Ἐκκλη- σιας ζητειτε, ινα περισσευητε. Ειδες αυτου τον σκοπον πανταχου, πως
προς εν οραι διηνεκως και δια παντων, το τοις πολλοις χρησιμον, το την Ἐκκλη- σιαν
ωφελουν, ωσπερ τινα κανονα τουτο τιθεις; Και ουκ ειπεν, Ἵνα κτησησθε τα
χαρισματα, αλλ', Ἵνα και περισσευητε, τουτεστιν, ινα και μετα δαψιλειας πολλης
αυτα εχητε. Τοσουτον γαρ απεχω του μη βουλεσθαι εχειν υμας αυτα, οτι και
περισσευειν υμας εν αυτοις βουλομαι, μονον αν εις το κοινηι συμφερον αυτα
μεταχειριζητε. Και πως αυτο τουτο γενοιτο, φησι, και επαγει λεγων· ∆ιοπερ ο λαλων
γλωσσηι, προσευχεσθω ινα διερμηνευηι. Ἐαν γαρ προσευξωμαι τηι γλωσσηι, το πνευμα
μου προσευχεται, ο δε νους μου ακαρπος εστι. Τι ουν εστι; Προσευξομαι τωι
πνευματι, προσευ- ξομαι δε και τωι νοΐ· ψαλω δε τωι πνευματι, ψαλω δε και τωι νοΐ.
Ἐνταυθα δεικνυσιν εν αυτοις ον το λαβειν το χαρισμα. Προσευχεσθω γαρ, φησι,
τουτ- εστι, τα παρ' εαυτου εισαγεσθω. Και γαρ εαν σπου- δαιως αιτησηις, ληψηι. Αιτει
τοινυν μη γλωττης εχειν χαρισμα μονον, αλλα και ερμηνειας, ινα πασιν ωφε- λιμος
γενηι, και μη εν σεαυτωι μονωι κατακλεισηις το χαρισμα. Ἐαν γαρ προσευξωμαι τηι
γλωττηι, φησι, το πνευμα μου προσευχεται, ο δε νους μου ακαρ- πος εστιν. δʹ. Ειδες
πως κατα μικρον τον λογον αναγων δει- 61.300 κνυσιν, οτι ουκ αλλοις αχρηστος
μονον ο τοιουτος, αλλα και εαυτωι, ει γε ο νους αυτωι ακαρπος; Ἂν γαρ τις φθεγγηται
μονον τηι Περσων γλωσσηι, η ετεραι τινι αλλοτριαι, μη ειδηι δε α λεγει, αρα και εαυτωι
λοιπον εσται βαρβαρος, ουχ ετερωι μονον, δια το μη ειδεναι την δυναμιν της φωνης.
Και γαρ ησαν το παλαιον και χαρισμα ευχης εχοντες πολλοι μετα γλωττης, και
ηυχοντο μεν, και η γλωττα εφθεγγετο, η τηι Περσων, η τηι Ῥωμαιων φωνηι ευχομενη,
ο νους δε ουκ ᾔδει το λεγομενον. ∆ιο και ελεγεν, Ἐαν προσευξωμαι τηι γλωττηι, το
πνευμα μου προσευχεται, τουτεστι, το χαρισμα το δοθεν μοι και κινουν την
γλωτταν, ο δε νους μου ακαρπος εστι. Τι ποτ' ουν το αριστον και το ωφελιμον; και
πως χρη ποιειν, η τι αιτειν παρα του Θεου; Το και τωι Πνευματι, τουτεστι, τωι χαρισματι, και τηι διανοιαι προσευχεσθαι. ∆ιο και ελεγε, Προσευξομαι τωι πνευματι,
προσευξομαι δε και τωι νοΐ· ψαλω τωι πνευματι, ψαλω δε και τωι νοΐ. Το αυτο παλιν
και ενταυθα δηλοι, Ἵνα και η γλωττα φθεγγηται, και ο νους μη αγνοηι τα λεγομενα.
Ἂν γαρ μη τουτο ηι, και ετερα συγχυσις εσται. Και γαρ εαν ευλογησηις, φησι, τωι
 
 

229
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πνευματι, ο αναπληρων τον τοπον του ιδιωτου, πως ερει το Ἀμην επι τηι σηι
ευχαριστιαι, επειδη τι λεγεις ουκ οιδε. Συ μεν γαρ καλως ευχαριστεις, αλλ' ο ετερος
ουκ οικοδο- μειται. Σκοπει πως παλιν ενταυθα προς την σπαρτην τον λιθον αγει, την
οικοδομην πανταχου ζητων της Ἐκκλησιας. Ἰδιωτην δε τον λαικον λεγει, και
δεικνυσι και αυτον ου μικραν υπομενοντα την ζημιαν, οταν το Ἀμην ειπειν μη
δυνηται. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἂν ευλογησηις τηι των βαρβαρων φωνηι, ουκ ειδως
τι λεγεις, ουδε ερμηνευσαι δυναμενος, ου δυναται υπο- φωνησαι το Ἀμην ο λαικος.
Ου γαρ ακουων το, Εις τους αιωνας των αιωνων, οπερ εστι τελος, ου λεγει το, Ἀμην.
Ειτα παλιν παραμυθουμενος τουτο, ινα μη δοξηι σφοδρα εξευτελιζειν το χαρισμα
οπερ ανω- τερω ελεγεν, οτι λαλει μυστηρια, και, Θεωι λαλει, και, εαυτον οικοδομει,
και, οτι τωι πνευματι προσευχεται, παραμυθιαν επινοων ου μικραν εκ τουτων, τουτο
και ενταυθα ποιει, λεγων· Συ μεν γαρ καλως ευχαριστεις· Πνευματι γαρ κινουμενος
φθεγγηι· αλλ' εκεινος ουδεν ακουων, ουδε ειδως τα λεγομενα, εστηκεν ου πολλην
δεχομενος την ωφελειαν. δʹ. Ειτα επειδη κατεδραμε των το χαρισμα τουτο εχοντων,
ως ουδεν μεγα εχοντων, ινα μη δοξηι ως απεστερημενος αυτου εξευτελιζειν αυτους,
ορα τι φησιν· Ευχαριστω τωι Θεωι, παντων υμων μαλλον γλωσσαις λαλων. Τουτο δε
και αλλαχου ποιει. Μελ- λων γαρ καθαιρειν του Ἰουδαισμου τα πλεονεκτηματα, και
δεικνυναι λοιπον ουδεν οντα, προτερον εαυτον ταυτα εσχηκοτα δεικνυσι, και μετα
πλειονος υπερβολης, και τοτε ζημιαν αυτα καλει, ουτω λεγων Ει τις δο- κει
πεποιθεναι εν σαρκι, εγω μαλλον. Περιτομη οκταημερος, εκ γενους Ἰσραηλ, φυλης
Βενιαμιν, Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, κατα νομον Φαρισαιος, κατα ζηλον διωκων την
Ἐκκλησιαν, κατα δι- καιοσυνην την εν νομωι γενομενος αμεμπτος. Και τοτε οτε
εδειξε παντων εαυτον πλεονεκτουντα, φησιν, Ἀλλ' ατινα μοι ην κερδη, ταυτα
ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν. Ουτω και ενταυθα ποιει λεγων· Παντων υμων
μαλλον γλωσσαις λαλων. 61.301 Μη τοινυν μεγα φρονειτε, ως μονοι το χαρισμα
εχοντες· και γαρ και εγω κεκτημαι, και υμων πλεον. Ἀλλα θελω πεντε λογους εν
Ἐκκλησιαι δια του νοος μου λαλησαι, ινα και αλλους κατηχησω. Τι εστι, ∆ια του νοος
μου λαλησαι, ινα και αλλους κατηχησω; Νοων α λεγω, και α δυναμαι και ετεροις
ερμηνευσαι και μετα συνεσεως ειπειν και διδαξαι τους ακουοντας. Ἢ μυριους
λογους εν γλωσσηι. ∆ια τι; Ἵνα κατηχησω και αλλους, φησι. Το μεν γαρ επιδειξιν εχει
μονον, το δε πολλην την ωφελειαν. Τουτο γαρ εστιν ο πανταχου ζητει, το κοινηι
συμ- φερον. Καιτοι γε ξενον το χαρισμα ην το των γλωσ- σων, το δε της προφητειας
συνηθες τε και παλαιον και πολλοις ηδη δοθεν, τουτο δε τοτε πρωτον· αλλ' ομως ου
σφοδρα ην αυτωι περισπουδαστον. ∆ιοπερ ουδε εκεχρητο αυτωι, ου παρα το μη εχειν,
αλλα παρα το τα χρησιμωτερα ζητειν. Και γαρ ην πασης κενο- δοξιας απηλλαγμενος,
και εν μονον σκοπων, οπως βελτιους εργασηται τους ακουοντας. ∆ιο και το χρησιμον και εαυτωι και τοις αλλοις ηδυνατο βλεπειν, επειδη της κενης δοξης
απηλλακτο. Ὡς ο γε εκεινηι καταδουλωθεις, ου το των αλλων μονον, αλλ' ουδε το
εαυτου δυνησεται κατιδειν συμφερον. Τοιουτος ην ο Σιμων, ος επειδη προς δοξαν
ειδε κενην, ουδε το εαυτου χρησιμον ειδε· τοιουτοι και Ἰουδαιοι, οι δια ταυτην τωι
διαβολωι την οικειαν προεπιον σωτηριαν. Ἐντευθεν και ειδωλα ετεχθη, και οι των
εξωθεν φιλοσοφοι επι τα πονηρα δογματα εκ ταυτης παρ- οξυναντες εξωκειλαν της
μανιας. Και ορα την διαστρο- φην του παθους. ∆ια γαρ ταυτην κακεινων ενιοι
πενητες εγενοντο, και ετεροι περι πλουτον εσπουδασαν. Τοσαυτη αυτης η τυραννις,
ως και εν τοις εναντιοις κρατειν. Και γαρ επι σωφροσυνηι τις κενοδοξει, και επι
μοιχειαι παλιν αλλος, και επι δικαιοσυνηι ου- τος, και επ' αδικιαι ετερος, και επι
τρυφηι, και επι νηστειαι, και επι επιεικειαι, και επι θρασυτητι, και επι πλουτωι, και επι
πενιαι. Και γαρ ενιοι των εξω- θεν, παρον λαβειν, δια το θαυμαζεσθαι ουκ ελαμβανον. Ἀλλ' ουχ οι αποστολοι ουτως. Ὅτι γαρ καθαροι δοξης ησαν, εδηλωσαν δι' ων
 
 

230
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εποιησαν. Και γαρ οτε θεους αυτους εκαλουν, και θυειν αυτοις ησαν παρεσκευασμενοι ταυρους εστεμμενους, ουχ απλως απηγορευσαν το γινομενον μονον,
αλλα και διεῤρηξαν αυτων τα ιματια. Και οτε τον χωλον διωρθωσαν, παντων προς
αυτους κεχηνοτων ελεγον, Τι ημιν ατενιζετε ως ιδιαι δυναμει πεποιηκοσι του περιπατειν τουτον; Κακεινοι μεν εν ανδρασι θαυμαζουσι πενιαν, τα της πενιας ηιρουντο·
ουτοι δε εν ανθρωποις καταφρονουσι πενιας, και επαινουσι πλουτον. Και ουτοι μεν,
ει τι ελαβον, τοις δεομενοις επηρκουν· ουτως ου δια κενοδοξιαν, αλλα δια
φιλανθρωπιαν απαντα επραττον· εκεινοι δε τουναντιον απαν, ωσπερ εχθροι και
λυμεωνες της κοινης φυσεως οντες, ουτω και ταυτα εποιουν. Ὁ μεν γαρ εις
θαλατταν τα αυ- του κατεποντιζεν απαντα εικη και ματην, τους παραπαιοντας και
μαινομενους μιμουμενος· ο δε μηλοβοτον την αυτου χωραν πασαν ανηκεν. Ουτω
παντα προς φιλοτιμιαν εποιουν. Ἀλλ' ουχ ουτοι, αλλα και εδεχοντο τα διδομενα, και
διενεμον τοις δεομενοις μετα τοσαυτης ελευθεριας, ως και λιμωι 61.302 διηνεκει
συζηιν. Ει δε δοξης ηρων, ουκ αν τουτο εποιουν, το λαμβανειν και διανεμειν,
δεδοικοτες μη τις υποψια γενηται κατ' αυτων. Ὁ γαρ τα εαυτου ριψας δια δοξαν,
πολλωι μαλλον τα ετερων ου ληψε- ται, ωστε μη δοκειν ετερων δεισθαι, μηδε
υποπτευε- σθαι. Τουτους δε οραις και διακονουμενους και προσ- αιτουντας αυτους
υπερ των δεομενων· ουτω πατερων ησαν παντων φιλοστοργοτεροι. Θεα δε και τους
νο- μους αυτων συμμετρους, και κενοδοξιας απηλλαγμε- νους. Ἔχοντες γαρ, φησι,
σκεπασματα και τρο- φας, τουτοις αρκεσθησομεθα· ου καθαπερ ο Σινω- πευς εκεινος
ο ρακια περιβεβλημενος και πιθον οικων εις ουδεν δεον, εξεπληξε μεν πολλους,
ωφελησε δε ουδενα. Ὁ δε Παυλος τουτων μεν ουδεν εποιει· ουδε γαρ προς
φιλοτιμιαν εβλεπεν, αλλα και ιματια περιβεβλητο μετα ευσχημοσυνης απασης, και
οικιαν ᾤκει διηνεκως, και την ακριβειαν απασαν επι της αλλης αρετης επεδεικνυτο,
ης ο Κυνικος κατεφρονει ζων ασελγως, και δημοσιαι ασχημονων, και υπο της περι
την δοξαν μανιας συρομενος. Ἂν γαρ ερηται τις της του πιθου οικησεως την αιτιαν,
ουδεμιαν ετεραν ευρησει, αλλ' η κενοδοξιαν μονην. εʹ. Ὁ δε Παυλος και μισθον
παρειχε της οικιας, εν ηι κατεμενεν εν τηι Ῥωμηι. Καιτοι γε ο τα πολ- λωι ευτονωτερα
δυνηθεις, πολλωι μαλλον τουτο ισχυ- σεν αν. Ἀλλ' ουχ εωρα προς δοξαν, το χαλεπον
θηριον, τον δαιμονα τον δεινον, την λυμην της οικου- μενης, την εχιν την ιοβολον.
Καθαπερ γαρ το θηριον εκεινο την νηδυν της τεκουσης διαῤρηγνυσι τοις οδουσιν,
ουτω και τουτο το παθος τον τικτοντα δια- σπαραττει. Ποθεν ουν αν τις ευροι τωι
ποικιλωι τουτωι νοσηματι φαρμακον; Ει τους καταπατησαντας αυτο εις μεσον αγαγοι,
και προς την εκεινων εικονα βλε- πων, ουτω την εαυτου ζωην κατευθυνειε. Και γαρ
ο πατριαρχης Ἀβρααμ· αλλα μηδεις εγκαλειτω ταυ- τολογιαν, ει πολλακις αυτου
μνημονευομεν, και επι παντων. Τουτο γαρ μαλιστα εστιν ο κακεινον θαυ- μαστον
αποφαινει, και τους μη ζηλουντας αυτον πασης αποστερει συγγνωμης. Ει μεν γαρ
μερος μεν τι τουτον, μερος δε ετερον κατωρθωκοτα επιδεικνυ- μεν, ειπεν αν τις και
δυσκατορθωτον ειναι την αρετην· ουδε γαρ ειναι ευκολον ενι παντα ομου
κατορθουν, ων μερος εκαστος των αγιων ηνυσεν· οταν δε ευρισκηται εις και ο αυτος
τα παντα εχων, ποιαν εξουσιν απολογιαν οι μετα νομον και χαριν τοις προ του
νομου και της χαριτος εις το αυτο με- τρον μη δυναμενοι φθασαι; Πως ουν ουτος ο
πα- τριαρχης του θηριου τουτου περιεγενετο και εκρα- τησεν, ηνικα προς τον
αδελφιδουν αμφισβητησιν ειχε; Και γαρ ελαττωθεις, και των πρωτειων αποτυχων,
ουκ ηλγησεν. Ἴστε δε οτι εν τοις τοιουτοις η αισχυνη της ζημιας χειρων τοις
μικροψυχοις, και μαλιστα οταν αυτος απαντων κυριος ων, καθαπερ εκεινος τοτε, και
της τιμης προτερος αρξας, μη αντιτιμωιτο. Ἀλλ' ομως ουδεν τουτων εκεινον
εδακνεν, αλλα και τα δευτερα εχων εστεργε, και αδικηθεις παρα του νεου ο
πρεσβυτης, και παρα του αδελφιδου ο θειος ουκ ηγανακτει, ουδε εδυσχεραινεν, αλλα
 
 

231
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εφιλει ομοιως και εθεραπευε. Παλιν νικησας τον πολεμον εκεινον τον μεγαν και
φοβερον, και τους βαρβαρους 61.303 κατα κρατος ελασας, ουκ εμπομπευει τηι νικηι,
ουδε τροπαιον ιστησι· σωσαι γαρ εβουλετο μονον, ουκ επι- δειξασθαι. Ξενους
εδεχετο παλιν, και ουδε ενταυθα εκενοδοξει, αλλ' αυτος και προσετρεχε και
προσεκυνει, ουχ ως ευ ποιων, αλλ' ως ευ πασχων, και κυριους καλει, ουδε ειδως
τινες ποτε εισιν οι παραγενομενοι, και παριστησι την γυναικα εν ταξει θεραπαινιδος.
Και εν Αιγυπτωι δε προ τουτου θαυμαστος ουτω φανεις, και αυτην ταυτην την
γυναικα απολαβων, και τοσαυτης απολαυσας τιμης, προς ουδενα επι- δεικνυται·
αλλ' οι μεν εγχωριοι και βασιλεα αυτον εκαλουν, αυτος δε και τιμην κατεβαλε του
ταφου. Και ηνικα δε επεμπε μνηστευσομενος τωι παιδι, ου- δεν εκελευσε μεγα περι
αυτου και λαμπρον ειπειν, αλλ' απλως αγαγειν την νυμφην. Βουλει και τους επι της
χαριτος εξετασαι, οτε πολλη πανταχοθεν αυτους περιεῤρει της διδασκαλιας η δοξα,
και ιδειν και τοτε τουτο το παθος εκβεβλημενον; Ἐννοησον μοι τουτον αυτον τον
ταυτα λεγοντα, πως αει το παν ανατιθησι τωι Θεωι, πως των μεν αμαρτηματων αυτου
μεμνηται συνεχως, των δε κατ- ορθωματων ουκετι. Πλην ει ποτε μαθητας επανορθωσαι δεοι, καν αναγκασθηι ποιησαι τουτο, αφροσυ- νην το πραγμα καλει, και των
πρωτειων τωι Πετρωι παραχωρει, και ουκ αισχυνεται εργαζομενος παρα Πρισκιλληι
και Ἀκυλαι, και πανταχου ταπεινον εαυ-τον εσπουδακε δεικνυναι, ου σοβων επι της
αγορας, ουδε οχλους περιφερων, αλλ' εν τοις ασημοις κατα- ταττων εαυτον. ∆ιο και
ελεγεν, Ἡ δε παρουσια του σωματος ασθενης, τουτεστιν, ευκαταφρονητος και ουδεν
εχουσα κομψον· και παλιν, Ευχομαι υμας μη ποιησαι κακον μηδεν, ινα μη ημεις
δοκιμοι φα- νωμεν. Και τι θαυμαστον, ει δοξης καταφρονει ταυ- της; Ὁ γαρ της ανω
δοξης καταφρονων και βασι- λειας και γεεννης δια το τωι Χριστωι δοκουν (και γαρ
αναθεμα ευχεται ειναι απο του Χριστου υπερ της του Χριστου δοξης· καν γαρ υπερ
Ἰουδαιων τουτο λεγηι βουλεσθαι πασχειν, δια τουτο λεγει, ινα μη δοξηι τις των
ανοητων επιλαμβανεσθαι των επαγγελιων των προς αυτους γεγενημενων)· ει
τοινυν εκεινα παρα- δραμειν ετοιμος, τι θαυμαζεις, ει τα ανθρωπων υπεροραι; Ἀλλα
τους νυν απαντα βαπτιζει, ου δοξης επιθυμια μονον, αλλα και τουναντιον υβρις και
ατι- μιας δεος. Ἄν τε γαρ επαινεσηι τις, εφυσηθης, αν τε ψεξηι, κατηνεχθης αν. Και
καθαπερ τα ασθενη σω- ματα και απο των τυχοντων επηρεαζεται, ουτω και αι
χαμαιζηλοι ψυχαι. Τους γαρ τοιουτους ου πενια μονον, αλλα και πλουτος
απολλυσιν, ου λυπη μονον, αλλα και χαρα, και τα χρηστα μαλλον η τα λυπη- ρα. Ἡ
μεν γαρ πενια και σωφρονειν αναγκαζει, ο δε πλουτος και εις κακον τι μεγα εξαγει
πολλακις. Και ωσπερ οι πυρεττοντες προς παντα εισι δυσαρε- στοι, ουτω και οι
διεφθαρμενοι την ψυχην παντοθεν πληττονται. ʹ. Ταυτ' ουν ειδοτες, μη πενιαν
φευγωμεν, μη πλουτον θαυμαζωμεν, αλλα την ψυχην προς παντα ικα- νην
κατασκευαζωμεν. Και γαρ οικιαν τις οικοδομου- μενος, ου τουτο σκοπει, οπως μητε
υετος επ' αυτην κατενεχθειη, μητε ακτις ελθοι· τουτο γαρ αμηχανον· αλλ' οπως
αυτη ικανη γενοιτο παντα φερειν. Και ο πλοιον δε τεκταινομενος, ουχ οπως μη
κυματα αυτωι προσρηξειε, μηδε χειμων αρθειη θαλασσης, ποιει τι και μηχαναται· και
γαρ και τουτο αμηχανον· 61.304 αλλ' οπως οι τοιχοι της νεως προς απαντα ειεν επιτηδειοι. Και ο σωματος φροντιζων παλιν ου τουτο σκοπει, οπως μη ανωμαλια αερων
γενοιτο, αλλ' οπως το σωμα ευκολως απαντα ταυτα φεροι. Ουτω τοινυν και επι της
ψυχης ποιωμεν, και μη οπως φυγωμεν πενιαν, μηδε οπως γενωμεθα πλουσιοι
σπουδαζωμεν, αλλ' οπως προς την εαυτων ασφαλειαν εκαστον τουτων
μεταχειρισωμεν. ∆ιο ταυτα αφεντες, κατασκευα- ζωμεν την ψυχην και πλουτωι και
πενιαι επιτηδειαν. Καν γαρ μηδεν ανθρωπινον συμβαινηι, οπερ ως τα πολλα
αδυνατον, και ουτω βελτιων ο μη πλουτον ζη- των, αλλ' ειδως παντα φερειν
ευκολως, του διαπαντος πλουτουντος. Τι δηποτε; Πρωτον μεν ο τοιουτος οι- κοθεν
 
 

232
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχει το ασφαλες, εκεινος δε εξωθεν. Και ωσπερ στρατιωτης βελτιων ο τωι σωματι
θαῤρων και τηι τεχνηι του πολεμειν, του την ισχυν εν τοις οπλοις εχοντος μονον·
ουτω του χρημασι θαῤρουντος ο απο της αρετης πεφραγμενος αμεινων. ∆ευτερον,
οτι, καν εις πενιαν μη καταπεσηι, ου δυνατον αυτον ατα- ραχον ειναι· και γαρ
πολλους εχει κλυδωνας ο πλου- τος και ταραχας. Ἀλλ' ουχ η αρετη, αλλ' ηδονην
μονον και ασφαλειαν· και γαρ αχειρωτον ποιει τοις επιβουλευουσιν· ο δε πλουτος
τουναντιον απαν, ευ- επιχειρητον και αλωσιμον. Και καθαπερ εν τοις ζωοις ελαφοι
και λαγωοι μαλιστα παντων εισιν ευχει- ρωτοι δια την εν τηι φυσει δειλιαν, υς δε
αγριος και ταυρος και λεων ουδ' αν εμπεσοιεν ραιδιως τοις επι- βουλευουσιν· ουτω
δη και επι των πλουτουντων, και εν πενιαι ζωντων εκοντων εστιν ιδειν. Ὁ μεν γαρ
τωι λεοντι και τωι ταυρωι εοικεν, ο δε τηι ελαφωι και τωι λαγωωι. Τινα γαρ ου δεδοικεν
ο πλουτων; ουχι ληι- στας; ουχι δυναστας; ου βασκανους; ου συκοφαντας; Και τι
λεγω ληιστας και συκοφαντας, οπου γε και τους οικετας αυτους υποπτευει; Και τι
λεγω ζων; ουδε τελευτησας της των ληιστευοντων κακουργιας απηλλακται, ουδε
ισχυει ο θανατος εν ασφαλειαι αυ- τον καταστησαι, αλλα και νεκρον οντα συλωσιν οι
κακουργουντες· ουτω πραγμα επισφαλες ο πλουτος. Ου γαρ δη οικιαι διορυττονται
μονον, αλλα και ταφοι αναῤρηγνυνται και θηκαι. Τι ουν αθλιωτερον τουτου γενοιτ'
αν, οταν μηδε θανατος αυτωι παρεχηι την αδειαν ταυτην, αλλα το δειλαιον εκεινο
σωμα ουδε ζωης αποστερηθεν απηλλακται των εν τηι ζωηι κα- κων, των τα τοιαυτα
κακουργουντων και προς κονιν και τεφραν επειγομενων πολεμειν, και πολλωι χαλεπωτερον, η ηνικα εζη; Τοτε μεν γαρ εις ταμιειον εισιοντες, τα κιβωτια μεν εκινουν,
του σωματος δε απειχοντο, και ουκ αν τοσαυτα ελαβον, ως και αυτο γυμνωσαι το
σωμα· νυνι δε ουδε τουτων απεχονται αι μιαραι των τυμβωρυχων χειρες, αλλα
κινουσιν αυτο και περιστρεφουσι, και μετα πολλης ωμοτητος ενυβριζουσι. Μετα γαρ
το παραδοθηναι τηι γηι, γυ- μνον και της εκειθεν περιβολης και της απο των ιματιων
ποιησαντες, ουτως αφιασιν εῤριφθαι. Τις ουν ουτω πολεμιος, ως ο πλουτος, ζωντων
μεν και την ψυχην απολλυς, τελευτησαντων δε και το σωμα ενυβριζων, και ουδε τηι
γηι κρυπτεσθαι συγχωρων; ο κοινον και των καταδικων εστι, και των επι τοις αισχιστοις εαλωκοτων. Ἐκεινους μεν γαρ του θανατου την δικην απαιτησαντες οι
νομοθεται, ουδεν περαιτερω περιεργαζονται· τουτους δε ο πλουτος και μετα
θανατον πικροτατην απαιτει δικην, γυμνους προτιθεις και αταφους, θεαμα δεινον
και ελεεινον. Και γαρ των απο ψηφου τουτο πασχοντων και θυμου δικαστικου
χαλεπωτερα ουτοι πασχουσιν. Ἐκεινοι
61.305 μεν γαρ μιαν την πρωτην και
δευτεραν ημεραν μει- ναντες αταφοι, τηι γηι παραδιδονται· ουτοι δε οταν παραδοθωσι
τηι γηι, τοτε γυμνουνται και υβριζονται. Ει δε μη και την θηκην λαβοντες απερχονται
οι ληι- σται, ουκετι τωι πλουτωι χαρις, αλλα τηι πενιαι καν- ταυθα· αυτη γαρ αυτην
φυλαττει· ως ει γε και ταυτην ενεχειρισαμεν τωι πλουτωι, και αφεντες απο λιθου
κατασκευαζειν αυτην, εχαλκευσαμεν απο χρυ- σου, και ταυτην αν απωλεσαμεν.
Ουτως απιστον πραγμα ο πλουτος, και ου των εχοντων τοσουτον εστιν, οσον των
αρπαζειν επιχειρουντων. Ὥστε πε- ριττος ο λογος εκεινος ο σπουδαζων δεικνυναι
οτι δυσχειρωτον ο πλουτος, οπου ουδε εν τηι ημεραι της τελευτης τυγχανουσιν
ασφαλειας οι τουτον εχοντες. Καιτοι γε τις προς τον απελθοντα ου καταλλαττεται,
καν θηριον ηι, καν δαιμων, καν οστισουν; και γαρ 61.304 επιβουλευουσιν· ο δε
πλουτος τουναντιον απαν, ευ- επιχειρητον και αλωσιμον. Και καθαπερ εν τοις ζωοις
ελαφοι και λαγωοι μαλιστα παντων εισιν ευχει- ρωτοι δια την εν τηι φυσει δειλιαν,
υς δε αγριος και ταυρος και λεων ουδ' αν εμπεσοιεν ραιδιως τοις επι- βουλευουσιν·
ουτω δη και επι των πλουτουντων, και εν πενιαι ζωντων εκοντων εστιν ιδειν. Ὁ μεν
γαρ τωι λεοντι και τωι ταυρωι εοικεν, ο δε τηι ελαφωι και τωι λαγωωι. Τινα γαρ ου
δεδοικεν ο πλουτων; ουχι ληι- στας; ουχι δυναστας; ου βασκανους; ου συκοφαντας;
 
 

233
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και τι λεγω ληιστας και συκοφαντας, οπου γε και τους οικετας αυτους υποπτευει; Και
τι λεγω ζων; ουδε τελευτησας της των ληιστευοντων κακουργιας απηλλακται, ουδε
ισχυει ο θανατος εν ασφαλειαι αυ- τον καταστησαι, αλλα και νεκρον οντα συλωσιν οι
κακουργουντες· ουτω πραγμα επισφαλες ο πλουτος. Ου γαρ δη οικιαι διορυττονται
μονον, αλλα και ταφοι αναῤρηγνυνται και θηκαι. Τι ουν αθλιωτερον τουτου γενοιτ'
αν, οταν μηδε θανατος αυτωι παρεχηι την αδειαν ταυτην, αλλα το δειλαιον εκεινο
σωμα ουδε ζωης αποστερηθεν απηλλακται των εν τηι ζωηι κα- κων, των τα τοιαυτα
κακουργουντων και προς κονιν και τεφραν επειγομενων πολεμειν, και πολλωι χαλεπωτερον, η ηνικα εζη; Τοτε μεν γαρ εις ταμιειον εισιοντες, τα κιβωτια μεν εκινουν,
του σωματος δε απειχοντο, και ουκ αν τοσαυτα ελαβον, ως και αυτο γυμνωσαι το
σωμα· νυνι δε ουδε τουτων απεχονται αι μιαραι των τυμβωρυχων χειρες, αλλα
κινουσιν αυτο και περιστρεφουσι, και μετα πολλης ωμοτητος ενυβριζουσι. Μετα γαρ
το παραδοθηναι τηι γηι, γυ- μνον και της εκειθεν περιβολης και της απο των ιματιων
ποιησαντες, ουτως αφιασιν εῤριφθαι. Τις ουν ουτω πολεμιος, ως ο πλουτος, ζωντων
μεν και την ψυχην απολλυς, τελευτησαντων δε και το σωμα ενυβριζων, και ουδε τηι
γηι κρυπτεσθαι συγχωρων; ο κοινον και των καταδικων εστι, και των επι τοις αισχιστοις εαλωκοτων. Ἐκεινους μεν γαρ του θανατου την δικην απαιτησαντες οι
νομοθεται, ουδεν περαιτερω περιεργαζονται· τουτους δε ο πλουτος και μετα
θανατον πικροτατην απαιτει δικην, γυμνους προτιθεις και αταφους, θεαμα δεινον
και ελεεινον. Και γαρ των απο ψηφου τουτο πασχοντων και θυμου δικαστικου
χαλεπωτερα ουτοι πασχουσιν. Ἐκεινοι
61.305 μεν γαρ μιαν την πρωτην και
δευτεραν ημεραν μει- ναντες αταφοι, τηι γηι παραδιδονται· ουτοι δε οταν παραδοθωσι
τηι γηι, τοτε γυμνουνται και υβριζονται. Ει δε μη και την θηκην λαβοντες απερχονται
οι ληι- σται, ουκετι τωι πλουτωι χαρις, αλλα τηι πενιαι καν- ταυθα· αυτη γαρ αυτην
φυλαττει· ως ει γε και ταυτην ενεχειρισαμεν τωι πλουτωι, και αφεντες απο λιθου
κατασκευαζειν αυτην, εχαλκευσαμεν απο χρυ- σου, και ταυτην αν απωλεσαμεν.
Ουτως απιστον πραγμα ο πλουτος, και ου των εχοντων τοσουτον εστιν, οσον των
αρπαζειν επιχειρουντων. Ὥστε πε- ριττος ο λογος εκεινος ο σπουδαζων δεικνυναι
οτι δυσχειρωτον ο πλουτος, οπου ουδε εν τηι ημεραι της τελευτης τυγχανουσιν
ασφαλειας οι τουτον εχοντες. Καιτοι γε τις προς τον απελθοντα ου καταλλαττεται,
καν θηριον ηι, καν δαιμων, καν οστισουν; και γαρ η θεα ικανη και τον σφοδρα
σιδηρουν και αναλγητον επικαμψαι. ∆ια τοι τουτο, οταν τις ιδηι νεκρον, καν εχθρον
ιδηι, καν πολεμιον, μετα των φιλτατων δα- κρυει· και η μεν οργη μετα της ζωης
σβεννυται, ο δε ελεος επεισαγεται. Και ουκ αν τις επι κηδους και εκφορας διαγνοιη
τον εχθρον, και τον ου τοιουτον· ουτως απαντες την κοινην αιδουνται φυσιν, και
τους περι αυτην εισενεχθεντας νομους. Ἀλλ' ο πλουτος, ουδε τουτου τυχων, αφιησι
την οργην τοις κτησα- μενοις αυτον, αλλα και τους ουδεν ηδικημενους του
τετελευτηκοτος εχθρους καθιστησιν, ει γε το νεκρον σωμα γυμνουν, των σφοδρα
εχθρων και πολεμιων εστι. Και η μεν φυσις και τους εχθρους αυτωι κατ- αλλαττει
τοτε, ο δε πλουτος και τους ουδεν εχοντας εγκαλειν εκπολεμοι, και εν ερημιαι πολληι
το σωμα αικιζεται. Καιτοι πολλα εκει τα δυναμενα επισπα- σασθαι προς οικτον, αυτο
το νεκρον ειναι, το ακιν- ητον, το προς γην οδευειν και φθοραν, το μηδενα παρειναι
τον βοηθησοντα. Ἀλλ' ουδεν τουτων κατα- κλαι τους μιαρους εκεινους δια την απο
της πονηρας επιθυμιας τυραννιδα. Ὁ γαρ της φιλοχρηματιας ερως, καθαπερ τις
τυραννος απηνης, εφεστηκεν εγ- κελευομενος αυτοις τα απανθρωπα επιταγματα
εκει- να, και θηρια ποιησας, ουτως επι τας θηκας αγει. 61.306 Καθαπερ γαρ θηρια
τοις τετελευτηκοσιν επιτιθεμε- νοι, ουδ' αν των σαρκων απεσχοντο, ει γε που χρησιμα ην αυτοις τα μελη. Τοιαυτα απολαυομεν του πλουτου, και μετα τελευτην
υβριζομενοι, και ταφης αποστερουμενοι, ης και οι τα ανηκεστα τετολμηκοτες
 
 

234
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολαυουσιν. Ἔτι ουν, ειπε μοι, στερξομεν αυτον τον ουτω πολεμιον; Μη,
παρακαλω, μη, αδελ- φοι, αλλα φευγωμεν αμεταστρεπτι· καν εις χειρας ελθηι τας
ημετερας, μη κατεχωμεν ενδον, αλλα δη- σωμεν αυτον ταις των πενητων χερσι.
Ταυτα γαρ αυτον δυναται μαλλον τα δεσμα κατεχειν, και εκ των ταμιειων εκεινων
ουδεποτε διαφευξεται, και ο απι- στος ουτος μενει λοιπον πιστος, χειροηθης, ημερος,
τηι της ελεημοσυνης δεξιαι ταυτα γενομενος. Ἂν μεν ουν παραγενηται ποτε ημιν,
ταυτηι παραδωμεν αυ- τον· αν δε μη παραγενηται, μη ζητωμεν, μηδε αγ- χωμεν
εαυτους, μηδε τους εχοντας μακαριζωμεν. Ποιος γαρ ουτος μακαρισμος; πλην ει μη
και τους θηριομαχους ζηλωτους ειναι φαιης, οτι τα πολυτι- μητα εκεινα θηρια
κατακλεισαντες εαυτοις φυλατ- τουσιν οι τους τοιουτους τιθεντες αγωνας, αυτοι
μεντοι ου προσελθειν, ουχ αψασθαι τολμωντες, αλλ' αγω- νιωντες αυτα και
τρεμοντες. Τοιουτον γαρ τι και οι πλουτουντες πασχουσιν, ωσπερ θηριον απηνες εν
τοις ταμιειοις κατακλεισαντες τον πλουτον, και καθ' εκαστην παρ' αυτου την
ημεραν μυρια δεχομε- νοι τα τραυματα, απεναντιας τοις θηριοις. Ἐκεινα μεν γαρ
οταν εξαγαγηις, τοτε λυμαινεται τοις απαν- τωσιν· ουτος δε οταν συγκεκλεισμενος ηι
και φυλατ- τομενος, τοτε απολλυσι τους κεκτημενους αυτον και φυλαττοντας. Ἀλλ'
ημεις το θηριον τουτο ποιησωμεν ημερον. Ἔσται δε ημερον, αν μη κατακλειωμεν
αυτο, αλλα ταις απαντων των δεομενων προσαγωμεν χερ- σιν. Ουτω και τα μεγιστα
εντευθεν καρπωσομεθα αγαθα, και εν τωι παροντι βιωι μετα ασφαλειας και χρηστης
ζωντες ελπιδος, και κατα την μελλουσαν ημεραν μετα παῤρησιας ισταμενοι· ης
γενοιτο παν- τας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Λ ʹ.
Ἀδελφοι, μη παιδια γινεσθε ταις φρεσιν, αλλα τηι κακιαι νηπιαζετε, ταις δε
φρεσι τελειοι γινεσθε. αʹ. Εικοτως μετα την πολλην κατασκευην και την αποδειξιν,
σφοδροτερον κεχρηται τωι λογωι, και πολληι τηι επιτιμησει, και παραδειγματος
μεμνηται καταλ- ληλου τωι υποκειμενωι. Και γαρ τα παιδια προς μεν τα μικρα κεχηνε
και επτοηται, των δε σφοδρα με- γαλων ου τοσουτον εχει θαυμα. Ἐπει ουν και ουτοι
γλωσσων εχοντες χαρισμα, το παν εχειν ενομιζον, οπερ των αλλων εσχατον ην, δια
τουτο φησι, Μη παιδια γινεσθε, τουτεστι, μη ανοητοι, ενθα συν- ετους ειναι χρη,
αλλ' εκει νηπιοι και αφελεις, ενθα αδικια, ενθα κενοδοξια, ενθα φυσημα· τον γαρ τηι
κακιαι νηπιαζοντα και φρονιμον ειναι δει. Ὥσπερ γαρ φρονησις μετα κακουργιας ουκ
αν ειη φρονησις, ουτω και αφελεια μετα ανοιας ουκ αν ειη αφε- λεια. Και γαρ εν τηι
αφελειαι και την ανοιαν φευγειν 61.306 δει, και εν τηι φρονησει την πονηριαν.
Καθαπερ γαρ ουτε τα πικρα φαρμακα περα του δεοντος, ουτε τα γλυκεα ονινησιν,
ουτως ουδε αφελεια καθ' εαυτην, ουδε φρονησις. ∆ιοπερ αμφοτερα κατακερασαι κελευων ο Χριστος ελεγε, Γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις, και ακεραιοι ως αι περιστεραι.
Τι δε εστι νηπιον ειναι κακιαι; Το μηδε ειδεναι τι ποτε εστι κακια· τοιουτους γαρ
αυτους ειναι εβουλετο. ∆ιο και ελεγεν, Ὅλως ακουεται εν υμιν πορνεια. Ουκ ειπε,
Τολμαται, αλλ', Ἀκουεται. Ἴστε γαρ ολως το πραγμα, φησιν· ηκουσατε γαρ αυτο
ποτε. Και γαρ εβουλετο και ανδρας αυτους ειναι και παιδας, αλλα το μεν εν τηι κακιαι,
το δε εν τηι φρονησει. Ουτω γαρ και ο ανηρ γενοιτ' αν ανηρ, εαν και παιδιον ηι· εως
δε αν μη παιδιον ηι τηι πονηριαι, ουδε ανηρ εσται. Ὁ γαρ κακουργος ουκ εσται τελειος,
αλλ' ανοητος. Ἐν τωι γαρ νομωι γεγραπται, οτι εν ετερογλωσσοις, και εν χειλεσιν
ετεροις λαλησω τωι λαωι τουτωι, 61.307 και ουδ' ουτως εισακουσονται μου, λεγει
Κυριος. Καιτοι γε ουδαμου εν τωι νομωι γεγραπται, αλλ', οπερ εφθην ειπων, πασαν
την Παλαιαν αει νομον καλει και τους προφητας και τας ιστοριας. Παραγει δε την
μαρτυριαν απο Ἡσαΐου του προφητου, παλιν υπο- τεμνομενος του χαρισματος την
 
 

235
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοξαν, προς το εκει- νων χρησιμον· αλλ' ομως και ουτω μετ' εγκωμιου τιθησιν αυτο.
Το γαρ, Ουδε ουτω, δεικνυντος ην, οτι ικανον ην αυτους εκπληξαι το θαυμα· ει δε
ουκ επεισθησαν, εκεινων το εγκλημα. Και τινος ενεκεν αυτο εποιησεν ο Θεος, ει μη
εμελλον πειθεσθαι; Ἵνα τα αυτου πανταχου φαινηται ποιων. ∆ειξας τοινυν και απο
της προφητειας, οτι ου σφοδρα χρησιμον το σημειον, επηγαγεν· Ὥστε αι γλωσσαι εις
ση- μειον εισιν, ου τοις πιστευουσιν, αλλα τοις απι- στοις· η δε προφητεια ου τοις
απιστοις, αλλα τοις πιστευουσιν. Ἐαν ουν συνελθηι η Ἐκκλησια ολη επι το αυτο, και
παντες γλωσσαις λαλωσιν, εισελθωσι δε ιδιωται η απιστοι, ουκ ερουσιν, οτι
Μαινεσθε; Ἐαν δε παντες προφητευωσιν, εισελθηι δε τις απιστος η ιδιωτης, ελεγχεται
υπο παντων, ανακρινεται υπο παντων· και ουτω τα κρυπτα της καρδιας αυτου
φανερα γινεται, και πεσων επι προσωπον προσκυνησει τωι Θεωι απ- αγγελλων, οτι
Θεος οντως εν υμιν εστι. Πολλην ενταυθα εκ των ειρημενων την επαπορησιν ιδοι τις
αν. Ει γαρ τοις απιστοις σημειον εισιν αι γλωσσαι, πως λεγει, Ἐαν ιδωσιν υμας
γλωσσαις λαλουντας οι απιστοι, ερουσιν, οτι Μαινεσθε; και ει προφητεια ου τοις
απιστοις, αλλα τοις πιστευουσι, πως και οι απιστοι εξ αυτης κερδανουσιν; Ἐαν γαρ
εισελθηι, φησιν, απιστος προφητευοντων υμων, ελεγχεται υπο παντων, και
ανακρινεται. Ουχ αυτη δε μονον, αλλα και μετα ταυτην δευτερα ετερα ζητησις
εντευ- θεν φυεται· φανειται γαρ η γλωττα παλιν της προ- φητειας μειζων. Ει γαρ αι
γλωσσαι εις σημειον τοις απιστοις, η δε προφητεια τοις πιστοις, το τους αλλο- τριους
εφελκομενον και οικειουν, μειζον του ρυθμιζοντος τους οικειους. Τι ουν εστι το
ειρημε- νον; Ουδεν δυσκολον ουδε ασαφες ουδε εναντιον τοις εμπροσθεν, αλλα και
σφοδρα συμβαινον, εαν προσ- εχωμεν. Ἡ μεν γαρ προφητεια αμφοτεροις επιτηδειος, η δε γλωττα ουκετι. ∆ιοπερ ειπων επι της γλωττης, Εις σημειον εστι,
προσεθηκεν, Ου τοις πιστευουσιν, αλλα τοις απιστοις, και τουτοις εις σημειον,
τουτεστιν, εις εκπληξιν, ουκ εις κατηχησιν τοσουτον. Ἀλλα και επι της προφητειας,
φησι, το αυτο τουτο εποιησεν, ειπων, Ἡ δε προφητεια ου τοις απιστοις, αλλα τοις
πιστευουσιν. Ουδε γαρ χρειαν εχει ο πιστος σημειον ιδειν, αλλα διδασκαλιας δειται
μονον και κατηχησεως. Πως ουν συ λεγεις, φησιν, αμφοτεροις χρησιμον ειναι την
προφητειαν, αυτου λεγοντος, Ου τοις απιστοις, αλλα τοις πιστευου- σιν; Ἐαν
ακριβως εξετασηις, εισηι το λεγομενον. Ουδε γαρ ειπεν, οτι ουκ εστι χρησιμος η
προφητεια τοις απιστοις, αλλ', Ουκ εστιν εις σημειον, ως η γλωττα, ανωφελες
δηλονοτι. Ουδε τοις απιστοις τι χρησιμον η γλωττα· εν γαρ αυτης εστι το εργον, το
εκπληξαι μονον και θορυβησαι. Το γαρ σημειον των μεσων εστιν· ως οταν λεγηι,
Ποιησον μετ' εμου ση- μειον, και προστιθησιν, εις αγαθον· και παλιν, Ἐγενηθην ωσει
τερας τοις πολλοις, τουτεστιν, εις σημειον. βʹ. Και ινα μαθηις, οτι το σημειον ενταυθα
ουχ ως
61.308 παντη χρησιμον τι ποιουν παρηγαγεν, επηγαγε το εξ αυτου
γινομενον. Τι δε ην τουτο; Ἐρουσι, φη- σιν, οτι Μαινεσθε. Τουτο δε ου παρα την του
ση- μειου φυσιν, αλλα παρα την ανοιαν εκεινων. Ἀπι- στους δε οταν ακουσηις, μη
τους αυτους πανταχου νομιζε λεγεσθαι, αλλα ποτε μεν τους τα ανιατα νο- σουντας
και αδιορθωτους μενοντας, ποτε δε τους και μεταβαλεσθαι δυναμενους, οιοι ησαν
επι των απο- στολων οι θαυμαζοντες τα λεγομενα του Θεου μεγα- λεια· οιοι επι του
Κορνηλιου. Ὃ τοινυν λεγει, τουτο εστιν· οτι η μεν προφητεια και εν τοις απιστοις
και εν τοις πιστοις ισχυει· την δε γλωτταν ακουοντες οι απιστοι και ανοητοι, ου
μονον ου κερδαινουσιν, αλλα και καταγελωσιν, ως μαινομενων, των φθεγγομενων.
Και γαρ εις σημειον εστιν αυτοις μονον· τουτεστιν, εις το εκπληττεσθαι απλως· ως οι
γε νουν εχοντες και εκερδαινον, δι' ο εδοθη το σημειον. Ου γαρ μονον οι μεθην
αυτων κατηγορουντες ησαν τοτε, αλλα πολλοι και εθαυμαζον αυτους, ως τα
μεγαλεια του Θεου διηγουμενους· ωστε οι γελωντες, οι ανοητοι ησαν. ∆ιο και
Παυλος ουχ απλως ειπεν, Ἐρουσιν οτι Μαινεσθε, αλλα προσεθηκεν, ιδιωται και απι 
 

236
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στοι. Ἡ δε προφητεια ουκ εις σημειον απλως, αλλα και εις πιστιν και εις ωφελειαν
αμφοτεροις επιτη- δεια και χρησιμος. Και τουτο ει και μη ευθεως, αλλα δια των εξης
σαφεστερον ηρμηνευσεν, ειπων· Ἐλεγχεται υπο παντων. Ἐαν γαρ παντες προφητευωσι, φησιν, εισελθηι δε τις απιστος η ιδιωτης, ελεγχεται υπο παντων,
ανακρινεται υπο παντων, και ουτω τα κρυπτα της καρδιας αυτου φανερα γινεται,
και πεσων επι προσωπον προσκυνησει τωι Θεωι, απαγγελλων οτι Θεος ον- τως εν
υμιν εστιν. Ὥστε ου τουτωι μονον μειζων η προφητεια τωι εν εκατεροις ισχυειν, αλλα
και τωι τους αναισχυντοτερους των απιστων εφελκεσθαι. Ουδε γαρ το αυτο θαυμα
ην, οτε την Σαπφειραν ηλεγξεν, οπερ προφητειας ην, και οτε γλωσσαις ελαλει
Πετρος· αλλα τοτε μεν παντες συνεσταλησαν, οτε δε γλωσσαις ελαλει, και
παραπαιοντος ελαβε δοξαν. Ειπων τοινυν, οτι ουκ ωφελησε γλωττα, και
υποτεμομενος παλιν αυτο τουτο τωι το εγκλημα εις τους Ἰουδαιους περιτρεψαι,
προιων δεικνυσιν οτι και βλαπτει. Και τινος, φησιν, ενεκεν εδοθη; Ἵνα μετα
ερμηνειας προΐηι· ως τουτου χωρις, και του- ναντιον εκβαινει παρα τοις ανοητοις.
Ἐαν γαρ, φησι, γλωσσαις παντες λαλωσιν, εισελθωσι δε απιστοι η ιδιωται, ερουσιν,
οτι Μαινεσθε· καθαπερ ουν και οι αποστολοι μεθυοντων ελαμβανον υπονοιαν· Ουτοι
γαρ, φησι, γλευκους μεμεστωμενοι εισιν. Ἀλλ' ου του σημειου κατηγορια, αλλα της
εκεινων ιδιωτειας. ∆ια τουτο προσεθηκεν, Ἰδιωται και απιστοι, ωστε της εκεινων
απειριας η υποληψις και απιστιας. Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, ουκ εν τοις
διαβεβλημενοις, αλλ' εν τοις ου σφοδρα ωφελουσι σπουδαζει καταταξαι το χαρισμα,
και τουτο, ωστε καταστειλαι αυτους και εις αναγκην αγαγειν του τον ερμηνευοντα
επιζητειν. Ἐπειδη γαρ ου προς τουτο εωρων, αλλα προς επι- δειξιν αυτωι και
φιλοτιμιαν εκεχρηντο οι πολλοι, απο τουτου μαλιστα απαγει, δεικνυς οτι εις δοξαν
παρα- βλαπτονται, μανιας υποληψιν κτωμενοι. Και τουτο μαλιστα εστιν, ο συνεχως
επιχειρει κατασκευαζειν ο Παυλος, οταν τινος απαγειν βουληται, εις αυτα α επιθυμει
δεικνυσιν αυτον παραβλαπτομενον. Και συ τοινυν ουτω ποιει· αν ηδονης απαγαγηις,
δειξον οτι 61.309 το πραγμα πικρον· αν κενοδοξιας αφελκηις, δειξον οτι το πραγμα
ατιμιας γεμον. Ουτω και Παυλος εποιει. Και γαρ πλουσιους αποσπων του περι τα
χρηματα ερωτος, ουκ ειπεν οτι βλαβερον ο πλουτος μονον, αλλ' οτι και εις
πειρασμους εμβαλλει. Οι γαρ βουλομενοι πλουτειν, φησιν, εμπιπτουσιν εις
πειρασμον. Ἐπειδη γαρ δοκει πειρασμων απαλλαττειν, τουναν- τιον αυτωι
περιεθηκεν ουπερ ενομιζον οι πλουτουντες. Ειχοντο παλιν της σοφιας της εξωθεν
ετεροι, ως ταυτηι το δογμα ιστωντες· εδειξεν οτι ου μονον ου βοηθει τωι σταυρωι, αλλ'
οτι και κενοι αυτον. Ειχοντο του δικαζεσθαι παρ' ετεροις, αναξιον ηγουμενοι παρα
τοις οικειοις, ως των εξωθεν σοφωτερων οντων· δεικνυσιν οτι το εξω δικαζεσθαι,
αισχρον. Ειχοντο των ειδωλοθυτων, ως τελειαν γνωσιν επιδεικνυμενοι· εδειξεν οτι
τουτο γνωσεως ατελους, το μη ειδεναι οικονομειν τα των πλησιον. Ουτω και
ενταυθα, επειδη επτοηντο περι το χαρισμα τουτο το των γλωσ- σων, δοξης ερωντες,
δεικνυσιν οτι τουτο μεν ουν μα- λιστα αυτους καταισχυνει, ου μονον δοξης αποστερουν, αλλα και μανιας υποληψει περιβαλλον. Ἀλλ' ουκ ευθεως τουτο ειπεν, αλλα
μυρια προτερος ειπων, οτε ευπαραδεκτον τον λογον εποιησε, τοτε το σφοδρα
παραδοξον επαγει. Και τουτο δε αυτο το θεωρημα συνηθες. Τον γαρ μελλοντα
διασαλευειν δοξαν πεπη- γυιαν και εις το εναντιον περιτρεπειν, ουκ ευθεως τα
εναντια λεγειν δει· επει καταγελαστος εσται παρα τοις προκατειλημμενοις υπο της
εναντιας ψηφου· επειδη το σφοδρα παραδοξον ουκ αν γενοιτο εκ προοι- μιων
ευπαραδεκτον, αλλα χρη προτερον υπορυξαντα καλως δι' ετερων, τοτε εις το
εναντιον περιτρεπειν. γʹ. Ουτω γουν και επι του γαμου διαλεγομενος εποιη- σεν.
Ἐπειδη γαρ πολλοι προσειχον ως ανεσιν εχοντι τωι πραγματι, αυτος δε εβουλετο
δειξαι, οτι το μη γαμειν ανεσις, ει μεν ευθεως τουτο ειπεν, ουκ αν ου- τως
 
 

237
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευπαραδεκτον αυτο πεποιηκε· νυνι δε μετα πολλα αυτο θεις, και ευκαιρως εισαγων,
σφοδρα καθικετο των ακουοντων. Τουτο και επι της παρθενιας πε- ποιηκε. Και γαρ
προ του πολλα ειπων, και μετα ταυτα παλιν, τοτε φησιν, οτι Ὑμων φειδομαι, και,
Θελω υμας αμεριμνους ειναι. Τουτο δη και επι των γλωττων ποιει, δεικνυς οτι ου
μονον αποστερει δοξης, αλλα και καταισχυνει τους εχοντας παρα τοις απιστοις. Ἡ δε
προφητεια τουναντιον και αισχυνης απηλλακται της παρα τοις απιστοις, και δοξαν
εχει μεγιστην και ωφελειαν. Ου γαρ ερει τις επι της προ- φητειας, οτι Μαινονται,
ουδε καταγελασεται των προ- φητευοντων, αλλα τουναντιον εκπλαγησεται και θαυμασεται τουτους. Ἐλεγχεται γαρ υπο παντων· τουτ- εστιν, α επι καρδιας εχει, ταυτα
εις μεσον αγεται, και δεικνυται πασιν. Ουκ εστι δε ισον εισελθοντα τινα ιδειν μεν
Περσιστι, τον δε Συριστι φθεγγομενον, και εισελθοντα ακουσαι τα αποῤρητα της
αυτου διανοιας, και ειτε πειραζων και μετα πονηρας γνω- μης, ειτε υγιως
εισεληλυθε· και οτι το και το αυτωι πεπρακται, και το βεβουλευται· πολυ γαρ τουτο
61.310 εκεινου φρικωδεστερον και χρησιμωτερον. ∆ια δη τουτο, επι μεν των
γλωσσων φησιν, οτι Μαινεσθε· αλλ' ουκ οικοθεν τουτο αποφαινεται, αλλ' απο της
εκεινων κρισεως· Ἐρουσι γαρ, φησιν, οτι Μαι- νεσθε. Ἐνταυθα δε και τηι των
πραγματων κεχρηται ψηφωι, και τηι των ωφελουμενων. Ἐλεγχεται γαρ, φησιν, υπο
παντων, ανακρινεται υπο παντων, και ουτω τα κρυπτα της καρδιας αυτου φανερα
γινεται, και ουτω πεσων επι προσωπον προσκυ- νησει τωι Θεωι, απαγγελλων οτι Θεος
οντως εν υμιν εστιν. Ὁραις οτι τουτο αναμφισβητητον; Ἐκει μεν γαρ αμφιβαλλεται
το γινομενον, και μα- νιαν αν τις αιτιασαιτο των απιστων· ενταυθα δε ουδεν
τοιουτον εσται, αλλα και θαυμασεται και προσκυνη- σει, δια των εργων προτερον
ομολογων, ειτα και δια των ρηματων. Ουτω και Ναβουχοδονοσορ τον Θεον
προσεκυνησε λεγων, Ἐπ' αληθειας ο Θεος υμων αυτος εστι Θεος αποκαλυπτων
μυστηρια, οτι ηδυνηθης αποκαλυψαι το μυστηριον τουτο. Ειδες της προφητειας την
ισχυν, πως τον αγριον εκεινον μετεβαλε και κατηχησε και εις πιστιν ηγαγε; Τι ουν
εστιν, αδελφοι; Ὅταν συνερχησθε, εκαστος υμων ψαλμον εχει, διδαχην εχει,
γλωσσαν εχει, αποκαλυψιν εχει, ερμηνειαν εχει· παντα προς οικοδομην γινεσθω.
Ὁραις του Χριστιανισμου την κρηπιδα και τον κανονα; Ὥσπερ γαρ τεχνιτου εργον το
οικοδομειν, ουτω και του Χριστιανου το τους πλησιον δια παντων ωφελειν. Ἐπειδη
δε σφοδρα κατεδραμε του χαρισματος, ινα μη δοξηι περιττον ειναι· τον γαρ τυφον
αυτων κατασπασαι βουλομενος, μονον τουτο πεποιηκε· παλιν αριθμει αυτο μετα
των αλλων, λεγων· Ψαλμον εχει, διδαχην εχει, γλωσ- σαν εχει. Και γαρ ψαλμους το
παλαιον εποιουν απο χαρισματος, και εδιδασκον απο χαρισματος· αλλ' ομως απαντα
ταυτα προς εν βλεπετω, φησι, την του πλησιον διορθωσιν· μηδεν απλως γινεσθω. Ει
γαρ μη παραγινηι τον αδελφον οικοδομησων, τι και παρα- γινηι; Ου δη πολυς μοι
λογος της των χαρισματων διαφορας· ενος εμοι μελει μονον, και το σπουδαζομενον μοι εν, το προς οικοδομην απαντα ποιειν. Ουτω και ο το μικρον εχων χαρισμα,
τον το μεγα εχοντα παραδραμειται, εαν τουτο προσηι. ∆ια γαρ τουτο και τα
χαρισματα, ινα οικοδομηται εκαστος· ως εαν μη τουτο γινηται, και εις κριμα εσται το
χαρισμα τωι λαβοντι. Τι γαρ, ειπε μοι, οφελος του προφητευειν; τι δε οφελος του
νεκρους εγειρειν, οταν μηδεις ο κερδαινων ηι; Ει δε τουτο των χαρισματων το τελος,
εξεστι δε αυτο και ετερωι κατασκευαζειν τροπωι χα- ρισματων χωρις, μη μεγα επι τοις
σημειοις φρονει, μηδε ταλανιζε σαυτον, ο των χαρισματων εστερημε- νος. Ειτε δε
γλωσσηι τις λαλει, κατα δυο, η το πλειστον τρεις, και ανα μερος, και εις διερμηνευετω. Ἐαν δε μη ηι διερμηνευτης, σιγατω εν εκκλησιαι, εαυτωι δε λαλειτω και τωι
Θεωι. Τι λε- γεις; ειπε μοι· τοσαυτα ειπων περι γλωσσων, οτι ανονητον, οτι περιττον,
εαν μη ερμηνεα εχηι, κελευεις παλιν γλωσσαις λαλειν; Ου κελευω, φησιν, αλλ' ουδε
κωλυω· ως οταν λεγηι, Ει τις υμας καλει των απι- στων, και θελετε πορευεσθαι, ουχι
 
 

238
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομοθετων το πορευεσθαι λεγει, αλλ' ουκ επεχων· ουτω και ενταυθα, 61.311 Ἑαυτωι
δε λαλειτω και τωι Θεωι. Ει μη καρτερει σιγαιν, φησιν, αλλ' ουτως εστι φιλοτιμος και
κενο- δοξος, καθ' εαυτον φθεγγεσθω. Ὥστε αυτωι τουτωι μαλιστα τωι ουτως
επιτρεψαι εκωλυσεν εντρεψας. δʹ. Ὃ και αλλαχου ποιει περι της προς γυναι- κα
ομιλιας διαλεγομενος, και λεγων· Τουτο δε λεγω δια την ακρασιαν υμων. Ἀλλ' ουχ
οτε περι προ- φητειας ελεγεν, ουτως ειπεν, αλλα πως; Ἐπιτακτι- κως και
νομοθετικως· Προφηται δε δυο η τρεις λαλειτωσαν. Και ουδαμου τον ερμηνεα
ενταυθα ζητει, ουδε επιστομιζει τον προφητευοντα, καθαπερ εκει λεγων, Ἐαν μη ηι
διερμηνευτης, σιγατω. Ουδε γαρ αυταρκης ο τηι γλωττηι λαλων. ∆ιοπερ ει μεν τις
αμφοτερα εχει τα χαρισματα, λαλειτω· ει δε ουκ εχει, θελει δε φθεγγεσθαι, μετα του
ερμηνευον- τος τουτο ποιειτω. Και γαρ ο προφητης ερμηνευτης εστιν, αλλα του
Θεου, συ δε του ανθρωπου. Ἐαν δε μη ηι διερμηνευτης, σιγατω. Ουδεν γαρ δει περιττως γινεσθαι, ουδε προς φιλοτιμιαν. Ἑαυτωι δε λαλειτω και τωι Θεωι· τουτεστι, κατα
διανοιαν, η ηρεμα και αψοφητι, ει γε βουλεται. Ου γαρ δη νομο- θετουντος τουτο
εστιν, αλλα ταχα και εντρεποντος μαλλον δια της συγχωρησεως, ωσπερ οταν λεγηι,
Ει δε τις πειναι, εν οικωι εσθιετω· και δοκων συγχω- ρειν, δριμυτερον αυτωι τουτωι
καθαπτεται. Ου γαρ δια τουτο συνερχεσθε, φησιν, ινα δειξητε οτι χαρισμα εχετε, αλλ'
ινα οικοδομητε τους ακουοντας· οπερ και αρχομενος ειπε, Παντα προς οικοδομην
γινεσθω. Προφηται δε δυο η τρεις λαλειτωσαν, και οι αλ- λοι διακρινετωσαν.
Ουδαμου το πλειστον προσ- εθηκε καθαπερ επι των γλωττων. Και τι τουτο φησιν;
ουδε γαρ την προφητειαν αυταρκη δεικνυσιν, ει γε αλλοις επιτρεπει την κρισιν.
Σφοδρα μεν ουν αυταρ- κης· ουδε γαρ επεστομισεν αυτον καθαπερ εκεινον, ουκ
οντος ερμηνευοντος· ουδε ωσπερ επ' εκεινου ειπεν, Ἐαν μη ηι ο διερμηνευτης,
σιγατω, ουτω και επι τουτου, Ἐαν μη ηι ο διακρινων, μη προφη- τευετω, αλλ'
ησφαλισατο μονον τον ακροατην. Προς γαρ την των ακουοντων πληροφοριαν τουτο
ειρηκεν, ωστε μη παρεμπεσειν μεταξυ μαντιν. Τουτο γαρ και αρχομενος
φυλαττεσθαι εκελευεν, οτε μαντειας και προφητειας διαιρεσιν εισηγαγε, και νυν
αυτο διακρι- νειν κελευει και σκοπειν, ωστε μη τι παρεισδυναι διαβολικον. Ἐαν δε
αλλωι αποκαλυφθηι καθημενωι, ο πρωτος σιγατω. ∆υνασθε γαρ καθ' ενα παντες
προφητευειν, ινα παντες μανθανωσι, και παντες παρακαλωνται. Τι ποτε εστι τουτο
το ειρημενον; Ει προφητευοντος σου, φησι, και φθεγγομενου, το πνευμα του ετερου
διεγειρειεν αυτον, σιγα λοιπον. Ὅπερ γαρ ειπεν επι των γλωττων, τουτο και ενταυθα απαιτει το ανα μερος, αλλα θειοτερα ενταυθα· ου γαρ ειπεν, Ἀνα μερος, αλλ', Ἐαν
αλλωι αποκα-λυφθηι. Τι γαρ εχρην λοιπον, τουτου κινουμενου προς προφητειαν,
εκεινον λεγειν; Ἀλλ' αμφοτερους εχρην; Ἀλλ' ατοπον, και συγχυσιν εχον. Ἀλλα τον
προτερον; Ἀλλα και τουτο ατοπον. ∆ια γαρ τουτο, λεγοντος εκει- νου, τουτον εκινει
το Πνευμα, ινα τι και ουτος ειπηι. Ειτα παραμυθουμενος τον επιστομισθεντα, φησι·
∆υ- νασθε γαρ καθ' ενα παντες προφητευειν, ινα παν- τες μανθανωσι, και παντες
παρακαλωνται. Ὁραις 61.312 πως παλιν την αιτιαν τιθησι, δι' ην παντα ποιει; Ει γαρ
τον γλωσσαις λαλουντα καθολου κω- λυει λεγειν, οταν ερμηνεα μη εχηι, δια το
ανωφελες, εικοτως και προφητειαν, αν μη τουτο εχηι, αλλα συγ- χυσιν ποιηι και
ταραχην και θορυβον ακαιρον, κατ- εχειν κελευει. Και πνευματα προφητων
προφηταις υποτασσεται. Ειδες πως ενετρεψεν αυτον ευτονως και φοβερως; Ἵνα γαρ
μη φιλονεικηι, μηδε στασιαζηι ο ανθρωπος, αυτο το χαρισμα δεικνυσιν υποτασσομενον· πνευμα γαρ ενταυθα την ενεργειαν λεγει. Ει δε το πνευμα υποτασσεται,
πολλωι μαλλον συ ο κε- κτημενος ουκ αν ειης δικαιος φιλονεικειν. Ειτα δει- κνυσιν
οτι και τωι Θεωι τουτο δοκει, επαγων και λε- γων· Ου γαρ εστιν ακαταστασιας ο Θεος,
αλλα ει- ρηνης, ως εν πασαις ταις Ἐκκλησιαις των αγιων διδασκω. Ειδες δι' οσων
ηγαγεν αυτον εις σιγην, και παρεμυθησατο θατερωι παραχωρουντα; δι' ενος μεν και
 
 

239
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτου, του μη εκλυεσθαι τουτου γινομε- νου· ∆υνασθε γαρ, φησι, καθ' ενα παντες
προφη- τευειν· δι' ετερου δε του και τωι Πνευματι τουτο δο- κειν· Πνευματα γαρ
προφητων προφηταις υπο- τασσεται· προς τουτοις τωι κατα γνωμην του Θεου τουτο
ειναι· Ου γαρ εστιν ακαταστασιας, φησιν, ο Θεος, αλλα ειρηνης· και τεταρτωι, τωι
πανταχου της οικουμενης τουτον κρατειν τον νομον, και μηδεν ξενον αυτοις
επιταττεσθαι. Ουτω γαρ εν πασαις, φησι, ταις Ἐκκλησιαις των αγιων διδασκω. Τι
τοινυν φρικωδεστερον τουτων γενοιτ' αν των πρα- γματων; Και γαρ ουρανος η
Ἐκκλησια τοτε, του Πνευματος παντα δημαγωγουντος και των προεστω- των
εκαστον κινουντος, και ενθουν ποιουντος. Ἀλλα νυν τα συμβολα κατεχομεν των
χαρισματων εκεινων μονον. Και γαρ και νυν δυο η τρεις λεγομεν, και ανα μερος, και
ετερου σιγωντος ετερος αρχεται· αλλα σημεια ταυτα μονον εστιν εκεινων και υπομνηματα. ∆ιο επειδαν αρξωμεθα λεγειν, ο λαος αντι- φθεγγεται, Τωι Πνευματι σου,
δεικνυς οτι το πα- λαιον ουτως ελεγον, ουκ οικειαι σοφιαι, αλλα τωι Πνευ- ματι
κινουμενοι. Ἀλλ' ουχι νυν· το εμαυτου λεγω τεως. εʹ. Ἀλλ' εοικεν η Ἐκκλησια νυν
γυναικι της παλαιας ευημεριας εκπεσουσηι, και τα συμβολα κατεχουσηι πολλαχου
μονον της αρχαιας ευπραγιας εκεινης, και τας μεν θηκας των χρυσιων
επιδεικνυμενηι και τα κιβωτια, τον δε πλουτον αφηιρημενηι· ταυτηι προσεοι- κεν η
Ἐκκλησια νυν. Και ου χαρισματων ενεκεν τουτο λεγω· ουδε γαρ ην δεινον, ει τουτο
ην μονον· αλλα και βιου και αρετης. Και γαρ ο των χηρων αριθμος, και ο των
παρθενων χορος τοτε μεν ειχε κοσμον ταις Ἐκκλησιαις πολυν· νυν δε ηρημωται και
κεκενωται, και τα συμβολα μενει μονον. Εισι μεν γαρ χηραι και νυν, εισι και
παρθενοι, αλλ' ουκ εχουσιν αυται τον κοσμον εκεινον, ον τας αποδυσα- μενας προς
τα τοιαυτα παλαισματα εχειν χρη. Και γαρ της παρθενου το εξαιρετον γνωρισμα, το
τα του Θεου μεριμναιν μονα, και το ευπροσεδρον απερισπαστως· και της χηρας ουχ
ουτω το μη δευτε- ροις ομιλησαι γαμοις δειγμα γενοιτ' αν, ως ταλλα, τα της
φιλοξενιας, τα της φιλοπτωχιας, τα της φιλο- καρτεριας της εν ευχαις, παντα τα
αλλα, α μετα 61.313 πολλης απαιτει της ακριβειας ο Παυλος Τιμοθεωι γραφων. Ἴδοι
τις αν και τας εν γαμωι πολλην επιδεικνυ- μενας παρ' ημιν την κοσμιοτητα. Ἀλλ' ου
τουτο μονον εστι το ζητουμενον, αλλ' η περι τους δεομε- νους μετα σπουδης
θεραπεια, δι' ης αι αρχαιαι μα- λιστα απελαμπον γυναικες, ουχ ως αι πολλαι των
νυν. Τοτε μεν γαρ αντι χρυσου τον απο της ελεημο- συνης περιεκειντο
καλλωπισμον· νυνι δε αφεισαι τουτο, σχοινια χρυσα απο της σειρας των αμαρτιων
πεπλεγμενα πανταχοθεν περικεινται. Ειπω και αλ- λην θηκην κεκενωμενην του
πατρυου κοσμου; Συν- ηιεσαν το παλαιον απαντες, και υπεψαλλον κοινηι. Τουτο
ποιουμεν και νυν· αλλα τοτε μεν εν απασι μια ψυχη ην και καρδια μια· νυνι δε ουδε
εν μιαι ψυχηι την ομονοιαν εκεινην ιδοι τις αν, αλλα πολυς ο πολεμος πανταχου.
Ειρηνην και νυν πασιν ο της Ἐκκλησιας προεστως επευχεται, ως εις πατρυαν οικιαν
εισιων· αλλα της ειρηνης ταυτης το μεν ονομα πολυ, το δε πραγμα ουδαμου. Τοτε
και αι οικιαι εκ- κλησιαι ησαν· νυνι δε και η εκκλησια οικια, μαλλον δε και οικιας
πασης χειρων. Ἐν οικιαι μεν γαρ πολ- λην και ευταξιαν ιδοι τις αν· και γαρ η κυρια
της οικιας επι του θρονου καθηται μετα ευσχημοσυνης απασης, και αι θεραπαινιδες
μετα της ησυχιας υφαι- νουσι, και των οικετων εκαστος το επιταχθεν μετα χειρας
εχει. Ἐνταυθα δε πολυς ο θορυβος, πολλη η συγχυσις, και καπηλειου ουδεν
διενηνοχε τα παρ' ημιν· τοσουτος ο γελως, τοσαυτη η ταραχη, καθαπερ εν
βαλανειοις, καθαπερ εν αγοραις κραζοντων, θορυ- βουντων απαντων. Και ταυτα
ενταυθα μονον· ως αλλαχου ουδε προσειπειν τον πλησιον εξεστιν εν εκ- κλησιαι, καν
χρονιον τις απολαβηι τον φιλον, αλλ' εξω ταυτα γινεται, και μαλα εικοτως. Ου γαρ
κουρειον, ουδε μυροπωλειον η εκκλησια, ουδε εργαστηριον ετε- ρον των επ' αγορας,
αλλα τοπος αγγελων, τοπος αρχ- αγγελων, βασιλεια Θεου, αυτος ο ουρανος. Ὥσπερ
 
 

240
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν ει τις τον ουρανον διαστειλας εκει σε εισηγαγε, καν τον πατερα, καν τον
αδελφον ειδες, ουκ αν ετολ- μησας φθεγξασθαι· ουτως ουδε ενταυθα ετερον τι, πλην
των πνευματικων φθεγγεσθαι εδει· και γαρ και τα ενταυθα ουρανος. Ει δε απιστεις,
ιδε προς ταυτηνι την τραπεζαν, αναμνησθητι τινος ενεκεν εστηκε, και δια τι·
εννοησον τις ο προβαινων ενταυ- θα, φριξον και προ του καιρου. Και γαρ και θρονον
τις ιδων μονον βασιλεως, ανισταται τηι ψυχηι, προσ- δοκων την εξοδον του
βασιλεως. Και συ τοινυν και προ του καιρου του φρικωδους φριξον εκεινου, διαναστηθι, και πριν ιδειν τα παραπετασματα αναστελ- λομενα και τον χορον των
αγγελων προβαι- νοντα, προς αυτον αναβαινε τον ουρανον. Ἀλλ' αγνοει ταυτα ο
αμυητος· ουκουν αναγκαιον και προς εκεινον ειπειν ετερα. Ουδε γαρ προς τουτον
απορησο- μεν των δυναμενων αυτον διαναστησαι και πεισαι πετεσθαι. Συ τοινυν ο
ταυτα αγνοων, οταν ακουσηις του προφητου λεγοντος, Ταδε λεγει Κυριος· Ἀποστηθι της γης, αναβηθι και αυτος εις τον ουρανον, εννοησον τις εστιν ο δι' εκεινου
σοι διαλεγομενος. Νυν δε, μιμου μεν γελωτοποιουντος, και πορνευομενης γυναικος
και ασχημονουσης, θεατρον τοσουτον καθ- ηται, πολλην παρεχον την ησυχιαν τοις
λεγομενοις, και ταυτα ουδενος κελευοντος σιγαιν, και ουτε θορυ- βος ουτε κραυγη,
ουχ ο τυχων θρους· Θεου δε εκ των ουρανων φθεγγομενου περι φρικτων ουτω
πραγμα- 61.314 των, κυνων αναισχυντοτερον διακειμεθα, ουδε οσην ταις πορναις
γυναιξι, τοσαυτην τωι Θεωι παρεχοντες την αιδω. ʹ. Ἐφριξατε ταυτα ακουσαντες;
Ουκουν πολλωι μαλλον ταυτα ποιουντες φριξατε. Ὃ περι των υπερορωντων τους
πενητας ειπεν ο Παυλος, και μο- νων εστιωμενων· Μη γαρ οικιας ουκ εχετε εις το
εσθιειν και πινειν; η της εκκλησιας του Θεου κα- ταφρονειτε, και καταισχυνετε τους
μη εχοντας; δοτε καμοι περι των θορυβουντων ενταυθα και δια- λεγομενων ειπειν·
μη γαρ ουκ εχετε οικιας εις το φλυαρειν; η της εκκλησιας του Θεου καταφρονειτε,
και διαφθειρετε και τους σωφρονειν και ησυχαζειν βουλομενους; Ἀλλα ηδυ και
φιλον ημιν τοις γνωρι- μοις διαλεγεσθαι; Ου κωλυω τουτο, αλλ' εν οικιαι, αλλ' εν
αγοραι, αλλ' εν βαλανειοις γινεσθω· η γαρ εκκλησια ου διαλεξεως, αλλα διδασκαλιας
χωριον εστι. Νυνι δε της αγορας ουδεν διενηνοχεν· ει δε μη τολ- μηρον ειπειν, ταχα
ουδε της σκηνης· ουτω των εκει πορνευομενων γυναικων ασελγεστερον αι ενταυθα
συλλεγομεναι καλλωπιζονται. ∆ιο δη πολλους και εν- ταυθα εφελκονται των
ακολαστων· και αν τε πειρα- ται τις η βουληται γυναικα διαφθειρειν, ουδεις, οιμαι,
της εκκλησιας επιτηδειοτερος αυτωι τοπος ειναι δο- κει. Ἄν τε ωνησασθαι τι και
πριασθαι δεηι, μαλλον της αγορας χρησιμος η εκκλησια φαινεται. Ἐνταυθα γαρ και
περι τουτων πλειους γινονται λογοι, η εν αυτοις τοις εργαστηριοις. Ἄν τε κακως
ειπειν και ακουσαι βουλωνται τινες, και τουτο οψει ενταυθα μαλλον, η επι της
αγορας εξω συμβαινον· καν των πολιτικων τι βουληθηις ακουσαι πραγματων, καν
των εν οικιαις, καν των εν στρατοπεδωι, μη βαδισηις εις δικαστηριον, μηδε καθισηις
εν ιατρειωι· εισι γαρ εν- ταυθα, εισιν οι παντων ακριβεστερον ταυτα απαντα
καταγγελλοντες και παντα μαλλον εστι τα ενταυθα, η εκκλησια. Ταχα σφοδρα
καθηψαμην υμων· ουκ εγωγε οιμαι. Ὅταν γαρ τοις αυτοις επιμενητε, πο- θεν
εισομαι, οτι καθικετο υμων τα ειρημενα; Ουκουν των αυτων αναγκαιον αψασθαι
παλιν. Ταυτα ουν ανεκτα; ταυτα φορητα; Κοπτομεθα καθ' εκαστην ημεραν και
διασπωμεθα, ινα τι χρησιμον μα- θοντες απελθητε· και ουδεις υμων τι κερδανας
απεισιν, αλλα και βλαβεις μειζονως. Και γαρ εις κριμα συνερχεσθε, προφασιν ουκετι
περι της αμαρ- τιας εχοντες, και τους επιεικεστερους εκκρουετε, ταις υμετεραις
φλυαριαις ενοχλουντες παντοθεν. Ἀλλα τις ο των πολλων λογος; Ουκ ακουω των
ανα- γινωσκομενων, φησιν, ουδε οιδα τινα εστι τα λεγο- μενα. Ἐπειδη θορυβεις,
επειδη ταρασσεις, επειδη μετα ψυχης ευλαβειαν εχουσης ου παραγινηι. Τι φης; ουκ
οιδας τινα εστι τα λεγομενα; ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο προσεχειν εχρην. Ει δε ουδε το
 
 

241
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασαφες διεγει- ρει σου την ψυχην, πολλωι μαλλον, ει σαφη ην, παρ- εδραμες. ∆ια γαρ
τουτο ουτε σαφη παντα εστιν, ινα μη ραιθυμησηις, ουτε ασαφη, ινα μη απογνωις. Και ο
μεν ευνουχος εκεινος και βαρβαρος ουδεν τουτων ει- πεν, αλλα και τοσουτων
πραγματων οχλωι κυκλουμε- νος, και εν οδωι ων, βιβλιον μετα χειρας ειχε και ανεγινωσκε, ουκ ειδως απερ ανεγινωσκε· συ δε και εν διδασκαλων ευποριαι ων, και
ετερους εχων τους υπ- αναγινωσκοντας, σκηψεις προβαλληι μοι και προφα- σεις. Ουκ
οισθα τα λεγομενα; Ουκουν ευξαι ινα μα- θηις· μαλλον δε αμηχανον παντα αγνοειν.
Και γαρ πολλα αυτοθεν εστι καταδηλα και σαφη· μαλλον δε, 61.315 καν απαντα
αγνοηις, και ουτως ησυχαζειν εδει, ινα μη τους προσεχοντας εκκρουσηις, ινα σου την
ησυχιαν και την αιδω αποδεξαμενος ο Θεος, και τα ασαφη ποιησηι δηλα. Ἀλλ' ου
δυνασαι σιγαιν; Ουκουν εξιθι, ινα μη και ετεροις γενηι βλαβη. Και γαρ μιαν εν
εκκλησιαι δει φωνην ειναι αει, καθαπερ ενος οντος σωματος. ∆ια τουτο και ο
αναγινωσκων μονος φθεγ- γεται· και αυτος ο την επισκοπην εχων ανεχεται σιγηι
καθημενος· και ο ψαλλων ψαλλει μονος· καν παντες υπηχωσιν, ως εξ ενος στοματος
η φωνη φε- ρεται· και ο ομιλων ομιλει μονος. Ὅταν δε πολλοι και πολλα και
διαφορα διαλεγωνται, τινος ενεκεν ενοχλουμεν ημεις εικη; Ουδε γαρ ει μη εικη ενοχλειν ημας ηγεισθε, περι τηλικουτων φθεγγομενων ημων, περι των ουδεν αν
προσηκοντων υμεις διελε- γεσθε. ∆ια ταυτα ουκ εν τωι βιωι μονον υμιν, αλλα και εν
αυτηι των πραγματων τηι ψηφωι πολλη η δια- στροφη· και περι τα περιττα κεχηνατε,
και την αληθειαν αφεντες, τας σκιας και τα ονειρατα διω- κετε. Ἢ ου σκια και
ονειρατα τα παροντα απαντα, και σκιας χειρω; Και γαρ πριν η φανηναι, αφιπταται,
και πριν αποπτηναι, πολυν παρεχει τον θορυβον και πλειονα της ηδονης. Καν μυρια
τις ενταυθα λαβων κατορυξηι χρηματα, της νυκτος παρελθουσης, γυμνος απεισιν
εντευθεν, και μαλα εικοτως· επει και οι οναρ πλουτουντες, ανασταντες απο της
ευνης, ουδεν εχου- 61.316 σιν ων εχειν εδοκουν καθευδοντες· ουτω και οι πλεον61.316 εκτουντες· μαλλον δε ουχ ουτως, αλλα και πολλωι χειρον. Ὁ μεν γαρ οναρ
πλουτων, ουτε τα χρηματα εχει, απερ εφανταζετο εχειν, ουτε αλλο τι κακον απο της
φαντασιας ταυτης λαβων ανισταται· ουτος δε των μεν χρηματων εστερηται, των δε
αμαρ- τηματων των εκ των χρηματων εμπλησθεις απεισι, και εν τωι πλουτωι
φαντασθεις, τα εκ του πλουτου κακα ουχ οραι εν φαντασιαι λοιπον, αλλ' εν αυτηι των
πραγματων τηι αληθειαι· και η μεν ηδονη γεγονεν εν ονειροις, η δε εκ της ηδονης
κολασις ουκετι οναρ συμβαινει, αλλ' εν αυτηι τηι πειραι, μαλλον δε και προ της
κολασεως εκεινης και ενταυθα την εσχατην τινει δικην, εν αυτωι τωι συλλεγειν
μυριας προστρι- βομενος αθυμιας, φροντιδας, κατηγοριας, διαβολας, θορυβους,
ταραχας. Ἵν' ουν και των ονειρατων απαλ- λαγωμεν και των κακων των ουκ εν
ονειροις, αντι πλεονεξιας ελεημοσυνην ελωμεθα, αντι αρπαγης φιλανθρωπιαν.
Ουτω γαρ και των παροντων και των μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
61.315 {1ΟΜΙΛΙΑ ΛΖʹ.}1 Αι γυναικες υμων εν ταις εκκλησιαις σιγατω- σαν. Ου γαρ
επιτετραπται αυταις λαλειν, αλλ' υποτασσεσθαι, καθως και ο νομος λε- γει. αʹ.
Περικοψας τον θορυβον τον απο των γλωττων, και τον απο των προφητειων, και
νομοθετησας, ωστε μη συγχυσιν γινεσθαι, τους τε γλωσσαις λαλουντας ανα μερος
τουτο ποιειν, τους τε προφητευοντας αρξαμε- νου ετερου σιγαιν, λοιπον και επι την
ταραχην την απο των γυναικων γινομενην οδωι προεισι, την ακαιρον αυτων
εκκοπτων παῤρησιαν, και σφοδρα ευκαιρως. Ει γαρ τοις τα χαρισματα εχουσιν
απλως ουκ εφιε- ται λαλειν, ουδ' οτε βουλονται, και ταυτα υπο του Πνευματος
κινουμενοις, πολλωι μαλλον εκειναις εικη φλυαρουσαις και ματην. ∆ια τουτο και
μετα πολλης της αυθεντιας επιστομιζει την φλυαριαν αυτων, και τον νομον μεθ'
 
 

242
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτου λαβων, ουτως αυτων αποῤ- ραπτει τα στοματα. Ου γαρ παραινει μονον
ενταυθα, ουδε συμβουλευει, αλλα και επιταττει σφοδρως, πα- λαιον υπερ τουτων
αναγινωσκων νομον. Ειπων γαρ, οτι Αι γυναικες υμων εν ταις εκκλησιαις σιγατωσαν, και, Ουκ επιτετραπται αυταις λαλειν, αλλ' υποταττεσθαι, επηγαγε, Καθως και
ο νομος λεγει. Και που τουτο ο νομος λεγει; Προς τον αν- δρα σου η αποστροφη σου,
και αυτος σου κυ- ριευσει. Ειδες Παυλου σοφιαν, ηλικην παρηγαγε μαρτυριαν, ου
σιγαιν αυταις κελευουσαν μονον, αλλα και μετα φοβου σιγαιν, και μετα φοβου
τοσουτου, μεθ' οσου την δουλην ησυχαζειν χρη; ∆ιο και αυτος ειπων, οτι Ουκ
επιτετραπται αυταις λαλειν, ουκ 61.316 επηγαγεν, Ἀλλα σιγαιν, αλλα το πλεον αντι
του σιγαιν τεθεικε, το υποταττεσθαι. Ει δε επι αν- δρων τουτο, πολλωι μαλλον επι των
διδασκαλων και πατερων και του κοινου της εκκλησιας συλλογου. Και ει μηδε
φθεγξονται, φησι, μηδε ερωτησουσι, τινος ενεκεν και παρεσονται; Ἵνα ακουωσι μεν
α χρη, τα δε αμφιβαλλομενα παρα των ανδρων οικοι μανθανε- τωσαν. ∆ιο και
επηγαγεν· Ει δε τι μαθειν θελου- σιν, εν οικωι τους ιδιους ανδρας επερωτατωσαν. Ου
γαρ δη μονον λαλειν αυταις ουκ εφιεται, φησιν, απλως, αλλ' ουδε ερωταιν τι εν
εκκλησιαι. Ει δε ερω- ταιν ου χρη, πολλωι μαλλον απλως λαλειν ου θεμις. Και τι
δηποτε εν τοσαυτηι κατεστησεν αυτας υποτα- γηι; Ὅτι ασθενεστερον πως εστιν η
γυνη και ευρι- πιστον και κουφον. ∆ια δη τουτο τους ανδρας αυταις επεστησε
διδασκαλους, αμφοτερους ωφελων. Ἐκεινας τε γαρ κοσμιας κατεσκευασε, τουτους
τε εναγωνιους εποιησεν, ατε μελλοντας μετα πολλης της ακριβειας απερ ηκουσαν
ταις γυναιξι παρακατατιθεσθαι. Ειτα επειδη καλλωπιζεσθαι εντευθεν ενομιζον εκ
του φθεγγεσθαι δημοσιαι, παλιν εις το εναντιον περιαγει τον λογον, λεγων· Αισχρον
γαρ εστι γυναικι εν εκκλησιαι λαλειν. Πρωτον μεν γαρ απο του νομου τουτο
κατεσκευασε του Θεου, επειτα απο κοινου λο- γισμου και της συνηθειας, ωσπερ και,
ηνικα περι κομης αυταις διελεγετο, ελεγεν· Ἢ ουδε αυτη η φυσις υμας διδασκει; Και
πανταχου τοιουτον ευ- ροις αν αυτου τον τροπον οντα, ουκ απο των θειων Γραφων
μονον, αλλα και απο της κοινης συνηθειας εντρεποντα. Προς τουτοις δε και απο των
πασι δο- 61.317 κουντων και πανταχου τυπωθεντων εντρεπει, ο και ενταυθα
τεθεικεν ειπων· Ἢ αφ' υμων ο λογος του Θεου εξηλθεν, η εις υμας μονους
κατηντησε; Και γαρ τας λοιπας Ἐκκλησιας παρηγαγε τουτον τη-ρουσας τον νομον,
και απο της καινοτομιας τον θο- ρυβον υποτεμνομενος, και τηι των πολλων ψηφωι
τον λογον ποιων ευπαραδεκτον. ∆ιο και αλλαχου ελεγεν· Ὃς υμας αναμνησει τας
οδους μου τας εν Χρι- στωι, καθως πανταχου εν πασαις ταις Ἐκκλη- σιαις διδασκω·
και παλιν, Ου γαρ εστιν ακατα- στασιας ο Θεος, αλλ' ειρηνης, καθως και εν πα- σαις
ταις Ἐκκλησιαις των αγιων· και ενταυθα, Ἦ αφ' υμων ο λογος του Θεου εξηλθεν, η
εις υμας μονους κατηντησε; Τουτεστιν, Ουτε πρωτοι ουτε μονοι υμεις πιστοι, αλλ' η
οικουμενη πασα· ο και προς Κολοσσαεις γραφων ελεγε, Καθως εστι
καρποφορουμενον και αυξανομενον εν παντι τωι κοσμωι, περι του Ευαγγελιου
λεγων. Ποιει δε αυτο και ετερως εις προτροπην των ακουοντων, ως οταν λεγηι τα
αυτων πρωτα ειναι, και πασιν ειναι κατα- δηλα. Θεσσαλονικευσι γαρ επιστελλων
ελεγεν· Ἀφ' υμων γαρ εξηχηται ο λογος του Θεου, και εν παντι τοπωι η πιστις υμων η
προς τον Θεον εξ- εληλυθε· και Ῥωμαιοις δε παλιν, οτι Ἡ πιστις υμων
καταγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι. Ἀμφο- τερα γαρ ικανα προτρεψαι και διεγειραι,
και το παρ' ετερων επαινεισθαι, και το ετερους εχειν κοινωνους της γνωμης. ∆ιο και
ενταυθα φησιν· Ἦ αφ' υμων ο λογος του Θεου εξηλθεν, η εις υμας μονους κατηντησεν; Ουτε γαρ τουτο αν εχοιτε ειπειν, φησιν, οτι Ἡμεις των αλλων διδασκαλοι
εγενομεθα, και ουκ αν ειημεν δικαιοι παρ' ετερων μανθανειν· ουτε, οτι Ἐνταυθα
εστη τα της πιστεως μονον, και ου χρη τα παρ' ετερων παραδειγματα δεχεσθαι. Ὁραις
δια ποσων ενετρεψε; τον νομον παρηγαγε, το αισχρον του πραγματος εδειξε, τας
 
 

243
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπας Ἐκκλησιας εις μεσον τεθεικεν. βʹ. Ειτα το παντων ισχυροτερον υστερον
τιθησι, λεγων, οτι Ὁ Θεος ταυτα και νυν επιταττει δι' εμου. Ει γαρ τις δοκει
προφητης ειναι η πνευματικος, γινωσκετω ταυτα α γραφω υμιν, οτι Κυριου εισιν αι
εντολαι. Ει δε τις αγνοει, αγνοειτω. Και τινος ενεκεν τουτο επηγαγε; ∆εικνυς οτι ου
βιαζεται, ουδε φιλονεικει, οπερ σημειον εστι των ου τα εαυτων βουλομενων ισταιν,
αλλα το ετεροις συμφερον σκο- πουντων. ∆ιο και αλλαχου φησιν· Ει δε τις φιλονεικος εστιν, ημεις τοιαυτην συνηθειαν ουκ εχομεν. Ἀλλ' ου πανταχου τουτο ποιει,
αλλ' ενθα αν μη σφοδρα μεγαλα τα αμαρτανομενα ηι, και τοτε εντρεπων μαλλον·
επει οταν περι ετερων διαλεγηται, ου λεγει ουτως, αλλα πως; Μη πλανασθε· ουτε
πορνοι, ουτε μαλακοι βασιλειαν Θεου κληρονο- μησουσι· και παλιν, Ἴδε εγω Παυλος
λεγω υμιν, οτι εαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφε- λησει. Ἐνταυθα δε,
επειδη περι σιγης ην αυτωι ο λογος, ου σφοδρα ευτονως επιτιθεται, αυτωι τουτωι
μαλλον αυτους επισπωμενος. Ειτα οπερ αει ποιειν ειωθεν, επι την προτεραν
υποθεσιν, οθεν ταυτα ειπειν εξεβη, επαγει τον λογον λεγων· Ὥστε, αδελφοι μου,
ζηλουτε το προφητευειν, και το λαλειν 61.318 γλωσσαις μη κωλυετε. Και γαρ εθος
αυτωι τουτο, μη το προκειμενον εργαζεσθαι μονον, αλλα και εξ εκεινου το δοκουν
αυτωι συγγενες οπωσδηποτε ειναι διορθουν, και παλιν επι το προτερον επανιεναι,
ωστε μη δοκειν της υποθεσεως εκπιπτειν. Και γαρ οτε περι της εν ταις τραπεζαις
διελεγετο συμφωνιας, επι την κοινωνιαν την εν τοις μυστηριοις εκβας, κακειθεν
εντρεψας, εις τα προτερα επανεισι παλιν, λεγων· Ὥστε συνερχομενοι εις το φαγειν,
αλλη- λους εκδεχεσθε. Και ενταυθα τοινυν περι της εν τοις χαρισμασιν ευταξιας
διαλεχθεις, και του μη δειν μητε αλυειν εν τοις ελαττοσι, μητε φυσασθαι επι τοις
μειζοσιν, ειτα επι την γυναιξι πρεπουσαν εξελ- θων ευκοσμιαν εντευθεν, και
κατασκευασας αυτην, επι το προκειμενον επανεισι, λεγων παλιν· Ὥστε, αδελφοι
μου, ζηλουτε το προφητευειν, και το λαλειν γλωσσαις μη κωλυετε. Ειδες πως μεχρι
τελους την διαφοραν εφυλαξε, και πως εδειξε το μεν σφοδρα αναγκαιον ον, το δε
ουχ ουτω; ∆ιο επ' εκει- νου μεν φησι, Ζηλουτε, επι τουτου δε, Μη κωλυετε. Ειτα ως
εν κεφαλαιωι τα παντα διορθουμενος επαγει λεγων· Παντα δε ευσχημονως και κατα
ταξιν γινεσθω· παλιν πληττων τους εικη βουλομενους ασχημονειν, και μανιας
δοξαν λαμβανειν, και την οικειαν μη φυλαττοντας ταξιν. Ουδεν γαρ ουτως
οικοδομει, ως ευταξια, ως ει- ρηνη, ως αγαπη, ωσπερ ουν και τα εναντια διαλυει.
Ουκ εν τοις πνευματικοις δε μονον, αλλα και εν τοις αλλοις απασι τουτο ιδοι τις αν.
Ἄν τε γαρ εν χορωι, αν τε εν πλοιωι, αν τε εν αρματι, αν τε εν στρατοπεδωι την ταξιν
συγχεηις, και τα μειζονα της οικειας χωρας εκ- βαλων, τα ελαττονα εισαγαγηις εις
την εκεινων ταξιν, παντα διεφθειρας, και ουτω τα ανω κατω γινεται. Μη τοινυν
μηδε ημεις την ταξιν διαφθειρωμεν, μηδε την κεφαλην κατω ποιωμεν, και τους
ποδας ανω. Τουτο δε γινεται, οταν τον μεν ορθον λογισμον κατω ριψωμεν, τας δε
επιθυμιας, τον θυμον, και την ορ- γην, και την ηδονην επιστησωμεν τωι λογικωι·
οθεν πολυς ο κλυδων, και πολλη η ταραχη, και αφορητος η ζαλη, παντων σκοτωι
κατεχομενων. Και, ει βουλει, την ασχημοσυνην την εντευθεν γινομενην πρωτον
εξετασωμεν, και τοτε την ζημιαν. Πως ουν εσται τουτο σαφες ημιν και σφοδρα
γνωριμον; Παραγαγω- μεν εις μεσον ανθρωπον ουτω διακειμενον, πορνης ερωντα,
και υπο επιθυμιας ατοπου κρατουμενον, και τοτε οψομεθα τον γελωτα τουτον. Τι
γαρ αν γενοιτο αισχροτερον του θυραυλουντος προ των πορνικων οι- κηματων, και
ραπιζομενου παρα πορνης γυναικος, και κλαιοντος και οδυρομενου, και την εαυτου
κατ- αισχυνοντος δοξαν; Ει δε βουλει και την ζημιαν ιδειν, εννοει μοι των χρηματων
την δαπανην, τους περι των εσχατων κινδυνους, τον προς τους αντεραστας πολεμον,
τα τραυματα, τας πληγας τας εκ των τοιουτων παραταξεων. Τοιουτοι και οι
χρηματων επιθυμιαι κατεχομενοι· μαλλον δε μειζονα ασχημο- νουσιν. Ουτοι μεν γαρ
 
 

244
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι εν εισιν ησχολημενοι σωμα· οι δε φιλαργυροι τας παντων ουσιας ομοιως
περιεργαζονται, και πενητων και πλουτουντων, και των ουκ οντων πραγματων
ερωσιν, ο μαλιστα της του παθους ατοπιας σημειον εστιν. Ου γαρ λεγουσιν, 61.319
οτι Την του δεινος εβουλομην ουσιαν εχειν, και την του δεινος μονον, αλλα και τα
ορη χρυσιον ειναι βουλονται, και τας οικιας, και τα ορωμενα παντα, και εφ' ετερον
προβαινουσι κοσμον· και τουτο επ' απειρον πασχουσι, και ουδαμου της επιθυμιας
λη- γουσι. Τις αν παραστησειε λογος τον χειμωνα των λογισμων εκεινων, τα
κυματα, τον ζοφον; οπου δε κυματα και χειμων τοιουτος, ποια γενοιτ' αν ηδονη;
Ουκ εστιν ουδεμια, αλλα θορυβος και οδυνη και νε- φελαι ζοφωδεις αντι υδατων
πολλην φερουσαι την αθυμιαν· ο δη και επι των ερωντων αλλοτριου καλ- λους
συμβαινειν ειωθε. ∆ια τοι τουτο οι μηδ' ολως ερωντες, των ερωντων εν πλειονι
εισιν ηδονηι. Ἀλλα προς τουτο μεν ουδεις αντειποι· εγω δε και τον ερωντα μεν,
κατεχοντα δε την επιθυμιαν, μαλλον αν φαιην τρυφαιν του συνεχως της πορνης
απολαυον- τος. Ει γαρ και δυσκολωτερα η αποδειξις, αλλ' ομως και ουτως
αναγκαιον κατατολμησαι του λογου. Και γαρ δυσκολωτερα γινεται, ου παρα την
φυσιν του πραγματος, αλλα παρα το μη ειναι της φιλοσο- φιας ταυτης ακροατας
αξιους. γʹ. Τι γαρ ηδιον, ειπε μοι, τωι ερωντι, το καταφρονει- σθαι υπο της ερωμενης,
η το τιμασθαι και υπεροραιν; Ευδηλον οτι τουτο. Τινα ουν, ειπε μοι, τιμησει πλεον η
πορνη, τον δουλευοντα αυτηι και αιχμαλωτον υπ' αυτης ηδη γενομενον, η τον
ανωτερον των εκεινης δικτυων, και υψηλοτερον των καλαμων αυτης πετο- μενον;
Παντι που δηλον, οτι τουτον. Περι τινα δε σπουδασει πλεον, τον πεπτωκοτα, η τον
ουδεπω; Τον ουδεπω παντως. Τις δε εσται ποθεινοτερος, ο κατειργασμενος, η ο
μηδεπω αλους; Ὁ μηδεπω τεως αλους. Ει δε απιστειτε, απο των υμετερων παρ- εξω
την αποδειξιν. Τινος γαρ αν τις μαλλον ερασθειη γυναικος, της ευκολως
υποκατακλινομενης αυτωι και εκδιδομενης, η της αρνουμενης και πραγματα αυτωι
παρεχουσης; Ευδηλον οτι ταυτης· και γαρ μειζονως εντευθεν ο ποθος αναπτεται.
Ουκουν και επι της γυναικος το αυτο δη τουτο εσται· και τουτον τιμη- σουσι και
θαυμαζονται πλεον τον υπερορωντα αυτων. Ει δε τουτο αληθες, κακεινο ομοιως, το
εν μειζονι ειναι ηδονηι τον μαλλον τιμωμενον και αγαπωμενον. Ἐπει και στρατηγος
πολιν την μεν καθαπαξ αλουσαν αφιησι, τηι δε εστηκυιαι και φιλονεικουσηι
προσεδρευει μετα σπουδης απασης· και θηρευτης το μεν θηρευθεν ζωον εν σκοτωι
κατακλεισας εχει, καθαπερ η πορνη τον εραστην, το δε φευγον διωκει. Ἀλλ'
απολαυει της επιθυμιας εκεινος, φησιν, ουτος δε ουκ απολαυει. Το δε μη
καταισχυνεσθαι, μηδε δουλευειν ταις τυραννι- καις αυτης επιταγαις, μηδε ως
ανδραποδον αγεσθαι υπ' αυτης και περιαγεσθαι ραπιζομενον, εμπτυομε- νον, επι
κεφαλης ωθουμενον, μικραν ηδονην ειναι νομιζεις; ειπε μοι. Ει γαρ τις ταυτα
ακριβως εξετα- σειε, και δυνηθειη τας υβρεις αυτων συναγαγειν, τα εγκληματα, τας
συνεχεις οργας, τας απο ψυχης, τας απο του θρυπτεσθαι γινομενας, τας απεχθειας, τα
αλλα παντα, απερ οι πασχοντες ισασι μονον, παντα πολεμον ευρησει πλειους εχοντα
τας ανακωχας της αθλιας τουτων ζωης. Ποιαν ουν λεγεις ηδονην; ειπε μοι· την απο
της μιξεως, την προσκαιρον και βρα- χειαν; Ἀλλ' ευθεως ταυτην πολεμος
επικαταλαμβα- νει και κυματα και λυττα και μανια παλιν η αυτη. Και ταυτα μεν
ημιν ειρηται, ως αν τις νεοις διαλε- γομενος ακολαστοις ειποι, ου σφοδρα
ανεχομενοις των περι βασιλειας και γεεννης ακουσαι λογων· 61.320 οταν δε και
ταυτα εις μεσον αγαγωμεν, ουδε ενεστιν ειπειν οση των σωφρονουντων η ηδονη,
οταν ανα- πλαττηι παρ' εαυτωι τους στεφανους, τα βραβεια, την μετα των αγγελων
ομιλιαν, την επι της οικου- μενης αναῤρησιν, την παῤρησιαν, τας χρη- στας και
αθανατους ελπιδας εκεινας. Ἀλλ' η μιξις εχει τινα ηδονην· τουτο γαρ συνεχως
περιστρεφουσιν· ο δε σωφρονων ου δυναται διηνεκως μαχομενος τηι της φυσεως
 
 

245
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυραννιδι. Τουναντιον μεν ουν ευροι τις αν· η γαρ βια αυτη και ταραχη παρα τωι
πορνευοντι μαλλον εστι. Και γαρ κλονος εν τωι σωματι πολυς, και πασης θαλαττης
κυματουμενης χαλεπωτερον ουτος διακειται, ουδεποτε προς την επιθυμιαν ισταμενος, αλλ' αει βαλλομενος υπ' αυτης, ωσπερ οι δαιμονωντες, και συνεχως υπο των
πονηρων καταῤ- ρηγνυμενοι πνευματων. Ὁ δε σωφρων καθαπερ αρι- στευς γενναιος
συνεχως αυτην βαλλων, την αριστην και μυριων τοιουτων ηδιω καρπουται ηδονην,
τηι νικηι ταυτηι και τωι χρηστωι συνειδοτι και τοις λαμ- προις τροπαιοις
καλλωπιζομενος διηνεκως. Ει δε μετα την ομιλιαν αναπαυεται μικρον εκεινος,
ουδεν τουτο αν ειη· παλιν γαρ ο χειμων επεισι, και παλιν κυματα. Ὁ δε φιλοσοφων
ουδε αρχην αφιησι ταυτην λαβειν την ταραχην, ουδε διαναστηναι το πελαγος, ουδε
βοησαι το θηριον. Ει δε τινα βιαν υπομενοι κατεχων την τοιαυτην ορμην, αλλα και
εκεινος συν- εχως βαλλομενος και κεντουμενος και τον οιστρον ου φερων· και
παρομοιον γινεται, ωσπερ αν ιππον αγριον μαινομενον και αντιτεινοντα ανεχοι τωι
χα- λινωι, και κατεχοι μετα τεχνης απασης· ο δε ενδους, ωστε τον πονον τουτον
φυγειν, συρομενος υπ' αυτου πανταχου φεροιτο. Ταυτα ει και σαφεστερον του
δεοντος ειρηται, μηδεις εγκαλειτω· ου γαρ λογων σεμνοτητι καλλωπιζεσθαι
βουλομαι, αλλα ποιησαι σεμνους τους ακουοντας. δʹ. ∆ια τουτο και οι προφηται
ουδενος των τοιουτων φειδονται ρηματων, την ακολασιαν των Ἰουδαιων εκκοψαι
βουλομενοι, αλλα και γυμνοτερον αυτων καθικνουνται, η ημεις νυν εφ' οις
ειρηκαμεν. Και γαρ ιατρος σηπεδονα εκβαλειν βουλομενος, ου σκοπει πως καθαρας
διατηρησειε τας χειρας, αλλ' οπως εκεινον απαλλαξειε της σηπεδονος· και ο τον
ταπει- νον υψηλον ποιησαι θελων, αυτος ταπεινουται προ- τερος· και ο σφαξαι τον
επιβουλευοντα σπουδαζων, και εαυτον αιμασσει μετ' εκεινου, και τουτο αυτον ποιει
λαμπροτερον. Ἐπει και στρατιωτην επανελ- θοντα απο του πολεμου αν ιδηι τις ιχωρι
και αιματι και εγκεφαλωι μεμολυσμενον, ου μισησει, ουδε απο- στραφησεται δια
τουτο, αλλα και θαυμασεται μαλλον. Ουτω δη και ημεις ποιωμεν, οταν ιδωμεν τινα
μετα το κατασφαξαι την επιθυμιαν ηιμαγμενον επανιοντα, μαλλον αυτον
θαυμαζωμεν, και κοινωνωμεν της μαχης και της νικης αυτωι, και προς τους ερωντας
λεγωμεν, ∆ειξατε ημιν την εκ της επιθυμιας ηδονην. Ὁ μεν γαρ σωφρων την απο
της νικης εχει, συ δε ουδαμοθεν. Ει δε υμεις την εκ της ομιλιας λεγοιτε, αλλ' εκεινη
σαφεστερα και διαρκεστερα. Συ γαρ εχεις απο της απολαυσεως βραχυ και μηδε
φαινομενον, εκεινος δε απο του συνειδοτος, και μειζονα και διηνεκη και
γλυκυτεραν εχει την ευφροσυ- νην. Ουδε γαρ ουτως ομιλια γυναικος, ως φιλοσοφια
αταραχον δυναται τηρησαι ψυχην και πτερωσαι. Ου- 61.321 τος μεν ουν, ωσπερ
εφην, σαφως ουτω δεικνυσιν ημιν την ηδονην· επι δε σου την μεν απο της ηττης
αθυμιαν ορω, την δε ηδονην βουλομενος ιδειν, ουχ ευρισκω. Ποιον γαρ βουλει
καιρον ηδονης ειναι· τον προ της μιξεως; Ἀλλ' ουκ εστι· μανιας γαρ εστι και
παραφορας και εκστασεως. Το γαρ τους οδοντας τριζειν και εξιστασθαι, ουχ ηδονης·
ει δε ηδονης ην, ουκ αν ταυτα σε ειργασατο, α οι αλγουντες υπομε- νουσι. Και γαρ οι
πυκτευοντες και πληττομενοι τους οδοντας τριζουσι, και αι ωδινουσαι γυναικες
διασπω- μεναι τοις πονοις, το αυτο τουτο ποιουσιν. Ὥστε ουχ ηδονη τουτο, αλλ'
εκστασις μαλλον και θορυβος και ταραχη. Ἀλλ' ο μετα ταυτα καιρος; Ἀλλ' ουδε ουτος· ουδε γαρ την τεκουσαν εν ηδονηι ειποιμεν αν ειναι, αλλ' εν απαλλαγηι πονων· ου
παντως δε τουτο 61.322 ηδονη, αλλ' ασθενεια μαλλον και εκλυσις· πολυ δε το
μεσον εκατερων τουτων εστι. Ποιος ουν της ηδονης καιρος, ειπε μοι. Ουκ εστιν
ουδεις· ει δε και εστιν, ουτω βραχυς εστιν, ως μηδε φαινεσθαι. Μυρια ουν
φιλονεικησαντες φωρασαι αυτον και κατασχειν, ουκ ηδυνηθημεν. Ἀλλ' ουχ ο του
σωφρονος τοιουτος, αλλα πλατυς, και πασι καταδηλος· μαλλον δε απας ο βιος εν
ηδονηι, του συνειδοτος αυτωι στεφανουμενου, των κυματων εστορεσμενων, ουδενος
 
 

246
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμοθεν εγγινο- μενου θορυβου. Ἐπει ουν ουτος μαλλον εν ηδονηι, ο δε
φιληδονος εν αθυμιαι και θορυβοις, φευγωμεν ακο- λασιαν, αντεχωμεθα
σωφροσυνης, ινα και των μελ- λοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΗʹ.
Γνωριζω δε υμιν, αδελφοι, το Ευαγγελιον, ο ευηγγελισαμην υμιν, ο και
παρελαβετε, εν ωι και εστηκατε, δι' ου και σωζεσθε, τινι λογωι ευηγγελισαμην υμιν.
αʹ. Ἀπαρτισας τον περι των πνευματικων λογον, επι το παντων αναγκαιοτατον
μεθισταται, την περι της αναστασεως υποθεσιν· και γαρ εν τουτωι σφοδρα ενοσουν.
Και καθαπερ επι των σωματων, οταν αυτων αψηται των στερεων ο πυρετος, λεγω
των νευρων και των φλεβων και των πρωτων στοιχειων, ανιατον γινεται το κακον,
αν μη πολλης απολαυσηι της επι- μελειας· ουτω δη και τοτε γενεσθαι εκινδυνευεν.
Ἐπι γαρ αυτα της ευσεβειας τα στοιχεια το κακον εβα- διζε. ∆ιο και πολληι τηι σπουδηι
κεχρηται ο Παυλος. Ουδε γαρ περι βιου λοιπον ο λογος ην αυτωι, ουδ' οτι ο μεν
επορνευεν, ο δε επλεονεκτει, ο δε οτι κεκαλυμμενην ειχε την κεφαλην, αλλα περι
αυτο των αγαθων το κεφαλαιον· περι γαρ την αναστασιν αυτην εστασιαζον. Ἐπειδη
γαρ η πασα ημων ελπις αυτη, προς τουτο σφοδρως ιστατο ο διαβολος, και ποτε μεν
ανηιρει καθαπαξ αυτην, ποτε δε ελεγεν ηδη γεγονεναι· ο και Τιμοθεωι γραφων ο
Παυλος γαγ- γραιναν εκαλει το πονηρον τουτο δογμα, και τους εισαγοντας αυτο
εστιζε λεγων· Ὧν εστιν Ὑμεναιος και Φιλητος, οιτινες περι την αληθειαν ηστοχησαν, λεγοντες την αναστασιν ηδη γεγονεναι, και ανατρεπουσι την τινων πιστιν.
Ποτε μεν ουν τουτο ελεγον, ποτε δε οτι το σωμα ουκ ανισταται, αλλα της ψυχης ο
καθαρμος εστιν η αναστασις. Ταυτα δε επειθε λεγειν ο πονηρος δαιμων εκεινος, ου
την αναστασιν ανατρεψαι βουλομενος μονον, αλλα και τα υπερ ημων γενομενα
απαντα δειξαι μυθον οντα. Ει γαρ επεισθησαν μη ειναι σωματων αναστα- σιν, μετα
μικρον αυτους επειθε μηδε Χριστον εγη- γερθαι· απο δε τουτου κακεινο εισηγεν οδωι
βαδιζων, το μη παραγεγονεναι μηδε πεποιηκεναι απερ εποιησε. Τοιαυτη γαρ η του
διαβολου κακουργια. ∆ιο και μεθ- οδειαν αυτην καλει ο Παυλος, οτι ουκ εξ ευθειας ο
βουλεται κατασκευασαι δεικνυσιν, ωστε μη γενεσθαι καταφωρος, αλλ' ετερον εαυτωι
περιτιθεις προσ- ωπειον, ετερα τεκταινει, και καθαπερ πολεμιος και κακουργος
πολει προσβαλων και τειχεσι, κατωθεν υπορυττει λανθανων, ωστε ταυτηι γενεσθαι
δυσφυ- 61.322 λακτος, και κατορθωσαι απερ εσπουδακε. ∆ιοπερ αει τας τοιαυτας
αυτου παγας ευρισκων, και τους πονηρους τουτους θηρων λοχους ο θαυμαστος
ουτος και μεγας ανηρ, ελεγεν· Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν. Και γαρ
ενταυθα ολοκληρον ανακαλυπτει τον δολον αυτου, και παντα δεικνυσι τα
μηχανηματα, και οσα βουλεται κατασκευασαι προτιθησιν εις με- σον, μετα πολλης
ακριβειας απασιν επιων. ∆ια γαρ τουτο και υστερον τεθεικε τουτι το κεφαλαιον των
αλλων, επειδη και σφοδρα αναγκαιοτατον ην, και τα ημετερα συνεχον απαντα. Και
σκοπει συνεσιν· προ- τερον γαρ τους οικειους ασφαλισαμενος, τοτε επεξ- ερχεται και
περαιτερω τωι λογωι, και τους εξωθεν εκ περιουσιας επιστομιζει. Ἀσφαλιζεται δε τους
οι- κειους, ουκ απο λογισμων, αλλ' απο των ηδη γεγε- νημενων, και απερ αυτοι
κατεδεξαντο και επιστευ- σαν γεγενησθαι· ο μαλιστα ην εντρεπτικον, και ικανον
αυτους κατασχειν. Ει γαρ ηβουληθησαν απι- στησαι μετα ταυτα, ουκετι λοιπον τωι
Παυλωι, αλλ' εαυτοις εμελλον απιστειν· οπερ κατηγορια ην εκεινων των απαξ
καταδεξαμενων και μεταθεμενων. ∆ια δη τουτο και εντευθεν αρχεται, δεικνυς οτι
ουκ αλλων δειται μαρτυρων εις το δειξαι, οτι ταληθη λεγει, αλλ' αυτων εκεινων
των ηπατημενων. Ἵνα δε ο λεγω σαφεστερον γενηται, αυτων λοιπον αναγκαιον
 
 

247
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακου- σαι των ρηματων. Τινα ουν ταυτα εστι; Γνωριζω υμιν, αδελφοι, φησι, το
Ευαγγελιον, ο ευηγγελι- σαμην υμιν. Ειδες μεθ' οσης επιεικειας αρχεται; ειδες πως
απο της αρχης εδειξεν, οτι ουδεν καινον εισαγει, ουδε ξενον; Ὁ γαρ γνωριζων το ηδη
γνω- σθεν, ειτα εις ληθην εμπεσων, γνωριζει παλιν εις μνημην αγων. Καλεσας δε
αδελφους, ου μικραν και εντευθεν προκατεβαλετο των λεγομενων την αποδει- ξιν.
Ἀδελφοι γαρ ουδαμοθεν εγενομεθα, αλλ' η απο της κατα σαρκα του Χριστου
οικονομιας. ∆ιο δη και ουτως αυτους εκαλεσεν, ομου μεν καταπραΰνων και
θεραπευων, ομου δε των μυριων αγαθων αναμιμνη- σκων. Και το εξης παλιν του
αυτου κατασκευαστικον. Ποιον δη τουτο; Το Ευαγγελιον. Των γαρ Ευαγγελιων το
κεφαλαιον εντευθεν εχει την αρχην, απο του τον Θεον γενεσθαι ανθρωπον, και
σταυρωθηναι, και αναστηναι. Τουτο και ο Γαβριηλ ευηγγελιζετο τηι Παρθενωι, τουτο
και οι προφηται τηι οικουμενηι, 61.323 τουτο και οι αποστολοι απαντες. Ὃ και
ευηγγελι- σαμην, ο και παρελαβετε, εν ωι και εστηκατε, δι' ου και σωζεσθε, τινι λογωι
ευηγγελισαμην υμιν, ει κατεχετε· εκτος ει μη εικη επιστευσατε. Ειδες πως αυτους
καλει μαρτυρας των ειρημενων; Και ου λεγει, Ὃ ηκουσατε, αλλ', Ὃ παρελαβετε,
ωσπερ τινα παρακαταθηκην αυτους απαιτων, και δηλων οτι ου λογωι μονον, αλλα
και δι' εργων και σημειων και θαυματων αυτο παρελαβον και ινα κατεχωσι μετα
ασφαλειας. βʹ. Ειτα επειδη τα παλαια ελεγε, και τον παροντα επεστησε χρονον
ειπων, Ἐν ωι και εστηκατε, προκα- ταλαμβανων αυτους, ως μηδε, ει σφοδρα
βουληθειεν, αρνησασθαι δυνηθηναι. ∆ιο και αρχομενος ουκ ειπε, ∆ιδασκω υμας,
αλλα, Γνωριζω υμιν, το ηδη δηλον γενομενον. Και πως τους σαλευομενους εσταναι
φησι; Προσποιειται αγνοιαν συμφεροντως· οπερ και επι Γαλατων ποιει, αλλ' ουχ
ομοιως. Ἐπειδη γαρ ουκ ην αγνοιαν εκει προσποιησασθαι, ετερως μεθοδευει τον
λογον λεγων· Πεποιθα δε εις υμας εν Κυριωι, οτι ουδεν αλλο φρονησετε. Ουκ ειπεν,
Ὅτι ουδεν αλλο εφρονησατε, επειδη ωμολογημενον ην αυτων το παρα- πτωμα και
καταδηλον, αλλα το μελλον εγγυαται· και- τοι και τουτο αδηλον· αλλ' ινα αυτους
εφελκυσηται μειζονως. Ἐνταυθα μεντοι και προσποιειται αγνοειν λεγων, Ἐν ωι και
εστηκατε. Ειτα το κερδος, ∆ι' ου και σωζεσθε, τινι λογωι ευηγγελισαμην υμιν. Ὥστε
σαφηνειας εστιν η διδασκαλια αυτη η νυν και ερμηνειας. Ου γαρ αυτο δεισθε το
δογμα, φησι, μαθειν, αλλ' υπομνησθηναι και διορθωθηναι. Ταυτα δε λε- γει, ουκ
αφιεις αυτους αναισχυντησαι καθαπαξ. Τι δε εστι, Τινι λογωι ευηγγελισαμην υμιν;
Ποιωι τροπωι ειπον, φησι, την αναστασιν γινεσθαι; Ὅτι μεν γαρ εστιν αναστασις, ουκ
αν φαιην υμας αμφιβαλ- λειν· ζητειτε δε ισως μαθειν σαφεστερον το ειρημε- νον.
Τουτο δη και ποιησω· και γαρ οιδα σαφως, οτι το δογμα κατεχετε. Ειτα επειδη
αποφαινομενος ελε- γεν, Ἐν ωι και εστηκατε, ινα μη ταυτηι ραιθυμοτε- ρους ποιησηι,
φοβει παλιν αυτους λεγων· Ει κατεχε- τε, εκτος ει μη εικη επιστευσατε· δεικνυς οτι
περι το κεφαλαιον η πληγη, και ουχ υπερ των τυχοντων ο αγων, αλλ' υπερ
ολοκληρου της πιστεως. Και νυν μεν υπεσταλμενως αυτο φησι, προιων δε και
διαθερ- μαινομενος, γυμνηι λοιπον τηι κεφαληι βοαι και λεγει· Ει δε Χριστος ουκ
εγηγερται, κενον αρα το κη- ρυγμα ημων, κενη δε και η πιστις υμων, ετι εστε εν ταις
αμαρτιαις υμων. Ἀλλ' εν προοιμιοις ουχ ουτως· ουτω γαρ χρησιμον ην ηρεμα και
κατα μικρον προιεναι. Παρεδωκα γαρ υμιν εν πρωτοις, ο και παρελαβον. Ου λεγει
ουδε ενταυθα, οτι Ειπον υμιν, ουδε, Ἐδιδαξα υμας, αλλα τηι αυτηι κεχρηται λεξει
παλιν, Παρεδωκα υμιν, λεγων, ο και παρελαβον. Ουδε ενταυθα εμε διδαχθηναι
φησιν, αλλα, Παρελα- βον· δυο ταυτα κατασκευαζων, οτι τε ουδεν οικοθεν
επεισαγειν δει, και οτι μετα αποδειξεως της δια των εργων επληροφορηθησαν, ου
λογοις ψιλοις· και κατα μικρον αξιοπιστον τον λογον ποιων, το παν εις τον 61.324
Χριστον αναγει, και δεικνυσιν ουδεν τουτων ανθρω- πινον ον των δογματων. Τι δε
εστι, Παρεδωκα γαρ υμιν εν πρωτοις, φησιν; Ἐξ αρχης, ου νυν. Ταυτα δε λεγει τον
 
 

248
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρονον παραγων μαρτυρα, και οτι εσχα- της ην αισχυνης τοσουτον χρονον
πεισθεντας νυν μετατιθεσθαι· και ου τουτο μονον, αλλα οτι και αναγκαιον το δογμα·
διο και εν πρωτοις παρεδοθη, και εκ προοιμιων ευθεως. Και τι παρεδωκας; ειπε μοι.
Ἀλλ' ου λεγει τουτο ευθεως, αλλα πρωτον, οτι παρελαβον. Και τι παρελαβες; Ὅτι
Χριστος απ- εθανεν υπερ των αμαρτιων ημων. Ουκ ειπεν ευ- θεως, οτι Ἀναστασις
εστι των σωματων ημων, αλλ' αυτο μεν ουν τουτο κατασκευαζει, ποῤρωθεν δε και
δι' ετερων, λεγων, οτι Χριστος απεθανε, και μεγα- λην τινα κρηπιδα και θεμελιον
αῤραγη προκαταβαλ- λομενος του περι της αναστασεως λογου. Ουδε γαρ απλως
ειπεν, οτι απεθανεν ο Χριστος, καιτοι και τουτο αρκουν δηλωσαι την αναστασιν,
αλλα μετα προσθηκης, οτι Χριστος απεθανεν υπερ των αμαρ- τιων ημων. Πρωτον δε
αξιον ακουσαι τι λεγουσιν ενταυθα οι τα Μανιχαιων νοσουντες, και της αληθειας
εχθροι, και τηι οικειαι πολεμουντες σωτηριαι. Τι ουν ουτοι λε- γουσι; Θανατον
ενταυθα, φησιν, ουδεν αλλο λεγει ο Παυλος, η το εν αμαρτιαι γενεσθαι, και
αναστασιν το των αμαρτιων απαλλαγηναι. Ειδες πως ουδεν πλανης ασθενεστερον;
Και πως τοις οικειοις αλισκεται πτε- ροις, και ου δειται της εξωθεν μαχης, αλλ'
εαυτηι περιπειρεται; Σκοπει γουν και ουτοι πως εαυτους διεπειρον, δι' ων ειρηκασιν.
Ει γαρ τουτο θανατος, σωμα δε ουκ ελαβε καθ' υμας ο Χριστος, απεθανε δε, εν
αμαρτιαι εγενετο καθ' υμας. Ἐγω μεν γαρ λεγω οτι σωμα ανελαβε, και τον θανατον
της σαρκος ειναι φησι· συ δε τουτο αρνουμενος, εκεινο αναγκα- σθησηι λεγειν. Ει δε
εν αμαρτιαι εγενετο, πως φησι, Τις εξ υμων ελεγχει με περι αμαρτιας; και, Ἔρ- χεται
ο του κοσμου τουτου αρχων, και εν εμοι ουκ εχει ουδεν· και παλιν, Ουτω πρεπον
εστιν ημιν πληρωσαι πασαν δικαιοσυνην. Πως δε ολως υπερ αμαρτωλων απεθανεν,
ει γε αυτος εν αμαρτιαις ην; Τον γαρ υπερ αμαρτωλων αποθνησκοντα, αυτον
αναμαρτητον δει ειναι· επει ει και αυτος αμαρτανει, πως υπερ αλλων αμαρτωλων
αποθανειται; Ει δε υπερ αμαρτιων αλλων απεθανεν, αναμαρτητος ων απεθα- νεν· ει
δε αναμαρτητος ων απεθανεν, ου τον της αμαρτιας θανατον (πως γαρ, ο γε
αναμαρτητος;), αλλα τον του σωματος. ∆ιο και ο Παυλος ουχ απλως ειπεν·
Ἀπεθανεν, αλλα προσεθηκεν, Ὑπερ των αμαρτιων ημων· και ακοντας εκεινους
εμβαλων εις το ομολογησαι τον σωματικον θανατον, και δεικνυς δια τουτου, οτι και
προ του θανατου αναμαρτητος ην.
Τον γαρ υπερ αμαρτιων αλλοτριων
αποθνησκοντα, αυτον αναμαρτητον ειναι ακολουθον. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλ'
επηγαγε, Κατα τας Γραφας· και εν- τευθεν αξιοπιστον παλιν ποιων τον λογον, και
δηλων ποιον θανατον ελεγε. Και γαρ αι Γραφαι τον του σω- ματος αναγορευουσι
πανταχου· Ὤρυξαν γαρ μου 61.325 χειρας και ποδας, φησι· και, Ὄψονται εις ον
εξεκεντησαν. γʹ. Και πολλα δε ετερα, ινα μη παντα καθ' εν λε- γωμεν, τα μεν δια
ρηματων, τα δε δια τυπων εστιν εν αυταις κειμενα ιδειν δηλουντα της σαρκος την
σφα- γην· και οτι υπερ των αμαρτιων ημων εσφαγη. Ὑπερ γαρ των αμαρτιων του
λαου μου, φησιν, ηκει εις θανατον· και, Κυριος παρεδωκεν αυτον ταις αμαρτιαις
ημων· και, Ἐτραυματισθη δια τας αμαρτιας ημων. Ει δε ουκ ανεχηι της Παλαιας,
ακουσον Ἰωαννου βοωντος, και αμφοτερα δηλουντος, και την του σωματος σφαγην
και την αιτιαν· Ἴδε γαρ, φησιν, ο Ἀμνος του Θεου ο αιρων την αμαρ- τιαν του
κοσμου· και Παυλου λεγοντος, Τον γαρ μη γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων αμαρτιαν
εποιησεν, ινα ημεις γενωμεθα Θεου δικαιοσυνη εν αυτωι· και παλιν, Χριστος ημας
εξηγορασεν εκ της καταρας του νομου, γενομενος υπερ ημων καταρα· και παλιν,
Ἀπεκδυσαμενος τας αρχας και τας εξουσιας, εδειγματισε θριαμβευσας· και μυρια
ετερα πλειονα δηλουντα τα κατα την σφαγην του σωματος γενομενα, και δια τας
αμαρτιας ημων. Και γαρ αυτος φησιν· Ὑπερ υμων αγιαζω εμαυτον· και, Ὁ αρχων
του κοσμου τουτου κατακεκριται νυν, δηλων οτι ουκ εχων αμαρτιαν εσφαγη. Και οτι
εταφη. Και τουτο δε των προτερων κατασκευαστικον· το γαρ θαπτομενον, παντως
 
 

249
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωμα εστι. Και ενταυθα ουκετι προστιθησι, Κατα τας Γραφας· ειχε μεν γαρ, πλην ου
προστιθησι. Τινος ενεκεν; Ἢ οτι ο ταφος απασι δηλος και τοτε και νυν· η οτι κατα
κοι- νου κειται το, Κατα τας Γραφας. Τινος ουν ενεκεν ενταυθα προστιθησι το, Κατα
τας Γραφας; Και οτι εγηγερται τηι τριτηι ημεραι κατα τας Γραφας, και ουκ αρκειται τωι
προτερωι τωι κατα κοινου ειρημενωι; Ὅτι και τουτο τοις πολλοις αδηλον ην· διο
κανταυθα τας Γραφας παραγει εμπνευσθεις, τουτο εννοησας το σοφον και θειον
νοημα. Πως ουν και επι του θανατου ου το αυτο ποιει; Ὅτι κακει ο μεν σταυρος πασι
καταδηλος ην και παντων ορωντων ανεσκολοπιζετο· η δε αιτια, ουκετι ομοιως. Ὅτι
μεν γαρ απεθανε, παντες ᾔδεσαν· οτι δε υπερ των αμαρτιων της οικου- μενης τουτο
επαθεν, ουκετι ομοιως ηπισταντο οι πολλοι. ∆ιο την απο των Γραφων μαρτυριαν
παρ- αγει. Ἀλλα τουτο μεν ικανως αποδεδεικται δια των ειρημενων ημιν· που δε οτι
εταφη, και τηι τριτηι ημεραι αναστησεται ειρηκασιν αι Γραφαι; ∆ια του κατα τον
Ἰωναν τυπου, ον και αυτος παραγει λεγων· Ὥσπερ ην Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του
κητους τρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως εσται και ο Υιος του ανθρωπου εν τηι
καρδιαι της γης τρεις ημε- ρας και τρεις νυκτας· και δια του βατου του εν τηι ερημωι.
Ὥσπερ γαρ εκεινος εκαιετο, και ου κατ- εκαιετο, ουτω και το σωμα εκεινο απεθανε
μεν, ου κατεσχεθη δε υπο του θανατου διηνεκως. Και ο δρα- κων δε ο επι του ∆ανιηλ
τουτο αινιττεται. Καθαπερ γαρ εκεινος λαβων την τροφην, ην εδωκεν ο προφη- της,
μεσος εῤραγη· ουτω και ο ᾅδης, καταπιων το σωμα εκεινο, διεσχισθη, του σωματος
αυτου διατε- μοντος αυτωι την νηδυν, και ανασταντος. Ει δε και δια ρηματων θελεις
ακουσαι ταυτα, α δια των τυπων ειδες, ακουσον του Ἡσαΐου λεγοντος, οτι Αιρεται
απο 61.326 της γης η ζωη αυτου· και, Κυριος βουλεται καθαρισαι αυτον απο της
πληγης, δειξαι αυτωι φως· και του ∆αυιδ προ εκεινου Ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην
μου εις ᾅδην, ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν. ∆ια τουτο σε και ο Παυλος
παραπεμπει εις τας Γραφας, ινα μαθηις οτι ουχ απλως ουδε εικη ταυτα εγενετο. Πως
γαρ τοσουτων προφητων προδιαγραφοντων αυτα και ανακηρυττον- των, οτι
ουδαμου η Γραφη τον της αμαρτιας θανα- τον λεγει, του ∆εσποτικου μεμνημενη
θανατου, αλλα τον σωματικον, και ταφην και αναστασιν τοιαυτην; Και οτι ωφθη
Κηφαι. Ευθεως τον παντων αξιοπιστο- τερον τιθησιν. Ἔπειτα τοις δωδεκα· επειτα
ωφθη επανω πεντακοσιοις αδελφοις εφαπαξ, εξ ων οι πλειους μενουσιν εως αρτι,
τινες δε και εκοιμη- θησαν· επειτα Ἰακωβωι, ειτα τοις αποστολοις πα- σιν· εσχατον δε
παντων, ωσπερει τωι εκτρωματι, ωφθη καμοι. Ἐπειδη γαρ την απο των Γραφων αποδειξιν ειπε, προστιθησι και την δια των πραγματων, μαρτυρας παραγων της
αναστασεως μετα τους προ- φητας τους αποστολους και ετερους πιστους ανθρωπους. Ει δε την αναστασιν εκεινην ελεγε την της αμαρτιας απαλλαγην, περιττως
ελεγεν, Ὤφθη τωι δεινι και τωι δεινι. Τουτο γαρ πιστουμενου την του σωματος
αναστασιν εστιν, ουχ αμαρτηματων απαλ- λαγην αινιττομενου. δʹ. ∆ιο ουδε απαξ
ειπε το, Ὤφθη, καιτοι γε ηρκει κατα κοινου θεντα την λεξιν· νυν δε και δις και τρις
και εφ' εκαστωι σχεδον των εωρακοτων αυτην τιθησιν. Ὤφθη γαρ, φησι, Κηφαι,
ωφθη επανω πεντακο- σιοις αδελφοις, ωφθη καμοι. Και μην το Ευαγγε- λιον
τουναντιον λεγει, οτι τηι Μαριαι πρωτηι. Ἀλλ' εν ανδρασι τουτωι πρωτωι, τωι μαλιστα
αυτον πο- θουντι ιδειν. Ποιοις δε δωδεκα ενταυθα φησιν απο- στολοις; μετα γαρ την
αναληψιν ο Ματθιας κατελεγη, ου μετα την αναστασιν ευθεως. Ἀλλ' εικος αυτον και
μετα την αναληψιν ωφθαι. Αυτος γουν ουτος ο αποστολος μετα την αναληψιν και
εκληθη, και ειδεν αυτον. ∆ια τουτο ουδε τον καιρον τιθησιν, αλλ' απλως και
αδιοριστως καταλεγει τας οψεις· και γαρ εικος πολλας γεγενησθαι· διο και ο
Ἰωαννης ελεγε,
Τριτον τουτο ενεφανισεν εαυτον. Ἔπειτα ωφθη επανω
πεντακοσιοις αδελφοις. Τινες το, Ἐπανω, ανω εκ των ουρανων ειναι φασιν. Ου γαρ
επι γης βαδιζων, αλλ' ανω, και υπερ κεφαλης αυτοις ωφθη. Και γαρ ουχι την
 
 

250
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναστασιν πιστωσασθαι εβουλετο μονον, αλλα και την αναληψιν. Τινες δε λεγουσι
το, Ἐπανω πεντακοσιοις, τοις πλειοσιν η πεντακο- σιοις. Ἐξ ων οι πλειους μενουσιν
εως αρτι. Ει γαρ και παλαια διηγουμαι πραγματα, φησιν, αλλ' εχω μαρτυρας ετι
ζωντας. Τινες δε και εκοιμηθη- σαν. Ουκ ειπεν, Ἀπεθανον, αλλ', Ἐκοιμηθησαν, και
ταυτηι τηι λεξει παλιν την αναστασιν βεβαιων. Ἔπειτα ωφθη Ἰακωβωι. Ἐμοι δοκει, τωι
αδελφωι τωιεαυτου· αυτος γαρ αυτον λεγεται κεχειροτονηκεναι, και επισκοπον εν
Ἱεροσολυμοις πεποιηκεναι πρωτον. Ειτα τοις αποστολοις πασιν. Ἦσαν γαρ και αλλοι
αποστολοι, ως οι εβδομηκοντα. Ἔσχατον δε παν- 61.327 των, ωσπερει τωι εκτρωματι
ωφθη καμοι. Τουτο μετριοφροσυνης μαλλον εστι το ρημα. Ουδε γαρ επειδη
ελαχιστος ην, δια τουτο μετα τους αλλους αυτωι ωφθη· επει καν εσχατον εκαλεσε,
πολλων των προ αυτου, μαλλον δε παντων λαμπροτερος ωφθη· και οι πεντακοσιοι
δε αδελφοι ου δηπου Ἰακωβου βελτιους ησαν, επειδη προ εκεινου αυτοις ωφθη. Και
δια τι ουχ ομου πασιν εωρατο; Ἵνα προκαταβαληι της πιστεως τα σπερματα. Ὁ γαρ
πρωτος ιδων και ακριβως πληροφορηθεις, τοις αλλοις απηγγελλεν· ειτα ο λογος
προφθανων, εν προσδοκιαι καθιστη του μεγαλου τουτου θαυματος τον ακουοντα, και
προωδοποιει τηι της οψεως πιστει. ∆ια τουτο ουτε ομου πασιν ωφθη, ουτε εν αρχηι
πλειοσιν, αλλ' ενι μονωι πρωτον, και τουτωι τωι κορυφαιωι παντων και πιστοτατωι.
Και γαρ πιστοτατης σφοδρα εδει ψυχης της πρωτης δεχομενης ταυτην την οψιν. Οι
μεν γαρ μετα το ετερους ιδειν και ακουσαι, παρ' αυτων βλεποντες, ειχον ου μικραν
συντελουσαν εις την πιστιν αυτοις την εκεινων μαρτυριαν, και προπαρασκευαζουσαν αυτων την διανοιαν· ο δε πρωτος καταξιωθεις τουτον ιδειν,
πολλης, οπερ εφθην ειπων, εδειτο της πιστεως, ωστε μη θορυβηθηναι τωι παραδοξωι της θεας. ∆ια τουτο Πετρωι φαινεται πρωτον. Ὁ γαρ πρωτος αυτον ομολογησας
Χριστον, εικοτως και την αναστασιν ηξιωθη πρωτος ιδειν. Ου δια τουτο δε φαινεται
πρωτωι μονωι, αλλ', επειδη και αρνησαμενος ην, εκ περιουσιας αυτον παρακαλων και
δεικνυς οτι ουκ απεγνωσται, προ των αλλων και της οψεως αυτον ταυτης
κατηξιωσε, και πρωτωι τα προβατα ενεχειρισε. ∆ια τουτο και γυναιξιν εφανη
πρωταις. Ἐπειδη το γενος ηλαττωται τουτο, δια τουτο και εν τηι γεννησει και εν τηι
αναστασει πρωτη αυτη αισθανεται της χαριτος. Μετα δε Πετρον και διεσπαρμενως
εκαστωι φαινεται, και ποτε μεν ελατ- τοσι, ποτε δε πλειοσιν, αλληλων αυτους
μαρτυρας και διδασκαλους εν τουτωι ποιων, και τους αποστο- λους αξιοπιστους
κατασκευαζων εν οις ελεγον· Ἔσχατον δε παντων, ωσπερει τωι εκτρωματι, ωφθη
καμοι. Τι βουλεται αυτωι ενταυθα της ταπεινο- φροσυνης τα ρηματα, η ποιον εχει
καιρον; Ει γαρ αξιοπιστον εαυτον αποφηναι βουλεται και εγκαταλε- ξαι τοις μαρτυσι
της αναστασεως, τουναντιον η βου- λεται ποιει· επαραι γαρ εαυτον εδει και δειξαι
με- γαν οντα, ο πολλαχου ποιει καιρου καλουντος αυτο. ∆ια τουτο γαρ και ενταυθα
μετριαζει, επειδη τουτο μελλει ποιειν· αλλ' ουκ ευθεως, αλλα μετα της αυτωι
πρεπουσης συνεσεως. Προτερον γαρ μετριασας και κατηγοριας εαυτου συμφορησας
πολλας, τοτε τα καθ' εαυτον σεμνυνει. Τι δηποτε; Ἵν', οταν το μεγα και υψηλον
εκεινο περι εαυτου φθεγξηται, το, Πε- ρισσοτερον παντων εκοπιασα, ευπαραδεκτος ο
λο- γος γενηται ταυτηι, και τωι ως εξ ακολουθιας τινος, αλλα μη προηγουμενως
ειρησθαι. ∆ια τουτο και Τι- μοθεωι γραφων, και μελλων λεγειν μεγαλα περι εαυ- του,
προτερον τα κατηγορηματα αυτου τιθησι. Και γαρ ο μεν περι αλλων τι μεγα λεγων,
αδεως φθεγγε- ται και μετα παῤρησιας· ο δε εαυτον αναγκαζομενος επαινειν, και
μαλιστα οταν και μαρτυρα εαυτον καληι, αισχυνεται και ερυθριαι· δια δη τουτο και ο
μακαριος ουτος προτερον εαυτον ταλανιζει, και τοτε το μεγα εκεινο φθεγγεται.
Ποιει δε τουτο, το τε επαχθες της 61.328 περιαυτολογιας υποτεμνομενος, και τα
μετα ταυτα ρηθησομενα αξιοπιστα εντευθεν ποιων. Ὁ γαρ μετα αληθειας τα
επονειδιστα θεις, και μηδεν αυτων απο- κρυψαμενος, οιον οτι την Ἐκκλησιαν
 
 

251
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδιωξεν, οτι την πιστιν επορθησε, και τα σεμνα εντευθεν ανυπ- οπτα ποιει. εʹ. Και
σκοπει ταπεινοφροσυνης υπερβολην. Ειπων γαρ, Ἔσχατον δε παντων εμοι ωφθη,
ουκ ηρκεσθη τουτωι· Πολλοι γαρ εσχατοι πρωτοι, φησι, και πρωτοι εσχατοι. ∆ια
τουτο προσεθηκεν. Ὡσ- περει τωι εκτρωματι. Και ουδε ενταυθα εστη, αλλα και την
οικειαν κρισιν προστιθησι και μετα αιτιας λεγων· Ἐγω γαρ ειμι ο ελαχιστος των
αποστο- λων, ος ουκ ειμι ικανος καλεισθαι αποστολος, οτι εδιωξα την Ἐκκλησιαν
του Θεου. Και ουκ ειπε, Των δωδεκα μονων, αλλα και των αλλων απαν- των. Ταυτα
δε παντα ομου μεν μετριαζων ελεγεν, ομου δε και ουτω διακειμενος, οπερ εφην, και
το μελλον ρηθησεσθαι προδιοικουμενος και ευπαραδε- κτον μαλλον ποιων. Ει μεν
γαρ παρελθων ειπεν, Ὀφειλετε μοι πιστευσαι, οτι ανεστη ο Χριστος· ει- δον γαρ
αυτον, και παντων αξιοπιστοτερος ειμι, ατε πλεον καμων, καν προσεστη τοις
ακουουσι το λεγο- μενον· νυνι δε τοις ταπεινοις ενδιατριψας πρωτον και τοις
κατηγοριαν εχουσι, το τε τραχυ της τοιαυ- της διηγησεως υπετεμνετο, και τηι πιστει
της μαρτυ- ριας προωδοποιησε. ∆ια δη τουτο ουδε απλως, οπερ εφην, αποφαινεται
εσχατον εαυτον ειναι, και της προσηγοριας των αποστολων αναξιον, αλλα και την
αιτιαν τιθησι λεγων· Ὅτι εδιωξα την Ἐκκλησιαν. Και μην αφειθη παντα εκεινα, αλλ'
ομως αυτος ου- δεποτε αυτων επιλελησται, το μεγεθος της χαριτος δειξαι
βουλομενος· διο και επαγει λεγων· Χαριτι δε Θεου ειμι ο ειμι. Ειδες παλιν ετερας
ταπεινοφρο- συνης υπερβολην; Τα μεν γαρ ελαττωματα εαυτωι λογιζεται· των δε
κατορθωματων ουδεν, αλλα παντα ανατιθησι τωι Θεωι. Ειτα, ινα μη τον ακροατην εντευθεν υπτιον ποιησηι, φησι· Και η χαρις αυτου η εις εμε ου κενη γεγονε. Και τουτο
παλιν υπεσταλ- μενως. Ου γαρ ειπεν, Ἀξιαν της χαριτος επεδειξα- μην σπουδην, αλλ'
οτι Ου κενη γεγονεν. Ἀλλα περισσοτερον αυτων παντων εκοπιασα. Ουκ ειπεν,
Ἐτιμηθην, αλλ', Ἐκοπιασα, και κιν-δυνους και θανατους εχων ειπειν, τωι ονοματι
του κοπου παλιν υποτεμνεται το ειρημενον. Ειτα παλιν τηι συνηθει κεχρημενος
ταπεινοφροσυνηι, και τουτο ταχεως παρεδραμε, και το παν ανεθηκε τωι Θεωι λε- γων·
Ουκ εγω δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι. Τι ταυτης θαυμαστοτερον γενοιτ' αν
της ψυ- χης; ∆ια γαρ τοσουτων εαυτον καθελων, και εν τι μονον υψηλον
φθεγξαμενος, ουδε τουτο αυτου φησιν ειναι, πανταχοθεν περιστελλων, απο τε των
εμπρο- σθεν, απο τε των μετα ταυτα το υψηλον τουτο ρημα, και ταυτα εξ αναγκης
ελθων επ' αυτο. Σκοπει δε πως επιδαψιλευεται τοις της ταπεινοφροσυνης ρημασι.
Και γαρ, Ἐσχατωι μοι ωφθη παντων, φησι· διο ουδε μεθ' εαυτου τινα αλλον τιθησι·
και, Ὡσπερει τωι εκτρωματι, και ελαχιστον εαυτον των αποστολων ειναι φησι, και
ουδε της προσηγοριας ταυτης αξιον. Και ουδε τουτοις ηρκεσθη, αλλ' ινα μη δοξηι
ρημασι ταπεινοφρονειν, και αιτιας τιθησι και αποδειξεις, του μεν εκτρωμα ειναι το
υστερον αυτον ιδειν τον 61.329 Ἰησουν, του δε και της προσηγοριας αναξιον ειναι
των αποστολων το διωξαι την Ἐκκλησιαν. Ὁ μεν γαρ απλως ταπεινοφρονων, τουτο
ου ποιει· ο δε και τας αιτιας τιθεις, απο συντετριμμενης διανοιας απαντα φθεγγεται.
∆ιο και αλλαχου των αυτων του- των μεμνηται, λεγων· Χαριν δε εχω τωι ενδυναμωσαντι με Χριστωι, οτι πιστον με ηγησατο θεμενος εις διακονιαν, τον προτερον οντα
βλασφημον και διωκτην και υβριστην. Τινος δε ενεκεν και αυτο το υψηλον τουτο
εφθεγξατο, το, Περισσοτερον αυτων εκοπιασα; Τον καιρον εωρα καταναγκαζοντα.
Ει μη γαρ τουτο ειπεν, αλλα μονον εαυτον εξηυτε- λισε, πως ηδυνατο μετα
παῤρησιας εις μαρτυριαν εαυτον καλειν, και μετα των αλλων αριθμειν και λε- γειν,
Ειτε ουν εγω, ειτε εκεινοι, ουτω κηρυσσο- μεν; Τον γαρ μαρτυρα αξιοπιστον ειναι δει
και με- γαν. Πως δε και περισσοτερον αυτων εκοπιασεν, εδειξεν ανωτερω, λεγων· Ἢ
ουκ εχομεν εξουσιαν του φαγειν και πιειν, ως και οι λοιποι αποστολοι; και παλιν,
Ἐγενομην τοις ανομοις ως ανομος. Και γαρ οπου ακριβειαν επιδειξασθαι εδει,
παντας υπερηκοντισε· και οπου συγκαταβηναι εχρην, την αυτην παλιν υπερβολην
 
 

252
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεδειξατο. Τινες δε φασι το εις εθνη απεσταλθαι και το πλειον της οικουμενης
μερος επιδραμειν. Ὅθεν δηλον οτι και πλειονος απ- ελαυσε χαριτος. Ει γαρ πλειον
εκοπιασε, πλειων ην και η χαρις πλειονος δε απελαυσε χαριτος, επειδη και πλειονα
επεδειξατο σπουδην. Ειδες πως, και δι' ων φιλονεικει και βιαζεται συσκιαζειν τα
καθ' εαυ- τον, παντων δεικνυται πρωτος ων; ʹ. Ταυτα και ημεις ακουοντες, τα μεν
ελαττωματα ημων εκπομπευωμεν, τα δε κατορθωματα σιγωμεν· καν καιρος
καταναγκαζηι, συνεσταλμενως αυτα λεγω- μεν, και το παν τηι χαριτι λογιζωμεθα· ο
δη και αυ- τος ποιει, ανω και κατω τον μεν πρωτον αυτου στιζων βιον, τα δε μετα
ταυτα τηι χαριτι λογιζομενος, ινα του Θεου δειξηι την φιλανθρωπιαν παντοθεν, οτι
τοι- ουτον οντα εσωσε, και σωθεντα παλιν τοιουτον ειρ- γασατο. Μηδεις τοινυν των
εν κακιαι οντων απογινω- σκετω, μηδεις των εν αρετηι θαῤρειτω, αλλα κακεινος
εστω περιδεης, και ουτος προθυμος. Ουτε γαρ ραιθυ- μων τις ικανος εσται μειναι εν
αρετηι, ουτε σπουδα- ζων, ασθενης προς το διαφυγειν κακιαν. Και τουτων
αμφοτερων υποδειγμα ο μακαριος ∆αυιδ, ηνικα μι- κρον ενυσταξε, καταπεσων μεγα·
και ηνικα κατενυγη, παλιν προς το προτερον υψος αναδραμων. Και γαρ αμφοτερα εξ
ισης κακα, και το απογινωσκειν και το ραιθυμειν· το μεν γαρ καθαιρει ταχεως απ' αυτης των ουρανων της αψιδος, το δε, αναστηναι τον κειμενον ουκ αφιησι. ∆ιο προς
εκεινον μεν ελεγεν ο Παυλος· Ὁ δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· προς δε τουτον,
Σημερον εαν της φωνης αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας καρδιας υμων· και
παλιν, Τας παρειμενας χειρας, και τα παρα- λελυμενα γονατα ανορθωσατε. Και τον
πεπορνευ- κοτα δε μετανοησαντα, δια τουτο ανακταται ταχεως, ινα μη τηι
περισσοτεραι λυπηι καταποθηι ο τοιουτος. Τι τοινυν επι τοις αλλοις αθυμεις, ω
ανθρωπε; Ει 61.330 γαρ επι αμαρτημασιν, ενθα χρησιμον η λυπη μονον, η αμετρια
πολλην εργαζεται βλαβην, πολλωι μαλλον επι τοις αλλοις. Τινος γαρ ενεκεν αλγεις;
οτι χρη- ματα απωλεσας; Ἀλλ' εννοησον τους ουδε αρτου κορεννυμενους, και
ταχιστην ληψηι παραμυθιαν. Και εφ' εκαστωι δε των δεινων μη τα συμβαντα θρηνει,
αλλ' υπερ των μη συμβαντων χαλεπων ευχαριστει. Ἔσχες χρηματα, και απεβαλες;
Μη δακρυσηις υπερ της ζημιας, αλλ' ευχαριστησον υπερ του χρονου, ου ταυτα
εκαρπωσω· ειπε κατα τον Ἰωβ, Ει τα μεν αγαθα εδεξαμεθα παρα Κυριου, τα δε κακα
ουχ υποισομεν; Μετα δε τουτου κακεινο λογιζου, οτι ει και χρηματα απεβαλες, αλλα
το σωμα σου τεως υγιες εχεις, και ου θρηνεις μετα της πενιας και την του- του
πηρωσιν. Ἀλλα και το σωμα σου λωβην τινα υπεμεινεν; Ἀλλ' ουχ ουτος των
ανθρωπινων κακων ο πυθμην, αλλ' εν τωι μεσωι του πιθου φερηι τεως. Πολλοι γαρ
μετα πενιας και λωβης και δαιμονι πα- λαιουσι και εν ερημοις πλανωνται· αλλοι
παλιν του- των ετερα χαλεπωτερα υπομενουσι. Μη γαρ δη γε- νοιτο ημας παντα
παθειν, οσα δυνατον ενεγκειν. Ταυτ' ουν αει λογιζομενος, τους τα χαλεπωτερα
πασχοντας εννοει, και μηδενι τουτων αλγει· αλλ' οταν αμαρτηις, τοτε μονον
στεναξον, τοτε δακρυσον· ου κωλυω, αλλα και προτρεπω μαλλον· και τοτε δε μετα
συμμετριας, εννοων οτι εστιν επανοδος, εστι καταλλαγη. Ἀλλ' οραις ετερους
τρυφωντας, σαυτον δε εν πενιαι, και ετερον εν λαμπροις ιματιοις, και εν περιφανειαι;
Ἀλλα μη ταυτα μονον σκοπει, αλλα και τα εκ του- των λυπηρα. Και επι της πενιας δε
μη την πτωχειαν μονον, αλλα και την εντευθεν ηδονην αναλο- γιζου. Ὁ μεν γαρ
πλουτος το μεν προσωπειον εχει φαι- δρον, τα δε ενδον ζοφου γεμοντα· η δε πενια
τουν- αντιον· καν το εκαστου συνειδος αναπτυξηις, εν μεν τηι του πενητος ψυχηι
πολλην την αδειαν οψει και την ελευθεριαν· εν δε τηι του πλουτουντος θορυβους,
τα- ραχας, κυματα. Ει δε αλγεις ορων αυτον πλουτουντα, κακεινος πολλωι σου πλεον
αλγει τον αυτου πλουσιω- τερον θεωμενος· και καθαπερ συ τουτον δεδοικας, ουτω
κακεινος αλλον, και ουδεν σου πλεονεκτει κατα τουτο. Ἀλλ' αρχοντα ορων αλγεις,
οτι ιδιωτης συ, και των αρχομενων. Ἀλλ' εννοει και της διαδοχης την ημεραν, και
 
 

253
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προ της ημερας δε εκεινης τους θορυβους, τους κινδυνους, τους πονους, τας
κολακειας, τας αγρυπνιας, τας ταλαιπωριας πασας. Και ταυτα προς τους ουκ
εθελοντας φιλοσοφειν λεγομεν· ως εαν τουτο ειδηις, αφ' ετερων σε μειζονων
δυναμεθα παρακαλεσαι· τεως δε απο των παχυτερων αναγκη προς σε διαλεγεσθαι.
Ὅταν τοινυν ιδηις πλουτουντα, τον εκεινου πλουσιωτερον εννοει, και οψει τουτον
εν οις και συ. Μετα δε τουτον και τον σαυτου πενεστε- ρον σκοπει, και ποσοι
πεινωντες εκοιμηθησαν, και ουσιας πατρυας απεβαλον, και δεσμωτηριον οικουσι,
και θανατον καθ' εκαστην ευχονται την ημεραν. Ουτε γαρ αθυμιαν πενια, ουτε
ηδονην τικτει πλουτος, αλλα και τουτο κακεινο λογισμος υμιν εμποιειν ειωθε.
61.331 Σκοπει δε αρχομενος κατωθεν· ο κοπρωνης αλγει και οδυναται, οτι μη
απηλλακται του ταλαιπωρου και επονειδιστου ειναι δοκουντος επιτηδευματος
τουτου· αλλ' αν απαλλαξηις αυτον τουτου, και ποιησηις μετα αδειας των αναγκαιων
ευπορειν, αλγησει παλιν οτι μη πλειω της χρειας κεκτηται· καν πλειω παρεχηις,
βουλησεται αυτα διπλασιονα ειναι παλιν, και δια τουτο οδυνηθησεται ουχ ηττον, η
προτερον· καν δι- πλασιονα, καν τριπλασιονα δωις, αθυμησει παλιν, οτι μη
πολιτευεται· καν τουτο παρεχηις αυτωι, αθλιον εαυτον ηγησεται, οτι μη των τα
πρωτα πολιτευομε- νων εστι· και ταυτης δε επιλαβομενος της τιμης, θρηνησει, οτι
μη αρχει· οταν δε αρξηι, οτι μη εθνους ολοκληρου· οταν δε και εθνους ολοκληρου,
οτι μη εθνων πολλων· οταν δε εθνων πολλων, οτι μη παν- των. Ὅταν υπαρχος
γενηται, λυπηθησεται παλιν, οτι μη και βασιλευς· καν βασιλευς, οτι μη μονος· καν
μονος, οτι μη και βαρβαρων, οτι μη και της οικουμενης απασης· οταν και της
οικουμενης απασης, δια τι μη και ετερου κοσμου; Και ουτως επ' απειρον ο λογισμος
προιων, ουκ αφιησιν αυτον ησθηναι ποτε. ζʹ. Ειδες πως καν εξ ευτελους και πτωχου
βασιλεα ποιησηις, ουκ αναιρεις την αθυμιαν, λογισμον τον πλεονεξιας ερωντα μη
διορθωσαμενος προτερον; Φερε σοι και τουναντιον δειξω, οτι καν ανωθεν κατω καταγαγηις τον συνεσιν εχοντα, ουκ εμβαλεις εις αθυ- μιαν και λυπην. Και, ει βουλει,
την αυτην κλιμακα καταβαινωμεν, και τον υπαρχον απο του θρονου κα- ταβιβασας
τωι λογωι αποστερει της αξιας εκεινης. Ουδεν γαρ ουτος εντευθεν, αν εθεληι ταυτα
εννοειν, απερ ειπον, αλγησει. Ουδε γαρ απερ αφηιρηται, λο- γιειται, αλλ' απερ εχει
τεως, την δοξαν την απο της αρχης. Ἂν δε και ταυτην αφεληις, λογιειται τους
ιδιωτας, και ουδεποτε τοιαυτης επιβαντας αρχης, και αρκεσει εις παραμυθιαν ο
πλουτος αυτωι· αν δε και τουτου παλιν εκβαληις, σκοπησει τους τα συμ- μετρα
εχοντας· αν δε και τα συμμετρα αφεληις και της αναγκαιας μονης μεταδωις τροφης,
δυνησεται εννοειν τους ουδε ταυτης μετεχοντας, αλλα λιμωι παλαιοντας διηνεκει,
και δεσμωτηριον οικουντας. Ει δε και εις το οικημα εισαγαγοις εκεινο, τους εν
νοσοις ανιατοις οντας, τους εν οδυναις ανηκεστοις ενθυ- μουμενος, οψεται εαυτον
εν πολλωι βελτιοσιν οντα. Και ωσπερ ο κοπρωνης εκεινος ουδε βασιλευς γενο61.332 μενος ευθυμιαν καρπωσεται, ουτως ουτος ουδε δεσμω- της καταστας αλγησει
ποτε. Ουκ αρα πλουτος ηδο- νης, ουτε πενια αθυμιας υποθεσις, αλλ' η ημετερα
γνωμη, και το τα ομματα της διανοιας ημων μη ειναι καθαρα, μηδε εσταναι που και
μενειν, αλλ' απεραντα πετασθαι. Και καθαπερ τα μεν υγιεινα των σωματων, καν
αρτωι τρεφηται μονωι, ευπαθει και σφριγαι· τα δε επινοσα, καν δαψιλους και ποικιλης
απολαυηι τραπεζης, τοσουτωι μαλλον ασθενεστερα γινεται· ουτω και επι της ψυχης
συμβαινειν ειωθεν· οι μεν μικροψυχοι ουδε εν διαδηματι και τιμαις αφατοις
δυναιντ' αν ευθυμειν· οι δε φιλοσοφοι και εν δεσμοις και εν αλυσει και εν πενιαι
καθαρας απο- λαυουσιν ηδονης. Ταυτ' ουν εννοουντες, προς τους καταδεεστερους
αει βλεπωμεν. Ἔστι μεν γαρ και ετερα παραμυθια, αλλα φιλοσοφος και των πολλων
υπερβαινουσα την παχυτητα. Ποια αυτη; Ὅτι ουδεν πλουτος, ουδεν πενια, ουδεν
ατιμια, ουδεν τιμη, αλλ' εν χρονωι βραχει και ρημασι διεστηκασι μονον αλλη- λων.
 
 

254
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μετα δε ταυτης και ετερα ταυτης μειζων, το τα μελλοντα εννοειν και κακα και
αγαθα, τα οντως κακα και οντως αγαθα, και απ' εκεινων παρακαλεισθαι. Ἀλλ'
επειδη πολλοι τουτων, οπερ εφην, ποῤρω των λογων εστηκασι, δια τουτο εκεινοις
ηναγκασθημεν διατριψαι τοις λογοις, ινα οδωι και επι τουτους αγα- γωμεν τους
καταδεξαμενους εκεινα. Ταυτ' ουν απαντα λογισαμενοι, παντοθεν εαυτους
ρυθμισωμεν, και ουδε- ποτε επι των αδοκητων τουτων αλγησομεν. Ουδε γαρ, ει εν
εικονι πλουσιους ιδοιμεν, ζηλωτους ειναι φαιη- μεν αν, ωσπερ ουδε τους πτωχους
εκει γεγραμμενους, αθλιους και ελεεινους· καιτοι γε εκεινοι των παρ' ημιν
πλουτουντων μονιμωτεροι· μαλλον γαρ εν τηι γραφηι μενει πλουσιος, η εν αυτηι των
πραγματων τηι φυσει. Ὁ μεν γαρ και εις ετη πολλακις εκατον ηρκε- σεν ουτω
φαινομενος, ουτος δε εστιν οτε ουδε εις ενιαυτον εντρυφησας τοις ουσι, παντων
αθροον εγυμνωθη. Ταυτ' ουν απαντα λογιζομενοι, πανταχο- θεν επιτειχισωμεν
ευθυμιαν κατα της αλογιστου λυ- πης, ινα και τον παροντα βιον μεθ' ηδονης
διαξωμεν, και των μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΘʹ.
Ειτε ουν εγω, ειτε εκεινοι, ουτω κηρυσσομεν, και ουτως επιστευσατε. αʹ.
Ἐπαρας τους αποστολους και καθελων εαυτον, ειτα παλιν υπερ εκεινους επαρας, ινα
ισοτητα εργα- σηται (και γαρ ισοτητα εποιησε, δειξας εαυτον και πλεονεκτουντα και
πλεονεκτουμενον), και ταυτηι αξιο- πιστον εαυτον κατασκευασας, ουδε ουτως
αυτους 61.332 αφιησιν, αλλα παλιν εαυτον εκεινοις συνταττει, την κατα Χριστον
ενδεικνυμενος ομονοιαν. Ου μην ουτως αυτο ποιει, ως δοξαι προσεῤριφθαι αυτοις,
αλλ' ως και αυτον εν τηι αυτηι φαινεσθαι ταξει· ουτω γαρ τωι κηρυγματι συμφερον
ην. ∆ιο και αμφοτερα ομοιως εσπουδακε, και το μη δοκειν αυτων υπεροραιν, και το
μη δια την εις εκεινους τιμην εξευτελιζεσθαι παρα 61.333 των αρχομενων. ∆ια
τουτο και νυν εξισαζει παλιν λεγων· Ειτε ουν εγω, ειτε εκεινοι, ουτω κηρυσσο- μεν.
Παρ' ου, φησι, βουλεσθε μαθειν, μαθετε· ουδεν διαφερομεν. Και ουκ ειπεν, οτι Ει μη
θελετε εμοι πεισθηναι, εκεινοις πεισθητε, αλλα και εαυτον αξιο- πιστον ποιει, και
καθ' εαυτον αρκειν φησι, και εκεινους καθ' εαυτους. Ουδεν γαρ η των προσωπων
εποιει διαφορα, των αξιωματων ισων οντων. Και εν τηι προς Γαλατας δε τουτο ποιει,
προσλαμβανων αυ- τους, ουχ ως δεομενος, αλλ' αρκειν μεν λεγων και εαυτον· Ἐμοι
γαρ, φησιν, οι δοκουντες ουδεν προσανεθεντο· πλην αλλα και ουτω διωκω αυτων
την ομονοιαν· ∆εξιας γαρ εδωκαν μοι, φησιν. Ει γαρ εμελλεν αει το αξιοπιστον
Παυλου εν ετεροις ειναι και τηι παρ' ετερων μαρτυριαι βεβαιουσθαι, μυρια αν
εβλαβησαν εντευθεν οι μαθηται. Ου τοινυν εαυτον επαιρων τουτο ποιει, αλλ' υπερ
του Ευαγγε- λιου δεδοικως. ∆ιο και ενταυθα φησιν, εξισαζων εαυ- τον· Ειτε ουν εγω,
ειτε εκεινοι, ουτω κηρυσσο- μεν. Καλως ειπε, Κηρυσσομεν, την πολλην παῤ- ρησιαν
ενδεικνυμενος. Ου γαρ λαθρα ουδε εν παρα- βυστωι, αλλα σαλπιγγος λαμπροτεραν
αφιεμεν φωνην. Και ουκ ειπεν, Ἐκηρυξαμεν, αλλα και νυν Ουτω κηρυττομεν. Και
ουτως επιστευσατε. Ἐνταυθα ουκ ειπε, Πιστευετε, αλλ', Ἐπιστευσατε. Ἐπειδη
εσαλευοντο, δια τουτο επι τους ανω χρονους ανεδρα- με, και την παρ' αυτων
εκεινων λοιπον μαρτυριαν προστιθησιν. Ει δε Χριστος κηρυσσεται, οτι εκ νεκρων
εγηγερται, πως λεγουσιν εν υμιν τινες, οτι αναστασις νεκρων ουκ εστιν; Ὁραις πως
αριστα συλλογιζεται, και αποδεικνυσι την αναστασιν εκ του τον Χριστον εγηγερθαι,
προτερον εκεινο πολλαχοθεν κατασκευασας; Και γαρ οι προφηται ειπον τουτο, φησι,
και αυτος εδειξε δια της οψεως, και ημεις κη- ρυσσομεν, και υμεις επιστευσατε,
 
 

255
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τετραπλην την μαρτυριαν πλεκων, την δια των προφητων, την δια της των
πραγματων εκβασεως, την δια των απο- στολων, την δια των μαθητων· μαλλον δε
και πεντα- πλην. Και γαρ και αυτη η αιτια δεικνυσι την αναστα- σιν, το υπερ
αλλοτριων αμαρτιων αποθανειν. Ει τοινυν τουτο αποδεδεικται, ευδηλον οτι και το
ετερον επεται, το και τους λοιπους εγειρεσθαι νεκρους. ∆ιο και ως επι
ομολογουμενου εγκαλει και επαπορει, λεγων· Ει δε Χριστος εγηγερται, πως λεγουσι
τινες εν υμιν, οτι αναστασις νεκρων ουκ εστι; και ταυτηι παλιν υποτεμνομενος την
θρασυτητα των αντιλεγοντων. Ου γαρ ειπε, Πως λεγετε υμεις, αλλα, Πως λεγουσι
τινες εν υμιν· και ουτε παντων ποιει- ται την κατηγοριαν, ουτε αυτους τουτους, ους
αιτια- ται, δηλους καθιστησιν, ωστε μη ποιησαι αναισχυν- τοτερους, ουδ' αυ παλιν
αποκρυπτεται καθολου, ωστε αυτους διορθωσαι. ∆ια δη τουτο και αποσχισας αυτους
του πληθους, προς αυτους αποδυεται, ταυτηι τε ασθενεστερους ποιων και
καταπληττων, και τους αλλους εν τοις προς τουτους αγωσι κατεχων ασφα- λεστερον
επι της αληθειας, και ουκ αφεις αυτομο- 61.334 λησαι προς τους διαφθειρειν αυτους
εσπουδακοτας. Και γαρ καταφορικως παρεσκευασται χρησασθαι τωι λογωι. Ειτα ινα
μη λεγωσιν, οτι τουτο μεν σαφες και δηλον απασι, το τον Χριστον εγηγερθαι, και
ουδεις αμφιβαλλει· ου μην τουτο και το ετερον συναναγκα- ζει, την των ανθρωπων
αναστασιν· το μεν γαρ και προανεφωνηθη και εξεβη και εμαρτυρηθη δια της οψεως,
το της του Χριστου αναστασεως· το δε ετι εν ελπισιν εστι, το ημετερον· ορα τι ποιει·
εκ θατερου μερους παλιν αυτο κατασκευαζει, οπερ πολλης δυνα- μεως ην. Τι γαρ
λεγουσι, φησι, τινες, οτι ουκ εστι νεκρων αναστασις; ουκουν και εκεινο παλιν εκ
του- του ανηιρηται, το τον Χριστον εγηγερθαι. ∆ιο και επαγει λεγων· Ει δε αναστασις
νεκρων ουκ εστιν, ουδε Χριστος εγηγερται. Ειδες την βιαν, και την φιλονεικιαν
Παυλου την αμαχον, πως ουκ εκ του δηλου μονου το αμφιβαλλομενον, αλλα και εκ
του αμφιβαλλομενου τοις αντιλεγουσι τεως εκεινο το δη- λον πειραται
αποδεικνυναι; ουκ επειδη εδειτο απο- δειξεως το ηδη γεγενημενον, αλλ' ινα δειξηι
τουτο ομοιως εκεινωι πιστον ον. βʹ. Και ποια αυτη ακολουθια, φησι; Το μεν γαρ του
Χριστου μη εγερθεντος, μηδε αλλους εγειρεσθαι, ακολουθον· το δε ει αλλοι μη
εγερθειεν, μηδε τουτον εγηγερθαι, πως αν εχοι λογον τινα; Ἐπει ουν τουτο ου
σφοδρα εδοκει λογον εχειν, ορα πως εργαζεται αυτο σφοδρως, ανωθεν τα σπερματα
προκαταβαλλων, απ' αυτης του κηρυγματος της υποθεσεως, οιον οτι υπερ των
αμαρτιων ημων αποθανων εγη- γερται, και οτι απαρχη των κεκοιμημενων εστιν. Ἡ
γαρ απαρχη τινος αν ειη απαρχη, ει μη των εγειρομενων; πως δ' αν ειη απαρχη ουκ
εγειρομε- νων εκεινων ων εστιν απαρχη; πως ουν ουκ εγει- ρονται; ει δε ουκ
εγειρονται, δια τι ηγερθη ο Χρι- στος; δια τι ηλθε; δια τι σαρκα ανελαβεν, ει μη
εμελλεν αναστησειν σαρκα; ου γαρ εδειτο αυτος, αλλα δι' ημας. Ἀλλα ταυτα μεν
υστερον τιθησι προιων, τεως δε φησιν· Ει νεκροι ουκ εγειρονται, ουδε Χριστος
εγηγερται· ως εκεινου τουτωι συνημμενου· ει γαρ μη εμελλεν ανιστασθαι, ουδ' αν
εκεινο εποιη- σεν. Ειδες κατα μικρον ολην την οικονομιαν ανατρε- πομενην εκ των
εκεινων ρηματων και της περι την αναστασιν απιστιας; Ἀλλα τεως ουδεν περι της
σαρκωσεως λεγει, αλλα περι της αναστασεως. Ου γαρ το σαρκωθηναι, αλλα το
αποθανειν τον θανατον ελυσεν· επει σαρκα εχοντος, ετι εκρατει η τυραννις η
εκεινου. Ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, κενον αρα το κηρυγμα ημων. Καιτοι γε
ακολουθον ην ειπειν· Ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, τοις φανεροις μαχεσθε και
προφηταις τοσουτοις και πραγματων αληθειαι· αλλα το πολλωι φοβερωτερον αυτοις
τιθησι· Κενον αρα το κηρυγμα ημων, κενη δε και η πιστις υμων. Κατασεισαι γαρ
αυτων την διανοιαν βουλεται. Το παν απωλεσαμεν, φησιν, απαντα οιχε- ται, ει μη
ηγερθη. Ειδες οσον της οικονομιας το μυστηριον; Ει γαρ αποθανων ουκ ισχυσεν
αναστηναι, ουτε η αμαρτια λελυται, ουτε ο θανατος καθηιρηται, ουτε η καταρα
 
 

256
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανηιρηται, και ουχ ημεις δε μονον κενα εκηρυξαμεν, αλλα και υμεις κενα
επιστευσατε. Και ου ταυτηι μονον δεικνυσι την ατοπιαν τουτων των πονηρων
δογματων, αλλα και επαγωνιζεται λεγων· Ευρισκομεθα δε και ψευδομαρτυρες του
Θεου, 61.335 οτι εμαρτυρησαμεν κατ' αυτου, οτι ηγειρε τον Χριστον, ον ουκ
ηγειρεν, ειπερ αρα νεκροι ουκ εγειρονται. Ει δε ατοπον τουτο (κατηγορια γαρ Θεου
και συκοφαντια), και ουκ ηγειρεν, ως φατε, ου τουτο μονον, αλλα και ετερα εψεται
ατοπα. Και παλιν αυτα κατασκευαζει, και αναλαμβανει λεγων· Ει γαρ νεκροι ουκ
εγειρονται, ουδε Χριστος εγηγερται. Ει γαρ μη εμελλε τουτο ποιειν, ουδ' αν
παρεγενετο. Ἀλλ' ου λεγει τουτο, αλλα το τελος, την αναστασιν αυτου, δι' αυτης
παντας ελκων. Ει δε Χριστος ουκ εγηγερται, ματαια η πιστις υμων. Τωι σαφει και
ωμολογημενωι την αναστασιν του Χριστου συνεχως περιτιθησιν, απο του
ισχυροτερου και το ασθενες ειναι δοκουν και αμφιβολον ισχυρον ποιων και σαφες.
Ἔτι εστε εν ταις αμαρτιαις υμων. Ει γαρ ουκ ηγερθη, ουδε απεθανεν· ει δε ουκ
απεθανεν, ουδε την αμαρτιαν ελυσεν· ο γαρ θανατος αυτου, της αμαρτιας λυσις· Ἴδε
γαρ, φησιν, ο Ἀμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. Πως δε αιρων; Τωι
θανατωι. ∆ιο και αμνον εκαλεσεν, ως σφαττομενον. Ει δε ουκ ανεστη, ουδε εσφαγη·
ει δε ουκ εσφαγη, ουδε η αμαρτια ελυθη· ει δε ουκ ελυθη, εν αυτηι εστε· ει δε εν αυτηι
εστε, εικη εκηρυξαμεν· ει δε εικη εκηρυξαμεν, εικη επιστευσατε. Ἄλλως δε και ο
θανατος αθανατος μενει, ει μη ανεστη. Ει γαρ και αυτος κατεσχεθη υπο του
θανατου, και ουκ ελυσεν αυτου τας ωδινας, πως παντας τους αλλους απηλλαξεν ετι
αυτος κατεχομενος; ∆ιο και επαγει· Ἄρα και οι κοιμηθεντες εν Χριστωι απωλοντο.
Και τι λεγω περι υμων, φησιν, οπου γε και εκεινοι παντες απολωλασιν, οι το παν
διανυ- σαντες, και ουχ υποκειμενοι λοιπον τηι αδηλιαι του μελλοντος; Το δε, Ἐν
Χριστωι, η το εν τηι πιστει φησιν, η οι δι' αυτον αποθανοντες, οι πολλους υπομειναντες κινδυνους, οι πολλας ταλαιπωριας, οι δια της στενης οδου βαδισαντες.
Που νυν εισι τα πονηρα των Μανιχαιων στοματα, των λεγοντων ανα- στασιν αυτον
ενταυθα λεγειν της αμαρτιας την απαλλαγην; Οι γαρ πυκνοι ουτοι και συνεχεις
συλλογισμοι και αντιστρεφοντες ουδεν τουτων εμφαινουσιν ων εκεινοι λεγουσιν,
αλλ' οπερ ημεις φαμεν. Και γαρ αναστασις του πεπτωκοτος λεγεται. ∆ια τουτο και
συνεχως επιλεγει ου το εγηγερθαι μονον, αλλα και το, Ἐκ νεκρων, προστιθεις. Και
Κορινθιοι δε ου περι αφεσεως αμαρτηματων αμφ- εβαλλον, αλλα περι σωματων
αναστασεως. Ποια δε ολως αναγκη, ει μη αναμαρτητοι ειεν οι ανθρωποι, μηδε τον
Χριστον τουτο ειναι; Ει γαρ μη εμελλεν εγειρειν, ακολουθον το λεγειν, τινος ενεκεν
ηλθε, και σαρκα ελαβε, και ανεστη; το δε ημετερον ουκετι. Και γαρ αμαρτανοντων
ανθρωπων και μη αμαρτα- νοντων, αει συνεστι τωι Θεωι το αναμαρτητον, και ουχ
επεται το ημετερον εκεινωι, ουδε αντιστρεφει τουτο προς εκεινο, ωσπερ επι της των
σωματων αναστασεως. Ει εν τηι ζωηι ταυτηι ηλπικοτες εσμεν εν Χριστωι μονον,
ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων εσμεν. γʹ. Τι λεγεις, ω Παυλε; πως εν τηι ζωηι ταυτηι
μονον ηλπικοτες εσμεν, ει σωματα ουκ εγειρεται, της ψυ- χης μενουσης και
αθανατου ουσης; Ὅτι καν μενηι η ψυχη, καν μυριακις αθανατος ηι, ωσπερ ουν και
εστι, της σαρκος χωρις ουκ αποληψεται τα αποῤρητα αγαθα εκεινα, ωσπερ ουν ουδε
κολασθησεσθαι· Παντα γαρ φανερωθησεται εμπροσθεν του βηματος του 61.336
Χριστου, ινα εκαστος κομισηται τα δια του σωματος, προς α επραξεν, ειτε αγαθα ειτε
κακα. ∆ια τουτο φησιν· Ει εν τηι ζωηι ταυτηι ηλπικοτες εσμεν εν Χριστωι μονον,
ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων εσμεν. Ει γαρ ουκ ανισταται το σωμα, αστεφανωτος
η ψυχη μενει εξω της μακαριο- τητος εκεινης της εν ουρανοις· ει δε τουτο, ουδενος
απολαυσομεθα τοτε καθολου· ει δε τοτε ουδενος, εν τωι παροντι τα των αμοιβων. Τι
ουν ημων κατα τουτο αθλιωτερον γενοιτ' αν, φησι; Ταυτα δε ελεγεν ομου μεν εις
τον περι αναστασεως στηριζων των σωματων αυτους λογον, ομου δε και περι της
 
 

257
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αθα- νατου ζωης εκεινης πειθων, ινα μη εις το παρον νομιζωσι τα ημετερα
καταλυειν παντα. Κατασκευα- σας γαρ ικανως δια των εμπροσθεν, οπερ εβουλετο,
και ειπων, Ει νεκροι ουκ εγειρονται, ουδε Χρι- στος εγηγερται· ει δε Χριστος ουκ
ηγερθη, απ- ωλομεθα, και ετι εσμεν εν ταις αμαρτιαις· παλιν και τουτο επαγει,
κατασειων αυτων την απονοιαν. Και γαρ οταν μελληι τι των αναγκαιων εισαγειν
δογματων, τωι φοβωι την πωρωσιν αυτων διασαλευει πρωτον· ο δη και ενταυθα
εποιησεν, ανωτερω τε αυτα διασπει- ρας, και εναγωνιους καταστησας αυτους, ως
του παντος εκπεσοντας· και νυν παλιν ετερως, και ως αν μαλιστα ηλγησαν, το αυτο
τουτο ποιων, και λε- γων· Ἐλεεινοτεροι παντων ανθρωπων εσμεν, ει, μετα
τοσουτους πολεμους και θανατους και τα μυρια δεινα, τοσουτων μελλοιμεν
εκπιπτειν αγαθων, και μεχρι του παροντος τα ημετερα εστηκε· και γαρ παντα της
αναστασεως ηρτηται. Ὥστε και εντευθεν δηλον, οτι ου περι αμαρτηματων ο λογος
αυτωι ην. αλλα περι σωματων αναστασεως, και ζωης της παρ- ουσης και της
μελλουσης. Νυνι δε Χριστος εγη- γερται εκ νεκρων, απαρχη των κεκοιμημενων.
∆ειξας οσα εκ του μη πιστευεσθαι την αναστασιν τικτεται τα κακα, αναλαμβανει τον
λογον παλιν, και φησι· Νυνι δε Χριστος εγηγερται εκ νεκρων· συν- εχως το Ἐκ
νεκρων προστιθεις, ωστε αποῤραψαι των αιρετικων τα στοματα. Ἀπαρχη των
κεκοιμη- μενων. Ει δε απαρχη, και τουτους αναστηναι δει. Ει δε αναστασιν την των
αμαρτιων απαλλαγην ελε- γεν, ουδεις δε αμαρτιας εκτος (και γαρ Παυλος λε- γει,
Ουδεν εμαυτωι συνοιδα, αλλ' ουκ εν τουτωι δεδικαιωμαι), πως εσονται τινες οι
ανισταμενοι καθ' υμας; Ὁραις οτι περι σωματων ο λογος αυτωι ην; Και ινα αξιοπιστον
αυτο ποιησηι, συνεχως τον Χριστον εις το μεσον προφερει, τον ανασταντα εν σαρκι·
ειτα και αιτιολογει. Ὅπερ γαρ εφην, οταν αποφαινηται μεν, την δε αιτιαν μη λεγηι,
ουχ ουτως ευπαραδεκτος ο λογος γινεται τοις πολλοις. Τις ουν η αιτια; Ἐπειδη γαρ
δι' ανθρωπου ο θανατος, και δι' ανθρωπου η αναστασις των νεκρων. Ει δε δι'
ανθρωπου, σωμα παντως εχοντος. Και ορα αυτου την συνεσιν, πως και ετερως
αναγκαιον ποιει τον λογον. Τον γαρ ηττηθεντα, φησιν, αυτον και αναμα- χεσασθαι
δει την καταβληθεισαν φυσιν, αυτον και νικησαι· ουτω γαρ το ονειδος απετριβετο.
Ἴδωμεν δε ποιον φησι θανατον. Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνησκουσιν,
ουτω και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται. Τι ουν; παντες, ειπε μοι, απεθανον
εν τωι Ἀδαμ τον της αμαρτιας θανα- τον; πως ουν Νωε δικαιος εν τηι γενεαι αυτου;
πως δε 61.337 Ἀβρααμ; πως δε Ἰωβ; πως δε οι αλλοι απαντες; Τι δε, ειπε μοι, παντες
ζωοποιηθησονται εν τωι Χρι- στωι; Και που οι εις γεενναν απαγομενοι; Ἂν μεν γαρ
περι σωματος ειρημενον ηι τουτο, εστηκεν ο λο- γος· αν δε περι δικαιοσυνης και
αμαρτιας, ουκετι. Ειτα, ινα μη την ζωοποιησιν κοινην ακουσας, και τους
αμαρτωλους νομισηις σωζεσθαι, επηγαγεν· Ἕκαστος δε εν τωι ιδιωι ταγματι. Μη γαρ,
επειδη αναστασιν ηκουσας, νομιζε παντας των αυτων απο- λαυειν. Ει γαρ επι της
τιμωριας ου παντες τα αυτα πεισονται, αλλα πολλη η διαφορα, πολλωι μαλλον, ενθα
αμαρτωλοι και δικαιοι, πλειων η διαστασις εσται. Ἀπαρχη Χριστος, επειτα οι του
Χριστου· τουτεστιν, οι πιστοι και οι ευδοκιμηκοτες. Ειτα το τελος. Ὅταν γαρ
αναστωσιν εκεινοι, τα πραγματα απαντα ληψεται τελος, ου καθαπερ νυν
ανασταντος του Χριστου τα πραγματα εστηκεν ετι μετεωρα. ∆ιο προσεθηκεν, Ἐν τηι
παρουσιαι αυτου, ινα μα-θηις οτι περι εκεινου του καιρου διαλεγεται. Ὅταν παραδωι
την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι· οταν καταργησηι πασαν αρχην και εξουσιαν και
δυναμιν. δʹ. Ἐνταυθα μοι προσεχετε μετα ακριβειας, και ορατε μη τι διαφυγηι των
λεγομενων υμας. Και γαρ προς εχθρους ημιν η μαχη· διο προτερον την εις ατοπον
απαγωγην δει γυμναζειν, ο και Παυλος πολ- λακις ποιει· ουτω γαρ μαλιστα α
λεγουσιν, ευφωρατα ημιν φανειται. Ἐρωμεθα ουν αυτους πρωτον, τι εστι το
ειρημενον, Ὅταν παραδωι την βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι; Ει γαρ απλως
 
 

258
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκλαβοιμεν τουτο, και μη θεοπρεπως, ουκ εσται μετα ταυτα εχων αυτην· ο γαρ
παραδους ετερωι, παυεται λοιπον του κατεχειν αυτος. Και ου τουτο μονον εσται το
ατοπον, αλλ' οτι ουδε εκεινος ο παραλαβων ευρε- θησεται πριν η παραλαβειν εχων.
Ουκουν κατ' εκει- νους ουτε ο Πατηρ βασιλευς ην εμπροσθεν, και διωκει τα ημετερα,
ουτε ο Υιος μετα ταυτα φανειται βασιλευς ων. Πως ουν περι μεν του Πατρος φησιν
αυτος, οτι Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι; περι δε αυτου ο
∆ανιηλ, οτι Ἡ βα- σιλεια αυτου βασιλεια αιωνιος, ητις ου παρελευ- σεται; Ειδες ποσα
ατοπα τικτεται, και μαχομενα ταις Γραφαις, οταν ανθρωπινως εκλαμβανηι τις τα
λεγομενα; Ποιαν δε και αρχην αρα ενταυθα φησι καταργειν; την των αγγελων;
Ἄπαγε. Ἀλλα την των πιστων; Ουδε τουτο. Ἀλλα ποιαν; Την των δαιμονων, περι ης
φησιν, Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας
εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου. Νυν μεν γαρ
ουδεπω κατηργηνται τελεον· ενεργουσι γαρ πολλα- χου· τοτε δε παυσονται. ∆ει γαρ
αυτον βασιλευειν, αχρις ου αν θηι παντας τους εχθρους υπο τους ποδας αυτου. Παλιν
καντευθεν ετερον ατοπον τικτεται, αν μη και τουτο θεοπρεπως εκλαβωμεν. Το γαρ,
Ἄχρις, τελους εστι και διορισμου· επι δε του Θεου τουτο ουκ εστιν. Ἔσχατος εχθρος
κατ- αργειται ο θανατος. Πως εσχατος; Μετα παντας, 61.338 μετα τον διαβολον,
μετα τα αλλα απαντα. Και γαρ και εν αρχηι εσχατος εισηλθε· προτερον γαρ η συμβουλη του διαβολου, και η παρακοη, και τοτε ο θανατος. Τηι μεν ουν δυναμει και νυν
κατηργηται, τηι δε ενεργειαι τοτε. Παντα γαρ υπεταξεν υπο τους ποδας αυτου. Ὅταν
δε ειπηι, Παντα υπο- τετακται, δηλον οτι εκτος του υποταξαντος αυτωι τα παντα.
Ὅταν δε υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα. Και μην εμπροσθεν ου τον Πατερα ελεγεν ειναι τον
υποταξαντα, αλλ' αυτον καταργουντα· Ὅταν γαρ καταργησηι, φησι, πασαν αρχην και
εξουσιαν· και παλιν, ∆ει γαρ αυτον βασιλευειν αχρις ου αν θηι παντας τους εχθρους
υπο τους ποδας αυτου. Πως ουν ενταυθα τον Πα- τερα φησι; Και ου τουτο μονον εστι
το δοκουν απορον ειναι, αλλ' οτι και δεδοικε δεος σφοδρα ατο- πον, και κεχρηται
επιδιορθωσει λεγων· Ἐκτος του υποταξαντος αυτωι τα παντα, ως τινων υποπτευοντων, μηποτε και ο Πατηρ υποταγηι τωι Υιωι· ου τι γενοιτ' αν αλογωτερον; Ἀλλ' ομως
αυτο δεδοικε. Τι ουν εστι; και γαρ πολλα τα ζητηματα εφεξης κειται· αλλα
συντεινατε μοι την διανοιαν. Και γαρ αναγκαιον ημιν πρωτον και σκοπον ειπειν
Παυλου και την γνω- μην, ην πανταχου ευροι τις αν διαλαμπουσαν, και τοτε την
λυσιν επαγαγειν· και γαρ και τουτο προς την λυσιν ημιν συντελει. Τις ουν η Παυλου
γνωμη, και τι το εθος; Ἄλλως, οταν περι της θεοτητος μο- νης διαλεγηται,
φθεγγεται, και ετερως, οταν εις τον της οικονομιας εμπεσηι λογον. Ὅταν γαρ επιλαβηται της σαρκος, αδεως απαντα λοιπον λεγει τα ταπεινα, θαῤρων ως ουσης
ικανης δεξασθαι τα λεγομενα. Ἴδωμεν τοινυν και ενταυθα ποτερον περι γυμνης της
θεοτητος ο λογος αυτωι, η μετα της οικονομιας αποφαινεται περι αυτου ταυτα, απερ
φησι· μαλλον δε προτερον δειξωμεν, που τουτο εποιησεν οπερ ειπον. Που τοινυν
τουτο εποιησε; Φιλιππησιοις γραφων φησιν· Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων,
εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος·
εταπεινωσεν εαυτον, υπηκοος γενομενος μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου. ∆ιο
και ο Θεος αυτον υπερυψωσεν. Ειδες πως, οτε μεν περι της θεοτητος διελεγετο
μονης, τα μεγαλα εκεινα ειρηκε, το εν μορφηι Θεου υπαρχειν, και το ειναι ισα τωι
γεγεννηκοτι, και αυ- τωι το παν ανατιθησιν· επειδη δε εδειξεν αυτον σοι
σαρκωθεντα, κατεβιβασε παλιν τον λογον; Ει γαρ μη ταυτα διελοις, πολλη η μαχη
των ειρημενων. Και γαρ ει ισα Θεωι ην, πως τον ισον εαυτωι υπερ- υψωσεν; ει εν
μορφηι Θεου ην, πως εχαρισατο αυτωι ονομα; ο γαρ χαριζομενος, τωι μη εχοντι χα 
 

259
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ριζεται, και ο υψων, τον εμπροσθεν ταπεινον οντα υψοι. Ευρεθησεται αρα ατελης
ων, και ενδεως εχων πριν η λαβειν το υψος και το ονομα, και μυρια ετερα λημματα
εντευθεν εψεται ατοπα. Ἀλλ' εαν την οικο- νομιαν προσθηις, ουχ αμαρτησηι ταυτα
λεγων. Ταυτα 61.339 δη και ενταυθα λογιζου, και μετα της γνωμης εκδε- χου
ταυτης τα ειρημενα. εʹ. Μετα δε τουτων και ετερας αιτιας ερουμεν. Τεως και εκεινο
αναγκαιον ειπειν, οτι και περι αναστασεως ο λογος ην τωι Παυλωι, πραγματος
αδυνατου δοκουντος ειναι και σφοδρα απιστουμενου· και προς Κορινθιους
επεστελλεν, ενθα πλειους οι φιλοσοφοι οι τα τοιαυτα κωμωιδουντες αει. Και γαρ εν
τοις αλλοις αλληλοις συῤρηγνυμενοι, εν τουτωι παντες, ατε εξ ενος στο- ματος,
συνεπνευσαν, δογματιζοντες μη ειναι αναστα- σιν. Ἀγωνιζομενος τοινυν υπερ
τοιαυτης υποθεσεως ουτως απιστουμενης και καταγελωμενης και δια την προληψιν
την γεγενημενην και δια την του πραγμα- τος δυσκολιαν, και βουλομενος
κατασκευασαι το δυνατον, πρωτον εκ της αναστασεως του Χριστου τουτο εργαζεται·
και αποδειξας αυτην και απο των προφητων και απο των εωρακοτων και απο των
πι- στευσαντων, επειδη ελαβεν ωμολογημενην την εις ατοπον απαγωγην, και την
των ανθρωπων κατα- σκευαζει λοιπον· Ει γαρ νεκροι ουκ εγειρονται, φησιν, ουδε
Χριστος εγηγερται. Ειτα συνεχως ταυτα αντιστρεψας εν τοις εμπροσθεν, ετερως
παλιν επι- χειρει, απαρχην αυτον καλων, και δεικνυς καταρ- γουντα πασαν αρχην
και εξουσιαν και δυναμιν και θανατον εσχατον. Πως ουν καταργηθειη, φησιν, εαν
μη προτερον, απερ ειχεν, αποβαληι σωματα; Ἐπει ουν μεγαλα περι του Μονογενους
εφθεγξατο, οτι πα- ραδιδωσι την βασιλειαν, τουτεστιν, οτι αυτος ανυει ταυτα, και
αυτος τον πολεμον νικαι, και παντα τιθη- σιν υπο τους ποδας αυτου, επηγαγε, την
απιστιαν των πολλων διορθουμενος· ∆ει γαρ αυτον βασι- λευειν, αχρις ου αν θηι
παντας τους εχθρους υπο τους ποδας αυτου. Ου τελος επιτιθεις τηι βασιλειαι το,
Ἄχρις, ειπεν, αλλ' αξιοπιστον ποιων το ειρημε- νον, και θαῤρειν παρασκευαζων. Μη
γαρ, επειδη ηκουσας, φησιν, οτι καταργησει πασαν αρχην και εξουσιαν και δυναμιν,
και τον διαβολον και τας των δαιμονων φαλαγγας τας τοσαυτας, και των απιστων
τα πληθη και του θανατου την τυραννιδα και τα κακα απαντα, φοβηθηις, ως
ατονουντος αυτου· εως γαρ αν ποιησηι ταυτα παντα, δει βασιλευειν αυτον· ου τουτο
λεγων, οτι μετα το ποιησαι ου βασιλευει, αλλ' εκεινο κατασκευαζων, οτι καν μη νυν
γενηται, παντως εσται. Ου γαρ διακοπτεται αυτου η βασιλεια· κρατει γαρ και ισχυει
και μενει, εως αν παντα κατορθωσηι. Τουτο δε το εθος και εν τηι Παλαιαι ευροι τις αν,
ως οταν λεγηι, Το δε ρημα Κυριου μενει εις τον αιωνα· και, Συ δε ο αυτος ει, και τα
ετη σου ουκ εκλειψουσι. Ταυτα δε λεγει ο προφητης και τα τοιαυτα, επειδαν περι
πραγματων διηγηται μακρωι χρονωι κατορθουμενων και παντως εσομενων, την
δειλιαν των παχυτερων ακροατων εκβαλλων. Ὅτι δε το, Ἄχρις, επι Θεου λεγομενον,
και Ἕως, ουκ εστι τελους, ακουσον τι φησιν· Ἀπο του αιωνος και εως του αιωνος συ
ει· και παλιν, Ἐγω ειμι· και, Ἕως αν καταγηρασετε, εγω ειμι. ∆ια δη τουτο και εσχατον τιθησιν τον θανατον, ινα απο της των αλλων νικης και τουτο ευπαραδεκτον
γενηται τωι απιστουντι. Ὅταν γαρ τον διαβολον ανεληι τον εισαγαγοντα τον 61.340
θανατον, πολλωι μαλλον το εργον το εκεινου καταλυσει. Ἐπει ουν παντα αυτωι
ανατεθεικε, το καταργειν τας αρχας, τας εξουσιας, το κατορθωσαι την βασιλειαν,
λεγω δη των πιστων την σωτηριαν, την της οικου- μενης ειρηνην, την των κακων
αναιρεσιν (τουτο γαρ εστι την βασιλειαν κατορθωσαι, το καταλυσαι τον θανατον)·
και ουκ ειπεν, οτι ο Πατηρ δι' αυτου, αλλ' αυτος καταργησει, και αυτος θησει υπο
τους ποδας αυτου, και ουδαμου του γεγεννηκοτος εμνημονευσεν· εφοβηθη λοιπον,
μη δια τουτο δοξηι παρα τισι των αλογωτερων η μειζων ειναι του Πατρος ο Υιος, η
ετερα τις αρχη αγεννητος· και δια τουτο ηρεμα ασφαλιζομενος παραμυθειται τον
ογκον των ειρημε- νων, λεγων· Παντα γαρ υπεταξεν υπο τους ποδας αυτου· παλιν
 
 

260
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι Πατρι τα κατορθωματα ανατιθεις, ουχ ως ατονουντος του Παιδος (πως γαρ, ωι
τοσαυτα εμαρτυρησεν εμπροσθεν, και παντα ανεθηκε τα ει- ρημενα;), αλλα δια την
αιτιαν ην ειπον, και ινα δειξηι κοινα Πατρι και Υιωι τα υπερ ημων γενομενα απαντα.
Ὅτι γαρ αυτος εαυτωι ηρκεσεν εις το υπο- ταξαι αυτωι τα παντα, ακουσον παλιν
Παυλου λεγον- τος· Ὃς μετασχηματισει το σωμα της ταπεινω- σεως ημων εις το
γενεσθαι συμμορφον τωι σωματι της δοξης αυτου, κατα την ενεργειαν του δυνα- σθαι
αυτον και υποταξαι εαυτωι τα παντα. Ειτα και επιδιορθωσει κεχρηται λεγων· Ὅταν
δε ειπηι, οτι Τα παντα υποτετακται, δηλον οτι εκτος του υποταξαντος αυτωι τα παντα,
ου μικραν καντευ- θεν τωι Μονογενει μαρτυρων δοξαν. Ει γαρ ελαττων ην και πολυ
καταδεεστερος, ουκ αν τουτο εφοβηθη το δεος ποτε. Και ουδε τουτωι αρκειται, αλλα
και ετερον προστιθησι λεγων. Ἵνα γαρ μη τις υποπτευηι και λεγηι· Τι γαρ, ει και μη
υποτετακται ο Πατηρ; ουδεν τουτο κωλυει ισχυροτερον ειναι τον Υιον, δεισας την
ασεβη ταυτην υπονοιαν, επειδη εκεινο ουκ ηρκει και τουτο δειξαι, προσεθηκεν εκ
περιουσιας πολλης· Ὅταν δε υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος
υποταγησεται· την πολλην προς τον Πατερα ομονοιαν δεικνυς, και οτι ουτος αρχη
παντων των αγαθων και αιτια πρωτη, ο τον τοσαυτα δυναμενον και κατορθουντα
γεγεννηκως. ʹ. Ει δε πλεον ειρηκεν η απηιτει του πραγμα- τος η υποθεσις, μη
θαυμασηις· τον γαρ ∆ιδασκαλον τον εαυτου μιμουμενος, ταυτα ποιει. Και γαρ ομονοιαν αυτος δειξαι βουλομενος προς τον γεγεννηκοτα, και οτι ου παρα γνωμην
αυτου αφικται, τοσουτον καταβαινει, ουχ οσον απηιτει της ομονοιας η αποδειξις,
αλλ' οσον εδειτο των παροντων η ασθενεια. Ευχεται γαρ τωι γεγεννηκοτι δι' ουδεν
αλλο, η δια τουτο, και την αιτιαν τιθεις φησιν, Ἵνα πιστευωσιν οτι συ με απεστειλας.
Τουτον ουν μιμουμενος και ενταυθα εκ περιουσιας τηι λεξει κεχρηται, ουχ ινα
δουλειαν κατηναγκασμενην υποπτευσηις, απαγε, αλλ' ινα τα ατοπα εκεινα δογματα
εκ περιουσιας εκβαληι. Και γαρ οταν βουληται τι προῤριζον ανασπασαι, πολληι
κεχρηται τηι περιουσιαι. Ουτω γουν και περι γυναικος πιστης λεγων και ανδρος
απιστου ομιλουντων αλλη- λοις νομωι γαμου, ινα μη νομισηι η γυνη μολυνεσθαι απο
της μιξεως και των περιπλοκων των περι τον 61.341 απιστον, ουκ ειπεν, οτι ουκ
εστιν ακαθαρτος η γυνη, ουδ', οτι ουδεν βλαπτεται παρα του απιστου, αλλ', ο πολλωι
πλεον ην, οτι και ο απιστος ηγιασται δι' αυ- της, ου τουτο δειξαι βουλομενος, οτι ο
Ἕλλην αγιος εγενετο εξ εκεινης, αλλα τηι υπερβοληι του ρηματος τον φοβον αυτης
εκλυσαι σπευδων. Ουτω και ενταυθα τηι περιουσιαι της λεξεως το ασεβες εκεινο
δογμα ανελειν εσπουδακως, ειπεν οπερ ειρηκεν. Ὥσπερ γαρ ασθενη τον Υιον
υποπτευειν, της εσχατης παρανο- μιας εστι· διοπερ αυτο διορθουται λεγων, οτι
Παντας τους εχθρους αυτου θησει υπο τους ποδας αυτου· ουτω παλιν ασεβεστερον
τουτου το ελαττονα νομιζειν τον Πατερα. ∆ιο και αυτο μετα πολλης αναιρει της
υπερβολης. Και ορα πως αυτο τιθησιν· ου γαρ ει- πεν, Ἐκτος του υποταξαντος,
απλως, αλλα, ∆ηλον οτι. Ει γαρ και ωμολογηται, φησιν, αλλ' ομως ασφα- λιζομαι.
Και ινα μαθηις, οτι αυτη εστιν η αιτια των ειρημενων, εκεινο αν σε εροιμην· Ἆρα
προσθηκη γινεται υποταγης τοτε τωι Υιωι; και πως ουκ ατοπον και Θεου αναξιον; η
γαρ μεγιστη υποταγη και υπακοη αυτη, το τον Θεον οντα δουλου μορφην λα- βειν.
Πως ουν τοτε υποταγησεται; Ὁραις οτι την ατοπον υποψιαν αναιρων, τουτο τεθεικε,
και τουτο δε μετα της προσηκουσης υπονοιας; Ὡς γαρ Υιωι προσηκει και Θεωι, ουτως
υπακουει, ουκ ανθρωπινως, αλλ' ελευθεριαζων και εξουσιαν πασαν εχων. Ἐπει πως
συνθρονος; πως ως ο Πατηρ εγειρει, ουτω και αυτος ους θελει; πως τα του Πατρος,
αυτου παντα, και τα αυτου, του Πατρος; Ταυτα γαρ εξουσιαν απηκριβωμενην προς
τον γεγεννηκοτα ημιν ενδεικνυ- ται. Τι δε εστι, Ὅταν παραδωι την βασιλειαν;
Βασιλειας του Θεου δυο οιδεν η Γραφη, την μεν κατ' οικειωσιν, την δε κατα
δημιουργιαν. Βασιλευει μεν γαρ απαντων, και Ἑλληνων και Ἰουδαιων και δαι 
 

261
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονων και των αντιτεταγμενων, κατα τον της δη- μιουργιας λογον· βασιλευει δε
των πιστων και εκον- των και υποτεταγμενων, κατα τον της οικειωσεως. Αυτη η
βασιλεια και αρχην εχειν λεγεται· περι γαρ ταυτης φησι και εν τωι δευτερωι ψαλμωι·
Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου· περι ταυτης και αυτος
ειρηκε τοις μαθη- ταις· Ἐδοθη μοι πασα εξουσια υπο του Πατρος μου, τωι
γεγεννηκοτι απαντα ανατιθεις, ουχ ως αυ- τος ουκ αρκων, αλλα δεικνυς οτι Υιος
εστι, και ουχι αγεννητος. Ταυτην ουν παραδιδωσι, τουτεστι, κατορ- θοι. Τι ποτ' ουν
περι του Πνευματος, φησιν, ουδεν ειρηκεν; Ὅτι ου περι τουτου ο λογος αυτωι ην νυν,
ουδε ομου παντα συγχει· επει και οταν λεγηι, Εις ο Θεος ο Πατηρ, και εις Κυριος
Ἰησους, ου παντως ελαττον αφεις ειναι το Πνευμα, δια τουτο σιγαι, αλλ' επειδη τεως
ου κατηπειγε, τουτο ειπεν. Οιδε γαρ και του Πατρος μεμνησθαι μονου, και ου δια
τουτο τον Υιον εκβαλουμεν· οιδε και του Υιου και του Πνευ- ματος μονου, και ου
δια τουτο τον Πατερα αθετησο- μεν. Τι δε εστιν, Ἵνα ηι ο Θεος τα παντα εν πασιν;
Ἵνα απαντα εις αυτον ανηρτημενα ηι, ινα μη δυο τις αρχας αναρχους υποπτευηι, μηδε
ετεραν βασιλειαν απεσχισμενην. Ὅταν γαρ οι μεν εχθροι υπο τους ποδας ωσι
κειμενοι του Παιδος, ο δε εχων αυτους 61.342 υπο ποδας εῤριμμενους μη στασιαζηι
προς τον γεγεν- νηκοτα, αλλ' ομονοηι μετα πολλης της ακριβειας, αυ- τος εσται τα
παντα εν πασι. Τινες δε της κακιας την αναιρεσιν δηλουντα τουτο αυτον ειρηκεναι
φασιν, ως παντων εικοντων λοιπον και ουδενος ανθισταμενου ουδε
πονηρευομενου. Ὅταν γαρ αμαρτια μη ηι, ευ- δηλον οτι ο Θεος εσται τα παντα εν
πασιν. Ει δε μη ανιστανται τα σωματα, πως ταυτα αληθη; ο γαρ χαλεπωτατος εχθρος
απαντων θανατος μενει ανυσας οπερ ηθελησεν. Ουχι, φησιν· ουδε γαρ αμαρτησονται
λοιπον, φησι. Και τι τουτο; ουδε γαρ περι του θανατου της ψυχης, αλλα περι του
σωματικου διαλε- γεται ενταυθα. Πως ουν καταργειται; νικη γαρ τουτο εστι, το τα
αφαιρεθεντα και κατεχομενα λαβειν. Ει δε μελλει κατεχεσθαι εν τηι γηι τα σωματα,
αρα μενει αυτου η τυραννις, τουτων μεν κατεχομενων, ετερου δε ουκ οντος
σωματος ενθα ηττηθησεται. Ἂν δε τουτο, οπερ ειπεν ο Παυλος, γενηται, ωσπερ ουν
και γενη- σεται, και λαμπρα η νικη φανειται του Θεου δυνη- θεντος αναστησαι το
κατασχεθεντα υπ' αυτου σω- ματα. Ἐπει και πολεμιον τοτε τις νικαι, οταν λαβηι τα
σκυλα, ουχ οταν αφηι παρ' αυτωι μενειν· ει δε μη τις τολμυη τα αυτου λαβειν, πως αν
φαιημεν αυ- τον ηττηθηναι; ζʹ. Τουτον και ο Χριστος της νικης τον τροπον εν τοις
Ευαγγελιοις νενικηκεναι φησιν, ουτω λεγων· Ὅταν δησηι τον ισχυρον, τοτε και τα
σκευη αυτου δι- αρπασει. Ἐπει ει μη τουτο γενοιτο, ουδε νικη σαφης αν ειη. Ὥσπερ
γαρ επι του θανατου της ψυχης ο αποθανων δεδικαιωται απο της αμαρτιας, και ουκ
αν ειποιμεν τουτο νικην ειναι· εκεινος γαρ εστιν ο νε- νικηκως, ουχ ο μη προσθεις
τοις κακοις, αλλ' ο την ηδη γεγενημενην των παθων αιχμαλωσιαν διαλυσας· ουτω
δη και ενταυθα, ου το στηναι τον θανατον επι- νεμομενον τα σωματα φαιην αν ειναι
νικην λαμπραν, αλλα το τα κατασχεθεντα ηδη παρ' αυτου αποσπα- σθηναι. Ει δε ετι
φιλονεικοιεν και λεγοιεν περι του ψυχικου θανατου ταυτα ειρησθαι, πως εσχατος
καταργειται ουτος; και γαρ εφ' εκαστωι βαπτιζομενωι κατηργηθη τελειον. Ἂν μεν τοι
περι σωματος λεγηις, εχει χωραν το ειρημενον, οιον οτι εσχατος καταργει- ται. Ει δε
τις αποροιη τινος ενεκεν περι αναστασεως διαλεγομενος, ου παρηγαγεν εις μεσον τα
ανασταντα σωματα επι του Κυριου, εκεινο αν ειποιμεν, οτι ουκ ην τουτο υπερ της
αναστασεως ειπειν. Το γαρ τους ανασταντας δειξαι παλιν αποθνησκοντας, ουκ ην
απο- δεικνυντος οτι εις τελος καταργειται ο θανατος. ∆ια γαρ τουτο και εσχατον
αυτον ειπε καταργεισθαι, ινα μηκετι υποπτευσηις αυτον ανιστασθαι. Της γαρ κακιας
αναιρεθεισης, πολλωι μαλλον ο θανατος παυσεται. Ουδε γαρ αν εχοι λογον, της
πηγης ξηραινομενης, τον εξ αυτης συνεσταναι ποταμον, και της ριζης αφανιζομενης,
τον καρπον μενειν. Ἐπει ουν εν τηι τελευταιαι ημεραι οι εχθροι καταργουνται του
 
 

262
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου μετα του θανατου και του διαβολου και των δαιμο- νων, μη ασχαλλωμεν επι
τοις ευημερουσιν εχθροις του Θεου. Οι γαρ εχθροι του Κυριου αμα τωι δοξα- σθηναι
αυτους και υψωθηναι εκλειποντες, ωσει κα- πνος εξελιπον. Ὅταν ιδηις τινα εχθρον
του Θεου 61.343 πλουτουντα, δορυφορουμενον, κολακας εχοντα πολ- λους, μη
καταπεσηις, αλλα στεναξον, δακρυσον, παρακαλεσον τον Θεον, ωστε αυτον εις τους
φιλους καταταξαι· και οσωι αν ευ πραττηι εχθρος ων, τοσουτωι αυτον μαλλον
πενθησον. Τους γαρ αμαρτωλους αει μεν θρηνειν δει, μαλιστα δε οταν και πλουτου
και πολλης απολαυωσιν ευημεριας, καθαπερ τους νοσουν- τας, οταν γαστριζωνται
και μεθυωσιν. Ἀλλ' εισι τι- νες, οι και τουτων ακουοντες των ρηματων, ουτως
αθλιως διακεινται, ως στεναζειν εφ' εαυτοις πικρον και λεγειν, οτι ∆ακρυων αξιος
εγω ο μηδεν εχων. Καλως ειπες, Ὁ μηδεν εχων, ουκ επειδη ουκ εχεις απερ εκεινος,
αλλ' επειδη μακαριστον το πραγμα νο- μιζεις· διο και μυριων αξιος αν ειης θρηνων.
Και γαρ ει τις εν υγειαι ζων μακαριζοι τον αῤρωστουντα και εν μαλακηι στρωμνηι
κατακειμενον, εκεινου πολλωι ταλαιπωροτερος και αθλιωτερος ουτος, οτι των
οικειων αγαθων ουδεμιαν αισθησιν εχει. Ὃ δη και επι του- των εστιν ιδειν
συμβαινον· οθεν και ο βιος ημων απας συγκεχυται και τεταρακται. Ταυτα γαρ τα ρηματα μυριους απωλεσε, και τωι διαβολωι προεδωκε, και των λιμωι τηκομενων
ελεεινοτερους εποιησεν. Ὅτι γαρ οι του πλειονος εφιεμενοι, ουτοι και των προσαιτουντων εισιν αθλιωτεροι, ατε και μειζονι και δρι- μυτεραι αθυμιαι τουτων
κατεχομενοι, δηλον εντευθεν. Αυχμος κατελαβε ποτε την πολιν την ημετεραν, και
παντες ετρεμον υπερ των εσχατων, και τον Θεον παρεκαλουν λυσαι τουτι το δεος·
και ην ιδειν τοτε το υπο Μωυσεως ειρημενον, χαλκουν τον ουρανον γεγε- νημενον,
και θανατον των απαντων θανατων χαλε- πωτερον καθ' εκαστην προσδοκωμενον
την ημεραν. Ἀλλ' υστερον, δοξαν τωι φιλανθρωπωι Θεωι, παρ' ελ- πιδα απασαν πολυς
κατεφερετο και απειρος ανωθεν υετος, και παντες εν πανηγυρει και εορτηι λοιπον,
ατε εξ αυτων αναβαντες των του θανατου πυλων. Ἀλλ' εν τοσουτοις αγαθοις και τηι
κοινηι παντων ευφροσυνηι, των ζαπλουτουντων τις τουτων στυγνος και κατηφης,
αποτεθνηκως υπο της αθυμιας περιηιει, και πολλων την αιτιαν πυνθανομενων, δι' ην
εν τηι κοινηι παντων ανθρωπων ηδονηι μονος αλγει, ουδε κατασχειν ενδον ισχυσε το
χαλεπον τουτο παθος, αλλ' υπο της τυραννιδος του νοσηματος κεντουμενος, εις
μεσον εξηνεγκε την αιτιαν· Μυρια γαρ μετρα σιτου κεκτημενος, φησιν, ουκ εχω πως
διαθωμαι ταυτα λοιπον. Ἆρ' ουν τουτον μακαριουμεν, ειπε μοι, υπερ τουτων των
ρηματων, υπερ ων καταλευεσθαι αυτον εδει, τον θηριου παντος ωμοτερον, τον
κοινον εχθρον; Τι λεγεις, ανθρωπε; αλγεις οτι μη παντες απωλοντο, ινα συ
συναγαγηις χρυσιον; ουκ ηκουσας τι φησιν ο Σολομων, Ὁ τιμιουλκων σιτον,
δημοκαταρατος; αλλα περιερχηι κοινος εχθρος των της οικουμενης αγαθων, και τηι
φιλοτιμιαι του ∆εσποτου της οικουμε- νης πολεμιος, και του μαμωνα φιλος, μαλλον
δε δου- λος; Ου γαρ εκκοπηναι την γλωτταν εκεινην εδει; ου γαρ σβεσθηναι την
καρδιαν την ταυτα τεκουσαν τα ρηματα; ηʹ. Ειδες πως ουκ αφιησιν ανθρωπους ειναι
τους ανθρωπους το χρυσιον, αλλα θηρια και δαιμονας; Τι γαρ αν τουτου γενοιτ' αν
ελεεινοτερον του πλουσιου, 61.344 του καθ' εκαστην ημεραν ευχομενου γενεσθαι
λιμον ινα αυτωι γενηται χρυσιον; Και γαρ εις τουναντιον αυτωι το παθος περιισταται
λοιπον· ουδε γαρ χαιρει τηι αφθονιαι της των καρπων κτησεως, αλλα δι' αυτο μεν ουν
τουτο αλγει λοιπον, οτι απειρα κεκτηται. Καιτοι τον πολλα κεκτημενον χαιρειν
εδει· ουτος δε δι' αυτο τουτο αθυμει. Ὁραις οτι, οπερ ελεγον, ου τοσαυτην απο των
παροντων καρπουνται την ηδονην οι πλουτουντες, οσην απο των μηδεπω
προσγεγενη- μενων υπομενουσι την αθυμιαν; Ὁ γαρ σιτου μυρια- δας απειρους
κεκτημενος του πεινωντος μαλλον ηλ- γει και εστενε· και ο μεν την αναγκαιαν
εχων τρο- φην εστεφανουτο και εσκιρτα και ηυχαριστει τωι Θεωι· ο δε τοσουτον
 
 

263
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεκτημενος εδυσχεραινε και απ- ολωλεναι ενομιζεν. Ουκ αρα περιουσια εστιν η την
ηδονην ποιουσα, αλλα γνωμη φιλοσοφος· ως ταυτης ανευ, καν τα παντα τις λαβων
εχηι, ως παντων εστε- ρημενος ουτω διακεισεται και θρηνησει. Ἐπει και ουτος, περι
ου νυν ημιν ο λογος, ει και τοσαυτης απ- εδοτο τιμης απερ ειχεν, οσης εβουλετο,
παλιν αν ηλ- γησεν οτι μη πλειονος, και ει πλειονος ισχυσε, παλιν αν ετεραν
εζητησεν υπερβολην, και ει το μεδιμνον ενος χρυσιου διεθετο, κανταυθα διεκοπτετο
παλιν υπο της αθυμιας, οτι μη το ημιμεδιμνον τοσουτου ην. Ει δε μη παρα την αρχην
τοσουτου η τιμη, μη θαυμα- σηις· επει και οι μεθυοντες ουκ εξ αρχης εμπιπραν- ται,
αλλ' οταν πολλου του ακρατου εμφορηθωσι, τοτε χαλεπωτεραν αναπτουσι την
φλογα. Και ουτοι τοινυν οσωι αν πλειονα περιβαλωνται, τοσουτωι εν μειζονι ενδειαι
καθιστανται, και οι πλειονα κερδαινοντες, αυ- τοι μαλιστα εισιν οι πενομενοι. Ταυτα
δε μοι ου προς τουτον ειρηται μονον, αλλα και προς εκαστον των τα τοιαυτα
νοσουντων, και την των ωνιων τιμην επιτεινοντων, και των πλησιον την πενιαν
πραγμα- τευομενων. Φιλανθρωπιας μεν γαρ ουδεις ουδαμου λογος· πανταχου δε ο
της πλεονεξιας ερως επι του καιρου της πρασεως πολλους εξαγει, και σιτον και
οινον ο μεν θαττον, ο δε βραδυτερον απεδοτο, ουδετε- ρος μεντοι απο κηδεμονιας,
αλλ' ο μεν, ινα πλειονα λαβηι, ο δε ινα μη ελαττω, τραπεντος αυτου του καρπου.
Ἐπειδη γαρ οι πλειους ου πολυν των του Θεου νο- μων ποιουμενοι λογον, παντα
ενδον κατακλεισαντες εχουσιν, ετερως αυτους εις φιλανθρωπιαν εξαγων ο Θεος,
ινα καν αναγκηι τι ποιησωσι χρηστον, μειζονος ζημιας ενεβαλε δεος, ουκ αφιεις εις
πολυν διαρκειν χρονον της γης τους καρπους, ινα καν την απο της φθορας
δεδοικοτες βλαβην, προθωσι τοις δεομενοις και ακοντες, απερ οικοι κατορυξαντες
τηρουσι κακως. Ἀλλα γαρ και μετα ταυτα ουτω τινες εισιν απλη- στοι, ως μηδε
εντευθεν παιδευεσθαι. Πολλοι γουν και πιθους ολοκληρους εκενωσαν, πενητι μεν
ουδε κυαθον δοντες, ουδε αργυριου τοις δεομενοις, οξινην δε γινομενον εις την γην
ριψαντες απαντα, και τους πιθους αυτων προσδιαφθειραντες τωι καρπωι. Ἕτεροι δε
παλιν ουδε μαζης μιας τωι πεινωντι μεταδοντες, ολοκληρα σιτοδοχεια εις ποταμον
εῤριψαν· και επει- δη του Θεου κελευοντος διδοναι τοις δεομενοις ουκ ηκουσαν, του
σητος επιταττοντος και ακοντες το ενδον απαν εξηντλησαν εις απωλειαν και
φθοραν 61.345 εσχατην, πολυν μεν τον γελωτα, πολλας δε τας αρας κατα της
εαυτων κεφαλης μετα της ζημιας επισπα- σαμενοι ταυτης. Και τα μεν ενταυθα,
τοιαυτα· τα δε εκει τις παραστησει λογος; Ὥσπερ γαρ ουτοι τον σητοβρωτον ενταυθα
σιτον αχρηστον γενομενον εις ποταμους ριπτουσιν, ουτω τους ταυτα εργασαμενους
δι' αυτο τουτο αχρηστους γενομενους εις τον του πυ- ρος ριπτει ποταμον ο Θεος.
Καθαπερ γαρ τον σιτον ο σης και ο σκωληξ, ουτω τας τουτων ψυχας η ωμοτης και η
απανθρωπια διεφαγε. Τουτων δε αιτιον το τοις παρουσι προσηλωσθαι, και προς την
ζωην ταυτην κεχηνεναι μονον· οθεν και μυριας αθυμιας μεστοι γινονται οι τοιουτοι.
Καν γαρ οτιουν ειπηις ηδυ, παντα ικανος εστιν αφανισαι της τελευτης ο φοβος, και
τεθνηκεν ο τοιουτος ετι ζων. Και το μεν τους απιστους ταυτα πασχειν, θαυμαστον
ουδεν· οταν δε οι τοσουτων μυστηριων απολελαυκοτες, και τοσαυτα περι των
μελλοντων φιλοσοφησαντες, τοις παρουσιν εμφιλοχωρωσι, τινος αν ειεν αξιοι
συγγνωμης; Ποθεν ουν γινεται το τοις παρουσιν εμφιλοχωρειν; Ἀπο του τρυφηι
προσεχειν, και λιπαινειν την σαρκα, και θρυ- πτειν την ψυχην, και βαρυ το φορτιον
εργαζεσθαι και πολυ το σκοτος και παχυ το παραπετασμα. Ἐν γαρ τηι τρυφηι το μεν
κρειττον δουλουται, το δε χειρον κρατει· και το μεν τυφλουται παντοθεν και συρεται
πεπηρωμενον, το δε αγει και περι- αγει πανταχου, εν τηι των αγομενων οφειλον
κεισθαι ταξει. Και γαρ πολυς ο συνδεσμος της ψυ- χης προς το σωμα, τουτο του
∆ημιουργου μηχανησα- μενου, ινα μη ως αλλοτριον αυτο πειθωσι τινες μισειν. θʹ. Ὁ
μεν γαρ Θεος τους εχθρους εκελευσε φιλειν· ο δε διαβολος τοσουτον ισχυσεν, ως και
 
 

264
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το οικειον σωμα πεισαι τινας μισειν. Ὅταν γαρ ειπηι, οτι του διαβο- λου εστιν, ουδεν
αλλο κατασκευαζει, η τουτο· οπερ εσχατης ληρωδιας εστιν. Ει γαρ του διαβολου εστι,
τις η τοσαυτη συμφωνια, ως επιτηδειον αυτο παντο- θεν εις τας της φιλοσοφου
ψυχης ενεργειας κατα- σκευασαι; Και ει επιτηδειον, φησι, πως αυτην τυ- φλοι; Ουχι
το σωμα εστι το τυφλουν την ψυχην, απαγε, ανθρωπε, αλλ' η τρυφη. Της δε τρυφης
ποθεν εφιεμεθα; Ου παρα το σωμα εχειν, ουδαμως, αλλα παρα προαιρεσιν πονηραν.
Το γαρ σωμα τροφης δειται, ου τρυφης, το σωμα του τρεφεσθαι χρηιζει, ουχι του
διακοπτεσθαι και διαῤρειν. Ουδε γαρ ψυχηι μονον, αλλα και αυτωι τωι σωματι τωι
τρεφομενωι πολεμιον η τρυφη. Και γαρ ασθενεστερον αντι ισχυ- ρου γινεται, και
μαλακωτερον αντι στεῤρου, και επινοσον αντι υγιεινου, και βαρυτερον αντι κουφου,
και αραιοτερον αντι πυκνου, και αισχρον αντι ωραιου, και δυσωδεστερον αντι
ευωδους, και ακαθαρτον αντι καθαρου, και περιωδυνον αντι ανειμενου, και αχρηστον αντι χρησιμου, και παλαιον αντι νεου, και σαθρον αντι ισχυρου, και βραδυ και
νωθρον αντι ταχεος, και χωλον αντι αρτιου. Καιτοι ει του διαβο- λου ην, ουκ εχρην
υπο των αυτου παραβλαπτεσθαι, της κακιας λεγω. Ἀλλ' ουτε το σωμα, ουτε τα σιτια,
του διαβολου, αλλ' η τρυφη μονη. ∆ια γαρ ταυτης τα μυρια ο πονηρος δαιμων
εκεινος ανυει κακα· ουτω δημον ολοκληρον εξετραχηλισεν· Ἐλιπανθη 61.346 γαρ,
φησι, και επαχυνθη, και επλατυνθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος. Και Σοδομοις δε
εν- τευθεν η αρχη των κεραυνων εκεινων εγενετο. Και τουτο δηλων ο Ἰεζεκιηλ
ελεγε· Πλην τουτο το ανομημα Σοδομων, εν υπερηφανιαι και εν πλη- σμονηι αρτων
και εν ευθηνιαις εσπαταλων. ∆ια τουτο και ο Παυλος ελεγεν· Ἡ δε σπαταλωσα,
ζωσα τεθνηκε. Τι δηποτε; Ὅτι ωσπερ ταφον το σωμα περιφερει μυριοις
συνδεδεμενον κακοις. Ει δε το σωμα ουτως απολλυται, πως η ψυχη διακεισεται,
ποσου θορυβου, ποσων κυματων, ποσης ζαλης ανα- πλεως εσται; ∆ια τοι τουτο προς
παντα αχρηστος γινεται και ουτε ειπειν, ουτε ακουσαι, ουτε βουλευ- σασθαι, ουτε τι
πραξαι των δεοντων ραιδιως δυνη- σεται· αλλ' ωσπερ κυβερνητης, χειμωνος κρατησαντος της τεχνης, αυτωι τωι πλοιωι και τοις επι- βαταις υποβρυχιος γινεται· ουτω και
η ψυχη μετα του σωματος εις την χαλεπην της αναισθησιας κα- ταποντιζεται
αβυσσον. Και γαρ καθαπερ μυλην τινα την γαστερα ημιν ενεθηκεν ο Θεος,
συμμετρον αυτηι δυναμιν δους, και ταξας μετρον ρητον, οπερ αυτην αλειν δει καθ'
εκαστην ημεραν. Ἂν ουν τις επιβαληι πλειονα, ακατεργαστα γενομενα τωι παντι λυμαινεται. Ἐντευθεν νοσοι και ασθενειαι και αμορ- φιαι· και γαρ ουκ επινοσον μονον,
αλλα και αισχραν ποιει η τρυφη την καλην. Ὅταν γαρ ερευγηται συνεχως αηδη, και
σεσηποτος οινου πνεηι, και πλεον του δεοντος ερυθαινηται, και τον προσηκοντα
γυναικι ρυθμον διαφθειρηι, και την ευκοσμιαν απολεσηι πα- σαν, και πλαδαρα μεν η
σαρξ γινηται, υφαιμοι δε και διατεταμεναι αι βλεφαριδες, και παχος πλεον του
δεοντος, και πολυσαρκια περιττη· εννοησον ποση γινεται εντευθεν αηδια. Ἐγω δε
και ιατρων ηκουσα λεγοντων, οτι πολλους και προς υψος αναδρα- μειν η τρυφη
μαλιστα εκωλυσε. Του γαρ πνευματος εγκοπτομενου τωι πληθει των
καταβαλλομενων και περι την τουτων εργασιαν ασχολουμενου, οπερ εις αυξησιν
εδει προχωρειν, τουτο δαπαναται εις την των περιττων εργασιαν. Τι αν τις ειποι τας
ποδαλ- γιας, το ρευμα το πανταχου πλανωμενον, τας αλλας νοσους τας εντευθεν,
την βδελυριαν απασαν; Ουδεν γαρ ουτως αηδες, ως γυνη πολλα σιτουμενη. ∆ια
τουτο εν ταις πενομεναις πλειονα την ευμορφιαν ιδοι τις αν, των περιττωματων
αναλισκομενων και ουχι προσπεπλασμενων αυταις, πηλου τινος περιττου δικην,
εικη και ματην. Ἡ γαρ καθημερινη γυμνασια και οι πονοι και αι ταλαιπωριαι και η
συμμετρος τραπεζα και η λιτη διαιτα πολλην μεν αυταις την ευεξιαν, πολλην δε
εντευθεν και την ωραν παρεχου- σιν. Ει δε την ηδονην της τρυφης λεγοις, μεχρι της
φαρυγγος αυτην ευρησεις μονον. Ὁμου τε γαρ την γλωτταν παρηλθε και απεπτη,
 
 

265
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλας εναφιεισα τας αηδιας. Μη γαρ μοι κατακειμενους μονον τους τρυ- φωντας
ιδηις, αλλ' οταν αυτους ανασταντας ιδηις, τοτε παρακολουθησον, και οψει θηριων
μαλλον και αλο- γων, η ανθρωπων σωματα. Ὄψει γαρ καρηβα- ρουντας,
διατεινομενους, συνδεδεμενους, κλινης δεο- μενους και στρωμνης και ησυχιας
πολλης, και καθ- απερ εν κλυδωνιωι πολλωι ταραττομενους, και των
61.347
διασωζοντων δεομενους, και επιθυμουντας της κα- ταστασεως εκεινης, εν ηι πριν η
διαῤραγηναι ησαν. Καθαπερ γαρ αι κυουσαι των γυναικων, ουτω βαρου- μενοι τας
γαστερας περιφερονται, και μολις επι- βαινουσι, και μολις βλεπουσι, και μολις
φθεγγονται, και παντα μολις. Ἂν δε μικρον αυτους τυχηι κατα- δαρθειν, ονειρατα
παλιν ατοπα και μυριων γεμοντα φαντασιων ορωσι. Τι αν τις ειποι την ετεραν
τουτων μανιαν, την των αφροδισιων λεγω; Και γαρ και αυτη τας πηγας εντευθεν
εχει· και καθαπερ ιπποι θηλυ- μανεις, ουτω τωι οιστρωι της μεθης κεντουμενοι, πασιν
επιπηδωσιν, αλογωτερον και μανικωτερον εκεινων σκιρτωντες, και πολλα ετερα
ασχημονουντες,
61.348 α μηδε ειπειν θεμις. Ουδε γαρ ισασι λοιπον ουτε α
πασχουσιν, ουτε α πραττουσιν. Ἀλλ' ουχ ο μη τρυ- φων, τοιουτος· αλλ' εν λιμενι
καθηται τα ετερων ορων ναυαγια, και ηδονης απολαυει καθαρας και διαρκους, την
ελευθερωι προσηκουσαν ζωην μετιων. Ταυτ' ουν ειδοτες, φυγωμεν τα πονηρα της
τρυφης συμ- ποσια, και λιτης αντεχωμεθα τραπεζης, ινα και την ψυχην και το σωμα
ευ διακειμενοι, πασαν τε εργα- σωμεθα αρετην, και των μελλοντων επιτυχωμεν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Μʹ.
Ἐπει τι ποιησουσιν οι βαπτιζομενοι υπερ των νεκρων, ει ολως νεκροι ουκ
εγειρονται; τι και βαπτιζονται υπερ των νεκρων; αʹ. Ἑτερωι παλιν επιχειρει
κεφαλαιωι, ποτε μεν εξ ων ο Θεος ποιει, ποτε δε εξ αυτων ων πραττουσι, τα λεγομενα
κατασκευαζων. Ου μικρον δε και τουτο εις συνηγοριαν δικαιωμα, οταν τους
αντιλεγοντας αυτους μαρτυρας παραγαγηι, δι' ων ποιουσι, των λεγομενων. Τι ουν
εστιν ο φησιν; η βουλεσθε πρωτον ειπω, πως παραποιουσι την ρησιν ταυτην οι τα
Μαρκιωνος νο- σουντες; Και οιδα μεν οτι πολυν κινησω γελωτα, πλην αλλα και δια
τουτο μαλιστα ερω, ινα μειζονως αυτων φυγητε την νοσον. Ἐπειδαν γαρ τις
κατηχου- μενος απελθηι παρ' αυτοις, τον ζωντα υπο την κλινην του τετελευτηκοτος
κρυψαντες, προσιασι τωι νεκρωι και διαλεγονται και πυνθανονται, ει βουλοιτο
λαβειν το βαπτισμα· ειτα εκεινου μηδεν αποκρινομενου, ο κεκρυμμενος κατωθεν
αντ' εκεινου φησιν, οτι δη βουλοιτο βαπτισθηναι· και ουτω βαπτιζουσιν αυτον αντι
του απελθοντος, καθαπερ επι της σκηνης παι- ζοντες· τοσουτον ισχυσε ταις των
ραιθυμων ψυχαις ο διαβολος. Ειτα εγκαλουμενοι, τουτι παραγουσι το ρημα λεγοντες,
οτι και ο Ἀποστολος ειρηκεν· Οι βαπτιζομενοι υπερ των νεκρων. Ειδες τον καταγελωτα τον πολυν; αρ' ουν προς ταυτα αντειπειν αξιον; Ουκ εγωγε οιμαι· πλην ει μη
και τοις μαινομενοις, υπερ ων παραπαιοντες φθεγγονται, διαλεγεσθαι δει. Ἵνα δε
μηδεις των σφοδρα αφελεστερων αλωι, αναγ- καιον υπομειναι και την προς τουτους
αντιῤρησιν. Ει γαρ τουτο ελεγε Παυλος, τινος ενεκεν ηπειλησεν ο Θεος τωι μη
βαπτιζομενωι. Ου γαρ εστι τινα μη βαπτισθηναι λοιπον επινοηθεντος τουτου· αλλως
δε το εγκλημα ουκετι παρα τον απελθοντα γινεται, αλλα παρα τον ζωντα. Τισι δε
ελεγεν, Ἐαν μη φαγητε μου την σαρκα, και πιητε μου το αιμα, ουκ εχετε ζωην εν
εαυτοις; τοις ζωσιν, η τοις τετελευτηκοσιν, ειπε μοι, και παλιν, Ἂν μη τις
αναγεννηθηι εξ υδατος και Πνευματος, ου δυναται ιδειν την βα- σιλειαν του Θεου; Ει
 
 

266
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ τουτο εφειται, και ου χρεια γνωμης της του λαμβανοντος, ουδε συγκατα- θεσεως
της εν τωι ζηιν, τι κωλυει και Ἕλληνας και Ἰουδαιους ουτω γενεσθαι πιστους, ετερων
μετα την τελευτην εκεινων υπερ εκεινων ταυτα ποιουντων; Ἀλλ' ινα μη επιπλεον
τα αραχνιδια διακοπτοντες ματαιοπονωμεν, φερε της ρησεως ταυτης την δυ- ναμιν
υμιν αναπτυξωμεν. Τι ουν φησιν ο Παυλος; Πρωτον δε αναμνησαι βουλομαι τους
μεμνη- μενους υμας ρησεως, ην κατα την εσπεραν εκεινην
61.348 οι
μυσταγωγουντες υμας λεγειν κελευουσι, και τοτε ερω και το του Παυλου· ουτω γαρ
υμιν και τουτο εσται σαφεστερον. Μετα γαρ τα αλλα παντα τουτο προστιθεμεν, ο
νυν ο Παυλος λεγει. Και βουλομαι μεν σαφως αυτο ειπειν, ου τολμω δε δια τους
αμυη- τους· ουτοι γαρ δυσκολωτεραν ημιν ποιουσι την εξ- ηγησιν, αναγκαζοντες η
μη λεγειν σαφως, η εις αυ- τους εκφερειν τα αποῤρητα. Πλην αλλ' ως αν οιος τε ω,
συνεσκιασμενως ερω. Μετα γαρ την απαγγελιαν των μυστικων ρηματων εκεινων
και φοβερων, και τους φρικτους κανονας των εκ του ουρανου κατενεχ- θεντων
δογματων, και τουτο προς τωι τελει προστι- θεμεν, οταν μελλωμεν βαπτιζειν,
κελευοντες λεγειν, οτι Πιστευω εις νεκρων αναστασιν, και επι τηι πιστει ταυτηι
βαπτιζομεθα. Μετα γαρ το ομολογησαι τουτο μετα των αλλων, τοτε καθιεμεθα εις
την πηγην των ιερων ναματων εκεινων. Τουτο τοινυν αναμιμνησκων ο Παυλος
ελεγεν· Ει μη εστιν αναστασις, τι και βαπτιζηι υπερ των νεκρων; τουτεστι, των
σωματων. Και γαρ επι τουτωι βαπτιζηι, του νεκρου σωματος αναστασιν πιστευων, οτι
ουκετι μενει νεκρον. Και συ μεν δια των ρηματων λεγεις νεκρων αναστασιν· ο δε
ιερευς, ωσπερ εν εικονι τινι, απερ επιστευσας και δια των ρηματων ωμολογησας,
δεικνυσι σοι και δια των πραγματων αυτων. Ὅταν χωρις σημειου πιστευηις, τοτε σοι
και το σημειον παρεχει· οταν τα σαυτου ποιησηις, τοτε και ο Θεος σε πληροφορει.
Πως και τινι τροπωι; ∆ια του υδατος. Το γαρ βαπτι- ζεσθαι και καταδυεσθαι, ειτα
ανανευειν, της εις ᾅδου καταβασεως εστι συμβολον και της εκειθεν ανοδου. ∆ιο και
ταφον το βαπτισμα ο Παυλος καλει λεγων· Συνεταφημεν ουν αυτωι δια του βαπτισματος εις τον θανατον. Ἀπο τουτου και το μελ- λον αξιοπιστον ποιει, των σωματων
λεγω την ανα- στασιν. Του γαρ σωμα αναστησαι πολλωι μειζον το αμαρτηματα
αφανισαι. Και τουτο ο Χριστος αποφαι- νομενος, ελεγεν· Τι γαρ εστιν ευκοπωτερον
ειπειν, Ἀφεωνται σοι αι αμαρτιαι, η ειπειν, Ἆρον τον κραββατον σου, και περιπατει;
Το μεν δυσκο- λωτερον εκεινο, φησιν· επειδη δε απιστειτε ατε αδηλωι οντι, και το
ευκολωτερον αντι δυσκολου ποιει- σθε της εμης δυναμεως αποδειξιν, ουδε τουτο
παρ- αιτησομαι παρασχειν υμιν το δειγμα. Τοτε λεγει τωι παραλυτικωι· Ἐγερθεις αρον
την κλινην σου, και υπαγε εις τον οικον σου. βʹ. Και πως τουτο δυσκολον, φησιν,
οταν και βασι- λευσι και αρχουσι δυνατον ηι; και γαρ μοιχους και ανδροφονους
αφιασιν εκεινοι. Παιζεις, ανθρωπε, 61.349 ταυτα λεγων· αμαρτηματα μεν γαρ
αφειναι μονωι Θεωι δυνατον· αρχοντες δε και βασιλεις, καν μοι- χους, καν
ανδροφονους αφωσι, της μεν κολασεως της παρουσης απαλλαττουσι, την δε
αμαρτιαν αυτων ουκ εκκαθαιρουσι· καν εις αρχας αγαγωσι τους αφεθεν- τας, καν
αυτην περιβαλωσι την αλουργιδα, καν το διαδημα επιθωσιν, αλλα βασιλεας μεν
εποιησαν αν ουτω, της δε αμαρτιας ουκ αν ηλευθερωσαν· Θεος γαρ μονος τουτο
ποιει. Ὃ δη και εν τωι λουτρωι της παλιγγενεσιας εργαζεται· αυτης γαρ απτεται της
ψυχης η χαρις, κακειθεν προῤριζον ανασπαι την αμαρτιαν. ∆ια δη τουτο του μεν υπο
βασιλεως αφ- εθεντος ρυπωσαν την ψυχην εστιν ιδειν, την δε του βαπτισθεντος
ουκετι, αλλ' αυτων των ηλιακων ακτι- νων καθαρωτεραν, και οια εξ αρχης
γεννηθεισα ην, μαλλον δε και εκεινης αμεινω πολλωι· Πνευματος γαρ απολαυει του
πανταχοθεν αυτην πυρουντος και την αγιωσυνην επιτεινοντος. Και ωσπερ σιδηρον
η χρυσον αναχωνευων, καθαρον και καινον ανωθεν ποιεις· ουτω δη και το Πνευμα
το αγιον ωσπερ εν χωνευτηριωι τωι βαπτισματι αναχωνευον αυτην, και δαπανων τα
 
 

267
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτηματα, χρυσιου παντος καθαρου καθαρωτερον αποστιλβειν παρασκευαζει. Και
την των σωματων δε αναστασιν αξιοπιστον καντευθεν σοι παλιν δεικνυσιν ουσαν.
Ἐπειδη γαρ η αμαρτια τον θανατον εισηγαγε, της ριζης ξηρανθεισης, ουδεν δει
λοιπον αμφιβαλλειν υπερ της του καρπου απ- ωλειας. ∆ια τουτο προτερον ειπων
αμαρτιων αφεσιν, τοτε ομολογεις και νεκρων αναστασιν, εντευθεν και εις εκεινο
χειραγωγουμενος. Ειτα επειδη ουκ αρκει το ονομα της αναστασεως δειξαι το παν
(πολλοι γαρ ανασταντες παλιν απηλθον, ως οι εν τηι Παλαιαι, ως Λαζαρος, ως οι εν
τωι καιρωι του σταυρου), κελευει λεγειν, Και εις ζωην αιωνιον, ινα μηκετι θανατον
υποπτευσηι τις μετα την αναστασιν εκεινην. Τουτων τοινυν των ρηματων
αναμιμνησκων ο Παυλος φησι· Τι ποιησουσιν οι βαπτιζομενοι υπερ των νεκρων; Ει
γαρ μη εστιν αναστασις, φησι, σκηνη τα ρηματα ταυτα· ει μη εστιν αναστασις, πως
αυτους πειθομεν πιστευειν, απερ ου διδοαμεν; ωσπερ αν ει τις κελευων γραμματειον
εκθεσθαι οτι το και το ελαβε, μηκετι δυη τα εγγραφεντα, ειτα μετα την υπογρα- φην
απαιτοιη τα εγγεγραμμενα. Τι γαρ ποιησει λοιπον ο υπογραψας, υπευθυνον μεν
εαυτον ποιησας, ου λαβων δε απερ ωμολογησεν ειληφεναι; Τουτο γαρ και ενταυθα
λεγει περι των βαπτιζομενων. Τι ποιη- σουσιν οι βαπτιζομενοι, φησιν,
υπογραψαντες μεν αναστασιν σωματων νεκρων, ου λαμβανοντες δε, αλλ'
απατωμενοι; τι δε ολως και της ομολογιας ταυ- της εδει, ει το εργον μη ειπετο; Τι και
ημεις κινδυ- νευομεν πασαν ωραν; Καθ' ημεραν αποθνησκω, νη την υμετεραν
καυχησιν, ην εχω εν Χριστωι Ἰησου. Ὅρα παλιν ποθεν επιχειρει κατασκευασαι το
δογμα, απο της οικειας ψηφου, μαλλον δε ου της αυτου μονον, αλλα και της των
λοιπων αποστολων. Ου μικρον δε και τουτο το τους διδασκαλους εισαγειν σφοδρα
πεπληροφορημενους, και τουτο δεικνυντας ου δια λογων μονον, αλλα και δι' αυτων
των πρα- γματων. ∆ια δη τουτο ου λεγει απλως, οτι Και ημεις 61.350 πεπεισμεθα·
ουδε γαρ ηρκει τουτο πεισαι μονον· αλλα και την δια των πραγματων αποδειξιν
παρεχεται· ως αν ει ελεγε, Ῥημασι ταυτα ομολογειν ουδεν ισως υμιν δοκει
θαυμαστον ειναι· ει δε και την απο των εργων υμιν παρασχοιμεν φωνην, τι προς
τουτο εχοιτε αντειπειν; Ἀκουσατε τοινυν, πως και δια των κινδυνων ταυτα καθ'
εκαστην ομολογουμεν την ημεραν. Και ουκ ειπεν, Ἐγω, αλλ', Ἡμεις, παραλαμβανων παντας ομου τους αποστολους, και ταυτηι μετριαζων τε και αξιοπιστον
ποιων τον λογον. Τι γαρ αν εχοιτε ειπειν; οτι απατωμεν υμας ταυτα κηρυττοντες,
και κενοδοξιας ενεκεν δογματιζομεν; Ἀλλ' ουκ εωσι ταυτα ψηφιζεσθαι οι κινδυνοι·
τις γαρ αν ελοιτο κινδυνευειν διηνεκως εικη και ματην; ∆ιο και ελεγε· Τι και ημεις
κινδυνευομεν πασαν ωραν; Ει γαρ και ελοιτο τις δια κενοδοξιαν, απαξ και δευτερον
τουτο αιρησεται, ουχι παντα τον βιον, καθαπερ ημεις· ημεις γαρ την ζωην απασαν
εις τουτο κατεστησαμεθα. Καθ' ημεραν αποθνησκω, νη την υμετεραν καυχησιν, ην
εχω εν Χριστωι Ἰησου· καυχησιν ενταυθα την αυτων προκοπην λε- γων. Ἐπειδη γαρ
πολλους εδειξε τους κινδυνους οντας, ινα μη δοξηι ως αποδυρομενος ταυτα λεγειν,
Ου μονον ουκ αλγω, φησιν, αλλα και καυχωμαι τωι ταυτα πασχειν υπερ υμων. ∆ιπλη
δε εναβρυνεσθαι φησι, και τωι δι' αυτους κινδυνευειν, και τωι οραιν αυτους
επιδιδοντας. Ειτα το αυτωι συνηθες ποιων, επειδη μεγαλα εφθεγξατο, αμφοτερα
ανατιθησι τωι Χριστωι. Πως δε αποθνησκει καθ' εκαστην ημεραν; Τηι προθυμιαι και τωι
παρεσκευασθαι προς τουτο. Και τινος ενεκεν ταυτα λεγει; Παλιν τον περι της
αναστασεως και δια τουτων κατασκευαζων λογον. Τις γαρ αν ελοιτο, φησι,
τοσουτους υπομενειν θανατους, αναστα- σεως ουκ ουσης ουδε ζωης μετα ταυτα; Ει
γαρ οι πιστευοντες τηι αναστασει, μολις αν υπερ αυτης κιν- δυνευσαιεν, ει μη σφοδρα
ειεν γενναιοι· πολλωι μαλ- λον ο μη πιστευων, φησιν, ουκ αν ελοιτο τοσουτους
υπομενειν θανατους, και ουτω χαλεπους. Και γαρ κατα μικρον ορα ποσην ποιειται
την αυξησιν. Ειπεν, οτι Κινδυνευομεν, προσεθηκεν, οτι Πασαν ωραν, ειτα, οτι Καθ'
 
 

268
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημεραν, ειτα, οτι ου, Κινδυνευω, μονον, φησιν, αλλα και, Ἀποθνησκω. ∆εικνυσι δη
λοιπον και ποταπους θανατους, ουτω λεγων· Ει κατα ανθρωπον εθηριομαχησα εν
Ἐφεσωι, τι μοι το οφελος; γʹ. Τι εστιν, Ει κατα ανθρωπον; Ὅσον το εις ανθρωπους
ηκον, εθηριομαχησα. Τι γαρ, ει ο Θεος εξηρπασε με των κινδυνων; Ὥστε ο μαλιστα
υπερ τουτων οφειλων μεριμναιν, εγω ειμι ο τοσουτους κινδυνους υπομενων, και
μηδεμιαν μηδεπω λαβων αμοιβην. Ει γαρ μη παραγινεται ο της αντιδοσεως καιρος,
αλλα μεχρι του παροντος τα ημετερα συγκε- κλεισται, ημεις εν μειζονι ζημιαι εσμεν.
Ὑμεις μεν γαρ ακινδυνως επιστευσατε, ημεις δε καθ' εκαστην σφαττομεθα την
ημεραν. Ταυτα δε απαντα ελεγεν, ουκ επειδη ουκ ειχεν οφελος και εν αυτωι τωι
πασχειν, αλλα δια την των πολλων ασθενειαν, και ωστε αυτους εις τον περι της
αναστασεως στηριξαι λογον· ουκ επειδη αυτος επι μισθωι ετρεχεν· αρκουσα γαρ ην
61.351 αυτωι αντιδοσις το ποιησαι το δοκουν τωι Θεωι. Ὥστε και οταν λεγηι, Ει εν τηι
ζωηι ταυτηι ηλπικοτες εσμεν εν Χριστωι μονον, ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων
εσμεν· κακει παλιν δι' εκεινους, ωστε τωι φοβωι της αθλιοτητος ταυτης κατασεισαι
αυτων την απιστιαν την περι της αναστασεως, και προς την ασθενειαν αυτων
συγκαταβαινων, ουτω φησι. Και γαρ ο μεγας μισθος, το αρεσκειν διαπαντος τωι Χριστωι· και χωρις της αντιδοσεως, μεγιστη αμοιβη το δι' αυτον κινδυνευειν. Ει νεκροι
ουκ εγειρονται, φαγωμεν και πιωμεν· αυριον γαρ αποθνησκομεν. Τουτο λοιπον το
ρημα και κωμωιδουντος εστι. ∆ιο ουδε οικοθεν αυτο παρηγαγεν, αλλα τον προφητην
επεστησε τον μεγαλοφωνοτατον Ἡσαΐαν, ος περι τινων απηλγηκοτων διαλεγομενος
και απεγνωσμε- νων, ελεγε ταυτι τα ρηματα· Οι σφαζοντες μοσχους, και θυοντες
προβατα, ωστε φαγειν κρεα και πιειν οινον· οι λεγοντες· Φαγωμεν και πιωμεν·
αυριον γαρ αποθνησκομεν. Ἀνακεκαλυμμενα ταυτα εστιν εις τα ωτα Κυριου
Σαβαωθ· και ουκ αφεθησεται υμιν η αμαρτια αυτη, εως αν αποθανητε. Ει δε τοτε
συγγνωμης ησαν απεστερη- μενοι οι ταυτα λεγοντες, πολλωι μαλλον επι της χαριτος. Ειτα ινα μη τραχυτερον ποιησηι τον λογον, ουκ επι πολυ τηι εις ατοπον απαγωγηι
επιμενει, αλλα πα- λιν επι παραινεσιν τρεπει τον λογον, λεγων· Μη πλανασθε,
φθειρουσιν ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι. Ταυτα δε ελεγεν, ομου μεν αυτων
καθαπτομενος ως ανοητων· χρηστα γαρ ενταυθα ευφημως τα ευεξαπα- τητα
εκαλεσεν· ομου δε ως οιον τε εστι και συγγνω- μης υπερ των εμπροσθεν αυτοις
μεταδιδους, και το πλεον των εγκληματων αποσκευαζομενος απ' εκει- νων και εις
ετερους μετατιθεις, ωστε και ταυτηι εις μετανοιαν αυτους εφελκυσασθαι. Ὃ και εν τηι
προς Γαλατας Ἐπιστοληι ποιει λεγων· Ὁ δε ταρασσωνυμας βαστασει το κριμα, οστις
αν ηι. Ἐκνηψατε δικαιως, και μη αμαρτανετε· ως προς μεθυοντας και μαινομενους.
Το γαρ αθροον παντα απο των χειρων ριψαι, μεθυοντων και μαινομενων ην, τωι
μηκετι οραιν α εωρων, μηδε πιστευειν οις εμπροσθεν ωμολογησαν. Τι δε εστι,
∆ικαιως; Ἐπι συμφεροντι και χρησιμωι. Ἔστι γαρ αδικως νηφειν, οταν επι βλαβηι της
εαυτου ψυχης διεγηγερμενος τις ηι. Καλως δε και το, Μη αμαρτανετε, προσεθηκε,
δεικνυς οτι εντευθεν αυτοις τα σπερματα της απιστιας. Και πολλαχου τουτο
αινιττεται, οτι βιος διεφθαρμενος πονηρα τικτει δογματα· ως οταν λεγηι, Ῥιζα
παντων των κακων η φιλαργυρια, ης τινες ορεγομενοι, απεπλανηθησαν της
πιστεως. Και γαρ πολλοι των πονηρα συνειδοτων εαυτοις, και ου βουλομενων
δουναι δικην, απο του φοβου τουτου και εις την περι της αναστασεως
παραβλαπτονται πιστιν· ωσπερ ουν οι μεγαλα κατορθουντες και καθ' εκαστην αυτην
επιθυμουσι την ημεραν ιδειν. Ἀγνωσιαν γαρ Θεου τινες εχουσι· προς εντροπην υμιν
λεγω. Ὅρα πως παλιν μετατιθησι τα εγκληματα εις ετερους. Ου γαρ ειπεν, οτι
Ἀγνωσιαν εχετε, αλλ', Ἀγνωσιαν τινες εχουσι. Το γαρ τηι αναστασει
61.352
διαπιστειν, ου σφοδρα ειδοτος εστι την του Θεου δυ- ναμιν την αμαχον και προς
παντα αρκουσαν. Ει γαρ εξ ουκ οντων τα οντα εποιησε, πολλωι μαλλον τα
 
 

269
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαλυθεντα δυνησεται αναστησαι. Και επειδη σφοδρα αυτων καθηψατο, και μεθ'
υπερβολης εκωμυδησεν, εις γαστριμαργιαν, εις ανοιαν, εις παραπληξιαν
διαβαλλων, παραμυθουμενος τα ειρημενα, φησι· Προς εντροπην υμιν λεγω,
τουτεστιν, ωστε διορ- θωσαι, ωστε επαναγαγειν, ωστε αισχυνθεντας υμας γενεσθαι
βελτιους. ∆εδοικε γαρ μη περα του δεοντος τεμων, αποσκιρτησαι ποιησηι. δʹ. Ταυτα
δε μη προς εκεινους ειρησθαι νομιζωμεν μονον, αλλα και νυν ειρησθαι προς
απαντας τους τα αυτα νοσουντας, και τους βιον διεφθαρμενον εχοντας. Και γαρ ουχ
οι τα πονηρα δογματα εχοντες μονον, αλλα και οι αμαρτιαις κατεχομενοι χαλεπαις,
μεθυουσι τε και παραπαιουσι. ∆ιο και προς αυτους αν λεχθειη δικαιως το, Ἐκνηψατε,
και μαλιστα προς τους τωι καρωι της πλεονεξιας βεβαρημενους, τους κακως
αρπαζοντας. Ἔστι γαρ αρπαγη καλη η των ουρανων αρπαγη, η μηδεν βλαπτουσα. Ἐν
μεν γαρ τοις χρημασιν ουκ εστιν ετερον γενεσθαι πλουσιον, μη ετερου προτερον
γενομενου πενητος· επι δε των πνευματικων ουκ ενι τουτο, αλλα τουναντιον απαν,
ουκ εστι τινα γενεσθαι πλουσιον, μη ετερον ποιησαντα ευπορον· αν γαρ μηδενα
ωφελησηις, ου δυνησηι γε- νεσθαι ευπορος. Ἐν μεν γαρ τοις σωματικοις η με- ταδοσις
μειωσιν ποιει· εν δε τοις πνευματικοις η μεταδοσις πλεονασμον εργαζεται, και το μη
μετα- δουναι, τουτο πολλην πενιαν κατασκευαζει, και κο- λασιν εσχατην επαγει. Και
δεικνυσι τουτο ο το τα- λαντον κατορυξας. Και γαρ ο λογον εχων σοφιας, με- ταδους
ετερωι, ηυξησε την περιουσιαν, πολλους ποιησας τους σοφους· οικοι δε κατακρυψας,
απεστε- ρησεν εαυτον της περιουσιας, ου κτησαμενος την των πολλων ωφελειαν.
Παλιν ο χαρισματα εχων ετε- ρα, πολλους ιασαμενος εξετεινε την δωρεαν· και ουτε
αυτος εξεκενωθη τηι μεταδοσει, και πολλους ετερους ενεπλησε της πνευματικης
δωρεας. Και επι παντων των πνευματικων ακινητος ουτος ο κανων διαμενει. Ουτω
και επι της βασιλειας, ο μεν κοινω- νους πολλους κατασκευαζων εαυτωι της
βασιλειας, ταυτηι μειζονως αυτης απολαυσεται παλιν· ο δε μη- δενα σπουδαζων
λαβειν κοινωνον, και αυτος εκπεσει- ται των πολλων αγαθων εκεινων. Ει γαρ η
σοφια η αισθητη ου δαπαναται, μυριων αρπαζοντων, ουτε ο τεχνιτης πολλους τους
τεχνιτας ποιων απολλυσι την τεχνην, πολλωι μαλλον ο την βασιλειαν αρπαζων
ελατ- τονα ουκ εργαζεται, αλλα τοτε πλειων εσται ο πλουτος ημιν, οταν πολλους επι
τουτο καλωμεν. Ἁρ- πασωμεν τοινυν τα μη αναλισκομενα, αλλα πλεονα- ζοντα εν
τωι αρπαζεσθαι· αρπασωμεν τα μηδενα εχοντα συκοφαντην, μηδενα βασκανον. Και
γαρ ει χρυσιου τοπος ην πηγην εχων αναβλυζουσαν αεν- ναον, και τοσουτωι πλεον
επεῤρει, οσωι πλεον εξην- τλειτο, ετερος δε τοπος ην θησαυρον εχων κατορωρυγμενον, ποθεν αν ηθελησας πλουτειν; ουχι εκει- θεν; ∆ηλον. Ἀλλ', ινα μη λογωι
τουτο μονον ανα- πλασωμεν, λογισασθε επι του αερος το ειρημενον και 61.353 επι
του ηλιου· ταυτα γαρ αρπαζεται παρα παντων, και παντας πληροι· αλλα ταυτα μεν,
και απολαυον- των και μη απολαυοντων, ομοια μενει μη ελαττου- μενα. Ὃ δε εγω
ειπον, πολλωι μειζον εστιν. Ου γαρ ομοια μενει η πνευματικη σοφια διαδιδομενη και
μη διαδιδομενη, αλλ' αυξεται μαλλον διαδιδομενη. Ει δε τις ουκ ανεχεται των
ειρημενων, αλλ' ετι τηι των βιωτικων προστετηκε πενιαι αρπαζων τα ελαττουμε- να,
καν τουτωι παλιν αναμιμνησκεσθω της τροφης του μαννα, και φοβεισθω το
παραδειγμα της κολα- σεως. Ὅπερ γαρ επ' εκεινης συνεβαινε, τουτο και επι των
πλεονεκτουντων νυν εκβαινον εστιν ιδειν. Τι δε τοτε συνεβαινε; Σκωληκες εβρυον
απο της πλεονεξιας. Τουτο και νυν γινεται επι τουτων. Το μεν γαρ μετρον της
τροφης το αυτο απασι· μιαν γαρ πλη- ρουμεν γαστερα· η δε κοπρος παρα σοι πλειων
τωι τρυφωντι. Και καθαπερ εκει εν ταις οικιαις οι το πλεον του νενομισμενου
συλλεγοντες, ου μαννα συν- ηγον, αλλα σκωληκας πλειους και σηπεδονα· ουτω δη
και εν τηι τρυφηι και εν τηι πλεονεξιαι, ου τροφην πλειονα, αλλα φθοραν πλειονα
συναγουσιν οι γαστρι- ζομενοι και μεθυοντες. Ἀλλ' ομως τοσουτωι χειρους εκεινων
 
 

270
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οι νυν, οσωι εκεινοι μεν απαξ παθοντες τουτο, εσωφρονισθησαν· ουτοι δε καθ'
εκαστην ημεραν τον σκωληκα τουτον εκεινου πολλωι χαλεπωτερον εις τας οικιας
τας εαυτων εισαγοντες, ουτε αισθανονται, ουτε κορεννυνται. Ὅτι γαρ ταυτα
εκεινοις εοικε κατα τον της ματαιοπονιας λογον (τηι γαρ τιμωριαι πολλωι ταυτα
χαλεπωτερα), εντευθεν σκοπει. Τινι γαρ δια- φερει ο πλουσιος του πενητος; ουχ εν
σωμα περι- βαλλει; ου μιαν τρεφει γαστερα; τινι ουν πλεον- εκτει; Ταις φροντισι, τωι
δαπανασθαι, τωι παρ- ακουειν Θεου, τωι διαφθειρειν την σαρκα, τωι λυμαι- νεσθαι την
ψυχην. Ταυτα γαρ εστιν, οις πλεονεκτει τον πενητα· ως ει γε πολλους επληρου
γαστερας, ταχα τι και λεγειν ειχεν, οιον οτι πλειων η χρεια, και μειζων η της
δαπανης αναγκη. Ἀλλα και νυν εχουσι, φησιν, ειπειν, οτι πολλας πληρουσι, τας των
οικετων, τας των θεραπαινιδων. Ἀλλ' ου χρειας ενε- κεν, ουδε φιλανθρωπιας τουτο
γινεται, αλλα τυφου μονον. οθεν ουδ' αν ανασχοιτο τις της απολογιας αυτων. εʹ.
∆ια τι γαρ πολλους εχει οικετας; Ὥσπερ γαρ εν ιματιοις την χρειαν διωκειν δει
μονον, και εν τραπε- ζηι, ουτω και εν οικεταις. Τις ουν η χρεια; Ουκ εσ- τιν ουδεμια.
Και γαρ ενι τον ενα χρησθαι δεσποτην οικετηι μονον εχρην· μαλλον δε και δυο και
τρεις δε- σποτας ενι οικετηι. Ει δε βαρυ τουτο, εννοησον τους ουδε ενα εχοντας, και
ευκολωτερας απολαυοντας θε- ραπειας· και γαρ αυταρκεις τηι διακονιαι τηι εαυτων
εποιησεν ο Θεος, μαλλον δε και τηι του πλησιον. Ει δε απιστεις, ακουε Παυλου
λεγοντος· Ταις χρειαις μου, και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται. Ειτα
ο μεν της οικουμενης διδα- σκαλος και των ουρανων αξιος ουκ ηισχυνετο μυριοις
υπηρετων· συ δε, ει μη πολλας περιφερεις ανδρα- ποδων αγελας, αισχρον ειναι
νομιζεις, ουκ ειδως οτι τουτο μεν ουν μαλιστα εστι το καταισχυνον σε; Και γαρ δια
τουτο και χειρας ημιν εδωκεν ο Θεος και 61.354 ποδας, ινα μη δεωμεθα οικετων.
Ουδε γαρ χρειας ενεκεν το των δουλων επεισηχθη γενος, επει μετα του Ἀδαμ
επλασθη αν και δουλος· αλλ' αμαρτιας εστι το επιτιμιον, και της παρακοης η
κολασις. Ὁ δε Χριστος παραγενομενος, και τουτο ελυσεν· Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου ουκ
εστι δουλος ουδε ελευθε- ρος. Ὥστε ουκ αναγκαιον το δουλον εχειν· ει δε και
αναγκαιον, ενα που μονον, η το πολυ δευτερον. Τι βουλεται τα σμηνη των οικετων;
Καθαπερ γαρ οι προβατοπωλαι και οι σωματοκαπηλοι, ουτως εν βα- λανειωι, ουτως
εν αγοραι περιιασιν οι πλουτουντες. Πλην αλλ' ουδεν ακριβολογουμαι· εστω σοι και
δευ- τερος οικετης· ει δε πολλους συναγεις, ου φιλανθρω- πιας ενεκεν τουτο ποιεις,
αλλα θρυπτομενος· επει, ει κηδομενος, μηδενα εις διακονιαν απασχολησηις την σην,
αλλ' αγορασας, και τεχνας διδαξας ωστε αρκειν εαυτοις, αφες ελευθερους. Ὅταν δε
μαστιζηις, οταν δεσμευηις, ουκετι φιλανθρωπιας το εργον. Και οιδα μεν οτι φορτικος
ειμι τοις ακουουσιν· αλλα τι παθω; Εις τουτο κειμαι, και ου παυσομαι ταυτα λεγων,
αν τε γενηται τι πλεον, αν τε μηδεν. Τι γαρ σοι βουλεται το σοβειν επι της αγορας; μη
γαρ μεταξυ θηριων περιπατεις, οτι απελαυνεις τους εντυγχανοντας; Μη φοβηθηις·
ουδεις δακνει των προσιοντων, και πλησιον σοι βαδιζοντων. Ἀλλ' υβριν ηγηι το μετα
παντων συμβαδιζειν; Και ποσης ταυτα μανιας, ποσης τερα- τωδειας, τον μεν ιππον
πλησιον επομενον μη νομι- ζειν φερειν υβριν, ανθρωπον δε, ει μη απο μυριων
ελαυνοιτο σταδιων, καταισχυνειν ηγεισθαι; Τι δε και παιδας ραβδουχους εχεις, ως
δουλοις κεχρημενος τοις ελευθεροις, μαλλον δε αυτος παντος ατιμοτερον οικε- του
ζων; και γαρ παντος ευτελεστερος οικετου ο τοσ- ουτον περιφερων τυφον. ∆ια τουτο
ουδε οψονται την οντως ελευθεριαν οι τωι χαλεπωι τουτωι καταδουλω- σαντες
εαυτους παθει. Ει γαρ απελαυνειν βουλει και σοβειν, μη τους προσιοντας, αλλα τον
τυφον απελα- σον· μη δια του παιδος, αλλα δια σεαυτου· μη τηι μαστιγι ταυτηι, αλλα
τηι πνευματικηι. Νυν μεν γαρ σου ο παις απελαυνει τους συμβαδιζοντας, σε δε ανωθεν
η απονοια αισχροτερον, η οικετης τον πλη- σιον. Ἂν δε απο του ιππου καταβας,
ελασηις αυτην δια της ταπεινοφροσυνης, υψηλοτερον καθεδηι και εν μειζονι σαυτον
 
 

271
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταστησεις τιμηι, ουδεν του παιδος εις τουτο δεομενος. Ὅταν γαρ μετριος
γενομενος χα- μαι βαδιζηις, επι του οχηματος καθεδηι της ταπεινο- φροσυνης του
μεχρι των ουρανων σε αναγοντος, του πτηνους εχοντος ιππους· αν δε αποπεσων
εκεινου, εις το της αλαζονειας μεταβηις, των χαμαι συ- ρομενων ερπετων ουδεν
αμεινον διακεισαι, αλλα και αθλιωτερον πολλωι και ελεεινοτερον. Τους μεν γαρ η
του σωματος πηρωσις ουτω καταναγκαζει συρεσθαι, σε δε η της αλαζονειας νοσος.
Και γαρ Πας ο υψων εαυτον, φησι, ταπεινωθησεται. Ἵν' ουν μη ταπει- νωθωμεν,
αλλα υψωθωμεν, επι το υψος ελθωμεν εκει- νο. Ουτω γαρ και αναπαυσιν ευρησομεν
ταις ψυχαις ημων κατα τον θειον χρησμον, και της αληθους και υψηλοτατης
επιτευξομεθα τιμης· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και
τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΜΑʹ
1 Ἀλλ' ερει τις, Πως εγειρονται οι νεκροι; ποιωι δε σωματι ερχονται; Ἄφρον,
συ ο σπειρεις, ου ζωοποιειται, εαν μη αποθανηι. αʹ. Ἥμερος ων σφοδρα και ταπεινος
ο Ἀποστολος πανταχου, ενταυθα και πληκτικωτερον τωι λογωι κεχρη- ται δια την
ατοπιαν των αντιλεγοντων. Ου μην αρ- κειται τουτωι, αλλα και λογισμους και
παραδειγματα τιθησι, και τον σφοδρα φιλονεικον ταυτηι χειρουμε- νος. Και ανωτερω
μεν φησιν· Ἐπειδη δι' ανθρωπου ο θανατος, και δι' ανθρωπου η αναστασις· ενταυθα
δε αντιθεσιν λυει παρ' Ἑλληνων εισαγομενην. Και ορα πως παλιν υποτεμνεται το
σφοδρον της διαβολης. Ου γαρ ειπεν, Ἀλλ' ισως ερειτε, αλλ' αδιοριστον τεθεικε τον
αντιλεγοντα, ινα μετα αδειας καταφο- ρικωι χρωμενος τωι λογωι, μη σφοδρα πληξηι
τους ακουοντας· και τιθησι δυο τας επαπορησεις, του τρο- που της αναστασεως, και
της ποιοτητος των σωμα- των. Και γαρ περι αμφοτερων ηπορουν λεγοντες· Πως
εγειρεται το διαλυθεν; και, Ποιωι σωματι ερ- χονται; Τι δε εστι, Ποιωι σωματι; Οιον
τουτωι τωι φθαρεντι, τωι απολωλοτι, η ετερωι τινι; Ειτα δεικνυς οτι ου τα
αμφιβαλλομενα ζητουσιν, αλλα τα ωμολο- γημενα, ευθεως πληκτικωτερον απανται
λεγων· Ἄφρον, συ ο σπειρεις ου ζωοποιειται, εαν μη αποθανηι. Ὅπερ και ημεις
ειωθαμεν ποιειν επι των τοις ωμολογημενοις αντιλεγοντων. Και τινος ενεκεν ουκ
ευθεως επι την δυναμιν του Θεου κατεφυγεν; Ὅτι απιστοις διαλεγεται. Ὅταν μεν
γαρ προς πι-στους αυτωι ο λογος ηι, ου σφοδρα δειται λογισμων. ∆ιοπερ ειπων
αλλαχου, οτι Μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως υμων εις το γενεσθαι συμμορφον τωι σωματι της δοξης αυτου, και πλεον τι της αναστασεως ενδειξαμενος, ου
τεθεικε παραδει- γματα, αλλ' αντι πασης αποδειξεως του Θεου την δυναμιν εις
μεσον ηγαγε προσθεις και ειπων, Κατα την ενεργειαν του δυνασθαι αυτον και
υποταξαι αυτωι τα παντα. Ἐνταυθα δε και λογισμους κινει. Ἐπειδη γαρ απο των
Γραφων αυτο κατεσκευασε, και ταυτα προστιθησιν εκ περιουσιας λοιπον προς τους
ου πειθομενους ταις Γραφαις, και φησιν· Ἄφρον, συ ο σπειρεις. Τουτεστι, Παρα
σαυτου την αποδειξιν εχεις τουτων, δι' ων πραττεις καθ' εκαστην ημεραν, και
αμφιβαλλεις ετι; ∆ια ταυτα σε αφρονα καλω, οτι τα καθ' ημεραν υπο σου γινο- μενα
αγνοεις, και αυτος δημιουργος αναστασεως ων περι Θεου αμφιβαλλεις. ∆ιο σφοδρα
εμφαντικως ειπε, Συ ο σπειρεις, συ ο θνητος και απολλυμενος. Και ορα πως ταις
λεξεσιν οικειως τηι υποκειμενηι κεχρη- ται υποθεσει. Ου ζωοποιειται γαρ, φησιν, εαν
μη αποθανηι. Τας γαρ οικειας λεξεις των σπερματων αφεις, οιον το βλαστανει, και
φυεται, και σηπεται, και διαλυεται, τας καταλληλους ηρμοσε τηι σαρκι τηι ημετεραι, το
Ζωοποιειται και Ἀποθανηι, οπερ ου σπερματων κυριως εστιν, αλλα σωματων. Και
ουκ ειπεν, οτι Μετα το αποθανειν ζηι, αλλ', ο μειζον εστιν, οτι ∆ια τουτο ζηι, επειδη
αποθνησκει. Ὁραις οτι, οπερ αει λεγω, εις τουναντιον αει περιτρεπει τον 61.356
 
 

272
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογον. Ὃ γαρ εποιουντο εκεινοι τεκμηριον του μη ανιστασθαι, τουτο του ανιστασθαι
ποιειται αποδειξιν· και γαρ ελεγον ουκ ανιστασθαι, επειδη απεθανε. Τι ουν αυτος
αντιστρεψας φησι; Και μην ει μη απ- εθανεν, ουκ αν ανεστη· και δια τουτο ανισταται,
επειδη απεθανε. Καθαπερ γαρ ο Χριστος σαφεστερον αυτο τουτο ενδεικνυται λεγων·
Ὁ κοκκος του σι- του, εαν πεσων εις την γην μη αποθανηι, αυτος μονος μενει· εαν δε
αποθανηι, πολυν καρπον φε- ρει· εκειθεν και ο Παυλος το παραδειγμα τουτο
ελκυσας, ουκ ειπεν, οτι Ου ζηι, αλλ', Ου ζωοποιειται, παλιν του Θεου την δυναμιν
παραλαμβανων, και δεικνυς οτι ουχ η της γης φυσις, αλλ' αυτος το παν εργαζεται.
Και τι δηποτε ουχ οπερ οικειοτερον ην, τουτο ηγαγεν εις μεσον, το σπερμα λεγω το
ανθρω- πινον; Και γαρ και η ημετερα γεννησις απο φθορας αρχεται, ωσπερ η του
σιτου. Ὅτι ουκ ην ισον, αλλα τουτο πλεον. Ὁλοκληρον γαρ τι ζητει φθειρομενον,
εκεινο δε μερος ην· διοπερ τουτο εις μεσον αγει. Ἄλ- λως δε, εκεινο μεν και απο
ζωντος προεισι, και εις ζωσαν εμπιπτει γαστερα· ενταυθα δε ουκ εις σαρκα, αλλ' εις
την γην ο σπορος καταβαλλεται, και εις αυ- την διαλυεται, καθαπερ το σωμα το
τεθνηκος. ∆ιο και ταυτηι οικειοτερον ην το υποδειγμα. Και ο σπει- ρων, ου το σωμα
το γενησομενον σπειρει. Τα μεν γαρ εμπροσθεν ειρημενα, προς το λεγειν πως εγειρονται· τουτο δε, προς το διαπορειν ποιωι σωματι ερχονται. Τι δε εστιν, Ου το σωμα
το γενησομε- νον σπειρεις; Ου σταχυν ολοκληρον, ουδε σιτον νεον. Ἐνταυθα γαρ
ουκετι προς την αναστασιν ο λο- γος, αλλα προς τον τροπον της αναστασεως,
ποταπον το σωμα το μελλον ανιστασθαι, οιον ει τοιουτον, η βελτιον και
λαμπροτερον· και αμφοτερα απο του αυτου υποδειγματος λαμβανει, δεικνυς οτι
πολλωι βελτιον. βʹ. Ἀλλ' οι αιρετικοι μηδεν τουτων συνιεντες επιπη- δωσι, και
λεγουσιν, οτι Ἕτερον σωμα πιπτει, και ετερον σωμα ανισταται. Πως ουν αναστασις;
του γαρ πεσοντος εστιν η αναστασις. Που δε το θαυμαστον και παραδοξον κατα του
θανατου νικητη- ριον, ει αλλο πιπτει, και αλλο ανισταται; ουκετι γαρ φανησεται
εκεινος αποδους οπερ ελαβεν αιχμαλωτον. Πως δε το υποδειγμα αρμοσειεν αν τοις
ειρημενοις; ου γαρ αλλη μεν ουσια σπειρεται, αλλη δε εγειρεται, αλλ' η αυτη
βελτιων. Ἔσται δε ουδε ο Χριστος το αυτο σωμα ανειληφως, απαρχη των
ανισταμενων γε- νομενος· αλλα καθ' υμας εκεινο μεν εῤριψε, καιτοι γε ουδεν
ημαρτηκος, ετερον δε ελαβεν. Ποθεν αρα το ετερον; τουτο μεν γαρ εκ παρθενου,
εκεινο δε ποθεν; Ὁραις εις οσην ατοπιαν ο λογος εξεκυλισθη; ∆ια τι γαρ και τους
τυπους δεικνυσι των ηλων; ουχι τουτο αποδειξαι θελων, οτι αυτο εκεινο εστι το
ανασκολο- πισθεν, και αυτο παλιν ανεστη; Τι δε και ο τυπος βουλεται αυτωι ο του
Ἰωνα; ου γαρ δηπου αλλος μεν κατεποθη, αλλος δε εις την γην εξηνεχθη Ἰωνας. Τι
δε και ελεγε, Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρι- σιν ημεραις εγερω αυτον; τον γαρ
λυομενον δηλον- οτι τουτον και ανιστη. ∆ιο και προσεθηκεν ο ευαγ- 61.357
γελιστης, οτι Ἐκεινος δε ελεγε περι του ναου του σωματος αυτου. Τι ουν φησιν, Ου
το σωμα το γενησομενον σπειρεις; Τουτεστιν, ου τον ασταχυν· και γαρ αυτος εστι,
και ουκ αυτος· αυτος μεν, οτι αυτη η ουσια· ουκ αυτος δε, οτι βελτιων ουτος, της μεν
αυτης ουσιας μενουσης, μειζονος δε της ευπρε- πειας γινομενης, και καινου του
αυτου ανισταμενου· επειδη ει μη τουτο ην, ουδε αναστασεως εδει, ει μη βελτιον
ανιστασθαι εμελλε. Τι γαρ και καθηιρει την οικιαν, ει μη λαμπροτεραν εμελλε
οικοδομειν; Τουτο τοινυν προς τους νομιζοντας την αυτην ειναι φθοραν ειπεν. Ειτα,
ινα μη αλλο τις παλιν υποπτευσηι σωμα εντευθεν ειρησθαι, παραμυθειται το αινιγμα,
και αυ- τος ερμηνευει το ειρημενον, μη συγχωρων τωι ακροατηι αλλαχου περιαγειν
την εννοιαν την εντευθεν. Τι τοι- νυν δει των ημετερων λογων; Ἄκουσον αυτου λεγοντος και ερμηνευοντος τι εστιν· Ου το σωμα το γενησομενον σπειρεις. Ευθεως γαρ
επηγαγεν, Ἀλλα γυμνον κοκκον ει τυχοι σιτου, η τινος των τοιουτων σπερματων.
Τουτεστιν, Ου το σωμα το γενησομενον· οιον ουχ ουτω περιβεβλημενον, ουδε κα 
 

273
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαμην εχοντα και ανθερικας, Ἀλλα γυμνον κοκ- κον, ει τυχοι σιτου, η τινος των
τοιουτων. Και ο Θεος αυτωι διδωσι σωμα, καθως ηθελησε. Ναι, φησιν, αλλ' εκει της
φυσεως το εργον εστι. Ποιας φυσεως, ειπε μοι; και γαρ και εκει το παν ο Θεος
εργαζεται, ουχ η φυσις ουδε η γη ουδε ο υετος. ∆ιο- περ και αυτος ταυτα δηλων, και
γην και υετον και αερα και ηλιον και χειρας γεωργικας αφεις, επηγα- γεν, οτι Ὁ
Θεος αυτωι διδωσι σωμα, καθως ηθελησε.
Μη τοινυν περιεργαζου μηδε
πολυπραγμονει, πως και τινι τροπωι, οταν Θεου δυναμιν και θελημα ακου- σηις. Και
εκαστωι των σπερματων το ιδιον σωμα. Που τοινυν το αλλοτριον; το γαρ ιδιον
διδωσιν. Ὥστε οταν λεγηι, Ου το γενησομενον σπειρεις, ου τουτο λεγει, οτι αλλη αντι
αλλης ουσιας ανισταται, αλλ' οτι βελτιων, οτι λαμπροτερα. Ἑκαστωι γαρ, φησι, των
σπερματων το ιδιον σωμα. Ἐντευθεν λοιπον και την διαφοραν εισαγει της τοτε
εσομενης αναστασεως. Μη γαρ, επειδη σιτος σπειρεται και παντες σταχυες
ανερχονται, δια τουτο νομισηις και εν τηι αναστασει ισοτιμιαν ειναι. Μαλιστα μεν γαρ
ουδε εν τοις σπερ- μασι μια ταξις, αλλα τα μεν τιμιωτερα, τα δε κατα- δεεστερα. ∆ιο
και επηγαγεν, Ἑκαστωι το ιδιον σω- μα. Πλην αλλ' ουκ αρκειται τουτωι, αλλ' ετεραν
ζη- τει διαφοραν μειζονα και σαφεστεραν. Ἵνα γαρ μη ακουσας, οπερ εφην, οτι
παντες ανιστανται, παντας των αυτων απολαυειν νομισηις, προκατεβαλετο μεν και
εν τοις εμπροσθεν της εννοιας ταυτης τα σπερ- ματα, ειπων· Ἕκαστος δε εν τωι ιδιωι
ταγματι. Ἐρ-γαζεται δε αυτο σαφεστερον και ενταυθα παλιν λεγων· Ου πασα σαρξ η
αυτη σαρξ. Τι λεγω γαρ, φησιν, επι των σπερματων; επι των σωματων γυμνασωμεν
αυτο τουτο, περι ων ο λογος ημιν νυν. ∆ιο και επαγει λεγων· Ἄλλη μεν σαρξ
ανθρωπων, αλλη δε κτη- νων, και αλλη πτηνων, και αλλη ιχθυων. Και σωματα
επουρανια, και σωματα επιγεια· αλλ' ετερα μεν η των επουρανιων δοξα, ετερα δε η
των επιγειων· αλλη δοξα ηλιου, και αλλη δοξα σελη- 61.358 νης, και αλλη δοξα
αστερων· αστηρ γαρ αστε- ρος διαφερει εν δοξηι. γʹ. Και τι βουλεται αυτωι ταυτι τα
ρηματα; τινος ενε- κεν εκ της αναστασεως της των σωματων εις τον περι αστερων
και ηλιου λογον εξεπεσεν; Ουκ εξεπεσεν, ουδε απεῤραγη της υποθεσεως, απαγε, αλλ'
ετι αυτης εχεται. Ἐπειδη γαρ τον περι της αναστασεως κατ- εσκευασε λογον,
δεικνυσι λοιπον οτι πολλη της δοξης τοτε η διαφορα, ει και η αναστασις μια· και
διαιρει εις δυο το παν τεως, εις τα επουρανια και τα επιγεια. Ὅτι μεν γαρ τα σωματα
ανισταται, εδειξε δια του σιτου· οτι δε ουκ εν τηι αυτηι δοξηι παντα, δεικνυσιν
εντευθεν. Ὥσπερ γαρ το απιστειν τηι αναστασει υπτιους ποιει, ουτω παλιν ραιθυμους
το νομιζειν παν- τας των αυτων αξιουσθαι. ∆ιοπερ αμφοτερα διορθου- ται· και τα
μεν εν τοις εμπροσθεν απηρτισε, τουτου δε αρχεται νυν· και ποιησας δυο ταγματα
δικαιων τε και αμαρτωλων, αυτα τα δυο ταυτα εις πολλα παλιν κατατεμνει μερη,
δεικνυς οτι ουτε δικαιοι και αμαρ- τωλοι των αυτων τευξονται, ουτε δικαιοι παντες
δι- καιοις ομοιως, ουτε αμαρτωλοι αμαρτωλοις. Ποιει τοινυν πρωτην μιαν τομην
δικαιων και αμαρτωλων λεγων· Σωματα επουρανια, και σωματα επιγεια· δια μεν
των επιγειων τουτους αινιττομενος, δια δε των επουρανιων εκεινους. Ειτα λοιπον
των αμαρτωλων διαφοραν προς αμαρτωλους εισαγει, λεγων· Ου πασα σαρξ η αυτη
σαρξ· αλλα αλλη μεν ιχθυων, αλλη δε πτηνων και κτηνων. Καιτοι παντα σωματα,
αλλα τα μεν εν πλειονι, τα δε εν ελαττονι ευτελειαι. Και εν ζωηι δε ομοιως, και εν
αυτηι τηι κατασκευηι. Και ειπων τουτο, αναβαινει παλιν εις τον ουρανον λεγων·
Ἄλλη δοξα ηλιου, και αλλη δοξα σεληνης. Ὥσπερ γαρ εν τοις επιγειοις σωμασι διαφορα, ουτω και εν τοις επουρανιοις, και διαφορα, ουχ η τυχουσα, αλλα και μεχρι
των εσχατων. Ου γαρ ηλιωι προς σεληνην, ουδε σεληνηι προς αστερας δια- φορα
μονον, αλλα και αστρασι προς αστερας. Ει γαρ και παντα εν ουρανωι, αλλα τα μεν
πλειονος, τα δε ελαττονος μετεχει δοξης. Τι τοινυν εντευθεν καταμαν- θανομεν; Ὅτι
ει και εν βασιλειαι παντες, ου παντες των αυτων απολαυσονται· και ει παντες εν
 
 

274
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεεννηι οι αμαρτωλοι, ου παντες τα αυτα υπομενουσι. ∆ιο και επηγαγεν· Ουτω και η
αναστασις των νεκρων. Ουτω, πως; Ἐν διαφοραι πολληι. Ειτα αφεις τουτον τον
λογον ως αρκουντως αποδειχθεντα, παλιν επ' αυ- την της αναστασεως την
αποδειξιν και τον τροπον ερχεται, λεγων· Σπειρεται εν φθοραι, εγειρεται εν
αφθαρσιαι. Και θεα συνεσιν· Ἐπι μεν των σπερματων τωι των σωματων εχρησατο
ονοματι λεγων· Ου ζωο- ποιειται, εαν μη αποθανηι· επι δε των σωματων τηι των
σπερματων προσηγοριαι, λεγων· Σπειρεται εν φθοραι, εγειρεται εν αφθαρσιαι. Ουκ
ειπε, Φυεται, ινα μη της γης εργον νομισηις, αλλ', Ἐγειρεται. Σποραν δε ενταυθα, ου
την γενεσιν ημων λεγει την εν μητραι, αλλα την ταφην την εν τηι γηι των τετελευτηκοτων σωματων, την διαλυσιν, την τεφραν. ∆ιο ειπων, Σπειρεται εν φθοραι,
εγειρεται εν αφθαρ- σιαι, επηγαγε· Σπειρεται εν ατιμιαι. Τι γαρ ειδεχθε- στερον νεκρου
διαῤρυεντος; Ἐγειρεται εν δοξηι. 61.359 Σπειρεται εν ασθενειαι. Ουπω γαρ ημεραι
τριακον- τα, και το παν απωλετο· και κατασχειν εαυτην η σαρξ ου δυναται, ουδε
προς μιαν αρκεσαι ημεραν. Ἐγειρεται εν δυναμει. Τοτε γαρ αυτου ουδεν περι- εσται
λοιπον. ∆ια δη τουτο και εκεινων εδεηθη των υπο- δειγματων, ινα μη ταυτα
ακουοντες πολλοι, οτι εν αφθαρσιαι και δοξηι και δυναμει εγειρονται, νομισωσι
μηδεμιαν ειναι διαφοραν των ανισταμενων. Παντες μεν γαρ ανιστανται, και εν
δυναμει και εν αφθαρσιαι και εν δοξηι ταυτηι τηι της αφθαρσιας, ου μεντοι της τιμης
της αυτης ουδε της ασφαλειας παντες. Σπει- ρεται σωμα ψυχικον, εγειρεται σωμα
πνευματικον. Ἔστι σωμα ψυχικον, και εστι σωμα πνευματικον. Τι λεγεις; τουτο δε
ου πνευματικον; Πνευματικον μεν, αλλ' εκεινο πολλωι πλεον. Νυν μεν γαρ και αφιπταται του Πνευματος του αγιου πολλακις η πολλη χαρις, αμαρτανοντων μεγαλα
τινων, και του πνευμα- τος δε παροντος της ψυχης η ζωη της σαρκος· και το τοιουτο
κενον εστι τουτου χωρις· τοτε δε ουχ ουτως, αλλα διηνεκως παραμενει τηι σαρκι των
δικαιων, και αυτου εσται το κρατος παρουσης και της ψυχης. Ἢ γαρ τι τοιουτον
ηινιξατο, ειπων, Πνευματικον, η οτι κουφοτερον εσται και λεπτοτερον, και οιον και
επ' αερος οχεισθαι, μαλλον δε αμφοτερα. Ει δε απιστεις τωι λογωι, ορα τα επουρανια
σωματα τα ουτω λαμπρα και διαρκη τεως και εν αγηρατωι ληξει διαμενοντα, και
πιστευσον εντευθεν, οτι δυναται ο Θεος ποιησαι και ταυτα τα φθαρτα αφθαρτα και
πολλωι βελτιω των ορωμενων. Ουτω και γεγραπται· Ἐγενετο ο πρωτος ανθρωπος
Ἀδαμ εις ψυχην ζωσαν· ο εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν. Καιτοι το μεν
γεγραπται, το δε ου γεγραπται· πως ουν ειπεν, οτι Γεγραπται; Ἀπο της των
πραγματων εκβασεως αυτο μετεφρασεν· οπερ εθος αυτωι συνεχως ποιειν. Και γαρ
εθος τουτο προφητου. Και γαρ την Ἱερουσα-λημ πολιν δικαιοσυνης εφησεν ο
προφητης κληθησε- σθαι, και ουκ εκληθη. Τι ουν; εψευσατο ο προφητης; Ουδαμως·
την γαρ δια των πραγματων εκβασιν λεγει. Και τον Χριστον δε Ἐμμανουηλ· και
ουδε αυτος ουτω κεκληται, αλλα τα πραγματα ταυτην αφιησι την φωνην. Ουτω και
ενταυθα, Ὁ εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν. δʹ. Ταυτα δε ειπεν, ινα μαθηις οτι
και της παρουσης ζωης και της μελλουσης τα συμβολα ηδη και τα ενεχυρα εφθασε,
της μεν παρουσης ο Ἀδαμ, της δε μελλουσης ο Χριστος. Ἐπειδη γαρ τα χρηστοτερα εν
ελπισι τιθησι, δεικνυσι την αρχην ηδη εκβεβηκυιαν, και την ριζαν και την πηγην
φανεισαν. Ει δε η ριζα και η πηγη πασι καταδηλος, ουδεν δει περι των καρ- πων
αμφιβαλλειν. ∆ιο λεγει· Ὁ εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν· και αλλαχου δε,
Ζωοποιησει τα θνητα σωματα υμων δια του ενοικουντος αυτου Πνευματος εν υμιν.
Ἄρα του Πνευματος το ζωο-ποιειν. Ειτα ινα μη τις ειπηι, ∆ια τι πρεσβυτερα τα
χειρονα, και τα μεν ολα εξεβη τα ψυχικα, ου μεχρι της απαρχης, τα δε εως της
απαρχης μονον; δει- 61.360 κνυσιν οτι και αι αρχαι εκατερων ουτω διεταγησαν. Ου
γαρ πρωτον, φησι, το πνευματικον, αλλα το ψυχικον, επειτα το πνευματικον. Και ου
λεγει, δια τι, αλλ' αρκειται τηι του Θεου διαταξει, την απο των πραγματων ψηφον
 
 

275
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχων μαρτυρουσαν τηι αριστηι του Θεου οικονομιαι, και δεικνυς οτι επι το βελτιον αει
τα ημετερα προεισιν, αμα καντευθεν πιστουμενος τον λογον. Ει γαρ τα ελαττονα
εξεβη, πολλωι μαλλον τα βελτιω προσδοκαιν χρη. Ἐπει ουν τοιουτων μελλομεν
απολαυειν αγαθων, εις ταυτην εαυτους καταταξωμεν την ταξιν, και μη κλαιωμεν
τους απιοντας, αλλα τους κακως τον βιον καταλυοντας. Ἐπει και γεωργος, οταν ιδηι
τον σιτον διαλυομενον, ου θρηνει, αλλ' εως μεν αν βλεπηι στε- ρεον εν τηι γηι
μενοντα, δεδοικε και τρεμει· επειδαν δε ιδηι διαλυθεντα, χαιρει. Ἀρχη γαρ της
μελλουσης σπορας η διαλυσις. Ουτω και ημεις τοτε χαιρωμεν, οταν πεσηι η οικια η
φθαρτη, οταν σπαρηι ο ανθρωπος. Και μη θαυμασηις, ει σποραν την ταφην εκαλεσε·
και γαρ αυτη βελτιων η σπορα. Ἐκεινην μεν γαρ διαδε- χονται θανατοι και πονοι και
κινδυνοι και φροντιδες, ταυτην δε, αν ορθως βιωμεν, στεφανοι και βραβεια· και την
μεν φθορα και θανατος, την δε αφθαρ- σια και αθανασια και τα μυρια αγαθα· επ'
εκεινης της σπορας συμπλοκαι και ηδοναι και υπνος, επι ταυτης δε φωνη μονον εκ
των ουρανων καταβαινουσα, και παντα αθροως τελεσφορειται. Και ο ανισταμενος
ουκετι λοιπον επι βιον αγεται πολυμοχθον, αλλ' ενθα απεδρα οδυνη και λυπη και
στεναγμος. Ει δε και προστασιαν επιζητεις, και δια τουτο θρηνεις τον αν- δρα, επι
τον κοινον παντων προστατην και σωτηρα και ευεργετην καταφυγε τον Θεον, επι
την αμαχον συμμαχιαν, επι την ευκολον βοηθειαν, επι την διαρκη σκεπην την
πανταχου παρουσαν και πανταχοθεν ημας τειχιζουσαν, αλλ' η συνηθεια ποθεινον
και επ- εραστον. Οιδα καγω· αλλ' αν επιτρεψηις τωι λογισμωι το παθος, και λογισηι
προς εαυτην τις ο λαβων, και οτι γενναιως ενεγκων θυσιαν την γνωμην αναφερεις
τωι Θεωι, και τουτο το κυμα δυνησηι διαδραμειν, και οπερ ο χρονος εργαζεται, τουτο η
φιλοσοφια ποιησει· αν δε καταμαλακισθηις, ληξει μεν τωι χρονωι το παθος, σοι δε
ουδενα τον μισθον οισει. Μετα δε των λογισμων τουτων και παραδειγματα συλλεγε,
τα εν τωι παροντι βιωι, τα εν ταις θειαις Γραφαις· εννοησον οτι ο Ἀβρααμ κατεσφαξε
τον υιον τον αυτου, και ουτε εδακρυσεν ουτε πικρον ρημα εξεβαλεν. Ἀλλ' εκεινος
Ἀβρααμ, φησιν, ην. Και μην συ επι μειζονα εκληθης σκαμ- ματα. Ὁ δε Ἰωβ ηλγησε
μεν, τοσουτον δε, οσον εικος πατερα φιλοπαιδα και σφοδρα κηδομενον των απελθοντων· ως α γε νυν ποιουμεν ημεις, εχθρων και πο- λεμιων εστιν. Ουδε γαρ, ει
τινος εις βασιλεια απενε- χθεντος και στεφανωθεντος εκοπτες σαυτον και εθρηνεις, φιλον αν σε του στεφανωθεντος εφην ειναι, αλλ' εχθρον σφοδρα και πολεμιον.
Ἀλλ' ουδε νυν εκεινον θρηνω, φησιν, αλλ' εμαυτον. Ἀλλ' ουδε τουτο φι- λουντος,
το θελειν ετι εναγωνιον ειναι εκεινον δια σαυτον και υποκεισθαι τηι αδηλιαι του
μελλοντος, παρον στεφανουσθαι και προσορμειν, η πελαγιον σα- λευειν, εξον εν
λιμενι ειναι. Ἀλλ' ουκ οιδα ποι κεχω- ρηκε, φησι. ∆ια τι ουκ οιδας; ειπε μοι· ειτε γαρ
61.361 ορθως εβιου ειτε ετερως, δηλον που χωρησει. ∆ι' αυτο γαρ τουτο κοπτομαι,
φησιν, οτι αμαρτωλος απηλθε. Σκηψις ταυτα και προφασις. Ει γαρ δια τουτο απελθοντα εθρηνεις, ζωντα μεταπλασαι εχρην και ρυθμι- σαι. Ἀλλα τα σαυτου συ
πανταχου σκοπεις, ου τα εκεινου. Ει δε και αμαρτωλος απηλθε, και δια τουτο δει
χαιρειν, οτι ενεκοπη τα αμαρτηματα, και ου προσεθηκε τηι κακιαι, και βοηθειν, ως αν
οιον τε ηι, ου δακρυειν, αλλ' ευχαις και ικετηριαις και ελεημο- συναις και
προσφοραις. Ου γαρ απλως ταυτα επινε- νοηται, ουδε εικη μνημην ποιουμεθα των
απελθοντων επι των θειων μυστηριων, και υπερ αυτων προσιμεν, δεομενοι του
Ἀμνου του κειμενου του λαβοντος την αμαρτιαν του κοσμου, αλλ' ινα τις εντευθεν
αυτοις γενηται παραμυθια· ουδε ματην ο παρεστως τωι θυ- σιαστηριωι των φρικτων
μυστηριων τελουμενων βοαι· Ὑπερ παντων των εν Χριστωι κεκοιμημενων, και των
τας μνειας υπερ αυτων επιτελουντων. Ει γαρ μη υπερ αυτων αι μνειαι εγενοντο,
ουδ' αν ταυτα ελεχθη. Ου γαρ εστι σκηνη τα ημετερα, μη γενοιτο· Πνευματος γαρ
διαταξει ταυτα γινεται. εʹ. Βοηθωμεν τοινυν αυτοις, και μνειαν υπερ αυτων
 
 

276
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτελωμεν. Ει γαρ τους παιδας του Ἰωβ εκαθαιρεν η του πατρος θυσια, τι
αμφιβαλλεις, ει και ημων υπερ των απελθοντων προσφεροντων γινεται τις αυτοις
παραμυθια; Ειωθε γαρ ο Θεος και ετεροις υπερ ετε- ρων χαριζεσθαι. Και τουτο
εδεικνυ ο Παυλος λεγων· Ἵνα εν πολλωι προσωπωι το εις ημας χαρισμα δια πολλων
ευχαριστηθηι υπερ υμων. Μη δη αποκα- μωμεν τοις απελθουσι βοηθουντες, και
προσφεροντες υπερ αυτων ευχας· και γαρ το κοινον της οικουμενης κειται
καθαρσιον. ∆ια τουτο θαῤρουντες υπερ της οικουμενης δεομεθα τοτε, και μετα
μαρτυρων αυτους καλουμεν, μετα ομολογητων, μετα ιερεων. Και γαρ εν σωμα εσμεν
απαντες, καν λαμπροτερα μελη με- λων· και δυνατον παντοθεν συγγνωμην αυτοις
συν- αγαγειν, απο των ευχων, απο των υπερ αυτων δω- ρων, απο των μετ' αυτων
καλουμενων. Τι τοινυν αλ- γεις, τι δε θρηνεις, οποτε τοσαυτην δυνατον συγγνωμην συναγαγειν τωι απελθοντι; Ἀλλ' οτι συ γεγονας ερημος και προστατην
απωλεσας; Ἀλλα μηδεποτε τουτο ειπηις· ουδε γαρ τον Θεον απωλεσας. Ὥστε εως αν
τουτον εχηις, και ανδρος αυτος εσται σοι μειζων και πατρος και παιδος και κηδεστου·
και γαρ και ζωντων εκεινων, ουτος ην ο τα παντα ποιων. Ταυτα τοινυν εννοει, και
λεγε κατα τον ∆αυΐδ· Κυριος φω- τισμος μου και σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι; ειπε,
Συ ει ο πατηρ των ορφανων, και κριτης των χηρων· και επισπασαι αυτου την
βοηθειαν, και μαλ- λον αυτον εξεις νυν προνοουντα η προτερον, οσον εν 61.362
μειζονι κατεστης αποριαι. Ἀλλα παιδιον απωλεσας· Ουκ απωλεσας, μη λεγε· υπνος
το πραγμα εστιν, ου θανατος, μεταστασις, ουκ απωλεια, αποδημια απο των
ελαττονων επι τα βελτιω. Μη δη παροξυνε τον Θεον, αλλ' ιλεω ποιει. Ἂν γαρ
ενεγκηις γενναιως, εσται τις καντευθεν τωι απελθοντι και σοι παραμυ- θια· αν δε
τουναντιον, μαλλον εξαπτεις την οργην του Θεου. Και γαρ ει παιδος μαστιχθεντος
υπο δε- σποτου, συ παρεστως εδυσχερανας, μειζονως αν παρ- ωξυνας κατα σεαυτου
τον δεσποτην. Μη δη ποιει τουτο, αλλ' ευχαριστει, ινα σοι και ταυτηι σκεδασθηι το
νεφος της αθυμιας· ειπε κατα τον μακαριον εκει- νον· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος
αφειλετο· εννοη- σον οσοι μαλλον σου ευαρεστουντες ουδε ελαβον την αρχην
παιδας, ουδε πατερες εκληθησαν. Ουδε γαρ εγω, φησιν, εβουλομην· και γαρ βελτιον
ην μηδε πειραν σχειν, η μετα το γευσασθαι της ηδονης, εκ- πεσειν. Μη, παρακαλω,
μη λεγε ταυτα, μη παροργι- σηις και ταυτηι τον ∆εσποτην· αλλ' υπερ μεν ων ελα- βες,
ευχαριστησον· υπερ δε ων ουκ εις τελος εχεις, δοξαζε. Ουκ ειπεν ο Ἰωβ, οτι Βελτιον
ην μη λαβειν τουτο, ο συ λεγεις αγνωμονως, αλλα και υπερ εκεινων ηυχαριστει
λεγων· Ὁ Κυριος εδωκε· και υπερ τουτων ηυλογει λεγων· Ὁ Κυριος αφειλετο· ειη το
ονομα Κυριου ευλογημενον εις τους αιω- νας. Και την γυναικα ουτως επεστομιζε
δικαιολο- γουμενος προς αυτην, και τα θαυμαστα εκεινα φθεγ- γομενος ρηματα· Ει
τα μεν αγαθα εδεξαμεθα παρα Κυριου, τα δε κακα ουχ υποισομεν; Καιτοι γε μετα
ταυτα χαλεπωτερος γεγονεν ο πειρασμος· αλλ' εκεινος ουδε ουτως εξελυετο, αλλ'
ομοιως εφερε γενναιως, και εδοξαζε. Τουτο και συ ποιει, και λογι- ζου προς σεαυτον,
οτι ουκ ανθρωπος ελαβεν, αλλ' ο Θεος ο ποιησας, ο μαλλον σου κηδομενος, και το
συμφερον ειδως, ου πολεμιος τις ουδε επιβουλος. Ὅρα ποσοι ζωντες αβιωτον τον
βιον τοις γονευσιν εποιησαν. Τους δε γενναιους ουχ οραις; φησιν. Ὁρω και τουτους,
αλλα και τουτων ασφαλεστερα τα κατα τον παιδα τον σον. Ει γαρ και ευδοκιμουσιν,
αλλ' εν αδηλωι τα του τελους αυτων· υπερ δε εκεινου λοιπον ου δεδοικας ουδε
τρεμεις μη τι παθηι, η μεταβολην τινα δεξηται. Ταυτα και επι γυναικος λογιζου
καλης και οικουρου, και υπερ παντων ευχαριστει τωι Θεωι, καν απολεσηις γυναικα,
ευχαριστει. Ἴσως σε εις εγ- κρατειαν αγαγειν βουλεται ο Θεος, επι μειζονα καλει
σκαμματα, ελευθερωσαι σε του δεσμου ηθελησεν. Ἂν ουτω φιλοσοφωμεν, και την
παρουσαν ευθυμιαν κερ- δανουμεν, και των μελλοντων επιτευξομεθα στεφα- νων,
και τα εξης.
 
 

277
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΟΜΙΛΙΑ ΜΒʹ.
Ὁ πρωτος ανθρωπος εκ γης χοικος, ο δευτερος ανθρωπος ο Κυριος εξ
ουρανου. αʹ. Ἐπειδη ψυχικον ειπε πρωτον και πνευματικον δευτερον, παλιν αλλην
τιθησι διαφοραν, χοικον λεγων και επουρανιον. Ἡ μεν γαρ πρωτη του παροντος ην
βιου και του μελλοντος· αυτη δε του προ της χαριτος και του μετα την χαριν. Τεθεικε
δε αυτην εις πολι- τειαν αριστην λεγων. Ἵνα γαρ, οπερ εφην, μη τηι 61.362
αναστασει θαῤρουντες αμελωσι βιου και ακριβειας, παλιν και εντευθεν αυτους
εναγωνιους ποιει, και πα- ρακαλει εις αρετην, λεγων· Ὁ πρωτος ανθρωπος εκ γης
χοικος, ο δευτερος ανθρωπος ο Κυριος εξ ουρανου· το παν ανθρωπον καλων, και τον
μεν απο του κρειττονος, τον δε απο του χειρονος ονο- μαζων. Οιος ο χοικος, τοιουτοι
και οι χοικοι. Ου- 61.363 τως απολουνται και τελευτησουσιν. Οιος ο επου- ρανιος,
τοιουτοι και οι επουρανιοι. Ουτω μενου- σιν αθανατοι και λαμποντες. Τι ουν; ουχι
και ουτος απεθανεν; Ἀπεθανε μεν, αλλ' ουδεν εντευθεν παρ- εβλαβη, αλλα και
ταυτηι τον θανατον κατελυσεν. Ειδες πως καντευθεν τωι θανατωι το περι της
αναστασεως συνεστησε δογμα; Ἔχων γαρ, οπερ εφθην ει- πων, την αρχην και την
κεφαλην, φησι, μη αμφι- βαλλε περι του σωματος παντος. Πλην και την περι
πολιτειας αριστην εντευθεν γυμναζει παραινεσιν, υποδειγματα υψηλου και
φιλοσοφου βιου, και ου τοι- ουτου τιθεις, και τουτων αμφοτερων παραγων τας
αρχας, του μεν τον Χριστον, του δε τον Ἀδαμ. ∆ια τουτο ουδε απλως ειπεν, Ἐκ γης,
αλλα, Χοικος, τουτ- εστι, παχυς, τοις παρουσι προσηλωμενος· και πα- λιν επι του
Χριστου τουναντιον, Ὁ Κυριος εξ ου- ρανου. Ει δε λεγοιεν τινες δια τουτο μη εχειν
τον Κυριον σωμα, δια το, Ἐξ ουρανου, ειρησθαι, ικανα μεν και τα ειρημενα παλαι
εμφραξαι αυτων τα στο- ματα, ουδεν δε κωλυει και εντευθεν αυτους επιστο- μισαι.
Τι γαρ εστιν, Ὁ Κυριος εξ ουρανου; την φυσιν λεγει, η την αριστην πολιτειαν; Παντι
που δηλον, οτι την πολιτειαν· διο και επαγει· Καθως εφορεσαμεν την εικονα του
χοικου (τουτεστι, Καθως φαυλα επραξαμεν), φορεσωμεν και την ει- κονα του
επουρανιου· τουτεστιν, Ἄριστα πραξωμεν. Χωρις δε τουτων, κακεινο σε ηδεως αν
εροιμην· Περι φυσεως ειρηται· Ὁ εκ γης χοικος, και, Ὁ Κυριος εξ ουρανου; Ναι, φησι.
Τι ουν; χοικος μο- νον ην ο Ἀδαμ, η και αλλην τινα ειχεν ουσιαν συγ- γενη τοις ανω
και ασωματοις, ην ψυχην καλει η Γραφη και πνευμα; Παντι που δηλον, οτι και
ταυτην. Ουκ- ουν ουδε ο Κυριος ην ανωθεν μονον, ει και εξ ου- ρανου λεγοιτο, αλλα
και σαρκα ανειληφει. Ὃ δε λε- γει, τοιουτον εστι· Καθως εφορεσαμεν την εικονα του
χοικου, τας πονηρας πραξεις, φορεσωμεν και την εικονα του επουρανιου, την
πολιτειαν την εν τοις ουρανοις. Ει δε περι φυσεως ην ο λογος, ου παρακλησεως
εδειτο το πραγμα ουδε συμβουλης· ωστε καντευθεν δηλον, οτι περι πολιτειας το
λεγομε- νον. ∆ιο και συμβουλευτικως εισαγει τον λογον, και εικονα καλει, και ταυτηι
παλιν δηλων οτι περι πρα- ξεως, ου περι φυσεως λεγει. Και γαρ δια τουτο εγενομεθα χοικοι, επειδη πονηρα επραξαμεν· ουκ επειδη εξ αρχης χοικοι διεπλασθημεν,
αλλ' επειδη ημαρτομεν. Και γαρ η αμαρτια πρωτον, και τοτε ο θανατος, και το, Γη ει,
και εις γην απελευσηι· τοτε και ο των παθων εισηλθεν εσμος. Ουδε γαρ το, εκ γης
γεγε- νησθαι, ποιει χοικον απλως, επει και ο Κυριος απο της μαζης και του
φυραματος τουτου ην, αλλα το γηινα πραττειν· ωσπερ ουν και επουρανιον το αξια
των ουρανων επιδειξασθαι. Ἀλλα γαρ τι χρη περιττα πονειν τουτο κατασκευαζοντα;
προιων γαρ ημιν αυ- τος εκκαλυπτει το νοημα, ουτω λεγων· Τουτο δε φημι, αδελφοι,
οτι σαρξ και αιμα βασιλειαν Θεου ου κληρονομησουσιν. Ειδες πως εαυτον ερμηνευει
παλιν, απαλλαττων ημας πραγματων; ο πολλαχου ποιει. Σαρκα γαρ ενταυθα τας
πονηρας πραξεις καλει, ο και αλλαχου πεποιηκεν, οιον ως οταν λεγηι· Ὑμεις δε ουκ
 
 

278
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστε εν σαρκι· και παλιν, Οι δε 61.364 εν σαρκι οντες, Θεωι αρεσαι ου δυνανται.
Ὥστε οταν λεγηι, Τουτο δε φημι, ουδεν αλλο λεγει, η οτι ∆ια τουτο ταυτα ειπον, ινα
μαθηις οτι πονηραι πραξεις εις βασιλειαν ουκ εισαγουσιν. Ἀπο γαρ της αναστασεως
ευθεως και τον της βασιλειας εισηγαγε λογον· διο και επηγαγεν· Ουδε η φθορα την
αφθαρ- σιαν κληρονομει· τουτεστιν, η κακια την δοξαν εκεινην και την των
αφθαρτων πραγματων απολαυ- σιν. Και γαρ πολλαχου παλιν τηι προσηγοριαι ταυτηι
την κακιαν εκαλεσεν ειπων· Ὁ σπειρων εις την σαρκα, εκ της σαρκος θερισει
φθοραν. Ει δε περι σωματος ελεγεν, αλλ' ου περι πονηρας πραξεως, ουκ αν ειπε
φθοραν· ουδαμου γαρ το σωμα φθοραν καλει· ουδε γαρ εστι φθορα, αλλα φθαρτον.
∆ιο προιων και περι αυτου διαλεγομενος, ουκ ειπεν αυτο φθοραν, αλλα φθαρτον,
λεγων· ∆ει γαρ το φθαρτον τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν. Ειτα την περι πολιτειας
πληρωσας παραινεσιν, οπερ αει ποιει, υποθεσιν υποθεσει συνεχως αναμιγνυς, εις τον
περι αναστασεως παλιν των σωματων εκβαινει λογον, ουτω λεγων· Ἰδου μυστηριον
υμιν λεγω. βʹ. Φρικτον τι και αποῤρητον, και ο μη παντες ισασι, μελλει λεγειν· ο και
πολλην ενδεικνυται την εις αυτους τιμην, το τα αποῤρητα λεγειν αυτοις. Τι δε τουτο
εστι; Παντες μεν ου κοιμηθησομεθα, παντες δε αλλαγησομεθα. Ὃ δε λεγει τουτο
εστιν· Ου παντες μεν αποθανουμεθα, παντες δε αλλαγησομεθα, και οι μη
αποθνησκοντες· θνητοι γαρ κακεινοι. Μη τοινυν, επειδη αποθνησκεις, δια τουτο
δεισηις, φησιν, ως ουκ αναστησομενος· εισι γαρ τινες, εισιν, οι και τουτο
διαφευξονται· και ομως ουκ αρκει τουτο αυτοις εις την αναστασιν εκεινην, αλλα δει
και εκεινα τα σωματα τα μη αποθνησκοντα αλλαγηναι, και εις αφθαρσιαν
μεταπεσειν. Ἐν ατομωι, εν ριπηι οφθαλ- μου, εν τηι εσχατηι σαλπιγγι. Ὅτε πολλα περι
αναστασεως διελεχθη, τοτε ευκαιρως και το πολυ παραδοξον αυτης δεικνυσιν. Ου
γαρ τουτο θαυμαστον μονον, οτι σηπεται πρωτον τα σωματα, και τοτε ανισταται,
φησιν, ουδ' οτι βελτιονα των νυν τα εκ των σηπομενων ανισταμενα, ουδ' οτι επι
πολλωι μειζονα ληξιν μεταβαινει, ουδ' οτι εκαστος το ιδιον απολαμβανει και ουδεις
το ετερου, αλλ' οτι τα τοσ- αυτα και τηλικαυτα και παντων λογισμον και νουν
υπερβαινοντα εν ατομωι γινεται, τουτεστιν, εν ακα- ριαιωι χρονωι. Και δηλων
σαφεστερον τουτο, Ἐν ριπηι οφθαλμου, φησιν· οσον μυσαι βλεφαρον. Ειτα επειδη
μεγα ειπε και εκστασεως γεμον, ει τοσαυτα και τηλικαυτα πραγματα ουτω γινηται
ταχεως· επαγει εις αποδειξιν το αξιοπιστον του εργαζομενου, λεγων· Σαλπισει γαρ,
και οι νεκροι εγερθησονται αφθαρτοι, και ημεις αλλαγησομεθα. Το, Ἡμεις, ου περι
εαυτου λεγει, αλλα περι των ζωντων των τοτε ευρισκομενων. ∆ει γαρ το φθαρτον
τουτο εν- δυσασθαι αφθαρσιαν. Ἵνα γαρ μη ακουσας τις, οτι σαρξ και αιμα βασιλειαν
Θεου ου κληρονομησει, νομισηι τα σωματα μη ανιστασθαι, επηγαγεν, οτι ∆ει το
φθαρτον τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν, και το θνητον τουτο ενδυσασθαι αθανασιαν.
Φθαρτον δε το σωμα, και θνητον το σωμα. Ὥστε το σωμα μενει· αυτο γαρ εστι το
ενδυομενον· η δε θνη- 61.365 τοτης και η φθορα αφανιζεται, αθανασιας και αφθαρσιας επιουσης αυτωι. Μη τοινυν αμφιβαλλε λοιπον πως απειρον ζησεται ζωην, οταν
ακουσηις, οτι αφθαρ- τον γινεται. Ὅταν δε το φθαρτον τουτο ενδυσηται αφθαρσιαν,
και το θνητον τουτο ενδυσηται αθανα- σιαν, τοτε γενησεται ο λογος ο γεγραμμενος·
Κατεποθη ο θανατος εις νικος. Ἐπειδη γαρ μεγαλα και αποῤρητα ειπε, παλιν απο
προφητειας πιστουται τον λογον· Κατεποθη ο θανατος εις νικος, τουτ- εστιν, εις
τελος, ουδε λειψανον αυτου μενει, ουδε υποστροφης ελπις, της αφθαρσιας την
φθοραν ανα- λωσασης. Που σου, θανατε, το κεντρον; που σου, ᾅδη, το νικος; Ειδες
ψυχην γενναιαν; Και γαρ ως νικητηρια θυων, και ενθους γενομενος, και ορων ηδη
ως γεγενημενα τα μελλοντα, εναλλεται και επεμ- βαινει τωι θανατωι κειμενωι, και
την επινικιον αλαλαζει φωνην κατα της τουτου κεφαλης κειμενης, μεγαλα βοων
και λεγων· Που σου, θανατε, το κεντρον; που σου, ᾅδη, το νικος; Οιχεται και
 
 

279
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολωλε και ηφανισται παντελως, και εικη παντα εκεινα εποιησας. Ουδε γαρ
αφωπλισε μονον αυτον ουδ' ενικησεν, αλλα και απωλεσε, και εις το μηδε ολως ειναι
κατεστησε. Το δε κεντρον του θανατου, η αμαρτια· η δε δυ- ναμις της αμαρτιας, ο
νομος. Ὁραις πως περι θανα- του σωματικου ο λογος; Ουκουν και περι αναστασεως
σωματικης. Ει γαρ μη ανισταται ταυτα, πως κατ- εποθη ο θανατος; Και ου τουτο
μονον, αλλα πως δυνα- μις της αμαρτιας ο νομος; Ὅτι μεν γαρ κεντρον του θανατου
η αμαρτια, και χαλεπωτερα εκεινου, και εν αυτηι την ισχυν ουτος εχει, δηλον· πως δε
ταυτης και δυναμις ο νομος; Ὅτι χωρις αυτου ασθενης ην, πραττομενη μεν, ου
δυναμενη δε ουτω καταδικασαι. Το μεν γαρ κακον εγινετο, σαφως δε ουκ εδεικνυτο
ουτως. Ὥστε ου μικρον εισηνεγκεν ο νομος το και γνωρισαι την αμαρτιαν μαλλον
και επιτειναι την κολασιν. Ει δε βουλομενος κωλυσαι χαλεπωτεραν απεφηνεν, ου
παρα τον ιατρον το εγκλημα, αλλα παρα τον κακως τωι φαρμακωι χρησαμενον· επει
και η παρουσια του Χριστου μαλλον εβαρησε τους Ἰου- δαιους· αλλ' ου δια τουτο
αυτηι εγκαλεσομεν, αλλα ταυτην μεν και θαυμασομεθα, εκεινους δε μειζονως
μισησομεν βλαβεντας δι' ων ωφελεισθαι εδει. Ὅτι γαρ ουκ αυτος την αμαρτιαν
εδυναμωσεν, ο Χριστος αυτος επληρωσεν απαντα, και αμαρτιας εκτος ην. Συ δε μοι
σκοπει, πως και εντευθεν την αναστασιν πιστουται. Ει γαρ τουτο θανατου αιτιον το
αμαρτα- νειν, ο δε Χριστος ελθων ελυσε την αμαρτιαν, και ημας αυτης δια του
βαπτισματος απηλλαξε, και μετα της αμαρτιας και τον νομον επαυσεν, ου
παραβαινομενου αυτη συνισταται, τι λοιπον αμφι- βαλλεις περι της αναστασεως;
ποθεν γαρ λοιπον ο θανατος κρατησει; Ἀπο του νομου; Ἀλλ' ελυθη ου-τος. Ἀλλ' απο
της αμαρτιας; Ἀλλ' ανηιρεθη αυτη. Τωι δε Θεωι χαρις τωι δοντι ημιν το νικος δια του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. γʹ. Το μεν γαρ τροπαιον αυτος εστησε, των δε στεφανων και ημας απολαυσαι εποιησε, και τουτο ουκ εξ οφειλης, αλλ' απο
φιλανθρωπιας μονης. Ἄρα ουν, 61.366 αδελφοι, εδραιοι γινεσθε, αμετακινητοι.
∆ικαια λοιπον και ευκαιρος η παραινεσις· ουδεν γαρ ουτω σαλευει, ως το εικη
νομιζειν κοπτεσθαι και ματην. Περισσευοντες εν τωι εργωι του Κυριου παντοτε·
τουτεστιν, εν τωι βιωι τωι καθαρωι. Και ουκ ειπεν, Ἐργαζομενοι το αγαθον, αλλα,
Περισσευοντες, ινα μετα περιουσιας αυτο ποιωμεν, και τα σκαμματα υπερβαινωμεν.
Ειδοτες οτι ο κοπος υμων ουκ εστι κενος εν Κυριωι. Τι λεγεις; παλιν κοπος; Ἀλλα
στεφανους εχων, και υπερ των ουρανων. Ὁ μεν γαρ προτερος ο μετα τον
παραδεισον, κολασις των αμαρ- τηθεντων· ουτος δε υποθεσις των μελλοντων βραβειων. Ὥστε ουδ' αν ειη κοπος ταυτηι τε και τωι πολλης της ανωθεν απολαυειν
βοηθειας· διο και επ- ηγαγεν. Ἐν Κυριωι. Ὁ μεν γαρ προτερος, ινα δικην δωμεν· ουτος
δε, ινα των μελλοντων τυχωμεν αγα- θων. Μη τοινυν καθευδωμεν, αγαπητοι· ου
γαρ εστιν, ουκ εστι ραιθυμουντα της βασιλειας των ουρανων επιτυχειν, ουδε
τρυφωντας και μαλακιζομενους. Ἀγαπητον γαρ κατατεινομενους και υπωπιαζοντας
το σωμα, και μυρια υπομενοντας επιπονα, δυνηθηναι τυχειν των αγαθων εκεινων.
Ἢ ουχ ορατε τουτι το μεσον του ουρανου προς την γην οσον εστι, και ηλι- κος ο
πολεμος εφεστηκε, και πως οξυῤροπον ανθρω- πος προς την κακιαν, και πως
ευπεριστατον η αμαρ- τια, και οσαι εν μεσωι παγιδες; Τι τοινυν τοσαυτας
επισυρομεθα φροντιδας εκτος των φυσικων, και πλειονα παρεχομεν εαυτοις
πραγματα, και μειζονα ποιουμεν τα φορτια; ουκ αρκει το υπερ γαστρος φροντιζειν
και ιματιων και οικιας; ουκ αρκει η με- ριμνα των αναγκαιων; Καιτοι γε και τουτων
απ- ηγαγεν ο Χριστος, λεγων· Μη μεριμνησητε τηι ψυχηι υμων τι φαγητε, μηδε τωι
σωματι υμων τι ενδυ- σησθε. Ει δε υπερ της αναγκαιας τροφης και περι- βολης
μεριμναιν ου χρη, ουδε υπερ της επιουσης ημε- ρας, οι τον τοσουτον φορυτον
επεισαγοντες, και κα- ταχωννυντες εαυτους, ποτε δυνησονται ανανευσαι; Ουκ
ηκουσας Παυλου λεγοντος, Ουδεις στρατευομε- νος εμπλεκεται ταις του βιου
 
 

280
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεριμναις; Ἡμεις δε και τρυφωμεν και γαστριζομεθα και μεθυομεν, και υπερ μεν των
εξω κοπτομεθα πραγματων, εν δε τοις του ουρανου μαλακιζομεθα. Ουκ ιστε οτι υπερ
ανθρωπον η επαγγελια; Ουκ εστι χαμαι βαδιζοντα των ουρανιων αψιδων επιβηναι·
ημεις δε ου κατα ανθρωπον σπουδαζομεν ζηιν, αλλα και αλογων εγενο- μεθα
χειρους. Ουκ ιστε ποιωι παραστησομεθα βημα- τι; ουκ εννοειτε οτι και ρηματων και
ενθυμη- ματων απαιτουμεθα δικας, και ουδε πραγματων φροντιζομεν; Ὁ γαρ
εμβλεψας γυναικι, φησι, προς το επιθυμησαι αυτης, ηδη εμοιχευσεν αυτην. Ἀλλ'
ομως οι και οψεως περιεργου λογον υπεχοντες, ου παραιτουνται και αυτηι
ενσηπεσθαι τηι αμαρτιαι. Ὁ λεγων τωι αδελφωι αυτου, Μωρε, εις την γεεν- ναν
εμπεσειται· ημεις δε ουδε του μυριοις αυτους καταισχυνειν ονειδεσι και ποικιλως
επιβουλευειν αφ- ισταμεθα. Ὁ τον φιλουντα φιλων, ουδεν εχει του εθνικου πλεον·
ημεις δε και τουτοις βασκαινομεν. Τινα ουν εξομεν συγγνωμην, οταν, υπερβηναι τα
61.367 παλαια κελευομενοι σκαμματα, και ελαττονα εκει- νου του μετρου την
εαυτων πολιτειαν υφαινωμεν; τις ημας εξαιρησεται λογος; τις παραστησεται και
βοηθησει κολαζομενοις; Ουκ εστιν ουδεις, αλλ' αναγ- κη πασα οιμωζοντας,
οδυρομενους, βρυχοντας τους οδοντας, στρεβλουμενους εις το σκοτος απαγεσθαι το
αφεγγες εκεινο, εις τας απαραιτητους οδυνας, εις τας ανηκεστους τιμωριας. ∆ιο
δεομαι και παρακαλω, και αυτων απτομαι των γονατων, εως αν εχωμεν το μικρον
τουτο της ζωης εφοδιον, κατανυγηναι τοις ει- ρημενοις, επιστραφηναι, βελτιους
γενεσθαι, ινα μη κατα τον πλουσιον εκεινον ανηνυτα εκει θρηνωμεν απελθοντες,
και ανιατα λοιπον οδυρωμεθα. Καν γαρ πατερα εχηις, καν υιον, καν φιλον, καν
οντιναουν παῤρησιαν εχοντα προς τον Θεον, ουδεις σε ποτε 61.368 εξαιρησεται
τουτων υπο των οικειων εργων προδιδο- μενον. Τοιουτον γαρ εκεινο το
δικαστηριον· απο των πραξεων δικαζει μονων, και αλλως εκει σωθηναι ουκ ενι. Και
ταυτα λεγω, ουχ ινα λυπησω, ουδ' ινα εις απογνωσιν εμβαλω, αλλ' ινα μη ματαιαις
μηδε ψυχραις ελπισι τρεφομενοι, και εις τον δεινα θαῤ- ρουντες, της καθ' εαυτους
αμελησωμεν αρετης. Ἂν μεν γαρ ραιθυμησωμεν, ου δικαιος, ου προφητης, ουκ
αποστολος, ουδεις ημιν παραστησεται· αν δε σπουδασωμεν, αρκουσαν την απο των
εργων συν- ηγοριαν εχοντες, μετα παῤρησιας απολαυσομεθα και των αγαθων των
αποκειμενων τοις τον Θεον αγαπω- σιν· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, και τα
εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΜΓʹ
Περι δε της λογιας της εις τους αγιους, καθως διεταξα ταις Ἐκκλησιαις της
Γαλατιας, ουτω και υμεις ποιησατε. αʹ. Ἀπαρτισας τον περι των δογματων λογον,
και μελλων εις τον ηθικωτερον εμβαινειν, παντα τα αλλα αφεις, επι το κεφαλαιον
των αγαθων χωρει, περι ελεημοσυνης ποιουμενος λογον. Ἀλλα περι τουτου μονου
διαλεχθεις, απαλλαττεται· καιτοι γε ουδαμου τουτο εποιησεν, αλλα περι
ελεημοσυνης, και περι σωφροσυνης, και περι πραοτητος, και περι μακροθυμιας, και
περι των αλλων απαντων διαλε- γεται εν ταις αλλαις Ἐπιστολαις τελευτων. Τινος
ουν ενεκεν ενταυθα του ηθικου τουτο μονον γυμναζει το μερος; Ὅτι και των
εμπροσθεν ειρημενων τα πλειονα ηθικωτερα ην, δι' ων τον πορνον εκολασε, δι' ων
τους εξω δικαζομενους εσωφρονιζε, δι' ων τους με- θυοντας και γαστριζομενους
εφοβησε, δι' ων τους στασιαζοντας και φιλονεικουντας και φιλαρχουντας
κατεδικασε, δι' ων τους αναξιως τοις μυστηριοις προσιοντας τηι αφορητωι δικηι
εκεινηι παρεδωκε, δι' ων περι αγαπης διελεχθη. ∆ια δη τουτο, ου μαλιστα αυ- τωι εδει
της εις τους αγιους επικουριας, τουτου με- μνηται μονου. Και θεα την συνεσιν· οτε
αυτους περι αναστασεως επεισε, και προθυμοτερους εποιησε, τοτε λοιπον και περι
 
 

281
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτου διαλεγεται. Καιτοι γε και υπερ τουτων διελεχθη προς αυτους εμπροσθεν, οτε
ελεγεν· Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειρα- μεν, μεγα, ει ημεις υμων τα σαρκικα
θερισομεν; και, Τις φυτευει αμπελωνα, και εκ του καρπου αυτου ουκ εσθιει; Ἀλλ'
επειδη ᾔδει του κατορθω- ματος το μεγεθος, ου παραιτειται και τωι τελει της
Ἐπιστολης αυτο προσθειναι. Λογιαν δε την συλλογην καλει, εκ προοιμιων ευθεως
κουφον το πραγμα ποιων· οταν γαρ εξ απαντων συνεισφερηται, εκαστωι κουφον
γινεται το επιταγμα. Ειπων δε περι της συλ- λογης, ουκ ευθεως ειπεν, εκαστος υμων
παρ' εαυτωι τιθετω θησαυριζων· καιτοι γε το ακολουθον τουτο ην· αλλα πρωτον
ειπων, Καθως διεταξα ταις Ἐκ- κλησιαις της Γαλατιας, τοτε τουτο επηγαγεν, εις
ζηλον αυτους τηι διηγησει των ετεροις κατορθουμε- νων αγων, και εν ταξει
διηγηματος αυτο θεις· ο και Ῥωμαιοις επιστελλων εποιησε. Και γαρ εκεινοις δο61.368 κων διηγεισθαι την προφασιν της επι τα Ἱεροσολυμα αποδημιας, ουτω τον
περι ελεημοσυνης εμβαλλει λο- γον, λεγων· Νυνι δε πορευομαι εις Ἱεροσολυμα
διακονων τοις αγιοις. Ευδοκησε γαρ Μακεδονια και Ἀχαΐα κοινωνιαν τινα
ποιησασθαι εις τους πτωχους των αγιων. Ἀλλ' εκεινους μεν δια Μακε- δονων και
Κορινθιων, τουτους δε δια Γαλατων προ- τρεπει. Καθως διεταξα γαρ, φησι, ταις
Ἐκκλη- σιαις της Γαλατιας, ουτω και υμεις ποιησατε. Και γαρ ηισχυνοντο λοιπον
ελαττους Γαλατων φανη- ναι. Και ουκ ειπε, Παρηινεσα και συνεβουλευσα, αλλα,
∆ιεταξα, οπερ αυθεντικωτερον. Και ου παρ- αγει μιαν πολιν και δυο και τρεις, αλλ'
ολοκληρον εθνος· οπερ και επι των δογματων ποιει, λεγων· Καθως και εν πασαις
ταις Ἐκκλησιαις των αγιων. Ει γαρ προς δογματων πιστιν τουτο ισχυρον, πολλωι
μαλλον προς εργων μιμησιν. Τι ουν διεταξας, ειπε μοι; Κατα μιαν σαββατου,
τουτεστι, Κυρια- κην, εκαστος υμων παρ' εαυτωι τιθετω θησαυρι- ζων ο τι αν
ευοδωται. Ὅρα πως και απο του και- ρου προτρεπει· και γαρ η ημερα ικανη ην
αγαγειν εις ελεημοσυνην. Ἀναμνησθητε γαρ, φησι, τινων ετυχετε εν τηι ημεραι
ταυτηι. Τα γαρ αποῤρητα αγαθα, και η ριζα και η αρχη της ζωης της ημετε- ρας εν
ταυτηι γεγονεν. Ου ταυτηι δε μονον επι- τηδειος ο καιρος εις προθυμιαν
φιλανθρωπιας, αλλ' οτι και ανεσιν εχει και πονων ατελειαν. Ψυχη γαρ αφιεμενη
μοχθων, ευκολωτερα και επιτηδειοτερα προς το ελεειν γινεται. Μετα δε τουτων και
το μυ- στηριων εν αυτηι κοινωνειν ουτω φρικτων και αθανα- των πολλην εντιθησι
προθυμιαν. Ἐν αυτηι τοινυν εκαστος υμων, ουχ απλως ο δεινα και ο δεινα, αλλ' εις
εκαστος, καν πενης ηι, καν πλουσιος, καν γυνη, καν ανηρ, καν δουλος, καν
ελευθερος, παρ' εαυ- τωι τιθετω θησαυριζων. Ουκ ειπεν, Εις την εκκλη- σιαν φερετω,
ινα μη δια το μικρον αισχυνωνται, αλλα ταις κατ' ολιγον συναγωγαις αυξησας την
εισ- φοραν, τοτε δεικνυτω εμου παραγενομενου. Τεως δε παρα σαυτωι τιθει, φησι,
και ποιησον σου την οικιαν εκκλησιαν, το κιβωτιον γαζοφυλακιον· γενου φυλαξ
χρηματων ιερων, αυτοχειροτονητος οικονομος πενη- των. Ἡ φιλανθρωπια ταυτην
σοι διδωσι την ιερω- 61.369 συνην. Τουτου συμβολον εστι και το γαζοφυλακιον νυν.
Ἀλλα το μεν συμβολον μενει, το δε εργον ου- δαμου. Και οιδα μεν οτι πολλοι των
συνεδρευοντων παλιν ημιν εγκαλεσουσιν, οταν υπερ τουτων διαλε- γωμεθα
λεγοντες· Μη, παρακαλω, μη γινου φορτι- κος και επαχθης τοις ακουουσιν·
επιτρεψον τηι προ- αιρεσει, δος τηι γνωμηι των ακουοντων· ως νυν γε καταισχυνεις
ημας, ερυθριαιν ποιεις· αλλ' ουκ αν- εχομαι τουτων των λογων. Ουδε γαρ Παυλος
ηισχυνετο υπερ τοιουτων συνεχως ενοχλων, και προσαιτουντων φθεγγομενος
ρηματα. Ει μεν γαρ τουτο ελεγον, οτι Ἐμοι δος και εις την εμην καταθες οικιαν, ισως
αν αισχυνης ην το λεγομενον· μαλλον δε ουδε τοτε· Οι γαρ τωι θυσιαστηριωι, φησι,
προσεδρευοντες, τωι θυσιαστηριωι συμμεριζονται. βʹ. Πλην αλλ' ισως αν τις
επετιμησεν, ως υπερ εαυ- του ποιουμενωι τον λογον· νυν δε υπερ των δεομενων την
ικετηριαν τιθημι, μαλλον δε ουχ υπερ των δεομε- νων, αλλ' υπερ υμων των
 
 

282
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεχοντων· διο και παῤ- ρησιαζομαι. Ποια γαρ αισχυνη ειπειν, ∆ος τωι Κυριωι
πεινωντι, ενδυσον αυτον γυμνον περιιοντα, υποδεξαι ξενον οντα; Ὁ ∆εσποτης σου
ουκ αισχυνεται επι της οικουμενης ταυτα λεγων· Ἐπεινασα, και ουκ εδω- κατε μοι
φαγειν· ο ανενδεης και μηδενος χρηιζων· και εγω αισχυνουμαι και οκνησω; Ἄπαγε·
διαβο- λικης επιβουλης αυτη η αισχυνη. Ου τοινυν αισχυν- θησομαι, αλλα και μετα
παῤρησιας ερω· ∆οτε τοις δεομενοις, και μετα πλειονος, η οι δεομενοι, φωνης. Ει
μεν γαρ εχει τις δειξαι και ελεγξαι, οτι ταυτα λε- γοντες, προς εαυτους υμας
ελκομεν, και προσχηματι των πενητων αυτοι κερδαινομεν, ουκ αισχυνης αξια ταυτα
μονον, αλλα και μυριων κεραυνων, και ουδε ζηιν αξιον τους τα τοιαυτα ποιουντας· ει
δε τηι του Θεου χαριτι ουδεν υπερ εαυτων ενοχλουμεν, αλλ' αδαπανον υμιν το
Ευαγγελιον εθηκαμεν, πονουντες μεν ουδαμως καθαπερ Παυλος, τοις δε οικειοις
αρκουμενοι, μετα παῤρησιας πασης ερω· ∆οτε τοις δεομενοις, και ου παυσομαι τουτο
λεγων, και μη διδοντων εσομαι χαλεπος κατηγορος. Και γαρ ει στρατηγος ημην και
στρατιωτας ειχον, ουκ αν ηισχυνθην τοις στρατιωταις τροφας αιτων. Σφοδρα γαρ
ερω της σωτηριας της υμετερας. Ἀλλ' ινα και ενεργεστερος ο λογος γενηται και
δραστηριος μαλ- λον, Παυλον παραστατην λαβων, μετ' εκεινου δια- λεξομαι λεγων·
Ἕκαστος υμων παρ' εαυτωι τιθετω, θησαυριζων ο τι αν ευοδωται. Σκοπει γαρ αυτου
καντευθεν το ανεπαχθες· ουκ ειπε, Τοσονδε η το- σονδε, αλλ' Ὅ τι αν ευοδωται. ειτε
πολυ, ειτε ολι- γον· και ουκ ειπεν, Ὅ τι αν τις κερδανηι, αλλ', Ὅ τι αν ευοδωθηι,
δεικνυς οτι παρα του Θεου η χορηγια. Ου ταυτηι δε μονον, αλλα και τωι μη ενι χρονωι
το παν κελευσαι καταβαλειν, ραιδιαν ποιει την συμβουλην· τωι γαρ κατα μικρον
συλλεγεσθαι ανεπαισθητος η λειτουργια και η δαπανη. ∆ια δη τουτο ουδε ευθεως
κελευει εις μεσον αγαγειν, αλλα πολλην διδωσι την προθεσμιαν, και την αιτιαν
τιθεις φησιν· Ἵνα μη, οταν ελθω, τοτε λογιαι γινωνται. Τουτεστιν, Ἵνα μη εν τωι
καιρωι της εισφορας, τοτε αναγκαζησθε συλλεγειν. Και τουτο δε ουχ ως ετυχεν
αυτους παλιν προετρεψεν· η γαρ προσδοκια Παυλου προθυμοτερους 61.370 αυτους
εποιει. Ὅταν δε ελθω, ους εαν δοκιμα- σητε, δι' επιστολων τουτους πεμψω
απενεγκειν την χαριν υμων εις Ἱερουσαλημ. Ουκ ειπεν, Ὁ δεινα και ο δεινα, αλλ',
Ους εαν υμεις δοκιμασητε, ους εαν ελησθε, ωστε ανυποπτον ποιησαι την λειτουργιαν. ∆ιο αυτων ποιειται την ψηφον της των αποκομιζοντων αιρεσεως. Ου γαρ
δηπου φησιν· Ἡ μεν εισφορα υμων, η δε εξουσια της εκλογης των αποκομιζοντων,
ουχ υμων. Ειτα ινα μη αυτοις απο- λιμπανεσθαι δοξηι, τα γραμματα προστιθησι,
λεγων· Ους εαν δοκιμασητε, δι' επιστολων πεμψω. Ὡς αν ει ελεγεν, οτι Καγω
συνεσομαι αυτοις, και κοι- νωνησω της λειτουργιας δια των γραμματων. Και ουκ
ειπε, Τουτους πεμψω απενεγκειν την ελεημο- συνην υμων, αλλα, Την χαριν υμων,
ινα δειξηι μεγαλα εργαζομενους, ινα δειξηι αυτους κερδαινοντας. Ἀλ- λαχου δε και
ευλογιαν και κοινωνιαν καλει· το μεν, ινα μη ραιθυμοτερους ποιησηι, το δε, ινα μη
επαρηι· ουδαμου μεντοι γε ελεημοσυνην ωνομασεν. Ἐαν δε ηι αξιον του καμε
πορευεσθαι, συν εμοι πορευ- σονται. Ἐνταυθα παλιν εις δαψιλειαν αυτους προτρεπει. Ἐαν γαρ τοσουτον ηι, φησιν, ως και της εμης δεισθαι παρουσιας, ουδε τουτο
παραιτησομαι. Ἀλλ' ευθεως μεν τουτο ουκ επηγγειλατο, ουδε ειπεν, Ἐπειδαν
παραγενωμαι, εγω αποκομιζω· ουδε γαρ αν ουτως αυτο ηυξησεν, ει εξ αρχης αυτο
τεθεικεν· υστερον μεντοι καλως και ευκαιρως αυτο προστιθησι. ∆ια δη τουτο ουκ
ευθεως υπεσχετο, ουτε καθ- απαξ αυτο απεσιωπησεν, αλλ' ειπων, οτι Πεμψω, τοτε
και εαυτον προστιθησι. Και ενταυθα δε παλιν κυριους αυτους εποιησεν εν τωι ειπειν·
Ἐαν ηι αξιον του καμε πορευεσθαι· τουτο δε επ' εκεινοις εκειτο, το πολυ ποιησαι το
συλλεγομενον, και τοσου- τον, ως δυσωπησαι και αυτον αναστηναι. Ἐλευ- σομαι δε
προς υμας, φησιν, οταν Μακεδονιαν διελθω. Ειπε και ανωτερω τουτο, αλλα τοτε μεν
μετα θυμου· προσεθηκε γουν· Και γνωσομαι ου τον λογον των πεφυσιωμενων, αλλα
 
 

283
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την δυνα- μιν· ενταυθα δε προσηνεστερον, ινα και ποθησωσιν αυτου την παρουσιαν.
Ειτα, ινα μη λεγωσι· Τι ουν Μακεδονας ημων προτιμαις; ουκ ειπεν, Ἐπειδαν απελθω,
αλλ', Ἐπειδαν διελθω Μακεδονιαν. Μα- κεδονιαν γαρ διελευσομαι. Προς υμας δε
τυχον Παραμενω, η και παραχειμασω. Ουδε γαρ οδου βουλομαι ποιησασθαι
παρεργον υμας, αλλ' ενδιατρι- ψαι και παραμειναι. Ὅτε γαρ ταυτα επεστελλεν, εν
Ἐφεσωι ην, χειμωνος οντος. Λεγει τοινυν, οτι Ἕως Πεντηκοστης εν Ἐφεσωι επιμενω·
μετα δε ταυτα απελευσομαι εις Μακεδονιαν, και διελθων αυτην, ηξω προς υμας του
θερους· πολλακις δε και τον χειμωνα προς υμας ποιησω. γʹ. Τινος δε ενεκεν ειπε,
Τυχον, και ουκ απεφη- νατο; Ὅτι ου παντα προηιδει Παυλος, και συμφερον- τως. ∆ια
τουτο ουδε απλως αποφαινεται, ινα, καν μη γενηται, εχηι καταφυγην, τοτε
αδιοριστως προειπειν, και την του Πνευματος εξουσιαν αγουσαν αυτον, οπουπερ
εβουλετο, ουκ ενθα αυτος επεθυμει· ο και εν τηι δευτεραι τιθησιν Ἐπιστοληι, της
μελλησεως 61.371 ενεκεν απολογουμενος, και λεγων· Ἢ α βουλευομαι, κατα σαρκα
βουλευομαι, ινα ηι παρ' εμοι το ναι ναι, και το ου ου. Ἵνα υμεις με προπεμψητε, ου
εαν πορευωμαι. Και τουτο αγαπης και φιλοστοργιας πολλης. Ου θελω γαρ αρτι υμας
εν παροδωι ιδειν· ελπιζω γαρ τινα χρονον επιμειναι προς υμας, εαν ο Κυριος
επιτρεψηι. Ταυτα δε ελεγεν, ομου μεν την αγαπην ενδεικνυμενος, ομου δε τους
αμαρτανον- τας φοβων, ου μην εκκεκαλυμμενως, αλλα προσχη- ματι φιλιας.
Ἐπιμενω δε εν Ἐφεσωι εως της Πεν-τηκοστης. Εικοτως ακριβως αυτοις απαντα λεγει,
καθαπερ φιλοις δηλων. Και γαρ τουτο φιλιας, το την αιτιαν ειπειν, δι' ην ου
παρεγενετο, δι' ην μελλει, και που διατριβει. Θυρα γαρ μοι ανεωιγε μεγαλη και
ενεργης, και αντικειμενοι πολλοι. Και ει με- γαλη, πως αντικειμενοι; ∆ι' αυτο μεν
τουτο οι αντι- κειμενοι πολλοι, επειδη μεγαλη η πιστις, επειδη με- γαλη και ευρεια η
εισοδος. Τι δε εστιν, Θυρα μεγαλη; Πολλοι εισιν οι παρεσκευασμενοι την πιστιν
δεξασθαι, πολλοι ετοιμοι προσελθειν και επιστρεψαι· ευρυ- χωρος μοι η εισοδος,
ακμαζουσης λοιπον της των προσιοντων διανοιας εις την της πιστεως υπ- ακοην.
∆ια τουτο σφοδρως ο διαβολος επνει, επειδη πολλους εωρα αφισταμενους αυτου.
∆ιο δη και αμφο- τερων ενεκεν μειναι εχρην, και επειδη μεγα το κερ- δος, και οτι
πολυς ο αγων. Και τουτωι δε αυτους παρεθαῤρυνε τωι ειπειν, οτι πανταχου λοιπον ο
λογος ενεργειται, και βλαστανει ραιδιως. Ει δε πολλοι οι επιβουλευοντες, και τουτο
σημειον της του Ευαγ- γελιου προκοπης. Ουδεποτε γαρ ο πονηρος δαιμων εκεινος
αγριαινει, αλλ' η οταν πολλα των σκευων αυ- του αρπαζομενα ιδηι. Και ημεις τοινυν,
οταν τι μεγα και γενναιον εργασασθαι βουληθωμεν, μη τουτο σκο- πωμεν, οτι πολυν
εχει πονον, αλλ' εις το κερδος βλε- πωμεν. Ὅρα γουν και Παυλον ου δια τουτο
οκνουντα, ου δια τουτο αναδυομενον, επειδη αντικειμενοι πολ- λοι, αλλ', επειδη
μεγαλη ην η θυρα, επικειμενον και παραμενοντα. Και γαρ, οπερ εφην, σημειον τουτο
ην του γυμνουσθαι τον διαβολον. Ουδε γαρ εστι, μικρα και φαυλα πραξαντας,
παροξυναι το πονηρον θηριον εκεινο. Ὥστε οταν ιδηις ανδρα δικαιον μεγαλα κατορθουντα, και μυρια πασχοντα δεινα, μη θαυμασηις. Τουναντιον γαρ εδει θαυμαζειν, ει
πολλας λαμβανων ο διαβολος πληγας, εμελλεν ησυχαζειν και πραως φερειν τα
τραυματα. Ουδε γαρ, ει οφις κεντουμενος συνεχως αγριαινοι και εφαλλοιτο τωι
κεντουντι, θαυ- μαζειν χρη. Και γαρ οφεως παντος χαλεπωτερον ερπει ο διαβολος
πασιν επιπηδων, και ωσπερ σκορ- πιος το κεντρον αρας. διανισταται. Μη δη τουτο
υμας θορυβειτω· και γαρ τον εκ πολεμου και νικης και σφαγης επανιοντα αναγκη
και ηιμαχθαι, πολλακις δε και τραυματα εχειν. Και συ τοινυν οταν ιδηις τινα
ελεημοσυνας ποιουντα, και αλλα μυρια εργαζομενον αγαθα, και ταυτηι συγκοπτοντα
του διαβολου την δυναμιν, ειτα πειρασμοις περιπεσοντα και κινδυνοις, μη δια τουτο
θορυβηθηις· δια γαρ τουτο περιεπεσε πειρασμοις, επειδη σφοδρα επληξε τον
διαβολον. Και πως ο Θεος συνεχωρησε, φησιν; Ἵνα μαλλον στεφα- νωθηι, ινα
 
 

284
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειονα πληγην λαβηι εκεινος. Ὅταν γαρ μετα το αγαθα ποιειν και δεινα πασχων
ευχαριστηι 61.372 διαπαντος, πληττεται ο διαβολος. Μεγα μεν γαρ, και εξ ουριας
φερομενων των πραγματων, και ελεειν και αρετης αντεχεσθαι· πολλωι δε μειζον το
δεινα πα- σχοντα, μη αφιστασθαι της καλης ταυτης εργασιας. Ουτος εστιν ο δια τον
Θεον μαλιστα ταυτα ποιων. Ὥστε καν κινδυνευωμεν, αγαπητοι, καν οτιουν
πασχωμεν, μετα πλειονος εχωμεθα της προθυμιας των υπερ αρετης πονων. Ουδε γαρ
ουτος ο της αντι- δοσεως καιρος. Μη τοινυν ενταυθα απαιτωμεν τους στεφανους,
ινα μη εν τωι καιρωι των στεφανων ελατ- τωσωμεν ημων την αμοιβην. Καθαπερ γαρ
επι των τεχνιτων οι μεν εαυτους τρεφοντες και εργαζομενοι, μειζονα τον μισθον
λαμβανουσιν, οι δε παρα τοις μι- σθωσαμενοις τρεφομενοι, υποτεμνονται του
μισθου ου μικρον μερος· ουτω και επι των αγιων ο μεν μυρια ποιων αγαθα και μυρια
πασχων κακα, ακεραιον εχει τον μισθον, και πολυ πλειονα την αμοιβην, ουχ υπερ
των αγαθων ων εποιησε μονον, αλλα και υπερ των κακων ων επαθεν· ο δε ανεσεως
ενταυθα απολαυων και τρυφης, ουχ ουτως εχει λαμ- πρους τους στεφανους εκει. Μη
τοινυν ενταυθα ζη- τωμεν την αντιδοσιν, αλλα τοτε μαλιστα χαιρωμεν, οταν
κατορθουντες πασχωμεν κακως. Ου γαρ τον εκ των κατορθωματων μονον, αλλα και
τον των πει- ρασμων μισθον ημιν ο Θεος εκει ταμιευεται. δʹ. Ἵνα δε και σαφεστερον
ο λεγω γενηται, εστωσαν δυο πλουσιοι ελεημονες, και διδοτωσαν πενησιν· ειτα ο
μεν επι τωι πλουτωι μενετω, και πασης ευημεριας απολαυετω· ο δε εις πενιαν πιπτετω
και νοσους και συμφορας, και χαριν εχετω τωι Θεωι. Τουτων τοινυν απελθοντων
εκει, τις μειζονα ληψεται τον μισθον; ουκ ευδηλον οτι ο νοσων και
ταλαιπωρουμενος, οτι και ευ ποιων και πασχων κακως ουδεν επαθεν ανθρωπι- νον;
Παντι που δηλον. Και γαρ ουτος εστιν ο ανδριας ο αδαμαντινος, ουτος ο ευγνωμων
οικετης. Ει δε ου δι' ελπιδα βασιλειας δει τι ποιειν αγαθον, αλλα δια το τωι Θεωι
δοκουν, ο πασης βασιλειας μειζον εστι· τινος αξιος εστιν ο δια το μη λαβειν ενταυθα
την αντιδοσιν αργοτερος περι την αρετην γινομενος; Μη τοινυν θορυβωμεθα, οταν
ιδωμεν, οτι ο δεινα χηρας καλων, και δοχας συνεχεις εργαζομενος, απωλεσε την
οικιαν εμπρησθεισαν, η ετεραν τινα τοιαυτην υπεμεινε συμφοραν· και γαρ δια τουτο
ληψεται τον μισθον· επει και ο Ἰωβ ουχ ουτως επι ταις ελεημοσυναις εθαυμαζετο,
ως εφ' οις επαθε μετα ταυτα. ∆ια τουτο και οι φιλοι εξευτελιζονται οι τουτου, και
ουδενος αξιοι λογου νομιζονται ειναι, οτι τας παρουσας εζη- τουν αντιδοσεις, και
απο τουτων του δικαιου κατεψη- φιζοντο. Μη τοινυν ενταυθα ζητωμεν την
αμοιβην, πενητες και πτωχοι γενομενοι. Και γαρ εσχατης τουτο ευτελειας, ουρανου
προκειμενου, και των υπερ τον ουρανον, τα ενταυθα περισκοπειν. Μη δη ουτω
ποιωμεν· αλλ' οπερ αν επελθηι των αδοκητων επιτα- γματων, ημεις εχωμεθα του
Θεου διηνεκως, και πει- θωμεθα τωι μακαριωι Παυλωι, και κιβωτιον πενητων
ποιωμεν επι της οικιας, και παρα τον τοπον, ον εστηκας ευχομενος, εκει κεισθω, και
οσακις αν εισ- ελθηις ευξασθαι, καταθες πρωτον την ελεημοσυνην, και τοτε
αναπεμπε ευχην· και ωσπερ ουκ αν ελοιο χερσιν ανιπτοις ευξασθαι ουτω μηδε
ελεημοσυνης χω- 61.373 ρις. Και γαρ του Ευαγγελιον κρεμασθαι παρα την κλινην
ουκ ελαττον το ελεημοσυνην κεισθαι. Ευαγγε- λιον μεν γαρ εαν κρεμασηις μηδεν
ποιων, ουδεν τοσουτον ωφεληθησηι· τουτο δε εχων το κιβωτιον, οπλον εχεις κατα
του διαβολου, την ευχην υποπτερον ποιεις, αγιαν κατασκευαζεις την οικιαν, τροφας
εν- δον εχων αποκειμενας του βασιλεως. Παρα τουτο και η κλινη κεισθω το
κιβωτιον, και αφαντασια- στος εσται η νυξ· μονον μηδεν εξ αδικιας εκει βαλλεσθω.
Ἐλεημοσυνη γαρ το πραγμα εστιν· ελεη- μοσυνην δε απο ωμοτητος ουκ ενι
βλαστησαι ποτε. Βουλεσθε και τας αφορμας, οθεν δει καταβαλλειν, ειπω, ωστε και
ταυτηι ποιησαι ευκολον την τοιαυτην φοραν; Ὁ χειροτεχνης, οιον ο
υποδηματοῤραφος, η ο σκυτοτομος, η ο χαλκοτυπος, η ετερος οστισουν δη 
 

285
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μιουργος, επειδαν πωλησηι τι των απο της τεχνης, απαρχεσθω της τιμης τωι Θεωι,
καταβαλλετω μικρον μερος αυτοθι, και μεριζεσθω προς τον Θεον εξ ελατ- τονος
μοιρας. Ουδε γαρ μεγα τι αιτω, αλλα τοσουτον οσον Ἰουδαιων οι νηπιοι, και μυριων
γεμοντες κακων, 61.374 τοσουτον οι τον ουρανον προσδοκωντες ημεις βαλλω- μεν.
Ταυτα δε ου νομοθετων, ουδε κωλυων το πλεον λεγω, αλλ' αξιων μη ελαττον της
δεκατης μοιρας καταθειναι. Τουτο δε μη πωλων μονον, αλλα και αγο- ραζων ποιει.
Τουτον και οι τους αγρους κεκτημενοι τηρειτωσαν τον νομον εν ταις προσοδοις·
τουτον παν- τες οι τους δικαιους συλλεγοντες πορους. Προς γαρ τους τοκους
απαιτουντας ουδεις μοι λογος, ουδε προς στρατιωτας διασειοντας αλλους, και
πραγματευομε- νους αλλοτριας συμφορας· ουδεν γαρ εκειθεν βουλε- ται δεχεσθαι ο
Θεος· αλλα προς τους εκ δικαιων πο- νων συλλεγοντας τα οντα, ταυτα λεγω. Και γαρ
εαν εν τοιαυτηι συνηθειαι καταστησωμεν εαυτους, υπο του συνειδοτος κεντουμεθα
λοιπον, αν ποτε τουτον απολι- πωμεν τον νομον, και ουδε βαρυ λοιπον το πραγμα
ηγησομεθα, και κατα μικρον επι τα μειζονα ηξομεν, και μελετησαντες χρηματων
καταφρονειν, και την ριζαν των κακων ανασπασαντες, τον τε ενταυθα μετα αδειας
βιωσομεθα βιον, και της μελλουσης τευξομεθα ζωης· ης γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Μ∆ʹ.
Ἐαν δε ελθηι Τιμοθεος προς υμας, βλεπετε ινα αφοβως γενηται προς υμας.
αʹ. Ταχα τις ηγειται αναξιον ειναι της ανδρειας της Τιμοθεου την παρακλησιν
ταυτην· αλλ' ου Τιμοθεου ενεκεν τουτο ειρηται, αλλα των ακουοντων, ινα μη δια
της εις αυτον επιβουλης εαυτους καταβλαψωσιν· εκεινος μεν γαρ αει προς
κινδυνους ην παρεμβεβλη- μενος. Ὡς γαρ πατρι τεκνον συν εμοι εδουλευσεν εν τωι
Ευαγγελιωι, φησιν. Ἀλλ' ινα μη απο της εις τον μαθητην θρασυτητος, και εις τον
διδασκαλον προ- ελθωσι και χειρους γενωνται, ποῤρωθεν αυτους κατα- στελλει,
λεγων· Ἵνα αφοβως γενηται προς υμας· τουτεστιν, ινα μη τις αυτου κατεξανισταται
των απ- εγνωσμενων εκεινων. Και γαρ εμελλεν αυτοις ισως επιτιμαιν, υπερ ων και
Παυλος επεστειλε· και γαρ επηγγειλατο δι' αυτο τουτο πεμπειν αυτον. Ἔπεμψα γαρ
Τιμοθεον υμιν, φησιν, ος υμας αναμνησει τας οδους μου τας εν Χριστωι, καθως
πανταχου εν πασηι Ἐκκλησιαι διδασκω. Ἵν' ουν μη ευγενειαι και πλουτωι και τηι του
δημου συστασει και τηι εξωθεν σοφιαι θαῤρουντες επιθωνται και διαπτυωσι και επιβουλευσωσιν, αλγουντες τοις ελεγχοις τοις παρ' αυ- του, η υπερ ων ο διδασκαλος
επετιμησε, δικην αυτον απαιτησωσιν εκεινον αμυνομενοι, δια τουτο φησιν· Ἵνα
αφοβως γενηται προς υμας. Μη γαρ μοι τους εξωθεν ειπηις τους Ἕλληνας και
απιστους· τα παρ' υμων απαιτω, υπερ ων και η Ἐπιστολη απασα συν- ετεθη, ους και
εν αρχηι και προοιμιοις εφοβησε. ∆ια τουτο ειπε· Προς υμας. Ειτα απο της διακονιας
αξιο- πιστον αυτον ποιει λεγων· Το γαρ εργον Κυριου εργαζεται. Μη γαρ δη τουτο
ιδηις, φησιν, ει μη πλου- σιος, ει μη ευπαιδευτος, μηδε πρεσβυτης, αλλα τι
επιτετακται και ανυει· Το γαρ εργον Κυριου εργα- ζεται. Τουτο δε αντι πασης αυτωι
και ευγενειας και πλουτου και ηλικιας και σοφιας αποχρη. Και ουκ ηρκεσθη τουτωι,
αλλα προσεθηκε· Καθως και εγω· και ανωτερω, Ὅς εστι μου τεκνον αγαπητον και
61.374 πιστον εν Κυριωι· αυτος υμας αναμνησει τας οδους μου τας εν Χριστωι. Ἐπει
ουν και νεος ην, και μονος ενεχειρισθη τοσουτου δημου διορθωσιν, αμφοτερα δε εις
καταφρονησιν ηγεν, εικοτως επ- αγει· Μη τις ουν αυτον εξουθενησηι. Και ου τουτο
απαιτει μονον, αλλα και τιμην πλειονα· διο και φη- σι· Προπεμψατε δε αυτον μετ'
ειρηνης· τουτεστιν, αφοβως, μη μαχας και φιλονεικιας εμποιουντες, μη εχθρας και
απεχθειας, αλλ' υποταγην και τιμην, ως διδασκαλωι προσεχοντες. Ἵνα ελθηι προς με·
 
 

286
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκδε- χομαι γαρ αυτον μετα των αδελφων. Και τουτο φοβουντος αυτους ην. Ἵνα γαρ
ειδοτες, οτι παντα ειρησεται προς αυτον απερ αν παθηι, επιεικεστεροι γενωνται, δια
τουτο προσεθηκεν· Ἐκδεχομαι γαρ αυτον. Ἄλλως δε και εντευθεν αξιοπιστον ποιει,
ει γε μελλων εξιεναι, αυτον περιμενει, και την εις εκεινους δεικνυσιν αγαπην, οταν
τον ουτω χρησιμον δι' αυτους φαινηται πεμψας. Περι δε Ἀπολλω του αδελφου
πολλα παρεκαλεσα αυτον, ινα ελθηι προς υμας μετα των αδελφων. Ουτος και ευπαιδευτος δοκει ειναι, και πρεσβυτερος του Τιμοθεου. Ἵν' ουν μη λεγωσι· Τι δηποτε τον
μεν ανδρα ουκ απ- εστειλε, τον δε νεον αντ' εκεινου; ορα και τουτο πως
παραμυθειται, αδελφον τε αυτον καλων, και πολλα παρακεκληκεναι, λεγων. Ἵνα
γαρ μη δοξηι προτετι- μηκεναι αυτου τον Τιμοθεον, και δια τουτο μη απ- εσταλκεναι,
και πλειονα εκκαυσηι τον φθονον, επηγα- γε· Πολλα αυτον παρεκαλεσα, ινα ελθηι. Τι
ουν; ουκ ειξεν εκεινος ουδε επενευσεν, αλλ' αντεστη και εφιλονεικησεν; Ου λεγει
τουτο, αλλ' ινα μητε εκεινον διαβαληι, και υπερ εαυτου απολογησηται, φησι· Και
παντως ουκ ην θελημα, ινα νυν ελθηι. Ειτα ινα μη λεγωσιν, οτι σκηψις ταυτα και
προφασις, επηγαγεν· Ἐλευσεται δε προς υμας, οταν ευκαιρησηι. Τουτο και υπερ
εκεινου απελογησατο, και αυτους επιπο- θουντας αυτον τηι ελπιδι της παρουσιας
ανεπαυσεν. Ειτα δεικνυς οτι ουκ εν τοις διδασκαλοις, αλλα 61.375 και εν εαυτοις
οφειλουσι τας ελπιδας εχειν της σω- τηριας, φησι· Γρηγορειτε, στηκετε εν τηι πιστει.
Ουκ εν τηι σοφιαι τηι εξω· ου γαρ εστιν εκει εσταναι, αλλα φερεσθαι· ωσπερ ουν εν τηι
πιστει εσταναι. Ἀνδριζεσθε, κραταιουσθε. Παντα υμων εν αγαπηι γινεσθω. Ταυτα δε
λεγων, δοκει μεν παραινειν, καθαπτεται δε αυτων ως ραιθυμουντων. ∆ιο λεγει·
Γρηγορειτε, ως καθευδοντων· Στηκετε, ως σαλευο- μενων· Ἀνδριζεσθε, κραταιουσθε,
ως μαλακιζομε- νων· Παντα υμων εν αγαπηι γινεσθω, ως στασια- ζοντων. Και το μεν
προς τους απατωντας, το Γρη- γορειτε, στηκετε· το δε προς τους επιβουλευοντας, το
Ἀνδριζεσθε· το δε προς τους στασιαζοντας και διασπαιν επιχειρουντας, το Παντα
υμων εν αγαπηι γινεσθω, οπερ συνδεσμος εστι τελειοτητος, και ριζα και πηγη των
αγαθων. Τι δε εστι το, Παντα εν αγαπηι; Ειτε επιτιμαι τις, φησιν, ειτε αρχει, ειτε
αρχεται, ειτε μανθανει, ειτε διδασκει, παντα μετα αγαπης· επειδη και τα ειρημενα
απαντα εκ του ταυ- την ημελησθαι εγινετο. Ει γαρ αυτη μη ημεληθη, ουκ αν
εφυσηθησαν ουκ αν ειπον· Ἐγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε Ἀπολλω· ει αυτην ην, ουκ
αν εξω εδικασαντο, μαλλον δε ουδ' αν εδικασαντο· ει αυτη ην, ουκ αν εκεινος του
πατρος την γυναικα ελαβεν, ουκ αν των ασθενουντων αδελφων κατεφρονησαν, ουκ
αν αιρεσεις ειχον, ουκ αν εκενοδοξησαν επι τοις χαρισμασι. ∆ια τουτο φησι, Παντα
μετα αγαπης γινεσθω. Παρακαλω δε υμας, αδελφοι, οιδατε την οικιαν Στεφανα, οτι
εστιν απαρχη της Ἀχαΐας, και εις διακονιαν τοις αγιοις εταξαν εαυτους. βʹ. Και
αρχομενος τουτου μεμνηται λεγων· Ἐβα- πτισα δε και τον Στεφανα οικον· και νυν
απαρχην αυ- τον ουχι της Κορινθου μονον, αλλα και ολης της Ἑλλα- δος φησιν. Ου
μικρον δε και τουτο εγκωμιον, το πρωτον τωι Χριστωι προσελθειν. ∆ιο και εν τηι προς
Ῥωμαιους Ἐπιστοληι εντευθεν εγκωμιαζων τινας ελεγεν· Οι και προ εμου γεγονασιν
εν Χριστωι. Και ουκ ειπεν, οτι πρωτοι επιστευσαν, αλλα, Ἀπαρχη εγενοντο, δεικνυς
οτι μετα της πιστεως και βιον αριστον επεδειξαντο, ωσπερ επι καρπων, παντοθεν
εαυτους αξιους παρ- εχοντες. Και γαρ την απαρχην αμεινω των λοιπων ειναι χρη,
ων εστιν απαρχη· ο δη και τουτοις δια της ρησεως ταυτης επεμαρτυρησεν ο Παυλος.
Ουδε γαρ επιστευσαν μονον γνησιως, οπερ εφην, αλλα και πολλην επεδειξαντο την
ευλαβειαν, και ακμαζουσαν την αρετην, και την εν ελεημοσυναις φιλοτιμιαν. Ουκ
εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν αυτων την ευλαβειαν δεικνυσιν, εκ του και
την οικιαν απα- σαν ευσεβειας πληρωσαι. Ὅτι δε και εν εργοις εκο- μων αγαθοις,
δηλοι δια των εξης λεγων· Εις διακο- νιαν τοις αγιοις εταξαν εαυτους. Ἠκουσατε
ηλικα της φιλοξενιας τα εγκωμια; Ου γαρ ειπε, ∆ια- κονουσιν, αλλ', Ἔταξαν
 
 

287
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτους· τουτον τον βιον ειλοντο διαπαντος, ταυτην μελετωσι την μελετην. Ἵνα και
υμεις υποτασσησθε τοις τοιουτοις. Τουτ- εστιν, Ἵνα συναντιλαμβανησθε και εις
δαπανην χρη- ματων και εις σωματος διακονιαν, ινα κοινωνητε. Και γαρ εκεινοις ο
κοπος εσται κουφος, οταν εχωσι συμμαχους, και τα της ευεργεσιας εις πλειονας διαβησεται. Και ουκ ειπεν απλως, Συνεργειτε, αλλα και, Ἐν οις αν κελευωσι πειθεσθε,
την επιτεταμενην υπ- ακοην ενδεικνυμενος. Και ινα μη δοξηι αυτοις χαρι- 61.376
ζεσθαι, προσεθηκε· Και παντι τωι κοπιωντι και συνεργουντι. Κοινος, φησιν, εστω ο
νομος ουτος· ουδε γαρ ιδιαζοντως περι εκεινων λεγω, αλλ' ει τις κατ' εκεινους, και
ουτος απολαυετω τουτων. ∆ια τουτο και αρχομενος συνισταιν, αυτους μαρτυρας καλει, λεγων· Παρακαλω δε υμας, οιδατε την οικιαν Στεφανα. Ἴστε γαρ, φησι, και
υμεις πως καμνουσι, και ου παρ' ημων δεισθε μαθειν. Ἐχαρην δε επι τηι παρουσιαι
Στεφανα και Φουρτουνατου και Ἀχαι- κου, οτι το υμων υστερημα αυτοι
ανεπληρωσαν· ανεπαυσαν γαρ το εμον πνευμα και το υμων. Ἐπειδη γαρ εικος ην
αυτους εξηγριωσθαι προς του- τους (ουτοι γαρ οι ελθοντες εισι και δηλωσαντες
αυτωι τα κατα την στασιν· δι' αυτων γαρ και εγραψαν τα περι των παρθενων, τα περι
των γεγαμηκοτων), ορα πως αυτους κατεπραυνεν, εν αρχηι μεν της Ἐπιστο- λης
ειπων· Ἐδηλωθη γαρ μοι περι υμων υπο των Χλοης· και τουτους κρυψας, κακεινους
εις μεσον αγαγων· εικος γαρ εκεινους δια τουτων δηλωσαι· ενταυθα δε, Το υμων
υστερημα ανεπληρωσαν, και ανεπαυσαν το εμον πνευμα και το υμων· δεικνυς αντι
παντων ελθοντας, και ελομενους αποδη- μιαν στειλασθαι τοσαυτην υπερ αυτων.
Πως ουν τουτο το ιδιον κοινον γενηται; Ει το υστερημα παρα- μυθησεσθε δια της
ευνοιας της εις αυτους, εαν τι- μησητε, εαν αποδεξησθε αυτους, εαν τηι ευποιιαι κοινωνησητε· διο φησιν· Ἐπιγινωσκετε ουν τους τοιουτους. Και επαινων τους
ελθοντας, συμπλεκει και εκεινους τωι εγκωμιωι, τοις απεσταλμενοις τους
απεσταλκοτας, λεγων, οτι Ἀνεπαυσαν το εμον πνευμα και το υμων. Ἐπιγινωσκετε
ουν τους τοιουτους, οτι δι' υμας πατριδα και οικιαν κατελι- πον. Ειδες συνεσιν; ου
Παυλωι μονον, αλλα και εκεινοις αυτους χαρισαμενους δεικνυσι, τωι την πο- λιν
απασαν εν αυτοις περιφερειν· ο και τουτους αξιοπιστους εποιει, και εκεινους ουκ
ηφιει τουτων αποσχιζεσθαι, ατε δι' αυτων παρασταντας τωι Παυ- λωι. Ἀσπαζονται
υμας αι Ἐκκλησιαι πασαι της Ἀσιας. Ἀει συναγει και συγκολλαι τα μελη δια του
ασπασμου· Ἀσπαζονται υμας εν Κυριωι πολλα Ἀκυλας και Πρισκιλλα. Παρ' αυτοις
γαρ εμενε, σκηνοποιος ων. Συν τηι κατ' οικον αυτων Ἐκκλη- σιαι. Και τουτο ου μικρα
αρετη, το και την οικιαν εκκλησιαν ποιησαι. Ἀσπαζονται υμας οι αδελφοι παντες.
Ἀσπασασθε αλληλους εν φιληματι αγιωι. Ταυτην την του αγιου φιληματος ενταυθα
μο- νον τιθησι προσθηκην. Τι δηποτε; Σφοδρα δι- εστηκεσαν αλληλων τωι λεγειν,
Ἐγω μεν ειμι Παυ- λου, εγω δε Ἀπολλω, εγω δε Κηφα, εγω δε Χρι- στου· τωι τον μεν
πειναιν, τον δε μεθυειν· τωι μαχας και ζηλοτυπιας και κριματα εχειν. Και απο των χαρισματων δε πολυς ο φθονος ην, πολλη η υπερηφα- νια. Ἐπει ουν αυτους συνηψε
δια της παραινεσεως, εικοτως κελευει και δια του φιληματος του αγιου συναπτεσθαι.
Τουτο γαρ ενοι, και εν τικτει σωμα· τουτο αγιον εστι, το μη μετα δολου και υπο κρισεως. Ὁ ασπασμος τηι εμηι χειρι Παυλου. ∆ει- κνυσι μετα πολλης σπουδης την
Ἐπιστολην συντεθει- σαν· διο και τουτο προσεθηκεν· Ει τις ου φιλει τον Κυριον
ημων Ἰησουν Χριστον εστω αναθεμα. γʹ. ∆ι' ενος τουτου ρηματος παντας εφοβησε,
τους τα μελη αυτων ποιουντας πορνης μελη, τους σκανδα- 61.377 λιζοντας τους
αδελφους δια των ειδωλοθυτων, τους απ' ανθρωπων ονομαζομενους, τους τηι
αναστασει διαπι- στουντας. Ουκ εφοβησε δε μονον, αλλα και εδειξε της αρετης την
οδον, και της κακιας την πηγην. Ὥσπερ γαρ σφοδρα περι αυτον η αγαπη γενομενη,
παντα των αμαρτηματων τα ειδη κατασβεννυσι και εξωθει· ουτως οταν ασθενεστερα
ηι, βλαστανειν ταυτα ποιει. Μαραναθα. Τινος ενεκεν τουτο ειρηται; τι δηποτε και
 
 

288
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἑβραΐδι φωνηι; Ἐπειδη παντων των κακων ο τυφος αιτιος ην· τουτον δε τον τυφον η
εξωθεν σοφια εποιει, και τουτο το κεφαλαιον των κακων ην, ο μαλιστα την
Κορινθον διεσπασε· καταστελλων αυ- των τον τυφον, ουδε Ἑλλαδι κεχρηται
γλωσσηι, αλλα τηι Ἑβραΐδι, δεικνυς οτι ου μονον ουκ αισχυνεται την ιδιωτειαν, αλλα
και μετα πολλης ασπαζεται της θερμοτητος. Τι δε εστι Μαραναθα; Ὁ Κυριος ημων
ηλθε. Τινος ουν ενεκεν αυτο τουτο φησι; Τον της οικονομιας βεβαιων λογον, εξ ων
μαλιστα τα σπερ- ματα της αναστασεως συντεθεικεν· ου τουτο δε μονον, αλλα και
εκεινους εντρεπων, ως αν ει ελεγεν· Ὁ κοινος παντων ∆εσποτης καταβηναι
τοσουτον κατ- ηξιωσε, και υμεις εν τοις αυτοις εστε, και επιμενετε αμαρτανοντες;
και ου φριττετε της αγαπης την υπερβολην, των αγαθων το κεφαλαιον; Ἐννοησον
γαρ τουτο μονον, φησι, και αρκεσει σοι εις πασης αρετης προκοπην, και πασαν
δυνησηι κατασβεσαι αμαρτιαν. Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μεθ' υμων.
Τουτο διδασκαλου, το μη μονον συμβουλαις, αλλα και ευχαις βοηθειν. Ἡ αγαπη μου
μετα παν- των υμων εν Χριστωι Ἰησου. Ἀμην. Ἵνα γαρ μηνομισωσιν, οτι κολακευων
αυτους εις τουτο κατεληξε, φησιν· Ἐν Χριστωι Ἰησου. Ουδεν γαρ ανθρωπινον εχει
ουδε σαρκικον, αλλα πνευματικη τις εστι· διο σφοδρα γνησια· και γαρ σφοδρα
ερωντος το ρημα ην. Και γαρ επειδη διειστηκει τωι τοπωι, καθαπερ δεξιας τινος
εκτασει, ταις της αγαπης αυτους χερσι περι- λαμβανει λεγων, Ἡ αγαπη μου μεθ'
υμων, ως αν ει ελεγε· Μετα παντων υμων εγω. ∆ι' ων δεικνυσιν, οτι ου θυμου ουδε
οργης ην τα γραφεντα, αλλα κηδεμονιας, οπου γε μετα τοσαυτην κατηγοριαν ουκ
αποστρεφεται, αλλα και φιλει και περιλαμβανει ποῤρωθεν αυτους οντας, δια των
Ἐπιστολων και των γραμματων τουτων αυτοις περιχυθεις. Ουτω γαρ τον
διορθουντα δει ποιειν· ως ο γε οργηι μονον ποιων, οικειον παθος πληροι· ο δε μετα το
διορθωσαι τον αμαρτανοντα, και τα της αγαπης επιδεικνυμενος, δεικνυσιν οτι
κακεινα φιλοστοργιας ην, οσα επιπλητ- των ελεγεν. Ουτω δη και ημεις αλληλους
παιδευωμεν, και μητε ο ελεγχων οργιζεσθω· ου γαρ διορθωσεως τουτο, αλλα
παθους· μητε ο ελεγχομενος δυσχεραι- νετω· ιατρεια γαρ το γινομενον, ουκ
απεχθεια. Ει δε ιατρων παιδες καιουσι και ουκ εγκαλουνται, πολλακις και
διαμαρτανοντες του τελους, αλλα και αλγουντες οι καιομενοι και τεμνομενοι,
ευεργετας ειναι νομι- ζουσι τους την αλγηδονα ταυτην διεγειροντας· πολλωι μαλλον
τον δεχομενον ελεγχον ουτω διακεισθαι χρη, και ως ιατρωι προσεχειν τωι διορθουντι,
αλλ' ουχ ως εχθρωι. Και ημεις δε οι επιτιμωντες προσιωμεν μετα πολλης της
ημεροτητος, μετα πολλης της συνεσεως,
61.378 καν ιδηις τον αδελφον
πλημμελουντα, ως ο Χριστος εκελευσε, μη δημοσιευε τον ελεγχον, αλλα μεταξυ σου
και αυτου μονου, ουκ ονειδιζων ουδε επεμβαινων κειμενωι, αλλα και αλγων και
τηκομενος· και ετοιμον σαυτον παρεχε και προς το ελεγχεσθαι, ει τι δια- μαρτανοις.
Ἵνα δε και σαφεστερον ο λεγω γενηται, καθ' υποθεσιν τον λογον γυμνασωμεν· μη
γαρ δη γενοιτο επι της αληθειας αυτης ευπορησαι παρα- δειγματος τοιουτου· Ἔστω
τις αδελφος παρθενωι συνοικων, κοσμιος μεν και σωφρων, πλην αλλα μηδε ουτω
διαφευγετω την πονηραν δοξαν. Ἂν τοινυν ακουσηις θρυλλουμενην την συνοικησιν
ταυτην, μη καταφρονησηις μηδε ειπηις· Αυτος γαρ ου κεκτηται νουν; αυτος γαρ ουκ
οιδε τι το συμφερον; εικη φιλου, και μη μισου εικη· τι γαρ μοι μελει εχθραν αναδεξασθαι περιττην; Ταυτα ληρωδη ρηματα των θηριων, μαλλον δε των δαιμονων.
Ου γαρ εστιν εικη μισεισθαι τον επι διορθωσει τουτο ποιουντα, αλλ' επι μεγαλοις
αγαθοις και στεφανοις αποῤρητοις. Ει δε λεγοις, Τι γαρ, αυτος ουκ εχει νουν; ακουσηι
παρ' ημων, οτι ουκ εχει· μεθυει γαρ τωι παθει. Ει γαρ επι των εξωθεν δικαστηριων οι
αδικουμενοι ουκ αν δυναιντο ειπειν υπερ εαυτων ζεοντες τηι οργηι, καιτοι γε ουκ
εστιν εγκλημα η συμπαθεια αυτη· ποσωι μαλ- λον οι συνηθειαι πονηραι κατεχομενοι;
∆ια τουτο λεγω, οτι καν μυριακις ηι φρονιμος, ουκ εχει νουν εγρηγο- ροτα. Τι γαρ
 
 

289
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του ∆αυιδ συνετωτερον ην, ανθρωπου λεγοντος, Τα αδηλα και τα κρυφια της σοφιας
σου εδηλωσας μοι; αλλ' οτε την του στρατιωτου γυναικα οιδεν οφθαλμοις αδικοις,
τοτε, οπερ επι της θαλαττης της μαινομενης τους εμπλεοντας πασχειν ελεγε, Πασα η
σοφια αυτου κατεποθη· και ετερων εδειτο των διορθωσοντων, και ουδε ηισθανετο
οιων κακων ην εντος. ∆ιο και θρηνων τα αμαρτηματα αυ- του ελεγεν· Ὡσει φορτιον
βαρυ εβαρυνθησαν επ' εμε. Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μωλωπες μου απο
προσωπου της αφροσυνης μου. δʹ. Ου τοινυν εχει νουν ο αμαρτανων· μεθυει γαρ και
εσκοτωται. Μη δη ταυτα λεγε, μηδε προστιθει εκεινο, οτι Ουδεν μοι μελει· Ἕκαστος
γαρ το ιδιον φοριον βαστασει. Και γαρ και σοι μεγιστον εγκλημα φυεται, οτι
πεπλανημενον ιδων ουκ ανεστησας. Ει γαρ το υποζυγιον του εχθρου κατα τον
Ἰουδαιων νομον παροραιν ου χρη, ο μη υποζυγιον μηδε εχθρου ψυχην απολλυμενην
περιορων, αλλα φιλου, ποιαν εξει συγ- γνωμην; Ουδε γαρ αρκει εις απολογιαν ημιν
το νουν εχειν εκεινον· επει και ημεις πολλα πολλακις παραι- νεσαντες, εαυτοις ουκ
ηρκεσαμεν, ουδε εγενομεθα χρησιμοι. Τουτο τοινυν και περι εκεινου σκοπει του
πλημμελουντος, οτι εικος αυτον παρα σου μαλλον, η παρ' εαυτου δεξασθαι
συμβουλιαν αριστην, και μη λεγε· Τι δε μοι μελει τουτων; Φοβηθητι τον πρωτον
ειρηκοτα το ρημα τουτο· το γαρ, Μη φυλαξ ειμι του αδελφου μου; εις ταυτον φερει
τουτωι· εντευθεν τα κακα τικτεται παντα, οτι τα του σωματος του ημε- τερου
αλλοτρια ηγουμεθα ειναι. Τι φης; ουδεν σοι μελει του αδελφου; Ἀλλα τινι μελησει;
τωι απιστωι, τωι επιχαιροντι και ονειδιζοντι και εναλλομενωι; 61.379 αλλα τωι
διαβολωι, τωι ωθουντι και υποσκελιζοντι; Και ποθεν τουτο; Ὅτι ουκ ανυω, φησι,
λεγων και συμβουλευων τα δεοντα. Ποθεν δε δηλον οτι ουκ ανυσεις; και γαρ τουτο
παλιν εσχατης ανοιας, εν αδηλωι του τελους κειμενου, ραιθυμιας ωμολογημενης
εγκληματα δεχεσθαι. Καιτοι ο Θεος τα μελλοντα προειδως, πολλακις ειπε, και ουκ
ηνυσε, και ουδε ουτως απεστη, και ταυτα ειδως, οτι ου μελλει πειθειν. Ει δε ο
προειδως οτι ουδεν πλεον ποιησει, του διορ- θουν ουκ αφισταται, τινα εξεις
απολογιαν ο αγνοων το μελλον παντελως, και εκλυομενος και ναρκων; Και γαρ
πολλακις επιχειρησαντες ηνυσαν πολλοι· και οτε μαλιστα απεγνωσαν, τοτε μαλιστα
επετυχον. Ἂν δε και μηδεν ποιησηις πλεον, το σαυτου πεποιηκας. Μη τοινυν
απανθρωπος γινου, μητε ανηλεης, μητε ολιγωρος. Ὅτι γαρ ωμοτητος ταυτα τα
ρηματα και ραιθυμιας, δηλον εκειθεν. Τινος γαρ ενεκεν, ενος των μελων του
σωματος σου καμνοντος, ου λεγεις· Τι μοι μελει, και ποθεν δηλον, οτι ει επιμελειας
τυγ- χανει, υγιαινει; αλλα παντα ποιεις, ινα καν μηδεν ωφελησηις, μη εχηις εγκαλειν
σεαυτωι, οτι των οφει- λοντων γενεσθαι τι παρελειφθη. Ειτα των μεν του σωματος
ουτω φροντιουμεν μελων, των δε του Χριστου αμελησομεν; και που ταυτα συγγνωμης αξια; Ει γαρ σε μη κατακαμπτω λεγων, οτι Του μελους σου φροντισον, ινα καν
τωι φοβωι γενηι βελτιων, του σωματος αναμιμνησκω σε του Χριστου. Πως γαρ ου
φρικης αξιον σηπομενην αυτου την σαρκα οραιν, και περιοραιν; Και ει μεν οικετην
εχοις η ονον σηπεδονα εχοντα, ουκ αν ανασχοιο περιιδειν· το δε σωμα του Χριστου
ψωρας ορων εμπεπλησμενον, παρατρεχεις; και ουχ ηγηι ταυτα μυριων αξια ειναι
κεραυνων; ∆ια τουτο παντα ανω και κατω γεγονε, δια την απανθρωπιαν ταυτην, δια
την ραιθυμιαν. ∆ιο δη, παρακαλω, ταυτην εκβαλωμεν την ωμοτητα· προσελθε
εκεινωι τωι συνοικουντι τηι παρθενωι, και ειπε μικρον εγκωμιον του αδελφου, απο
των αλλων ων εχει πλεονεκτηματων αυτο συντιθεις· και ωσπερ υδατι θερμωι
περικλυζων τοις επαινοις, ουτω χαλασον αυτου τον ογκον του τραυματος·
ταλανισον και σαυτον, κατηγορησον του κοινου των ανθρωπων γενους, δειξον οτι
παντες εν αμαρτημασι τυγχανομεν, αιτησον συγγνωμην, ειπων, οτι μειζοσι σαυτου
πραγμασιν επιχειρεις, αλλ' η αγαπη παντα πειθει τολμαιν. Ειτα συμβουλευων, μη
επιτακτικως, αλλ' αδελφικως τουτο ποιει· και τουτοις πασι χαλασας την φλεγμονην,
 
 

290
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και παραμυθησαμενος την αλγηδονα την εκ της τομης συμβαινουσαν του μελλοντος
ελεγχου γενεσθαι, και πολλακις τηι παραιτησει χρησαμενος, και παρακα- λεσας μη
οργισθηναι· οταν αυτον καταδησηις τουτοις, τοτε επαγε την πληγην, μητε δεσμων το
πραγμα, μητε εκλυων, ινα μητε εκειθεν αποπηδησηι, μητε εν- τευθεν καταφρονησηι.
Ἄν τε γαρ μη καιριαν δωις, ουδεν ειργασω πλεον· αν δε σφοδρως πληξηις, αποσκιρτησαι εποιησας. ∆ιο δη και μετα ταυτα παντα ελεγχειν μελλων, αναμιξον παλιν
εγκωμιον τοις ελεγχοις· και επειδη αυτο καθ' εαυτο το γιγνομενον ου δυναται ειναι
εγκωμιον (ου γαρ αξιον επαινου το κορηι συνοικειν παρθενωι), απο της γνωμης του
συνοικουν- 61.380 τος τουτο εργαζου, και ειπε, οτι Οιδα μεν οτι δια τον Θεον συ
ποιεις, και την ερημιαν και το απροστατευ- τον της αθλιας εκεινης ιδων χειρα
ωρεξας. Καν μη ταυτηι ποιηι τηι γνωμηι, συ ουτω λεγε, και μετα τουτο προστιθει και
ταυτα, παλιν παραιτησει χρωμενος, και λεγων, οτι Ουκ επιταττων, αλλ'
υπομιμνησκων ταυτα φημι· δια τον Θεον συ ποιεις, οιδα καγω· αλλ' ιδωμεν μη
τικτηται εκ τουτου κακον ετερον· καν μεν μηδεν ηι, κατεχε ενδον, και εχου της
καλης ταυ- της σπουδης, ο κωλυων ουδεις· αν δε βλαβη τις εν- τευθεν γινηται του
κερδους μειζων, φυλαξωμεθα, παρακαλω, μη σπευδοντες μιαν αναπαυσαι ψυχην,
μυριας σκανδαλισωμεν. Και μη προσθηις ευθεως τα κειμενα τοις σκανδαλιζουσι
κολαστηρια, αλλα την αυ- του προσλαμβανε μαρτυριαν, λεγων· Ου χρειαν εχεις
μαθειν ταυτα παρ' εμου, οιδας και αυτος οτι εαν τις ενα των μικρων τουτων
σκανδαλισηι, ποση ηπειληται δικη· και ουτως ηδυνας τον λογον, και λεανας την
οργην, επιτιθει το φαρμακον της διορθω- σεως. Ει δε προφασιζοιτο παλιν την
ερημιαν αυτης, μηδε ουτως ελεγξηις την σκηψιν, αλλ' ειπε προς αυ- τον· Μηδεν σε
τουτων φοβειτω, απολογιαν εξεις αρκουσαν, το ετερων σκανδαλον· ου γαρ δια
ραιθυ- μιαν, αλλ' εκεινων κηδομενος, ταυτης απεστης της σπουδης. εʹ· Και τα μεν
της συμβουλης εστω εν βραχει· ουδε γαρ δειται διδασκαλιας πολλης· τα δε της
συγγνω- μης παλιν πολλα και επαλληλα· και επι την αγαπην καταφευγε συνεχως,
συσκιαζων το φορτικον των ει- ρημενων, και την εξουσιαν αυτωι διδους, και λεγων,
οτι Ἐγω μεν ταυτα παραινω και συμβουλευω, του δε πεισθηναι κυριος αυτος· ουδε
γαρ καταναγκαζω και βιαζομαι, αλλα τηι οικειαι σου το παν επιτρεπω γνωμηι. Ἂν
ουτω μεταχειριζωμεν τον ελεγχον, δυνη- σομεθα ραιδιως τους αμαρτανοντας
διορθουν· ως α γε νυν ποιουμεν, θηριων μαλλον εστι και αλογων, η αν- θρωπων. Ἂν
γαρ αισθωνται τινες νυν τοιαυτα τινος αμαρτανοντος, εκεινωι μεν ουδεν
διαλεγονται, αυτοι δε καθαπερ γραΐδια μεθυοντα ψιθυριζουσι μετ' αλλη- λων· και
ουδαμου το, Εικη φιλου, εικη μη μισου, ενταυθα δοκει χωραν εχειν αυτοις, αλλ'
οταν μεν κακ- ηγορησαι επιθυμωσι, καταφρονουσι του μη εικη μισεισθαι, μαλλον δε
και του κολαζεσθαι (ουδε γαρ μισος εντευθεν μονον, αλλα και κολασις τικτεται)·
οταν δε διορθωσεως δεηι, τουτο τε αυτο και μυριας ετερας προφερουσι προφασεις.
Ταυτα γαρ τοτε εν- νοειν εχρην, οταν κακηγορηις, οταν διαβαλληις, το, Εικη μη
μισου, και το, Ουδεν ανυω, και το, Ουδεν μοι μελει. Νυν δε, τοτε μεν
πολυπραγμονεις σφοδρως και περιεργως, και μισους καταφρονεις και μυριων
κακων· οταν δε υπερ της σωτηριας του αδελφου φροντιζειν δεηι, τοτε και απραγμων
και ανεπαχθης τις ειναι βουλει· καιτοι απο μεν κακηγοριας και το προς ανθρωπους
και το προς τον Θεον γινεται μισος, και ου σφοδρα σοι τουτο μελει· απο δε της κατ'
ιδιαν συμβουλης και των τοιουτων ελεγχων και προς του- τον και προς τον Θεον
εσται σοι φιλια. Ἂν δε και αυτος μισηι, ο Θεος μενει δια τουτο μαλλον φιλων· 61.381
μαλλον δε ουδε ουτω μισησει, ως ηνικα εμισει κακ- ηγορουντα· αλλα τοτε μεν ως
εχθρον και πολεμιον αποστραφησεται, νυνι δε πατρος ηγησεται παντος
αιδεσιμωτερον. Καν φανερως δυσχεραινηι, κατα νουν και ιδιαι πολλας εισεται σοι τας
χαριτας. ʹ. Ταυτα ουν εννοουντες, επιμελωμεθα των με- λων των ημετερων, και μη
 
 

291
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατ' αλληλων την γλωτταν ακονωμεν, μηδε λαλωμεν ρηματα καταποντισμου, την
δοξαν του πλησιον υπορυττοντες, και καθαπερ εν πολεμωι και μαχηι βαλλοντες και
βαλλομενοι. Τι γαρ οφελος νηστειας η αγρυπνιας λοιπον, οταν γλωττα μεθυηι, και
κυνειων κρεων ακαθαρτοτεραν σιτηται τραπεζαν, αιμοβορος γενομενη, και
προχεουσα βορ- βορον, και αμαρας οχετον το στομα ποιηι, μαλλον δε και πολυ
ταυτης βδελυρωτερον; Το μεν γαρ εκειθεν προιον, σωμα εμολυνε· το δε εντευθεν,
ψυχην πολ- λακις απεπνιξε. Ταυτα ου των κακως ακουοντων μα- την κηδομενος
λεγω (εκεινοι γαρ και στεφανων ει- σιν αξιοι, οταν φερωσι γενναιως τα λεγομενα),
αλλ' υμων των λεγοντων. Τον μεν γαρ κακως ακουοντα ματην μακαριζουσιν αι
Γραφαι, τον δε κα- κως λεγοντα εκβαλλουσι των ιερων μυστηριων, μαλλον δε και
αυτων των περιβολων· Τον γαρ κα- ταλαλουντα, φησι, λαθρα του πλησιον αυτου,
τουτον εξεδιωκον· και της των ιερων δε βιβλων τον τοιουτον αναξιον ειναι φησιν
αναγνωσεως. Ἵνα τι γαρ, φησιν, εκδιηγηι συ τα δικαιωματα μου, και αναλαμβανεις
την διαθηκην μου δια στομα- τος σου; ειτα την αιτιαν τιθεις φησι· Καθημενος κατα
του αδελφου σου κατελαλεις. Και ενταυθα μεν ου διωρισεν, ειτε αληθη, ειτε ψευδη·
αλλαχου δε και τουτο απηγορευσε, δεικνυς οτι καν αληθη λεγηις, ου σοι ταυτα ρητεα.
Μη κρινετε γαρ, φησιν, ινα μη κριθητε· επει και ο τον τελωνην κακηγορων κατεδικαζετο, καιτοι γε αληθη κατηγορων εκεινου. Τι ουν, αν ηι τις θρασυς και μιαρος,
φησιν, ου διορθω- τεον αυτον, ουδε ελεγκτεον ημιν; Ἐλεγκτεον και διορθωτεον,
ουτω δε ως εμπροσθεν ειπον· εαν δε ονειδιζων τουτο ποιηις, ορα μη τον Φαρισαιον
εκεινον μιμουμενος, τα εκεινου παθηις. Ουδεν γαρ εντευθεν 61.382 γινεται κερδος,
ου σοι τωι λεγοντι, ουκ εκεινωι τωι ακουοντι ουτω κατηγορουμενωι· αλλ' ο μεν
αναισχυν- τοτερος γινεται (εως μεν γαρ λανθανει, και αιδεισθαι οιδεν· επειδαν δε
γενηται δηλος και καταφανης, και τον εντευθεν εκβαλλει χαλινον)· ο δε ακουων,
παλιν μειζονως βλαβησεται. Ἄν τε γαρ κατορθωματα συν- ιδηι εαυτωι, φυσαται ταις
ετερου κατηγοριαις ογκου- μενος· αν τε αμαρτηματα, προθυμοτερος εις πονη- ριαν
καθισταται. Αυτος τε ο λεγων παλιν και παρα τωι ακουοντι πονηραν ληψεται δοξαν,
και τον Θεον μειζονως καθ' εαυτου παροξυνει. ∆ιο, παρακαλω, παν δυσωδες
εκβαλωμεν ρημα· ει τι αγαθον προς οικοδομην, τουτο λεγωμεν. Ἀλλ' αμυνασθαι
εκεινον επιθυμεις; Τι ουν αντ' εκεινου σαυτον αμυνηι; Ὁ γαρ τους λελυπηκοτας
αμυνασθαι σπουδαζων, ου- τως ως ο Παυλος αμυνασθαι εκελευσεν, αμυνου· Ἐαν
πειναι ο εχθρος σου, ψωμιζε αυτον· εαν διψαι, πο- τιζε αυτον. Ἐαν δε τουτο μεν μη
ποιηις, επιβου- λευηις δε μονον, κατα σεαυτου το ξιφος ωθεις. ∆ιοπερ αν κακως
εκεινος λεγηι, εγκωμιοις αυτον αμειβου και επαινοις· ουτω γαρ κακεινον αμυνασθαι
δυνησηι, και σαυτον απαλλαξεις πονηρας υποψιας. Ὁ μεν γαρ επι τωι κακως ακουειν
αλγων, απο συνειδοτος δοκει τουτο πασχειν πονηρου· ο δε καταγελων των
λεγομενων, μεγιστον εκφερει τεκμηριον του μηδεν εαυτωι συνειδεναι πονηρον. Ἐπει
ουν ουτε τον ακουοντα, ουτε εαυτον, ουτε τον διαβαλλομενον ωφε- λεις, και κατα
σαυτου το ξιφος ωθεις, καν εντευθεν γενου σωφρονεστερος. Ἐχρην μεν γαρ απο της
βα- σιλειας των ουρανων και των τωι Θεωι δοκουντων πει- θεσθαι· επειδη δε
παχυτερον διακεισαι, και ωσπερ θηριον δακνεις, καν εντευθεν παιδευθητι, ινα τοις
λογοις τουτοις σωφρονισθεις, δυνηθωις απο των τωι Θεωι δοκουντων μονον
ρυθμιζεσθαι, και γενομενος παντος παθους ανωτερος επιτυχοις των ουρανιων
αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρα-τος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

292
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


