In epistulam ad Titum (homiliae 16)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ
ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
62.663 ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Παυλος δουλος Θεου, αποστολος δε Ἰησου Χρι στου, κατα πιστιν εκλεκτων
Θεου και επιγνω σιν αληθειας της κατ' ευσεβειαν, επ' ελπιδι ζωης αιωνιου,
ην επηγγειλατο ο αψευδης Θεος προ χρονων αιωνιων, εφανερωσε δε
καιροις ιδιοις τον λογον αυτου εν κηρυγματι, ο επι στευθην εγω κατ'
επιταγην του Σωτηρος ημων Θεου, Τιτωι γνησιωι τεκνωι κατα κοινην πιστιν,
χαρις και ειρηνη απο Θεου Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου του Σωτηρος
ημων.
αʹ. Των Παυλωι συνοντων δοκιμος ουτος ην· ει μη γαρ ην δοκιμος, ουκ αν αυτωι
την νησον ολοκληρον επετρεψεν, ουκ αν τα ελλειφθεντα αναπληρωσαι προσεταξεν·
Ἵνα γαρ, φησι, τα λειποντα επιδιορθωσηι· ουκ αν τοσουτων επισκοπων κρισιν
επετρεψεν, ει μη σφοδρα εθαῤρει τανδρι. Φασι δε αυτον και νεον ειναι, δια το τεκνον
αυτον λεγειν· πλην αλλ' ουπω τουτο δηλον απο τουτου. Οιμαι δε αυτου και εν ταις
Πραξεσιν ειναι μνειαν. Ταχα και Κορινθιος ην, ει μη τις ετερος ην ομωνυμος αυτωι. Και
Ζηναν μεν καλει προς εαυτον, και Ἀπολλω πεμφθηναι βουλεται, τουτον δε ου· και γαρ
εναντιον του αυτοκρατορος μειζονα τουτοις εμαρτυρει την ανδρειαν και την αρετην.
∆οκουσι δε μοι χρονοι ειναι μεσοι τινες, και εν αδειαι Παυλος ων γραφει ταυτα· ουδεν
γαρ περι πειρασμων φησι, συνεχως δε περιστρεφει του Θεου την χαριν και ανω και
κατω, ικανην ουσαν παρακλησιν τοις πεπιστευκοσι προς αρετην. Το γαρ μαθειν τινων
μεν ησαν αξιοι, προς τι δε μετεστησαν, και ταυτα 62.664 χαριτι, και τινων ηξιωνται, ου
μικρα προτροπη. Ἀποτεινεται δε και προς Ἰουδαιους. Ει δε και ολοκληρον το εθνος
υβριζει, μη θαυμασηις· και επι Γαλατων γαρ αυτο ποιει, λεγων· Ὢ ανοητοι Γαλαται. Ουχ
υβριστικου δε τουτο ηθους, αλλ' ερωτικου. Ει μεν γαρ των αυτου ενεκεν ταυτα εποιει,
εικοτως τις αυτωι επεμεμψατο· ει δε πεπυρωμενος και ζεων υπερ του κηρυγματος, ουχ
υβριστικως αυτο εποιει. Και ο Χριστος δε μυρια ελοιδορειτο τοις γραμματευσι και
Φαρισαιοις, αλλ' ουχ εαυτου ενεκεν, αλλ' οτι τους αλλους απαντας απωλλυον.
Βραχειαν δε ποιει την επιστολην, εικοτως. Και τουτο δε της αρετης του Τιτου τεκμηριον
ην, το μη δεισθαι λογων πολλων, αλλ' ωσπερ τινος υπομνησεως. Αυτη δε μοι δοκει της
προς Τιμοθεον ειναι προτερα επιστολης. Ἐκεινην μεν γαρ προς τωι τελει εν δεσμοις ων
εγραφεν, ενταυθα δε αφετος ων και λελυμενος· το γαρ, Κεκρικα παραχειμασαι εν
Νικοπολει, τεκμηριον ην του μηδεπω εν δεσμοις ειναι· εκει δε συνεχως εαυτον δεσμιον
καλει. Τι ουν φησι; Παυλος δουλος Θεου, αποστολος δε Ἰησου Χριστου, κατα πιστιν
εκλεκτων Θεου. Ὁραις πως αδιαφορως αυτα τιθησι, ποτε μεν εαυτον του Θεου δουλον
λεγων, του δε Χριστου αποστολον, ποτε δε του Χριστου δουλον, Παυλος δουλος Ἰησου
Χριστου; ουτως ουδεμιαν οιδε διαφοραν μεταξυ Πατρος και Υιου. Κατα πιστιν εκλεκτων
του Θεου και επιγνωσιν αληθειας της κατ' ευσεβειαν, επ' ελπιδι ζωης αιωνιου. Κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

πιστιν εκλεκτων Θεου. 62.665 Ὅτι επιστευσας, η οτι επιστευθης; Οιμαι αυτον λεγειν, οτι
αυτος επιστευθη τους εκλεκτους του Θεου. Τουτεστιν, ουκ απο κατορθωματων, ουδε
απο πονων και ιδρωτων το αξιωμα ελαβον, αλλα το παν της του πιστευσαντος
ευεργεσιας εγενετο. Ειτα, ινα μη αλογος η χαρις νομισθηι· ουτε γαρ το παν αυτου· επει
δια τι μη και ετεροις ενεπιστευσε; δια τουτο επηγαγε το, Και επιγνωσιν αληθειας της
κατ' ευσεβειαν. Ἀπο ταυτης, φησιν, επιστευθην, μαλλον δε και τουτο επιστευθην εκ της
αυτου χαριτος· και γαρ και τουτου αυτος αιτιος. ∆ια τουτο γαρ και αυτος ο Χριστος
φησιν, Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω υμας εξελεξαμην· και παλιν αυτος ουτος ο
μακαριος ετερωθι γραφων φησιν· Ἐπιγνωσομαι, καθως και επεγνωσθην· και παλιν, Ει
καταλαβω, εφ' ωι και κατεληφθην υπο του Χριστου Ἰησου. Προτερον κατεληφθημεν, και
υστερον επεγνωμεν· προτερον επεγνωσθημεν, και τοτε κατελαβομεν· προτερον
εκληθημεν, και τοτε υπηκουσαμεν. Τωι δε, Κατα πιστιν, ειπειν το παν εκεινοις λογιζεται,
οτι ∆ι' εκεινους ειμι αποστολος, ουχι ως αξιος, αλλα δια τους εκλεκτους· οπερ και
αλλαχου λεγει· Παντα γαρ υμων εστιν, ειτε Παυλος, ειτε Ἀπολλως. Και επιγνωσιν,
φησιν, αληθειας της κατ' ευσεβειαν. Ἔστι γαρ αληθεια πραγματων, αλλ' ου κατ'
ευσεβειαν· οιον το ειδεναι τα γεωργικα, το ειδεναι τεχνας, αληθως εστιν ειδεναι· αλλ'
αυτη κατ' ευσεβειαν η αληθεια. Ἢ το, Κατα πιστιν, οτι επιστευσαν καθαπερ οι λοιποι
εκλεκτοι, και επεγνωσαν την αληθειαν. Ἀπο πιστεως αρα η επιγνωσις, ουκ απο
λογισμων. Ἐπ' ελπιδι ζωης αιωνιου. Ειπε την παρουσαν την εν τηι χαριτι του Θεου· λεγει
και την μελλουσαν, και επαθλα τιθησιν ημιν υπερ ων ημας ευηργετησεν. Ἐπειδη γαρ
επιστευσαμεν και απηλλαγημεν της πλανης, στεφανουν ημας βουλεται. Ὅρα πως γεμει
το προοιμιον των ευεργεσιων του Θεου· και ολη διολης η επιστολη αυτη μαλιστα
τοιαυτη τυγχανει, και αυτον τον αγιον εκεινον διανιστωσα μαλλον προς τους πονους,
και τους μαθητευομενους. Ουδεν γαρ ουτως ημας ωφελει, ως το συνεχως μεμνησθαι
των ευεργεσιων του Θεου, των τε κοινηι και των ιδιαι. Ει γαρ φιλου ευεργεσιας
ανενεγκοντες, η ρημα προσηνες ακουσαντες η πραγμα, διαθερμαινομεθα, πολλωι
μαλλον, οταν ιδωμεν ποσοις κινδυνοις περιεπεσομεν, και απο παντων ημας εξειλετο ο
Θεος, προθυμοτεροι προς την υπακοην εσομεθα. Και επιγνωσιν, φησιν, αληθειας.
Ἀληθειαν δε ενταυθα προς τον τυπον ουτως ειπε. Και γαρ και εκεινη επιγνωσις ην, και
ευσεβεια ην, αλλ' ουκ αληθειας, ου μην ουδε ψευδους, αλλα τυπων και εικονος. Καλως
ειπεν, Ἐπ' ελπιδι ζωης αιωνιου, οτι εκεινη επ' ελπιδι ην ζωης της παρουσης· Ὁ γαρ
ποιησας αυτα, φησι, ζησεται εν αυτοις. Ὁραις πως εκ προοιμιων ηδη δεικνυται της
χαριτος το μεσον; Ἐκεινοι ουκ εκλεκτοι, αλλ' ημεις· ει γαρ και αυτοι ελεγοντο εκλεκτοι,
αλλ' ουκετι. Ἣν επηγγειλατο, φησιν, ο αψευδης Θεος προ χρονων αιωνιων. Τουτεστιν,
ου νυν εκ μετανοιας, αλλ' ανωθεν ταυτα προωριστο. Πολλαχου τουτο τιθησιν, ως οταν
λεγηι, Ἀφωρισμενος εις το ευαγγελιον του Θεου· και παλιν, Ους προεγνω και προωρισε·
δεικνυς την ευγενειαν την 62.666 ημετεραν, οτι ημας ου νυν, αλλ' ανωθεν ηγαπησεν.
Ου μικρον δε τουτο το ανωθεν ηγαπησθαι και εξ αρχης.
βʹ. Ἣν επηγγειλατο, φησιν, ο αψευδης Θεος. Ει αψευδης, παντως εσται ο
επηγγειλατο· ει αψευδης, ου δει αμφιβαλλειν, καν μετα θανατον ηι. Ἣν επηγγειλατο,
φησιν, ο αψευδης Θεος προ χρονων αιωνιων. Και απο του ειπειν, Προ χρονων αιωνιων,
το αξιοπιστον δεικνυσιν. Ουκ επειδη Ἰουδαιοι νυν ου προσηλθον, φησι, δια τουτο ταυτα,
αλλ' ουτως ανωθεν ετετυπωτο. Ἄκουε γουν τι φησιν· Ἐφανερωσε δε καιροις ιδιοις. Τις
ουν η αναβολη; Κηδεμονιας χαριν και του ευκαιρως ποιησαι· Καιρος, φησιν ο προφητης,
του ποιησαι τωι Κυριωι. Το γαρ Ἰδιοις, τουτο εστι, τοις προσηκουσι, τοις οφειλομενοις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τοις αρμοζουσιν. Ἐφανερωσε, φησι, καιροις ιδιοις τον λογον αυτου εν κηρυγματι, ο
επιστευθην εγω· τουτεστι, το κηρυγμα. Τουτο γαρ τα παντα ειχε, το ευαγγελιον, και τα
ενταυθα και μελλοντα, την ζωην, την ευσεβειαν, την πιστιν, παντα ομου. Ἐν κηρυγματι·
τουτεστι, φανερως, μετα παῤρησιας· τουτο γαρ εστι το, Ἐν κηρυγματι. Ὥσπερ γαρ ο
κηρυξ παντων παροντων εν τωι θεατρωι κηρυττει, ουτω και ημεις κηρυττομεν, ωστε
μηδεν προσθειναι, αλλ' αυτα α ηκουσαμεν ειπειν. Ἡ γαρ του κηρυκος αρετη εν τωι πασιν
ειπειν εστι το γεγονος, ουκ εν τωι προσθειναι τινα και αφελειν. Ει τοινυν κηρυττειν δει,
μετα παῤρησιας κηρυττειν δει· επει ουδε κηρυττειν εστι. ∆ια τουτο ουδε ειπεν ο Χριστος,
Ειπατε επι των δωματων, αλλα, Κηρυξατε επι των δωματων, και απο του τοπου, και απο
του τροπου το γεγονος παριστων. Ὃ επιστευθην εγω κατ' επιταγην του Σωτηρος ημων
Θεου. Και το, Ἐπιστευθην, και το, Κατ' επιταγην, το αξιοπιστον δεικνυσιν· ωστε μηδενα
αναξιοπαθειν, μηδε ακκιζεσθαι, μηδε δυσχεραινειν. Ει τοινυν επιταγη εστι, ουκ ειμι
κυριος· επιταγμα γαρ πληρω. Των γαρ πρακτεων τα μεν εφ' ημιν κειται, τα δε ουκ εφ'
ημιν· α μεν γαρ επιταττων λεγει, ταυτα ουκ εφ' ημιν· απερ δε επιτρεπων, ταυτα εφ' ημιν
τυγχανει. Οιον το, Ἐαν τις ειπηι τωι αδελφωι αυτου, Μωρε, ενοχος εσται εις την γεενναν
του πυρος, τουτο επιταγμα· και το, Ὅταν προσφερηις το δωρον σου επι το θυσιαστηριον,
και γνωις οτι ο αδελφος σου εχει τι κατα σου, αφες εκει το δωρον σου εμπροσθεν του
θυσιαστηριου, και απελθων διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου, και τοτε ελθων προσφερε το
δωρον σου· και τουτο επιταγμα, και τον μη ποιησαντα αναγκη υπευθυνον ειναι κολασει.
Ὅταν δε λεγηι, Ἐαν θεληις τελειος ειναι, πωλησον σου τα υπαρχοντα· και παλιν, Ὁ
δυναμενος χωρειν, χωρειτω, ουκετι επιταγμα εστι· τον γαρ ακροατην ποιει κυριον των
λεχθεντων, και την αιρεσιν αυτωι διδωσι των πρακτεων. Ταυτα μεν γαρ και ποιησαι, και
μη ποιησαι εφ' ημιν· τα δε επιταγματα ουκ εφ' ημιν, αλλ' αναγκη η ποιησαι, η μη
ποιησαντα κολασθηναι. Τουτο ουν λεγει και οταν λεγηι, Ἀναγκη γαρ μοι επικειται· ουαι
γαρ μοι 62.667 εστιν, εαν μη ευαγγελισωμαι. Σαφεστερον δε ερω αυτο, ινα πασι
καταδηλον γενηται. Οιον, ο την αρχην της Ἐκκλησιας εμπεπιστευμενος, και τηι της
επισκοπης αξιαι τετιμημενος, αν μη διαγορευηι τωι λαωι τα πρακτεα, ουκ ανευθυνος εστιν·
ο μεντοι λαικος ουδεμιαν αναγκην εχει τουτου. ∆ια τουτο φησι και ο Παυλος, οτι Κατ'
επιταγην του Σωτηρος ημων τουτο ποιω. Και ορα τα επιθετα πως προς ο ειπον αρμοζει.
Ἀνωτερω γαρ ειπων, Ὁ αψευδης Θεος, ενταυθα φησι, Κατ' επιταγην του Σωτηρος ημων
Θεου. Ει τοινυν Σωτηρ εστι, και αυτος ταυτα επεταξεν απο του βουλεσθαι σωζεσθαι, ου
τοινυν φιλαρχιας το πραγμα εστι· πιστις γαρ εστι, και επιταγη εστι Θεου Σωτηρος. Τιτωι
γνησιωι τεκνωι. Ἔστι γαρ και μη γνησια ειναι τεκνα, ως εκεινος περι ου φησιν· Ἐαν τις
αδελφος ονομαζομενος ηι πορνος, η πλεονεκτης, η ειδωλολατρης, η λοιδορος, η
μεθυσος, τωι τοιουτωι μηδε συνεσθιειν. Ἰδου και τεκνον, και ουκ εστι γνησιον τεκνον·
τεκνον μεν εστιν, επειδη απαξ εδεξατο την χαριν, και ανεγεννηθη· ου γνησιον δε,
επειδη αναξιον του πατρος εστιν, επειδη προς ετερον αυτομολει τυραννον. Ἐπι μεν γαρ
των φυσικων παιδων το γνησιον και μη γνησιον απο της ωδινουσης και του σπειροντος
οριζεται· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλ' απο της προαιρεσεως. Ἔστι γαρ γνησιον
γενομενον μη μειναι γνησιον· εστιν ουκ ον γνησιον γενεσθαι γνησιον· ου γαρ αναγκηι
φυσεως ταυτα κατακεκλεισται, αλλ' εξουσιαι προαιρεσεως· οθεν και συνεχεις εχει τας
μεταβασεις. Ἦν Ὀνησιμος τεκνον γνησιον, αλλα και ου γνησιον ην· και γαρ αχρηστος
εγενετο· αλλα παλιν εγενετο γνησιον ουτως, ως και αυτον σπλαγχνα καλεισθαι
αποστολικα. Τιτωι γνησιωι τεκνωι κατα κοινην πιστιν. Τι εστι, Κατα κοινην πιστιν;
Ἐπειδη ειπε, Τεκνον, και την του πατρος αυτου ελαβε ταξιν, πως και ταυτην την τιμην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ελαττοι και καταστελλει, ακουσον. Κατα κοινην γαρ πιστιν επηγαγε· τουτεστι, Κατα
πιστιν ουδεν εχω σου πλεον· κοινη γαρ εστι, και δια της αυτης εγω τε ετεχθην και συ.
Τεκνον ουν ποθεν αυτον καλει; Ἤτοι την φιλοστοργιαν μονον δηλωσαι θελων, η το
προτερον ειναι εν τωι κηρυγματι, η το δι' αυτου πεφωτισθαι. ∆ια τουτο και τεκνα και
αδελφους καλει· επειδη απο της αυτης πιστεως ετεχθησαν, αδελφοι· επειδη δια των
εκεινου χειρων, τεκνα. Τωι ουν Κατα κοινην ειπειν πιστιν, την αδελφοτητα ηινιξατο.
Χαρις και ειρηνη απο Θεου Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου του Σωτηρος ημων.
Ἐπειδη ειπε, Τεκνον, επηγαγεν. Ἀπο Θεου Πατρος, ωστε αναστησαι αυτου την διανοιαν,
και μαθειν τινος εστι τεκνον, και οτι ου τωι, Κοινην πιστιν, ειπειν μονον, αλλα και τωι
επαγαγειν, Πατρος ημων, το ομοτιμον αυτου δεικνυσιν.
γʹ. Ὅρα δε πως α τοις μαθηταις και τοις πολλοις επευχεται, ταυτα και τωι
διδασκαλωι· ομοιως γαρ και αυτος δειται των τοιουτων ευχων, και πολλωι μαλλον η
εκεινοι, οσωι και πλειονας εχθρας εχει, οσωι και πλειονας αναγκας του προσκρουειν τωι
Θεωι. Ὅσωι γαρ μεγα το αξιωμα, τοσουτωι μειζους και οι κινδυνοι τωι την ιερωσυνην
εχοντι· αρκει γαρ και εν κατορθωμα επισκοπης ανενεγκειν εις τον ουρανον, και εν
αμαρτημα εις 62.668 αυτην εμβαλειν την γεενναν. Ἵνα γαρ τα αλλα παντα παρω τα καθ'
εκαστην ημεραν συμπιπτοντα, αν τυχηι ποτε τινα η δια φιλιαν, η δι' αλλην τινα αιτιαν
αναξιον εις επισκοπην παραγαγων, και πολεως επιτρεψας μεγαλης αρχην, ορα ποσου
πυρος εαυτον καθιστησιν ενοχον. Ου γαρ των ψυχων των απολλυμενων μονον
(απολλυσι γαρ αυτας ανευλαβης ων), αλλα και παντων των υπ' εκεινου πραττομενων
αυτος δωσει τας ευθυνας. Ὁ γαρ εν ταξει ιδιωτου ων ανευλαβης, πολλωι μαλλον, οταν
επιλαβηται της αρχης· αγαπητον γαρ τον ευλαβη μειναι τοιουτον επιλαβομενον της
αρχης. Και γαρ κενοδοξια τοτε σφοδροτερον επιτιθεται, και χρηματων ερως, και
αυθαδεια, της αρχης την εξουσιαν παρεχουσης, και προσκρουσματα και υβρεις και
λοιδοριαι και μυρια ετερα. Ἂν ουν τις ανευλαβης ηι, μαλλον εσται ανευλαβεστερος
τοιουτος γενομενος. Ὅταν ουν τοιουτον επιστησηι αρχοντα, παντων των
αμαρτανομενων υπ' εκεινου, και δημων ολοκληρων υπευθυνος εσται. Ει δε ο μιαν
ψυχην σκανδαλιζων, συμφερει αυτωι ινα μυλος ονικος κρεμασθηι εις τον τραχηλον
αυτου, και καταποντισθηι εν τωι πελαγει της θαλασσης, ο τας τοσαυτας ψυχας
σκανδαλιζων, πολεις ολοκληρους και δημους και μυριας ψυχας, ανδρας, γυναικας,
παιδας, πολιτας, γεωργους, τους εν αυτηι τηι πολει, τους εν ετεραις ταις υπ' εκεινην την
πολιν, τι υποστησεται; Καν γαρ τριπλασιονα ετεραν ειπηις, ουδεν ερεις· τοσαυτης εσται
υπευθυνος κολασεως και τιμωριας. Ὥστε μαλιστα ουτος δειται της χαριτος του Θεου και
της ειρηνης· αν γαρ μη μετα ταυτης κυβερναι τον λαον, παντα οιχεται και απολωλε, των
οιακων αυτωι ουκ οντων. Καν γαρ εμπειρος ηι της κυβερνητικης, αν μη τους οιακας
τουτους εχηι, την χαριν και την ειρηνην την παρα του Θεου, καταδυσει το σκαφος και
τους εμπλεοντας. Ὅθεν εμοιγε θαυμαζειν επεισι τους εφιεμενους ογκου τοσουτου.
Ἄθλιε ανθρωπε και ταλαιπωρε, ουχ οραις τινος εφιεσαι; Κατα σαυτον αν ηις και αγνως
και ασημος, καν μυρια αμαρτηις, αλλα μιας ψυχης δωσεις λογον, και ταυτης ευθυνας
υφεξεις μονον· οταν δε εις την αρχην ταυτην αχθηις, εννοησον οσων κεφαλων
υπευθυνος ει τιμωριας. Ἄκουε γαρ Παυλου λεγοντος· Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων
και υπεικετε, οτι αυτοι αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον δωσοντες. Ἀλλα
τιμης εφιεσαι και αρχης· Και τις η ηδονη ταυτης της τιμης; ου γαρ δη ουδε τουτο ορω· ου
γαρ εστι δυνατον αρχοντα ειναι αληθως. Πως; Ὅτι εν τηι εξουσιαι κειται των αρχομενων
το υπακουειν. Και ει τις ακριβως εξετασειε το πραγμα, ουκ επι αρχην ερχεται ο τοιουτος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αλλα δουλευει μυριοις δεσποταις εναντια και επιθυμουσι και λεγουσιν. Ὅπερ γαρ
εγκωμιαζει εις, μεμφεται ετερος· οπερ ψεγει ουτος, θαυμαζει αλλος. Τινος ουν ακουσαι
χρη, τινι πεισθηναι; Ουκ εστι. Και ο μεν αργυρωνητος, καν εναντια ο δεσποτης αυτωι
προσταξηι, και δυσχεραινει· συ δε, αν τοσουτων δεσποτων εναντια επιταττοντων
αλγησηις, και τουτου διδως δικην, τα παντων επι σε στοματα ανοιγων. Τουτο ουν, ειπε
μοι, τιμη; τουτο αρχη; τουτο εξουσια; 62.669 δʹ. Ειπεν ο την επισκοπην εχων, εισενεγκειν
χρηματα· αν μη θεληι, ου μονον ουκ εισηνεγκεν, αλλα και υπερ του μη δοξαι ραιθυμιας
ενεκεν τουτο ποιειν, κατηγορει του κελευσαντος· κλεπτει, φησιν, αρπαζει, καταπινει τα
των πενητων, κατεσθιει τα των πτωχων. Παυσαι λοιδορων· μεχρι τινος ταυτα φης; Ου
βουλει εισενεγκειν; ουδεις ο καταναγκαζων, ουδεις ο βιαζομενος· τι και λοιδορηι τωι
παραινουντι και συμβουλευοντι; Ἀλλ' εις χρειαν τις κατεστη, και ουκ ωρεξε χειρα μη
δυνηθεις, η και ετερωθι ασχοληθεις. Ουδεμια συγγνωμη, αλλα παλιν κατηγοριαι
χειρους των προτερων. Τουτο γουν αρχη; Και αμυνασθαι ουκ εχει· σπλαγχνα γαρ εστιν
ιδια. Και ωσπερ το σπλαγχνον, καν οιδαινηι, καν πονον παρεχηι και τηι κεφαληι και τωι
λοιπωι σωματι, ου τολμωμεν αμυνασθαι· ου γαρ λαβοντες ξιφος διαῤρηγνυομεν· ουτω
καν των αρχομενων τις τοιουτος ηι, πονους ημιν παρεχων και αθυμιας εκ των
κατηγοριων τουτων, ου τολμωμεν αμυνασθαι· ποῤρω γαρ ταυτα πατρικης διανοιας,
αλλ' αναγκη φερειν τον πονον, εως αν εκεινος υγιανηι καλως. Ὁ αργυρωνητος οικετης
εχει τι εργον επιτεταγμενον, καν τουτο ανυσηι, λοιπον εαυτου κυριος γινεται· ουτος δε
πανταχου περιελκεται, πολλα και των υπερ δυναμιν απαιτειται· αν μη ειδηι λεγειν,
πολυς ο γογγυσμος· αν δε ειδηι λεγειν, παλιν κατηγοριαι, Κενοδοξος εστιν· αν μη
νεκρους ανισται, Ουδενος λογου αξιος, φησιν· ο δεινα ευλαβης εστιν, ουτος δε ου. Ἂν
απολαυηι συμμετρου τροφης, παλιν κατηγοριαι· Ἔδει αυτον απηγχονισθαι, φησιν· αν
λουομενον ιδηι τις, πολλαι κατηγοριαι· Ὅλως ουδε τον ηλιον οραιν οφειλει, φησιν. Ει δε
τα αυτα πραττει, απερ εγω, και λουεται και εσθιει και πινει και ιματια περιβεβληται, και
οικιας φροντιζει και οικετων, τινος ενεκεν εμου προεστηκεν; Ἀλλα και οικετας εχει,
φησι, τους διακονουμενους αυτωι, και επι ονου οχειται· τινος ουν ενεκεν εμου
προεστηκεν; Ἀλλα τι, ειπε μοι, ουκ οφειλει τον διακονουμενον εχειν, αλλ' αυτος το πυρ
ανακαιειν, και υδροφορειν, και ξυλα διακλαιν, και εις αγοραν εμβαλλειν; και ποση τουτο
αισχυνη γινεται; Και οι μεν αγιοι εκεινοι ανδρες, οι αποστολοι, τον τωι λογωι
προσκαρτερουντα ουδε διακονιαι χηρων βουλονται προσανεχειν, αλλ' αναξιον αυτου το
πραγμα ειναι νομιζουσι· συ δε αυτον και εις την οικετων υπηρεσιαν καθελκεις των σων;
∆ια τι ο ταυτα επιταττων ου παρερχηι συ, και ταυτα πληροις; ειπε μοι, ουχι μειζονα σοι
διακονειται υπηρεσιαν, η συ τα σωματικα; δια τι μη τον παιδα πεμπεις τον σον προς την
τουτου υπηρεσιαν; Ὁ Χριστος ενιψε τους ποδας των μαθητων· συ θεραπειαν αν
παρασχηις τωι διδασκαλωι, μεγα τι ποιεις; Ἀλλ' ουτε συ βουλει παρασχειν, και αυτον
κωλυεις. Τι ουν; απο του ουρανου ζηιν οφειλει; Ἀλλ' ου βουλεται ουτως ο Θεος. Τι ουν;
οι αποστολοι, φησιν, ελευθερους 62.670 ειχον δουλευοντας; Βουλει και τουτο ακουσαι
πως οι αποστολοι διηγον; αποδημιας εποιουντο, και ανδρες ελευθεροι και ευγενεις
γυναικες υπερ της εκεινων αναπαυσεως και τας ψυχας και τας κεφαλας υπετιθεσαν τας
εαυτων. Ἄκουε δε και του μακαριου τουτου παραινουντος και λεγοντος· Τους ουν
τοιουτους εντιμους εχετε· και παλιν, ∆ια το εργον του Θεου μεχρι θανατου ηγγισε,
παραβουλευσαμενος τηι ψυχηι, ινα αναπληρωσηι το υμων υστερημα της προς με
λειτουργιας. Ὁραις τι φησι; Συ δε ουδε λογον προΐεσαι υπερ του πατρος του σου, μητι γε
κινδυνον τοσουτον αναδεχηι. Ἀλλα λουεσθαι, φησιν, ου χρη. ∆ια τι, ειπε μοι; που τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

κεκωλυται; ουδε γαρ ο ρυπος καλον. Ουδαμου ταυτα ορωμεν, ουτε εγκαλουμενα, ουτε
θαυμαζομενα. Ἄλλα γαρ εστιν απερ επεταξε τον επισκοπον εχειν, ανεγκλητον ειναι,
σωφρονα, κοσμιον, φιλοξενον, διδακτικον· ταυτα απαιτει ο Ἀποστολος, ταυτα χρη
επιζητειν παρα του αρχοντος, περαιτερω δε μηδεν. Ουκ ει του Παυλου ακριβεστερος,
μαλλον δε ουκ ει του Πνευματος ακριβεστερος. Ἂν ηι πληκτης, η και παροινος, αν ωμος
και ανηλεης, κατηγορει· αναξια ταυτα του επισκοπου· αν τρυφαι, και τουτο κατηγορια·
αν δε θεραπευηι το σωμα ινα σοι διακονηι, αν επιμεληται ινα σοι χρησιμος ηι, υπερ
τουτων αυτον εγκαλεισθαι δει; Ουκ οιδας οτι ασθενεια σωματικη της κατα ψυχην
ασθενειας ουχ ηττον και ημας βλαπτει, και την Ἐκκλησιαν; ∆ια τι διορθουται αυτην ο
Παυλος γραφων τωι Τιμοθεωι, Οινωι ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου
ασθενειας; ει μεν γαρ ψυχηι μονηι την αρετην κατορθουμεν, ουκ εδει φροντιζειν του
σωματος. Τι δε ολως και γεγοναμεν; Ει δε πολλη τουτου η συντελεια, πως ουκ εσχατης
εστιν ανοιας αμελειν τουτου; Ἔστω γαρ τις ανηρ επισκοπηι τετιμημενος και του κοινου
της Ἐκκλησιας την προστασιαν εγκεχειρισμενος, και τα μεν αλλα εστω εναρετος και
παντα εχων απερ εχειν αρμοζει τον ιερωμενον, διαπαντος δε τηι κλινηι προσδεδεσθω υπο
πολλης αῤρωστιας, τι ουτος ονησαι δυνησεται; ποιαν αποδημιαν στειλασθαι; ποιας
επισκεψεις ποιησασθαι; τινι επιπληξαι; τινα νουθετησαι; Ταυτα ειπον, ινα ειδητε μη
απλως εγκαλειν, ινα ειδητε μαλλον αποδεχεσθαι, ινα και ει τις εφιεται της αρχης, τας
νιφαδας των κατηγοριων ορων, την τοιαυτην επιθυμιαν σβεννυηι. Μεγας οντως
κινδυνος και της του Θεου δεομενος χαριτος και της ειρηνης, ην επευχεσθε ημιν ειναι
πολλην, και ημεις υμιν· ινα αμφοτεροι κατορθωσαντες την αρετην, ουτω τυχωμεν των
επηγγελμενων αγαθων, εν Ἰησου Χριστωι, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Τουτου χαριν κατελιπον σε εν Κρητηι, ινα τα λειποντα επιδιορθωσηι, και
καταστησηις κατα πολιν πρεσβυτερους, ως εγω σοι διεταξαμην· ει τις εστιν
ανεγκλητος, μιας γυναικος ανηρ, τεκνα εχων πιστα, μη εν κατηγοριαι
ασωτιας, η ανυποτακτα.
αʹ. Τοις μεν παλαιοις ανδρασιν απας ο βιος ην ενερ 62.670 γος και εναγωνιος·
ημιν δε ουχ ουτως, αλλα ραιθυμιας μεστος. Ἐκεινοι μεν γαρ ᾔδεσαν οτι δια τουτο εις τον
κοσμον παρηχθησαν, ινα τωι παραγαγοντι κατα γνωμην εργαζωνται· ημεις δε ως δια
τουτο παραχθεντες, ινα εσθιωμεν και πινωμεν και τρυφωμεν, ουτως ουδενος των
πνευματικων λογον ποιουμεθα. Ου περι των αποστολων λεγω μονον, αλλα 62.671 και
των μετ' αυτους. Ὁραις γουν αυτους παντα διατρεχοντας, και ωσπερ τινος εργου τουτου
επειλημμενους, και διολου εν ξενηι διατριβοντας, ατε ουκ εχοντας πολιν επι της γης.
Ἄκουσον γουν του μακαριου τουτου τι φησι· Τουτου χαριν κατελιπον σε εν Κρητηι.
Καθαπερ οικιαν μιαν την οικουμενην διανειμαμενοι, ουτως απαντα διηκονουντο, και
των απανταχου επεμελοντο, ο μεν τουτο, ο δε εκεινο λαβων το μερος. Τουτου γαρ
χαριν, φησι, κατελιπον σε εν τηι Κρητηι, ινα τα λειποντα επιδιορθωσηι. Ουκ επιτακτικως
αυτωι παραινει τεως· Ἵνα επιδιορθωσηι, φησιν. Ὁραις ψυχην φθονου παντος καθαραν,
πανταχου το των μαθητευομενων χρησιμον ζητουσαν, ουκ ακριβολογουμενην, ειτε δι'
αυτου, ειτε δι' ετερου γενοιτο; Ἔνθα μεν γαρ ην κινδυνος και πολλη δυσκολια, αυτος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

κατωρθου παρων· α δε τιμην μαλλον εφερεν η επαινον ειχε, ταυτα επιτρεπει τωι
μαθητηι, των επισκοπων λεγω τας χειροτονιας, και τα αλλα παντα, οσα εδειτο τινος
επιδιορθωσεως, η, ως αν ειποι τις, πλειονος καταρτισμου. Τι λεγεις, ειπε μοι; τα σα
προσδιορθουται; και ουχ ηγηι το πραγμα αισχρον ουδε αισχυνην σοι φερειν; Ουδαμως·
προς γαρ το κοινον κερδος ορω μονον· ειτε δε δι' εμου, ειτε δι' ετερου γενοιτο, ουδεν
εμοι διαφερει Ουτω τον προεστωτα χρη διακεισθαι, μη την ιδιαν τιμην ζητειν, αλλα το
κοινηι συμφερον. Και καταστησηις, φησι, κατα πολιν πρεσβυτερους. Τους επισκοπους
ενταυθα φησι, καθως αλλαχου ημιν ειρηται. Ὡς εγω σοι διεταξαμην· ει τις ανεγκλητος.
–Κατα πολιν, φησιν· ου γαρ εβουλετο πασαν την νησον επιτετραφθαι ενι, αλλ' εκαστον
ιδιαν εχειν φροντιδα και μεριμναν· ουτω γαρ αυτωι τε ειναι τον πονον κουφον, και τους
αρχομενους πλειονος απολαυσεσθαι της επιμελειας, ει γε μη εις πολλων Ἐκκλησιων
προστασιαν ο διδασκαλος περιερχοιτο, αλλα σχολαζοι μιαι μονηι, και ταυτην
κατακοσμοι. Ει τις, φησιν, ανεγκλητος, μιας γυναικος ανηρ, τεκνα εχων πιστα, μη εν
κατηγοριαι ασωτιας, η ανυποτακτα. Τινος ενεκεν και τον τοιουτον εις μεσον παραγει;
Ἐπιστομιζει τους αιρετικους τους τον γαμον διαβαλλοντας, δεικνυς οτι το πραγμα ουκ
εστιν εναγες, αλλ' ουτω τιμιον, ως μετ' αυτου δυνασθαι και επι τον αγιον αναβαινειν
θρονον· εν ταυτωι δε και τους ασελγεις κολαζων, και ουκ αφιεις μετα δευτερου γαμου
την αρχην εγχειριζεσθαι ταυτην. Ὁ γαρ προς την απελθουσαν μηδεμιαν φυλαξας
ευνοιαν, πως αν ουτος γενοιτο προστατης καλος; τινα δε ουκ αν υποσταιη κατηγοριαν;
Ἴστε γαρ απαντες, ιστε οτι ει μη κεκωλυται παρα των νομων το δευτεροις ομιλειν
γαμοις, αλλ' ομως πολλας εχει το πραγμα κατηγοριας. Ουδεμιαν ουν παρεχειν λαβην
τοις αρχομενοις τον αρχοντα βουλεται. ∆ια τουτο τιθησιν, Ει τις ανεγκλητος, τουτεστιν,
ει κατηγοριας ο βιος ελευθερος αυτωι γεγονεν, ει μηδεις εσχεν επισκηψαι εν τηι ζωηι.
Ἄκουε του Χριστου λεγοντος· Ει γαρ το φως, φησι, το εν σοι ηι σκοτος, το σκοτος ποσον;
Τεκνα εχων πιστα, μη εν κατηγοριαι ασωτιας, η ανυποτακτα. Σκοπησωμεν πως πολλην
και υπερ των παιδων ποιειται την προνοιαν. Ὁ γαρ των αυτου παιδων διδασκαλος
γενεσθαι μη δυνηθεις, πως αν ετερων γενοιτο; Ει ους εξ αρχης ειχε μεθ' εαυτου και
62.672 ετρεφε, και καθ' ων και παρα των νομων, και παρα της φυσεως ειχεν εξουσιαν,
τουτους ρυθμισαι ουκ ισχυσε, πως αν τους εξωθεν ωφελησαι δυνησεται; Ει μη γαρ
πολλη νωθεια ειη πατρος, ουκ αν ων εξ αρχης ελαβεν εξουσιαν, τουτους περιειδε
γενομενους κακους. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν, εξ αρχης μετα πολλης τραφεντα της
επιμελειας γενεσθαι κακον, και πολλης απολαυσαντα σπουδης· ου γαρ εστι φυσει τα
αμαρτηματα, ινα τοσαυτης περιγενηται προνοιας. Ει δε εν δευτερωι τα των παιδων
ετιθετο, περι τα χρηματα σχολαζων, και ου τοσαυτην αυτων εποιειτο σπουδην, και
ουτως αναξιος. Ει γαρ, οπου η φυσις ηναγκαζεν, ουτως αστοργος ην, η ουτως ανοητος,
ως μαλλον των χρηματων φροντιζειν αυτον η αυτων, πως αν ουτος επι τον θρονον
αναχθειη και την τοσαυτην αρχην; Ει μεν γαρ ουκ ηδυνατο, πολλη της νωθειας η
κατηγορια· ει δε ουκ εσπουδασε, πολλη της αστοργιας η μεμψις. Ὁ τοινυν των παιδων
αμελων των εαυτου, πως των αλλοτριων επιμελησεται; Και ουκ ειπε μη απλως ασωτος,
αλλα μηδε διαβολην εχειν τοιαυτην, μηδε πονηρας ειναι δοξης. ∆ει γαρ τον επισκοπον,
φησιν, ανεγκλητον ειναι ως Θεου οικονομον, μη αυθαδη, μη οργιλον, μη παροινον, μη
πληκτην.
βʹ. Ὁ μεν γαρ εξωθεν αρχων, επειδη νομωι κρατει και αναγκηι, εικοτως ου
πολλαχου της των αρχομενων γνωμης κοινωνει· ο μεντοι εκοντων οφειλων αρχειν, και
χαριν αυτωι της αρχης ειδοτων, αν ουτω το πραγμα καταστησηι, ως απο της οικειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

γνωμης μονον παντα ποιειν, και μηδενι μεταδιδωι λογου, τυραννικωτερον μαλλον η
δημοτικωτερον την επιστασιαν πεποιηται. ∆ει γαρ, φησιν, ανεγκλητον ειναι ως Θεου
οικονομον, μη αυθαδη, μη οργιλον. Πως γαρ ετερους παιδευσει κρατειν του παθους
τουτου, εαυτον μη παιδευσας; Εις πολλα γαρ η αρχη εξαγει, και χαλεπωτερον ποιει και
δυσαρεστον και τον σφοδρα επιεικη, μυριας αναγκας περιιστασα οργης· αν μη ηι τουτο
μεμελετηκως προτερον, και χαλεπωτερος εσται, και πολλα διαφθερει και απολεσει των
της αρχης. Μη παροινον, μη πληκτην. Τον υβριστην ενταυθα φησι· νουθετουντα γαρ η
επιπληττοντα παντα χρη ποιειν, μη υβριζοντα· ποια γαρ αναγκη υβρεως, ειπε μοι;
Φοβειν χρη τηι της γεεννης απειληι, δεδιττεσθαι, καθικνεισθαι. Ὁ γαρ υβρισθεις
θρασυτερος γινεται και μαλλον καταφρονει του υβριζοντος. Ουδεν γαρ ουτω ποιει
καταφρονησιν, ως υβρις, και αισχυνει τον υβριζοντα μαλλον, και ουκ αφιησιν ειναι
αιδεσιμον ως δει. Πολλης αυτοις της ευλαβειας γεμειν τον λογον χρη, εν τοις
αμαρτημασι μνημην εχειν της μελλουσης κρισεως, πασης δε υβρεως ειναι καθαρον· ει δε
τινες ειεν οι κωλυοντες τα δεοντα ποιειν, μετα πασης αυθεντιας μετιεναι το πραγμα. Μη
πληκτην, φησιν. Ἰατρος εστιν ο διδασκαλος των ψυχων· ο δε ιατρος ου πληττει, αλλα
τον πεπληγοτα διορθουται και θεραπευει. Μη αισχροκερδη, αλα φιλοξενον, φιλαγαθον,
σωφρονα, δικαιον, οσιον, εγκρατη, αντεχομενον του κατα την διδαχην πιστου λογου.
Ειδες ποσην επιτασιν αρετης απηιτησε; Μη αισχροκερδη, φησι· τουτεστι, πολλην
υπεροψιαν χρηματων επιδεικνυμενον· Φιλοξενον, φιλαγαθον, σωφρονα, δικαιον,
οσιον· τα αυτου παντα τοις δεομενοις, φησι, προιεμενον· εγκρατη. Ου τον νηστευτην ει
62.673 πεν ενταυθα, αλλα τον παθους κρατουντα, τον και γλωττης και χειρος και
οφθαλμων ακολαστων· τουτο γαρ εστιν εγκρατεια, το μηδενι υποσυρεσθαι παθει.
Ἀντεχομενον του κατα την διδαχην πιστου λογου. Πιστου ενταυθα του αληθους φησιν,
η του δια πιστεως παραδεδομενου, ου δεομενου συλλογισμων ουδε ζητηματων.
Ἀντεχομενον, φροντιζοντα, εργον τουτο ποιουμενον. Τι ουν, αν λογων απειρος ηι των
εξωθεν; ∆ια τουτο ειπον, Του κατα διδαχην πιστου λογου. Ἵνα δυνατος ηι και
παρακαλειν, και τους αντιλεγοντας ελεγχειν. Ὥστε ου χρεια κομπου ρηματων, αλλα
φρενων, και Γραφων εμπειριας, και νοηματων δυναμεως. Ουχ οραις Παυλον
τρεψαμενον την οικουμενην απασαν, και μειζονως ισχυσαντα και Πλατωνος, και των
αλλων απαντων; Ἀλλ' απο των σημειων, φησιν. Ουκ απο των σημειων μονον· ει γαρ
επελθοις τας Πραξεις των Ἀποστολων, πολλαχου αυτον ευρησεις απο της διδασκαλιας
κρατουντα και προ των σημειων. Ἵνα δυνατος ηι και παρακαλειν εν τηι διδασκαλιαι τηι
υγιαινουσηι· τουτεστι, προς φυλακην των οικειων, προς ανατροπην των εχθρων. Και
τους αντιλεγοντας ελεγχειν. Τουτου γαρ μη οντος, παντα οιχεται. Ὁ γαρ ουκ ειδως
μαχεσθαι τοις εχθροις, και αιχμαλωτιζειν παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου, και
λογισμους καθαιρειν· ο ουκ ειδως α χρη περι της ορθης διδασκειν διδασκαλιας, ποῤρω
εστω θρονου διδασκαλικου. Τα μεν γαρ αλλα και εν τοις αρχομενοις ευροι τις αν, οιον
το ανεγκλητον, το τεκνα εχειν εν υποταγηι, το φιλοξενον, το δικαιον, το οσιον· ο δε
μαλιστα χαρακτηριζει τον διδασκαλον, τουτο εστι, το δυνασθαι κατηχειν τον λογον, ου
προνοια ουδεμια νυν. Εισι γαρ πολλοι και ανυποτακτοι, ματαιολογοι, και φρεναπαται,
μαλιστα εκ περιτομης· ους δει επιστομιζειν. Ὁραις πως δεικνυσι ποθεν εισι τοιουτοι; Ἀπο
του μη θελειν αρχεσθαι, αλλα αρχειν· τουτο γαρ ηινιξατο. Ὅταν ουν πεισαι μη δυνηθηις,
μη διαταττε τουτοις, αλλ' επιστομιζε εις την των αλλων ωφελειαν. Τι ουν το κερδος,
οταν μη πειθωνται, η και ει ανυποτακτοι εισι; Τινος ενεκεν επιστομιζειν χρη; Ἵνα
ωφεληθωσιν ετεροι εντευθεν. Οιτινες ολους οικους ανατρεπουσι, διδασκοντες α μη δει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αισχρου κερδους χαριν. Ει γαρ την διδασκαλιαν ανεδεξατο, ουχ ικανος δε εστιν εκεινοις
μαχεσθαι ουδε επιστομισαι αυτους ουτως αναισχυντουντας, της των απολλυμενων
βλαβης καθ' εκαστον αιτιος γενησεται. Ει γαρ παραινει τις λεγων, Μη ζητει γενεσθαι
κριτης, ει μη ισχυεις εξαραι αδικιαν, πολλωι μαλλον ενταυθα αν ειποι τις, Μη ζητει
γενεσθαι διδασκαλος, ει της του πραγματος αξιας απεχεις, αλλα και ελκομενος
αποπηδα. Ὁραις πανταχου την φιλαργυριαν, την αισχροκερδειαν αιτιαν τουτων ουσαν;
∆ιδασκοντες, φησιν, α μη δει, αισχρου κερδους χαριν.
γʹ. Ουδεν γαρ εστιν, ο μη λυμαινεται ταυτα τα παθη· αλλ' ωσπερ πνευματα τινα
αγρια εις γαληνον εμπεσοντα πελαγος, ολον αυτο κατωθεν αναμοχλευει, ως και την
αμμον τοις κυμασιν αναμιγνυσθαι· ουτω ταυτα τα παθη εις ψυχην εισιοντα, παντα ανω
και 62.674 κατω ποιει, πηροι το διορατικον της διανοιας, μαλιστα δε η της δοξης μανια.
Χρηματων μεν γαρ ευκολον καταφρονησαι τωι βουλομενωι· της δε παρα των πολλων
τιμης υπεριδειν, πολλου δει πονου, μεγαλης φιλοσοφιας, ψυχης τινος αγγελικης αυτης
απτομενης της κορυφης της του ουρανου. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν ουτω παθος
τυραννικον και πανταχου κρατουν, εκ πλειονος μεν και ελαττονος μοιρας, πανταχου δε
ομως. Πως αν ουν αυτου περιγενοιμεθα, ει και μη κατα κρατος, αλλα καν εξ ελαχιστου
μερους; Ἂν εις τον ουρανον αναβλεπωμεν, αν τον Θεον σχωμεν προ οφθαλμων, αν
μειζω των γηινων λαβωμεν λογισμον. Ἐννοησον, οταν επιθυμηις δοξης, οτι αυτης
επετυχες, και μαθε το τελος, και ουδεν ευρησεις· εννοησον οσην εχει την ζημιαν το
πραγμα, οσων και ηλικων αποστερει αγαθων· τους μεν γαρ πονους υποστησηι και τους
κινδυνους, των δε καρπων αποστερηθησηι και των επαθλων· εννοει οτι οι πλειστοι
κακοι, και καταφρονησον αυτων της δοξης. Καθ' ενα εκαστον αναλογισαι τις εστι, και
οψει το πραγμα γελωτος γεμον· οψει οτι αισχυνη μαλλον, η δοξα το πραγμα εστι· και
μετα ταυτα αναγαγε τον λογισμον επι το ανω θεατρον. Ὅταν αγαθον τι πραττων
εννοηις, οτι δει και ανθρωποις δειξαι, και τινας επιζητηις θεατας του πραγματος, και
ωδινηις ωστε οφθηναι· εννοησον οτι ο Θεος οραι, και πασαν εκεινην σβεννυεις την
επιθυμιαν· αναχωρησον εκ της γης, προς εκεινο ιδε το θεατρον το εν τοις ουρανοις.
Ἄνθρωποι καν επαινεσωσιν, αλλ' υστερον εμεμψαντο, αλλα φθονουσιν, αλλ'
επιλαμβανονται· καν μη τουτο ποιωσιν, ουδεν ολως ωφελησουσι τον επαινουμενον· επι
δε του Θεου ουχ ουτως, αλλα χαιρει επαινων ημων τα κατορθωματα. Ειπες ορθως, και
κροτων επετυχες; και τι το κερδος; Ει μεν γαρ ωφεληθησαν οι κροτησαντες και
μετεβαλοντο και βελτιους εγενοντο, και των προτερων κακων απεστησαν, δει χαιρειν
οντως, ουκ επι τοις επαινοις τοις γενομενοις, αλλ' επι τηι μεταβοληι τηι καληι και
θαυμαστηι. Ει δε διαπαντος μεν επαινουντες και θορυβουντες και κροτουντες
διατελουσι, καρπουνται δε ουδεν απο των κροτων, αλγειν μαλλον χρη, οτι αυτοις εις
κριμα ταυτα γινεται. Ἀλλ' επι ευλαβειαι δοξαν εχεις; Ἂν μεν οντως ηις ευλαβης, και
μηδεν εαυτωι συνοιδας πονηρον, χαιρειν δει, ουκ επειδη δοκεις, αλλ' επειδη ει· αν
μεντοι μη ων, της των πολλων δοξης επιθυμηις, εννοει οτι ουχ ουτοι κρινουσιν ημιν
κατ' εκεινην την ημεραν, αλλ' ο τα λανθανοντα μετα ακριβειας επισταμενος. Ει δε
συνειδως εαυτωι αμαρτηματα, καθαρος ειναι παρα πασιν υποπτευηι, ου μονον ου χαιρειν
δει, αλλα και αλγειν και στενειν πικρον, την ημεραν εννοουντα συνεχως, καθ' ην παντα
αποκαλυπτεται, καθ' ην τα κρυπτα του σκοτους φωτιζεται. Τιμης απολαυεις; διακρουου
ταυτην, ειδως οτι σε οφειλετην καθιστησιν. Ουδεις σοι παρεχει τιμην; και χαιρειν δει επι
τουτωι· και γαρ σοι μετα των αλλων και τουτο ο Θεος προβαλειται, οτι τιμης απηλαυσας.
Ἢ ουχ οραις, ως μετα των αλλων ευεργεσιων και τουτο εγκαλει ο Θεος δια του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

προφητου· Ἔλαβον εκ των υιων υμων εις προφητας, και εκ των νεανισκων υμων εις
αγιασμον; Καν τουτο τοινυν κερδανεις, οτι ουκ εσηι υπευθυνος μειζονι τιμωριαι. Ὁ μεν
γαρ μη τιμωμενος εν τωι παροντι βιωι, και καταφρονουμενος και ουδε λογου τινος
απολαυων, αλλα 62.675 και υβριζομενος και διαπτυομενος, ει και μηδεν ετερον, τουτο
γουν καρπουται το μη και τουτου υπευθυνος ειναι, του τιμηθηναι παρα των
ομοδουλων. Και δια πολλα δε ετερα κερδαινει εντευθεν· συστελλεται, ταπεινουται,
ουδε, εαν θεληι, μεγα φρονησει ποτε, ει εαυτωι μαλλον προσεχει. Ὁ μεντοι πολλης
απολαυων τιμης, προς τωι και οφληματων ειναι μεγαλων υπευθυνος, και εις απονοιαν
αιρεται και εις κενοδοξιαν, και γινεται δουλος ανθρωπων. Ειτα της δεσποτειας ταυτης
αυξομενης, πολλα αναγκαζεται ποιειν, ων ου βουλεται. δʹ. Ὡς ουν ειδοτες οτι τουτο
βελτιον ημιν, η εκεινο, μητε ζητωμεν τιμας, και τας παρεχομενας διακρουωμεθα,
αποῤριπτωμεν αφ' εαυτων, σβεννυωμεν την επιθυμιαν ταυτην. Ταυτα και προς
αρχοντας και προς αρχομενους ημιν ειρηται. Ψυχη γαρ τιμης επιθυμουσα και του
δοξαζεσθαι, ουκ οψεται την βασιλειαν των ουρανων. Ουκ εμος ουτος ο λογος, ουδε
εμαυτου λεγω ρηματα, αλλα του θειου Πνευματος· ουκ οψεται, καν αρετην εργαζηται.
Ἀπεχουσι γαρ, φησι, τον μισθον αυτων. Ὁ τοινυν μισθον μη λαμβανων, πως οψεται την
βασιλειαν των ουρανων; Ου κωλυω δοξης εφιεσθαι, αλλα δοξης βουλομαι της αληθους
της παρα του Θεου· Ου ο επαινος, φησιν, ουκ εξ ανθρωπων, αλλ' εκ του Θεου. Ἐν τωι
κρυπτωι ωμεν ευλαβεις, μη περικειμενοι τυφον πολυν και σκηνην και υποκρισιν·
ριψωμεν του προβατου την δοραν, μαλλον δε γενωμεθα προβατα· ουδεν της των
ανθρωπων δοξης ουδαμινεστερον. Ειπε γαρ μοι, εαν ιδηις παιδων πληθος μικρων,
υπομαζιων λεγω, αρα επιθυμεις της δοξης της παρ' εκεινων; Ουτω προς τους
ανθρωπους διακεισο παντας δοξης ενεκεν. ∆ια τουτο κενοδοξια λεγεται. Ουχ οραις τα
προσωπεια, α περιτιθενται οι επι της σκηνης; πως μεν καλα, πως δε λαμπρα, πως δε εις
την εσχατην ακριβειαν της ευμορφιας διαπεπλασμενα; εχεις μοι δειξαι οψιν τοιαυτην
επι της αληθειας; Ουδαμως. Τι ουν; αρα ηρασθης αυτων ποτε; Ου· δια τι; επειδη διακενα
εστι, και μιμειται καλλος, ουκ εστι δε καλλος. Ουτω και η δοξα διακενος εστι και
μιμειται δοξαν, ουκ εστι δε δοξα. Ἐκεινη μονη μενει η φυσικη η ενδον· αυτη δε η εξω
επικειμενη επικρυπτει πολλακις την αμορφιαν, επικρυπτει παρα ανθρωποις, και μεχρι
της εσπερας· του δε θεατρου λυθεντος και των προσ 62.676 ωπειων επαρθεντων,
εκαστος, οπερ εστι, τουτο φαινεται. Μη τοινυν ως εν σκηνηι και εν υποκρισει την
αληθειαν μετελθωμεν. Ειπε γαρ μοι, τι καλον εχει το περιβλεπεσθαι παρα των πολλων;
κενοδοξια εστι, και ουδεν ετερον· επει ανελθε εις την οικιαν και γενου μονος, και
ευθεως διεῤρυη το παν. Ἐνεβαλες εις την αγοραν; επεστρεψας τους παροντας; και τι το
πλεον; Ουδεν· εσβεσθη και απηλθεν ως καπνος διαλυθεις. Των ουν ανυποστατων ουτως
ερωμεν; και ποσης ταυτα αλογιας, ειπε μοι; ποσης ανοιας; Προς εν τοινυν ορωμεν
μονον, πως ο Θεος επαινεσει αν τουτο σκοπωμεν, ουδεποτε ζητησομεν τα παρα των
ανθρωπων, αλλα καν γενηται, καταφρονησομεν, καταγελασομεθα, διαπτυσομεν· ως αν
ει χρυσιου μεν εφιεμενοι, πηλον δε λαμβανοντες, ουτω διακεισομεθα. Μη επαινειτω σε
ο δεινα· ουδεν γαρ ωφελησε· καν ψεξηι, ουδεν εβλαψεν. Ἐπι δε του Θεου ταυτα
αμφοτερα εχει τι κερδος και ζημιαν· τα δε παρα των ανθρωπων παντα ματαια. Και κατα
τουτο εξισουμεθα τωι Θεωι, οτι ου δειται της παρ' ανθρωπων δοξης εκεινος· ∆οξαν γαρ,
φησι, παρα ανθρωπων ου λαμβανω. Μικρον μεν ουν τουτο, ειπε μοι; Ὅταν μη θεληις
καταφρονειν δοξης, ειπε οτι τωι Θεωι ισος γινομαι καταφρονησας, και ευθεως
καταφρονησεις. Ου γαρ εστιν, ανθρωπον δοξης δουλον, μη παντων ειναι δουλον, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αυτων των ανδραποδων δουλικωτερον. Ου γαρ επιταττομεν τοιαυτα τοις δουλοις τοις
ημετεροις, οια εκεινη τοις υπ' αυτης αλουσιν· αισχρα και αισχυνης γεμοντα πραγματα
και φθεγγεσθαι ποιει και πασχειν· και μαλιστα οταν ιδηι υπακουοντας, επιτεινει μαλλον
τα επιταγματα. Φυγωμεν ουν, φυγωμεν, παρακαλω, την δουλειαν ταυτην. Πως δε, φησι,
δυνησομεθα; Ἂν φιλοσοφησωμεν περι των ενταυθα, αν ιδωμεν οτι τα παροντα
πραγματα οναρ εστι και σκια, και ουδεν ετερον, ευκολως αυτης περιεσομεθα, και ουτε
εν τοις μικροις, ουτε εν τοις μεγαλοις αλωσομεθα· αν δε μη εν τοις μικροις
καταφρονωμεν, και εν τοις μεγιστοις ραιδιως περιπεσουμεθα. Ποῤρωθεν ουν
αναστελλωμεν αυτης τας πηγας· αυται δε εισιν ανοια και το ταπεινην κεκτησθαι ψυχην·
ως εαν υψηλον λαβωμεν φρονημα, δυνησομεθα και της παρα των πολλων τιμης
υπεριδειν, και προς τον ουρανον τειναι την διανοιαν, και των εκει επιτυχειν αγαθων·
ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι του Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Ειπε τις εξ αυτων ιδιος αυτων προφητης· Κρητες αει ψευσται, κακα θηρια,
γαστερες αργαι. Ἡ μαρτυρια αυτη εστιν αληθης. ∆ι' ην αιτιαν ελεγχε
αυτους αποτομως, ινα υγιαινωσιν εν τηι πιστει, μη προσεχοντες Ἰουδαικοις
μυθοις και εντολαις ανθρωπων αποστρεφομενων την αληθειαν.
αʹ. Πολλα ενταυθα εστι τα ζητουμενα, πρωτον μεν, τις ο ειρηκως· δευτερον δε,
τι δηποτε ο Παυλος αυτοις εχρησατο· τριτον, οτι ουδε ορθως εχουσαν μαρτυριαν
παρηγαγε. Φερε ουν και ετερα προσθεντες ουτω και 62.676 ριαν την λυσιν επαγαγωμεν.
Και γαρ οτε τοις Ἀθηναιοις διελεγετο, μεταξυ της δημηγοριας φησιν, Ἀγνωστωι Θεωι· και
παλιν, Του γαρ και γενος εσμεν, ως και τινες των καθ' υμας ποιητων ειρηκασιν.
Ἐπιμενιδης ουν εστιν ο ειρηκως, Κρης και αυτος ων· αλλα ποθεν κινουμενος,
αναγκαιον ειπειν την υποθεσιν προς υμας· εχει δε ουτως· Οι Κρητες ταφον εχουσι του
∆ιος επιγραφεντα τουτο· Ἐνταυθα Ζαν κειται, ον [ι. τον] ∆ια κικλησκουσι. ∆ια ταυτην
ουν την επιγραφην ο ποιητης ψευστας τους Κρητας 62.677 κωμωιδων, προιων παλιν
επαγει, αυξων μαλλον την κωμωιδιαν· Και γαρ ταφον, ω ανα, σειο Κρητες ετεκτηναντο·
συ δ' ου θανες· εσσι γαρ αιει. Ει τοινυν αυτη η μαρτυρια αληθης, ορα τον κινδυνον οσος.
Ει γαρ αληθης ο ποιητης ειπων οτι εψευσαντο, τεθνηκεναι τον ∆ια ειποντες, ως φησιν ο
αποστολος, μεγας ο κινδυνος. Προσεχετε, Ἀγαπητοι, μετα πολλης της ακριβειας· Ειπεν ο
ποιητης, οτι ψευδονται οι Κρητες οι τον ∆ια ειποντες τετελευτηκεναι· εβεβαιωσε την
μαρτυριαν αυτου ο Ἀποστολος. Ουκουν κατα τον Ἀποστολον αθανατος ο Ζευς· Αυτη
γαρ, φησιν, η μαρτυρια αληθης εστι. Τι ουν ερουμεν; μαλλον δε πως εστι τουτο
επιλυσασθαι; Ου τουτο ειπεν ο Ἀποστολος, αλλ' απλως ουτως ελαβε την μαρτυριαν και
αφελως προς το ηθος αυτων το εψευσμενον. ∆ια τι γαρ μη επηγαγε το, Και γαρ ταφον, ω
ανα, σειο Κρητες ετεκτηναντο; Ὥστε ου τουτο ειπεν ο Ἀποστολος, αλλ' οτι καλως ο
δεινα ειπεν, οτι ψευσται εισιν οι Κρητες. Ουκ εντευθεν δε μονον ισχυριζομεθα, οτι ουκ
εστι θεος ο Ζευς· ενεστι γαρ και ετερωθεν πολλαχοθεν κατασκευαζοντας, και ουχι απο
της των Κρητων μαρτυριας, τουτο σαφως αποδειξαι. Ἄλλως δε ουκ εν τουτωι ειπεν
αυτους ψευδεσθαι· μαλλον δε εικος και τουτο εψευσθαι αυτους· και γαρ και αλλους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ενομιζον θεους. ∆ια τουτο ο Ἀποστολος ψευστας αυτους ειπεν. Ἀλλα το ζητουμενον, τι
δηποτε απο των Ἑλληνικων αγει τας μαρτυριας. Ὅτι μαλιστα τουτοις εντρεπομεν
αυτους, οταν οικοθεν ενεγκωμεν τας μαρτυριας και τας κατηγοριας, οταν τους παρ'
αυτοις θαυμαστους, τουτους επιστησωμεν αυτοις αιτιωμενους. ∆ια τουτο και ετερωθι
κεχρηται λεγων, Ἀγνωστωι Θεωι. Οι γαρ Ἀθηναιοι επειδη ουκ εξ αρχης τους θεους
παντας παρελαβον, αλλα κατα χρονους, και αλλους τινας, ως τα εκ των Ὑπερβορεων,
ως τα του Πανος, ως τα μικρα, ως τα μεγαλα μυστηρια επηγαγον υστερον, ουτοι
στοχαζομενοι απο τουτων, οτι εικος και αλλον ειναι θεον, υπ' αυτων δε ηγνοησθαι, ινα
και περι εκεινον ωσιν ευκαθοσιωτοι, τουτωι βωμον εστησαν επιγραψαντες, Ἀγνωστωι
Θεωι, μονονουχι τουτο δηλουντες, και ει τις αγνωστος ειη θεος. Ειπεν ουν, οτι Ὃν
προλαβοντες υμεις επεγνωτε, τουτον εγω καταγγελλω υμιν. Το δε, Του γαρ και γενος
εσμεν, περι του ∆ιος ειρηται τωι Ἀρατωι· ος επει αρχομενος ειπε, Μεσται δε ∆ιος μεν
αγυιαι, μεστη δε θαλασσα, τοτε επηγαγε το, Του γαρ και γενος εσμεν, δεικνυς οιμαι
κακεινος οτι γεγοναμεν εκ Θεου. Πως ουν ο Παυλος τα περι του ∆ιος ειρημενα εις τον
Θεον των ολων ειλκυσεν; Ου τα περι του ∆ιος ειρημενα ειλκυσεν εις τον Θεον, αλλα τα
προσηκοντα τωι Θεωι, και ου γνησιως ουδε κυριως επιτεθεντα τωι ∆ιι, ταυτα αποδιδωσι
τωι Θεωι· επει και το, θεος, ονομα αυτου μονου εστι, και παρανομως επικειται τοις
ειδωλοις. Ἀλλα ποθεν εχρην αυτοις διαλεχθηναι; απο των προ 62.678 φητων; Ἀλλ' ουκ
αν επιστευσαν· επει και Ἰουδαιοις ουδεν απο των Ευαγγελιων φθεγγεται, αλλ' απο των
προφητων· δια τουτο φησιν, Ἐγενομην τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, τοις ανομοις ως
ανομος, τοις υπο νομον ως υπο νομον.
βʹ. Τουτο και ο Θεος ποιει· οιον επι των μαγων, ου δι' αγγελου αυτους αγει, ου
δια προφητου, ου δι' αποστολου, ου δι' ευαγγελιστου, αλλα ποθεν; ∆ια αστρου· επειδη
γαρ περι ταυτα την τεχνην ειχον, εκειθεν αυτους ειλκυσε. Παλιν επι των βοων επι της
κιβωτου, Ἐαν πορευθωσι, φησι, τηνδε την οδον, αληθης εστιν η του Θεου αγανακτησις,
καθαπερ οι μαντεις υπετιθεντο. Ουκουν αληθευουσιν οι μαντεις; Ἄπαγε· αλλ' απο των
οικειων στοματων αυτους ελεγχει και καταπληττει. Παλιν επι της εγγαστριμυθου· και
γαρ επειδη ταυτηι επιστευε, δια ταυτης εποιησεν ακουσαι τον Σαουλ τα μελλοντα αυτον
καταλαμβανειν. Τινος ουν ενεκεν επεστομισε τον δαιμονα ο Παυλος τον λεγοντα, Ουτοι
οι ανθρωποι δουλοι του Θεου του υψιστου εισιν, οιτινες καταγγελλουσιν ημιν οδον
σωτηριας; τινος δε ενεκεν και ο Χριστος κωλυει τους δαιμονας φθεγγεσθαι; Ἐκει μεν
εικοτως· και γαρ τα σημεια προεχωρει· επει και ενταυθα ουκ αστηρ ην, αλλ' αυτος
εαυτον εκηρυττε· και οι δαιμονες δε ου προσεκυνουντο. Ουκ ην γαρ ειδωλον το
φθεγγομενον, ινα κωλυθηι. Και τον Βαλααμ δε ειασεν ευλογησαι, και ουκ εκωλυσεν.
Ουτω πανταχου συγκαταβαινει. Και τι τουτο θαυμαζεις; Αυτος περι εαυτου αφιησι δοξας
πονηρας και αναξιους εαυτου συνιστασθαι, οιον οτι σωμα ην προτερον, οτι ορατος· προς
τουτο γουν λεγει, Πνευμα ο Θεος. Παλιν οτι χαιρει ταις θυσιαις, οπερ ην αλλοτριον
αυτου, και ρηματα φθεγγεται απαιδοντα αυτου της ομολογιας· και οσα τοιαυτα. Ουδαμου
γαρ την αξιαν οραι την εαυτου, αλλα πανταχου το ημιν χρησιμον. Ει γαρ πατηρ ουχ οραι
την αξιαν την εαυτου, αλλα συμψελλιζει τοις παιδιοις, και τροφην και εδεσματα και
ποματα ουχ Ἑλληνικοις ονομασι καλων, αλλα παιδικηι τινι διαλεξει και βαρβαρωι,
πολλωι μαλλον ο Θεος. Και ονειδιζει συγκαταβατικως δια του προφητου, λεγων· Ει
αλλαξονται εθνη θεους αυτων· και πανταχου συγκαταβασις εστι τα εν ταις Γραφαις, και
ρηματα και πραγματα. ∆ι' ην αιτιαν, φησιν, ελεγχε αυτους αποτομως, ινα υγιαινωσι τηι
πιστει. ∆ια τουτο φησιν, επειδη ηθος αυτοις εστιν ιταμον και δολερον και ακολαστον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Ταδε μυρια κακα αυτοι εχουσιν. Ὅταν δε και ψευδωνται προχειρως, και δολεροι ωσι και
γαστριμαργοι και αργοι, σφοδρου και πληκτικου του λογου δει· προσηνειαι γαρ ουκ αν
αχθειη ο τοιουτος. Ἔλεγχε ουν αυτους. Ἐνταυθα ου τους αλλοτριους φησιν, αλλα τους
οικειους. Ἀποτομως. Βαθυτεραν, φησι, διδου την πληγην. Ου γαρ πασιν ενι τροπωι
προσενεκτεον, αλλα διαφορως και ποικιλως, και προς τα υποκειμενα. Ουδαμου
παρακαλει ενταυθα. Ὥσπερ γαρ ο τον επιεικη και ευγενη πληττων αναιρει και
απολλυσιν· ουτως ο τον δεομενον σφοδροτητος κολακευων διαφθειρει και ουκ 62.679
αφιησι διαναστηναι. Ἵνα υγιαινωσι, φησιν, εν τηι πιστει. Ἄρα τουτο υγεια, το μηδεν
νοθον μηδε αλλοτριον επεισαγειν. Ει δε οι βρωματα παρατηρουντες ουχ υγιαινουσιν,
αλλα νοσουσι και ασθενουσι (Τους γαρ ασθενουντας, φησι, τηι πιστει προσλαμβανεσθε
μη εις διακρισεις διαλογισμων)· τι αν ειποι τις περι των τα αυτα νηστευοντων αυτοις,
περι των σαββατιζοντων, περι των εις τοπους απερχομενων εκεινοις αφιερωμενους;
τον εν ∆αφνηι λεγω, το της Ματρωνης λεγομενον σπηλαιον, τον εν Κιλικιαι τοπον τον
του Κρονου λεγομενον. Πως δε ουτοι υγιαινουσι; ∆ιο χρη σφοδροτερας αυτοις της
πληγης. ∆ια τι ουν επι Ῥωμαιων το αυτο ου ποιει; Ὅτιου τοιαυτα τα ηθη εκεινων, αλλ'
ευγενεστεροι ετυγχανον. Μη προσεχοντες, φησιν, Ἰουδαικοις μυθοις. ∆ιπληι μυθος τα
Ἰουδαικα, και οτι παραποιησις, και οτι παρα καιρον το πραγμα· λοιπον γαρ μυθος
γινεται. Ὅταν γαρ μη δει αυτο γενεσθαι, και γενομενον βλαπτηι, μυθος εστιν, ωσπερ
αχρηστον εστιν. Ὥσπερ ουν εκεινοις ου δει πειθεσθαι, ουτως ουδε τουτοις· ου γαρ εστιν
υγιαινειν. Ει γαρ πιστευεις τηι πιστει, τι ετερα επεισαγεις, ως ουκ αρκουσης της πιστεως
δικαιωσαι; τι καταδουλοις εαυτον και υποβαλλεις τωι νομωι; ου θαῤρεις τωι πραγματι;
Τουτο νοσουντος εστι και απιστουντος· πιστης γαρ διανοιας μη αμφιβαλλειν·
αμφιβαλλει δε ο τοιουτος. Παντα μεν, φησι, καθαρα τοις καθαροις. Ὁραις οτι προς τι εστι
το ειρημενον; Τοις δε μεμιαμμενοις, φησι, και απιστοις ουδεν καθαρον.
γʹ. Ουκ αρα παρα την οικειαν φυσιν καθαρα η ακαθαρτα, αλλα παρα την
προαιρεσιν των μεταλαμβανοντων. Ἀλλα μεμιανται αυτων, φησι, και ο νους και η
συνειδησις. Θεον ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε εργοις αρνουνται, βδελυκτοι οντες και
απειθεις και προς παν εργον αγαθον αδοκιμοι. Ουκουν και ο υς καθαρον· τι ουν ως
ακαθαρτον απηγορευται; Ου τηι φυσει ακαθαρτον ην· παντα γαρ καθαρα· επει ουδεν
ιχθυος ακαθαρτοτερον, οπου γε και ανθρωπινων απογευεται σωματων· αλλ'
επετετραπτο, και καθαρον ειναι εδοκει. Παλιν ουδεν ορνιθος ακαθαρτοτερον· σκωληκας
γαρ εσθιει· ουδεν ελαφου· και γαρ και παρα τουτο φασιν αυτον καλεισθαι ελαφον δια το
οφεις εσθιειν· αλλα παντα ταυτα ησθιετο. Τινος ουν ενεκεν τον υν και ετερα τινα
τοιαυτα απηγορευσεν; Ουχ ως ακαθαρτα, αλλα το πλεον της τρυφης περικοπτων. Ἀλλ'
ει μεν τουτο ειπεν, ουκ αν επεισε· νυν δε τωι φοβωι της ακαθαρσιας αυτους κατεσχε. Τι
γαρ, ειπε μοι, οινου ακαθαρτοτερον, ει ταυτα εξεταζειν χρη; τι δε υδατος, ειπε μοι, ωι
μαλιστα εκαθαιροντο; νεκρων ουχ ηπτοντο, και νεκρωι καθηγνιζοντο· το γαρ
σφαζομενον 62.680 νεκρον, και τουτωι εκαθαιροντο. Ουτω παιδων ην η διδασκαλια.
Σκοπει δε· Ὁ οινος ουχι απο κοπρου την συστασιν εχει; ωσπερ γαρ απο της γης ελκει η
αμπελος την νοτιδα, ουτω και απο της κοπρου της παρακειμενης. Και ολως, ει
βουλοιμεθα ακριβολογεισθαι, παντα ακαθαρτα. Ἀλλ' ουδεν, ει βουλοιμεθα μη
ακριβολογεισθαι, ακαθαρτον, αλλα παντα καθαρα· ουδεν ο Θεος ακαθαρτον εποιησεν·
ουδεν γαρ ακαθαρτον, ει μη η αμαρτια μονη· ψυχης γαρ απτεται, και ταυτην ρυποι.
Τουτο δε προληψις εστιν ανθρωπινη. Τοις δε μεμιαμμενοις, φησι, και απιστοις ουδεν
καθαρον, αλλα μεμιανται αυτων και ο νους και η συνειδησις. Πως γαρ εν τοις καθαροις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ακαθαρτον αν ειης; Ὁ ψυχην εχων ασθενη, παντα ρυποι. Ει δε ενσπαρηι τοιουτος
λογισμος το καθαρον και το ακαθαρτον ζητων, ουδενος αψεται· ουδε γαρ ταυτα καθαρα,
ιχθυς λεγω, και τα αλλα κατα τον αυτων λογισμον (Μεμιανται αυτων, φησι, και ο νους
και η συνειδησις), αλλα παντα μιαρα. Ἀλλ' ουκ ειπεν ουτως, αλλα τι; Περιετρεψεν εις
αυτους το παν. Ουδεν γαρ ακαθαρτον, φησιν, αλλ' αυτοι, και ο νους και η συνειδησις
αυτων· τουτων ουδεν εστιν ακαθαρτοτερον. Θεον ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε εργοις
αρνουνται, βδελυκτοι οντες και απειθεις, και προς παν εργον αγαθον αδοκιμοι. Συ δε
λαλει α πρεπει τηι υγιαινουσηι διδασκαλιαι. Τουτο εστιν ακαθαρσια· αυτοι εισιν
ακαθαρτοι· αλλα μη τουτων ενεκεν σιγησηις. Καν μη δεχωνται, φησι, συ τα σαυτου
πραττε· καν μη πειθωνται, συ παραινει και συμβουλευε. Ἐνταυθα πλεον αυτους
διαβαλλει. Και γαρ οι μαινομενοι ουδεν νομιζουσιν εστηκεναι· αλλ' ου παρα τα
ορωμενα τουτο γινεται, αλλα παρα τους ορωντας οφθαλμους. Ἐπειδη αστατοι εισι και
ιλιγγιωντες, νομιζουσι περιστρεφεσθαι αυτοις την γην· αλλ' ου περιστρεφεται, αλλ'
εστηκε παγια· του γαρ παθους αυτων η απονοια, ου του στοιχειου το παθος. Ουτω και
ενταυθα· οταν ψυχη ακαθαρτος ηι, παντα ακαθαρτα νομιζει. Ἄρα ουν ου το
παρατηρεισθαι καθαροτητος, αλλα καθαροτητος το παντων κατατολμαιν· ο γαρ φυσει
καθαρος, παντων κατατολμαι, οι δε εῤρυπωμενοι, ουδενος. Τουτο και προς Μαρκιωνα
εστιν ειπειν. Ὁραις οτι καθαροτητος τεκμηριον τιθεται το παντος ρυπου ανωτερον ειναι,
το δε μηδενος απτεσθαι, ακαθαρσιας; Ουτω και επι Θεου· οτι σαρκα ανελαβε, τουτο
καθαροτητος· ει δεδοικως δε ουκ ανελαβε, ρυπου. Ὁ τα δοκουντα ειναι ακαθαρτα μη
εσθιων, ουτος εστιν ακαθαρτος και ασθενης· ο δε εσθιων, ουκετι. Μη καθαρους τοινυν
καλωμεν τους τοιουτους· ουτοι εισιν οι ακαθαρτοι· ο δε παντων κατατολμων, καθαρος.
Ταυτην την ευλαβειαν επι των ρυπουντων την ψυχην επιδεικνυσθαι χρη· εκεινο γαρ
ακαθαρσια, εκεινο ρυπος· τουτο δε ουδεν τουτων. Ἐπει και οι στομα εχοντες
διεφθαρμενον νομιζουσι τα προσφερομενα ακαθαρτα ειναι, τουτο δε του παθους εστι.
Χρη τοινυν των καθαρων σφοδρα ειδεναι και των ακαθαρτων την φυσιν. 62.681 Τι ουν
εστιν ακαθαρτον; Ἁμαρτια, κακια, πλεονεξια, πονηρια. Λουσασθε, φησι, καθαροι
γινεσθε, αφελετε τας πονηριας υμων απο των ψυχων υμων. Καρδιαν καθαραν κτισον εν
εμοι, ο Θεος. Ἐξελθετε εκ μεσου αυτων, και αφορισθητε, φησι, και ακαθαρτου μη
απτεσθε· επει και αι παρατηρησεις εκειναι συμβολα ησαν καθαρσιων. Νεκρου, φησι, μη
αψηι. Τοιουτον γαρ η αμαρτια, νεκρον και οδωδος. Ὁ λεπρος, φησιν, ακαθαρτος εστι. Και
γαρ η αμαρτια ποικιλον και πολυειδες. Και οτι τουτο αινιττεται, εκ των εξης δηλον. Ἐαν
γαρ ηι διαπαντος η λεπρα και καθ' ολου του σωματος, καθαρος εστιν· εαν δε εν μερει,
ουκετι. Ὁραις οτι το ποικιλον και ενηλλαγμενον εστι το ακαθαρτον; Παλιν ο γονοῤρυης
ακαθαρτος εν τηι ψυχηι. Λογισαι τον γονοῤρυη, τον τα σπερματα αποβαλλοντα. Ὁ μη
περιτμηθεις παλιν ακαθαρτος. Ὁραις πως ουκ εστι ταυτα αλληγορια, αλλα τυποι; Ὁ μη
περιελων, φησι, της ψυχης την κακιαν. Ὁ εργαζομενος εν τωι σαββατωι, λιθαζεται·
τουτεστιν, ο μη διαπαντος ανακειμενος τωι Θεωι, ουτος απολλυται. Ειδετε ποσοι τροποι
ακαθαρσιων; Ἡ απο λεχους, φησιν, ακαθαρτος εστι. ∆ια τι, ειπε μοι; Ουχι σπορον και
γεννησιν αυτος εποιησε; τινος ουν ενεκεν ακαθαρτος η γυνη; ει μη ετερον τι ηινιττετο.
Τι δε τουτο εστιν; Ευλαβειαν ενετικτε τηι ψυχηι, της πορνειας απηγαγε ποῤρω. Ει γαρ η
τεκουσα ακαθαρτος, πολλωι μαλλον η πορνευουσα· ει το τηι γυναικι τηι εαυτου
πλησιαζειν ου σφοδρα καθαρον, το αλλοτριαι μιγνυσθαι πολλωι μαλλον. Ὁ απο κηδους,
φησιν, ακαθαρτος· πολλωι μαλλον ο απο φονου και πολεμου. Και πολλους αν ευροι τις
τροπους ακαθαρσιων, ει γε δει παντας αναλεγεσθαι. Ἀλλ' ου νυν ταυτα απαιτουμεθα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αλλα μετεστη εις την ψυχην το παν. Τα γαρ σωματικα εγγυτερω ημων· δια τουτο απο
τουτου ενηγαγεν· αλλ' ου νυν· ου γαρ εδει παρακαθεζεσθαι τοις τυποις, ουδε
προσεδρευειν ταις σκιαις, αλλα της αληθειας εχεσθαι, και ταυτης αντιλαμβανεσθαι.
Ἀκαθαρτον η αμαρτια· ταυτην φευγωμεν, ταυτης απεχωμεθα· Ἐαν προσελθηις, φησι
προς 62.682 αυτην, δεξεται σε. Ουδεν πλεονεξιας ακαθαρτοτερον. Ποθεν τουτο δηλον;
Ἀπ' αυτων των πραγματων. Τι γαρ ου μιαινει; χειρας, ψυχην, αυτην την οικιαν, ενθα
αποκειται τα αρπαζομενα. Προς Ἰουδαιους μεν ουν ουδεν τουτο ειναι δοκει. Καιτοι οστα
εβαστασεν ο Μωυσης του Ἰωσηφ, και ο Σαμψων απο σιαγονος ονου επιε, και απο
λεοντος μελι εφαγε, και Ἠλιας απο κορακων ετρεφετο, και παρα γυναικος χηρας. Τι δε,
ειπε μοι, ει τουτων ενεκεν ακριβολογεισθαι χρη, τα δερματα των βιβλιων αυτων ου
παντων ην εναγεστερα; και γαρ απο νεκρων ζωων εστιν. Ουχι ο πορνος τοινυν
ακαθαρτος μονον, αλλα και ετεροι τουτου μαλλον, και ο μοιχος ακαθαρτος· ακαθαρτος
δε και ουτος κακεινος, ου δια την μιξιν· επει κατα τουτον τον λογον και ο γυναικι ιδιαι
πλησιαζων, ακαθαρτος· αλλα δια την αδικιαν και την πλεονεξιαν, οτι τον αδελφον
επλεονεκτησεν εν τοις αναγκαιοτατοις. Ὁραις οτι η κακια ακαθαρτον; Και ο μεν δυο
γυναικας εχων ουκ ην ακαθαρτος· και πολλας εχων ο ∆αυιδ ουκ ην ακαθαρτος· επειδη
δε μιαν εσχε παρανομως, ακαθαρτος γεγονε. ∆ια τι; Ὅτι ηδικησεν, οτι επλεονεκτησε.
Και ο πορνος δε ου δια τουτο ακαθαρτος δια την μιξιν, αλλα δια τον τροπον, οτι αδικει
το γυναιον, και αλληλους αδικουσι την γυναικα ποιουντες κοινην, και τους της φυσεως
ανατρεποντες νομους· ενος γαρ αυτην εδει ειναι. Ἄρσεν γαρ, φησι, και θηλυ εποιησεν
αυτους· και ειπεν, Ἔσονται οι δυο εις σαρκα μιαν· ουχ οι πολλοι, αλλ' Οι δυο εις σαρκα
μιαν. Και ενταυθα τοινυν αδικια εστι, και δια τουτο πονηρον το πραγμα. Ὁ θυμος παλιν
οταν υπερβηι τα μετρα, ακαθαρτον ποιει τον ανθρωπον, ου δια την οργην, αλλα δια τον
τροπον· επει και τουτο προσκειται, Ὁ οργιζομενος, ουχ απλως, αλλα, εικη. Ὥστε
πανταχου το του πλειονος εφιεσθαι, ακαθαρτον· απο γαρ απληστιας και του ακορεστου
το πραγμα τικτεται. Νηφωμεν τοινυν, παρακαλω, καθαροι γενωμεθα την αληθη
καθαροτητα, ινα τον Θεον ιδειν καταξιωθωμεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ'
ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Πρεσβυτας νηφαλιους ειναι, σεμνους, σωφρονας, υγιαινοντας τηι πιστει, τηι
αγαπηι, τηι υπομονηι· πρεσβυτιδας ωσαυτως εν καταστηματι ιεροπρεπεις, μη
διαβολους, μη οινωι πολλωι δεδουλωμενας, καλοδιδασκαλους, ινα
σωφρονιζωσι τας νεας φιλανδρους ειναι, φιλοτε κνους, σωφρονας, αγνας,
οικουρους, αγαθας, υποτασσομενας τοις οικειοις ανδρασιν, ινα μη ο λογος
του Θεου βλασφημηται.
αʹ. Ἔστιν α και το γηρας ελαττωματα εχει, και ουχ η νεοτης· και εχει μεν τινα
και των της νεοτητος, εχει δε ομως και το νωθρον, το οκνηρον, το ληθαργον, 62.682 το
αμβλυ, το ακροχολον. ∆ια τουτο περι τουτων παραγγελλων φησι· Πρεσβυτας ειναι
νηφαλιους. Πολλα γαρ εστι τα ποιουντα μη νηφειν τους εν ηλικιαι τοιαυτηι· και πρωτον
αυτο οπερ εφην, το πανταχοθεν αμβλυνεσθαι, και δυσκολως διεγειρεσθαι, και
δυσκολως κινεισθαι· διο και επαγει, Σεμνους, σωφρονας. Ἐνταυθα τους φρονιμους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

φησι· σωφροσυνη γαρ τουτο λεγεται η των φρενων σωτηρια. Εισι γαρ, εισι και εν τοις
γεγηρακοσι λυττωντες ανθρωποι, παραφρονες, οι μεν απο οινου, οι δε απο λυπης·
μικροψυχους γαρ το γηρας ποιει. Ὑγιαινοντας εν τηι πιστει, τηι αγαπηι, τηι υπομονηι. Και
καλως ειρηκε, Τηι υπομονηι· και τουτο γαρ μαλιστα τοις γερουσιν αρμοζει· Πρεσβυτιδας
ωσαυτως εν καταστηματι ιεροπρεπεις, τουτεστιν, απ' αυ 62.683 του του σχηματος και
της καταστολης δεικνυμενας την κοσμιοτητα. Μη διαβολους, μη οινωι πολλωι
δεδουλωμενας. Μαλιστα γαρ τουτο γυναικων το ελαττωμα και του γηρως· τωι γαρ
κατεψυχθαι τας ηλικιας πολλη και τουτου γινεται η επιθυμια. Ὅθεν και περι τουτου
μαλιστα την παραινεσιν προς αυτας ποιειται, πανταχοθεν την μεθην εκκοπτων, και του
νοσηματος τουτου εκτος αυτας ειναι βουλομενος, και διαφυγειν τον εντευθεν γελωτα.
Και γαρ ευκολωτερον και οι κατωθεν ατμοι αναφερονται, και αι μηνιγγες την βλαβην
δεχονται τωι πεπαλαιωσθαι αυτας τωι χρονωι· και εντευθεν η μεθη μαλιστα γινεται. ∆ει
μεν ουν οινου τηι ηλικιαι ταυτηι μαλιστα, ασθενης γαρ· δει δε ου πολλου, ωσπερ ουδε ταις
νεαις, ου δια την αυτην αιτιαν, αλλα δια το σφοδρα την φλογα της επιθυμιας
αναπτεσθαι. Καλοδιδασκαλους. Και μην κωλυεις γυναικας διδασκειν· πως ουν ενταυθα
επιτρεπεις, εν τοις ετερωθι λεγων, Γυναικι δε διδασκειν ουκ επιτρεπω; Ἀλλ' ακουε τι
επηγαγεν, Ουδε αυθεντειν ανδρος. Ἀνδρασι μεν γαρ επιτετραπται διδασκειν ανωθεν και
ανδρας και γυναικας· γυναιξι δε τον μεν παραινετικον επιτρεπει λογον επ' οικιας,
ουδαμου δε προκαθησθαι συγχωρει, ουδε μακρον αποτεινειν λογον αφιησι. ∆ια τουτο
επηγαγεν, Ουδε αυθεντειν ανδρος. Ἵνα σωφρονιζωσι, φησι, τας νεας.
βʹ. Ὁραις πως συμπλεκει και συναγει τον λαον; πως υποταττει τας νεωτερας ταις
γεγηρακυιαις; Ου γαρ περι θυγατερων ενταυθα διαλεγεται, αλλ' απλως απο της ηλικιας.
Ἑκαστη, φησι, πρεσβυτερα την νεωτεραν σωφρονιζετω. Φιλανδρους ειναι. Το
κεφαλαιον τουτο των κατα την οικιαν αγαθων· Γυνη γαρ, φησιν, ανδρι
συμπεριφερομενη. Τουτου γαρ οντος, ουδεν των αηδων συμβησεται. Πως γαρ, της
κεφαλης προς το σωμα συννενευκυιας, και μηδεμιας εκει διαστασεως ουσης, ου παντα
τα λοιπα ειρηνευσεται; των γαρ αρχοντων εν ειρηνηι οντων, τις ο διαιρων και
διατεμνων την ειρηνην; ωσπερ αυ τουτων κακως διακειμενων, ουδεν υγιες εσται κατα
την οικιαν. Ουδεν ουν τουτου μειζον· και χρηματων και ευγενειας και δυναστειας και
των αλλων απαντων τουτο λυσιτελεστερον. Ουκ ειπεν απλως, εν ειρηνηι ειναι, αλλα,
φιλειν τους ανδρας. Ὅταν γαρ αγαπη ηι, ουδεν των δυσκολων παρεισδυσιν εξει· απο
ταυτης γαρ και τα λοιπα τικτεται αγαθα. Φιλοτεκνους, φησι. Καλως· η γαρ την ριζαν
αγαπωσα, πολλωι μαλλον και τους καρπους. Σωφρονας, αγνας, οικουρους, αγαθας.
Παντα απ' εκεινης τικτεται· και γαρ αγαθαι και οικουροι απο της αγαπης και της περι
τον ανδρα φιλιας γινονται. Ὑποτασσομενας τοις ιδιοις ανδρασιν, ινα μη ο λογος του
Θεου βλασφημηται· ως η γε του ανδρος καταφρονουσα και της οικιας αμελει. Ἀπο δε
του φιλειν και σωφροσυνη πολλη τικτεται, απο του φιλειν πασα αναιρειται φιλονεικια·
καν Ἕλλην ηι, ταχεως πει[σ]θησεται· καν Χριστιανος, βελτιων εσται. Ὁραις του Παυλου
την συγκαταβασιν; Ὁ παντα πραττων ωστε ημας αποστησαι των βιωτικων, περι των
κατα την οικιαν νυν πολλην ποιειται την φροντιδα. Τουτων γαρ καλως διοικουμενων,
και τα πνευματικα χωραν εξει· ετερως δε, κακεινα λυμαινεται. Ἡ γαρ οικου 62.684 ρος
γυνη και σωφρων εσται, η οικουρος και οικονομικη· ουτε περι τρυφην, ουτε περι
εξοδους ακαιρους, ουτε περι αλλο τι των τοιουτων ασχοληθησεται. Ἵνα μη ο λογος του
Θεου, φησι, βλασφημηται. Ὁραις οτι προηγουμενως του κηρυγματος φροντιζει, ουχι των
κοσμικων πραγματων; Και γαρ προς Τιμοθεον γραφων φησιν· Ἵνα ηρεμον και ησυχιον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

βιον διαγωμεν εν πασηι ευσεβειαι και σεμνοτητι· και ενταυθα, Ἵνα μη ο λογος του Θεου
και η διδασκαλια βλασφημηται. Ει γαρ συμβαιη γυναικα πιστην απιστωι συνοικουσαν μη
ειναι εναρετον, η βλασφημια επι τον Θεον διαβαινειν ειωθεν· ει δε ειη κοσμια, το
κηρυγμα καρπουται την δοξαν την εξ εκεινης και των υπ' εκεινης κατορθουμενων.
Ἀκουετωσαν αι γυναικες, οσαι μοχθηροις η απιστοις συνοικουσιν ανδρασιν·
ακουετωσαν, και παιδευεσθωσαν δια των οικειων τροπων εναγειν αυτους εις
ευσεβειαν. Καν γαρ μηδεν ετερον κερδανηις, μηδε εφελκυσηι τον ανδρα προς την των
ορθων δογματων κοινωνιαν, αλλα το στομα αυτου απεῤραψας, ουκ εωσα
βλασφημεισθαι τον Χριστιανισμον. Τουτο δε ου μικρον, αλλα και σφοδρα μεγα, το
θαυμαζεσθαι το δογμα εκ της ημετερας αναστροφης. Τους νεωτερους ωσαυτως
παρακαλει σωφρονειν. Ὅρα πως πανταχου παρακαλει το πρεπον φυλαττειν. Της μεν
γαρ εις τας γυναικας διδασκαλιας ταις γυναιξι το πλεον απενειμε, τας γεγηρακυιας ταις
νεωτεραις επιστησας· των δε ανδρων το παν αυτωι διδωσι και απονεμει. Ουδεν γαρ,
ουδεν ουτω δυσκολον και χαλεπον τηι ηλικιαι ταυτηι γενοιτ' αν, ως το περιγενεσθαι των
ηδονων των ατοπων. Ουτε γαρ χρηματων ερως, ουτε δοξης επιθυμια, ουτε αλλο ουδεν
ουτω ταυτην διενοχλει την ηλικιαν, ως ο των σωματων ερως. ∆ιο παντα τα αλλα αφεις,
περι το καιριον αυτωι την παραινεσιν ιστησιν. Ειτα ουδε των αλλων ενεκεν ραιθυμει,
αλλα τι φησι; Περι παντα εαυτον παρεχομενος τυπον καλων εργων. ∆ιδασκετωσαν μεν
ουν, φησι, και αι πρεσβυτεραι τας νεωτερας, και συ δε αυτος παρακαλει τους νεωτερους
σωφρονειν. Ἔστω δε κοινον πασι διδασκαλειον και υποδειγμα αρετης η του σου βιου
λαμπροτης, εις μεσον πασι προκειμενη, ωσπερ αρχετυπος τις εικων, παντα εχουσα εν
εαυτηι τα καλα, μετα πολλης της ευκολιας τοις βουλομενοις εναπομαξασθαι τι των εν
αυτηι καλων παρεχομενη τα παραδειγματα. Ἐν τηι διδασκαλιαι αδιαφθοριαν, σεμνοτητα,
λογον υγιη, ακαταγνωστον, ινα ο εξ εναντιας εντραπηι, μηδεν εχων περι ημων λεγειν
φαυλον.
γʹ. Τον εξ εναντιας φησι και τον διαβολον και παντα τον εκεινωι διακονουμενον.
Ὅταν γαρ και βιος λαμπηι, και λογος ηι συμβαινων, επιεικης, ημερος, προσηνης,
μηδεμιαν τοις εναντιοις παρεχων λαβην, πολυ και αφατον το κερδος. Πολλη αρα της
του λογου διακονιας η χρεια, λογου ου του τυχοντος, αλλα δοκιμου τινος και αληπτου,
και μηδεμιαν μηδαμοθεν παρεχομενου τοις βουλομενοις προφασιν. ∆ουλους ιδιοις
δεσποταις υποτασσεσθαι, εν πασιν ευαρεστους ειναι. Ὁραις τι προλαβων ειπεν, Ἵνα ο εξ
εναντιας, φησιν, εντραπηι, μηδεν εχων περι ημων λεγειν φαυλον. Ἄρα καταγνωσεως
αξιος ο γυναικας απο ανδρων αποζευγνυς τηι προφασει της εγκρατειας, 62.685 και ο
δουλους δεσποτων αποστερων τωι αυτωι δη τουτωι προσχηματι. Ουτος ουκ εστιν
ακαταγνωστος ο λογος· πολλην δε και τοις απιστοις διδωσι λαβην, και τα παντων καθ'
ημων ανοιγει στοματα. ∆ουλους, φησιν, ιδιοις δεσποταις υποτασσεσθαι, εν πασιν
ευαρεστους ειναι, μη αντιλεγοντας, μη νοσφιζομενους, αλλα πιστιν πασαν
ενδεικνυμενους αγαθην, ινα την διδασκαλιαν την του Θεου Σωτηρος ημων κοσμωσιν εν
πασιν. Εικοτως αρα ελεγεν ετερωθι, Ὡς τωι Θεωι δουλευοντες, και ουκ ανθρωποις. Καν
γαρ τωι δεσποτηι διακονηις μετ' ευνοιας, αλλ' η προφασις απο του φοβου την αρχην εχει.
Ὥστε ο μετα τοσουτου φοβου εκεινωι διακονων, μεγιστων επιτευξεται των μισθων. Ει
γαρ χειρος μη κρατει, μηδε γλωττης ακολαστου, ποθεν θαυμασεται ο Ἕλλην το δογμα
το παρ' ημιν; Ει δε τον δουλον θεασοιντο τον εν Χριστωι φιλοσοφουντα, των παρ' αυτοις
φιλοσοφησαντων μειζονα την εγκρατειαν επιδεικνυμενον, και μετα πολλης της
επιεικειας και της ευνοιας διακονουμενον, παντι τροπωι θαυμασεται την δυναμιν του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

κηρυγματος. Ου γαρ απο δογματος δογματα, αλλ' απο πραγματων και βιου τα δογματα
κρινουσιν Ἕλληνες. Ἔστωσαν ουν αυτοις και γυναικες και δουλοι διδασκαλοι δια της
οικειας αναστροφης. Και γαρ και παρ' αυτοις, και πανταχου τουτο διωμολογηται, οτι το
των δουλων γενος ιταμον πως εστι, δυσδιατυπωτον, δυστραπελον, ου σφοδρα
επιτηδειον προς την της αρετης διδασκαλιαν, ου δια την φυσιν, μη γενοιτο, αλλα δια
την ανατροφην και την αμελειαν την παρα των δεσποτων. Ἐπειδη γαρ πανταχου
ουδενος ετερου, αλλα της αυτων διακονιας οι κρατουντες αυτων φροντιζουσιν· ει δε
που και των τροπων επιμεληθειεν, και τουτο παλιν δια την αυτων αναπαυσιν
πραττουσιν, ωστε μη πραγματα αυτοις παρεχειν η πορνευοντας, η κλεπτοντας, η
μεθυοντας· εικοτως ημελημενοι, και ουδενα των πολυπραγμονουντων εχοντες, εις
αυτα της κακιας τα βαραθρα καταποντιζονται. Ει γαρ, ενθα πατηρ εφεστηκε και μητηρ
και παιδαγωγος και τροφευς και διδασκαλος και ηλικιωται, και αυτη η της ελευθεριας
δοξα περικειμενη, και πολλα ετερα, μολις αν τις διαφυγοι τας των πονηρων συνουσιας·
τι οιει τους παντων τουτων ερημους οντας, και μιαροις αναμιγνυμενους, και μετα
αδειας οις αν εθελωσι συγγινομενους, ουδενος οντος του τας φιλιας αυτων
πολυπραγμονουντος; τι οιει τους τοιουτους εσεσθαι; ∆ια τουτο δυσκολον δουλον
γενεσθαι αγαθον. Ἄλλως δε ουδε διδασκαλιας απολαυουσιν, ουτε των εξωθεν ουτε των
παρ' ημιν· ου συναναστρεφονται ανδρασιν ελευθεροις, κοσμιοις, πολλην της αυτων
δοξης ποιουμενοις φροντιδα. ∆ια ταυτα παντα δυσκολον και θαυμαστον, χρησιμον
οικετην γενεσθαι ποτε. Ὅταν ουν ιδωσιν, οτι το γενος το ουτως αυθαδες η του
κηρυγματος δυναμις χαλινον περιθεισα παντων ειργασατο κοσμιωτερον και
επιεικεστερον, καν σφοδρα παντων ωσιν αλογωτεροι οι δεσποται, ληψονται εννοιαν
μεγαλην περι των δογματων των παρ' ημιν. ∆ηλον γαρ οτι και τον περι της αναστασεως
φοβον και τον της κρισεως και τον των αλλων απαντων μετα τον θανατον
φιλοσοφουμενων παρ' ημιν προτερον εγκαταθεντες αυτων τηι ψυχηι, ουτως ισχυσαν
αποκρουσασθαι την κακιαν, αντιῤροπον τινα φοβον της απο των κακων ηδονης εις την
εαυτων ενιδρυ 62.686 σαντες ψυχην. Ὥστε ουκ εικη ουδε απλως πολυν υπερ τουτων
πανταχου ποιειται τον λογον· οσωι γαρ αν ωσι κακοι, τοσουτωι μαλιστα θαυμαζεται του
κηρυγματος η ισχυς. Και γαρ ιατρον τοτε θαυμαζομεν, οταν τον απεγνωσμενον και
ουδεμιας βοηθειας απολαυοντα ουδε κρατησαι των ακαιρων επιθυμιων δυναμενον,
αλλ' εν ταυταις εγκαλινδουμενον, εναγαγηι προς υγειαν και διορθωσηται. Και ορα τινα
παρ' αυτων απαιτει· α μαλιστα παντων αναπαυει τον δεσποτην· Μη αντιλεγοντας, μη
νοσφιζομενους· τουτεστι, πολλην ευνοιαν επιδεικνυσθαι εν οις αν πιστευθωσιν, εν τοις
προς τους δεσποτας μαλιστα ειναι αγαθους, υπεικοντας εν τοις επιταγμασι. δʹ. Μη
τοινυν νομιζετε απλως με ταυτα νυν διεξιεναι· λοιπον γαρ μοι προς τους οικετας ο
λογος. Μη τοινυν, ω βελτιστε, συ προς τουτο ιδηις, οτι ανθρωπωι δουλευεις, αλλ' οτι
Θεωι, οτι το κηρυγμα κοσμεις· και παντα υποστησηι ποιειν, τωι δεσποτηι πειθομενος και
φερων αγανακτουντα ακαιρως και δυσχεραινοντα. Ἐννοησον οτι ουκ εκεινωι την χαριν
διδως, αλλα του Θεου προσταγμα πληροις, και παν οτιουν υποστησηι ραιδιως. Ὅπερ δε
αει λεγω, τουτο και νυν ερω, οτι των πνευματικων ημιν κατορθουμενων, και τα του
παροντος εψεται βιου. Τον γαρ τοιουτον οικετην, τον ουτως ευνουν, τον ουτως επιεικη,
ουχ ο Θεος αποδεξεται μονον και των στεφανων μεταδωσει των λαμπρων εκεινων,
αλλα και αυτος ο παθων ευ δεσποτης, καν θηριον ηι, καν λιθινος τις ηι και απανθρωπος
και ωμος, επαινεσεται και θαυμασεται και προτιμησει των αλλων απαντων, και τοις
λοιποις αυτον επιστησει, καν Ἕλλην ηι. Και οτι, καν Ἕλληνες ωσιν οι δεσποται, κελευει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τον οικετην τοιουτον εαυτον επιδεικνυσθαι, ει βουλεσθε, υμιν και παραδειγμα
διηγησομαι· Ὁ Ἰωσηφ επραθη προς τον αρχιμαγειρον, και δοξης ετερας ην, ου της
Αιγυπτιακης· τι ουν εκεινος; Ἐπειδη εναρετον ειδε τον νεανισκον, ουκ ενενοησε το της
δοξης διεστηκος, αλλ' αυτος τε ηγαπα και εφιλει και εθαυμαζε, και των αλλων αυτωι
την επιστασιαν ενεχειρισεν απασαν, και των κατα την οικιαν ουδεν ᾔδει δι' αυτον· αλλα
δευτερος δεσποτης εκεινος ην, μαλλον δε και αυτου του δεσποτου κυριωτερος, ει γε ο
μεν ηγνοει τα αυτου, ουτος δε τα εκεινου ᾔδει μαλλον του δεσποτου. Και μοι δοκει και
υστερον, οτι επιστευσε τωι γυναιωι την παρανομον εκεινην συκοφαντιαν κατ' αυτου
ποιησαμενωι, τιμων τον δικαιον απο της προτερας αιδους και της τιμης, μεχρι του
δεσμωτηριου στησαι την οργην. Ει γαρ μη σφοδρα ηιδειτο τον ανδρα, και εθαυμαζεν απο
των προυπηργμενων αυτωι, καν ευθεως αυτον διεχειρισατο, και το ξιφος διηλασε δια
του σωματος εκεινου. Μεστος γαρ ζηλου, φησι, θυμος ανδρος· ουκ ανταλλαξεται
ουδενος λυτρου την εχθραν, ουδε μη διαλυθηι πολλων δωρων. Ει δε παντος ανδρος
τοιουτος ο ζηλος, πολλωι μαλλον εκεινου, Αιγυπτιου τε οντος και βαρβαρου, και παρα
του τιμηθεντος ηδικημενου, ως ᾤετο. Ἴστε γαρ δηπου παντες, οτι ουχ ομοιως ημας
δακνει τα παρα παντων αδικηματα, αλλα σφοδροτερον των αλλων και πικροτερον τα
παρα των ευνοικως προς ημας διατεθεντων, και πιστευθεντων και πιστευσαντων ημιν,
και πολλα παρ' ημων ευ παθοντων γενομενα κακα μαλλον ημας ανιαι και λυπει. Ουκ
ενενοησε προς εαυτον, ουδε ειπε· Τι τουτο; οικετην αυτον λαβων παντων μετεδωκα των
της οικιας, ελευθερον εποιησα και εμου τι μειζονα, και τοιαυτας μοι τας 62.687 αμοιβας
αποδεδωκεν; Ουδεν τουτων ειπεν· ουτως αυτου την ψυχην η προτερα κατειχεν αιδως.
Και τι θαυμαστον, ει εν οικιαι τοσαυτης απηλαυσε τιμης, οπου και εν τωι δεσμωτηριωι ορα
αυτον, οσης απολαυει κηδεμονιας; Ἴστε δε πως προς ωμοτητα τοις τα δεσμωτηρια
εγκεχειρισμενοις το ηθος εξησκηται· τας αλλοτριας καρπουνται συμφορας, και ους
ετεροι κακως πασχοντας τρεφουσι, τουτους ουτοι σπαραττουσι, κερδη κερδαινοντες
πολλων δακρυων αξια, θηριων οντες ωμοτεροι. Ἀφ' ων γαρ εχρην ελεειν τους
εμβεβλημενους, απο τουτων αυτοι καρπουνται. Και μη τουτο μονον λογιζωμεθα, αλλ'
οτι και αυτοι ουτοι ουχ ομοιως πασι κεχρηνται τοις εμβεβλημενοις. Τους μεν γαρ επι
συκοφαντιαις, και επηρεασθεντας απλως και δεθεντας και ελεησαιεν αν· τους δε επι
τοις αισχιστοις και δεινοτατοις και τολμηροις εμβεβλημενους μυριαις αικιζονται
πληγαις. Ὥστε ου μονον απο του τροπου ωμος εμελλεν εσεσθαι ο δεσμοφυλαξ, αλλα και
απο της αιτιας, δι' ην ενεβεβλητο. Τινα γαρ ουκ αν διηγειρε καθ' εαυτου ο νεανισκος,
τοσαυτης μεν απολαυσας τιμης, υποπτευθεις δε την δεσποιναν πειραιν και τοιαυταις τον
ευεργετην αμειβομενος αμοιβαις; Ταυτα ουν εννοων ο δεσμοφυλαξ, και την τιμην του
εμβεβλημενου, και το πραγμα εφ' ωι ενεβεβλητο, ουκ αν παντος θηριου χαλεπωτερον
εχρησατο τωι ανδρι; Ἀλλα παντων τουτων ανωτερα γεγονεν η ελπις η εις τον Θεον·
ουτως οιδε και θηρια καταπραΰνειν ψυχης αρετη. Ἀπο γαρ της αυτης επιεικειας, αφ' ης
τον δεσποτην ειλεν, απο της αυτης και τον αρχιδεσμοφυλακα· και παλιν ην αρχων ο
Ἰωσηφ, και εν δεσμωτηριωι εκρατει, και εν οικιαι. Ἐπειδη γαρ εμελλε βασιλευειν,
εικοτως προτερον εμανθανεν αρχεσθαι, και αρχομενος αρχων ην και προεστη της
οικιας.
εʹ. Ει γαρ τον εις Ἐκκλησιαν ελκομενον απαιτει τουτο ο Παυλος, ουτω λεγων· Ει
γαρ τις του ιδιου οικου προστηναι ουκ οιδε, πως Ἐκκλησιας Θεου επιμελησεται; και τον
εις αρχην ελθοντα, προτερον αριστον ειναι χρη προεσταναι οικιας. Προεστη
δεσμωτηριου, ουχ ως δεσμωτηριου, αλλ' ως οικιας. Πασι γαρ επεκουφιζε τας συμφορας,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

και των εμβεβλημενων ως οικειων προΐστατο μελων, ου μονον αυτων τας συμφορας
πολυπραγμονων και παραμυθουμενος, αλλα καν ει συννουν ειδε τινα, προσηιει και την
αιτιαν εμανθανεν, ουδε απλως κατηφουντα ανεχομενος οραιν, 62.688 αν μη προτερον
αυτον απαλλαξηι της κατηφειας· καιτοι τοσαυτην τις ουδε περι τεκνα στοργην
επεδειξατο. Ἀπο τουτων γουν αυτωι και η αρχη των αγαθων εγενετο. ∆ει γαρ τα παρ'
ημων υπαρχειν προτερον, και τοτε τα παρα του Θεου. Ὅτι γαρ τοσαυτηι εκεχρητο φειδοι
και επιμελειαι, ειδε, φησι τους ευνουχους τους εμβληθεντας υπο του Φαραω, τον
αρχιοινοχοον, και τον αρχισιτοποιον, και ειπε· Τι σκυθρωπα τα προσωπα υμων σημερον;
Και ουκ απο τουτου μονον, αλλα και αφ' ων εκεινοι εποιησαν, καταμαθειν εστι την
αρετην του ανδρος. Ου γαρ ως βασιλεως οντες οικεται διεπτυσαν αυτον, ουχ ως εν
αθυμιαι οντες διεκρουσαντο, αλλ' ως αδελφωι γνησιωι και συναλγειν ειδοτι παντα αυτωι
εξεκαλυπτον τα εαυτων. Ταυτα δε μοι παντα ειρηται, οτι καν εν δουλειαι, καν εν
αιχμαλωσιαι, καν εν δεσμωτηριωι, καν υπ' αυτην την γην γενηται ο εναρετος, ουδεν
αυτον καταγωνισασθαι δυνησεται. Ταυτα μοι προς τους οικετας λελεκται, οτι καν θηρια
εχωσι δεσποτας, ως τον Αιγυπτιον, καν ωμους, ως τον αρχιδεσμοφυλακα, δυνησονται
αυτους ελειν, καν Ἕλληνες ωσιν, ως εκεινοι, καν οτιουν, ταχεως τιθασσευσουσιν.
Ουδεν γαρ εμμελεστερον τροπων, ουδεν ηδυτερον, ουδεν γλυκυτερον επιεικειας και
πραοτητος και υπακοης· πασιν εστιν επιτηδειος ο τοιουτος. Και ουτε δουλειαν
επαισχυνονται οι τοιουτοι, ουτε πενητα φευγουσιν, ουτε αῤρωστον και καμνοντα·
παντων γαρ κρατει και παντων η αρετη περιγινεται. Ει δε εν δουλοις τοσαυτην εχει το
πραγμα την ισχυν, ποσωι μαλλον εν ελευθεροις; Ταυτα ουν ασκωμεν και δουλοι και
ελευθεροι, και γυναικες και ανδρες· ουτω και ανθρωποις και Θεωι εσομεθα ποθεινοι, και
ανθρωποις ου τοις εναρετοις μονον, αλλα και τοις κακοις, και μαλιστα εκεινοις· εκεινοι
γαρ εισιν οι μαλιστα τιμωντες και αιδουμενοι. Ὥσπερ γαρ τους επιεικεις οι αρχομενοι
μαλιστα τρεμουσιν, ουτω και τους εναρετους οι ακολαστοι, ειδοτες τινων
εκπεπτωκασιν. Ἐπει ουν τοσουτος ο καρπος της αρετης, ταυτην διωκωμεν, ταυτην
μετιωμεν. Ἂν ταυτης εχωμεθα, ουδεν ημιν εσται δεινον, παντα ραιδια, παντα ευκολα·
καν δια πυρος διαβαινωμεν, καν δι' υδατος, παντα εικει τηι αρετηι και παραχωρει, και
αυτος ο θανατος. Ζηλωσωμεν τοινυν αυτην, ινα και των μελλοντων επιτυχωμεν
αγαθων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Ἐπεφανη γαρ η χαρις του Θεου η σωτηριος πασιν ανθρωποις, παιδευουσα
ημας, ινα αρνησαμενοι την ασεβειαν και τας κοσμικας επιθυμιας,
σωφρονως και δικαιως και ευσεβως ζησωμεν εν τωι νυν αιωνι·
προσδεχομενοι την μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν της δοξης του
μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου· ος εδωκεν εαυτον υπερ
ημων, ινα λυτρωσηται ημας απο πασης ανομιας, και καθαρισηι εαυτωι λαον
περιουσιον, ζηλωτην καλων εργων.
αʹ. Πολλην παρα των οικετων απαιτησας την αρετην (και γαρ εστι πολλη το την
διδασκαλιαν του Θεου και Σωτηρος ημων κοσμειν εν πασι, και μηδεμιαν διδοναι τοις
δεσποταις λαβην, μηδε εν τωι τυχοντι), επ 62.688 αγει και την αιτιαν δικαιαν, δι' ην
οφειλουσι τοιουτοι ειναι οι οικεται. Ποιαν δε ταυτην; Ἐπεφανη γαρ, φησιν, η χαρις του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

Θεου η σωτηριος. Οι Θεου διδασκαλου τυγχανοντες, πως ουκ αν ειεν εικοτως τοιουτοι,
οιους αρτι διηλθον εγω, μυριων αμαρτηματων λυσιν ευροντες; Ἴστε γαρ οτι μετα των
αλλων και τουτο ουχ ως ετυχεν εντρεπει και συστελλει ψυχην, το μυριων
αμαρτηματων ουσαν υπευθυνον, μη δικην δουναι, αλλα συγγνωμης τυχειν και μυριων
αγαθων. Ει γαρ τις, ειπε μοι, τον μυρια προσκρουσαντα οικετην λαβων, μη κατατεινοι
ιμασιν, αλλ' επ' εκεινοις μεν συγγνωμην παρασχοι, υπερ δε των μελλοντων αυτον
απαιτοιη ευθυνας, και φυλαττεσθαι παρα 62.689 κελευοιτο, ωστε μη τοις αυτοις
περιπεσειν, και δωρεαις μεγαλαις τιμησειε· τινα ουκ αν οιεσθε εντρεψαι την τοσαυτην
χαριν ακουοντα; Ἀλλα μη νομισηις, οτι η χαρις μεχρι της των προτερων συγχωρησεως
ισταται, αλλα και εις το μελλον ημας ασφαλιζεται· και γαρ και τουτο χαριτος. Ἐπει ει
μελλοι αει κακως πραττοντας μη κολαζειν, ουκετι το πραγμα χαρις εστιν, αλλα
προτροπη τις εις λυμην και διαφθοραν. Ἐπεφανη γαρ, φησιν, η χαρις του Θεου
παιδευουσα ημας, ινα αρνησαμενοι την ασεβειαν και τας κοσμικας επιθυμιας,
σωφρονως και δικαιως και ευσεβως ζησωμεν εν τωι νυν αιωνι, προσδεχομενοι την
μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων Ἰησου
Χριστου. Ὅρα πως μετα των επαθλων τιθησι και την αρετην. Και τουτο χαριτος, το
απαλλαξαι των βιωτικων, το προς τον ουρανον αγαγειν. ∆υο δεικνυσιν ενταυθα
επιφανειας· και γαρ εισι δυο, η μεν προτερα χαριτος, η δε δευτερα ανταποδοσεως και
του δικαιου. Ἵνα αρνησαμενοι, φησι, την ασεβειαν και τας κοσμικας επιθυμιας. Ἰδου
πασης της αρετης η υποθεσις. Ουκ ειπεν, Ἵνα φευξωμεθα, αλλ', Ἵνα αρνησαμενοι. Ἡ
αρνησις πολλην δεικνυσι την διαστασιν πολυ το μισος, πολλην την αποστροφην· μεθ'
οσης διαθεσεως, μεθ' οσης σπουδης τα ειδωλα απεστραφησαν, μετα τοσαυτης και την
κακιαν αυτην και τας κοσμικας επιθυμιας, φησι. Και γαρ και ταυτα ειδωλα, κοσμικη
επιθυμια και πλεονεξια, και ταυτην ειδωλολατρειαν ονομαζει· και οσα προς τον
παροντα βιον ημιν χρησιμευει, κοσμικαι εισιν επιθυμιαι· παντα οσα αν τωι παροντι βιωι
συγκαταλυεται, κοσμικη εστιν επιθυμια. Μηδεν τοινυν προς ταυτας εχωμεν. Ἦλθεν ο
Χριστος, ινα αρνησωμεθα την ασεβειαν. Ἀσεβειαν τα δογματα φησι, και κοσμικας
επιθυμιας τον βιον τον εναγη. Σωφρονως και δικαιως και ευσεβως ζησωμεν, εν τωι νυν
αιωνι.
βʹ. Ὁραις οτι, οπερ αει λεγω, σωφροσυνη ου τουτο μονον εστι, το πορνειας
απεχεσθαι, αλλα και το των λοιπων παθων εκτος ειναι; Ἄρα και ο χρηματων ερων, ου
σωφρων. Ὥσπερ γαρ εκεινος σωματων, ουτω και ουτος χρηματων· μαλλον δε ουτος
ακολαστοτερος, οσωι ουδε τοσαυτην εχει βιαν την ωθουσαν αυτον. Και γαρ ηνιοχος
εκεινος ακρατης μαλιστα αν λεγοιτο, ουχ ο τον τραχυν και δυσηνιον μη κατεχων ιππον,
αλλ' ο τον ηρεμα επιεικεστερον μη δυναμενος υποταξαι. Τι δε, φησιν; η των χρηματων
επιθυμια της των σωματων ελαττων; Παντι που δηλον, και πολλαχοθεν τουτο
δεικνυται· και πρωτον μεν, οτι αναγκαιως γεγονεν η των σωματων επιθυμια· το δε
αναγκαιως γεγονος δηλον οτι και μετα πολλου κατορθουται του πονου, επει και
ενεσπαρη τηι φυσει. ∆ευτερον, οτι χρηματων μεν ου πολυς τοις παλαιοις λογος,
γυναικων δε πολυς σωφροσυνης ενεκεν· και γυναικι μεν συγγενομενωι κατα νομον
ουδεις αν μεμψαιτο μεχρι γηρως, χρηματιζομενωι δε παντες. Και των εξωθεν
φιλοσοφων πολλοι χρηματων μεν κατεφρονησαν, γυναικων δε ουκετι· ουτω τουτο
εκεινου τυραννικωτερον. Ἀλλ' επειδη προς την Ἐκκλησιαν ημιν ο λογος, μη απο των
εξωθεν φερωμεν τα υποδειγματα, αλλα απο των Γραφων. Τουτο μεν ουν και εν
επιταγματος σχεδον μερει 62.690 τιθησιν ο μακαριος ουτος ουτω λεγων, Ἔχοντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα· περι δε των γυναικων, Μη
αποστερειτε αλληλους, ει μη τι αν εκ συμφωνου· και παλιν, Ἐπι το αυτο συνερχεσθε.
Και πολλακις ιδοις αν αυτον περι συνουσιας νομοθετουντα της νομιμου. Και ταυτης μεν
αφιησιν απολαυειν της επιθυμιας, και δευτερωι προσιεναι γαμωι, και πολλην ποιειται
του πραγματος την επιμελειαν, και ουδαμου υπερ τουτου κολαζει· τον δε χρηματων
εφιεμενον, πανταχου καταδικαζει. Και περι μεν χρηματων ο Χριστος πολλαχου
διεταξεν, ωστε φευγειν την εντευθεν λυμην· περι δε αποχης γυναικος, ουχ ουτως.
Ἄκουε γαρ τι φησι περι χρηματων· Ἐαν μη τις αποταξηται πασιν αυτου τοις
υπαρχουσιν. Ουδαμου ειπεν, Ἐαν μη τις αποταξηται γυναικι· οιδε γαρ οιαν ενεθηκε την
τυραννιδα. Και ο μακαριος ουτος φησι· Τιμιος ο γαμος, και η κοιτη αμιαντος. Ουδαμου
τιμιαν την των χρηματων επιμελειαν καλει, αλλα το εναντιον. Οι δε βουλομενοι
πλουτειν εμπιπτουσιν εις πειρασμον και παγιδα και επιθυμιας πολλας ανοητους και
βλαβερας. Ουκ ειπε, Πλεονεκτειν, αλλα, Πλουτειν. Ἵνα δε μαθητε και απο των κοινων
εννοιων, αναγκαιον και τουτον τον λογον εις μεσον παραγαγειν. Χρηματων μεν γαρ τις
καθαπαξ αποστερηθεις ουκετ' αν ενοχλοιτο υπο της επιθυμιας· ουδεν γαρ ουτω ποιει
χρηματων επιθυμειν, ως το χρηματα εχειν. Ἐπι δε της των σωματων επιθυμιας ουχ
ουτως, αλλα και ευνουχισθεντες πολλοι την ενδον ενοχλουσαν πυραν ουκ απεβαλον· η
γαρ επιθυμια εν ετεροις κειται οργανοις, ενδον εν τηι φυσει εγκειμενη. Τινος ουν ενεκεν
ημιν ταυτα ειρηται; Ὅτι οι πλεονεκται των πορνευοντων ακολαστοτεροι, οσωι υπο
ελαττονος ενοχλουνται επιθυμιας· μαλλον δε ουδε επιθυμιας το πραγμα εστιν, αλλα
ραιθυμιας. Ἐνταυθα μεν γαρ ουτως εστιν η επιθυμια φυσικη, ωστε καν γυναικι τις μη
πλησιαζηι, η φυσις το αυτης ποιει και εργαζεται· εκει δε ουδεν τοιουτον γινεται. Και
ευσεβως, φησι, ζησωμεν εν τωι νυν αιωνι. Και τις η ελπις; τι το επαθλον των πονων;
Προσδεχομενοι, φησι, την μακαριαν ελπιδα και επιφανειαν. Ὄντως γαρ ουδεν εκεινης
μακαριωτερον, ουδεν ζηλωτοτερον· και ταυτα λογοι παραστησαι ου δυνανται· και γαρ
νουν υπερβαινει τα τοτε αγαθα. Προσδεχομενοι, φησι, την μακαριαν ελπιδα και
επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων. Που εισιν οι του Πατρος
ελαττονα τον Υιον λεγοντες; Του μεγαλου, φησι, Θεου και Σωτηρος. Ὁ τους εχθρους
σωσας, τι ουκ εργασεται τοτε [ουκ] ευδοκιμουντας λαβων; Του μεγαλου, φησι, Θεου. Το
μεγας επι Θεου οταν λεγηι, ου προς τι μεγας φησιν, αλλ' απολυτως μεγας, μεθ' ον ουκ αν
ειη μεγας, επει προς τι εστιν. Ει δε προς τι, κατα συγκρισιν, και ου φυσει μεγας· νυν δε
ασυγκριτως μεγας. Ὃς εδωκεν εαυτον υπερ ημων, φησιν, ινα λυτρωσηται ημας απο
πασης ανομιας και καθαρισηι εαυτωι λαον περιουσιον, τουτεστιν, εξειλεγμενον, ουδεν
εχοντα κοινον προς τους λοιπους. Ζηλωτην καλων εργων. Ὁραις οτι και των παρ' 62.691
ημων δει. Ουχ απλως εργων, αλλα ζηλωτην, τουτεστι, μετα προθυμιας πολλης επ'
αυτην ιοντα την αρετην, μετα σφοδροτητος της προσηκουσης. Το μεν ουν βεβαρημενους
τοις κακοις και ανιατα νοσουντας απαλλαξαι, της εκεινου φιλανθρωπιας ην· τα δε, μετα
ταυτα, και ημων και εκεινου. Ταυτα λαλει και παρακαλει, και ελεγχε μετα πασης
επιταγης. –Ταυτα λαλει και παρακαλει.
γʹ. Ὁραις πως Τιμοθεωι μεν προσταττει, και φησιν, Ἔλεγξον, επιτιμησον,
παρακαλεσον· ενταυθα δε, Ταυτα λαλει και παρακαλει, και ελεγχε μετα πασης επιταγης;
Ἐπειδη το ηθος τουτων σκληροτερον ην, δια τουτο και αποτομως και μετα πασης
επιταγης ελεγχειν επιταττει. Ἔστι γαρ των αμαρτηματων, α και επιταγμασιν απειργειν
χρη· οιον, το μεν χρηματων καταφρονειν παραινουντας δει πειθειν, και το επιεικεις
ειναι, και οσα τοιαυτα· τον δε μοιχον, τον πορνον, τον πλεονεκτην μετ' επιταγης επι το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

βελτιον δει επαγειν. τον οιωνιζομενον, τον κληιδονιζομενον, τον αλλα τοιαυτα
πραττοντα, ουδε απλως επιταγης, αλλα μετα πασης επιταγης. Ὁραις πως βουλεται και
μετα αυθεντιας, και μετα εξουσιας πολλης ταυτα αυτον επιταττειν; Μηδεις σου
περιφρονειτω, αλλα, Ὑπομιμνησκε αυτους αρχαις και εξουσιαις υποτασσεσθαι,
πειθαρχειν, προς παν εργον αγαθον ετοιμους ειναι, μηδενα βλασφημειν, αμαχους ειναι.
Τι ουν; μηδε τους κακως πραττοντας, μηδε εκεινοις λοιδορεισθαι; Ἀλλα προς παν εργον
αγαθον ετοιμους ειναι, μηδενα βλασφημειν. Ἀκουσωμεν της παραινεσεως· Μηδενα,
φησι, βλασφημειν. Καθαρον ειναι δει ημιν το στομα απο λοιδοριας. Ειτε γαρ αληθεις
εισιν αι λοιδοριαι, ουχ ημων ταυτα λεγειν, αλλα του κριτου εξεταζειν· Συ γαρ, φησι, τι
κρινεις τον αδελφον σου; ειτε ουκ αληθεις, ορα οσον το πυρ· ακουσον του ληιστου
λεγοντος προς τον ετερον ληιστην· Και γαρ και αυτοι εν τωι αυτωι κριματι εσμεν, τον
αυτον αγωνα τρεχομεν. Ἐαν ονειδιζηις ετεροις, ταχεως και αυτος τοις αυτοις περιπεσηι.
∆ια τουτο παραινει ο μακαριος ουτος λεγων· Ὁ δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι.
Ἀμαχους ειναι, φησιν. Ἐπιεικεις, πασαν ενδεικνυμενους πραοτητα προς παντας
ανθρωπους, και Ἕλληνας και Ἰουδαιους, και μοχθηρους και πονηρους. Ἐκει μεν γαρ
απο των μελλοντων φοβει λεγων. Ὥστε ο δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· ενταυθα δε
ουκ απο των μελλοντων, αλλ' απο των παρελθοντων εντρεπει, το αυτο ποιων, δι' ων
επαγει, Ἦμεν γαρ ποτε και ημεις ανοητοι· οπερ εν τηι προς Γαλατας ποιει γραφων· Ὅτε
ημεν νηπιοι, υπο τα στοιχεια του κοσμου ημεν δεδουλωμενοι. Ουκουν μηδενι ονειδισηις,
φησι· τοιουτος γαρ ης και συ. Ἦμεν γαρ, φησι, ποτε και ημεις ανοητοι, απειθεις,
πλανωμενοι, δουλευοντες επιθυμιαις και ηδοναις ποικιλαις, εν κακιαι και φθονωι
διαγοντες, στυγητοι, μισουντες αλληλους. Ὥστε προς παντας τοιουτους ειναι δει,
ημερως εχειν. Ὁ γαρ τοιουτος ων προτερον, και απαλλαγεις, ουκ ονειδιζειν οφειλει
προς τοιουτους, αλλ' ευχεσθαι και χαριτας εχειν τωι και αυτωι κακεινοις δοντι την
απαλλαγην των προτερων κακων. Μηδεις καυχασθω· παντες γαρ ημαρτον. Ὅταν ουν
εθεληις ονειδισαι τινα κατορθων αυτος, και τον προτερον σου εννοων 62.692 βιον και το
του μελλοντος αδηλον την οργην αναχαιτιζε. Ει γαρ και εκ πρωτης ηλικιας εναρετως
εζησας, αλλ' ομως εχοις αν αμαρτηματα πολλα· ει δε ουκ εχεις, ως νομιζεις, εννοησον
οτι ου της σης αρετης τουτο γεγονεν, αλλα της του Θεου χαριτος· ει γαρ μη τους
προγονους εκαλεσε τους σους, και αυτος αν ης απειθης. Ὅρα πως πασαν κακιαν
διεξηλθεν. Ουχι μυρια δια προφητων, δια παντων ο Θεος ωικονομει; μη ηκουσαμεν;
Ἦμεν γαρ ποτε, φησι, και ημεις πλανωμενοι· οτε δε η χρηστοτης και η φιλανθρωπια
επεφανη του Σωτηρος ημων Θεου. Πως; Ουκ εξ εργων των εν δικαιοσυνηι, ων
εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα τον αυτου ελεον εσωσεν ημας δια λουτρου παλιγγενεσιας
και ανακαινωσεως Πνευματος αγιου. Βαβαι, πως ημεν εν τηι κακιαι βεβαπτισμενοι, ως μη
δυνασθαι καθαρθηναι, αλλ' αναγεννησεως δεηθηναι! τουτο γαρ εστι παλιγγενεσια.
Καθαπερ γαρ επι οικιας σαθρως διακειμενης, ουδεις υποστηριγμα τιθησιν, ουδε
συῤραπτει ταις παλαιαις οικοδομαις, αλλα μεχρι των θεμελιων αυτην καταλυσας,
ουτως ανωθεν ανιστησι και ανακαινιζει· ουτω και αυτος εποιησεν· ουκ επεσκευασεν
ημας, αλλ' ανωθεν κατεσκευασε· τουτο γαρ εστι, Και ανακαινωσεως Πνευματος αγιου·
ανωθεν εποιησε καινους. Πως; δια του Πνευματος. Και παλιν, ετερως τουτο δεικνυς,
επαγει· Ου εξεχεεν εφ' ημας πλουσιως δια Ἰησου Χριστου του Σωτηρος ημων. Ουτω
πολλου δει ημιν του ελεους. Ἵνα δικαιωθεντες τηι εκεινου χαριτι. Παλιν χαριτι, ουκ
οφειληι. Κληρονομοι γενηθωμεν κατ' ελπιδα ζωης αιωνιου. Ἅμα και προτροπη εις
ταπεινοφροσυνην εστι, και ελπις υπερ των μελλοντων. Ει γαρ ουτως απεγνωσμενους,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ως ανωθεν γεννηθηναι, ως χαριτι σωθηναι, ως μηδεν εχειν αγαθον, εσωσε, πολλωι
μαλλον εν τωι μελλοντι τουτο εργασεται.
δʹ. Ουδεν γαρ της ανθρωπινης θηριωδιας χειρον ην προ της του Χριστου
παρουσιας· ωσπερ γαρ εχθροι και πολεμιοι παντες διεκειντο προς αλληλους· τους
παιδας εσφαζον τους εαυτων πατερες, και μητερες παισιν επεμαινοντο· ουδεν ην
εστηκος, ου φυσικος, ου γραπτος νομος, αλλα ανατετραπτο απαντα· μοιχειαι διηνεκεις,
φονοι, και ει τι φονων χαλεπωτερον, κλοπαι (φησι δε τις των εξωθεν, οτι και αρετης το
πραγμα εδοκει ειναι· και εικοτως, οπου γε και θεον τοιουτον εσεβον), χρησμοι συνεχεις
τον δεινα αναιρεισθαι και τον δεινα κελευοντες. Ειπω τι των κατ' εκεινον τον χρονον;
Ἀνδρογεως τις του Μινωος υιος ελθων εις Ἀθηνας και παλην νικησας, δικην εδιδου, και
ανηιρεθη. Ὁ ουν Ἀπολλων κακωι το κακον ιωμενος, εκελευσε δις επτα παιδας απαγεσθαι
υπερ τουτου. Τι ταυτης της τυραννιδος ωμοτερον; Και τουτο εγενετο, και ανθρωπος του
δαιμονος την μανιαν λυσαι επελθων, εσφαξε τους παιδας εκεινους, οτι παρ' αυτοις η
απατη ισχυεν· επειδη δε διανεστησαν και ημυναν εαυτοις, ουκετι. Ει μεν ουν δικαιως το
πραγμα εγινετο, ουκ εχρην κωλυθηναι· ει δε αδικως, ωσπερ ουν και αδικως, ουδε παρα
την αρχην επι 62.693 ταγηναι. Πυκτας προσεκυνουν και παλαιστας. Πολεμοι συνεχεις
και επαλληλοι, κατα πολιν, κατα κωμην, κατα οικιαν. Ἐπαιδεραστουν· και παρ' αυτοις
φιλοσοφος τις ενομοθετει, δουλωι εξειναι μητε παιδεραστειν, μητε ξηραλοιφειν, ως
εναρετου του πραγματος οντος και πολλην εχοντος τιμην. ∆ια τουτο και επ' οικηματος
ειστηκεισαν φανερως τουτο ποιουντες. Και ει παντα τις επελθοι τα κατ' αυτους, ευρησει
φανερως οτι και εις την φυσιν αυτην ενυβριζον, και ουδεις ο κωλυων ην· αλλα τα
δραματα αυτοις παντα τουτων γεμει, μοιχειας, ασελγειας, διαφθορας. Παννυχιδες
εγινοντο μιαραι, και γυναικες εκαλουντο επι την θεαν. Ὢ της μιαριας! εν νυκτι, εν
θεατρωι παννυχις ην, και παρθενος εκαθητο μεταξυ νεων μεμηνοτων και μεθυοντος
οχλου .. Το σκοτος ην η πανηγυρις, και τα μυσαρα εργα τα υπ' αυτων τελουμενα. ∆ια
τουτο φησιν· Ἦμεν ποτε και ημεις ανοητοι, απειθεις, πλανωμενοι, δουλευοντες
επιθυμιαις και ηδοναις ποικιλαις. Ὁ δεινα της μητρυιας ηρασθη, φησι, και η δεινα του
προγονου, και απηγξατο. Τους γαρ των παιδων ερωτας, ουσπερ αυτοις παιδικα καλειν
εθος εστιν, ουδε ειπειν ενι. Ἀλλα τι; βουλει μητρογαμιας ιδειν; Ἔστι και τουτο παρ'
αυτοις, και το δη δεινον, υπο αγνοιας το πραγμα εγινετο, και ουκ εκωλυεν ο θεος ο παρ'
αυτοις, αλλα περιεωρα την φυσιν υβριζομενην, και ταυτα των επισημων ουσαν Ει δε
ους εικος, ει και μη δι' ετερον τι, δια γουν την των πολλων δοξαν αντεχεσθαι της
αρετης, ουτοι δε ουτω πρηνεις κατα της κακιας εφεροντο· τι εικος τους πολλους και
λανθανοντως βιουντας διαπραττεσθαι; τι ποικιλωτερον ταυτης της ηδονης; Ἠρασθη η
δεινα του δεινος· επανελθοντα τον ανδρα εσφαξε δια του μοιχου. Ταχα ιστε το διηγημα
οι πολλοι. Τον μοιχον ανειλεν ο παις του φονευθεντος, κακεινην επεθυσε· μετα ταυτα
εμανη και αυτος, και ταις εριννυσιν ηλαυνετο· ειτα αυτος ουτως ο μανεις απελθων
εσφαξεν ετερον, και την εκεινου γυναικα λαμβανει. Τι τουτων χειρον των συμφορων;
Τουτου χαριν ταυτα λεγω απο των εξωθεν, ινα τους Ἕλληνας πεισω, ποσα κατειχε την
οικουμενην κακα. Ἀλλ', ει βουλεσθε, και απο των ημετερων δεικνυωμεν. Ἔθυσαν, φησι,
τους υιους αυτων και τας θυγατερας αυτων τοις δαιμονιοις. Και παλιν οι τα Σοδομα
οικουντες δι' ουδεν ετερον απωλοντο, η οτι παισιν επεμαινοντο. Ἀλλα παλιν εν
προοιμιοις της του Χριστου παρουσιας ουχι η του βασιλεως θυγατηρ εν μεσοις ωρχειτο
τοις συμποσιοις εν ανθρωποις μεθυουσιν; ουχι φονον ᾔτει, και ορχησεως τιμην την
κεφαλην του προφητου; Τις λαλησει τας δυναστειας του Κυριου; Στυγητοι, φησι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

μισουντες αλληλους. Ἀναγκη γαρ παντως, οταν πασας τηι ψυχηι επαφωμεν τας ηδονας,
πολυ το μισος γινεσθαι. ∆ια τι; Ὅτι ου μετα αρετης η αγαπη, ουδεις ουδενα πλεονεκτει.
Ὅρα και ο Παυλος τι φησι. Μη πλανασθε· ουτε πορνοι, ουτε ειδωλολατραι, ουτε μοιχοι,
ουτε μαλακοι, ουτε αρσενοκοιται, ουτε πλεονεκται, ου λοιδοροι, ου μεθυσοι βασιλειαν
Θεου κληρονομησουσι. Και ταυτα τινες ητε. Ὁραις πως παν κακιας ειδος επεπολαζε, και
πολλη τις ην η αχλυς, και το δικαιον διεφθειρετο; Ει γαρ 62.694 οι προφητειας
απολαυοντες, και τοσαυτα ορωντες γινομενα κακα και εν τοις πολεμιοις και εν εαυτοις,
ομως ουκ ηνειχοντο, αλλα μυρια καινα ειργαζοντο· τι αν οι αλλοι; Ἀλλα τις παλιν παρ'
αυτοις παρθενους γυμνας εκελευε παλαιειν επ' οψεσιν ανθρωπων. Πολλα υμιν γενοιτο
αγαθα, οτι ουδε το ρημα ακουσαι φερετε· αυτο δε το πραγμα οι φιλοσοφοι ουκ
ηισχυνοντο. Ἕτερος δε τις φιλοσοφος, ο κορυφαιος αυτων, και εις πολεμους αυτας
εξαγει, και κοινας ειναι κελευει, ως μαστροπος τις ων και προαγωγος. Ἐν κακιαι και
φθονωι διαγοντες, φησιν. Ει γαρ οι φιλοσοφουντες παρ' αυτοις τοιαυτα ενομοθετουν, τι
αν ειποιμεν περι των μη φιλοσοφησαντων; ει οι το γενειον εχοντες βαθυ, και τον
τριβωνα αναβεβλημενοι τοιαυτα λεγουσι, τι αν ειποιμεν περι ετερων; Ου δια τουτο
γεγονεν η γυνη, ανθρωπε, ωστε κοινηι πασι προκεισθαι. Ὦ παντα ανατρεποντες υμεις· οι
τοις μεν αῤρεσιν ως θηλειαις μιγνυμενοι, τας δε θηλειας ως ανδρας εις πολεμον
εξαγοντες· τουτο γαρ εργον του διαβολου, το παντα συγχεειν και ανατρεπειν, και τα εξ
αρχης τεθεντα ορια διασαλευειν και μεταιρειν α Θεος εθετο τηι φυσει. Τηι μεν γαρ
γυναικι το οικουρειν μονον εδωκεν ο Θεος, τωι δε ανδρι τα δημοσια πραττειν· συ δε την
κεφαλην εις τους ποδας καταγεις, και τους ποδας εις την κεφαλην αναγεις. Γυναικας
οπλιζεις, και ουκ αισχυνηι; Τι δε ταυτα λεγω; εισαγουσι τινα παρ' αυτοις γυναικα και
παιδας ανελουσαν, και ουκ αισχυνονται ουδε εντρεπονται τοιαυτα μυσαρα διηγηματα
εις τας των ανθρωπων ακοας εμβαλλοντες. Ὅτε δε η χρηστοτης, φησι, και η
φιλανθρωπια επεφανη του Σωτηρος ημων Θεου, ουκ εξ εργων των εν δικαιοσυνηι, ων
εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα τον αυτου ελεον, εσωσεν ημας δια λουτρου παλιγγενεσιας
και ανακαινωσεως Πνευματος αγιου, ου εξεχεεν εφ' ημας πλουσιως δια Ἰησου Χριστου
του Σωτηρος ημων, ινα δικαιωθεντες τηι εκεινου χαριτι, κληρονομοι γενηθωμεν κατ'
ελπιδα ζωης αιωνιου. Τι εστι, Κατ' ελπιδα; Τουτεστι, Καθως ηλπισαμεν, ουτως
απολαυσομεν· η οτι Ἤδη και κληρονομοι εστε. Πιστος ο λογος. Ἐπειδη γαρ περι
μελλοντων διελεχθη και ουπω παροντων, επηγαγε το αξιοπιστον. Ἀληθη ταυτα εστι,
φησι, και δηλον εκ των φθασαντων. Ὁ γαρ τοσαυτης ημας ανομιας απαλλαξας και
τοσουτων κακων, ευδηλον οτι και των μελλοντων ημιν μεταδωσει παντως επιμεινασι
τηι χαριτι· απο γαρ της αυτης κηδεμονιας απαντα γινεται.
εʹ. Ευχαριστωμεν ουν τωι Θεωι, και μηδεν τοις αλλοις ονειδιζωμεν, μηδεν
εγκαλωμεν, αλλα παρακαλωμεν μαλλον, ευχωμεθα υπερ αυτων, συμβουλευωμεν,
παραινωμεν, καν υβριζωσι, καν λακτιζωσι· τοιουτοι γαρ εισιν οι νοσουντες. Ἀλλ' οι
προς την υγειαν εκεινων σπευδοντες παντα φερουσι, παντα πραττουσι, καν μηδεν
ανυωσιν, ινα μη εαυτοις εγκαλωσιν ωσπερ ημεληκοσιν. Ἢ ουκ ιστε οτι πολλακις ιατρου
απογνοντος του καμνοντος, ετερος τις φησι των προσηκοντων προς αυτον· Θεραπειαν
παλιν προσαγε, και μηδεν ελλιπηις, ινα μηδεν εμαυτωι εγκαλω, ινα μηδεν μεμφωμαι, ινα
μη κατηγορειν εχω εμαυτου; Ουχ ορατε ποσην οι προσηκοντες περι τους επιτηδειους
ποιουνται την προνοιαν; ποσα υπερ τουτου πραττουσι, και ιατρους παρακαλουντες, και
προσεδρευοντες διαπαντος; Καν τουτους μιμωμεθα· καιτοι γε ουχ υπερ των ισων η
62.695 φροντις. Νυν δε το μεν σωμα καμνοντος του παιδος ουκ αν παραιτησαιτο τις και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

μακραν αποδημιαν στειλασθαι, ωστε λυσαι την νοσον· της δε ψυχης κακως εχουσης,
ουδεις ουδενα ποιειται λογον· αλλα παντες αναπεπτωκαμεν, παντες ραιθυμουμεν,
παντες ολιγωρουμεν, και παιδας και γυναικας και ημας αυτους περιορωντες
αλισκομενους απο της νοσου ταυτης της χαλεπης. Ἀλλ' υστερον λαμβανομεν την
αισθησιν. Ἐννοησατε ως αισχρον και σφοδρα καταγελαστον υστερον λεγειν, Ου
προσεδοκωμεν, ουκ ηλπιζομεν τουτο εσεσθαι· ουκ αισχρον δε μονον, αλλα και
επικινδυνον. Ει γαρ εν τωι παροντι βιωι των ανοητων εστι το τα μελλοντα μη προοραιν,
πολλωι μαλλον εν τωι μελλοντι, οτε και ακουομεν νυν πολλων συμβουλευοντων και
λεγοντων τα πρακτεα και τα μη πρακτεα. Ἀντεχωμεθα τοινυν της ελπιδος 62.696
εκεινης, φροντιζωμεν της σωτηριας της ημετερας, τον Θεον επι πασι παρακαλωμεν,
ωστε χειρα ορεξαι. Μεχρι τινος ραιθυμοι; μεχρι τινος αμελεις; μεχρι τινος
καταφρονουμεν εαυτων, και των ομοδουλων ημων; αυτος πλουσιως εξεχεεν εις ημας
την του Πνευματος χαριν. Ἐννοησωμεν τοινυν οσην χαριν επι ημας ενεδειξατο, και
τοσαυτην και ημεις σπουδην επιδειξωμεθα· μαλλον δε τοσαυτην μεν ου δυνατον, καν
γουν ελαττονα. Ἂν γαρ και μετα την χαριν ταυτην ωμεν αναισθητοι, μειζων ημιν εσται
η κολασις. Ει μη ηλθον γαρ, φησι, και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον· νυν δε
προφασιν ουκ εχουσιν. Ἀλλα μη γενοιτο ταυτα περι ημων ειπειν, αλλα γενοιτο παντας
ημας αξιωθηναι των επηγγελμενων αγαθων τοις ηγαπηκοσιν αυτον εν Χριστωι Ἰησου
τωι Κυριωι ημων, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤʹ.
Και περι τουτων βουλομαι σε διαβεβαιουσθαι, ινα φροντιζωσι καλων
εργων προΐστασθαι οι πεπιστευκοτες τωι Θεωι. Ταυτα εστι καλα και ωφελιμα
τοις ανθρωποις. Μωρας δε ζητησεις και γενεαλογιας και ερεις και μαχας
νομικας περιιστασο· εισι γαρ ανωφελεις και ματαιοι. Αιρετικον ανθρωπον
μετα μιαν νουθεσιαν και δευτεραν παραιτου· ειδως οτι εξεστραπται ο
τοιουτος, και αμαρτανει ων αυτοκατακριτος.
αʹ. Ειπων περι της του Θεου φιλανθρωπιας και περι της αφατου αυτου περι ημας
κηδεμονιας, και τινας οντας ημας τινας ειργασατο, επηγαγε και φησι· Και περι τουτων
βουλομαι σε διαβεβαιουσθαι, ινα φροντιζωσι καλων εργων προΐστασθαι οι
πεπιστευκοτες τωι Θεωι· τουτεστι, ταυτα διαλεγεσθαι, και απο τουτων προτρεπειν επι
ελεημοσυνην. Ου γαρ μονον προς ταπεινοφροσυνην ημιν τα ειρημενα αρμοσει, και προς
το μη επαιρεσθαι και ονειδιζειν ετεροις, αλλα και προς πασαν την αλλην αρετην. Ουτω
γουν και προς Κορινθιους διαλεγομενος φησι· Γινωσκετε οτι ο Κυριος επτωχευσε
πλουσιος ων, ινα ημεις τηι εκεινου πτωχειαι πλουτησωμεν. Ἐννοησας του Θεου την
κηδεμονιαν και την υπερβαλλουσαν αυτου φιλανθρωπιαν, επι την ελεημοσυνην αυτους
προτρεπει, ουχ απλως ουδε παρεργως· αλλα τι; Ἵνα φροντιζωσι, φησι, καλων εργων
προΐστασθαι· τουτεστι, και αδικουμενοις βοηθειν, μη χρημασι μονον, αλλα και
προστασιαις, και χηραις επαμυνειν και ορφανοις, και παντας τους κακως πασχοντας εν
ασφαλειαι καθισταιν· τουτο γαρ εστι, Καλων εργων προΐστασθαι. Ταυτα γαρ εστι, φησι,
καλα και ωφελιμα τοις ανθρωποις. Μωρας δε ζητησεις και γενεαλογιας και ερεις και
μαχας νομικας περιιστασο· εισι γαρ ανωφελεις και ματαιοι. Τι ποτε βουλονται αι
γενεαλογιαι; και γαρ και εν τηι προς Τιμοθεον Ἐπιστοληι τιθησι τουτο λεγων· Μυθους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

και γενεαλογιας απεραντους. Ταχα και ενταυθα και εκει αινιττομενος Ἰουδαιους, οι
μεγα 62.696 φρονουντες επι τωι προγονον εχειν τον Ἀβρααμ, των καθ' εαυτους ημελουν.
∆ια τουτο και μωρας αυτας καλει και ανωφελεις· μωριας γαρ επι ανωφελεσι πραγμασι
το θαῤρειν. Ἔρεις δε, φησι, τας προς τους αιρετικους, ινα μη καμνωμεν εικη, οταν μηδεν
ηι κερδος· το γαρ τελος αυτων ουδεν. Ὅταν ηι τις διεστραμμενος, και μηδ', αν οτιουν
γενηται, προηιρημενος μεταθεσθαι την γνωμην, τινος ενεκεν εικη καμνεις κατα πετρων
σπειρων, δεον πονειν τον καλον τουτον πονον εις τους σους τα περι ελεημοσυνης
αυτοις διαλεγομενος και της αλλης αρετης; πως ουν ετερωθι φησι, Μη ποτε δωι αυτοις ο
Θεος μετανοιαν, ενταυθα δε, Αιρετικον ανθρωπον μετα μιαν νουθεσιαν και δευτεραν
παραιτου, ειδως οτι εξεστραπται ο τοιουτος, και αμαρτανει ων αυτοκατακριτος; Ἐκει
μεν περι της των ελπιδα εχοντων διορθωσεως φησι, και περι των αντιδιατιθεμενων
απλως· οταν δε δηλος ηι πασι και φανερος, τινος ενεκεν πυκτευεις εικη; τι τον αερα
δερεις; Τι εστιν, Ὢν αυτοκατακριτος; Ου γαρ εχει ειπειν, οτι ουδεις ειπεν, ουδεις
ενουθετησεν. Ὅταν ουν μετα την παραινεσιν ο αυτος επιμενηι, αυτοκατακριτος γινεται.
Ὅταν πεμψω Ἀρτεμαν προς σε η Τυχικον, σπουδασον ελθειν προς με εις Νικοπολιν. Τι
λεγεις; επιστησας αυτον τηι Κρητηι, παλιν καλεις προς σεαυτον; Ουκ απαγων αυτον της
σχολης εκεινης, αλλα πλεον ρυθμιζων. Ὅτι γαρ ουχ ωστε περιαγειν αυτον και πανταχου
εχειν ακολουθουντα καλει προς εαυτον, ακουσον τι φησιν· Ὅτι εκει κεκρικα
παραχειμασαι. Ἡ δε Νικοπολις της Θραικης εστι. Ζηναν τον νομικον και Ἀπολλω
σπουδαιως προπεμψον, ινα μηδεν αυτοις λειπηι· αυτοι δε ουδεπω των εγχειρισθεντων
ησαν, αλλα των συνοντων αυτωι· σφοδροτερος δε ην ο Ἀπολλως, δυνατος ων εν ταις
Γραφαις, και ανηρ λογιος. Ει τοινυν νομικος ην εκεινος, ουκ εδει παρ' ετερων αυτον,
φησι, τρεφεσθαι. Ἀλλα νομικον ενταυθα φησι τον των Ἰουδαικων νομων εμπειρον·
ωσει ελεγεν, Ἐν πασηι αφθονιαι αυτους καταστησον, ινα μηδεν αυτοις λειπηι.
Μανθανετωσαν δε και οι ημετεροι καλων εργων προΐστασθαι 62.697 εις τας αναγκαιας
χρειας, ινα μη ωσιν ακαρποι. Ἀσπαζονται σε οι μετ' εμου παντες· ασπασαι τους
φιλουντας ημας εν πιστει. Ἤτοι τους αυτον φιλουντας φησιν, η τους πιστους ανδρας. Ἡ
χαρις μετα παντων υμων. Ἀμην. Πως ουν αυτωι κελευεις τους αντιλεγοντας
επιστομιζειν, ει περιισταναι τουτους δει, οταν επι λυμηι παντα ποιωσιν εαυτων; Φησι δε
προηγουμενως επι τωι εκεινων κερδει μηδεποτε τουτο ποιειν· ουδε γαρ αν κερδανειαν
ποτε, απαξ διεστραμμενοι την γνωμην. Ει μεν γαρ ετεροις λυμαινοιντο, διεσταναι χρη
και μαχεσθαι, και μετα πολλης της ανδρειας περιιστασθαι· ει δε εις αναγκην κατασταιης,
ορων ετερους διαφθειρομενους, μη σιγα, αλλ' επιστομιζε, των μελλοντων απολλυσθαι
κηδομενος. Ὅλως δε ουκ εστι τον σπουδην εχοντα και βιον ορθον, μαχης ανεχεσθαι.
Πλην, ως ειπον, ουτω ποιει· απο γαρ αργιας και της περιττης φιλοσοφιας το πραγμα
γινεται, το περι τα ρηματα ησχολησθαι μονον. Και γαρ περιττα φθεγγεσθαι πολλη ζημια,
δεον η διδασκειν, η ευχεσθαι, η ευχαριστειν. Ουδε γαρ χρηματων μεν φειδεσθαι
οφειλομεν, ρηματων δε ου· αλλα μαλιστα τουτων η εκεινων, και μη απλως πασιν
εαυτους εκδιδοναι. Τι εστιν, Ἵνα φροντιζωσι καλων εργων προΐστασθαι; Ἵνα μη
περιμενωσι τους δεομενους ελθειν προς αυτους, αλλα και αυτοι περιεργαζωνται τους
δεομενους της αυτων βοηθειας· ο γαρ φροντιζων, ουτω φροντιζει· ουτω γαρ μαλιστα
και μετα πολλης της σπουδης τουτο εργασεται. Και γαρ εν οις ευ ποιει, ου τοις πασχουσι
τοσουτον, οσον τοις ευ ποιουσι προσοδον και κερδος φερει το γινομενον· παῤρησιαν γαρ
διδωσιν αυτοις προς τον Θεον. Ἐκει δε της μαχης τελος ουδεν. Τον αδιορθωτον ουν
λεγει αιρετικον. Ὥσπερ γαρ το τους ελπιδας εχοντας μεταβολης παροραιν, νωθειας·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ουτω το τους ανιατα νοσουντας θεραπευειν, ανοιας και της εσχατης παραπληξιας
θρασυτερους γαρ εργαζομεθα εκεινους. Μανθανετωσαν δε, φησι, και οι ημετεροι καλων
εργων προΐστασθαι εις τας αναγκαιας χρειας, ινα μη ωσιν ακαρποι. Ὁραις οτι αυτων
φροντιζει μαλλον, η των λαμβανοντων; Ἐνην γαρ ισως πολλαχοθεν τουτους
προπεμψαι, αλλα των ημετερων, φησι, φροντιζω. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι; Ει γαρ
θησαυρους ανορυττοντες ετρεφον τους διδασκαλους ετεροι, τουτοις ουδεν ουδεπω
κερδος ην· ακαρποι γαρ εμενον. Τι ουν, ειπε μοι; ουκ ηδυνατο ο Χριστος ο απο πεντε
αρτων πεντακισχιλιους, και απο επτα τετρακισχιλιους θρεψας, θρεψαι εαυτον και τους
συνοντας αυτωι; τινος ουν ενεκεν υπο γυναικων ετρεφετο (Ἠκολουθουν γαρ αυτωι,
φησι, γυναικες, αιτινες διηκονουν αυτωι); ∆ιδασκων ημας ανωθεν οτι των ου ποιουντων
φροντιζει. Ουκ ηδυνατο ο Παυλος ο και ετεροις επαρκων δια των εαυτου χειρων,
μηδαμοθεν λαμβανειν; Ἀλλ' οραις αυτον και λαμβανοντα και αιτουντα· και ακουσον, δια
τι· Ζητω γαρ, φησιν, ου το δομα, αλλα τον καρπον τον πλεοναζοντα εις λογον υμων. Και
παρα την αρχην δε, οτε τα αυτων απαντα πιπρασκοντες ετιθεσαν παρα τους ποδας των
αποστολων, οραις τους αποστολους αυτων φροντιζοντας μαλλον, η των λαμβανοντων;
Ει γαρ οπωσδηποτε μονον των πενητων εφροντιζον, ουδενα 62.698 αν λογον υπερ της
Σαπφειρας και του Ἀνανια εποιησαντο, ηνικα ενοσφισαντο τα χρηματα, ουκ αν
διεταξατο Παυλος λεγων· Μη εκ λυπης, η εξ αναγκης. Τι λεγεις, Παυλε; εμποδιζεις τοις
πενησιν; Ου, φησιν· ου γαρ το εκεινων ορω, αλλα το των διδοντων. Ὅρα δε και τον
προφητην, ηνικα τωι Ναβουχοδονοσορ συνεβουλευε την αριστην εκεινην γνωμην, ουχι
των πενητων μονον φροντιζοντα· ου γαρ ειπε, ∆ος τοις πενησιν απλως, αλλα τι; Τας
αμαρτιας σου εν ελεημοσυναις λυτρωσαι, και τας αδικιας σου εν οικτιρμοις πενητων.
Κενωσον τα χρηματα, φησιν, ουχ ινα ετεροι τραφωσι μονον, αλλ' ινα απαλλαγηις αυτος
της τιμωριας. Και παλιν ο Χριστος· Πωλησον σου τα υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και
δευρο ακολουθει μοι. Ὁραις οτι κακει δια την ακολουθησιν τουτο επεταγη; Ἐπειδη γαρ
εμποδιον εστι τα χρηματα, δια τουτο διδοναι πενησιν επεταξε, παιδευων την ψυχην
ελεημονα ειναι και οικτιρμονα, παιδευων χρηματων καταφρονειν, παιδευων
πλεονεξιας αφιστασθαι. Ὁ γαρ παιδευομενος τωι μη εχοντι δουναι, παιδευθησεται τωι
χρονωι και μη λαμβανειν απο των εχοντων. Τουτο ομοιους ποιει τωι Θεωι. Καιτοι γε η
παρθενια χαλεπωτερον αυτης πονον εχει, και η νηστεια και το χαμευνειν· αλλ' ουδεν
ουτως ισχυρον και δυνατον προς το σβεσαι των αμαρτηματων ημων την πυραν, ως η
ελεημοσυνη· παντων αυτη μειζων εστι, παρ' αυτον ιστησι τον βασιλεα τους αυτης
εραστας· και μαλα εικοτως. Παρθενια μεν γαρ και νηστεια και χαμευνια περι τον
ποιουντα ισταται μονον, ετερον δε εσωσεν ουδενα· η δε ελεημοσυνη εις παντας
εκτεινεται, και τα μελη περιπλεκεται του Χριστου· πολυ δε των εις τον ενα
περιισταμενων τα προς πολλους εκτεινομενα κατορθωματα μειζονα.
γʹ. Αυτη γαρ μητηρ αγαπης εστιν, αγαπης της τον Χριστιανισμον
χαρακτηριζουσης, της των σημειων απαντων μειζονος, δι' ης οι μαθηται φαινονται του
Χριστου· αυτη φαρμακον εστι των ημετερων αμαρτηματων, σμηγμα του ρυπου της
ημετερας ψυχης, κλιμαξ εις τον ουρανον εστηριγμενη· αυτη του Χριστου το σωμα
συνδει. Βουλεσθε μαθειν οσον αγαθον αυτη εστιν; Ἐπι των αποστολων παντες τα
εαυτων πωλουντες εφερον προς αυτους, α και διεδιδοτο· ∆ιεδιδοσαν γαρ, φησιν,
εκαστωι, καθοτι αν τις χρειαν ειχεν. Ειπε γαρ μοι, και χωρις των μελλοντων (μηπω γαρ
περι της βασιλειας νυν κινησωμεν. αλλ' εν τωι παροντι ιδωμεν) τινες κερδαινουσιν, οι
λαμβανοντες, η οι δοντες; Ἐκεινοι μεν γαρ εγογγυζον, και διεπληκτιζοντο προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αλληλους· ουτοι δε ειχον ψυχην μιαν· Ἦν γαρ, φησιν, απαντων η καρδια και η ψυχη
μια, και χαρις ην επι παντας αυτους, και μετα πολλης ωφελειας διηγον. Ὁραις οτι και
εντευθεν εκεινοι εκερδαινον; Ειπε δη μοι, τινων αν ηθελησας ειναι, των τα αυτων
ριπτουντων και ουδεν εχοντων, η των και τα ετερων λαμβανοντων; Ὅρα τον καρπον
της ελεημοσυνης· τα διαφραγματα και τα κωλυματα ανηιρεθη, και ευθεως συνηφθησαν
αυτων αι ψυχαι· Παντων ην η καρδια και η ψυχη μια. Ὥστε και χωρις της ελεημοσυνης
το τα χρηματα κενουν πολυ εχει το κερδος. Ταυτα δε μοι ειρηται, ινα οι κληρον παρα
προγονων μη διαδεξαμενοι, μη αλγωσι μηδε κατηφιωσιν, ως ελαττον των πλου 62.699
τουντων εχοντες· μειζονα γαρ εχουσιν, αν εθελωσι. Και γαρ και προς ελεημοσυνην μετα
πλειονος ηξουσι της ευκολιας, καθαπερ η χηρα, και της προς τον πλησιον εχθρας
ουδεμιαν εξουσιν αφορμην, και παντων εσονται ελευθερωτεροι· ουδεις απειλησαι
δυνησεται τωι τοιουτωι δημευσιν, αλλ' εστιν ανωτερος του παθειν κακως. Και καθαπερ
τους γυμνους φευγοντας ουδεις αν ταχεως κατασχοι, των δε πολλα περιβεβλημενων
και επισυρομενων ραιδιως αν τις επιλαβοιτο· ουτω και ο πλουσιος, και ο πενης εστιν. Ὁ
μεν γαρ, καν αλωι, ευκολως διαδραναι δυνησεται· ο δε, καν μη κατασχεθηι, τοις εαυτου
σχοινιοις συμποδιζεται, φροντισι μυριαις, αθυμιαις, οργαις, παροξυσμοις. Ταυτα παντα
καταχωννυει την ψυχην· και ου ταυτα μονα, αλλα και αλλα πολλα, απερ απο του
πλουτου επισυρομεθα.
Και γαρ μετριαζειν δυσκολωτερον τον πλουσιον η τον πενητα, και εν ευτελειαι
ζηιν, και θυμου απηλλαχθαι δυσκολωτερον τουτον η εκεινον. Ουκουν πλειονα, φησιν,
εξει μισθον; Ουδαμως. ∆ια τι, ει γε τα δυσκολα κατορθοι; Ὅτι αυτος εαυτωι τας
δυσκολιας επενοησεν· ου γαρ επιτετακται πλουτειν, αλλα και τουναντιον· εαυτωι δε
μυρια σκανδαλα και κωλυματα κατασκευαζει. Ἄλλοι δε ου μονον τα χρηματα
αποτιθενται, αλλα και του σωματος το πλεον κατατηκουσιν, ως στενην οδευοντες οδον·
συ δε ου τουτο μονον, αλλα και αυξεις την καμινον των παθων, και ετερα περιβαλλεις.
Ουκουν εις την ευρυχωρον απιθι· εκεινη γαρ εστιν η τους τοιουτους δεχομενη· η δε
στενη τους θλιβομενους, τους εστενωμενους, τους ουδεν βασταζοντας, αλλ' η ταυτα τα
φορτια, α δι' αυτης κομιζεσθαι δυνατον, ελεημοσυνην, φιλανθρωπιαν, χρηστοτητα,
επιεικειαν. Ἂν ταυτα βασταζηις, ευκολως δυνησηι εισελθειν· αν δε απονοιαν και
φλεγμονην ψυχης, και το των ακανθων φορτιον, τον πλουτον, πολλης σοι δει της
ευρυχωριας. Ουδε γαρ εις τον οχλον εμβηναι σοι δυνατον, ωστε μη ετερους πληττειν
ανωθεν επιφερομενον, αλλ' εδει πολλης διαστασεως ενταυθα. Ὁ μεντοι αποφερων
χρυσιον και αργυριον, τα της αρετης λεγω κατορθωματα, ου μονον φευγοντας ουκ εχει
τους πλησιον, αλλα και πλησιον γινομενους και συνδυαζοντας. Πλην ει ο πλουτος
αυτος ακανθα εστι, τι η πλεονεξια; τινος ενεκεν ταυτην απαγεις εκει; ινα μειζονα την
φλογα εργασηι, φορτια υποτιθεις τωι πυρι; ου γαρ αρκει το της γεεννης πυρ; Ἐννοησον οι
τρεις παιδες πως περιεγενοντο της καμινου· εκεινην νομισον γεενναν ειναι· μετα
θλιψεως ενεπεσον εις αυτην δεδεμενοι και συμπεπεδημενοι· αλλα πολλην ευρον ενδον
την ευρυχωριαν· αλλ' ουχ οι εξωθεν περιεστωτες.
δʹ. Τοιουτον τι εσται και νυν, εαν βουλωμεθα γενναιως και ανδρειως ιστασθαι
προς τους επαγομενους πειρασμους· αν εις τον Θεον εχωμεν τας ελπιδας, εσομεθα μεν
ημεις εν ασφαλειαι και ευρυχωριαι, οι δε εμβαλλοντες ημας απολουνται· Ὁ γαρ ορυσσων
βοθρον, φησιν, εμπεσειται εις αυτον. Καν τας χειρας δησωσι, καν τους ποδας, η θλιψις
λυσαι δυ 62.700 νησεται. Ὅρα γαρ το θαυμαστον· ους εδησαν ανθρωποι, τουτους ελυσε
το πυρ. Καθαπερ γαρ ει τις παραδοιη τινας τοις οικεταις των φιλων, ουτοι δε την φιλιαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

αιδουμενοι του δεσποτου, ου μονον αυτοις ου λυμαινονται, αλλα και πολλης
μεταδιδοασι τιμης· ουτω και το πυρ, επειδη επεγνω οτι φιλοι του ∆εσποτου αυτου εισιν
οι παιδες εκεινοι, και διεῤρηξεν αυτων τα δεσμα, και ελυσεν αυτους και αφηκε, και
εδαφος αυτοις εγινετο, και κατεπατειτο υπ' αυτων, εικοτως· υπερ γαρ της δοξης
ενεβεβληντο του Θεου. Ὅσοι εν θλιψεσιν εσμεν, ταυτα κατεχωμεν τα υποδειγματα.
Ἀλλ' ιδου, φησιν, εκεινοι απηλλαγησαν της θλιψεως, ημεις δε ου. Και εικοτως, επειδη
ουχ ουτως ενεβησαν εις την καμινον εκεινοι, ως απαλλαγησομενοι, αλλ' ως
τεθνηξομενοι τελεον· ακουε γαρ αυτων λεγοντων· Ἔστι Θεος εν ουρανοις, ος ρυσεται
ημας· και εαν μη, γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι
εικονι τηι χρυσηι, ηι εστησας, ου προσκυνουμεν. Ἡμεις δε ως πραγματευομενοι του Θεου
τας παιδειας, και χρονον οριζομεν λεγοντες· Ἐαν μεχρι τοσουδε μη ελεησηι. ∆ια τουτο
ουκ απαλλαττομεθα. Ἐπει και ο Ἀβρααμ ουχ ως σωον ληψομενος τον υιον, ουτως
απηρχετο, αλλ' ως σφαγιασων· και παρα προσδοκιαν σωον ελαβε. Και συ οταν εμπεσηις
εις θλιψιν, μη ταχυνηις, μη σπευσηις απαλλαγηναι, παρασκευασον την διανοιαν σου προς
πασαν υπομονην, και απαλλαγησηι ταχεως της θλιψεως· δια γαρ τουτο και επαγει αυτην
ο Θεος, ινα παιδευσηι. Ὅταν ουν εκ προοιμιων παιδευθωμεν φερειν, και μη αλυωμεν,
ανιησι λοιπον, ως του παντος κατωρθωμενου. Βουλομαι τι διηγημα προς υμας ειπειν
χρησιμον, και πολλην εχον την ωφελειαν. Τι δε τουτο εστι; ∆ιωγμου ποτε
κατειληφοτος, και πολεμου σφοδρου κατα της Ἐκκλησιας αναῤριπισθεντος, δυο τινες
συνεληφθησαν ανδρες· και ο μεν ετοιμος ην παν οτιουν παθειν, ο δε προς μεν το
αποτμηθηναι την κεφαλην και αυτος ετοιμος και γενναιος, προς δε τας αλλας βασανους
δεδοικως και τρεμων.
Ὅρα τοινυν την οικονομιαν· Ἐπειδη εκαθισεν ο δικαστης, τον μεν ετοιμον οντα
παν οτιουν παθειν, εκελευσεν αποτμηθηναι την κεφαλην· εκεινον δε αναρτησας
κατεξαινε, και ουχ απαξ ουδε δευτερον, αλλα πασας περιαγων τας πολεις. Τι δηποτε
τουτο συνεχωρηθη; Ἵνα το ημελημενον αυτου της διανοιας ανακτησηται δια των
βασανων, ινα την δειλιαν πασαν εκβαληι, ινα μηκετι ηι δεδοικως μηδε οκνων μηδε
τρεμων προς το πραγμα. Και Ἰωσηφ δε οτε μαλιστα ηπειγετο εξελθειν, τοτε μαλιστα
εναπεμεινεν· ακουε γαρ αυτου λεγοντος, Κλοπηι εκλαπην εκ γης Ἑβραιων· και,
Μνησθητι μου, φησι, προς τον βασιλεα. ∆ια τουτο εναπεμεινεν, ινα μαθηι οτι ου χρη
θαῤρειν, ουδε επελπιζειν ανδρασιν, αλλα το παν επι τον Θεον ριπτειν. Ταυτα ουν
ειδοτες, χαριν ομολογωμεν τωι Θεωι, και παντα πραττωμεν τα προς το συμφερον· ινα
των μελλοντων αγαθων επιτυχωμεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30


