De sancta trinitate
DE SACROSANCTA TRINITATELIBERSANCTO CYRILLO ASCRIPTUS
ΚΕΦΑΛ. Αʹ.
Ἐπειδη πρωτιστον ημιν τοις Χριστιανοις και παντων αναγκαιοτατον ειδεναι την
ευσεβειαν, και ταυτην ασπαζεσθαι, και ταυτηι συζηιν, και ζωης της παρουσης
συνεκδημειν· αξιον εστι πιστευειν και ομολογειν και κηρυττειν ημας, οτι Θεος εις εστιν,
ηγουν μια Θεοτης, ουσια αναρχος, ατελευτητος, αιωνιος τε και προαιωνιος, αγεννητος,
ακτιστος, ατρεπτος, αναλλοιωτος, ακαταληπτος, απερινοητος, απεριγραπτος, απλους,
ασυνθετος, ασωματος, αναφης, αορατος, εν τρισι τελειαις ταις υποστασεσι, τωι Πατρι,
και τωι Υιωι, και τωι αγιωι Πνευματι. Ἄῤρητον ουν το Θειον και ακαταληπτον. Ουδεις γαρ
επιγινωσκει τον Πατερα, ει μη ο Υιος· ουδε τον Υιον, ει μη ο Πατηρ. Και το Πνευμα δε το
αγιον ουτως οιδε τα του Θεου, ως το πνευμα ανθρωπου οιδε τα εν αυτωι. Μετα δε την
πρωτην και μακαριαν φυσιν ουδεις εγνω ποτε τον Θεον, ει μη ωι αυτος απεκαλυψεν·
ουκ ανθρωπων μονον, αλλ' ουδε των υπερκοσμιων δυναμεων. Ουκ αφηκε μεντοι ημας
ο Θεος εν παντελει αγνωσιαι. Πασι γαρ η γνωσις του ειναι Θεον υπ' αυτου φυσικως
εγκατεσπαρται. Και αυτη δε η κτισις, και η ταυτης συνοχη τε και κυβερνησις, το
μεγαλειον της θειας ανακηρυττει φυσεως. Και δια νομου μεν και προφητων προτερον·
επειτα δε και δια του Μονογενους αυτου Υιου, Κυριου δε και Θεου και Σωτηρος ημων
Ἰησου Χριστου κατα το εφικτον ημιν, την εαυτου εφανερωσε γνωσιν. Παντα τοινυν τα
παραδεδομενα ημιν δια τε νομου και προφητων και αποστολων δεχομεθα και
γινωσκομεν και 77.1121 ομολογουμεν, ουδεν περαιτερω τουτων επιζητουντες.
Ἀδυνατον γαρ παρα τα θειωδως υπο των θειων λογιων της τε Παλαιας και Καινης
∆ιαθηκης ημιν ειρημενα ειπειν τι περι Θεου, η ολως εννοησαι. Ὅτι μεν ουν εστι Θεος,
τοις μεν τας αγιας δεχομενοις Γραφας, την τε Παλαιαν και Καινην ∆ιαθηκην φημι, ουκ
αμφιβαλλεται, ουδε τοις των Ἑλληνων πλειστοις. Ὡς γαρ εφημεν, η γνωσις του ειναι
Θεον φυσικως ημιν εγκατεσπαρται. Ἐπειδη δε τοσουτον ισχυσεν η του Πονηρου κακια
κατα της των ανθρωπων φυσεως, ωστε και τινας εις το αλογωτατον, και παντων των
κακων κακιστον καταγαγειν της απωλειας βαραθρον, το λεγειν μη ειναι Θεον (ων την
αφροσυνην εμφαινων ο προφητης εφη ∆αβιδ· Ειπεν αφρων εν καρδιαι αυτου, ουκ εστι
Θεος.) Οι μεν ουν του Κυριου μαθηται και αποστολοι τωι παναγιωι φωτισθεντες
Πνευματι και τηι αυτου δυναμει και χαριτι τας θεοσημιας εργαζομενοι, τηι των
θαυματων σαγηνηι προς το φως της θεογνωσιας, εκ του βυθου της αγνωσιας αυτους
ζωγρουντες ανηγαγον. Ὁμοιως και οι τουτων της τε χαριτος και της αξιας διαδοχοι
ποιμενες τε και διδασκαλοι την φωτιστικην του Πνευματος χαριν δεξαμενοι, τηι τε των
θαυματων δυναμει, τωι τε λογωι της χαριτος τους εσκοτισμενους εφωτιζον, και τους
πεπλανημενους επεστρεφον. Ἡμεις δε οι μητε των θαυματων, μητε το της διδασκαλιας
δεξαμενοι χαρισμα (αναξιους γαρ εαυτους τηι προς τας ηδονας προσπαθειαι
πεποιηκαμεν)· φερε ολιγα παρα των δεδομενων ημιν υπο των υποφητων της χαριτος
περι τουτου διαλεξωμεθα, τον Πατερα, και τον Υιον, και το Πνευμα το αγιον
επικαλεσαμενοι.

ΚΕΦΑΛ. Βʹ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Παντα τα οντα, η κτιστα εστιν, η ακτιστα. Ει μεν ουν κτιστα, παντως και τρεπτα.
Ὧν γαρ το ειναι απο τροπης ηρξατο, ταυτα τηι τροπηι υποκεισεται παντως, η
φθειρομενα, η κατα προαιρεσιν αλλοιουμενα. Ει δε ακτιστα, κατα τον της ακολουθιας
λογον παντως και ατρεπτα. Ὧν γαρ το ειναι εναντιον, τουτων και ο του πως ειναι λογος
εναντιος, ηγουν αι ιδιοτητες. Τις ουν ου συνθησεται, παντα τα οντα τρεπτα, οσα υπο
την ημετεραν αισθησιν· αλλα μην και αγγελους τρεπεσθαι, και αλλοιουσθαι, και
πολυτροπως κινεισθαι και μεταβαλλεσθαι; τα μεν νοητα, αγγελους φημι και δαιμονας,
και ψυχας, κατα προαιρεσιν την τε εν τωι καλωι προκοπην, και την εκ του καλου
αποφοιτησιν επιτεινομενην τε και υφιεμενην· τα δε λοιπα κατα τε γεννησιν και
φθοραν, αυξησιν τε και μειωσιν, και την κατα ποιοτητα μεταβολην, και την τοπικην
κινησιν; Τρεπτα τοινυν οντα, παντως και κτιστα. Κτιστα δε οντα, παντως 77.1124 υπο
τινος εδημιουργηθησαν. ∆ει δε τον ∆ημιουργον ακτιστον ειναι. Ει γαρ κακεινος
εκτισθη, παντως υπο τινος εκτισθη, εως αν ελθωμεν εις τι ακτιστον. Ἄκτιστος ουν ων
ο ∆ημιουργος, παντως και ατρεπτος εστι. Τουτο δε τι αν αλλο ειη η Θεος; Και αυτη δε
της κτισεως συνοχη, και συντηρησις, και κυβερνησις διδασκει ημας, οτι εστι Θεος, ο τοδε
το παν συστησαμενος, και συνεχων, και συντηρων, και αει προνοουμενος. Πως γαρ αν
αι εναντιαι φυσεις, πυρος, λεγω, και υδατος, αερος και γης, εις ενος κοσμου
συμπληρωσιν αλληλοις συνεληλυθεισαν, και αδιαλυτοι μενουσιν, ει μη τις
παντοδυναμος δυναμις ταυτα και συνεβιβασε και αει τηρει αδιαλυτα; Τι το ταξαν τα
ουρανια και τα επιγεια, οσα δι' αερος, και οσα καθ' υδατος· μαλλον δε τα προ τουτων,
ουρανον και γην και αερα, και φυσιν πυρος τε και υδατος; Τις ταυτα εμιξε, και εμερισε;
Τι το ταυτα κινησαν, και αγον την αληκτον φοραν και ακωλυτον; Ἆρ' ουχ ο τεχνιτης
τουτων και ο λογον ενθεις πασι καθ' ον το παν φερεται τε και διεξαγεται; Τις δε ο
τεχνιτης τουτων; Ἆρ' ουχ ο πεποιηκως ταυτα, και εις το ειναι παραγαγων; ου γαρ τωι
αυτοματωι δωσομεν τοιαυτην δυναμιν. Ἔστω γαρ το γενεσθαι του αυτοματου, τινος το
ταξαι; Και τουτο, ει δοκει, δωμεν, τινος το τηρησαι και φυλαξαι καθ' ους πρωτον
υπεστη λογους; Ἑτερου δηλαδη παρα το αυτοματον. Τουτο αλλο τι εστιν, ει μη Θεος;

ΚΕΦΑΛ. Γʹ.
Ὅτι μεν ουν εστι Θεος, δηλον. Τι δε εστι κατ' ουσιαν και φυσιν, ακαταληπτον
τουτο παντελως και αγνωστον. Ὅτι μεν γαρ ασωματον, δηλον. Πως γαρ σωμα το
απειρον, και αοριστον, και ασχηματιστον, και αναφες, και αορατον, και απλουν, και
ασυνθετον; Πως ατρεπτον, ει περιγραπτον και παθητον; Και πως απαθες το εκ στοιχειων
συγκειμενον, και εις αυτα παλιν αναλυομενον; Συνθεσις γαρ αρχη μαχης, μαχη δε
διαστασεως, διαστασις δε λυσεως, λυσις δε αλλοτριον Θεου παντελως. Πως δε και
σωθησεται το δια παντων διηκειν, και πληρουν τα παντα Θεον, ως φησιν η Γραφη·
Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει Κυριος. Ἀδυνατον γαρ σωμα δια
σωματων διηκειν μη τεμνον και τεμνομενον και πλεκομενον και αντιπαρατιθεμενον·
ωσπερ οσα των υγρων μιγνυται και συγκιρναται. Ει δε και τινες φασιν αυλον σωμα ως
το παρα τοις των Ἑλληνων σοφοις πεμπτον σωμα λεγομενον, οπερ αδυνατον·
κινουμενον εσται παντως, ωσπερ ο ουρανος· τουτον γαρ πεμπτον σωμα φασι. Τις ουν ο
τουτον κινων; Παν γαρ κινουμενον, υφ' ετερου κινειται· κακεινο τις; Και τουτο επ'
απειρον, εως αν καταντησωμεν εις τι ακινητον. Το γαρ πρωτον κινουν, ακινητον· οπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

εστι το Θειον. Πως δε ου και τοπωι περιγραπτον, το 77.1125 κινουμενον; μονον ουν το
Θειον ακινητον δι' ακινησιας τα παντα κινουν. Ἀσωματον τοινυν υποληπτεον το Θειον.
Ἀλλ' ουδε τουτο της ουσιας παραστατικον εστιν, ωσπερ ουδε το αγεννητον, και το
αναρχον, και το αναλλοιωτον, και το αφθαρτον, και οσα περι Θεου, η περι Θεον ειναι
λεγομεν. Ταυτα γαρ αυτωι ου το τι εστι σημαινει, αλλα τι ουκ εστι. Χρη δε τον
βουλομενον την τινος ουσιαν ειπειν τι εστι φρασαι, ου το τι ουκ εστιν. Ὅμως επι Θεου
τι εστιν ειπειν αδυνατον κατ' ουσιαν. Οικειοτερον δε μαλλον εκ της παντων
αφαιρεσεως ποιεισθαι τον λογον. Ουδεν γαρ των οντων εστιν, ουχ ως μη ων, αλλ' ως
υπερ παντα τα οντα, και υπερ αυτο δε το ειναι ων. Ει γαρ των οντων η γνωσις, το υπερ
γνωσιν, παντως και υπερ ουσιαν εσται· και το αναπαλιν, το υπερ ουσιαν, και υπερ
γνωσιν εσται. Ἄπειρον ουν το Θειον, και ακαταληπτον· και τουτο μονον αυτου
καταληπτον, η απειρια, και η ακαταληψια· οσα δε λεγομεν επι Θεου καταφατικως, ου
την φυσιν, αλλα τα περι την φυσιν δηλοι· καν αγαθον, καν δικαιον, καν σοφον, καν ο τι
αν αλλο ειπηις, ου φυσιν λεγεις Θεου, αλλα τα περι την φυσιν. Εισι δε και τινα
καταφατικως επι Θεου λεγομενα, δυναμιν υπεροχικης αποφασεως εχοντα· οιον σκοτος
λεγοντες επι Θεου, ου σκοτος νοουμεν, αλλ' οτι ουκ εστι φως, αλλ' υπερ το φως· και
φως, οτι ου σκοτος εστιν.

ΚΕΦΑΛ. ∆ʹ.
Ὅτι μεν ουν εστι Θεος, ικανως αποδεδεικται, και οτι ακαταληπτος εστιν η
αυτου ουσια. Ὅτι δε εις εστι Θεος και ου πολλοι, τοις μεν τηι θειαι πειθομενοις Γραφηι,
ουκ αμφιβαλλεται. Φησι γαρ ο Κυριος εν τηι της νομοθεσιας αρχηι· Ἐγω Κυριος ο Θεος
σου ο εξαγαγων σε εκ γης Αιγυπτου· ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι πλην εμου. Και παλιν·
Ἄκουε, Ἰσραηλ, Κυριος ο Θεος σου, Κυριος εις εστι. Και δια Ἡσαΐου του προφητου, Ἐγω
γαρ, φησι, Θεος πρωτος, εγω και μετα ταυτα, και πλην εμου ουκ εστι Θεος· εμπροσθε
μου ουκ εγενετο αλλος Θεος, και μετ' εμε ουκ εσται, και πλην εμου ουκ εστι.
Και ο Κυριος εν τοις ιεροις Ευαγγελιοις ουτω φησι προς τον Πατερα· Αυτη εστιν
η αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν
Χριστον. Τοις δε τηι θειαι Γραφηι μη πειθομενοις, ουτω διαλεξομεθα. Το Θειον τελειον
εστι, και ανελλιπες, κατα τε αγαθοτητα, κατα τε σοφιαν, κατα τε δυναμιν· αναρχον,
ατελευτητον, αΐδιον, απεριγραπτον· και, απλως ειπειν, κατα παντα τελειον. Ει ουν
πολλους ερουμεν θεους, αναγκη 77.1128 διαφοραν εν τοις πολλοις θεωρεισθαι. Ει γαρ
ουδεμια διαφορα εν αυτοις, εις μαλλον εστι, και ου πολλοι. Ει δε διαφορα εν αυτοις,
που η τελειοτης; Ειτε γαρ κατα αγαθοτητα, ειτε κατα δυναμιν, ειτε κατα σοφιαν, ειτε
κατα χρονον, ειτε κατα τοπον υστερησει του τελειου· ουκ αν ειη Θεος. Ἡ δε δια παντων
ταυτοτης ενα μαλλον δεικνυσι, και ου πολλους. Πως δε και πολλοις ουσι το
απεριγραπτον φυλαχθησεται; Ἔνθα γαρ αν ειη ο εις, ουκ αν ειη ετερος. Πως δε και υπο
πολλων κυβερνηθησεται ο κοσμος, και ου διαλυθησεται, και φθαρησεται, μαχης εν τοις
κυβερνωσι θεωρουμενης; Ἡ γαρ διαφορα εναντιωσιν εισαγει. Ει δε ειποι τις, οτι
εκαστος μερους αρχει, τι το ταξαν και την διανομην αυτοις ποιησαμενον; Ἐκεινο γαρ
αν ειη μαλλον Θεος. Εις τοινυν εστι Θεος, τελειος, απεριγραπτος, του παντος ποιητης,
συνοχευς τε και κυβερνητης, και υπερτελης, και προτελειος. Προς δε και φυσικη
αναγκη, μοναδα ειναι δυαδος αρχην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ΚΕΦΑΛ. Εʹ.
Ουτος τοινυν ο εις και μονος Θεος, ουκ αλογος εστι. Λογον δε εχων, ουκ
ανυποστατον εξει, ουκ αρξαμενον του ειναι, ουδε παυσομενον (ου γαρ ην ποτε, οτε ην ο
Θεος αλογος)· αει δε εχει τον εαυτου λογον εξ αυτου γεννωμενον, ου κατα τον
ημετερον λογον, ανυποστατον και εις αερα χεομενον, αλλ' ενυποστατον, ζωντα,
τελειον, ουκ εξω αυτου χωρουντα, αλλ' εν αυτωι αει οντα. Που γαρ εσται εξω αυτου
γινομενος; Ἐπειδη γαρ η ημετερα φυσις επικηρος εστι και ευδιαλυτος· δια τουτο και ο
λογος ημων εστιν ανυποστατος. Ὁ δε Θεος αει ων, και τελειος ων, τελειον και
ενυποστατον εξει τον εαυτου λογον, και αει οντα, και ζωντα, και παντα εχοντα οσα ο
γεννητωρ εχει. Ὥσπερ γαρ και ο ημετερος λογος εκ του νου προερχομενος, ουτε διολου
ο αυτος εστι τωι νωι, ουτε πανταπασιν ετερος (εκ του νου μεν γαρ ων, αλλος εστι παρ'
αυτον· αυτον δε τον νουν εις το εμφανες αγων, ουκ ετι πανταπασιν ετερον εστι παρα
τον νουν· αλλα κατα την φυσιν εν ων, ετερον εστι τωι υποκειμενωι)· ουτω και ο του
Θεου Λογος, τωι μεν υφεσταναι καθ' εαυτον διηιρηται προς εκεινον παρ' ου την
υποστασιν εχει· τωι δε τα αυτα δεικνυειν εν εαυτωι, α περι τον Θεον καθοραται, ο αυτος
εστι κατα την φυσιν εκεινωι. Ὥσπερ γαρ το εν απασι τελειον επι του Πατρος θεωρειται·
ουτω και επι του εξ αυτου γεγεννημενου Λογου θεωρηθησεται.

ΚΕΦΑΛ. ςϛ.
∆ει δε τον Λογον και Πνευμα εχειν. Και γαρ ο ημετερος λογος ουκ αμοιρος εστι
πνευματος· αλλ' εφ' ημων μεν το πνευμα αλλοτριον της ημετερας εστιν ουσιας (του
αερος γαρ εστιν ολκη και φορα 77.1129 εισελκομενου και προχεομενου προς την του
σωματος συστασιν· οπερ εν τωι καιρωι της εκφωνησεως φωνη του λογου γινεται, την
του λογου δυναμιν εν εαυτηι φερουσα)· επι δε της θειας φυσεως της απλης και
ασυνθετου, το μεν ειναι Πνευμα Θεου, ευσεβως ομολογητεον, δια το μη ειναι τον του
Θεου Λογον ελλειπεστερον του ημετερου λογου· ουκ εστι δε ευσεβες, αλλοτριον τι
εξωθεν επεισερχομενον τωι Θεωι, το πνευμα λογιζεσθαι, ως και εφ' ημων των
συνθετων. Ἀλλ' ωσπερ Θεου Λογον ακουοντες, ουκ ανυποστατον, ουδε εκ μαθησεως
προσγινομενον, ουδε δια φωνης προφερομενον, ουδε εις αερα χεομενον και λυομενον
ωιηθημεν, αλλ' ουσιωδως υφεστωτα, προαιρετικον τε και ενεργον, και παντοδυναμον·
ουτω και το Πνευμα μεμαθηκοτες Θεου, το συμπαρομαρτουν τωι Λογωι, και φανερουν
αυτου την ενεργειαν, ου πνοην ανυποστατον εννοουμεν (ουτω γαρ αν καθαιρηται προς
ταπεινοτητα το μεγαλειον της θειας φυσεως, ει καθ' ομοιοτητα του ημετερου
πνευματος και το εν αυτωι Πνευμα υπονοοιτο), αλλα δυναμιν ουσιωδη, αυτην εφ'
εαυτης εν ιδιαζουσηι υποστασει θεωρουμενην, εκ του Πατρος προερχομενην, και εν τωι
Λογωι αναπαυομενην, και αυτου ουσαν εκφαντικην· ουτε χωρισθηναι του Θεου, εν ωι
εστι, και του Λογου ωι συμπαρομαρτει, δυναμενην· ουτε προς το ανυπαρκτον ελθειν
ανεχομενην· αλλα καθ' ομοιοτητα του Λογου καθ' υποστασιν ουσαν, ζωσαν,
προαιρετικην, αυτοκινητον, ενεργον, παντοτε το αγαθον θελουσαν, και προς πασαν
προθεσιν συνδρομον εχουσαν τηι βουλησει την δυναμιν· μητε αρχην εχουσαν, μητε
τελος. Ου γαρ ενελειψε ποτε τωι Πατρι Λογος, ουδε τωι Λογωι Πνευμα.
Ουτω δια μεν της κατα φυσιν ενοτητος η πολυθεος των Ἑλληνων εξαφανιζεται
πλανη· δια δε της του Λογου παραδοχης και του Πνευματος, των Ἰουδαιων καθαιρειται
4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα δογματα· εκατερας τε αιρεσεως παραμενει το χρησιμον, εκ μεν της Ἰουδαικης
υποληψεως, η της φυσεως ενοτης· εκ δε του Ἑλληνισμου η κατα τας υποστασεις
διακρισις μονη. Ει δε αντιλεγει ο Ἰουδαιος προς την του Λογου παραδοχην και του
Πνευματος, υπο της θειας Γραφης ελεγχεσθω τε και επιστομιζεσθω. Περι μεν γαρ του
Λογου φησιν ο θειος ∆αβιδ· Εις τον αιωνα, Κυριε, ο Λογος σου διαμενει εν τωι ουρανωι.
Και παλιν· Ἀπεστειλε τον Λογον αυτου, και ιασατο αυτους. Λογος δε προφορικος ουκ
αποστελλεται, ουδε εις τον αιωνα μενει. Περι δε του Πνευματος ο αυτος ∆αβιδ φησιν·
Ἐξαποστελεις το Πνευμα σου, και κτισθησονται. Και παλιν· Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του στοματος αυτου, πασα η δυναμις αυτων. Και Ἰωβ·
Πνευμα θειον το ποιησαν με, πνοη δε Παντοκρατορος η διδασκουσα με. Πνευμα δε
αποστελλομενον, και ποιουν, και στερεουν, και συνεχον, ουκ ασθμα εστι λυομενον,
ωσπερ ουδε σωματικον μελος το του Θεου στομα· αμφοτερα γαρ θεοπρεπως νοητεον.

ΚΕΦΑΛ. Ζʹ.
Πιστευομεν τοιγαρουν εις ενα Θεον, μιαν αρχην 77.1132 αναρχον, ακτιστον,
αγενητον, ανωλεθρον τε και αθανατον, αιωνιον, απειρον, απεριγραπτον, απεριοριστον
απειροδυναμον, απλην, ασυνθετον, ασωματον, αῤρευστον, απαθη, ατρεπτον,
αναλλοιωτον, αορατον, πηγην αγαθοτητος και δικαιοσυνης· φως νοερον, απροσιτον·
δυναμιν ουδενι μετρωι γνωριζομενην, μονωι δε τωι οικειωι βουληματι μετρουμενην
(παντα γαρ, οσα θελει, δυναται), παντων κτισματων ορατων τε και αορατων ποιητικην,
παντων συνεκτικην και συντηρητικην, παντων προνοητικην, παντων κρατουσαν, και
αρχουσαν, και βασιλευουσαν ατελευτητωι και αθανατωι βασιλειαι· μηδεν εναντιον
εχουσαν, παντα πληρουσαν, υπ' ουδενος περιεχομενην, αυτην δε μαλλον περιεχουσαν
τα συμπαντα, και συνεχουσαν και προεχουσαν, αχραντως ταις ολαις ουσιαις
επιβατευουσαν, και παντων επεκεινα, και πασης ουσιας εξηιρημενην, ως υπερουσιον
και υπερ τα οντα ουσαν· υπερθεον, υπεραγαθον, υπερπληρη· τας ολας αρχας και ταξεις
αφοριζουσαν, και πασης αρχης και ταξεως υπεριδρυμενην, υπερ ουσιαν και ζωην, και
λογον και εννοιαν, αυτοφως, αυταγαθοτητα, αυτοζωην, αυτοουσιαν (ως μη παρ' ετερου
το ειναι εχουσαν, η τι των οσα εστι· αυτην δε πηγην ουσαν του ειναι τοις ουσι, τοις
ζωσι της ζωης, τοις λογου μετεχουσι του λογου, τοις πασι παντων αγαθων αιτιαν),
παντα ειδυιαν πριν γενεσεως αυτων, μιαν ουσιαν, μιαν θεοτητα, μιαν δυναμιν, μιαν
θελησιν, μιαν ενεργειαν, μιαν αρχην, μιαν εξουσιαν, μιαν κυριοτητα, μιαν βασιλειαν·
εν τρισι τελειαις υποστασεσι γνωριζομενην τε και προσκυνουμενην μιαι προσκυνησει,
πιστευομενην τε και λατρευομενην υπο πασης λογικης κτισεως, ασυγχυτως ηνωμεναις
και αδιαστατως διαιρουμεναις (ο και παραδοξον) εις Πατερα και Υιον, και αγιον
Πνευμα, εις α και βεβαπτισμεθα (ουτω γαρ ο Κυριος τοις αποστολοις βαπτιζειν
ενετειλατο· Βαπτιζοντες αυτους, φασκων, εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του
αγιου Πνευματος·) εις ενα Πατερα την παντων αρχην και αιτιαν· ουκ εκ τινος
γεννηθεντα, αναιτιον δε και αγεννητον μονον υπαρχοντα· παντων μεν ποιητην, ενος
δε μονου Πατερα φυσει του μονογενους Υιου αυτου, Κυριου δε και Θεου και Σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου, και προβολεα του αγιου Πνευματος· και εις ενα Υιον του Θεου τον
μονογενη, τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, τον εκ του Πατρος γεννηθεντα προ
παντων των αιωνων, φως εκ φωτος, Θεον αληθινον εκ Θεου αληθινου, γεννηθεντα, ου
ποιηθεντα, ομοουσιον τωι Πατρι, δι' ου τα παντα εγενετο.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Ὃν προ παντων των αιωνων λεγοντες, δεικνυμεν οτι αχρονος και αναρχος
αυτου η γεννησις. Ου γαρ εκ του μη οντος εις το ειναι παρηχθη ο Υιος του Θεου, το
απαυγασμα της δοξης, ο χαρακτηρ της του Πατρος υποστασεως, η ζωσα σοφια και
δυναμις, ο Λογος ο ενυποστατος, η ουσιωδης και τελεια και ζωσα εικων του αορατου
Θεου· αλλα αει ην συν τωι Πατρι και εν αυτωι αιδιως και αναρχως εξ αυτου
γεγεννημενος. Ου γαρ ην ποτε ο Πατηρ, οτε ουκ ην 77.1133 ο Υιος· αλλ' αμα Πατηρ, αμα
Υιος ο εξ αυτου γεγεννημενος· Πατηρ γαρ εκτος Υιου ουκ αν κληθειη. Ει δε ην μη εχων
Υιον, ουκ ην Πατηρ· και ει μετα ταυτα εσχεν Υιον, μετα ταυτα εγενετο Πατηρ μη ων
προ τουτου Πατηρ, και ετραπη εκ του μη ειναι Πατηρ εις το γενεσθαι Πατηρ· οπερ πασης
βλασφημιας εστι χαλεπωτερον. Ἀδυνατον γαρ τον Θεον ειπειν ερημον της φυσικης
γονιμοτητος. Ἡ δε γονιμοτης, το εξ αυτου, ηγουν εκ της ιδιας ουσιας, ομοιον κατα
φυσιν γενναιν. Ἐπι μεν ουν της του Θεου γεννησεως ασεβες λεγειν χρονον μεσιτευσαι,
η μετα τον Πατερα την του Υιου γενεσθαι υπαρξιν. Ἐξ αυτου γαρ, ηγουν της του
Πατρος φυσεως φαμεν την του Υιου γεννησιν. Και ει μη εξ αρχης δωμεν τον Υιον
συνυπαρχειν τωι Πατρι εξ αυτου γεγεννημενον, τροπην της του Πατρος υποστασεως
παρεισαγομεν· οτι μη ων Πατηρ, υστερον εγενετο Πατηρ. Ἡ γαρ κτισις, ει και μετα
ταυτα γεγονεν, αλλ' ουκ εκ της του Θεου ουσιας, εκ δε του μη οντος εις το ειναι
βουλησει και δυναμει αυτου παρηχθη· και ουχ απτεται τροπη της του Θεου φυσεως.
Γεννησις μεν γαρ εστι, το εκ της ουσιας του γεννωντος προ[σ]αγεσθαι το γεννωμενον,
ομοιον κατ' ουσιαν· κτισις δε και ποιησις, το εξωθεν, και ουκ εκ της ουσιας του
κτιζοντος και ποιουντος γινεσθαι το κτιζομενον και ποιουμενον, ανομοιον παντελως
κατ' ουσιαν. Ἐπι μεν ουν του μονου απαθους και αναλλοιωτου και ατρεπτου και αει
ωσαυτως εχοντος Θεου, και το γενναιν και το κτιζειν απαθες.
Φυσει γαρ ων απαθης και αῤρευστος, ως απλους και ασυνθετος, ου πεφυκεν
υπομενειν παθος η ρευσιν ουτε εν τωι γενναιν, ουτε εν τωι κτιζειν· ουδε τινος συνεργειας
δειται. Ἀλλ' η μεν γεννησις, αναρχος και αΐδιος, φυσεως εργον ουσα, και εκ της ουσιας
αυτου προαγουσα, ινα τροπην ο γεννων μη υπομεινηι, και ινα μη Θεος πρωτος, και Θεος
υστερος ειη, και προσθηκην δεξηται· η δε κτισις επι Θεου θελησεως εργον ουσα, ου
συναΐδιος εστι τωι Θεωι· επει ου πεφυκε το εκ μη οντος εις το ειναι παραγομενον,
συναΐδιον ειναι τωι αναρχωι και αει οντι. Ὥσπερ τοινυν ουχ ομοιως ποιει ανθρωπος και
Θεος (ο μεν γαρ ανθρωπος ουδεν εκ του μη οντος εις το ειναι παραγει· αλλ' οπερ ποιει,
εκ προυποκειμενης υλης ποιει, ου θελησας μονον, αλλα και προεπινοησας, και εν τωι
νωι ανατυπωσας το γενησομενον, ειτα και χερσιν εργασαμενος και κοπον υπομεινας και
καματον, πολλακις δε και αστοχησας, μη αποβαντος καθα βουλεται του επιτηδευματος·
ο δε Θεος, θελησας μονον, εκ του μη οντος εις το ειναι τα παντα παρηγαγεν)· ουτως
ουδε ομοιως γενναι Θεος και ανθρωπος. Ὁ μεν γαρ Θεος αχρονος ων και αναρχος και
απαθης και αῤρευστος και ασωματος και μονος ατελευτητος, αχρονως και αναρχως και
απαθως και αῤρευστως γενναι, και εκτος συνδυασμου. Και ουτε αρχην εχει η
ακαταληπτος αυτου γεννησις, ουτε τελος. Και αναρχως μεν δια το ατρεπτον· αῤρευστως
δε, δια το απαθες και ασωματον. Ἑκτος δε συνδυασμου, δια τε το ασωματον παλιν και
ενα 77.1136 μονον ειναι Θεον απροσδεη ετερου· ατελευτητως δε και ακαταπαυστως, δια
τε το αναρχον και αχρονον, και ατελευτητον, και αει ωσαυτως εχον. Το γαρ αναρχον,
ατελευτητον· το δε χαριτι ατελευτητον, ου παντως αναρχον, ωσπερ οι αγγελοι. Γενναι
τοινυν ο αει ων Θεος τον εαυτου Λογον, τελειον οντα αναρχως και ατελευτητως, ινα
μη εν χρονωι τικτηι Θεος, ο χρονου ανωτεραν εχων την φυσιν και την υπαρξιν· ο δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ανθρωπος δηλον ως εναντιως γενναι, υπο γενεσιν τελων και φθοραν και ρευσιν και
πληθυσμον, και σωμα περικειμενος, και το αῤρεν και το θηλυ εν τηι φυσει κεκτημενος.
Ἐνδεες γαρ το αῤρεν της του θηλεος βοηθειας. Ἀλλ' ιλεως ειη ο παντων επεκεινα και
πασαν νοησιν και καταληψιν υπερκειμενος.

ΚΕΦΑΛ. Ηʹ.
∆ιδασκει γουν η αγια καθολικη και αποστολικη Ἐκκλησια, αμα Πατερα και αμα
τον μονογενη αυτου Υιον, εξ αυτου γεγεννημενον αχρονως, και αῤρευστως, και
απαθως, και ακαταληπτως, ως μονος ο των ολων οιδε Θεος, ωσπερ αμα το πυρ και αμα
το εξ αυτου φως· και ου πρωτον το πυρ, και μετα ταυτα το φως, αλλ' αμα. Και ωσπερ το
φως εκ του πυρος αει γεννωμενον, αει εν αυτωι εστι, μηδαμως εξ αυτου χωριζομενον·
ουτω και ο Υιος εκ του Πατρος γενναται, μηδολως αυτου χωριζομενος, αλλ' αει εν
αυτωι ων.
Ἀλλα το μεν φως εκ του πυρος γεννωμενον αχωριστως, και εν αυτωι αει μενον,
ουκ εχει ιδιαν υποστασιν παρα το πυρ (ποιοτης γαρ εστι φυσικη του πυρος)· ο δε Υιος
του Θεου ο μονογενης, εκ Πατρος γεννηθεις αχωριστως και αδιαστατως και εν αυτωι
μενων αει, εχει ιδιαν υποστασιν παρα την του Πατρος. Λογος μεν ουν και απαυγασμα
λεγεται, δια το ανευ συνδυασμου και απαθως και αχρονως και αῤρευστως και
αχωριστως γεγε[ν]νησθαι εκ του Πατρος· Υιος δε και χαρακτηρ της πατρικης
υποστασεως, δια το τελειον και ενυποστατον, και κατα παντα ομοιον τωι Πατρι ειναι,
πλην της αγεννησιας. Μονογενης δε, οτι μονος εκ μονου του Πατρος μονως εγεννηθη.
Ουδε γαρ ομοιουται ετερα γεννησις τηι του Υιου του Θεου γεννησει· ουδε γαρ εστιν
αλλος Υιος του Θεου. Ει γαρ και το Πνευμα το αγιον εκ του Πατρος εκπορευεται, αλλ'
ου γεννητως, αλλ' εκπορευτως. Ἄλλος τροπος υπαρξεως ουτος, αληπτος τε και
αγνωστος, ωσπερ και η του Υιου γεννησις. ∆ιο και παντα οσα εχει ο Πατηρ, αυτου εισι,
πλην της αγεννησιας· ητις ου σημαινει ουσιας διαφοραν, ουδε αξιωμα, αλλα τροπον
υπαρξεως. Ὥσπερ και ο Ἀδαμ αγεννητος ων (πλασμα γαρ εστι του Θεου), και ο Σηθ
γεννητος (υιος γαρ εστι του Ἀδαμ), και η Ευα εκ της του Ἀδαμ πλευρας εκπορευθεισα
(ου γαρ εγεννηθη αυτη), ου φυσει διαφερουσιν αλληλων (ανθρωποι γαρ εισιν), αλλα
τωι της υπαρξεως τροπωι. Χρη γαρ ειδεναι οτι το αγενητον 77.1137 δι' ενος ν
γραφομενον, το ακτιστον, ητοι το μη γενομενον σημαινει· το δε αγεννητον, δια των
δυο νν γραφομενον, δηλοι το μη γεννηθεν. Κατα μεν ουν το πρωτον σημαινομενον,
διαφερει ουσια ουσιας. Ἄλλη γαρ ουσια η ακτιστος ητοι αγενητος δια του ενος ν, και
αλλη η γενητη, ητοι κτιστη. Κατα δε το δευτερον σημαινομενον, ου διαφερει ουσια
ουσιας. Παντος γαρ ειδους ζωων η πρωτη υποστασις, αγεννητος εστιν, αλλ' ουκ
αγενητος. Ἐκτισθησαν μεν γαρ υπο του ∆ημιουργου, τωι Λογωι αυτου παραχθεντα εις
γενεσιν, ου μην εγεννηθησαν, μη προυπαρχοντος ετερου ομοειδους εξ ου γεννηθωσι.
Κατα μεν ουν το πρωτον σημαινομενον, κοινωνουσιν αι τρεις της αγιας Θεοτητος
υπερθεοι υποστασεις, (ομοουσιοι γαρ και ακτιστοι υπαρχουσι)· κατα δε το δευτερον
σημαινομενον, ουδαμως. Μονος γαρ ο Πατηρ αγεννητος (ου γαρ εξ ετερας εστιν αυτωι
υποστασεως το ειναι)· και μονος ο Υιος γεννητος (εκ της του Πατρος γαρ ουσιας
αναρχως και αχρονως γεγεννηται)· και μονον το αγιον Πνευμα εκπορευτον εκ της
ουσιας του Πατρος· ου γεννωμενον, αλλ' εκπορευομενον· ουτω μεν της θειας
διδασκουσης Γραφης, του δε τροπου της γεννησεως και της εκπορευσεως ακαταληπτου
υπαρχοντος.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Και τουτο δε ιστεον, ως ουκ εξ ημων μετηνεχθη επι την μακαριαν Θεοτητα το
της πατροτητος και υιοτητος και εκπορευσεως ονομα· τουναντιον δ' εκειθεν ημιν
μεταδεδοται, ως φησιν ο θειος Ἀποστολος· ∆ια τουτο καμπτω τα γονατα μου προς τον
Πατερα, εξ ου πασα πατρια εν ουρανωι και επι γης. Ει δε λεγομεν τον Πατερα αρχην
ειναι του Υιου και μειζονα, ου προτερευειν αυτον του Υιου χρονωι η φυσει
υποφαινομεν· δι' αυτου γαρ τους αιωνας εποιησεν· ουδε καθ' ετερον τι, ει μη κατα το
αιτιον, τουτεστιν, οτι ο Υιου· εκ του Πατρος εγεννηθη, και ουχ ο Πατηρ εκ του Υιου·
και οτι ο Πατηρ αιτιος εστι του Υιου φυσικως· ωσπερ ουκ εκ του φωτος το πυρ φαμεν
προερχεσθαι, αλλ' εκ του πυρος το φως. Ὅτε ουν ακουσομεν αρχην και μειζονα του
Υιου τον Πατερα, τωι αιτιωι νοησομεν. Και ωσπερ ου λεγομεν ετερας ουσιας το πυρ, και
ετερας το φως· ουτως ουχ οιον τε φαναι ετερας ουσιας τον Πατερα, και τον Υιον
ετερας, αλλα μιας και της αυτης. Και καθαπερ φαμεν δια του εξ αυτου προερχομενου
φωτος φαινειν το πυρ, και ου τιθεμεθα οργανον υπουργικον ειναι του πυρος το εξ
αυτου φως, δυναμιν δε μαλλον φυσικην· ουτω λεγομεν τον Πατερα, παντα οσα ποιει,
δια του ομογενους Υιου αυτου ποιειν· ουχ ως δι' οργανου λειτουργικου, αλλα φυσικης
και ενυποστατου δυναμεως. Και ωσπερ λεγομεν το πυρ φωτιζειν, και παλιν φαμεν το
φως του πυρος φωτιζειν· ουτω παντα οσα ποιει ο Πατηρ, ομοιως και ο Υιος ποιει. Ἀλλα
το μεν φως, ουκ ιδιαν υποστασιν παρα το πυρ κεκτηται· ο δε Υιος, τελεια υποστασις
εστι, της πατρικης αχωριστος υποστασεως, ως ανωτερω παρεστησαμεν. Ἀδυνατον γαρ
ευρεθηναι εν τη κτισει 77.1140 εικονα απαραλλακτως εν εαυτηι τον τροπον της αγιας
Τριαδος παραδεικνυουσαν. Το γαρ κτιστον, και συνθετον, και ρευστον, και τρεπτον, και
περιγραπτον, και σχημα εχον και φθαρτον, πως σαφως δηλωσει την παντων τουτων
απηλλαγμενην υπερουσιον θειαν ουσιαν; πασα δε η κτισις δηλον ως τοις πλειοσι
τουτων ενεχεται, και πασα κατα την εαυτης φυσιν τηι φθοραι υποκειται.

ΚΕΦΑΛ. Θʹ.
Ὁμοιως πιστευομεν και εις εν Πνευμα αγιον, το κυριον και ζωοποιον, το εκ του
Πατρος εκπορευομενον, και εν Υιωι αναπαυομενον, το Πατρι και Υιωι
συμπροσκυνουμενον και συνδοξαζομενον, ως ομοουσιον τε και συναΐδιον, το του Θεου
Πνευμα, το ευθες, το ηγεμονικον, την πηγην της ζωης και του αγιασμου, Θεον συν
Πατρι και Υιωι υπαρχον και προσαγορευομενον, ακτιστον, πληρες, δημιουργον,
παντοκρατορικον, παντουργον, παντοδυναμον, απειροδυναμον, δεσποζον πασης της
κτισεως, ου δεσποζομενον· θεουν, ου θεουμενον· πληρουν, ου πληρουμενον·
μετεχομενον, ου μετεχον· αγιαζον, ουχ αγιαζομενον· παρακλητον, ως τας των ολων
παρακλησεις δεχομενον· κατα παντα ομοιον τωι Πατρι και τωι Υιωι εκ του Πατρος
εκπορευομενον, και δι' Υιου μεταδιδομενον και μεταλαμβανομενον υπο πασης της
κτισεως· και δι' αυτου κτιζον και ουσιουν τα συμπαντα, και αγιαζον και συνεχον·
ενυποστατον, ητοι εν ιδιαι υποστασει υπαρχον, αχωριστον και ανεκφοιτητον Πατρος
και Υιου· και παντα εχον οσα ο Πατηρ και ο Υιος, πλην της αγεννησιας και της
γεννησεως. Ὁ μεν γαρ Πατηρ αναιτιος και αγεννητος· ου γαρ εκ τινος (εξ εαυτου γαρ
το ειναι εχει), ουδε τι των οσαπερ εχει, εξ ετερου εχει· αυτος δε μαλλον εστιν αρχη και
αιτια του ειναι και του πως ειναι φυσικως τοις πασιν. Ὁ δε Υιος εκ του Πατρος
γεννητως. Το δε Πνευμα το αγιον, και αυτο μεν εκ του Πατρος, αλλ' ου γεννητως, αλλ'
εκπορευτως. Και οτι μεν εστι διαφορα[ν] γεννησεως και εκπορευσεως, μεμαθηκαμεν· τις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

δε ο τροπος της διαφορας, ουδαμως. Ἅμα δε και η Υιου εκ του Πατρος γεννησις, και η
του αγιου Πνευματος εκπορευσις. Παντα ουν οσα εχει ο Υιος και το Πνευμα, εκ του
Πατρος εχει· και αυτο το ειναι. Και ει μη ο Πατηρ εστιν, ουδε ο Υιος εστιν, ουδε το
Πνευμα. Και ει μη ο Πατηρ εχει τι, ουδε ο Υιος εχει, ουδε το Πνευμα· και δια τον Πατερα,
τουτεστι, δια το ειναι τον Πατερα, εστιν ο Υιος και το Πνευμα· και δια τον Πατερα εχει ο
Υιος και το Πνευμα παντα α εχει, τουτεστι, δια το τον Πατερα εχειν αυτα, πλην της
αγεννησιας και της γεννησεως, και της εκπορευσεως. Ἐν ταυταις γαρ μοναις ταις
υποστατικαις ιδιοτησι διαφερουσιν αλληλων αι αγιαι τρεις υποστασεις· ουκ ουσιαι, τωι
δε χαρακτηριστικωι της ιδιας υποστασεως αδιαιρετως διαιρουμεναι. Φαμεν δε εκαστον
των τριων τελειαν εχειν υποστασιν (ινα μη εκ τριων ατελων μιαν συνθετον φυσιν
τελειαν 77.1141 γνωρισωμεν), αλλ' εν τρισι τελειαις υποστασεσι μιαν ουσιαν απλην
υπερτελη και παντελειον. Παν γαρ εξ ατελων συγκειμενον, συνθετον παντως εστιν. Ἐκ
δε τελειων υποστασεων, αδυνατον συνθεσιν γενεσθαι. Ὅθεν ουδε λεγομεν το ειδος εξ
υποστασεων, αλλ' εν υποστασεσιν. Ἀτελων δε ειπομεν, των μη σωζοντων το ειδος του
εξ αυτων αποτελουμενου πραγματος. Λιθος μεν γαρ και ξυλον και σιδηρος, εκαστον
καθ' εαυτο τελειον εστι κατα την ιδιαν φυσιν· προς δε το εξ αυτων αποτελουμενον
οικημα, ατελες εκαστον αυτων υπαρχει. Ουδε γαρ εστιν εκαστον καθ' εαυτο οικος.
Τελειας μεν ουν τας υποστασεις φαμεν, ινα μη συνθεσιν επι της θειας νοησωμεν
φυσεως (συνθεσις γαρ αρχη διαστασεως)· και παλιν εν αλληλαις τας τρεις υποστασεις
λεγομεν, ινα μη πληθος και δημον θεων εισαγαγωμεν. ∆ια μεν των τριων υποστασεων,
το ασυνθετον και ασυγχυτον· δια δε του ομοουσιου και του εν αλληλαις ειναι τας
υποστασεις, και της ταυτοτητος τε του θεληματος και της ενεργειας και της δυναμεως,
και της εξουσιας, και της κινησεως, ιν' ουτως ειπω, το αδιαιρετον και το ειναι ενα Θεον
γνωριζομεν. Εις γαρ οντως Θεος ο Θεος, και ο Λογος, και το Πνευμα αυτου.

ΚΕΦΑΛ. Ιʹ.
Χρη δε ειδεναι, οτι ετερον εστι το πραγματι θεωρεισθαι· και αλλο, το λογωι και
επινοιαι. Ἐπι μεν ουν παντων των κτισματων, η μεν των υποστασεων διαιρεσις
πραγματι θεωρειται (πραγμασι γαρ ο Πετρος του Παυλου κεχωρισμενως θεωρηται)· η δε
κοινοτης και η συναφεια και το εν, λογωι και επινοιαι θεωρειται. Νοουμεν γαρ τωι νωι,
οτι ο Πετρος και ο Παυλος της αυτης εισι φυσεως, και κοινην φυσιν εχουσι μιαν.
Ἕκαστος γαρ αυτων ζωον εστι λογικον θνητον· και εκαστος σαρξ εστιν εψυχωμενη
ψυχηι λογικηι τε και νοεραι. Αυτη ουν η κοινη φυσις τωι λογωι εστι θεωρητη. Ουδε γαρ αι
υποστασεις εν αλληλαις εισιν, ιδιαι δε εκαστη και ανα μερος ηγουν καθ' εαυτην
κεχωρισται, πλειστα τα διαιρουντα αυτην εκ της ετερας εχουσα. Και γαρ και τοπωι
διεστηκασι, και χρονωι διαφερουσι, και γνωμηι μεριζονται, και ισχυι, και μορφηι, ειτουν
σχηματι, και εξει, και κρασει, και
αξιαι, και επιτηδευματι, και πασι τοις
χαρακτηριστικοις ιδιωμασι. Πλεον δε παντων, τωι μη εν αλληλαις, αλλα κεχωρισμενως
ειναι. Ὅθεν και δυο και τρεις ανθρωποι λεγονται, και πολλοι. Τουτο δε και επι πασης
εστιν ιδειν της κτισεως. Ἐπι δε της αγιας και υπερουσιου και παντων επεκεινα και
αληπτου Τριαδος, το αναπαλιν.
Ἐκει γαρ το μεν κοινον και εν, πραγματι θεωρειται, δια τε το συναΐδιον, και το
ταυτον της ουσιας και της ενεργειας και του θεληματος, και την της γνωμης συμπνοιαν,
την τε της εξουσιας και της δυναμεως και της αγαθοτητος ταυτοτητα (ουκ ειπον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ομοιοτητα, αλλα ταυτοτητα), και το εν εξαλμα της κινησεως. Μια γαρ ουσια, μια
αγαθοτης, μια δυναμις, μια θελησις, μια ενεργεια, 77.1144 μια εξουσια, μια και η αυτη·
ου τρεις ομοιαι αλληλαις, αλλα μια και η αυτη κινησις των τριων υποστασεων. Ἓν γαρ
εκαστον αυτων εχει προς το ετερον, ουχ ηττον η προς εαυτο, τουτεστιν, οτι κατα παντα
εν εισιν ο Πατηρ, και ο Υιος, και το αγιον Πνευμα· πλην της αγεννησιας και της
γεννησεως και της εκπορευσεως. Ἐπινοιαι δε το διηιρημενον. Ἕνα γαρ Θεον
γινωσκομεν, εν μοναις δε ταις ιδιοτησι της τε πατροτητος και της υιοτητος, και της
εκπορευσεως, κατα τε το αιτιον και το αιτιατον, και το τελειον της υποστασεως, ητοι
τον της υπαρξεως τροπον, την διαφοραν εννοουμεν. Ουτε γαρ τοπικην διαστασιν, ως
εφ' ημων, δυναμεθα επι της απεριγραπτου λεγειν θεοτητος (εν αλληλαις γαρ αι
υποστασεις εισιν, ουχ ωστε συγχεισθαι, αλλ' ωστε εχεσθαι κατα τον του Κυριου λογον,
Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, φησαντος)· ουτε θεληματος διαφοραν η γνωμης,
η ενεργειας, η δυναμεως, η τινος ετερου, ατινα την πραγματικην και διολου εν ημιν
γεννωσι διαιρεσιν. ∆ιο ουδε τρεις θεους λεγομεν, τον Πατερα και τον Υιον και το αγιον
Πνευμα· ενα δε μαλλον Θεον, την αγιαν Τριαδα, εις εν αιτιον Υιου και Πνευματος
αναφερομενων, ου συντιθεμενων η συναλοιφομενων κατα την Σαβελλιου συναιρεσιν
(ενουνται γαρ, ως εφημεν, ουχ ωστε συγχεισθαι, αλλ' ωστε εχεσθαι αλληλων· και την εν
αλληλαις περιχωρησιν εχουσι διχα πασης συναλοιφης και συμφυρσεως)· ουδε
εξισταμενων, η κατ' ουσιαν τεμνομενων κατα την Ἀρειου διαιρεσιν. Ἀμεριστος γαρ εν
μεμερισμενοις, εις δει συντομως ειπειν, η Θεοτης· και οιον εν ηλιοις τρισιν εχομενοις
αλληλων και αδιαστατοις ουσι, μια του φωτος συγκρασις τε και συναφεια. Ὅταν μεν
ουν προς την Θεοτητα βλεψωμεν και την πρωτην αιτιαν, και την μοναρχιαν, και το εν
και ταυτον της Θεοτητος, ιν' ουτως ειπω, κινημα τε και βουλημα, και την της ουσιας
και δυναμεως και ενεργειας και κυριοτητος ταυτοτητα, εν ημιν το φανταζομενον οταν
δε προς τα εν οις η θεοτης, η το γε ακριβεστερον ειπειν, α η Θεοτης· και τα εκ της
πρωτης αιτιας αχρονως εκειθεν οντα και ομοδοξως και αδιαστατως (τουτεστι τας
υποστασεις του Υιου και του Πνευματος)· τρια τα προσκυνουμενα· εις Πατηρ, ο Πατηρ
και αναρχος, τουτεστιν αναιτιος (ου γαρ εκ τινος)· εις Υιος, ο Υιος και ουκ αναρχος·
τουτεστιν ουκ αναιτιος (εκ του Πατρος γαρ)· ει δε την απο χρονου λαβοις αρχην, και
αναρχος (ποιητης γαρ χρονων, ουχ υπο χρονον)· εν Πνευμα αγιον, το Πνευμα προιον
μεν εκ του Πατρος· ουχ υικως δε, αλλ' εκπορευτως· ουτε του Πατρος εκσταντος της
αγεννησιας, διοτι γεγεννηκεν· ουτε του Υιου της γεννησεως, οτι εκ του αγεννητου· πως
γαρ; ουτε του Πνευματος η εις Πατερα μεταπιπτοντος, η εις Υιον, οτι εκπεπορευται, και
οτι Θεος. Ἡ γαρ ιδιοτης ακινητος. Ἢ πως αν ιδιοτης μεινηι κινουμενη και
μεταπιπτουσα; Ει γαρ Υιος ο Πατηρ, ου Πατηρ κυριως· εις γαρ κυριως Πατηρ. Και ει
Πατηρ, ο Υιος, ου κυριως Υιος· εις γαρ κυριως Υιος, και εν Πνευμα αγιον. Χρη δε
γινωσκειν, οτι τον Πατερα ου λεγομεν 77.1145 εκ τινος, λεγομεν δε αυτον του Υιου
Πατερα.
Τον δε Υιον ου λεγομεν αναιτιον, ουδε Πατερα· λεγομεν δε αυτον εκ του
Πατρος, και Υιον του Πατρος. Το δε Πνευμα το αγιον, και εκ του Πατρος λεγομεν, και
Πνευμα Πατρος ονομαζομεν. Ἐκ του Υιου δε το Πνευμα ου λεγομεν, Πνευμα δε Υιου
ονομαζομεν (Ει τις γαρ Πνευμα Χριστου ουκ εχει, φησιν ο θειος Ἀποστολος)· και δι'
Υιου πεφανερωσθαι και μεταδεδοσθαι ημιν ομολογουμεν. Ἐνεφυσησε γαρ, φησι, και
ειπε τοις μαθηταις αυτου· Λαβετε Πνευμα αγιον. Ὥσπερ εκ του ηλιου μεν, η τε ακτις και
η ελλαμψις (αυτος γαρ εστιν η πηγη της ακτινος και της ελλαμψεως), δια δε της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ακτινος η ελλαμψις ημιν μεταδιδοται, και αυτη εστιν η φωτιζουσα ημας, και
μετεχομενη υφ' ημων. Τον δε Υιον ουτε του Πνευματος λεγομεν, ουτε μην εκ του
Πνευματος.

ΚΕΦΑΛ. ΙΑʹ.
Χρη τοινυν εκαστον των επι Θεου λεγομενων, ου τι κατ' ουσιαν σημαινειν
οιεσθαι, αλλ' η τι ουκ εστι δηλουν, η σχεσιν τινα προς τι των αντιδιαστελλομενων, η τι
των παρεπομενων τηι φυσει, η ενεργειαν, η αυτου του ειναι παραστατικον· δοκει μεν
ουν κυριωτερον παντων των επι του Θεου ονοματων ειναι, το ον [ισ. ο ων]. Ὅλον γαρ
εν εαυτωι συλλαβον εχει το ειναι, οιον τι πελαγος ουσιας απειρον και αοριστον.
∆ευτερον δε, το Θεος ονομα, ο σημαινει μεν και το ποιητικον (θειναι γαρ το ποιησαι·
και θεις, ο ποιησας), αριδηλοτερον δε της θεατικης ενεργειας εστι παραστατικον. Και
αυτων γαρ των μηπω γενομενων, ως υπ' οψιν κειμενων θεατης εστιν ο Θεος. Ἐθεασατο
γαρ τα παντα πριν γενεσεως αυτων αχρονως εννοησας· και εκαστον κατα την
θελητικην αυτου εννοιαν, αχρονον (ητις εστι προορισμος και εικων και παραδειγμα),
και εν τωι προορισθεντι καιρωι γινεται. Το μεν ουν προτερον αυτου του ειναι
παραστατικον εστι, και ου του τι ειναι· το δε δευτερον, ενεργειας. Το δε αναρχον, και
ακτιστον, και ασωματον, και τα τοιαυτα, τι ουκ εστι, δηλοι· το δε αγαθον και δικαιον
και οσιον και τα τοιαυτα, τηι μεν θειαι φυσει παρεπονται, ουκ αυτην δε την ουσιαν
δηλουσι. Το δε Κυριος, βασιλευς, δεσποτης, και τα τοιαυτα, σχεσιν προς τα
αντιδιαστελλομενα δηλουσι· των γαρ κυριευομενων και βασιλευομενων λεγεται
Κυριος και Βασιλευς.

ΚΕΦΑΛ. ΙΒʹ.
Ἐπει δε πλειστα περι Θεου σωματικωτερον εν τηι θειαι Γραφηι συμβολικως
ειρημενα ευρισκομεν, ειδεναι χρη, ως ανθρωπους οντας ημας, και το παχυ τουτο
σαρκιον περικειμενους, τας θειας και υψηλας 77.1148 και αΰλους της Θεοτητος
ενεργειας νοειν η λεγειν αδυνατον, ει μη εικοσι και τυποις και συμβολοις τοις καθ'
ημας χρησαιμεθα. Ὅσα τοινυν περι Θεου σωματικωτερον ειρηται, συμβολικως μεν
λεγονται· εχει δε τινα υψηλοτεραν διανοιαν. Ἁπλουν γαρ το Θειον και ασχηματιστον.
Ὀφθαλμους μεν ουν Θεου και βλεφαρα και ορασιν, την των απαντων εποπτικην αυτου
δυναμιν, και το αλαθητον της αυτου γνωσεως εννοησωμεν, απο του παρ' ημιν δια
ταυτης της αισθησεως εντελεστεραν γνωσιν και πληροφοριαν εγγινεσθαι. Ὦτα δε και
ακοην, το εξιλεωτικον αυτου και της ημετερας δεκτικον δεησεως. Και γαρ ημεις τοις
τας ικεσιας ποιουμενοις, δια ταυτης της αισθησεως ευμενεις γινομεθα, γνησιωτερον
αυτοις το ους επικλινοντες. Στομα δε και λαλιαν, το ενδεικτικον της βουλησεως αυτου,
εκ του παρ' ημιν δια στοματος και λαλιας σημαινεσθαι τα εγκαρδια νοηματα. Βρωσιν δε
και ποσιν, την ημετεραν προς το αυτου θελημα συνδρομην. Και γαρ ημεις δια της
γευστικης αισθησεως, την της φυσεως αναπληρουμεν αναγκαιαν ορεξιν. Ὄσφρησιν δε,
το αποδεκτικον της προς αυτον ημων εννοιας τε και ευνοιας, εκ του παρ' ημιν δια
ταυτης της αισθησεως την της ευωδιας αποδοχην εγγινεσθαι. Προσωπον δε, την δι'
εργων αυτου ενδειξιν τε και εμφανειαν, εκ του την ημετεραν εμφανειαν δια προσωπου
γινεσθαι. Χειρας δε, το ανυστικον της ενεργειας αυτου. Και γαρ ημεις τα χρειωδη και
11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλιστα τιμιωτερα δια των οικειων κατορθουμεν χειρων. ∆εξιαν δε, την επι τοις αισιοις
αυτου βοηθειαν, εκ του και ημας μαλλον επι των τιμιωτερων και πλειστης ισχυος
δεομενων τηι δεξιαι κεχρησθαι. Ψηλαφησιν δε, την ακριβεστεραν αυτου και των λιαν
λεπτων τε και κρυπτων διαγνωσιν τε και εισπραξιν, εκ του παρ' ημιν μη δυνασθαι τους
ψηλαφωμενους εν εαυτοις κρυπτειν τι. Ποδας δε και βαδισιν, την προς επικουριαν των
δεομενων η εχθρων αμυναν, η αλλην τινα πραξιν, ελευσιν τε και παρουσιαν· εκ του
παρ' ημιν δια της των ποδων χρησεως αποτελεισθαι την αφιξιν. Ὅρκον δε, το
αμεταθετον της βουλης αυτου, εκ του παρ' ημιν δι' ορκου τας προς αλληλους
βεβαιουσθαι συνθηκας. Ὀργην δε και θυμον, την προς την κακιαν απεχθειαν τε και
αποστροφην. Και γαρ ημεις τα εναντια της γνωμης μισουντες οργιζομεθα. Ληθην δε και
υπνον και νυσταγμον, και υπερθεσιν της κατα των εχθρων αμυνης, και την της
συνηθους βοηθειας προς τους οικειους αναβολην. Και απλως ειπειν, παντα τα
σωματικως ειρημενα επι Θεου, κεκρυμμενην εχει τινα εννοιαν, εκ των καθ' ημας τα
υπερ ημας εκδιδασκουσαν.

ΚΕΦΑΛ. ΙΓʹ.
Το μεντοι ακτιστον και απεριγραπτον και υπερουσιον, και τα τοιαυτα, κοινα
Πατρος, και Υιου, και αγιου Πνευματος. ∆ια τουτο και της θειας φυσεως ιδιωματα
λεγονται· της θειας μεν φυσεως, οτι φυσι 77.1149 κα, και ουχ υποστατικα, ταις τρισιν
ομοτιμως προσοντα της Θεοτητος υποστασεσιν· ιδιωματα δε, ως αλληι πασηι φυσει, πλην
μονης της θειας ουσιας, παμπαν αμεθεκτα, μητε ανθρωποις, μητε αγγελοις ολως
ενθεωρουμενα. Καλειται δε και ουσια, και φυσις, και μορφη, [το εν και ταυτον· και
ουσια μεν, ως το καθ' αυτο ειναι εχουσα· φυσις δε,] ως φυουσα τας υποστασεις· μορφη
δε, ως ολων των μορφουμενων των υπ' αυτην, ητοι των χαρακτηρων συλληπτικη. Τα
δε περιεχομενα λεγονται και ατομα και υποστασεις και προσωπα. Και ατομα μεν, δια το
μηδεν αυτων τομην η διαιρεσιν υποδεχεσθαι. Της γαρ ανθρωπινης ουσιας, ταυτον δ'
ειπειν ανθρωποτητος, εις τους κατ' αισθησιν ανθρωπους διαιρουμενης, ουδεις αυτων
εις αλλους ανθρωπους τεμνεσθαι δυναται, ζωα λογικα και θνητα, νου και επιστημης
δεκτικα· και κατα τουτον τον λογον, οι επι μερους απαντες, ατομα. Ὑποστασεις δε, ως
υπο την φυσιν εστωτα και μενοντα, καθολου ταυτης ουσης και θεωρουμενης
εννοηματικως· των δε μερικων οντων και το ειναι εχοντων πραγματικως.
Προσωπα δε, διοτι εκαστον αυτων οικειον εχει χαρακτηρα τοις λοιποις
ακοινωνητον. Τοιγαρουν επι της Θεοτητος μιαν ουσιαν, μιαν φυσιν, μιαν μορφην
δογματιζομεν· ατομα δε τρια,
τρεις υποστασεις, τρια προσωπα, χαρακτηρσι
καταλληλοις, ειτουν ιδιωμασι, γνωριζομενα. Χαρακτηρ δε λεγεται της πατρικης
υποστασεως ο Υιος, ουχ οτι αυτος εστι το ιδιον του Πατρος (τις γαρ τουτ' αν
υπονοησειε λογου μετεσχηκως), αλλ' οτι καθο Πατηρ ο Πατηρ, εκ του εχειν Υιον
χαρακτηριζεται και γνωριζεται. Και οτι παντως τα του Πατρος εχων ο Υιος εν εαυτωι,
μενων Υιος, δεικνυσι τον εξ ου, καθαπερ εικων αυτου φυσικη απαραλλακτος. ∆ιο
φησιν· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Νους δε ων ο αναρχος φυσει Θεος,
ομοφυους υπαρχει Λογου πηγαστικος. Πατηρ δε ων, γεννητικος εστιν ομοουσιου Υιου.
∆ια τουτο και Θεου Λογος και Υιος του Πατρος ο αυτος.

ΚΕΦΑΛ. Ι∆ʹ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Ουτος ο Υιος και Λογος του Θεου και Πατρος, δι' ου πασαν την κτισιν, ως δι'
οικειας σοφιας τε και δυναμεως, εδημιουργησεν ο Πατηρ (αυτος γαρ εστιν η του
Πατρος σοφια και δυναμις)· ουτος δι' ημας, ευδοκιαι του γεγεννηκοτος αυτον,
ενηνθρωπισεν, εν τωι Πατρι ων, και μεθ' ημων γεγονως (απεριγραπτος γαρ)· και σαρκα,
ψυχην, νουν, λογον, θελησιν, ενεργειαν, παντα τα κατα φυσιν ανθρωπωι προσοντα,
προσειληφε· μηδ' αυτων των μετα την πρωτην αμαρτιαν επεισαχθεντων ημιν παθων,
ων ου καθικνειται μωμος, μεινας απειρατος· αλλα και ταυτα δια πολλην συγκαταβασιν
προσηκαμενος· ινα μετασκευασηι προς το κρειττον πασαν την ανθρωποτητα· και απλως
ειπειν, τελειος γεγονεν ανθρωπος, ου κατα φαντασιαν η δοκησιν, αλλ' οντως και
77.1152 εναργως υπαρξας ανθρωπος, καθ' ημας ομου και υπερ ημας. Καθ' ημας, οτι
συλληφθεις εν μητραι γυναικος, ζωοπλασθεις εν αυτηι, κυοφορηθεις εφ' οσον και
καθως ο της φυσεως εδιδου νομος, ετεχθη βρεφοπρεπως. Ὑπερ ημας, οτι η συλληψις εξ
αγιου Πνευματος ατερ συνδυασμου, σαρκικης εκτος ηδονης, χωρις τινος εμπαθους
εννοηματος· η του σωματος συμπηξις εκ παναγνων αιματων παρθενικων, ο τοκος ανευ
ωδινων την της γειναμενης παρθενιαν ουκ ελυμηνατο. Μεμενηκε γαρ αυτη παρθενος
και μετα τοκον, ωσπερ ην και προ τοκου και προ συλληψεως, η και δια βιου παντος
αειπαρθενος αχραντος τε και ακηλιδωτος. Τοιαυτην γαρ επρεπεν ειναι την τεκουσαν
Θεον. Καθ' ημας, οτι σωμα χοικον ανελαβετο και φθαρτον, εκ των τεσσαρων
συντεθειμενον χυμων, ψυχηι τριμερει ζωοποιουμενον, εμφυτωι θερμωι και δυναμεσι
φυσικαις διοικουμενον· πεινηι, και διψηι, και τοις αλλοις ανεγκλητοις της φυσεως
ασθενημασιν υποκειμενον.
Ὑπερ ημας, οτι ου ψιλος ανθρωπος ην, αλλ' ανθρωπος ομου και Θεος. Ου γαρ
τραπεις εκ του ειναι Θεος εις το γενεσθαι ανθρωπος, την οικειαν ενανθρωπησιν
εξετελεσεν, αλλα μεινας Θεος οπερ ην, γεγονεν ανθρωπος, οπερ ουκ ην· ουκ εις θειαν
φυσιν την ανθρωπινην φυσιν μεταβαλων, ην προσειληφεν· αλλ' εν τοις οικειοις οροις
μεινασαν θεωσας αυτην δια της ακρας ενωσεως. Ὥσπερ γαρ τωι σιδηρωι το πυρ
ενουμενον ολικως, εκπυροι μεν αυτον, της δε του σιδηρου φυσεως ουκ εξιστησι (μενει
γαρ ουτος και μετα την εκπυρωσιν σιδηρος, και πεπυρωμενος σιδηρος εστι τε και
λεγεται)· τοιουτοτροπως τηι βροτειαι φυσει ο Υιος και Λογος του Θεου και Θεος ενωθεις,
εθεωσε μεν αυτην, του δε βροτειαν ειναι φυσιν αυτην ουκ εξεστησε. Μενει γαρ αυτη
βροτεια φυσις και μετα την θεωσιν, και τεθεωμενη φυσις βροτεια και λεγεται και εστι·
τεθεωμενη σαρξ μετα ψυχης νοερας, λογικης, θελητικης, ενεργητικης.

ΚΕΦΑΛ. ΙΕʹ.
Ἐπει δε νοθον η αμαρτια και παρα φυσιν (εξωθεν γαρ ημιν οταν μη νηφωμεν
επεισερχεται), ταυτην εικοτως ο Θεος Λογος ου προσελαβετο. Παλιν, επει την
προσληφθεισαν φυσιν ολην εθεωσεν, ανεπιβατος δικαιως η θεωθεισα και αψαυστος
κατα παντα τροπον τηι αμαρτιαι μεμενηκεν. Ἀλλ' ουδε προαιρεσις η αμφιῤρεπης ην εν
Χριστωι. Προαιρετικος μεν γαρ ην ως αυτεξουσιος και κατα το ανθρωπινον ο Χριστος,
οτι και λογικος (παν γαρ λογικον, αυτεξουσιον· παν δ' αυτεξουσιον, προαιρετικον)·
βουλης δε και σκεψεως και γνωμης και προαιρεσεως ωσπερ ημεις εχρηιζεν ουδαμου·
ωσπερ αυ ουδε νηψεως. Θεος γαρ ην κατ' αμφω· το μεν φυσει, το δε θεωσει. ∆ιο δη και
κατα τουτον τον λογον, πασης αμαρτιας ανωτερος ην. Ἢ γαρ εξ επισφαλους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

προαιρεσεως το αμαρτανειν, η και παρα προαιρεσιν εξ απροσεξιας ημιν επιγινεται.
Μαλλον δε και αυτο το απροσεκτον αμαρτια εστιν, η τεως γουν αμαρτιας αρχη. ∆ια τοι
τουτο, και των ακουσιων αμαρτηματων εισπραττομεθα δικας. Ὅθεν δ' απεδρα το
αιτιον, ποιαν εκει το αιτιατον 77.1153 ειχε παρεισδυσιν; Προαιρεσις μεν ουν απλως εστι,
προοδος προς το αιρετον, ηγουν αυτεξουσιος ελλογος ορμη προς το θελητον, ητις
προσεστι κατα φυσιν παντι λογικωι. Προαιρεσις λεγεται παλιν, η προ ετερου αιρεσις,
ητις γινεται βουλης προηγησαμενης· ειτα κρισεως, μεθ' ην η προς το εκ βουλης κριθεν
διαθεσις επεται, και λεγεται γνωμη· την γνωμην, η νυν δηλουμενη προαιρεσις, ειτουν η
επιλογη του δοξαντος καλου, διαδεχεται. Την τοιαυτην προαιρεσιν ουκ αν ειποι τις
ευφρονων επι του Χριστου. Ποιας γαρ ην βουλης ενδεης, η τινος των εκ βουλης, ο
θαυμαστος συμβουλος, η σοφια του Θεου και Πατρος; η πως αν προαιρεσις η εν ημιν,
τωι προεκλεξαμενωι το αγαθον, καθως μεμαρτυρηται; Και γαρ Ἡσαΐας προανακεκραγεν,
οτι πριν η γνωναι αυτον, η προελεσθαι πονηρα, εκλεξεται το αγαθον, τουτεστιν, ουτ' αν
γνοιη πονηρα συνολως ουτος, ουτ' αν προελοιτο· το δε αγαθον εκ πρωτης αρχης
εκλεξεται. Και αυθις· Πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι, του
εκλεξασθαι το αγαθον. Ἤγουν προ πασης γνωσεως το παιδιον εν ακραι νηπιοτητι προς
το πονηρον απειθως εχον και αῤρεπως, το αγαθον οικειωσεται· το δε, πριν η γνωναι,
κατα το φαινομενον ειρηται. Ποτε γαρ ην μη γινωσκον το παιδιον, εν ωι παντες οι
θησαυροι της σοφιας και της γνωσεως αποκρυφοι καταλληλοις καιροις εφ' οσον εχρην
φανερουμενοι;
Τοιουτον εστι και σοφιαι και χαριτι προκοπτειν μετα της ηλικιας τον Ἰησουν,
κατα το φαινομενον δηλαδη. Της μεν γαρ ηλικιας επιδοσις ην, αυξουμενου του
σωματος φυσικως· και σοφιας δε και χαριτος των πρωτιστων και ακροτατων ουκ
επιδοσις, αλλα φανερωσις ευκαιρος. Τοιγαρουν ο Χριστος, Θεος ων ηνωμενος τηι
ανθρωπινηι ουσιαι καθ' υποστασιν, ην αγαθος ως Θεος. Ειχε δε και ως ανθρωπος
αυτεξουσιως το αγαθον κατα φυσιν ον. Ὥσπερ γαρ το κακον και η αμαρτια παρα φυσιν,
ουτω δη το αγαθον και η αρετη κατα φυσιν εστι. ∆ια τουτο και η αμαρτια την τοιαυτην
εσχε προσηγοριαν, ως αποτυχια του κατα φυσιν αγαθου.

ΚΕΦΑΛ. Ιϛςʹ.
Οι μεν ουν αγγελοι, δυσκινητοι προς το κακον και λεγονται και εισι, τηι προς
Θεον προσεδρειαι και τηι εκειθεν ελλαμψει τηι συνεχει βοηθουμενοι· η δε του Κυριου
ψυχη παντελως προς το κακον ακινητος ην, αυτον εχουσα τον Θεον Λογον εν εαυτηι· ου
κατα σχεσιν, αλλα καθ' ενωσιν. Και η μεν την ηγεμονιαν ενηργει του σωματος· ο δε
Θεος Λογος ην αυτης ηγεμων, αυτεξουσιως επομενης αυτωι και την του θειου
θεληματος αυτου και λιαν επιποθουσης εκπληρωσιν τωι της αγιοτητος υπερβαλλοντι.
∆ιο και ο Κυριος προς τον αυτου Πατερα προσευχομενος εν τωι 77.1156 καιρωι του
παθους ως ανθρωπος ελεγεν· Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ· γενηθητω το θελημα σου.
Και γαρ ουτος ο λογος της του Κυριου ψυχης εν ειδυιας θελημα του ηνωμενου ταυτηι
Θεου Λογου και του Πατρος. Ειχε μεν ουν ο ∆εσποτης τα των δουλων, δια τους
δουλους· αλλ' υπερ τους δουλους. ∆εσποτης γαρ ην, ει και δουλου ειληφε μορφην.
Ἐπεινα κατα αληθειαν, ως ημεις, εδιψα, νυσταγμον εφερε, κοπιων ην, λυπουμενος ην,
δακρυων, δειλιων, αγωνιων, αλλ' εκουσιως, οτε θελων αυτος ενεδιδου τηι αυτου
ανθρωποτητι το ιδιον αμεμπτως ποιειν. Τουτο υπερ ημας. Παλιν ησθιεν, επινεν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

εκαθευδε, διελεγετο, καθαπερ ημεις, αλλα παντη αναμαρτητως. Τουτο υπερ ημας. Τινι
γαρ αν ημων εν τοις φυσικοις αδιαβλητοις ευρεθειη διολου το αμεμπτον; Ἔπασχεν υπερ
ημων, ηλγει τηι εν σταυρωι προσηλωσει και διατασει· τελος, απεθανεν, αλλ' εθελουσιον
ην αυτωι και το παθος, και το αλγος, και το θανειν. Ἔπασχεν η σαρξ, ηλγει φυσικως η
ψυχη δια την συναφειαν (εξ αυτης γαρ η αισθησις τηι σαρκι)· πλην η θεοτης η εν αμφοιν
αδιαιρετος ην

ΚΕΦΑΛ. ΙΖʹ
Παθων ο Κυριος και θανων και ταφεις απετιναξατο την φθοραν και τα της φθορας· και
κατασκευασας αυτου το σωμα προς αφθαρσιαν, και την οικειαν ψυχην κατ' εξουσιαν
ως Θεος προσλαβομενος, ανεστη τριημερος. Ἐγω γαρ τιθημι την ψυχην μου, φησιν, ινα
παλιν λαβω αυτην. Ἐξουσιαν εχω θειναι αυτην, και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην.
Ει δε και μετα την αναστασιν ο Κυριος εφαγεν, αλλα κατ' οικονομιαν τουτο πεποιηκε,
τοις ιδιοις παριστων μαθηταις ως αυτος ην αναστας, ο προτερον ων μετ' αυτων. Ὅτε δε
λεγω κατ' οικονομιαν, την φαντασιαν εκκρουομαι. Και γαρ εφαγεν αληθως· την
τροφην δε καινοπρεπως, ως οιδεν αυτος, διωικησατο.
∆ια τουτο και τυπους εδεικνυ πληγων· τα γενομενα μεν, μη οντα δε, παροντα
ποιων ο παντα δυναμενος. Ἐπει τοι γε το σωμα εκεινο, πασης ενδειας, πασης
αντιτυπειας υπερτερον γεγονος, ουτε τροφας, ουτε ψηλαφησεις προσιετο. ∆ιο και μη
κατα σαρκα νυν ειναι τον Κυριον λεγομεν, ως τα της σαρκος αποθεμενον· τροφης
εφεσιν υπνον, κοπον, και τα τοιαυτα· προς τουτοις, και το αντιτυπον. Το σωμα γαρ
αυτου δια της απεκδυσεως της φθορας, ανενδεες απετελεσθη, και απαθες, και αναφες,
και αθανατον· ου μην και ακτιστον, ουτ' αυ απεριγραπτον. Ταυτα γαρ μονης Θεοτητος·
και ιν' ειπω συνελων, οσον μεν ην δεκτικον θειων αυχηματων το ανθρωπινον του
Χριστου, μετεσχεν υπ' αυτου του Λογου δια την ενωσιν, δι' ην και σεπτον εστι και
προσκυνητον. Ὅσον δ' ουκ ην δεκτικον, ου μετεσχεν, ινα καντευθεν το τε διαφορον
των φυσεων του Χριστου, το τε μοναδικον του προσωπου γινωσκωμεν.

ΚΕΦΑΛ. ΙΗʹ.
Πρεσβευομεν τοινυν επι Χριστου μιαν υποστασιν
συνθετον, εκ δυο
συντεθειμενην φυσεων· θεοτητος δηλονοτι και ανθρωποτητος αλληλαις ηνωμενων
κατ' αυτην την του Λογου υποστασιν. ∆ια τουτο γαρ και την τοιαυτην ενωσιν, καθ'
υποστασιν λεγομεν· οτι μια υποστασις εκ των τριων της Θεοτητος υποστασεων, ητις
εστιν η του Υιου, τας δυο φυσεις αλληλαις ηνωσεν ασυγχυτως εν εαυτηι τε και καθ'
αυτην. Ου γαρ υπεστη καθ' αυτο καν ακαριαιως το του Χριστου ανθρωπινον, ως αν
υποστασις τουτο λεγοιτο (και γαρ ουκ εχρην. Τι γαρ ην το κερδος ημιν, το θεωρηθηναι
μιαν υποστασιν), αλλα την φυσιν ο Θεος Λογος εν εαυτωι προσελαβετο πασαν της
ανθρωποτητος, ινα θεωρησηι παντας ημας. Ὅθεν μιας υποστασεως κηρυττομεν τον
Χριστον, εκ δυο φυσεων ηνωμενων αλληλαις ασυγχυτως ενωσιν ακραν, αδιαιρετων
μενουσων εκ τε αλληλων και της υποστασεως καθ' ην ηνωνται· των δε φυσεων
εχουσων το ασυγχυτον, και τα προσοντα ταυταις ασυγχυτα τας θελησεις και τας
ενεργειας φημι. Μενει ουν η θεικη θελησις, θεικη· και η ανθρωπικη παλιν, ανθρωπικη,
πλην τεθεωμενη δια την ενωσιν. Τουτο καν ταις ενεργειαις γινωσκεται. ∆υο τοινυν
15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελησεις εν τωι Χριστωι· θελων δε και κατ' αμφω τας θελησεις, κατ' αμφω τε τας
ενεργειας ενεργων, εις ο αυτος θεανθρωπος· μη διαιρουμενος εις Θεον ιδικως, και εις
ανθρωπον ιδικως· αλλ' εις αμεριστως υπαρχων, Θεος και ανθρωπος ο αυτος, ταυτον δ'
ειπειν, Θεος και ανηρ.

ΚΕΦΑΛ. ΙΘʹ.
Ὅθεν θεανδρικην ενεργειαν ο ειπων, ου συγχυσιν ταις φυσικαις ενεργειαις
εισηγαγεν· αλλα την εις ακρον αυτων παρεστησεν ενωσιν, και το τεθεωσθαι την
ανθρωπινην ενεργειαν. Ὥσπερ γαρ εν Χριστωι δια της ενωσεως η ανθρωπινη τεθεωτο
φυσις· ουτω δη και η θελησις συντεθεωτο, και η ενεργεια. ∆ιο και τερατουργουντος
αυτου, τοις θεικοις ενεργημασι τα ανθρωπικα συνεζευγνυτο. Κακ των ανθρωπικων
ενεργηματων, λογου δηλονοτι και αφης, και των τοιουτων, αι θεοσημειαι προεβαινον.
Καθαπερ σιδηρου τμητικου πυρωθεντος, και τεμνοντος και καιοντος εν ταυτωι, και η
τομη μετα της καυσεως γινεται, και η καυσις αχωριστος εστι της τομης. Και η των
ενεργειων συνδρομη το ενιαιον εισφερει ταυταις, ου κατα φυσιν, αλλα καθ' ενωσιν. Ὁ
τοινυν θεανδρικην φησας ενεργειαν, δια μεν της ενικης προφορας το τας δυο
ενεργειας εν ειναι τηι συνελευσει και μη διακεκρισθαι ταυτας πραγματικως δεδηλωκεν.
Ἐν δε τωι ειπειν θεανδρικην, θειαν δηλονοτι και ανδρικην, το των ενεργειων τηι φυσει
διαφορον και μετα την ενωσιν εδειξεν. Ἄλλως δε δυο τινα δηλουντος του της
ενεργειας ονοματος (ενεργεια γαρ φυσικη εστιν, η της ενοικ[ουρ]ουσης τηι φυσει
δυναμεως προβασις εις 77.1160 εργου τινος εκπληρωσιν, ητις εν τωι ενεργειν εχει το
ειναι, καθως η δυναμις εν τωι πεφυκεναι και δυνασθαι. Λεγεται παλιν ενεργεια, και η
του εργου εκπληρωσις, αυτο το ενεργητον, ο του πραγματος αποτελεσμος, η πραξις
αυτη)· τουτο δη το δευτερον σημαινομενον της ενεργειας προσαρμοστεον τηι θεανδρικηι.
Θεανθρωπου γαρ υπαρχοντος του Χριστου, και πασα πραξις αυτου θεανθρωπικη και
θεανδρικη. Το δε ουτω λεγειν ου φερει συγχυσιν ταις ενεργειαις, αλλ' ενα και τον
αυτον ειναι διασαφει τον ενεργουντα· και θεικως και ανθρωπικως· ουτε τα θεια κατα
Θεον· ανθρωπος γαρ· ουτε κατ' ανθρωπον τα ανθρωπινα· Θεος γαρ. Ὡσαυτως και ο μιαν
φυσιν ειρηκως του Θεου Λογου σεσαρκωμενην, ου μιας φυσεως τον Κυριον εδογματισε.
Το γαρ σεσαρκωμενην προσθεις, την τοιαυτην ανειλεν υπονοιαν. Ἑτερα γαρ η του
Λογου φυσις, ηγουν η θεια· και ετερα παλιν η της σαρκος, ηγουν η ανθρωπικη
συνεκδοχικως.

ΚΕΦΑΛ. Κʹ.
Ἕτερον θελημα της θειας φυσεως, και ετερον της ανθρωπικης. Θελημα δε την
θελησιν λεγομεν, αυτην την δυναμιν την θελητικην, ητις εστι θελημα φυσικον. Το
τοινυν της ανθρωπινης θελημα φυσεως ο Κυριος προσλαβομενος και θεωσας αυτο,
διετηρησεν οπερ ην κατα φυσιν ανθρωπινον. Και τουτο παραστησαι βουλομενος
εναργως, εισελθων εις οικον εν τοις μερεσι Τυρου και Σιδωνος, ουδενα ηθελησε
γνωναι, και ουκ ηδυνηθη λαθειν, Οικονομικως γαρ θελησας λαθειν ου δεδυνητο·
διδασκων ημας δια των πραγματων αυτων, οτι το της ανθρωπινης φυσεως θελημα το
ασθενες ο πανσθενης ουκ απεδοκιμασεν, αλλ' ουσιωδως ωικειωσατο και αυτο, την
ημετεραν ολην φυσιν μετα παντων των κατα φυσιν αναλαβων. Λεγεται μεν ουν
16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελημα προηγουμενως, η θελησις, ητις εστι θελημα φυσικον, ως δεδηλωται. Λεγεται
θελημα και αυτο το θελητον· οπερ εν ανθρωποις εστιν υποστατικον, ου το αυτο πασηι
τηι φυσει προσον. Τωι μεν γαρ των ανθρωπων, το ιδιαζειν τυχον τεθεληται· τωι δε, το
παῤρησιαζεσθαι· και τωι μεν, το γηπονειν· τωι δε, το ναυτιλλεσθαι· και αλλωι παλιν αλλο
τι κατα γνωμην εστι. Πολλακις δε τωι αυτωι και ενι διαφορον και αλλοτε αλλο το
θελητον. Καλειται δε το τοιουτον υποστατικον, θελημα γνωμικον. Τοιγαρουν ο Κυριος
επειδη δυο φυσεων ωμολογηται, δυο κεκτησθαι και θεληματα πιστευεται φυσικα,
θειον τε και ανθρωπινον· ηγουν δυναμεις δυο θελητικας αλληλων διαφερουσας τωι
λογωι της φυσεως. Ἐπει δε μιας υποστασεως εγνωσται, σφαλερον ειπειν επ' αυτου
διαφορα θεληματα γνωμικα. Το γαρ θελητον εν, οτι και ο θελων εις, της ανθρωπικης
αυτου θελησεως, προς το οικειον θελητον κινουμενης· οτε τουτο τηι θεικηι θελησει
αυτου θελητον ην, και εφ' οσον ην θελητον.

ΚΕΦΑΛ. ΚΑʹ.
∆ιχως δε της γνωμης λεγομενης· λεγεται γαρ γνωμη και η απλως ροπη προς το
θελητον, ως ελλο 77.1161 γως γινομενη και μετα γνωσεως εν τοις λογικοις. Λεγεται
γνωμη και η εκ προβουλευσεως και κρισεως περι τι διαθεσις· ουκ ασφαλες η γνωμην η
θελημα γνωμικον ειπειν επι του Χριστου κατα το της γνωμης δευτερον σημαινομενον·
δια το συνεισαγεσθαι τουτοις την αγνοιαν. Ει γαρ και την αγνοουσαν ο Κυριος φυσιν
ελαβεν, αλλα των θειων αυχηματων ταυτηι μετεδωκε. Και ην η του Κυριου ψυχη πασαν
εχουσα σοφιαν θειαν αμα δη και ανθρωπικην· πασαν γνωσιν των γεγονοτων, των
οντων, των εσομενων· ου φυσει, ου χαριτι· δια δε την προς αυτον τον μονον σοφον και
παντα και προ της αυτων γενεσεως ειδοτα προαιωνιως, καθ' υποστασιν ενωσιν. Ποιας
ουν εχρηιζεν αυτη βουλης; τινος των μετα την βουλην, η παντα γινωσκουσα, καθως
εφημεν. Ει δε ποτε πεινωντα τον Κυριον, ελθειν γεγραπται προς συκην καρπον ουκ
εχουσαν, ει αρα ευρησει τι εν αυτηι, και ουχ ευρεν ει μη φυλλα· καθ' υπονοιαν ο
τοιουτος του λογου σχηματισμος, καθως αν υπενοησεν ισως ο την αυτου προς την
συκην κατιδων ελευσιν, μη μεντοι τον της οικονομιας λογον ειδως. Τινι γαρ αν και
των τυχοντων ηγνοηθη το προδηλον, επει καιρος συκων ουκ ην; Ἀλλ' ως αν ο το παν
ισχυων ενδειξηται κατα καιρον, οτι μη μονον ευεργετικην εχει δυναμιν, αλλα γε και
τιμωρητικην· και ως οπερ εθελοι λογωι μονωι τους σταυρωσοντας αποξηρανει· την
πειναν, και την προς την συκην ελευσιν προηγουμενα τιθησι της τοιαυτης ενδειξεως ο
σοφος και φιλανθρωπος. ∆ια τοι τουτο και παρα το ειωθος η πεινα πρωΐας ουσης,
καθως τεθελητο. Τοιγαρουν η προς την συκην αφιξις, ωσαυτως και η περι του Λαζαρου
πευσις οποι τεθοιτο θανων εκεινος, και ει τι παραπλησιον, ουκ αγνοιας, αλλ'
οικονομιας και προσφορου συγκαταβασεως. Κατα μεν ουν το δευτερον της γνωμης και
της προαιρεσεως σημαινομενον, ουτε γνωμην, ουτε προαιρεσιν ειποιμεν αν επι του
Χριστου. Κατα δε το πρωτον, και κατα γνωμην Θεου τοδε τι διαπεπραχθαι φαμεν,
τουτεστι θελητον τωι Θεωι, και αποδεκτον το πραχθεν· ως ει λεγοιμεν τον ∆αβιδ
βεβασιλευκεναι κατα γνωμην Θεου. Και προαιρετικος μεν ο του Θεου Λογος·
προαιρετικον δε το Πνευμα το αγιον ειρηται. ∆εον ουν ερευνασθαι την λεξιν εν
απασιν, ει πλειω δηλοι του ενος, και μετ' ευκρινειας τους λογους προβαινειν προς τα
δηλουμενα. Πολλη γαρ η εκ της ομωνυμιας απατη, και πρωτος αυτη τροπος εν τοις
σοφισμασιν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ΚΕΦΑΛ. ΚΒʹ.
Ουτω τοι και το Θεος ονομα και το ανθρωπος, ποτε μεν φυσιν σημαινει, ποτε δ'
υποστασιν. Ἡ δε θεοτης ωσαυτως και η ανθρωποτης, φυσιν αει μονην, αλλ' ουποτε και
υποστασιν. Το δε Χριστος υποστασιν δηλοι συνθετον, εκ θεοτητος τε και ανθρωποτητος.
Και το χρισαν μεν η θεοτης, η ανθρωποτης δε, το 77.1164 χρισθεν. Χρισιν δε νοητεον,
την ολου του χρισματος εις ολον το χρισθεν περιχωρησιν. Ουτω γαρ αν ειη το την
χρισιν δεδεγμενον ταις αληθειαις ολον χριστον. Το γαρ επιπολαιως χρισθεν, εκ μερους
χριστον, αλλ' ουχ ολικως· οθεν ουδε κυριως χριστον. ∆ιο βασιλεις τε και αρχιερεις τωι
ελαιωι χριομενοι, και την επιπολαιον δεχομενοι χρισιν, ου κυριως χριστοι. Ει δε η χαρις
εις βαθος δια του χρισματος, ουδε παλιν κυριως χριστοι. Χαριτι γαρ και επικηροι. Μονος
τοινυν ο Κυριος κυριως χριστος, ως ολος διολου και ου χαριτι· τηι δε καθ' υποστασιν
ενωσει και αιδιως χριστος.

ΚΕΦΑΛ. ΚΓʹ.
Ειδεναι μεντοι χρη οτι των επι Χριστου λεγομενων τροποι γενικοι εισι τεσσαρες.
Τα μεν γαρ και προ της ενανθρωπησεως αρμοσει αυτωι· τα δε, εν τηι ενωσει· τα δε, μετα
την ενωσιν· τα δε, μετα την αναστασιν. Και των προ της ενανθρωπησεως μεν, τροποι
εισιν εξ. Τα μεν γαρ αυτων το συναφες της φυσεως, και το προς τον Πατερα ομοουσιον
δηλοι, ως το, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· και, Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα· και
το, Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων· και τα τοιαυτα. Τα δε το τελειον της υποστασεως, ως
το, Υιος του Θεου, και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου· και το, Μεγαλης βουλης
Ἄγγελος, θαυμαστος συμβουλος· και τα ομοια. Τα δε, την εν αλληλαις των υποστασεων
περιχωρησιν, ως το, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και την ανεκφοιτητον
ιδρυσιν, ως, Λογος, σοφια, και δυναμις, και απαυγασμα. Ὅ τε γαρ Λογος εν τωι νωι
(Λογον δε φημι τον ουσιωδη), και η σοφια ομοιως· και εν τωι δυναμενωι η δυναμις, και
εν τωι φωτι το απαυγασμα ανεκφοιτητως ιδρυται εξ αυτου πηγαζομενον. Τα δε, ως εξ
αιτιου του Πατρος, ως, Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστιν.
Ἐξ αυτου γαρ εχει το τε ειναι και παντα οσα εχει· το μεν ειναι γεννητως, και ου
δημιουργικως, ως το, Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον· και, Ἐγω ζω δια τον Πατερα. Παντα
δε οσα εχει ου μεταδοτικως, ουτε διδακτικως, αλλ' ως εξ αιτιου, ως το, Ου δυναται ο
Υιος ποιειν αφ' εαυτου ουδεν, εαν μητι βλεπηι τον Πατερα ποιουντα. Ει μη γαρ ο Πατηρ
εστι, ουδε ο Υιος. Ἐκ του Πατρος γαρ ο Υιος, και εν τωι Πατρι, και αμα τωι Πατρι, και ου
μετα τον Πατερα. Ὁμοιως και α ποιει, εξ αυτου και συν αυτωι. Μια γαρ και η αυτη, ουχ
ομοια, αλλ' η αυτη του Πατρος, και του Υιου και του αγιου Πνευματος θελησις,
ενεργεια τε και δυναμις. Τα δε, ως της πατρικης ευδοκιας δια της αυτου ενεργειας
πληρουμενης, ουχ ως δι' οργανου, η δουλου, αλλ' ως δι' ουσιωδους και ενυποστατου
αυτου Λογου και σοφιας και δυναμεως· δια το μιαν εν Πατρι και Υιωι θεωρεισθαι
κινησιν· ως το, Παντα δι' αυτου εγενετο· και το, Ἀπεστειλε τον Λογον αυτου και ιασατο
αυτους· και το, Ἵνα γνωσιν, οτι συ με απεστειλας. Τα δε προφητικως· και τουτων τα
μεν, ως μελλοντα· οιον, Ἐμφανως 77.1165 ηξει· και το του Ζαχαριου, Ἰδου ο Βασιλευς
σου ερχεται σοι· και το υπο Μιχαιου ειρημενον, Ἰδου Κυριος εκπορευεται εκ του τοπου,
και καταβησεται και επιβησεται επι τα υψηλα της γης. Τα δε μελλοντα, ως
παρωιχηκοτα· Ουτος ο Θεος ημων, μετα ταυτα επι της γης ωφθη και τοις ανθρωποις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

συνανεστραφη· και το, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου· και, ∆ια
τουτο εχρισε σε ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου· και τα
τοιαυτα. Τα μεν ουν προ της ενωσεως, και μετα την ενωσιν επ' αυτου λεχθησεται· τα δε
μετα την ενωσιν, προ της ενωσεως ουδαμως, ει μητοιγε προφητικως, ως εφημεν.

ΚΕΦΑΛ. Κ∆ʹ.
Των δε εν τηι ενωσει, τροποι εισι τρεις. Ὅτε μεν γαρ εκ του κρειττονος τον
λογον ποιουμεθα, θεωσιν της σαρκος, και λογωσιν και υπερυψωσιν λεγομεν, και τα
τοιαυτα· τον προσγενομενον τηι σαρκι πλουτον εκ της προς τον υψιστον Θεον Λογον
ενωσεως τε και συμφυΐας εμφαινοντες. Ὅτε δε απο του ελαττονος, σαρκωσιν του
Λογου, ενανθρωπησιν, κενωσιν, πτωχειαν, ταπεινωσιν φαμεν. Ταυτα γαρ και τα
τοιαυτα εκ της προς το ανθρωπινον κρασεως επιλεγεται τωι Λογωι τε και Θεωι. Ὅταν δε
εξ αμφοιν αμα, ενωσιν, κοινωνιαν, χρισιν, συμφυΐαν, συμμορφωσιν, και τα τοιαυτα
φασκομεν. ∆ια τουτον ουν τον τριτον τροπον οι προλελεγμενοι δυο τροποι λεγονται.
∆ια γαρ της ενωσεως δηλουται τι εσχεν εκατερον εκ της του συνυφεστωτος αυτωι
αρμογης και περιχωρησεως. ∆ια γαρ την καθ' υποστασιν ενωσιν, η σαρξ τεθεωσθαι
λεγεται, και Θεος γενεσθαι, και ομοθεος τωι Λογωι, και ο Θεος Λογος σαρκωθηναι, και
ανθρωπος γενεσθαι, και κτισμα λεγεσθαι, και εσχατος καλεισθαι, ουχ ως των δυο
φυσεων μεταβληθεισων εις μιαν φυσιν συνθετον· αδυνατον γαρ εν μιαι φυσει αμα τα
εναντια φυσικα γενεσθαι· αλλ' ως των δυο φυσεων καθ' υποστασιν ενωθεισων, και την
εις αλληλας περιχωρησιν ασυγχυτον και αμεταβλητον εχουσων.
Ἡ δε περιχωρησις ουκ εκ της σαρκος, αλλ' εκ της θεοτητος γεγονεν. Ἀδυνατον
γαρ την σαρκα περιχωρησαι δια της θεοτητος· αλλ' η θεια φυσις απαξ περιχωρησασα δια
της σαρκος εδωκε και τηι σαρκι την προς αυτην αῤρητον περιχωρησιν, ην δη ενωσιν
λεγομεν. Ἰστεον δε ως επι του πρωτου και δευτερου τροπου του εν τηι ενωσει, το
αναπαλιν θεωρειται. Ὅτε γαρ περι της σαρκος τον λογον ποιουμεθα, θεωσιν και
λογωσιν, και υπερυψωσιν και χρισιν φαμεν. Ἀπο μεν γαρ της θεοτητος ταυτα, περι δε
την σαρκα θεωρειται. Ὅτε δε περι του Λογου, κενωσιν, σαρκωσιν, ενανθρωπησιν,
ταπεινωσιν, και τα τοιαυτα, ατινα εστιν, ως εφημεν, εκ της σαρκος, επιλεγεται δε τωι
Λογωι και Θεωι. Αυτος γαρ ταυτα υπεμεινεν εκων.

ΚΕΦΑΛ. ΚΕʹ.
Των δε μετα την ενωσιν τροποι εισι τρεις. Πρωτος ο της θειας φυσεως
δηλωτικος, ως το, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και, Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν. Και παντα οσα προ της ενανθρωπησεως αυτωι επιλεγεται, ταυτα και μετα την
ενανθρωπησιν αυτωι επιλεχθησεται, πλην του μη ειληφεναι σαρκα, και τα ταυτης
φυσικα. ∆ευτερος ο της ανθρωπινης, ως το, Τι με ζητειτε αποκτειναι, ανθρωπον, ος
αληθειαν υμιν λελαληκα; και το, Ουτω δει υψωθηναι τον Υιον του ανθρωπου· και τα
τοιαυτα. Τριτος τροπος, ο της μιας υποστασεως δηλωτικος, και του συναμφοτερου
παραστατικος, οιον το, Ἐγω ζω δια τον Πατερα, και, Ὁ τρωγων με, κακεινος ζησεται δι'
εμε· και το, Ὑπαγω προς τον Πατερα, και ουκ ετι θεωρειτε με· και το, Ουκ αν τον
Κυριον της δοξης εσταυρωσαν· και το, Ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον, ει μη ο εκ
του ουρανου καταβας, ο Υιος του ανθρωπου ο ων εν τωι ουρανωι· και τα τοιαυτα.
19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τουτων δε των ανθρωποπρεπως επι Χριστου λεγομενων, ειτε εν ρημασιν, ειτε εν
πραγμασι, τροποι εισιν εξ.
Τα μεν γαρ αυτων κατα φυσιν οικονομικως πεπρακται και λεγεται· οιον, ο εκ
Παρθενου τοκος, η καθ' ηλικιαν αυξησις τε και προκοπη, η πεινα, η διψα, ο κοπος, το
δακρυον, ο υπνος, η των ηλων τρησις, ο θανατος, και τα τοιαυτα, και οσα φυσικα και
αδιαβλητα παθη υπαρχουσιν. Ἐν τουτοις γαρ απασιν μιξις μεν εστι του θειου προς το
ανθρωπινον, πλην του σωματος ειναι πιστευεται, ουδεν τουτων του θειου πασχοντος,
δι' αυτων δε την ημων οικονομουντος σωτηριαν. Τα δε κατα προσποιησιν· οιον το
ερωταιν, Που τεθεικατε Λαζαρον; ο υπο την συκην δρομος το υποδυεσθαι, ηγουν
υπαναχωρειν· η προσευχη· το, προσεποιησατο ποῤρωτερω πορευεσθαι. Τουτων γαρ και
των παραπλησιων, ουτε ως Θεος, ουτε ως ανθρωπος εχρηιζε.
Πλην ανθρωποπρεπως εσχηματιζετο, προς οπερ η χρεια και το λυσιτελες απηιτει·
οιον την προσευχην, δια το δειξαι ως ουκ εστιν αντιθεος, και ως αιτιαν εαυτου τιμων
τον Πατερα· το ερωταιν, ουκ αγνοων, αλλ' ινα δειξηι, ως κατα αληθειαν εστιν ανθρωπος,
μετα του ειναι Θεος· το υπαναχωρειν, ινα διδαξηι μη προπετευεσθαι, μηδ' εαυτους
προδιδοναι. Τα δε κατ' οικειωσιν και αναφοραν· ως το, Θεε μου, Θεε μου, ινα τι με
εγκατελιπες; και το, Μη γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων αμαρτιαν εποιησε· και το,
Γενομενος υπερ ημων καταρα· και το, Αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι
τα παντα. Ουτε γαρ ως Θεος, ουτε ως ανθρωπος εγκατελειφθη ποτε υπο του Πατρος,
ουτε αμαρτια, ουτε καταρα γεγονεν, ουτε υποταγηναι χρηιζει τωι Πατρι. Καθο μεν γαρ
Θεος, ισος εστι τωι Πατρι, και ουδε εναντιος, 77.1169 ουδε υποτεταγμενος· καθο δε
ανθρωπος, ουδε ποτε ανηκοος γεγονε του γεννητορος ινα υποταγης δεηθηι. Το
ημετερον τοινυν οικειουμενος προσωπον, και μεθ' ημων τασσων εαυτον, ταυτα ελεγεν.
Ἡμεις γαρ ημεν οι αμαρτιας και καταρας ενοχοι, ως απειθεις και παρηκοοι, και δια
τουτο εγκαταλελειμμενοι. Τα δε, δια την κατ' επινοιαν διαιρεσιν. Ἐαν γαρ τηι επινοιαι
διεληις τα τηι αληθειαι αχωριστα, ητοι την σαρκα εκ του Λογου, λεγεται και δουλος και
αγνοων. Και γαρ της δουλης και αγνοουσης φυσεως ην· και ει μη ηνωτο τωι Θεωι Λογωι
η σαρξ, δουλη ην και αγνοουσα. Ἀλλα δια την προς τον Θεον Λογον καθ' υποστασιν
ενωσιν, ουτε δουλη ην, ουτε ηγνοει. Ουτω και Θεον αυτου τον Πατερα εκαλεσε. Τα δε,
δια την προς ημας φανερωσιν τε και πιστωσιν, ως το, Πατερ, δοξασον με τηι δοξηι, ηι
ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι. Αυτος γαρ δεδοξασμενος ην τε και εστιν· αλλ'
ημιν ουκ ην φανερωθεισα και πιστωθεισα η δοξα αυτου. Και το υπο του Ἀποστολου
ειρημενον· Του ορισθεντος Υιου Θεου εν δυναμει κατα Πνευμα αγιωσυνης και εξ
αναστασεως νεκρων. ∆ια γαρ των θαυματων και της αναστασεως, και της επιφοιτησεως
του αγιου Πνευματος, εφανερωθη και επιστωθη τωι κοσμωι, οτι Υιος εστι του Θεου. Και
το, Προεκοπτε σοφιαι και χαριτι. Τα δε κατα την του Ἰουδαικου προσωπου οικειωσιν,
μετα των Ἰουδαιων αριθμων εαυτον, ως προς την Σαμαρειτιν φησιν· Ὑμεις
προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ημεις προσκυνουμεν ο οιδαμεν, οτι η σωτηρια εκ των
Ἰουδαιων εστιν.

ΚΕΦΑΛ. Κςϛʹ.
Και των μετα την αναστασιν τα μεν εισι θεοπρεπη, ως το, Βαπτιζοντες αυτους εις
το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος, ως Θεου δηλονοτι και του
αγιου Πνευματος· και το, Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας, εως της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

συντελειας του αιωνος· και τα τοιαυτα. Ὡς γαρ Θεος, εστι μεθ' ημων. Τα δε
ανθρωποπρεπη, ως το, Ἐκρατησαν αυτου τους ποδας· και το, Κακει με οψονται· και τα
τοιαυτα. Των μετα την αναστασιν ανθρωποπρεπων τροποι εισι διαφοροι. Τα μεν γαρ
αληθως, αλλ' ου κατα φυσιν, αλλα κατ' οικονομιαν, προς το πιστωσασθαι οτι αυτο το
παθον σωμα ανεστη, ως οι μωλωπες, η βρωσις και η ποσις η μετα την αναστασιν. Τα δε,
αληθως κατα φυσιν, ως το μεταβαινειν τοπους εκ τοπων αμοχθως, και το δια των
θυρων κεκλεισμενων εισελθειν. Τα δε, κατα προσποιησιν, ως το, Προσεποιησατο
ποῤρωτερω πορευεσθαι. Τα δε, του συναμφοτερου, ως το, Ἀναβαινω προς τον Πατερα
μου και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων· και το, Εισελευσεται ο βασιλευς της
δοξης· και το, Ἐκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν τοις υψηλοις.
Τα δε ως μεθ' ημων 77.1172 εαυτον ταττοντος τωι τροπωι της κατα ψιλην
επινοιαν διαιρεσεως, ως το, Θεον μου και Θεον υμων. ∆ει ουν τα μεν υψηλα
προσνεμειν τηι θειαι και κρειττονι φυσει παθων και σωματος· τα δε ταπεινα, τηι
ανθρωπινηι· τα δε κοινα, τωι συνθετωι, ηγουν τωι ενι Χριστωι, ος εστι Θεος και ανθρωπος.

ΚΕΦΑΛ. ΚΖʹ.
Ἰστεον τοινυν οτι το μεν της θεοτητος και της ανθρωποτητος ονομα των
ουσιων ητοι φυσεων εστι παραστατικον· το δε Θεος και ανθρωπος και επι της φυσεως
ταττεται· οποταν λεγωμεν, Θεος εστιν ακαταληπτος ουσια, και οτι εις εστι Θεος.
Λαμβανεται δε και επι των υποστασεων, ως του μερικωτερου δεχομενου το του
καθολικωτερου ονομα. Ὡς οταν φησιν η Γραφη· ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου.
Ἰδου γαρ τον Πατερα και τον Υιον εδηλωσε. Και ως οταν λεγηι. Ἄνθρωπος τις ην εν
χωραι τηι Αυσιτιδι. Τον γαρ Ἰωβ μονον εδηλωσεν. Ἐπι ουν του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, επειδη δυο μεν τας φυσεις γινωσκομεν, μιαν δε την υποστασιν εξ αμφοτερων
συνθετον· οταν μεν τας φυσεις αναθεωρουμεν, θεοτητα και ανθρωποτητα καλουμεν·
οτε δε την εκ των φυσεων συντεθεισαν υποστασιν, ποτε μεν εκ του συναμφοτερου
Χριστον ονομαζομεν, και Θεον και ανθρωπον κατα ταυτον και Θεον σεσαρκωμενον.
Ποτε δε εξ ενος των μερων, Θεον μονον και Υιον Θεου, και ανθρωπον μονον και υιον
ανθρωπου. Και ποτε μεν εκ των υψηλων μονον, ποτε δε εκ των ταπεινων μονον.
Εις γαρ εστιν ο κακεινο και τουτο ομοιως υπαρχων· το μεν ων αει· το δε
γενομενος υστερον δια φιλανθρωπιαν. Θεοτητα μεν ουν λεγοντες, ου κατονομαζομεν
αυτης τα της ανθρωποτητος ιδιωματα. Ου γαρ φαμεν θεοτητα παθητην η κτιστην· ουτε
δε της σαρκος ητοι της ανθρωποτητος κατηγορουμεν τα της θεοτητος ιδιωματα. Ου γαρ
φαμεν σαρκα ητοι ανθρωποτητα ακτιστον. Ἐπι δε της υποστασεως, καν εκ του
συναμφοτερου, καν εξ ενος των μερων ταυτην ονομασωμεν, αμφοτερων των φυσεων
τα ιδιωματα αυτηι επιτιθεμεν. Και γαρ ο Χριστος, οπερ εστι το συναμφοτερον, και Θεος
και ανθρωπος λεγεται, κτιστος και ακτιστος, και παθητος και απαθης. Και οταν εξ ενος
των μερων και Υιος Θεου και Θεος ονομαζηται, δεχεται τα της συνυφεστηκυιας
φυσεως ιδιωματα, ητοι της σαρκος Θεος παθητος ονομαζομενος, και Κυριος της δοξης
εσταυρωμενος· ου καθο Θεος, αλλα καθο και ανθρωπος ο αυτος. Και οταν ανθρωπος
και υιος ανθρωπου ονομαζηται, δεχεται τα της θειας ουσιας ιδιωματα και αυχηματα
παιδιον προαιωνιον και ανθρωπος αναρχος, ου καθο παιδιον και ανθρωπος, αλλα καθο
Θεος ων προαιωνιος, γεγονεν επ' εσχατων παιδιον. Και ουτος εστιν ο τροπος της
αντιδοσεως, εκατερας φυσεως αντιδουσης τηι ετεραι τα ιδια, δια την της υποστασεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ταυτοτητα, και την εις αλληλα αυτων περιχωρησιν. Κατα τουτο δυναμεθα ειπειν περι
Χριστου· Ουτος ο Θεος ημων επι της γης ωφθη, και τοις ανθρωποις συνανεστραφη· και,
Ὁ ανθρωπος ουτος ακτιστος εστι και απαθης και απεριγραπτος.

ΚΕΦΑΛ. ΚΗʹ.
Ἐνηνθρωπησε τοινυν ο Υιος και Λογος του Θεου, ινα δι' αυτου και εν αυτωι
ανακαινισηι μεν το κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν· διδαξηι δε και ημας την εναρετον
πολιτειαν, ταυτην δι' εαυτου ποιησας ημιν ευεπιβατον· και τηι της ζωης κοινωνιαι
ελευθερωσηι της φθορας την καταφθαρεισαν ανθρωπων φυσιν, απαρχη γενομενος της
ημων αναστασεως, και της τυραννιδος του διαβολου λυτρωσηται, προς θεογνωσιαν
ημας καλεσας. Πεπαυται γουν η των δαιμονων θρησκεια, η κτισις τωι θειωι ηγιασται
αιματι, βωμοι και ναοι ειδωλων καθηιρηνται, θεογνωσια πεφυτευται, Τριας η
ομοουσιος, ο εις Θεος αληθινος πιστευεται και λατρευεται, αρεται πολιτευονται,
αναστασεως βεβαια ελπις δια της Χριστου δεδοται αναστασεως, φριττουσι τους παλαι
υποχειριους ανθρωπους οι δαιμονες· και το γε θαυμαστον, οτι ταυτα παντα δια σταυρου,
και παθων, και θανατου κατωρθωται· εις πασαν την γην το Ευαγγελιον της θεογνωσιας
κεκηρυκται, ου πολεμωι και οπλοις και στρατοπεδοις τους εναντιους τροπουμενον, αλλ'
ολιγοι γυμνοι, πτωχοι και αγραμματοι διωκομενοι, αικιζομενοι, θανατουμενοι,
σταυρωθεντα σαρκι και θανοντα κηρυττοντες, των πολλων και δυνατων και πλουσιων
και σοφων κατεκρατησαν· ενισχυε γαρ αυτους του σταυρωθεντος η παντοδυναμος
δυναμις. Ὁ παλαι φοβερωτατος θανατος ηττηται, και της ηδιστης ζωης νυν
προκρινεται. Ταυτα της Χριστου παρουσιας τα κατορθωματα, ταυτα της αυτου
δυναμεως τα γνωρισματα. Ου γαρ ως δια Μωσεως ενα λαον εξ Αιγυπτου και της
δουλειας Φαραω θαλασσαν διαστησας διεσωσε· πασαν δε μαλλον την ανθρωποτητα εκ
φθορας θανατου και του πικρου τυραννου της αμαρτιας εῤρυσατο· ου βιαι αγων προς
αρετην και ευσεβειαν, ουχι γηι καταχωννυς, ου πυρι καταφλεγων, και λιθοβολεισθαι
προστασσων τους αμαρτανοντας· αλλα πραοτητι και μακροθυμιαι αιρεισθαι ταυτα
πειθων τους ανθρωπους.
Ἀλλ', ω Θεου Λογε, και σοφια, και δυναμις, τι σοι αντι τουτων απαντων οι
αποροι και ασθενεις ημεις αντιδοιημεν; Σα γαρ απαντα και αιτεις παρ' ημων ουδεν, η το
σωζεσθαι. Αυτος γαρ και τουτο διδους, και λαμβανουσι χαριν ειδως δι' αφατον
αγαθοτητα. Σοι χαρις, τωι το ειναι δεδωκοτι, και το ευ ειναι χαρισαμενωι· κακ τουτου
παραπεσοντας αυθις επαναγαγοντι προς τουτο δια της αῤρητου σου συγκαταβασεως.
Σοι τοινυν πρεπει πασα δοξα, τιμη και προσκυνησις, συν τωι αναρχωι σου Πατρι, και τωι
παναγιωι και αγαθωι και ζωοποιωι σου Πνευματι, νυν και αει και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22


