De libello repudii
ΕΙΣ ΤΟ Γυνη δεδεται νομωι, εφ' οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης· εαν δε
κοιμηθηι, ελευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν Κυριωι.
Μακαριωτερα δε εστιν, εαν ουτω μεινηι.
51.217
αʹ. Περι γαμου πρωην ημιν ο μακαριος Παυλος ενομοθετει, και των του γαμου
δικαιωματων, Κορινθιοις ουτω γραφων και λεγων· Περι δε ων εγραψατε μοι, καλον
ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι· δια δε τας πορνειας εκαστος την εαυτου γυναικα
εχετω, και εκαστη τον ιδιον ανδρα εχετω, ∆ια τουτο και ημεις την διαλεξιν απασαν εις
ταυτα τα ρηματα αναλωσαμεν. Ουκουν αναγκη και σημερον περι της αυτης υμιν
υποθεσεως διαλεχθηναι παλιν, επειδη και σημερον περι των αυτων ο αυτος διαλεγεται
Παυλος. Και γαρ ηκουσατε αυτου βοωντος και λεγοντος· Γυνη δεδεται νομωι, εφ' οσον
χρονον ζηι ο ανηρ αυτης· εαν δε κοιμηθηι ο ανηρ αυτης, ελευθερα εστιν ωι θελει
γαμηθηναι, μονον εν Κυριωι.
Μακαριωτερα δε εστιν, εαν ουτω μεινηι κατα την εμην γνωμην· δοκω δε καγω
Πνευμα Θεου εχειν Ἑψωμεθα τοινυν αυτωι και σημερον, και περι ταυτης διαλεξωμεθα
της υποθεσεως· ακολουθουντες γαρ Παυλωι, δι' αυτου παντως τωι Χριστωι εψομεθα,
επειδη και ουτος ουχ εαυτωι, αλλ' εκεινωι ακολουθων, παντα εγραφε. Και γαρ ου το
τυχον πραγμα γαμος ευ διακειμενος, ωσπερ ουν μυριων συμφορων υποθεσις γινεται
τοις ουκ εις δεον αυτωι χρωμενοις. Ὥσπερ γαρ βοηθος εστιν η γυνη, ουτω πολλακις και
επιβουλος γινεται. Ὥσπερ ουν λιμην εστιν ο γαμος, ουτω και ναυαγιον, ου παρα την
οικειαν φυσιν, αλλα παρα την γνωμην των κακως αυτωι χρησαμενων. Ὁ μεν γαρ κατα
τους προσηκοντας αυτον επιτελων, νομους, των απο της αγορας και παντων των
πανταχου κακων παραμυ 51.218 θιαν τινα και απαλλαγην ευρισκει την οικιαν, και την
εαυτου γυναικα· ο δε απλως και ως ετυχε το πραγμα μεταχειριζομενος, καν πολλης επι
της αγορας απολαυσηι γαληνης, σκοπελους και σπιλαδας εισελθων εις την οικιαν
οψεται. Ἐπει ουν ου περι των τυχοντων ημιν ο κινδυνος, αναγκαιον μετα ακριβειας τοις
λεγομενοις προσεχειν, και τον μελλοντα γυναικα αγεσθαι, μετα των του Παυλου
νομων, μαλλον δε μετα των του Χριστου νομων τουτο ποιειν. Οιδα μεν ουν οτι πολλοις
ειναι δοκει καινον και παραδοξον το λεγομενον· πλην ου δια τουτο σιγησομαι, αλλα
πρωτον τον νομον υμιν αναγνους, ουτω την δοκουσαν αντινομιαν λυσαι πειρασομαι.
Τις ουν εστιν ο νομος, ον ο Παυλος ημιν εθηκε; Γυνη, φησι, δεδεται νομωι. Ουκουν ου δει
αποσχιζεσθαι ζωντος του ανδρος, ουδε ετερον επεισαγειν νυμφιον, ουδε δευτεροις
ομιλειν γαμοις. Και ορα πως μετα ακριβειας και αυτηι των λεξεων τηι φυσει κεχρηται. Ου
γαρ ειπε, Συνοικειτω τωι ανδρι, εφ' οσον χρονον ζηι· αλλα τι; Γυνη δεδεται νομωι, εφ'
οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης· ωστε καν βιβλιον αποστασιου δωι, και την οικιαν αφηι,
καν προς αλλον απελθηι, τωι νομωι δεδεται, και μοιχαλις εστιν η τοιαυτη. Ἐαν τοινυν ο
ανηρ εκβαλειν βουληται την γυναικα, η η γυνη τον ανδρα αφειναι, ταυτης
αναμιμνησκεσθω της ρησεως, και τον Παυλον νομιζετω παρειναι και καταδιωκειν
αυτην βοωντα και λεγοντα, Γυνη δεδεται νομωι. Καθαπερ γαρ οι δραπετευοντες οικεται,
καν την οικιαν αφωσι την δεσποτικην, την αλυσιν εχουσιν επισυρομενην· ουτω και
γυναικες, καν τους ανδρας αφωσι, τον νομον εχουσι καταδικαζοντα αντι 51.219
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αλυσεως, κατηγορουντα μοιχειαν, κατηγορουντα των λαμβανοντων, και λεγοντα·
Περιεστιν ο ανηρ ετι, και μοιχεια το γινομενον εστι Γυνη γαρ δεδεται νομωι, εφ' οσον
χρονον ζηι ο ανηρ αυτης. Και πας ο απολελυμενην γαμων μοιχαται. Και ποτε, φησιν,
εξεσται αυτηι δευτεροις ομιλησαι γαμοις; Ποτε; Ὅταν της αλυσεως απαλλαγηι, οταν ο
ανηρ τελευτησηι. Τουτο γουν δηλων, ου προσεθηκεν, οτι Ἐαν τελευτησηι ο ανηρ αυτης,
ελευθερα εστον ωι θελει γαμηθηναι, αλλ', Ἐαν κοιμηθηι, μονονουχι παραμυθουμενος
την εν χηρειαι, και πειθων μενειν επι τωι προτερωι, και μη δευτερον εισαγαγειν νυμφιον.
Ουκ ετελευτησε σου ο ανηρ, αλλα καθευδει. Τις καθευδοντα ουκ αναμενει; ∆ια
τουτο φησιν Ἐαν δε κοιμηθηι, ελευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι· ουκ ειπε, Γαμεισθω,
ινα μη δοξηι βιαζεσθαι και αναγκαζειν· ουτε εκωλυσε βουλομενην ομιλειν δευτερωι
γαμωι, ουτε μη θελουσαν προετρεψατο, αλλα τον νομον ανεγνω ειπων, Ἐλευθερα εστιν
ωι θελει γαμηθηναι. Ἐλευθεραν δε αυτην μετα την του ανδρος τελευτην γεγενησθαι
λεγων, εδειξεν οτι προ τουτου δουλη ην, ζωντος εκεινου· δουλη δε ουσα και
υποκειμενη τωι νομωι, καν μυριακις βιβλιον αποστασιου λαβηι, τωι της μοιχειας
αλισκεται νομωι. Οικεταις μεν γαρ εξεστι δεσποτας αμειβειν ζωντας· γυναικι δε ουκ
εξεστιν ανδρας αμειβειν, ζωντος του ανδρος· επει το πραγμα μοιχεια εστι. Μη γαρ μοι
τους παρα τοις εξωθεν κειμενους νομους αναγνωις, τους κελευοντας διδοναι βιβλιον
αποστασιου, και αφιστασθαι. Ου γαρ δη κατα τουτους σοι μελλει κρινειν τους νομους ο
Θεος εν τηι ημεραι εκεινηι, αλλα καθ' ους αυτος εθηκε. Και οι των εξωθεν δε νομοι ουχ
απλως, ουδε προηγουμενως τουτο τεθεικασιν, αλλα και αυτοι κολαζουσι το πραγμα·
ωστε και αυτοθεν δεικνυται, οτι αηδως προς ταυτην εχουσι την αμαρτιαν. Την γουν
αιτιαν του αποστασιου γινομενην γυμνην και ερημον χρηματων εκβαλλουσι, και οθεν
αν γενηται της διαλυσεως η προφασις, και τηι ζημιαι της ουσιας τουτον κολαζουσιν· ουκ
αν ουν τουτο ποιησαντες επηινουν το γινομενον.
βʹ. Τι ουν και Μωυσης; Τουτο επραττε κακεινος δια την αυτην αιτιαν. Συ δε
ακουε του Χριστου λεγοντος, οτι Ἐαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλεον των
γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων. Ἄκουε
αυτου παλιν λεγοντος, Ὁ απολυων την γυναικα αυτου παρεκτος λογου πορνειας, ποιει
αυτην μοιχευθηναι, και ο απολελυμενην γαμων μοιχαται. ∆ια τουτο ηλθεν ο μονογενης
Υιος του Θεου, δια τουτο δουλου μορφην ελαβε, δια τουτο το αιμα εξεχεε το τιμιον, τον
θανατον κατελυσε, την αμαρτιαν εσβεσε, δαψιλεστεραν την του Πνευματος εδωκε
χαριν, ινα προς μειζονα σε αγαγηι φιλοσοφιαν. Ἄλλως δε, ουδε ο Μωυσης
προηγουμενως τουτο ενομοθετησεν, αλλ' αναγκαζομενος συγκαταβηναι τηι των
νομοθετουμενων ασθενειαι. Ἐπειδη γαρ προς φονους ησαν ετοιμοι, και συγγενικων
αιματων τας οικιας επληρουν, και ουτε των οικειων, ουτε των αλλοτριων εφειδοντο·
ινα μη κατασφαττωσι τας γυναικας ενδον, ας αν αηδως εχωσιν, εκελευσεν εκβαλειν,
μειζον αναιρων κακον την περι τας σφαγας ευκολιαν. Ὅτι γαρ μιαιφονοι τινες ησαν,
ακουε αυτων των προφητων λεγοντων· Οικοδομουντες Σιων εν αιματι, και Ἱερουσαλημ
εν αδικιαις· και παλιν, Αιματα εφ' αιμασι μισγουσι· 51.220 και παλιν, Αι χειρες υμων
αιματος πληρεις. Ὅτι δε ου κατα των αλλοτριων μονον, αλλα και κατα των οικειων
εμαινοντο, και τουτο δηλων ο Προφητης ελεγε· Και εθυσαν τους υιους αυτων και τας
θυγατερας αυτων τοις δαιμονιοις. Οι δε παιδων αυτων μη φεισαμενοι, ουκ αν εφεισαντο
γυναικων. Ἵν' ουν μη τουτο γενηται, τουτο επετρεψε. ∆ια τουτο και ο Χριστος τοις
Ἰουδαιοις ερωτωσι και λεγουσι, Πως Μωυσης επετρεψε δουναι βιβλιον αποστασιου;
δεικνυς οτι ουκ αντινομοθετων αυτωι ταυτα εγραφεν, ουτω πως φησι· Μωυσης προς την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

σκληροκαρδιαν υμων ειπεν, απ' αρχης δε ου γεγονεν ουτως· αλλ' ο ποιησας εξ αρχης
αῤρεν και θηλυ εποιησεν αυτους.
Ει καλον τουτο ην, φησιν, ουκ αν ενα ανδρα εποιησε και μιαν γυναικα, αλλα ενα
ποιησας τον Ἀδαμ, δυο αν εποιησε τας γυναικας, ει γε εβουλετο την μεν εκβαλειν, την
δε εισαγαγειν· νυν δε δια του τροπου της δημιουργιας τον νομον εισηγαγεν, ον εγω
γραφω νυν. Ποιον δη τουτον; Το την κληρωθεισαν εξ αρχης γυναικα, ταυτην εχειν
διαπαντος· ουτος εκεινου παλαιοτερος ο νομος, και τοσουτον, οσον ο Ἀδαμ του
Μωυσεως. Ὥστε ου καινοτομω νυν εγω, ουδε ξενα επεισφερω δογματα, αλλα του
Μωυσεως πρεσβυτερα και αρχαιοτερα. Ἄξιον δε και αυτον τον νομον ακουσαι
Μωυσεως, ον περι τουτου εθηκεν. Ἐαν τις γυναικα λαβηι, φησι, και συνοικησηι αυτηι, και
εσται, εαν μη ευρηι χαριν εναντιον αυτου, οτι ευρεν εν αυτηι ασχημοσυνης πραγμα,
γραψει αυτηι βιβλιον αποστασιου, και δωσει αυτηι εις τας χειρας αυτης. Ὅρα· ουκ ειπε,
Γραψατω, και δοτω· αλλα τι; Γραψει αυτηι βιβλιον αποστασιου, και δωσει αυτηι εις τας
χειρας αυτης. Πολυ δε τουτου κακεινου το μεσον· το μεν γαρ ειπειν, Γραψατω, και δοτω,
κελευοντος και επιταττοντος· το δε ειπειν, Γραψει βιβλιον αποστασιου, και δωσει εις
τας χειρας αυτης, το γεγενημενον απαγγελλοντος, ουκ οικοθεν τον νομον εισαγοντος.
Ἐαν ουν τις, φησιν, εκβαληι την γυναικα, και αποστειληι αυτην εκ της οικιας αυτου, και
απελθουσα γενηται ανδρι ετερωι, και μισησηι αυτην και ο ανηρ ο εσχατος, και γραψηι
αυτηι βιβλιον αποστασιου, και δωσηι εις τας χειρας αυτης, και εξαποστειληι αυτην εκ της
οικιας αυτου, η αποθανηι ο ανηρ αυτης, ος ελαβεν αυτην εαυτωι γυναικα, ου δυνησεται ο
ανηρ ο προτερον εξαποστειλας αυτην επαναστρεψαι και λαβειν αυτην εαυτωι γυναικα.
Ειτα ενδεικνυμενος, οτι ουκ επαινει το γεγενημενον, ουδε γαμον ειναι νομιζει, αλλα δια
την ασθενειαν αυτων συγκαταβαινει, ειπων, Ου δυνησεται ο ανηρ ο προτερος λαβειν
αυτην εαυτωι γυναικα, επηγαγε,
Μετα το μιανθηναι αυτην, εμφαινων δια του τροπου της λεξεως, οτι ο δευτερος
γαμος, ζωντος του προτερου ανδρος γενομενος, μιασμα μαλλον εστιν, η γαμος. ∆ια
τουτο ουκ ειπε, Μετα το γαμηθηναι αυτην. Ὁραις οτι συνωιδα τωι Χριστωι φθεγγεται; Ειτα
και την αιτιαν προσεθηκεν, Ὅτι βδελυγμα εστιν εναντιον του Θεου. Και Μωυσης μεν
ουτως· ο δε προφητης Μαλαχιας σαφεστερον πολλωι του Μωυσεως αυτο τουτο
ενδεικνυται, μαλλον δε ου Μαλαχιας, αλλ' ο Θεος δια του Μαλαχιου, λεγων ουτως· Ει
αξιον επιβλεψαι εις θυσιαν υμων; η λαβειν δεκτον εκ των χειρων υμων; ειτα ειποντος,
Τινος ενεκεν, φησι, γυναικα εκ 51.221 νεοτητος σου εγκατελιπες; και δεικνυς ηλικον
εστι κακον, και αποστερων πασης συγγνωμης τον τουτο ποιησαντα, δια των εξης την
κατηγοριαν αυξει, επαγων ουτω και λεγων· Και αυτη κοινωνος σου, και γυνη διαθηκης
σου, και εγκαταλειμμα πνευματος σου, και ουκ αλλος εποιησεν. Ὅρα ποσα τιθησι
δικαιωματα· πρωτον το της ηλικιας, Γυνη νεοτητος σου· ειτα το αναγκαιον, Και αυτη
κοινωνος σου· ειτα τον της δημιουργιας τροπον, Ἐγκαταλειμμα πνευματος σου.
γʹ. Προς τουτοις απασιν, ο παντων τουτων μειζον ην, το του ποιησαντος αξιωμα.
Τουτο γαρ εστι το, Ουκ αλλος εποιησεν. Ουκ εχεις, φησιν, ειπειν, οτι σε μεν ο Θεος
εποιησεν, εκεινην δε ουχ ο Θεος, αλλ' αλλος τις εκεινου καταδεεστερος· αλλ' εις και ο
αυτος αμφοτερους εις το ειναι παραγαγων· ωστε ει και μηδεν ετερον, τουτο γουν
αιδεσθεις, φυλαττε την προς αυτην αγαπην. Ει γαρ δουλοις πολλακις τοις προς
αλληλους στασιαζουσιν υποθεσις τουτο γεγενηται, το δειν λεγω τους αμφοτερους ενι
και τωι αυτωι δουλευσαι δεσποτηι, πολλωι μαλλον εφ' ημων τουτο γινεσθαι χρη, οταν και
δημιουργον και δεσποτην τον αυτον εχωμεν οι αμφοτεροι. Ειδες πως και εν τηι Παλαιαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αρχας και προοιμια λοιπον ελαμβανε της καινης φιλοσοφιας τα προσταγματα; Ἐπειδη
γαρ πολυν ενετραφησαν τωι νομωι χρονον, και προς τα τελειοτερα παραγγελματα
οδευειν ωφειλον, και προς το τελος λοιπον απηντα αυτοις τα της πολιτειας, μετα του
προσηκοντος καιρου λοιπον επι ταυτην αγει την φιλοσοφιαν αυτους ο προφητης.
Πειθωμεθα τοινυν τωι καλωι τουτωι νομωι, και πασης αισχυνης εαυτους απαλλαξωμεν
και μητε τας εαυτων εκβαλωμεν, μητε τας υπο ετερων εκβληθεισας δεχωμεθα. Ποιωι
γαρ οψει προσωπωι τον ανδρα της γυναικος; ποιοις οφθαλμοις τους φιλους τους
εκεινου, τους οικετας; Ει γαρ τελευτησαντος του συνοικουντος, την γυναικα τις την
εκεινου λαβων, ειτα την εικονα μονην ανακειμενην ιδων, επαθε τι και εδυσχερανεν, ως
ζωντα τον ανδρα ορων της αυτωι συνοικουσης, ποιον βιωσεται βιον; πως οικαδε
εισελευσεται; μετα ποιας γνωμης, μετα ποιων οφθαλμων οψεται την εκεινου γυναικα
την αυτου; Μαλλον δε ουδε εκεινου, ουτε αυτου δικαιως αν τις την τοιαυτην προσειποι·
η γαρ μοιχαλις ουδενος εστι γυνη. Και γαρ τας προς εκεινον συνθηκας επατησε, και προς
σε μετα των προσηκοντων νομων ουκ ηλθε.
Ποσης ουκ αν ειη παρανοιας, πραγμα τοσουτων γεμον κακων εις την οικιαν
εισαγαγειν; Μη γαρ σπανις εστι γυναικων; Τινος ενεκεν, πολλων ουσων, ας μετα των
προσηκοντων νομων και μετα καθαρου συνειδοτος λαμβανειν εξεστιν, επι τας
κεκωλυμενας τρεχομεν, τας οικιας ανατρεποντες, και πολεμους εμφυλιους εισαγοντες,
και πανταχοθεν εχθραν εαυτοις παρασκευαζοντες, μυριων κατηγορων ανοιγοντες
στοματα, και την ζωην την εαυτων καταισχυνοντες, και, το παντων χαλεπωτατον,
απαραιτητον εν τηι ημεραι της κρισεως συναγοντες εαυτοις κολασιν; Τι γαρ ερουμεν τοτε
τωι μελλοντι κρινειν ημας, οταν τον νομον παρενεγκων εις μεσον και αναγνους ειποι·
Ἐκελευσα απολελυμενην γυναικα μη λαμβανειν, ειπων οτι μοιχεια το πραγμα εστι. Πως
ουν ετολμη 51.222 σας επι κεκωλυμενον γαμον ελθειν; Τι ερουμεν, και τι
αποκρινουμεθα; Ου γαρ δει τους παρα των εξωθεν κειμενους νομους εκει προβαλεσθαι,
αλλ' αναγκη σιγωντας και δεδεμενους εις το της γεεννης απαγεσθαι πυρ μετα των
μοιχων και των τους αλλοτριους αδικησαντων γαμους· ο τε γαρ απολυσας χωρις αιτιας,
της επι πορνειαι, ο τε εκβεβλημενην γαμων, του ανδρος ζωντος, ομοιως μετα της
εκβληθεισης κολαζονται. ∆ιο παρακαλω, και δεομαι και αντιβολω, μητε ανδρας
εκβαλλειν γυναικας, μητε γυναικας ανδρας αφιεναι, αλλ' ακουειν του Παυλου
λεγοντος· Γυνη δεδεται νομωι, εφ' οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης· εαν δε κοιμηθηι ο ανηρ,
ελευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν Κυριωι. Ποιαν γαρ εχοιεν συγγνωμην οι,
του Παυλου και δευτερον επιτρεποντος γαμον μετα την τελευτην του συνοικουντος, και
τοσαυτην παρεχοντος αδειαν, προ της τελευτης τολμωντες τουτο ποιειν; τινος αν
τυχοιεν απολογιας, η ουτοι οι ζωντων των ανδρων τας γυναικας λαμβανοντες, η
εκεινοι οι προς τας πανδημους απερχομενοι πορνας; Και γαρ και εκεινο μοιχειας ετερον
ειδος, τον γυναικα εχοντα ενδον, πορναις γυναιξιν ομιλειν. Ὥσπερ γαρ η τον ανδρα
εχουσα γυνη, καν οικετηι καν ελευθερωι τινι γυναικα μη εχοντι εαυτην εκδωι, τοις της
μοιχειας αλισκεται νομοις· ουτω και ο ανηρ, καν εις πανδημον πορνην, καν εις ετεραν
γυναικα ανδρα ουκ εχουσαν αμαρτοι, γυναικα εχων, μοιχειας το πραγμα νενομισται.
Φευγωμεν τοινυν και τουτον τον τροπον της μοιχειας Τι γαρ εξομεν ειπειν, τι δε
προβαλεσθαι τοιαυτα τολμωντες; ποιαν ευπροσωπον παρεξομεθα προφασιν; Την της
φυσεως επιθυμιαν; Ἀλλ' εφεστηκεν η κληρωθεισα γυνη, της απολογιας ημας ταυτης
αποστερουσα. ∆ια τουτο γαμος εισενηνεκται, ινα μη πορνευσηις· μαλλον δε ουχ η γυνη
μονον, αλλα και ετεροι πολλοι της αυτης ημιν μετασχοντες φυσεως ταυτης ημας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αποστερουσι της συγγνωμης. Ὅταν γαρ ο συνδουλος σου, το αυτο σωμα εχων, την
αυτην επιθυμιαν κεκτημενος, υπο της αυτης αναγκης ωθουμενος, μηδεμιαν ετεραν ιδηι
γυναικα, αλλα μενηι την αυτου στεργων μονην, ποιαν εξεις απολογιαν συ την επιθυμιαν
προβαλλομενος;
Και τι λεγω τους εχοντας γυναικας; Ἐννοησον μοι τους διαπαντος εν παρθενιαι
ζωντας, και μηδ' ολως ομιλησαντας γαμωι, και πολλην επιδειξαμενους σωφροσυνην.
Ὅταν ουν αλλοι χωρις γαμου σωφρονωσι, ποιας συ τευξηι συγγνωμης μετα γαμον
πορνευων; Ταυτα και ανδρες και γυναικες ακουετωσαν, και χηραι, και γεγαμηκυιαι·
πασι γαρ ο Παυλος διαλεγεται, και ο νομος ουτος ο λεγων· Γυνη δεδεται νομωι, εφ' οσον
χρονον ζηι ο ανηρ αυτης· εαν δε κοιμηθηι, ελευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν
Κυριωι. Και ταις εχουσαις ανδρας, και ταις ουκ εχουσαις, και ταις χηρευουσαις, και ταις
δευτερον εισαγουσαις νυμφιον, και πασαις απλως ο λογος ουτος χρησιμος. Ἡ μεν γαρ
εχουσα ανδρα ουχ αιρησεται, ζωντος εκεινου, εσεσθαι ετερου, ακουσασα οτι ζωντος
αυτου δεδεται· η δε αποβαλουσα παλιν, αν μεν βουληθηι δευτεροις ομιλησαι γαμοις. ουχ
απλως, ουδε ως ετυχε, τουτο εργαζεται, αλλα μετα των κειμενων παρα του Παυλου
νομων, ειποντος, Ἐλευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν Κυριωι, τουτεστι, μετα
σωφροσυνης, μετα σεμνοτητος. Ἂν δ' αρα εληται προς τον απελθοντα τας συνθηκας
φυλαξαι, ακουσεται τους αποκειμενους αυτηι στεφανους, και μειζονα ληψεται
προθυμιαν. Μακαριωτερα γαρ εστι, φησιν, εαν ουτω μεινηι.
δʹ. Ὁραις πως απασιν ο λογος χρησιμος, τηι τε εκεινων ασθενειαι συγκαταβαινων,
και ταυτας ουκ αποστερων των οικειων επαινων; Ὅπερ γαρ επι του γαμου και επι της
παρθενιας εποιησε, τουτο και επι του προτερου γαμου και του δευτερου. Καθαπερ γαρ
εκει ουκ απεκλεισε τον γαμον, ινα μη βαρησηι τους ασθενεστερους, ουτε αναγκην
επεθηκεν, ινα μη τους βουλομενους παρθενευειν αποστερησηι των κειμενων στεφανων,
αλλ' εδειξε μεν οτι καλος ο γαμος, εδηλωσε δε οτι κρειττων η παρθενια· ουτω δη και
ενταυθα παλιν ημιν ετερους τιθησι βαθμους, δεικνυς οτι μειζον μεν και υψηλοτερον το
της χηρειας, δευτερον δε και κατωτερον το των δευτερων γαμων, τους τε ισχυροτερους
και μη μεταπηδαιν βουλομενους αλειφων, και τους ασθενεστερους ουκ αφιεις πεσειν.
Ειπων γαρ, Μακαριωτερα δε εστιν, εαν ουτω μεινηι, ινα μη νομισηις ανθρωπινον ειναι
τον νομον, ακουων, Κατα την εμην γνωμην, επηγαγε· ∆οκω δε καγω Πνευμα Θεου
εχειν. Ουκ εχεις τοινυν ειπειν, οτι ανθρωπινη εστιν η γνωμη, αλλα της του Πνευματος
χαριτος η αποφασις, και θειος ο νομος. Μη τοινυν Παυλου νομιζωμεν ειναι ταυτα
λεγοντος, αλλα του Παρακλητου ταυτα νομοθετουντος ημιν. Ει δε λεγει, ∆οκω, ουχ ως
ουκ εχων λεγει, αλλα μετριαζων και συστελλων εαυτον. Ὅτι μεν ουν μακαριωτερα
εστιν, ειπε· πως δε μακαριωτερα, ουκ ετι προσεθηκεν, αρκουσαν αποδειξιν δους το παρα
του Πνευματος κομιζειν την αποφασιν. Ει δε βουλει και λογισμοις εξετασαι, πολλην
αποδειξεων ευποριαν ενταυθα ευρησεις· και οψει την χηραν μακαριωτεραν ουσαν, ου
κατα τον μελλοντα αιωνα μονον, αλλα και κατα τον παροντα βιον. Και τουτο αυτο
μαλιστα οιδεν ο Παυλος, ο και περι των παρθενων ηινιξατο λεγων. Παραινων γαρ και
συμβουλευων παρθενιαν αιρεισθαι, ουτω πως ελεγε· Νομιζω οτι καλον ανθρωπωι το
ουτως ειναι δια την ενεστωσαν αναγκην· και παλιν, Και εαν γημηι η παρθενος, ουχ
ημαρτε· παρθενον ενταυθα λεγων, ου την αποταξαμενην, αλλα την απειρογαμον μονον,
και μη γενομενην υπευθυνον τηι της διηνεκους παρθενιας υποσχεσει. Θλιψιν δε τηι
σαρκι εξουσιν οι τοιουτοι· εγω δε υμων φειδομαι. Ἑνι γαρ και ψιλωι ρηματι τουτωι
κατελιπε τωι συνειδοτι των ακροατων απαντα αναλεξασθαι, τας ωδινας, τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παιδοτροφιας, την φροντιδα, τας αῤρωστιας, τους θανατους τους αωρους, τας
απεχθειας, τας φιλονεικιας, το γνωμαις μυριαις δουλευειν, το των αλλοτριων κακων
υπευθυνον ειναι, το μυριας αναδεχεσθαι λυπας μιαν εχουσαν ψυχην. Ἁπαντων δε
τουτων απαλλαττεται των κακων η την εγκρατειαν ελομενη, και μετα της των ανιαρων
απαλλαγης κατα την μελλουσαν ζωην πολυν εχει κειμενον τον μισθον. Ταυτ' ουν
απαντα ειδοτες, σπουδαζωμεν τοις προτεροις αρκεισθαι γαμοις. Ἂν δε και επι δευτερους
παρασκευαζωμεθα εισερχεσθαι, μετα του προσηκοντος τροπου και σχηματος, μετα των
του Θεου νομων.
∆ια τουτο γαρ ειπεν, Ἐλευθερα εστιν ωι θελει γαμηθηναι· και επηγαγε, Μονον εν
Κυριωι, ομου και αδειαν διδους, και τειχιζων την αδειαν, και εξουσιαν παρεχων, και τηι
εξουσιαι παλιν ταυτηι ορους και νομους τιθεις πανταχοθεν· οιον, ινα μη μιαρους και
διεφθαρμενους ανδρας εις την οικιαν εισαγαγηι η γυνη, η τους απο της σκηνης, η τους
πορνειας προσεχοντας· αλλα μετα σεμνοτητος, μετα σωφροσυνης, μετα ευλαβειας, ινα
παντα εις δοξαν Θεου γενηται. 51.224 Ἐπειδη γαρ πολλαι πολλακις γυναικες, των
πρωτων τελευτησαντων ανδρων, μοιχευθεισαι προτερον, ουτω τους υστερους
εισηγαγον, και τροπους ετερους μιαρους επενοησαν, δια τουτο επηγαγε, Μονον εν
Κυριωι· ινα μηδεν τουτων ο δευτερος εχηι γαμος· ουτω γαρ δυνησεται εγκληματων
απηλλαχθαι. Παντων μεν γαρ βελτιον αναμενειν τον τετελευτηκοτα, και τας προς
εκεινον συνθηκας διατηρειν, και εγκρατειαν αιρεισθαι, και τοις καταλειφθεισιν
επιμενειν παιδιοις, και παρα του Θεου πλειονα την ευνοιαν επισπασασθαι. Ἂν δ' αρα τις
βουληθηι δευτερον επεισαγαγειν νυμφιον, μετα σωφροσυνης, μετα σεμνοτητος, μετα
των προσηκοντων νομων· και γαρ και τουτο εφειται, πορνεια δε κεκωλυται μονον και
μοιχεια. Ταυτην τοινυν φευγωμεν, και οι γυναικας εχοντες, και οι μη εχοντες· και μη
καταισχυνωμεν ημων τον βιον, μηδε καταγελαστον ζωμεν ζωην, μηδε μολυνωμεν το
σωμα, μηδε πονηρον συνειδος εις την διανοιαν εισαγαγωμεν. Πως γαρ εις εκκλησιαν
ελθειν δυνησηι μετα την προς τας πορνας ομιλιαν; πως τας χειρας εις τον ουρανον
ανατειναι, αις την πορνην περιελαμβανες; πως κινησαι γλωτταν, και τωι στοματι
καλεσαι τουτωι, ωι την πορνην εφιλησας; ποιοις οφθαλμοις οψει των φιλων τους
σεμνοτερους; Και τι λεγω τους φιλους; Καν γαρ μηδεις ο συνειδως ηι, συ σαυτον
αναγκασθησηι προ παντων ερυθριαιν και αισχυνεσθαι, και παντων μαλλον το εαυτου
βδελυττεσθαι σωμα. Ει γαρ μη τουτο ην, τινος ενεκεν επι βαλανειον μετα την αμαρτιαν
τρεχεις εκεινην; ουκ επειδη βορβορου παντος ακαθαρτοτερον εαυτον ειναι νομιζεις;
Ποιαν ετεραν ζητεις μειζονα αποδειξιν της των γεγενημενων ακαθαρσιας, η τινα τον
Θεον προσδοκαις ψηφον οισειν, οταν ο πεπλημμεληκως συ τοιαυτην περι των
γεγενημενων γνωμην εχηις; Ὅτι μεν ουν ακαθαρτους εαυτους ειναι νομιζουσι, σφοδρα
επαινω και αποδεχομαι· οτι δε ουκ επι τον προσηκοντα των καθαρσιων ερχονται
τροπον, εγκαλω δια τουτο και μεμφομαι. Ει μεν γαρ σωματικος ο ρυπος ην, εικοτως τοις
των βαλανειων καθαρμοις εαυτον απεσμηχες· την δε ψυχην καταῤρυπανας και ποιησας
ακαθαρτον, τοιουτον ζητει καθαρσιον, ο την εκεινης κηλιδα αποσμηξαι δυνησεται.
Ποιον δε εστι της τοιαυτης αμαρτιας το βαλανειον; Θερμαι δακρυων πηγαι, στεναγμοι
κατωθεν απο καρδιας ανιοντες, κατανυξις διηνεκης, ευχαι εκτενεις, ελεημοσυναι, και
ελεημοσυναι δαψιλεις, το καταγνωναι των γεγενημενων, το μηκετι τοις αυτοις
επιχειρησαι πραγμασιν· ουτως αμαρτιας αποσμηχεται φυσις, ουτως εκκαθαιρεται της
ψυχης ο ρυπος· ωστε εαν μη τοιαυτα ποιωμεν, καν απασας των ποταμων διελθωμεν τας
πηγας, ουδε μικρον της αμαρτιας ταυτης υφελεσθαι δυνησομεθα μερος.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Το μεν ουν αμεινον, μηκετι πειραν λαβειν της μυσαρας ταυτης αμαρτιας. Ει δ'
αρα τις υπεσκελισθη ποτε, ταυτα επιτιθετω τα φαρμακα, προτερον υποσχομενος μηκετι
τοις αυτοις περιπεσειν. Ὡς εαν αμαρτανοντες καταγινωσκωμεν των ηδη γεγενημενων,
παλιν δε τοις αυτοις επιχειρωμεν, ουδεν ημιν οφελος εσται των καθαρσιων. Ὁ γαρ
απολουομενος, και τωι αυτωι παλιν εγκυλινδουμενος βορβορωι, και ο καθαιρων παλιν
οπερ ωικοδομησε, και οικοδομων παλιν, ινα καθεληι, ουδεν κερδαινει πλεον, η το
περιττα ποιεισθαι και ταλαιπωρειν. Και ημεις τοινυν, ινα μη ματην μηδε εικη την ζωην
αναλωσωμεν, τα προτερα αμαρτηματα εκκαθαρωμεν, και τον επιλοιπον απαντα βιον εν
σωφροσυνηι και κοσμιοτητι 51.225 και τηι λοιπηι διαγαγωμεν αρετηι· ινα και τον Θεον
εχοντες ιλεων, της βασιλειας των ουρανων επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων 51.226 Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


