In illud: Domine, non est in homine
Εις το ρητον του προφητου Ἱερεμιου, "Κυριε, ουχι του ανθρωπου η οδος
αυτου, ουδε ανθρωπος πορευσεται, και κατορθωσει την πορειαν αυτου."
56.153
αʹ. Της οδου ταυτης της αισθητης και λεωφορου τα μεν εστιν υπτια και λεια,
τα δε προσαντη και τραχυτερα· ουτω δε και των θειων Γραφων τα μεν εστιν αυτοθεν
πασιν ευσυνοπτα, τα δε πλειονος εξεργασιας και πονου δεομενα. Ἀλλ' οταν μεν
ισοπεδον και λειαν οδευωμεν οδον, ου πολλης ημιν δει ακριβειας· οταν δε υπτιαν
και στενην και προς αυτην ανατεινομενην την ακρωρειαν, και υπο κρημνων
εκατερωθεν απειλημμενην, νηφουσης ημιν δει ψυχης και διεγηγερμενης, της
δυσχωριας ραιθυμειν ουκ επιτρεπουσης.
Καν γαρ μικρον τις παραβλεψηι, μονου του ποδος ολισθησαντος. απαν το
σωμα κατακρημνιζεται, καν εις φαραγγας κατακυψηι κατω, σκοτοδινωι κατεχομενος
καταφερεται. Ουτω δη και επι των θειων Γραφων τα μεν ευκολα και ραιδια των
νοηματων, και απονητι διοδευσαι ενι, τα δε τραχυτερα και προσαντη ουχ ομοιως
ευπορον διαβηναι. ∆ιο νηφειν απαντας δει και εγρηγορεναι, οταν τοιαυτα
διαβαινωμεν χωρια, ωστε μη περι των εσχατων ημιν γενεσθαι τον κινδυνον. ∆ια γαρ
τουτο και ημεις ποτε μεν εν τοις ευκολωτεροις υμας εγγυμναζομεν, ποτε δε επι τα
δυσκολωτερα αγομεν, ινα και τον πονον υμιν παραμυθησωμεθα, και την ραιθυμιαν
εκβαλωμεν.
Ὥσπερ γαρ οι διαπαντος ευκολιας απολαυοντες, χαυνοτεροι γινονται· ουτως
οι διηνεκως προς τραχυτερα ελκομενοι, προς τον πονον 56.154 απογινωσκουσι. ∆ει
τοινυν αναμεμιχθαι το της διδασκαλιας ειδος, και νυν μεν τουτο, νυν δε εκεινο
μεταχειριζειν, ωστε μητε χαλασθαι περα του μετρου την διανοιαν ημιν, μητε
διατεινομενην υπερ το δεον διαῤρηγνυσθαι παλιν προς τον πονον απαγορευουσαν.
∆ια τουτο πρωην υμιν περι Παυλου και Πετρου διαλεχθεντες, και της εν Ἀντιοχειαι
γενομενης αυτοις προς αλληλους αμφισβητησεως, και την δοκουσαν εκεινων ειναι
μαχην πασης ειρηνης χρησιμωτεραν υμιν αποδειξαντες, και επι την υπτιαν εκεινην
και τραχειαν αγαγοντες οδον, επειδη πεπονηκοτας ειδομεν, τηι μετ' εκεινην ημεραι
προς ετεραν ευκολωτεραν εχειραγωγουμεν υποθεσιν, του μακαριου Ευσταθιου τα
εγκωμια διηγουμενοι, και μετ' εκεινον του γενναιου μαρτυρος Ῥωμανου τους
επαινους διεξιοντες, οτε δη και λαμπροτερον ημιν το θεατρον γεγονε, και πλειων ο
κροτος, και μειζων ο θορυβος. Καθαπερ γαρ τις καμων, ειτα εις λειμωνα εισελθων,
γαννυται και διαχειται, τραχυ μεν ορων ουδεν ουδε επιπονον, ανεσιν δε και τερψιν
και ψυχαγωγιαν πολλην· ουτω και υμεις μοι διεκεισθε τοτε· απο γαρ των πονων και
των δυσκολιων της ακροασεως εκεινης, ωσπερ εις λειμωνα εισελθοντες των
μαρτυρων τα εγκωμια, μετα πολλης της αδειας της τερψεως ενεφορεισθε εκεινης.
Ουδε γαρ λαβαι και αντιλαβαι ησαν τοτε, ουδε παλαισματα και διαδυσεις, αλλ'
ουδενος αντικρουοντος, αφετος καθ' εαυ 56.155 τον ο λογος ηγωνιζετο,
απολελυμενος και ελευθερος ων. δια τουτο δε και λαμπροτερος ην και
πανηγυρικωτερος, και πλειονων απελαυεν επαινων.
Ἡ γαρ διανοια των ακροατων, οταν μετ' ευκολιας τοις λεγομενοις
παρακολουθηι, πολλης ανεσεως απολαυουσα, προθυμοτερον προς τον επαινον του
λεγοντος διεγειρεται. Ἐπει ουν ικανως υμας ανεκτησαμεθα εν ταις ημεραις ταυταις,
ουδεν επιπονον και τραχυ προς την υμετεραν κινησαντες αγαπην, φερε δη τημερον
υμας παλιν επι την προτεραν αγαγωμεν γυμνασιαν, προς τα επιπονωτερα των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Γραφων και πολλης δεομενα συνεσεως χειραγωγουντες υμας, ουχ ινα συντριψωμεν
τωι καματωι, αλλ' ινα γυμνασωμεν εις το δυνασθαι και ταυτα μετα ασφαλειας
διαβαινειν τα χωρια. Ὥσπερ ουν τοτε παρα μεν την αρχην εδοκει μαχη τις ειναι και
φιλονεικια των αποστολων, επειδη δε ανεβημεν τους σκοπελους εκεινους, ειδομεν
ανω λοιπον τον καρπον του Πνευματος, αγαπην, χαραν, ειρηνην, και ου ματαιος
ημιν ουδε περιττος ο πονος εγενετο, αλλ' εις ευφροσυνην κατεληξεν· ουτω και
σημερον προσδοκω ταις ευχαις ταις υμετεραις, αν μετα καρτεριας και πολλης της
υπομονης την προκειμενην ημιν διανυσωμεν οδον, και επι την κορυφην αυτην
αναβηναι δυνηθωμεν, ισοπεδα και λεια και υπτια παντα ευρησειν εκει. Τι ποτ' ουν
εστι το προκειμενον ημιν νυν; Το παρα του προφητου σημερον αναγνωσθεν· Κυριε,
ουκ εν τωι ανθρωπωι η οδος αυτου, ουδε ανθρωπος πορευσεται, και κατορθωσει την
πορειαν αυτου.
Το μεν ζητημα τουτο· υμεις δε, ωσπερ τοτε παρεσχετε την σπουδην, και νυν
συντεινατε εαυτους· ουδε γαρ τουτο ελαττον εκεινου το ζητημα, αλλα και πλειονος
δειται φροντιδος. Τι δηποτε; Ὅτι η μεν Παυλου και Πετρου δοκουσα μεν ειναι
διαφορα, ουκ ουσα δε, ου πολλοις γνωριμος ην, οθεν ουδε πολλην εκ της αγνοιας
εικος ην γενεσθαι την βλαβην· αυτη δε η ρησις πανταχου περιφερεται, εν οικιαις, εν
αγοραις, εν χωραις, εν πολεσιν, εν γηι και θαλαττηι και νησοις· και οπουπερ αν
απελθηις, ακουσηι ταυτα λεγοντων πολλων· Γεγραπται, Ουκ εν τωι ανθρωπωι η οδος
αυτου. Ου ταυτην δε μονον μεμελετηκασι την ρησιν, αλλα και ετερας προς ταυτην
συνειρουσι τοιαυτας, οτι Ου του θελοντος, ουδε του τρεχοντος· και μετ' εκεινο
παλιν, Ἐαν μη Κυριος οικοδομησηι οικον, εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες
αυτον. Τουτο δε ποιουσι, της οικειας ραιθυμιας προκαλυμματα τας θειας Γραφας
προβαλλομενοι, και την σωτηριαν ημων και την ελπιδα δια τουτων διορυττειν
επιχειρουντες των ρηματων. Ουδεν γαρ ετερον κατασκευασαι βουλονται δια
τουτων, αλλ' η οτι ουδενος εσμεν κυριοι. Παντα οιχεται τα καθ' ημας· εικη βασιλειας
υποσχεσις, εικη γεεννης απειλη, εικη νομοι και τιμωριαι και κολασεις και
συμβουλαι.
βʹ. Τι γαρ αν τις παραινεσειε τωι μηδενος οντι κυριωι; τι δε αν τις υποσχοιτο
τωι πασης εξουσιας απεστερημενωι; Ουτε ο κατορθωσας αξιος εστιν επαινου, ουτε ο
διαμαρτων υπευθυνος κολασεως και τιμωριας, αν μη εφ' ημιν ηι τα πρακτεα. Ει δε
τουτο πεισθειεν ανθρωποι, ουδεις ουκετι λοιπον ουκ αρετης ανθεξεται, ου κακιαν
φευξεται. Ει γαρ νυν καθ' εκαστην ημεραν περι γεεννης ενηχουντων ημων, περι
βασιλειας δια 56.156 λεγομενων, και τας κολασεις τας αφορητους και τα επαθλα τα
υπερβαινοντα
διανοιαν
ανθρωπινην
προτιθεντων,
συμβουλευοντων,
παρακαλουντων, παντα κινουντων λογον, μολις τινες υπομενουσι τους υπερ της
αρετης ιδρωτας, μολις αφιστανται της εν τοις αμαρτημασιν ηδονης· αν και ταυτην
εκκοψηις την αγκυραν την ιεραν, ουχ ολοκληρον βαπτισθησεται το σκαφος, και
παντες οιχησονται γενομενοι τελεον υποβρυχιοι, και πολλα εσται καθ' ημεραν τα
ναυαγια; Ουδεν γαρ, ουδεν ουτως εσπουδακεν ο διαβολος, ως τουτο πεισαι την
ανθρωπινην ψυχην, οτι ουτε εν τοις αμαρτημασιν εστιν υπευθυνος κολασεως, ουτε
εν τοις κατορθωμασιν επαινων αξιος και στεφανων, ινα και των σπουδαιων εκλυσηι
τας χειρας, και σβεσηι την προθυμιαν, και των αναπεπτωκοτων επιτεινηι την
ολιγωριαν και αυξησηι την ραιθυμιαν.
∆ιο χρη προσεχειν μετα ακριβειας τοις λεγομενοις. Κρημνος εκατερωθεν εστι
και βοθρος, αν μη νηφοντως αναγνωμεν το ρητον. Τι γαρ ειπωμεν; οτι εψευσατο ο
προφητης; Ἀλλ' επικινδυνον· προφητης γαρ ου ψευδεται· τα γαρ του Θεου φθεγγεται
ρηματα. Ἀλλ' ουκ εψευσατο ο προφητης; ουκουν ουκ εφ' ημιν τα πρακτεα; Ἀλλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

εφ' ημιν τα πρακτεα, και ο προφητης ουκ εψευσατο· και αμφοτερα ταυτα
παραστησομεν, εαν προσεχητε. ∆ια γαρ τουτο εκατερωθεν εδειξα τον κρημνον, ινα
νηφοντες διανυσωμεν την προκειμενην ημιν οδον. Μη γαρ δη τουτο μονον
εξετασωμεν, το, Ουκ εν τωι ανθρωπωι η οδος αυτου· αλλα και την ακολουθιαν
απασαν, και υπερ τινων ειρηται, και παρα τινος, και προς τινα, και δια τι, και ποτε,
και πως. Ου γαρ αρκει το λεγειν, οτι εν ταις Γραφαις γεγραπται, ουδε απλως
παρασπωντας ρηματα και σπαρασσοντας τα μελη του σωματος των θεοπνευστων
Γραφων, ερημα και γυμνα της οικειας αυτων συναφειας λαβοντας, επ' εξουσιας και
αδειας επηρεαζειν αυτοις. Ουτω γαρ πολλα δογματα διεφθαρμενα εις τον βιον
εισενηνεκται τον ημετερον, του διαβολου πειθοντος τους ραιθυμοτερους
διεστραμμενως απαγγελλειν τα εν ταις Γραφαις κειμενα, η προστιθεντας, η
υφαιρουντας επιζοφουν την αληθειαν.
Ου τοινυν αρκει το ειπειν, οτι εν τηι Γραφηι γεγραπται, αλλα χρη και την
ακολουθιαν αναγνωναι πασαν· επει ει μελλοιμεν διακοπτειν την προς αλληλα
συνεχειαν αυτων και συγγενειαν, πολλα ουτω τεχθησεται πονηρα δογματα. Και γαρ
εν τηι Γραφηι γεγραπται, οτι Ουκ εστι Θεος, και οτι Ἀπεστρεψε το προσωπον αυτου,
του μη βλεπειν εις τελος, και οτι Ουκ εκζητησει ο Θεος. Τι ουν; ειπε μοι· ουκ εστι
Θεος; Ουδε εφοραι τα κατα γην πραγματα; Και τις τουτο ανασχοιτο ειπειν, η ακουσαι;
Καιτοι γε εν τηι Γραφηι γεγραπται· αλλα μαθε πως γεγραπται. Ειπε, φησιν, αφρων εν
καρδιαι αυτου, Ουκ εστι Θεος. Ου της Γραφης εστιν η γνωμη και η ψηφος, αλλα της
του αφρονος διανοιας· ου τα εαυτης ειπεν η Γραφη, αλλα τα ετερου απηγγειλε. Και
παλιν· Ἕως τινος παρωξυνεν ο ασεβης τον Θεον; Ειπε γαρ εν καρδιαι αυτου, Ουκ
εκζητησει. Ἀπεστρεψε το προσωπον αυτου, του μη βλεπειν εις τελος. 56.157 Και
ενταυθα παλιν ασεβους ανθρωπου και διεφθαρμενου κρισιν και ψηφον εκτιθεται.
Ουτω και ιατροις εθος εστι, τοις υγιαινουσι διαλεγομενοις τα των παραπαιοντων και
εξεστηκοτων αμαρτηματα λεγειν, ινα τουτους ασφαλεστερους εργασωνται. Ἐπει ουν
υγεια μεν ψυχης ευσεβεια, νοσος δε εσχατη και αῤρωστια το τον Θεον μη ειδεναι,
λεγει τα ρηματα των ασεβουντων, ουχ ινα ακουωμεν απλως, αλλ' ινα φυλαξωμεθα.
Λεγει τι ειπεν ο αφρων, ινα συ γενηι φρονιμος, και μη δεξηι το ρημα· λεγει τι ειπεν ο
ασεβης, ινα συ φυγηις την ασεβειαν. Ου μονον δε της ακολουθιας εκκοπτειν ου χρη,
αλλα και υγιη προφερειν αυτα, και μηδεν προστιθεναι. Πολλοι γουν και ετερα τινα
απο των Γραφων περιφερουσι, διεστραμμενως αναγγελλοντες. Γεγραπται γαρ,
φησιν, Ει πυρουσαι, γαμησον· ουδαμου δε τουτο ουτως εστι γεγραμμενον· αλλα πως
ειρηται, σκοπησον· Λεγω δε τοις αγαμοις και ταις χηραις, καλον αυτοις εστιν, εαν
μεινωσιν ως καγω· ει δε ουκ εγκρατευονται, γαμειτωσαν· κρεισσον γαρ εστι γαμησαι,
η πυρουσθαι. Ουκ εστιν ουν ταυτον, φησι, το, ει πυρουσαι, γαμησον; Μαλιστα μεν, ει
και ταυτον ην το, ει πυρουσαι, γαμησον, ουκ εχρην αφεντας αυτους την υγιη της
Γραφης απαγγελιαν, διαστρεφειν, και οικειοις ρημασι προφερειν τα της Γραφης
νοηματα· νυνι δε και πολυ το μεσον ευρησομεν. Ἂν μεν γαρ απλως ειπηις, Ει
πυρουσαι, γαμησον, πασιν εδωκας εξουσιαν τοις παρθενευειν προηιρημενοις, ηνικα
αν υπο επιθυμιας οχληθειεν, τας προς τον Θεον διαλυσαι συνθηκας, και προς τον
γαμον αυτομολησαι, και της προτερας υποσχεσεως επιλαθεσθαι.
γʹ. Ει δε μαθοις, τισιν ο Παυλος διαλεγεται, οτι ουχ απασιν απλως, αλλα τοις
ουδεπω γεγενημενοις εν υποσχεσεσι, δυνησηι ταυτην την επιβλαβη και ολεθριον
ανελειν εξουσιαν. Λεγω γαρ, φησι, τοις αγαμοις και ταις χηραις, ου ταις
υποσχομεναις χηρειαν, αλλα ταις μητε τουτο, μητε εκεινο μηδεπω ψηφισαμεναις,
αλλ' εν μεταιχμιωι τινι της γνωμης εκατερας ουσαις. Οιον· απεβαλε τις ανδρα, φησιν·
ουπω κεκρικε παρ' εαυτηι, ουτε εκυρωσεν, ειτε χηρειαν ελεσθαι δεοι, ειτε δευτερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επεισαγαγειν νυμφιον· ταυτηι παραινω, φησιν, οτι καλον το ουτως ειναι· ει δε μη
δυναιτο φερειν το φορτιον, γαμειτω· τας μεντοι επιβαλλομενας ηδη και
απογραψαμενας εις την της χηρειας υπομονην, και προς τον Θεον θεμενας
συνθηκας, ου φησι λοιπον ειναι κυριας του προς δευτερον γαμον επανελθειν. ∆ια
τουτο Τιμοθεωι γραφων περι αυτων, ουτω πως φησι· Νεωτερας δε χηρας παραιτου.
Ὅταν γαρ καταστρηνιασωσι του Χριστου, γαμειν θελουσιν, εχουσαι κριμα, οτι την
πρωτην πιστιν ηθετησαν. Ὁραις πως αυτας ενταυθα κολαζει και τιμωρειται, και
φησιν υπευθυνους ειναι δικηι, και κριματι, οτι τας προς τον Θεον συνθηκας
ηθετησαν, και την υποσχεσιν διεψευσαντο; Ὥστε εκ τουτου δηλον, οτι εκεινο το
ρητον ου προς τας υποσχομενας ειρηται.
∆ια τουτο ουχ απλως αυτο χρη προφερειν, αλλ' ειδεναι και τα προσωπα, προς
α διαλεγονται αι Γραφαι. 56.158 Παλιν ετεραν περιφερουσι ρησιν, ουχι
διαστρεφοντες αυτης την συνθηκην, αλλ' ετερον ουκ εγγεγραμμενον προστιθεντες.
Τοιαυτη γαρ η του διαβολου κακουργια, η πλεονασμωι, η υφαιρεσει, η διαστροφηι, η
μεταβοληι των κειμενων τα ολεθρια εισαγειν δογματα. Τι δε τουτο εστι το ρημα;
Ἐμον εστι, φησι, το αργυριον, και εμον το χρυσιον· και ωι εαν θελω, δωσω αυτα.
Τουτου το μεν ειρηται, το δε ουκ ειρηται, αλλ' εξωθεν ποθεν προσεῤριπται. Το μεν
γαρ, Ἐμον το αργυριον, και εμον το χρυσιον, ειπεν ο προφητης· το δε, ωι εαν θελω,
διδωμι αυτα, ουκετι προσκειται, αλλ' εκ της των πολλων αμαθιας περιφερεται. Τις
δε και εκ τουτου γινεται βλαβη;
Πολλοι μιαροι και γοητες και ακολαστοι, και ουδε τον ηλιον τουτον οραιν
αξιοι, ουτε ζηιν, ουτε αναπνειν, πολλης απολαυουσιν ευποριας, ανατρεποντες παντα,
οικιας χηρων αρπαζοντες, ορφανους λυμαινομενοι, των καταδεεστερων
επαιρομενοι. Βουλομενος τοινυν ο διαβολος πεισαι τους ανθρωπους, οτι πας
πλουτος ανωθεν εστι και εκ της του Θεου δωρεας, ιν' εκ τουτου πολλην βλασφημιαν
προστριψηται τωι ∆εσποτηι, ρησιν απο της Γραφης λαβων την λεγουσαν, Ἐμον το
αργυριον, και εμον το χρυσιον, ετεραν την ουκ ουσαν εν τηι Γραφηι προστεθεικε
λεγων· Και ωι εαν θελω, δωσω αυτα. Ὁ δε προφητης Ἀγγαιος ουχ ουτω φησιν· αλλ'
ηνικα επανηλθον εκ της βαρβαρου γης οι Ἰουδαιοι, και τον ναον εμελλον ανισταιν,
και εις την προτεραν αγειν ευπρεπειαν, επειδη διηπορουν, πολεμιων περιεστωτων,
πενιας ουσης πολλης, ουδεμιας ουδαμοθεν ευποριας φαινομενης, βουλομενοις εις
χρηστας αγαγειν αυτους ελπιδας και πεισαι θαῤρειν περι του τελους, φησιν εκ
προσωπου του Θεου· Ἐμον εστι το αργυριον, και εμον το χρυσιον, και εσται η δοξα
του οικου τουτου η εσχατη υπερ την πρωτην. Και τι τουτο προς το προκειμενον; Ὅτι
ου δει απλως τας των Γραφων ρησεις παραφερειν, ουδε εκκοπτοντας της
ακολουθιας, ουδε της συγγενειας αποσπωντας, ουδε ερημα και γυμνα τα ρηματα της
των επομενων η προλαβοντων βοηθειας λαμβανοντας συκοφαντειν απλως και
επηρεαζειν. Πως γαρ ουκ ατοπον, εν δικαστηριωι μεν περι βιωτικων δικαζομενους
πραγματων, απαντα εις μεσον προτιθεναι τα δικαιωματα, και τοπους και καιρους και
αιτιας και προσωπα και μυρια παραγειν ετερα, περι δε ζωης αιωνιου προκειμενων
ημιν αγωνων, απλως και ως ετυχε τα απο των Γραφων παραφερειν; Και νομον γαρ
ουδεις αναγνωσεται βασιλικον απλως και ως ετυχεν, αλλ' αν μη τον χρονον ειπηι,
και τον θεντα επιδειξηι, και υγιη και ολοκληρον αυτον παρασχηται, κολαζεται και
δικην διδωσι την εσχατην· ημεις δε ουκ ανθρωπων νομον, αλλα τον ανωθεν εκ των
ουρανων ενεχθεντα αναγινωσκοντες, τοσαυτηι ραιθυμιαι χρησομεθα, ως μελη και
μερη παρασπαιν; Και που ταυτα απολογιας αξια και συγγνωμης; Ταχα περα του
μετρου εξετεινα τον λογον, αλλ' ουχ απλως, αλλ' ινα της πονηρας υμας απαγαγω
συνηθειας.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Μη τοινυν αποκαμωμεν, εως αν το τελος ευρωμεν· δια γαρ 56.159 τουτο
εγενομεθα, ουχ ινα φαγωμεν και πιωμεν, και περιβαλωμεθα, αλλ' ινα φυγωμεν
κακιαν, ελωμεθα δε αρετην, της θειας επιλαβομενοι φιλοσοφιας. Ὅτι γαρ ουχ ινα
φαγωμεν και πιωμεν εγενομεθα, αλλ' εφ' ετεροις πολλωι μειζοσι και βελτιοσιν,
ακουσον του Θεου και την αιτιαν λεγοντος, εφ' ηι τον ανθρωπον εποιησε.
∆ιαπλαττων γαρ αυτον, ουτω πως φησι· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν
και καθ' ομοιωσιν. δʹ. Ὅμοιοι δε Θεου γινομεθα ουκ εσθιοντες και πινοντες και
περιβαλλομενοι· Θεος γαρ ουτε εσθιει, ουτε πινει, ουτε περιβαλλεται· αλλα
δικαιοσυνην ασκουντες, φιλανθρωπιαν επιδεικνυμενοι, χρηστοι και επιεικεις οντες,
τους πλησιον ελεουντες, πασαν αρετην διωκοντες· επει το φαγειν και το πιειν
κοινον προς την των αλογων φυσιν ημιν εστι, και ουδεν εκεινων κατα τουτο
αμεινους εσμεν. Ἀλλα ποθεν ημων η υπεροχη; Ἐκ του κατ' εικονα Θεου γενεσθαι και
ομοιωσιν. Μη τοινυν αποκαμωμεν τους υπερ αρετης κινουντες λογους, αλλ'
αγαγοντες την προφητικην ταυτην ρησιν εις μεσον, μετα ακριβειας αυτην
διερευνησωμεθα, και μαθωμεν τις ο ειρηκως, και υπερ τινων, και ποτε, και προς
τινα, και πως των πραγματων διακειμενων, και παντα απλως εξεταζοντες τα προς
την ευρεσιν συντελουντα.
Ὁ μεν ουν ειρηκως Ἱερεμιας εστιν ο προφητης, ου μην υπερ εαυτου, αλλ'
υπερ ετερων την ικετηριαν ποιουμενος, υπερ Ἰουδαιων των αγνωμονων, των
αναισθητων, των αδιορθωτως εχοντων, των οφειλοντων κολασθηναι και την
εσχατην υπομειναι τιμωριαν, περι ων φησιν αυτωι ο Θεος· Μη προσευχου περι του
λαου τουτου, οτι ουκ εισακουσομαι σου· και τινες μεν φασι τουτο περι του
Ναβουχοδονοσορ λεγεσθαι· επειδη γαρ εμελλεν επιστρατευειν αυτοις ο βαρβαρος,
και την πολιν αφανιζειν, και λαβων αιχμαλωτους απιεναι, βουλομενος πεισαι
παντας, οτι ου παρα την οικειαν ισχυν και δυναμιν της πολεως περιγινεται, αλλα
παρα τα τουτων αμαρτηματα, του Θεου στρατηγουντος τον πολεμον, και
χειραγωγουντος αυτον επι την οικειαν πολιν, φησιν· Οιδα, Κυριε, οτι ουχι του
ανθρωπου η οδος αυτου, ουδε ανθρωπος πορευσεται, και κατορθωσει την πορειαν
αυτου. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· η οδος αυτη, φησιν, ην ο βαρβαρος βαδιζει νυν
επιστρατευων ημιν, ουχι παρ' εαυτου εστιν, ουδε εκεινος κατωρθωσε τον πολεμον
τουτον και την νικην, αλλ' ει μη συ παρεδωκας ημας ταις εκεινου χερσιν, ουκ αν
εκρατησεν, ουδε περιεγενετο. ∆ια τουτο, φησι, δεομαι και αντιβολω, επειδη τουτο
εδοξε, μετα μετρου γενεσθαι την τιμωριαν. Παιδευσον ημας, πλην εν κριματι, και μη
εν θυμωι. Ἀλλ' επειδη τινες προς τουτο αντιλεγουσι, και ουχι περι του βαρβαρου
φασιν ειρησθαι, αλλα περι της κοινης φυσεως των ανθρωπων, αναγκη και προς
τουτους απομαχησασθαι. Τι ουν εστι προς τουτους ειπειν; οτι υπερ ανθρωπων
ημαρτηκοτων ηξιου, υπερ ων εκωλυθη πολλακις αξιουν· δια τουτο την πολιν
παρασκευαζει θρηνησαι πρωτον· επειδη γαρ συνεχως ελεγε, Μη αξιου υπερ αυτων,
την δεομενην αυτην της φιλανθρωπιας καθιησι πρωτην, ινα εκειθεν αφορμην τινα
και προφασιν ευλογον λαβηι της προς τον Θεον υπερ αυτων ικετηριας, και προς
αυτην αποτεινει τον λογον, και φησιν· Ουαι τωι συντριμματι σου· αλγηρα η 56.160
πληγη σου. Ειτα εκεινη φησιν· Ὄντως τουτο μου το τραυμα εστιν; η σκηνη μου
ωλετο, αι δεῤρεις μου διεσπασθησαν, οι υιοι μου και τα προβατα μου εξηλθεν απ'
εμου, και ουκ εισιν. Οι ποιμενες μου ηφρονευσαντο, και τον Κυριον ουκ εξεζητησαν.
Φωνη ακοης ερχεται και σεισμου μεγαλου απο βοῤρα, του ταξαι τας πολεις Ἰουδα εις
αφανισμον και κοιτην στρουθων.
Ειτα επειδη ετραγυδησε την οικειαν συμφοραν εκεινη, φησι, Κυριε, ουχι του
ανθρωπου η οδος αυτου. Τι ουν; επειδη θρηνει, φησι, δογμα ολεθριον εισηγαγεν εις
την οικουμενην, την εξουσιαν ημων αφαιρουμενος, και λεγων ουκ εφ' ημιν ειναι τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

πρακτεα; Ουδαμως, αλλα και θρηνων ασφαλιζεται. Ειπων γαρ, οτι Ουχι του
ανθρωπου η οδος αυτου, ουκ εσιωπησεν, αλλ' επηγαγεν, Ουδε ανθρωπος πορευσεται,
και κατορθωσει την πορειαν αυτου. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· ουκ εφ' ημιν εστι το
παν, αλλα το μεν εφ' ημιν, το δε επι τωι Θεωι. Το μεν γαρ ελεσθαι τα καλλιστα, και
βουληθηναι, και σπουδασαι, και παντα υπομειναι πονον, της ημετερας εστι
προθεσεως· το δε εις τελος αγαγειν αυτα, και μη συγχωρησαι διαπεσειν, και προς
αυτο το περας ελθειν των κατορθωματων, της ανωθεν εστι χαριτος. Ἐμερισατο γαρ
προς ημας την αρετην ο Θεος, και ουτε εφ' ημιν αφηκε το παν ειναι, ινα μη εις
απονοιαν επαιρωμεθα, ουτε αυτος το παν ελαβεν, ινα μη εις ραιθυμιαν αποκλινωμεν·
αλλ' ολιγον αφεις επι τοις ημετεροις πονοις, το πλεον αυτος κατορθοι. Ὅτι γαρ ει το
παν ην εφ' ημιν, πολλους αν τουτο εις απονοιαν επηρε και εξετραχηλισεν,
ακουωμεν του Φαρισαιου, τι φησιν, εις οσην αλαζονειαν επηρετο, πως
εμεγαληγορει, και της οικουμενης απασης εφρονησε μειζονα. ∆ια τουτο ου το παν
ημων εποιησεν, αλλ' αφηκε τι εφ' ημιν ειναι, ινα ευπροσωπον λαβηι προφασιν του
δικαιως ημας στεφανουν.
Και τουτο εδηλωσε δια της παραβολης εκεινης, καθ' ην φησιν, οτι περι την
ενδεκατην ωραν ευρων ανθρωπους, επεμψεν εις τον αμπελωνα εργαζεσθαι. Καιτοι
τι εν τηι ενδεκατηι ωραι ειργασαντο; Ἀλλ' ομως ηρκεσε τωι Θεωι και η βραχεια του
καιρου ροπη προς το δουναι τον μισθον αυτοις απηρτισμενον. Και ινα μαθηις οτι
τουτο αληθως ο προφητης φησι, και ουκ αφαιρειται την εξουσιαν ημας, αλλα περι
του τελους των πραγματων ενταυθα φιλοσοφει, ακουσον της επαγωγης. Ειπων γαρ,
Ουκ εν ανθρωπωι η οδος αυτου, ευθυς επιφερει, Παιδευσον ημας, Κυριε, πλην εν
κρισει, και μη εν θυμωι. Ει γαρ μηδεν ολως εφ' ημιν ην, περιττως ελεγε, Παιδευσον
ημας, πλην εν κρισει. εʹ. Τι γαρ αν αδικωτερον του κολαζεσθαι τους ουκ οντας
κυριους των πρακτεων, και τιμωριαν υπεχειν ανθρωπους, ων η οδος και ο βιος ουκ
επι τηι αυτων εξουσιαι κειται; Ὥστε οταν φαινηται τον Θεον παρακαλων υπερ του μη
σφοδροτεραν γενεσθαι την τιμωριαν κατ' αυτων, ουδεν ετερον η τουτο εμφαινει, οτι
αξιοι του κολαζεσθαι και τιμωριαν υπεχειν εισι· τουτο δε ουδεν ετερον η το
αυτεξουσιον συνιστησιν.
Ει γαρ μη κυ 56.161 ριοι των πρακτεων ησαν, ουχι πραοτεραν εδει την
τιμωριαν αξιουν αυτους υποσχειν, αλλα μηδε ολως κολαζεσθαι· μαλλον δε ουδε
αξιωσεως εδει· ο γαρ Θεος ου δειται του παρακαλουντος αυτον, ωστε μη κολασαι
τους ανευθυνους. Και τι λεγω, ο Θεος, οπου γε ουδε ανθρωπος νουν εχων; Ὅταν ουν
φαινηται παρακαλων ο προφητης υπερ Ἰουδαιων, ως υπερ ημαρτηκοτων ευδηλον
οτι παρακαλει· αμαρτια δε τοτε φαινεται, οταν ημεις, οντες κυριοι του μη παραβηναι
τον νομον, παραβαινωμεν. Ὥστε παντοθεν δηλον ημιν, οτι και εφ' ημιν και επι τωι
Θεωι τα ημετερα κειται κατορθωματα. Τοιουτον εστι και το, Ου του θελοντος, ουδε
του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος Θεου. Και τινος ενεκεν τρεχω; φησι· τινος δε
ενεκεν θελω, ει μη το παν εν εμοι κειται; Ἵνα δια του θελειν και του τρεχειν
επισπασηι του Θεου την ροπην και την ευνοιαν, ωστε συμπραξαι και χειρα ορεξαι και
προς το τελος αγαγειν. Ἐαν γαρ ανεληις τουτο, και παυσηι τρεχων και θελων, ουτε ο
Θεος ορεξει χειρα, αλλ' αποστησεται και αυτος. Ποθεν τουτο δηλον; Ἄκουσον τι
φησι τηι Ἱερουσαλημ. Ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα σου, και ουκ
ηθελησατε; Ἰδου, αφιεται ο οικος υμων ερημος. Ὁραις, επειδη ουκ ηθελησαν, πως
απεστη και ο Θεος; ∆ια τουτο χρεια ημιν και του θελειν και του τρεχειν, ινα και τον
Θεον επισπασωμεθα. Τουτο ουν φησι και ο προφητης, οτι το κατορθωσαι ουκ εν
ημιν, αλλ' εν τηι του Θεου βοηθειαι· το δε ελεσθαι εν ημιν και εν τηι ημετεραι
προαιρεσει. Ουκουν ει εν τηι του Θεου βοηθειαι το κατορθωσαι, φησι, καν μη
κατορθωσω, ουδεμιαν αν ειην δικαιος υπομενειν αιτιαν· οταν γαρ τα παρ' εμαυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

παρασχω παντα, και θελησω, και προελωμαι, και των πραγματων αψωμαι, ο δε του
τελους κυριος ων μη συμπραξηι, μηδε χειρα ορεξηι, παντος απηλλαγμαι εγκληματος.
Ἀλλ' ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν· αμηχανον γαρ, θελησαντων ημων και προελομενων
και βουληθεντων, τον Θεον εγκαταλιπειν.
Ει γαρ τοις μη βουλομενοις παραινει και συμβουλευει, ινα θελησωσι και
βουληθωσι, πολλωι μαλλον τους αιρουμενους ουκ εγκαταλιμπανει. Ἐμβλεψατε γαρ,
φησι, εις αρχαιας γενεας, και ιδετε. Τις ηλπισεν επι Κυριον, και κατηισχυνθη; η τις
ενεμεινε ταις εντολαις αυτου, και υπερειδεν αυτον; Και παλιν ο Παυλος φησιν, Ἡ δε
ελπις ου καταισχυνει, η ελπις η εις τον Θεον. Ἀμηχανον γαρ του τελους εκπεσειν τον
οληι διανοιαι επι τον Θεον ελπιζοντα, και τα παρ' εαυτου παντα εισφεροντα. Και
παλιν, Πιστος δε ο Θεος, ος ουκ εασει υμας πειρασθηναι υπερ ο δυ 56.162 νασθε,
αλλα ποιησει συν τωι πειρασμωι και την εκβασιν, του δυνασθαι υμας υπενεγκειν. ∆ια
τουτο παραινει σοφος τις ανηρ, λεγων· Τεκνον, ει προσερχηι δουλευειν Κυριωι,
ετοιμασον την ψυχην σου εις πειρασμον. Ευθυνον την καρδιαν σου, και καρτερησον,
και μη σπευσηις εν καιρωι επαγωγης. Κολληθητι αυτωι, και μη αποστηις. Και ετερος
παραινει λογος· Ὁ δε υπομεινας εις τελος, ουτος σωθησεται.
Ταυτα δε παντα κανονες εισι και οροι και δογματα ακινητα· και δει τουτο
πεπηγεναι εν τηι ψυχηι τηι ημετεραι, οτι αμηχανον τινα σπουδηι χρωμενον και
μεριμνωντα υπερ της εαυτου σωτηριας, και τα παρ' εαυτου παντα επιδεικνυμενον,
εγκαταλειφθηναι ποτε παρα του Θεου. Ουκ ακουεις τι φησι προς τον Πετρον; Σιμων,
Σιμων, ποσακις ηιτησατο ο Σατανας σινιασαι υμας ως τον σιτον, καγω εδεηθην περι
σου, ινα μη εκλειπηι η πιστις σου. Ὅταν μεν γαρ ιδηι τον φορτον μειζω της ημετερας
δυναμεως οντα, ορεγει χειρα, και επικουφιζει τον πειρασμον· οταν δε ιδηι εξ οικειας
ραιθυμιας και ολιγωριας την οικειαν προδιδοντας σωτηριαν, και μη βουλομενους
σωθηναι, αφιησι και εγκαταλιμπανει. Ου γαρ βιαζεται, ουδε αναγκαζει, και οπερ επι
της διδασκαλιας εποιει, τουτο και ενταυθα γινεται. Καθαπερ γαρ εκει τους μη
θελοντας ακουειν, αλλ' αποπηδωντας, ουχ ειλκεν, ουδε εβιαζετο, τοις δε προσεχουσι
διελυσε τα ασαφη, και τα αινιγματα εποιει φανερα· ουτω δη και επι των πραγματων·
τους μεν αναλγητους και ουκ εθελοντας ουκ αναγκαζει, ουδε βιαζεται, τους δε
προαιρουμενους επισπαται μετα πολλης της σφοδροτητος. ∆ια τουτο και ο Πετρος
φησιν· Ἐπ' αληθειας καταλαμβανομαι, οτι εν παντι εθνει ο φοβουμενος τον Θεον,
και εργαζομενος δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι εστι.
Και ο προφητης αυτο τουτο παραινει λεγων· Ἐαν θελητε, και εισακουσητε
μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε· εαν δε μη θελητε, μηδε εισακουσητε μου, μαχαιρα
υμας κατεδεται. Ταυτα ουν ειδοτες, και οτι και το θελειν και το τρεχειν εν ημιν εστι,
και δια του θελειν και του τρεχειν τον Θεον επισπωμεθα προς την ημετεραν
βοηθειαν, επισπασαμενοι δε αυτον, προς το τελος ηξομεν των πραγματων·
διαναστωμεν, αγαπητοι, και πασαν σπουδην επιδειξωμεθα εν τηι της ψυχης σωτηριαι
της ημετερας, ινα μικρον ενταυθα πονησαντες χρονον, κατα τον αγηρω και
αθανατον αιωνα των αθανατων απολαυσωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


