Adversus Judaeos
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑ ΙΟΥ∆ΑΙΩΝ
48.843 Λογος πρωτος.
αʹ. Ἐβουλομην υμιν αποδουναι τα λειψανα σημερον της υποθεσεως, περι ης
και πρωην υμιν διελεχθην, και δειξαι σαφεστερον, πως ακαταληπτος εστιν ο Θεος.
Περι γαρ τουτου τηι παρελθουσηι Κυριακηι τους πολλους εκεινους και μακρους
εποιησαμεθα λογους, οτε και μαρτυρας παρηγαγομεν τον τε Ἡσαΐαν και τον ∆αυιδ
και τον Παυλον. Ὁ μεν γαρ εβοα, Την γενεαν αυτου τις διηγησεται; ο δε ηυχαριστει
αυτωι υπερ της ακαταληψιας, λεγων· Ἐξομολογησομαι σοι, οτι φοβερως
εθαυμαστωθης· θαυμασια τα εργα σου· και παλιν, Ἐθαυμαστωθη η γνωσις σου εξ
εμου, εκραταιωθη, ου μη δυνωμαι προς αυτην. Ὁ δε Παυλος ουκ εις αυτην της
ουσιας την ερευναν διακυψας, αλλ' εις την προνοιαν αυτου μονην, μαλλον δε και
αυτης της προνοιας μερος μικρον απολαβων, ο περι την των εθνων κλησιν
επεδειξατο, ωσπερ πελαγος αχανες και ακαταληπτον ιδων, ουτως εβοησεν· Ὦ βαθος
πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου! ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και
ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! Και ην μεν ικανη η δια τουτων αποδειξις· εγω δε ουκ
ηρκεσθην τοις προφηταις, ουκ εστην μεχρι των αποστολων, αλλ' ανεβην εις τον
ουρανον, εδειξα υμιν τον χορον των αγγελων λεγοντα, ∆οξα εν υψιστοις Θεωι, και
επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια. Ἠκουσατε των σεραφειμ παλιν
εκπληττομενων και μετα φρικης κραζοντων, Ἅγιος, αγιος, αγιος Κυριος σαβαωθ·
πληρης πασα η γη της δοξης αυτου. Προσεθηκα και τα χερουβιμ βοωντα·
Ευλογημενη η δοξα αυτου 48.844 εκ του τοπου αυτου. Κατω τρεις μαρτυρες, ανω
τρεις μαρτυρες, το απροσιτον της του Θεου δοξης δηλουντες. Ἀναμφισβητητος
λοιπον η αποδειξις, και πολυς ο κροτος εγινετο, και διεθερμαινετο το θεατρον, και
επυρουτο ο συλλογος. Ἐγω δε εχαιρον, ουχ οτι αυτος επηινουμην, αλλ' οτι ο
∆εσποτης ο εμος εδοξαζετο. Ὁ γαρ κροτος εκεινος και ο επαινος το φιλοθεον της
υμετερας ψυχης ενεδεικνυτο. Και καθαπερ οικεται φιλοστοργοι, επειδαν ακουσωσι
τινος τον εαυτων επαινουντος δεσποτην, εκκαιονται τωι ποθωι περι τον λεγοντα δια
το προς τον δεσποτην φιλτρον, ουτω και υμεις εποιησατε τοτε· τηι των κροτων
υπερβοληι την πολλην περι τον ∆εσποτην επεδεικνυσθε ευνοιαν. Ἐβουλομην μεν
ουν και σημερον επαγωνισασθαι τοις παλαισμασι τουτοις. Ει γαρ οι εχθροι της
αληθειας κορον ου λαμβανουσι βλασφημουντες τον ευεργετην, πολλωι μαλλον ημας
ακορεστως εχειν δει προς ευφημιαν του των ολων Θεου. Ἀλλα τι παθω; Ἕτερον
νοσημα χαλεπωτατον την ημετεραν γλωσσαν προς ιατρειαν καλει, νοσημα εν τωι
σωματι της Ἐκκλησιας πεφυτευμενον. ∆ει δε προτερον τουτο ανασπασαντας, τοτε
φροντισαι των εξωθεν· προτερον τους οικειους θεραπευσαι, και τοτε των αλλοτριων
επιμελησασθαι. Τι δε εστι το νοσημα; Ἑορται των αθλιων και ταλαιπωρων Ἰουδαιων
μελλουσι προσελαυνειν συνεχεις και επαλληλοι, αι σαλπιγγες, αι σκηνοπηγιαι, αι
νηστειαι· και πολλοι των μεθ' ημων τεταγμενων και τα ημετερα λεγοντων φρονειν,
οι μεν επι την θεαν απαντωσι των εορτων, οι δε και συνεορταζουσι και των
νηστειων κοινωνουσι· και τουτο το πονηρον εθος βουλομαι της Ἐκκλησιας
απελασαι νυν. Οι μεν γαρ 48.845 προς Ἀνομοιους λογοι και εν ετερωι δυνανται
γενεσθαι καιρωι, και ουδεμια απο της αναβολης γενοιτ' αν βλαβη· τους δε τα
Ἰουδαικα νοσουντας, ει μη νυν θεραπευσαιμεν, οτε εγγυς και επι θυραις εισιν αι των
Ἰουδαιων εορται, δεδοικα μη ποτε υπο της ακαιρου συνηθειας και της πολλης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αγνοιας μετασχωσι τινες της παρανομιας εκεινων, και ματαιοι λοιπον οι περι
τουτων ημιν γενωνται λογοι. Ἂν γαρ μηδεν ακουσαντες σημερον νηστευσωσι μετ'
εκεινων, μετα το τελεσθηναι την αμαρτιαν, εικη λοιπον το φαρμακον επιθησομεν.
∆ιοπερ επειγομαι και προκαταλαβειν. Ουτω και ιατροι ποιουσι· προς τα
κατεπειγοντα και οξυτατα των νοσηματων ιστανται προτερον· παντως δε συγγενης
και ουτος ο αγων τωι προτερωι. Ἐπειδη γαρ συγγενη τα της ασεβειας Ἀνομοιοις και
Ἰουδαιοις, συγγενη και τα αγωνισματα ημιν γινεται τοις προτερον τα νυν. Και γαρ
οπερ ενεκαλουν Ἰουδαιοι, τουτο εγκαλουσι και Ἀνομοιοι. Τι δε ενεκαλουν εκεινοι;
Ὅτι Πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι. Τουτο εγκαλουσι και
ουτοι, μαλλον δε ουκ εγκαλουσιν, αλλα και εξαλειφουσι το ρητον μετα της διανοιας,
ει και μη τηι χειρι, αλλα τηι γνωμηι.
βʹ. Μηδε θαυμασητε, ει αθλιους εκαλεσα τους Ἰουδαιους. Ὄντως γαρ αθλιοι
και ταλαιπωροι, τοσαυτα απο των ουρανων αγαθα εις τας χειρας αυτων ελθοντα
απωσαμενοι και ριψαντες μετα πολλης της σπουδης. Ἀνετειλεν εκεινοις πρωιμος ο
της δικαιοσυνης ηλιος· κακεινοι μεν απωσαντο την ακτινα, και εν σκοτωι καθηνται·
ημεις δε οι σκοτωι συντραφεντες, προς εαυτους επεσπασαμεθα το φως, και του ζοφου
της πλανης απηλλαγημεν. Ἐκεινοι της ριζης της αγιας ησαν κλαδοι, αλλ'
εξεκλασθησαν· ημεις ου μετειχομεν της ριζης, και καρπον ευσεβειας ηνεγκαμεν.
Ἐκεινοι τους προφητας ανεγνωσαν εκ πρωτης ηλικιας, και τον προφητευθεντα
εσταυρωσαν· ημεις ουκ ηκουσαμεν θειων λογιων, και τον προφητευθεντα
προσεκυνησαμεν, ∆ια τουτο αθλιοι, οτι τα πεμφθεντα αυτοις αγαθα αρπαζοντων
ετερων, και προς εαυτους επισπωμενων, αυτοι διεκρουσαντο. Κακεινοι μεν εις
υιοθεσιαν καλουμενοι, προς την των κυνων συγγενειαν εξεπεσον· ημεις δε κυνες
οντες ισχυσαμεν δια την του Θεου χαριν αποθεσθαι την προτεραν αλογιαν, και προς
την των υιων αναβηναι τιμην. Ποθεν τουτο δηλον; Ουκ εστι καλον, φησι, λαβειν τον
αρτον των τεκνων, και βαλειν τοις κυναριοις· προς την Χαναναιαν ο Χριστος
ελεγεν, εκεινους μεν τεκνα καλων, κυνας δε τους εξ εθνων. Ἀλλ' ορα πως
αντεστραφη μετα ταυτα η ταξις, κακεινοι μεν εγενοντο κυνες, τεκνα δε ημεις.
Βλεπετε τους κυνας, Παυλος φησι περι αυτων, βλεπετε τους κακους εργατας,
βλεπετε την κατατομην· ημεις γαρ εσμεν η περιτομη. Ειδες πως κυνες εγενοντο οι
προτερον οντες τεκνα; Βουλει μαθειν πως οι προτερον οντες κυνες ημεις εγενομεθα
τεκνα; Ὅσοι δε ελαβον αυτον, φησιν, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι.
Ουδεν αθλιωτερον εκεινων, των πανταχου κατα της εαυτων σωτηριας τρεχοντων.
Και γαρ οτε εδει τον νομον τηρειν, κατεπατησαν· και νυν οτε αναπεπαυται ο νομος,
φιλονεικουσιν αυτον τηρειν. Τι γενοιτ' αν αυτων ελεεινοτερον, οι μη τηι παραβασει
του νομου μονον, αλλα και τηι φυλακηι του νομου τον Θεον παροξυνουσι; ∆ια τουτο
φησι, Σκληροτραχηλοι και απεριτμητοι τηι καρδιαι, υμεις 48.846 αει τωι Πνευματι τωι
αγιωι αντιπιπτετε· ου τωι παραβαινειν τα νομιμα μονον, αλλα και τωι φυλαττειν
εθελειν ακαιρως. Σκληροτραχηλοι. Και καλως ειπε, σκληροτραχηλοι· ου γαρ
ηνεγκαν τον ζυγον του Χριστου, καιτοι χρηστος ην, και ουδεν φορτικον ειχεν ουτε
επαχθες. Μαθετε γαρ, φησιν, απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι· και,
Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας, οτι ο ζυγος μου χρηστος εστι, και το φορτιον μου
ελαφρον. Ἀλλ' ομως ουκ ηνεγκαν δια την σκληροτητα του αυχενος· και ου μονον
ουκ ηνεγκαν, αλλα και συνετριψαν και διεῤρηξαν. Ἀπ' αιωνος γαρ, φησι, συνετριψας
τον ζυγον σου, διεῤρηξας τον δεσμον σου. Ουχι Παυλος λεγει ταυτα, αλλ' ο
προφητης βοαι, ζυγον και δεσμον τα συμβολα της αρχης λεγων, οτι παρηιτησαντο την
δεσποτειαν του Χριστου, λεγοντες· Ἡμεις ουκ εχομεν βασιλεα ει μη Καισαρα.
Συνετριψας τον ζυγον, διεῤρηξας τον δεσμον, εξεβαλες σαυτον της ουρανιου
βασιλειας, και υπεθηκας ανθρωπιναις αρχαις. Συ δε μοι σκοπει, πως ακριβως αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ο προφητης το δυσηνιον ηινιξατο. Ου γαρ ειπεν, Ἀπεθου τον ζυγον, αλλα,
Συνετριψας τον ζυγον, οπερ σκιρτωντων αλογων εστιν αμαρτημα, αφηνιωντων,
παραιτουμενων την αρχην. Ἀλλα ποθεν αυτη γεγονεν η σκληροτης; Ἀπο αδηφαγιας
και μεθης. Τις τουτο φησιν; Αυτος ο Μωυσης· Ἔφαγεν Ἰσραηλ, και ενεπλησθη και
ελιπανθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος. Καθαπερ γαρ τα αλογα, επειδαν δαψιλους
απολαυσηι φατνης, εις πολυσαρκιαν εκβαντα, φιλονεικοτερα και δυσκαθεκτα
γινεται, και ουτε ζυγου, ουτε ηνιας, ουτε ηνιοχου χειρος ανεχεται· ουτω και ο των
Ἰουδαιων δημος, υπο της μεθης και πολυσαρκιας εις κακιαν εσχατην κατενεχθεντες,
εσκιρτησαν, και ουκ εδεξαντο τον ζυγον του Χριστου, ουδε το αροτρον της
διδασκαλιας ειλκυσαν. Ὅπερ ουν και αλλος προφητης αινιττομενος ελεγεν, Ὡς
δαμαλις παροιστρωσα παροιστρησεν Ἰσραηλ. Ἕτερος δε αυτον μοσχον αδιδακτον
εκαλει. Τα δε τοιαυτα αλογα, προς εργασιαν ουκ οντα επιτηδεια, προς σφαγην
επιτηδεια γινεται. Ὅπερ ουν και ουτοι πεπονθασι, και προς εργασιαν αχρηστους
εαυτους καταστησαντες, προς σφαγην επιτηδειοι γεγονασι. ∆ια τουτο και ο Χριστος
ελεγεν· Τους εχθρους μου, τους μη θελησαντας με βασιλευσαι επ' αυτων, αγαγετε
ωδε, και κατασφαξατε αυτους. Τοτε εδει σε νηστευειν, ω Ἰουδαιε, οτε η μεθη ταυτα
σε ειργαζετο τα δεινα, οτε ασεβειαν ετεκεν η αδηφαγια, ουχι νυν· νυν γαρ ακαιρος η
νηστεια και βδελυκτη. Τις ταυτα φησιν; Αυτος ο Ἡσαΐας μεγαλοφωνως βοων· Ου
ταυτην την νηστειαν εγω εξελεξαμην, λεγει Κυριος. ∆ια τι; Ὅτι εις κρισεις και μαχας
νηστευετε, και τυπτετε πυγμαις τους υποχειριους. Ει δε, οτε τους συνδουλους
ετυπτες, βδελυκτη σου ην η νηστεια, οτε τον ∆εσποτην κατεσφαξας, τοτε σου
προσδεκτη η νηστεια γινεται; Και πως αν εχοι λογον; Τον νηστευοντα
κατεσταλμενον ειναι χρη, συντετριμμενον, τεταπεινωμενον, ουχι μεθυειν υπο της
οργης· συ δε τυπτεις τους συνδουλους; Τοτε μεν ουν εις κρισεις και μαχας
ενηστευον· νυν δε εις ασελγειας και την εσχατην ακολασιαν, γυμνοις τοις ποσιν επι
της αγορας ορχουμενοι· και η μεν υποθεσις νηστευοντων, το δε σχημα μεθυοντων.
Ἄκουσον πως κελευει νηστευειν ο προφητης· Ἁγιασατε νηστειαν, φησιν· ουκ ειπε,
πομπευσατε νηστειαν· Κηρυξατε θεραπειαν, συναγαγετε πρεσβυτερους. Ουτοι δε
χορους μαλακων συναγαγοντες, και πολυν πεπορνευ48.847 μενων γυναικων
συρφετον, το θεατρον απαν και τους απο της σκηνης εις την συναγωγην επισυρουσι·
θεατρου γαρ και συναγωγης ουδεν το μεσον. Και οιδα μεν οτι τινες τολμαν
καταγινωσκουσι του λογου, οτι ειπον, Θεατρου και συναγωγης ουδεν το μεσον· εγω
δε αυτων τολμαν καταγινωσκω, εαν μη ουτω νομιζωσιν. Ει μεν γαρ οικοθεν
αποφαινομαι, καταγνωθι· ει δε του προφητου λεγω τα ρηματα, δεξαι την αποφασιν.
γʹ. Οιδα οτι πολλοι αιδουνται Ἰουδαιους, και σεμνην νομιζουσιν ειναι την εκεινων
πολιτειαν νυν· διο την ολεθριαν υποληψιν προῤριζον ανασπασαι επειγομαι. Ειπον
οτι θεατρου η συναγωγη ουδεν αμεινον διακειται, και απο προφητου παραγω την
μαρτυριαν· ουκ εισιν Ἰουδαιοι των προφητων αξιοπιστοτεροι. Τι ουν ο προφητης
φησιν; Ὄψις πορνης εγενετο σοι· απηναισχυντησας προς παντας. Ἔνθα δε πορνη
εστηκεν, πορνειον εστιν ο τοπος· μαλλον δε ουχι πορνειον και θεατρον μονον εστιν
η συναγωγη, αλλα και σπηλαιον ληιστων, και καταγωγιον θηριων· Σπηλαιον γαρ,
φησιν, υαινης εγενετο μοι ο οικος υμων· ουδε απλως θηριου, αλλα θηριου
ακαθαρτου. Και παλιν, Ἀφηκα τον οικον μου, εγκαταλελοιπα την κληρονομιαν μου.
Ὅταν δε ο Θεος αφηι, ποια λοιπον σωτηριας ελπις; Ὅταν ο Θεος αφηι, δαιμονων
κατοικητηριον γινεται εκεινο το χωριον. Ἀλλα παντως ερουσιν, οτι και αυτοι τον
Θεον προσκυνουσιν· αλλα μη γενοιτο τουτο ειπειν! Ουδεις Ἰουδαιος προσκυνει τον
Θεον. Τις ταυτα φησιν; Ὁ Υιος του Θεου. Ει τον Πατερα γαρ μου ᾔδειτε, φησι, καμε
ᾔδειτε αν· ουτε δε εμε οιδατε, ουτε τον Πατερα μου οιδατε. Ποιαν ταυτης
αξιοπιστοτεραν μαρτυριαν παραγαγω; Ει τοινυν τον Πατερα αγνοουσι, τον Υιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εσταυρωσαν, του Πνευματος την βοηθειαν απεκρουσαντο, τις ουκ αν θαῤρων
αποφηνηται, των δαιμονων καταγωγιον ειναι τον τοπον; Ου προσκυνειται Θεος
εκει, μη γενοιτο· αλλ' ειδωλολατρειας εκεινο το χωριον λοιπον εστιν· αλλ' ομως
τινες ως σεμνοις εκεινοις τοις τοποις προσεχουσι. Και ταυτα ουχι στοχαζομενος
λεγω, αλλ' αυτηι τηι πειραι μαθων. Και γαρ προ τουτων των τριων ημερων
πιστευσατε, ου ψευδομαι γυναικα τινα ευσχημονα και ελευθεραν, κοσμιαν και
πιστην, ειδον αναγκαζομενην υπο τινος μιαρου και αναισθητου, δοκουντος ειναι
Χριστιανου ου γαρ αν ειποιμι τον τα τοιαυτα τολμωντα Χριστιανον ειλικρινη, εις τα
των Ἑβραιων εισελθειν, κακει παρασχειν ορκον περι των αμφισβητουμενων αυτωι
πραγματων· ως δε προσελθουσα η γυνη προς συμμαχιαν εκαλει, και την ανομον βιαν
κωλυσαι ηξιου ου γαρ ειναι θεμιτον αυτηι των θειων μετασχουσηι μυστηριων, προς
εκεινον τον τοπον ελθειν, εμπρησθεις ουν υπο ζηλου, και πυρωθεις, και διαναστας,
ταυτην μεν ουκ ειασα λοιπον επι την παρανομιαν ελκυσθηναι εκεινην, εξηρπασα δε
της αδικου ταυτης απαγωγης. Ἐπει δε τον ελκοντα ηρομην ει Χριστιανος ειη,
κακεινος ωμολογησεν, επεκειμην σφοδρως, αναισθησιαν εγκαλων και την εσχατην
ανοιαν, και ονων ουδεν αμεινον διακεισθαι ελεγον, ει τον Χριστον λεγων
προσκυνειν, επι τα σπηλαια των Ἰουδαιων, των σταυρωσαντων αυτον, ελκοι τινα·
και μακρον κατετεινα προς αυτον λογον, πρωτον μεν, οτι ου θεμις ολως ομνυναι,
ουδε αναγκην επαγειν ορκων, διδασκων απο των θειων Ευαγγελιων· επειτα, 48.848
οτι ου μονον ουχι πιστην και μεμυημενην, αλλ' ουδε αμυητον τινα προς ταυτην
ελκειν εχρην την αναγκην. Ὡς δε εξεβαλον δια πολλων και μακρων λογων την
πεπλανημενην υπονοιαν της εκεινου ψυχης, ηρωτων την αιτιαν, δι' ην την
Ἐκκλησιαν αφεις, επι τα των Ἑβραιων ειλκε συνεδρια. Ὁ δε πολλους εφη προς
αυτον ειρηκεναι, φοβερωτερους τους εκει γινομενους ορκους ειναι. Ἐπι τουτοις
εστεναξα, και ενεπρησθην υπο θυμου, και μετα ταυτα εγελων παλιν. Την μεν γαρ
του διαβολου κακουργιαν ορων, εστεναζον, οια τους ανθρωπους αναπειθειν ισχυσε·
την δε ραιθυμιαν των απατωμενων λογιζομενος, ενεπιμπραμην υπο του θυμου· και
την ανοιαν παλιν των απατηθεντων οση και ηλικη τις ην σκοπων, εγελων. Ταυτα δε
ειπον προς υμας και διηγησαμην, επειδη προς τους τα τοιαυτα και ποιουντας και
πασχοντας απανθρωπως και αναλγητως διακεισθε· καν ιδητε τινα των αδελφων
των υμετερων εις παρανομιας τοιαυτας εμπιπτοντα, αλλοτριαν, ουκ οικειαν ηγεισθε
την συμφοραν ειναι, και προς τους εγκαλουντας απολογεισθαι νομιζετε, λεγοντες,
Ἐμοι γαρ τι μελει; τις δε μοι κοινος προς εκεινον εστι λογος; εσχατης μισανθρωπιας
και Σατανικης ωμοτητος φθεγγομενοι ρηματα. Τι λεγεις; ανθρωπος ων, και της
αυτης κοινωνων φυσεως, μαλλον δε, ει δει φυσεως κοινωνιαν ειπειν, κεφαλην μιαν
εχων τον Χριστον, τολμαις ειπειν, οτι ουδεν σοι κοινον εστι προς τα μελη τα σα; Πως
ουν τον Χριστον ομολογεις συ κεφαλην ειναι της Ἐκκλησιας; και γαρ η κεφαλη
παντα τα μελη συναπτειν πεφυκε, και προς εαυτα μετα ακριβειας επιστρεφειν τε και
συνδειν. Ει δε μηδεν κοινον εχεις προς το μελος σου, ουδε προς τον αδελφον σου
εχεις τι κοινον, ουδε κεφαλην εχεις τον Χριστον. Ὡς παιδια μικρα φοβουσιν υμας
Ἰουδαιοι, και ουκ αισθανεσθε. Καθαπερ γαρ τοις παιδιοις εκεινοις προσωπεια
δεικνυντες φοβερα και καταγελαστα των μιαρων οικετων πολλοι ου γαρ εστι φυσει
φοβερα, αλλα δια το ευτελες της διανοιας τοιαυτα φαινεται πολυν κινουσι γελωτα·
ουτω δη και τους ατελεστερους των Χριστιανων μορμολυττονται Ἰουδαιοι. Πως γαρ
τα παρ' αυτοις φοβερα, τα πολλης αισχυνης και γελωτος γεμοντα, τα των
προσκεκρουκοτων, τα των ητιμωμενων, τα των καταδικων;
δʹ. Ἀλλ' ου τα ημετερα τοιαυτα, αλλ' οντως φοβερα και φρικης αναμεστα.
Ἔνθα γαρ Θεος εστι ζωης και θανατου εξουσιαν εχων, ουτος φοβερος ο τοπος· ενθα
μυριοι περι κολασεων αθανατων λογοι, περι των πυρινων ποταμων, περι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

σκωληκος του ιοβολου, περι των δεσμων των αῤρηκτων, περι του σκοτους. του
εξωτερου. Ἐκεινοι δε τουτων μεν ουδεν ουδ' οναρ ισασι, τηι γαστρι ζωντες, προς τα
παροντα κεχηνοτες, υων και τραγων ουδεν αμεινον διακειμενοι, κατα τον της
ασελγειας λογον και την της αδηφαγιας υπερβολην· εν δε επιστανται μονον,
γαστριζεσθαι και μεθυειν, υπερ ορχηστων κατακοπτεσθαι, υπερ ηνιοχων
τραυματιζεσθαι. Ταυτα ουν, ειπε μοι, σεμνα και φοβερα; και τις αν τουτο ειποι;
Ποθεν ουν ημιν εδοξαν ειναι φοβερα, πλην ει μη και τους ητιμωμενους των
οικετων, και τους απαῤρησιαστους, και της δεσποτικης οικιας εκπεσοντας, φοβερους
τις ειναι λεγοι τοις ευδοκιμουσι και παῤρησιαν εχουσιν; Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ
εστιν· επει μηδε πανδοχεια των βασιλικων αυλων σεμνοτερα, μαλλον δε και
πανδοχειου παντος ατιμοτερον το της συναγωγης χωριον 48.849 εστιν. Ου γαρ
ληιστων ουδε καπηλων απλως, αλλα δαιμονων εστι καταγωγιον, μαλλον δε ουχ αι
συναγωγαι μονον, αλλα και αυται αι ψυχαι των Ἰουδαιων· και τουτο προς τωι τελει
του λογου δειξαι πειρασομαι. Παρακαλω τοινυν υμας μνημονευειν ταυτης μαλιστα
της διαλεξεως. Ου γαρ προς επιδειξιν ουδε κροτους λεγομεν νυν, αλλα προς
θεραπειαν των υμετερων ψυχων. Τις γαρ ετι λειπεται λογος ημιν, οταν, τοσουτων
ιατρων οντων, ωσι τινες νοσουντες; ∆ωδεκα ησαν οι αποστολοι, και την οικουμενην
επεσπασαντο· το πλεον της πολεως Χριστιανον, και ετι μην νοσουσι τινες
ιουδαισμον. Και ποιαν απολογιαν εχοιμεν αν ημεις οι υγιαινοντες; Ἄξιοι μεν γαρ
εγκληματων κακεινοι οι νοσουντες· ου μην ουδε ημεις απηλλαγμεθα κατηγοριας,
περιορωντες αυτους επι της αῤρωστιας· αμηχανον γαρ ην, σπουδης πολλης παρ'
ημων απολαυοντας, μενειν επι της ασθενειας εκεινους. ∆ια τουτο προλαβων λεγω
νυν ταυτα, ινα εκαστος υμων επισπασηται τον αδελφον, καν αναγκην επιθειναι δεοι,
καν βιαν ποιησαι, καν υβρισαι, καν φιλονεικησαι, παντα ποιησον, ωστε εξελεσθαι
αυτον της του διαβολου παγιδος, και της κοινωνιας απαλλαξαι των Χριστοκτονων.
Ἐπι της αγορας ει τινα ειδες απαγομενον, ειπε μοι, δικαιαι ψηφωι καταδικασθεντα,
ειτα κυριος ηις αφαρπασαι των του δημιου χειρων, ουκ αν απαντα επραξας, ωστε
αυτον απαλλαξαι της απαγωγης; Τον αδελφον νυν οραις τον σον, ουχ υπο του
δημιου, αλλ' υπο του διαβολου προς το βαραθρον της απωλειας ελκομενον αδικως
και ανοσιως, και ουδε συμβολην προεσθαι υπομενοις, ωστε αυτον εξελεσθαι της
παρανομιας εκεινης; και ποιας αν τυχοις συγγνωμης; Ἀλλ' ισχυροτερος σου και
δυνατωτερος εστιν. Ἐμοι αυτον καταστησον· αιρησομαι την κεφαλην αποθεσθαι
μαλλον, η των ιερων αυτον αφειναι επιβαινειν προθυρων, αν φιλονεικηι και τοις
αυτοις επιμενηι. Τι γαρ σοι κοινον μετα της ελευθερας, μετα της ανω Ἱερουσαλημ;
Ειλου την κατω· δουλευε μετ' εκεινης· και γαρ και αυτη δουλευει μετα των τεκνων
αυτης, κατα τον του Ἀποστολου λογον. Νηστευεις μετα Ἰουδαιων; ουκουν αποθου
και τα υποδηματα μετα Ἰουδαιων, και γυμνοις βαδιζε τοις ποσιν επι της αγορας, και
κοινωνει της ασχημοσυνης αυτοις και του γελωτος. Ἀλλ' ουκ αν ελοιο· αισχυνηι γαρ
και ερυθριαις. Ειτα σχηματος μεν αυτοις κοινωνησαι αισχυνηι, ασεβειας δε κοινωνων,
ουκ αισχυνηι; και ποιαν εξεις συγγνωμην, Χριστιανος ων εξ ημισειας; Πιστευσατε,
την κεφαλην προτερον αποθησομαι, η περιοψομαι τινα των τα τοιαυτα νοσουντων,
εαν ιδω· εαν δε αγνοησω, συγγνωμην ο Θεος δωσει παντως. Ταυτα και υμων αυτων
εκαστος λογιζεσθω, μηδε παρεργον ηγεισθω το πραγμα ειναι. Ουχ ορατε επι των
μυστηριων τι βοαι συνεχως ο διακονος; Ἐπιγινωσκετε αλληλους· πως υμιν εγχειριζει
την ακριβη των αδελφων υμων εξετασιν; Τουτο και επ' εκεινων ποιησον· οταν
επιγνωις τινα ιουδαΐζοντα, κατασχε, δηλον ποιησον, ωστε μη κοινωνησαι και αυτος
τωι κινδυνωι. Και γαρ επι των εξω στρατοπεδων, αν αλωι τις βαρβαριζων και τα
Περσικα φρονων εν μεσοις τοις στρατιωταις, ουκ αυτος κινδυνευει μονος, αλλα και
εκαστος των συνειδοτων μεν, ου ποιησαντων δε αυτον τωι στρατηγωι φανερον. Ἐπει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ουν και υμεις στρατοπεδον εστε του Χριστου, μετα ακριβειας δι48.850 ερευνατε και
περιεργαζεσθε, ει τις των αλλοφυλων υμιν αναμεμικται, και ποιειτε δηλον, ουχ ινα
αποκτεινωμεν, καθαπερ εκεινοι, ουδ' ινα κολασωμεν και τιμωρησωμεθα, αλλ' ινα
αυτον απαλλαξωμεν της πλανης και της ασεβειας, και ημετερον εξ ολοκληρου
ποιησωμεν. Ει δε μη βουλεσθε τουτο, αλλ' ειδοτες κρυπτετε, ευ ιστε, οτι την αυτην
υποστησεσθε τιμωριαν εκεινωι. Και γαρ ο Παυλος ουχι τους ποιουντας μονον τα
πονηρα, αλλα και τους συνευδοκουντας αυτοις, υποβαλλει κολασει και τιμωριαι. Και
ο προφητης δε, ουχι τους κλεπτοντας μονον, αλλα και τους συντρεχοντας αυτοις,
υπο την αυτην αγει δικην· και εικοτως. Ὁ γαρ συνειδως τωι τα πονηρα πραττοντι και
περιστελλων αυτον και αποκρυπτων, πλειονα αυτωι παρεχει ραιθυμιας υποθεσιν, και
μετα μειζονος αδειας παρασκευαζει την πονηριαν εργαζεσθαι.
εʹ. Ἀλλα γαρ επι τους νοσουντας επανελθειν δει παλιν. Ἐννοησατε τοινυν
τισι κοινωνουσιν οι νηστευοντες νυν· τοις βοωσι, Σταυρωσον, σταυρωσον· τοις
λεγουσι, Το αιμα αυτου εφ' ημας και επι τα τεκνα ημων. Ει τινες αλοντες επι
τυραννιδι κατεδικασθησαν, αρα αν ετολμησας προσελθειν και κοινωνησαι λογων
αυτοις; Ουκ εγωγε οιμαι. Πως ουν ουκ ατοπον τους μεν εις ανθρωπον γενομενους
πονηρους μετα τοσαυτης φευγειν σπουδης, τους δε εις αυτον υβρισαντας τον Θεον
ποιεισθαι κοινωνους, και τους προσκυνουντας τον εσταυρωμενον τοις εσταυρωκοσι
συνεορταζειν; Τουτο γαρ ου μονον ανοιας, αλλα και της εσχατης μανιας εστιν.
Ἐπειδη δε εισι τινες οι και την συναγωγην σεμνον ειναι τοπον νομιζουσιν,
αναγκαιον και προς τουτους ολιγα ειπειν. Τινος γαρ ενεκα τον τοπον εκεινον
αιδεισθε, δεον καταφρονειν και βδελυττεσθαι και αποπηδαιν; Ὁ νομος αποκειται.
φησιν, εν αυτωι, και βιβλια προφητικα. Και τι τουτο; Μη γαρ, ενθα αν ηι βιβλια
τοιαυτα, και ο τοπος αγιος εσται; Ου παντως. Ἐγω δε δια τουτο μαλιστα μισω την
συναγωγην και αποστρεφομαι, οτι τους προφητας εχοντες απιστουσι τοις
προφηταις, οτι αναγινωσκοντες τα γραμματα ου δεχονται τας μαρτυριας, οπερ
υβριζοντων εστι μειζονως. Ειπε γαρ μοι, ει τινα ειδες ανθρωπον αιδεσιμον και
λαμπρον και περιφανη εις καπηλειον εισαχθεντα, η εις καταγωγιον ληιστων, ειτα
υβριζομενον εκει και τυπτομενον και την εσχατην υπομενοντα παροινιαν, αρα αν
εθαυμασας το καπηλειον η το σπηλαιον, επειδη ενδον ειστηκει παροινουμενος ο
θαυμαστος εκεινος και μεγας ανηρ; Ουκ εγωγε οιμαι, αλλα δια τουτο αυτο μαλιστα
αν εμισησας και απεστραφης. Τουτο και επι της συναγωγης λογιζου. Τους γαρ
προφητας και τον Μωυσεα μετ' αυτων εισηγαγον εκει, ουχ ινα τιμησωσιν, αλλ' ινα
υβρισωσι και ατιμασωσιν. Ὅταν γαρ λεγωσι μη ειδεναι αυτους τον Χριστον, μηδε
ειρηκεναι τι περι της εκεινου παρουσιας, ποια μειζων ταυτης γενοιτ' αν εις τους
αγιους εκεινους υβρις, αλλ' οταν αυτων κατηγορησωσιν ως τον αυτων αγνοουντων
∆εσποτην, και κοινωνους της ιδιας ασεβειας λεγωσιν ειναι; Ὥστε δια τουτο μαλλον
μισειν και αυτους και την συναγωγην χρη, οτι εμπαροινουσιν εις τους αγιους
εκεινους. Ἀλλα τι λεγω περι βιβλιων και τοπων; εν καιρωι των διωγμων οι δημιοι τα
σωματα των μαρτυρων κατεχουσι, καταξαινουσι, μαστιζουσιν. Ἆρα ουν αγιαι εισιν
αυτων αι χειρες, επειδη τα σωματα των αγιων κατεσχον; Μη γενοιτο! Ειτα χειρες
μεν, σωματα κατασχουσαι αγιων, βεβηλοι μενουσι δι' αυτο δη τουτο, επειδη
κατεσχον κακως· οι δε γραμματα κατ48.851 εχοντες αγιων και υβριζοντες ουκ
ελαττον η οι δημιοι των μαρτυρων τα σωματα, αιδεσιμοι δια τουτο εσονται; Και πως
ουκ εσχατης αλογιας ταυτα αν ειη; Ει γαρ σωματα κατεχομενα κακως, ου μονον ουχ
αγιαζει τους κατεχοντας, αλλα και εναγεστερους ποιει, πολλωι μαλλον γραμματα
αναγινωσκομενα μετα απιστιας ουκ αν δυναιντο τους αναγινωσκοντας ωφελησαι
ποτε. Αυτο μεν ουν τουτο ασεβεστερους αυτους αποφαινει, το μετα τοιαυτης
προαιρεσεως τα βιβλια κατεχειν. Ουδε γαρ αν τοσαυτης αξιοι ησαν κατηγοριας, ει μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τους προφητας ειχον· ουκ ησαν ουτως ακαθαρτοι και βεβηλοι, ει μη τας βιβλους
ανεγινωσκον. Νυν δε πασης εισιν απεστερημενοι συγγνωμης, οτι τους κηρυκας της
αληθειας εχοντες, και προς αυτους κεινους, και προς την αληθειαν ιστανται εχθραι
διανοιαι. Ὥστε δια τουτο μαλλον αν ειεν βεβηλοι και εναγεις, οτι τους προφητας
εχοντες, πολεμιαι αυτοις κεχρηνται γνωμηι. ∆ιο παρακαλω φευγειν και αποπηδαιν
αυτων τους συλλογους. Ου μικρα αυτη βλαβη τοις ασθενεστεροις των αδελφων, ου
μικρα απονοιας εκεινοις προφασις. Ὅταν γαρ ιδωσιν υμας τους προσκυνουντας τον
υπ' αυτων σταυρωθεντα Χριστον, τα εκεινων διωκοντας και σεμνοποιουντας, πως
ουχ ηγησονται αριστα αυτοις απαντα πεπραχθαι, και ουδενος αξια ειναι τα ημετερα,
οταν οι πρεσβευοντες αυτα και θεραπευοντες υμεις, προς τους καθαιρουντας αυτα
τρεχητε; Ἐαν τις ιδηι σε, φησι, τον εχοντα γνωσιν, εν ειδωλειωι κατακειμενον, ουχι η
συνειδησις αυτου ασθενους οντος οικοδομηθησεται εις το τα ειδωλοθυτα εσθιειν;
Και εγω λεγω, Ἐαν τις ιδηι σε τον εχοντα γνωσιν εις συναγωγην απερχομενον, και
σαλπιγγας θεωρουντα, ουχι η συνειδησις αυτου ασθενους οντος οικοδομηθησεται εις
το θαυμαζειν τα Ἰουδαικα πραγματα; Ὁ πιπτων ουχι του ιδιου πτωματος διδωσι
μονον δικην, αλλ' οτι και αλλους υποσκελιζει κολαζεται· ωσπερ και ο εστως ουχ
υπερ της οικειας αρετης στεφανουται μονον, αλλ' οτι και αλλους εις τον αυτον αγει
ζηλον θαυμαζεται. Φευγετε τοινυν και τους συλλογους, και τους τοπους αυτων, και
μηδεις αιδεισθω την συναγωγην δια τα βιβλια, αλλα δια ταυτα αυτην μισειτω και
αποστρεφεσθω, οτι εφ' υβρει κατεχουσι τους αγιους, οτι απιστουσι τοις εκεινων
ρημασιν, οτι την εσχατην αυτων κατηγορουσιν ασεβειαν.
ςʹ. Και ινα μαθητε, οτι ουχ αγιαζει τον τοπον τα βιβλια, αλλα βεβηλον ποιει
των συνιοντων η προαιρεσις, ιστοριαν υμιν διηγησομαι παλαιαν. Πτολεμαιος ο
Φιλαδελφος τας πανταχοθεν βιβλους συναγαγων, και μαθων οτι και παρα Ἰουδαιοις
εισι γραφαι περι Θεου φιλοσοφουσαι, και πολιτειας αριστης, μεταπεμψαμενος
ανδρας εκ της Ἰουδαιας, ηρμηνευσεν αυτας δι' εκεινων, και απεθετο εις το του
Σεραπιδος ιερον· και γαρ ην Ἕλλην ο ανηρ· και μεχρι νυν εκει των προφητων αι
ερμηνευθεισαι βιβλοι μενουσι. Τι ουν, αγιος εσται του Σεραπιδος ο ναος δια τα
βιβλια; Μη γενοιτο! αλλ' εκεινα μεν εχει την οικειαν αγιοτητα, τωι τοπωι δε ου
μεταδιδωσι, δια την των συνιοντων εκει μιαριαν. Το αυτο τοινυν και περι της
συναγωγης λογιστεον. Ει γαρ και μη ειδωλον εστηκεν εκει, 48.852 αλλα δαιμονες
οικουσι τον τοπον. Και τουτο ου περι της ενταυθα λεγω συναγωγης μονον, αλλα και
της εν ∆αφνηι· πονηροτερον γαρ εκει το βαραθρον, ο δη καλουσι Ματρωνης. Και γαρ
πολλους ηκουσα των πιστων αναβαινειν εκει, και παρακαθευδειν τωι τοπωι. Ἀλλα μη
γενοιτο ποτε τουτους πιστους προσειπειν. Ἐμοι και το Ματρωνης και το του
Ἀπολλωνος ιερον ομοιως εστι βεβηλον. Ει δε τις μου τολμαν καταγινωσκει, παλιν
εγω την εσχατην αυτου καταγνωσομαι μανιαν. Ειπε γαρ μοι, οπου δαιμονες
οικουσιν, ουχι ασεβειας χωριον εστι, καν μη ξοανον ειστηκηι; Ὅπου Χριστοκτονοι
συνερχονται, οπου σταυρος ελαυνεται, οπου βλασφημειται Θεος, οπου Πατηρ
αγνοειται, οπου Υιος υβριζεται, οπου Πνευματος αθετειται χαρις, μαλλον δε και
αυτων οντων δαιμονων, ου μειζων εντευθεν η βλαβη; Ἐκει μεν γαρ γυμνη και
περιφανης η ασεβεια, και ουκ αν ραιδιως επισπασαιτο, ουδε απατησειε τον νουν
εχοντα και σωφρονουντα· ενταυθα δε λεγοντες Θεον προσκυνειν, και ειδωλα
αποστρεφεσθαι, και προφητας εχειν και τιμαιν, τοις ρημασι τουτοις πολυ
κατασκευαζοντες το δελεαρ, τους αφελεστερους και ανοητους αφυλακτως εις τας
εαυτων εμβαλλουσι παγας. Ὥστε τα μεν της ασεβειας ισα αυτοις και Ἕλλησι, τα δε
της απατης χαλεπωτερον υπο τουτων δραται. Και γαρ και παρ' αυτοις εστηκε βωμος
απατης αορατος, εις ον ουχι προβατα και μοσχους, αλλα ψυχας ανθρωπων
καταθυουσιν. Ὅλως δε ει θαυμαζεις τα εκεινων, τις σοι κοινος προς ημας εστι λογος;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Ει γαρ σεμνα και μεγαλα τα Ἰουδαιων, ψευδη τα ημετερα· ει δε ταυτα αληθη, ωσπερ
ουν και αληθη, εκεινα απατης γεμει. Ουχι τας Γραφας λεγω· μη γενοιτο! εκειναι γαρ
με προς τον Χριστον εχειραγωγησαν· αλλα την ασεβειαν αυτων και την μανιαν την
νυν. Ἀλλα γαρ ωρα λοιπον δειξαι, οτι και δαιμονες εκει κατοικουσιν, ουχι εν αυτωι
τωι τοπωι μονον, αλλα και εν αυταις ταις ψυχαις των Ἰουδαιων. Ὅταν γαρ εξελθηι,
φησι, το πνευμα το ακαθαρτον, πορευεται δι' ανυδρων τοπων, ζητουν αναπαυσιν·
καν μη ευρηι, φησιν, υποστρεψω εις τον οικον μου· και ελθον ευρισκει σχολαζοντα,
σεσαρωμενον και κεκοσμημενον· και πορευεται, και παραλαμβανει μεθ' εαυτου επτα
ετερα πνευματα πονηροτερα εαυτου, και εισερχεται εις αυτον, και εσται τα εσχατα
του ανθρωπου εκεινου χειρονα των πρωτων. Ουτως εσται και τηι γενεαι ταυτηι. Ὁραις
οτι δαιμονες ενοικουσιν αυτων ταις ψυχαις, και χαλεπωτεροι των προτερων οι νυν;
και μαλα εικοτως. Τοτε μεν γαρ εις τους προφητας ησεβουν, νυν δε εις αυτον των
προφητων τον ∆εσποτην υβριζουσιν. Ἀνθρωποις ουν, ειπε μοι, δαιμονωσι, και
τοσαυτα εχουσι πνευματα ακαθαρτα, εν σφαγαις και φονοις ανατραφεισιν, εις ταυτο
συνερχεσθε, και ου φριττετε; Προσρησεως γαρ δει κοινωνειν τουτοις, και λογου
μεταδιδοναι ψιλου, αλλ' ουχ ως κοινην λυμην και νοσον της οικουμενης απασης
αποστρεφεσθαι; Ουχι παν ειδος επηλθον κακιας; ουχι τους πολλους και μακρους
λογους οι προφηται παντες εις τας τουτων κατηγοριας ανηλωσαν; Ποιαν τραγωιδιαν,
τινα παρανομιας τροπον ουκ απεκρυψαν ταις εαυτων μιαιφονιαις; εθυσαν τους
υιους αυτων και τας θυγατερας αυτων τοις δαιμονιοις· την φυσιν ηγνοησαν, ωδινων
επελαθοντο, παιδοτροφιαν κατεπατησαν, της συγγενειας τους νομους εξ αυτων των
βαθρων ανετρεψαν, θηριων απαντων γεγονασιν αγριωτεροι. Τα 48.853 θηρια μεν
γαρ και την ψυχην επιδιδωσι πολλακις, και της οικειας καταφρονει σωτηριας, ωστε
υπερασπισαι των εκγονων· ουτοι δε ουδεμιας αναγκης ουσης τους εξ αυτων φυντας
ταις οικειαις κατεσφαξαν χερσιν, ινα τους εχθρους της ημετερας ζωης, τους
αλαστορας θεραπευσωσι δαιμονας. Τι αν τις αυτων εκπλαγειη προτερον, την
ασεβειαν η την ωμοτητα, και την απανθρωπιαν; οτι τους υιους εθυσαν, η οτι τοις
δαιμονιοις εθυσαν; Ἀλλα ασελγειας ενεκεν ουχι και τα λαγνοτατα των αλογων
απεκρυψαν; Ἄκουσον του προφητου, τι φησι περι της ακολασιας αυτων· Ἵπποι
θηλυμανεις εγενοντο· εκαστος επι την γυναικα του πλησιον αυτου εχρεμετιζεν. Ουκ
ειπεν, εκαστος της γυναικος του πλησιον επεθυμει, αλλ' εμφαντικωτατα τηι των
αλογων φωνηι την εκ της ασελγειας εγγινομενην αυτοις μανιαν ενεφηνεν.
ζʹ. Τι βουλεσθε ετερον ειπω; τας αρπαγας, τας πλεονεξιας, τας των πενητων
προδοσιας, τας κλοπας, τας καπηλειας; Ἀλλ' ουδε πασα ημιν προς ταυτην αρκεσει
την διηγησιν η ημερα. Ἀλλ' αι εορται αυτων σεμνον εχουσι τι και μεγα; Και αυτας
μεν ουν ταυτας ακαθαρτους απεδειξαν. Ἄκουσον γουν των προφητων, μαλλον δε
ακουσον του Θεου, μεθ' οσης αυτας αποστρεφεται της υπερβολης· Μεμισηκα,
απωσμαι τας εορτας υμων. Ὁ Θεος μισει, και συ κοινωνεις; Και ουκ ειπε, τηνδε η
τηνδε την εορτην, αλλα πασας ομου. Βουλει ιδειν, οτι και την δια τυμπανων και της
κιθαρας και των ψαλτηριων και των αλλων οργανων λατρειαν μισει; Μεταστησον
απ' εμου ηχον ωιδων σου, φησι, και ψαλμον οργανων σου ουκ ακουσομαι. Ὁ Θεος
λεγει, Μεταστησον απ' εμου· και συ τρεχεις ακουσομενος των σαλπιγγων; Ἀλλ'
αυται αι θυσιαι και αι προσφοραι ουχι βδελυκται; Ἐαν φερητε μοι σεμιδαλιν,
ματαιον· θυμιαμα βδελυγμα μοι εστι. Θυμιαμα βδελυγμα, και ο τοπος ου βδελυγμα;
Και ποτε δε βδελυγμα; Πριν η το κεφαλαιον αυτους εργασασθαι των κακων, πριν η
τον εαυτων ανελειν ∆εσποτην, προ του σταυρου, προ της Χριστοκτονιας το
βδελυγμα· και νυν ου πολλωι μαλλον; Καιτοι τι θυμιαματος ευωδεστερον; Ἀλλ' ου τηι
φυσει των δωρων, αλλα τηι προαιρεσει των προσαγοντων προσεχων ο Θεος, ουτω
κρινει τας προσφορας. Προσεσχεν επι Ἄβελ, και τοτε επι τοις δωροις αυτου· ειδε τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Καιν, και τοτε τας θυσιας αυτου απεστραφη. Ἐπι γαρ Καιν, φησι, και επι ταις θυσιαις
αυτου ου προσεσχεν. Ὁ Νωε θυσιας ανηνεγκε τωι Θεωι προβατων και μοσχων και
ορνιθων· και φησιν η Γραφη, οτι Ὠσφρανθη Κυριος οσμην ευωδιας· τουτεστιν,
εδεξατο τα προσενεχθεντα. Ου γαρ δη ρινες εισι περι Θεον, αλλα ασωματον το θειον.
Καιτοι τα αναφερομενα εκειθεν κνισσα και καπνος σωματων καιομενων· της δε
τοιαυτης κνισσης ουδεν δυσωδεστερον· αλλ' ινα μαθηις, οτι τηι προαιρεσει των
προσφεροντων προσεχων ο Θεος και δεχεται και αποστρεφεται τας θυσιας, την μεν
κνισσαν και τον καπνον οσμην ευωδιας καλει, το δε θυμιαμα βδελυγμα, επειδη
πολλης δυσωδιας η των προσαγαγοντων προαιρεσις εγεμεν. Βουλει μαθειν οτι μετα
των θυσιων, και των οργανων, και των εορτων, και των θυμιαματων, και τον ναον
αποστρεφεται δια τους εισιοντας εκει; Μαλιστα μεν εδειξε δια των εργων, τοτε μεν
βαρβαρικαις χερσι παραδους, υστερον δε εις τελος καθελων· ομως δε και προ της
καταστροφης δια του προφητου βοαι και λεγει, Μη πεποιθατε επι λογοις ψευδεσιν,
οτι ουκ ωφελησουσιν υμας, 48.854 λεγοντες, ναος Κυριου, ναος Κυριου εστιν. Ουχ ο
ναος αγιαζει, φησι, τους συνιοντας, αλλ' οι συνιοντες τον ναον αγιον ποιουσιν. Ει δε
τοτε ουκ ωφελει ο ναος, οτε τα Χερουβιμ, οτε η κιβωτος, πολλωι μαλλον οτε παντα
εκεινα ανηιρηται, οτε τελεια η αποστροφη του Θεου γεγονεν, οτε πλειων της εχθρας
η υποθεσις. Ποσης ουν ανοιας αν ειη και ποσης παραφροσυνης, τους ητιμωμενους,
τους υπο του Θεου προδεδομενους, τους τον ∆εσποτην παροξυναντας, τουτους
κοινωνους ποιεισθαι εν εορταις; Ει τις τον υιον ανειλε τον σον, ειπε μοι, αρα αν
αυτον ιδειν υπεμεινας; αρα αν ακουσαι της προσηγοριας; αλλ' ουχ ως δαιμονα
πονηρον, αλλ' ουχ ως αυτον τον διαβολον εφυγες αν; Του ∆εσποτου σου τον Υιον
ανειλον, και τολμαις αυτοις εις ταυτον συνιεναι; Και ο μεν αναιρεθεις ουτω σε
ετιμησεν, ως αδελφον σε ποιησαι και συγκληρονομον αυτου· συ δε αυτον ουτως
ατιμαζεις, ως τους εκεινου φονεας και σταυρωσαντας αυτον τιμαιν και θεραπευειν τηι
των εορτων κοινωνιαι, και εις τους βεβηλους αυτων τοπους απανταιν, και των
ακαθαρτων επιβαινειν προθυρων, και κοινωνειν τραπεζης δαιμονιων· ουτω γαρ εγω
πειθομαι καλειν μετα την θεοκτονιαν την των Ἰουδαιων νηστειαν. Και πως γαρ ουχι
δαιμονας θεραπευουσιν οι Θεου εναντια διαπραττομενοι; Ἀλλα θεραπειαν εκ
δαιμονων επιζητεις; Ὅτε εις χοιρους εισελθειν αυτους συνεχωρει ο Χριστος, τοτε εις
πελαγος ευθεως κατεποντισαν· ανθρωπειων δε φεισονται σωματων; Ειθε μεν ουν μη
απεκτιννυον, ειθε μη επεβουλευον. Του παραδεισου εξεβαλον, της τιμης
απεστερησαν της ανωθεν, και το σωμα θεραπευσουσι; Γελως ταυτα και μυθοι.
Ἐπιβουλευειν και καταβλαπτειν, ου θεραπευειν ισασιν οι δαιμονες. Της ψυχης ου
φειδονται, και των σωματων, ειπε μοι, φεισονται; της βασιλειας επιχειρουσιν
εκβαλειν, και νοσηματων απαλλαττειν αιρησονται; Ουκ ηκουσας του προφητου
λεγοντος, μαλλον δε του Θεου δια του προφητου, οτι ουδε αγαθοποιησαι, ουδε
κακοποιησαι δυνανται; Ει δε και ηδυναντο θεραπευειν, και εβουλοντο, οπερ
αδυνατον, αλλα δει σε μη κερδους μικρου και φθειρομενου ζημιαν αφθαρτον και
αιωνιον ανταλλαξασθαι. Σωμα θεραπευσεις, ινα ψυχην απολεσηις; Ου καλη σου η
εμπορια· τον ποιητην του σωματος παροργιζεις Θεον, και τον σον επιβουλον εις
θεραπειαν επικαληι; Και πως σε τις της ιατρικης επιστημης αυτης ενεκα δεισιδαιμων
ανθρωπος Ἑλληνων θεοις ουχ ελκυσει προσκυνησαι ραιδιως; Και γαρ εκεινοι πολλα
πολλακις δια της αυτων τεχνης νοσηματα απηλασαν, και προς υγιειαν τους
καμνοντας επανηγαγον. Τι ουν, κοινωνησαι δει της ασεβειας δια τουτο; Μη γενοιτο.
Ἄκουσον τι φησιν Ἰουδαιοις ο Μωυσης· Ἐαν αναστηι προφητης εν υμιν,
ενυπνιαζομενος ενυπνιον και δωι σημειον η τερας, και ελθηι το σημειον η το τερας ο
ελαλησε, και ειπηι προς σε, λεγων· Πορευθωμεν και λατρευσωμεν θεοις ετεροις οις
ουκ ᾔδεισαν οι πατερες ημων· ουκ ακουσεσθε της φωνης του προφητου, η του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ενυπνιαζομενου το ενυπνιον. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· εαν τις αναστηι προφητης,
φησι, και ποιησηι σημειον, η νεκρον εγειρηι, η λεπρον καθαρηι, η πηρον ιασηται, και
μετα το ποιησαι το σημειον, καλεσηι σε εις ασεβειαν, μη πεισθηις δια την εκβασιν του
σημειου. ∆ια τι; Πειραζει γαρ σε Κυριος ο Θεος σου ιδειν, ει αγαπαις αυτον εξ ολης της
καρδιας 48.855 σου, και εξ ολης της ψυχης σου. Ὅθεν δηλον, οτι δαιμονες ου
θεραπευουσιν. Ει δε ποτε και συγχωρουντος του Θεου επιτυχοιεν τινος θεραπειας,
καθαπερ ανθρωποι, εις δοκιμην την σην η συγχωρησις γινεται, ουκ επειδη Θεος
αγνοει, αλλ' ινα συ παιδευθηις, μηδε θεραπευοντων ανεχεσθαι των δαιμονων. Και τι
λεγω θεραπειαν σωματος; Ει τις σοι γεενναν απειλει, ωστε αρνησασθαι τον Χριστον,
μη καταδεξηι· ει τις βασιλειαν επαγγελλοιτο, ωστε αποστηναι απο του μονογενους
Υιου του Θεου, αποστραφηθι και μισησον, και γενου Παυλου μαθητης, και ζηλωσον
τας φωνας εκεινας, ας η μακαρια και γενναια ανεβοησε ψυχη. Πεπεισμαι γαρ, φησιν,
οτι ουτε θανατος, ουτε ζωη, ουτε αγγελοι, ουτε αρχαι, ουτε δυναμεις, ουτε ενεστωτα,
ουτε μελλοντα, ουτε υψωμα, ουτε βαθος, ουτε τις κτισις ετερα δυνησεται ημας
χωρισαι απο της αγαπης του Θεου της εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Ἐκεινον
ουκ αγγελοι, ου δυναμεις, ουκ ενεστωτα, ου μελλοντα, ου κτισις ετερα χωριζει απο
της αγαπης του Χριστου· και σε σωματος θεραπεια αφιστησι; και ποιας αν τυχοιμεν
συγγνωμης; Και γαρ και γεεννης φοβερωτερον ημιν τον Χριστον ειναι δει, και
βασιλειας ποθεινοτερον· καν νοσησωμεν, βελτιον εν ταις αῤρωστιαις μειναι, η δια
την απαλλαγην της ασθενειας εις ασεβειαν καταπεσειν· καν γαρ θεραπευσηι δαιμων,
μειζον κατεβλαψεν η ωφελησεν. Ὠφελησε μεν γαρ το σωμα, το παντως
αποθανουμενον μικρον υστερον και σηπεσθαι μελλον, κατεβλαψε δε την ψυχην την
αθανατον. Και καθαπερ οι ανδραποδισται τραγηματα και πλακουντας και
αστραγαλους και ετερα τινα τοιαυτα πολλακις τοις μικροις προτεινομενοι παιδιοις
και δελεαζοντες, της ελευθεριας αυτα και της ζωης αποστερουσιν αυτης· ουτω δη
και οι δαιμονες, μελους υπισχνουμενοι θεραπειαν, ολην της ψυχης καταποντιζουσι
την σωτηριαν. Ἀλλ' ημεις μη ανεχωμεθα, αγαπητοι, αλλ' εκ παντος τροπου ζητωμεν
ασεβειας απαλλαγην. Μη γαρ ουκ ηδυνατο ο Ἰωβ τηι γυναικι πεισθεις βλασφημησαι
εις τον Θεον, και απαλλαγηναι της επικειμενης συμφορας; Ειπε γαρ τι, φησι, ρημα
προς Κυριον, και τελευτα. Ἀλλ' ειλετο μαλλον οδυνασθαι και τηκεσθαι, και την
αφορητον εκεινην πληγην ενεγκειν, η βλασφημησας απηλλαχθαι των επικειμενων
κακων. Τουτον και συ ζηλωσον· καν μυριας ο δαιμων επαγγειληται των
επικειμενων σοι λυσεις κακων, μη πεισθηις, μηδε ανασχηι, καθαπερ ο δικαιος ουκ
επεισθη τηι γυναικι· αλλ' ελου μαλλον εγκαρτερησαι τωι νοσηματι, η την πιστιν και
την σωτηριαν της σης απολεσαι ψυχης. Ου γαρ εγκαταλιμπανων σε ο Θεος, αλλα
λαμπροτερον ποιησαι βουλομενος, αφιησι ταις αῤρωστιαις εμπεσειν πολλακις. Μενε
τοινυν καρτερων, ινα και συ ακουσηις, Μη αλλως με οιει σοι κεχρηματικεναι, η ινα
δικαιος αναφανηις; θʹ. Ἐνην μεν ουν και τουτων πλειω ειπειν, αλλ' ωστε μη των
ειρημενων την μνημην λυμηνασθαι, ενταυθα καταλυσω τον λογον, τα του Μωσεως
ρηματα ειπων· ∆ιαμαρτυρομαι υμιν τον ουρανον και την γην, οτι εαν τις η των
παροντων υμων, η των αποντων, προς την θεωριαν απελθηι των σαλπιγγων, η εις
την συναγωγην απαντησηι, η εις τα Ματρωνης ανελθηι, η νηστειαι κοινωνησηι, η
σαββατων μετασχηι, η αλλο τι μικρον η μεγα Ἰουδαικον εθος επιτελεσηι, καθαρος εγω
απο του αιματος υμων παντων. Ουτοι οι λογοι παραστησονται εν τηι ημεραι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και εμοι και υμιν, καν μεν πεισθητε, πολλην υμιν
παρεξουσι την παῤρησιαν· αν δε παρ48.856 ακουσητε, η τινας των τα τοιαυτα
τολμωντων αποκρυψητε, ωσπερ κατηγοροι σφοδροι αντικαταστησονται υμιν. Ου
γαρ υπεστειλαμην του μη αναγγειλαι υμιν πασαν την βουλην του Θεου, αλλα και
κατεβαλον το αργυριον επι τους τραπεζιτας. Ὑμων εστι λοιπον πλεονασαι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

καταβληθεν, και τηι της ακροασεως ωφελειαι προς την σωτηριαν των υμετερων
αδελφων αποχρησασθαι. Ἀλλα φορτικον και επαχθες καταγγελλειν τους τα τοιαυτα
αμαρτανοντας; Φορτικον μεν ουν και επαχθες σιγαιν. Και γαρ υμιν τοις
αποκρυπτουσι, κακεινοις τοις λανθανουσιν επαγει τον ολεθρον αυτη η σιγη, τον
Θεον υμιν εκπολεμουσα. Ποσωι δε βελτιον τοις συνδουλοις απεχθανεσθαι επι
σωτηριαι, η τον ∆εσποτην παροξυνειν καθ' εαυτων, Ουτος μεν γαρ καν αγανακτησηι
νυν, ουδεν σε βλαψαι δυνησεται, μαλλον δε και χαριν εισεται σοι μετα ταυτα της
ιατρειας· ο δε Θεος, αν τωι συνδουλωι σου την επιβλαβη χαριζομενος χαριν, σιγησηις
και αποκρυψηις, την εσχατην απαιτησει σε δικην. Ὥστε σιγων μεν, και τον Θεον
εκπολεμωσεις σεαυτωι, και τον αδελφον βλαψεις· καταγγελλων δε και φανερον
ποιων, κακεινον εξεις ιλεων, και τουτον κερδανεις, και φιλον κτησηι μανικον, τηι
πειραι την ευεργεσιαν μαθοντα. Μη τοινυν νομιζετε χαριζεσθαι τοις υμετεροις
αδελφοις, ει τι των ατοπων ορωντες μετιοντας, μη μετα πασης ελεγχοιτε της
σφοδροτητος. Ἱματιον εαν απολεσηις, μη τον κεκλοφοτα μονον, ουχι και τον
συνειδοτα τωι κλεπτηι και μη καταγγελλοντα, ομοιως νομιζεις εχθρον; Ἡ μητηρ
ημων η κοινη ουχ ιματιον, αλλ' αδελφον απωλεσεν· εκλεψεν αυτον ο διαβολος, και
κατεχει νυν εν τωι ιουδαισμωι· οιδας τον κεκλοφοτα, οιδας τον κλαπεντα· οραις εμε,
καθαπερ λυχνον, απτοντα της διδασκαλιας τον λογον, και πανταχου ζητουντα και
κοπτομενον· και συ εστηκας σιγων, και ου καταγγελλεις; και ποιαν εξεις
συγγνωμην; πως δε ουκ εν τοις εσχατοις σε των εχθρων η Ἐκκλησια λογιειται, και
πολεμιον ηγησεται και λυμεωνα; Ἀλλα μη γενοιτο μηδενα των ταυτης ακουοντων
της συμβουλης, τοιαυτην αμαρτιαν ποτε αμαρτειν, ωστε προδουναι αδελφον, υπερ
ου Χριστος απεθανεν. Ὁ Χριστος το αιμα εξεχεεν δι' αυτον· συ δε ουδε λογον
προεσθαι δι' αυτον υπομενεις; Μη, παρακαλω, αλλ' ευθεως εντευθεν
αναχωρησαντες, επι την θηραν ταυτην επειχθητε, και εκαστος υμων ενα μοι
κομισατω των τα τοιαυτα νοσουντων· μαλλον δε μη γενοιτο τοσουτους ειναι τους
νοσουντας· δυο και τρεις εξ υμων, η και δεκα και εικοσι, ενα μοι κομισατωσαν, ινα
κατα την ημεραν εκεινην ιδων την αγραν εισω των δικτυων γενομενην,
δαψιλεστεραν υμιν παραθω την τραπεζαν. Ἂν γαρ ιδω την σημερον συμβουλην εις
εργον εκβεβηκυιαν, μετα πλειονος αψομαι της προθυμιας της προς εκεινους
ιατρειας, και πλεον εσται το κερδος και υμιν κακεινοις. Μη τοινυν ολιγωρησητε,
αλλα και γυναικες γυναικας, και ανδρες ανδρας, και δουλοι δουλους, και ελευθεροι
ελευθερους, και παιδες παιδας, και παντες απλως μετα ακριβειας απασης τους τα
τοιαυτα νοσουντας θηρευσαντες, ουτως εις την επιουσαν απαντησατε συναξιν, ινα
και του παρ' ημων επαινου τυχητε, και προ των ημετερων εγκωμιων τον παρα του
Θεου μισθον επισπασησθε τον πολυν και αφατον, και τους πονους των
κατορθουντων υπερβαινοντα πολλω τωι μετρωι· ου γενοιτο παντας ημας επιτυχειν
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

48.857 Προς τους νηστευοντας την των Ἰουδαιων νηστειαν, και
προς αυτους τους Ἰουδαιους. Ἐλεχθη δεπρο πεντε ημερων της νηστειας
αυτων, και αλλης ηδη λεχθεισης. Λογος δευτερος.
αʹ. Ἡ μεν παρανομος και ακαθαρτος των Ἰουδαιων νηστεια λοιπον επι
θυραις. Μη θαυμασητε δε ει ακαθαρτον αυτην εκαλεσα νηστειαν ουσαν· το γαρ παρα
γνωμην Θεου γινομενον, καν θυσια, καν νηστεια ηι, παντων εστιν εναγεστερον. Ἡ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

μεν ουν παρανομος αυτων νηστεια μετα πεντε λοιπον ημερας εφισταται· εγω δε προ
δεκα ημερων, η και πλειονων, προλαβων εποιησαμην προς υμας την παραινεσιν,
ωστε ασφαλισασθαι τους αδελφους τους υμετερους. Ἀλλα μηδεις ακαιριαν
καταγινωσκετω του λογου, οτι προ τοσουτων ημερων αυτον προεβαλομεθα. Και γαρ
πυρετου προσδοκωμενου, η και ετερου τινος νοσηματος, προλαμβανοντες το του
μελλοντος αλωσεσθαι σωμα πολλαις ασφαλιζονται θεραπειαις, επειγομενοι προ της
πειρας της εφοδου των μελλοντων αυτο εξαρπασαι δεινων. Ἐπει ουν και ημεις
ορωμεν νοσον χαλεπωτατην προσιεναι μελλουσαν, ανωθεν και προ πολλου
διεμαρτυραμεθα του χρονου, ωστε προ της πειρας του κακου την διορθωσιν. ∆ια
τουτο ουχι προς αυτας τας ημερας παρηινεσα, ινα μη η του καιρου στενοχωρια
εμποδισηι προς την θηραν υμας των αδελφων των υμετερων, αλλ' εχοντες την απο
του πληθους των ημερων ευρυχωριαν, μετα αδειας απασης δυνηθητε τους τα
τοιαυτα νοσουντας εξιχνιασαι και ανακτησασθαι. Ουτω που και οι γαμους
επιτελουντες, και δειπνα πολυτελη κατασκευαζοντες ποιουσιν· ου παρ' αυτας τας
ημερας, αλλα προ πολλου του χρονου αλιευσιν ιχθυων και ορνιθων θηραταις
διαλεγονται, ινα μηδεν αυτοις απο της του καιρου στενοχωριας γενηται κωλυμα
προς την της τραπεζης παρασκευην. Ἐπει ουν και ημεις εμελλομεν υμιν παρατιθεναι
τραπεζαν κατα της Ἰουδαιων αναισθησιας, προλαβοντες υμιν τοις αλιευσι
διελεχθημεν, ινα σαγηνευσητε των αδελφων των υμετερων τους ασθενεστερους, και
προς την ακροασιν των ημετερων αγαγητε λογων. Ὅσοι μεν ουν ηλιευσατε, και εισω
των δικτυων εχετε μετα ασφαλειας, μεινατε επισφιγγοντες αυτους τωι λογωι της
παραινεσεως· οσοι δε μηδεπω της καλης ταυτης εκρατησατε θηρας, ικανην εχετε
προθεσμιαν, τας πεντε ταυτας ημερας, ωστε περιγενεσθαι της αγρας. Ἀναπετασωμεν
τοινυν τα δικτυα της διδασκαλιας, περιστωμεν κυκλωι, καθαπερ κυνες θηρατικοι,
παντοθεν αυτους συνελαυνοντες εις τους της Ἐκκλησιας νομους. Ἐπαγαγωμεν δε
αυτοις, ει δοκει, ωσπερ τινα κυνηγετην αριστον, τον μακαριον Παυλον βοωντα και
λεγοντα· Ἴδε εγω Παυλος λεγω υμιν οτι, εαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν
ωφελησει. Και γαρ πολλα των ανημερων ζωων και εξηγριωμενων, επειδαν υπο
θαμνον κρυπτομενα τυχηι της του κυνηγετου φωνης ακουσαντα, εξαλλεται μεν απο
του φοβου, συνελαυνομενα δε τηι της φωνης αναγκηι, και ακοντα πολλακις υπο της
βοης συνωθουμενα, εις αυτα εμπιπτει τα θηρατρα· ουτω και οι αδελφοι οι υμετεροι,
οι καθαπερ εν θαμνωι τινι, τωι ιουδαισμωι, κρυπτομενοι, αν 48.858 της Παυλου φωνης
ακουσωσιν, ευ οιδ' οτι ραιδιως εις τα της σωτηριας εμπεσουνται δικτυα, και πασαν
την Ἰουδαικην αποθησονται πλανην. Ουδε γαρ Παυλος εστιν ο φθεγγομενος, αλλ' ο
Χριστος ο κινων την εκεινου ψυχην. Ὥστε οταν ακουσηις αυτου βοωντος και
λεγοντος, Ἴδε εγω Παυλος λεγω υμιν οτι, εαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν
ωφελησει, την φωνην ειναι Παυλου μονην νομιζε, το νοημα δε και το δογμα του
ενδοθεν αυτωι ενηχουντος Χριστου. Ἀλλ' ισως ειποι τις αν, και τοσαυτη της
περιτομης η βλαβη, ως πασαν ανονητον ποιησαι του Χριστου την οικονομιαν; Ναι,
τοσαυτη της περιτομης η βλαβη, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την
αγνωμοσυνην. Ἦν ποτε καιρος, οτε χρησιμος ην και αναγκαιος ο νομος· νυν ουν
επαυσατο και αργει. Ἂν τοινυν ακαιρως αυτον επισπασηι, ανονητον σοι ποιει του
Θεου την δωρεαν. ∆ια τουτο Χριστος υμας ουδεν ωφελησει, επειδη μη βουλεσθε
προσελθειν. Και γαρ ει τις επι μοιχειαι και τοις αισχιστοις αλους το δεσμωτηριον
οικοιη, ειτα μελλουσης αυτωι της δικης εισαγεσθαι, και της καταδικαζουσης
φερεσθαι ψηφου, ελθοι βασιλεως επιστολη τους το δεσμωτηριον οικουντας απαντας
αφεισα ανευ λογου τινος και εξετασεως, ο δε μη βουληθεις απολαυσαι της δωρεας,
ελοιτο και φιλονεικοιη δικαζεσθαι μαλλον και λογους και ευθυνας υπεχειν, ου
δυνησεται λοιπον απολαυσαι της χαριτος· υπευθυνον γαρ εαυτον δικαστηριωι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ψηφωι και εξετασει ποιησας, εκων της δωρεας εαυτον εξεβαλε της βασιλικης. Ουτω
και επι των Ἰουδαιων γεγονε. Σκοπειτε δε· εαλω πασα των ανθρωπων η φυσις επι
τοις αισχιστοις κακοις· Παντες γαρ ημαρτον, φησι· και ωσπερ εν δεσμωτηριωι, τηι
καταραι της παρανομιας ησαν συγκεκλεισμενοι· εμελλεν αποφασις κατ' αυτων
φερεσθαι ψηφου· ηλθεν επιστολη βασιλεως εκ των ουρανων, μαλλον δε αυτος ο
βασιλευς ηλθεν, ανευ εξετασεως και του τας ευθυνας λαβειν, παντας των δεσμων
της αμαρτιας αφιεις. βʹ. Οι μεν ουν προσδραμοντες απαντες απολαυουσι της δωρεας,
σωζομενοι χαριτι· οι δε απο νομου δικαιουσθαι θελοντες, και της χαριτος
εκπεσουνται. Ουτε γαρ της φιλανθρωπιας απολαυσαι δυνησονται της βασιλικης,
οικοθεν φιλονεικουντες σωθηναι, και την εκ του νομου καταραν καθ' εαυτων
επισπασονται, διοτι εξ εργων νομου ου δικαιωθησεται πασα σαρξ. ∆ια τουτο λεγει·
Ἐαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει. Ὁ γαρ εξ εργων νομικων σωθηναι
φιλονεικων ουδεν εχει κοινον προς την χαριν. Ὅπερ ουν και αυτο Παυλος
αινιττομενος ελεγεν· Ει χαριτι, ουκετι εξ εργων, επει η χαρις ουκ εστι χαρις· ει δε εξ
εργων, ουκετι εστι χαρις, επει το εργον ουκετι εστιν εργον. Και παλιν· Ει γαρ δια
νομου δικαιοσυνη, αρα Χριστος δωρεαν απεθανε. Και παλιν· Οιτινες εν νομωι
δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσατε. Ἐθανατωθης τωι νομωι, νεκρος γεγονας, ουκετι
λοιπον επι τον ζυγον, ουδε υπο την αναγκην ει την εκεινου. Τι τοινυν φιλονεικεις
σαυτωι πραγματα παρεχειν εικη και ματην; Ἀλλα γαρ και 48.859 τινος ενεκεν το
ονομα το εαυτου τεθεικεν ο Παυλος ενταυθα, και ουκ ειπεν απλως· Ἴδε εγω λεγω
υμιν; Ἀναμνησαι βουλομενος αυτους της σπουδης ης περι τον ιουδαισμον
επεδειξατο. Ει μεν γαρ ημην, φησιν, εξ εθνων, και αγνοων τα Ἰουδαικα, ισως αν τις
ειπεν οτι δια το μη μετεσχηκεναι με της πολιτειας εκεινης, αγνοων της περιτομης
την ισχυν, εκβαλλω των της Ἐκκλησιας δογματων αυτην. ∆ια τουτο το ονομα αυτου
τεθεικεν, εις μνημην αγων αυτους ων εποιησεν υπερ του νομου· μονονουχι λεγων·
Ουκ απεχθειαι της περιτομης τουτο ποιω, αλλ' εν επιγνωσει της αληθειας. Ἐγω
Παυλος τουτο λεγω, Παυλος εκεινος ο εν περιτομηι οκταημερος, ο εκ γενους
Ἰσραηλιτης, Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, εκ φυλης Βενιαμιν, κατα νομον Φαρισαιος, κατα
ζηλον διωκων την Ἐκκλησιαν, ο εισπορευομενος εις τας οικιας και συρων ανδρας
και γυναικας, και παραδιδους εις φυλακην· απερ απαντα και τους σφοδρα
αναισθητως διακειμενους πεισαι δυναιτ' αν, ως ουκ εχθραι τινι, ουδε αγνοιαι των
Ἰουδαικων, αλλ' επιγνωσει της αληθειας της υπερεχουσης του Χριστου, τουτον
τεθεικα τον νομον. Μαρτυρομαι δε παλιν, φησι, παντι ανθρωπωι περιτεμνομενωι, οτι
οφειλετης εστιν ολον τον νομον πληρωσαι. ∆ια τι ουκ ειπε· Παραγγελλω δε, η
εντελλομαι δε, η λεγω δε, αλλα, Μαρτυρομαι; Ἵνα δια του ρηματος τουτου του
δικαστηριου του μελλοντος ημας αναμνησηι· οπου γαρ μαρτυρες, εκει δικαστηριον
και ψηφος. Φοβει τοινυν τον ακροατην, αναμιμνησκων του βασιλικου θρονου, και
δεικνυς οτι ουτοι οι λογοι μαρτυρες εσονται αυτωι κατα την ημεραν εκεινην, οταν
εκαστος των εαυτωι πεπραγμενων, και ων ειπε και ων ηκουσεν, υπεχηι λογον. Ταυτα
ηκουον μεν τοτε Γαλαται, ακουετωσαν δε και νυν οι τα Γαλατων νοσουντες, ει και
μη παρεισιν· αλλα δι' υμων ακουετωσαν βοωντος Παυλου και λεγοντος·
Μαρτυρομαι δε παντι ανθρωπωι περιτεμνομενωι, οτι οφειλετης εστιν ολον τον νομον
πληρωσαι. Μη γαρ μοι ειπηις οτι μια εντολη εστιν η περιτομη· η μια εντολη εκεινη
ολοκληρον επιτιθησι σοι του νομου τον ζυγον. Ὅταν γαρ δια του μερους εισαγηις
σαυτον εις την του νομου δεσποτειαν, αναγκη και τα λοιπα πειθεσθαι επιταττοντι·
μη πληρουντα δε αναγκη πασα κολαζεσθαι και την αραν ελκειν. Και καθαπερ εις
παγιδα εμπεσοντος στρουθου, καν ο πους κατεχηται μονον, και το λοιπον απαν
εαλω σωμα· ουτω και ο μιαν εντολην του νομου πληρων, καν περιτομην, καν
νηστειαν, απασαν εαυτου την εξουσιαν δια της μιας ταυτης τωι νομωι παρεδωκε, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ου δυνησεται διαφυγειν, εως αν αυτωι καν εκ μερους πειθεσθαι βουληται. Ταυτα ου
κατηγορουντες του νομου λεγομεν, μη γενοιτο! αλλα τον υπερβαλλοντα πλουτον
της του Χριστου χαριτος δειξαι βουλομενοι. Ου γαρ εστιν ο νομος εναντιος τωι
Χριστωι· πως γαρ ο υπ' αυτου δοθεις, ο προς αυτον ημας παιδαγωγων; αλλα δια την
ακαιρον φιλονεικιαν των ουκ εις δεον αυτωι χρωμενων παντα ταυτα λεγειν
αναγκαζομεθα. Ἐκεινοι γαρ εισιν οι τον νομον υβριζοντες, οι κελευοντες αποστηναι
καθαπαξ αυτου, και τωι Χριστωι προσελθειν, και αντεχομενοι παλιν αυτου. Ἐπει οτι
μεγιστα την φυσιν ωφελησε την ημετεραν ο νομος, ομολογω καγω, και ουκ αν
αρνηθειην ποτε. Ἀλλ' ο παρα καιρον αντεχομενος αυτου συ ου συγχωρεις φανηναι
της ωφελειας αυτου το μεγεθος. Καθαπερ γαρ παιδαγωγου μεγιστον εγκωμιον
γενοιτ' αν, το μηκε48.860 τι δεισθαι της παρ' αυτου φυλακης εις σωφροσυνην τον
υπ' αυτου παιδαγωγηθεντα νεον, εις μειζονα επιδοντα αρετην· ουτω και νομωι
μεγιστος επαινος γενοιτ' αν, το μηκετι χρειαν εχειν ημας της παρ' αυτου βοηθειας.
Αυτο γαρ δη τουτο παρα του νομου γεγονεν ημιν, το προς μειζονος φιλοσοφιας
υποδοχην επιτηδειοτεραν ημιν γενεσθαι την ψυχην. Ὥστε ο μεν ετι παρακαθημενος
αυτωι, και μη δυναμενος μειζον τι των εκει γεγραμμενων ιδειν, ουδεν εκερδανε παρ'
αυτου μεγα. Ἐγω δε ο τουτον μεν αφεις, προς δε τα υψηλοτερα του Χριστου δογματα
δραμων, μαλιστα αν αυτον δυναιμην σεμνυνειν, οτι με τοιουτον ειργασατο, ως
δυνηθηναι των εν αυτωι γεγραμμενων την σμικροτητα υπερβαντα, προς το της
διδασκαλιας υψος αναβηναι της παρα του Χριστου γενομενης ημιν. Μεγαλα την
φυσιν την ημετεραν ωφελησεν ο νομος, αλλ' εαν τωι Χριστωι προσαγαγηι γνησιως· ως
εαν μη τουτο ηι, και κατεβλαψε, μειζονων αποστερησας ημας τηι των ελαττονων
προσεδριαι, και τωι παλιν εν τοις μυριοις των παραβασεων τραυμασιν ετι κατεχειν.
Και γαρ ει δυοιν ιατρων οντων, του μεν ασθενεστερου, του δε δυνατωτερου, ο μεν
τοις ελκεσι φαρμακα επιτιθεις μη δυναιτο απαλλαξαι καθαπαξ της εξ εκεινων
οδυνης τον αῤρωστον ... λειπει ...
γʹ. ... ο αδελφος σου, αφες το δωρον σου εμπροσθεν του θυσιαστηριου, και
υπαγε· πρωτον διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου, και τοτε ελθων προσφερε το δωρον σου.
Ουκ ειπε, Συστειλον την θυσιαν, και τοτε απελθε, αλλ', Ἄφες μενειν απληρωτον, και
απελθων διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου. Και ουκ ενταυθα τουτο μονον εποιησεν, αλλα
και ετερωθι παλιν. Ἐαν μεν γαρ απιστον εχηι γυναικα τις, τουτεστιν, Ἑλληνιδα, ουκ
αναγκαζεται εκβαλειν· Ει τις γαρ, φησιν, εχει γυναικα απιστον, και αυτη συνευδοκει
οικειν μετ' αυτου, μη αφιετω αυτην· αν δε πορνην και μοιχαλιδα, ου κωλυεται
εκβαλλειν. Ὃς γαρ αν φησιν, απολυσει την γυναικα αυτου, παρεκτος λογου
πορνειας, ποιει αυτην μοιχευθηναι. Ὥστε επι λογου πορνειας εξεστιν απολυσαι.
Ειδες φιλανθρωπιαν Θεου και κηδεμονιαν. Ἂν Ἑλληνις ηι, φησιν, η γυνη, μη
εκβαλληις· αν δε πορνη, ου κωλυω τουτο ποιησαι. Ἂν εις εμε, φησιν, ασεβησηι, μη
εκβαλληις· αν δε εις σε υβρισηι, ουδεις ο κωλυων εκβαλειν. Ειτα ο μεν Θεος τοσαυτηι
τιμηι κεχρηται προς ημας, ημεις δε ουδε των ισων αυτον αξιωσομεν, αλλ'
υβριζομενον αυτον παρα των ημετερων περιοψομεθα γυναικων, και ταυτα ειδοτες,
οτι μεγιστη κολασις ημιν αποκεισεται και τιμωρια, οταν της των γυναικων
υπερορωμεν σωτηριας; ∆ια γαρ τουτο κεφαλην σε της γυναικος εποιησε, δια τουτο
και ο Παυλος εκελευσεν· Ει τι μαθειν θελουσιν αι γυναικες, εν οικωι τους ιδιους
ανδρας επερωταιν, ινα ωσπερ διδασκαλος και κηδεμων και προστατης, εις ευσεβειαν
αυτην εναγηις. Ὑμεις δε, οταν μεν καιρος συναξεως προς την εκκλησιαν καληι,
ραιθυμουσας ου διεγειρετε· του δε διαβολου προς τας σαλπιγγας αυτας καλουντος,
ετοιμως επακουουσας ου κατεχετε, αλλα περιορατε τοις της ασεβειας εγκλημασιν
αλισκομενας, και προς 48.861 ακολασιαν εξελκομενας. Και γαρ πορναι και μαλακοι
και πας ο της ορχηστρας χορος εκει συντρεχειν ειωθασι. Και τι λεγω πορνειας τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

γινομενας; ου δεδοικας μη δαιμονα λαβουσα εκειθεν επανελθηι η γυνη; ουκ ηκουσας
εν τηι προτεραι διαλεξει σαφως αποδειξαντος ημιν του λογου, οτι και τας ψυχας
αυτας των Ἰουδαιων και τους τοπους, εν οις συλλεγονται, δαιμονες κατοικουσι; Πως
ουν, ειπε μοι, τολμαις μετα δαιμονων χορευσας προς τον των αποστολων συλλογον
επανελθειν; πως δε ου φριττεις απελθων και κοινωνησας εκεινοις τοις το αιμα
εκχεασι του Χριστου, ελθειν και κοινωνησαι της ιερας τραπεζης, και του αιματος
μετασχειν του τιμιου; ου φριττεις, ου δεδοικας τοιαυτα παρανομων; την τραπεζαν
αυτην ουκ αιδηι; Ταυτα προς υμας εγω διελεχθην, ταυτα προς εκεινους υμεις,
κακεινοι προς τας εαυτων γυναικας· Εις τον ενα οικοδομειτε. Καν μεν κατηχουμενος
ηι ο τα τοιαυτα νοσων, των προθυμων ειργεσθω· αν δε πιστος και μεμυημενος, της
ιερας τραπεζης απελαυνεσθω. Ου γαρ παντα τα αμαρτηματα παραινεσεως δειται και
συμβουλης, αλλ' εστιν α τομηι συντομωι και οξυτατηι διορθουσθαι πεφυκε. Και
καθαπερ των τραυματων τα μεν ανεκτοτερα προσηνεστεροις εικει φαρμακοις, τα δε
σεσηποτα και ανιατα και το λοιπον επινεμομενα σωμα, αιχμης σιδηρου δειται και
φλογος· ου48.862 τω δη και επι των αμαρτηματων τα μεν παραινεσεως μακροτερας
χρειαν εχοντα, τα δε ελεγχων αποτομων. ∆ιοπερ και ο Παυλος εκελευσε μη παντα
παραινειν, αλλα και ελεγχειν αποτομως, ουτω λεγων· ∆ι' ην αιτιαν ελεγχε αυτους
αποτομως. Ἐλεγξωμεν ουν αυτους αποτομως νυν, ινα επι τοις φθασασιν
αισχυνθεντες και καταγνοντες εαυτων, μηκετι την απο της παρανομου νηστειας
δεξωνται λυμην. ∆ια ταυτα και εγω την παραινεσιν λοιπον αφεις, μαρτυρομαι και
βοω· Ει τις ου φιλει τον Κυριον Ἰησουν Χριστον, εστω αναθεμα· του δε μη φιλειν τον
Κυριον τι μειζον αν γενοιτο τεκμηριον, αλλ' η οταν τους αποκτεινοντας αυτον
κοινωνους εχηι τις της εορτης; Τουτους ουκ εγω ανεθεματισα, αλλα Παυλος· μαλλον
δε ουδε Παυλος, αλλ' ο Χριστος, ο δι' εκεινου λαλων, και ο εν τοις εμπροσθεν ειπων,
οτι Ἐν νομωι δικαιουμενοι της χαριτος εξεπεσον. Ταυτα ειπατε προς αυτους τα
ρηματα, και τας αποφασεις αυτοις αναγνωτε, και μετα πασης σπουδης αυτους
διασωσαντες, και της του διαβολου φαρυγγος εξαρπασαντες, αγαγετε τηι ημεραι της
νηστειας ημιν, ινα και την λειπουσαν υμιν υποσχεσιν αποδοντες, ομοθυμαδον εν ενι
στοματι μετα των αδελφων των ημετερων δοξασωμεν τον Θεον και Πατερα του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι αυτωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.

48.861 ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΠΑΣΧΑ ΝΗΣΤΕΥΟΝΤΑΣ. Λογος τριτος.
αʹ. Παλιν χρεια τις αναγκαια και κατεπειγουσα, των πρυην ειρημενων την
ακολουθιαν διακοψασα, προς εαυτην επισπαται τον λογον, και των προς τους
αιρετικους ημας απαγει παλαισματων τημερον. Ἡμεις μεν γαρ παλιν περι της του
Μονογενους δοξης διαλεχθηναι προς την υμετεραν αγαπην παρεσκευαζομεθα· η δε
των τα πρωτα πασχα νηστευειν βουλομενων ακαιρος φιλονεικια προς την αυτων
θεραπειαν πασαν ημιν ασχοληθηναι καταναγκαζει την διδασκαλιαν τημερον. Και
γαρ ο ποιμην ο καλος ουχι τους λυκους απελαυνει μονον, αλλα και τα προβατα
νενοσηκοτα θεραπευει μετ' επιμελειας απασης· επει τι το κερδος, οταν των μεν
θηριων τα στοματα διαφευγηι τα ποιμνια, υπο δε της αῤρωστιας κατεσθιηται; Ουτω
και στρατηγος αριστος ουχι τα μηχανηματα αποκρουεται μονον, αλλα προ τουτων
την πολιν στασιαζουσαν προς εαυτην συναγει, ειδως οτι το πλεον ουδεν εσται της
εξωθεν νικης, εως αν οι ενδοθεν εμφυλιοι μενωσι πολεμοι. Και ινα μαθηις, οτι
στασεως και φιλονεικιας ισον ουδεν εις καθαιρεσιν, ακουσον τι φησιν ο Χριστος·
Βασιλεια μερισθεισα εφ' εαυτην ου σταθησεται. Καιτοι τι βασιλειας δυνατωτερον,
οπου χρηματων προσοδος, και οπλα, και τειχη, και οχυρωματα, και στρατιωτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

αριθμος τοσουτος, και ιπποι, και μυρια ετερα πολλην παρεχοντα την ισχυν; Ἀλλ'
ομως η τοσαυτη δυναμις καταλυεται, οταν προς εαυτην στασιαζηι. Ουδεν γαρ ουτως
ασθενειαν εργαζεσθαι πεφυκεν, ως φιλονεικια και ερις· ωσπερ ουδεν 48.862 ουτως
ισχυν και δυναμιν, ως αγαπη και ομονοια. Ὅπερ ουν και ο Σολομων συνιδων,
ελεγεν· Ἀδελφος υπ' αδελφου βοηθουμενος ως πολις οχυρα, και μεμοχλευμενη
βασιλεια. Ειδες οση της ομονοιας η ισχυς; οση της φιλονεικιας η βλαβη; Βασιλεια
στασιαζουσα καταλυεται, δυο δε επι ταυτο οντες, και συνδεδεμενοι μετ' αλληλων,
παντος εισιν αῤραγεστεροι τειχους. Και οιδα μεν οτι δια την του Θεου χαριν το πλεον
ημιν της αγελης ταυτης απηλλακται της αῤρωστιας, και εις ολιγους το νοσημα
περιεστηκε· πλην αλλ' ου δια τουτο αμελητεον της θεραπειας. Και γαρ και ει δεκα
μονον, και ει πεντε, και ει δυο, και ει εις μονος ο καμνων ην, ουδ' ουτω
καταφρονησαι εδει. Ει γαρ και εις εστι και ευτελης και απεῤριμμενος, αλλ' αδελφος
εστι, δι' ον ο Χριστος απεθανε. Και πολυς τωι Χριστωι των ευτελων ο λογος. Ὃς εαν
σκανδαλισηι, φησιν, ενα των μικρων των πιστευοντων εις εμε, συμφερει αυτωι ινα
κρεμασθηι μυλος ονικος περι τον τραχηλον αυτου, και καταποντισθηι εις την
θαλασσαν. Και παλιν· Ἐφ' οσον ουκ εποιησατε ενι των μικρων τουτων, ουδε εμοι
εποιησατε· και παλιν· Ουκ εστι θελημα εμπροσθεν του Πατρος υμων του εν τοις
ουρανοις, ινα αποληται εις των μικρων τουτων. Πως ουν ουκ ατοπον, ει του Χριστου
τοσαυτην ποιουμενου των μικρων προνοιαν, ημεις αυτων καταῤραιθυμησαιμεν; Μη
τουτο ειπηις, οτι εις εστιν, αλλ' οτι εις αμελουμενος, και εις τους λοιπους
παραπεμψει το παθος· Μικρα γαρ ζυμη, φησιν, ολον το φυραμα ζυμοι. Και τουτο
εστιν ο τα παντα απολλυσι και ανατρεπει, οτι των μικρων καταμελουμεν. ∆ια τουτο
μεγαλα γινεται τα ελκη, ωσπερ ουν τα μεγαλα ραιδιως 48.863 αν γενοιτο μικρα της
προσηκουσης απολαυοντα επιμελειας. Τουτο τοινυν προς αυτους λεγομεν προτερον,
οτι ουδεν χειρον φιλονεικιας και μαχης και του την Ἐκκλησιαν διασπαιν, και τον
χιτωνα, ον ουκ ετολμησαν οι ληισται διαῤρηξαι, τουτον εις πολλα κατατεμειν μερη.
Ουκ αρκουσιν αι λοιπαι αιρεσεις, αλλα και ημεις εαυτους κατατεμωμεν; Ουκ ακουεις
του Παυλου λεγοντος· Ει δε αλληλους δακνετε και κατεσθιετε, βλεπετε μη υπο
αλληλων αναλωθητε; Ἔξω της αγελης βαδιζεις, ειπε μοι, και ου δεδοικας τον
λεοντα τον εξωθεν περιιοντα; Ὁ εχθρος γαρ υμων, ως λεων, περιερχεται, φησιν,
ωρυομενος και ζητων τινα αρπασηι. Ὅρα σοφιαν ποιμενος· ουτε ενδον αφηκεν ειναι
εν τοις προβατοις, ινα μη καταπληξηται την ποιμνην· ουτε εξωθεν απηγαγεν, ινα τωι
φοβωι του θηριου παντας εσω συναγαγηι. Ουκ αιδηι τον πατερα; φοβηθητι τον εχθρον·
ει αποσχισηις σαυτον της αγελης, εκεινος σε δεξεται παντως. Ἠδυνατο μεν γαρ και
εξωθεν αυτον απαγαγειν ο Χριστος, αλλ' ινα σε παρασκευασηι νηφειν και εναγωνιον
ειναι και προς την μητερα συνεχως καταφυγειν, αφηκεν εξωθεν ωρυεσθαι, ινα οι
ενδοθεν, ακουοντες αυτου της φωνης, μαλλον συσφιγγωνται, και προς αλληλους
καταφευγωσιν. Ουτω και μητερες ποιουσι φιλοστοργοι· τα παιδια κλαυθμυριζομενα
πολλακις απειλουσι τοις στομασι των λυκων ριπτειν, ουχ ινα ριφωσιν, αλλ' ινα
παυσωσι δυσχεραινοντα. Παντα ο Χριστος δια τουτο εποιησεν ινα ειρηνευωμεν, ινα
προς αλληλους ωμεν συνδεδεμενοι.
βʹ. ∆ια τουτο και Παυλος πολλα και μεγαλα Κορινθιοις εγκαλειν εχων, ουδεν
ενεκαλεσε προ τουτου· αλλ' εχων αυτοις εγκαλεσαι και περι πορνειας, και περι
απονοιας, και των εξω δικαστηριων, και των εν τοις ειδωλειοις συμποσιων, και οτι
γυναικες μεν ουκ εκαλυπτοντο τας κεφαλας, ανδρες δε τουτο εποιουν, και μετα
τουτων απαντων δια την των πενητων υπεροψιαν, και την εκ των χαρισματων
εγγινομενην αυτοις απονοιαν, και περι της των σωματων αναστασεως· εχων δε μετα
τουτων απαντων και περι της προς αλληλους φιλονεικιας και διχοστασιας αυτοις
επιτιμησαι, παντα τα αλλα παραδραμων, εκεινο διορθουται προτερον. Και ει μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

δοκω παρενοχλειν, απ' αυτων του Παυλου ρηματων τουτο ποιησω φανερον, οτι
παντα εκεινα εχων εγκαλειν, ουδεν προ τουτου διωρθωσεν. Ὅτι μεν γαρ επορνευον,
ακουσον τι φησιν· Ὅλως ακουεται εν υμιν πορνεια. Ὅτι δε και πεφυσιωνται και
μεγα εφρονουν· Ὡς μη ερχομενου δε μου προς υμας εφυσιωθησαν τινες. Ὅτι δε και
εξω παλιν εδικαζοντο· Τολμαι τις εξ υμων, πραγμα εχων προς τον ετερον, κρινεσθαι
επι των απιστων; Ὅτι δε και ειδωλοθυτα ησθιον· Ου δυνασθε τραπεζης Κυριου
μετεχειν και τραπεζης δαιμονιων. Και περι του μη κατακαλυπτεσθαι δε τας
γυναικας, αλλα τους ανδρας απ' εναντιας, ακουσον πως αυτοις επιτιμαι λεγων· Πας
ανηρ προσευχομενος η προφητευων κατα κεφαλης εχων, καταισχυνει την κεφαλην
αυτου· πασα δε γυνη προσευχομενη, η προφητευουσα ακατακαλυπτωι τηι κεφαληι,
καταισχυνει την κεφαλην αυτης. Και οτι των πενητων υπερεωρων, και τουτο
εδηλωσεν ειπων· Ὃς μεν πειναι, ος δε μεθυει· και παλιν, Ἢ της Ἐκκλησιας του Θεου
48.864 καταφρονειτε, και καταισχυνετε τους μη εχοντας; Ἐπειδη δε και τοις μειζοσι
των χαρισματων απαντες επεπηδων, και το ελαττον ουδεις κατεδεχετο, φησι· Μη
παντες αποστολοι; μη παντες προφηται; Ὅτι δε και περι της αναστασεως
αμφεβαλλον, Ἀλλ' ερει τις, φησι, Πως εγειρονται οι νεκροι; ποιωι δε σωματι
ερχονται; Ἀλλ' ομως τοσαυτα εχων εγκαλεσαι, ουδεν προ εκεινου προς αυτους ειπε
της διαστασεως και της φιλονεικιας· αλλ' ευθεως αρχομενος της επιστολης, ουτω
πως φησι. Παρακαλω δε υμας, αδελφοι, δια του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ινα το αυτο λεγητε παντες, και μη ηι εν υμιν σχισματα. Ἤδει γαρ, ᾔδει
σαφως, οτι τουτο προτερον ην το κατεπειγον. Ὁ πορνευων αν συνεχως εις την
εκκλησιαν εισιηι, και ο αλαζων, και ο οτιουν εχων ελαττωμα, ταχεως αυτο συνεχους
απολαυων διδασκαλιας απωθησεται, και προς την υγιειαν επανηξει· ο μεντοι της
συνοδου ταυτης εαυτον αποῤρηξας, και της των πατερων διδασκαλιας υπεξαγαγων,
και το ιατρειον φυγων, καν υγιαινειν δοκηι, ταχεως εις αῤρωστιαν πεσειται. Και
καθαπερ ιατρος αριστος τον πυρετον πρωτον σβεσας, τοτε τα ελκη και τα ρηγματα
διορθουται· ουτω και Παυλος εποιησε, προτερον την διαστασιν ανελων, τοτε τα καθ'
εκαστον μελος εθεραπευσε τραυματα. ∆ια τουτο και υπερ τουτου διαλεγεται προ
τουτων, μηδε στασιαζειν προς αλληλους, μηδε οικειους αρχοντας επιγραφεσθαι,
μηδε εις πολλα κατατεμειν μερη Χριστου το σωμα. Ταυτα δε ουκ εκεινοις ελεγε
μονον, αλλα και τουτοις μετ' εκεινους τα αυτα νοσουσιν εκεινοις· ους ηδεως εγωγε
αν εροιμην, τι ποτε εστι πασχα, τι ποτε εστι τεσσαρακοστη· και τι μεν το Ἰουδαικον,
τι δε το ημετερον· και τινος ενεκεν εκεινο μεν απαξ του ενιαυτου παντος εγενετο,
τουτο δε καθ' εκαστην τελειται συναξιν· τι βουλεται τα αζυμα· και ετερα πολλωι
πλειονα τουτων εις αυτην ταυτην συντελουντα την υποθεσιν. Και τοτε αν εγνωτε
καλως αυτων την ακαιρον φιλονεικιαν, οι μηδε λογον περι ων ποιουσιν αποδουναι
δυναμενοι, καθαπερ απαντων οντες σοφωτεροι, ουτε παρ' ετερων μανθανουσιν,
οπερ εσχατης εστι καταγνωσεως μητε αυτους ειδεναι, μητε τοις επιτεταγμενοις
επεσθαι, αλλ' απλως αλογωι συνηθειαι τα καθ' εαυτους επιτρεψαντες, κατα
βαραθρων φερονται και κρημνων.
γʹ. Ἀλλα τις ο σοφος αυτων λογος, οταν ταυτα αυτοις αντιλεγωμεν; Ὑμεις,
φησιν, ου ταυτην ενηστευετε την νηστειαν προτερον; Τουτο ου σον εστιν ειπειν προς
με, αλλ' εμε δικαιον αν ειη προς σε λεγειν, οτι και ημεις ουτως ενηστευομεν
προτερον, αλλ' ομως προετιμησαμεν την συμφωνιαν της των χρονων
παρατηρησεως. Και οπερ ο Παυλος προς Γαλατας ελεγε, τουτο και εγω υμιν λεγω·
Γινεσθε ως εγω, οτι καγω ως υμεις. Τι δε τουτο εστιν; Ἔπειθεν αυτους αποστηναι
περιτομης, καταφρονησαι Σαββατων και ημερων και των αλλων των νομιμων
απαντων. Ειτα, επειδη δεδοικοτας εωρα και φοβουμενους, μηποτε παραβασεως
κολασιν υπομεινωσι και τιμωριαν, απο των καθ' εαυτον πραγματων εις το θαῤρειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αυτους εναγει, λεγων· Γινεσθε ως εγω, οτι καγω ως υμεις. Μη γαρ εξ εθνων ηλθον;
φησι· μη γαρ 48.865 απειρος ημην της νομικης πολιτειας, και της τιμωριας της
κειμενης τοις παραβαινουσι τον νομον; Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, κατα νομον Φαρισαιος,
κατα ζηλον διωκων την Ἐκκλησιαν. Ἀλλα και ατινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια
τον Χριστον ζημιαν· τουτεστιν, Ἀπεστην αυτων καθαπαξ. Γινεσθε ουν ως καγω· και
γαρ καγω ως υμεις ημην. Και τι λεγω περι εμαυτου; τριακοσιοι πατερες, η και
πλειους, εις την Βιθυνων χωραν συνελθοντες ταυτα ενομοθετησαν· και παντας
ατιμαζεις εκεινους; ∆υοιν γαρ θατερον, η ανοιαν αυτων ως ουκ ακριβως ειδοτων
καταγινωσκεις, η δειλιαν, ως ειδοτων μεν, υποκριναμενων δε και προδοντων την
αληθειαν. Ὅταν γαρ μη μενηις εφ' οις ενομοθετησαν εκεινοι, ταυτα επεται παντως.
Ὅτι δε και σοφιαν πολλην και ανδρειαν επεδειξαντο τοτε, τα γεγενημενα απαντα
δηλοι. Την μεν γαρ σοφιαν αυτων δεικνυσιν η τοτε εκτεθεισα πιστις, και τα των
αιρετικων εμφραξασα στοματα, και καθαπερ τειχος αῤραγες τας επιβουλας αυτων
αποκρουσαμενη πασας· την δε ανδρειαν ο προσφατως παυσαμενος διωγμος, και ο
των Ἐκκλησιων πολεμος. Καθαπερ γαρ αριστεις τινες μυρια στησαντες τροπαια, και
πολλα δεξαμενοι τραυματα, ουτω πανταχοθεν επανηιεσαν τοτε των Ἐκκλησιων οι
προσταται τα στιγματα του Χριστου βασταζοντες, και πολλας εχοντες αριθμειν
τιμωριας, ας δια την ομολογιαν υπεμειναν. Οι μεν γαρ ειχον ειπειν μεταλλα και την
εν αυτοις ταλαιπωριαν, οι δε δημευσεις των οντων απαντων, οι δε λιμους, οι δε
πληγας συνεχεις· και οι μεν τας πλευρας κατεξεσμενας, οι δε τα νωτα συντριβεντα,
οι δε τους οφθαλμους εξορυγεντας, οι δε αλλο τι του σωματος μερος αφηιρημενους
εαυτους δια τον Χριστον επιδεικνυσθαι ειχον. Και απο των αθλητων τουτων η
συνοδος απασα συγκεκροτητο τοτε, και μετα της πιστεως και τουτο ενομοθετησαν,
ωστε κοινηι και συμφωνως την εορτην ταυτην επιτελειν. Οι τοινυν την πιστιν μη
προδοντες εν ουτω χαλεπωτατοις καιροις, ουτοι δι' ημερων παρατηρησιν
καθυποκρινεσθαι εμελλον; Ὅρα τι ποιεις τοσουτους κατακρινων πατερας, ουτως
ανδρειους και σοφους. Ει γαρ τελωνην κατακρινας ο Φαρισαιος, παντα απωλεσεν
απερ ειχεν αγαθα, τινα εξεις συγγνωμην, ποιαν δε απολογιαν τοσουτων
κατεξανισταμενος διδασκαλων των τωι Θεωι φιλων, και ταυτα αδικως και μετα
πολλης της αλογιας; Ουκ ηκουσας αυτου του Χριστου λεγοντος οτι, Ὅπου δυο η
τρεις εισι συνηγμενοι εις το εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων; Ει δε οπου δυο η
τρεις, μεσος εστιν ο Χριστος, οπου τριακοσιοι και πολλωι πλειους παρησαν, πολλωι
μαλλον παρην, και παντα ετυπου και ενομοθετει. Συ δε ου μονον εκεινων
καταγινωσκεις, αλλα και της οικουμενης απασης, η και την εκεινων γνωμην
επηινεσεν. Ἢ και των απανταχου της γης πατερων σοφωτερους Ἰουδαιους ειναι
νομιζεις, και ταυτα της πατρυας εκπεσοντας πολιτειας, και εορτην ουδεμιαν
τελουντας; Ὅτι γαρ ουκ εστιν αζυμα παρ' αυτοις, ουδε πασχα και γαρ και τουτο
ακουω λεγοντων πολλων, οτι μετα του αζυμου το πασχα εστιν, αλλ' οτι ουκ εστι
παρ' αυτοις αζυμα, ακουσον του νομοθετου λεγοντος, Ου δυνησεσθε ποιησαι το
Πασχα εν ουδεμιαι των πολεων σου, ων Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι, αλλ' η εις τον
τοπον, ον εαν 48.866 επικληθηι το ονομα αυτου· περι της Ἰερουσαλημ λεγων. Ὁραις
πως εις μιαν πολιν συγκλεισας την εορτην, υστερον και την πολιν καθειλεν αυτην,
ινα και ακοντας αυτους απαγαγηι της πολιτειας εκεινης; Ὅτι γαρ προειδε το
επομενον ο Θεος, παντι που δηλον εστι. Τινος ουν ενεκεν εκει συνηλασεν αυτους
απο της οικουμενης απασης, προειδως οτι απολειται η πολις; ουκ ευδηλον, οτι
καταλυθηναι βουλομενος την εορτην; Ὁ Θεος αυτην κατελυσε, και Ἰουδαιοις
ακολουθεις, περι ων φησιν ο προφητης· Και τις τυφλος, αλλ' η οι παιδες μου, και
κωφος, αλλ' η οι κυριευοντες αυτων; Περι τινα γαρ ουκ εγενοντο αγνωμονες εκεινοι
και αναισθητοι· περι τους αποστολους, περι τους προφητας, περι τους αυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

διδασκαλους; Και τι χρη λεγειν διδασκαλους και προφητας, οπουγε και αυτους τους
υιους αυτων κατεσφαξαν; Ἔθυσαν γαρ τους υιους αυτων και τας θυγατερας αυτων
τοις δαιμονιοις. Την φυσιν ηγνοησαν, και ημερας ημελλον παρατηρειν; ειπε μοι· την
συγγενειαν κατεπατησαν, των τεκνων επελαθοντο, αυτου του πεποιηκοτος αυτους
Θεου επελαθοντο· Θεον γαρ, φησι, τον γεννησαντα σε εγκατελιπες, και επελαθου
Θεου του τρεφοντος σε· τον Θεον εγκατελιπον, και εορτας φυλαττειν ημελλον; και
τις αν τουτο ειποι; Ἐπει και ο Χριστος δια τουτο μετ' αυτων το πασχα εποιησεν, ουχ
ινα ποιωμεν ημεις μετ' εκεινων, αλλ' ινα τηι σκιαι την αληθειαν επαγαγηι. Και γαρ και
περιτομην υπεμεινε, και σαββατα ετηρησε, και εορτας επετελεσε, και αζυμα εφαγε,
και εν Ἱεροσολυμοις ταυτα επραξεν απαντα. Ἀλλ' ουδενι τουτων ημεις υποκειμεθα,
αλλα βοαι Παυλος λεγων· Ἐαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει. Και περι
των αζυμων παλιν· Ὥστε εορταζωμεν, μη εν ζυμηι παλαιαι, μηδε εν ζυμηι κακιας και
πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας. Ἡμων γαρ τα αζυμα ουκ
αλευρον πεφυραμενον, αλλ' ειλικρινης πολιτεια, και βιος εναρετος.
δʹ. Τινος ουν ενεκεν εποιησεν ο Χριστος τοτε; Ἐπειδη το παλαιον πασχα
τυπος ην του μελλοντος εσεσθαι, εδει δε την αληθειαν επιτεθηναι τωι τυπωι,
προτερον δειξας την σκιαν, τοτε επηγαγε την αληθειαν επι της τραπεζης· της
αληθειας δε επενεχθεισης, η σκια λοιπον αποκρυπτεται, και ουδε καιρον εχει. Μη
τοινυν τουτο προβαλλου, αλλ' εκεινο μοι δειξον, οτι ουτως εκελευσε ποιειν ο
Χριστος. Ἐγω γαρ τουναντιον δεικνυμι, οτι ου μονον ουκ εκελευσε παρατηρειν
ημερας, αλλα και απελυσεν ημας της αναγκης ταυτης. Ἄκουσον γουν τι φησιν ο
Παυλος· οταν δε τον Παυλον ειπω, τον Χριστον λεγω· εκεινος γαρ εστιν ο την
Παυλου κινων ψυχην. Τι ουν ουτος φησιν; Ἡμερας παρατηρεισθε και μηνας και
καιρους και ενιαυτους. Φοβουμαι υμας, μηπως εικη κεκοπιακα εις υμας. Και παλιν,
Ὁσακις αν εσθιητε τον αρτον τουτον, και το ποτηριον τουτο πινητε, τον θανατον
του Κυριου καταγγελλετε. Ὁσακις δε ειπων, κυριον εποιησε τον προσιοντα, 48.867
πασης ημερων παρατηρησεως απαλλαξας αυτον. Ου γαρ ταυτον πασχα και
τεσσαρακοστη, αλλ' ετερον πασχα, και ετερον τεσσαρακοστη. Τεσσαρακοστη μεν γαρ
απαξ του ενιαυτου γινεται, πασχα δε τριτον της εβδομαδος· εστι δ' οτε και τεταρτον,
μαλλον δε οσακις αν βουλωμεθα· πασχα γαρ ου νηστεια εστιν, αλλ' η προσφορα και
η θυσια η καθ' εκαστην γινομενη συναξιν. Και οτι τουτο εστιν, ακουσον του Παυλου
λεγοντος, Το πασχα ημων υπερ ημων ετυθη Χριστος· και, Ὁσακις αν εσθιητε τον
αρτον τουτον, και το ποτηριον πινητε, τον θανατον του Κυριου καταγγελλετε. Ὥστε
οσακις αν προσιηις μετα καθαρου συνειδοτος, πασχα επιτελεις, ουχ οταν νηστευηις,
αλλ' οταν της θυσιας εκεινης μετεχηις. Ὁσακις γαρ αν εσθιητε τον αρτον τουτον, και
το ποτηριον τουτο πινητε, τον θανατον του Κυριου καταγγελλετε. Πασχα δε εστι το
τον θανατον καταγγελλειν. Και γαρ η σημερον γινομενη προσφορα, και η χθες
επιτελεσθεισα, και η καθ' εκαστην ημεραν ομοια εστι και η αυτη τηι γινομενηι κατα
την ημεραν εκεινην την του Σαββατου, και ουδεν εκεινη ταυτης σεμνοτερα, ουδε
αυτη εκεινης ευτελεστερα, αλλα μια και η αυτη, ομοιως φρικτη και σωτηριος. Τινος
ουν ενεκεν νηστευομεν, φησι, τας τεσσαρακοντα ταυτας ημερας; Πολλοι το παλαιον
τοις μυστηριοις προσηιεσαν απλως και ως ετυχε, και μαλιστα κατα τον καιρον
τουτον, καθ' ον ο Χριστος αυτα παρεδωκε. Συνειδοτες ουν οι πατερες την βλαβην
την γινομενην εκ της ημελημενης προσοδου, συνελθοντες ετυπωσαν ημερας
τεσσαρακοντα νηστειας, ευχων, ακροασεως, συνοδων, ιν' εν ταις ημεραις ταυταις
καθαρθεντες μετ' ακριβειας απαντες και δι' ευχων, και δι' ελεημοσυνης, και δια
νηστειας, και δια παννυχιδων, και δια δακρυων, και δι' εξομολογησεως, και δια των
αλλων απαντων, ουτω κατα δυναμιν την ημετεραν μετα καθαρου συνειδοτος
προσιωμεν. Και οτι μεγα κατωρθωσαν, δια της συγκαταβασεως ταυτης εις συνηθειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ημας νηστειας καταστησαντες, δηλον εκειθεν. Ἡμεις μεν γαρ αν δια παντος του
ενιαυτου μενωμεν βοωντες και κηρυττοντες νηστειαν, ουδεις προσεχει τοις
λεγομενοις· αν δε επιστηι μονον ο της τεσσαρακοστης καιρος, και μηδενος
παραινουντος μηδε συμβουλευοντος, και ο σφοδρα νωθροτατος διανισταται, την
παρα του καιρου λαμβανων συμβουλην και παραινεσιν. Ἂν ουν ερηται σε Ἰουδαιος
και Ἕλλην, τινος ενεκεννηστευεις, μη ειπηις, οτι δια το πασχα, μηδε οτι δια τον
σταυρον, επει πολλην αυτωι διδως την λαβην· ου γαρ δια το πασχα νηστευομεν, ουδε
δια τον σταυρον, αλλα δια τα αμαρτηματα τα ημετερα, επειδη μελλομεν μυστηριοις
προσιεναι· επει το γε πασχα ου νηστειας εστιν ουδε πενθους, αλλα ευφροσυνης και
χαρας υποθεσις. Ὁ γαρ σταυρος ανειλε την αμαρτιαν, καθαρσιον της οικουμενης
εγενετο, καταλλαγη χρονιας εχθρας, ανεωιξε του ουρανου τας πυλας, τους
μισουμενους φιλους εποιησεν, εις τον ουρανον επανηγαγεν, εν δεξιαι του θρονου
εκαθισε την ημετεραν φυσιν, μυρια ετερα παρεσχεν ημιν αγαθα. Ου τοινυν πενθειν
ουδε κατεσταλθαι χρη, αγαλλεσθαι δε και χαιρειν υπερ τουτων απαντων. ∆ια τουτο
και Παυλος φησιν, Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου. Και παλιν, Συνιστησι δε την εαυτου αγαπην εις ημας ο Θεος,
οτι ετι αμαρτωλων οντων ημων 48.868 Χριστος υπερ ημων απεθανε. Και ο Ἰωαννης
ουτω πως φησιν· Ουτω γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον. Πως; ειπε. Και παντα
παραδραμων ταλλα, τον σταυρον τεθεικεν. Ειπων γαρ, Ουτως ηγαπησεν ο Θεος τον
κοσμον, επηγαγεν, Ὅτι τον μονογενη αυτου Υιον εδωκεν, ινα σταυρωθηι, ινα πας ο
πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον. Ει τοινυν αγαπης υποθεσις
και καυχημα ο σταυρος, μη λεγωμεν οτι δι' αυτον πενθουμεν· ου γαρ πενθουμεν δι'
εκεινον, μη γενοιτο! αλλα δια τα οικεια αμαρτηματα. ∆ια τουτο νηστευομεν. εʹ. Ὁ
γουν κατηχουμενος ουδεποτε πασχα επιτελει, καιτοι νηστευων κατ' ενιαυτον,
επειδη προσφορας ου κοινωνει, ωσπερ ουν και ο μη νηστευων, αν μετα καθαρου
προσελθηι συνειδοτος, πασχα επιτελει, καν σημερον, καν αυριον, καν οποτεουν
μετασχηι της κοινωνιας. Ου γαρ εν παρατηρησει καιρων, αλλ' εν συνειδοτι καθαρωι η
αριστη κρινεται προσοδος. Ἡμεις δε τουναντιον ποιουμεν. Την μεν διανοιαν ου
καθαιρομεν, ει δε τηι ημεραι προσελθοιμεν εκεινηι, νομιζομεν πασχα επιτελειν, καν
μυριων γεμωμεν αμαρτηματων. Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν, αλλα καν εν αυτωι
τωι Σαββατωι προσελθηις μετα πονηρου συνειδοτος, εξεπεσες της κοινωνιας, απηλθες
ουκ επιτελεσας το πασχα· ωσπερ ουν καν σημερον κοινωνηις, τα αμαρτηματα
απονιψαμενος, το πασχα επετελεσας ακριβως. Ἐχρην τοινυν την ακριβειαν ταυτην
υμας και την ευτονιαν μη εν τηι των καιρων παρατηρησει, αλλ' εν τηι προσοδωι
φυλαττειν. Και καθαπερ αιρεισθε νυν παντα υπομειναι, η μεταθειναι την συνηθειαν,
ουτως εδει τουτου μεν καταφρονειν, παντα δε αιρεισθαι πασχειν και ποιειν, ωστε μη
μεθ' αμαρτηματων προσιεναι. Ὅτι γαρ ουδεις λογος καιρων τωι Θεωι και
παρατηρησεως τοιαυτης, ακουσον αυτου δικαζοντος· Πεινωντα με ειδετε, φησι, και
εθρεψατε, διψωντα, και εποτισατε, γυμνον, και περιεβαλετε· και τοις εξ ευωνυμων
τα εναντια τουτοις εγκαλει. Και παλιν αλλον επεισαγαγων επι μνησικακιαι κολαζει·
Πονηρε γαρ, φησι, δουλε, πασαν την οφειλην εκεινην αφηκα σοι· ουκ εδει και σε
ελεησαι τον συνδουλον σου, ως και εγω σε ηλεησα; Παλιν τας παρθενους, επειδη
ελαιον ουκ ειχον εν ταις λαμπασι, του νυμφωνος απεκλεισεν· ετερον, επειδη ενδυμα
γαμου ουκ εχων εισηλθεν, αλλα ρυπαρα ημφιεστο ιματια, πορνειαν και ακαθαρσιαν
περιβεβλημενος· οτι δε τωι δεινι μηνι και τωι δεινι εποιησε το πασχα, ουδεις
εκολασθη ποτε ουδε ενεκληθη. Και τι λεγω περι ημων των απηλλαγμενων πασης
τοιαυτης αναγκης, και ανω πολιτευομενων εν τοις ουρανοις, ενθα μηνες, και ηλιος,
και σεληνη, και ενιαυτων περιοδος ουκ εστιν; Ουδε γαρ επ' αυτων των Ἰουδαιων, αν
ακριβως επιστησαι εθελησηι τις, ου πολυν οψεται του χρονου γινομενον λογον, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

τον των Ἱεροσολυμων αυτου τοπον προτιμωμενον. Ἐπειδη γαρ προσελθοντες
ανθρωποι τωι Μωυσηι ελεγον, Ἀκαθαρτοι εσμεν επι ψυχηι· πως 48.869 ινα μη
υστερησωμεν απο των δωρων του Κυριου; Στητε αυτου, φησι, και ανοισωμεν επι τον
Θεον. Ειτα επειδη ανηνεγκε, κατηνεγκε νομον λεγοντα, οτι Ἄν τις ακαθαρτος επι
ψυχηι ηι, η εν οδωι μακραι, και μη δυνηται ποιησαι εν τωι πρωτωι μηνι το πασχα,
ποιησει εν τωι δευτερωι. Ειτα επι μεν των Ἰουδαιων η του χρονου λυεται
παρατηρησις, ινα εις τα Ἱεροσολυμα το πασχα γενηται· συ δε ου προτιμαις του χρονου
της Ἐκκλησιας την συμφωνιαν, αλλ' ινα δοξηις ημερας παρατηρειν, εις την κοινην
απαντων ημων εμπαροινεις μητερα, και την αγιαν διατεμνεις συνοδον; και πως αν
αξιος ειης συγγνωμης, υπερ του μηδενος τοσαυτα αμαρτανειν αιρουμενος; Και τι χρη
λεγειν περι Ἰουδαιων; Ὅτι γαρ ουδε σφοδρα βουλομενοις ημιν και σπουδαζουσι
δυνατον παντως τηρησαι την ημεραν εκεινην, καθ' ην εσταυρωθη, δηλον εκειθεν. Ει
γαρ και μη παρεβαινον Ἰουδαιοι, μηδε αγνωμονες ησαν, μηδε αναισθητοι, μηδε
ραιθυμοι και καταφρονηται, μηδε εκπεπτωκεσαν της πατρυας πολιτειας, αλλ'
ακριβως αυτην ετηρουν νυν, ουδε ουτω δυνατον ην ημιν ακολουθουσιν αυτοις
επιλαβεσθαι της ημερας αυτης, καθ' ην εσταυρωθη, και το πασχα επετελεσε. Και πως,
εγω λεγω. Ἡνικα εσταυρουτο, τοτε η πρωτη των αζυμων ην, και παρασκευη·
αμφοτερα δε ταυτα ου δυνατον αει συμπεσειν. Ἰδου γουν κατα τον παροντα
ενιαυτον η πρωτη των αζυμων εις κυριακην ημεραν εμπιπτει, και αναγκη πασαν
νηστευσαι την εβδομαδα, και του παθους παρελθοντος, και του σταυρου γενομενου
και της αναστασεως, ημεις μενομεν νηστευοντες. Και πολλακις τουτο συνεβη, μετα
τον σταυρον, μετα την αναστασιν, μηδεπω της εβδομαδος απαρτισθεισης, την
νηστειαν επιτελεισθαι· ουτως ουδεμια καιρου παρατηρησις εστι. Μη τοινυν
φιλονεικωμεν, μηδε εκεινο λεγωμεν, Τοσουτον ενηστευσα χρονον, και νυν
μεταθησομαι; ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο μεταθου· επειδη τοσουτον απεσχισθης χρονον
της Ἐκκλησιας, επανελθε λοιπον προς την μητερα. Ουδεις λεγει, Ἐπειδη τοσουτον
χρονον εν εχθραι διεμεινα, αισχυνομαι καταλλαγηναι νυν. Αισχυνη γαρ εστιν, ου το
μεταβαλλεσθαι προς το βελτιον, αλλα το μενειν επι της ακαιρου φιλονεικιας. Τουτο
και Ἰουδαιους απωλεσεν, οι την παλαιαν επιζητουντες αει συνηθειαν, προς ασεβειαν
απεσυροντο. Και τι λεγω περι νηστειας και ημερων παρατηρησεως, ο Παυλος τον
νομον διετελει φυλαττων, και πολυν υπεμεινεν ιδρωτα, και πολλας μεν οδοιποριας,
πολλας δε ηνεσχετο ταλαιπωριας ετερας, και παντων εκρατει των ομηλικων κατα
την της πολιτειας εκεινης ακριβειαν· αλλ' ομως μετα το προς το ακρον ελασαι της
πολιτειας εκεινης, επειδη συνειδεν οτι επ' ολεθρωι και βλαβηι παντα επραττεν,
ευθεως μετεθετο. Και ουκ ειπε προς εαυτον, Τι τουτο; τοσαυτην ζημιουμαι σπουδην;
τοσουτον απολω πονον; αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο ταχυτερον μετετεθη, ινα μη
μενηι παλιν επι της αυτης ζημιας, και της εν τωι νομωι δικαιοσυνης κατεφρονησεν,
ινα την εκ πιστεως λαβηι· και βοαι λεγων, Ἅτινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον
Χριστον ζημιαν. Ἐαν προσφερηις το δωρον σου, φησιν, επι το 48.870 θυσιαστηριον,
κακει μνησθηις, οτι ο αδελφος σου εχει τι κατα σου, υπαγε, πρωτον διαλλαγηθι τωι
αδελφωι σου, και τοτε ελθων προσφερε το δωρον σου· Τι λεγεις; αν μεν ο αδελφος
σου εχηι τι κατα σου, ου συγχωρει σοι προσενεγκειν την θυσιαν, εως αν αυτωι
καταλλαγηις· Ἐκκλησιας δε ολοκληρου, και τοσουτων πατερων εχοντων κατα σου,
τολμαις και υπομενεις, μη καταλυσας την εχθραν την ακαιρον ταυτην, τοις θειοις
προσελθειν μυστηριοις; και πως αν δυναιο πασχα επιτελειν ουτω διακειμενος; Ταυτα
ουχι προς εκεινους λεγω μονους, αλλα και προς υμας τους υγιαινοντας, ινα οσους αν
ιδητε τοιουτους οντας, μετα ακριβειας πολλης και προσηνειας εκλεγοντες
συναγαγητε, και προς την μητερα επαναγαγητε. Καν αντιτεινωσι, καν σκιρτωσι, καν
οτιουν ετερον πραττωσι, μη αποκαμωμεν, εως αν αυτους πεισωμεν· ουδεν γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ειρηνης ισον και συμφωνιας. ∆ια τουτο και εισιων ο πατηρ, ου προτερον επι τον
θρονον αναβαινει τουτον, εως αν απασιν υμιν ειρηνην επευξηται, και αναστας ου
προτερον αρχεται της προς υμας διδασκαλιας, εως αν απασι δωι την ειρηνην. Και
μελλοντες ευλογειν οι ιερεις, προτερον τουτο υμιν επευξαμενοι, ουτω της ευλογιας
αρχονται. Και ο διακονος δε κελευων ευχεσθαι μετα των αλλων, και τουτο επιταττει
κατα την ευχην, αιτειν τον αγγελον της ειρηνης, και τα προκειμενα παντα ειρηνικα,
και της συνοδου ταυτης απολυων υμας, τουτο υμιν επευχεται λεγων, Πορευεσθε εν
ειρηνηι· και ουδεν ολως ενι ουτε ειπειν, ουτε πραξαι ταυτης χωρις. Αυτη γαρ εστιν η
τροφος ημων και μητηρ, θαλπουσα μετα πολλης της ακριβειας ημας. Ειρηνην δε
λεγω, ου την απο προσρησεως ψιλης, ουδε την απο της κοινωνιας των τραπεζων,
αλλα την κατα Θεον ειρηνην, την εκ της συμφωνιας της πνευματικης, ην πολλοι
διασπωσι νυν, υπερ ακαιρου φιλονεικιας τα ημετερα καθαιρουντες, και τα Ἰουδαιων
αυξοντες, εκεινους αξιοπιστοτερους διδασκαλους των οικειων πατερων ηγουμενοι,
και τοις χριστοκτονοις περι του παθους πιστευοντες· ου τι γενοιτ' αν αλογωτερον;
Ουκ οιδας οτι εκεινο τυπος, τουτο δε αληθεια; Ὅρα γαρ ποσον το διαφορον. Ἐκεινο
Θανατον εκωλυε σωματικον, τουτο οργην ελυσε την κατα της οικουμενης
φερομενην απασης· εκεινο Αιγυπτου τοτε απηλλαξε, τουτο ειδωλολατρειας
ηλευθερωσεν· εκεινο τον Φαραω, τουτο τον διαβολον απεπνιξε· μετ' εκεινο
Παλαιστινη, μετα τουτο ουρανος. Τι τοινυν τωι λυχνωι προσεδρευεις, του ηλιου
φανεντος; τι δε τωι γαλακτι τρεφεσθαι βουλει, στερεας σοι διδομενης τροφης; ∆ια
τουτο ετραφης γαλακτι, ινα μη μενηις εν τωι γαλακτι· δια τουτο σοι ο λυχνος εφανη,
ινα προς τον ηλιον χειραγωγηθηις. Μη τοινυν, των τελειοτερων παραγενομενων
πραγματων, προς τα προτερα επανατρεχωμεν, μηδε ημερας και καιρους και
ενιαυτους παρατηρωμεν, αλλα πανταχου τηι Ἐκκλησιαι μετ' ακριβειας επωμεθα, την
αγαπην και την ειρηνην προτιμωντες απαντων. Ει γαρ και εσφαλλετο η Ἐκκλησια,
ου τοσουτον κατορθωμα απο της των χρονων ακριβειας ην, οσον εγκλημα απο της
διαιρεσεως και του σχισματος του48.871 του· νυνι δε ουδεις μοι περι καιρου λογος,
επειδη ουδε τωι Θεωι, καθαπερ απεδειξαμεν, επει και υπερ τουτου πολλους ανηλωσα
λογους· αλλα εν μονον ζητω, οπως εν ειρηνηι και ομονοιαι απαντα ποιωμεν, οπως
μη, νηστευοντων ημων και του δημου παντος, και των ιερεων τας κοινας
ποιουμενων υπερ της οικουμενης ικετηριας, συ μενηις μεθυων επι της οικιας.
Ἐννοησον πως διαβολικης τουτο εστιν ενεργειας, και ως ουχ εν μονον, ουδε δυο,
ουδε τρια εστι τα αμαρτηματα, αλλα πολλωι πλειω. Ἀποσχιζει σε της αγελης, και
καταγινωσκειν σε παρασκευαζει πατερων τοσουτων, εις φιλονεικιαν εμβαλλει, προς
Ἰουδαιους ωθει, σκανδαλον σε αυ παλιν προτιθησι και τοις οικειοις και τοις
αλλοτριοις. Πως γαρ δυνησομεθα εγκαλειν εκεινοις μενουσιν επι της οικιας, οταν συ
προς εκεινους τρεχηις; Ου ταυτα δε μονον εστι τα αμαρτηματα, αλλ' οτι και μεγαλη
βλαβη γενοιτ' αν, οταν μητε Γραφων, μητε συνοδων, μητε ευλογιας, μητε κοινων
ευχων απολαυηις εν ταις νηστειαις εκειναις, αλλα μετα πονηρου συνειδοτος απαντα
τουτον διαγηις τον χρονον, δεδοικως και τρεμων μη γενηι καταφωρος, καθαπερ τις
αλλοφυλος και αλλογενης, δεον μετα παῤρησιας, μεθ' ηδονης, μετα ευφροσυνης,
μετ' ελευθεριας απασης κοινηι μετα της Ἐκκλησιας παντα επιτελειν. Ουδε γαρ η
Ἐκκλησια χρονων ακριβειαν οιδεν· αλλ' επειδη παρα την αρχην πασιν εδοξε τοις
πατρασι διηιρημε48.872 νοις ομου συνελθειν, και ταυτην ορισαι την ημεραν, την
συμφωνιαν πανταχου τιμωσα και την ομονοια αγαπωσα, κατεδεξατο το επιταχθεν.
Ὅτι γαρ αδυνατον η ημας, η υμας, η ετερον οντιναουν αυτης επιλαβεσθαι της
κυριακης ημερας, ικανως εν τοις εμπροσθεν αποδεδεικται. Μη τοινυν σκιομαχωμεν,
μηδε υπερ των τυχοντων φιλονεικουντες, εν τοις μεγαλοις εαυτους
καταβλαπτωμεν. Το μεν γαρ τωιδε η τωιδε χρονωι νηστευσαι ουκ εγκλημα, το δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

σχισαι Ἐκκλησιαν, και φιλονεικως διατεθηναι, και διχοστασιας εμποιειν, και της
συνοδου διηνεκως εαυτον αποστερειν, ασυγγνωστον και κατηγοριας αξιον, και
πολλην εχει την τιμωριαν. Ἐνην μεν ουν και πλειονα τουτων ειπειν, αλλα τοις μεν
προσεχουσι και τα ειρημενα αρκει, τοις δε μη προσεχουσιν ουδε ει πλειω τουτων
λεχθειη, εσται τι πλεον. ∆ιοπερ ενταυθα καταλυσαντες τον λογον, κοινηι παντες
ευξωμεθα τους αδελφους τους ημετερους επανελθειν προς ημας, και την ειρηνην
ασπασασθαι, και της ακαιρου φιλονεικιας αποστηναι, και της ψυχροτητος ταυτης
καταγελασαντας, υψηλην τινα και μεγαλην λαβειν διανοιαν, και της των ημερων
απαλλαγηναι παρατηρησεως, ινα ομοθυμαδον παντες εν ενι στοματι δοξαζωμεν τον
Θεον και Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

48.871 ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΚΑΤΑ ΙΟΥ∆ΑΙΩΝ, ΕΙΣ ΤΑΣ ΣΑΛΠΙΓΓΑΣ ΤΟΥ
ΠΑΣΧΑ ΑΥΤΩΝ. ΕΛΕΧΘΗ ∆Ε ΕΝ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑ ΕΝ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ.
Λογος τεταρτος.
αʹ. Παλιν οι δειλαιοι και παντων ανθρωπων αθλιωτεροι νηστευειν
μελλουσιν Ἰουδαιοι, και παλιν ασφαλισασθαι την του Χριστου ποιμνην αναγκαιον.
Ἐπει και ποιμενες, εως μεν αν μηδεν ενοχληι θηριον, υπο δρυν η πευκην εαυτους
ριψαντες τωι καλαμωι συριζουσιν, αφεντες επ' εξουσιας απασης τα προβατα νεμεσθαι·
επειδαν δε λυκων καταδρομην αισθωνται γινομενην, ταχεως τον καλαμον
ριψαντες, την σφενδονην μεταχειριζονται, και την συριγγα αφεντες, ροπαλοις και
λιθοις εαυτους καθοπλιζουσι, και προ της ποιμνης σταντες, και μεγα και διωλυγιον
ολολυξαντες, τηι φωνηι πολλακις προ της βολης το θηριον απηλασαν. Ουτω δη και
ημεις εν μεν ταις εμπροσθεν ημεραις, ωσπερ εν λειμωνι τινι, τηι των Γραφων
διηγησει σκιρτωντες, ουδενος ηψαμεθα αγωνιστικου λογου· ουδεις γαρ ην ημιν ο
διενοχλων· επειδη δε σημερον οι λυκων απαντων χαλεπωτεροι Ἰουδαιοι
περιιστασθαι ημων τα προβατα μελλουσιν, αναγκη πυκτευειν και μαχεσθαι, οπως
μηδεν ημιν θηριαλωτον γενηται. Και μη θαυμασητε, ει μετα δεκα και πλειους
ημερας, της νηστειας εκεινης απανταιν μελλουσης, ημεις εντευθεν ηδη
καθοπλιζομεθα, και περιφραττομεν τας υμετερας ψυχας, επει και των γεωργων οι
φιλοπονοι, επειδαν εχωσι γειτονα χειμαῤρον παρασυροντα τας γεωργιας, ουκ εν τωι
48.872.30 καιρωι του χειμωνος, αλλα προ της ωρας εκεινης, και οχθας περιφραττουσι,
και χωματα εγειρουσι, και ταφρους ελαυνουσι, και παντι προς αυτον
παρασκευαζονται τροπωι. Ἡσυχαζοντι μεν γαρ και κατεσταλμενωι ραιδιον επιθεσθαι,
αυξομενωι δε και μετα πολλης φερομενωι της των υδατων ρυμης, ουκεθ' ομοιως
ευκολον απανταιν. ∆ια τουτο φθανουσιν αυτου τας επιβολας προ πολλου του
χρονου, πασαν πανταχοθεν επινοουντες ασφαλειαν. Ουτω και στρατιωται και
ναυται και γεωργοι και θερισται ποιειν ειωθασι. Και γαρ εκεινοι προ του καιρου της
μαχης και θωρακα αποσμηχουσι, και ασπιδα περισκοπουσι, και χαλινους
παρασκευαζουσι, και ιππους τρεφουσι μετα πολλης της επιμελειας, και τα αλλα
παντα ευ διατιθενται. Και ναυται, πριν η το σκαφος εις λιμενα καθελκυσαι, και
τροπιν επισκευαζουσι, και τοιχους ανανεουσι, και κωπας αποξεουσι, και ιστια
ραπτουσι, και την αλλην απασαν του πλοιου κατασκευην ευτρεπιζουσιν. Και
θερισται δε ομοιως προ πολλων των ημερων και δρεπανην θηγουσι, και αλωνα
παρασκευαζουσι και βους και αμαξαν, και οσα αν αλλα προς τον αμητον αυτοις
συντεληι. Και παντας ανθρωπους ιδοι τις αν προ του καιρου τας των πραγματων
ποιουμενους παρασκευας, ωστε του καιρου των πραγματων επισταντος ευκολον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

αυτοις γενεσθαι την των εργων εκπληρωσιν. Τουτους δη και ημεις μιμουμενοι, προ
πολλων των ημερων τας υμετερας ασφαλιζομεθα ψυχας, παρακα48.873 λουντες
υμας, την εναγη και παρανομον ταυτην φευγειν νηστειαν. Μη γαρ μοι τουτο ειπηις.
οτι νηστευουσιν, αλλ' εκεινο μοι δειξον, ει κατα γνωμην του Θεου τουτο ποιουσιν·
ως αν μη τουτο ηι, μεθης πασης εστιν η νηστεια παρανομωτερα. Ου γαρ το
πραττομενον υπ' αυτων χρη σκοπειν μονον, αλλα και την αιτιαν των γινομενων
επιζητειν. Το μεν γαρ κατα γνωμην του Θεου γινομενον, καν φαυλον ειναι δοκηι,
παντων εστιν αριστον· το δε παρα γνωμην και μη δοκουν εκεινωι, καν αριστον ειναι
νομιζηται, παντων εστι φαυλοτατον και παρανομωτατον. Καν φονευσηι τις κατα
γνωμην του Θεου, φιλανθρωπιας απασης βελτιων εστιν ο φονος· καν φεισηται τις
και φιλανθρωπευσηται παρα το δοκουν εκεινωι, φονου παντος ανοσιωτερα γενοιτ'
αν η φειδω. Ου γαρ η φυσις των πραγματων, αλλ' αι του Θεου ψηφοι καλα και
φαυλα ειναι τα αυτα ποιουσι. βʹ. Και ινα μαθηις οτι τουτο εστιν αληθες, ακουσον·
βασιλεα τινα ποτε των Συρων λαβων ο Ἀχααβ, παρα το τωι Θεωι δοκουν αυτον εσωσε,
και προσεδριας απολαυσαι εποιησε, και μετα πολλης απεπεμψε της τιμης. Ειτα
προφητης τις παραγενομενος ειπε προς τον πλησιον αυτου· Ἐν λογωι Κυριου
παταξον δη με. Και ουκ ηθελησεν ο ανθρωπος παταξαι αυτον. Και ειπε προς αυτον·
Ἀνθ' ων ουχ υπηκουσας της φωνης Κυριου, ιδου συ αποτρεχεις απ' εμου, και παταξει
σε ο λεων. Και απηλθεν απ' αυτου, και ευρεν αυτον ο λεων, και επαταξεν αυτον. Και
ευρισκει ανθρωπον αλλον, και ειπε· Παταξον δη με. Και επαταξεν αυτον ο
ανθρωπος, και συνετριψεν αυτον, και κατεδησατο το προσωπον εαυτου. Τι τουτου
γενοιτ' αν παραδοξοτερον; Ὁ τυπτησας τον προφητην εσωθη, και ο φεισαμενος
εκολαζετο, ινα μαθηις οτι Θεου προσταττοντος ου δει περιεργαζεσθαι την φυσιν των
γινομενων, αλλα πειθεσθαι μονον. Ἵνα γαρ μη τον προφητην αιδεσθεις φεισηται ο
προτερος, ουχ απλως ειπεν αυτωι· Παταξον με, αλλ', Ἐν λογωι Κυριου· τουτεστιν, Ὁ
Θεος επεταξε, μηδεν περαιτερω ζητει· βασιλευς εστιν ο νομοθετων· αιδεσθητι του
κελευοντος το αξιωμα, και μετα πασης υπακουε της προθυμιας. Ἀλλ' ουκ ηνεσχετο·
δια τουτο δικην εδωκε την εσχατην, τοις μετα ταυτα δι' ων επαθε παραινων, απερ αν
ο Θεος επιταξηι, παντα εικειν και πειθεσθαι. Ειτα επειδη επαταξεν αυτον ο δευτερος
εκεινος και συνετριψε, περιεδησε την κεφαλην εαυτου τελαμωνι, και τους
οφθαλμους απεκρυψε, και αδηλον εαυτον κατεστησε. Τινος ουν ενεκεν τουτο
εποιησεν; Ἔμελλεν ελεγχειν τον βασιλεα, και καταψηφιζεσθαι κατ' αυτου, δια την
σωτηριαν του Συρων βασιλεως. Ἐπει ουν αει προς τους προφητας απεχθως ειχεν
εκεινος, ασεβης ων, ινα μη ιδων αυτον απο της οψεως απελασηι, ειτα απελασας μη
δεξηται την διορθωσιν, κρυπτει και το προσωπον εαυτου και την του πραγματος
διηγησιν, ωστε και περιγενεσθαι λεγων, και εν οις εβουλετο εκεινον
συνομολογουντα λαβειν. Ἐπειδη γαρ ο βασιλευς παρεπορευετο, εβοησε 48.874 προς
αυτον και ειπεν· Ὁ δουλος σου εξηλθεν επι την στρατειαν του πολεμου, και ιδου
ανηρ εισηγαγεν ανδρα προς με, και ειπε μοι· Φυλαξον μοι τουτον· και εσται εαν
εκπηδων εκπηδησηι, εσται η ψυχη σου αντι της ψυχης αυτου, η ταλαντον αργυριου
τισηι. Και εγενετο ως ο δουλος σου περιεβλεπετο ωδε και ωδε· και ιδου αυτος ουκ ην.
Και ειπε προς αυτον ο βασιλευς Ἰσραηλ· Ἰδουσυ δικαστης παρ' εμοι· εφονευσας. Και
εσπευσε, και αφειλε τον τελαμωνα απο των οφθαλμων αυτου, και επεγνω αυτον ο
βασιλευς Ἰσραηλ, οτι απο των υιων των προφητων ουτος, και ειπε προς αυτον· Ταδε
λεγει Κυριος· Ὅτι εξαπεστειλας συ ανδρα ολεθριον εκ της χειρος σου, η ψυχη σου
αντι της ψυχης αυτου, και ο λαος σου αντι του λαου αυτου. Ὁραις πως ουχ ο Θεος
μονον, αλλα και οι ανθρωποι ταυτην εχουσι την ψηφον, ου τηι φυσει των
πραγματων προσεχοντες, αλλα τωι τελει και ταις αιτιαις; Ἰδου γουν και ο βασιλευς
αυτωι φησιν· ∆ικαστης συ παρ' εμοι· εφονευσας. Ἀνδροφονος ει, φησιν, επειδη τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

πολεμιον αφηκας. ∆ια γαρ τουτο και ο προφητης τον τελαμωνα περιεβαλετο, και ως
επ' αλλοτριου πραγματος την δικην εισηγαγεν, ινα μετα γνωμης ορθης την
αποφασιν ο βασιλευς εξενεγκηι· οπερ ουν και εγενετο. Ἐπειδη γαρ κατεδικασεν
αυτον, περιελων τον τελαμωνα, φησιν ο προφητης· Ὅτι εξαπεστειλας συ ανδρα
ολεθριον εκ της χειρος σου, και η ψυχη σου αντι της ψυχης αυτου, και ο λαος σου
αντι του λαου αυτου. Ειδες φιλανθρωπιας οιαν εδωκε δικην; και αντι της ακαιρου
φειδους οιαν υπεμεινε τιμωριαν; Και ουτος μεν σωσας κολαζεται, ετερος δε
φονευσας ηυδοκιμησεν. Ὁ γουν Φινεες δυο φονους εργασαμενος εν μιαι καιρου ροπηι,
και ανδρα μετα γυναικος ανελων, ιερωσυνηι τιμαται· ουτως ου μονον ουκ εμολυνε
την χειρα τωι αιματι, αλλα και καθαρωτεραν ειργασατο. Ὅταν ουν ιδηις τον μεν
τυπτησαντα τον προφητην σωζομενον, τον δε μη τυπτησαντα απολλυμενον, και τον
μεν φεισαμενον κολαζομενον, τον δε μη φεισαμενον ευδοκιμουντα, πανταχου προ
της φυσεως των πραγματων του Θεου τας ψηφους εξεταζε· καν ευρηις τι κατα το
δοκουν εκεινωι γινομενον, εκεινο αποδεχου μονον. γʹ. Τουτωι τωι κανονι χρωμενοι,
και την νηστειαν ταυτην εξεταζωμεν. Ει γαρ δη μη μελλοιμεν τουτο ποιειν, αλλα
γυμνα τα πραγματα καθ' εαυτα φεροντες εις μεσον σκοποιμεν μονον, πολλη η
συγχυσις εσται, και πολυς ο θορυβος. Και γαρ και ληισται τα πλευρα καταξαινονται,
και τυμβωρυχοι και γοητες· αλλα και μαρτυρες το αυτο πασχουσι, και τα μεν
γινομενα τα αυτα, η γνωμη δε και η αιτια, μεθ' ης γινεται, ουχ η αυτη, και δια τουτο
πολυ το μεσον τουτων κακεινων. Ὥσπερ ουν επ' εκεινων ου μονον τας βασανους
εξεταζομεν, αλλα προ εκεινων την διανοιαν και την αιτιαν αφ' ης αι βασανοι
γινονται· δια τουτο δε και τους μαρτυρας φιλουμεν, ουκ επειδη βασανιζονται, αλλ'
επειδη δια τον Χριστον βασανιζονται· και τους ληιστας αποστρεφομεθα, ουκ επειδη
κολαζονται, αλλ' επειδη δια κακιαν κολαζονται· ουτω δη και ενταυθα τοις
γινομενοις επιψηφιζου· καν μεν ιδηις δια τον Θεον νηστευοντας, αποδεχου το
γινομενον· αν δε ιδηις παρα γνωμην του Θεου τουτο ποιουντας, των μεθυοντων και
παραινουντων και κωμαζοντων μαλλον αποστρεφου και μισει. Ἐπι δε της νηστειας
ταυτης 48.875 ουκ αιτιαν χρη ζητειν μονον, αλλα και τοπον και καιρον. Μαλλον δε
πριν η προς Ἰουδαιους αποτεινασθαι, τοις ημετεροις ηδεως διαλεξομεθα μελεσι, τοις
δοκουσι μεν μεθ' ημων τεταχθαι, θεραπευουσι δε τα εκεινων, και τον αγωνα απαντα
υπερ αυτων ανηιρημενοις, ους και πλειονος κατα τουτο κατακρισεως των Ἰουδαιων
απαντων αξιους οντας ορω. Και τουτο ουχ οι σοφοι και συνετοι μονον, αλλα και οι
οπωσουν λογου και διανοιας μετεχοντες συνομολογησαιεν αν ημιν. Ου γαρ χρεια
σοφισματων και κατασκευης και μακρων περιοδων ωστε αποδειξαι τουτο, αλλ'
αρκει ψιλην τινα ερωτησιν ερομενον ελειν αυτους απο της αποκρισεως. Τι ουν;
εκαστον των τουτο νοσουντων ερησομαι, Χριστιανος ει; τινος ουν ενεκεν τα
Ἰουδαιων ζηλοις; Ἀλλα Ἰουδαιος ει; τινος ουν ενεκεν ενοχλεις τηι Ἐκκλησιαι; Ὁ
Περσης ου τα Περσων φρονει; ο βαρβαρος ου τα βαρβαρων ζηλοι; ο την Ῥωμαιων
χωραν οικων ου την ημετεραν μετεισι πολιτειαν; Ἂν αλωι τις, ειπε μοι, των παρ'
ημιν οικουντων τα εκεινων φρονων, ουκ ευθεως χωρις λογου και εξετασεως
κολαζεται, καν μυρια απολογεισθαι εχηι; αν φανηι τις παρ' εκεινοις τοις Ῥωμαιων
χρωμενος νομοις, ου τουτο αυτο πεισεται παλιν; Πως ουν συ προς την παρανομον
εκεινην μεθισταμενος πολιτειαν αξιοις σωζεσθαι; Μη γαρ ολιγον εστι το μεσον ημων
και Ἰουδαιων; μη γαρ υπερ των τυχοντων εστιν η αμφισβητησις, ινα εν και το αυτο
νομισηις ειναι; Τι μιγνυεις τα αμικτα; εσταυρωσαν εκεινοι τον Χριστον, ον συ
προσκυνεις. Ὁραις ποσον το μεσον; Πως ουν προς εκεινους τρεχεις τους ανελοντας, ο
προσκυνειν λεγων τον εσταυρωμενον; Μη γαρ εγω τουτον εισαγω των εγκληματων
τον νομον και το της κατηγοριας ειδος; ουχι και η Γραφη τουτωι κεχρηται προς
αυτους τωι τροπωι; Ἄκουσον τι φησιν Ἱερεμιας προς αυτους εκεινους· Ἀπελθετε εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Κηδαρ, και ιδετε· αποστειλατε εις τας νησους Χετιειμ, και γνωτε, ει γεγονε τοιαυτα.
Ποια ταυτα; Ει αλλαξονται εθνη θεους αυτων, και αυτοι ουκ εισι θεοι· υμεις δε
ηλλαξασθε την δοξαν υμων, εξ ης ουκ ωφεληθησεσθε. Ουκ ειπεν· Ἠλλαξασθε τον
Θεον υμων, αλλα, την δοξαν Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ἐκεινοι, φησιν, ειδωλα
προσκυνουντες, και δαιμονας θεραπευοντες, τοσουτον περι την πλανην εχουσι
συνειδος, ως μηδε ελεσθαι καταλιπειν εκεινα, και προς την αληθειαν αυτομολησαι·
υμεις δε τον αληθη Θεον προσκυνουντες, αφεντες την πατρυαν ευσεβειαν, προς τα
αλλοτρια ηυτομολησατε· και ουδε οσην εχουσιν εκεινοι περι την πλανην ταυτην
συνειδησιν, τοσαυτην περι την αληθειαν υμεις επεδειξασθε ∆ια τουτο φησιν· Ει
γεγονε τοιαυτα, ει αλλαξονται εθνη θεους αυτων, και αυτοι ουκ εισι θεοι· υμεις δε
ηλλαξασθε την δοξαν υμων, εξ ης ουκ ωφεληθησεσθε. Ουκ ειπεν, Ἠλλαξασθε τον
Θεον υμων· ο Θεος γαρ ουκ αλλασσεται· αλλ', Ἠλλαξασθε την δοξαν υμων. Μη γαρ
εμε, φησιν, ηδικησατε· μη γαρ εμοι εγενετο βλαβη· υμεις εαυτους ητιμωσατε· την
εμην ουκ ηλαττωσατε δοξαν, αλλα την υμετεραν. ∆οτε δη καμοι τουτο και προς τους
ημετερους ειπειν, ει γε ημετερους χρη καλειν τους τα εκεινων φρονουντας.
Πορευεσθε εις τας συναγωγας, και ιδετε ει ηλλαξαντο Ἰουδαιοι την νηστειαν αυτων,
ει 48.876 το πασχα μεθ' ημων ενηστευσαν, ει ταυτην την ημεραν ποτε εφαγον. Και
αυτη ουκ εστι νηστεια, αλλα παρανομια και αμαρτια και πλημμελεια· αλλ' ομως ουκ
ηλλαξαν. Ὑμεις δε ηλλαξασθε την δοξαν υμων, εξ ης ουκ ωφεληθησεσθε, και προς
τα εκεινων ηυτομολησατε. Ποτε το πασχα ενηστευσαν εκεινοι; ποτε μαρτυρων μεθ'
ημων εορτην επετελεσαν; ποτε κατα την των Ἐπιφανιων ημεραν ημιν εκοινωνησαν;
Ἐκεινοι προς την αληθειαν ου τρεχουσι, και υμεις προς την παρανομιαν τρεχετε·
παρανομιαν δε λεγω, επειδη παρα τον προσηκοντα ταυτα γινεται καιρον. Ἦν ποτε
καιρος, οτε ταυτα φυλαττεσθαι εδει, αλλα νυν ουκ εστι. ∆ια τουτο το ποτε εννομον
παρανομον εστι νυν.
δʹ. ∆οτε μοι το του Ἠλια προς αυτους ειπειν. Και γαρ εκεινος ορων τους
Ἰουδαιους ασεβουντας, και ποτε μεν τωι Θεωι προσεχοντας, ποτε δε τα ειδωλα
θεραπευοντας, ουτω πως φησιν· Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις;
Ει εστι Κυριος ο Θεος ημων μεθ' υμων, δευτε και πορευεσθε οπισω αυτου· ει δε ο
Βααλ, πορευεσθε οπισω αυτου. Τουτο και εγω νυν λεγω προς αυτους· Ει τον
Ἰουδαισμον νομιζετε αληθειαν ειναι, τινος ενεκεν ενοχλειτε τηι Ἐκκλησιαι; ει δε ο
Χριστιανισμος εστιν αληθης, ωσπερουν και εστι, μενετε, και πορευεσθε οπισω αυτου.
Των μυστηριων κοινωνεις, ειπε μοι, τον Χριστον προσκυνεις ως Χριστιανος, παρ'
εκεινου τα αγαθα αιτεις· και μετα των εχθρων εορταζεις των εκεινου; και ποιαι
γνωμηι εις την εκκλησιαν απανταις λοιπον; Προς μεν ουν τους τα ημετερα λεγοντας
φρονειν, και τα εκεινων ζηλουντας, αρκει ουτος ο λογος ημιν· επειδη δε και προς
εκεινους αποτεινασθαι βουλομαι, δοτε μοι μακροτεραν προσενεγκειν την
διδασκαλιαν και δειξαι πως τον νομον ατιμαζουσιν οι Ἰουδαιοι νηστευοντες νυν, και
τα του Θεου καταπατουσι προσταγματα, απεναντιας τοις εκεινωι δοκουσι παντα
ποιουντες αει. Ὅτε γουν εβουλετο αυτους νηστευειν, λιπαινοντες επλατυνοντο· οτε
δε βουλεται αυτους μη νηστευειν, τοτε φιλονεικουσι νηστευοντες· οτε ηθελεν
αυτους θυσιαν προσαγειν, προς τα ειδωλα ετρεχον· οτε ου βουλεται αυτους εορτας
επιτελειν, σπουδαζουσιν εορταζειν. ∆ια τουτο ο Στεφανος ελεγε προς αυτους· Ὑμεις
αει τωι Πνευματι τωι αγιωι αντιπιπτετε. Ἓν τουτο, φησιν, εσπουδακατε μονον,
εναντια ποιειν ων αν ο Θεος επιταξηι· καθαπερ ουν και νυν ποιουσι. Ποθεν τουτο
δηλον; Ἀπ' αυτου του νομου. Και γαρ επι των εορτων των Ἰουδαικων ου καιρον
μονον, αλλα και τοπον παρατηρειν εκελευσεν ο νομος. Και γαρ περι του πασχα
τουτου προς αυτους διαλεγομενος, ουτω πως φησιν· Ου δυνησεσθε ποιειν το πασχα
εν ουδεμιαι των πολεων ων Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι. Ἀλλ' ωσπερ εν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

τεσσαρεσκαιδεκατηι του πρωτου μηνος, ουτω και εν τοις Ἱεροσολυμοις αυτο κελευει
ποιειν· και την πεντηκοστην ομοιως και χρονου και τοπου παρατηρησει συνεκλεισε,
μετα επτα εβδομαδας κελευσας αυτην επιτελειν, και παλιν προσθεις, οτι Ἐν τωι τοπωι
ωι αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου. Ουτω και τας σκηνοπηγιας. Ἀλλ' ιδωμεν
αμφοτερων τουτων, του καιρου και του τοπου, τι ποτε εστιν αναγκαιοτερον, οταν
αμφοτερα μη εξηι σω48.877 σαι, ποτερον του τοπου δει καταφρονησαι, τον καιρον δε
φυλαξαι, η του καιρου καταφρονησαντας, τον τοπον τηρησαι. Ὃ δε λεγω, τοιουτον
εστιν· Ἐπεταξε και εν τωι πρωτωι μηνι, και εν Ἱεροσολυμοις το πασχα γινεσθαι, και εν
καιρωι και εν τοπωι διωρισμενωι. Ὑποθωμεθα τοινυν δυο τινας ειναι ποιουντας το
πασχα, και ο μεν παραβαινετω τον τοπον, τον δε καιρον τηρειτω· ο δε τηρειτω μεν
τον τοπον, παραβαινετω δε τον καιρον· και ποιειτω ο μεν τον καιρον τηρων,
παραβαινων δε τον τοπον εν τωι πρωτωι μηνι, και των Ἱεροσολυμων εξω που
μακραν· ο δε τον τοπον τηρων, παραβαινων δε τον καιρον, ποιειτω μεν εν
Ἱεροσολυμοις το πασχα, μη τωι πρωτωι δε μηνι, αλλα τωι δευτερωι· ειτα ιδωμεν τις
των δυο τουτων εστιν ο εγκαλουμενος, τις δε ο ευδοκιμων, ο παραβας τον καιρον,
και εν τωι τοπωι ποιησας, η ο τον τοπον καταλιπων, και τον καιρον φυλαξας. Ἂν γαρ
ο τον καιρον μεν παραβας ινα εισω ποιησηι της πολεως, αποδοχης αξιος ων φανηι, ο
δε τον καιρον μεν φυλαξας, καταλιπων δε τον τοπον, εγκληματων και κατηγοριας
ωσπερ ασεβησας, ευδηλον, οτι και ουτοι παρανομουσιν, εν τωι τοπωι μη ποιουντες,
καν μυριακις λεγωσι τον καιρον τηρειν. Ποθεν ουν τουτο εσται δηλον; Ἀπ' αυτου
του Μωυσεως. Ἐπειδη γαρ εποιησαν εξω το πασχα, προσηλθον, φησι, τινες τωι
Μωυσηι, λεγοντες· Ἡμεις ακαθαρτοι εσμεν επι ψυχηι ανθρωπου· μη υστερησωμεν
προσενεγκειν το δωρον Κυριου κατα καιρον αυτου εν μεσωι υιων Ἰσραηλ; Και ειπε
προς αυτους Μωυσης· Στητε αυτου, και ακουσομαι τι εντελειται Κυριος περι υμων.
Και ελαλησε Κυριος προς Μωυσην, λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, λεγων·
Ἄνθρωπος ος εαν γενηται ακαθαρτος επι ψυχηι ανθρωπου, η εν οδωι μακραι, η εν
υμιν, εν ταις γενεαις υμων, ποιησει το πασχα εν τωι μηνι τωι δευτερωι. Ὃ δε λεγει,
τοιουτον εστιν· Ὃς αν ηι, φησιν, εν αποδημιαι κατα τον πρωτον μηνα, μη ποιειτω της
πολεως εξω, αλλ' εν τωι δευτερωι μηνι, ινα φθασηι εις Ἱεροσολυμα, και παραβαινετω
τον καιρον, ινα μη της πολεως εκπεσηι· απ' αυτου δεικνυς, οτι η του τοπου
παρατηρησις της του καιρου παρατηρησεως εστιν αναγκαιοτερα. Τι τοινυν εχοιεν αν
ειπειν οι της πολεως εξω ποιουντες; Ὅταν γαρ το αναγκαιοτερον παραβωσιν, ουδε η
εν τωι μικροτερωι παρατηρησις υπερ αυτων απολογησασθαι δυναται. Ὥστε καν
μυριακις δοκωσι μη παραβαινειν τον καιρον, εσχατην παρανομιαν παρανομουσι. Και
τουτο ουκ εντευθεν δηλον μονον, αλλα και απο των προφητων. Ὅταν γαρ
φαινωνται εκεινοι, μητε θυσαντες, μητε ωιδην αισαντες επι γης αλλοτριας, μητε
νηστειαν τοιαυτην τινα νηστευσαντες, ποιαν εχοιεν αν ουτοι συγγνωμην; Καιτοι γε
εκεινοι προσδοκωντες αποληψεσθαι την τοιαυτην αυτων πολιτειαν, ομως εμενον
τωι νομωι πειθομενοι, και τα του νομου πληρουντες· τουτο γαρ ο νομος ελεγεν· ουτοι
δε μηδε ελπιδα τινα εχοντες την προτεραν αποληψεσθαι πολιτειαν που γαρ εχουσιν
απο των προφητων δειξαι τουτο; ουδε ουτως ανεχονται ησυχαζειν. Καιτοι ει και
προσεδοκων αποληψεσθαι, και ουτω μιμεισθαι εδει τους αγιους εκεινους, και
νηστευειν, μηδε αλλο τοιουτον ποιειν.
εʹ. Ὅτι γαρ ουδεν τουτων εποιησαν εκεινοι, ακουσον 48.878 τι προς τους
ερωτωντας ελεγον. Ἐπειδη γαρ επεκειντο βιαζομενοι και αναγκαζοντες αυτους οι
βαρβαροι κεχρησθαι τοις οργανοις αυτων, λεγοντες· Ἄσατε ημιν την ωιδην Κυριου,
εκεινοι τον νομον σαφως επισταμενοι ουκ επιτρεποντα ταυτα εξω ποιειν, ελεγον·
Πως αισομεν την ωιδην Κυριου επι γης αλλοτριας; Και παλιν οι παιδες οι τρεις εν
Βαβυλωνι διατριβοντες ελεγον· Ουκ εστιν εν τωι καιρωι τουτωι αρχων και προφητης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ουδε τοπος του καρπωσαι ενωπιον σου, και ευρειν ελεος. Καιτοι γε πολυς ην εκει
τοπος, αλλ' επειδη ο ναος ουκ ην, εμενον μη θυοντες. Και προς ετερους δε παλιν ο
Θεος δια του Ζαχαριου, Μη νηστειαν νενηστευκατε μοι ετη εβδομηκοντα; τα της
αιχμαλωσιας λεγων. Πως ουν συ νυν νηστευεις, ειπε μοι, των προγονων των σων
ουτε θυσαντων, ουτε νηστευσαντων, ουτε εορτασαντων; Ὅτι γαρ ουτε το πασχα
επετελουν, μαλιστα μεν και εκ τουτων δηλον. Ὅπου γαρ θυσια ουκ ην, ουδε εορτη
ην, επειδη πασας ουτως επιτελεισθαι εδει. Ἵνα δε και αυτου του πραγματος την
αποδειξιν παρασχωμεθα, ακουσον τι φησιν ο ∆ανιηλ· Ἐν ταις ημεραις εκειναις ημην
εγω ∆ανιηλ πενθων, τρεις εβδομαδας αρτον επιθυμιων ουκ εφαγον, και οινος και
κρεας ουκ εισηλθεν εις το στομα μου, και αλειμμα ουκ ηλειψαμην εν ταις εβδομασιν
εκειναις. Και εγενετο εν τηι τεταρτηι και εικαδι ημεραι του πρωτου μηνος, ειδον την
ορασιν. Ἐνταυθα μοι μετα ακριβειας προσεχετε· απο γαρ τουτων δηλον, οτι το πασχα
ουκ επετελεσαν· και πως, εγω λεγω. Ἐν ταις ημεραις των αζυμων νηστευειν
Ἰουδαιοις ου θεμις· ουτος δε ημερας εικοσι και μιαν ουδενος ολως μετελαβεν. Και
ποθεν δηλον, φησιν, οτι αι εικοσι ημεραι και μια κατα τας ημερας των αζυμων ησαν;
Ἐξ ων ειπεν, οτι τεταρτηι και εικαδι του πρωτου μηνος. Καιτοι γε το πασχα εις μιαν
και εικαδα τελευται. Ἀρξαμενοι γαρ απο της τεσσαρεσκαιδεκατης του πρωτου μηνος,
ειτα ημερας επτα εορτασαντες, εις την εικαδα και πρωτην απαντωσιν. Ἀλλ' ομως και
παρελθοντος του πασχα εμεινεν αυτος νηστευων. Ἀρξαμενος γαρ απο της τριτης
ημερας του πρωτου μηνος, ειτα εικοσι και μιαν πληρωσας, την τεσσαρεσκαιδεκατην
παρηλθεν, και μετ' εκεινην επτα και τρεις ημερας ετερας. Πως ουν ουκ εναγεις ουτοι
και μιαροι, των αγιων εκεινων ουδεν τοιουτον των νομιμων φυλαττοντων επι γης
αλλοτριας, αυτοι τα εναντια ποιουντες προς φιλονεικιαν και εριν; Και γαρ ει μεν
ραιθυμοι τινες ησαν και ανευλαβεις οι ταυτα λεγοντες και ποιουντες, ισως αν τις
ραιθυμιας ενομισεν ειναι το μη φυλαττειν· ει δε φιλοθεοι και ευλαβεις, και τας
ψυχας τας εαυτων υπερ των τωι Θεωι δοκουντων εδωκαν, ευδηλον οτι το μη φυλαξαι
τον νομον ου κατα ραιθυμιαν εποιουν, αλλα παρα το πεπεισθαι παρ' αυτου του
νομου, οτι τας παρατηρησεις ταυτας απασας εξω των Ἱεροσολυμων φυλαττειν ου
χρη. Και ετερον δε απο τουτου συνωμολογηται μεγιστον· οτι θυσιων παρατηρησεις
και σαββατων και νουμηνιων, και παντων των τοιουτων, εκ περιουσιας απηιτει η
τοτε πολιτεια· και ουτε τηρουμενα προς 48.879 αρετην τι μεγα συντελειν εδυνατο,
ουτε καταλιμπανομενα φαυλον ποιησαι τον σπουδαιον ισχυεν. η μειωσαι τι της εν
τηι ψυχηι φιλοσοφιας. Ουτοι γουν οι τηι φιλοσοφιαι των αγγελων επιδειξαμενοι
εφαμιλλους πολιτειας επι γης, ουδεν τουτων επιτελουντες, ου θυσιαν
καταβαλοντες, ουχ εορτην τηρησαντες, ου νηστειαν τοιαυτην επιδειξαμενοι, ουτως
ηρεσαν τωι Θεωι, ως και αυτης περιγενεσθαι της φυσεως, και την οικουμενην απασαν
δια των εις αυτους συμβαντων εις θεογνωσιαν επισπασασθαι. Τι γαρ αν ισον γενοιτο
του ∆ανιηλ; τι δε των τριων παιδων, οι το μεγιστον εν τοις Ευαγγελιοις παραγγελμα,
και των αγαθων απαντων κεφαλαιον προλαβοντες, ηδη δια των εργων επεδειξαντο;
Μειζονα γαρ ταυτης, φησιν, αγαπην ουδεις εχει, ινα τις την ψυχην αυτου υπερ των
φιλων αυτου θησηι. Ἐκεινοι δε την ψυχην αυτων εθηκαν υπερ του Θεου. Και ου δια
τουτο μονον θαυμαστοι, αλλ' οτι ουδε επι μισθωι τινι τουτο επραττον. ∆ια τουτο
ελεγον, οτι Ἔστι Θεος εν τωι ουρανωι δυνατος εξελεσθαι ημας· και εαν μη, γνωστον
εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν. Ἀρκετον ημιν εστιν ο μισθος,
φησιν, οτι δια τον Θεον αποθνησκομεν. Και ταυτα εποιουν, και τοσαυτην αρετην
επεδεικνυντο, ουδεν των νομιζομενων παρατηρουντες.
ςʹ. Και τινος ενεκεν. φησι, ταυτα επεταξεν ο Θεος, ει μη εβουλετο γινεσθαι;
Και ει εβουλετο γινεσθαι, τινος ουν ενεκεν την πολιν σου κατελυσε; ∆υοιν γαρ
θατερον εχρην ποιειν αυτον, βουλομενον αυτα μενειν, η μη κελευσαι εν ενι τοπωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

θυειν, πανταχου της οικουμενης μελλοντα διασπειρειν υμας, η βουλομενον υμας
εκει θυειν μονον, μη πανταχου της οικουμενης διασπειραι και μονην εκεινην την
πολιν ποιησαι αβατον εν ηι μονηι την θυσιαν αναφερεσθαι εχρην. Τι ουν; εαυτωι
μαχεται, φησι, θυσαι μεν εν ενι τοπωι κελευσας, αυτον δε παλιν αποκλεισας τον
τοπον εκεινον; Ουδαμως, αλλα και σφοδρα εαυτωι συμφωνει· ουδε γαρ παρα την
αρχην υμιν δουναι τας θυσιας ηβουλετο· και τουτου αυτον τον προφητην παραγω
μαρτυρα, λεγοντα ουτως· Ἀκουσατε λογον Κυριου, αρχοντες Σοδομων· προσεχετε
νομον Θεου υμων, λαος Γομοῤρας· ου προς Σοδομιτας και τους εν Γομοῤροις
οικουντας διαλεγομενος, αλλα προς Ἰουδαιους. Καλει δε αυτους ουτως, επειδη τηι
της κακιας μιμησει την προς εκεινους επεσπασαντο συγγενειαν. Ουτω γουν και
κυνας καλει, και ιππους θηλυμανεις, ουκ επειδη προς την φυσιν εκεινων μετεπεσαν,
αλλ' επειδη την των ζωων τουτων λαγνειαν εδιωκον. Τι μοι πληθος των θυσιων
υμων; λεγει Κυριος. Οι δε εν Σοδομοις ουδεποτε ανεφανησαν αναφεροντες θυσιας·
αλλα προς τουτους ο λογος αποτεινεται καλων αυτους απο της εκεινων επωνυμιας,
δια την αιτιαν ην ειπον· Τι μοι πληθος των θυσιων υμων; λεγει Κυριος. Πληρης ειμι
ολοκαυτωματων κριων· και στεαρ 48.880 αρνων και αιμα ταυρων και τραγων ου
βουλομαι· ουδε εαν ερχησθε οφθηναι μοι. Τις γαρ εξεζητησε ταυτα παντα εκ των
χειρων υμων; Ἥκουσας σαφεστατης φωνης λεγουσης, οτι ουκ εξεζητει ταυτα παρ'
υμων παρα την αρχην; Ει γαρ ταυτα επεζητει, και τους παλαιους παντας τους προ
αυτων λαμψαντας πρωτους αν εις ταυτην εισηγαγε την πολιτειαν. Πως ουν αρτι,
φησιν, επετρεψε; Τηι ασθενειαι τηι υμετεραι συγκαταβαινων. Και καθαπερ ιατρος,
πυρεττοντα ορων ανθρωπον, δυσαρεστον τινα και ακαρτερητον, επιθυμουντα
ψυχροποσιας, και απειλουντα, ει μη λαβοι, βροχον αναψειν, η κατα κρημνων εαυτον
αφησειν, το μειζον βουλομενος κωλυσαι κακον, το ελαττον διδωσι, βουλομενος
βιαιου τελευτης αυτον απαγαγειν· ουτω δη και ο Θεος εποιησεν. Ἐπειδη γαρ ειδεν
μαινομενους, αγχομενους, επιθυμουντας θυσιων, παρεσκευασμενους, ει μη λαβοιεν,
προς τα ειδωλα αυτομολησαι, μαλλον δε ου παρεσκευασμενους μονον, αλλα και
αυτομολησαντας ηδη. επετρεψε τας θυσιας. Και οτι αυτη εστιν η αιτια, και απ' αυτου
του χρονου γενοιτ' αν καταφανες το λεγομενον. Μετα γαρ την εορτην, ην
επετελεσαν τοις πονηροις δαιμοσι, τοτε τας θυσιας επετρεψε, μονονουχι λεγων·
Μαινεσθε και βουλεσθε θυειν· ουκουν καν εμοι θυετε. Ἀλλ' ομως και τουτο
επιτρεψας ου μεχρι τελους αφηκεν, αλλα δια της σοφωτατης μεθοδου παλιν
απηγαγεν. Και καθαπερ ο ιατρος εκεινος ουδεν γαρ κωλυει τωι αυτωι παραδειγματι
χρησασθαι παλιν, χαρισαμενος τηι επιθυμιαι του καμνοντος, φιαλην οικοθεν κομισας
εκελευσεν εν ταυτηι μονηι της ψυχροποσιας απολαυειν, και του καμνοντος
πεισθεντος, λαθρα τοις επιδιδουσι προσεταξε συντριψαι την φιαλην αυτην, ινα
ανυποπτως και λαθραιως αυτον απαγαγηι της επιθυμιας εκεινης· ουτω και ο Θεος
εποιησε, θυειν επιτρεψας, εν ουδενι ετερωι τοπωι της οικουμενης ειασε τουτο
γινεσθαι, αλλ' εν τοις Ἱεροσολυμοις μονον. Ειτα επειδη χρονον εθυσαν βραχυν,
καθειλε την πολιν, ιν' ωσπερ ο ιατρος δια της του σκευους συντριβης, ουτω και ο
Θεος δια της κατασκαφης της κατα την πολιν και ακοντας αυτους απαγαγηι του
πραγματος. Ει γαρ φανερως ειπεν, αποστητε, ουκ αν ηνεσχοντο ραιδιως της κατα την
θυσιαν μανιας αποστηναι· νυνι δε δια της κατα τον τοπον αναγκης λανθανοντως
αυτους απηγαγε της περι το πραγμα μανιας. Ἔστω τοινυν ο μεν ιατρος ο Θεος, η
φιαλη δε η πολις, ο δε νοσων ο δυσαρεστος των Ἰουδαιων δημος, η δε ψυχροποσια η
των θυσιων επιτροπη και εξουσια. Ὥσπερ ουν ο ιατρος ιστησι της ακαιρου ταυτης
αιτησεως τον αῤρωστον το σκευος αφανισας· ουτω και ο Θεος των θυσιων απηγαγε,
την πολιν αυτην καθελων, και ποιησας αυτην αβατον πασιν. Ει γαρ μη τουτο
κατασκευασαι εβουλετο, τινος ενεκεν εις τοπον ενα συνεκλεισε την τοιαυτην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

αγιστειαν, ο πανταχου παρων και τα παντα πληρων; Τινος δε ενεκεν την μεν
λατρειαν εις θυσιας, τας δε θυσιας εις τοπον, τον δε τοπον εις καιρον, τον δε καιρον
εις μιαν πολιν συναγαγων, αυτην παλιν εκεινην την πολιν κατεσκαψε; Και το δη
θαυμαστον και παραδοξον, η μεν οικουμενη πασα ανειται τοις Ἰου48.881 δαιοις,
ενθα ουκ εξεστι θυειν, μονη δε η Ἱερουσαλημ αβατος γεγονεν, ενθα μονον θυειν
εξην. Ἆρα ουχι και τοις σφοδρα ανοητοις δηλη και καταφανης γενοιτο αν η αιτια της
κατασκαφης εκεινης; Ὥσπερ γαρ οικοδομος θεμελιους θεις, τοιχους αναστησας,
οροφον καμαρωσας, την καμαραν εκεινην εις ενα μεσον συνδησας λιθον, αν εκεινον
αφεληι, τον παντα της οικοδομης διελυσε συνδεσμον· ουτω και ο Θεος, καθαπερ τινα
συνδεσμον λατρειας την πολιν ποιησας, ειτα ταυτην ανατρεψας. και την λοιπην της
πολιτειας εκεινης οικοδομην κατελυσεν απασαν.
ζʹ. Ἡ μεν ουν προς Ἰουδαιους μενετω τεως μαχη. Σημερον γαρ
ηκροβολισαμεθα προς αυτους, μονον τοσουτον ειποντες, οσον ηρκει προς ασφαλειαν
τοις αδελφοις τοις ημετεροις, μαλλον δε και πολλωι πλεον. Ἀναγκη δε λοιπον
παρακαλεσαι υμας τους παροντας, ινα πολλην των μελων των ημετερων ποιησησθε
προνοιαν, ινα μη λεγητε· Τι δε μοι μελει; τι δε εγω περιεργαζομαι και
πολυπραγμονω; Ὁ ∆εσποτης ημων δι' ημας απεθανε, συ δε ουδε λογον προΐεσαι; και
ποιαν εξεις συγγνωμην; ποιας απολογιας τευξηι; πως επι του βηματος στησηι του
Χριστου μετα παῤρησιας, ειπε μοι, τοσουτων ψυχων απωλειαν παρορων; Ειθε μοι
δυνατον ην τους εκει τρεχοντας ειδεναι, και ουκ αν εδεηθην υμων, αλλα την
ταχιστην εποιησαμεν αν διορθωσιν. Ὅταν τον αδελφον δεηι διορθωσαι, καν την
ψυχην επιδουναι δεηι, μη παραιτησηι, μιμησαι σου τον ∆εσποτην· καν οικετην εχηις,
καν γυναικα, κατεχε επι της οικιας μετα πολλης της σφοδροτητος. Ει γαρ εις θεατρον
ουκ επιτρεπεις απελθειν, πολλωι μαλλον επι συναγωγης τουτο χρη ποιειν· μειζων
γαρ η παρανομια εκεινης αυτη· εκει αμαρτια το γινομενον, ενταυθα δε ασεβεια.
Ταυτα δε λεγομεν, ουχ ινα εις θεατρον αφητε αναβαινειν, κακον γαρ κακεινο, αλλ'
ινα και τουτο πολλωι πλεον κωλυσητε. Τι τρεχεις ιδειν εν τηι συναγωγηι των
θεομαχων Ἰουδαιων, ειπε μοι, σαλπιζοντας ανθρωπους; δεον σε οικοι καθημενον
στεναζειν υπερ εκεινων και δακρυειν, οτι τωι προσταγματι του Θεου μαχονται, οτι
τον διαβολον εχουσι μεθ' εαυτων χορευοντα. Ὅπερ γαρ εφθην ειπων, το παρα
γνωμην του Θεου γινομενον, ει και ποτε συγκεχωρημενον ην, υστερον παρανομια
τις εστι, και μυριων τιμωριων υποθεσις. Ἐσαλπιζον οι Ἰουδαιοι ποτε, οτε τας θυσιας
ειχον, νυν δε αυτοις ουκ αφιεται τουτο ποιειν. Ἄκουσον γουν, και δια τι τας
σαλπιγγας ελαβον· Ποιησον σεαυτωι, φησι, σαλπιγγας ελατας αργυρας. Ειτα λεγων
αυτων την χρειαν, επηγαγε· Και σαλπιειτε εν αυταις επι τοις ολοκαυτωμασιν υμων,
και ταις θυσιαις των σωτηριων υμων. Που τοινυν εστιν ο βωμος; που δε η κιβωτος;
που δε η σκηνη και τα αγια τον αγιων; που δε ο ιερευς; που δε τα χερουβιμ της δοξης;
που δε το χρυσουν θυμιατηριον; που δε το ιλαστηριον; που 48.882 η φιαλη; που τα
σπονδεια; που το πυρ το ανωθεν κατενεχθεν; Παντα αφηκας, και τας σαλπιγγας
κατεχεις μονον; Ὁραις οτι παιζουσι μαλλον, η λατρευουσιν; Ἀλλ' ωσπερ εκεινοις
εγκαλουμεν οτι παρανομουσιν, ουτω και πολλωι μαλλον υμιν, οτι τοις παρανομουσι
συνερχεσθε, και ουχι τοις συντρεχουσι μονον, αλλα και τοις κυριοις ουσι κωλυσαι,
και μη βουλομενοις. Μη μοι λεγε· Τι γαρ εχω κοινον προς εκεινον; αλλοτριος εστι
και αγνωστος. Ἕως αν ηι πιστος, και των αυτων σοι μετεχων μυστηριων, και εις την
αυτην Ἐκκλησιαν απανται, και αδελφων και συγγενων και επιτηδειων και παντων
εστιν οικειοτερος. Ὥσπερ ουν ουχ οι κλεπτοντες μονον, αλλα και οι κυριοι μεν οντες
κωλυσαι, μη κωλυοντες δε, την αυτην εκεινοις διδοασι δικην· ουτως ουχ οι
ασεβουντες μονον, αλλα και οι δυναμενοι μεν απαγαγειν της ασεβειας, μη
βουλομενοι δε η δι' οκνον η δια νωθριαν, ομοιως κολαζονται. Ἐπει και ο το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ταλαντον εκεινο κατορυξας, ολοκληρον απεδωκε τωι ιδιωι δεσποτηι· αλλ' ομως
επειδη μη επλεονασεν αυτο εκολαζετο. Και συ τοινυν, αυτος αν καθαρος διαμεινηις
και ακεραιος, μη πλεονασηις δε σου το ταλαντον, μηδε ετερον αδελφον απολλυμενον
επαναγαγηις εις σωτηριαν, τα αυτα εκεινωι πεισηι. Τι μεγα αιτω παρ' υμων, αγαπητοι;
Ἕκαστος υμων ενα μοι των αδελφων ανασωσατω, περιεργασασθω,
πολυπραγμονησατω, ινα εις την επιουσαν συναξιν μετα πολλης παῤρησιας
απαντησωμεν, δωρα τωι Θεωι κομιζοντες, δωρα παντων τιμιωτερα, τας ψυχας των
πεπλανημενων επαναγαγοντες· καν υβρισθηναι δεηι, καν πληγας λαβειν, καν οτιουν
ετερον υπομειναι, παντα ποιησωμεν, ωστε αυτους ανακτησασθαι. Και γαρ
λακτιζοντων των νοσουντων και υβριζοντων και λοιδορουντων ανεχομεθα, ου
δακνομεθα ταις υβρεσιν, αλλ' εν μονον επιθυμουμεν ιδειν, του τα τοιαυτα
ασχημονουντος την υγιειαν. Και ιατρου πολλακις εσθητα διεῤρηξεν ο καμνων· αλλ'
ου δια τουτο απεστη εκεινος της θεραπειας. Πως ουν ουκ ατοπον, τους μεν των
σωματων προνοουντας τοσαυτην ποιεισθαι την επιμελειαν, ψυχων δε τοσουτων
απολλυμενων, ραιθυμειν, και μηδεν ηγεισθαι πασχειν δεινον, των μελων ημων
σηπομενων; Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως· αλλα πως; Τις, φησιν, ασθενει, και ουκ
ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; Τουτο και συ δεξαι το πυρ· καν
ιδηις αδελφον απολλυμενον, καν λοιδορηι, καν υβριζηι, καν τυπτηι, καν απειληι εχθρος
γενεσθαι, καν οτιουν ετερον επανατεινηται, παντα φερε γενναιως, οπως αυτου
κερδανηις την σωτηριαν. Ἐαν ουτος εχθρος σου γενηται, ο Θεος εσται σου φιλος, και
μεγαλοις σε κατα την ημεραν εκεινην αμειψεται τοις αγαθοις. Γενοιτο δε ευχαις των
αγιων τους τε πεπλανημενους ανασωθηναι, υμας τε της αγρας περιγενεσθαι, αυτους
τε τους βλασφημους εκεινους της ασεβειας απαλλαγεντας, επιγνωναι τον υπερ
αυτων σταυρωθεντα Χριστον, ινα παντες ομοθυμαδον εν ενι στοματι δοξαζωμεν τον
Θεον και Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος συν τωι
αγιωι Πνευματι, εις τους συμπαντας αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

48.883 ΚΑΤΑ ΙΟΥ∆ΑΙΩΝ Λογος πεμπτος.
αʹ. Ποθεν ημιν αρα πλειων ο συλλογος γεγονε σημερον; Προς την απαιτησιν
της υποσχεσεως απηντηκατε παντως, και το αργυριον το πεπυρωμενον, οπερ
υπεσχομην καταβαλειν, υποδεξασθαι παρεγενεσθε. Τα λογια γαρ, φησι, Κυριου,
λογια αγνα· αργυριον πεπυρωμενον δοκιμιον τηι γηι. Ευλογητος ο Θεος, ο τοσαυτην
υμιν περι την πνευματικην ακροασιν επιθυμιαν ενθεις. Καθαπερ γαρ οι φιλοινοι και
φιλοποται, ανισταμενοι καθ' εκαστην ημεραν περιεργαζονται και πολυπραγμονουσι
που ποτοι, και συμποσια, και δειπνα, και κωμοι, και μεθαι, και φιαλαι, και κρατηρες,
και ποτηρια· ουτω δη και υμεις καθ' εκαστην ημεραν ανισταμενοι περιεργαζεσθε,
που παραινεσις, και συμβουλη, και παρακλησις, και διδασκαλια, και λογος εις δοξαν
Χριστου συντεινων. ∆ια ταυτα και ημεις αυτοι προθυμοτερον ταυτης απτομεθα της
υποθεσεως, και, απερ υπεσχομεθα, μετα πασης κατατιθεμεν της ευγνωμοσυνης. Ἡ
μεν ουν προς Ἰουδαιους μαχη τελος ελαβε το προσηκον· και το τροπαιον εστηκε, και
ο στεφανος ημιν απηρτισται, και το βραβειον ηρπασαμεν και απο της προτερας
διαλεξεως. Το γαρ σπουδαζομενον ην ημιν αποδειξαι, οτι τα γινομενα νυν υπ' αυτων
παρανομια τις εστι και παραβασις, και ανθρωπων προς Θεον μαχη και πολεμος· και
τουτο συν Θεωι μετα ακριβειας απασης απεδειχθη. Ει γαρ και μελλοιεν απολαμβανειν
την εαυτων πολιν, και επι την προτεραν επανιεναι πολιτειαν, και τον ναον οραιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ανισταμενον, οπερ ουδεποτε εσται, ουδε ουτως εχουσι τινα απολογιαν εν τοις νυν
υπ' αυτων γινομενοις. Ἐπει και οι παιδες οι τρεις, και ∆ανιηλ, και οι αλλοι απαντες,
οι επι της αιχμαλωσιας διατριβοντες, προσεδοκων αποληψεσθαι την εαυτων πολιν,
και μετα εβδομηκοντα ετη το εδαφος οψεσθαι της πατριδος, και εν τοις νομοις τοις
προτεροις βιωσεσθαι· αλλ' ομως και φανεραν υποσχεσιν εχοντες και ωμολογημενην,
ουδε ουτως ετολμων προ της υποσχεσεως και της επανοδου ποιησαι τι των νομιμων
ων ουτοι ποιουσι νυν· ουτω και συ δυνησηι τον Ἰουδαιον επιστομισαι. Ἐρωτησον γαρ
αυτον, τινος ενεκεν νηστευεις, ουκ εχων την πολιν; καν ειπηι, οτι Προσδοκω την
πολιν απολαμβανειν, ειπε προς αυτον· Ουκουν εως αν απολαβηις ησυχαζε. Και γαρ οι
αγιοι εκεινοι, εως οτε προς την πατριδα την εαυτων επανηλθον, ουδεν ετολμων
ποιειν ων συ ποιεις νυν. Ὅθεν δηλον οτι παρανομεις νυν, καν μελληις την πολιν
απολαμβανειν, ως συ φῂς, και τας προς Θεον παραβαινεις συνθηκας, και την
πολιτειαν αυτην ενυβριζεις. Προς μεν ουν το την των Ἰουδαιων αναισχυντιαν
επιστομισαι, και δειξαι παρανομουντας αυτους, ικανα και τα τηι προτεραι διαλεξει
προς την αγαπην υμων ειρημενα. Ἐπειδη δε ου τουτο εσπουδακαμεν μονον, εκεινων
αποῤραψαι τα στοματα, αλλα και την Ἐκκλησιαν 48.884 παιδευσαι μειζονως τα
οικεια δογματα· φερε εκ περιουσιας και τουτο αποδειξωμεν παλιν, οτι ουτε
αναστησεται λοιπον ο ναος, ουδε εις την προτεραν επανηξουσι πολιτειαν. Ουτω γαρ
υμεις τε ακριβεστερον εισεσθε τα αποστολικα δογματα, εκεινοι τε μειζονως
ασεβουντες αλωσονται. Παρεξομεν δε μαρτυρα τουτων ουκ αγγελον, ουκ
αρχαγγελον, αλλ' αυτον τον της οικουμενης απασης ∆εσποτην, τον Κυριον ημων
Ἰησουν Χριστον. Εισελθων γαρ εις τα Ἱεροσολυμα, και τον ναον ιδων, ελεγεν, οτι
Ἔσται Ἱερουσαλημ πατουμενη υπο εθνων πολλων, εως ου πληρωθωσι καιροι εθνων
πολλων, τον μεχρι συντελειας λεγων χρονον. Και παλιν περι του ναου ταυτα
ηπειλησε, τοις μαθηταις ειπων· Ου μη μεινηι λιθος επι λιθον εν τωι τοπωι τουτωι, εως
ου καταλυθηι, τον αφανισμον τον παντελη και την ερημωσιν προαναφωνων την εις
τελος. Ἀλλ' ο Ἰουδαιος παραγραφεται την μαρτυριαν παντως, και ουκ ανεχεται των
ειρημενων. Ἐχθρος γαρ, φησιν, εστιν εμος ο ταυτα λεγων· εγω αυτον εσταυρωσα,
και πως αυτου παραδεξομαι την μαρτυριαν; Τουτο γαρ εστι το θαυμαστον, ω
Ἰουδαιε, οτι ον εσταυρωσας, μετα το σταυρωθηναι τοτε σου την πολιν καθειλε, τοτε
σου τον δημον διεσκορπισε, τοτε το εθνος πανταχου διεσπειρε· διδασκων οτι ανεστη
και ζηι, και νυν εστιν εν τοις ουρανοις. Ἐπειδη γαρ δια των ευεργεσιων ουκ ηθελησας
αυτου γνωναι την δυναμιν, δια των κολασεων και των τιμωριων επαιδευσε σε την
αμαχον αυτου και ακαταγωνιστον ισχυν. Ἀλλ' ουδε ουτω πιστευεις, ουδε νομιζεις
αυτον ειναι Θεον, και της οικουμενης απασης ∆εσποτην, αλλ' ανθρωπον ενα των
πολλων. Φερε ουν, ως επ' ανθρωπωι ποιησωμεθα την εξετασιν. Πως δε επ'
ανθρωπων ποιουμεθα την εξετασιν; Ὅταν ιδωμεν τινας ανθρωπους εν απασιν
αληθευοντας, και μηδεν μηδαμου ψευδομενους, καν εχθροι τυγχανοντες ωσι, και
νουν εχωμεν, δεχομεθα τα υπ' αυτων λεγομενα· ωσπερ ουν οταν ιδωμεν
ψευδομενους, καν αληθευωσιν εν τισιν, ουδε εκεινα ραιδιως παραδεχομεθα. βʹ. Φερε
ουν, ιδωμεν οποιον το ηθος του Χριστου, και ποιος ο τροπος. Ουδε γαρ τουτο μονον
προειπεν και προανεφωνησεν, αλλα και αλλα πολλα των μελλοντων εκβησεσθαι
μετα μακρον υστερον χρονον προανηγορευσε τοτε. Ἀγαγωμεν τοινυν εκεινας τας
προῤρησεις εις μεσον, καν ιδηις εν εκειναις ψευδομενον, μηδε ταυτην καταδεξηι,
μηδε νομισηις ειναι πιστην· αν δε ιδηις εν απασιν αληθευοντα, και ταυτην τελος
ειληφυιαν την προῤρησιν, και τον αφατον μαρτυρουντα χρονον τηι των
προειρημενων αληθειαι, μη αναισχυντει περαιτερω, μηδε φιλονεικει τοις ηλιου
φανερωτεροις πραγμασιν. Τι ουν και αλλο προειπεν, ιδωμεν. Προσηλθεν αυτωι γυνη,
αλαβαστρον μυρου εχουσα πολυτιμου, και κατεχεε το ελαιον. Ἐπετιμησαν οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

μαθηται τωι γενομενωι, λεγοντες· ∆ιατι μη επραθη τουτο 48.885 τριακοσιων
δηναριων, και εδοθη πτωχοις; Ἐγκαλων τοινυν αυτοις, ουτω πως φησι· Τι κοπους
παρεχετε τηι γυναικι; εργον γαρ καλον εποιησε. Λεγω γαρ υμιν, οπου εαν κηρυχθηι το
Ευαγγελιον τουτο εις πασαν την γην, και ο εποιησεν αυτη λαληθησεται εις
μνημοσυνον αυτης. Ἆρ' ουν εψευσατο, η ηληθευσεν; ελαβε τελος η προφητεια, η
διεπεσεν; Ἐρωτησον τον Ἰουδαιον· καν μυριακις αναισχυντηι προς την προῤρησιν
ταυτην αντιβλεψαι ουχ εξει. Και γαρ εν εκκλησιαις απασαις ακουομεν την γυναικα
λαλουμενην, και εστηκασιν ακουοντες υπατοι, στρατηγοι, ανδρες, γυναικες,
περιφανεις, επισημοι, λαμπροι εν απασαις πολεσιν· και οπουπερ αν αφικηι της
οικουμενης, μετα πασης ησυχιας παντες ακουουσι του της γυναικος κατορθωματος,
και ουκ εστι μερος της οικουμενης, ο το γενομενον ηγνοησεν. Καιτοι ποσοι βασιλεις
πολλα και μεγαλα ειργασαντο τας πολεις αγαθα, και πολεμους κατωρθωσαν, και
τροπαια πολλα εστησαν, και εθνη διεσωσαν, και πολεις ανεστησαν, και προσοδους
μυριας προσεκτησαντο· αλλ' ομως σεσιγηνται μετα των οικειων κατορθωματων. Και
βασιλιδες πολλαι, και μεγαλαι γυναικες, μυρια τους αρχομενους ευεργετησασαι,
ουδε εξ ονοματος εισι τισι γνωριμαι. Ἡ δε ευτελης αυτη γυνη, ελαιον καταχεασα
μονον, πανταχου της οικουμενης αιδεται, και χρονου πληθος τοσουτον ουκ εσβεσεν
αυτης την μνημην, ουδε σβεσει ποτε· καιτοι ουδε το εργον περιφανες· τι γαρ ην, το
ελαιον καταχεειν; ουδε το προσωπον επισημον· γυνη γαρ ην απεῤριμμενη· ουδε οι
μαρτυρες πολλοι· μεταξυ γαρ των μαθητων εποιησεν· ουδε ο τοπος καταδηλος· ουδε
γαρ εν θεατρωι παρελθουσα τουτο ειργασατο, αλλ' εν οικιαι, δεκα μονον παροντων
ανθρωπων. Ἀλλ' ομως ουτε η ευτελεια του προσωπου, ουτε η ολιγοτης των
μαρτυρων, ουτε το ασημον του τοπου, ουτε αλλο ουδεν ισχυσεν αυτης αφανισαι την
μνημην· αλλα βασιλιδων πασων, και βασιλεων απαντων λαμπροτερα νυν εστιν η
γυνη, και χρονος ουδεις ληθηι το γενομενον παρεδωκε. Ποθεν; ειπε μοι· τινος τουτο
εργασαμενου; ουχι του θεραπευθεντος τοτε Θεου, πανταχου την φημην ταυτην
διασπειραντος; Ταυτα ουν ανθρωπινης δυναμεως, ειπε μοι, το τοιαυτα
προαναφωνειν; και τις αν ταυτα ειποι νουν εχων; Το μεν γαρ τι των υπ' αυτου
γενομενων προλεγειν, θαυμαστον μεν και παραδοξον· το δε και τα παρ' ετερων
γινομενα προλεγειν, και ποιειν ευπιστα γινεσθαι και πασι καταδηλα, πολλωι μειζον
και θαυμαστοτερον. Παλιν προειπε τωι Πετρωι, Ἐπι την πετραν ταυτην οικοδομησω
μου την Ἐκκλησιαν· και πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης. Τι ουν, ειπε μοι, εχεις
επιλαβεσθαι των ειρημενων, ω Ἰουδαιε, και δειξαι ψευδη ταυτην ειναι την
προαναφωνησιν; Ἀλλ' ουκ ανεξεται των πραγματων η μαρτυρια, καν μυριακις αυτος
φιλονεικηις. Ποσοι γουν πολεμοι κατα της Ἐκκλησιας ανεῤριπισθησαν; Και
στρατοπεδα πολλα παρεσκευασθησαν, και οπλα εκινηθη, και παν ειδος κολασεως,
και τιμωριας επενοηθη, και 48.886 τηγανα, και καταπελται, και λεβητες, και καμινοι,
και λακκοι, και κρημνοι, και θηριων οδοντες, και πελαγη, και δημευσεις, και ετερα
μυρια βασανιστηρια ουδε λογωι ρητα, ουδε εργωι φορητα, και ου παρα των εξωθεν
μονον, αλλα και παρα των οικειων αυτων. Και γαρ εμφυλιος τις τοτε τα παντα
κατειχε πολεμος, μαλλον δε εμφυλιου παντος χαλεπωτερος. Ου γαρ πολιται
πολιταις μονον, αλλα και συγγενεις συγγενεσι, και οικειοι οικειοις, και φιλοι φιλοις
συνεῤρηγνυντο· αλλ' ομως ουδεν τουτων κατελυσε την Ἐκκλησιαν, ουδε εποιησεν
ασθενεστεραν· και το δη θαυμαστον και παραδοξον, οτι εν τοις προοιμιοις ταυτα
παντα εκινειτο. Ει μεν γαρ τοτε επηγετο τα δεινα, οτε εῤριζωθη, και πανταχου της
οικουμενης κατεφυτευθη το κηρυγμα, ουχ ουτω θαυμαστον ην το μη παρατραπηναι
την Ἐκκλησιαν· το δε εν αρχηι της διδασκαλιας, αρτι της πιστεως καταβληθεισης, και
της διανοιας των ακουοντων απαλωτερας ουσης, τοσουτους συῤραγηναι πολεμους,
και μη μονον μηδεν ελαττωθηναι τα καθ' ημας πραγματα, αλλα και επιδουναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

πλεον, τουτο εστι το παντος θαυματος εχον υπερβολην. Ἵνα γαρ μη λεγηις, οτι νυν η
Ἐκκλησια απο της των βασιλεων ειρηνης συνεστηκεν, οτε ελαττων ην, οτε
ασθενεστερα ειναι εδοκει, τοτε αυτην πολεμεισθαι συνεχωρησεν ο Θεος, ινα μαθηις,
οτι και η νυν ασφαλεια αυτης ουκ απο της των βασιλεων ειρηνης, αλλ' απο της του
Θεου δυναμεως γινεται.
γʹ. Και οτι τουτο εστιν αληθες, αναλογισαι ποσοι δογματα ηβουληθησαν
εισαγαγειν παρ' Ἕλλησι, και πολιτειαν ενστησασθαι ξενην, οιον Ζηνων, Πλατων,
Σωκρατης, ∆ιαγορας, Πυθαγορας, και ετεροι μυριοι· αλλ' ομως τοσουτον απεσχον
περιγενεσθαι, ως μηδε εξ ονοματος ειναι τοις πολλοις γνωριμοι. Ὁ δε Χριστος ουκ
εγραψε πολιτειαν μονον, αλλα και πανταχου της οικουμενης αυτην κατεφυτευσε.
Ποσα λεγεται Ἀπολλωνιος ο εκ Τυανων πεποιηκεναι; Ἀλλ' ινα μαθηις οτι ψευδος
παντα εκεινα ην και φαντασια, και αληθες ουδεν, εσβεσται, και τελος ευθυς ελαβεν.
Και μηδεις υβριν ειναι νομιζετω του Χριστου, οτι εν τοις περι αυτου λογοις
Πυθαγορου και Πλατωνος, Ζηνωνος και του Τυανεως μεμνημεθα· ου γαρ εξ οικειας
τουτο ποιουμεν γνωμης, αλλα τηι ασθενειαι των Ἰουδαιων συγκαταβαινοντες, των
νομιζοντων αυτον ανθρωπον ειναι ψιλον· επει και Παυλος ουτως εποιησεν;
εισελθων γαρ εις τας Ἀθηνας, ουκ απο προφητων ουδε εξ Ευαγγελιων αυτοις
διελεγετο, αλλ' απο του βωμου την παραινεσιν εποιειτο· ουκ επειδη τον βωμον
αξιοπιστοτερον των Ευαγγελιων ειναι ενομιζεν, ουδε επειδη τα γραμματα τα εκει
κειμενα των προφητων ησαν τιμιωτερα, αλλ' επειδη προς Ἕλληνας διελεγετο τους
ουδενι των ημετερων πιστευοντας, απο των οικειων αυτους εχειρωσατο δογματων.
∆ια τουτο φησιν, Ἐγενομην τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, τοις ανομοις ως ανομος, μη
ων ανομος Θεωι, αλλ' εννομος Χριστωι. Ουτω και η Παλαια περι του Θεου
διαλεγομενη προς Ἰουδαιους ποιει λεγουσα ουτως· Τις ομοιος σοι εν θεοις, Κυριε; Τι
λεγεις, ω Μωυση; ολως γαρ εστι συγκρισις; Ου κατα συγκρισιν τουτο ποιων ειπον,
φησιν, αλλ' επειδη προς Ἰουδαιους διαλεγομαι, τους μεγαλην περι των δαιμονων
εχοντας δοξαν, τηι ασθενειαι αυτων συγκαταβαινων, 48.887 τουτον της διδασκαλιας
εισηγαγον τον τροπον. Ἐπει ουν και ημιν προς Ἰουδαιους ο λογος, τους ανθρωπον
ψιλον ειναι νομιζοντας τον Χριστον και παρανομον τινα, δια τουτο και απο των
παρ' Ἕλλησι θαυμαζομενων εποιησαμεθα την εξετασιν. Ει δε βουλεσθε και απο των
παρ' αυτοις τουτο εγχειρησαντων, και μαθητας συναγαγοντων, και εις αρχοντας, και
εις προστατας αναῤρηθεντων, και σβεσθεντων ευθεως, επιχειρησωμεν ταις
αποδειξεσι ταυταις. Ουτω γουν και ο Γαμαλιηλ αυτους επεστομισεν. Ἐπειδη γαρ
ειδεν αυτους μαινομενους, και επιθυμουντας το αιμα των μαθητων εκχεειν,
βουλομενος αυτους της ακαθεκτου μανιας κατασχειν, κελευσας εξω ποιησαι βραχυ
τους αποστολους, ουτω προς αυτους ελεγεν· Προσεχετε εαυτοις επι τοις ανθρωποις
τουτοις, τι μελλετε πρασσειν. Προ γαρ τουτων των ημερων ανεστη Θευδας, λεγων
ειναι τινα εαυτον· και ηκολουθησαν αυτωι ανδρες τετρακοσιοι· κακεινος απωλετο,
και παντες οσοι επειθοντο αυτωι διεσκορπισθησαν. Και μετ' εκεινον ανεστη Ἰουδας ο
Γαλιλαιος, ος απεστησεν οχλον ικανον· κακεινος απεθανε, και οι μαθηται αυτου
απωλοντο. Και τα νυν λεγω υμιν, προσεχετε εαυτοις, οτι, εαν ηι εξ ανθρωπων το
εργον τουτο, καταλυθησεται· ει δε εκ Θεου εστιν, ου δυνησεσθε καταλυσαι αυτο, μη
ποτε και θεομαχοι ευρεθητε. Ποθεν ουν δηλον εσται, οτι, εαν ηι εξ ανθρωπων,
καταλυθησεται; Πειραν ελαβετε, φησιν, απο Ἰουδα και Θευδα. Ὥστε και ουτος ο
κηρυττομενος υπο τουτων, ει τοιουτος εστιν οιοι εκεινοι, και μη θειαι δυναμει παντα
εργαζεται, μικρον αναμεινατε, και αυτη των πραγματων υμας πιστωσεται η εκβασις,
και δια του τελους εισεσθε σαφως, ειτε ανθρωπος εστι πλανος, ως φατε, και
παρανομος, ειτε Θεος ο παντα συγκρατων, και αποῤρητωι δυναμει τα καθ' ημας
οικονομων πραγματα· οπερ ουν και εγενετο. Ἀνεμειναν, και δι' αυτων των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

πραγματων εδηλουτο η θεια και αμαχος δυναμις, και το σοφισμα τουτο και προς
απατην των πολλων γενομενον, εις την του διαβολου περιετρεπετο κεφαλην.
Ἐπειδη γαρ ειδεν αυτον παραγενομενον, βουλομενος συσκιασαι αυτου την
παρουσιαν και την αληθη οικονομιαν, εισηνεγκεν απατεωνας τινας, ους προειπομεν,
ινα και ουτος εις εκεινων νομιζηται ειναι. Και οπερ επι του σταυρου πεποιηκε, δυο
παρασκευασας ληιστας μετ' αυτου σταυρωθηναι, τουτο και επι της παρουσιας
ειργασατο, τηι παραθεσει του ψευδους την αληθειαν συσκιασαι σπευδων· αλλ' ουδε
εκει τι ισχυσεν, ουδε ενταυθα, αλλ' αυτο δη τουτο μαλιστα την δυναμιν εδειξε του
Χριστου. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, τριων οντων των σταυρωθεντων, εν τωι αυτωι τοπωι, εν
τωι αυτωι καιρωι, υπο των αυτων δικαστων, εκεινοι μεν σεσιγηνται, ουτος δε μονος
προσκυνειται; Παλιν, τι δηποτε πολλων εισαγαγοντων πολιτειαν καινην και
μαθητας εσχηκοτων, εκεινων μεν ουδε τουνομα μεχρι τημερον εστι γνωριμον, ουτος
δε πανταχου της οικουμενης θεραπευεται; Τα γαρ πραγματα απο συγκρισεως
μαλιστα φαινονται. Συγκρινον τοινυν, ω Ἰουδαιε, και μαθε της αληθειας την
υπεροχην. Τις πλανος τοσαυτας πανταχου της οικουμενης Ἐκκλησιας εκτησατο, και
απο περατων της οικουμενης εις περατα την τε αυτου θεραπειαν εξετεινε, και
παντας 48.888 υποκυπτοντας εσχε, και ταυτα μυριων οντων των κωλυοντων; Ουκ
εστιν ουδεις. Ουκουν δηλον, οτι ο Χριστος ουχι πλανος ην, αλλα σωτηρ, και
ευεργετης, και κηδεμων, και προστατης της ζωης της ημετερας. Μιαν ετι προῤρησιν
προσθεις, επι το προκειμενον βαδιουμαι. Ουκ ηλθον βαλειν ειρηνην, φησιν, επι την
γην, αλλα μαχαιραν· ου την γνωμην την εαυτου λεγων, αλλα το τελος των
εκβαινοντων πραγματων. Ἦλθον γαρ διχασαι, φησιν, ανθρωπον κατα του πατρος
αυτου, και νυμφην κατα της πενθερας αυτης, και θυγατερα κατα της μητρος αυτης.
Ποθεν ταυτα προειπεν, ειπε μοι, ει γε ψιλος ανθρωπος ην και των πολλων εις; Ὃ
γαρ λεγει τοιουτον εστιν· Ἐπειδη συνεβαινεν εν οικιαι μιαι τον μεν ειναι πιστον, τον
δε απιστον, ειτα τον πατερα βουλεσθαι ελκειν επι την ασεβειαν τον υιον τον εαυτου,
τουτο αυτο προλεγων, φησιν· ουτω κρατησει του κηρυγματος η δυναμις ως και
πατερων παιδας υπεροραιν, και μητερων θυγατερας, και γονεις παιδων. Αιρησονται
γαρ ουχι των οικειων καταφρονειν μονον, αλλα και την ψυχην επιδουναι την
εαυτων, και παντα υπομειναι και παθειν, ωστε μη αρνησασθαι την ευσεβειαν. Ποθεν
τουτωι ταυτα και ειδεναι και κατασκευασαι δυνατον, ει γε ανθρωπος ην εις των
πολλων; ποθεν επηλθεν αυτωι λογισασθαι τουτο, οτι και πατερων εσται παισιν
αιδεσιμωτερος, και πατρασι παιδων γλυκυτερος, και γυναιξιν ανδρων ποθεινοτερος;
Και ταυτα ουκ εν μιαι μονηι οικιαι, ουδε εν δυσι και τρισι, και δεκα, και εικοσι, και
εκατον, αλλα πανταχου της οικουμενης, εν πολεσιν απασαις και χωραις, εν γηι και
θαλασσηι, και οικουμενηι και αοικητωι. Και ουκ εστιν ειπειν, οτι ειπε μεν ταυτα, ουκ
επηγαγε δε το τελος. Πολλοι γουν εν προοιμιοις και εν αρχηι, μαλλον δε ετι και νυν,
δια την ευσεβειαν μισουνται, εκβαλλονται των οικιων των πατρυων, και προς
ουδεν επιστρεφονται τουτων, ικανην παραμυθιαν εχοντες το δια τον Χριστον ταυτα
πασχειν. Τις ταυτα ισχυσε ποτε εν ανθρωποις; ειπε μοι. Ουτος τοινυν ο ταυτα απαντα
προειπων, τα περι της γυναικος εκεινης, τα περι της Ἐκκλησιας, τα περι του πολεμου
τουτου· ουτος προειπεν, οτι και ο ναος πεσειται, και τα Ἱεροσολυμα αλωσεται, και
ουκετι των Ἰουδαιων εσται πολις η πολις, καθαπερ και προτερον. Ει μεν ουν
εψευσατο παντα εκεινα, και μη ελαβε τελος, απιστει και τουτοις· ει δε οραις εκεινα
λαμποντα απο της εκβασεως, και καθ' εκαστην ημεραν αυξανομενα, και ουδε της
Ἐκκλησιας πυλαι ᾅδου κατισχυσαν, και οπερ εποιησεν η γυνη λαλειται πανταχου
της οικουμενης μετα χρονον τοσουτον, οι δε ανθρωποι οι πιστευσαντες αυτωι και
πατερων αυτων και γυναικων και τεκνων αυτον προετιμησαν· τινος ενεκεν ταυτηι
μονηι τηι προῤρησει απιστεις, ειπε μοι, και ταυτα της απο του χρονου μαρτυριας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

επιστομιζουσης σου την αναισχυντιαν; Ει μεν ουν μετα την αλωσιν δεκα μονον ετη
ην, η εικοσι, η τριακοντα, η πεντηκοντα, μαλιστα μεν ουδε ουτως εχρην
αναισχυντειν, πλην αλλ' ομως υπελελειπτο τις τοις φιλονεικειν βουλομενοις
προφασις· ει δε ουχι πεντηκοντα μονον, αλλα και εκατον, και δις τοσαυτα, και τρις,
και πολλωι πλειονα παρηλθον ετη μετα την αλωσιν, και ουδε ιχνος ουδε σκια τις
εφανη ποτε της παρ' υμων προσδοκωμενης μεταβολης, τινος ενεκεν εικη και ματην
αναισχυντεις; 48.889 δʹ. Ἤρκει μεν ουν και τα ειρημενα προς αποδειξιν ημιν του
μηδεποτε τον ναον αναστησεσθαι. Πλην αλλ' επειδη πολλη της αληθειας η
περιουσια, τα Ευαγγελια αφεις, επι τους προφητας τρεψομαι, οις μαλιστα δοκουσι
πιστευειν· και απ' εκεινων ποιησομαι φανερον, οτι ουτε την πολιν, ουτε τον ναον
λοιπον αποληψονται· καιτοι γε ουδεμιαν ειχον αναγκην αποδειξαι, οτι ουκ
αναστησεται, ουδε εμον τουτο ην, αλλ' εκεινων, δειξαι τουναντιον οτι αναστησεται.
Ἐγω μεν γαρ εχω την απο του χρονου συστασιν μαρτυρουσαν μοι και
συναγωνιζομενην· εκεινοι δε οι δι' αυτης μεν της εκβασεως των πραγματων
ηττωμενοι, και εν εργοις ουδεν εχοντες δειξαι ων λεγουσι, κομπαζοντες δε απλως
και εικη, αυτοι δικαιοι ταυτην παρασχειν την μαρτυριαν εισιν. α μεν γαρ εγω λεγω,
δεικνυμι δια των εργων αυτων εκβεβηκοτα, και οτι επεσε, και οτι ουκ ανεστη η
πολις επι χρονον τοσουτον α δε εκεινοι λεγουσιν, εν ρημασιν εστι ψιλοις τοις
αυτων. Και εχρην αυτους δειξαι, οτι αναστησεται παλιν η πολις· επει και εν τοις
δικαστηριοις ουτως ορωμεν γινομενας τας αποδειξεις. Ὅταν γαρ τινες υπερ οτουουν
προς αλληλους αμφισβητωσι, και θατερος ων λεγει εγγραφως παρεχηι τας
αποδειξεις, ειτα ο ετερος επιλαμβανηται των λεγομενων, αυτος αναγκαζεται λοιπον
μαρτυρας η και ετερους παρεχειν ελεγχους του μη ταυτα ουτως εχειν, ως τα
γραμματια φησιν, ουκ εκεινος ο προφερων τα γραμματια. Ουτω και νυν ποιειν εδει
τους Ἰουδαιους και παραγειν ημιν προφητην εις μεσον τον λεγοντα, οτι αναστησεται
παντως η πολις. Ὅτι γαρ ει και τελος εμελλεν εξειν υμιν η παρουσα αιχμαλωσια,
πασα αναγκη ην τους προφητας ταυτα προαναφωνειν, παντι που δηλον εστι τωι και
οπωσουν εις τα προφητικα παρακυψαντι βιβλια. Και γαρ εθος παρα Ἰουδαιοις
παλαιον, τα μελλοντα αυτους καταλαμβανειν κακα η αγαθα προαγορευειν τους
προφητας ανωθεν. Τινος ενεκεν και δια τι; ∆ια την πολλην αυτων αγνωμοσυνην και
αναισχυντιαν, Ἐπειδη γαρ παραυτα τας ευεργεσιας επελανθανοντο του ταυτα
πεποιηκοτος Θεου, και τοις δαιμοσιν επεγραφον τα γινομενα, και τα αγαθα εκεινοις
ελογιζοντο· και νυν μεν εξελθοντες εξ Αιγυπτου, της θαλασσης σχισθεισης, και των
αλλων θαυματων γινομενων, επιλαθομενοι του ταυτα πεποιηκοτος Θεου, τοις ου
θεοις ανετιθεσαν τα γινομενα, και τωι Ἀαρων λεγουσι· Ποιησον ημιν θεους, οι
προπορευσονται ημων· και τωι Ἱερεμιαι δε φαινονται λεγοντες, Τον λογον ον
ελαλησας προς ημας τωι ονοματι Κυριου, ουκ ακουσομεθα σου, οτι ποιουντες
ποιησομεν παντα τον λογον, ος εξελευσεται εκ του στοματος ημων, θυμιαν τηι
βασιλισσηι του ουρανου, και σπενδειν αυτηι σπονδας, καθα εποιησαμεν και ημεις και
οι πατερες ημων, και οι βασιλεις ημων, και οι αρχοντες ημων· και ενεπλησθημεν
αρτων, και εγενηθημεν χρηστοι, και κακα ουκ οιδαμεν· και ως θυμιωντες τηι
βασιλισσηι του ουρανου, και σπενδοντες αυτηι σπονδας, ηλαττωθημεν παντες ημεις,
και εν ρομφαιαι και εν λιμωι εξελιπομεν· ινα ουν μηδεν των συμβαινοντων τοις
ειδωλοις λογιζωνται, αλλα και τας τιμωριας και τας ευεργεσιας παρα του Θεου
πιστευωσιν αυτοις αει παραγινεσθαι, τας μεν δια τας αμαρτιας, τας δε δια
φιλανθρωπιαν, ανωθεν αυτοις προυλεγον οι προφηται τα μελλοντα εσεσθαι. Και ινα
μαθηις οτι αυτη εστιν η αιτιαι της 48.890 προῤρησεως, ακουε τι φησιν ο
μεγαλοφωνοτατος Ἡσαΐας· Γινωσκω οτι σκληρος ει συ προς τον λαον τον
Ἰουδαικον, και νευρον σιδηρουν ο τραχηλος σου· τουτεστιν ακαμπης, και το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

μετωπον σου χαλκουν, τουτεστιν αναισχυντον. Ουτω γουν και ημιν εθος πολλακις,
τους ερυθριαιν μη ειδοτας χαλκοπροσωπους καλειν. Και ανηγγειλα σοι, φησιν α
μελλει επι σε ερχεσθαι, πριν η γενεσθαι, και ακουστα σοι εποιησα. Ειτα την αιτιαν
της προῤρησεως λεγων, επηγαγεν· Μηποτε ειπηις, οτι Τα ειδωλα μοι εποιησε, και τα
γλυπτα και τα φωνευτα μοι ενετειλατο. Και παλιν επειδη φιλονεικοι τινες οντες και
αλαζονες, και μετα την εκβασιν ηναισχυντουν ως μη προακηκοοτες, ου προυλεγον
οι προφηται τα εσομενα μονον, αλλα και μαρτυρας ελαμβανον των γινομενων.
Ουτω γουν παλιν ο αυτος Ἡσαΐας φησι· Μαρτυρας μοι ποιησον πιστους ανθρωπους,
τον Ουριαν τον ιερεα, και τον Ζαχαριαν τον υιον Βαραχιου. Και ου τουτο μονον,
αλλα και εν τομωι καινωι την προφητειαν γραψας απεθετο, ινα μετα την εκβασιν
αυτα αυτων καταμαρτυρηι τα γραμματα, οτι ανωθεν αυτοις και προ πολλου του
χρονου προηγορευται. ∆ια τουτο ουδε απλως εν τομωι γραφει, αλλ' εν τομωι καινωι,
δυναμενωι προς το μηκος αρκεσαι του χρονου και μη διαφθαρηναι ραιδιως, αλλ'
αναμειναι την εκβασιν των εν αυτωι γεγραμμενων πραγματων. Και οτι τουτο εστιν
αληθες, και παντα αυτοις προανεφωνει τα μελλοντα εσεσθαι ο Θεος, ουκ εντευθεν
μονον, αλλα και εξ αυτων των συμβαντων αυτοις κακων τε και αγαθων ποιησομαι
την αποδειξιν.
εʹ. Τρεις γουν δουλειας υπεμειναν χαλεπωτατας οι Ἰουδαιοι, και ουδεμιαν
χωρις προῤρησεως αυτοις επηγαγεν, αλλα πασας αυτοις προλεχθηναι παρεσκευασεν
ο Θεος, και τοπον, και χρονον, και προσωπον, και ειδος κακωσεως, και την
επανοδον, και τα αλλα παντα μετα ακριβειας προλεγων. Και την πρωτην προῤρησιν
ερω την εν Αιγυπτωι. Προς γουν τον Ἀβρααμ διαλεγομενος, ουτω πως φησι·
Γινωσκων γνωσηι. οτι παροικον εσται το σπερμα σου εν γηι ουκ ιδιαι· και
δουλωσουσιν αυτο, και κακωσουσιν ετη τετρακοσια. Το δε εθνος, ωι εαν δουλευσωσι,
κρινω εγω, ειπεν ο Θεος. Τεταρτηι δε γενεαι επανελευσονται ωδε μετα αποσκευης
πολλης. Ειδες πως τον αριθμον ειπε των ετων· τετρακοσια ετη· τον τροπον της
δουλειας, οτι ουχ απλως δουλωσουσιν, αλλα και κακωσουσιν. Ἄκουε γουν πως μετα
ταυτα εξηγειται ο Μωυσης την κακωσιν· Τα αχυρα ου διδοται τοις οικεταις σου,
φησι, και λεγουσιν ημιν την πλινθουργιαν ποιειν. Και εμαστιγουντο καθ' εκαστην
ημεραν, ινα μαθηις, τι εστι το, ∆ουλωσουσι και κακωσουσι, και, Το εθνος ωι εαν
δουλευσωσι, κρινω εγω· τον καταποντισμον των Αιγυπτιων λεγων, τον δια της
Ἐρυθρας θαλασσης, ον εν ταις ωιδαις Μωυσης αναγραφων ουτως ελεγεν· Ἵππον και
αναβατην εῤριψεν εις θαλασσαν. Ειτα και τον τροπον της επανοδου, οτι
εξελευσονται ωδε μετα αποσκευης πολλης. Χρησασθε, φησιν, εκαστος παρα του
γειτονος αυτου και συσκηνου σκευη χρυσα και αργυρα. Ἐπειδη γαρ πολυν
εδουλευσαν χρονον, και τον μισθον ουκ απελαβον, ακοντας αυτους απαιτηθηναι
παρεσκευασεν ο Θεος. Και βοαι ο προφητης, λεγων· Και εξηγαγεν αυτους εν αργυριωι
48.891 και χρυσιωι, και ουκ ην εν ταις φυλαις αυτων ο ασθενων. Μια μεν αυτη
δουλεια μετα ακριβειας πασης προδιηγορευται· φερε δη και εφ' ετεραν τον λογον
αγαγωμεν. Ποιαν δη; Την εν Βαβυλωνι. Και γαρ και ταυτην μετα ακριβειας
προανεφωνησεν ο Ἱερεμιας, ουτως ειπων· Ουτως ειπε Κυριος· οταν μελληι
πληρουσθαι τηι Βαβυλωνι εβδομηκοντα ετη, επισκεψομαι υμας, και επιστησω εφ'
υμας τους λογους μου τους αγαθους, του αποστρεψαι εις τον τοπον τουτον· και
επιστρεψω την αιχμαλωσιαν υμων, και αθροισω υμας εκ παντων των εθνων, και εκ
παντων των τοπων, ου διεσπειρα υμας εκει, φησι Κυριος, και επιστρεψω υμας εις τον
τοπον, οθεν απυκισα υμας εκειθεν. Ὁραις πως και ενταυθα παλιν και την πολιν
ειπεν, και τον αριθμον των ετων, και ποθεν αυτους μελλει συναγειν, και που
συναγειν; ∆ια τουτο και ο ∆ανιηλ ου προτερον υπερ αυτων την ικετηριαν εθηκεν,
αλλ' οτε ειδε πληρωθεντα τα εβδομηκοντα ετη. Και τις ταυτα φησιν; Αυτος ο ∆ανιηλ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ουτω λεγων· Και εγω ∆ανιηλ εποιουν τα εργα του βασιλεως, και εθαυμαζον την
ορασιν, και ουκ ην ο συνιων· και συνηκα εν ταις βιβλοις τον αριθμον των ετων, ως
εγενηθη ο λογος Κυριου προς Ἱερεμιαν τον προφητην, εις συμπληρωσιν της
ερημωσεως Ἱερουσαλημ εβδομηκοντα ετη. Και εδωκα το προσωπον μου προς Κυριον
τον Θεον, του εκζητησαι προσευχην, και δεησιν εν νηστειαι και σακκωι και σποδωι.
Ἤκουσας πως και αυτη δουλεια διηγορευται, και ο προφητης ουκ ετολμησε προ του
διωρισμενου χρονου δεησιν και ικετηριαν προσαγαγειν τωι Θεωι, ινα μη ματην και
εικη προσιηι, ινα μη ακουσηι οπερ ηκουσεν ο Ἱερεμιας· Μη προσευχου υπερ του λαου
τουτου, και μη αξιου περι αυτων, οτι ουκ εισακουσομαι σου. Ἀλλ' οτε την αποφασιν
ειδε πληρωθεισαν, και τον καιρον συγκαλουντα προς την επανοδον· τοτε
προσευχεται, και ουχ απλως, αλλ' εν νηστειαι και εν σακκωι και εν σποδωι. Και οπερ
επ' ανθρωπων συμβαινειν εθος, τουτο και επι του Θεου πεποιηκε. Και γαρ ημεις
επειδαν τινας ιδωμεν τους αυτων οικετας μετα πολλα και μεγαλα αμαρτηματα εις
δεσμωτηριον εμβαλλοντας, ουκ ευθεως, ουδε εν προοιμιοις, ουδε εν αρχηι της
κολασεως, την ικετηριαν προσαγομεν· αλλ' αφεντες ολιγας ημερας αυτους
σωφρονισθηναι, τοτε προσιμεν τοις δεσποταις, εχοντες και την απο του καιρου
συμμαχιαν· τουτο δη και ο προφητης εποιησεν. Ἐπειδη γαρ δικην εδωκαν, ουκ αξιαν
μεν των αμαρτηματων, εδωκαν δ' ουν ομως, προσερχεται τωι Θεωι λοιπον υπερ
αυτων διαλεξομενος. Ει δε βουλεσθε, και της ευχης αυτης ακουσωμεν·
Ἐξωμολογησαμην γαρ, φησι, και ειπον· Κυριε ο Θεος, ο μεγας και θαυμαστος, ο
φυλασσων την διαθηκην σου, και το ελεος σου τοις αγαπωσι σε, και φυλαττουσι τας
εντολας σου. Τι ποιεις, ω ∆ανιηλ; υπερ ανθρωπων ημαρτηκοτων και
προσκεκρουκοτων πρεσβευων, των φυλασσοντων αυτου τους νομους μεμνησαι;
ουκουν αξιοι εισι συγγνωμης οι παραβαινοντες αυτου τας εντολας; Ἀλλ' ου δια
τουτους ταυτα λεγω, φησιν, αλλα δια τους προγονους τους ανωθεν, δια τον Ἀβρααμ,
δια τον Ἰσαακ, δια τον Ἰακωβ. Ἐκεινοις επηγγειλατο,φησι, και υπεσχετο, οι και τας
εντολας αυτου εφυλαξαν. Ἐπει ουν ουδεν εχουσιν ουτοι δικαιωμα σω48.892 τηριας,
δια τουτο των προγονων μεμνημαι. Και ινα μη νομισηις, οτι περι τουτων ταυτα
φησιν, ειπων, Ὁ φυλασσων την διαθηκην σου, και το ελεος σου τοις αγαπωσι σε και
φυλασσουσι τας εντολας σου, επηγαγεν ευθεως· Ἡμαρτομεν, ηνομησαμεν,
ηδικησαμεν, ησεβησαμεν, εξεκλιναμεν απο των εντολων σου, και απο των κριματων
σου, και ουκ ηκουσαμεν των δουλων σου των προφητων. Μια γαρ τοις
αμαρτανουσιν απολογια μονη μετα τα αμαρτηματα υπολελειπται, το τας οικειας
αμαρτιας ομολογειν. Συ δε μοι σκοπει και του δικαιου την αρετην, και των Ἰουδαιων
την αγνωμοσυνην. Ὁ μεν γαρ μηδεν εαυτωι συνειδως πονηρον, καταδικαζει μετα
πολλης εαυτον σφοδροτητος, λεγων· Ἡμαρτομεν, ηνομησαμεν, ηδικησαμεν· οι δε
μυριων γεμοντες κακων, τουναντιον εποιουν, λεγοντες· Ἐφυλαξαμεν τα
προσταγματα σου, και νυν μακαριζομεν αλλοτριους· και ανοικοδομουνται οι
ποιουντες ανομηματα. Ὥσπερ γαρ τοις δικαιοις εθος μετα τα δικαιωματα μετριαζειν,
ουτω τοις πονηροις μετα τα αμαρτηματα επαιρεσθαι. Ὁ μηδεν εαυτωι συνειδως
τοιουτον ελεγεν, Ἠνομησαμεν, εξεκλιναμεν απο των εντολων σου· οι δε μυρια
συνειδοτες εαυτοις αμαρτηματα ελεγον, οτι Ἐφυλαξαμεν τας εντολας σου. Ταυτα
λεγω, ινα τα μεν φυγωμεν, τα δε ζηλωσωμεν.
ςʹ. Ειτα επειδη κατεδραμεν αυτων της παρανομιας, λεγει και την τιμωριαν ην
εδοσαν, και απο τουτου παλιν τον Θεον εις ελεον επισπασασθαι βουλομενος, Και
επηλθε, φησιν, εφ' ημας η καταρα η γεγραμμενη εν τωι νομωι Μωσεως δουλου του
Θεου, οτι ημαρτομεν. Ποια καταρα αυτη; Βουλεσθε ινα αναγνωμεν αυτην; Ἐαν μη
λατρευσητε Κυριωι τωι Θεωι υμων, φησιν, επαξω εφ' υμας εθνος αναιδες, ου ουκ
ακουσηι της φωνης αυτου, και εσεσθε εν αριθμωι βραχεις. Τουτο γουν αυτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

δηλουντες οι τρεις παιδες, και δεικνυντες οτι δια των εργων αυτων εξεβη το της
κολασεως ειδος, και αυτοι προς τον Θεον εξομολογουμενοι, περι των κοινων
αμαρτηματων ελεγον· Παρεδωκας ημας εις χειρας εχθρων ανομων, εχθιστων
αποστατων, και βασιλει αδικωι και πονηροτατωι παρα πασαν την γην. Ὁραις ως η αρα
επληρουτο εκεινη η λεγουσα· Ἔσεσθε εν αριθμωι βραχεις· και η λεγουσα, οτι Ἐπαξω
εφ' υμας εθνος αναιδες. Τουτο αυτο και ο ∆ανιηλ ενταυθα αινιττεται, και φησιν·
Ἦλθεν εφ' ημας κακα, οια ου γεγονε υποκατω παντος του ουρανου, κατα τα
γενομενα εν Ἰσραηλ. Ποια δη ταυτα; Μητερες παιδων απεγευσαντο. Και τουτο
προλεγει μεν ο Μωυσης, δεικνυσι δε εκβεβηκος ο Ἱερεμιας· ο μεν γαρ φησιν, οτι Ἡ
απαλη, η τρυφερα, ης ουκ ελαβε πειραν ο πους αυτης επιβηναι επι του βηματος δια
την απαλοτητα και την τρυφεροτητα, αψεται παρανομου τραπεζης, και των
εκγονων απογευσεται των εαυτης. Ὁ δε Ἱερεμιας τουτο αυτο δηλων οτι εξεβη,
ελεγε· Χειρες γυναικων οικτιρμονων ηψησαν τα τεκνα αυτων. Ἀλλ' ομως τας
αμαρτιας αυτων ειπων ας ημαρτον, και την δικην ην υπεμειναν εις μεσον αγαγων,
ουδε ουτως εκ τουτων αξιοι σωζεσθαι. Ὅρα ουν ευγνωμοσυνην οικετου. Και γαρ και
ουτος δεικνυς, οτι ουδεν ουδεπω των αμαρτηματων αξιον υπεμειναν, ουδε
διελυσαντο τα πλημμεληματα δι' ων επαθον, λοιπον επι τους οικτιρμους καταφευγει
του Θεου και τον της φιλανθρωπιας αυτου τροπον, και φησι· Και νυν, Κυριε ο Θεος
ημων, ος εξηγαγες τον λαον σου εκ γης Αιγυπτου, και εποιησας σεαυτωι ονομα ως η
ημερα αυτη· ημαρτομεν, ηνομησαμεν. Και γαρ ως εκεινους, φησιν, ουκ απο
κατορθωματων 48.893 εσωσας, αλλα την θλιψιν ιδων και την στενοχωριαν, και της
κραυγης ακουσας· ουτω δη και ημας απαλλαξον των παροντων κακων δια την
φιλανθρωπιαν σου μονην· ετερον γαρ ουδεν εχομεν δικαιωμα σωτηριας. Ειπων δη
ταυτα, και θρηνησας ικανως, εισαγει λοιπον την πολιν, καθαπερ τινα γυναικα
αιχμαλωτον, και φησιν· Ἐπιφανον το προσωπον σου επι το αγιασμα σου· κλινον, ο
Θεος μου, το ους σου, και ακουσον· ανοιξον τους οφθαλμους σου, και ιδε τον
αφανισμον ημων και της πολεως σου, εφ' ης επικεκληται το ονομα σου επ' αυτης.
Ἐπειδη γαρ τους ανθρωπους περιελθων, ουδενα εωρα δυναμενον ιλεω ποιησαι τον
Θεον, προς τα οικοδομηματα καταφευγει, και την πολιν αυτην προβαλλεται, και την
ερημιαν αυτης προτεινεται, και εν τουτοις καταλυσας τον λογον, ιλεω τον Θεον
εποιησε· και δηλον εκ των εξης. Ἀλλ' οπερ ελεγον· δει γαρ επι το προκειμενον παλιν
επανελθειν· και γαρ και ταυτα παρενεβαλλον ουχ απλως ουδε εικη, αλλ' ωστε
μικρον υμων διαναπαυσαι την διανοιαν απο των συνεχων αγωνισματων καμουσαν.
Φερε ουν επανιωμεν οθεν εξεβημεν ταυτα ειπειν, και δειξωμεν τα μελλοντα
καταληψεσθαι τους Ἰουδαιους κακα ανωθεν προηγορευμενα μετα ακριβειας απασης.
∆υο μεν δη ταυτας δουλειας ο λογος απεδειξε μετα προφητειας επελθουσας αυτοις,
και ουχ απλως, ουδε απροσδοκητως. Λειπεται δε λοιπον την τριτην επαγαγοντας,
και περι ταυτης της νυν κατεχουσης αυτους ειπειν, και δειξαι σαφως, πως ουδε εις
προφητης επηγγειλατο τινα λυσιν εσεσθαι των κατεχοντων αυτους κακων ουτε
απαλλαγην. Τις ουν εστιν η τριτη; Ἡ επι Ἀντιοχου του Ἐπιφανους.Ἐπειδη γαρ
Ἀλεξανδρος ο των Μακεδονων βασιλευς, ∆αρειον τον των Περσων βασιλεα ανελων,
εις εαυτον την αρχην περιεστησε, τελευτησαντος τουτου, τεσσαρες μετ' εκεινον
εγενοντο βασιλεις· ειτα εξ ενος τουτων των τεσσαρων γενομενος ο Ἀντιοχος μετα
πολυν υστερον χρονον, το τε ιερον ενεπρησε, τα τε αγια των αγιων ηρημωσε, τας τε
θυσιας καθειλε, τους τε Ἰουδαιους υπεταξε, και την πολιτειαν αυτων κατελυσεν
απασαν.
ζʹ. Και ταυτα απαντα μετ' ακριβειας απασης, και μεχρι μιας ημερας
προηγορευτο παρα του ∆ανιηλ, και ποτε εσται, και πως, και παρα τινος, και τινι
τροπωι, και που τελευτησει, και τινα ληψεται μεταβολην. Εισεσθε δε σαφεστερον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ακουσαντες αυτης της ορασεως, ην δια παραβολης ημιν ο προφητης απηγγειλε,
κριον μεν καλων τον των Περσων βασιλεα, τον ∆αρειον, τραγον δε τον των
Ἑλληνων βασιλεα, Ἀλεξανδρον λεγω τον Μακεδονα, τεσσαρα κερατα τους μετ'
εκεινον ανασταντας υστερον, κερας υστατον αυτον τον Ἀντιοχον καλων. Μαλλον δε
αυτης βελτιον ακουσαι της ορασεως. Ειδον γαρ, φησιν, εν οραματι, και ημην επι του
Ουβαλ· τοπον τινα Περσικηι φωνηι καλων ουτως· και ηρα τους οφθαλμους μου, και
ειδον, και ιδου, κριος εις εστηκως προ του Ουβαλ, και αυτωι κερατα υψηλα, και το εν
υψηλοτερον του ετερου, και το υψηλον ανεβαινεν επ' εσχατων. Και ειδον τον κριον
κερατιζοντα κατα θαλασσαν και βοῤραν και νοτον, και παντα τα θηρια ου στησονται
ενωπιον αυτου, και ουκ ην ο εξαιρουμενος εκ χειρος αυτου· και εποιησε κατα το
θελημα αυτου, και εμεγαλυνθη· και εγω ημην συνιων. Την δυναμιν λεγει την
Περσικην, και την αρχην, η πασαν επεδραμε την γην. Ειτα περι του Μακεδονος
Ἀλεξαν48.894 δρου διαλεγομενος, φησι· Και ιδου τραγος αιγων ηρχετο απο λιβος επι
προσωπον της γης πασης, και ουκ ην απτομενος της γης· και τωι τραγωι εκεινωι κερας
θεωρητον ανα μεσον των οφθαλμων αυτου. Ειτα λεγων την συμβολην του
Ἀλεξανδρου την προς τον ∆αρειον γενομενην, λεγει και την νικην την κατα κρατος.
Και ηλθε, φησιν, ο τραγος εως του κριου του τα κερατα εχοντος, και ηγριωθη, και
επαισε τον κριον δει γαρ επιτεμειν, και συνετριψεν αμφοτερα τα κερατα αυτου, και
ουκ ην ο εξαιρουμενος τον κριον εκ χειρος αυτου. Και μετα ταυτα λεγων την
τελευτην Ἀλεξανδρου, και την των τεσσαρων βασιλεων διαδοχην, Και εν τωι ισχυσαι
αυτον, φησι, συνετριβη το κερας αυτου το μεγα, και ανεβη ετερα τεσσαρα κερατα
υποκατωθεν αυτου κατα τους τεσσαρας ανεμους του ουρανου. Ἐντευθεν λοιπον επι
την Ἀντιοχου βασιλειαν ελθων, και δεικνυς οτι εξ ενος εκεινων των τεσσαρων
εστιν, ουτω πως φησι· Και εκ του ενος αυτων εξηλθε κερας εν ισχυρον, και
εμεγαλυνθη περισσως προς τον νοτον και προς ανατολην. Και δηλων οτι την
Ἰουδαικην καθειλε πολιτειαν, φησι· Και δι' αυτον θυσια εταραχθη παραπτωματι. Και
εγενηθη, και κατευωδωθη αυτωι. Και το αγιον ερημωθησεται, και εδοθη επι την
θυσιαν αμαρτια. Του γαρ βωμου καθαιρεθεντος, και των αγιων καταπατηθεντων,
ειδωλον εστησεν ενδον, και θυσιας επετελει τοις δαιμοσι παρανομους, και εῤριφη
χαμαι η δικαιοσυνη. Και εποιησε, και ευωδωθη. Ειτα εκ δευτερου παλιν αυτην
ταυτην την βασιλειαν λεγων, την Ἀντιοχου του Ἐπιφανους, και την αιχμαλωσιαν,
και την αλωσιν, και την ερημωσιν του ιερου, και τον χρονον προστιθησιν.
Ἀρξαμενος γαρ απο της Ἀλεξανδρου βασιλειας, παλιν τε προς τωι τελει του βιβλιου
και τα μεταξυ παντα διηγησαμενος, οσα οι Πτολεμαιοι και οι Σελευκοι συῤραγεντες
αλληλοις εποιησαν, και οι στρατηγοι τουτων ειργασαντο, τους δολους, τας νικας,
τας στρατειας, τας ναυμαχιας, τας πεζομαχιας· προιων εις Ἀντιοχον, τελευται παλιν,
και φησι· Βραχιονες εξ αυτου αναστησονται, και βεβηλωσουσι το αγιασμα, και
μεταστησουσι τον ενδελεχισμον· ενδελεχισμον λεγων τας συνεχεις θυσιας τας
καθημερινας· και δωσουσιν εις αυτον βδελυγμα, και τους ανομουντας διαθηκην,
τουτεστι τους παραβαινοντας των Ἰουδαιων, απαξουσιν εν ολισθημασι, και μεθ'
εαυτων εξουσι, και μεταστησουσι, και ο λαος ο γινωσκων τον Θεον αυτου
κατισχυσουσι· τα επι των Μακκαβαιων λεγει, τα επι Ἰουδα και Σιμωνος και
Ἰωαννου· και οι συνετοι λαου συνησουσιν εις πολλα, και ασθενησουσιν εν ρομφαιαι
και εν φλογι· τον εμπρησμον της πολεως παλιν διηγουμενος· και εν αιχμαλωσιαι, και
εν διαρπαγηι ημερων· και εν τωι ασθενησαι αυτους βοηθησονται βοηθειαν μικραν·
εμφαινων οτι μεταξυ των κακων εκεινων δυνησονται αναπνευσαι και ανενεγκειν
εκ των κατειληφοτων αυτους δεινων· και προστεθησονται προς αυτους πολλοι εν
ολισθημασι, και απο των συνιοντων ασθενησουσι. Ταυτα δε ελεγε δεικνυς, οτι
πολλοι και των εστωτων πεσουνται. Ειτα φησι και την αιτιαν, δι' ην συνεχωρησεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

αυτους ο Θεος εν τοσουτοις γενεσθαι κακοις. Τις δε εστιν αυτη; Του πυρωσαι, φησιν,
αυτους και του εκλεξασθαι, και του εκλευκαναι εως καιρου περατος. ∆ια ταυτα γαρ,
φησι, συνεχωρησεν ο Θεος, ωστε αυτους εκκαθαραι, και δειξαι τους δοκιμους τους εν
αυτοις. Ειτα διηγουμενος του βασιλεως την δυναμιν αυτου εκει48.895 νου, φησι· Και
ποιησει κατα το θελημα αυτου, και υψωθησεται και μεγαλυνθησεται· και την
βλασφημον αυτου γνωμην λεγων, προσεθηκεν, οτι Ἐπι τον Θεον των θεων λαλησει
υπερογκα, και κατευθυνει μεχρι του συντελεσθηναι την οργην· δεικνυς οτι ουκ απο
της οικειας γνωμης, αλλα δια την οργην του Θεου την κατα των Ἰουδαιων ουτως
εκεινος εκρατει. Ειπων δε δι' ετερων πλειονων ο ∆ανιηλ, οσα κακα εργασεται την
Αιγυπτον και την Παλαιστινην, πως επανηξει, και τινος καλουντος, και ποιας αιτιας
καταναγκαζουσης, λεγει λοιπον, και την των καιρων μεταβολην, και οτι διελθοντες
οι Ἰουδαιοι δια τουτων απαντων, τευξονται τινος αντιληψεως, αγγελου πεμφθεντος
εις την αυτων βοηθειαν. Ἐντωι καιρωι γαρ εκεινωι, φησιν, αναστησεται Μιχαηλ, ο
αρχων ο μεγας, ο εφεστηκως επι τους υιους του λαου σου, και εσται καιρος θλιψεως,
οιος ου γεγονεν αφ' ου γεγενηται εθνος επι της γης, και εως του καιρου εκεινου, και
εν τωι καιρωι εκεινωι σωθησεται ο λαος πας ο ευρεθεις γεγραμμενος εν τωι βιβλιωι,
τουτεστιν, οι σωτηριας οντες αξιοι.
ηʹ. Ἀλλα το ζητουμενον ουπω και νυν αποδεδεικται ημιν. Τι δε τουτο εστιν;
Ὅτι και χρονους ωρισεν αυτοις εν τοις κακοις τουτοις, ωσπερ εκει τετρακοσια ετη,
και μετα ταυτα εβδομηκοντα. Ἴδωμεν τοινυν και ενταυθα, ει τινα χρονον οριζει.
Που δη τουτο εστιν ευρειν; Ἐν τοις μετα ταυτα λεχθησεσθαι μελλουσιν. Ἐπειδη γαρ
τα πολλα και μεγαλα ηκουσε κακα, τον εμπρησμον, της πολιτειας την ανατροπην,
την των οικειων αιχμαλωσιαν, επεθυμει λοιπον το τελος αυτων μαθειν, και ει τις
εσται των συμφορων τουτων μεταβολη. Και ερωτων ελεγεν ουτως· Κυριε, τι τα
εσχατα τουτων; Και ειπε· ∆ευρο ∆ανιηλ, οτι εμπεφραγμενοι και εσφραγισμενοι οι
λογοι το ασαφες των ειρημενων αινιττομενος εως καιρου περατος. Ειτα και την
αιτιαν φησι της συγχωρησεως των κακων, Ἕως αν εκλεγωσι και λευκανθωσι και
πυρωθωσιν οι πολλοι, και ανομησωσιν ανομοι, και συνησωσι παντες οι ασεβεις, και
οι νοημονες συνησωσιν. Ειτα τον καιρον προλεγων, οσον μελλει κατεχειν ταυτα τα
δεινα, φησιν· Ἀπο καιρου παραλλαξεως ενδελεχισμου. Ἐνδελεχισμος εκαλειτο η
καθημερινη θυσια· το γαρ ενδελεχες το πυκνον εστι και το συνεχες. Τοις γαρ
Ἰουδαιοις εθος ην και εν εσπεραι και υπο την εω καθ' εκαστην ημεραν τωι Θεωι θυειν·
διο την θυσιαν εκεινην ενδελεχισμον εκαλει. Ἐπει ουν ελθων ο Ἀντιοχος τουτο το
εθος κατελυσε, και περιηλλαξεν αυτο, φησιν ο αγγελος, οτι Ἀπο του καιρου της
αλλαξεως του ενδελεχισμου, τουτεστιν, απο της καταλυσεως της θυσιας ταυτης,
ημεραι χιλιαι διακοσιαι ενενηκοντα, οπερ εστιν ετη τρια και ημισυ και μικρον τι
προς. Ειτα δηλων οτι καταλυσις εσται των κακων τουτων και απαλλαγη, επηγαγε·
Μακαριος ο υπομενων και φθασας εις ημερας χιλιας τριακοσιας τριακοντα πεντε·
ταις χιλιαις διακοσιαις ενενηκοντα, τεσσαρακονταπεντε προσθεις. Ἐπειδη γαρ εν
μηνι και ημισει μηνος συνεβη γενεσθαι την συμβολην, εν ταυτηι η νικη η καθαρα
γεγονε, και η παντελης των επικειμενων κακων απαλλαγη· ειπων δε, οτι Μακαριος
ο υπομεινας εις ημερας χιλιας τριακοσιας τρια48.896 κονταπεντε, την απαλλαγην
εδηλωσε. Και ουχ απλως ειπεν, ο φθασας, αλλ' Ὁ υπομενων και φθασας. Ἐπειδη γαρ
πολλοι των ασεβουντων ειδον την μεταβολην, ουκ εκεινους μακαριζει απλως, αλλα
τους εν τοις καιροις των κακων μαρτυρησαντας, και μη προδοντας την ευσεβειαν,
ειτα τυχοντας της ανεσεως. ∆ια τουτο ουχ απλως ειπεν, Ὁ φθασας, αλλ' Ὁ
υπομεινας και φθασας. Ἆρα τι τουτου σαφεστερον γενοιτ' αν; Ὁραις πως ου μονον
μεχρις ενιαυτων και μηνων, αλλα και εως ημερας μιας, μετ' ακριβειας απασης και
την αιχμαλωσιαν και την απαλλαγην της αιχμαλωσιας προανεφωνησεν ο προφητης;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Και οτι ταυτα ου στοχαζομενος λεγω, φερε και ετερον των ειρημενων παραγαγωμεν
μαρτυρα, ον μαλιστα αξιοπιστον ειναι νομιζουσιν, Ἰωσηππον λεγω, τον και τας
συμφορας αυτων τραγωιδησαντα, και την Παλαιαν ∆ιαθηκην παραφρασαντα πασαν·
ος μετα την του Χριστου παρουσιαν γενομενος, και την αιχμαλωσιαν την υπ' αυτου
προῤρηθεισαν ειπων, και περι ταυτης διελεχθη της αιχμαλωσιας της γενομενης, την
του προφητου ερμηνευων ορασιν, την επι του κριου και του τραγου και των
τεσσαρων κερατων, και του υστερου του μετ' εκεινα ανελθοντος. Και ινα μη τις
υποπτευηι τα παρ' ημων ειρημενα, φερε και αυτας παραθωμεθα τας ρησεις εκεινου.
Ἐπαινεσας γαρ και θαυμασας τον ∆ανιηλ μεθ' υπερβολης απασης, και των αλλων
αυτον προθεις προφητων απαντων, ηλθε και επι ταυτην την ορασιν, και φησιν
ουτω· Κατελιπε δε γραφας, οθεν ημιν το της προφητειας ακριβες αυτου και
απαραλλακτον εποιησε δηλον. Φησι γαρ, εν Σουσοις τηι μητροπολει της Περσιδος
εξελθειν μεν εις το πεδιον μετα εταιρων αυτου τινων· σεισμου δε και κλονου της γης
εξαιφνης γενομενου, καταλειφθηναι μονον, φυγοντων των φιλων. Και πεσειν μεν
επι στομα, και στηριχθηναι επι τας δυο χειρας· τινος δε απτομενου αυτου και μεταξυ
κελευοντος αναστηναι, και τα μελλοντα συμβησεσθαι τοις πολιταις ιδειν μετα
πολλας γενεας, ανασταντι αυτωι δειχθηναι κριον μεγαν, πολλα μεν εκπεφυκοτα
κερατα, το δε τελευταιον αυτων υψηλοτερον εχοντα. Ἔπειτα αναβλεψαι μεν προς
την δυσιν, θεασασθαι δε τραγον δι' αερος φερομενον· συῤρηξαντα δε τωι κριωι, και
τοις κερασι πληξαντα δις καταβαλειν αυτον επι της γης και πατησαι. Ειτα τον
τραγον ιδειν υψηλοτερον, εκ του μετωπου μεγιστον αναφυσαντα κερας· ου
κλασθεντος, αλλα αναβλαστησαι τεσσαρα καθ' εκαστον των ανεμων τετραμμενα· εξ
αυτων δε ανασχειν και αλλο μικροτερον ενεγραψεν αυξησαν. Ἔλεγε δε αυτωι ο
ταυτα επιδεικνυς Θεος, πολεμησειν αυτου το εθνος, και την πολιν αναιρησειν κατα
κρατος, και συλησειν τον ναον, και τας θυσιας κωλυσειν· γενεσθαι δε εφ' ημερας
χιλιας διακοσιας ενενηκοντα. Ταυτα μεν ιδειν εν τωι πεδιωι τωι εν Σουσοις ο ∆ανιηλ
ανεγραψε· κριναι δε αυτωι την οψιν του φαντασματος εδηλου τον Θεον· ος τον μεν
κριον βασιλειας τας Περσων και Μηδων σημαινειν εφασκε, τα δε κερατα τους
βασιλευειν μελλοντας· το δε εσχατον κερας σημαινειν τον εσχατον βασιλεα τον
μελλοντα 48.897 τουτων διοισειν απαντων πλουτωι τε και δοξηι. Τον δε τραγον
δηλουν, ως εξ Ἑλληνων τις ο βασιλευων εσται, ος τωι Περσηι συμβαλων δις, κρατησει
τηι μαχηι και αφαιρησεται την ηγεμονιαν απασαν. ∆ηλουσθαι δε δια του πρωτου
μεγαλου κερατος του εν τωι μετωπωι του τραγου τον πρωτον βασιλεα, και την των
τεσσαρων αναβλαστησιν εκπεσοντος εκεινου, και την προς τα τεσσαρα κλιματα
αποστροφην εκαστου, τους διαδοχους μετα τον θανατον του πρωτου βασιλεως
εμφαινεσθαι, και διαμερισμον εις αυτους της βασιλειας· ουτε δε παιδας οντας αυτου
ουτε συγγενεις πολλοις ετεσιν αρξειν της οικουμενης. Ἔσεσθαι δε εκ τουτων ενα
τινα βασιλεα, τον εκπολεμησοντα και τους νομους αυτων, και την κατ' αυτους
αφαιρησομενον πολιτειαν, και συλησοντα τον ναον, και τας θυσιας επι ετη τρια
κωλυσοντα επιτελεσθηναι. Και δη ταυτα ημων συνεβη τωι εθνει παθειν υπο
Ἀντιοχου του Ἐπιφανους, καθως ειδε ∆ανιηλ πολλοις ετεσιν εμπροσθεν, και
ανεγραψε τα γενησομενα. Ἆρα τι τουτου σαφεστερον γενοιτ' αν; Ὥρα δη λοιπον, ει
μη δοκουμεν διενοχλειν, επ' αυτο το ζητουμενον ελθειν, την παρουσαν
αιχμαλωσιαν, και την δουλειαν ταυτην δε την σημερον, δι' ην απαντα ταυτα
εκινησαμεν. Ἀλλα διαναστητε μοι νυν· ουδε γαρ υπερ των τυχοντων ημιν ο αγων.
Και γαρ ατοπον, εν Ὀλυμπιακοις μεν καθημενους αγωσι εκ μεσων νυκτων εις
μεσημβριαν μεσην καρτερειν, αναμενοντας ιδειν εις τινα ο στεφανος περιστησεται,
και γυμνηι τηι κεφαληι θερμην δεχεσθαι την ακτινα, και μη προτερον αφιστασθαι, εως
αν κρισιν τα αγωνισματα λαβηι· νυν δε ημιν ουχ υπερ στεφανου τοιουτου, αλλ' υπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

του της αφθαρσιας στεφανου των αγωνων οντων, εκλυεσθαι και ταλαιπωρειν. Ὅτι
μεν ουν αι τρεις προανηγορευθησαν αιχμαλωσιαι, η μεν τετρακοσια ετη εχουσα, η δε
εβδομηκοντα, η δε τρια και ημισυ, τουτο ικανως εντευθεν ημιν αποδεδεικται. Φερε
δη λοιπον και περι ταυτης ειπωμεν. Ὅτι γαρ και περι ταυτης προανεφωνησεν ο
προφητης, αυτον τουτον παλιν παρεξομαι μαρτυρα τον Ἰωσηππον, τον τα εκεινων
φρονουντα. Ἐπειδη γαρ ειπεν εκεινα, ακουσον τι φησι μετα ταυτα· Τον αυτον δε
τροπον ∆ανιηλ και περι της Ῥωμαιων ηγεμονιας ανεγραψε, και οτι υπ' αυτων
αιρεθησεται τα Ἱεροσολυμα, και ο ναος ερημωθησεται. Συ δε μοι σκοπει, ως ει και
Ἰουδαιος ην ο ανηρ ο ταυτα γραψας, αλλ' ουν ουκ ηνεσχετο την υμετεραν ζηλωσαι
φιλονεικιαν. Ειπων γαρ οτι αιρεθησεται τα Ἱεροσολυμα, ουκ ετολμησε προσθειναι
και ειπειν, οτι αναστησεται παλιν, ουδε χρονον γραψαι διωρισμενον· αλλ' επειδη
συνειδε τον προφητην ουχ ορισαντα χρονον, καιτοι ανωτερω ειπων επι της
Ἀντιοχου νικης και της ερημωσεως και ημερας και ετη, οσα εμελλεν η αιχμαλωσια
κρατειν, επι της Ῥωμαιων μεν ουδεν τοιουτον ειπεν· αλλ' οτι μεν ερημωθησεται τα
Ἱεροσολυμα και ο ναος, εγραψεν, οτι δε στησεται που τα της ερημωσεως, ουκ ετι
προσεθηκεν, επει μηδε τον προφητην ειδε τουτο προσθεντα. Ταυτα δε παντα, φησι,
του Θεου δειξαντος αυτωι, συγγραψας κατελιπεν, ωστε τους αναγινωσκοντας και τα
συμβαινοντα σκοπουντας θαυμαζειν επι τηι παρα του Θεου τιμηι τον ∆ανιηλ. Που
τοινυν ειπεν ο ∆ανιηλ οτι ο ναος 48.898 ερημωθησεται, ημεις λοιπον σκοπησωμεν.
Ἐπειδη γαρ την προσευχην εκεινην την εν σακκωι και σποδωι εποιησατο, ηλθε
Γαβριηλ προς αυτον και φησιν· Ἑβδομηκοντα εβδομαδες συνετμηθησαν επι τον
λαον σου, και επι την πολιν την αγιαν. Ἰδου και ενταυθα χρονος ειρηται, φησι·
χρονος, ου της αιχμαλωσιας, αλλα μεθ' οσον εμελλεν η αιχμαλωσια απαντησεσθαι
χρονον παλιν. Ἕτερον δε εστι χρονον ειπειν οσον εμελλε κρατειν η αιχμαλωσια, και
χρονον μεθ' ον απανταιν εμελλε και παραγινεσθαι. Ἑβδομηκοντα εβδομαδες, φησι,
συνετμηθησαν επι τον λαον σου· ουκ ετι επι τον λαον τον εμον, καιτοι ο προφητης
ελεγεν, Ἐπιφανον το προσωπον σου επι τον λαον σου· αλλ' ο Θεος αλλοτριουται
αυτον λοιπον δια το μελλον εσεσθαι τολμημα. Ειτα φησι και την αιτιαν, Ἕως του
παλαιωθηναι παραπτωμα, και του συντελεσθηναι αμαρτιαν. Τι εστιν, Ἕως του
συντελεσθηναι αμαρτιαν; Πολλα, φησιν, αμαρτανουσιν· αλλ' η κορωνις των κακων
τοτε εσται, οταν τον ∆εσποτην αυτων ανελωσι. Τουτο φησι και ο Χριστος·
Πληρωσατε το μετρον των πατερων υμων. ∆ουλους, φησιν, απεκτεινατε, προσθετε
και αιμα δεσποτικον. Ὅρα συμφωνα τα νοηματα. Ὁ Χριστος ειπε, Πληρωσατε· ο
προφητης φησι, Τελεσθηναι αμαρτιαν, και Του σφραγισαι αμαρτιας. Τι εστι
σφραγισαι; Ὥστε μηδεν υπολελειφθαι λοιπον. Και του αγαγειν δικαιοσυνην
αιωνιον. Ποια δε δικαιοσυνη αιωνιος, αλλ' η η παρα του Χριστου δοθεισα; Και του
σφραγισαι ορασιν και προφητην, και του χρισαι αγιον αγιων, τουτεστι, στησαι
λοιπον τας προφητειας· τουτο γαρ εστι σφραγισαι, το στησαι το χρισμα, στησαι τας
ορασεις. ∆ια τουτο ο Χριστος ελεγεν· Ὁ νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου. Ὁραις
πως παντελη ενταυθα απειλει ερημωσιν, και των αμαρτιων ανταποδοσιν και των
αδικιων; Ου γαρ συγχωρειν, αλλ' επεξιεναι τοις αμαρτημασιν αυτων ηπειλησεν ο
Θεος.
ιʹ. Και ποτε δη τουτο γεγονε; ποτε ανηιρεθησαν προφητειαι παντελως; ποτε το
χρισμα κατελυθη, ως μηκετι παλιν επανελθειν; Καν ημεις σιγησωμεν, οι λιθοι
κεκραξονται, ουτω λαμπρα των πραγματων εστιν η φωνη· ουδε γαρ αν εχοιμεν
αλλον καιρον ειπειν, εν ωι ταυτα υπεστησαν, η τουτον τον μακρον και πολυν και
πλειονα παλιν εσομενον. Ειτα παλιν ακριβεστερον λεγων φησι, Και γνωσηι και
συνησεις απο εξοδου λογου του αποκριθηναι, και του οικοδομησαι Ἱερουσαλημ, εως
Χριστου ηγουμενου, εβδομαδες επτα, και εβδομαδες εξηκοντα δυο. Ἐνταυθα μοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

μετα ακριβειας προσεχετε· το γαρ παν ζητημα ενταυθα εστιν. Ἑβδομαδες επτα, και
εβδομαδες εξηκοντα δυο τετρακοσια ογδοηκοντατρια ετη· εβδομαδας γαρ ενταυθα
ουχ ημερων φησιν, ουδε μηνων, αλλ' εβδομαδας ενιαυτων. Ἀπο γαρ Κυρου επι
Ἀντιοχον τον Ἐπιφανη και την αιχμαλωσιαν εκεινην, τριακοσια ενενηκοντα
τεσσαρα εστιν ετη. ∆ηλων τοινυν, οτι ουκ εκεινην λεγει την ερημωσιν του ναου,
αλλα την μετ' εκεινην, την επι Πομπηΐου, και Ουεσπασιανου, και Τιτου, περαιτερω
προαγων τον χρονον, ειτα διδασκων ημας ποθεν αριθμειν χρη, δεικνυσιν οτι ουκ
απο της ημερας της επανοδου· αλλα ποθεν; Ἀπο εξοδου λογου, του αποκριθηναι, και
48.899 του οικοδομησαι Ἱερουσαλημ. Ουκ επι Κυρου δε ωικοδομηθη, αλλ' επι του
Ἀρταξερξου του Μακροχειρος. Μετα γαρ την καθοδον επανηλθε Καμβυσης, ειτα οι
μαγοι, και μετ' εκεινους ∆αρειος ο Ὑστασπου, ειτα ο Ξερξης ο ∆αρειου, και μετα
τουτον Ἀρταβανης· ειτα μετα Ἀρταβανην Ἀρταξερξης ο Μακροχειρ, ος εβασιλευσε
της Περσιδος· και τουτου βασιλευοντος, εικοστου ετους της βασιλειας αυτου,
Νεεμιας ανελθων την πολιν ανεστησεν. Και ταυτα ο Ἔσδρας ημιν ακριβως
διηγησατο. Ἂν τοινυν εντευθεν τετρακοσια και ογδοηκοντα τρια ετη αριθμησωμεν,
παντως ηξομεν επι την κατασκαφην ταυτην. ∆ια τουτο φησιν, Οικοδομηθησεται
πλατεια και περιτειχος. Ἐπειδαν ουν, φησιν, αναστηι, και το οικειον απολαβηι σχημα,
απ' εκεινου τας εβδομαδας τας εβδομηκοντα αριθμει, και οψει την αιχμαλωσιαν
ταυτην ουκετι τελος εχουσαν. Και τουτο δε αυτο δηλων σαφεστερον, οτι ουχ εξει
τινα λυσιν τα κατεχοντα αυτους κακα, ουτω φησι· Μετα τας εβδομαδας τας
εβδομηκοντα εξολοθρευθησεται χρισμα, και κριμα ουκ εσται εν αυτηι, και την πολιν
δε και το αγιον συνδιαφθαρει συν τωι ηγουμενωι τωι ερχομενωι, και συγκοπησονται
ως εν κατακλυσμωι· ουδε λειψανον εσται λοιπον, ουδε ριζα παλιν αναβλαστανουσα,
και εως τελους πολεμου συντετμημενου αφανισμοις. Και παλιν λεγων την
αιχμαλωσιαν ταυτην φησιν· Ἀρθησεται θυμιαμα και σπονδη· και επι τουτοις επι το
ιερον βδελυγμα της ερημωσεως, και εως συντελειας καιρου συντελεια δοθησεται επι
την ερημωσιν. Ὅταν δε ακουσηις, ω Ἰουδαιε, συντελειαν, τι λοιπον ετερον
προσδοκαις; Και επι τουτοις. Τι δε εστιν, Ἐπι τουτοις; Τουτεστι, προς τουτοις τοις
ειρημενοις, τηι της θυσιας αναιρεσει και της σπονδης, ετερον εσται τι μειζον κακον.
Ποιον δη τουτο; Ἐπι το ιερον βδελυγμα της ερημωσεως· ιερον τον ναον καλων,
βδελυγμα δε ερημωσεως τον ανδριαντα, ον εστησεν ο την πολιν καθελων ενδον εν
τωι ναωι. Και εως συντελειας, φησιν, ερημωσις. ∆ια τουτο φησιν ο Χριστος, μετα
Ἀντιοχον τον Ἐπιφανη παραγενομενος το κατα σαρκα, και προαναφωνων την
μελλουσαν εσεσθαι αιχμαλωσιαν, και δεικνυς οτι περι αυτης ο ∆ανιηλ προεφητευσε,
φησιν· Ὅταν ιδητε το βδελυγμα της ερημωσεως, ο ειπε ∆ανιηλ ο προφητης, εστως εν
τοπωι αγιωι· ο αναγινωσκων νοειτω. Ἐπειδη γαρ απαν ειδωλον, και παν τυπωμα
ανθρωπου παρα τοις Ἰουδαιοις βδελυγμα εκαλειτο, αινιγματωδως εμφαινων τον
ανδριαντα εκεινον, ομου και ποτε και υπο τινος η αιχμαλωσια εσται,
προανεφωνησεν. Ὅτι δε περι Ῥωμαιων ταυτα ειρηται, και ο Ἰωσηππος, καθαπερ
εμπροσθεν απεδειξαμεν ειρηκεν. Τις ουν υμιν λοιπον υπολελειπται λογος, οταν τας
μεν αλλας φαινωνται αιχμαλωσιας οι προφηται μετα διωρισμενων χρονων
ειποντες, ταυτηι δε μηδενα χρονον ορισαντες, αλλα και το εναντιον προσειποντες,
οτι εως συντελειας εσται η ερημωσις; Και οτι ου ψευδος τα ειρημενα, φερε και την
απο των πραγματων αυτων παρασχωμεν μαρτυριαν. Ει μεν γαρ μη επεχειρησαν
οικοδομησαι τον ναον, ειχον αν λεγειν, οτι Ει γε ηβουληθημεν επιχειρησαι και της
οικοδομης αψασθαι, παντως αν ισχυσαμεν και ηνυσαμεν· νυνι δε αυτους δεικνυμι
ουχ 48.900 απαξ, ουδε δις, αλλα και τρις επιχειρησαντας και ραγεντας, καθαπερ εν
τοις Ὀλυμπιακοις αγωσιν, ωστε αναμφισβητητον ειναι της Ἐκκλησιας τον
στεφανον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ιαʹ. Ποιοι τοινυν επεχειρησαν; Οι αει τωι Πνευματι τωι αγιωι αντιπιπτοντες, οι
νεωτεροποιοι και στασιασται· μετα γαρ την Ουεσπασιανου και Τιτου γενομενην
ερημωσιν επι Ἀδριανου συσταντες ουτοι οι Ἰουδαιοι εσπουδαζον επι την προτεραν
πολιτειαν επανελθειν, ουκ ειδοτες οτι ψηφωι Θεου πολεμουσι, κελευουσηι δια παντος
ερημουσθαι την πολιν· τον δε Θεωι πολεμουντα περιγενεσθαι αμηχανον.
Συῤρηξαντες τοινυν τωι βασιλει, παλιν εις αναγκην αυτον κατεστησαν παντελους
ερημωσεως. Καθελων γαρ αυτους εκεινος, και χειρωσαμενος, και τα λειψανα
αφανισας παντα, ινα μηδε αναισχυντειν εχωσι λοιπον, τον ανδριαντα εστησε τον
εαυτου· ειτα συνιδων, οτι συμβαινει χρονωι ποτε τουτον καταπεσειν, ωστε αυτοις
ενθειναι καυτηρα ανιατον της ηττης και της αναισχυντιας εκεινης ελεγχον, το
ονομα το εαυτου τοις της πολεως επεθηκε λειψανοις. Ἐπειδη γαρ Αιλιος Ἀδριανος
εχρηματιζεν, ουτω και την πολιν καλεισθαι ενομοθετησεν, εκειθεν τε Αιλια μεχρι
του νυν ονομαζεται απο της επωνυμιας του κρατησαντος και καθελοντος αυτην.
Ὁραις την πρωτην επιχειρησιν των αναισχυντων Ἰουδαιων; Βλεπε και την μετ'
εκεινην. Παλιν επι Κωνσταντινου τοις αυτοις επεχειρησαν. Ὁ δε βασιλευς ιδων την
επιχειρησιν αυτων, τα ωτα αυτων αποτεμων και το της παρακοης συμβολον ενθεις
αυτων τωι σωματι, πανταχου περιηγε καθαπερ τινας δραπετας και μαστιγιας, δια της
του σωματος πηρωσεως απασι καταδηλους ποιων, και τους πανταχου σωφρονιζων,
μηκετι τοις αυτοις επιχειρειν πραγμασιν. Ἀλλα ταυτα μεν αρχαια και παλαια·
μαλλον δε τουτο μεν τοις ετι πρεσβυτεροις και γερουσιν ημων εστι γνωριμον. Ὃ δε
μελλω νυν ερειν, και τοις σφοδρα νεοις δηλον εστι και καταφανες. Ουδε γαρ επι
Ἀδριανου και Κωνσταντινου γεγονεν, αλλ' επι βασιλεως προ εικοσι ετων
γεγενημενου επι της γενεας της ημετερας. Ἰουλιανου γαρ, του παντας ασεβειαι τους
βασιλεας νικησαντος, καλουντος αυτους επι τας των ειδωλων θυσιας, και
επισπωμενου προς την οικειαν ασεβειαν· ειτα τον παλαιον της θεραπειας
προβαλλομενου τροπον, και λεγοντος, οτι Και επι των προγονων των υμετερων
ουτως ο Θεος εθεραπευετο, και ακοντες ωμολογουν τοτε ταυτα, απερ ημεις
απεδειξαμεν νυν, οτι της πολεως εξω θυειν ουκ ενι, αλλα παρανομουσι παν οτιουν
επιτελουντες επι γης αλλοτριας. Ὥστε ει βουλει, εφασαν, ημας θυοντας ιδειν,
αποδος ημιν την πολιν, αναστησον τον ναον, δειξον ημιν τα αγια των αγιων,
αναστησον τον βωμον, και θυσομεν και νυν καθαπερ και προτερον. Και ουκ
ηισχυνοντο οι μιαροι και αναισχυντοι παρα ανδρος ασεβους και Ἕλληνος ταυτα
αιτουντες, και τας μιαρας εκεινου χειρας καλουντες επι την των αγιων οικοδομην·
και ουκ ηισθανοντο αδυνατοις επιχειρουντες πραγμασιν, ουδε συνειδον, οτι ει μεν
ανθρωπος ην ο καταλυσας εκεινα, ενην και παρα 48.901 ανθρωπου παλιν λαβειν
αυτα· Θεου δε οντος του καθελοντος αυτων την πολιν, αμηχανον τα τηι θειαι δοξαντα
ψηφωι δυναμιν ανθρωπινην παρατρεψαι ποτε. α γαρ ο Θεος ο αγιος βεβουλευται,
φησι, τις διασκεδασει; και την χειρα αυτου την υψηλην τις αποστρεψει; Ὥσπερ γαρ α
αν αναστησηι και βουληθηι μενειν, καθελειν αδυνατον ανθρωποις· ουτως απερ αν
καθεληι και βουληται μενειν καθηρημενα, αναστησαι παλιν ουκ ενι. Ἔστω δε,
Ἰουδαιοι, οτι βασιλευς τον ναον εδιδου, και τον βωμον ανιστα, καθαπερ υμεις
υποπτευετε ματην· μη και το πυρ ανωθεν υμιν αφειναι εκ των ουρανων δυνατος ην;
τουτου δε ουκ οντος, εναγης και ακαθαρτος ην η θυσια υμων. ∆ια τουτο γουν οι
παιδες Ἀαρων απωλοντο, επειδη πυρ αλλοτριον εισηνεγκαν. Ἀλλ' ομως προς
απαντα τυφλωττοντες παρεκαλουν αυτον, και ικετευον συναρασθαι και
συνεφαψασθαι της οικοδομης του ναου. Ὁ δε και χρηματα ανηλωσε, και επιστατας
του εργου επεμψε τους απο της μεγαλης αρχης, και τεχνιτας παντοθεν εκινησε, και
παντα εποιει και επραγματευετο, ηρεμα και κατα μικρον αχρις αυτους εις το θυειν
εμβαληι, προσδοκων εκειθεν επι την των ειδωλων θεραπειαν ηξειν ραιδιως, ομου τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ελπιζων ο μεμηνως και ανοητος του Χριστου περιγραφειν την αποφασιν, την ουκ
εωσαν αναστηναι τον ναον εκεινον. Ἀλλ' ο δρασσομενος τους σοφους εν τηι
πανουργιαι αυτων, ευθεως δια των εργων εδηλου, οτε αι του Θεου ψηφοι παντων
εισι δυνατωτεραι, και ισχυρα τα εργα των λογων του Θεου. Ὡς γαρ ηψαντο της
παρανομου ταυτης σπουδης, και γυμνουν ηρξαντο τα θεμελια, και πολυν εκενωσαν
χουν, και της οικοδομης απτεσθαι λοιπον ημελλον· πυρ εκπηδησαν εκ των θεμελιων
ευθεως κατεφλεξε τε πολλους ανθρωπους, ου μην αλλα και τους λιθους του τοπου
εκεινου, και της ακαιρου φιλονεικιας εστησεν ου μονον τους το εργον
επιχειρησαντας, αλλα και Ἰουδαιοι πολλοι τουτο θεασαμενοι εξεστησαν και
ηισχυνθησαν. Ταυτα ακουσας ο βασιλευς Ἰουλιανος, καιτοι τοσαυτην μανιαν εχων
περι την σπουδην εκεινην, δεισας μη περαιτερω προελθων επι την εαυτου κεφαλην
καλεσηι το πυρ, απεστη ηττηθεις μετα του εθνους παντος. Και νυν εαν ελθηις εις
Ἱεροσολυμα, γυμνα οψει τα θεμελια· καν την αιτιαν ζητησηις, ουδεμιαν αλλ' η
ταυτην ακουσεις. Και τουτου μαρτυρες ημεις παντες· εφ' ημων γαρ, ου προ πολλου
ταυτα γεγονε χρονου. Και σκοπει νικης περιφανειαν. Ου γαρ εν χρονοις βασιλεων
ευσεβων τουτο συνεβη, ινα μη τινες λεγωσιν, οτι Χριστιανοι ταυτα επελθοντες
διεκωλυσαν, αλλ' ηνικα τα ημετερα ηλαυνετο, ηνικα περι του ζηιν παντες
εκινδυνευομεν, και παῤρησια ανθρωπινη πασα παρηιρειτο, και τα Ἑλληνικα ηνθει,
και των πιστων οι μεν εν τοις οικοις εκρυπτοντο, οι δε προς τας ερημιας
μετωικιζοντο, και τας αγορας εφευγον· τοτε δη ταυτα εγινετο, ινα μηδεμια
αναισχυντιας αυτοις καταλιμπανηται προφασις.
ιβʹ. Ἔτι ουν αμφισβητεις, ω Ἰουδαιε, και την απο του της Χριστου
προῤρησεως, και την απο της των προφητων και της των πραγματων αποδειξεως
μαρτυριαν ορων σου καταψηφιζομενην; Ἀλλ' ουδεν θαυμαστον· τοιουτον γαρ υμων
το εθνος ανωθεν 48.902 αναισχυντον και φιλονεικον, και τοις φανεροις αει
μαχεσθαι μεμελετηκος πραγμασι. Βουλει και ετερους εφοπλισω σοι προφητας
φανερως αυτο τουτο λεγοντας, οτι τα μεν υμετερα ληψεται τελος, τα δε ημετερα
ανθησει, και πανταχου της οικουμενης εκταθησεται το κηρυγμα του Χριστου, και
θυσιας ετερας εισενεχθησεται τροπος, εκεινων των παρ' υμιν καταλυθεισων;
Ἄκουσον γουν του Μαλαχιου, του μετα τους αλλους προφητας ελθοντος· ουδε γαρ
Ἡσαΐου παραγω μαρτυριαν τεως, ουδε Ἱερεμιου, ουδε των αλλων προφητων των
προ της αιχμαλωσιας, ινα μη λεγηις, οτι τα δεινα ταυτα α προελεγον, επι της
αιχμαλωσιας εξεβη· αλλα παραγω προφητην τον μετα την επανοδον την εκ
Βαβυλωνος, και την της πολεως αποκαταστασιν, σαφως περι των υμετερων
πραγματων προφητευσαντα. Ἐπειδη γαρ επανηλθον, και την πολιν απελαβον, και
τον ναον ανωικοδομησαν, και τας θυσιας επετελουν, την μελλουσαν ερημωσιν
ταυτην την νυν προλεγων, και την των θυσιων αναιρεσιν, ουτω πως φησιν ο
Μαλαχιας εκ προσωπου του Θεου· Ει ληψομαι εξ υμων προσωπα υμων, λεγει Κυριος
παντοκρατωρ· οτι απο ανατολων ηλιου μεχρι δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν
τοις εθνεσι, και εν παντι τοπωι θυμιαμα προσαγεται τωι ονοματι μου, και θυσια
καθαρα· υμεις δε βεβηλουτε αυτο. Ποτε ταυτα εξεβη, ω Ἰουδαιε; ποτε εν παντι τοπωι
θυμιαμα προσηνεχθη τωι Θεωι; ποτε θυσια καθαρα; Ουκ αν εχοις ετερον ειπειν
καιρον, αλλ' η τουτον τον μετα την του Χριστου παρουσιαν· ως ει μη τουτον
προλεγει τον καιρον, μηδε την θυσιαν την ημετεραν, αλλα την Ἰουδαικην, και
παρανομος εσται η προφητεια. Ει γαρ του Μωυσεως κελευοντος εις μηδενα ετερον
τοπον αναγειν θυσιαν, αλλ' η εις τον τοπον ον αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος, και εις
εν χωριον συγκλειοντος τας θυσιας εκεινας, ο προφητης λεγει, οτι εν παντι τοπωι
θυμιαμα μελλοι προσαγεσθαι, και θυσια καθαρα, εναντιουται και μαχεται τωι
Μωυσηι. Ἀλλ' ουκ εστι μαχη και φιλονεικια· περι γαρ ετερας εκεινος ειπε, και περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ετερας ουτος προεφητευσεν υστερον. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπο τε των ειρημενων,
απο τε ετερων πλειονων σημειων. Και πρωτον μεν απο του τοπου· ου γαρ εν μιαι
πολει, καθαπερ επι των Ἰουδαιων, αλλ' Ἀπο ανατολων ηλιου μεχρι δυσμων την
θεραπειαν επιτελεισθαι ταυτην προειπεν. Ειτα απο του τροπου της θυσιας· τωι γαρ
καθαραν αυτην προειπειν, εδειξε ποιαν ελεγε. Και απο των προσωπων δε των
προσαγοντων αυτην· ου γαρ ειπεν, Ἐν τωι Ἰσραηλ, αλλ', Ἐν τοις εθνεσι. Και ινα μη
νομισηις, οτι εν μιαι και δυσι και τρισι πολεσι τα της λατρειας περιστησεται ταυτης,
ουχ απλως ειπεν, Ἐν παντι τοπωι, αλλ', Ἀπο ανατολων ηλιου μεχρι δυσμων· δεικνυς
οτι, οσην ο ηλιος εφοραι γην, τοσαυτην και το κηρυγμα καταληψεται. Καθαραν δε
λεγει θυσιαν, ως της προτερας ακαθαρτου ουσης, ου δια την οικειαν φυσιν, αλλα δια
την προαιρεσιν των προσαγοντων. ∆ια τουτο ελεγε· Θυμιαμα βδελυγμα μοι εστιν.
Ἄλλως δε, και αυτην την θυσιαν ει τις παραβαλοι, πολυ το μεσον ευρησει και
απειρον και τοσουτον, ως ταυτην κυριως μονην κατα τον της συγκρισεως λογον
λεγεσθαι καθαραν. Και οπερ επι του νομου και της χαριτος ελεγεν ο Παυλος, οτι ου
δεδοξασται το δεδοξασμενον, ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης, τουτο και ενταυθα
θαῤρουντες 48.903 αν ειποιμεν, οτι συγκρινομενη προς εκεινην αυτη η θυσια, κυριως
αν λεχθειη και μονη καθαρα. Ου γαρ δια καπνου και κνισσης, ουδε δι' αιματων και
λυτρων, αλλα δια της του Πνευματος προσαγεται χαριτος. Ἄκουσον δη και ετερου
προφητου το αυτο τουτο προαναφωνουντος και λεγοντος, οτι ουκ εν ενι τοπωι
στησεται τα της του Θεου θεραπειας, αλλα παντες αυτον εισονται λοιπον ανθρωποι.
Ὁ ουν Σοφονιας ουτω πως φησιν· Ἐπιφανησεται Κυριος επι παντα τα εθνη, και
εξολοθρευσει παντας τους θεους των εθνων, και προσκυνησουσιν αυτωι εκαστος απο
του τοπου αυτου. Καιτοι γε ουκ εφειτο τουτο, αλλ' εις ενα τοπον λατρευειν
εκελευσεν ο Μωυσης. Ὅταν ουν ακουσηις των προφητων προλεγοντων και
προαναφωνουντων, οτι ουκ ετι εις μιαν πολιν, ουδε εις ενα τοπον αναγκασθησονται
συναγεσθαι παντοθεν οι ανθρωποι, αλλ' οικοι καθημενος εκαστος θεραπευσει το
θειον, τινα αν εχοις ειπειν ετερον καιρον, αλλ' η τον παροντα τουτον; Ἄκουε γουν
πως και τα Ευαγγελια και ο Ἀποστολος τωι προφητηι τουτωι συναιδουσιν. Ὁ γουν
προφητης ειπεν, Ἐπιφανησεται Κυριος· ο Ἀποστολος φησιν, Ἐπεφανη η χαρις του
Θεου η σωτηριος πασιν ανθρωποις παιδευουσα ημας. Ουτος ειπεν, Ἐπι τα εθνη·
εκεινος φησιν, Ἐπι πασιν ανθρωποις. Ουτος ειπεν, Ἐξολοθρευσει τους θεους αυτων·
εκεινος ειπεν, Παιδευουσα ημας, ινα αρνησαμενοι την ασεβειαν και τας κοσμικας
επιθυμιας, σωφρονως και δικαιως ζησωμεν. Παλιν ο Χριστος τηι Σαμαρειτιδι φησι,
Πιστευσον μοι, γυναι, οτι ερχεται ωρα, οτε ουτε εν τωι ορει τουτωι, ουτε εν
Ἱεροσολυμοις προσκυνησετε τωι Πατρι. Πνευμα ο Θεος, και τους προσκυ48.904
νουντας αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν. Ταυτα δε ελεγε, την τε
αναγκην ημων λυων λοιπον την εκ της του τοπου παρατηρησεως, και το της
λατρειας υψηλοτερον και πνευματικωτερον εισαγων. Ἐνην μεν ουν μετα τουτων
δειξαι παλιν, οτι ουτε θυσια, ουτε ιερωσυνη, ουτε βασιλευς παρα Ἰουδαιοις εσται
λοιπον. Μαλιστα μεν γαρ δια της κατα την πολιν κατασκαφης απαντα ταυτα
συναποδεδεικται· πλην αλλ' ενην και προφητας παραγαγειν ρητως αυτο τουτο
λεγοντας. Ἀλλ' ορω κεκμηκοτας υμας τωι μηκει των ειρημενων, και δεδοικα μη
ματην και εικη δοξω διενοχλειν. ∆ιοπερ αυτο εις ετερον υμιν υποσχομενος καιρον
ερειν, εκεινο τεως δεομαι υμων, τους αδελφους διασωσαι τους υμετερους,
απαλλαξαι της πλανης, επαναγαγειν επι την αληθειαν. Ουδεν γαρ οφελος
ακροασεως, οταν η δια των εργων επιδειξις μη συμβαινηι τοις λεγομενοις. Και γαρ τα
ειρημενα ου δι' υμας ειρηται, αλλα δι' εκεινους τους ασθενουντας, ινα παρ' υμων
εκεινοι μανθανοντες ταυτα, και της πονηρας απαλλαγεντες συνηθειας, ειλικρινη και
γνησιον τον Χριστιανισμον επιδειξωνται, και τας πονηρας φευξωνται των Ἰουδαιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

διαγωγας και συναγωγας, τας τε εν τηι πολει, τας τε εν τωι προαστειωι, τα σπηλαια
των ληιστων, τα των δαιμονων καταγωγια. Μη τοινυν προδωτε την σωτηριαν
εκεινων, αλλα περιεργασαμενοι και πολυπραγμονησαντες, τους νοσουντας
επαναγαγετε τωι Χριστωι, ινα και κατα τον παροντα βιον, και κατα την μελλουσαν
ζωην, την πολλωι των κατορθωματων μειζονα αντιδοσιν απολαβωμεν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα,
αμα τωι αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

48.903 Τηι προτεραιαι μακραν ομιλιαν ειπων κατα Ἰουδαιων και
βραγχωι κατασχεθεις απο του μηκους των ειρημενων, νυν ταυτην ειπεν.
Λογος εκτος.
αʹ.Τα θηρια εως μεν αν τας υλας νεμηται, και της προς ανθρωπους μαχης
αμελετητα οντα τυγχανηι, ημερωτερα πως εστι και πραοτερα· επειδαν δε αυτα
λαβοντες οι κυνηγεται εις τας πολεις αγαγωσι, και κατακλεισαντες προς τον των
θηριομαχων διεγειρωσι πολεμον, ειτα επιπηδησαντα σαρκος απογευσηται και αιμα
ανθρωπινον πιηι, ουκ αν ραιδιως ταυτης αποσταιη λοιπον της θοινης, αλλα μετα
πολλης επι ταυτην τρεχει την τραπεζαν της επιθυμιας. Τουτο δη και ημεις
πεπονθαμεν. Ἐπειδη γαρ της προς Ἰουδαιους ηψαμεθα μαχης, και επιπηδησαντες
αυτων ταις αναισχυντοις αντιῤρησεσι, τους λογισμους αυτων καθειλομεν, και παν
υψωμα επαιρομενον κατα της γνωσεως του Θεου, και τα νοηματα εξηιχμαλωτισαμεν
εις την υπακοην του Χριστου, επιθυμιαν πλειονα πως εσχηκαμεν των προς εκεινους
πολεμων. Ἀλλα τι παθω; Ὁρατε μοι την φωνην ασθενεστεραν γενομενην, και προς
τοσουτον παλιν μηκος αρκειν ου δυναμενην· και ταυτο μοι δοκω πασχειν νυν, οιον
αν ει τις στρατιωτης κατακοψας τινας των αντιπαλων, και μετα πολλου του θυμου
τηι φαλαγγι των εχθρων 48.904 επιπεσων, και πολλα σωματα κατενεγκων, ειτα
διακλασας το ξιφος, μετα αθυμιας προς τους εαυτου παλιν επαναστρεφοι. Μαλλον
δε το ημετερον χαλεπωτερον παθος. Στρατιωτηι μεν γαρ διακλασαντι το ξιφος εξεστι
παρ' ετερου τινος των εστωτων αρπασαι και τωι θυμωι χρησασθαι, και την προθυμιαν
επιδειξασθαι την πολλην· φωνης δε καμουσης, παρ' ετερου φωνην λαβειν ουκ ενι. Τι
ουν; υποστρεψομεν και ημεις; Ἀλλ' ουκ επιτρεπει της υμετερας αγαπης η τυραννις.
Αιδουμαι και του πατρος την παρουσιαν, αιδουμαι δε και την υμετεραν προθυμιαν.
∆ιο δη και τοις υπερ δυναμιν επιχειρησαι πειρασομαι, ταις ευχαις τουτου και τηι
υμετεραι το παν επιῤριψας αγαπηι. Μηδεις δε υμων ακαιριαν καταγινωσκετω του
λογου, ει, των μαρτυρων ημας καλεσαντων τημερον, ημεις την διηγησιν των
εκεινων αθλων αφεντες, προς Ἰουδαιους αποδυομεθα· και γαρ εκεινοις
ποθεινοτερος ουτος ο λογος· απο γαρ των ημετερων εγκωμιων ουδεν αν αυτοι
λαμπροτεροι γενοιντο. Τι γαρ αν δεοιντο της ημετερας γλωττης, ων και τα
παλαισματα υπερ την θνητην φυσιν εστι, και τα επαθλα υπερ δυναμιν και διανοιαν;
Κατεγελασαν της παρουσης ζωης, κατεπατησαν βασανιστηρια και κολασεις,
υπερειδον θανατου, προς τον ουρανον επτερωθησαν, απηλλαγησαν της ζαλης των
βιωτικων πραγματων, εις 48.905 τον ευδιον κατεπλευσαν λιμενα, ου χρυσον και
αργυρον και ιματια πολυτελη, αλλα θησαυρους ασυλους επιφερομενοι, υπομονην,
ανδρειαν και αγαπην. Εις τον Παυλου τελουσι χορον νυν, προ των στεφανων αυτων
πτερουμενοι τηι προσδοκιαι των στεφανων, και το του μελλοντος αδηλον λοιπον
διαφυγοντες. Τι ουν αν δεοιντο των ημετερων ουτοι λογων; ∆ια τουτο αυτη
ποθεινοτερα αυτοις η υποθεσις. Ἀπο μεν γαρ των ημετερων εγκωμιων, οπερ εφθην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

ειπων, ουδεν αυτοις εις την οικειαν δοξαν εσται πλεον· απο δε των κατα Ἰουδαιων
αγωνων πολλη γενοιτ' αν αυτοις ηδονη, και σφοδρα αν τουτων μαλιστα
επακουσαιεν των λογων των υπερ της δοξης του Θεου λεγομενων. Ἰουδαιους γαρ
μαλιστα μισουσιν οι μαρτυρες, επειδη τον υπ' εκεινων σταυρωθεντα σφοδρα
εφιλησαν. Ουτοι μεν γαρ ελεγον, Το αιμα αυτου εφ' ημας και επι τα τεκνα ημων·
εκεινοι δε και το αιμα το εαυτων εξεχεαν δια τον υπ' εκεινων αναιρεθεντα. Ὥστε
ηδεως αν τουτων επακουσαιεν των λογων. βʹ. Ὅτι μεν ουν, ει τελος εμελλε
ληψεσθαι η παρουσα δουλεια, και τουτο αν προειπον οι προφηται, και ουκ αν
εσιγησαν, ικανως απεδειξαμεν, τας αιχμαλωσιας απασας μετα προῤρησεως δειξαντες
επενεχθεισας αυτοις, την εν Αιγυπτωι, την εν Βαβυλωνι, την επι Ἀντιοχου του
Ἐπιφανους· εκαστηι γαρ τουτων και χρονον και τοπον προανακηρυχθεντα
απεδειξαμεν δια των θειων Γραφων· τηι παρουσηι δε ουδεις ωρισε χρονον προφητης,
αλλ' οτι μεν ηξει, και ερημωσει παντα, και μεταστησει την πολιτειαν, και μετα
ποσον χρονον της εκ της Βαβυλωνος επανοδου συμβησεται, προειπεν ο ∆ανιηλ. Ὅτι
δε εξει τελος, και στησεται που τα κακα ταυτα, ουτε εκεινος εδηλωσεν, ουτε αλλος
τις προφητης, αλλα και τουναντιον προειπεν, οτι εως συντελειας καθεξει αυτους η
δουλεια αυτη. Και μαρτυρει τοις ειρημενοις ο χρονος ο τοσουτος εξ εκεινου
γενομενος, και ουδε ιχνος, ουδε προοιμιον ουδεπω μεχρι και σημερον εμφηνας
χρηστης μεταβολης, και ταυτα πολλακις επιχειρησαντων αυτων αναστησαι τον
ναον. Και γαρ και απαξ, και δις, και τρις, επι Ἀδριανου και Κωνσταντινου και
Ἰουλιανου επιχειρησαντες διεκωλυθησαν· τοτε μεν υπο στρατιωτων, υστερον δε
πυρος των θεμελιων εκπηδησαντος, και κατασχοντος αυτους της ακαιρου
φιλονεικιας. Λοιπον δε ηδεως αν αυτους εροιμην εγω, Τινος ενεκεν, ειπε μοι, εν
Αιγυπτωι μεν τοσουτον διατριψαντες χρονον, απελαβετε την οικειαν πατριδα, και εις
Βαβυλωνα παλιν απαχθεντες, επανηλθετε εις τα Ἱεροσολυμα; Παλιν επι Ἀντιοχου
τοσαυτα παθοντες κακα, προς το προτερον επανηλθετε σχημα· και παλιν θυσιας, και
βωμον, και τα αγια των αγιων, και παντα μετα της προτερας απελαβετε αξιας. Νυνι
δε ουδεν τοιουτον γεγενηται· αλλ' εκατον και δις τοσουτων ετων και τρις και
τετρακις, και πολλωι πλειονων παρελθοντων· πεντακοσιοστον γαρ λοιπον εξ
εκεινου εστιν ετος μεχρις ημων· και ουδε αινιγμα τοιαυτης μεταβολης ορωμεν που
φαινομενον, αλλ' αποπεπτωκοτα αυτοις τα πραγματα τελεον, και ουδε οναρ
τοιαυτην ενδεικνυ48.906 μενα τινα προσδοκιαν οιαν το προτερον. Ει γαρ τας
αμαρτιας τας εαυτων προβαλλοιντο, και ειποιεν, οτι Ἐπειδη ημαρτομεν τωι Θεωι, και
προσεκρουσαμεν αυτωι, δια τουτο την οικειαν ουκ απολαμβανομεν χωραν, και οι
συνεχως κατηγορουντων των προφητων αναισχυντουντες, και τραγωιδουντων τας
μιαιφονιας αυτων αρνουμενοι, ουτοι νυν εξομολογησονται και καταγνωσονται των
οικειων αμαρτηματων· ηδεως αν αυτων εκαστον ερησομαι παλιν· ∆ια τας αμαρτιας
σου, ω Ἰουδαιε, εξω της Ἱερουσαλημ διατριβεις επι χρονον τοσουτον; Και τι το
κοινον και το παραδοξον; Μη γαρ νυν εν αμαρτιαις μονον ζητε, παρα δε την αρχην
εν δικαιοσυνηι και κατορθωμασιν; ουκ ανωθεν και εξ αρχης μυριαις συνανεστραφητε
παρανομιαις; ου μυρια κατηγορησεν υμων Ἰεζεκιηλ ο προφητης, οτε τας δυο πορνας
εισηγαγε, την Ὀλα, και την Ὀλιβα, λεγων, οτι Πορνειον ωικοδομησατε εν Αιγυπτωι,
και επεμαινεσθε τοις βαρβαροις, και τους αλλοτριους εθεραπευετε θεους; Τι δε; ουχι
της θαλασσης σχιζομενης, και των πετρων ρηγνυμενων, και τοσουτων θαυματων
γινομενων επι της ερημου, μοσχον προσεκυνησατε; ου τον Μωυσεα νυν μεν λιθοις
βαλλοντες, νυν δε ελαυνοντες, και ετεροις μυριοις τροποις ανελειν επεχειρησατε
πολλακις; ου διετελειτε βλασφημουντες εις τον Θεον; ου τωι Βεελφεγωρ ετελεσθητε;
ου τους υιους υμων εσφαξατε και τας θυγατερας υμων τοις δαιμονιοις; ου παν ειδος
ασεβειας και αμαρτιας επεδειξασθε; ουχ ο προφητης φησιν εκ προσωπου του Θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

προς υμας· Τεσσαρακοντα ετη προσωχθισα τηι γενεαι ταυτηι, και ειπον, Ἀει πλανωνται
τηι καρδιαι; Πως ουν ουκ απεστραφη υμας τοτε ο Θεος, αλλα μετα τας παιδοκτονιας,
μετα τας ειδωλολατρειας, μετα την πολλην αγνωμοσυνην, μετα την αφατον
αχαριστιαν, και προφητην αφηκεν ειναι παρ' υμιν τον μεγαν Μωυσεα, και σημεια
ειργαζετο θαυμαστα και παραδοξα; Και απερ επ' ουδενος των ανθρωπων εγενετο,
ταυτα εφ' υμων συνεβαινε, νεφελης μεν υμιν αντι οροφου τεταμενης, στυλου δε
αντι λαμπαδος υμιν προηγουμενου, και των πολεμιων αυτοματων υμιν
παραχωρουντων, των πολεων αυτοβοει σχεδον αλισκομενων Ουχ οπλων υμιν
εδεησεν, ου παραταξεως, ου μαχης· αλλ' εσαλπισατε μονον, και τα τειχη αυτοματα
κατελυετο. Ξενη τις ην υμιν η τροφη και παραδοξος, και βοαι ο προφητης λεγων·
Ἄρτον ουρανου εδωκεν αυτοις, αρτον αγγελων εφαγεν ανθρωπος, επισιτισμον
απεστειλεν αυτοις εις πλησμονην. Τινος ουν ενεκεν, ειπε μοι, τοτε μεν ασεβουντες,
ειδωλολατρουντες, παιδοκτονουντες, τους προφητας λιθαζοντες, μυρια εργαζομενοι
δεινα, τοσαυτης απελαυετε ευνοιας, τοσαυτης παρα του Θεου προστασιας· νυν δε ουκ
ειδωλολατρουντες, ουδε παιδας αποκτιννυντες, ουδε προφητας λιθαζοντες, εν
αιχμαλωσιαι διαγετε διηνεκει; Μη γαρ ετερος ην τοτε Θεος, και ετερος νυν; ουχι ο
αυτος εστιν ο και εκεινα οικονομων, και ταυτα νυν εργαζομενος; Τινος ουν ενεκεν,
ειπε μοι, οτε μεν μειζονα ην τα αμαρτηματα, πολλη ην υμιν η τιμη παρα του Θεου·
οτε δε ελαττονα πλημμελειτε νυν, παντελως υμας απεστραφη, και ατιμιαι παρεδωκε
διηνεκει; Ει γαρ νυν υμας δια τας αμαρτιας αποστρεφεται, πολλωι μαλλον τοτε
εχρην· ει δε τοτε ηνειχετο ασεβουντων υμων, πολλωι μαλλον νυν ανασχεσθαι εδει,
οτε ουδεν τοιουτον τολματε. Τι48.907 νος ουν ενεκεν ουκ ηνεσχετο; Καν υμεις
αισχυνησθε ειπειν την αιτιαν, εγω φανερως ερω· μαλλον δε ουκ εγω, αλλ' αυτη των
πραγματων η αληθεια. Ἐπειδη τον Χριστον απεκτεινατε, επειδη κατα του ∆εσποτου
τας χειρας εξετεινατε, επειδη το αιμα το τιμιον εξεχεατε, δια τουτο ουκ εστιν υμιν
διορθωσις, ουδε συγγνωμη λοιπον, ουδε απολογια. Τοτε μεν γαρ εις δουλους ην τα
τολμωμενα, εις Μωυσεα και Ἡσαΐαν και Ἱερεμιαν· τοτε ει και ασεβεια τις εγενετο,
αλλ' ουπω το κεφαλαιον των κακων ην τολμηθεν. Νυνι δε παντα απεκρυψατε τα
παλαια, ουδενι δε τροπωι παρανομιας υπερβολην κατελιπετε δια της εις Χριστον
μανιας· διο και μειζονως κολαζεσθε νυν. Ἐπει, ει μη τουτο εστι το αιτιον της
παρουσης υμων ατιμιας, τινος ενεκεν παιδοκτονουντων μεν υμων ο Θεος ηνεσχετο
τοτε, μηδεν δε τοιουτον τολμωντας αποστρεφεται νυν; Ἦ δηλον οτι και
παιδοκτονιας και πασης παρανομιας πολλωι χειρον ετολμησατε και μειζον, τον
Χριστον ανελοντες. γʹ. Ἔτι ουν ανεξεσθε πλανον αυτον και παρανομον καλειν,
ειπατε μοι· και ουκ απελθοντες εαυτους που κατορυξετε προς ουτω φανεραν
πραγματων αληθειαν αντιβλεποντες; Ει γαρ πλανος ην ο Ἰησους, καθαπερ φατε, και
παρανομος, και ευδοκιμησαι υμας εχρην, οτι αυτον απεκτεινατε. Ει γαρ ο Φινεες ενα
τινα ανελων, ολοκληρον την κατα του εθνους οργην επαυσεν· Ἔστη γαρ Φινεες,
φησι, και εξιλασατο, και εκοπασεν η θραυσις· και τοσουτους ασεβησαντας
ανθρωπους εξηρπασε της οργης του Θεου μιαι σφαγηι παρανομου τινος ανδρος·
πολλωι μαλλον εφ' υμων τουτο γενεσθαι εχρην, ει γε παρανομος ην ο υφ' υμων
σταυρωθεις. Τι δηποτε ουν ο μεν Φινεες ανδρα παρανομον ανελων εδικαιουτο, και
ιερωσυνηι ετιματο· υμεις δε, ως φατε, πλανον και αντιθεον τινα σταυρωσαντες, ου
μονον ουκ ευδοκιμειτε ουδε τιμασθε, αλλα και χαλεπωτερα επαθετε, η οτε τους
υιους υμων εσφαττετε; ουκ ευδηλον και τοις σφοδρα ανοητοις, οτι, επειδη εις τον
Σωτηρα και προστατην της οικουμενης παρηνομησατε, τοιαυτην υπομενετε δικην;
Καιτοι γε νυν και αιματων απεχεσθε μιαρων, και σαββατα τηρειτε· τοτε δε και εις
αυτην ενυβριζετε την ημεραν. Και ο Θεος επηγγελλετο δια του Ἱερεμιου, φειδεσθαι
της πολεως υμων, ει παυσοισθε αιροντες βασταγματα εν σαββατωι· αλλ' ιδου νυν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τουτο ποιειτε, και ουκ αιρετε βασταγματα εν σαββατωι, και ουδε ουτως
καταλλαττεται υμιν. Το γαρ αμαρτημα υμων εκεινο απαντων μειζον ην, ωστε
περιττος υμιν ουτος ο λογος ο των αμαρτιων. Ου γαρ δια τον λοιπον υμων βιον,
αλλα δι' εκεινο το τολμημα εν τοις παρουσιν εστε δεινοις. Ὥστε ει γε μη τουτο ην,
ουκ αν επι τοσουτον ο Θεος υμας απεστραφη, ει και μυρια ητε ημαρτηκοτες· και
δηλον εκ τε των ειρημενων απαντων, και τουτου ου μελλω λεγειν νυν. Τι δε τουτο
εστιν; Ἠκουσαμεν του Θεου πολλακις λεγοντος δια των προφητων προς τους
πατερας τους υμετερους, οτι Ὑμεις μεν αξιοι μυριων ητε κακων· εγω δε, φησι, ποιω
δια το ονομα μου, ινα μη βεβηλωθηι εν τοις εθνεσι. Και παλιν· Ου δι' υμας εγω ποιω,
οικος του Ἰσραηλ, αλλ' η δια το ονομα μου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Βαρυτερας
48.908 μεν τιμωριας ητε αξιοι και κολασεως· αλλ' ινα μη τις λεγηι, οτι ασθενων ο
Θεος, και μη δυναμενος σωσαι, αφηκε τους Ἰουδαιους ταις των πολεμιων χερσιν,
αντιλαμβανομαι και προΐσταμαι. Ὥστε ει παρανομος ην ο Χριστος, υμεις δε αυτον
εσταυρωσατε, και ει μυρια ητε ημαρτηκοτες, και πολλωι των προτερων χαλεπωτερα,
παντως αν υμας ο Θεος δια τουτο διεσωσεν, ινα μη το ονομα αυτου βεβηλωθηι, ινα
μη μεγας τις εκεινος νομιζηται, μηδε ειπηι τις, οτι δι' εκεινον ταυτα επαθετε. Ει γαρ
φαινεται δια την εαυτου δοξαν τα αμαρτηματα υμων παρορων, πολλωι μαλλον αν
τουτο εποιησε νυν, και την σφαγην απεδεξατο ταυτην, και τα πολλα αν υμων
εξηλειψεν αμαρτηματα. Ὅταν δε φαινηται εις τελος υμας αποστρεφομενος, ευδηλον
οτι δια της οργης ταυτης, και της εις τελος εγκαταλειψεως, δεικνυσι και τοις σφοδρα
αναισχυντουσιν, οτι ουχι παρανομος τις ην ο σφαγεις, αλλ' αυτος ο νομοθετης, και
των μυριων αγαθων αιτιος ο παραγενομενος. ∆ια τουτο οι μεν εις αυτον
ασεβησαντες υμεις, εν υβρει και ατιμιαι, οι δε προσκυνουντες αυτον ημεις,
ατιμοτεροι παντων υμων εμπροσθεν οντες, δια την του Θεου χαριν και σεμνοτεροι
παντων υμων εσμεν νυν, και εν μειζονι τιμηι καθεστηκαμεν. Και ποθεν δηλον οτι
απεστραφη, φησιν, ημας ο Θεος; Λογου γαρ ετι χρεια και αποδειξεως; ειπε μοι. Των
πραγματων αυτων βοωντων, και σαλπιγγος λαμπροτεραν αφιεντων φωνην, δια της
κατασκαφης της κατα την πολιν, δια της ερημωσεως του ναου, και δια των αλλων
απαντων των εις υμας συμβεβηκοτων, ετι δια λογων αποδειξιν επιζητειτε· Ἀλλ'
ανθρωποι, φησι, ταυτα ημιν επηγαγον, ουχ ο Θεος. Μαλιστα μεν ουν ο Θεος ταυτα
ειργασατο. Ει δε ανθρωποις ταυτα λογιζηι, σκοπησον παλιν εκεινο, οτι και ανθρωποι,
ει μη τωι Θεωι δοκουν ην τουτο, ει και ετολμων, ουκ αν ισχυσαν εις περας αυτα
αγαγειν. Ὅτε γουν την Περσιδα πασαν αγων επηλθεν ο βαρβαρος, και εξ επιδρομης
απαντας ληψεσθαι προσεδοκησε, και καθαπερ εν σαγηνηι τινι και δικτυοις εις την
πολιν απαντας ειχε συγκεκλεισμενους· ουχι τοτε δη, τοτε, επειδη ο Θεος ιλεως ην,
χωρις πολεμου και μαχης και συμβολης εκατον ογδοηκοντα πεντε χιλιαδας
στρατιωτων νεκρους αφεις παρ' υμιν, ουτως εφυγεν, αγαπων, ει διασωθειη μονος;
Και αλλους δε μυριους πολεμους ουτως εκρινεν ο Θεος πολλακις. Ὥστε και νυν, ει
μη αυτος ην ο καθαπαξ υμας αφεις, ουκ αν ισχυσαν οι την πολιν υμων καθελοντες,
και τον ναον ερημωσαντες, ουκ αν μεχρι τοσουτου τα της ερημιας εμεινεν· ουκ αν,
πολλακις υμων επιχειρησαντων, ανονητος η επιχειρησις γεγονεν. δʹ. Ουκ εντευθεν
δε μονον, αλλα και ετερωθεν υμας πεισαι πειρασομαι, οτι ουκ οικειαι δυναμει
εποιησαν οπερ εποιησαν εις υμας οι βασιλεις Ῥωμαιων, αλλα δια την οργην του
Θεου και την αυτου εγκαταλειψιν. Ει γαρ ανθρωπων ην εργον το γενομενον, εδει
μεχρι της αλωσεως στηναι τα υμετερα, και μη περαιτερω προελθειν υμων την
ατιμιαν. Κεισθω γαρ κατα τον υμετερον λογον, οτι τα τειχη κατεσκαψαν οι
ανθρωποι, και την πολιν καθειλον, και τον βωμον ανετρε48.909 ψαν· μη και τους
προφητας ανθρωποι επαυσαν; μη την του Πνευματος χαριν ανειλον; μη τα αλλα τα
σεμνα τα παρ' υμιν, αυτοι κατελυσαν, οιον το φωνην εκ του ιλαστηριου φερεσθαι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

την επι τωι χρισματι γενομενην ενεργειαν, την δηλωσιν την επι των λιθων του
ιερεως; Και γαρ η Ἰουδαικη πολιτεια ουχι κατωθεν πασας ειχε τας αρχας, αλλα τας
πλειους και σεμνοτερας ανωθεν εκ των ουρανων· οιον τι λεγω, θυσιας συνεχωρησε
γενεσθαι. Ὁ μεν ουν βωμος κατω ην, και τα ξυλα, και η μαχαιρα, και ο ιερευς· το δε
πυρ, το μελλον ιεναι εν τοις αδυτοις εκεινοις και τας θυσιας δαπαναιν, ανωθεν ειχε
την αρχην. Ου γαρ ανθρωπος εις τον ναον εισηγε πυρ, αλλα φλοξ ανωθεν
κατενεχθεισα, ουτω την επι της θυσιας διακονιαν επληρου. Και παλιν ει ποτε εδει τι
μαθειν, ανα μεσον των χερουβιμ εκ του ιλαστηριου φωνη τις εφερετο, και τα
μελλοντα προυλεγε. Παλιν επι των λιθων των επι του στηθους του αρχιερεως, οπερ
εκαλουν δηλωσιν, εγινετο τις εκλαμψις, και τα μελλοντα εσημαινε. Προς τουτοις,
ηνικα τινα χριεσθαι εδει, η του Πνευματος χαρις εφιπτατο, και το ελαιον ανεπηδα·
και προφηται τουτοις διηκονουν τοις πραγμασι, και νεφελη πολλακις και καπνος τα
αδυτα κατελαμβανεν. Ἵν' ουν μη αναισχυντωσιν οι Ἰουδαιοι, μηδε ανθρωποις
λογιζωνται την αυτων ερημωσιν, ουχι την πολιν μονον αφηκε πεσειν, και τον ναον
ερημωθηναι, αλλα και τα πραγματα εκεινα, απερ εκ των ουρανων τας αρχας ειχεν,
εκποδων γενεσθαι εποιησε, το πυρ, την φωνην, την των λιθων εκλαμψιν, τα αλλα
παντα τα τοιαυτα. Ὅταν ουν λεγηι σοι ο Ἰουδαιος, οτι ανθρωποι ημιν επολεμησαν,
ανθρωποι επεβουλευσαν, ειπε προς αυτον, Μαλιστα μεν ουκ αν επολεμησαν
ανθρωποι, ει μη ο Θεος συνεχωρησεν. Ἔστω δε, το τειχος σου καθειλον οι ανθρωποι·
μη το πυρ ανωθεν καταφερεσθαι ανθρωπος εκωλυσεν; μη την φωνην την εκ του
ιλαστηριου συνεχως ακουομενην ανθρωπος επεσχε; μη την δηλωσιν την επι των
λιθων; μη το χρισμα το ιερατικον; μη τα αλλα απαντα καθειλεν ανθρωπος; ουχ ο
Θεος ταυτα ανεστειλεν; Παντι που δηλον εστι. Τινος ουν ενεκεν ανειλεν; ουκ
ευδηλον, οτι μισησας υμας και αποστραφεις καθαπαξ; Ουχι, φησιν· αλλ' επειδη την
μητροπολιν ουκ εχομεν, δια τουτο ταυτα ουκ εχομεν. Τινος δε ενεκεν την
μητροπολιν ουκ εχετε; ουκ επειδη υμας ο Θεος εγκατελιπε; Μαλλον δε, ινα εκ
περιουσιας τα αναισχυντα αυτων εμφραξωμεν στοματα, φερε και τουτο δι' αυτων
αποδειξωμεν των Γραφων, οτι ουχ η του ναου κατασκαφη της κατα την προφητειαν
αναιρεσεως εστιν η αιτια, αλλ' η οργη του Θεου, και το μειζονως αυτον παροξυναι
νυν δια της εις τον Χριστον μανιας, η οτε τον μοσχον προσεκυνησαν. Ὅτε γουν ο
Μωυσης προεφητευσεν, ουτε ναος ην, ουτε βωμος, αλλα μυρια ασεβουντες
διετελουν, και το της προφητειας ουκ απεπτη χαρισμα, αλλα και ουτος αυτος ο
μεγας και γενναιος ανηρ, και ετεροι προς τουτωι παλιν εβδομηκοντα ανεδειχθησαν
τοτε προφηται. Και ου τοτε μονον, αλλα και μετα ταυτα ναου δοθεντος, και της
αλλης λατρειας απασης· ειτα εμπρησθεντος τουτου, και παντων αχθεντων εις
Βαβυλωνα, παλιν Ἰεζεκιηλ και ∆ανιηλ ου τα αγια των αγιων ορωντες, ου παρα τον
βωμον εστωτες, αλλ' εν μεσηι χωραι βαρβαρων, με48.910 ταξυ παρανομων και
ακαθαρτων οντες ανθρωπων, πνευματος επληρουντο, και τα μελλοντα προυλεγον,
και πολλωι των προτερων και πλειονα και παραδοξοτερα ειπον πραγματα, και οψιν
εθεασαντο θειαν, ως αυτοις δυνατον ην ιδειν. Τινος ουν ενεκεν, ειπε μοι, νυν ουκ
εχετε προφητας; ουκ ευδηλον, οτι του Θεου τα καθ' υμας αποστραφεντος; Τινος ουν
ενεκεν υμας απεστραφη; Ευδηλον και τουτο παλιν, οτι δια τον σταυρωθεντα και την
τολμαν την παρανομον εκεινην. Ποθεν τουτο δηλον, φησιν; Ἀφ' ων προ τουτου μεν
ασεβουντες, παντων επετυγχανετε, νυν δε δοκουντες επιεικεστερον ζηιν μετα τον
σταυρον, μειζονα υπομενετε τιμωριαν, και ουδενος απολαυετε των προτερων. εʹ.
Ἵνα δε και απ' αυτων των προφητων τουτο σαφως και διαῤρηδην παριστωντων την
αιτιαν των παροντων κακων μαθητε, ακουσατε τι φησιν Ἡσαΐας, πως και την
εσομενην ευεργεσιαν πασι δια του Χριστου προλεγει, και την υμετεραν
αγνωμοσυνην· Τωι μωλωπι αυτου, φησιν, ημεις ιαθημεν· την δια του σταυρου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

σωτηριαν πασι γενομενην προλεγων. Ειτα λεγων ημεις τινες, επηγαγε· Παντες ως
προβατα επλανηθημεν, ανθρωπος εν τηι οδωι αυτου επλανηθη. Και λεγων του
σταυρου τον τροπον, ουτω πως φησιν· Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος
εναντιον του κειροντος αυτον αφωνος, ουτως ουκ ανοιγει το στομα αυτου· εν τηι
ταπεινωσει αυτου η κρισις αυτου ηρθη. Και που ταυτα εστιν ιδειν εξελθοντα; Ἐν τωι
παρανομωι δικαστηριωι Πιλατου. Τοσαυτα γαρ καταμαρτυρησαντων αυτου, φησιν,
ουδεν απεκρινατο αυτοις ο Ἰησους· και ειπε προς αυτον ο ηγεμων· Ἀκουεις τι ουτοι
σου καταμαρτυρουσι; Και ουδεν απεκρινατο, αλλ' ειστηκει σιγων. Τουτο τοινυν ο
προφητης ανωθεν ελεγεν· Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον
του κειροντος αυτον αφωνος. Ειτα δεικνυς την παρανομιαν την εν τωι δικαστηριωι
γενομενην τοτε, φησιν· Ἐν τηι ταπεινωσει αυτου η κρισις αυτου ηρθη. Ουδεις αυτον
κατα τον του δικαιου λογον εψηφισατο τοτε, αλλ' εδεξαντο τας ψευδεις μαρτυριας
τας κατ' αυτου. Το δε αιτιον δια το μη βουλεσθαι αυτον επεξελθειν· ει γαρ εβουλετο,
παντα αν εδονησε και εσεισεν. Ει γαρ επι του σταυρου τοτε ων, τας πετρας διεῤρηξε,
την οικουμενην εσκοτισε, τας ακτινας απεστρεψε τας ηλιακας, νυκτα εν ημεραι
πανταχου της γης εποιησε, και εν τωι δικαστηριωι δυνατος ην τουτο ποιησαι. Ἀλλ'
ουκ ηθελησε, πραοτητα και επιεικειαν επιδεικνυμενος. ∆ια τουτο φησιν· Ἐν τηι
ταπεινωσει αυτου η κρισις αυτου ηρθη. Ειτα δεικνυς ως ουκ ανθρωπος ην εις των
πολλων, επηγαγε· Την δε γενεαν αυτου τις διηγησεται; Τις γαρ εστι περι ου φησιν
οτι Αιρεται απο της γης η ζωη αυτου; ∆ια τουτο και ο Παυλος φησιν· Ἡ ζωη ημων
κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι, η ζωη ημων, τοτε
και υμεις φανερωθησεσθε συν αυτωι εν δοξηι. Ἀλλ' οπερ προεθεμην ειπειν και δειξαι,
οτι δι' αυτον τα παροντα υπομενουσι κακα, ωρα λοιπον εισαγαγειν τον Ἡσαΐαν
λεγοντα. Που τοινυν τουτο φησι; Μετα το δικαστηριον, μετα την σφαγην, μετα την
αναληψιν, μετα το ειπειν οτι Αιρεται 48.911 απο της γης η ζωη αυτου, επηγαγε
λεγων· Και δωσω τους πονηρους αντι της ταφης αυτου, και τους πλουσιους αντι του
θανατου αυτου. Και ουχ απλως ειπεν, Ἰουδαιους, αλλα, Τους πονηρους. Τι γαρ
εκεινων πονηροτερον γενοιτ' αν, οι μετα τας τοσαυτας ευεργεσιας τον ευεργετην
εσφαττον; Ει μη εξεβη ταυτα, και ητιμωσθε νυν, και παντων απεστερησθε των
πατρυων, ει μη επεσεν υμων η πολις, και ερειπιον εγενετο ο ναος, και τραγωιδιαν
απασαν υπερεβη τα καθ' υμας, μη πιστευηις, ω Ἰουδαιε· ει δε τα πραγματα βοαι, και
τελος ελαβεν η προφητεια, τινος ενεκεν αναισχυντεις εικη και ματην; Που γαρ τα
σεμνα τα παρ' υμιν νυν; που ο αρχιερευς; που δε η στολη, και το λογειον, και η
δηλωσις; Μη γαρ μοι τους πατριαρχας τουτους ειπηις, τους καπηλους, τους εμπορους,
τους πασης παρανομιας γεμοντας. Ποιος ιερευς, ειπε μοι, χρισματος ουκ οντος
εκεινου του παλαιου, ουδε της αλλης αγιαστιας απασης; ποιος ιερευς, ειπε μοι,
θυσιας ουκ ουσης, ουδε βωμου, ουδε λατρειας; βουλει σοι τους περι της ιερωσυνης
λαλησω νομους, πως το παλαιον εγινοντο, ινα μαθηις οτι ουτοι οι νυν πατριαρχαι
παρ' υμιν λεγομενοι ουχ ιερεις εισιν, αλλα ιερεις υποκρινονται, και παιζουσι
καθαπερ εν τηι σκηνηι, μαλλον δε ουδε υποκρισιν διατηρησαι δυνανται· τοσουτον
ουχι της αληθειας μονον, αλλα και της υποκρισεως αυτης εξηκοντισθησαν.
Ἀναμνησθητι τοινυν πως Ἀαρων εγενετο ιερευς τοτε, ποσας επ' αυτωι θυσιας εθυσεν
ο Μωυσης, ποσα κατεβαλεν ιερεια, πως αυτον ελουσε, πως αυτου εχρισε τον λοβον
του ωτιου, την χειρα την δεξιαν, τον ποδα τον δεξιον· ειτα εις τα αγια των αγιων
εισηγαγεν· ειτα εκελευσε ρητον τινα αριθμον ημερων ενδον μειναι. Μαλλον δε και
αυτων αξιον ακουσαι των ρησεων. Αυτη, φησιν, η χρισις Ἀαρων, και η χρισις των
υιων αυτου. Και ελαλησε Κυριος προς Μωυσην λεγων· Λαβε Ἀαρων και τους υιους
αυτου, και τας στολας αυτων, και το ελαιον της χρισεως, και τον μοσχον τον περι
της αμαρτιας, και κριον, και εκκλησιασον την συναγωγην επι την θυραν της σκηνης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

του μαρτυριου. Και ειπε Μωυσης πασηι τηι συναγωγηι· Τουτο το ρημα ο ενετειλατο
Κυριος. Και επειδη προσηγαγεν αυτους δει γαρ συντεμειν, ελουσεν αυτους υδατι,
ενεδυσε τον χιτωνα, εζωσε την ζωνην, ενεδυσε τον επενδυτην, επεθηκε την
επωμιδα, εζωσεν αυτον, και συνεσφιγξεν, επεθηκε το λογειον, και επι το λογειον
την δηλωσιν και την αληθειαν, και την μιτραν επι την κεφαλην αυτου, και επι της
μιτρας το πεταλον το χρυσουν· ειτα λαβων απο του ελαιου, επεῤρανεν απ' αυτου επι
το θυσιαστηριον, και ηγιασεν αυτο, και τα σκευη, και τον λουτηρα, και την βασιν,
και ηγιασεν αυτα, και επεχεεν απ' αυτου επι την κεφαλην Ἀαρων· και τοις υιοις
αυτου ομοιως εποιησε, και προσηγαγε τον μοσχον. Και επειδη εθυσεν, επιθεντος
Ἀαρων τας χειρας, και των υιων αυτου, απο του αιματος λαβων, εθηκεν επι τα
κερατα του θυσιαστηριου, και εκαθαρισε το θυσιαστηριον, και το αιμα εξεχεεν επι
την βασιν του θυσιαστηριου, και ηγιασεν αυτο του εξιλασασθαι επ' αυτου. Ειτα
επειδη τινα εξ αυτου κατεκαυσε, τα μεν ενδον, τα δε εξω, ηγαγε παλιν κριον, και
αυτον ωλο48.912 καυτωσε· και προσηγαγε παλιν κριον ετερον τον της τελειωσεως,
και παλιν επιθεντος Ἀαρων και των υιων αυτου τας χειρας, εσφαξε· και απο του
αιματος αυτου λαβων, επεθηκεν επι τον λοβον του ωτιου Ἀαρων του δεξιου, και επι
το ακρον της χειρος αυτου της δεξιας, και επι το ακρον του ποδος του δεξιου, και
τοις υιοις αυτου ουτως εποιησεν. Ειτα τινα της θυσιας λαβων, επεθηκεν επι ταις
χερσιν Ἀαρων και των υιων αυτου, και ουτω προσηνεγκε. Και λαβων αιμα παλιν,
και εκ του ελαιου, εῤρανεν επι Ἀαρων, και τας στολας αυτου, και τους υιους αυτου,
και τας στολας των υιων αυτου. Και ηγιασεν αυτους, και εκελευσεν εψησαι κρεας εν
τηι αυληι της σκηνης, και εκει φαγειν αυτο· και απο της θυρας της σκηνης του
μαρτυριου ουκ εξελευσεσθε, φησιν, επτα ημερας εως η ημερα πληρωθηι, ημερα
τελειωσεως υμων· επτα γαρ ημερας τελειωσει τας χειρας υμων, ωστε εξιλασασθαι
περι υμων. Ὅταν ουν λεγηι οτι δια τουτων ο Ἀαρων ετελειωθη, δια τουτων
εκαθαρισθη, δια τουτων ηγιασθη, δια τουτων εξιλασατο τον Θεον, μηδεν δε τουτων
γινηται νυν, μητε θυσια, μητε ολοκαυτωσις, μητε αιματος ραντισμος, μητε ελαιου
χρισις, μητε σκηνη παρηι του μαρτυριου, μητε τον ωρισμενον των ημερων αριθμον
ενδον καθεζηται· ευδηλον οτι και ατελης και ακαθαρτος και εναγης και βεβηλος
εστιν ο παρ' αυτοις ιερευς νυν, και τον Θεον παροξυνει. Ει γαρ αλλως ουκ ενην
αυτον τελειωθηναι, αλλ' η δια τουτων, αναγκη πασα, τουτων μη γινομενων,
ιερωσυνην αυτοις μη συνεσταναι. Ὁραις οτι δικαιως ελεγον οτι ουχι της αληθειας
μονον, αλλα και αυτης της υποκρισεως του πραγματος εξηκοντισθησαν μακραν που
και ποῤρω γενομενοι; ςʹ. Ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν εστι μαθειν πως
σεμνον το της ιερωσυνης ην αξιωμα. Ὅτε γουν τωι Ἀαρων επανεστησαν μιαροι τινες
ανθρωποι και πανωλεθροι, της αρχης αυτον εκβαλλειν επιχειρουντες, και υπερ της
τιμης προς αυτον αμφισβητουντες· ο πραοτατος Μωυσης, βουλομενος αυτους πεισαι
δια των πραγματων αυτων, οτι ουχ ως αδελφον και προσηκοντα και οικειον επι
ταυτην ηγαγε την αρχην, αλλα τηι ψηφωι του Θεου πειθομενος ενεχειρισεν αυτωι την
ιερωσυνην εκεινην, εκελευσεν ανα εκαστην φυλην ραβδον κομισαι, ετι δε και τωι
Ἀαρων. Ἐπειδη δε εκομισαν, λαβων αυτας απασας, ενδον απεθετο, και αποθεμενος
την του Θεου λοιπον κρισιν αναμενειν εκελευσε την δια των ραβδων γινομενην
εκεινων. Ειτα αθροον των αλλων μενουσων επι του αυτου σχηματος, η του Ἀαρων
εβλαστησε μονη, και φυλλα ηνεγκε και καρπους, ινα μαθωσιν οτι ο της φυσεως
∆εσποτης παλιν αυτον εχειροτονει, αντι γραμματων τοις φυλλοις χρωμενος. Ὁ γαρ
ειπων εξ αρχης· Βλαστησατω η γη βοτανην χορτου, και την δυναμιν αυτης προς
καρπογονιαν διεγειρας, ουτος και το ξυλον τοτε εκεινο, ξηρον ον και ακαρπον, και
γης χωρις και ριζης, βλαστησαι εποιησε· και ην λοιπον ελεγχος και μαρτυς και της
εκεινων κακιας και της του Θεου κρισεως η ραβδος εκεινη, φωνην μεν ουκ αφιεισα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

σαλπιγγος δε λαμπροτερον δια της οψεως πασι παραινουσα, μηκετι τοις τοιουτοις
επιχειρειν πραγμασι. Και ου τουτο μονον, αλλα και ετερωι παλιν αυτον εχειροτονησε
τροπωι. Ἐπειδη γαρ πολλοι συσταντες επεθυμουν αυτου της τιμης περιμαχητον γαρ
πως η αρχη, και πολλοις επεραστον, εκελευσε πυρεια παλιν ενεγκοντας, και θυμιαμα
επιθεντας, την ανωθεν 48.913 αναμενειν ψηφον. Και θυμιωντων αυτων, η γη
διαστασα παντας κατεπιε τους συναιρομενους αυτοις, και τους τα πυρεια λαβοντας
ανωθεν κατεφλεξε πυρ. Και ινα μη τωι χρονωι ληθηι το γενομενον παραδοθεν αγνοειν
τους μετα ταυτα ποιηι την παραδοξον του Θεου ψηφον, προσεταξεν ο Μωυσης εκεινα
τα πυρεια λαβοντας περιελασαι τωι θυσιαστηριωι, ιν' ωσπερ η ραβδος χωρις φωνης
ηφιει φωνην δια της οψεως, ουτω και τα πεταλα ταυτα τοις μετα ταυτα διαλεγηται
πασι και παραινηι και συμβουλευηι, μηδαμως μιμεισθαι την των προτερων ανοιαν,
ινα μη την αυτην υπομεινωσι δικην. Ὁραις πως το παλαιον οι ιερεις εχειροτονουντο;
Νυνι δε παιγνια τα παρα Ἰουδαιοις παντα και γελως και αισχυνη και καπηλεια και
μυριας μεστα παρανομιας. Τουτοις ουν ακολουθεις, ειπε μοι, τοις απεναντιας αει
τοις του Θεου νομοις απαντα και ποιειν και λεγειν φιλονεικουσι, και προς τας
συναγωγας αυτων τρεχεις; και ου δεδοικας μη σκηπτος ανωθεν κατενεχθεις
καταφλεξηι σου την κεφαλην; Ουκ οιδας οτι, καν μη ληιστευηι τις, εν δε τωι των
ληιστευοντων σπηλαιωι φανηι, την αυτην εκεινοις διδωσι δικην; Και τι λεγω τα των
ληιστων; Ἴστε δηπου παντες και μεμνησθε, οτε τους ανδριαντας καθειλον παρ' ημιν
μιαροι τινες ανθρωποι και γοητες, πως ουκ εκεινοι μονον οι τολμησαντες, αλλα και
οσοι παροντες απλως τοις γενομενοις εφανησαν, εις δικαστηριον αναρπασθεντες και
συναπαχθεντες εκεινοις, την εσχατην εδωκαν δικην; Συ δε, ενθα Πατηρ υβριζεται,
και Υιος βλασφημειται, ενθα το Πνευμα το αγιον και ζωοποιον αθετειται, σπευδεις
τρεχειν, ειπε μοι; και ου δεδοικας ουδε φριττεις εις τους βεβηλους και ακαθαρτους
τοπους εκεινους σαυτον εισαγων; Και ποιαν εξεις, ειπε μοι, απολογιαν, τινα
συγγνωμην, εκων σεαυτον εις το βαραθρον ωθων, και κατα κρημνων αφιεις; Μη γαρ
μοι τουτο ειπηις, οτι νομος εκει κειται και προφητων βιβλια. Ουκ αρκει τουτο
ποιησαι τοπον αγιον. Τι γαρ μειζον εστι, βιβλια κεισθαι εν τοπωι, η φθεγγεσθαι τα
απο των βιβλιων; Ευδηλον οτι τα απο των βιβλιων φθεγγεσθαι και εχειν εν
διανοιαις. Τι ουν, ειπε μοι, επειδη ο διαβολος εφθεγξατο απο των Γραφων, αρα
ηγιασθη αυτου το στομα; Ουκ εστιν ειπειν, αλλ' εμεινεν ων διαβολος. Τι δε οι
δαιμονες; επειδη εκηρυττον και ελεγον· Ουτοι οι ανθρωποι δουλοι του Θεου εισι του
υψιστου, καταγγελλοντες υμιν οδον σωτηριας, αρα ουν δια τουτο εις τους
αποστολους αυτους ενταξομεν; Ουδαμως, αλλ' ομοιως αυτους μενομεν
αποστρεφομενοι και μισουντες. Ειτα ρηματα μεν προφερομενα ουχ αγιαζει, τα δε
βιβλια κειμενα αγιαζει; και πως αν εχοι τουτο λογον; ∆ια τουτο μαλιστα μεν μισω
την συναγωγην, επειδη τον νομον εχει και τους προφητας, και πλεον αυτην μισω
νυν, η ει μηδεν ειχε τουτων. Τι δηποτε; Ὅτι μεγα το δελεαρ, πολλη η απατη τοις
αφελεστεροις εντευθεν γινεται· επει και τον δαιμονα εκεινον δια τουτο
φθεγγομενον μαλλον η σιωπωντα ηλαυνεν ο Παυλος. ∆ιαπονηθεις γαρ, φησι, τωι
πνευματι ειπεν· Ἔξελθε απ' αυτης. Και τινος ενεκεν; Ἐπειδη εβοα· Ουτοι οι
ανθρωποι δουλοι του Θεου του υψιστου εισι. Σιγωντες μεν γαρ ουχ ουτως ηπατων,
φθεγγομενοι δε πολλους ημελλον των αφελεστερων υποσυρειν και 48.914 πειθειν,
και εν τοις αλλοις αυτοις προσεχειν. Ἵνα γαρ θυραν ανοιξωσι ταις εαυτων απαταις,
και τωι ψευδει πολλην δωσι παῤρησιαν, δια τουτο και αληθη τινα ανεμιξαν, καθαπερ
οι τα δηλητηρια κεραννυντες φαρμακα, μελιτι το στομα της κυλικος περιχριοντες,
ευπαραδεκτον ποιουσι την βλαβην. ∆ια τουτο δη μαλιστα Παυλος διεπονειτο, και
εσπευδεν αυτους επιστομισαι, επειδη μη την αυτοις προσηκουσαν ηρπαζον αξιαν.
∆ια τουτο καγω μισω Ἰουδαιους, επειδη νομον εχουσι, νομον υβριζοντες, και ταυτηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τους αφελεστερους δελεαζειν επιχειρουντες. Ουκ ην εγκλημα τοσουτον αυτοις, ει μη
πιστευοντες τοις προφηταις, ηπειθουν τωι Χριστωι. Νυν δε πασης απεστερηνται
συγγνωμης, εκεινοις μεν πειθεσθαι λεγοντες, καθυβριζοντες δε τον
προφητευομενον υπ' εκεινων. ζʹ. Ὅλως δε ει νομιζεις, διοτι νομος εκει κειται και
προφητων βιβλια, τον τοπον αγιον ειναι, ωρα σοι λοιπον και τα ειδωλα, και τους
ναους των ειδωλων αγιους ειναι νομιζειν. Και γαρ πολεμου ποτε καταλαβοντος τους
Ἰουδαιους, κρατησαντες οι Ἀζωτιοι, και την κιβωτον λαβοντες, εις το εαυτων ιερον
εισηγαγον. Ἆρα ουν δια τουτο αγιος ην ο ναος, επειδη την κιβωτον ειχεν; Ουδαμως,
αλλα και βεβηλος και ακαθαρτος. Και ευθεως τουτο δια των εργων εδεικνυτο. Ἵνα
γαρ μαθωσιν οι πολεμιοι οτι ου δι' ασθενειαν του Θεου, αλλα δια την παρανομιαν
των θεραπευοντων αυτον η ηττα γεγονε· και η κιβωτος ληφθεισα αιχμαλωτος, εν
αλλοτριαι γηι την ισχυν την οικειαν επεδεικνυτο, δις το ειδωλον χαμαι ριψασα, και
διακλασθηναι παρασκευασασα. Τοσουτον απειχεν αγιασαι τον τοπον, οτι και
επολεμει τωι τοπωι. Ἄλλως δε, ποια κιβωτος νυν παρα Ἰουδαιοις, οπου ιλαστηριον
ουκ εστιν, οπου ου χρισμος, ου διαθηκης πλακες, ου τα αγια των αγιων, ου το
καταπετασμα, ουκ αρχιερευς, ου θυμιαμα, ουχ ολοκαυτωσις, ου θυσια, ου τα αλλα τα
ποιουντα σεμνην την κιβωτον τοτε εκεινην; Ἐμοι των επι της αγορας πωλουμενων
κιβωτιων ουδεν αμεινον αυτη η κιβωτος διακεισθαι δοκει, αλλα και πολλωι χειρον.
Και γαρ τους παριοντας ουδεν μεν ταυτα βλαψαι δυναται, εκεινη δε πολλην καθ'
ημεραν τοις αυτηι προσιουσιν εργαζεται βλαβην. Ἀδελφοι, μη παιδια γινεσθε ταις
φρεσιν, αλλα τηι κακιαι νηπιαζετε, και τους προς ταυτα επτοημενους της ακαιρου
ταυτης αγωνιας απαλλαττοντες, παιδευσατε τι χρη φοβεισθαι και δεδοικεναι, ουχι
την κιβωτον ταυτην, αλλα το καταφθειρειν τον ναον του Θεου δια των εκει δρομων,
δια του προς τον Ἰουδαισμον συνειδοτος, δια της ακαιρου ταυτης παρατηρησεως.
Οιτινες γαρ, φησιν, εν νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσατε. Τουτο χρη
δεδοικεναι, μη κατα την ημεραν εκεινην ακουσητε παρα του μελλοντος κρινειν
υμας· Ὑπαγετε, ουκ οιδα υμας· τοις γαρ εμε σταυρωσασιν εκοινωνησατε, και τας
εορτας, ας κατελυσα, φιλονεικουντες μοι παλιν ανεστησατε, προς τας συναγωγας
εδραμετε των εις εμε παρανομησαντων Ἰουδαιων. Καγω μεν τον ναον καθειλον, και
ερειπιον εποιησα τον σεμνον εκεινον και φρικτα κατεχοντα πραγματα, υμεις δε
οικηματα, καπηλειων ουδεν αμεινον διακειμενα, και σπηλαια ληιστων εθεραπευετε.
Ει γαρ 48.915 τοτε, οτε τα χερουβιμ ην, οτε η κιβωτος, οτε ετι Πνευματος επηνθει
χαρις, νυν μεν ελεγεν, οτι Ἐποιησατε αυτον σπηλαιον ληιστων, νυν δε, οτι Οικον
εμποριου, δια τας παρανομιας αυτων και τας μιαιφονιας· νυν οτε αυτους η του
Πνευματος εγκατελιπε χαρις, και παντα εκεινα ανηιρηται τα σεμνα, τωι Θεωι
φιλονεικουντες, την παρανομον ταυτην επιτελουσι λατρειαν, τι αν τις προσειπων
τας συναγωγας αυτων, αξιαν εσται ευρηκως επωνυμιαν; Ει γαρ τοτε σπηλαιον
ληιστων ην, οτε ετι τα της πολιτειας εκρατει, νυν καν πορνειον, καν παρανομιας
χωριον, καν δαιμονων καταγωγιον, καν διαβολου φρουριον, καν ψυχων ολεθρον,
καν απωλειας απασης κρημνον και βαραθρον, καν οτιουν τις προσειπηι, ελαττον της
αξιας ερει. Ναον επιθυμεις ιδειν; μη δραμηις εις την συναγωγην, αλλα γενου συ ναος.
Ἕνα καθειλε ναον ο Θεος εν Ἱεροσολυμοις, και μυριους ανεστησεν εκεινου πολλωι
σεμνοτερους· Ὑμεις γαρ ναος Θεου εστε ζωντος, φησι. Καλλωπισον ταυτην την
οικιαν, απελασον παντα λογισμον πονηρον, ινα γενηι μελος του Χριστου τιμιον, ινα
γενηι ναος του Πνευματος· ποιησον και ετερους τοιουτους. Και καθαπερ πενητας
ορωντες ουκ αν παραδραμοιτε ραιδιως, ουτω και τον επι την συναγωγην τρεχοντα
βλεπων, μη παριδηις, αλλ' ωσπερ χαλινωι τινι τωι λογωι κατασχων εις την Ἐκκλησιαν
επαναγαγε. Αυτη πλειων εκεινης η ελεημοσυνη, και μυριων ταλαντων μειζον το
κερδος. Και 48.916 τι λεγω μυριων ταλαντων; και του κοσμου παντος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

φαινομενου, επει και ο ανθρωπος του κοσμου παντος τιμιωτερος· δια γαρ αυτον και
ουρανος και γη και θαλασσα γεγονε, και ηλιος και αστερες. Ἐννοησον τοινυν το
αξιωμα του σωζομενου, και μη καταφρονησηις αυτου της επιμελειας. Καν γαρ μυρια
τις καταβαληι χρηματα, ουδεν τοιουτον εργαζεται, οσον ο ψυχην διασωζων, και
πλανης απαγων, και προς ευσεβειαν χειραγωγων. Ὁ πενητι δους λιμον ελυσεν, ο τον
Ἰουδαΐζοντα διορθωσας ασεβειαν ανειλεν· εκεινος πενιαν παρεμυθησατο, ουτος
παρανομιαν εστησεν· εκεινος το σωμα οδυνης απηλλαξεν, ουτος και την ψυχην της
γεεννης εξηρπασεν. Ἔδειξα τον θησαυρον, μη προδωτε το κερδος. Ουκ εστιν
ενταυθα πενιαν αιτιασασθαι, ουκ εστι πτωχειαν προβαλεσθαι· ρηματων εστιν η
δαπανη, λογων εστι το αναλωμα. Μη τοινυν κατοκνησωμεν, αλλ', οση σπουδη και
προθυμια, τους αδελφους θηρευσωμεν τους ημετερους, και ακοντας εις τας οικιας
τας εαυτων αυτους ελκυσαντες. αριστον παραθωμεν, και τραπεζης αυτοις
κοινωνησωμεν σημερον, ινα επ' οψεσι ταις ημετεραις την νηστειαν λυσαντες, και
πληροφοριαν ημιν και πιστιν ικανην παρασχοντες της καλης ταυτης διορθωσεως,
και εαυτοις και ημιν των αιωνιων αγαθων γενωνται προξενοι, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα,
αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

48.915 ΚΑΤΑ ΙΟΥ∆ΑΙΩΝ Λογος εβδομος.
αʹ. Ἆρα κορον ελαβετε της προς Ἰουδαιους μαχης; η βουλεσθε και σημερον
της αυτης υποθεσεως αψωμεθα παλιν; Ει γαρ και πολλα τα εμπροσθεν ειρημενα,
αλλ' ομως υμας επιθυμειν οιμαι της αυτης ακροασεως παλιν. Ὁ γαρ της εις τον
Χριστον αγαπης ουκ εχων κορον, ουδε της προς τους μισουντας αυτον μαχης
ληψεται κορον ποτε. Χωρις δε τουτων, και αλλως ημιν αναγκαιος ουτος ο λογος· ετι
γαρ λειψανα των εορτων αυτων υπολελειπται. Ἀλλ' ωσπερ αυτων αι σαλπιγγες των
εν τοις θεατροις ησαν παρανομωτεραι, και αι νηστειαι μεθης και κωμου παντος ησαν
αισχροτεραι, ουτω και αι σκηναι αι νυν παρ' αυτων πηγνυμεναι, των πανδοχειων
των πορνας εχοντων και αυλητριδας ουδεν αμεινον διακεινται. Και μηδεις τολμαν
καταγινωσκετω του λογου· τολμα γαρ εσχατη και παρανομια το μη ουτως
υποπτευειν περι εκεινων. Ὅταν γαρ τωι Θεωι φιλονεικουντες, και τωι Πνευματι τωι
αγιωι αντιπιπτοντες πραττωσι, πως ου χρη τοιαυτην περι αυτων ψηφον εκφερειν;
Ἦν ποτε σεμνη αυτη η εορτη, οτε κατα νομον εγινετο, και του Θεου κελευοντος,
νυνι δε ουκ ετι· το γαρ αξιωμα αυτης απαν ανηιρηται τωι παρα γνωμην του Θεου
γινεσθαι. Και οι μαλιστα καθυβριζοντες και τον νομον και τας εορτας τας παλαιας,
ουτοι μαλιστα παντων εισιν οι δοκουντες νυν επιτελειν· οι δε μαλιστα τον νομον
τιμωντες ημεις, οι καθαπερ γεγηρακοτα ανθρωπον αναπαυοντες, και 48.916.30 ουχ
ελκοντες εις τα σκαμματα μετα την πολιαν, ουδε παρα καιρον αγωνιζεσθαι
αναγκαζοντες. Ὅτι γαρ ουκ εστι νομου καιρος νυν, ουτε της παλαιας πολιτειας,
ικανως μεν και εμπροσθεν απεδειξαμεν· φερε δη και τα λειψανα γυμνασωμεν
τημερον. Ἤρκει μεν ουν δειξαντα δια των προφητων απαντων, οτι το ποιειν τι
τοιουτον εξω των Ἱεροσολυμων παρανομια τις εστι και ασεβεια, απηλλαχθαι
πραγματων. Ει γαρ και αληθες ην, ο πανταχου κομπαζοντες αει ψιθυριζουσιν, οτι
την πολιν αποληψονται παλιν, ουδε ουτως απηλλαχθαι των της παρανομιας
εγκληματων εδυναντο. Πλην αλλ' ημεις εκ περιουσιας και τουτο απεδειξαμεν, οτι
ουτε αναστησεται λοιπον η πολις, ουτε αποληψονται την εαυτων πολιτειαν. Τουτου
δε αποδειχθεντος, και τα λοιπα απαντα συνωμολογητο, οιον ως ουτε θυσιας ειδος,
ουτε ολοκαυτωσεως, ουχ η του νομου δυναμις, ουκ αλλο τι της πολιτειας εκεινης
στηναι δυνησεται. Πρωτον μεν γαρ εκελευσεν ο νομος τρις του ενιαυτου παν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

αρσενικον εις τον ναον αναβαινειν· του δε ναου καταλυθεντος, αδυνατον τουτο
γενεσθαι. Μετα ταυτα παλιν επεταττε τον γονοῤρυη, τον λεπρον, την εν καταμηνιοις
γυναικα, την λεχω, θυσιας αναφερειν· και τουτο δε παλιν αδυνατον, ουκ οντος του
τοπου, ουδε του βωμου φαινομενου. Ἐκελευσεν αιδειν ιερους υμνους· και τουτο
εμπροσθεν απεδειξαμεν απο του τοπου κωλυομενον, και τους προφητας
εγκαλουντας, και λεγοντας οτι 48.917 ανεγνωσαν εξω νομον, και επεκαλεσαντο
ομολογιαν. Ὅταν τοινυν μηδε αναγινωσκεσθαι δυνατον ην τον νομον εξω της
πολεως, πως αυτον πραττειν εξω της πολεως δυνατον; ∆ια γουν τουτο και απειλων
αυτοις ελεγεν· Ουκ επισκεψομαι τας θυγατερας υμων, οταν εκπορνευσωσι, και τας
νυμφας υμων, οταν μοιχευσωσι. Τι δε τουτο εστι; Νομον υμιν αναγνους παλαιον,
σαφεστερον ποιησαι πειρασομαι. Τις ουν εστιν ο νομος; Ἐαν παραβηι γυνη κατα του
ανδρος αυτης, και παριδηι αυτον υπεριδουσα, και κοιμηθηι τις μετ' αυτης κοιτην
σπερματος, και λαθηι εξ οφθαλμων του ανδρος, και μαρτυς μη ηι κατ' αυτης, και μη ηι
συνειλημμενη, και επελθηι επ' αυτωι πνευμα ζηλωσεως, αυτη δε μη ηι μεμιασμενη. Ὃ
δε λεγει τοιουτον εστιν· Ἐαν μοιχευθηι, φησι, γυνη, και υποπτευσηι την μοιχειαν ο
ανηρ, η μη μοιχευθηι, ουτος δε υποπτευσηι, και μητε μαρτυς ηι, μητε κυησις
ελεγχουσα, αξει αυτην προς τον ιερεα, φησι, και προσοισει το δωρον αυτης αλευρον
κριθινον. Τι δηποτε ου σεμιδαλιν, ουκ αλευρον πυρου, αλλα κριθινον; Ἐπειδη
πενθος εστι και καταγνωσις και υποψια πονηρα το γινομενον, εμιμειτο την
συμφοραν της οικειας θυσιας το σχημα· δια γαρ τουτο φησιν· Ουκ επιχεεις επ' αυτο
ελαιον, ουδε επιθησεις επ' αυτο λιβανον. Ειτα δει γαρ επιτεμειν και προσαξει αυτην
ο ιερευς, και ληψεται υδωρ καθαρον εν αγγειωι οστρακινωι, και απο της γης της
ουσης επι του εδαφους λαβων, εμβαλει εις το υδωρ, και στησει την γυναικα, και
ορκιει αυτην, και ερει· Ει μη παρεβης μιανθηναι προς τον ανδρα τον σεαυτης, σωα
ισθι απο του υδατος του ελεγμου· ει δε παρεβης και μεμιανσαι, και εδωκε τις την
κοιτην αυτου εν σοι, πλην του ανδρος σου, δυη Κυριος σε εν αραι και ενορκιον εν
μεσωι του λαου. Τι εστιν, Ἐν αραι και ενορκιον; Ἵνα λεγωσι· Μη παθοιμι ως επαθεν η
δεινα γυνη. Ἐν τωι δουναι Κυριον την κοιλιαν σου εμπεπρισμενην, και εισελευσεται
το υδωρ το επικατηραμενον πρισαι την γαστερα σου. Και ερει η γυνη· Γενοιτο,
γενοιτο. Και εσται, εαν ηι μεμιασμενη, εισελευσεται το υδωρ του ελεγμου, και πρισει
την κοιλιαν αυτης, και εσται η γυνη εις αραν. Ἐαν δε μη μιανθηι η γυνη, αθυα εσται
και εκσπερματιει σπερμα. Ἐπει ουν εις αιχμαλωσιαν απελθοντων αυτων, ουδεν
τουτων γενεσθαι δυνατον ην, ουτε του ναου οντος, ουτε του βωμου, ουτε της
σκηνης, ουτε της θυσιας αναφερομενης, απειλων ελεγεν· Ουκ επισκεψομαι τας
θυγατερας υμων, οταν πορνευσωσι, και τας νυμφας υμων, οταν μοιχευσωσιν. βʹ.
Ὁραις απο του τοπου την ισχυν εχοντα τον νομον; Ὅτι δε ουτε τον ιερεα δυνατον
ειναι, της πολεως ουκ ουσης, δηλον εκ τουτου. Ὥσπερ γαρ βασιλεα ου δυνατον
ειναι, των στρατοπεδων ουκ οντων, ου διαδηματος, ουχ αλουργιδος, ου των αλλων
των την βασιλειαν συγκροτουντων· ουτως ουδε ιερεα δυνατον ειναι, θυσιας
ανηιρημενης, προσφορας κεκωλυμενης, των αγιων πεπατημενων, του σχηματος
παντος ηφανισμενου· η γαρ ιερωσυνη εν τουτοις απασιν ην. Ἤρκει μεν ουν, οπερ
εφθην ειπων, προς αποδειξιν ημιν του μητε θυσιας, μητε ολοκαυτωματα, μητε τους
λοιπους καθαρμους, μητε αλλο τι της 48.918 Ἰουδαικης πολιτειας επανηξειν· λοιπον
η αποδειξις του μηκετι στησεσθαι τον ναον. Ὥσπερ γαρ ουκ οντος τουτου νυν παντα
ανηιρηται, καν δοκηι τι γινεσθαι, παρανομως τολμαται· ουτως αποδειξαντος του
λογου οτι ουδεποτε επανηξει προς το οικειον σχημα, κακεινο συναποδεδεικται, οτι
ουτε η λοιπη λατρεια προς την προτεραν επανηξει καταστασιν παλιν, ουχ ιερευς
εσται τις, ου βασιλευς. Ει γαρ τοις εκ του σπερματος αυτων, καν τις ην των
ιδιωτευοντων, ουκ εφειτο γουν λατρευειν αλλογενεσι, πολλωι μαλλον αυτον τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

βασιλεα υποκεισθαι ετεροις, θεμις ουκ ην. Πλην αλλ' επειδη αγων ημιν εστι και
σπουδη, ουκ εκεινους επιστομισαι μονον, αλλα και την υμετεραν αγαπην σοφισαι,
φερε τουτο αυτο ετερωθεν αποδειξωμεν, οιον οτι και τα των θυσιων, και τα της
ιερωσυνης αυτων πεπαυται, ως μηκετι παλιν επανελθειν επι το προτερον εθος. Τις
ουν ταυτα φησιν; Ὁ θαυμαστος και μεγας προφητης ∆αυΐδ. Ουτος γαρ δηλων οτι
θυσιων η μεν εκβαλλεσθαι μελλει, η δε εισαγεσθαι, ουτως ελεγε· Πολλα εποιησας,
συ, Κυριε ο Θεος μου, τα θαυμασια σου, και τοις διαλογισμοις σου ουκ εστι τις
ομοιωθησεται σοι· απηγγειλα και ελαλησα. Ὅρα σοφιαν προφητου. Ειπων, Πολλα
εποιησας συ, Κυριε ο Θεος μου, τα θαυμασια σου, και εκπλαγεις την του Θεου
θαυματουργιαν, ουδεν περι της ορωμενης ημιν διαλεγεται κτισεως, ουρανου και γης
και θαλαττης και υδατος και πυρος, ου περι των κατ' Αιγυπτον γενομενων
παραδοξων εκεινων θαυματων, ου περι αλλων τινων τοιουτων σημειων, αλλα τινα
φησι θαυμαστα ειναι; Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας. Τι λεγεις; ειπε μοι·
τουτο εστι το παραδοξον και θαυμαστον; Ουχι, φησιν· ου γαρ δη τουτο μονον ειδεν,
αλλα προφητικοις ανωθεν καταμαθων οφθαλμοις την των εθνων προσαγωγην, και
πως οι τοις θεοις προσηλωμενοι, και θεραπευοντες λιθους, και των αλογων
αθλιωτερον διακειμενοι, εξαιφνης ανεβλεψαν, και τον των απαντων επεγνωσαν
∆εσποτην, και την μιαραν των δαιμονων λατρειαν αφεντες, καθαρως και αναιμωτι
τον Θεον εθεραπευον· και ετι συνιδων οτι ουκ εκεινοι μονον, αλλα και οι Ἰουδαιοι
οι ατελεστερον διακειμενοι, την δια θυσιων και ολοκαυτωματων και των αλλων
των σωματικων αφεντες θεραπειαν, επι την ημετεραν και ουτοι φιλοσοφιαν
ηχθησαν· και λογισαμενος την αφατον του Θεου φιλανθρωπιαν την υπερβαινουσαν
απαντα νουν, και εκπλαγεις οση των πραγματων γεγονε μεταβολη, και πως αυτα
μετεῤρυθμισε, και απο δαιμονων αγγελους τους ανθρωπους ειργασατο, και
πολιτειαν εισηγαγε των ουρανων αξιαν ταυτα δε απαντα εγενετο, της παλαιας
καταλυθεισης θυσιας, και ετερας επεισαχθεισης, της δια του σωματος του Χριστου,
εκπλαγεις και θαυμασας ελεγε· Πολλα εποιησας συ, Κυριε ο Θεος μου, τα θαυμασια
σου. Και οτι εκ προσωπου του Χριστου την προφητειαν ταυτην απασαν προλεγει,
ειπων, Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, επηγαγε, Σωμα δε κατηρτισω μοι· το
σωμα λεγων το δεσποτικον, την κοινην υπερ της οικουμενης γενομενην θυσιαν, η
τας ψυχας ημων εξεκαθηρε, και τας 48.919 αμαρτιας κατελυσε, και τον θανατον
εσβεσε, και τους ουρανους ανεωιξε, και πολλας και μεγαλας ημιν ελπιδας υπεδειξε,
και τα αλλα παντα κατεσκευασεν· απερ ουν και ο Παυλος ειδως, εβοα λεγων· Ὢ
βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου! ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου,
και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου! Ταυτα ουν απαντα προορων ελεγε· Πολλα εποιησας
συ, Κυριε ο Θεος μου, τα θαυμασια σου. Ειτα ειπων εκ προσωπου του Χριστου, οτι
Ὁλοκαυτωματα και περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας, επηγαγε· Τοτε ειπον, ιδου ηκω.
Τοτε· ποτε; Ὅτε των τελειοτερων διδαγματων εστιν ο καιρος· τα μεν γαρ ατελεστερα
δια των δουλων αυτου μαθειν εδει, τα δε υψηλοτερα και υπερβαινοντα την φυσιν
την ανθρωπινην παρ' αυτου του νομοθετου· δια τουτο και ο Παυλος ελεγε·
Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πατρασιν ημων εν τοις
προφηταις, επ' εσχατου των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι, ον εθηκε
κληρονομον παντων, δι' ου και τους αιωνας εποιησε. Και παλιν ο Ἰωαννης, Ὁ νομος
δια Μωσεως εδοθη,η δε χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο. Ὥστε του
νομου μεγιστον και τουτο εγκωμιον, το παρασκευασαι τωι διδασκαλωι την φυσιν την
ανθρωπινην. Ειτα, ινα μη νομισηις αυτον προσφατον ειναι Θεον, μηδε καινοτομιαν
τινα εισαγειν, ακουσον τι φησιν· Ἐν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου. Παλαι
μου, φησι, την παρουσιαν προανεφωνησαν οι προφηται, και εν αρχηι των βιβλιων
την γνωσιν της εμης θεοτητος τοις ανθρωποις παρηνοιξαν. γʹ. Ὅταν ουν ο Θεος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

λεγηι, εν αρχηι της κτισεως, Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν
ημετεραν, αινιγματωδως ημιν του Υιου την θεοτητα αποκαλυπτει, προς ον
διαλεγεται. Ειτα δεικνυς ως ουκ εναντια αυτη τηι προτεραι πολιτειαι, αλλα και τουτο
θελημα Θεου ην, καταλυθηναι μεν εκεινην την θυσιαν, αντεισαχθηναι δε ταυτην
επιτασις γαρ ην της διορθωσεως, ουκ εναντιωσις ουδε μαχη, ειπων, Ἐν κεφαλιδι
βιβλιου γεγραπται περι εμου, επηγαγε, Του ποιησαι το θελημα σου, ο Θεος,
εβουληθην, και τον νομον σου εν μεσωι της κοιλιας μου· ειτα λεγων, τι ποτε εστι το
θελημα του Θεου, παρεις θυσιαν ειπειν, και ολοκαυτωματα και προσφορας και
πονους και ιδρωτας, φησιν, Ευηγγελισαμην δικαιοσυνην εν Ἐκκλησιαι μεγαληι. Τι
ποτε εστιν, Ευηγγελισαμην δικαιοσυνην; Ουκ ειπεν απλως, Ἔδωκα, αλλ',
Ευηγγελισαμην. Τι δηποτε; Ὅτι ουκ απο κατορθωματων, ουδε πονων, ουδε αμοιβης,
αλλ' απο χαριτος μονης το γενος εδικαιωσε το ημετερον. Ὅπερ ουν και ο Παυλος
δηλων ελεγε· Νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται· δικαιοσυνη δε
Θεου δια πιστεως Ἰησου Χριστου, ου δια καματου τινος και πονου. Και ταυτης δε
επιλαμβανομενος της μαρτυριας ουτως ελεγε· Σκιαν γαρ εχων ο νομος των
μελλοντων αγαθων, ουκ αυτην την εικονα των πραγματων, κατ' ενιαυτον ταις
αυταις θυσιαις αις προσφερουσιν εις το διηνεκες ουδεποτε δυναται τους
προσερχομενους τελειωσαι. ∆ιο εισερχομενος εις τον κοσμον λεγει, θυσιαν και
προσφοραν ουκ ηθελησας, 48.920 σωμα δε κατηρτισω μοι, την εισοδον του
Μονογενους εις τον κοσμον λεγων, την δια σαρκος οικονομιαν. Ουτω γαρ προς ημας
παρεγενετο, ου τοπον αμειψας εκ τοπου, πως γαρ ο πανταχου ων, και παντα
πληρων; αλλα δια σαρκος ημιν φανερωθεις. Ἀλλ' επειδη ουχι προς Ἰουδαιους εστιν
ημιν η μαχη μονον, αλλα και προς Ἕλληνας και πολλους των αιρετικων, φερε
βαθυτερον τι νοημα ενταυθα υμιν αποκαλυψωμεν, και ζητησωμεν, τι δηποτε, μυριας
εχων μαρτυριας ο Παυλος, αι τον νομον αργειν ποιουσι και την παλαιαν πολιτειαν,
ταυτης εμνημονευσεν. Ουδε γαρ απλως ουδε ως ετυχε τουτο εποιησεν, αλλα μετα
τινος λογου και σοφιας αφατου. Ὅτι γαρ και ετερας ειχε μαρτυριας μακροτερας και
σφοδροτερας, ειπερ εβουλετο παραγαγειν, υπερ της υποθεσεως ταυτης, παντες αν
ομολογησαιεν. Και γαρ και ο Ἡσαΐας φησιν, Ουκ εστι μοι θελημα εν υμιν· πληρης
ειμι ολοκαυτωματων κριων, και στεαρ αρνων και αιμα ταυρων και τραγων ου
βουλομαι, ουδε εαν ερχησθε οφθηναι μοι. Τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των χειρων
υμων; Ἐαν προσφερητε μοι σεμιδαλιν, ματαιον· θυμιαμα βδελυγμα μοι εστιν. Και
ετερωθι παλιν· Ου νυν εκαλεσα σε, Ἰακωβ, ουδε εγκοπον σε εποιησα, Ἰσραηλ, ουκ
εδοξασας με εν θυσιαις, ουδε εδουλευσας μοι εν δωροις σου, ουδε εγκοπον σε
εποιησα εν λιβανωι, ουδε εκτησω μοι αργυριου θυμιαμα, Και ο Ἱερεμιας δε, Ἱνατι μοι
λιβανον εκ Σαβα φερεις και κινναμωμον εκ γης μακροθεν; Τα ολοκαυτωματα υμων
ουχ ηδυναν με. Και παλιν· Συναγαγετε τα ολοκαυτωματα υμων μετα των θυσιων
υμων, και φαγετε κρεα. Και ετερος δε των προφητων ουτως ελεγεν· Μεταστησον απ'
εμου ηχον ωιδων σου, και ψαλμον οργανων σου ουκ ακουσομαι. Και παλιν αλλαχου
των Ἰουδαιων λεγοντων, Ει προσδεξεται Κυριος εν ολοκαυτωμασιν, ει δωσω
πρωτοτοκα μου υπερ ασεβειας μου, καρπον κοιλιας μου υπερ αμαρτιας ψυχης μου;
και ο προφητης επιτιμων αυτοις ελεγεν, Ἀπηγγελη σοι, ανθρωπε, τι καλον, και τι
Κυριος ο Θεος εκζητει παρα σου, αλλ' η αγαπαιν ελεον, και ποιειν κριμα και
δικαιοσυνην, και ετοιμον ειναι πορευεσθαι οπισω Κυριου του Θεου σου. Και ο ∆αυιδ
ουτως ελεγεν· Ου δεξομαι εκ του οικου σου μοσχους, ουδε εκ των ποιμνιων σου
χιμαῤρους. Τινος ουν ενεκεν τοσαυτας εχων μαρτυριας ειπειν, δι' ων ο Θεος
φαινεται τας θυσιας παραιτουμενος εκεινας, τας νουμηνιας, τα σαββατα, τας εορτας,
πασας εκεινας αφεις, ταυτης εμνησθη μονης; Ουχ απλως ουδε ως ετυχεν, αλλ' ηδη
την αιτιαν ερουμεν. Πολλοι των απιστων και Ἰουδαιων αυτων μαχομενοι προς ημας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

λεγουσιν, οτι η παλαια καταλελυται πολιτεια ου δια το ατελεστον αυτης, ουδε δια το
μειζονα εισενεχθηναι την ημετεραν πολιτειαν, αλλα δια την πονηριαν των τοτε
προσφεροντων τας θυσιας. Ὁ γουν Ἡσαΐας φησιν· Ἐανεκτεινητε τας χειρας υμων,
αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων· και εαν πληθυνητε την δεησιν, ουκ
εισακουσομαι υμων. Ειτα την αιτιαν προσθεις, επαγει λεγων· Αι γαρ χειρες υμων
48.921 αιματος πληρεις. Τουτο δε ουκ εστι των θυσιων κατηγορια, αλλα της των
προσαγοντων πονηριας εγκλημα, και δια τουτο ουκ εδεχετο τας θυσιας, επειδη
μιαραις αυτας προσηγον χερσι. Παλιν ο ∆αυιδ ειπων, οτι Ου δεξομαι εκ του οικου
σου μοσχους, ουδε εκ των ποιμνιων σου χιμαῤρους, επηγαγε λεγων· Τωι δε
αμαρτωλωι ειπεν ο Θεος· Ἱνατι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου, και αναλαμβανεις την
διαθηκην μου δια του στοματος σου; Συ δε εμισησας παιδειαν, και εξεβαλες τους
λογους μου εις τα οπισω. Ει εθεωρεις κλεπτην, συνετρεχες αυτωι, και μετα μοιχων
την μεριδα σου ετιθεις. Το στομα σου επλεονασε αδικιαν, και η γλωσσα σου
περιεπλεκε δολιοτητας. Καθημενος κατα του αδελφου σου κατελαλεις, και κατα του
υιου της μητρος σου ετιθεις σκανδαλον. Ὅθεν δηλον οτι ουχ απλως ενταυθα
παρηιτησατο τας θυσιας, αλλ' επειδη εμοιχευον, επειδη εκλεπτον, επειδη τοις
αδελφοις επεβουλευον. Και εκαστος δε, φησι, των προφητων, κατηγορων των
προσαγοντων τας θυσιας, ουτως αυτας τον Θεον παραιτεισθαι λεγει. δʹ. Ταυτα οι
αντιλεγοντες ημιν λεγουσιν· αλλ' αρκουσαν εδωκεν αυτοις πληγην ο Παυλος, και
ικανως αυτων επεστομισε την αναισχυντιαν δια της μαρτυριας ταυτης. Βουλομενος
γαρ δειξαι οτι αυτην την πολιτειαν ως ατελεστεραν απωσατο ο Θεος και αργειν
εποιησε, ταυτης επελαβετο της μαρτυριας, εν ηι κατηγορια μεν των προσαγοντων
ουκ εστι, το δε ατελες αυτης γυμνον αυτο καθ' εαυτο φαινεται. Ὁ γαρ προφητης
ουδεν κατηγορησας των Ἰουδαιων, απλως ουτω φησιν· Θυσιαν και προσφοραν ουκ
ηθελησας, σωμα δε κατηρτισω μοι, ολοκαυτωματα και περι της αμαρτιας ουκ
ηυδοκησας. Και ερμηνευων τουτο ο Παυλος ελεγεν· Ἀναιρει το πρωτον, ινα το
δευτερον στησηι. Ει μεν γαρ ειπε, Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, και εσιγησεν,
ειχεν αν τινα χωραν εις απολογιαν ο λογος· νυν δε ειπων, Σωμα δε κατηρτισω μοι,
και δειξας ετεραν εισενηνεχθεισαν θυσιαν, ουδεμιαν λοιπον ελπιδα εδωκε του παλιν
εκεινην επανελθειν. Και αυτο τουτο ερμηνευων ο Παυλος ελεγεν, οτι ∆ια της
προσφορας ταυτης ηγιασμενοι εσμεν εν τωι θεληματι του Χριστου. Ει γαρ αιμα
ταυρων και τραγων, φησι, και σποδος δαμαλεως ραντιζουσα τους κεκοινωμενους
αγιαζει προς την της σαρκος καθαροτητα, ποσωι μαλλον το αιμα του Χριστου, ος δια
Πνευματος αγιου προσηνεγκεν εαυτον αμωμον, καθαριει την συνειδησιν ημων απο
νεκρων εργων; Ὅτι μεν ουν εκεινα πεπαυται, και ετερα αντεισενηνεκται, και ουκ ετι
λοιπον αναστησεται, ικανως εντευθεν αποδεδεικται. Φερε δη λοιπον, ο παλαι
εσπουδαζομεν δειξαι, οτι και της ιερωσυνης ο τροπος εκεινος ουκ ετι φαινεται, ουδε
επανηξει παλιν, ρητως τουτο και σαφως απο των Γραφων αυτων ποιησωμεν
φανερον, ολιγα προτερον υμιν προειποντες, ωστε σαφεστεραν γενεσθαι των
λεγομενων την ερμηνειαν. Ἀβρααμ επανελθων απο της Περσιδος εγεννησε τον
Ἰσαακ, ειτα εκεινος τον Ἰακωβ, ο Ἰακωβ τους δωδεκα πατριαρχας, εξ ων εγενοντο
δεκα και δυο φυλαι, μαλλον δε τρισκαιδεκα· 48.922 αντι γαρ του Ἰωσηφ οι παιδες
αυτου, Ἐφραιμ και Μανασσης εγενοντο φυλαρχοι. Και καθαπερ εκαστωι των υιων
Ἰακωβ επωνυμος ην φυλη, του Ῥουβιμ, του Συμεων, του Λευι, του Ἰουδα, του
Νεφθαλιμ, του Γαδ, του Ἀσηρ, του Βενιαμιν, ουτως επι του Ἰωσηφ οι παιδες οι
εκεινου, Μανασσης και Ἐφραιμ, δυο φυλων γεγονασιν επωνυμοι· και εκαλειτο φυλη
η μεν του Ἐφραιμ, η δε του Μανασση. Των τρισκαιδεκα τοινυν τουτων φυλων, αι
μεν αλλαι πασαι αγρους εσχον και προσοδους πολλας, και εγεωργουν πασαι, και τα
αλλα απαντα επραττον τα βιωτικα· η δε του Λευι φυλη ιερωσυνηι τιμηθεισα, μονη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

των μεν βιωτικων εργων απηλλακτο, και ουδε εγεωργουν, ουδε τεχνας μετηιεσαν,
ουδε αλλο τι τοιουτον ουδεν επραγματευοντο, αλλα τηι ιερωσυνηι προσειχον μονηι,
και δεκατας ελαμβανον παρα παντος του λαου, και οινου και πυρου και κριθων, και
των αλλων απαντων, τας δεκατας αυτοις εδιδοσαν παντες, και τουτο ην αυτοις
προσοδος· και ουκ εξην εξ ουδεμιας αλλης φυλης ιερεα γενεσθαι ποτε. Ἀπο γαρ
ταυτης εγενετο της φυλης Ἀαρων, της του Λευι λεγω, και κατα διαδοχην οι εγκονοι
εκεινου την ιερωσυνην εδεχοντο, και ουδεις ουδεποτε εξ ετερας εγενετο φυλης
ιερευς. Ουτοι τοινυν οι Λευῗται δεκατας παρ' αυτων ελαμβανον, και ουτως
ετρεφοντο. Ἀλλα και προ του Ἰακωβ και του Ἰσαακ, επι του Ἀβρααμ, ουπω
γενομενου Μωυσεως, ουδε νομου γραφεντος, ουδε της ιερωσυνης της Λευιτικης
δηλης ουσης, ου σκηνης, ου ναου γενομενου, ου των φυλων διακεκριμενων, ου της
Ἱερουσαλημ φαινομενης, ουδενος ολως ουδεπω των κατα Ἰουδαιους πραγματων
αρχην λαβοντος, εγενετο τις Μελχισεδεκ ιερευς του Θεου του υψιστου. Ουτος ο
Μελχισεδεκ ομου και βασιλευς και ιερευς ην· τυπος γαρ εμελλεν εσεσθαι του
Χριστου, και μεμνηται αυτου σαφως η Γραφη. Ἐπειδη γαρ ο Ἀβρααμ τοις Περσαις
επιπεσων, και τον αδελφιδουν τον εαυτου τον Λωτ εξαρπασας των εκεινων χειρων,
και τα λαφυρα λαβων παντα, επανηιει νικησας κατα κρατος εκεινους, ουτω πως περι
του Μελχισεδεκ η Γραφη φησι· Και Μελχισεδεκ βασιλευς Σαλημ εξηνεγκεν αρτους
και οινον· ην δε ιερευς του Θεου του υψιστου, και ηυλογησε τον Ἀβρααμ, και ειπεν·
Ευλογημενος Ἀβρααμ τωι Θεωι τωι υψιστωι, ος εκτισε τον ουρανον και την γην, και
ευλογητος ο Θεος ο υψιστος, ος παρεδωκε τους εχθρους σου υποχειριους σοι. Και
εδωκεν αυτωι δεκατην απο παντων Ἀβρααμ. Ἂν τοινυν φανηι τις των προφητων,
λεγων, οτι μετα τον Ἀαρων και την ιερωσυνην εκεινην και τας θυσιας ταυτας και
τας προσφορας αναστησεται ιερευς ετερος, ουκ απο της φυλης εκεινης, αλλ' εξ
ετερας αφ' ης ουδεποτε γεγονεν ιερευς, ου κατα την ταξιν Ἀαρων, αλλα κατα την
ταξιν Μελχισεδεκ, ευδηλον οτι η μεν παλαια πεπαυται ιερωσυνη, ετερα δε νεα
αντεισενηνεκται. Ει γαρ εμελλεν η παλαια κρατειν, ου κατα την ταξιν Μελχισεδεκ,
αλλα κατα την ταξιν Ἀαρων, εδει λεγεσθαι. Τις ουν τουτο φησιν; Αυτος ουτος ο περι
των θυσιων ειπων, περι του Χριστου διαλεγομενος· και που τουτο φησιν· Ειπεν ο
Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου. 48.923 εʹ. Ειτα, ινα μη περι τινος των
πολλων ανθρωπων τουτο υποπτευηι τις λεγεσθαι, ου φησιν αυτο ο Ἡσαΐας, ουτε
Ἱερεμιας, ουτε αλλος τις προφητης ιδιωτης γενομενος, αλλ' αυτος ο βασιλευς, ινα
μαθηις, οτι ο βασιλευς δε Κυριον εαυτου ουδενα καλεσαι δυναται, αλλ' η τον Θεον
μονον. Ει μεν γαρ ιδιωτης ην, ισως αν τις ειπε των αναισχυντουντων, οτι περι
ανθρωπου λεγει· νυνι δε βασιλευς ων ανθρωπον εαυτου Κυριον ουκ αν εκαλεσεν.
Πως δ' αν, ει περι τινος των πολλων ανθρωπων ελεγε ταυτα ο ∆αυιδ, ειπεν αν, οτι εκ
δεξιων εκαθισε της αποῤρητου και μεγαλης δοξης εκεινης; τουτο γαρ αμηχανον.
Περι δε τουτου φησιν· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου, Καθου εκ δεξιων μου, εως αν
θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. Ειτα, ινα μη νομισηις, αυτον ασθενη
ειναι και αδυνατουντα, επηγαγε, Μετα σου η αρχη εν ημεραι της δυναμεως σου. Και
σαφεστερον δηλων ελεγεν, Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε. Προ εωσφορου
δε ουδεις ανθρωπων γεγεννηται. Συ ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν
Μελχισεδεκ. Ουκ ειπε, κατα την ταξιν Ἀαρων. Ἐρωτησον τοινυν τον Ἰουδαιον, ει μη
εμελλεν η ιερωσυνη καταλυεσθαι η παλαια, τινος ενεκεν ετερον εισηγαγεν ιερεα
κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. Εις τουτο γουν αυτο το χωριον ελθων ο Παυλος, ορα
πως αυτο σαφεστερον εποιησεν. Ειπων γαρ περι του Χριστου, οτι καθως εν ετερωι
λεγει, Συ ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ, επηγαγε· Περι ου πολυς
ημιν ο λογος και δυσερμηνευτος. Ειτα, επιτιμησας τοις μαθηταις, δει γαρ επιτεμειν,
λεγει, τις εστιν ο Μελχισεδεκ, και επαγει την ιστοριαν, ουτω λεγων· Ουτος ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

συναντησας Ἀβρααμ υποστρεφοντι απο της κοπης των βασιλεων, και ευλογησας
αυτον, ωι και δεκατην εμερισεν απο παντων Ἀβρααμ. Ειτα, εκκαλυπτων το θεωρημα
του τυπου, Θεωρειτε δε πηλικος ουτος, φησιν, ωι και δεκατην εμερισεν απο παντων
Ἀβρααμ ο πατριαρχης. Τουτο δε ουχ απλως ελεγεν, αλλ' ενδειξασθαι βουλομενος,
οτι πολλωι μειζων η καθ' ημας ιερωσυνη της Ἰουδαικης. Και εν τοις τυποις αυτοις
των πραγματων προλαβουσα η υπεροχη διαδεικνυται. Ὁ γαρ Ἀβρααμ του Ἰσαακ
πατηρ ην, και του Ἰακωβ παππος, και Λευι προγονος· του γαρ Ἰακωβ ην υιος ο Λευΐ.
Ἀπογαρ Λευι η ιερωσυνη παρα Ἰουδαιοις την αρχην ελαβεν. Ἀλλ' ουτος ο Ἀβρααμ ο
προγονος των Λευιτων και των Ἰουδαικων ιερεων, επι του Μελχισεδεκ, ος ην τυπος
της καθ' ημας ιερωσυνης, λαικου ταξιν επειχε· και τουτο δι' αμφοτερων εδηλωσε,
και δια του δουναι δεκατην αυτωι· οι γαρ λαικοι τοις ιερευσι τας δεκατας διδοασι· και
οτι ηυλογηθη παρ' αυτου· οι γαρ λαικοι παρα των ιερεων ευλογουνται. Παλιν ορα
ποση η υπεροχη της καθ' ημας ιερωσυνης, οταν Ἀβρααμ ο πατριαρχης των
Ἰουδαιων, ο προγονος των Λευιτων, ευρισκηται υπο του Μελχισεδεκ ευλογουμενος,
και δεκατας διδους. Και γαρ αμφοτερα ταυτα φησιν η Παλαια, οτι και ευλογησεν ο
Μελχισεδεκ τον Ἀβρααμ, και δεδεκατωκεν αυτον. Ταυτα γουν αυτα εις μεσον
αγαγων ο Παυλος, ελεγε, Θεωρειτε δε πηλικος ουτος; Ουτος τις; Ὁ Μελχισεδεκ,
φησιν, ωι και δεκατην Ἀβρααμ εκ των ακροθινιων εδωκεν ο πατριαρχης εκεινων. Και
οι μεν εκ των υιων Λευι 48.924 την ιερωσυνην λαμβανοντες, εντολην εχουσιν
αποδεκατουν τον λαον, τουτεστι τους αδελφους αυτων, καιπερ εξεληλυθοτας εκ της
οσφυος του Ἀβρααμ. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Οι Λευῗται, φησιν, οι παρα Ἰουδαιοις
ιερεις, εντολην ελαβον κατα τον νομον, δεκατας λαμβανειν εκ των αλλων
Ἰουδαιων. Καιτοι γε παντες εκ του Ἀβρααμ ησαν, και οι Λευῗται, και ο λοιπος λαος,
αλλ' ομως δεκατας λαμβανουσι παρα των αδελφων αυτων. Ὁ δε Μελχισεδεκ, ο μη
γενεαλογουμενος εξ αυτων ου γαρ εκ του Ἀβρααμ ην, ουδε εκ της φυλης της
Λευιτικης, αλλ' εξ ετερου γενους, δεδεκατωκε τον Ἀβρααμ, τουτεστι, δεκατας παρ'
αυτου ελαβε· και ου τουτο μονον, αλλα και ετερον τι. Τι δε τουτο; Ὅτι και τον
εχοντα τας επαγγελιας, τον Ἀβρααμ, παλιν ηυλογησε. Και τι τουτο, φησι, δεικνυται;
Ὅτι ουτος εκεινου σφοδρα ελαττων. Πως; Χωρις πασης αντιλογιας το ελαττον υπο
του κρειττονος ευλογειται. Ὥστε ει μη ην ελαττων ο Ἀβρααμ, ο προγονος των
Λευιτων, του Μελχισεδεκ, ουκ αν εκεινος τουτον ευλογησεν, ουδ' αν ουτος εκεινωι
δεκατας εδωκεν. Ειτα βουλομενος δειξαι, οτι δια του Μελχισεδεκ προηλθεν αν
εκεινο, επηγαγε λεγων· Και, ως επος ειπειν, τουτεστι σχεδον, δια Ἀβρααμ και Λευι ο
δεκατας λαμβανων δεδεκατωται. Τι δε εστι, δεδεκατωται; ∆εκατας εδωκε και αυτος,
φησι, τωι Μελχισεδεκ, ο μηδεπω γεννηθεις, δια του πατρος αυτου· Ἔτι γαρ, φησιν, εν
τηι οσφυι του πατρος αυτου ην, οτε συνηντησεν αυτωι Μελχισεδεκ· δια τουτο γαρ
προλαβων ειπεν, Ὡς επος ειπειν. Τινος ουν ενεκεν ταυτα ελεγεν, επαγει λεγων· Ει
μεν ουν η τελειωσις δια της Λευιτικης ιερωσυνης ην ο λαος γαρ επ' αυτηι
νενομοθετητο, τις ετι χρεια κατα την ταξιν Μελχισεδεκ ανιστασθαι ιερεα ετερον, και
ου κατα την ταξιν Ἀαρων λεγεσθαι; Τι δε εστιν ο λεγει; Ει τα πραγματα ην τελεια,
φησι, τα κατα Ἰουδαιους; και μη σκια ην ο νομος των μελλοντων αγαθων, αλλα το
παν αυτος κατωρθωκει, και ουκ εμελλεν ετερωι παραχωρειν, ουτε η ιερωσυνη η
προτερα υπεξιστασθαι, και ετερα αντεισαγεσθαι, τινος ενεκεν ο προφητης ελεγεν· Συ
ιερευς εις τον αιωνα, κατα την ταξιν Μελχισεδεκ; εδει γαρ ειπειν, κατα την ταξιν
Ἀαρων. ∆ια τουτο φησιν, Ει μεν ουν η τελειωσις δια της Λευιτικης ιερωσυνης ην, τις
ετι χρεια κατα την ταξιν Μελχισεδεκ ανιστασθαι ιερεα ετερον, και ου κατα την ταξιν
Ἀαρων λεγεσθαι; ∆ηλον γαρ εκ τουτου, ως εκεινη μεν τελος ελαβεν η ιερωσυνη,
ετερα δε αντεισενηνεκται πολλωι βελτιων και υψηλοτερα. Τουτου δε
ομολογουμενου, κακεινο συνωμολογηται, οτι και πολιτεια ετερα τηι ιερωσυνηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

συμβαινουσα συνεισαχθησεται, αυτη η ημετερα δηλονοτι, και νομοθεσια βελτιων.
Ὅπερ δη κατασκευαζων ο Παυλος ελεγε, Μετατιθεμενης γαρ της ιερωσυνης, εξ
αναγκης και νομου μεταθεσις γινεται, και τουτων δημιουργος εις εστιν. Ἐπειδη γαρ
το πλεον των νομιμων περι την της ιερωσυνης ακολουθιαν ανηλισκετο, η δε
ιερωσυνη η προτερα εξεβεβλητο, ευδηλον οτι ετερας αντεισαχθεισης, και
νομοθεσιαν μειζονα αντεισαχθηναι εδει. Ειτα δηλων, περι τινος ταυτα λεγεται, Ἐφ'
ον γαρ λεγεται ταυτα, φησι, φυλης ετερας μετεσχηκεν, αφ' ης ουδεις προσεσχηκε τωι
θυσιαστηριωι. Προδηλον 48.925 γαρ, οτι εξ Ἰουδα ανατεταλκεν ο Κυριος ημων, εις ην
φυλην ουδεν περι ιερωσυνης Μωσης ελαλησεν. Ὅταν ουν φαινηται ο Χριστος εξ
εκεινης ων της φυλης, δηλονοτι της Ἰουδα, και ιερευς κατα την ταξιν Μελχισεδεκ, ο
δε Μελχισεδεκ πολυ του Ἀβρααμ σεμνοτερος ων· πανταχοθεν συνωμολογηται, οτι
και ετερα ανθ' ετερας εισαγεται ιερωσυνη πολυ της προτερας υψηλοτερα. Ει γαρ ο
τυπος τοιουτος, και της ιερωσυνης της Ἰουδαικης λαμπροτερος ην, πολλωι μαλλον
αυτη η αληθεια· οπερ ουν κατασκευαζων ελεγε· Περισσοτερον ετι καταδηλον εστιν,
ει κατα την ομοιοτητα Μελχισεδεκ ανισταται ιερευς ετερος, ος ου κατα νομον
εντολης σαρκικης, αλλα κατα δυναμιν ζωης ακαταλυτου. Τι εστιν, Ου κατα νομον
εντολης σαρκικης, αλλα κατα δυναμιν ζωης ακαταλυτου; Ὅτι των προσταγματων
αυτου ουδεν ην σαρκικον. Ου γαρ προβατα θυειν και μοσχους επεταξεν, αλλα δια της
κατα ψυχην αρετης τον Θεον θεραπευειν· και τουτων τα επαθλα ζωην ημιν εθηκε
την ουδεποτε καταλυομενην. Και παλιν νεκρωθεντας ημας υπο των αμαρτιων
ελθων ανεστησε, και εζωοποιησε, διπλουν θανατον λυσας, τον μεν της αμαρτιας,
τον δε της σαρκος. Ἐπει ουν τοιαυτα κομιζων ημιν ηλθεν αγαθα, δια τουτο φησιν·
Ου κατα νομον εντολης σαρκικης, αλλα κατα δυναμιν ζωης ακαταλυτου. εʹ. Ἤδη
μεν ουν και τουτο λοιπον συναποδεδεικται, οτι της ιερωσυνης μετατεθεισης, και
νομου μεταθεσιν εξ αναγκης εικος ην γενεσθαι. Ἀλλ' ομως και τουτο αυτο ρητως
ενην αποδειξαι, και τους προφητας παλιν παραγαγειν μαρτυρας λεγοντας, οτι και ο
νομος μετατεθησεται, και η πολιτεια επι το βελτιον μετασχηματισθησεται, και οτι
βασιλευς ουδεις ουδεποτε λοιπον αναστησεται Ἰουδαιος. Ἐπειδη δε τοσαυτα χρη
λεγειν οσα δυνατον υποδεχεσθαι τον ακροατην, και μη παντα υφ' εν, μηδε αθροως,
εις ετερον εκεινα ταμιευσαμενοι καιρον, τεως ενταυθα καταλυσομεν τον λογον,
παρακαλεσαντες υμων την αγαπην, μεμνησθαι των ειρημενων, και τοις εμπροσθεν
λεχθεισι ταυτα συναψαι· και ο προτερον εδεομεθα, τουτο δεησομεθα και νυν, τους
αδελφους ανασωσασθαι τους υμετερους, και πολλην υπερ των ημελημενων μελων
ποιησασθαι προνοιαν. ∆ια γαρ τουτο τοιουτον ημεις αναδεχομεθα πονον, ουχ ινα
απλως ειπωμεν, ουδ' ινα κροτων και θορυβων απολαυσωμεν, αλλ' ινα
επαναγαγωμεν προς την της αληθειας οδον τους αποῤραγεντας. Και μη μοι λεγετω
τις, οτι Κοινον ουδεν εχω προς εκεινον, γενοιτο μοι τα εμαυτου κατορθωσαι
πραγματα. Ουδεις το εαυτου κατορθωσαι δυναται χωρις της του πλησιον αγαπης και
σωτηριας. ∆ια τουτο και ο Παυλος φησι, Μηδεις το εαυτου ζητειτω, αλλα το του
ετερου εκαστος, ειδως, οτι το εαυτου εν τωι του πλησιον κειται συμφεροντι.
Ὑγιαινεις συ, αλλ' ο αδελφος σου ασθενει. Ἂν τοινυν ευ φρονηις, περι του
καμνοντος μειζονως αλγησεις, και μιμησηι και εν τουτωι τον μακαριον εκεινον, τον
λεγοντα· Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; Ει
γαρ δυο καταβαλλοντες οβολους, και δαπανωντες ολιγον 48.926 αργυριον εις
πενητας, χαιρομεν· αν ψυχας σωσαι δυνηθωμεν, ποσην μεν καρπωσομεθα ηδονην;
ποσης δε κατα τον αιωνα τον μελλοντα απολαυσομεν της αμοιβης; Και γαρ και
ενταυθα, οσακις αν συντυχωμεν, πολλην δεξομεθα την ευφροσυνην απο της
συντυχιας, των κατορθωματων αναμιμνησκομενοι των κατ' αυτους, και επι του
βηματος αυτους εκει θεασαμενοι του φοβερου, μεγαλης μεθεξομεν της παῤρησιας.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

Και καθαπερ οι αδικουντες και πλεονεκτουντες και αρπαζοντες, και μυρια τοις
πλησιον διατιθεντες κακα, απελθοντες εκει, και τους ταυτα παθοντας ιδοντες
οψονται γαρ, φησιν, αυτους παντως, και δηλον εκ του πλουσιου και του Λαζαρου
τουτο, ουδε ανοιξαι στομα δυνησονται, ουδε ειπειν τι και απολογησασθαι, αλλα
αισχυνης πολλης εμπλησθεντες και καταγνωσεως, απο της οψεως της εκεινων επι
τους ποταμους απενεχθησονται του πυρος· ουτως οι ζωντες και διδασκοντες και
κατηχουντες, ιδοντες τους υπ' αυτων διασωθεντας συνηγορουντας αυτοις εκει,
πολλης εμπλησθησονται της παῤρησιας. Και τουτο ο Παυλος δηλων ελεγε, Καυχημα
υμων εσμεν, καθαπερ και υμεις ημων. Ποτε, ειπε; Ἐν τηι ημεραι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου. Και παλιν ο Χριστος παραινει λεγων, Ποιησατε υμιν φιλους εκ του
μαμωνα της αδικιας, ινα οταν εκλιπητε, δεξωνται υμας εις τας αιωνιους αυτων
σκηνας. Ὁραις οτι πολλη παῤρησια ημιν γενησεται εκ των νυν ευεργετουμενων παρ'
ημων. Ει δε, οπου χρηματων δαπανη, τοσουτοι οι στεφανοι, τοσουτος ο μισθος,
τοσαυτη η αμοιβη· οπου ψυχης ωφελεια, πως ου πολλα και μεγαλα ημιν εσται τα
αγαθα; Ει γαρ η Ταβιθα εκεινη, χηρας ενδυσασα και πενιαν διορθωσασα, απο
θανατου παλιν εις ζωην επανηλθε, και τα δακρυα των ευεργετηθεντων ψυχην
απελθουσαν επανηγαγεν εις σωμα παλιν, ουπω της αναστασεως φανεισης, τι ουκ
εργασεται των ανθρωπων εκεινων τα δακρυα, οσοι αν υπο σου διασωθωσιν; Ὥσπερ
γαρ ταυτην περιστασαι αι χηραι ζωσαν απο νεκρας εδειξαν, ουτω και σε τοτε
περισταντες οι διασωθεντες νυν, ποιησουσι πολλης απολαυσαι φιλανθρωπιας, και
του της γεεννης πυρος εξαρπασουσι. Ταυτ' ουν ειδοτες, μη μεχρι της παρουσης ωρας
θερμοι και διεγηγερμενοι ωμεν μονον, αλλα το πυρ, οπερ εχετε νυν, αναψατε· και
εξελθοντες εξω, διανειμασθε την σωτηριαν της πολεως, καν αγνοητε,
περιεργασασθε τους τα τοιαυτα νοσουντας. Ουτω γαρ και ημεις υμιν προθυμοτερον
διαλεξομεθα, δια των εργων αυτων μαθοντες, οτι ουκ εις πετραν εσπειραμεν, και
υμεις αυτοι προθυμοτεροι περι την της αρετης εργασιαν εσεσθε. Καθαπερ γαρ επι
των χρηματων ο δυο κερδανας χρυσινους, πλειονα λαμβανει προθυμιαν, προς το και
δεκα και εικοσι συλλεξαι και συναγαγειν· ουτω και επι της αρετης γινεται, ο ποιησας
τι καλον εργον και κατορθωσας, απ' αυτης του κατορθωματος της εργασιας τινα
παρακλησιν λαμβανει και παραινεσιν, ωστε και ετερων αψασθαι. Ἵν' ουν και τους
αδελφους διασωσωμεν, και εαυτοις συγγνωμην επι τοις ημαρτημενοις, μαλλον δε
παῤρησιαν πολλην προαποθωμεθα, και προ των αλλων απαντων το ονομα του Θεου
δοξαζεσθαι παρασκευασωμεν, μετα γυναικων και παιδιων και οικετων επι την
αγραν ταυτην και την θηραν εξελθοντες, εκσπασωμεν εκ της του διαβολου παγιδος
τους 48.927 εζωγρημενους υπ' αυτου εις το εκεινου θελημα· και μη προτερον
αποστωμεν, εως αν τα παρ' ημων απαντα πληρωσωμεν, αν τε πειθωνται, αν τε μη
πειθωνται· μαλλον δε αδυνατον Χριστιανους οντας μη πεισθηναι. Πλην αλλ' ινα
μηδε ταυτην εχητε προφασιν, εκεινο λεγω, οταν πολλα κενωσας ρηματα, και παντα
πληρωσας τα παρα σαυτου, ιδηις αυτον μη πειθομενον, αγαγε προς τους ιερεις, και
παντως τηι του Θεου χαριτι περιεσονται της θηρας, και το παν εσται σον του
χειραγωγησαντος. Ταυτα και γυναιξιν οι ανδρες διαλεγεσθε, και γυναικες ανδρασι,
και παισι πατερες, και φιλοι φιλοις. Μαθετωσαν και Ἰουδαιοι, και οι μεθ' ημων μεν
τεταχθαι δοκουντες, τα δε εκεινων 48.928 φρονουντες, οτι σπουδη τις ημιν εστι και
φροντις και αγρυπνια υπερ των αδελφων των ημετερων των προς εκεινους
αυτομολουντων. Και παντως προ ημων εκεινοι διωσονται τους παρ' ημων εκει
φοιτωντας· μαλλον δε ουδε τολμησει λοιπον τις καταφυγειν προς αυτους, αλλ' εσται
το σωμα καθαρον της Ἐκκλησιας, Ὁ δε Θεος, ο θελων παντας σωθηναι ανθρωπους,
και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν, υμας τε προς την θηραν ταυτην δυναμωσειεν,
εκεινους δε της πλανης ταυτης απαγαγοι, και παντας κοινηι διασωσας, καταξιωσειε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

της βασιλειας των ουρανων εις δοξαν αυτου, οτι αυτωι πρεπει η δοξα και το κρατος
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

48.927 ΚΑΤΑ ΙΟΥ∆ΑΙΩΝ. Λογος ογδοος.
αʹ. Παρηλθεν η νηστεια των Ἰουδαιων, μαλλον δε η μεθη των Ἰουδαιων.
Ἔστι γαρ και χωρις οινου μεθυειν, εστι και νηφοντα παροινειν και εν ασωτιαι
κωμαζειν. Ει μη ην χωρις οινου μεθυειν, ουκ αν ειπεν ο προφητης, Ουαι οι
μεθυοντες ουκ απο οινου· ει μη ην χωρις οινου μεθυειν, ουκ αν ειπεν ο Παυλος, Μη
μεθυσκεσθε οινωι. Ὡς γαρ ενον και αλλως μεθυειν, ειπε· Μη μεθυσκεσθε οινωι. Ἔστι
γαρ, εστι και οργηι μεθυειν, και επιθυμιαι ατοπωι, και φιλαργυριαι, και κενοδοξιαι, και
μυριοις ετεροις παθεσι. Μεθη γαρ ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η εκστασις των ορθων
λογισμων, και παραφροσυνη, και της κατα ψυχην υγιειας αναιρεσις. Ου τοινυν
μονον ο ακρατον εκχεομενος πολυν, αλλα και ο παθος ετερον εν τηι ψυχηι τρεφων,
μεθυειν λεγοιτο αν ισχυρως. Και γαρ ο γυναικος ερων της ουκ ιδιας, και πορναις
εσχολακως, μεθυει. Και καθαπερ εκεινος, ο πολυν ακρατον πιων και παρενεχθεις
ανελευθερα φθεγγεται ρηματα, και ετερα ανθ' ετερων οραι· ουτω και ουτος, καθαπερ
τινος ακρατου, της ακολαστου ταυτης επιθυμιας πληρουμενος, ουδεν υγιες εκφερει
ρημα, αλλ' αισχρα παντα και διεφθαρμενα και ανελευθερα και γελωτος γεμοντα, και
ετερα ανθ' ετερων βλεπει, προς μεν τα ορωμενα τυφλωττων· ην δε επιθυμει
καθυβρισαι, ταυτην πανταχου φανταζομενος, και καθαπερ εξεστηκως τις και
παραπαιων, και εν συλλογοις, και εν συμποσιοις, και εν παντι καιρωι, και εν παντι
τοπωι, μυριων μυρια προς αυτον διαλεγομενων, ουτε ακουειν δοκει, αλλα προς
εκεινην τεταται, και την αμαρτιαν ονειροπολει· και παντα υφοραται και δεδοικε,
λινοπληγος τινος ζωου ουδεν αμεινον διακειμενος. Και ο οργηι κατεχομενος μεθυει
παλιν· ουτω γουν αυτου και η οψις οιδει, και η φωνη τραχυνεται, και οι οφθαλμοι
γινονται υφαιμοι, και ο νους σκοτουται, και η διανοια καταποντιζεται, και η γλωσσα
τρεμει, και οι οφθαλμοι παραφερονται, και αι ακοαι ετερα ανθ' ετερων ακουουσιν,
ακρατου παντος χαλεπωτερον της οργης αυτου πληττουσης την μηνιγγα, και
χειμωνα εργαζομενης, και ζαλην ποιουσης απαραμυθητον. Ει δε επιθυμιαι τις και
οργηι κατεχομενος μεθυει, πολλωι μαλλον ασεβων ανθρωπος, και εις Θεον
βλασφημων, 48.928 και εναντιουμενος αυτου τοις νομοις, και της ακαιρου
φιλονεικιας μηδεποτε ταυτης καθυφειναι βουλομενος, μεθυει και μεμηνε, και
κωμαζοντων και εξεστηκοτων αθλιωτερον διακειται, καν αυτος αισθανεσθαι μη
δοκηι. Τουτο γαρ μαλιστα μεθης εστιν αξιον, το μηδε εν οις τις ασχημονει αισθησιν
τινα εχειν· ωσπερ ουν και παραπληξιας τουτο μαλιστα εστι το δεινον, οτι νοσουντες
ουδε αυτο τουτο ισασιν, οτι νοσουσιν· ωσπερουν και οι Ἰουδαιοι νυν μεθυοντες ουκ
αισθανονται. Ἡ μεν ουν νηστεια αυτων παρηλθεν, η μεθης απασης αισχροτερα·
ημεις δε την περι τους αδελφους τους ημετερους μη καταλυσωμεν προνοιαν, μηδε
ακαιρον τινα νομισωμεν αυτων ειναι λοιπον την επιμελειαν· αλλ' οπερ οι
στρατιωται ποιουσιν, επειδαν συμβολης γενομενης τρεψωνται τους εναντιους, απο
της διωξεως επανιοντες, ουκ ευθεως επι τας σκηνας τρεχουσιν, αλλα προτερον επι
τον τοπον της συμβολης ελθοντες, τους εξ αυτων καταπεσοντας εξαιρουνται, και
τους μεν αποθανοντας τηι γηι κρυπτουσιν, ει δε τινας ιδοιεν μεταξυ των νεκρων
πνεοντας ετι, και μη καιριαν εχοντας πληγην, εις τας σκηνας ανελομενοι μετα
πολλης απαγουσι της θεραπειας, και το βελος εξελκυσαντες, και ιατρους
καλεσαντες, και το αιμα περιπλυναντες, και φαρμακα επιθεντες, και τα αλλα παντα
επιμελησαμενοι, προς υγιειαν επαναγουσιν· ουτω και ημεις τοινυν, επειδη τηι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

Θεου χαριτι τους Ἰουδαιους εδιωξαμεν, τους προφητας αυτοις εφοπλισαντες,
πανταχοθεν επανιοντες νυν ιδωμεν, μη τινες των αδελφων των ημετερων επεσον,
μη τινες απο της νηστειας παρεσυρησαν, μη τινες αυτοις κατα την εορτην
εκοινωνησαν· και ταφηι μεν μηδενα παραδωμεν, παντας δε ανελομενοι
θεραπευσωμεν. Ἐπι μεν γαρ των εξωθεν πολεμων, τον πεσοντα απαξ και την ψυχην
αφεντα αδυνατον στρατιωτηι παλιν ανακτησασθαι και προς ζωην επαναγαγειν· επι
δε του πολεμου τουτου και της μαχης, καν καιριαν τις ηι ειληφως πληγην, δυνατον,
αν θελωμεν, της του Θεου χαριτος συνεφαπτομενης ημιν, προς ζωην αυτον
χειραγωγησαι παλιν. Ου γαρ φυσεως ουτος ο θανατος, καθαπερ εκεινος, αλλα
προαιρεσεως και γνωμης· προαιρεσιν δε αποθανουσαν δυνατον αναστησαι παλιν,
και ψυχην νεκρωθεισαν πεισαι 48.929 προς την οικειαν ζωην επανελθειν, και τον
αυτης επιγνωναι ∆εσποτην. βʹ. Ἀλλα μη αποκαμωμεν, αδελφοι, μηδε εκλυθωμεν,
μηδε αναπεσωμεν, μηδε μοι τα ρηματα εκεινα τις λεγετω, οτι προ της νηστειας
ασφαλισασθαι αναγκαιον ην, και παντα ποιησαι, νυν δε μετα το νηστευσαι, μετα το
γενεσθαι την αμαρτιαν, μετα το πληρωθηναι την ανομιαν, τι το οφελος λοιπον; Ει
γαρ τις οιδε, τι ποτε εστι προνοια αδελφων, οιδε και τουτο, οτι νυν μαλιστα
επιθεσθαι δει, και πασαν σπουδην επιδειξασθαι. Ου γαρ δη μονον προ της αμαρτιας
ασφαλισασθαι χρη, αλλα και μετα τα πτωματα χειρα ορεγειν. Και γαρ ο Θεος, ει
τουτο εξ αρχης εποιει, και προ της αμαρτιας ησφαλιζετο μονον, μετα δε την
αμαρτιαν απεγινωσκε και ηφιει κεισθαι εν τωι πτωματι διηνεκως, ουδεις αν ουδε
ημων εσωθη ποτε. Ἀλλ' ου ποιει τουτο, φιλανθρωπος ων και ημερος, και της
σωτηριας μαλιστα εφιεμενος της ημετερας, αλλα και μετα τα αμαρτηματα πολλην
επιδεικνυται προνοιαν· επει και τον Ἀδαμ ησφαλισατο μεν και προ της αμαρτιας, και
ειπε προς αυτον· Ἀπο παντος ξυλου του εν τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι, απο δε του
ξυλου του γινωσκειν καλον και πονηρον ου φαγεσθε απ' αυτου· ηι δ' αν ημεραι
φαγητε, θανατωι αποθανεισθε. Ἰδου και τηι ευκολιαι του νομου, και τηι δαψιλειαι των
συγκεχωρημενων, και τηι τιμωριαι της μελλουσης κολασεως, και τωι ταχει της
επαγωγης ου γαρ ειπε μετα μιαν, και δυο, και τρεις ημερας, αλλ' εν αυτηι τηι ημεραι, ηι
αν φαγητε, θανατωι αποθανεισθε, και παντι τροπωι, ωιπερ εχρην ασφαλισασθαι τον
ανθρωπον, ησφαλιζετο. Ἀλλ' ομως επειδη μετα τοσαυτην προνοιαν και διδασκαλιαν
και παραινεσιν και ευεργεσιαν κατεπεσε, και ουκ ηκουσε των επιταγματων, ουκ ειπε
τουτο ο Θεος, Τι λοιπον το πλεον, τι το οφελος; εφαγεν, επεσε, παρεβη τον νομον,
επιστευσε τωι διαβολωι, ητιμωσε μου την εντολην, εδεξατο την πληγην, νεκρος
εγενετο, παρεδοθη τωι θανατωι, υπο την αποφασιν ηλθε, τι δει λοιπον αυτωι
διαλεγεσθαι; Ουδεν τουτων ειπεν, αλλα και ηλθε προς αυτον ευθεως, και διελεχθη,
και παρεμυθησατο, και παλιν ετερον επεθηκε φαρμακον, το των πονων και των
ιδρωτων, και ου προτερον απεστη παντα ποιων και πραγματευομενος, εως την
φυσιν την πεσουσαν ανεστησε, και απηλλαξε του θανατου, και προς τον ουρανον
εχειραγωγησε, και μειζονα των απολωλοτων εδωκεν αγαθα, δια των εργων αυτων
τον διαβολον διδαξας, οτι ουδεν αυτωι πλεον εγενετο εκ της επιβουλης ταυτης· αλλ'
εκβαλων του παραδεισου τους ανθρωπους, οψεται αυτους μικρον υστερον εν τοις
ουρανοις αναμεμιγμενους τοις αγγελοις. Τουτο και επι του Καιν εποιησε· και γαρ και
εκεινον προ της αμαρτιας ησφαλιζετο, και προδιηγορευε, λεγων, Ἥμαρτες,
ησυχασον· προς σε η αποστροφη αυτου, και συ αρξεις αυτου. Ὅρα σοφιαν και
συνεσιν. ∆ια τουτο δεδοικας, φησι, μη σε της προεδριας των πρωτοτοκων αφεληται
δια την παρ' εμου τιμην, μη την αρχην αρπασηι την σοι προσηκουσαν· τους γαρ
πρωτοτοκους των δευτεροτοκων σεμνοτερους ειναι εχρην. Θαῤρει, φησι, και μη
φοβου, μηδε αγωνια περι τουτου· Προς σε η αποστροφη αυτου, και συ 48.930 αυτου
αρξεις. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· μενε επι της τιμης της του πρωτοτοκου, και γενου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

τωι αδελφωι καταφυγη και σκεπη και προστασια, και κρατει και κυριευε αυτου· μονον
μη προς φονον εκπηδησηις, μηδε εις την παρανομον εκεινην εξελθηις σφαγην. Ἀλλ'
ομως ουδε ουτως ηκουσεν, ουδε ησυχασεν, αλλ' ειργασατο την μιαιφονιαν εκεινην,
και την δεξιαν εις τον λαιμον εβαπτισε τον αδελφικον. Τι ουν; αρα ειπεν ο Θεος,
Ἀφωμεν αυτον λοιπον; τι πλεον το οφελος; ειργασατο τον φονον, απεκτεινε τον
αδελφον, κατεφρονησε μου της παραινεσεως, ανιατον τινα και ασυγγνωστον
σφαγην ετολμησε, τοσαυτης και τοιαυτης απολαυσας προνοιας και διδασκαλιας και
συμβουλης· παντα εξεβαλεν εκεινα απο της διανοιας, και προς ουδεν επεστραφη.
Ἀφεισθω τοινυν και εῤριφθω λοιπον, και μηδε λογου τινος αξιουσθω παρ' εμου.
Ουδεν τοιουτον ο Θεος ουκ ειπεν, ουκ επραξεν· αλλα και προς αυτον ερχεται παλιν,
και διορθουται τον ανθρωπον, και φησι· Που Ἄβελ ο αδελφος σου; Και ουδε
αρνουμενον αφιησιν, αλλ' εναγει και ακοντα εις την της εργασιας ομολογιαν· και
ειποντος, Ουκ οιδα, Φωνη, φησιν, αιματος του αδελφου σου βοαι προς με· αυτο το
πραγμα, φησι, κηρυττει τον μιαιφονον. Τι ουν ουτος; Μειζων η αιτια μου του
αφεθηναι με· και ει εκβαληις με απο της γης, και απο του προσωπου σου κρυβησομαι.
Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Μειζονα μεν ημαρτον συγγνωμης και απολογιας και του
αφεθηναι, πλην αλλ' ει βουληθειης επεξελθειν τωι γεγενημενωι, πασι προκεισομαι,
ερημος της παρα σου συμμαχιας γενομενος. Τι ουν ο Θεος; Ουχ ουτως, πας ο
αποκτεινας Καιν, επτα εκδικουμενα παραλυσει. Μη φοβου τουτο, φησι· βιωσηι βιον
μακρον, καν ανεληι σε τις, πολλαις εσται τιμωριαις υπευθυνος, ο γαρ επτα αριθμος
παρα τηι Γραφηι αδιοριστου πληθους εστι σημαντικος. Ἐπει ουν ο Καιν πολλαις
υπεβεβλητο τιμωριαις, αγωνιαι, και τρομωι, και στεναγμοις, και αθυμιαι, και
παραλυσει σωματος, Ὁ ανελων σε, φησι, και τουτων απαλλαξας των κολασεων,
αυτος εφ' εαυτον επισπασεται την τιμωριαν. Και δοκει μεν ειναι βαρυ και φορτικον
το λεγομενον, πολλης δε ταυτα εστι κηδεμονιας υποδειξις. Και γαρ τους μετα ταυτα
σωφρονισαι βουλομενος, τοιουτον επενοησε κολασεως τροπον, ος απαλλαξαι αυτον
της αμαρτιας εδυνατο. Ει μεν γαρ ευθεως αυτον ανειλεν, απηλθεν αν εχων την
αμαρτιαν εγκεκαλυμμενην, και τοις μετα ταυτα ουκ αν εγενετο γνωριμος. Νυνι δε
αφεθεις πολυν χρονον ζησαι εν εκεινωι τωι τρομωι, διδασκαλος τοις απαντωσιν
εγινετο πασι, δια της οψεως και του σαλου της σαρκος παραινων απασι μη ποτε
τοιαυτα τολμαιν, ινα μη τοιαυτα παθωσιν, αυτος τε βελτιων εγινετο παλιν. Ὁ γαρ
τρομος και φοβος, και το αγωνιαι συζηιν, και η του σωματος παρεσις, καθαπερ εν
δεσμωι τινι κατειχεν αυτον, και ουκ ηφιει ουτε εις ετερον εκπηδησαι τοιουτο
τολμημα παλιν, και του προτερου συνεχως ανεμιμνησκε, και εν τουτοις αυτου την
ψυχην σωφρονεστεραν ειργαζετο. γʹ. Ἀλλα μεταξυ λεγοντι μοι επηλθεν εις μεσον
αγαγειν και ζητησαι τι δηποτε την αμαρτιαν ομολογησας την εαυτου, και καταγνους
των γενομενων, και ειπων μειζονα συγγνωμης ημαρτηκεναι, και μη48.931 δεμιας
απολογιας αξιος ειναι, ουκ ισχυσεν απονιψασθαι τα αμαρτηματα καιτοι γε ο
προφητης φησι· Λεγε συ τας ανομιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις, αλλα και
κατεκριθη; Ὅτι ουκ ειπεν, ως ο προφητης εκελευσεν. Ου γαρ απλως ειπεν ο
προφητης, Λεγε συ τας ανομιας σου, αλλα τι; Λεγε συ πρωτος, φησι, τας ανομιας σου.
Το ζητουμενον τουτο εστιν· ου το ειπειν απλως, αλλα το πρωτον ειπειν, το μη
αναμειναι τον ελεγχοντα και κατηγορουντα. Ουτος δε ουκ ειπε πρωτος, αλλα
ανεμεινεν ελεγχθηναι παρα του Θεου, μαλλον δε και ελεγχοντος ηρνειτο. Ἀλλ'
επειδη απαξ εδειξε το γενομενον φανερως, τοτε ειπε την αμαρτιαν, οπερ ουκ εστιν
εξομολογησις λοιπον. Και συ τοινυν, αγαπητε, επειδαν αμαρτηις, μη αναμενε την
παρ' ετερου κατηγοριαν, αλλα πριν αν η κατηγορηθηις και διαβληθηις, συ
καταγινωσκε των γεγενημενων, ως εαν ετερος ελεγξηι λοιπον, ουκ ετι της σης
εξομολογησεως το κατορθωμα γινεται, αλλα της εκεινου κατηγοριας η διορθωσις.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

∆ια τουτο και αλλος τις φησι, ∆ικαιος εαυτου κατηγορος εν πρωτολογιαι. Ὥστε ου
τουτο εστι το ζητουμενον, το κατηγορειν εαυτου, αλλα το πρωτον εαυτου
κατηγορειν, και το μη αναμενειν τους παρ' ετερων ελεγχους. Ὁ γουν Πετρος μετα
την αρνησιν εκεινην την χαλεπην, επειδη ταχεως εαυτον ανεμνησε της αμαρτιας,
και μηδενος κατηγορουντος ελεγε την πλημμελειαν, και εκλαυσε πικρως, ουτως
απενιψατο την αρνησιν εκεινην, ως και πρωτος γενεσθαι των αποστολων, και την
οικουμενην εγχειρισθηναι απασαν. Ἀλλ' οπερ ελεγον δει γαρ επι το προκειμενον
επανελθειν ικανως ημιν εντευθεν απεδειξεν ο λογος, οτι πιπτοντων ου χρη των
αδελφων αμελειν, ουδε καταφρονειν, αλλ' ασφαλιζεσθαι μεν αυτους προ της
αμαρτιας, πολλην δε και μετα την αμαρτιαν περι αυτους επιδεικνυσθαι επιμελειαν.
Ουτω και ιατροι ποιουσι· λεγουσι μεν γαρ και υγιαινουσι τοις ανθρωποις α δυναται
διατηρησαι την υγιειαν αυτοις, και πασαν αποκρουσασθαι νοσον· αμελησαντας δε
των επιταγματων, και αῤρωστιαι περιπεσοντας ου παρορωσιν, αλλα και πολλην
μαλιστα τοτε επιδεικνυνται προνοιαν, οπως αυτους απαλλαξωσι των νοσηματων.
Ουτω και ο Παυλος εποιησε· τον γουν πεπορνευκοτα μετα την αμαρτιαν εκεινην,
μετα την παρανομιαν την χαλεπην, την ουδε εν τοις εθνεσιν ευρισκομενην, ου
παρειδεν, αλλα και αφηνιωντα, και μη βουλομενον δεξασθαι την ιατρειαν, και
σκιρτωντα και αποπηδωντα, επανηγαγεν επι την θεραπειαν, και ουτως επανηγαγεν,
ωστε ενωσαι τωι σωματι της Ἐκκλησιας παλιν. Και ουκ ειπε προς εαυτον· Τι δε το
πλεον; τι δε το οφελος; επορνευσε, την αμαρτιαν ειργασατο, ουδε αποστηναι
βουλεται της ασελγειας, αλλα και πεφυσιωται, και μεγα φρονει, και ανιατον το
ελκος εργαζεται· αφωμεν τοινυν αυτον, και εγκαταλειψωμεν. Ουδεν τουτων ειπεν·
αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα πολληι τοτε εχρησατο τηι προνοιαι, επειδη προς
αφατον αυτον ειδε κακιαν εξολισθησαντα, και ουκ απεστη φοβων, απειλων,
κολαζων, και δι' εαυτου και δι' ετερων πολλων παντα ποιων και πραγματευομενος,
εως αν αυτον εις επιγνωσιν ηνεγκε της αμαρτιας, εις αισθησιν της παρανομιας, και
τελεον αυτον απηλλαξε της κηλιδος απασης. Τουτο 48.932 δη και συ ποιησον·
μιμησαι τον Σαμαρειτην εκεινον, τον εν τωι Ευαγγελιωι τοσαυτην περι τον
τραυματιαν εκεινον επιδειξαμενον προνοιαν. Και γαρ εκει παρηλθε Λευΐτης,
παρηλθε και Φαρισαιος, και ουδετερος επεκαμφθη προς τον κειμενον, αλλ' ανηλεως
και ωμως αφεντες αυτον, απηλθον. Σαμαρειτης δε τις, ουδεν αυτωι προσηκων
ουδαμοθεν, ου παρεδραμεν, αλλ' επιστας κατηλεησε, και επεσταξεν ελαιον και
οινον· επεθηκεν επι τον ονον, ηγαγεν εις πανδοχειον, και αργυριον το μεν εδωκε, το
δε υπεσχετο υπερ της του μηδεν αυτωι προσηκοντος θεραπειας. Και ουκ ειπε προς
εαυτον, Τι δε μοι μελει περι τουτου; Σαμαρειτης ειμι, ουδεν κοινον εχω προς αυτον·
ποῤρω της πολεως εσμεν, ουδε βαδισαι δυναται. Τι δε, εαν μη προς το μηκος αρκεσηι
της οδοιποριας, μελλω νεκρον επιφερεσθαι, μελλω σφαγης αλισκεσθαι, μελλω του
φονου υπευθυνος ειναι; Και γαρ πολλοι πολλακις παριοντες και ορωντες ανθρωπους
πεπληγοτας και σπαιροντας, δια τουτο παρατρεχουσιν, ουκ οκνουντες ανελεσθαι,
ουδε χρηματων φειδομενοι, αλλα δεδοικοτες, μη και αυτοι εις δικαστηριον
ελκυσθωσιν, ως της σφαγης υπευθυνοι. Ἀλλ' εκεινος ουδεν τουτων εδεισεν ο ημερος
και φιλανθρωπος, αλλα ταυτα παντα υπεριδων επεθηκεν επι τον ονον, και εις
πανδοχειον ηγαγεν· ουδεν τουτων υπειδετο, ου κινδυνον, ου χρηματων δαπανην,
ουκ αλλο ουδεν. Ει δε ο Σαμαρειτης ουτω φιλανθρωπος και ημερος γεγονε περι
ανθρωπον αγνωστον, τινα αν εχοιμεν συγγνωμην ημεις, των αδελφων των οικειων
αμελουντες επι μειζοσι κακοις; Και γαρ και ουτοι οι νυν νηστευσαντες ληισταις
περιεπεσον τοις Ἰουδαιοις, μαλλον δε ληιστων απαντων χαλεπωτεροις, και μειζονα
τους εις αυτους εμπιπτοντας εργαζομενοις κακα. Ου γαρ τα ιματια αυτων
περιεῤρηξαν, ουδε τωι σωματι πληγας επηγαγον, καθαπερ εκεινοι τοτε, αλλα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

ψυχην κατετρωσαν, και μυρια αυτηι τραυματα δοντες, ουτως απηλθον, αφεντες εν
τωι λακκωι της ασεβειας κειμενους. δʹ. Μη δη παριδωμεν τραγωιδιαν τοιαυτην, μηδε
παραδραμωμεν ανηλεως ουτω θεαμα ελεεινον, αλλα καν ετεροι τουτο ποιωσι, συ μη
ποιησηις· μη ειπηις προς σεαυτον, Κοσμικος ειμι ανηρ, γυναικα εχω και παιδας, ταυτα
των ιερεων εστι, ταυτα των μοναχων. Ουδε γαρ ο Σαμαρειτης εκεινος ταυτα ειπε.
Που νυν οι ιερεις; που νυν οι Φαρισαιοι; που των Ἰουδαιων οι διδασκαλοι; αλλ'
ωσπερ τι θηραμα μεγιστον ευρων, ουτως ηρπασε το κερδος. Και συ τοινυν, οταν ιδηις
τινα δεομενον θεραπειας η σωματικης η ψυχικης, μη λεγε προς εαυτον· Τινος ενεκεν
ο δεινα και ο δεινα αυτον ουκ εθεραπευσεν; αλλ' απαλλαξον της αῤρωστιας, και μη
απαιτει εκεινους ευθυνας της αμελειας. Ἐαν ευρηις χρυσιον, ειπε μοι, κειμενον, μη
λεγεις προς σεαυτον, Τινος ενεκεν ο δεινα και ο δεινα αυτο ουκ ανειλοντο, αλλ' ου
σπουδαζεις προ των αλλων αρπασαι; Ουτω και επι των πεπτωκοτων αδελφων
λογιζου, και νομιζε θησαυρον ευρηκεναι την επιμελειαν την εκεινων. Ἂν γαρ
επισταξηις αυτωι καθαπερ ελαιον του λογου την διδασκαλιαν, αν καταδησηις τηι
προσηνειαι, αν θεραπευσηις τηι καρτεριαι, θησαυρου παντος ευπο48.933 ρωτερον σε
ουτος εργασεται. Ὁ γαρ εξαγαγων τιμιον, φησιν, εξ αναξιου, ως στομα μου εσται. Τι
τουτου γενοιτ' αν ισον; Ὅπερ ουδε νηστεια, ουδε χαμευνια, ουδε παννυχιδες, ουκ
αλλο τι δυναται εργασασθαι, τουτο η του αδελφου σωτηρια ποιει. Ἐννοησον σου το
στομα ποσα πολλακις ημαρτε, ποσα εφθεγξατο αισχρα ρηματα, ποσας βλασφημιας,
ποσας λοιδοριας εξεβαλε, και παντως αντιληψηι της του πεπτωκοτος προνοιας· δια
γαρ ενος τουτου του κατορθωματος πασαν εκκαθαραι δυνησηι την κηλιδα εκεινην.
Και τι λεγω εκκαθαραι; ως στομα του Θεου ποιησεις σου το στομα. Τι ταυτης γενοιτ'
αν ισον της τιμης; Μη γαρ εγω ταυτα επαγγελλομαι; αυτος ο Θεος τουτο ειπεν, οτι
Καν ενα τινα εξαγαγηις, φησιν, ως στομα μου, εσται το στομα σου καθαρον, αγιον.
Μη τοινυν αμελωμεν των αδελφων, μηδε περιιοντες λεγωμεν, Ποσοι ενηστευσαν,
ποσοι παρεσυρησαν; αλλ' επιμελωμεθα αυτων. Καν πολλοι ωσιν οι νηστευσαντες, συ
μη εκπομπευσηις, αγαπητε, μηδε παραδειγματισηις της Ἐκκλησιας την συμφοραν,
αλλα θεραπευσον. Καν ειπηι τις, οτι Πολλοι ενηστευσαν, επιστομισον, ωστε μη
γενεσθαι δηλην την φημην, και ειπε προς αυτον· Ἐγω μεν ουδενα οιδα· ηπατησαι,
ανθρωπε, και ψευδηι· αν δυο και τρεις ιδηις παρασυρεντας, πολλους αυτους ειναι
λεγεις. Και τον μεν κατηγορουντα επιστομισον, των δε παρασυρεντων μη αμελησηις,
ινα εκατερωθεν πολλη τηι Ἐκκλησιαι ασφαλεια γενηται, απο τε του την φημην μη
εκπομπευεσθαι, απο τε του τους παρασυρεντας αυτους προς την ιεραν αγελην
αγεσθαι παλιν. Μη τοινυν περιιοντες λεγωμεν, Τινες ημαρτον; αλλα σπουδασωμεν,
οπως διορθωσωμεν τους ημαρτηκοτας μονον. Και γαρ δεινον εθος, δεινον το
κατηγορειν των αδελφων μονον, αλλα μη επιμελεισθαι· το εκπομπευειν τα κακα
των ασθενουντων, αλλα μη θεραπευειν. Ἀνελωμεν τοινυν τουτο το πονηρον εθος,
αγαπητοι· ουδε γαρ μικραν λυμην τουτο εργαζεται· και πως, εγω λεγω. Ἤκουσε τις
παρα σου λεγοντος, οτι πολλοι ενηστευσαν μετα Ἰουδαιων και μηδεν εξετασας εις
ετερον το ρημα εξηνεγκε· παλιν εκεινος μηδεν πολυπραγμονησας, ετερωι τουτο
εξειπεν· ειτα κατα μικρον της πονηρας ταυτης αυξανομενης φημης πολυ μεν τηι
Ἐκκλησιαι ονειδος κατασκεδαννυται, τοις δε απολωλοσιν ουδεν οφελος γινεται,
αλλα και βλαβος και τουτοις και ετεροις πολλοις. Καν τε γαρ ολιγοι ωσιν, ημεις
αυτους ταις φημαις ταις πολλαις πολλους ποιουμεν, και τους εστωτας
ασθενεστερους εργαζομεθα, και τους μελλοντας πιπτειν ωθουμεν. Ὁ γαρ αδελφος
ακουσας, οτι πολλοι ενηστευσαν, και αυτος ραιθυμοτερος εσται, και ταυτα παλιν ο
ασθενης ακουσας, δραμειται επι το πληθος των πεπτωκοτων. Μη τοινυν μηδε επι
τουτωι, μηδε επ' αλλωι πονηρευματι συγχαιρωμεν, καν πολλοι ωσιν οι αμαρτανοντες,
ωστε εκπομπευειν αυτους και λεγειν, οτι πολλοι, αλλ' επιστομιζωμεν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

κατεχωμεν. Μη μοι λεγε, οτι πολλοι ενηστευσαν, αλλα διορθωσαι τους πολλους. Ου
δια τουτο τοσουτους ανηλωσα λογους, ινα κατηγορησηις των πολλων, αλλ' ινα τους
πολλους ποιησηις ολιγους, μαλλον δε μηδε ολιγους, αλλα και αυτους διασωσηις. Μη
τοινυν εκπομπευε 48.934 τα αμαρτηματα, αλλα θεραπευε. Ὥσπερ γαρ οι
εκπομπευοντες, και εις τουτο μονον εσχολακοτες, καν ολιγοι ωσιν οι ημαρτηκοτες,
πολλους αυτους νομιζεσθαι ποιουσιν· ουτως οι συστελλοντες, και τους
εκπομπευοντας επιστομιζοντες, και των πεπτωκοτων επιμελουμενοι, καν πολλοι
ωσιν, αυτους τε εκεινους διορθουνται ραιδιως, και ουδενα ετερον εκ της τουτων
αφιασι παραβλαβηναι φημης. Ουκ ηκουσας οτι θρηνων τον Σαουλ ο ∆αυιδ ελεγε·
Πως επεσον δυνατοι; Μη αναγγειλητε εις Γεθ, μηδε ευαγγελισησθε εν ταις οδοις
Ἀσκαλωνος, οπως μη ευφρανθωσι θυγατερες αλλοφυλων, μηδε γαυριασωσι
θυγατερες απεριτμητων. Ει δε πραγμα φανερον ουκ εβουλετο εκπομπευεσθαι, ωστε
μη γενεσθαι τοις εναντιοις ηδονην, ποσωι μαλλον ταυτα ου δει εκφερειν εις τας
εξωθεν ακοας, μαλλον δε ουδε εις τας παρ' ημιν, ινα μητε οι εχθροι ακουοντες
χαιρωσι, μητε οι οικειοι μανθανοντες καταπιπτωσιν, αλλα συστελλειν και
περιφρασσειν πανταχοθεν. Μη μοι λεγε, οτι Τωι δεινι ειπον· παρα σαυτωι κατεχε το
ρημα. Ὥσπερ γαρ συ ουκ εκαρτερησας σιγησαι, ουτως ουδε εκεινος ανεξεται. εʹ.
Ταυτα ου περι της παρουσης νηστειας λεγω μονον, αλλα και περι αλλων μυριων
αμαρτηματων. Μη τουτο σκοπωμεν μονον, ει πολλοι οι παρασυρομενοι, αλλα εκεινο
σκοπησωμεν, οπως αυτους απαγαγωμεν. Μη επαιρωμεν τα των πολεμιων, και τα
ημετερα καθαιρωμεν· μη ισχυρους εκεινους αποφαινωμεν, τα δε ημετερα ασθενη·
αλλα τουναντιον απαν εργασωμεθα. Οιδε και φημη πολλακις καθελειν και
αναστησαι ψυχην, και την ουκ ουσαν προθυμιαν εμβαλειν, και την ουσαν καταλυσαι
παλιν. ∆ια τουτο παραινω τας φημας αυξειν εκεινας, αι τα ημετερα αιρουσι
πραγματα, και μεγαλα ποιουσι φαινεσθαι· αλλα μη εκεινας, αι του κοινου των
αδελφων καταχεουσιν ονειδος. Καν μεν ακουσωμεν τι χρηστον, εις παντας
εκφερωμεν· αν δε τι φαυλον και πονηρον, παρ' εαυτοις κατακρυψωμεν, και οπως
ανελωμεν αυτο παντα ποιησωμεν. Και νυν τοινυν περιελθωμεν,
πολυπραγμονησωμεν, ιδωμεν τους πεσοντας, καν εις οικιαν δεηι εισελθειν, μη
κατοκνησωμεν. Ει δε αγνωστος ειη, και μηδαμοθεν σοι προσηκων ο πεπτωκως,
περιεργασαι και πολυπραγμονησον, τινα εχει φιλον και επιτηδειον, και τινι μαλιστα
πειθεται, κακεινον λαβων, εισελθε εις την οικιαν· μη αισχυνθηις, μηδε ερυθριασηις. Ει
μεν γαρ χρηματα εισηιεις αιτησων, η χαριν τινα ληψομενος παρ' αυτου, εικος ην
αισχυνεσθαι· ει δε υπερ της εκεινου σωτηριας τρεχεις, η της εισοδου προφασις
απαντων απαλαττει σε των εγκληματων. Παρακαθισον δη, και ειπε προς αυτον,
ετερωθεν ποιησαμενος την αρχην, ωστε ανυποπτον γενεσθαι την διορθωσιν.
Ἐπαινεις, ειπε μοι, τους Ἰουδαιους, οτι τον Χριστον εσταυρωσαν, και βλασφημουσιν
εις αυτον νυν, και παρανομον αυτον καλουσι; Παντως ουκ ανεξεται, εαν ηι
Χριστιανος, καν μυριακις ιουδαΐζηι, ουκ ανεξεται ειπειν οτι Ἐπαινω· αλλ' εμφραξει
την ακοην και ερει προς σε, Μη γενοιτο, ευφημει, ανθρωπε. Ειτα οταν αυτου λαβηις
την συγκαταθεσιν, παλιν επαναλαβε, και ειπε· Πως ουν αυτοις κοινωνεις, ειπε μοι;
πως μετεχεις της εορτης, πως μετ' εκεινων νηστευεις; Ειτα κατηγορησον αυτων της
αγνωμοσυνης· ειπε την παρανομιαν απασαν ην εν ταις εμπροσθεν ημεραις διηλθον
προς την υμετεραν αγαπην, την απο του τοπου, την απο του και48.935 ρου, την απο
του ιερου, την απο της προῤρησεως των προφητων ελεγχομενην· δειξον πως εικη
και ματην απαντα πραττουσι, και ουδεποτε επι την προτεραν επανηξουσι πολιτειαν,
και οτι ου θεμις αυτοις εξω των Ἱεροσολυμων ουδεν τοιουτον επιτελειν. Και προς
τουτοις αναμνησον της γεεννης, του φοβερου βηματος του Κυριου, των ευθυνων
των εκει, και οτι τουτων απαντων δωσομεν λογον, και τιμωρια τις ου μικρα κειται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

τοις τα τοιαυτα τολμωσιν· αναμνησον και Παυλου λεγοντος· Οιτινες εν νομωι
δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσετε· και παλιν απειλουντος· Ὅτι εαν περιτεμνησθε,
Χριστος υμας ουδεν ωφελησει. Και ειπε οτι καθαπερ περιτομη, ουτω και νηστεια
Ἰουδαικη των ουρανων εκβαλλει τον νηστευοντα, καν μυρια ετερα κατορθωματα
εχηι· ειπε οτι Χριστιανοι δια τουτο και καλουμεθα και εσμεν, ινα τωι Χριστωι
πειθωμεθα, ουχ ινα προς τους εχθρους εκεινους τρεχωμεν. Ἂν δε τινας θεραπειας
προτεινηται, και λεγηι προς σε, οτι Ὑπισχνουνται θεραπευειν, και δια τουτο προς
αυτους τρεχω, ανακαλυψον αυτων τας μαγγανειας, τας επωιδας, τα περιαμματα, τας
φαρμακειας. Ουδε γαρ αλλωι τινι τροπωι δοκουσι θεραπευειν, ουδε γαρ θεραπευουσι
κατα αληθειαν, μη γενοιτο! Ἐγω δε υπερβολην ποιουμαι πολλην, και εκεινο λεγω,
οτι ει και θεραπευουσιν αληθως, βελτιον αποθανειν, η τοις εχθροις του Θεου
προσδραμειν, και τουτον θεραπευθηναι τον τροπον. Τι γαρ οφελος, σωμα
θεραπευεσθαι της ψυχης απολλυμενης; τι δε κερδος, ενταυθα τινος τυγχανειν
παραμυθιας, μελλοντας εις το αθανατον παραπεμπεσθαι πυρ; Ἵνα γαρ μη λεγωσι
ταυτα, ακουσον τι φησιν ο Θεος· Ἐαν αναστηι προφητης εν σοι, η ενυπνιαζομενος
ενυπνιον, και δωι σημειον και τερας, και ελθηι το σημειον και το τερας, ο ελαλησε,
και ειπηι· Πορευθωμεν και λατρευσωμεν θεοις ετεροις, ουκ ακουσεσθε του προφητου
εκεινου, οτι πειραζει Κυριος ο Θεος υμας, ει αγαπατε Κυριον τον Θεον υμων εξ ολης
της καρδιας υμων, και εξ ολης της ψυχης υμων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ἐαν
ειπηι τις προφητης, φησιν, οτι ∆υναμαι νεκρον εγειραι, η τυφλον θεραπευσαι, αλλα
πεισθητε μοι, και προσκυνησωμεν τοις δαιμοσιν, η ειδωλολατρησωμεν· ειτα ο ταυτα
λεγων, δυνηθηι θεραπευσαι τον τυφλον, η τον νεκρον εγειραι, μηδε ουτω πεισθηις,
φησι· δια τι; Ὅτι πειραζων σε ο Θεος, συνεχωρησεν εκεινωι δυνηθηναι τουτο, ουκ
επειδη αυτος ηγνοει σου την γνωμην, αλλ' ινα σοι δοκιμην παρασχηι ει φιλεις τον
Θεον οντως. Φιλουντος δε εστι, το καν νεκρους παρεχωσιν ανισταμενους οι
σπουδαζοντες ημας αφελκυσαι του φιλουμενου, μηδ' ουτως αφιστασθαι. Ει δε
Ἰουδαιοις ταυτα ελεγε, πολλωι μαλλον ημιν, ους επι μειζονα φιλοσοφιαν ηγαγεν, οις
την περι της αναστασεως ηνοιξε θυραν, οις κελευει, μη τοις παρουσιν εμφιλοχωρειν,
αλλα τας ελπιδας απασας προς την μελλουσαν ζωην εχειν. ςʹ. Ἀλλα τι λεγεις; οτι
θλιβει σε και πιεζει του σωματος η νοσος; Ἀλλ' ουπω τοσαυτα πεπονθας, οσα ο
μακαριος Ἰωβ, μαλλον δε ουδε το πολλοστον μερος εκεινου. Μετα γαρ την αθροαν
των ποιμνιων και των βουκολιων και των αλλων απαντων απωλειαν, ηρπασθη και
των παιδων ολοκληρος ο χορος· και παντα εν ημεραι μιαι εγενετο, ινα μη η φυσις των
πειρασμων μονον, αλλα και η συνεχεια καταβαληι τον αθλητην. Μετ' εκεινα παντα
καιριαν εν τωι σωματι δε48.936 ξαμενος την πληγην, σκωληκας εωρα παντοθεν
βρυοντας απο του σωματος, και γυμνος επι της κοπριας εκαθητο, κοινον τοις
παρουσι συμφορας θεατρον, ο δικαιος, ο αληθινος, ο θεοσεβης, ο απεχομενος απο
παντος πονηρου πραγματος. Και ουδε μεχρι τουτων εστη τα δεινα· αλλ' οδυναι
μεθημεριναι και νυκτεριναι, και λιμος τις αυτον επολιορκει ξενος και παραδοξος.
Βρωμον γαρ, φησιν, ορω τα σιτα μου, ονειδη καθημερινα, χλευασιαι, σκωμματα,
γελως. Οι οικεται γαρ μου, φησι, και οι υιοι των παλλακιδων μου επανεστησαν μοι,
εν ενυπνιοις φοβοι, ζαλη τις λογισμων διηνεκης. Ἀλλ' ομως τουτων απαντων
απαλλαγην επηγγελλετο η γυνη λεγουσα ουτως, Ειπον τι ρημα προς τον Κυριον, και
τελευτα. Βλασφημησον, φησι, και απαλλαγησηι των επικειμενων πονων. Τι ουν;
παρετρεψε τον αγιον εκεινον η συμβουλη; Τουναντιον μεν ουν και εποιησε, και
επεῤρωσε μειζονως αυτον, ως και επιτιμησαι τηι γυναικι. Ἡρειτο γαρ μαλλον
οδυνασθαι και ταλαιπωρεισθαι και μυρια πασχειν δεινα, η μετα βλασφημιας
απαλλαγην τινα των τοσουτων ευρεσθαι κακων. Ουτω και ο τριακονταοκτω ετη
εχων εν τηι ασθενειαι αυτου καθ' εκαστον ενιαυτον ετρεχεν επι την κολυμβηθραν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

και καθ' εκαστον εξεκρουετο, και θεραπειας ουκ ετυγχανεν· αλλ' ετερους μεν εωρα
καθ' εκαστον ενιαυτον απαλλαττομενους δια το πολλους εχειν τους θεραπευοντας,
αυτον τε δια την ερημιαν των προστησομενων εν διηνεκει μενοντα παρεσει. Και
ουδε ουτως εδραμεν επι μαντεις, ουκ ηλθε προς επαοιδους, ουκ επεδησε περιαπτα,
αλλ' ανεμενε την παρα του Θεου βοηθειαν· δια τουτο προς τωι τελει θαυμαστης τινος
και παραδοξου θεραπειας ετυχεν. Ὁ δε Λαζαρος λιμωι και νοσωι και ερημιαι παντα τον
χρονον επαλαισεν, ου τριακονταοκτω ετη εχων μονον, αλλα πασαν την ζωην· ουτω
γουν και εξεπνευσεν εν τωι πυλωνι κειμενος του πλουσιου, καταφρονουμενος,
χλευαζομενος, λιμωττων, τοις κυσι βορα προκειμενος. Ουτω γαρ αυτου το σωμα
παρειτο, ως μηδε αποσοβειν δυνασθαι τους κυνας επιοντας και τα τραυματα αυτου
λιχμωμενους. Ἀλλ' ομως ουκ επαοιδον εζητησεν, ου πεταλα περιηψεν, ου
μαγγανειας εκινησεν, ου γοητας προς εαυτον εκαλεσεν, ουκ αλλο τι των
κεκωλυμενων εποιησεν, αλλ' ειλετο μαλλον τοις κακοις εναποθανειν εκεινοις, η
της ευσεβειας μικροντι προδουναι μερος. Τινα ουν εξομεν συγγνωμην ημεις, ει
τοσαυτα πασχοντων εκεινων και καρτερουντων η δια πυρετον η δια τραυματα,
τρεχομεν επι συναγωγας, και τους φαρμακους και γοητας εις τας οικιας καλουμεν
τας εαυτων; Ουκ ηκουσας τι φησιν η Γραφη; Τεκνον, εαν προσερχηι δουλευειν Κυριωι,
ετοιμασον την ψυχην σου εις πειρασμον, ευθυνον την καρδιαν σου, και καρτερησον·
εν νοσωι και πενιαι επ' αυτωι πεποιθως γινου. Ὥσπερ γαρ εν πυρι δοκιμαζεται
χρυσιον, ουτως ανθρωπος δεκτος εν καμινωι ταπεινωσεως. Ἂν συ τον οικετην
μαστιξηις τον σον, ειτα εκεινος τριακοντα η πεντηκοντα λαβων πληγας, ευθεως
ελευθεριαν αναβοησηι, η καταλιπηι σου την δεσποτειαν, και προς ετερους τινας
απελθηι των μισουντων σε, και παροξυνηι· αρα δυνησεται συγγνωμης τυχειν, ειπε
μοι; αρα δυνησεται απολογησασθαι τις υπερ αυτου; Ουδαμως. Τι δηποτε; Ὅτι
προσηκον δεσποτηι 48.937 κολαζειν οικετην. Ου δια τουτο δε μονον, αλλ' οτι, ει
καταφυγειν εχρην, ουχι προς τους εχθρους, ουδε προς τους μισουντας, αλλα προς
τους φιλους τους γνησιους εδει. ζʹ. Και συ τοινυν, οταν ιδηις τον Θεον σε κολαζοντα,
μη προς τους εχθρους αυτου καταφυγηις τους Ἰουδαιους, ινα μη μαλλον αυτον
παροξυνηις, αλλα προς τους φιλους αυτου, τους μαρτυρας, τους αγιους, και
ευηρεστηκοτας αυτωι και πολλην εχοντας προς αυτον παῤρησιαν. Και τι λεγω περι
οικετων και δεσποτων; υιος ου δυνησεται τουτο ποιησαι δια τας παρα του πατρος
μαστιγας, ουδε αρνησασθαι την προς εκεινον συγγενειαν. Και γαρ οι της φυσεως και
οι παρα των ανθρωπων τεθεντες νομοι, καν μαστιζηι, καν τραπεζης ειργηι, καν
εκβαλληι της οικιας, καν παντι κολαζηι τροπωι, κελευουσιν απαντα φερειν γενναιως,
καν μη πειθηται μηδε ανεχηται, ουδεμιαν ουδεις αυτωι διδωσι συγγνωμην· αλλα καν
μυρια αποδυρηται μαστιχθεις ο παις, ταυτα προς αυτον απαντες λεγουσι τα ρηματα,
οτι πατηρ εστιν ο μαστιξας και κυριος, και εξουσιαν εχων παν οτιουν εργασασθαι και
ποιησαι, και δει παντα πραως φερειν. Ειτα οικεται μεν ανεχονται δεσποτων, και υιοι
πατερων, πολλακις ουδε δεοντως κολαζοντων αυτους εκεινων· συ δε ουκ ανεξηι του
Θεου παιδευοντος σε, του και δεσποτων οντος κυριωτερου, και πατερων μαλλον σε
φιλουντος, και προς οργην μεν ουδεν, παντα δε προς το συμφερον πραγματευομενου
και ποιουντος; αλλ' αν μικρα τις γενηται νοσος, ευθεως αποπηδαις αυτου της
δεσποτειας, και επι τους δαιμονας τρεχεις, και προς τας συναγωγας αυτομολεις; Και
ποιας τευξηι συγγνωμης λοιπον; πως δε δυνησηι αυτον παρακαλεσαι παλιν; Μαλλον
δε τις ετερος, καν την Μωσεως σχηι παῤρησιαν, δυνησεται περι σου δεηθηναι; Ουκ
εστιν ουδεις. Ἢ ουκ ακουεις, τι περι Ἰουδαιων ο Θεος φησι προς τον Ἱερεμιαν; Μη
προσευχου περι του λαου τουτου, οτι αν στηι Μωυσης και Σαμουηλ, ουκ
εισακουσομαι αυτων. Ουτως εστιν αμαρτηματα τινα πασαν υπερβαινοντα
συγγνωμην, και ου δυναμενα απολογιας τυχειν. Μη τοινυν τοσαυτην επισπασωμεθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

καθ' εαυτων οργην. Καν γαρ δοξωσι παραμυθεισθαι τον πυρετον ταις επωιδαις, ου
γαρ δη παραμυθουνται, αλλα χαλεπωτερον ετερον εις το συνειδος αγουσι πυρετον,
του λογισμου σε καθ' εκαστην κεντουντος την ημεραν, του συνειδοτος μαστιζοντος
και λεγοντος· Ἠσεβησας, ηνομησας, παρεβης τας συνθηκας τας προς τον Χριστον,
δια μικραν αῤρωστιαν την ευσεβειαν προεδωκας. Μη γαρ συ μονος ταυτα πεπονθας;
ουχι πολλωι σου χαλεπωτερα πεπονθασιν ετεροι; Ἀλλ' ομως ουδεις εκεινων
τοιουτον ουδεν ετολμησε· συ δε ο χαυνος και διαλελυμενος την ψυχην σου
κατεθυσας. Πως απολογησηι τωι Χριστωι; πως αυτον καλεσεις εν ταις ευχαις; ποιωι
συνειδοτι λοιπον επιβησηι της εκκλησιας; ποιοις οφθαλμοις λοιπον οψει τον ιερεα;
ποιαι χειρι της ιερας αψηι τραπεζης; ποιαις ακοαις ακουσηι των αναγινωσκομενων
εκει Γραφων; Ταυτα, καθ' εκαστην ημεραν, κεντων ο λογισμος, και το συνειδος
μαστιζων ερει. Ποια ουν αυτη υγιεια, οταν ενδον τοιουτους εχωμεν κατηγορους; Ἂν
μεντοι καρτερησηις μικρον, και τους βουλομενους η 48.938 επαισαι τινα επωιδην, η
περιαψαι τι τωι σωματι περιαπτον ατιμασηις, και μετα πολλης εξαγαγηις της υβρεως
εκ της οικιας, ευθεως ελαβες δροσον απο του συνειδοτος. Καν μυριακις ο πυρετος
καταφλεγηι, η ψυχη σου πασης δροσου και πασης νοτιδος παραμυθιαν εισαγει σοι
βελτιω και λυσιτελεστεραν. Ὥσπερ γαρ μετα το δεξασθαι την επωιδην, καν υγιαινηις,
των πυρεττοντων αθλιωτερον διακεισαι, την αμαρτιαν λογιζομενος· ουτω και νυν,
καν πυρεττηις, καν μυρια πασχηις δεινα, διακρουσαμενος τους μιαρους εκεινους,
υγιαινοντος παντος αμεινον διακεισηι, του λογισμου γαυρουμενου, της ψυχης
χαιρουσης και ευφραινομενης, του συνειδοτος επαινουντος σε, και αποδεχομενου,
και λεγοντος· Ευγε, ευγε, ω ανθρωπε, ο Χριστου δουλος, ο πιστος ανηρ, ο αθλητης
της ευσεβειας, ο τοις δεινοις αιρουμενος εναποθανειν μαλλον, η προδουναι την
εγχειρισθεισαν ευσεβειαν, μετα των μαρτυρων στησηι κατ' εκεινην την ημεραν.
Καθαπερ γαρ εκεινοι μαστιζεσθαι και βασανιζεσθαι ειλοντο, ινα τιμηθωσιν· ουτω και
συ σημερον ειλου μαστιζεσθαι και βασανιζεσθαι παρα του πυρετου και των
τραυματων, ωστε μη προσιεσθαι ασεβεις επωιδας μηδε περιαπτα, και ταις ελπισι
ταυταις τρεφομενος, ουδε αισθησηι των αντικειμενων δεινων. Καν γαρ μη ουτος σε
απενεγκηι ο πυρετος, ετερος αποισει παντως, καν μη νυν αποθανωμεν, μετα ταυτα
αποθανουμεθα. Φθαρτον ελαχομεν το σωμα, ουχ ινα δια τα παθη αυτου την
ασεβειαν επισπασωμεθα, αλλα ινα τοις παθεσιν αυτου προς ευσεβειαν
αποχρησωμεθα. Αυτη γαρ η φθορα, και αυτο το θνητον ειναι το σωμα, εαν νηφωμεν,
υποθεσις ευδοκιμησεως ημιν γενησεται, και πολλην ημιν κατ' εκεινην την ημεραν
δωσει την παῤρησιαν, ου κατ' εκεινην δε μονον, αλλα και κατα την παρουσαν ζωην.
Ὅταν γαρ εκβαληις τους επωδους μετα πολλης της υβρεως εκ της οικιας, παντες
ακουσαντες επαινεσονται και θαυμασονται, και προς αλληλους ερουσιν· Ὁ δεινα
αῤρωστων και καμνων, μυρια παρακαλουντων τινων και παραινουντων και
συμβουλευοντων επωιδαις χρησασθαι μαγικαις τισιν, ου προσηκατο, αλλ' ειπε·
Βελτιον αποθανειν ουτως, η προδουναι την ευσεβειαν. Ἐπι τουτοις εψονται κροτοι
πολλοι παρα των ακουοντων, παντων εκπληττομενων, τον Θεον δοξαζοντων.
Ποσων ουν εσται σοι τουτο ανδριαντων τιμιωτερον, ποσων εικονων λαμπροτερον,
ποσης τιμης επισημοτερον; Ἅπαντες επαινεσονται και μακαριουσι και
στεφανωσουσι, και αυτοι βελτιους εσονται, και ζηλωσουσι παλιν και μιμησονται σου
την ανδρειαν, καν ετερος εργασηται τι τοιουτον, συ τον μισθον εξεις, ο την αρχην
παρασχων τωι ζηλωι. Ουκ επαινοι δε μονον εσονται σου των κατορθωματων, αλλα
και λυσις ταχιστη της νοσου, αυτης τε της γενναιας σου προαιρεσεως επισπωμενης
τον Θεον εις πλειονα ευνοιαν, και των αγιων παντων συνηδομενων σου τηι
προθυμιαι, και εκ του βαθους της καρδιας τας υπερ σου ποιουμενων ευχας. Ει δε
ενταυθα τοιαυτα τα επαθλα της ανδρειας ταυτης, εννοησον πηλικους εκει ληψηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

στεφανους, οταν των αγγελων παροντων, των αρχαγγελων απαντων, τοτε
παρελθων ο Χριστος, και της χειρος σου λαβομενος εις μεσον περιαγαγηι το θεατρον
εκεινο, και παντων ακουοντων λεγηι· Ουτος ο ανθρωπος πυρε48.939 τωι ποτε
ληφθεις, μυριων αυτωι παραινουντων απαλλαγηναι της νοσου, δια το ονομα το
εμον, και τον φοβον τον εις εμε, ινα εν μηδενι προσκρουσηι, διωσατο και ητιμωσε
τους υπισχνουμενους αυτον θεραπευειν εκεινωι τωι τροπωι, και ειλετο μαλλον
εναποθανειν τωι νοσηματι, η προδουναι την εις εμε ευνοιαν. Ει γαρ τους ποτισαντας
αυτον και ενδυσαντας και θρεψαντας εις μεσον παραγει, πολλωι μαλλον τους δι'
αυτον ελομενους ανεχεσθαι πυρετων. Ου γαρ εστιν ισον, αρτον δουναι και ιματιον,
και νοσον μακραν υπομενειν, αλλα πολλωι μειζον τουτο εκεινου· οσωι δε μειζων ο
πονος, τοσουτωι και ο στεφανος εσται λαμπροτερος. Ταυτα και υγιαινοντες
μελετωμεν και καμνοντες, και προς ετερους λεγωμεν· καν ιδωμεν εαυτους ποτε εν
πυρετωι γενομενους αφορητωι, εκεινο προς εαυτους ειπωμεν· Τι δαι, ει ποθεν
επενεχθεισης ημιν κατηγοριας, εις δικαστηριον εισηνεχθημεν, ειτα αναρτηθεντες
κατεξαινομεθα τας πλευρας, ουκ αναγκη ην υπομειναι παντως και ακερδως και
χωρις μισθου τινος; Τουτο και νυν λογιζωμεθα· προσκεισθω τοινυν και της
υπομονης ο μισθος, ικανος ων αλειψαι την πεπτωκυιαν διανοιαν. Ἀλλα χαλεπος ο
πυρετος. Ἀλλ' αντιστησον τωι πυρετωι το της γεεννης πυρ, ο διαφευξηι παντως, εαν
εληι τουτον μεθ' υπομονης απασης ενεγκειν· αναμνησθητι των αποστολων, οσα
επασχον· αναμνησθητι των δικαιων, οτι διαπαντος ησαν εν θλιψεσιν· αναμνησθητι
του μακαριου Τιμοθεου, οτι ουδεποτε εκ της αῤρωστιας ανεπνευσεν, αλλα
συντροφος ην νοσηματι διηνεκει. Και τουτο ο Παυλος δηλων ελεγεν· Οινωι ολιγωι
χρω δια τον στομαχον σου, και τας πυκνας σου ασθενειας. Ει δε ο δικαιος εκεινος και
αγιος, και την της οικουμενης προστασιαν εγκεχειρισμενος, και νεκρους εγειρων,
και δαιμονας ελαυνων, και μυρια νοσηματα διορθουμενος εν ετεροις, τοσαυτα
επασχε δεινα, τινα εξεις απολογιαν συ ο θορυβουμενος και ασχαλλων επι
προσκαιροις νοσημασιν; Ουκ ηκουσας της Γραφης λεγουσης, οτι Ὃν αγαπαι Κυριος,
παιδευει, μαστιγοι δε παντα υιον, ον παραδεχεται; Ποσοι ποσακις επεθυμησαν
μαρτυριου στεφανον λαβειν; Τουτο απηρτισμενος εστι μαρτυριου στεφανος. Ου γαρ
το κελευσθηναι θυσαι, ειτα ελεσθαι μαλλον αποθανειν η θυσαι, ποιει μαρτυρα
μονον, αλλα και το οτιουν φυλαττοντα μονον δυναμενον θανατον επισπασασθαι,
μαρτυριον εστι σαφες. ηʹ. Και ινα μαθηις οτι τουτο εστιν αληθες, αναμνησθητι πως
μεν ο Ἰωαννης απεθανε, και τινος ενεκεν και δια τι, πως δε ο Ἄβελ. Ουδετερος γαρ
τουτων ου βωμον ειδε καιομενον, ου ξοανον εστηκος, ου θυσαι επεταγη δαιμοσιν·
αλλ' ο μεν, επειδη μονον ηλεγξε τον Ἡρωδην, απετμηθη την κεφαλην, ο δε επειδη
τον Θεον ετιμησε θυσιαι πλειονι του αδελφου, κατεσφαττετο. Ἆρ' ουν απεστερηνται
των του μαρτυριου στεφανων; και τις αν τουτο τολμησειεν ειπειν; Μαλιστα μεν γαρ
και αυτος ο του θανατου τροπος ικανος απαντας πεισαι, οτι εις τους πρωτους των
μαρτυρων τελουσιν. Ει δε και ψηφον ζητεις θειαν υπερ τουτων εξενηνεγμενην ιδειν,
ακουσον τι φησιν ο Παυλος· α γαρ εκεινος φθεγγεται, δηλον οτι του Πνευματος εστι·
∆οκω γαρ, φησι, καγω Πνευμα Θεου εχειν. Τι 48.940 ουν ουτος φησιν; Ἀρξαμενος
απο του Ἄβελ, και ειπων, οτι πλειονα θυσιαν Ἄβελ παρα Καιν προσηνεγκε τωι Θεωι,
και δι' αυτης αποθανων ετι λαλει· ειτα καταβας εις τους προφητας, και διελθων εις
τον Ἰωαννην, και ειπων· Ἐν φονωι μαχαιρας απεθανον, ετεροι δε ετυμπανισθησαν·
και πολλους και διαφορους διηγησαμενος θανατους, επηγαγεν ουτω· Τοιγαρουν και
ημεις τοσουτον εχοντες περικειμενον ημιν νεφος μαρτυρων, ογκον αποθεμενοι
παντα, δι' υπομονης τρεχωμεν. Ὁραις, οτι και τον Ἄβελ μαρτυρα εκαλεσε, και τον
Νωε, και τον Ἀβρααμ, και τον Ἰσαακ, και τον Ἰακωβ. Οι μεν γαρ αυτων ουτως
απεθανον δια τον Θεον· ωσπερ ουν και Παυλος φησι, Καθ' ημεραν αποθνησκω·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

καιτοι ουκ αποθνησκων, αλλα τηι προθεσει μονον υπομενων τουτο. Ουτω και συ, αν
διακρουσηι τας επωιδας και τας φαρμακειας και τας μαγγανειας, και αποθανηις τηι
νοσωι, μαρτυς απηρτισμενος ει, οτι απαλλαγην μετα ασεβειας επαγγελλομενων
ετερων ειλου θανατον μετ' ευσεβειας μαλλον. Και ταυτα μεν ημιν ειρηται προς τους
κομπαζοντας και λεγοντας, οτι θεραπευουσι δαιμονες· ινα δε μαθηις, οτι ουδε τουτο
εστιν αληθες, ακουσον τι φησιν ο Χριστος περι του διαβολου· Ἐκεινος
ανθρωποκτονος ην απ' αρχης. Ὁ Θεος λεγει, ανθρωποκτονος, και συ ως προς ιατρον
τρεχεις; Και τινα εξεις λογον ειπειν εγκαλουμενος, ειπε μοι, της αποφασεως του
Χριστου τας γοητειας τουτων αξιοπιστοτερας ειναι νομιζων; Ὅταν γαρ ο μεν Θεος
λεγηι, οτι ανθρωποκτονος εστιν, ουτοι δε οτι νοσηματα δυναται λυειν λεγωσιν,
απεναντιας τηι θειαι ψηφωι, συ δε καταδεχηι τας μαγγανειας τουτων και τας επωιδας,
ουδεν ετερον αλλ' η τουτους αξιοπιστοτερους εκεινου νομιζεις ειναι δι' ων ποιεις,
καν μη λεγηις τουτο τοις ρημασιν. Ει δε ο διαβολος ανθρωποκτονος, ευδηλον οτι και
οι διακονουντες αυτωι δαιμονες. Και τουτο σε δι' αυτων των εργων επαιδευσεν ο
Χριστος· οτε γουν αυτους αφηκεν εμπεσειν εις την αγελην των χοιρων,
κατεποντισαν εις τον κρημνον απασαν την αγελην εκεινην, ινα μαθηις, οτι και τους
ανθρωπους ταυτα αν ειργασαντο, και απεπνιξαν ευθεως, ει συνεχωρησεν αυτοις ο
Θεος. Νυνι δε αυτος αυτους κατειχε και εκωλυσε, και ουδεν ηφιει τοιουτον
εργασασθαι· και τουτο εξουσιαν λαβοντες κατα των χοιρων εδηλωσαν. Ει γαρ
χοιρων ουκ εφεισαντο, πολλωι μαλλον ημων ουκ αν απεσχοντο. Μη τοινυν,
αγαπητε, ταις εκεινων απαταις παρασυρου, αλλ' εσο εστηριγμενος εν τωι φοβωι του
Θεου. Πως δε και εισελευσηι εις την συναγωγην; Ἂν μεν σφραγισηις το προσωπον,
ευθεως απεπηδησεν η πονηρα δυναμις η την συναγωγην οικουσα· αν δε μη
σφραγισηις, απο των θυρων ευθεως το οπλον εῤριψας· ειτα γυμνον και αοπλον σε
λαβων ο διαβολος, μυρια διαθησει δεινα. Και τι χρη λεγεσθαι ταυτα παρ' ημων; Ὅτι
γαρ και αυτος συ μεγιστην αμαρτιαν ειναι νομιζεις το δραμειν εις το πονηρον εκεινο
χωριον, δηλον απο του τροπου της αφιξεως. Και γαρ λαθειν σπουδαζεις
αφικνουμενος εκεισε, και οικεταις και φιλοις και γειτοσι παρακελευηι, μη κατειπειν
σου προς τους ιερεας, καν διαβαληι τις, αγανακτεις. Ποσης ουν ουκ αν ειη ανοιας,
ανθρωπους πειρασθαι λανθανειν, 48.941 του δε Θεου ορωντος, του πανταχου
παροντος, αναισχυντως την παρανομιαν ταυτην τολμαιν; Ἀλλ' ου δεδοικας τον Θεον;
Ουκουν καν αυτους αιδεσθητι τους Ἰουδαιους. Ποιοις γαρ αυτους οφθαλμοις οψει;
και ποιωι διαλεξηι στοματι, Χριστιανος μεν ειναι ομολογων, προς δε τας εκεινων
τρεχων συναγωγας, και της παρ' εκεινων δεομενος βοηθειας; Ουκ εννοεις, οσον σου
καταχεουσι γελωτα, οσα σκωμματα, οσην χλευασιαν, οσην αισχυνην, οσον ονειδος,
ει και μη φανερως, αλλα κατα το συνειδος το εαυτων; θʹ. Ταυτ' ουν, ειπε μοι, φορητα
η ανεκτα; Ει γαρ μυριους αποθανειν θανατους εδει, ει γαρ τα ανηκεστα παθειν, ου
πολλωι βελτιον ην απαντα υπομειναι τα χαλεπα, η των μιαρων εκεινων γενεσθαι
γελωτα και χλευασιαν, και μετα συνειδοτος ζηιν πονηρου; Ταυτα λεγω, ουχ ινα αυτοι
ακουητε μονον, αλλ' ινα τους τα τοιαυτα νοσουντας θεραπευητε. Ὥσπερ γαρ
εκεινοις εγκαλουμεν, οτι ασθενουσι περι την πιστιν, ουτως υμιν εγκαλουμεν, οτι
τους ασθενουντας διορθουν ου βουλεσθε. Μη γαρ τουτο εστι το ζητουμενον,
αγαπητε, ινα ενταυθα εισιων ακουσηις τα λεγομενα; τουτο μεν ουν και κριμα εστιν,
οταν μη προσηι τηι των λογων ακροασει και εργον. ∆ια τουτο Χριστιανος ει, ινα τον
Χριστον μιμηι, και τοις εκεινου πειθηι νομοις. Τι δαι εκεινος εποιησεν; Ουκ εν
Ἱεροσολυμοις καθημενος εκαλει προς εαυτον τους αῤρωστους, αλλα περιηιει πολεις
και κωμας, εκατερων την αῤρωστιαν θεραπευων, και την του σωματος, και την της
ψυχης. Καιτοι γε εδυνατο εν ενι καθημενος τοπωι παντας ελκυσαι προς εαυτον· αλλ'
ουκ εποιησε τουτο, ημιν διδους υποδειγμα εις το περιιεναι και ζητειν τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

απολλυμενους. Παλιν και δια της κατα τον ποιμενα παραβολης τουτο ηινιξατο. Και
γαρ ουκ εκαθισε μετα των ενενηκονταεννεα προβατων, και ανεμεινε το
πλανωμενον ελθειν προς αυτον, αλλ' αυτος απηλθε, και ευρε, και ευρων και
εβαστασεν επι των ωμων, και απεκομισεν. Ουχ οραις και τους ιατρους αυτο τουτο
ποιουντας; ουκ αναγκαζουσι τους αῤρωστους επι των κλινιδιων κατακειμενους εις
τας οικιας αυτων φερεσθαι, αλλ' αυτοι τρεχουσι προς εκεινους. Τουτο και συ
ποιησον, αγαπητε, ειδως οτι βραχυς ο παρων βιος, καν μη ταυτα κερδανωμεν τα
κερδη, ουδεμιαν εξομεν εκει σωτηριαν. ∆υναται πολλακις μια κερδηθεισα ψυχη
μυριων ογκον αμαρτηματων αφανισαι, και γενεσθαι ημιν αντιψυχον εν εκεινηι τηι
ημεραι. Ἐννοησον δια τι προφηται, δια τι αποστολοι, δια τι δικαιοι, δια τι αγγελοι
πολλακις επεμφθησαν, δια τι αυτος ο μονογενης Υιος του Θεου παρεγενετο· ουχ ινα
ανθρωπους διασωσηι; ουχ ινα πεπλανημενους 48.942 επαναγαγηι; Τουτο και συ
ποιησον κατα δυναμιν την σην, και πασαν σπουδην επιδειξαι και προνοιαν εις την
των πεπλανημενων επανοδον. Ταυτα καθ' εκαστην υμιν παραινων συναξιν ου
διαλιμπανω, καν προσεχητε, καν μη προσεχητε, εγω λεγων ου παυσομαι. Τουτο γαρ
ημιν παρα του Θεου νομος, αν τε ακουσηι τις, αν τε μη ακουσηι, την διακονιαν ταυτην
πληρουν. Ἀλλ' εαν μεν ακουσητε και ποιησητε τα λεγομενα, μετα πολλης αυτο
τουτο εργασομεθα της ηδονης· αν δε αμελησητε και ραιθυμησητε, μετα πολλης της
αθυμιας. Ἡμιν μεν γαρ εκ της υμετερας παρακοης ουδεις εσται λοιπον κινδυνος· το
γαρ ημετερον απαν επληρωσαμεν· πλην αλλα καν μη κινδυνευωμεν τωι
πεπληρωκεναι τα παρ' εαυτων απαντα, αλγουμεν υμων εγκαλουμενων κατα την
ημεραν εκεινην. Ου γαρ ακινδυνος υμιν εσται η ακροασις, οταν η δια των εργων
προσθηκη μη γενηται. Ἄκουσον γουν πως τοις διδασκαλοις εγκαλων τοις
αποκρυπτουσι τον λογον ο Χριστος, και τους μαθητευομενους εφοβησεν. Ειπων γαρ,
Ἔδει σε καταβαλειν το αργυριον μου επι τους τραπεζιτας· και επαγαγων, οτι Καγω
ελθων μετα τοκου αν απηιτησα αυτο, εδειξεν, οτι μετα την ακροασιν τουτο γαρ εστιν
η του αργυριου καταβολη, τους υποδεξαμενους την διδασκαλιαν τοκον εργαζεσθαι
χρη. Τοκος δε διδασκαλιας ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η η δια των εργων επιδειξις.
Ἐπει ουν και ημεις κατεβαλομεν το αργυριον εις την ακοην την υμετεραν, αναγκη
λοιπον, υμας αποδουναι τον τοκον τωι δεσποτηι, τουτεστι, την σωτηριαν των
αδελφων των υμετερων. Ὥστε ει μενοιτε ταυτα κατεχοντες τα ειρημενα μονον, και
μηδεν εν εαυτοις εργαζομενοι, δεδοικα μη την αυτην τωι το ταλαντον κατορυξαντι
δωτε δικην. Και γαρ εκεινος δια τουτο τους ποδας και τας χειρας δεθεις, εις το
σκοτος εξηγετο το εξωτερον, οτι ουκ εξηνεγκεν εις ετερους απερ ηκουσεν. Ἵν' ουν
μη και ημεις τα αυτα παθωμεν, τον τα πεντε δεξαμενον, και τον τα δυο ταλαντα,
μιμησωμεθα· καν τε λογον, καν τε χρηματα, καν τε σωματος πονον, καν ευχην, καν
αλλ' οτιουν εις την του πλησιον σωτηριαν αναλωσαι δεησηι, μη οκνησωμεν, ινα
πανταχοθεν το παρα του Θεου δοθεν ημιν ταλαντον αναλογως εκαστοι
πολυπλασιασαντες δυνηθωμεν της μακαριας εκεινης ακουσαι φωνης, Ευ, δουλε
αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την
χαραν του Κυριου σου. Ἧς γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα και το κρατος,
αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77


