Ad illuminandos catecheses
49.223 ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ ΠΡΩΤΗ.
Προς τους μελλοντας φωτιζεσθαι, και δια τι λουτρον παλιγγενεσιας και
ουκ αφεσεως αμαρτηματων λεγεται, και οτι επικινδυνον ου το
επιορκειν μονον, αλλα και το ομνυειν, καν ευορκωμεν.
αʹ. Ὡς ποθεινος και επεραστος των νεων ημιν αδελφων ο χορος· αδελφους
γαρ υμας εγω και προ των ωδινων ηδη καλω, και προ του τοκου την συγγενειαν την
προς υμας ασπαζομαι. Οιδα γαρ, οιδα σαφως εις οσην μεν αγεσθαι μελλετε τιμην, εις
οσην δε αρχην· τους δε αρχην μελλοντας λαμβανειν, και προ της αρχης ειωθασι
τιμαιν απαντες, δια της θεραπειας ευνοιαν εαυτοις προαποτιθεμενοι προς το μελλον.
Τουτο δε και αυτος ποιω νυν· ου γαρ εις αρχην αγεσθαι μελλετε ψιλην, αλλ' εις
βασιλειαν αυτην· μαλλον δε ουκ εις βασιλειαν απλως, αλλ' εις αυτην των ουρανων
την βασιλειαν. ∆ια τουτο υμων δεομαι και αντιβολω, ινα μνησθητε μου, οταν ελθητε
εις βασιλειαν εκεινην, και οπερ ο Ἰωσηφ ελεγε προς τον αρχιοινοχοον· Μνησθητι
μου, οταν ευ σοι γενηται· τουτο καγω λεγω προς υμας αρτι· Μνησθητε μου οταν ευ
υμιν γενηται. Ουκ ενυπνιων ταυτην απαιτω την αμοιβην καθαπερ εκεινος· ου γαρ
ονειρατα ηλθον διαλυσαι υμιν, αλλα τα εν τοις ουρανοις διηγησομενος πραγματα,
και ευαγγελια κομιζων αγαθων τοιουτων, Οια ουτε οφθαλμος ειδεν, ουτε ους
ηκουσεν, ουτε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη· τοιαυτα εστιν α ητοιμασεν ο Θεος τοις
αγαπωσιν αυτον. Ὁ μεν ουν Ἰωσηφ ελεγε προς τον οινοχοον εκεινον· Ἔτι τρεις
ημεραι, και αποκαταστησει σε Φαραω εις την αρχιοινοχοΐαν σου· εγω δε ου λεγω,
Ἔτι τρεις ημεραι, και εις οινοχοΐαν ενεχθησεσθε τυραννου· αλλ' ετι τριακοντα
ημεραι, και αποκαταστησει υμας ουχι Φαραω, αλλ' ο των ουρανων βασιλευς εις την
ανω πατριδα, εις την ελευθεραν Ἱερουσαλημ, εις την πολιν την εν τοις ουρανοις.
Κακεινος μεν ελεγεν, οτι ∆ωσεις το ποτηριον εις χειρας του Φαραω· εγω δε ου λεγω,
οτι δωσετε το ποτηριον εις τας χειρας του βασιλεως, αλλ' οτι αυτος ο βασιλευς εις
χειρα την υμετεραν δωσει το ποτηριον το φρικτον και πολλης γεμον δυναμεως, και
της κτισεως τιμιωτερον εκατερας. Ἴσασιν οι μεμυημενοι του ποτηριου τουτου την
ισχυν· εισεσθε δε και υμεις μικρον υστερον. Μνησθητε ουν, οταν ελθητε εις την
βασιλειαν εκεινην, οταν το ιματιον το βασιλικον απολαβητε, οταν την πορφυραν
περιβαλησθε την αιματι βαφεισαν ∆εσποτικωι, οταν διαδημα αναδησησθε των
ηλιακων ακτινων φαιδροτερας εχον πανταχοθεν εκπηδωσας λαμπηδονας. Τοιαυτα
γαρ του νυμφιου τα εδνα, μειζονα μεν της ημετερας αξιας, αξια δε της αυτου
φιλανθρωπιας. ∆ια ταυτα υμας εντευθεν ηδη και προ των ιερων εκεινων μακαριζω
πασταδων· ου μακαριζω δε μονον, αλλα 49.224 και επαινω την ευγνωμοσυνην, οτι
μη καθαπερ οι ραιθυμοτεροι των ανθρωπων, εν εσχαταις αναπνοαις τωι φωτισματι
προσηλθετε, αλλ' εντευθεν ηδη καθαπερ οικεται ευγνωμονες, μετα πολλης ευνοιας
υπακουσαι ∆εσποτηι παρεσκευασμενοι, τον αυχενα της ψυχης μετα πολλης
επιεικειας τε και προθυμιας υπο την ζευγλην ηγαγετε του Χριστου, και τον ζυγον
εδεξασθε τον χρηστον, και το φορτιον ελαβετε το ελαφρον. Ει γαρ και τα της χαριτος
ισα υμιν και τοις εν τηι τελευτηι μυσταγωγουμενοις, αλλα τα της προαιρεσεως ουκ
ισα, ουδε τα της παρασκευης των πραγματων. Ἐκεινοι μεν γαρ εν τηι κλινηι
λαμβανουσιν, υμεις δε εν τοις κολποις της Ἐκκλησιας της κοινης απαντων ημων
μητρος· κακεινοι μεν οδυρομενοι και δακρυοντες, υμεις δε χαιροντες και
ευφραινομενοι· εκεινοι στενοντες, υμεις δε ευχαριστουντες· κακεινοι μεν πολλωι
κεκαρωμενοι τωι πυρετωι, υμεις δε πολλης εμπεπλησμενοι της πνευματικης ηδονης.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Ὅθεν ενταυθα μεν απαντα συμφωνα τηι δωρεαι, εκει δε παντα εναντια τηι δωρεαι· και
γαρ θρηνος και οδυρμος πολυς μυσταγωγουμενων, και παιδια περιισταται κλαιοντα,
και γυνη τας παρειας καταξαινουσα, και φιλοι κατηφεις, και οικεται δακρυων
γεμοντες, ολον το της οικιας σχημα χειμερινην τινα και ζοφωδη μιμειται ημεραν·
εαν δε αυτην του κατακειμενου την καρδιαν αναπτυξηις, σκυθρωποτεραν τουτων
ευρησεις. Καθαπερ γαρ ανεμοι μετα πολλης της ρυμης εξεναντιας αλληλοις
εμβαλλοντες εις πολλα το πελαγος διατεμνουσι μερη· ουτω και οι λογισμοι των τοτε
κατεχοντων δεινων εις την του καμνοντος εμπιπτοντες ψυχην, εις πολλας την
εκεινου διανοιαν σχιζουσι φροντιδας. Ὅταν εις τα παιδια απιδηι, την ορφανιαν
αυτων εννοει· οταν προς την γυναικα αποβλεψηι, την χηρειαν λογιζεται· οταν ιδηι
τους οικετας, την ερημιαν απασης σκοπει της οικιας· οταν προς εαυτον επανελθηι,
της παρουσης εαυτον αναμιμνησκει ζωης, και αποῤρηγνυσθαι μελλων, πολυ δεχεται
της αθυμιας το νεφος. Τοιαυτη η του μελλοντος μυσταγωγεισθαι ψυχη. Ειτα μεταξυ
των θορυβων και της ταραχης αυτης, επεισερχεται ο ιερευς αυτου του πυρετου
φοβερωτερος ων, και του θανατου τοις του καμνοντος προσηκουσιν απηνεστερος·
της γαρ του ιατρου φωνης της απογινωσκουσης την ζωην την εκεινου μειζων
απογνωσις ειναι νομιζεται η του πρεσβυτερου εισοδος, και θανατου συμβολον ειναι
δοκει της αιωνιου ζωης η υποθεσις. Ἀλλ' ουπω τον κολοφωνα επεθηκα των κακων·
μεταξυ γαρ θορυβουντων των επιτηδειων και παρασκευα49.225 ζομενων, παλλακις
ερημον αφεισα το σωμα απεπηδησεν η ψυχη, πολλους δε και παρουσα ουδεν
ωνησεν. Ὅταν γαρ μητε τους παροντας επιγινωσκηι, μητε φωνης ακουηι, μητε
αποκρινασθαι δυνηται τα ρηματα εκεινα, δι' ων την μακαριαν συνθηκην προς τον
κοινον ημων απαντων καταθησεται ∆εσποτην, αλλ' ωσπερ ξυλον αργον η λιθος, ο
φωτιζεσθαι μελλων προκειται νεκρου μηδεν διαφερων, τι της μυσταγωγιας οφελος
εν αναισθησιαι τοσαυτηι;
βʹ. Τον γαρ τοις ιεροις τουτοις και φρικτοις μελλοντα προσιεναι μυστηριοις
εγρηγορεναι χρη και διεγηγερθαι, πασης βιωτικης φροντιδος ειναι καθαρον, πολλης
γεμειν σωφροσυνης, πολλης προθυμιας, παντα τον μυστηριων αλλοτριον λογισμον
εξοριζειν της διανοιας, και παντοθεν καθαρον παρασκευαζειν τον οικον, ωσπερ
αυτον υποδεχεσθαι μελλοντα τον βασιλεα. Τοιαυτη της υμετερας διανοιας η
παρασκευη, τοιουτοι παρ' υμιν οι λογισμοι, τοιαυτη της ψυχης η προαιρεσις. Την μεν
ουν αξιαν αμοιβην της αριστης ταυτης γνωμης αναμενετε παρα του Θεου, του ταις
αντιδοσεσι νικωντος τους την υπακοην επιδεικνυμενους την προς αυτον. Ἐπειδη δε
χρη και τοις συνδουλοις τα παρ' εαυτων εισενεγκειν, και τα παρ' ημων εισοισομεν,
μαλλον δε ουδε ταυτα ημετερα, αλλα και ταυτα ∆εσποτικα. Τι γαρ εχεις, φησιν, ο
ουκ ελαβες; ει δε και ελαβες, τι καυχασαι ως μη λαβων; Ἐβουλομην μεν πρωτον
απαντων ειπειν· Τι δηποτε παραδραμοντες ημων οι πατερες απαντα τον ενιαυτον, εν
τουτωι τωι καιρωι μυσταγωγεισθαι τα τεκνα της Ἐκκλησιας ενομοθετησαν; και τινος
ενεκεν μετα την παρ' ημων διδασκαλιαν υπολυσαντες υμας και αποδυσαντες,
γυμνους και ανυποδετους μετα του χιτωνισκου μονου προς τας των εξορκιζοντων
παραπεμπουσι φωνας. Ου γαρ απλως ουδε εικη και το σχημα και τον καιρον εκεινοι
τουτον ημιν διετυπωσαν· αλλ' εχει ταυτα αμφοτερα μυστικον τινα λογον και
αποῤρητον. Και τουτον υμιν εβουλομην ειπειν· ορω δε οτι προς ετερον
αναγκαιοτερον ημας κατεπειγει νυν ο λογος. Ἀναγκη γαρ ειπειν τι ποτε εστι το
βαπτισμα, και τινος ενεκεν εις τον βιον εισηλθε τον ημετερον, και ποσα κομιζει ημιν
τα αγαθα. Ἀλλ', ει βουλεσθε, προτερον περι της προσηγοριας του μυστικου τουτου
καθαρμου διαλεχθωμεν. Ου γαρ εστιν εν αυτωι ονομα, αλλα πολλα και παντοδαπα·
το γαρ καθαρσιον τουτο καλειται λουτρον παλιγγενεσιας· Ἔσωσε γαρ ημας, φησι,
δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινισεως Πνευματος αγιου. Καλειται και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

φωτισμα, και τουτο Παυλος αυτο παλιν εκαλεσεν· Ἀναμιμνησκεσθε γαρ τας
προτερον ημερας, εν αις φωτισθεντες πολλην αθλησιν υπεμεινατε παθηματων· και
παλιν, Ἀδυνατον γαρ τους απαξ φωτισθεντας και γευσαμενους της δωρεας της
επουρανιου, και παραπεσοντας, παλιν ανακαινιζειν εις μετανοιαν. Καλειται και
βαπτισμα· Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε. Καλειται ταφη·
Συνεταφητε γαρ αυτωι, φησι, δια του βαπτισματος εις τον θανατον. Καλειται
περιτομη· Ἐν ωι και περιετμηθητε περιτομηι αχειροποιητωι, εν τηι απεκδυσει του
σωματος των αμαρτιων της σαρκος. Καλειται σταυρος· Ὁ παλαιος γαρ ανθρωπος
ημων συνεσταυρωθη, ινα καταργηθηι το σωμα της αμαρτιας. Ἔστι και ετερα πλειονα
τουτων ειπειν ονοματα, αλλ' ινα μη τον καιρον απαντα εις τας προσηγοριας του
χαρισματος ανα49.226 λωσωμεν, φερε επι την προτεραν προσηγοριαν ελθοντες, και
ταυτης την σημασιαν ειποντες καταπαυσωμεν τον λογον· τεως δε ανωτερω μικρον
την διδασκαλιαν ελκυσωμεν. Ἔστι το κοινον απαντων ανθρωπων λουτρον το δια
των βαλανειων, ο τον του σωματος αποσμηχειν ειωθε ρυπον· εστι δε και λουτρον
Ἰουδαικον, εκεινου μεν σεμνοτερον, του δε της χαριτος πολυ κατωτερον· και αυτο
μεν γαρ σωματικον αποσμηχει ρυπον, αλλ' ουχ απλως σωματικον, αλλα και
συνειδοτος απτομενον ασθενους. Ἔστι γαρ πολλα των πραγματων, α φυσει μεν ουκ
εστιν ακαθαρτα, απο δε της ασθενειας του συνειδοτος ακαθαρτα γινεται. Και
καθαπερ επι των παιδιων τα προσωπεια και τα λοιπα μορμολυκεια φυσει μεν ουκ
εστι φοβερα, φοβερα δε ειναι τοις παιδιοις δοκει δια την της φυσεως ασθενειαν,
ουτω και επι τουτων ων ειπον· οιον το νεκρων αψασθαι σωματων, φυσει μεν ουκ
εστιν ακαθαρτον, οταν δε ασθενους επιλαβηται συνειδοτος, ακαθαρτον ποιει τον
αψαμενον. Ὅτι γαρ ουκ εστιν ακαθαρτον φυσει το πραγμα, αυτος ο ταυτα
διαταξαμενος Μωυσης εδηλωσεν, ολοκληρον επιφερομενος μεθ' εαυτου νεκρον τον
Ἰωσηφ, και μενων καθαρος. ∆ια τουτο και Παυλος ημιν περι της ακαθαρσιας ταυτης
διαλεγομενος της ου φυσει γινομενης, αλλα δι' ασθενειαν του συνειδοτος, ουτωσι
πως φησιν· Ουδεν κοινον δι' εαυτου, ει μη τωι λογιζομενωι τι κοινον ειναι. Ὁραις την
ακαθαρσιαν ουκ απο της του πραγματος φυσεως, αλλ' απο της ασθενειας του
λογισμου γινομενην; Και παλιν, Παντα μεν καθαρα, αλλα κακον τωι ανθρωπωι τωι δια
προσκομματος εσθιοντι. Ὁραις οτι ου το εσθιειν, αλλα το δια προσκομματος εσθιειν.
τουτο αιτιον ακαθαρσιας;
γʹ. Την τοιαυτην κηλιδα το Ἰουδαικον εξεκαθαρε λουτρον· το δε της χαριτος
ου τοιαυτην, αλλα την οντως ακαθαρσιαν την μετα του σωματος και τηι ψυχηι
πολλην εντεθεισαν την κηλιδα· ου γαρ τους νεκρων αψαμενους σωματων, αλλα
τους νεκρων πραξεων αψαμενους τουτους ποιει καθαρους. Καν μαλακος, καν
πορνος ηι τις, καν ειδωλολατρης, καν οτιουν ειργασμενος δεινον, καν απασαν την εν
ανθρωποις πονηριαν εχων ηι, εμπεσων εις την των υδατων κολυμβηθραν, των
ηλιακων καθαρωτερος ακτινων ανεισιν απο των θειων ναματων. Και ινα μη
νομισηις κομπον ειναι τα λεγομενα, ακουσον Παυλου λεγοντος περι της του λουτρου
δυναμεως· Μη πλανασθε· ουτε ειδωλολατραι, ουτε πορνοι, ουτε μοιχοι, ουτε
μαλακοι, ουτε αρσενοκοιται, ουτε πλεονεκται, ου μεθυσοι, ου λοιδοροι, ουχ αρπαγες
βασιλειαν Θεου ου κληρονομησουσι. Και τι τουτο προς τα ειρημενα, φησι; το γαρ
ζητουμενον δειξαι, ει παντα εκκαθαιρει ταυτα η του λουτρου δυναμις. Ουκουν
ακουσον των εξης· Και ταυτα τινες ητε, αλλ' απελουσασθε, αλλ' ηγιασθητε, αλλ'
εδικαιωθητε εν τωι ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και εν τωι Πνευματι του
Θεου ημων. Ἡμεις μεν υπισχνουμεθα δειξαι υμιν, καθαρους πορνειας γινομενους
απασης τους τωι λουτρωι προσιοντας· ο δε λογος πλεον απεδειξεν, ου καθαρους
μονον, αλλα και αγιους και δικαιους γενομενους· ου γαρ ειπεν, Ἀπελουσασθε,
μονον, αλλα και, Ἡγιασθητε και εδικαιωθητε. Τι τουτου γενοιτ' αν παραδοξοτερον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

οταν πονων και ιδρωτων χωρις και κατορθωματων δικαιοσυνη τικτομενη ηι;
τοιαυτη γαρ της θειας δωρεας η φιλανθρωπια χωρις 49.227 ιδρωτων ποιει δικαιους.
Ει γαρ βασιλεως επιστολη, γραμματα προτεθεντα ολιγα, μυριων υπευθυνους
εγκληματων αφιησιν ελευθερους, ετερους δε και προς τιμην αγει μεγιστην, πολλωι
μαλλον το αγιον του Θεου Πνευμα και παντα δυναμενον, πασης μεν ημας απαλλαξει
κακιας, πολλην δε ημιν χαριειται δικαιοσυνην, και πολλης εμπλησει της παῤρησιας.
Και καθαπερ σπινθηρ μεσον εις πελαγος αχανες εμπεσων ευθεως αν αποσβεσθειη, η
και αφανης γενοιτο, τωι πληθει των υδατων καταποντισθεις· ουτω και πασα πονηρια
ανθρωπινη, οταν εις την κολυμβηθραν εμπεσηι των θειων ναματων, εκεινου
ταχυτερον και ευκολωτερον του σπινθηρος καταποντιζεται και αφανιζεται. Και
τινος ενεκεν, φησιν, ει τα αμαρτηματα ημιν απαντα αφιησι το λουτρον, ουχι
λουτρον αφεσεως αμαρτηματων καλειται, ουτε λουτρον καθαρσεως, αλλα λουτρον
παλιγγενεσιας; Ὅτι ουχ απλως ημιν αφιησι τα αμαρτηματα, ουδε απλως ημας
καθαιρει των πλημμεληματων, αλλ' ουτως ως αν ει ανωθεν εγεννηθημεν. Και γαρ
ανωθεν ημας δημιουργει και κατασκευαζει, ουκ απο γης διαπλαττον παλιν, αλλ' εξ
ετερου στοιχειου της των υδατων φυσεως δημιουργουν. Ου γαρ απλως αποσμηχει το
σκευος, αλλ' ολοκληρον αυτο αναχωνευει παλιν. Τα μεν γαρ αποσμηχομενα, καν
μετα ακριβειας εκκαθαιρηται, εχει της ποιοτητος ιχνη και της κηλιδος φερει τα
λειψανα· τα δε εις χωνευτηριον εμπεσοντα και δια της φλογος ανανεωθεντα, πασαν
αποθεμενα ρυπαριαν, την αυτην τοις νεοπαγεσιν απο της καμινου προελθοντα την
λαμπηδονα αφιησιν. Ὥσπερ ουν ανδριαντα χρυσουν πολλωι τωι χρονωι και τωι καπνωι
και τηι κονει και ιωι ρυπωθεντα λαβων τις και χωνευσας, καθαρωτατον ημιν και
αστραπτοντα αποδιδωσιν, ουτω και την φυσιν την ημετεραν ο Θεος ιωθεισαν τωι της
αμαρτιας ιωι, και πολυν δεξαμενην τον καπνον τον απο των πλημμεληματων, και το
καλλος απολεσασαν, οπερ παρ' αυτου παρα την αρχην εγκατεθηκε, λαβων ανωθεν
εχωνευσε, και καθαπερ εις χωνευτηριον εμβαλων τα υδατα, και την του Πνευματος
επαφεις χαριν αντι φλογος, ειτα νεοπαγεις εκειθεν και καινους γενομενους
αντιβλεψαι λοιπον ταις ηλιακαις ακτισι μετα πολλης αναγει της λαμπροτητος, τον
μεν παλαιον συντριψας ανθρωπον, νεον δε κατασκευασας του προτερου
λαμπροτερον.
δʹ. Και ταυτην ημιν την συντριβην και τον μυστικον τουτον καθαρμον
αινιττομενος ο προφητης ανωθεν ελεγεν· Ὡς σκευος κεραμεως συντριψεις αυτους.
Ὅτι γαρ περι των πιστων ο λογος, ημιν τα ανωτερω δεικνυσι σαφως· Υιος γαρ μου ει
συ, φησιν· εγω σημερον γεγεννηκα σε. Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω σοι τα εθνη την
κληρονομιαν σου, και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης. Ειδες πως της εκ των
εθνων Ἐκκλησιας εμνημονευσε, και την πανταχου του Χριστου τεταμενην
βασιλειαν ειπεν; Ειτα φησι παλιν· Ποιμανεις αυτους εν ραβδωι σιδηραι· ου φορτικηι,
αλλ' ισχυραι· ως σκευος κεραμεως συντριψεις αυτους. Ἰδου και το λουτρον
μυστικωτερον παρεληφθη· ου γαρ ειπεν απλως σκευη οστρακινα, αλλα σκευη
κεραμεως. Ἀλλα προσεχετε. Τα μεν γαρ οστρακινα σκευη συντριβεντα ουκ αν λαβοι
διορθωσιν, δια την εκ του πυρος εγγενομενην αυτοις απαξ αντιτυπιαν· οτι δε τα
σκευη του κεραμεως ουκ εστιν οστρακινα, αλλα πηλινα· οθεν και διαστραφεντα
ραιδιως αν προς το δευτερον επανελθηι σχημα τηι του τεχνιτου σοφιαι. Ὅταν μεν ουν
συμφοραν ανιατον λεγηι, 49.228 ου σκευη κεραμεως φησιν, αλλα σκευος οστρακινον.
Ὅτε γουν εβουλετο διδαξαι τον προφητην και τους Ἰουδαιους, οτι συμφοραι ανιατωι
παρεδωκε την πολιν, εκελευσε λαβειν βικον οστρακινον, και συντριψαι εμπροσθεν
παντος του δημου, και ειπειν· Ουτως απολειται και η πολις, και συντριβησεται.
Ἐπειδαν δε βουληται χρηστας αυτοις υποτεινειν ελπιδας, εις κεραμειον καταγει τον
προφητην, και ου δεικνυσιν αυτωι σκευος οστρακινον, αλλα δεικνυσιν αυτωι σκευος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

πηλινον εν ταις χερσι του κεραμεως γινομενον, διαπιπτον, και επαγει λεγων· Ει ο
κεραμευς ουτος το σκευος το διαπεσον αναλαβων εῤρυθμισε παλιν, ου πολλωι
μαλλον εγω δυνησομαι διαπεσοντας υμας επανορθωσαι; ∆υνατον μεν ουν τωι Θεωι
ουχι πηλινους οντας μονον διορθωσαι δια λουτρου παλιγγενεσιας, αλλα και την του
Πνευματος δεξαμενους ενεργειαν, και διολισθησαντας δια μετανοιας ηκριβωμενης
προς το αρχαιον επαναγαγειν. Ἀλλ' ου καιρος υμιν τους περι μετανοιας ακουσαι
λογους· μαλλον δε μηδεποτε γενοιτο καιρος εις χρειαν υμας εκεινων εμπεσειν των
φαρμακων, αλλ' αει μενοιτε το καλλος και την λαμπροτητα, ην μελλετε λαμβανειν
νυν, ακεραιον διατηρουντες. Ἵνα ουν αει μενοιτε, φερε και περι πολιτειας υμιν
διαλεχθωμεν ολιγα· εν γαρ τηι παλαιστραι ταυτηι ακινδυνα τοις αθληταις τα πτωματα·
προς γαρ τους οικειους η παλη, και τοις σωμασι των διδασκαλων εμμελετωσιν
απαντα. Ὅταν δε ο των αγωνων παραγενηται καιρος, οταν ανοιγηι το σταδιον, οταν
το θεατρον ανω καθημενον ηι, οταν ο αγωνοθετης παρηι, αναγκη λοιπον η
ραιθυμησαντας πεσειν και μετα αισχυνης αναχωρησαι πολλης, η σπουδασαντας των
στεφανων και των βραβειων επιτυχειν. Ουτω δη και εφ' υμων, αι τριακοντα ημεραι
αυται παλαιστραι τινι προσεοικασι και γυμνασιοις και μελετηι. Μαθωμεν εντευθεν
ηδη περιγενεσθαι του πονηρου δαιμονος εκεινου· προς γαρ εκεινον αποδυεσθαι
μελλομεν μετα το βαπτισμα, προς εκεινον πυκτευειν και μαχεσθαι. Μαθωμεν τοινυν
εντευθεν ηδη τας λαβας εκεινου, ποθεν εστι πονηρος, ποθεν ημιν ευκολως
επηρεασαι δυναται, ινα των αγωνων παραγενομενων μη ξενοπαθωμεν μηδε
θορυβωμεθα, καινα τα παλαισματα ορωντες, αλλ' ηδη μεταξυ ημων αυτων
μελετησαντες, και τας μεθοδειας αυτου μαθοντες απασας, μετα του θαῤρειν
αψωμεθα των παλαισματων προς εκεινον. Παντοθεν μεν ουν επηρεαζειν ημιν
ειωθεν, μαλιστα δε δια της γλωττης και δια του στοματος. Ουδεν γαρ ουτως
επιτηδειον οργανον εκεινωι προς απατην και απωλειαν ημετεραν, ως γλωττα
ακολαστος και στομα αθυρωτον. Ἐντευθεν ημιν τα πολλα πτωματα, εντευθεν ημιν
τα χαλεπα εγκληματα. Και την μεν ευκολιαν των ολισθηματων δια της γλωττης τις
δηλων ελεγε· Πολλοι επεσον δια μαχαιρας, αλλ' ου τοσουτοι οσοι δια γλωττης. Το δε
χαλεπον του πτωματος εμφαινων παλιν ο αυτος ειπεν· Ὀλισθημα απο εδαφους
μαλλον, η ολισθημα απο γλωσσης. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Βελτιον εστι, φησι,
πεσειν και συντριβηναι το σωμα, η ρημα προεσθαι τοιουτον, ο την ψυχην ημων
απολλυσιν. Ου λεγει δε τα πτωματα μονον, αλλα και παραινει πολλην ποιεισθαι
προνοιαν, ωστε μη υποσκελισθηναι, ουτως ειπων· Ποιησον τωι στοματι σου θυραν
και μοχλους· ουχ ινα θυρας και μοχλους κατασκευασωμεν, αλλ' ινα μετα πολλης της
ασφαλειας προς τα ατοπα των ρηματων την γλωτταν αποκλεισωμεν. Και παλιν
αλλαχου δεικνυς, οτι μετα της ημετερας σπουδης, και προ της ημετερας της ανωθεν
δεομεθα ροπης, ωστε το θηριον τουτο κατασχειν ενδον, προς τον Θεον τας χειρας
ανατεινας ο προφητης ελεγεν· Ἔπαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη. Θου, Κυριε,
φυλακην τωι στοματι μου, και θυραν περιοχης επι τα χειλη μου. Ὁ δε τα προτερον
παραινεσας, παλιν και αυτος φησι· Τις δωσει επι τωι στοματι μου φυλακην, και επι
των χειλεων 49.229 μου σφραγιδα πανουργον; Ὁραις εκαστον δεδοικοτα τα πτωματα
ταυτα, και θρηνουντα και συμβουλευοντα, και ευχομενον πολλης απολαυσαι την
γλωτταν φυλακης; Και τινος ενεκεν, φησιν, ει τοσουτον ημιν φερει τον ολεθρον
τουτο το οργανον, ενεθηκεν ημιν αυτο παρα την αρχην ο Θεος; Ὅτι και πολλην εχει
την ωφελειαν· καν σπουδαζωμεν, ωφελειαν εχει μονον, ολεθρον δε ουδενα.
Ἄκουσον γουν τι φησιν ο τα προτερα εκεινα ειπων· Ἐν χειρι γλωττης ζωη και
θανατος. Και ο Χριστος δε τα αυτα δηλοι λεγων· Ἀπο των λογων σου κατακριθησηι,
και απο των λογων σου δικαιωθησηι. Μεσηι γαρ εστηκεν η γλωσσα της προς εκατερα
χρησεως· συ κυριος ει. Ουτω και το ξιφος κειται μεσον· καν μεν κατα των πολεμιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

χρησηι σωτηριον σοι το οργανον γεγονεν· αν δε κατα σαυτου την πληγην ωθησηις,
ουχ η σιδηρου φυσις, αλλ' η ση παρανομια γινεται της σφαγης αιτια. Ουτω και περι
της γλωττης λογισωμεθα· ξιφος εστιν εν μεσωι κειμενον· ακονησον ουν αυτην κατα
της των αμαρτηματων των σων κατηγοριας· μη κατα αδελφου την πληγην ωθησηις.
∆ια τουτο διπλωι τειχιωι περιεβαλεν αυτην ο Θεος, τωι των οδοντων διαφραγματι και
τηι των χειλεων περιβοληι, ινα μη ραιδιως και απερισκεπτως εκφερηι τα ρηματα τα μη
προσηκοντα. Χαλινωσον αυτην ενδον. Ἀλλ' ουκ ανεχεται; και σωφρονισον αυτην
δια των οδοντων, ωσπερ δημιοις τουτοις εκδους αυτης το σωμα, και ποιησας δακειν·
και γαρ βελτιον αυτην δηχθηναι τοις οδουσι νυν αμαρτανουσαν, η τοτε ζητουσαν
σταγονα υδατος και τηγανιζομενην μη τυχειν της παραμυθιας. Πολλα μεν ουν και
αλλα αμαρτανειν ειωθε λοιδορουσα, βλασφημουσα, αισχρα προιεμενη ρηματα,
συκοφαντουσα, ομνυουσα, επιορκουσα.
εʹ. Ἀλλ' ινα μη παντα αθροον τημερον υμιν λεγοντες καταχωσωμεν υμων
την διανοιαν, ενα τεως τιθεμεν υμιν νομον τον περι της των ορκων φυλακης, εκεινο
προλεγοντες και διαγορευοντες, οτι ει μη φυγητε τους ορκους, ου λεγω τας
επιορκιας μονον, αλλα και τους επι τωι δικαιωι γινομενους ει μη φυγητε, ουκ ετι περι
ετερας υποθεσεως υμιν διαλεξομεθα. Και γαρ ατοπον τους μεν των γραμματων
διδασκαλους μη δευτερον τοις παιδιοις διδοναι μαθημα, εως αν το προτερον ιδωσι
καλως εμπαγεν αυτων τηι μνημηι· ημας δε τα προτερον μαθηματα μη δυναμενους
απαγγειλαι μετα ακριβειας, ετερα προεμβαλειν παλιν· ουδεν γαρ ετερον τουτο, αλλ'
η εις πιθον τετρημενον αντλειν. Ἵνα ουν ημας μη επιστομισητε, πολλην του
πραγματος ποιησασθε την σπουδην. Και γαρ χαλεπον τουτο εστι το αμαρτημα, και
σφοδρα χαλεπον· σφοδρα δε εστι χαλεπον, οτι ου δοκει χαλεπον ειναι, και δια τουτο
αυτο δεδοικα, επειδη ουδεις αυτο δεδοικε· δια τουτο ανιατον εστι το νοσημα, επειδη
ουδε νοσημα ειναι δοκει· αλλ' ωσπερ το διαλεγεσθαι απλως ουκ εστιν εγκλημα,
ουτως ουδε τουτο εγκλημα ειναι δοκει, αλλα μετα πολλης παῤρησιας η παρανομια
αυτη τολμαται· καν εγκαλεσηι τις, ευθεως γελως επεται και χλευασια πολλη, ουχι
τοις εγκαλουμενοις υπερ των ορκων, αλλα τοις διορθωσαι το νοσημα βουλομενοις.
∆ια τουτο μακρον υπερ τουτων αποτεινω τον λογον· βαθειαν γαρ ριζαν ανασπασαι
βουλομαι, και χρονιον απαλειψαι κακον· ου λεγω τας επιορκιας μονον, αλλα και τας
ευορκιας αυτας. Ἀλλ' ο δεινα, φησιν, ανθρωπος επιεικης, εις ιερωσυνην τελων,
πολληι σωφροσυνηι και ευλαβειαι συζων. Μη μοι τον επιεικη τουτον ειπηις, τον
σωφρονα, τον ευλαβη, τον εις ιερωσυνην τελουντα· αλλ', ει βουλει, θες 49.230
Πετρον ειναι τουτον η Παυλον, η και αγγελον εξ ουρανου καταβαντα· ουδε γαρ
ουτως επιστρεφομαι προς την αξιαν των προσωπων. Νομον γαρ ουχι δουλικον, αλλα
βασιλικον αναγινωσκω εγω τον περι των ορκων· οταν δε βασιλεως αναγινωσκηται
γραμματα, απαν το των δουλων αξιωμα ησυχαζετω. Ἂν μεν γαρ εχηις ειπειν, οτι ο
Χριστος ομνυναι εκελευσεν, η οτι ο Χριστος ου κολαζει τουτο γινομενον, δειξον και
πειθομαι· ει δε μετα τοσαυτης απειργει σπουδης, και τοσαυτην υπερ του πραγματος
ποιειται προνοιαν, ως μετα του Πονηρου στησαι τον ομνυοντα Το γαρ περισσον
τουτων, του ναι, και του ου, φησιν, εκ του διαβολου εστι, τι μοι τον δεινα και τον
δεινα προσαγεις εις μεσον; Ου γαρ απο της ραιθυμιας των συνδουλων οισει σοι την
ψηφον ο Θεος ταυτην, αλλ' απο της επιταγης των αυτου νομων. Ἐπεταξε, φησιν,
εδει πεισθηναι, και μη τον δεινα προβαλλεσθαι, μηδε αλλοτρια περιεργαζεσθαι κακα.
Ἐπει ο μεγας ∆αυιδ ημαρτεν αμαρτιαν χαλεπην· αρα ουν ακινδυνον ημιν δια τουτο
το αμαρτανειν, ειπε μοι; ∆ια τουτο μεν ουν τουτο ασφαλιζεσθαι χρη, και τα
κατορθωματα των αγιων μονον ζηλουν· ει δε που ραιθυμια και νομου παραβασις,
μετα πολλης αποφευγειν χρη της σπουδης. Ου γαρ προς τους συνδουλους ημιν, αλλα
προς τον ∆εσποτην ο λογος εστι, και τουτωι τας ευθυνας δωσομεν των βεβιωμενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

απαντων. Προς εκεινο τοινυν παρασκευαζωμεθα το δικαστηριον· καν γαρ μυριακις
θαυμαστος ηι και μεγας ο τον νομον παραβαινων τουτον, δωσει παντως την επι τηι
παραβασει κειμενην τιμωριαν· ου γαρ εστι προσωποληπτης ο Θεος. Πως ουν εστι και
τινι τροπωι φυγειν το αμαρτημα; ου γαρ δη μονον το εγκλημα χαλεπον χρη δειξαι,
αλλα και οπως αν απαλλαγειημεν συμβουλευσαι. Ἔχεις γυναικα, εχεις οικετην,
εχεις παιδια, και φιλον, και συγγενη, και γειτονα; πασι τουτοις την επι τουτων
επιτρεψον φυλακην. Χαλεπον η συνηθεια, και δεινον υποσκελισαι, και
δυσφυλακτον, και ακοντας ημας πολλακις και ουκ ειδοτας εμβαλλει; Ουκουν οσωι
της συνηθειας οιδας την δυναμιν, τοσουτωι της μεν πονηρας συνηθειας απαλλαγηναι
σπουδασον, προς δε την ετεραν την χρησιμωτατην σεαυτον μεταστησον. Ὥσπερ γαρ
νυν σπουδαζοντα σε και φυλαττομενον και μεριμνωντα και φροντιζοντα ισχυσε
πολλακις υποσκελισαι εκεινη, ουτως αν εις την αγαθην σαυτον συνηθειαν
μεταστησηις την του μη ομνυναι, ουδε ακων, ουδε ραιθυμων εμπεσειν δυνησηι ποτε
προς τα των ορκων πτωματα· μεγα γαρ οντως συνηθεια, και φυσεως εχει δυναμιν.
Ἵν' ουν μη πονωμεν συνεχως, εαυτους εις συνηθειαν μεταστησωμεν ετεραν, και
εκαστον των σοι συγγινομενων και συνοντων ταυτην αιτησαι την χαριν, ινα
συμβουλευηι και παραινηι φευγειν τους ορκους, και αλισκομενον ελεγχηι. Ἡ γαρ παρ'
αυτων εις σε γινομενη φυλακη και αυτοις εστι συμβουλη και παραινεσις του
κατορθωματος. Ὁ γαρ εγκαλων ετερωι περι ορκων, ου ραιδιως αυτος εις το βαραθρον
εμπεσειται τουτο· βαραθρον γαρ ου το τυχον η πολυορκια, ουχ οταν περι των
ελαχιστων μονον, αλλα και οταν περι μεγιστων γινηται πραγματων. Ἡμεις δε και
λαχανα ωνουμενοι και υπερ οβολων δυο φιλονεικουντες, και προς οικετας
οργιζομενοι και απειλουντες, τον Θεον πανταχου καλουμεν μαρτυρα· και ανθρωπον
μεν ελευθερον, αξιας τινος μετασχοντα ψιλης ουκ αν ετολμησας υπερ τοιουτων
καλεσαι μαρτυρα επ' αγορας, αλλα καν επιχειρησηις, δικην δωσεις της υβρεως· τον δε
των ουρανων βασιλεα, τον των αγγελων ∆εσποτην. και περι ωνιων, και περι
χρηματων, και περι των 49.231 τυχοντων διαλεγομενος, ελκεις εις μαρτυριαν· και
πως ταυτα ανεκτα; Ποθεν ουν απαλλαγειημεν εκ της πονηρας ταυτης συνηθειας;
Τους φυλακας ους ειπον περιστησαντες, χρονον ρητον ορισαντες εαυτοις προς
διορθωσιν, και καταδικην επιθεντες, ει του χρονου παρελθοντος μη κατορθωσαιμεν
τουτο. Ποσος ουν ημιν χρονος αρκεσει προς τουτο; Ουκ οιμαι τους σφοδρα νηφοντας
και διεγηγερμενους και υπερ της εαυτων αγρυπνουντας σωτηριας πλεον ημερων
δεκα δεηθησεσθαι, ωστε παντελως απαλλαγηναι της πονηρας των ορκων συνηθειας.
Ει δε μετα τας δεκα ημερας οφθειημεν ομνυντες, δικην εαυτοις επιθωμεν, και
τιμωριαν μεγιστην και καταδικην ορισωμεν της παραβασεως. Τις ουν εστιν η
κα49.232 ταδικη; Ουκ ετι τουτο οριζω εγω, αλλ' υμας αυτους αφιημι κυριους της
ψηφου ειναι. Ουτω τα καθ' εαυτους οικονομωμεν, μη μονον επι των ορκων, αλλα
και επι των αλλων ελαττωματων, και χρονον οριζοντες εαυτοις τιμωριαις
χαλεπωταταις, ει ποτε περιπεσωμεν τουτοις, καθαροι προς τον ημετερον
απελευσομεθα ∆εσποτην, και της του πυρος γεεννης απαλλαγησομεθα, και μετα
παῤρησιας στησομεθα εμπροσθεν του βηματος του Χριστου· ης γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα συν τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.231 ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ ∆ΕΥΤΕΡΑ.
Προς τους μελλοντας φωτιζεσθαι· και περι γυναικων των εν
πλεγμασι και χρυσωι κατακοσμουσων εαυτας· και περι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

κληδονισμοις, η περιαπτοις, η επωιδαις κεχρημενων, απερ απαντα
αλλοτρια Χριστιανισμου.
αʹ. Των πρωην ειρημενων προς την υμετεραν αγαπην προτερον τους καρπους
παρεγενομην απαιτησων υμας· ουδε γαρ δια τουτο λεγομεν, ινα ακουσητε μονον,
αλλ' ινα και μνημονευητε των ειρημενων και την δια των εργων επιδειξιν ημιν
παρασχητε· μαλλον δε ουχ ημιν, αλλα τωι Θεωι τωι τα αποῤρητα της διανοιας ειδοτι.
∆ια τουτο και κατηχησις λεγεται, ινα και αποντων ημων ο λογος υμων ενηχηι ταις
διανοιαις. Και μη θαυμασητε, ει δεκα ημερων διαγενομενων μονον τους καρπους
ηλθομεν απαιτησοντες των σπερματων· και γαρ εν ημεραι μιαι δυνατον ομου και
σπερματα καταβαλειν και αμητον ποιησασθαι· ου γαρ οικειαι δυναμει μονον, αλλα
και τηι παρα του Θεου ροπηι δυναμουμενοι, ουτω προς τους αγωνας καλουμεθα. Ὅσοι
μεν ουν κατεδεξαντο τα ειρημενα, και δια των εργων επληρωσαν, μενετωσαν
επεκτεινομενοι προς τα εμπροσθεν· οσοι δε ουδεπω της αγαθης ταυτης εργασιας
ηψαντο, εντευθεν αψασθωσαν, ινα και την εκ της ραιθυμιας καταδικην τηι μετα
ταυτα προθυμιαι αποκρουσωνται. Ἔνι γαρ, ενι και τον εῤραιθυμηκοτα σφοδρα μετα
ταυτα χρησαμενον τηι προθυμιαι του παρελθοντος χρονου πασαν ανασωσαι την
ζημιαν. ∆ιο φησι, Σημερον εαν της φωνης αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας
καρδιας υμων, ως εν τωι παραπικρασμωι. Τουτο δε λεγει παραινων και συμβουλευων,
μηδεποτε απογινωσκειν, αλλ' εως αν ενταυθα ωμεν, χρηστας εχειν τας ελπιδας, και
των εμπροσθεν επιλαμβανεσθαι, και προς το βραβειον διωκειν της ανω κλησεως του
Θεου. Τουτο τοινυν ποιησωμεν, και τα ονοματα της μεγαλης ταυτης εξετασωμεν
δωρεας. Ὥσπερ γαρ αγνοουμενον αξιωματος μεγεθος ραιθυμοτερους ποιει τους
τιμωμενους, ουτω γνωριζομενον ευχαριστους καθιστησι και σπουδαιοτερους
εργαζεται. Και αλλως δε αισχρον αν ειη και καταγελαστον τοσαυτης απολαυοντας
δοξης παρα του Θεου και τιμης, μηδε τα ονοματα αυτης ειδεναι τι ποτε ενδειξασθαι
βουλεται. Και τι λεγω περι της δωρεας ταυτης; αν γαρ το κοινον του γενους ημων
εννοησηις ονομα, μεγιστην προς αρετην ληψηι διδασκαλιαν και παρακλησιν. Το γαρ
ανθρωπος τουτο ονομα 49.232 ου κατα τους εξωθεν ημεις οριζομεθα, αλλ' ως η θεια
Γραφη εκελευσεν. Ἄνθρωπος γαρ εστιν, ουχ οστις απλως χειρας και ποδας εχει
ανθρωπου, ουδ' οστις εστι λογικος μονον, αλλ' οστις ευσεβειαν και αρετην μετα
παῤρησιας ασκει. Ἄκουσον γουν περι του Ἰωβ τι φησιν· ειπων γαρ, οτι Ἐν χωραι τηι
Αυσιτιδι ανθρωπος ην, ουκ απο τουτων αυτον υπογραφει των ορων, αφ' ων οι
εξωθεν, ουδε τουτο λεγει, οτι ποδας δυο ειχε και ονυχας πλατεις, αλλα τα
γνωριστικα της ευσεβειας εκεινης συντιθεις ελεγε, ∆ικαιος, αληθινος, θεοσεβης,
απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος, δεικνυς οτι τουτο εστιν ανθρωπος.
Καθαπερ ουν και ετερος φησι· Τον Θεον φοβου, και τας εντολας αυτου φυλασσε, οτι
τουτο πας ανθρωπος. Ει δε το ανθρωπος ονομα τοσαυτην εις αρετην παρακλησιν
παρεχει, πολλωι μαλλον το πιστος; Πιστος γαρ δια τουτο καληι, οτι και πιστευεις τωι
Θεωι, και πιστευηι παρ' αυτου αυτος δικαιοσυνην. αγιωσυνην, καθαροτητα ψυχης,
υιοθεσιαν, βασιλειαν ουρανων· ενεπιστευσε και ταυτα σοι παρακατεθετο· συ παλιν
ετερα αυτωι ενεπιστευσας και παρακατεθου, ελεημοσυνην, ευχας, σωφροσυνην, την
αλλην απασαν αρετην. Και τι λεγω ελεημοσυνην; καν ψυχρου αυτωι ποτηριον δωις,
ουδε τουτο απολεσεις, αλλα και τουτο μετ' ακριβειας φυλασσει εις εκεινην την
ημεραν, και μετα πολλης αποδωσει της περιουσιας· το γαρ δη θαυμαστον τουτο
εστιν, οτι ου φυλαττει τας παρακαταθηκας μονον, αλλα και πλεοναζει ταυτας ταις
αντιδοσεσι. Τουτο και σοι ποιειν εκελευσε κατα δυναμιν την σην, εν οις
ενεπιστευθης, την αγιωσυνην ην ελαβες επιτεινειν, και την δικαιοσυνην την απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

του λουτρου λαμπροτεραν εργαζεσθαι, και το χαρισμα φαιδροτερον ποιειν· καθαπερ
ουν και Παυλος εποιησε, τοις μετα ταυτα πονοις και τηι σπουδηι και τηι προθυμιαι
αυξησας απαντα, απερ ελαβεν, αγαθα. Και σκοπει Θεου κηδεμονιαν· ουτε σοι το παν
εδωκεν ενταυθα, ουτε του παντος απεστερησεν, αλλα τα μεν εδωκε, τα δε υπεσχετο.
Και τινος ενεκεν ου το παν ενταυθα εδωκεν; Ἵνα συ την πιστιν επιδειξηι την περι
αυτον, τοις μηδεπω δοθεισιν απο της υποσχεσεως αυτου μονης πιστευων. Τινος δε
ενεκεν παλιν ου το παν εκει εταμιευσατο, αλλ' εδωκε και Πνευματος χαριν και
49.233 δικαιοσυνην και αγιασμον; Ἵνα σοι κουφισηι τους πονους, και εκ των ηδη
δοθεντων και εκ των μελλοντων ευελπιδα καταστησηι. ∆ια τουτο και νεοφωτιστος
μελλεις καλεισθαι, οτι νεον σοι το φως αει, αν εθεληις, και ουδεποτε σβεννυται.
Τουτο μεν γαρ, και βουλομενων ημων, και μη βουλομενων, διαδεχεται νυξ, εκεινην
δε την ακτινα σκοτος ουκ οιδε· Το γαρ φως εν τηι σκοτιαι φαινει, και η σκοτια αυτο ου
κατελαβεν. Ουχ ουτω γουν ο κοσμος εστι λαμπρος, ανισχουσης της ακτινος, ως ψυχη
καταυγαζεται και λαμπροτερα γινεται, την απο του Πνευματος δεξαμενη χαριν. Και
μανθανε των πραγματων ακριβεστερον την φυσιν· νυκτος μεν γαρ κατεχουσης και
σκοτους οντος, πολλακις και σχοινιον ιδων τις, ενομισεν οφιν ειναι, και φιλον
προσιοντα ως εχθρον εφυγε, και ψοφου τινος αισθομενος περιδεης γεγονεν· ημερας
δε γενομενης ουδεν τοιουτον γενοιτ' αν, αλλα παντα οιαπερ εστι φαινεται. Ὃ και
επι της ψυχης συμβαινει της ημετερας. Ἐπειδαν γαρ η χαρις ελθουσα το σκοτος
απελασηι της διανοιας, μανθανομεν την των πραγματων ακριβειαν, και γινεται ημιν
ευκαταφρονητα τα προτερον φοβερα. Ουτε γαρ θανατον ετι δεδοικαμεν, μαθοντες
ακριβως παρα της ιερας ταυτης μυσταγωγιας, οτι ουκ εστι θανατος ο θανατος, αλλ'
υπνος και κοιμησις προσκαιρος· ου πενιαν, ου νοσον, ουκ αλλο τι των τοιουτων
ουδεν, ειδοτες οτι προς βελτιονα ζωην οδευομεν, ακηρατον τε και αφθαρτον, και
πασης τοιαυτης απηλλαγμενην ανωμαλιας.
βʹ. Μη τοινυν ετι προς τα βιωτικα μεινωμεν κεχηνοτες, μη περι τρυφην
τραπεζης, μηδε περι πολυτελειαν ιματιων· και γαρ εχεις ιματιον μεγιστον, εχεις
τραπεζαν πνευματικην, εχεις την δοξαν την ανω, και παντα σοι ο Χριστος γινεται,
και τραπεζα, και ιματιον, και οικος, και κεφαλη, και ριζα. Ὅσοι γαρ εις Χριστον
εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε· ιδου πως ιματιον σοι γεγονε. Βουλει μαθειν, πως
και τραπεζα σοι γινεται; Ὁ τρωγων με, φησιν, ωσπερ εγω ζω δια τον Πατερα,
κακεινος ζησεται δι' εμε. Ὅτι δε και οικος σοι γινεται· Ὁ τρωγων μου την σαρκα εν
εμοι μενει, καγω εν αυτωι· και οτι ριζα, παλιν φησιν· Ἐγω η αμπελος, υμεις τα
κληματα· και οτι αδελφος, και φιλος, και νυμφιος· Ουκετι υμας λεγω δουλους· υμεις
γαρ φιλοι μου εστε. Και ο Παυλος παλιν· Ἡρμοσαμην υμας ενι ανδρι παρθενον
αγνην παραστησαι τωι Χριστωι· και παλιν· Εις το ειναι αυτον πρωτοτοκον εν πολλοις
αδελφοις. Ουκ αδελφοι δε αυτου μονον, αλλα και παιδια γινομεθα· Ἰδου γαρ, φησιν,
εγω, και τα παιδια, α μοι εδωκεν ο Θεος· ου τουτο δε μονον, αλλα και μελη αυτου,
και σωμα αυτου. Ὥσπερ γαρ ουκ αρκουντων των ειρημενων επιδειξαι την αγαπην
και την ευνοιαν, ην προς ημας επιδεικνυται, και ετερον τουτων μειζον και
εγγυτερον εθηκεν, κεφαλην εαυτον ημων προσειπων. Ταυτα δη παντα ειδως,
αγαπητε, αμειψαι σου τον ευεργετην αριστηι πολιτειαι, και εννοησας της θυσιας το
μεγεθος, καλλωπισον σου τα μελη του σωματος. Ἐννοησον τι δεχηι τηι χειρι, και
μηδεποτε ανασχηι τυπτησαι τινα, μηδε την τοσουτωι τιμηθεισαν δωρωι καταισχυνηις
τηι της πληγης αμαρτιαι· εννοησον τι δεχηι τηι χειρι, και καθαραν αυτην πλεονεξιας
και αρπαγης πασης διατηρησον. Λογισαι, οτι ου τηι χειρι δεχηι μονον, αλλα και τωι
στοματι προσαγεις και καθαραν φυλαττε την γλωτ49.234 ταν αισχρων και
υβριστικων ρηματων, βλασφημιας, επιορκιας, και των αλλων των τοιουτων
απαντων. Και γαρ ολεθριον την διακονουμενην μυστηριοις ουτω φρικωδεστατοις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

και αιματι φοινιχθεισαν τοιουτωι, και χρυσην γενομενην μαχαιραν, επι λοιδοριας και
υβρεις και ευτραπελιας μεταγειν. Αιδεσθητι την τιμην, ην ετιμησεν αυτην ο Θεος,
και μη καταγαγηις εις την της αμαρτιας ευτελειαν· αλλ' ενθυμηθεις παλιν, οτι μετα
την χειρα και την γλωσσαν η καρδια δεχεται το φρικτον εκεινο μυστηριον, μη ραψηις
ποτε κατα του πλησιον δολον, αλλα κακουργιας πασης καθαραν διατηρει σου την
διανοιαν· ουτω και οφθαλμους και ακοην ασφαλισασθαι δυνησηι. Πως γαρ ουκ
ατοπον, μετα την μυστικην εκεινην φωνην και εκ των ουρανων φερομενην, την εκ
των Χερουβιμ λεγω, πορνικοις αισμασι και κατακεκλασμενοις μελεσι την ακοην
μολυνειν; πως δε ουκ εσχατης κολασεως αξιον, τοις οφθαλμοις, οις οραις τα
αποῤρητα και φρικτα μυστηρια, τουτοις πορνας οραιν, και μοιχειαν εργαζεσθαι την
κατα διανοιαν; Εις γαμον εκληθης, αγαπητε· μη εισελθηις ρυπαρα ενδεδυμενος
ιματια, αλλα τωι γαμωι καταλληλον λαβε στολην. Ει γαρ εις γαμους αισθητους
ανθρωποι καλουμενοι, καν απαντων ωσι πενεστεροι, χρησαμενοι πολλακις η
πριαμενοι ιματιον καθαρον, ουτω προς τους καλεσαντας αυτους απαντωσι· συ δε ο
προς γαμον κληθεις πνευματικον και δειπνα βασιλικα, εννοησον, ηλικον αν ειη
δικαιον σε ιματιον πριασθαι· μαλλον δε ουδε αγορασαι χρεια, αλλ' αυτος σοι διδωσιν
ο καλων δωρεαν, ινα μηδε πενιαν προβαλεσθαι εχηις. Τηρει τοινυν οπερ ελαβες
ιματιον· αν γαρ απολεσηις, χρησασθαι ου δυνησηι λοιπον, ουδε πριασθαι· ουδαμου
γαρ πωλειται τοιουτον ιματιον. Ἤκουσας, πως εστεναξαν οι παλαι
μυσταγωγηθεντες, και το στηθος επαταξαν του συνειδοτος ενταυθα διαναστησαντος;
Σκοπει τοινυν, αγαπητε, μη και συ ποτε τουτο παθηι· πως δε ου πεισηι, την πονηραν
συνηθειαν μη εκβαλων των κακων; ∆ια τουτο και πρωην ειπον και νυν λεγω, και
λεγων ου παυσομαι, ει τις τα ελαττωματα των τροπων μη διωρθωσε μηδε
παρεσκευασεν εαυτωι την αρετην ευκολον, μη βαπτιζεσθω. Τα μεν γαρ προτερα
αμαρτηματα αφειναι δυναται το λουτρον· δεος δε ου μικρον και κινδυνος ουχ ο
τυχων, μηποτε παλιν επ' αυτα επανελθωμεν, και γενηται ημιν ελκος το φαρμακον.
Ὅσωι γαρ μειζων γεγονεν η χαρις, τοσουτωι πλειων η κολασις τοις μετα ταυτα
αμαρτανουσιν.
γʹ. Ἵνα ουν μη προς τον προτερον επανιωμεν εμετον, παιδευσωμεν εαυτους
εντευθεν ηδη. Ὅτι γαρ δει προτερον μετανοησαντας και των προτερων αποσταντας
κακων, ουτω τηι χαριτι προσιεναι, ακουσον τι μεν Ἰωαννης φησι, τι δε ο των
αποστολων κορυφαιος τοις βαπτιζεσθαι μελλουσιν· εκεινος μεν γαρ φησι· Ποιησατε
καρπον αξιον της μετανοιας, και μη αρξησθε λεγειν εν εαυτοις, οτι Πατερα εχομεν
τον Ἀβρααμ· ουτος δε τοις ερωτωσι παλιν ελεγε· Μετανοησατε, και βαπτισθητω
εκαστος υμων εις το ονομα του Κυριου Ἰησου Χριστου. Ὁ δε μετανοων ουκετι των
αυτων απτεται πραγματων, εφ' οις μετενοησε· δια τουτο και κελευομεθα λεγειν·
Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα, ινα μηκετι προς αυτον επανελθωμεν. 49.235 Καθαπερ ουν
επι των ζωγραφων γινεται, ουτω και νυν γινεσθω· και γαρ εκεινοι τας σανιδας
προθεντες, και λευκας περιαγοντες γραμμας, και τας βασιλικας υπογραφοντες
εικονας, πριν η των χρωματων επαγαγειν την αληθειαν, μετ' εξουσιας απασης τα
μεν εξαλειφουσι, τα δε αντεγγραφουσι, και διορθουντες τα ημαρτημενα και
μετατιθεντες τα κακως εχοντα· επειδαν δε την βαφην λοιπον επαγαγωσιν, ουκετι
εισι κυριοι παλιν εξαλειψαι και αντεγγραψαι, επει τωι καλλει της εικονος
λυμαινονται, και εγκλημα το πραγμα γινεται· τουτο δη και συ ποιησον· νομισον
εικονα σοι την ψυχην ειναι. Πριν η τοινυν επελθειν την αληθη του Πνευματος
βαφην, εξαλειψον τας κακως εντεθεισας σοι συνηθειας· ειτε ομνυναι, ειτε
ψευδεσθαι, ειτε υβριζειν, ειτε αισχρολογειν, ειτε γελωτοποιειν, ειτε αλλο τι των
τοιουτων των μη νενομισμενων συνηθειαν εχεις ποιειν, εξελε την συνηθειαν, ινα
μη παλιν προς αυτην επανελθηις μετα το βαπτισμα. Τα αμαρτηματα αφανιζει το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

λουτρον, την συνηθειαν διορθωσον συ, ινα των χρωματων επενεχθεντων και
λαμψασης της βασιλικης εικονος, μηκετι λοιπον εξαλειφηις, και τραυματα και ουλας
εμποιηις τωι παρα του Θεου δοθεντι σοι καλλει. Καταστειλον τοινυν οργην, σβεσον
θυμον· καν αδικησηι τις, καν υβρισηι, δακρυσον εκεινον· μη αγανακτησηις συ,
συναλγησον, μη παροξυνθηις, μηδε ειπηις, οτι Εις την ψυχην ηδικημαι· ουκ εστιν
ουδεις εις ψυχην αδικουμενος, εαν μη ημεις εαυτους εις ψυχην αδικησωμεν· και
πως, εγω λεγω· Ἀφειλετο σου τις την ουσιαν; ουκ ηδικησεν εις ψυχην, αλλ' εις
χρηματα· αν δε συ μνησικακησηις, εις ψυχην σαυτον ηδικησας. Τα μεν γαρ χρηματα
αφαιρεθεντα ουδεν εζημιωσεν, αλλα και ωφελησε, συ δε την οργην ουκ αφεις,
ευθυνας εκει δωσεις της μνησικακιας ταυτης. Ἐλοιδορησατο τις και υβρισεν; ουδεν
εις ψυχην ηδικησεν, αλλ' ουδε εις σωμα. Ἀντελοιδορησας συ και υβρισας; συ σαυτον
εις ψυχην ηδικησας, των ρηματων, ων ειπας, εκει μελλων ευθυνας υφεξειν. Και
τουτο δη μαλιστα παντων υμας ειδεναι βουλομαι, οτι τον Χριστιανον και πιστον
ουδεις εις ψυχην αδικησαι δυναται, ουδε αυτος ο διαβολος. Ου τουτο δε μονον εστι
το θαυμαστον, οτι αχειρωτους ημας ο Θεος πασαις εποιησε ταις επιβουλαις, αλλ' οτι
και προς την της αρετης εργασιαν επιτηδειους ημας κατεσκευασε, και κωλυμα ουδεν
εστιν, εαν θελωμεν, καν πενητες ωμεν, καν ασθενεις τωι σωματι, καν απεῤριμμενοι,
καν ανωνυμοι, καν οικεται. Ουτε γαρ πενια, ουτε αῤρωστια, ουτε σωματος πηρωσις,
ου δουλεια, ουκ αλλο τι των τοιουτων ουδεν εμποδιον προς αρετην γενοιτ' αν ποτε.
Και τι λεγω πενητα και οικετην και ανωνυμον; καν δεσμωτης ηις, ουδε τουτο σοι
γινεται εμποδιον προς αρετην· και πως, εγω λεγω· Ἐλυπησε σε τις των ενδον και
παρωξυνεν; αφες αυτωι την οργην· μητι σοι προς τουτο τα δεσμα και η πενια και το
ατιμον ειναι εμποδιον γεγονε; Και τι λεγω εμποδιον; και εβοηθησε μεν ουν, και
συνεπραξε προς το καταστειλαι τον τυφον. Ειδες ετερον ευπραγουντα; μη βασκηνηις·
ουδε γαρ ενταυθα η πενια κωλυμα γινεται. Παλιν, οταν ευξασθαι δεηι, νηφουσηι και
49.236 αγρυπνουσηι διανοιαι τουτο ποιησον, και ουδεν εσται το κωλυον ουδε
ενταυθα. Πραοτητα, επιεικειαν επιδεικνυσο πασαν, σωφροσυνην, σεμνοτητα· ουδε
γαρ ταυτα των εξωθεν δειται βοηθηματων. Και τουτο μαλιστα το μεγιστον εστι της
αρετης, οτι ου πλουτου, ου δυναστειας, ου δοξης, ουκ αλλου τινος των τοιουτων
εχει χρειαν, αλλα ψυχης μονης ηγιασμενης, και πλεον ουδεν επιζητει. Ὅρα δε και
επι της χαριτος αυτο τουτο γινομενον· καν γαρ χωλευηι τις, καν τους οφθαλμους
εκκεκομμενος ηι, καν το σωμα πεπηρωμενος, καν εις εσχατην καταπεπτωκως
αῤρωστιαν, ουδενι τουτων επελθειν η χαρις κωλυεται· ψυχην γαρ επιζητει μονην
μετα προθυμιας αυτην δεχομενην, και ταυτα απαντα παρατρεχει τα εξωθεν. Ἐπι μεν
γαρ των εξωθεν στρατιωτων και σωματος μετρον και σαρκος ευεξιαν επιζητουσιν οι
μελλοντες αυτους καταλεγειν εις το στρατοπεδον· ου ταυτα δε μονον εχειν χρη τον
μελλοντα στρατευεσθαι, αλλα και ελευθερον ειναι· αν γαρ δουλος τις ηι, εκβαλλεται·
ο δε των ουρανων βασιλευς ουδεν τοιουτον επιζητει, αλλα και δουλους δεχεται εις
το αυτου στρατοπεδον, και γεγηρακοτας και παρειμενους τα μελη, και ουκ
επαισχυνεται. Τι τουτου φιλανθρωποτερον; τι χρηστοτερον γενοιτ' αν; Ουτος μεν
γαρ τα εφ' ημιν ζητει μονον, εκεινοι δε τα ουκ εφ' ημιν. Το γαρ δουλον ειναι η
ελευθερον, ουχ ημετερον· το υψηλον παλιν ειναι και βραχυν, ουκ εφ' ημιν, το
γεγηρακοτα και αρτιον, και οσα τοιαυτα· το δε επιεικη η χρηστον ειναι και τα
παραπλησια τουτοις, της ημετερας γνωμης. Και ταυτα ημας ο Θεος απαιτει μονα, ων
ημεις εσμεν κυριοι· και μαλα εικοτως· ου γαρ δι' οικειαν χρειαν, αλλα δι' ευεργεσιαν
ημας επι την αυτου χαριν καλει, οι δε βασιλεις δια την εαυτων διακονιαν· κακεινοι
μεν επι πολεμον ελκουσιν αισθητον, ουτος δε επι μαχην πνευματικην. Ουκ επι των
πολεμων δε μονον των εξωθεν, αλλα και επι των αγωνων την αυτην αναλογιαν ιδοι
τις αν· οι γαρ μελλοντες εις το θεατρον ελκεσθαι εκεινο, ου προτερον καθιασιν εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τους αγωνας, εως αν αυτους ο κηρυξ λαβων υπο τοις απαντων οφθαλμοις περιαγαγηι
βοων και λεγων· Μη τις τουτου κατηγορει; Καιτοι γε ουκ εστιν εκει ψυχης, αλλα
σωματων τα παλαισματα· τινος ουν ενεκεν ευθυνας απαιτεις ευγενειας; Ἐνταυθα δε
ουδεν τοιουτον, αλλ' απαν τουναντιον, ουκ εν χειρων συμπλοκαις οντων ημιν των
παλαισματων, αλλ' εν φιλοσοφιαι ψυχης και αρετηι διανοιας· τουναντιον ο
αγωνοθετης ποιει· ου γαρ λαβων αυτον περιαγει και λεγει· Μη τις τουτου κατηγορει;
αλλα βοαι· Καν ανθρωποι παντες, καν δαιμονες μετα του διαβολου συσταντες αυτου
κατηγορωσι τα εσχατα και αποῤρητα δεινα, ουκ εκβαλλω ουδε βδελυσσομαι, αλλα
των κατηγορων αυτον απαλλαξας, και της πονηριας ελευθερωσας, ουτως επι τους
αγωνας αγω· και μαλα εικοτως. Ἐκει μεν γαρ ο αγωνοθετης ουδεν συντελει τοις
αγωνιζομενοις προς την νικην, αλλ' εστηκε μεσος· ενταυθα δε αγωνοθετης των
αθλων της ευσεβειας συμμαχος γινεται και βοηθος, συνεφαπτομενος αυτοις της προς
τον διαβολον μαχης.
δʹ. Ου τουτο δε μονον εστι το θαυμαστον, οτι αφιησιν 49.237 ημιν τα
αμαρτηματα, αλλ' οτι αυτα ουδε εκκαλυπτει, ουδε ποιει φανερα και δηλα, ουδε
αναγκαζει παρελθοντας εις μεσον εξειπειν τα πεπλημμελημενα, αλλ' αυτωι μονωι
απολογησασθαι κελευει και προς αυτον εξομολογησασθαι. Καιτοι γε εκ των εξωθεν
δικαστων ει τις ειπε τινι των αλοντων ληιστων η τυμβωρυχων, ειπειν τα
πεπλημμελημενα, και αφεθηναι της κολασεως, πασηι προθυμιαι αν κατεδεξαντο
τουτο, τηι της σωτηριας επιθυμιαι της αισχυνης καταφρονουντες. Ἐνταυθα δε ουδεν
τοιουτον εστιν, αλλα και αφιησι τα αμαρτηματα, και ουκ αναγκαζει παροντων τινων
αυτα εκπομπευειν, αλλ' εν μονον ζητει, οπως αυτος ο της αφεσεως απολαυων μαθοι
της δωρεας το μεγεθος. Πως ουν ουκ ατοπον εν οις αυτος ημας ευεργετει ει αρκοιτο
τηι παρ' ημων μαρτυριαι μονηι, ημεις δε εν οις αυτον θεραπευομεν, ετερους
επιζητουμεν μαρτυρας και προς επιδειξιν τι ποιουμεν; Θαυμασαντες τοινυν την
αυτου φιλοφροσυνην επιδειξωμεθα τα παρ' ημων, και προ των αλλων απαντων την
της γλωττης χαλινωσωμεν ρυμην, και μη αει φθεγγωμεθα· Ἐκ γαρ πολυλογιας ουκ
εκφευξηι αμαρτιαν. Ἂν μεν ουν εχηις τι χρησιμον ειπειν, ανοιξον τα χειλη, αν δε
μηδεν αναγκαιον ηι, σιγα· βελτιον γαρ. Χειροτεχνης ει; καθεζομενος ψαλλε· αλλ' ου
βουλει τωι στοματι ψαλλειν; τηι διανοιαι τουτο ποιει· μεγας συνομιλος ο ψαλμος.
Ουδεν εντευθεν υποστησηι δεινον, αλλ' ως εν μοναστηριωι εν τωι εργαστηριωι δυνησηι
καθεζεσθαι· ου γαρ τοπων επιτηδειοτης, αλλα τροπων ακριβεια την ησυχιαν ημιν
παρεξεται. Παυλος γουν εν εργαστηριωι τηι τεχνηι κεχρημενος, ουδεν εις την οικειαν
αρετην παρεβλαβη. Μη τοινυν λεγε συ· Πως δυνησομαι χειροτεχνης ων και πενης
φιλοσοφειν; ∆ια τουτο μεν ουν μαλιστα δυνησηι φιλοσοφειν. Και γαρ πενια πλουτου,
και εργασια αργιας προς ευλαβειαν ημιν επιτηδειοτερον, ως ο γε πλουτος τοις μη
προσεχουσι και εμποδιον γινεται. Ὅταν γαρ οργην δεηι αφειναι, οταν σβεσαι φθονον,
οταν χαλασαι θυμον, οταν ευχην επιδειξασθαι, οταν επιεικειαν και πραοτητα, οταν
φιλοφροσυνην και αγαπην, που γενοιτ' αν κωλυμα η πενια; Ου γαρ αργυριον
καταβαλοντας ταυτα ανυσαι εστιν, αλλα προαιρεσιν ορθην επιδειξαμενους.
Ἐλεημοσυνη μαλιστα εστιν η χρηματων δεομενη, αλλα και αυτη δια της πενιας
μειζονως εξελαμψε· και γαρ η τους δυο οβολους καταβαλουσα, απαντων ανθρωπων
ην πενεστερα, και παντας υπερηκοντισε. Μη τοινυν μεγα τι νομιζωμεν ειναι
πλουτον, μηδε πηλου βελτιονα ειναι τον χρυσον λογιζωμεθα· η γαρ τιμη της υλης
ουκ απο της φυσεως, αλλ' απο της ημετερας διανοιας εστιν. Ει γαρ τις ακριβως
εξετασειε, πολυ του χρυσου σιδηρος αναγκαιοτερος· ο μεν γαρ εις τον βιον ουδεμιαν
εισαγει χρειαν, ουτος δε το πλεον ημιν κατεσκευασε της χρειας μυριαις τεχναις
υπηρετουμενος. Και τι λεγω χρυσου και σιδηρου συγκρισιν; των γαρ πολυτελων
λιθων αναγκαιοτεροι οι λιθοι ουτοι· εξ εκεινων μεν γαρ ουδεν αν γενοιτο χρηστον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

απο δε τουτων οικιαι τε και τειχη και πολεις εστησαν. Συ δε μοι δειξον, τι το κερδος
απο των μαργαριτων γενοιτ' αν τουτων, μαλλον δε ποιον ουκ αν γενοιτο βλαβος;
Και γαρ ινα συ κοκκον ενα φορεσηις, μυριοι τωι λιμωι πενητες αγχονται· ποιας ουν
απολογιας τευξηι; τινος συγγνωμης; Βουλει κοσμησαι το προσωπον; μη μαργαριταις,
αλλα σωφροσυνηι και σεμνοτητι· ουτω χαριεστεραν οψεται 49.238 την οψιν ο ανηρ.
Ἐκεινος μεν γαρ ο κοσμος και εις ζηλοτυπιας υποψιαν εμβαλλειν ειωθεν και εις
εχθρας και φιλονεικιας και μαχας· ουδεν γαρ οψεως, υποπτευομενης αηδεστερον· ο
δε της ελεημοσυνης και σωφροσυνης κοσμος πασαν μεν εκβαλλει πονηραν
υπονοιαν, παντος δε δεσμου σφοδροτερον επισπασεται τον συνοικον. Ου γαρ ουτω
καλλους φυσις ευμορφον ποιει γινεσθαι την οψιν, ως η του θεωρουντος αυτην
διαθεσις· διαθεσιν δε ουδεν ουτως, ως σωφροσυνη και σεμνοτης ποιειν ειωθεν. Ὥστε
καν ευμορφος ηι τις, απεχθως δε προς αυτην ο ανηρ εχηι, παντων αισχροτερα αυτωι
φανειται· καν μη τυχηι τις ευπρεπης ουσα, ηδεως δε προς αυτην ο ανηρ εχηι, παντων
ευμορφοτερα αυτωι φανειται· ου γαρ εν τηι φυσει των ορωμενων, αλλ' εν τηι διαθεσει
των ορωντων αι ψηφοι γινονται. Καλλωπισον τοινυν την οψιν σωφροσυνηι,
σεμνοτητι, ελεημοσυνηι, φιλανθρωπιαι, αγαπηι, τηι περι τον ανδρα φιλοφροσυνηι,
επιεικειαι, πραοτητι, ανεξικακιαι· ταυτα της αρετης τα χρωματα· δια τουτων
αγγελους, ουκ ανθρωπους εραστας επισπασηι, δια τουτων αυτον εχεις τον Θεον
επαινετην· οταν δε ο Θεος αποδεξηται, και τον ανδρα σοι υποταξει παντως. Ει γαρ
σοφια ανθρωπου φωτιζει το προσωπον, πολλωι μαλλον αρετη γυναικος φωτιζει την
οψιν. Ει δε μεγαν νομιζεις ειναι τουτον τον κοσμον, ειπε μοι, τι σοι το οφελος απο
των μαργαριτων τουτων εν εκεινηι τηι ημεραι γενησεται; Και τι χρη λεγειν την
ημεραν εκεινην, εξον και απο των παροντων ταυτα αποδειξαι παντα; Ὅτε γουν οι
δοξαντες εις τον βασιλεα υβρικεναι, εις το δικαστηριον ειλκοντο και περι των
εσχατων εκινδυνευον, τοτε αι μητερες και αι γυναικες τα περιδεῤραια και τα χρυσια
και τους μαργαριτας αποθεμεναι και τον κοσμον απαντα και τα ιματια τα χρυσα,
λιτην και ευτελη λαβουσαι εσθητα, και σποδον καταπασαμεναι, και προ των θυρων
του δικαστηριου κυλινδουμεναι, ουτω τους δικαζοντας επεκαμπτον. Ει δε επι των
ενταυθα δικαστηριων τα μεν χρυσια και οι μαργαριται και η ποικιλη εσθης επιβουλη
και προδοσια γενοιτ' αν, η δε επιεικεια και η πραοτης και η τεφρα και τα δακρυα και
τα ευτελη ιματια μαλλον επισπαται τον δικαστην, πολλωι μαλλον επι της αδεκαστου
ψηφου και φοβερας εκεινης γενοιτ' αν τουτο. Τινα γαρ εξεις, ειπε μοι, λογον ειπειν,
ποιαν απολογιαν, οταν ο ∆εσποτης εγκαληι σοι περι των μαργαριτων τουτων, και
τους πενητας εις μεσον αγαγηι τωι λιμωι διαφθαρεντας; ∆ια τουτο ο Παυλος ελεγε· Μη
εν πλεγμασιν, η χρυσιωι, η μαργαριταις, η ιματισμωι πολυτελει. Ἐντευθεν μεν γαρ η
επιβουλη γενοιτ' αν· ει δε και διηνεκως αυτων απολαυσαιμεν, αλλα τωι θανατωι
παντως αποστησομεθα. Ἀπο δε αρετης ασφαλεια πασα, και μεταβολη και μεταπτωσις
ουδεμια, αλλα και ενταυθα ημας ασφαλεστερους ποιει, και εκει συμμεθισταται.
Βουλει κτησασθαι μαργαριτας, και τον πλουτον τουτον μηδεποτε αποθεσθαι;
περιελομενη τον κοσμον απαντα εις τας του Χριστου χειρας αποθου δια των
πενητων· εκεινος σοι φυλαξει τον πλουτον απαντα, επειδαν αναστησηι σου το σωμα
μετα πολλης της λαμπροτητος· τοτε σοι βελτιονα περιθησει πλουτον και κοσμον
μειζονα, ως ο γε παρων ουτος ευτελης και καταγελαστος. Ἐννοησον ουν τισιν
αρεσκειν βουλει, και δια τινας περικεισαι τον κοσμον τουτον, ινα ο σχοινοστροφος,
και ο χαλκοτυπος. και ο αγοραιος ιδοντες θαυμασωσιν· ειτα ουκ αισχυνηι ουδε 49.239
ερυθριαις εκεινοις επιδεικνυμενη, και ους ουδε αξιους ειναι νομιζεις της σης
προσρησεως, δια τουτους απαντα ποιουσα, Πως ουν καταγελασεις της φαντασιας
ταυτης; Ἂν αναμνησθηις της φωνης εκεινης, ην αφηκας μυσταγωγουμενη·
Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα, και τηι πομπηι σου και τηι λατρειαι σου· η γαρ περι τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

κοσμον των μαργαριτων μανια πομπη σατανικη εστι. Χρυσιον γαρ ελαβες, ουχ ινα το
σωμα καταδησηις, αλλ' ινα τους πενητας λυσηις και διαθρεψηις. Λεγε τοινυν συνεχως·
Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα· ουδεν ταυτης ασφαλεστερον της φωνης, ει δια των εργων
αυτην επιδειξομεθα.
εʹ. Ταυτην και υμας τους μυσταγωγεισθαι μελλοντας μαθειν αξιω· αυτη γαρ
η φωνη συνθηκη προς τον ∆εσποτην εστι. Και καθαπερ ημεις οικετας αγοραζοντες,
αυτους τους πωλουμενους προτερον ερωτωμεν, ει βουλονται ημιν δουλευσαι, ουτω
και ο Χριστος ποιει· επειδη μελλει σε εις δουλειαν λαμβανειν, προτερον ερωται, ει
βουλει τον τυραννον εκεινον αφειναι τον ωμον και απηνη, και συνθηκας δεχεται
παρα σου· ου γαρ κατηναγκασμενη αυτου η δεσποτεια εστι. Και σκοπει Θεου
φιλανθρωπιαν. Ἡμεις μεν γαρ πριν η την τιμην καταβαλειν, ερωτωμεν τους
πωλουμενους, και επειδαν μαθωμεν, οτι βουλονται, τοτε την τιμην καταβαλλομεν·
ο δε Χριστος ουχ ουτως, αλλα και την τιμην κατεβαλεν υπερ απαντων ημων, το
τιμιον αυτου αιμα· Τιμης γαρ, φησιν, ηγορασθητε· και ομως ουδε ουτως αναγκαζει
μη βουλομενους αυτωι δουλευσαι, αλλ' ει μη χαριν εχεις, φησι, και παρα σαυτου και
εκων θελεις επιγραψασθαι την δεσποτειαν, ουκ αναγκαζω ουδε βιαζομαι. Και ημεις
μεν ουκ αν ελοιμεθα πονηρους οικετας πριασθαι· ει δε και ελοιμεθα ποτε, αιρεσει
κακηι τουτους αγοραζομεν, και τοιαυτην καταβαλλομεν τιμην· ο δε Χριστος
αγνωμονας οικετας αγοραζων και παρανομους, πρωτειου δουλου τιμην κατεβαλε,
μαλλον δε πολλωι μειζονα, και τοσουτωι μειζονα, ως μηδε λογον μηδε εννοιαν αυτης
παραστησαι το μεγεθος· ου γαρ ουρανον και γην και θαλασσαν δους, αλλα το
παντων τουτων τιμιωτερον, το εαυτου αιμα καταθεις, ουτως ημας εξηγορασε· και
μετα ταυτα παντα ου μαρτυρας ημας, ουκ εγγραφα απαιτει, αλλ' αρκειται ψιληι τηι
φωνηι, καν ειπηις απο διανοιας· Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα, και τηι πομπηι σου, το παν
απειληφε. Τουτο τοινυν λεγωμεν. Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα, ως εκει μελλοντες,
κατα την ημεραν εκεινην, ταυτην απαιτεισθαι την φωνην, και φυλαξωμεν αυτην,
ινα σωαν την παρακαταθηκην ταυτην αποδωμεν τοτε· πομπη δε σατανικη εστι
θεατρα και ιπποδρομιαι, και πασα αμαρτια και παρατηρησις ημερων, και κληδονες
και συμβολα. Και τι ποτε εστι συμβολα; φησι. Πολλακις εξελθων τις την οικιαν την
εαυτου, ειδεν ανθρωπον ετεροφθαλμον η χωλευοντα, και οιωνισατο. Τουτο πομπη
σατανικη· ου γαρ η απαντησις του ανθρωπου πονηραν ποιει την ημεραν γενεσθαι,
αλλα το εν αμαρτιαις ζηιν. Ὅταν τοινυν εξελθηις, εν μονον φυλαξαι, μη αμαρτια σοι
απαντησηι· αυτη γαρ εστιν η ημας υποσκελιζουσα, χωρις δε ταυτης ουδεν ο διαβολος
ημας βλαψαι δυνησεται. Τι λεγεις; ανθρωπον οραις, και οιωνιζηι, και ουχ οραις την
παγην την διαβολικην, πως εκπολεμοι σε τωι μηδεν 49.240 ηδικηκοτι; πως εχθρος σε
καθιστησι τωι αδελφωι εξ ουδεμιας δικαιας προφασεως; Και ο μεν Θεος και τους
εχθρους φιλειν εκελευσε, συ δε και τον ουδεν ηδικηκοτα αποστρεφηι μηδεν εχων
εγκαλειν, και ουκ εννοεις ποσος ο γελως, ποση η αισχυνη, μαλλον δε ποσος ο
κινδυνος; Ειπω και ετερον καταγελαστοτερον; Αισχυνομαι μεν και ερυθριω,
αναγκαζομαι δε ομως δια την υμετεραν σωτηριαν ειπειν· Ἐαν απαντησηι παρθενος,
φησιν, απρακτος η ημερα γινεται· εαν δε απαντησηι πορνη, δεξια και χρηστη και
πολλης εμποριας γεμουσα. Ἐγκαλυπτεσθε, και το μετωπον εκρουσατε, και προς την
γην κατεκυψατε; αλλα μη νυν των ρηματων λεγομενων, αλλα των πραγματων
γινομενων. Ὅρα γουν και ενταυθα, πως τον δολον εκρυψεν ο διαβολος, ινα την μεν
σωφρονα αποστρεφωμεθα, την δε ακολαστον ασπαζωμεθα και φιλωμεν. Ἐπειδη γαρ
ηκουσε του Χριστου λεγοντος, οτι Ὁ εμβλεψας γυναικι προς το επιθυμησαι, ηδη
εμοιχευσεν αυτην, και ειδε πολλους περιγενομενους ακολασιας, βουλομενος δι'
ετερας οδου παλιν εμβαλειν αυτους εις την αμαρτιαν, δια ταυτης της παρατηρησεως,
εταιρισι γυναιξιν ηδεως προσεχειν ανεπεισε. Τι αν τις ειποι περι των επωιδαις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

περιαπτοις κεχρημενων, και νομισματα χαλκα Ἀλεξανδρου του Μακεδονος ταις
κεφαλαις και τοις ποσι περιδεσμουντων; Αυται αι ελπιδες ημων, ειπε μοι, ινα μετα
σταυρον και θανατον ∆εσποτικον εις Ἕλληνος βασιλεως εικονα τας ελπιδας της
σωτηριας εχωμεν; Ουκ οιδας ποσα κατωρθωσεν ο σταυρος; τον θανατον κατελυσε,
την αμαρτιαν εσβεσε, τον ᾅδην αχρηστον εποιησε, του διαβολου την δυναμιν
εξελυσε, και εις σωματος υγιειαν ουκ εστιν αξιοπιστος; την οικουμενην ανεστησεν
απασαν, και συ αυτωι ου θαῤρεις; και τινος αν αξιος ειης, ειπε μοι; Ου περιαπτα δε
μονον, αλλα και επωιδας σαυτωι περιαγεις, γραΐδια μεθυοντα και παραπαιοντα εις
την οικιαν σου εισαγων· και ουκ αισχυνηι ουδε ερυθριαις μετα τοσαυτην φιλοσοφιαν
προς ταυτα επτοημενος; Και το χαλεπωτερον της απατης· οταν γαρ παραινωμεν
ταυτα και απαγωμεν, δοκουντες απολογεισθαι φασιν, οτι Χριστιανη εστιν η γυνη η
ταυτα επαιδουσα, και ουδεν ετερον φθεγγεται, η το του Θεου ονομα. ∆ια τουτο μεν
ουν αυτην μαλιστα μισω και αποστρεφομαι, οτι τωι ονοματι του Θεου προς υβριν
κατακεχρηται, οτι λεγουσα Χριστιανη ειναι, τα των Ἑλληνων επιδεικνυται. Και γαρ
και οι δαιμονες το του Θεου ονομα εφθεγγοντο, αλλ' ησαν δαιμονες, και ουτως
ελεγον προς τον Χριστον· Οιδαμεν σε τις ει, ο αγιος του Θεου· και ομως επετιμησεν
αυτοις και απηλασε. ∆ια δη ταυτα παρακαλω της απατης καθαρευειν ταυτης, και
καθαπερ βακτηριαν εχειν το ρημα τουτο. Και ωσπερ χωρις υποδηματων η ιματιων
ουκ αν ελοιτο τις υμων εις την αγοραν καθειναι· ουτω χωρις του ρηματος τουτου
μηδεποτε εις την αγοραν εμβαληις, αλλ' οταν μελληις υπερβαινειν τα προθυρα του
πυλωνος, τουτο φθεγξαι το ρημα προτερον· Ἀποτασσομαι σοι, Σατανα, και τηι πομπηι
σου και τηι λατρειαι σου, και συντασσομαι σοι, Χριστε· και μηδεποτε χωρις της φωνης
ταυτης εξελθηις· τουτο σοι βακτηρια εσται, τουτο οπλον, τουτο πυργος αμαχος. Και
μετα του ρηματος τουτου και τον σταυρον επι του μετωπου διατυπωσον· ουτω γαρ
ου μονον ανθρωπος απαντων, αλλ' ουδε αυτος ο διαβολος βλαψαι τι δυνησεται,
μετα τουτων σε ορων των οπλων πανταχου φαινομενον. Και ταυτα σαυτον εντευθεν
ηδη παιδευσον, ινα οταν την σφραγιδα λαβηις, εμπαρασκευος ηις στρατιωτης, και το
κατα του διαβολου τροπαιον στησας, δεξηι τον της δικαιοσυνης στεφανον· ου
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
 

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15


