Fragmenta in sancti Pauli epistulam ad Romanos
CYRILLI ARCHIEPISCOPI ALEXANDRINI FRAGMENTA QUOT SUPERSUNT IN
EPISTOLAM AD ROMANOS.
174 Περι του υιου αυτου, του γενομενου εκ σπερματος ∆αβιδ κατα 175 σαρκα.
ΤΟΝ γεμην εκ σπερματος ∆αυειδ γεγονοτα, κατα την σαρκα ωρισθαι φησιν εις υιον Θεου
εν δυναμει κατα πνευμα αγιωσυνης εξ αναστασεως νεκρων. ωρισμεθα μεν γαρ και ημεις
εις υιους, αλλ' ουκ εν δυναμει μαλλον, αλλ' ως εν χαριτος μοιραι, της κλησεως
αξιουμενοι και ως εν μονηι θελησει του Θεου και Πατρος το χρημα κερδαινοντες· ο δε γε
Ἐμμανουηλ ουκ αν ωδε εχοι· πολλου γε και δει· αλλ' ει και γεγονεν εκ σπερματος του
∆αυειδ κατα σαρκα, και ως εις εξ ημων εις υιον λογιζεται Θεου δια το ανθρωπινον, αλλ'
ουν εν δυναμει και αληθειαι κατα φυσιν Υιος εστι, δι' ου και ημεις υιοποιουμεθα· ειπερ
εστιν αληθες ειπειν, ως το αυτου Πνευμα πεπλουτηκοτες δια του αγιου 176
βαπτισματος, τοτε δη τοτε και ανεπιπληκτως φαμεν "Ἀββα ο "πατηρ·" ουκουν ως
εικονες προς αρχετυπον, ουτω και ημεις οι κατα θεσιν υιοι προς τον φυσει τε και
δυναμει και αληθως εκ Πατρος μεμαρτυρημενον εις τουτο. Ἥ τε αΐδιος αυτου δυναμις
και θειοτης. Πως δε γινωσκεται δια της δημιουργιας η αΐδιος αυτου δυναμις; οτι
φθαρτην εχοντων την φυσιν των παρηγμενων εις γενεσιν και κεκλημενων εν χρονωι
προς υπαρξιν, εσται που παντως ο τουτων δημιουργος αφθαρτος και αΐδιος· ουκουν
ουδεμιαν ευρησουσιν απολογιαν εν ημεραι κρισεως.
Μη η απιστια αυτων την πιστιν του Θεου καταργησηι; Ἐντιμοτεροι των αλλων οι
προεγνωσμενοι και νομον λαχοντες παιδαγωγον, και υποσχεσεις εχοντες επι Χριστωι,
και δη και απειληφοτες και προκεκλημενοι των αλλων· εφασκεν γαρ ο Σωτηρ "Ουκ
απεσταλην ει μη προς τα "προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ·" και των δια πιστεως
ανασεσωσμενων απαρχη γεγονοτες. ου γαρ ει τινες εκ φρενοβλαβειας του πιστευειν
απωλισθον, ταυτηιτοι, φησιν, αφαμαρτησειεν αν του και αληθης ειναι Θεος; ουκουν
πεπομφε μεν εξ ουρανου τον Υιον ο Πατηρ, πεπιστευκασι γεμην ου παντες αυτωι· αρ'
ουν οτι γεγονασι τινες υβρισται τε και απιστοι, ουκ εσται ο Θεος αληθης δια τουτο; μη
γενοιτο· γινεσθω δε ο Θεος αληθης, πας δε ανθρωπος ψευστης· αντι του νοεισθω τε και
λεγεσθω προς ημων αληθης, καθοριζεσθω δε ωσπερ ανθρωπου παντος του ψευδους το
κατηγορημα. ατρεπτος μεν γαρ και αναλλοιωτος παντελως η θεια φυσις εστιν·
σεσαλευται δε λιαν η ανθρωπου φυσις και οσον ηκεν εις το εγχωρουν πας ανθρωπος 177
Ψευστης· καταθλει γαρ εσθ' οτε της ανθρωπου διανοιας ως αμαρτια το ψευδος, και
δεχεται πως η φυσις και του τοιουδε την νοσον· επι δε γε του παντων κρατουντος Θεου,
τοιουτον τι νοειν η λεγειν ου θεμις. ουκουν το γε δυνασθαι παθειν το ψευδος την
ανθρωπου φυσιν, ηγουν την διανοιαν, αληθες εσται το κατηγορημα· ουτω που φησι και
ο μακαριος ∆αυειδ "̓Εγω ειπα εν τηι εκστασει μου Πας ανθρωπος ψευστης·" ο αυτος δ' αν
γενοιτο λογος περι τε Θεου και ημων και επι των αλλων απαντων· οιον επι της
δικαιοσυνης, φαιη γαρ αν τις και ουκ εξω λογου Γινεσθω δικαιος ο Θεος, πας δε
ανθρωπος αδικος. Ει δε η αδικια ημων Θεου δικαιοσυνην συνιστησι. Ἡ της τοιαυτης
διαβολης προφασις εντευθεν γεγενηται· μετα την απο Βαβυλωνος επανοδον οι υιοι
Ἰσραηλ κελευσθεντες υπο Κυρου αναδειμασθαι τον νεων και πληρουν ευχας και
προσαγειν θυσιας, γεγονασι ραιθυμοι, προφασιζομενοι πτωχειαν και την απο της
αιχμαλωσιας ταλαιπωριαν· ταυτηι συμμετροις εσωφρονιζοντο παιδειαις, αφοριαις
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καρπων και υετων ενδειαις· ασχαλλοντες δε προς τας τοιαυτας πληγας, εμακαριζον μεν
τους αλλογενεις και τους μη δουλευοντας τωι Θεωι ως εν ευθυμιαι διαγοντας, και
εφασκον αμεινους εαυτων υπαρχειν εκεινους· και γουν εφασκε προς αυτους Μαλαχιας
ο προφητης "Ἐβαρυνατε επ' εμε τους "λογους υμων, λεγει Κυριος, και ειπατε Ἐν τινι
κατελα"λησαμεν κατα σου; ειπατε, φησι Ματαιος ο δουλευων "Θεωι, και τι πλεον οτι
εφυλαξαμεν τα φυλαγματα αυτου, "και διοτι επορευθημεν ικεται προ προσωπου Κυριου
παν"τοκρατορος; και νυν ημεις μακαριζομεν αλλοτριους, και "ανοικοδομουνται
ποιουντες ανομα· αντεστησαν Θεωι και "εσωθησαν. ταυτα κατελαλησαν οι φοβουμενοι
τον Κυριον, 178 "εκαστος προς τον πλησιον αυτου· και προσεσχε Κυριος "και
εισηκουσε." ταυτης ενεκα, φησι, της αιτιας ᾤοντο τινες τους ιουδαιους λεγειν
Ποιησωμεν τα κακα ινα ελθηι τα αγαθα· ενδικον γεμην το κριμα ειπων, η των ιουδαιοις
επιφημιζοντων εκεινα, ηγουν των λεγειν αποτολμωντων Ὅτι ποιησωμεν τα κακα ινα
ελθηι τα αγαθα. Νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται. Οιδα οτι γεγραπται
περι τινων, οτι "ησαν δικαιοι αμφο"τεροι πορευομενοι εν ταις εντολαις και δικαιωμασι
του "Χριστου αμεμπτοι," και ο μακαριος δε Παυλος εφη, οτι και αυτος "κατα
δικαιοσυνην την εν νομωι γεγονεν αμεμ"πτος." αλλ' ο εν τουτοις αμεμπτος, ουπω
πεπραχε τα δι' ων εσται λαμπρος και αοιδιμος· και γουν αυτος εφη παλιν ο μακαριος
Παυλος, ως ηγειτο μεν απαντα τα εν νομωι ζημιαν και εν ισωι σκυβαλοις κατελογιζετο·
ζητοιη δε παλιν "το "υπερεχον της γνωσεως Χριστου." κατακρινει δε παλιν ο νομος
τους παραβαινοντας· ταυτηι τοι ετερωθι φησιν "Ει "γαρ τηι διακονιαι της κατακρισεως
δοξα, πολλωι μαλλον "περισσευει η διακονια της δικαιοσυνης δοξηι·" πλειστης δε ουσης
εντολης εν αυτωι, πασα πως αναγκη και τον ακριβη νομοφυλακα διαπταιειν εν τισι, και
παραβατην νομου καθιστασθαι. και οτι φορτικος αληθως, διωμολογηκασιν εναργως οι
θεσπεσιοι μαθηται· εφασκον γαρ "Νυν ουν τι πειραζετε "τον Θεον, επιθειναι ζυγον επι
τον τραχηλον των μαθητων, "ον ουτε οι πατερες ημων ουτε ημεις ισχυσαμεν βαστασαι;"
οτε τοινυν Ἕλληνες μεν ησαν υφ' αμαρτιαν ως ηγνοηκοτες τον δημιουργον, Ἰουδαιοι
δε ως της του νομου παραβασεως ενοχοι, εδεησεν αναγκαιως τοις ουσιν επι της γης του
δικαιουντος Χριστου· δεδικαιωμεθα γαρ "ουκ εξ εργων των εν "δικαιοσυνηι ων
εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το πολυ 179 "αυτου ελεος·" αυτος γαρ ην ο και παλαι
λεγων δια φωνης προφητων "Ἐγω ειμι ο εξαλειφων τας ανομιας σου, και ου "μη
μνησθησομαι·" διαττει γεμην η δικαιουσα χαρις εις παντας εν ισωι, ιουδαιους τε φημι
και ελληνας, οτι και παντες ημαρτον και υστερουνται της δοξης του Θεου· δοξα Θεου δε
νοοιτ' αν εικοτως, το μητε ειδεναι μητε μη πεφυκεναι πλημμελειν· κατοπιν δε παντως
των της θεοτητος αυχηματων, πασα η γενητη κτισις· παρωλισθον γαρ και των αγγελων
τινες. πλην ευδοκησεν ο Θεος και Πατηρ "ανακεφαλαιω"σασθαι τα παντα εν τωι
Χριστωι" τωι δικαιουντι δωρεαν τηι αυτου χαριτι· τεθειται γαρ ιλαστηριον δια πιστεως εν
τωι αυτου αιματι· επειδη γαρ πεποιηται της απαντων ζωης ανταλλαγμα το ιδιον αιμα,
σεσωκε την υπ' ουρανον, ιλεων τε και ευμενη κατεστησεν ημιν τον εν τοις ουρανοις
Πατερα και Θεον. Που ουν η καυχησις; εξεκλεισθη.
Τις γαρ ολως η επι τισιν καυχησεται, παντων ηχρειωμενων και εκκεκλικοτων
της ευθειας οδου, και ουδενος οντος παντελως του ποιουντος χρηστοτητα; ουκουν
εξεκλεισθη φησιν η καυχησις, τουτεστιν εκβεβληται και ανηιρηται, τοπον ουκ εχουσα
παρ' ημιν ουδενα· εξεκλεισθη δε τινα τροπον; την παρεσιν των προγεγονοτων
αμαρτηματων πεπλουτηκαμεν, ελεωι και χαριτι δικαιουμενοι δωρεαν εν Χριστωι. Νομον
ουν καταργουμεν δια πιστεως; Ἔφη τωι θεσπεσιωι Μωυσει ο των ολων Θεος "Προ"φητην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αυτοις αναστησω εκ των αδελφων αυτων ωσπερ "σε και δωσω το ρημα μου εν τωι
στοματι αυτου, και λα"λησει αυτοις καθοτι αν εντειλωμαι αυτωι· και ο ανθρω"πος
εκεινος ος εαν μη ακουσηι των λογων αυτου οσα αν 180 "λαλησηι ο προφητης επι τωι
ονοματι μου, εγω εκδικησω εξ "αυτου." πως ουν ουχ ιστωμεν νομον δια της πιστεως
τον παρ' αυτου προσιεμενοι λογον; και προφητης ωνομασται δια το ανθρωπινον ο
Ἐμμανουηλ, ο ως εν ταξει Μωσεως μεσιτης Θεου και ανθρωπων. και παλιν ο μεν νομος
ην εν σκιαις, πλην ωδινων οραται της αληθειας την μορφωσιν· ουκ αναιρει δε τους
τυπους η αληθεια, καθιστησι δε εμφανεστερους. Ει γαρ Ἁβρααμ εξ εργων εδικαιωθη,
εχει καυχημα αλλ' ου προς τον Θεον. Χρηναι δε υπολαμβανω, εφη τις, τον περι του
προπατορος Ἁβρααμ πολυπραγμονουντας λογον, εκεινο ειπειν Ειρηται που τινι των
αγιων μαθητων, διχα των εργων την πιστιν ειναι νεκραν· προσεπαγει δε τουτοις το
"Θελεις δε "γνωναι, ω ανθρωπε κενε, οτι η πιστις χωρις των εργων "νεκρα εστιν;
Ἁβρααμ ο πατηρ ημων ουκ εξ εργων εδι"καιωθη ανενεγκας Ἰσαακ τον υιον αυτου επι το
θυσια"στηριον;" αρ' ουν αλληλοις ταναντια φασιν οι πνευματοφοροι; τι ουν προς ταυτα
φαμεν; εις γηρας εληλακοτι λοιπον, αδοκητως λιαν επηγγελλετο αυτωι υιον ο των ολων
Θεος· εφασκε τε οτι τηι των αστρων αναριθμητωι πληθυι 181 φιλονεικουν το εξ αυτου
γενησεται σπερμα· ο δε επειπερ ετιμα τον υπισχνουμενον το παντα δυνασθαι
κατορθουν, δια τουτου επιμαρτυρων τωι Θεωι, δεδικαιωται παρ' αυτωι, και γερας
ανταξιον της ουτω θεοφιλους εκομιζετο γνωμης των αρχαιων αιτιαματων την
αμνηστιαν. πλην εποιειτο κατα καιρους γυμνασμα τωι δικαιωι Θεος το επι γε τωι Ἰσαακ
χρησμυδημα· αλλ' ην και επ' αυτωι πιστος και φιλοθεος, ως της προς Θεον αγαπης
προταξας ουδεν. πλην καθα φησι του Σωτηρος ο μαθητης "Ἡ πιστις συνηργει τοις
εργοις "και εκ των εργων η πιστις εβεβαιωθη·" εφη δε που και αυτος ο θαυμασιος
Παυλος περι του προπατορος Ἁβρααμ "Πιστει προσενηνοχε τον Ἰσαακ πειραζομενος, και
τον "μονογενη προσεφερεν ο τας επαγγελιας αναδεξαμενος, "προς ον ελαληθη Ἐν
Ἰσαακ κληθησεται σοι σπερμα· "λογισαμενος οτι και εκ νεκρων εγειρειν δυνατος ο
Θεος." ουκουν καν ει λεγοιτο τυχον εξ εργων δεδικαιωσθαι δια τοι το προσενεγκειν τον
Ἰσαακ πειραζομενον, αλλ' ην και τουτο αυτωι πιστεως της εδραιοτατης αποδειξις
εναργης. Ου μονον δε, αλλα και καυχωμενοι εν τωι Θεωι. Ὁ Κυριος ημων Ἰησους Χριστος
την αξιαγαστον αληθως του Θεου και Πατρος αγαπησιν, ην εις ημας επεδειξατο,
καθιστας εναργη, της μετα σαρκος οικονομιας το περας και το επι τωι σταυρωι παθος
παρεκομιζεν εις αποδειξιν, ωδε πη λεγων "Ουτω γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε
τον "υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν, ινα πας ο πιστευων εις "αυτον μη αποληται,
αλλ' εχηι ζωην αιωνιον." εδωκε γαρ ως αληθως υπερ ημων τον ιδιον υιον·
εκλελυτρωμεθα δε ημεις, απηλλαγμεθα θανατου και αμαρτιας· ου γαρ ετερου τινος
χαριν γεγονε "σαρξ ο Λογος και εσκηνωσεν εν ημιν," η ινα τον της σαρκος θανατον
ανατλας, θριαμβευσηι μεν αρχας και εξουσιας, καταργησηι δε και αυτον "τον το κρατος
182 "εχοντα του θανατου, τουτεστι τον" σαταναν· και ανεληι μεν την φθοραν, αποστησηι
δε συν αυτηι και την καθ' ημων τυραννησασαν αμαρτιαν· απρακτον τε ουτως αποφηνηι
λοιπον την αρχαιαν εκεινην αραν, ην η του ανθρωπου φυσις υπεμεινεν εν Ἀδαμ ως εν
απαρχηι του γενους και ως εν ριζηι τηι πρωτηι. παραβας γαρ την εντολην ο Ἀδαμ,
προσκεκρουκε τωι δημιουργωι· ταυτηι τοι γεγονε και επαρατος και θανατωι κατοχος.
ολοτροπως δε απολωλοτας κατηλεησε παλιν ο των ολων δεσποτης· καθικετο γαρ εξ
ουρανων ο Υιος, ανιεις εγκληματα, δικαιων εν πιστει τον ασεβη, μεταχαλκευων ως
Θεος την ανθρωπου φυσιν εις αφθαρσιαν, και ανακομιζων εις το απ' αρχης· καινη γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

κτισις τα εν Χριστωι, οτι και ριζα τεθειται καινη· γεγονε δε και δευτερος Ἀδαμ· και ουχ
ωσπερ εκεινος οργης παραιτιος και αποστροφης της ανωθεν τοις εξ αυτου γεγονοσι,
προξενος δε μαλλον και δοτηρ της προς Θεον οικειοτητος, δι' αγιασμου τε και
αφθαρσιας και της εν πιστει δικαιοσυνης. ταυτα ημιν ο σοφος εξηγειται Παυλος δια της
προκειμενης ρησεως· ουκουν ως δι' ενος ανθρωπου φησιν η αμαρτια εις τον κοσμον
εισηλθε, και δια της αμαρτιας ο θανατος, και ουτως εις παντας ανθρωπους ο θανατος
διηλθεν εφ' ωι παντες ημαρτον· εισεδυ μεν γαρ, ως εφην, δια της αμαρτιας ο θανατος εν
τωι πρωτοπλαστωι και εν τηι του γενους αρχηι· ειτα ολον εφεξης κατενεμηθη το γενος.
αλλα και ο της αμαρτιας ευρετης δρακων ισχυσας εν Ἀδαμ τοις της φαυλοτητος τροποις,
βατην ειργασται την ανθρωπου διανοιαν· "Παντες γαρ εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν."
εκ προσωπου δη ουν γεγονοτες του παναγιου Θεου δια τοι το επιμελως εγκεισθαι την
ανθρωπου διανοιαν "επι τα πονηρα "εκ νεοτητος," αλογωτερον διεζωμεν βιον· και
"κατεπιεν "μεν ο θανατος ισχυσας," ως ο προφητης φησιν, επλατυνε δε και "ο ᾅδης την
ψυχην αυτου και διηνοιξε το στομα "αυτου του μη διαλιπειν·" επειδη γαρ της εν Ἀδαμ
παρα 183 βασεως γεγοναμεν μιμηται καθ' ο παντες ημαρτον, ταις ισαις εκεινωι δικαις
υπενενηγμεθα· αλλ' ου μεμενηκεν ανεπικουρητος η υπ' ουρανον, καθηιρηται γαρ η
αμαρτια, πεπτωκεν ο σατανας, κατηργηται δε και ο θανατος. Ἄχρι γαρ νομου αμαρτια
ην εν κοσμωι. Ὁ νομος ο δια Μωυσεως, ελεγχος ην, ως εφην, της των πταιοντων
ασθενειας, ου λυτικος αμαρτιας· κατειργαζετο δε μαλλον οργην· ην γαρ αναγκη τους
παραβαινοντας ταις εν νομωι διωρισμεναις υποφερεσθαι δικαις· ου δε δη ολως
παραβασεως τροπος, εκει που παντως και αμαρτια. και ειπερ εστιν αμαρτια θανατου
προξενος, πασα πως αναγκη συνεῤρωσθαι λεγειν αυτηι και τον εξ αυτης αναφυντα
θανατον· καθηιρημενηι τε παντως συγκατασειεσθαι, και οια περ ιδιαι συνδιολλυσθαι
μητρι· ην ουν αχρι νομου αμαρτια φησιν εν κοσμωι· κειμενου γαρ ετι του νομου, και τα
της παραβασεως εγκληματα κατα των πταιοντων εκρατυνετο· αργουντος δε ηδη,
πεπαυται συν αυτωι του παραβαινειν η γραφη· πεπαυμενης δε της αμαρτιας, ως εφην,
συμπεπαυσεται και ο θανατος. Ἀλλ' εβασιλευσεν ο θανατος απο Ἀδαμ μεχρι Μωσεως
κ.τ.λ. Ἀλλ' ει τουτο, τινα τροπον φαιη τις αν κατεκρατησε των επι της γης και προ
νομου θανατος; ει γαρ και τινες ου γεγονασι ταις του νομου παραβασεσιν ενοχοι, δια τοι
το μηπω τεθεισθαι τον νομον, αλλ' υπεδυσαν και αυτοι την φθοραν επι τωι ομοιωματι
της παραβασεως Ἀδαμ· ομοιον ωσει λεγοι τυχον Ἐπιτρεχοντος του θανατου καθ'
ομοιοτητα την Ἀδαμ το εξ αυτου παν γενος, ωσπερ φυτου παθοντος βλαβος εις ριζαν,
πασα πως αναγκη τους εξ αυτου γεγονοτας μαραινεσθαι κλωνας. τυπον γεμην αυτον
του μελλοντος ειναι 184 φησι, τουτεστι Χριστου, καιτοι παραγεγονοτος ηδη, και της
μετα σαρκος οικονομιας διαπεραναντος το μυστηριον. πως ουν μελλοντα καλει, φαιη
τις αν ισως; παραθεις γαρ ημιν τον πρωτον ανθρωπον, και των της παραβασεως
διαμνημονευσας καιρων, ως μετ' αυτους παρεσομενον τε και εσχατον Ἀδαμ ωνομασε
τον Χριστον· προωριστο μεν γαρ ως εν θελησει τε και προμηθειαι του Θεου και Πατρος
σωτηρ τε και λυτρωτης, επεφανε δε καιροις ιδιοις καθ' ους ηθελησεν ο δυναστης· ουτοι
δε εισιν οι εν εσχατοις και οιον επι δυσμαις του παροντος αιωνος. ουκουν τεθεικως εις
τυπον του πρωτου τον δευτερον, μονονουχι και διαπυνθανεται τον ακροωμενον, ως εν
υποστιγμηι τε και ερωτησει λεγων τα εξης· Ἀλλ' ουχ ως το παραπτωμα, ουτω και το
χαρισμα; Ὅμοιον γαρ ως λεγοι Κατακεκριμεθα τωι θανατωι δια της εν Ἀδαμ παραβασεως,
ολης της ανθρωπειας φυσεως τουτο παθουσης εν αυτωι· και γαρ ην απαρχη του γενους·
αλλ' εν Χριστωι παλιν ανεθαλλομεν εις ζωην· τυπος δε ην ο Ἀδαμ του μελλοντος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τουτεστι Χριστου, τηι των φθασαντων σκαιοτητι την ισομοιρουσαν ημιν εισκομιζοντος
χαριν· αρα ουν, φησι, τουτο λεγων διημαρτηκα ταληθους; εξω φερομαι του εικοτος; ουχ
ως το παραπτωμα ουτω και το χαρισμα; αλλ' ισχυσε μεν δι' ενος ο θανατος, ατονησει δε
δι' ενος η ζωη; καιτοι πως ουκ αληθες εκεινο ειπειν; ει γαρ τωι του ενος παραπτωματι οι
πολλοι απεθανον, πολλωι μαλλον η χαρις του Θεου και η δωρεα εν χαριτι τηι του ενος
ανθρωπου Ἰησου Χριστου εις τους πολλους υπερισσευσεν· ανεξεται γαρ ηκιστα γε,
φιλανθρωπος ων ο δημιουργος, κατισχυσαι μεν θανατον δια του ενος, απρακτησαι δε
την δι' ενος ανθρωπου ζωην· υπερκεισεται δε η χαρις τα εξ οργης.
185 Και ουχ ως δι' ενος αμαρτησαντος το δωρημα. Ἀνατιθησιν ωσπερ την του
πραγματος φυσιν και την του νοηματος δυναμιν επι το οτι μαλιστα πρεπον τωι Θεωι· ει
γαρ δη, φησι, το εξ ενος, ητοι δι' ενος, κατακριμα του Ἀδαμ απεφοιτησεν εις παντας καθ'
ομοιοτητα την αυτου· ριζα γαρ ην ως εφην του γενους παθουσα την φθοραν, πως ουκ
αν γενοιτο και πιστει παραδεκτον και αγαπητον τωι Θεωι το δειν εξ ενος δικαιωματος εκ
πολλων παραπτωματων δικαιουσθαι πολλους; η ουχ αιρετον το σωζειν μαλλον η
απολλυναι παρα Θεωι; ωσπερ τοινυν καταδεδικασται μεν ο Ἀδαμ, κατεκρατησε δε
Μωυσεως η της αρας δυναμις υποφερουσα τηι φθοραι τους επι της γης, ουτως επειδηπερ
δεδικαιωται Χριστος ο δευτερος Ἀδαμ, οδωι τηι πρωτηι βαδιειται που παντως και εις ημας
η δικαιωσις. δεδικαιωσθαι δε φαμεν τον Χριστον, ουχ ως αδικον μεν γεγονοτα ποτε,
προηκοντα γεμην εξ επιδοσεως της εις τα αμεινω εις δικαιωσιν, αλλ' οτι πρωτος τε και
μονος ανθρωπος αυτος επι γης "ουκ εποιησεν αμαρτιαν ουδε ευρεθη δολος εν τωι
στο"ματι αυτου." Ει γαρ τωι του ενος παραπτωματι ο θανατος εβασιλευσε δια του ενος
κ.τ.λ. Ἄθρει δη παλιν ως αλκιμωτεραν της κατακρινουσης αρας καταλογιζεται την
δικαιουσαν χαριν· ου γαρ δη, φησι, φαιη τις αν ως ην εικος κατισχυσαι μεν των επι της
γης τον δι' ενος θανατον, ευσθενειας γεμην αμοιρησαι την ζωην· πολλωι γαρ μαλλον οι
χαριν εχοντες την δια Χριστου και την της δικαιοσυνης δωρεαν εκ φιλοτιμιας της
ανωθεν, αποσεισονται μεν του θανατου το κρατος, συμβασιλευσουσι δε τωι ζωοποιουντι
τα παντα Χριστωι. 186 Ἄρα ουν ως δι' ενος παραπτωματος εις παντας ανθρωπους εις
κατακριμα κ.τ.λ. Προσεπαγει ταις προκειμεναις εννοιαις ο θεσπεσιος Παυλος οιονει το
συμπερασμα και φησιν Ἄρα ουν ως δι' ενος παραπτωματος και τα εξης. κατακεκριμεθα
μεν γαρ, ως προειπον, εν Ἀδαμ, και ως εκ ριζης της πρωτης εις απαν διεβη το εξ αυτης,
γενομενος ο εξ αρας θανατος· δεδικαιωμεθα δε και ανεβλαστησαμεν εις ζωην,
δικαιωθεντος υπερ ημων του Χριστου. αφειδησας μεν γαρ της αυτωι δοθεισης εντολης ο
προπατωρ, προσκεκρουκε τωι Θεωι και υπομεμενηκε τα εκ θειας οργης· κατωλισθε γαρ
εις φθοραν· τοτε και εισηλατο την ανθρωπου φυσιν η αμαρτια· ουτω και αμαρτωλοι
κατεσταθησαν οι πολλοι, τουτεστιν οι ανα πασαν την γην. Ἀλλ' ειποι τις αν Ναι
παρωλισθεν ο Ἀδαμ, και της θειας αλογησας εντολης, φθοραι και θανατωι κατεδικαζετο·
ειτα πως αμαρτωλοι δι' αυτον κατεσταθησαν οι πολλοι; τι προς ημας τα εκεινου
πταισματα; πως δε ολως οι μηπω γεγενημενοι καταδεδικασμεθα συν αυτωι; καιτοι Θεου
λεγοντος "Ουκ αποθανουνται πατερες υπερ τεκνων," ουτε τεκνα υπερ πατερων, "ψυχη
η αμαρτανουσα αυτη αποθανειται·" τις ουν αν γενοιτο προς ημας της απολογιας ο
τροπος; ουκουν ψυχη μεν η αμαρτανουσα αυτη αποθανειται· αμαρτωλοι δε γεγοναμεν
δια της παρακοης του Ἀδαμ δια τοιονδε τροπον· πεποιητο μεν γαρ επι αφθαρσιαι και
ζωηι, ην δε αυτωι και ο βιος αγιοπρεπης εν τωι παραδεισωι της τρυφης, ολος ην και δια
παντος εν θεοπτιαις ο νους, εν ευδιαι δε και γαληνηι το σωμα, κατηρεμουσης απασης
αισχρας ηδονης· ου γαρ ην εκτοπων κινηματων θορυβος εν αυτωι· επειδη δε πεπτωκεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

υφ' αμαρτιαν, και κατωλισθεν εις φθοραν, εντευθεν εισεδραμον την της σαρκος φυσιν
ηδοναι τε και ακαθαρσιαι, ανεφυ δε και ο εν τοις μελεσιν ημων αγριαινων 187 νομος.
νενοσηκεν ουν η φυσις την αμαρτιαν δια της παρακοης του ενος, τουτεστιν Ἀδαμ·
ουτως αμαρτωλοι κατεσταθησαν οι πολλοι, ουχ ως τωι Ἀδαμ συμπαραβεβηκοτες, ου γαρ
ησαν πωποτε, αλλ' ως της εκεινου φυσεως οντες της υπο νομον πεσουσης τον της
αμαρτιας. ωσπερ τοινυν ηῤρωστησεν η ανθρωπου φυσις εν Ἀδαμ δια της παρακοης την
φθοραν, εισεδυ τε ουτως αυτην τα παθη, ουτως απηλλακται παλιν εν Χριστωι· γεγονε
γαρ υπηκοος τωι Θεωι και Πατρι, και ουκ εποιησεν αμαρτιαν. Νομος δε παρεισηλθεν, ινα
πλεονασηι το παραπτωμα. ∆ιαλογιειται τις, φησι, κατα το εικος εκεινο που και λεγει
"Τυπος ην του μελλοντος" ο Ἀδαμ, και ωσπερ εν εκεινωι κατεσταθημεν αμαρτωλοι δια
την παραβασιν, ουτως εν Χριστωι δεδικαιωμεθα δι' υπακοης. εδει τοινυν
μεσολαβουντος, φησιν, ουδενος την εν Χριστωι δικαιωσιν τοις επι γης αναφαινεσθαι·
ειτα ποια γεγονε των δια Μωυσεως νομων ως εξ αναγκης η χρεια; προς δη τα τοιαυτα
παλιν ο θεσπεσιος Παυλος μονονουχι και ανισταται λεγων Νομος δε παρεισηλθεν ινα
πλεονασηι το παραπτωμα· το δε Παρεισηλθεν, αντι του παρεισβεβληκε μεταξυ της τε εν
Ἀδαμ κατακρισεως και της εν Χριστωι δικαιοσυνης. και τις αν νοοιτο παλιν της του
νομου παρεισδρομης η χρεια, σαφως ακουσει λεγοντος Ἵνα πλεονασηι το παραπτωμα. τι
φῂς, ω Παυλε; αρα και αμαρτιας ο νομος ην προξενος, και πεπληθυνται δι' αυτου το
παραπτωμα; μη γενοιτο. χρη τοινυν κατευρυναι της μυσταγωγιας τον τροπον. εφη
τοιγαρουν ο ∆αυειδ οτι "παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν, ουκ ην ο ποιων
χρη"στοτητα, ουκ ην εως ενος·" διεφθαρκασι μεν γαρ παντες οι επι της γης την οδον
αυτων μετα την εν Ἀδαμ παραβασιν· ταυτηιτοι και εκολαζοντο, κοινην μεν απαντες
υπομειναντες δικην τον κατακλυσμον, ιδικως δε και κατα καιρους και κατα χωρας τε
και πολεις· ει γαρ και νομος ουκ ην, αλλ' ουν 188 και εξ εμφυτων κινηματων
επαιδαγωγειτο παρα Θεου προς ειδησιν των αγαθων η ανθρωπου φυσις. πεπραχοτας δη
ουν αθλιως τους επι γης κατηλεει Θεος, και της τυραννουσης αυτους αμαρτιας
απαλλαττειν εν Χριστωι φιλαγαθως εσκεπτετο· αλλα δειν ωιηθη και μαλα ορθως πολυ
νοσουντας προαναφαινεσθαι τους επι της γης, ινα χρειωδεστατην εχουσα την εις τον
κοσμον εισβολην, η εν Χριστωι δικαιωσις ορωιτο λοιπον· δικαιουσθαι γαρ φαμεν ου τον
ηδη δικαιον, αλλ' ει τις εστιν αμαρτιαις ενοχος· πως ουν εδει προαναδεικνυσθαι τους
επι της γης της εν Χριστωι χαριτος δεδεημενους; παρεισηλθε νομος ινα πλεονασηι το
παραπτωμα· τουτεστιν, ινα εν τοις υπο νομον πολυ φαινοιτο το παραπτωμα, μηδενος
δηλονοτι δικαιουσθαι δυναμενου δια το της φυσεως ασθενες, υποπιπτοντων δε ωσπερ
απαντων ταις εκ παραβασεως αιτιαις. τεθειται τοινυν ο νομος ελεγχος οια τις της
απαντων ασθενειας, ινα φαινοιτο τα ανθρωπινα μονης της δια Χριστου θεραπειας
δεδεημενα· ταυτηιτοι φησιν Ου δε επλεονασεν η αμαρτια υπερεπερισσευσεν η χαρις· εδει
γαρ ειναι τοσαυτην ως αμεινω φαινεσθαι του κατακρινοντος νομου. Ἢ αγνοειτε οτι
οσοι εβαπτισθημεν εις Χριστον Ἰησουν; Βεβαπτισμεθα μεν ομολογουμενως εις το ονομα
του Πατρος και του Υιου και του Ἁγιου Πνευματος· ει δε δη λεγοι ως εις Χριστον Ἰησουν
βεβαπτισμεθα, ουκ εξω του εικοτος ερει· μαλιστα μεν γαρ ονομασι τε και υποστασεσι και
προσωπων διαφοραις εις ιδικην ετεροτητα διεστηξει πως Πατηρ προς Υιον και προς
αμφω το Πνευμα· Πατηρ γαρ εστιν ο Πατηρ και ουχ Υιος· Υιος δ' αυ παλιν κατα φυσιν ο
εξ αυτου και ου Πατηρ, Πνευμα δε ιδικως το Πνευμα το Ἅγιον· επειδη δε εν Πατρι μεν
εστιν ο Υιος, εν Υιωι δε Πατηρ, οντος εν αμφοιν του Ἁγιου Πνευματος δια το της ουσιας
189 ταυτον, καν ει εν τις ονομασηι, δυναμει θεωρηματων την του παντος δηλωσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εποιησατο. ουκουν ο Χριστον ονομασας ουκ αμνημονευσει του Πατρος η του
Πνευματος. επειδη δε γενομενος ανθρωπος, τον υπερ της απαντων ζωης ανετλη
θανατον ο Ἰησους, κεχωρηκεν αναγκαιως ο μακαριος Παυλος επι το οτι μαλιστα τηι
προκειμενηι μυσταγωγιαι χρειωδεστατον· εδει γαρ ονομασαι τον πεπονθοτα· ταυτηιτοι
φησιν Ὅτι οσοι εβαπτισθημεν εις Χριστον Ἰησουν εις τον θανατον αυτου εβαπτισθημεν.
προκαταθεμενοι γαρ ωσπερ το εκ συνειδησεως ορθης αγαθον επερωτημα εις Χριστον,
και πιστει παραδεξαμενοι οτι και απεθανεν υπερ ημων και εταφη και ανεβιω, την
αφεσιν των αμαρτιων εσχηκαμεν δια του αγιου βαπτισματος, και την της αμαρτιας
υπομενοντες νεκρωσιν, και οιον τωι δι' ημας τεθνεωτι συναποθνησκοντες δια το
νεκρουν τα μελη τα επι της γης. ο μεν γαρ Χριστος "τηι αμαρτιαι "απεθανεν εφαπαξ, ο δε
ζηι, ζηι τωι Θεωι·" ημεις δε τον ισον αυτωι θανατον υπομενομεν, και μονονουχι
συντεθαμμεθα, την αυτου νεκρωσιν περιφεροντες εν ιδιοις σωμασιν, συνεταφημεν δε
τωι Χριστωι. τι δη αρα εντευθεν αποκερδαινοντες, σαφηνιει λεγων αυτος Ἵνα ωσπερ
ηγερθη Χριστος εκ νεκρων δια της δοξης του Πατρος, ουτως και ημεις εν καινοτητι
ζωης περιπατησωμεν· δει γαρ ημας ως συντεθαμμενους και συνανιστασθαι νοητως· και
ειπερ εστι τεθναναι τηι αμαρτιαι το συνθαπτεσθαι τωι Χριστωι, δηλον αν ειη δηπουθεν ως
ουχ ετερον τι το συνανιστασθαι νοοιτ' αν εικοτως, πλην οτι το ζην εν δικαιοσυνηι.
Ἐγηγερθαι μην διαβεβαιουται Χριστον δια της δοξης του Πατρος, ουχ ως ισχυος επιδεα·
και γαρ εστιν αυτος ο των δυναμεων Κυριος· αλλ' οτι τα υπερ ανθρωπου φυσιν τηι της
ανωτατω φυσεως δοξηι προσαπτειν εθος αυτωι τε Χριστωι και τοις αυτου. ουκουν καν ει
τι λεγοιτο κατορθουν ο Θεος 190 και Πατηρ, ουκ εξ οικειου μεν της εφ' απασιν
ενεργειας αυτου τον Υιον· ει γαρ παντα γεγονε δι' αυτου, πως αν ενδοιασειεν τις ως
ενηργηκε δια Υιου και αυτου του αγιου σωματος την αναστασιν; και γουν ο Υιος
ενεργον εις τουτο δεικνυς εαυτον, τοις Ἰουδαιοις εφασκε "Λυσατε τον ναον "τουτον,
και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον." αθρει δη ουν οπως αυτος εγειρειν επαγγελλεται
τον ιδιον ναον, καιτοι του Θεου και Πατρος αναστησαι λεγομενου· επειδη γαρ εστιν
αυτος η ζωοποιος δυναμις του Θεου και Πατρος, τον ιδιον εζωοποιει ναον. Ει γαρ
συμφυτοι γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου κ.τ.λ. Χρηναι φησιν ο θεσπεσιος
Παυλος τους συντεθαμμενους Χριστωι και συναναστησεσθαι προσδοκαν· και το μεν
συμφυτοι, το οιονει συμμορφοι τε και ταυτοειδεις νοητως υπεμφηνειεν αν. πλην εκεινο
περιαθρειν αναγκαιον· τεθεικεν υπερ ημων την εαυτου ψυχην ο Ἐμμανουηλ και
απεθανε κατα σαρκα· συντεθαμμεθα δε αυτωι τινα δη τροπον ημεις οι βεβαπτισμενοι;
αρα ως ανατλαντες συν αυτωι τον της σαρκος θανατον; ουμενουν. πως ουν αρα
συμφυτοι γεγοναμεν τωι ομοιωματι του θανατου αυτου, φερε δη φερε λεγωμεν· απεθανε
μεν γαρ κατα σαρκα Χριστος, ινα λυσηι του κοσμου την αμαρτιαν· αποθνησκομεν δε
ημεις ου κατα γε την σαρκα· ποθεν; αλλα τηι αμαρτιαι, καθα γεγραπται, τουτεστιν αεργη
τε και απρακτον εν εαυτοις αποφαινοντες την αμαρτιαν δια του κατανεκρουν "τα μελη
τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρ"σιαν, παθος, επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν."
συμφυτοι δη ουν γεγοναμεν, ουχι δη μονον τωι κατα σαρκα 191 θανατωι Χριστου, αλλα
και τωι ομοιωματι του θανατου αυτου. τουτο δ' αν ειναι νοοιτο το υπερ της αμαρτιας
αποθανειν, και ουχ υπερ τε της ιδιας, πολλου γε και δει· και γαρ εστιν αμωμος ο Θεος
και του δυνασθαι πλημμελειν απωτατω· αλλ' ινα, ως εφην, υπερ της του κοσμου
αμαρτιας· "ο γαρ "απεθανε τηι αμαρτιαι, απεθανεν εφαπαξ." ουκουν συμφυτοι γεγοναμεν
τωι ομοιωματι του θανατου αυτου. εσομεθα δε παντως συμφυτοι τε και ταυτοειδεις και
της αναστασεως αυτου· ζησομεθα γαρ εν Χριστωι, και αναβιωσεται μεν η σαρξ, ζησομεθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

δε και καθ' ετερον τροπον, αυτωι την οικειαν αναθεντες ψυχην, μεταστοιχειουμενοι τε
προς αγιασμον και εις ευκλεα πολιτειαν εν Ἁγιωι Πνευματι.
Τουτο γινωσκοντες οτι ο παλαιος ημων ανθρωπος κ.τ.λ. Τις ο παλαιος ημων
ανθρωπος, ποιον δε δη το σωμα της αμαρτιας το καταργουμενον, και τινα δη τροπον
συνεσταυρωθη Χριστωι, πολυπραγμονειν αναγκαιον· ισως μεν ουν οιησονται τινες
αμαρτιας ειρησθαι σωμα την απο γης σαρκα, καθαπερ εν ταξει δικης τηι του ανθρωπου
δοθεισαν ψυχηι, δια το και προ σωματων ημαρτηκεναι· δοκει γαρ ωδε τισι και φρονειν
και λεγειν· Ἑλληνων δε ουσαν την δοξαν ως ουκ αληθη διωσωμεθα. σωμα τοινυν
αμαρτιας και παλαιον ημων ανθρωπον, το σωμα λεγει το απο γης, εχον ωσπερ εκ
παλαιοτητος της εν Ἀδαμ το καταφθειρεσθαι δειν· και καταδεδικασμεθα γαρ εν εκεινωι
και πρωτωι· ηῤρωστηκος δε προς τουτωι και το φιληδονον· εχει γαρ ουτω κατα φυσιν η
σαρξ εξ εμφυτων κινηματων. πως ουν αρα συνεσταυρωται τωι Χριστωι; γεγονεν
ανθρωπος ο Μονογενης, και σαρκα την απο γης ημπεσχετο καταῤρωστουσαν, ως εφην,
ως εκ παλαιοτητος της εν Ἀδαμ τον θανατον· ωδινουσαν δε ωσπερ εν εαυτηι και το εξ
εμφυτων κινηματων ακονασθαι 192 προς αμαρτιαν· κατηρεμει μεν της αμαρτιας ο
νομος εν τηι αγιαι και παναγνωι σαρκι του Χριστου· και ου τι που κεκινησθαι φαμεν εν
αυτωι τα των ανθρωπινων παθων εκτοπωτερα, πλην οσα την κινησιν αδιαβλητον εχει,
το πεινην δη λεγω και το διψην και το κοπιαν και οσα και παρ' ημιν ο της φυσεως νομος
εξω τετηρηκεν αιτιας· ομως ει και μη κεκινηται τυχον εν Χριστωι της αμαρτιας ο νομος,
δια τοι το κατηυνασθαι τηι του οικονομουντος Λογου δυναμει τε και ενεργειαι, αλλ' ουν
οταν αυτη καθ' εαυτην η της σαρκος δοκιμαζεται φυσις, καν ει εν Χριστωι νοοιτο τυχον,
ουχ ετεραν ουσαν παρα την ημων ευρησομεν. συνεσταυρωμεθα τοινυν αυτωι,
σταυρωθεισης αυτου της σαρκος, και οιον ολην εχουσης εν εαυτηι την φυσιν· καθαπερ
αμελει και εν Ἀδαμ, οτε γεγονεν επαρατος, ολη νενοσηκε την αραν η φυσις· ουτω γαρ
και συνεγηγερθαι λεγομεθα τωι Χριστωι, συγκαθησθαι δε και εν τοις επουρανιοις· ει γαρ
και εστιν υπερ ημας ως Θεος ο Ἐμμανουηλ, αλλ' ουν επει τοι γεγονε καθ' ημας ως εις εξ
ημων, εγηγερται τε και συνεδρευει τωι Θεωι και Πατρι. συνεσταυρωθη τοινυν ο παλαιος
ανθρωπος· λελυται γαρ δια της αναστασεως της αρχαιας εκεινης αρας η δυναμις·
κατηργηται δε και το σωμα της αμαρτιας, και ουχι δη παντως η σαρξ, αλλα των εν αυτηι
κινηματων η εμφυτος αγριοτης, κατασειουσα μεν αει προς τα αισχιω τον νουν, ενιεισα
δε ωσπερ πηλωι και τελμασι ταις γεωδεστεραις ηδοναις· οτι γαρ εν Χριστωι και τουτο
κατωρθωται τηι ανθρωπειαι φυσει, πως αν ενδοιασειε τις, Παυλου λεγοντος εναργως "Το
"γαρ αδυνατον του νομου εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο "Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας
εν ομοιωματι σαρκος αμαρ"τιας και περι αμαρτιας, κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι
"σαρκι;" οραις ουν οπως το της αμαρτιας κατηργηται σωμα; κατακεκριται γαρ εν τηι
σαρκι της αμαρτιας το κεντρον· και 193 νενεκρωται μεν εν πρωτωι Χριστωι, διαβεβηκε δε
παρ' αυτου τε και δι' αυτου και εις ημας η χαρις. Ἡ αγνοειτε, αδελφοι· γινωσκουσι γαρ
νομον λαλω.
Πανταχου επισφαλες αποφαινει το υπο νομωι κεισθαι ζητειν· προτρεπει δε
μαλλον εφιεσθαι και οληι διανοιαι διψην την δια πιστεως χαριν, τουτεστι την εν Χριστωι
δικαιωσιν· ωι και συντεθαφθαι διισχυρισατο τους βεβαπτισμενους, ινα νεκρωθεντες τηι
αμαρτιαι, Θεωι ζησειαν εν δικαιοσυνηι. τοιγαρτοι και εφασκεν "Μη ουν βασιλευετω η
αμαρτια εν τωι "θνητωι υμων σωματι εις το υπακουειν ταις επιθυμιαις "αυτου, μηδε
παριστανετε τα μελη υμων οπλα αδικιας τηι "αμαρτιαι, αλλα παραστησατε εαυτους τωι
Θεωι ωσει εκ "νεκρων ζωντας, και τα μελη υμων οπλα δικαιοσυνης τωι "Θεωι· αμαρτια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

γαρ υμων ουκετι κυριευσει· ου γαρ εστε "υπο νομον, αλλ' υπο χαριν." αθρει δη ουν
οπως αποφοιταν επιταττει της του νομου σκιας, υποτρεχειν δε μαλλον την εν Χριστωι
χαριν· πλην ουκ ηγνοησεν ο πνευματοφορος οτι δη παντως ερουσι τινες, ηγουν
διαλογιουνται, οτι διημαρτηκασιν αρα της ευθειας οδου και ζωης οι πατερες· ωνησε δε
αυτους ο νομος ουδεν, και φρουδα πως ηδη της εκεινων πολιτειας τα αυχηματα· ει γαρ
εστι των ατοπων το υπο νομωι κεισθαι ζητειν, και ην ουτος τοις αρχαιοις ο του βιου
σκοπος, πως ουκ αληθες ειπειν ως του πρεποντος διημαρτηκασιν; αγωνιζεται τοινυν ο
Χριστον εχων εν εαυτωι· και υποπλαττεται μεν ευφυως το και αυτοις βουλεσθαι
συνειπειν τοις υπο νομον βεβιωκοσι, περιτρεπει δε ποικιλως εις γε το δειν οιεσθαι,
καιρου καλουντος εις πιστιν, μη λιαν εθελειν τοις αρχαιοις εθεσιν εμφιλοχωρειν·
ταυτηιτοι φησιν Ἢ αγνοειτε, αδελφοι, γινωσκουσι γαρ νομον λαλω, οτι ο νομος
κυριευει του ανθρωπου εφ' οσον χρονον ζηι; ορος ουτος γενικος 194 κατα τε νομου
παντος και των υπο νομον· απασι μεν γαρ τοις υπο σκηπτρα βασιλεων διοριζουσι νομοι
το τε πρακτεον και το μη· ισχυουσι δε παρα γε τοις ζωσιν ετι· ει δε δη τις των υπο νομον
της ενσωματου ζωης απαλλαττοιτο, συναπεδυσατο τηι ζωηι και των νομων την
εξουσιαν· ει γαρ πεπαυται του πλημμελειν, απρακτησει που παντως και ο νομος επ'
αυτωι. αληθες ουν οτι κυριευει του ανθρωπου εφ' οσον χρονον ζηι· και τις αρα εστιν ο
του λογου σκοπος, αναγκαιον ειπειν· δυο κατ' αυτον εισκομιζει χρησιμα· ημεις μεν γαρ,
φησιν, οι συντεθαμμενοι Χριστωι δια του βαπτισματος, οι αποθανοντες τηι αμαρτιαι, εξω
γεγοναμεν της εξουσιας του νομου, μετεστοιχειωμεθα γαρ εις ζωην ετεραν· οι δε γε προ
της επιδημιας, ουπω τον εν Χριστωι νοουμενον θανατον υπομειναντες, εζων ετι τηι
αμαρτιαι. εκρατει δη ουν ως ζωντων ο νομος, καθαπερ αμελει και γυναικος ο ανηρ·
ωσπερ γαρ η υπανδρος γυνη, ζωντος μεν ετι του κατα νομον συνωικηκοτος, ουκ
ανευθυνον ποιειται την υφ' ετερωι συνοδον· ει δε δη τεθναιη, φησιν, εξω κεισεται δικης,
καν ει ελοιτο τουτο δραν εννομως· κατα τον ισον οιμαι τροπον οι μηπω της αμαρτιας
την νεκρωσιν εχοντες εν Χριστωι, ζωντες δε ωσπερ εν αυτηι, πεπραχασιν εικοτως και υπο
νομον· κυριευει γαρ του ανθρωπου εφ' οσον χρονον ζηι· οι δε γε υπο χαριν ηδη
γεγονοτες την εν Χριστωι, δι' ης και τεθνηκασι τηι αμαρτιαι και νενεκρωνται τηι σαρκι,
τουτεστι τοις παθεσι της σαρκος, ει μηκετι χρηματιζουσιν ως ζωντες εν κοσμωι,
ακαταιτιατον ποιοιντο αν την εξω νομου ζωην· τεθανατωνται γαρ ως εφην δια του
σωματος του Χριστου, και απεθανον τωι νομωι δικαιουμενοι δια πιστεως. Ὅτε γαρ ημεν
εν τηι σαρκι, τα παθηματα των αμαρτιων τα δια του νομου ενηργειτο κ.τ.λ. Σαρκα μεν το
σαρκικον ονομαζει φρονημα, ως και εν 195 ετεροις φησιν "Οι δε εν σαρκι οντες Θεωι
αρεσαι ου δυναν"ται·" καιτοι πως ουκ αληθες ως ουκ εξω γεγονοσι τοις παρ' αυτου
μυσταγωγουμενοις τα τοιαδε παρεγγυαι; τι δε βουλεται δηλουν, πολυπραγμονειν
αναγκαιον· οτε τοινυν σαρκικως επολιτευομεθα, φησι, και το γεωδες εν ημιν εκρατει
φρονημα, τοτε και ενηργειτο εν ημιν τα της σαρκος παθη δια του νομου προς το
καρποφορησαι τωι θανατωι· τι ουν; φαιη τις αν· τα παθη της σαρκος εισεκομισθη δια του
νομου; ειτα πως αυτον εγκληματων απαλλαξωμεν; τι ουν προς τουτο φαμεν; ου δια
νομου τα της σαρκος εν ημιν κεκινηται παθη, τικτεται δε μαλλον και εξ εμφυτου μεν
ηδονης, τον δε ασθενη καταληΐζεται νουν· και τουτο ημιν εμφανες καθιστησι λεγων "Ἡ
σαρξ επιθυμει κατα του "πνευματος, το δε πνευμα κατα της σαρκος, ταυτα δε αλ"ληλοις
αντικειται." νυνι δε τουτο παρεις, αντεξαγειν την σαρκα τωι πνευματι φησι, δια μεσου
τιθεις ουδεν. ουκουν ου δια γε του νομου τα της σαρκος εν ημιν κινειται παθη, μαλλον
δε φυσικως· και το γε παραδοξον τοις του νομου θελημασιν αντανισταται, ως αυτος που
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

φησιν ο Παυλος οτι "το φρονημα της σαρκος εχθρα εις Θεον· τωι γαρ νομωι "του Θεου
ουχ υποτασσεται, ουδε γαρ δυναται." ει δε μαχεται τωι νομωι το φρονημα της σαρκος,
πως ουκ αποπληκτον εννοειν δι' αυτου κινεισθαι προς ενεργειαν τα ουτως
ανθεστηκοτα; τι ουν ο Παυλος φησιν; ως τεθνεωσι τηι αμαρτιαι διαλεγεται τοις δια του
βαπτισματος συντεθαμμενοις Χριστωι, και ως ηδη την των παθων νεκρωσιν
πεπλουτηκοσιν, οις αν πρεποι και το εξω δειν ιεναι του νομου, δια γε του απηλλαχθαι
παθων των δια του νομου καταδεδικασμενων. ουκουν ετι μενοντων ημων εν τωι
φρονηματι της σαρκος, παθη τα δια του νομου κατειρημενα τε και ωνομασμενα, φησιν,
ενηργειτο εν ημιν· ημεν δε και υπευθυνοι το τηνικαδε τωι νομωι, ατε δη και ζωσης εν
ημιν της αμαρτιας ετι.
Νυνι δε κατηργηθημεν απο του νομου, αποθανοντες εν ωι κατειχομεθα. Ἔνοχοι
μεν γαρ ημεν τωι νομωι, φησιν, υποθεισης ημας της αμαρτιας αυτωι· ει δε απεθανομεν εν
ωι κατειχομεθα, τουτεστι τηι αμαρτιαι, συναπρακτησει παντως αυτηι και ο νομος·
τεθεσπισται γαρ δι' αυτην, ινα ελεγχηι τους παραβαινοντας. εξω δη ουν της του νομου
χρειας οι τηι αμαρτιαι νενεκρωμενοι· γεγοναμεν γαρ ετερωι, και αυτωι δουλευσωμεν εν
καινοτητι πνευματος και ου παλαιοτητι γραμματος. Τι ουν ερουμεν; ο νομος αμαρτια;
Ἄθρει δη οπως σοφως τους επι τωι νομωι ποιειται λογους· εφη μεν γαρ, οτι "οτε ημεν εν
τηι σαρκι, τα παθηματα των "αμαρτιων τα δια του νομου ενηργειτο εν τοις μελεσιν
"ημων εις το καρποφορησαι τωι θανατωι·" απηλλακτο δ' αν ουδαμως υποψιας ο λογος·
εφη γαρ αν τις προς ταυτα ευθυς Βραβευτης ουν αρα και εισηγητης αμαρτιας ο νομος; ει
γαρ εστιν αληθες ως εν ημιν ενεργειται δι' αυτου τα παθηματα της σαρκος, πως ουκ αν
νοοιτο και αμαρτιας γενεσις; τι ουν ο μυσταγωγος; δριμυς υπανται, και αποφασκει μεν
οτι πατηρ αμαρτιας ο νομος, αιτιαται δε μαλλον την ανθρωπου φυσιν ως ασθενη και δι'
αυτου παθουσαν το εναλωναι δικαις· ταυτηιτοι φησι Τι ουν ερουμεν; ο νομος αμαρτια;
μη γενοιτο· αλλα την αμαρτιαν ουκ εγνων ει μη δια νομου. ορα την νηψιν· ου γαρ εφη
Την αμαρτιαν ουκ ειχον, ει μη δια νομου, αλλ' οτι μη εγνων μαλλον αυτην· ουκουν ου
προφασις αμαρτιας ο νομος, παραδεικτικος δε μαλλον αυτης, τοις ουκ ειδοσιν αυτην
εμφανη καθιστας, ουχ ινα μαθοντες 197 εργασαιντο, ει γε και πριν ειδεναι, παντως που
και εδρων· "ου γαρ ην δικαιος, ουδε εις," κατα την του ψαλλοντος φωνην· αλλ' ινα το
αδικουν ειδοτες, προς τα αμεινω μεταχωρησειαν. και μοι δοκει γενεσθαι τι τοιουτον
τοις αρχαιοτεροις δια της Μωσεως εντολης. υποκεισθω τωι λογωι πλατεια τις οιμος
αποκομιζουσα ποι, και διεῤριφθω μεν εν αυτηι πολλη δια μεσου χερμας, ορωρυχθω δε ει
δοκει και βοθροι· ειτα τινες εστωσαν οι εν νυκτι και σκοτωι βαδιζοντες εν αυτηι,
περιπταιοντες τε και μαλα συχνως τοις δια μεσου κειμενοις, και μην βοθροις
αβουλητως εγκαθιεμενοι· εχοντος δε ωδε του πραγματος, δαιδα τις λαβων επ' αυταις
εστησε ταις τριοδοις, εμφανη καθιστας τοις ουσι τα μεταξυ, ουχ ινα παλιν αυτοις
περιπταιωσιν, αλλ' ινα μαλλον υπερφεροιντο και απαλλαττοιντο του κακου· αρα ουν
ηδικησε το φως, οτι παρεδειξε το λυπουν; η μαλλον εκεινο φαμεν, ως πλειστην οσην
αυτοις ενεποιει την ονησιν, απετελει δε και ασφαλεστερους; αλλ' οιμαι τουτο εστιν
ουδενι των οντων ασυμφανες. οτε τοινυν οντες αμαρτωλοι, πλειστοις τε οσοις
εγκλημασι περιπταιοντες, εγνωκαμεν δια του νομου την αμαρτιαν, ουχ αμαρτια μαλλον
ο νομος νοοιτ' αν εικοτως η λεγοιτο, πολλου γε και δει, παραδεικτικος δε μαλλον της
αμαρτιας, ως εφην. Την τε γαρ επιθυμιαν ουκ ᾔδειν, ει μη ο νομος ουκ επιθυ μησεις
ελεγεν. αφορμην δε λαβουσα η αμαρτια δια της εντολης κατειργασατο εν εμοι πασαν
επιθυμιαν. Και το της ημετερας φυσεως αδρανες παρεισαγει, οτι δοθεις ο νομος εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ονησιν, επεβουλευσεν αδοκητως, ως και τοις τον οφθαλμον ασθενουσι του ηλιου το
φως. οταν ουν λεγηι αφορμην ταις επιθυμιαις τροπον τινα την εντολην γεγενησθαι,
μηδεις κατηγορειν αυτον οιεσθω του νομου, αλλα 198 κατακεκραγεναι μαλλον της εν
ημιν ασθενειας· ανθ' ων εχρην ανακοπτεσθαι δια του νομου, δια τουτων εις τα χειρω
παροτρυνομενους. η γαρ ανθρωπου διανοια το φιλοκενον αει προς επιθυμιας νοσει. και
ο μεν ποιων τας επιθυμιας, ως θελει ζηι, ανενοχλητος ων· ο δε ανακοπτων αυτας,
αγριωτεραν εισδεχεται την των παθων εφοδον· και των μεν προχειρων ουδεις επιθυμει·
ων δε κωλυεται τις επιθυμει. οθεν του νομου κωλυσαντος το βλαπτον, γεγονεν αφορμη
τοις ασθενεστεροις του πλεον αυτου επιθυμειν.
Χωρις γαρ νομου αμαρτια νεκρα. Ει γαρ μη κεοιτο, φησιν, ο τον της φαυλοτητος
τροπον καταδικαζων νομος, αδρανες αν γενοιτο το κακον· κατερεθιζεται γαρ μονονουχι
προς ισχυν δια του νομου, και ραιθυμοτερον μεν τισι το της ηδονης εγκεισεται κεντρον,
επιτιμωντος αυτωι μηδενος· μονον δε ουχι και απαμβλυνεται τωι της εξουσιας πλατει
γοητευομενον· ου γαρ ολως το αντιστατουν ουδεν, εκει που παντως αργει και το
φιλονεικον. νεκρα τοιγαρουν η αμαρτια, νομου το πρακτεον μη διαγορευοντος·
εζηκεναι δε φησιν ο μυσταγωγος χωρις νομου ποτε· ειτα της εντολης ελθουσης,
αναβιωναι μεν την αμαρτιαν, τεθναναι γεμην εαυτον διισχυριζεται. Και σχηματιζει μεν
εν τουτοις εφ' εαυτωι τον λογον· οιμαι δε εγωγε τοιουτον τι βουλεσθαι δηλουν αυτον·
υπο δικην μεν γαρ ομολογουμενως εστι και το εν αγνοιαι πλημμελειν· εσται δε οτι
φορτικωτερα τοις ειδοσιν η κολασις, πεπληροφορηκεν ο Σωτηρ λεγων Ὁ ειδως το
θελημα του κυριου αυτου, και μη ποιησας, δαρησεται πολλας· ο δε μη 199 ειδως, και μη
ποιησας, δαρησεται ολιγας. ουκουν αμεινον ομολογουμενως το εν αγνοιαι πλημμελειν,
η το εν ειδησει νομων. ει δε δη τις γεγονεν υπο νομον, την εξω νομου ποτε διαζησας
ζωην, ειτα των τεθεσπισμενων αφειδειν ηιρημενος, ηλω γραφηι αμαρτιας και πεπτωκεν
υπο δικην· τοτε δη τοτε ταις εαυτου ραιθυμιαις επιστυγνασας, και της ακριβειας του
νομου μονονουχι κατακεκραξεται λεγων Ἐγω δε εζων χωρις νομου ποτε· ελθουσης δε
της εντολης η αμαρτια ανεζησεν, εγω δε απεθανον. ει γαρ εστιν αληθως αμαρτια νεκρα
χωρις νομου, πως ου πιθανον εννοειν ζωοποιεισθαι τροπον τινα δια του νομου την
αμαρτιαν του και εμφανη καθισταντος αυτην, και οιον εμπνουν αποτελουντος, καιτοι
παλαι μη εγνωσμενην, ει και ην εν ημιν; ου γαρ ημεν δικαιοι, ωσπερ δε νεκρας ουσης
της αμαρτιας, δια τοι το μη ειναι τυχον τον καταδικαζοντα νομον, εζωμεν ημεις της
αγνοιας την παραιτησιν ευαφορμον εχοντες· "ου γαρ ουκ εστι νομος, ουδε παραβασις,"
καθα φησιν αυτος. ουτω παρελθουσης εις μεσον της εντολης, ανεβιω μεν ωσπερ η
αμαρτια, κατηρτισθη δε ο θανατος και αρα και δικη των ταις παραβασεσιν
υποπιπτοντων εξ ασθενειας. και τι το εντευθεν; πεπρακται τι των ελπιδος εξω και
αδοκητων εφ' ημιν· ευρηται γαρ η εντολη φησιν η δοθεισα προς ζωην, αυτη εις
θανατον. ωσπερ γαρ κατασινεται πως της ηλιακης ακτινος το φως τους οιπερ αν ειεν
την οψιν ηῤρωστηκοτες, καιτοι πεφυκος ειναι γλυκυ και τριποθητον, και ουκ αυτο
παντως εστι το αδικουν, νοοιτο δε μαλλον της των πεπονθοτων αῤρωστιας εγκλημα το
αδικεισθαι παρ' αυτου· κατα τον ισον οιμαι τροπον προφασιν διδοσθαι τηι αμαρτιαι φησι
την εντολην, εξηπατησθαι τε δι' αυτης, κατακομισθηναι δε και εις θανατον. φαιη δ' αν
200 τις και ετερως οτι δη σφοδρα φιλει ταις του νομου βουλαις αει πως μαχεσθαι το
φιληδονον· και οι της φαυλοτητος τροποι ταις επιεικειαις ανακοπτομενοι, γενικωτερον
αντεξαγουσι, και τον νουν εσθ' οτε καταληΐζονται καταστρεφοντες εις παραβασιν, και
ταις εκ νομου ποιναις υποφεροντες, καιτοι νομον εσχηκοτες του πολεμου την αφορμην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ταυτηιτοι φησι σοφος ων ο Παυλος ηπατησθαι τε δια της εντολης, και δι' αυτης
αποθανειν· απεκτεινε γαρ μονονουχι καταθηγουσα προς αντιστασιν τας εν ημιν ηδονας,
κατα γε τους προειρημενους τροπους. Ὥστε ο μεν νομος αγιος, και η εντολη αγια και
δικαια και αγαθη. Ἅγιος ο νομος και η εντολη αγια και δικαια και αγαθη· αποφαινει γαρ
αγιους τε και δικαιους και αγαθους τους οι περ αν ελοιντο φυλαττειν αυτον, ινα δη
γενοιντο ταις εκ παραβασεων αιτιαις ουδαμοθεν αλωσιμοι. αλλ' ην τουτο πως
ανεφικτον· "Παραπτωματα γαρ τις συνησει," κατα το γεγραμμενον; Το ουν αγαθον εμοι
γεγονε θανατος; Ἅγιος μεν ο νομος, αγια δε και η εντολη και αγαθη. ειτα πως εφασκε
"Και ευρεθη μοι η εντολη η εις ζωην, αυτη εις "θανατον;" αρα ουν ειπε μοι γεγονε το
αγαθον ολεθρου προξενον; μη γενοιτο, φησιν· επαιτιωμαι γαρ εν τουτοις ηκιστα μεν
τον νομον, εστηκα δε ωσπερ της αμαρτιας κατηγορος· καταβιαζεται γαρ ουτω την
ανθρωπου φυσιν, και της εν ημιν διανοιας κεκρατηκεν· ωστε αυτον τον εις σωτηριαν
201 ημιν και ζωην δοθεντα νομον, την αγιαν οντως και αγαθην εντολην, θανατου
γενεσθαι προφασιν τοις υπεζευγμενοις· πως η τινα τροπον; ει γαρ εψεται μεν αει τοις
παρανομουσιν η δικη, διεληλακαμεν δε προς τουτο λοιπον ασθενειας ημεις, ως αει ταις
παραβασεσιν εναλισκεσθαι, εναργες ηδη πως, οτι κατα τουτον τον τροπον ο σωζων
νομος, ο αγιος τε και αγαθος, νευρα πως δοκει γενεσθαι τηι αμαρτιαι και οδος εις
θανατον τοις υφ' αμαρτιαν· και ταχα που, φησιν, ινα γενηται καθ' υπερβολην
αμαρτωλος η αμαρτια δια της εντολης· τοις μεν γαρ ηγνοηκοσι το τωι ∆εσποτηι δοκουν,
εψεται μεν παντως το εναλωναι δικαις· ηνομηκασι γαρ, ει και μη εγνωκασι. πλην εστι
τις αυτοις και απολογιας ουκ απιθανος οιμαι λογος· προβαλουνται γαρ κατα το εικος
την αγνοιαν· τοις γεμην εν νομωι το μη ειδεναι λεγειν το θελημα το δεσποτικον, εικαιον
ηδη πως. ουκουν ει φαινοιτο διαβιουν ηιρημενος ανοσιως, ουκ αγνοιας εσται αλλ'
απονοιας το κατηγορημα, και της ανωτατω λοιπον αφιλοθεΐας· ουτως αν λεγοιτο καθ'
υπερβολην αμαρτωλος η αμαρτια, αμαρτωλου μεν γαρ υπαρχοντος και του
πεπλημμεληκοτος ως εν αγνοιαι, ηκιστα γεμην καθ' υπερβολην λεγομενου τε και οντος
αμαρτωλου. Οιδαμεν γαρ οτι ο νομος πνευματικος εστιν. Πνευματικον φησι τον νομον,
ως αποτελουντα πνευμα 202 τικους τους επομενους αυτωι· νοειται δε πνευματικος ο μη
κατα σαρκα ζων, απονενευκως δε μαλλον επι το θελειν επεσθαι τηι θελησει του
πνευματος· εφη δε και ο μακαριος ∆αυειδ "Ὁ νομος Κυριου αμωμος επιστρεφων ψυχας,
η "μαρτυρια Κυριου πιστη σοφιζουσα νηπια· ο φοβος Κυριου "αγνος διαμενων εις αιωνα
αιωνος." ωσπερ ουν αμωμον φησιν ειναι τον νομον, οιδε γαρ αμωμους αποτελειν,
πιστην δε την μαρτυριαν ως πιστους αποφαινουσαν, και αγνον τον φοβον, εστι γαρ
αγνοποιος, ουτως εκδεξηι κανθαδε πνευματικον ειρησθαι τον νομον, ως πνευματικους
αποφαινοντα τους επομενους αυτωι· ει γαρ και εστιν εν σκιαις, αλλ' ουν εχει της
αληθειας την μορφωσιν. τι ουν ο Παυλος; ισχυριζεται μεν, οτι πνευματικος ο νομος,
αιτιαται δε την ανθρωπου φυσιν ως πολυ νοσουσαν την αμαρτιαν· και πειραται
πληροφορειν, ως επειπερ εστι πνευματικος ο νομος, ταυτηιτοι μαλιστα φορτικος εστι τηι
του ανθρωπου φυσει· τι γαρ, ειπε μοι, φησιν, ει ο μεν νομος εστι πνευματικος, εγω δε
σαρκικος ειμι, τουτεστι τωι της σαρκος φρονηματι τυραννουμενος; οραις οπως εις οσην
ημιν εναντιοτητα θεληματων τιθησι τα δηλουμενα; ετερον γαρ το θελημα του
πνευματος, και ετερον αν νοοιτο το της σαρκος· αντικεινται γαρ αλληλοις, και
ασυμβατον εχουσι την εις ταυτοτητα συνδρομην· οτε τοινυν σαρκικος μεν ο ανθρωπος,
πνευματικος δε ο νομος, πως αν γενοιτο και οιστος τοις ουτως ηῤρωστηκοσι την
αμαρτιαν; και μαλα εμφρονως· ει γαρ εστι σαρκικος, νοηθειη αν οια τις αιχμαλωτος και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

εν ταξει τηι οικετικηι. Ὃ γαρ κατεργαζομαι ου γινωσκω. Οιονται κατα το εικος των
αμαθεστερων τινες των Ἑλληνων μυθον εμπεδουν εθελειν αυτον· ον ουκ οιδ' οπως
εκεινοι πρεσβευειν εγνωκασι, πλανωντες τε και πλανωμενοι· ειμαρ 203 μενην γαρ τινα
πλαστουργουντες και τυχην κατα το σφισι δοκουν, ειτα το κρατειν των καθ' ημας
πραγματων ταις ουκ ουσαις αναπτοντες, παραιρουνται τον ανθρωπον του οτι μαλιστα
πρεποντος αυτωι, φημι δε του χρηναι βιουν ελευθερως, ανειμενην τε και εθελουσιον
εχοντα την ροπην την εφ' οπερ αν ελοιτο των πρακτεων. αναγκη δε ωσπερ και τοις παρ'
εκεινων οροις τε και ψηφοις υπαγοντες, ου μετριως αδικουσι τους κατα τονδε τον βιον·
ει γαρ τις ιοι κατ' αυτους επι το δραν α μη θεμις, ουκ ενον αυτωι καν ει βουλοιτο τυχον
της ειμαρμενης το νευμα διαφυγειν, ουδ' αν ολως διαμωμησαιτο τις ευ φρονων, καν ει
ορωιτο πλημμελων. ο γαρ ην αναγκη και ουχ εκοντα δραν, ει αλισκοιτο πεπραχως, εξω
που παντως αιτιας εσται και δικης· επαινεσειε δ' αν τις ου λιαν εμφρονως τον επιεικη
και κοσμιον· τι γαρ ει γεγονε τοιουτος ουχ εκων, αλλα τοις ετερου νευμασι
παρενηνεγμενος εις τουτο, μαλλον δε και αμαχον αυτωι την αναγκην κατεξανιστασης
της τυχης;
Ουκουν απηχες μεν παντελως το ταις Ἑλληνων τερθρειαις συναποφερεσθαι
λεγειν τον των καλλιστων εισηγητην, ηγουν οιεσθαι της εκεινων αβελτεριας ιεναι
κατοπιν τον των θειων ημιν μυστηριων γεγονοτα ταμιαν, ει λεγοι τυχον Ὃ γαρ
κατεργαζομαι ου γινωσκω· ου γαρ ο θελω τουτο πρασσω, αλλ' ο μισω τουτο ποιω. ει γαρ
δη τις ολως διισχυρισαιτο, και δη και ελοιτο φρονειν, ως ειμαρμενηι μεν και τυχηι την
των καθ' ημας απονενεμηκεν εξουσιαν, πως ουκ αν εικοτως εροιτο αν αυτον εκεινο που
λεγων Ει σκληραις και δυσαντητοις αναγκαις ενειλημμενοι των πρακτεων, η μη, κυριοι
μεν ημεις ουδαμοθεν καθεστηκαμεν, εικομεν δε μαλλον ως κρατουσιν ετεροις και του
κατα γνωμην ειργομεθα, πως ημιν γεγραφας αυτος "Ἢ αγνοειτε αδελφοι, γινωσκουσι
γαρ "νομον λαλω, οτι ο νομος κυριευει του ανθρωπου εφ' οσον 204 "χρονον ζηι;"
κυριευει δη ουν τινα τροπον των ζωντων ο νομος· απρακτησει μεν γαρ αραροτως επι
τοις τεθνεωσιν· οριζεται δε ουκ εκεινοις· ποθεν; αλλα τοις ετι τον εν σωματι τριβουσι
βιον· και στεφανοι μεν επαινοις τον ευδοκιμειν ειωθοτα, καταψηφιζεται δε των
βεβηλων την δικην· ειτα πως ο νομοθετης οσιος εσται κριτης κολαζων ημαρτηκοτας
τους εις τουτο πεσειν αβουλητως εκ τυχης ηναγκασμενους; μαλλον δε τι και ολως τον
νομον ωρισατο; τοις μεν γαρ εχουσιν επ' εξουσιας α αν βουλοιντο δραν, οσιαν ο νομος
οριζει την δικην, ει παρον ευδοκιμειν ταις αγαθουργιαις επιδοντας τον νουν, αυτοι τα
αισχιω τετιμηκασι, και των αμεινονων ηλλαξαντο τα δια νομου κατεγνωσμενα· τοις
γεμην επηρτημενον εχουσι τον της αναγκης ζυγον, και ηιπερ αν τοις κρατουσι δοκηι
τρεπομενοις αει, περιττον οιμαι που το θεσπισμα. καιτοι πως ουκ αληθες ειπειν ως ουδ'
αν ημιν ο παντα ειδως τον εκ του νομου ζυγον επετιθει, το αυτωι δοκουν ευ μαλα
βραβευοντα και παιδαγωγουντα προς το συμφερον, ει τοις ειμαρμενης βροχοις
ενειλημμενους ηπιστατο; η γαρ εκεινο λεγοντων οι δι' εναντιας, ως ηγνοηκε τουτο
Θεος, η ειπερ ορθα φρονειν ηιρημενοι δεδιασι σφοδρα το της αῤρητου δοξης καταχεαι
την αγνοιαν· νενομοθετηκεναι δε φασι, και μην και των πλημμελουντων καθορισαι τας
δικας ομολογησουσιν εναργως· οιδε που παντως ελευθερωι φρονηματι διαζωντα τον
ανθρωπον και ροπαις εθελουσιοις εφ' οπερ αν και βουλοιτο διαττειν ισχυοντα,
παραποδιζοντος ουδενος. ταυτηιτοι και ο θεσπεσιος Παυλος κυριευειν εφη του
ανθρωπου τον νομον εφ' οσον χρονον ζηι· ουκουν ουχ ως της ανθρωπου διανοιας τοις
ετερων υποκειμενης νευμασι τα τοιαδε φησι· φιλοσοφει δε και της ανθρωπου 205
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

φυσεως τα παθη περιεργαζεται, μονον δε ουχι και ανορυττει λεπτως τα εις νουν εσω
των αῤρωστηματων, και της εμφυτου φιληδονιας το σωμα γραφεται, του νοσουντος ετι
την φιλοσαρκιαν εαυτωι το προσωπον ευ μαλα περιτιθεις. ει γαρ και εσταυρωται μεν
αυτος τωι κοσμωι, και μην ο κοσμος αυτωι, και ην αξιαγαστος αληθως, αλλ' ηγειτο σοφον
μη εις το οικειον χαρισμα βλεπειν, αλλα την των ουπω γεγονοτων κατ' αυτον
ασθενειαν υποθεσιν αναγκαιαν ποιεισθαι τωι λογωι. οταν ουν ακουσηις λεγοντος Ὃ γαρ
κατεργαζομαι ου γινωσκω, εννοει τινας των υπεραγαν αμαρτωλων οιομενους, οτι τον
παναριστον αληθως διαζωσι βιον, και οτι της εν τωιδε τωι κοσμωι τρυφης και εξιτηλιας
ουδεν αν γενοιτο το ισοστατουν· καταμυσαττονται μεν γαρ της επιεικειας τους τροπους,
εναβρυνονται δε και ενσπαταλωσι λιαν ταις σφων αυτων ηδοναις· και περι αυτων οιμαι
που φησιν ο Παυλος "Οι τα "επιγεια φρονουντες, ων ο θεος η κοιλια, και η δοξα εν τηι
"αισχυνηι αυτων." ουτοι φαιεν αν εικοτως ως τι των αγαν επαινουμενων πληρουντες το
φαυλον Ὃ γαρ κατεργαζομαι ου γινωσκω. ουκουν ακουετωσαν "Ἐκνηψατε οι
μεθυοντες "εξ οινου αυτων·" ονπερ γαρ τροπον οι φιλοποται και κατοινοι
παρακεκομμενοι τωι παθει της διανοιας το ακριβες, ουκ αν ειδειεν τα σφισι δρωμενα
κατα τον του μεθυειν καιρον, ουτως οι την φρενα κατηῤρωστηκοτες εκ φιλοσαρκιας και
των αισχιστων ηδονων, ουδε ο τι ποτε δρωσιν ειδειεν αν· νοσημα δη ουν ανθρωπου
καρδιας ο Παυλος ημιν εξηγειται λεγων Ὃ γαρ κατεργαζομαι ου γινωσκω· ει δε δη τις
ειη τοις μεν απο του συνειδοτος ελεγχοις τρυφερωτεραν ωσπερ υπεχων την εαυτου
καρδιαν, και ασχαλλων μεν οτι πλημμελει, πλην ετι πλεονεκτουμενος ταις εις αμαρτιαν
ηδοναις, και οιον αβουλητως ιων προς το πλημμελες, φαιη αν ει 206 κοτως Ου γαρ ο
θελω τουτο πρασσω, αλλ' ο μισω τουτο ποιω· ως ποσοι ποσακις τεθαυμακασι μεν την
εγκρατειαν, και δη και μελετης της εις αυτην αρξαμενοι, τοις της μυσαρας ηδονης
νενικηνται κεντροις, και οκλασαντος αυτοις του νου προς το χειρον, ενηργηκασι την
αμαρτιαν, κατηφειας γεμην μετα τουτο μεμεστωνται· τουτοις αν πρεποι και μαλα
εικοτως μονονουχι και αβουλητως ησθηνηκοσι το φαναι δη παλιν "Νυνι δε ουκετι εγω
κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η "οικουσα εν εμοι αμαρτια." Ει δε ο ου θελω, τουτο ποιω,
συμφημι τωι νομωι οτι καλος.
Ἐνιησι παλιν της θεωριας το ακριβες τηι του σωματος φυσει, και των ενοντων
αυτωι φυσικως αῤρωστηματων την δυναμιν κατασκεπτεται. αι τε γαρ ορεξεις αι προς
παν οτιουν αποκομιζουσαι των παθων, και της φιληδονου ζωης τα εγκληματα, πηγην
εχουσι την σαρκα· και προς γε τουτο ημας εμπεδοι λεγων του Σωτηρος ο μαθητης
"Ποθεν πολε"μοι εν υμιν και ποθεν μαχαι; ουκ εντευθεν, εκ των ηδονων "υμων των
στρατευομενων εν τοις μελεσιν υμων;" Το γαρ θελειν παρακειται μοι, το δε
κατεργαζεσθαι το καλον, ουχ ευρισκω. Το γαρ θελειν φησι παρακειται μοι, το δε
κατεργαζεσθαι το καλον ου· και τα εξης· εις αποδειξιν του κατηγορεισθαι την σαρκα
δεινως ωδινουσαν εν εαυτηι την αμαρτιαν, παραδεχεται σοφως το παρακεισθαι μεν ημιν
το αγαθον, μη μην ετι και το δυνασθαι διαπεραινειν αυτο· καταβιαζεται γαρ εις
αβουλητον εκτροπην και ουχ εκοντα τον νουν. ουκουν 207 οσον ηκεν εις γε το αυτωι
δοκουν, ην αν εξω και αμαρτιας· επειδη δε δυσδιαφυκτον υπομενει πλεονεξιαν, ειη αν
εικοτως, ουκ αυτου δη μαλλον, αλλα του πλεονεκτουντος η αιτια· ταυτηιτοι φησιν Ει δε
ο ου θελω εγω, τουτο ποιω, ουκετι εγω κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η οικουσα εν εμοι
αμαρτια. Ειποι δε αν τις Ἆρα ει τινες των αλιτηριων βαρβαρων πολιν η χωραν
καταδηιωσαντες, ειτα δορυκτητους των ενοικουντων ελοντες τινας τον της δουλειας
αυτων επιτιθειεν ζυγον· οι δε τουτο πεπονθοτες ως εξ αναγκαιου δεσμοις τοις των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

κρατουντων εικοιεν νομοις, μωμου και γραφης ειεν αν αξιοι, οτι μητε αμεινους της
αναγκης εισι, μητε μην το σφισιν αυτοις ηδυ διαπεραινειν σπουδαζουσι, της των
τετυραννηκοτων αλογησαντες εξουσιας; αλλ' ουκ αν οιμαι τις αυτους εικοτως
διαμωμησαιτο. ου γαρ εξον ανεισθαι δουλευουσιν, εικουσι δε ως εφην ταις αβουλητοις
συμφοραις. αλυοντες μεν οτι της ελευθεριας εστερηνται, τοις γεμην αλκιμοτεροις εξ
αναγκης ηττωμενοι και ουχ εκοντες δουλευουσιν. αλλ' ειπερ εστι τουτο του εικοτος ου
μακραν, απηλλαχθω γραφης ο ανθρωπινος νους επι τοις της σαρκος αῤρωστημασιν.
αλλ' ην επ' αυτωι, φησι, και το μη ελεσθαι δραν· εχει γαρ αυτος τας των θεληματων
ηνιας. ουκουν εστω και πλεονεξιας αμεινων και ατυραννευτος αμαρτιαις. ει δε
δυσοιστος και ουκ ευαντητος η της σαρκος φυσις, κατεξανιστασα τωι νωι την ατιθασον
ηδονην, αργοτερος δε προς επικουριαν ο νομος· ου γαρ εχει το δυνασθαι νεκρουν
αμαρτιας· ουκ αν εγκαλεσειε τις δικαιως οτι μη δραι το αμεινον τα αισχιω μεθεις· καν ει
εχοι τυχον τας των εν ημιν θεληματων ηνιας. Ευρισκω αρα τον νομον τωι θελοντι εμοι
ποιειν το καλον, οτι εμοι το κακον παρακειται. Ἄθρει δη παλιν ως σοφως και ευτεχνως
αποδεχεται τον 208 νομον, ουχ ως της αμαρτιας το κεντρον απαμβλυνειν ισχυοντα,
ουτε μην κατανεκρουν οιον τε την εν ημιν αμαρτιαν, αλλ' ως ενιεντα μονον τωι νωι την
του συμφεροντος γνωσιν. ει γαρ εμοι φησι παρακειται το κακον ως ενοικουν τηι σαρκι,
κατακιβδηλευει γεμην ο νομος αυτο, χαριζεται την επικουριαν και νοειται συμβουλος,
ου μην ετι και λυτρωτης· δει δε δη παντως τοις αῤρωστουσι την αμαρτιαν, ου του
διειδεναι μονον οτι τα αμεινω προσηκει δραν αυτους, αλλα και του δυνασθαι
κατορθουν απερ αν ευ εχοι και τωι νομωι δοκηι· καθαπερ αμελει και τοις εθελουσιν
ευδοκιμειν εν μαχαις ουκ αποχρη προς τουτο γυμνη και μονη των τακτικων η ειδησις,
αλλ' ει προσυπαρχοι τουτωι και το ευσθενες, ειεν αν οι τοιοιδε τοτε δη μολις λαμπροι
και αποβλεπτοι. ουκουν ει διδασκει μεν ο νομος το εν αγαθοις ευτεχνες, κατ' ουδενα δε
τροπον τοις πλεονεκτουμενοις επικουρει την αμαρτιαν απονευρων, καλος μεν οτι και
διδασκαλος, ου μην ετι και εν ισωι χαριτι τηι δια Χριστου καταλογισθειη αν εικοτως, του
και σοφουν ισχυοντος και αλκιμωτερους ημας αποφαινοντος του κακου. Συνηδομαι γαρ
τωι νομωι του Θεου κατα τον εσω ανθρωπον. Ὡς εφην ηδη, διψαι μεν ο νους το
ελευθερον, και των διαβεβλημενων απαλλακτιαι, και ταις ανωτατω τιμαις στεφανοι τον
νομον ως των καλλιστων εισηγητην· καταβιαζεται δε εις εκτοπους ηδονας η της σαρκος
φυσις, πολεμουντος τε και εγκειμενου του νομου της αμαρτιας· νομον δε αμαρτιας ειναι
φησι το εμφυτον κινημα, και οπερ αν υπαρχειν οιοιτο τις της φιλοσαρκιας το παθος,
καθαπερ αμελει και νομον εφη νοος την εις γε το αγαθον αυτου ροπην τε και θελησιν.
209 Ταλαιπωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου τουτου;
ευχαριστω τωι Θεωι δια Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων. Τεως δε σχετλιαζει και
κατακραζει της σαρκος· και σωμα θανατου, το απο γης και φιληδονον καλει δια το
νοσειν εν αυτωι της αμαρτιας τον νομον· ζητειν δε λεγει τον δυναμενον των τοιουτων
απαλλαξαι κακων, και ιν' ευαφορμως ημιν εισαγαγηι τον λυτρωτην, τουτεστι, Χριστον,
ωι και την πασαν ομολογει χαριν· δι' αυτου γαρ λελυτρωμεθα, ου της σαρκος, αλλα του
θανατου της σαρκος· ουκ αποθανοντες, αλλα του εν τοις μελεσι θανατου, τουτεστι της
εν τοις μελεσιν αγριας ηδονης, ελευθερωθεντες. κρειττους γαρ ημας απεφηνεν ο
Χριστος ηδονης και αμαρτιας. Ἄρα ουν αυτος εγω τωι μεν νοι δουλευω νομωι Θεου, τηι δε
σαρκι νομωι αμαρτιας. ουδεν αρα νυν κατακριμα τοις εν Χριστωι Ἰησου, μη κατα σαρκα
περιπατουσιν αλλα κατα πνευμα. Μακρος μεν αυτωι εκπεποιηται λογος, βασανιζοντι
λεπτως εκαστα των εν ημιν και της πλεονεξιας τους τροπους, ους υπομενειν εθος την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ανθρωπου διανοιαν, αντεξαγοντος αυτηι του κακου· διισχυριζετο δε ως ασχαλλει μεν
εσθ' οτε των επιεικεστερων ο νους τοις της σαρκος παθεσι τυραννουμενος, αλυει δε
σφοδρα και ασθενων αισχυνεται· το γεμην αποφορτισασθαι την αβουλητον αμαρτιαν
ουδαμοθεν εχει, δεινως κατεμπιπτουσης της ηδονης. ταυτηιτοι και ασθενει προς
αντιστασιν, ουδεν το παραπαν δια γε του νομου προς τουτο επικουρουμενος. αληθευει
δη ουν ο θεσπεσιος Παυλος ει τωι μεν νοι δουλευειν τωι θειωι διισχυρισαιτο νομωι, τηι δε
σαρκι νομωι αμαρτιας· και τουτο οιμαι εστιν οπερ εφη "Το γαρ "θελειν παρακειται μοι,
το δε κατεργαζεσθαι το καλον ου." 210 παλαι μεν ουν, ως εφην, ενυπηρχεν ημιν το γε
ηκον εις νουν και την εν αυτωι θελησιν, το ελεσθαι τωι θειωι δουλευειν νομωι,
κατεβιαζετο δε προς αμαρτιαν η σαρξ το οικειον ωσπερ αντανιστασα θελημα. ην ουν
αρα κατακριμα τοις εθελουσι μεν αποπεραινειν το αγαθον, ου μην ετι και δυναμενοις
δια το τυραννεισθαι τοις παθεσιν· αλλ' εν Χριστωι πεπαυται το κατακρινον, τουτεστιν η
των σαρκικων κινηματων πλεονεξια. Ὁ γαρ νομος του πνευματος της ζωης εν Χριστωι
Ἰησου.
Ἀναγκαιον δε οιμαι προς ακριβη διασαφησιν των εν τουτοις εννοιων εκεινο
ειπειν· ωσπερ γαρ αμαρτιας και θανατου νομον το σαρκικον ονομαζει φρονημα, προς
παν ειδος φαυλοτητος αποφερον ημας, ουτω και νομον πνευματος ζωης το θελημα το
πνευματικον, τουτεστι την εις γε το αγαθον της διανοιας ροπην· αλλ' "ο μεν σπειρων εις
την σαρκα εκ της "σαρκος θερισει φθοραν· ο δε σπειρων εις το πνευμα εκ "του
πνευματος θερισει ζωην αιωνιον." ουκουν ο μεν νομος του πνευματος της ζωης,
τουτεστι το θελημα του νου το αποφερον εις ζωην, ην μεν εν ημιν και παλαι·
εδουλευομεν γαρ τωι νοι νομωι Θεου· αλλ' ηῤρωστησεν, ως εφην, το αδρανες εις
αντιστασιν, και ταις της σαρκος επιθυμιαις ηττωμενος κατεκρινετο τωι νομωι. επειδη δε
το νοσειν αποβαλων, εῤρωσθη δια Χριστου· κατεσφραγισμεθα γαρ δι' αυτου τωι Ἁγιωι
Πνευματι, και την "εξ υψους δυναμιν" ημφιεσμεθα, ταυτηιτοι και λελυτρωμεθα, και
υπεζευγμεθα μεν ουκ ετι τωι κακωι· κεκλημεθα δε, ως εφην, εις ελευθερον αξιωμα.
ουκουν ο νομος του πνευματος της ζωης, τουτεστι το θελημα του νου, το νενευκος εις
αγαθουργιαν και εις ζωην αποφερον, οτε την δια Χριστου πεπλουτηκε χαριν, και της
αρχαιας ασθενειας 211 απηλλακται, τοτε των εξ αμαρτιας αλογησας κακων και του της
σαρκος κατευμεγεθησας νομου, ηλευθερωσε με, φησι· και ουκ αυτος που παντως την
ελευθεριαν διδους, γεγονως δε μαλλον ημιν ελευθεριας προξενος της δια Χριστου.
ωσπερ δε τους υπο νομον οντας τον της αμαρτιας πασα πως αναγκη και τοις του
θανατου καταδεσμεισθαι βροχοις, ουτω τους εξω γεγονοτας αυτης, ηλευθερωμενους τε
δια Χριστου, δει δη παλιν εξω τε ειναι θανατου, και αμεινους ορασθαι φθορας, και ζην
εν αγιασμωι. Το γαρ αδυνατον του νομου εν ωι ησθενει δια της σαρκος. Ἀξιαγαστος μεν ο
μυσταγωγος και ισχνος αγαν εις θεωριας, ιδιωτης δε ειναι φησι τωι λογωι. ταυτηιτοι
φαμεν ερυθριωντες ουδεν, οτι τηι συνθηκηι των προκειμενων λεξεων λειπει τι βραχυ
προς εντελη διασαφησιν· εδει γαρ ειπειν Το γαρ αδυνατον του νομου εν ωι ησθενει δια
της σαρκος λελυται τυχον η πεπαυται· ειτα προσεπενεγκειν του πραγματος την
αποδοσιν, και του λελυσθαι συναψαι τον τροπον, προστιθεντα παλιν Ὁ γαρ Θεος τον
εαυτου υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας και περι αμαρτιας κατηργηκε την
αμαρτιαν εν τηι σαρκι· και τα τουτοις εφεξης. εχουσης δε ωδε της των λεξεων συνθηκης,
κατα γε τον ενοντα σκοπον αυτωι, φερε καταθρησωμεν της δια Χριστου θεραπειας τον
τροπον, πεπαυται δε οπως το αδυνατον του νομου, και ποιον αν ολως το αδυνατον
νοοιτο του νομου, και ποιου νομου· λεπτομυθει γαρ λιαν ο θεηγορος εν τουτοις.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αποδεχεται τοινυν ως ωφελειν ειδοτας, τον τε του Θεου νομον, φημι δε δη τον εν
γραμμασι, και τον γε του πνευματος, καθ' ον εσχηκαμεν το θελειν το αγαθον, καν ει μη
παρακεοιτο τυχον το δυνα 212 σθαι δραν αυτο· εφη γαρ οτι "Το γαρ θελειν παρακειται
"μοι, το δε κατεργαζεσθαι το καλον ου·" πλεονεκτουσης δηλονοτι της αμαρτιας, και του
της σαρκος νομου καταστρεφοντος εις τα οικεια και ουχ εκοντα τον νουν· κατα τον
αυτον δε οιμαι τουτονι τροπον νοοιτ' αν εικοτως το αδυνατον του νομου, του τε εν
γραμμασι και δια Μωυσεως, καθαπερ εφην αρτιως, και μεντοι του εμφυτου και εν ημιν,
καθ' ον και τα εθνη, καιτοι τον γραπτον ουκ εχοντα νομον, φυσει τα του νομου
ποιουντα φαινεται, και νομος εισιν εαυτοις· "ενδεικνυνται γαρ το εργον του νομου
γραπτον εν ταις "καρδιαις αυτων," καθα γεγραπται. ποιον δε το εν αμφοιν αδυνατον,
βασανισαι καιρος· ο μεν γαρ εν γραμμασι νομος διδασκαλος ην ευκοσμιας και των
αριστων εισηγητης, δεδικαιωκε δε παντελως ουδενα· ο γεμην εμφυτος τε και εν ημιν,
ον και ονομαζει του πνευματος, απονενευκε μεν εις το αγαθον, ητταται δε λιαν του
προς τα αισχιω καλουντος νομου. ουκουν το αδυνατον, τουτεστι το ασθενουν, ειτε του
εν γραμμασιν ειτε του εμφυτου νομου, πεπαυται δια Χριστου. νενεκρωμενης γαρ
τροπον τινα της σαρκος, και οιον ανηιρημενης της εν ημιν ηδονης, κατ' ουδενα τροπον ο
του πνευματος ητοι του νοος ασθενησει νομος· νενεκρωται δε τινα τροπον η εν ημιν
αμαρτια, φερε λεγωμεν ως ενι· ο γαρ του Θεου Λογος εν ευδοκιαι του Θεου και Πατρος εν
ομοιωματι γεγονε σαρκος αμαρτιας, ινα κατακρινηι την αμαρτιαν εν τηι σαρκι· γεγονε
γαρ ανθρωπος, καθεις εαυτον εις κενωσιν, και ομοειδες μεν οτι και ομοφυες τοις
ημετεροις σωμασι το αυτου, πως αν ενδοιασειε τις; πλην τα μεν των αλλων απαντων
σωματα σαρκες αν λεγοιντο της αμαρτιας, δια τοι το πεφυκεναι νοσειν των εκτοπων
ηδονων την γενεσιν· το δε γε σωμα Χριστου φαιη τις αν ουχ αμαρτιας ειναι σαρκα· μη
γενοιτο· ομοιωμα δε μαλλον σαρκος αμαρτιας· τουτεστι 213 προσεοικος μεν τοις
ημετεροις σωμασιν, ου μην ετι και νοσειν ειδος σαρκικην ακαθαρσιαν· αγιος γαρ εκ
μητρας ο θειος εκεινος νεως. και οσον μεν ηκεν εις εννοιας τε και λογους τους εν τηι
φυσει, κατοκνησειεν αν ουδεις εκεινο ειπειν, ως επειπερ ην σαρξ, εσχεν αν εν εαυτηι το
ιδιον τε και εμφυτον κινημα· επειδη δε ο πασαν την κτισιν αγιαζων Λογος κατυκηκεν
εν αυτηι, κατακεκριται της αμαρτιας η δυναμις, ινα και εις ημας διαβαινηι το
κατωρθωμενον· μετεσχηκαμεν γαρ αυτου πνευματικως τε και σωματικως· οταν γαρ και
ημιν εναυλιζηται Χριστος δια του Ἁγιου Πνευματος και δια της μυστικης ευλογιας, τοτε
δη παντως και εν ημιν ο της αμαρτιας κατακρινεται νομος. Ἀληθες ουν οτι το αδυνατον
του νομου εν ωι ησθενει δια της σαρκος πεπαυται δια Χριστου κατακριναντος τε και
κατηργηκοτος την αμαρτιαν εν τηι σαρκι ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν·
πεπληρωται γαρ το δικαιωμα του νομου, τουτεστιν η δυναμις των τεθεσπισμενων δια
του νομου, ηγουν το θελημα το βλεπον εις αρετην, του εν ημιν οντος νομου κατ' ουδενα
τροπον ως εφην ασθενουντος ετι δια του τυραννεισθαι ταις εμφυτοις ηδοναις.
πεπληρωται τοινυν εν ημιν το δικαιωμα του νομου τοις μη κατα σαρκα περιπατουσι,
ζην δε μαλλον εθελουσι πνευματικως. Το γαρ φρονημα της σαρκος θανατος, το δε
φρονημα του Πνευματος ζωη και ειρηνη. Θανατον μεν ειναι φησι το της σαρκος
φρονημα, και μαλα ορθως· το δε γε του πνευματος, ζωην και ειρηνην· θανατου μεν γαρ
αληθως η φιλοσαρκια προξενος· ζωης δε της εις αιωνα και των ανωθεν αγαθων, το
διαβιουν ελεσθαι πνευματικως· ει γαρ το φρονημα της σαρκος εχθρα εις Θεον, ως 214
ουκ ανεχομενον τοις θειοις υπεικειν νομοις, ουδε γαρ δυναται· πως γαρ αρεσει Θεωι
μυσαρα και βεβηλος ηδονη; παντως ο καθαρος ρυπου και παθων νους κατα το δυνατον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

τηι ανθρωπου φυσει προς Θεον ειρηνευει. Οι δε εν σαρκι οντες Θεωι αρεσαι ου δυνανται·
υμεις δε ουκ εστε εν σαρκι αλλ' εν πνευματι, ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν υμιν.
Ἐπικρατουσης μεν της του ανθρωπου διανοιας της γεωδους ηδονης, εν σαρκι τις εστιν
ως τα της σαρκος φρονων· και ο τοιουτος ουκ αν αρεσηι Θεωι· καταπλουτησαντος δε του
νου την δια Χριστου χαριν, και της ανωθεν ισχυος μεμεστωμενου, και ζεοντος τωι
πνευματι, και επι αρετην σπευδοντος· ου νοειται ο τοιουτος εν σαρκι αλλ' εν πνευματι,
και ευκολως ποιει τα αρεστα τωι Θεωι. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν
αυτου. Ει τις ουν εστιν εν πνευματι, ουτος εσται και εν δικαιοσυνηι και εν ζωηι,
μονονουχι τεθνεωτος του της αμαρτιας σωματος και πασης ατοπου σβεσθεισης ηδονης·
αδυνατον γαρ εν ταυτωι και καθ' ενα καιρον δικαιοσυνην ειναι και αδικιαν, αγιασμον τε
και ακαθαρσιαν. πνευμα δε φαμεν το ανθρωπινον· εν δε τωι Το πνευμα ζωη, τηι του
Ἁγιου Πνευματος ζωοποιουμενον χαριτι, και τηι προς αυτο κοινωνιαι πλουτουν
δικαιοσυνην· ουτω γαρ εσμεν θειας φυσεως κοινωνοι· ενοικιζεται γαρ εν ημιν δια του
Ἁγιου Πνευματος ο Χριστος. Ει δε το Πνευμα του εγειραντος Ἰησουν εκ νεκρων οικει εν
υμιν. Ἐγηγερται ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος παρα του 215 Πατρος, ενεργουμενης
περι την σαρκα αυτου της ζωης δια του Ἁγιου Πνευματος, ο εστιν αυτου· οτι γαρ αυτος
τον ιδιον εζωοποιει ναον, λεγει προς Ἰουδαιους "Λυσατε τον "ναον τουτον, και εν
τρισιν ημεραις εγερω αυτον·" ουκουν καν ει εγηγερθαι λεγοιτο παρα του Πατρος, αλλ'
ουν αυτος ην ο ανιστας δια του Ἁγιου Πνευματος· παντα γαρ ενεργειται τα θεοπρεπη
παρα του Πατρος δια Υιου εν Πνευματι· εγερει τοινυν και τα ημων σωματα εκ νεκρων ο
Χριστος. Ὅσοι γαρ Πνευματι Θεου αγονται, ουτοι εισιν υιοι Θεου. Οι δε πνευματι
ζωντες, ουτοι και Πνευματι αγονται, δια το κατεσφραγισθαι τωι Ἁγιωι Πνευματι, και
δουλειας μεν απηλλαχθαι της εν νομωι και γραμματι, μεταφοιτησαι δε μαλλον εις
ελευθεριαν, και μαρτυρεισθαι τωι της υιοθεσιας Πνευματι, οτι τε εισιν υιοι Θεου, και εν
αυτωι τωι της υιοθεσιας πνευματι διακεκραγασιν Ἀββα ο πατηρ. Ειπερ συμπασχομεν, ινα
και συνδοξασθωμεν. Κατορθουται μεν ου[κ ανευ πονου] το αγαθον, πλην επι μεγαλαις
ελπισι τοις αγιοις ο πονος· των γαρ επιγειων ουδεν αυτοις επηγγελται, αλλα δοξα
αμηρυτος, και των υπερ νουν και λογον η μεθεξις. οι γαρ των επι γης υπερορωντες,
αξιοι και των ανωτατω γερων· και οι προπεπονηκοτες εν ανδρειαι και υπομονηι,
μελλουσι στεφανων απολαυειν εν ασυγκριτοις υπεροχαις· μειονεκτειται γαρ ο εις
αρετην πονος των μετα ταυτα τιμων. δοξαν δε λεγει των αγιων, επειπερ εκλαμψουσιν
οι δικαιοι κατα καιρους ως ο ηλιος, εν τιμηι και δοξηι και αφθαρσιαι γεγονοτες, εν τωι
μεταβληθηναι αυτων το σωμα, καθως μετεμορφωθη ο Χριστος εν τωι ορει. 216 Ἡ γαρ
αποκαραδοκια της κτισεως την αποκαλυψιν των υιων του Θεου απεκδεχεται.
Ἀποκαραδοκια μεν εστιν η ελπις, και η της των πραγματων εκβασεως προσδοκια τε και
επιτηρησις· εκδεχεται γεμην η κτισις την αποκαλυψιν των τεκνων του Θεου, ουκ αυτη
που παντως ειδυια το εσομενον, πως γαρ η ποθεν; αλλ' οτι ταις αποῤρητοις οικονομιαις
του παντα μεταρυθμιζοντος εις το αμεινον Θεου, προς τουτο ηξει το τελος·
μεταπλαττομενων γαρ ωσπερ εις δοξαν εξ ατιμιας, και εκ φθορας εις αφθαρσιαν, των
του Θεου τεκνων, τουτεστι των την ευδοκιμον κατωρθωκοτων ζωην, και αυτη που
παντως η κτισις μεθαρμοσθησεται προς το αμεινον· και προς γε τουτο ημας ο θεσπεσιος
Πετρος ενδοιαζειν ουκ εαι ειπων οτι "καινους "ουρανους και καινην γην και τα
επαγγελματα αυτου "προσδοκωμεν." Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη. Ματαιοτητα
ενθαδε φησι τους ζωντας εν ματαιοτητι, τουτεστιν εν φρονηματι σαρκικωι· περι ων αν
λεγοιτο και μαλα εικοτως "Ἄνθρωπος ματαιοτητι ωμοιωθη·" και μην και οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

"παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις και ωμοιωθη "αυτοις·" ματαιοτης γαρ
αληθως των τοιουτων ο βιος· τουτοις η κτισις υποτασσεται, και ουτι που παντως
εκουσα· ποθεν; πως δε δη αρα και τουτο φαμεν; οιδε μεν γαρ ολως των καθ' ημας ουδεν
η αισθητη τε και ορωμενη κτισις· ου γαρ εστι λογικη· αλλ' ει και τις δοιη το δυνασθαι τι
νοειν αυτην, ουκ αν ηνεσχετο φησι της ουτως αισχρας δουλειας, 217 ουδ' αν ηθελησεν
υποτεταχθαι τε και υπηρετειν τοις επ' ουδενι των αναγκαιων ηγουν αγαθων διαβιουν
ελομενοις· αλλ' επ' ελπιδι, φησι, των σωθησομενων και των κατα καιρους αγιων τε και
εκλεκτων, υποτετακται τεως, καταζευγνυντος αυτην του Θεου και οιον τηρουντος εις
ελευθεριαν την υπο γε τοις αγιοις και τοις αγαπωσιν αυτον, ινα δη μονοις υπηρετηι τοις
αυτου τεκνοις, και ταις των εξειλεγμενων παρακεοιτο χρειαις· αλυει μεν γαρ μονονουχι
και ωδινουσα και αλγυνομενη· και ειπερ ην αυτηι το και ειδεναι τι δυνασθαι των καθ'
ημας πραγματων, ταχα που και ανοιμωζουσα· πλην τοις θειοις εικουσα νευμασι,
καραδοκει τροπον τινα "την αποκαλυψιν, ως εφην, των υιων του Θεου." Ου μονον δε,
αλλα και αυτοι την απαρχην του πνευματος εχοντες, και ημεις αυτοι εν εαυτοις
στεναζομεν.
∆εχεται προς αποδειξιν των ειρημενων το εν ημιν γινεσθαι πεφυκος· αυτοι γαρ
ημεις φησιν οι την απαρχην του Πνευματος εχοντες αυτοι εν εαυτοις στεναζομεν
βαρουμενοι, υιοθεσιαν απεκδεχομενοι την απολυτρωσιν του σωματος ημων. αληθες
γαρ οτι "φθαρτον σωμα βαρυνει ψυχην, και βριθει το "γεωδες σκηνος νουν
πολυφροντιδα." γεγονοτος δε απαξ εν ημιν του Πνευματος, και μεταστοιχειουντος ημας
εις εφεσιν αρετης, αντεξαγει ωσπερ η φιλοσαρκια, και ο τοις μελεσιν ημων
εγκατασκηψας νομος, αει καταθηγων εις εκτοπους ηδονας, απηνως αντανισταται.
ταυτηιτοι στεναζομεν την του σωματος ημων απολυτρωσιν εις υιοθεσιαν
καταλογιζομενοι· δεδιψηκαμεν γαρ ου την των σωματων αποθεσιν, ουτε μην ταυτην
ειναι φαμεν την λυτρωσιν· εσεσθαι δε προσδοκωμεν 218 το σωμα πνευματικον,
τουτεστιν αποβεβληκος εισαπαν φρονημα το σαρκικον και γεωδες, και της αμαρτιας το
κεντρον· τουτο ειναι φαμεν το σωμα το πνευματικον. Ει δε της υιοθεσιας η χαρις την
του σωματος ημων απολυτρωσιν εχει, μη δη τινες ολως συκοφαντειτωσαν ημιν την
αναστασιν· μητε μην εις τουτο ηκοντων ασυνεσιας, ως αποβλητον μεν ποιεισθαι την
σαρκα, και αφανισθησεσθαι λεγειν εις απαν αυτην πεσουσαν εις γην, αντανιστασθαι δε
ωσπερ ετερον τι πνευματικον, ισχνον φημι και αερωδες· νοουσι γαρ ωδε το
πνευματικον αυτοι.
Τηι γαρ ελπιδι εσωθημεν. Πιστευομεν οτι μελλει και τα ημων σωματα κρειττω
γινεσθαι φθορας και θανατου· αποκειται δε τουτο ημιν εν ελπισιν, ουχ ως ηδη παρον,
αλλ' ως παντη τε και παντως εσομενον· και εκδεχομεθα δι' υπομονης τληπαθουντες,
ινα τυχωμεν της ουτω σεπτης δωρεας. Ὡσαυτως δε και το πνευμα συναντιλαμβανεται
ταις ασθενειαις ημων κ.τ.λ. Ἀλλ' αυτο το πνευμα υπερεντυγχανει υπερ ημων
στεναγμοις αλαλητοις. Στεναγμοις αλαλητοις εντυγχανει υπερ ημων το ημων δηλονοτι
πνευμα· στεναζομεν γαρ εσθ' οτε, τας προς τον Θεον ικετειας ποιεισθαι σπουδαζοντες.
ουκουν εν Ἁγιωι Πνευματι και τουτο μανθανομεν· σοφον γαρ εστι καθαπερ και ο Υιος.
επειδη δε φησι Το τι προσευξομεθα καθο δει ουκ οιδαμεν, εκεινο ζητησωμεν· καιτοι το
τινα δη τροπον προσευξεσθαι δει, προπεπαιδευμεθα παρα Χριστου λεγοντος εναργως
219 "Ουτως ουν υμεις προσευχεσθε Πατερ ημων ο εν τοις ου"ρανοις, αγιασθητω το
ονομα σου, ελθετω η βασιλεια σου, "γενηθητω το θελημα σου ως εν ουρανωι και επι της
γης·" και οσα τουτοις εστιν εφεξης. οτε τοινυν εγνωκαμεν καθ' ον αν πρεποι τροπον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ποιεισθαι τας ικετειας, τις αν ειπε μοι γενοιτο λογος των αποστολικων γραμματων; η
οποι περ αν βλεποι το δια της του Παυλου φωνης; φαμεν ουν, οτι προσευχομεθα μεν
την των αγαθων ζητουντες αιτησιν, και προ γε των αλλων τα εις δοξαν Θεου, και τα δι'
ων αν γενοιτο βιωναι τε ορθως και την ευδοκιμον αληθως κατορθωσαι ζωην· "την δε
απαρχην του Πνευματος εχοντες και "αυτοι στεναζομεν εν εαυτοις, υιοθεσιαν
απεκδεχομενοι την "απολυτρωσιν του σωματος·" και ως εν γε τουτωι τωι μερει, το τι
προσευξομεθα καθο δει ουκ οιδαμεν· ει γαρ "οφθαλμος "ουκ ειδε και ους ουκ ηκουσε
και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ "ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον," τι
προσιοντες αιτησομεν; η πως αν ειδειημεν α μη τεθεαμεθα, μαλλον δε και τα επεκεινα
νου και ταις ανθρωπων καρδιαις ουκ εγνωσμενα; ποια δ' αν γενοιτο και η του σωματος
απολυτρωσις, η τις ο μεταπλασμος, αναστοιχειουται δε οπως εις αφθαρσιαν και δοξαν,
αυτος αν ειδειη και μονος ο τουτων τεχνιτης. εφη δε που προς τινας του Σωτηρος ο
μαθητης καθο δει προσευχεσθαι μη ειδοτας "Αιτειτε, και ου λαμ"βανετε, διοτι κακως
αιτεισθε, ινα εν ταις ηδοναις υμων "δαπανησητε." ουκουν πρεποι αν και μαλα εικοτως
τοις ωδε διακειμενοις ειπειν το Τι προσευξομεθα καθο δει ουκ οιδα 220 μεν· αλαλητοις
δη ουν στεναγμοις αιτουμεν εν πνευματι, α και οτι μεν εσται πεπιστευκαμεν, τινα δε
τροπον αγνοουμεν παντελως.
Οιδαμεν δε οτι τοις αγαπωσι τον Θεον παντα συνεργει εις αγαθον, τοις κατα
προθεσιν κλητοις ουσιν. Συνεργει μεν απαντα προς το αγαθον τοις αγαπωσι Θεον τοις
κατα προθεσιν κλητοις ουσι· κατα προθεσιν δε αρα την τινων; τι δ' αν νοοιτο το κατα
προθεσιν; ουκουν το κατα προθεσιν ειη αν το κατα βουλησιν· κεκληνται δη ουν οι περι
ων ο λογος κατα βουλησιν τινων; ποτερον δη του κεκληκοτος, η και αυτων των
κεκλημενων; ουκουν απασα μεν εφεσις προς δικαιοσυνην ημας αποφερουσα, γενοιτ' αν
ημιν παρα του Θεου και Πατρος· εφη γαρ που ο Χριστος "Ου"δεις δυναται ελθειν προς
με, εαν μη ο Πατηρ ο πεμψας "με ελκυσηι αυτον·" πλην εν γε τουτοις ουκ αν τις αμαρτοι
του πρεποντος λεγων, ως κλητοι γεγονασι τινες κατα προθεσιν, την τε του κεκληκοτος
και την εαυτων. Ὅτι ους προεγνω, και προωρισε συμμορφους κ.τ.λ. Πολλοι μεν, φησιν,
οι κατα προθεσιν κλητοι, ου μην απαντες εκλεκτοι, μονοι δε ουτοι τετιμηνται οι και
προεγνωσθησαν ως εσονται συμμορφοι της εικονος του Υιου αυτου. εικων δε του Υιου
αυτου τις αν νοοιτο, παλιν σαφηνιει λεγων αυτος ο μακαριος Παυλος "Ὥσπερ γαρ
εφορεσαμεν "την εικονα του χοικου, φορεσωμεν και την εικονα του "επουρανιου." οι
γαρ των σαρκικων επιθυμιων αλογησαντες, ουτοι την εικονα μεμιμηνται του Χριστου
τουτεστι την εν 221 αγιασμωι πολιτειαν και ζωην. ωσπερ γαρ εικονα του χοικου,
τουτεστιν Ἀδαμ, την εν παρακοηι τε και αμαρτιαις ζωην ειναι φαμεν, ουτω και εικονα
του επουρανιου, τουτεστι Χριστου, τον αγιασμον και την δικαιωσιν και την υπακοην.
οσοι τοινυν προεγνωσθησαν ως εσομενοι κατα καιρους της Χριστου ζωης συμμορφοι τε
και μιμηται κατα γε το εγχωρουν τηι ανθρωπινηι φυσει, ουτοι και κεκληνται. Ους δε
προωρισε, τουτους και εκαλεσε· και ους εκαλεσε, του τους και εδικαιωσεν· ους δε
εδικαιωσε, τουτους και εδοξασεν.
Ευαφορμον της απιστιας το χρημα ποιεισθαι τινας το απεικος ουδεν, εξ αμαθιας
συνηρπασμενους και λεγοντας Ει ους αυτος προεγνω κατα προθεσιν και προωρισεν,
ουτοι και κεκληνται, προς ημας τους ουπω πεπιστευκοτας ουδεν· ου γαρ τοι κεκλημεθα,
ουτε μην προωρισμεθα· προς ους ερουμεν, οτι ο ποιων τους γαμους τωι υιωι αυτου, τους
μεν οικετας απεστειλεν συναγειραι τους κεκλημενους, οι δε ουκ ηθελον ελθειν·
εισηλθον δε μετ' εκεινους οι κλητοι κατ' ιδιαν προθεσιν, πεπλησται δε ουτως ο νυμφων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

των ανακειμενων. ουδεν ουν αρα τοις εθελουσιν ελθειν εμποδων οραται κειμενον·
αδικει δε ουδενα το συμπαν η προγνωσις, ουτε μην ονινησι τινας. επει διδασκοντων ει
μη και αυτοι προεγνωσθησαν, οι ταις απειθειαις εξυβρικοτες τον κεκληκοτα Θεον· αλλα
και κεκληνται μεν και εισπεπηδηκασι τινες εις τον γαμον, πλην ου γεγονασιν εκλεκτοι,
ουδε δεδικαιωνται ουδε εδοξασθησαν· δια ποιαν αιτιαν; οτι μη πρεπουσαν τοις γαμοις
ημφιεννυντο στολην. αλλως τε και αυτον ευρησομεν τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον
αναφανδον ειρηκοτα 222 "∆ευτε προς με παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι,
"καγω αναπαυσω υμας." ιδου ηδη συμπαντας εκαλει προς εαυτον· αμοιρησειε δ' αν
ουδεις της επι τωι κεκλησθαι χαριτος· εν γαρ τωι παντας ειπειν, αποπεμπτον ποιειται
παντελως ουδενα. Τι ουν ερουμεν προς ταυτα; ει ο Θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων; ος γε
του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο. Τοις αγαθοεργειν ηιρημενοις παντα συνεργει, Θεου
υπερασπιζοντος· ο γαρ του κατα φυσιν ηφειδηκως Υιου, ινα σωσηι κινδυνευοντας, και
απαλλαξηι κινδυνων, πως ουχι και συν αυτωι τα παντα ημιν χαριειται; Τις εγκαλεσει
κατα εκλεκτων Θεου; Θεος ο δικαιων, τις ο κατακρινων; Ταχα δε και οικονομικως ο
Παυλος ουκ εαι τον νουν των κεκλημενων εις αμηχανιαν εμπεσειν, αλλα διδασκει οτι
των μεν αρχαιων αμαρτιων ελευθερωθησονται, δικαιωθησονται δε, Θεου
κατανευοντος. ει γαρ και πασα αμαρτια του θειου νομου παραβασιν εχει και κατακρινει
τον ραθυμουντα, αλλ' ει και αυτος ο του νομου Κυριος συγχωρει, τις ο κατακρινων τον
ημαρτηκοτα; 223 Ἀληθειαν λεγω εν Χριστωι, ου ψευδομαι, συμμαρτυρουσης μοι της
συνειδησεως μου. Ἀπολεκτον μεν εποιειτο Θεος εν αρχαις τον Ἰσραηλ, και δη και
πρωτοτοκον αυτον απεκαλει· αλλα γεγονασιν αλαζονες και υβρισται, και το ετι τουτων
επεκεινα κυριοκτονοι· ταυτηιτοι διολωλασι, γεγονασι γαρ αποπεμπτοι και εξεῤριμμενοι,
και της προς Θεον οικειοτητος εις απαν ωλισθηκοτες, τεθεινται κατοπιν εθνων·
πεφηνασι δε και της των πατερων ελπιδος αλλοτριοι. επειδη δε ο μακαριος Παυλος των
θειων ευαγγελιων τεθειται λειτουργος, και διεκηρυττε τοις εθνεσιν τον Ἰησουν, ανω τε
και κατω τους εξ αιματος Ἰσραηλ αποπεπτωκεναι λεγων, και τους εν σκοτωι ποτε και
των δαιμονιων θεραπευτας κλητους γενεσθαι κατα προθεσιν και προγνωσιν Θεου
διισχυριζομενος, ινα μη τινες οιωνται των αμαθεστερων μονονουχι κειμενοις και
εναλλεσθαι τοις εκ γενους αυτον, και πεσουσιν επιμειδιαν, αναγκαιαν ποιειται την
απολογιαν και φησιν Ἀληθειαν λεγω εν Χριστωι, ου ψευδομαι, και τα εξης. αλλα τοις
μεν εις τουτο σκαιοτητος εκπεφοιτηκοσιν, ως της εις Θεον αγαπης απολισθειν, σκληρας
τε τας επι τουτωι λοιπον ανατληναι δικας, επιστυγνασειεν αν τις· και το εκ φιλαλληλιας
αυτοις επισταξαι δακρυον ειη αν ου περα λογου, μαλλον δε της αγαπης την πληρωσιν
εχει· το γε δη και υπερ αυτων αναθεμα θελειν ειναι απο Χριστου, μετρων επεκεινα των
αγαπης λοιπον· ου γαρ αν ελοιτο τις ειπερ εστιν εν καλωι φρενος, της ετερων ενεκα
σωτηριας προσκρουειν Θεωι, και ποιεισθαι μεν παρ' ουδεν την εαυτου ζωην, ετεροις
γεμην το χρημα ενειναι ελειν.
224 Τι ουν αρα φησι, της Ἰουδαιων σωτηριας ανταλλαγμα την εαυτου προτιθεις;
ουκουν υπερβολικος ο λογος, και αγαπης αποδειξιν εχει της τελεωτατης· ηυχομην γαρ
φησιν αναθεμα ειναι αυτος εγω απο του Χριστου υπερ των αδελφων μου· ομοιον γαρ ως
ειπερ λεγοι Ει προσκεκρουκοτος εμου τωι Χριστωι ο Ἰσραηλ ανασωζεται, ειλομην αν
αυτος εγω· ο και τοις εν πιστει δεδικαιωμενοις ειπων "Ου γαρ εκρινα τι "ειδεναι εν
υμιν, ει μη Ἰησουν Χριστον, και τουτον εσταυ"ρωμενον," ο πασι διακηρυττων "Τις ημας
χωρισει απο "της αγαπης του Χριστου; θλιψις η στενοχωρια η διωγμος "η λιμος η
γυμνοτης η κινδυνος η μαχαιρα;" το ουτω δεινον υποστηναι κακον, και εις υπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

παντων χωρησαι προς ολεθρον. τουτο δε ην σαγηνευοντος μεν τους Ἰουδαιους εις
ευπειθειαν, αποκρουομενου δε τας των ασυνετων συκοφαντιας· ᾤοντο γαρ των
Ἰουδαιων τινες οιον αποπληκτον γεγονοτα τον θεσπεσιον Παυλον, τοις δια Μωυσεως
αντιφερεσθαι νομοις· ταυτηιτοι τοις πιστευσασιν επιστελλει λεγων "Ειτε γαρ εξεστημεν,
Θεωι, ειτε σωφρονουμεν, υμιν." ουκουν ελοιμην αν εγωγε και μαλα προθυμως, φησιν,
ινα τους εξ αιματος ανασωσαιμι, αναθεμα ειναι απο Χριστου· προσεπαγει δε, ωσπερ της
επ' αυτοις λυπης την αιτιαν ουκ ανικανως εχουσαν αποφαινων εις γε το δυνασθαι
τοιαυτην αυτωι την διαθεσιν ενεργαζεσθαι, ινα μη τι δοκοιη σκληρον τε και απηχες
ειπειν, της ετερων ζωης ανταλλαγμα την εαυτου δωρουμενος· πρωτον μεν γαρ, φησιν,
εισιν Ἰσραηλιται, αυτων η υιοθεσια και η δοξα και αι διαθηκαι και η νομοθεσια και η
λατρεια και αι επαγγελιαι· εξ αυτων δε το κατα σαρκα και αυτος ο Χριστος· αλλ' ει μεν
τινες ησαν των ου παλαι διεγνωκοτων τον φυσει τε και αληθως οντα Θεον, ει μη νομος
αυτοις ο δια Μωυσεως γεγονε βραβευτης της εις αυτον 225 οικειοτητος, ει μη της των
αγιων πατερων εξεφυσαν ριζης και της εκεινων ευκλειας τεθεινται κληρονομοι, ει μη
πρωτοι τους της εις Θεον λατρειας μεμελετηκασι τροπους, και τας της επαγγελιας
πεπλουτηκασιν ελπιδας, μετριωτεραν αν τις την επ' αυτοις εποιησατο λυπην. επειδη δε
αυτων οι πατερες, και τα αλλα· μονον δε ουχι και εξ ουριας αυτοις των πραγματων
ιοντων, εις αδοκητον εκπεπτωκασι τελος και διημαρτηκασι της ελπιδος· πως ου
πανδεινον αληθως το τοις αθλιοις συμβεβηκος; Ουχ οιον δε οτι εκπεπτωκεν ο λογος του
Θεου.
Ἀκριβης ο λογος· ηκιστα γαρ διεψευσθαι φησιν, ηγουν δυνασθαι της αληθειας
διαπεσειν τον του Θεου λογον· επηγγελται μεν γαρ ομολογουμενως τωι Ἁβρααμ εν
αρχαις ο των ολων Θεος, οτι πατηρ εσται πολλων· και παλιν "Πληθυνων πληθυνω το
σπερμα σου ωσει τα αστρα του "ουρανου τωι πληθει·" εδει τοινυν ουχι μονων των εξ
Ἰσραηλ αναδειχθηναι πατερα τον Ἁβρααμ· εθνος γαρ ην εν το εξ αυτου πεφηνος, μυρια
δε οσα κατα πασαν την γην, α και εις τεκνα τεθεινται τωι Ἁβρααμ, ειπερ εισιν εξ
επαγγελιας, και "στοιχουσι τοις ιχνεσι της εν ακροβυστιαι "πιστεως" αυτου, κατα το
γεγραμμενον· ως γαρ αυτος που φησιν ο μακαριος Παυλος "Ου δια νομου η επαγγελια
τωι "̔Αβρααμ εις το κληρονομον αυτον ειναι κοσμου, αλλα δια "δικαιοσυνης πιστεως· ει
γαρ οι εκ νομου κληρονομοι, φησι, "κεκενωται η πιστις και κατηργηται η επαγγελια."
οτε τοινυν ως εν Ἰσαακ το εξ Ἁβρααμ λελογισται σπερμα, τουτεστιν καθ' υποσχεσιν,
επαγγελιας γαρ ο λογος ουτος Κατα τον καιρον τουτον ελευσομαι και εσται τηι Σαῤραι
υιος, δηλον αν ειη δηπουθεν οτι ου τα τεκνα της σαρκος καταλογισθειεν αν παντη τε
και παντως εις τεκνα Θεου, εχοιεν δ' αν 226 μαλλον εφ' εαυτοις την επι τωιδε δοξαν τα
εκ της επαγγελιας, τουτεστιν τα δια πιστεως. Ου μονον δε, αλλα και Ῥεβεκκα εξ ενος
κοιτην εχουσα Ἰσαακ του πατρος ημων. Ἰστεον οτι συμπεπερασται μεν ουδαμως ο του
λογου σκοπος, απηρτηται δε μαλλον, και δειται τινος βραχειας επαγωγης, ηγουν
προσυπακουομενων, ινα μη σκαζων ορωτο. εστι δε ο φημι τοιουτον· προαπεδειξε μεν
γαρ ως απο του δεδοσθαι τωι Ἁβρααμ εξ επαγγελιας τον Ἰσαακ, οτι μη παντως τα τεκνα
της σαρκος, ταυτα αυτωι καταλογισθειεν αν και εις σπερμα, πρεποι δ' αν το χρηματιζειν
αυτον πατερα των εκ πιστεως και επαγγελιας· ειτα δεχεται την Ῥεβεκκαν και τα επ'
αυτηι γεγονοτα, και φησιν Ου μονον δε, τουτεστιν ου μεχρι δη μονης της Ἰσαακ
γεννησεως ο εμος αφιξεται λογος, αλλα γαρ και Ῥεβεκκα εξ ενος κοιτην εχουσα Ἰσαακ
του πατρος ημων· και ην αναγκαιον προσεπενεγκειν, συμπαραληφθησεται τυχον προς
αποδειξιν και πληροφοριαν, ηγουν εσται προς υποτυπωσιν και εικονισμον της κατ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

εκλογην τε και προγνωσιν κλησεως τε και χαριτος· επενηνεγμενου γαρ τοιουτου τινος,
εδοξεν αν τοτε αρτιως αυτωι πεποιησθαι λοιπον ο λογος· αλλ' ουκ οιδα οπως τουτο
παρεις, επ' αυτα κεχωρηκεν ευθυς τα επι τηι γενεσει των εξ Ἰσαακ ειρημενα τε και
πεπραγμενα. Τι ουν ερουμεν; μη αδικια παρα τωι Θεωι; μη γενοιτο κ.τ.λ. εως και
εκαλεσεν ημας ου μονον εξ ιουδαιων αλλα και εξ εθνων. Ἐπειδη ην εικος των
φιλεγκλημονων οιεσθαι τινας, ροπης 227 θεληματων αβασανιστου τυχειν τον Ἰακωβ
και τον Ἡσαυ, και τον μεν ηγαπησθαι ιδιαι χαριτι κατανευοντος του Θεου, τον δε
μεμισησθαι, προαναιρων αναγκαιως ο αποστολος ως ολεθριον την επι τουτωι διαληψιν,
ταις ανωθεν ψηφοις πειραται συνηγορειν, τοις αυτου λογοις το αντιφερεσθαι δοκουν
οιονει πως αντανιστας· ει γαρ δη, φησι, και πριν τι δρασαι τα βρεφη και προ πειρας
αυτης και πραγματων, ο μεν της αγαπης ηξιωτο, ο δε μεμισηται, τετακτο δε και εις
δουλον τωι ελασσονι, ταχα που, φησι, και αδικος ο Θεος· ειτα πως τουτο ουκ
αποπληκτον; ει μεν γαρ ου γεγονεν ανηρ αγαθος ο Ἰακωβ, ει μη πονηρος ο Ἡσαυ, φαιη
τις αν εικοτως πεπλανησθαι ταχα που την προγνωσιν, και ροπης εικαιας και θεληματων
ουκ ασφαλων εργον γενεσθαι τα επ' αμφοιν ωρισμενα· επειδη δε σκαιος μεν ην λιαν ο
Ἡσαυ, σοφος δε ο Ἰακωβ, αδικησειεν αν η του Θεου προγνωσις το συμπαν ουδεν,
χαριζομενη και προ καιρου τωι μεν αγαθωι τους τροπους το αγαπασθαι δειν, τωι δε μη
τοιουτωι το κατακρινεσθαι· ανεξικακησαι μεν γαρ τον Θεον, και τον των δρωμενων
περιμειναι καιρον χαλεπον ουδεν, ινα εξ αυτων εκατερος διαφαινοιτο των πραγματων.
επειδη δε ην αναγκαιον της κατ' εκλογην χαριτος και της εν προγνωσει δωρεας
προανατυπουσθαι το μυστηριον, ταυτηιτοι χρησιμως ο των τοιουτων ημιν αριστοτεχνας
Θεος, μονονουχι και επεδραττετο του καιρου, και εν τηι των παιδων γενεσει
πεπληροφορηκε τον Ἰσαακ, ως εις τε και μονος υπαρχων εξ Ἁβρααμ, αναριθμητων
εσται πατηρ εθνων των εξ επαγγελιας και ως εν πιστει κληθησομενων· ει δε δη κατα
γνωσιν ους αν ελοιτο τυχον, μαλλον δε και οις αν εικοτως το ελεεισθαι πρεποι,
οικτειρει παλιν 228 ως Θεος, εφη γαρ που προς Μωυσεα Ἐλεησω ον αν ελεω και
οικτειρησω ον αν οικτειρω, πως ουχ απασης εσται διαβολης εκτος το χρημα;
προαναθρησας δε οιμαι σαφως ο αποστολος ως ταχα που οιησονται τινες νευμασι τοις
θειοις τους μεν ειναι αγαθους, τους δε απειθεις, αναγκαιως αυτος ανθυποφερει τα εκ
της εκεινων αμαθιας και φησιν Ἄρα ουν ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος αλλα του
ελεουντος Θεου· ει γαρ δη μεμισηται μεν ο Ἡσαυ και πριν τι δρασαι των φαυλων,
τετιμηται δε και προ της εις το ειναι παροδου ο Ἰακωβ, ελεει δε παλιν ους ελεει, πως
ουκ εκεινο λοιπον περινοειν αξιον, ως ουδεν ονινησιν ο τρεχων η θελων, τουτεστιν ο
δρασαι τι των αγαθων προθυμουμενος, απηρτηται δε παντα τα καθ' ημας των παρα
Θεου νευματων;
Ειτα τουτοις επισωρευει και τα προσεμπεδουν δυναμενα την επι τωιδε δοξαν και
φησι Λεγει γαρ η γραφη τωι φαραω οτι εις αυτο τουτο εξηγειρα σε οπως ενδειξωμαι εν
σοι την δυναμιν μου· προσεπαγει δε τουτοις το οιονει συμπερασμα του παντος
προβληματος και φησιν Ἄρα ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει· ερεις ουν μοι Τι
ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκε; τις ουν αρα γεγονεν αυτωι της
απολογιας ο τροπος; ασυμφανης μεν λιαν, και τοις παρ' εκεινων προβλημασι ταχα που
και επαμυνειν δοκων· πλην αποχρων εις πληροφοριαν, ως ουκ αν γενοιτο τι των εξω
λογου του πρεποντος παρα Θεου· διανεμει γαρ εκαστωι το πρεπον αυτωι, κατοικτειρει τε
και ελεει τους οις αν αρμοσαι το ελεεισθαι δειν, υποφερει δε δικαις τον αλιτηριον, ουκ
ευθυς και κατα ποδα των αιτιαματων ακολουθουσης οργης, προεισβαλουσης δε μαλλον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

μακρας ανεξικακιας, ως οιεσθαι που τινας και αφειδησαι λοιπον των επι της γης τον
Θεον. αντεξαγει δη ουν ο Παυλος, και τοις εκεινα 229 λεγουσιν αντανισταται, του λογου
την δυναμιν επαφεις τωι προσωπωι των παρενηνεγμενων, Ἡσαυ τε φημι και μεντοι και
Φαραω. εφη τοινυν ως προς εκατερον των ωνομασμενων Ὦ ανθρωπε, μενουνγε συ τις
ει ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι; μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι Τι με εποιησας ουτως;
αποφαινει μεν γαρ ως εκ παραδειγματος εναργους, οτι παγχαλεπον το θειοις κριμασιν
επιτιμαν· ει γαρ δη τις ελοιτο τα εικοτα φρονειν, αναθησει μεν τωι παντα ειδοτι Θεωι το
κρινειν εκαστα καθ' ον αν αυτος ειδειη τροπον, ενδοιασει δε κατ' ουδεν ως εστιν οσιον
οπερ αν ελοιτο δραν, διαπλαττων επ' εξουσιας τα εφ' εκαστου τυχον. ουκουν αιτιαται
λιαν τους τοις θειοις νευμασιν ενιεντας ολως τον βασανιζοντα νουν ποτερον καλως η
ουχ ουτως εχει· εδει γαρ φησιν, απομιμεισθαι μαλλον αυτους το δια χειρος κεραμεως
πλαττομενον, και μετα σιγης υπομενειν τα παρα Θεου· ου γαρ ερει το πλασμα τωι
πλασαντι Τι με εποιησας ουτως; Ἀλλ' ισως και προς γε τουτο τινες εκεινο φασιν Ει
κεραμεως δικην καθ' ον αν βουλοιτο τροπον διαπλαττει Θεος, ως το μεν εις τιμην
ποιησαι σκευος, το δε εις ατιμιαν, πως ουχ απαστισουν αναπεισει λογος, το γεγονος
οιεσθαι παντη τε και παντως τοιουτον εχειν τον τροπον καθ' ον και πεποιηται; ωστε ο
μεν τις εστιν εις ατιμιαν γεγονως, και φυσιν τοιαυτην απεκληρωσατο, πεποιηται δε τις
ετερος ηγουν εξεγηγερται σκληρος, ινα ως αυτος φησι διαγγεληι το ονομα αυτου εν
πασηι τηι γηι· ποια τοινυν ετι τοις πταιουσιν η γραφη; γεγονασι γαρ εις τουτο.
Προς δη τα τοιαυτα φαιη τις αν, οτι μαλιστα μεν ουκ αν εχοιεν ειπειν οτι
φυσεων διαφορας εν τουτοις ημιν η των νοηματων δυναμις υπεσημηνεν· ου γαρ εφη
πεποιησθαι τινας ωμους και απεσκληκοτας, ηγουν εις σκευη τιμης τε και ατιμιας, ουδε
φυσιν αυτοις την τοιαυτην εκνενεμηκεν 230 ολως· εκεινο δε μαλλον αναπειθει
φρονειν, οτι διαπλαττονται τινες οια περ σκευη κεραμικα, α μεν εις τιμην, α δε εις
ατιμιαν· και τον γε του παραδειγματος τροπον εκ προφητικων ημιν πεπαιδευται λογων·
τινα ουν αρα τροπον διαπλαττονται τινες, οια περ εκ κεραμεως, οι μεν εις τιμην οι δε εις
ατιμιαν και επι ποιαις αιτιαις, ειδειη τις αν τοις Ἱερεμιου λογοις εντυχων· γεγραπται δε
ουτως "Ἀναστηθι "και καταβηθι εις τον οικον του κεραμεως, και εκει ακουσηι "τους
λογους μου· και κατεβην εις τον οικον του κεραμεως, "και ιδου αυτος εποιει εργον επι
των λιθων· και επεσε το "αγγειον ο αυτος εποιει εν ταις χερσιν αυτου· και παλιν "αυτος
εποιησεν αυτο αγγειον ετερον, καθως ηρεσεν ενωπιον "αυτου του ποιησαι· και εγενετο,
φησι, λογος Κυριου προς "με λεγων Ει ως ο κεραμευς ουτος ου δυνησομαι του ποιη"σαι
υμας οικος Ἰσραηλ; ιδου ως πηλος του κεραμεως "υμεις εστε εν ταις χερσι μου· περας
λαλησω επι εθνος η "επι βασιλειαν του εξαραι αυτους· και επιστρεψουσι το "εθνος
εκεινο απο παντων των κακων αυτων, και μετανοησω "περι των κακων ων ελογισαμην
του ποιησαι αυτοις· και "περας λαλησω επι εθνος και επι βασιλειαν του
ανοικοδο"μεισθαι και του καταφυτευεσθαι και ποιησουσι τα πονηρα "εναντιον μου του
μη ακουσαι της φωνης μου, και μετα"νοησω περι των αγαθων ων ελαλησα του ποιησαι
αυτοις." οραις πως πλαττονται τινες εις τιμην τε και ατιμιαν, ου φυσιν λαχοντες την ωδε
πεποιημενην, αλλ' οις αν δρασειαν την ισοπαλη και πρεπουσαν αντιδοσιν κομιζομενοι;
ουκουν ει κολαζει των ολων ο ποιητης τον εκ τροπων αγαθων μεταφοιτωντα προς τα
αισχιω, και τον εκ των αισχιονων μεταχωρουντα προς τα βελτιω τιμαις στεφανοι, πως
ουκ αληθες 231 ειπειν ως ηκιστα μεν φαυλοι γεγονασι κατα φυσιν τινες, ηγουν
διαπλαττονται δι' αυτου, σκευη δε μαλλον γεγονασιν ατιμιας, οτι καιτοι μετον αυτοις
ευδοκιμειν ελεσθαι παρα Θεωι, εθελουσιον ηῤρωστηκασι την εις τα φαυλα ροπην; Ἀλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

εσκληρυνεν αυτος, φησι, την καρδιαν Φαραω· και δη και εφασκε προς αυτον Εις αυτο
τουτο εξηγειρα σε οπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου· ουκουν ει και σκληρυνει
τινας και εξανιστησιν αυτους οργης οντας σκευη, και κατηρτισθαι λεγομενα εις
απωλειαν, τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκε; πως δε αν γεγονεν
αγαθος ο παρ' αυτου σηληρυνομενος;
Τι ουν αν εχοιμι προς ταυτα ειπειν; αποχρη προς γε το ειδεναι το αληθες, το
διακεισθαι τε και φρονειν ως ουκ αν γενοιτο ποτε των φαυλων δημιουργος ο Θεος·
παντα γαρ οσα εποιησε, καλα λιαν. ει μεν ουν ουκ ανθρωπον ειναι διατεινονται τον
Αιγυπτιον και της αυτης ημιν φυσεως μεταλαχειν, αποδεικνυντων, και ημεις
σιωπησομεν· ει δε ην καθ' ημας, η της θειας εναργως καταγορευοντων φωνης, ως ου το
καλον ορωσης και το μη ουτως εχον· η ει τουτο καταπεφρικασιν, ομολογουντων ειναι
καλα τα παρ' αυτου προς υπαρξιν παρενηνεγμενα· ουτω γαρ την προαλεστατην
αποκρουσονται δοξαν. το δε Εις αυτο τουτο εξηγειρα σε προς τον Φαραω ειρημενον,
κατασημαινει ου το εκτισα η δεδημιουργηκα, κεκληκα δε μαλλον εις το εθελησαι δειν
αντιπραττειν εμοι, και ουκ εν αρχηι της γεννησεως, αλλ' οτε Μωυσης απεστελλετο
λυτρωσομενος τον Ἰσραηλ· και επι ποιοις τισιν, η και οτου χαριν, ο πανσοφος ημιν
διατρανωσει 232 Παυλος· θελων γαρ φησιν ο Θεος ενδειξασθαι την οργην, και τα εξης·
πεπλανητο η συμπασα γη κατα γε τους ανωθεν ετι καιρους· οι μεν γαρ τηι κτισει
λελατρευκασιν, οι δε το δοκουν εποιουντο σεβας· κεκληται δε μολις εις επιγνωσιν
Ἁβρααμ, ανεφυ τε ουτω το εξ αυτου γενος, ταις εις Θεον λατρειαις προσκειμενον.
Ἐπειδη δε και αυτοι κατεβησαν εις Αιγυπτον, ειτα χρονους εν αυτηι διατετριφασι
μακρους, κατωλισθον εις απατην, και τοις εγχωριοις λελατρευκασι θεοις· αλλ'
εμεμνητο Θεος των τοις πατρασιν επηγγελμενων· και προκεχειριστο μεν εις αποστολην
ο Μωυσης, ινα της δουλειας απολυσηι τον Ἰσραηλ· αλλ' ην αναγκαιον και τοις
καλουμενοις εις την υπ' αυτωι λατρειαν και πασι τοις επι γης, το μη πυθεσθαι μονον οτι
πεφανερωται δια χρονων μακρων ο των Ἑβραιων Θεος, αλλα γαρ και ταις υπεραγαν
τερατουργιαις προσεμπεδουσθαι εις την υπ' αυτωι πιστιν και δοξαν, οτι μη κατα τους
αλλους εστι θεους αφωνος τε και αναλκης· πηδαλιουχει δε μαλλον το συμπαν αυτος,
και οτι τοις αντιπραττουσι τοις αυτου νευμασι κατασκηπτουσιν οργαι. αλλ' εδει παλιν
τερατουργειν εθελοντα τον Θεον ευαφορμως ορασθαι προς τουτο ιοντα· εξεγηγερται
τοινυν ο Φαραω προς αντιστασιν οικονομικως, και κατεσκληρυνετο της θειας
δυναμεως· ταυτηιτοι εκολαζετο ουκ αδικως· ανοσιος τε γαρ ην και ειδωλολατρης,
κατηικιζετο τε πηλωι και πλινθειαι τον Ἰσραηλ, και μισθον αυτοις επηρτησε πονον· διο
και σκευος οργης κεχρηματικεν αναγκαιως, και κατηρτιστο εις απωλειαν, τουτεστιν εις
τουτο φαυλοτητος διηλασε τροπων, ως σκευος ειναι λοιπον οργης τε και απωλειας.
τουτωι Θεος προσεχρησατο προς ενδειξιν της ενουσης ισχυος αυτωι, ινα διαγγεληι το
ονομα αυτου εν πασηι τηι γηι, και ινα παθων αυτος ορωιτο του 233 παθειν αξιος· ωι γε το
παθειν ωφειλετο δια πρωτας αμαρτιας και ει μη προσκεκρουκε δια των δευτερων.
ουκουν λελυσθω πας μωμος και φλυαρια κατα Θεου· θελων γαρ ενδειξασθαι την οργην
και γνωρισαι το δυνατον ηνεγκεν εν πολληι μακροθυμιαι σκευη οργης κατηρτισμενα εις
απωλειαν, ινα ωφελησηι σκευη ελεους, τουτεστι τους ηλεημενους δια πιστεως·
κεκλημεθα γαρ ου μονον εξ Ἰουδαιων, αλλα και εξ εθνων. Ὡς και εν τωι Ὠσηε λεγει.
Ἀλλα και οι των ειδωλων θεραπευται, ουκ ειδοτες τον φυσει και αληθως Θεον, ουκ
ημεν αυτου λαος· αλλ' ηλεηθημεν δια πιστεως, και υπ' αυτον γεγοναμεν, και κεκλημεθα
δια χαριτος, δεδικαιωμεθα τε και ηγιασμεθα δια Χριστου. Ἐαν ηι ο αριθμος των υιων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Ἰσραηλ ως η αμμος της θαλασσης. Ουκουν καν πολλοι ειεν ως η ψαμμος ο Ἰσραηλ, το
καταλειμμα σωθησεται· τουτεστιν, οι δια πιστεως της εις Χριστον δεδικαιωμενοι· τουτο
δε γεγονεν, αυτους του Θεου κατηλεησαντος. Λογον γαρ συντελων και συντεμνων.
Ἔσωσε δε φησιν λογον συντελων και συντεμνων, τουτεστιν ευφυες και συντομον και
ιν' ουτως ειπω συντετμημενον λογιον ημιν αποφηνας το ευαγγελικον κηρυγμα. ο γαρ
νομος και οι προφηται δια πολλου κυκλου λογων μολις ημιν τας των λεγομενων
εννοιας δια του γραμματος παριστωσι· το 234 δε κηρυγμα το ευαγγελικον απλουν τε
εστι και λογος συντετμημενος. Ἰσραηλ δε διωκων νομον δικαιοσυνης.
Ἀποδιδους τοινυν τας αιτιας του μη παντας σεσωσθαι Ἰουδαιους, ευθυς
επιπλεκει τωι λογωι θαυμα, και φησιν Ὢ παραδοξου πραγματος· η των πλανωμενων
πληθυς μη εχουσα σκοπον ολως αγαθοεργησαι, δεδικαιωται, ο δε Ἰσραηλ, καιτοι τωι δια
Μωσεως νομωι προς δικαιοσυνην παιδαγωγουμενος, διημαρτε της ελπιδος και αμετοχος
γεγονε της εις τουτο δωρεας. τις ουν η αιτια, σαφης· ου γαρ προσηκαντο την δια
πιστεως σωτηριαν και την εν Χριστωι δικαιωσιν, ενομισαν δε αυτοις αρκειν τα ως εν
σκιαις αυχηματα. Λιθον προσκομματος. Ου γαρ δηπου φαμεν οτι δια τουτο ετεθη
Χριστος εν τωι Ἰσραηλ, αλλ' επειδη τουτο προεγνωστο τωι Θεωι, το εσομενον
προαναπεφωνηκεν αναγκαιως, ως κεισεται μεν ολισθος εις τα θεμελια Σιων, μελλουσι
δε περιπιπτειν αυτωι των ασυνετων τινες, και τουτο πασχειν εξ απειθειας. εποιειτο δε
την προαγορευσιν χρησιμως, ουχ ινα προσκοψειαν, αλλ' ινα προεγνωκοτες αμεινους
γενοιντο του κακου. ουκουν τεθειται μεν ο Χριστος ως λιθος τιμιος, πλην τοις μεν εξ
απιστιας προσκοπτουσιν, ολεθρος ην η ζημια· τοις δε πεπιστευκοσι, ζωη και δικαιωσις
το κερδος. Μαρτυρω γαρ αυτοις. Μαρτυρει τοινυν αυτοις τον εις Θεον ζηλον· πλην
ελεγχει πεπλανημενους· οτι δεον θαυμαζειν τον Χριστον εξ ων 235 εποιει ως φυσει
Θεον, οι δε ελεγον οτι "Περι καλου εργου "ου λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι
συ ανθρω"πος ων ποιεις σεαυτον Θεον·" η ουτως. ηγνοηκασι μεν την εκ Θεου
δικαιοσυνην, τουτεστι Χριστον, ητοι την δια πιστεως την εις αυτον. οιομενοι δε τωι δια
Μωσεως συνασπιζειν νομωι, μεμενηκασιν απειθεις· ου ζητησαντες τον υιον τον
ελευθερουν ισχυοντα, τον δικαιουντα τον ασεβη, και την δυσκατορθωτον του νομου
δικαιοσυνην οικονομικως συστελλοντα, ινα δυσχερειας απαλλαξηι και τριβης. Τελος γαρ
νομου Χριστος. Προεισκεκομισται τοινυν ο νομος, εσομενος τοις αρχαιοις παιδαγωγος
επι το του Χριστου μυστηριον, και δι' αινιγματων αυτοις υποφαινων την αληθειαν.
ουτω γαρ ειναι διοριζομεθα πληρωμα νομου και προφητων τον Χριστον, και μαλα
ορθως. η ουχι παντος αινιγματος ασαφους νοοιτ' αν εικοτως πληρωμα υπαρχειν το
αληθες; καιτοι πως αν ενδοιασειε τις; ουκουν αναιρεσιν των δια Μωσεως ποιειται
νομων η προς γε το αληθες των εν σκιαις μεταφοιτησις, αλλ' εκφανεστεραν αυτων
καθιστησι την διανοιαν. Μετεῤρυηκοτων λοιπον εις αληθειαν των πραγματων, και των
εν τυποις και αινιγμασι την εις τα αμεινω λαβοντων μεταβολην, ου καταλελυσθαι
φαμεν τον νομον, εκπεπερανθαι δε μαλλον επι καιρου, καθ' ον ημιν επελαμψεν η
αληθεια, τουτεστι, Χριστος. τελος γαρ νομου και προφητων ο Χριστος, ος ουκ αν
διαψευσαιτο λεγων "Ουκ ηλθον καταλυσαι "τον νομον αλλα πληρωσαι." ωσπερ γαρ τας
εν τοις πιναξι προανατυπουμενας σκιας, το των χρωματων πολυειδες εν καιρωι
προσενηνεγμενον, ηκιστα μεν αναιρει· μεθιστησι δε μαλλον εις οψιν εναργεστεραν,
κατα τον ισον τουτωΐ τροπον, ουκ ανατετραφθαι φαμεν τας του νομου σκιας,
εκπεπερανθαι δε μαλλον ως εν προοδωι τηι προς αληθειαν. 236 Μωσης γαρ γραφει την
δικαιοσυνην την εκ του νομου κ.τ.λ. Μωσης γαρ γραφει την δικαιοσυνην την εκ του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

νομου φησιν ο ποιησας ανθρωπος ζησεται εν αυτηι· αλλ' ην ουδεις παντελως ο
αμωμητως αυτην κατορθωσαι δυναμενος· "Τις γαρ συνησει "παραπτωματα;" ουκουν
αμεινων η δικαιουσα χαρις και γραφης ημας απαλλαττουσα της εν νομωι. Ἡ δε εκ
πιστεως δικαιοσυνη ουτως λεγει. Ὁριζεται χρησιμως και οπως αν γενοιτο προς ημων η
πιστις, ει το αμωμητον εχοι παρα Θεωι και το γε δη λιαν ευ πεποιησθαι δοκειν· το μεν
γαρ ενδοιαζειν ολως και καταδονεισθαι φιλειν εις αδρανη διψυχιαν, αποβλητον
παντελως· περιττον δε ισως και των οτι μαλιστα σφαλερωτατων το χρηναι
περιεργαζεσθαι τα και λογου περα παντος, νου τε εστι του καθ' ημας εν αμεινοσι· πως
γαρ αν ειεν εμφανη τα αποῤρητως παρα Θεου τεχνουργουμενα; και μην και καρδιας
οφθαλμος τις αν ειη τοσουτος ως καταθρησαι δυνασθαι Θεον, μαλλον δε τις αρα
συνησει, καν ει τις ελοιτο λεγειν και αφηγοιτο τα πολυ λιαν υπερ ημας; ο μεν γαρ
Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος Νικοδημωι ποτε τους περι της πνευματικης
αναγεννησεως παρετιθει λογους και δη και εφασκεν "Ἀμην "αμην λεγω υμιν εαν μη τις
γεννηθηι ανωθεν, ου δυναται "εισελθειν εις την βασιλειαν του Θεου·" [ειτα τουτοις
προσετιθει τα εφεξης]. συνιεντος δε αυτου παντελως ουδεν, τοτε δη τοτε Χριστος της
των εννοιων ισχνοτητος ως απωτατω τιθεις της ανθρωπου διανοιας το παχος "Ει τα
επιγεια ειπον 237 "υμιν, φησι, και ου πιστευετε, πως εαν ειπω υμιν τα επου"ρανια
πιστευσετε;" προσετιθει δε τουτοις "Ἀμην αμην "λεγω υμιν ο οιδαμεν λαλουμεν και ο
εωρακαμεν μαρτυρουμεν και την μαρτυριαν ημων ουδεις λαμβανει." ουκουν
αβασανιστα τα υπερ ημας· ει γαρ εστιν αληθες οτι περ "τα εν χερσιν ευρισκομεν μετα
βιας," κατα το γεγραμμενον, πως ουκ αναγκαιον εννοειν, ως εν γε τοις υπερ λογον,
χρησιμωτατη λιαν η πιστις, ουκ ακολουθουσης ερευνης, ου ζητησεως εικαιας
επενηνεγμενης; συνεσει γαρ τα τοιαδε των πραγματων τιμαται λαμπρως. Πας ο
πιστευων επ' αυτωι ου καταισχυνθησεται κ.τ.λ. Μη ποιεισθω ιδιον αγαθον την δια
πιστεως σωτηριαν ο Ἰσραηλ· πας γαρ ος αν επικαλεσηται φησι το ονομα Κυριου
σωθησεται, καν ιουδαιος ηι καν ελλην, καν δουλος καν ελευθερος· αδιαφορως σωζει ο
Θεος των ολων, αυτου γαρ απαντα· ουτω φαμεν ανακεφαλαιουσθαι τα παντα εν τωι
Χριστωι.
Μη απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου; μη γενοιτο. Ἐμφρονως ο Παυλος καιτοι
παθοντα τον σκοτισμον ουκ εαι μειζονως κατασκληρυνεσθαι τον Ἰσραηλ ταις εις απαν
απογνωσεσι, μετεισι δε ωσπερ εντεχνως ταις χρηστοεπειαις. αρτι μεν γαρ ως απειθη
κατηιτιατο τον Ἰσραηλ· ελπιδος γεμην της ανωθεν ουκ απογυμνοι, ουτε μην ολοτροπως
της προς Θεον οικειοτητος εξωσθηναι φησι. και σαφη του πραγματος ποιειται την
αποδειξιν, εαυτον παραθεις οντα Ἰσραηλιτην και εκ σπερματος Ἁβρααμ, ευφυεστατα τε
και Θεου λαον αποκαλων ετι, και προστιθεις το Μη γενοιτο τοις περι του απεωσθαι
λογοις. ταυτα δε ην οιονει περισαινοντος τους 238 απειθειν ελομενους, και θωπικως
υποτρεχοντος, και εις εξιν αυτους αποφεροντος την ευσεβη και ευηνιον. ειπερ ουν εστιν
εναργες ως κεκληται προς αποστολην αυτος, τεθειται δε και των του Σωτηρος
μυστηριων ιερουργος, εις τα εθνη κηρυξ και αποστολος, καιτοι υπαρχων εξ Ἰσραηλ,
προδηλον ως ουκ απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου. Ἢ ουκ οιδατε εν Ἠλιαι τι λεγει η
γραφη; Ἐπικαιροτατα καθαπερ εικονα τινα του συμβεβηκοτος τωι Ἰσραηλ παρακομιζει
την ιστοριαν την επι τωι Ἠλιου· εστι γαρ ως εξ ομοιοτητος των το τηνικαδε πραγματων
κατιδειν ευκολως, ως αυτος εφ' εαυτωι πεπαροινηκεν ο Ἰσραηλ· βασιλευοντος μεν γαρ
Ἀχααβ της Σαμαρειας, εκτοπως εθρησκευετο τα χειροτμητα παρα του Ἰσραηλ, θυσιαι τε
ησαν και τεμενη πανταχου· εδεδιεσαν δε παντως οι Θεωι προσκειμενοι και δυσοιστον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ουτω την διωξιν υπομεμενηκασιν, ως και εν σπηλαιοις και πετρων καταδυσεσι
κρυπτεσθαι προφητας, οτε και αυτος Ἠλιας ανεθει μεν εις βαθειαν ερημον, προσεπιπτε
δε τωι Θεωι λεγων Τα θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν, τους προφητας σου απεκτειναν,
καγω υπελειφθην μονος, και ζητουσι την ψυχην μου· αντηκουε δε προς τουτο ευθυς
Κατελιπον εμαυτωι επτακισχιλιους ανδρας οιτινες ουκ εκαμψαν γονυ τηι Βααλ. αλλ'
ωσπερ τοτε Θεος μεν ουκ ην ο ταις ουτω δειναις ανοσιουργιαις ενιεις τον Ἰσραηλ, ιδιαις
δε μαλλον απονοιαις χρωμενοι κατωλισθον αυτοι, ουτω δη παλιν προθεντος απασι του
Θεου και Πατρος την δια Χριστον σωτηριαν, διωθουμενου δε παντελως ουδενα,
κατωλισθον εθελοντι προς αποστασιν, παρωσαμενοι τον λυτρωτην. ουκ 239 ουν ουκ
απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου, προυθηκε γαρ, ως εφην, το ειπερ ελοιντο μεταλαχειν
της δια Χριστου σωτηριας. Ει δε χαριτι, ουκ ετι εξ εργων κ.τ.λ. Ει δε χαριτι φησιν ουκ ετι
εξ εργων, επει η χαρις ουκ ετι γινεται χαρις· ενθα, φησιν, αν οιοιτο τις εξ εργων
ευδοκιμειν, εκει δη παντως εικαιον εσται και περιττον το της χαριτος ονομα τε και
χρημα· "Τωι γαρ εργαζομενωι, φησιν, "ο μισθος ου λογιζεται κατα χαριν, αλλα κατα
οφειλημα·" ουκουν ει εξ εργων η χαρις, ουκ ετι γινεται χαρις. Τι ουν; ο επιζητει Ἰσραηλ,
τουτου ουκ επετυχεν. Ἔφη μεν οτι "ουκ απωσατο ο Θεος τον λαον αυτου·" επειδη δε ην
εικος ανταναστηναι τινας, εκεινο που παντως προισχομενους και λεγοντας Καιτοι πως
ουκ απωσατο τον λαον ο Θεος, ειπερ απωλισθεν ο Ἰσραηλ, ει και μη εις απαν και
ολοτελως, αλλ' ουν ως εν μοιραι; λειμμα γαρ σεσωσται, και τουτο κατ' εκλογην· υπανται
δε παλιν και μαλα εμφρονως και φησι Τι ουν; τουτεστι, τι δη προς ταυτα φημι; Ὃ
επιζητει Ἰσραηλ, τουτου ουκ επετυχεν, η δε εκλογη επετυχεν, οι δε λοιποι επωρωθησαν·
επεζητει μεν γαρ ο Ἰσραηλ την εκ νομου δικαιωσιν· ειτα πως ην δικαιουσθαι αυτον,
φησι, τετελειωκοτος ουδενα του νομου; ουκουν την δια τυπου δικαιωσιν επεζητει μεν ο
Ἰσραηλ, ουκ επετυχε δε· αλλ' οι γε απολεγδην και των αλλων εξηιρημενοι δια το
ευπειθες επετυχον· δεδικαιωνται γαρ δια πιστεως· πεπωρωνται δε οι λοιποι, τουτεστιν
οι σκληροι τε και ανουθετητοι. 240 Και ∆αβιδ λεγει Γενηθητω η τραπεζα αυτων κ.τ.λ.
Γενηθητω φησιν η τραπεζα αυτων εις παγιδα, και τα εξης· παρακομιζει προς αποδειξιν
ων ειπε και γραμμα προφητικον, ουχ ενος αλλα δυο προφητων προς συστασιν, "ινα επι
στο"ματος δυο και τριων μαρτυρων σταθηι παν ρημα." επαρατος γαρ και μαλα ορθως
γεγονεν αυτων η τραπεζα, τουτεστιν η κακοξενια και η ωμοτης, ην επι Χριστωι
πεποιηνται κατα τον του σταυρουσθαι καιρον· δεδιψηκοτι γαρ αυτωι προσεκομισαν οξος
χοληι συμμιγες· δια τουτο και εσκοτωθησαν τον νουν και κατω κεκυφασι μονα
φανταζομενοι τα επι γης. Λεγω ουν, μη επταισαν ινα πεσωσι; μη γενοιτο. Ἄγαμαι σε της
επιεικειας, ω θεσπεσιε Παυλε, μεταχειριζηι γαρ ευτεχνως της οικονομιας τους λογους·
ουχι ταυτης ενεκα της αιτιας κεκλησθαι τα εθνη διατεινομενος, ινα εις απαν αποπεσοι
της εις Θεον ελπιδος ο Ἰσραηλ οια τινι λιθωι περιπταισαντες Χριστωι, αλλ' ινα μαλλον
τους αδοκητως εισδεδεγμενους παραζηλουντες, μεταμαθειν ελοιντο τα αισχιω, και
φρονειν αμεινον η πριν, παραδεξαιντο τε ουτω τον λυτρωτην. παραστησεται δε ο λογος
ως εν βραχει παραδειγματι· παιδες μεν γαρ εσθ' οτε μικροι τε και ανηβοι, τας τοις ετι
νηπιοις πρεπουσας εισδεχονται λυπας· ειτα πατρος η μητρος αποδραμοντες βραχυ,
απροφασιστον μεν των ομματων καταχεουσι δακρυον, λυπουσι δε ου μετριως τους
γεγεννηκοτας· φερει γαρ εις τουτο της φυσικης φιλοστοργιας ο νομος· και δη της
μικροψυχιας και εικαιοτητος νηπιοπρεπους αφισταντες ευτεχνως, παιδιον απλως το
παρατυχον αρπαζουσιν, αυτωι τε προσαγουσι τας παρα σφων τιμας, παραζηλουντες
εκεινο και οιον κατερεθιζοντες εις 241 επιστροφας και αγαπησιν την εφ' εαυτοις·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

τοιουτον τι πε241 πραχθαι, καθαπερ εγω οιμαι, και ο θεσπεσιος εφη Παυλος,
απογινωσκειν ουκ εφιεις, καιτοι προσκεκρουκοτα, τον Ἰσραηλ.
Ει δε το παραπτωμα αυτων πλουτος κοσμου. Ει γαρ πεπλουτηκε, φησιν, ο
κοσμος την προς Θεον οικειοτητα δια γε το προσκρουσαι τον Ἰσραηλ και, επειπερ εισιν
εν ενδειαι φρενος αγαθης, προσεληφθη τα εθνη, τις αν ειη λοιπον η προσληψις αυτων, η
μονονουχι και θανατου λυσις και ζωη εκ νεκρων; Ει πως παραζηλωσω μου την σαρκα.
Εις ομοψυχιαν ουν και ειρηνην τους εξ εθνων πιστους και Ἰουδαιων εφελκεται, ινα μη
επαιρωνται, αλλα τωι Θεωι τα χαριστηρια αναθωσιν ως αμνησικακως χαρισαμενωι την
των παραπτωματων αφεσιν· δοξαζειν δε φησι την εαυτου διακονιαν, ου δοξης εικαιας
επιθυμων· αλλ' ινα φησι παραζηλωσω μου την σαρκα· σαρκα δε παλιν ιδιαν εν τουτοις
ονομαζει τον Ἰσραηλ, ητοι το κατα σαρκα γενος. ομοιον ουν ωσει λεγοι τυχον Ευκλεα τε
και αξιοχρεων και φιλαιτατην Θεωι την αποστολην την εμην ειναι λεγω, και τοις ανα
πασαν την υφηλιον χρειωδεστατην· ουχ ινα ταις διακενοις τιμαις και εκτοποις
φιλοκομπιαις την εμαυτου φαινοιμι στεφανων κεφαλην, αλλ' ινα το κατα σαρκα γενος
ανασωσαιμι το εμον· μονονουχι διανυττων οια τινι κεντρωι τωι ζηλωι, και διανιστας εις
το ελεσθαι δειν τηι δια Χριστου χαριτι δικαιουσθαι. 242 Ει γαρ η αποβολη αυτων
καταλλαγη κοσμου, τις η προσληψις, ει μη ζωη εκ νεκρων; Ἐπειδη ουν εκ πιστεως η
τροπων ουκ ην επαινεσαι τον Ἰσραηλ, επι τους της οικονομιας κεχωρηκε λογους, και
την εκεινων απιστιαν προξενον τωι κοσμωι γεγενησθαι φησι της προς Θεον οικειοτητος·
και πειραται λεγειν οτι δι' ων προσκεκρουκασι, ταχα που και ευεργεται του κοσμου
γεγονασι, και οιονει πεσοντας και χαμαι κειμενους τους Ἰουδαιους στεφανοι· ζωην γαρ
ειναι φησιν εκ νεκρων την προσληψιν αυτων, ει γε εστιν αψευδες, ως γεγονεν η
αποβολη αυτων κοσμου καταλλαγη. Ἐαν επιμεινηις. Ευτεχνως αρα ο λογος
κατεσκευασθη τωι αποστολωι· επανορθοι μεν γαρ του πρεποντος ημαρτηκοτα τον
Ἰσραηλ, και επι τα λυσιτελη προτρεπεται, και της ιδιας αντιποιεισθαι ριζης δια πιστεως
της εν Χριστωι. λεγει δε τους εξ εθνων τετιμησθαι παρα Θεου και προτρεπεται εις το
εδραιον εν πιστει και ευσεβειαι· εαν γαρ ουτω μεινηις, κλαδος ευγενης της αγιας
απομενεις ριζης· ει δε απειθησεις, εξω και αυτος γενησηι της ριζης. Ἄχρις ου το πληρωμα
των εθνων εισελθηι, και ουτω πας Ἰσραηλ σωθησεται. Ἐκεινο δη παλιν αθρει και
κατασκεπτου· εφη μεν γαρ οτι το πληρωμα των εθνων εισελευσεται και πας Ἰσραηλ
σωθησεται· αλλ' ει τις ελοιτο προς τουτο ειπειν Καιτοι πολλοι των εθνων εν απιστιαι
τεθνηκασι, πως ουν εισβεβηκε το 243 πληρωμα των εθνων; αλλ' ουδε πας Ἰσραηλ
σωθησεται, ειπερ εστιν αληθες οτι τον της ανομιας υιον παραδεξονται οι Ἰουδαιοι, της
εις Χριστον αγαπης ηφειδηκοτες· τουτο γαρ αυτος εφασκεν "Ἐγω εληλυθα εν τωι
ονοματι του πατρος μου, και "ου λαμβανετε με· εαν αλλος ελθηι εν τωι ονοματι τωι ιδιωι,
"εκεινον ληψεσθε·" και ο σοφωτατος Παυλος "Ἀνθ' ων "την αγαπην της αληθειας ουκ
εδεξαντο εις το σωθηναι "αυτους· δια τουτο πεμπει αυτοις ο Θεος ενεργειαν πλανης "εις
το πιστευσαι αυτους τωι ψευδει." τι ουν ερουμεν προς τουτο; φαμεν, οτι Θεου προθεντος
αδιαφθονητως απασι την δια πιστεως χαριν, εξειργοντος δε παντελως ουδενα, πως ουκ
εισβεβηκε το πληρωμα των εθνων, το γε ηκον εις νουν και σκοπον τον του κεκληκοτος;
ου γαρ ει τινες εθελοντι παρωλισθον και της δωρεας διημαρτηκασι, ταυτηιτοι
κατεψευσμενον τον της γραφης ευρησομεν λογον· εξον γαρ αυτοις των απαξ
δεδωρημενων μεταλαχειν, εθελουσιον ανθ' οτου πεποιηνται την αποστασιν; ουκουν
οσον ηκεν εις ημεροτητα και φιλανθρωπιαν του κεκληκοτος και το πληρωμα των
εθνων εισβεβηκεν, σεσωσται δε και απας ο Ἰσραηλ· επειδη δε ακαμπεις γεγονασι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ταυτηιτοι και πωρωσιν αυτοις απο μερους γενεσθαι φησι. Καθως γεγραπται Ἥξει εκ
Σιων ο ρυομενος.
Ὅτι μελλει σωζεσθαι και ο αποβλητος Ἰσραηλ κατα καιρους, βεβαιοι τα της
ελπιδος, λογιον παρατιθεις ιερον· σωθησεται γαρ κατα καιρους ο Ἰσραηλ, εσχατος
καλουμενος μετα την των εξ εθνων κλησιν. Ἐχθροι δι' υμας. Ὅσον μεν ουν ηκεν εις το
κηρυγμα το ευαγγελικον, 244 γεγονασιν εχθροι· προσκεκρουκασι γαρ δια την εις
Χριστον ασεβειαν· δια δε την των πατερων ευγενειαν οι ετιμηθησαν ως αγιοι και
θεοφιλεις, λογισθειεν αν ειναι δι' εκεινους αγαπητοι· ομως εχθροι γεγονασιν ινα τεθηι
εις παραζηλωσιν τοις απιστησασιν. Ὥσπερ γαρ και υμεις ποτε ηπειθησατε τωι Θεωι κ.τ.λ.
Ἴσα δεικνυσι τα αμφοιν εγκληματα, και μιαι χαριτι τεθεραπευμενους τους τε εξ εθνων
και τον Ἰσραηλ· κεκληται μεν γαρ κατα καιρους δια του Μωσεως ο Ἰσραηλ, και της εν
Αιγυπτωι ταλαιπωριας εξηιρηται· αλλ' οι των δαιμονων θεραπευται, τουτεστι τα εθνη,
ως δια γε των Αιγυπτιων νοουμενα, τεως ηπειθησαν τωι ελεει των εξ Ἰσραηλ· ου γαρ
πεπιστευκασι ταις θεοσημιαις ταις δια Μωσεως, ουκ ηθελον ειδεναι τον των Ἑβραιων
Θεον. αλλ' εξεπεμπετο μεν μολις ιερουργησων κατα την ερημον των Ἰουδαιων ο δημος·
ειχοντο δε αυτοι της αρχαιας απατης, αλλα νυν ηλεηνται προσκεκρουκοτος του Ἰσραηλ,
ος και ηπειθησε τωι ελεει των εθνων, ινα και αυτος ελεηθειη κατα καιρους. ισα
τοιγαρουν, ως εφην, τα αμφοιν εγκληματα, της του κατοικτειροντος επικουριας εν ισωι
τροπωι δεδεημενα· συγκεκλεισθαι δε φησι τους παντας εις απειθειαν παρα Θεου, ινα
τους παντας ελεησηι. και ου τι που της θειας βουλης εργον γενεσθαι λογιουμεθα το
απειθησαι τινας, ινα και κατοικτειροιντο πεσοντες εις τουτο· συνεκλεισε δε μαλλον εις
απειθειαν, ενοχους οντας αποφαινων τοις απειθειας εγκλημασι, και οιον εξ αυτων των
πραγματων εληλεγμενους· ως εις τουτο λοιπον καθικοντο δυσπραξιας, ως μονονου
δεισθαι του κατοικτειρεσθαι τε και ελεεισθαι.
Οιδα και πεπεισμαι εν Κυριωι Ἰησου κ.τ.λ. Οιδα και πεπεισμαι φησιν εν Κυριωι
Ἰησου οτι ουδεν κοινον δι' εαυτου, και τα εξης. αξιοχρεως ο μαρτυς ειδεναι και
πεπεισθαι διισχυριζομενος· προσεπαγει δε το Ἐν Κυριωι Ἰησου προς το και ετι μειζονως
εμπεδουσθαι το αληθες, επεσθαι τε τοις ακροωμενοις την πιστιν ενδοιασμου τινος διχα·
διαμεμνηται δε παντως που ειρηκοτος του Χριστου "Ου το "εισπορευομενον εις το
στομα κοινοι τον ανθρωπον·" και οτι παν εδεσμα χωρει μεν εις την κοιλιαν, εκπεμπεται
δε και εις αφεδρωνα· και τουτο φυσις αυτωι και χρεια. ουκουν οσον μεν ηκεν εις ιδιαν
φυσιν, κοινον η βεβηλον ουδεν των τελουντων εις τροφας, "αγιαζεται γαρ δια λογου
Θεου και εντευξεως·" μεμνημεθα δε οτι και προς το ειναι παρενεγκων τα παντα Θεος,
ειδεν φησιν οτι "καλα λιαν," και ευλογησεν αυτα. επαινουντος γεμην Θεου και μην και
απηυλογηκοτος τα ιδια κτισματα, τις ο φαναι τολμων μολυσμου και βεβηλωσεως ειναι
προξενα, και ουκ αυτου ποιησεται την καταῤρησιν του παρενεγκοντος εις υπαρξιν;
ουκουν κοινον μεν τηι φυσει των πεποιημενων παντελως ουδεν· ει δε δη τις οιοιτο
κοινον ειναι τι, κεκοινωται δια τουτο και νενοσηκεν αυτος ως εν ιδιαι γνωμηι την
βεβηλωσιν· παντα μεν γαρ καθαρα, κοινοι δε τον απιστον η επι τισιν ολιγοπιστια, και
ουκ αυτα που παντως α νενομικεν ειναι κοινα. ωσπερ γαρ τοις τελειοις τον νουν εις ο
φυσει Θεος και ουδεις επ' αυτωι ετερος, αλλ' ουτε ειδωλον τι εστιν εν κοσμωι, λελογισται
δε παρ' ουδεν και το ειδωλοθυτον· ο γαρ ειδωλον ουκ ειδως, πως αν ειδειη το
ειδωλοθυτον; τοις γεμην οιομενοις πολλους ειναι θεους, εσται τι παντως και
ειδωλοθυτον· ουτω τοις πεπιστευκοσιν αβεβηλα τε ειναι και καθαρα τα παρα Θεου,
κοινον μεν τηι φυσει παντελως ουδεν· ανειται δε παντως επ' 246 εξουσιας των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εδωδιμων η χρησις· τοις γεμην ουπω προς τουτο γνωμης ιγμενοις, ουπω μεν καθαρα
κατα το αυτοις δοκουν εχειν ορθως, κοινα δε, οτι σκαζει πως αυτοις προς αληθειαν ο
νους.
Μη βλασφημεισθω ουν υμων το αγαθον· ου γαρ Μη κατεπαιρεσθω των ασθενων
η των ευδοκιμουντων λαμπροτης, μητε το αγαθον υμων, τουτεστι το αξιαγαστον εις
πιστιν, βλασφημεισθω προς τινος· ου γαρ της θεαρεστου πολιτειας τα κατορθωματα δια
βρωσεως γενοιτο, ουτε ως θεοσεβης ο τοιουτος της των ουρανων βασιλειας αξιος, ει
αδιακριτως εσθιει τα παρατιθεμενα, αλλ' ο συγκαταβαινων τηι των ασθενων αδελφων
ασθενειαι και απεχομενος. και γαρ ει και εμεμψατο τωι Πετρωι ως ιουδαικως ζησαντι δια
τους ελθοντας εις Ἀντιοχειαν απο Ἰακωβου, ου δια τουτο εμεμψατο οτι συγκατεβη τηι
ασθενειαι των εκ περιτομης και απειχετο βρωματων, αλλ' οτι πολλους οντας τους εξ
εθνων παρεσυρε τωι αξιοπιστωι του προσωπου εαυτου εις το νομισαι οτι χρη κατα νομον
ζην, και εις ουδεν αυτωι το κηρυγμα χωρειν εκινδυνευεν· ην γαρ εθνων διδασκαλος.
Παντα μεν γαρ καθαρα, αλλα κακον τωι ανθρωπωι τωι δια προσκομματος εσθιοντι.
Ἔξεστι μεν γαρ και κρεα φαγειν και οινον πιειν, αλλ' ουκ εισαπαν αζημιον η εν τουτοις
εξουσια. αλλα και το απεχεσθαι χρησιμον, ινα μη την σαρκα παχυνοντες ταις τρυφαις,
τα εν αυτηι καθ' εαυτων εξαγριαινωμεν παθη. ει ουν εκεινων δι' εαυτους απεχομεθα,
πολλωι μαλλον δια τον αδελφον· ινα μη προσκοπτηι δια το ειρημενον "̓Αγαπησεις "τον
πλησιον σου ως σεαυτον." 247 ∆ιο προσλαμβανετε αλληλους, καθως και ο Χριστος
προσελαβετο υμας εις δοξαν Θεου. Ἓν σωμα εσμεν οι πολλοι, και αλληλων μελη κατα
το γεγραμμενον, συνειροντος ημας εις ενοτητα του Χριστου τοις της αγαπης δεσμοις·
"αυτος γαρ ο ποιησας τα αμφοτερα εν και το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, τον νομον
"των εντολων εν δογμασι καταργησας." δει δη ουν αρα το αυτο φρονειν εις αλληλους,
"και ει τι πασχει εν μελος, "συμπασχειν παντα τα μελη· ειτε δοξαζεται εν μελος,
"χαιρειν παντα τα μελη." διο προσλαμβανεσθε φησιν αλληλους καθως και ο Χριστος
προσελαβετο υμας εις δοξαν Θεου· προσληψομεθα δε αλληλους, τα αυτα φρονειν
ηιρημενοι, βασταζοντες δε και αλληλων τα βαρη, και τηρουντες "την ενοτητα του
πνευματος εν τωι συνδεσμωι της ειρηνης." ουτως ημας προσελαβετο και ο Θεος εν
Χριστωι· και γαρ εστιν αληθης ουτως ηγαπησθαι τον κοσμον ειπων παρα του Θεου και
Πατρος, ωστε και αυτον υπερ ημων δεδοσθαι τον Υιον· δεδοται γαρ της απαντων ημων
ζωης ανταλλαγμα, και θανατου την καταλλαγην εσχηκαμεν, και θανατου και αμαρτιας
εκλελυτρωμεθα. και τον γε της οικονομιας σκοπον διαλευκαινει λεγων Χριστον
γεγενησθαι διακονον περιτομης υπερ αληθειας, και τα εξης. επειδη γαρ τοις Ἰουδαιων
πατρασι προεπηγγελται Θεος, οτι και ευλογησει το εξ αυτων εσομενον σπερμα και ωσει
"τα αστρα του ουρανου τωι "πληθει," ταυτηιτοι πεφηνεν εν σαρκι και γεγονεν ανθρωπος,
Θεος υπαρχων ο Λογος, αυτος ων ο πασαν την κτισιν και εις το ειναι συνεχων, και το ευ
ειναι τοις ουσιν απονεμων ως Θεος· ηλθε δε εις τονδε τον κοσμον μετα σαρκος, πλην ου
διακονηθηναι μαλλον καθα φησιν αυτος, "αλλα δια"κονησαι και δουναι την ψυχην
αυτου αντιλυτρον υπερ 248 "πολλων." ωμολογει γεμην αφιχθαι σαφως, ινα πληρωσηι
τωι Ἰσραηλ την υποσχεσιν· εφασκε γαρ "Ουκ απεσταλην "ει μη εις τα απολωλοτα
προβατα οικου Ἰσραηλ." ουκουν ου ψευδοεπησει λεγων ο Παυλος διακονον αυτον
γεγενησθαι εκ περιτομης εις το βεβαιωσαι τας επαγγελιας των πατερων, τεθεισθαι τε
προς τουτωι παρα του Θεου και Πατρος και εις ελαιον τοις εξ εθνων, ινα και αυτοι
δοξασειαν ως των ολων γενεσιουργον και τεχνιτην τον Σωτηρα τε και λυτρωτην. εδει
γαρ εδει δια πολλην απειθειαν υβριζουσης αυτον ανοσιως της περιτομης, και την παρ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

αυτου λυτρωσιν ου προσιεμενης, μη απρακτησαι δοκειν την αφραστον του Θεου χαριν,
ολιγων και μολις κομιδη διασεσωσμενων των πεπιστευκοτων εξ Ἰσραηλ· ταυτηιτοι
κατευρυνομενης ωσπερ εφ' απαντας της ανωθεν γαληνοτητος προσεληφθη τα εθνη, και
της εν Χριστωι σοφιας το μυστηριον ουχ ημαρτηκος οραται του προς ημεροτητα
βλεποντος σκοπου· σεσωσται γαρ αντι των ωλισθηκοτων η υπ' ουρανον,
κατοικτειροντος Θεου. οτι δε προαναπεφωνητο το μυστηριον δια φωνης αγιων
προεγνωκοτων εν πνευματι τα εσομενα, καθιστησιν εναργεστατηι των προφητειων
παραθεσει.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32


