In epistulam ad Philippenses (homiliae 115)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ
ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ.
62.177 ΥΠΟΘΕΣΙΣ.
αʹ. Οι Φιλιππησιοι απο πολεως εισι της Μακεδονιας Φιλιππων, ουτω
καλουμενης απο του οικιστου πολεως κολωνιας, καθως ο Λουκας φησιν· Ἐνταυθα η
πορφυροπωλις επεστρεψεν, ευλαβης γυνη σφοδρα, και προσεκτικη· ενταυθα ο
αρχισυναγωγος επιστευσεν· ενταυθα εμαστιχθη ο Παυλος μετα του Σιλα· ενταυθα οι
στρατηγοι ηξιωσαν αυτους εξελθειν, και εφοβηθησαν αυτους· και λαμπραν εσχε το
κηρυγμα την αρχην. Μαρτυρει δε αυτοις και αυτος πολλα και μεγαλα, στεφανον αυτου
καλων αυτους, και πολλα πεπονθεναι λεγων· Ὑμιν γαρ εχαρισθη, φησιν, απο Θεου ου
μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Ὅτε δε εγραφε προς
62.178 αυτους, συνεβη αυτον δεδεσθαι. ∆ια τουτο φησιν, Ὥστε τους δεσμους μου
φανερους, εν Χριστωι γενεσθαι εν ολωι τωι πραιτωριωι· πραιτωριον τα βασιλεια του
Νερωνος καλων. Ἀλλ' εδεθη και αφειθη, και τουτο προς Τιμοθεον εδηλωσε, λεγων· Ἐν
τηι πρωτηι μου απολογιαι ουδεις μοι συμπαρεγενετο, αλλα παντες με εγκατελιπον· μη
αυτοις λογισθειη· αλλ' ο Κυριος μοι παρεστη, και ενεδυναμωσε με. Τα ουν δεσμα, εν οις
ην προ της απολογιας εκεινης δεικνυσιν οντα. Ὅτι γαρ ου παρην Τιμοθεος τοτε, δηλον·
Ἐν γαρ τηι πρωτηι μου, φησιν, απολογιαι ουδεις μοι συμπαρεγενετο. Και τουτο, ουτω
γραφων, εδηλου. Ουκ αν ουν, ει ᾔδει τουτο, εγραψεν αυτωι. Ὅτε δε την Ἐπιστολην
εγραφε ταυτην μετ' αυ 62.179 του Τιμοθεος ην· και δηλοι εξ ων φησιν· Ἐλπιζω δε εν
Κυριωι Ἰησου Τιμοθεον ταχεως πεμψαι υμιν· και παλιν, Τουτον μεν ελπιζω ευθεως
πεμψαι υμιν, οταν απιδω τα περι εμε, εξ αυτης. Ἀφειθη γαρ απο των δεσμων, και παλιν
εδεθη μετα το προς αυτους ελθειν. Ὃ δε λεγει, Ὅτι και σπενδομαι επι τηι θυσιαι, και
λειτουργιαι της πιστεως υμων· ουχ ως ηδη τουτου γενομενου· αλλ', οτι Και οταν τουτο
συμβηι, χαιρω, φησι, διανιστων αυτους απο της αθυμιας της επι τοις δεσμοις· οτι γαρ ουκ
εμελλε τοτε αποθανεισθαι, δηλον εξ ων φησιν, οτι Ἐλπιζω δε εν Κυριωι, οτι και αυτος
ταχεως ελευσομαι προς υμας· και παλιν, Και τουτο πεποιθως οιδα, οτι μενω, και
συμπαραμενω πασιν υμιν. Ἦσαν δε πεμψαντες προς αυτον οι Φιλιππησιοι τον
Ἐπαφροδιτον, χρηματα αποισοντα αυτωι, και εισομενον τα κατ' αυτον· διεκειντο γαρ
σφοδρα περι αυτον αγαπητικως. Ὅτι γαρ επεμψαν, ακουε αυτου λεγοντος· Ἀπεχω
παντα, και περισσευω, πεπληρωμαι, δεξαμενος παρα Ἐπαφροδιτου τα παρ' υμων. Ἐν
ταυτωι γουν επεμψαν και παρακαλεσοντες, και εισομενοι. Ὅτι γαρ και επεμψαν
εισομενοι τα κατ' αυτον, δηλοι ευθεως εν τηι αρχηι της Ἐπιστολης κατ' αυτον γραφων,
και λεγων· Γινωσκειν δε υμας βουλομαι, οτι τα κατ' εμε μαλλον εις προκοπην του
Ευαγγελιου εληλυθε· και παλιν, Ἐλπιζω Τιμοθεον ταχεως πεμψαι υμιν, ινα καγω
ευψυχω γνους τα περι υμων. Το, Ἵνα καγω, δηλουντος εστιν, οτι Ὥσπερ υμεις υπερ
πολλης πληροφοριας επεμψατε εισομενοι τα κατ' εμε, ουτω και εγω, Ἵνα ευψυχω γνους
τα περι υμων. Ἐπει ουν και πολυν χρονον ησαν μη πεμψαντες, αλλα τοτε (τουτο γαρ
δηλοι δια του ειπειν· Ἤδη ποτε ανεθαλετε το υπερ εμου φρονειν)· και τοτε ηκουον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αυτον εν δεσμοις ειναι (ει γαρ περι Ἐπαφροδιτου ηκουσαν, οτι ησθενησεν, ουκ οντος
σφοδρα επισημου, ως Παυλος, πολλωι μαλλον περι Παυλου)· και εικος ην αυτους
θορυβεισθαι· δια τουτο εν τοις προοιμιοις της Ἐπιστολης πολλην προσαγει παρακλησιν
υπερ των δεσμων, δεικνυς οτι ου μονον ου χρη θορυβεισθαι, αλλα και χαιρειν. Ειτα και
περι ομονοιας συμβουλευει και ταπεινοφροσυνης, ταυτην ειναι ασφαλειαν αυτοις
διδασκων μεγιστην, και ουτω των εχθρων αυτους ευκολως δυνασθαι περιγενεσθαι. Ου
γαρ το δεσμεισθαι λυπηρον τοις διδασκαλοις υμων, αλλα το μη ομονοειν τους μαθητας.
Τουτο μεν γαρ και επιδοσιν τωι Ευαγγελιωι διδωσιν, εκεινο δε διασπαι.
βʹ. Παραινεσας τοινυν αυτοις ομονοειν, και δειξας οτι απο ταπεινοφροσυνης η
ομονοια γινεται, και διατειναμενος προς τους πανταχου τωι δογματι λυμαινομενους
Ἰουδαιους προσχηματι Χριστιανισμου, κυνας τε αυτους καλεσας και κακους εργατας,
και παραινεσας επεχεσθαι αυτων, και πεισας τισι δει προσεχειν, και περι ηθικων πολλα
διαλεχθεις, και ρυθμισας αυτους, 62.180 και ανακτησαμενος δια του ειπειν, Ὁ Κυριος
εγγυς, μεμνηται μετα της προσηκουσης αυτωι συνεσεως και των πεμφθεντων, και ουτω
πολλην την παρακλησιν προσαγει. Φαινεται δε μετα πολλης αυτοις μαλιστα γραφων
τιμης, και ουδεν προτιθησιν επιπληκτικον ουδαμου, οπερ ην τεκμηριον της αρετης
αυτων, το μηδεμιαν δουναι τωι διδασκαλωι λαβην, μηδε εν ταξει επιτιμησεως, αλλ' εν
ταξει παραινεσεως παντα προς αυτους επεσταλκεναι. Ὅπερ δε εφην και εξ αρχης, τουτο
και νυν ερω, οτι η πολις αυτη πολλην επεδειξατο εις την πιστιν επιτηδειοτητα, ει γε ο
δεσμοφυλαξ (ιστε δε, οτι πασης το πραγμα κακιας μεστον) ευθεως υπο ενος σημειου και
προσεδραμε, και εβαπτισθη μετα του οικου αυτου παντος. Το μεν γαρ γεγονος σημειον
ειδε μονος αυτος· το δε κερδος ου μονος εκαρπωσατο, αλλα και μετα της γυναικος και
του οικου παντος. Ἀλλα και αυτοι οι στρατηγοι οι μαστιξαντες αυτον ευρισκονται απο
συναρπαγης μαλλον, και ου πονηριαν τουτο πεποιηκοτες, τωι τε ευθεως πεμψαι και
αφειναι αυτον, και τωι φοβηθηναι υστερον. Μαρτυρει δε αυτοις ουκ εν πιστει μονον,
ουδε εν κινδυνοις, αλλα και εν ευποιιαι, δι' ων φησιν. οτι Και εν αρχηι του ευαγγελιου
και απαξ και δις εις την χρειαν μου επεμψατε, ουδενος ετερου τουτο πεποιηκοτος.
Ουδεμια γαρ μοι, φησιν, Ἐκκλησια εκοινωνησεν εις λογον δοσεως και ληψεως· την
ελλειψιν δε ακαιριας ειναι μαλλον, η προαιρεσεως δεικνυσι λεγων· Ουχ οτι ουκ
εφρονειτε, φησιν, υπερ εμου, ηκαιρεισθε δε. Τουτο δε πολυ προς αυτους φιλτρον εχειν
εμφαινει. Ὅτι γαρ εφιλει σφοδρα αυτους, δηλον· Ουδενα γαρ εχω, φησιν, ισοψυχον,
οστις γνησιως τα περι υμων μεριμνησει· και παλιν, ∆ια το εχειν με εν τηι καρδιαι υμας, εν
τε τοις δεσμοις μου.
γʹ. Ταυτα ουν ειδοτες και ημεις, και τοσουτους εχοντες τυπους αγαπης, εαυτους
παρεχωμεν αξιους των τοιουτων υποδειγματων, περι το πασχειν υπερ Χριστου ετοιμοι
γινομενοι. Ἀλλα νυν ουκ εστιν ο διωγμος. Ουκουν καν μηδεν ετερον, μιμωμεθα αυτων
την ευποιιαν την μετα σφοδροτητος, μηδε, εαν απαξ δωμεν και δευτερον, το παν
ηγωμεθα πεπληρωκεναι· δια παντος γαρ του βιου τουτο χρη ποιειν· ου γαρ απαξ
ευαρεστειν δει, αλλα διηνεκως. Και γαρ ο τρεχων, εαν δεκα διαυλους δραμων, τον
υστερον αφηι, το παν απωλεσε· και ημεις, εαν αρξαμενοι των αγαθων εργων, υστερον
εκλυθωμεν, το παν απωλεσαμεν, το παν διεφθειραμεν. Ἄκουε της επωφελους
παραινεσεως λεγουσης· Ἐλεημοσυναι, φησι, και πιστεις μη εκλειπετωσαν σε. Ουκ ειπεν,
Ἅπαξ ποιησον, ουδε δευτερον, ουδε τριτον, ουδε δεκατον, ουδε εκατοστον, αλλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

διαπαντος, Μη εκλειπετωσαν σε, φησι. Και ουκ ειπε, Μη αυτος εγκαταλειπηις, αλλα,
Αυται σε μη εγκαταλειπωσι· δεικνυς οτι ημεις αυτων δεομεθα, ουχ αυται ημων, και
διδασκων 62.181 οτι παντα πραττειν οφειλομεν, ωστε αυτας κατεχειν παρ' εαυτοις.
Ἔφαψαι δε αυτας, φησιν, επι σωι τραχηλωι. Ὥσπερ γαρ τα των ευπορων παιδια κοσμον
εχει χρυσουν περι τον τραχηλον, και ουδεποτε αυτον αποτιθεται, ως της ευγενειας
δειγμα φεροντα· ουτω και την ελεημοσυνην αει δει εαυτοις περιτιθεναι, δεικνυντας οτι
του οικτιρμονος εσμεν παιδες, του τον ηλιον ανατελλοντος επι πονηρους και αγαθους.
Ἀλλ' ου πιστευουσιν οι απιστοι; Ουκουν δια τουτων πιστευσουσιν, εαν ημεις
εργαζωμεθα ταυτα. Ἐαν γαρ ιδωσιν, οτι παντας ελεουμεν, και εκεινον επιγραφομεθα
διδασκαλον, εισονται οτι αυτον μιμουμενοι τουτο πραττομεν. Και τουτο ουχ απλως
ποιειν δει, αλλα μετα προσοχης και ασφαλειας. Ἐλεημοσυνη γαρ, φησι, και πιστις εστω
σοι αληθης. Καλως ειπεν, αληθης· ου γαρ εξ αρπαγης βουλεται, ουδε απο κλοπης· τουτο
γαρ ουκ εστι πιστις, ουκ εστιν αληθης ελεημοσυνη. Και γαρ τον κλεπτοντα ψευδεσθαι
αναγκη, και επιορκειν δει· συ δε μη ουτως, αλλα μετα της ελεημοσυνης πιστιν εχε, φησι.
Περιθωμεθα τουτον τον κοσμον· μανιακην εργασωμεθα τηι ψυχηι χρυσουν, την
ελεημοσυνην λεγω, εως αν ενθαδε ωμεν. Ἐαν γαρ παρελθηι η ηλικια αυτη, ουκετι αυτηι
χρησομεθα. Πως; Ουκ εισιν εκει πενητες, ουκ εστιν εκει χρηματα, ουκ εστιν εκει
πτωχεια· εως εσμεν παιδες, μη αποστερησωμεν εαυτους του κοσμου τουτου. Καθαπερ
γαρ επι των παιδων, εαν ανδρες γενωνται, περιαιρειται ταυτα, και εφ' ετερον αγονται
κοσμον· ουτω και εφ' ημων· ουκετι η δια χρηματων ελεημοσυνη εκει εσται, αλλ' ετερα
τις πολυ μειζων. Ὥστε ταυτης εαυτους μη αποστερησωμεν, ποιησωμεν καλην φαινεσθαι
την ψυχην. Μεγα ελεημοσυνη καλον και τιμιον, δωρον εστι μεγα, μαλλον δε μεγα
αγαθοτης· εαν μαθωμεν χρηματων καταφρονειν, και ετερα μαθησομεθα. Ὅρα γαρ
εντευθεν ποσα τικτεται αγαθα· ο διδους ελεημοσυνην, ως χρη διδοναι, μανθανει των
χρηματων καταφρονειν· ο μαθων χρηματων καταφρονειν, την ριζαν εξεκοψε των
κακων. Ὥστε ουκ ευ ποιει μαλλον, η ευ πασχει, ου τωι οφειλην και αμοιβην κεισθαι
μονον τηι ελεημοσυνηι, αλλα και τωι την ψυχην φιλοσοφον γινεσθαι, και υψηλην και
πλουσιαν. Ὁ διδους ελεημοσυνην παιδευεται μη θαυμαζειν χρηματα, μηδε χρυσον·
62.182 τουτο δε παιδευθεις την διανοιαν, αρχην ελαβε μεγιστην ανιεναι προς τον
ουρανον, και μαχης και εριδος και φθονου και αθυμιας μυριας εξεκοψε προφασεις. Ἴστε
γαρ, ιστε και υμεις, οτι παντα τα κακα δια τα χρηματα, και μυριοι πολεμοι δια τα
χρηματα. Ὁ δε τουτων μαθων καταφρονειν, εν γαληνηι κατεστησεν εαυτον, ουκετι
ζημιαν δεδοικε. Τουτο γαρ επαιδευσεν αυτον η ελεημοσυνη· ουκετι επιθυμει των του
πλησιον· πως γαρ, ο τα αυτου αποκτωμενος, και διδους; ουκετι βασκαινει τωι
πλουτουντι· πως γαρ, ο βουλομενος γενεσθαι πενης; διακαθαιρει αυτου το ομμα της
ψυχης. Και ταυτα μεν ενταυθα· τα δε εκει ουδε εστιν ειπειν, οσων επιτευξεται αγαθων.
Ου μενει εξω μετα των μωρων παρθενων, αλλα μετα των φρονιμων εισελευσεται, μετα
του νυμφιου, τας λαμπαδας εχων λαμπρας· και των εν παρθενιαι ταλαιπωρηθεισων, ο
μηδε γευσαμενος των πονων εκεινων, απο ταυτης εσται βελτιων. Τοσαυτη η της
ελεημοσυνης ισχυς· μετα πολλης εισαγει της παῤρησιας τους αυτης τροφιμους. Γνωριμη
γαρ εστι τοις εν τωι ουρανωι πυλωροις, τοις τας θυρας κατεχουσι του νυμφωνος· ου
μονον δε γνωριμη, αλλα και αιδεσιμος· και ους αν επιγνωι τετιμηκοτας αυτην, μετα
πολλης εισαξει της παῤρησιας, και ουδεις αντερει, αλλα παντες υποχωρουσιν. Ει γαρ τον
Θεον εις την γην κατηγαγε και επεισεν ανθρωπον γενεσθαι, πολλωι μαλλον ανθρωπον
εις τον ουρανον αναγαγειν δυνησεται. Μεγαλη γαρ αυτης η ισχυς. Ει ουν απο ελεους και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

φιλανθρωπιας ο Θεος ανθρωπος εγενετο, και επεισεν αυτον δουλον γενεσθαι, πολλωι
μαλλον τους δουλους εις την οικιαν εισαξει την αυτου. Ταυτην αγαπησωμεν, ταυτην
στερξωμεν, μη μιαν ημεραν μηδε δευτεραν, αλλα δια παντος του χρονου, ινα ημας
επιγνωι· αν αυτη ημας επιγνωι, και ο Κυριος επιγνωσεται· αν αυτη αγνοησηι, και ο Κυριος
αγνοησει, και ερει· Ουκ οιδα υμας. Ἀλλα μη γενοιτο ταυτης ακουσαι ημας της φωνης,
αλλα της μακαριας εκεινης· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου· ης γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι,
και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Παυλος και Τιμοθεος, δουλοι Ἰησου Χριστου, πασι τοις αγιοις εν Χριστωι
Ἰησου τοις ουσιν εν Φιλιπποις, συνεπισκοποις και διακονοις, χαρις υμιν και
ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου.
αʹ. Ἐνταυθα ατε προς ομοτιμους επιστελλων, ου τιθησιν αυτου το της
διδασκαλιας αξιωμα, αλλ' ετερον και αυτο μεγα. Ποιον δη τουτο; ∆ουλον εαυτον φησι,
και ουκ αποστολον. Μεγα γαρ οντως και τουτο αξιωμα και το κεφαλαιον των αγαθων,
δουλον ειναι Χρι 62.182 στου, και μη απλως λεγεσθαι. Ὁ του Χριστου δουλος, ουτος
οντως ελευθερος εστι τηι αμαρτιαι, και γνησιος ων δουλος, ουδενος αλλου καταδεξεται
δουλος γενεσθαι· επει ουδ' αν ουτω γενοιτο του Χριστου δουλος, αλλ' εξ ημισειας. Και
Ῥωμαιοις μεν παλιν επιστελλων λεγει· Παυλος δουλος Ἰησου Χριστου· Κορινθιοις δε
και Τιμοθεωι επιστελλων, αποστολον εαυτον καλει. Τινος ουν ενεκεν τουτο ποιει; Ουχ
οτι 62.183 Τιμοθεου αυτοι κρειττους· απαγε· αλλα μαλλον οτι αυτους τιμαι και θεραπευει
μαλιστα παντων, οις επεστελλε· και γαρ και πολλην αυτοις αρετην μαρτυρει. Ἄλλως δε,
εκει μεν ουν εμελλε πολλα διαταττεσθαι, δια τουτο ανελαβε το του αποστολου αξιωμα·
ενταυθα δε επιταττει μεν αυτοις ουδεν, πλην οσα και αφ' εαυτων συνεωρων. Τοις αγιοις
εν Χριστωι Ἰησου τοις ουσιν εν Φιλιπποις. Ἐπειδη εικος ην και Ἰουδαιους αγιους
εαυτους καλειν απο του πρωτου χρησμου, ηνικα ελεγοντο λαος αγιος, περιουσιος, δια
τουτο προσεθηκε, Τοις αγιοις εν Χριστωι Ἰησου. Ουτοι γαρ μονοι αγιοι, εκεινοι δε λοιπον
βεβηλοι. Συνεπισκοποις και διακονοις. Τι τουτο; μιας πολεως πολλοι επισκοποι ησαν;
Ουδαμως· αλλα τους πρεσβυτερους ουτως εκαλεσε. Τοτε γαρ τεως εκοινωνουν τοις
ονομασι, και διακονος ο επισκοπος ελεγετο. ∆ια τουτο γραφων και Τιμοθεωι ελεγε· Την
διακονιαν σου πληροφορησον· επισκοπωι οντι. Ὅτι γαρ επισκοπος ην, φησι προς αυτον,
Χειρας ταχεως μηδενι επιτιθει· και παλιν· Ὃ εδοθη σοι μετα επιθεσεως των χειρων του
πρεσβυτεριου· ουκ αν δε πρεσβυτεροι επισκοπον εχειροτονησαν. Και παλιν προς Τιτον
γραφων φησι· Τουτου χαριν κατελιπον σε εν Κρητηι, ινα καταστησηις κατα πολιν
πρεσβυτερους, ως εγω σοι διεταξαμην· ει τις ανεγκλητος, μιας γυναικος ανηρ· α περι
του επισκοπου φησι. Και ειπων ταυτα, ευθεως επηγαγε· ∆ει γαρ τον επισκοπον
ανεγκλητον ειναι, ως Θεου οικονομον, μη αυθαδη. Ὅπερ ουν εφην, και οι πρεσβυτεροι
το παλαιον εκαλουντο επισκοποι και διακονοι του Χριστου, και οι επισκοποι
πρεσβυτεροι· οθεν και νυν πολλοι συμπρεσβυτερωι επισκοποι γραφουσι, και
συνδιακονωι. Λοιπον δε το ιδιαζον εκαστωι απονενεμηται ονομα, ο επισκοπος, και ο
πρεσβυτερος. Συνεπισκοποις, φησι, και διακονοις, χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ἐνταυθα ζητησειεν αν τις εικοτως· Τι δηποτε
4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμου τωι κληρωι γραφων αλλαχου, ουκ εν Ῥωμηι, ουκ εν Κορινθωι, ουκ εν Ἐφεσωι,
αλλα κοινηι πασι τοις αγιοις, η τοις πιστοις, η τοις ηγαπημενοις, ενταυθα τωι κληρωι
γραφει; Ὅτι αυτοι και απεστειλαν, και εκαρποφορησαν, και αυτοι επεμψαν προς αυτον
τον Ἐπαφροδιτον. Ευχαριστω τωι Θεωι μου, φησιν, επι πασηι τηι μνειαι υμων παντοτε.
Ειπεν αλλαχου γραφων· Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων και υπεικετε, οτι αυτοι
αγρυπνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον αποδωσοντες, ινα μετα χαρας τουτο
ποιωσι, και μη στεναζοντες. Ει τοινυν το στεναζειν, κακιας των μαθητων, το μετα χαρας
τουτο ποιειν, προκοπης. Τουτο ουν εστιν, ο λεγει· Ὁσακις υμων αναμνησθω, δοξαζω τον
Θεον. Τουτο δε ποιει εκ του πολλα αυτοις συνειδεναι αγαθα. Και δοξαζω, φησι, και
δεομαι. Ου μην, επειδη επιδεδωκατε εις αρετην, παυομαι, αλλ' επιμενω δεομενος υπερ
υμων. Ευχαριστω, φησι, τωι Θεωι επι 62.184 πασηι τηι μνειαι υμων. Παντοτε, εν πασηι
δεησει μου υπερ παντων υμων μετα χαρας την δεησιν ποιουμενος. Παντοτε, ουχ οταν
ευχωμαι μονον. Καλως δε προσεθηκε το, Μετα χαρας· εστι γαρ και μετα λυπης τουτο
ποιησαι, ως οταν λεγηι αλλαχου· Ἐκ γαρ πολλης θλιψεως και συνοχης καρδιας εγραψα
υμιν δια πολλων δακρυων. Ἐπι τηι κοινωνιαι υμων, φησιν, εις Ευαγγελιον απο πρωτης
ημερας μεχρι του νυν.
βʹ. Μεγα αυτοις ενταυθα μαρτυρει, ουχ απλως, αλλα και σφοδρα μεγα, και οπερ
αν τις εμαρτυρησεν αποστολοις και ευαγγελισταις. Ουκ επειδη γαρ πολιν ενεχειρισθητε
μιαν, φησιν, εκεινης φροντιζετε μονης, αλλα παντα πραττετε, ωστε μερισται γενεσθαι
των εμων πονων, πανταχου παροντες και συμπραττοντες, και συγκοινωνουντες μου τωι
κηρυγματι· ουχ ενα χρονον, ουδε δευτερον, ουδε τριτον, αλλα παντοτε εξ ου
επιστευσατε μεχρι του νυν, αποστολων ανειληφατε προθυμιαν. Ὅρα πως οι μεν εν
Ῥωμηι οντες απεστρεφοντο αυτον· ακουε γαρ αυτου λεγοντος· Οιδας τουτο, οτι
απεστραφησαν με παντες οι εν τηι Ἀσιαι· και παλιν, ∆ημας με εγκατελιπε· και, Ἐν τηι
πρωτηι μου απολογιαι, φησιν, ουδεις μοι συμπαρεγενετο· ουτοι δε και αποντες
εκοινωνουν αυτωι των θλιψεων, πεμποντες τε ανδρας προς αυτον, και κατα δυναμιν
υπηρετουμενοι, και ουδεν ολως ελλιμπανοντες. Και τουτο ποιειτε, ου νυν μονον, φησιν,
αλλ' αει, παντι τροπωι συναντιλαμβανομενοι. Ἄρα το συναντιλαμβανεσθαι κοινωνια
εστι εις το Ευαγγελιον. Ὅταν γαρ εκεινος μεν κηρυττηι, συ δε θεραπευηις τον
κηρυττοντα, κοινωνεις αυτωι των στεφανων. Ἐπει και εν τοις εξωθεν αγωσιν ου του
αγωνιζομενου μονου εστιν ο στεφανος, αλλα και του παιδοτριβου, και του
θεραπευοντος, και παντων απλως των ασκουντων τον αθλητην. Οι γαρ ρωννυντες
αυτον και ανακτωμενοι, ουτοι και της νικης εικοτως αν γενοιντο μερισται. Και εν τοις
πολεμοις δε ουχ ο αριστευς μονος, αλλα και παντες οι θεραπευοντες αυτον εικοτως αν
μεταποιοιντο των τροπαιων, και της δοξης μετεχοιεν, ατε κοινωνησαντες αυτωι του
αγωνος τηι θεραπειαι. Ου γαρ μικρον δυναται το θεραπευειν αγιους, αλλα και μεγα·
κοινωνους γαρ ημας ποιει των εκεινοις αποκειμενων μισθων. Οιον, εῤριψε τις πολλα
χρηματα δια τον Θεον, διαπαντος ανακειται τωι Θεωι, αρετην ασκει μεγαλην, και μεχρι
ρηματων, και μεχρις εννοιων, και μεχρι παντων πολλην ακριβειαν φυλαττων· ενεστι
και σοι και μη τοσαυτην ακριβειαν επιδειξαμενωι, των επι τουτοις αποκειμενων αυτωι
μισθων κοινωνησαι. Πως; Ἂν θεραπευσηις αυτον και λογωι και εργωι, αν παρακαλεσηις
και δια του χορηγειν τα αναγκαια, και δια του διακονεισθαι πασαν διακονιαν. Ὁ γαρ
ευκολωτεραν ποιων την τραχειαν οδον εκεινωι, συ εσηι. Ὥστε ει θαυμαζετε τους εν ταις
ερημοις, τους τον αγγελικον ανηιρημενους βιον, τους εν ταις Ἐκκλησιαις τα αυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εκεινοις κατορθουντας· ει θαυμαζετε και αλγειτε, οτι σφοδρα αυτων απολιμπανεσθε,
ενεστιν υμιν ετερως αυτοις κοινωνησαι, τωι διακονειν, τωι θεραπευειν. Και γαρ και
τουτο της του Θεου φιλ 62.185 ανθρωπιας εστι, το τους ραιθυμοτερους και τον
απεσκληκοτα βιον και τραχυν και ακριβη μη δυναμενους αναδεξασθαι, και τουτους δι'
ετερας οδου παλιν εις την αυτην τουτοις ταξιν αγειν. Και τουτο φησιν ο Παυλος
κοινωνιαν. Κοινωνουσιν ημιν, φησιν, εν τοις σαρκικοις, κοινωνουμεν αυτοις εν τοις
πνευματικοις. Ει γαρ ο Θεος αντι μικρων και μηδαμινων βασιλειαν χαριζεται, και οι
δουλοι αυτου αντι μικρων και αισθητων πνευματικα μεταδιδουσι· μαλλον δε και ταυτα
κακεινα αυτος εστιν ο διδους δια τουτων. Ου δυνασαι νηστευσαι, ουδε μονωθηναι, ουδε
χαμευνησαι, ουδε παννυχισαι; Ἔνεστι σοι τουτων απαντων μισθον λαβειν, αν ετερως το
πραγμα μεθοδευσηις, τον εν τουτοις καμνοντα θεραπευων και αναπαυων και αλειφων
συνεχως, και τον απο τουτων επικουφιζων πονον. Αυτος εστηκε μαχομενος, αυτος και
τραυματα λαμβανων· συ θεραπευε απο του αγωνος επανιοντα, δεχου υπτιαις χερσιν,
αποψυχε τον ιδρωτα αναπαυων, παρακαλει, παραμυθου, ανακτω την πεπονηκυιαν
ψυχην. Ἂν μετα τοσαυτης προθυμιας διακονωμεν τοις αγιοις, μερισται των μισθων
αυτων εσομεθα. Τουτο και ο Χριστος φησι· Ποιησατε υμιν φιλους εκ του μαμωνα της
αδικιας, ινα δεξωνται υμας εις τας αιωνιους αυτων σκηνας. Ὁραις πως ουτοι κοινωνοι
γεγονασιν; Ἀπο πρωτης ημερας, φησι, μεχρι του νυν. ∆ια τουτο χαιρω, φησιν. Ἐπι τηι
κοινωνιαι υμων. Και χαιρω ουχ υπερ των παρελθοντων μονον, αλλα και υπερ των
μελλοντων· απο γαρ των παρελθοντων κακεινα στοχαζομαι. Πεποιθως αυτο τουτο,
φησιν, οτι ο εναρξαμενος εν υμιν εργον αγαθον, επιτελεσει αχρις ημερας Ἰησου
Χριστου.
γʹ. Ὅρα πως αυτους και μετριαζειν διδασκει. Ἐπειδη γαρ μεγα αυτοις εμαρτυρησε
πραγμα, ινα μη τι ανθρωπινον παθωσιν, ευθεως παιδευει αυτους επι τον Χριστον και τα
παρελθοντα, και τα μελλοντα ανατιθεναι· πως; Ου γαρ ειπε, Πεποιθως, οτι ως
ενηρξασθε, και τελεσετε, αλλα τι; Ὁ εναρξαμενος εν υμιν εργον αγαθον επιτελεσει· ουτε
απεστερησεν αυτους του κατορθωματος· ειπε γαρ, οτι Τηι κοινωνιαι υμων χαιρω,
δηλονοτι, ως αυτων κατορθουντων· ουτε ειπεν αυτων ειναι τα κατορθωματα μονον,
αλλα προηγουμενως του Θεου· Θαῤρω γαρ, φησιν, οτι ο εναρξαμενος εν υμιν εργον
αγαθον επιτελεσει αχρις ημερας Ἰησου Χριστου· τουτεστιν, ο Θεος. Ου περι υμων δε,
φησι, μονον, αλλα και περι των εξ υμων ουτω διακειμαι. Και τουτο γαρ ου μικρον
εγκωμιον, το τον Θεον εν τινι ενεργειν. Ει γαρ μη προσωποληπτης εστιν, ωσπερ ουν
ουδε εστιν, αλλα προς την προθεσιν ορων, συνεφαπτεται των κατορθωματων ημιν,
δηλον οτι του επισπασασθαι αυτον ημεις αιτιοι. Ὥστε ουδε ουτως απεστερησεν αυτους
των εγκωμιων· επει ει απλως ενηργει, ουδεν αν εκωλυσε και Ἕλληνας και παντας
ανθρωπους ενεργεισθαι, ει ως ξυλα ημας εκινει και λιθους, και μη τα παρ' ημων εζητει.
Ὥστε τωι ειπειν, Ὁ Θεος επιτελεσει, και τουτο παλιν αυτων εγκωμιον γινεται, των
επισπασαμενων του Θεου την χαριν συμπραττειν αυτοις εν τωι υπερβηναι την
ανθρωπινην φυσιν. Και ετερως δε 62.186 εγκωμιον, οτι τοιαυτα τα κατορθωματα υμων
εστιν, ωστε μη ειναι ανθρωπινα, αλλα της του Θεου δεισθαι ροπης. Ει δε ο Θεος
επιτελεσει, ουδε πολυς εσται καματος, αλλα δει θαῤρειν, ως ευμαρως παντα
διανυοντων, ατε υπ' εκεινου βοηθουμενων. Καθως εστι δικαιον εμε τουτο φρονειν υπερ
απαντων υμων, δια το εχειν με εν τηι καρδιαι υμας, εν τε τοις δεσμοις μου, και εν τηι
απολογιαι μου, και βεβαιωσει του Ευαγγελιου, συγκοινωνους μου της χαριτος παντας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

υμας οντας. Πολυν τεως δεικνυσιν ενταυθα αυτου τον ποθον, ει γε εν καρδιαι αυτους
ειχε, και εν αυτωι τωι δεσμωτηριωι δεδεμενος Φιλιππησιων εμεμνητο. Ου μικρον δε των
ανδρων το εγκωμιον, το μεμνησθαι υπο του αγιου τουτου· επειδη μηδε εστι προληψεως
η του αγιου τουτου αγαπη, αλλα κρισεως και λογισμων ορθων. Ὥστε το αγαπασθαι
παρα Παυλου ουτω σφοδρως, τεκμηριον εστι τινα ειναι μεγαν και θαυμαστον. Και εν τηι
απολογιαι, φησι, και βεβαιωσει του Ευαγγελιου. Και τι θαυμαστον, ει εν τωι δεσμωτηριωι
ειχεν αυτους; Ουδε γαρ κατ' εκεινον τον καιρον, φησι, καθ' ον εισηιειν εις το
δικαστηριον απολογησομενος, εξεπεσατε μου της μνημης. Ουτω γαρ εστι τυραννικον ο
ερως ο πνευματικος, ως μηδενι παραχωρειν καιρωι, αλλ' αει της ψυχης εχεσθαι του
φιλουντος, και μηδεμιαν θλιψιν η οδυνην συγχωρειν περιγενεσθαι της ψυχης. Καθαπερ
γαρ επι της καμινου της Βαβυλωνιας, τοσαυτης αιρομενης φλογος, δροσος ην τοις
μακαριοις εκεινοις παισιν· ουτω και φιλια του αγαπωντος και αρεσκοντος Θεωι την
ψυχην καταλαβουσα, πασαν αποτινασσει φλογα, και δροσον ποιει θαυμαστην. Και
βεβαιωσει του Ευαγγελιου, φησιν. Ἄρα τα δεσμα βεβαιωσις του Ευαγγελιου ην, αρα
απολογια. Και πανυ υγιως· οτι ει μεν παρηιτησατο τα δεσμα, εδοξεν αν ειναι απατεων·
νυν δε παντα υπομενων, και δεσμα και θλιψιν, δηλοι ως ουκ ανθρωπινης τινος αιτιας
ενεκεν ταυτα πασχει, αλλα δια τον Θεον τον ανταποδιδοντα. Ουδεις γαρ αν και
αποθανειν ειλετο και τοσουτους κινδυνους αναδεξασθαι, ουδεις αν και βασιλει τοιουτωι
κατεδεξατο προσκρουσαι, τωι Νερωνι λεγω, ει μη προς ετερον εωρα βασιλεα πολλωι
μειζονα. Ἄρα βεβαιωσις του Ευαγγελιου ην τα δεσμα. Ὅρα πως εκ περιουσιας εις το
εναντιον απαντα περιετρεψεν. Ὃ γαρ ενομιζον ειναι ασθενειαν και κατηγοριαν, τουτο
βεβαιωσιν φησι· και ει μη τουτο γεγονεν, εν ασθενειαι ην. Ειτα δεικνυσιν οτι ου
προληψεως η αγαπη, αλλα κρισεως. ∆ια τι; Ἔχω υμας, φησιν, εν τοις δεσμοις μου, και εν
τηι απολογιαι δια το συγκοινωνους ειναι της χαριτος. Τι εστι τουτο; η χαρις του
Ἀποστολου τουτο ην το δεσμεισθαι, το ελαυνεσθαι, το μυρια πασχειν δεινα; Ναι· Ἀρκει
γαρ σοι, φησιν, η χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. ∆ιο ευδοκω,
φησιν, εν ασθενειαις, εν υβρεσιν. Ἐπει ουν ορων υμας δια των εργων την αρετην
επιδεικνυμενους, και της χαριτος ταυτης οντας κοινωνους, και μετα προθυμιας, εικοτως
ταυτα στοχαζομαι. Ὁ γαρ πειραν υμων ειληφως, και μαλιστα παντων υμας ειδως, και τα
υμετερα κατορθωματα, οτι και τοσουτον ημων αφεστη 62.187 κοτες βιαζεσθε μη
απολειφθηναι ημων εν ταις θλιψεσιν, αλλα των υπερ του Ευαγγελιου πειρασμων
κοινωνησαι, και μηδεν ελαττον εμου εχειν του εις τους αγωνας εμβεβηκοτος, αυτοι οι
ποῤρωθεν οντες, δικαιος ειμι ταυτα μαρτυρειν. ∆ια τι δε ουκ ειπε, Κοινωνους, αλλα,
Συγκοινωνους; Και αυτος εγω, φησιν, ετερωι κοινωνω, ινα γενωμαι συγκοινωνος του
Ευαγγελιου· τουτεστιν, ινα κοινωνησω των αποκειμενων αγαθων τωι Ευαγγελιωι. Και το
δη θαυμαστον, το παντας αυτους ουτω διακεισθαι ωστε συγκοινωνους Παυλου ακουειν·
Συγκοινωνους μου γαρ, φησι, της χαριτος παντας υμας οντας. Ἀπο των προοιμιων
τοινυν τουτων πεποιθα, οτι τοιουτοι εσεσθε μεχρι τελους. Ου γαρ ενι ουτω λαμπραν
αρχην σβεσθηναι και ληξαι, αλλα μεγαλα δεικνυσι τα τελη. δʹ. Ἐπει ουν εστι
κοινωνησαι και ετερως χαριτος, και πειρασμων και θλιψεων, κοινωνωμεν, παρακαλω,
και ημεις. Ποσοι των ενταυθα εστωτων, μαλλον δε παντες, εβουλεσθε κοινωνησαι τωι
Παυλωι των αποκειμενων αγαθων! Ἔνεστιν, ει βουλεσθε τοις την διακονιαν
αναδεδεγμενοις την εκεινου, τοις πασχουσι τι δεινον δια τον Χριστον συμμαχησαι,
βοηθησαι. Ειδες εν πειρασμωι τον αδελφον; ορεξον χειρα. Ειδες τον διδασκαλον
αγωνιζομενον; παραστηθι. Ἀλλ' ουδεις κατα Παυλον εστι, φησιν. Ευθεως απονοια,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ευθεως κρινουσιν. Ουδεις κατα Παυλον εστι, καγω ομολογω· αλλ' Ὁ δεχομενος, φησι,
προφητην εις ονομα προφητου, μισθον προφητου ληψεται. Μη γαρ εκεινοι δια τουτο
εθαυμαζοντο, επειδη Παυλωι συνεπραττον; Ου δια τουτο, αλλ' επειδη αναδεξαμενωι το
κηρυγμα. Παυλος δια τουτο τιμιος ην, επειδη ταυτα επασχε δια τον Χριστον. Κατα
Παυλον μεν ουδεις εστι. Τι λεγω κατα Παυλον; Ἀλλα ουδε κατα μικρον εγγυς του
μακαριου εκεινου· το δε κηρυγμα το αυτο εστιν, οπερ και τοτε. Ουκ εν δεσμοις δε οντι
μονον εκοινωνουν αυτωι, αλλα και εξ αρχης· ακουε γαρ αυτου λεγοντος· Οιδατε δε και
υμεις, Φιλιππησιοι, οτι εν αρχηι του Ευαγγελιου ουδεμια μοι Ἐκκλησια εκοινωνησεν εις
λογον δοσεως και ληψεως, ει μη υμεις μονοι. Και χωρις πειρασμων δε εχει πολυν ο
διδασκαλος πονον, αγρυπνιαν, κοπον τον εν λογωι, διδασκαλιαν, μεμψεις, κατηγοριας,
αιτιας, βασκανιας. Μικρα ταυτα, το μυριων ανεχεσθαι στοματων, εξον τα αυτου
μεριμναιν; Οιμοι, τι παθω; εν μεσωι δυοιν εναπειλημμαι πραγματων απορων· βουλομαι
μεν γαρ και προτρεψαι υμας, και παρακαλεσαι προς την συμμαχιαν και την αντιληψιν
των αγιων του Θεου· δεδοικα δε μη ετερον τις υποπτευσηι, οτι ουχ υμων ενεκεν, αλλ'
εκεινων ταυτα λεγω. Ἴστε δε, οτι ουκ εκεινων ενεκεν ταυτα λεγω, αλλ' υμων αυτων.
Και ει βουλεσθε προσεχειν, δι' αυτων των λογων υμας πειθω· ουκ εστιν ισον υμιν το
κερδος, κακεινοις. Ὑμεις μεν γαρ εαν δωτε, ταυτα δωσετε, ων και μικρον υστερον και
εκοντες και ακοντες αποστησεσθε, και παραχωρησετε ετεροις· α δε λαμβανεις, πολλωι
μεγαλα εστι και μειζονα. Ἢ ουχ ουτω διακεισθε, οτι διδοντες ληψεσθε; Ει γαρ μη ουτω
διακεισθε, ουδε δουναι υμας βουλομαι· ουτως ου τον υπερ εκει 62.188 νων ποιουμαι
λογον Ει μη τις ουτω προτερον εαυτον διεθηκεν, ως λαμβανων μαλλον η διδους, ως
κερδαινων μυρια, ως ευεργετουμενος η ευεργετων, μη διδοτω· ει ως χαριν παρεχων τωι
λαμβανοντι, μη διδοτω. Ου γαρ τουτο μοι περισπουδαστον τοσουτον τραφηναι τους
αγιους· καν γαρ συ μη δωις, ετερος δωσει. Ὥστε ο βουλομαι, τουτο εστιν, υμας των
υμετερων αμαρτηματων παραμυθιαν εχειν· ο δε μη ουτω διδους, ουχ εξει παραμυθιαν.
Ου γαρ το δουναι, τουτο εστιν ελεημοσυνην εργασασθαι, αλλα το μετα προθυμιας, το
χαιροντα, το χαριν ειδοτα τωι λαμβανοντι· Μη εκ λυπης γαρ, φησι, μηδε εξ αναγκης·
ιλαρον γαρ δοτην αγαπαι ο Θεος. Ει μη τις τοινυν ουτω διδωσι, μη διδοτω· ζημια γαρ
τουτο εστιν, ουκ ελεημοσυνη. Ει τοινυν ιστε, οτι υμεις κερδανειτε, ουκ εκεινοι, ιστε, οτι
μειζον υμιν το κερδος γινεται. Ἐκεινοις μεν γαρ το σωμα τρεφεται, υμιν δε η ψυχη
ευδοκιμει· εκεινοις ουδεν αφιεται των αμαρτηματων, οταν λαβωσιν, υμιν δε τα πολλα
των προσκρουματων υποτεμνεται. Κοινωνωμεν τοινυν αυτοις των αθλων, ινα και των
εκεινοις κοινωνησωμεν μεγαλων επαθλων. Βασιλεας υιοποιουντες τινες, ουχ ηγουνται
διδοναι μαλλον, η λαμβανειν. Υιοποιησαι συ τον Χριστον, και εξεις πολλην ασφαλειαν.
Βουλει και Παυλωι κοινωνησαι; τι λεγω Παυλωι, οπου γε Χριστος εστιν ο λαμβανων; εʹ.
Ἵνα δε ειδητε οτι υμων ενεκεν παντα και λεγω και ποιω, ου της ετερων αναπαυσεως
κηδομενος· ει τις εστι των προεστωτων Ἐκκλησιας εν αφθονιαι ζων, και μηδενος
δεομενος, καν αγιος ηι, μη δωις, αλλα προτιμησον εκεινου τον εν αδειαι οντα, καν μη
ουτως ηι θαυμαστος. Τι δηποτε; Ὅτι και ο Χριστος ουτω βουλεται, ως οταν λεγηι· Ἐαν
ποιηις δειπνον, η αριστον, μη καλεσηις τους φιλους σου, μηδε τους συγγενεις, αλλα τους
αναπηρους, τους χωλους, τους τυφλους, τους μη δυναμενους ανταποδουναι σοι. Ου γαρ
απλως δει τας τοιαυτας δεξιωσεις ποιειν, αλλα τοις πεινωσιν, αλλα τοις διψωσιν, αλλα
τοις γυμνητευουσιν, αλλα τοις ξενοις, αλλα τοις απο πλουτου πτωχευσασιν. Ου γαρ
ειπεν απλως, Ἐτραφην, αλλ', Ἐπεινων· Πεινωντα με γαρ, φησιν, ειδετε, και εθρεψατε.
∆ιπλουν το δικαιωμα· ει δε τον απλως πεινωντα δει τρεφειν, πολλωι μαλλον, οταν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αγιος ο πεινων ηι. Ἂν τοινυν αγιος μεν ηι, μη δεηται δε, μη δωις· ου γαρ κερδος τουτο·
ουδε γαρ επεταξεν ο Χριστος, μαλλον δε ουδε αγιος εκεινος ο εν αφθονιαι ων, και
λαμβανων. Ὁραις, οτι ουκ αισχροκερδειας ενεκεν ημιν ταυτα λελεκται, αλλα του υμιν
λυσιτελουντος; Θρεψον τον πεινωντα, ινα μη θρεψηις το της γεεννης πυρ· εκεινος
εσθιων απο των σων, και λειψανα αγιαζει. Ἐννοησον πως ετρεφε τον Ἠλιαν η χηρα·
ουκ εθρεψε μαλλον, η ετραφη· ουκ εδωκε μαλλον, η ελαβε. Τουτο και νυν γινεται και
πολλωι μειζον. Ου γαρ υδρια αλευρου, ουδε καμψακης 62.189 ελαιου, αλλα τι;
εκατονταπλασιονα, και ζωη αιωνιος τοις τοιουτοις η αμοιβη. Ἔλεος ο του Θεου, η
τροφη η πνευματικη γινηι, ζυμη καθαρα. Χηρα ην εκεινη, λιμος επεκειτο, και ουδεν
τουτων αυτην εκωλυσε· παιδες ησαν αυτηι, και ουδε ουτως ενεποδισθη. Αυτη της τα δυο
καταβαλουσης λεπτα ιση γεγονεν. Ουκ ειπε προς εαυτην, Τι απο τουτου ληψομαι; αυτος
εμου δειται· ει τινα ισχυν ειχεν, ουκ αν ελιμωξεν, ελυσεν αν τον αυχμον, ουκ αν
υπευθυνος ην τοις αυτοις· προσκρουει ισως και αυτος τωι Θεωι. Ουδεν τουτων
ενενοησεν. Ὁραις ποσον αγαθον εστι μετα απλοτητος ευ ποιειν, και μη σφοδρα
περιεργον ειναι περι τον ευ πασχοντα; Ει ηθελε πολυπραγμονησαι, εδιστασεν αν, ουκ αν
επιστευσεν. Ουτω και Ἀβρααμ, ει ηθελε πολυπραγμονησαι, ουκ αν εδεξατο αγγελους. Ου
γαρ εστιν, ουκ εστι τον εν τουτοις ακριβολογουμενον επιτυχειν αγιου ποτε, αλλ' ο
τοιουτος μαλιστα εμπιπτει εις επιθετας. Και πως, εγω λεγω· Ὁ ευλαβης ου βουλεται
φαινεσθαι ευλαβης, και ου περιτιθησιν εαυτωι σχημα, καν μελληι δια 62.190 πτυεσθαι· ο
δε επιθετης, ατε τεχνην το πραγμα εχων, πολλην ευλαβειαν και δυσφωρατον
περιτιθεται. Ὥστε ο μεν και τοις δοκουσιν ανευλαβεσιν ευ ποιων, τοις ευλαβεσι
περιπεσειται· ο δε τους νομιζομενους ευλαβεις επιζητων, ανευλαβεσιν εμπεσειται
πολλακις. ∆ιο, παρακαλω, εν απλοτητι παντα πραττωμεν. Θωμεν γαρ οτι και επιθετης
εστιν ο προσιων· ουκ εκελευθης ταυτα περιεργαζεσθαι. Παντι γαρ, φησι, τωι αιτουντι σε
διδου· και, Ἐκπριουν κτεινομενον μη φεισηι· καιτοι οι πλειους των αναιρουμενων επι
κακοις αλισκομενοι τουτο υπομενουσιν, αλλα, Μη φεισηι, φησιν. Ουτω γαρ ομοιοι
εσομεθα τωι Θεωι, ουτω θαυμασθησομεθα, και των αθανατων επιτευξομεθα αγαθων· ων
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Μαρτυς γαρ μοι εστιν ο Θεος, ως επιποθω παν τας υμας εν σπλαγχνοις
Ἰησου Χριστου. Και τουτο προσευχομαι, ινα η αγαπη υμων ετι μαλλον και
μαλλον περισσευηι εν επιγνωσει και πασηι αισθησει. Εις το δοκιμαζειν υμας
τα διαφεροντα, ινα ητε ειλικρινεις και απροσ κοποι εις ημεραν Χριστου,
πεπληρωμενοι καρ πων δικαιοσυνης των δια Ἰησου Χριστου εις δοξαν και
επαινον Θεου.
αʹ. Ουχ ως απιστουμενος μαρτυρα καλει τον Θεον, αλλ' εκ πολλης διαθεσεως
τουτο ποιει, και τωι σφοδρα πεπεισθαι και θαῤρειν. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι εκοινωνησαν
αυτωι, ινα μη νομισωσιν, οτι δια τουτο αυτους ποθει, και ουχ απλως εκεινων ενεκεν, δια
τουτο επηγαγεν, οτι Ἐν σπλαγχνοις Χριστου. Τι εστι τουτο; Ἀντι του, Κατα Χριστον·
επειδη πιστοι εστε, επειδη φιλειτε τον Χριστον, δια την κατα Χριστον αγαπην. Και ουκ
ειπεν αγαπην, αλλ' ο θερμοτερον ην, σπλαγχνα Χριστου· ωσανει τουτο λεγων, του ως
πατηρ υμων γεγονοτος δια την συγγενειαν την κατα Χριστον. Σπλαγχνα γαρ ημιν αυτη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

χαριζεται, σπλαγχνα θερμα, και διαπυρα· τοις γαρ γνησιοις αυτου δουλοις σπλαγχνα
χαριζεται. Ἐν εκεινοις, φησι, τοις σπλαγχνοις· ως αν ει τις ειποι· Φιλω υμας σπλαγχνοις
ου φυσικοις, αλλα τοις θερμοτεροις, τοις του Χριστου. Ὡς επιποθω, φησι, παντας υμας.
Ἐπιποθω παντας, επειδη και παντες τοιουτοι εστε. 62.190 Ου τοινυν δυνατον ειπειν πως
επιποθω· ου γαρ δυναμαι παραστησαι τωι λογωι τον ποθον· δια τουτο τωι Θεωι
καταλιμπανω ειδεναι τωι τας καρδιας εμβατευοντι. Ουκ αν δε, ει εκολακευεν αυτους,
τον Θεον εκαλεσε μαρτυρα· ουδε γαρ ακινδυνον τουτο. Και τουτο, φησι, προσευχομαι,
ινα η αγαπη υμων ετι μαλλον και μαλλον περισσευηι. Καλως· ακορεστον γαρ αγαθον
τουτο. Ὅρα πως φιλουμενος, ετι μαλλον εβουλετο φιλεισθαι. Ὁ γαρ ουτω φιλων, τον
φιλουμενον ουδαμου της αγαπης βουλεται ιστασθαι· ου γαρ ενι μετρον τουτου του
καλου. Ὅθεν αει αυτο οφειλεσθαι βουλεται ο Παυλος, Μηδενι, λεγων, μηδεν οφειλετε,
ει μη το αγαπαιν αλληλους. Μετρον αγαπης, το μηδαμου ιστασθαι. Ἵνα η αγαπη υμων,
φησιν, ετι μαλλον και μαλλον περισσευηι. Ὅρα την διαθεσιν της λεξεως. Ἔτι μαλλον και
μαλλον, φησιν, ινα περισσευηι εν επιγνωσει και πασηι αισθησει. Ουχ απλως την φιλιαν
θαυμαζει, ουδε απλως την αγαπην, αλλα την εξ επιγνωσεως· τουτεστιν, ουχ ινα προς
απαντας τηι αυτηι χρησησθε αγαπηι· τουτο γαρ ουκ αγαπης, αλλα ψυχροτητος. Τι εστιν,
Ἐν επιγνωσει; Τουτεστι, μετα κρισεως μετα λογισμου, μετα του αισθανεσθαι. Εισι γαρ
τινες αλογως φιλουντες, απλως και ως ετυχεν· οθεν ουδε σφοδρας ειναι τας τοιαυτας
φιλιας συμβαινει Ἐν επιγνωσει, φησι, και πασηι αισθησει, εις το δοκιμαζειν υμας τα
διαφεροντα, τουτεστι, τα συμ 62.191 φεροντα. Ουκ εμου ενεκεν ταυτα λεγω, φησιν, αλλ'
υμων αυτων· δεος γαρ μη τις παραφθαρηι υπο της των αιρετικων αγαπης. Τουτο γαρ
ολον αινιττεται τωι ουτως ειπειν. Και ορα πως αυτο τιθησιν· Ου δι' εμε, φησι, ταυτα
λεγω, αλλ' ινα ητε υμεις ειλικρινεις· τουτεστιν, Ἵνα μηδεν νοθον δογμα τωι της αγαπης
προσχηματι παραδεχησθε. Πως ουν αλλαχου φησιν, Ει δυνατον, μετα παντων
ανθρωπων ειρηνευετε; Ειρηνευετε, ειπεν, ου τουτο δηλων, οτι Ουχ ουτως αγαπατε,
ωστε υπο της φιλιας βλαπτεσθαι· Ει γαρ ο οφθαλμος σου ο δεξιος σκανδαλιζει σε, φησιν,
εκκοψον αυτον, και βαλε απο σου· αλλ', Ἵνα ητε ειλικρινεις, το κατα Θεον δηλονοτι,
και απροσκοποι, το κατα ανθρωπους. Πολλους γαρ πολλακις αι φιλιαι βλαπτουσιν. Ει
γαρ και σε ουδεν βλαπτει, φησιν, αλλ' ετερος προσκοπτει. Εις ημεραν Χριστου·
τουτεστιν, Ἵνα τοτε ευρεθητε καθαροι, μηδενα σκανδαλισαντες· Πεπληρωμενοι καρπων
δικαιοσυνης των δια Ἰησου Χριστου, εις δοξαν και επαινον Θεου· τουτεστι μετα των
δογματων και βιον ορθον εχοντες. Ου γαρ απλως ορθον ειναι χρη, αλλα πεπληρωσθαι
καρπων δικαιοσυνης. Ἔστι γαρ δικαιοσυνη, αλλ' ου κατα Χριστον, οιον βιος απλως
εναρετος· αλλα, Των δια Ἰησου Χριστου, φησιν, εις δοξαν και επαινον Θεου. Ὁραις οτι ου
την εμαυτου δοξαν λεγω, αλλα την του Θεου δικαιοσυνην; Πολλαχου δε δικαιοσυνην
και την ελεημοσυνην λεγει. Μη παραβλαπτετω υμας, φησιν, η αγαπη προς το ειδεναι τα
συμφεροντα, μηδε, επειδη τον δεινα φιλεις, καταπεσηις Βουλομαι μεν αυξανεσθαι την
αγαπην υμων, ουχ ουτω μεντοι, ως και βλαπτεσθαι· και ουχ απλως βουλομαι προληψει,
αλλα δοκιμασαντας, ει ημεις καλως λεγομεν. Και ουκ ειπεν, Ἵνα τα ημετερα αιρησθε,
αλλ', Ἵνα δοκιμαζητε. Και ουκ ειπε φανερως, Μη τωι δεινι πλησιαζετε· αλλα, Προς το
συμφερον βουλομαι υμιν την αγαπην γινεσθαι, ουχ ινα αναισθητως διακεησθε.
Ἀνοητον γαρ, ει μη δια Χριστον την δικαιοσυνην εργαζεσθε, και δι' αυτου. Ἰδου το, ∆ι'
αυτου, παλιν. Ἆρα ουν υπουργωι κεχρηται τωι Θεωι; Ἄπαγε· ουχ ινα εγω, φησιν,
επαινεθω, ουτως ειπον, αλλ' ινα ο Θεος δοξαζηται. Γινωσκειν δε υμας βουλομαι,
αδελφοι, οτι τα κατ' εμε μαλλον εις προκοπην του Ευαγγελιου εληλυθεν. Ὥστε τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

δεσμους μου φανερους εν Χριστωι γενεσθαι εν ολωι τωι πραιτωριωι, και τοις λοιποις
πασιν.
βʹ. Εικος ην ακουσαντας οτι δεδεται, αλγειν, και νομιζειν εγκοπτεσθαι το
κηρυγμα. Τι ουν ποιει; Ευθεως ταυτην αναιρει την υποψιαν, και φησι· Τα κατ' εμε
μαλλον εις προκοπην του Ευαγγελιου εληλυθε. Και τουτο δε φιλουντος, το τα καθ'
εαυτον δηλουν αυτοις, ατε μεριμνωσι. Τι λεγεις; δεδεσαι, ενεποδισθης, και πως το
Ευαγγελιον επιδιδωσιν; 62.192 Ὥστε τους δεσμους μου, φησι, φανερους γενεσθαι τους
εν Χριστωι εν ολωι τωι πραιτωριωι. Τουτο ου μονον ουκ επεστομισε τους αλλους ουδε
δειλους εποιησεν, αλλ' αυτο τουτο και μαλλον παρεθαῤρυνεν. Ει τοινυν οι πλησιον
οντες των κινδυνων μονον ουδεν εβλαβησαν, αλλα και πλεον θαρσος ελαβον, πολλωι
μαλλον υμας θαῤρειν χρη. Ει μεν γαρ δεθεις αθλιως ηνεγκε, και εσιγησεν, εικος ην και
εκεινους· το αυτο παθειν· ει δε δεθεις πλεον επαῤρησιαζετο, μαλλον αυτοις θαρσος
εδωκεν, η ει μη εδεθη. Πως δε εις προκοπην του Ευαγγελιου γεγονε τα δεσμα; Ὁ Θεος
τουτο ωικονομησε, φησιν, ωστε μη λαθειν τους εμους δεσμους, τους εν Χριστωι, τους δια
Χριστον, Ἐν ολωι τωι πραιτωριωι. Τεως γαρ ουτως εκαλουν τα βασιλεια. Ουδε εν τωι
πραιτωριωι μονον, αλλα και εν τηι πολει, φησι, πασηι. Και τους πλειονας των αδελφων εν
Κυριωι πεποιθοτας τοις δεσμοις μου περισσοτερως τολμαιν αφοβως τον λογον λαλειν.
∆εικνυσι τουτο, οτι και προτερον εθαῤρουν, και μετα παῤρησιας διελεγοντο, νυν δε
πολλωι πλεον. Ει αλλοι τοινυν, φησι, δια τους εμους δεσμους θαῤρουσι, πολλωι μαλλον
εγω· ει αλλοις ειμι αιτιος θαρσους, πολλωι μαλλον εμαυτωι. Και τους πλειονας των
αδελφων εν Κυριωι. Ἐπειδη μεγα ην το ειπειν, οτι Οι εμοι δεσμοι θαρσος αυτοις
παρειχον, δια τουτο προλαβων ειπεν· Ἐν Κυριωι. Ὁραις πως και αναγκην εχων του
μεγαληγορειν, του μετριαζειν ουκ αφισταται; Περισσοτερως τολμαιν, φησιν, αφοβως τον
λογον λαλειν. Το, Περισσοτερως, δεικνυντος εστιν, οτι ηδη ηρξαντο. Τινες μεν και δια
φθονον και εριν, τινες δε και δι' ευδοκιαν τον Χριστον κηρυσσουσι. Τι δη τουτο εστιν,
αξιον μαθειν. Ἐπειδη κατεσχεθη ο Παυλος, τον πολεμον εγειραι βουλομενοι σφοδρον
τον παρα του βασιλεως πολλοι των απιστων, και αυτοι τον Χριστον εκηρυττον· ωστε
μειζονα γενεσθαι τωι βασιλει την οργην, ατε του κηρυγματος διασπειρομενου, και εις
την του Παυλου κεφαλην το παν ελθειν του θυμου. ∆υο τοινυν προφασεων γεγονασιν
οι δεσμοι αιτιοι. Τοις μεν γαρ θαρσος παρειχον πολυ, τους δε εις ελπιδα αγοντες της
εμης απωλειας, παρεσκευασαν κηρυττειν τον Χριστον. Τινες μεν δια φθονον· τουτεστι,
φθονουντες τηι δοξηι τηι εμηι και τηι ενστασει, και βουλομενοι με απολεσθαι και εριζοντες
μοι, συμπραττουσιν εμοι· η ωστε και αυτοι τιμασθαι, και οιομενοι παρασπαιν τι της
δοξης της εμης. Τινες δε και δι' ευδοκιαν· τουτεστι, χωρις υποκρισεως, απο προθυμιας
απασης. Οι μεν εξ εριθειας τον Χριστον καταγγελλουσιν ουχ αγνως· τουτεστιν, ουκ
ειλικρινως, ουδε δι' αυτο το πραγμα, αλλα δια τι; Οιομενοι θλιψιν επιφερειν τοις
δεσμοις μου. Νομιζοντες γαρ ουτω με εις μειζονα εμπεσεισθαι κινδυνον, θλιψιν
επαγουσιν επι θλιψει. Ὢ της ωμοτητος! ω της διαβολικης ενεργειας! δεδεμενον εωρων
και εμβεβλημενον εις δεσμωτηριον, και ετι εφθονουν· αυξειν αυτωι τα των συμφορων
ηθελον, και μειζονος 62.193 οργης υπευθυνον καθισταιν. Και καλως ειπε το, Οιομενοι· ου
γαρ ουτως εξεβαινεν. Ἐκεινοι μεν γαρ ενομιζον με τουτωι λυπειν, εγω δε εχαιρον οτι το
κηρυγμα επεδιδου. Ουτως ενι, εργον ποιησαι αγαθον ουκ απο προαιρεσεως αγαθης· και
ου μονον ου κειται μισθος υπερ τουτου, αλλα και κολασις. Ἐπειδη γαρ μειζοσι κινδυνοις
περιβαλειν τον του Χριστου κηρυκα βουλομενοι, τον Χριστον εκηρυττον, ου μονον ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ληψονται μισθον, αλλα και τιμωριας εσονται υπευθυνοι και κολασεως. Οι δε εξ αγαπης,
ειδοτες οτι εις απολογιαν του Ευαγγελιου κειμαι. Τι εστιν, Ὅτι εις απολογιαν του
Ευαγγελιου κειμαι; Τουτεστι, τας ευθυνας μοι υποτεμνοντες τας προς τον Θεον, και
συναντιλαμβανομενοι τι εις απολογιαν. Ὃ λεγει, τουτο εστι· Προσεταγην κηρυξαι·
μελλω διδοναι ευθυνας, και απολογεισθαι υπερ του εργου, ου προσεταγην· ωστε ουν μοι
την απολογιαν γενεσθαι ευκολον, συναντιλαμβανονται μοι. Ἐαν γαρ ευρεθωσι πολλοι
οι κατηχηθεντες πιστευσαντες, ευκολος μοι η απολογια εσται. Τι γαρ; πλην παντι
τροπωι, ειτε προφασει, ειτε αληθειαι Χριστος καταγγελλεται. Ὅρα το φιλοσοφον του
ανδρος· ου σφοδρα αυτων κατηγορησεν, αλλ' ειπε το γινομενον. Τι γαρ, φησιν, εμοι
διαφερει, αν τε ουτως, αν τε εκεινως; πλην παντι τροπωι, ειτε προφασει, ειτε αληθειαι
Χριστος καταγγελλεται. Ουκ ειπε, Καταγγελλεσθω, νομοθετων, αλλα πρωτον μεν το
συμβαινον απηγγειλε, δευτερον δε, ει και νομοθετων ελεγεν, ουδε ουτω τας αιρεσεις
εισηγεν.
γʹ. Ἐξετασωμεν γαρ, ει δοκει, το πραγμα, και ευρησομεν, οτι, ει και ουτως
επετρεπε κηρυττειν, ως εκεινοι, ουδε ουτως εισηγετο αιρεσις. Πως; Ὅτι εκεινοι υγιως
μεν εκηρυττον, ο σκοπος δε και η διανοια, μεθ' ης εποιουν ουτω, διεφθαρτο, ου το
κηρυγμα ενηλλακτο. Και πολλην ειχον αναγκην ουτω κηρυττειν. ∆ια τι; Ὅτι ει ετερως
εκηρυξαν, ουχ ως Παυλος, ει ετερως εδιδαξαν, ουχ ως εκεινος, ουκ αν την του βασιλεως
οργην ηυξησαν· νυν δε τωι το κηρυγμα αυτου αυξειν και ομοιως διδασκειν, και ισους
αυτωι μαθητας ποιειν, ισχυσαν εκπολεμωσαι τον βασιλεα, ατε πολλου του πληθους των
μαθητων φαινομενου. Ἀλλα τις μιαρος και αναισθητος, επιλαβομενος του χωριου
τουτου, φησι· Και μην το εναντιον ειργασαντο αν, τους ηδη πεπιστευκοτας απηλασαν,
ουχι τους πιστους επιδουναι εποιησαν αν, ει γε δακειν αυτον εβουλοντο. Τι ουν
ερουμεν; Ὅτι προς εν τουτο εωρων εκεινοι, το κινδυνοις αυτον περιβαλειν τοις
παρουσι, το μη αφειναι διαφυγειν· και τουτωι μαλλον ᾤοντο αυτον λυπειν, και το
κηρυγμα σβεννυναι, η εκεινως. Ἑτερως μεν γαρ αν και εσβεσαν του βασιλεως την
οργην, και αφηκαν αν εξελθειν, και παλιν κηρυξαι· ουτω δε δι' αυτον το παν ελειν
ενομιζον, ανελοντες αυτον. Και τουτο ουκ ην των πολλων συνιδειν, αλλα πικρων
τινων και σφοδρα μοχθηρων. Ειτα, Και εν τουτωι, φησι, χαιρω, αλλα και χαρησομαι. Τι
εστιν, Ἀλλα χαρησομαι; Καν επιπλειον γενηται, φησιν. Ἐμοι γαρ συμπραττουσι και
ακοντες, 62.194 και των αυτοις πεπονημενων εκεινοι μεν κολασιν, εγω δε ο μηδεν
συμβαλλομενος, μισθον ληψομαι. Ἆρα εστι τι του διαβολου μιαρωτερον, του κηρυγμα
επινοησαντος αναδεξασθαι κολασιν τοις πειθομενοις προξενουν; Ὁραις ποσοις κακοις
τους εαυτου περιπειρει; κολασιν και τιμωριαν αυτοις εκ του κηρυγματος και των πονων
επινοει τουτων. Και ποιος αν αλλος εχθρος και πολεμιος της εκεινων σωτηριας το παν
ουτω διεθηκεν; Ὁραις οτι ο την αληθειαν πολεμων ουδεν ισχυει, αλλ' εαυτον πληττει
μαλλον, ως ο προς κεντρα λακτιζων; Οιδα γαρ, φησιν, οτι τουτο μοι αποβησεται εις
σωτηριαν δια της υμων δεησεως, και επιχορηγιας του Πνευματος Ἰησου Χριστου. Ουδεν
του διαβολου μιαρωτερον· ουτω πανταχου πονοις ανονητοις τους εαυτου περιβαλλει,
και διασπαι· και ου μονον των επαθλων ουκ αφιησι τυχειν, αλλα και κολασεως
υπευθυνους ποιειν οιδεν. Ου γαρ μονον κηρυγμα, αλλα και νηστειαν τοιαυτην και
παρθενιαν αυτοις νομοθετει, η ου μονον μισθων αποστερησει, αλλα και μεγα κακον
επαξει τοις αυτην μετιουσι· περι ων φησι και αλλαχου· Κεκαυτηριασμενοι την ιδιαν
συνειδησιν. ∆ιο παρακαλω, υπερ παντων ευχαριστωμεν τωι Θεωι, οτι ημιν και τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

πονους επεκουφισε, και τους μισθους ηυξησεν. Ὧν γαρ οι παρ' ημιν γαμουντες
σωφρονως απολαυουσι μισθων, ουκ απολαυουσιν οι παρθενευοντες παρ' αυτοις, αλλα
τηι των πορνευοντων οι παρθενευοντες παρα τοις αιρετικοις δικηι γεγονασιν υπευθυνοι.
Ποθεν; Ἐκ του μη ορθωι σκοπωι τι ποιειν, αλλ' επι διαβοληι των του Θεου κτισματων και
αποῤρητου σοφιας αυτου. Μη δη ραιθυμωμεν· εδωκεν ημιν ο Θεος συμμετρους αγωνας,
ουδενα πονον εχοντας. Ἀλλα μη καταφρονωμεν δια τουτο. Ει γαρ οι αιρετικοι
κατατεινουσιν εαυτους πονοις ανονητοις, τις ημιν εσται απολογια μηδε τους ελαττονας,
και πλειονα μισθον εχοντας βουλομενοις ενεγκειν; Τι γαρ φορτικον, τι δε επαχθες των
επιταγματων του Χριστου; Ου δυνασαι παρθενευειν; εξεστι σοι γαμειν. Ου δυνασαι
παντων εαυτον αποστερησαι των σων; εξεστι σοι απο των οντων χορηγειν· Το υμων
περισσευμα, φησιν, εις το εκεινων υστερημα. Ταυτα γαρ ειναι δοκει φορτικα, χρηματων
λεγω καταφρονειν, και επιθυμιας σωματικης περιγενεσθαι· τα δε αλλα ουδεμιας δειται
δαπανης, ουδεμιας βιας. Ποια γαρ, ειπε μοι, βια το μη κακως ειπειν, μηδε διαβαλλειν
απλως; ποια δε βια το μη βασκαινειν τοις ετερων αγαθοις; η ποια βια το μη δοξηι
αλωναι; Το βασανιζεσθαι και φερειν, καρτεριας εστι· καρτεριας, και φιλοσοφιαν ασκειν·
καρτεριας, το πενιαν διενεγκειν· καρτεριας, το λιμωι προσπαλαισαι και διψει. Ὅταν δε
μηδεν τουτων ηι, αλλ' εξεστιν απολαυοντα των οντων, ως Χριστιανωι προσηκε, μη
φθονειν τοις ετερων, ποια βια; Ουδαμοθεν αλλοθεν ο φθονος, αλλ' εκ του
προστετηκεναι τοις παρουσι, μαλλον δε παντα τα κακα. Ει γαρ μηδεν ενομιζες ειναι τα
χρηματα, και την δοξαν του κοσμου τουτου, ουκ αν τοις εχουσιν εβασκηνας.
δʹ. Ἀλλ' επειδη κεχηνας, και θαυμαζεις αυτα και επτοησαι, δια τουτο σοι και τα
της βασκανιας ενοχλει, δια τουτο και τα της κενοδοξιας· και παντα απο τουτου γινεται,
απο του θαυμαζειν τα του παροντος βιου. Βασκαινεις, οτι ο δεινα πλουτει; Και μην
ελεους και δακρυων αξιος ο τοιουτος. Ἀλλ' ερεις ευθεως γελων· Ἐγω δακρυων αξιος,
ουκ εκεινος. ∆ακρυων αξιος και συ, ουχ οτι πενηι, αλλα δια το σεαυτον ελεεινον ειναι
νομιζειν. Τους γαρ ουδεν εχοντας κακον και δυσφορουντας δακρυομεν, ουχ οτι κακον
τι εχουσιν, αλλ' οτι μη εχοντες, εχειν νομιζουσιν. Ειπε γαρ μοι, ει τις πυρετου
απηλλαγμενος, αλυει και περιστρεφεται, υγιαινων επι της κλινης κειμενος, αρα των
πυρεττοντων μαλλον ουχι δακρυων αξιος ο τοιουτος, ουκ επειδη πυρεττει, ουδε γαρ
πυρεττει, αλλ' επειδη μηδεν εχων δεινον, εχειν τι νομιζει; Και συ δακρυων αξιος δια
τουτο, οτι σαυτον ελεεινον νομιζεις, ου δια την πενιαν· της γαρ πενιας ενεκεν και
μακαριστος. Τι φθονεις τωι πλουσιωι; οτι φροντιδων εαυτον υπευθυνον κατεστησε
πλειονων, οτι δουλειαι χαλεπωτερα; οτι μυριαις αλυσεσι, καθαπερ τις κυων, τοις αυτου
δεδεται χρημασι; Κατελαβεν εσπερα, κατελαβε νυξ, και τον της αναπαυσεως καιρον
ουτος θορυβου καιρον και αηδιας και λυπης εχει και μεριμνης. Ψοφος εγενετο; ευθεως
ανεπηδησεν. Ὁ δεινα εσυληθη; μαλλον εκεινου φροντιζει του απολωλεκοτος ο μη
απολωλεκως. Ἐκεινος μεν γαρ απαξ απωλεσε, και λυπηθεις απεθετο την φροντιδα·
ουτος δε αυτην εχει διηνεκως. Κατελαβε νυξ, ο λιμην των ημετερων κακων, το
παραμυθιον των ημετερων συμφορων, το φαρμακον των τραυματων. Και γαρ οι
περιωδυνιαι τινι κατεχομενοι τοις φιλοις μεν και συγγενεσι και οικειοις, πολλακις δε
και πατρασι παραμυθουμενοις ουκ ειξαν ουδε υπεχωρησαν, αλλα και προς τα ρηματα
αυτα ηγανακτησαν· παντος γαρ καυματος μαλλον το πικρον της οδυνης τας ημετερας
θλιβει ψυχας· τωι δε υπνωι κελευοντι παυεσθαι ουδε αντιβλεψαι ισχυσαν. Καθαπερ ουν
σωμα διακαες και θερμοτεραι προσπαλαισαν ακτινι κατατρυχομενον, ωσπερ τινι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

καταγωγιωι πολλας εχοντι πηγας και την απο της λεπτης αυρας παραμυθιαν· ουτως η
νυξ τωι υπνωι παραδιδωσιν ημων την ψυχην· μαλλον δε ουχ η νυξ, ουδε ο υπνος τουτο
εργαζεται, αλλ' ο Θεος, ειδως το ταλαιπωρον τουτο γενος, απαντα ταυτα ειργασατο.
Ἀλλ' ημεις ουκ ελεουμεν εαυτους, αλλ' επενοησαμεν, καθαπερ εχθροι οντες εαυτων,
της φυσικης αναγκης και αναπαυσεως μειζονα τυραννιδα, την απο του πλουτου
αγρυπνιαν. Μεριμνα γαρ, φησι, πλουτου, αφισται υπνον. Και ορα ποση του Θεου η
κηδεμονια· Ουκ επετρεψε τηι προθεσει την αναπαυσιν, ουδε προαιρεσει τινι την χρειαν
του υπνου, αλλα φυσικαις αυτην αναγκαις κατεδησεν, ινα και ακοντες ευεργετωμεθα·
το γαρ καθευδειν, της φυσεως. Ἡμεις δε ως σφοδρα εαυτους μισουντες, ως ετερους
πολεμουντες και θλιβοντες, της φυσικης ταυτης αναγκης μειζονα την απο των
χρηματων επενοησαμεν τυραννιδα. Ἡμερα γεγονε; και δεδοικεν ο τοιουτος τους
συκοφαντας. Ἡ νυξ κατελαβε; τρεμει ληιστας. Θανατος επεστη; του θανατου μαλλον
δακνεται, οτι 62.196 ετερων εκεινα γινεται. Παιδιον εσχε; πλειων η επιθυμια· και τοτε
δοκει πενης ειναι. Ουκ εσχε, μαλλον οδυναται. Τουτον ουν μακαριζεις τον ουδαμοθεν
ησθηναι δυναμενον; τουτωι φθονεις τωι κλυδωνιζομενωι, εν λιμενι γαληνωι τηι πενιαι
εστηκως; Ὄντως και τουτο ελαττωμα της ανθρωπινης φυσεως, το μη φερειν τα αγαθα
γενναιως, αλλ' εις τας ευπραγιας εξυβριζειν. Και ταυτα μεν ενταυθα· οταν δε
απελθωμεν εκει, ακουσον τι φησιν ο πλουσιος, ο μυριων αγαθων κυριος, ωσπερ συ
λεγεις· ου γαρ αν εγωγε ταυτα ειποιμι αγαθα, αλλ' αδιαφορα. Ουτος τοινυν ο μυριων
αγαθων κυριος, ακουσον τι φησι, και τινος εν χρειαι καθεστηκε· Πατερ, φησιν, Ἀβρααμ,
πεμψον Λαζαρον, ινα ακρωι τωι δακτυλωι επισταζηι μου την γλωτταν, οτι
αποτηγανιζομαι. Ει γαρ μηδεν ων ειπον επασχεν ο πλουσιος εκεινος, ει γαρ εν αδειαι και
φροντιδος χωρις τον απαντα βιον διηγαγε· τι λεγω τον απαντα βιον; την μιαν ροπην
εκεινην· ροπη γαρ εστιν· ως μια γαρ ροπη, φησιν, ο πας ημων αιων προς τον αιωνα τον
απειρον· ει τοινυν παντα αυτωι κατα γνωμην προεκεχωρηκει, αρα ουκ ελεεινος εστι
τουτων των ρηματων, μαλλον δε τουτων των πραγματων; Ουχι οινωι περιεκλυζετο σου
η τραπεζα; νυν δε ουδε σταγονος υδατος ει κυριος, και ταυτα εν χρειαι πολληι
καθεστηκως. Ουχ ηλκωμενον υπερεωρας τον πενητα; νυν δε αξιοις αυτον ιδειν, και
ουδεις διδωσι. Παρα τον πυλωνα ην τον σον, νυν δε εν τοις κολποις του Ἀβρααμ· υπο
τας μεγαλας συ κατεκεισο οροφας, νυν δε εν τωι πυρι της γεεννης.
εʹ. Ἀκουετωσαν ταυτα οι πλουσιοι· μαλλον δε ουχ οι πλουσιοι, αλλ' οι
ανελεημονες· ου γαρ, επειδη πλουσιος ην, εκολαζετο, αλλ' επειδη ουκ ηλεησεν. Ἔνεστι
γαρ πλουτουντα και ελεουντα τυχειν παντος αγαθου. Και δια τουτο ουδενα αλλον οραι,
αλλ' η εκεινον τον δεομενον αυτου, ινα μαθηι, οτι δικαιως ταυτα επασχεν, εις
υπομνησιν ελθων ων επραττε. Μη γαρ ουκ ησαν μυριοι πενητες δικαιοι; Ἀλλ' ο προς τωι
πυλωνι αυτου κειμενος, ουτος αυτωι φαινεται, παιδευων αυτον και ημας, οσον εστιν
αγαθον μη πεποιθεναι επι χρημασιν. Ουδεν εκεινον εβλαψεν η πενια προς το βασιλειας
τυχειν· ουδεν τουτον ωφελησεν ο πλουτος προς το γεενναν εκφυγειν. Μεχρι ποτε
πενητες; μεχρι ποτε πτωχοι; Ουκ εστιν, ουκ εστι πενης ο μηδεν εχων, αλλ' ο πολλων
επιθυμων· ουκ εστι πλουσιος ο πολλα κεκτημενος, αλλ' ο μηδενος δεομενος. Τι γαρ
οφελος πασαν μεν κεκτησθαι την οικουμενην, του δε μηδεν εχοντος μαλλον εν αθυμιαι
διαγειν; Αι προαιρεσεις και τους πλουτουντας και τους πενομενους εργαζονται, ουχ η
των χρηματων περιουσια ουδε η ενδεια. Βουλει γενεσθαι πλουσιος συ ο πενης; Ἔξεστι
σοι βουλομενωι, και ο κωλυων ουδεις· καταφρονησον των του κοσμου χρηματων·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

νομισον ειναι μηδεν, ωσπερ ουν ουδε εστιν; εκβαλε την επιθυμιαν του πλουτου, και
επλουτησας. Ουτος εστιν ο πλουτων, ο μη θελων πλουτειν· ο μη θελων πενεσθαι, ουτος
εστιν ο πενομενος. Καθαπερ εκεινος νοσων ο και εν υγειαι αλυων, ουκ εκεινος ο πασης
υγειας ευκολωτερον την νοσον φερων, ουτω και ενταυθα πενης εστιν ο μη δυναμενος
πενιαν ενεγκειν, αλλ' εν πλουτωι των πενομενων μαλλον ηγουμενος ειναι πενης, ουκ
εκεινος ο 62.197 των πλουτουντων μαλλον την πενιαν ευκολωτερον φερων· ουτος γαρ
εστι μαλλον ο πλουσιωτερος. Ειπε γαρ μοι, την πενιαν δια τι δεδοικας; δια τι τρεμεις;
ουχι δια λιμον; ουχι δια διψος; ουχι δια ψυχος; η ου δια ταυτα; Ἀλλ' ουκ εστιν, ουκ εστιν
ουδεις ο τουτων απορησας ποτε. Ἐμβλεψατε γαρ εις αρχαιας γενεας, και ιδετε· τις
επιστευσε τωι Κυριωι, και εγκατελειφθη; η τις ηλπισεν επ' αυτον, και κατησχυνθη; και
παλιν, Ἐμβλεψατε εις τα πετεινα του ουρανου, οτι ου σπειρουσιν ουδε θεριζουσιν ουδε
συναγουσιν εις αποθηκας, και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος τρεφει αυτα. Ουδενα αν εχοι τις
ημιν δειξαι τινα ταχεως δια λιμον και ψυχος απολωλοτα. Τινος ουν ενεκεν τρεμεις την
πενιαν; Ουκ εχεις ειπειν. Ει γαρ ευπορεις των αναγκαιων, τι δηποτε τρεμεις αυτην; οτι
πληθος ουκ εστι σοι οικετων; Τουτο δεσποτων εστιν απαλλαγηναι, τουτο μακαριοτης
διηνεκης, τουτο φροντιδος ελευθερια. Ἀλλ' οτι και σκευη, και κλιναι, και επιπλα ουκ
εστιν εξ αργυριου κατεσκευασμενα σοι; Τι γαρ σου πλεον εχει κατα την απολαυσιν ο
ταυτα κεκτημενος; Ουδεν· τα γαρ της χρησεως ισα, αν τε απο ταυτης, αν τε απ' εκεινης
της υλης ηι. Ἀλλ' οτι φοβερος ουκ ει τοις πολλοις; Μηδε γενοιο ποτε· ποια γαρ ηδονη
τρεμειν και δεδοικεναι σε τινας; αλλ' οτι ετερους φοβηι; αλλ' ουκ εστι φοβηθηναι.
Θελεις γαρ μη φοβεισθαι την εξουσιαν; το αγαθον ποιει, και εξεις επαινον εξ αυτης.
Ἀλλ' οτι ευκαταφρονητοι εσμεν, φησι, και 62.198 προς το παθειν ετοιμοι κακως;
Μαλιστα μεν ουχ η πενια τουτο ποιει, αλλ' η κακια. Ἐπει πολλων πενητων απραγμονως
τον παντα βιον διαγοντων, αρχοντες, πλουτουντες και δυνασται παντων κακουργων
και ληιστων και τυμβωρυχων αθλιωτερον απηλλαξαν. Ὅπερ γαρ επι σου η πενια, τουτο
επ' εκεινου ο πλουτος εχει. Ὥσπερ γαρ σε δια το καταφρονεισθαι ενταυθα ποιουσι
κακως οι κακουν βουλομενοι· ουτως εκεινον δια το φθονειν και βασκαινειν· και
μαλλον ουτοι, η εκεινοι· μαλλον αυτη η αναγκη ισχυροτερα του κακως ποιειν. Ὁ μεν
γαρ φθονων, ισχυι πασηι και δυναμει παντα πραττει, ο δε καταφρονων πολλακις και
ηλεησε τον καταφρονουμενον· και τουτο αυτο γεγονεν αυτωι αιτιον απαλλαγης, το
πενητα ειναι, το μη δυνασθαι εχειν ισχυν· Μεγαλα τε κατορθωσεις, λεγοντες προς
αυτον, εαν τον δεινα ανεληις, εαν αποκτεινηις ενα πενητα· ποσων ουκ απολαυσηι μισθων;
και ουτως αυτων τον θυμον χαλωμεν. Ἐπι δε των πλουτουντων ο φθονος εφεστηκεν,
ου προτερον ληγων, εως αν οπερ βουλεται εργασηται, και τον ιον εκχεηι τον αυτου. Ὁραι
οτι ουχ η πενια, ουδε ο πλουτος αγαθον, αλλ' η ημετερα προαιρεσις; Ουκουν ταυτην
ρυθμιζωμεν, ταυτην παιδευωμεν φιλοσοφειν. Ἂν αυτη καλως ηι διακειμενη, ουτε
πλουτος ημας εκβαλειν της βασιλειας δυνησεται, ουτε πενια ποιησει ελαττον εχειν·
αλλα πραως την πενιαν οισομεν, ουδε εις την των μελλοντων αγαθων απολαυσιν
παραβλαπτομενοι, ουδε ενταυθα· αλλα και τουτων απολαυσομεν, και των εν ουρανοις
επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Και εν τουτωι χαιρω, αλλα και χαρησομαι. Οιδα γαρ οτι τουτο μοι
αποβησεται εις σωτηριαν δια της υμων δεησεως, και επιχορηγιας του
Πνευματος Ἰησου Χριστου, κατα την απο καραδοκιαν και ελπιδα μου, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εν ουδενι αισχυνθησομαι, αλλ' εν πασηι παῤρησιαι, ως παντοτε, και νυν
μεγαλυνθησεται Χριστος εν τωι σωματι μου, ειτε δια ζωης, ειτε δια
θανατου.
αʹ. Την μεγαλην και φιλοσοφον ψυχην ουδεν των εν τωι παροντι βιωι λυπηρων
δυναται δακειν, ουκ εχθραι, ου κατηγοριαι, ου διαβολαι, ου κινδυνοι, ουκ επιβουλαι.
Ὥσπερ γαρ εις μεγαλην τινα ακρωρειαν καταφυγουσα, αληπτος πασιν εστι τοις
κατωθεν ανιουσιν απο της γης. Τοιαυτη ην η του Παυλου ψυχη, πασης ακρωρειας
υψηλοτερον τοπον τον της φιλοσοφιας καταλαβουσα της πνευματικης, της οντως
φιλοσοφιας. Τα γαρ των εξωθεν, ρηματα μονον εστι και παιδων αθυρματα. Ἀλλ' ου περι
τουτων λογος νυν, τα δε Παυλου φθεγγομεθα τεως. Ὁ μακαριος εκεινος και τον βασιλεα
εχων πολεμουντα αυτωι, προς τουτωι ειχε και ετερους εχθρους διαφορως αυτον
λυπουντας, και μετα πικρας διαβολης· και τι φησιν; Ου μονον ουκ αλγω τουτοις ουδε
καταπιπτω, αλλα 62.198 και χαιρω και χαρησομαι· ου προς καιρον, φησιν, αλλ' αει υπερ
τουτων χαρησομαι. Οιδα γαρ οτι τουτο μοι αποβησεται εις σωτηριαν την μελλουσαν.
Πως γαρ ουκ αποβησεται, οταν και η εχθρα μου το κηρυγμα ωφεληι και ο προς εμε
ζηλος; ∆ια της υμων δεησεως, φησι, και επιχορηγιας του Πνευματος Ἰησου Χριστου
κατα την αποκαραδοκιαν και ελπιδα μου. Ὅρα την ταπεινοφροσυνην του μακαριου
τουτου· εν τοις αθλοις ην αγωνιζομενος, μυρια κατωρθωκει, προς αυτωι τωι στεφανωι
λοιπον εκειτο· Παυλος γαρ ην· τι γαρ αν τις ειποι πλεον; και Φιλιππησιοις γραφει, οτι
∆ια της υμων δεησεως δυναμαι σωθηναι, ο απο μυριων κατορθωματων κεκτημενος την
σωτηριαν. Και επιχορηγιας, φησι, του Πνευματος Ἰησου Χριστου. Τι εστιν, Ἐπιχορηγιας;
Ἂν δια των υμετερων ευχων, φησι, καταξιωθω της χαριτος. Το γαρ, Ἐπιχορηγιας, τουτο
εστιν, αν επιχορηγηθηι, αν πλεον επιδοθηι μοι πνευμα· Εις σωτηριαν, τουτεστι, την
απαλλαγην, και τον παροντα διαφευξομαι, ως τον πρωτον κινδυνον. Περι τουτου γαρ
φησιν· Ἐν τηι πρωτηι μου απολογιαι ουδεις μοι συμπαρεγενετο· μη αυτοις λογισθειη· αλλ'
ο Κυριος μοι παρεστη, και ενεδυ 62.199 ναμωσε με. Τουτο γουν και νυν ηδη προφητευει,
∆ια της υμων δεησεως, και επιχορηγιας του Πνευματος Ἰησου Χριστου, λεγων, κατα την
αποκαραδοκιαν και ελπιδα μου. Ουτω γαρ, φησιν, ελπιζω. Ἵνα γαρ παλιν ημεις μη το
ολον ταις εκεινων επιτρεπωμεν ευχαις, αυτοι μηδεν εισφεροντες, ορα πως τιθησι το
αυτου, την ελπιδα, την παντων αιτιαν των αγαθων, καθαπερ ο προφητης φησι· Γενοιτο,
Κυριε, το ελεος σου εφ' ημας, καθαπερ ηλπισαμεν επι σοι· καθαπερ και ετερωθι φησιν,
Ἐμβλεψατε εις αρχαιας γενεας, και ιδετε· τις ηλπισεν επι Κυριον, και κατηισχυνθη; και
παλιν ο μακαριος ουτος φησιν, Ἡ δε ελπις ου καταισχυνει. Κατα την αποκαραδοκιαν,
φησι, και ελπιδα μου, οτι εν ουδενι αισχυνθησομαι. Αυτη η του Παυλου ελπις, το
ελπιζειν, οτι Ουδαμου αισχυνθησομαι. Ὁραις οσον εστιν ελπιζειν επι τον Θεον; Καν
οτιουν γενηται, φησιν, ουκ αισχυνθησομαι· τουτεστιν, ου περιεσονται ουτοι. Ἀλλ' εν
πασηι παῤρησιαι, καθως παντοτε, και νυν μεγαλυνθησεται Χριστος εν τωι σωματι μου.
Προσεδοκων εκεινοι δια της παγιδος ταυτης δηθεν ελειν μεν τον Παυλον, σβεννυσθαι
δε το κηρυγμα, ως του δολου του αυτων ισχυοντος. Τουτο ουν φησιν, οτι Ουκ εσται
τουτο, ου νυν αποθανουμαι· Ἀλλ' ως παντοτε, και νυν μεγαλυνθησεται Χριστος εν τωι
σωματι μου. Πως; Πολλακις εις κινδυνους ενεπεσον, εν οις παντες ημας απηγορευσαν,
μαλλον δε και ημεις εαυτους· Ἐν εαυτοις γαρ το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν· αλλ'
εκ παντων ημας εῤρυσατο ο Κυριος. Ουτω και νυν μεγαλυνθησεται εν τωι σωματι μου.
Ἵνα δε μη τις νομισηι και ειπηι, Ἂν συ αποθανηις, ου μεγαλυνθησεται; Ναι, φησιν, οιδα·
16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ου δια τουτο ουτως ειπον, οτι η ζωη μονη μεγαλυνει αυτον, αλλα και ο θανατος.
Τεως δε, ∆ια ζωης, φησιν· ουκ αναιρουσι με, αλλα και ει ειλον με, και ουτω
μεγαλυνθησεται ο Χριστος. Πως; ∆ια μεν ζωης, οτι εξειλετο· δια θανατου δε, οτι ουδε
θανατος επεισε με αρνησασθαι αυτον. Ὅτι μοι τοσαυτην προθυμιαν εχαρισατο, και
θανατου εποιησεν ισχυροτερον· εκει μεν, οτι με απηλλαξε κινδυνων· ενταυθα δε, οτι με
ουκ ειασε φοβηθηναι του θανατου την τυραννιδα. Ουτω μεγαλυνθησεται δια ζωης και
θανατου.
βʹ. Ταυτα δε λεγει, ουχ ως μελλων αποθανεισθαι, αλλ' οταν αποθανηι, ινα μηδεν
ανθρωπινον παθωσιν. Ὅτι γαρ ουχ ως μελλων αποθανεισθαι, ο μαλιστα αυτους ελυπει,
ταυτα ελεγεν, ορα πως αυτο παραμυθειται, μονονουχι λεγων· Ταυτα δε λεγω, φησιν,
ουχ ως αποθανουμενος. ∆ια τουτο επηγαγε προιων· Και τουτο πεποιθως οιδα οτι μενω,
και συμπαραμενω πασιν υμιν. Το δε, Ἐν ουδενι αισχυνθησομαι, τουτο εστιν, Ου φερει
μοι αισχυνην το αποθανειν, αλλα και μεγα κερδος. ∆ια τι; Ου γαρ αθανατος ειμι, αλλα
και λαμπροτερος εσομαι, η ει και αθανατος ημην· ου γαρ 62.200 εστιν ισον αθανατον
οντα καταφρονειν θανατου, και θνητον. Ὥστε ουδε τουτο αισχυνη, το νυν αποθανειν·
πλην ουκ αποθανουμαι. Ἐν ουδενι αισχυνθησομαι, ουτε εν τωι ζηιν, ουτε εν τωι
αποθανειν, φησιν· αμφοτερα γαρ γενναιως υποισω, ειτε ζηιν, ειτε αποθανειν. Καλως·
τουτο Χριστιανης ψυχης. Ἀλλ' εν πασηι, φησι, παῤρησιαι. Ὁραις, πως ουκ αισχυνομαι; Ει
μεν γαρ ο του θανατου φοβος περιεκοπτε μου την παῤρησιαν, αισχυνης αξιον το
αποθανειν· ει δε ουδεν ουτος επελθων εφοβησεν, ουκ αισχυνη τουτο· αλλ' ειτε ζω, δια
του ζηιν ουκ αισχυνθησομαι· κηρυττω γαρ το κηρυγμα· ειτε αποθανω, δια του αποθανειν
ουκ αισχυνθησομαι· ου κατειχε με γαρ φοβος· την γαρ αυτην παῤρησιαν επιδεικνυμαι.
Μη γαρ, επειδη δεσμα ειπον, αισχυνην το πραγμα νομισητε. Τοσουτων αγαθων αιτιον
μοι γεγονεν, οτι και ετεροις εδωκε θαῤρειν. Ου γαρ το δεθηναι δια Χριστον, αλλα το
φοβηθεντα τα δεσμα, προδουναι τι των του Χριστου, τουτο αισχυνη· ως, αν τουτο μη ηι,
και παῤρησιας προξενα τα δεσμα. Μη επειδη πολλακις διεφυγον κινδυνους (και εχω επι
τουτοις καυχασθαι προς τους απιστους), αν μη συμβηι τι τοιουτον, ηδη νομιζετε
αισχυνεσθαι· και γαρ και τουτο ουχ ηττον εκεινου διδωσιν υμιν την παῤρησιαν. Ὅρα
πως επι του οικειου προσωπου αυτο προαγει· οπερ πολλαχου ποιει και αλλαχου,
καθαπερ επι Ῥωμαιων, Ου γαρ επαισχυνομαι το Ευαγγελιον, φησι· καθαπερ επι
Κορινθιων· Ταυτα δε μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω. Ειτε δια ζωης ειτε δια
θανατου. Ουχ ως αγνοων τουτο φησιν· οιδε μεν γαρ, οτι ουκ αποθανειται τοτε, αλλα
μετα ταυτα· πλην αυτων προπαρασκευαζει την ψυχην ηδη· Ἐμοι γαρ, φησι, το ζηιν
Χριστος, και το αποθανειν κερδος. Και γαρ αποθανων, φησιν, ου τεθνηξομαι, την ζωην
εχων εν εμαυτωι. Τοτε με ανειλον αν, ει ισχυσαν δια του φοβου την πιστιν εκβαλειν της
εμης ψυχης· εως δ' αν Χριστος ηι μετ' εμου, καν θανατος επελθηι, ζω. Και εν τηι ζωηι δε
ταυτηι ου τουτο εστι μου το ζηιν, αλλα ο Χριστος. Ει τοινυν ουδε εν τηι ζωηι ταυτηι τουτο
εστιν· Ὃ δε νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω· τουτο κακει λεγω· Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν
εμοι Χριστος. Τοιουτον χρη ειναι τον Χριστιανον. Ου ζω, φησι, την κοινην ζωην. Πως
ουν ζηις, ω μακαριε Παυλε; ουχι τον ηλιον οραις; ουχι τον κοινον αερα αναπνεις; ουχι
ταυταις ταις απαντων τρεφηι τροφαις; ουχι την γην πατεις, ωσπερ ημεις; ουχι υπνου
δεηι; ουχι ενδυματων; ουχι υποδηματων; Τι λεγεις, Ου ζω; Πως ου ζηις; τι μεγαλαυχεις;
Ουκ εστι μεγαληγορια ταυτα. Ει μεν γαρ μη τα πραγματα εμαρτυρει, εικοτως αν τις ειποι
μεγαληγοριαν ειναι· ει δε τα πραγματα μαρτυρει, ποια μεγαληγορια; Πως ουν ου ζηι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

μαθωμεν· και γαρ αλλαχου φησιν, Ἐγω τωι κοσμωι εσταυρωμαι, και εμοι ο κοσμος. Πως
ουν φησιν, Ουκετι ζω, και πως παλιν, Ἐμοι το ζηιν Χριστος, ακουσατε· 62.201 Το της
ζωης ονομα πολυσημαντον εστιν, αγαπητοι, τουτεστι, πολλα σημαινει, ωσπερ και το του
θανατου. Ἔστι ζωη αυτη η του σωματος, και εστι ζωη η της αμαρτιας· καθως φησιν
αυτος αλλαχου· Ει δε απεθανομεν τηι αμαρτιαι, πως ετι ζησομεν εν αυτηι; Ἄρα εστι ζηιν
την της αμαρτιας ζωην· προσεχετε ακριβως, παρακαλω, ινα μη εικη κοπτωμεθα· εστι
ζωη η αΐδιος και αθανατος, μετα δε ταυτης η ουρανιος· Ἡμων γαρ, φησι, το πολιτευμα
εν ουρανοις υπαρχει. Ἔστι ζωη η του σωματος, ην φησι, ∆ι' αυτου ζωμεν, και
κινουμεθα, και εσμεν. Ου την φυσικην ουν φησι μη ζηιν ζωην, αλλα ταυτην την των
αμαρτηματων, ην απαντες ανθρωποι ζωσιν· εικοτως. Ὁ γαρ μη επιθυμων της παρουσης
ζωης, πως ταυτην ζηι; ο προς ετεραν σπευδων, πως ταυτην ζηι; ο θανατου καταφρονων,
πως ταυτην ζηι; ο μηδενος των ενταυθα επιθυμων, πως ταυτην ζηι; Ὥσπερ γαρ ο εξ
αδαμαντος συγκειμενος, καν μυριακις πληττοιτο, ουκ αν επιστραφειη ποτε· ουτως ουδε
ο Παυλος· Ζω δε, φησιν, ουκετι εγω, τουτεστιν, ο παλαιος ανθρωπος· και παλιν
αλλαχου, Ταλαιπωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου
τουτου; Ουτως ο μηδεν δια τροφην ποιων, ο μηδεν δι' ενδυμα, ο μηδεν δια τι των
παροντων, πως ουτος ζηι; Ουτος ουδε την φυσικην ζωην ζηι· ο μηδενος φροντιζων των
βιωτικων, ου ζηι. Ἡμεις ζωμεν τουτον τον βιον, οι παντα υπερ τουτου πραττοντες·
εκεινος δε ουκ εζη· ουδεν γαρ επραγματευετο των ενταυθα. Πως ουν εζη; Ουτω και
ημεις επι τινων λεγομεν· Ἐμοι ο δεινα ου παρεστιν, οταν μηδεν πραττηι των ανηκοντων
εις εμε· εμοι ο δεινα ου ζηι, παλιν ομοιως. Ὅτι γαρ ου την φυσικην παραιτειται ζωην,
φησιν αλλαχου· Ὃ δε νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω τηι του Υιου του Θεου του
αγαπησαντος με, και παραδοντος εαυτον υπερ εμου. Τουτεστι, Καινην τινα ζωην ζω,
εξηλλαγμενην.
γʹ. Ταυτα δη παντα προς παραμυθιαν των Φιλιππησιων λεγει. Μη νομισητε,
φησιν, οτι της ζωης αποστερουμαι ταυτης· επει μηδε ζων, ταυτην εζων την ζωην, αλλ'
εκεινην, ην ο Χριστος εβουλετο. Ειπε γαρ μοι, ο χρηματων καταφρονων, ο τρυφης, ο
λιμου και διψης, ο κινδυνων, ο υγειας, ο σωτηριας, ταυτην ζηι την ζωην; ο μηδεν
ενταυθα εχων, ο πολλακις αυτην ριψαι βουλομενος, αναγκης ουσης, και μη
αντιποιηθεις, ταυτην ζηι την ζωην; Ουδαμως. Ὡς επι υποδειγματος δε υμιν χρη τουτο
ποιησαι φανερον· οιον, εστω τις εν πλουτωι πολλωι, και οικετας εχετω και χρυσιον, και
μηδενι τουτων κεχρησθω· αρα ουτος πλουτει τον πλουτον εκεινον; Ουδαμως. Ὁρατω δε
και διασπαθωντας τα υπαρχοντα τους παιδας, εικη ρεμβομενους, και μηδενος αυτων
φροντιζετω· ει βουλει δε, και τυπτομενος μη αλγειτω· αρα φησομεν αυτον ειναι εν
πλουτωι; Ουδαμως· καιτοι γε αυτου εστιν. Ουτω και Παυλος, Ἐμοι, φησι, το ζηιν Χριστος.
Ει βουλει την ζωην εξετασαι την εμην, εκεινος εστι. Και το αποθανειν κερδος. ∆ια τι;
Ὅτι σαφε 62.202 στερον αυτωι συνεσομαι μαλλον· ωστε μαλλον εστι ζησαι το αποθανειν.
Ουδεν δεινον εργασονται με οι αποκτενουντες με, τηι ζωηι παραπεμποντες τηι εμηι, και
ταυτης της ου προσηκουσης απαλλαττοντες. Τι ουν; ενταυθα ων, ουκ ης του Χριστου.
Και σφοδρα. Ει δε το ζηιν εν σαρκι, τουτο μοι καρπος εργου, και τι αιρησομαι ου
γνωριζω. Ἵνα μη τις ειποι· Ει τοινυν εκεινο ζωη, τινος ενεκεν ο Χριστος ειασε σε
ενταυθα; Καρπος εργου, φησιν, εστιν. Ὥστε ενεστι και τηι παρουσηι ζωηι εις δεον
χρησασθαι, μη ζωντας αυτην, ως οι πολλοι. Τουτο φησιν, ινα μη νομισηις διαβεβλησθαι
την ζωην, μηδε ειπηις· Ει γαρ ουδεν χρησιμευο[ι]μεν ενταυθα, τινος ενεκεν ουκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αναιρουμεν εαυτους, ουδε αποκτεινομεν; Μηδαμως, φησιν· ενεστι και ενταυθα οντα
κερδαινειν, εαν μη ζωμεν την ζωην ταυτην, αλλ' ετεραν. Ἀλλ' ισως ερει τις· Τουτο
καρπον σοι φερει; Ναι, φησι. Που νυν οι αιρετικοι; ιδου νυν το, Ζηιν εν σαρκι, τουτο φησι
καρπον εργου· και γαρ εργου. Πως καρπος εργου; Ὃ δε νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω.
∆ια τουτο καρπος εργου. Και τι αιρησομαι, ου γνωριζω. Βαβαι, ποση ην η φιλοσοφια!
Πως και την επιθυμιαν εξεβαλε της παρουσης ζωης, και ου διεβαλεν αυτην! Τωι μεν γαρ
ειπειν, οτι Το αποθανειν κερδος, τουτωι την επιθυμιαν εξεβαλε· τωι δε ειπειν, οτι Το ζηιν
εν σαρκι, καρπος εργου, τουτωι εδειξε και την παρουσαν αναγκαιαν ζωην. Πως; Ἐαν εις
δεον αυτηι χρωμεθα, εαν καρποφορωμεν· ως εαν ακαρπος ηι, ουκ εστιν ετι ζωη. Και γαρ
των δενδρων τα μη φεροντα καρπον, ομοιως των ξηρων αποστρεφομεθα, και πυρι
παραδιδομεν. Το γαρ ζηιν παλιν των μεσων εστι και αδιαφορων· το δε καλως η κακως,
εν ημιν εστιν. Ὥστε ου μισωμεν το ζηιν· ενεστι γαρ ζηιν και καλως· ως εαν κακως αυτωι
χρησαιμεθα, ουδε ουτω διαβαλουμεν αυτο. ∆ια τι; Ὅτι ουκ αυτο αιτιον γεγονεν, αλλ' η
προαιρεσις των κακως χρωμενων αυτωι. Ὁ μεν γαρ Θεος σε εποιησε ζηιν, ινα αυτωι ζηις·
συ δε υπο της κακιας τηι αμαρτιαι ζησας, υπευθυνον σαυτον πασης αιτιας ποιεις. Τι
λεγεις, ειπε μοι, ω Παυλε; ου γνωριζεις τι αιρησηι; Ἐνταυθα μεγα απεκαλυψε μυστηριον,
οτι κυριος ην του απελθειν· οταν γαρ αιρεσις ηι, κυριοι εσμεν. Τι αιρησομαι, φησιν, ου
γνωριζω. Ἐν σοι ουν εστι; Ναι, φησιν, ει βουλοιμην αιτησαι τον Θεον χαριν. Συνεχομαι
γαρ εκ των δυο, την επιθυμιαν εχων. Ὅρα την φιλοστοργιαν του μακαριου τουτου· και
ταυτηι αυτους παραμυθειται, οταν ιδωσιν, οτι αυτος κυριος εστι της αιρεσεως, οτι ουκ
ανθρωπινηι πονηριαι τουτο γινεται, αλλα Θεου οικονομιαι. Τι τοινυν αλγειτε, φησιν, επι
τωι θανατωι; πολλωι κρειττον ην παλαι απελθειν. Το αναλυσαι γαρ, φησι, και συν Χριστωι
ειναι, πολλωι μαλλον κρεισσον· το δε επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι' υμας. Ταυτα
προπαρασκευαστικα της μελλουσης αυτου τελευτης, ινα φερωσιν αυτην γενναιως·
ταυτα φιλοσοφιας διδακτικα. Καλον, φησι, το αναλυσαι, και συν Χριστωι ειναι· και γαρ ο
θανατος των αδιαφορων εστιν. Ου γαρ κακον ο θανατος, αλλα κακον το αποθανοντα
62.203 κολαζεσθαι· ουδε καλον ο θανατος, αλλα καλον το απελθοντα συν Χριστωι ειναι·
τα μετα θανατον, η καλα η κακα. Μη τοινυν επι τοις αποθνησκουσι πενθωμεν απλως,
μηδε επι τοις ζωσι χαιρωμεν απλως· αλλα τι; Πενθωμεν τους αμαρτωλους μη
αποθνησκοντας μονον, αλλα και ζωντας. Χαιρωμεν δε επι τοις δικαιοις, μη ζωσι μονον,
αλλα και τετελευτηκοσιν. Ἐκεινοι μεν γαρ και ζωντες τεθνηκασιν, ουτοι δε και
αποθανοντες ζωσιν· εκεινοι και ενταυθα οντες ελεεινοι πασιν εισιν, επειδη Θεωι
προσκρουουσιν· ουτοι και εκει μετασταντες μακαριοι, οτι προς τον Χριστον απηλθον. Οι
αμαρτωλοι, οπου αν ωσι, ποῤρω του βασιλεως εισι. ∆ια τουτο δακρυων αξιοι· οι δε
δικαιοι, αν τε ενταυθα, αν τε εκει, μετα του βασιλεως εισι, κακει μαλλον και εγγυτερον,
ου δια ειδους, ου δια πιστεως, αλλα, Προσωπον, φησι, προς προσωπον.
δʹ. Μη τοινυν απλως κλαιωμεν τους αποθανοντας, αλλα τους εν αμαρτιαις·
ουτοι θρηνων αξιοι, ουτοι κοπετων και δακρυων. Ποια γαρ ελπις, ειπε μοι, μετα
αμαρτηματων απελθειν, ενθα ουκ εστιν αμαρτηματα αποδυσασθαι; Ἕως μεν γαρ ησαν
ενταυθα, ισως ην προσδοκια πολλη, οτι μεταβαλουνται, οτι βελτιους εσονται· αν δε
απελθωσιν εις τον ᾅδην, ενθα ουκ εστιν απο μετανοιας κερδαναι τι (Ἐν γαρ τωι ᾅδηι,
φησι, τις εξομολογησεται σοι;), πως ου θρηνων αξιοι; Κλαιωμεν τους ουτως
απερχομενους, ου κωλυω, κλαιωμεν, αλλα μη ασχημονως, μη τριχας τιλλοντες, μη
βραχιονας γυμνουντες, μη οψιν σπαραττοντες, μη μελανειμονουντες, αλλα μονον κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ψυχην ηρεμα δακρυον αφιεντες πικρον. Ἔνεστι γαρ και ταυτης χωρις της πομπης
κλαυσαι πικρως, και μη παιξαι μονον· παιγνιων γαρ ουδεν διενηνοχε τα υπο τινων
γινομενα. Και γαρ ου συμπαθειας εκεινοι οι κοπετοι οι επ' αγορας, αλλ' επιδειξεως και
φιλοτιμιας και κενοδοξιας εισι· πολλαι δια τεχνην τουτο ποιουνται. Κλαυσον πικρον,
στεναξον κατ' οικιαν, μηδενος ορωντος· τουτο συμπαθειας εστι, τουτο και σε ωφελει. Ὁ
γαρ εκεινον πενθων ουτω, πολλωι μαλλον αυτος σπουδασει μηδεποτε τοις αυτοις
περιπεσειν· φοβερα σοι εσται η αμαρτια λοιπον. Κλαυσον τους απιστους, κλαυσον τους
ουδεν εκεινων απεχοντας, τους χωρις φωτισματος απερχομενους, τους χωρις
σφραγιδος· ουτοι οντως θρηνων αξιοι, ουτοι οδυρμων· εξω των βασιλειων εισι μετα
των καταδικων, μετα των κατεγνωσμενων. Ἀμην γαρ λεγω υμιν, εαν μη τις γεννηθηι εξ
υδατος και πνευματος, ου μη εισελθηι εις την βασιλειαν των ουρανων. Κλαυσον τους εν
πλουτωι τετελευτηκοτας, και μηδεμιαν απο του πλουτου παραμυθιαν ταις εαυτων
ψυχαις επινοησαντας, τους λαβοντας εξουσιαν απολουσασθαι αυτων τα αμαρτηματα,
και μη βουληθεντας. Τουτους κλαιωμεν και ιδιαι και κοινηι παντες, αλλα μετα
κοσμιοτητος, αλλα μετα σεμνο 62.204 τητος, αλλα μη ωστε παραδειγματιζειν εαυτους.
Τουτους κλαιωμεν μη μιαν ημεραν, μηδε δευτεραν, αλλα τον παντα βιον ημων. Τουτο
ουκ εστι παθους αλογου το δακρυον, αλλα φιλοστοργιας· εκεινο δε παθους αλογου· δια
τουτο και ταχεως σβεννυται. Ὅταν γαρ δια τον του Θεου φοβον γινηται, αει παραμενει.
Κλαιωμεν ουν τουτους, βοηθωμεν αυτοις κατα δυναμιν, επινοησωμεν αυτοις τινα
βοηθειαν, μικραν μεν, βοηθειν δε ομως δυναμενην. Πως και τινι τροπωι; Αυτοι τε
ευχομενοι, και ετερους παρακαλουντες ευχας υπερ αυτων ποιεισθαι, πενησιν υπερ
αυτων διδοντες συνεχως. Ἔχει τινα το πραγμα παραμυθιαν· ακουε γαρ του Θεου
λεγοντος· Ὑπερασπιω της πολεως ταυτης δι' εμε, και δια ∆αυιδ τον δουλον μου. Ει
μνημη μονον δικαιου τοσουτον ισχυσεν, οταν και εργα γενηται υπερ αυτου, πως ουκ
ισχυσει; Ουκ εικη ταυτα ενομοθετηθη υπο των αποστολων, το επι των φρικτων
μυστηριων μνημην γινεσθαι των απελθοντων· ισασιν αυτοις πολυ κερδος γινομενον,
πολλην την ωφελειαν. Ὅταν γαρ εστηκηι λαος ολοκληρος χειρας ανατεινοντες,
πληρωμα ιερατικον, και προκεηται η φρικτη θυσια, πως ου δυσωπησομεν υπερ τουτων
τον Θεον παρακαλουντες; Ἀλλα τουτο μεν περι των εν πιστει παρελθοντων· οι δε
κατηχουμενοι ουδε ταυτης καταξιουνται της παραμυθιας, αλλα απεστερηνται πασης της
τοιαυτης βοηθειας, πλην μιας τινος. Ποιας δη ταυτης; Ἔνεστι πενησιν υπερ αυτων
διδοναι· ποιει τινα αυτοις παραψυχην το πραγμα· και γαρ παρ' αλληλων ημας
ωφελεισθαι βουλεται ο Θεος. ∆ια τι γαρ υπερ ειρηνης και ευσταθειας του κοσμου
εκελευσεν ευχεσθαι; δια τι υπερ παντων ανθρωπων; Καιτοι γε ενταυθα εν πασιν εισι και
ληισται και τυμβωρυχοι και κλεπται, και μυριων κακων γεμοντες· αλλ' ομως υπερ
παντων ευχομεθα· ισως γαρ εσται τις αυτων επιστροφη. Ὥσπερ ουν υπερ των ζωντων
ευχομεθα των ουδεν διαλλαττοντων των νεκρων, ουτως ενεστι και υπερ εκεινων
ευχεσθαι. Ὁ Ἰωβ υπερ των παιδων εποιει θυσιας, και απηλλαττεν αυτους των
αμαρτηματων· Μη ποτε ενενοησαν, φησι, τι εν τηι καρδιαι αυτων. Ουτω τις προνοειται
παιδων. Ουκ ειπε, καθαπερ οι πολλοι των νυν ανθρωπων· Καταλειπω αυτοις
υπαρχοντα· ουκ ειπε· ∆ω αυτοις δοξαν· ουκ ειπεν· Ἀρχην ωνησομαι· ουκ ειπεν· Ἀγρους
πριωμαι· αλλα τι; Μη τι ενενοησαν εν τηι καρδιαι αυτων. Τι γαρ οφελος εκεινων παντων
ενταυθα μενοντων; Ουδεν. Τον Βασιλεα παντων ιλεων ποιησω, φησιν, αυτοις, και
ουδεν αυτοις λειπει λοιπον· Κυριος γαρ, φησι, ποιμαινει με, και ουδεν με υστερησει.
Ουτος πλουτος μεγας, ουτος θησαυρος· αν τον του Θεου φοβον εχωμεν, ουδενος ημιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

δει· αν δε τουτο μη εχωμεν, και την βασιλειαν αυτην εαν εχωμεν, παντων εσμεν
πενεστεροι. Ουδεν ισον του φοβουμενου τον Κυριον· Ὁ φοβος γαρ, φησι, του Κυριου
παντα υπερεβαλε. Τουτον κτησωμεθα, υπερ τουτου παντα πραττωμεν· καν την ψυχην
αποδοσθαι δεηι, μη φεισωμεθα, καν το σωμα κατακοψαι· παντα πραττωμεν, ινα του
φοβου τουτου επιτυχωμεν. Ουτω γαρ εσομεθα παντων ευπορωτε 62.205 ροι, και των
μελλοντων επιτευξομεθα αγαθων εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι
62.206 αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Και τι αιρησομαι, ου γνωριζω. Συνεχομαι δε εκ των δυο, την επιθυμιαν
εχων εις το ανα λυσαι και συν Χριστωι ειναι· πολλωι γαρ μαλ λον κρεισσον.
Το δε επιμενειν εν τηι σαρκι, αναγκαιοτερον δι' υμας. Και τουτο πεποιθως
οιδα, οτι μενω, και συμπαραμενω πασιν υμιν, εις την υμων προκοπην και
χαραν της πι στεως· ινα το καυχημα υμων περισσευηι εν Χριστωι Ἰησου εν
εμοι δια της εμης παρουσιας παλιν προς υμας.
αʹ. Ουδεν της Παυλου ψυχης μακαριωτερον, επειδη μηδε γενναιοτερον. Ἀλλα
νυν το εναντιον ευκαιρον ειπειν περι παντων· ουδεν ημων ασθενεστερον, ουδε
ταλαιπωροτερον. ∆ια τουτο παντες πεφρικαμεν τον θανατον, οι μεν δια το των
αμαρτηματων πληθος, ων και αυτος εις ειμι, οι δε δια την φιλοψυχιαν και ταλαιπωριαν,
ων μηποτε γενοιμην εγω· ψυχικοι γαρ οι τουτον δεδοικοτες τον φοβον. Τουτο τοινυν, ο
παντες πεφρικαμεν, εκεινος ηυχετο, και προς εκεινον ηπειγετο, Το αναλυσαι, λεγων,
πολλωι μαλλον κρεισσον, και τι αιρησομαι, ουκ οιδα. Τι λεγεις; μελλων εντευθεν προς
τον ουρανον μεθιστασθαι, και μετα Χριστου ειναι, ου γνωριζεις τι αιρησηι; Ἀλλα ποῤρω
της Παυλου ταυτα ψυχης. Τινι γαρ ει τις ειπε τουτο και διεβεβαιωσατο, ουκ αν ευθεως
ηρπασε; Ναι, φησιν· αλλ' ωσπερ ουκ εστιν ημων το αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι·
ουτως ουδε το, παρον τουτου τυχειν, μειναι ενταυθα ημων· αλλ' αμφοτερα Παυλου και
της εκεινου ψυχης. Τι λεγεις; οιδας και πεπεισαι, οτι μετα Χριστου μελλεις ειναι, και
αμφιβαλλεις λεγων, Ουκ οιδα τι αιρησομαι; και ου τουτο μονον, αλλα και το ενταυθα
αιρηι, το επιμειναι λεγω τηι σαρκι; Τι ποτε τουτο εστιν; Ουχι καταπικρον εζης βιον; εν
αγρυπνιαις, εν ναυαγιοις, εν λιμωι και διψει και γυμνοτητι, εν μεριμναις, εν φροντισι;
μετα των ασθενουντων ησθενεις, και υπερ των σκανδαλιζομενων επυρου. Ἐν υπομονηι
πολληι, φησιν, εν θλιψεσιν, εν αναγκαις, εν στενοχωριαις, εν πληγαις, εν φυλακαις, εν
ακαταστασιαις, εν νηστειαις, εν αγνοτητι· πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ελαβον,
τρις εῤραβδισθην, απαξ ελιθασθην, νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκα· κινδυνοις
ποταμων, κινδυνοις ληιστων, κινδυνοις εν πολει, κινδυνοις εν ερημιαι, κινδυνοις εν
ψευδαδελφοις. Ουχι, οτε το Γαλατων απαν εθνος επι την του νομου παρατηρησιν
επανηλθεν, εβοας λεγων, Οιτινες εν νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσετε; ποσα τοτε
ουκ επενθησας, και ετι μαλλον τουτον ποθεις τον επικηρον βιον; Ει γαρ μηδεν σοι
τουτων συμβεβηκει, αλλα παντα, απερ κατωρθωκεις, κατωρθωσας μετα αδειας, μετα
τρυφης, ουκ εχρην το αδηλον του μελλοντος δεδοικοτα προς τινα λιμενα σπευδειν; Τις
εμπορος, ειπε μοι, θησαυρων μυριων πληρη την ολκαδα εχων, παρον εις λιμενα
καταδραμειν και αναπαυε 62.206 σθαι, ελοιτο θαλαττευειν ετι; τις αγωνιστης, παρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

στεφανωθηναι, ελοιτο αγωνιζεσθαι; τις πυκτευων, παρον αναδησασθαι τον στεφανον,
ελοιτο παλιν εις τον αγωνα εισιεναι, και κατακοπτειν την εαυτου κεφαλην; ποιος
στρατηγος, εξον απαλλαγηναι του πολεμου μετα ευδοξιας και τροπαιων, και μετα του
βασιλεως εν τοις βασιλειοις αναπαυεσθαι, καταδεξαιτο αν ετι και ιδρουν και
παραταττεσθαι; Πως ουν τον ουτω καταπικρον ζων βιον, ετι ενταυθα μενειν βουλει;
ουχι συ ελεγες, Φοβουμαι μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι; Ει και δια
μηδεν ετερον, δια τουτο γουν εχρην επιθυμειν της απαλλαγης· ει μυριων ην αγαθων
μεστα τα παροντα, δια γουν τον Χριστον τον ποθουμενον εδει ποθειν την τουτων
απαλλαγην. Βαβαι της του Παυλου ψυχης! ουδεν ισον εκεινης γεγονεν, ουδε εσται.
Φοβηι το μελλον, μυριοις ενεχηι δεινοις, και ου βουλει ειναι προς τον Χριστον; Ου, φησι·
και τουτο δια τον Χριστον, ινα ους ειργασαμην αυτου δουλους, ευνουστερους
καταστησω· ινα οπερ εφυτευσα γεωργιον, καρποφορησαι ποιησω. Ουκ ηκουσας μου ουχι
το εμαυτου ζητουντος συμφερον, αλλα το των πλησιον; ουκ ηκουσας, οτι αναθεμα
ηυχομην γενεσθαι απο του Χριστου υπερ του πολλους αυτωι προσελθειν; Ὁ εκεινο
ελομενος, ου πολλωι μαλλον τουτο αιρησομαι, ηδεως εμαυτον ζημιων δια της αναβολης
και υπερθεσεως, ινα εκεινοις γενηται τις σωτηρια; Τις λαλησει τας δυναστειας σου,
Κυριε, οτι Παυλον ουκ αφηκας λαθειν, οτι εδειξας τηι οικουμενηι τοιουτον ανδρα;
Ἤνεσαν σε παντες αγγελοι ομοθυμαδον, οτε τα αστρα ειργασω, ουκουν και οτε τον
ηλιον· αλλ' ουχ ουτως, ως οτε τον Παυλον εδειξας ημιν και τηι οικουμενηι πασηι. ∆ια
τουτο λαμπροτερα γεγονεν η γη του ουρανου, φαιδροτερος ουτος του ηλιακου φωτος
αφηκε λαμπροτερας τας μαρμαρυγας, φαιδρας τας ακτινας ηπλωσεν. Ἡλικον ημιν
ουτος ετεκε τον καρπον, ουκ ασταχυς πιαινων, ουδε ροιας τρεφων, αλλα τον της
ευσεβειας καρπον και τικτων, και εις ακμην αγων, και διαπιπτοντα συνεχως
ανακτωμενος; Εικοτως· ουτος μεν γαρ ο ηλιος το απαξ διασαπεν των ακροδρυων ουδεν
ονησαι δυνησεται. Παυλος δε τους μυριας εχοντας σηπεδονας, εξ αμαρτηματων
ανεκαλειτο· και ουτος μεν παραχωρει τηι νυκτι, εκεινος δε του διαβολου περιεγενετο.
Ουδεν ειλεν εκεινον, ουδεν εκρατησεν. Ἐκεινος αφ' υψους φερομενος, κατω τας
ακτινας αφιησιν· αυτος δε κατωθεν ανατελλων, ουχι το μεσον ουρανου και της γης του
φωτος επληρωσεν, αλλα αμα το στομα ανεωιξε, και τους αγγελους ενεπλησε πολλης της
ηδονης. Πως; Ει γαρ επι ενι αμαρτωλωι μετα 62.207 νοουντι χαρα γινεται εν τοις
ουρανοις, αυτος δε εκ πρωτης δημηγοριας πολλους εθηρευσε, πως ουκ εμπλησει χαρας
τας ανω δυναμεις;
βʹ. Και τι λεγω; απλως αρκει Παυλον φθεγγεσθαι, και τους ουρανους επι τουτωι
σκιρταιν και ευφραινεσθαι. Ει γαρ, οτε εξ Αιγυπτου εξηιεσαν οι Ἰσραηλιται, εσκιρτησαν
τα ορη, ως κριοι· οτε απο γης εις ουρανον μετεστησαν ανθρωποι, ποσην οιει ειναι
χαραν; ∆ια ταυτα, Το επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι' υμας. Ποιαν εξομεν
απολογιαν λοιπον ημεις; Πολλακις γαρ ανθρωπος κληρουται πολιν μικραν και
πενιχραν, και ουχ αιρειται απελθειν ετερωθι, την οικειαν προκρινων αναπαυσιν· προς
τον Χριστον ειχεν απελθειν ο Παυλος, και ουκ ηθελησε τον Χριστον· Χριστον, ον ουτως
εποθει, ως δι' αυτον και γεενναν αιρεισθαι· και εμενεν ετι αγωνιζομενος δια τους
ανθρωπους. Τις εσται ημιν απολογια; Ὅλως δε μεμνησθαι χρη Παυλου απλως; Ὅρα τι
ειργασατο· Ἔδειξεν, οτι κρεισσον το απελθειν, πειθων αυτους μη αλγειν· εδειξεν, οτι
καν μενηι, δια τουτο μενει, δι' εκεινους, οτι ουκ απο της πονηριας γινεται των
επιβουλευοντων. Ἵνα τοινυν αξιοπιστους αυτους εργασηται, και την αιτιαν εθηκεν. Ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

γαρ αναγκαιον τουτο εστι, παντως οτι μενω, και ουχ απλως μενω, αλλα μεθ' υμων·
τουτο γαρ εστι το, Και συμπαραμενω, τουτεστιν, Ὄψομαι υμας. Τινος ενεκεν; Εις την
υμων προκοπην και χαραν της πιστεως. Ἐνταυθα αυτους και διανιστησιν, ωστε
προσεχειν εαυτοις. Ει γαρ δι' υμας, φησι, μενω, ορατε μη καταισχυνητε μου την
παραμονην. Μελλων Χριστον οραιν, ειλομην επι τηι υμετεραι προκοπηι μενειν. Ἐπειδη η
εμη παρουσια και προς πιστιν υμιν συμβαλλεται και προς χαραν, δια τουτο ειλομην
μενειν. Τι ουν; Φιλιππησιων ενεκεν εμενε μονων; Ουκ εκεινων ενεκεν εμενε μονων·
λεγει δε τουτο, ινα αυτους θεραπευσηι. Πως δε ην τηι πιστει προκοψαι; Ὥστε στηριχθηναι
μαλλον υμας, καθαπερ νεοττους δεομενους της μητρος, εως αν αυτοις παγηι τα πτερα.
Πολλης αγαπης τουτο τεκμηριον. Ουτω και ημεις τινας διεγειρομεν, ως οταν ειπωμεν·
∆ια σε εμεινα, ινα σε ποιησω χρηστον. Ἵνα το καυχημα υμων, φησι, περισσευηι εν
Χριστωι Ἰησου εν εμοι δια της εμης παρουσιας παλιν προς υμας. Ὁραις οτι το,
Συμπαραμενω, τουτο εστιν; Ὅρα την ταπεινοφροσυνην· Ἐπειδη ειπεν, Εις την υμων
προκοπην, δεικνυσιν οτι και εις την αυτου ωφελειαν. Ὅπερ και προς Ῥωμαιους γραφων
ποιει, λεγων· Τουτο δε εστι, συμπαρακληθηναι εν υμιν· ειπων πρωτον, Ἵνα τι μεταδω
χαρισμα υμιν πνευματικον. Τι δε εστιν, Ἵνα το καυχημα υμων περισσευηι; Ὅπερ και το
καυχημα ην, το εστηριχθαι εν τηι πιστει (τουτο γαρ εστι καυχημα εν Χριστωι), το ορθως
βιουν. Το υμων καυχημα εν εμοι δια της εμης παρουσιας παλιν προς υμας; Ναι, φησι. Τις
γαρ ημων ελπις, η στεφανος καυχησεως; η ουχι και υμεις; Ὅτι καυχημα ημων υμεις
εστε, καθαπερ ημεις υμων· τουτεστιν, Ἵνα εχω καυχασθαι εν υμιν μειζονως. Πως; Ἵνα
περισσευηι το καυχημα υμων. Μειζονως γαρ εχω 62.208 καυχασθαι, υμων επιδοντων.
∆ια της εμης παρουσιας παλιν προς υμας. Τι ουν; ηλθε προς αυτους; Τουτο ζητειτε, ει
ηλθε. Μονον αξιως, φησι, του Ευαγγελιου του Χριστου πολιτευεσθε. Ὁραις οτι δια τουτο
ειπε παντα, ινα εις τουτο αυτους προτρεψηι επιδουναι προς αρετην; Μονον αξιως του
Ευαγγελιου του Χριστου πολιτευεσθε. Τι εστι το, Μονον; Τουτο εστι το ζητουμενον
μονον, και ουδεν αλλο· αν τουτο ηι, ουδεν λυπηρον ημιν συμβησεται. Ἵνα ειτε ελθων
και ιδων υμας, ειτε απων ακουσω τα περι υμων. Ουχ ως μεταθεμενος, ουδε ως ουκετι
ηξων, ταυτα λεγει· Ἀλλ' εαν τουτο γενηται, φησι, και απων ευφραινεσθαι δυναμαι. Ἐαν
ακουσω, οτι στηκετε εν ενι πνευματι και μιαι ψυχηι.
γʹ. Τουτο εστιν ο μαλιστα συγκροτει τους πιστους, και την αγαπην συνεχει· δια
τουτο, Ἵνα ωσιν εν, φησιν ο Χριστος. Και γαρ Βασιλεια μερισθεισα εφ' εαυτην, ου
σταθησεται. ∆ια τουτο πολλην υπερ ομονοιας ποιειται πανταχου την συμβουλην, και ο
Παυλος· δια τουτο και ο Χριστος φησιν, Ἐν τουτωι γνωσονται παντες, οτι μαθηται μου
εστε, εαν αγαπατε αλληλους. Τουτεστι, Μη εις την προσδοκιαν την εμην αφορωντες
καθευδετε, οιον προσδοκωντες ηξειν· ειτα, επειδαν ιδητε μη ερχομενον, εκλυθητε. Και
γαρ εξ ακοης ευφραινεσθαι δυναμαι ομοιως. Τι εστιν, Ἐν ενι πνευματι; Τουτεστι, τωι
αυτωι χαρισματι, τωι της ομονοιας, τωι της προθυμιας. Ἓν γαρ εστι το πνευμα, και
δεικνυσι τουτο, το πολλαχου ουτως ειρησθαι. Ουτω γαρ εστι και εν μιαι εστηκεναι ψυχηι,
οταν εν πνευμα οι παντες εχωμεν. Ἰδου το, Μιαι, επι ομονοιας ειρηται· ιδου πολλαι μια
λεγονται. Ουτως ην το παλαιον· Ἦν η καρδια παντων, φησι, και η ψυχη μια.
Συναθλουντες τηι πιστει του Ευαγγελιου. Ἆρα ως της πιστεως αθλουσης, συναθλουντες,
φησιν, αλληλοις; πως αν εχοι λογον; μη γαρ προς αλληλους επαλαιον; Ἀλλα ο λεγει,
τουτο εστι· Συμπαραλαμβανετε αλληλους, φησιν, εν τηι αθλησει τηι πιστει του
Ευαγγελιου. Και μη πτυρομενοι εν μηδενι υπο των αντικειμενων, ητις εστιν αυτοις μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ενδειξις απωλειας, υμιν δε σωτηριας. Πτυρομενοι, καλως ειπε· τοιαυτα γαρ τα παρα των
εχθρων· μονον πτυρεται. Ἐν μηδενι ουν, φησι, καν οτιουν γενηται, καν κινδυνοι, καν
επιβουλαι· τουτο γαρ εστι των ορθως εστωτων. Ἐκεινοι γαρ ουδεν δυνανται, αλλα
πτυραι μονον. Ἐπειδη εικος ην θορυβεισθαι αυτους, ατε του Παυλου μυρια πασχοντος.
Ου λεγω, φησιν, οτι Μη σαλευεσθε, αλλα Μη πτυρεσθε, αλλα και σφοδρα αυτων
καταφρονειτε. Ἂν γαρ ουτω διακεησθε, εντευθεν ηδη και την αυτων απωλειαν, και την
υμετεραν σωτηριαν δηλην ποιησετε. Ὅταν γαρ ιδωσιν, οτι μυρια τεχναζονται, και ουδε
πτυραι υμας δυνανται, τεκμηρια ληψονται της εαυτων απωλειας. Ὅταν γαρ οι
διωκοντες των διωκομενων μη περιγενωνται, οι επιβουλευοντες των
επιβουλευομενων, 62.209 οι κρατουντες των κρατουμενων, ουκ αυτοθεν εσται δηλον
αυτοις, οτι απολουνται, οτι ουδεν ισχυουσιν, οτι τα αυτων ψευδη, οτι τα εκεινων
ασθενη; Και τουτο απο Θεου, φησιν· οτι υμιν εχαρισθη το υπερ Χριστου, ου μονον το εις
αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Παλιν αυτων παιδευει το φρονημα
μετριαζειν, το παν ανατιθεις τωι Θεωι, και χαριν ειναι λεγων και χαρισμα και δωρεαν το
πασχειν υπερ Χριστου. Ὥστε μη αισχυνεσθε χαρισμα· και γαρ εστιν οντως του νεκρους
ανισταιν πολλωι και σημεια ποιειν θαυμαστοτερον. Ἐκει μεν γαρ οφειλετης ειμι, ενταυθα
δε οφειλετην εχω τον Χριστον. Ὥστε ου μονον αισχυνεσθαι ου χρη, αλλα και
αγαλλεσθαι, ως χαρισμα εχοντας. Τας αρετας χαρισματα φησιν, ουχ ομοιως μεντοι, ως
και τα αλλα· εκεινα μεν γαρ ολοκληρα του Θεου, ταυτα δε και ημων. Ἀλλ' επειδη και
ενταυθα το πλεον του Θεου εστι, δια τουτο ολον αυτου φησιν ειναι, ου το αυτεξουσιον
ανατρεπων, αλλα μετριοφρονας και ευγνωμονας κατασκευαζων. Τον αυτον αγωνα
εχοντες, οιον ειδετε εν εμοι. Τουτεστι, Και το παραδειγμα εχετε. Παλιν αυτους επαιρει
ενταυθα. ∆εικνυσι γαρ πανταχου τα αυτα αγωνιζομενους αυτωι, τα αυτα αθλουντας, και
ιδιαι και καθ' εαυτους τωι συνδιαφερειν αυτωι τους πειρασμους. Ουκ ειπεν, Ἀκηκοατε,
αλλ', Ειδετε· και γαρ εκει ηθλησεν εν Φιλιπποις. Ἄρα μεγαλη αρετη τουτο εστι. ∆ιο και
προς Γαλατας γραφων ελεγε, Τοσαυτα επαθετε εικη, ει γε και εικη· και Ἑβραιοις παλιν
γραφων ελεγεν, Ἀναμιμνησκεσθε δε τας προτερον ημερας, εν αις φωτισθεντες πολλην
αθλησιν υπεμεινατε παθηματων, τουτο μεν ονειδισμοις και θλιψεσι θεατριζομενοι,
τουτο δε κοινωνοι των ουτως αναστρεφομενων γενηθεντες. Και Μακεδοσι παλιν,
τουτεστι, Θεσσαλονικευσι γραφων ελεγεν· Αυτοι γαρ περι ημων απαγγελλουσιν, οποιαν
εισοδον εσχομεν προς υμας· και παλιν· Αυτοι γαρ οιδατε, αδελφοι, την εισοδον ημων
την προς υμας, οτι ου κενη γεγονε. Και πασιν ομοιως το αυτο μαρτυρει, αθλους και
αγωνας. Ἀλλ' ου νυν τουτο ευρησετε παρ' ημιν· νυν γαρ αγαπητον το καν εν χρημασι
τινα τι παθειν. Και εν χρημασι δε μεγαλα αυτοις μαρτυρει· τοις μεν γαρ φησιν, οτι Την
αρπαγην των υπαρχοντων υμων μετα χαρας προσεδεξασθε· τοις δε φησιν, οτι
Ευδοκησαν Μακεδονια και Ἀχαΐα κοινωνιαν τινα ποιησασθαι εις τους πτωχους· και
παλιν, Ὁ εξ υμων ζηλος ηρεθισε τους πλειονας.
δʹ. Ὁραις τα εγκωμια των τοτε ανδρων; Ἡμεις δε ουδε μεχρι ραπισματων, ουδε
μεχρι πληγης φερομεν, ουδε υβριν ουδε χρηματων ζημιαν υπομενομεν. Ἐκεινοι ηδη
ζηλωται, και μαρτυρες παντες ησαν αγωνιζομενοι· ημεις δε την αγαπην εψυξαμεν την
εις τον Χριστον. Παλιν αναγκαζομαι κατηγορειν των παροντων πραγματων. Και τι
παθω; ουκ εβουλομην, αλλ' αναγκαζομαι. Ει μεν γαρ ην σιγησαντα, και μηδεν ειποντα,
των γενομενων αφανισαι δια της σιγης τα γινομενα, εδει σιγαιν· ει δε τουναντιον
γινεται (ου γαρ μονον ουκ αφανιζεται, ημων σιγωντων, αλλα και χαλεπωτερα γινεται),
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αναγκαιον ειπειν. Ὁ γαρ κατηγορων των αμαρτανοντων, ει και μηδεν ετερον, 62.210
ουκ αφιησι περαιτερω προελθειν. Ουδεμια γαρ εστιν ουτως αναισχυντος ψυχη και
ιταμη, ως συνεχως ακουουσα κακιζοντων αυτην τινων, μη εντρεπεσθαι, μηδε
καθυφειναι της κακιας της πολλης. Ἔνι γαρ, ενι και τοις αναισχυντοις μικρον τι αιδους·
ο Θεος γαρ ενεσπειρε την αιδω τηι φυσει τηι ημετεραι. Ἐπειδη γαρ ουκ ηρκει ο φοβος
ρυθμισαι ημας, και πολλας ετερας κατεσκευασεν οδους του μη αμαρτανειν· οιον, το
κατηγορεισθαι παρα ανθρωπων, το δεδοικεναι νομους τους κειμενους, το δοξης εραιν, το
φιλιας αντιποιεισθαι. Πασαι γαρ αυται αι οδοι του μη αμαρτανειν εισι. Πολλακις γαρ α
δια τον Θεον ουκ εγενετο, δι' αιδω γεγονε· και α δια τον Θεον ουκ εγενετο, δια φοβον
ανθρωπων εγενετο. Το γαρ ζητουμενον τουτο εστι· Προτερον, μη αμαρτανειν μαθειν·
ειτα, το δια τον Θεον τουτο ποιειν υστερον κατορθωσομεν· επει δια τι Παυλος τους
μελλοντας κρατειν των εχθρων, ουκ απο του φοβου προτρεπει του Θεου, αλλα και απο
του την εκδικιαν αναμενειν; Τουτο γαρ ποιων, φησιν, ανθρακας πυρος σωρευσεις επι
την κεφαλην αυτου. Τεως γαρ τουτο βουλεται, κατορθωθηναι την αρετην. Ὅπερ ουν
ελεγον, ενεστι τι αισχυντηρον εν ημιν· πολλα γαρ και φυσικα αγαθα εχομεν προς την
αρετην· οιον προς το ελεειν απο φυσεως κινουμεθα παντες ανθρωποι, και ουδεν ουτως
αγαθον εν τηι φυσει ημων εστιν αλλο, ως τουτο. Ὅθεν αν τις εικοτως και εξετασειε, δια
τι τουτο μαλιστα τηι φυσει ημων ενεσπαρται, το κατακλασθαι λεγω δακρυσι, το
επικαμπτεσθαι, το ετοιμους ειναι προς ελεον. Ουδεις φυσει εστιν αργος, ουδεις φυσει
εστιν ακενοδοξος, ουδεις φυσει εστι ζηλου κρειττων· αλλα το ελεειν πασιν εγκειται
φυσει, καν ωμος τις ηι, καν απηνης. Και τι θαυμαστον, ει επι ανθρωπων τουτο
επιδεικνυμεθα; και θηρια ελεουμεν· ουτως εκ περιουσιας ημιν ο ελεος εγκειται. Καν
σκυμνον ιδωμεν λεοντος, πασχομεν τι· επι δε ομοφυλου πολλωι πλεον. Ὅρα ποσοι
αναπηροι, πολλακις λεγομεν, ειδοτες οτι και τουτο ικανον εις ελεον ημας αγαγειν.
Ουδεν ουτως ευφραινει τον Θεον, ως ελεημοσυνη. ∆ιο οι ιερεις τουτωι εχριοντο, και οι
βασιλεις, και οι προφηται· της γαρ του Θεου φιλανθρωπιας ειχον συμβολον το ελαιον.
Παλιν εμανθανον, οτι τον αρχοντα πλεον ελεου δει εχειν· εδηλου οτι το πνευμα εις
ανθρωπον δι' ελεον μελλει ερχεσθαι· επειδη ο Θεος ελεει τους ανθρωπους, και
φιλανθρωπευεται· Ἐλεεις γαρ, φησι, παντας, οτι παντα δυνασαι. ∆ια τουτο ελαιωι
εχριοντο. Και γαρ και την ιερωσυνην απο ελεους εποιησε, και οι βασιλεις ελαιωι
εχριοντο. Καν αρχοντα τις επαινηι, ουδεν ουτως αυτωι πρεπον ερει, ως ελεος· τουτο γαρ
αρχης ιδιον, το ελεειν. Ἐννοησον οτι δι' ελεον ο κοσμος συνεσταθη, και μιμησαι τον
∆εσποτην. Ἔλεος ανθρωπου επι τον πλησιον αυτου, ελεος δε Κυριου επι πασαν σαρκα.
Πως, Ἐπι πασαν σαρκα; Καν αμαρτωλους ειπηις, καν 62.211 δικαιους ειπηις, παντες του
ελεους του Θεου δεομεθα· παντες απολαυομεν αυτου, καν αυτος ηι Παυλος, καν Πετρος,
καν Ἰωαννης. Και ακουσον αυτων λεγοντων· ουδεν γαρ δει λογων των ημετερων. Τι
γαρ φησιν ο μακαριος ουτος; Ἀλλ' ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα. Τι ουν; μετα ταυτα
ουκ εδειτο ελεους; Ἄκουσον τι φησι παλιν· Περισσοτερον αυτων παντων εκοπιασα, ουκ
εγω δε, αλλ' η χαρις του Θεου η συν εμοι. Και περι Ἐπαφροδιτου φησι· Και γαρ ησθενησε
παραπλησιον θανατωι, αλλ' ο Θεος αυτον ηλεησεν, ουκ αυτον δε μονον, αλλα και εμε,
ινα μη λυπην επι λυπηι σχω· και παλιν, Ἐβαρηθημεν, φησιν, υπερ δυναμιν, ωστε
εξαπορηθηναι ημας και του ζηιν. Ἀλλ' αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του θανατου
εσχηκαμεν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, αλλ' επι τωι Θεωι, ος εκ τηλικουτων
θανατων εῤρυσατο ημας, και ρυσεται· και παλιν, Ἐῤρυσθην εκ στοματος λεοντος, και
ρυσεται με ο Κυριος. Και πανταχου ευρησομεν τουτο αυτον καυχωμενον, οτι ελεωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

εσωθη.
εʹ. Και Πετρος δε απο του ελεηθηναι τοιουτος ην. Ἄκουε γαρ του Χριστου προς
αυτον λεγοντος· Πετρε, Πετρε, ηθελησεν ο Σατανας σινιασαι υμας, ως τον σιτον, και
εδεηθην περι σου, ινα μη εκλειπηι η πιστις σου. Και Ἰωαννης ελεωι τοιουτος ην, και
παντες δε απλως οι αποστολοι. Ἄκουε γαρ του Χριστου τουτο αινιττομενου και
λεγοντος· Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω εξελεξαμην υμας. Παντες γαρ δεομεθα του
ελεους του Θεου· Ἔλεος γαρ Θεου, φησιν, επι πασαν σαρκα. Ει δε ουτοι εδεοντο του
ελεους του Θεου, τι αν τις ειποι περι των λοιπων; Ποθεν γαρ, ειπε μοι, τον ηλιον
ανατελλει επι πονηρους και αγαθους; Τι δε; ει μονον ενιαυτον υετον επεσχεν, ουκ αν
απαντας απωλεσε; τι δε, ει επομβριαν ειργασατο; τι δε, ει πυρ εβρεξε; τι δε, ει μυιας
επεμψεν; Ἀλλα τι ταυτα λεγω; ει σκοτος εποιησεν, οιον ποτε, ουκ αν απαντας
απωλεσεν; ει την γην ετιναξεν, ουκ αν απαντες απωλοντο; Τι εστιν ανθρωπος, οτι
μιμνησκηι αυτου; Ευκαιρον ειπειν νυν· αν απειλησηι τηι γηι μονον, παντες εις εγενοντο
ταφος. Ὡς σταγων υδατος απο καδου, φησιν, ουτω τα εθνη ενωπιον αυτου· ως σιελος
λογισθησονται, ως ροπη ζυγου. Ὡς ευκολον ημιν την τρυτανην κινησαι, ουτως αυτωι
παντα απολεσαι, και ποιησαι παλιν. Ὁ τοινυν τοσαυτην εχων εξουσιαν ημων, και ορων
ημας καθ' εκαστην αμαρτανοντας, και μη κολαζων, ουχι ελεωι διαβασταζει; Ἐπει και τα
κτηνη ελεωι εστι τε και σωζεται· Ἀνθρωπους γαρ, φησι, και κτηνη σωσεις, Κυριε. Ειδεν
επι την γην, και επλησεν αυτην ζωων. ∆ια τι; ∆ια σε. Σε δε δια τι εποιησεν; αρα ου δι'
αγαθοτητα; Ουδεν ελαιου κρειττον· φωτος εστιν αιτιον και εκει και ενταυθα. Και
ανατελει, φησιν ο προ 62.212 φητης, πρωιμον το φως σου, εαν ποιησηις ελεον εις τον
πλησιον· και εικοτως. Ὥσπερ το ελαιον τουτο το φως παρεχει τοις θαλαττευουσιν,
ουτως η ελεημοσυνη εκει φως μεγα ημιν χαριζεται και θαυμασιον. Και πολυς του ελεου
τουτου ο λογος τωι Παυλωι ην. Ἄκουε γαρ αυτου ποτε μεν λεγοντος, Μονον των πτωχων
ινα μνημονευωμεν· αλλοτε δε, Ἐαν ηι αξιον του καμε πορευεσθαι. Και πανταχου ανω
και κατω περι τουτου οραις αυτον μεριμνωντα. Και παλιν, Μανθανετωσαν δε και οι
ημετεροι καλων εργων προΐστασθαι· και παλιν, Ταυτα γαρ εστι καλα και ωφελιμα τοις
ανθρωποις. Ἄκουε δε και αλλου τινος λεγοντος, Ἐλεημοσυνη εκ θανατου ρυεται· και
αλλου, Ἐαν δε τον ελεον ανεληις, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται; και, Ἐαν εισελθηις,
φησιν, εις κρισιν μετα του δουλου σου· και αλλος, Μεγα τι ανθρωπος, και τιμιον ανηρ
ελεημων. Τουτο γαρ ανθρωπος, ελεημων· μαλλον δε τουτο ο Θεος, το ελεειν. Ὁραις οση
του ελεους του Θεου η ισχυς; τουτο παντα εποιησε, τουτο τον κοσμον ειργασατο, τουτο
αγγελους εποιησε, δι' αγαθοτητα μονον. ∆ια τουτο και γεενναν ηπειλησεν, ινα
βασιλειας τυχωμεν· βασιλειας δε τυγχανομεν δι' ελεον. ∆ια τι γαρ, ειπε, μονος ων ο
Θεος τοσουτους εποιησεν; ου δι' αγαθοτητα; ου δια φιλανθρωπιαν; Ἂν ερωτησηις, δια τι
τοδε και τοδε, πανταχου την αγαθοτητα ευρησεις. Ουκουν ελεησωμεν τους πλησιον, ινα
ελεηθωμεν αυτοι. Ουκ εκεινοις μαλλον, η ημιν αυτοις συναγομεν τον ελεον τουτον εν
εκεινηι τηι ημεραι. Ὅταν σφοδρα ηι του πυρος η φλοξ, το ελεος τουτο του μεν πυρος εστι
σβεστικον, ημιν δε φωτος αιτιον. Ουτω του πυρος της γεεννης δια τουτου
απαλλαγησομεθα· επει ποθεν σπλαγχνισθησεται και ελεησει; Ἀπο της αγαπης ο ελεος
γινεται. Ουδεν ουτω παροξυνει τον Θεον, ως το ανελεημονα ειναι. Προσηνεχθη αυτωι
τις οφειλων μυρια ταλαντα, και σπλαγχνισθεις συνεχωρησε· και εκεινωι ωφειλετο παρα
του συνδουλου εκατον δηναρια, και ηγχεν αυτον· δια τουτο παρεδωκεν αυτον ο κυριος
τοις βασανισταις, εως ου αποδωι το οφειλομενον. Ταυτα ακουοντες, ελεημονες ωμεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

περι τους οφειλοντας εν χρημασιν, εν αμαρτημασι· μηδεις μνησικακος εστω, ει γε μη
βουλοιτο εαυτον αδικειν. Ου γαρ εκεινον τοσουτον μη αφιεις λυπεις, οσον εαυτον
αδικεις. Ἐκεινωι μεν γαρ, επεξιοντος σου, ουκ επεξεισιν ο Θεος· σου δε καταλιποντος, η
επεξεισιν αυτος, η τας αμαρτιας σου αφιησι. Πως δε μη αφιεις συ τωι πλησιον, βασιλειαν
ζητεις; Ὅπερ ινα μη παθωμεν, πασιν αφωμεν· εαυτοις γαρ αφιεμεν· και συγχωρησωμεν,
ινα ο Θεος συγχωρησηι ημιν τα αμαρτηματα ημων, και ουτω των μελλοντων
επιτυχωμεν αγαθων, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Ει τις ουν παρακλησις εν Χριστωι, ει τι παραμυθιον αγαπης, ει τις κοινωνια
πνευματος, ει τινα σπλαγχνα και οικτιρμοι· πληρωσατε μου την χαραν, ινα
το αυτο φρονητε, την αυτην αγαπην εχοντες, συμψυχοι, το εν φρονουντες·
μηδεν κατ' εριθειαν η κενοδοξιαν, αλλα τηι ταπεινοφροσυνηι αλληλους
ηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων· μη τα εαυτων εκαστος σκοπειτε, αλλα και
τα ετερων εκαστος.
αʹ. Ουδεν αμεινον, ουδεν φιλοστοργοτερον διδασκαλου πνευματικου· παντος
πατρος ευνοιαν παρερχεται φυσικου. Ὅρα γουν, ο μακαριος ουτος οιαν τιθησιν
ικετηριαν προς Φιλιππησιους υπερ των εκεινοις συμφεροντων. Τι γαρ φησι, περι
ομονοιας παρακαλων, του παντων αιτιου των καλων; ορα πως λιπαρως, πως σφοδρως,
πως μετα συμπαθειας πολλης. Ει τις ουν παρακλησις εν Χριστωι, φησι. Τουτεστιν, ει τινα
εχετε παρακλησιν εν Χριστωι· ως αν ει ελεγεν· Ει τινα μου λογον εχεις, ει τις σοι φροντις
εμου, ει ποτε ευ επαθες τι παρ' εμου, τοδε ποιησον. Τουτωι δε κεχρημεθα της διαθεσεως
τωι τροπωι, οταν υπερ πραγματος αξιωμεν, ο παντων προτιθεμεν· ου γαρ, ει μη παντων
αυτο προετιθεμεν, παντων την αμοιβην εν εκεινωι λαβειν εβουλομεθα, και δι' εκεινου
το παν ελεγομεν δεικνυσθαι. Ἡμεις μεν ουν σαρκικων δικαιωματων υπομιμνησκομεν.
Ὡς αν ει πατηρ προς υιον ελεγεν· Ει τις ουν σοι πατρος αιδως, ει τις ανατροφης μνημη,
ει τις φιλοστοργιας της προς εμε, ει τις τιμης ης ετυχες παρ' εμου, ει τις ευνοιας, μη εσο
τωι αδελφωι εχθρος· τουτεστιν, Ἀντι παντων εκεινων ταυτην αιτω την αμοιβην. Ἀλλ'
ουχ ο Παυλος ουτως· ουδενος γαρ σαρκικου υπομιμνησκει, αλλα παντων πνευματικων.
Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ει τινα μοι βουλεσθε παρακλησιν εν τοις πειρασμοις δουναι,
και προτροπην εν Χριστωι, ει τινα παραμυθιαν αγαπης, ει τινα κοινωνιαν δειξαι την εν
πνευματι, ει τινα εχετε σπλαγχνα και οικτιρμους, πληρωσατε μου την χαραν. Ει τινα
σπλαγχνα και οικτιρμοι. Οικτιρμους φησιν εαυτου των μαθητων την ομονοιαν ο
Παυλος, δεικνυς ως εν τοις εσχατοις ο κινδυνος, εαν μη ομονοωσιν. Ει εστι, φησι, τυχειν
παρακλησεως παρ' υμων, ει εστι τυχειν απο της αγαπης υμων παραμυθιας τινος, ει εστιν
υμιν κοινωνησαι εν πνευματι, ει εστι κοινωνησαι υμιν εν Κυριωι, ει εστιν ελεηθηναι
παρ' υμων και οικτειρηθηναι, παντων τουτων την αντιδοσιν εν τηι αγαπηι δειξατε·
παντων τουτων ετυχον, εαν αγαπατε αλληλους. Πληρωσατε μου την χαραν. Ὅρα, ινα
μη δοξηι η παραινεσις ως προς ελλειποντας ετι γεγενησθαι, ουκ ειπε, Ποιησατε μοι,
αλλα, Πληρωσατε· τουτεστιν, Ἤρξασθε φυτευειν εν εμοι, ηδη μοι μετεδωκατε το
ειρηνευειν, αλλ' εις τελος επιθυμω ελθειν. Τι βουλει, ειπε μοι, ινα σε κινδυνων
απαλλαξωμεν; ινα σοι τι χορηγησωμεν; Ουδεν τουτων, φησιν, αλλ', Ἵνα υμεις το αυτο
φρονητε, την αυτην αγαπην εχοντες, εν 62.214 ηι ηρξασθε, συμψυχοι, το εν φρονουντες.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

Βαβαι, ποσακις το αυτο λεγει απο διαθεσεως πολλης! Ἵνα το αυτο φρονητε, φησι,
μαλλον δε, ινα το εν φρονητε. Τουτο γαρ προιων εδηλωσεν ειπων, Το εν φρονουντες· ο
του, Το αυτο, μειζον εστι. Την αυτην αγαπην εχοντες· τουτεστι, μη απλως περι πιστιν
μονον, αλλα και εν τοις αλλοις απασιν. Ἔστι γαρ και το αυτο φρονειν, και μη αγαπην
εχειν. Την αυτην αγαπην εχοντες· τουτεστιν, ομοιως και φιλειν και φιλεισθαι. Μη συ
μεν απολαυε της πολλης, ελαττονα δε τοις αλλοις παρεχε, ινα και εν τουτωι ηις
πλεονεκτης. Ει γαρ τινες τουτο, αλλα συ μη ανεχου. Συμψυχοι, φησι· τουτεστι, μιαι ψυχηι
τα παντων οικειουμενοι σωματα, ου τηι ουσιαι (ου γαρ εστι δυνατον), αλλα τηι προαιρεσει
και τηι γνωμηι· ως εκ μιας ψυχης τα παντα γινεσθω. Τι εστι, Συμψυχοι; Ἐδηλωσεν ειπων,
Το εν φρονουντες· εν εστω το φρονημα, ωσπερ μιας ψυχης. Μηδεν κατα εριθειαν. Ἀξιοι
λοιπον και τον τροπον λεγει, πως αν τουτο γενοιτο· Μηδεν κατα εριθειαν, η
κενοδοξιαν, φησιν. Ὅπερ αει φημι, οτι παντων αιτιον των κακων τουτο εστιν· εντευθεν
αι μαχαι και αι ερεις, εντευθεν αι βασκανιαι και φιλονεικιαι, εντευθεν της αγαπης η
ψυξις, οταν της των ανθρωπων δοξης ερωμεν, οταν δουλοι της των πολλων ωμεν
τιμης· ου γαρ ενι δοξης οντα δουλον, ειναι και Θεου δουλον γνησιον. Πως ουν την
κενοδοξιαν φυγωμεν, φησιν; ουδεπω γαρ ειπας οδον. Ἄκουε των επαγομενων· Ἀλλα τηι
ταπεινοφροσυνηι, φησιν, αλληλους ηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων. Βαβαι, πως δογμα
φιλοσοφιας γεμον πασης, και ημων της σωτηριας συγκροτημα εξεθετο! Ἐαν υπολαβηις,
φησιν, οτι ο δεινα σου μειζων εστι, και τουτο πεισηις σαυτον, μαλλον δε ουκ εαν ειπηις
μονον, αλλα και πληροφορηθηις, απονεμεις αυτωι και την τιμην· ει δε συ απονεμεις
αυτωι την τιμην, ουκ αγανακτησεις ορων αυτον παρ' ετερου τιμωμενον. Μη τοινυν
απλως νομιζε μειζονα σου ειναι, αλλα και υπερεχειν, οπερ εστι σφοδρας υπερβολης, και
ου ξενισθησηι τιμωμενον ορων, ουδε αλγησεις· καν υβρισηι, οισεις γενναιως· μειζονα γαρ
σου αυτον νενομικας· καν λοιδορηι, πειθηι, καν ποιησηι κακως, φερεις σιγηι. Ὅταν γαρ
απαξ πληροφορηθηι η ψυχη, οτι μειζων εστιν, ουκ εις οργην εμπιπτει εν οις αν παρ'
αυτου παθηι κακως, ουκ εις βασκανιαν. Τοις γαρ σφοδρα υπερεχουσιν ουδεις αν
φθονησειε· της γαρ υπεροχης τα παντα ηγειται.
βʹ. Ἐνταυθα μεν ουν τουτον παιδευει ουτω διακεισθαι. Ὅταν δε κακεινος ο
τοσαυτης απολαυων τιμης παρα σου, φησιν, ουτω προς σε διακεηται, εννοησον πως
τειχος εστι διπλουν επιεικειας. Ὅταν γαρ συ τεως αξιον τιμης εχηις, κακεινος ουτως,
ουδεν ουδεποτε 62.215 εσται λυπηρον. Ει γαρ παρα του ενος τουτο γινομενον αρκει
λυσαι πασαν ερεσχελιαν, οταν παρα αμφοτερων ηι, τις διακοψει ταυτην την ασφαλειαν;
Ουδε αυτος ο διαβολος· τριπλουν γαρ εσται, και τετραπλουν, και πολλαπλασιον το
οχυρωμα. Παντων γαρ των αγαθων αιτια η ταπεινοφροσυνη. Και ινα μαθηις, ακουε του
προφητου λεγοντος, οτι Ει ηθελησας θυσιαν, εδωκα αν· ολοκαυτωματα ουκ ευδοκησεις.
Θυσια τωι Θεωι πνευμα συντετριμμενον· καρδιαν συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο
Θεος ουκ εξουδενωσει. Ουχ απλως δε ταπεινοφροσυνην απαιτει, αλλ' επιτασιν
ταπεινοφροσυνης. Καθαπερ γαρ επι των σωματων το συντετριμμενον ουκ αν
επανασταιη ποτε τωι στεῤρωι, αλλ' οσα αν παθηι δεινα, προτερον αυτο απολειται, η ετερωι
επεξελευσεται· ουτω και επι της ψυχης, αιρησεται μαλλον κακως πασχουσα διαπαντος
και αποθανειν, η επεξελθειν και αμυνασθαι. Μεχρι τινος φυσωμεθα φυσημα γελωτος
αξιον; Ὥσπερ γαρ τα παιδια, οταν ορωμεν ανατεινομενα και γαυρουμενα γελωμεν, η
και λιθον αιροντα και ριπτουντα παλιν γελωμεν· ουτως εστιν η απονοια η ανθρωπινη,
παιδικης ον διανοιας και ατελους φρενος γεννημα. Τι γαρ υπερηφανευεται γη και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

σποδος; Μεγα φρονεις, ανθρωπε; δια τι; τι το κερδος, ειπε μοι; ποθεν δε και μεγα
φρονεις κατα των ομοφυλων; ουχι της αυτης μετεχεις φυσεως; ουχι της αυτης ψυχης;
ουχ ομοιως τετιμησαι παρα του Θεου; Ἀλλα σοφος ει; Ουκουν ευχαριστειν, ου φυσασθαι
οφειλεις. Πρωτη αχαριστια, απονοια· αφαιρειται γαρ της ευεργεσιας το δωρον. Ὁ γαρ
επαιρομενος, ως αυτος κατορθωσας επαιρεται· ο δε νομιζων κατωρθωκεναι, αχαριστος
εστι περι τον δεδωκοτα την τιμην. Ἔνεστι σοι τι αγαθον; Ευχαριστει τωι δεδωκοτι.
Ἄκουσον τι φησιν ο Ἰωσηφ, τι δε ο ∆ανιηλ. Του γαρ βασιλεως Αιγυπτου
μεταπεμψαμενου αυτον απο του δεσμωτηριου, και επι πασης της στρατιας
πυνθανομενου επι πραγματι, εφ' ωι παντες παρεχωρησαν Αιγυπτιοι οι περι ταυτα
μαλιστα δεινοι, μελλων αυτος κατα παν υπεραιρειν, και σοφωτερος φανησεσθαι των
αστρολογων, των μαντεων, των γοητων, των μαγων, παντων των φιλοσοφων των
τοτε, απο της αιχμαλωσιας και δουλειας, παιδιον ων (και γαρ τοτε μειζων η δοξα· ου
γαρ εστιν ισον φαινομενον λαμπειν, και παρα προσδοκιαν· ωστε και το παρ' ελπιδας
εποιει αυτον θαυμαστοτερον)· τι ουν ουτος παρελθων ειπε τωι Φαραω; οτι Ναι, οιδα; Ουχ
ουτως· αλλα τι; Ουδενος αυτον ελεγχοντος, απο πολλης της ευγνωμοσυνης τι φησιν;
Ουχι δια του Θεου η διασαφησις αυτων εστιν; Ὅρα· τον ∆εσποτην ευθεως εδοξασε· δια
τουτο και αυτος εδοξασθη. Ου μικρον δε τουτο εις δοξης λογον· του γαρ αυτον
κατωρθωκεναι το τον Θεον αποκαλυψαι μειζον πολλωι. Ἄλλως δε και τα λεγομενα
εντευθεν αξιοπιστα εδειξε, και τουτο της οικειωσεως του Θεου τεκμηριον μεγιστον.
Ουδεν γαρ ουτως αγαθον, ως το οικειουσθαι τωι Θεωι. Ει γαρ εξ εργων εδικαιωθη, εχει
καυχημα, φησιν, αλλ' ου προς τον Θεον. Ει γαρ ο χαριτος αξιωθεις καυχαται επι τωι Θεωι,
οτι αγαπαται, επειδη συνεχωρηθη αυτωι, και εχει καυ 62.216 χημα ο εργαζομενος, αλλ'
ου προς τον Θεον, ως εκεινος· της γαρ πολλης ασθενειας τεκμηριον τουτο της ημετερας·
ο και σοφιαν λαβων παρα του Θεου, ποσωι μαλλον αν ειη θαυμαστος; Ἐδοξασε τον Θεον,
και εδοξασθη υπ' αυτου· Τους δοξαζοντας με γαρ, φησι, δοξασω. Παλιν ο απογονος ο
τουτου, ου σοφωτερος ουδεις (Μη γαρ σοφωτερος ει, φησι, συ του ∆ανιηλ;), ουτος δη ο
∆ανιηλ των εν Βαβυλωνι παντων σοφων, και αυτων παλιν αστρολογων, μαντεων,
μαγων, γοητων, πασης φιλοσοφιας. ου μονον ελεγχομενης, αλλα και αναιρουμενης (το
γαρ αναιρεισθαι τεκμηριον ην του και προτερον αυτους ηπατηκεναι), παρελθων και
μελλων επιλυεσθαι το ερωτημα, ουδε αυτος καλλωπιζεται, αλλα προτερον ανατιθησι
τωι Θεωι το παν, και φησιν· Ἐμοι δε ουκ εν σοφιαι τηι ουσηι εν εμοι παρα παντας
ανθρωπους απεκαλυφθη, ω βασιλευ. Και προσεκυνησεν αυτωι ο βασιλευς, και ειπε
μαναα σπεισαι. Ὁραις ταπεινοφροσυνην; οραις ευγνωμοσυνην; οραις ατυφον ηθος; Ἄκουε
και των αποστολων λεγοντων, ποτε μεν, Τι ημιν ατενιζετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι
πεποιηκοσι του περιπατειν αυτον; ποτε δε παλιν, Ἡμεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν
ανθρωποι. Ει δε εκεινοι δεδομενας τιμας ουτως απεκρουοντο, ανθρωποι μειζονα του
Χριστου δια την του Χριστου ταπεινοφροσυνην εργαζομενοι, και δια την αυτου δυναμιν
(Ὁ γαρ πιστευων εμοι, φησι, μειζονα ποιησει ων εγω ποιω)· πως ουκ αθλιοι και
ταλαιπωροι, οι μηδε κωνωπας σοβησαι δυναμενοι, μητι γε δαιμονας; οι μηδε ενα
ανθρωπον ωφελησαι ισχυοντες, μητι γε την οικουμενην απασαν, και τοσουτον
φρονουντες, οσον ουδε αυτος ο διαβολος;
γʹ. Ουδεν ουτω ψυχης αλλοτριον Χριστιανης, ως απονοια· απονοιαν λεγω, ου
παῤρησιαν ουδε ανδρειαν· εκεινα γαρ οικεια. Ἕτερον γαρ τι τουτο εστι, και ετερον
εκεινο· ωστε ετερον μεν ταπεινοφροσυνη, ετερον δε ανελευθερια και κολακεια και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

θωπεια. Και, ει βουλεσθε, παντων τουτων υμιν τα υποδειγματα παρεξω. ∆οκει γαρ πως
παρυφεσταναι τα εναντια, ωσπερ τωι σιτωι τα ζιζανια, και τωι ροδωι αι ακανθαι. Ἀλλα
παιδες μεν ευκολως αν απατηθειεν, οι δε οντως ανδρες, της πνευματικης οντες
γεωργιας εμπειροι ισασι τα οντως αγαθα αποκρινειν των κακων. Φερε ουν, υμιν τα
υποδειγματα αυτων απο των Γραφων παραστησωμεν. Τι ποτε εστι κολακεια, και
ανελευθερια, και θωπεια; Ὁ Σιβα τον ∆αυιδ εκολακευε παρα καιρον, και τον δεσποτην
διεβαλε τον εαυτου· μαλλον δε ο Ἀχιτοφελ τον Ἀβεσσαλωμ. Ἀλλ' ουχ ο ∆αυιδτοιουτος,
αλλα ταπεινοφρων. Κολακες γαρ εισιν οι υπουλοι· οιον, ως οταν λεγωσιν οι μαγοι,
Βασιλευ, ζηθι εις τους αιωνας. Και επι του Παυλου εν ταις Πραξεσι πολλα τοιαυτα
ευρησομεν, οταν Ἰουδαιοις διαλεγηται, ου κολακευων, αλλα ταπεινοφρονων· οιδε γαρ
και παῤρησιαζεσθαι· ως οταν λεγηι, Ἄνδρες αδελφοι, ουδεν εναντιον ποιησας τωι λαωι, η
τοις πατρυοις εθεσι, δεσμιος εξ Ἱερουσαλημ παρ 62.217 εδοθην. Ὅτι γαρ
ταπεινοφροσυνης ην τα ρηματα, ακουσον πως αυτοις επιτιμαι δια των εξης ουτω λεγων·
Καλως ειπε το Πνευμα το αγιον· Ἀκοηι ακουσετε, και ου μη συνητε, και βλεποντες
βλεψετε, και ου μη ιδητε. Ειδες ανδρειαν; Ὅρα και Ἰωαννου του Βαπτιστου την
ανδρειαν, ηι προς τον Ἡρωδην εχρησατο λεγων· Ουκ εξεστι σοι εχειν την γυναικα
Φιλιππου του αδελφου σου. Τουτο παῤρησια, τουτο ανδρεια· αλλ' ουκ εκεινο το του
Σεμεει, οτε ελεγεν, Ἔξελθε, ο ανηρ των αιματων· καιτοι κακεινος επαῤρησιασατο. Ἀλλ'
ουκ εστι τουτο ανδρεια, αλλα θρασυτης και υβρις και γλωττα ακολαστος. Ὕβρισε και
Ἰεζαβελ τον Ἰηου λεγουσα· Ὁ φονευτου κυριου αυτου· αλλα θρασυτης ην, ου παῤρησια.
Ὕβρισε και ο Ἠλιας, αλλα παῤρησια και ανδρεια ην· Ουκ εγω γαρ διαστρεφω τον λαον,
αλλα συ και ο οικος του πατρος σου. Ἐπαῤρησιασατο παλιν προς ολοκληρον δημον ο
Ἠλιας, λεγων· Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις υμων; Τουτο παῤρησια
και ανδρεια, το καθαψασθαι· τουτο και οι προφηται εποιουν· αλλ' εκεινο θρασυτητος
ην. Θελεις ιδειν και ταπεινοφροσυνης και ελευθεριας ρηματα; ακουε Παυλου λεγοντος·
Ἐμοι δε εις ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω, η υπο ανθρωπινης ημερας· αλλ'
ουδε εμαυτον ανακρινω. Ουδεν γαρ εμαυτωι συνοιδα· αλλ' ουκ εν τουτωι δεδικαιωμαι.
Τουτο φρονηματος Χριστιανωι πρεποντος. Και παλιν, Τολμαι τις υμων προς τον ετερον
πραγμα εχων κρινεσθαι επι των αδικων, και ουχι επι των αγιων; Βουλει κολακειαν
ιδειν των ανοητων Ἰουδαιων; ακουε λεγοντων, Ἡμεις ουκ εχομεν βασιλεα, ει μη
Καισαρα. Βουλει 62.218 ταπεινοφροσυνην ιδειν; ακουε παλιν του Παυλου λεγοντος· Ου
γαρ εαυτους κηρυσσομεν, αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον, εαυτους δε δουλους υμων δια
Ἰησουν. Βουλει και κολακειαν ιδειν, και θρασυτητα; θρασυτητα μεν την του Ναβαλ,
κολακειαν δε την των Ζιφαιων; και πως ο μεν ωνειδιζεν, οι δε προδεδωκασι τηι γνωμηι
τον ∆αυΐδ; Βουλει φιλοσοφιαν, και ου κολακειαν ιδειν την του ∆αυΐδ; πως ειλε τον
Σαουλ, και εφεισατο; Βουλει κολακειαν ιδειν των αποκτειναντων τον Μεμφιβοσθε, ους
και ανειλεν ο ∆αυΐδ; Ἁπλως δε, και ως εν υποτυπωσει, εν κεφαλαιωι ειπειν, θρασυτης
μεν εστιν, οταν τις οργιζηται και υβριζηι επι μηδενι προσηκοντι, η εαυτον εκδικων, η
αδικως πως θρασυνομενος· παῤρησια δε και ανδρεια, οταν κινδυνων και θανατων
κατατολμαι, και φιλιας και απεχθειας υπεροραι υπερ των δοκουντων τωι Θεωι. Παλιν
κολακεια μεν εστι και ανελευθερια, οταν τις θεραπευηι τινας επι μηδενι των δεοντων,
αλλα θηρωμενος τι των βιωτικων· ταπεινοφροσυνη δε, οταν τις υπερ των τωι Θεωι
δοκουντων τουτο ποιηι, και, ωστε ανυσαι τι μεγα και θαυμαστον, απο του αξιωματος
καταβηι του εαυτου. Ἂν ταυτα ειδωμεν, μακαριοι εσμεν, εαν ποιωμεν αυτα. Ου γαρ
αρκει το ειδεναι· Ου γαρ οι ακροαται του νομου, φησιν, αλλ' οι ποιηται του νομου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

δικαιωθησονται· μαλλον δε και κατακρινει το ειδεναι, οταν χωρις της πραξεως ηι και
των κατορθωματων. Ἵνα ουν την κατακρισιν φυγωμεν, μετελθωμεν την πραξιν, ινα
τυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤʹ.
Τουτο γαρ φρονεισθω εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου· ος εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρ παγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε,
μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και σχηματι
ευρεθεις ως ανθρωπος, εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι
θανατου, θανατου δε σταυρου.
αʹ. Ὁ Κυριος ημων Ἰησους Χριστος προς τα μεγαλα προτρεπων τους εαυτου
μαθητας, εαυτον υποδειγμα τιθησι, και τον Πατερα, και τους προφητας, ως οταν λεγηι·
Ουτω γαρ εποιησαν τοις προφηταις τοις προ υμων· και παλιν, Ει εμε εδιωξαν, και υμας
διωξουσι· και, Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι· και παλιν, Οικτιρμονες γινεσθε, ως ο
Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις. Τουτο και ο μακαριος Παυλος ποιει. Προτρεπων γαρ
αυτους εις ταπεινοφροσυνην, τον Χριστον εις μεσον παρηγαγε· και ουκ ενταυθα μονον,
αλλα και οτε περι φιλοπτωχιας διαλεγεται, ουτω πως φησι· Γινωσκετε γαρ την χαριν
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι δι' ημας επτωχευσε πλουσιος ων. Ουδεν γαρ ουτω
την μεγαλην και φιλοσοφον ψυχην διανιστησι προς την 62.218 των αγαθων εργασιαν,
ως το μαθειν, οτι τωι Θεωι κατα τουτο ομοιουται. Τι γαρ ισον τουτου εις προτροπην;
Ουδεν. Ὃ δη και Παυλος ειδως, προτρεπων αυτους εις ταπεινοφροσυνην, πρωτον μεν
παρεκαλεσεν, ικετηριαν εθηκεν· ειτα και εντρεπτικως ειπεν, Ὅτι εν ενι πνευματι
στηκετε· ειπεν, Ὅτι εκεινοις ενδειξις απωλειας, υμιν δε σωτηριας. Και τουτο λοιπον
τιθησι· Τουτο γαρ φρονεισθω εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην
δουλου λαβων. Προσεχετε, παρακαλω, και διαναστητε. Καθαπερ γαρ τις μαχαιρα οξεια
εκατερωθεν ηκονημενη, οπουπερ αν εμπεσηι καν εις μυριας φαλαγγας, ευκολως αυτας
διακοπτει και αφανιζει, τωι παντοθεν οξειαν ειναι, και μηδεν την ακμην αυτης φερειν·
ουτω δη και τα του Πνευματος ρηματα. ∆ια γαρ τουτων των ρηματων και τους Ἀρειου
του Ἀλεξανδρεως, και τους Παυλου του Σαμοσατεως, και τους Μαρκελλου του Γαλατου,
και τους Σαβελλιου του Λιβυος, και τους Μαρκιωνος του Ποντικου, και τους
Ουαλεντινου, και τους του Μανεντος και τους του Λαοδικεως Ἀπολλιναριου, και
Φωτεινου, και Σωφρονιου, και πασας απλως τας 62.219 αιρεσεις κατεβαλεν. Ὡς ουν
τοιαυτην οψομενοι θεαν, και μιαι πληγηι τοσαυτας φαλαγγας πιπτουσας, διεγερθητε,
ωστε μη του θεαματος παραδραμειν υμας την τερψιν. Ει γαρ επι των αμιλλητηριων
αρματων εν ταις των ιππων αμιλλαις ουδεν ουτως εστι τερπνον, ως οταν ολοκληρα
αρματα μετα των ηνιοχων κρουσας τις καταβαληι, και πολλα τεθριππα υπτια ριψας μετα
των εφεστωτων ηνιοχων παρελασηι μονος προς την νυσσαν και το τερμα του αγωνος,
και πολυς παντοθεν ο κροτος και η κραυγη προς ουρανον ανιηι· ο δε, ωσπερ πτηνος υπο
της χαρας εκεινης και των κροτων, ουτω το σταδιον απαν διατρεχηι μετα των ιππων·
ποσωι μαλλον ενταυθα ουχι πλειων εσται η ηδονη, οταν ολοκληρων αιρεσεων
συστηματα και διαβολικα εργαστηρια μετα των ηνιοχων αυτων καταβαλωμεν τηι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Θεου χαριτι παντα αθροον και ομου; Και, ει δοκει, προτερον στησωμεν τας αιρεσεις
αυτας κατα ταξιν. Βουλεσθε την της ασεβειας, η την των χρονων; Ἀλλ' ιδωμεν την των
χρονων· την γαρ της ασεβειας δυσκολον συνιδειν. Ουκουν πρωτος Σαβελλιος ο Λιβυς
παρηχθω. Τι ουν ουτος φησιν; Ὅτι το Πατηρ, και Υιος, και αγιον Πνευμα, ονοματα εστι
ψιλα καθ' ενος προσωπου κειμενα. Μαρκιων δε ο Ποντικος φησιν, οτι ο Θεος ο παντα
συστησαμενος ουκ εστιν αγαθος, ουδε Πατηρ του αγαθου Χριστου, αλλ' ετερος τις
δικαιος, και σαρκα ουκ ανελαβεν υπερ ημων ο Υιος. Μαρκελλος δε και Φωτεινος και
Σωφρονιος τον Λογον ενεργειαν ειναι φασι, την δε ενεργειαν ταυτην ενοικησαι τωι εκ
σπερματος ∆αυιδ, ουκ ουσιαν ενυποστατον. Ἄρειος Υιον μεν ομολογει, ρηματι δε μονωι·
κτισμα γαρ αυτον ειναι φησι, και του Πατρος ελαττονα πολυ. Ἕτεροι δε ου φασιν αυτον
εχειν ψυχην. Ειδες τα αρματα εστωτα; θεωρει τοινυν αυτων και τα πτωματα, πως ομου
παντας κατακρουων βαλλει, και μιαι πληγηι και αθροον. Πως ουν καταβαλλει; Τουτο γαρ
φρονεισθω εν υμιν, φησιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Ἐντευθεν και Παυλος ο Σαμοσατευς επεσε και
Μαρκελλος και Σαβελλιος· Ἐν μορφηι γαρ, φησι, Θεου υπαρχων. Ει εν μορφηι, πως ουν
λεγεις, οτι απο Μαριας, ω μιαρε, ηρξατο, και προ τουτου ουκ ην; πως δε παλιν, οτι
ενεργεια ην; Ἐν μορφηι γαρ Θεου, φησι, μορφην δουλου ελαβεν. Ειπε γαρ μοι, η μορφη
του δουλου ενεργεια δουλου εστιν, η φυσις δουλου; Παντως δηπου, Φυσις, ερεις,
δουλου. Ουκουν και η μορφη του Θεου, Θεου φυσις· ουκ αρα ενεργεια. Ἰδου και ο
Μαρκελλος ο Γαλατης και Σωφρονιος και Φωτεινος κατεπεσον.
βʹ. Ἰδου και Σαβελλιος. Ουχ αρπαγμον ηγησατο, φησι, το ειναι ισα Θεωι. Ἴσον δε
επι ενος ου λεγεται προσωπου· το γαρ ισον, τινι εστιν ισον. Ὁραις δυο προσωπων
υποστασιν, ουχι ονοματα ψιλα χωρις πραγματων λεγομενα; ηκουσας την προαιωνιον
υπαρξιν του Μονογενους; Ἀλλα ταυτα μεν προς εκεινους· τι ουν προς Ἄρειον ειποιμεν
λοιπον, τον λεγοντα ετερας ειναι ουσιας τον Υιον; Ειπε δη μοι, το, Μορφην 62.220
δουλου ελαβε, τι εστιν; Ἄνθρωπος εγενετο, φησιν. Ουκουν και εν μορφηι Θεου υπαρχων,
Θεος ην· μορφη γαρ, και μορφη κειται. Ει τουτο αληθες, κακεινο. Φυσει ανθρωπος, η
μορφη του δουλου· ουκουν φυσει Θεος, και η μορφη του Θεου. Και ου τουτο μονον,
αλλα και το ισον αυτωι μαρτυρει, ωσπερ ουν και Ἰωαννης, και οτι ουδεν ελαττων εστι
του Πατρος· Ουχ αρπαγμον ηγησατο, φησι, το ειναι ισα Θεωι. Ἀλλα τις ο σοφος αυτων
λογος; Και μην τουναντιον δεικνυσι, φησιν· ειπε γαρ, οτι εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
ηρπασε το ειναι ισα Θεωι· και μην ει ην Θεος, πως ειχεν αρπασαι; Και πως ουκ
απερινοητον τουτο; τις γαρ αν ειποι, οτι ο δεινα ανθρωπος ων, ουχ ηρπασε το ειναι
ανθρωπος; πως γαρ αν τις οπερ εστιν αρπασειεν; Ου, φησιν· αλλ' οτι Θεος ων ελαττων,
ουχ ηρπασε το ειναι ισα τωι Θεωι τωι μεγαλωι και μειζονι. Και μικρος και μεγας Θεος ενι;
και τα Ἑλληνικα τοις της Ἐκκλησιας δογμασιν επεισαγετε; Μεγας μεν γαρ και μικρος
παρ' αυτοις θεος· ει δε και παρ' υμιν, ουκ οιδα. Παρα μεν γαρ ταις Γραφαις ουδαμου
ευρησεις, αλλα μεγαν μεν πανταχου, μικρον δε ουδαμου. Ει γαρ μικρος, πως και Θεος; Ει
μικρος ουκ εστιν ανθρωπος και μεγας, αλλα μια φυσις, και ει τι ουκ εστι της φυσεως
ταυτης μιας, ουκ ανθρωπος, πως αν ειη μικρος Θεος και μεγας ο μη ων εκεινης της
φυσεως; Ὁ μικρος ων, ου Θεος· πανταχου γαρ μεγας λεγεται παρα τηι Γραφηι· Μεγας
Κυριος, φησιν ο ∆αυιδ, και αινετος σφοδρα. Ἰδου και περι του Υιου· πανταχου γαρ
Κυριον αυτον καλει· και παλιν, Μεγας ει συ, και ποιων θαυμασια· συ ει ο Θεος μονος·
και παλιν, Μεγας ο Κυριος ημων, και μεγαλη η ισχυς αυτου, και της μεγαλωσυνης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αυτου ουκ εστι περας. Ἀλλα ταυτα περι του Πατρος· ο δε Υιος, φησι, μικρος. Ἀλλα συ
τουτο λεγεις· η δε Γραφη τουναντιον· ωσπερ περι του Πατρος, ουτω και περι του Υιου
φησιν. Ἄκουε γαρ Παυλου λεγοντος, Προσδεχομενοι την μακαριαν ελπιδα και
επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου. Ἀλλ' αρα μη περι του Πατρος επιφανειαν
ειπεν; Ἵνα δε και μαλλον υμας ελεγξηι, κατα την επιφανειαν του μεγαλου Θεου
προσεθηκεν. Ἄρα ουν μη περι του Πατρος ειρηται; Ουδαμως· η γαρ επαγωγη ουκ αφιησι,
λεγουσα, Και την επιφανειαν του μεγαλου Θεου, και Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου.
Ἰδου και ο Υιος μεγας. Πως ουν λεγεις μικρον, και μεγαν; Ἄκουε και του προφητου
λεγοντος αυτον μεγαλης βουλης Ἄγγελον. Ὁ μεγαλης βουλης Ἄγγελος ου μεγας; ο
ισχυρος Θεος ου μεγας, αλλα μικρος; Τι ουν φασιν οι αναισχυντοι και ιταμοι, οτι μικρος
ων Θεος; λεγω α λεγουσι πολλακις, ινα μαλλον αυτους φυγητε· μικρος ων, φησι, Θεος,
ουχ ηρπασε το ειναι κατα τον μεγαν. Τι γαρ, ειπε μοι (αλλα μη νομισητε ημων ειναι τα
ρηματα); ει μικρος ην κατ' αυτους, και πολυ της δυναμεως αποδεων της του Πατρος,
πως αν ηδυνηθη αρπασαι το ειναι ισα Θεωι; φυσει γαρ ελαττων ουκ αν δυναιτο αρπασαι
το ειναι εν τηι μεγαληι· οιον ο ανθρωπος ουκ αν δυναιτο αρπασαι το ειναι ισος αγγελωι
κατα την φυσιν· ο ιππος ουκ αν δυναιτο αρπασαι, καν θεληι, το 62.221 ειναι ισος
ανθρωπωι κατα την φυσιν. Χωρις δε τουτου, κακεινο ερω· Τι βουλεται κατασκευασαι ο
Παυλος δια τουτου του υποδειγματος; Εις ταπεινοφροσυνην, παντως ερεις, εναγαγειν
τους Φιλιππησιους. Τι ουν, ειπε μοι, τουτο αν παρηνεγκεν εις μεσον; Ουδεις γαρ
βουλομενος προτρεψαι ταπεινοφρονειν, τουτο φησιν· Ἔσο ταπεινος, και ελαττον
φρονει των ομοτιμων· και γαρ ο δεινα ο δουλος ουκ επανεστη τωι ∆εσποτηι· μιμου
τοινυν εκεινον. Και μην τουτο ουκ εστι ταπεινοφροσυνης, ειποι τις αν, αλλ' απονοιας.
Μαθετε τι εστι ταπεινοφροσυνη υμεις οι τυφον εχοντες διαβολικον. Τι ουν εστι
ταπεινοφροσυνη; Το ταπεινα φρονειν· ταπεινα δε φρονει, ουχ ο απο αναγκης ων
ταπεινος, αλλ' ο εαυτον ταπεινων. Οιον τι λεγω (προσεχετε δε)· Ὅταν τις υψηλα
δυναμενος φρονησαι ταπεινοφρονηι, ουτος ταπεινοφρων εστιν· οταν δε παρα το μη
δυνασθαι ταπεινοφρονηι, ουκετι ταπεινοφρων εστιν· οιον ο βασιλευς τωι υπαρχωι αν
υποταττηται, ταπεινοφρων εστιν, οτι απο του υψους κατεβη· ο μεντοι υπαρχος εαν
τουτο ποιηι, ου ταπεινοφρονει· πως γαρ; ου γαρ απο του υψους εταπεινωσεν εαυτον. Ουκ
εστι δε αλλως ταπεινοφρονησαι, ει μη εν εξουσιαι γενοιτο. Ει γαρ αναγκη εστι
τεταπεινωσθαι και ακοντα, ουκετι της φρονησεως εστι το κατορθωμα ουδε του
βουληματος, αλλα της αναγκης· ταπεινοφροσυνη δε δια τουτο λεγεται, οτι του
φρονηματος εστι ταπεινωσις.
γʹ. Ειπε μοι, ει τις μη εχων εξουσιαν πλεονεκτειν, μενοι τα εαυτου κεκτημενος,
τουτον επαινεσομεθα επι δικαιοσυνηι; Ουδαμως. ∆ια τι; Τηι γαρ αναγκηι το της
προαιρεσεως εγκωμιον αφηιρηται. Ειπε μοι, ει τις μη δυναμενος τυραννειν και
βασιλευειν, μενοι ιδιωτευων, τουτον επαινεσομεθα, ως απραγμονα; Ουδαμως. Ουκουν
ουδε ενταυθα. Ὁ γαρ επαινος, ω παντων υμεις αμαθεστατοι, ουκ εν τηι τουτων αποχηι,
αλλ' εν τηι των αγαθων εργασιαι γινεται. Ἐκεινο μεν γαρ ψογου απηλλακται, ουπω δε
και επαινου μετεχει· το δε, εγκωμιων αξιον εστιν. Ὅρα γουν και τον Χριστον ουτως
επαινουντα, οταν λεγηι· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την
ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου· επεινασα γαρ, και εδωκατε μοι
φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε με. Ουκ ειπεν, Ἐπειδη ουκ επλεονεκτησατε, ουδε,
Ἐπειδη ουχ ηρπασατε [μικρα γαρ ταυτα] αλλ' Ἐπειδη πεινωντα με ειδετε, και εθρεψατε.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

Και τις αν ουτως επηινεσεν η τους φιλους, η τους εχθρους; ουκ αν ουδε Παυλον. Τι λεγω
Παυλον; ουδε τον τυχοντα τις ανδρα, ως συ τον Χριστον επαινεις, επηινεσεν, οτι μη
προσηκουσαν αρχην ουκ ελαβε. Το γαρ επι τουτοις θαυμαζειν, πολλην εστι κακιαν
μαρτυρουντων. Πως; Ὅτι επ' εκεινων το τοιουτον επαινος εστιν, οιον ο κλεπτων, εαν
μηκετι κλεπτηι· επι δε των αγαθων ουκετι· ου γαρ, οτι ουχ ηρπασε μη προσηκουσαν
αρχην και τι 62.222 μην, επαινετος. Και ποιας ταυτα ανοιας! Ἄλλως δε (αλλα προσεχετε,
παρακαλω· μακρος γαρ ο λογος), τις αν απο τουτων εις ταπεινοφροσυνην προετρεψε; Τα
γαρ υποδειγματα πολλωι μειζονα δει ειναι της υποθεσεως, εις ην παρακαλουμεν· ου γαρ
αν τις εξ αλλοτριων προτραπειη· οιον, προετρεψεν ο Χριστος ευ ποιειν τους εχθρους·
ηνεγκε παραδειγμα μεγα, το του Πατρος, Ὅτι ανατελλει τον ηλιον επι πονηρους και
αγαθους, και βρεχει επι δικαιους και αδικους· προετρεψεν εις ανεξικακιαν· ηνεγκε
παραδειγμα εαυτον· Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι· και παλιν,
Ει εγω ο Κυριος και ο διδασκαλος ταυτα ποιω, ποσωι μαλλον υμεις; Ὁραις πως ουκ
αφεστηκε τα παραδειγματα; ουδε γαρ τοσουτον αφεσταναι δει· και γαρ και ημεις ουτω
ποιουμεν. Ἄλλως δε και ενταυθα ουδε εγγυς εστι το παραδειγμα. Πως; Ὅτι ει δουλος
εστι, και ελαττων εστι και υπηκοος τωι μειζονι. Τουτο δε ου ταπεινοφροσυνη εστι·
τουναντιον γαρ εδει ποιησαι, μειζονα τινα τωι ελαττονι υπακουσαντα δειξαι· αλλ'
επειδη τουτο ουχ ευρεν επι Θεου, μειζονα λεγω και ελαττονα, το γουν ισον εποιησεν. Ει
δε ελαττων ην ο Υιος, ουχ ικανον εις ταπεινοφροσυνην προτρεψαι. ∆ια τι; Ὅτι ουκ εστι
ταπεινοφροσυνη το τον ελαττονα μη επαναστηναι τωι μειζονι, το μη αρπασαι την αρχην,
το υπακουσαι μεχρι θανατου. Ἄλλως δε, ορα και μετα το υποδειγμα τι φησι· Τηι
ταπεινοφροσυνηι αλληλους ηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων. Ἡγουμενοι, φησιν. Ἐπειδη
γαρ και κατα την ουσιαν εν εστε, και κατα την τιμην την παρα του Θεου, δει λοιπον της
υποληψεως ειναι το πραγμα. Ἐπι δε των μειζονων και ελαττονων ουκ αν τουτο ειπεν,
οτι Ἡγουμενοι, αλλα, Τιματε τους υπερεχοντας υμων· καθως και αλλαχου φησι,
Πειθεσθε τοις ηγουμενοις υμων και υπεικετε. Ἐκει της φυσεως του πραγματος εστιν η
υποταγη· ενταυθα της κρισεως δει γενεσθαι της ημετερας. Τηι ταπεινοφροσυνηι, φησιν,
αλληλους ηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων, ωσπερ και ο Χριστος εποιησε. Και τα μεν
εκεινων ουτως ανατετραπται· τα δε ημετερα λοιπον ειπειν χρη, προτερον εν κεφαλαιωι
τα εκεινων ειποντα, οτι εις ταπεινοφροσυνην παρακαλων ουκ αν τον ελαττονα οντα
και τωι μειζονι υπακουσαντα παρηγαγεν. Ει μεν γαρ δουλους δεσποταις παρεκαλει
υπακουειν, εικοτως· ει δε ελευθερους ελευθεροις, τι του δουλου προς τον δεσποτην
υποταγην εφερε; τι του ελαττονος προς τον μειζονα; Μη γαρ ειπεν, Οι ελαττονες τοις
μειζοσιν υπακουετωσαν, αλλ' Ἰσοτιμοι αλληλων οντες, υπακουετε, Ἀλληλους
ηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων. ∆ια τι δε μη παρηγαγε καν το της γυναικος, οτι Ὥσπερ
η γυνη υπακουει τωι ανδρι, ουτω και υμεις υπακουετε; Ει δε οπερ ισον εστι και
ελευθεριον ου παρηγαγεν, επειδη ολως μικρα τις ην υποταγη, ποσωι μαλλον το του
δουλου ουκ 62.223 αν παρηγαγεν; Ειπον φθασας, οτι ουδεις ουτως επαινει τινα απο της
των κακων αποχης, ουδε ολως αυτου μεμνηται· ουδε σωφρονα βουλομενος επαινεσαι
τις ουτως ερει, οτι ουκ εμοιχευσεν, αλλ' οτι και της ιδιας απεστη γυναικος. Ουδαμου γαρ
την των κακων αποχην τιθεμεν· γελως γαρ τουτο. Ειπον οτι η μορφη του δουλου
αληθης, και ουδε ελαττων· ουκουν και η μορφη του Θεου τελεια, και ουκ ελαττων. ∆ια
τι μη ειπεν, Ἐν μορφηι Θεου γενομενος, αλλ', Ὑπαρχων; Ἴσον εστι τουτο του ειπειν,
Ἐγω ειμι ο ων. Το απαραλλακτον η μορφη δεικνυσι, καθως εστι μορφη. Ουκ εστι δε,
αλλης ουσιας οντα, την αλλης μορφην εχειν· οιον ουδεις ανθρωπων αγγελου εχει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

μορφην, ουδε αλογον ανθρωπου εχει μορφην· πως ουν ο Υιος;
δʹ. Ειτα επι μεν ημων, επειδη συνθετοι εσμεν, η μορφη του σωματος εστιν· επι δε
του απλου και ασυνθετου, παντως της ουσιας. Ει δε το χωρις αρθρου ειρησθαι λεγεις οτι
ου δεικνυσι τον Πατερα, πολλαχου τουτο δεικνυται χωρις αρθρου ειρημενον. Και τι
λεγω πολλαχου; εν γαρ αυτωι ευθεως τωι χωριωι τουτωι, Ουχ αρπαγμον, φησιν, ηγησατο
το ειναι ισα Θεωι· και ουκ ειπε μετα του αρθρου, περι του Θεου του Πατρος λεγων.
Βουλομαι και τα ημετερα προσθειναι, αλλα δεδοικα μη καταχωσωμεν υμων τας
διανοιας. Τεως δε τα ειρημενα μεμνησθε προς ανατροπην εκεινων· τεως τας ακανθας
εκτεμωμεν, και τοτε τον σπορον καταβαλουμεν τον καλον μετα το τας ακανθας
εκτμηθηναι, και μικρον αναπνευσαι την γην, ινα πασαν την εκειθεν αποθεμενη κακιαν,
μετα πολλης της αρετης δεχηται τα θεια σπερματα. Ευχαριστησωμεν υπερ των
ειρημενων τωι Θεωι· αξιωσωμεν αυτον δουναι φυλακην και διατηρησιν αυτων, ινα και
ημεις και υμεις ευφραινωμεθα, και οι αιρετικοι καταισχυνωνται. Παρακαλεσωμεν
αυτον και εις το εξης ημιν ανοιξαι στομα, ωστε και τα ημετερα μετα της αυτης παλιν
σπουδης παρακαταθεσθαι· δεηθωμεν αυτου, ωστε και της πιστεως βιον αξιον ημιν
παρασχειν, ινα εις δοξαν αυτου ζωμεν, ινα μη το ονομα αυτου βλασφημηται δι' ημας.
Ουαι γαρ υμιν, φησι, δι' ους το ονομα του Θεου βλασφημειται. Ει γαρ υιον εχοντες·
καιτοι τι υιου γνησιωτερον; ει υιον τοινυν ημεις εχοντες, οταν δι' αυτον
βλασφημωμεθα, αποκηρυττομεν αυτον, αποστρεφομεθα, ου προσιεμεθα· ποσωι μαλλον ο
Θεος δουλους εχων αγνωμονας, βλασφημουντας αυτον και υβριζοντας, ουκ
αποστραφησεται και μισησει; Ὃν δ' αν ο Θεος μισησηι και αποστραφηι, τις προσληψεται;
Ουδεις, αλλ' η ο διαβολος, αλλ' η οι δαιμονες. Ὃν δ' αν οι δαιμονες λαβωσι, ποιαν εξει
σωτηριας ελπιδα; ποιαν παραμυθιαν ζωης; Ἕως αν εν τηι χειρι ωμεν του Θεου, ουδεις
ημας αρπαζειν δυναται· ισχυρα γαρ εστιν· οταν δε της χειρος εκεινης εκπεσωμεν και της
βοηθειας, απολωλαμεν, πασιν ετοιμοι προκειμεθα εις αρπαγην, πασιν εις καταπατημα,
ως τοιχος κεκλι 62.224 μενος και φραγμος ωσμενος. Ὅταν γαρ ηι ασθενης ο τοιχος,
ευεπιβατος εσται πασι. Μη γαρ επι της Ἱερουσαλημ οιεσθε τουτο λεγεσθαι μονον, ο
μελλω λεγειν, αλλα και επι παντος ανθρωπου. Τι δε επι της Ἱερουσαλημ ελεγετο; Ἄσω
δη τωι ηγαπημενωι ᾆσμα του αγαπητου μου, τωι αμπελωνι μου. Ἀμπελων εγενηθη τωι
ηγαπημενωι εν κερατι, εν τοπωι πιονι. Και φραγμον περιεθηκα και εχαρακωσα, και
εφυτευσα αμπελον Σωρηκ, και ωικοδομησα πυργον εν μεσωι αυτου, και προληνιον
ωρυξα εν αυτωι, και εμεινα του ποιησαι σταφυλην, εποιησε δε ακανθας. Και νυν
ανθρωποι του Ἰουδα, και οι κατοικουντες εν Ἱερουσαλημ, κρινατε εν εμοι και ανα
μεσον του αμπελωνος μου. Τι εδει ποιησαι τωι αμπελωνι μου, και ουκ εποιησα αυτωι,
∆ιοτι εμεινα του ποιησαι σταφυλην, εποιησε δε ακανθας. Νυν ουν αναγγελω υμιν τι
ποιησω τωι αμπελωνι μου· αφελω τον φραγμον αυτου, και εσται εις διαρπαγην, και
καθελω τον τοιχον αυτου, και εσται εις καταπατημα· και ανησω τον αμπελωνα μου, και
ου μη τμηθηι, ουδ' ου μη σκαφηι· και αναβησονται εις αυτον, ως εις χερσον, ακανθαι· και
ταις νεφελαις εντελουμαι του μη βρεξαι εις αυτον υετον. Ὁ γαρ αμπελων Κυριου
Σαβαωθ οικος του Ἰσραηλ εστι, και ανθρωπος του Ἰουδα, νεοφυτον ηγαπημενον.
Ἔμεινα ινα ποιησηι κρισιν· εποιησε δε ανομιαν, και ου δικαιοσυνην, αλλα κραυγην.
Τουτο και εφ' εκαστης λεγεται ψυχης. Ὅταν γαρ παντα πληρωσηι, α εχρην, ο
φιλανθρωπος Θεος, ειτα ποιησηι ακανθας αντι σταφυλης, αφελει τον φραγμον, και
καθαιρει τον τοιχον, και εσομεθα εις αρπαγην. Ἄκουε γαρ πως και ετερος προφητης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

οδυρομενος ελεγεν· Ἵνα τι καθειλες τον φραγμον αυτης, και τρυγωσιν αυτην παντες οι
παραπορευομενοι την οδον; Ἐλυμηνατο αυτην υς εκ δρυμου, και μονιος αγριος
κατενεμησατο αυτην. Ἐκει μεν ουν περι του Μηδου και του Βαβυλωνιου φησιν·
ενταυθα δε περι τουτου ουκ εστιν ειπειν, αλλα υς και μονιος ο διαβολος εστι, και πασα
αυτου η δυναμις. Μονιον δε αυτον ειρηκε, το αγριον και ακαθαρτον αυτου παραστησαι
βουλομενος. Ὅταν μεν γαρ αυτου το αρπακτικον η Γραφη βουληται δηλωσαι, φησιν· Ὡς
λεων ωρυομενος περιερχεται, ζητων τινα καταπιηι· οταν δε το ιοβολον και θανασιμον
και ολεθριον, οφιν αυτον καλει και σκορπιον· Πατειτε γαρ, φησιν, επανω οφεων και
σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του αντικειμενου· οταν δε το ισχυρον ομου και
ιοβολον, δρακοντα αυτον καλει, ως οταν λεγηι· ∆ρακων ουτος, ον επλασας εμπαιζειν
αυτωι. Και δρακοντα και οφιν σκολιον και ασπιδα αυτον καλει πανταχου. Πολυπλοκον
γαρ το θηριον και ποικιλον, και πολλην εχει την ισχυν· παντα κινει, παντα θορυβει,
παντα ανω και κατω στρεφει. Ἀλλα μη φοβηθητε, αλλα μη δεισητε· γρηγορειτε μονον,
και ως στρουθιον εσται· Πατειτε γαρ, φησιν, επανω οφεων και σκορπιων Καταπατημα
αυτον των ημετερων εποιησε ποδων, αν βουλωμεθα.
εʹ. Ὅρα τοινυν ποσος γελως, ποση αθλιοτης, ον ελαβομεν πατειν, τουτον οραιν
υπερ κεφαλης εστωτα της ημετερας. Πως δε τουτο γινεται; Παρ' ημων· αν ημεις
βουλωμεθα, μεγας εστιν· αν ημεις βουλωμεθα, γινεται μικρος. Ἐαν προσεχωμεν
εαυτοις, και μετα του βασιλεως ωμεν του ημετερου, συστελλεται και παιδιου μικρου
ουδεν αμεινον διακεισεται εν τηι προς ημας μαχηι· οταν αποστωμεν αυτου, μεγαλα φυσαι,
βρυχαται, τριζει τους οδοντας, ατε ερημους ημας της μεγαλης συμμαχιας λαβων· ου γαρ
προσεισιν, εαν μη συγχωρησηι ο Θεος. Ει γαρ χοιρων αγελαις ου κατετολμησεν
επεμβηναι, μη του Θεου συγχωρησαντος, πολλωι μαλλον ψυχαις ανθρωπων. Συγχωρει
δε Θεος, η παιδευων, η δικην απαιτων, η δοκιμωτερους ποιων, ως τον Ἰωβ. Ὁραις αυτον
μη προσερχομενον, μηδε τολμωντα γενεσθαι εγγυς, αλλα δεδοικοτα και τρεμοντα; Και
τι λεγω περι του Ἰωβ; τωι γαρ Ἰουδαι εφαλλομενος, ουκ ετολμησεν, εως αυτον του ιερου
χορου απεσχισεν ο Χριστος, λαβειν ολοκληρον, και εισελθειν εις αυτον. Τοτε μεν ουν
εξωθεν προσεβαλλεν, ενδον δε εισελθειν ουκ ετολμα· επειδη δε ειδεν αποσχισθεντα της
ιερας αγελης, παντος λυκου σφοδροτερον εφηλατο, και ου προτερον απεστη, εως αυτον
ανειλε θανατον διπλουν. Ταυτα προς νουθεσιαν ημων γεγραπται. Ἐπει ποιον κερδος το
γνωναι, οτι εις των δωδεκα προεδωκε; ποια ονησις; ποια ωφελεια; Μεγαλη. Ὅταν γαρ
μαθωμεν ποθεν εκεινος επι την ολεθριον ηλθε βουλην ταυτην, φυλαξομεθα απο ταυτης
και αυτοι μη τα αυτα παθειν. Ποθεν ουν ηλθεν επι τουτο; Ἀπο φιλαργυριας· κλεπτης ην·
απο ταυτης ουτως εμεθυε τωι παθει, οτι τον της οικουμενης ∆εσποτην τριακοντα
αργυριων προεδωκε. Τι της μανιας ταυτης χειρον; Ου ουδεν ανταξιον ουδε ισον, ωι τα
εθνη εις ουδεν ελογισθη, τουτον τριακοντα αργυριων προεδωκε. Χαλεπη γαρ της
φιλαργυριας η τυραννις, δεινη ψυχην εκστησαι. Ουχ ουτω τις υπο της μεθης παραπληξ
γινεται, ως υπο φιλαργυριας· ουχ ουτως υπο μανιας και παραπληξιας, ως υπο
φιλαργυριας. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, προδιδως; Ἄσημον οντα σε και αγνωτα εκαλεσε, και
ενα των δωδεκα εποιησε, διδασκαλιας σοι μετεδωκεν, υπεσχετο μυρια αγαθα, θαυματα
σε εργαζεσθαι πεποιηκε, τραπεζης, οδων, ομιλιας, συνουσιας, παντων εκοινωνησας, ων
και οι λοιποι. Ταυτα ουκ ην ικανα κατασχειν; τινος ουν ενεκεν προεδωκας; τι εχων
εγκαλειν, ω μιαρε; τι δε ουκ ευ παθων; Ἤδει σου την διανοιαν, ουκ επαυσατο τα παρ'
εαυτου εισφερων· πολλακις ειπεν, οτι Εις εξ υμων παραδωσει με· πολλακις εστιξε, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

εφεισατο σου, και ειδως σε τοιουτον, ουκ εξεβαλε σε του χορου· ετι διεβασταζεν, ετι ως
γνησιον και ενα των δωδεκα, ουτως ετιμα, ουτως εφιλει. Το τελευταιον, ω της μιαριας!
και λεντιον λαβων ενιψε ταις αχραντοις εκειναις χερσι τους μιαρους σου ποδας, και
ουδε τουτο σε κατεσχεν. Ἔκλεπτες τα των πενητων· και ινα μη προελθηις εις μειζον
κακον, και τουτο εφερεν· αλλ' ουδεν σε επεισεν. Ει γαρ θηριον ης, ει γαρ λιθος, ου ταις
ευεργεσιαις ταις εις σε, ου τοις θαυμασιν, ου ταις διδασκαλιαις εδει μεταβληθηναι; Ἀλλα
και ουτως εκτεθηριωμενον εκαλει, και δια των θαυμασιων εργων επηγετο σε τον λιθων
αναισθητοτερον. Συ δε ου 62.226 δενι τουτων γεγονας βελτιων. Θαυμαζετε ισως την
τοσαυτην ανοιαν του προδοτου. Ουκουν φοβηθητε το εκεινου τραυμα· απο φιλαργυριας
τοιουτος εγενετο, απο του των χρηματων ερωτος. Ἔκκοψον το παθος· τοιαυτα γαρ
τικτει νοσηματα· ασεβεις ποιει, και τον Θεον αγνοειν παρασκευαζει, καν μυριακις
ευεργετηθωμεν. Ἔκκοψον, παρακαλω· ουκ εστι των τυχοντων, θανατους οιδε τικτειν
ολεθριους μυριους. Ειδομεν το εκεινου παθος· φοβηθωμεν μη τοις αυτοις αυτοι
περιπεσωμεν. ∆ια τουτο γεγραπται, ινα μη τα αυτα παθωμεν και ημεις· δια τουτο παντες
οι ευαγγελισται τουτο διηγησαντο, ινα ημας σωφρονισωσι. Ποῤρωθεν φευγε· ουκ εστι
τουτο μονον φιλαργυρια, το πολλων εραιν, αλλα το ολως χρηματων εραιν. Φιλαργυρια
δεινη, το πλεον της χρειας αιτειν. Μη γαρ ταλαντα χρυσου ην τοτε τα πεισαντα τον
προδοτην; Τριακοντα ησαν αργυρια· τριακοντα αργυριων προεδωκε τον ∆εσποτην. Ἆρα
μεμνησθε, οτε ελεγον προ τουτου, οτι ουκ εν τωι λαμβανειν πολλα η πλεονεξια
δεικνυται, αλλα πολλωι μαλλον εν τωι ολιγα; Ἰδου οσον κακον ουτος ειργασατο δι'
ολιγον χρυσιον· μαλλον δε ου δια χρυσιον, αλλα δι' αργυρια. Ουκ εστιν, ουκ εστιν ανδρα
φιλαργυρον ιδειν ποτε του Χριστου το προσωπον· εν των αδυνατων τουτο. Ῥιζα εστι
των κακων. Ει δε εν τις εχων κακον, εκπιπτει της δοξης εκεινης, ο την ριζαν
επιφερομενος που στησεται; Ουκ εστι τον χρηματων οντα δουλον, δουλον ειναι Χριστου
γνησιον. Αυτος ο Χριστος απεφηνατο, οτι το πραγμα αδυνατον· Ου δυνασθε, φησι, Θεωι
δουλευειν και μαμωναι· και, Ουδεις δυναται δυσι κυριοις δουλευειν. Ἐναντια γαρ
επιταττουσιν. Ὁ Χριστος λεγει, Φειδου των πενομενων· ο μαμωνας λεγει, Ἀποδυσον και
αυτα α εχουσιν· ο Χριστος λεγει, Κενωσον απερ εχεις· ο μαμωνας λεγει, Λαβε και απερ
εχουσιν.
ʹ. Ειδες εναντιωσιν, ειδες πολεμον; Βουλεσθε δειξωμεν πως ου δυναται τις
αμφοτερων ραιδιως υπακουειν, αλλ' ενος δει καταφρονησαι; η ου δει λογου; Πως; Ἐν
τοις εργοις ουχ ορωμεν τουτο, τον Χριστον μεν καταφρονουμενον, τον δε μαμωναν
τιμωμενον; Ὁρατε πως και τα ρηματα φορτικα; ποσωι μαλλον τα πραγματα; Ἀλλ' επι
των πραγματων ου φαινεται φορτικα ομοιως, επειδη τωι παθει κατεχομεθα. Νυν μεν γαρ
καν ολιγον ηι καθαρευουσα του παθους η ψυχη, εως αν ενταυθα εστηκηι, δυναται κρινειν
ορθως· εκει δε απελθουσα, και κατασχεθεισα τωι πυρετωι, και εν τηι ηδονηι του πραγματος
γενομενη, ουκ εχει καθαρον το κριτηριον, ουκ εχει το δικαστηριον αδεκαστον· ο
Χριστος φησιν, Ἐαν μη τις αποταξηται πασιν αυτου τοις υπαρχουσιν, ουκ εστι μου
μαθητης· ο μαμωνας φησι, Λαβε απο του πεινωντος τον αρτον· ο Χριστος λεγει,
Περιβαλε τον γυμνον· ουτος λεγει, Τον γυμνον αποδυσον· ο Χριστος λεγει, Του
σπερματος σου τους οικειους ουχ υπεροψει· ο μαμωνας λεγει, Ουκ ελεησεις τους
οικειους του σπερματος σου, αλλα καν μητερα ιδηις, καν πατερα, καταφρονει. Και τι
λεγω πατερα και μητερα; και την σαυτου ψυχην, και ταυτην απολλυε· 62.227 αλλ' ομως
ακουεται. Οιμοι! οτι ωμα και απηνη και θηριωδη προσταττων ακουεται μαλλον του τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

επιεικη και σωτηρια ημιν κελευοντος. ∆ια τουτο γεεννα, δια τουτο πυρ, δια τουτο
ποταμος πυρος, δια τουτο σκωληξ ατελευτητος. Οιδα οτι πολλοι ταυτα ουχ ηδεως
ακουουσιν ημων λεγοντων. Ουδε γαρ εγω ηδεως αυτα λεγω· τις γαρ χρεια ταυτα λεγειν;
Ἐβουλομην τα περι βασιλειας υμιν διηγεισθαι αει, την αναπαυσιν, το υδωρ το της
αναπαυσεως, τον τοπον της χλοης. Ἐπι υδατος γαρ, φησιν, αναπαυσεως εξεθρεψε με,
και εις τοπον χλοης εκει με κατεσκηνωσεν. Ἐβουλομην επι του τοπου λεγειν, ενθα
απεδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος· εβουλομην διηγεισθαι της του Χριστου
συνουσιας την ηδονην· καιτοι γε παντα υπερβαινει λογον, και παντα νουν· αλλ' ομως
κατα δυναμιν εβουλομην ταυτα λεγειν. Ἀλλα τι παθω; Ουκ ενι τωι πυρεττοντι και κακως
διακειμενωι περι βασιλειας λεγειν· τεως γαρ περι υγειας χρη διαλεγεσθαι. Ουκ ενι τωι
δικης υπευθυνωι περι τιμης διαλεγεσθαι· τεως γαρ το ζητουμενον, δικης απαλλαγηναι,
και της κολασεως και της τιμωριας· αν μη τουτο γενηται, πως εκεινο εσται; ∆ια τουτο
ταυτα λεγω συνεχως, ινα επ' εκεινα ελθωμεν ταχεως. Και γαρ ο Θεος δια τουτο γεενναν
ηπειλησεν, ινα μηδεις εις γεενναν εμπεσηι, ινα παντες βασιλειας επιτυχωμεν. Και ημεις
δια τουτο συνεχως γεεννης μεμνημεθα, ινα προς την βασιλειαν υμας ωθησωμεν, ινα τωι
φοβωι μαλαξαντες υμων την διανοιαν, παρασκευασωμεν αξια της βασιλειας ποιειν. Μη
τοινυν δυσχεραινετε προς το των ρηματων βαρυ· το γαρ βαρυ των ρηματων κουφας
ημιν εργαζεται απο των αμαρτηματων ψυχας. Ἐπει και ο σιδηρος βαρυς εστι, και η
σφυρα βαρεια, αλλα κατασκευαζει σκευη ευχρηστα χρυσα και αργυρα, και τα
διεστραμμενα ορθοι· ως ει μη βαρεια ην, ουκ αν ισχυσε διορθωσαι την διεστραμμενην
υλην. Ουτω και ο λογος ημων ο βαρυς ρυθμισαι την ψυχην ισχυει. Μη τοινυν φευγω
62.228 μεν την βαρυτητα των ρηματων, μηδε τας απο τουτων πληγας. Ουχ ινα
διακλασηι, ουδ' ινα διαθρυψηι την ψυχην, καταφερεται η πληγη, αλλ' ινα διορθωσηται.
Οιδαμεν πως πληττομεν, πως επαγομεν την πληγην τηι του Θεου χαριτι, ωστε μη
συντριψαι το σκευος, αλλ' ωστε λεαναι, ωστε ορθωσαι, ωστε ποιησαι ευχρηστον τωι
∆εσποτηι, ωστε αυτο προσενεγκειν αποστιλβον την υγειαν, και καλως εκτετορευμενον
κατ' εκεινην την ημεραν, καθ' ην ο ποταμος του πυρος, ωστε προσενεγκειν μη δεομενον
της εκει πυρας. Ἂν γαρ μη πυρωσωμεν υμας ενταυθα, αναγκη παντως πυρωθηναι εκει,
και ουκ ενι αλλως· Ἡ γαρ ημερα Κυριου εν πυρι αποκαλυπτεται. Κρεισσον τοις
ημετεροις λογοις υμας κατακαυθηναι προς βραχυ, η διαπαντος εκεινηι τηι φλογι. Παντως
γαρ οτι τουτο εσται, δηλον, και πολλακις υμιν ειπον λογισμους αναντιῤρητους. Ἔδει
μεν γαρ απο των Γραφων πειθεσθαι μονον· επειδη δε φιλονεικως τινες διακεινται, και
απο των λογισμων εκινησαμεν πολλα. Ουδεν δε κωλυει και νυν τους αυτους ειπειν.
Τινες δε ησαν; ∆ικαιος εστιν ο Θεος· παντες ομολογουμεν τουτο, και Ἕλληνες και
Ἰουδαιοι και αιρετικοι και Χριστιανοι. Ἀλλ' ενταυθα πολλοι μεν των ημαρτηκοτων
απηλθον μη κολασθεντες· πολλοι δε και των κατορθωσαντων απηλθον μυρια παθοντες
δεινα. Ει τοινυν δικαιος ο Θεος, που τουτοις τα αγαθα αποδωσει, που εκεινοις τας
τιμωριας, ει γεεννα μη εστιν, ει αναστασις μη εστι; Τουτο[ν] ουν αει και εκεινοις και
εαυτοις τον λογον κατεπαιδετε, και ουκ αφησει υμας διαπιστησαι τηι αναστασει. Ὁ δε μη
απιστων τηι αναστασει, σπουδασει μετα πολλης ζηιν της προσοχης· ωστε των αιωνιων
τυχειν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

Τουτο γαρ φρονεισθω εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου· ος εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε,
μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και σχηματι
ευρεθεις, ως ανθρωπος· εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι
θανατου, θανατου δε σταυρου. ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και
εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν
γονυ καμψηι επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα
εξομολογησηται, οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος.
αʹ. Ειρηται ημιν τα περι των αιρετικων· ευκαιρον δη λοιπον και τα ημετερα
ειπειν. Ἐκεινοι λεγουσιν, οτι το, Ουχ αρπαγμον ηγησατο, αρπασαι εστιν· ημεις
εδειξαμεν, οτι παντη εωλον και ατοπον τουτο, οτι ουτε εις ταπεινοφροσυνην τις
εντευθεν παρακαλει, 62.228 ουτε τον Θεον ουτω θαυμαζει, αλλ' ουδε ανθρωπον. Τι ουν
εστιν, αγαπητοι; Προσεχετε τοις λεγομενοις νυν· Ἐπειδη πολλοι των ανθρωπων
νομιζουσιν, οταν ταπεινοφρονες ωσιν, αποστερεισθαι του οικειου αξιωματος και
ελαττουσθαι και ταπεινουσθαι, τουτον εξαιρων τον φοβον, και δεικνυς οτι ου χρη ουτω
διακεισθαι, περι του Θεου φησιν, οτι ο Θεος, ο μονογενης Υιος του Πατρος, ο εν μορφηι
Θεου ων, ο μηδεν ελαττον εχων του Πατρος, ο ισος αυτωι, ουχ αρπαγμον ηγησατο το
ειναι ισα Θεωι. Τι δε τουτο εστι, μανθανε· Ὅπερ αν αρπασηι τις, και παρα το προσηκον
λαβηι, τουτο αποθεσθαι ου τολμαι, δεδοικως μη αποληται, μη εκπεσηι, αλλα διαπαντος
αυτο κατεχει· ο μεντοι φυσικον τι εχων αξιωμα, ου δεδοικε και καταβηναι απ' εκεινου
του αξιωματος, ειδως οτι ουδεν τοιουτον πεισεται. Οιον ως επι υποδειγματος ινα ειπω, ο
Ἀβεσσαλωμ ηρπασε την τυραννιδα, και 62.229 αποθεσθαι ταυτην ουκ ετολμα λοιπον.
Και επι αλλο δε ελευσομεθα υποδειγμα. Ἂν δε μη ισχυηι τα υποδειγματα το παν
παραστησαι, μη δυσχεραινετε· τα γαρ υποδειγματα τοιαυτα εστι· το πλεον αφιασι τηι
διανοιαι λογιζεσθαι. Ἐπανεστη τις βασιλει, και την βασιλειαν ηρπασεν· ουτος αποθεσθαι
και κρυψαι το πραγμα ου τολμαι· αν γαρ απαξ κρυψηι, ευθεως απολωλεν. Ἢ και επι
αλλου τινος ελθωμεν υποδειγματος· οιον, ηρπασε τις τι, τουτο κατεχει διαπαντος· αν
γαρ αποθηται, ευθεως απωλεσε. Και ολως οι εξ αρπαγης εχοντες τι, δεδοικασιν
αποθεσθαι και κρυψαι, και μη διαπαντος ειναι εν εκεινωι, εν ωι εισιν. Ἀλλ' ουχ οι μη εξ
αρπαγης εχοντες· οιον, ο ανθρωπος αξιωμα εχει το ειναι λογικος. Ουχ ευρισκω
παραδειγμα. Ου γαρ εστι παρ' ημιν αρχη φυσικη· ουδεν γαρ εστι των αγαθων φυσικον,
επειδη του Θεου τηι φυσει παντα συγκεκληρωται. Τι ουν φαμεν; Ὅτι ο του Θεου Υιος ουκ
εφοβηθη καταβηναι απο του αξιωματος· ου γαρ αρπαγμον ηγησατο την θεοτητα, ουκ
εδεδοικει μη τις αυτον αφεληται την φυσιν, η το αξιωμα. ∆ιο και απεθετο αυτο, θαῤρων
οτι αυτο αναληψεται· και εκρυψεν, ηγουμενος ουδεν ελαττουσθαι απο τουτου. ∆ια
τουτο ουκ ειπεν, Ουχ ηρπασεν, αλλ', Ουχ αρπαγμον ηγησατο· οτι ουχ αρπασας ειχε την
αρχην, αλλα φυσικην, ου δεδομενην, αλλα μονιμον και ασφαλη. ∆ιο ου παραιτειται και
το των υπασπιστων αναλαβειν σχημα. Ὁ τυραννος δεδοικεν εν πολεμωι αποθεσθαι την
αλουργιδα, ο δε βασιλευς μετα πολλης αυτο ποιει της ασφαλειας. ∆ια τι; οτι ουχ
αρπαγμον εχει την αρχην. Ουχ ως αρπασας ουν ουκ απετιθετο, αλλ' ως φυσικην εχων,
και ουδεποτε αποστηναι δυναμενην, εκρυψε. Τουτο το ειναι ισα Θεωι ουχ ως αρπαγμον
ειχεν, αλλα φυσικον· διο εκενωσεν εαυτον. Που οι λεγοντες, οτι αναγκην υπεστη, οτι
υπεταγη; Ἑαυτον, φησιν, εκενωσεν, εαυτον εταπεινωσεν, υπηκοος γενομενος μεχρι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

θανατου. Πως εκενωσε; Μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος,
και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος. Ἐνταυθα προς το, Ἀλληλους ηγουμενοι
υπερεχοντας εαυτων, τουτο ειπε, το, Ἑαυτον εκενωσεν· επει ει υπεταγη, ουδε
ταπεινοφροσυνης ην το πραγμα, ει μη οικοθεν τουτο ειλετο, ει μη παρ' εαυτου. Ει γαρ
ουκ ᾔδει, οτι δει τουτο γενεσθαι, εσται ατελης· ει μη ειδως περιεμενε τον καιρον του
προσταγματος, εσται καιρον ουκ ειδως· η ει ᾔδει και οτι δει γενεσθαι, και ποτε γενεσθαι,
τινος ενεκεν υποταγηναι υπεμενεν; Ἵνα δειξηι την του Πατρος υπεροχην. Τουτο ου
Πατρος εστι δειξαι την υπεροχην, αλλ' οικειαν ευτελειαν· ου γαρ ικανον το του Πατρος
ονομα δειξαι τα πρεσβεια του Πατρος; Χωρις γαρ τουτου παντα τα αυτα εστι τωι Παιδι.
Ἄλλως δε, ουδε ικανη αυτη η τιμη απο του Πατρος διαβηναι προς τον Υιον. Χωρις δε
τουτου, παντα τα του Πατρος κοινα εστι τωι Παιδι.
βʹ. Ἐνταυθα επιλαβομενοι του ρητου οι απο Μαρκιωνος, Ἰδου, φασιν, ουκ
εγενετο ανθρωπος, αλλ', Ἐν ομοιωματι ανθρωπου γενομενος. Πως δε εστιν εν
ομοιωματι ανθρωπων γενεσθαι; σκιαν περιβαλλομε 62.230 νον; Ουκουν ειδωλον τουτο
εστι, και ουκ εστιν ανθρωπου ομοιωμα· ανθρωπου γαρ ομοιωμα, ανθρωπος ετερος. Τι δε
ερεις Ἰωαννηι λεγοντι, Ὁ Λογος σαρξ εγενετο; Ἀλλα και αυτος ουτος φησιν ο μακαριος
αλλαχου, Ἐν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας. Και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος. Ἰδου,
φησι, Και σχηματι, και, Ὡς ανθρωπος. Τουτο δε ουκ εστιν ανθρωπος αληθως, το ως
ανθρωπον ειναι, και το σχηματι ειναι ανθρωπον· το γαρ σχηματι ειναι ανθρωπον, ουκ
εστι φυσει ανθρωπον ειναι. Ὁρατε μεθ' οσης εγω ευγνωμοσυνης τα παρα των εχθρων
τιθημι; Ἡ γαρ λαμπρα νικη και εκ περιουσιας γινομενη αυτη εστιν, οταν τα δοκουντα
αυτων ισχυρα ειναι ουκ αποκρυπτωμεν· το γαρ αποκρυπτειν απατη εστι μαλλον, η νικη.
Τι ουν φασι (παλιν γαρ αυτα αναλαβωμεν); Το, Σχηματι, ουκ εστι φυσει, και το, ως
ανθρωπον ειναι, και το, εν ομοιωματι ανθρωπου ειναι, ουκ εστι τουτο ανθρωπον ειναι.
Ἄρα και το μορφην δουλου λαβειν, ουκ εστι μορφην δουλου λαβειν. Ουκουν μαχη
ενταυθα· και δια τι μη εκεινο συ προτερος λυεις; Ὥσπερ γαρ ταυτα νομιζεις ημιν
αντικεισθαι, ουτω και ημεις φαμεν εκεινο σοι αντικεισθαι. Ου γαρ ειπεν, Ὡς μορφη
δουλου, ουδε, Ἐν ομοιωματι μορφης δουλου, ουδε, Ἐν σχηματι μορφης δουλου, αλλα,
Μορφην δουλου ελαβε. Τι ουν εστι; και γαρ μαχη εστιν. Ουδεμια μαχη, μη γενοιτο· αλλα
τις ο ψυχρος αυτων λογος και καταγελαστος; Μορφην δουλου, φασιν, ελαβεν, οτι το
λεντιον περιζωσαμενος ενιψε τους ποδας των μαθητων. Τουτο μορφη δουλου εστιν;
Ἀλλ' ουκ εστι τουτο μορφη δουλου, αλλ' εργον δουλου. Ἕτερον δε εστιν εργον ειναι
δουλου, και ετερον μορφην δουλου λαβειν. ∆ια τι γαρ ουκ ειπεν, οτι Ἔργον εποιησε
δουλου, ο σαφεστερον ην; Ουδαμου δε εν τηι Γραφηι μορφη αντι εργου ειρηται. Πολυ γαρ
το μεσον· το μεν γαρ φυσεως εστι, το δε ενεργειας. Και εν τηι συνηθειαι δε ουδαμου την
μορφην αντι εργου λεγοντες λαμβανομεν. Ἄλλως δε, ουδε το εργον εποιησε κατ'
εκεινους, ουδε μην διεζωσατο. Ει γαρ φαντασια το πραγμα ην, ουκ ην αληθεια· ει μη
χειρας ειχε, πως ενιψεν; ει μη οσφυν ειχε, πως λεντιον περιεζωσατο; ποια δε και ιματια
ελαβεν; Ἔλαβε γαρ τα ιματια αυτου, φησιν. Ὥσπερ ουν ουδε το εργον ενταυθα
ευρισκεται γεγονος, αλλα απατη εστι μονον, ουτως ουδε ενιψε τους ποδας των
μαθητων. Ει γαρ η ασωματος φυσις ουκ εφανη, εν σωματι ουκ ην. Τις ουν τους μαθητας
ενιψε; Τι ουν παλιν προς Παυλον τον Σαμοσατεα ερουμεν; Και τι εκεινος ειπε, φησιν;
Αυτος το αυτο φησιν· αλλ' ουκ εστι τουτο κενωσις, το φυσεως οντα ανθρωπινης και
ανθρωπον ψιλον, νιψαι τους ομοδουλους. α γαρ ειπομεν προς Ἀρειανους, ταυτα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

προς τουτους ρητεον· ουδεν γαρ αλληλων διεστηκασιν, αλλ' η ολιγωι χρονωι· και γαρ και
ουτοι κακεινοι κτισμα τον Υιον του Θεου φασι. Τι ουν ερουμεν προς αυτους; Ει
ανθρωπος ανθρωπους ενιψεν, ουκ εκενωσεν, ουκ εταπεινωσεν εαυτον· ει ανθρωπος
62.231 ων ουχ ηρπασε το ειναι ισα Θεωι, ουκ επαινετος. Το μεν Θεον οντα ανθρωπον
γενεσθαι, πολλη ταπεινωσις, αφατος, ανεκδιηγητος· το δε ανθρωπον οντα τα των
ανθρωπων ποιειν, ποια ταπεινωσις; Που δε μορφη Θεου, εργον Θεου λεγεται; Ει γαρ
ανθρωπος ην ψιλος, και δια τα εργα λεγεται μορφη Θεου, δια τι μη και επι Πετρου το
αυτο λεγομεν; μειζονα γαρ αυτου ειργασατο. ∆ια τι μη και επι Παυλου λεγεις, οτι
μορφην Θεου ειχε; δια τι μη και παρ' εαυτου το παραδειγμα εισηνεγκε Παυλος, ο μυρια
πραξας δουλικα, και μηδεν παραιτησαμενος; λεγει γαρ· Ου γαρ εαυτους κηρυσσομεν,
αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον, εαυτους δε δουλους υμων δια Ἰησουν. Γελως ταυτα και
φλυαρια. Ἐκενωσεν εαυτον, φησι. Πως εκενωσεν, ειπε, και τι η κενωσις; και τι η
ταπεινωσις; η επειδη θαυματα ειργασατο; Ἀλλα τουτο εποιησε και Παυλος, και Πετρος,
ωστε ου του Υιου τουτο εξαιρετον. Τι ουν εστιν ο φησιν, Ἐν ομοιωματι ανθρωπων
γενομενος; Πολλα μεν ειχεν ημετερα, πολλα δε ουκ ειχεν· οιον απο συνουσιας ουκ
ετεχθη, οιον αμαρτιαν ουκ εποιησε. Ταυτα υπηρχεν αυτωι, α μηδενι των ανθρωπων. Ουκ
ην το φαινομενον μονον, αλλα και Θεος. Ἐφαινετο μεν γαρ ανθρωπος, ουκ ην δε τοις
πολλοις ομοιος, ει και την σαρκα ομοιος ην. Τουτο ουν λεγει, οτι ουκ ην ψιλος
ανθρωπος· δια τουτο φησιν, Ἐν ομοιωματι ανθρωπων. Ἡμεις μεν ψυχη και σωμα εσμεν·
εκεινος δε Θεος, και ψυχη, και σωμα. ∆ια τουτο φησιν, Ἐν ομοιωματι. Ἵνα γαρ μη
ακουσας, οτι Ἐκενωσεν εαυτον, μεταβολην νομισηις και μεταπτωσιν και αφανισμον
τινα, Μενων, φησιν, ο ην, ελαβεν ο ουκ ην, και σαρξ γενομενος εμενε Θεος Λογος ων.
γʹ. Ὥστε κατα τουτο ομοιος ανθρωπωι, και δια τουτο φησι, Και σχηματι· ου τουτο
λεγων, οτι η φυσις μετεπεσεν, ουδε συγχυσις τις εγενετο, αλλα σχηματι εγενετο. Ειπων
γαρ, οτι Μορφην δουλου ελαβεν, εθαρσησε λοιπον και τουτο ειπειν, ως εκεινου παντας
επιστομιζοντος. Ἐπει και οταν λεγηι, Ἐν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, ου τουτο φησιν,
οτι σαρκα ουκ ειχεν, αλλ' οτι η σαρξ εκεινη ουχ ημαρτεν, αλλ' ομοια ην τηι αμαρτωλωι.
Κατα τι ομοια; Κατα την φυσιν, ου κατα την κακιαν· δια τουτο ομοια αμαρτωλου ψυχης.
Ὥσπερ ουν εκει το ομοιον δια το μη παντα ειναι ισον, ουτω και ενταυθα ομοιωμα δια το
μη παντα ειναι ισα· οιον το μη εκ συνουσιας το χωρις αμαρτιας, το μη ψιλον ανθρωπον.
Και καλως ειπεν, Ὡς ανθρωπος· ου γαρ ην εις των πολλων, αλλ' ως εις των πολλων. Ου
γαρ εις ανθρωπον μετεπεσεν ο Θεος Λογος, ουδε ουσια μετεβληθη, αλλ' ως ανθρωπος
εφανη, ου φαντασιοκοπων ημας, αλλα παιδευων εις ταπεινοφροσυνην. Ὅταν ουν ειπηι,
Ὡς ανθρωπος, τουτο φησιν· επει και αλλαχου φησιν αυτον ανθρωπον, οταν λεγηι· Εις
Θεος, και εις μεσιτης ανθρωπος Χριστος Ἰησους. Ειρηται 62.232 ημιν και τα προς
τουτους· και προς τους μη λεγοντας δε ανειληφεναι ψυχην, αναγκαιον ειπειν· Ει η
μορφη του Θεου τελειος Θεος, και η μορφη του δουλου τελειος δουλος. Παλιν προς
Ἀρειανους ο λογος. Μορφη Θεου υπαρχων, φησιν, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα
Θεωι. Ἐνταυθα περι της θεοτητος, ουδαμου το, Ἐγενετο, ουδαμου το, Ἔλαβεν· αλλ',
Ἑαυτον εκενωσε, μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος. Ἐνταυθα
περι της ανθρωποτητος, το, Ἔλαβε, και, Ἐγενετο. Τουτο εγενετο, τουτο ελαβεν, εκεινο
υπηρχε. Μη δη συγχεωμεν, μηδε διιστωμεν. Εις Θεος, εις Χριστος, ο Υιος του Θεου. Το
δε, εις, οταν ειπω, ενωσιν λεγω, ου συγχυσιν, της φυσεως ταυτης εις εκεινην
μεταπεσουσης, αλλα ηνωμενης. Ἐταπεινωσεν εαυτον, υπηκοος γενομενος μεχρι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

θανατου, θανατου δε σταυρου. Ἰδου, φησιν, υπηκοος γεγονεν, ουκ ισος ων ωι
υπηκουσεν. Ουδεν τουτο αυτον ελαττοι, ω αγνωμονες και ανοητοι· επει και φιλοις
πολλακις υπακουομεν ημεις, και ουδεν τουτο ημας ελαττους ποιει. Ὡς Υιος Πατρι
υπηκουσεν εκων, ουκ εις δουλικον αξιωμα καταπεσων, αλλα τουτωι αυτωι μαλιστα
φυλαττων της γνησιοτητος το θαυμα, τηι πολληι περι τον Πατερα τιμηι. Ἐτιμησε τον
Πατερα, ουχ ινα συ αυτον ατιμασηις, αλλ' ινα μαλλον θαυμασηις, ινα και απο τουτου
μαθηις, οτι γνησιος Υιος, τωι μαλιστα παντων τον Πατερα τετιμηκεναι. Ουδεις ουτως
ετιμησε τον Θεον. Ὅσον ειχε το υψος, τοσαυτην ταπεινωσιν υπεστη αντιῤροπον. Ὥσπερ
παντων εστι μειζων, και ουδεις αυτωι ισος, ουτω και τηι περι τον Πατερα τιμηι παντας
ενικησεν, ουκ αναγκασθεις, ουδε ακων. Και τουτο της αρετης αυτου· η ουκ εχω πως
ειπω. Βαβαι! μεγα και το δουλον γενεσθαι, και σφοδρα αῤρητον· το δε και θανατον
υποστηναι, παλιν πολλωι πλεον. Ἀλλ' εστι και ετερον τι τουτου μειζον και
παραδοξοτερον. Ποιον δε τουτο; οτι ουχ απας θανατος ομοιος. Ουτος γαρ παντων
επονειδιστικωτερος ειναι εδοκει, ουτος ο αισχυνης γεμων ουτος ο επαρατος·
Ἐπικαταρατος γαρ, φησι, πας ο κρεμαμενος επι ξυλου. ∆ια τουτο και Ἰουδαιοι τουτωι
εσπουδασαν αυτον ανελειν, ωστε και επονειδιστον εργασασθαι, ινα ει και τωι
αναιρεθηναι μηδεις απεχηται αυτου, αλλα τωι ουτως αναιρεθηναι, ∆ια τουτο και ληισται
δυο μεταξυ αυτου εσταυρωθησαν, ινα κοινωνησηι της δοξης αυτοις, και πληρωθηι το
ειρημενον, Και μετα ανομων ελογισθη. Ἀλλα τοσουτωι μαλλον η αληθεια λαμπει,
τοσουτωι φαιδροτερα γινεται. Ὅταν γαρ τοσαυτα ηι μηχανηματα παρα των εχθρων κατα
της δοξης αυτου γινομενα, διαλαμπηι δε, μαλλον το θαυμα μειζον δεικνυται. Ου γαρ τωι
απλως αποκτειναι, αλλα και τωι ουτως αποκτειναι ᾤοντο βδελυκτον αυτον εργασασθαι,
και παντων αποφαινειν βδελυκτοτερον· και ουδεν ισχυσαν. Ουτω δε μιαροι τινες ησαν
αμφοτεροι οι ληισται· υστερον γαρ ο εις μετεβαλετο, οτι και εν σταυρωι οντες, ωνειδιζον
αυτωι· 62.233 και ουτε το συνειδος των ιδιων αμαρτηματων, ουτε το εν κολασει ειναι,
ουτε το και αυτους τα αυτα πασχειν, κατειχεν αυτων την μανιαν. Ὅπερ ουν και ο εις τωι
ενι ειπε, και επεστομισε λεγων· Ουδε φοβηι τον Θεον συ, οτι εν τωι αυτωι κριματι εσμεν;
Τοσαυτην ειχον την κακιαν. Ἀλλ' ουδεν προς την οικειαν δοξαν παρεβλαβη εντευθεν.
∆ιο φησι· Και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα.
δʹ. Ὅταν της σαρκος επιλαβηται ο μακαριος Παυλος, παντα λοιπον τα ταπεινα
μετα αδειας φθεγγεται. Ἕως μεν γαρ ουκ ελεγεν, οτι μορφην δουλου ελαβεν, αλλα περι
της θεοτητος διελεγετο, ορα πως υψηλως· υψηλως λεγω κατα την δυναμιν· κατα γαρ
την αυτου αξιαν ου φθεγγεται· ουδε γαρ δυναται· Ἐν μορφηι, φησι, Θεου υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Ἐπειδη δε ειπεν, οτι ενηνθρωπησεν, αδεως λοιπον
τα ταπεινα φθεγγεται, θαῤρων ως ουδεν βλαπτει την θεοτητα το ταπεινα λεγεσθαι, της
σαρκος αυτου δεχομενης ταυτα. ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι
ονομα το υπερ παν ονομα· ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι, επουρανιων και
επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα εξομολογησηται, οτι Κυριος Ἰησους
Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος. Ειπωμεν προς τους αιρετικους, ει περι του μη
σαρκωθεντος ταυτα λεγεται, ει περι του Θεου Λογου, πως αυτον υπερυψωσεν; ως πλειον
τι δεδωκως; Ουκουν ατελης ην κατα τουτο, και δι' ημας εγενετο τελειος. Ει γαρ μη ημας
ευεργετησεν, ουκ αν ετυχε της τιμης. Και εχαρισατο, φησιν, ονομα. Ἰδου, ουδε ονομα
ειχε καθ' υμας. Πως δε, ει οφειλην ελαβεν, ευρισκεται χαριτι και δωρεαι λαβων, και
Ὄνομα το υπερ παν ονομα; Ποιον δε ιδωμεν και ονομα· Ἵνα εν τωι ονοματι Ἰησου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

Χριστου, φησι, παν γονυ καμψηι. Ὄνομα αυτοι την δοξαν λεγουσιν. Αυτη γουν η δοξα
υπερ πασαν δοξαν εστι· δοξα δε ολως εστι, το προσκυνειν αυτωι. Ποῤρω απεχετε της του
Θεου μεγαλειοτητος υμεις, οι νομιζοντες ειδεναι Θεον, ως αυτος οιδεν εαυτον. Και απο
τουτου μεν δηλον, οσον απεχετε της εννοιας της περι Θεου· δηλον δε και εκ τουτου.
Αυτη δοξα εστιν, ειπε μοι; Ουκουν πριν η τους ανθρωπους γενεσθαι, πριν η τους
αγγελους, πριν η τους αρχαγγελους, ουκ ην εν δοξηι. Ει γαρ αυτη εστιν η δοξα, η υπερ
πασαν δοξαν (τουτο γαρ εστιν, Ὑπερ παν ονομα)· ει και εν δοξηι ην, αλλ' εν ελαττονι
ταυτης. Ουκουν τουτο τα οντα εποιησε, και δια τουτο, ινα εν δοξηι γενηται, ουκετι
αγαθοτητι, αλλα δεομενος της παρ' ημων δοξης. Ὁρατε την ανοιαν; ορατε την ασεβειαν;
Ἂν μεν ουν περι του σαρκωθεντος ταυτα ελεγον, ειχε λογον· ανεχεται γαρ ο Θεου Λογος
περι της σαρκος ταυτα λεγεσθαι· ου γαρ της φυσεως απτεται, αλλα περι την οικονομιαν
το παν ισταται· νυν δε περι την 62.234 θεοτητα ταυτα λεγομενα, ουδεμια συγγνωμη τοις
κακουργουσι καταλιμπανεται. Ὥστε οταν ειπωμεν, Ἐποιησεν ανθρωπον αθανατον ο
Θεος, καν περι του ολου ειπω, οιδα ο λεγω. Τι δε εστιν, Ἐπουρανιων και επιγειων και
καταχθονιων; Τουτεστιν, ο κοσμος πας, και αγγελοι και ανθρωποι και δαιμονες· η οτι
και οι δικαιοι και οι αμαρτωλοι. Και πασα γλωσσα εξομολογησεται, οτι Κυριος Ἰησους
Χριστος, εις δοξαν Θεου Πατρος. Τουτεστιν, ινα παντες τουτο ειπωσι· τουτο δε δοξα του
Πατρος. Ὁραις πανταχου, οταν ο Υιος δοξαζηται, τον Πατερα δοξαζομενον; Ουτω και
οταν ατιμαζηται ο Υιος, ο Πατηρ ατιμαζεται. Ει γαρ εφ' ημων τουτο, ενθα πολυ τοις
πατρασι προς τους υιους το μεσον, πολλωι μαλλον επι του Θεου, ενθα μεσον ουδεν, επ'
αυτον διαβαινει και η τιμη και η ατιμια. Ἂν γαρ η οικουμενη υποταγηι τωι Υιωι, φησι,
τουτο Πατρος εστι δοξα. Ουκουν και οταν λεγωμεν, οτι τελειος εστιν, ανενδεης, οτι ουκ
ελαττων του Πατρος, τουτο δοξα του Πατρος. Τουτο και της δυναμεως αυτου τεκμηριον
μεγα και της αγαθοτητος και της σοφιας, οτι Υιον τοιουτον εγεννησεν, οτι ουδεν
ελαττονα, ουδε κατα την αγαθοτητα, ουτε κατα την σοφιαν. Ὅταν ειπω, οτι σοφος
εστιν, ως ο Πατηρ, και ουδεν ελαττων, τουτο της πολλης του Πατρος σοφιας τεκμηριον·
οταν ειπω, οτι δυνατος εστιν, ως ο Πατηρ, τουτο της δυναμεως αυτου τεκμηριον· οταν
ειπω, οτι αγαθος εστιν, ως ο Πατηρ, τουτο της αγαθοτητος αυτου δειγμα μεγιστον, οτι
τοιουτον εγεννησεν ουδεν αυτου λειπομενον ουδε αποδεοντα· οταν ειπω, οτι ουκ
ελαττονα κατα την ουσιαν, αλλ' ισον, ουδε ετερας ουσιας, και εν τουτωι παλιν τον Θεον
θαυμαζω, και την δυναμιν αυτου και την αγαθοτητα και την σοφιαν, οτι αλλον ημιν
τοιουτον εδειξεν εξ αυτου, πλην του Πατερα ειναι. Ὥστε οσα αν ειπω μεγαλα περι του
Υιου, ταυτα εις τον Πατερα διαβαινει. Ει γαρ το μικρον τουτο και ευτελες (μικρον γαρ
εστι προς την του Θεου δοξαν το την οικουμενην αυτωι προσκυνησαι) εις δοξαν Θεου
γινεται, ποσωι μαλλον τα αλλα παντα;
εʹ. Πιστευωμεν τοινυν εις δοξαν αυτου, και βιωμεν εις δοξαν αυτου· επει ουδεν
οφελος θατερου. Ὥστε οταν δοξαζωμεν καλως, μη βιωμεν δε καλως, τοτε μαλιστα
υβριζομεν αυτον, οτι επιγραφομενοι αυτον ∆εσποτην και ∆ιδασκαλον, καταφρονουμεν
αυτου, και ου δεδοικαμεν το φοβερον αυτου κριτηριον. Το μεν γαρ Ἕλληνας ακαθαρτως
βιουν, θαυμαστον ουδεν, ουδε τοσαυτης καταγνωσεως αξιον· το δε Χριστιανους
τοσουτων μετεχοντας μυστηριων, τοσαυτης απολαυοντας δοξης, ουτως ακαθαρτως
βιουν, τουτο εστι το παντων χειριστον και αφορητον. Ειπε γαρ μοι· υπηκουσε την
εσχατην υπακοην, δια τουτο ελαβε την ανω τιμην· δουλος εγενετο, δια τουτο ∆εσποτης
εστι παντων, και αγγελων και των αλλων απαντων. Ὥστε και ημεις μη νομιζωμεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

κατερχεσθαι απο του αξιωματος, οταν ταπεινωσωμεν εαυτους. Τοτε γαρ μαλλον εστιν
υψωθηναι εικοτως· τοτε μαλιστα εστι θαυμασθηναι. Ὅτι γαρ ο 62.235 υψηλος ταπεινος
εστιν, ο δε ταπεινος υψηλος, αρκει μεν και η του Χριστου αποφασις τουτο λεγουσα·
πλην αλλα και αυτο το πραγμα εξετασωμεν· Τι εστι ταπεινωθηναι; ου το ψεγεσθαι, ου
το κατηγορεισθαι και διαβαλλεσθαι; Τι δε υψωθηναι; ου το τιμασθαι, το επαινεισθαι, το
δοξαζεσθαι; Καλως. Ἴδωμεν ουν πως τουτο γινεται. Ἄγγελος ην ο Σατανας, υψωσεν
εαυτον· τι ουν, ουχι παντων μαλλον εταπεινωθη; ουχι χωριον εχει την γην; ουχι υπο
παντων κατηγορειται και διαβαλλεται; Ἄνθρωπος ων ο Παυλος, εταπεινωσεν εαυτον· τι
ουν; ουχι θαυμαζεται; ουχι επαινειται; ουχι εγκωμιαζεται; ουχι φιλος εστι του Χριστου;
ουχι μειζονα ειργασατο ων ο Χριστος εποιησεν; ουχ ως ανδραποδωι πολλακις επεταξε
τωι διαβολωι; ουχι ως δημιον περιεφερεν; ουχι επαιξεν εν αυτωι; ουχι συντετριμμενην
αυτου την κεφαλην ειχεν υπο τους ποδας τους αυτου; ουχι και ετεροις μετα πολλης της
παῤρησιας τουτο επηυχετο; Τι λεγω ταυτα; Ἐπηρεν εαυτον ο Ἀβεσσαλωμ, εταπεινωσεν
εαυτον ο ∆αυΐδ· ποιος ουν υψηλος εγενετο; τις επιδοξος; Τι γαρ ταπεινοτερον των
ρηματων τουτων ων επι του Σεμεει εφθεγγετο ο μακαριος ουτος προφητης, λεγων·
Ἄφετε αυτον καταρασθαι με· Κυριος γαρ ενετειλατο αυτωι; Και επ' αυτων δε των
πραγματων εξετασωμεν, ει δοκει· Ἐταπεινωσεν εαυτον ο τελωνης, καιτοι γε ουδε
ταπεινοφροσυνη το πραγμα ην, αλλα ευγνωμονως πως ελεγεν, απερ ελεγεν. Ὕψωσεν
εαυτον ο Φαρισαιος. Ἀλλ' ει δοκει, αφεντες τα προσωπα, εξετασωμεν τα πραγματα·
Ἔστωσαν δυο τινες, αμφοτεροι και πλουτουντες, και μετεχοντες πολλης τιμης, και επι
σοφιαι και δυναστειαι, και επι τοις αλλοις τοις κοσμικοις πλεονεκτημασι
μεγαλοφρονουντες· ειτα ο μεν αυτων ζητειτω τας παρα παντων τιμας, και μη
λαμβανων οργιζεσθω, και πλεον η δει απαιτειτω, και υψουτω εαυτον· ο δε
καταφρονειτω του πραγματος, και προς μηδενα υπερ τουτου δυσχεραινετω, και
διδομενην την τιμην διακρουεσθω. Τις ουν μειζων; ο μη λαμβανων και ζητων, η ο και
διδοντων καταφρονων; Ευδηλον οτι ουτος· εικοτως. ∆οξης γαρ ουκ εστιν αλλως
επιτυχειν, αλλ' η εν τωι δοξαν φευγειν. Ἕως μεν γαρ αυτην διωκωμεν, φευγει ημας·
οταν δε αυτην φευγωμεν, διωκει ημας. Ει βουλει ενδοξος ειναι, μη επιθυμει δοξης· ει
βουλει υψηλος ειναι, μη γινου υψηλος. Και αλλως δε, τον μεν μη εφιεμενον τιμης
παντες τιμωσι, τον δε επιζητουντα διαπτυουσι· πεφυκε γαρ πως φιλονεικον ειναι το
των ανθρωπων γενος και αντιπαθες. Καταφρονωμεν τοινυν δοξης· ουτω γαρ
δυνησομεθα γενεσθαι ταπεινοι, μαλλον δε υψηλοι. Μη υψου σαυτον, ινα παρ' ετερου
υψωθηις. Ὁ παρ' εαυτου υψουμενος, παρ' ετερων ουχ υψουται· ο παρ' εαυτου
ταπεινουμενος, παρ' ετερων ου ταπεινουται. Μεγα απονοια κακον· μωρον ειναι
κρειττον, η απονενοημενον· εκει μεν γαρ η μωρια μονον παρανοιας εστιν, ενταυθα δε
χειρων· μωρια γαρ εστι 62.236 μετα μανιας. Ὁ ανοητος εαυτωι κακον, ο δε
απονενοημενος και ετεροις λυμη. Ἀπο ανοιας τουτο το παθος τικτεται. Ουκ εστιν
υψηλοφρονα ειναι μη οντα μωρον· ο δε μωριας εμπλεως, εστιν απονενοημενος. Ἄκουε
σοφου τινος λεγοντος· Ειδον ανθρωπον δοκουντα φρονιμον ειναι παρ' εαυτωι· ελπιδα δε
εχει μαλλον ο αφρων αυτου. Ὁραις οτι ουκ εικη ελεγον, οτι χειρον μωριας το κακον;
Ἐλπιδα γαρ, φησι, μαλλον εχει αφρων αυτου. ∆ια τουτο και ο Παυλος ελεγε, Μη γινεσθε
φρονιμοι παρ' εαυτοις. Ἐπι των σωματων ειπε μοι, ποια φαμεν υγιαινειν; τα ογκον
εχοντα πολυν, και πολλου πνευματος ενδοθεν γεμοντα και υδατος, η τα κατεσταλμενα,
και τεταπεινωμενην εχοντα την επιφανειαν; ∆ηλον οτι ταυτα. Ουκουν και επι της
ψυχης, η μεν φλεγμαινουσα υδερου χειρον εχει νοσημα· η δε κατεσταλμενη παντος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

απηλλακται παθους. Ποσα ουν τικτει ημιν αγαθα η ταπεινοφροσυνη! Τι βουλει; το
ανεξικακον, το αοργητον, το φιλανθρωπον, το νηπτικον, το προσεκτικον; Παντα ταυτα
απο ταπεινοφροσυνης τα καλα, και τα εναντια απο της απονοιας. Ἀναγκη γαρ τον
τοιουτον και υβριστην ειναι, και πληκτην και οργιλον, και πικρον, και αμειδη, και
θηριον μαλλον, η ανθρωπον. Ἰσχυρος ει, και μεγα φρονεις; Ουκουν, δια τουτο μαλλον
οφειλεις ταπεινουσθαι· δια τι επι πραγματι μεγα φρονεις ουδαμινωι; Και γαρ και λεων
σου θρασυτερος, και υς ισχυροτερος, και ουδε κωνωψ ει προς αυτους· και ληισται δε και
τυμβωρυχοι και μονομαχοι και οι οικεται οι σοι, και ισως οι αγνωμονεστεροι,
ισχυροτεροι σου. Τουτο ουν αξιον επαινου; Και ου κατορυττεις σαυτον, επι τουτωι μεγα
φρονων; Ἀλλα καλος ει και ωραιος; Κορωνων το καυχημα· ουκ ει του ταω καλλιων,
ουδε ανθους ενεκεν ουδε πτερων· εν τοις του ορνιθος η νικη· πολυ σε παρελαυνει τηι
κομηι, τωι ανθει. Και ο κυκνος δε σφοδρα εστι καλος, και πολλοι των ορνιθων ετεροι,
προς ους ει παραβληθειης, ουδεν οψει σαυτον. Πολλακις δε και παιδια ευτελη, και κοραι
απειρογαμοι, και πορναι γυναικες, και ανδρες μαλακοι τουτο εσχον το καυχημα. Τουτο
ουν αξιον απονοιας;
ʹ. Ἀλλα πλουτεις; ποθεν; τι κεκτημενος; χρυσον, αργυρον, λιθους τιμιους; Τουτο
και ληιστων εστι, και ανδροφονων το καυχημα, και των τα μεταλλα εργαζομενων. Ὁ
των καταδικων πονος, τουτι σοι καυχημα. Ἀλλα κοσμηι και καλλωπιζηι; Και ιππους εστιν
ιδειν καλλωπιζομενους· παρα δε τοις Περσαις και καμηλους ιδοι τις αν
καλλωπιζομενας· επι δε των ανθρωπων, τους επι σκηνης απαντας. Ουκ αισχυνηι ουν επι
τουτοις μεγα φρονων, εν οις τα αλογα σοι κοινωνει και δουλοι και ανδροφονοι και
μαλακοι και ληισται και τυμβωρυχοι; Ἀλλ' οικιας οικοδομεις λαμπρας; Και τι τουτο;
πολλοι κολοιοι λαμπροτερας οικουσι, και σεμνοτερα εχουσι καταγωγια. Ἢ ουχ οραις
τουτους τους περι τα χρηματα μαινομενους, οι εν αγροις και εν ερημοις τοποις
ωικοδομησαν οικους, κολοιων καταγωγια; Ἀλλα φωνης ενεκα μεγα φρονεις; Του
κυκνου και της αηδονος ουδεποτε συ δυνησηι ᾆσαι λιγυρωτερον. Ἀλλ' επι ποικιλιαι
τεχνης; Και τι της μελιττης εν τουτωι σοφωτερον; ποιος ποικιλ 62.237 της, τις ζωγραφος,
τις γεωμετρης τα ταυτης εργα μιμησασθαι δυνησεται; Ἀλλ' επι λεπτοτητι εσθητος; Ἀλλ'
ενταυθα σε αραχναι νικωσιν. Ἀλλ' επι ταχυτητι ποδων; Παλιν τα πρωτεια παρα τοις
αλογοις, λαγωωι και δορκαδι, και οσα των κτηνων ουκ απολειπεται τηι ταχυτητι των
ποδων. Ἀλλ' αποδημεις; Ἀλλ' ου μαλλον των πτηνων· ταυτα γαρ ευκολωτερον την
αποδημιαν ποιειται· ουκ εφοδιων δειται, ουδ' υποζυγιων, αλλ' αρκει προς παντα αυτοις
το πτερον. Τουτο και ναυς, τουτο και υποζυγιον, τουτο και οχημα, τουτο και ανεμος, και
παν ο τι αν ειποι τις. Ἀλλ' οξυ βλεπεις; αλλ' ουχ ως δορκας ουδ' ως αετος. Ἀλλ' οξυ
ακουεις; αλλ' ο ονος οξυτερον. Ἀλλ' οσφραινηι; αλλ' ο κυων ουκ αφιησι σε αυτον
παρελθειν. Ἀλλα ποριστικος ει; αλλα του μυρμηκος απολειπηι. Ἀλλα χρυσοφορεις; αλλ'
ουχ ουτως, ως οι Ἰνδικοι μυρμηκες. Ὑγειας δε ενεκεν; πολλωι βελτιω ημων τα αλογα,
και ευεξιας και του ευπορειν· ου δεδοικεν εκεινα πενιαν. Ἐμβλεψατε γαρ, φησιν, εις τα
πετεινα του ουρανου, οτι ου σπειρουσιν, ουδε θεριζουσιν, ουδε συναγουσιν εις
αποθηκας. Ουκουν, φησιν, ημων τα αλογα κρειττονα εδημιουργησεν ο Θεος. Ὁραις
ποσον εστι το απερισκεπτον; οραις το ανεξεταστον; οραις, η των πραγματων εξετασις
οσον ημιν χαριζεται; Ὁ παντων ανθρωπων μειζω φρονων, ευρεθη και των αλογων
ταπεινοτερος. Ἀλλα φεισωμεθα αυτου, και ου μιμησωμεθα αυτον, ουδε επειδη της
ημετερας φυσεως μειζον εφρονησε, καταγαγοντες αυτον επι την των αλογων ταξιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

αφησωμεν, αλλ' αναστησωμεν αυτον εκειθεν, ου δι' αυτον (αυτος μεν γαρ αξιος τοιαυτα
παθειν), αλλ' ινα η του Θεου φιλανθρωπια και η εις ημας δειχθηι τιμη. Ἔστι γαρ, εστιν
εν οις ουδεν ημιν κοινωνει τα αλογα. Ποια δη ταυτα; Ευσεβεια, και ο κατ' αρετην βιος.
Ἐνταυθα ουκ εχεις πορνους ειπειν, ουδε μαλακους, ουδε ανδροφονους· απεσχισμεθα
γαρ αυτων. Τι δη τουτο εστι; Τον Θεον ισμεν, την προνοιαν επιγινωσκομεν την αυτου,
περι αθανασιας φιλοσοφουμεν· παραχωρειτω ενταυθα τα αλογα. Ουκ αμφισβητησει περι
τουτων σωφρονουμεν· ενταυθα ουδεν τα αλογα κοινον εχει. Παντων γαρ αυτων λει
62.238 πομενοι, κρατουμεν αυτων. Ἐν τουτωι γαρ μειζων η αρχη, οτι λειπομενοι αυτων,
βασιλευομεν αυτων· ινα μαθηις, οτι ου συ τουτων αιτιος, αλλ' ο ποιησας σε Θεος, και
λογον χαρισαμενος. ∆ικτυα, θηρατρα αυτοις τιθεμεν, και εμβαλλομεν αυτα, και
χειρουμεθα. Σωφροσυνη παρ' ημιν, επιεικεια, πραοτης, χρηματων υπεροψια. Ἀλλ'
επειδη συ των απονενοημενων τις ων ουδεν τουτων εχεις, εικοτως η των ανθρωπων
μειζον φρονεις, η και των αλογων ταπεινοτερον. Τοιαυτη γαρ η απονοια και η
θρασυτης· η επαιρεται περα του δεοντος, η ταπεινουται παλιν ομοιως, ουδαμου την
συμμετριαν φυλαττουσα. Ἀγγελων εσμεν ισοι κατα τουτο· βασιλεια ημιν επηγγελται, η
μετα Χριστου χορεια. Ἄνθρωπος μαστιζεται, και ουχ υποπιπτει· ανθρωπος θανατου
καταφρονει, ου τρεμει, ου δεδοικεν, ουκ εφιεται του πλειονος. Ὥστε οσοι μη τοιουτοι
εισι, των αλογων εισι χειρους. Ὅταν γαρ εν μεν τοις σωματικοις πλεονεκτηι[ς], τα δε
ψυχικα πλεονεκτηματα μη εχηις, πως ουχι των αλογων ει χειρων; Ἄγε γαρ εις μεσον
τινα των εν κακιαι αλογωτερων, των εν τρυφηι ζωντων και πλεονεξιαι· ο ιππος αυτου
πολεμικωτερος, ο υς ισχυροτερος, ο λαγωος ταχυτερος, ο ταως ωραιοτερος, ο κυκνος
ευφωνοτερος, ο ελεφας μειζων, ο αετος οξυδερκεστερος, παντες ορνιθες πλουσιωτεροι.
Ποθεν ουν αξιος ει κρατειν των αλογων; απο του λογου; Ἀλλ' ουκ εστιν. Ὅταν γαρ μη
εις δεον αυτωι κεχρησαι, παλιν εκεινων χειρων ει· οταν γαρ λογον εχων αλογωτερος
εκεινων ηις, κρειττον ην ει μηδε την αρχην εγενου λογικος. Ου γαρ εστιν ισον, λαβοντα
αρχην προδουναι, και παρα καιρον μη λαβειν. Ὁ βασιλευων και των δορυφορων χειρων
ων, κρειττον ην ει μηδε την αλουργιδα περιεκειτο. Ουτω δη και ενταυθα. Ειδοτες ουν,
οτι και των αλογων χειρους εσμεν της αρετης χωρις, ταυτην ασκωμεν, ινα ανθρωποι
γενωμεθα, μαλλον δε αγγελοι, και των επηγγελμενων αγαθων απολαυσωμεν, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ.
Ὥστε, αγαπητοι μου, καθως παντοτε υπηκου σατε, μη ως εν τηι παρουσιαι
μου μονον, αλλα και νυν πολλωι μαλλον εν τηι απουσιαι μου μετα φοβου και
τρομου την εαυτων σωτηριαν κατ εργαζεσθε. Ὁ Θεος γαρ εστιν ο ενεργων
εν υμιν και το θελειν και το ενεργειν υπερ της ευδοκιας. Παντα ποιειτε
χωρις γογγυσμων και δια λογισμων, ινα γενησθε αμεμπτοι και ακεραιοι,
τεκνα Θεου αμωμητα εν μεσωι γενεας σκολιας και διεστραμμενης, εν οις
φαινεσθε, ως φω στηρες εν κοσμωι, λογον ζωης επεχοντες, εις καυχημα
εμοι εις ημεραν Χριστου.
αʹ. Τας παραινεσεις μετα εγκωμιων δει ποιεισθαι· 62.238 ουτω γαρ και
ευπαραδεκτοι γινονται, οταν προς τον οικειον ζηλον καλωμεν τους παραινουμενους·
46
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιον και Παυλος ενταυθα εποιησε. Και θεα πως συνετως· Ὥστε, αγαπητοι μου, φησιν.
Ουκ ειπεν απλως, οτι Ὑπακουετε, αλλα προτερον επαινεσας και ειπων, Καθως παντοτε
υπηκουσατε· τουτεστι, Μιμεισθαι παρακαλω ουχ ετερους, αλλ' υμας εαυτους. Μη ως εν
τηι παρουσιαι μου μονον, αλλα πολλωι μαλλον εν τηι απουσιαι μου. ∆ια τι, Πολλωι μαλλον
εν τηι απουσιαι μου; Τοτε μεν ισως εδοκειτε δια την εις εμε τιμην και την αιδω παντα
ποιειν, 62.239 νυνι δε ουκετι. Ἐαν ουν δειχθηι οτι νυν επετεινατε, δεικνυται οτι και τοτε
ου δι' εμε, αλλα δια τον Θεον. Τι βουλει, ειπε. Ουχ ινα εμου ακουσητε, αλλ' ινα μετα
φοβου και τρομου την εαυτων σωτηριαν κατεργαζησθε· ου γαρ ενι τον χωρις φοβου
ζωντα γενναιον τι και θαυμαστον επιδειξασθαι. Και ουχ απλως ειπε, Φοβου, αλλα
προσεθηκε, Και τρομου, οστις επιτασις εστι του φοβου, προσεκτικωτερους ποιησαι
βουλομενος. Τουτον ειχε τον φοβον ο Παυλος· δια τουτο και ελεγε, Φοβουμαι μη πως
αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι. Ει γαρ τα βιωτικα κατορθωσαι φοβου χωρις
ουκ ενι, ποσωι μαλλον τα πνευματικα; Ειπε γαρ μοι· τις γραμματα εμαθε φοβου χωρις;
τις τεχνης εμπειρος γεγονε φοβου χωρις; Ει δε ενθα ουκ εφεδρευει ο διαβολος, αλλα
ραιθυμιαι μονον ενοχλει, τοσουτου φοβου ημιν εδεησεν, ωστε ραιθυμιαν επιστρεψαι
φυσικην μονον· ενθα τοσουτος ο πολεμος, τοσαυτα κωλυματα, πως ενι φοβου χωρις
διασωθηναι ποτε; Πως δ' αν ουτος γενοιτο ο φοβος; Ἂν εννοησωμεν, οτι πανταχου
παρεστιν ο Θεος, οτι παντα ακουει, οτι παντα οραι, ου τα πραττομενα μονον και
λεγομενα, αλλα και τα εν καρδιαις απαντα, και τα εν τωι βαθει της διανοιας· Κριτικος
γαρ εστιν ενθυμησεων και εννοιων καρδιας. Ἂν ουτω διαθωμεν εαυτους, ουδεν
πονηρον πραξομεν, ουδεν ερουμεν, ουδεν εννοησομεν. Ειπε γαρ μοι, ει διαπαντος του
αρχοντος πλησιον ειστηκεις, ου μετα φοβου αν ειστηκεις; Και πως Θεωι συ παρεστως
γελαις και αναπιπτεις, και ου δεδοικας ουδε φρισσεις; Μη δη της ανοχης αυτου
καταφρονει· προς γαρ μετανοιαν σε αγων μακροθυμει· μηδε ποιων τι, ανευ του νομιζειν
εν πασι παρειναι τον Θεον πραττειν ανεχου· παρεστι γαρ. Καν τοινυν εσθιηις, καν
μελληις καθευδειν, καν οργιζηι, καν αρπαζηις, καν τρυφαις, καν οτιουν ποιηις, νομιζε
παρεσταναι τον Θεον, και ουδεποτε εις γελωτα εμπεσηι, ουδεποτε εις οργην εξαφθησηι.
Ἂν τουτον εχηις διαπαντος τον λογισμον, διαπαντος εν φοβωι εσηι και τρομωι, ατε του
βασιλεως πλησιον εστως. Ὁ οικοδομος, καν εμπειρος ηι, καν σφοδρα ηι τεχνιτης, μετα
φοβου και τρομου εστηκε, δεδοικως μη καταπεσηι εκ της οικοδομης. Και συ επιστευσας,
επραξας αγαθα πολλα, ανηλθες εις υψος· εν ασφαλειαι κατεχε σαυτον, και φοβου εστως,
και το ομμα εχε διεγηγερμενον, μη καταπεσηις εκειθεν· πολλα γαρ τα πνευματικα της
πονηριας, τα βουλομενα σε καθελειν. ∆ουλευσατε, φησι, τωι Κυριωι εν φοβωι, και
αγαλλιασθε αυτωι εν τρομωι. Και πως ενι αγαλλιασις μετα τρομου; Αυτη μεν ουν εστι
μονη αγαλλιασις. Ὅταν γαρ τι αγαθον εργασωμεθα, και τοιουτον, οιον εικος τους εν
τρομωι τι ποιουντας, τοτε χαιρομεν μονον. Μετα φοβου και τρομου την εαυτων
σωτηριαν κατεργαζεσθε. Ουκ ειπεν, Ἐργαζεσθε, αλλα, Κατεργαζεσθε, τουτεστι, μετα
πολλης της σπουδης, μετα πολλης της επιμελειας. Ἐπειδη δε ειπε, Μετα φοβου και
τρομου, και εναγωνιους 62.240 εποιησεν, ορα πως παραμυθειται την αγωνιαν. Τι γαρ
φησιν; Ὁ Θεος εστιν ο ενεργων εν υμιν. Μη φοβου, οτι ειπον· Μετα φοβου και τρομου·
ου δια τουτο ειπον, ινα απαγορευσηις, ινα δυσεφικτον τι ειναι νομισηις την αρετην, αλλ'
ινα προσεχηις, ινα μη διαχεηις σαυτον. Ἂν τουτο ηι, ο Θεος παντα εργασεται· συ θαρσει· Ὁ
Θεος γαρ εστιν ο ενεργων εν υμιν. Ει τοινυν αυτος ενεργει, ημας δει την προαιρεσιν
παρασχειν συγκεκροτημενην διαπαντος, εσφιγμενην, αδιαχυτον. Ὁ Θεος γαρ εστιν ο
ενεργων εν υμιν και το θελειν και το ενεργειν. Ει το θελειν αυτος ημιν ενεργει, πως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ημιν παρακελευει; Ει γαρ και το θελειν αυτος ποιει, εικη ημιν λεγεις, οτι Ὑπηκουσατε·
ου γαρ υπακουομεν. Εικη λεγεις, Ἐν φοβωι και εν τρομωι· Θεου γαρ το ολον εστιν. Ου δια
τουτο ειπον, Αυτος γαρ εστιν ο ενεργων και το θελειν και το ενεργειν, αλλ' εκλυσαι την
αγωνιαν υμων βουλομενος. Ἂν θελησηις, τοτε ενεργησει το θελειν. Μη φοβηθηις, και
ουδεν καμνηις· και προθυμιαν αυτος ημιν διδωσι και εργασιαν. Ὅταν γαρ θελησωμεν,
αυξει το θελειν ημων λοιπον· οιον, βουλομαι αγαθον τι εργασασθαι· ενηργησεν αυτο το
αγαθον, ενηργησε δι' αυτου και το θελειν. Ἢ απο πολλης ευλαβειας τουτο φησιν, ωσπερ
οταν τα κατορθωματα τα ημετερα χαρισματα ειναι λεγηι.
βʹ. Ὥσπερ ουν λεγων αυτα χαρισματα, ουκ εξωθει ημας του αυτεξουσιου, αλλ'
αφιησιν εν ημιν το αυτεξουσιον· ουτως οταν λεγηι ενεργειν εν ημιν το θελειν, ουκ
αφαιρειται ημας το αυτεξουσιον, αλλα δεικνυσιν, οτι απο του κατορθουν πολλην εις το
θελειν λαμβανομεν προθυμιαν. Καθαπερ γαρ το ποιειν εκ του ποιειν γινεται· ουτως εκ
του μη ποιειν το μη ποιειν. Ἔδωκας ελεημοσυνην; μαλλον προετραπης δουναι. Ουκ
εδωκας δε; μαλλον ηργησας. Ἐσωφρονησας μιαν ημεραν; εχεις προτροπην και εις την
δευτεραν. Ἐῤραιθυμησας; επετεινας την ραιθυμιαν· Ἀσεβης γαρ, φησιν, ελθων εις βαθος
κακων καταφρονει. Ὥσπερ ουν οταν ελθηι εις βαθος κακων, καταφρονει· ουτως οταν
ελθηι εις βαθος αγαθων, σπουδαζει. Καθαπερ γαρ εκεινος απογνους ραιθυμοτερος
γινεται· ουτως ουτος εννοων το πληθος των αγαθων, σπουδαιοτερος γινεται, δεδοικως
μη το παν απολεσηι. Ὑπερ της ευδοκιας, φησι· τουτεστι, δια την αγαπην, δια την
αρεσκειαν αυτου, ινα τα δοκουντα αυτωι γενηται, ινα κατα την θελησιν αυτου. Ἐνταυθα
δεικνυσι, και ποιει θαῤρειν, οτι παντως ενεργει. Θελει γαρ ημας, ως αυτος βουλεται,
ζηιν. Ει δε βουλεται, προς δε τουτο αυτος ενεργει, και τουτο παντως ενεργησει· θελει γαρ
ημας ορθως ζηιν. Ὁραις πως ουκ αφαιρειται το αυτεξουσιον; Ταυτα παντα ποιειτε, φησι,
χωρις γογγυσμων και διαλογισμων. Ὁ διαβολος επειδαν μη δυνηθηι ημας απαγαγειν του
καλως ποιειν, ετερως τεχναζεται ημων κενωσαι τον μισθον. Ἢ γαρ κενοδοξιαν, η
απονοιαν επεισηγαγεν, η, 62.241 ει μη τουτο, γογγυσμον, η, ει μηδεν τουτων, διακρισιν.
Ὅρα τοινυν πως αυτα εκκαθαιρει ο Παυλος. Ειπε περι της ταπεινοφροσυνης οσαπερ
ειπεν, αναιρων απονοιαν· ειπε περι της κενοδοξιας, κατασπων το φυσημα· και αλλαχου
μεν, Μη εν τηι παρουσιαι μου μονον· λεγει δε ενταυθα περι του γογγυσμου και του
διακριτικου. Τι δηποτε δε επι μεν των Κορινθιων τουτο το παθος αναιρων, εμνημονευσε
και των Ἰσραηλιτων, ενταυθα δε ουδεν τοιουτον ειπεν, αλλ' απλως επεταξεν; Ὅτι εκει
μεν γενομενον ηδη τουτο ην· διο και σφοδροτερας εδεησεν αυτωι της πληγης, και
μειζονος της επιτιμησεως· ενταυθα δε, ωστε μη γενεσθαι, παραινει. Τους ουν ουδεπω
ημαρτηκοτας περιττον ην πληκτικωτερον ασφαλιζεσθαι· επει και εις ταπεινοφροσυνην
εναγων ου παρεθηκεν υποδειγμα το εν τωι Ευαγγελιωι, ενθα οι αλαζονες εκολασθησαν,
αλλ' απο του Θεου την παραινεσιν εισηγαγε, και ως ελευθεροις αυτοις διαλεγεται, ως
τεκνοις γνησιοις, ουχ ως οικεταις. Ἐν γαρ τοις αγαθοις ο μεν ευγνωμων και ευγενης
απο των κατορθουντων εναγεται, ο δε αγνωμων ουκ απο τουτων, αλλ' απο των
τιμωρουμενων· εκεινος απο της τιμης, ουτος απο της κολασεως. ∆ια τουτο και Ἑβραιοις
γραφων ελεγε, τον Ἡσαυ εις μεσον παραγαγων, ος αντι βρωσεως μιας απεδοτο τα
πρωτοτοκια· και παλιν, Ἐαν υποστειληται, ουκ ευδοκει η ψυχη μου εν αυτωι. Και εν τοις
Κορινθιοις δε πολλοι ησαν οι πορνευσαντες· δια τουτο ελεγε, Μη παλιν ελθοντα με προς
υμας ταπεινωσηι ο Θεος μου, και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων και μη
μετανοησαντων επι τηι ακαθαρσιαι και πορνειαι και ασελγειαι, ηι επραξαν. Ἵνα γενησθε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

φησιν, αμεμπτοι και ακεραιοι, τουτεστιν, αληπτοι, ειλικρινεις· ου μικραν γαρ προσαγει
κηλιδα ο γογγυσμος. Τι δε εστι, Χωρις διαλογισμων; αρα καλον, αρα ου καλον; Μη
διαλογιζεσθε φησι, καν πονος ηι, καν καματος ηι, καν οτιουν. Ουκ ειπεν, Ἵνα μη
κολασθητε· κολασις γαρ αποκειται τωι πραγματι· και τουτο εν τηι προς Κορινθιους
εδηλωσεν Ἐπιστοληι· αλλ' ενταυθα ουδεν τοιουτον ειπεν, αλλ', Ἵνα γενησθε, φησιν,
αμεμπτοι και ακεραιοι, τεκνα Θεου αμωμητα εν μεσωι γενεας σκολιας και
διεστραμμενης, εν οις φαινεσθε, ως φωστηρες εν κοσμωι, λογον ζωης επεχοντες, εις
καυχημα εμοι εις ημεραν Χριστου. Ὁραις οτι παιδευει τουτους μη γογγυζειν; Ὥστε
δουλων αγνωμονων και αναισθητων το γογγυζειν. Ποιος γαρ, ειπε μοι, υιος εν τοις του
πατρος πονων, και εαυτωι πονων γογγυζει; Ἐννοησον, φησιν, οτι σαυτωι πονεις, οτι
σαυτωι συναγεις. Ἐκεινων ιδιον το γογγυζειν εστιν, οταν ετεροις πονωσιν, οταν ετεροις
καμνωσιν. Ὁ δε εαυτωι συλλεγων, τινος ενεκεν γογγυζει; οτι ο πλουτος αυτου ουκ
αυξεται; Ἀλλ' ουκ εστι τουτο. Ὁ εκοντι και μη κατ' αναγκην ποιων, τινος ενεκεν
γογγυζει; Βελτιον μηδεν εργασασθαι, η μετα γογ 62.242 γυσμου· απολλυται γαρ και αυτο
το γινομενον. Ἢ ουχ οραις, οτι και εν ταις οικιαις ταις ημετεραις ταυτα λεγομεν αει,
Βελτιον ταυτα μη γινεσθαι, η μετα γογγυσμου; και πολλακις ειλομεθα της διακονιας
αποστερηθηναι της ημετερας, η γογγυζοντος ανασχεσθαι; ∆εινον γαρ, δεινον ο
γογγυσμος· εγγυς βλασφημιας εστιν· επει τινος ενεκεν τοσαυτην εκεινοι εδωκαν δικην;
Ἀχαριστια το πραγμα εστιν. Ὁ γογγυζων αχαριστει τωι Θεωι· ο δε αχαριστων τωι Θεωι, αρα
βλασφημος. Μαλιστα μεν γαρ τοτε πειρασμοι συνεχεις ησαν, και επαλληλοι κινδυνοι,
ουδεμια αναπαυσις, ουδεμια ανεσις, μυρια παντοθεν επεῤρει δεινα· νυν δε ειρηνη
βαθεια, νυν ευμαρεια.
γʹ. Τινος ουν ενεκεν γογγυζεις; οτι πενηι; Ἀλλ' εννοει τον Ἰωβ. Ἀλλ' οτι νοσεις;
Τι ουν, ει τοσαυτα συνειδως αγαθα σαυτωι και κατορθωματα, οσα ο αγιος εκεινος,
ενοσησας; Ἐννοει παλιν εκεινον, οτι εκεινος επι πολυν χρονον σκωληκας βρυων, και
επι της κοπριας καθημενος, και τον ιχωρα ξεων διετελει· Χρονου γαρ, φησι, πολλου
παρωιχηκοτος, ειπε προς αυτον η γυνη· Μεχρι τινος καρτερησεις λεγων, Ἀναμενω
χρονον ετι μικρον; ειπον τι ρημα προς Κυριον, και τελευτα. Ἀλλα παις σου απεθανε; Τι
ουν, ει παντας απεβαλες, και θανατωι πονηρωι, ωσπερ εκεινος; Ἴστε γαρ, ιστε οτι πολλην
εχει παραμυθιαν το παρακαθησθαι νοσουντι, το συμβαλειν στομα, το μυσαι οφθαλμους,
το αψασθαι γενειαδος, το τα τελευταια ακουσαι ρηματα. Ἀλλ' ουδενος τουτων ηξιωθη ο
δικαιος, αλλα παντες ομου κατεχωσθησαν. Και τι ταυτα λεγω; ει προσεταγης αυτος
σφαξαι τον υιον σου και καταθυσαι και καυθεντα ιδειν, καθαπερ ο μακαριος εκεινος ο
πατριαρχης, τι αν εποιησας; Ἐκεινος δε τις αρα ην το θυσιαστηριον οικοδομων, τα ξυλα
επιτιθεις, συμποδιζων το παιδιον; Ἀλλ' ονειδιζουσι σε τινες; Τις αν ουν ης, ει παρα
φιλων επι παραμυθιαν ηκοντων ηκουες ταυτα; Νυν μεν γαρ αμαρτηματα εχομεν πολλα,
και ονειδιζομεθα εικοτως· τοτε δε εκεινος ο αληθινος, ο δικαιος, ο θεοσεβης, ο
απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος, ταναντια τουτων ηκουε παρα των φιλων.
Τι δε, ειπε μοι, ει της γυναικος ονειδιζουσης ηκουες λεγουσης, Ἐγω πλανητις και
λατρις, τοπον εκ τοπου, και οικιαν εξ οικιας περιερχομενη, προσδεχομενη τον ηλιον
ποτε δυσει, και αναπαυσομαι των περιεχουσων με οδυνων; Τινος ενεκεν ταυτα λεγεις,
ω ανοητε; μη γαρ ο ανηρ σοι τουτων αιτιος; Ουχ ουτος, αλλ' ο διαβολος. Ειπον τι ρημα
προς Κυριον, φησι, και τελευτα. Ειτα, αν ο κειμενος ειπηι και τελευτησηι, συ ραιων
γεγονας; Ουκ εστι νοσος εκεινης χαλεπωτερα, καν μυριακις ειπηις. Τοιαυτη ην, ως μηδε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

εν οικιαι και υπωροφιον ειναι δυνασθαι· τοιαυτη ην, ως παντας απαγορευειν. Ου γαρ αν,
ει μη ανιατα ενοσησεν, εξω της πολεως εκαθητο, 62.243 των ελεφαντι κατεχομενων
χειρων ων. Ουτοι μεν γαρ και εις οικιας εισιασι, και συναγελαζονται αλληλοις· εκεινος
δε αιθριος διανυκτερευων επι της κοπριας γυμνος, ουδε ιματιον περιβαλεσθαι ηδυνατο.
Πως γαρ; ισως αν και προσετεθη αλγος ταις αλγηδοσι. Τηκω γαρ βωλακας γης, φησιν,
απο ιχωρος ξεων. Ἰχωρας αυτωι αι σαρκες και σκωληκας ετικτον, και τουτο διηνεκως.
Ὁραις πως εκαστος ημων ναρκαι ταυτα ακουων; Ει δε ακουσαι ουκ ανεκτα ταυτα, ιδειν
ανεκτα; Ει δε ιδειν ουκ ανεκτα, πολλωι μαλλον παθειν. Ἀλλ' ομως επαθεν ο δικαιος, και
ουκ επι δυο ημερας η τρεις, αλλ' επι χρονωι πολλωι, και ουχ ημαρτεν, ουδε εν τοις
χειλεσιν αυτου. Ποιαν εχεις μοι τοιαυτην νοσον ειπειν, οδυνας εχουσαν πολλας;
πηρωσεως γαρ ου χειρον τουτο ην; Βρομον γαρ ορω, φησι, τα σιτα μου. Και ουδε τουτο
μονον, αλλ' ουδε ο τοις αλλοις αναπαυσις εστιν η νυξ και ο υπνος, τουτο εκεινωι
παραμυθιαν τινα εφερεν, αλλα χαλεπωτερα ην πασης βασανου. Και ακουε αυτου
λεγοντος· Ἵνα τι με φοβεις ενυπνιοις, και εν οραμασι με καταπλησσεις; Ἐαν γενηται
πρωι, λεγω, Ποτε εσπερα; Και τοιαυτα πασχων ουκ εγογγυσεν. Ου τουτο δε μονον ην το
δεινον, αλλα και η παρα των πολλων πονηρα δοξα· ως γαρ μυριων ενοχον κακων ειχον
λοιπον, αφ' ων επασχε. Τουτο γουν και οι φιλοι αυτωι ελεγον· Ουκ αξια ων ημαρτηκας
μεμαστιγωσαι. ∆ιο και αυτος ελεγε· Και νουθετουσι με ελαχιστοι, ους ουκ αξιους
ηγησαμην κυνων των εμων νομαδων. Ποσων τουτο θανατων ου χειρον; Ἀλλα τοσουτωι
κλυδωνι παντοθεν βαλλομενος, και παντοθεν αιρομενου του χειμωνος χαλεπου,
συννεφειας, ζαλης, σκηπτων, ιλιγγων, στροβιλων, εμενεν αυτος ακλινης, καθαπερ εν
γαληνηι καθημενος τωι κλυδωνι τωι τοσουτωι, τωι ουτω χαλεπωι, και ουκ εγογγυσε· και
ταυτα προ της χαριτος, πριν η περι αναστασεως τι λεχθηναι, πριν η περι γεεννης και
κολασεως και τιμωριας. Ἡμεις δε και προφητων και αποστολων και ευαγγελιστων
ακουοντες, και μυρια ορωντες παραδειγματα, και τους περι αναστασεως μαθοντες
λογους, ασχαλλομεν ετι, καιτοι ουδεις αν εχοι λεγειν εαυτωι τοσαυτα συμπεπτωκοτα. Ει
γαρ και χρηματα τις απωλεσεν, αλλ' ου παιδας και θυγατερας τοσαυτας, και ει
απωλεσεν, ισως αμαρτων· εκεινος δε εξαιφνης εν μεσαις ταις θυσιαις, εν μεσηι τηι
θεραπειαι τηι προς τον Θεον· και ει παιδας και χρηματα ομου τοσαυτα, οπερ αδυνατον,
αλλ' ουχι και ηλκωτο διαπαντος, και ιχωρας εξεεν· ει δε και τουτο, αλλ' ουχι τους
επεμβαινοντας ειχε και ονειδιζοντας· οπερ μαλιστα παντων δακνειν ημας ειωθεν, η αι
συμφοραι. Ει γαρ τους παρακαλουντας εχοντες εν τοις κακοις και παραμυθουμενους και
ελπιδας ημιν υποτεινοντας χρηστας, ουτως αλυομεν, εννοησον τι ην ονειδιζοντας
εχειν. Ει το, Ὑπεμεινα συλλυπουμενον, και ουχ υπηρξε, και παρακαλουντας, και ουχ
ευρον, δεινον και αφορητον, το αντι των παρακαλουντων ονειδιζοντας ευρειν ποσον
κακον; Παρακλητορες, φησι, κακων παντες.
δʹ. Ει ταυτα διαπαντος εστρεφομεν, ει ταυτα ελογιζομεθα, ουκ αν ημας ελυπησε
τι των παροντων, εις εκεινον ορωντας τον αθλητην, εις την αδαμαντινην ψυχην, εις
την αῤραγη και χαλκεον διανοιαν· ωσπερ γαρ χαλκουν η λιθινον περικειμενος σωμα,
αυτος απαντα εφερε γενναιως και καρτερικως. Ταυτα εννοουντες, παντα ποιωμεν
χωρις γογγυσμων και διαλογισμων. Ποιεις τι αγαθον, και γογγυζεις; δια τι; αναγκη γαρ
σοι επικειται; Οιδα, φησιν, οτι πολλοι πλησιον αναγκαζουσιν υμας γογγυζειν (τουτο γαρ
ηινιξατο, ειπων το, Ἐν μεσωι γενεας σκολιας και διεστραμμενης)· αλλα τουτο εστι το
θαυμαστον, το και παρακνιζομενον μηδεν πασχειν τοιουτον. Και γαρ οι αστερες εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

νυκτι λαμπουσιν, εν σκοτωι φαινουσι, και ουδεν εις το οικειον παραβλαπτονται καλλος,
αλλα και λαμπροτεροι φαινονται· οταν δε φως ηι, ουχ ουτω φαινονται. Ουτω και συ,
οταν μετα σκολιων ων, ευθυς μενηις, μαλλον απολαμπεις· το θαυμαστον τουτο εστι, το
αμεμπτους γενεσθαι. Ἵνα γαρ μη τουτο λεγωσι, προλαβων αυτος τουτο τεθεικε. Τι εστι,
Λογον ζωης επεχοντες; Τουτεστι, μελλοντες ζησεσθαι, των σωζομενων οντες. Ὅρα πως
ευθεως τιθησι τα επαθλα· Οι φωστηρες, φησι, λογον φωτος επεχουσιν· υμεις λογον
ζωης. Τι εστι, Λογον ζωης; Σπερμα ζωης εχοντες, τουτεστιν, ενεχυρα ζωης εχοντες,
αυτην κατεχοντες την ζωην, τουτεστι, σπερμα ζωης εν υμιν εχοντες· τουτο λεγει, Λογον
ζωης. Ἄρα ουν οι αλλοι παντες νεκροι· τουτο γαρ ειπων ουτως εδηλωσεν· η γαρ αν και
οι αλλοι λογον ζωης επειχον. Εις καυχημα εμοι, φησι. Τι εστι τουτο; Και εγω κοινωνω,
φησι, των υμετερων αγαθων. Τοσαυτη υμων η αρετη, ως μη υμας σωζειν μονον, αλλα
και εμε λαμπρον ποιειν. Ποιον καυχημα, ω μακαριε Παυλε; Μαστιζηι, ελαυνηι, υβριζηι δι'
ημας· δια τουτο φησιν, Εις ημεραν Χριστου, οτι ουκ εις κενον, φησιν, εδραμον, ουδε εις
κενον εκοπιασα· αλλ' αει εχω καυχασθαι, φησιν, οτι ου ματην εδραμον. Ἀλλ' ει και
σπενδομαι. Ουκ ειπεν, Ἀλλ' ει και αποθνησκω, ωσπερ ουδε Τιμοθεωι γραφων· και γαρ
και εκει τωι αυτωι κεχρηται λογωι, λεγων, Ἐγω γαρ ηδη σπενδομαι· και παραμυθουμενος
αυτους επι τηι οικειαι τελευτηι, και παιδευων ασμενως φερειν τον υπερ Χριστου θανατον.
Ὥσπερ σπονδη και θυσια, φησι, γινομαι. Ὢ μακαριας ψυχης! θυσιαν καλει την
προσαγωγην αυτων. Ἄρα πολλωι βελτιον του βους προσενεγκειν το ψυχην
προσενεγκειν. Ἂν τοινυν προς τηι προσφοραι ταυτηι και εμαυτον επιδω, φησιν, ωσπερ
σπονδην, χαιρω, φησι, τωι θανατωι τωι εμωι· τουτο γαρ αινιττεται λεγων· Ἐπι τηι θυσιαι
και λειτουργιαι της πιστεως χαιρω, και συγχαιρω πασιν υμιν· το αυτο δε και υμεις
χαιρετε και συγχαιρετε μοι. Τι συγχαιρεις; Ὁραις πως δεικνυσιν οτι δει χαιρειν αυτους;
Χαιρω μεν ουν, φησιν, οτι σπονδη γινομαι· συγχαιρω δε, οτι θυσιαν προσενεγκων. Το δε
αυτο και υμεις χαιρετε και συγχαιρετε, οτι προσηνεχθην. Συγχαρητε 62.245 μοι, φησι,
χαιροντι επι τωι εμωι θανατωι. Ουκ αρα δακρυων αξια η τελευτη των δικαιων, αλλα
χαρας. Ει αυτοι χαιρουσιν, συγχαιρειν αυτοις δει· και γαρ ατοπον, εκεινων χαιροντων,
κλαιειν ημας. Ἀλλα την συνηθειαν επιζητουμεν, φησι. Σκηψις ταυτα, προφασις. Ὅρα
γουν τι παραγγελλει Φιλιππησιοις, Συγχαιρετε μοι και χαιρετε· και συ συνηθειαν
επιζητεις; Ει μεν εμελλες αυτος ενταυθα μενειν, εικοτως λεγεις· ει δε μικρον υστερον
καταληψηι τον απελθοντα, ποιαν συνηθειαν ζητεις; Συνηθειαν γαρ επιζητει τις, οταν
διαπαντος ηι τις διεσπασμενος· ει δε την αυτην οδον σοι πορευσεται, ποιαν συνηθειαν
επιζητεις; Τους εν αποδημιαις οντας δια τι μη δακρυομεν; ουχι μικρον δακρυσαντες,
ευθεως μετα την πρωτην η δευτεραν παυομεθα; Ει συνηθειαν επιζητεις, τοσουτον
κλαυσον μονον, οσον επιδειξαι την φυσιν· το δε μετα τουτο χαιρε, καθαπερ λεγων ο
Παυλος, Ουδεν πασχω δεινον, αλλα και χαιρω προς τον Χριστον απερχομενος· Και υμεις
χαιρετε, 62.246 συγχαρητε μοι, φησι. Χαιρωμεν τοιγαρουν και ημεις, οταν ιδωμεν
δικαιον τελευτωντα, μαλλον δε και οταν τινα των απεγνωσμενων. Ὁ μεν γαρ απεισι
μισθον αποληψομενος των πονων, ο δε ενεκοψε τι των αμαρτηματων αυτου. Ἀλλ' ισως
αν, φησι, μετεβαλετο ζων. Ἀλλ' ουκ αν αυτον ελαβεν ο Θεος, ει γε μεταβαλεσθαι
εμελλεν. Ὁ γαρ παντα υπερ σωτηριας ημων οικονομων, τινος ενεκεν αυτον ουκ ειασε
μελλοντα ευαρεστειν; ει τους μη μεταβαλλομενους αφιησι, πολλωι μαλλον τους
μεταβαλλομενους. Παντοθεν ουν ημιν ο κοπετος εκκεκοφθω, παντοθεν ο θρηνος
λυεσθω· επι πασιν ευχαριστωμεν τωι Θεωι, χωρις γογγυσμων παντα πραττωμεν·
ευφραινωμεθα, ευαρεστοι εν πασιν αυτωι γινωμεθα, ινα και των μελλοντων επιτυχωμεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου, Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Θʹ.
Ἐλπιζω δε εν Κυριωι Ἰησου Τιμοθεον ταχεως πεμψαι υμιν, ινα καγω
ευψυχω, γνους τα περι υμων. Ουδενα γαρ εχω ισοψυχον, οστις γνησιως τα
περι υμων μεριμνησει. Οι παντες γαρ τα εαυτων ζητουσιν, ου τα του
Χριστου Ἰησου.
αʹ. Ειπεν, οτι τα κατ' εμε εις προκοπην του Ευαγγελιου εληλυθεν, Ὥστε τους
δεσμους μου φανερους γενεσθαι εν ολωι τωι πραιτωριωι· ειπεν, οτι Ει και σπενδομαι επι
τηι θυσιαι και λειτουργιαι της πιστεως υμων· εστηριξεν αυτους δια τουτων. Ἴσως αν
υπωπτευσαν τα προτερα παραμυθιας ενεκεν ειρησθαι. Τι ουν ποιει, και πως λυει την
υποψιαν; Τιμοθεον πεμπω προς υμας, φησι· και γαρ εποθουν παντα ακουσαι τα κατ'
αυτον. Και τινος ενεκεν ουκ ειπεν, Ἵνα γνωτε τα περι εμου, αλλ', Ἵνα γνω τα υμετερα;
Τα μεν γαρ αυτου Ἐπαφροδιτος προ Τιμοθεου εμελλεν απαγγελλειν· διο προιων φησιν,
Ἀναγκαιον δε ηγησαμην Ἐπαφροδιτον τον αδελφον πεμψαι προς υμας. Τα δε υμετερα
βουλομαι, φησι, μαθειν. Πολυν γαρ εικος αυτον πεποιηκεναι χρονον παρα τωι Παυλωι
δια την ασθενειαν την σωματικην. Ὥστε αναγκαιως βουλομαι, φησι, μαθειν τα καθ'
υμας. Ὅρα πως παντα ανατιθησι τωι Χριστωι, και την αποστολην του Τιμοθεου, λεγων,
Ἐλπιζω δε εν Κυριωι Ἰησου, τουτεστι, θαῤρω, οτι εξευμαρισει μοι ο Θεος τουτο, ινα καγω
ευψυχω, γνους τα περι υμων. Ὥσπερ υμας, φησιν, ανεκτησαμην ταυτα ακουσαντας,
απερ ηυχεσθε περι εμου, οτι το Ευαγγελιον επεδωκεν, οτι κατηισχυνθησαν εκεινοι, οτι
δι' ων ενομιζον βλαπτειν, δια τουτων ευφραναν· ουτω βουλομαι και τα καθ' υμας
μαθειν, ινα καγω ευψυχω, γνους τα περι υμων. ∆εικνυει ενταυθα, οτι εκεινους χαιρειν
εδει επι τοις δεσμοις, και του 62.246 τοις κατακολουθειν· πολλην γαρ ετικτον αυτωι την
ηδονην· το γαρ, Ἵνα καγω ευψυχω, τουτο εστιν, Ὥσπερ υμεις. Βαβαι, ποσον ειχε της
Μακεδονιας ποθον! Και Θεσσαλονικευσι το αυτο μαρτυρει, ως οταν λεγηι, Ἡμεις δε
αποφανισθεντες αφ' υμων προς καιρον ωρας. Και ενταυθα, Ἐλπιζω, φησι, πεμψαι
Τιμοθεον, ινα γνω τα περι υμων· ο κηδεμονιας ην μεγιστης. Ὅτε γαρ αυτος ουκ εδυνατο
παραγενεσθαι, τους μαθητας επεμπε, μη καρτερων μηδε ολιγον χρονον αγνοειν τα κατ'
αυτους· ου γαρ δη τωι πνευματι παντα εμανθανε· και τουτο δε εικοτως εγινετο. Ει γαρ
τουτο επεισθησαν οι μαθηται, αναισχυντοι αν εγενοντο· νυν δε προσδοκωντες
λανθανειν, ραιον επανωρθωσαντο. Και τουτωι αυτους μαλιστα επεστρεψε, τωι ειπειν, Ἵνα
καγω ευψυχω, και σπουδαιοτερους αυτους εποιησεν, ωστε μη ελθοντα Τιμοθεον, αλλα
τινα ευρειν, και απαγγειλαι αυτωι. Φαινεται δε και αυτος τουτωι κεχρημενος τωι τροπωι,
και αναβαλλομενος αυτου την παρουσιαν, ωστε μεταβαλεσθαι Κορινθιους. ∆ια τουτο
και εγραφε· Φειδομενος υμων, ουκετι ηλθον εις Κορινθον, Ου γαρ τουτωι μονον η αγαπη
δεικνυται, τωι τα οικεια απαγγελλειν, αλλα και τωι τα εκεινων ζητειν μαθειν·
μεριμνωσης γαρ τουτο ψυχης και πεφροντισμενης και αει εναγωνιου ουσης. Ἅμα δε και
τιμαι αυτους, Τιμοθεον πεμπων. Τι λεγεις; Τιμοθεον πεμπεις; τι δηποτε; Ναι, φησιν·
Ουδενα γαρ εχω ισοψυχον, τουτεστι, των ομοιως μοι μεριμνωντων, οστις γνησιως τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

περι υμων μεριμνησει. Ουδενα ουν ουκ ειχε των μετ' αυτου ισοψυχον; Ουδενα. Τι δε
τουτο εστιν; Ἀντι του, Ὁμοιως εμοι κηδομενον υμων και φροντιζοντα. Ουκ αν τις
ευκολως ελοιτο, φησι, ταυτης ενεκεν της αιτιας οδοιποριαν τοσαυτην ποιησασθαι. Ὁ
φιλων υμας μετ' εμου, Τιμοθεος εστιν· ενην μεν γαρ και αλλους 62.247 πεμψαι, αλλ'
ουδεις τοιουτος εστιν. Ἄρα τουτο ισοψυχου εστι, το τους μαθητευομενους αυτωι ομοιως
φιλειν. Ὅστις, φησι, γνησιως τα περι υμων μεριμνησει· τουτεστι, πατρικως. Οι παντες
γαρ τα εαυτων ζητουσιν, ου τα Ἰησου Χριστου· τουτεστι, την οικειαν αναπαυσιν και το
εν ασφαλειαι ειναι. Τουτο και Τιμοθεωι γραφων λεγει. Τι δηποτε δε αποδυρεται ταυτα;
Παιδευων ημας τους ακουοντας μη τοις αυτοις περιπεσειν, παιδευων τους ακουοντας
μη ζητειν ανεσιν. Ὁ γαρ ανεσιν ζητων, ου ζητει τα Χριστου, αλλα τα εαυτου· δει γαρ
παρεσκευασθαι προς παντα πονον, προς πασαν ταλαιπωριαν. Την δε δοκιμην αυτου,
φησι, γινωσκετε, οτι ως πατρι τεκνον, συν εμοι εδουλευσεν εις το Ευαγγελιον. Και οτι
ουχ απλως λεγω, υμεις, φησιν, αυτοι επιστασθε, οτι, ως πατρι τεκνον, συν εμοι
εδουλευσεν εις το Ευαγγελιον. Παρατιθεται ενταυθα τον Τιμοθεον, εικοτως, ωστε
πολλης απολαυσαι παρ' αυτων τιμης. Τουτο και προς Κορινθιους επιστελλων ποιει,
λεγων, Μη τις αυτου καταφρονησηι· το γαρ εργον Κυριου εργαζεται, ως και εγω· ουκ
εκεινου κηδομενος, αλλα των δεχομενων αυτον, ωστε πολυν απενεγκασθαι τον μισθον.
Τουτον μεν ουν, φησιν, ελπιζω πεμψαι, ως αν απιδω τα περι εμε, εξ αυτης. Τουτεστιν,
Ὅταν ιδω εν τινι εστηκα, και ποιον εξει τελος τα κατ' εμε. Πεποιθα δε εν Κυριωι, οτι και
αυτος ταχεως ελευσομαι προς υμας. Ου δια τουτο πεμπω αυτον, ως μη ελευσομενος,
αλλ' Ἵνα ευψυχω, γνους τα περι υμων, ινα μηδε τον εν τωι μεταξυ χρονον ω εν αγνοιαι.
Πεποιθα δε εν Κυριωι, φησι· τουτεστιν, αν ο Θεος βουληται.
βʹ. Ὅρα πως παντα εξαρται του Θεου, και ουδεν εξ οικειας φθεγγεται διανοιας.
Ἀναγκαιον δε ηγησαμην Ἐπαφροδιτον τον αδελφον και συνεργον και συστρατιωτην
μου. Και τουτον παλιν μετα εγκωμιων των αυτων, ων και τον Τιμοθεον, αποστελλει.
Ἐκεινον γαρ απο δυο τουτων συνεστησεν, οτι τε αυτους αγαπαι, ειπων, Ὅστις γνησιως
τα περι υμων μεριμνησει, και οτι εν τωι Ευαγγελιωι ηυδοκιμησε· και τουτον απο των
αυτων παλιν δια την αυτην αιτιαν, ην και εκεινον, επηινεσε. Πως; Το γαρ ειπειν
αδελφον και συνεργον, και μη μεχρι τουτου μονον στηναι, αλλα και συστρατιωτην
προσθειναι, δεικνυντος εστι την πολλην αυτου κοινωνιαν την εν τοις κινδυνοις, και τα
αυτα αυτωι μαρτυρουντος, απερ και εαυτωι. Το δε, Συστρατιωτην, πλεον εστι του,
Συνεργον. Ἴσως γαρ τις εν μεν ψιλοις πραγμασι συνηργησεν, εν δε πολεμωι και
κινδυνοις ουκετι· τωι δε ειπειν, Συστρατιωτην, και τουτο εδηλωσεν. Ὑμων δε, φησιν,
αποστολον, και λειτουργον της χρειας μου, πεμψαι προς υμας. Τουτεστι, Τα υμετερα
υμιν χαριζομαι. Ἤτοι τον υμετερον υμιν πεμπομεν, η τον υμας διδασκοντα. Παλιν
πολλα περι της αγαπης αυτου προστιθησι, λεγων· Ἐπειδη επιποθων ην παντας υμας, και
αδημονων, διοτι ηκουσατε οτι ησθενησε. Και γαρ ησθενησε παραπλησιον θανατου· αλλ'
ο Θεος αυτον ηλεησεν, ουκ αυτον δε μονον, αλλα και εμε, ινα μη λυπην επι λυπηι σχω.
Ἐνταυθα δε και ετερον κατασκευαζει, δηλων οτι και 62.248 αυτος σφοδρα οιδε, φησιν,
οτι αγαπαται παρ' υμων. Ου μικρον δε τουτο εις το φιλειν επισπασασθαι. Πως;
Ἠσθενησε, φησι, και ηλγειτε· υγιαινε, και απηλλαξεν υμας της λυπης, ην ειχετε δια την
ασθενειαν αυτου· ου μην ουδε ουτως εξω λυπης ην, αλλ' ηλγει, διοτι υγιανας ουκ ειδεν
υμας. Ἐνταυθα και αλλο κατασκευαζει, απολογουμενος οτι δια χρονου πεμπει προς
αυτους, Ου δια ραιθυμιαν, φησιν, αλλα τον μεν Τιμοθεον δια το μηδενα εχειν κατειχον·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

Ουκ εχω γαρ, φησιν, ισοψυχον· τον δε Ἐπαφροδιτον δια την ασθενειαν. Ειτα δεικνυς,
οτι μακρα αυτη γεγονε, και πολυν χρονον αναλωσε, φησι· Και γαρ ησθενησε
παραπλησιον θανατου. Ὁραις οσην ποιειται Παυλος σπουδην υπερ του πασης ραιθυμιας
και ολιγωριας προφασιν εκκοψαι εκ της των μαθητων διανοιας, και μη υποπτευθηναι,
οτι καταφρονων αυτων ουκ ηλθεν; Ουδεν γαρ ουτω τον μαθητην επαγαγεσθαι
δυνησεται, ως το πεπεισθαι, και οτι φροντιζει αυτου ο προεστως, και οτι αδημονει υπερ
αυτου, οπερ υπερβαλλουσης αγαπης εστιν. Ἠκουσατε, φησιν, οτι ησθενησε· και γαρ
ησθενησε παραπλησιον θανατου. Και οτι ου προφασιζομαι, ακουσατε· Ἀλλ' ο Θεος
αυτον ηλεησε. Τι λεγεις, ω αιρετικε; Ἐνταυθα ελεον φησι του Θεου ειναι το τον
μελλοντα απιεναι κατεχειν και υποστρεψαι παλιν. Και μην ει πονηρον ο κοσμος, ουκ
ελεος ουτος εστι το εν τωι πονηρωι αφιεναι. Ἀλλα προς μεν τον αιρετικον ευκολον
ειπειν, προς δε τον Χριστιανον τι ερουμεν; Και γαρ ο αυτος αμφισβητησει ισως, και ερει·
Ει το αναλυσαι συν Χριστωι πολλωι μαλλον κρεισσον, τινος ενεκεν φησιν αυτον
ελεεισθαι; Ἐγω δε μαλλον ερησομαι· Τινος ενεκεν ο αυτος φησιν αναγκαιοτερον ειναι
το επιμειναι δι' υμας; Ὥσπερ γαρ αυτωι αναγκαιον ην εκεινο, ουτω και τουτωι μετα
πλειονος πλουτου και μειζονος παῤρησιας μελλοντι προς τον Θεον απιεναι. Ἐκεινο μεν
γαρ καν μη νυν εγενετο, υστερον εμελλε· το δε κερδαναι ψυχας ουκ ενι λοιπον
απελθοντας εκει. Τα πολλα και κατα την κοινην συνηθειαν των ακουοντων ο Παυλος
φθεγγεται, και ου πανταχου φιλοσοφει· προς γαρ ανθρωπους κοσμικους ο λογος ην
αυτωι, δεδοικοτας ετι τον θανατον. Ειτα δεικνυσιν εν οσωι λογωι εστιν αυτωι ο
Ἐπαφροδιτος, και απο τουτου αιδεσιμον αυτον ποιων, ει γε την εκεινου σωτηριαν ουτω
χρησιμην εαυτωι φησιν ειναι, ως ηλεησθαι και αυτον δι' εκεινου. Ἄλλως δε, και χωρις
τουτου καλον η παρουσα ζωη· επει ει μη καλον, δια τι εν ταξει τιμωριας τιθησι τους
αωρους θανατους; ως οταν λεγηι, ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι, και
κοιμωνται ικανοι. Ἡ μεν γαρ μελλουσα ζωη ουχι πονηρου κρειττων, επει ουκ αγαθη,
αλλα καλου κρειττων. Ἵνα μη λυπην, φησιν, επι λυπηι σχω, την απο της τελευτης επι τηι
δια την αῤρωστιαν γενομενηι αυτωι. ∆ια του 62.249 των δεικνυσιν, οσου τιμαται τον
Ἐπαφροδιτον. Σπουδαιοτερως ουν επεμψα αυτον. Τι εστι, Σπουδαιοτερως; Τουτεστιν,
Ἀνυπερθετως, χωρις μελλησεως, μετα πολλου του ταχους, κελευσας παντα
υπερθεμενον ελθειν προς υμας, ινα της αδημονιας απαλλαγηι. Ου γαρ ουτω τους
ποθουμενους ακουοντες εν υγειαι οντας χαιρομεν, ως οταν ιδωμεν, και μαλιστα, οταν
παρ' ελπιδας εκβηι το πραγμα· οπερ επι Ἐπαφροδιτου τοτε γεγονε. Σπουδαιοτερως ουν,
φησιν, επεμψα αυτον, ινα ιδοντες αυτον χαρητε, καγω αλυποτερος ω. Πως αλυποτερος;
Ὅτι εαν υμεις χαιρητε, καγω χαιρω, και ουτος χαιρει επι τοιαυτηι ηδονηι, και εγω
αλυποτερος εσομαι. Και ουκ ειπεν, Ἄλυπος, αλλ', Ἀλυποτερος, δεικνυς οτι ουδεποτε η
ψυχη αυτου ην λυπης εκτος. Ὁ γαρ λεγων, Τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις
σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; ποτε λυπης εκτος ην; Ὡσει ελεγε· Ταυτην
αποτιθεμαι την αθυμιαν. Προσδεχεσθε ουν αυτον εν Κυριωι μετα πασης χαρας. Ἐν
Κυριωι, ο εστι, πνευματικως. Τουτεστι, μετα πολλης της σπουδης· μαλλον δε το, Ἐν
Κυριωι, τουτο εστι, του Θεου θελοντος. Ἀξιως των αγιων υποδεξασθε, και ωσπερ τους
αγιους υποδεχεσθαι προσηκε, Μετα πασης, φησι, χαρας.
γʹ. Ταυτα παντα ποιει υπερ αυτων εκεινων, ουχ υπερ των πεμπομενων. Μειζον
γαρ το κερδος τωι ποιουντι, η τωι πασχοντι ευ. Και τους τοιουτους εντιμους εχετε.
Τουτεστι, Προσδεχεσθε αυτον αξιως των αγιων. Ὅτι δια το εργον του Χριστου μεχρι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

θανατου ηγγισε, παραβουλευσαμενος τηι ψυχηι, ινα αναπληρωσηι το υμων υστερημα της
προς εμε λειτουργιας. Ουτος κοινηι παρα της πολεως ην απεσταλμενος των
Φιλιππησιων, ωστε τωι Παυλωι διακονειν, η και ισως τι αποκομιζων αυτωι εληλυθει. Ὅτι
γαρ και χρηματα εκομισε, δεικνυσι προς τωι τελει λεγων· ∆εξαμενος γαρ παρα
Ἐπαφροδιτου τα παρ' υμων. Εικος ουν αυτον επισταντα τηι πολει Ῥωμαιων, εν ουτω
πολλωι τον Παυλον κινδυνωι καταλαβειν και σφοδρωι, ως μηδε τους πλησιαζοντας αυτωι
μετα ασφαλειας δυνασθαι τουτο ποιειν, αλλα και αυτους επισφαλως προσιεναι· οπερ
ειωθε γινεσθαι μαλιστα εν τοις κινδυνοις τοις μεγαλοις, και ταις οργαις των βασιλεων
ταις υπερβαλλουσαις. Ὅταν γαρ τις βασιλει προσκεκρουκως εις δεσμωτηριον εμβληθηι,
και εν πολληι γενηται φυλακηι, τοτε και τοις οικεταις η προσοδος αποτετειχισται, οπερ
εικος τον Παυλον τοτε πασχειν· τον δε Ἐπαφροδιτον ανδρα γενναιον οντα, παντος
καταφρονησαι κινδυνου, ωστε προσελθειν και υπηρετησασθαι, και παντα πραξαι, απερ
εχρην. ∆υο τοινυν τιθησιν, αφ' ων ποιει αυτον αιδεσιμον· εν μεν, οτι μεχρι θανατου
εκινδυνευσε, φησι, δι' εμε· δευτερον δε, οτι το προσωπον της πολεως περιθεμενος ταυτα
επαθεν, ως εν τωι κινδυνωι εκεινωι τοις πεμψασι λογισασθαι τον μισθον, ως αν η πολις
πρεσβευτην επεμψεν. Ὥστε το μετα θεραπειας υποδεξασθαι, και υπερ των γεγενημενων
ευχαριστησαι, μαλλον εστι κοινωνησαι τοις τετολμημενοις. Και ουκ ειπε, ∆ι' εμε, αλλ'
αξιοπιστοτερον αυτο ποιει λεγων, οτι ∆ια το εργον του Θεου. 62.250 Ουδε γαρ δι' εμε
ποιει, αλλα δια τον Θεον ηγγισε μεχρι θανατου. Τι γαρ; ει μη απεθανε, του Θεου
οικονομησαντος, αλλ' αυτος παρεβουλευσατο και εξεδωκεν εαυτον, ως καν οτιουν δεηι
παθειν, ουκ αποστησομενος της προς με θεραπειας. Ει δε υπερ του Παυλου θεραπευσαι
εις θανατον εαυτον εξεδωκε, πολλωι μαλλον υπερ του κηρυγματος τουτο αν επαθε·
μαλλον δε και τουτο υπερ του κηρυγματος ην, το υπερ εκεινου αποθανειν. Ου γαρ
μονον υπερ του μη θυσαι μαρτυριου στεφανον εστιν αναδησασθαι, αλλα και αι τοιαυται
προφασεις μαρτυριον ποιουσι· και ει δει τι θαυμαστον ειπειν, πολλωι μαλλον αι
τοιαυται, η εκειναι. Ὁ γαρ υπερ του ελαττονος κατατολμων του θανατου, πολλωι
μαλλον υπερ του μειζονος. Ὥστε και ημεις, οταν ιδωμεν αγιους εν κινδυνοις,
παραβουλευωμεθα. Ου γαρ ενι μη τολμωντα, γενναιον τι πραξαι ποτε, αλλα αναγκη
το[ν] της ενταυθα ασφαλειας προνοουμενον εκπεσειν της μελλουσης· Ἵνα
αναπληρωσηι, φησι, το υμων υστερημα της προς με λειτουργιας. Τι εστι τουτο; Ου παρην
η πολις, αλλ' ελειτουργησε μοι δι' εκεινου πασαν λειτουργιαν τωι εκεινον πεμψαι. Το
ουν υστερημα της υμετερας λειτουργιας αυτος ενεπληρωσεν, ωστε και κατα τουτο
δικαιος αν ειη απολαυσαι τιμης πολλης, οτι οπερ εχρην παντας ποιησαι, τουτο επραξεν
αυτος υπερ υμων. Και δεικνυσι και πρωτην ουσαν λειτουργιαν παρα των εν ασφαλειαι
τοις κινδυνευουσι· Το γαρ υστερημα της λειτουργιας ουτως ειρηται, ως προς εκεινην.
Ὁραις φρονημα αποστολικον; Τουτο ουκ εξ απονοιας γινεται, αλλα απο πολλης
κηδεμονιας. Ἵνα γαρ μη επαιρωνται, αλλα μετριαζωσι, μηδε μεγα τι παρεσχηκεναι
νομιζωσιν, αλλα ταπεινωνται, λειτουργιαν το πραγμα καλει και υστερημα. Μη τοινυν
μηδε ημεις μεγα φρονωμεν, τοις αγιοις παρεχοντες, μηδε χαριζεσθαι αυτοις εν τουτωι
νομιζωμεν· και γαρ οφειλεται τοις αγιοις παρ' ημων το πραγμα, και ουδεν αυτοις
χαριζομεθα. Ὥσπερ γαρ τοις εν στρατοπεδωι εστωσι και πολεμουσι παρα των εν ειρηνηι
οντων και μη πολεμουντων οφειλεται τα τελεσματα (υπερ γαρ εκεινων εστηκασιν
ουτοι), ουτω και ενταυθα. Ει μη γαρ εδιδασκεν ο Παυλος, τις αν αυτον τοτε ενεβαλεν εις
δεσμωτηριον; Ὥστε λειτουργειν χρη τοις αγιοις. Πως γαρ ουκ ατοπον τωι μεν
στρατευομενωι βασιλει τωι επιγειωι παντα εισφερειν, και ενδυματα και τροφας, ου κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

την χρειαν μονον, αλλα και κατα την περιουσιαν, τωι δε στρατευομενωι βασιλει τωι
επουρανιωι, και παραταττομενωι προς πολλωι χαλεπωτερους (Ἡ παλη γαρ, φησιν, ου
προς αιμα και σαρκα), μηδε την αναγκαιαν χρειαν χορηγειν; ποσης αγνωμοσυνης, ποσης
τουτο αχαριστιας, ποσης μικρολογιας;
δʹ. Ἀλλ', ως εοικε, πλεον ο των ανθρωπων ισχυει φοβος παρ' ημιν της γεεννης
και των μελλουσων κολασεων. ∆ια δη τουτο παντα ανατετραπται, οτι τα μεν πολιτικα
πραγματα μετα πολλης της εντρεχειας καθ' εκαστην ημεραν ανυεται, και ελλειφθηναι
ουκ ενι· των δε πνευματικων ουδεις ουδαμου λογος· αλλα τα μεν μετ' αναγκης
απαιτουμενα και βασανων, και ως παρα δουλων και ακοντων, κατατιθεται μετα πολλης
62.251 της ευγνωμοσυνης· τα δε παρα εκοντων, και ως παρα ελευθερων, παντα
ελλιμπανεται. Ου κατα παντων λεγω, αλλα κατα των τα τελεσματα ταυτα
εγκαταλιμπανοντων. Μη γαρ ουκ ηδυνατο ο Θεος αναγκηι ταυτα ποιειν; Ἀλλ' ου
βουλεται· υμων γαρ φειδεται μαλλον, η των τρεφομενων. ∆ια τουτο υμας ουκ αναγκη
βουλεται κατατιθεναι, επειδη ουκ εστι μισθος. Και ομως πολλοι των ενταυθα, των
Ἰουδαιων εισι ταπεινοτεροι. Ἐννοησον οσα Ἰουδαιοι εδιδοσαν, δεκατας, απαρχας, παλιν
δεκατας, και παλιν αλλας δεκατας, και παλιν ετερας τρισκαιδεκατας, και το σικλον· και
ουδεις ελεγεν, οτι πολλα κατεσθιουσιν. Ὅσωι αν πλειονα λαβωσι, τοσουτωι και πλειων ο
μισθος. Ουκ ελεγον, Πολλα λαμβανουσι, γαστριζονται, α νυν ακουω λεγοντων τινων.
Και οι μεν οικοδομουντες οικιας, και αγρους ωνουμενοι, ουδεν ηγουνται εχειν· αν δε τις
των ιερεων λαμπροτερον ιματιον περιβαληται, η της αναγκαιας ευπορησηι τροφης, η
τον διακονουμενον εχηι, ινα μη αναγκαζηται αυτος ασχημονειν, πλουτον το πραγμα
τιθενται. Ὄντως πλουτουμεν και εν τουτοις, και ακοντες ομολογουσιν. Ἡμεις μεν γαρ
καν μικρα εχωμεν, πλουτουμεν· εκεινοι δε καν παντα περιβαλωνται, πενονται. Μεχρι
τινος ανοηταινομεν; ουκ αρκει το μηδεν ποιειν εις κολασιν υμιν, αλλα χρη και την απο
της κακηγοριας προστιθεναι ζημιαν; Ει μεν γαρ αυτος εδωκας αυτωι, απερ κεκτηται, τον
μισθον απωλεσας, υπερ ων εδωκας εγκαλων· ολως δε ει συ εδωκας, τι εγκαλεις;
Προτερον μεν ουν αυτωι πενιαν εμαρτυρεις, λεγων απερ εχει δεδωκεναι αυτος· τι τοινυν
εγκαλεις; Ουκ εχρην δουναι, ει γε εμελλες εγκαλειν. Ἀλλ' ετερου δοντος ταυτα λεγεις;
Χαλεπωτερον το πραγμα, οτι ουδε διδους εγκαλεις υπερ ων ετερος ποιει ευ. Ποσον οιει
τους ταυτα ακουοντας μισθον εχειν; ∆ια γαρ τον Θεον ταυτα πασχουσι. Πως και δια τι;
Ἐξην, ει γε εβουλοντο, καπηλικον αναδεξασθαι βιον, ει και μη απο προγονων ειχον. Και
γαρ ακουω και ταυτα πολλων λεγοντων ιταμως, οταν ειπωμεν, οτι ο δεινα πενεται· Ει
γαρ εβουλετο, φησιν, ηδυνατο πλουτειν· ειτα υβριστικως, Ὁ προγονος αυτου, και ο
παππος αυτου, και ο δεινα, τοιοσδε ην· νυν δε τοιαυτην εσθητα περιβεβληται. Ἀλλα τι;
ειπε μοι, γυμνον αυτον εχρην περιιεναι; Συ μεν ουν υπερ τουτων ακριβολογηι· ορα δε μη
κατα σαυτου ταυτα λεγηις. Ἀλλ' ακουε της παραινεσεως του Χριστου της λεγουσης, Μη
κρινετε, ινα μη κριθητε. Ἀλλ' εξην, ει γε εβουλετο, καπηλικον και εμπορικον βιον ζηιν,
και παντως ουκ αν ηπορησεν· αλλ' ουκ ηθελησε. Τι ουν ενταυθα κερδαινει, ειπε μοι;
σηρικα ιματια περικειται; πληθος ακολουθων εχων σοβει κατα την αγοραν; επι ιππου
φερεται; οικιας οικοδομει, εχων οπου καταμεινηι; Ἂν ταυτα ποιηι, και εγω κατηγορω,
και ου φειδομαι, αλλ' αναξιον αυτον ειναι της ιερωσυνης φημι. Πως γαρ ετεροις
δυνησεται παραινειν μη περι τα περιττα ταυτα εσχολακεναι, αυτος εαυτωι παραινεσαι μη
δυναμενος; Ει δε οτι της αναγκαιας ευπορει τροφης, δια τουτο αδικει· αλλα περιιεναι
εχρην αυτον, και προσαιτειν; και ουκ αν συ κατηισχυνθης, ειπε μοι, ο μαθητης; Ἀλλ' ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

μεν πατηρ ο σαρκικος αν τουτο ποιηι, αισχυνην το πραγμα ηγηι· αν δε ο 62.252
πνευματικος αναγκαζηται τουτο ποιειν, ουκ εγκαλυψηι; μαλλον ουδε ηγησηι αξιον
καταδυεσθαι; Ἀδοξια, φησι, πατρος, ονειδος τεκνων. Ἀλλα τι; τωι λιμωι φθειρεσθαι εδει;
Ἀλλ' ουδε τουτο ευσεβους· ου γαρ βουλεται ο Θεος. Ἀλλα οταν ειπωμεν προς αυτους
ταυτα, ευθεως φιλοσοφουσι· Γεγραπται, φησι, Μη κτησησθε χρυσον, μηδε αργυρον,
μηδε δυο χιτωνας, μηδε χαλκον εις τας ζωνας υμων, μη ραβδον. Ουτοι δε και τρια και
τεσσαρα ιματια εχουσι, και κλινας εστρωμενας. Ἐπηλθε μοι στεναξαι πικρον νυν· ει δε
μη ασχημονειν εμελλον, καν εδακρυσα· τι δηποτε; Ὅτι περι μεν τα των αλλων καρφη
ουτως εσμεν ακριβεις εξετασται, τας δε δοκους εχοντες αυτοι εν τοις οφθαλμοις ουδε
αισθανομεθα. Ειπε μοι, δια τι γαρ σαυτωι τουτο μη λεγεις; Ὅτι τοις διδασκαλοις
προστετακται μονον, φησιν· οταν ουν ο Παυλος λεγηι, Ἔχοντες διατροφας και
σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα, προς τους διδασκαλους λεγει μονους; Ουδαμως,
αλλα προς παντας ανθρωπους. Και δηλον ανωθεν το χωριον διεξιουσιν· ειπων γαρ,
Πορισμος μεγας εστιν η ευσεβεια μετα αυταρκειας· ειτα, Ουδεν εισηνεγκαμεν εις τον
κοσμον τουτον, δηλον οτι ουδε εξενεγκειν τι δυναμεθα· ευθεως επηγαγεν· Ἔχοντες δε
διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα. Οι δε βουλομενοι πλουτειν,
εμπιπτουσιν εις πειρασμον και παγιδα, και επιθυμιας πολλας ανοητους και βλαβερας.
εʹ. Ειδες οτι προς παντας ο λογος ειρηται; Τι δε; οταν λεγηι παλιν, Της σαρκος
προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιας, ουχι πασιν απλως διαλεγεται; Τι δε οταν λεγηι, Τα
βρωματα τηι κοιλιαι, και η κοιλια τοις βρωμασιν· ο δε Θεος και ταυτην, και ταυτα
καταργησει; τι δε οταν λεγηι, Ἡ δε σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκε, περι χηρας διαλεγομενος;
μη και η χηρα διδασκαλος εστιν; ουχι αυτος ειπεν, οτι Γυναικι διδασκειν ουκ επιτρεπω,
ουδε αυθεντειν ανδρος; Ει δε η χηρα, ενθα και η ηλικια γηραλεα· το γαρ γηρας πολλης
δειται θεραπειας, και αυτη η φυσις· το γαρ των γυναικων γενος πλειονος δειται
αναπαυσεως, ατε ασθενες ον· ει τοινυν, ενθα και η ηλικια και η φυσις κωλυμα, ουκ
αφιεται αυτην σπαταλαιν, αλλα και τεθνηκεναι αυτην φησιν (ου γαρ απλως ειπε μη
σπαταλαιν, αλλ', Ἡ σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκε· και εξεκοψεν αυτην· η γαρ τεθνηκυια
εκκεκοπται)· ποιαν εξει συγγνωμην ανθρωπος ταυτα ποιων, εφ' οις η γυνη η
γεγηρακυια κολαζεται; Ἀλλα ταυτα ουδεις ουδε εις εννοιαν λαμβανει, ταυτα ουδεις
εξεταζει. Ἐγω δε νυν ταυτα ειπειν ηναγκασθην, ουχι τους ιερεας απαλλαξαι
εγκληματων βουλομενος, αλλ' υμων φειδομενος. Ἐκεινοι μεν ουν, αν μεν
προσηκοντως και δικαιως ταυτα ακουωσιν, ατε χρηματιζομενοι, ουδεν παρ' υμων
βλαπτονται· αλλ' αν τε ειπητε, αν τε μη ειπητε, λογον τωι δικαστηι διδοασιν εκει· ωστε
ουδεν αυτους τα υμετερα βλαπτει ρηματα. Ἂν δε και ψευδη ηι τα παρ' υμων λεγομενα,
εκεινοι μεν ουν εκερδανον συκοφαντουμενοι εικη, υμεις δε εαυτους εντευθεν βλαπτετε.
Ἐπι δε υμων ουχ ουτως εστιν· αλλ' αν τε αληθη ηι, αν τε 62.253 ψευδη τα κατ' αυτων,
λεγοντες αυτους κακως, βλαπτεσθε. Τι δηποτε; Ἄν τε γαρ αληθη ηι, και ουτω βλαπτεσθε,
κρινοντες τους διδασκαλους, και την ταξιν ανατρεποντες· ει γαρ αδελφον ου δει
κρινειν, πολλωι μαλλον διδασκαλον· αν δε ψευδη, αφορητος η κολασις και η τιμωρια·
παντος γαρ ρηματος αργου δωσετε λογον. Ὥστε υμων ενεκεν παντα ποιουμεν και
καμνομεν. Ὅπερ δε εφην, ουδεις ταυτα εξεταζει, ουδεις ταυτα πολυπραγμονει, ουδεις
λεγει προς εαυτον τουτων ουδεν. Βουλεσθε και ετερα προσθω; Ἐαν μη τις αποταξηται,
φησιν ο Χριστος, πασιν αυτου τοις υπαρχουσιν, ουκ εστι μου αξιος. Τι οταν λεγηι,
∆υσκολον πλουσιον εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων; τι δε οταν λεγηι, Ουαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

υμιν τοις πλουσιοις, οτι απεχετε την παρακλησιν υμων; Ουδεις τουτο εξεταζει, ουδεις
τουτο εννοει, ουδεις προς εαυτον διαλεγεται, αλλ' εν τοις ετερων σφοδροι καθηνται
παντες εξετασται. Ἀλλα τουτο μεν εστι κοινωνους ποιησαι των εγκληματων. Ἵνα δε και
αυτων, ων φατε τους ιερεις υπευθυνους ειναι, απαλλαξω δι' υμας, ακουσατε· το γαρ
περι τουτων πεπεισθαι, ως παραβαινοντων τον νομον του Θεου, πολλη προς το κακον
εστι ροπη. Φερε ουν κακεινα εξετασωμεν· Ειπεν ο Χριστος, Μη κτησησθε χρυσον, μηδε
αργυρον, μηδε δυο χιτωνας, μηδε υποδηματα, μη ζωνην, μη ραβδον. Τι ουν, ειπε μοι;
Πετρος παρα το προσταγμα εποιει; πως γαρ ου, ο και ζωνην εχων και ιματιον και
υποδηματα; οτι γαρ ειχεν, ακουε του αγγελου λεγοντος προς αυτον, Περιζωσαι και
υποδησαι τα σανδαλια σου· καιτοι ου τοσαυτη χρεια τουτων των υποδηματων ην· ενεστι
γαρ κατ' εκεινον τον καιρον και ανυποδετον ειναι, η δε πολλη χρεια εν τωι χειμωνι
εστιν· αλλ' ομως ειχε. Τι δε ο Παυλος; Ὅταν λεγηι Τιμοθεωι γραφων, Σπουδασον προ
χειμωνος ελθειν· ειτα παραγγελλει και λεγει· Τον φελωνην, ον απελιπον εν Τρωαδι
παρα Καρπωι, ερχομενος φερε, και τα βιβλια, μαλιστα τας μεμβρανας· Ἰδου φελωνην
ειπε· και ουκ αν εχοι τις ειπειν, οτι και ετερον ουκ ειχεν, ον εφορει. Ει μεν γαρ μηδε
ολως εφορει, περιττως εκελευσε τουτον απενεχθηναι· ει δε ουκ ενην μη φορειν, δηλον
οτι ετερον ειχε. Τι δε, οτι διετιαν ολην εν οικειωι μισθωματι εμενεν; αρα παρηκουσε του
Χριστου το σκευος της εκλογης, ο λεγων· Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος; περι
ου ο Χριστος εμαρτυρησε λεγων, οτι Σκευος εκλογης μοι εστιν ουτος; Ἔδει ταυτην
αφειναι την αμφιβολιαν παρ' υμιν, και μηδεμιαν επαγαγειν τωι ζητηματι λυσιν, αλλα
ταυτην υμας δικην εισπραξασθαι της περι τας Γραφας ολιγωριας· παντα γαρ ταυτα εκ
τουτου γινεται. ∆ια τουτο και εν τοις ετερων αμαρτημασιν εσμεν πικροι εξετασται, και
των ημετερων ουδενα λογον ποιουμεθα, οτι τας Γραφας ουκ ισμεν, οτι τους θειους ου
παιδευομεθα νομους. Ἔδει μεν ουν ταυτην υμας εισπραξασθαι την δικην· αλλα τι παθω;
πατηρ ειμι· πολλα και περα του δεοντος οι πατερες χαριζονται τοις παισι, των
σπλαγχνων αυτοις διαθερμαινομενων [εκεινοι] των πατρικων· καν ιδωσι το παιδιον
κατηφιασαν, τηκομενον, αυτοι μαλλον εκεινου δακνονται, και ου παυον 62.254 ται, εως
αν της αθυμιας την υποθεσιν ανελωσι. Πλην καν τουτο γενεσθω, καν κατηφιασατε επι
τωι μη λαβειν, ινα λαβητε καλως.
ʹ. Τι ουν εστιν ειπειν; Ουκ ηναντιωθησαν, μη γενοιτο, αλλα και σφοδρα
ηκολουθησαν τοις επιταγμασι του Χριστου· τα γαρ επιταγματα εκεινα προσκαιρα ην, και
ου διαπαντος. Και τουτο ου στοχαζομενος λεγω, αλλ' απο των θειων Γραφων. Πως;
Φησιν ο Λουκας ειρηκεναι τον Χριστον τοις μαθηταις, Ὅτε απεστειλα υμας ατερ
βαλαντιου και πηρας και ζωνης και υποδηματων, μητι υστερησεν υμιν; Λεγουσιν αυτωι·
Ου. Ουκουν λοιπον κτησασθε. Ἀλλα τι εδει, ειπε μοι; ενα χιτωνα εχειν; Τι ουν; ει
πλυνεσθαι τουτον εδει, γυμνον εχρην οικοι καθεζεσθαι; η γυμνον περιιεναι και
ασχημονειν, χρειας καλουσης; Ἐννοησον οιον ην Παυλον τον επι τοσουτοις
κατορθωμασι περιιοντα την οικουμενην δια ιματιου ενδειαν οικοι καθησθαι, και
τηλικουτοις πραγμασιν εμποδιζειν. Τι δε; ει κρυμος επετεθη σφοδρος, και κατεβρεξεν, η
και επαγωσε, πως ξηραινεσθαι ενην; παλιν γυμνον εχρην καθησθαι; τι δε; ει ψυχος
κατετεινε το σωμα, τηκεσθαι εδει, και μη φθεγγεσθαι; Ὅτι γαρ ουκ αδαμαντινα σωματα
αυτοις κατεσκευαστο, ακουσον τι φησι περι Τιμοθεου· Οινωι ολιγωι χρω δια τον
στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας· και παλιν περι ετερου, Ἀναγκαιον
ηγησαμην αποστειλαι υμιν τον υμων αποστολον και λειτουργον της χρειας μου. Και γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ησθενησε παραπλησιον θανατου, αλλ' ο Θεος αυτον ηλεησεν· ουκ αυτον δε μονον, αλλα
και εμε. Ὥστε αλωσιμοι πασιν ησαν τοις παθεσι. Τι ουν; απολλυσθαι εχρην; Ουδαμως.
Τινος ουν ενεκεν τοτε τουτο επεταξε; Την δυναμιν αυτου θελων δειξαι, οτι και μετα
ταυτα εδυνατο ουτω ποιησαι, αλλ' ουκ εποιησε. Τινος ουν ενεκεν ουκ εποιησε; Πολλωι
των Ἰσραηλιτων ησαν ουτοι θαυμασιωτεροι, ων τα υποδηματα ου κατετριβετο, ουδε τα
ιματια, και ταυτα εκεινην την ερημον διοδευοντων, ενθα θερμοτερα επιπιπτουσα η
ακτις η ηλιακη και λιθους αυτους καταφρυγειν δυναται. Τινος ουν ενεκεν τουτο
εποιησε; ∆ια σε. Ἐπειδη γαρ ουκ εμελλες υγιαινειν, αλλα τραυματιζεσθαι, των
φαρμακων σοι την υποθεσιν παρεσχε· και τουτο δηλον εκειθεν. Ειπε γαρ μοι, ουκ
ηδυνατο αυτος αυτους θρεψαι; ει σοι τωι προσκεκρουκοτι εδωκεν, ου πολλωι μαλλον
Παυλωι αν εδωκεν; ο τοις Ἰσραηλιταις διδους τοις γογγυσταις, τοις πορνοις, τοις
ειδωλολατραις, ου πολλωι μαλλον αν Πετρωι τωι καταλειψαντι απαντα δι' αυτον
αφηκεν; ο μιαρους αφεις εχειν ανδρας, ου πολλωι μαλλον αν Ἰωαννηι εχαρισατο, τωι και
τον πατερα δι' αυτον καταλειποντι; Ἀλλ' ουκ ηθελησεν· αλλα δια σου αυτους τρεφει,
ινα συ αγιασθηις. Και θεα μοι την υπερβολην της φιλανθρωπιας. Ειλετο τους αυτου
μαθητας ελαττωθηναι, ινα συ μικρον αναπνευσηις. Ἀλλ' ει εποιησεν αυτους ανενδεεις,
φησι, πολλωι θαυμαστοτεροι αν ησαν, πολλωι επιδοξοτεροι. Ἀλλα σου η σωτηρια
εξεκεκοπτο. Ουχ ειλετο τοινυν εκεινους γενεσθαι θαυμαστους, αλλ' ελαττουσθαι
μαλλον, ινα συ σωθηις· και ελαττωθηναι εκεινους συνεχωρησεν, ινα συ δυνηθηις
σωθηναι. Ου γαρ 62.255 ομοιως αιδεσιμος εστι διδασκαλος λαμβανων, αλλ' εκεινος
μαλιστα τιμαται ο μη λαμβανων· αλλ' ο μαθητης ουκ ωφελειται, αλλα τον καρπον
εγκοπτεται. Ὁραις την σοφιαν του φιλανθρωπου Θεου; Ὥσπερ γαρ αυτος ουχι την ιδιαν
δοξαν εζητησεν, ουδε το εαυτου εσκοπησεν, αλλα εν δοξηι ων ειλετο ατιμασθηναι δια σε,
ουτω και επι των διδασκαλων· δυναμενος αυτους ποιησαι αιδεσιμους, ειλετο ειναι
ευκαταφρονητους δια σε, ινα συ εχηις κερδαινειν, ινα συ εχηις πλουτειν. Ἵνα γαρ συ
ευπορηις εν τοις πνευματικοις, δια τουτο εκεινος απορει εν τοις βιωτικοις. Ὅτι τοινυν
εδυνατο ποιησαι αυτους ανενδεεις, εδειξε δια πολλων· οτι δε δια σε αφιησιν αυτους εν
ενδειαι ειναι, και τουτο δεικνυται ομοιως. Ταυτα ουν ειδοτες, μη προς κατηγοριας, αλλα
προς ευποιιας τραπωμεν· μη τα ετερων κακα περιεργαζωμεθα, αλλα τα ημετερα αυτων
αναλογιζωμεθα· τα ετερων κατορθωματα εννοωμεν, τα δε ημετερα αμαρτηματα
αναλογιζωμεθα· και ουτως ευαρεστησομεν τωι Θεωι. Ὁ μεν γαρ 62.256 τα ετερων
αμαρτηματα ορων, και τα αυτου κατορθωματα, διπληι βλαπτεται· απο τε γαρ τουτων εις
απονοιαν αιρεται, απο τε εκεινων εις ραιθυμιαν εμπιπτει. Ὅταν γαρ εννοησηι, οτι ο δεινα
ημαρτεν, ευκολως αμαρτησει και αυτος· οταν εννοησηι, οτι αυτος κατωρθωσεν, ευκολως
απονοειται. Ὁ δε τα μεν αυτου κατορθωματα ληθηι παραδιδους, τα δε αμαρτηματα
βλεπων μονα, και τα ετερων αμαρτηματα μη περιεργαζομενος, αλλα τα κατορθωματα,
πολλα κερδανει. Πως, ακουε· Ὅταν ιδηι, οτι ο δεινα κατωρθωσε, προς τον ισον αιρεται
ζηλον· οταν ιδηι, οτι αυτος ημαρτε, ταπεινοφρονησει και μετριασει. Ἂν ουτω ποιωμεν,
και ουτω τα καθ' εαυτους οικονομωμεν, δυνησομεθα των επηγγελμενων τυχειν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ.
Το λοιπον, αδελφοι μου, χαιρετε εν Κυριωι· τα αυτα γραφειν υμιν, εμοι μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

ουκ οκνηρον, υμιν δε ασφαλες. Βλεπετε τους κυνας, βλεπετε τους κακους
εργατας, βλεπετε την κατατομην. Ἡμεις γαρ εσμεν η περιτομη, οι πνευματι
Θεωι λατρευοντες, και καυχωμενοι εν Χριστωι Ἰησου, και ουκ εν σαρκι
πεποιθοτες.
αʹ. Αι αθυμιαι και αι φροντιδες, οταν περα του μετρου την ψυχην κατατεινωσι,
της οικειας αυτην αποστερουσιν ισχυος. ∆ια τουτο και ο Παυλος τους Φιλιππησιους εν
πολληι οντας αθυμιαι ανιστησιν. Ἦσαν δε εν αθυμιαι δια το μη γινωσκειν πως τα κατα
Παυλον· ησαν εν αθυμιαι δια το νομιζειν αυτον ηδη τετελευτηκεναι, δια το κηρυγμα, δια
Ἐπαφροδιτον. Ὑπερ δη τουτων απαντων πληροφορων αυτους επαγει· Το λοιπον,
αδελφοι μου, χαιρετε. Ουκ εχετε, φησι, λοιπον αθυμιας υποθεσιν· εχετε Ἐπαφροδιτον,
δι' ον ηλγειτε· εχετε Τιμοθεον, ερχομαι καγω, το Ευαγγελιον επιδιδωσι. Τι υμιν λειπει
λοιπον; Χαιρετε. Γαλατας μεν ουν τεκνα καλει, τουτους δε αδελφους. Ὅταν μεν γαρ η
διορθουσθαι τι βουληται, η φιλοστοργιαν ενδειξασθαι, τεκνα καλει· οταν δε μετα
πλειονος τιμης διαλεγηται, αδελφους. Το λοιπον, αδελφοι μου, φησι, χαιρετε εν Κυριωι.
Καλως ειπεν, Ἐν Κυριωι, ου κατα τον κοσμον· ουκ εστι γαρ χαρηναι τουτο. Αι θλιψεις
αυται, φησιν, αι κατα Χριστον, εχουσι χαραν. Τα αυτα γραφειν υμιν, εμοι μεν ουκ
οκνηρον, υμιν δε ασφαλες. Βλεπετε τους κυνας. Ὁραις πως ουκ εν αρχηι την παραινεσιν
εισαγει, αλλ' οτε αυτους πολλα επηινεσεν, οτε εθαυμασε, τοτε τουτο ποιει, και παλιν
επαινει. ∆οκει γαρ ουτος φορτικωτερος ειναι ο λογος· οθεν αυτον παντοθεν συσκιαζει.
Τινας δε φησι κυνας; Ἐνταυθα ησαν τινες, ους εν πασαις ταις επιστολαις 62.256
αινιττεται, Ἰουδαιοι μιαροι και καταπτυστοι, αισχροκερδεις και φιλαρχοι, οι βουλομενοι
των πιστων πολλους παρασπασαι, εκηρυττον και τον Χριστιανισμον, και τον
Ἰουδαισμον, παραφθειροντες το Ευαγγελιον. Ἐπει ουν ησαν δυσδιαγνωστοι, δια τουτο
φησι· Βλεπετε τους κυνας. Ουκετι τεκνα Ἰουδαιοι. Ποτε οι εθνικοι τουτο εκαλουντο, νυν
δε εκεινοι. ∆ια τι; Ὅτι ωσπερ οι εθνικοι και του Θεου και του Χριστου αλλοτριοι ησαν,
ουτω και ουτοι γεγονασι νυν, και το αναιδες αυτων και το ιταμον εντευθεν παριστησι,
και την πολλην προς τεκνα διαστασιν. Ὅτι γαρ οι εθνικοι ποτε κυνες εκαλουντο,
ακουσον της Χαναναιας, τι φησι· Ναι, Κυριε· και γαρ τα κυναρια εσθιει απο των ψιχιων
των πιπτοντων απο της τραπεζης των κυριων αυτων. Ἵνα δε μηδε τουτο εχωσιν, επειδη
και κυνες εισιν επιτραπεζιοι, επαγει, οθεν αυτους και αλλοτριοι, λεγων, Βλεπετε τους
κακους εργατας. Και θαυμαστως ειπε, Βλεπετε τους κακους εργατας· εργαζονται μεν
γαρ, φησιν, αλλ' επι κακωι, και αργιας πολλωι χειρον εργον, ανασπωντες τα καλως
κειμενα. Βλεπετε, φησι, την κατατομην. Σεμνον ην παρα Ἰουδαιοις το της περιτομης,
οπου γε και ο νομος αυτηι υπεξιστατο, και το σαββατον ην ευτελεστερον αυτης. Ἵνα μεν
γαρ περιτομη γενηται, ελυετο σαββατον· ινα δε σαββατον φυλαχθηι, ουδεποτε ελυετο η
περιτομη. Και θεα μοι την του Θεου οικονομιαν· αυτη η του σαββατου αιδεσιμωτερα,
ευρισκεται εν τισι χρονοις [μη] παραλειφθεισα. Ὅταν ουν αυτη λυηται, πολλωι μαλλον
το σαββατον. ∆ια τουτο το ονομα αυτης ο Παυλος κατατεμνει, και φησι· Βλεπετε την
κατατομην. Και ουκ ειπεν, οτι κακον η περιτομη, περιττον η περιτομη, ινα μη πληξηι
τους ανδρας, αλλα 62.257 σοφωτερον αυτο οικονομει, του μεν πραγματος απαγων, τωι
δε ρηματι χαριζομενος, μαλλον δε και τωι πραγματι σπουδαιοτερον. Ἀλλ' ουκ επι
Γαλατων ουτως. Ἐπειδη γαρ πολλη νοσος ην εκει, γυμνηι τηι κεφαληι λοιπον μετα
πολλης της αυθεντιας επαγει την τομην· ενταυθα δε, επειδη ουδεν τοιουτον ειργασαντο,
αυτοις χαριζεται την απο της προσηγοριας ηδονην· κακεινους εκβαλλει, και τουτους,
60
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και φησι· Βλεπετε την κατατομην. Ἡμεις γαρ εσμεν η περιτομη. Πως; Οι πνευματι Θεωι
λατρευοντες, και ουκ εν σαρκι πεποιθοτες. Ουκ ειπεν, οτι δοκιμαζομεν εκεινην την
περιτομην, και ταυτην, τις εστιν αμεινων, αλλ' ουδε του ονοματος αυτηι μετεδωκεν·
αλλα τι φησιν; Ἡ περιτομη εκεινη κατατομη εστι. ∆ια τι; Ουδεν γαρ αλλο ποιουσιν, η
την σαρκα κατατεμνουσιν. Ὅταν γαρ μη ηι νομιμον το γινομενον, ουδεν αλλο η σαρκος
τομη εστι και κατατομη. Ἢ ουν δια τουτο ουτως αυτην ειπεν, η οτι την Ἐκκλησιαν
επειρωντο κατατεμνειν. Και ημεις δε κατατομην λεγομεν επι των εικη και απλως και
ανευ τεχνης τουτο ποιουντων. Ει γαρ δει περιτομην ζητησαι, φησι, παρ' ημιν ταυτην αν
ευρησετε. Οι πνευματι Θεωι λατρευοντες· τουτεστιν, οι πνευματικως λατρευοντες.
βʹ. Ειπε γαρ μοι, τι βελτιον, ψυχη η σωμα; ∆ηλον οτι ψυχη. Ουκουν και η
περιτομη εκεινη ου βελτιων, αλλ' αυτη μονη εστι περιτομη. Ἕως μεν γαρ ο τυπος
ειστηκει, εικοτως κατα συγκρισιν προηγε, Το περιτετμησθαι, γραφων, την ακροβυστιαν
της καρδιας υμων. Ουτω και εν τηι προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι αναιρει αυτην, λεγων· Ου
γαρ ο εν τωι φανερωι Ἰουδαιος εστιν, ουδε η εν τωι φανερωι εν σαρκι περιτομη, αλλ' ο εν
τωι κρυπτωι Ἰουδαιος, και περιτομη καρδιας εν πνευματι, ου γραμματι. Λοιπον δε και του
ονοματος αυτην αποστερει, Ουδε εστι περιτομη, φησι. Και γαρ ο τυπος, εως αν μελληι
ερχεσθαι η αληθεια, καλειται τουτο· επειδαν δε ελθηι η αληθεια, ουκετι καλειται. Οιον
επι σκιαγραφιας· υπεγραφε τις βασιλεα σκιαγραφων· εως αν ουκ επαγηται τα ανθη, ου
λεγεται βασιλευς· επειδαν δε επιτεθηι, κρυπτεται μεν τηι αληθειαι ο τυπος, και ου
φαινεται· τοτε δε και λεγομεν, Ἰδου ο βασιλευς. Και ουκ ειπεν, Ἐν ημιν γαρ εστιν η
περιτομη, αλλ', Ἡμεις εσμεν· εικοτως. Τουτο γαρ εστιν ανθρωπος, η περιτομη η
εναρετος, τουτο εστιν αληθως ανθρωπος. Ἐν εκεινοις δε ουκ ειπεν ουτως, αλλα,
Βλεπετε την κατατομην· αυτοι γαρ λοιπον εν απωλειαι ησαν και κακιαι. Ειτα δηλων οτι
ουκετι εν σωματι γινεται η περιτομη, αλλ' εν καρδιαι, φησι· Και ουκ εν σαρκι πεποιθοτες,
καιπερ εγω εχων πεποιθησιν, και εν σαρκι. Τι λεγει ενταυθα Πεποιθησιν, και Ἐν σαρκι;
Καυχησιν, παῤρησιαν, σεμνολογημα· και καλως τουτο προσεθηκεν. Ει μεν γαρ εξ εθνων
ων κατηγορει της περιτομης, ου της περιτομης δε μονον, αλλα και των ακαιρως αυτην
μεταχειριζοντων, εδοξεν αν, ως απεστερημενος της του Ἰουδαισμου ευγενειας,
κατατρεχειν αυτης, ως ουκ 62.258 ειδως τα σεμνα, ουδε μετεσχηκως αυτων· νυν δε ο
μετασχων και κατηγορων, ου δια τουτο κατηγορει, ως ου μετασχων, αλλ' ως
κατεγνωκως, ου δι' αγνοιαν, αλλα δι' επιγνωσιν μαλιστα. Ὅρα ουν τι φησι και εν τηι
προς Γαλατας, εμπεσων εις αναγκην του μεγαλα περι εαυτου ειπειν, πως και ουτω και
ταπεινοφροσυνην ενδεικνυται· Ἠκουσατε γαρ, φησι, την εμην αναστροφην ποτε εν τωι
Ἰουδαισμωι· και παλιν ενταυθα, Ει τις δοκει αλλος πεποιθεναι εν σαρκι, εγω μαλλον· και
ευθεως επηγαγεν· Ἑβραιος εξ Ἑβραιων. Ουκ ειπε τουτο προηγουμενως, αλλα μετα το
ειπειν, Ει τις αλλος, δεικνυς την αναγκην, δεικνυς οτι δι' εκεινους ελεγεν. Ει πεποιθατε,
φησι, καγω μαλλον. Τουτο νυν λεγω, επει εσιωπων. Και ορα το ανεπαχθες των
ελεγχων· το γαρ μη ονομαστι τουτο ποιειν, κακεινοις εδιδου χωραν αναδραμειν. Ει τις
δοκει πεποιθεναι. Και καλως ειπε, ∆οκει, η ως ουκ εχοντων τοσαυτην πεποιθησιν, η ως
της πεποιθησεως εκεινης ουκ οντως πεποιθησεως ουσης· παντα γαρ αναγκης ην, ου
προαιρεσεως. Περιτομη οκταημερος. Και πρωτον τιθησιν ο μαλιστα ηυχουν, το της
περιτομης· ειτα, Ἐκ γενους Ἰσραηλ. Τα αμφοτερα εδειξεν, οτι ου προσηλυτος, ουτε εκ
προσηλυτων. Ἀπο μεν γαρ του οκταημερος περιτμηθηναι, ουχι προσηλυτος· απο δε του,
Ἐκ γενους Ἰσραηλ, ουδε προσηλυτων γονεων. Ἀλλ' ινα μη νομισηις, οτι, Ἐκ γενους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

Ἰσραηλ,εκ των δεκα φυλων, φησι, Φυλης Βενιαμιν· ωστε του δοκιμωτερου μερους· τα
γαρ των ιερεων εν τωι κληρωι ταυτης ην της φυλης. Ἑβραιος εξ Ἑβραιων. Ἐντευθεν
δεικνυσιν, οτι ουχι προσηλυτος, αλλ' ανωθεν των ευδοκιμων Ἰουδαιων. Ἐνην μεν γαρ
ειναι του Ἰσραηλ, αλλ' ουκ Ἑβραιον εξ Ἑβραιων. Πολλοι γαρ και διεφθειρον ηδη το
πραγμα, και της γλωσσης ησαν αμυητοι, ετεροις μιγνυμενοι εθνεσιν. Ἢ τουτο ουν, η
την πολλην ευγενειαν δεικνυσιν εντευθεν. Κατα νομον Φαρισαιος. Ἔρχεται λοιπον εις
τα της αυτου προαιρεσεως· εκεινα γαρ παντα απροαιρετα. Και γαρ το περιτμηθηναι ουκ
αυτου, και το, Ἐκ γενους Ἰσραηλ, και το, Ἐκ φυλης Βενιαμιν· ωστε και εκ τουτων
μαλλον πλεονεκτει, ει και τα μαλιστα εκοινωνουν αυτωι πολλοι. Που ουν το, Μαλλον;
Μαλιστα μεν και εν τουτωι τωι μη προσηλυτον ειναι, και τωι εκ της δοκιμωτατης φυλης,
και τωι ανωθεν εκ προγονων, απερ ου πολλοι ειχον· αλλ', επειδη παντα απροαιρετα,
ερχεται εις τα της προαιρεσεως, οπου το, Μαλλον, εστι. Κατα νομον Φαρισαιος, κατα
ζηλον διωκων την Ἐκκλησιαν. Τουτο φησι, διοτι ουκ αρκει δειξαι το, Μαλλον, μονον
εκεινο· εστι γαρ και Φαρισαιον ειναι, και μη σφοδρα ζηλωτην. Κατα δικαιοσυνην.
Ἐπειδη ενι ριψοκινδυνον ειναι, η φιλαρχιας ενεκεν τουτο ποιειν, αλλ' ου τωι νομωι
ζηλουντα, οπερ εποιουν οι αρχιερεις. Ἀλλ' αυτος ου τοιουτος· αλλα, Κατα δικαιοσυνην
την εν νομωι γενομενος αμεμπτος. Ει τοινυν και ευγενειας ενεκεν, και προθυμιας, και
τροπου, και βιου παντων εκρατουν, τινος ενεκεν τα σεμνα εκεινα ειασα, φησιν, αλλ' η
δια το μειζονα ευρειν τα του Χριστου, και πολλωι μειζονα; ∆ιο επηγαγεν 62.259 Ἀλλ'
ατινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν.
γʹ. Παυλος μεν πολιτειαν ουτως ηκριβωμενην, εκ πρωτης ηλικιας αρξαμενην,
τοσαυτην ευγενειαν, τοσουτους κινδυνους, τοσαυτας επιβουλας, πονους, σπουδην
εῤριψε, και ζημιαν ηγησατο, προτερον οντα κερδη, ινα Χριστον κερδησηι· ημεις δε ουδε
χρηματων καταφρονουμεν, ινα Χριστον κερδησωμεν, αλλ' αιρουμεθα μαλλον εκπεσειν
της μελλουσης ζωης, η των παροντων πραγματων· καιτοι γε ουδεν αλλο τουτο εστιν, η
ζημια. Ειπε γαρ μοι, καθ' εκαστον εξετασωμεν των του πλουτου πραγματων, ει μη ζημια
τις εστι, πονον μεν αφατον εχουσα, κερδος δε ουδεν. Τι γαρ, ειπε μοι, το οφελος απο
των πολλων των ιματιων και πολυτελων; τι καρπουμεθα κερδος, οταν αυτα ωμεν
περικειμενοι; Ουδεν, αλλ' η ζημιουμεθα μονον. Πως; Ὅτι και ο πενης ευτελες και
εκτετριμμενον φορων, εν τωι θαλπει ουδεν σου χειρον φερει το καυμα μαλλον δε
εκεινος ευκολωτερον· τα γαρ εκτετριμμενα των ιματιων και μονα περικειμενα, μαλλον
ανιησι το σωμα· τα δε νεοκατασκευαστα, καν αραχνης ηι λεπτοτερα, ουχ ομοιως. Και συ
μεν δια τον τυφον τον περιττον και χιτωνισκους δυο, και τρεις, πολλακις και χλανιδα
και ζωνην, και αναξυριδας εχεις· εκεινωι δε ουδεις εγκαλει ενα περικειμενωι χιτωνισκον
μονον· ωστε ευκολωτερον φερει το καυμα. Ἀπο τουτου τους μεν πλουτουντας ορωμεν
ιδρουντας, τους δε πενητας ουδεν τουτων πασχοντας. Ὅταν ουν αυτωι την αυτην, η και
κρειττονα παρεχηται χρειαν τα ευτελη ιματια και του μηδενος πωλουμενα, εκεινα δε τα
πολυ καταβαλλειν αναγκαζοντα χρυσιον το αυτο ποιηι, ουχι ζημια το πολυ περιττον;
Ουδεν γαρ πλεον εισηνεγκε κατα τον της χρειας λογον και της διακονιας, αλλα πλεον
μεν χρυσιον κεκενωται σοι, την αυτην δε χρειαν και υπηρεσιαν εχει· συ μεν ο πλουτων
ηγορασας χρυσιων εκατον τυχον, η και πλειονων, ο δε πενης αργυριου ολιγου. Ειδες
την ζημιαν; Ἀλλ' ο τυφος ουκ αφιησιν ιδειν. Βουλει και επι των χρυσιων, ων και τοις
ιπποις και ταις γυναιξι περιτιθεασι, τουτον εξετασωμεν τον λογον; Μετα γαρ των
αλλων και ανοητους ποιει το πλουτειν. Της γαρ αυτης τιμης τας τε γυναικας αξιουσι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

τους ιππους, και εις ο καλλωπισμος αμφοτερων· και απο των αυτων βουλονται
φαινεσθαι λαμπροτεραι, αφ' ων και τα ζευγη, αφ' ων και τα δερματα των
παραπετασματων, ενθα φερονται. Ειπε, τι το κερδος, ημιονον η ιππον τωι χρυσωι
κατακοσμεισθαι; η δε γυνη τοσουτον ογκον χρυσιου περικειμενη και λιθων, τι το πλεον
εχει; Ἀλλ' ουκ εκτριβεται τα χρυσια, φησι. Μαλιστα μεν και τουτο πασχειν φασιν οι περι
ταυτα δεινοι, οτι εν βαλανειοις και πολλαχου και λιθοι και χρυσια πολυ της τιμης
αποτιθεται πλην αλλ' εστω τουτο, και μηδεν βλαπτεσθω· τι το κερδος, ειπε μοι; τι δε;
οταν εκπεσηι και αποληται, ουχι ζημια; τι δε; οταν φθονον επισπασηται και επιβουλην,
ουχι ζημια; Ὅταν γαρ 62.260 ωφεληι μεν μηδεν την περικειμενην, εκκαιηι δε τους των
φθονερων οφθαλμους, και τους ληιστας διεγειρηι μαλλον, ουχι ζημια γινεται; Τι δε, ειπε
μοι; οταν εξον τωι ανδρι χρησασθαι τουτοις εις πραγμα κερδος φερον, μη δυνηται δε δια
την της γυναικος πολυτελειαν, αλλ' αναγκαζηται λιμωττειν και στενοχωρεισθαι,
κακεινην οραιν χρυσοφορουσαν, ουχι ζημια το πραγμα; Χρηματα γαρ δια τουτο ειρηται,
ουχ ινα ουτω χρωμεθα αυτοις, καθαπερ αι προθηκαι των χρυσοχοων, αλλ' ινα
εργαζωμεθα τι καλον εν αυτοις. Ὅταν ουν ο του χρυσου ποθος μη αφηι, ουχι ζημια εστι
το παν; Ὁ γαρ μη τολμων αυτοις χρησασθαι ωσπερ αλλοτριοις, ου κεχρηται, και ουκ εστι
χρησις ουδαμου. Τι δε, οταν οικιας οικοδομωμεν λαμπρας και μεγαλας, και κιοσι και
μαρμαροις και στοαις και περιπατοις ταυτας κατακοσμωμεν, ειδωλα πανταχου και
ξοανα ιστωντες; Πολλοι μεν ουν απο τουτων και δαιμονας καλουσι· πλην αλλα μη
ταυτα εξετασωμεν. Τι βουλεται και ο χρυσους οροφος; ουχι την αυτην τωι μετα
συμμετριας οικιαν εχοντι παρεχεται την χρησιν; Ἀλλ' εχει, φησι, τερψιν πολλην. Ἀλλα
μεχρις ημερας μιας και δευτερας, λοιπον δε ουκετι. Ει γαρ ο ηλιος ημας ουκ εκπληττει
δια το εν συνηθειαι ειναι, πολλωι μαλλον τα εργα της τεχνης· αλλ' ομοιως τοις πηλινοις,
αυτοις προσεχομεν. Τι γαρ, ειπε μοι, εις αριστην οικησιν κιονων πληθος και ξοανων
καλλη και χρυσος τοις τοιχοις διεσπαρμενος συμβαλλεται; Ουδεν, αλλα βλακειας και
υβρεως και τυφου περιττου και ανοιας εστι. Πανταχου δε ημας των αναγκαιων ειναι
χρη και των εν χρειαι, ου των περιττων.
δʹ. Ὁραις οτι ζημια το πραγμα; οραις οτι περιττον και ανονητον εστιν; Ει γαρ μητε
χρειαν παρεχει πλειονα, μητε τερψιν (προσκορης γαρ τωι χρονωι γινεται), ουδεν ετερον
εστιν η ζημια. Ἀλλ' ουκ αφιησι τουτο οραιν η κενοδοξια κωλυουσα. Ειτα ο μεν Παυλος
απερ ενομιζεν ειναι κερδη, ταυτα ειασεν· ημεις δε ουδε την ζημιαν αφωμεν δια τον
Χριστον; Μεχρι ποτε τηι γηι προσηλωμεθα; μεχρι τινος ουκ αναβλεπομεν εις τον
ουρανον; Ουχ ορατε τους γεγηρακοτας, πως ουδεμιαν των παρελθοντων εχουσιν
αισθησιν; ουχ ορατε τους τελευτωντας, τους εν γηραι, τους εν νεοτητι; ουχ ορατε τους εν
τωι ζηιν απεστερημενους αυτων; Τι τοις αστατοις προστετηκαμεν; τι προσδεδεμεθα τοις
αβεβαιοις; μεχρι τινος ουκ αντιλαμβανομεθα των μενοντων; Τι ουκ αν εδωκαν οι
γεροντες, ει γε ενην αποξεσαι το γηρας; Ειτα ποσης ουκ εστιν αλογιας, βουλεσθαι μεν
επι την νεοτητα την προτεραν επανελθειν, και παντα ευκολως αν υπερ τουτου δουναι,
ωστε γενεσθαι νεωτερον, παρον δε νεοτητα λαβειν ουδεποτε γηρας εχουσαν και
νεοτητα μετα πλουτου πολλου πολυ πνευματικωτεραν, μηδε μικρον βουλεσθαι
προεσθαι, αλλα κατεχειν τα μηδεν εις το παρον ωφελουντα; Θανατου σε εξελεσθαι ου
δυναται, νοσον 62.261 απελασαι ουκ ισχυει, γηρας κωλυσαι, ουδεν τουτων των
αναγκαιων και κατα τον της φυσεως νομον παραγινομενων· και ετι αυτων εχηι; Τι το
κερδος, ειπε μοι; Ἐντευθεν μεθη, γαστριμαργια, ηδοναι ατοποι και παντοδαπαι, πικρων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

δεσποτων μαλλον ημας κατατεινουσαι. Ταυτα απο του πλουτου κερδαινειν εστι μονον,
ετερον δε ουδεν, επειδη ου βουλομεθα· επει ει γε ηθελομεν, τον ουρανον αν αυτον
εκληρονομησαμεν απο πλουτου. Ουκουν καλον ο πλουτος, φησιν. Ουχ ο πλουτος τουτο
ποιει, αλλ' η του κεκτημενου προαιρεσις· οτι γαρ προαιρεσις τουτο ποιει, σκοπει
εντευθεν· ενεστι και τον πενητα κατακληρονομησαι τον ουρανον. Ὅπερ γαρ πολλακις
ειπον ου τωι μετρωι των διδομενων ο Θεος προσεχει, αλλα τηι προαιρεσει των
παρεχοντων. Ἔνεστι και εν πενιαι οντα, και ολιγα δοντα, το παν απενεγκασθαι. Τα γαρ
κατα δυναμιν ο Θεος απαιτει· ουτε πλουτος προξενει τον ουρανον, ουτε πενια την
γεενναν, αλλ' εκατερα προαιρεσις αγαθη και μοχθηρα. Ταυτην ουν διορθωσωμεν,
ταυτην ανακτησωμεθα, ταυτην ρυθμισωμεν, και παντα ημιν εσται ευκολα. Καθαπερ γαρ
ο τεχνιτης, αν τε σιδηρουν, αν τε χρυσουν σκεπαρνον εχηι, ομοιως εργαζεται τα ξυλα,
μαλλον δε εν τωι σιδηρωι πλεον· ουτω και ενταυθα, ευκολωτερον μαλλον δια της πενιας
η αρετη κατορθουται. Περι μεν γαρ του πλουτου φησιν ο Χριστος, Ευκολωτερον
καμηλον δια τρυμαλιας ραφιδος εισελθειν, η πλουσιον εις την βασιλειαν των ουρανων.
Περι δε της πενιας ουδεν τοιουτον απεφηνατο, αλλα και τουναντιον· Πωλησον τα
υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και δευρο ακολουθει μοι, ως εκ της προαιρεσεως της
ακολουθησεως ουσης.
εʹ. Μη τοινυν φευγωμεν την πενιαν, ως πονηρον· βασιλειας γαρ εστι προξενος·
και παλιν μη διωκωμεν τον πλουτον, ως αγαθον· τους γαρ μη προσεχοντας απολλυσιν·
αλλα πανταχου το ομμα προς τον Θεον ανατεινοντες, χρωμεθα εις δεον τοις
υπηργμενοις ημιν παρ' αυτου, και δυναμει σωματος, και περιουσιαι χρηματων, και τοις
αλλοις απασιν. Ἄτοπον γαρ υπ' αυτου γενομενους, ετεροις ταυτα παρεχειν χρησιμα,
αλλα μη τωι πεποιηκοτι ημας. Ἐποιησε σοι οφθαλμους· τουτους αυτωι παρεχε χρησιμους,
μη τωι διαβολωι. Πως δε αυτωι παρεξεις; Τα κτισματα αυτου θεωρων, και δοξαζων αυτον,
και απαγων της των γυναικων οψεως. Ἀλλ' εποιησε σοι χειρας; Ταυτας αυτωι κεκτησο,
μη τωι διαβολωι, μη εις αρπαγας και πλεονεξιας, αλλ' εις εντολας και ευποιιας, και εις
ευχας εκτενεις ανατεινων αυτας, εις το τοις πεπτωκοσιν ορεγειν χειρα. Ἐποιησε σοι
ωτα; Ταυτα αυτωι παρεχε, αλλα μη τοις διακεκλασμενοις μελεσι, μηδε ταις αισχραις
ακοαις· Πασα γαρ διηγησις σου, φησιν, εν νομωι Ὑψιστου εστω· και παλιν, Ἐν πληθει,
φησι, πρεσβυτερων στηθι, και ει τις σοφος, αυτωι προσκολληθητι. Ἐποιησε σοι στομα;
Τουτο μηδεν πραττετω των μη δοκουντων αυτωι, 62.262 αλλα ψαλμωιδιας, υμνους, ωιδας
πνευματικας ᾀδετω· Ἵνα δωι χαριν, φησι, τοις ακουουσιν, εις οικοδομην, και μη εις
καταστροφην, εις ευφημιαν, και μη εις κατηγοριαν, μη εις επιβουλας, αλλα παν
τουναντιον. Ἐποιησε σοι ποδας, ουχ ινα τρεχηις επι κακιαν, αλλ' επι αγαθα· εποιησε σοι
γαστερα, ουχ ινα διαῤρηγνυηις αυτην, αλλ' ινα φιλοσοφηις· εθηκεν επιθυμιαν προς
παιδοποιιαν, αλλ' ου προς πορνειαν, και μοιχειαν· εδωκε σοι νουν, ουχ ινα αυτον
βλασφημηις, ουχ ινα λοιδορος ηις, αλλ' ινα ευφημηις· εδωκε και χρηματα, ινα εις δεον
αυτοις χρωμεθα· και ισχυν, ινα και ταυτηι εις δεον ωμεν κεχρημενοι. Ἐποιησε τεχνας,
ινα βιος συνεστηκηι, ουχ ινα των πνευματικων αποχωρισωμεν εαυτους, ουχ ινα ταις
βαναυσοις προσεχωμεν τεχναις, αλλα ταις αναγκαιαις· ινα αλληλοις υπηρετωμεν, ουχ
ινα αλληλοις επιβουλευωμεν. Ἔδωκεν οροφον, ινα στεγηι τον υετον τοσουτον μονον,
ουχ ινα καλλωπιζηται ουτος μεν τωι χρυσωι, ο δε πενης διαφθειρηται τωι λιμωι· εδωκεν
ιματια, ινα σκεπωμεθα, ουχ ινα επιδεικνυωμεθα, ουχ ινα ταυτα μεν ηι πολυ εχοντα
χρυσιον, ο δε Χριστος γυμνος απολλυηται· εδωκε στεγην, ουχ ινα μονος εχηις, αλλ' ινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

και αλλοις παρεχηις· εδωκε γην, ουχ ινα συ το πλεον αυτης υποτεμνομενος εις πορνας
και ορχηστας και μιμους και αυλητας και κιθαρωδους αναλισκηις τα του Θεου αγαθα,
αλλ' εις πεινωντας και δεομενους. Ἔδωκε σοι θαλατταν, ινα πλεηις, ινα μη καμνηις
οδοιπορων, ουχ ινα περιεργαζηι αυτης τα βαθη, και λιθους και οσα τοιαυτα εκειθεν
αναφερηις, ουδ' ινα εργον τουτο ποιηι. Τινος ουν ενεκεν, φησιν, οι λιθοι; Ειπε δη μοι
μαλλον συ, τινος ενεκεν οι λιθοι, και πως ουτως εισιν εκεινοι βαρυτιμοι; αρα τηι
δυναμει; αρα τηι χρησει; Μαλλον μεν ουν οι μη τοιουτοι χρησιμοι. Οι μεν γαρ καν προς
οικοδομην συμβαλλονται, εκεινοι δε προς ουδεν. Και ουτοι εκεινων ισχυροτεροι. Ἀλλ'
εκεινοι, φησι, καλλος εργαζονται. Πως; υποληψεως εστι το εργον. Λευκοτεροι εισιν;
Ἀλλ' ουκ εισι μαρμαρου του σφοδρα λευκου λευκοτεροι, αλλ' ουδε ισοι. Ἀλλ'
ισχυροτεροι; Ἀλλ' ουδε τουτο εχοι τις αν ειπειν. Ἀλλα χρησιμωτεροι; αλλα μειζους;
Ἀλλ' ουδε τουτο. Ποθεν ουν εθαυμασθησαν; Ἀλλ' ουκ αλλοθεν, αλλ' η απο υποληψεως.
Ει γαρ μητε καλλιους εισιν (ευρησομεν γαρ αυτων περιφανεστερους και λευκοτερους),
μητε χρησιμοι, μητε ισχυροτεροι, ποθεν ουτως εθαυμασθησαν; ουχι απο υποληψεως
μονης; Τινος ουν ενεκεν εδωκεν αυτους; Ουκ αυτος εδωκεν, αλλα συ ενομισας μεγα τι
ειναι. Τι ουν, φησιν, οτι και η Γραφη τουτους θαυμαζει; Προς την υποληψιν λοιπον
διαλεγεται την σην. Ἐπει και διδασκαλος παιδιωι διαλεγομενος, τα αυτα εκεινωι
πολλαχου θαυμαζει, οταν αυτο βουληται επισπασασθαι και υπαγαγεσθαι. Τι καλλος
επιζητεις ιματιων; Ἱματιωι σε περιβαλε και υποδημασιν· τουτοις κοσμου, εν τουτοις
αρκου. Ἐπιθυμητα ο ∆αυιδ υπερ χρυσιον φησι, και λιθον τιμιον πολυν τα κριματα του
Θεου. Ταυτα δε που λογον αν εχοι; Ουκ εστι ταυτα, αγαπητοι, χρησιμα· ει χρησιμα ην,
ουκ αν εκελευσεν αυτων καταφρονειν· αλλα προς την υποληψιν την 62.263 ημετεραν
φθεγγεται η θεια Γραφη. Και τουτο δε της του Θεου φιλανθρωπιας. Τινος ουν ενεκεν
εδωκε, φησι, πορφυραν, και οσα τοιαυτα; Της του Θεου μεγαλειοτητος εστιν εργον
ταυτα. Και γαρ και απο ετερων τον πλουτον ηθελησεν δειξαι τον αυτου· επει και σιτον
εδωκε μονον· συ δε πολλα απο τουτου κατασκευαζεις, πλακουντας, πεμματα διαφορα
και παντοδαπα, πολλην εχοντα την ηδονην. Ἄλλως δε και η κενοδοξια παντα ταυτα
εφευρεν· εδοξε γαρ σοι παντων αυτα προθειναι. Ἐπει ει τις σε εροιτο ξενος ανηρ η
γεωργος και απειρος ων αυτων, και ιδων σε θαυμαζοντα ειποι, ∆ια τι ταυτα θαυμαζεις;
62.264 τι εχεις ειπειν; Ὅτι καλον ιδειν; Ἀλλ' ουκ εστι. Παυσωμεθα τοινυν της τοιαυτης
υποληψεως, και των οντως αληθινων αντεχωμεθα. Ταυτα γαρ ουκ εστιν, αλλ' απλως
παρερχεται μονον ποταμου δικην παραῤρεοντα. ∆ιο, παρακαλω, επι της πετρας εαυτους
στησωμεν, ινα και το ευκολως περιτρεπεσθαι φυγωμεν, και των μελλοντων επιτυχωμεν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ.
Ἀλλ' ατινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν. Ἀλλα μεν
ουν και ηγουμαι παντα ζημιαν ειναι δια το υπερεχον της γνω σεως Ἰησου
Χριστου του Κυριου μου, δι' ον τα παντα εζημιωθην, και ηγουμαι σκυβαλα
ειναι, ινα Χριστον κερδησω, και ευρεθω εν αυτωι μη εχων εμην
δικαιοσυνην την εκ του νομου, αλλα την δια πιστεως Ἰησου Χριστου, την
εκ Θεου δικαιοσυνην επι τηι πιστει, του γνωναι αυτον και την δυναμιν της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

αναστασεως αυτου.
αʹ. Τοις προς τους αιρετικους αγωσιν ακμαζουσαις χρη προσβαλλειν ταις
διανοιαις και συνεχως. Ουτω γαρ εστι συγχεειν αυτων την παραταξιν, και εκ περιουσιας
κρατειν, μηδεμιαν αυτοις διδοντας σχολην αναπνειν. ∆ια τουτο βουλομενος υμας απο
των Γραφων προς τους τοιουτους αγωνας παρεσκευασθαι, ινα και εντευθεν
επιστομιζειν τους αντιλεγοντας δυνησθε, απο του τελους της παρελθουσης διαλεξεως
την αρχην ταυτης της μετα χειρας ποιουμαι. Και τι ην εκεινης το τελος, φησι;
Καταλεξας παντα τα καυχηματα τα Ἰουδαικα, τα απο φυσεως, τα απο προαιρεσεως,
επηγαγεν· Ἀλλ' ατινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι ζημιαν παντα ειναι δια το υπερεχον
της γνωσεως Ἰησου Χριστου του Κυριου μου, δι' ον τα παντα εζημιωθην, και ηγουμαι
σκυβαλα ειναι, ινα Χριστον κερδησω. Ἐπιπηδωσιν ενταυθα οι αιρετικοι. Και γαρ και
τουτο της σοφιας εστι του Πνευματος, ελπιδας αυτοις υποθεσθαι νικης, ινα
καταδεξωνται την μαχην. Ει γαρ φανερως ειρητο, οπερ επι των αλλων εποιησαν,
εποιησαν αν και επι τουτων· εξηλειψαν αν τα γραμματα, παρηιτησαντο την Γραφην, ου
δυναμενοι ολως ταυτηι αντιβλεπειν. Ἀλλ' οπερ επι των ιχθυων γινεται, το δυναμενον
αυτους ελειν κρυπτεται, ωστε αυτους επιδραμειν, και ου προδηλον κειται· τουτο δη και
ενταυθα συνεβη, τωι ζημιαν τον νομον παρα Παυλου ειρησθαι. Σκυβαλα ειρηται ο νομος,
φησι, ζημια ειρηται· ουκ ενην Χριστον κερδαναι, ει μη τουτον εζημιωθην. Ταυτα παντα
επεσπασατο τους αιρετικους δεξασθαι το χωριον, νομιζοντας υπερ αυτων ειναι· επειδη
δε εδεξαντο, τοτε αυτους περιεβαλε τοις δικτυοις παντοθεν. Τι γαρ φασιν επιπηδωντες
εκεινοι; Ἰδου ζημια ο νο 62.264 μος, ιδου σκυβαλα ειρηται. Πως ουν αυτον Θεου λεγετε
ειναι; Αυτα μεν ουν ταυτα υπερ του νομου εστι· και ποθεν, εκειθεν δηλον. Προσχωμεν
ακριβως τοις λεγομενοις· ουκ ειπε, Ζημια εστιν ο νομος, αλλ', Ἥγημαι αυτον ζημιαν·
και οτε μεν περι κερδους ελεγεν, ουκ ειπεν, Ἥγημαι, αλλ', Ἦν κερδος· οτε δε περι
ζημιας, ειπεν, Ἥγημαι, εικοτως· εκεινο μεν γαρ εν φυσει, τουτο δε λοιπον γεγονεν απο
της ημετερας υποληψεως. Τι ουν; ουκ εστι, φησι, ζημια ο νομος; Ἔστιν· αλλα δια τον
Χριστον· αλλα νυν κερδος γεγονεν. Ουκ ενομιζετο κερδος, ειπεν, αλλα ην· μονονουχι
λεγων· Ἐννοησον οσον ην ανθρωπους εκτεθηριωμενους την φυσιν, εις το των
ανθρωπων σχημα καταστησαι. Ει μη ο νομος ην, ουδ' αν η χαρις εδοθη. ∆ια τι; Ὅτι
καθαπερ τις γεφυρα γεγονεν. Ἐπειδη γαρ ουκ ενην απο της πολλης ταπεινωσεως εις το
υψος ανελθειν, γεγονε κλιμαξ. Ἀλλα ει και της κλιμακος ουκετι δεεται ο ανελθων, αλλ'
ου μην δια τουτο αυτην υπεροραι, αλλα και χαριν αυτηι οιδεν. Αυτη γαρ αυτον εις το
μηκετι δεισθαι αυτης κατεστησε· και ομως υπερ τουτου αυτου, οτι ου δειται αυτης, αυτηι
χαριν ομολογειν, φησι, δικαιον· ου γαρ αν ανεβη. Ουτω και επι του νομου· ανηγαγεν
ημας εις υψος· ουκουν κερδος ην· αλλα λοιπον ζημιαν αυτον νομιζομεν. Πως; Ουκ
επειδη ζημια εστιν, αλλ' επειδη πολυ μειζων η χαρις. Ὥσπερ γαρ ο εν λιμωι ων πενης,
εως μεν αν εχηι αργυριον, διαφευγει τον λιμον· επειδαν δε χρυσον ευρηι, και μη εξηι
αμφοτερα κατασχειν, ζημιαν ηγειται το εκεινο κατεχειν, και αφεις αυτο, λαμβανει το
χρυσιον· αφιησι δε, ουκ επειδη ζημια το αργυριον (ου γαρ εστι), αλλ' επειδη ουκ ενι
ομου τα δυο λαβειν, αλλ' αναγκη το εν καταλιπειν· ουτω και ενταυθα. Ζημια ουν ουχ ο
νομος εστιν, αλλα το τωι νομωι προσκαθημενον αφιστασθαι του Χριστου. Ὥστε, οταν
απαγηι ημας Χριστου, τοτε ζημια· αν δε παραπεμπηι, ουκετι. ∆ια τουτο φησι, Ζημια,
τουτεστι, δια τον Χριστον. Ει δια τον Χριστον, ου φυσει ζημια. ∆ια τι δε ουκ αφιησι τωι
Χριστωι προσελθειν ο νομος; Και μην εις τουτο, φησιν, εδοθη, και πληρωμα νομου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

Χριστος, και τελος νομου Χριστος. Ἀφιησιν, εαν θελωμεν 62.265 πειθεσθαι. Ὁ τωι νομωι
τοινυν πειθομενος, αυτον αφιησι τον νομον; Ἀφιησιν, εαν προσεχωμεν· αν μεντοι μη
προσεχωμεν, ουκ αφιησιν. Ἀλλα μεν ουν και ηγημαι παντα ζημιαν ειναι. Τι λεγω, φησι,
τουτο περι του νομου; ουχι καλον ο κοσμος; ουχι καλον η παρουσα ζωη; Ἀλλ' εαν με
απαγαγηι του Χριστου, ζημιαν ταυτα τιθεμαι. ∆ια τι; ∆ια το υπερεχον της γνωσεως Ἰησου
Χριστου του Κυριου μου. Του γαρ ηλιου φανεντος, προσκαθησθαι τωι λυχνωι ζημια.
Ὥστε απο της παραβολης η ζημια γινεται, απο του υπερεχοντος. Ὁραις οτι συγκρισιν
ποιειται; ∆ια το υπερεχον, φησιν, ου δια το αλλοτριον· το γαρ υπερεχον, του ομογενους
υπερεχει. Ὥστε αφ' ων ποιειται την κατα συγκρισιν υπεροχην, απο τουτων δεικνυσι την
οικειωσιν της γνωσεως. ∆ι' ον τα παντα εζημιωθην, και ηγουμαι σκυβαλα ειναι, ινα
Χριστον κερδησω. Σκυβαλα ουπω μεν δηλον, ει περι του νομου φησι τα σκυβαλα· εικος
γαρ αυτον περι κοσμικων πραγματων τουτο λεγειν. Ειπων γαρ, Ἅτινα ην μοι κερδη,
ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν, Ἀλλα μεν ουν και ηγουμαι, φησι, παντα ζημιαν.
Παντα ειπε, και τα παλαι, και τα παροντα. Ει δε βουλει και τον νομον, ουδε ουτως
υβρισται. Το γαρ σκυβαλον απο του σιτου εστι, και το ισχυρον του σιτου το σκυβαλον
εστι, το αχυρον λεγω. Ὥστε προ τουτου χρησιμον το σκυβαλον ην· μετα γαρ του σιτου
αυτο εκλεγομεν, και ει μη τι σκυβαλον ην, ουκ αν ο σιτος εγενετο. Ουτω και επι του
νομου.
βʹ. Ὁραις πως πανταχου ουκ αυτο τουτο ζημιαν το πραγμα καλει, αλλα δια τον
Χριστον; Ἀλλα μεν ουν και παντα ηγουμαι ζημιαν. ∆ια τι; Παλιν, ∆ια το υπερεχον της
γνωσεως, δι' ον τα παντα εζημιωθην. Ειτα επαγει, ∆ιο και ηγουμαι παντα ζημιαν ειναι,
ινα Χριστον κερδησω. Ὁραις πως επιλαμβανεται παντοθεν του ερεισματος του Χριστου,
και ουκ αφιησιν ουδαμου γυμνωθηναι τον νομον, ουδε πληγην λαβειν, αλλα
περιβαλλει παντοθεν αυτον; Και ευρεθω εν αυτωι μη εχων εμην δικαιοσυνην την εκ του
νομου. Ει ο δικαιοσυνην εχων, δια το μηδεν αυτην ειναι, προς ταυτην την δικαιοσυνην
εδραμεν, οι μη εχοντες πως ου πολλωι μαλλον οφειλουσι προστρεχειν αυτωι; Και καλως
ειπε, Μη εχων εμην δικαιοσυνην, ουχ ην δια πονων και ιδρωτων εκτησαμην, αλλα ην
ευρον απο της χαριτος, φησιν. Ει τοινυν ο κατορθωσας, απο χαριτος σωζεται, πολλωι
μαλλον υμεις. Ἐπειδη γαρ εικος ην αυτους λεγειν, οτι μειζων αυτη η δικαιοσυνη η δια
πονων, δεικνυσιν οτι σκυβαλον αυτη εστι προς εκεινην. Ου γαρ αν ποτε εγω
κατορθωσας, αυτην ριψας ταυτηι προσετρεχον. Ποια δε εστιν αυτη; Ἡ απο πιστεως του
Θεου· τουτεστι, και αυτη παρα Θεου δεδοται· Θεου εστιν αυτη η δικαιοσυνη· δωρον
εστιν αυτη ολοκληρον. Τα δε του Θεου δωρα πολλωι τωι μετρωι υπερβαινει την ευτελειαν
των κατορθωματων των δια της ημετερας σπουδης γινομενων. Τι δε εστιν η πιστις; Ἐπι
τηι πιστει, φησι, του γνωναι αυτον. Ἄρα δια πιστεως η γνωσις, και πιστεως ανευ γνωναι
αυτον ουκ εστι. Πως δε; ∆ι' αυτης δει γνωναι την 62.266 δυναμιν της αναστασεως
αυτου· ποιος γαρ λογισμος την αναστασιν ημιν παραστησει; Ουδε εις, αλλα πιστις. Ει δε
η αναστασις του κατα σαρκα Χριστου, πιστει γινωσκεται, πως η γεννησις του Θεου
Λογου λογισμοις καταλαμβανεται; της γαρ γεννησεως ελαττων η αναστασις. ∆ια τι; Ὅτι
εκεινης μεν πολλα τα υποδειγματα γεγονε, ταυτης δε ουδε εν. Νεκροι μεν γαρ
ανεστησαν πολλοι προ του Χριστου, ει και ετελευτησαν ανασταντες· απο δε παρθενου
ουδεις ετεχθη ποτε. Ει τοινυν ο και της κατα σαρκα γεννησεως ευτελεστερον, τουτο
πιστει δει παραλαμβανειν, το πολλωι μειζον, και απειρως μειζον και ασυγκριτως, πως
λογισμωι καταλαμβανεται; Ταυτα ποιει την δικαιοσυνην. Τουτο γαρ δει πιστευσαι, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

εδυνηθη· το δε πως εδυνηθη, ουκετι εστι παραστησαι· απο γαρ πιστεως η κοινωνια των
παθηματων. Πως; Ει γαρ μη επιστευομεν, ουδ' αν επαθομεν· ει μη επιστευομεν, οτι
συνυπομενοντες συμβασιλευσομεν, ουδ' αν επαθομεν τα παθηματα. Ἄρα πιστει και η
γεννησις και η αναστασις καταλαμβανεται. Ὁραις οτι ουχ απλως δει την πιστιν ειναι,
αλλα δι' εργων; Ουτος γαρ μαλιστα πιστευει, οτι ανεστη Χριστος, ο παραβολως εαυτον
τοις κινδυνοις εκδιδους, ο κοινωνων αυτωι εν τοις παθημασι· τωι γαρ ανασταντι
κοινωνει, τωι ζωντι. ∆ια τουτο ελεγε· Και ευρεθω εν αυτωι μη εχων εμην δικαιοσυνην
την εκ του νομου, αλλα την δια πιστεως Χριστου, την εκ Θεου δικαιοσυνην επι τηι
πιστει, του γνωναι αυτον και την δυναμιν της αναστασεως αυτου, και την κοινωνιαν
των παθηματων αυτου, συμμορφουμενος τωι θανατωι αυτου, ει πως καταντησω εις την
εξαναστασιν των νεκρων. –Συμμορφουμενος, φησι, τωι θανατωι αυτου· τουτεστι,
κοινωνων. Καθαπερ γαρ εκεινος υπο των ανθρωπων επαθεν, ουτω καγω· δια τουτο
ειπε, Συμμορφουμενος· και αλλαχου παλιν· Ἀνταναπληρω τα υστερηματα των θλιψεων
του Χριστου εν τηι σαρκι μου. Τουτεστιν, οι διωγμοι και τα παθηματα ταυτα, την εικονα
δημιουργουσιν εκεινην του θανατου. Ου γαρ το εαυτου εζητει, αλλα το των πολλων.
Ὥστε και οι διωγμοι και αι θλιψεις και αι στενοχωριαι ου μονον υμας ουκ οφειλουσι
θορυβειν, αλλα και ευφραινειν, οτι δια τουτων συμμορφουμεθα τωι θανατωι αυτου· ως
αν ει ελεγεν, Ἐξεικονιζομεθα· ο και αλλαχου λεγει γραφων, Την νεκρωσιν του Κυριου
Ἰησου εν τωι σωματι περιφεροντες. Και τουτο δε απο πιστεως πολλης γινεται. Ου γαρ,
οτι ανεστη μονον, πιστευομεν, αλλ' οτι και μετα αναστασιν πολλην εχει την ισχυν. ∆ια
τουτο την αυτην οδον οδευομεν, ηνπερ ωδευσε, τουτεστιν, αδελφοι γινομεθα αυτωι και
κατα τουτο· ως αν ει ελεγε· Χριστοι γινομεθα κατα τουτο. Βαβαι, ποσον των παθων το
αξιωμα! πιστευομεν οτι συμμορφουμεθα τωι θανατωι αυτου δια των παθηματων. Ὥσπερ
γαρ εν τωι βαπτισματι Συνεταφημεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου, ουτως ενταυθα
τωι θανατωι συμμορφουμεθα αυτου. Ἐκει εικοτως ειπε, Τωι ομοιωματι του θανατου
αυτου· ου γαρ ολον τον θανατον απεθανομεν· ου γαρ σωματι εν σαρκι απεθανομεν, αλλ'
αμαρτιαι. Ἐπει ουν θανατος και θανατος λεγεται, αλλ' εκεινος μεν απεθανε σωματι,
ημεις δε αμαρτιαι, και 62.267 εκει ο ανθρωπος απεθανεν, ον ανελαβεν αυτος, ο εν
σωματι ημων, ωδε ο ανθρωπος της αμαρτιας· δια τουτο εκει μεν φησι, Τωι ομοιωματι
του θανατου αυτου, ενταυθα δε ουκετι ομοιωματι θανατου, αλλ', αυτωι τωι θανατωι.
γʹ. Παυλος γαρ ουκετι αμαρτιαι απεθανεν εν τοις διωγμοις, αλλ' αυτωι τωι σωματι·
ωστε τον αυτον υπεμεινε θανατον. Ει πως καταντησω, φησιν, εις την εξαναστασιν την
εκ νεκρων. Τι λεγεις; και μην παντες αυτης τυγχανουσι· Παντες μεν γαρ ου
κοιμηθησομεθα, φησι, παντες δε αλλαγησομεθα· και ουκ αναστασεως μονης, αλλα και
αφθαρσιας παντες, οι μεν εις τιμην, οι δε εις εφοδιον κολασεως. Ει τοινυν παντες της
αναστασεως τυγχανουσι, και ου της αναστασεως μονης, αλλα και αφθαρσιας, πως ως
μελλων εξαιρετου τινος τυγχανειν ελεγες, Ει πως καταντησω; ∆ια τουτο ταυτα πασχω,
φησιν, Ει πως καταντησω εις την εξαναστασιν την εκ νεκρων· ει γαρ μη απεθανες, ουκ
ανιστασο. Τι ουν εστι; ∆οκει μεγα τι ενταυθα αινιττεσθαι· ουτω γαρ μεγα ην, οτι ουδε
εθαῤρησεν αποφηνασθαι, αλλα φησιν απλως, Ει πως. Ἐπιστευσα εις αυτον και την
αυτου αναστασιν, αλλα και πασχω δι' αυτον, αλλ' ουπω δυναμαι θαῤρησαι περι της
αναστασεως. Ποιαν ενταυθα αναστασιν φησι; Την προς αυτον αγουσαν τον Χριστον.
Ειπον οτι επιστευσα αυτωι και τηι της αναστασεως αυτου δυναμει, και οτι κοινωνος ειμι
των παθηματων αυτου, και οτι συμμορφουμαι τωι θανατωι αυτου· αλλ' ομως μετα ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

παντα ουπω θαῤρω· οπερ αλλαχου λεγει, Ὁ δοκων εσταναι, βλεπετω μη πεσηι· και
παλιν, Φοβουμαι μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι. Ουχ οτι ηδη ελαβον,
η ηδη τετελειωμαι, διωκω δε ει και καταλαβω, εφ' ωι και κατεληφθην υπο Χριστου
Ἰησου. –Ουχ οτι ηδη ελαβον. Τι εστιν, Ἤδη ελαβον; Το βραβειον φησιν. Ει δε ο τοσαυτα
παθων, ει δε ο διωκομενος, ει δε ο την νεκρωσιν εχων, ουπω εθαῤρει περι της
αναστασεως εκεινης, τι αν ειποιμεν ημεις; Τι εστιν, Ει καταλαβω; Ὅπερ προτερον
ελεγον, Ει καταντησω εις την εξαναστασιν την εκ νεκρων. Την αυτου, φησιν, αναστασιν
ει καταλαβω. Τουτεστιν, Ἐαν δυνηθω τοσαυτα παθειν, εαν δυνηθω μιμησασθαι αυτον,
αν δυνηθω συμμορφος αυτωι γενεσθαι. Οιον, πολλα επαθεν ο Χριστος, ενεπτυσθη,
εῤραπισθη, εμαστιγωθη, υστερον απεθανε. Τουτο σταδιον εστι· δια παντων τουτων δει
προς την αναστασιν αυτου φθασαι, παντας τους αθλους ενεγκοντας. Ἢ τοινυν τουτο
φησιν, η οτι Ἐαν καταξιωθω της αναστασεως τυχειν ευδοκιμου, παῤρησιαν εχουσης, εις
την εξαναστασιν φθανω την αυτου. Ἂν γαρ δυνηθω τους αγωνας παντας ενεγκειν, και
την αναστασιν αυτου δυνησομαι σχειν, και μετα δοξης αναστηναι. Ουδεπω γαρ, φησιν,
αξιος ειμι· ∆ιωκω δε, ει και καταλαβω. Ἔτι εναγωνιος μοι ο βιος, ετι του τελους ειμι
ποῤρω, ετι των βραβειων αφεστηκα, ετι τρεχω, ετι διωκω. Και ουκ ειπε, Τρεχω, αλλα,
∆ιωκω· εικοτως. Ὁ γαρ διωκων, ιστε μεθ' οσου τονου διωκει· ουδενα οραι, παντας μετα
πολλης της ρυμης τους διακοπτοντας απωθειται, και διανοιαν και ομμα και 62.268
ισχυν και ψυχην και σωμα συστρεφει, προς ετερον μεν ουδεν ορων, προς δε το βραβειον
μονον. Ει δε ο διωκων Παυλος, ο τοσαυτα παθων, ετι φησιν, Ει και καταλαβω· τι αν
ειποιμεν ημεις οι αναπεπτωκοτες; Ειτα δεικνυς, οτι οφειλης το πραγμα εστι, φησιν, Ἐφ'
ωι και κατεληφθην υπο Ἰησου Χριστου. Των απολλυμενων ημην, φησιν, επνιγομην,
εμελλον απολλυσθαι· κατελαβε με ο Θεος· και γαρ αυτος ημας εδιωκε φευγοντας αυτον
μετα πολλης της σπουδης. ∆ια τουτου ταυτα παντα παριστησι· τωι γαρ ειπειν, οτι
Κατεληφθην, εδειξε και του βουλομενου καταλαβειν την σπουδην, και ημων την
αποστροφην την πολλην και την πλανην, και οτι αυτον εφευγομεν.
δʹ. ∆ιο και δακρυειν αξιον, οτι παντων εις την προτεραν καταστασιν παλιν
ελθοντων, και οτι πολλης οφειλης οντων ημων υπευθυνων, ουδεις πενθει, ουδεις
δακρυει, ουδεις στεναζει. Και μη καταγνωις ειρωνειαν του λογου· ωσπερ γαρ προ της
παρουσιας του Χριστου τον Θεον εφευγομεν, ουτω φευγομεν αυτον και νυν· φευγειν
γαρ εστι τον Θεον, ου τοπωι (πανταχου γαρ εστι), αλλα τοις εργοις. Και οτι ουκ εστι
φευγειν, ακουε του προφητου λεγοντος, Που πορευθω απο του πνευματος σου, και απο
του προσωπου σου που φυγω; Πως ουν εστι φυγειν τον Θεον; Ὡς εστι ποῤρω γενεσθαι
του Θεου, ως εστι μακρυνθηναι· Οι γαρ μακρυνοντες εαυτους, φησιν, απο σου,
απολουνται· και παλιν, Ουχι τα αμαρτηματα υμων διιστωσιν ανα μεσον εμου και υμων;
Πως ουν γινεται το μακρυνθηναι; πως γινεται διαστασις; Προαιρεσει και ψυχηι· τοπωι
γαρ ουκ ενι· πως γαρ αν τις τον πανταχου παροντα φευγοι; Ὁ τοινυν αμαρτωλος φευγει.
Τουτο εστιν ο φησιν η Γραφη, Φευγει ο ασεβης, μηδενος διωκοντος. Σφοδρα φευγομεν
τον Θεον, καιτοι αει διωκοντα ημας αυτον. Ὁ Ἀποστολος εδιωκεν, ινα εγγυς αυτου
γενηται· ημεις διωκομεν, ινα ποῤρω γενωμεθα· αρα ουκ αξια ταυτα θρηνων; αρα ουκ
αξια δακρυων; Που φευγεις, αθλιε και ταλαιπωρε; που φευγεις την ζωην και την
σωτηριαν την σην; Ἂν τον Θεον φυγηις, προς τινα καταφευξηι; αν το φως φυγηις, που
διαβλεψεις; αν την ζωην φυγηις, ποθεν ζησηι λοιπον; Φυγωμεν τον εχθρον της σωτηριας
της ημετερας. Ὅταν αμαρτανωμεν, φευγομεν απο του Θεου, δραπετευομεν, εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

αλλοτριαν απερχομεθα γην, καθαπερ εκεινος ο καταφαγων τα υπαρχοντα τα πατρωια,
και απελθων εις αλλοτριαν γην, ο καταναλωσας πασαν την πατρικην ουσιαν, και εν
λιμωι ζων. Ἔχομεν ουν πατρικην ουσιαν και ημεις. Ποιαν δη ταυτην; Ἀπηλλαξεν ημας
των αμαρτηματων, εχαρισατο ημιν δυναμιν, ισχυν προς την της αρετης εργασιαν,
εχαρισατο ημιν προθυμιαν, υπομονην, εν τωι βαπτισματι εχαρισατο ημιν Πνευμα αγιον·
αν ταυτα καταναλωσωμεν, εν λιμωι λοιπον εσομεθα. Καθαπερ γαρ οι νοσουντες, εως μεν
αν πυρετοις ενοχλωνται και χυμων κακιαι, ουδε διαναστηναι, ουδε εργασασθαι, ουδε
πραξαι τι δυνανται· αν δε τις αυτους απαλλαξηι και εις υγειαν αγαγηι, ειτα μη
εργαζωνται, παρα την οικειαν αυτων τουτο γινεται ραιθυμιαν· ουτω δη και εφ' ημων.
Ἐπεκειτο ημιν νοσος χαλεπη και πυρετος σφοδρος· και 62.269 εκειμεθα ουκ επι κλινης,
αλλ' επι της κακιας αυτης, καθαπερ εν κοπριαι, τηι πονηριαι εῤριμμενοι, ηλκωμενοι,
δυσωδιας αναπλεωι, αυχμωντες, κατατρυχομενοι, ειδωλα μαλλον οντες, η ανθρωποι.
Περιειστηκεσαν ημας δαιμονες πονηροι, ο αρχων του κοσμου τουτου γελων,
επεμβαινων. Ἦλθεν ο του Θεου Μονογενης, αφηκε τας ακτινας της παρουσιας αυτου,
και τον ζοφον ευθεως απηλασεν· ηλθε προς ημας ο βασιλευς ο ων εν τωι θρονωι
πατρικωι, τον θρονον αφεις τον πατρικον (οταν δε, αφεις, ειπω, μη παλιν μεταστασιν
νομισηις· τον γαρ ουρανον και την γην αυτος πληροι· αλλα δια την οικονομιαν τουτο
φημι)· ηλθε προς εχθρον τον μισουντα αυτον, τον αποστρεφομενον, τον ουδε ιδειν
αυτον ανεχομενον, τον καθ' εκαστην αυτον βλασφημουντα την ημεραν. Ειδεν εν
κοπριαι κειμενον, σκωληξιν ηλκωμενον, πυρετοις, λιμωι κατεχομενον, παν ειδος εχοντα
νοσου. Και γαρ και πυρετος ηνωχλει, τουτο γαρ επιθυμια πονηρα, και φλεγμοναι
επεκειντο, τουτο γαρ η απονοια, και η βουλιμια τις η λεγομενη κατειχε, τουτο γαρ η
πλεονεξια, και σηπεδονες παντοθεν, τουτο γαρ η πορνεια, και πηρωσις οφθαλμων,
τουτο γαρ ειδωλολατρεια, και κωφωσις και παραπληξια, τουτο γαρ το προσκυνειν
λιθοις και ξυλοις και εκεινοις προσφθεγγεσθαι, και δυσειδεια πολλη, τουτο γαρ κακια·
αηδες τι, και νοσος χαλεπωτατη. Ειδε χειρον παλιν των μαινομενων φθεγγομενους
ημας, και το ξυλον θεον καλουντας, και τον λιθον ομοιως· ειδεν εν τοσαυτηι κακιαι, και
ουκ εβδελυξατο, ουκ εδυσχερανεν, ουκ απεστραφη, ουκ εμισησε· ∆εσποτης γαρ ην, και
το ιδιον πλασμα ουκ αν εμισησεν. Ἀλλα τι ποιει; Καθαπερ αριστος ιατρος κατασκευαζει
φαρμακα πολλου αξια, και πρωτος αυτων απογευεται· την γαρ αρετην αυτος πρωτος
μετηλθε, και ουτως ημιν εδωκε. Και πρωτον καθαπερ αντιδοτον τι φαρμακον εδωκε το
λουτρον, και ουτω πασαν ημεσαμεν κακιαν, και παντα εφυγαδευθη αθροον, και η
φλεγμονη επαυσατο, και ο πυρετος εσβεσθη, και αι σηπεδονες εκαυθησαν. Παντα γαρ
και τα απο πλεονεξιας, και τα απο θυμου, και τα αλλα κακα εκενωθη δια του πνευματος·
ανευχθησαν 62.270 οι οφθαλμοι, ανευγη τα ωτα, ελαλησεν ευφημον φωνην η γλωσσα,
ελαβεν ισχυν η ψυχη, ελαβε καλλος και ανθος το σωμα τοιουτον, οιον εικος Υιον Θεου
τεχθεντα καλλος εχειν απο της του Πνευματος χαριτος, οιαν εικος δοξαν εχειν υιον αρτι
τεχθεντα βασιλει, και εν αλουργιδι τρεφομενον. Οιμοι, ποσην ευγενειαν ημιν
εχαρισατο! ημεις δε περι τον ουτως ημας φιλησαντα αχαριστοι μενομεν. Ἐτεχθημεν,
ετραφημεν, ευεργετηθημεν· τι παλιν φευγομεν τον ευεργετην; Ὁ τοινυν ταυτα παντα
ποιησας, και ισχυν διδωσιν· ου γαρ ενην κατεχομενους τωι νοσηματι ενεγκειν, ει μη
αυτος ημιν εδωκε την ισχυν. Ἔδωκε των αμαρτηματων την αφεσιν, ηθετησαμεν την
δωρεαν· εδωκεν ημιν πλουτον, εσκορπισαμεν αυτον, κατεφαγομεν απαντα· εδωκεν
ημιν ισχυν, ανηλωσαμεν αυτην· εδωκεν ημιν χαρισμα, εσβεσαμεν αυτο. Πως;
Ἀνηλωσαμεν εις ουδεν δεον, εχρησαμεθα εν ουδενι χρησιμωι. Ταυτα ημας απωλεσε, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

το παντων δεινοτερον, οτι εν αλλοτριαι οντες, και κερατια εσθιοντες, ου λεγομεν·
Ἐπιστρεψωμεν προς τον Πατερα και ειπωμεν· Ἡμαρτομεν εις τον ουρανον και εις σε,
και Πατερα ουτως εχοντες φιλοστοργον, σφοδρα ποθουντα ημων την επανοδον· ως αν
μονον αποστωμεν της κακιας, αν προς αυτον επανελθωμεν μονον, ουδε εγκαλεσαι
λοιπον υπερ των προτερων ανεχεται· μονον αποστωμεν· ικανη γαρ απολογια το
επανελθειν. Τι λεγω, εγκαλεσαι ουκ ανεχεται; ου μονον αυτος ουκ εγκαλει, αλλα, καν
ετερος εγκαληι, επιστομιζεται, καν ευδοκιμηκως ηι ο εγκαλων. Ουκουν επανελθωμεν·
μεχρι τινος αφισταμεθα; λαβωμεν αισθησιν της ατιμιας, λαβωμεν αισθησιν της
ευτελειας· η κακια χοιρους ειναι ποιει, η κακια λιμον φερει τηι ψυχηι. Ἀνακτησωμεθα
εαυτους και αναληψωμεν, και επανελθωμεν επι την προτεραν ευγενειαν, ινα τυχωμεν
των μελλοντων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ'
ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ.
Ἀδελφοι, εγω εμαυτον ου λογιζομαι κατειληφεναι· εν δε, τα μεν οπισω
επιλανθανομενος, τοις δε εμπροσθεν επεκτεινομενος, κατα σκοπον διωκω
επι το βραβειον της ανω κλησεως του Θεου εν Χριστωι Ἰησου.
αʹ. Ουδεν ουτω κενοι κατορθωματα και αποφυσαι, ως μνημη των ειργασμενων
ημιν αγαθων. ∆υο γαρ τικτει κακα, ραιθυμοτερους τε εργαζεται, και εις απονοιαν αιρει.
∆ιοπερ ο Παυλος, επειδη οιδεν οξυῤροπον ουσαν την ημετεραν φυσιν προς ραιθυμιαν,
και πολλα δε τους Φιλιππησιους επηινεσεν, ορα πως αυτων καταστελλει το φρονημα,
δια πολλων μεν και ετερων ανωτερω, μαλιστα δε δια του παροντος. Τι λεγων; Ἀδελφοι,
εγω εμαυτον ου λογιζομαι κατει 62.270 ληφεναι. Ει δε Παυλος ουδεπω κατελαβεν, ουδε
θαῤρει περι της αναστασεως, ουδε περι των μελλοντων· σχοληι γουν εκεινοι μηδε το
πολλοστον αυτου μερος κατωρθωκοτες τουτο αν επραξαν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν·
Ουδεπω κατειληφεναι την αρετην απασαν ηγουμαι· ουτως ειπων, ως αν ει περι δρομεως
ειποι τις, Ουπω κατελαβεν. Ουδεπω το παν ηνυσα, φησιν. Ει δε λεγει αλλαχου, Τον
αγωνα τον καλον ηγωνισμαι, και ενταυθα, Ουδεπω λογιζομαι κατειληφεναι, αναγνους
τις αμφοτερα, εισεται καλως την αιτιαν και εκεινων και τουτων των ρηματων. Ου γαρ
δει συνεχως τα αυτα στρεφειν, και ημας παντα διδασκειν, και οτι ταυτα πολυ προτερον
ελεγεν, εκεινα δε προς τωι τελει. Ουπω λογιζομαι κατειληφεναι, 62.271 φησιν, αλλ' ενος
ειμι μονου, του τοις εμπροσθεν επεκτεινεσθαι. Τουτο γαρ εστιν ο φησιν, Ἓν, τα μεν
οπισω επιλανθανομενος, τοις δε εμπροσθεν επεκτεινομενος, κατα σκοπον διωκω επι το
βραβειον της ανω κλησεως του Θεου εν Χριστωι Ἰησου. Ὅρα πως ειπων τουτο, εδηλωσε
τι ην ο εποιει αυτον τοις εμπροσθεν επεκτεινεσθαι. Ὁ μεν ουν ηδη τετελειωσθαι
νομιζων, και μηδεν αυτωι λειπειν προς αρετης κατορθωσιν, καν επαυσατο τρεχων, ως το
παν κατειληφως· ο δε αφεσταναι του τερματος ετι νομιζων, ουδεποτε παυσεται τρεχων.
Τουτο ουν ημας αει δει λογιζεσθαι, καν μυρια κατορθωσωμεν αγαθα. Ει γαρ Παυλος
μετα μυριους θανατους, μετα τοσουτους κινδυνους τουτο ελογιζετο, πολλωι μαλλον
ημεις. Ου μην ανεπεσον, φησιν, επειδη τοσουτον δραμων ουκ ισχυσα, ουδε απεγνων,
αλλ' ετι τρεχω, ετι αγωνιζομαι· τουτο μονον σκοπω, οπως δη προκοπτοιμι. Ουτω και
ημας χρη ποιειν, επιλανθανεσθαι των κατορθωματων, και αφιεναι αυτα οπισω. Και γαρ
ο δρομευς ουχ οσους ηνυσεν αναλογιζεται διαυλους, αλλ' οσους λειπεται. Και ημεις μη
71
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οσον ηνυσαμεν της αρετης αναλογιζωμεθα, αλλ' οσον ημιν λειπει. Τι γαρ ημας ωφελει
το ανυσθεν, οταν το λειπομενον μη προστεθηι; Και ουκ ειπεν, οτι Ουκ αναλογιζομαι,
ουδε μεμνημαι, αλλ', Ἐκλανθανομενος, ημας προσεκτικωτερους ποιων. Ουτω γαρ
σφοδροι γινομεθα, οταν πασαν προθυμιαν εις το λειπον αναλαβωμεν, οταν εκεινα ληθηι
παραδωμεν. Ἐπεκτεινομενοι, φησι, πριν η παραγενεσθαι, λαβειν σπουδαζομεν. Ὁ γαρ
επεκτεινομενος ουτος εστιν, ο τους ποδας καιτοι τρεχοντας τωι λοιπωι σωματι προλαβειν
σπουδαζων, επεκτεινων εαυτον εις το εμπροσθεν, και τας χειρας εκτεινων, ινα και του
δρομου πλεον τι εργασηται. Τουτο δε απο πολλης προθυμιας γινεται, απο πολλης
θερμοτητος. Ουτω δει τρεχειν τον τρεχοντα, μετα τοσαυτης σπουδης, μετα τοσαυτης
προθυμιας, ουκ αναπεπτωκοτα. Ὅσον δε του ουτω τρεχοντος και του υπτιου κειμενου
το μεσον, τοσουτον του Παυλου και ημων. Καθ' ημεραν απεθνησκεν εκεινος, καθ'
ημεραν ευδοκιμει· ουκ ην καιρος, ουκ ην χρονος, εν ωι ουκ ηυξετο αυτωι ο δρομος· ου
λαβειν ηθελησεν, αλλ' αρπασαι το βραβειον· ουτω γαρ εστι λαβειν. Ἄνω ο το βραβειον
διδους εστηκεν, ανω κειται το βραβειον.
βʹ. Ὅρα ποσον το διαστημα τουτο διαδραμειν, ορα ποσον το υψος· εκει δει
πετασθηναι τοις του πνευματος πτεροις· ετερως γαρ ουκ ενι το υψος τουτο τεμειν. Μετα
του σωματος εκει δει βαδισαι· εξεστι γαρ· Ἡμων γαρ το πολιτευμα, φησιν, εν ουρανωι·
εκει το βραβειον εστιν. Ὁραις τους τρεχοντας πως νομωι ζωσι; πως ουδεν των
εκλυοντων την ισχυν προσιενται; πως αγωνιζονται καθ' εκαστην ημεραν εν παλαιστραι
υπο παιδοτριβηι και νομωι; Μιμησαι τουτους και συ, μαλλον δε και πλειονα επιδειξαι
προθυμιαν· ου γαρ ισον το βραβειον· πολλοι οι κωλυοντες· νομωι ζηθι· πολλα εστι τα
εκλυοντα την ισχυν· ευσκελη ποιησον αυτην τωι ποδι· ενεστι γαρ· ου γαρ φυσεως εστιν,
αλλα προαιρεσεως. Κουφην αυτην εργασω 62.272 μεθα, ινα μη τηι ταχυτητι των ποδων
το λοιπον αχθος εμποδιζηι· διδαξον ειναι τους ποδας ασφαλεις· πολλοι γαρ οι ολισθοι·
καν καταπεσηις, πολλα απωλεσας. Πλην καν καταπεσηις, διαναστηθι· ενι και ουτω
νικησαι. Μηδεποτε τοις ολισθηροις επιχειρει πραγμασι, και ου καταπεσηι· επι τα
βεβηκοτα τρεχε· ανω την κεφαλην, ανω το ομμα. Τουτο και τοις τρεχουσιν οι
παιδοτριβαι παρακελευονται· ουτω διαβασταζεται ισχυς. Ἂν δε κατω νευσηις, κατεπεσες,
εξελυθης. Ἄνω βλεπε, οπου το βραβειον εστιν· αυτη του βραβειου η οψις μειζονα ποιει
την προαιρεσιν· ουκ αφιησιν αισθεσθαι των πονων η της θλιψεως ελπις, το μηκος
μικρον ποιει φαινεσθαι. Τι εστι το βραβειον; Ου κλαδος φοινικος, αλλα τι; Βασιλεια
ουρανων, αναπαυσις αιωνιος, δοξα μετα Χριστου, κληρονομια, αδελφοτης, μυρια
αγαθα, α ουκ ενι ειπειν. Ουκ ενι εκεινου του βραβειου το καλλος διηγησασθαι· ο κρατων
αυτο οιδε μονος, και ο μελλων αυτο λαμβανειν. Ουκ εστι χρυσουν, ουκ εστι διαλιθον·
πολλωι τουτων τιμιωτερον. Ὁ χρυσος βορβορος προς εκεινο το βραβειον εστι· λιθοι
τιμιοι πλινθος προς το καλλος εκεινου του βραβειου. Ἂν εκεινο εχων απελθηις εις τον
ουρανον, μετα πολλης της τιμης εκει βαδιζειν δυνησηι, και αγγελοι σε αιδεσθησονται
τουτο φεροντα το βραβειον· πασι μετα παῤρησιας προσελευσηι πολλης. Ἐν Χριστωι
Ἰησου. Ὅρα τον ευγνωμονα. Ἐν Χριστωι Ἰησου τουτο ποιω, φησιν. Ου γαρ ενι χωρις της
εκεινου ροπης τοσουτον διελθειν διαστημα· πολλης δει της βοηθειας, πολλης της
συμμαχιας. Κατω μεν σε αγωνιζεσθαι εβουληθη, ανω δε στεφανοι· ουχ ως ενταυθα,
ενθα ο αγων, εκει και ο στεφανος, αλλ' εν τωι λαμπρωι χωριωι ο στεφανος ουτος. Ουχ
ορατε και ενταυθα, οτι τους μαλιστα τιμωμενους και των αθλητων και ηνιοχων, ου
στεφανουσιν εν τωι σταδιωι κατω, αλλ' ανω καλεσας ο βασιλευς εκει στεφανοι; Ουτω και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ενταυθα, εις τον ουρανον λαμβανεις το βραβειον. Ὅσοι ουν τελειοι, φησι, τουτο
φρονωμεν· και ει τι ετερως φρονειτε, και τουτο ο Θεος υμιν αποκαλυψει. Ποιον τουτο;
Το, οτι δει των οπισθεν επιλανθανεσθαι· ωστε τελειου το μη νομιζειν εαυτον τελειον
ειναι. Πως τοινυν λεγεις, Ὅσοι τελειοι; ειπε γαρ μοι, τουτο φρονουμεν ο συ φρονεις; Ει
γαρ μη ελαβες, μηδε τετελειωσαι, πως τους τελειους τουτο κελευεις φρονειν, ο και
αυτος φρονεις ουδεπω τελειος ων; Τουτο γαρ εστι, φησι, τελειοτης; Και ει τι ετερως
φρονειτε, και τουτο ο Θεος υμιν αποκαλυψει. Τουτεστιν, Ει δε τις νομιζει το παν
κατωρθωκεναι. Ἀσφαλιζεται αυτους· αλλ' ουκ ειπεν ουτως, αλλα τι· Και ει τι ετερως
φρονειτε, και τουτο ο Θεος υμιν αποκαλυψει. Ὅρα πως συνεσταλμενως τουτο φησιν· Ὁ
Θεος υμας διδαξει· τουτεστιν, Ὁ Θεος υμας πεισει, ουχι διδαξει απλως· εδιδασκε μεν γαρ
ο Παυλος, αλλ' ο Θεος ενηγε. Και ουκ ειπεν, Ἐναξει, αλλ', Ἀποκαλυψει, ινα δοξηι
μαλλον αγνοιας ειναι το πραγμα. Ου περι δογματων ταυτα ειρηται, αλλα περι βιου
τελειοτητος, και του μη νομιζειν εαυτους τελειους ειναι. Ὡς ο γε 62.273 νομιζων το παν
κατειληφεναι, ουδεν εχει. Πλην εις ο εφθασαμεν, τωι αυτωι στοιχειν κανονι, το αυτο
φρονειν. Πλην εις ο εφθασαμεν, τι εστι; Τεως φησιν, ο κατωρθωσαμεν, κατεχωμεν, το
της αγαπης, το της ομονοιας, το της ειρηνης· τουτο ημιν κατωρθωται. Εις ο εφθασαμεν,
τωι αυτωι στοιχειν κανονι, το αυτο φρονειν. Εις ο εφθασαμεν· τουτεστι, Τουτο ημιν ηδη
κατωρθωται. Ὁραις οτι κανονα βουλεται ειναι τα παραγγελματα; Ὁ κανων ουτε
προσθεσιν, ουτε αφαιρεσιν δεχεται, επει το κανων ειναι απολλυσι. Τωι αυτωι κανονι·
τουτεστι τηι αυτηι πιστει, τωι αυτωι ορωι. Μιμηται μου γινεσθε, αδελφοι, και σκοπειτε τους
ουτω περιπατουντας, καθως εχετε τυπον ημας. Ειπεν ανωτερω, Βλεπετε τους κυνας,
απηγαγεν αυτους εκεινων· προσαγει τουτοις, ους δει μιμεισθαι, λοιπον. Ει τις ημας
μιμεισθαι βουλεται, φησιν, ει τις την αυτην βαδιζειν οδον, εκεινοις προσεχετε· ει και
εγω μη παρειμι, αλλ' ιστε της εμης βαδισεως τον τροπον, τουτεστι, της αναστροφης του
βιου. Ου γαρ δια ρηματων μονον εδιδασκεν, αλλα και δια πραγματων· καθαπερ εν χορωι
και στρατοπεδωι τον χορηγον και στρατηγον δει μιμεισθαι τους λοιπους, και ουτω
βαδιζειν ευτακτως· ενι γαρ και απο στασεως διαλυθηναι ταξιν.
γʹ. Ἄρα τυπος ησαν οι αποστολοι, αρχετυπον τινα εικονα διασωζοντες.
Ἐννοησατε πως αυτοις ο βιος απηκριβωμενος ην, ως αρχετυπον αυτους και παραδειγμα
κεισθαι και νομους εμψυχους. Ἅπερ γαρ τα γραμματα ελεγε, ταυτα δια των πραγματων
πασιν εδηλουν ουτοι. Τουτο εστι διδασκαλια αριστη· ουτω τον μαθητην εναγειν ο
διδασκων δυνησεται. Ἂν δε αυτος μεν λεγηι και φιλοσοφηι, τοις δε εργοις ταναντια ποιηι,
ουπω διδασκαλος. Τουτο γαρ και τωι μαθητηι κουφον, εν λογοις φιλοσοφειν· αλλα δει
της δια των εργων νουθεσιας και της αγωγης· αυτη γαρ και διδασκαλον αιδεσιμον ποιει,
και μαθητην εικειν παρασκευαζει. Πως; Ὅταν μεν γαρ ιδηι εν λογοις φιλοσοφουντα,
ερει, οτι αδυνατα επεταξεν· οτι δε αδυνατα, πρωτος αυτος δεικνυσιν ο διδασκαλος μη
πραττων. Ἂν δε ιδηι δια των εργων την αρετην τετελειωμενην, ουκ αν εχοι ταυτα
λεγειν. Πλην αλλα καν ημελημενος ο του διδασκαλου βιος ηι, ημεις εαυτοις
προσεχωμεν, και ακουωμεν του προφητου λεγοντος, οτι Ἔσονται παντες διδακτοι Θεου·
και, Ου μη διδαξωσιν εκαστος τον αδελφον αυτου, λεγοντες, Γνωθι τον Κυριον, οτι
παντες ειδησουσι με απο μικρου εως μεγαλου αυτων. Ουκ εχεις εναρετον διδασκαλον;
αλλ' εχεις τον οντως διδασκαλον, ον και μονον διδασκαλον χρη καλειν· απ' εκεινου
μαθετε· εκεινος εφησε, Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι. Μη δη προσεχε τωι διδασκαλωι,
αλλ' εκεινωι και τοις εκεινου μαθημασιν· εκειθεν λαβε τον τυπον· εχεις εικονα αριστην·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

προς εκεινην ρυθμισον σαυτον. Μυριαι εισιν αι εικονες εν ταις Γραφαις κειμεναι βιων
εναρετων· οιον, εαν θεληις, ελθε και μετα τον διδασκαλον εν τοις μαθηταις· ο μεν δι'
ακτημοσυνης 62.274 ελαμψε, ο δε δια χρηματων· οιον ο Ἠλιας δι' ακτημοσυνης, ο
Ἀβρααμ δια χρηματων· οιαν νομιζεις κουφοτεραν και ευεπιτηδειοτεραν, ταυτην ελθε.
Παλιν ο μεν δια γαμου, ο δε δια παρθενιας· ο Ἀβρααμ δια γαμου, εκεινος δια παρθενιας·
ην θελεις, βαδισον· εκατερα γαρ φερει προς τον ουρανον. Ὁ μεν δια νηστειας, ο
Ἰωαννης, ο δε χωρις νηστειων, ο Ἰωβ. Παλιν αυτος ουτος και γυναικος φροντιζων και
παιδων και θυγατερων και οικιας, και πολυν εχων πλουτον· ο αλλος ουδεν εκεκτητο,
πλην του ιματιου του τριχινου. Και τι λεγω οικιαν και πλουτον και χρηματα, οπου γε
και εν βασιλειαι οντα δυνατον της αρετης επιλαβεσθαι; Πασης γαρ οικιας ιδιωτικης αν
ευρεθειη πολυπραγμονεστερος ο οικος ο βασιλικος. Ὁ τοινυν ∆αυιδ ελαμψεν εν
βασιλειαι, και ουδεν αυτον εξελυσεν η αλουργις και το διαδημα· αλλος ολοκληρου
δημου προστασιαν εμπεπιστευμενος, ο Μωυσης λεγω, οπερ και δυσκολωτερον τυγχανει.
Ἐνταυθα γαρ μειζων η εξουσια ην, οθεν και πλειων η δυσκολια εγινετο. Ειδες εν
πλουτωι ευδοκιμηκοτας, ειδες και εν πενιαι, ειδες εν γαμωι, ειδες και εν παρθενιαι· θεα
τουναντιον παλιν και εν γαμωι και εν παρθενιαι απολωλοτας, και εν πλουτωι και εν
πενιαι· οιον εν γαμωι μεν πολλοι των ανθρωπων απωλοντο, οιον Σαμψων, αλλ' ουκ απο
του γαμου, αλλ' απο της ιδιας προαιρεσεως· εν παρθενιαι δε, οιον αι πεντε παρθενοι· εν
πλουτωι, ο πλουσιος ο τον Λαζαρον περιορων εν πενιαι μυριοι ετι και νυν πενητες
απολλυνται. Ἐν βασιλειαι δεικνυμι πολλους απολωλοτας, εν δημαγωγιαι. Θελεις δε και
εν στρατιωτικηι ταξει ιδειν σωζομενους; ορα τον Κορνηλιον· και εν προστασιαι οικιας;
βλεπε τον ευνουχον της Αιθιοπισσης. Ουτω παντοθεν εαν εις δεον τωι πλουτωι χρωμεθα,
ουδεν ημας απολει· εαν δε μη, απαντα απολει, και βασιλεια, και πενια, και πλουτος. Τον
μεντοι νηφοντα ουδεν βλαψαι δυνησεται. Ειπε γαρ μοι, αιχμαλωσια τι εβλαψεν; Ουδεν·
εννοει γαρ μοι τον Ἰωσηφ δουλον γενομενον, και την αρετην διασωζοντα· εννοει μοι
τον ∆ανιηλ, και τους τρεις παιδας αιχμαλωτους γενομενους, και πως πολλωι μαλλον
ελαμψαν. Πανταχου γαρ η αρετη λαμπει, και ακαταγωνιστος εστι, και ουδεν ταυτην
εμποδισαι δυναται. Τι λεγω πενιαν και αιχμαλωσιαν και δουλειαν; ουδε λιμος, ουδε
ελκωσις, ουδε νοσος δυναται βλαψαι· δουλειας γαρ νοσος χαλεπωτερον. Τοιουτος ην ο
Λαζαρος, τοιουτος ην ο Ἰωβ, τοιουτος ην και ο Τιμοθεος πυκναις ασθενειαις
συνεχομενος. Ὁραις οτι της αρετης ουδεν δυναται περιγενεσθαι; ου πλουτος, ου πενια,
ουκ αρχη, ου το αρχεσθαι, ου το των πραγματων προΐστασθαι, ου νοσος, ουκ αδοξια, ου
το απεῤριφθαι· αλλα ταυτα παντα κατω και επι γης αφεισα, φθανει προς τον ουρανον·
μονον εστω γενναια ψυχη, και το κωλυον ουδεν ειναι εναρετον. Ὅταν γαρ ο εργατης
εῤρωται, ουδεν των εξωθεν εμποδιζει. Και γαρ και επι των τεχνων, οταν ο τεχνιτης
εμπειρος ηι και καρτερικος και πασαν την τεχνην επισταμενος, καν νοσος επελθηι, εχει
αυτην, καν πενηται, εχει αυτην, καν εχηι το οργανον μετα χειρας, καν μη εχηι, καν
εργαζηται, καν μη εργαζηται, 62.275 ουδεν ηλαττωται· η γαρ επιστημη ενεστιν εν αυτωι.
Ουτω και ο εναρετος και Θεωι ανακειμενος, καν εις πλουτον αυτον εμβαληις,
επιδεικνυται την αρετην, καν εις πενιαν ομοιως, καν εις νοσον, καν εις υγειαν, καν εις
δοξαν, καν εις αδοξιαν.
δʹ. Ουχι δια παντων ηλθον οι αποστολοι; ∆ια δοξης, φησι, και ατιμιας, δια
δυσφημιας και ευφημιας. Τουτο εστι το ποιουν αθλητην, το προς παντα ειναι
επιτηδειον· τοιαυτη και η της αρετης φυσις. Ἂν δε ειπηις, οτι Ου δυναμαι προεσταναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

πολλων, μοναζειν οφειλω, υβρισας την αρετην· αυτη γαρ πασι κεχρησθαι δυναται, και
διαφαινειν, μονον εστω εν τηι ψυχηι. Λιμος εστι; πλησμονη εστιν; Αυτη γαρ ισχυν
επιδεικνυται την αυτης, καθως Παυλος φησιν, Οιδα και περισσευειν, και υστερεισθαι.
Ἔδει εργαζεσθαι; ουκ επηισχυνθη, αλλα δυο ετη ειργαζετο. Ἔδει λιμωξαι; ουκ ετακη,
ουδε εδιστασεν. Ἔδει αποθανειν; ουκ εγενετο ταπεινος· δια παντων το φρονημα το
γενναιον και την τεχνην επεδειξατο. Τουτον ουν ζηλωσωμεν, και ουκ εσται λυπης ημιν
υποθεσις. Τι γαρ, ειπε μοι, λυπησαι δυνησεται τον τοιουτον; Ουδεν. Ἕως αν μη ταυτην
ημας αφεληται τις, παντων ανθρωπων μακαριωτεροι εσομεθα, και ενταυθα, ουχι εκει
μονον. Ἔστω γαρ ο εναρετος και γυναικα εχων και παιδια και χρηματα και δοξαν
πολλην· περι ταυτα παντα ομοιως εναρετος μενει· αφελε αυτα, και παλιν ομοιως
εναρετος εσται, ουτε υπο των θλιψεων καταβαπτιζομενος, ουτε υπο της ευπραγιας
ογκουμενος· αλλ' ωσπερ πετρα, και κυμαινουσης της θαλασσης, και γαληνης ουσης,
ομοιως εστηκεν απαθης, ουτε υπο των κυματων θρυπτομενη, ουτε υπο της γαληνης
αλλο τι πασχουσα· ουτω και η ψυχη η στεῤρα εστηκε βεβαια και εν γαληνηι και εν
κυμασι. Και καθαπερ τα μεν παιδια εν πλοιωι πλεοντα θορυβειται, ο δε κυβερνητης
καθηται γελων και ακλινης ων, τον θορυβον εκεινων ορων, και τερπομενος· ουτω και
ψυχη φιλοσοφος, παντων των αλλων θορυβουμενων, και γελωντων παλιν ακαιρως, εν
ταις των πραγματων μεταβολαις, αυτος ωσπερ επι τινος αυχενος και οιακος της
ευλαβειας καθηται 62.276 ακλινης. Τι γαρ, ειπε μοι, ταραξαι δυναται ψυχην ευλαβη;
Θανατος; αλλα τουτο ζωης βελτιονος αρχην οιδεν. Ἀλλα πενια; αλλα τουτο συμπραττει
αυτηι προς αρετην. Ἀλλα νοσος; αλλ' ουδεν ηγειται αυτην παρουσαν. Τι λεγω νοσον;
ουδε την ανεσιν, ουδε την θλιψιν· προλαβουσα γαρ εαυτην εθλιψεν. Ἀλλ' αδοξια; αλλα
ολος ο κοσμος αυτηι εσταυρωται. Ἀλλα παιδων αποβολη; αλλ' ου δεδοικεν· οταν γαρ
περι αναστασεως ηι πεπληροφορημενη, τι αυτην ελειν δυναται; Ουδεν των παντων.
Ἀλλα πλουτος επαιρει; ουδαμως· οιδε γαρ οτι ουδεν τα χρηματα. Ἀλλα δοξα; αλλα
πεπαιδευται, οτι πασα δοξα ανθρωπου, ως ανθος χορτου. Ἀλλα τρυφη; αλλ' ηκουσε
Παυλου λεγοντος, οτι Ἡ σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκεν. Ὅταν ουν μητε φλεγμαινηι, μητε
συστελληται, τι της υγειας ταυτης ισον αν ειη; αλλ' ουχ αι αλλαι ψυχαι τοιαυται, αλλα
της θαλαττης και του χαμαιλεοντος πυκνοτερον τρεπονται. Ὥστε πολυν ειναι γελωτα,
οταν ιδηις τον αυτον νυν μεν γελωντα, νυν δε κλαιοντα, νυν δε φροντιζοντα, νυν δε
υπερ το μετρον εκκεχυμενον. Καιτοι ο Παυλος ου δι' αλλο τι φησι, Μη συσχηματιζεσθε
τωι αιωνι τουτωι, αλλ' η οτι εν τωι ουρανωι πολιτευομεθα, ενθα ουκ εστι τροπη.
Ἐπηγγελται ημιν επαθλα ου τρεπομενα· ουκουν τοιαυτην πολιτειαν επιδειξωμεθα,
εντευθεν ηδη λαβωμεν τα αγαθα. Τι εις ευριπον εαυτους ριπτουμεν, και εις κλυδωνιον,
και εις χειμωνα, και εις ζαλην; Γενωμεθα εν γαληνηι. Ου παρα τον πλουτον εστιν, ου
παρα την πενιαν, ου παρα την δοξαν, ου παρα την αδοξιαν, ου παρα την νοσον, ου παρα
την υγειαν, ου παρα την ασθενειαν, αλλα παρα την ημετεραν ταυτα παντα ψυχην. Ἂν
αυτη στεῤρα ηι και καλως πεπαιδευμενη την της αρετης επιστημην, παντα ευκολα αυτηι
εσται. Και εντευθεν ηδη την αναπαυσιν οψεται, και τον λιμενα τον ευδιον, και μυριων
απελθουσα εκει αγαθων επιτευξεται· ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ.
Πολλοι γαρ περιπατουσιν, ους πολλακις ελεγον υμιν, νυν δε και κλαιων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

λεγω, τους εχθρους του σταυρου του Χριστου· ων το τελος απωλεια, ων ο
θεος η κοιλια, και η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων, οι τα επιγεια φρονουντες.
Ἡμων γαρ το πολιτευμα εν ουρανοις υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα
απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν Χριστον, ος μετασχηματισει το σωμα της
ταπεινωσεως ημων εις το γενεσθαι αυτο συμμορφον τωι σωματι της δοξης
αυτου, κατα την ενεργειαν του δυνασθαι αυτον και υποταξαι εαυτωι τα
παντα.
αʹ. Ουδεν ουτως αναρμοστον και αλλοτριον Χριστιανου, ως ανεσιν και
αναπαυσιν ζητειν· ουδεν ουτω της επαγγελιας και στρατολογιας αλλοτριον, ως το τωι
παροντι προστετηκεναι βιωι. Ὁ ∆εσποτης σου 62.276 εσταυρωθη, και συ ανεσιν ζητεις; ο
∆εσποτης σου προσηλωθη, και συ τρυφαις; και που ταυτα στρατιωτου γενναιου; ∆ια
τουτο και ο Παυλος φησι, Πολλοι περιπατουσιν, ους πολλακις ελεγον υμιν, νυν δε και
κλαιων λεγω, τους εχθρους του σταυρου του Χριστου. Ἐπειδη τινες ησαν υποκρινομενοι
μεν τον Χριστιανισμον, εν ανεσει δε ζωντες και τρυφηι, τουτο δε εναντιον τωι σταυρωι·
δια τουτο ταυτα ουτως ελεγεν. Ὁ γαρ σταυρος ψυχης εστι παρατεταγμενης, θανατιωσης,
ουδεν ανετον επιζητουσης· εκεινοι δε απεναντιας πολιτευονται. Ὥστε καν λεγωσιν
ειναι του Χριστου, αλλ' ως εχθροι εισι του σταυρου· η γαρ αν, ει τον σταυρον εφιλουν,
εσπουδαζον τον εσταυρωμενον βιον ζηιν. Ουκ ανεσκολοπι 62.277 σθη σου ο ∆εσποτης;
Μιμησαι συ αλλως αυτον, ει μη τον εκεινου δυνασαι τροπον· σταυρωσον εαυτον, καν
μηδεις σε σταυρωσηι· σταυρωσον σεαυτον λεγω, ουχ ινα σεαυτον ανεληις (μη γενοιτο,
τουτο γαρ ασεβες), αλλ' ως Παυλος ελεγεν· Ἐμοι γαρ, φησι, κοσμος εσταυρωται, καγω
τωι κοσμωι. Ει φιλεις τον ∆εσποτην σου, τον θανατον αποθανε τον εκεινου· μαθε ποση
του σταυρου η ισχυς, ποσα κατωρθωσε, ποσα κατορθοι, πως εστιν ασφαλεια του βιου.
∆ια τουτου παντα τελειται· βαπτισμα δια του σταυρου (δει γαρ αναλαβειν την
σφραγιδα)· χειροτονια δια του σταυρου· καν εν οδοις ωμεν, καν εν οικιαι, καν οπου αν
ποτε, μεγα αγαθον ο σταυρος, σωτηριον οπλον, ασπις αμαχος, τωι διαβολωι αντιπαλος.
Τουτωι ουν εχθραινων βασταζεις τον σταυρον, μη απλως σφραγιζομενος, αλλα τα του
σταυρου πασχων. Οιδε σταυρον ο Χριστος τα παθη λεγειν, ως οταν λεγηι· Ἐαν μη τις αρηι
τον σταυρον αυτου, και ακολουθησηι μοι· τουτεστιν, εαν μη τις ηι παρεσκευασμενος προς
θανατον. Ουτοι δε αγενεις οντες και φιλοζωοι και φιλοσωματοι, εχθροι του σταυρου
τυγχανουσι· και πας, ος αν ηι της τρυφης φιλος και της ενταυθα ασφαλειας, εχθρος εστι
του σταυρου, εν ωι Παυλος καυχαται και περιπλεκεται, ωι σπουδαζει συνουσιωθηναι, ως
οταν λεγηι· Ἐγω εσταυρωμαι τωι κοσμωι, και ο κοσμος εμοι. Νυν δε φησι, Και κλαιων
λεγω. ∆ια τι; Ὅτι επετεινε το κακον, οτι δακρυων αξιοι οι τοιουτοι. Ὄντως δακρυων
αξιοι οι τρυφωντες, το μεν περιβολαιον, τουτεστι, το σωμα λιπαινοντες, της δε
μελλουσης ευθυνας διδοναι ουδενα ποιουμενοι λογον. Ἰδου τρυφαις, ιδου μεθυεις,
σημερον και αυριον, και δεκα ετη και εικοσι και τριακοντα και πεντηκοντα και εκατον,
οπερ αδυνατον· πλην αλλ', ει βουλει, θωμεν· τι το περας; τι το κερδος; Ουδεν. Το ουν
τοιουτον βιον ζηιν ου δακρυων αξιον και θρηνων; Ἤγαγεν ημας εις το σταδιον τουτο ο
Θεος, ινα στεφανωσηι, και ημεις απιμεν μηδεν εργασαμενοι γενναιον. Κλαιει τοινυν ο
Παυλος εφ' οις ετεροι γελωσι και σπαταλωσιν· ουτως εστι συμπαθητικος, ουτω
φροντιζει παντων ανθρωπων. Ὧν ο θεος, φησιν, η κοιλια. ∆ια τουτο εστι θεος αυτοις·
τουτο εστι, Φαγωμεν και πιωμεν. Ὁραις οσον η τρυφη κακον; τοις μεν τα χρηματα, τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

δε η κοιλια ο θεος. Ουχι ειδωλολατραι και ουτοι, και εκεινων χειρους; Και η δοξα,
φησιν, εν τηι αισχυνηι αυτων. Τινες την περιτομην φασι δηλουν δια τουτου· εγω δε ου
τουτο φημι, αλλα τουτο εστιν· Ἐφ' οις εδει εγκαλυπτεσθαι, επι τουτοις σεμνυνονται.
Τουτο εστιν ο φησιν αλλαχου· Τινα ουν μισθον ειχετε τοτε, εφ' οις νυν επαισχυνεσθε;
∆εινον μεν γαρ το αισχρα πραττειν, το δε πραττοντα αισχυνεσθαι, εξ ημισειας εστι
δεινον· οταν μεντοι τις και εγκαλλωπιζηται, υπερβολη αναισθησιας. Ἆρα περι εκεινων
μονον ταυτα ειρηται, οι δε παροντες ημιν ενταυθα εξεφυγον το εγκλημα; και ουδεις
εστιν υπευθυνος τουτωι; ουδε Θεον εχει την κοιλιαν; ουδε την δοξαν εν τηι αισχυνηι;
Βουλομαι, και σφοδρα βουλομαι μηδεν τουτων ειναι προς ημας, μηδε ειδεναι τινα
ενοχον τοις λεγομενοις· δεδοικα δε μη προς 62.278 ημας μαλλον, η τους τοτε λεγηται.
Ὅταν γαρ παντα τον βιον εν ποτοις και κωμοις αναλισκηι τις, και εις μεν πενητας ολιγα
τινα δαπαναι, το δε πλεον αναλισκηι εις την κοιλιαν, ουκ εικοτως και περι αυτου
λεχθησεται;
βʹ. Ουδεν εντρεπτικωτερον της λεξεως, ουδεν πληκτικωτερον, Ὧν ο θεος, φησιν,
η κοιλια, και η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων. Τινες ουτοι εισιν; Οι επιγεια φρονουντες, οι
λεγοντες· Οικοδομησωμεν οικιας. Που; Ἐν τηι γηι, φησι· κτησωμεθα αγρους, εν τηι γηι
παλιν· επιτυχωμεν αρχης, παλιν εν τηι γηι· τυχωμεν δοξης, παλιν εν τηι γηι·
πλουτησωμεν, παντα εν τηι γηι. Ουτοι εισιν ων ο θεος η κοιλια. Οι γαρ μηδεν
πνευματικον φρονουντες, αλλ' ενταυθα παντα κεκτημενοι, και ταυτα φρονουντες,
εικοτως την κοιλιαν θεον εχουσι, λεγοντες, Φαγωμεν και πιωμεν· αυριον γαρ
αποθνησκομεν. Ειτα συ μεν περι του σωματος αλγεις, οτι γηινον εστι, καιτοι τουτο σε
ουδεν παραβλαπτει εις αρετης λογον· την δε ψυχην εις γην κατασπων τηι τρυφηι, και
μηδενα λογον τουτου ποιων, γελαις, ειπε μοι, και διακεχυσαι; και ποιας τευξηι
συγγνωμης διακειμενος αναλγητως, δεον και το σωμα ποιησαι πνευματικον; εξεστι γαρ,
αν θεληις. Κοιλιαν ελαβες, ινα τρεφηις, ουχ ινα διασπαις· ινα κρατηις αυτης, ουχ ινα
δεσποιναν εχηις· ινα σοι υπηρετηι προς την των λοιπων μοριων διατροφην, ουχ ινα συ
αυτηι υπηρετηις, ουχ ινα τους ορους εκβαινηις. Ου τοσαυτα κακα εργαζεται η θαλασσα
τους ορους υπερβαινουσα, οσα η γαστηρ το σωμα το ημετερον μετα της ψυχης· πασαν
επικλυζει την οικουμενην εκεινη, και αυτη απαν το σωμα. Θες αυτηι ορον την
αυταρκειαν, καθως Θεος εθετο τηι θαλασσηι την αμμον· καν κυμαινηι, καν αγριαινηι,
επιτιμα αυτηι τηι δυναμει τηι ουσηι εν σοι. Ὅρα πως λογωι σε ετιμησεν ο Θεος, ινα αυτον
μιμηι· συ δε ου θελεις, αλλ' ορων αυτην υπερβλυζουσαν, και πασαν διαφθειρουσαν την
φυσιν, και λιμναζουσαν, ου τολμαις κατασχειν ουδε σωφρονισαι. Ὧν ο θεος, φησιν, η
κοιλια. Ἴδωμεν πως Παυλος εδουλευσε τωι Θεωι· ιδωμεν πως και οι γαστριμαργοι τηι
κοιλιαι. Ουχι μυριους υπομενουσιν ουτοι θανατους; ουχ, απερ αν προσταττηι, δεδοικασι
παρακουσαι; ουχι τα αδυνατα διακονουνται αυτηι; Ουχι ανδραποδων χειρους εισιν; Ἀλλ'
ουχ ο Παυλος τοιουτος· διο και ελεγεν, Ἡμων δε το πολιτευμα εν ουρανωι υπαρχει. Μη
τοινυν μηδε ημεις ενταυθα ζητωμεν ανεσιν· εκει θελησωμεν γενεσθαι λαμπροι, ενθα
και πολιτευομεθα. Ἐξ ου και Σωτηρα, φησιν, απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν, ος
μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων εις το γενεσθαι αυτο συμμορφον τωι
σωματι της δοξης αυτου. Κατα μικρον ανηγαγεν ημας· απ' ουρανου, φησιν, ο ημετερος
Σωτηρ· απο του τοπου, απο του προσωπου το σεμνον δεικνυς. Ὃς μετασχηματισει το
σωμα, φησι, της ταπεινωσεως ημων. Πολλα πασχει νυν το ημετερον σωμα, δεσμειται,
μαστιζεται, μυρια πασχει δεινα· αλλα και το του Χριστου τοσαυτα επαθε. Τουτο γουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

ηινιξατο ειπων, Εις το γενεσθαι αυτο συμμορφον τωι σωματι της δοξης αυτου. Ἄρα το
62.279 αυτο μεν εστιν, ενδυεται δε αφθαρσιαν. Μετασχηματισει, φησιν. Ἄρα και το
σχημα ετερον, η την μεταβολην ουτω καταχρηστικως εκαλεσε. Σωμα δε ταπεινωσεως
ημων ειπεν, οτι τεταπεινωται νυν, οτι τηι φθοραι εστιν υπευθυνον, τηι αλγηδονι, οτι
δοκει ευτελες ειναι, και ουδεν των λοιπων εχειν τι πλεον. Εις το γενεσθαι αυτο, φησι,
συμμορφον τωι σωματι της δοξης αυτου. Βαβαι! εκεινωι, τωι καθημενωι εν δεξιαι του
Πατρος, συμμορφον τουτο το σωμα γινεται· εκεινωι, τωι προσκυνουμενωι υπο αγγελων,
εκεινωι, ωι παρεστηκεσαν αι ασωματοι δυναμεις, εκεινωι τωι επανω πασης αρχης και
εξουσιας και δυναμεως, εκεινωι συμμορφον γινεται. Ἆρα αν η οικουμενη πασα λαβουσα
δακρυα, τους ταυτης της ελπιδος εκπεπτωκοτας δακρυηι, αξιως δακρυσει, οτι επαγγελιας
ημιν κειμενης εκεινωι γενεσθαι συμμορφον, μετα των δαιμονων απερχεται; Ου μελει μοι
γεεννης λοιπον· οσα αν ειπηις, ουδεν νομιζω προς την εκπτωσιν ταυτην. Τι λεγεις, ω
Παυλε; εκεινωι συμμορφον γινεται; Ναι, φησιν. Ειτα, ινα μη απιστησηις, και λογισμον
επηγαγε· Κατα την ενεργειαν, φησι, του δυνασθαι αυτον και υποταξαι εαυτωι τα παντα.
∆υναμιν εχει, φησιν, ωστε τα παντα υποταξαι, ωστε και την φθοραν και τον θανατον·
μαλλον δε απο της αυτης δυναμεως και τουτο ποιει. Ποιον γαρ δυναμεως εστι μειζονος,
ειπε μοι, αγγελους και αρχαγγελους και Χερουβιμ και Σεραφιμ υποταξαι και δαιμονας, η
σωμα ποιησαι αφθαρτον και αθανατον; Πολλωι δη μαλλον τουτο, η εκεινο. Ἔδειξε
μειζονα εργα της δυναμεως αυτου, ινα και τουτοις πιστευσηις. Ὥστε καν ορατε τουτους
χαιροντας, καν ορατε δεδοξασμενους, στηκετε, μηδεν παραβλαπτεσθε παρ' αυτων,
μηδεν πτυρεσθε· ικαναι αυται αι ελπιδες και τον σφοδρα νωθρον και υπνηλον
ανορθωσαι. Ὥστε, αδελφοι μου, φησιν, αγαπητοι και επιποθητοι, χαρα μου και
στεφανος μου, ουτω στηκετε εν Κυριωι, αγαπητοι. Ουτω, πως; Ὡς εστηκατε ακλινεις.
Ὅρα πως μετα την παραινεσιν τα εγκωμια· Χαρα και στεφανος μου. Ουχ απλως χαρα,
αλλα και δοξα· ουχ απλως δοξα, αλλα και στεφανος· ης δοξης ουκ εστιν ισον, οταν
Παυλου στεφανος ωσιν. Ουτω στηκετε εν Κυριωι, αγαπητοι· τουτεστιν, εν τηι ελπιδι του
Θεου. Ευοδιαν παρακαλω, και Συντυχην παρακαλω το αυτο φρονειν εν Κυριωι. Και
ερωτω και σε, συζυγε γνησιε, συναντιλαμβανου αυταις.
γʹ. Τινες την γυναικα αυτου παρακαλειν ενταυθα φασιν, Συζυγε γνησιε· αλλ' ουκ
εστιν, αλλα τινα γυναικα, η και ανδρα μιας αυτων. Συναντιλαμβανου αυταις, φησιν,
αιτινες εν τωι ευαγγελιωι συνηθλησαν μοι, μετα και Κλημεντος και των λοιπων
συνεργων μου, ων τα ονοματα εν βιβλωι ζωης. Ὁραις οσην αυτοις αρετην μαρτυρει;
Ὅπερ τοις αποστολοις ειπεν ο Χριστος, Μη χαιρετε, οτι τα δαιμονια υμιν υπακουει, αλλ'
οτι τα ονοματα υμων εγγεγραμμενα εν βιβλωι ζωης, τουτο αυτοις μαρτυρει και ουτος
λεγων, Ὧν τα ονοματα εν βιβλωι ζωης. ∆οκουσι δε μοι αυται αι γυναικες το κεφαλαιον
ειναι της Ἐκκλησιας της εκει, και παρατι 62.280 θεται αυτας ανδρι ισως θαυμαστωι, ον
και συζυγον καλει· ωι ισως ειωθει παρατιθεσθαι, ως συνεργωι και στρατιωτηι και
κοινωνωι και αδελφωι· οπερ και εν τηι προς Ῥωμαιους ποιει, λεγων· Συνιστημι υμιν
Φοιβην την αδελφην ημων, διακονον ουσαν της Ἐκκλησιας της εν Κεγχρεαις. Συζυγε.
Ἢ αδελφον τινα αυτων, η και ανδρα μιας αυτων ουτω καλει· ως αν ει ελεγε· Νυν
αδελφος ει γνησιος, νυν ανηρ γνησιος, οτι μελος γεγονας. Αιτινες εν τωι ευαγγελιωι
συνηθλησαν μοι. Οικοθεν η προστασια σου, ουκ απο φιλιας, αλλ' απο κατορθωματων.
Συνηθλησαν μοι. Τι λεγεις; γυναικες συνηθλησαν; Ναι, φησιν. Ου μικρον και αυται
συνεβαλοντο μερος· καιτοι δε πολλων οντων των συνεργουντων αυτωι, ομως εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

πολλοις και αυται συνεπραττον. Ου μικρως ουν τοτε συνεκροτουντο αι Ἐκκλησιαι· τωι
γαρ τους ευδοκιμους, ειτε ανδρας, ειτε γυναικας, τοσαυτης παρα των λοιπων απολαυειν
τιμης, πολλα εγινετο τα καλα. Πρωτον μεν γαρ οι λοιποι προς τον ισον ηγοντο ζηλον·
δευτερον δε και εκερδαινον δια της τιμης· τριτον και αυτους εκεινους προθυμοτερους
εποιουν και σφοδροτερους. ∆ια τουτο πανταχου οραις επιμελουμενον τουτου τον
Παυλον, και παρατιθεμενον τους τοιουτους· οπερ και εν τηι προς Κορινθιους φησιν,
Οιτινες εισιν απαρχη της Ἀχαΐας. Τινες δε φασιν ονομα εκεινο κυριον ειναι το, Συζυγε·
πλην ειτε τουτο, ειτε εκεινο, ου σφοδρα ακριβολογεισθαι δει, αλλ' οτι πολλης κελευει
αυτας προστασιας απολαυσαι, θαυμαζειν.
δʹ. Παντα ημιν εν ουρανοις εστι, και Σωτηρ και πολις, και ο τι αν ειποι τις· Ἐξ ου,
φησι, και Σωτηρα απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν Χριστον. Και τουτο της φιλανθρωπιας
αυτου. Αυτος παλιν ερχεται προς ημας, ουχ ημας ελκει εκει, και ουτω λαβων ημας
απεισι· και τουτο πολλης της τιμης. Ει γαρ προς εχθρους οντας ηλθε, πολλωι μαλλον
προς φιλους γενομενους. Ουκ επιτρεπει τουτο αγγελοις, ουδε δουλοις, αλλ' αυτος επι
των νεφελων ερχεται καλεσων ημας εις τα βασιλεια αυτου. Ταχα δε και οι αυτου,
τιμωμενοι υπ' αυτου, αρθησονται δια νεφελων. Και ημεις γαρ, φησιν, εν νεφελαις
αρπαγησομεθα οι τιμωντες αυτον, και ουτω παντοτε συν Κυριωι εσομεθα. Τις αρα
ευρεθηι ο πιστος δουλος και φρονιμος; τινες αρα οι καταξιουμενοι των τοσουτων
αγαθων; πως ελεεινοι οι αποπιπτοντες; Ει γαρ τον παντα χρονον εκλαιομεν της
βασιλειας αποτυχοντες, αρα τι αξιον εποιουμεν; Ει γαρ μυριας γεεννας ειπηις, ουδεν ισον
ερεις της οδυνης εκεινης, ην υφισταται τοτε η ψυχη, της οικουμενης κλονουμενης
απασης, των σαλπιγγων ηχουσων, των αγγελων προτρεχοντων, των πρωτων, ειτα
δευτερων, ειτα τριτων, ειτα μυριων ταγματων εκχεομενων εις την γην, ειτα των
Χερουβιμ (πολλα δε ταυτα εστι και απειρα)· ειτα των Σεραφιμ, αυτου ερχομενου επι της
δοξης εκεινης της αφραστου, απαντωντων, των αφικομενων τους εκλεκτους αγειν εις
μεσον· ειτα των περι Παυλον, και παντων οσοι ευδοκιμησαν κατ' αυτον,
στεφανουμενων, ανακηρυττομενων, τιμωμενων παρα του Βασιλεως επι πασης της στρα
62.281 τιας της ουρανιου. Ει γαρ μη γεεννα ην, το τους μεν τιμασθαι, εκεινους δε
ατιμαζεσθαι, ποσον εστιν; Ἀφορητος η γεεννα, ομολογω. και σφοδρα αφορητος· πλην
αφορητοτερα αυτης, της βασιλειας η εκπτωσις. Ειπε γαρ μοι· ει τις βασιλευς, η υιος
βασιλεως απελθων, και πολεμους κατορθωσας μυριους, και θαυμασθεις, και εχων
στρατοπεδον ολοκληρον, επιβαινοι πολεως τινος μετα του ζευγους, μετα τροπαιων,
μετα μυριων ταγματων παντων χρυσοφορουντων, μετα των δορυφορων των περι
αυτον απαντων ασπιδας εχοντων χρυσας, και πασα η πολις εστεφανωμενη ειη, και
παντες οι της οικουμενης αρχοντες μετ' αυτου, εποιτο δε αυτωι και πασα ηλικια, οπισω
αλλογενων εθνων δεσμωτων, υπαρχων, σατραπων, υπατων, τυραννων, αρχοντων· ειτα
επι απασης της λαμπροτητος εκεινης, τους απαντωντας των πολιτων δεχοιτο και
καταφιλοιη, και χειρα ορεγοι, και πασης μεταδιδοι παῤρησιας, η και παντων εστωτων
διαλεγοιτο, ως προς φιλους, και λεγοι πασαν την οδον εκεινην δι' αυτους πεποιησθαι,
και τους μεν εις τα βασιλεια αγοι τα εαυτου, τους δε καταλιμπανοι, ποσης κολασεως
τουτο ουκ αξιον, ει και μη κολαζονται; Ει δε επ' ανθρωπου ουτω πικρον το της δοξης
ταυτης αποπεσειν, πολλωι μαλλον επι Θεου, οταν αι ανω δυναμεις πασαι παρωσι μετα
του Βασιλεως, οταν οι δαιμονες δεδεμενοι και κατω νευοντες, και ο διαβολος αυτος
δεσμιος αγηται, και πασα ισχυς η αντικειμενη, οταν αι δυναμεις των ουρανων, οταν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

αυτος ερχηται επι των νεφελων. Πιστευσατε μοι, υπο της οδυνης της κατεχουσης μου
την ψυχην τωι διηγηματι τουτωι ουδε εξανυσαι τον λογον δυναμαι. Ἐννοησωμεν ποσης
αποστερουμεθα δοξης, εξον μη αποστερηθηναι. Το γαρ δεινον τουτο εστιν, οτι κυριοι
οντες του μη ταυτα παθειν, πασχομεν. Ὅταν γαρ τους μεν δεχηται και απαγηι προς τον
Πατερα εις τους ουρανους, τους δε αφιηι, και λαβοντες αγγελοι τινες ελκωσιν ακοντας
και δεδακρυμενους και κατω νευοντας επι το της γεεννης πυρ, πρωτον
παραδειγματισθεντας επι της οικουμενης απασης, ποσην οιει την οδυνην ειναι;
Σπευδωμεν ουν εως εστι καιρος, και πολλην της εαυτων σωτηριας την φροντιδα
ποιωμεθα. Ποσα τοιαυτα εχομεν ειπειν οια ο πλουσιος Ει τις ημας νυν συνεχωρει,
εβουλευσαμεθα αν τι των συμφεροντων· αλλ' ουδεις αφιησι! Και οτι ερουμεν, ουχι απ'
εκεινου μονου δηλον, αλλα και απο αλλων πολλων. Και ινα 62.282 μαθηις, ποσοι εν
πυρετωι εγενοντο, και ειπον, Ἐαν ανακτησωμεθα εαυτους, ουκετι τοις αυτοις
περιπεσουμεθα! Πολλα τοιαυτα ερουμεν τοτε, αλλα ακουσομεθα απερ ο πλουσιος, οτι
χασμα εστιν, οτι απελαβομεν τα αγαθα ενταυθα. Στενωμεν ουν, παρακαλω, πικρον·
μαλλον δε μη μονον στενωμεν, αλλα και μετελθωμεν την αρετην. Πενθησωμεν νυν επι
σωτηριαι, ινα μη τοτε πενθησωμεν εικη· κλαυσωμεν νυν, και μη τοτε κλαυσομεν επι
κακιαι· ουτος ο κλαυθμος αρετης, εκεινος ανωφελους μετανοιας· θλιψωμεν εαυτους
νυν, ινα μη τοτε θλιβωμεν. Ουκ εστιν ισον ενταυθα θλιβηναι, κακει. Ἐνταυθα μεν γαρ
προς βραχυν θλιβηι χρονον, μαλλον δε ουδε αισθησιν λαμβανεις της θλιψεως, ειδως οτι
επ' αγαθωι θλιβηι· εκει δε χαλεπωτερα η θλιψις, οτι ουκ επ' ελπιδι, ουδε επι τινι διεξοδωι,
αλλα απειρως και διαπαντος εστι. Γενοιτο δε παντας ημας απαλλαγεντας τυχειν της
ανεσεως. Ἀλλ' επει προς το μη ταυτης διαμαρτειν χρεια συντονου σπουδης και
αδιαλειπτων ευχων, σπουδαζωμεν, παρακαλω· αν γαρ σπουδαζωμεν, και ευχομενοι
ανυομεν· εαν ευχωμεθα εκτενως, διδωσιν ο Θεος. Ἂν δε μητε αιτωμεν αυτον, μητε
ενεργωμεν τι τοιουτον, μηδε εργαζωμεθα, πως ενι κατορθωσαι ποτε καθευδοντας;
Ουδαμως. Ἀγαπητον γαρ τρεχοντας και επεκτεινομενους και συμμορφουμενους τωι
θανατωι αυτου, ως Παυλος ειπε, δυνηθηναι επιτυχειν, μητι γε δη καθευδοντας. Ει πως
καταντησω, φησιν. Ει δε Παυλος ελεγεν, Ει πως καταντησω, τι ημεις ερουμεν;
Καθευδοντας γαρ ουδε κοσμικα πραγματα εστιν ανυσαι ποτε, μητι γε πνευματικα·
καθευδοντας ουδε παρα των φιλων εστι τι λαβειν ποτε, μητι γε παρα Θεου·
καθευδοντας ουδε πατερες τιμωσι, μητι γε ο Θεος. Μικρον πονησωμεν, ινα διαπαντος
αναπαυσωμεθα. Παντως θλιβηναι δει· καν μη θλιβωμεν ενταυθα, εκει τουτο μενει. ∆ια
τι μη αιρουμεθα ενταυθα θλιβηναι, ινα εκει αναπαυσωμεθα; Γενοιτο δε παντας ημας
αξιως πολιτευσαμενους Χριστου, και τωι θανατωι αυτου συμμορφωθεντας, των
αποῤρητων τυχειν αγαθων εν Χριστωι Ἰησου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ.
Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε· παλιν ερω, Χαιρετε. Το επιεικες υμων
γνωσθητω πασιν ανθρωποις. Ὁ Κυριος εγγυς· μηδεν μεριμνατε, αλλ' εν
παντι τηι προσευχηι και τηι δεησει μετα ευχαριστιας τα αιτηματα υμων
γνωριζεσθω προς τον Θεον, και η ειρηνη του Θεου η υπερεχουσα παντα
νουν φρουρησει τας καρδιας υμων και τα νοηματα υμων εν Χριστωι Ἰησου.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

αʹ. Μακαριοι οι πενθουντες, και, Ουαι τοις γελω 62.282 σι, φησιν ο Χριστος. Τι
ουν ο Παυλος φησι, Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε; ουκ εναντιουμενος τωι Χριστωι· μη
γενοιτο. Ουαι γαρ τοις γελωσιν, ειπεν ο Χριστος, τον γελωτα του κοσμου τουτου
αινιττομενος, τον επι τοις παρουσι γινομενον πραγμασι· και τους πενθουντας
εμακαρισεν, ου τους απλως πενθουντας επι ταις των οικειων αποβολαις, αλλα τους
κατανενυγμενους, και τα οικεια πενθουντας κακα, τους τα εαυτων αμαρτηματα
αναλογιζομενους, η και τα αλλοτρια. Ουκ εστι 62.283 δε αυτη η χαρα εναντια τωι πενθει
εκεινωι· αλλα γαρ απ' εκεινου του πενθους και αυτη τικτεται· ο γαρ πενθων τα εαυτου
κακα, και εξομολογουμενος, χαιρει. Ἄλλως δε, ενεστι πενθειν μεν υπερ των οικειων
αμαρτηματων, χαιρειν δε επι τωι Χριστωι. Ἐπειδη ουν συνεθλιβοντο δι' ων επασχον
(Ἐχαρισθη γαρ υμιν, φησιν, ου μονον, το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου
πασχειν), δια τουτο λεγει, Ἐν Κυριωι χαιρετε. Ταυτα γαρ ουδεν εστιν, η οτι Τοιουτον
επιδεικνυσθε βιον, ωστε χαιρειν. Ὅταν τοινυν τα κατα Θεον υμιν μη ηι εμπεποδισμενα,
χαιρετε. Ἢ τοινυν τουτο φησιν, η το, εν, αντι του, συν, εστιν, ωσει ελεγε· Χαιρετε συν
Κυριωι παντοτε. Παλιν ερω, Χαιρετε. Τουτο θαρσυνοντος εστι και δεικνυντος, οτι ο εν
Θεωι ων, αει χαιρει· καν τε θλιβηται, καν οτιουν πασχηι, αει χαιρει ο τοιουτος. Ἄκουσον
γαρ περι των αποστολων του Λουκα λεγοντος, οτι Ὑπεστρεφον απο προσωπου του
συνεδριου χαιροντες, οτι κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος αυτου μαστιγωθηναι. Ει
μαστιγες και δεσμα, α παντων ειναι δοκει λυπηροτερα, χαραν τικτει, τι των αλλων
δυνησεται εμποιησαι λυπην ημιν; Παλιν ερω, Χαιρετε. Καλως τον λογον εδιπλασιασεν.
Ἐπειδη γαρ των πραγματων η φυσις λυπην ετικτε, δια του διπλασιασμου δεικνυσιν, οτι
παντως δει χαιρειν. Το επιεικες υμων γνωσθητω πασιν ανθρωποις. Ειπεν ανωτερω, Ὧν
ο θεος η κοιλια, και η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων, και οτι τα επιγεια φρονουσιν. Ἐπει ουν
εικος αυτους προς τους πονηρους απεχθως διακεισθαι, παραινει τοινυν αυτοις μηδεν
εχειν προς εκεινους κοινον, αλλα μετα πολλης αυτοις κεχρησθαι επιεικειας, ου μην τοις
αδελφοις μονον, αλλα και τοις εχθροις και τοις εναντιοις. Ὁ Κυριος εγγυς, μηδεν
μεριμνατε. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, αλυετε; οτι ανθιστανται; οτι ορατε τρυφωντας
αυτους; Μηδεν μεριμνατε. Ἤδη η κρισις εφεστηκεν· ουκ εις μακραν δωσουσι λογον των
πεπραγμενων αυτοις. Ἀλλ' υμεις εν θλιψει, εκεινοι δε εν τρυφαις; Ἀλλ' ηδη ταυτα
ληψεται τελος. Ἀλλ' επιβουλευουσι, και απειλουσιν; Ἀλλ' ουκ εις τελος αυτοις ταυτα
προχωρησει· ηδη εφεστηκεν η κρισις, οτε ταναντια εσται. Μηδεν μεριμνατε· ηδη τα της
ανταποδοσεως εφεστηκε. Καν επιεικως προσενεχθητε τοις τα δεινα υμας διατεθεισι, καν
πενια, καν θανατος, καν οτιουν αλλο δεινον ηι, παντα οιχησεται. Μηδεν μεριμνατε· αλλ'
εν παντι τηι προσευχηι και τηι δεησει μετα ευχαριστιας τα αιτηματα υμων γνωριζεσθω
προς τον Θεον. Μια μεν ουν εκεινη παραμυθια, το, Ὁ Κυριος εγγυς, και εκεινο, το,
Ἔσομαι μεθ' υμων πασας τας ημερας, εως της συντελειας του αιωνος. Ἰδου και αλλη
παραμυθια, και λυπης και περιστασεως και παντων των ανιαρων λυτηριον φαρμακον.
Ποιον δη τουτο; Το ευχεσθαι, το εν παντι ευχαριστειν. Ὥστε τας ευχας ου μονον αιτησιν
ειναι βουλεται, αλλα και ευχαριστιαν υπερ ων εχομεν. Πως γαρ αιτησει τις τα μελλοντα,
ο των προτερων χαριν ουκ ειδως; Ἀλλ' εν παντι, φησι, τουτεστι, πραγματι, τηι προσευχηι
και τηι δεησει. Ὥστε υπερ απαντων ευχαριστειν δει, και 62.284 των δοκουντων ειναι
λυπηρων· τουτο γαρ οντως ευχαριστου. Ἐκεινο μεν γαρ η φυσις των πραγματων
απαιτει· τουτο δε απο ψυχης γινεται ευγνωμονος, και σφοδρα διακειμενης προς τον
Θεον. Ταυτας επιγινωσκει τας ευχας ο Θεος, τας δε αλλας ουκ οιδεν. Ουκουν τοιαυτα
ευχεσθε, ωστε επιγινωσκεσθαι. Παντα γαρ υπερ του συμφεροντος οικονομει, καν ημεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

μη ειδωμεν. Και τουτο του σφοδρα συμφερειν ημιν εστι τεκμηριον, το ημας μη ειδεναι.
Και η ειρηνη του Θεου η υπερεχουσα παντα νουν φρουρησει τας καρδιας υμων και τα
νοηματα υμων εν Χριστωι Ἰησου. Τι εστι τουτο; Ἡ ειρηνη του Θεου, φησιν, ην προς τους
ανθρωπους ειργασατο, παντα νουν υπερεχει. Τις γαρ αν προσεδοκησε, τις δε αν ηλπισε
τοσαυτα εσεσθαι αγαθα; Ἅπασαν ανθρωπινην υπερβαινει διανοιαν, ουχι λογον μονον·
υπερ των εχθρων, υπερ των μισουντων αυτον, υπερ των αποστρεφομενων, υπερ
τουτων τον Υιον εκδουναι τον μονογενη ου παρηιτησατο, ωστε ειρηνην ποιησαι προς
ημας. Αυτη δη ουν η ειρηνη, τουτεστιν, η καταλλαγη, η αγαπη του Θεου, φρουρησει τας
καρδιας υμων και τα νοηματα υμων.
βʹ. Τουτο διδασκαλου, μη μονον παραινειν, αλλα και ευχεσθαι, και δια δεησεως
βοηθειν, ωστε μητε υπο πειρασμων καταβαπτιζεσθαι, μητε υπο απατης περιφερεσθαι· ως
αν ει ελεγεν· Ὁ ρυσαμενος υμας ουτως, ως ουδε νους καταλαβειν δυναται, αυτος υμας
διαφυλαξειε, και ασφαλισαιτο, ωστε μηδεν παθειν. Ἢ ουν τουτο δηλοι, η οτι η ειρηνη,
ην φησιν ο Χριστος, Ειρηνην αφιημι υμιν, ειρηνην την εμην διδωμι υμιν, αυτη
φρουρησει υμας. Ἡ γαρ ειρηνη υπερεχει παντα νουν ανθρωπινον. Ει δε λεγεις, πως;
ακουε· Ὅταν λεγηι προς τους εχθρους ειρηνευειν, προς τους αδικουντας, προς τους
εκπεπολεμωμενους και απεχθως προς ημας εχοντας, πως ουχ υπερ νουν εστιν
ανθρωπινον τουτο; Μαλλον δε το προτερον ιδωμεν Ἡ ειρηνη υπερεχει παντα νουν. Ει η
ειρηνη, πολλωι μαλλον αυτος ο Θεος, ο την ειρηνην δους, παντα νουν, ου τον ημετερον
μονον, αλλα και τον των αγγελων και των ανω δυναμεων. Τι δε εστιν, Ἐν Χριστωι
Ἰησου; Ἐν αυτωι φυλαξει, φησιν,ωστε μενειν, και μη εκπεσειν αυτου της πιστεως Το
λοιπον, αδελφοι, οσα εστι σεμνα, οσα αληθη, οσα δικαια. Τι εστι, Το λοιπον; Ἀντι του,
Παντα ημιν ειρηται. Ἐπειγομενου το ρημα εστι, και ουδεν κοινον εχοντος προς τα
παροντα. Λοιπον, αδελφοι, οσα εστιν αληθη, οσα σεμνα, οσα δικαια, οσα αγνα, οσα
προσφιλη, οσα ευφημα, ει τις αρετη και ει τις επαινος, ταυτα λογιζεσθε· α και εμαθετε,
και παρελαβετε, και ηκουσατε, και ειδετε εν εμοι. Τι εστιν, Ὅσα προσφιλη; Προσφιλη
τοις πιστοις, προσφιλη τωι Θεωι. Ὅσα εστιν αληθη. Ταυτα γαρ οντως αληθη, η αρετη·
ψευδος δε η κακια· και γαρ η ηδονη αυτης ψευδος, και η δοξα αυτης ψευδος, και παντα
τα του κοσμου ψευδος. Ὅσα αγνα, προς το, Τα επιγεια φρονουντας. Ὅσα σεμνα, προς το,
Ὧν ο θεος η κοιλια. Ὅσα δικαια, οσα ευφημα, ταυτα εστι, φησιν. Ει τις αρετη, και 62.285
ει τις επαινος. Ἐνταυθα βουλεται αυτους και των προς ανθρωπους προνοειν. Ταυτα
λογιζεσθε, φησιν. Ὁραις οτι πασαν εννοιαν βουλεται εξορισαι πονηραν εκ των ημετερων
ψυχων; απο γαρ εννοιων αι πραξεις αι πονηραι γινονται. α και εμαθετε και
παρελαβετε. Τουτο διδασκαλιας αριστης, το εν πασαις ταις παραινεσεσιν εαυτον
παρεχειν τυπον, καθως και αλλαχου φησι, Καθως εχετε τυπον ημας· και παλιν ενταυθα,
α και εμαθετε, και παρελαβετε· τουτεστιν, Ἐδιδαχθητε· και ηκουσατε, και ειδετε εν
εμοι, και ρηματων ενεκεν, και πραξεων, και αναστροφης. Ὁραις οτι μεχρι παντος
πραγματος ταυτα διαταττεται; Ἐπειδη γαρ ουκ ενην ακριβολογεισθαι περι παντων, και
εισοδων και εξοδων, και ρηματος και σχηματος και συνουσιας (παντων γαρ τουτων χρη
προνοειν τον Χριστιανον)· συντομως ειπε και ως εν κεφαλαιωι, Ἐν εμοι ηκουσατε και
ειδετε· τουτεστι, Παρ' εμοι· ωσει ελεγε· Και δια των εργων, και δια των ρηματων υμας
ανηγαγον. Ταυτα πρασσετε· μη λεγετε μονον, αλλα και πραττετε· και ο Θεος της ειρηνης
εσται μεθ' υμων. Τουτεστιν, Ἐαν ουτω φυλαττητε ταυτα, και προς αλληλους
ειρηνευητε, εν γαληνηι εσεσθε, εν ασφαλειαι πολληι· ουδεν πεισεσθε λυπηρον, ουδε των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

αβουλητων. Ὅταν γαρ ημεις ειρηνευωμεν προς αυτον, ειρηνευομεν δε δια της αρετης,
πολλωι μαλλον αυτος μεθ' ημων εσται. Ὁ γαρ ουτως ημας αγαπησας, ως και μη
βουλομενους προσιεσθαι, αν ιδηι προστρεχοντας, ου πολλωι πλεον αυτος επιδειξεται την
φιλιαν; Ουδεν ουτως εχθρον της ημετερας φυσεως, ως κακια. Πως δε εχθρον ημων η
κακια, και φιλον η αρετη, πολλαχοθεν δηλον· και, ει βουλεσθε, σκοπησωμεν τουτο
πρωτον απο των εναντιων ενος, της πορνειας· Ἡ πορνεια επονειδιστους καθιστησι,
πενητας, καταγελαστους, ευκαταφρονητους προς παντας, ταυτα διατιθεισα, απερ
εχθρων εστι διατιθεναι· πολλακις δε και νοσοις και κινδυνοις περιεβαλεν αυτη· πολλοι
δε και υπερ των πορνων απωλοντο, και τραυματα ελαβον. Ει δε το πορνευειν ταυτα
προξενει, το μοιχευειν πολλωι μαλλον. Ἆρα ουν και ελεημοσυνη ουτως; Ουδαμως· αλλ'
ως μητηρ φιλοστοργος εν κοσμιοτητι πολληι το παιδιον καθιστησιν, εν ευταξιαι, εν
χρηστηι δοξηι, περι την των αναγκαιων ποιει σχολαζειν διατριβην, ουκ αφιησιν ημας,
ουδε απαγει των αναγκαιων, αλλα και την ψυχην συνετωτεραν εργαζεται. Ουδεν γαρ
πορνων ασυνετωτερον. Ἀλλα τι; βουλει την πλεονεξιαν ιδειν; Και αυτη, απερ αν εχθρος
ημας διεθηκε, διατιθησι. Πως; Μισεισθαι και αυτη ποιει παρα παντων· παντας ημων
κατευχεσθαι παρασκευαζει, και τους ηδικημενους, και τους ουκ ηδικημενους, εκεινοις
μεν συναλγουντας, υπερ δε εαυτων δεδοικοτας· ως εχθρους κοινους παντες ορωσιν, ως
θηρια, ως δαιμονας· μυριαι πανταχου κατηγοριαι, επιβουλαι, φθονοι, απερ εστιν
εχθρων. Ἡ δε δικαιοσυνη τουναντιον, παντας φιλους, παντας συνηθεις, παντας
ευνοικως διατιθησι προς ημας· παρα παντων υπερ ημων ευχαι γινονται. Ἐν ασφαλειαι
πολληι εντευθεν τα καθ' ημας, ουδεις κινδυνος, ουδεμια υποψια, αλλα και ο υπνος
αδεως επεισι 62.286 μετα ασφαλειας, ουδεμια φροντις, ουδεις κοπετος.
γʹ. Ὁραις οτι μαλλον αυτη βελτιων; Τι δε, ειπε μοι; το φθονειν, η το συνηδεσθαι
βελτιον; Ταυτα παντα εξετασωμεν, και ευρησομεν, οτι η μεν αρετη, καθαπερ μητηρ
οντως φιλοστοργος, εν ασφαλειαι καθιστησιν· η δε κακια εν κινδυνοις, πραγμα
επισφαλες υπαρχον και επικινδυνον. Ἄκουε γαρ του προφητου λεγοντος, Κραταιωμα
Κυριος των φοβουμενων αυτον, και η διαθηκη αυτου του δηλωσαι αυτοις. Ουδενα
δεδοικεν ο μηδεν εαυτωι συνειδως πονηρον· ουδενι παλιν θαῤρει ο εν κακιαι ζων, αλλα
και τους οικετας τρεμει, και μετα υποψιας οραι. Τι δε λεγω τους οικετας; του συνειδοτος
ου φερει το δικαστηριον· ουχ οι εξω μονον, αλλα και οι ενδον αυτον κοπτουσι λογισμοι,
ουκ αφιεντες αυτον ηρεμειν. Τι ουν, φησι; προς επαινους προσεχοντα δει ζηιν; Ουκ ειπε,
Προς επαινον ορα, αλλα, Και τα επαινετα ποιει, μη προς επαινον μεντοι. Ὅσα αληθη·
ψευδος γαρ ταυτα· Ὅσα σεμνα. Το σεμνον της εξω εστι δυναμεως, το δε αγνον, της
ψυχης. Μη διδοτε, φησι, προσκομμα, μηδε λαβην. Ἐπειδη ειπεν, Ὅσα ευφημα, ινα μη
νομισηις, οτι τα παρα ανθρωποις απλως φησιν, επηγαγεν, Ει τις αρετη, και ει τις επαινος,
ταυτα λογιζεσθε, ταυτα πραττετε. ∆ιαπαντος βουλεται ημας εν τουτοις ειναι, ταυτα
μεριμναιν, ταυτα εννοειν. Ει γαρ μελλοιμεν προς εαυτους ειρηνευειν, και ο Θεος εσται
μεθ' ημων. Ἂν δε πολεμον εγειρωμεν, ο της ειρηνης Θεος ουκ εσται μεθ' ημων. Ουδεν
γαρ ουτω πολεμιον τηι ψυχηι, ως κακια· και ουδεν αυτην εν ασφαλειαι καθιστησι παλιν,
ως η ειρηνη και η αρετη· ωστε τα παρ' ημων αρχεσθαι δει, και τοτε τον Θεον
επισπασομεθα. Ουκ εστιν ο Θεος, πολεμου και μαχης θεος. Ουκουν καταλυσον και τον
πολεμον και την μαχην, και την προς αυτον, και την προς τον πλησιον· ειρηνικος εσο
προς παντας· εννοησον τινας ο Θεος σωζει· Μακαριοι οι ειρηνοποιοι, φησιν, οτι αυτοι
υιοι Θεου κληθησονται. ∆ιαπαντος τον Υιον του Θεου μιμουνται οι τοιουτοι, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

μιμησαι και συ αυτον· ειρηνευσον· οσωι αν σε πολεμηι ο αδελφος, τοσουτωι μειζων ο
μισθος. Ἄκουε γαρ του προφητου λεγοντος, Μετα των μισουντων την ειρηνην, ημην
ειρηνικος. Τουτο αρετη, τουτο μειζον ανθρωπινου λογισμου, τουτο Θεου εγγυς ειναι
ποιει. Ουδεν ουτως ευφραινει τον Θεον, ως το μη ειναι μνησικακον· τουτο αφιησι σε
των αμαρτηματων, τουτο σοι λυει τα εγκληματα. Ἂν δε μαχωμεθα και πυκτευωμεν,
μακραν γινομεθα του Θεου. Ἀπο μεν γαρ της μαχης εχθραι τικτονται, απο δε της εχθρας
μνησικακιαι. Ἔκκοψον την ριζαν, και ουκ εσται ο καρπος· ουτω μαθησομεθα των
βιωτικων καταφρονειν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν εν τοις πνευματικοις μαχη, αλλ' οπερ
αν ιδηις γενομενον, η μαχας, η φθονον, η οπερ αν ειποι τις, βιωτικων ενεκεν γινεται· η
γαρ πλεονεξιας, η φθονου, η κενοδοξιας εχει αρχην πασα μαχη. Ἂν τοινυν
ειρηνευσωμεν, μαθησομεθα και των εν τηι γηι καταφρονειν. Ἥρπασε τις τα χρηματα;
Ἀλλ' ουδεν ηδικησε, μονον μη τον 62.287 ανω πλουτον αρπασηι, φησιν. Ἐνεποδισε σου
τηι δοξηι; Ἀλλ' ου τηι προς Θεον, αλλα τηι ουδαμινηι· ουδε γαρ δοξα αυτη εστιν, αλλ'
ονομα δοξης, μαλλον δε και αδοξια. Ἥρπασε σου την τιμην; Ἀλλ' ουχι την σην, αλλα
την εαυτου. Ὥσπερ γαρ ο αδικων ουκ αδικει, αλλ' αδικειται· ουτω και ο τωι πλησιον
επιβουλευων, εαυτον αναιρει πρωτον· ο γαρ ορυσσων βοθρον τωι πλησιον αυτου, εις
αυτον εμπιπτει. Μη τοινυν επιβουλευωμεν ετεροις, ινα μη εαυτους βλαπτωμεν. Ὅταν
την ετερων δοξαν υποσκελισωμεν, εννοησωμεν οτι εαυτους βλαπτομεν, οτι μαλλον
εαυτοις επιβουλευομεν. Ἐκεινον μεν γαρ ισως, καν ισχυσωμεν, παρα τοις ανθρωποις
βλαπτομεν· εαυτους δε παρα τωι Θεωι αδικουμεν, παροξυνοντες αυτον. Μη δη
βλαπτωμεν εαυτους. Ὥσπερ γαρ ει αδικουμεν τους πλησιον, εαυτους αδικου 62.288 μεν·
ουτως αυτους ευ ποιουντες, εαυτους ευ ποιουμεν. Ὅταν ουν σε βλαψηι ο εχθρος,
εννοησας, οτι ευηργετησε σε, εαν νηφηις, μη μονον τοις ισοις αυτον αμυνηι, αλλα και
ευεργετησον. Ἀλλ' η πληγη μενει σφοδρα, φησι. Τουτο τοινυν εννοησον, οτι ουκ
εκεινον ευ ποιεις, αλλ' εκεινον μεν κολαζεις, σαυτον δε ευ ποιεις, και ταχεως ηξεις προς
το ευ ποιησαι. Τι ουν; και σκοπωι, φησι, τοιουτωι ποιειν δει; Ου δει μεν τουτωι ποιειν τωι
σκοπωι· οταν δε μη φερηι η καρδια, καν τουτωι, φησιν, αυτην εναγαγε, και ταχεως αυτην
πεισεις αφειναι την εχθραν, και ως φιλον ευεργετησεις λοιπον τον εχθρον, και ουτω
των μελλοντων αγαθων επιτευξηι· ων γενοιτο παντας ημας τυχειν εν Χριστωι Ἰησου, και
τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ.
Ἐχαρην δε εν Κυριωι μεγαλως, οτι ηδη ποτε ανεθαλετε το υπερ εμου
φρονειν· εφ' ωι και εφρονειτε, ηκαιρεισθε δε. Ουχ οτι καθ' υστερησιν λεγω·
εγω γαρ εμαθον, εν οις ειμι, αυταρκης ειναι. Οιδα και ταπεινουσθαι, οιδα
και περισσευειν· εν παντι και εν πασι μεμυημαι, και χορταζεσθαι και
πειναιν, και περισσευειν και υστερεισθαι· παντα ισχυω εν τωι ενδυναμουντι
με Χριστωι. Πλην καλως εποιησατε συγκοινωνησαντες μου τηι θλιψει.
αʹ. Πολλακις ειπον, οτι η ελεημοσυνη ου των λαμβανοντων ενεκεν, αλλα των
διδοντων επεισηχθη· και γαρ εκεινοι εισιν οι τα μεγιστα κερδαινοντες. Τουτο και
ενταυθα δεικνυσιν ο Παυλος. Πως; Ἀπεστειλαν αυτωι τινα δια μακρου χρονου
Φιλιππησιοι, αυτα δη ταυτα Ἐπαφροδιτωι εγχειρισαντες. Μελλων τοινυν αυτον πεμπειν
την επιστολην αποκομιζοντα, ορα πως και επαινει αυτους, και δεικνυσιν οτι ου της των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

λαμβανοντων χρειας, αλλα της των διδοντων ενεκεν τουτο γεγενηται. Τουτο δε ποιει,
ινα μητε εις απονοιαν αιρωνται οι ευ ποιουντες, και προθυμοτεροι γινωνται περι το ευ
ποιειν, ατε εαυτους μαλλον ωφελουντες, οι τε λαμβανοντες μη επιτρεχωσιν αδεως τωι
λαμβανειν, ινα μη κριμα εχωσι· Μακαριον γαρ εστι, φησι, διδοναι μαλλον, η λαμβανειν.
Τι ουν δηλοι λεγων, Ἐχαρην δε εν Κυριωι μεγαλως; Ου κοσμικως εχαρην, φησιν, ουδε
βιωτικως, αλλ' εν Κυριωι· ουχ οτι αναπαυσιν εσχον εγω, αλλ' οτι υμεις προεκοψατε· η
γαρ εμη αναπαυσις, αυτη εστι. ∆ια τουτο και φησι, Μεγαλως· επειδη ου σωματικη ην η
χαρα, ουδε υπερ της αυτου αναπαυσεως εχαιρεν, αλλ' υπερ της εκεινων προκοπης. Και
ορα πως ηρεμα επιτιμησας υπερ του παρελθοντος χρονου, ταχεως αυτο συνεσκιασε,
παιδευων συνεχως και διαπαντος εν ευποιιαι ειναι. Ὅτι ηδη ποτε, φησι. Το, Ἤδη ποτε,
χρονον δηλουντος εστι μακρον. Ἀνεθαλετε· ως επι δενδρων βλαστησαντων, ειτα
ξηρανθεντων, και παλιν βλαστησαντων. Τουτο δε δεικνυντος εστιν, οτι προτερον οντες
ανθηροι εμαρανθησαν· ειτα μαρανθεντες, παλιν εβλαστησαν· ωστε και επιτιμησις εστι
και επαινος το, Ἀνεθαλετε· ου γαρ εστι μικρον, το μαρανθεντα αναθηλαι. 62.288 Και το
παν απο ραιθυμιας αυτους πεπονθοτας δεικνυσιν. Εις το υπερ εμου φρονειν, εφ' ωι και
εφρονειτε. Ἐνταυθα δε δηλοι, οτι εθος ειχον και προ τουτου εν τοις τοιουτοις
φιλοτιμεισθαι. ∆ια τουτο επηγαγεν, Εις το υπερ εμου φρονειν, εφ' ωι και εφρονειτε. Και
ινα μη νομισηις και εν τοις λοιποις προθυμοτερους αυτους γεγενησθαι, και μεμαρανθαι,
αλλ' εν τουτωι μονωι, ορα πως αυτο ασφαλιζεται λεγων· Ἤδη ποτε ανεθαλετε εις το
υπερ εμου φρονειν· ωσει ελεγεν· Εις τουτο φημι μονον το, Ἤδη ποτε· εν γαρ τοις αλλοις
ουχ ουτω. Ζητησειε δ' αν τις ενταυθα, πως λεγων, Μακαριον εστι μαλλον διδοναι, η
λαμβανειν· και, Ὅτι αι χειρες μου υπηρετησαν ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου·
και παλιν προς Κορινθιους γραφων ελεγε, Καλον γαρ μοι αποθανειν μαλλον, η το
καυχημα μου ινα τις κενωσηι· νυν περιοραι κενουμενον εαυτου το καυχημα. Πως;
Λαβων. Ει γαρ το καυχημα τουτο ην, το μηδεν λαβειν, πως νυν ανεχεται; τι ουν εστιν
ειπειν; Ἐκει εικοτως ουκ ελαμβανε δια τους ψευδαποστολους, Ἵνα εν ωι καυχωνται,
φησιν, ευρεθωσι καθως και ημεις. Και ουκ ειπεν, Εισιν, αλλα, Καυχωνται, δηλων εκ
τουτου οτι ελαμβανον μεν, λανθανοντως δε. ∆ια τουτο ειπεν, Ἐν ωι καυχωνται.
Ἐλαμβανε δε και αυτος, ει και μη εκει· δια τουτο και αυτος ελεγεν· Ου φραγησεται το
καυχημα μου. Και ουχ απλως ειπεν, Ου φραγησεται, αλλα τι; Ἐν τοις κλιμασι της
Ἀχαΐας· και το, ἌλλαςἘκκλησιας εσυλησα, λαβων οψωνια προς την υμων διακονιαν·
δηλουντος εστιν, οτι ελαμβανεν. Ἀλλα Παυλος μεν εικοτως ελαμβανεν, εργον εχων
τηλικουτον, ει που και ελαμβανεν· οι δε μηδεν εργαζομενοι, πως αν δυναιντο
λαμβανειν; Ἀλλ' ευχομαι, φησιν. Ἀλλ' ουκ εστι τουτο εργον· τουτο γαρ εστι και μετα
εργου ποιειν. Ἀλλα νηστευω. Ἀλλ' ουδε τουτο εργον. Ἀλλ' ορα τον μακαριον τουτον
62.289 πολλαχου κηρυττοντα, και εργαζομενον. Ἠκαιρεισθε δε, φησι. Τι εστιν,
Ἠκαιρεισθε; Ου της ραιθυμιας υμων, φησιν, αλλα της αναγκης· ουκ ειχετε εν χερσιν,
ουδε εν αφθονιαι ητε· τουτο γαρ εστιν, Ἠκαιρεισθε δε. Ἀπο της κοινης αυτο συνηθειας
ελαβεν. Ουτω γαρ οι πλειους λεγουσιν, οταν αυτοις μη μετα αφθονιας επιῤρεηι τα
βιωτικα, αλλ' εν στενοχωριαι ηι. Ουχ οτι καθ' υστερησιν λεγω. Ειπον, φησιν, Ἤδη ποτε,
και επετιμησα, ουχι το εμαυτου ζητησας, ουδε δια τουτο μεμφομενος, ως εν ενδειαι ων·
ουδε γαρ δια τουτο εζητουν. Ποθεν δηλον, οτι ου κομπαζεις, ω Παυλε; Κορινθιοις μεν
ουν φησιν· Ου γαρ αλλα γραφομεν υμιν, αλλ' η α αναγινωσκετε, η και επιγινωσκετε.
Και επι τουτων δε ουκ αν, ωστε αλωναι, ελεγεν. Ουκ αν, ει γε εκομπαζε, ταυτα ειπε·
παρα γαρ ειδοσιν ελεγε, και πλειων ην η αισχυνη αλωναι. Ἐγω γαρ εμαθον εν οις ειμι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

φησιν, αυταρκης ειναι. Ἄρα διδασκαλιας εστι το πραγμα, και γυμνασιας και μελετης. Ου
γαρ ευκατορθωτον εστιν, αλλα και σφοδρα δυσκολον και πονον εχον πολυν. Ἐν οις
ειμι, φησιν, αυταρκης ειναι. Οιδα και ταπεινουσθαι, οιδα και περισσευειν· εν παντι και
εν πασι μεμυημαι. Τουτεστι, Και ολιγοις κεχρησθαι οιδα, και λιμον φερειν και ενδειαν.
Και περισσευειν, και υστερεισθαι. Ναι, φησιν· αλλα τουτο ουκ εστιν επιστημης, ωσπερ
ουδε αρετης, το περισσευειν. Και σφοδρα αρετης, ουχ ηττον η εκεινο. Πως; Ὅτι ωσπερ η
στενοχωρια πολλα παρασκευαζει κακα ποιειν, ουτω και η πλησμονη.
βʹ. Πολλοι γαρ πολλακις εν αφθονιαι γενομενοι, ραιθυμοτεροι εγενοντο, και ουκ
εγνωσαν ενεγκειν την ευπραγιαν· πολλοι πολλακις αφορμην ελαβον του μηκετι
εργαζεσθαι. Ἀλλ' ουχ ο Παυλος· και γαρ λαμβανων εις αλλους ανηλισκε, και εις αλλους
εκενου. Τουτο δε εστιν ειδεναι καλως κεχρησθαι τωι εχειν. Ουχι διεχειτο, ουδε εχαιρεν
επι τηι περισσειαι αυτου, αλλ' ισος ην εν τε ενδειαι, εν τε πλησμονηι, ουτε εκειθεν
πιεζομενος, ουτε εντευθεν χαυνουμενος. Και χορταζεσθαι, φησιν, οιδα και πειναιν, και
περισσευειν και υστερεισθαι. Πολλοι ουκ ισασι χορταζεσθαι, οιον οι Ἰσραηλιται· εκεινοι
γαρ εφαγον, και απελακτισαν. Ἀλλ' επι της αυτης ευταξιας εγω μενω. ∆εικνυσιν οτι
ουτε νυν ησθη, ουτε προτερον ελυπειτο· ει δε και ελυπειτο, ουκ αυτου ενεκεν, αλλ'
αυτων· αυτος γαρ ομοιως διεκειτο. Ἐν παντι, φησι, και εν πασι μεμυημαι. Τουτεστι,
Πειραν ελαβον εν τωι μακρωι τουτωι χρονωι παντων, και ταυτα μοι παντα κατωρθωται.
Ἀλλ' επειδη μεγαληγορια το πραγμα ην, ορα πως επιλαμβανεται ταχεως, και φησι·
Παντα ισχυω εν τωι ενδυναμουντι με Χριστωι, φησιν. Ουκ εμον το κατορθωμα, αλλα του
την ισχυν δεδωκοτος εστιν. Ἀλλ' επειδη παλιν οι ευ ποιουντες, οταν ιδωσιν ου
διατιθεμενον ευ τον λαμβανοντα, αλλα καταφρονουντα των διδομενων, ραιθυμοτεροι
γινονται· αυτοι γαρ ως χαριζομενοι διεκειντο και αναπαυοντες· ινα ουν μη τουτο
γενηται, μηδε τις ειπηι, οτι Ἐπει καταφρονει της αναπαυσεως Παυλος, αναγκη τουτους
ραιθυμοτερους γενεσθαι· ορα πως παλιν και τουτο ιαται. ∆ια μεν γαρ των ειρημενων το
φρονημα αυτων κατεσπασε· δια δε των εξης την προθυμιαν 62.290 αυτων αναζηιν ποιει,
λεγων· Πλην καλως εποιησατε συγκοινωνησαντες μου τηι θλιψει. Ὁραις και πως
απεστησεν εαυτον, και πως παλιν ηνωσε; Τουτο γνησιας φιλιας εστι και πνευματικης.
Μη γαρ επειδη, φησιν, εν χρειαι ου καθεστηκα, νομισητε μη δεισθαι με του πραγματος·
δεομαι δι' υμας. Πως ουν εκοινωνησαν αυτωι των θλιψεων; ∆ια τουτου· οπερ και
δεσμουμενος ελεγε, Συγκοινωνους μου της χαριτος παντας υμας. Χαρις γαρ εστι το
παθειν υπερ του Χριστου, ως που και αυτος φησιν· Ὅτι υμιν εχαρισθη απο Θεου, ου
μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Ἐπειδη γαρ εκεινα
καταμονας λεγομενα αλγησαι αυτους ικανα ην, δια τουτο θεραπευει και αποδεχεται και
επαινει παλιν, και τουτο μεμετρημενως. Ου γαρ ειπε, ∆οντες, αλλα, Συγκοινωνησαντες,
δεικνυς αυτους και κερδαναντας, ει γε των αθλων εγενοντο κοινωνοι. Ουκ ειπεν,
Ἐπικουφισαντες μου τας θλιψεις, αλλα, Συγκοινωνησαντες μου τηι θλιψει, οπερ ην
σεμνοτερον. Ὁραις το ταπεινον Παυλου; οραις το ευγενες; Ὅτε εδειξεν ουδεν δεομενον
των παρ' εκεινων αυτου ενεκεν, τοτε λοιπον αδεως και ταπεινα φθεγγεται ρηματα, και
απερ οι προσαιτουντες λεγουσιν, Ὡς εθος εχεις διδοναι. Ουδεν γαρ παραιτειται ουτε
ποιειν, ουτε λεγειν, προς το μονον, ο βουλεται, κατορθωσαι. Τι δε τουτο εστι; Μη
νομισητε, φησιν, αναισχυντιας ειναι τα ρηματα, το εγκαλειν, και λεγειν, Ἤδη ποτε
ανεθαλετε, και του εν χρειαι ειναι· ου γαρ δεομενος ταυτα λεγω, αλλα τι; Ἐκ του σφοδρα
θαῤρειν υμιν· και τουτου δε υμεις αιτιοι. Ὁραις πως αυτους θεραπευει, και πως φησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

Ὑμεις αιτιοι, προ των αλλων επιπηδησαντες τωι πραγματι, και παῤρησιαν ημιν δοντες
υπερ των τοιουτων υπομιμνησκειν υμας; Και θεα το σεμνον· μη πεμπουσι μεν ουκ
εγκαλει, ινα μη δοξηι το εαυτου θεραπευειν· επειδη δε επεμψαν, τοτε επετιμησεν υπερ
του παρελθοντος χρονου, και ηνεγκαν· λοιπον γαρ ουκ αν εδοξε το αυτου θεραπευειν.
Οιδατε, φησι, και υμεις, Φιλιππησιοι, οτι εν αρχηι του ευαγγελιου, οτε εξηλθον απο
Μακεδονιας, ουδεμια μοι Ἐκκλησια εκοινωνησεν εις λογον δοσεως και ληψεως, ει μη
υμεις μονοι. Βαβαι, ηλικον το εγκωμιον! ει γε Κορινθιοι μεν εκ του ακουειν εκεινα παρ'
αυτου και Ῥωμαιοι προτρεπονται, ουτοι δε ουδεμιας Ἐκκλησιας αρξαμενης (και γαρ, Ἐν
αρχηι του Ευαγγελιου, φησι), τοσαυτην περι τον αγιον επεδειξαντο σπουδην, ως μηδε
παραδειγμα εχοντες, αυτοι πρωτοι της καρποφοριας αρξασθαι ταυτης. Και ουκ εστιν
ειπειν, οτι παραμενοντι αυτωι ουδε των προς αυτους ενεκεν ταυτα εποιουν· Ὅτε
εξηλθον γαρ, φησιν, απο Μακεδονιας, ουδεμια μοι Ἐκκλησια εκοινωνησεν εις λογον
δοσεως και ληψεως, ει μη υμεις μονοι. Τι εστι, Ληψεως; τι δε εστιν, Ἐκοινωνησε; δια τι
μη ειπεν, οτι Ουδεμια μοι Ἐκκλησια εδωκεν, αλλ', Ἐκοινωνησεν εις λογον δοσεως και
ληψεως; Κοινωνια γαρ το πραγμα εστιν. Ει γαρ ημεις τα πνευματικα υμιν, φησιν,
εσπειραμεν, τι μεγα, ει ημεις τα σαρκικα υμων θερισο 62.291 μεν; και παλιν, Το υμων
περισσευμα ινα γινηται εις το εκεινων υστερημα. Ὁραις πως εκοινωνησαν, εις λογον
δοσεως των σαρκικων, και ληψεως των πνευματικων; Ὥσπερ γαρ οι πωλουντες και
αγοραζοντες κοινωνουσιν αλληλοις, τα παρ' αλληλων αντιδιδοντες (τουτο γαρ εστι
κοινωνια), ουτω δη και ενταυθα. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι ταυτης της αγορασιας και
εμποριας τι κερδαλεωτερον· γινεται μεν γαρ εν τηι γηι, τελειται δε εν τωι ουρανωι· οι μεν
αγοραζοντες εν τηι γηι εστηκασιν· αγοραζουσι δε και συμφωνουσι τα εν τοις ουρανοις,
γηΐνην κατατιθεντες την τιμην.
γʹ. Ἀλλα μη καταγνωις· ου χρηματων εστιν ωνητα τα ουρανια, ου τα χρηματα
αυτα αγοραζει, αλλ' η προαιρεσις του τα χρηματα καταβαλλοντος, η φιλοσοφια, το των
βιωτικων ανωτερω ειναι, η φιλανθρωπια, η ελεημοσυνη. Ἐπει ει το αργυριον ηγοραζεν,
η τα δυο λεπτα καταβαλουσα ουδεν αν ελαβε μεγα· επειδη δε ου το αργυριον, αλλ' η
προαιρεσις ισχυσεν, εκεινη πασαν προαιρεσιν επιδειξαμενη, παντα ελαβε. Μη τοινυν
λεγωμεν, οτι ωνητη χρηματων εστιν η βασιλεια· ου χρηματων, αλλα προαιρεσεως της
δια χρηματων επιδεικνυμενης. Ουκουν δει χρηματων, φησιν; Ου δει χρηματων, αλλα
προαιρεσεως· αν ταυτην εχηις, δυνησηι και δια δυο λεπτων αγορασαι τον ουρανον· μη
ουσης δε ταυτης, ουδε μυρια ταλαντα χρυσου τουτο δυνησεται, οπερ τα δυο λεπτα. ∆ια
τι; Ὅταν γαρ πολλα εχων, ελαττονα καταβαληις, εποιησας μεν ελεημοσυνην, ου
τοσαυτην δε οσην η χηρα· ου γαρ μετα τοσαυτης προθυμιας κατεβαλες, μεθ' οσης
εκεινη· παντων γαρ εαυτην απεστερησε, μαλλον δε ουκ απεστερησεν, αλλα παντα εαυτηι
εχαρισατο. Ου ταλαντων χρυσου, αλλα ποτηριου ψυχρου την βασιλειαν υπεσχετο ο
Θεος, αλλα προθυμιας· ου θανατου, αλλα προαιρεσεως· επει ουδε μεγα τι εστι. Τι γαρ
εστι μιαν ψυχην δουναι; Ἔδωκεν ενα ανθρωπον· εις δε ανθρωπος ουκ εστιν ανταξιος.
Ὅτι και εν Θεσσαλονικηι, και απαξ και δις εις τας χρειας μοι επεμψατε. Παλιν μεγα το
εγκωμιον, ει γε εν τηι μητροπολει καθημενος, παρα της μικρας ετρεφετο πολεως. Και
ορα· ινα μη διαπαντος εξελκων εαυτον της χρειας, οπερ ειπον προλαβων, ραιθυμοτερους
ποιησηι, δια τοσουτων δειξας, οτι ου δειται, ενι μονωι τουτο δηλον εποιησεν, ειπων, Εις
τας χρειας· και ουκ ειπε, Τας εμας, αλλ' απλως, του σεμνου επιμελομενος· ου τουτο δε
μονον, αλλα και το εξης. Ἐπειδη γαρ συνειδε σφοδρα ταπεινον ον, παλιν αυτο τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

επιδιορθωσει ασφαλιζεται, λεγων· Ουχ οτι επιζητω, λεγων, το δομα. Ὅπερ ειπεν ανω,
Ουχ οτι καθ' υστερησιν λεγω, το αυτο δηλων, ει και εκεινο τουτου μειζον εστιν. Ἕτερον
γαρ εστιν υστερουντα μη ζητησαι, και ετερον εν υστερησει οντα μηδε νομιζειν
υστερεισθαι. Ουχ οτι επιζητω το δομα, φησιν, αλλ' επιζητω τον καρπον τον
πλεοναζοντα εις λογον υμων, ουκ εμου. Ὁραις οτι ο καρπος εκεινοις τικτεται; ∆ι' υμας
ταυτα λεγω, φησι, ου δι' εμαυτον, εις την υμετεραν σωτηριαν· εγω γαρ ουδεν κερδαινω
λαμβανων· των διδοντων εστιν η χαρις. Τοις μεν γαρ διδουσιν εκει φυλαττεται η 62.292
αμοιβη· τοις δε λαμβανουσιν ενταυθα αναλισκεται τα διδομενα. Παλιν μετ' εγκωμιου
και συμπαθειας, και το χρηιζειν. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ου ζητω, ινα μη παλιν ραιθυμοτερους
ποιησηι, φησιν· Ἀπεχω δε παντα, και περισσευω. Τουτεστι, δια ταυτης της δοσεως και τα
παραλειφθεντα επληρωσατε, οπερ μαλιστα προθυμοτερους ην ποιησαι. Ὅσωι γαρ αν ωσι
φιλοσοφωτεροι, ζητουσι και τας παρα των ευ παθοντων χαριτας οι ευ ποιουντες. Ἀπεχω
παντα, και περισσευω. Τουτεστιν, ου μονον ανεπληρωσατε τα ελλειφθεντα εν τωι
παρελθοντι χρονωι, αλλα και υπερεβαλετε. Ειτα ινα μη δοξηι δια τουτο εγκαλειν, ορα
πως επισφραγιζεται. Ἐπειδη γαρ ειπεν, Ουχ οτι επιζητω το δομα, και οτι, Ἤδη ποτε, και
εδειξεν οτι οφειλη εστι το πραγμα (τουτο γαρ εστιν, Ἀπεχω)· παλιν δεικνυσιν οτι υπερ
οφειλην επραξαν, και φησιν· Ἀπεχω παντα, και περισσευω, πεπληρωμαι. Ουχ απλως,
ουδε απο διαθεσεως ταυτα λεγω, αλλα τι; ∆εξαμενος παρα Ἐπαφροδιτου τα παρ' υμων,
οσμην ευωδιας, θυσιαν δεκτην, ευαρεστον τωι Θεωι. Βαβαι, που το δωρον αυτων
ανηγαγεν! Ουκ εγω, φησιν, ελαβον, ουκ ελαβον, αλλ' ο Θεος δι' εμου. Ὥστε, καν εγω μη
χρηιζω, μη μελετω υμιν· επει ουδε ο Θεος εχρηιζε, και ομως απεδεχετο, ουτως ως μηδε
παραιτεισθαι ειπειν την θειαν Γραφην, οτι Ὠσφρανθη ο Θεος οσμην ευωδιας, οπερ ην
ευφραινομενου. Ἴστε γαρ, ιστε πως διατιθεται ημων η ψυχη επι ταις ευωδιαις, πως
ευφραινεται, πως γαννυται. Ου παρηιτησατο τοινυν ειπειν περι Θεου ανθρωπινον ουτω
ρημα και ταπεινον η Γραφη, ινα τοις ανθρωποις δειξηι, οτι δεκτα τα παρ' αυτων δωρα
γεγονεν. Ου γαρ η κνισσα, ουδε ο καπνος δεκτα εποιει, αλλ' η προαιρεσις η
προσφερουσα· επει, ει τουτο ην, και τα παρα του Καιν αν εδεχθη. Ειπεν ουν, οτι και
ευφραινεται, και πως ευφραινεται· ου γαρ αν αλλως εμαθον οι ανθρωποι. Ὁ τοινυν μη
εν χρειαι καθεστως λεγει ουτως ευφραινεσθαι, ινα μη δια το ανενδεες ραιθυμοι
γενωνται. Και οτε λοιπον της αλλης αρετης αμελησαντες, ταυταις εθαῤρουν, ορα πως
παλιν διορθουται αυτους, λεγων· Μη φαγωμαι κρεα ταυρων, η αιμα τραγων πιωμαι;
Τουτο και Παυλος φησιν, Ουκ επιζητω το δομα. Ὁ δε Θεος μου πληρωσει πασαν χρειαν
υμων κατα τον πλουτον αυτου εν δοξηι, εν Χριστωι Ἰησου.
δʹ. Ὅρα πως και επευχεται, καθαπερ οι πενητες. Ει δε Παυλος επευχεται τοις
διδουσι, πολλωι μαλλον ημεις μη αισχυνωμεθα λαμβανοντες τουτο ποιειν. Μη δη
λαμβανωμεν, ως αυτοι χρηιζοντες, μηδε χαιρωμεν ημων ενεκεν, αλλα των διδοντων
αυτων. Ουτως ημιν εσται μισθος και λαμβανουσιν, αν δι' εκεινους χαιρωμεν· ουτως ουκ
αγανακτησομεν, μη διδοντων, μαλλον δε αλγησομεν δι' αυτους· ουτω και
προθυμοτερους εργασομεθα, αν διδασκωμεν, οτι ουχ ημων ενεκεν ταυτα πραττομεν. Ὁ
δε Θεος μου, φησι, πληρωσει πασαν χρειαν υμων, η πασαν χαριν, η πασαν χαραν. Ἀλλ'
αν μεν ηι, Πασαν χαριν, μη ταυτην μονον φησι, 62.293 την επι γης ελεημοσυνην, αλλα
παν κατορθωμα· αν δε, Πασαν χρειαν, οπερ οιμαι και μαλλον λεγεσθαι, τουτο εστιν ο
δηλουν βουλεται· επειδη εμπροσθεν ειπεν, Ἠκαιρεισθε, επαγει ενταυθα, οπερ εν τηι προς
Κορινθιους ποιει λεγων, Ὁ επιχορηγων σπερμα τωι σπειροντι, και αρτον εις βρωσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

χορηγησαι, και πληθυναι τον σπορον υμων, και αυξησαι τα γεννηματα της δικαιοσυνης
υμων. Ἐπευχεται γαρ αυτοις, ωστε ειναι εν αφθονιαι, και εχειν σπειρειν· και επευχεται
ουχ απλως εν αφθονιαι ειναι, αλλα, Κατα τον πλουτον αυτου. Ὥστε και τουτο
συμμεμετρημενως. Ει μεν γαρ κατ' αυτον ησαν, και ουτω φιλοσοφοι, και ουτως
εσταυρωμενοι, ουκ αν τουτο εποιησεν· επειδη δε ανδρες ησαν, χειροτεχναι, πενητες,
γυναικας εχοντες, παιδας τρεφοντες, οικιας προεστωτες, και απο ολιγων και ταυτα
εδοσαν, και τινα ειχον επιθυμιαν και των παροντων, επευχεται συγκαταβατικως. Τοις
γαρ ουτω κεχρημενοις ουδεν ατοπον επευχεσθαι την αυταρκειαν και την αφθονιαν.
Ὅρα γουν τι και επευχεται· Ουκ ειπεν, οτι Ποιησαι πλουσιους και ευπορους σφοδρα,
αλλα τι; Πληρωσαι πασαν χρειαν υμων. Ὥστε μη ειναι εν ενδειαι, αλλα τα προς χρειαν
εχειν· επει και ο Χριστος ορον ευχης ημιν διδους, τουτο τηι ευχηι ενεθηκε, διδασκων
ημας, Τον αρτον ημων τον επιουσιον λεγειν, δος ημιν σημερον. Κατα τον πλουτον
αυτου. Τι εστι τουτο; Κατα την δωρεαν αυτου· τουτεστιν, ο τι ευκολον αυτωι και
δυνατον, και ταχεως ποιειν. Και επειδη Χρειαν ειπον, ινα μη νομισωσιν, οτι
στενοχωρησει αυτους, δια τουτο επηγαγε, Κατα τον πλουτον αυτου εν δοξηι εν Χριστωι
Ἰησου. Ουτω περισσευσει υμιν απαντα, φησιν, ωστε εν δοξηι αυτου εχειν. Ἢ ουν τουτο
λεγει, οτι Ουδενος υστερεισθε· Και χαρις γαρ μεγαλη, φησιν, ην επι παντας αυτους· ουδε
γαρ ενδεης τις υπηρχεν εν αυτοις· η προτρεπει εις δοξαν αυτου παντα ποιειν· ωσει
ελεγεν· Ἵνα εις δοξαν αυτου χρησθε τηι περιουσιαι. Τωι δε Θεωι και Πατρι ημων η δοξα εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην. Αυτη δε η δοξα ουχι του Υιου μονον, αλλα και του
Πατρος γινεται. Ὅταν γαρ ο Υιος δοξαζηται, τοτε ο Πατηρ. Ἐπειδη γαρ ειπεν εις δοξαν
Χριστου τουτο γενεσθαι, ινα μη τις νομισηι αυτου μονου, επηγαγε· Τωι δε Θεωι και Πατρι
ημων η δοξα, αυτη η γενομενη δηλονοτι τωι Υιωι. Ἀσπασασθε παντα αγιον εν Χριστωι
Ἰησου. Ου μικρον και τουτο· πολλης γαρ ευμενειας, και το δια γραμματων αυτους
ασπαζεσθαι. Ἀσπαζονται υμας οι συν εμοι αδελφοι. Και μην ελεγες, οτι Ουδενα εχω
ισοψυχον, οστις γνησιως τα περι υμων μεριμνησει· πως ουν λεγεις νυν, Οι συν εμοι
αδελφοι, Ἢ τους μετ' αυτου αδελφους φησι, δηλων οτι Ουδενα των μεθ' εαυτου εχει
ισοψυχον, ου περι των εν τηι πολει λεγων· ποιαν γαρ αναγκην ειχον εκεινοι τα των
αποστολων αναδεχεσθαι πραγματα; η οτι ου 62.294 παραιτειται και τουτους αδελφους
καλειν. Ἀσπαζονται υμας παντες οι αγιοι, μαλιστα δε οι εκ της Καισαρος οικιας. Ἡ χαρις
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μετα παντων υμων. Ἀνεστησεν αυτους και ανεῤρωσε,
δεικνυς οτι και της βασιλικης οικιας το κηρυγμα ηψατο. Ει γαρ οι εν τοις βασιλειοις
παντων κατεφρονησαν δια τον βασιλεα των ουρανων, πολλωι μαλλον αυτους χρη τουτο
ποιειν. Και τουτο δε τεκμηριον ην της Παυλου αγαπης, το πολλα περι αυτων διηγεισθαι,
και μεγαλα λεγειν, οθεν και εις ποθον ηγαγε τους εν τοις βασιλειοις, ωστε ασπασασθαι
αυτους τους ουχ εωρακοτας. Μαλιστα μεν γαρ, επειδη εν θλιψει ησαν οι πιστοι τοτε,
πολλη ην η αγαπη. Πως; Οι τε γαρ αλληλων διεστηκοτες, αλληλοις ησαν
συγκεκολλημενοι, και οι ποῤρωθεν, ως εγγυς οντες, αλληλους ησπασαντο, και ως περι
μελη οικεια, ουτω προς εαυτους εκαστος διετιθετο. Και ο πενης γαρ προς τον πλουσιον
ομοιως διεκειτο, και ο πλουσιος προς τον πενητα· και ουδεμια ην υπεροχη, τωι παντας
ομοιως μισεισθαι και ελαυνεσθαι, και επι τοις αυτοις. Ὥσπερ γαρ οι εκ διαφορων
πολεων αιχμαλωτοι τινες ανασταντες, και εις μιαν ελθοντες πολιν, σφοδρα αλληλοις
συμπλεκονται, του κοινου της συμφορας συγκολλωντος αυτους· ουτω δη και τοτε, της
κοινωνιας των παθηματων και των θλιψεων συναπτουσης αυτους, πολλην ειχον προς
αλληλους αγαπην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

εʹ. ∆εσμος γαρ τις εστιν η θλιψις αῤραγης, αγαπης αυξησις, κατανυξεως και
ευλαβειας υποθεσις. Ἄκουε γαρ του ∆αυιδ λεγοντος· Ἀγαθον μοι, Κυριε, οτι
εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα δικαιωματα σου· και παλιν ετερου προφητου
λεγοντος, Ἀγαθον ανθρωπωι, οταν αρηι ζυγον εκ νεοτητος αυτου· και παλιν, Μακαριος
ανθρωπος, ον αν παιδευσηις, Κυριε· και ετερου τινος λεγοντος, Μη ολιγωρει παιδειας
Κυριου· και αλλαχου, Ει προσερχηι δουλευειν Κυριωι, ετοιμασον την ψυχην σου εις
πειρασμον. Και ο Χριστος δε προς τους εαυτου μαθητας ελεγεν, Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν
εξετε, αλλα θαρσειτε· και παλιν, Κλαυσετε και θρηνησετε υμεις, ο δε κοσμος χαρησεται·
και παλιν, Στενη και τεθλιμμενη η οδος. Ὁραις πανταχου την θλιψιν επαινουμενην;
πανταχου παραλαμβανομενην, ως αναγκαιαν ουσαν ημιν; Ει γαρ εν τοις εξωθεν αγωσιν
ουδεις αν ταυτης χωρις στεφανον λαβοι, ει μη και πονοις και σιτιων παραιτησει και
νομωι διαιτης και αγρυπνιαις και μυριοις ετεροις εαυτον οχυρωσειε, πολλωι μαλλον
ενταυθα. Τινα γαρ βουλει; τον βασιλεα ειπειν; Ἀλλ' ουδε εκεινος αμεριμνον ζηι βιον,
αλλα και πολλων θλιψεων και φροντιδων γεμοντα. Μη γαρ εις το διαδημα ιδηις, αλλ'
εις το κλυδωνιον φροντιδων, δι' ου αυτωι ο θορυβος τικτεται· μηδε εις την αλουργιδα
βλεπε, αλλ' εις την ψυχην την μαλλον εκεινης της αλουργιδος μελαινομενην· ουχ
ουτως ο στεφανος δεσ 62.295 μει την κεφαλην, ως την ψυχην η φροντις· μηδε εις το
των δορυφορων πληθος ιδηις, αλλ' εις το των αθυμιων πληθος· ουδε γαρ εστιν
ιδιωτικην οικιαν ευρειν τοσουτων γεμουσαν φροντιδων, οσων τα βασιλεια. Θανατοι
καθ' εκαστην ημεραν προσδοκωμενοι παρ' αυτοις τουτοις, και προ της τραπεζης το αιμα
οραται, και προ του ποτου. Ἐν δε ταις νυξιν ουδε ειπειν εστιν οσακις αλλονται και
αναπηδωσι φαντασιουμενοι. Και ταυτα δη εν ειρηνηι· ει δε πολεμος καταλαβοι, ετι τα
των φροντιδων επιτεινεται. Τι τοινυν του βιου τουτου ελεεινοτερον γενοιτ' αν; Τα δε
παρα των οικειων οσα; των αρχομενων λεγω. Ἀμελει και συγγενικων αιματων αει γεμει
το εδαφος το βασιλικον. Και, ει βουλεσθε, τινα και διηγησομαι, και ταχα επιγνωσεσθε
οτι ουτως εχει· μαλιστα μεν και τα παλαια ερω, πλην αλλ' ομως ετι τηι μνημηι
φυλαττομενα, ατε και επι των χρονων γενομενα των ημετερων. Ὁ δεινα, φησι, την
γυναικα υποπτευσας επι μοιχειαι, γυμνην προσεδησεν ορεσι, και θηριοις εξεδωκεν, ηδη
μητερα γενομενην αυτωι βασιλεων πολλων. Οιαν οιεσθε ζωην ζηιν εκεινον; ου γαρ αν, ει
μη σφοδρα κατετακη τωι παθει, εις τοσαυτην εξεβη τιμωριαν. Ὁ αυτος δη ουτος τον υιον
απεσφαξε τον αυτου· μαλλον δε ο τουτου αδελφος εαυτον μετα των παιδων αυτου.
Λεγεται δε και τον αδελφον ουτος ανηιρηκεναι τον αυτου. Και ο μεν εαυτον ανειλεν,
υπο τυραννου καταληφθεις, ο δε τον ανεψιον τον αυτου κοινωνουντα της βασιλειας
αυτωι, ην αυτος ενεχειρισεν. Ἄλλος την γυναικα ειδεν υπο πεσσων διαφθαρεισαν· ως
γαρ ουκ ετικτε, γυνη τις αθλια και ταλαιπωρος (αθλια γαρ και ταλαιπωρος, η το του
Θεου δωρον ηλπισε δι' οικειας παρεξειν σοφιας), πεσσους δουσα, διεφθειρε την
βασιλιδα, και συνδιεφθαρη και αυτη. Ἕτερος παλιν μετα τουτο υπο δηλητηριων
ανηιρητο φαρμακων, και το ποτηριον ην αυτωι λοιπον ουκετι πομα, αλλα θανατος· και ο
υιος αυτωι τον οφθαλμον εξωρυττετο φοβωι των μελλοντων, ουδεν ηδικηκως. Ἄλλος,
ουδε ειπειν καλον, οπως κατελυσε τον βιον ελεεινως. Των δε μετα τουτους ο μεν
κατεκαη, καθαπερ τις αθλιος και ταλαιπωρος, μετα ιππων και δοκων και των αλλων
απαντων, και το γυναιον εν χηρειαι. Τας γαρ εν τωι ζηιν λυπας ουδε ειπειν ενι, ας, οτε
ουτος επανεστη, ηναγκαζετο εχειν. Ουτος δε ο νυν κρατων ουχι εξ ου το διαδημα
περιεθετο, εν πονοις, εν κινδυνοις, εν λυπαις, εν αθυμιαις, εν συμφοραις, εν επιβουλαις;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

Ἀλλ' ουχ η βασιλεια τοιαυτη των ουρανων· αλλα μετα το λαβειν αυτην, ειρηνη, ζωη,
χαρα, ευφροσυνη. Ἀλλ', οπερ ελεγον, ουκ ενι βιος αταλαιπωρητος. Ει δε εν τοις
βιωτικοις και ο μαλιστα μακαριωτερος, ο εν βασιλειαι, τοσουτων γεμει συμφορων, τι
οιει εν τοις ιδιωτικοις· Και ποσα ετερα κακα, ουδε ειπειν εστι. Ποσοι πολλακις και μυθοι
απο τουτων επλασθησαν, πασαι σχεδον αι επι της σκηνης τραγωιδιαι απο των βασιλεων
υφαινονται, και οι μυθοι. Τα γαρ πλειονα των εν τοις μυθοις απο των γενομενων
πεπλασται· ουτω γαρ εχει και ηδονην· οιον, τα Θυεστεια δειπνα, και ως πασα εκεινη η
οικια δια συμφορων κατεστρεψεν.
ςʹ. Ἀλλα ταυτα μεν απο των παρα των εξωθεν συντεθεντων ισμεν· ει δε
βουλεσθε, και απο των Γραφων ερουμεν. Ὁ Σαουλ πρωτος εβασιλευσεν, αλλ' ιστε πως
και ουτος απωλετο μυριων πειραθεις κακων. Μετ' εκεινον ο ∆αυιδ, ο Σολομων, ο Ἀβια,
ο Ἐζεκιας, ο Ἰωσιας ομοιως. Ου γαρ εστι θλιψεως χωρις, ουκ εστι πονων χωρις, ουκ
εστιν αθυμιας εκτος τον παροντα βιον διελθειν. Ἀλλ' ημεις αθυμωμεν μη υπερ των
τοιουτων, υπερ ων οι βασιλεις, αλλ' υπερ τοιουτων, υπερ ων και κερδος εχομεν μεγα· Ἡ
γαρ κατα Θεον λυπη μετανοιαν εις σωτηριαν αμεταμελητον κατεργαζεται. Ὑπερ
τουτων χρη λυπεισθαι, υπερ τουτων αλγειν, υπερ τουτων δακνεσθαι· ουτως ελυπειτο
Παυλος υπερ των αμαρτανοντων, ουτως εδακρυεν· Ἐκ γαρ πολλης θλιψεως, φησι, και
συνοχης καρδιας εγραψα υμιν δια πολλων δακρυων. Ἐπειδη γαρ υπερ οικειων ουκ ειχε
πενθειν, υπερ των αλλοτριων τουτο εποιει· μαλλον δε κακεινα οικεια ηγειτο κατα τον
του πενθους λογον. Ἕτεροι εσκανδαλιζοντο, και αυτος επυρουτο· ετεροι ησθενουν, και
αυτος ησθενει. Ἀγαθον η τοιαυτη λυπη, πασης κρειττων αυτη χαρας κοσμικης. Τον
ουτω πενθουντα εγω παντων των ανθρωπων προκρινω· μαλλον δε και αυτος τους
ουτω πενθουντας μακαριζει ο Κυριος, τους συμπαθεις. Ουχ ουτως αυτον επι τοις
κινδυνοις θαυμαζω· μαλλον δε ουχ ηττον αυτον των κινδυνων θαυμαζω, υφ' ων καθ'
εκαστην ημεραν απεθνησκεν· αλλα τουτο με μαλλον αιρει. Ἀπο γαρ ψυχης φιλοθεου
και φιλοστοργου εγινετο, απο αγαπης, ην αυτος ο Χριστος εζητει, απο συμπαθειας
αδελφικης και πατρικης, μαλλον δε και τουτων αμφοτερων μειζονος. Ουτω διακεισθαι
χρη, ουτω δακρυειν· τα τοιαυτα δακρυα πολλης εστιν ευφροσυνης μεστα· το τοιουτον
πενθος υποθεσις χαρας εστι. Και μη μοι ειπηις, τι πλεον εκ του θρηνειν, υπερ ων τουτο
ποιω; Καν μηδεν ονησωμεν τους θρηνουμενους, αλλα παντως ημας αυτους
ωφελησομεν. Ὁ γαρ υπερ των αλλοτριων ουτως αλγων, πολλωι μαλλον υπερ των ιδιων
τουτο ποιησεται· ο επι τοις ετερων ουτω δακρυων, ουκ αδακρυτι τα οικεια παρελευσεται
πλημμεληματα· μαλλον δε ουδε αμαρτησει ταχεως. Το δε δεινον, οτι κελευσθεντες
ουτως επι τοις αμαρτανουσι θρηνειν, ουδε επι τοις οικειοις τινα επιδεικνυμεθα
μετανοιαν, αλλ' αναλγητως πταιοντες διακειμεθα, και παντων μαλλον φροντιζομεν,
και παντα λογιζομεθα μαλλον η τα οικεια αμαρτηματα. ∆ια τουτο χαιρομεν χαραν την
ανονητον, την του κοσμου, την ευθεως σβεννυμενην, την μυριας τικτουσαν λυπας.
Λυπηθωμεν τοινυν λυπην χαρας μητερα, και μη ησθωμεν χαραν λυπην τικτουσαν·
αφωμεν δακρυα σπειροντα πολλην ηδονην, και μη γελωμεν γελωτα βρυγμον ημιν
οδοντων τικτοντα· θλιβωμεν θλιψιν, αφ' ης ανεσις βλαστανει, και μη ζητωμεν τρυφην,
αφ' ης πολλη θλιψις και οδυνη τικτεται· επι της γης μικρον πονησωμεν, ινα
τρυφησωμεν διηνεκως εν τοις ουρανοις· εν τωι επικηρωι βιωι θλιψωμεν εαυτους, ινα εν
τωι απειρωι τυχωμεν ανεσεως· μη διαχυθωμεν εν τωι βραχει τουτωι, ινα μη στεναξωμεν
εν τωι απειρωι. Ουχ ορατε 62.297 ποσοι και ενταυθα θλιβονται βιωτικων ενεκεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

πραγματων; Ἐννοησον οτι και συ εις εξ εκεινων ει, και φερε την θλιψιν και την οδυνην,
τηι ελπιδι των μελλοντων τρεφομενος· ουκ ει συ του Παυλου βελτιων ουδε του Πετρου,
των ουδεποτε ανεσεως τυχοντων, των εν λιμωι και διψει και γυμνοτητι τον παντα βιον
διεξελθοντων. Ει βουλει των αυτων εκεινοις τυχειν, τι την εναντιαν οδευεις οδον; ει
βουλει προς την πο 62.298 λιν απαντησαι εκεινην, ης εκεινοι κατηξιωθησαν, εκεινην
βαδιζε την οδον την εκει φερουσαν. Ου φερει η της ανεσεως οδος εκει, αλλ' η της
θλιψεως· εκεινη ευρυχωρος, αυτη στενη. Ταυτην βαδιζωμεν, ινα τυχωμεν της αιωνιου
ζωης εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92


