In illud: Si esurierit inimicus
ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ Μη απαντησαντας εις την συναξιν, και εις την αποστολικην
ρησιν την λεγουσαν, "Ἐαν πειναι ο εχθρος σου ψωμιζε αυτον," και περι του
μνησικακειν.
51.171
αʹ. Ουδεν, ως εοικεν, ωφελησαμεν, μακρον λογον πρωην προς υμας
αποτειναντες υπερ της περι τας συναξεις σπουδης· παλιν γαρ ημιν ερημος η εκκλησια
των τεκνων. ∆ιο και παλιν αναγκαζομαι επαχθης φανηναι και βαρυς, επιτιμων τοις
παρουσιν, εγκαλων τοις απολειφθεισιν· εκεινοις μεν, οτι την ραιθυμιαν ουκ απεθεντο,
υμιν δε, οτι της των αδελφων ουκ αντελαβεσθε σωτηριας. Ἀναγκαζομαι βαρυς φανηναι
και επαχθης, ουχ υπερ εμαυτου και των εμων κτηματων, αλλ' υπερ υμων και της
υμετερας σωτηριας, ης ουδεν εμοι προτιμοτερον. Ὁ βουλομενος βαρυνεσθω, και
φορτικον και αναισχυντον καλειτω· εγω δε ου παυσομαι συνεχως υπερ των αυτων
ενοχλων· της γαρ αναισχυντιας ταυτης ουδεν αμεινον 51.172 εμοι.
Ἴσως γαρ, ισως, ει και μηδεν ετερον, τουτο γουν ερυθριασαντες, το μη συνεχως
οχλεισθαι περι των αυτων, αντιληψεσθε ποτε της κηδεμονιας των αδελφων των
υμετερων. Τι γαρ μοι των επαινων οφελος, οταν υμας μη θεασωμαι προκοπτοντας κατ'
αρετην; τι δε μοι βλαβος εκ της σιγης των ακουοντων, οταν αυξομενην υμων ιδω την
ευλαβειαν; Ἔπαινος γαρ του λεγοντος ουχ ο κροτος, αλλ' ο περι την ευσεβειαν ζηλος
των ακουοντων· ουχ ο θορυβος κατα τον καιρον της ακροασεως, αλλ' η σπουδη η
διαπαντος του χρονου. Ὁ κροτος εξηλθεν ομου τε του στοματος, και εις αερα διαχυθεις
απωλετο· το δε βελτιονας γενεσθαι τους ακουοντας, αγηρω και αθανατον φερει τον
μισθον και τωι λεγοντι και τοις πειθο 51.173 μενοις. Ὁ της βοης υμων επαινος ενταυθα
τον λεγοντα ποιει λαμπρον, η δε της ψυχης υμων ευλαβεια πολλην επι του βηματος του
Χριστου διδωσι παῤρησιαν τωι διδαξαντι. Ὥστε, ει τις των λεγοντων εραι, μη των
κροτων, αλλα της ωφελειας των ακουοντων ερατω.
Ουκ εστι το τυχον κακον αδελφων αμελειν, αλλ' εσχατη κολασις, και
απαραιτητος τιμωρια· και τουτο ο το ταλαντον καταχωσας εδηλωσεν. Ουδεν γουν υπερ
της οικειας ενεκαλειτο ζωης· ουδε γαρ εγενετο κακος περι την καταθηκην· ολοκληρον
γαρ αυτην απεδωκεν· αλλ' ομως εγενετο κακος και περι την εργασιαν της
παρακαταθηκης. Ου γαρ εδιπλασιασε το πιστευθεν· διο και εκολαζετο. Ὅθεν δηλον, οτι
καν ημεις σπουδαιοι ωμεν και συγκεκροτημενοι, καν πολλην επιθυμιαν εχωμεν περι
την ακροασιν των θειων Γραφων, ουκ αρκει προς σωτηριαν ημων. ∆ιπλασιασαι γαρ χρη
την παρακαταθηκην, διπλη δε γινεται, οταν μετα της εαυτων σωτηριας, και της ετερων
αντιλαμβανωμεθα προνοιας. Ἐπει κακεινος ειπεν, Ἴδε εχεις το σον σωον· αλλ' ουκ
ηρκεσεν αυτωι τουτο προς απολογιαν. Ἔδει γαρ, φησι, καταβαλειν επι τους τραπεζιτας
το καταβληθεν. Και μοι σκοπει, πως κουφα του ∆εσποτου τα επιταγματα. Ἄνθρωποι μεν
γαρ τους δανειζοντας χρηματα δεσποτικα και της απαιτησεως υπευθυνους ποιουσι. Συ
κατεβαλες, συ, φησιν, απαιτησον· εμοι λογος ουδεις προς τον δεξαμενον. Ὁ δε Θεος ουχ
ουτως, αλλα καταβαλειν κελευει μονον, ουκετι δε και της απαιτησεως ημας υπευθυνους
ποιει. Του συμβουλευσαι γαρ, ου του πεισαι κυριος ο λεγων εστι. ∆ιο της καταβολης
υπευθυνον σε ποιω μονον, φησι, της δε απαιτησεως ουκετι. Τι τουτου κουφοτερον; Ἀλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ομως σκληρον εκαλει τον ουτως ημερον και φιλανθρωπον δεσποτην ο δουλος. Τοιαυται
γαρ των αγνωμονων και ραιθυμων οικετων αι συνηθειαι· των οικειων αμαρτηματων εις
τους δεσποτας αει μετατιθεασι τας αιτιας. ∆ια τουτο στρεβλουμενος και δεσμουμενος
εκεινος εις το σκοτος εξηγετο το εξωτερον. Ὅπερ ινα μη ημεις παθωμεν, καταβαλλωμεν
την διδασκαλιαν επι τους αδελφους, καν πειθωνται, καν μη πειθωνται.
Πειθομενοι μεν γαρ, και εαυτους και ημας ωφελησουσι· μη πειθομενοι δε, αυτοις
μεν απαραιτητον επισπωνται κολασιν, ημας δε ουδε το τυχον παραβλαψαι δυναιντ' αν.
Το γαρ ημετερον εποιησαμεν, συμβουλευσαντες· ει δε μη πειθοιντο, ουδεν ημιν εκ
τουτου γενοιτ' αν βλαβος. Ἔγκλημα γαρ, ου το μη πεισαι, αλλα το μη συμβουλευσαι·
μετα δε την παραινεσιν και την συμβουλην, την διηνεκη και την συνεχη, ουκετι προς
ημας, αλλα προς εκεινους εσται ο λογος τωι Θεωι. Ἐβουλομην γουν ειδεναι σαφως, οτι
παραινουντες αυτους διατελειτε, και ει διαπαντος μενουσιν επι της ραιθυμιας εκεινοι,
και ουκ αν υμιν ουδεποτε ηνοχλησα· νυν δεδοικα, μη ποτε εκ της υμετερας υπεροψιας
και αμελειας μενωσιν αδιορθωτοι. Και γαρ αμηχανον ανθρωπον συνεχως απολαυοντα
παραινεσεως και διδασκαλιας, μη γενεσθαι βελτιω και σπουδαιοτερον. Και δημωδης μεν
εστιν η παροιμια, ην ερειν μελλω· πλην αλλ' αυτο τουτο συνιστησι. Πετραν γαρ κοιλαι
51.174 νει, φησι, ρανις υδατων ενδελεχουσα. Καιτοι τι μαλακωτερον υδατος; τι δε
πετρας σκληροτερον; Ἀλλ' ομως η ενδελεχεια την φυσιν ενικησεν. Ει δε φυσιν
ενδελεχεια νικαι, πολλωι μαλλον προαιρεσεως δυναιτ' αν περιγενεσθαι. Ουκ εστι παιγνια
ο Χριστιανισμος, αγαπητοι, ουδε πραγμα παρεργον. Συνεχως ταυτα λεγομεν, και ουδεν
πλεον ποιουμεν.
βʹ. Πως οιεσθε με οδυνασθαι, αναμιμνησκομενον οτι εν μεν ταις πανηγυρεσι
πελαγη θαλαττης μακρα μιμειται των συναξεων τα πληθη, νυν δε ουδε το πολλοστον
του πληθους εκεινου μερος ενταυθα συλλεγεται;
Που νυν εισιν οι διενοχλουντες ημας εν ταις εορταις; Ἐκεινους επιζητω, και δι'
εκεινους οδυρομαι, εννοων οσον πληθος απολλυται των σωζομενων, οσην αδελφων
υπομενω ζημιαν, πως εις ολιγους τα της σωτηριας περιισταται, και το πλεον του
σωματος της Ἐκκλησιας μερος νεκρωι και ακινητωι προσεοικε σωματι. Και τι προς ημας,
φησι; Προς υμας μεν ουν μαλιστα τους μη θεραπευοντας, τους μη παραινουντας και
συμβουλευοντας, προς υμας ουκ επιτιθεντας αναγκην, και μετα βιας ελκοντας, και της
πολλης απαγοντας ραιθυμιας. Ὅτι γαρ ουχ εαυτωι χρησιμον ειναι χρη μονον, αλλα και
πολλοις, εδηλωσεν ο Χριστος, αλας ημας και ζυμην καλεσας και φως· ταυτα δε ετεροις
εστι χρησιμα και λυσιτελη. Και γαρ ο λυχνος ουχ εαυτωι φαινει, αλλα τοις εν σκοτωι
καθημενοις· και συ λυχνος ει, ουχ ινα του φωτος απολαυσηις μονος, αλλ' ινα εκεινον
τον πεπλανημενον επαναγαγηις.
Τι γαρ οφελος λυχνου, οταν μη φαινηι τωι εν τωι σκοτει καθημενωι; τι δε οφελος
Χριστιανου, οταν μηδενα κερδανηι μηδε προς αρετην επαναγαγηι; Παλιν το αλας ουχ
εαυτο επισφιγγει μονον, αλλα και τα σεσηποτα των σωματων συστελλει, και ουκ αφιησι
διαῤρυεντα απολεσθαι. Ουτω δη και συ, επειδη αλας σε κατεσκευασεν ο Θεος
πνευματικον, τα σεσηποτα μελη, τουτεστι, τους ραιθυμους αδελφων και βαναυσους
επισφιγξον και συστειλον, και της ραιθυμιας, ωσπερ τινος σηπεδονος, απαλλαξας,
ενωσον τωι λοιπωι σωματι της Ἐκκλησιας. ∆ια τουτο σε και ζυμην εκαλεσε· και γαρ και η
ζυμη ουχ εαυτην ζυμοι, αλλα το λοιπον φυραμα το πολυ και αφατον η μικρα και
βραχεια. Ουτω δη και υμεις· ει και ολιγοι εστε κατα τον αριθμον, αλλα πολλοι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

δυνατοι τηι πιστει και τηι κατα Θεον γινεσθε σπουδηι. Ὥσπερ ουν η ζυμη ουκ ασθενει δια
την βραχυτητα, αλλα περιγινεται δια την εγκειμενην αυτηι θερμοτητα και την της
ποιοτητος δυναμιν· ουτω δη και υμεις δυνησεσθε πολλωι πλειους προς την αυτην υμιν
επαναγαγειν σπουδην, αν θελητε. Ει δε το θερος προβαλλοιντο· και γαρ και ταυτα
ακουω λεγοντων, οτι Σφοδρον το πνιγος νυν, το καυμα αφορη 51.175 τον, ουκ ισχυομεν
στενοχωρεισθαι και θλιβεσθαι εν τωι πληθει, ιδρωτι παντοθεν περιῤρεομενοι και
αχθομενοι τηι θερμηι και τηι στενοχωριαι· αισχυνομαι μεν υπερ αυτων, πιστευσατε·
γυναικωδεις γαρ αι σκηψεις, μαλλον δε ουδε εκειναις προς συγγνωμην αρκουσαι αι
προφασεις, αις μαλακωτερα τα σωματα, και ασθενεστερα η φυσις. Πλην ει και αισχρον
το αποκρινασθαι προς την τοιαυτην απολογιαν, αλλ' αναγκαιον ομως. Ει γαρ εκεινοι
τοιαυτα προφασιζονται, και ουκ ερυθριωσι, πολλωι μαλλον ημας ουκ αισχυνεσθαι χρη
προς ταυτα αντιλεγοντας. Τι ουν ειποιμι τοις ταυτα προβαλλομενοις; Των τριων
παιδων αναμνησαι αυτους βουλομαι των εν τηι καμινωι και εν τηι φλογι, οι πανταχοθεν
αυτοις περιτρεχον το πυρ ορωντες, και τωι στοματι και τοις οφθαλμοις, και αυτηι
περικεχυμενον τηι αναπνοηι, ουκ επαυσαντο τον ιερον και μυστικον εκεινον υμνον
αιδοντες τωι Θεωι μετα της κτισεως, αλλα των εν λειμωνι διατριβοντων, εν μεσηι τοτε
εστωτες τηι πυραι, προθυμοτερον την ευφημιαν τωι κοινωι των ολων ανεπεμπον ∆εσποτηι·
και μετα των τριων παιδων τουτων, των λεοντων αυτοις των εν Βαβυλωνι, και του
∆ανιηλ και του λακκου· ουχι δε τουτου μονου, αλλα και ετερου λακκου και προφητου,
και βορβορου μεχρι τραχηλου τον Ἱερεμιαν αποπνιγοντος αναμνησθηναι παλιν αυτους
αξιω. Και απο των λακκων αναβας, εισαγαγειν εις το δεσμωτηριον βουλομαι τουτους
τους το καυμα προβαλλομενους, και δειξαι τον Παυλον εκει και τον Σιλαν τωι ξυλωι
προσδεδεμενους, μωλωπων γεμοντας και τραυματων, τωι πληθει των πληγων απαν
καταξανθεντας το σωμα, εν μεσηι τηι νυκτι τον Θεον υμνουντας, και την ιεραν εκεινην
παννυχιδα επιτελουντας.
Πως γαρ ουκ ατοπον τους μεν αγιους εκεινους, εν καμινωι, και πυρι, και λακκωι,
και θηριοις, και βορβορωι, και δεσμωτηριωι, και ξυλωι, και πληγαις, και φυλακαις, και
τοις αφορητοις οντας δεινοις, μηδεν τουτων αιτιασθαι πωποτε, αλλα μετα πολλου του
τονου και προθυμιαι ζεουσηι ευχαις και υμνοις ιεροις ενδιατριβειν διηνεκως, ημας δε ου
μικρον, ου μεγα των απηριθμημενων υπομειναντας παθων, δια καυμα, και θερμην
βραχειαν και ιδρωτα, της οικειας αυτων αμελειν σωτηριας, και τας συναξεις αφεντας
εξω πλανασθαι, συλλογοις προσφθειρομενους ουδεν εχουσιν υγιες; Τοσαυτη δροσος
των θειων λογιων, και καυμα προβαλληι; Το υδωρ, ο εγω δωσω αυτωι, φησιν ο Χριστος,
γενησεται εν αυτωι πηγη υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον· και παλιν, Ὁ πιστευων
εις εμε, καθως ειπεν η Γραφη, ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος.
Πηγας εχων, ειπε μοι, και ποταμους πνευματικους, καυμα δεδοικας αισθητον; επι δε της
αγορας, ειπε μοι, ενθα τοσουτος θορυβος και στενοχωρια και πολυς ο καυσων, πως ου
προβαλληι πνιγος και θερμην; Ου γαρ δη τουτο εχεις αν ειπειν, οτι εκει μεν ψυχροτερας
της του αερος φυσεως εστιν απολαυειν, ενταυθα δε απαν ημιν συνηκται το πνιγος, αλλα
παν τουναντιον, ενταυθα μεν και απο της υποκειμενης πλακος, και απο της αλλης του
οικου κατασκευης (και γαρ εις υψος ανεστηκεν αφατον) κουφοτερος και ψυχροτερος ο
αηρ· εκει δε πολυς μεν ηλιος πανταχου, πολλη δε η στενοχωρια και καπνος και κονις,
και ετερα πολλωι πλειονα τουτων επιτεινοντα την αηδιαν. Ὅθεν δηλον, οτι ραιθυ 51.176
μιας και ψυχης αναπεπτωκυιας και της του Πνευματος φλογος απεστερημενης αυται αι
προφασεις αι αλογοι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

γʹ. Ταυτα ουχι προς εκεινους τοσουτον αποτεινομενος λεγω νυν, οσον προς υμας
τους ουκ επισπωμενους, τους ουκ ανιστωντας αυτους απο της ραιθυμιας, και προς την
σωτηριαν ταυτην ελκοντας τραπεζαν. Και οικεται μεν κοινην μελλοντες εκπληρουν
διακονιαν, τους αυτων συνδουλους καλουσιν· υμεις δε επι την πνευματικην ταυτην
μελλοντες απανταιν υπηρεσιαν, περιορατε τους ομοδουλους του κερδους
αποστερουμενους. Τι ουν, ει μη βουλοιντο, φησι; Ποιησον αυτους βουληθηναι τηι
συνεχει προσεδρειαι· αν γαρ ιδωσιν επικειμενους ημας, παντως βουλησονται. Ἀλλα γαρ
σκηψις ταυτα και προφασις. Ποσοι γουν ενταυθα πατερες εισι και τους υιους ουκ εχουσι
μεθ' εαυτων εστωτας; μη και των τεκνων επισπασασθαι σοι δυσκολον ην; Ὅθεν δηλον
οτι και οι λοιποι ου παρα την οικειαν ραιθυμιαν μονον, αλλα και παρα την υμετεραν
υπεροψιαν εξω μενουσιν. Ἀλλ' ει και μη προτερον, νυν γουν διαναστητε, και μετα του
μελους εκαστος εις την εκκλησιαν εισιετω, και πατηρ υιον, και υιος τον γεγεννηκοτα,
και γυναικας ανδρες, και ανδρας γυναικες, και δεσποτης δουλον, και αδελφος αδελφον,
και φιλος φιλον διεγειροντων και παρορμωντων προς την ενταυθα συνοδον· μαλλον δε
μη τους φιλους μονον, αλλα και τους εχθρους καλωμεν επι τον κοινον τουτον των
αγαθων θησαυρον. Ἂν ιδηι σου την προνοιαν ο εχθρος, καταλυσει την απεχθειαν
παντως. Ειπε προς αυτον· Ουκ αισχυνηι Ἰουδαιους, ουδε ερυθριαις, οι μετα τοσαυτης
ακριβειας το σαββατον φυλαττουσι, και απο της εσπερας αυτης πασης εργασιας
αφιστανται; Καν ιδωσι τον ηλιον προς δυσμας επειγομενον εν τηι της παρασκευης
ημεραι, και συμβολαια διακοπτουσι, και πρασεις διατεμνουσι· καν πριαμενος τις παρ'
αυτων προ της εσπερας, εν εσπεραι την τιμην ελθηι κομιζων, ουκ ανεχονται λαβειν, ουδε
υποδεξασθαι το αργυριον.
Και τι λεγω τιμην ωνιων και συμβολαια; καν θησαυρον εξην λαβειν, ελοιντ' αν
απολεσαι το κερδος, η καταπατησαι τον νομον. Ειτα Ἰουδαιοι μεν, και ταυτα ακαιρως
τηρουντες τον νομον ουτως εισιν ακριβεις, και φυλακης αντεχονται ουδεν αυτους
ωφελουσης, αλλα και καταβλαπτουσης· συ δε, ο της σκιας ανωτερος, ο τον ηλιον της
δικαιοσυνης ιδειν καταξιωθεις, ο προς την των ουρανων πολιτειαν τελων, ουδε την
αυτην εκεινοις επιδεικνυσαι σπουδην τοις τηι κακιαι προσεδρευουσιν ακαιρως, ο την
αληθειαν εγχειρισθεις, αλλα μικρον μερος ημερας ενταυθα καλουμενος, ουδε τουτο
υπομενεις αναλωσαι προς την των θειων ακροασιν λογιων; και ποιας αν τυχοις
συγγνωμης, ειπε μοι; τινα δε εξεις απολογιαν ειπειν ευλογον και δικαιαν; Ουκ εστιν,
ουκ εστι τον ουτως αμελη και ραιθυμον συγγνωμης τυχειν ποτε, καν μυριακις αναγκας
προβαλληται πραγματων βιωτικων.
Ουκ οιδας, οτι εαν ελθων προσκυνησηις τον Θεον, και μετασχηις της ενταυθα
διατριβης, μαλλον σοι τα εν χερσιν ευμαριζεται πραγματα; Βιωτικας εχεις φροντιδας;
∆ια ταυτας μεν ουν ενταυθα απαντησον, ινα την ευνοιαν 51.177 επισπασαμενος του
Θεου δια της ενταυθα διατριβης, ουτω μετ' ασφαλειας εξελθηις· ινα εχηις αυτον
συμμαχον, ινα ακαταγωνιστος γενηι τοις δαιμοσιν υπο της ανωθεν βοηθουμενος χειρος.
Ἂν απολαυσηις ευχων πατρικων, αν μετασχηις κοινης ευχης, αν ακουσηις θειων λογιων,
αν επισπασηι του Θεου την βοηθειαν, αν τουτοις τοις οπλοις φραξαμενος ουτως εξελθηις,
ουδε αυτος ο διαβολος αντιβλεψαι δυνησεται σοι λοιπον, μητι γε ανθρωποι πονηροι,
σπουδαζοντες επηρεαζειν και συκοφαντειν. Ἂν δε απο της οικιας επι την αγοραν ελθηις,
γυμνος των οπλων τουτων ευρεθεις, ευχειρωτος εσηι τοις επηρεαζουσιν απασι. ∆ια
τουτο πολλα και εν τοις κοινοις και εν τοις ιδιοις πραγμασι παρα γνωμην ημιν απανται,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

οτι ου περι τα πνευματικα πρωτον εσπουδακαμεν, και τοτε περι τα βιωτικα, αλλ'
αντεστρεψαμεν την ταξιν. ∆ια τουτο και η των πραγματων ακολουθια και ευθυτης
αντεστραπται, και πολλης ημιν απαντα γεμει ταραχης. Πως οιεσθε με οδυνασθαι και
αλγειν, οταν εννοησω, οτι πανηγυρεως μεν και εορτης επιστασης, καν μηδεις ο καλων
ηι, πασα η πολις συντρεχει· πανηγυρεως δε και εορτης απελθουσης, καν απασαν την
ημεραν διατελεσωμεν διαῤρηγνυντες εαυτους και καλουντες υμας, ουδεις ο προσεχων
εστι; Ταυτα γαρ πολλακις εν διανοιαι στρεφων, χαλεπως ανεστεναξα, και προς εμαυτον
ειπον· Τι δει παραινεσεως, η συμβουλης, συνηθειαι απλως απαντα ποιουντων υμων, και
ουδεν απο της διδασκαλιας προθυμοτερων γινομενων της ημετερας; Ὅταν γαρ εν
εορταις μεν μηδεν δεησητε της παρ' ημων παραινεσεως, απελθουσων δε εκεινων μηδεν
ωφελησθε παρα της ημετερας διδασκαλιας, ουχι περιττον ημων αποφαινετε τον λογον,
το γε εις υμας ηκον;
δʹ. Ταχα αλγουσι πολλοι των ταυτα ακουοντων. Ἀλλ' ουχ ουτως οι ραιθυμουντες
ισασιν· ει γαρ, αν απεθεντο την ολιγωριαν, ως ημεις οι καθ' εκαστην ημεραν τα υμετερα
μεριμνωντες. Τι τοσουτον κερδαινεις εκ των εξωθεν πραγματων, οσον ζημιοις εαυτον;
Ουκ εστιν εξ ετερας συναξεως η συνοδου τοσουτον κερδος λαβοντας απελθειν, οσον απο
της ενταυθα διατριβης· καν δικαστηριον λεγηις, καν βουλευτηριον, καν αυτα τα
βασιλεια. Ου γαρ οικονομιαν των εθνων και πολεων, ουδε στρατοπεδων επιστασιαν τοις
ενταυθα εισιουσιν εγχειριζομεν, αλλ' ετεραν αρχην και αυτης της βασιλειας
σεμνοτεραν· μαλλον δε ουχ ημεις εγχειριζομεν, αλλ' η του Πνευματος χαρις. Τις ουν
εστιν η αρχη η της βασιλειας σεμνοτερα, ην οι ενταυθα εισιοντες λαμβανουσι;
Παιδευονται των ατοπων κρατειν, βασιλευειν επιθυμιας πονηρας, αρχειν οργης
αποτασσειν φθονον, δουλουσθαι κενοδοξιαν. Ουκ εστιν ουτω βασιλευς σεμνος, ο επι
του θρονου καθημενος του βασιλικου, και διαδημα περικειμενος, ως ανθρωπος τον
ορθον εν εαυτωι λογισμον επι τον θρονον της αρχης των δουλοπρεπων παθων 51.178
αναβιβασας, και τηι κατ' εκεινων δεσποτειαι, καθαπερ τινι διαδηματι λαμπρωι, την
κεφαλην αναδησας. Τι γαρ οφελος αλουργιδος, ειπε μοι, και χρυσων ιματιων και
διαλιθου στεφανου, οταν η ψυχη των παθων αιχμαλωτος ηι; τι κερδος εκ της εξωθεν
ελευθεριας, οταν κυριωτερον εν ημιν δουλαγωγηται αισχρως και ελεεινως; Ὥσπερ γαρ
πυρετου προς το βαθος καταδυομενου, και τα ενδον απαντα καταφλεγοντος, ουδεν
οφελος εκ της ανωθεν επιφανειας του σωματος, αν μηδεν πασχηι τοιουτον· ουτως, της
ψυχης ημιν υπο των ενδον παθων παρασυρομενης, ουδε οφελος της εξωθεν αρχης, ουδε
της καθεδρας της βασιλικης, οταν ο νους μετα πολλης τυραννιδος απο του θρονου της
βασιλειας υπο των παθων καταστρεφηται, και υποκυπτηι και τρεμηι τας επαναστασεις
αυτων. Ὅπερ ινα μη γενηται, προφηται και αποστολοι παντοθεν συντρεχουσι,
καταστελλοντες ημων τα παθη, και της εν ημιν αλογιας την θηριωδιαν πασαν
εκβαλλοντες, και την πολλωι της βασιλειας σεμνοτεραν αρχην ημιν εγχειριζοντες. ∆ια
τουτο ελεγον, οτι οι ταυτης εαυτους αποστερουντες της επιμελειας περι τα καιρια
λαμβανουσι την πληγην, ζημιαν υπομενοντες, οσην ουδαμοθεν αλλοθεν· επειδη και
κερδη κερδαινουσιν ενταυθα ερχομενοι, οσα ουδαμοθεν ετερωθεν κερδαναι δυναιντ'
αν· ωσπερ ουν και ο λογος απεδειξεν. Ουκ οφθησηι ενωπιον Κυριου κενος, ο νομος
ελεγε· τουτεστι, χωρις θυσιων μη εισελθηις. Ει δε χωρις θυσιων ου δει εισιεναι εις οικον
Θεου, πολλωι μαλλον εις συναξεις μετα αδελφων χρη· βελτιων γαρ εκεινης αυτη η θυσια
και η προσφορα, οταν ψυχην μετα σαυτου λαβων εισελθηις, Ουχ ορατε τας περιστερας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τας μεμελετηκυιας, πως εξιουσαι θηρευουσιν ετερας; Τουτο και ημεις ποιωμεν. Ποια γαρ
εσται σκηψις, οταν των αλογων το ομοφυλον ζωον δυναμενων θηρευειν, ημεις οι λογωι
τιμηθεντες και σοφιαι τοσαυτηι, της τοιαυτης αγρας υπερορωμεν; Παρηινεσα τηι προτεραι
διαλεξει λεγων· Ἕκαστος υμων εις τας οικιας απαντησατε των πλησιον, αναμεινατε
εξελθοντας, κατασχετε, και επαναγαγετε προς την κοινην μητερα· και τους
θεατρομανουντας μιμησασθε, οι μετα πασης σπουδης αλληλοις συνταξαμενοι, ουτως
υπο την εω προς την παρανομον αναμενουσι θεαν εκεινην. Ἀλλ' ουδεν πλεον ημιν
γεγονεν απο της παραινεσεως εκεινης. ∆ια τουτο παλιν λεγω, και λεγων ου παυσομαι,
εως αν πεισω. Ουδεν ωφελει ακροασις, εαν μη πραξις αυτηι παρηι. Βαρυτεραν ουν ημιν
ποιει την τιμωριαν, οταν συνεχως των αυτων ακουοντες. μηδεν των λεγομενων
ποιωμεν.
Και οτι βαρυτερα η κολασις εστιν, ακουσον του Χριστου λεγοντος· Ει μη ηλθον,
και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον· νυν δε προφασιν ουκ εχουσι περι της
αμαρτιας· και ο Ἀποστολος δε, Ου γαρ οι ακροαται του νομου δικαιωθησονται. Και προς
τους μεν ακουοντας φησι ταυτα· βουλομενος δε και τον λεγοντα παιδευσαι, οτι ουδε
εκεινωι κερδος εσται τι πλεον απο της διδασκαλιας, οταν μη πολιτειαν εχηι τηι
διδασκαλιαι συνεζευγμενην, και συμβαινοντα τωι λογωι τον βιον, ακουσον πως και ο
Ἀποστολος προς αυτον αποτεινεται, και ο 51.179 Προφητης. Ὁ μεν γαρ φησι· Τωι δε
αμαρτωλωι ειπεν ο Θεος, Ἵνα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου, και αναλαμβανεις την
διαθηκην μου δια στοματος σου, συ δε εμισησας παιδειαν; Ὁ δε Ἀποστολος προς αυτους
τουτους παλιν αποτεινομενος, τους επι τηι διδασκαλιαι μεγα φρονουντας, ουτω πως
φησι· Πεποιθας σεαυτον οδηγον ειναι τυφλων, φως των εν σκοτει, παιδευτην αφρονων,
διδασκαλον νηπιων· ο ουν διδασκων ετερον, σεαυτον ου διδασκεις; Ἐπει ουν ουτε εμε
τον λεγοντα το λεγειν, ουτε υμας τους ακουοντας το ακουειν ανευ του πειθεσθαι τοις
λεγομενοις ωφελησαι δυναιτ' αν, αλλα και καταδικαζει πλεον, μη μεχρι της ακροασεως
την σπουδην επιδειξωμεθα, αλλ' επι των εργων φυλαττωμεν τα λεγομενα. Καλον μεν
γαρ το διηνεκως ενδιατριβειν θειων ακροασει λογιων· αλλα το καλον τουτο αχρηστον
γινεται, οταν την εκ της υπακοης ωφελειαν μη εχηι συνεζευγμενην. Ἵνα ουν μη ματην
ενταυθα συλλεγησθε, μετα πασης σπουδης, ο πολλακις υμων εδεηθην, και δεομενος ου
παυσομαι, τους αδελφους ημιν επισπασασθε, τους πλανωμενους παραινεσατε,
συμβουλευσατε μη λογωι μονον, αλλα και εργωι.
Μειζων αυτη η διδασκαλια η δια των τροπων, η δια της πολιτειας. Καν μηδεν
ειπηις, εξελθηις δε απο συναξεως, δια του σχηματος, και του βλεμματος, και της φωνης,
και της βαδισεως, και της αλλης απασης καταστολης εμφαινων τοις απολειφθεισιν
ανθρωποις το κερδος, οπερ εντευθεν εξηλθες λαβων, αρκει τουτο εις παραινεσιν και
συμβουλην. Ουτω γαρ ημας εντευθεν εξιεναι δει, ωσπερ εξ ιερων αδυτων, ωσπερ εξ
αυτων καταβαντας των ουρανων, γενομενους κατεσταλμενους, φιλοσοφουντας, ρυθμωι
παντα και ποιουντας και λεγοντας· και γυνη τον ανδρα ορωσα απο συναξεως
αναχωρουντα, και τον υιον πατηρ, και τον πατερα ο παις, και τον δεσποτην η δουλος,
και τον φιλον ο φιλος, και τον εχθρον ο εχθρος, λαμβανετωσαν απαντες αισθησιν της
ενταυθα γενομενης ημιν ωφελειας· ληψονται δε, αν πραοτερων, αν φιλοσοφωτερων,
αν ευλαβεστερων υμων γεγενημενων αισθανωνται. Ἐννοησον οιας απολαυεις
μυσταγωγιας ο μεμυημενος συ, μετα τινων αναπεμπεις το μυστικον μελος εκεινο, μετα
τινων βοαις το, Τρισαγιος. ∆ιδαξον τους εξωθεν, οτι μετα των σεραφιμ εχορευσας, οτι εις
τον δημον τον ανω τελεις, οτι εις τον χορον ενεγραφης τον των αγγελων, οτι τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

∆εσποτηι διελεχθης, οτι τωι Χριστωι συνεγενου. Ἂν ουτως εαυτους ρυθμιζωμεν, ουδεν
εξελθοντες δεησομεθα λογου προς τους απολειφθεντας· αλλ' απο της ημετερας
ωφελειας, της οικειας αισθησονται ζημιας, και δραμουνται ταχεως, ωστε των αυτων
απολαυσαι. Το γαρ καλλος υμων της ψυχης δια των αισθησεων αυτων απολαμπον
ορωντες, καν απαντων ωσι νωθροτεροι, εις ερωτα της ευπρεπειας εμπεσουνται της
υμετερας. Ει γαρ σωματος καλλος αναπτεροι τους ορωντας, πολλωι μαλλον ευμορφια
ψυχης διεγειραι δυναιτ' αν τον θεατην, και προς τον ισον παρακαλεσαι ζηλον.
Καλλωπισωμεν τοινυν ημων τον εσω ανθρωπον, και των ενταυθα λεγομενων εξω
μνημονευωμεν· εκει γαρ αυτων μαλιστα της μνημης ο καιρος· και καθαπερ 51.180
αθλητης, απερ αν επι της παλαιστρας μανθανηι, ταυτα επι των αγωνων επιδεικνυται·
ουτω δη και ημας, απερ αν ενταυθα ακουωμεν, ταυτα επι των εξωθεν πραγματων
επιδεικνυσθαι χρη.
εʹ. Μνημονευσον τοινυν των ενταυθα λεγομενων, ιν', οτε εξελθηις, και
επιλαβηται σου ο διαβολος, η δι' οργης, η δια κενοδοξιας, η δι' αλλου τινος παθους,
αναμνησθεις της ενταυθα διδασκαλιας, δυνηθηις ραιδιως αποδυσασθαι τα αμματα του
πονηρου. Ουχ ορατε εν τοις σκαμμασι τους παιδοτριβας, οι μετα μυριους αθλους
ατελειαν λοιπον των παλαισματων απο της ηλικιας λαβοντες, εξω των σκαμματων
καθημενοι παρα την κονιν αυτην, τοις ενδον ουσι και παλαιουσιν υποφωνουσιν, ωστε
χειρα κατασχειν, ωστε σκελος ελκυσαι, ωστε λαβειν μετα τα νωτα, και ετερα πολλα
τοιαυτα λεγοντες, οτι αν το και το ποιησηις, εκτενεις ραιδιως τον ανταγωνιστην, τα
μεγιστα συντελουσι τοις μαθηταις; Και συ τον παιδοτριβην τον σον ορα, τον μακαριον
Παυλον, ος μετα μυριους στεφανους εξω του σκαμματος καθημενος νυν, της παρουσης
λεγω ζωης, τοις παλαιουσιν ημιν υποφωνει, και βοαι δια των Ἐπιστολων, οταν ιδηι
κατασχεθεντας υπο οργης και υπο μνησικακιας, και αποπνιγομενους υπο του παθους,
Ἐαν πειναι ο εχθρος σου, ψωμιζε αυτον. Και καθαπερ ο παιδοτριβης λεγει, οτι αν το και
το ποιησηις, περιεσηι του ανταγωνιστου, ουτω και ουτος προστιθησι· Τουτο γαρ ποιων,
ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου. Ἀλλα γαρ μεταξυ τουτου του
αναγινωσκειν με τον νομον, επηλθε το δοκουν φυεσθαι ζητημα εξ αυτου, και πολλοις
παρεχειν κατα του Παυλου λαβην, οπερ προθειναι τημερον εις μεσον υμιν. Τι ποτ' ουν
εστι το υφορμουν ταις διανοιαις των μη μετα ακριβειας απαντα εξεταζειν βουλομενων;
Ἀπαγων οργης ο Παυλος, φησι, και πειθων επιεικεις ειναι και μετριους τοις πελας,
μαλλον αυτους εξεθηριωσε, και προς θυμον επηρε. Το μεν γαρ ειπειν, Ἐαν πειναι ο
εχθρος σου, ψωμιζε αυτον, εαν διψαι, ποτιζε αυτον, καλον επιταγμα και φιλοσοφιας
γεμον, και τωι ποιουντι και τωι πασχοντι χρησιμον· το δε εντευθεν λοιπον πολλην εχει
την αποριαν, και δοκει μη συμβαινειν τηι γνωμηι του τα προτερα ειρηκοτος. Ποιον δε
τουτο; Το λεγειν, οτι Ποιων τουτο, ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου.
∆ια γαρ τουτων των ρηματων και τον ποιουντα και τον πασχοντα ηδικησε· του μεν την
κεφαλην αναψας, και πυρος ανθρακας επιθεις. Τι γαρ τοσουτον απο του ψωμιζεσθαι και
ποτιζεσθαι γενοιτ' αν αγαθον, οσον κακον απο της των ανθρακων σωρειας; Τον μεν ουν
ευ πασχοντα, φησιν, ουτως ηδικησεν, εις μειζονα εμβαλων τιμωριαν, τον δε ευ
ποιουντα παλιν ετερως κατεβλαψε. Τι γαρ και ουτος της απο των εχθρων ευεργεσιας
κερδαναι δυναται, οταν ελπιδι της τιμωριας αυτο ποιηι; Ὁ γαρ δια τουτο τρεφων και
ποτιζων τον εχθρον, ινα ανθρακας σωρευσηι πυρος επι την κεφαλην αυτου, ουχι
φιλανθρωπος και χρηστος, αλλ' ωμος και απηνης γενοιτ' αν, δια μικρας ευεργεσιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αφατον εμβαλων κολασιν. Τι γαρ αν γενοιτο χαλεπωτερον του δια τουτο τρεφοντος,
ινα σωρευσηι πυρος ανθρακας επι την του 51.181 τρεφομενου κεφαλην;
Ἡ μεν ουν αντιθεσις αυτη· δει δε λοιπον την λυσιν επαγαγειν, ινα δι' αυτων
τουτων των δοκουντων επιλαμβανεσθαι των του νομου γραμματων ιδηις ακριβως του
νομοθετου την σοφιαν απασαν. Τις ουν εστιν η λυσις; Συνειδε τουτο καλως ο μεγας και
γενναιος ανηρ εκεινος, οτι βαρυ και χαλεπον πραγμα, εχθρωι καταλλαγηναι ταχεως·
βαρυ δε και χαλεπον, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την ραιθυμιαν την
ημετεραν. Αυτος δε ουχι καταλλαγηναι μονον εκελευσεν, αλλα και θρεψαι, ο πολυ του
προτερου βαρυτερον ην. Ει γαρ βλεποντες μονον τους λελυπηκοτας τινες εκθηριουνται,
πως αν ειλοντο θρεψαι πεινωντας; Και τι λεγω, βλεποντες; Ἂν μνησθηι τις αυτων, και
την προσηγοριαν εις μεσον ενεγκηι μονον, ανανεοι την πληγην της διανοιας ημιν, και
μειζω ποιει την φλεγμονην. Ταυτ' ουν απαντα συνιδων ο Παυλος, και βουλομενος το
δυσκατορθωτον τουτο και χαλεπον ευκολον ποιησαι και ραιδιον, και πεισαι τον μηδε
ιδειν ανεχομενον τον εχθρον εις ευεργεσιαν την εκεινου γενεσθαι, τους ανθρακας
εθηκε του πυρος, ιν' ελπιδι της τιμωριας προτραπεις, επιδραμηι τηι του λελυπηκοτος
ευεργεσιαι. Και καθαπερ ο αλιευς παντοθεν το αγκιστρον περιστελλων τωι δελεατι,
προστιθησι τοις ιχθυσιν, ινα προσδραμων τηι συνηθει τροφηι, δι' εκεινης αλωι και
κατασχεθηι ραιδιως· ουτω δη και ο Παυλος, βουλομενος εις την ευεργεσιαν εμβιβασαι
του ηδικηκοτος τον ηδικημενον, ου γυμνον προστιθησι το της φιλοσοφιας αγκιστρον,
αλλ' ωσπερ τινι δελεατι, τοις ανθραξι του πυρος περιστειλας, καλει μεν τον
επηρεασθεντα τηι της κολασεως ελπιδι προς την ευεργεσιαν του λελυπηκοτος· ελθοντα
δε αυτον κατεχει λοιπον και ουκ αφιησιν αποπηδησαι, αυτης του πραγματος της
φυσεως προσηλουσης αυτον τωι εχθρωι· και μονονουχι λεγει προς αυτον· Ου βουλει δι'
ευλαβειαν τρεφειν τον ηδικηκοτα; δια γουν την ελπιδα της κολασεως θρεψον. Οιδε γαρ,
οτι εαν αψηται της εις αυτον ευεργεσιας, αρχη λοιπον αυτωι και οδος γινεται της
καταλλαγης. Ουδεις γαρ, ουδεις τον ψωμιζομενον υπ' αυτου και ποτιζομενον διηνεκως
ανασχοιτο εχειν εχθρον, ει και παρα την αρχην ελπιδι τιμωριας τουτο ποιει. Ὁ γαρ
χρονος προιων χαλαι και της οργης τον τονον. Ὥσπερ ουν ο αλιευς, ει γυμνον το
θηρατρον προσεθηκεν, ουκ αν επεσπασατο τον ιχθυν, νυνι δε περιστειλας αυτο,
λανθανοντως ενιησι τωι στοματι του προσιοντος ζωου το αγκιστρον· ουτω και ο Παυλος,
ει μη προετεινε την προσδοκιαν της κολασεως, ουκ αν επεισε τους ηδικημενους
αψασθαι της των λελυπηκοτων ευεργεσιας. Βουλομενος ουν αποπηδωντας αυτους, και
δυσχεραινοντας, και ναρκωντας και προς αυτην την των εχθρων οψιν, πεισαι τα
μεγιστα αυτους ευεργετειν, τους ανθρακας εθηκε του πυρος, ουχ ινα εκεινους εμβαλληι
εις απαραιτητον κολασιν, αλλ' ινα τους ηδικημενους πεισας εν τηι προσδοκιαι της
κολασεως ευεργετειν τους εχθρους, τωι χρονωι λοιπον πεισηι και πασαν αυτοις αφειναι
την οργην.
ςʹ. Και τον μεν ηδικημενον ουτω παρεμυθησατο· ορα δε και τον ηδικηκοτα πως
συναπτει τωι παρωργι 51.182 σμενωι παλιν. Πρωτον μεν τωι της ευεργεσιας τροπωι· ουδεις
γαρ εστιν ουτως αθλιος και αναισθητος, ος ποτιζομενος, και ψωμιζομενος, μη γενεσθαι
βουλοιτο δουλος και φιλος τωι ταυτα αυτωι εργαζομενωι· δευτερον δε τωι φοβωι της
τιμωριας. ∆οκει μεν γαρ προς τον ψωμιζοντα αποτεινεσθαι, λεγων· Τουτο γαρ ποιων,
ανθρακας πυρος σωρευεις επι την κεφαλην αυτου· μαλιστα δε του λελυπηκοτος
καθαπτεται, ινα τωι φοβωι της κολασεως ταυτης μη μενηι διαπαντος εχθρος ων, αλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ειδως, οτι τα μεγιστα αυτον καταβλαψαι δυναιτ' αν το ψωμιζεσθαι και ποτιζεσθαι, ει
μενοι διηνεκως επι της απεχθειας, καταλυσηι την οργην. Ουτω γαρ τους ανθρακας του
πυρος σβεσαι δυνησεται. Ὥστε και η κολασις και η τιμωρια κειμενη τον τε ηδικημενον
επισπαται εις ευεργεσιαν του λελυπηκοτος, τον τε παροξυναντα φοβει και διανιστησι,
και προς καταλλαγην ωθει του τρεφοντος και ποτιζοντος.
∆ιπλωι τοινυν αμφοτερους συνεδησε δεσμωι προς αλληλους, και τωι της
ευεργεσιας, και τωι της τιμωριας. Το γαρ δυσχερες, αρχειν και εισοδον ευρειν τηι
καταλλαγηι· ταυτης δε ανοιγεισης οιωιδηποτε τροπωι, τα μετα ταυτα παντα ραιδια εσται
και ευκολα. Καν γαρ παρα την αρχην ελπιδι κολασεως τρεφηι τον εχθρον ο
λελυπημενος, αλλ' αυτωι τωι τρεφειν γινομενος φιλος, εκβαλειν την επιθυμιαν
δυνησεται της τιμωριας. Φιλος γαρ γενομενος, ουκετι αν τοιαυτηι θρεψειε προσδοκιαι
τον καταλλαγεντα αυτωι. Παλιν ο παροξυνας, ιδων τον ηδικημενον τρεφειν αυτον και
ποτιζειν προαιρουμενον, δια γε τουτο αυτο, και τον φοβον της αποκειμενης αυτωι
κολασεως, πασαν εκβαλλει την απεχθειαν, καν μυριακις σιδηρους ηι, και απηνης, και
αδαμας, την τε φιλοφροσυνην του τρεφοντος δυσωπουμενος, και την αποκειμενην
αυτωι κολασιν δεδοικως, ει μενοι μετα την τροφην εχθρος ων. ∆ια τοι τουτο ουδε
ενταυθα εστη της παραινεσεως, αλλ' οτε εκενωσεν εκατερου την οργην, τοτε και την
γνωμην αυτων διορθουται λεγων, Μη νικω υπο του κακου. Ἂν γαρ μενηις, φησι,
μνησικακων και αμυνομενος, δοκεις μεν τον εχθρον νικαιν, νικασαι δε υπο του κακου,
τουτεστιν, υπο της οργης· ωστε, ει βουλει νικησαι, καταλλαγηθι, και μη επεξελθηις.
Αυτη γαρ εστιν η λαμπρα νικη, οταν εν τωι αγαθωι, τουτεστι, τηι ανεξικακιαι
νικησηις το κακον, την οργην και την μνησικακιαν εκβαλων. Ἀλλα τουτων εξ αρχης ουκ
αν ηνεσχετο των ρηματων ο ηδικημενος και φλεγμαινων. ∆ια τουτο, οτε αυτου τον
θυμον εκορεσε, τοτε και επι την αριστην αυτον ηγαγε της καταλλαγης αιτιαν, και ουκ
αφηκεν εναπομειναι τηι πονηραι της τιμωριας ελπιδι. Ειδες νομοθετου σοφιαν; Και ινα
μαθηις οτι δια την ασθενειαν των ουκ ανεχομενων αλλως εαυτοις συναπτεσθαι, τουτον
εισηγαγε τον νομον, ακουσον πως ο Χριστος το αυτο τουτο νομοθετων, ου το αυτο
τεθεικεν επαθλον· αλλ' ειπων, οτι Ἀγαπατε τους εχθρους υμων, καλως ποιειτε τοις
μισουσιν υμας, οπερ εστι τρεφειν και ποτιζειν, ουκ επηγαγεν, οτι Τουτο γαρ ποιουντες
ανθρακας πυρος σωρευσετε επι τας κεφαλας αυτων, αλλα τι; Ὅπως γενησθε ομοιοι του
Πατρος υμων του 51.183 εν τοις ουρανοις. Εικοτως· Πετρωι γαρ, Ἰακωβωι και Ἰωαννηι
διελεγετο, και τωι λοιπωι των αποστολων χορωι· δια τουτο αυτο τεθεικεν επαθλον. Ει δε
λεγεις, οτι και ουτω φορτικον το επιταγμα, μειζονως μεν υπερ Παυλου παλιν ημιν
απολογηι, σαυτον δε πασης συγγνωμης αποστερεις. Τι δηποτε; Ὅτι τουτο το δοκουν ειναι
φορτικον, εν τηι Παλαιαι σοι δεικνυμι κατορθουμενον, οτε ουπω τοσαυτης φιλοσοφιας
επιδειξις ην. ∆ια γαρ τουτο και ο Παυλος ουχι οικειοις ρημασι τον νομον εισηγαγεν,
αλλ' αυταις χρησαμενος ταις ρησεσιν, αις ο παρα την αρχην αυτον εισαγαγων εθηκεν,
ινα μηδεμιαν συγγνωμην καταλειπηι τοις μη τηρουσιν αυτον. Το γαρ, Ἐαν πειναι ο
εχθρος σου, ψωμιζε αυτον, εαν διψαι, ποτιζε αυτον, ουχι Παυλου εστι πρωτον ρημα,
αλλα του Σολομωντος.
∆ια τουτο τα ρηματα τεθεικεν, ινα πεισηι τον ακροατην, οτι των αισχιστων εστι,
παλαιον νομον, και υπο των αρχαιων κατορθωθεντα πολλακις, νυν εις τοσαυτην
επιδοθεντα φιλοσοφιαν φορτικον ειναι νομιζειν και επαχθη. Και τις αυτον των
αρχαιων κατωρθωσε, φησι; Πολλοι μεν και αλλοι, μαλιστα δε ο ∆αυιδ μετα πλειονος της
περιουσιας. Ου μεν εψωμισε τον εχθρον, ουδε εποτισε μονον, αλλα και κινδυνευοντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

πολλακις εξηρπασε του θανατου, και γενομενος κυριος αυτου της σφαγης, εφεισατο και
απαξ, και δις, και πολλακις. Και ο μεν Σαουλ ουτως αυτον εμισει και απεστρεφετο μετα
τας μυριας ευεργεσιας, μετα τα λαμπρα τροπαια, και την επι του Γολιαθ σωτηριαν, ως
μηδε της προσηγοριας ανασχεσθαι της εκεινου μνησθηναι, αλλ' απο του πατρος αυτον
καλειν. Ἑορτης γαρ ποτε επιστασης, επειδη δολον αυτωι πλεξας τινα, και χαλεπην
επιβουλην ραψας, ουκ ειδε παραγινομενον. Που εστι, φησιν, ο υιος Ἰεσσαι; Ἐκαλει μεν
αυτον απο του πατρος, ομου μεν δια την εχθραν ουχ υπομενων αναμνησθηναι της
προσηγοριας, ομου δε νομιζων απο της του πατρος δυσγενειας τηι του δικαιου
λυμαινεσθαι περιφανειαι, αθλιως και ταλαιπωρως νομιζων· μαλιστα μεν γαρ, ει και
κατηγορειν ειχε του πατρος, ουδεν τουτο κατεβλαπτε τον ∆αυΐδ. Των γαρ αυτωι
πεπραγμενων υπευθυνος εστιν εκαστος, και απο τουτων επαινεισθαι και κατηγορεισθαι
δυναται. Νυνι δε πονηριαν ουδεμιαν εχων ειπειν, την του γενους δυσγενειαν εις μεσον
εφερε, ταυτηι προσδοκων επισκοτιζειν αυτου την λαμπροτητα, οπερ και αυτο εσχατης
ανοιας ην. Ποιον γαρ εγκλημα το εξ ευτελων ειναι και ταπεινων; Ἀλλ' ουκ ᾔδει ταυτα
εκεινος φιλοσοφειν. Ὁ μεν ουν Σαουλ υιον Ἰεσσαι εκαλει· ο δε ∆αυιδ ευρων αυτον
ενδον εν τωι σπηλαιωι καθευδοντα, ουκ εκαλεσεν αυτον υιον Κεις, αλλα τωι της τιμης
ονοματι· Ου γαρ μη επαγαγω την χειρα μου, φησιν, επι χριστον Κυριου. Ουτω καθαρος
ην οργης και μνησικακιας απασης· χριστον Κυριου καλει τον τοσαυτα ηδικηκοτα, τον
του αιματος αυτου διψωντα, τον μετα μυριας ευεργεσιας πολλακις αυτον επιχειρησαντα
ανελειν. Ου γαρ εσκοπει τι παθειν εκεινος αξιος ην, αλλ' εσκοπει τι και ποιησαι και
ειπειν αυτωι πρεπον ην, οπερ μεγιστος ορος φιλοσοφιας εστι. Τι τουτο; ωσπερ εν
δεσμωτηριωι λαβων τον εχθρον, διπλωι κατεχομενον δεσμωι, μαλλον δε τριπλωι, και τηι
του τοπου στενοχωριαι, και τηι των 51.184 βοηθησαντων ερημιαι, και τηι του υπνου
αναγκηι, ουκ απαιτεις δικην ουδε τιμωριαν αυτον; Ουχι, φησιν· ου γαρ τι παθειν δικαιος
ουτος εστιν, ορω νυν, αλλα τι ποιησαι εμοι προσηκεν. Ουκ ειδε προς την ευκολιαν της
σφαγης, αλλ' ειδε προς την ακριβειαν της αυτωι πρεπουσης φιλοσοφιας. Καιτοι τι των
τοτε ουκ ην ικανον διαναστησαι αυτον προς την σφαγην; Το δεδεμενον αυτωι
παραδοθηναι τον εχθρον; Ἴστε γαρ δηπου τουτο, ως μειζονως επιτρεχομεν τοις
ευκολιας γεμουσι πραγμασι, και η του κατορθωσαι ελπις μειζονα της πραξεως ημιν
επιθυμιαν εντιθησιν, ωσπερ και επ' εκεινου τοτε ην. Ἀλλ' ο στρατηγος τοτε
συμβουλευων και διεγειρων; αλλ' η μνημη των παρελθοντων; Ἀλλ' ουδεν αυτον
εκινησε προς τον φονον· αυτο μεν ουν αυτον το της σφαγης ευκολον απεστρεψεν·
ενενοησε γαρ, οτι δια τουτο παρεδωκεν αυτον ο Θεος, ινα αυτωι πλειονα φιλοσοφιας
υποθεσιν παρασχηι και αφορμην. Ὑμεις μεν ουν αυτον ισως θαυμαζετε, οτι ουδενος
εμνησθη των παρελθοντων κακων· εγω δε δι' ετερον πολλωι μειζον αυτον εκπληττομαι.
Ποιον δη τουτο; Ὅτι ουδε ο φοβος αυτον των μελλοντων ωθησε προς το διαχειρισασθαι
τον εχθρον. Ἤδει γαρ σαφως, οτι διαφυγων αυτου τας χειρας, παλιν κατ' αυτου
στησεται· αλλ' ειλετο μαλλον αυτος κινδυνευειν απολυσας τον ηδικηκοτα, η της καθ'
εαυτον ασφαλειας προνοων διαχειρισασθαι τον πολεμιον. Τι γενοιτ' αν ουν ισον της
μεγαλης και γενναιας εκεινης ψυχης, ος, του νομου κελευοντος εξορυττειν οφθαλμον
αντι οφθαλμου, και οδοντα αντι οδοντος, και τοις ισοις αμυνεσθαι, ου μονον τουτο ουκ
ειργασατο, αλλα και πολλωι πλειονα φιλοσοφιαν επεδειξατο; Καιτοι γε ει ανηιρηκει τοτε
τον Σαουλ, και ουτως αυτωι φιλοσοφιας εγκωμιον ακεραιον εμενεν αν, ου μονον οτι
ημυνατο, ουκ αυτος αρχων χειρων αδικων, αλλ' οτι και, Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου,
μετα πολλης ενικα της επιεικειας. Ου γαρ αντι μιας σφαγης μιαν επηρεν, αλλ' αντι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

πολλων θανατων, ων εκεινος επηγαγεν, ουχ απαξ, ου δις, αλλα πολλακις αυτον
επιχειρησας ανελειν, ενα εμελλεν επαγαγειν θανατον· μαλλον δε ου ταυτα μονον, αλλα
και δεδοικοτα το μελλον ουτως επι την αμυναν ερχεσθαι, και τουτο μετα των
ειρημενων ολοκληρον αυτωι τον της ανεξικακιας διεγειρει στεφανον. Ὁ μεν γαρ υπερ
των γεγενημενων εις αυτον οργιζομενος και τιμωριαν απαιτων, ουκ αν δυναιτο των
της ανεξικακιας επιτυχειν εγκωμιων· τον δε τα μεν παρελθοντα παντα πολλα οντα και
χαλεπα αφεντα, υπερ δε του μελλοντος δεδοικοτα και προκατασκευαζοντα ασφαλειαν
εαυτωι, και δια τουτο αναγκαζομενον επι την αμυναν ανερχεσθαι, ουδεις αν των της
επιεικειας αποστερησειε στεφανων.
ζʹ. Ἀλλ' ομως ο ∆αυιδ ουδε τουτο εποιησεν, αλλα καινον τινα και παραδοξον
ευρε φιλοσοφιας τροπον· και ουτε η μνημη των παρελθοντων, ουχ ο φοβος των
μελλοντων, ουχ η προτροπη του στρατηγου, ουχ η ερημια του τοπου, ου το της σφαγης
ευκολον, ουκ αλλο ουδεν διηγειρεν αυτον προς τον φονον· αλλ' ωσπερ ευεργετου τινος,
και μεγαλα αυτον πεποιηκοτος αγαθα, 51.185 ουτω του εχθρου και λελυπηκοτος
εφεισατο. Ποιαν ουν εξομεν ημεις συγγνωμην, αμαρτηματων παρελθοντων
μνημονευοντες, και τους λελυπηκοτας αμυνομενοι, οταν ο αναιτιος εκεινος, τοσαυτα
μεν πεπονθως, πλειονα δε και χαλεπωτερα προσδοκων αυτωι συμβησεσθαι κακα απο της
του εχθρου σωτηριας, φαινηται φειδομενος ουτως, ως ελεσθαι κινδυνευσαι μαλλον
αυτος, και μετα φοβου και τρομου ζηιν, η τον μελλοντα μυρια πραγματα αυτωι παρεχειν
αποσφαξαι δικαιως; Την μεν ουν φιλοσοφιαν εκ τουτων εστιν ιδειν, οτι ου μονον ουκ
εσφαξε, τοσαυτης ουσης αναγκης, αλλ' ουδε ρημα βλασφημον εις αυτον εξηνεγκε, και
ταυτα μη μελλοντος αυτου ακουσασθαι του υβριζομενου. Καιτοι γε ημεις και φιλους
λεγομεν πολλακις κακως αποντας, εκεινος δε ουδε τον εχθρον και τοσαυτα ηδικηκοτα.
Την μεν ουν φιλοσοφιαν εκ τουτων εστιν ιδειν· την δε φιλανθρωπιαν, και την αλλην
κηδεμονιαν, εξ ων μετα ταυτα εποιησε. Το γαρ κρασπεδον κοψας του ιματιου, και τον
φακον του υδατος υφελομενος, απελθων ποῤρωθεν, και στας εβοησε, και τωι διασωθεντι
ταυτα υπεδειξεν, ουχι προς επιδειξιν και φιλοτιμιαν τουτο ποιων, αλλα δια των εργων
αυτον πεισαι βουλομενος, οτι εικη και ματην αυτον υπωπτευεν ως εχθρον, και δια
τουτο αυτον προς φιλιαν επισπασασθαι σπευδων.
Ἀλλ' ομως ουδε ουτως αυτον πεισας, και δυναμενος διαχειρισασθαι, παλιν
ειλετο μαλλον εκπεσειν της πατριδος και εν αλλοτριαι διατριβειν, και καθ' εκαστην
ταλαιπωρουμενος ημεραν, την αναγκαιαν αυτωι ποριζειν τροφην, η μενων οικοι λυπειν
τον επιβουλον. Τι γενοιτ' αν ημερωτερον της εκεινου ψυχης; Ὄντως δικαιως ελεγε,
Μνησθητι, Κυριε, του ∆αυιδ, και πασης της πραοτητος αυτου. Τουτον και ημεις
μιμησωμεθα, και μητε λεγωμεν, μητε ποιωμεν κακως τους εχθρους, αλλα και
ευεργετωμεν κατα δυναμιν· ημεις γαρ εαυτους ευ ποιησομεν μαλλον, η εκεινους. Ἂν
γαρ αφητε, φησι, τοις εχθροις υμων, αφεθησεται υμιν. Ἄφες δουλικα αμαρτηματα, ινα
λαβηις συγχωρησιν δεσποτικην αμαρτηματων· ει δε μεγαλα ηδικησεν, οσωιπερ αν
μειζονα αφηις, τοσουτωι μειζονα ληψηι την συγχωρησιν. ∆ια γαρ τουτο εδιδαχθημεν
λεγειν, Ἄφες ημιν, καθως αφιεμεν, ινα μαθωμεν, οτι το μετρον της αφεσεως παρ' ημων
πρωτον λαμβανει την αρχην. Ὥστε, οσωιπερ αν χαλεπωτερα ο εχθρος εργασηται κακα,
τοσουτωι μειζονως ευεργετει. Σπευδωμεν τοινυν και επειγωμεθα καταλλαττεσθαι προς
τους λελυπηκοτας, αν τε δικαιως, αν τε αδικως οργιζωνται. Ἂν μεν γαρ ενταυθα
καταλλαγηις, απηλλαγης της εκει κρισεως· εαν δε, μεταξυ μενουσης της εχθρας, θανατος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

επιστας απαγαγηι την απεχθειαν μεσολαβησας, εκει λοιπον εισαχθηναι την δικην
αναγκη.
Καθαπερ ουν πολλοι των ανθρωπων προς αλληλους αμφισβητουντες, 51.186 αν
μεν εξω φιλικωτερον διαλυσωνται προς αλληλους, και ζημιας και φοβου και κινδυνων
πολλων εαυτους απαλλαττουσι, κατα γνωμην εκατεροις του τελους της δικης
εκβαινοντος· αν δε τωι δικαστηι καθ' εαυτους επιτρεψωσι, και χρηματων ζημια και
τιμωρια πολλακις, και το την εχθραν μενειν ακινητον αυτοις περιεσται· ουτω δη και
ενταυθα, αν μεν κατα την παρουσαν ζωην διαλυσωμεθα, πασης εαυτους κολασεως
απαλλαξομεν· αν δε εχθροι μενοντες εις το δικαστηριον απελθωμεν εκεινο το φοβερον,
την εσχατην δωσομεν δικην επι τηι ψηφωι του δικαστου παντως εκεινου, και αμφοτεροι
τιμωριαν υποστησομεθα απαραιτητον, ο μεν αδικως οργιζομενος, δια τουτο οτι αδικως,
ο δε δικαιως, δια τουτο οτι δικαιως εμνησικακησε. Καν γαρ αδικως ωμεν τι πεπονθοτες
κακως, συγχωρησιν δει προσνεμειν τοις ηδικηκοσι. Και σκοπει πως τους αδικως
λυπησαντας ωθει και κατεπειγει προς την καταλλαγην των ηδικημενων. Ἐαν
προσφερηις το δωρον σου, φησιν, εμπροσθεν του θυσιαστηριου, κακει μνησθηις οτι ο
αδελφος σου εχει τι κατα σου, υπαγε, πρωτον διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου. Ουκ ειπε,
Συναγαγε, προσ-ενεγκε την θυσιαν, αλλα, ∆ιαλλαγηθι, και τοτε προσ-ενεγκε. Ἄφες
αυτην κεισθαι, φησιν, ινα η αναγκη της προσφορας και ακοντα καταναγκασηι προς την
καταλ-λαγην ελθειν τον δικαιως οργιζομενον. Ὅρα πως προ-τρεπει παλιν προς τον
παροξυναντα ελθειν, ειπων, Ἄφετε τοις οφειλεταις υμων, οπως και ο Πατηρ υμων
αφησηι υμων τα παραπτωματα. Ου γαρ μικρον τεθεικε μισθον, αλλα και σφοδρα
υπερβαινοντα το του κατορθωματος μεγεθος.
Ταυτ' ουν απαντα εννοουντες, και την αμοιβην την επι τουτωι γινομενην
λογιζομενοι, και ως ου πολλου καματου και σπουδης εστιν αμαρτηματα απαλειψαι,
συγχωρωμεν τοις ημας ηδικηκοσιν. Ὃ γαρ δια νηστειας, και οδυρμων, και ευχων, και
σακκου, και σποδου, και μυριας εξομο-λογησεως μολις ετεροι κατορθουσι, το τα
αμαρτηματα εξαλειφειν λεγω τα εαυτων, τουτο εξεστιν ημιν ραι-διως ποιειν χωρις
σακκου και σποδου και νηστειας, αν μονον απο της διανοιας εξαλειψωμεν την οργην,
και μετα ειλικρινειας αφωμεν τοις ηδικηκοσιν ημας. Ὁ δε της ειρηνης και αγαπης Θεος
παντα θυμον και πικριαν και οργην της ψυχης εξορισας της ημετερας, καταξιωσαι κατα
την των μελων ακολουθιαν μετα ακριβειας συνδεδεμενους αλληλοις, ομοθυμαδον, εν
ενι στοματι και μιαι ψυχηι, διηνεκως αναπεμπειν τους οφειλομενους ευχαριστηριους
υμνους αυτωι, οτι αυτωι η δοξα και το κρατος, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12


