In principium Actorum
ΟΜΙΛΙΑ Προς τους εγκαταλειψαντας την συναξιν της Ἐκκλησιας, και εις
το μη παρατρεχειν τας επιγραφας των θειων Γραφων, και εις το
επιγραμμα του βωμου, και εις τους νεοφωτιστους.
αʹ. Τι τουτο; οσον προΐασιν ημιν αι εορται, τοσουτον και αι συναξεις ελαττους
γινονται. Ἀλλα μη ραιθυμωμεν ημεις οι παροντες· ελαττους μεν γινονται τωι πληθει,
ουκ ελαττους δε τηι προθυμιαι· ελαττους τωι αριθμωι, ουκ ελαττους δε τωι ποθωι.
Ἐλαττους γινονται, ινα οι δοκιμοι φανεροι γενωνται εν υμιν, και μαθωμεν, τινες
μεν συνηθειαι, τινες δε επιθυμιαι θειων λογιων παραγινονται δι' ενιαυσιου εορτης,
τινες επιθυμιαι ακροασεως πνευματικης. Πασα η πολις ην ενταυθα τηι προτεραι
κυριακηι, μεστοι οι περιβολοι, και κυματα απιοντα και επανιοντα εμιμειτο το πληθος·
αλλ' εμοι των κυματων εκεινων ποθεινοτερα η υμετερα γαληνη, εμοι του θορυβου
και της ταραχης εκεινης τιμιωτερα υμων η ησυχια. Τοτε τα σωματα ην αριθμειν
παροντα, νυν τα φρονηματα ευλαβειας γεμοντα. Ει τις την συναξιν ταυτην την
ολιγανθρωπον και το πλεον εκ πενητων συνεστηκυιαν, κακεινην την συναξιν την
πολυανθρωπον και το πλειον απο πλουσιων συγκεκροτημενην, ει τις αμφοτερας τας
συναξεις ταυτας ωσπερ εν ζυγωι και σταθμωι θελησει σταθμησαι, ευρηι αν ταυτην
καθελκουσαν. Ει γαρ ελαττους τωι αριθμωι, αλλα τιμιωτεροι εστε τηι επιθυμιαι. Ουτω
και επι των σταθμητων γινεται· εαν δεκα τις στατηρας χρυσιου λαβων εις μιαν
καταθηται πλαστιγγα, ειτα εις την ετεραν πλαστιγγα χαλκους εκατον, οι μεν εκατον
χαλκοι προς εαυτους καθελκουσι την τρυτανην· οι δε δεκα χρυσοι τηι της φυσεως
υπεροχηι μειζονως ανθελκουσι, βαρυτεροι και τιμιωτεροι οντες κατα τον της ουσιας
λογον. Ὥστε εστιν ολιγους οντας τωι αριθμωι, των πολλων ειναι τιμιωτερους και
αναγκαιοτερους. Ἀλλα τι υμιν τα παραδειγματα απο των εν τηι συνηθειαι φερω
πραγματων, δεον αυτην του Θεου την ψηφον περι τουτων παραγαγειν
αποφαινομενην; Τι ουν αυτη φησι; Κρεισσων εις ποιων το θελημα του Κυριου, η
μυριοι παρανομοι. Ἔστι γαρ, εστι πολλακις ανθρωπος εις μυριων ανταξιος. Και τι
λεγω, εστιν εις ανθρωπος μυριων ανταξιος μονος; αλλα και της οικουμενης
αναγκαιοτερος και τιμιωτερος. Και τουτου την μαρτυριαν απο των Παυλου ρηματων
ποιησομαι. Ἀνθρωπων γαρ μνησθεις πενητων, ελαυνομενων, θλιβομενων,
κακουχουμενων, ουτω φησι· Περιηλθον εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν,
υστερουμενοι, θλιβομενοι, κακουχουμενοι, ων ουκ ην αξιος ο κοσμος. Τι λεγεις; των
υστερουμενων, των κακουχουμενων, των ουκ εχοντων πατριδα ουκ ην αξιος ο
51.6668 κοσμος; Ουχ οραις ποσους ποσοις αντεστησας; Ὁρω μεν, φησι, και δια τουτο
ειπον οτι ουκ ην ο κοσμος αξιος αυτων· εγω γαρ των νομισματων τουτων την φυσιν
οιδα σαφως. Και γην, και θαλατταν, και βασιλεις, και επαρχους, και πασαν απλως
των ανθρωπων την φυσιν τιθεις, και δυο η τρεις πενητας τουτοις αντιστησας,
θαῤρων αν ειποιμι, οτι ουτοι μαλλον καταγουσιν οι πενητες. Ειπερ εκεινοι
απηλαυνοντο πατριδος, αλλ' ειχον πατριδα την ανω Ἱερουσαλημ. Ἐν πενιαι διηγον·
αλλ' επλουτουν κατα την ευσεβειαν. Ἀνθρωπων ησαν εχθροι· αλλα τωι Θεωι φιλοι.
Και τινες εισιν ουτοι; Ὁ Ἠλιας, ο Ἐλισσαιος, και οι κατ' εκεινους απαντες. Μη γαρ δη
τουτο ιδηις, οτι ουδε της αναγκαιας ηυπορουν τροφης, αλλ' οτι το στομα Ἠλιου τον
ουρανον εκλεισε και ανεωιξε, και η μηλωτη αυτου τον Ἰορδανην απεστρεψε. Και
ταυτα εννοων χαιρω, και αλγω· χαιρω μεν δι' υμας τους παροντας, αλγω δε δι'
εκεινους τους μη παροντας· αλγω σφοδρα, και οδυνωμαι, και συντετριμμαι την
καρδιαν. Τις γαρ και των σφοδρα αναλγητων ουκ αν αλγησειε τα του διαβολου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

πλειονος απολαυοντα σπουδης ορων; Καιτοι ει και ισης απηλαυσεν, ουδεμια ημιν ην
η συγγνωμη, ουδε απολογια οταν δε και πλεονεκτηι, τις ημιν ελλειπεται λογος;
Θεατρα καθ' εκαστην καλει την ημεραν, και ουδεις ο οκνων, ουδεις ο αναδυομενος,
ουδεις ασχολιαν προβαλλεται πραγματων· αλλ' ωσπερ ευζωνοι και λελυμενοι
φροντιδος απασης, ουτω τρεχουσιν απαντες· ουχ ο γερων την πολιαν αιδειται, ουχ ο
νεος υφοραται την φλογα της φυσεως και της επιθυμιας, ουχ ο πλουσιος το αξιωμα
το εαυτου καταισχυνειν ηγειται. Ἀλλ' εαν μεν εις εκκλησιαν απαντησαι δεηι,
καθαπερ εξ υπεροχης τινος και αξιωματος καταβαινων, ουτω ναρκαι και οκνει, και
μετα ταυτα φυσαται, ωσπερ τι τωι Θεωι χαρισαμενος· εις δε θεατρον σπευδων, ενθα
ασελγη θεαματα και ακουσματα, ου νομιζει καταισχυναι εαυτον, ου τον πλουτον,
ουδε την ευγενειαν. Ἐβουλομην ειδεναι, που νυν εισιν οι κατα την ημεραν εκεινην
ημιν ενοχλησαντες· ενοχλησις γαρ ην αυτων η παρουσια· εβουλομην ειδεναι τι
πραττουσι, τι των παροντων αυτους αναγκαιοτερον απεσχολησεν. Ἀλλ' ασχολια
ουδεμια, τυφος δε μονος. Και τι γενοιτ' αν μανικωτερον; Τινος γαρ ενεκεν, ανθρωπε,
μεγαλοφρονεις, και νομιζεις ημιν χαριζεσθαι, εαν παραγενομενος ενταυθα
προσεχηις, και ακουσηις τα προς σωτηριαν της σης ψυχης; τινος ενεκεν, ειπε μοι, και
δια τι αλαζονευηι; δια τον πλουτον; δια τα ιματια τα σηρικα; Ειτα ουκ εννοεις, οτι
σκωληκων εισιν εκεινα νηματα, και βαρβαρων ανθρωπων ευρεματα; 51.69 οτι
πορναι εκεινοις κεχρηνται, και μαλακοι, και τυμβωρυχοι, και ληισται; Ἐπιγνωθι τον
δικαιον πλουτον, και καταβηθι ποτε απο του φυσηματος εκεινου του υψηλου και
κενου· διασκεψαι της φυσεως το ευτελες. Γη και σποδος ει, τεφρα και κονις, καπνος
και σκια, χορτος και ανθος χορτου. Τοιαυτηι φυσει μεγαλοφρονεις, ειπε μοι; Και τι
τουτου γενοιτ' αν καταγελαστοτερον; Ἀλλα πολλων αρχεις ανθρωπων; Και τι τουτο
οφελος, οταν ανθρωπων μεν αρχεις, των δε παθων αιχμαλωτος ει και δουλος;
Ὥσπερ αν τις οικοι μεν υπο των οικετων τυπτοιτο και τραυματα λαμβανοι, εξω δε
εις την αγοραν εμβαλλων μεγα φρονηι επι τηι των αλλων αρχηι· ουτω τυπτει σε
κενοδοξια, τραυματα σοι επαγει η ασελγεια, παντων των παθων δουλος ει, και μεγα
φρονεις οτι των ομοφυλων αρχεις; Ειθε εκεινων ηρχες, εκεινων ης ισοτιμος. βʹ. Ου
των πλουτουντων κατηγορων ταυτα λεγω, αλλα των κακως τωι πλουτωι
κεχρημενων. Ου γαρ ο πλουτος κακον, εαν εις δεον βουλωμεθα αυτωι χρησασθαι,
αλλ' η απονοια, και η αλαζονεια. Ει κακον ην ο πλουτος, ουκ αν παντες ηυξαμεθα εις
κολπους Ἀβρααμ απελθειν του εχοντος τριακοσιους δεκα και οκτω οικετας
οικογενεις. Ου τοινυν ο πλουτος κακον, αλλ' η παρανομος αυτου χρησις κακον. Και
ωσπερ πρυην περι μεθης λεγων, ου τον οινον διεβαλλον (παν γαρ κτισμα Θεου
καλον, και ουδεν αποβλητον, μετ' ευχαριστιας λαμβανομενον), ουτω και νυν ου των
πλουτουντων κατηγορω, ουδε τα χρηματα διαβαλλω, αλλα την κακην των
χρηματων χρησιν, και εις ασωτιαν δαπανωμενην. ∆ια τουτο χρηματα λεγεται, ινα
ημεις αυτοις χρησωμεθα, και μη εκεινα ημιν· δια τουτο κτηματα λεγεται, ινα ημεις
αυτα κτησωμεθα, και μη εκεινα ημας. Τι ουν τον δουλον εχεις δεσποτην; τι
αντεστρεψας την ταξιν; Ἀλλ' εβουλομην μαθειν, τι νυν ποιουσιν οι την συναξιν
εγκαταλειψαντες, και εν τισιν εισιν. Ἀλλα η κυβευουσιν, η παντως πραγματα
ανακινουσι βιωτικα, ταραχης εμπεπλησμενα. Ἐνταυθα ει παρης, ανθρωπε, εν
γαληνηι ης και εν λιμενι· ουκ οικονομος εισελθων εταραττεν, ουκ επιτροπος
εθορυβει, ουκ οικετης υπερ πραγματων βιωτικων ηνοχλει, ουκ αλλος τις
παρωξυνεν· αλλ' εν ησυχιαι διαγων απηλαυες θειων ακροασεων. Ουδαμου κυματα
ενταυθα, ουδαμου ταραχη· αλλ' ευλογια, και ευχαι, και ομιλια πνευματικη, και
μεταστασις εις τον ουρανον· και εντευθεν ηδη τον αῤραβωνα της βασιλειας των
ουρανων λαβων απηιεις. Τινος ενεκεν την πλουσιαν ταυτην τραπεζαν αφεις, εις
ετεραν φορτικωτεραν εαυτον μετηγαγες, και τον λιμενα καταλιπων, ταραχην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αντικαταλλαττηι γαληνης; Το μη παραγενεσθαι πενητας τους τοτε παροντας, δεινον
μεν, αλλ' ουδε ουτω δεινον, ως το μη παραγενεσθαι πλουσιους. Τινος ενεκεν; Ὅτι οι
μεν πενητες εχουσι την αναγκαιαν ασχολιαν, την φροντιδα της καθημερινης
εργασιας, απο των χειρων ποιουμενοι τον βιον· παιδοτροφιας επιμελουνται,
γυναικος προεστηκασι, καν μη καμωσι, τα της ζωης αυτοις οιχησεται. Ταυτα λεγω,
ουχι απολογιαν υπερ εκεινων συντιθεις, αλλα δεικνυς πως μειζονος κατηγοριας οι
πλουτουντες εισιν αξιοι. Ὅσον πλειονος απολαυουσιν αδειας, τοσουτον και
κατακρισεως, οτι ουδενι τουτων κατεχονται. 51.70 Ουχ ορατε τους Ἰουδαιους, τους
θεομαχους, τους αντιπιπτοντας τωι αγιωι Πνευματι, τους σκληροτραχηλους; Τουτων
οι μη παραγενομενοι παντων χειρους εισιν. Ἐκεινοις εαν ειπωσιν οι ιερεις επτα
ημερας αργησαι, και δεκα, και εικοσι, και τριακοντα, ουκ αντιλεγουσι· καιτοι τι της
αργιας εκεινης χαλεπωτερον; Τας θυρας αποκλειουσι, και ουτε πυρ καιουσιν, ουχ
υδωρ φερουσιν, ουκ αλλο τι προς την χρειαν την τοιαυτην μεταχειριζειν εφιενται·
αλλ' εστιν αλυσις αυτοις η αργια, και ουδε ουτως αντιλεγουσιν. Ἐγω δε ουδεν
τοιουτον λεγω, οτι Ἑπτα ημερας αργησον, ουδε δεκα ημερας· αλλα δυο μοι δανεισον
ωρας της ημερας, και τας λοιπας αυτος εχε· και ουδε τουτο μοι το μετρον εισφερεις.
Μαλλον δε μη εμοι δανεισηις τας δυο ωρας, αλλ' εαυτωι· ινα παρακλησιν τινα ευχης
δεξηι πατερων, ινα ευλογιων πεπληρωμενος αναχωρησηις, ινα πανταχοθεν ασφαλης
απελθηις, ινα τα οπλα λαβων τα πνευματικα ακαταγωνιστος γενηι, αχειρωτος τωι
διαβολωι. Τι ηδυτερον, ειπε μοι, της ενταυθα διαγωγης; Ει γαρ διημερευειν ενταυθα
εχρην, τι σεμνοτερον; τι ασφαλεστερον, οπου αδελφοι τοσουτοι, οπου το Πνευμα το
αγιον, οπου Ἰησους μεσος, και ο τουτου Πατηρ; Ποιαν ετεραν ζητεις συναγωγην
τοιαυτην; ποιον ετερον βουλευτηριον; ποιαν συνοδον; Τοσαυτα αγαθα εν τηι
τραπεζηι, εν τηι ακροασει, εν ταις ευλογιαις, εν ταις ευχαις, εν ταις συνουσιαις· και συ
προς ετερας βλεπεις διατριβας; Και ποιαν εχεις συγγνωμην; Ταυτα ουχ ινα υμεις
ακουσητε ειπον· ου γαρ χρειαν εχετε των φαρμακων τουτων υμεις, οι δια των εργων
επιδειξαμενοι την υγιειαν, την υπακοην, οι δια της σπουδης τον ποθον απλωσαντες·
αλλ' ειπον ταυτα προς υμας, ινα ακουσωσιν οι μη παροντες δι' υμων. Μη ειπητε, οτι
κατηγορησα των μη παραγενομενων απλως, αλλ' ολον ανωθεν αυτοις διηγησασθε
τον λογον. Ἀναμνησατε αυτους των Ἰουδαιων, αναμνησατε αυτους των βιωτικων
πραγματων· ειπατε ποσωι βελτιων η ενταυθα συναξις, ειπατε ποσην σπουδην περι τα
του κοσμου πραγματα επιδεικνυνται, ειπατε ποσος μισθος επεται τοις ενταυθα
συλλεγομενοις. Ἂν γαρ μονον ειπητε, οτι κατηγορησα, τον μεν θυμον ηγειρατε, και
τραυμα ειργασασθε, το δε φαρμακον ουκ επεθηκατε· αν δε διδαξητε αυτους, οτι ουχ
ως εχθρος κατηγορησα, αλλ' ως φιλος οδυνωμενος, και πεισητε αυτους, οτι
Ἀξιοπιστοτερα τραυματα φιλων, η εκουσια φιληματα εχθρων, δεξονται μετα πολλης
ηδονης την κατηγοριαν· ου γαρ τοις ρημασιν, αλλα τηι γνωμηι του λεγοντος
προσεξουσιν. Ουτω θεραπευετε τους αδελφους τους υμετερους. Ἡμεις της σωτηριας
υπευθυνοι των παροντων υμων, υμεις της των απολειφθεντων. Ου δυνα 51.71 μεθα
αυτοις συγγενεσθαι δι' εαυτων· συγγενωμεθα αυτοις δι' υμων, και της υμετερας
διδασκαλιας· γεφυρα τις ημιν γενεσθω προς εκεινους η υμετερα αγαπη· ποιησατε
τους υμετερους λογους δια της υμετερας γλωττης διαβηναι προς την εκεινων
ακροασιν. Ταχα αυταρκως ειρηται ενεκεν των απολειφθεντων τα ειρημενα, και
ουδεν δει πλεον προσθειναι. Ἐνην μεν γαρ πλειονα ειπειν, αλλ' ινα μη τον καιρον
απαντα εις τουτο καταδαπανησωμεν κατηγορουντες, υμας δε μηδεν ωφελουντες
παραγενομενους αυτους, φερε τι και υμιν παραθωμεν ξενον οψον και καινον· ξενον
δε και καινον λεγω ου κατα την πνευματικην τραπεζαν, αλλα ξενον κατα την
υμετεραν ακροασιν.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

γʹ. ∆ιελεχθημεν υμιν απο των αποστολικων ρηματων εν ταις εμπροσθεν
ημεραις, και απο των ευαγγελικων, οτε περι του Ἰουδα διελεγομεθα· διελεχθημεν
υμιν και απο προφητικων· σημερον βουλομεθα απο των Πραξεων των αποστολων
ειπειν. ∆ια τουτο ειπον το οψον ξενον, και ου ξενον. Ου ξενον μεν, οτι της
ακολουθιας εστι των θειων Γραφων, ξενον δε, διοτι ταχα αηθης υμιν η ακοη προς
την τοιαυτην ακροασιν. Πολλοις γουν το βιβλιον τουτο ουδε γνωριμον εστι, πολλοις
δε δοκουν σαφες ειναι, παλιν παροραται· και γινεται τοις μεν η γνωσις, τοις δε η
αγνοια ραιθυμιας υποθεσις. Ἵν' ουν και οι αγνοουντες μαθωσι, και οι νομιζοντες
σαφως ειδεναι, οτι πολυ βαθος νοηματων εχει, αναγκαιον αμφοτερων διορθωσασθαι
την ραιθυμιαν τημερον. ∆ει δε προτερον μαθειν, τις το βιβλιον εγραψεν. Αυτη γαρ
αριστης ερευνης ακολουθια, προτερον τον γραψαντα ιδειν, ει ανθρωπος εστιν, η ο
Θεος· καν μεν ανθρωπος, παρακρουσωμεθα· Μη καλεσητε γαρ, φησι, διδασκαλον επι
της γης· αν δε Θεος, δεξωμεθα· ανωθεν γαρ εστι το διδασκαλειον το ημετερον· και
γαρ τοιουτον το αξιωμα του θεατρου τουτου, μηδεν παρα ανθρωπων μανθανειν,
αλλα παρα Θεου δι' ανθρωπων. ∆ει τοινυν εξετασαι, τις ο γραψας, και ποτε εγραψε,
και περι τινων, και τινος ενεκεν τηι εορτηι ταυτηι νενομοθετηται αυτο
αναγινωσκεσθαι. Ταχα γαρ ουκ ακουετε δια παντος του ετους αναγινωσκομενου του
βιβλιου. Και γαρ και τουτο χρησιμον· και μετα τουτο ζητησαι χρη, τινος ενεκεν
ταυτην εχει την επιγραφην, Πραξεις αποστολων. Ουδε γαρ τας επιγραφας απλως
παριεναι χρη, ουδε ευθεως εις την αρχην εμβαλειν της συγγραφης, αλλα προτερον
οραιν την προσηγοριαν του βιβλιου. Καθαπερ γαρ εφ' ημων η κεφαλη γνωριμωτερον
ποιει το λοιπον σωμα, και η οψις ανωθεν επικειμενη φανερον αυτο εργαζεται, ουτω
και η επιγραφη ανωθεν προ της υφης επικειμενη επι του μετωπου καταφανεστερον
ημιν ποιει το λοιπον της γραφης. Ουχ ορατε και επι των εικονων τουτο των
βασιλικων, οτι ανω κειται μεν η εικων, και τον βασιλεα εχει εγγεγραμμενον· κατω
δε εν τηι χοινικι επιγεγραπται του βασιλεως τα τροπαια, η νικη, τα κατορθωματα;
Ουτω δη και επι των Γραφων εστιν ιδειν. Γεγραπται μεν η εικων η βασιλικη ανωθεν·
κατωθεν δε επιγεγραπται η νικη, τα τροπαια, τα κατορθωματα. Ουτω και επιστολην
οταν δεξωμεθα, ποιουμεν· ουκ ευθεως διαλυομεν τον δε 51.72 σμον, ουδε ευθεως τα
εγκειμενα ενδοθεν αναγινωσκομεν· αλλα προτερον την εξωθεν επιγραφην
επερχομεθα, και εξ εκεινης μανθανομεν και τον πεμψαντα, και τον οφειλοντα
υποδεξασθαι. Και πως ουν ουκ ατοπον εν μεν τοις βιωτικοις τοσαυτηι κεχρησθαι
σπουδηι, και μη θορυβεισθαι, μηδε ταραττεσθαι, αλλα κατα ταξιν εκαστον επιεναι·
ενταυθα δε ασχαλλειν, και ευθεως επιπηδαιν τηι αρχηι; Βουλεσθε μαθειν οση της
επιγραφης η ισχυς; οση δυναμις; οσος αποκειται θησαυρος εν ταις αρχαις των
Γραφων; Ἀκουσατε, ινα μη καταφρονητε της επιγραφης των θειων Βιβλιων.
Εισηλθεν εις τας Ἀθηνας ο Παυλος ποτε· εν αυτωι τωι βιβλιωι γεγραπται η ιστορια
αυτη· ευρεν εν τηι πολει ουχι βιβλιον θειον, αλλα βωμον ειδωλων· ευρεν επιγραφην
ουτως εχουσαν, Ἀγνωστωι Θεωι· και ου παρεδραμεν, αλλ' απο της επιγραφης του
βωμου τον βωμον καθειλε. Παυλος ο αγιος, ο Πνευματος χαριν εχων, ου παρεδραμε
βωμου επιγραμμα, και συ επιγραφην Γραφων παρατρεχεις; εκεινος ουκ αφηκεν απερ
εγραψαν Ἀθηναιοι ειδωλολατραι, και συ απερ εγραψε το Πνευμα το αγιον ου
νομιζεις ειναι αναγκαια; και ποιαν εχεις συγγνωμην; Ἀλλα γαρ ιδωμεν ποσον το
κερδος απο του επιγραμματος εστιν. Ὅταν ουν ιδηις επιγραμμα βωμωι
εγκεχαραγμενον τοσαυτην παρασχον την ισχυν, μαθησηι οτι πολλωι μαλλον τα
επιγραμματα των θειων Γραφων τουτο ποιησαι δυνησεται. Εισηλθεν εις την πολιν ο
Παυλος, ευρε βωμον εν ωι επεγεγραπτο, Ἀγνωστωι Θεωι. Τι εδει ποιησαι; Ἕλληνες
παντες ησαν, ασεβεις παντες. Τι ουν εχρην ποιησαι; Ἀπο Ευαγγελιων διαλεχθηναι;
Ἀλλα κατεγελων. Ἀλλ' απο προφητικων, και του νομου γραμματων; Ἀλλ' ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επιστευον. Τι ουν εποιησεν; Ἐπι τον βωμον εδραμε, και απο των οπλων των
πολεμιων αυτους εχειρωσατο. Και τουτο εστιν, ο λεγει· Ἐγενομην τοις πασι τα
παντα, τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, τοις ανομοις ως ανομος. Ειδε τον βωμον, ειδε το
επιγραμμα, ανεστη τωι Πνευματι. Τοιαυτη γαρ η του Πνευματος χαρις· παντοθεν
ποιει κερδαινειν τους υποδεχομενους αυτην· τοιαυτα ημων τα οπλα τα πνευματικα.
Αιχμαλωτιζοντες γαρ, φησι, παν νοημα προς την υπακοην του Χριστου. Ειδε τοινυν
τον βωμον, και ουκ εδειλιασεν· αλλα μετεστησε τον βωμον προς εαυτον· μαλλον δε
τα γραμματα αφεις, μετεθηκεν αυτου τα νοηματα· και καθαπερ εν πολεμωι
στρατηγος ιδων στρατιωτην εν τηι παραταξει των πολεμιων γενναιον, ειτα
λαβομενος απο της κομης του στρατιωτου, προς την εαυτου ταξιν αυτον
μεταστησειε, και παρασκευασειεν υπερ αυτου πολεμειν· ουτω και ο Παυλος εποιησε,
καθαπερ εν παραταξει πολεμιων το επιγραμμα ευρων εν τωι βωμωι γεγραμμενον,
προς την εαυτου ταξιν μετεστησεν, ινα μετα Παυλου τοις Ἀθηναιοις πολεμηι, αλλ' ου
μετα Ἀθηναιων τον Παυλον βαλληι· ξιφος γαρ ην των Ἀθηναιων, μαχαιρα ην των
πολεμιων το επιγραμμα εκεινο, αλλ' αυτη η μαχαιρα των πολεμιων την κεφαλην
εξετεμεν. Ουκ ην ουτω θαυμαστον, ει τοις οικειοις αυτου οπλοις εχειρωσατο· τουτο
γαρ κατα λογον συμβαινει· το γαρ καινον και παραδοξον, οταν τα των πολεμιων
οπλα, ταυτα μηχανηματα τοις πολεμιοις προσαγηται· οταν το ξιφος, ο καθ' ημων
βασταζουσι, τουτο αυτοις την καιριαν επαγαγηι πληγην.
δʹ. Τοιαυτη γαρ η του Πνευματος δυναμις. Ουτω και ο ∆αυιδ εποιησε ποτε·
εξηλθε γυμνος των οπλων, ινα φανηι γυμνη η του Θεου χαρις. Μηδεν γαρ, φησιν,
ανθρωπινον εστω, οταν Θεος υπερ ημων πολεμηι. Ἐξηλθε τοινυν γυμνος των οπλων,
και κατηνεγκε τον πυργον εκεινον. Ειτα επειδη οπλα ουκ ειχε, δραμων ηρπασε την
μαχαιραν του Γολιαθ, και ουτω την κεφαλην εξετεμε την του βαρβαρου· ουτω και
Παυλος εποιησεν επι του επιγραμματος τουτου. Και ινα σαφεστερος γενηται ο της
νικης τροπος, και την δυναμιν υμιν του επιγραμματος ερω. Ευρε τοινυν ο Παυλος εν
Ἀθηναις βωμον, εν ωι επεγεγραπτο Ἀγνωστωι Θεωι. Τις δε ην ο αγνοουμενος, αλλ' η ο
Χριστος; Ειδες πως εξηιχμαλωτισε το επιγραμμα, ουκ επι κακωι των γραψαντων, αλλ'
επι σωτηριαι αυτων και προνοιαι; Τι ουν; Οι Ἀθηναιοι δια τον Χριστον εγραψαν
τουτο, φησιν; Ει δια τον Χριστον εγραψαν οι Ἀθηναιοι, ουκ ην ουτω θαυμαστον·
αλλα τουτο εστι το θαυμαστον, οτι εκεινοι μεν αλλως εγραψαν, ουτος δε ισχυσεν
αλλως αυτο μεταβαλειν. Προτερον αναγκαιον ειπειν τινος ενεκεν οι Ἀθηναιοι
εγραψαν, Ἀγνωστωι Θεωι. Τινος ουν ενεκεν εγραψαν; Πολλους ειχον θεους εκεινοι,
μαλλον δε πολλους δαιμονας· Παντες γαρ οι θεοι των εθνων δαιμονια. Ειχον και
επιχωριους, και ξενους. Ὁρατε οσος ο καταγελως. Ει γαρ Θεος εστιν, ουκ εστι ξενος·
της γαρ οικουμενης απασης ∆εσποτης εστι. Τουτων τοινυν τους μεν παρα πατερων
ειχον δεξαμενοι, τους δε απο των πλησιον εθνων, οιον απο Σκυθων, απο Θραικων,
απο Αιγυπτιων· και ει της εξωθεν παιδευσεως ητε εμπειροι, και ταυτας αν υμιν
ανεγνων τας ιστοριας πασας. Ἐπει ουν ουκ εξ αρχης παντας εδεξαντο, αλλα κατα
μικρον εισηνεχθησαν αυτοις, οι μεν επι των πατερων, οι δε επι της γενεας της
εαυτων, συνελθοντες ειπον προς αλληλους· οτι Ὥσπερ τουτους ηγνοουμεν, φασιν,
επειτα υστερον αυτους εδεξαμεθα και εγνωρισαμεν, ουτω συμβαινει και αλλον ειναι
αγνοουμενον, και οντα μεν Θεον, ου γνωριζομενον δε υφ' ημων· και δια τουτο
λανθανει αμελουμενος, και μηδε θεραπευομενος. Τι ουν ινα γενηται; Ἔστησαν
βωμον, και εγραψαν, Ἀγνωστωι Θεωι, τουτο λεγοντες δια του επιγραμματος· οτι Και
ει τις εστι θεος ετερος ουδεπω γνωρισθεις ημιν, κακεινον θεραπευσωμεν. Ὅρα
υπερβολην δεισιδαιμονιας. ∆ια τουτο ο Παυλος αρχομενος εφη, Κατα παντα ως
δεισιδαιμονεστερους υμας ορω· ου γαρ τους γνωριμους υμιν δαιμονας θεραπευετε
μονον, αλλα και τους ουδεπω γνωρισθεντας υμιν. Ἐκεινοι μεν δια τουτο επεγραψαν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Ἀγνωστωι Θεωι, ο δε Παυλος ηρμηνευσεν. Οι μεν γαρ τουτο περι αλλων ελεγον,
αυτος δε αυτο μετεστησεν επι τον Χριστον, αιχμαλωτισας το νοημα, και μεθ' εαυτου
στησας εν τηι παραταξει τηι εαυτου· Ὃν γαρ αγνοουντες ευσεβειτε υμεις, τουτον εγω
καταγγελλω, φησιν· αγνωστος γαρ Θεος ουδεις αλλος εστιν η ο Χριστος. Και ορα
συνεσιν πνευματικην. Ἔμελλον αυτωι μετα ταυτα εγκαλειν, οτι Ξενιζοντα εισφερεις
δογματα εις τας ακοας ημων, οτι καινοτομεις, οτι θεον εισφερεις, ον ουκ ισμεν.
Βουλομενος τοινυν απαλλαγηναι της υποψιας της κατα την καινοτομιαν, και δειξαι
οτι ου ξενον κηρυττει θεον, αλλ' ον προλαβοντες δια της θεραπειας ετιμησαν,
επηγαγε και ειπεν· οτι Ὃν αγνοουντες ευσεβειτε, τουτον εγω καταγγελλω υμιν.
Ὑμεις με προελαβετε, φησιν· εφθασεν υμων η θεραπεια το εμον 51.74 κηρυγμα. Μη
τοινυν εγκαλειτε, οτι ξενον εισφερω θεον· τουτον γαρ καταγγελλω, ον υμεις
αγνοουντες θεραπευετε, ουκ αξιωι μεν αυτου τροπωι, θεραπευετε δε ομως. Ου γαρ
τοιουτος βωμος ισταται τωι Χριστωι, αλλα βωμος εμψυχος και πνευματικος· αλλ' απο
τουτου υμας και προς εκεινον αναγαγειν δυναμαι. Ουτω και Ἰουδαιοι το παλαιον
εθεραπευον· αλλ' απεστησαν απο της σωματικης θεραπειας, και ηλθον επι την
πνευματικην οι πιστευσαντες απαντες. Ειδες σοφιαν Παυλου; ειδες συνεσιν; ειδες
πως αυτους εχειρωσατο, ουκ απο Ευαγγελιων, ουκ απο προφητικων, αλλα απο
επιγραμματος; Μη παρατρεχε τοινυν, αγαπητε, την επιγραφην των θειων λογιων· αν
μεν νηφηις και εγρηγορος ηις, και εν αλλοτριοις ευρισκεις τι χρησιμον· αν δε ραιθυμος
και αναπεπτωκως, ουδε απο των θειων Γραφων εσται σοι τι πλεον. Ὥσπερ γαρ ο
ειδως κερδαινειν, πανταχοθεν κερδαινει· ουτω και ο μη ειδως, καν θησαυρον ευρηι,
κενος απεισι. Βουλεσθε ειπω και ετερον τι τοιουτον επιχειρημα, οπερ αλλος μεν μεθ'
ετερας εφθεγξατο διανοιας, ο δε ευαγγελιστης προς εαυτον μετεθηκε των ειρημενων
την δυναμιν; Ουκουν προσεχετε ακριβως, ινα μαθητε, οτι κακεινος ηιχμαλωτισε το
νοημα εις την υπακοην του Χριστου· ινα μαθητε, οτι ει τα αλλοτρια αιχμαλωτιζειν
δυναμεθα, πολλωι μαλλον εν τοις οικειοις εμπορευσομεθα και κερδανουμεν. Ὁ
Καιαφας αρχιερευς ην του ενιαυτου εκεινου· και γαρ και τουτο της Ἰουδαικης
εγενετο πονηριας· κατηισχυνον γαρ το της ιερωσυνης αξιωμα, ωνητους ποιησαντες
αρχιερεας. Ἔμπροσθεν δε ουχ ουτως ην, αλλα τηι τελευτηι μονηι κατελυετο η
ιερωσυνη του αρχιερεως· τοτε δε και ζωντες παρελυοντο της τιμης. Ἀρχιερευς
τοινυν ων του ενιαυτου εκεινου ο Καιαφας, καθωπλιζε κατα του Χριστου τους
Ἰουδαιους, και ελεγεν· οτι δει τουτον αποθανειν, εγκαλειν μεν ουδεν εχων,
βασκανιαι δε τηκομενος. Τοιουτον γαρ ο φθονος· των ευεργεσιων τοιαυτας
αποδιδωσι τας αμοιβας. Ὅθεν και την αιτιαν διδασκων της επιβουλης, ελεγε·
Συμφερει ινα εις ανθρωπος αποθανηι, και μη ολον το εθνος αποληται. Τουτου του
ρηματος η δυναμις ορα πως μεθ' ημων εγενετο· ινα μαθηις οτι το μεν ρημα ην του
ιερεως, το δε νοημα ηδυνηθη γενεσθαι πνευματικον. Συμφερει ινα εις ανθρωπος
αποθανηι, και μη ολον το εθνος αποληται. Τουτο δε ουκ ελεγεν αφ' εαυτου, φησιν,
αλλ' οτι αρχιερευς ην του ενιαυτου εκεινου, προεφητευσεν, οτι δει τον Χριστον
αποθανειν, ου μονον υπερ Ἰουδαιων, αλλα και υπερ ολου του εθνους· δια τουτο και
ελεγεν, οτι Συμφερει ινα εις ανθρωπος αποθανηι, και μη ολον το εθνος αποληται.
Ειδες δυναμιν Θεου, πως την γλωτταν των εχθρων αναγκαζει τα υπερ της αληθειας
λεγειν;
εʹ. Ἵνα μεν ουν μη παρατρεχωμεν τας επιγραφας των θειων Γραφων,
αρκουντως ταυτα ειρηται. εαν μνημονευητε· εβουλομην δε ειπειν, και τις ο γραψας
το βιβλιον, και ποτε, και τινος ενεκεν εγραψεν. Ἀλλα τεως ταυτα κατεχωμεν· εκεινα
δε εις την επιουσαν, εαν ο Θεος θεληι, αποδωσομεν. Βουλομαι γαρ λοιπον 51.75 προς
τους νεοφωτιστους αγαγειν τον λογον. Νεοφωτιστους δε λεγω, ουχι τους προ δυο
και τριων, ουδε προ δεκα ημερων φωτισθεντας μονον, αλλα και τους προ ενιαυτου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

και τους προ πλειονος χρονου· και γαρ και τουτους ουτω χρη καλειν. Ει γαρ πολλην
σπουδην επιδεικνυμεθα περι την εαυτων ψυχην, εξεστι και μετα δεκα ετη ειναι
νεοφωτιστους, εαν την νεοτητα την απο του φωτισματος εγγινομενην ημιν
διασωσωμεν. Ουδε γαρ ο χρονος ποιει νεοφωτιστον, αλλ' ο βιος ο καθαρος· εγχωρει
γαρ και μετα δυο ημερας απολεσαι το αξιωμα της προσηγοριας τον μη προσεχοντα.
Και τουτου παραδειγμα υμιν ερω, πως νεοφωτιστος ευθεως απωλεσε μετα δυο
ημερας και την χαριν του νεοφωτιστου και την τιμην. Λεγω δε το παραδειγμα, ινα
ιδοντες το πτωμα, ασφαλισησθε την εαυτων σωτηριαν. Ου γαρ απο των εστωτων
υμας μονον, αλλα και απο των υπεσκελισμενων διορθουσθαι χρη και θεραπευειν.
Σιμων ο μαγος μετεβαλετο, φησι, και βαπτισθεις προσκαρτερων ην τωι Φιλιππωι,
θεωρων τα σημεια· αλλα μετ' ολιγας ημερας ευθεως επανηλθεν επι την εαυτου
κακιαν, και δια χρηματων εβουλετο την σωτηριαν πριασθαι. Τι ουν φησι τωι
νεοφωτιστωι ο Πετρος; Εις χολην πικριας και συνδεσμον αδικιας ορω σε οντα· διο
δεηθητι του Κυριου, ει αρα αφεθησεται σοι η κακια αυτη. Ουπω ενεβη εις τους
αγωνας, και ευθεως επεσεν εις πτωμα ασυγγνωστον. Ὥσπερ ουν εστι μετα δυο
ημερας πεσειν, και απολεσαι την προσηγοριαν του νεοφωτιστου και την χαριν, ουτω
και μετα δεκα ετη και εικοσι και μεχρι της εσχατης ημερας εστιν εχειν και λαμπρον
τουτο και σεμνον ονομα τε και πραγμα. Και τουτου μαρτυς αποστολος Παυλος, εν
γηραι διαλαμψας μειζονως. Ἐπειδη γαρ η νεοτης αυτη ουκ απο φυσεως, αλλ'
εκατερας προαιρεσεως ημεις εσμεν κυριοι, και το γηρασαι και μειναι νεους εν ημιν
εστι κειμενον. Ἐπι μεν γαρ του σωματος καν απαντα τις επισπουδαζηι, καν απαντα
τις πραγματευηται, και μη κατατριβηι το σωμα, καν ποιηι μενειν ενδον, καν μη
κατατεινηι τοις πονοις αυτο και τοις συνεχεσιν εργοις, παντως κατα τον της φυσεως
νομον και ουτως αυτο καταληψεται το γηρας· επι δε της ψυχης ουχ ουτως· αλλ' αν
μη κατατριβηις αυτην, μηδε κατατεινηις πονοις βιωτικοις και κοσμικαις φροντισι,
μενει διαπαντος ακραιφνη την νεοτητα διατηρουσα. Ουχ ορατε τουτους τους
αστερας τους εν τοις ουρανοις; Ἑξακισχιλια λοιπον ημιν ετη φαινουσι, και ουδεις
αυτων αμαυροτερος γεγονεν. Ει δε ενθα φυσις, ουτως εμεινεν ακμαιον το φως· ενθα
προαιρεσις, ου πολλωι μαλλον μενει τοιουτον, οιον εξ αρχης ελαμψε; Μαλλον δε,
εαν εθελωμεν, ου τοιουτον μονον μενει, αλλα και λαμπροτερον εσται, ως και προς
αυτας αμιλλασθαι τας ηλιακας ακτινας. Βουλει μαθειν πως εξεστι και μετα χρονον
ειναι νεοφωτιστους; Ἄκουσον τι φησιν ο Παυλος προς ανθρωπους προ πολλου του
χρονου πεφωτισμενους· Ἐν οις φαινεσθε ως φωστηρες εν κοσμωι, λογον ζωης
επεχοντες εις καυχημα εμοι. Ἀπεδυσασθε το παλαιον και διεῤρωγος ιματιον,
ηλειψασθε το μυρον το πνευματικον, ελευθεροι παντες εγενεσθε· μηδεις λοιπον επι
την δουλειαν επανερχεσθω την προτεραν. Πολεμος εστι τα πραγματα και αγων.
51.76 Ουδεις αγωνιζεται δουλος, ουδεις στρατευεται οικετης· αλλ' εαν αλωι δουλος
ων, μετα τιμωριας εκβαλλεται του των στρατιωτων καταλογου. Ουκ επι της
στρατειας δε ταυτης, αλλα και επι των Ὀλυμπιακων αγωνων το αυτο τουτο εθος
κρατει. Μετα γαρ τας τριακοντα ημερας τας ενταυθα αναγαγοντες αυτους εις το
προαστειον περιαγουσι, και του θεατρου καθημενου παντος, βοαι ο κηρυξ, Μη τις
τουτου κατηγορει; ωστε αυτον αποσκευασαμενον της δουλειας την υποψιαν, ουτως
εις τους αγωνας εμβηναι. Ει δε ο διαβολος ου δεχεται δουλους εις τους αγωνας τους
εαυτου, πως συ τολμαις δουλος γενομενος της αμαρτιας εις τους αγωνας εμβηναι του
Χριστου; Ἐκει μεν ο κηρυξ λεγει, Μη τις τουτου κατηγορος; ενταυθα δε ο Χριστος
ουχ ουτω λεγει· αλλα καν απαντες αυτου κατηγορησωσι προ του βαπτισματος, λεγει,
Ἐγω δεξομαι αυτον, και αποσκευασομαι της δουλειας, και ποιησας ελευθερον εις
τους αγωνας εισαξω. Ειδες φιλανθρωπιαν αγωνοθετου; Ου ζητει τα προτερα, αλλα
των μετα ταυτα ευθυνας απαιτει. Ὅτε δουλος ης, μυριους ειχες κατηγορους, το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

συνειδος, τα αμαρτηματα, τους δαιμονας απαντας. Ουδεις με, φησιν, εκεινων
εκινησε κατα σου, ουδε ενομισα σε αναξιον των αγωνων των εμων, αλλ' εδεξαμην
εις τα παλαισματα, ουκ απο της αξιας της σης, αλλ' απο της εμης φιλανθρωπιας.
Μενε τοινυν και αγωνιζου, καν τρεχειν δεηι, καν πυκτευειν, καν παγκρατιαζειν· μη
αδηλως, μηδε απλως, μηδε εικη. Ἄκουσον τι εποιησεν ο Παυλος· Ευθεως απο των
ναματων αναβας, αυτικα απο του βαπτισματος ηγωνιζετο, εκηρυττεν οτι ουτος εστιν
ο Υιος του Θεου· και συνεχυνε τους Ἰουδαιους απο πρωτης. Ἀλλ' ου δυνασαι κηρυξαι
συ, ουδε εχεις διδασκαλικον λογον; Ουκουν διδαξον δια των εργων και της
πολιτειας, δια της λαμπροτητος των πραξεων. Λαμψατω γαρ, φησι, το φως υμων
εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον
Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Ου δυνασαι συγχεειν Ἰουδαιους δια της φωνης;
Ποιησον αυτους συγχυθηναι δια της πολιτειας, ποιησον και Ἕλληνας θορυβηθηναι
δια της μεταβολης. Ὅταν γαρ ιδωσι τον προ τουτου ασελγη, τον πονηρον, τον
ημελημενον, τον διεφθαρμενον, αθροον μεταβεβλημενον, και μετα της μεταβολης
της κατα την χαριν, μεταβολην την κατα την πολιτειαν ενδεικνυμενον, ου
συγχυθησονται και ερουσιν, οπερ επι του τυφλου οι Ἰουδαιοι ελεγον ποτε, Ουτος
εστιν, ουκ εστιν ουτος, αυτος εστι; Συγκεχυμενων γαρ ταυτα τα ρηματα,
αμφιβαλλειν περι του γνωριμου, διαστασιαζειν προς εαυτους, τωι οικειωι συνειδοτι
μη πιστευειν, μηδε τοις εαυτων οφθαλμοις. Ἀπεβαλεν εκεινος την σωματικην
πηρωσιν, απεβαλες συ την ψυχικην πηρωσιν· ανεβλεψεν εκεινος εις τον ηλιον
τουτον, αναβλεψον συ προς τον ηλιον της δικαιοσυνης. Ἐπεγνως τον ∆εσποτην·
αξια τοινυν πραξον της επιγνωσεως· ινα και της βασιλειας των ουρανων επιτυχηις,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι δοξα, τιμη, κρατος, αμα τωι αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Συναξεως δια χρονου εν τηι παλαιαι εκκλησιαι γενομενης, εις την
επιγραφην των Πραξεων των αποστολων, και οτι χρησιμωτερος βιος
εναρετος σημειων και θαυματων, και κατα τι διαφερει πολιτεια
σημειων.
αʹ. ∆ια χρονου προς την μητερα ημων επανηλθομεν παλιν, την ποθεινην και
επεραστον ταυτην απασιν εκκλησιαν, προς την μητερα ημων και των εκκλησιων
απασων. Μητηρ μεν γαρ, ουχ οτι τωι χρονωι πρεσβυτερα μονον εστιν, αλλ' οτι και
υπο αποστολικων εθεμελιωθη χειρων· δια τουτο πολλακις και κατασκαφεισα δια το
ονομα του Χριστου, παλιν ωρθωθη δια της δυναμεως του Χριστου. Ου γαρ αι
αποστολικαι μονον αυτην εθεμελιωσαν χειρες, αλλα και του ∆εσποτου των
αποστολων η αποφασις ετειχισεν αυτην καινωι και παραδοξωι τειχισμου τροπωι. Ου
γαρ ξυλα και λιθους συνθεις, ουτως ωικοδομησε τον περιβολον, ουδε ταφρον εξωθεν
περιελασας, και σκολοπας καταπηξας, και πυργους αναστησας, ουτως αυτην
ησφαλισατο· αλλ' εφθεγξατο δυο ρηματα ψιλα μονον, και ταυτα ηρκεσεν αντι
τειχους αυτηι, και πυργου, και ταφρου, και ασφαλειας απασης. Και τινα εστι τα
ρηματα ταυτα, α τοσαυτην εχει την ισχυν; Ἐπι τηι πετραι ταυτηι οικοδομησω μου την
Ἐκκλησιαν· και πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης. Τουτο εστι το τειχος, τουτο ο
περιβολος, τουτο η ασφαλεια, τουτο λιμην και καταφυγη. Συ δε μοι σκοπει
καντευθεν του τειχους το αῤραγες. Ου γαρ ειπεν, οτι ανθρωπων επιβουλαι ου
κατισχυσουσιν αυτης μονον, αλλ' οτι ουδ' αυται αι μηχαναι του ᾅδου· Πυλαι γαρ,
φησιν, ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης. Ουκ ειπεν, Ου προσβαλουσιν αυτηι, αλλ' οτι Ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

κατισχυσουσιν αυτης· προσβαλουσι μεν γαρ, ου περιεσονται δε αυτης. Ἀλλα τι ποτε
εστι, Πυλαι ᾅδου; ταχα γαρ ασαφες το ειρημενον. Μαθωμεν τι εστι πυλη πολεως, και
τοτε εισομεθα τι εστι πυλη ᾅδου. Πυλη πολεως εστιν εισοδος η εις την πολιν· ουκουν
και πυλη ᾅδου εστι κινδυνος εις τον ᾅδην φερων. Ὃ τοινυν λεγει, τοιουτον εστιν·
Ἂν τοιουτοι κινδυνοι καταῤραγωσι και προσβαλωσιν, ως προς αυτον ενεγκειν ημας
τον ᾅδην, απεριτρεπτος η Ἐκκλησια μενει. Ἠδυνατο μεν γαρ μη αφειναι πειραν
αυτην λαβειν των δεινων· τινος ουν ενεκεν αφηκεν; Ὅτι πολλωι μειζον εστι του
κωλυσαι τους πειρασμους το συγχωρησαντα τους πειρασμους ελθειν, μηδεν αφειναι
δεινον εκ της επαγωγης τουτων παθειν. ∆ια τουτο αφηκε παντας επελθειν τους
πειρασμους, ινα δοκιμωτεραν αυτην εργασηται· Ἡ γαρ θλιψις υπομονην
κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην. Και ινα την δυναμιν την εαυτου μετα πλειονος
επιδειξηται περιουσιας, εξ αυτων των πυλων του θανατου εξαρπαζει αυτην. ∆ια
τουτο και το κλυδωνιον ειασε γενεσθαι, και βαπτισθηναι το σκαφος ουκ ειασεν.
Ουτω και κυβερνητην θαυμαζομεν, ουχ οταν εξ ουριας πλεων, ουδ' οταν κατα
πρυμναν ισταμενου του πνευματος διασωσηι το σκαφος· αλλ' οταν της θαλασσης
στασιαζουσης, και των κυματων αγριουμενων, και του χειμωνος 51.78
καταῤρηγνυμενου, την τεχνην προς την των ανεμων αντιστησας φοραν, εκ μεσου
του χειμωνος εξαρπασηι το πλοιον. Ουτω και ο Χριστος εποιησε. Καθαπερ πλοιον εν
θαλαττηι την Ἐκκλησιαν εν τηι οικουμενηι φερεσθαι παλιν αφεις, ου κατελυσε την
ζαλην, αλλ' εξηρπασε της ζαλης· ου κατεστειλε την θαλασσαν, αλλ' ησφαλισατο την
ναυν· και διανισταμενων των πανταχου δημων, καθαπερ κυματων αγριων, και
προσβαλοντων αυτηι των πνευματων των πονηρων, καθαπερ χαλεπων ανεμων, και
παντοθεν εγειρομενου του χειμωνος, πολλην τηι Ἐκκλησιαι την γαληνην εποιει· και
το δη θαυμαστον, οτι ου μονον ο χειμων ου κατεκλυσε την ναυν, αλλ' οτι και τον
χειμωνα η ναυς κατελυσεν. Οι γαρ διωγμοι οι συνεχεις ου μονον ου κατεποντισαν
την Ἐκκλησιαν, αλλα και διελυθησαν υπο της Ἐκκλησιας. Πως και τινα τροπον, και
ποθεν; Ἀπο της αποφασεως ταυτης της λεγουσης, Πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν
αυτης. Ποσα εκαμον Ἕλληνες, ωστε το ρημα τουτο καθελειν, ωστε ακυρον ποιησαι
την αποφασιν, και ουκ ισχυσαν καταλυσαι; Θεου γαρ η αποφασις ην. Και καθαπερ
πυργον εξ αδαμαντινων λιθων συγκειμενον, σιδηρωι συνδεδεμενον ακριβως, οι
πολεμιοι πανταχοθεν βαλλοντες, ουτε την οικοδομην χαυνουσιν, ουτε την αρμονιαν
παραλυουσιν, αλλ' απερχονται τον μεν πυργον μηδεν καταβλαψαντες, μηδε
ποιησαντες τι κακον, την δε εαυτων καταλυσαντες δυναμιν· ουτω δη και το ρημα
τουτο, καθαπερ πυργον υψηλον εν μεσηι τηι οικουμενηι μετα ασφαλειας
τετειχισμενον, οι Ἕλληνες πανταχοθεν βαλλοντες, αυτον τε ισχυρον απεφηναν, την
δε εαυτων καταλυσαντες ισχυν, ουτως απεθανον. Τι γαρ ουκ εμηχανησαντο κατα
της αποφασεως ταυτης; Στρατοπεδα παρεσκευαζετο, οπλα εκινειτο, βασιλεις
καθωπλιζοντο, δημοι διηγειροντο, πολεις διανισταντο, δικασται παρωξυνοντο, απαν
τιμωριας ειδος επενοειτο· ουδεις παρελιμπανετο κολασεως τροπος· πυρ, και σιδηρος,
και θηριων οδοντες, και κρημνοι, και καταποντισμοι, και βαραθρον, και ξυλον, και
σταυρος, και καμινος, και παντα οσα ωφθη πωποτε βασανιστηρια εις μεσον
εφεροντο· απειλων ογκος αφατος, τιμων υποσχεσεις αφατοι, ωστε εκεινωι μεν
φοβησαι τωι τροπωι, τουτωι δε εκλυσαι και δελεασαι. Ουδεν γουν απατης, ου βιας
παρελιμπανετο ειδος. Και γαρ πατερες παιδας παρεδωκαν, και παιδες πατερας
ηγνοησαν· μητερες ωδινων επελαθοντο· και οι της φυσεως ανετραπησαν νομοι.
Ἀλλ' ομως οι θεμελιοι της Ἐκκλησιας ουδε ουτως εσαλευθησαν· αλλα δια της
συγγενειας αυτης ο πολεμος ηρετο και των τει 51.79 χων αυτης ουχ ηψατο, δια το
ρημα εκεινο το λεγον, Ὅτι πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης. Μη γαρ ιδηις, οτι
ρημα ην, αλλ' οτι ρημα Θεου. Και γαρ τον ουρανον ρηματι εστερεωσεν ο Θεος, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

την γην ρηματι εθεμελιωσεν επι των υδατων, την πυκνην ταυτην και βαρειαν φυσιν
επι της χαυνοτατης εκεινης και διαῤρεουσης ποιησας φερεσθαι· και την θαλασσαν
την αφορητον ταις βιαις, εκεινην την τοσαυτα εχουσαν κυματα, ασθενει τειχιωι τηι
ψαμμωι πανταχοθεν ετειχισε δια ρηματος. Ὁ τοινυν δια ρηματος τον ουρανον
στερεωσας, την γην θεμελιωσας, την θαλασσαν περιφραξας, τι θαυμαζεις, ει την
ουρανου και γης και θαλασσης τιμιωτεραν Ἐκκλησιαν δια του ρηματος τουτου παλιν
ετειχισεν;
βʹ. Ἀλλ' επειδη ουτως η οικοδομη ασειστος, ουτω το τειχος αῤραγες, ιδωμεν
πως κατεβαλλοντο οι αποστολοι τους θεμελιους, ποσον βαθος εσκαψαν, ωστε
ασειστον γενεσθαι την οικοδομην. Ουκ εσκαψαν βαθος, ουκ εδεηθησαν πονου
τοσουτου. ∆ια τι; Παλαιον ευρον θεμελιον και αρχαιον, τον των προφητων. Καθαπερ
ουν ανθρωπος μελλων οικιαν μεγιστην οικοδομειν, επειδαν ευρηι θεμελιον παλαιον
και ισχυρον και αῤραγη, ουκ αναμοχλευει τον θεμελιον, ου κινει τους λιθους, αλλ'
αφεις εσταναι ακινητον, ουτως επιτιθησι την νεαν και προσφατον οικοδομην· ουτω
και οι αποστολοι μελλοντες το μεγα τουτο οικοδομημα οικοδομειν, την πανταχου
της οικουμενης Ἐκκλησιαν ιδρυμενην, ου διεσκαψαν βαθος, αλλ' ευροντες παλαιον
θεμελιον, τον των προφητων, ουκ ανεμοχλευσαν εκεινον, ουκ εκινησαν την
οικοδομην και την διδασκαλιαν, αλλ' αφεντες αυτην μενειν ακινητον, ουτως
επεθηκαν την παρ' εαυτων διδασκαλιαν, την νεαν ταυτην της Ἐκκλησιας πιστιν. Και
ινα μαθηις οτι ουκ εκινησαν τον παλαιον θεμελιον, αλλ' επανω αυτου ωικοδομησαν,
ακουσον αυτου του σοφου αρχιτεκτονος Παυλου λεγοντος ημιν της οικοδομης την
ακριβειαν· αυτος γαρ εστιν ο σοφος αρχιτεκτων. Ὡς σοφος γαρ, φησιν, αρχιτεκτων
θεμελιον τεθεικα. Ἀλλ' ιδωμεν πως αυτον τεθεικε τον θεμελιον. Ἐπανω, φησιν,
ετερου θεμελιου παλαιου, του των προφητων. Ποθεν τουτο δηλον; Ουκ ετι εστε
ξενοι, φησιν, αλλα συμπολιται των αγιων, εποικοδομηθεντες επι τωι θεμελιωι των
αποστολων και προφητων. Ειδες θεμελιον και θεμελιον, τον μεν των προφητων, τον
δε των αποστολων ανωτερω κειμενον. Και το δη θαυμαστον, ουκ ευθεως μετα τους
προφητας ηλθον οι αποστολοι, αλλα πολυς μεταξυ παρεγενετο χρονος. Τι δηποτε;
Ὅτι οι αριστοι των οικοδομων τουτο ποιουσιν· επειδαν καταβαλλωνται θεμελιον,
ουκ ευθεως επιτιθεασι την οικοδομην, ινα μη απαλωτερα και προσφατος ουσα του
θεμελιου η εργασια, αδυνατησηι των τειχων ενεγκειν το βαρος. ∆ια τουτο αφεντες
χρονωι πολλωι παγηναι τους λιθους, επειδαν ιδωσιν ακριβως σφιγεντας, τοτε
επιτιθεασι και των τοιχων το βαρος. Ουτω και ο Χριστος εποιησεν· αφεις παγηναι
τον θεμελιον των προφητων εν ταις των ακουσαντων ψυχαις, και γενεσθαι βεβαιαν
την διδασκαλιαν, οτε ειδεν ασειστον ουσαν την οικοδομην, οτε παγεντα τα δογματα
τα ιερα, ωστε 51.80 δυνηθηναι την κατα την καινην φιλοσοφιαν ενεγκειν, τοτε
απεστειλε τους αποστολους, επι τωι θεμελιωι των προφητων τους τοιχους της
Ἐκκλησιας αναστησοντας. ∆ια τουτο ουκ ειπεν, Οικοδομηθεντες επι τωι θεμελιωι των
προφητων, αλλ' Ἐποικοδομηθεντες, επανω οικοδομηθεντες. Ἀλλ' ιδωμεν πως
ωικοδομηθησαν. Ποθεν ουν εισομεθα; Ποθεν δε αλλοθεν, αλλ' η απο της βιβλου των
Πραξεων, περι ης και εν ταις εμπροσθεν υμιν ημεραις διελεχθημεν; Ταχα γαρ τι και
μικρον εκειθεν υμιν οφειλομεν χρεος, οπερ αναγκη καταθειναι σημερον. Τι ουν εστι
το χρεος; Αυτην του βιβλιου την επιγραφην ερμηνευσαι σπουδασωμεν. Ου γαρ ψιλη
τις εστι και σαφης, καθως πολλοι νομιζουσιν, αλλα δειται και εξετασεως. Τις ουν η
επιγραφη του βιβλιου; Πραξεις αποστολων. Ου δοκει σαφες ειναι; ου δοκει
γνωριμον, και δηλον απασιν; Ἀλλ' αν παρακολουθητε τοις λεγομενοις, οψεσθε οσον
το βαθος της επιγραφης ταυτης. ∆ια τι γαρ ουκ ειπε, Θαυματα αποστολων; δια τι ουκ
επεγραψε, Σημεια αποστολων, η ∆υναμεις και τερατα αποστολων· αλλα Πραξεις
αποστολων; Ου γαρ το αυτο εστι πραξεις και σημεια, ου το αυτο πραξεις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

θαυματα· ου το αυτο εστι πραξεις, και τερατα, και δυναμεις· αλλα πολλη η διαφορα
τουτων εκατερων. Πραξις μεν γαρ εστιν οικειας σπουδης κατορθωμα, θαυμα δε θειας
δωρεας χαρισμα. Ειδες οσον το μεσον πραξεως και θαυματος; Πραξις εστιν
ανθρωπινων ιδρωτων συντελεσμα, θαυμα εστι θειας φιλοτιμιας επιδειξις· πραξις
εστιν εκ της ημετερας προαιρεσεως την αρχην εχουσα, θαυμα εστιν εκ της του Θεου
χαριτος τα προοιμια λαμβανον, και το μεν της ανωθεν ροπης, το δε της κατωθεν
γνωμης. Πραξις εξ αμφοτερων υφαινεται, και εξ ημετερας σπουδης, και εκ θειας
χαριτος· το δε θαυμα γυμνην επιδεικνυται την ανωθεν χαριν, ουδεν των ημετερων
ιδρωτων δεομενον. Πραξις εστιν επιεικη ειναι, σωφρονα, μετριον, οργης κρατειν,
επιθυμιας καταγωνιζεσθαι, ελεημοσυνας ποιειν, φιλανθρωπιαν επιδεικνυσθαι,
απασαν ασκειν αρετην· τουτο πραξις εστι, και πονος, και ιδρως ημετερος. Θαυμα εστι
δαιμονας απελαυνειν, τυφλωθεντας οφθαλμους ανοιγειν, λεπρων τα σωματα
καθαιρειν, διαλελυμενα μελη σφιγγειν, νεκρους εγειρειν, ετερα τοιαυτα
θαυματουργειν. Ειδες ποσον το μεσον πραξεων και θαυματων, πολιτειας και
σημειων, της ημετερας σπουδης και της του Θεου χαριτος;
γʹ. Βουλει και ετεραν σοι δειξω διαφοραν; ∆ια γαρ υμας σημερον απαντα τον
λογον τουτον εκινησα, ωστε μαθειν το θαυμα και το σημειον. Το θαυμα μειζον μεν
εστι, και φρικωδεστερον, και την ημετεραν υπερβαινον φυσιν· η δε πραξις και η
πολιτεια ελαττον μεν των σημειων, χρησιμωτερον δε και κερδαλεωτερον· πονων
γαρ εστιν αμοιβη και σπουδης μισθος. Και ινα μαθηις οτι η πραξις του σημειου
κερδαλεωτερα και χρησιμωτερα, πραξις μεν αγαθη και χωρις σημειων εις τον
ουρανον τους κατωρθωκοτας εισηγαγε, θαυμα δε και σημεια χωρις πολιτειας ουκ
ισχυσε προς τα προθυρα χειραγωγησαι εκεινα. Και πως, εγω δειξω· υμεις δε
παρατηρειτε πως την προεδριαν αι 51.81 πραξεις εχουσι κατα την των μισθων
αμοιβην· πως τα μεν σημεια καθ' εαυτα οντα ου σωζει τους ποιουντας, η δε πραξις
καθ' εαυτην ουσα, ουδενος ετερου δειται προς σωτηριαν των κεκτημενων. Πολλοι
ερουσι μοι, φησιν ο Χριστος, εν εκεινηι τηι ημεραι· Κυριε, Κυριε, ου τωι σωι ονοματι
προεφητευσαμεν; τουτο σημειον και θαυμα· Ου τωι σωι ονοματι δαιμονια πολλα
εξεβαλομεν, και δυναμεις πολλας εποιησαμεν; Ὁραις πανταχου σημεια και θαυματα·
ιδωμεν τι φησιν ο Θεος. Ἐπειδη γυμνα τα θαυματα, και ουδαμου πολιτεια,
Πορευεσθε, φησιν, απ' εμου, ουκ οιδα υμας, οι εργαζομενοι την ανομιαν. Ει ουκ
οιδας αυτους, πως οιδας αυτους, ει εργαζονται την ανομιαν; Ἵνα μαθηις, οτι το, Ουκ
οιδα υμας, ουκ αγνοιας εστιν, αλλα μισους και αποστροφης. Ουκ οιδα υμας. Τινος
ενεκεν, ειπε μοι; Ου τωι σωι ονοματι δαιμονια εξεβαλομεν; ∆ια τουτο γαρ υμας μισω
και αποστρεφομαι, φησιν, οτι ουδε ταις δωρεαις βελτιους εγενεσθε, οτι τοσαυτης
απολαυσαντες τιμης εμεινατε επι της αυτης κακιας. Πορευεσθε απ' εμου, ουκ οιδα
υμας. Τι ουν; Το παλαιον αναξιοι ελαμβανον χαρισματα, και διεφθαρμενοι τον βιον
σημεια επεδεικνυντο, και θειας απηλαυον δωρεας, της πολιτειας ουκ επιμελουμενοι
της αριστης; Ἀπηλαυον δια την του Θεου φιλανθρωπιαν, ου δια την οικειαν αξιαν.
Ἔδει γαρ πανταχου σπαρηναι της ευσεβειας τον λογον, επειδη αρχη και προοιμια της
πιστεως ην. Καθαπερ ουν γηπονος αριστος νεοφυτον δενδρον τοις κολποις της γης
αρτι παρακατατιθεμενος, απαλον υπαρχον ετι πολλης επιμελειας αξιοι, πανταχοθεν
περιφραττων, τειχιζων και λιθοις και ακανθαις, ωστε μη υπο ανεμων ανασπασθηναι,
μητε υπο θρεμματων αδικηθηναι, μητε υπο αλλης τινος επηρεασθηναι βλαβης·
επειδαν δε παγεν και προς υψος αναδραμον ιδηι, περιαιρει τα τειχια· αρκει γαρ αυτο
το δενδρον προς το μηδεν τοιουτον παθειν· ουτω και επι της πιστεως γεγονεν. Ὅτε
νεοφυτος ην, οτε απαλη υπηρχεν, οτε προσφατως εν ταις των ανθρωπων κατεβληθη
ψυχαις, πολλης επιμελειας ηξιουτο παντοθεν· επειδη δε επαγη και εῤριζωθη και
προς υψος ανεδραμεν, επειδη πασαν την οικουμενην επληρωσε, και περιηρε τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τειχια, και τα ασφαλισματα λοιπον ανειλεν ο Χριστος. ∆ια τουτο παρα μεν την αρχην
και αναξιοις χαρισματα εδιδοτο· χρειαν γαρ ειχε το παλαιον, της πιστεως ενεκα,
ταυτης της βοηθειας· νυν δε ουδε αξιοις διδοται· η γαρ ισχυς της πιστεως ουκετι
ταυτης δειται της συμμαχιας. Και ινα μαθηις οτι ουκ εψευδοντο εκεινοι, αλλα
αληθως σημεια εποιησαν, και αναξιοις ανθρωποις χαρισματα εδιδοτο, και ινα προς
τοις ειρημενοις και ετερον τι κατορθωθηι, και την του Θεου δωρεαν αιδεσθεντες
εκεινοι αποθωνται την πονηριαν, Ἰουδας ο των δωδεκα παρα πασιν ομολογειται, οτι
σημεια εποιει, οτι δαιμονας εξεβαλλεν, οτι νεκρους ηγειρεν, οτι λεπρους εκαθηρεν·
αλλ' ομως εξεπεσε της βασιλειας των ουρανων. Ου γαρ ισχυσεν αυτον 51.82 σωσαι
τα σημεια, επειδη ληιστης, και κλεπτης, και του ∆εσποτου προδοτης εγενετο. Ὅτι μεν
τα σημεια ουκ ισχυει σωσαι χωρις πολιτειας αριστης και βιου καθαρου και
διηκριβωμενου, απο τουτων αποδεδεικται· οτι δε πολιτεια ουκ εχουσα την απο των
σημειων παραμυθιαν, ουδε συμμαχον λαβουσα εκεινην, αλλ' αυτη καθ' εαυτην
φανεισα, ισχυσε μετα παῤρησιας εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων, ακουσον
αυτου του Χριστου λεγοντος· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου,
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου. ∆ια τι;
οτι νεκρους ηγειραν; οτι λεπρους εκαθηραν; οτι δαιμονας ηλασαν; Ουχι· αλλα δια τι;
Πεινωντα ειδετε με, φησι, και εθρεψατε· διψωντα, και εποτισατε με· γυμνον, και
περιεβαλετε με· ξενον, και συνηγαγετε. Ουδαμου θαυματα, αλλα πανταχου πολιτεια.
Ὥσπερ ουν εκει πανταχου θαυματα, και ευθεως κολασις, επειδη γυμνα τα θαυματα
της πολιτειας· ουτω και ενταυθα πανταχου πολιτεια, και ουδαμου θαυματα, και
ευθεως η σωτηρια· επειδη ισχυει καθ' εαυτην σωσαι η αριστη πολιτεια τους
κεκτημενους αυτην. ∆ια τουτο και ο μακαριος ουτος, και γενναιος, και θαυμασιος
Λουκας ουτως επεγραψε το βιβλιον, Πραξεις αποστολων, ου θαυματα αποστολων·
καιτοι και θαυματα πεποιηκασιν. Ἀλλ' εκεινα μεν καιρωι γεγονε, και παρηλθε· ταυτα
δε δια παντος του χρονου παντας επιδεικνυσθαι χρη τους σωζεσθαι μελλοντας. Ἐπει
ουν ου προς τα σημεια, αλλα προς τας πραξεις των αποστολων ο ζηλος ημιν, δια
τουτο ουτως το βιβλιον επεγραψεν. Ἵνα γαρ μη λεγηις, μαλλον δε ινα μη λεγωσιν οι
ραιθυμοι, επειδαν αυτους παρακαλουμεν προς την μιμησιν των αποστολων, και
λεγομεν· Μιμησαι Πετρον, ζηλωσον Παυλον, γενου κατα Ἰωαννην, ακολουθησον
Ἰακωβον· ινα μη λεγωσιν, Ου δυναμεθα, ουδε ισχυομεν, εκεινοι γαρ νεκρους
ανεστησαν, λεπρους εκαθηραν, επιστομιζων ημων την αναισχυντον απολογιαν,
Σιωπα, φησι, πεφιμωσο· ου θαυματα, αλλα πολιτεια εις την βασιλειαν εισαγει των
ουρανων. Ζηλωσον τοινυν την πολιτειαν των αποστολων, και ουδεν ελαττον εξεις
των αποστολων. Ου γαρ τα σημεια αποστολους εποιησεν, αλλ' ο βιος ο καθαρος. Και
οτι τουτο εστι το γνωρισμα της αποστολικης εικονος, και του χαρακτηρος των
μαθητων, ακουσον του Χριστου τουτο δηλουντος το σημειον. Χαρακτηριζων γαρ
των μαθητων τας εικονας, και δεικνυς τι ποτε εστιν αποστολης γνωρισμα, ουτως
ειπεν· Ἐν τουτωι γνωσονται παντες, οτι μαθηται μου εστε. Ἐν τουτωι, ποιωι; εν τωι
θαυματα ποιειν; εν τωι νεκρους εγειρειν; Ουχι, φησιν· αλλ' εν τινι; Ἐν τουτωι
γνωσονται παντες, οτι εμοι μαθηται εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Ἡ δε αγαπη ουχι
θαυματων, αλλα πολιτειας εστι. Πληρωμα γαρ νομου η αγαπη. Ειδες το γνωρισμα
των μαθητων; ειδες την εικονα της αποστολης; ειδες την μορφην; ειδες τον τυπον;
μηδεν πλεον ζητει· ο γαρ ∆εσποτης απεφηνατο, οτι αγαπη χαρακτηριζει τους
μαθητας. Ἂν τοινυν εχηις αγαπην, αποστολος γεγονας, και των αποστολων πρωτος.
δʹ. Βουλει ετερωθεν τουτο μαθειν; Προς Πετρον ειπων ο Χριστος, Πετρε,
φιλεις με πλεον τουτων; φησι. Τουτου δε ισον ουδεν εις το τυχειν βασιλειας
ουρανων, αλλ' οταν φανωμεν τον Χριστον φιλουντες, ως φιλειν δει. Και το
γνωρισμα ειπε. Τι ποτ' ουν εστι τουτο; και τι ποιουντες δυναμεθα φιλειν πλεον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αποστολων; αρα τους νεκρους εγειροντες; η αλλα τινα θαυματα επιδεικνυμενοι;
Ουδαμως· αλλα τι ποιουντες; Αυτου του φιλουμενου Χριστου ακουσωμεν. Ει γαρ
φιλεις με, φησι, πλεον τουτων, ποιμαινε τα προβατα μου. Ἰδου και ενταυθα πολιτεια
ευδοκιμει. Το γαρ κηδεμονικον, το συμπαθητικον, το προστατικον, το μη τα εαυτου
ζητειν, αλλα παντα, α τον ποιμαινοντα εχειν δει, παντα ταυτα πολιτειας εστιν, ουχι
θαυματων, ουδε σημειων. Ἀλλ' εκεινοι, φησι, δια τα θαυματα τοιουτοι γεγονασιν.
Ουχι δια τα θαυματα, αλλα δια την πολιτειαν, και εντευθεν μαλιστα ελαμψαν. ∆ια
τουτο φησιν αυτοις· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, ινα ιδωσιν
οι ανθρωποι ουχι τα θαυματα, αλλα τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα
υμων τον εν τοις ουρανοις. Ὁραις πανταχου την πολιτειαν διαλαμπουσαν, τον βιον
τον εναρετον θαυμαζομενον; Βουλει σοι δειξω και αυτον τον Πετρον, τουτον τον
κορυφαιον των αποστολων, και πολιτειαν επιδειξαμενον μεγιστην, και θαυματα
ποιησαντα υπερβαινοντα ανθρωπινην φυσιν, και αμφοτερα παραλληλα κειμενα, και
το θαυμα, και την πολιτειαν, και απο της πολιτειας μαλλον, η απο των σημειων
τιμηθεντα; Ἄκουε της ιστοριας ταυτης· Πετρος και Ἰωαννης ανεβαινον εις το ιερον
περι την ωραν της προσευχης την εννατην. Μη παραδραμηις απλως το διηγημα, αλλ'
ευθεως επιστα τωι προοιμιωι, και μαθε ποση ην η αγαπη και η συμφωνια και η
ομονοια, και πως πανταχου ουτοι εκοινωνουν αλληλοις, και συνδεδεμενοι τωι
δεσμωι της κατα Θεον φιλιας, απαντα επραττον, και εν τραπεζηι και εν ευχηι και εν
βαδισει και εν τοις αλλοις απασι μετα αλληλων εφαινοντο. Ει δε εκεινοι οι στυλοι,
οι πυργοι, οι πολλην παῤρησιαν εχοντες προς τον Θεον, της παρ' αλληλων εδεοντο
βοηθειας, και υπο της παρ' αλληλων συμμαχιας διωρθουντο, ποσωι μαλλον ημεις οι
ασθενεις, και ταλαιπωροι, και ουδενος αξιοι λογου, της αλληλων δεησομεθα
βοηθειας; Ἀδελφος γαρ υπο αδελφου βοηθουμενος, ως πολις οχυρα· και παλιν· Ἰδου
δη τι καλον, η τι τερπνον, αλλ' η το κατοικειν αδελφους επι το αυτο; Πετρος και
Ἰωαννης ησαν, και τον Ἰησουν ειχον μεσον· Ὅπου γαρ αν ωσι συνηγμενοι δυο η
τρεις, φησιν, εν τωι ονοματι μου, εγω εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ειδες ποσον εστι το
επι το αυτο ειναι; Ουχ απλως δε ησαν επι το αυτο, επι και νυν επι το αυτο παντες
εσμεν· αλλ' επι το αυτο ειναι χρη τωι συνδεσμωι της αγαπης, τηι διαθεσει της
προαιρεσεως· και ωσπερ τα σωματα ημων εγγυς αλληλων εστι νυν, και συσφιγγεται
επι το αυτο, ουτω και τας καρδιας συσφιγγεσθαι χρη. Πετρος και Ἰωαννης ανεβαινον
εις το ιερον. Ἐσχισθη το καταπετασμα, ηρημωθη τα Ἅγια των αγιων, ανηιρεθη η εν
ενι τοπωι προσκυνησις. Ὁ Παυλος βοαι λεγων· Ἐν παντι τοπωι επαιρετε οσιους χειρας.
Τι τοινυν τρεχουσιν αυτοι εις το ιερον προσευξασθαι; παλιν επι την Ἰουδαικην
ηλθον ασθενειαν; Μη γενοιτο! αλλα συγκαταβαινουσι τοις ασθενεστεροις, εκεινο
πληρουντες το ρημα Παυλου, το λεγον· Ἑγενομην τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος.
Συγκαταβαινουσι τοις ασθενεσιν, ινα μη μεινωσιν ασθενεις 51.84 εκεινοι. Ἄλλως δε
και εκει συνηγετο πασα η πολις. Καθαπερ ουν αλιεις αριστοι εκεινους τους κολπους
των ποταμων διωκουσιν, ενθα παντες συλλεγονται οι ιχθυες, ωστε μετ' ευκολιας
επιτυχειν της θηρας· ουτω δη και οι αποστολοι ουτοι, οι πνευματικοι αλιεις, εις
εκεινον τον κολπον εσπευδον, οπου πασα η πολις συνηγετο, ινα εκει το του
Ευαγγελιου δικτυον απλωσαντες, μετ' ευκολιας τυχωσι της αγρας. Τουτο δε εποιουν
μιμουμενοι τον διδασκαλον. Και γαρ ο Χριστος φησι· Καθ' ημεραν μεθ' υμων ημην
εν τωι ιερωι. ∆ια τι εν τωι ιερωι; Ἵνα τους εκ του ιερου λαβηι. Ουτω και ουτοι
απηρχοντο μεν ως προσευξομενοι, διδασκαλιαν δε εμελλον κατασπειρειν εκει. Εις το
ιερον προσευξασθαι περι την ωραν της προσευχης την εννατην. Ουδε η ωρα αυτοις
απλως παρατετηρηται. Και γαρ ειπον υμιν πολλακις περι της ωρας ταυτης, οτι εν
αυτηι παραδεισος ανευγη, και ο ληιστης εισηλθεν, εν αυτηι η καταρα ανηιρεθη, εν
αυτηι η θυσια της οικουμενης προσηνεχθη, εν αυτηι το σκοτος ελυθη, εν αυτηι το φως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ελαμψε, και το αισθητον και το νοητον. Περι ωραν εννατην. Ὅτε ετεροι απο αριστου
και μεθης καθευδουσιν υπνον βαθυν, τοτε εκεινοι νηφοντες, και διεγηγερμενοι, και
πολλωι τωι ποθωι ζεοντες, επι την προσευχην εσπευδον. Ει δε εκεινοι ευχης εδεοντο,
ευχης ουτω εκτενους, ευχης ουτω διηκριβωμενης, οι τοσαυτην εχοντες παῤρησιαν,
οι μηδεν εαυτοις συνειδοτες πονηρον, τι ποιησομεν ημεις, μυριων γεμοντες
τραυματων, ουκ επιτιθεντες δε της ευχης το φαρμακον; Μεγα οπλον ευχη. Βουλει
μαθειν πως μεγα οπλον η ευχη; Προστασιας πενητων παρεδραμον οι αποστολοι, ινα
πλειονα σχολην περι την ευχην εχωσι. Καταστησατε γαρ, φησιν, εξ υμων ανδρας
μαρτυρουμενους επτα· ημεις δε τηι προσευχηι και τηι διακονιαι του λογου
προσκαρτερησομεν.
εʹ. Ἀλλ', οπερ ελεγον (μη γαρ εκπεσωμεν της υποθεσεως, οτι ο μεν Πετρος και
πραξιν επεδειξατο, και θαυμα εποιησε, και απο της πραξεως επαινειται μαλλον),
ανηλθεν ουν εις το ιερον προσευξασθαι· και ιδου χωλος εκ κοιλιας μητρος αυτου,
βασταζομενος εκει προς την θυραν του ιερου. Ἀπ' αυτων των ωδινων η πηρωσις της
φυσεως ην, και μειζον ιατρικης τεχνης το νοσημα, ινα μειζονως επιδειχθηι η του
Θεου χαρις. Ουτος ουν ο χωλος εκειτο προς την πυλην του ιερου· και ιδων αυτους
εισιοντας, προσειχεν αυτοις, ζητων ελεημοσυνην παρ' αυτων λαβειν. Τι ουν ο
Πετρος; Βλεψον εις ημας, φησιν. Ἱκανη απο της οψεως η αποδειξις της
ακτημοσυνης· ου χρεια λογων, ουδε αποδειξεως, ουδε αποκρισεως, ουδε
διδασκαλιας· ο στολισμος σοι δεικνυσι τον ακτημονα. Τουτο ουν ολον το κατορθωμα
της αποστολης, ινα ταυτα λεγηις προς τον πενητα, ινα μη διορθωσηι την πενιαν
μονον, ινα ειπηις, Ὄψει μειζονα πλουτον. Ἀργυριον, φησι, και χρυσιον ουκ εχω· ο δε
εχω, τουτο σοι διδωμι· εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου εγειραι, και περιπατει. Ειδες
πενιαν και πλουτον; πενιαν μεν χρημα 51.85 των, πλουτον δε χαρισματων. Ουκ
ελυσε πενιαν χρηματων, αλλα διωρθωσε πενιαν φυσεως. Ὅρα την επιεικειαν
Πετρου· Βλεψον εις ημας. Ουχ υβρισεν, ουκ ελοιδορησατο, ο πολλακις ποιουμεν
ημεις προς τους εντυγχανοντας ημιν, ευθυνας εγκαλουντες αυτοις, οτι καθευδουσι.
Μη γαρ τουτο επεταγης, ανθρωπε; Ουκ εκελευσε σοι αργιαν εγκαλειν, αλλα πενιαν
διορθουσθαι· ουκ εποιησε σε κατηγορον κακιας, αλλα ιατρον κατεστησε συμφορας·
ουχ ινα ονειδιζηις νωθειαν, αλλ' ινα χειρα ορεγηις τοις κειμενοις· ουχ ινα κακιζηις
τροπον, αλλ' ινα λυσηις λιμον. Ἡμεις δε τουναντιον ποιουμεν· αφεντες
παραμυθησασθαι τους προσιοντας τηι δοσει των χρηματων, και προσεπιτριβομεν
αυτων τα τραυματα ταις των εγκληματων επαγωγαις. Ἀλλα και απολογειται τωι
πενητι, και μετ' επιεικειας διαλεγεται· Κλινον γαρ, φησι, πτωχωι αλυπως το ους σου,
και αποκριθητι αυτωι εν πραοτητι ειρηνικα. Ἀργυριον και χρυσιον ουκ εχω· ο δε εχω,
τουτο σοι διδωμι· εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου εγειραι, και περιπατει. ∆υο ενταυθα
εστι, πολιτεια και θαυμα. Πολιτεια, το, Ἀργυριον και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι·
πολιτειας γαρ το καταφρονειν των γηΐνων πραγματων, το ριψαι τα υπαρχοντα, το
υπεριδειν της παρουσης ματαιοτητος· θαυμα δε το εγειραι τον χωλον, το διορθωσαι
τα μελη τα πεπηρωμενα. Ἰδου τοινυν και πολιτεια και θαυμα. Ἴδωμεν ουν ποθεν ο
Πετρος καυχαται. Τι ειπεν; Ὅτι θαυματα εποιησε; καιτοι θαυματα ην πεποιηκως
τοτε· αλλ' ουκ ειπε τουτο· αλλα τι; Ἰδου ημεις αφηκαμεν παντα, και ηκολουθησαμεν
σοι. Ειδες την πολιτειαν και το θαυμα, και την πολιτειαν στεφανουμενην; Τι ουν ο
Χριστος; Τουτον απεδεξατο και επηινεσε. Λεγω γαρ υμιν, φησιν, οτι υμεις οι αφεντες
οικιας, και τα λοιπα. Ουκ ειπεν, Οι αναστησαντες νεκρους, αλλ' Ὑμεις οι αφεντες τα
υπαρχοντα υμων, καθησεσθε επι δωδεκα θρονους· και πας οστις αφηκε τα
υπαρχοντα αυτωι παντα, ταυτης απολαυσεται της τιμης. Ου δυνασαι αναστησαι
χωλον, καθαπερ ο Πετρος; Ἀλλα δυνασαι ειπειν, ως εκεινος· Ἀργυριον και χρυσιον
ουχ υπαρχει μοι. Καν τουτο ειπηις, εγγυς εγενου του Πετρου· μαλλον δε ουδε αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ειπηις, αλλ' εαν ποιησηις. Ου δυνασαι ξηραν διορθωσαι χειρα; Ἀλλα δυνασαι την
σεαυτου χειρα ξηραν γινομενην υπο απανθρωπιας ποιησαι εκταθηναι δια
φιλανθρωπιας. Μη εστω γαρ, φησιν, η χειρ σου εκτεταμενη εις το λαβειν, εν δε τωι
διδοναι συνεσταλμενη. Ὁραις οτι ουχ η ξηροτης, αλλα και απανθρωπια συστελλει
την χειρα; Ἔκτεινον ουν αυτην δια φιλανθρωπιας και ελεημοσυνης. Ου δυνασαι
εκβαλειν δαιμονα; Ἀλλ' εκβαλε αμαρτιαν, και μειζονα ληψηι μισθον. Ειδες πως
πανταχου η πολιτεια και τα κατορθωματα μειζονα επαινον εχει των θαυματων, και
πλειονα την αμοιβην; Ει δε βουλει, και ετερωθεν τουτο δειξομεν. Προσηλθον αυτωι,
φησιν, οι εβδομηκοντα μαθηται, και εχαιρον, και ελεγον· Κυριε, εν τωι ονοματι σου
και τα δαιμονια ημιν υπακουουσι. Και λεγει αυτοις· Μη χαιρετε, οτι τα δαιμονια υμιν
υπακουει, αλλα χαιρετε, οτι τα ονοματα υμων γεγραπται εν τοις ουρανοις. Ὁραις
πανταχου την πολιτειαν θαυμαζομενην;
ʹ. Φερε ουν, αναλογισωμεθα τα ειρημενα ανωθεν· Ἐν 51.86 τουτωι
γνωσονται παντες, οτι εμοι μαθηται εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Ἰδου απο
πολιτειας, ουκ απο θαυματων το γνωρισμα του μαθητας ειναι αποδεδεικται. Πετρε,
φιλεις με πλεον τουτων; ποιμαινε τα προβατα μου. Ἰδου και ετερον γνωρισμα, και
αυτο παλιν απο πολιτειας. Τριτον παλιν γνωρισμα· Μη χαιρετε, οτι τα δαιμονια υμιν
υπακουει, αλλα χαιρετε, οτι τα ονοματα υμων γεγραπται εν τοις ουρανοις. Και τουτο
πολιτειας παλιν κατορθωμα. Βουλει και τεταρτην αποδειξιν τουτου μαθειν;
Λαμψατω, φησι, το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, ινα ιδωσι τα καλα υμων
εργα, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Ἰδου και ενταυθα εργα
φαινεται. Και οταν λεγηι παλιν· Ὅστις αφηκεν οικιαν, η αδελφους, η αδελφας ενεκεν
εμου, εκατονταπλασιονα ληψεται, και ζωην αιωνιον κληρονομησει, την πολιτειαν
επαινει, και τον διηκριβωμενον βιον. Ειδες τους μαθητας απο του φιλειν αλληλους
γνωριζομενους, τον δε υπερ τους αποστολους φιλουντα τον Χριστον απο του
ποιμαινειν τους αδελφους φαινομενον, τους δε οφειλοντας χαιρειν, ουκ απο του
δαιμονας εκβαλλειν, αλλ' απο του εγγεγραφθαι εν τωι ουρανωι κελευομενους
ευφραινεσθαι, και τους μεν τον Θεον δοξαζοντας απο της των εργων λαμπροτητος
δεικνυμενους, τους δε ζωης επιτυχοντας και εκατονταπλασιονα λαμβανοντας, απο
της των παροντων απαντων υπεροψιας επιτυχοντας ταυτης της δωρεας. Τουτους
μιμησαι παντας, και δυνησηι και μαθητης ειναι, και εν τοις φιλοις του Θεου
αριθμεισθαι, και δοξαζειν τον Θεον, και της αιωνιου ζωης απολαυσαι· και ουδεν
εσται σοι κωλυμα προς το τυχειν των αγαθων απαντων, το μη ποιειν σημεια, εαν
πολιτειαν εχηις διηκριβωμενην. Και γαρ αυτος τουτο το ονομα, Πετρος, ουκ απο
θαυματων και σημειων ελαβεν, αλλ' απο ζηλου και φιλτρου γνησιου. Ουδε γαρ
επειδη νεκρους ανεστησεν, ουδε επειδη χωλον ανωρθωσεν, ουτως εκληθη· αλλ'
επειδη πιστιν μετα της ομολογιας επεδειξατο γνησιαν, το ονομα τουτο
εκληρονομησε, Συ ει Πετρος, και επι ταυτηι τηι πετραι οικοδομησω μου την
Ἐκκλησιαν. ∆ια τι; Ουχ οτι θαυματα εποιησεν, αλλ' οτι ειπε· Συ ει ο Χριστος ο Υιος
του Θεου του ζωντος. Ὁραις οτι και αυτο το Πετρον κληθηναι, ουκ απο θαυματων,
αλλ' απο ζηλου πεπυρωμενου ελαβε την αρχην. Ἀλλ' επειδη Πετρου εμνησθην,
εισηλθε μοι και ετερου Πετρου μνημη, του κοινου πατρος, και διδασκαλου, ος την
εκεινου διαδεξαμενος αρετην, και την καθεδραν εκληρονομησε την εκεινου. Ἓν γαρ
και τουτο πλεονεκτημα της ημετερας πολεως, το των αποστολων τον κορυφαιον
λαβειν εν αρχηι διδασκαλον. Ἔδει γαρ την προ της οικουμενης απασης το των
Χριστιανων αναδησαμενην ονομα, τον των αποστολων πρωτον ποιμενα λαβειν.
Ἀλλα λαβοντες αυτον διδασκαλον, ουκ εις τελος κατεσχομεν, αλλα παρεχωρησαμεν
τηι βασιλιδι Ῥωμηι· μαλλον δε εις το τελος αυτον εσχηκαμεν· το μεν γαρ σωμα
Πετρου ου κατεχομεν, την δε πιστιν Πετρου κατεχομεν ως Πετρον· την δε πιστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

Πετρου κατεχοντες, αυτον εχομεν Πετρον. Ουτω και τον εκεινου ζηλωτην ορων
51.87 τες, αυτον δοκουμεν οραιν· και γαρ τον Ἰωαννην Ἠλιαν εκαλεσεν ο Χριστος,
ουκ επειδη Ἠλιας ην ο Ἰωαννης, αλλ' επειδη εν πνευματι και δυναμει ηλθεν Ἠλιου.
Καθαπερ ουν ο Ἰωαννης, επειδη εν πνευματι και δυναμει ηλθεν Ἠλιου, Ἠλιας
ελεγετο, ουτω και ουτος, επειδη εν ομολογιαι και πιστει Πετρου παραγεγονεν,
εικοτως αν και της προσηγοριας εκεινης αξιωθειη. Ἡ γαρ της πολιτειας συγγενεια
και την κοινωνιαν των ονοματων ποιει. Ευξωμεθα δε παντες και εις το Πετρου
γηρας αυτον ελθειν· και γαρ ο 51.88 Ἀποστολος εν γηραι τον βιον κατελυσεν. Ὅταν
γαρ, φησι, γηρασηις, τοτε ζωσουσι σε, και αξουσιν οπου ου θελεις. Αιτησωμεν δη και
τουτωι μακραν πολιτειαν· εκτεινομενον γαρ αυτου το γηρας την ημετεραν νεοτητα
την πνευματικην μαλλον ακμαζειν ποιει· ην γενοιτο διαπαντος εν ακμηι τηρηθηναι,
ευχαις μεν εκεινου και τουτου του Πετρου, χαριτι δε και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ὅτι χρησιμος η των Γραφων αναγνωσις, και οτι δουλειαι και περιστασει
πραγματων αχειρωτον ποιει τον προσεχοντα, και οτι το ονομα των
αποστολων πολλων εστιν αξιωματων ονομα, και οτι των εξωθεν
αρχοντων και αυτων των βασιλευοντων πολλωι μειζονα κεκτηνται
δυναμιν οι αποστολοι και εξουσιαν· και προς τωι τελει προς
νεοφωτιστους.
αʹ. Ὅταν μεν εις την πτωχειαν της διανοιας ιδω της εμαυτου, ναρκω και
αναδυομαι, προς διαλεξιν τοσουτου δημου καλουμενος· οταν δε εις την προθυμιαν
αναβλεψω την υμετεραν, και το της ακροασεως ακορεστον, θαῤρω και διανισταμαι,
και μετα προθυμιας προς το της διδασκαλιας αποδυομαι σταδιον. Ἱκανοι γαρ υμεις
και λιθινην λαβοντες διανοιαν, πτερου παντος κουφοτεραν εργασασθαι τηι περι την
ακροασιν επιθυμιαι τε και σπουδηι. Και καθαπερ τα φωλευοντα των ζωων εν μεσωι τωι
χειμωνι προς τας πετρας καταδυομενα, επειδαν ιδηι το θερος φανεν, αφιησι την
καταδυσιν, και μετα των λοιπων ζωων αγελαζεται, και κοινηι μεθ' ημων σκιρται·
ουτω και η ψυχη η ημετερα ωσπερ εις τινα φωλεον της ασθενειας του συνειδοτος
καταδυομενη, οταν ιδηι τον ποθον της υμετερας αγαπης, αφιησι τον φωλεον, και
μεθ' υμων αγελαζεται, κοινηι μεθ' υμων σκιρται τα καλα των Γραφων σκιρτηματα, εν
τωι πνευματικωι και θειωι λειμωνι, εν τωι παραδεισωι της Γραφης. Και γαρ
πνευματικος λειμων, και παραδεισος τρυφης η των θειων Γραφων εστιν αναγνωσις,
παραδεισος δε τρυφης εκεινου του παραδεισου βελτιων. Τουτον τον παραδεισον ουκ
εν τηι γηι, αλλ' εν ταις των πιστευοντων ψυχαις εφυτευσεν ο Θεος· τουτον τον
παραδεισον ουκ εν Ἐδεμ, ουδε κατα ανατολας εθετο εν ενι περιγραψας χωριωι, αλλα
πανταχου της γης εξηπλωσε, και εις τα περατα της οικουμενης εξετεινε. Και οτι
πανταχου της οικουμενης τας Γραφας ηπλωσεν, ακουσον του προφητου λεγοντος·
Εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων, και εις τα περατα της οικουμενης τα
ρηματα αυτων. Καν προς Ἰνδους απελθηις, ους πρωτους ανισχων ο ηλιος οραι, καν εις
τον ωκεανον απελθηις, καν προς τας Βρεταννικας νησους εκεινας, καν εις τον
Ευξεινον πλευσηις ποντον, καν προς τα νοτια απελθηις μερη, παντων ακουσηι
πανταχου τα απο της Γραφης φιλοσοφουντων, φωνηι μεν ετεραι, 51.88 πιστει δε ουχ
ετεραι, και γλωσσηι μεν διαφορωι, διανοιαι δε συμφωνωι. Ὁ μεν γαρ φθογγος της
γλωσσης, ενηλλακται, ο δε τροπος της ευσεβειας ουκ ενηλλακται· και βαρβαριζουσι
μεν τηι γλωττηι, φιλοσοφουσι δε τηι γνωμηι· και σολοικιζουσι μεν τωι φθογγωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ευσεβουσι δε τωι τροπωι. Ειδες παραδεισου μηκος προς τα περατα της οικουμενης
εκτεταμενου; Ἐνταυθα ουκ εστιν οφις, καθαρον των θηριων εστι το χωριον, και τηι
του Πνευματος τειχιζεται χαριτι. Ἔχει και πηγην ο παραδεισος ουτος, καθαπερ
εκεινος, πηγην μυριων ποταμων μητερα, ουχι τεσσαρων. Ου γαρ τον Τιγρητα, ουδε
τον Ευφρατην, ουδε τον Αιγυπτιον Νειλον, ουδε τον Ἰνδον Γαγγην, αλλα μυριους
αφιησι ποταμους αυτη η πηγη. Τις ταυτα φησιν; Αυτος ο τους ποταμους ημιν
χαρισαμενος Θεος· Ὁ πιστευων γαρ εις εμε, φησι, καθως ειπεν η Γραφη, ποταμοι εκ
της κοιλιας αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος. Ειδες πως ουχι τεσσαρες ποταμοι, αλλα
αδιοριστοι απο της πηγης εκεινης εκχεοντες; Ου τωι πληθει δε μονον, αλλα και τηι
φυσει θαυμαστη η πηγη· ου γαρ υδατος εστι τα ναματα, αλλα Πνευματος τα
χαρισματα. Αυτη η πηγη καθ' εκαστην ψυχην εστι των πιστων μεριζομενη, και ου
μειουμενη· μεριζομενη, και ου δαπανωμενη· κατακερματιζομενη, και ουκ
ελαττουμενη· παρα πασιν ολοκληρος, και εν εκαστωι ολοκληρος. Τοσαυτα γαρ του
Πνευματος τα χαρισματα. Βουλει μαθειν την δαψιλειαν των ναματων τουτων;
βουλει μαθειν των υδατων την φυσιν; πως ουκ εοικε τουτοις, αλλα βελτιω τουτων
και θαυμασιωτερα εστιν; Ἄκουσον παλιν αυτου του Χριστου λεγοντος τηι
Σαμαρειτιδι, ινα μαθηις την δαψιλειαν της πηγης. Το υδωρ, ο εγω δωσω, φησι, τωι
πιστωι, γενησεται εν αυτωι πηγη υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον. Ουκ ειπεν,
εξιοντος, ουκ ειπε, προχεομενου, αλλα, αλλομενου, δια των αλματων την αφθονιαν
ημιν εμφαινων. Ἐκεινα 51.89 των κρηναιων υδατων εξαλλεσθαι και πηδαιν
πανταχοθεν ειωθεν, απερ αν αι πηγαι εν τοις κολποις μη δυνανται κατεχειν, αλλα
νικωμεναι τηι συνεχειαι της επιῤροης πανταχοθεν αυτα αναβλυζουσι. Βουλομενος
ουν την δαψιλειαν των ναματων δειξαι, ειπεν, αλλομενου, ουκ, εξιοντος. Βουλει και
την φυσιν αυτης καταμαθειν; Μανθανε απο της χρειας. Ου γαρ εις ζωην την
παρουσαν, αλλ' εις ζωην αιωνιον εστι χρησιμη. ∆ιατριψωμεν τοινυν εν τωι
παραδεισωι τουτωι, παρακαθεζωμεθα τηι πηγηι, μη παθωμεν οπερ επαθεν ο Ἀδαμ, και
εκπεσωμεν του παραδεισου· μη δεξωμεθα συμβουλην ολεθριαν, μη παραδεξωμεθα
την απατην του διαβολου· μενωμεν ενδον· πολλη γαρ η εντευθεν ασφαλεια·
μενωμεν εν τηι αναγνωσει των Γραφων τουτων. Καθαπερ γαρ οι πηγηι
παρακαθημενοι, και της αυρας εκεινης απολαυοντες, και καυσωνος επικειμενου την
οψιν συνεχως επικλυζοντες, αποκρουονται το πνιγος τοις ναμασι, και διψους
διενοχλουντος ραιδιως ιωνται το παθος, εγγυθεν το φαρμακον απο της πηγης
εχοντες· ουτως ο παρα την πηγην των θειων Γραφων παρακαθημενος, καν
επιθυμιας ατοπου φλογα διενοχλουσαν ιδηι, ραιδιως απο των ναματων εκεινων την
ψυχην αποκλυσας απεκρουσατο την φλογα· καν οργη διακαης ενοχληι, την καρδιαν
καθαπερ λεβητα υποκαιομενον αναβρασσουσα, μικρον του ναματος επισταξας,
ευθεως κατεστειλε του παθους την αναισχυντιαν· και εκ παντων των πονηρων
λογισμων, ωσπερ εκ μεσης φλογος, εξαρπαζει την ψυχην η των θειων Γραφων
αναγνωσις.
βʹ. ∆ιο και ο προφητης ο μεγας ∆αυιδ εκεινος, ειδως την ωφελειαν την απο
της αναγνωσεως των Γραφων, τον διηνεκως προσεχοντα ταις Γραφαις και της
ομιλιας ταυτης απολαυοντα παρεικαζει φυτωι αει τεθηλοτι, παρα τους ρυακας
εστηκοτι των υδατων, ουτωσι λεγων· Μακαριος ανηρ, ος ουκ επορευθη εν βουληι
ασεβων, και εν οδωι αμαρτωλων ουκ εστη, και επι καθεδραν λοιμων ουκ εκαθισεν·
αλλ' εν τωι νομωι Κυριου το θελημα αυτου, και εν τωι νομωι αυτου μελετησει ημερας
και νυκτος, και εσται ως το ξυλον το πεφυτευμενον παρα τας διεξοδους των υδατων.
Καθαπερ γαρ το ξυλον εκεινο το παρα τας διεξοδους των υδατων πεφυτευμενον,
παρ' αυτους τους ρυακας εστηκος, διηνεκη της αρδειας εχον την χορηγιαν, πασηι
αερων ανωμαλιαι αχειρωτον γινεται, και ουτε ακτινα θερμοτεραν γενομενην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δεδοικεν, ουτε τον αερα μεταπεσοντα εις αυχμον ευλαβειται· ικανην γαρ εχον
εναποκεκλεισμενην εν εαυτωι την νοτιδα, πασης ηλιακης θερμης πλεονεξιαν εξωθεν
προσβαλουσαν ευθεως αποκρουεται και διωθειται· ουτω και ψυχη παρα τους ρυακας
εστηκυια των θειων Γραφων, και ποτιζομενη διηνεκως, εκεινα τα ναματα και την
δροσον του Πνευματος εν εαυτηι συναγουσα, προς πασαν πραγματων περιστασιν
αχειρωτος εσται, καν νοσος, καν επηρεια, καν συκοφαντια, καν λοιδοριαι, καν
σκωμματα, καν πασα ραιθυμια, καν παντα τα της οικουμενης κακα εις την τοιαυτην
κατασκηψηι ψυχην, ευκολως αποκρουεται την πυρωσιν των παθων, απο της των
Γραφων αναγνωσεως ικανην παρακλησιν εχουσα. Ουτε γαρ δοξης μεγεθος, ου
δυναστειας ογκος, ου φιλων παρουσια, ουκ αλλο ουδεν των ανθρωπινων ουτω τον
εν οδυνηι παραμυθησασθαι δυνησεται, ως η των θειων Γραφων αναγνωσις. Τι
δηποτε; Ὅτι 51.90 εκεινα μεν επικηρα και φθαρτα, διο και φθαρτη αυτων η
παρακλησις· η δε των Γραφων αναγνωσις, Θεου ομιλια εστιν. Ὅταν ουν ο Θεος τον
εν αθυμιαι παρακαληι, τι των οντων αυτον εις αθυμιαν εμβαλειν δυναται;
Προσεχωμεν τοινυν τηι αναγνωσει, μη τας δυο μονον ταυτας ωρας (ου γαρ αρκει
ημιν εις ασφαλειαν η ψιλη αυτη ακροασις), αλλα διηνεκως· και εκαστος οικαδε
αναχωρησας τα Βιβλια μετα χειρας λαμβανετω, και των ειρημενων επερχεσθω τα
νοηματα, ει γε μελληι διηνεκη και αρκουσαν εχειν την απο της Γραφης ωφελειαν.
Και γαρ το ξυλον εκεινο, το παρα τους ρυακας εστηκος, ου δυο και τρεις ωρας ομιλει
τοις υδασιν, αλλα πασαν μεν ημεραν, πασαν δε νυκτα. ∆ια τουτο κομαι τοις φυλλοις,
δια τουτο βριθει τωι καρπωι εκεινο το ξυλον, καν μηδεις αυτο ανθρωπων ποτιζηι·
επειδη παρα τους ρυακας εστηκεν αυτο, δια των ριζων επισπαται την νοτιδα, και
ωσπερ δια τινων πορων παραπεμπει την ωφελειαν παντι τωι σωματι· ουτω και ο
συνεχως αναγινωσκων τας θειας Γραφας, και παρα τους ρυακας αυτων εστηκως, καν
μηδενα εχηι τον ερμηνευοντα, δια της συνεχους αναγνωσεως, ωσπερ δια τινων
ριζων, πολλην επισπαται την ωφελειαν. ∆ια τουτο και ημεις τας φροντιδας υμων
ειδοτες, τους περισπασμους, τας ασχολιας τας πολλας, ηρεμα και καταμικρον υμας
προσαγομεν τοις νοημασι των Γραφων, τωι σχολαιωι της εξηγησεως μονιμον
ποιουντες των λεγομενων την μνημην. Και γαρ ομβρος ραγδαιος μεν
καταῤρηγνυμενος, κατακλυζει την επιφανειαν, και το βαθος ουδεν ωφελει· ηρεμα δε
και καταμικρον ελαιου δικην ενιζανων τωι προσωπωι της γης, ωσπερ δια τινων
φλεβων των πορων αυτης προς το βαθος διολισθαινων, τας λαγονας αυτης
εμπλησας νοτιδος, ευπορωτατην ποιει προς την των καρπων φοραν. ∆ιο και ημεις
τον πνευματικον τουτον ομβρον ηρεμα ταις υμετεραις ενιεμεν ψυχαις· αι μεν γαρ
Γραφαι νεφελαις εοικασι πνευματικαις, τα δε ρηματα και νοηματα ομβρωι προσεοικε
πολλωι τουτου βελτιονι· και δια τουτο τον πνευματικον τουτον ομβρον καταμικρον
υμιν ενιεμεν, ινα προς αυτο το βαθος χωρησηι τα ρηματα. ∆ια τουτο τεταρτην
σημερον ημεραν εχοντες εξηγησεως, ουδεπω μιαν επιγραφην παρελθειν
ηδυνηθημεν, αλλ' ετι περι αυτην στρεφομεθα. Βελτιον γαρ μικρον διασκαπτοντας
χωριον, και προς το βαθος καταβαινοντας πολυν των αναγκαιων ευρισκειν τον
θησαυρον, η πολλας αρουρας επιοντας ανωθεν, απλως και εικη ταλαιπωρεισθαι και
ματην. Καιτοι οιδα πολλους προς την βραδυτητα ταυτην δυσχεραινοντας· αλλ' ου
μελει μοι της εκεινων κατηγοριας, αλλα μελει μοι της υμετερας ωφελειας. Οι
οξυτερον βαδιζειν δυναμενοι τους βραδυτερους των αδελφων αναμενετωσαν· ουτοι
μεν γαρ εκεινους αναμειναι δυνανται, οι δε ασθενεστεροι προς εκεινους εαυτους
παρεκτειναι ουκ ισχυουσι. ∆ια τουτο και ο Παυλος φησιν, οτι ουκ οφειλομεν τους
ασθενεις αναγκαζειν προ καιρου, προς την τελειοτητα των δυνατων εκτεινεσθαι μη
δυναμενους· αλλ' οτι ημεις οφειλομεν οι δυνατοι τα ασθενηματα των αδυνατων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

βασταζειν. Ὠφελειας ημιν μελει της υμετερας, ουκ επιδειξεως απλως· δια τουτο
ενδιατριβομεν τοις νοημασι.
γʹ. Τηι μεν ουν πρωτηι ημεραι οτι ουχ απλως παρατρεχειν χρη τας επιγραφας
ελεγον, οτε και το επιγραμμα 51.91 υμιν ανεγνων του βωμου, και την σοφιαν
επεδειξα Παυλου, τον αλλοτριον στρατιωτην και εν τηι παραταξει των εχθρων
εστηκοτα προς την οικειαν φαλαγγα μεταστησαντος. Εις τουτο εν τηι πρωτηι ημεραι
κατεληξεν η διδασκαλια πασα· μετ' εκεινην εν τηι δευτεραι ημεραι εζητησαμεν τις ην ο
το βιβλιον γραψας· και ευρομεν τηι του Θεου χαριτι Λουκαν τον ευαγγελιστην, και
δια πλειονων αποδειξεων υμιν παρεστησαμεν το ζητουμενον, των μεν σαφεστερων,
των δε βαθυτερων. Οιδα γαρ οτι τοις εσχατοις των ειρημενων πολλοι των
ακουσαντων ου παρηκολουθησαν· αλλ' ομως ου δια τουτο αποστησομεθα του
κατατολμαιν λεπτοτερων νοηματων. Τα μεν ουν σαφεστερα τοις αφελεστεροις, τα δε
βαθυτερα τοις οξυτερον ενορωσιν εσται χρησιμα. Ποικιλην γαρ ειναι δει την
τραπεζαν και διαφορον, επειδη και διαφορος η των κεκλημενων επιθυμια. Τηι μεν
ουν πρωτηι ημεραι περι επιγραφης, τηι δε δευτεραι ημεραι περι του γραψαντος το
βιβλιον, τηι τριτηι ημεραι χθες προς τους παραγενομενους περι της αρχης της γραφης
διελεχθημεν, και εδειξαμεν, καθαπερ ισασιν οι ακηκοοτες, τι μεν εστι πραξις, τι δε
εστι θαυμα, και τι μεν εστι πολιτεια, τι δε εστι σημειον, και τερας, και δυναμις, και
ποσον το μεσον εκατερων· και πως το μεν μειζον, το δε χρησιμωτερον· και πως το
μεν καθ' εαυτον ον βασιλειαν προξενει, το δε εαν μη λαβηι την απο της πραξεως
συμμαχιαν, εξω των προθυρων εκεινων εκβαλλεται. Σημερον αναγκαιον ειπειν το
επιλοιπον της επιγραφης, και δειξαι τι ποτε εστι το ονομα των αποστολων. Ουδε γαρ
ψιλον εστι το ονομα τουτο, αλλ' αρχης εστι προσηγορια, αρχης μεγιστης, αρχης της
πνευματικωτατης, αρχης της ανω. Ἀλλα διαναστητε. Καθαπερ γαρ εν τοις βιωτικοις
πραγμασιν εισιν αρχαι πολλαι, ου πασαι δε της αυτης αξιας, αλλ' αι μεν μειζους, αι
δε ελαττους· οιον, ινα απο της κατωτερας τον αριθμον ποιησωμεθα, εστιν ο της
πολεως εκδικος· εστιν ανωτερος εκεινου ο του εθνους ηγεμων· εστι μετ' εκεινον
ετερος αρχων μειζων· εστι παλιν ο στρατηλατης· εστιν ο υπαρχος· εστιν ανωτερα
τουτων αρχη, η των υπατων αρχη· και πασαι μεν αυται αρχαι, ου πασαι δε της αυτης
αξιας· ουτω και των πνευματικων πολλαι μεν αρχαι, ου πασαι δε της αυτης αξιας·
πασων δε μειζων η της αποστολης αξια. Και γαρ απο των αισθητων υμας επι τα
νοητα χειραγωγειν δει. Ουτω και ο Χριστος εποιησε, περι Πνευματος διαλεγομενος
υδατος εμνημονευσεν. Ὁ γαρ πινων εκ του υδατος τουτου διψησει παλιν, φησιν· ο δε
πινων εκ του υδατος, ου εγω δωσω αυτωι, ου μη διψησει εις τον αιωνα. Ὁραις απο
των αισθητων επι τα νοητα χειραγωγουντα το γυναιον; Ουτω και ημεις ποιουμεν,
και κατωθεν αναβαινομεν ανω, ωστε ευσημοτερον γενεσθαι τον λογον. ∆ια τουτο
περι αρχης διαλεγομενοι, ου πνευματικης εμνησθημεν αρχης, αλλ' αισθητης, ινα απο
ταυτης προς εκεινην υμας χειραγωγησωμεν. Ἠκουσατε ποσας ηριθμησαμεν αρχας
βιωτικας, και πως αι μεν μειζους, αι δε ελαττους, και πως η των υπατων αρχη
καθαπερ κορυφη και κεφαλη πασιν επικειται· ιδωμεν και τας αρχας τας
πνευματικας. Ἔστιν αρχη πνευματικη, προφητειας αρχη· εστιν ετερα αρχη
ευαγγελισμου, εστι ποιμενος, εστι διδασκαλου, εστι χαρισματων, εστιν ιαματων,
εστιν ερμηνειας γλωσσων. Ταυτα παντα ονοματα μεν εστι χαρισματων, πραγματα δε
αρχων και εξουσιων. Ὁ προφητης αρχων εστι· παρ' ημιν ο δαιμονας εξελαυνων
αρχων εστι· παρ' ημιν ο ποιμην και διδασκαλος αρχων εστι πνευματικος· αλλα
τουτων απαντων μειζων εστιν αρχη η αποστολικη. Και ποθεν τουτο δηλον; Ὅτι προ
παντων ο αποστολος τουτων εστι. Και καθαπερ ο υπατος εν ταις αισθηταις αρχαις,
ουτως ο αποστολος εν τοις πνευματικοις την προεδρειαν εχει. Αυτου του Παυλου
ακουσωμεν αριθμουντος τας αρχας, και εν τωι υψηλοτερωι χωριωι την αποστολικην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

καθιζοντος. Τι ουν ουτος φησιν; Ους μεν εθετο ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι, πρωτον
αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους, και ποιμενας· ειτα χαρισματα
ιαματων. Ειδες κορυφην αρχων; ειδες υψηλον καθημενον τον αποστολον, και
ουδενα προ εκεινου οντα, ουτε ανωτερον; Πρωτον γαρ αποστολους φησι, δευτερον
προφητας, τριτον διδασκαλους και ποιμενας· ειτα χαρισματα ιαματων, αντιληψεις,
κυβερνησεις, γενη γλωσσων. Ουκ αρχη δε μονον εστιν η αποστολη των αλλων
αρχων, αλλα και υποθεσις και ριζα. Και καθαπερ η κεφαλη εν τωι υψηλοτερωι του
παντος καθημενη, ου μονον αρχη του σωματος εστι και εξουσια, αλλα και ριζα (τα
γαρ νευρα τα διοικουντα το σωμα εξ εκεινης τικτομενα, και εξ αυτου βλαστανοντα
του εγκεφαλου, και την του πνευματος δεχομενα χορηγιαν, ουτως απαν οικονομει
το ζωον), ουτω και η αποστολη ου μονον ως αρχη και εξουσια τοις λοιποις επικειται
χαρισμασιν, αλλα και τας απαντων ριζας εν εαυτηι συλλαβουσα κατεχει. Και ο μεν
προφητης ου δυναται ειναι και αποστολος και προφητης· ο δε αποστολος και
προφητης εστι παντως, και χαρισματα εχει ιαματων, και γενη γλωσσων, και
ερμηνειας γλωσσων· διο αρχη και ριζα εστι των χαρισματων.
δʹ. Και οτι ταυτα ουτως εχει, Παυλον υμιν παραγαγω μαρτυρα. Πρωτον δε
αναγκαιον ειπειν, τι ποτε εστι γενη γλωσσων. Τι ουν εστι γενη γλωσσων; Το
παλαιον ο βαπτισθεις και πιστευσας ευθεως προς την φανερωσιν του Πνευματος
διαφοροις ελαλει γλωσσαις. Ἐπειδη γαρ ετι ασθενεστερον διεκειντο οι τοτε, και τα
νοητα χαρισματα οραιν ουκ ηδυναντο τοις οφθαλμοις της σαρκος, εδιδοτο αισθητον
χαρισμα, ωστε το νοητον γενεσθαι καταφανες· και ο βαπτισθεις ευθεως και τηι
ημετεραι γλωσσηι, και τηι των Περσων, και τηι των Ἰνδων, και τηι των Σκυθων
εφθεγγετο, ωστε μαθειν και τους απιστους, οτι Πνευματος αγιου ηξιωτο. Και ην το
μεν σημειον αισθητον, η τοιαυτη φωνη λεγω· τηι γαρ αισθησει του σωματος αυτης
ηκουον· την δε νοητην και ουχ ορωμενην του Πνευματος χαριν πασι το αισθητον
τουτο σημειον καταδηλον εποιει. Και τουτο το σημειον εκαλειτο γενη γλωσσων. Ὁ
γαρ μιαν γλωσσαν εχων απο της φυσεως, ποικιλαις ελαλει γλωσσαις και διαφοροις
απο της χαριτος· και ην ιδειν ανθρωπον ενα μεν τωι αριθμωι, ποικιλον δε 51.93 τοις
χαρισμασι, και διαφορα στοματα εχοντα, και διαφορους γλωσσας. Ἴδωμεν ουν πως ο
Ἀποστολος και τουτο ειχε το χαρισμα, και τα αλλα παντα. Περι μεν τουτου ουτω
λεγει· Παντων υμων μαλλον γλωσσαις λαλω. Ειδες πως εχει τα γενη των γλωσσων,
και ουκ εχει μονον, αλλα και μετα πλειονος υπερβολης η οι λοιποι παντες πιστοι; Ου
γαρ ειπεν, οτι Γλωσσαις εχω λαλειν μονον, αλλα και, Παντων υμων μαλλον
γλωσσαις λαλω. Την δε προφητειαν, ην ειχε, δι' εκεινων δεικνυσι των ρηματων,
ουτω λεγων· Το δε Πνευμα ρητως λεγει, οτι εν υστεροις καιροις ενστησονται καιροι
χαλεποι· οτι δε τα εν υστεροις καιροις λεγειν, προφητεια εστι, παντι που δηλον. Και
παλιν, Τουτο δε γινωσκετε, οτι εν εσχατοις καιροις ενστησονται καιροι χαλεποι· και
παλιν, Λεγω δε υμιν εν λογωι Κυριου, οτι εν παρουσιαι αυτου ημεις οι ζωντες οι
περιλειπομενοι, ου μη φθασωμεν τους κοιμηθεντας. Και τουτο δε προφητεια εστιν.
Ειδες πως γενη γλωσσων και προφητειας εχει; Βουλει μαθειν πως εχει και χαρισματα
ιαματων; Ἀλλα ταχα τουτο ουδε της απο των λογων αποδειξεως δειται. οταν ιδωμεν
ου μονον τους αποστολους, αλλα και τα ιματια αυτων χαρισματα ιαματων εχοντα.
Ὅτι δε και διδασκαλος ην των εθνων, πολλαχου τουτο λεγει, και οτι της οικουμενης
αντελαμβανετο πασης, και διεκυβερνα τας Ἐκκλησιας. Ὅταν ουν ακουσηις, πρωτον
αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον ποιμενας και διδασκαλους, χαρισματα
ιαματων, αντιληψεις, κυβερνησεις, γενη γλωσσων, μαθε οτι πασα η χορηγια των
λοιπων χαρισματων, ωσπερ εν κεφαληι, τηι αποστοληι εναποκειται. Ἆρ' ου ψιλον
ενομιζετε τουνομα των αποστολων προ τουτου; Ἰδου νυν εγνωτε ποσον βαθος εχει
νοηματος το ονομα. Ταυτα δε ειρηκαμεν, ουκ οικειας δυναμεως επιδειξιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ποιουμενοι· ου γαρ ημετερα τα λεγομενα, αλλα της του Πνευματος χαριτος των
ραιθυμοτερων την νωθριαν διεγειρουσης, ωστε μηδεν παρατρεχειν απλως. Εικοτως
αρα υπατειαν πνευματικην εκαλεσαμεν την αποστολην. Ἄρχοντες γαρ εισιν υπο
Θεου χειροτονηθεντες οι αποστολοι· αρχοντες, ουκ εθνη και πολεις διαφορους
λαμβανοντες, αλλα παντες κοινηι την οικουμενην εμπιστευθεντες. Και οτι αρχοντες
εισι πνευματικοι, και τουτο αποδειξαι πειρασομαι, ινα μετα την αποδειξιν μαθητε,
οτι τοσουτωι βελτιους εισιν οι αποστολοι των αρχοντων των βιωτικων, οσωι αυτοι οι
βιωτικοι αρχοντες των παιδων των παιζοντων αμεινους εισι. Πολυ γαρ μειζων αυτη
εκεινης η αρχη, και μαλλον την ημετεραν συνεχει ζωην, και ταυτης αρθεισης παντα
οιχεται και διαλελυται. Τι ποτ' ουν εστιν αρχης συμβολον, και τινα εχειν τον
αρχοντα χρη; ∆εσμωτηριου εξουσιαν, ωστε τους μεν δησαι, τους δε λυσαι, τους μεν
εκβαλλειν, τους δε εμβαλλειν κυριος εστιν· αφειναι παλιν χρηματων οφληματα, και
τους μεν απολυσαι οντας υπευθυνους, τους δε κελευσαι αποδουναι κυριος εστιν· εις
θανατον παλιν απαγαγειν, και απο του θανατου καλεσαι· μαλλον δε τουτο αρχοντος
μεν ουκ εστι, βασιλεως δε μονον· μαλλον δε ουδε βασιλεως ολοκληρον εστι το 51.94
δωρον. Ου γαρ απο θανατου καλει τον απιοντα, αλλ' εξ απαγωγης μονον, και
αποφασιν μεν λυσαι δυναται, απο θανατου δε ανακαλεσασθαι ου δυναται· και το μεν
χειρον εχει, του βελτιονος δε απεστερηται. Ἀπο της ζωνης δε παλιν δοκιμαζομεν τον
αρχοντα, απο της του κηρυκος φωνης, απο των ραβδουχων, απο του οχηματος, απο
του ξιφους· ταυτα γαρ παντα αρχης συμβολα. Ἴδωμεν τοινυν και την των
αποστολων αρχην, ει ταυτα εχει τα συμβολα· εχει μεν, ου τοιαυτα δε, αλλα πολλωι
βελτιονα, Και ινα μαθηις οτι ταυτα μεν ονοματα πραγματων, εκεινα δε αληθεια
πραγματων· ινα μαθηις το μεσον των παιδιων των παιζοντων αρχας, και των αρχων
των εχοντων τας αρχας· και, ει βουλεσθε, απο του δεσμωτηριου πρωτον
αριθμησομεν. Και γαρ ειρηκαμεν, οτι κυριος του δησαι και λυσαι εστιν ο αρχων. Ὅρα
δη ταυτην την αρχην τους αποστολους εχοντας. Ὅσους γαρ αν δησητε επι της γης,
φησιν, εσονται δεδεμενοι εν τοις ουρανοις· και οσους αν λυσητε επι της γης εσονται
λελυμενοι εν ουρανοις. Ειδες δεσμωτηριου, και δεσμωτηριου εξουσιαν· και το μεν
ονομα το αυτο, το δε πραγμα ου το αυτο. ∆εσμα, και δεσμα· αλλα τα μεν επι της γης,
τα δε εν ουρανωι. Ουρανος γαρ εστιν αυτοις το δεσμωτηριον. Μαθε τοινυν το μεγεθος
της αρχης. Ἐπι της γης καθημενοι φερουσι την ψηφον, και της ψηφου η δυναμις
διαβαινει τους ουρανους. Και καθαπερ οι μεν βασιλεις καθημενοι εν μιαι πολει
ψηφιζονται και νομοθετουσιν, η δε των ψηφισματων και των νομων δυναμις πασαν
διατρεχει την οικουμενην· ουτω και τοτε, οι μεν αποστολοι εν ενι τοπωι καθημενοι
ταυτα ενομοθετουν· η δε των νομων δυναμις, και των δεσμων τουτων, ουχι την
οικουμενην μονον διετρεχεν, αλλα και εις αυτο το υψος των ουρανων ανεβαινεν.
Ειδες δεσμωτηριον, και δεσμωτηριον· το μεν επι γης, το δε εν ουρανωι, το μεν
σωματων, το δε ψυχων· μαλλον δε και ψυχων και σωματων· ου γαρ σωματα
εδεσμουν μονον, αλλα και ψυχας.
εʹ. Βουλει μαθειν πως κυριοι ησαν και οφληματα αφειναι; Και γαρ και
ενταυθα πολυ το διαφορον οψει· ου γαρ οφληματα χρηματων, αλλ' οφληματα
αμαρτηματων αφιεσαν· Ὧν γαρ, φησιν, αφητε τας αμαρτιας, αφεωνται αυτοις· και
ων αν κρατητε, κεκρατηνται. Τι μετα τουτο αποδειξαι χρη, οτι και εις θανατον
επεμπον, και απο θανατου παλιν εκαλουν, ουκ εξ αποφασεως μονης, και απαγωγης,
αλλα και εκ θανατου τους κειμενους ηδη και διαφθαρεντας ανιστωντες; Που τοινυν
κατεδικασαν; που δε απηλλαξαν θανατου; Ὁ Ἀνανιας και η Σαπφειρα ιεροσυλιας
εαλωσαν· ει γαρ και τα εαυτων εκλεψαν χρηματα, αλλ' ομως ιεροσυλιας το τολμημα
ην· μετα γαρ την υποσχεσιν ουκ ετι ην αυτων τα χρηματα. Τι ουν ο Ἀποστολος;
Ἄκουσον πως, καθαπερ εν δικαστηριωι καθημενος, τον ιεροσυλον εισαγει, και πευσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

προσαγει καθαπερ δικαστης, και τοτε την αποφασιν επ 51.95 αγει. Ου γαρ προ της
ερωτησεως η αποφασις· δηλη μεν γαρ ην η αμαρτια· αλλ' ινα ημας τους εξωθεν
περιεστωτας πεισηι, οτι δικαιως επαγει την ψηφον, δια τουτο ποιειται την ερωτησιν,
ουτω λεγων· ∆ια τι επληρωσεν ο Σατανας την καρδιαν σου, ψευσασθαι σε το Πνευμα
το αγιον, και νοσφισασθαι απο της τιμης του χωριου; Ουχι μενον σοι εμενε, και
πραθεν επι τηι σηι εξουσιαι υπηρχεν; Ουκ εψευσω ανθρωποις, αλλα τωι Θεωι. Τι ουν
ακουων εκεινος τους λογους τουτους; Πεσων εξεψυξεν. Ειδες πως και ξιφος εχουσιν
οι αποστολοι; Ὅταν ακουσηις Παυλου λεγοντος, οτι Ἐπι πασι την μαχαιραν του
Πνευματος, ο εστι ρημα Θεου, αναμνησθητι της αποφασεως ταυτης, οτι ουδαμου
ξιφος, και τωι ρηματι πληγεις ο ιεροσυλος επεσεν. Ειδες μαχαιραν ηκονημενην και
γεγυμνωμενην; Ουδαμου σιδηρος, ουδαμου λαβη, ουδαμου χειρες· αλλα αντι της
χειρος η γλωττα, τα ρηματα αντι της μαχαιρας εξενεγκουσα, ευθεως εκεινον
απεσφαξε. Μετα τουτον εισηλθεν η γυνη, και εβουλετο αυτηι δουναι προφασιν
απολογιας, αφορμην συγγνωμης· δια τουτο παλιν ερωται· Ειπε μοι, ει τοσουτου το
χωριον απεδοσθε. Καιτοι γε ᾔδει, οτι ου τοσουτου· αλλ' ινα αυτην δια της ερωτησεως
εις μετανοιαν αγαγηι, και καταγνωι των ημαρτημενων, και μεταδωι συγγνωμης αυτηι,
δια τουτο αυτην ερωται· αλλ' ομως εκεινη μετα ταυτα αναισχυντως διεκειτο· δια
τουτο εκοινωνησε της τιμωριας του ανδρος. Ειδες δεσμωτηριου δυναμιν; ειδες πως
εισι κυριοι εις θανατον πεμπειν; Ἴδωμεν και το βελτιον, πως απο θανατου
αποκαλουνται παλιν. Ἡ Ταβιθα, η μαθητρια, ελεημοσυναις πολλαις κομωσα
απεθανε· και δρομος ευθεως επι τους αποστολους. Ἤδεισαν γαρ οτι και θανατου και
ζωης εξουσιαν ειχον· ᾔδεισαν την ανω αρχην κατω κατενεχθεισαν. Τι ουν ελθων ο
Πετρος; Ταβιθα, αναστηθι, φησιν. Ουδεμιας πραγματειας εδεησεν αυτωι, ουχ
υπηρετων, ου διακονων· αλλ' ηρκεσε τα ρηματα προς την αναστασιν· ηκουσε γουν
της φωνης ο θανατος, και ουκ ισχυσε κατασχειν την νεκραν. Ειδες οιαι των
δικαστων τουτων αι φωναι; Αι μεν γαρ των εξωθεν δικαστων ασθενεις. Καν γαρ
επιταξηι τις εκεινων, ο δε διακονων μη υπηρετησηι, διεκοπη το προσταχθεν· ενταυθα
δε ου δειται διακονων· αλλ' ειπε, και ευθεως εγενετο. Ειδες αυτων το δεσμωτηριον,
οπερ αρχης εστι συμβολον· ειδες πως αφιασιν αμαρτηματα, πως λυουσι θανατον,
πως εις ζωην επαναγουσι. Βουλει μαθειν και την ζωνην αυτων; Και γαρ εζωσμενους
αυτους ο Χριστος επεμψεν, ουχι εν δερματι, αλλ' εν αληθειαι· αυτη η ζωνη αγια και
πνευματικη· και δια τουτο φησι· Περιεζωσμενοι την οσφυν υμων εν αληθειαι. Και
γαρ η αρχη πνευματικη, διο μηδεν αισθητον ζητει· Πασα γαρ η δοξα της θυγατρος
του βασιλεως εσωθεν. Ἀλλα τι; βουλει και τους δημιους ιδειν; ∆ημιοι εισιν οι τους
υπευθυνους μαστιζοντες, προσαρτωντες τωι ξυλωι, διαξαινοντες τας πλευρας,
παιδευοντες, κολαζοντες. Βουλει ουν τουτους ιδειν; Ουκ ανθρωπους εχουσιν, αλλ'
αυτον τον διαβολον, και τους δαιμονας· οι σωμα και σαρκα περικειμενοι, τας ασω
51.96 ματους ειχον υπηρετουσας δυναμεις. Ἄκουσον γουν πως μετα αυθεντιας
εκεινοις επεταττεν ο Παυλος· περι γαρ του πεπορνευκοτος γραφων ελεγε· Παραδοτε
τον τοιουτον τωι Σαταναι εις ολεθρον της σαρκος. Παλιν εφ' ετερων βλασφημουντων
το αυτο τουτο πεποιηκε· Παρεδωκα γαρ αυτους, φησι, τωι Σαταναι, ινα παιδευθωσι μη
βλασφημειν. Τι λοιπον υπολελειπται δειξαι; οτι και οχηματα εχουσιν; Ἀλλ' ουδε
ταυτης απορησομεν της αποδειξεως· τον γαρ Φιλιππον, επειδη τον ευνουχον
εβαπτισε, και προς την ιεραν μυσταγωγιαν εχειραγωγησεν, εδει δε αυτον
επανελθειν, ηρπασεν αυτον το Πνευμα, και ευρεθη εις Ἄζωτον απο της ερημου.
Ειδες οχημα υποπτερον; ειδες ζευγος ανεμου σφοδροτερον; Παλιν εδει τον
αποστολον εις τον παραδεισον οδευσαι, μηκος ουτω πολυ, και διαστημα απειρον·
κακεινος παλιν αθροον αρπαγεις εκει μετεφερετο απονητι, και εν βραχειαι καιρου
ροπηι. Τα μεν ουν οχηματα τοιαυτα· η δε του κηρυκος φωνη, και αυτη παλιν αξια της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αρχης. Ου γαρ ανθρωπος αυτων προηγειτο, φωνην αφιεις, αλλ' η του Πνευματος
χαρις, και η δια των θαυματων αποδειξις πασης σαλπιγγος λαμπροτεραν ηφιει
φωνην· ουτως αυτοις πανταχου προοδοποιει. Και καθαπερ οι αρχοντες εν πολληι
περιφανειαι καθεστηκασι, των ιδιωτων ου τολμωντων αυτοις απλως αναμιγνυσθαι·
ουτω και επι των αποστολων εγινετο· Των γαρ λοιπων, φησιν, ουδεις ετολμα
κολλασθαι αυτοις· αλλ' εμεγαλυνεν αυτους ο λαος. Ειδες δεσμωτηριου δυναμιν, και
αφεσεως οφληματων ισχυν, και ξιφος εχοντας, και ζωνην εζωσμενους, και οχηματι
οδευοντας, και φωνην πασης σαλπιγγος λαμπροτεραν προηγουμενην αυτων, και εν
πολληι περιφανειαι οντας;
ʹ. Ἀναγκαιον δη και τα κατορθωματα αυτων δειξαι παντα, και οσα την
οικουμενην ωνησαν. Και γαρ και τουτο αρχοντων, το μη τιμης απολαυειν μονον,
αλλα και πολλην ενδεικνυσθαι προς τους αρχομενους την προνοιαν και την
προστασιαν. Ἀλλα πλειονα του δεοντος και τα ειρημενα. ∆ια τουτο εις ετεραν
αναβαλλομενος ταυτα διαλεξιν, προς την των νεοφωτιστων παραινεσιν παραγαγειν
πειρασομαι λογον. Μηδεις δε ακαιρον νομιζετω την συμβουλην. Και γαρ εφθην
ειπων, οτι ου μετα δεκα και εικοσι ημερας μονον, αλλα και μετα δεκα και εικοσι ετη
δυνατον νεοφωτιστους καλειν τους μεμυημενους, εαν νηφωσι. Τις ουν αν γενοιτο
προς τουτους αριστη παραινεσις; Ει του τροπου της γεννησεως αυτους
αναμνησαιμεν, και του προτερου, και του δευτερου, του φυσικου, και του
πνευματικου, και τι το μεσον εκατερας της γεννησεως δειξαιμεν. Μαλλον δε ου δει
παρ' ημων αυτους ταυτα μανθανειν· αυτος ο της βροντης υιος περι τουτων αυτοις
διαλεξεται, ο αγαπητος του Χριστου Ἰωαννης. Τι ουν εκεινος φησιν; Ὅσοι δεελαβον
αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι· ειτα αναμιμνησκων αυτους
της προτερας γεννησεως, και εκ συγκρισεως το σεμνον της παρουσης χαριτος
ενδεικνυμενος, ουτω φησι· Οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ
Θεου εγεννηθησαν. Ἑνι ρηματι αυτων εδειξε την ευγενειαν. Ὢ καθαρων ωδινων! ω
πνευματικων τοκων! ω καινων λοχευματων! χωρις μητρας συλληψις, χωρις
γαστρος γεννησις, χωρις σαρ 51.97 κος τοκος, τοκος πνευματικος, τοκος εκ χαριτος
και φιλανθρωπιας Θεου, τοκος ευφροσυνης γεμων και χαρας. Ἀλλ' ου τοιουτος ο
προτερος, αλλ' απο θρηνων εχει την αρχην. Το γαρ παιδιον εκ της μητρας
ολισθαινον και εκ της νηδυος καταφερομενον, πρωτην φωνην μετα δακρυων
εκβαλλει, καθαπερ τις φησι· Πρωτην φωνην την ομοιαν απασιν ισα κλαιων. ∆ια
θρηνων γαρ η εισοδος εις τον βιον, δια δακρυων προοιμια, της φυσεως το μελλον
οδυνηρον προαναφωνουσης. Τι κλαιει το παιδιον εις φως ελθον; ∆ια τουτο· προ μεν
της αμαρτιας ελεγεν ο Θεος, Αυξανεσθε, και πληθυνεσθε, οπερ ευλογιας ην· το δε,
Ἐν λυπαις τεξηι τεκνα, μετα την αμαρτιαν, οπερ τιμωριας ην. Ου δακρυα δε εν τηι
γεννησει μονον, αλλα και σπαργανα και δεσμα· δακρυα εν τηι γεννησει, δακρυα εν
θανατωι· σπαργανα εν γεννησει, σπαργανα εν θανατωι· ινα μαθηις οτι προς θανατον η
ζωη αυτη τελευται, και προς εκεινο καταστρεφει το τελος. Ἀλλ' ουχ η γεννησις αυτη.
Ου 51.98 δαμου δακρυα και σπαργανα, αλλα λελυμενος ο γεννηθεις, και προς
αγωνας παρεσκευασμενος· δια τουτο αφετοι οι ποδες και αι χειρες, ινα τρεχηι και
πυκτευηι· ουδαμου θρηνος, ουδαμου δακρυα ενταυθα, αλλ' ασπασμοι, και φιλιαι, και
περιπλοκαι των αδελφων το οικειον μελος επιγινωσκοντων, και ωσπερ εκ μακρας
απολαβοντων αποδημιας. Ἐπειδη γαρ προ του φωτισματος εχθρος ην, μετα δε το
φωτισμα γεγονε φιλος του κοινου παντων ημων ∆εσποτου, δια τουτο παντες
συνηδομεθα· δια τουτο και το φιλημα ειρηνη καλειται, ινα μαθωμεν οτι πολεμον
κατελυσεν ο Θεος, και προς την οικειωσιν επανηγαγε την εαυτου. Ταυτην ουν
τηρωμεν διηνεκως, ταυτην φυλαττωμεν την ειρηνην, ταυτην εκτεινωμεν την
φιλιαν, ινα και των αιωνιων επιτυχωμεν σκηνων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, τιμη, κρατος, αμα τωι
αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ὅτι ουκ ακινδυνον τοις ακροαταις το σιγαιν τα λεγομενα εν
εκκλησιαι, και τινος ενεκεν αι Πραξεις εν τηι Πεντηκοστηι
αναγινωσκονται, και δια τι ουκ εδειξε πασιν εαυτον αναστας ο Χριστος,
και οτι της οψεως σαφεστεραν παρεσχε την της αναστασεως αποδειξιν
την δια των σημειων των αποστολων.
αʹ. Το μεν πλεον του χρεους του συντεθεντος ημιν υπο της επιγραφης των
Πραξεων των αποστολικων εν ταις εμπροσθεν υμιν κατεβαλομεν ημεραις· επειδη δε
ετι μικρον εναπεμεινε λειψανον, ανεστην και τουτο καταθησων υμιν σημερον. Ει δε
μετ' ακριβειας φυλαττετε τα ειρημενα, και μετα πολλης κατεχετε σπουδης, υμεις αν
ειδειητε οι το αργυριον υποδεξαμενοι, και των αργυριων τουτων μελλοντες τον
λογον διδοναι τωι ∆εσποτηι κατα την ημεραν εκεινην, οταν οι τα ταλαντα
πιστευθεντες καλωνται, και τας ευθυνας υπεχωσιν· οταν ελθων ο Χριστος απαιτηι
τους τραπεζιτας το αργυριον τουτο μετα των τοκων. Ἔδει γαρ σε, φησι, καταβαλειν
το αργυριον μου επι τους τραπεζιτας, και εγω ελθων μετα τοκου αν απηιτησα αυτο.
Ὢ της πολλης και αφατου φιλανθρωπιας του ∆εσποτου! Ἀνθρωπους κωλυων
απαιτειν τοκους, αυτος απαιτει τοκους. ∆ια τι; Ἐπειδη εκεινος ο τοκος
διαβεβλημενος εστι και κατηγοριας αξιος· ουτος δε επαινετος και πολλης αποδοχης
εστιν αξιος. Ἐκεινος τοινυν ο τοκος, ο των χρηματων λεγω, και τον λαμβανοντα,
και τον διδοντα ζημιοι, και του μεν λαμβανοντος απολλυσι την ψυχην, του δε
διδοντος επιτριβει την πενιαν. Τι γαρ αν γενοιτο χαλεπωτερον, αλλ' η οταν τις την
πενιαν του πλησιον εμπορευηται, και τας των αδελφων πραγματευηται συμφορας;
οταν τις προσωπειον φιλανθρωπιας εχων πασαν απανθρωπιαν επιδεικνυται, και ο
χειρα μελλων ορεγειν προς το βαραθρον ωθηι τον βοηθειας δεομενον; Τι ποιεις,
ανθρωπε; Ου δια τουτο προς σας ηλθε θυρας ο πενης, ινα αυξησηις αυτου την πενιαν,
αλλ' ινα λυσηις αυτου την πενιαν· συ δε ταυτον ποιεις, οιον οι τα δηλητηρια
κεραννυντες φαρμακα· και γαρ εκεινοι την συνηθη 51.98 τροφην αυτοις
αναμιξαντες ανεπαισθητον ποιουσι την επιβουλην, και ουτοι φιλανθρωπιας
προσχηματι των τοκων τον ολεθρον κρυψαντες, ουκ εωσιν αισθεσθαι της βλαβης
τους μελλοντας πινειν το θανασιμον τουτο φαρμακον. ∆ιοπερ ευκαιρον, ο περι της
αμαρτιας ειρηται, και περι των τοκιζοντων και δανειζομενων ειπειν. Τι δε περι της
αμαρτιας ειρηται; Προς καιρον, φησι, γλυκαινει τον λαρυγγα, υστερον δε πικροτερον
χολης ευρησεις, και ηκονημενον μαλλον μαχαιρας διστομου. Τουτο τοινυν και επι
των δανειζομενων γινεται· οταν μεν γαρ λαμβανηι τα χρηματα ο δεομενος,
παραμυθιαν λαμβανει μικραν τινα και προσκαιρον· υστερον δε των τοκων
αυξομενων, και του φορτιου μειζονος της δυναμεως γενομενου, εκεινο το γλυκυ και
λιπαναν τον λαρυγγα πικροτερον χολης οψεται γινομενον, και ηκονημενον μαλλον
μαχαιρας διστομου, των πατρυων παντων αποστηναι αθροον αναγκαζομενος.
βʹ. Ἀλλ' απο των αισθητων επι τα πνευματικα τον λογον μεταγωμεν. Ἔδει σε,
φησι, καταβαλειν το αργυριον μου επι τους τραπεζιτας, εκεινου του αργυριου
τραπεζιτας υμας καλων τους των ρηματων τουτων ακροατας. Και τινος ενεκεν
τραπεζιτας υμας εκαλεσεν ο Θεος; Παιδευων απαντας την αυτην σπουδην
επιδεικνυσθαι περι την δοκιμασιαν των λεγομενων, οσην εκεινοι σπουδην εχουσι
περι την εξετασιν και εισοδον των νομισματων. Καθαπερ γαρ οι τραπεζιται το μεν
κιβδηλον και παρασημον εκβαλλουσι νομισμα, το δε δοκιμον και υγιες δεχονται, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

διακρινουσι το νοθον απο του γνησιου· ουτω και συ ποιησον, και μη παντα
παραδεχου λογον, αλλα τον μεν κιβδηλον και διεφθαρμενον εκβαλλε απο σου. τον
δε υγιη και σωτηριαν εχοντα παραπεμπε τηι διανοιαι. Ἔστι γαρ, εστι και σοι ζυγα και
σταθμια 51.99 ουκ απο χαλκου και σιδηρου κατεσκευασμενα, αλλ' απο αγνειας και
πιστεως συγκειμενα, και δια τουτων δοκιμαζε λογον απαντα. Και γαρ δια τουτο
φησι, Γινεσθε τραπεζιται δοκιμοι, ουχ ινα επι της αγορας εστωτες τα αργυρια
αριθμητε, αλλ' ινα τους λογους βασανιζητε μετα ακριβειας απασης· δια τουτο και ο
αποστολος Παυλος φησι· Παντα δοκιμαζετε, το καλον δε κατεχετε μονον. Ου δια την
δοκιμασιαν δε μονον υμας τραπεζιτας εκαλεσεν, αλλα και δια την των
καταβαλλομενων νομην. Και γαρ τοις τραπεζιταις, εαν μονον υποδεχομενοι τα
χρηματα κατακλειωσιν οικοι, μηκετι δε εις ετερους διανεμωσιν, απαν το της
εμποριας οιχησεται· ουτω και επι των ακροατων το αυτο τουτο γινεται. Ἂν γαρ
δεξαμενος την διδασκαλιαν παρα σαυτωι κατασχηις, μηκετι δε εις ετερους εκβαληις,
πασα σου η πραγματεια διαῤρυησεται. ∆ια τουτο επι των εργαστηριων εκεινων δια
πασης ημερας εισοδον τε και εξοδον γινομενην ορωμεν. Τουτο τοινυν και επι της
διδασκαλιας γινεσθω. Και γαρ και επι των τραπεζιτων εκεινων ορωμεν τους μεν
καταβαλλοντας χρηματα, τους δε λαμβανοντας ευθεως, και απιοντας, και τουτο δια
πασης ημερας γινομενον ιδοι τις αν. ∆ια τουτο, καιτοι των χρηματων ουκ οντων
αυτοις οικειων, επειδη τηι χρησει προς το δεον κεχρηνται, δια των αλλοτριων
πολλην εαυτοις συλλεγουσι την ευποριαν. Ουτω και συ ποιησον. Ουκ εστι ταυτα τα
λογια σα, αλλα του Πνευματος· αλλ' ομως εαν αριστην επιδειξηι την χρησιν, πολλην
εαυτωι συναξεις την ευποριαν την πνευματικην· δια τουτο και τραπεζιτας υμας
εκαλεσεν ο Θεος. Τινος δε ενεκεν αργυριον τον λογον εκαλεσεν; Ἐπειδη καθαπερ το
αργυριον τον χαρακτηρα εχει απηρτισμενον τον βασιλικον (καν γαρ μη τουτον εχηι,
ουκ εστιν αργυριον δοκιμον, αλλα κιβδηλον καλειται), ουτω και την διδασκαλιαν
της πιστεως τον χαρακτηρα του λογου απηρτισμενον εχειν δει. Παλιν των αργυριων
η χρησις πασαν ημων συγκροτει την ζωην, και συμβολαιων απαντων υποθεσις
γινεται, καν αγορασαι τι, καν πωλησαι δεηι, δια τουτων απαντα πραττομεν. Τουτο
και επι της διδασκαλιας γινεται· των γαρ συμβολαιων πνευματικων υποθεσις εστι
και ριζα το αργυριον τουτο το πνευματικον· οθεν καν παρα του Θεου τι βουληθωμεν
αγορασαι, τον λογον της ευχης καταβαλοντες πρωτον, ουτω λαμβανομεν απερ
αιτουμεν. Καν αδελφον ιδωμεν ημελημενον και απολλυμενον, την σωτηριαν αυτου
κερδησομεν, και την ζωην αγορασομεν, τον λογον της διδασκαλιας καταβαλλοντες.
∆ιο χρη μετα ακριβειας απασης φυλαττειν και κατεχειν απαντα, ινα και εις ετερους
αυτα διανειμωμεν· και γαρ και τοκους των αργυριων τουτων απαιτουμεθα.
Προσεχωμεν τοινυν τηι υποδοχηι, ινα και εις ετερους διανειμαι δυνηθωμεν τα
αργυρια· και γαρ εκαστος, εαν θεληι, δυναμιν εχει διδασκαλιας. Ου δυνασαι
Ἐκκλησιαν ορθωσαι τοσαυτην· αλλα δυνασαι την γυναικα την σην νουθετησαι. Ου
δυνασαι προς πληθος τοσουτον διαλεχθηναι· αλλα τον υιον σου σωφρονισαι
δυνασαι. Ου δυνασαι προς δημον τηλικουτον τον λογον αποτειναι διδασκαλιας·
αλλα τον οικετην σου βελτιονα εργασασθαι δυνασαι Ουκ εστι σου μειζων της
δυναμεως εκεινος των μαθητων ο συλλογος· ουκ εστι σου πλεον της συνεσεως
εκεινο της διδασκαλιας το μετρον, αλλα και ημων ευκολωτερον υμεις εκεινους
παντας ρυθμιζειν δυνασθε. 51.100 Ἐγω μεν γαρ υμιν απαξ της εβδομαδος
συγγινομαι, η και δευτερον πολλακις· συ δε διαπαντος ενδον εχεις της οικιας τους
μαθητας, και την γυναικα, και τα παιδια, και τους οικετας, και εν εσπεραι, και εν
τραπεζηι, και δια πασης ημερας δυνασαι διορθουν αυτους. Και ετερωθεν δε η ιατρεια
αυτη ευκολωτερα γινεται· εγω μεν γαρ εν πληθει τοσουτωι διαλεγομενος ουκ οιδα το
ενοχλουν υμιν παθος της ψυχης, διο και αναγκαζομαι καθ' εκαστην διδασκαλιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

απαντα προτιθεναι τα φαρμακα· υμας δε ουχ ουτω ποιειν αναγκη, αλλ' εξεστιν υμιν
μετα ελαττονος πονου πλειονα καρπουσθαι την διορθωσιν· ιστε γαρ σαφως τα
αμαρτηματα των υμιν συνοικουντων, διο και ταχυτεραν δυνασθε ποιησαι την
θεραπειαν.
γʹ. Μη τοινυν, αγαπητοι, αμελωμεν των συνοικουντων ημιν· και γαρ μεγιστη
κολασις κειται και αφατος τιμωρια τοις αμελουσι των οικειων. Ει γαρ τις, φησιν ο
Παυλος, των ιδιων ου προνοειται, και μαλιστα των οικειων, την πιστιν ηρνηται, και
εστιν απιστου χειρων. Ὁραις που των αμελουντων των οικειων ο Παυλος ηκοντισε;
Και μαλα εικοτως· ο γαρ των οικειων αμελων, φησι, πως των αλλοτριων
επιμελησεται; Οιδα πολλακις ταυτα παραινεσας υμιν· αλλα και παραινων ουδεποτε
παυσομαι, καιτοι γε εγω ανευθυνος λοιπον της των ετερων ραιθυμιας ειμι· Ἔδει γαρ
σε, φησι, καταβαλειν το αργυριον μου επι τους τραπεζιτας, και πλεον ουδεν
απηιτησεν. Ἐγω δε και το αργυριον κατεβαλον, και λογον ουδενα εχω· αλλ' ομως
καιτοι γε ανευθυνος ων, και της τιμωριας απηλλαγμενος της επι τουτοις, καθαπερ
υπευθυνος ων κολασει και τιμωριαι, ουτω δεδοικα και τρεμω περι της υμετερας
σωτηριας, Μηδεις τοινυν απλως μηδε ημελημενως ακουετω των λογων των
πνευματικων· ουδε γαρ εικη και ματην μακρα ποιουμαι τα προοιμια, αλλ' ωστε
ασφαλεστεραν γινεσθαι των καταβαλλομενων την φυλακην, ωστε μη ματην μηδε
απλως κροτησαντας και θορυβησαντας οικαδε απελθειν. Ου γαρ μελει μοι των παρ'
υμων επαινων, αλλα φροντιζω της υμετερας σωτηριας. Οι μεν γαρ επι της σκηνης
αγωνιζομενοι τον υπερ τουτου μισθον τον επαινον παρα του δημου λαμβανουσιν·
ημεις δε ουκ επι τουτοις απεδυσαμεθα, αλλ' επι τον παρα του ∆εσποτου μισθον τον
επι τουτοις κειμενον λαβειν. ∆ια τουτο και συνεχως υμιν ταυτα παρακελευομεθα,
ωστε προς το βαθος της διανοιας υμων καταβηναι τα λεγομενα. Καθαπερ γαρ των
φυτων οσαπερ αν προς το βαθος παραπεμψηι τας ριζας, ασειστα γινεται ταις των
ανεμων προσβολαις· ουτω και των νοηματων οσωιπερ αν εν τωι βαθει μενηι της
διανοιας, ου ραιδιως υπο της των πραγματων ανασπαται επιβουλης. Ειπε γαρ μοι,
αγαπητε, ει λιμωι τον παιδα τηκομενον ειδες, αρα αν ηνεσχου περιιδειν, αλλ' ουχι
παντα αν υπεμεινας, ωστε λυσαι αυτου τον λιμον; Ειτα λιμωι μεν αρτου
διαφθειρομενον ουκ αν περιειδες, λιμωι δε θειας διδασκαλιας απολλυμενον ανεχηι
περιοραιν; Και πως αξιος αν ης καλεισθαι πατηρ; Και γαρ ουτος ο λιμος εκεινου
χαλεπωτερος, οσωι και προς μειζονα τελευται θανατον, οθεν και πλειονα ενταυθα
ποιεισθαι χρη την σπουδην. Ἐκτρεφετε γαρ, φησι, τα τεκνα 51.101 υμων εν παιδειαι
και νουθεσιαι Κυριου. Αυτη καλλιστη πατερων επιμελεια, αυτη γνησια κηδεμονια
γεγεννηκοτων· ουτω γαρ εγω επιγινωσκω της φυσεως την συγγενειαν, εαν εν τοις
πνευματικοις πλειονα επιδειξωνται την σπουδην. Ἀλλα των μεν προοιμιων αρκετος
ο λογος· αναγκη δε λοιπον καταβαλειν και το χρεος· δια γαρ τουτο τον μακρον και
πολυν τουτον υμιν απεμηκυνα λογον, ινα μετα πασης υποδεξησθε το
καταβαλλομενον φυλακης. Τι ουν το οφλημα, οπερ ανεχωρησαμεν οφειλοντες
πρωην; η και τουτο ταχα επιλελησθε; Ουκουν αναγκη παρ' ημων υμας
υπομνησθηναι, και προτερον αναγνωναι το γραμματειον, δι' ου και την προτεραν
καταβολην εποιησαμεθα, και τινα ην τα καταβληθεντα ειπειν, ινα ιδωμεν εκ των
καταβληθεντων τα λειπομενα. Τινα ουν εστι τα καταβληθεντα προτερον; Ειπον εκει
τις ην ο το βιβλιον γραψας των Πραξεων, και τις ο πατηρ του λογου τουτου· μαλλον
δε ουχ ο πατηρ του λογου, αλλ' ο διακονος· ου γαρ αυτος ετεκε τα ειρημενα, αλλ'
αυτος διηκονησε τοις ειρημενοις. Ειπον περι των Πραξεων αυτων, και τι ποτ' ουν
βουλεται ενδειξασθαι το των Πραξεων ονομα· ειπον και περι της των αποστολων
προσηγοριας. Ἀναγκη λοιπον ειπειν, τινος ενεκεν οι Πατερες ημων εν τηι
Πεντηκοστηι το βιβλιον των Πραξεων αναγινωσκεσθαι ενομοθετησαν. Ταχα γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

μεμνησθε οτι και τουτο τοτε υπεσχομεθα ερειν. Ου γαρ απλως ουδε εικη τους
καιρους ημιν τουτους παρετηρησαν οι Πατερες, αλλα μετα τινος λογου σοφου
πεποιηκασι τουτο· ουχ ινα υπο αναγκην καιρων την ελευθεριαν ημιν υποβαλωσιν,
αλλ' ινα τηι των ασθενεστερων πτωχειαι συγκαταβαντες, επι τον πλουτον της
γνωσεως αυτους αναγαγωσι. Και οτι δια τουτο παρατηρουσι καιρους, ουχ εαυτους τηι
αναγκηι της παρατηρησεως υποβαλλοντες, αλλα τοις ασθενεστεροις συγκατιεναι
σπουδαζοντες, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· Ἡμερας παρατηρειτε και μηνας και
καιρους και ενιαυτους; Φοβουμαι μη πως εικη κεκοπιακα εις υμας. Συ δε ου
παρατηρεις ημερας και καιρους και ενιαυτους; Τι ουν; ει ιδωμεν τον κωλυοντα
παρατηρειν ημερας και μηνας και καιρους και ενιαυτους παρατηρουντα ταυτα, τι
ερουμεν, ειπε μοι; οτι μαχεται εαυτωι, και φιλονεικει; Μη γενοιτο! αλλ' οτι των
παρατηρουντων τους καιρους την ασθενειαν ανελειν βουλομενος συγκαταβαινει δια
της παρατηρησεως προς εκεινους. Ουτω και ιατροι ποιουσι, των σιτιων των
διδομενων τοις νοσουσιν απογευονται προτερον, ουκ αυτοι δεομενοι των σιτιων,
αλλα την εκεινων ασθενειαν διορθωσαι σπουδαζοντες. Ουτω και ο Παυλος εποιησεν·
ουδεν δεομενος της παρατηρησεως των καιρων, τους καιρους ετηρησεν, ινα τους
παρατηρουντας απαλλαξηι της ασθενειας της κατα την παρατηρησιν. Και που
παρετηρησε καιρους ο Παυλος; Προσεχετε μετα ακριβειας, παρακαλω. Τηι δε επιουσηι,
φησι, κατεπλευσαμεν εις Μιλητον. Κεκρικει γαρ ο Παυλος παραπλευσαι την
Ἔφεσον, οπως μη γενηται αυτωι χρονοτριβησαι εν τηι Ἀσιαι. Ἔσπευδε γαρ, ει δυνατον
ην αυτωι, την ημεραν της Πεντηκοστης γενεσθαι εις Ἱεροσολυμα. Ειδες πως ο λεγων,
Ἡμερας μη παρατηρεισθε και μηνας και καιρους, την ημεραν της Πεντηκοστης
παρετηρει;
δʹ. Και ου μονον ημεραν παρετηρει, αλλα και τοπον· ου γαρ μονον την
ημεραν της Πεντηκοστης εσπευδε ποιησαι, αλλα και εν Ἱεροσολυμοις αυτην
επιτελεσαι. Τι τουτο ποιεις, ω μακαριε Παυλε; Τα Ἱεροσολυμα κατελυθη, ηρημωθη
τα Ἅγια των αγιων τηι του Θεου ψηφωι, η πολιτεια η προτερα ελυθη. Συ προς
Γαλατας βοαις λεγων· Οι εν νομωι δικαιουσθαι προσδοκωντες, της χαριτος εξεπεσατε·
και τι παλιν ημας προς την δουλειαν αγεις του νομου; Ουκ εστι μικρον το
κινουμενον, μαθειν ει μαχεται εαυτωι ο Παυλος. Ουδε γαρ ημερας μονον παρατηρει ο
Παυλος, αλλα και αλλα φυλαττει νομικα παραγγελματα, και βοαι λεγων τοις
Γαλαταις· Ἰδου εγω Παυλος λεγω υμιν, οτι εαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν
ωφελησει. Ουτος τοινυν ο Παυλος, ο λεγων οτι Ἐαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας
ουδεν ωφελησει, φαινεται αυτος περιτεμνων τον Τιμοθεον. Ευρων γαρ, φησιν, ο
Παυλος εν Λυστροις τινα νεανιαν, υιον Ἰουδαιας γυναικος πιστης, πατρος δε
Ἕλληνος, περιετεμεν αυτον· ουκ εβουλετο γαρ ακροβυστον πεμπειν διδασκαλον. Τι
τουτο ποιεις, ω μακαριε Παυλε; αναιρεις τωι λογωι την περιτομην, και βεβαιοις τωι
εργωι παλιν; Ου βεβαιω, φησιν, αλλ' αναιρω δια των εργων. Και γαρ υιος γυναικος
ην Ἰουδαιας πιστης ο Τιμοθεος, πατρος δε Ἕλληνος, ακροβυστου δε γενους. Ἐπει
ουν εμελλεν αυτον ο Παυλος προπεμπειν τοις Ἰουδαιοις διδασκαλον, ουκ εβουλετο
δε ακροβυστον πεμψαι, ινα μη ευθεως απο των προοιμιων αποκλεισηι τας θυρας τωι
λογωι. Προοδοποιων τοινυν τηι αναιρεσει της περιτομης, και ανοιγων οδον τηι
διδασκαλιαι του Τιμοθεου, περιεθηκεν αυτωι περιτομην, ινα ανεληι περιτομην. ∆ια
τουτο φησιν, Ἐγενομην τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος· ουχ ινα Ἰουδαιοςγενηται, τουτο
ειρηκεν ο Παυλος, αλλ' ινα τους μενοντας Ἰουδαιους πεισηι μηκετι ειναι Ἰουδαιους·
δια τουτο και τουτον περιετεμεν, ινα ανεληι την περιτομην. Τηι περιτομηι τοινυν κατα
της περιτομης εχρησατο. Ἔλαβε γαρ περιτομην και ο Τιμοθεος, ινα δυνηθηι
παραδεχθηναι υπο των Ἰουδαιων, και εισελθων κατα μικρον εξελκυσηι ταυτης
αυτους της παρατηρησεως. Ειδες τινος ενεκεν και Πεντηκοστην και περιτομην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ετηρησεν ο Παυλος; Βουλεσθε και αλλα υμιν αποδειξω νομιμα τηρουντα αυτον;
Προσεχετε ακριβως. Ἀνηλθε ποτε εις Ἱεροσολυμα, και ιδοντες αυτον οι αποστολοι
ελεγον αυτωι· Θεωρεις, αδελφε Παυλε, ποσαι μυριαδες εισιν Ἰουδαιων των
συνεληλυθοτων, και ουτοι παντες κατηχηνται περι σου, οτι αποστασιαν απο του
νομου διδασκεις. Τι ουν; Ποιησον ο σοι λεγομεν. Εισι παρ' ημιν ανδρες ευχην
εχοντες εν εαυτοις· τουτους λαβων αγνισθητι συν αυτοις, και ξυρησαι την κεφαλην
μετ' αυτων, ινα εργωι πιστωθωσιν, οτι ων κατηχηνται περι σου ουδεν εστιν, αλλα
τηρεις και αυτος τον νομον του Μωυσεως. Ειδετε συγκαταβασιν θαυμασιαν; Καιρους
παρατηρει, ινα ανεληι καιρων παρατηρησιν· περιτομην περιτιθησιν, ινα παυσηι
περιτομην· θυσιαν προσαγει, ινα καθεληι την παρατηρησιν των θυσιων. Και οτι δια
τουτο ταυτα εποιει, ακουσον αυτου λεγοντος· Ἐγενομην τοις υπο νομον, ως υπο
νομον, ινα τους υπο νομον κερδησω, και ελευθερος ων εκ παντων, 51.103 πασιν
εμαυτον εδουλωσα. Ἐποιει δε ταυτα ο Παυλος μιμουμενος τον εαυτου ∆εσποτην.
Καθαπερ γαρ αυτος Ἐν μορφηι Θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα
Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων, και ελευθερος ων δουλος
γεγονεν· ουτω και ουτος ελευθερος ων εκ παντων πασιν εαυτον εδουλωσεν, ωστε
παντας κερδαναι. ∆ουλος εγενετο την φυσιν την ημετεραν αναλαβων ο ∆εσποτης,
ινα τους δουλους ελευθερους ποιησηι· Ἔκλινεν ουρανους, και κατεβη, ινα τους κατω
μενοντας αναγαγηι εις ουρανον. Ἔκλινεν ουρανους· ουκ ειπε· Κατελιπεν ουρανους,
και κατεβη, αλλ' Ἔκλινεν, ευκολωτεραν σοι την ανοδον ποιων την εις τους
ουρανους. Τουτον και ο Παυλος εμιμησατο κατα δυναμιν, διο και ελεγε· Μιμηται
μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου. Και πως συ, ω μακαριε Παυλε, του Χριστου
εγενου μιμητης; Πως; Ἐπειδη ουδαμου ζητω το εμαυτου συμφερον, αλλα το των
πολλων, οπως σωθωσι, και ελευθερος ων εκ παντων, πασιν εμαυτον εδουλωσα.
Ουδεν τοινυν ταυτης της δουλειας βελτιον, ελευθεριας γαρ ετεροις αιτια γινεται.
Ἁλιευς ην πνευματικος ο Παυλος· Ποιησω γαρ υμας, φησιν, αλιεις ανθρωπων· δια
τουτο και ταυτα εποιει. Και γαρ και οι αλιεις, επειδαν ιδωσι τον ιχθυν καταπιοντα το
αγκιστρον, ουκ ευθεως ανθελκουσιν, αλλ' ενδιδοντες μεχρι πολλου διαστηματος
ακολουθουσιν αναμενοντες εμπαγηναι το αγκιστρον καλως, ινα ουτω μετα
ασφαλειας την θηραν ελκυσωσιν. Ουτω και οι αποστολοι τοτε εποιουν· ενεβαλλον
το αγκιστρον της διδασκαλιας του λογου ψυχηι τηι Ἰουδαικηι, οι δε ανθειλκον εικη,
και κατεσχον εις περιτομην εαυτους αγοντες, εις εορτας, εις καιρων παρατηρησιν,
εις θυσιας, εις το ξυρασθαι και ετερα τοιαυτα ποιειν· οι δε αποστολοι πανταχου
ηκολουθουν αυτοις, και ουκ ανθειλκον· ωστε καν περιτομην ζητηις, φησιν, ουκ
αντιτεινω, αλλ' επομαι· καν θυσιαν αιτηις, θυω, καν ξυρασθαι βουληθηις εμε τον
αποσταντα της σης πολιτειας, παρειμι, και ποιω το κελευομενον· καν Πεντηκοστην
κελευηις παρατηρησαι με, ουδε ενταυθα φιλονεικω· αλλ' οπουπερ αν περιαγηις,
ακολουθω και ενδιδωμι εμπαγηναι σοι αναμενων του λογου το αγκιστρον, ωστε
δυνηθηναι μετα ασφαλειας απαν υμων εξελκυσαι το εθνος της παλαιας λατρειας και
πολιτειας. ∆ια τουτο γαρ και απο Ἐφεσου εις Ἱεροσολυμα ηλθον. Ὁραις
ποσονπαρηκολουθησεν ο Παυλος τηι αλειαι των ιχθυων ενδιδους τωι λογωι; οραις οτι η
παρατηρησις των καιρων, και η συγκαταβασις της περιτομης, και η κοινωνια των
θυσιων δια τουτο εγινετο, ουχ ινα αυτοι προς την παλαιαν επανελθωσι πολιτειαν,
αλλ' ινα εκεινους τοις τυποις παρακαθημενους προς την αληθειαν επαναγαγωσιν; Ὁ
γαρ εν υψει καθημενος, εαν διαπαντος επι του υψους μενηι, ουδεποτε δυνησεται τον
κατω κειμενον αναγαγειν, αλλα δει προτερον εκεινον ταπεινωθηναι, και τοτε
τουτον υψωθηναι. ∆ια τουτο κατεβησαν οι αποστολοι απο του υψους της πολιτειας
της ευαγγελικης, ινα απο της ταπεινοτητος της πολιτειας της Ἰουδαικης
αναγαγωσιν εις το υψος εκεινο τους Ἰουδαιους.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

εʹ. Ἀλλ' οτι μεν η των καιρων παρατηρησις και τα λοιπα παντα χρησιμως και
συμφεροντως εγινοντο, απο τουτων δηλον· ιδωμεν δε λοιπον τινος ενεκεν το 51.104
βιβλιον των Πραξεων των αποστολων εν τωι καιρωι της Πεντηκοστης
αναγινωσκεται. ∆ια γαρ τουτο ταυτα παντα εκινησαμεν, ιν', οταν ιδητε καιρων
παρατηρησιν εγκειμενην, μη νομισητε πολιτειαν νοσειν Ἰουδαικην τους
αποστολους. Ἀλλα προσεχετε μετα ακριβειας, παρακαλω· ου γαρ μικρον εστι ζητημα
το μελλον ρηθησεσθαι. Ἐν τηι ημεραι του σταυρου τα περι του σταυρου παντα
αναγινωσκομεν· εν τωι σαββατωι τωι μεγαλωι παλιν, οτι παρεδοθη ημων ο Κυριος, οτι
εσταυρωθη, οτι απεθανε το κατα σαρκα, οτι εταφη· τινος ουν ενεκεν και τας Πραξεις
των αποστολων ου μετα την Πεντηκοστην αναγινωσκομεν, οτε και εγενοντο, και
αρχην ελαβον; Και οιδα μεν οτι πολλοι τουτο αγνοουσι· διοπερ απο του βιβλιου των
Πραξεων αυτο πιστωσασθαι αναγκαιον, ινα μαθητε, οτι την αρχην των Πραξεων
των αποστολικων ουχ η Πεντηκοστη εχει, αλλ' ο καιρος ο μετα την Πεντηκοστην.
∆ιο και δικαιως αν τις ζητησειε, τι δηποτε τον μεν σταυρον εν τηι ημεραι του σταυρου
και του παθους αναγινωσκειν νενομοθετηται· τας δε Πραξεις τας αποστολικας ουκ
αυταις ταις ημεραις αναγινωσκομεν, ουδε τωι καιρωι καθ' ον επραχθησαν, αλλα
προφθανομεν τον καιρον. Ουδε γαρ ευθεως οτε ανεστη Χριστος, θαυματα εποιουν οι
αποστολοι, αλλα τεσσαρακοντα ημερας αυτοις συνηλιζετο επι της γης. Τινος δε
ενεκεν τας τεσσαρακοντα ημερας αυτοις συνεγενετο επι της γης, εν ετερωι καιρωι
δηλωσομεν· τεως δε επι το προκειμενον ιωμεν του λογου, δεικνυντες, οτι ουκ
ευθεως εις τον ουρανον ανεβη μετα την αναστασιν ο Χριστος, αλλα τεσσαρακοντα
ημερας επι της γης διετριψε μετα των μαθητων, και ουχ απλως διετριψεν, αλλα και
συναλιζομενος, και τραπεζης κοινωνων, και ομιλιας μεταδιδους, και μετα τας
τεσσαρακοντα ημερας ανηλθε προς τον Πατερα εν τοις ουρανοις, και ουδε τοτε
εθαυματουργουν, αλλ' ετεραι δεκα εγινοντο ημεραι, και πληρουμενης της
Πεντηκοστης επεμφθη αυτοις το Πνευμα το αγιον, και τοτε λαβοντες τας πυρινας
γλωσσας ηρξαντο ποιειν θαυματα. Ταυτα δε παντα, αγαπητοι, απο των Γραφων
πιστωσομεθα· οιον οτι τεσσαρακοντα ημερας αυτοις συνεγενετο, οτι μετα την
Πεντηκοστην κατηλθε το Πνευμα το αγιον, οτι τοτε τας γλωσσας ελαβον τας
πυρινας, οτι των σημειων εκτοτε ηρξαντο. Τις ουν ταυτα παντα φησιν; Ὁ του
Παυλου μαθητης, ο τιμιος και μεγας Λουκας, ουτω ποιουμενος την αρχην και λεγων·
Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμην περι παντων, ω Θεοφιλε, ων ηρξατο ο Ἰησους
ποιειν τε και διδασκειν, αχρι ης ημερας εντειλαμενος τοις αποστολοις δια Πνευματος
αγιου, ους εξελεξατο, ανεληφθη· οις και παρεστησεν εαυτον ζωντα μετα το παθειν
αυτον, εν πολλοις τεκμηριοις, δι' ημερων τεσσαρακοντα οπτανομενος αυτοις, και
λεγων τα περι της βασιλειας του Θεου. Και συναλιζομενος παρηγγειλεν αυτοις απο
Ἱεροσολυμων μη χωριζεσθαι. Ὁραις οτι μετα την αναστασιν τεσσαρακοντα ημερας
επι της γης ην ο Κυριος, λεγων περι της βασιλειας του Θεου, και συναλιζομενος τοις
αποστολοις; οραις οτι και τραπεζης εκοινωνει; Και παρηγγειλεν αυτοις, φησιν, απο
Ἱεροσολυμων μη χωριζεσθαι, αλλα περιμενειν την επαγγελιαν του Πατρος, ην
ηκουσατε μου, φησιν· οτι Ἰωαννης μεν εβαπτισεν υδατι, υμεις δε βαπτι 51.105
σθησεσθε εν Πνευματι αγιωι ου μετα πολλας ταυτας ημερας. Ταυτα δε ελεγεν ο
Σωτηρ εν ταις τεσσαρακοντα ημεραις, Οι μεν ουν συνελθοντες επηρωτων αυτον
λεγοντες· Κυριε, ει εν τωι χρονωι τουτωι αποκαθιστανεις την βασιλειαν τωι Ἰσραηλ;
Ειπε δε προς αυτους· Ουχ υμων εστι γνωναι χρονους η καιρους, ους ο Πατηρ εθετο εν
τηι ιδιαι εξουσιαι· αλλα ληψεσθε δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας,
και εσεσθε μοι μαρτυρες εν τηι Ἱερουσαλημ, και εν πασηι τηι Ἰουδαιαι και Σαμαρειαι,
και εως εσχατου της γης. Και ταυτα ειπων, βλεποντων αυτων, επηρθη, και νεφελη
υπελαβεν αυτον απο των οφθαλμων αυτων. Ειδες πως και τεσσαρακοντα ημερας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

αυτοις συνεγενετο επι της γης ο Χριστος, και μετα τας τεσσαρακοντα ημερας τοτε
ανεληφθη εν τοις ουρανοις· αλλ' ιδωμεν ει εν τηι Πεντηκοστηι το Πνευμα επεμφθη το
αγιον. Και εν τωι συμπληρουσθαι, φησι, την ημεραν της Πεντηκοστης εγενετο αφνω
ηχος εκ του ουρανου ωσει φερομενης πνοης βιαιας, και ωφθησαν αυτοις
διαμεριζομεναι γλωσσαι ωσει πυρος, και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον αυτων. Ειδετε
ακριβη την αποδειξιν γεγενημενην, οιον οτι τεσσαρακοντα ημερας ην επι γης ο
Χριστος, και ουδε εθαυματουργουν οι αποστολοι; Πως γαρ εμελλον θαυματουργειν
την του αγιου και ζωοποιου Πνευματος χαριν ουδεπω εχοντες; Ειδετε, οτι μετα τας
τεσσαρακοντα ημερας ανεληφθη εις τον ουρανον ο Ἰησους; ειδετε παλιν, οτι μετα
τας δεκα ημερας εθαυματουργουν οι αποστολοι; Ἐν γαρ τωι συμπληρουσθαι την
ημεραν της Πεντηκοστης κατεπεμφθη το Πνευμα το αγιον. Τουτο ουν εστι λοιπον το
ζητουμενον, τινος ενεκεν αι Πραξεις των αποστολων εν τηι Πεντηκοστηι
αναγινωσκονται. Ει γαρ τοτε ηρξαντο ποιειν τα σημεια οι αποστολοι, ηγουν μετα
την Κυριου αναστασιν, τοτε εδει και το βιβλιον αναγινωσκεσθαι τουτο. Ὥσπερ γαρ
τα περι του σταυρου εν τηι ημεραι σταυρου αναγινωσκομεν, και τα εν τηι αναστασει
ομοιως, και τα εν εκαστηι εορτηι γεγονοτα τηι αυτηι παλιν αναγινωσκομεν, ουτως εδει
και τα θαυματα τα αποστολικα εν ταις ημεραις των αποστολικων σημειων
αναγινωσκεσθαι.
ʹ. Τινος ουν ενεκεν ου τοτε αυτα αναγινωσκομεν, αλλ' ευθεως μετα τον
σταυρον και την αναστασιν, ακουσατε μετα ακριβειας την αιτιαν απασαν. Μετα τον
σταυρον ευθεως αναστασιν καταγγελλομεν του Χριστου, της δε αναστασεως
αποδειξις εστι τα σημεια τα αποστολικα, των δε σημειων αποστολικων διδασκαλειον
εστι τουτο το βιβλιον. Ὃ τοινυν μαλιστα πιστουται την αναστασιν την ∆εσποτικην,
τουτο μετα τον σταυρον και την ζωηφορον αναστασιν ευθεως οι Πατερες
ενομοθετησαν αναγινωσκεσθαι. ∆ια τουτο τοινυν, αγαπητοι, μετα τον σταυρον και
την αναστασιν ευθεως αναγινωσκομεν τα σημεια των αποστολων, ινα εχωμεν σαφη
και αναμφισβητητον της αναστασεως την αποδειξιν. Ουκ ειδες αυτον ανασταντα
τοις οφθαλμοις του σωματος, αλλα βλεπεις 51.106 αυτον ανασταντα τοις οφθαλμοις
της πιστεως· ουκ ειδες αυτον δια των ομματων τουτων ανασταντα, αλλ' οψει αυτον
ανασταντα δια των θαυματων εκεινων. Ἡ γαρ των σημειων επιδειξις χειραγωγει σε
προς την της πιστεως θεωριαν. Ὅθεν του φανηναι αυτον ανασταντα πολλωι μειζων
ην αποδειξις και σαφεστερα το σημεια γινεσθαι εν τωι ονοματι αυτου. Βουλει μαθειν,
πως τουτο μαλλον πιστουται την αναστασιν, η ει εφανη πασιν ανθρωποις κατ'
οφθαλμους; Ἀκουσατε νουνεχως· και γαρ πολλοι τουτο ερωτωσι, και λεγουσι· Τινος
ενεκεν αναστας ουκ ευθεως εφανη τοις Ἰουδαιοις; αλλα περιττος ο λογος ουτος και
ματαιος. Ει γαρ εμελλε προς την πιστιν αυτους επισπασασθαι, ουκ αν παρηιτησατο
μετα την αναστασιν φανηναι πασιν· οτι δε ουκ εμελλεν αυτους επισπασασθαι φανεις
αυτοις μετα την αναστασιν, δεικνυσι δια του Λαζαρου. Τουτον γαρ τετραημερον
νεκρον αναστησας, οδωδοτα, διεφθοροτα, και μετα των κειριων δεδεμενον ποιησας
αυτον εξελθειν υπο τας απαντων οψεις, ου μονον ουκ επεσπασατο προς την πιστιν
αυτους, αλλα και παρωξυνεν· ελθοντες γαρ ηβουληθησαν και αυτον ανελειν δια
τουτο. Ει ουν ετερον ανεστησε και ουκ επιστευσαν, εαυτον αναστησας ει εδειξεν
εαυτον, ουκ αν παλιν εμανησαν κατ' αυτου; Ει και μηδεν εμελλον ανυειν, αλλ' ομως
δια της επιχειρησεως εμελλον ασεβειν. Ὥστε βουλομενος αυτους απαλλαξαι μανιας
περιττης, εκρυψεν εαυτον· μαλλον γαρ αν εποιησεν υπευθυνους κολασει, ει μετα τον
σταυρον εφανη. ∆ια τουτο φειδομενος αυτων εκρυψε μεν εαυτον εκ της εκεινων
οψεως· εδειξε δε δια της των σημειων αποδειξεως. Του γαρ ιδειν αυτον ανασταντα
ουκ ελαττον ην ακουσαι Πετρου λεγοντος· Ἐν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου εγειραι και
περιπατει. Και οτι τουτο αναστασεως μεγιστη αποδειξις, και ευκολωτερον προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

πιστιν η εκεινο το προτερον, και μαλλον ηδυνατο πεισαι τας διανοιας των
ανθρωπων το σημεια φαινεσθαι εν τωι ονοματι αυτου γινομενα, η το ιδειν αυτον
ανασταντα, δηλον εκειθεν. Ἀνεστη και εδειξεν εαυτον τοις μαθηταις ο Χριστος· αλλ'
ομως ευρεθη τις απιστων και εν εκεινοις Θωμας ο λεγομενος ∆ιδυμος, και εδεηθη
του τας χειρας εισενεγκειν εις τους τυπους των ηλων· εδεηθη δε και την πλευραν
αυτου καταμαθειν. Ει δε ο μαθητης εκεινος ο τρεις χρονους διατριψας μετ' αυτου, ο
τραπεζης ∆εσποτικης κοινωνησας, ο σημεια και τερατα θεασαμενος μεγιστα, ο
ρηματων ∆εσποτικων μετασχων, και ιδων αυτον ανασταντα, ου προτερον
επιστευσεν, εως οτε τους τυπους των ηλων και της λογχης τα τραυματα ειδε· πως η
οικουμενη πιστευειν εμελλεν, ειπε μοι, ει ειδεν αυτον ανασταντα; Και τις αν ταυτα
ειποι; Ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν δειξομεν, οτι μαλλον επειθε τα
σημεια του θεασασθαι κατ' οψιν ανασταντα. Ἀκουσαντες γαρ οι οχλοι του Πετρου τωι
χωλωι λεγοντος, Ἐν ονοματι Ἰησου Χριστου εγειραι και περιπατει, τρισχιλιοι
επιστευσαν και πεντακισχιλιοι τωι Χριστωι ανδρες· ο δε μαθητης ιδων ανασταντα
ηπιστησεν. Ὁραις πως τουτο ευκολωτερον μαλλον προς την της αναστασεως πιστιν;
Ἐκεινο μεν γαρ και ο οικειος μαθητης ιδων ηπιστησε· ταυτα δε και οι εχθροι
θεασαμενοι επι 51.107 στευσαν. Ουτω μειζον τουτο εκεινου και σαφεστερον, και
μαλλον αυτους επεσπατο και επειθε προς την αναστασιν. Και τι λεγω τον Θωμαν;
Ὅτι γαρ ουδε οι λοιποι μαθηται εκ πρωτης οψεως επιστευον, ακουσον νουνεχως.
Ἀλλα μη καταγνωις αυτων, αγαπητε· ει γαρ ο Χριστος ου κατεγνω αυτων, μηδε συ
καταγνωις αυτων· και γαρ πραγμα ξενον ειδον οι μαθηται και παραδοξον,
πρωτοτοκον αυτον εκ των νεκρων ανασταντα· τα δε τοιαυτα μεγιστα θαυματα εκ
πρωτης εκπληττειν ειωθεν, εως αν τωι χρονωι μονιμα γενηται εν ταις των
πιστευοντων ψυχαις· οπερ ουν και επι των μαθητων εγενετο τοτε. Ἐπειδη γαρ
αναστας ο Χριστος εκ νεκρων ειπεν αυτοις· Ειρηνη υμιν, Πτοηθεντες, φησιν, εκεινοι
και εμφοβοι γενομενοι εδοκουν πνευμα θεωρειν, και ειπεν αυτοις ο Ἰησους· Τι
τεταραγμενοι εστε; Και μετα ταυτα επιδειξας αυτοις τας χειρας και τους ποδας, και
Ἀπιστουντων αυτων απο της χαρας, και θαυμαζοντων, ειπεν αυτοις· Ἔχετε τι
βρωσιμον ενθαδε; δια τουτων βουλομενος αυτοις την αναστασιν πιστωσασθαι. Ου
πειθει σε, φησιν, η πλευρα, ουδε τα τραυματα; πειθετω καν η τραπεζα.
ζʹ. Ἵνα δε μαθηις ακριβως, οτι δια τουτο ειπεν, Ἔχετε τι βρωσιμον ενθαδε
φαγειν; ινα μη νομισωσιν ειδωλον ειναι, μηδε πνευμα, μηδε φαντασιαν, αλλ' αληθη
και ενυποστατον αναστασιν, ακουσον, πως ο Πετρος απο τουτων πιστουται την
αναστασιν. Ειπων γαρ οτι Ἀνεστησεν αυτον ο Θεος, και εδωκεν αυτον εμφανη
γενεσθαι μαρτυσι τοις προκεχειροτονημενοις ημιν, ειτα και αποδειξιν της
αναστασεως τιθεις, επηγαγεν· Οιτινες συνεφαγομεν και συνεπιομεν αυτωι. ∆ια τουτο
και αλλαχου αναστησας νεκραν ο Χριστος, ινα πιστωσηται την αναστασιν εφη· ∆οτε
αυτηι φαγειν. Ὅταν ουν ακουσηις, οτι παρεστησεν εαυτον ζωντα δι' ημερων
τεσσαρακοντα οπτανομενος αυτοις και συναλιζομενος, μανθανε της τραπεζης την
αιτιαν, οτι ουχι δεομενος αυτος τραπεζης ετρωγεν, αλλα βουλομενος την ασθενειαν
διορθωσαι των μαθητων, οθεν δηλον οτι τα τερατα και σημεια των αποστολων
αποδειξις ην μεγιστη της αναστασεως. ∆ιο και αυτος φησιν· Ἀμην, αμην, λεγω υμιν,
ο πιστευων εις εμε, τα εργα α ποιω εγω, κακεινος ποιησει, και μειζονα τουτων
ποιησει. Ἐπειδη γαρ ο σταυρος μεταξυ παρεμπεσων εσκανδαλισε πλειστους, δια
τουτο και μειζονων εδεησε μετα ταυτα σημειων. Καιτοι γε ει τελευτησας ο Χριστος
εναπεμεινε τωι θανατωι και τωι ταφωι, και ουκ ανεστη, καθαπερ οι Ἰουδαιοι φασιν,
ουδε ανεβη εις τους ουρανους, ου μονον ουκ εδει μειζονα γινεσθαι τα μετα ταυτα
σημεια τα μετα τον σταυρον, αλλα και τα προτερα γινομενα αποσβεσθηναι εχρην.
Προσεχετε μοι μετα ακριβειας ενταυθα· αναστασεως γαρ εισιν αναμφισβητητου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

αποδειξεις τα λεγομενα, διο και παλιν τα αυτα ερω. Ἐποιησε σημεια προ τουτου ο
Χριστος, νεκρους ηγειρε, λεπρους εκαθηρε, δαιμονας απηλασεν· εσταυρωθη μετα
ταυτα, και ως οι παρανομοι Ἰουδαιοι λεγουσιν, ουκ ανεστη εκ νεκρων. Τι ουν αν
ειποιμεν προς αυτους; Ὅτι ει μη ανεστη, πως μετα ταυτα εν τωι ονοματι αυτου
μειζονα εγενετο σημεια; Ουδεις 51.108 γαρ των ζωντων τελευτησας μειζονα σημεια
εποιησε μετα την τελευτην, ενταυθα δε μειζονα και τωι τροπωι και τηι φυσει τα
θαυματα μετα ταυτα ην. Φυσει γαρ μειζονα ην, οτι μεν του Χριστου ουδεποτε σκιαι
νεκρους ανεστησαν· επι δε των αποστολων αι σκιαι αυτων πολλα τοιαυτα εποιουν.
Τροπωι δε μειζονα εγενετο σημεια, οτι τοτε μεν αυτος επιταττων εθαυματουργει·
μετα δε τον σταυρον οι δουλοι αυτου τωι σεβασμιωι και αγιωι αυτου ονοματι
χρωμενοι μειζονα και υψηλοτερα εποιουν, ωστε μειζονως αυτου και ενδοξοτερως
διαλαμψαι την ισχυν. Του γαρ αυτον επιταττειν πολλωι μειζον ην το ετερον τωι
εκεινου κεχρημενον ονοματι τοιαυτα θαυματουργειν. Ειδες, αγαπητε, και τηι φυσει
και τωι τροπωι μειζονα οντα τα σημεια των αποστολων μετα την αναστασιν του
Χριστου; Ουκουν αναμφισβητητος η αποδειξις της αναστασεως. Ὅπερ γαρ ελεγον,
και παλιν ερω, ει ετετελευτηκει ο Χριστος, και ουκ ανεστη, εδει και τα σημεια
τελευτησαι και αποσβεσθηναι· νυνι δε ου μονον ουκ απεσβεσθη, αλλα και
λαμπροτερα και ενδοξοτερα γεγονε μετα ταυτα. Ει γαρ μη ανεστη ο Χριστος, ουκ αν
ετεροι εν τωι ονοματι αυτου τοιαυτα σημεια εποιησαν. Ἡ αυτη μεν γαρ δυναμις και
προ του σταυρου και μετα τον σταυρον εθαυματουργει· και πρωτον μεν δι' εαυτου,
υστερον δε δια των μαθητων· ινα δε σαφεστερα και ενδοξοτερα γενηται της
αναστασεως η αποδειξις, μειζονα και υψηλοτερα μετα τον σταυρον εγενετο τα
σημεια. Και ποθεν δηλον οτι σημεια γεγονε τοτε; ο απιστος ερει Ποθεν δε και δηλον
οτι εσταυρωθη ο Χριστος; Ἀπο των θειων Γραφων, φησι. Και γαρ οτι σημεια γεγονε
τοτε και οτι εσταυρωθη ο Χριστος, απο των αγιων Γραφων δηλον. Ἐκειναι μεν γαρ
και ταυτα κακεινα λεγουσιν. Ει δε λεγει ο υπεναντιος, οτι ουκ εποιησαν σημεια οι
αποστολοι, μειζονως αυτων δεικνυεις την δυναμιν και την θειαν χαριν, οτι χωρις
σημειων τοσαυτην οικουμενην επεσπασαντο προς θεοσεβειαν. Τουτο γαρ μεγιστον
σημειον και παραδοξον θαυμα, οταν οι πτωχοι, και πενητες, και ευκαταφρονητοι,
και αγραμματοι, και ιδιωται, και ευτελεις, και δωδεκα τον αριθμον, πολεις τοσαυτας,
και εθνη, και δημους, και βασιλεις, και τυραννους, και φιλοσοφους, και ρητορας, και
πασαν, ως ειπειν, την γην χωρις σημειων φαινωνται προς εαυτους ελκυσαντες.
Βουλει δε και νυν σημεια γινομενα ιδειν; Ἐγω σοι δειξω και μειζονα των προτερων,
ουχ ενα νεκρον εγειρομενον, ουχ ενα τυφλον αναβλεποντα, αλλα πασαν την γην το
σκοτος της πλανης αποθεμενην· ουχ ενα λεπρον καθαιρομενον, αλλ' εθνη τοσαυτα
την λεπραν της αμαρτιας αποσμηξαντα και δια του λουτρου παλιγγενεσιας
καθαρθεντα. Τι τουτων των σημειων μειζον επιζητεις, ανθρωπε, αθροον τοσαυτην
της οικουμενης μεταβολην ορων γεγενημενην;
ηʹ. Βουλει μαθειν πως αναβλεψαι την οικουμενην εποιησεν ο Χριστος; Το
προτερον το ξυλον και τον λιθον ουκ ενομιζον ειναι ξυλον και λιθον οι ανθρωποι,
αλλα θεους εκαλουν τα αναισθητα, ουτως ησαν αποτετυφλωμενοι· νυνι δε ειδον τι
ξυλον, τι λιθος· επιστευσαν τι Θεος. Πιστει γαρ μονηι θεωρειται η ανωλεθρος και
μακαρια φυσις εκεινη. Βουλει δε και ετερον αναστασεως ιδειν σημειον; Ἀπο της των
μαθητων γνωμης οψει και τουτο μειζον γινομενον μετα 51.109 την αναστασιν. Και
γαρ παρα πασιν ωμολογηται, οτι ο μεν περι ζωντα ανθρωπον ευνοικως διακειμενος
και αποθανοντος ισως ουδε μεμνηται· ο δε περι ζωντα αγνωμονως διατεθεις και
εγκαταλιπων περιοντα, πολλωι μαλλον αποθανοντος επιλησεται. Ὅθεν ουδεις των
ανθρωπων τον φιλον και τον διδασκαλον αφεις ζωντα και εγκαταλιπων,
τελευτησαντα περι πολλου ποιειται, και μαλιστα οταν κινδυνους μυριους αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

προκειμενους απο της περι εκεινον σπουδης βλεπηι. Ἀλλ' ιδου τουτο το επι μηδενος
συμβαινον, επι του Χριστου και των αποστολων εγενετο, και οι ζωντα αυτον
αρνησαμενοι και εγκαταλιποντες, και συλληφθεντα αφεντες, και αποπηδησαντες,
μετα μυρια εκεινα ονειδη και τον σταυρον, ουτω περι πολλου πεποιηνται, ως και τας
ψυχας επιδουναι τας εαυτων υπερ της εις αυτον ομολογιας και πιστεως. Καιτοι γε ει
και τετελευτηκει Χριστος και ουκ ανεστη, πως ειχε λογον τους ηνικα εζη φυγοντας
δια τον επικειμενον κινδυνον, ηνικα ετελευτησε μυριοις εαυτους δι' εκεινον
περιβαλλειν κινδυνοις; Οι μεν ουν αλλοι παντες εφυγον, Πετρος δε και ηρνησατο
μεθ' ορκου τριτον, και ο μεθ' ορκου τριτον αυτον αρνησαμενος και θεραπαινιδιου
φοβον ευτελους δεισας, επειδη ετελευτησε, βουλομενος ημας πεισαι δια των
πραγματων αυτων, οτι ειδεν αυτον ανασταντα, ουτως αθροον μετεβαλλετο ως
ολοκληρου καταγελασαι δημου, και εις μεσον των Ἰουδαιων το θεατρον εισπηδησαι
και ειπειν, οτι ο σταυρωθεις και ταφεις ανεστη εκ νεκρων τηι τριτηι ημεραι, και εις
τους ουρανους ανεβη, και μηδεν αυτον υποδεισθαι δεινον. Ποθεν ουν το θαῤρειν
αυτωι εγενετο; Ποθεν αλλοθεν, αλλ' η απο της πληροφοριας της κατα την αναστασιν;
Ἐπειδη γαρ ειδεν αυτον, και διελεχθη, και περι των μελλοντων ηκουσε, δια τουτο
ως υπερ ζωντος κινδυνευων λοιπον, ουτως απαντων κατετολμησε των δεινων, ατε
δη και πλειονα λαβων δυναμιν και μειζον το θαρσος ως υπερ αυτου αποθανειν, και
τωι σταυρωι κατα κεφαλης προσομιλησαι. Ὅταν τοινυν ιδηις και σημεια μειζονα
γινομενα, και τους μαθητας πλειονα κεκτημενους ευνοιαν περι αυτον τους προτερον
εγκαταλιποντας αυτον, και παῤρησιαν μειζονα επιδεικνυμενους, και πανταχοθεν
λαμπροτεραν γινομενην των πραγματων την μεταβολην, και επι το
πεπαῤρησιασμενον και φαιδρον προελθοντα απαντα, μανθανε δι' αυτης των
πραγματων της πειρας, οτι ου μεχρι θανατου τα κατα τον Χριστον εμεινεν, αλλα
αναστασις αυτον διεδεξατο, και ζηι και μενει διηνεκως ο σταυρωθεις Θεος
αναλλοιωτος. Ου γαρ αν ει μη ανεστη και εζη, μειζονα μετα ταυτα σημεια
ειργασαντο οι μαθηται των προ του σταυρου γινομενων. Τοτε μεν γαρ αυτον και οι
μαθηται εγκατελιπον· νυνι δε αυτωι και η οικουμενη προστρεχει απασα, και ουχι
Πετρος μονον, αλλα και ετεροι μυριοι, και πολλωι πλεον μετα Πετρον των ουχ
εωρακοτων αυτον τας ψυχας επεδωκαν τας εαυτων υπερ εκεινου, και τας κεφαλας
απετμηθησαν, και μυρια επαθον δεινα, ωστε την εις αυτον 51.110 ομολογιαν υγιη
και ακεραιον εχοντας απελθειν. Πως ουν ο νεκρος και εν τωι ταφωι μενων, ως συ
λεγεις, ω Ἰουδαιε, τοσαυτην και εν τοις μετ' εκεινους απασιν επεδειξατο την ισχυν
και την δυναμιν, πειθων αυτους αυτον μονον προσκυνειν, και παντα αιρεισθαι
υπομειναι και πασχειν υπερ του μη την πιστιν απολεσαι την εις αυτον; Ὁραις δια
παντων σαφη της αναστασεως την υποδειξιν, δια των σημειων των τοτε, των νυν,
δια της ευνοιας των μαθητων των τοτε, των νυν, δια των κινδυνων εν οις
διετελεσαν οι πιστευσαντες; Βουλει και τους εχθρους ιδειν πεφοβημενους αυτου την
ισχυν και την δυναμιν, και πολλωι μαλλον μετα τον σταυρον αγωνιωντας; Ἄκουε
και περι τουτων συνετως. Θεωρουντες γαρ, φησιν, οι Ἰουδαιοι την του Πετρου
παῤρησιαν και Ἰωαννου, και καταλαβομενοι, οτι ανθρωποι αγραμματοι εισι και
ιδιωται, εθαυμαζον, και ηγωνιων, ουκ επειδη αγραμματοι ησαν, αλλ' επειδη
αγραμματοι οντες παντων των σοφων περιεγενοντο, και Τον ανθρωπον συν αυτοις
ορωντες τον τεθεραπευμενον, ουδεν ειχον αντειπειν· καιτοι γε προ τουτου
αντελεγον σημεια ορωντες γινομενα. Πως ουν τοτε ουκ αντειπον; Ἀπεστησεν αυτων
την γλωτταν η αορατος του σταυρωθεντος δυναμις· εκεινος το στομα αυτων
ενεφραξεν· εκεινος την παῤρησιαν κατεστειλε· δια τουτο και ειστηκεισαν μηδεν
εχοντες αντειπειν. Ὅταν δε και εφθεγξαντο, ορα πως την δειλιαν ομολογουσι την
εαυτων. Βουλεσθε, φησιν, επαγαγειν εφ' ημας το αιμα του ανθρωπου τουτου; Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

μην, ει ανθρωπος εστι ψιλος, τι δεδοικας αυτου το αιμα; ποσους ανειλες προφητας,
ποσους εσφαξας δικαιους, ω Ἰουδαιε, και ουδενος αυτων το αιμα εφοβηθης; τινος
ενεκεν ενταυθα φοβηι; Κατεσεισεν αυτων οντως το συνειδος ο σταυρωθεις, και την
αγωνιαν ην ειχον κρυψαι μη δυναμενοι, και ακοντες επι των εχθρων ομολογουσι
την οικειαν ασθενειαν. Και οτε μεν εσταυρουν αυτον εβοων λεγοντες· Το αιμα αυτου
εφ' ημας και επι τα τεκνα ημων· ουτω κατεφρονουν του αιματος αυτου. Μετα δε τον
σταυρον ιδοντες αυτου την δυναμιν διαλαμπουσαν, φοβουνται και αγωνιωσι, και
λεγουσι· Βουλεσθε επαγαγειν εφ' ημας το αιμα του ανθρωπου τουτου; Καιτοι γε ει
πλανος ην και αντιθεος, καθως φατε, Ἰουδαιοι παρανομοι, τινος ενεκεν αυτου
δεδοικατε το αιμα; Και γαρ και εγκαλλωπιζεσθαι εδει τωι φονωι, ει τοιουτος ην. Ἀλλ'
επειδη τοιουτος ουκ ην, δια τουτο τρεμουσιν.
θʹ. Ὁραις πανταχοθεν και τους εχθρους αγωνιωντας και δεδοικοτας; ειδες
αυτων την αγωνιαν; Μαθε και του σταυρωθεντος την φιλανθρωπιαν. Ἐκεινοι μεν
γαρ ελεγον· Το αιμα αυτου εφ' ημας, και επι τα τεκνα ημων· ο δε Χριστος ουκ
εποιησεν ουτως· αλλα προς τον Πατερα καθικετευων λεγει· Πατερ, αφες αυτοις· ου
γαρ οιδασι τι ποιουσιν. Ει γαρ εγενετο το αιμα αυτου επ' αυτους και επι τα τεκνα
αυτων, ουκ αν απο των τεκνων αυτων εγενοντο αποστολοι· ουκ αν ομου τρισχιλιοι
επιστευσαν, ουκ αν πεντακισχιλιοι. Ὁραις πως εκεινοι μεν ωμοι και απηνεις περι τα
εκγονα αυτων οντες και την φυσιν αυτην ηγνοησαν, ο δε Θεος πατερων απαντων
φιλανθρωποτερος, και μητερων φιλοστοργοτερος γεγονεν; 51.111 Ἐγενετο μεν γαρ
το αιμα αυτου επ' αυτους και επι τα τεκνα αυτων· επι τα τεκνα δε ουχι παντα, αλλ'
επ' εκεινα μονον τα μιμησαμενα την πατρικην ασεβειαν και παρανομιαν, και οσοι
ησαν αυτοις υιοι ου κατα την της φυσεως διαδοχην, αλλα κατα την της προαιρεσεως
μανιαν, ουτοι μονοι γεγονασιν υπευθυνοι των κακων. Σκοπει δε μοι και ετερωθεν
την αγαθοτητα και φιλανθρωπιαν του Θεου. Ου γαρ ευθεως επηγαγεν επ' αυτους την
κολασιν και την τιμωριαν, αλλα τεσσαρακοντα και πλειονα ετη διελιπε μετα τον
σταυρον. Αυτος μεν γαρ ο Σωτηρ επι Τιβεριου εσταυρωθη· η δε πολις αυτων επι
Ουεσπασιανου και Τιτου εαλω. Τινος ουν ενεκεν τον μετα ταυτα τουτον χρονον
διελιπεν; Βουλομενος αυτοις δουναι καιρον μετανοιας, ωστε αποδυσασθαι τα
πεπλημμελημενα, ωστε αποκρουσασθαι τα εγκληματα. Ἐπειδη δε και προθεσμιαν
μετανοιας λαβοντες εμενον ανιατως εχοντες, επηγαγε λοιπον αυτοις την κολασιν
και την τιμωριαν, και την πολιν καθελων εξηγαγεν αυτους διασπειρας πανταχου της
οικουμενης, και τουτο δια φιλανθρωπιαν ποιων. ∆ιεσπειρε γαρ αυτους, ινα
πανταχου της οικουμενης προσκυνουμενον ιδωσι τον υπ' αυτων σταυρωθεντα
Χριστον, ινα ορωντες αυτον προσκυνουμενον υπο παντων και μαθοντες αυτου την
δυναμιν, επιγνωσι της οικειας ασεβειας την υπερβολην, και επιγνοντες επανελθωσι
προς την αληθειαν. Και λοιπον η αιχμαλωσια αυτοις διδασκαλια εγινετο, και η
τιμωρια νουθεσια· ει γαρ εμενον επι της Ἰουδαιας γης, ουκ αν εγνωσαν των
προφητων την αληθειαν. Τι γαρ και ελεγον οι προφηται; Αιτησαι παρ' εμου, και
δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου, και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης.
Ἔδει τοινυν αυτους εξελθειν εις τα περατα της γης, ινα ιδωσιν οικειοις οφθαλμοις,
οτι και τα περατα της γης κατεχει ο Χριστος. Παλιν ουν ετερος προφητης λεγει· Και
προσκυνησουσιν αυτωι εκαστος εκ του τοπου αυτου. Ἔδει τοινυν αυτους εις απαντα
διασπαρηναι τοπον 51.112 της γης, ινα ιδωσιν οικειοις ομμασιν εκαστον εκ του
τοπου αυτου προσκυνουντα αυτον. Παλιν αλλος ειπε· Πλησθησεται η γη του γνωναι
τον Κυριον, ως υδωρ πολυ κατακαλυψαι θαλασσας. Ἔδει τοινυν αυτους εις απασαν
την γην απελθειν, ωστε ιδειν αυτην πεπληρωμενην του γνωναι τον Κυριον, και τας
θαλασσας, τουτεστι τας πνευματικας ταυτας Ἐκκλησιας, της θεοσεβειας
μεμεστωμενας. ∆ια ταυτα διεσπειρεν αυτους ο Θεος πανταχου της γης· ει γαρ εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

Ἰουδαιαι εκαθηντο, ταυτα αν ηγνοησαν. Λοιπον βουλεται αυτους και της των
προφητων αληθειας και της αυτου δυναμεως αυταις οψεσι την πειραν λαβειν· ινα
εαν μεν ευγνωμονωσι, δια τουτων χειραγωγηθωσι προς την αληθειαν· αν δε
επιμενωσι τηι ασεβειαι, μηδεμιαν εχωσιν απολογιαν εν τηι φοβεραι της κρισεως ημεραι.
∆ια τουτο διεσπειρεν αυτους πανταχου της οικουμενης, ινα και ημεις εκ τουτου
κερδανωμεν τι, τουτεστιν εκεινας τας προῤρησεις ορωντες τας περι της διασπορας
αυτων ειρημενας, τας περι της αλωσεως των Ἱεροσολυμων, ας και ο ∆ανιηλ του
βδελυγματος της ερημωσεως μνησθεις, και ο Μαλαχιας ειπων, Ὅτι και εν υμιν
συγκλεισθησονται πυλαι, και ο ∆αυιδ και ο Ἡσαΐας και ετεροι πολλοι προφηται περι
τουτων προανεφωνησαν, ινα ορωντες τους περι τον ∆εσποτην αγνωμονας
γεγενημενους ουτω κολαζομενους, εκπεπτωκοτας της ελευθεριας της πατρικης και
των οικειων απαντων θεσμων τε και πατρικων παραδοσεων, μαθωμεν αυτου την
δυναμιν την προειπουσαν αυτα και εργασαμενην, και οι μεν εχθροι δια των
ημετερων αγαθων ιδωσιν αυτου την ισχυν· ημεις δε δια των εις εκεινους τιμωριων
μαθωμεν αυτου την αφατον φιλανθρωπιαν και δυναμιν, και δια παντος δοξαζοντες
αυτον διατελωμεν, οπως και των αιωνιων και αποῤρητων αγαθων επιτυχωμεν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι
αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι τιμη και κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35


