De Christi divinitate
Εις τον παραλυτικον, τον τα τριακοντα οκτω ετη εχοντα εν τηι ασθενειαι
αυτου, και εις το οτι Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι.
Λογος δωδεκατος.
48.801
αʹ. Ευλογητος ο Θεος· καθ' εκαστην συναξιν αυξανομενην ορω την αρουραν,
κομωντα τα ληια, πεπληρωμενην την αλωνα, πληθυνοντα τα δραγματα. Και 48.802 τοι
γε ου πολλας ημερας εχομεν, εξ ου τον σπορον τουτον κατεβαλομεν, και ιδου πλουσιος
ημιν ευθεως ο σταχυς της υπακοης εβλαστησεν. Ὅθεν δηλον, οτι ουκ ανθρωπινη
δυναμις, αλλα θεια χαρις ταυτην γεωργει την Ἐκκλησιαν. Και γαρ τοιαυτη η φυσις
48.803 του σπορου του πνευματικου· ουκ αναμενει χρονον, ου περιμενει πληθος
ημερων, ουκ εκδεχεται περιοδους μηνων, ουδε ωρας και καιρους και ενιαυτους· αλλ'
εστιν εν ημεραι μιαι καταβαλοντα τα σπερματα μεστωι και πεπληρωμενωι τωι βραχιονι
τουτον αμησαι τον αμητον. Οι μεν γαρ την αισθητην ταυτην ανατεμνοντες γην, πολλης
δεονται της πραγματειας, και μακρας της αναβολης. Και γαρ και βους αροτηρας υπο την
ζευγλην αγειν αναγκαζονται, και βαθειαν αυλακα τεμνειν, και δαψιλη τα σπερματα
καταβαλλειν, και την επιφανειαν εξομαλισαι της γης, και τα καταβληθεντα παντα
περιστειλαι, και αναμειναι συμμετρους ομβρων φορας, και πολλα ετερα φιλοπονησαι,
και πολυν εκδεχεσθαι χρονον, και τοτε του τελους επιτυχειν. Ἐνταυθα δε και εν θερει
και εν χειμωνι και σπειρειν και αμασθαι ενι, και εν αυτηι τηι ημεραι πολλακις αμφοτερα
γεγονε, και μαλιστα οταν λιπαρα και πιων τυχηι ουσα η γεωργουμενη ψυχη· ο δη και εφ'
υμων εστιν ιδειν· διο και ημεις προς υμας προθυμοτερον τρεχομεν· επει και γεωργος
εκεινην εργαζεται την αρουραν επιτηδειον, αφ' ης την αλωνα πολλακις ενεπλησεν.
Ἐπει ουν και υμεις εξ ολιγου πονου πολλην ημιν παρεχετε την προσοδον, μετα πολλης
της προσοχης της γεωργιας απτομεθα ταυτης, και των προτερον ειρημενων τα λειψανα
υμιν κομισοντες ηκομεν. Τοτε μεν ουν απο της Παλαιας τον λογον υφηναμεν τον περι
της δοξης του μονογενους Υιου του Θεου· νυνι δε απ' αυτης το αυτο τουτο ποιησομεν·
τοτε ουν ελεγομεν, οτι ο Χριστος ελεγεν· Ει επιστευετε Μωυσηι, επιστευετε αν εμοι· νυνι
δε λεγομεν, οτι ειπε Μωυσης· Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ο Θεος εκ των αδελφων
υμων ως εμε· αυτου ακουσεσθε. Ὥσπερ γαρ ο Χριστος προς τον Μωυσεα παραπεμπει, ινα
δι' εκεινου προς εαυτον επισπασηται, ουτως ο Μωυσης τωι διδασκαλωι παραδιδωσι τους
μαθητας, κελευων αυτωι κατα παντα πειθεσθαι. Πειθωμεθα τοινυν οις αν ποιηι και λεγηι,
τοις τε αλλοις απασι, και τουτωι τωι σημερον αναγνωσθεντι ημιν σημειωι. Τι δε τουτο
εστιν, Ἦν, φησιν, εορτη των Ἰουδαιων, και ανεβη Ἰησους εις Ἱεροσολυμα. Ἔστι δε εν
τοις Ἱεροσολυμοις προβατικη κολυμβηθρα, η λεγομενη Ἑβραιστι Βηθεσδα, πεντε στοας
εχουσα· εις ην λογος εχει παραγινομενον αγγελον κατα καιρον καταδυεσθαι, και τουτο
γινωσκεσθαι δια την του υδατος κινησιν· τον ουν πρωτον εμβαντα μετα τον εν τωι υδατι
κλυδωνα υγιη γινεσθαι, οτιδηποτε αῤρωστημα εχοντα. Ἐν ταυταις ουν κατεκειτο ταις
στοαις πληθος ασθενουντων, τυφλων, χωλων, ξηρων, εκδεχομενων την του υδατος
κινησιν. Τινος ουν ενεκεν τα Ἱεροσολυμα συνεχως ο Χριστος καταλαμβανει, και εν ταις
εορταις επιχωριαζει τοις Ἰουδαιοις; Ἐπειδη τοτε το πληθος συνελεγετο, και τον τοπον
εκεινον και τον καιρον παρετηρει, ωστε επιλαβεσθαι των ασθενουντων. Ου γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τοσαυτην οι καμνοντες ειχον επιθυμιαν απαλλαγηναι των νοσηματων, οσην ο ιατρος
επεποιητο σπουδην απαλλαξαι αυτους της αῤρωστιας. Ὅτε τοινυν πληρης ο συλλογος
αυτων ην, και απηρτισμενον το θεατρον, τοτε εις μεσον ερχομενος τα προς την
σωτηριαν της εκεινων ψυχης επεδεικνυτο. Κατεκειτο τοινυν πληθος ασθενουντων
εκδεχομενων την του υδατος κινησιν, και ο μεν πρωτος καταβαινων εθεραπευετο μετα
την του 48.804 υδατος κινησιν, ο δε δευτερος ουκ ετι· αλλ' ανηλουτο το φαρμακον,
εδαπανατο η ιατρεια της χαριτος, λοιπον ερημα τα υδατα εμενε, της του πρωτου
καταβαινοντος αῤρωστιας απαν αναμαξαμενης αυτο. Και μαλα εικοτως· δουλικη γαρ ην
η χαρις. Ἀλλ' ουχ, οτε ο ∆εσποτης παρεγενετο, ουτως εγινετο, ουδε ο πρωτος
καταβαινων εις την κολυμβηθραν των υδατων του βαπτισματος εθεραπευετο μονος,
αλλα και ο πρωτος, και ο δευτερος, και ο τριτος, και ο τεταρτος, και ο δεκατος, και ο
εικοστος· καν μυριους ειπηις, καν δις τοσουτους, καν τρις, καν απειρους τωι πληθει, καν
την οικουμενην απασαν εμβαληις εις την κολυμβηθραν των υδατων, ουδε κατα μικρον
ελαττουται η χαρις, αλλ' η αυτη μενει, παντας εκεινους καθαιρουσα. Τοσουτον το μεσον
δουλικης δυναμεως, και δεσποτικης αυθεντιας. Ἐκεινος ενα εθεραπευσεν, ουτος την
οικουμενην απασαν· εκεινος δια του ενιαυτου ενα, ουτος καθ' εκαστην ημεραν, ει
βουλει μυριους εμβαλειν, απαντας υγιαινοντας αποδιδωσιν· εκεινος καταβαινων και
ταρασσων το υδωρ, ουτος ουχ ουτως, αλλ' αρκει ψιλην αυτου καλεσαι την προσηγοριαν
επι των υδατων μονον, και πασαν αυτοις εναποθεσθαι θεραπειας υποθεσιν. Κακεινος
μεν σωματων πηρωσιν ιατο, ουτος δε ψυχης κακιαν διορθουται. Ὁραις πως δια παντων
πολυ το μεσον και απειρον φαινεται;
βʹ. Κατεκειτο τοινυν πληθος ασθενουντων αναμενον την του υδατος κινησιν·
και γαρ ιατρειον ην ο τοπος πνευματικον. Καθαπερ ουν εν ιατρειωι πολλους εστιν ιδειν
τον οφθαλμον εκκεκομμενους, πεπηρωμενους το σκελος, αλλο μελος αῤρωστουντας,
ειτα κοινηι παντας συγκαθημενους, και τον ιατρον αναμενοντας· ουτω δη και εν εκεινωι
τωι χωριωι το πληθος των συνεληλυθοτων ην ιδειν. Ἐν ταυταις ταις στοαις ην τις
ανθρωπος τριακοντα και οκτω ετη εχων εν τηι ασθενειαι αυτου. Τουτον ιδων ο Ἰησους
κατακειμενον, και γνους οτι ηδη πολυν χρονον εχει, λεγει αυτωι· Θελεις υγιης γενεσθαι;
Ἀπεκριθη αυτωι ο ασθενης και ειπε, Ναι, Κυριε· ανθρωπον δε ουκ εχω, ιν', οταν ταραχθηι
το υδωρ, βαληι με εις την κολυμβηθραν· εν ωι δε εγω ερχομαι, αλλος προ εμου
καταβαινει. Τινος ενεκεν τους αλλους παντας παραδραμων ο Ἰησους, προς τουτον
ηλθεν; Ἵνα και την δυναμιν, και την φιλανθρωπιαν ενδειξηται· την δυναμιν μεν, οτι το
νοσημα λοιπον ανιατον εγεγονει, και εις αμηχανιαν περιειστηκει τα της αῤρωστιας
αυτωι· την δε φιλανθρωπιαν, οτι τον μαλιστα αξιον οντα ελεους και ευεργεσιας, τουτον
προ των αλλων ειδεν ο κηδεμων και φιλανθρωπος. Μη δη παραδραμωμεν απλως το
χωριον, μηδε τον αριθμον των τριακοντα και οκτω ετων, ων ειχεν εν τηι ασθενειαι
αυτου. Ἀκουετωσαν απαντες, οσοι πενιαι παλαιουσι διηνεκει, οσοι και αῤρωστιαι
συζωσιν, οσοι περιστασεις υπομενουσι πραγματων βιωτικων, οσοι χειμωνα και
κλυδωνιον των αδοκητων υπεστησαν κακων. Κοινος ουτος ο παραλυτικος κειται λιμην
των ανθρωπινων συμφορων. Ουδεις γαρ ουτως ηλιθιος, ουδεις ουτως αθλιος και
ταλαιπωρος, ως προς τουτον αφορωντα, μη παντα 48.805 τα επαγομενα φερειν
γενναιως και μετα προθυμιας απασης. Ει γαρ εικοσιν ετη ην, ει γαρ δεκα, ει γαρ πεντε
μονον, ουκ ην ικανα διαλυσαι αυτου τον τονον της ψυχης; Ὁ δε τριακοντα και οκτω ετη
μενει, και ουκ αφισταται, και πολλην επιδεικνυται την υπομονην. Ταχα υμιν θαυμαστον
ειναι δοκει του χρονου το μηκος, αλλ' εαν ακουσητε αυτων των ρηματων, τοτε μαλιστα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

εισεσθε αυτου την φιλοσοφιαν και την υπομονην απασαν. Ἐπεστη ο Ἰησους, και λεγει
αυτωι· Θελεις υγιης γενεσθαι; Και τις αν τουτο ηγνοησεν, οτι εβουλετο γενεσθαι υγιης;
Τινος ουν ενεκεν ερωται; Ουκ αγνοων· ο γαρ τα αποῤρητα της διανοιας ειδως, πολλωι
μαλλον τα δηλα και σαφη πασιν ηπιστατο. Τινος ενεκεν ηρωτα; Ὥσπερ τοτε τωι
εκατονταρχηι φησιν· Ἐγω ελθων θεραπευσω αυτον, ουκ αγνοων απερ ημελλεν ερειν,
αλλα προειδως και σφοδρα ακριβως επισταμενος, και βουλομενος αρχην αυτωι δουναι
και προφασιν, ωστε την εν σκιαι εκκαλυψαι πασιν ευλαβειαν, και ειπειν· Μη, Κυριε· ου
γαρ ειμι αξιος, ινα μου υπο την στεγην εισελθηις· ουτω και επι του παραλελυμενου
τουτου, ειδως απερ ημελλεν ερειν, ερωται ει βουλοιτο θεραπευθηναι, ουκ επειδη ηγνοει
τουτο, αλλ' ινα παρασχηι αυτωι τινα προφασιν και αφορμην εκτραγωιδησαι την οικειαν
συμφοραν, και γενεσθαι διδασκαλον υπομονης. Ει γαρ σιγηι τον ανθρωπον εθεραπευσεν,
εζημιωθημεν αν ημεις ζημιαν την εσχατην, μη μαθοντες αυτου της ψυχης την
καρτεριαν. Ὁ δε Χριστος ου τα παροντα διορθουται μονον, αλλα και τα μελλοντα
πολλης αξιοι της επιμελειας. ∆ιδασκαλον τοινυν οντα αυτον καρτεριας και υπομονης
απασιν εξεκαλυψε τοις την οικουμενην οικουσι, δια της ερωτησεως εις αναγκην αυτον
αποκρισεως εμβαλων· Θελεις υγιης γενεσθαι; Τι ουν εκεινος; Ουκ εδυσχερανεν, ουκ
ηγανακτησεν, ουκ ειπε προς τον ερωτησαντα· Ὁραις με παραλελυμενον, τον χρονον
εγνως τον μακρον της εμης αῤρωστιας, και ερωταις ει βουλομαι γενεσθαι υγιης; ταις
εμαις ηλθες επιγελασαι συμφοραις, και αλλοτρια κωμωιδησαι κακα; Ἴστε γαρ ως
μικροψυχοι οι αῤρωστοι εισιν, ει και ενιαυτον μονον επι κλινης κατακλιθειεν· οπου δε
τριακοντα και οκτω ετη το νοσημα παρεταθη, πως ουκ εικος απασαν ανηλωσθαι
φιλοσοφιαν εν μακρωι τωι χρονωι δαπανηθεισαν; Ἀλλ' ομως ουδεν τοιουτον ουτε ειπεν,
ουτε ενενοησεν εκεινος, αλλα μετα πολλης της επιεικειας ποιειται την αποκρισιν, και
φησι· Ναι, Κυριε· αλλ' οτι ανθρωπον ουκ εχω, ιν', οταν ταραχθηι το υδωρ, βαληι με εις
την κολυμβηθραν. Ὅρα ποσα συνηλθεν ομου και τον ανθρωπον επολιορκει· νοσος, και
πενια, και ερημια των προστησομενων. Ἐν ωι δε εγω ερχομαι, αλλος προ εμου
καταβαινει. Τουτο παντων ελεεινοτερον, και λιθον αυτο ικανον επικαμψαι. Και γαρ
οραιν μοι δοκωι τον ανθρωπον ερποντα καθ' εκαστον ενιαυτον, και προς αυτο το στομα
της κολυμβηθρας γιγνομενον, και εν αυτωι τωι τελει της χρηστης εκκρεμαμενον ελπιδος
καθ' εκαστον ενιαυτον· και το δη μειζον, 48.806 οτι ταυτα υπεμεινεν ουκ επι δυο και
τρισι και δεκα ετεσιν, αλλ' επι οκτω και τριακοντα. Και την μεν σπουδην επεδεικνυτο
πασαν, του δε καρπου εξεπιπτε· και ο μεν δρομος εγινετο, τουτου δε του δρομου το
βραβειον ετερου, επι τοις πολλοις εκεινοις ετεσι· και το δη χαλεπωτερον, οτι και αλλους
απαλλαττομενους εωρα. Ἴστε γαρ δη τουτο, οτι των οικειων κακων ακριβεστεραν
αισθησιν λαμβανομεν, οταν ετερους τοις αυτοις περιπεσοντας δεινοις και
απαλλαγεντας ιδωμεν. ∆ια τουτο και ο πενης, οταν ιδηι πλουτουντα ετερον, τοτε
μαλλον της οικειας αισθανεται πενιας· και ο νοσων πλειον οδυναται, οταν πολλους των
καμνοντων ιδηι την αῤρωστιαν αποθεμενους, αυτον δε ουδεμιαν εχοντα χρηστην
ελπιδα. Ἐν γαρ ταις ετερων ευπραγιαις τας οικειας σαφεστερον καθορωμεν συμφορας· ο
δη και τουτωι τοτε συνεβαινεν. Ἀλλ' ομως και νοσηματι και πενιαι και ερημιαι επι
τοσουτον χρονον παλαιων, και ετερους ορων απαλλαττομενους, και αυτον
επιχειρησαντα μεν αει, ισχυοντα δε ουδεποτε, και ουδε μετα ταυτα παλιν ελπιζων
απαλλαγησεσθαι του δεινου, ουδε ουτως αφιστατο, αλλα κατ' ενιαυτον ετρεχεν. Ἡμεις
δε εαν απαξ προς τον Θεον ευξωμεθα περι οτιουν, και μη λαβωμεν, ευθεως αλυομεν, και
εις ακηδιαν εσχατην εμπιπτομεν· ως της αιτησεως αφισταμεθα, εκλυομεν την σπουδην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Ἆρα εστι κατ' αξιαν η τον παραλυτικον επαινεσαι, η την ημετεραν κακισαι ραιθυμιαν;
Ποιας γαρ αν ειημεν απολογιας αξιοι, ποιας δε συγγνωμης, οταν, εκεινου τριακοντα και
οκτω καρτερησαντος ετη, ημεις ουτω ταχεως αναπιπτωμεν;
γʹ. Τι ουν ο Χριστος; Ὅτε εδειξεν, οτι θεραπειας αξιος εστι, και δικαιως προ των
αλλων επ' αυτον ηλθε, και λεγει αυτωι· Ἔγειραι, αρον τον κραββατον σου, και
περιπατει. Ὁραις πως ουδεν απο των τριακοντα και οκτω ετων παρεβλαβη, επειδη μεθ'
υπομονης ηνεγκε το συμβαν; Ἥ τε γαρ ψυχη φιλοσοφωτερα αυτωι εν τωι μακρωι τουτωι
γεγονε χρονωι, ωσπερ εν χωνευτηριωι τηι συμφοραι δοκιμαζομενη, την τε ιατρειαν μετα
πλειονος απελαμβανε δοξης. Ου γαρ αγγελος, αλλ' αυτος ο των αγγελων εθεραπευεν
αυτον ∆εσποτης. Τινος δε ενεκεν και την κλινην αυτωι εκελευσε λαβειν; Ἑνος μεν
μαλιστα και πρωτου, ινα απαλλαξηι λοιπον τους Ἰουδαιους της του νομου
παρατηρησεως. Του γαρ ηλιου φαινοντος, ουκετι τωι λυχνωι προσεδρευειν εδει· της
αληθειας δειχθεισης, ουκετι τον τυπον περιεχειν εχρην. ∆ια τουτο, ει ποτε το σαββατον
ελυε, μεγιστον εν αυτωι σημειον ειργαζετο, ινα η του θαυματος υπερβολη τους ορωντας
εκπληττουσα, την της αργιας παρατηρησιν κατα μικρον υποσυρουσα εξεληι. ∆ευτερον
δε, ινα επιστομισηι αυτων τα αναισχυντα στοματα. Ἐπειδη γαρ περι την κρισιν των
θαυματων εκακουργουν, και τηι δοξηι των γιγνομενων επηρεαζειν επεχειρουν, ωσπερ τι
τροπαιον και ελεγχον αναμφισβητητον της υγιειας, την φοραν της κλινης εκελευεν
επιδεικνυσθαι, ινα μη, οπερ επι του τυφλου ελεγον, τουτο και επι τουτου λεγωσι. Τι δε
ελεγον επι εκεινου; Ουτος εστιν, ουκ εστιν ουτος, αυτος εστιν. Ἵνα μη ουν και επι
τουτου λεγωσι τα τοιαυτα, η κλινη κατηγορος αυτων της αναισχυντιας γινεται, εφ' υψει
φερομενη. Ἔστι τι 48.807 και τριτον ειπειν, των ειρημενων ουκ ελαττον. Ἵνα γαρ
μαθηις, οτι ουκ ανθρωπινη τεχνη, αλλα θεια δυναμις το παν ειργασατο, εκελευσεν αυτωι
φερειν την κλινην, της αληθους και ειλικρινους υγιειας μεγιστην παρεχων αποδειξιν
και σαφη, ινα μη τις των βλασφημων εκεινων λεγηι, οτι συνυποκρινομενος ο
παραλυτικος και τωι Χριστωι χαριζομενος, εσχηματισατο βαδισιν ψιλην. ∆ια τουτο και
φορτιον επι των ωμων αυτου κελευει φερειν. Ει γαρ μη ην πεπηγοτα αυτωι καλως τα
μελη, και τα αρθρα σφιγεντα, ουκ αν ηδυνηθη βαστασαι τοσουτον ογκον επι των ωμων.
Και προς τουτοις δε απασι κακεινο εδεικνυτο, οτι υφ' εν απαντα γινεται, οταν ο Χριστος
προσταττηι, και απαλλαγη νοσου, και υγιειας επανοδος. Οι μεν γαρ ιατροι καν
απαλλαξωσι νοσηματων, αλλ' υφ' εν προς υγιειαν επαναγαγειν τον αῤρωστουντα ουκ
ισχυουσιν, αλλ' ετερου δεονται μακρου χρονου, του της αναληψεως, ωστε τα λειψανα
της αῤρωστιας κατα μικρον αποξυσαι του σωματος και εκβαλειν. Ὁ δε Χριστος ουχ
ουτως, αλλ' εν μιαι καιρου ροπηι και της αῤρωστιας απηλλαξε, και την υγιειαν
επανηγαγε, και μεσος ουδεις εγενετο χρονος, αλλ' αμα της αγιας γλωττης εξεπηδησεν η
ιερα εκεινη φωνη, και το νοσημα του σωματος εδραπετευε, και ο λογος εργον εγενετο,
και η αῤρωστια πασα παντοθεν εθεραπευετο. Και καθαπερ θεραπαινα τις στασιαζουσα,
επειδαν ιδηι τον εαυτης δεσποτην, συστελλεται, και προς ευταξιαν την προσηκουσαν
επανερχεται· ουτω και η φυσις του σωματος καθαπερ θεραπαινα τις τοτε στασιασασα,
και την παρεσιν εργασαμενη, επειδη τον ∆εσποτην ειδε τον εαυτης παραγενομενον,
προς την οικειαν επανηλθεν ευταξιαν, και τον πρεποντα κοσμον ανελαβε. Και ταυτα
παντα η φωνη ειργασατο· ου γαρ ην ψιλα τα ρηματα, αλλα ρηματα Θεου, περι ων φησιν,
οτι Ἰσχυρα εργα λογων αυτου. Ει γαρ ουκ οντα ανθρωπον εποιησε, πολλωι μαλλον
σαθρωθεντα και διαλυθεντα παλιν επανωρθωσεν. Ἐνταυθα ηδεως αν εροιμην τους
πολυπραγμονουντας του Θεου την ουσιαν, πως συνηλθε τα μελη εκεινα; πως εσφιγγετο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τα οστα; πως ο τονος της γαστρος ο διαλελυμενος εῤρωννυτο; πως τα χαλασθεντα
νευρα παλιν ετεινοντο, και η καταβληθεισα δυναμις ανιστατο και ανωρθουτο; Ἀλλ' ουκ
αν εχοιεν το πως ειπειν. Ουκουν θαυμαζε το γεγενημενον μονον, μη περιεργαζου τον
τροπον. Ἐπειδη τοινυν εποιησε το προσταχθεν, και την κλινην ελαβεν, ιδοντες αυτον οι
Ἰουδαιοι, λεγουσι· Σαββατον εστι, και ουκ εξεστι σοι αραι τον κραββατον εν σαββατωι.
∆εον προσκυνησαι τον εργασαμενον, δεον θαυμασαι το γεγενημενον, οι δε περι
σαββατου διαλεγονται, αληθως οι τον κωνωπα διυλιζοντες, και την καμηλον
καταπινοντες. Τι ουν εκεινος; Ὁ ποιησας με υγιη, εκεινος μοι ειπεν, Ἆρον τον
κραββατον σου, και περιπατει. Ὁραις ευγνωμοσυνην ανθρωπου; ομολογει τον ιατρον,
και αξιοπιστον φησιν ειναι του προσταγματος τον νομοθετην· και ωσπερ αυτους ο
τυφλος συνελογισατο, 48.808 ουτω και ουτος. Πως δε εκεινος συνελογισατο; Ἔλεγον
αυτωι, οτι Ουτος ο ανθρωπος ουκ εστιν εκ του Θεου, οτι το σαββατον ου τηρει. Τι ουν
εκεινος; Οιδαμεν, φησιν, οτι αμαρτωλων ο Θεος ουκ ακουει· ουτος δε ηνοιξε μου τους
οφθαλμους. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ει παρεβη τον νομον, ημαρτεν· ει δε ημαρτεν,
ουκ αν τοσουτον ισχυσεν· ενθα γαρ αμαρτια, επιδειξις δυναμεως ουκ εστιν· αλλα μεν
ισχυσεν, ουκ αρα ημαρτε παραβας τον νομον. Ουτω και ουτος συλλογιζεται. Το γαρ
ειπειν, Ὁ ποιησας με υγιη. τουτο ηινιξατο, οτι ει ουτος εστιν ο επιδειξαμενος δυναμιν,
ως ουκ αν ειη δικαιος παρανομιας εγκλημασιν υπευθυνος γινεσθαι. Τι ουν ουτοι; Που
εστιν ο ανθρωπος ο ειπων σοι, Ἆρον τον κραββατον σου, και περιπατει; Ὅρα την
αγνωμοσυνην και την αναισθησιαν, ορα ψυχην αλαζονειας γεμουσαν. Οι γαρ των
φθονουντων οφθαλμοι υγιες μεν ουδεν βλεπουσιν, οθεν δε εστι λαβην ευρειν μονον.
Ουτω και ουτοι, του θεραπευθεντος αμφοτερα ομολογησαντος, και οτι εθεραπευσε, και
οτι εκελευσεν αραι την κλινην, το μεν απεκρυψαν, το δε ειπον· απεκρυψαν μεν το
θαυμα, προβαλλονται δε την του σαββατου παραλυσιν, Ου γαρ ειπον· Που εστιν ο
ποιησας σε υγιη; αλλα σιγησαντες εκεινο, ειπον, Που εστιν ο ειπων σοι, Ἆρον τον
κραββατον σου, και υπαγε; Ουτος δε ουκ ᾔδει· ο γαρ Ἰησους εξενευσεν, οχλου οντος εν
τωι τοπωι. Τουτο απολογια του ανθρωπου μεγιστη, τουτο της του Χριστου κηδεμονιας
αποδειξις· ιν', οταν ακουσηις, οτι παραγενομενον αυτον ουχ ομοιως υπεδεξατο τωι
εκατονταρχηι, ουδε ειπεν, οτι Ειπε λογον, και ιαθησεται ο παις μου, μη κατηγορησηις
αυτου απιστιαν, ειπερ ουκ ᾔδει αυτον· ουδε γαρ ᾔδει οστις ποτε ην. Πως γαρ αυτον
ουποτε πρωτον ιδων ηπιστατο; ∆ια τουτο ελεγεν, Ουκ εχω ανθρωπον, ινα βαληι με εις
την κολυμβηθραν· ως, ει ᾔδει αυτον, ουκ αν κολυμβηθρας εμνησθη, ουδε της εκει
καταβασεως, αλλ' ουτως αν ηξιωσε θεραπευθηναι, ως και εθεραπευθη. Ἀλλ' ενομισεν
ενα των πολλων αυτον ειναι, και ανθρωπον ψιλον, και δια τουτο της προτερας εμνησθη
θεραπειας. Ἀποδειξις δε της του Χριστου κηδεμονιας, παλιν καταλιπειν τον ιαθεντα, και
μη καταστησαι εκεινωι δηλον εαυτον. Ἵνα γαρ μη υποπτευσωσιν οι Ἰουδαιοι, οτι
υποβολιμαιος ην ουτος ο μαρτυς, και του Χριστου παροντος και πειθοντος αυτον τουτο
ελεγεν, αγνοια και το μη παρειναι ταυτην ανηιρει την υποψιαν· ειπε γαρ ο ευαγγελιστης,
οτι Ουκ ᾔδει αυτον τις εστι.
δʹ. ∆ια τουτο μονον και καθ' εαυτον πεμπει τον τεθεραπευμενον, ινα ως
βουλωνται, καταμονας λαβοντες, βασανισωσι το γεγενημενον, και λαβοντες ικανην του
πραγματος αποδειξιν, παυσωνται της ακαιρου μανιας. ∆ια τουτο αυτος μεν ουδεν
φθεγγεται, την δε δια των πραγματων αυτοις αποδειξιν παρεχεται, πανταχου φωνην
σαφεστατην αφεις, και σαλπιγγος λαμπροτεραν απασης. Ουτω γαρ και ανυποπτος
λοιπον ην η μαρτυρια, Ὁ ποιησας με υγιη, εκεινος μοι ειπεν, Ἆρον τον κραββατον σου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

και υπαγε. Ὁ παραλυτικος ευαγγελιστης γινεται, διδασκαλος των απιστων, ιατρος και
κηρυξ εις εκεινων αισχυνην και κατακριμα· ιατρος, ουχι δια φωνης, αλλα δι' εργων,
ουχι δια λογων, αλλα δια των πραγματων αυτων. Σαφη γαρ και αναμφι 48.809
σβητητον επεφερετο την αποδειξιν, και οπερ ελεγεν, εδεικνυε δια του σωματος. Μετα
ταυτα ευρισκει αυτον ο Ἰησους, και λεγει αυτωι· Ἴδε, υγιης γεγονας, μηκετι αμαρτανε,
ινα μη χειρον τι σοι γενηται. Ειδες ιατρου σοφιαν; ειδες κηδεμονιαν; ουκ απηλλαξε του
παροντος νοσηματος μονον, αλλα και προς το μελλον ασφαλιζεται· και μαλα ευκαιρως.
Ὅτε μεν γαρ ην επι της κλινης, ουδεν τοιουτον ειπεν, ουκ ανεμνησεν αυτον
αμαρτηματων· δυσαρεστος γαρ πως και ταλαιπωρος εστιν η των αῤρωστουντων ψυχη·
οτε δε απηλασε την αῤρωστιαν, οτε προς την υγιειαν επανηγαγεν, οτε της δυναμεως
αυτου και της κηδεμονιας εργωι την αποδειξιν παρεσχετο, τοτε ευκαιρον ποιειται την
συμβουλην και την παραινεσιν, αξιοπιστος δι' αυτων λοιπον των εργων φαινομενος. Τι
ουν εκεινος απελθων καταδηλον εποιησεν αυτον τοις Ἰουδαιοις; Κοινωνους αυτους
βουλομενος λαβειν της αληθους διδασκαλιας. Ἀλλ' εκεινοι δια τουτο εμισουν αυτον,
φησι, και εδιωκον. Ἐνταυθα μοι προσεχετε· ενταυθα γαρ ο πας εστιν αγων. ∆ια τουτο
εδιωκον αυτον, οτι ταυτα εποιει εν σαββατωι. Ἴδωμεν ουν πως απολογειται· ο γαρ της
απολογιας τροπος δεικνυσιν ημιν, ειτε των υποτεταγμενων, ειτε των ελευθερων εστιν,
ειτε των διακονουμενων, ειτε των επιταττοντων. Παρανομια μεγιστη εδοκει ειναι το
γεγενημενον· και γαρ ξυλα ποτε τις εν σαββατωι συλλεξας ελιθασθη δια τουτο, οτι
βασταγματα εφερεν εν σαββατωι. Τουτο το μεγα αμαρτημα ενεκαλειτο ο Χριστος, οτι
ελυσε το σαββατον. Ἴδωμεν ουν ει προτερον συγγνωμην αιτει ως δουλος και
υποτεταγμενος, η ως εξουσιαν εχων και αυθεντιαν επιδεικνυται, ως ∆εσποτης, και
επικειμενος τωι νομωι, και τας εντολας αυτος δεδωκως. Πως ουν απολογειται; φησιν· Ὁ
Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι. Ειδες αυθεντιαν; Καιτοι ει
καταδεεστερος και ελαττων ην του Πατρος, ουκ εστι το ειρημενον απολογια, αλλ'
εγκλημα μειζον και κατηγορια χαλεπωτερα. Ὅταν γαρ ποιηι τις, ο τωι μειζονι μονωι
ποιειν εξεστιν, ειτα αλους εγκαλειται και λεγει, οτι Ἐπειδη ο μειζων εποιησε, δια τουτο
καγω εποιησα, ου μονον ουκ απολυει των εγκληματων εαυτον τουτωι της απολογιας τωι
τροπωι, αλλα και μειζονος μεμψεως και κατηγοριας υπευθυνον εαυτον καθιστησιν.
Ὑπερηφανιας γαρ και αλαζονειας εστι, το τοις μειζοσι της αξιας επιχειρειν πραγμασι.
Και ο Χριστος τοινυν ει καταδεεστερος ην, ουκ ην απολογια το λεγομενον, αλλ'
εγκλημα μειζον· επειδη δε ισος αυτωι ην, δια τουτο ουκ εστιν εγκλημα. Και ει βουλεσθε,
επι υποδειγματος ο λεγω ποιησω φανερον. Τωι βασιλει φερειν αλουργιδα, και διαδημα
εχειν επι της κεφαλης μονωι εξεστιν, ετερωι δε ουδενι. Ἐαν τοινυν φανηι τις των πολλων
τουτο το σχημα περικειμενος, ειτα και εις δικαστηριον ελκομενος λεγηι, οτι Ἐπειδη ο
βασιλευς τουτο το σχημα περικειται, δια τουτο καγω περικειμαι, ου μονον ουκ αφιησιν
εαυτον της κατηγοριας, αλλα και μειζονος κολασεως και τιμωριας καθιστησιν
υπευθυνον τωι τροπωι της απολογιας. Παλιν το τους αισχιστους αφειναι 48.810
κολασεως και τιμωριας, οιον ανδροφονους, ληιστας, τυμβωρυχους, και τους ετερα
τοιαυτα τετολμηκοτας, βασιλικης εστι φιλοτιμιας μονης. Καν τοινυν τις δικαστης, τον
καταδικασθεντα χωρις βασιλικης γνωμης αφεις, εγκαληται, και λεγει και αυτος, οτι
Ἐπειδη και βασιλευς αφιησι, καγω αφιημι, ου μονον ουκ απαλλαττεται τουτωι τωι
τροπωι, αλλα και μειζονα εξαπτει καθ' εαυτου την οργην· και μαλα εικοτως. Ουδε γαρ
δικαιον εν ταις παροινιαις επι την των μειζονων αυθεντιαν αναβαινοντας τους
υποδεεστερους, εκειθεν εαυτοις ποριζεσθαι την απολογιαν, επειδη τουτο υβρις μειζων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εστιν εις τους εγχειρισαντας αυτοις την αρχην. ∆ια τουτο αν μεν υποδεεστερος ηι τις,
ουδεποτε τουτον απολογησεται τον τροπον· εαν δε βασιλευς και της αυτης ων αξιας,
μετα παῤρησιας τουτο ερει. Ὡς γαρ η της αρχης μια υπεροχη, ουτω και η εξουσια μια
γενοιτο αν εικοτως. Ὥστε αν φανηι τις ουτως απολογουμενος, αναγκη πασα της αυτης
αξιας ειναι εκεινωι, ου την εξουσιαν υπερ εαυτου προβαλλεται. Ουκουν επειδη και ο
Χριστος ουτως εδικαιολογησατο προς Ἰουδαιους, αναμφισβητητως ημιν απεδειξεν, οτι
της αυτης αξιας εστι τωι Πατρι. Και μεταγαγωμεν, ει δοκει, το υποδειγμα επι τα ρηματα
του Χριστου, και το εργον οπερ ειργασατο. Ἔστω τοινυν το μετ' εξουσιας λυσαι το
σαββατον, οπερ η αλουργις και το διαδημα και το αφιεναι τους υπευθυνους. Ὥσπερ ουν
εκεινα τωι βασιλει μονωι εξεστιν, ουδενι δε αλλωι των υποκειμενων, εαν δε φανηι τις
ποιων αυτα, και δικαιως ποιων, αναγκη κακεινον βασιλεα ειναι· ουτω δη και ενταυθα,
επειδη φαινεται μετ' αυθεντιας ταυτα ποιων ο Χριστος, ειτα εγκαλουμενος τον Πατερα
προβαλλεται λεγων, Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, αναγκη πασα και τουτον ισον
ειναι εκεινωι τωι μετα αυθεντιας ποιουντι. Ου γαρ αν, ει μη ισος ην αυτωι, τουτωι της
δικαιολογιας εχρησατο τωι τροπωι. Και ινα σαφεστερον μαθητε το λεγομενον, ελυσαν το
σαββατον ποτε οι μαθηται εν τωι τιλλειν τους σταχυας και εσθιειν εν σαββατωι· ελυσε
και αυτος νυν· ενεκαλεσαν κακεινοις οι Ἰουδαιοι, ενεκαλεσαν και τουτωι. Ἴδωμεν πως
μεν υπερ εκεινων απολογειται, πως δε υπερ εαυτου· ινα εκ της διαφορας την υπεροχην
και την απολογιαν αυτου μαθηις. Πως ουν υπερ εκεινων απολογειται; Ουκ ανεγνωτε τι
εποιησε ∆αυιδ, οτε επεινασεν; Ὅταν μεν γαρ υπερ των δουλων απολογηται, επι τον
συνδουλον αυτων καταφευγει ∆αυΐδ· οταν δε υπερ εαυτου, επι τον Πατερα αναγει τον
λογον· Ὁ Πατηρ μου εργαζεται, καγω εργαζομαι. Και ποιαν εργασιαν λεγει; ισως ειποι
τις αν· Ἐν γαρ εξ ημεραις κατεπαυσεν ο Θεος απο παντων των εργων αυτου· την
καθημερινην προνοιαν. Ου γαρ παρηγαγε μονον την κτισιν, αλλα και παραχθεισαν
αυτην συγκροτει· καν αγγελους ειπηις, καν αρχαγγελους, καν τας ανω δυναμεις, καν
παντα απλως τα ορατα και τα αορατα, της προνοιας απολαυει της εκεινου· καν ερημα
γενηται της ενεργειας εκεινης, 48.811 οιχεται και διαῤρει και απολλυται. Βουλομενος
τοινυν δειξαι ο Χριστος, οτι των προνοουντων εστι, και ουχι των προνοουμενων, των
ενεργουντων, ουχι των ενεργουμενων, ειπεν, Ὁ Πατηρ μου εργαζεται, καγω εργαζομαι·
το προς τον Πατερα ισοστασιον επιδειξαι βουλομενος.
εʹ. Ταυτα δε μεμνησθε, και φυλαττετε μετα ακριβειας απασης, και την απο της
πολιτειας φιλοσοφιαν τηι των δογματων ορθοτητι συνυφαινετε· ο και πρυην
παρεκαλεσα, και νυν παρακαλω, και παρακαλων ου παυσομαι· πολιτειαν δε και
φιλοσοφιαν ουδεν ουτως, ως η ενταυθα ποιει διατριβη. Καθαπερ γαρ η χερσουμενη γη,
μηδενα τον αρδευοντα εχουσα, γεμει ακανθων και τριβολων, η δε γεωργικων
απολαυουσα χειρων τεθηλε και κομαι και πολυ βρυει τωι καρπωι· ουτω δη και η ψυχη, η
μεν της αρδειας των θειων απολαυουσα λογιων, τεθηλε και κομαι και πολυ βρυει τωι
καρπωι του Πνευματος· η δε εν αυχμωι και αμελειαι και σπανει της τοιαυτης αρδειας
καθεστωσα ερημουται και υλομανει και ακανθας εκφερει πολλας, της αμαρτιας την
φυσιν. Ἔνθα δε ακανθαι, εκει δρακοντες και οφεις και σκορπιοι και πασα η δυναμις του
διαβολου. Και ει απιστεις τωι λογωι, φερε, τους απολειφθεντας και ημας παραβαλωμεν,
και οψεσθε τοτε πολυ το μεσον· μαλλον δε ημεις ημας αυτους εξετασωμεν, τινες μεν
εσμεν θειας απολαυοντες διδασκαλιας, τινες δε επι πλειον ταυτης αποστερουμενοι της
ωφελειας τυγχανομεν. Μη τοινυν προδωμεν κερδος τοσουτον. Ἡ γαρ ενταυθα διατριβη
παντων υποθεσις εστι των αγαθων· εντευθεν αναχωρων και ανηρ γυναικι φανειται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

τιμιωτερος, και γυνη ανδρι ποθεινοτερα. Γυναικα γαρ επεραστον ουκ ευμορφια ποιει
48.812 σωματος, αλλα ψυχης αρετη, ουκ επιτριμματα και υπογραφαι, ουδε χρυσιον και
ιματια πολυτελη, αλλα σωφροσυνη και επιεικεια και φοβος ερειδομενος προς Θεον. Και
το νοητον καλλος ουκ εστιν αλλαχου προς ακριβειαν ασκηθηναι, αλλ' η εν τωι.
θαυμαστωι και θειωι τουτωι χωριωι, των αποστολων, των προφητων αποσμηχοντων,
καλλωπιζοντων, αποξυοντων της αμαρτιας το γηρας, επαγοντων της νεοτητος την
ακμην, πασαν κηλιδα, πασαν ρυτιδα, παν σπιλον εκβαλλοντων της ψυχης της ημετερας.
Τουτο τοινυν και ανδρες και γυναικες σπουδασωμεν εαυτοις εγκατοικισαι το καλλος.
Το μεν γαρ του σωματος και νοσος εμαρανε, και πληθος χρονου διεφθειρε, και γηρας
εσβεσε, και θανατος επελθων ανειλεν απαν· το δε της ψυχης ου χρονος, ου νοσος, ου
γηρας, ου θανατος, ουκ αλλο ουδεν των τοιουτων λυμηνασθαι δυναται, αλλα μενει
διηνεκως ανθουν. Και το μεν του σωματος τους ορωντας εις ακολασιαν εκκαλειται
πολλακις, το δε της ψυχης καλλος αυτον τον Θεον προς τον ερωτα επισπαται τον
οικιον· καθαπερ και ο Προφητης φησι, προς την Ἐκκλησιαν διαλεγομενος· Ἄκουσον,
θυγατερ, και ιδε, και κλινον το ους σου, και επιλαθου του λαου σου, και του οικου του
πατρος σου, και επιθυμησει ο βασιλευς του καλλους σου. Ἵνα ουν, αγαπητοι, γενωμεθα
φιλοι τωι Θεωι, τουτο καθ' εκαστην ημεραν εξασκωμεν το καλλος, τηι των Γραφων
αναγνωσει πασαν κηλιδα αποσμηχοντες, ταις ευχαις, ταις ελεημοσυναις, τηι προς
αλληλους ομονοιαι· ινα ο βασιλευς ερασθεις ημων της κατα την ψυχην ευμορφιας, της
βασιλειας των ουρανων ημας καταξιωσηι· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι δοξα αμα τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8


