Commentarii in Matthaeum
1 Mt 1, 1 Ἰαω την σωτηριαν οι Ἑβραιοι ελεγον, Χριστου δε ειπε δια το τους
παλαιους βασιλεις τε και ιερεις τωι ελαιωι χριεσθαι δια του κερατος. ο δε ημετερος
Ἰησους Χριστος ου δια το τωι κερατι χρισθηναι προσ ηγορευθη Χριστος, αλλα το τωι θειωι
πνευματι· αληθως γαρ και κυριως αυτος ειχε το πνευμα το αγιον. 2 Mt 1, 1 Μεμνηται
του Ἀβρααμ, επει δη εκεινος πρωτος εγενετο τυπος των δυο λαων των μελλοντων
πιστευειν τωι Χριστωι· και γαρ εν ακροβυστιαι ων επιστευσε και μετα το περιτμηθηναι
εμεινεν παλιν πιστος. μεμνηται δε κατ' εξαιρετον και του ∆αβιδ, επειδη και αυτος
τυπος γεγονεν του Χριστου· ωσπερ γαρ του Σαουλ εκβληθεντος ως αδοκιμου ∆αβιδ
δευτερος προ εχειρισθη βασιλευς ευαρεστος τωι θεωι, ουτως και του πρωτου αν θρωπου,
του Ἀδαμ φημι, εκβλη θεντος δια την παρακοην και μηκετι βασιλευσαντος των λοιπων
ολως εισηνεχθη δευτερος Ἀδαμ, ο Χρι στος βασιλευς των παντων, ινα το εν Ἀδαμ
απολωλος δια Χριστου τοις ανθρωποις επαναληφθηι, βασι λευς ου μονον γης, αλλα και
ουρα νου· υιος δε ανθρωπου φυσει κα λειται ως παντα εχων, οσα ειχεν ο Ἀδαμ, νυνι
θεος ων.
Ἀβρααμ εν ακροβυστιαι ων επιστευσε τωι θεωι· ειτα δεξαμενος τας
υποσχεσεις και περιτμηθεις αλωβητον την πιστιν διετηρησεν. εικοτως τοινυν
αναχθησεται το ρητον εις ετερον τι θεωρημα περι της του Χριστου εκκλησιας της τε εκ
περιτομης και της εξ εθνων· τυπος γαρ ην, ως εικος, των δυω λαων των εις Χριστον
πεπιστευκο των. αλλ' εκει μεν προτερα η ακρο βυστια της περιτομης· φυσεως γαρ εργον
η ακροβυστια, εντολης δε και νομου η περιτομη. δια τουτο εκεινη ταυτης προηγησατο
και μετα ταυτα εις αυτην η περιτομη ανακαμπτει, επει και βελτιον εστι φυσις αμα και
νομος η το διεστηκεναι απ' αλληλων χωρις. αλλα και ∆αβιδ τυπος ην του Χριστου· του
γαρ Σαουλ εκ βληθεντος αντεισηχθη ∆αβιδ. ου τως και του Ἀδαμ δια την παρα κοην της
Ἐδεμ διωχθεντος ο δευ τερος αντεισηχθη Ἀδαμ ως αν προς την αρχαιαν ταξιν τον Ἀδαμ
τον πρωτον αποκαταστησηι. 3 Mt 1, 2 ∆ια τουτο εξ ανδρων ποιειται της γενεαλογιας
τα ονοματα, επειδη "η γυνη δοξα ανδρος εστι", παρακολουθημα ουσα και ουκ αρχη του
ανδρος. 4 Mt 1, 12
Ὠικοδομησεν ο Ζοροβαβελ τον απο Σολομωνος μεν παλαι
ωικοδομηθεντα ναον υπο δε Βαβυλωνιων εμπρησθεντα. και ο κυριος αληθινος
οικοδομος εστι του διαρρυεντος τοις παραπτωμασι λογικου ναου και εμπρησθεντος
αλλοτριωι πυρι, οπερ ημεις εξεκαυσαμεν ου μονον τωι σαρκικωι φρονηματι το της ψυχης
νοερον επεσθαι δουλικως παρασκευασαντες, αλλα και την των παθων υλην αναιδη δι'
ενεργειας εξαψαντες. αλλα και λιθον εχει ο Ζοροβαβελ εν τηι χειρι επτα οφθαλ μοις
κοσμουμενον. εστι και τωι κυριωι λιθος η εις αυτον πιστις· εν τηι χειρι δε, οτι εν τηι
πραξει των εντολων η πιστις του Χριστου διαφαινεται. πραξεως δε εστι συμβολον
προδηλως η χειρ. φερων ουν εν τηι χειρι τον λιθον ο κυριος εμπρακτον ημας διδασκει
την εις αυτον πιστιν εχειν ταις επτα κοσμουμενην ενεργειαις του πνευματος. 5 Mt 1, 16
Το δε μη ειπειν δι' ης εγεννηθη ισως, αλλα εξ ης, ανατρεπει την αιρεσιν Ἀπολιναριου
λεγοντος ως δια σωληνος της παρθενου τον Χριστον διελθειν και μηδεν εξ αυτης
προσλαβειν. ο γαρ ευαγγελιστης ου δι' αυτης φησι γεννηθηναι τον Ἰησουν, αλλ' εξ
αυτης, τουτ' εστιν εκ των παναγνων αυτης αιματων· τοιουτον και το του αποστολου·
"απεστειλε" γαρ φησιν "ο θεος τον υιον αυτου, γενομενον εκ γυναικος", αλλ' ου δια
γυναικος. 6 Mt 1, 20
Γυναικα αυτην εκαλεσεν ο αγγελος, οπως πασης υποψιας της
προς ετερον προσωπον ελευθερωσηι την παρθενον· ει γαρ του Ἰωσηφ γυναικα αυτην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

καλει του αμυητως εχοντος προς αυτην, αρα ουδε προς αλλον τινα εχει υποψιας
εννοιαν η παρθενος. 8 Mt 1, 21 ει λαον εχει και προ του γεννηθηναι εκ Μαριας και
συζει, δηλον οτι ως θεος. 9 Mt 1, 24 Μετα την μνηστειαν συνελαβεν, ινα δοξηι εξ
αυτου κεκυηκεναι και ινα εξ αυτου γενεαλογηθηι και σχηι και κηδεμονα εν ταις
επιβουλαις.
10 Mt 2, 3–6 Ουχ η των μαγων φωνη εταραξεν αυτον, αλλα το θρυλεισθαι
παρα παντων των νομομαθων και τοις των προφητων πιστευοντων λο γοις· οι γαρ
μαγοι βασιλεα εζητουν, οι δε Ἰουδαιοι Χριστον εφημιζον τετεχθαι. διο εασας τους
μαγους, καλεσας δε τους Ἰουδαιους ηρωτα που ο Χριστος γενναται, ον νυν υμεις
φημιζετε ακουσαντες των μαγων. και οι της αληθειας εχθροι και ακοντες λεγουσιν την
αληθειαν και την προφητειαν ερμηνευουσιν εικηι πασαν· ου γαρ προσεθηκαν το εξης.
πρεσβεις δε καλει τους μαγους, επειδη τροπον τινα ηλθον προς τον βασιλεα του
Ἰσραηλ, ινα πρεσβευσωνται και γενηται ειρηνη μεταξυ αυτων και των Ἰσραηλιτων και
γενηται των εθνων και Ἰουδαιων "μια ποιμνη, εις ποιμην" αμφοτερων. τι δε τουτο ην,
οτι αι εξοδοι αυτου απ' αρχης–απο των περατων της οικουμενης ερχονται οψομενοι
την φατνην. 11 Mt 2, 6 Ἰσραηλ πρωτος ο Ἰακωβ εκληθη, οτε εωρακε την κλιμακα και
τους αγγελους αναβαινοντας και καταβαινοντας επ' αυτον δι' αυτης και προσεπαλαισε
τωι οφθεντι αυτωι και προς αυτου ηκουσεν· "ουκετι το ονομα σου Ἰακωβ, αλλα Ἰσραηλ".
τουτωι δε τωι ονοματι απας ο των Ἰουδαιων εκληθη λαος ως εξαιρετωι τε και θειωι και
απο των αλλων εθνων διαστελλοντι αυτους. εστι δε Ἰσραηλ νους ορων τον θεον. διο
και η εξ εθνων εκκλησια Ἰσραηλ ωνομασθη ου κατα σαρκα, αλλα κατα θειαν χαριν. 12
Mt 2, 7–11 Ποτερον δε αμα τωι γεννηθηναι κατελαβον και εν σπαργανοις εθεα σαντο
τον Χριστον οι μαγοι η εν οικιαι μετα της μητρος καθεζομενον; αληθεστερον οιμαι το εν
σπαργανοις. διο και, ως ανωτερω ειπομεν, ο αστηρ προ της του κυριου γεννησεως
εφανη. εκ τουτου δε δηλον, οτι προελαβε και την των μαγων αφιξιν. 13 Mt 2, 9 Ἔστη
ο αστηρ πηγμα εν ακινη τον, ινα οι μαγοι μηκετι προβωσιν· ου μην κατελθων εξ
ουρανου εστη επι γης, ουτε επανω του οικου εστηριξεν εαυτον εθος εχων ου κατα την
των αλλων κινησιν ποιει σθαι την πορειαν, αλλα ξενον τινα δρομον ποιουμενος και
αλλοτε εν αλλοις φαινομενος κλιμασιν τοτε μονον εστη ακινητος. Ἀκινητος ην ο
αστηρ και εστη κως, αλλ' ου τον ουρανον κατα λιπων πλησιον της γης επορευετο ουδ'
επι της οικιας εστηρικτο· ου γαρ την αυτην κινησιν τοις λοιποις αστροις εποιειτο, αλλα
ξενην τινα και αλλοκοτον. 14 Mt 2, 20 Ουκετι φησιν, φευγε, αλλα πορευου, ανεσιν
μετα τον πειρασμον αινιττομενος· την ψυχην δε του παιδιου ειπων την δοξαν Ἀπολι
ναριου ανατρεπει σαρκα λεγοντος ειληφεναι τον κυριον ανουν και αψυχον. εν μεντοι
τηι οικονομικηι του Χριστου καθοδωι εις Αιγυπτον και τηι
εκειθεν αυθις εις Ἰουδαιαν
αναστροφηι ανακεφαλαιουται την αιχμαλω σιαν του λαου ο θεος και λυτρουται αυτον
εξ επιβουλης επι τα ιδια παλιν αναγων. 15 Mt 2, 23 Πλην επισημηνασθαι αξιον, οτι η
Ναζαρετ εν τοις της Ἰου δαιας εκειτο τερμασιν, εις ην κατ οικησας Χριστος δηλοι, οτι
δια το των Ἰουδαιων μιαιφονον εμελλε την Ἰουδαιαν καταλιπειν και επι τα εθνη
μετελθειν ενεκεν του τοις φιλομαθεσιν αφορμην δεδωκεναι της εις Χριστον πιστεως.
Ἐν τοις εσχατοις της Ἰουδαιας εκειτο η Ναζαρετ. καταλιπων δε ο Χριστος την
Ἰουδαιαν και απελ θων εις Ναζαρετ αριδηλως εδη λωσεν ως Ἰουδαιους καταλειψει και
επι τα εθνη μεταβιβασει το σεβας. αμα δε και τοις φιλομαθεσιν αιτιαν δωσει του
πιστευσαι εις αυ τον. 16 Mt 2, 23 Ει δε ο Ναζωραιος αγιος ερμηνευεται η κατα τινας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ανθος, ευρι σκεται τουτο παρα πολλοις το ονομα· "αγιον" γαρ "αγιων" ο ∆ανιηλ αυτον
ονομαζει. και ο Ἠσαΐας· "ραβδον εκ της ριζης Ἰεσσαι και ανθος εξ αυτης" και αυτος δε ο
κυριος περι εαυτου λεγει εν τωι αισματι των ᾀσματων· "εγω ανθος πεδιου, κρινον των
κοιλαδων".
17 Mt 3, 2 Βασιλεια των ουρανων η δια πιστεως δικαιωσις και ο δια πνευ ματος
αγιασμος· διο και αλλαχου· "η βασιλεια" των ουρανων "εντος υμων εστιν". 18 Mt 3, 6
Το Ἰωαννου βαπτισμα ου παρειχε αφεσιν αμαρτιων, αλλ' εδιδασκε τους ανθρωπους
προστρεχειν τωι βαπτισματι δια τας αμαρτιας. 19 Mt 3, 7 Ὡς νομομαθεστεροι των
αλλων υστερον προσηλθον τωι Ἰωαννηι ους καλει γεννηματα εχιδνων δια το
ομοιοτροπον· ωσπερ γαρ εκεινα, οτε μελλει εις φως εξιεναι, διαρρηγνυσιν την της
μητρος νηδυν και νεκραν αυτην καταλειποντα απεισιν, τον αυτον τροπον και ουτοι
νεκραν ωσπερ ουσαν την εαυτων μητερα, την Ἰερουσαλημ, κατελειψαν και διεσυζοντο
εκ της χριστοκτονιας, δι' ην υπεμειναν τα ανηκεστα κακα τεως υπο Ῥωμαιων, ην καλει
μελλουσαν οργην. 20 Mt 3, 8–9
Φαιη δ' αν τις καρπους μετανοιας ειναι
προηγουμενως μεν την εις Χριστον πιστιν, προς δε ταυτηι και την ευαγγελικην
πολιτειαν την "εν καινοτητι" ουσαν "ζωης" και απηλλαγμενην της του γραμματος
παχυ τητος. μη τοινυν, φησιν, τας ειωθυιας προβαλλεσθε προφασεις οτι δυνα ται ο θεος
εκ των λιθων τουτων εγειραι τεκνα του Ἀβρααμ, επηγαγεν. 21 Mt 3, 9 Ὥσπερ γαρ
την γυναικα του Λωτ απελιθωσεν, ουτως δυνατον αυτωι και εκ λιθων ανθρωπους
ποιησαι, ωσπερ και τον Ἀδαμ εκ γης προ τερον. 24 Mt 3, 10 Ἀξινην φησιν τον Χριστον
τον "τομωτερον μαχαιρας διστομου" τον μελλοντα εκκοπτειν τους απιστους Ἰουδαιους
και αλλοτριουν απο της των πατριαρχων τιμης και κοινωνιας, ους και ριζαν ειπεν, οι
και εμειναν οι παλαι θεωι αρεσαντες πατερες οι περι Ἀβρααμ και οσοι πρυην αγιοι· οι
γαρ εξ αυτων απιστοι εξεκοπησαν ως ακαρποι κλαδοι, η δε ριζα εμεινεν, εφ' ης οι εξ
εθνων ενεκεντρισθησαν. Ειρηναιος δε αξινην φησιν τον λογον του θεου καθα και
Ἰερεμιας· ο λογος κυριου "ως πελυξ κοπτων πετραν". τι γαρ λεγω, φησιν, οτι εκπιπτειν
μελλετε–δια τοι τουτο ουδε αφειστηκει της ριζης. 25 Mt 3, 10 Ἀξινηι δε παρεικαζει
τον λογον του θεου· και Ἰερεμιας γαρ ωδε φησιν· ο λογος κυριου "ως πελυξ κοπτων
πετραν". ουτως τηι ριζηι επι κειται, οπως τωι φοβωι σε ποιησηι βελτιονα και παρασκευασηι
καρπον ενεγκειν. 26 Mt 3, 10
Τινα λεγει αξινην; ουδεν αλλο η την μελλουσαν
κοπτειν απο των πατριαρχων τους ματην καυχησαμενους και μηδεν τι εργασαμενους
αγαθον· δει γαρ τους απο των τοιουτων ακαρπους γεγονοτας εκκοπτειν τε και εις πυρ
βαλλειν. 27 Mt 3, 11 Συνεδησε δε ο μακαριος βαπτιστης τηι του πνευματος σημασιαι
την του πυρος ενεργειαν και σημασιαν, ουκ εν πυρι παντως βαπτι σθησεσθαι λεγων
ημας δια Χριστου, αλλα την του πνευματος ενερ γειαν την ζωοποιον δια της του πυρος
σημασιας σημαινων. 28 Mt 3, 12 Τους δικαιους αρπαζει εις την ανω πολιν, τους δε
αμαρτωλους εις το κατακαηναι. 29 Mt 3, 16 Οι μεν παλαιοι και προ του Χριστου
τους υπ' αυτων βαπτιζομενους
κατειχον εν τωι υδατι εως αν τα εαυτων
εξωμολογησαντο αμαρτηματα, ο δε Χριστος αναμαρτητος ων ευθυς ανεβη· ουδε γαρ ως
μετανοων εβαπτισθη, αλλ' ως καθαιρων αμαρτηματα και αγιαζων τα υδατα.
30 Mt 4, 1 Ὑπο του διαβολου ηγετο κατα συγχωρησιν. 31 Mt 4, 3 Ουχ
υπηκουσεν ο Χριστος του διαβολου ωστε ποιησαι τους λιθους αρτους, διοτι ου προς
ωφελειαν αυτου ην· ου γαρ ινα πιστευσηι και γενηται ως προτερον ην αγγελος τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ηιτειτο· αμετανοητος γαρ, αλλ' ινα εις κενοδοξιαν ελκυσηι τον Χριστον. οπερ ειδως ο
σωτηρ ουχ υπηκουσεν αυτου. 32 Mt 4, 3–4 Εις φιλοδοξιας παθος θελων ελκυσαι ο
σατανας τον Χριστον ουκ ειπεν αυτωι φαγε, αλλα ποιησον σημειον. τουτο δ' εποιει, ουχ
ινα ωφε ληθηι, αλλ' ινα, οπερ ειπον, εις κενοδοξιαν ελκυσηι αυτον· οπερ ειδως ο Χριστος
ουχ υπηκουσεν αυτωι. τουτωι τωι σκοπωι και τοις Φαρισαιοις θελουσιν απ' αυτου σημειον
ιδειν ουκ επενευσεν· ου γαρ ανενδοιαστωι καρδιαι προσηιεσαν αυτωι ως θεωι, αλλ' ως
ανθρωπον επειραζον. εστω ουν ουτος απτωτος τοις αγιοις κανων προς απιστους η
πειραζοντας το μη φιλοδοξειν επ' ουδενι χρησιμωι. 33 Mt 4, 12 ∆ιδασκαλιας εστι το
αναχωρειν τον Ἰησουν. σαφως ο λογος διδα σκει, οτι ου χρη τινα επι το διδασκαλειον
ελθειν, ει μη προτερον βαπτι σθηι και τυχηι πνευματος αγιου και νηστευσηι ολοκληρως
και νικησηι παν ειδος πειρασμου ως ο τυπος της αληθειας εν Χριστωι ηρξατο και δια
Χριστου γινεται. 34 Mt 4, 12–16 Ου δια δειλιαν δε υπεχωρησεν, αλλ' ημας δι' ων
εποιει διδασκων υποχωρειν τοις διωκουσιν. αναχωρει δε εκ της Ἰουδαιας επι τα εθνη,
δεικνυς οτι ου μονον οταν εις αυτον τον θεον ενυβρισωσιν Ἰουδαιοι αφισταται αυτων,
αλλα και οτε εις τους αγιους προφητας αμαρτανουσιν. φως δε μεγα εστι Χριστος ο
κυριος ημων και η φαιδροτης του ευαγγε λικου κηρυγματος, ου μην ο νομος, ος λυχνωι
ην απεικασθεις. διο αει εν τηι σκηνηι λυχνος εκαιετο δια το βραχυ της του νομου αυγης
αχρι μονων των Ἰουδαικων ορων ισχυων εκπεμψαι το ιδιον φως. ουκουν οι εθνικοι εν
σκοτει ησαν ως μηδε το λυχνιαιον εχοντες φως. 36 Mt 4, 17 Ἔν τισι το μετανοειτε
ου κειται. ει δε τα αυτα ο σωτηρ Ἰω αννηι λεγει, εις ο πεμψας αμφοτερους θεος. και ταχα
Ἰωαννης μεν ως "ετοιμαζων" θεωι "κατεσκευασμενον" πρωτος λεγει μετανοειτε, Ἰη
σους δε ητοιμασμενα παραλαβων μηκετι δεομενα μετανοιας ου λεγει μετανοειτε. ουκ
αντικηρυσσων δε νομωι και προφηταις, πληρωσαντι δε Ἰωαννηι την παλαιαν κηρυσσειν
ηρξατο την νεαν, αυτος αρχη γενο μενος αυτης. διο επι Ἰωαννου ου γεγραπται το
ηρξατο· περας γαρ ην. και οτι ο μεν εν ερημωι κηρυσσει, ο δε εν λαωι. η δε βασιλεια των
ουρανων ουκ εν τοπωι εστιν, εν δε διαθεσει· "εντος" γαρ "ημων εστιν". ορα δε ει
Ἰωαννης μεν κηρυσσει εγγιζουσαν βασιλειαν ουρανων, βασι λευς Χριστος ην
παραδωσει "τωι θεωι και πατρι". 37 Mt 4, 23 Ει δε τις ερωται, τις η διαφορα νοσου και
μαλακιας, αποκρινου μεθα, οτι μαλακια μεν εστιν η προσκαιρος ανωμαλια του σωματος,
νοσος δε ασυμμετρια των εν τωι σωματι στοιχειων. χρη δε και τουτο επισημηνασθαι, οτι
η κληρουχια της φυλης του "Ζαβουλων και Νεφθα λειμ" αχρι Σιδωνος εθνικης πολεως
παρετετατο και οτι αναμιξ τοις εθνεσιν Ἰουδαιοι κατυκουν λοιπον. ερμηνευεται δε
"Ζαβουλων" μεν ευοδια και ευλογια, "Νεφθαλειμ" δε στελεχος ανειμενον ηγουν φυτον
παρατεινομενον. γεγονασιν δε ταυτα οι εις Χριστον πιστευσαντες· ευοδως γαρ
πορευομενοι της θειας ευλογιας ηξιωθησαν και τοις καλοις απασιν ενεπλαντυνθησαν
οι πριν εν Γαλιλαιαι οντες, ητις κατακυλιστη ερμη νευεται, τουτ' εστιν οι
κατακυλιομενοι κατα των βαραθρων της απω λειας.
38 Mt 5, 9 Ειρηνοποιος εστιν ο την αλλοις φαινομενην μαχην των γραφων
αποδεικνυς συμφωνιαν, παλαιων προς καινας, νομικων προς προφητι
κας,
ευαγγελικων προς ευαγγελικας. διο μιμησαμενος τον υιον του θεου υιος κληθησεται
εργωι το "πνευμα" της "υιοθεσιας" λαβων. 39 Mt 5, 9 Ειρηνοποιοι δε ου μονον οι
φιλοποιουντες τους εχθρους, αλλα και οι τον θυμον και την κακην επιθυμιαν
εξημερουντες, βιουντες τε ορθως εργωι και λογωι δια πιστεως απταιστου, πλην και οι
μεταδιδασκον τες τους απιστους και αγοντες προς την πιστιν ως τους εχθρους του θεου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

φιλοποιουντες αυτωι. μακαριοι οι τοιουτοι ως μιμησαμενοι τον υιον του θεου· υιοι γαρ
κληθησονται αθανασιας μετασχοντες ητοι συμβασιλευσουσι τωι Χριστωι εν τηι δευτεραι
αυτου παρουσιαι. 40 Mt 5, 9 Ειρηνοποιοι εισι και οι τους απιστους μεταπειθοντες πι
στευσαι ως τους παλαι εχθρους του θεου ειρηνοποιουντες αυτωι.
Ειρηνοποιοι
λεγονται και οι πειθοντες τους απιστους πιστευειν τωι θεωι. 41 Mt 5, 13 Ἅλας καλει
την φρονησιν, ης εμπλεος εστιν ο αποστολικος λογος, ος σπαρεις εν ταις ημετεραις
ψυχαις τον της σοφιας ημιν ενοικιζει λογον, ος δια το νοστιμον και χαριεν τουτωι
παρεικασται· ονπερ γαρ τροπον ανευ αλος ουτε αρτος ουτε οψον εδωδιμον, ουτως ανευ
της αποστολικης συνεσεως και διδασκαλιας πασα ψυχη και μωρα και ανοστος και ουχ
ηδεια εστι παρα τωι θεωι.
43 Mt 5, 14 Το δε ου δυναται πολις· οι επι τηι πιστει
ιδρυμενοι ως επ' ορους υψηλου ουκ οφειλουσι λαθραιως η μετα δειλιας λαλειν τον
λογον. 44 Mt 5, 14 Φως δε αυτοι κατα μετοχην γενομενοι οτε ζητε ουκετι αυτοι, ζηι δε
εν υμιν το φως, ο Χριστος, δυναμενος δια λογου και ολον φωτιζειν τον κοσμον. 46 Mt
5, 18 Ἀντι της σαρκικης λατρειας εισηγαγεν ο κυριος την "εν πνευματι και αληθειαι"·
και ταχα απερ ουδε σαρκικως εποιουν οι Ἰουδαιοι, ταυτα και νυν πνευματικως οι
Χριστου μαθηται ποιουσιν. διο φησιν· ιωτα εν η μια κεραια ου μη παρελθηι εκ του
νομου, εως αν παντα
γενηται. δηλονοτι ου παντα εποιησαν οι Ἰουδαιοι, η καν
εποιησαν, επαυ σαντο του ποιειν μηκετι συγχωρουμενοι ποιησαι αυτα, πηι μεν δια τον
φοβον των βασιλεων, πηι δε και το καταλελυσθαι τον ναον, εν ωι μονωι εδει τας θυσιας
επιτελεισθαι. 47 Mt 5, 19 Θεομαχος, φησιν, κληθησεται ο την ελαχιστην των εν τωι
νομωι εντολων αθετων. διο και αθετειται παρα θεου ως αυτωι ανθισταμενος και
αντινομοθετων. 48 Mt 5, 19 Ὁ αθετων μιαν των του νομου εντολων αθετειται παρα
του θεου ως θεομαχος και αντινομοθετων τωι θεωι. και νυν εκ του ευαγγελικου νομου
δεχεται την τιμωριαν, ην νομος παλαι ουκ ην ορισας. διο και ακολουθως λεγει ο
Χριστος, "οτι ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα πληρωσαι". ο γαρ εκει ελειπε, ωδε
ανεπληρωσεν, οιον εν τωι νομωι ελε χθη· "απο προσωπου πολιου εξαναστησηι" και "εαν
ιδηις το υποζυγιον του εχθρου σου υποπεπτωκος υπο τον γομον, συνεγειρον αυτο μετ'
αυτου". ταυτα ει παρεβη τις, ουκ ην τιμωρια ορισθεισα υπο του νομου. ην αποπληρων ο
Χριστος φησιν, οτι εν τηι βασιλειαι του θεου ο τοιουτος εξουθενηθησεται. ταυτην ουν
καλει ελαχιστην εντολην, εφ' ην ουκ ην εκ παραβασεως επαγομενη κολασις. 49 Mt 5,
19 ∆ια τουτο και ο Μωυσεως νομος το διχηλουν δεχεται, ινα δι' αινιγματων ημας
διδαξηι δι' αμφοτε ρων οδευειν δια τε λογου και πρα ξεως. Οιμαι δε και το διχηλον εν
τωι νομωι τουτο σημαινειν, το δια λογου και πραξεως οδευειν ημας και μητε πραττειν
αλογως μητε λογον εχειν πραξεως χωρις. ει δε τι εκ των τοιουτων ειναι βουλεται
μεμονωμενον, πραξις εστω λοιπον και μη λογος· λογος γαρ αχαλινω τος κατα κρημνων
ωθησε πολλακις τους κεκτημενους, πραξις δε ουδε ποτε. 50 Mt 5, 23 Το ειπειν εαν
προσφερηις το δωρον σου και εξης τουτο δηλοι, οτι τροπον σωτηριας και διαφυγην
τιμωριας τοις αμαρτανουσιν εφευρεν ο θεος την μεταγνωσιν, και την του λελυπημενου
θεραπειαν ανατροπην εσεσθαι τιμωριας φησιν. επειδη ο μη αγαπων τον αδελφον
αυτου, ουκ αγαπαι τον κυριον, εικοτως τον οντα εν λυπηι του αδελφου ου προσδε χεται
ως μη αληθως αυτωι προσιοντα. 51 Mt 5, 23–24 ∆ιδασκει ημας ενταυθα ο σωτηρ την
τιμωριαν διαφυγειν αμαρτα νοντας. η τοινυν μεταγνωσις επι τοις αμαρτημασι και η
προς τον λυπη θεντα αφ' ημων παρακλησις και η της συγχωρησεως του αμαρτηματος
αιτησις και τον αδελφον θεραπευει και τον θεον. 52 Mt 5, 25–26 Ὁ μεντοι κοδραντης
σημαινει το τεταρτον του ιν μετρου. ουτος κατα την Ἑβραιων φωνην δυο εστιν οβολοι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

οπερ ο Λουκας σαφηνισας "λεπτον" ωνομασεν. ημεις δε απαλλαγωμεν και του εχθρου
και εκδικη του, ηγουν του διαβολου, εως εσμεν εν τηι οδωι ταυτηι, και των της ατιμιας
παθων, ατινα αντιδικοι ημων εισιν· ουδεις γαρ ημων ετερος αντι δικος, εαν μη ημεις
εαυτων δια τουτων γενωμεθα αντιδικοι και μη η συνειδησις καταγινωσκηι ημων ως
καταφρονουντων της υπομνησεως αυτης, μηποτε παραδοθωμεν τωι κριτηι παντων θεωι
υπο της συν ειδησεως ελεγχθεντες· ο δε "παραδωσει τοις πρακτορσιν", ηγουν τοις
κολασταις αγγελοις, και απαιτηθησομεθα τας επι παντι πλημμεληματι δικας, μικρωι τε
και μεγαλωι. 53 Mt 5, 25 Ἐπιτετηρημενως ουν ο κυριος ενταυθα αντιδικον ονομαζει
τον αφαιρεισθαι τι επιχειρουντα των διαφεροντων ημιν. ευνοουμεν δε αυτωι, εαν
φυλαξωμεν το προσταγμα του κυριου ειποντος "τωι θελοντι σοι κριθηναι και τον
χιτωνα σου λαβειν, αφες αυτωι και το ιματιον" και επι παντος πραγματος τοιουτου
ομοιως. 54 Mt 5, 25–26 Ὃ λεγει, τοιουτον εστιν· προ δικης ευγνωμονει. επει και εαν
εγκληθηις και φυλακισθηις, ουκ απολυηι εως ου αποτισηις εως οβο λου· τουτο γαρ ο
κοδραντης δηλοι.
Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· παραινει γαρ ευγνωμονειν και μη τηι
κρισει θαρρειν· ει γαρ τι συμ βαιη παρ' ελπιδα και κατασχεθηις υπο του κριτου, ουκ
απολυθησηι εως ου αποτισηις τον εσχατον οβολον· τουτο γαρ λεγεται κο δραντης. 55
Mt 5, 25–26 Ὑποκεισθω τις, φησιν, εφ' ενος των τεταγμενων εις αρχην αιτια ματα τινα
ποιησαμενος κατα σου, ειτα τοις απαγουσιν επι το δικαστηριον υποδειξας αποφερεσθαι
ποιει· εως τοινυν, φησιν, μετ' αυτου ει εν τηι οδωι, τουτ' εστιν πριν αφικεσθαι προς τον
κριτην, δος εργασιαν, αντι του πασαν θεσθαι μη οκνησηις σπουδην, ινα απαλλαγηις απ'
αυτου. ει δε μη τουτο γενηται, παραδωσει σε τωι κριτηι. ειτα οταν ενοχος τοις
οφλημασιν ευρεθηις, "παραδοθησηι τωι πρακτορι", τουτ' εστιν τοις απαιτηταις, κακεινοι
σε κατακλεισαντες απαιτησουσι και "το εσχατον λεπτον". ουκουν ενοχοι μεν
πλημμελημασιν εσμεν απαντες οι οντες επι της γης. εκαστου γε μην αντιδικος και
κατηγορος ο σατανας· εχθρος γαρ εστι και εκδικητης· εως τοινυν εσμεν εν τηι οδωι, τουτ'
εστιν εως ουπω προς το της ενθαδε ζωης κατηντησαμεν τελος, απαλλαγωμεν αυτου,
λυσωμεν τας καθ' εαυτων αιτιας, την δια Χριστου χαριν αρπασωμεν ελευθερουσαν
ημας παντος οφληματος τε και δικης εξω τιθεισης κολα σεως τε και φοβου, μη αρα πως
αναπονιπτον εσχηκοτες τον μολυσμον απενεχθωμεν προς τον κριτην και παραδοθωμεν
"τοις πρακτορσιν" ητοι τοις κολασταις, ων ουκ αν τις διαφυγοι το απηνες.
απαιτηθησεται δε μαλλον τας επι παντι πλημμεληματι δικας, μικρωι και μεγαλωι.
τουτων εσονται μακραν οι τον της Χριστου παρουσιας καιρον δοκιμαζοντες και το επ'
αυτωι μυστηριον ουκ ηγνοηκοτες. 56 Mt 5, 28–30 Ταχα εισι τινες τοιουτον λαβοντες
χαρισμα ωστε μη επιθυμειν. πλην ο Χριστος ως ισχυροποιησας την ανθρωπων φυσιν
και τα υπερ
νομον επιτασσει ως νυν εγχωρουντα· ει γαρ και τοις προ του Χριστου
αδυνατον ην τουτο, αλλα τοις πιστοις ευκατορθωτον το τας επιθυμιας εκκοπτειν. 57
Mt 5, 28 Ὁ εμβλεψας γυναικα και επιθυμησας τοτε κρινεται, οτε φανηι αυτωι η σαρξ
της γυναικος εις επιθυμιαν καλη και σαρκικως αυτην ιδηι και αμαρτητικως· ο γαρ δι'
αγαπην της αγνης ορων το καλλος, ου την σαρκα ηγειται καλην, αλλα την ψυχην. 58
Mt 5, 29–30 Ειπων εαν ο οφθαλμος σου σκανδαλιζηι σε και τα εξης, οφθαλ μον λεγει
τον λογισμον της επιθυμιας, ον λεγει εκκοπτεσθαι. 59 Mt 5, 29–30 Ὀφθαλμος και χειρ
νοειται ο φιλος. εαν γαρ τινα ουτω φιληις ως εν ταξει οφθαλμου δεξιου και χρησιμον
αυτον νομιζηις ως εν ταξει δεξιας χειρος και βλαπτηι σου την ψυχην, αποτεμε τουτους
απο σου και πορρω χωρισθητι απ' αυτων· οταν γαρ μη αλληλους συζητε, αλλα μαλλον
αμφοτεροι προσαπολλυησθε οντες ομου, συμφερει χω ρισθεντα καν τον ενα σωθηναι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

61 Mt 5, 31 Ὁ την σωφρονα εκβαλλων διδωσιν αυτηι αδειαν αλλωι γαμηθηναι, οπερ
εστιν ειδος μοιχειας ωσανει μη λυθεισης συζυγιας· ου γαρ τα ρεπουδια παρα θεωι λυει
τον γαμον, αλλ' η ατοπος πραξις. 62 Mt 5, 33–37 Το ουκ επιορκησεις και τα εξης. εαν
τις αναιδης επαγηι τοις αγιοις ορκον, αντι του ορκου εσται αυτοις το ναι και το ου. 63
Mt 5, 33–35 ∆ια τουτο κωλυει ημας ομνυναι κατα του ουρανου και της γης, ινα μη
δωμεν τηι κτισει το υπερ την κτισιν αξιωμα θεοποιουντες αυτην· οι γαρ ομνυντες,
φησιν, "κατα του μειζονος ομνυουσιν" ως ο αποστολος εφη. απαγορευει δε και τον
κατα της "Ἰερουσαλημ" ορκον, επειδη η επιγειος "Ἰερουσαλημ" της "ανω Ἰερουσαλημ"
τυπος εστι και καθ' εαυτου μονου ομνυει ο θεος, ο εστι της ιδιας δοξης. διο ως υπερ
βαινουσης ημας της ομοιοτητος ουκ οφειλομεν καθ' εαυτων ητοι της εαυτων ομνυειν
δοξης· ου γαρ ελευθεροι εσμεν ως ο θεος, αλλ' υπο την του θεου εσμεν εξουσιαν. 66
Mt 5, 42 Ἔσο, φησιν ο Χριστος, μη προς το λαμβανειν ετοιμος, αλλα προς το διδοναι·
το μεν γαρ χωριζει ημας απο θεου, το δε συναπτειν πεφυκε και μαλιστα, οταν ο αιτων
αξιος τυγχανηι και δικαια η αιτησις. 67 Mt 5, 44 Ἀγαπωμεν τους εχθρους ου καθο
μοιχοι εισιν η φονεις, αλλα καθο ανθρωποι· το γαρ αμαρτανειν ενεργειας εστιν, ουκ
ουσιας· διο ουδε εργον θεου η αμαρτια. 68 Mt 5, 44 Ἴσως φησειε τις, πως ο μακα ριος
Παυλος Ἀλεξανδρον αραται τον χαλκεα; προς ον φαμεν ουχ ως ιδιον εχθρον, αλλ' ως
εχθρον του ευαγγελιου κατηρασατο αυτον διδασκων, οτι τοις του θεου εχ θροις αει χρη
πολεμειν.
Ἀλλ' ισως τις τον μακαριον Παυλον ως καταρωμενον τον χαλ κεα
Ἀλεξανδρον προσαγων ημιν πεισειε μη τους εχθρους αγα παν· προς ον εστιν ειπειν, οτι
ουχ ως ιδιον εχθρον, αλλ' ως του Χριστου και του ευαγγελιου κατα ραται ο Παυλος
διδασκων ως αει τοις τοιουτοις χρη πολεμειν.
69 Mt 6, 1 Ὁ δι' αυτο το καλον ποιων αρετην υπερκοσμιον εχει το καυχημα. 70
Mt 6, 2 Ἐκ μεταφορας τουτο ειρηται της εν τοις στρατοπεδοις σαλπιγγος· εκεινοι γαρ
επαν βουλωνται ομου συναγειν τον στρατον, ηχουσι το ανα κλητικον, οι δε υποκριται
ου συναγειν βουλονται, αλλα θεατριζεσθαι τοις πολλοις. 71 Mt 6, 7–8 ∆ια τουτο ο
Χριστος παρα κελευεται δια συντομου τας προσ ευχας ποιεισθαι, επειδηπερ οιδε τον
νουν ευπαραφορον οντα και δι' εννοιων και φροντιδων ματαιων αποπλανωμενον,
μαλιστα εν τωι της προσευχης καιρωι. και παραγ γελλει νηφαλεως και ταχεως αιτειν
τον θεον α ζητει μη παντα οσα
θελει αναγγελλοντα· τουτο γαρ της ακρας εστι
φρενοβλαβειας· οιδε γαρ ο θεος και προ του ημας αιτησαι τινων χρηιζομεν. βαττολογια
δε λεγεται η πολυλογια απο Βαττου τινος Ἕλληνος μακρους και πο λυστιχους υμνους
ποιησαντος εις τα ειδωλα και ταυτολογιαν εχοντας. βαττολογια εστι το εξω του καλου.
Την πολυλογιαν καλουσιν οι παλαιοι βαττολογιαν απο τινος ου τως ονομαζομενου
πολυστιχους ευ χας ποιησαντος εις τα ειδωλα και τους αυτους λογους λεγοντος δι'
ετερων τε και ετερων λεξεων. 72 Mt 6, 10 Οικονομικως ως ανθρωπος ο Χριστος
βασιλευς καλειται καιπερ ων φυσει θεος. επευχονται τοινυν οι πιστοι ενυπαρξαι και
τοις απι στοις, ινα εις τον Χριστον πιστευ σαντες ιδιον επικαλωνται, δι' ου μεθεξουσι
των τελειων αγαθων νυν μονον εχοντες τον αρραβωνα και το εκ μερους αγαθον· ου
γαρ αν ενεργη τοτε τα παθη της απα θειας παρουσης, φρουδος ο θανα τος, αφανης η
φθορα, οταν εν ημιν η ζωη βασιλευσηι και αφθαρ σια το κρατος εχηι. Φυσει θεος ο
Χριστος υπαρ χων και φυσει ανθρωπος οικονο μικως λεγεται βασιλευς, τουτ' εστιν ως
ανθρωπος. δια τουτο οι δικαιοι επευχονται εαυτοις τουτο υπαρξειν, ετι δε και τοις
απιστοις, ινα ορων τες και πιστευοντες εις αυτον οικει ον εαυτων εξωσι βασιλεα. 73 Mt
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

6, 14
∆υναται και ο Ἰησους ως θεος αφιεναι αμαρτιας, αλλ' ως ετι ατελεσι τοις
μαθηταις ουπω τον περι της ιδιας θεοτητος παρεδωκε λογον καθαρως. 74 Mt 6, 16
Χρη τοινυν μη στυγνον φαινεσθαι μηδ' εχοντα τι της. φιλο δοξιας εγκλημα, αλλ' ωσπερ
ρυπον οντα της ψυχης απονιπτεσθαι. 75 Mt 6, 16–17
∆ει το ηγεμονικον–τοις
ανθρωποις νηστευων. 76 Mt 6, 21 Ὃ προεθετο τις, τουτο και νοει και εργαζεται
ετοιμοτατα και κατορθουν σπουδαζει· οπερ της καρδιας ευρισκεται σαφεστερον απο
των νοητων επι τα αισθητα εξαγων τον λογον και λεγων.
79 Mt 6, 24 Ἀγαθος
δεσποτης ο αφιλαργυρος τροπος, φαυλος δε ο ερων χρη ματων. διο τωι ενι προσθετεον·
ου γαρ δυνατον τοις δυσιν αρεσαι δια φορου και εναντιας ουσιν εξεως. 80 Mt 6, 25
Ἐπειδηπερ η ψυχη και το σωμα τιμιωτερα εστιν των τροφων και των ενδυματων, και
των ελαττονων καταφρονητεον, επιμελητεον δε και των τιμιωτερων, ψυχης λεγω και
σωματος. 81 Mt 6, 25 Ἡ ψυχη της του σωματος ουσιας τιμιωτερα εστιν ως εικων θεου
και εμφυσημα, το δε σωμα οργανον εστιν αυτης και συνεργον προς τα καλλιστα. χρη
ουν ημας αμφοτερων φροντιζειν του τε σωματος αμα και της ψυχης και του μεν
σωματος επι τοσουτον, εφ' οσον ικανον αυτωι και μη εμποδιζεσθαι την ψυχην· αυτηι δε
δοτεον αει τα οικεια και επιμελητεον παντοιως και ανακτεον δια των αρετων προς την
αιτιαν αυτης την δημιουργικην. 82 Mt 6, 33 Τοις τα της ψυχης ζητουσι διδωσιν ο
θεος και τα τοις σωμασιν επιτηδεια, ινα μη φροντιζοντες ημεις υπερ των τοιουτων
πλεον του δε οντος εμποδισθησομεθα προς τα καλλιστα.
83 Mt 7, 2 Οι προς ευλαβειαν παιδαγωγουμενοι τον εξ αγαθης φρονησεως
χαλινον επιφερουσι τηι γλωσσηι εκεινα μονα λαλειν επιτρεποντες, οσα ου
βλαπτει.
τουτο διδασκων τις ημας των σοφων ελεγεν· τεκνον, "ει" μεν "εστιν σοι" λογος
"συνεσεως, αποκριθητι· ει δε μη, χειρ εστω επι στο ματι σου". "θανατος" γαρ "και ζωη εν
χειρι γλωσσης", τουτ' εστιν εν εξουσιαι, "οι δε κρατουντες αυτης εδονται τους καρπους
αυτης". επει δε το γλωσσης κρατησαι ου σφοδρα εστιν ευχερες, ανωθεν και τουτο ημας
ο ψαλμωιδος διδασκει λεγων· "θου, κυριε, φυλακην τωι στοματι μου". μη καταλαλωμεν
τοιγαρουν αλληλων μηδε κατακρινωμεν τους αδελφους· ο μεν γαρ συνεσει
κυβερνωμενος ουκ εις τας ετερων αμαρτιας οραι, αλλα τοις ιδιοις ενατενιζων κακοις
καλον επ' αυτοις κατασταζει δακρυον, ινα κομισηται την αφεσιν παρα θεου· αμηχανον
γαρ ανθρωπους οντας και ουτως ασθενεις μη παντως ολιγοις περιπιπτειν ατοπημασιν.
το δε μηδ' ολως περιπεσειν μονωι προσεστι κατα φυσιν τωι θεωι. ημας δε αναγκαιον
τους οντας εν αμαρτιαις, μη τοις αλλοτριοις εφηδεσθαι κακοις, αλλα φροντιζειν, οπως
αν αυτοι των φαυλων εξω γενωμεθα. 84 Mt 7, 5 Ἔκβαλε πρωτον την δοκον εκ του
οφθαλμου σου, τουτ' εστιν σαυτον επιδειξον καθαρον των μεγαλων αμαρτηματων και
τοτε συμβουλος εσηι τωι πταιοντι μικρον. ει δ' ουκ εκβαλλεις την δοκον, κατακρινεις δε
τον εχοντα το καρφος, ευλογως ακουσηι το αποστολικον· "ο λεγων μη μοιχευειν
μοιχευεις", ο λεγων "μη κλεπτειν, κλεπτεις". ουκουν εαυτωι μεν εσται διδασκαλος ο
σοφος, ετερον δε ου κατακρινει. τουτο γαρ και ο νομος δια Μωσεως παραγγελλει
λεγων· "προσεχε σε αυτωι". "σεαυτωι" φησιν, ουχ ετερωι. το δε "προσεχε" αντι του παρα
βλεπου τα κατα σαυτον. ο μεν δη συνετος ουτως εαυτον παιδαγωγησει ουκ εις τα
ετερων αποβλεπων πταισματα, αλλα τα οικεια περιεργαζο μενος και υπερ αυτων
μεταγινωσκων. εισι δε τινες οιτινες τα μεν εαυτων ουχ ορωσιν ολισθηματα, επι δε τοις
ετερων προσκομμασι γελωσι πλατυ, οι χαμαι κειμενοι τους εστωτας επιχλευαζουσιν, οι
απο ποδων εως κε φαλης βορβορωι κατεχρισμενοι τους ολιγον εχοντας ρυπον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

καταδικαζου σιν· λεγουσι γαρ εσθ' οτε περι τινος· ο δεινα σκληρος, απανθρωπος,
αισχροκερδης, φιλαργυρος, ωμος, ανοητος, ειτα ταυτα περιτιθεντες ετε ροις ουκ
αισθανονται τον εαυτων ζωγραφουντες τροπον. οσην δε ζημιαν εχει το κατακρινειν
ετερους, δια του εξουθενουντος τον τελωνην Φαρι σαιου μεμαθηκαμεν. ταυτ' ουν
απαντα ανελων δια της καλης ταυτης νομοθε σιας, επηγαγε παλιν ετερον παραγγελμα
λεγων. 85 Mt 7, 7 Ἀρχη της αρετης το ευχεσθαι γνωρισθηναι τινι την οδον της αλη
θειας· δευτερος βαθμος το ζητειν πως δει οδευσαι την οδον· τριτος το αψαμενον της
αρετης κρουειν τωι Χριστωι, ινα ανοιξηι αυτωι την θυραν και απαλλαγηι της στενης οδου
και τεθλιμμενης και εισαγαγηι αυτον εις την ευρυχωρον γνωστικην εργασιαν, απερ
παντα δια της εκ θεου και προς θεον δεησεως λαμβανει τις. ισως δε και το μετα
πραξεως αιτειν ηινιξατο δια του ειπειν· κρουετε. κρουει γαρ τις τηι δεξιαι χειρι. αγαθης
δε πραξεως συμβολον η δεξια χειρ. ει δε μη ευθεως λαμβανεις, μηδε ουτως απογνωις·
δια γαρ τουτο ειπεν κρουετε. 86 Mt 7, 11 ∆οματα δε αγαθα καλει τας πνευματικας
δωρεας, ο δε Λουκας "πνευμα αγιον" ειπεν αντι του ειπειν αγαθα. και ουδεν το
διαφορον· το γαρ "αγιον πνευμα" αυτο εστι το φυσει αγαθον. διο και τοις μετο χοις
διδωσιν αγαθα. τοις δε αγαν πονηροις δια το ανενδοτως αμαρ τανειν τροπον τινα φυσις
αυτοις η κακια γινεται, οιος εστιν ο σατανας και οι δαιμονες· δυναται γαρ τις και
τουτους φυσει κακους ειπειν, καιπερ μη φυσει κακους δημιουργηθεντας, αλλ' εξ
αυτοπροαιρετου κακιας απε σκληκοτας. 88 Mt 7, 22–23 Ὁ λογος κατα των εν αρχηι
πιστευσαντων ορθως και επιμελως εργασαμενων την αρετην ως και σημεια ποιησαι και
δαιμονια εκβαλειν και προφητευσαι, υστερον δε τραπεντων εις φαυλοτητα και εξ
εκουσιου προαιρεσεως και μοχθηρου και προθυμιας· ει γαρ λεγει, οτι ουκ εγνων υμας
ουδεποτε, εν ισωι τοις μηδ' ολως εγνωσμενοις τιθησιν τον εν αρχαις εναρετως ζησαντα,
αλλα επι τελει κατεγνωσμενον. γινωσκειν δε λεγει ο θεος, ους αγαπαι· αγαπαι δε τους
ολοτροπως εις αυτον πιστευον τας και ποιουντας τα αρεστα αυτωι. 89 Mt 7, 24–26 Ὁ
ακροατης νομου του πνευματικως νοουμενου ου μην και ποιητης οικωι απεικαζεται επι
της ψαμμου οικοδομηθεντι, ος εν καιρωι πειρασμου καταπιπτει και χωννυται των
πνευματων της πονηριας επιπνευσαντων, των ταραττομενων υδατων εως ψυχης
εισελθοντων και του θολερου χειμαρρου της ανομιας αυτων εκταραξαντος και τον περι
των εσχατων επισεισαντος κινδυνον. καλως δε επι μεν του φρονιμου ομοιωσω αυτον
ειπεν, επι δε του μωρου ομοιωθησεται· ο μεν γαρ της αρετης ερ γατης παντως "ισχυει εν
τωι ενδυναμουντι" αυτον Χριστωι, παρ' ου παν ανθρωποις το κατορθουμενον, παρ' ου
σοφια και συνεσις και προς το αγαθον εξομοιωσις. ο δε φαυλος ουχι θεον εχει της
εαυτου κακιας και αφροσυνης αιτιον, αλλ' αυτος ομοιουται τωι αφρονι του κατα φυσιν
αποστας και εν τωι παρα φυσιν γενομενος.
92 Mt 8, 3 ∆ια της επαφης εποιησατο την καθαρσιν δηλων, οτι και η αγια
αυτου σαρξ χρειωδης εστι προς αγιασμον· το μεν γαρ πνευμα καθαιρει, η δε του
σωματος κοινω νια εμποιει τον αγιασμον.
Ἁπτομενος του λεπρου ο σωτηρ
εθεραπευσεν αυτον δεικνυων ως το πνευμα το εν αυτωι θερα πευει τας νοσους, το δε
σωμα τηι προσψαυσει τον αγιασμον παρεχε ται. 93 Mt 8, 4 Τι δε ην το δωρον το παρα
του λεπρου κατα τον νομον προσαγο μενον; "δυο ορνιθια", ων το εν εσφαξεν ο ιερευς
"εφ' υδατι ζωντι" και λαβων "ξυλον κεδρινον και κεκλωσμενον κοκκινον και υσωπον"
και το ετερον ορνιθιον το ζων εβαπτεν αυτο "εις το αιμα του εσφαγμενου ορνι θιου
εφ' υδατι ζωντι" και εχριε του καθαριζομενου λεπρου τα δεξια, ωτιον, χειρα και ποδα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

"το" δε "ορνιθιον το ζων" εξω της πολεως "εις το πεδιον" εξαπεστειλεν. επιτηρει ουν,
οπως δια των ειρημενων ολο κληρως ημιν ζωγραφειται Χριστος· δια μεν γαρ του
ζωντος ορνιθιου τον ζωντα τε και ουρανιον νοησεις λογον, δια δε του αιματος του ε
σφαγμενου το τιμιον αιμα του παθοντος κυριου (σαρκι γαρ αυτον πεπον θεναι φαμεν
πλην ως εν ιδιωι σωματι), δια δε του ασηπτου ξυλου (τοιουτον γαρ το κεδρινον) την
αδιαφθορον σαρκα· ου γαρ "ειδε δια φθοραν" το σωμα Χριστου. δια δε του υσσωπου την
του πνευματος ζεσιν (θερμη γαρ η ποα και των εκ ψυχροτητος παθων σμηκτικη) τοι
αυτη δε η του αγιου πνευματος ενεργεια τε και δυναμις. δια δε του κοκκινου της εφ'
αιματι διαθηκης την ομολογιαν. δια δε του ζωντος υδατος την ζωοποιον του
βαπτισματος χαριν, δι' ου ο λεπρωθεις τηι αμαρτιαι καθαιρεται. δια δε του εξω της
πολεως το ζων ορνιθιον απο στελλεσθαι την απο του κοσμου μεταστασιν και την εις
ουρανους ανα βασιν του Χριστου διδασκομεθα. γεγονως γαρ ουτως προς τον πατερα και
θεον υπερ απαντων ημων εξιλασεται και καθαρισθησομεθα. δια δε του χριεσθαι τα
δεξια του λεπρου, ωτιον και χειρα και ποδα το δειν προς τηι θεωριαι και τηι πραξει και τηι
πορειαι εν τοις θειοις ημας γε νεσθαι. 95 Mt 8, 16 ∆ια τι δε ημερας ου προσηνεγκαν;
ποτερον ευλαβουμενοι τους γραμματεις και Φαρισαιους η αν παλιν αισχυνομενοι επι
ταις ασθενειαις
αυτων ως Νικοδημος η αν δια το μη εχειν τους ασθενουντας τινας
προσαγαγειν αυτους τωι Ἰησου. 96 Mt 8, 18 Ἀπεχωρει δε ο Χριστος απο των οχλων, ινα
μη δοξηι τις φιλο κομπος ειναι χαιρων τοις παρα των πολλων επαινοις και ινα μη οργι
ζωνται κατ' αυτου οι Φαρισαιοι· ελυπει γαρ αυτους σφοδρα το ακολου θειν αυτωι
πολλους· και ινα ταις πλησιον πολεσιν επιλαμψηι το οικειον και σωτηριον φως. 97 Mt
8, 18–22 Κελευει δε μονοις τοις μαθηταις ο Ἰησους απελθειν εις το περαν, ινα μη δοκηι
εμποδιζεσθαι υπο των θλιβοντων αυτον οχλων ακουειν τους μαθητας των αρμοζοντων
αυτοις μαθηματων και γνησιω τερως μελλοντων αυτοις αποκαλυπτεσθαι των του θεου
μυστηριων, των "εν παραβολαις τοις οχλοις" λαλουμενων· επει παντα τα εν χερσι κατα
λειψαντες μονοι αυτωι ηκολουθησαν ενεκεν φιλομαθιας, κελευει δε δια περαν απο των
προσκαιρων επι τα αιωνια, απο των επιγειων επι τα επουρανια, απο των σαρκικων επι
τα πνευματικα. 98 Mt 8, 21 Ἔνθα μη προκειται ει προς θεον τιμη, δικαιον τιμαν τους
γονεις· επαν δε τα δυο εν μεσωι ηι, του μεν δει αντεχεσθαι, του δε καταφρονειν, μαλιστα
ει εμποδιζεται προς το αρεσαι θεωι η προς τους γονεις τιμη· τοις γαρ πρωτειοις δει
δοξασαι τον θεον, ινα μη ευρεθωμεν κατα τον
Καιν τα δευτερεια τωι θεωι
απονεμοντες. ομοιως και ο παλαιος νομος τους ιερεας εκωλυε προσπελαζειν τοις
νεκροις και της οικειας εχεσθαι λει τουργιας και μη καταγεσθαι περι τας σαρκικας
συμπαθειας, αλλ' εκεινος μεν δια σκιων, ο δε Χριστος απαρακαλυπτως διδασκει τον τωι
θεωι προσεδρευειν θελοντα μηδεμιας συγγενειας λογον ποιεισθαι εις το απα
σχοληθηναι τωι συνειναι Χριστωι· και γαρ αυτος δια την προς τους συν οντας ωφελειαν
υπερειδεν μητερα και αδελφους ειπων· "τις εστιν η μητηρ μου, και τινες οι αδελφοι
μου" και "μητηρ μου εστιν". 99 Mt 8, 25 Το ειπειν σωσον επαινον εχει πιστεως, το δε
ειπειν απολλυμεθα εγκλημα ολιγοπιστιας τοις κινδυνον ελπιζουσι συμπλεοντος
Χριστου. ουκ απιστοι δε ολοτελως, αλλ' ολιγοπιστοι οι μη καταθαρσησαντες κινδυνων
συνοντος Χριστου. 100 Mt 8, 25–26 βλεπε μετα πιστεως ολι γοπιστιαν· πιστευουσι μεν
γαρ, οτι σωσαι δυναται, ως δε ολιγοπιστοι λεγουσι το σωσον, απολλυμεθα· ου γαρ ην
εφικτον απολεσθαι ποτε συνοντος αυτοις του παντα ισχυοντος. 101 Mt 8, 29 Ἡ θεια
του μονογενους φυσις αφραστωι πυρι κατεφλεγεν τους δαιμονας ωσπερ και αλλα
αφανως εποιει, τους αγριωτερους των δαι μονων εις οδους εγκλειων και την του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

διαβολου καθελων τυραννιδα. ηλθες, φασιν, προ καιρου· ᾔδεσαν γαρ εν τωι λογωι, οτι
και εμελλεν ηξειν ο Χριστος και οτι αυτος εχει αυτους κριναι. ει δε και το προ καιρου
ειπον ως διαβαλλοντες τον της ενανθρωπησεως καιρον ως παρα καιρον γεγονυιας,
ουδεν θαυμαστον ει πονηροι οντες και τουτο τολμωσι λεγειν. καιτοι ειδοτες, οτι
τιμωρηθησονται, ωστε υπεροπται λεγουσιν· τι ημιν και σοι· εχει γαρ λογον μεθ' ημων ο
κριτης, αφ' ου παρε βημεν τας εντολας αυτου. 102 Mt 9, 2 Ου την πιστιν του παραλε
λυμενου ο κυριος εθεασατο, αλλα των κομισαντων· εστι γαρ οτε και αλλος δι' αλλων
πιστιν θεραπευεται και πληρης τουτων η ιερα των ευαγγελιων γραφη. θεασαμενος ουν
την πιστιν αυτων ου ματαιον αυτων αποφαινει τον πονον, αλλα φησιν τεκνον το
τεκνον η και αυτωι ως πιστευσαντι η κατα τον της δημιουργιας λογον.
Τεκνον
εκαλεσε τον παρα λυτικον τωι της δημιουργιας λογωι η ως πιστευσαντα εις αυτον και
γνοντα αυτον κυριον και δημιουρ γον.
103 Mt 9, 3–7 Ἐξηλθε το ρημα και το θαυμα επηκολουθησεν. δια τι δε και υιον
ανθρωπου ειπεν αφιεναι αμαρτιας επιτελουμενης θεοση μειας; η ινα δειξηι, οτι
κατηγαγεν εις την ανθρωπινην φυσιν την της θεοτητος εξουσιαν δια την αδιαιρετον
προς αυτην ενωσιν· ει γαρ και ανθρωπος, φησιν, γεγονα θεος λογος υπαρχων και δια
την οικονο μιαν επι γης πολιτευομαι τε και αναστρεφομαι, αλλ' ουδεν ηττον τα περα
λογου αποτελω θαυματα και αφεσιν δωρουμαι αμαρτηματων· ου γαρ
αφειλαμην τι
των της θεοτητος ιδιωματων η εμειωσα τωι γενεσθαι με ατρεπτως και αληθως επι της
γης κατα σαρκα υιον ανθρωπου. και μετ' ολιγα· οικονομικως δε λεγει επι της γης, ινα
δειξηι, οτι και ανθρωπος γεγονως και επι της γης οφθεις θεος ην κατα φυσιν. εκελευσε
δε τωι παραλυτικωι βαστασαι την κλινην και απελθειν οικαδε, ινα δι' αυτου και <προς>
τους αποντας πιστωσηται το γεγονος επ' αυτωι. 104 Mt 9, 9–13 Γεμει δε και τουτο
θεοσημειας το λογωι μονωι τον τοιουτον μετα τραπηναι προς αρετην τοσαυτην. καλων
δε τον Ματθαιον δεικνυσιν, οτι ει και ουδεις ερχεται προς αυτον, "εαν μη ο πατηρ
ελκυσηι αυτον", αλλ' ουν δια Χριστον γινεται η ελκυσις. ο τοινυν σωτηρ ανεπαισχυντως
τε λωνην καλεσας εις μαθητειαν και εις τον οικον αυτου παραγεγονως, εν ωι ουδεν
ετερον ην αγαθον ει μη του οικοδεσποτου η μεταβολεια. ην ουν οχλος πολυς τελωνων
συνανακειμενων τωι Ἰησου και ουκ αγανακτει ο σωτηρ ουδε εις υβριν αυτου δεχεται το
γινομενον, αλλ' ως δεσποτης της φυσεως παραγινεται εις την εστιασιν και εσθιει και
πινει την τε αληθειαν του σωματος ενδεικνυμενος και την ευκαιρον των βρω ματων
ευλογων χρησιν. παρησαν δε και Φαρισαιοι και γραμματεις, ουχ ινα μαθωσιν, αλλ' ινα
περιεργασωνται τα γινομενα. βλεπουσιν τους τελωνας συνανακειμενους και καλουσιν
τους μαθητας και το γινομενον αιτιωνται. ακουει ο Ἰησους και φησι προς αυτους· και
υμεις χρειαν εχετε ιατρου· ει γαρ μη ενοσειτε, ουκ αν ηιτιασθε του ιατρου την φιλαν
θρωπιαν· μηποτε γαρ ουκ οιδα, οτι τελωναι υπαρχουσιν; μηποτε γαρ αγνοω της ψυχης
αυτων τα νοσηματα; οιδα, οτι κακως εχουσιν. δια τουτο προς αυτους παραγεγονα, ινα
τας ψυχας αυτων θεραπευσω νο σουσας. δι' ην δε αιτιαν επιλαμβανονται οι Φαρισαιοι
του σωτηρος αμαρτωλοις συνεσθιοντος, οτι νομος ην "διαστελλειν ανα μεσον αγιου
και βεβηλου". ουκ ᾔδεισαν δε Χριστον υπερ την νομικην χρησιν παρε χοντα την
φιλανθρωπον χαριν· η μεν γαρ εξεβαλεν, η δε μετεβαλεν το κακον. εδειξεν ουν, οτι ουχ
ως κριτης παρεστιν, αλλ' ως ιατρος και το επιβαλλον τηι τεχνηι ποιει συνων τοις και
ιασεως δεομενοις.
105 Mt 9, 11–13
Πλην τους αγιους ο παλαι νομος εκωλυσε
συγκολλασθαι τοις βεβη λοις, ινα μη παρολισθησηι αυτων ο νους, ου μην το εναντιον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εαν προσ τρεχηι βεβηλος αγιωι, δει αυτον αποστρεφεσθαι κατα το· "ου βδελυξηι
Ἰδουμαιον ουδε Αιγυπτιον". αλλ' επι Χριστου ουδεν τοιουτον δει εννο ειν του πασης
κακιας και παθους ανωτερου· πιστιν γαρ θελει δικαιου σαν τον ανθρωπον, ου τον εν
γραμμασιν νομον τον τας δι' αιματων θυσιας επιταττοντα, οπερ σαφηνιζων επαγει και
"επιγνωσιν θεου η ολοκαυτωματα· ελεος" γαρ εστιν ο ευαγγελικος λογος. διο εκ
πιστεως δικαιουμεθα δωρεαν ανευ εργων νομου. καλει δε ου τους εγγυς οντας, αλλα
τους μακραν αφεστηκοτας. 106 Mt 9, 14–17
Οι Φαρισαιοι εοικοτες δε ιματιωι
κατερρωγοτι η ασκωι παλαιωι ου δυνανται την νεαζουσαν δεξασθαι διδασκαλιαν εις
αθετησιν των σω ματικων του νομου. χειρον δε φησιν το σχισμα, διοτι οι ακουοντες του
ευαγγελιου και μη καταδεχομενοι πλειω των μη ακουσαντων τιμωρουν ται. επειδη δε
οι μαθηται Ἰωαννου δυο ηρωτησαν τον κυριον· δια τι ημεις και οι Φαρισαιοι
νηστευομεν, οι δε μαθηται σου ου νηστευουσιν, προς μεν αυτους του νυμφιου την
παραβολην ειπε, προς δε τους Φαρισαιους την περι των ασκων. 107 Mt 9, 20 –22 Της
αιμορροουσης αισθομενος ο Χριστος ουκ απηξιωσεν αυτην, αλλ' εθεραπευσε και
θυγατερα εκαλεσεν ως πιστην, αμα δε και δει κνυων, οτι ουκ εστι παρα τωι θεωι
ακαθαρτος ο εχων νοσον ακουσιον. 108 Mt 9, 20 –22 ∆εικνυσιν, οτι παρα θεωι ουδεις
εχων ακουσιον νοσον ακαθαρτος. διο και προσκαλειται την αιμορροουσαν ο κυριος, ινα
τον τυπικον νομον εις πνευματικην μεταγαγηι θεωριαν. 109 Mt 9, 23 Ἔθος τοις
ανθρωποις τας αγαμους κορας, ηνικα εισι προς ωραν γαμου, τελευτωσας θρηνειν δια
των συμβολικων γαμων· διο και αυληται ησαν εσω, ει και παρα το προσταγμα το
Ἰουδαικον τοτε εποιουν τουτο οι Ἰουδαιοι. 111 Mt 9, 38 Τους μαθητας λεγει εργατας,
ους ολιγους οντας επεμψεν εις πασαν την υπ' ουρανον.
112 Mt 10, 2 Τουτους τους δωδεκα μαθητας και ο νομος προανετυπου και οι
προφηται προανεκηρυξαν. γεγραπται γουν εν Μωσαικωι βιβλιωι· "και λημ ψεσθε
σεμιδαλιν και ποιησατε αυτην δωδεκα αρτους, και επιθησετε αυτους επι την τραπεζαν
την καθαραν εναντι κυριου, και επιθησετε λιβανον και αλας"· αρτος μεν γαρ ο εξ
ουρανου κατελθων "και ζωην διδους τωι κοσμωι" αυτος εστιν ο Χριστος, κατα μιμησιν
δε την προς αυτον αρτοι κεκληνται και οι μακαριοι μαθηται· μετοχοι γαρ γεγονοτες του
τρεφοντος ημας εις ζωην αιωνιον τρεφουσιν και αυτοι δια των οικειων συγγραμ ματων
τους "πεινωντας και διψωντας την δικαιοσυνην". ωσπερ δε "φως" υπαρχων "το
αληθινον" ο σωτηρ φως ωνομασε αυτους ("υμεις" γαρ, φησιν, "εστε το φως του
κοσμου")· ουτως αυτος ων "ο αρτος της ζωης" εχαρισατο και τοις μαθηταις το εν ταξει
νοεισθαι των αρτων. και μοι βλεπε του νομου το ευτεχνες. "επιθησετε" γαρ, φησιν, επι
τους αρτους "λιβανον και αλας". και ο μεν λιβανος ευωδιας εστι συμβολον, οι δε αλες
φρενων και συνεσεως. ενυπηρχον δε ακρως αμφοτερα τοις αγιοις αποστολοις· ευωδης
γαρ ην ο βιος αυτων και γουν εφασκον· "Χριστου ευωδια εσμεν" τωι Χριστωι. ησαν δε
προς τουτωι και πανσυνετοι. διο και ηκουσαν· "υμεις εστε το αλας της γης". ακουω δε
του προφητου ∆αβιδ ψαλλοντος περι αυτων· "εκει Βενιαμιν νεωτερος εν εκστασει,
αρχοντες Ἰουδα ηγεμονες αυτων, αρχοντες Ζαβουλων, αρχοντες Νεφθαλειμ"· σχεδον
γαρ εξ απασης φυλης της εξ Ἰσραηλ απολεκτοι γεγονασιν οι θεσπεσιοι μαθηται και
φωστηρες γεγονασιν οικουμενικοι λογον επισχον τες ζωης, ανθρωποι χειροτεχναι
γεγονοτες και θαλασσουργοι και ιχθυο θηραι, ου λεξεων εχοντες ευποριαν
δεδοκιμασμενων, αλλ' "ιδιωται" μεν "τωι λογωι", πλουσιοι δε "τηι γνωσει". τουτους
εδηλου ο θεος και δια φωνης Ἰερεμιου λεγων περι του σατανα· "ουαι ο πληθυνων αυτωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τα ουκ οντα αυτου, οτι εξαιφνης αναστησονται οι δακνοντες αυτον και εκνηψουσιν οι
επιβουλοι σου, και εσηι εις διαρπαγην αυτοις"· απαντας μεν γαρ τους επι γης ανθρωπους
ουκ οντας αυτου συνηγαγεν ο σατανας και ιδιους απεφηνε προσκυνητας, αλλ'
ηγερθησαν οι διαρπαζοντες αυτου τα σκευη· εθηρευσε γαρ της αποστολικης
διδασκαλιας το δικτυον απαν τας τους πεπλανημενους και προσεκομισαν τωι θεωι την
υπ' ουρανον. 113 Mt 10, 5–6 Ὅτι δει πρωτον τοις Ἰου δαιοις κηρυττειν· προς αυτους
γαρ ησαν γεγονυιαι αι επαγγελιαι, οτι εξ αυτων ημελλεν ο Χριστος το κατα σαρκα
οφθηναι και οταν ηπειθησαν, τοτε εις τα εθνη χω ρησαι. Σαμαρειτας δε συναπτει τοις
εξ εθνων, επειδη και εξ εθνων ησαν κατα γενος Βαβυλωνιοι οντες και οικησαντες την
Ἰουδαιαν.
∆ικαιον γαρ εστι προς Ἰου δαιους πρωτον κηρυχθηναι τον λογον, επει και
προς εκεινους αι επαγγελιαι πρωτον, και οτι εξ αυτων ο Χριστος το κατα σαρκα εφανη.
οτε δε ηπειθησαν, αναγ καιον ην εις τα εθνη χωρησαι. συν απτει δε τοις εξ εθνων τους
Σαμαρειτας ως εξ εθνων υπαρ χοντας και αυτους και την Ἰου δαιαν οικησαντας. 114 Mt
10, 7 Βασιλειαν δε ουρανων λεγει την δια πιστεως χαριν, την δια πνευματος υιοθεσιαν
την ενουσαν θεωι τον ανθρωπον. 115 Mt 10, 9
Καθ' υπερβολην ο λογος πασαν
απαγορευει κτησιν απο χρυσου εως ραβδου ως μεγιστον ουσαν κωλυμα προς αρετην
και θεοσεβειαν· την δ' αναγκαιαν τροφην ουκ απαγορευει, ωστε ει ην δυνατον και
χωρις τροφης ζην ημιν και ταυτην αν απηγορευσεν. 116 Mt 10, 11–15 Ου θελει τοπον
εκ τοπου και οικιαν εξ οικιας αμειβειν αυτους, ινα μη λυπη γενηται τωι πρωτωι
υποδεξαμενωι μηδε υπονοιαν δεξωνται γαστριμαργιας και ευχερειας. ο δε κονιορτος
εκτινασσομενος απο των
ποδων αυτων δειγμα εστι της ανονητου προς αυτους
οδοιποριας και των κοπων, ων υπεμειναν δι' αυτους. ισα δε τοις Σοδομιταις τιμωρη
θησονται ειπερ εκεινοι μεν ητιμασαν τους αγγελους, ουτοι δε τους αποστολους. 117 Mt
10, 16 Φρονιμους ειναι βουλεται αυτους, ινα διδασκωσι μεν τα της ευσε βειας δογματα
απαρακαλυπτως και δια το μη αγνοειν τας των φαυλων κακουργιας, ει δε τινες
επελθοιεν μη αντιστατειν, απελθειν δε εξ αυτων και μη απερισκεπτως επιστρεφειν
προς το παθειν. οφεσιν δε παρεικαζει διδασκων, οτι δει αυτους οξεις ειναι προς φυγην
ει γε τινες επελθοιεν θανατωσαι θελοντες, περιστεραις δε, επειδη αμνησικακον το
στρουθιον και εμφιλοχωρουν αει προς οις ειθισεν τοποις και επανακαμπτον επι το
αυτο, οταν ο εκδιωκων παυσηται. διδασκει ουν ο λογος, οτι ου δει ολοτελως των
διωκοντων αποφοιταν, αλλ' ενδοντας προς βραχυ παλιν επι το νουθετειν αυτους
επανερχεσθαι, οταν τα της οργης παυσηται. ουτως και αυτοις ο Χριστος εποιησεν
διωκομενος μεν και υποχωρων απο της Ἰουδαιας και παλιν επανερχομενος. 118 Mt 10,
19 Το δε διδοται, φησιν, τισι λογος, οτε συμφερει απολογεισθαι, ινα δια της ομολογιας
ωφελωνται τινες και ισχυροποιηθηι η εκκλησια. 119 Mt 10, 19–22 Ἐν δε αυτηι τηι ωραι
κατεπηγγειλατο την διαλεκτικην διδοναι χαριν, ινα δειχθηι το του πνευματος χαρισμα·
ει γαρ προ καιρου δεδωκει τηι πειραι, ενομιζετο ειναι το πραγμα φυσεως ανθρωπινης και
δεξιοτητος, ου παρα παντων δε εμελλον μισεισθαι, αλλα παρα πολλων μαλιστα κατ'
εκεινο καιρου. διο απο του πλειονος ειπεν το παρα παντων, επει οι δεξαμενοι τον
λογον ηγαπων αυτους. 120 Mt 10, 23 Ου γαρ δειλιαν αυτους θελει, αλλα το εναντιον,
μη ποθωι των ελπιζομενων ετοιμους παραδιδοναι εαυτους εις θανατον και ζημιουν
τους μελλοντας εκ του κηρυγματος ωφεληθηναι. Παρακελευεται τοις μαθηταις απο
τησδε φευγειν της πολεως εις την αλλην και εξ εκεινης εις ετεραν. τουτο δε λεγει ου δι
δασκων αυτους δειλιαν, αλλα μη ριπτειν εαυτους εις κινδυνους και αποθνηισκειν
ραιδιως και ζημιουν τους μελλοντας ωφεληθηναι δια του κηρυγματος. 121 Mt 10, 23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

Πολεις δε του Ἰσραηλ φησι και των πιστων τα συστηματα, ατινα εως της συντελειας
του αιωνος εισιν και ου παυονται οι διδασκον τες και οι διδασκομενοι εως της δευτερας
επιφανειας του κυριου. και δοκουσι ζην εως τοτε οι μαθηται και ευαγγελισται επειπερ
εκ των συγ γραμματων αυτων απαντες διδασκουσιν. 122 Mt 10, 25
∆ιδασκει
ανεξικακως παν ειδος φερειν λοιδοριας και μη υπερ τον δεσποτην φρονειν. 123 Mt
10, 26 Ἐν καιρωι της κρισεως παντα φανερουνται· ου γαρ λοιδοριαις προσ εχει, αλλα
ταις καρδιαις. 124 Mt 10, 27 Περι της εν τωι κηρυσσειν παρρησιας των αποστολων και
ο θαυ μασιος Ἀμβακουμ προηγορευσε· "διανοιξουσι" γαρ, φησιν, "χαλινους αυτων ως"
ο "εσθων πτωχος λαθρα", τουτ' εστιν οι προτερον μολις τισι και λαθρα προσλαλουντες
αποστολοι και τηι των πιστευοντων πιστει τρεφομενοι ουτοι μετα ταυτα διαρρηξαντες
τον επιτεθεντα αυτοις του φοβου χαλινον της εαυτων φωνης κατεμπλησουσι την υπ'
ουρανον. τεως δε επειδη–τι γαρ φησιν. 125 Mt 10, 32 Ὁ ομολογων, οτι θεος εστιν ο
Χριστος, ταπεινωσας εαυτον μελλει σχειν τον Χριστον ομολογουντα περι αυτου τωι
πατρι, οτι γνησιος εστι δουλος. 126 Mt 10, 34–35 Προς τους εχθρους του θεου και
φιλους του σατανα ου δει εχειν φιλιαν.
127 Mt 10, 39 Ὁ την ενθαδε προσκαιρον
ζωην αγαπων, φησιν, και εμου προ τιμων "ουκ εστιν μου αξιος"· ο δε της ενταυθα
προσκαιρου ζωης αμε λησας και περι πολλου ποιουμενος εμε και τας εμας εντολας ζωην
ευρη σει αιωνιον. 128 Mt 10, 39 Ψυχης απωλειαν ενταυθα καλει τον απο του σωματος
χωρισμον καταχρηστικως. ο ευρων την ψυχην αυτου, <τουτ'> εστιν ο την ενθαδε
προσκαιρον ζωην προτιμων και οιονει κερδαινων, θανατου χειρω υπομενει εις
ακαταλυτον παραπεμπομενος τιμωριαν και θανατον. 129 Mt 10, 40 Ὁ δεχομενος,
φησιν, υμας τους την αληθειαν κηρυσσοντας αυτην εκεινην δεχεται την θεοτητα, τουτ'
εστιν τον πατερα και τον υιον και το αγιον πνευμα· τουτο γαρ εστιν, ο φησιν· ο
δεχομενος υμας εμε δεχεται, και ο εμε δεχομενος αυτον τον πατερα δεχεται. 130 Mt 10,
40–42
Ἵνα μη τις πενιαν προβαλληται, ειπε τουτο θελων δουναι μισθον τοις
υποδεχομενοις.
132 Mt 11, 3 Ουκ αγνοων ειναι αυτον τον Χριστον ερωται η οτι ημελλεν εις
ᾅδου κατελθειν, ως τινες φασιν· ᾔδει γαρ το παθος αυτου. διο και αμνον αυτον
ωνομασεν· αλλ' ινα ετι ζων πεισηι αυτους και μη μετα θανατον αυτου προστεθωσιν
ετερωι διδασκαλωι. 133 Mt 11, 10 Κατεσκευασε την οδον κυριου τουτ' εστιν ητοιμασε
τους αν θρωπους προς το υποδεξασθαι την νομοθεσιαν του θεου. εδειξε μεν ουν και
εντευθεν–παρ' εαυτου λοιπον επαγει ψηφον λεγων. 134 Mt 11, 11 Ὅρκωι πιστουται τα
περι Ἰω αννου. το δε εγηγερται ειπε δια το της αξιας αυτου μεγα και επηρ μενον ως επι
βασιλεως περι φανους η φυτου ευαυξους· οτι γαρ και τον προφητευομενον ειδε και
Και ορα πως ορκωι πιστουται τα περι Ἰωαννου· αμην γαρ φησι
πασιν εγνωρισεν.
λεγω, οτι ουκ εγηγερται μει ζων αυτου. το εγηγερται ειπεν ως περι τινος βασιλεως
περιφανους η ως περι φυτου λιαν ευμηκεστα του και ταις αρεταις εις υψος ανα
δραμοντος. 136 Mt 11, 11 Ὁμου τοις αλλοις, οι και προ αυτου γεγονασιν, γεννητος
εστι γυναικος, οι δε γε την πιστιν προση καμενοι γεννητοι μεν ουκετι χρη ματιζουσιν
γυναικων, αλλα, φησιν ο σοφωτατος ευαγγελιστης, "οσοι ελαβον αυτον, εδωκεν
αυτοις εξου σιαν τεκνα θεου γενεσθαι, οι ουκ εξ αιματων ουδε εκ θεληματος σαρκος
ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ θεου εγεννηθησαν"· ανε γεννηθημεν γαρ εις
υιοθεσιαν θεου ουκ εκ σπορας φθαρτης, δια δε λογου ζωντος και μενοντος. κρειτ τονες
ουν παρα παν το γεννητον γυναικος οι μη εκ σπορας φθαρ της, γεγεννημενοι δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

μαλλον εκ θεου. Ὁ μεν Ἰωαννης γεννητος ην γυναικος, οι δε γε την πιστιν προσ
ηκαμενοι γεννητοι μεν ουκετι χρη ματιζουσι γυναικων, "αλλ' εκ θεου εγεννηθησαν".
οτε δε Χριστος ανε βιω σκυλευσας τον ᾅδην, τοτε το της υιοθεσιας διδοται πνευμα. ο δε
μακαριος Ἰωαννης προ του δοθηναι το πνευμα απηλθεν, ωστε καν ελαττονες ωμεν
των εν νομωι δικαιοσυνην κατωρθωκοτων, αλλ' εν μειζοσι γεγοναμεν δια Χριστον.
137 Mt 11, 11 137 Μειζονα λεγει Ἰωαννου τον πιστον τον δια του λουτρου αναγεννη
θεντα, ην καταστασιν καλει βασιλειαν των ουρανων ως τοις πιστοις
διδομενης
βασιλειας ουρανων, ης ουπω ην τυχων ο βαπτιστης. ο δε μονον βαπτισθεις ει και μηπω
εσχεν εναρετον βιον υπερ τον Ἰωαννην εστιν. ο ουν λογος επαινον εχει του αγιου
βαπτισματος. 138 Mt 11, 12 Ἐπειδη η των ουρανων βασιλεια εστιν η εις τον Χριστον
πιστις, απο του κηρυγματος Ἰωαννου ηρχθη, ος υπεδεικνυ τον κηρυττομενον δια του
βαπτισματος αγοντα εις βασιλειαν. εκεινοι δε βιαζονται εις την βασιλειαν των
ουρανων εισελθειν οι τωι της ειδωλολατρειας αποταττομενοι παλαιωι και εικαιωι εθει
και οι τωι γραμματι μη προσεχοντες, αλλ' ωσπερ εκ βιας τινος δια της εις Χριστον
πιστεως μεθελκομενοι. ειπων δε υπο βιαστων αρπαζεσθαι την βασιλειαν το κακοηθες
αινιττεται των Ἰου δαιων, οι ου μονον ουκ επιστευον εις τον Χριστον, αλλα και τους
αλλους διεκωλυον δι' απειλων και πληγων. και εδει βεβαιους τωι φρονηματι δειχθηναι
τους θελοντας δια της εις Χριστον πιστεως μετασχειν της των ουρανων βασιλειας
καταφρονουντας των Ἰουδαιων απειλων. πλην και ο πιστος, οταν ευτονως ανθιστηται
προς τα σωματικα και ψυχικα παθη προς το εισελασαι εις την των ουρανων βασιλειαν,
ουτος φιλοθεος εστι βιαστης. το δε εως αρτι τουτ' εστιν εως του διηνεκους. 139 Mt 11,
12 Ἡ εις Χριστον πιστις δια του βαπτισματος η του θεου βασιλεια εστιν, ητις ηρξατο
απο του κηρυγματος Ἰωαννου του υποδεικνυντος τον Χριστον. οι δε βιαζομενοι εισιν οι
τηι ειδωλολατριαι αποταττομενοι και τωι παλαιωι εθει.
142 Mt 11, 16–17 Ὥσπερ
παιδιων ορχουμενων, ετερων δε θρηνουντων ουχ ισταται εις εν <το> βουλημα
(αμφοτερα γαρ μεμφονται τοις εταιροις μη συμφωνουσιν αυτοις), τοιουτον τι
πεπονθασιν Ἰουδαιοι ουδε το στυγνον του Ἰωαννου ουτε το ανειμενον του Χριστου
αποδεξαμενοι ουδε δι' ενος τροπου ωφεληθεντες. 143 Mt 11, 18–19 Ὁ μεν γαρ
Ἰωαννης δι' ασκητικου βιου τα της σαρκος ενεκρου παθη, ο δε Ἰησους ως θεος
εξουσιαστικωι νομωι ταυτα ενεκρου, ου μην δι' ασκητικων πονων βοηθουμενος. και ο
μεν Ἰωαννης "κηρυσσων βαπτισμα μετανοιας" τυπος ην κατηφειας τοις οφειλουσιν επι
τουτωι πενθειν, ο δε κυριος "βασιλειαν ουρανων κηρυσσων" το φαιδρον εν εαυτωι
επεδεικνυτο, δι' ου νυν τοις πιστοις υπογραφει την εσομενην ζωην και την απονον
χαραν.
144 Mt 11, 18–19 Ἔπρεπεν Ἰωαννηι ως οικετηι δια της αγαν σκληραγωγιας
κατα νεκρωσαι τα της σαρκος παθη, τωι δε Χριστωι ως ελευθερωι δυναμει της θεοτητος
εξουσιαστικως τα της σαρκος νεκρουν κινηματα και τον εμφυτον της σαρκος νομον, ου
μην δι' ασκητικων πονων εις τουτο βοη θεισθαι. ομως Ἰωαννης "βαπτισμα κηρυσσων
μετανοιας" τυπον εαυτον παρεσχε τοις οφειλουσι πενθειν, ο δε κυριος "βασιλειαν
ουρανων κηρυσ σων" εικοτως το ανειμενον και φαιδρον εν εαυτωι επεδεικνυτο, δι' ου
τοις πιστοις υπεγραφεν την ανεκφραστον χαραν και την απονον ζωην. αυλος γαρ εστιν
η της βασιλειας των ουρανων ηδυτης, θρηνος δε τα γεεννης επωδυνα. 145 Mt 11, 25
Το εξομολογουμαι φησιν κατα συνηθειαν ανθρωπινην αντι του χαριν ομολογω ηγουν
δοξαζω σε· εθος γαρ τηι θεοπνευστωι γραφηι το της εξομολογησεως ονομα κατα τοιονδε
τινα δεχεσθαι τροπον. γεγραπται γουν οτι "εξομολογησασθωσαν" κυριε "τωι ονοματι
σου τωι μεγαλωι, οτι φοβερον και αγιον εστιν". και παλιν· "εξομολογησομαι σοι, κυριε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εν οληι καρδιαι μου". αλλ' οι διεστραμμενοι τον νουν· ιδου, φασιν, χαριν ομολογει τωι
πατρι, ειτα πως ουκ ελαττων εστιν αυτου; προς τουτο φαιη τις αν των ευ ειδοτων τοις
της αληθειας συνασπισαι δογμασι· και τι το κωλυον, ω βελτιστοι, τον ομοουσιον υιον
αποδεχεσθαι και επαινειν τον εαυτου πατερα, συζοντα δι' αυτου την υπ' ουρανον; ει δε
νομιζεις δια την εξομολογησιν εν ελαττοσιν ειναι αυτον του πατρος, ορα και το εφ'
εξης. κυριον γαρ του ουρανου και γης ομολογει και αποκαλει τον πα τερα. ο δε υιος του
των ολων κρατουντος θεου παντως που συν αυτωι δεσποζει των ολων, ουχ ως ελαττων
η ετεροουσιος, αλλ' ως θεος εκ θεου ταις ισαις ευκλειαις στεφανουμενος και την κατα
παν οτιουν ισο τητα προς αυτον εχων ουσιωδως.
146 Mt 11, 27 Κατα διαφορους
επινοιας η θεου γνωσις· κτιστου, ηι εκτισεν, κριτου <ηι εκρινε και τα αλλα. ταυτα δε
παντα φανερα, ωι αν ο υιος> αποκαλυψηι, ουχ ετερως οντι υιωι θεου. <τοιγαρουν> ος
λαβων εξουσιαν τεκνον γενε σθαι οτε μεν εχει ουκ εγνω, ουκ εχει τον πατερα· οτε δε
γινεται απο καλυψαντος Ἰησου ως αδελφωι γνωσεται. 147 Mt 11, 27 Ὥσπερ ουν ο
πατηρ λεγεται πεποιηκεναι τα παντα, καιπερ δια του υιου παντα ποιων, ουτω και
λεγεται τωι υιωι παντα παραδιδοναι αυτον εχων δυναμιν και δι' αυτου καταρχων των
ολων και συνων αυτωι. πλην ει και ως ανθρωπος εξουσιαν λαμβανειν οικονομικως
λεγεται ως μη πεφυκυιας ανθρωπου φυσεως δεσποζειν, ουδε τουτο εξω του εικοτος.
148 Mt 11, 27 Ὁ ορων τον υιον την του πατρος εικονα εχοντα εν εαυτωι αυτον οραι τον
πατερα. αποκαλυπτει δε τον πατερα ως εν πρωτοτυπωι αυτος τωι πατρι φαινομενος,
υποφαινων δε αν παλιν εν ιδιαι μορφηι το αρχε τυπον. ταυτα δε θεοπρεπως νοητεον.
επειδη δε ειπε παντα μοι παρε δοθη, ινα μη δοξηι ετερας φυλης ειναι και παρα τον
πατερα ηττων, επηγαγε τουτο, ινα δειξηι την εαυτου φυσιν απορρητον και ακαταληπτον
ουσαν ως την του πατρος· μονη γαρ η θεια φυσις της τριαδος εαυτην επιγινωσκει.
μονος ο πατηρ οιδεν τον υιον τον ιδιον τον της εαυτου φυσεως καρπον, μονον το θειον
γεννημα επιγινωσκει τον εξ ου ετεχθη μονον το αγιον πνευμα οιδεν "τα βαθη του
θεου", ο εστι τας εννοιας του πατρος και του υιου. 149 Mt 11, 28 Ὁ ουν ακουσας της
κλησεως και εγγισας και κολληθεις τωι προσ ταξαντι, ουτος αναπαυεται. αποσταντες,
φησιν, της φιλαμαρτημονος γνωμης και της φιλοσαρκιας και μετατρεπομενοι επι τα
επαινου αξια πραγματα εγγισατε μοι, ινα γενησθε "θειας κοινωνοι φυσεως" και αγιου
πνευματος μετοχοι. παντας δε καλει και ου μονους τους εξ Ἰσραηλ ως παντων
δημιουργος και κυριος και κοπιωντας μεν λεγει τους Ἰουδαιους τους μη ισχυοντας
βαστασαι τον νομικον ζυγον, πεφορ τισμενους τους ειδωλολατρας τους δια του
διαβολου καταφορτισ θεντας και τωι πληθει των αμαρτιων καταβαρυνομενους. υμεις
ουν, φησιν, ω Ἰουδαιοι, νευσατε προς την αληθειαν και επιγνωτε εμε τον υμετερον
κηδεμονα και δεσποτην και εγγυθεν της προσοδου το κερδος κομιζομενοι. απαλλαττω
γαρ υμας της υπο τον νομον δουλειας, εν ηι πολυν υπομενετε κοπον, ουτε ραιδιως
εξανυειν αυτον δυναμενοι και μεγιστον των αμαρτηματων "το φορτιον" εαυτοις
κατασκευαζοντες, οσωι πλειονα φυλαττειν προσηκεν υμας ακολουθα τωι νομωι
διαπραττομενους. 150 Mt 11, 30 Ἐλαφρος εστιν ο ζυγος του Χριστου, επει ου κολαζει
ημας καθαπερ ο νομος το αναμαρτητον απαιτων και απαθες, αλλ' εν απλοις ρημασιν
εχει την επαγγελιαν και τον της αρετης υπογραμμον.
152 Mt 12, 1–2 Ἔνθα μεν γαρ ουδεν γινεται μεγα και γενναιον, ησυχαζουσιν,
ενθα δε ορωσι τινας σωιζομενους, και παντων εισι φορτικωτεροι· ουτως εχθροι
της
των ανθρωπων εισι σωτηριας και των ιερων γραμματων ανεπιστη μονες. ει γαρ ετερα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

παρα την πρωτην διαθηκην εστιν η καινη η δια Ἰερεμιου προκηρυχθεισα, δει παντως
και νομοις ουχι τοις αρχαιοις κεχρησθαι, αλλα τοις καινοις. αλλ' οι Φαρισαιοι τουτο
συνιδειν μη θελη σαντες εφεδρευουσι τοις αγιοις αποστολοις και φασι περι αυτων τωι
Χριστωι· ιδου, τοις νομικοις ενταλμασι εναντιουμενους ορωμεν τους υπο σου
παιδαγωγουμενους· του γαρ νομου κελευοντος αργειν εν σαβ βατωι και μηδενος
πανταπασιν απτεσθαι πονου περιτριβουσι ταις χερσιν ασταχυας οι μαθηται. συ δε αυτος
ειπε μοι, ω Φαρισαιε, την σαββατι κην εαυτωι τραπεζαν παραθεις ου συνθραυεις τον
αρτον; τι ουν ετερους αιτιαι; πως δε και ο σωτηρ περι αυτων απολογειται; 153 Mt 12, 9–
14
Ἀσεβεις οντες οι Φαρισαιοι υπεκρινοντο την ευσεβειαν, ινα τους ευσεβεις
εξολοθρευσωσι. διο και τον Χριστον διαβαλλειν επεχειρουν και τους αυτου μαθητας
ορωντες αυτους λαμπρυνομενους τοις θαυμασιν. 154 Mt 12, 23–28 Ἐπειδη, φησιν, ουκ
εν τωι αρχοντι των δαιμονων εκβαλλω τα δαιμονια ως εδειξεν ειπων, οτι πασα
βασιλεια καθ' εαυτης με ρισθεισα διαλυεται τε και φθειρεται, εν τηι δυναμει του
πνευματος αρα εκβαλλω αυτα και δια τουτο ηγγικεν η του θεου βασιλεια. 155 Mt 12,
29
Ἰσχυρον δε καλει τον διαβολον ουχ ως φυσει τουτο οντα, αλλα την αυτου
τυραννιδα δηλοι, ην εκ της ημετερας ραιθυμιας εκτησατο· διαρπαζω δε αυτον, ουκ εων
εχειν προσκυνητας τους ανθρωπους, αλλ' εις επιγνωσιν του θεου μεταπειθων ελθειν.
πως ουν συμμαχος μοι γενησεται καθ' εαυτου;
156 Mt 12, 31–32 Ὅταν τις εις
ανθρωπον ημαρτανε, δυνατον ην υπερ αυτου παρα καλεσαι τον θεον, οταν δε εις θεον
οι ανθρωποι εβλασφημουν, ουκ εξην υπερ αυτων παρακαλεσαι. πλην επειδη ως
ανθρωπος ορωμενος ο του θεου υιος, ει και φυσει θεος ην, ου πανυ τι τοις ασυνετοις
εγνωριζετο, διδωσιν εσθ' οτε τοις εξ αγνοιας αμαρτανουσιν εις αυτον συγγνωμην, τοις
δε εις το πνευμα διηνεκη λεγει την κολασιν επαγεσθαι. 157 Mt 12, 31–32 Πνευμα
λεγων ολοκληρον την της τριαδος θεοτητα· πλην διδοται τοις μετανοουσιν δια της του
πνευ ματος χαριτος συγγνωμη. αλλα το μεγεθος θελων δειξαι ο Χριστος του
αμαρτηματος, ουτως ειπεν, επει ουκ εστιν αμαρτια ασυγχωρητος παρα θεωι εν τοις
γνησιως και κατ' αξιαν μετανοουσιν. Πνευμα λεγων ολοκληρον την της τριαδος
θεοτητα λεγει· πλην διδοται τοις μετανοουσιν δια της του πνευματος χαριτος βαπτιζο
μενοις συγγνωμη. αλλα το μεγεθος θελων δειξαι ο Χριστος του αμαρ τηματος ειπεν
τουτο· ει γαρ και εθος τωι θεωι πολλακις η ωδε μονον απαιτησαι ευθυνας τους αμαρτη
σαντας ου μην κακει κατα το "ουκ εκδικησει κυριος δις επι το αυτο", ητοι
ανεξικακησαι μεν εν τωι νυν αιωνι, ου μην κακειθεν δουναι συγ γνωμην, αλλ' επι των
τοιουτων ανεξ αλειπτον και ασυγγνωστον και ωδε κακει λεγει την κολασιν. 158 Mt
12, 34–35 Ὅταν λεγηι θησαυρον, το πληθος ενδεικνυται των εν τηι ψυχηι κειμενων. ινα
δε μη ειπωσι τινες οτι φυσει πεφυκασι πονηροι οι αν θρωποι, επι των Φαρισαιων τουτο
εδηλωσεν, οτι δυνατον τον αυτον και ενα ανθρωπον ποτε μεν αγαθον γενεσθαι, ποτε
δε κακον, λεγων· ο αγαθος ανθρωπος εκ του περισσευματος της καρδιας αυτου λαλει,
ομοιως και ο κακος.
159 Mt 12, 35 Ει και ειπεν ο κυριος, οτι πονηροι οντες ου
δυνανται μη πονηρα λαλειν, ουχ ως φυσει ον των αυτων πονηρων τουτο ειπεν, αλλ'
ως εκ πολλης της ανοιας κατα κρατηθεντων υπο του κακου. Ει δε και ειπεν ο κυριος,
οτι πονηροι οντες ου δυνανται αγα θα λαλειν, ουχ ως φυσει οντων πονηρων τουτο
ειπεν, αλλ' εξ αυτων προαιρετου κινηματος. 160 Mt 12, 38 Ἐπειδη τα γεγονοτα
σημεια, φασιν, δαιμονων ησαν, απερ επι μονης της γης ποιει τας φαντασιας, ποιησον
και συ απο της σης δυναμεως σημειον εξ ουρανου· ετερος γαρ ευαγγελιστης σαφως
ειπεν, οτι "εξ ουρανου" ᾔτουν αυτον σημειον ποιησαι, οπερ τηι θειαι δυναμει επρεπεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ποιησαι. τουτο δε ελεγον ως μη δυναμενου αυτου ποιησαι τι των θεοπρεπων
τυφλωττοντες τηι διανοιαι· το γαρ ανοιξαι οφθαλμους τυφλων και νε κρους εγειραι και
θαλασσηι και ανεμοις επιτιμαν μονης εξουσιας θεο πρεπους. 161 Mt 12, 39 Πονηροι δε
ως το εξαιρετον της διανοιας δαπανωντες ου περι φιλοθεΐαν, αλλα περι το δραν τι και
λεγειν κατα θεου. μοιχαλιδα δε εκαλεσε και την προτεραν και την παρουσαν απιστιαν
δηλων· ουτε γαρ τωι πατρι επιστευσαν και αυτου του Χριστου απεστησαν του
νυμφευσαμε νου την ανθρωποτητα και μνηστευσαμενου κατα την ανθρωποτητα δια το
ειρημενον· "και μνηστευσομαι σε εμαυτωι εις τον αιωνα", προσεκολ ληθησαν δε τωι
σαταναι τον της νοητης πορνειας τροπον αποκαλουντες. δεικνυσιν εαυτον παλιν τωι
πατρι–το σημειον Ἰωνα του προφητου. 162 Mt 12, 41 Ὥστε <ει> ως τυπος Χριστου
Ἰωνας λαμβανεται, ου κατα παντα λαμβανεται, οιον απεσταλη τοις Νινευιταις κηρυξαι,
αλλ' εζητησε φυ γειν απο προσωπου του θεου και κατοκνησας οραται προς αποστολην.
απεσταλται και παρα του θεου και πατρος ο υιος κηρυσσων τοις εθνε σιν, αλλ' ουκ
απροθυμος ην εις διακονιαν. παρεκαλει τους συμπλεον τας ο προφητης βαλειν αυτον
εις την θαλασσαν, κατεποθη δε και υπο κητους, ειτα και εξεδοθη τριημερος και μετα
τουτο απηλθεν εις Νινευι και πεπληρωκε την διακονιαν, λελυπηται δε ου μετριως
κατοικτειραντος του θεου τους Νινευιτας. υπεστη και ο Χριστος εκων τον θανατον,
εμεινεν εν τηι καρδιαι της γης, ανεβιω τε αν και μετα τουτο απηλθεν εις την Γαλιλαιαν
και του προς τα εθνη κηρυγματος εκελευε ποιεισθαι την αρχην, πλην ου λελυπηται
σωιζομενους ορων τους κεκλημενους εις επι γνωσιν. ουκουν ωσπερ αι μελιτται
λειμωνας και ανθη περιπταμεναι το χρησιμον αει συναγειρουσιν προς την των κηριων
κατασκευην, ουτω χρη και ημας την θεοπνευστον ανερευνωμενους γραφην το τελουν
εις διασαφησιν των Χριστου μυστηριων αει συλλεγειν και συνδιατιθεναι και τον λογον
επιτελειν ανεπιπληκτον. 163 Mt 12, 43–45
Και μαλα εικοτως· οταν γαρ απαξ τις
ελευθερωθεις των κακων μη σωφρονισθηι, πολλωι χαλεπωτερα πεισεται των προτερων·
δια γαρ τουτο ειπεν· ουχ ευρισκει αναπαυσιν, ινα δειξηι, οτι παντως και εξ αναγκης
ληψεται τον τοιουτον η των δαιμονων επιβουλη· και γαρ απο δυο τουτων τον τοιουτον
σωφρονισθηναι εδει, απο τε του παθειν προ τερον, απο τε του απαλλαγηναι. μαλλον δε
και τριτον προσεστιν η του χειρονα πεισεσθαι απειλη, αλλ' ομως ουδενι τουτων
εγενοντο βελτιους. ην μεν αυτοις ενοικον το πονηρον πνευμα και οτε εν Αιγυπτωι
εθητευον και τοις Αιγυπτιοις διαζωντες εθεσι τε και νομοις μεστοι ησαν πασης ακα
θαρσιας. επειδη δια Μωσεως λελυτρωνται και νομον εσχηκασι παιδα γωγον προς το της
αληθους θεογνωσιας καλουντα φως, απεληλατο το βεβηλον και ακαθαρτον πνευμα.
επειδη δε ου πεπιστευκασιν εις Χριστον, παλιν αυτοις επεδημησε το δαιμονιον· ευρε
γαρ αυτων την καρδιαν γυμνην και σχολαζουσαν απο πασης ευσεβειας και οιονει
σεσαρω μενην και κατυκησεν εν αυτοις· ωσπερ γαρ το πνευμα το αγιον οταν ιδηι
καρδιαν ανθρωπου σχολαζουσαν απο πασης ακαθαρσιας και εναυ λιζεται και κατοικει
και επαναπαυεται εν αυτωι, ουτω και το πνευμα το ακαθαρτον ψυχαις ανομων
ενδιαιτασθαι φιλει.
164 Mt 13, 3 ∆ια τουτο εν παραβολαις λαλει ο Χριστος, ινα και δια τουτων
δειξηι, οτι αυτος εστιν ο προφητευθεις, περι ου ειπεν ∆αυιδ· "ανοιξω εν παραβολαις το
στομα μου" και παλιν· "και εσται ο ανθρωπος κρυ πτων τους λογους αυτου και
κρυβησεται ως αφ' υδατος φερομενου". 165 Mt 13, 12–13 Τοις επιεικεσι και φιλομαθε
σιν εχουσι γνωσιν ενοικισθησεται το θειον φως πλουσιωτερον η πα λαι, τοις δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

εσχηκοσι σπινθηρα φωτος νοητου, εις ασυνετον δε τρα πεισι γνωσιν σβεσθησεται και
αυτο το μικρον ο εχουσι σελας, οπερ πεπονθασιν Ἰουδαιοι εις Χριστον μη
πιστευσαντες· ειχον γαρ μικραν φωταγωγιαν εκ του νομου οδη γουσαν αυτους επι την
εις θεον γνωσιν. επειδη δε εις Χριστον δε δυσσεβηκασιν, και αυτης εστερη θησαν. ο
μεντοι κυριος σαφεστερον δεικνυς τι εστιν οπερ ειπεν, οτι τωι εχοντι δοθησεται, απο δε
του μη εχοντος και ο εχει αρθη σεται απ' αυτου, επαγει· δια τουτο εν παραβολαις
αυτοις λαλω, οτι βλεποντες ου βλε πουσιν και ακουοντες ουκ ακουουσιν ουδε
συνιουσιν. Τοις ευμαθεσιν ανθρωποις και καλως διακειμενοις προς παρα δοχην θειων
λογων ενοικισθησεται το πνευμα το αγιον αυξανον εν αυτοις τα χαρισματα, τοις δε
σπιν θηρα φωτος κεκτημενοις και του του αμελησασι σβεσθησεται παν τως και
αρθησεται απ' αυτων και το σμικροτατον, ο προτερον ειχον. τουτο δε Ἰουδαιοι
πεπονθασι λα βοντες φως εκ του νομου και μη πολυπλασιασαντες, αλλα και της
αληθειας ελθουσης αμβλυωπησαν τες προς αυτην αφηιρεθησαν, ο εκεκτηντο. 166 Mt
13, 15 Το ειπειν μηποτε επιστρεψωσιν και ιασομαι αυτους επιτετα μενην εμφαινει
δυστροπιαν, πλην και επισπωμενου εστιν και ερεθιζοντος· δεικνυσι γαρ, οτι εαν
επιστρεψωσιν, ιαται αυτους· δια γαρ το σωθηναι αυτους ουτως λαλει, επει εδει αυτον
ολως μηδεν λαλησαι, αλλα σιωπαν, πλην ου δια την ιδιαν δοξαν, αλλα δια την αυτων
σωτηριαν παντα ποιει. 167 Mt 13, 16 Μακαριζει τοινυν αυτους ως ακηκοοτας της του
υιου φωνης και αξιωθεντας της αυτου θεας, δι' ου και εν ωι την του πατρος και θεου
εωρων φυσιν νοητως, ων ηξιωθησαν οι παλαι αγιοι και πληρεστατην εσχον την επ'
αγαθοις θυμηδιαν. 168 Mt 13, 19–22 Ἴδωμεν ως εν παχεσι πραγμασι, τι εστι το επι της
οδου ειναι. σκληρα και ανονητος πως εστι πασα οδος δια το τοις απαντων υπο κεισθαι
ποσι και ουδεν αυτηι εγχωννυται των σπερματων, κειται δε μαλλον επιπολης και τοις
εθελουσι των πτηνων ετοιμα εις διαρπαγην. ουκουν οι τον νουν εχουσιν εν εαυτοις
σκληρον και οιον πεπιλημενον, ουτοι τον θειον ου παραδεχονται σπορον, αλλα τοις
ακαθαρτοις πνευ μασι πεπατημενη γεγονασιν οδος· ταυτα γαρ εστι "τα πετεινα του ουρα
νου". ουρανον δε ενταυθα τον αερα νοουμεν, εν ωι τα της πονηριας πνευ ματα
στρεφονται, υφ' ων και το καλον σπερμα διαρπαζεται και απολλυ ται. τινες δε και οι
επι της πετρας; εισι τινες απεριεργως εχοντες την πιστιν εν εαυτοις, τον δε νουν ου
καθιεντες εις την του μυστηριου βα σανον. ουτοι κουφην τε και αναρριζον εχουσι την
εις θεον ευσεβειαν. καν μεν εξ ουριας φερηται τα Χριστιανων πραγματα ουδενος αυτα
καταχειμαζοντος πειρασμου, συζουσιν τηνικαδε μολις εν εαυτοις εκεινοι την πιστιν,
θορυβησαντος δε διωγμου αφιλοπολεμον εχουσιν την ψυ χην. 169 Mt 13, 19–23
Ματθαιος εγραψε πονηρος, Μαρκος δε "σατανας", Λουκας δε "διαβολος". ου ταυτον
εστι παρα την οδον και εν τηι οδωι, δεομεθα δε της διαφορας δια το "εγω ειμι η οδος"·
πλην οι τρεις εγραψαν παρα την οδον. χαριεστατα δε Ματθαιος και Μαρκος "επι τα
πετρωδη", ουκ επι πετραν φησιν εσπαρθαι τον λογον. επι μεν συμπαντος του παρα την
οδον ειρηται το μη συνιεντος. επι δε της καλης γης, ουτος εστιν ο τον λογον ακουων
και συνιεις· μηποτ' ουν οι επι τα πε τρωδη και οι εις τας ακανθας μεταξυ εισιν
ασυνετουντων και συν ιεντων. προτρεπτικον δε εις το συνεσεως επιμελεισθαι· ει γαρ μη
του συνιεντος αρπαζεται ο σπορος, συνεσιν αναληπτεον και καλυπτεον τον σπορον εν
τηι γηι, τηι μνημηι, ινα ριζοβολησηι και μη γυμνον ευρισκομενον αρπαγηι υπο των της
πονηριας πνευματων. 171 Mt 13, 49–50 Ὅτι δε οικουμενικη γεγονεν η δια Χριστου
κλησις, αυτος πιστω σεται λεγων εναργως, οτι των ευαγγελικων κηρυγματων το λινον
εκ παντος συναγει γενους. και ωσπερ οι της των ιχθυων θηρας επιστη μονες και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

θαλασσουργικον εχοντες επιτηδευμα χαλωσι το λινον ου δια κρινοντες, αλλ' οπερ αν
τοις βροχοις εναποληφθηι, τουτο παντη και παν τως ελκουσιν εις γην, ουτω και η
δυναμις του κηρυγματος και η θαυ μαστη και πολυπλοκος των ιερων μαθηματων
διδασκαλια, ην οι καλοι αλιευται αποστολοι επλεξαν, εκ παντος ελκει γενους και
συναγει προς θεον. συναγει δε μεχρι καιρου, ος πληρωθησεται κατα τον καιρον της
συντελειας, καθ' ον τους σαγηνευθεντας εκτος του βιου ελκυσαντες οι επι τουτωι
τεταγμενοι αγγελοι του θεου την παντων διακρισιν ποιησονται αφοριζοντες τους
πονηρους εκ μεσου των δικαιων. 172 Mt 13, 52 Γραμματευς εστιν ο δια της επιμονου
αναγνωσεως των γραφων της τε παλαιας και της νεας θησαυρον γνωσεως εαυτωι
αποθεμενος. διο μακαριζει τους συνενεγκοντας εν εαυτοις νομικην παιδειαν και
ευαγγελικην, ωστε εκβαλλειν εκ του θησαυρου νεα και παλαια. τουτους και γραμματει
ομοιοι καθως και αλλαχου φησιν· "αποστελλω" υμιν "σοφους και γραμματεις". ειδες
πως ουκ εκβαλλει την παλαιαν–δι' ων καλλωπιζεται η ψυχη.
174 Mt 14, 13–21 Νυν δε και κοφινους εγεμισεν και οτι μαλλον ενι εκαστωι των
μαθητων εδοθη εις μισθον της διακονιας, δι' ου σημαινεται, οτι οι διακονουμενοι
πολυν εξουσιν τον μισθον. επειδη και ο αλλος ευαγγε λιστης "κριθινους" λεγει τους
αρτους, ο της θεωριας σκοπος εις τουτο οραι· η κριθη κτηνωδης εστι τροφη, ητις εστιν
η δια Μωσεως θεωρια τοις αλογωτεροις προσενεχθεισα· δια τουτο δε και πεντε τους
αρτους φαμεν δια το πενταμερες του Μωσεως συγγραμματος, δυο δε τους ιχθυας, δι'
ων δηλουται η διττη των αλιεων συγγραφη, αποστολικη τε και ευαγγελικη. 175 Mt 14,
15 Τι το απολυσον εστιν, εξετασωμεν ακριβως. οι μεν των ακολου θουντων τωι Χριστωι
πονηρων πνευματων συνεχοντων αυτους απαλλαττε σθαι παρεκαλουν, οι δε και
ετερων αρρωστηματων εζητουν αποθεσιν. ως ουν ειδοτες οι μαθηται οτι κατανευσας
μονον αποπεραινει τοις καμ νουσι το ποθουμενον, απολυσον αυτους φασιν, ουκ αυτοι
μαλλον ακη διωντες ως παρακμασαντος του καιρου, αλλα της εις τους οχλους αγαπης
εχομενοι και οιον μελετωντες ηδη την ποιμαντικην επιστημην και του κηδεσθαι λαων
αρχομενοι. 176 Mt 14, 19 Το της οικονομιας μυστηριον πληρων ο σωτηρ εις τον
ουρανον αναβλεπει· και γαρ δουλου μορφην ανελαβε θεος ων κατα φυσιν και δια των
χειρων των μαθητων διδωσι τας τροφας τοις οχλοις την των αγιων αινιττομενος προς
θεον εγγυτητα. διο οι μη τοιουτοι εξω εστηκασιν αυτου. 177 Mt 14, 19 Ἵνα δια τροπου
παντος θεος ων φυσει επιγινωσκηται, πολυ πλασιαζει το βραχυ, βλεπει τε εις ουρανον
οιον την ανωθεν ευλογιαν αιτων. εποιει δε και τουτο οικονομικως δι' ημας. εστι μεν
γαρ αυτος ο παντα πληρων, η ανωθεν και παρα πατρος ευλογια. ινα δε μαθωμεν ημεις,
οτι τραπεζης αρχομενοι και μελλοντες αρτους διακλαν θεωι προσα γειν οφειλομεν
υπτιαις ωσπερ ενθεντες χερσι και την ανωθεν ευλογιαν επ' αυτους καταφερειν, αρχη
και τυπος και οδος του πραγματος γεγονεν ημιν οικονομικως. 178 Mt 14, 20 Το των
αρτων περισσευσαι τα κλασματα πληθυος ανδρων ουκ ολιγης κατακορεσθεισης
πληροφορια σαφης αν γενοιτο, ει της φιλο ξενιας το χρημα πλουσιαν εχει παρα θεου
την αντεκτισιν. εξεστι δε ιδειν τοις αρχαιοτεροις θαυμασι τα νεα συμβαινοντα και μιας
οντα και της αυτης δυναμεως ενεργηματα. εβρεξεν εν ερημωι το μαννα τοις εξ Ἰσραηλ,
αλλ' ιδου δη παλιν εν ερημωι τοις εν ενδειαι τροφης κεχορηγηκεν αφθονως οιον εξ
ουρανου καθιεις αυτην· το γαρ πολυπλασιασαι το βραχυ και οιον εκ του μηδενος την
ουτω πολλην αποθρεψαι πληθυν ουκ απεοικος αν ειη τωι πρωτωι σημειωι. 179 Mt 14, 21
Ἐκλεκτον αει θεωι το αρρεν ως μαχιμωτατον και εις ηβην ελθειν ηγουν εις ευεξιαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

πνευματικην και σπερματιζειν και τους λοιπους δι δασκειν δυναμενον και αναμετρειν
"εις μετρον ηλικιας του πληρωματος του Χριστου" ισχυον. 180 Mt 14, 23 Ευχεται δε
ουχ ως δεομενος, αλλ' ως αρχιερευς τας υπερ ημων ικεσιας ποιουμενος. και μετ' ολι
γον· εως εσπερας, ινα δειξηι, οτι ου δει αψικορως εχειν περι τουτου, αλλ' υπομονην και
προθυμιαν. δι δασκει δε και τουτο, ωστε εν ωι χρεια, οφειλομεν τα κοινωφελη λα λειν
τοις εντυγχανουσιν και μετα την τοιαυτην διαλεξιν και διδασκαλιαν επι την
προσευχην χωρειν. Προσευχεται ουχ ως δεομε νος τινος ο θεος, αλλ' ως αρχιερευς τας
υπερ ημων ικεσιας ποιουμενος, καιτοι καθ' ο νοειται και εστι θεος φυσει αυτος
χορηγων τοις αγιοις τα αιτηματα. ευχεται δε εως εσπερας, ινα δειξηι, οτι ου χρη
αψικορως εχειν περι αυτου, αλλ' υπομονην και μακροθυμιαν ενδεικνυσθαι. ο μεν ουν
ανεβαινεν εκεισε και προσ ηυχετο. 181 Mt 14, 27 Ειπων θαρσειτε την πιστιν απαιτει,
δι' ης εκαστος των ειλικρινως εις Χριστον πιστευοντων συζεται· επαγαγων δε εγω ειμι
λυει παντα φοβον· εγω γαρ, φησιν, ειμι ο παντα δυναμενος ποιησαι.
182 Mt 15, 1–6 Προσηιεσαν τινες των Ἰουδαιων και καθιερουν εσπουδαζον τωι
θεωι τας εαυτων ψυχας, ως εν τυπωι μεν ετι και σκιαι πλην κατα τον νομον τας παρα
σφων αυτων ομολογουντες τιμας τοις ιερασθαι λαχουσι και τωι θειωι προσεδρευουσι
θυσιαστηριωι, αλλ' ησαν τινες εφιεμενοι μεν της τοιασδε δοξης, του ηγιασμενοι ειναι
φημι και ιεροι και θειον ανα θημα, σπανει δε χρηματων ανακοπτοντες την επιθυμιαν.
προτρεποντων δε αυτους επι το δειν ειναι προς τουτο των Φαρισαιων και γραμματεων
–ερασιχρηματοι γαρ ουτοι λιαν–την εις γονεας αιδω προετεινοντο και αληθευοντες
ελεγον, μολις δυνασθαι εαυτοις κακεινοις τα ζωαρκη ποριζεσθαι. οι δε αναπειθειν
ετολμων παρ' ουδεν ηγεισθαι το χρημα δια τον θεον, καν προσιοιεν οι γεγεννηκοτες
την συνηθη παρ' αυτων ζητουν τες επικουριαν, χρηναι λεγειν εδιδασκον τωι πατρι η τηι
μητρι, οτι δωρον εστιν, οπερ αν εξ εμου ωφεληθηις, τουτ' εστιν οπερ αν εξ εμου λαβηις,
γινωσκε το θειον παραβλαπτων αναθημα και χρημασιν ιεροις τας χειρας επαγων·
ανατεθεικα γαρ εμαυτον και ως δωρον επηγγελμαι τωι θεωι. οι δε γονεις τα εκ της
ιεροσυλιας δεδιοτες βλαβη και τους επι τωιδε νο μους διαπεφρικοτες διεκαρτερουν
οιμωζοντες και την εις θεον ευσεβειαν προφασιν αυτοις γενεσθαι λιμου διετεινοντο
κατακεκραγοτες ταχα που και της θειας εντολης αδικουσης αυτους εις τα καιριωτατα.
δια τι τοινυν, φησιν, ηκυρωσατε την εντολην του θεου δια την παραδοσιν υμων; εδει
γαρ, εδει τιμαν τους φυσαντας, ου της εις θεον ευσεβειας ενεκα τον επ' αυτοις
καταλυειν νομον. ουκουν ουτε των τωι θεωι πρε ποντων αμελητεον δια τα ανθρωπινα
ουτε μην εις απαν των ανθρωπων δια τον θεον καταμελητεον, απονεμοντας δε μαλλον
το της αγαπης εξαιρετον τηι παντων αρχηι, τουτ' εστιν θεωι, καθαπερ εν ταξει δευτεραι
και γειτονι παρακομιζειν ευθυς και εις τους της γενεσεως υπουργους τας αυτοις οτι
μαλιστα πρεπουσας τιμας. 183 Mt 15, 4–6
Του θεου παραγγελλοντος τιμαν τους
γονεις και κινδυνον απαρ τησαντος τοις παραβαινουσιν υμεις παραγγελλετε τοις παισι
μη τιμαν τους γονεις, ει μηπου αρα οι παιδες εκ φιλοτιμιας τουτο θελησουσιν ποιειν,
αλλ' εαν υμας αιτησωσι τι, λεγειν προς αυτους, οπερ αν εξ εμου λαβηις, ισθι τουτο
αποστερων του θεου· εις θυσιαν γαρ αυτο υπεσχομην δουναι. και δει μεν τον θεον
προτιμασθαι των γονεων, χρηναι δε <λεγω> και την εις γονεας τιμην φυλαττεσθαι
απαιτειν· ου γαρ δια το δοκειν προφασιζεσθαι δωροφορειν θεωι οφειλουσι πλημμελειν
εις τους εαυτων γονεις. 184 Mt 15, 13–14 Φυτεια εστιν η μη εκ θεου παν το εξω θεου,
οπερ και εκρι ζωθησεται· ο ταυτηι πεποιωμενος τυφλος εστιν. 185 Mt 15, 17–18 Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

αυτους ασυνετους ο κυριος φησι περι το σωμα στρεφο μενους, ωσπερ οι Φαρισαιοι, και
μηδεπω διαβαινοντας επι τον εσω ανθρωπον. βρωματα ουν, φησιν, σωματος εχει
πληρωσιν, καρδιας δε ουκ
εφαπτεται. το δε καρδιας μη εφαπτομενον ου δυναται
κοινωσαι τον ανθρωπον τον αληθινον η μη καθαρον απεργασασθαι. 186 Mt 15, 28
Ειπων δε γενηθητω σοι ως θελεις βασιλικως εφθεγξατο ου δι' ευχης το πραγμα ανυσας,
αλλα δια της θεοπρεπους αυτωι εξουσιας. 187 Mt 15, 28 Ῥηθεντος του λογου το εργον
ου χρονιζει· θεος γαρ ο λεγων και το ρημα ενεργουν και η δυναμις πανταχου. 188 Mt
15, 31
Ουπω το του κυριου κατεμαθον αξιωμα, οτι θεος εστιν, αλλ' αν θρωπον
ενομιζον αυτον ψιλον· διο και τωι θεωι Ἰσραηλ την δοξαν ανεπεμπον. 189 Mt 15, 34–39
Ἐκ πολλων δε ο Χριστος δεικνυσιν, οτι θεος εστιν· ουδεν ηττον και εκ του τρεφειν εν
ερημωι τον οχλον τουτο παριστησιν οιονει πως και ακων δια την αναγκην και το της
τροφης δυσποριστον ποιων το των αρτων σημειον, οπερ ουκ αν εποιησεν εν πολει,
οπου των ωνιων η αφθο νια· πλην δυναμενος λογωι κραταιωσαι αυτους δια το αφανες
τουτο ου ποιει· το δε των αρτων ως εναργως δεικνυων την αυτου θεοπρεπη δοξαν
εποιησεν. Ουκ ειπεν ο Πετρος· συ ει Χριστος η υιος του θεου, αλλα ο Ουκ ειπεν ο
Πετρος· συ ει Χριστος η υιος του θεου, αλλα ο Χριστος ο υιος του θεου· πολλοι μεν γαρ
χριστοι κατα χαριν και υιοθεσιας αξιωμα εχοντες, αλλα μονος εις ο φυσει υιος του
θεου. διο μετα του αρθρου εφη ο Χριστος ο υιος του θεου. ειπων δε αυτον υιον του
θεου του ζωντος δεικνυσιν, οτι αυτος ζωη ην και θανατος αυτου ου κυριευει. καν γαρ
προς ολιγον η σαρξ ησθενησεν αποθανουσα, αλλ' ανεστη μη δυναμενου του εν αυτηι
λογου υπο δεσμα θανατου κρατεισθαι.
191 Mt 16, 18 Ὥσπερ οι τηι προσθηκηι της υλης της καιομενης επι το μειζον
αιροντες την φλογα, ουτως και οι καθελειν την του Χριστου εκκλησιαν σπουδασαντες
δια τον διωγμον αυτην εις μειζον δοξης προηγαγον και δυναμεως. ει δε της εκκλησιας,
φησιν, ου κατισχυουσιν–ειτα και ετεραν λεγει τιμην. 192 Mt 16, 18–19 Ἄθρει, οπως
κυριον εαυτον αποφαινει συλληβδην ουρανου και γης· υπισχνειται γαρ τα υπερ την
φυσιν την καθ' ημας, μαλλον δε και ταξεως της αγγελικης και οσα μονηι πρεπει
χαριζεσθαι τηι ανωτατω πασων φυσει τε και δοξηι· πρωτον μεν γαρ φησιν εαυτου ειναι
την εκκλησιαν καιτοι των ιερων γραμματων θεωι μαλλον και ουδενι των αλλων
αφιερουντων "μη εχουσαν σπιλον η ρυτιδα", ην δη και θεμελιουν επαγγελλεται το
ακατασειστον αυτηι προσνεμων ως αυτος υπαρχων των δυναμεων κυριος και ταυτης
ποιμενα τον Πετρον εφιστησιν. ειτα εφη· και δωσω σοι τας κλεις της βασιλειας των
ουρανων. ταυτην δε την φωνην ουκ αγγελος, ουκ αλλη τις λογικη δυναμις φθεγξασθαι
δυναται, πρεπει δε μαλλον τωι παντων κρατουντι θεωι και εξουσιαν εχοντι γης τε και
ουρανου. 193 Mt 16, 19 Ὁ του δωρου καιρος εις τον αναστασεως ορων καθ' ον ειπεν·
"λαβετε πνευμα αγιον· αν τινων αφητε τας αμαρτιας, αφεωνται· αν τινων κρατητε,
κεκρατηνται". η δε δωρεα της πιστεως η δοθεισα απασιν αρμο ζει· διο κοινην παντων
νοουμεν των αποστολων την πιστιν και ου μονου του Πετρου. 194 Mt 16, 20 –21 Ὅτι
Ἰησους Χριστος εστιν, δεικνυται δια τουτου· φησιν γαρ τα της οικονομιας μελλειν α εδει
κηρυττεσθαι τελειως μετα τουτου ειναι *** ινα Χριστον εσταυρωμενον υπο των
μαρτυρειν δυναμε νων *** επει δε ουκ εδεχετο "προφητην <απολεσθαι> εξω
Ἰερουσαλημ" απωλειαν αναλογιαν εχουσαν προς το "απολεσας την ψυχην αυτου,
ευρησει αυτην", δια τουτο εις Ἱεροσολυμα απεισιν. 195 Mt 16, 24–28 Ἐπει ουπω την
"εξ υψους δυναμιν" εσχηκοτας τους μαθητας εικος ην ταχα που και ανθρωπιναις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

περιπεσειν ασθενειαις και τι τοιου τον εννενοηκοτας ειπειν· πως αρνησεται τις εαυτον;
η πως απολεσας την εαυτου ψυχην ευρησει αυτην; τι δε τοις τουτο παθουσιν το
ισοτιμουν γερας; δια τουτο, ινα των τοιουτων αυτους αποστησηι λογι σμων και οιον
μεταχαλκευσηι προς ευανδριαν της εσομενης αυτοις ευ κλειας επιθυμιαν εντεκων,
φησιν· εισιν τινες των ωδε εστηκοτων και τα εξης, Πετρον αινιττομενος και τους υιους
Ζεβεδαιου· ουτοι γαρ εν τηι μεταμορφωσει συμπαρεληφθησαν, ην καλει βασιλειαν ως εκ
φηνασαν της εξουσιας το αφατον και της προς τον πατερα γνησιοτητος το
απαραλλακτον· εν αυτηι δε και της δευτερας παρουσιας το αξιωμα και το φρικτον
υπεδηλωσε προοιμιον ταυτην εκεινης και οιον βεβαιωσιν ενδειξαμενος. ηξει γαρ εν
δοξηι του θεου και πατρος, ουκ εν σμικρο πρεπειαι τηι καθ' ημας. 196 Mt 16, 27–28
∆οξαν φησι τον μετασχη ματισμον και μεταλλαγμον της ημε τερας φυσεως παρα το νυν
ορω μενον σχημα εις ευκλεα και ασυγ κριτον δοξαν· ων δε και δοξα μια, πολλωι μαλλον
και ουσια. ∆οξαν δε αλλως τον μετα σχηματισμον και μεταπλασμον της ημετερας
φυσεως τον ευκλεα και ασυγκριτον εχοντα την δοξαν παρα το νυν ορωμενον σχημα.
197 Mt 17, 1 Εις το ορος ανεισι δεικνυς, οτι ο χθαμαλος νους ουκ αν γενοιτο
προς θεωριαν επιτηδειος, αλλ' ο κατ' ιδιαν γεγονως και εξω φροντιδων βιωτικων εν
ησυχιαι. 198 Mt 17, 2 Πεπραχθαι δε φαμεν την μεταμορφωσιν ουχι δηπου το σχημα
το
ανθρωπινον μεταβαλοντος του σωματος, αλλα δοξης τινος φωτοειδους
περιστελλουσης αυτο· μειναντος γαρ του σωματος επι του σχηματος επι το ενδοξοτερον
οι χαρακτηρες δια φωτοειδους χρωματος διεχρων νυντο. 199 Mt 17, 3–7
∆ι' ων
συλλαλουσι δεικνυται, οτι τα αυτα τωι Χριστωι και οι παλαι προφηται εφθεγξαντο, ει
και δι' αινιγματων. υπο δε της ακρας δειλιας πιπτουσιν οι μαθηται και ανιστησιν
αυτους ο σωτηρ δεικνυς, οτι ει μη εσαρκωθη και εμεσιτευσε θεωι και ανθρωποις και
ισχυροποιησεν την αυτου φυσιν, ουκ αν εφερε φωνην θεου ακουσαι. 200 Mt 17, 4
Ουκ ᾔδει τι ελαλει· προ γαρ του παθους και της αναστασεως του σωτηρος και της
καταλυσεως του θανατου και της φθορας των σωματων ημων αδυνατον ην τον Πετρον
συνειναι Χριστωι και των σκηνων εφιεσθαι των εν ουρανωι· ταυτα γαρ δει γενεσθαι
μετα την του σωτηρος αναστασιν και εις ουρανον αναβασιν. 1 Mt 17, 5
Αυτου
προστεταχεν ακουειν, επειδηπερ ου νομικοις ετι πειθε σθαι γραμμασιν ημας θελητον τωι
θεωι και πατρι, αλλ' ουδε ταις εν τυπωι σκιαγραφιαις, επεσθαι δε μαλλον τοις δια του
σωτηρος ημιν εντεταλ μενοις ουκ εξωθουμενων Μωσεως τε και των προφητων·
συμπαρειστη κεσαν γαρ και συνελαλουν αυτωι, ιν' η μεν παραστασις την οικετικην ημιν
σημαινηι λειτουργιαν, το δε γε συλλαλειν την εις Χριστον οικειοτητα και οιονει την
ταυτολογιαν. 2 Mt 17, 6 Ἡ μεν του θεου και πατρος φωνη καλη τε και αξιαγαστος,
ακρατωι δε ηδη κατεχομενοι δειματι πιπτουσιν οι μαθηται, ινα δη παλιν και δια τουτου
μαθωμεν, ως αναγκαιοτατη τοις επι γης η του σωτηρος ημων αναπεφανται μεσιτεια
νοουμενη δηλαδη κατα τον της ενανθρωπησεως τροπον· ει μη γαρ γεγονε καθ' ημας,
τις αν ημων ηνεγκεν ανω προσ βαλλοντα θεον και την αφατον αυτου δοξαν ουδενι
ταχα των γεννητων φορητην εμφαινοντα· "φως" γαρ "οικειν" αυτον "απροσιτον" και ο
μα καριος εφησε Παυλος· και προ τουτου ηνεχθη φωνη επι του Ἰορδανου τοιαυτη και
οχλος παρην. 3 Mt 17, 11–12 ∆εικνυσιν ο Χριστος τους Ἰουδαιους λιαν αγνοουντας
τας γραφας, εξ ων τον Ἰωαννην ουκ εγνωσαν, τουτ' εστιν τον πρωτον Ἠλιαν τον "την
οδον ετοιμασαντα του κυριου", ον αγνοουντες και αποκτειναντες τον του Χριστου
προδρομον και αυτον ηγνοησαν τον κυριον και απε κτειναν αυτον. 4 Mt 17, 14–18 Ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

και εδει τον του δαιμονωντος πατερα λυπουμενον απελθειν ου τε τυχηκοτα της
φιλοτιμιας, ατε ουκ αμωμητον ποιησαμενον την προσοδον, αλλα του χορου των
αποστολων καταβοησαντα και ειποντα, μη ισχυσαι αυτους επιτιμησαι τωι δαιμονι,
μαλλον δε αυτον διαβαλλοντα τον των δυναμεων κυριον· ο γαρ λεγων ασθενησαι προς
ενεργειαν την κατα πνευ ματων ακαθαρτων τους παρα Χριστου εξουσιαν λαβοντας
εκβαλλειν αυτα, της χαριτος μαλλον κατηγορει, ουχι των λαβοντων αυτην. δια ταυτα
τοινυν τον απιστον εκεινον πατερα και δια τουτο διεστραμμενον εχρην κενον
αποπεμφθηναι. αλλ' ινα μη τις οιηται και αυτον ατονησαι τον Χριστον προς την του
παραδοξου κατορθωσιν, "επετιμησε τωι ακα θαρτωι πνευματι" και παραχρημα του νοσειν
ο παις απηλλαττετο "και απεδωκεν αυτον τωι πατρι αυτου"· προ γαρ του θεραπευθηναι
ουκ ην του πατρος, αλλα του κρατουντος πνευματος. 5 Mt 17, 15 Ει δια φυσικον
αυτης νομον η σεληνη ισχυσεν εμποιησαι τινι παθος, δια τι μη πασιν επιπεμπει τουτο
τοις ανθρωποις ωσπερ πασιν ενιησι το εαυτης φως; παλιν εκεινο δηλον, οτι εις φαυσιν
εγενετο η σεληνη, ουκ εις το τεκειν δαιμονας. ει δε εκ της ενεργειας της φυσικης της σε
ληνης εγενετο τουτο, εδει του δαιμονιου συντριβεντος και την σεληνην βλαβηναι, την
αιτιαν του παθους. αλλ' ουκ εστιν τουτο, αλλ' οι δαιμονες πλαναν βουλομενοι τους
ανθρωπους τα των στοιχειων εαυτοις περι ετιθεσαν ονοματα, ινα ως πονηρα τα
στοιχεια διαβαλληται, οπερ ουκ εστιν· φυσει γαρ <τα> στοιχεια καλα μονοις
δουλευοντα τοις δοθεισιν αυτοις νομοις και μη εχοντα το εκ προαιρεσεως
εξουσιαστικον. 6 Mt 17, 17 Ὁ απιστος εσται που και διεστραμμενος και κατ' ουδενα
τροπον ορθοποδειν ειδως. τοις δε τοιουτοις ουκ αξιοι συνειναι Χριστος, αλλ' ει χρη τι
των ανθρωπινων ειπειν, ολιγωρει και ακηδιαι. πλην ουκ εις το τουτου προσωπον–και
τα μη προσηκοντα εννοησαι περι αυτων.
7 Mt 17, 17 Ὅταν δε ειπηι, οτι εως ποτε
συνδιαιτωμαι υμιν τοις ουτως υβρι ζουσιν και απιστοις δεικνυσιν, οτι ο της ενσαρκου
παρουσιας καιρος απηιτει αυτον συνδιαιτασθαι μετα θεοπρεπους ημεροτητος τοις ουκ
αγαθοις, ινα αυτους δι' ων ποιει διορθωσηται. Ἕως ποτε, φησιν, συνδιαι τωμαι υμιν
τοις ουτως υβρισταις και απιστοις δεικνυων, οτι η μετα σαρκος παρουσια αυτου
ηναγκασεν αυτον συναναστρεφεσθαι τοις ουκ αγαθοις, ινα διορθωσηται αυτους. 8 Mt
17, 20
Ει εχετε πιστιν ως κοκκον σιναπεως τουτ' εστιν θερμην τε και ζεουσαν ητοι
την τωι βραχει κοκκωι παρεικασμενην δια το εν λογωι μικροπρεπες. "εχομεν" γαρ "εν
οστρακινοις σκευεσιν τον" της πιστεως "θησαυρον". 9 Mt 17, 22–23
Ουκουν
ανεκομισε μεν εις το ορος τους κορυφαιους και εδειξεν αυτοις την δοξαν, μεθ' ης
επιλαμψει τωι κοσμωι κατα καιρους, ειτα κατελθων εκ του ορους πονηρου τε και
απηνους πνευματος ηλευθερωσε τινα. αλλ' εδει παντως αυτον το σωτηριον υπερ ημων
υπομειναι παθος και της Ἰουδαιων ανασχεσθαι σκαιοτητος. ου δη γεγονοτος ουδε
απεικος εν θορυβοις εσεσθαι τους μαθητας κακεινο που ταχα καθ' εαυτους εννοειν και
λεγειν· ο τοσουτους νεκρους αναστησας εν εξουσιαι θεο πρεπει, ο και θαλασσαις
επιτιμων και πνευμασιν, ο λογωι συντριβων τον σαταναν, πως ηλω νυνι και τοις των
φονωντων εμπεπτωκε βροχοις; αρα ηπατηθημεν θεον ειναι νομιζοντες αυτον; ινα
τοινυν ειδειεν το παντη τε και παντως εσομενον, προμηνυει αυτοις του παθους το μυ
στηριον.
210 Mt 17, 22–23
Συναναμιξας τον περι της αναστασεως λογον
συναναπλεκει τηι ασθενειαι την δυναμιν, τηι αδοξιαι την δοξαν, τηι ευτελειαι της ανθρω
ποτητος το της θεοτητος υψηλον· απεθανε γαρ ως ανθρωπος, ανεβιω ως θεος.
λυπουνται δε οι μαθηται δια την προς τον Χριστον αγαπην καιτοι γε προαναγγελθεισης
της αναστασεως μετ' ου πολυ, επειπερ θερμοτερον οι ανθρωποι λυπουνται ακουοντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

των λυπηρων και πλειω τουτων αισθανονται η των ηδιστων. 211 Mt 17, 24 και
πανουργως ερωτωσι τον Πετρον. επειδη, φησιν, εθος εχει τοις του
Μωσεως
αντιπραττεσθαι νομοις, ουδε το διδραχμον τελει, ειδως οτι και ο Χριστος ην ειπων "ουκ
ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα πλη ρωσαι", και οτι της οικονομιας ο τροπος τουτο
απαιτει. τουτοις μεν ουν ειπεν ο Πετρος–ισως ερυθριων υπερ τουτων διαλεχθηναι. 212
Mt 17, 27 ∆υναμενος και εκ της γης παραγαγειν τον στατηρα ουκ εποι ησε τουτο, αλλ'
εκ της θαλασσης το σημειον εποιησεν, ινα μυστηριον ημας διδαξηι θεωριας γεμον·
ιχθυες γαρ ημεν εκ των πικρων του βιου ταραχων ανασπασθεντες ως εκ θα λασσης δια
των αποστολικων αγκι στρων εχοντες εν τοις εαυτων στο μασι τον Χριστον τον
στατηρα τον βασιλικον, ος εδοθη υπερ δυο αντιλυτρον, υπερ ψυχης και σω ματος ημων
ητοι υπερ δυο λαων, Ἰουδαιων τε και εθνικων, ομοιως λυτρουμενος πενητας και
πλουσιους επειπερ και ο παλαιος νομος ανυ ποστολως εξ ισου απηιτει το τελος της
δραχμης παρα τε πλουσιου και πενητος. Ἠδυνατο ο σωτηρ και εκ της γης παραγαγειν
τον στατηρα, ουκ εποιησε δε τουτο, αλλ' εκ της θα λασσης το σημειον ειργασατο, ινα
δειξηι μυστηριον ημιν θεωριας εμ πλεον· ημεις γαρ εσμεν οι ιχθυες θηρευθεντες εκ των
του βιου τα ραχων δια των αποστολικων διδαγ ματων. εχομεν δε εν τοις στομασιν
ημων τον στατηρα, τουτ' εστιν τον Χριστον.
213 Mt 18, 1 Ουρανων τε βασιλειαν εν τε τωι παροντι μαλιστα λογιζομεθα και
ειναι φαμεν η την εν αγιασμωι κλησιν η το εν πιστει και αγιοτητι μετρον· υποφαινει γαρ
τι τοιουτον και ο σωτηρ ειπων· "η βασιλεια" των ουρανων "εντος υμων εστιν". 214 Mt
18, 10 Ἐπειδηπερ τις πολλη και δυσαριθμητος δαιμονων πληθυς τοδε το συμπαν
περιφοιται πολυτροποις απαταις τα καθ' ημας καταστρεφουσα, ουρανοθεν ημιν
επεστησεν ο Χριστος τους παιδαγωγους ουχ ως της ανθρωπου φυσεως το ελαττον
αποφερομενης–πολλου γε και δει· μακραν γαρ των καθ' ημας εκεινοι και εναργης ο
λογος–αλλ' ως ταις των δαιμονιων πλεονεξιαις την ιδιαν ισχυν αντεξαγοντας και της
ημετερας ζωης υπεραθλειν ισχυοντας· κατωρθωκεν δε και τουτο μετα των αλλων
απαντων ταις ημετεραις ψυχαις ο Χριστος. παλαι μεν αχρειωθεντων
ημων
απεκεκλειστο ο ουρανος και ουδενα των καθ' ημας εποιουντο λογον οι αγγελοι οιονει
τωι παντων δεσποτηι συναγανακτουντες ως υβρισμενωι. επειδη δε ηυδοκησεν ο θεος
"ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι Χριστωι", κατεκομισεν ελθων επι γης και τους
αγιους αγγελους και της ημετερας ζωης κηδεμονας απεδειξεν. διο και ελεγεν· "οψεσθε
τον ουρανον ανεωιγοτα και τους αγγελους του θεου αναβαινοντας και καταβαινοντας
επι τον υιον του ανθρωπου". "του ανθρωπου", τουτο εστιν δια τον ανθρωπον·
κεκλεισμενον γαρ κατα τους ηδη παρωιχηκοτας καιρους ηνοιξεν ημιν τον ουρανον, ινα
δι' ημας ανω τε και κατω θεοντες υπουργοι τινες ειεν της εις ημας τελουμενης
οικονομιας δια Χριστου. τουτο ουν και ο Παυλος φησιν· "ουχι παντες εισιν λειτουργικα
πνευματα" και εξης. ταυτην εχει την δηλωσιν και των ενυπνιων <του> προπατορος
ημων Ἰακωβ η δυναμις· τεθεαται, ως εφη, "την κλιμακα" διηκουσαν απο γης "εις τον
ουρανον", ουδεν οιμαι κατασημαινοντος <του ονειρου> ετερον η οτι κατα καιρους
ανοδος τε και καθοδος εσται τοις αγιοις αγγε λοις δια τον ανθρωπον επιλαμποντα εν
κοσμωι μετα σαρκος του μονο γενους. πανδεινον ουν αρα τους τοσαυτης φροντιδος
ηξιωμενους παρα θεου ως επιστατας και παιδαγωγους αγγελους καταλαχειν εν τωι μη
δενι τεταχθαι λογωι και τουτο παρ' ημιν τοις ομοδουλοις και αδελφοις. 215 Mt 18, 20
Ἐπειδη διδωσι τοις το διδασκειν λαχουσιν εξουσιαν του λυειν και δεσμειν ο Χριστος μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

μεταφοιτωντων των απαξ εκκλιναντων προς εφεσιν αρετης, χρη δεδιεναι τας των
αγιων φωνας, καν μη πολλοι τινες ειεν οι διοριζοντες· πεπληροφορηκε γαρ και τουτο
ημας ο Χριστος, ουχι δηπου παντως ο τι εκ πολλων εσται βεβαιον ειπων, αλλ' ει και δυο
τον αριθμον συμφωνως και περιεσκεμμενως ορισειαν, εις περας ηξειν επαγ γειλαμενος·
συνεσομαι γαρ φησι και συνοριω, ει μονοι δυο συναχθειεν δι' εμε· ου γαρ <τον> των
συνοντων αριθμον, αλλα την της ευσεβειας και φιλοθεΐας δυναμιν ενεργον γενησεσθαι
φησιν.
216 Mt 18, 24–35 216 Ἀφιεντος ημιν του παντων θεου τα χαλεπα των
πλημμεληματων, δια των πολλων δηλουται ταλαντων, ει μη τοις συνδουλοις ανιεμεν
αυτοι τα ρʹ δηναρια, τουτ' εστιν τα ολιγα κοσμικα πταισματα εκ της ενουσης αυτοις
μισοπονηριας, οι της καθ' ημας εφεστωτες αγγελοι και υπο τον αυτον ημιν οντες της
δεσποτειας ζυγον την παρα θεωι ποιουνται καταρρησιν ουχ ως αγνοουντι σημαινοντες–
παντα γαρ οιδεν ως θεος– εξαιτουντες δε μαλλον κατα γε το εικος χρησιμως
παιδευεσθαι τους ελομενους καταφρονειν και τους της φιλαλληλιας ατιμαζειν νομους.
ει δε δη παθοιμεν την επι τουτοις καταβολην, η παιδευομεθα κατα τον παροντα βιον
οιονει τισι βασανισταις πειρασμοις τε και αρρωστιαις παραπεμπομενοι η γουν εις αιωνα
τον μελλοντα κολαζομενοι. οτι δε παιδευει θεος επιστρεπτικως τον απειθη και
δυσαγωγον μετασκευαζων επι το αμεινον, αταλαιπωρον ιδειν· μεστη γαρ των τοιουτων
η θεια γραφη, οποιον εστι το σοφως ειρημενον "ον αγαπαι κυριος παιδευει, μαστιγοι δε
παντα υιον, ον παραδεχεται" και παλιν "εις παιδειαν υπο μενετε" και εξης. 217 Mt 18,
25 ∆ια της πρασεως της γυναικος και των λοιπων σημαινεται των παρα θεου τερπνων
η εις απαν αφαιρεσις και αποπτωσις παντελης. η δε πρασις δηλοι την αλλοτριωσιν
δηλονοτι την απο θεου· αλλοτριοι γαρ θεου προς ους αν γενοιτο λογος ο πικρος εκεινος
και αμειδης· "απο στητε απ' εμου εργαται" της ανομιας· "ουδεπω" γαρ "εγνων υμας".
218 Mt 19, 17–18
Ειποντος του Χριστου ει θελεις εις την ζωην εισελθειν,
η "ευθυς τας
τηρησον τας εντολας ουδεν ετερον εκεινος προσδοκησας ερειν αυτον
εμας" φησιν· ποιας; πολυ δε της ελπιδος εσφαλλετο· ου γαρ, οπερ ωιηθη, προς αυτον
απεκρινατο ο Χριστος, αλλ' επι τον νομον αναγει αυτον, ουχ οτι τελειοτης ο νομος
("δικαιουται" γαρ "ουδεις εν νομωι" κατα το γεγραμμενον), αλλ' οτι προεισβολη τις
ωσπερ της εις αιωνα ζωης η κατα νομον μελετη κατα βραχυ προσεθιζουσα τοις ανω
τερω των παιδαγωγουμενων τον νουν. "γεγονεν" γαρ ημιν "ο νομος παιδαγωγος εις
Χριστον"· αρχη τοιγαρουν σωματικης πολιτειας ο νομος, τελειοτης δε ο Χριστος· αρχη
γαρ, φησιν, των αγαθων το ποιειν δικαια. παραδεικνυσι μεν ουν το δικαιον ο νομος, το
δε αγαθον ο Χριστος. ο μεν ουν εδιδασκεν τοις ισοις αμυνεσθαι τους αδικειν
βουλομενους ("οδοντα" γαρ "αντι οδοντος" και "οφθαλμον αντι οφθαλμου"), ο δε το
ισορροπουν ανεντας ημας επι το μειζον ... τωι γαρ παιοντι σε "εις την δεξιαν, στρεψον
αυτωι και την αλλην· και τωι θελοντι σοι κριθηναι", φησιν, "και τον χιτωνα σου λαβειν,
αφες αυτωι και το ιματιον". 219 Mt 19, 24 Καμηλον δε ενταυθα φησιν ου το ζωιον το
αχθοφορον, αλλα το παχυ σχοινιον, εν ωι δεσμευουσι τας αγκυρας οι ναυται. ουκ
ανηνυτον παντελως τουτο δεικνυσιν ον, τωι δε αγαν δυσχερει λοιπον ηδη πως εγγυς
και αγχιθυρον του αδυνατου το χρημα τιθεις. οθεν δεικνυται ουχ ο τυχων–δει της
χαριτος τωι μελλοντι τουτο κατορθουν. 220 Mt 19, 26 Ουκ αν γενοιτο τις παθων
ελευθεραν εις απαν εχων ψυχην και
ει σφοδρα τις ειη των οτι μαλιστα
φιλοπονωτατων· "τις γαρ καθαρος απο ρυπου" κατα το γεγραμμενον η "τις καυχησεται
αγνην εχειν την καρδιαν"; ει δε και ο "πταισας εν ενι, γεγονε παντων ενοχος" κατα τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

του καταγνωσθηναι λογον, τις ουκ αν ευθυνοι το λοιπον την εφ' ενι παρα βασιν ουδε
φυγων; ουδε γαρ αν διαδρυη το κατα νουν αμαρτειν και ο σφοδρα νηφαλιος. οσον ουν
ηκεν εις ανθρωπινην ασθενειαν, ουδεις ο σωιζομενος· οσον γε μην εις την του
διασυζοντος ημεροτητα, ουκ απογνωστος την σωτηριαν· ου γαρ πασα αμαρτια προς
θανατον. 221 Mt 19, 29 Ἵνα μη τις οιηθηι επι μονων των μαθητων αρμοζειν το ειρη
μενον, επεπλατυνεν επι παντας τον λογον τους τα ομοια ποιουντας· ει γαρ και μη των
αυτων τοις μαθη ταις τευξονται οι λοιποι, αλλ' ουν εξουσιν αντι μεν των κατα σαρκα
συγγενων την προς θεον οικειοτητα και την αδελφοτητα την προς τους αγιους (ητοι
τους πρεσβυτερους και πρεσβυτιδας της εκκλησιας λεγει, ους εσχον δι' αγαπην ως
συγγενεις, τους κατα διαθεσιν αγαπητους, τους πολλωι μαλλον των κατα σαρκα συγ
γενων αγαπωντας, παρ' ων και χρη ματα εδεξαντο, ινα διοικησωσιν αυτα ως
βουλονται, αποκειμενων αυτοις και των εσομενων αγαθων), αντι δε των αγρων τον
παραδεισον και αντι οικων των εκ λιθων την ανω Ἰερουσαλημ, την των πρωτο τοκων
μητερα. Ἐπισημαντεον, οτι καν μη των αυτων τοις μαθηταις οι λοιποι επι τυχωσιν,
αλλ' ομως εξουσιν αντι μεν των κατα σαρκα συγγενων προς θεον οικειοτητα και την
αδελφο τητα την προς αγιαν πολιν την των πρωτοτοκων μητερα. 222 Mt 19, 29 Ου
πολλους ουν ανθ' ενος πατερας η πολλας αντι μιας μητερας η αγρους αντι ολιγων
πολλους αποληψεσθαι φησιν, αλλ' οτι των επι γειων απαντων ασυγκριτοις υπεροχαις
υπερκεισεται τα ουρανια και των απολλυμενων εσται προτιμοτερα τα σωιζομενα. 225
Mt 19, 29 Προστεθεικε δε ο Λουκας και περι γυναικος· τουτο δε κατα τον Παυλον
κελευοντα τιμαν "πρεσβυτερας μεν ως μητερας, νεωτερας δε ως αδελφας εν πασηι
αγνειαι"· ωσπερ ουν αδελφους διδωσι τους ουκ αδελφους και γονεις τους ου γονεις και
τεκνα τα ου τεκνα, ουτω και γυναικα την ου γυναικα ετερωι τροπωι δηλαδη πνευματικωι
τας οικειοτητας εκπληρων, ου σωματικωι. απολειπειν δε το κατα σαρκα γενος αγαθον
εστι δια την πνευματικην ζωην· τοτε γαρ λεγει χωριζεσθαι απο γονεων και απο
γυναικος, οταν προς ασεβειαν ελκωσιν· καθως γαρ δει ψυχης και σωματος καταφρονειν
δια θεοσεβειαν, ουτω χρη και παντων ταυτην προτιμαν.
226 Mt 20 , 1–16
Φευγων το φιλοδοξον ο κυριος ως περι ετερου λεγει
οικοδεσπο του αυτος ων οικοδεσποτης και της των ουρανων βασιλειας διανομευς.
ημεραν δε λεγει τον παντα αιωνα, καθ' ον εν διαφοροις καιροις μετα την του Ἀδαμ
παραβασιν προσκαλειται τινας δικαιους εις εργασιαν θεοσεβη μισθον αυτοις ορισας επι
τοις εργοις. εισιν ουν περι την πρω την ωραν οι περι τον Ἀδαμ και τον Ἐνωχ, οι δε περι
την τριτην οι περι Νωε και Σημ και οι εξ αυτων δικαιοι· δευτερος γαρ ο καιρος και η
κλησις δευτερα, οτε και διαφορα τα νομιμα. οι δε περι την εκτην κεκλημενοι εργαται οι
κατα τους Ἀβρααμ εισι χρονους, εφ' ου παλιν η της περιτομης νομοθεσια, οι ενδεκατην
οι κατα την Χριστου παρουσιαν, εφ' ων και μονων λεγεται το τι ωδε ποιειτε ολην την
ημε ραν αργοι, οτι κυριου ελπιδα μη εχοντες και αθεοι εν τωι κοσμωι και αργοι εν παντι
εργωι αγαθωι εοικοτες τοις εν αγοραι εστωσιν και μηδεν ολως ψηλαφωσιν, αλλ' εικη και
ματην τον εαυτων διατρεχοντες βιον. ους και προτρεπεται ο κυριος λεγων· τι εστηκατε
(ουτως λεγων) αργοι; προς ον ανταποκρινονται λεγοντες· ουδεις ημας εμισθω σατο·
ουτε γαρ Μωυσης ουτε τις των αγιων εκηρυξε τοις εθνεσιν, αλλα μονωι τωι Ἰσραηλ.
ομως ο κυριος εισπεμπει και αυτους εις τον αμπελωνα. πεντε δε κλησεις <λεγει>
γενεσθαι, ινα δειξηι, οτι εν εκαστωι καιρωι ησαν ευδοκιμουντες και αστοχουντες ως αι
"πεντε παρθενοι φρονι μοι και αι μωραι πεντε" δηλουσιν κατα τους αυτους ουσαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

χρονους, και οτι τινες εναρετοι ηυρεθησαν, τινες δε κατεφρονησαν δια μωριαν του
μελλοντος αιωνος. επι τελει δε του βιου, ο εστιν εσπερα (ο γαρ απο της επιδημιας του
Χριστου καιρος εως της συντελειας εστιν ο μετα την ενδεκατην ωραν καθως ο Ἰωαννης
φησιν· "εσχατη ωρα εστιν"), εν ηι ο οικοδεσποτης, φησιν, απο των τελευταιων
<κελευει> δοθηναι τον μισθον. οικοδεσποτης δε νοηθει<η> ο πατηρ χρωμενος τωι υιωι
διανομει ουχ ως υπουργωι, αλλ' ως <συνεργωι> οτι δι' αυτου διοικει και ενεργει παν, ο
τι ουν βουλεται. διδωσιν δε πασιν το ανα δηναριον, ο εστιν η του πνευματος χαρις
συμμορφους αποτελουσα τους αγιους θεωι και τους ανω χαρακτηρας εν ταις εκεινων
ψυχαις εγχαραττουσα και εις ζωην ανα γουσα και αφθαρσιαν. εν τουτοις δε οι πρωτοι
δοκουσιν πλειον των εσχατων κεκοπιακεναι ως την του διαβολου πυρωσιν επι πλειον
υπο σταντες ουπω της αμαρτιας κατηργημενης και της φθορας και του θα νατου· το
πραγμα γαρ, ει κατ' ισοτητα εξεταζοιτο, πλειον τι τοις προ τεροις οφειλομενον
υποβαλλει, οτι θανατου και διαβολου κρατουντος επολιτευοντο· τουτο γαρ εστιν το
βαρος της ημερας και ο καυσων, οτε μηδε η του πνευματος δροσος παρην επικουρουσα
προς δικαιοσυνην ανθρωποις. οι δε εσχατοι αντι κοπων την του δεσποτου εχοντες φιλο
τιμιαν πρωτοι τον μισθον δεχονται, επειπερ παντες οι μετα την επι δημιαν δια του
βαπτισματος και της προς το πνευμα συναφειας "θειας" γεγονασιν "κοινωνοι φυσεως"
και υιοι θεου εχρηματισαν των προ της επιδημιας παντων γεννητων γυναικων
χρηματιζοντων, μελλοντων δε και αυτων προς τουτο καλεισθαι· ει γαρ και γεγονασι
μετοχοι πνευματος οι προφηται, αλλ' ουν ουχ ως οι πιστοι, τροπον τινα του αγιου
πνευματος ταις των πιστων ψυχαις ωσανει ζυμης γενομενου και ολον τον ανθρω πον
μετατιθεντος εις ετεραν βιου καταστασιν. διο και "θειας" γινομεθα "κοινωνοι φυσεως"
και εκ παρρησιας βοωμεν "αββα ο πατηρ". οι δε αρχαιοτεροι ου της αυτης ετυχον
χαριτος. διο και ο Παυλος φησιν· "ου γαρ ελαβετε πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον,
αλλα ελαβετε πνευμα υιοθεσιας" ως οτι οι αρχαιοι "πνευμα δουλειας" ελαμβανον ουκ
εχοντες το της υιοθεσιας αξιωμα. πρωτοι ουν λαβοντες το νοητον δηναριον αναγκαιως
των αλλων προτετιμησθαι λεγομεθα. 227 Mt 20 , 23
Ἐρωταις, ει λοιπον τινες
μελλουσιν καθεσθηναι· μαθε, οτι ουδεις· μονης γαρ της πρωτης ουσιας το τοιουτον
εστιν και ουκ ανθρωπινης· μη νοησαντες γαρ οι αποστολοι τι εστιν το καθεσθηναι "επι
δωδεκα θρονους" και ο τι το δοξασθηναι τοτε δηλοι τοιαυτην εζητουν καθεδραν.
228 Mt 21, 1–7
Προ πεντε ημερων του σωτηριωδους αυτου παθους
αναπληρωσαι βουλομενος και τας φωνας των προφητων τας περι αυτου ειρημενας
κελευει τοις δυσι μαθηταις απιεναι εις το κωμυδριον το αντικρυ Βηθ φαγη και Βηθανιαν
και ενεγκαι τον ασαλη πωλον αυτου. οτι δε ο μεν Ματθαιος ονον και πωλον αγηοχεναι
τωι κυριωι λεγει, Λουκας δε και Μαρκος ενος μονου υποζυγιου απεμνημονευσαν, ου
μαχης το ειρημενον· του γαρ πωλου αγομενου κατα το κελευσθεν υπο των μαθητων
εφηλατο και η ονος τωι αυτης τεκνωι ακολουθουσα ως φιλοστοργος μητηρ. 229 Mt 21,
1–3 ∆υο δε φησιν ειναι τους μαθητας, ο εστιν αποστολους και ευαγ γελιστας, οιτινες
γεγονασιν συνεργοι και υπηρεται Χριστου προς τουτο. η και ευαγγελους λεγει τους
υπηρετουντας Χριστωι προς ημετεραν λυτρωσιν "αναβαινοντας και καταβαινοντας επι
τον υιον του ανθρωπου". ει δε ερωτησει ο καταδησας αυτους ταις σειραις των
αμαρτιων "τι ποιειτε", αλλ' ουν ου δυναμενος αντιστηναι τοις του σωτηρος λογοις
σιωπησεται ουχ εκων δια το υπερβαλλον της δυναμεως· θεια δε η κλησις εν τουτωι
δεδηλωται. 230 Mt 21, 7–9 Ἐρχομενος λεγεται ο Χριστος ως ανωθεν ελθων, οτι θεος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ων φυσει και υιος του πατρος γεγονεν ανθρωπος και ηλθεν εν ονοματι κυριου ο κυριος
καλουμενος. ουτος ουν ως φυσει θεος ευλογημενος
λεγεται, τουτ' εστιν
δοξολογουμενος. επεκαθητο μεν ουν τωι πωλωι Χριστος, ειπετο δε η τεκουσα. και
σημειον ημιν αναγκαιοτατου πραγ ματος το δρωμενον ην· επανεπαυσατο γαρ ο Χριστος
τωι νεωι λαωι τωι ειδωλολατρουντι ποτε, εψεται δε κατα καιρους και η των Ἰουδαιων
συναγωγη, καιτοιγε εν χρονωι τωι κατα την κλησιν το πρεσβυτερον εχουσα·
προεισκεκλητο γαρ δια Μωσεως και προφητων. επειδη δε προσκεκρουκε τωι συζοντι
θεωι, δια τουτο δικαιως του πωλου κατοπιν ερχεται μολις και γεγονεν εις ουραν, τουτ'
εστιν παρακολουθημα και οπισω των εξ εθνων και η πρωτη γεγονεν εσχατη. αθρει δε,
οπως εις εσχατην αλογιαν αποκομισθεισαν εδειξε την ανθρωπου φυσιν ο "νε φρους"
ειδως "και καρδιας"· ονωι γαρ παρεικαζεται τηι λιαν αλογωτατηι και η των Ἰουδαιων
συναγωγη και αυτη δε των εθνων η πληθυς· οι μεν γαρ "λελατρευκοτες τηι κτισει παρα
τον κτισαντα" θεον, οι δε τον παιδαγωγον ατιμαζοντες νομον εξω νου και φρενος
γεγονασιν αγαθης
και προς παν ειδος φαυλοτητος απονενευκοτες
"παρασυνεβληθησαν τοις κτηνεσι τοις ανοητοις και ωμοιωνται αυτοις" κατα την του
ψαλλαντος φωνην. ονος δε και ετερως ακαθαρσιας συμβολον· ανιερον γαρ το ζωιον και
την εκ νομου καταρρησιν εχον. τοιουτοι δε παντες οι πλανωμενοι και φιλαμαρτημονες.
231 Mt 21, 7–9
Ἄγεται ο πωλος δυο μαθητων απεσταλμενων παρα Χριστου·
υπηρετουσι γαρ προς τουτο αυτωι δυο ταγματα, προφηται και αποστολοι, δι' ων
σαγηνευονται εις πιστιν τα εθνη. και αγεται απο τινος κωμης, ινα και εκ τουτου την
αγροικον των εθνων καταδειξηι φρενα ουκ εν νομωι τεθραμμενων, ζησαντων δε
μαλλον απημελημενως και αγριως, πλην μετεστη επι το ημερωτερον· γεγονε γαρ υπο
Χριστωι ταυτα διδα σκοντι. και παιδες δε "βαια φοινικων" ανατειναντες προετρεχον
αυτου και ομου τοις μαθηταις την δοξολογιαν συνετιθεσαν, ινα και δι' αυτων τον νεον
και εξ εθνων ωσπερ εν πινακι γεγραμμενον ιδωμεν λαον· γε γραπται γαρ· "και λαος ο
κτιζομενος αινεσει τον κυριον". 232 Mt 21, 9 Ὡσαννα τωι υιωι ∆αβιδ ευλογημενος· το
εβραικον ουτως εχει εν τωι ριζʹ ψαλμωι· ΑΝΝΑ Α∆ΩΝΑΙ ΩΣΙΑΝΝΑ, Α∆ΩΝΑΙ ΑΣΛΙΑΝΝΑ,
ΒΑΡΟΥΧ ΑΒΒΑ ΒΣΑΙΜ. 233 Mt 21, 12–14 Ἦν μεν εν τωι ιερωι πληθυς εμπορων,
αργυραμοιβοι ητοι κολλυ βισται και μετ' εκεινων βοωναι και προβατων εμποροι
τρυγονας τε πιπρασκοντες και περιστερας. ταυτα δε χρησιμα ταις θυσιαις της κατα
νομον λατρειας. αλλ' ην ηδη ο καιρος του καταληξαι την σκιαν και ανα λαμψαι την εν
Χριστωι αληθειαν· ταυτηι τοι Χριστος εικοτως η αληθεια ατε δη μετα του ιδιου πατρος
εν τωι παρ' αυτωι οντι ναωι τιμωμενος, συστελλεσθαι μεν τας εν νομωι προστεταχε
θυσιας και τους καπνους, οικον δε προσευχης αναδεικνυσθαι τον ναον· το γαρ
επιπληττειν τοις εμποροις και των ιερων περιβολων αποσοβειν αυτους τα εις θυσιαν
χρη σιμα διαπιπρασκοντας τισι τουτο παντως εστιν και ετερον ουδεν. ετερος δε των
ευαγγελιστων "και φραγελλιον εκ σχοινιων ποιησαι" λεγει τον Ἰησουν και απειλησαι
πληγας και επανατεινειν αυτοις· εδει γαρ ειδεναι τους την νομικην τιμωντας λατρειαν
μετα την της αληθειας αναδειξιν, οτι "πνευμα δουλειας" εχοντες και το ελευθερουσθαι
παραιτουμενοι
υπο μαστιγας εσονται και υποκεισονται κολασει δουλοπρεπει.
επιτειχιζει αυτοις και τον Ἠσαιαν κατηγορον–φησι γαρ ο ευαγγελιστης. 234 Mt 21, 12
Και της λατρειας δε την μεταθεσιν προμηνυει εκβαλλων τα σφαγιζομενα ζωια και τας
νομικας παραδοσεις. επανατεινεται δε την μαστιγα σημαινων, οτι αν παλιν τα αυτα
ποιησωσιν, πειραθησονται πληγων, και ινα δειξηι το δουλοπρεπες των υπο νομον,
οικεταις πρε πουσαν επιφερει μαστιγα. 235 Mt 21, 14 Αινιγμα ην το γεγονος, οτι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Ἰουδαιων εκβληθεντων εκ του ναου συν ταις τυπικαις θυσιαις οι τυφλοι και χωλοι
θεραπευονται οι τυπον εχοντες των εθνων. μαθετωσαν μεντοι και οι πωλουντες και τα
του πνευματος χαρισματα και την ιερωσυνην, οτι τους πωλουντας τας περιστερας
εξεβαλεν απο του ναου μαστιξας ο κυριος και παυσα σθωσαν πορους εαυτοις απο
χειροτονιων αθροιζοντες. 236 Mt 21, 17
∆ια το αφιλοθεον των Ἰουδαιων
υπαναχωρει.
237 Mt 21, 23
Ει τας "θεοπνευστους" ᾔδεις "γραφας", ω ασυνετε
Φαρισαιε, και τας των αγιων προφητων φωνας, εμνησθης αν λεγοντος του μακαριου
∆αβιδ προς τον των ολων σωτηρα Χριστον· "ωμοσεν κυριος και ου μεταμεληθησεται·
συ ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ". φραζε δη ουν, τις εκ των
γραμματεων η Φαρισαιων λελειτουργηκε τωι θεωι "κατα την ταξιν Μελχισεδεκ"; η
παντως ουδεις. αλλα και ο προ πατωρ Ἀβρααμ, η ριζα της γενεσεως των εξ Ἰσραηλ, υπο
της Μελχισεδεκ ιερωσυνης ηυλογηται· τυπος δε ην ο Μελχισεδεκ και η κατ' αυτον
ιερωσυνη του παντων σωτηρος Χριστου, ος γεγονεν ημων αρχ ιερευς προσαγων τωι θεωι
και πατρι παντας τους πεπιστευκοτας εις αυτον δια της υπερ νομον λατρειας τελειων
εις αγιασμον. τι ουν ασχαλλεις, ω Φαρισαιε; εγκαλεις, ειπε μοι, τωι νομοθετηι του νομου
την λυσιν, και οτι μη ταις ιδιαις ηκολουθησεν εντολαις; αλλα νομου παντως επεκεινα
θεος· ο γαρ τους νομους ουχ εαυτωι μαλλον, αλλ' ημιν ορισαμενος μεθ ιστησι κατα
καιρον εφ' οπερ αν ελοιτο τα διατεταγμενα και αναφερει εις βελτιονα. ην ουν καιρος
του παυσασθαι τα εν τυποις, αναδειχθηναι δε τα κρειττονα· διο εφη που δια φωνης
Ἠσαιου· "αφανισθησεται νομιμα λαου"· ηργησε γαρ της νεας εντολης αναδεδειγμενης,
ην δι' εαυτου λελαληκεν ημιν ο υιος. 238 Mt 21, 25 Ἤρετο ο Χριστος, οποιαν περι του
βαπτιστου την δοξαν εσχηκασιν, επειδη εθος ην τοις Ἰουδαιοις ψευδηγορους αποκαλειν
τους αγιους και λεγειν, οτι απο γνωμης ιδιας την προφητειαν υποπλαττονται ουκ απε
σταλμενοι παρα θεου. οι δε Φαρισαιοι δεδιασι μεν ειπειν το αληθες, ινα μη ακουσωσιν·
δια τι μη επιστευσατε; 239 Mt 21, 33–41 Και εστιν αμπελων μεν ο Ἰσραηλ, ως φησιν ο
ψαλμωιδος· "αμ πελον εξ Αιγυπτου μετηρας" και ο Ἠσαιας· "αμπελων", φησιν, "εγε
νηθη τωι ηγαπημενωι". εφυτευσεν δε αυτον ο θεος και απεδημησε χρονον μακρον ηγουν
εμακροθυμησεν. πλην οραται πεφροντικως του χω ριου και εις νουν εχων αυτο· ουδεις
γαρ γεγονεν δια μεσου καιρος, καθ' ον ουκ απεστελλοντο παρα του θεου προφηται και
δικαιοι νουθετουντες. οι δε γεγονασιν απειθεις και ατιμασαντες τους απεσταλμενους
απεστειλαν κενους, τουτ' εστιν ουδεν εχοντας ειπειν περι αυτων αγαθον τωι πεπομ φοτι
θεωι. 241 Mt 21, 37 Ἆρα και υμεις υιοι του θεου και πατρος; αρα φυσικως ο κληρος εις
υμας καταβαινει, αν εκ μεσου ποιησητε τον κληρονομον; πως γε νησεσθε κυριοι ων
ερατε; κακεινο πως ου γελωτος αξιον; ο μεν γαρ Χριστος ως υιος και των του θεου και
πατρος αξιωματων ουσιωδως κληρονομος γενομενος ανθρωπος εις κοινωνιαν της
εαυτου βασιλειας εκαλει τους πιστευοντας εις αυτον, οι δε Ἑβραιοι μονοι την βασιλειαν
εχειν ηθελον, οπερ ην αμηχανον τε και αμαθες. επιτηρησον δε εν του τοις, οτι μετα τους
οικετας ο υιος πεμπεται ως ου τελων εν οικεταις, αλλ' ως υιος αληθινος και δια τουτο
κυριος· ει και εφορεσε γαρ δουλου μορφην οικονομικως, αλλ' ην και ουτω θεος και
υιος αληθινος του θεου και πατρος και φυσικην εχων την κυριοτητα. 242 Mt 21, 41
Και τινες αν ειεν ουτοι; των αγιων αποστολων ο χορος, οι της καινης διαθηκης
ιερουργοι και διδασκαλοι.
243 Mt 21, 42–43 Λιθον ενταυθα τον Χριστον φησιν,
γωνια δε η συναφεια τε και συνηθεια των δυο λαων τουτων, του εξ Ἰσραηλ
ανασεσωσμενου και του εξ εθνων. δια τουτο αρθησεται αφ' υμων η βασιλεια των ουρα
νων, τουτ' εστιν η της σωτηριας ειδησις και η προς παν ο τι ουν των επαινουμενων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

οδος και η προς το πνευμα κοινωνια, δι' ων τις κταται την των ουρανων βασιλειαν.
244 Mt 21, 42 Ταυτην τεθαυμακε την γωνιαν ητοι των δυο λαων την εις ταυτο τητα
συνοδον ο μακαριος ∆αβιδ λεγων· "παρα κυριου εγενετο αυτη, και εστιν θαυμαστη εν
οφθαλμοις ημων". ουκουν σωτηριος μεν ο λιθος τηι γωνιαι τηι παρ' αυτου γενομενηι,
συντριβη δε και ολεθρος τοις εξω μεμενηκοσι της νοητης και πνευματικης ταυτης
συνδρομης· τοις μεν εστιν ο Χριστος "πετρα προσκομματος και λιθος σκανδαλου".
245 Mt 22, 2 Γαμον λεγει την προς τον υιον των πιστων συναφειαν, καλων εις
τουτον Ἰουδαιους, παλαι μεν δια προφητων, υστερον δε δια των μα θητων προ του
παθους και της αναστασεως. 246 Mt 22, 2–5 Ἀπειρηκασι την αφιξιν οι δια των πρωτων
οικετων κεκλημενοι, οι τον δια Μωσεως παρωσαμενοι νομον ετραποντο προς
διδασκαλιας ανθρωπων. ομοιως δε και οι μετ' εκεινους δευτεροι κεκλημενοι δια
δευτερων τουτ' εστιν των αγιων αποστολων το συμφερον παρεντες ως πορρωτατω
μετακεχωρηκασιν επι το σφισι δοκουν· οι μεν γαρ επι τον
ιδιον αγρον, δι' ου
σημαινεται των επιγειων η κτησις και η περι ταυτα σπουδη· προς εμποριαν δε ετεροι, δι'
ου παλιν ημιν το φιλοπλουτον δηλουται παθος και ο περι τουτο σπασμος· φιλοσαρκιαι
γαρ ημας και φιληδονιαι κοσμικαι και εικαιοι περισπασμοι και η του χρηματιζεσθαι
φροντις αποστερει ημας της εις αιωνα τρυφης και της προς θεον οικειο τητος. 247 Mt
22, 7 ∆ηλονοτι της Ῥωμαικης στρατιας την ακαταγωνιστον χειρα. θεου δε φαμεν την
Ῥωμαικην στρατειαν, καθ' ο εστιν δεσποτης και παντων δημιουργος. 248 Mt 22, 13
Και αλλως δεδεσθαι χειρας και ποδας λεγεται ως μηδενος λοιπον χρηστον ποιησαι
εκεισε δυναμενου· η γαρ του καλου εργασια μεχρι του παροντος εκτεινεται. 249 Mt 22,
15 Ἐπειδη γαρ ειδον, οτι οι περι Θευδαν και Ἰουδαν–δια των λογων τουτων εις
τοιαυτην υποψιαν εμβαλειν. 250 Mt 22, 17 Ἤθελε μεν ο των ολων θεος ανθρωπινης
δυναστειας ελευθερον ειναι τον Ἰσραηλ. επειδη δε τους θειους πεπατηκασι νομους,
γεγονασιν υπο χειρα των τηνικαδε κεκρατηκοτων και δασμους επεθηκαν αυτοις. και
φορου λοιπον–Ῥωμαιων μεταπεσοντων αρχην.
251 Mt 22, 34–40 Ἐξ αμετρου
αναιδειας διαφθονουμενοι οι Φαρισαιοι, επειδη κατ αισχυνθεντων των Σαδδουκαιων
επηινειτο υπο των οχλων, μεθ' υπο κρισεως παλιν ερωτωσι πειραζοντες αυτον, ει και
προστιθησι παλιν τηι εντοληι τηι πρωτηι ως διορθουμενος τον νομον, ινα ευρωσι κατ'
αυτου λαβην. και ο μεν Ματθαιος και Λουκας "νομικον" ειναι ελεγεν τον ερωτησαντα,
Μαρκος δε "γραμματεα". ουκ εστι δε τουτο διαφωνια· οι μεν γαρ νομομαθη τουτον
αποδεικνυουσιν, οι δε γραμματεισαγωγεα, οπερ εστι του νομου ερμηνευς τωι λαωι. ο δε
κυριος δημοσιευει αυτων την κακιαν, οτι ου δια τουτο ηλθον ερωτησαι, ωστε
ωφεληθηναι, αλλ' απο του μη εχειν και τωι φθονωι κατεχεσθαι, και διδασκει, οτι ου δει
εν μερει μεν αγαπαν τον θεον, εν μερει δε τοις γηΐνοις προσκεισθαι. δι' ων δε ο κυριος
ειπεν ταυτην την εντολην κεφαλαιωδεστεραν ουσαν πασων, εδοξεν ο νομικος
εμβαλλειν αυτον εις κινδυνον ως θεοποιουντα εαυτον. οθεν και μη ειποντα τουτο
επηινεσεν ο νομικος ως ο Μαρκος φησιν. η μεν ουν πρωτη εντολη παν ειδος ευσεβειας
διδασκει· το γαρ εξ ολης καρδιας τον θεον αγαπαν αιτιον εστιν παντος αγαθου, η δε
δευτερα τα προς ανθρωπους δικαια περιεχει· και η μεν οδοποιει τηι δευτεραι, η δε εκ
ταυτης συγκροτειται· ο γαρ την προς θεον αγαπην κατορθωσας δηλονοτι και την προς
τον πλησιον εις παντα ως εαυτον αγαπαι. πασων των εντολων ο τοιουτος εκπληρωτης
τυγχανει. 252 Mt 22, 34–42
Ἐπειπερ καταισχυνθεντων των Σαδδουκαιων και
αποχωρησαντων επηινειτο ο κυριος, επι τουτωι διαφθονουμενοι τουτοις οι Φαρισαιοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ηλθον εις μεσον και νομομαθης τις αγαν παρ' αυτοις νομιζομενος ερωται ποια εντολη
μεγαλη εν τωι νομωι, οιηθεις οτι μελλει μεν τα Μω σεως παραγραφεσθαι, παρατιθεναι δε
την εαυτου διδασκαλιαν η <ειπειν> οτι αγαπησεις κυριον τον θεον σου και εμε,
παραζευγνυς εαυτου την δοξαν τηι δοξηι του πατρος και ουτως ευρισκει τοπον του
εμβαλειν
εις κινδυνον ως θεοποιουντα εαυτον η, ει τουτο παρασιωπησει, λεγειν·
ουκουν ου προσδεχομαι σε ως θεον. ο δε κυριος ουδεν καινον ειπων αλλα τα του νομου
και ταυτηι επιστομισας τους Φαρισαιους ερωται και αυτος αυτους τινος υιον νομιζουσιν
τον Χριστον. 253 Mt 22, 43–46 Πως ουν ∆αυιδ εν πνευματι κυριον αυτον καλει; δεον
γαρ φησιν τους πατερας των υιων κυριους ονομαζεσθαι δια το εχειν αυτους υπο την
αυτων εξουσιαν τους υιους, τουναντιον ο ∆αυιδ τον εκ σπερ ματος εαυτου κυριον αυτου
καλει.
254 Mt 23, 4 Ουαι τοινυν υμιν, ω νομικοι, οτι φορτικον ομολογουμενως οντα
τον νομον τοις μεν αλλοις πατουσιν αυτον θανατου δικην επαγετε, αυτοι δε του νομου
ουδε προσψαυετε. 255 Mt 23, 11–12 Ἐπειδη τους καινα δογματα διδασκοντας ως
επιπαν ιδειν εστι κενοδοξιας και αλαζονειας ερωτι εις το της διδασκαλιας αξιωμα παρα
γενομενους, αναιρει ο κυριος ταυτην την υπονοιαν και την οδον εκκο πτει ως επ'
ολεθρον αγουσαν. ει τοινυν, φησιν, δοξης τε και πρωτειων εραις, την των διακονων και
υστερων ταξιν επιζητει και ταπεινοφροσυνην ασκει. 256 Mt 23, 15 Υιον γεεννης φησι
τον απολλυμενον εξ απιστιας ως δυσσεβειας εις τουτο κατολισθειν και εις τουτο
παρανομιας αφικεσθαι μετρον ως αμεσιτευτον εχειν προς φλογα την οικειοτητα και
μονονουχι συγγενειαν την προς <το τας> αικιας αναμφιλογως διενεγκειν. 257 Mt 23,
22 ∆ια τουτο δε "θρονον θεου" τον ουρανον ονομαζουσιν αι γραφαι, οτι ταις ανω
δυναμεσι θεος επαναπαυεται· εν ουρανωι γαρ εισιν οι ποιουντες το θελημα αυτου
αγγελοι και αει δοξαζοντες αυτον· αυτη γαρ αυτωι αναπαυσις. "η δε γη υποποδιον των
ποδων αυτου"· εν αυτηι γαρ δια σαρκος τοις ανθρωποις συνανεστραφη. πους δε θεου η
αγια αυτου σαρξ και διαφορως ονομαζεται. 258 Mt 23, 23 Ἀπαιτειτε, φησιν; ω Φαρι
σαιοι, τας δεκατας ταχα που και λαχανων λεπτων παρεντες τας εντο λας, εφ' αις εστιν
μειζων η παρα βασις. και ποια ταυτα εστιν τα ενταλματα; η κρισις, τουτ' εστιν το
κρινειν ορθα και αμωμητα, και το ελεος, τουτ' εστιν η εις θεον γνησιοτης· αμεινον γαρ
κρισις και ελεος και πιστις η εις θεον δεκατης και απαρχης. διο και δια του προφητου
φησιν ο των ολων θεος· και νυν, Ἰσραηλ, "τι κυριος" ο θεος "ζητει παρα σου αλλ' η του
ποιειν κριμα και αγαπαν" και ζη τειν "ελεον και ετοιμον ειναι του πορευεσθαι μετα
κυριου" του "θεου σου". εν γαρ τωι λιαν ετοιμωι προς ακολουθησιν το εις πιστιν
γνησιαν οραται σωιζομενον. Ὅρα την επιπληξιν· απαιτειτε, φησιν, ω Φαρισαιοι, τας
δεκατας ταχα που και λαχανων λεπτων παρ εντες τας εντολας, εφ' αις εστι μειζων η
παραβασις. ποιαι δε αυται αι εντολαι; η κρισις, τουτ' εστιν το κρινειν ορθα και το ελεος
και η πιστις εις θεον· ταυτα γαρ αμεινω δεκατης και απαρχης. διο και δια του
προφητου φησιν ο των ολων θεος· και νυν, Ἰσραηλ, "τι κυριος" ο θεος "ζητει παρα σου
αλλ' η του ποιειν κριμα και αγα παν" και ζητειν "ελεον και ετοιμον ειναι του
πορευεσθαι μετα κυριου" του "θεου σου".
259 Mt 23, 25 δια τουτων τον των
Φαρισαιων διαγραφει βιον παραινων μη τοις εξω θεν σχηματισμοις πλαττεσθαι μονον,
αλλ' εχειν και τα εσωθεν κα θαρα τα εις νουν και καρδιαν. 260 Mt 23, 29–36 Τι δη αρα
φησιν ο σωτηρ, ακριβως ερευνησομεν. οι μεν των Ἰου δαιων πατερες απεκτειναν κατα
καιρους τους αγιους προφητας τον θειον αυτοις διαπορθμευοντας λογον· οι γε μην εξ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αυτων γεγονοτες ομολογουντες, οτι οι προφηται γεγονασι σεπτοι και τιμιοι,
περιηρμοσαν αυτοις τους στεφανους ητοι τα μνημεια τιμην απονειμαντες την τοις
αγιοις πρεπωδεστατην, αυτοι δε προφητας ειναι πιστευσαντες και ανδρας αγιους κριται
γεγονασιν των αποκτειναντων αυτους· δι' ων γαρ τιμαν εγνωκασι τους ανηιρημενους,
δια τουτων αυτων κατηγορουσιν ως ησε βηκοτων. αλλ' οι των ιδιων πατερων επι ταις
ουτω δειναις μιαιφονιαι κατα ψηφισαμενοι τοις ισοις εμελλον αλωναι κακοις, μαλλον
δε τοις ετι χει ροσιν. "απεκτειναν" μεν "τον της ζωης αρχηγον", προστεθεικασι δε ταις
κατ' αυτου δυσσεβειαις μιαιφονιας ετερας κατα των θεσπεσιων αυτου μαθητων· εως
μεν γαρ τις τας ετερων αδικιας εξεταζηι φυσικωι λογισμωι κρινων, οραι το φαυλον και
μεμφεται, αυτος δε εις τα ισα παθη προαγομενος οιονει τυφλος επι ταυτα φερεται. 261
Mt 23, 35–36 Κατα τινα τροπον επι την τελευταιαν των φονευτων γενεαν η παν τος
αιματος ηξει δικη, καιτοι δια του προφητου λεγων ο θεος "ουκ αποθανουνται πατερες
υπερ τεκνων" και μην και το εμπαλιν "εκαστος δε τηι ιδιαι αμαρτιαι αποθανειται"; τι ουν
αρα φαμεν; πως της ετερων μιαιφονιας πραχθησονται λογους εκεινοι, προς ους ταυτα
λελαληκεν ο
Χριστος; η γαρ ουχι κολασθησεται μεν υπερ Ἀβελ ο Καιν· Λαμεχ δε
λεγων· "ανδρα" πεφονευκα "εις τραυμα εμοι και νεανισκον εις μωλωπα"· εκαστου
τοιγαρουν τοις ιδιοις κατηχθισμενου κακοις πως οι δειλαιοι την υπερ απαντων
υποστησονται δικην; "ου γαρ αδικος ο θεος", αλλ' εστιν κριτης δικαιος και ισχυρος και
μακροθυμος κατα το γεγραμμενον. φαμεν ουν, οτι τοιανδε τινα τοις ειρημενοις
προσηκει εφαρμοσαι δια νοιαν. υποκεισθω τοιγαρουν τοιουτον τι τυχον· ληισται
γεγονασιν φερε ειπειν εν τηιδε τηι χωραι. ουτοι τας εν κυκλωι κατεληΐζοντο κωμας και
τους εν αυταις εθανατουν· αλλ' ο της αρχης ηγεμων ουκ ευθυς την αρχοντικην αυτοις
απεγυμνωσε μαχαιραν, απειλαις δε μαλλον μετα παιδευεσθαι τουτους εσπουδαζεν. οι δε
ησαν ουδεν ηττον ωμοι· αλλ' ινα λοιπον ανακαμπτηται το δεινον, αλοντων τινων ουκ
εφεισατο, ωμο ταταις δε αικιαις υποβαλων τον επι τοις εσχατοις επετιθει κινδυνον ουχι
δηπου μονοις επ' εκεινοις αγανακτων, αλλα πολλωι μαλλον, επειπερ αυτον
ανεξικακουντα και η των πρωτων ηπατησεν αγριοτης. αλλ' οιμαι τις ερει των
τελευταιων ανημερως κεκολασμενων, οτι τας απαντων αμαρτιας απελαβον αυτοι δια
το εις αυτους καταληξαι του δικαζοντος τον θυμον; τοιουτον τι νοησεις και περι θεου·
ανεξικακησας γαρ εν τοις προλαβουσι καιροις μεχρι τουτων διελογιζετο δειν το της
ανεξι κακιας ορισαι μετρον· και γαρ εδει επι τουτοις τον θειον κατασκηψαι θυμον· οι
μεν γαρ εις ανθρωπους και ομοδουλους ημαρτανον, οι δε τον των ολων απεκτονασι
κυριον. ουχ οτι τοιγαρουν κολαζει τους τελευ ταιους δια τουτο τραχυς, αλλ' οτι
διεκαρτερησεν εις το παρον αξια γαστος. 262 Mt 23, 36 Ει τις βουλοιτο δια το φαναι
τον κυριον ταυτην την γενεαν ουχι μονους εκεινους κατασημαινεσθαι, προς ους ην ο
λογος, αλλ' ολων ωσπερ των φονευτων το γενος, του ορθως εχοντος εξοιχεται·
ευρισκομεν γαρ την αγιαν γραφην τας ισοτροπιας οιονει πως και ταυτοβουλιας ονο
μαζουσαν ως γενος. και γουν ο μακαριος εφη ∆αβιδ "γενεα ευθειων ευλογηθησεται"
και "αυτη η γενεα ζητουντων" τον κυριον. ουκουν το ταυτην, ει και λεγοιτο δεικτικως,
ουχι μονον ταχα που κατασημηναι φαμεν τους τοτε παροντας και ακροωμενους, αλλα
παντα τον φονευτην και υπο το αυτο της ασεβειας πιπτοντα γενος· συντεξεται γαρ τωι
ομοιωι τον ομοιον ως αδελφον και ομογενες. 263 Mt 23, 37 Ειπων τουτο δεικνυσιν
εαυτου το θεοπρεπες και εν ανθρωπινηι μορφηι ων· και γαρ περι του θεου ειπεν
Μωυσης· "διεις τας πτερυγας αυτου εδεξατο αυτους"· και παλιν ∆αβιδ· "οι δε υιοι των
ανθρωπων εν σκεπηι των πτερυγων σου ελπιουσιν". 264 Mt 23, 39 Το ειρημενον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

νοητην εχει την δια πιστεως θεαν· οταν γαρ "εισελθηι το πληρωμα των εθνων" και
πιστευσωσι τωι Χριστωι, τοτε οι μετα ταυτα πιστευσαντες Ἰουδαιοι ορωσι το της
θεοτητος καλλος του Χριστου εν υιωι θεωρουντες ειναι τον πατερα και αυτον λεγοντες
ειναι τον λυτρωτην τον δια των προφητων κηρυχθεντα, περι ου προμεμηνυκεν ο
προφητης ως ερχομενον εν ονοματι κυριου· οι γαρ αλλοι προφηται ουκ εν ονοματι
κυριου ηλθον· ελεγον γαρ· "ταδε κυριος" και "δουλος κυριου εγω ειμι, και τον θεον του
ουρανου εγω σεβομαι".
265 Mt 24, 1 Ειπων "αφιεται υμιν ο οικος υμων" ακολουθον τουτο ποιει εξελ
θων απο του ιερου και πορευομενος και δια τουτο δεικνυς την εκ του γενους των
Ἰουδαιων αποστασιν της θειας χαριτος, εφ' ετερους μεταχωρουσης. υπερβολικως δε
εχρησατο τουτοις, ομως και εργωι εξεβη εριπωθεν τελειως το τεμενος. 266 Mt 24, 1–3
Ἐπεδεικνυον τινες τωι Χριστωι τας εν τωι ναωι μεγαλουργιας και τον των αναθηματων
κοσμον· ωιηθησαν γαρ, οτι θαυμασει συν αυτοις τα ορωμενα καιτοι θεος ων και εχων
θρονον τον ουρανον. ο δε αφιησι μεν τον περι αυτων λογον, προμεμηνυκε δε, οτι εκ
βαθρων πεσειται κατα καιρους κατακομιζουσης εις τουτο αυτον της Ῥωμαιων στρατιας
και απασαν την Ἰερουσαλημ τας της κυριοκτονιας δικας εξαιτουσης τον Ἰσραηλ· μετα
γαρ τοι τον του σωτηρος σταυρον ταυτα συνεβη παθειν αυτους, οι δε ου συνιεσαν των
λεγομενων την δυναμιν. ωιηθησαν δε τους περι συντελειας του αιωνος λογους
εξυφαινειν αυτον. ηροντο δη ουν ποτε ταυτα εσονται, και τι το σημειον, οταν μελληι
γινεσθαι. 268 Mt 24, 4–5 Ἕπεται τωι σκοπωι των προσαγοντων την πευσιν ο κυριος και
περι συντελειας τεως φησι του παροντος αιωνος· πριν γαρ την εξ ουρανων γενεσθαι
αυτου καθοδον προδρομοι τινες αναφανουνται, ψευδοχριστοι και ψευδοπροφηται το
αυτου προσωπον εαυτοις περιπλαττοντες, αλλα μη ακολουθησητε φησιν αυτοις. 269
Mt 24, 20 Ἴσως και αινιγμα εχει ο λογος, ωστε ευχεσθαι ημας μη εκδημησαι απο του
σωματος μητε εν αργιαι οντας εργου αγαθου, ο υποσημαινει το σαββατον, μητε εν
ακαρπιαι, ο δηλοι χειμων· ση μειωτεον γαρ οτι χειμωνα κακων ο θεος ουκ εποιησεν, εν
χειμωνι δε εσμεν, οταν τα παθη της σαρκος δυναστευηι εν ημιν. Τουτο αινιττεται ο
Χριστος το ευχεσθαι ημας μη γενεσθαι εν εκδη μιαι του σωματος μητε εν αργιαι ον τας
των της αρετης εργων, ο υπο σημαινει το σαββατον, μητε ενο χλουμενους εν ταις
βιωτικαις τυρ βαις τε και ταραχαις, οπερ δηλοι ο χειμων.
270 Mt 24, 28 Ὥσπερ
σωματος κειμενου νεκρου τα σαρκοβορα των πτηνων επ' αυτο συντρεχει, ουτως, οταν
ο υιος του ανθρωπου παραγενηται, τοτε δη παντες οι αετοι τουτ' εστιν οι εις τα υψηλα
πωτωμενοι και ανω τατω και των επιγειων και κοσμικων ανενηνεγμενοι επ' αυτον
συνδρα μουνται. 271 Mt 24, 29 Πως ου φριξουσιν; αναστοιχειουμενων γαρ ουρανου
και γης προς το δοκουν τωι θεωι (ακριβες γαρ τι λεγειν εν τοις τοιουτοις ουκ ενι) ο μεν
ηλιος και η σεληνη αμαυρωθησονται, τα δε αστρα ως ανθη πε σειται του
δημιουργησαντος αυτα παλιν μεταστοιχειουντος, καθως θε λει, θορυβηθησονται και
αυτα τα στοιχεια· ανακαινιζομενης γαρ της ανθρωποτητος ανακεφαλαιουται και
συνανακτιζεται και η δια τον αν θρωπον δημιουργηθεισα κτισις. 272 Mt 24, 36 Ἐπειδη
τα υπερ εαυτους ηθελον μανθανειν οι μαθηται, αφορμην ευρισκει του κωλυειν αυτους
των τοιουτων το μη ειδεναι καθο αν θρωπος και φησιν μηδε τους κατ' ουρανον αγιους
αγγελους δυνασθαι ταυτα ειδεναι. 273 Mt 24, 36 Ἔθος τωι σωτηρι Χριστωι τοι ουτον τι
δραν επι τοις αγιοις μα λιστα μαθηταις, ει μεν διαπυνθα νοιντο τι των οσα εστι
φιλομαθειας μεν εχοντα δοξαν υψηλοτερας γε μην ερευνης απηλλαγμενα, χαρι ζεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

την αφηγησιν και εξακρι βουν οτι μαλιστα πειρασθαι λεπτως. ει δε δη τι βουλοιντο των
επεκεινα μετρου του κατα σφας αυτους πε ριττως αναμαθειν, καταστελλειν ησυχη και
μεταπειθειν ευ μαλα πολυπραγμονειν ελεσθαι τα πρε πωδεστερα και δραν επι τουτων
τα δι' ων αν γενοιντο διαφανεις και εκπρεπεστατην εχοντες την εξ εργων αγαθων
φαιδροτητα παρα θεωι. ελο μενους τοιγαρουν ουκ οιδ' οπως τα υπερ μετρον οικετικον
ερεσθαι τε και μαθειν, ηρεμειν αναπειθει λογισμοις αναγκαιοις εκδυσωπων, οτι μηδε
αγγελοις απεκαλυψεν ο πατηρ μηδ' αυτωι τωι υιωι καθι στησιν γνωριμον, ειπερ τις ειη ψι
λος και κατ' αυτους ανθρωπος επι γης και ουκ εχων φυσει το ειναι θεος. Ἔθος ην τωι
σωτηρι Χριστωι τοιουτον τι δραν επι τοις αγιοις μα λιστα μαθηταις, ει διαπυνθανοιντο
τι των οσα ην φιλομαθειας μεν εχοντα δοξαν, υψηλοτερας γε μην ερευνης
απηλλαγμενα, χαριζεσθαι την αφηγησιν και εξακριβουν οτι μαλιστα πειρασθαι λεπτως.
ει δε δη τι βουλοιντο των επεκεινα με τρου του κατα σφας αυτους περιτ τως αναμαθειν,
περιστελλειν ησυχη
και μεταπειθειν ευ μαλα πολυπραγ μονειν ελεσθαι τα
πρεπωδεστερα. επειδη ουν τα υπερ αυτους ηθελον μανθανειν οι μαθηται, σκηπτεται
χρησιμως το μη ειδεναι καθο αν θρωπος και φησι μηδε αυτους ειδεναι τους κατα τον
ουρανον αγιους αγγελους, ινα μη λυπωνται ως μη θαρρηθεντες το μετριον. και ορα
πως ηρεμειν αναπειθει λογι σμοις οικειοις και εκδυσωπει, οτι μηδε αγγελοις
απεκαλυψεν ο πατηρ μηδε αυτωι τωι υιωι καθιστατο γνω ριμον. 274 Mt 24, 36 Ει και η
συντελεια δηλη ην, τι ουκ αν εποιησαν; ει ο υιος σοφια εστιν του πατρος και ει, α οιδεν
αυτος, ουκ οιδεν η σοφια, ευρισκεται παλιν αυτος αγνοων η οτι η φυσις αυτου βελτιων
εστιν της σοφιας αυτου, και ευρισκεται συνθετος και ανομοιος εαυτωι ο απλους θεος·
πλην ου το αγνοειν και ειδεναι ποιει της ουσιας διαφοραν ωσπερ ουδε επ' αν θρωπων,
αλλα παθος εστιν το της αγνοιας, οπερ ουκ εχει ο υιος, αλλα θεος εστιν φυσει και κατα
τους αιρετικους παθους ανεπιδεκτος. ει δε
παντα τα του υιου του πατρος εστιν και
παντα τα του πατρος του υιου, η αμφοτεροι αγνοουσιν η οιδεν ο πατηρ και ο υιος οιδεν
ως εχων του πατρος παντα κατα φυσιν αυτωι οντα· ου γαρ περι της δεσποτειας των
κτισματων τουτο φησιν· πλην ηνικα ονομαζει η γραφη πατερα, το συμ παν της εν αγιαι
τριαδι νοουμενης και προσκυνουμενης θεοτητος ση μαινει. 275 Mt 24, 40 Ὅρα, οτι εις
δυο ταγματα διαι ρει ο λογος τους ανθρωπους, εις τε των σωιζομενων και των απολλυ
μενων. και τους μεν σωιζομενους λεγει παραλαμβανεσθαι, τους δε απολλυμενους
αφιεσθαι ηγουν αποδοκιμαζεσθαι. αγρον δε νοη τεον ωδε τον κοσμον, ενθα "ο" μεν
"εις το πνευμα σπειρων θεριζει ζωην αιωνιον, ο" δε "εις την σαρκα, φθοραν". ταις δε
αληθουσαις παρ εικαζει τους διδασκαλους, οιτινες τροπον τινα απολεπτυνοντες τας
γραφικας εννοιας ευπαραδεκτα και ευνοητα τοις ανθρωποις τα θεια λογια
προτιθεασιν· και γαρ νομος κελευων μη λαμβανεσθαι εις ενε χυρον μυλον η επιμυλιον,
ινα μη τα της τροφης εργαλεια λαβων τις εμποδισηι τοις τρεφομενοις δι' αυ των,
αινιγματωδως τους διδασκα λους υποσημαινει.
Εις δυο ταγματα διαιρει τους
ανθρωπους ο κυριος, εις τε το των σωιζομενων και εις το των απολλυ μενων· και το μεν
των σωιζομενων παραλαμβανεσθαι λεγει, τους δε ασεβεις αφιεσθαι, ο εστιν
αποδοκιμαζεσθαι. ταις δε αλη θουσαις τους διδασκαλους παρ εικαζει ως λεπτυνοντας
τας γραφας και ευπαραδεκτους και ευνοητους τοις ανθρωποις ποιουντας· και γαρ ο
νομος μη λαμβανεσθαι εις ενεχυρον μυλον κωλυει η επιμυλιον, οπως μη τα της
τροφης εργαλεια λαβων τις εμποδων γενηται τοις τρεφο μενοις. διο και αινιγματωδως
ο σωτηρ τους διδασκαλους υποση μαινει. 276 Mt 24, 45–47
Πιστος μεν εις
διδασκαλιας, φρονιμος δε εις εργον και των ομοδουλων ταμιας επιεικεστατος· εσται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

γαρ ο τοιουτος της του δεσποτου βασιλειας ολοκληρου μετοχος· τουτο γαρ δηλοι το
επι πασιν τοις υπαρχουσιν αυτου καταστησει αυτον. ου λεγει τις εστιν ουτος, αλλ'
αοριστως, ινα δειξηι το σπανιον και το πολυτιμιον των ορθων δι δασκαλων. καλως δε
αμφοτερα απαιτειν–αν δε θατερον απηι, το ετερον χωλευει. 277 Mt 24, 48–51 Ὅτι δε ο
λογος κατα των ηγουμενων των εν τρυφαις σχολαζοντων· κακον γαρ και πονηρον
δουλον ωνομασε τον αμελη διδασκαλον, ος δια το απειναι τον κριτην και μη ορασθαι
δια το ανεξικακον τυπτει πικρως τους υπο χειρα και συναναμιγνυται τοις φιλοσαρκοις·
οι γαρ αμαρτανοντες ως μη παροντος του κριτου αμαρτανουσιν και ως μη λογιζομενοι
κρισιν. δια δε του τυπτεσθαι τινας εξ αυτων δεικνυσι τους κατα ψυχην βλαπτομενους
εκ της των ηγουμενων τρυφης, καθως φησιν· ο αποστολος· "ουτως δε αμαρτανοντες εις
τους αδελφους και τυπτοντες αυτων την συνειδησιν ασθενουσαν". επαπειλει ουν τοις
τρυφωσι τα εσχατα υποστηναι· αποσχιζει γαρ αυτον και διαιρει απ' αυτου μετ'
αλγηδονων τωι ζωντι εαυτου λογωι του ενωθεντος αυτωι εν τωι αιωνι πνευματος ηγουν
του θειου χαρισματος· οι υποκρινομενοι γαρ τα ορθα φρονειν μη φρονουντες δε ως δει,
αλλα την αρετην μεν εξωθεν σχηματι μονωι περικειμενοι διχηι τμηθησονται κατα την
φοβεραν ημεραν της κρι σεως, η εστιν απο του πνευματος εις το διηνεκες αλλοτριωσις·
νυν μεν γαρ ει και μη ανακεκραται τοις αναξιοις, αλλ' ουν παρειναι πως δοκει τοις
απαξ εσφραγισμενοις την εκ της επιστροφης αυτων σωτηριαν αναμενων. τοτε δε εξ
ολης της βεβηλωσασης αυτου την χαριν ψυχης αποτμηθησεται και μετα των υποκριτων
το μερος αυτου τεθησεται. υποκριτας δε φησι τους τα ορθα μεν διδασκειν πειρωμενους,
δι' ων δε ποιουσιν καταβλαπτοντας πλειω τους μαθητευομενους. επι τοινυν, φησιν,
των ου κατα το δεον χρησομενων εν τωι παροντι βιωι τηι εγχειρισθεισηι αυτοις
λειτουργιαι παρα κυριου ου μονον ου προσθησει ετεραν, αλλα και την ηδη μετουσιαν
αυτοις εγγενομενην του πνευματος, ου ετυχον προς εκ κλησιαστικην λειτουργιαν
προχειρισθεντες, αφελομενος, ουτως αυτους παραδωσει τηι κολασει· ου γαρ οιον τε συν
τωι πνευματι παραδοθηναι τινα εις κολασιν· ου γαρ σωματικην υποφαινει τομην, αλλα
την της υιοθεσιας του πνευματος γυμνωσιν. κολαζονται τοινυν ανθ' ων εγελων,
βρυξουσι δε "τους οδοντας" λογιζομενοι το τελος του πονου και την υπερβολην της
278 Mt 24, 51 Τι εστιν το διχοτομηθηναι, εξετασωμεν. οτε γεγονεν εν
κολασεως.
αρχαις ο Ἀδαμ, το εντελεστατον καλλος αποδιδους τηι φυσει ο θεος μετοχον αυτον
αποτελει του ιδιου πνευματος· "ενεφυσησε" γαρ "εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης"·
το γαρ αληθως ζωοποιουν το πνευμα εστι της ζωης, τουτ' εστι Χριστου. επειδη δε
παρωλισθεν εξ απατης εις αμαρ τιαν, απενοσφισθη το πνευμα. ευδοκησαντος δε του
θεου και πατρος "ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι Χριστωι" και εις το αρχαιον ανα
κομισαι καλλος την των ανθρωπων φυσιν, απελαβομεν δια της χαριτος, οπερ η της
αμαρτιας παρεισδρομη ημας εζημιωσεν· ενεφυσησε γαρ
Χριστος ημιν μετα την
αναστασιν και εις το αρχαιον ημας ανακαινιζων καλλος· "λαβετε" φησι "πνευμα
αγιον". ενουται τοιγαρουν ημιν το πνευμα· "ο κολλωμενος" γαρ "τωι κυριωι εν πνευμα
εστιν". ουκουν εν τοις κατ' ευσεβειαν σπουδασμασι καταληφθεντες επι του τελους το
πληρες απολαμβανομεν, ως εν αρραβωνος ταξει το πνευμα νυν εχοντες,
κατηγορουμενοι δε εν αμαρτιαις και αυτον ζημιουμεθα τον αρραβωνα του πνευματος·
αποτεμνεται γαρ και απανισταται ωσπερ κατα τον της κρισεως καιρον. και ταυτην ειναι
φαμεν, ην ενθαδε φησι διχοτομησιν· ου γαρ οιον τε συν τωι πνευματι δοθηναι τινα εις
κολασιν. 279 Mt 24, 51 Ἐν τωι καιρωι της συντελειας αφαιρειται το πνευμα το αγιον· ου
γαρ οιον τε συν τωι πνευματι δοθηναι τινα εις κολασιν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

280 Mt 25, 1–13 Παρθενοις παρεικαζει τους των λαων ηγουμενους· ασπιλον
δει ειναι τον ιερουργον ψυχηι τε και σωματι καθως και ο Παυλος φησιν, "ινα ηι αγια
και σωματι και τωι πνευματι". επειδη δε τον απαντα βιον εθος τηι γραφηι εις πεντε
διαιρειν, εκαστωι καιρωι απονεμει και οσιας και μωρας ψυχας ως εκαστου καιρου
εχοντος σοφους και ευηθεις, δικαιους και αδικους. εν ωι δε πασαι εξηλθον συν ταις λαμ
πασι, δεικυσιν, οτι πασαι αι ψυχαι κατεφωτισθησαν υπο του θεου φυ σικοις τε και
εμφυτοις νομοις, αλλα μην και τοις δια Μωσεως γραπτοις νομοις. και παντες εξηλθον
εις συν αντησιν τωι νυμφιωι αντι του παν τες προεθεντο αρεσαι τωι θεωι και συναφθηναι
πνευματικως τωι νυμ φιωι τωι ενσπειροντι εν ταις καρδιαις των πιστων παν ειδος
αρετης, διο και νυμφιος καλειται. πλην αδια κριτως τινες καιπερ εχοντες τον εκ θεου
φωτισμον ουκ ηνεσχοντο επι εικως ζησαι, οπερ εποιησαν αι συνεται ψυχαι, δι' εργων
αγαθων επι πλεον ποιουντες εκλαμπειν την εσωθεν δοθεισαν αυτοις εκ θεου
φωτιστικην χαριν και ωφελουντες και εαυτους και ετερους εις δοξαν θεου. ελαιον
νοητεον την φιλερ γιαν την αγαθην, ο ουκ εχουσιν οι
αργοι, ου μη οντος επι το
ακαλλε στερον μεταβαινει ο εν ημιν θειος φωτισμος. υπνωι δε παρεικαζει και
νυσταγμον αποκαλει τον της σαρ κος θανατον, ος εξ αναγκης προ επερχεται φρονιμοις
τε και ασυ νετοις, ους ανιστησιν η των αγγε λων σαλπιγξ κατα τον της παρου σιας του
Χριστου καιρον· παντες γαρ ανιστανται καταργηθεντος του θανατου, καλοι τε και
κακοι, και παντες ευτρεπιζονται εις απολογιαν του κριτου, οπερ εστιν διακοσμησαι
τας λαμπαδας εκαστου τον ιδιον αναλογιζομενου βιον. των δε φαυ λων μηδεν
επιφερομενων αρχεται στυγναζειν η ψυχη και οιονει κατα σβεννυσθαι και εις
παραφροσυνην χωρειν, ωστε οιηθηναι αυτους δια της ετερων αρετης ελεηθηναι. διο
αποδοκιμαζονται λεγοντων εκεινων μηποτε ουκ αρκεσηι ημιν και υμιν· μολις γαρ
αρκεσει προς σω τηριαν ψυχης η εκαστου αρετη δια το πολλα πταιειν και τους αγαν
επιεικεις. αλλα πορευεσθε προς τους πωλουντας, οιτινες εισιν προφηται, αποστολοι,
ευαγγελισται, δι' ων τις μανθανει την αρετην εργαζεσθαι, και ορθοι διδασκαλοι των
ορθων δογματων. των δε ετοι μως απελθοντων ουκ ειασεν ο και ρος των βεβιωμενων
ποιουμενος εξετασιν ουκ αρχην διδους εργασιας. Ἐπειδη τον απαντα βιον εθος τηι
γραφηι εις πεντε διαιρειν, εκαστωι καιρωι απονεμει και οσιας και μωρας ψυχας. εν ωι
δε πασαι εξηλθον συν ταις λαμ πασι, δεικνυσιν, οτι πασαι αι ψυχαι κατεφωτισθησαν
υπο θεου τωι φυσικωι και τωι γραπτωι νομωι. πλην τινες τον εκ θεου φωτισμον ουκ
ηνεσχοντο επι εικως ζησαι, τινες δε δι' εργων αγαθων επι πλεον ποιουσιν εκλαμπειν
την εκ θεου δοθεισαν αυτοις φωτιστι κην χαριν και ωφελουσιν και εαυ τους και
ετερους εις δοξαν θεου. ελαιον δε νοητεον την αγαθην φιλεργιαν, ου μη οντος επι το
ακαλλε στερον μεταβαινει ο εν ημιν θειος φωτισμος. υπνωι δε και νυσταγμωι
παρεικαζει τον της σαρκος θανατον, ος εξ αναγκης πασιν επεισιν, ους ανιστησιν η
των αγγελων σαλπιγξ καταργηθεντος του θανατου, και παντες ευτρεπιζονται εις
απολογιαν· τουτο γαρ εστι το διακοσμησαι τας λαμπαδας εκαστου τον ιδιον
αναλογιζομενου βιον. των δε φαυ λων αρχεται στυγναζειν η ψυχη και οιονει εις
παραφροσυνην χωρειν, ωστε οιηθηναι αυτους δια της ετερων αρετης ελεηθηναι. διο
αποδοκιμαζονται· μολις γαρ αρκεσει προς σωτηριαν η εκαστου αρετη δια το πολλα
πταιειν και τους αγαν επιεικεις.
οι δε πωλουντες εισιν οι των ορθων δογματων
διδασκαλοι, δι' ων τις μανθανει την αρετην. ωνησασθαι δε ητοι διδαχθηναι ο καιρος
ουκ ειασεν των βεβιωμενων ποιουμενος εξετασιν ουκ αρχην διδους εργα σιας·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

εργασιας ο παρων καιρος, ο δε μελλων ανταποδοσεως.
281 Mt 25, 6–9 Αι ψυχαι
αμελουσαι της αρετης μαραινονται τε και οιονει κατα σβεννυνται και εις
παραφροσυνην χωρουσιν οιηθεισαι εν τηι δευτεραι παρουσιαι του σωτηρος δυνασθαι
σωθηναι ανευ της των αρετων εργα σιας. διο και αποδοκιμαζονται υπο των φρονιμων
λεγουσων προς αυτας· μηποτε ουκ αρκεσηι ημιν τε και υμιν· τουτο γαρ υποσημαινει
ενταυθα το μολις ποτε δυνασθαι σωθηναι τινα δια της οικειας αρετης, ου μην δια της
των ετερων· μωρον γαρ το μη εργαζομενον τινα μισθον ειληφεναι της εργασιας. 282
Mt 25, 11–12 ∆ια ουν την παρρησιαν της παρθενιας αιτουσιν ανοιγηναι αυταις. και
ουκ ανοιγει, οτι κατα καιρον ουκ επεμελησαντο αυτων. και τουτ' εστιν το ουκ οιδα
υμας· τουτους γαρ οιδεν, οιτινες ου μονον πιστιν ενδεικνυνται, αλλα και εργα εχουσιν·
οι δε τωι θατερωι πολιτευσαμενοι ουδε εν γνωσει ποτε γεγονασι του νυμφιου. 283 Mt
25, 14–30 Ἄνθρωπος μεν οικοδεσπο της ο τουδε του παντος δημιουργος τε και κυριος.
αποδημιαι δε παρει καζει της παραβολης ο λογος ητοι την εις ουρανους αναβασιν του
Χριστου ηγουν το αφανες τε και αποπτον της θειας φυσεως. υπαρ χοντα δε νοητεον
θεου τους εν εκαστηι χωραι τε και πολει πιστευ σαντας εις αυτον. δουλους δε αυτου
καλει ους κατα καιρους ο Χριστος στεφανοι τωι της ιερωσυνης καυ χηματι· ο γαρ
θεσπεσιος γραφει Παυλος· "ουχ εαυτωι τις λαμβανει την τιμην, αλλ' ο καλουμενος υπο
του θεου". τουτοις παραδιδωσιν τους υπ' αυτωι γεγονοτας χαρισμα πνευματικον
εκαστωι διδους, ως αν εχηι γνωμης και επιτηδειοτητος. ταυτην ειναι φαμεν την των τα
λαντων διανομην ουκ εν ισωι με τρωι τοις οικεταις χορηγουμενων δια το της διανοιας
εξηλλαγμενον. ευθυς δε απελθοντες ειργασαντο, φησιν, του ευθυς ημιν ενθαδε ση
μαινοντος, οτι μελλησμου τινος διχα πρεποι αν εργαζεσθαι τα θεου. οι γε μην οκνωι και
αργιαι κατεσχη μενοι εν εσχατοις εσονται κακοις. κατεχωσε γαρ, φησιν, το δοθεν αυτωι
ταλαντον εν τηι γηι, τουτ' εστιν απρακτον τε και ετεροις ανωφελες εν εαυτωι ετηρησεν
το χαρισμα. αφαιρειται τοιγαρουν απ' αυτου το ταλαντον και τωι πλουτουντι
δοθησεται· απαναστησεται γαρ των τοιουτων το πνευμα και των θειων χαρισματων η
δοσις, τοις δε
φιλεργησασι πλουσιωτερα τις εσται
χαρισματων επιδοσις.
Οικοδεσποτης ενταυθα εστιν ο δεσποτης Χριστος ως δημιουργος παντων και κυριος.
αποδημια δε αυτου η εις ουρανους αναβασις. εστι δε και αλλως ειπειν· ως γαρ αορατος
τηι κτισει υπαρχων και υφ' ημων αμαρτανοντων μη ορω μενος αποδημων λεγεται παρα
τηι γραφηι. υπαρχοντα δε αυτου εισιν οι εν εκαστηι χωραι πιστοι.
284 Mt 26, 18 Ἵνα μη "προ της εορτης του πασχα" τοις φονευσιν αυτον ο προ
δοτης παραδωι, ου διαμεμηνυκεν ο σωτηρ η τον οικον η τον ανθρωπον, παρ' ωι το πασχα
πεπληρωκεν. 285 Mt 26, 18 Ειπων τον δεινα ου δηλοι ονομα ιδικως, αλλα πλαγιως
δηλοι τινα των αγιων· αρμοζει γαρ και επι παντος αγιου ο λογος, ος πρωτον μεν
δεχεται τους μαθητας του κυριου, ευαγγελιστας, αποστολους προομαλι ζοντας αυτου
την ψυχην, ειθ' ουτως και αυτον τον Χριστον, ος ου κληθεις αλλ' αυτοματος ηξει συν
τωι αγιωι πνευματι οικων παρ' εκεινωι, παρ' ωι οραι το αγιον βαπτισμα· τουτο γαρ δηλοι ο
ανθρωπος ο το "κε ραμιον βασταζων του υδατος", ως φησιν Μαρκος και Λουκας. 287
Mt 26, 23 Ου δηπου νοησομεν εκ τουτου των μεν αλλων ουδενα μαθητων, μονον δε
τον Ἰουδαν εμβαψαι το ψωμιον εν τωι τρυβλιωι μετ' αυτου. οιμαι δε εγωγε τοιαυτην
εχειν διανοιαν το ειρημενον· βουλεται γαρ ειπειν κατα γε το εικος, οτι προδοτης εσται ο
εμβαψας μετ' εμου την χειρα εν τωι τρυβλιωι, τουτ' εστιν ο συνδειπνητης και συνεστιος
και τραπεζης και αλων κοινωνος τε και μετοχος· ουτω γαρ αυτον και δια φωνης του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

μακαριου ∆αβιδ ηιτιατο λεγων· "συ δε, ανθρωπε ισο ψυχε, ος επι το αυτο εγλυκανας μοι
εδεσματα". και παλιν· "ο εσθιων αρτους μου, εμεγαλυνεν επ' εμε πτερνισμον". αυτο δε
τουτο σαφεστερον ο Ἰωαννης εποιησεν· εφη γαρ ειρηκεναι τον κυριον, οτι "εκεινος
εστιν, ωι εγω βαψας δωσω το ψωμιον". 288 Mt 26, 24 Ουχ ως οντος τινος η αγαθου
η φαυλου τυχον τοις ουπω γενο μενοις εξω αισθησεως ουσιν (ετι κομιδηι ευηθες το
ουτω νοειν), αλλ' οτι τοις μελλουσιν αθλιοτητος απασης εισω πεσειν, ει προς το ειναι
εμπαρενεχθειεν υπο θεου, πολυ δηπου και ασυγκριτως αμεινων η ανυπαρξια. 289 Mt
26, 26–28 Ευχαριστει ο κυριος λαβων το ποτηριον, τουτ' εστιν εν σχηματι προσευχης
διαλεγεται τωι θεωι και πατρι κοινωνον ωσπερ αυτον και συνευδοκητην αποφαινων της
δοθησομενης ζωοποιου ευλογιας ημιν, αμα δε και ημιν τυπον διδους πρωτον
ευχαριστειν και ουτω κλαν τον αρτον και διαδιδοναι. διο και ημεις επ' οψεσι θεου τα
προειρημενα τιθεντες δεομεθα εκτενως εις ευλογιαν ημιν μεταπλασθηναι την πνευμα
τικην, ινα μετασχοντες αυτων αγιασθωμεν σωματικως και πνευματικως. δεικτικως δε
ειπε τουτο μου εστιν σωμα και τουτο μου εστιν το αιμα, ινα μη νομισηις τυπον ειναι τα
φαινομενα, αλλα δια τινος αρρη του ενεργειας του παντα ισχυοντος θεου μεταποιεισθαι
εις σωμα και αιμα Χριστου κατα το αληθες τα παρενηνεγμενα, ων μετασχοντες την
ζωοποιον και αγιαστικην δυναμιν του Χριστου εισδεχομεθα· εδει γαρ αυτον δια του
αγιου πνευματος εν ημιν θεοπρεπως συνανακιρνασθαι ωσπερ τοις ημετεροις σωμασι
δια της αγιας σαρκος αυτου και του τι μιου αιματος. α δη και εσχηκαμεν εις ευλογιαν
ζωοποιον ως εν αρτωι τε και οινωι, ινα μη αποναρκησωμεν σαρκα τε και αιμα
προκειμενα βλεποντες εν αγιαις τραπεζαις εκκλησιων· συγκαθισταμενος γαρ ο θεος
ταις ημετεραις ασθενειαις ενιησι τοις προκειμενοις δυναμιν ζωης και μεθιστησιν αυτα
προς ενεργειαν της εαυτου ζωης. και μη αμφιβαληις, οτι τουτο εστιν αληθες αυτου
λεγοντος εναργως τουτο μου εστιν το σωμα και τουτο μου εστιν το αιμα, δεχου δε
μαλλον πιστει του σωτηρος τον λογον· αληθεια γαρ ων ου ψευδεται. 290 Mt 26, 26–
28 Μετα το εξελθειν τον Ἰουδαν παραδιδωσιν ο σωτηρ τοις ενδεκα το σωτηριωδες
μυστηριον· επειδη γαρ μικρον υστερον εμελλεν ο Χρι στος αναστας μετα της ιδιας σαρ
κος αναφοιτησαι προς τον πατερα, ινα την του σωματος αυτου παρ ουσιαν εχωμεν–
ανευ γαρ της παρουσιας του Χριστου αδυνατον σωθηναι ανθρωπον και απαλλα γηναι
θανατου και αμαρτιας μη συν ουσης ημιν της ζωης–εδωκεν ουν ημιν το ιδιον σωμα τε
και αιμα, ινα δι' αυτων και το της φθορας καταλυηται κρατος, ενοικιζηται δε ταις
ημετεραις ψυχαις δια του αγιου πνευματος, και γενωμεθα αγιασμου μετοχοι και
ουρανιοι αν θρωποι και πνευματικοι χρημα τισωμεν. Ἐπειδη μετα την αναστασιν
εμελλεν ο Χριστος αναληφθηναι προς τον πατερα μετα σωματος, δια τουτο δεδωκεν
ημιν το ιδιον σωμα τε και αιμα, ινα ενοικιζομενη εν ημιν η αυτου σαρξ και το αιμα
ποιησηι ημας αγιους και της αθανα σιας μετοχους. 291 Mt 26, 29 Ἕως αυτο πινω
καινον εν τηι βασιλειαι· του οινου ποσις ου χρειαν αποπληροι μονον, αλλα και
πανποικιλην ηδονην τηι αισθησει προσφερει. μετα δε την εκ νεκρων αναστασιν
αποτιναχθεισης της φθορας των ανθρωπινων σωματων και αυτη των πραγματων η
φυσις προς καινοτητα μετοισθησεται, ωστε και αυτην ημων την ευφροσυνην ειναι
καινην. σωφροσυνης δε συμβολον το εξ οινου κραμα, ο και γενησεσθαι φησιν καινον·
και ουτι που παντως το πομα φησιν εσεσθαι καινον, αλλα το εξ αυτου συμβαινον, τουτ'
εστιν την ευφροσυνην· αναχωρησει γαρ μετα την αναστασιν η ανθρωπου φυσις της
αυτου συνηθους και γηΐνης τερψεως, μεταχωρησει δε προς καινοτητα τρυφης αυτου
δηλον οτι του παντων σωτηρος ημων Χριστου. την εμφυτον και ιδιαν ευφρο συνην ταις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

των σεβομενων αυτον ενιεντος ψυχαις και αναλογως τοις εκαστου μετροις
διανεμοντος· οτι δε εν ευφροσυναις εσομεθα νοηταις, ο
θειος ημας ∆αβιδ
πληροφορησει λεγων· "ως επληθυνας το ελεος σου, ο θεος· οι δε υιοι των ανθρωπων εν
σκεπηι των πτερυγων σου ελπιουσιν. με θυσθησονται απο πιοτητος και τον χειμαρρουν
της τρυφης ποτιεις αυτους". η σοφια δε παλιν "τον εαυτης οινον εις κρατηρα
κερασασα" και προθεισα τους αρτους· "ελθατε", φησιν, "φαγετε των εμων αρτων και
πιετε οινον, ον κεκερακα υμιν". 292 Mt 26, 31 Ἐταραχθησαν οι μαθηται ουχ ως
ελαφροι τινες, αλλ' οτι πολλης εγεμεν αποριας το πραγμα και δυσκαταληπτος ην η
γνωσις του μυστη ριου τουτου, πως ο τους νεκρους αναστησας και μυρια ποιησας σημεια
υπερ ανθρωπον εις ουτως ατιμον παρεδοθη θανατον. ουτος δε ην ο δια του προφητου
ειρηκως "παταξω τον ποιμενα". διο και ο ∆αβιδ φησιν προς τον πατερα, "οτι ον συ
επαταξας, αυτοι κατεδιωξαν". πλην ου παντη τουτο και παντως γεγονεν βουλησει του
πατρος, αλλ' ηθελε μεν μη παθειν αυτον, ειγε προσεδεξαντο οι Ἰουδαιοι. επειδη δε ου
προσηκαντο, αλλ' ηθελησαν φονευσαι, συγκατεθετο ο πατηρ τωι υιωι τουτο παθειν
ελομενωι. διο και λεγεται, οτι ο πατηρ επαταξε "τον ποι μενα", επειδηπερ ειασεν αυτον
παθειν δυναμενος κωλυσαι μη παθειν. ουτω δε νοητεον και το ειρημενον προς Πιλατον
υπο Χριστου, οτι "ουκ ειχες εξουσιαν ουδεμιαν κατ' εμου, ει μη ην σοι δεδομενον
ανωθεν", αντι του μη συνηινεσεν ο πατηρ ελομενωι μοι παθειν. 293 Mt 26, 32 Ουκ
αφηκε τους μαθητας μεχρι των σκυθρωπων μειναι, προ αναγγελλει δε την αναστασιν
λυων αυτων την λυπην και επαγγελλεται προλαμβανειν αυτους εις την Γαλιλαιαν, δι'
ου σημαινει, οτι μελλει αποφοιταν των Ἰουδαιων και εις τα εθνη μεταχωρειν. ουκ απ'
ουρανου φαινεται ευθεως–διο και εκει εφανη. 294 Mt 26, 37–38 λυπειται δε ως
ανθρωπος και τα της ψυχης και τα του σωματος ιδια ποιειται ο απαθης. επειδη τα της
ανθρωποτητος κοινα εστιν αυτωι, ωσπερ και τα μονηι τηι θεοτητι πρεποντα κοινα πως
γεγονε τηι σαρκι δια την αρρητον και ανεκφραστον ενωσιν, και μη σκανδαλιζετω τινα
το συμβαν· η γαρ προς σαρκα συνοδος του λογου παθουσα τα εαυτης βε βαιωσει καλως
εν ημιν της ενανθρωπησεως το μυστηριον. 295 Mt 26, 39 Ποτηριον εν τουτοις την δια
του θανατου κατακαρωσιν αποκαλει και την οιονει προς υπνον κατακοιμιζουσαν
μεθην. το γε μην παρ αιτεισθαι πιειν αυτο, τουτ' εστιν το μη σφοδρα καθ' ηδονην
ποιεισθαι το παθειν, της των σταυρωσαντων δυσσεβειας κατηγορει· ου γαρ δηπου
φαιεν ως επειπερ ειλετο παθειν υπουργοι μαλλον ημεις του θεληματος· διελεγξει γαρ
αυτους ψευδομυθειν ελομενους η παραιτησις. 296 Mt 26, 42–44 Ἐπιτεινει την
προσευχην και δια των αυτων εξυφαινει λογων υποτυπωσιν και υπογραμμον τα καθ'
εαυτον ημιν παρατιθεις· οιμαι γαρ δειν ουχι μιαν ημας το κατα προθυμιαν <προσευχην
προσαγειν>, προσιεναι δε μαλλον συχνως και ταυτολογουντας ουκ ερυθριαν αχρις αν
ημιν εις περας εξοιχοιτο τα αιτηματα· δια γαρ τουτο και τριτην ευχην περι των αυτων
εποιειτο Χριστος καιτοι μαλα σαφως την του θεου και πατρος επισταμενος βουλησιν·
μαλλον δε δια του τριτου εβεβαιου, οτι ανθρωπος γεγονεν. 297 Mt 26, 47–50 Ταχα
που ωιηθη ο Ἰουδας δυνασθαι λαθειν φιλημα μεν προτεινων εις τυπον αγαπης, ανοσιων
δε σκεμματων μεστην εχων την καρδιαν. ουκουν ως εκ μεθης προσερχεται τωι Χριστωι
δολου και αγαπης οργανον την εξαιρετον αρετην αποφαινειν προσδοκων, προσετιθει
δε και το χαιρε ραββι. χαιρε λεγεις τωι παγιδευθεντι προς θανατον δια σου; ουδε το
σχημα της προδοσιας αισχυνηι; αλλ' ην εντευθεν ιδειν, οτι τον ψευστην εχων εν εαυτωι,
τουτ' εστιν τον σαταναν και χαιρε λεγων εψευδετο. και το φιληθηναι κατεδεξατο ο
Χριστος–και της ημεροτητος θηριου παντος χαλεπωτερος γεγονεν. 298 Mt 26, 53
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

∆ωδεκα ειπε λεγεωνας· αντι υμων λεγων των δωδεκα μαθητων, ωστε ου της υμων
επικουριας δεομαι· ου γαρ κεχρημαι τηι εξουσιαι, αλλ' εκδιδωμι εμαυτον τοις Ἰουδαιοις,
επειπερ τουτο εσομενον προανηγγειλαν αι γραφαι, οτι ταυτα μελλουσιν οι Ἰουδαιοι
ποιειν.
299 Mt 26, 55 Ἆρα ουν αιτιαται Χριστος τους των Ἰουδαιων καθηγητας, οτι μη
προωρον αυτωι την του θανατου παγην εσκευαζον; ου τουτο βου λεται δηλουν, αλλ' οτι
εξον υμιν καθ' ημεραν εν τωι ιερωι διδα σκοντα κατασχειν, ουκ εκρατησατε· εταμιευομην
γαρ μαλλον το χρηναι παθειν καιρωι τωι προσηκοντι. ου τοινυν της Ἰουδαιων μανιας
καται τιωμενος ταυτα ο Χριστος εφη, ουτε μην επιπληττει το βραδος αυτων προς
μιαιφονιαν, οτι δη παροντα και ορωμενον ουκ εν αρχαις κατε σχηκασιν· διελεγχει δε
μαλλον ως ου της ενουσης αυτοις ισχυος εργον η συλληψις, αλλα της αυτου
βουλησεως του το αβουλητον παθος οικονο μικως παραδεξαμενου και ποιησαμενου
θελητον. ουκ επειπερ ην το πα θειν αγαθον, αλλ' οτι τα εξ αυτου συμβαινοντα την
ανθρωπου φυσιν ανακομιζειν εμελλεν εις το απ' αρχης δεικνυς, οτι της αυτου συγχω
ρησεως εργον ην το ελειν. 300 Mt 26, 63–65 Ἔφη που δια Μωυσεως ο των ολων θεος·
"εαν ψυχη αμαρτηι και ακουσηι φωνην ορκισμου, και ουτος μαρτυς η εωρακεν η
συνειδεν, εαν μη αναγγειληι", φησιν, "ληψεται την αμαρτιαν". επεγραφετο τοινυν
παρανομιας εγκλημα τισιν, ει μηδεν απολογοιντο, φωνην ακουοντες ορκισμου. δια
τουτο πανουργως ορκιζει τον κυριον ο Καιαφας, ιν' ει βουλοιτο και μετα τουτο σιωπαν,
ως παρανομησαντα κατακρινοι, ειδως, οτι ορκωθεις και σιωπησας ενοχος εγενετο
τιμωριαι τηι απο του νομου· ει δε ειπηι το αληθες, ως ψευδοχριστον αυτον φονευσωσιν
ως λεγοντα εαυτον θεον ουδεν πλεον εχοντα των λοιπων ανθρωπων κατα την σαρκα
και το ορωμενον. διο ο Χριστος ειπε· συ ειπας αντι του το σον ωμολο γησε στομα
λοιπον. ινα δε φορτικωτεραν αυτοις την δικην εργασηται, την επι γε φημι τωι μη
πιστευειν εις αυτον βουλεσθαι, παλιν αυτοις εναργη την αυτου καθιστησι δοξαν ειπων·
οψεσθε απ' αρτι τον υιον του ανθρωπου καθημενον εκ δεξιων της δυναμεως του θεου.
εν ειδει, φησιν, τωι καθ' υμας γεγονοτα εμε τον υιον τηι φυσει και αληθως του θεου
και πατρος εν τωι μηδενι πεποιησθε λογωι, και επειδη αμα θιας εις τουτο καταβεβηκατε,
ωστε το αυτου τε και το εμον ουκ ιστε μυστηριον, καιτοι νομομαθεις οντες, αναγκαιως
εκεινο φημι, οτι της κατ' εμου δυσσεβειας βραχυς υμιν και διεσταλμενος εδοθη καιρος
μεχρι του τιμιου σταυρου· μετα τουτο γαρ ευθυς εις την εαυτου παλινδρο μησω τιμην,
αναβησομαι προς δοξαν την εν αρχαις, συνεδρος εσομαι τωι θεωι και πατρι και μετα της
σαρκος. ταυτα λεγοντος του Χριστου ο Καιαφας διερρηξεν τα ιματια αυτου λεγων·
εβλασφημησεν. τουτο δε εποιησε σφοδροτεραν την κατηγοριαν ποιων και το λεχθεν
επαιρων δια του πραγματος. καιτοι ποια βλασφημια αυτη–ουτος μαλιστα και ελαμψε
και ενικησε κατα κρατος. 301 Mt 26, 67–68 Πρεποι αν ειπειν οπερ εφη τις των αγιων
προφητων· "εξεστη ο ουρανος επι τουτωι και εφριξεν επι πλειον σφοδρα, λεγει" ο
"κυριος" ο των ολων θεος, ο βασιλευς των βασιλευοντων και κυριος των κυ
ριευοντων· ως εις εξ ημων ατιμαζεται και διακαρτερει τυπτομενος και τον εκ των
ασεβων υπομενει γελωτα τυπον ημιν της εις ακρον ανεξι κακιας αυτου παρατιθεις· ο
γαρ "εξεταζων καρδιας και νεφρους" ο προφητειας απασης δοτηρ πως αν ηγνοησε τις
εστιν ο παισας αυτον;
302 Mt 27, 11 Προσηγαγον Πιλατωι τον Ἰησουν· παρεδοθησαν και αυτοι ταις
Ῥωμαιων στρατιαις. και πεπληρωται τα δια των αγιων προφητων επ' αυτοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

προαπηγγελμενα· ο μεν γαρ φησιν· "ουαι τωι ανομωι· πονηρα κατα τα εργα αυτου
συμβησεται αυτωι". ο δε· καθως "εποιησας, ουτως εσται σοι· το ανταποδομα σου
ανταποδοθησεται εις την κεφαλην σου". 303 Mt 27, 21–26 Μεγας ελεγχος ταυτα των
Ἰουδαιων ληιστην και φονεα ελομενων μαλλον η τον Χριστον· τοσουτον αυτοις εμελε
του δικαιου και ουτως
δια την οσιοτητα κατηγορουν Χριστου· και του κρινειν
λαχοντος ελευ θερουντος αυτον θανατου ψηφον υποστηναι παρακαλουσιν τον πασης
ευσεβειας καθηγητην και διδασκαλον, <και> ινα ετι φορτικωτεραν υπο μεινωσι την
κολασιν, ανεκραγον λεγοντες· "αιρε τουτον, απολυσον ημιν τον Βαραββαν". ιδου δη
σαφως "τον αγιον και δικαιον ηρνησαντο" καθα φησιν ο μακαριος Πετρος "και ᾔτησαν
ανδρα φονεα χαρισθηναι" αυτοις, ινα της εκεινου μεριδος εσονται κοινωνοι. 304 Mt
27, 24 Ἀμελησας της ορθης και δικαιας κρισεως ο Πιλατος ουδε ελο γισατο εκδουναι
αναιτιον εις θανατον καιπερ κυριος ων του εξελεσθαι αυτον· και νιπτεται τας χειρας
υπονοησας εαυτον δια τουτου της αμαρ τιας ελευθερον, οπερ εστιν μωρον εννοησαι.
ταχα δε ως εθνικος ενο μιζεν, οτι αρκει αυτο προς καθαιρεσιν αμαρτηματων το υδωρ.
305 Mt 27, 25
Ταυτην αυτων την ανοσιαν καταβοην ηιτιατο λεγων ο κυριος δια
φωνης Ἰερεμιου· "εγκαταλελοιπα τον οικον μου, αφηκα την κληρονο μιαν μου <εδωκα
την ηγαπημενην ψυχην μου εις χειρας εχθρων αυτης. εγενηθη η κληρονομια μου> εμοι
ως λεων εν δρυμωι· εδωκεν επ' εμε την φωνην αυτης, δια τουτο εμισησα αυτην". εφη δε
που περι της των Ἰου δαιων ανοσιοτητος και ο προφητης Ὠσηε· "ουαι αυτοις, οτι απεπη
δησαν απ' εμου· δειλαιοι εισιν, οτι ησεβησαν εις εμε· εγω δε ελυτρω σαμην αυτους,
αυτοι δε κατελαλησαν κατ' εμου ψευδη. πεσουνται εν ρομφαιαι οι αρχοντες αυτων δι'
απαιδευσιαν γλωττης αυτων". 306 Mt 27, 32 Ἄγεται μεν ο σωτηρ επι το σωτηριον
παθος. Σιμωνι δε Κυρη ναιωι επεθηκαν τον σταυρον αυτου. ετερος δε των αγιων
ευαγγελιστων
και αυτον εφη τον Ἰησουν "βαστασαι" το ξυλον. αληθη δε παντως
αμφοτερα· ηνεγκε μεν γαρ τον σταυρον ο σωτηρ, κατα μεσην δε πως την οδον
υπαντησαντες τον Κυρηναιον κατεσχηκασιν και μετεθηκαν επ' αυτον <τον> σταυρον.
ειρηται γαρ περι αυτου δια φωνης Ἠσαιου, οτι "παιδιον εγεννηθη ημιν, υιος και εδοθη
ημιν, ου η αρχη επι του ωμου αυτου"· αρχη γαρ αυτου γεγονεν ο σταυρος, δι' ου
βεβασιλευκε της υπ' ουρανου, ειπερ εστιν αληθες, οτι "μεχρι θανατου" γεγονεν
"υπηκοος, θανατου δε σταυρου, διο και ο θεος αυτον υπερυψωσεν". 307 Mt 27, 33
Περι του κρανιου τοπου ηλθεν εις ημας, οτι Ἑβραιοι παρα διδοασιν το σωμα του Ἀδαμ
εκει τεθαφθαι και επει "εν τωι Ἀδαμ παντες" αποθνηισκουσιν, ανεστη και ο Ἀδαμ και "εν
Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται". 308 Mt 27, 38 Ειδες πως ο των ολων γενεσιουργος
και κυριος την αυτου φυσιν επανορθοι· ταυτην γαρ εις το εν αρχαις αναφερων δια του
γενεσθαι καθ' ημας δι' ημας τα ημων υπερ ημων υπεμεινε παθη. απηρτημενωι δε του
σταυρου συνεκρεμαντο αυτωι δυο ληισται και υβρις μεν ομολογου μενως το γε ηκον εις
τον των Ἰουδαιων σκοπον πλην αναμνησις προ φητειας λεγουσης· "και μετα ανομων
ελογισθη". αλλα δια των αυτου παθηματων εις ημας τρεχει τα αγαθα· αληθες γαρ, οτι
"τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν". οι δυο ουτοι ληισται τους δυο υπεγραφον λαους, ων
ο μεν μεχρι τελευτης την αγνωμοσυνην επεδειξατο και ουδε την εσχατην αιχμαλωσιαν,
ην υπο Ῥωμαιων υπεμεινεν, εις αμυναν των κατα Χριστου παροινιων ωμολογησεν
υφιστασθαι, ο δε προς αυτωι τωι τελει ουκ απεγνω της αφεσεως, αλλα το ωμον των
κακων θεολογιαι διωρθω σατο. το τε μην μεσον των ληιστων σταυρου ανασχεσθαι τον
κυριον τον εκουσιον αυτου <θανατον την> προς τους δυο λαους απεκαλυψε παρου
σιαν. προς ους εκων παρεγινετο, αμφοτερους τηι εαυτου ενανθρωπησει
βουληθεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

ανανεωσασθαι, ει και ο προτερος ως ο εις των ληιστων παρ ητησατο, "ουκ εχομεν"
λεγων "βασιλεα ει μη Καισαρα" και το αιμα το αθωιον επι την εαυτου κεφαλην
εξαιτουμενος και ως δικαιωι τωι φονωι εναβρυνομενος, αφ' ων και ουτοι κακεινος
κοινως της βασιλειας εξε πεσον. 309 Mt 27, 44 Ὁ μεν ουν εις των ληιστων ταις των
Ἰουδαιων αφιλοθεΐαις συν διαιτωμενος τους αυτους εκεινοις ηρευγετο λογους· ει γαρ
"συ ει", φησιν, "ο Χριστος, σωσον σεαυτον και ημας". ο γε μην ετερος την εναντιαν
εκεινωι βαδιζων οδον εικοτως θαυμαζεται· πεπιστευκε γαρ εις αυτον καιτοι δικης
απηρτημενης ουτω πικρας, επιτιμαι ταις των Ἰου δαιων αθυροστομιαις και ταις του
συγκρεμαμενου φωναις, ωμολογησε την αμαρτιαν, ινα δικαιοτερος φανηι· μεμαρτυρηκε
γαρ Χριστωι το ανυπαιτιον παντελως και της των σταυρωσαντων απονοιας κατηγορος
ην, ταυτηι τοι τον των αγιων ηρπασε κληρον, την ανω και εν ουρανοις απογραφην.
σταυρουμενον γαρ βλεπων βασιλεα εκαλει· τον εν ατιμιαι και παθει προσεδοκησεν
ηξειν εν δοξηι θεοπρεπει, ηρπασε την πιστιν, καιτοι ευγενως ου τεθραμμενος, ονινησι δε
και ημας <ανοιγων ημιν τους> ουρανους. 311 Mt 27, 45 Το σκοτος εφ' ολην την γην
εγενετο απο ωρας εκτης εως ωρας ενατης του ηλιου εκλειποντος, ιν' ειδειεν, οτι αυτος
εστιν εκεινος
ο απηρτημενος του ξυλου ο συνοπλον υπερ αυτων την κτισιν λαβων,
οτε τοις Αιγυπτιοις πεπολεμηκε δι' αυτους. το ηλιακον εκλελοιπε φως και απασης της
αυτων χωρας κατεσκεδασθη το σκοτος ηλιου την α κτινα συστειλαντος και οιον ουκ
ανεχομενου πεμπειν αυτην ετι τοις γε γονοσι κυριοκτονοις. και καθ' ετερον δε τροπον
εσκοτισθαι φαμεν την Ἰουδαιων χωραν ητοι τους κατοικουντας αυτην, οτι ουκ
εισεδεξατο τον ηλιον της δικαιοσυνης και "το φως το αληθινον". 312 Mt 27, 46 Ειπεν
ο κυριος την φωνην ταυτην ως ανθρωπος, ινα κατορθωσηι τηι ημετεραι των ανθρωπων
φυσει το μετα παρρησιας λεγειν προς τον θεον, ινα τι με εγκατελιπες· μονοις γαρ τοις
καθαροις και αμαρτιας εκτος εστιν αδεες τουτο λεγειν. λεγων δε θεε μου προς τον
πατερα ουδεν υπομενει βλαβος περι την οικειαν θεοτητα και δοξαν φυσει θεος ων,
οταν ως ανθρωπος λεγηι ταυτα τα τηι ανθρωποτητι πρεποντα, επει περ και ημεις, εαν
καλωμεν τον θεον πατερα, ου παρα τουτο απεβαλο μεθα το ειναι ανθρωποι φυσει και
κτισματα θεου, καν κατα χαριν ημας ο θεος εις υιοτητα καληι δια την εις Χριστον πιστιν.
313 Mt 27, 50 Μεγα και εξαιρετον κατωρθωθη δια Χριστου ταις ημετεραις ψυχαις·
επειδη γαρ δεδικαιωμεθα δια της εις θεον πιστεως και εν αυτωι το απλημμελες η
ανθρωπου φυσις ηυρεθη πλουτησασα, κεκαι νοτομηκεν ημιν το μηκετι μεν εις ᾅδου
τρεχειν τας των σωματων απαλλατ τομενας ψυχας καθα και πρωην, πεμπεσθαι δε
μαλλον εις χειρας θεου ζωντος. και τουτο ειδως ο αγιος εφη Στεφανος· "κυριε Ἰησου,
δεξαι το πνευμα μου". και ετερος δε γραφει των αποστολων· "ωστε και οι πασχοντες
κατα το θελημα του θεου πιστωι κτιστηι παρατιθεσθωσαν τας" εαυτων "ψυχας". 314
Mt 27, 51–54 Ἐσεισθη δε και η γη την επι το κρειττον μεταθεσιν σημαι νουσα η και
δεικνυσι την κατα των εις αυτον πεπαρωινηκοτων αγανα κτησιν. το δε ραγηναι τας
πετρας σημειον εστι του την "λιθινην" των εθνων "καρδιαν" ανεωχθηναι προς
υποδοχην του ευαγγελικου σπο ρου. οι δε ανασταντες αγιοι και ο φθεντες τοις πολλοις
ου προωρον ελαβον μονοι εκεινοι το της ανα στασεως χαρισμα, αλλ' εις σημειον
γεγονεν, οτι κατηργηθη ο θανατος δια του θανατου του Χριστου. εις τουτο οιμαι και ο
νομος υπεβλεπε κελευων τον ακουσιως φονευσαντα φυγοντα αυθις επανατρεχειν εις
την πατριδα μετα τον θανατον του αρχιερεως· ο γαρ του Χριστου θα νατος την εις την
ανω Ἰερουσαλημ ανοδον τοις υπευθυνοις ημιν απε δωκεν. Ἐσεισθη η γη σημαινουσα
την επι το κρειττον μεταθεσιν των πραγματων καν την αγανακτησιν δεικνυηι του θεου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

κατα των πεπαρ ωνηκοτων εις αυτον. το δε ραγη ναι τας πετρας τας των εθνικων
ψυχας ανεωχθηναι δηλοι εις το παραδεχεσθαι την του Χριστου πιστιν. οι δε
ανασταντες των αγιων και οφθεντες πολλοις σημαινουσιν, οτι κατηργηθη ο θανατος
δια του θανατου του Χριστου. 315 Mt 27, 51 Το διαρραγηναι το καταπετασμα σημειον
ην ουκ ασυμφανες του και αυτον μονονουχι πενθησαι τον ναον και τους εις ολεθρον
και απω λειαν κατενηνεγμενους, οι τον αυτου του ναου δεσποτην εσταυρωσαν· ισως
δε και επι δυσσεβειαι τηι κατα Χριστου δια της παρ' αυτοις συνη θειας ελεγχοντος αυτους
του συμβεβηκοτος· εθος γαρ ην Ἰουδαιοις την εσθητα περιρρηγνυσθαι βλασφημηθεντος
θεου. εοικε δε τι και ετερον των αναγκαιων εις ονησιν υπεμφαινειν ημιν το
γεγενημενον· το γαρ καταπετασμα κρυπτον εισω τα αγια των αγιων ενσταντος καιρου,
καθ' ον εδει συστελλεσθαι την του νομου σκιαν και την εν τυποις καταληξαι λα τρειαν,
ανεωιχθηναι δε τα αγια των αγιων τοις δια πιστεως της εις Χριστον δεδικαιωμενοις,
περιρρηγνυται δεικνυοντος ωσπερ αυτα του θεου τοις αξιοις, ινα λοιπον ειργοντος
ουδενος εις την εσωτεραν τρεχωσι σκηνην οι κατ' ιχνος ιοντες Χριστου. 316 Mt 27, 54
"Και οι οχλοι" δε οι παραγενομενοι εις "την θεωριαν τυπτοντες" αυτων "τα στηθη,
υπεστρεφον", ταχα που της κατα Χριστου δυσσεβειας απαλλαττοντες εαυτους δια του
των σταυρωσαντων καταβοαν, ει και μη εμφανως δια την των ηγουμενων ανοσιοτητα.
τοσαυτη του σταυρουμενου η δυναμις–του κεντουριωνος τουτου αν δρισαμενου μετα
ταυτα εν τηι πιστει. αληθης ην λεγων ο κυριος, "οταν υψωθω εκ της γης, παντας ελ
κυσω προς εμαυτον"· ιδου γαρ εν τωι τιμιωι σταυρωι υψουμενος ηρξατο του σαγηνευειν
πολλους εις επιγνωσιν αληθειας· ειλκυσε γουν τον εκατονταρχον, ειλκυσε δε και των
Ἰουδαιων τινας, οι και "τα στηθη" ετυπτον κατανυττομενοι που παντως και τοις της
διανοιας ομμασιν αναβλεποντες προς κυριον.
317 Mt 28, 1–7 Ἐπειδη το επι τωι σταυρωι δι' ημας υπομεμενηκε παθος ο κυριος
και της απαντων ζωης ανταλλαγμα την εαυτου δεδωκε σαρκα και ην εν μνημειωι
καθαπερ τις "αβοηθητος εν νεκροις ελευθερος" κατα το εν ψαλμοις υμνουμενον,
εδραμον αι γυναικες τα προς την του σωματος θεραπειαν επικομιζομεναι και αρωματων
ουσαι μεσται· ενομιζον γαρ, οτι κεισεται τοις αλλοις ομου και απομενει νεκρος εν
μνημειωι. και
μητοι θαυμασηις, ει γυναικες ηγνοουν, οτι θεος ων και ζωη το της
φθορας καταλυσει κρατος και παλινδρομησει προς ζωην, οπου και αυτοις τοις
αποστολοις ο περι της αναστασεως αυτου λογος εδοξεν ειναι ληρος τις απλως και
πραγμα κατεψευσμενον δια το μηδε αυτους ειδεναι την θεοπνευστον γραφην. ουκουν
αφικοντο μεν αι γυναικες επι το μνημα, ουχ ευρουσαι γε μην το σωμα του Χριστου της
εις αυτον αγαπης ενεκα ορωσιν αγιον αγγελον. και δη γεγονεν αυταις ευαγγελιστης και
κηρυξ της αναστασεως· μη γαρ ζητητε, φησιν, "τον" αει "ζωντα" κατα φυσιν οντα ζωην
"μετα των νεκρων· ουκ εστι" γαρ "ωδε", τουτ' εστιν εν θανατωι και μνηματι, "αλλ'
ηγερθη" οδος της εις αφθαρσιαν αναδρομης ουχ εαυτωι μαλλον, αλλ' ημιν γενομενος·
δια τουτο γαρ καθηκεν εαυτον εις κενωσιν και την προς ημας υπηλθεν ομοιωσιν, ινα
"χαριτι θεου", καθα φησιν ο μακαριος Παυλος, "υπερ παντος γευσηται θανατου" και
γενηται τουτο του θανατου θανατος και καταλυσις αρας της επενηνεγμενης τωι
πρωτοπλαστωι ποτε· τοιαυτης γαρ ελπιδος παρεσκευασεν εισω γενεσθαι ο κυριος ειπων·
αμην λεγω υμιν· "ο πιστευων εις εμε καν αποθανηι ζησεται"· ειδεναι γαρ δει ως αγγελοι
τοις ποιμεσι εν Βηθλεεμ τον τοκον ευηγγελιζοντο, και νυν λογικαι δυναμεις
κηρυττουσιν την αναστασιν. λελειτουργηκε τοινυν ο ουρανος τοις περι αυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

κηρυγμασι και περιεπουσι τον υιον αι των ανω πνευματων στρατιαι ως των ολων
δεσποτην και κυριον και οτε γεγονε σαρξ, τουτ' εστιν ανθρωπος. 318 Mt 28, 9–10
Κεκερδακε το θηλυ γενος και λυσιν ονειδισμου και καταρας ανατροπην· ο γαρ ειπων
παλαι προς αυτας "εν λυπαις τεξηι τεκνα" παυλαν αυταις δεδωκε συναντησας αυταις εν
τωι κηπωι και ειπων χαιρετε. μεθ' υπερβαλλουσης ευφροσυνης αι γυναικες αυτωι–και εις
χρηστας ελπιδας και το πεπονηκος ιωμενος. 319 Mt 28, 16–17 Ὁραις δε πως ενια
παρατρεχουσι τινες των ευαγγελιστων· το γαρ εδιστασαν ανεπτυκται σαφως παρα τωι
Ἰωαννηι δεικνυμενου του διστα σαντος, ος ην ο Θωμας· ωστε και το μνημονευσαι της
εν τηι Ἰουδαιαι επιφανειας δευτερον γενομενης πως εσχε το πραγμα. ειπεν δε, οτι αυτοις
ωφθη εν τηι Γαλιλαιαι, ο μονον δοκει μοι Ἰωαννης παραλιπειν ως αν προκειμενον αυτωι
τα λοιπα ειπειν οσακις τε ωφθη και οπου, αλλα μην και οπως σαφως εξηγουμενος. 320
Mt 28, 17 Ἄλλας λεγει ο Ἰωαννης οπτασιας, <ην> δε λεγει ωδε ο Ματθαιος ου μονον
[ην] ειδον οι ενδεκα, αλλα και οι πολλοι ως εικος. 321 Mt 28, 18 Οικονομικως ετι και
ανθρωπινωτερον εφη το εδοθη μοι· πλην βουλεται νοεισθαι, οτι την κατα παντων εχει
εξουσιαν ως θεος και αφεις το της κενωσεως μετρον εις την εμφυτον και αει προσουσαν
αυτωι δοξαν ανεδραμεν και μετα σαρκος θεος των ολων και κυριος ομολογουμενος.
λοιπον ουν λεγει εδοθη μοι ουχ ως πρωτον λαβων, οτε γεγονεν ανθρωπος, αλλ' οπερ
ειχεν αει δια το υπαρχειν εκ πατρος και φυσει θεος ως εν ανθρωπου ταξει δεχομενος.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45


