De mutatione nominum
Ἀναγνωσθεισης περικοπης, "Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου,"
παντων προσδοκωντων εις την αρχην του θʹ των Πραξεων την ομιλιαν
λεχθησεσθαι, οτι αναστασεως αποδειξις η Παυλου κλησις.
51.113
αʹ. Ἆρα ταυτα φορητα; αρα ταυτα ανεκτα; Καθ' εκαστην ημεραν ημιν η συναξις
προς το ελαττον συστελλεται· και μεστη μεν η πολις ανθρωπων, κενη δε η εκκλησια
ανθρωπων· μεστη μεν η αγορα, και θεατρα, και περιπατος· ερημος δε ο του Θεου οικος·
μαλλον δε, ει χρη ταληθες ειπειν, ερημος μεν η πολις ανθρωπων, μεστη δε η εκκλησια
ανθρωπων. Ἀνθρωπους γαρ ου τους επι της αγορας δει καλειν, αλλα τους επι της
εκκλησιας υμας· ουκ εκεινους τους ραιθυμουντας, αλλ' υμας τους σπουδαζοντας· ουκ
εκεινους τους περι τα βιωτικα κεχηνοτας, αλλ' υμας τους τα πνευματικα των βιωτικων
προτιμωντας. Ου γαρ, ει τις σωμα ανθρωπου και φωνην εχει, ουτος ανθρω 51.114 πος·
αλλ' ει τις ψυχην ανθρωπου, και διαθεσιν εχει ψυχης. Ψυχης δε ανθρωπινης ουδεν
ουτω τεκμηριον, ως των θειων εραιν λογιων· ωσπερ ουδεν ουτω κτηνωδους και αλογου
ψυχης δειγμα και σημειον, ως των θειων υπεροραιν λογιων. Βουλει μαθειν, οτι οι θειας
ακροασεως υπερορωντες, και το ειναι ανθρωποι δια της υπεροψιας ταυτης απωλεσαν,
και της ευγενειας αυτης εξεπεσαν; Ουκ εμον υμιν ερω λογον, αλλα προφητικην ερω
ρησιν, την εμην γνωμην κυρουσαν, ιν' ιδητε οτι λογων ουκ ερωντες πνευματικων, ουδε
ανθρωποι ειναι δυνανται· ινα ιδητε οτι ερημος ημιν εστιν η πολις ανθρωπων. Ὁ γαρ
μεγαλοφωνοτατος Ἡσαΐας, ο των παραδοξων οψεων θεωρος, ο τα σε 51.115 ραφειμ
ιδειν καταξιωθεις ετι ων εν σαρκι, ο του μυστικου μελους εκεινου, ουτος εις την πολιν
των Ἰουδαιων την μητροπολιν εισελθων την πολυανθρωπον, τα Ἱεροσολυμα λεγω, εν
μεσαις ταις αγοραις εστως, του δημου παντος αυτον περιεστωτος, βουλομενος δειξαι,
οτι ο μη ακουων των λογων των προφητικων, ουκ εστιν ανθρωπος, εβοα λεγων·
Ἦλθον, και ουκ ην ανθρωπος· εκαλεσα, και ουκ ην υπακουσομενος. Και οτι ου δια την
ερημιαν των παροντων, αλλα δια την ραιθυμιαν των ακροωμενων τουτο ειπεν, ειπων,
Ἦλθον, και ουκ ην ανθρωπος, επηγαγε, και ουκ ην ο υπακουσομενος. Ὥστε παρησαν
μεν, ουκ ενομιζοντο δε παρειναι, επειδη του προφητου ουκ ηκουον· δια τουτο επειδη
ηλθε, και ουκ ην ανθρωπος, εκαλεσε, και ουκ ην ο υπακουσομενος, προς τα στοιχεια
τρεπει τον λογον, και φησιν, Ἄκουε, ουρανε, και ενωτιζου, γη. Ἐγω μεν γαρ, φησι, προς
ανθρωπους απεσταλην, προς ανθρωπους νουν εχοντας· επειδαν δε ουτε λογον, ουτε
αισθησιν εχοντες ωσι, δια τουτο τοις ουκ εχουσιν αισθησιν στοιχειοις διαλεγομαι, εις
κατηγοριαν των αισθησει τετιμημενων μεν, ου χρωμενων δε τηι τιμηι. Ουτω και ετερος
προφητης φησιν ο Ἱερεμιας. Και γαρ και εκεινος εν μεσωι πληθει των Ἰουδαιων εστως,
εν αυτηι τηι πολει, ωσπερ ουδενος παροντος, ουτως εβοα· Προς τινα λαλησω και
διαμαρτυρουμαι; Τι λεγεις; τοσουτον πληθος ορων, ερωταις, προς τινα λαλησεις; Ναι,
φησι· το πληθος γαρ των σωματων εστιν, αλλ' ου πληθος ανθρωπων· σωματων εστι
πληθος ουκ εχοντων ακοην. ∆ια τοι τουτο και επηγαγεν· Ἀπεριτμητα τα ωτα αυτων, και
ου δυνανται ακουειν. Ὁραις οτι παντες ουτοι δια το μη ακουειν ουκ εισιν ανθρωποι;
Ἐκεινος φησιν, Ἦλθον, και ουκ ην ανθρωπος, εκαλεσα, και ουκ ην ο υπακουσομενος·
ουτος φησι, Προς τινα λαλησω και διαμαρτυρουμαι; απεριτμητα τα ωτα αυτων, και ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

δυνανται ακουειν. Ει δε τους παροντας, επειδη μη προσειχον μετα σπουδης τοις
λεγομενοις, ουδε ανθρωπους ειναι φασιν οι προφηται, τι αν ειποιμεν ημεις περι των ου
μονον ουκ ακουομενων, αλλ' ουδε επιβηναι των ιερων τουτων προθυρων ανεχομενων,
περι των εξω της ιερας ταυτης αγελης πλανωμενων, ποῤρωθεν οντων της μητρικης
ταυτης οικιας, εν αμφοδοις και στενωποις, καθαπερ τα ατακτα και ραιθυμα των παιδιων;
και γαρ εκεινα τον πατρωιον οικον αφεντα, εξω που πλαναται, εν αθυρμασι
διημερευοντα παιδικοις· δια τοι τουτο και της ελευθεριας και της ζωης πολλακις
εξεπεσε τα τοιαυτα παιδια. Περιτυγχανοντα γαρ ανδραποδιστων η λωποδυτων χερσι,
θανατον πολλακις την τιμωριαν της ραιθυμιας εδωκαν. Λαμβανοντες γαρ εκεινοι αυτα,
και τον χρυσουν αφελομενοι κοσμον, η ρευμασι ποταμων αποπνιγουσιν, η οταν
φιλανθρωποτερον τι περι αυτων βουλευσωνται, εις την αλλοτριαν απαγαγοντες γην,
την ελευθεριαν αυτων αποδιδονται. Τουτο και ουτοι πασχουσιν. Ἐπειδαν γαρ του
πατρυου οικου και της ενταυθα διατριβης αποπλανηθωσι, περιτυγχανουσι στομασιν
αιρετικων, και ταις γλωσσαις των της αληθειας εχθρων· ειτα, καθαπερ ανδραποδισται
λαβοντες 51.116 αυτους εκεινοι, και τον χρυσουν της πιστεως αφελομενοι κοσμον,
αποπνιγουσιν ευθεως, ουκ εις ποταμους εμβαλλοντες, αλλ' εις τα θολερα της δυσωδιας
αυτων καταποντιζοντες δογματα.
βʹ. Ὑμετερον αν ειη της των αδελφων τουτων προνοησαι σωτηριας, και
επαναγαγειν αυτους προς ημας, καν ανθελκωσι, καν αντιτεινωσι, καν καταβοωσι, καν
οδυρωνται. Παιδικης η φιλονεικια αυτη και ραιθυμια διανοιας εστιν. Ἀλλ' υμεις
διορθωσατε την ατελεστερον ετι διακειμενην αυτων ψυχην· υμετερον εστι πεισαι
γενεσθαι ανθρωπους αυτους. Ὥσπερ γαρ τον ανθρωπινην αποστρεφομενον τροφην,
ακανθας δε και βοτανας μετα των θρεμματων βοσκομενον, ουκ αν ειποιμεν ανθρωπον
ειναι· ουτω δη τον την αληθη και προσηκουσαν ανθρωπινηι ψυχηι μισουντα τροφην, την
απο των θειων λογιων, εν δε βιωτικοις συλλογοις και συνεδριοις αει αισχροτητος
γεμουσι καθημενον, και παρανομα βοσκομενον ρηματα, ουκ αν ειποιμεν ανθρωπον
ειναι. Ἄνθρωπος γαρ καθ' ημας, ουκ ει τις αρτον τρεφοιτο μονον, αλλ' ει τις προ της
τροφης εκεινης θειων λογιων μετεχοι και πνευματικων. Και οτι τουτο ανθρωπος,
ακουσον του Χριστου λεγοντος· Ουκ επ' αρτωι μονωι ζησεται ανθρωπος, αλλ' εν παντι
ρηματι εκπορευομενωι δια στοματος Θεου. Ὥστε διπλη της ζωης ημων η τροφη, η μεν
ελαττων, η δε βελτιων· και δει μαλιστα ταυτης αντιποιεισθαι, ωστε και την ψυχην
διατρεφειν, και μη περιοραιν αυτην λιμωι τηκομενην. Ὑμετερον ουν αν ειη ποιησαι την
πολιν ημιν μεστην ανθρωπων. Ἐπειδη ουν ερημος εστιν ανθρωπων η μεγαλη αυτη και
πολυανθρωπος, δικαιοι δ' αν ειητε τουτον τηι πατριδι τον ερανον εισενεγκειν, και τους
αδελφους επισπασασθαι δει, αν τα εντευθεν προς εκεινους διακομισητε. Και γαρ
τραπεζης τοτε πειθομεν απολαυειν, ουχ οταν επαινωμεν την τραπεζαν μονον, αλλα και
οταν των εξ αυτης εδεσματων τοις απολειφθεισιν εχωμεν τι παρασχειν. Τουτο και υμεις
ποιησατε νυν, και δυοιν θατερον εσται παντως, η πεισατε αυτους προς ημας επανελθειν,
η μενοντες επι της αυτης φιλονεικιας, δια της υμετερας τραφησονται γλωττης, μαλλον
δε επανηξουσι παντως. Ου γαρ αιρησονται εν χαριτος τρεφεσθαι μερει, παρον μετ'
εξουσιας της πατρικης ταυτης απολαυειν τραπεζης. Ἀλλ' οτι μεν τουτο ποιειτε, η
πεποιηκατε, η ποιησετε, πανυ θαῤρω και πιστευω· και γαρ αυτος συνεχως ταυτα
παραινων ου διελιπον· και υμεις δε πεπληρωμενοι εστε πασης γνωσεως, δυναμενοι και
αλλους νουθετειν. Ὥρα δη λοιπον την ημετεραν υμιν παραθειναι τραπεζαν την ευτελη
ταυτην και πτωχην, και πενιας μεν πολλης γεμουσαν, εχουσαν δε οψον αριστον, υμων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

των ακροωμενων την επιθυμιαν. Τραπεζαν γαρ ηδιστην ουκ εδεσματων πολυτελεια
ποιει μονον, αλλα και η των κεκλημενων ποιει ορεξις· ουτω λαμπρα τραπεζα ευτελης
φανειται, οταν μη μετα του πεινηιν προσβαλωσιν οι παροντες· ουτω και η ευτελης
πολυτελης δεικνυται, οταν πεινωντας λαβηι τους δαιτυμονας. Ὅπερ ουν και ετερος τις
συνιδων, οτι ου τηι φυσει των εδεσματων, αλλα τηι διαθεσει των εστιωμενων η
πολυτελεια κρινεται των τραπεζων, ουτω πως φησι· Ψυχη εν πλησμονηι ουσα, κηριοις
εμπαιζει, 51.117 ψυχηι δε ενδεει και τα πικρα γλυκεα φαινεται· ου της φυσεως των
προκειμενων μεταβαλλομενης, αλλα της διαθεσεως των εστιωμενων κλεπτουσης την
αισθησιν. Ει δε τα πικρα γλυκεα φαινεται δια την επιθυμιαν των κεκλημενων, πολλωι
μαλλον τα ευτελη πολυτελη φαινεται. ∆ιο δη και ημεις εσχατηι συζωντες πενιαι, τους
φιλοτιμους των εστιατορων μιμουμεθα, καθ' εκαστην συναξιν προς την ημετεραν
καλουντες υμας τραπεζαν. Ποιουμεν δε τουτο, ου τηι της οικειας ευποριας πεποιθοτες,
αλλα τηι της υμετερας ακροασεως θαῤρουντες.
γʹ. Της μεν ουν επιγραφης υμιν το χρεος απαν καταβεβληκαμεν, της επιγραφης,
φημι, των Πραξεων των αποστολικων. Ἀκολουθον δε λοιπον ην και της αρχης αψασθαι
του βιβλιου, και ειπειν τι ποτε εστι· Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμεν περι παντων, ω
Θεοφιλε, ων ηρξατο ο Ἰησους ποιειν τε και διδασκειν. Ἀλλα Παυλος ουκ αφιησι με
χρησασθαι τηι ταξει ταυτηι της ακολουθιας, προς εαυτον και τα οικεια κατορθωματα την
ημετεραν γλωτταν καλων. Ἐπιθυμω γαρ αυτον ιδειν εις ∆αμασκον εισαγομενον,
δεδεμενον, ουκ εν αλυσει σιδηραι, αλλα φωνηι δεσποτικηι· επιθυμω ιδειν αλιευθεντα τον
ιχθυν τουτον τον μεγαν, τον απασαν αναβρασσοντα την θαλασσαν, τον μυρια κυματα
κατα της Ἐκκλησιας επεγειραντα· επιθυμω ιδειν αυτον αλιευθεντα, ουκ αγκιστρωι, αλλα
λογωι δεσποτικωι. Καθαπερ γαρ τις αλιευς επι πετρας υψηλης καθημενος, τον καλαμον
μετεωριζων, αφ' υψηλου το αγκιστρον αφιησιν εις το πελαγος· ουτω δη και ο ∆εσποτης
ο ημετερος, ο την αλειαν δειξας την πνευματικην, καθαπερ εφ' υψηλης πετρας των
ουρανων καθημενος, ωσπερ αγκιστρον την φωνην ταυτην αφεις ανωθεν, και ειπων,
Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; ουτως ηλιευσε τον ιχθυν τουτον τον μεγαν. Και οιον επι
του ιχθυος γεγονεν, ον ηλιευσε Πετρος κατα το προσταγμα το δεσποτικον, τοιουτον τι
και επι τουτου συνεβη. Και γαρ και ουτος ο ιχθυς ευρεθη στατηρα εχων εν τωι στοματι,
στατηρα μεν, κιβδηλον δε· ειχε μεν γαρ ζηλον, ου κατ' επιγνωσιν δε. ∆ια τουτο την
επιγνωσιν αυτωι χαρισαμενος ο Θεος, δοκιμον εποιησε το νομισμα· και οπερ επι των
αλιευομενων ιχθυων γινεται, τουτο και επι τουτου γεγονε. Καθαπερ γαρ εκεινοι του
πελαγους ευθεως ανελκυσθεντες αποτυφλουνται, ουτω και ουτος δεξαμενος ευθεως το
αγκιστρον, και ανασπασθεις ευθεως επετυφλωθη· αλλ' εκεινη η τυφλωσις πασαν
οικουμενην αναβλεψαι εποιησε. Ταυτ' ουν απαντα ιδειν επιθυμω. Και γαρ ει πολεμος
ημιν περιειστηκει βαρβαρικος, και επι της παραταξεως οι πολεμιοι μυρια παρειχον ημιν
πραγματα, ειτα ο στρατηγος των βαρβαρων, ο μυρια προσαγων μηχανηματα, και παντα
συγχεων τα ημετερα, και πολλου θορυβου και ταραχης πληρων, και την πολιν αυτην
απειλων κατασκαψειν, και παραδωσειν πυρι, και δουλειαν ημιν επανατεινομενος,
εξαιφνης υπο του βασιλεως του ημετερου δεθεις αιχμαλωτος εις την πολιν ηγετο,
παντες αν μετα γυναικων και παιδιων προς την θεωριαν εκεινην εξεπηδησαμεν. Ἐπει
ουν και νυν πολεμος συνεστηκεν, Ἰουδαιων θορυβουντων απαντα και ταραττοντων,
και πολλα τηι της Ἐκκλησιας ασφαλειαι προσαγοντων μηχανηματα, το δε κεφαλαιον
των πολεμιων ην ο Παυλος, ο παντων μειζονα και ποιων και λεγων, ο παντα θορυβων
και ταραττων, εδησε 51.118 δε αυτον ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, ο βασιλευς ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ημετερος, εδησε και αιχμαλωτον εισηγαγε τουτον τον παντα ανατρεποντα, ουκ
εξελθωμεν απαντες επι την θεωριαν ταυτην, ωστε ιδειν αυτον αιχμαλωτον αγομενον;
Και γαρ οι αγγελοι τοτε εκ των ουρανων ορωντες αυτον δεδεμενον και εισαγομενον,
εσκιρτων· ουκ επειδη δεδεμενον ειδον μονον, αλλ' επειδη ενενοουν οσους ανθρωπους
απο των δεσμων λυειν εμελλεν· ουκ επειδη χειραγωγουμενον εθεασαντο, αλλ' επειδη
ελογιζοντο, οσους ανθρωπους εμελλεν απο της γης εις τον ουρανον χειραγωγειν
εκεινος. ∆ια τουτο εχαιρον, ουκ επειδη πεπηρωμενον ειδον, αλλ' επειδη ενενοουν οσους
εμελλεν απο σκοτους εξαγαγειν. Πορευθητι γαρ, φησιν, εις τα εθνη, και απαλλαξας
αυτους απο σκοτους, μεταστησεις αυτους εις την βασιλειαν της αγαπης Χριστου. ∆ια
ταυτα το προοιμιον αφεις, εις το μεσον αλλεσθαι σπευδω. Παυλος γαρ και ο Παυλου
ποθος ηναγκασεν ημας πηδησαι τουτο το πηδημα. Παυλος και ο Παυλου ποθος.
Συγγνωτε μοι, μαλλον δε μη συγγνωτε, αλλα και ζηλωσατε τον ερωτα τουτον. Ὁ μεν
γαρ ατοπον ερων ερωτα, εικοτως συγγνωμην αιτει· ο δε τοιουτον ερων, καλλωπιζεσθω
τωι ποθωι, και πολλους ποιειτω κοινωνους της επιθυμιας, και συνεραστας αυτου
κατασκευαζετω μυριους. Ει μεν γαρ ην οδωι βαδιζοντα και ταξει προβαινοντα, και τα
προτερα ειπειν, και προς τα μεσα φθασαι, ουκ αν την αρχην αφεντες, ευθεως επι το
μεσον ηλθομεν· επειδη δε των Πατερων ο νομος κελευει μετα την Πεντηκοστην
αποτιθεσθαι το βιβλιον, και τωι τελει της εορτης ταυτης συγκαταλυεται και η του
βιβλιου αναγνωσις, εφοβηθην μη ποτε περι τα προοιμια ασχολουμενων ημων και
διατριβοντων, προσεκδραμηι την ημετεραν αφιξιν της ιστοριας η ακολουθια. ∆ια τουτο
εδραμον απο της αρχης του διηγηματος, και καθαπερ κεφαλης οπισθεν κατεχων το
προοιμιον της ιστοριας, κελευσας μειναι και στηναι υμας εν τηι αρχηι της οδου. Της γαρ
του διηγηματος κεφαλης αψαμενος, θαῤρων λοιπον απασιν επεξειμι τοις λοιποις, καν η
εορτη παρελθηι· ουδεις γαρ ημιν ακαιριαν εγκαλεσει, αυτης της κατα την ακολουθιαν
αναγκης των της ακαιριας εγκληματων απαλλαττουσης ημας· δια τουτο απο των
προοιμιων επι το μεσον εδραμον. Ὅτι γαρ ουκ ην οδωι βαδιζοντα προς Παυλον ελθειν,
αλλα προεξεδραμεν αν της ημετερας γλωττης το βιβλιον, και τας θυρας ημιν
απεκλεισεν αν, εξ αυτου του προοιμιου ποιησω φανερον, ει και ηδη γεγονε τουτο
δηλον.
δʹ. Ει γαρ επιγραφην μονην υμιν αναγινωσκοντες και εξηγουμενοι, το ημισυ της
εορτης ανηλωσαμεν, ει και προς το πελαγος αυτο του βιβλιου απο του προοιμιου
αρξαμενοι, τον λογον αφειναι επεχειρησαμεν, ποσον αν ανηλωσαμεν χρονον, ωστε
φθασαι εις τα κατα τον Παυλον διηγηματα; Μαλλον δε εξ αυτου του προοιμιου δηλον
υμιν τουτο ποιησαι πειρασομαι. Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμην περι παντων, ω
Θεοφιλε. Ποσα νομιζετε ενταυθα ειναι ζητηματα; Πρωτον, τινος ενεκεν αναμιμνησκει
αυτον του προτερου βιβλιου. ∆ευτερον, τινος ενεκεν λογον καλει, και 51.119 ουχι
Ευαγγελιον· καιτοι γε Παυλος Ευαγγελιον αυτο καλει, ουτωσι λεγων, Ου ο επαινος εν
τωι Ευαγγελιωι δια πασων των Ἐκκλησιων, περι του Λουκα λεγων. Τριτον, τινος ενεκεν
φησι, Περι παντων ων εποιησεν ο Ἰησους. Ει γαρ Ἰωαννης, ο αγαπητος του Χριστου, ο
τοσαυτης απολαυσας παῤρησιας, ο επι το στηθος εκεινο το αγιον κατακλιθηναι
καταξιωθεις, ο τας πηγας εκειθεν αρυσαμενος του Πνευματος, ουτος ουκ ετολμησε
τουτο ειπειν, αλλα τοσαυτηι κεχρηται ασφαλειαι, ως ειπειν, οτι Ει εγραφετο καθ' εν
παντα οσα εποιησεν ο Χριστος, ουδ' αν αυτον οιμαι χωρησαι τον κοσμον τα γραφομενα
βιβλια· πως ουτος ετολμησεν ειπειν, οτι Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμην περι
παντων, ω Θεοφιλε, ων εποιησεν ο Ἰησους; αρα μικρον ημιν το ζητημα τουτο ειναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

δοκει; Κακει μεν, Κρατιστε Θεοφιλε, μετ' εγκωμιου το ονομα· ουδε γαρ απλως τουτο τοις
αγιοις ειρηται. Και ταχα και τουτο απο μερους εδειξαμεν, οτι ουδε ιωτα εν, ουδε μιαν
κεραιαν απλως εστιν ιδειν εν ταις Γραφαις κειμενην. Ει τοινυν εν τωι προοιμιωι τοσαυτα
ζητηματα, ποσον εμελλομεν αναλισκειν χρονον τα εξης απαντα επιοντες; ∆ια ταυτα
ηναγκασθην το εν μεσωι παραδραμων, προς Παυλον ελθειν. Τινος ουν ενεκεν τα
ζητηματα ειποντες, την λυσιν αυτων ουκ επηγαγομεν; Ἐθιζοντες υμας μη δια παντος
μεμασημενην δεχεσθαι την τροφην, αλλα πολλαχου και αυτους επαγειν την λυσιν τοις
νοημασιν, οπερ ποιουσιν αι περιστεραι. Και γαρ εκειναι τους νεοττους, εως μεν αν εν τηι
καλιαι μενουσι, τωι οικειωι τρεφουσι στοματι· επειδαν δε αυτους δυνηθωσιν εξαγαγειν
της νοσσιας, και ιδωσιν αυτοις παγεντα τα πτερα, ουκετι τουτο λοιπον ποιουσιν, αλλα
φερουσι μεν τον κοκκον επι του στοματος και δεικνυουσιν· επειδαν δε οι νεοττοι
προσδοκησαντες πλησιον ελθωσιν, αι μητερες αφεισαι την τροφην επι του εδαφους, δι'
εαυτων κελευουσιν αναλεγεσθαι· ουτω και ημεις εποιησαμεν, λαβοντες την
πνευματικην τροφην επι του στοματος, εκαλεσαμεν υμας, ως δηλωσοντες υμιν συνηθως
την λυσιν· επειδη δε προσηλθετε και προσεδοκησατε δεξασθαι, αφηκαμεν, ωστε υμας δι'
υμων αυτων αναδεξασθαι τα νοηματα. ∆ια τουτο το προοιμιον αφεντες, προς Παυλον
επειγομεθα. Ἐρουμεν δε ουχ οσα την Ἐκκλησιαν ωφελησε μονον, αλλ' οσα και εβλαψε·
και γαρ αναγκαιος ημιν ουτος ο λογος. Ἐρουμεν πως εμαχησατο τωι λογωι του
κηρυγματος, πως επολεμησε τωι Χριστωι, πως εδιωξε τους αποστολους, πως τα των
πολεμιων εφρονει, πως παντων πλειονα παρειχε τηι Ἐκκλησιαι πραγματα. Ἀλλα μηδεις
αισχυνεσθω περι Παυλου ταυτα ακουων· ου γαρ εστιν αυτου κατηγορηματα, αλλ'
εγκωμιων υποθεσις. Ου γαρ κατηγορια αυτωι προτερον οντα φαυλον, υστερον γενεσθαι
χρηστον, αλλα το προτερον οντα σπουδαιον, υστερον μεταβαλλεσθαι προς πονηριαν·
απο γαρ του τελους αει τα πραγματα κρινεται. Και γαρ τους κυβερνητας, καν μυρια
ναυαγια υπομεινωσιν, οταν μελλωσιν εις τον λιμενα καταιρειν, αν φορτιων
πεπληρωμενην ολκαδα καταγαγωσιν, ου φαμεν πεπραχθαι κακως, του τελους τα
παρελθοντα αποκρυψαντος· και τους αθλητας παλιν, καν μυρια προτερον 51.120
ηττηθωσι, την δε περι του στεφανου παλην κρατησωσιν, ουκ αποστερουμεν των
εγκωμιων των επι τηι νικηι δια τα προτερα. Ουτω και επι Παυλου ποιησωμεν. Και γαρ και
ουτος και μυρια ναυαγια υπεμεινεν, αλλ' οτε εις τον λιμενα καταιρειν εμελλε,
πεπληρωμενην επηγαγε των φορτιων την ολκαδα. Και ωσπερ ο Ἰουδας ουδεν ωφελησε
προ τουτου μαθητης ων, ειτα προδοτης γενομενος· ουτω και ουτος ουδεν παρεβλαβη
προ τουτου διωκτης ων, μετα δε ταυτα γενομενος ευαγγελιστης. Ἐγκωμια Παυλου
ταυτα εστιν, ουκ επειδη κατεσκαψε την Ἐκκλησιαν, αλλ' αυτος αυτην παλιν
ωικοδομησεν· ουκ επειδη επορθησε τον λογον, αλλ' επειδη πορθησας τον λογον, αυτος
αυτον παλιν ηυξησεν· ουκ επειδη επολεμησε τους αποστολους, ουκ επειδη διεσπαραξε
την αγελην, αλλ' επειδη διασπαραξας, υστερον αυτος αυτην συνεκροτησε.
εʹ. Τι τουτου παραδοξοτερον γενοιτ' αν; Ὁ λυκος εγενετο ποιμην· ο το αιμα των
προβατων εκπινων, ου διελιπε το αιμα εαυτου εκχεων υπερ της των προβατων
σωτηριας. Βουλει μαθειν πως το αιμα των προβατων εξεπινε; πως ηιμαγμενη ην αυτου η
γλωσσα; Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου εις τους μαθητας του Κυριου. Ἀλλ'
ουτος ο απειλης και φονου εμπνεων, και το αιμα των αγιων εκχεων, ακουσον πως το
αιμα το εαυτου εξεχεεν υπερ των αγιων. Ει κατα ανθρωπον, φησιν, εθηριομαχησα εν
Ἐφεσωι· και παλιν, Καθ' ημεραν αποθνησκω· και παλιν, Ἐλογισθημεν ως προβατα
σφαγης. Και ταυτα ελεγεν ο παρων οτε εξεχειτο το αιμα Στεφανου, και ην συνευδοκων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τηι αναιρεσει αυτου. Ὁραις πως ο λυκος ποιμην εγενετο; Ἆρ' ουκ αισχυνεσθε προ τουτου
ακουοντες οτι διωκτης ην και βλασφημος και υβριστης; Ειδετε πως μειζον αυτου
εποιησε το εγκωμιον η προτερα κατηγορια; Ουκ ελεγον υμιν εν τηι προτεραι συναξει οτι
των προ του σταυρου σημειων τα μετα τον σταυρον μειζονα εγενετο; ουκ εδειξα υμιν
και απο των σημειων, και απο της ευνοιας των μαθητων, και πως προ τουτου μεν ο
Χριστος επιταττων ηγειρε τους νεκρους, υστερον δε αι σκιαι των δουλων αυτου τουτο
εποιουν; πως τοτε μεν αυτος κελευων εθαυματουργει, υστερον δε οι δουλοι αυτου τωι
ονοματι αυτου κεχρημενοι μειζονα εποιησαν; ουκ ειπον υμιν περι των εχθρων, πως
διεσεισεν αυτων το συνειδος; πως εκρατησε της οικουμενης απασης; πως μειζονα τα
σημεια μετα τον σταυρον ην των προ του σταυρου; Ἀδελφος εκεινου και ο σημερον
εισελθων λογος. Τι γαρ του κατα Παυλον μειζον σημειου γενοιτ' αν; Ζωντα μεν γαρ
αυτον και ο Πετρος ηρνησατο, αποθανοντα δε ο Παυλος ωμολογησε. Του δε νεκρους
εγειραι δια των σκιων μειζον σημειον ην το την γνωμην Παυλου επισπασασθαι και
ελειν. Ἐκει μεν γαρ η φυσις ειπετο, και ουκ αντελεγε τωι επιταττοντι· ενταυθα δε
προαιρεσις ην του πεισθηναι, και του μη πεισθηναι κυρια· οθεν πολλη η δυναμις του
πεισαντος δεικνυται. Του γαρ φυσιν διορθωσαι το προαιρεσιν μεταβαλειν πολλωι μειζον
ην· μειζον αρα των αλλων 51.121 απαντων σημειον εγενετο το Παυλον προσελθειν τωι
Χριστωι μετα τον σταυρον και τον ταφον. Και γαρ δια τουτο αφηκεν αυτον ο Χριστος
πασαν την εχθραν επιδειξασθαι, και τοτε εκαλεσεν, ινα ανυποπτον ποιησηι της
αναστασεως την αποδειξιν, και τον διδασκαλιας λογον. Πετρος μεν γαρ περι αυτου
λεγων ισως υπωπτευετο· ειχε γαρ τις των αναισχυντων ειπειν τι. Ειπον δε των
αναισχυντων, οτι κακει φανερα η αποδειξις ην. Και γαρ και εκεινος αυτον ηρνησατο
προτερον, και ηρνησατο μεθ' ορκου, αλλ' ομως τον αυτον τουτον ομολογων υστερον
και την ψυχην επεδωκε την εαυτου. Ει δε μη ανεστη, ουκ αν ο ζωντα αρνησαμενος,
ωστε μη αρνησασθαι τελευτησαντα, μυριους αν θανατους υπεμεινε· διο και επι Πετρου
φανερα η αποδειξις της αναστασεως ην. Πλην αλλ' εκεινο μεν ειχον οι αναισχυντοι
λεγειν, οτι επειδη μαθητης αυτου ην, επειδη τραπεζης εκοινωνησεν αυτωι, και τρια ετη
αυτωι συνεγενετο, επειδη διδασκαλιας απηλαυσεν, επειδη εκολακευθη υπ' αυτου
απατηθεις, δια τουτο κηρυττει αυτου την αναστασιν· οταν δε Παυλον ιδηις τον ουκ
ειδοτα αυτον, τον ουκ ακουσαντα αυτου, τον ου μετασχοντα της διδασκαλιας, τον και
μετα τον σταυρον αυτωι πολεμουντα, τον αποκτιννυντα τους εις αυτον πιστευοντας, τον
παντα συγχεοντα και ταραττοντα, τουτον εξαιφνης μεταβεβλημενον, και τοις υπερ του
κηρυγματος καματοις απαντας παρελασαντα τους του Χριστου φιλους, ποιαν εξεις
λοιπον, ειπε μοι, αναισχυντιας προφασιν, απιστων τωι της αναστασεως λογωι; Ει γαρ μη
ανεστη ο Χριστος, τις τον ουτως ωμον και απανθρωπον, τις τον εκπεπολεμωμενον και
ηγριωμενον επεσπασατο αν, και προς εαυτον επηγαγετο; Ειπε γαρ μοι, ω Ἰουδαιε, τις
Παυλον επεισε προσελθειν τωι Χριστωι; Πετρος; αλλ' Ἰακωβος; αλλ' Ἰωαννης; Ἀλλ' ουτοι
παντες αυτον εδεδοικεισαν και εφριττον, και ουχι προ τουτου μονον, αλλα και οτε των
φιλων εγενετο, οτε Βαρναβας επιλαβομενος αυτου της χειρος επανηγαγεν εις
Ἱεροσολυμα, ετι εφοβουντο κολλασθαι αυτωι· και ο μεν πολεμος ελελυτο, ο δε φοβος
επεμενε τοις αποστολοις. Οι ουν καταλλαγεντα αυτον ετι φοβουμενοι, εχθρον οντα και
πολεμιον ετολμων πεισαι; προσελθειν γαρ ολως, η στηναι, η διαραι στομα, φανηναι δε
ολως υπεμενον; Ουκ εστι ταυτα, ουκ εστιν· ουκ ην ανθρωπινη σπουδη το γινομενον,
αλλα θειας χαριτος. Ει τοινυν νεκρος ην, ως φατε, ο Χριστος, και ελθοντες οι μαθηται
αυτου εκλεψαν αυτον, πως μειζονα τα σημεια μετα τον σταυρον εγενετο; πως πλειων η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αποδειξις της δυναμεως; Ου γαρ μονον μετεστησε τον πολεμιον, και αρχηγον της μαχης
υμων· καιτοι ει και τουτο μονον εποιησε, μεγιστης δυναμεως ην το τον εχθρον και
πολεμιον λαβειν αιχμαλωτον· νυν δε ουχι τουτο μονον ειργασατο, αλλα και τουτου
πολλωι μειζον. Ου γαρ μονον μετεστησεν, αλλ' ουτως οικειον εποιησεν, ουτως
επεσπασατο προς την ευνοιαν την εαυτου, ως και αυτωι παντα της Ἐκκλησιας τα
πραγματα εγχειρισαι. Σκευος γαρ, φησιν, εκλογης μοι εστιν ουτος, του βαστασαι το
ονομα μου ενωπιον εθνων 51.122 και βασιλεων, και πλειονα των αποστολων πεισαι
καμειν υπερ της Ἐκκλησιας της προτερον υπ' αυτου πολεμουμενης.
ςʹ. Βουλει μαθειν πως αυτον μετεστησε; πως αυτον ωικειωσατο; πως αυτον
επεσπασατο; πως εις τους πρωτους των φιλων κατελεξεν; Ουδενι των ανθρωπων
τοσαυτα εθαῤρησεν ειπειν αποῤρητα, οσα τωι Παυλωι. Και ποθεν τουτο δηλον; Ἤκουσα
αῤρητα ρηματα, φησιν, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. Ειδες, ο εχθρος, ο πολεμιος ποσην
ευνοιαν επεδειξατο; ∆ια τουτο αναγκαιον και τον προτερον βιον αυτου ειπειν· και γαρ
την του Θεου δεικνυσιν ημιν φιλανθρωπιαν και δυναμιν· φιλανθρωπιαν μεν, οτι
εβουληθη τον τοσαυτα κακα εργασαμενον σωσαι, και προς εαυτον επισπασασθαι·
δυναμιν δε, οτι βουληθεις ισχυσε. Και την Παυλου δε τουτο δεικνυσι ψυχην, οτι ουδεν
προς φιλονεικιαν εποιει, ουδε ανθρωπινηι προκατειλημμενος δοξηι, καθαπερ οι
Ἰουδαιοι· αλλα ζηλωι πεπυρωμενος, ουκ ορθωι μεν, ζηλωι δε ομως· οπερ και αυτος εβοα
λεγων, οτι ∆ια τουτο ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα εν απιστιαι· και την του Θεου
φιλανθρωπιαν εκπληττομενος ελεγεν· Ἵνα εν εμοι πρωτωι ενδειξηται Χριστος την
απασαν μακροθυμιαν, προς υποτυπωσιν δε των μελλοντων πιστευειν επ' αυτωι εις ζωην
αιωνιον· και αλλαχου παλιν ελεγεν, οτι Την ενεργειαν της δυναμεως αυτου μαλιστα
εδειξεν εις ημας τους πιστευοντας. Ειδες πως και την φιλανθρωπιαν εδειξε του Θεου,
και την δυναμιν, και το της εαυτου γνωμης αδεκαστον ο προτερος Παυλου βιος; Τουτο
γουν Γαλαταις γραφων εις αποδειξιν παρηγαγε, του μη δι' ανθρωπους μεταβαλεσθαι,
αλλα θειαι μετενενηχθαι δυναμει. Ει γαρ ανθρωποις, φησιν, ηρεσκον, Χριστου δουλος
ουκ αν ημην. Και ποθεν δηλον οτι ουκ ανθρωποις αρεσκων, προς το κηρυγμα μετεστης;
Ἠκουσατε, φησι, την εμην αναστροφην ποτε εν τωι ιουδαισμωι, οτι καθ' υπερβολην
εδιωκον την Ἐκκλησιαν του Θεου, και επορθουν αυτην. Ουκ αν δε, ει ανθρωποις
αρεσκειν ηθελε, μετεθετο προς την πιστιν. ∆ια τι; Ἐτιματο παρα Ἰουδαιοις, και αδειας
απηλαυε πολλης, και προεδριας ηξιουτο· ουκ αν ουν προς επικινδυνον μετεστη βιον τον
των αποστολων, τον δυσφημιας γεμοντα, τον συμφορων εμπεπλησμενον· ωστε αυτην
(sic) αθροαι μεταβοληι και μεταστασει, και το καταλιπειν μεν την παρα Ἰουδαιοις τιμην
και τον απολεμον βιον, ανταλλαξασθαι δε την των αποστολων ζωην, την μυριους
εχουσαν θανατους, μεγιστη γεγονεν αποδειξις του μη δι' ανθρωπινην τινα προφασιν
μετατεθηναι τον Παυλον. ∆ια τουτο και ημεις εβουληθημεν τον προτερον αυτου βιον
εις μεσον αγαγειν, και δειξαι τον πεπυρωμενον ζηλον τον κατα της Ἐκκλησιας, ιν', οταν
ιδηις την πολλην προθυμιαν την υπερ της Ἐκκλησιας, θαυμασηις τον ποιουντα παντα και
μετασκευαζοντα Θεον. ∆ια τουτο και ο μαθητης ο Παυλου τα προτερα ημιν μετ'
ακριβειας διηγησατο, και πολλης εμφασεως, ουτως ειπων· Σαυλος δε ετι εμπνεων
απειλης και φονου εις τους μαθητας 51.123 του Κυριου. Ἐβουλομην μεν ουν και αυτος
αρξασθαι του προοιμιου σημερον, εβουλομην εμβαλειν εις την αρχην του διηγηματος,
αλλ' ορω πελαγος νοηματων απο του ονοματος μονον. Ἐννοησον γαρ οσον ευθεως ημιν
κινει ζητημα, το, Σαυλος, τουτο· εν γαρ ταις Ἐπιστολαις ετερον ονομα ορω κειμενον·
Παυλος δουλος Ἰησου Χριστου, κλητος αποστολος· Παυλος και Σωσθενης· Παυλος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

κλητος αποστολος· Ἰδε εγω Παυλος λεγω υμιν· νυνι δε ως Παυλος, και πανταχου
Παυλος καλειται, αλλ' ουχι Σαυλος λεγεται. Τινος ουν ενεκεν προ τουτου μεν Σαυλος,
μετα δε ταυτα Παυλος εκληθη; Ουκ εστι ψιλον το ζητημα· και γαρ Πετρος ευθεως
επιτρεχει· και γαρ κακεινος προ τουτου μεν Σιμων ελεγετο, μετα δε ταυτα ωνομασθη
Κηφας· και υιοι Ζεβεδαιου, Ἰακωβος και Ἰωαννης, Υιοι βροντης μετωνομασθησαν. Και
ουκ εν τηι Καινηι δε μονον, αλλα και εν τηι Παλαιαι ευρισκομεν τον Ἀβρααμ προ τουτου
μεν Ἀβραμ λεγομενον, μετα ταυτα δε Ἀβρααμ· και τον Ἰακωβ νυν μεν Ἰακωβλεγομενον,
μετα δε ταυτα Ἰσραηλ· και την Σαῤραν προ τουτου Σαραν λεγομενην, μετα δε ταυτα
Σαῤραν· 51.124 και πολλην ημιν των ονοματων η μεταθεσις παρεχει την ζητησιν· και
δεδοικα μη, πολλα ρευματα ποταμων εξαιφνης αφεις, αποπνιξω της διδασκαλιας τον
λογον. Καθαπερ γαρ εν χωριωι νοτιδα εχοντι, οπουπερ αν διασκαψηι τις, πηγαι
πανταχοθεν εκπηδωσιν· ουτω και εν τωι χωριωι των θειων Γραφων, οπουπερ αν
διανοιξηις, ποταμους εξιοντας οψει πολλους, οθεν και παντας αυτους αθροον αφειναι
τημερον δεος εστιν ου μικρον. ∆ιοπερ τον ημετερον αποφραξας ρυακα, παραπεμψω την
υμετεραν αγαπην προς την ιεραν πηγην των προεδρων τουτων και διδασκαλων την
καθαραν ταυτην και ποτιμον και γλυκυν, ναμα το εξ αυτης εξερχομενον της πετρας της
νοητης. Παρασκευασωμεν τοινυν την διανοιαν προς υποδοχην της διδασκαλιας,
αρυσασθαι τα πνευματικα ναματα, ινα γενηται εν ημιν πηγη υδατος αλλομενου εις
ζωην αιωνιον· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, τιμη, κρατος, αμα τωι αγιωι και
ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Προς τους εγκαλουντας υπερ του μηκους των ειρημενων, και προς τους
δυσχεραινοντας υπερ της βραχυλογιας, και περι της του Σαυλου
προσηγοριας και Παυλου, και τινος ενεκεν Ἀδαμ ο πρωτος ανθρωπος
εκληθη, οτι χρησιμως και συμφεροντως, και εις τους νεοφωτιστους.
αʹ. Τι ποτε αρα χρη ημας ποιησαι τημερον; Το μεν γαρ πληθος υμων ορων,
δεδοικα προς μηκος εκτειναι τον λογον. Και γαρ οταν η διδασκαλια μακροτερω
προβαινηι, ορω συμπατουμενους υμας, στενοχωρουμενους, και την απο της στενοχωριας
θλιψιν τηι της ακροασεως ακριβειαι λυμαινομενην· ακροατης γαρ ανεσεως ουκ
απολαυων, ουδε μετα σπουδης προσεχειν τοις λεγομενοις δυναιτ' αν. Το μεν ουν
πληθος υμων, ως εφην, ορων, δεδοικα προς μηκος εκτειναι τον λογον· τον δε ποθον
υμων λογιζομενος φοβουμαι συστειλαι την διδασκαλιαν. Ὁ γαρ διψων, εαν μη
προτερον πεπληρωμενην ιδηι την φιαλην, ουδε τοις χειλεσιν αυτην ηδεως αν
προσαγαγοι· αλλα καν μη πασαν αυτην εκπινειν μελλοι, πασαν αυτην γεμουσαν ιδειν
επιθυμει. ∆ια τουτο ουκ εχω τι χρησομαι τηι δημηγοριαι. Και γαρ τηι βραχυλογιαι τον
καματον υποτεμνεσθαι τον υμετερον βουλομαι, και τωι μηκει του λογου την επιθυμιαν
υμων εμπλησαι. Ἀλλ' εκατερα πολλακις ταυτα εποιησα, και ουδε απαξ την αιτιαν
διεφυγον. Οιδα οτι πολλακις φειδομενος υμων προ του τελους κατελυσα τον λογον, και
κατεβοησαν ημων οι ψυχην ακορεστον εχοντες, οι συνεχως μεν των θειων
απολαυοντες ναματων, ουδεποτε δε εμπιπλαμενοι, οι Μακαριοι εκεινοι, οι πεινωντες
και διψωντες την δικαιοσυνην, και τας παρα τουτων καταβοησεις φοβηθεις παλιν
προηλθον μεχρι πολλου την διδασκαλιαν εκτεινων, και δια τουτο αιτιαν υπεμενον. Οι
γαρ βραχυλογιας ερωντες απαντωντες παρεκαλουν της αυτων ασθενειας φειδεσθαι, και
8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συστελλειν το μηκος των λεγομενων. Ὅταν μεν ουν στενοχωρουμενους υμας ιδω, προς
σιγην συνελαυνω τον λογον· 51.124 οταν δε στενοχωρουμενους, και ουκ αφισταμενους,
αλλ' εκκρεμαμενους προς πλειονα δρομον, την γλωτταν διεγειρειν επιθυμω. Στενα μοι
παντοθεν. Τι παθω; Ὁ μεν γαρ ενι δουλευων κυριωι, και μιαι γνωμηι υπηρετειν
αναγκαζομενος, μετ' ευκολιας αρεσκειν δυναται τωι δεσποτηι, και μη διαμαρτανειν· εγω
δε πολλους εχω δεσποτας, δημωι τοσουτωι δουλευειν αναγκαζομενος διαφορον εχοντι
γνωμην. Ταυτα δε ειπον ου δυσχεραινων την δουλειαν, μη γενοιτο, ουδε δραπετευων
την δεσποτειαν υμων. Ουδεν γαρ μοι της δουλειας ταυτης σεμνοτερον. Ουχ ουτω
βασιλευς επι τωι διαδηματι και τηι πορφυριδι μεγα φρονει, ως εγω νυν επι τηι δουλειαι
της υμετερας αγαπης εγκαλλωπιζομαι. Ἐκεινην μεν γαρ την βασιλειαν θανατος
διαδεχεται· ταυτην δε την δουλειαν, αν απαρτισθηι καλως, βασιλεια ουρανων αναμενει.
Μακαριος γαρ ο πιστος δουλος και φρονιμος, ον κατεστησεν ο κυριος αυτου διδοναι το
σιτομετριον τοις συνδουλοις αυτου. Ἀμην λεγω υμιν, επι πασι τοις υπαρχουσιν αυτου
καταστησει αυτον. Ειδες ποσον το κερδος της δουλειας ταυτης, οταν σπουδαιως γενηται;
Ἐπι πασι τοις υπαρχουσι του δεσποτου καθισταται. Ου φευγω τοινυν την δουλειαν· μετα
γαρ Παυλου δουλευω. Και γαρ εκεινος φησιν, οτι Ουχ εαυτους κηρυττομεν, αλλα
Χριστον Ἰησουν Κυριον, εαυτους δε δουλους υμων δια Ἰησουν. Και τι λεγω Παυλον; Ει ο
εν μορφηι Θεου υπαρχων εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων δια τους δουλους, τι
μεγα ει ο δουλος εγω δουλος εγενομην τοις συνδουλοις δι' εμαυτον; Ου τοινυν
δραπετευων υμων την δεσποτειαν ταυτα ειπον, αλλ' αξιων συγγνωμης τυχειν, εαν μη
ταις απαντων γνωμαις 51.125 καταλληλον παραθωμαι την τραπεζαν. Μαλλον δε τουτο
ποιησατε ο λεγω νυν. Ὑμεις οι μη δυναμενοι εμπλησθηναι ποτε, αλλα πεινωντες και
διψωντες την δικαιοσυνην, και μακρων επιθυμουντες λογων, δια την ασθενειαν των
υμετερων αδελφων ανασχεσθε του συνηθους περικοπτομενου μετρου των λογων.
Παλιν υμεις οι βραχυλογιας ερωντες και ασθενεστερον διακειμενοι, δια τους αδελφους
τους υμετερους τους ακορεστους μικρον καρτερησατε πονον, αλληλων τα βαρη
βασταζοντες, και ουτως αναπληρωσατε τον νομον του Χριστου. Ουχ ορατε τους
Ὀλυμπιακους αθλητας εις μεσον του θεατρου εστωτας, εν μεσημβριαι μεσηι καθαπερ εν
καμινωι τωι σκαμματι και γυμνωι τωι σωματι την ακτινα δεχομενους, ωσπερ τινας
ανδριαντας χαλκους και ηλιωι και κονιορτωι και πνιγει μαχομενους, ινα την τοσαυτα
ταλαιπωρησασαν κεφαλην φυλλοις δαφνης αναδησωνται; Ὑμιν δε ου στεφανος
δαφνης, αλλα στεφανος δικαιοσυνης προκειται της ακροασεως ο μισθος, και ουδε μεχρι
μεσημβριας μεσης υμας κατεχομεν, αλλ' απ' αυτων των προοιμιων της υμετερας ενεκα
ολιγωριας διαφιεμεν, ετι του αερος οντος ψυχροτερου, και ου διαθερμαινομενου ταις
απο των ακτινων βολαις, ου γυμνηι τηι κεφαληι κελευοντες υμας την ακτινα δεχεσθαι,
αλλ' υπο τον θαυμαστον τουτον αγομεν οροφον, και την απο της στεγης παρεχομεν
παραμυθιαν παντι τροπωι επινοουντες υμιν ανεσιν, ωστε γενεσθαι των λεγομενων
μονιμον την ακροασιν. Μη δη γενωμεθα μαλακωτεροι των παιδιων των ημετερων των
εις διδασκαλεια βαδιζοντων· εκεινα προ της μεσημβριας ου τολμαι αναχωρησαι οικαδε,
αλλ' αρτι του γαλακτος αποσπασθεντα, αρτι της θηλης αποσταντα, ουδεπω ουδε πεντε
ετων ηλικιαν αγοντα, εν νεαρωι και απαλωι σωματι πασαν καρτεριαν επιδεικνυται· καν
πνιγος, καν διψος, καν αλλο οτιουν παρενοχληι, προς μεσημβριαν μεσην διακαρτερει,
και ταλαιπωρειται εν τωι διδασκαλειωι καθημενα. Ει και μηδενα ουν ετερον, εκεινα
μιμησωμεθα τα παιδια ημεις οι ανδρες οι φθασαντες εις μετρον ηλικιας. Ει γαρ τους
λογους τους περι αρετης μη ανεχομεθα ακουειν, τις ημιν πιστευσαι δυνησεται, οτι τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

πονους τους υπερ της αρετης υπομενουμεν; ει προς την ακροασιν ουτω βαναυσοι, ποθεν
δηλον, οτι προς την πραξιν εσμεν διεγηγερμενοι; ει το ευκολωτερον παραπεμψωμεθα,
πως το δυσκολωτερον οισομεν; Ἀλλα πολλη η στενοχωρια, πολλη η βια. Ἀλλ' ακουσον
οτι βιασται αρπαζουσι την βασιλειαν των ουρανων, οτι στενη και τεθλιμμενη η οδος η
απαγουσα εις την ζωην. Ἐπει ουν στενην και τεθλιμμενην οδον βαδιζομεν, δει ημας και
εαυτους στενοχωρειν και θλιβειν, ινα δυνηθωμεν διοδευσαι την στενην και
τεθλιμμενην οδον. Ὁ γαρ εμπλατυνων εαυτον, ουκ αν ουτω ραιδιως την εστενωμενην
οδον διαδραμοι, αλλ' ο συνεχων, και θλιβων, και πιεζων.
βʹ. Ουδε γαρ περι των τυχοντων εστιν ημιν η ζητησις τημερον, αλλ' υπερ
ζητηματος την αρχην μεν λαβοντος χθες, την δε λυσιν μη λαβοντος δια το πολλα
γενεσθαι τα προβληθεντα. Τι δη τουτο εστι; Περι της των ονοματων θεσεως εζητουμεν,
απερ επεθηκε τοις αγιοις ο Θεος. Τουτο δε το πραγμα δοκει μεν ψιλον ειναι, ει τις
ακουσειε· πολυν δε εχει θησαυρον, ει τις μετα ακριβειας προσεχοι. Και γαρ την χρυσιτιν
γην την εν τοις μεταλλοις κειμενην οι μεν απειροι και απλως ορωντες γην νομιζουσιν
ειναι μονον 51.126 ψιλην, και ουδεν πλεον εχειν της ετερας· οι δε τοις οφθαλμοις της
τεχνης καταμανθανοντες ισασι της γης ταυτης την ευγενειαν, και τωι πυρι παραδοντες
αυτης την βασανον, απασαν αυτης εκκαλυπτουσι την υπεροχην. Ουτω δη και επι των
θειων Γραφων, οι μεν απλως αναγινωσκοντες τα γραμματα, γραμματα ειναι νομιζουσι
ψιλα και των αλλων πλεον εχειν ουδεν· οι δε τοις της πιστεως οφθαλμοις αυτα
καταμανθανοντες, καθαπερ εκεινοι τοις της τεχνης οργανοις, πυρι του Πνευματος
παραδιδοντες αυτων την εξετασιν, απαντα τον χρυσον αυτων οψονται ραιδιως. Ποθεν
ουν η αρχη της ζητησεως γεγονεν; Ουδε γαρ απλως ενεπεσαμεν εις την πραγματειαν
ταυτην, ινα μη τις ημων ακαιριαν καταγινωσκηι· αλλ' επεθυμησαμεν ειπειν τα Παυλου
κατορθωματα, των Πραξεων των αποστολικων υμιν υπαναγινωσκομενων, και ηψαμεθα
του προοιμιου της ιστοριας· ηυραμεν δε την αρχην του διηγηματος ουτως εχουσαν·
Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου εις τους μαθητας του Κυριου. Ευθεως υμας
διεταραξεν η του ονοματος εναλλαγη· ευρισκομεν γαρ εν ταις Ἐπιστολαις απασαις, και
εν τοις προοιμιοις εκεινοις ου Σαυλον αυτον, αλλα Παυλον καλουμενον, και τουτο ουκ
επι τουτου μονου, αλλα και επι πολλων ετερων γινομενον. Και γαρ και ο Πετρος Σιμων
ελεγετο προ τουτου, και τα τεκνα Ζεβεδαιου Ἰακωβος και Ἰωαννης Υιοι βροντης
μετωνομασθησαν υστερον, και εν τηι Παλαιαι δε το εθος αυτο τουτο ιδοι τις αν επ' ενιων
κρατησαν· και γαρ ο Ἀβρααμ προτερον Ἀβραμ λεγομενος μετα ταυτα Ἀβρααμ εκαλειτο,
και Σαῤρα προ τουτου Σαρα, μετα δε ταυτα Σαῤρα ωνομασθη, και ο Ἰακωβ δε μετα ταυτα
Ἰσραηλ προσηγορευετο· ατοπον ουν εδοξεν ημιν ειναι τοσουτον ονοματων θησαυρον
παραδραμειν απλως. Τουτο δε και επι αρχοντων των εξωθεν συμβαινον ευροι τις αν·
και γαρ και εκεινοις διπλους ο χρηματισμος των ονοματων. Ὅρα δε· ∆ιεδεξατο, φησι,
τον Φηλικα Πορτιος Φηστος· και παλιν, Συνην τις τωι ανθυπατωι καλουμενωι Σεργιωι
Παυλωι· και ο τον Χριστον εκδους τοις Ἰουδαιοις Ποντιος Πιλατος ελεγετο. Ου τοις
αρχουσι δε μονον, αλλα και τοις στρατιωταις πολλακις διπλα τα ονοματα, και τοις τον
ιδιωτικον ανηιρημενοις βιον απο αιτιας τινος και υποθεσεως διπλη γεγονεν η
προσηγορια. Ἀλλ' υπερ μεν εκεινων ουδεν ημιν οφελος ζητειν ποθεν ουτως εκληθησαν·
οταν δε ο Θεος ονομαζηι, πασαν επιδεικνυσθαι σπουδην χρη ως ευρειν την αιτιαν. Ουδεν
γαρ απλως ουτε εικη ουτε ποιειν ουτε λεγειν ο Θεος ειωθεν, αλλ' εκαστον μετα της
αυτωι προσηκουσης σοφιας. Τι δηποτε ουν Σαυλος ελεγετο, οτε εδιωκεν, και Παυλος
μετωνομασθη, οτε επιστευσε; Τινες φασιν οτι ηνικα μεν εθορυβει και εταραττε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

συνεχεεν απαντα, και την Ἐκκλησιαν εσαλευε, Σαυλος ελεγετο, δι' αυτο τουτο το
σαλευειν την Ἐκκλησιαν, απο του πραγματος λαβων την προσηγοριαν· επειδη δε
απεστη της μανιας εκεινης και την ταραχην απεθετο, και τον πολεμον κατελυσε, και του
διωκειν επαυσατο, παλιν Παυλος απο του παυσασθαι 51.127 μετωνομασθη· αλλ' εωλος
ουτος ο λογος και ουκ αληθης, και δια τουτο αυτον τεθεικα εις μεσον, ινα μη
παρακρουησθε ταις ψιλαις αιτιολογιαις. Πρωτον μεν γαρ οι γονεις αυτωι τουτο
τεθεικασι τουνομα ουχι προφηται τινες οντες, και το μελλον προορωντες. Ἔπειτα ει δια
τουτο Σαυλος ελεγετο, επειδη την Ἐκκλησιαν εσαλευε και εταραττεν, εδει παυσαμενον
αυτον του σαλευειν την Ἐκκλησιαν ευθεως και το ονομα αποθεσθαι· νυν δε ορωμεν
αυτον του μεν σαλου των κατα της Ἐκκλησιας αποσταντα, το ονομα δε ουκ
αποθεμενον, αλλ' ετι Σαυλον λεγομενον. Και ινα μη νομισητε οτι παρακρουομενος υμας
ταυτα λεγω, ανωθεν υμιν τουτο απαριθμησομαι. Ἐξεβαλον τον Στεφανον, φησι, και
ελιθοβολουν αυτον, και οι μαρτυρες απεθεντο τα ιματια αυτων παρα τους ποδας
νεανιου καλουμενου Σαυλου· και παλιν, Σαυλος δε ην συνευδοκων τηι αναιρεσει αυτου·
και αλλαχου, Σαυλος δε ελυμαινετο την Ἐκκλησιαν κατα τους οικους εισπορευομενος,
συρων τε ανδρας και γυναικας· και παλιν, Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου εις
τους μαθητας του Κυριου· και παλιν, Ἤκουσε φωνην λεγουσαν αυτωι, Σαουλ, Σαουλ, τι
με διωκεις; Ουκουν εντευθεν αυτον εδει λοιπον αποθεσθαι το ονομα, και γαρ απεστη
του διωκειν. Τι ουν; ευθεως απεθετο; Ουδαμως, και τουτο εκ των εξης δηλον· σκοπειτε
δε· Ἠγερθη Σαυλος απο της γης, και ανεωιγμενων των οφθαλμων αυτου ουδενα εβλεπε·
και παλιν· Ειπε δε Κυριος τωι Ἀνανιαι· Πορευθητι εις την ρυμην καλουμενην Ευθειαν,
ευρησεις εν οικιαι Ἰουδα Σαυλον ονοματι· και παλιν, Εισελθων ο Ἀνανιας ειπε, Σαουλ
αδελφε, απεσταλκε με ο Κυριος, ο οφθεις σοι εν τηι οδωι, ινα αναβλεψηις. Ειτα ηρξατο
κηρυσσειν και συνεχεε τους Ἰουδαιους, και ουδε ουτως το ονομα απεθετο, αλλ' ετι
Σαυλος ελεγετο. Ἐγνωσθη γαρ, φησι, τωι Σαυλωι η επιβουλη των Ἰουδαιων. Ἆρ' ουν
ενταυθα μονον; Ουδαμως, αλλ', Ἐγενετο λιμος, φησι, και ωρισαν οι μαθηται πεμψαι εις
Ἱεροσολυμα τοις αγιοις εις διακονιαν. Ἔπεμψαν δε δια χειρος Βαρναβα και Σαυλου.
Ἰδου διακονει τοις αγιοις, και ετι Σαυλος λεγεται. Εισηλθε και μετα ταυτα Βαρναβας εις
Ἀντιοχειαν, και ιδων την χαριν του Θεου, και οτι πληθος ην εκει πολυ, εξηλθεν εις
Ταρσον αναζητησαι Σαυλον. Ἰδου και επιστρεφει πολλους, και Σαυλος λεγεται· και
παλιν· Ἦσαν, φησιν, εν Ἀντιοχειαι κατα την ουσαν Ἐκκλησιαν προφηται και
διδασκαλοι, Συμεων ο καλουμενος Νιγερ, και Λουκιος ο Κυρηναιος, Μαναην τε Ἡρωδου
του τετραρχου συντροφος, και Σαυλος. Ἰδου και διδασκαλος εγενετο και προφητης, και
ετι Σαυλος ελεγετο. Και παλιν, Λειτουργουντων δε αυτων τωι Κυριωι και νηστευοντων,
ειπε το Πνευμα το αγιον· Ἀφορισατε μοι τον Βαρναβαν και τον Σαυλον.
γʹ. Ἰδου και αφοριζεται υπο του Πνευματος, και ουδεπω το ονομα αποτιθεται,
αλλ' οτε ηλθεν εις Σαλαμινα, οτε τον μαγον ευρε, τοτε φησιν ο Λουκας περι αυτου·
Σαυλος δε, ο και Παυλος, πλησθεις Πνευματος αγιου, ειπεν. Ἐντευθεν η αρχη της
μετονο 51.128 μασιας εγινετο. Μη τοινυν αποκαμωμεν τον περι των ονοματων τουτον
ζητουντες λογον. Ὀνοματων γαρ ευρεσις και εν τοις βιωτικοις πραγμασι πολλην εχει
την ισχυν. Και γαρ αναγνωρισμον δια πολλου χρονου πολλακις ειργασατο, και
συγγενειαν λανθανουσαν εφανερωσεν ονοματων ευρεσις, και αμφισβητησεις εν
δικαστηριωι ελυσε, και μαχας καθειλε, και πολεμον εσβεσεν ονοματων ευρεσις, και
πολλακις υποθεσις ειρηνης γεγονεν. Ει δε εν τοις βιωτικοις πραγμασι τοσαυτη η
δυναμις της των ονοματων ευρεσεως, πολλωι μαλλον εν τοις πνευματικοις. Προτερον δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αναγκη αυτα τα ζητηματα διακριναι μετα ακριβειας. Ζητειται τοινυν πρωτον μεν, δια τι
των αγιων τους μεν ωνομασεν ο Θεος, τους δε ουκ ωνομασεν. Ου γαρ δη παντας τους
αγιους αυτος ωνομασεν, ουτε εν τηι Καινηι, ουτε εν τηι Παλαιαι· και οπερ γεγονεν εν τηι
Καινηι, τουτο και εν τηι Παλαιαι, ινα μαθηις, οτι εις εστιν ο ∆εσποτης εκατερων των
διαθηκων. Ἐν μεν ουν τηι Καινηι τον Σιμωνα ο Χριστος Πετρον ωνομασε, και τα τεκνα
Ζεβεδαιου Ἰακωβον και Ἰωαννην Υιους βροντης, τουτους μονους· των δε λοιπων
μαθητων ουδενα, αλλ' αφηκεν αυτους εν ταις προσηγοριαις, εν αις εθεντο αυτους οι
γονεις εξ αρχης· εν δε τηι Παλαιαι τον Ἀβρααμ ο Θεος μετωνομασε και τον Ἰακωβ· ουτε
δε τον Ἰωσηφ, ουτε τον Σαμουηλ, ουτε τον ∆αυιδ, ουτε τον Ἠλιαν, ουτε τον Ἐλισσαιον,
ουτε τους λοιπους προφητας, αλλ' αφηκεν αυτους επι της προσηγοριας μενειν της εν
αρχηι. Ἓν μεν τουτο πρωτον ζητημα εστι, δια τι των αγιων οι μεν μετωνομασθησαν, οι
δε ου· δευτερον δε μετ' εκεινο, δια τι τουτων οι μεν εν μεσηι τηι ηλικιαι μετωνομαζοντο,
οι δε εξ αρχης, και προ αυτων των ωδινων. Τον μεν γαρ Πετρον και Ἰακωβον και
Ἰωαννην εν μεσηι τηι ηλικιαι μετωνομασεν ο Χριστος· Ἰωαννην δε τον Βαπτιστην προ
αυτων των ωδινων. Ἦλθε γαρ αγγελος Κυριου, και ειπε· Μη φοβου, Ζαχαρια· ιδου η
γυνη σου Ἐλισαβετ τεξεται υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰωαννην. Ειδες πως προ
των ωδινων η προσηγορια; Τουτο και εν τηι Παλαιαι γεγονεν. Ὥσπερ γαρ εν τηι Καινηι ο
μεν Πετρος και Ἰακωβος και Ἰωαννης εις ανδρας τελουντες μετωνομασθησαν, και
διωνυμοι γεγονασιν, Ἰωαννης δε ο Βαπτιστης προ αυτων των ωδινων και των τοκων
ελαβε την προσηγοριαν· ουτω και εν τηι Παλαιαι ο μεν Ἀβρααμ και Ἰακωβ εν μεσηι τηι
ηλικιαι μετωνομαζοντο· ο μεν γαρ εκαλειτο Ἀβραμ, και εκληθη Ἀβρααμ· ο δε εκαλειτο
Ἰακωβ, εκληθη δε Ἰσραηλ.Ὁ δε Ἰσαακ ουκ ετι ουτως, αλλα προ αυτων των ωδινων το
ονομα δεχεται· και καθαπερ εκει ο αγγελος ειπεν· Ἡ γυνη σου ληψεται εν γαστρι, και
τεξεται υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰωαννην· ουτω και ενταυθα ο Θεος ειπε προς
το Ἀβρααμ· Ἡ γυνη σου Σαῤρα τεξεται υιον και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰσαακ. Ἓν μεν
ουν τουτο ζητημα, τινος ενεκεν οι μεν μετωνομασθησαν, οι δε ουκετι· δευτερον δε μετ'
εκεινο, τι δηποτε οι μεν εν μεσηι τηι ηλικιαι, οι δε προ αυτων των ωδινων, και ταυτα μεν
εν εκατεραις ∆ιαθηκαις. Ἡμεις δε επι το δευτερον ιωμεν προτερον· ουτω γαρ και εκεινο
σα 51.129 φεστερον εσται· και ιδωμεν τους εξ αρχης ονομασθεντας, και αναβαινοντες
μετα (f. κατα) μικρον επι τον πρωτον ονομασθεντα ανθρωπον παρα του Θεου ελθωμεν,
ινα απο της αρχης τα ζητηματα την λυσιν λαμβανηι. Τινα ουν πρωτον ωνομασεν ο Θεος;
Τινα δε αλλον, αλλ' η τον πρωτον πλασθεντα; Ουδε γαρ ην αλλος ανθρωπος ουδεις,
ωστε επιθειναι αυτωι προσηγοριαν. Τινα ουν τουτον ωνομασεν; Ἀδαμ τηι Ἑβραιων
φωνηι· ου γαρ εστιν Ἑλληνικον το ονομα, εις δε την Ἑλλαδα μεταβαλλομενον, ουδεν
αλλο δηλοι, αλλ' η τον γηινον· το γαρ Ἐδεμ την παρθενον σημαινει γην· τοιουτον δε ην
το χωριον εκεινο, εν ωι τον παραδεισον εφυτευσεν ο Θεος. Ἐφυτευσε γαρ τον
παραδεισον ο Θεος, φησιν, εν Ἐδεμ κατα ανατολας· ινα μαθηις, οτι ουκ ανθρωπινων
χειρων εργον ην ο παραδεισος· παρθενος γαρ ην η γη, και ουτε αροτρον δεξαμενη ην,
ουτε εις αυλακα διανοιγεισα, αλλ' απειρος ουσα γεωργικων χειρων απο επιταγης μονον
εβλαστησε τα δενδρα εκεινα. ∆ια τουτο Ἐδεμ αυτην εκαλεσεν, οπερ εστι παρθενος γη·
αυτη η παρθενος εκεινης της Παρθενου τυπος ην. Ὥσπερ γαρ αυτη η γη μη δεξαμενη
σπερματα εβλαστησεν ημιν τον παραδεισον· ουτω και εκεινη μη δεξαμενη σπερμα
ανδρος εβλαστησεν ημιν τον Χριστον. Ὅταν ουν ειποι σοι ο Ἰουδαιος, Πως ετεκεν η
παρθενος; ειπε προς αυτον, Πως εβλαστησεν η παρθενος γη τα δενδρα εκεινα τα
παραδοξα; Το γαρ Ἐδεμ παρθενος γη λεγεται τηι Ἑβραιων γλωττηι· και ει τις διαπιστει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τους της γλωττης της Ἑβραιων εμπειρους διερωτατω, και θεασεται ταυτην ουσαν την
ερμηνειαν του Ἐδεμ ονοματος. Ουδε γαρ επειδη αγνοουσι λεγομεν, δια τουτο
παραλογισασθαι υμας βουλομαι, αλλα σπουδαζοντες αχειρωτους ποιειν, ωσπερ αυτων
των εχθρων παροντων των ταυτα ειδοτων, ουτω μετα ακριβειας απαντα ερμηνευομεν.
Ἐπειδη ουν απο της Ἐδεμ της παρθενου γης επλασθη ανθρωπος, εκληθη Ἀδαμ
συνωνυμος τηι μητρι. Ουτω και ανθρωποι ποιουσι, τα τικτομενα παιδια εις ονομα των
μητερων καλουσι πολλακις· ουτω και ο Θεος τον πλασθεντα ανθρωπον απο της γης εις
ονομα της μητρος εκαλεσεν Ἀδαμ. Ἐκεινη Ἐδεμ, ουτος Ἀδαμ
δʹ. Ἀλλα τι το χρησιμον; Ἄνθρωποι μεν γαρ καλουσιν εις ονομα των μητερων
δια την τιμην των τετοκυιων γυναικων· ο Θεος τινος ενεκεν εις ονομα της μητρος
εκαλεσεν; τι μεγα η μικρον οικονομων εντευθεν; Ουδεν γαρ απλως ουδε εικη ποιει,
αλλα μετα λογου και σοφιας πολλης· της γαρ συνεσεως αυτου ουκ εστιν αριθμος. Ἐδεμ
η γη, Ἀδαμ ο γηινος, ο χοικος, ο γηγενης. ∆ια τι ουν ουτως αυτον εκαλεσεν;
Ἀναμιμνησκων αυτον δια του ονοματος της ευτελειας της κατα φυσιν, και καθαπερ εν
στηληι χαλκηι τηι προσηγοριαι κατατιθεμενος την ταπεινοτητα της ουσιας, ινα το ονομα
διδασκαλιαν εχηι μετριοφροσυνης, ινα μη μειζονα της οικειας αξιας εννοιαν λαβηι.
Ἡμεις μεν γαρ οτι γη εσμεν, ισμεν σαφως, και απ' αυτης της πειρας των πραγματων·
εκεινος δε ουδενα ειδε προ αυτου τετελευτηκοτα, ουδε διαλυθεντα εις κονιν, αλλα πολυ
το 51.130 καλλος ην αυτωι του σωματος, και καθαπερ χρυσου ανδριας απο χωνευτηριου
αρτι προελθων, ουτως απελαμπεν. Ἵνα μη ουν το υπερεχον της οψεως εις απονοιαν
αυτον επαρηι, αντεστησεν αυτωι ονομα ικανην ταπεινοφροσυνης διδασκαλιαν εχον·
εμελλε γαρ αυτωι και ο διαβολος προσελθων διαλεγεσθαι περι απονοιας· εμελλεν ερειν
αυτωι, οτι Ἔσεσθε ως θεοι. Ἵνα ουν μεμνημενος του ονοματος του διδασκοντος αυτον,
οτι γη εστι, μηδεποτε ισοθεΐαν φανταζηται, δια τουτο προκαταλαμβανει αυτου το
συνειδος τωι ονοματι, ικανην αυτωι δια της προσηγοριας προαποτιθεμενος ασφαλειαν
της μελλουσης επαγεσθαι παρα του πονηρου δαιμονος επιβουλης, και της προς την γην
αυτον αναμιμνησκων συγγενειας, και εμφαινων της φυσεως την ευγενειαν απασαν, και
μονονουχι λεγων, οτι Ἐαν ειποι σοι, οτι Ἔσηι ως Θεος, αναμνησθητι του ονοματος, και
ικανην ελαβες παραινεσιν, ωστε μη δεξασθαι την συμβουλην. Ἀναμνησθητι της μητρος,
απο της συγγενειας επιγνωθι την ευτελειαν, ουχ ινα την ταπεινοτητα μαθηις, αλλ' ινα
μηδεποτε εις απονοιαν επαρθηις. ∆ια τουτο και Παυλος ελεγεν, Ὁ πρωτος ανθρωπος
Ἀδαμ εκ γης χοικος. Το γαρ Ἀδαμ ερμηνευων ημιν τι ποτε εστιν, ελεγε το, Ἐκ γης
χοικος· ο δευτερος ανθρωπος ο Κυριος εξ ουρανου. Ἀλλ' επιπηδωσιν ημιν οι αιρετικοι
λεγοντες· Ἰδου ουκ ανελαβε σαρκα ο Χριστος· Ὁ δευτερος γαρ, φησιν, ανθρωπος ο
Κυριος εξ ουρανου. Ἀκουεις οτι δευτερος ανθρωπος, και λεγεις, οτι Ουκ ανελαβε σαρκα;
Και τι ταυτης αναισχυντιας γενοιτ' αν ισον; τις γαρ εστιν ανθρωπος σαρκα ουκ εχων;
∆ια γαρ τουτο και ανθρωπον και δευτερον αυτον εκαλεσεν ανθρωπον, ινα ιδηις αυτου
την συγγενειαν, και απο του αριθμου και απο της φυσεως. Τις ουν εστι, φησιν, ο
δευτερος ανθρωπος; Ὁ Κυριος εξ ουρανου. Ἀλλ' ο τοπος με σκανδαλιζει, φησι, και το
λεγεσθαι Ἐξ ουρανου. Ὅταν ακουσηις, οτι πρωτος ανθρωπος Ἀδαμ εκ γης χοικος, αρα
γηινον αυτον νομιζεις ειναι; αρα χοικον υποπτευεις μονον ειναι, μη εχειν δε δυναμιν
ασωματον, την ψυχην λεγω και την εκεινης φυσιν; Και τις αν τουτο ειποι; Ὥσπερ ουν
περι του Ἀδαμ ακουων, οτι χοικος ην, ουκ ερημον της ψυχης το σωμα υποπτευεις,
ουτως ακουων, Ὁ Κυριος εξ ουρανου, μη αθετει την οικονομιαν δια το προσκεισθαι, Ἐξ
ουρανου. Τεως μεν ουν το πρωτον ονομα ικανην ελαβεν απολογιαν· Ἀδαμ γαρ εκληθη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

απο του ονοματος της μητρος, ινα μη μειζον φρονηι της οικειας δυναμεως· ινα
αχειρωτος γενηται προς την απατην του διαβολου· και γαρ ελεγεν· Ἔσεσθε ως θεοι.
∆ευρο δη λοιπον, και εφ' ετερον τον προ αυτων των τοκων ονομασθεντα παρα του Θεου
μεταβαντες καταπαυσωμεν τον λογον. Τις ουν μετα τον Ἀδαμ υπο του Θεου
προσηγοριαν ελαβε πριν η γενεσθαι; Ὁ Ἰσαακ· Ἰδου γαρ, φησιν, ηγυνη σου Σαῤρα
ληψεται εν γαστρι, και τεξεται υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰσαακ. Ἐπειδη δε
ετεκεν αυτον, εκαλεσε το ονομα αυτου Ἰσαακ λεγουσα· Γελωτα μοι εποιησεν ο Θεος. ∆ια
τι; Τις γαρ, φησιν, αναγγελει τωι Ἀβρααμ, οτι Σαῤρα θηλαζει υιον; Προσεχετε μοι
ακριβως ενταυθα, ινα 51.131 ιδητε το θαυμα. Ουκ ειπεν, οτι ετεκε παιδιον, αλλ' οτι
θηλαζει παιδιον. Ἵνα γαρ μη τις υποβολιμαιον ειναι νομισηι το παιδιον, αι του γαλακτος
πηγαι τον τοκετον ενεγυησαντο, ωστε αναμιμνησκομενος του ονοματος και αυτος
ικανην ειχε διδασκαλιαν της παραδοξου γεννησεως. ∆ια τουτο φησι, Γελωτα μοι
εποιησεν ο Θεος, οτι ην ιδειν γυναικα γεγηρακυιαν εν βαθυτατηι πολιαι τιθηνουμενην,
υπομαζιον εχουσαν παιδιον. Ἀλλ' ο γελως της του Θεου χαριτος υπομνησις ην, και η
γαλακτοτροφια την θαυματοποιιαν επιστουτο· ουδε γαρ φυσεως εργον ην, αλλα το παν
της χαριτος κατορθωμα εγινετο. ∆ια τουτο φησι και ο Παυλος, Κατα Ἰσαακ επαγγελιας
τεκνα εσμεν. Ὥσπερ γαρ εκει η χαρις ειργασατο· ουτω και ενταυθα προηλθεν εκεινος
απο μητρας κατεψυγμενης. Ἀνεβης συ απο υδατων ψυχρων· οπερ ουν εκεινωι η μητρα,
τουτο σοι η κολυμβηθρα εγενετο των υδατων. Ειδες τοκου συγγενειαν; ειδες χαριτος
συμφωνιαν; ειδες πανταχου την φυσιν σχολαζουσαν, και την δυναμιν του Θεου το παν
εργαζομενην; ∆ια τουτο Κατα Ἰσαακ επαγγελιας τεκνα εσμεν. Ἀλλ' 51.132 εν εστιν ετι
το ζητουμενον· περι ημων ειπεν, οτι Ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος. Πως;
Ουδε Ἰσαακ εξ αιματων· Ἐξελιπε γαρ Σαῤραι τουγινεσθαι τα γυναικεια αυτης.
Ἀπεσβεσθησαν αι του αιματος πηγαι, ανηιρεθη της γεννησεως η υλη, αχρηστον ην της
φυσεως το εργαστηριον, και ο Θεος την δυναμιν επεδειξατο την εαυτου. Ἰδου και της
του Ἰσαακ προσηγοριας απηρτισμενην την διδασκαλιαν εχομεν. Λειπεται μεν γαρ επι
τον Ἀβρααμ, και τους υιους Ζεβεδαιου και τον Πετρον ελθειν· αλλ' ωστε μη ενοχλησαι
τωι μηκει, εις ετεραν ταυτα διαλεξιν υπερθεμενοι καταπαυσομεν τον λογον,
παρακαλεσαντες υμας, τους γεννηθεντας κατα τον Ἰσαακ, μιμεισθαι του Ἰσαακ την
πραοτητα και την επιεικειαν και την αλλην απασαν φιλοσοφιαν, ινα ευχαις εκεινου του
δικαιου και των προεδρων τουτων απαντων εις κολπους Ἀβρααμ απαντες καταντησαι
δυνηθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου
τωι Πατρι δοξα, τιμη, κρατος, αμα τωι αγιωι και ζωοποιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Προς τους εγκαλεσαντας υπερ του μηκους των προοιμιων, και οτι χρησιμον
το φερειν ελεγχους, και τινος ενεκεν ουκ ευθεως πιστευσας μετωνομασθη
Παυλος, και οτι ουκ εξ αναγκης, αλλ' εκ προαιρεσεως γεγονεν αυτωι η
μεταβολη, και εις το ρητον· "Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις;"
αʹ. Ἐνεκαλεσαν ημιν τινες των αγαπητων των ημετερων, οτι του λογου τα
προοιμια προς μηκος εκτεινομεν, και ει μεν δικαιως, η αδικως ενεκαλεσαν, τοτε εισεσθε,
επειδαν και τα παρ' ημων ακουσαντες, ως εν κοινωι δικαστηριωι την ψηφον ενεγκητε.
Ἐγω δε και πριν αποδειξαι τουτο, χαριν αυτοις εχω των εγκληματων· κηδεμονιας γαρ,
ου πονηριας εστι τα εγκληματα· και τον φιλουντα με, ουχ οταν επαινηι με μονον, αλλα
14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οταν εγκαληι και διορθωται, τοτε φαιην αν εγωγε φιλειν. Το μεν γαρ απλως παντα
επαινειν, και τα καλως εχοντα, και τα μη καλως, ουκ εστι φιλουντος, αλλ' απατεωνος
και ειρωνος· το δε επαινειν μεν αν τι των δεοντων γινηται, εγκαλειν δε αν τι
διαμαρτανηται, τουτο φιλου και κηδεμονος. Και ινα μαθητε, οτι το απλως παντα
επαινειν και μακαριζειν επι πασιν, ουκ εστι φιλου, αλλα πλανωντος· Λαος μου γαρ,
φησιν, οι μακαριζοντες υμας, πλανωσιν υμας, και τον τριβον των ποδων υμων
εκταρασσουσι. Τον μεν ουν εχθρον ουδε επαινουντα δεχομαι, τον δε φιλον και
εγκαλουντα προσιεμαι. Ἐκεινος, καν φιληι με, αηδης εστιν· ουτος, καν τραυματιζηι με,
ποθεινος εστιν· εκεινου το φιλημα υποψιας γεμει, τουτου το τραυμα κηδεμονιαν εχει.
∆ια τουτο φησι τις· Ἀξιοπιστοτερα τραυματα φιλου, η εκουσια φιληματα εχθρου. Τι
λεγεις; Τραυματα φιληματων βελτιονα, φησιν· ου γαρ τηι φυσει των 51.132 γινομενων,
αλλα τηι διαθεσει των ποιουντων προσεχω. Βουλει μαθειν, πως αξιοπιστοτερα τραυματα
φιλου, η εκουσια φιληματα εχθρου; Ἐφιλησε τον Κυριον ο Ἰουδας, αλλα προδοσιας
αυτου το φιλημα εγεμεν, ιον αυτου το στομα ειχε, πονηριας η γλωσσα επεπληστο. Τον
παρα Κορινθιοις πεπορνευκοτα ετραυματισεν ο Παυλος, αλλ' εσωσε. Και πως
ετραυματισε; φησι. Τωι Σαταναι παραδους. Παραδοτε γαρ, φησι, τον τοιουτον τωι Σαταναι
εις ολεθρον της σαρκος. ∆ια τι; Ἵνα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι του Κυριου Ἰησου.
Ειδες τραυματα σωτηριαν εχοντα; ειδες φιλημα προδοσιας γεμον; Ουτως Ἀξιοπιστοτερα
τραυματα φιλου, η εκουσια φιληματα εχθρου. Τουτο μη επ' ανθρωπων μονον, αλλα και
επι του Θεου, και επι του διαβολου εξετασωμεν. Ὁ μεν φιλος, ο δε εχθρος· ο μεν σωτηρ
και κηδεμων, ο δε απατεων και πολεμιος. Ἀλλ' ο μεν εφιλησε ποτε, ο δε ετραυματισε.
Πως ο μεν εφιλησεν, ο δε ετραυματισεν; Ὁ μεν ειπεν, Ἔσεσθε ως θεοι· ο δε ειπε, Γη ει,
και εις γην απελευσηι. Τις ουν ωφελησε μαλλον, εκεινος ο ειπων, οτι Ἔσεσθε ως θεοι, η
ουτος ο ειπων, οτι Γη ει, και εις γην απελευσηι; Ουτος θανατον ηπειλησεν, εκεινος
αθανασιαν επηγγειλατο· αλλ' ο μεν αθανασιαν επαγγειλαμενος, και του παραδεισου
εξεβαλεν· ο δε θανατον απειλησας, εις τον ουρανον ανηγαγεν. Ειδες πως Ἀξιοπιστοτερα
τραυματα φιλου, η εκουσια φιληματα εχθρου; ∆ια τουτο και πριν αποδειξαι, χαριν εχω
τοις εγκαλουσιν. Οι μεν γαρ, καν δικαιως, καν αδικως εγκαλωσιν, ουκ ονειδισαι 51.133
βουλομενοι, αλλα διορθωσαι, τουτο ποιουσιν· οι δε εχθροι, καν δικαιως εγκαλωσιν,
ουχι διορθωσαι, αλλ' εκπομπευσαι σπουδαζοντες ελεγχουσιν. Ουτοι τοινυν επαινουντες,
σπουδαιοτερον ζητουσι ποιησαι, εκεινοι δε, καν επαινωσιν, υποσκελισαι σπευδουσι.
Πλην οπως αν ο ελεγχος κινηται, μεγα αγαθον το δυνασθαι φερειν ελεγχους και
εγκληματα, και μη εκθηριουσθαι. Ὁ γαρ μισων ελεγχους, αφρων εστι, φησιν. Ουκ ειπε,
τοιουσδε η τοιουσδε ελεγχους, αλλ' απλως, ελεγχους. Ει μεν γαρ δικαιως ενεκαλεσεν ο
φιλος, διορθωσαι το αμαρτημα· ει δε αλογως εμεμψατο, τεως επαινεσον αυτον της
γνωμης, αποδεξαι τον σκοπον, χαριν ομολογησον της φιλιας· απο γαρ του σφοδρα
φιλειν το εγκαλειν γινεται. Μη δυσχεραινωμεν ελεγχομενοι. Και γαρ μεγαλα ονινησι
τουτο την ζωην την ημετεραν, ει γινοιτο παρα παντων, ει και ελεγχοιμεν τους
αμαρτανοντας, και αμαρτανοντες φεροιμεν τους ελεγχους ευκολως· οπερ γαρ επι των
τραυματων εστι τα φαρμακα, τουτο επι των αμαρτηματων οι ελεγχοι· ωσπερ ουν ο τα
φαρμακα διακρουομενος, ανοητος, ουτω και ο τους ελεγχους μη καταδεχομενος,
αφρων. Ἀλλ' εκθηριουνται πολλοι πολλακις, προς αυτους εννοουντες και λεγοντες·
Σοφος, φησιν, εγω και συνετος του δεινος ανεξομαι; ουκ ειδοτες, οτι τουτο αυτο
εσχατης ανοιας τεκμηριον. Ειδον γαρ, φησιν, ανθρωπον δοκουντα σοφον ειναι παρ'
εαυτωι, ελπιδα δε εχει μαλλον ο αφρων αυτου. ∆ια τουτο και Παυλος λεγει, Μη γινεσθε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

φρονιμοι παρ' εαυτοις. Καν γαρ μυριακις ει σοφος, και τα δεοντα συνορων, αλλ'
ανθρωπος ει, και χρειαν εχεις συμβουλου. Ὁ Θεος γαρ μονος εστιν ανενδεης, και μονος
ου δειται συμβουλου. ∆ι' ο και περι εκεινου μονου λεγεται· Τις γαρ εγνω νουν Κυριου, η
τις συμβουλος αυτου εγενετο; ανθρωποι δε, καν μυριακις ωμεν σοφοι, μυριακις
ελεγχομεθα, και το της φυσεως ημων ασθενες διαφαινεται. Ου γαρ δυναται παντα ειναι
εν ανθρωποις, φησι. ∆ια τι; Ὅτι ουκ αθανατος υιος ανθρωπου. Τι φωτεινοτερον ηλιου;
Ἀλλ' ομως και τουτο εκλειπει. Καθαπερ ουν εκεινο το φως το λαμπρον, την
απαστραπτουσαν ακτινα σκοτος επελθον αποκρυπτει· ουτω πολλακις και την συνεσιν
την ημετεραν, καθαπερ εν σταθηραι μεσημβριαι λαμπουσαν και διαφαινομενην,
επελθουσα ανοια απεκρυψε πολλακις· και ο μεν σοφος το δεον ου συνειδεν, ο δε
ελαττων εκεινου πολλωι οξυτερον εκεινου τουτο εφωρασε. Και τουτο γινεται, ινα μητε
ο σοφος επαιρηται, μητε ο ευτελης εαυτον ταλανιζηι. Μεγα αγαθον ελεγχους δυνασθαι
φερειν, μεγα αγαθον δυνασθαι ελεγχειν· τουτο κηδεμονιας μεγιστης. Νυνι δε αν μεν
ιδωμεν ανθρωπον τον χιτωνισκον εχοντα παραλελυμενον εκ πλαγιων, η την αλλην
στολην κακως περικειμενην, διορθουμεν και υπομιμνησκομεν· αν δε ιδωμεν αυτου την
ζωην παραλελυμενην, ουδε λογον προιεμεθα. Ἂν ιδωμεν αυτου τον βιον ασχημονα
οντα, παρατρεχομεν· καιτοι τα μεν των ιματιων, μεχρι γελωτος, τα δε της ψυχης, μεχρι
κινδυνου και τιμωριας εστιν. Ὁραις τον αδελφον, ειπε μοι, κατα κρημνου φερομενον,
ημελημενον εχοντα βιον, ου συνορωντα το δεον, και ουκ ορεγεις χειρα, ουκ ανισταις εκ
του πτωματος; ουκ εγκαλεις, και ελεγχεις; αλλα το μη προσκρουσαι αυτωι 51.134 και
φανηναι επαχθης προτιμαις της εκεινου σωτηριας; Και ποιαν εξεις συγγνωμην παρα του
Θεου; τινα απολογιαν; Ουκ ηκουσας τι τοις Ἰουδαιοις εκελευσεν ο Θεος· τα υποζυγια
των εχθρων μη περιοραιν πλανωμενα, μηδε παρατρεχειν πεπτωκοτα; Ειτα Ἰουδαιοι μεν
τα αλογα κελευονται μη περιοραιν των εχθρων, ημεις δε τας ψυχας των αδελφων καθ'
εκαστην υποσκελιζομενας ημεραν περιοψομεθα; Και πως ουκ εσχατης τουτο ωμοτητος
και θηριωδιας, μηδε τοσαυτην απονεμειν ανθρωποις προνοιαν, οσην τοις αλογοις
εκεινοι; Τουτο παντα ανετρεψε, τουτο τον βιον ημων συνεχεεν, οτι ουτε ελεγχομενοι
φερομεν γενναιως, ουτε ετερους ελεγχειν βουλομεθα· δια γαρ τουτο και επαχθεις εσμεν
ελεγχοντες, επειδη εκθηριουμεθα ελεγχομενοι. Ει γαρ ᾔδει ο αδελφος, οτι ελεγξας σε
επηινειτο παρα σου, και αυτος ελεγχομενος την αυτην αμοιβην απεδωκεν αν.
βʹ. Βουλει μαθειν οτι καν σφοδρα συνετος ηις, καν σφοδρα απηρτισμενος, καν
προς αυτην την ακραν κορυφην ελθηις της αρετης, χρειαν εχεις συμβουλου, και
διορθουντος και ελεγχοντος; Ἄκουσον ιστοριαν παλαιαν. Ουδεν Μωυσεως ην ισον. Και
γαρ πραοτατος, φησιν, ην παντων ανθρωπων εκεινος, και τωι Θεωι φιλος, και της
εξωθεν φιλοσοφιας ενεπεπληστο, και της πνευματικης πληρης ην συνεσεως. Ἐπαιδευθη
γαρ, φησι, Μωυσης πασαν σοφιαν Αιγυπτιων. Ειδες απηρτισμενην αυτου την παιδευσιν;
Και ην δυνατος εν λογωι, και αλληι αρετηι. Ἀλλ' ακουσον και ετεραν μαρτυριαν. Πολλοις,
φησι, προφηταις ωμιλησεν ο Θεος, αλλ' ουδενι ουτως ωμιλησεν· αλλα τοις μεν αλλοις
εν αινιγμασι και δι' ονειρατων, τωι δε Μωυσηι προσωπον προς προσωπον. Τι μειζον
τουτου ζητεις τεκμηριον της αρετης εκεινου, οταν ο παντων ∆εσποτης τωι δουλωι ως
φιλωι διαλεγηται; Ἦν τοινυν σοφος και την εξω και την εσω παιδειαν· ην δυνατος εν
λογωι και εργωι· επετασσεν αυτηι τηι κτισει, επειδη φιλος ην του ∆εσποτου της κτισεως·
εξηγαγε λαον τοσουτον εξ Αιγυπτου· την θαλασσαν εσχισε, και παλιν συνηγαγε· και ην
ιδειν θαυμα παραδοξον. Τοτε γαρ πρωτον επειδεν ηλιος θαλασσαν ου πλεομενην, αλλα
πεζευομενην, πελαγος ουχι κωπαις και πλοιοις, αλλα ποσιν ιππων περωμενον. Ἀλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ομως ο σοφος, ο δυνατος εν λογωι και εργωι, ο φιλος του Θεου, ο τηι κτισει επιταξας, ο
τοσαυτα θαυματουργησας, ου συνειδε πραγμα πολλοις των ανθρωπων ευσυνοπτον·
αλλ' ο μεν κηδεστης αυτου, βαρβαρος ανθρωπος και ευτελης, συνειδεν αυτο, και εις
μεσον ηγαγεν· εκεινος δε αυτο ουχ ευρε. Τι ουν εστι τουτο; Ἀκουσατε, ινα μαθητε, οτι
εκαστος συμβουλου δειται, καν κατα Μωυσεα γενηται, και οτι τα τους μεγαλους
λανθανοντα και θαυμαστους τους ανθρωπους, τους μικρους και ευτελεις πολλακις ουκ
ελαθεν. Ἐπειδη γαρ εξηλθεν ο Μωυσης εξ Αιγυπτου, και ην εν τηι ερημωι, ειστηκει
πλησιον αυτου ο λαος απας, εξακοσιαι χιλιαδες, και πασι διελυσε τα εγκληματα τοις
προς αλληλους αμφισβητουσιν. Ἰδων τοινυν αυτον ο κηδεστης τουτο ποιουντα ο
Ἰοθωρ, ανθρωπος και ανοητος και εν ερημωι βεβιωκως, και ουτε 51.135 νομων ουτε
πολιτειας τινι κοινωνησας ποτε, αλλ' εν ασεβειαι ζων, ου τι γενοιτ' αν μειζον ανοιας
τεκμηριον; Ουδεν γαρ Ἑλληνων ανοητοτερον. Ἀλλ' ομως εκεινος ο βαρβαρος, ο ασεβης,
ο ανοητος, ιδων ου δεοντως αυτον ποιουντα, διωρθωσε τον Μωυσεα, τον σοφον και
συνετον και του Θεου φιλον. Και ειπων προς αυτον, Τι ουτοι εστηκασιν ενωπιον σου;
και μαθων την αιτιαν λεγει· Ουκ ορθως συ τουτο εποιησας, φησι. Μετ' επιτιμησεως η
συμβουλη· και ουτε ουτως ηγριανεν εκεινος, αλλ' ηνειχετο ο σοφος, ο συνετος και του
Θεου φιλος, τοσαυταις εφεστηκως μυριασιν. Ουδε γαρ τουτο μικρον, το παρα του
βαρβαρου και ιδιωτου παιδευεσθαι. Και ουτε τα θαυματα, απερ ειργασατο, ουτε το
μεγεθος της αρχης αυτον επηρεν, ουτε το παροντων των υπηκοων διορθουσθαι,
ερυθριασαι εποιησεν· αλλ' εννοησας οτι ει και μεγαλα αυτωι ειργασται σημεια, αλλ'
ομως ανθρωπινης φυσεως μετεχει, ην πολλα λανθανει πολλακις, μετ' επιεικειας
εδεξατο την συμβουλην. Πολλοι δε πολλακις υπερ του μη φανηναι δεομενοι συμβουλης
της παρ' ετερων, ειλοντο προδουναι την ωφελειαν την απο της γνωμης, η δεξαμενοι
την παραινεσιν διορθωσαι το αμαρτημα· μαλλον αγνοειν η μαθειν κατεδεξαντο, ουκ
ειδοτες οτι ου το μαθειν εγκλημα, αλλα το αγνοειν κατηγορια· ου το διδασκεσθαι, αλλα
το εν αμαθειαι ειναι· ου το ελεγχεσθαι, αλλα το αμαρτανειν αδιορθωτα. Ἔστι γαρ, εστι
και παρα ανθρωπωι μικρωι και ευτελει ευρεθηναι τι των δεοντων, ο παρα τωι σοφωι και
μεγαλωι πολλακις ουχ ευρηται. Ὅπερ ουν συνιδων ο Μωυσης ηκουε μετα πασης
επιεικειας εκεινου συμβουλευοντος, και λεγοντος· Ποιησον σοι χιλιαρχους,
εκατονταρχους, πεντηκονταρχους, δεκαρχους· και το ρημα το βαρυ ανοισουσιν επι σε,
το δε κουφον αυτοι διαλυσονται. Και ακουσας ουκ ηισχυνθη, ουκ ηρυθριασεν, ουκ
ηιδεσθη τους υπηκοους, ουκ ειπε προς εαυτον, οτι Καταγνωσονται μου οι αρχομενοι, ει
αρχων ων παρ' ετερου μανθανω τα δεοντα· αλλα και επεισθη και εποιησε το προσταγμα,
και ου μονον εκεινους ουκ ηισχυνθη τους τοτε, αλλ' ουδε ημας τους μετα ταυτα
εσομενους· αλλ' ωσπερ εγκαλλωπιζομενος τηι διορθωσει τηι παρα του κηδεστου
γενομενηι, ου τους τοτε μονον ανθρωπους, αλλα και τους εξ εκεινου μεχρι σημερον
γενομενους, και τους αυθις εσομενους μεχρι της του Χριστου παρουσιας κατα την
οικουμενην απασαν δια των γραμματων εδιδαξε, και οτι αυτος το δεον συνιδειν ουκ
ηδυνηθη, και οτι την διορθωσιν εδεξατο παρα του κηδεστου. Ἡμεις δε, εαν ανθρωπον
ιδωμεν παροντα ελεγχομενων ημων και διορθουμενων, ιλιγγιωμεν, εξισταμεθα,
νομιζομεν της ζωης εκπεπτωκεναι πασης. Ἀλλ' ουκ εκεινος· αλλ' ορων τοσαυτας
χιλιαδας παρουσας ουκ ηρυθριασε, μαλλον δε τοσαυτας μυριαδας τοτε, τας εξ εκεινου
μεχρι νυν κατα την γην απασαν, αλλα κηρυττει πασι καθ' εκαστην ημεραν δια των
γραμματων, οτι οπερ αυτος ου συνειδε, τουτο ο κηδεστης συνειδε. Τινος ουν ενεκεν
τουτο εποιησε, και μνημηι παρεδωκε το γεγενημενον; Ἵνα ημας πεισηι μηδεποτε εφ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εαυτοις μεγα φρονειν, καν απαντων ωμεν σοφωτεροι, μηδε ατιμαζειν τας παρ' ετερων
συμβουλιας, καν απαντων ωσιν ευτελεστεροι. Ἂν μεν γαρ τι των δεοντων συμβουλευσηι
τις, καν οικετης ηι, δεξαι την παραινεσιν· αν δε τι των ολεθριων, καν εν αξιωματι
τυγχανηι μεγιστωι, παραπεμψαι την γνωμην· ου γαρ τηι ποιοτητι των προσωπων 51.136
των συμβουλευοντων, αλλ' αυτηι της συμβουλης τηι φυσει προσεχειν δει πανταχου.
Ὅπερ ουν και Μωυσης εποιησε, παιδευων ημας μη ερυθριαιν ελεγχομενους, καν
ολοκληρος ημιν δημος παρηι. Ἐγκωμιον γαρ τουτο μεγιστον, και επαινος ουχ ο τυχων,
και φιλοσοφιας επαινος της ανωτατω, το φερειν ελεγχον γενναιως. Ουχ ουτω γαρ τον
Ἰοθωρ επαινουμεν και θαυμαζομεν νυν, οτι τον Μωυσεα διωρθωσεν, ως εκπληττομεθα
τον αγιον εκεινον, οτι ουτε ηισχυνθη διορθουμενος τοσουτων παροντων, και μνημηι το
γεγενημενον παρεδωκε, δια παντων την αυτου φιλοσοφιαν δειξας, και οτι μετα πολλης
της υπερβολης την παρα των πολλων κατεπατησε δοξαν.
γʹ. Ἀλλα γαρ υπερ προοιμιων απολογουμενοι, παλιν μειζον το προοιμιον
πεποιηκαμεν· αλλ' ουχ απλως ουδε εικη, αλλ' υπερ των μεγιστων υμιν διαλεγομενοι
και αναγκαιοτατων, ινα γενναιως ελεγχομενοι φερωμεν, ινα προθυμως ελεγχωμεν
τους αμαρτανοντας και διορθωμεν. Ἀναγκη δε λοιπον απολογησασθαι υπερ του μηκους,
και ειπειν τινος ενεκεν μακρα ποιουμεν προοιμια. Τινος ουν ενεκεν τουτο ποιουμεν;
Πληθει τοσουτωι διαλεγομεθα, ανθρωποις γυναικας εχουσιν, οικιας προεστηκοσιν, εν
εργασιαι καθημερινηι ζωσιν, εν βιωτικοις πραγμασι. Και ου τουτο μονον εστι το
δυσχερες, οτι διηνεκως εισιν ησχολημενοι, αλλ' οτι και απαξ της εβδομαδος αυτους
ενταυθα λαμβανομεν. Βουλομενοι τοινυν ευσυνοπτα κατασκευαζειν αυτοις τα
λεγομενα, δια των προοιμιων σαφεστεραν ποιησαι την διδασκαλιαν σπουδαζομεν. Ὁ
μεν γαρ μηδεν εργον εχων, αλλ' αει ταις Γραφαις προσηλωμενος, ου δεεται προοιμιων,
ου δειται κατασκευης, αλλ' ακουσας ευθεως του λεγοντος, δεχεται των λεγομενων την
διανοιαν· ανθρωπος δε τον μεν πλειω χρονον πραγμασι βιωτικοις προσδεδεμενος,
ολιγον δε και βραχυ ενταυθα παραγενομενος, αν μη προοιμιων ακουσηι και κατασκευης
πλειονος, και πανταχοθεν ιδηι προοδοποιηθεντα αυτωι τον λογον, ουδεν κερδανας
απερχεται. Ου τουτο δε μονον ημιν εστιν αιτιον του μηκους των προοιμιων, αλλα και
ετερον ουκ ελαττον τουτου. Των γαρ πολλων τουτων οι μεν παραγινονται, οι δε ου
παραγινονται πολλακις. Ἀναγκη τοινυν τους μεν παραγενομενους επαινεσαι, τους δε
μη παραγενομενους μεμψασθαι, ινα εκεινοι μεν τοις επαινοις σπουδαιοτεροι γενωνται,
ουτοι δε δια των εγκληματων την ραιθυμιαν αποθωνται. Ἔστι και ετερα χρεια
προοιμιων υμιν. Ὑποθεσεως απτομεθα μακροτερας πολλακις, ην ου δυνατον εν ημεραι
μιαι προς τελος αγαγειν, αλλα και δευτερας και τριτης και τεταρτης ημιν εστιν οτε
εξηγησεως εις την αυτην εδεησε πραγματειαν. Ἀναγκη τοινυν και ταυτηι τηι δευτεραι
ημεραι τα τελη της προτερας διδασκαλιας αναλαβειν, ιν' ουτως αρμοσθεν τηι αρχηι το
τελος, σαφεστεραν ποιηι τοις παρουσι την εξηγησιν, και μη της ακολουθιας
απηρτημενος ο λογος αφανεστερος ηι τοις ακροαταις. Και ινα μαθηις οτι χωρις
προοιμιων εισαγομενος λογος ουδενι γνωριμος εσται, ιδου χωρις προοιμιων αυτον
εισαγω νυν πειρας ενεκεν. Ἐμβλεψας δε αυτωι ο Ἰησους ειπε, Συ ει Σιμων υιος Ἰωνα, συ
κληθησηι Κηφας, ο ερμηνευεται Πετρος. Ὁρατε, μη συνιετε το λεχθεν; μη ιστε την
ακολουθιαν, τινος ενεκεν ειρηται; επειδη χωρις προοιμιου αυτο εισηγαγον, ταυτον
ποιησας, ωσπερ αν ει τις ανθρωπον παντοθεν περιβαλων εις το θεατρον εισαγαγοι. Φερε
ουν, αυτον λοιπον εκκα 51.137 λυψωμεν, το προοιμιον αποδοντες αυτωι. Περι Παυλου
δε ο λογος ην πρωην ημιν ενταυθα, οτε περι των ονοματων διελεγομεθα, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

εζητουμεν, δια τι ποτε μεν Σαυλος, μετα δε ταυτα Παυλος εκληθη. Ἐντευθεν εξεβημεν
εις παλαιαν ιστοριαν, και τους εχοντας επωνυμιας εξητασαμεν απαντας. Ειτα εκειθεν
και Σιμωνος εμνησθημεν, και της του Χριστου φωνης λεγουσης προς αυτον, Συ ει Σιμων
υιος Ἰωνα, συ κληθησηι Κηφας, ο ερμηνευεται Πετρος. Ειδες πως το προ μικρου δοξαν
αποριας γεμειν, γνωριμωτερον εγενετο νυν; Ὥσπερ γαρ σωμα κεφαλης, και ριζης
δενδρον, και ποταμος δειται πηγης, ουτω και προοιμιων λογος. Ἐπει ουν εστησαμεν
υμας επ' αυτην την αρχην της οδου, και την ακολουθιαν εδειξαμεν, αψωμεθα λοιπον
αυτου της ιστοριας του προοιμιου. Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου εις τους
μαθητας του Κυριου. Και μην εν ταις Ἐπιστολαις Παυλος καλειται· τινος ουν ενεκεν
αυτου την προσηγοριαν μετεβαλε το Πνευμα το αγιον; Καθαπερ δεσποτης οικετην
πριαμενος, ειτα βουλομενος αυτον διδαξαι την δεσποτειαν, μετατιθησιν αυτου το
ονομα· ουτω και το Πνευμα το αγιον εποιησε τοτε. Και γαρ εξ αιχμαλωσιας τον Παυλον
ελαβε, και προσφατως ην τηι δεσποτειαι ταυτηι προσελθων. ∆ια τουτο αυτου μετεβαλε
την προσηγοριαν, ινα μαθηι καντευθεν την δεσποτειαν εκεινος. Ὅτι γαρ ονοματων θεσις
δεσποτειας εστι συμβολον, μαλιστα μεν και εξ ων ποιουμεν δηλον· γνωριμωτερον δε
εσται εξ ων επι του Ἀδαμ εποιησεν ο Θεος. Βουλομενος γαρ αυτον διδαξαι, οτι παντων
εστιν αρχων και δεσποτης, ηγαγε προς αυτον παντα τα θηρια, Ἰδειν τι καλεσει αυτα,
δεικνυς οτι των ονοματων η θεσις την δεσποτειαν κυροι. Ει δε βουλοισθε και επ'
ανθρωπων ιδειν τουτο γινομενον, και μαθειν, οτι εθος πολλακις τοις απο αιχμαλωσιας
λαμβανουσι δουλους μετατιθειν αυτων τα ονοματα, ακουσατε τι εποιησεν ο των
Βαβυλωνιων βασιλευς. Λαβων γαρ ουτος εκ της αιχμαλωσιας τον Ἀνανιαν και Ἀζαριαν
και Μισαηλ, ουκ αφηκεν επι των προτερων ονοματων, αλλα Σεδρακ, Μισακ, Ἀβδεναγω
αυτους εκαλεσεν. Ἀλλα τινος ενεκεν ουκ ευθεως αυτον μετωνομασεν, αλλ' ανεμεινε
χρονον γενεσθαι πολυν; Ὅτι ευθεως ει αυτον μετωνομασε μετασταντα, ουκ αν εγενετο
φανερα η μεταβολη του Παυλου, και η προς την πιστιν μεταστασις. Ἀλλ' οπερ επι των
οικετων συμβαινει, οταν φυγοντες ευθεως αμειβωσιν αυτων τα ονοματα, αφανεις
γινονται, τουτο και επι του Παυλου γεγονεν αν· ει ευθεως αφεις τους Ἰουδαιους και
προς ημας ελθων μετωνομασθη, ουδεις αν εγνω οτι ο διωκτης αυτος εστιν ο
ευαγγελιστης. Το δε σπουδαζομενον τουτο ην, μαθειν οτι ο διωκτης αυτος εστι, και
αποστολος γεγονε. Τουτο γαρ ην ο συνειχε τους Ἰουδαιους, οτι τον διδασκαλον τον
υπερ αυτων ισταμενον, ηυρισκον κατ' αυτων οντα. Ἵνα ουν μη η του ονοματος αθροα
μεταβολη αποκρυψηι την μεταβολην της προαιρεσεως, αφιησιν αυτον μεχρι πολλου την
προτεραν εχειν προσηγοριαν· ιν', οταν μαθωσι παντες, οτι αυτος εστιν ο διωξας την
Ἐκκλησιαν εμπροσθεν, τοτε λοιπον γνωριμου γενομενου πασι, μεταθηι και την
προσηγοριαν. Και οτι τουτο αιτιον, ακουσον αυτου λεγοντος· Ἦλθον εις τα κλιματα της
Συριας και της Κιλικιας· ημην δε αγνοουμενος τωι προσωπωι ταις Ἐκκλησιαις της
Ἰουδαιας ταις εν Παλαιστινηι, φησιν. Ει δε ταις εν Παλαιστινηι ηγνοειτο ενθα διετριβε,
πολλωι μαλλον ταις αλλαχου 51.138 κειμεναις. Ἤμην δε αγνοουμενος τωι προσωπωι,
φησιν, ουχι τωι ονοματι. ∆ια τι Ἀγνοουμενος τωι προσωπωι; Ουδεις γαρ ουδε ιδειν αυτον
ετολμα των πιστων, ηνικα ημιν επολεμει· τοσουτου φονου, τοσαυτης εγεμε μανιας. ∆ιο
παντες απεπηδων, παντες εφευγον, ει που παραγενομενον ειδον, και ουδε αντιβλεψαι
ετολμων· ουτως ην εκτεθηριωμενος κατα των πιστων· μονον δε ακουοντες ησαν, οτι ο
διωκων ημας ποτε, νυν ευαγγελιζεται την πιστιν ην ποτε επορθει. Ἐπει ουν τωι μεν
προσωπωι αυτον ηγνοουν, μονον δε ακουοντες ησαν, ει το ονομα αυτου μετεβληθη
ευθεως, ουκ αν ουδε οι ακουοντες εγνωσαν, οτι ο διωκων την πιστιν, ουτος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ευαγγελιζεται. Ἐπειδη γαρ το προτερον αυτου ονομα ᾔδεσαν, οτι Σαυλος ελεγετο, ει
μεταβληθεις ευθεως Παυλος εκληθη, ειτα απηγγειλαν τινες αυτοις, οτι Παυλος
ευαγγελιζεται, ο διωκων την Ἐκκλησιαν, ουκ αν εγνωσαν οτι ουτος εκεινος ην, δια το
μη Παυλον αυτον καλεισθαι, αλλα Σαυλον. ∆ια τουτο αφηκεν αυτον μεχρι πολλου την
προτεραν εχειν προσηγοριαν, ινα πασι γνωριμος γενηται τοις πιστοις, και τοις
ποῤρωθεν ουσι και ουχ εωρακοσιν αυτον.
δʹ. Τινος μεν ουν ενεκεν ουκ ευθεως μετεβληθη αυτου τουνομα, ικανως
αποδεδεικται. Ἀναγκη λοιπον επ' αυτην ελθειν του λογου την αρχην. Σαυλος δε ετι
εμπνεων απειλης και φονου εις τους μαθητας του Κυριου. Τι εστιν, Ἔτι; Τι γαρ εποιησε
προ τουτου, οτι λεγει, Ἔτι; Το γαρ, Ἔτι, περι ανθρωπου πολλα κακα πεποιηκοτος
εμπροσθεν λεγεται. Τι ουν εποιησε; Τι γαρ ουκ εποιησεν, ειπε μοι, κακον; Αιματων
ενεπλησε τα Ἱεροσολυμα τους πιστους αναιρων, την Ἐκκλησιαν επορθει, τους
αποστολους εδιωκε, τον Στεφανον εσφαξεν, ουκ ανδρων, ου γυναικων εφειδετο.
Ἄκουσον γουν του μαθητου αυτου λεγοντος· Σαυλος δε ελυμαινετο την Ἐκκλησιαν,
κατα τους οικους εισπορευομενος, συρων τε ανδρας και γυναικας. Ουδε γαρ ηρκει αυτωι
η αγορα, αλλα και εις τας οικιας επεπηδα· Κατα τους οικους γαρ εισπορευομενος, φησι.
Και ουκ ειπεν, αγων, ουδε, ελκων ανδρας και γυναικας, αλλα, Συρων ανδρας και
γυναικας· καθαπερ περι θηριου διαλεγομενος, Συρων ανδρας και γυναικας· και ουκ
ανδρας μονον, αλλα και γυναικας. Ουδε την φυσιν ηιδειτο, ουδε το γενος ηλεει, ουδε
προς την ασθενειαν απεκλατο. Ζηλωι γαρ, ουχι θυμωι ταυτα εποιει. ∆ια τουτο οι μεν
Ἰουδαιοι τα αυτα ποιουντες, αξιοι κατηγοριας· ουτος δε τα αυτα ποιων, αξιος
συγγνωμης. Και γαρ απ' αυτων ων εποιουν δηλοι ησαν, οτι εκεινοι μεν τιμης ενεκεν και
δοξης της παρα των πολλων ταυτα επραττον· ουτος δε ουχ ουτως, αλλα τωι Θεωι ζηλων,
ει και μη κατ' επιγνωσιν· δια τουτο εκεινοι τας μεν γυναικας ηφιεσαν, τοις δε ανδρασιν
επολεμουν, επειδη εις εκεινους εωρων την εαυτων περιελθουσαν τιμην· ουτος δε, ατε
ζηλοτυπων, προς απαντας ιστατο. Ταυτ' ουν απαντα εννοησας ο Λουκας, και ορων
αυτον ουπω κορεννυμενον, ελεγε· Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου εις τους
μαθητας του Κυριου. Ουκ εκορεσεν αυτον ο φονος Στεφανου, ουκ ενεπλησεν αυτου την
επιθυμιαν η διωξις της Ἐκκλησιας, αλλα περαιτερω προηιει, και ουδαμου ιστατο της
μανιας· ζηλος γαρ ην. Ἀλλ' επανελθων αρτι απο της σφαγης Στεφανου, εδιωκε τους
αποστολους· και ταυτον εποιει, ωσπερ αν ει λυκος αγριος επιπηδησας ποιμνηι προβατων,
και αρνιον αρπασας εκειθεν, και τωι οικειωι σπαραξας στοματι, 51.139 θρασυτερος υπο
της αρπαγης εγενετο. Ουτω και Σαυλος επεπηδησε τωι χορωι των αποστολων, ηρπασεν
εκειθεν το αρνιον του Χριστου, τον Στεφανον διεσπαραξεν, εγενετο λοιπον υπο της
σφαγης ταυτης θρασυτερος. ∆ια τουτο φησιν, Ἔτι. Καιτοι τινα ουκ αν ενεπλησεν ο
φονος εκεινος; τινα ουκ αν κατηιδεσεν η επιεικεια του σφαττομενου, τα ρηματα απερ
λιθαζομενος υπερ των λιθαζοντων ηυχετο, Κυριε, λεγων, μη στησηις αυτοις την
αμαρτιαν ταυτην; ∆ια τουτο ο διωκτης ευαγγελιστης γεγονεν. Ευθεως γαρ μετα τον
φονον ουτος μετεβαλλετο, εκεινου της φωνης ηκουσεν ο Θεος. Και γαρ αξιος ην
ακουεσθαι Στεφανος και δια την αρετην Παυλου την εσομενην, και δια οικειαν
ομολογιαν, Κυριε, μη στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην. Ἀκουετωσαν οσοι εχθρους
εχουσιν, οσοι πλεονεκτουνται. Καν γαρ μυρια παθηις δεινα, ουδεπω ελιθασθης, καθαπερ
ο Στεφανος. Και ορα τι γινεται. Ἐνεφραττετο μια πηγη η του Στεφανου, και ηνοιγετο
ετερα μυριους αφιεισα ποταμους. Ἐπειδη γαρ εσιγησε το στομα Στεφανου, ηχησεν
ευθεως η σαλπιγξ του Παυλου. Ουτως ουδεποτε ο Θεος εις τελος εγκαταλιμπανει τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αυτωι προστρεχοντας, αλλα μειζονα ων αποστερουσιν οι εχθροι διδωσιν αυτος τα δωρα.
Ου γαρ τοιουτον εξεβαλον απο της φαλαγγος στρατιωτην εκεινοι, οιον αντεισηγαγεν ο
Χριστος. Σαυλος δε ετι. Και αλλο τι δηλοι το, Ἔτι, τουτο· οιον, οτι ετι μαινομενον, ετι
αγριαινοντα, ετι εν ακμηι του θυμου οντα, ετι τωι φονωι ζεοντα επεσπασατο ο Χριστος.
Ουδε γαρ ανεμεινε ληξαι το νοσημα, και σβεσθηναι το παθος, και πραοτερον γενεσθαι
τον αγριον, και ουτως ειλκυσεν· αλλ' εν αυτηι τηι ακμηι της μανιας αυτον εχειρωσατο,
ινα δειξηι την εαυτου δυναμιν, οτι εν μεσηι τηι βακχειαι τοτε εκεινηι ζεοντος ετι του θυμου
κρατει και περιγινεται του διωκτου. Και γαρ ιατρον τοτε θαυμαζομεν μαλιστα, οταν
δυνηθηι τον πυρετον αιρομενον και την φλογα του νοσηματος ουσαν εν ακραι
σφοδροτητι κατασβεσαι και παντελως αφανισαι· ο και επι του Παυλου γεγονεν. Ἐν
ακμηι γαρ αυτον οντα της φλογος, ωσπερ τις δροσος ανωθεν κατενεχθεισα, η φωνη του
Κυριου του νοσηματος απηλλαξε παντελως. Σαυλος δε ετι εμπνεων απειλης και φονου
εις τους μαθητας του Κυριου, αφηκε το πληθος, και τοις αρχουσι λοιπον επεπηδα.
Ὥσπερ γαρ ο δενδρον βουλομενος εκτεμειν, τους κλαδους αφεις, κατωθεν εκκοπτει την
ριζαν, ουτω δη και ουτος επι τους μαθητας ηλθε, την ριζαν του κηρυγματος βουλομενος
ανελειν. Ἀλλα ουκ ησαν ριζαι του κηρυγματος οι μαθηται, αλλ' ο των μαθητων
∆εσποτης. ∆ια τουτο και ελεγεν· Ἐγω ειμι η αμπελος, υμεις τα κληματα. Ἐκεινη δε
ακαταγωνιστος η ριζα. ∆ια τουτο οσωι πλειονα εξετεμνον κληματα, τοσουτωι και
πλειονα και μειζονα παλιν εβλαστανεν. Ἐξετμηθη γουν Στεφανος, και ανεβλαστησε
Παυλος και οι δια Παυλου πιστευσαντες. Ἐγενετο δε, φησιν, εν τωι εγγιζειν αυτον τηι
∆αμασκωι, εξαιφνης περιηστραψεν αυτον φως εκ του ουρανου, και πεσων επι της γης
ηκουσε φωνην λεγουσαν αυτωι, Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; Τινος ενεκεν ουχι πρωτον
η φωνη ηνεχθη, αλλα προτερον φως αυτον περιηστραψεν; Ἵνα μεθ' ησυχιας ακουσηι της
φωνης. Ἐπειδη γαρ ο προς τι πραγμα τεταμενος και θυμου πληρης ων, καν μυριοι
καλωσιν, ουκ επιστρεφεται, ολος της 51.140 προκειμενης υποθεσεως ων· ινα μη και επι
Παυλου τουτο γενηται, και μεθυων τηι μανιαι των γεγενημενων παραπεμψηται την
φωνην, η μηδε ακουσηι την αρχην, την διανοιαν απασαν προς την λεηλασιαν εκεινην
εχων, προτερον δια του φωτος πηρωσας αυτου τους οφθαλμους, και τον θυμον
καταστειλας, και σβεσας απαντα της ψυχης τον θορυβον, και πολλην εν τηι διανοιαι
γαληνην ποιησας, ουτω την φωνην αφηκεν, ινα κατενεχθεισης της αλαζονειας
σωφρονι τωι λογισμωι προσεχηι τοις λεγομενοις λοιπον. Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; Ου
τοσουτον εγκαλουντος εστιν, οσον απολογουμενου. Τι με διωκεις; Τι μικρον η μεγα
εγκαλειν εχων εμοι; τι παρ' εμου ηδικημενος; οτι τους νεκρους υμων ανεστησα; οτι τους
λεπρους εκαθηρα; οτι τους δαιμονας απηλασα; Ἀλλα δια ταυτα προσκυνεισθαι με, ουχι
διωκεσθαι εδει. Και ινα μαθηις, οτι το, Τι με διωκεις; απολογουμενου μαλλον εστιν,
ακουσον πως και ο Πατηρ αυτου προς τους Ἰουδαιους τουτωι κεχρηται τωι ρηματι.
Ὥσπερ γαρ ουτος λεγει, Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; ουτω κακεινος προς τους
Ἰουδαιους φησι· Λαος μου, τι εποιησα σοι, η τι ελυπησα σε; Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις;
Ἰδου κεισαι πρηνης, ιδου δεδεσαι χωρις αλυσεως. Ὥσπερ ουν οταν δεσποτης οικετην
πολλα περιφευγοντα και μυρια εργαζομενον δεινα λαβων υπο χειρας, και δησας λεγοι
προς αυτον δεδεμενον, Τι σοι βουλει ποιησω νυν; ιδου γεγονας υποχειριος· ουτω και ο
Χριστος τον Παυλον λαβων, ριψας πρηνη, και ορων τρεμοντα και δεδοικοτα και ουδεν
εργαζεσθαι δυναμενον, φησι· Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; Που ουν ο θυμος εκεινος
οιχεται; που δε η μανια; που δε ο ζηλος ο ακαιρος; που τα δεσμα και αι περιδρομαι; που
δε η αγριοτης εκεινη; Ἀκινητος μεν εσηι νυν, και ουδε ιδειν τον διωκομενον δυνασαι·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

και ο σπευδων και πανταχου περιτρεχων, χειραγωγου χρειαν εχεις νυν. ∆ια γαρ τουτο
και νυν φησιν αυτωι, Τι με διωκεις; ινα μαθηι οτι και εν τωι προ τουτου χρονωι εκων αυτωι
συνεχωρει· οτι ουτε εκεινα ασθενειας ην, ουτε ταυτα ωμοτητος, αλλα και εκεινα
φιλανθρωπιας, και ταυτα κηδεμονιας. Τι ουν ο Παυλος, Τις ει, Κυριε; Ἐπεγνω την
δεσποτειαν απο της συγχωρησεως, εμαθε την δυναμιν απο της τοτε πηρωσεως,
ομολογει λοιπον την εξουσιαν. Τις ει, Κυριε; Ειδες ψυχην ευγνωμονα; ειδες διανοιαν
ελευθεριας γεμουσαν; ειδες συνειδος αδεκαστον; Ουκ αντετεινεν, ουκ εφιλονεικησεν,
αλλ' εγνω τον ∆εσποτην ευθεως. Ου καθαπερ Ἰουδαιοι νεκρους ορωντες ανισταμενους,
πηρους αναβλεποντας, λεπρους καθαιρομενους, ου μονον ου προσετρεχον τωι ταυτα
ποιουντι, αλλα και πλανον αυτον εκαλουν, και παντα τροπον επιβουλης εκινουν· αλλ'
ουχ ο Παυλος ουτως, αλλ' ευθεως μετετιθετο. Τι ουν ο Χριστος; Ἐγω ειμι Ἰησους, ον συ
διωκεις. Και δια τι μη ειπεν, Ἐγω ειμι Ἰησους ο αναστας, εγω ειμι Ἰησουςεν δεξιαι του
Θεου καθημενος, αλλ', Ἐγω ειμι Ἰησους, ον συ διωκεις; Ἵνα πληξηι αυτου την διανοιαν,
ινα κατανυξηι αυτου την ψυχην. Ἄκουσον γουν Παυλου μετα πολλους τους χρονους και
μυρια κατορθωματα τουτο θρηνουντος· Ἐγω γαρ ειμι, φησιν, ο ελαχιστος παντων των
αποστολων, ος ουκ ειμι ικανος καλεισθαι αποστολος, διοτι εδιωξα την Ἐκκλησιαν. Ει δε
μετα μυρια κατορθωματα και τοσουτους χρονους τουτο επενθει, τι εικος ην 51.141
αυτον παθειν κατα τον καιρον εκεινον, κατορθωμα μεν ουδεπω ουδεν εχοντα, την δε
διωξιν εαυτωι συνειδοτα, και της φωνης εκεινης ακουοντα;
εʹ. Ἀλλ' επιφυονται ημιν ενταυθα· υμεις δε μη αποκαμητε, καν εσπερα
καταλαβοι· υπερ γαρ του Παυλου πας ημιν ο λογος, Παυλου του τριετιαν νυκτα και
ημεραν τους μαθητας διδασκοντος. Ἐπιφυονται τοινυν τινες ενταυθα, και λεγουσι· Και
τι μεγα, οτι Παυλος προσηλθε; και γαρ μονονουχι ωσπερ σχοινον περιβαλων αυτου τωι
τραχηλωι ο Θεος την φωνην εκεινην, ουτως αυτον ειλκυσε προς εαυτον. Προσεχετε μετα
ακριβειας. Και γαρ και προς Ἕλληνας κοινος ημιν ουτος ο λογος, και προς Ἰουδαιους, οι
της οικειας απιστιας προκαλυμμα νομιζουσιν ειναι το του δικαιου κατηγορειν, ουκ
ειδοτες οτι διπλην αμαρτανουσιν αμαρτιαν, την τε οικειαν ουκ αποτιθεμενοι πλανην,
και τον αγιον του Θεου τοιαυταις αιτιαις υποβαλλειν επιχειρουντες. Ἀλλ' ημεις υπερ
αυτου την απολογιαν τηι του Θεου χαριτι ποιησομεθα. Τις ουν εστιν η κατηγορια;
Ἀναγκηι, φησιν, αυτον επεσπασατο ο Θεος. Ποιαι αναγκηι, ανθρωπε; Ἐκαλεσεν αυτον
ανωθεν. Ὅλως πιστευεις, οτι εκαλεσεν αυτον ανωθεν; Ουκουν και σε καλει τημερον δι'
εκεινης της φωνης, αλλ' ουχ υπακουεις. Ὁραις οτι ουχι αναγκης ην το πραγμα; Ει γαρ
αναγκη ην, και σε εδει υπακουειν· ει δε συ ουχ υπακουεις, ευδηλον οτι κακεινος εκ
προαιρεσεως υπηκουσε. Και ινα μαθητε οτι πολυ μεν εις την Παυλου σωτηριαν η κλησις,
καθαπερ και εις την των αλλων απαντων ανθρωπων, ου μην ερημον αυτον αφηκεν
ειναι των οικειων κατορθωματων και των δια την βουλησιν επαινων, ουδε ελυμηνατο
αυτου το αυτεξουσιον, αλλ' εκων προσηλθεν ουτος και εξ οικειας ευγνωμοσυνης, εξ
ετερου παραδειγματος τουτο ποιησω φανερον. Ἤκουσαν οι Ἰουδαιοι φωνης ανωθεν
φερομενης, ουχι του Υιου, αλλα του Πατρος, περι του Χριστου λεγουσης περι των
Ἰορδανιων ρειθρων, Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, και λεγουσιν εκεινοι Ουτος
εστιν ο πλανος. Ειδες φανερον πολεμον; ειδες δηλην μαχην; ειδες οτι πανταχου
ευγνωμοσυνης χρεια, και ψυχης αδεκαστου, και μη προκατειλημμενης παθει; Ἰδου και
εκει φωνη, ενταυθα φωνη· αλλ' ο μεν επειθετο, οι δε αντελεγον. Και ουχι φωνη μονον,
αλλα και το Πνευμα εν ειδει περιστερας. Ἐπειδη γαρ εβαπτιζε μεν Ἰωαννης, εβαπτιζετο
δε ο Χριστος, ινα μη τωι ανθρωπινωι σχηματι προσεχοντες, τον βαπτιζοντα μειζονα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

βαπτιζομενου ειναι νομισωσιν, ηλθεν η φωνη τουτον απ' εκεινου διαιρουσα. Και επειδη
αδηλον ην περι τινος ελεγεν η φωνη οπερ ελεγεν, ηλθε και το Πνευμα το αγιον εν ειδει
περιστερας, την φωνην επι την κεφαλην ελκον του Χριστου. Ἀλλ' ομως και δια φωνης
αυτον εκηρυξε, και δια του Πνευματος εδειξε, και μετα τουτο και Ἰωαννης εβοα, οτι Ουκ
ειμι ικανος αυτου λυσαι τον ιμαντα του υποδηματος· και μυρια ετερα και δια ρηματων,
και δια πραγματων μαρτυρια εγενετο, και προς απαντα απετυφλωθησαν· μαλλον δε
παντα μεν συνεωρων, ουδενι δε των λεγομενων, ουδε των πραττομενων επειθοντο, τηι
μανιαι της παρα των πολλων δοξης προκατειλημμενοι την διανοιαν. Ὅπερ ουν και ο
ευαγγελιστης φησιν, οτι πολλοι των Ἰουδαιων επιστευσαν εις αυτον, δια δε τους
αρχοντας ουχ ωμολο 51.142 γουν, ινα μη αποσυναγωγοι γενωνται. Και αυτος δε ο
Χριστος ελεγε, Πως δυνασθε πιστευειν, δοξαν παρα αλληλων λαμβανοντες; και την
δοξαν την παρα του μονου Θεου ου ζητουντες; Ἀλλ' ουχ ο Παυλος ουτως, αλλα μιας
μονης ακουσας φωνης αυτου του διωκομενου, ευθεως προσεδραμεν, ευθεως υπηκουσε,
και πολλην επεδειξατο την μεταβολην. Ει δε μη απεκαμετε τωι μηκει των ειρημενων, ετι
εις εγγυτερον παραδειγμα αγω τον λογον. Και γαρ και του Υιου ηκουσαν, και ουτως
ηκουσαν ως Παυλος ηκουσε, και εν καιρωι τοιουτωι ηκουσαν, οιωι Παυλος ηκουσε, και
ουδε ουτως επιστευσαν. Καθαπερ γαρ Παυλος οτε εμαινετο, οτε ηγριαινετο, οτε
επολεμει τοις μαθηταις, ηκουσε της φωνης, ουτω και Ἰουδαιοι. Που, και ποτε; Ἐξηλθον
εν τηι νυκτι μετα φανων και λαμπαδων εις την συλληψιν αυτου· ενομιζον γαρ ανθρωπωι
ψιλωι επιτιθεσθαι. Βουλομενος τοινυν αυτους διδαξαι την δυναμιν την εαυτου, και οτι
Θεος εστι, και προς κεντρα λακτιζουσι, λεγει αυτοις, Τινα ζητειτε; Ἔμπροσθεν αυτου και
πλησιον ειστηκεισαν, και ουχ εωρων αυτον· αλλ' αυτος ο ζητουμενος αυτους
εχειραγωγει προς την ευρεσιν την εαυτου, ινα μαθωσιν, οτι ουκ ακων επι το παθος
ερχεται, οτι, ει μη εβουλετο συγχωρησαι, ουκ αν περιεγενοντο. Πως γαρ, οι μηδε ευρειν
αυτον δυνηθεντες; Τι λεγω, ευρειν αυτον μη δυνηθεντες; Ἀλλ' ουτε ιδειν αυτον
παροντα ισχυσαν· ου μονον δε παροντα ουκ ισχυσαν ιδειν, αλλα και ερωτωντι
αποκρινομενοι, ουδε ουτως ᾔδεσαν οστις ποτε ην ο παρων· ουτω μεθ' υπερβολης
απασης απετυφλωσεν αυτων τους οφθαλμους. Και ου τουτο μονον, αλλα και υπτιους
εῤριψεν αυτους τηι φωνηι· ειποντος γαρ, Τινα ζητειτε, απηλθον παντες εις τα οπισω απο
της φωνης ταυτης. Ὥσπερ γαρ τον Παυλον η φωνη κατεβαλε, και πρηνη κεισθαι
εποιησεν, ουτω και τουτους η φωνη παντας εῤριψεν υπτιους· και ωσπερ ουτος ουκ
εβλεπε τον διωκομενον υπ' αυτου, ουτως εκεινοι ουκ εβλεπον τον ζητουμενον υπ'
αυτων· ωσπερ ουτος εν τωι καιρωι της μανιας απετυφλωθη, κακεινοι εν αυτωι τωι καιρωι
της μανιας απετυφλωθησαν. Και γαρ εκεινος, οτε επορευετο δησαι τους μαθητας, και
ουτοι, οτε εξηλθον δησαι τον Χριστον, ταυτα επαθον. Και εκει δεσμα, και ενταυθα
δεσμα· και εκει διωξις, και ενταυθα διωξις· και εκει πηρωσις, και ενταυθα πηρωσις· και
εκει φωνη, και ενταυθα φωνη· και ομοια της του Χριστου δυναμεως η ενδειξις, ομοια τα
φαρμακα, αλλ' ουχ ομοια η διορθωσις· οι γαρ καμνοντες πολλην ειχον διαφοραν. Τι γαρ
αναισθητοτερον, τι δε αγνωμονεστερον εκεινων; Ἔπεσον οπισω, και παλιν ανεστησαν,
και παλιν επεθεντο. Ἆρα των λιθων ουκ ησαν αναισθητοτεροι; Και ινα μαθωσιν, οτι
ουτος εστιν ο ειπων αυτοις, Τινα ζητειτε; και ριψας οπισω αυτους, λεγει αυτοις παλιν,
οτε ανεστησαν, Τινα ζητειτε; και λεγουσιν, Ἰησουν· λεγει αυτοις, Ειπον υμιν, οτι εγω
ειμι· μονονουχι λεγων, Μαθετε οτι και ο προ τουτου ειπων, Τινα ζητειτε; και ριψας
υμας, εγω ειμι. Ἀλλ' ουδεν πλεον εκ τουτου εγενετο, αλλ' εμειναν επι της αυτων
πωρωσεως. Ταυτ' ουν απαντα εκ παραλληλου συγκρινων, μανθανε ακριβως, οτι ουκ εξ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

αναγκης προσηλθε Παυλος, αλλ' απο ψυχης ευγνωμονος και αδεκαστου συνειδοτος. ςʹ.
Ει δε καρτερειτε και υπομενετε, ετερον εγγυτερον τουτου λεγω παλιν, αναντιῤρητον
εχον αποδειξιν του μη κατ' αναγκην τον Παυλον προσεληλυθεναι τωι 51.143 Κυριωι.
Ἦλθεν εις την Σαλαμινα της Κυπρου μετα ταυτα ο Παυλος, και ευρεν εκει μαγον τινα
ανθισταμενον τωι υπατωι Σεργιωι. Ὁ δε Παυλος πλησθεις Πνευματος αγιου ειπε προς
αυτον, Ὦ πληρης παντος δολου και πασης ραιδιουργιας, υιε διαβολου, ου παυσηι
διαστρεφων τας οδους Κυριου τας ευθειας; Ταυτα ο διωκτης. ∆οξασωμεν τοινυν τον
μεταβαλοντα αυτον. Προ τουτου ηκουετε οτι ελυμαινετο την Ἐκκλησιαν, κατα τους
οικους εισπορευομενος, συρων τε ανδρας και γυναικας, παρεδιδου εις φυλακην. Ὁρατε
πως παῤρησιαζεται νυν υπερ του κηρυγματος. Ου παυσηι διαστρεφων, φησι, τας οδους
Κυριου τας ευθειας; Και νυν ιδου χειρ Κυριου επι σε, και εσηι τυφλος μη βλεπων εως
καιρου. Το φαρμακον το ποιησαν αυτον αναβλεψαι, τουτο επεθηκε και τωι μαγωι, αλλ'
εμεινεν επι της πηρωσεως εκεινος· ινα μαθηις οτι ουχ η κλησις μονον προσηγαγε τον
Παυλον, αλλα και η αυτου εκεινου προαιρεσις. Ει γαρ η πηρωσις μονη τουτο εποιησεν,
εχρην και επι του μαγου το αυτο γενεσθαι· αλλ' ουκ εγενετο. Ἀλλ' εκεινος μεν
επηρουτο, ο δε ανθυπατος ιδων το γεγενημενον επιστευσεν. Ἄλλος εδεξατο το
φαρμακον, και αλλος ανεβλεψεν. Ειδετε ποσον εστιν ευγνωμοσυνη διανοιας, ποσον
εστιν απειθεια και σκληροκαρδια. Ἐγενετο πηρος ο μαγος· κακεινος μεν ουδεν
απωνατο, απειθης γαρ ην, εγνω δε τον Χριστον ανθυπατος. Ἀλλ' οτι μεν εκων και εκ
προαιρεσεως προσηλθεν ο Παυλος, ικανως αποδεδεικται. Βουλομαι δε τουτον υμας
ακριβως ειδεναι τον λογον, οτι μη βουλομενους ου βιαζεται ο Θεος, αλλα βουλομενους
ελκει. ∆ια τουτο γαρ φησιν· Ουδεις ερχεται προς με, αν μη ο Πατηρ μου ελκυσηι αυτον. Ὁ
δε ελκων, τον βουλομενον ελκει, τον κατω κειμενον και χειρα ορεγοντα. Και ινα
μαθητε οτι ουδενα βιαζεται, αλλ' εαν αυτος θεληι, ημεις δε μη θελωμεν, διαπιπτει τα της
σωτηριας ημων, ουκ επειδη ασθενες αυτου το βουλημα, αλλ' επειδη αναγκασαι ουδενα
θελει, αναγκαιον τουτον εξετασαι τον λογον, επειδη πολλοι πολλακις προφασει
ραιθυμιας, τουτωι κεχρηνται τωι προσχηματι της απολογιας, και παρακαλουμενοι
πολλακις επι φωτισμα, επι πολιτειας αριστης μεταβολην, εφ' ετερα τοιαυτα
κατορθωματα, ειτα και ως οκνουντες και αναδυομενοι τουτο αποκρινονται, οτι Ἐαν
θεληι ο Θεος, πεισει με, και μεταθησομαι. Και ουκ εγκαλω μεν αυτοις, αλλα και σφοδρα
51.144 αποδεχομαι, οτι καταφευγουσιν επι την βουλην του Θεου· βουλομαι δε και τα
παρ' εαυτων εισφερειν, και ουτω λεγειν, Ἐαν θεληι ο Θεος. Ἂν γαρ σαυτον υπνωι και
ραιθυμιαι παραδους, μη εγχειρηις μεν ταις αγαθαις πραξεσι, το δε του Θεου θελημα
προβαλληι μονον, ουδεποτε σοι ουδεν εσται των δεοντων. Ὅπερ γαρ εφην, αναγκηι και
βιαι ουδενα προσαγεται ποτε ο Θεος· αλλα θελει μεν απαντας σωθηναι, ουκ αναγκαζει δε
ουδενα· καθως και Παυλος φησιν, Ὁ θελων παντας ανθρωπους σωθηναι και εις
επιγνωσιν αληθειας ελθειν. Πως ουν ουχ απαντες σωζονται, ει θελει παντας σωθηναι;
Ἐπειδη ουχ απαντων το θελημα τωι θεληματι αυτου επεται, αυτος δε ουδενα βιαζεται.
Ουτω και προς την Ἱερουσαλημ φησιν· Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, ποσακις ηθελησα
επισυναγαγειν τα τεκνα σου, και ουκ ηθελησατε; Τι ουν; Ἰδου αφιεται ο οικος υμων
ερημος. Ὁραις οτι, καν θεληι ο Θεος σωσαι, ημεις δε εαυτους μη επιδωμεν, μενομεν επι
της απωλειας; Ου γαρ ακοντα, ουδε μη βουλομενον, οπερ λεγω πολλακις, αλλ' εκοντα
και προαιρουμενον παρεσκευασται σωζειν ο Θεος τον ανθρωπον. Ἄνθρωποι μεν γαρ και
εκοντων και ακοντων των οικετων βουλονται ειναι και δεσποζειν· ου προς το τοις
οικεταις συμφερον, αλλα προς την οικειαν χρειαν ορωντες αυτων δεσποζουσιν· ο δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Θεος ανενδεης ων, και βουλομενος σοι δειξαι, οτι ουδενος των ημετερων δεομενος, της
δουλειας ημων εφιεται, αλλ' εις εν μονον σκοπων το συμφερον ημιν, και ου της αυτου
χρειας ενεκεν, αλλα της ημετερας ωφελειας απαντα πραττει, αν μεν εκοντες και
βουλομενοι και χαριν αυτωι της δουλειας ειδοτες προσελθωμεν· ακοντας και
αποπηδωντας ουκ αναγκαζει, ουδε βιαζεται, αυτο τουτο δεικνυς, οτι ουκ αυτος ημιν
χαριν της δουλειας, αλλ' ημεις αυτωι χαριν της δεσποτειας εχειν οφειλομεν. Ταυτ' ουν
ειδοτες, και την του ∆εσποτου φιλανθρωπιαν εννοουντες, αξιαν αυτου της αγαθοτητος
κατα δυναμιν την ημετεραν πολιτειαν επιδειξωμεθα, ινα και της βασιλειας των
ουρανων επιτυχωμεν· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος, αμα τωι Πατρι και τωι αγιωι
Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΕΠΙΤΙΜΗΣΙΣ Κατα των απολειφθεντων, παραινεσις προς τους παροντας, εις
το κηδεσθαι των αδελφων, και εις το προοιμιον της προς Κορινθιους
επιστολης, "Παυλος κλητος," και περι ταπεινοφροσυνης.
αʹ. Ὅταν εις την ολιγοτητα απιδω την υμετεραν και το ποιμνιον θεασωμαι καθ'
εκαστην συναξιν ελαττουμενον, και αθυμω, και χαιρω· χαιρω μεν δι' υμας τους
παροντας, αθυμω δε δι' εκεινους τους αποντας. Ὑμεις μεν γαρ επαινων αξιοι, ουδε απο
της ολιγοτητος ραιθυμοτεροι γενομενοι· εκεινοι δε υπευθυνοι εγκληματων, ουδε απο
της υμετερας σπουδης εις προθυμιαν διεγειρομενοι. ∆ια τουτο υμας μεν μακαριζω και
ζηλωτους ειναι φημι, οτι ουδεν υμας 51.144 παρεβλαψεν η εκεινων ολιγωρια· εκεινους
δε ταλανιζω και δακρυω, οτι ουδεν αυτους ωφελησεν η υμετερα σπουδη. Ουκ ηκουσαν
γαρ του προφητου λεγοντος· Ἐξελεξαμην παραῤριπτεισθαι εν τωι οικωι του Θεου, η
οικειν με εν σκηνωμασιν αμαρτωλων. Ουκ ειπεν, Ἐξελεξαμην κατοικειν εν τωι οικωι του
Θεου μου, ουδε, διατριβειν, ουδε, εισιεναι· αλλ', Ἐξελεξαμην παραῤριπτεισθαι.
Ἀγαπητον μοι και εν τοις εσχατοις τεταχθαι· στεργω εν τουτωι, καν των προ 51.145
θυρων επιβηναι καταξιωθω, φησι· μεγιστην ηγουμαι δωρεαν, καν με των τελευταιων
αριθμησειε τις εν τωι οικωι του Θεου μου. Τον κοινον ∆εσποτην ο ποθος ιδιον ποιειται·
τοιουτον γαρ η αγαπη. Ἐν τωι οικωι του Θεου μου. Ὁ φιλων ουχι τον φιλουμενον μονον
επιθυμει ιδειν, αλλα και τον οικον εκεινου μονον, αλλα και τον πυλωνα· ουχι τον
πυλωνα της οικιας μονον, αλλα και αυτον τον στενωπον και το αμφοδον· και καν
ιματιον, καν υποδημα ιδηι του φιλουμενου, αυτον νομιζει παρειναι τον φιλουμενον.
Τοιουτοι ησαν οι προφηται· επειδη τον Θεον ουχ εωρων τον ασωματον, εωρων τον
οικον, και δια του οικου την εκεινου παρουσιαν εφανταζοντο. Ἐξελεξαμην
παραῤριπτεισθαι εν τωι οικωι του Θεου μου μαλλον, η οικειν με εν σκηνωμασιν
αμαρτωλων. Ἕκαστος τοπος, εκαστον χωριον, προς την συγκρισιν του οικου του Θεου,
σκηνωμα αμαρτωλων εστι, καν δικαστηριον ειπηις, καν βουλευτηριον, καν την εκαστου
οικιαν. Καν γαρ ευχαι γινωνται εκει, καν ικετηριαι, αλλ' αναγκη και φιλονεικιας
γινεσθαι και μαχας και λοιδοριας, και συλλογους υπερ βιωτικων φροντιδων· ο δε οικος
ουτος τουτων καθαρευει παντων· δια τουτο, εκεινα μεν σκηνωματα αμαρτωλων, ουτος
δε οικος του Θεου· και καθαπερ λιμην πνευματων και κυματων απηλλαγμενος πολλην
τοις ορμιζομενοις πλοιοις παρεχει την ασφαλειαν, ουτω δη και ο του Θεου οικος, ωσπερ
απο τινος χειμωνος των εξωθεν πραγματων τους εισιοντας εξαρπαζων, μετα πολλης
παρεχει της γαληνης και της ασφαλειας εσταναι, και των θειων ακροασθαι λογιων.
25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τουτο το χωριον υποθεσις εστιν αρετης, διδασκαλειον φιλοσοφιας· ουκ εν συναξει
μονον, οτε ακροασις Γραφων και διδασκαλια πνευματικη, και συνεδριον Πατερων
αιδεσιμων· αλλα και εν παντι τωι λοιπωι καιρωι, επιβηθι των προθυρων μονον, και
ευθεως απεθου τας φροντιδας τας βιωτικας. Εισελθε των προθυρων εισω, και καθαπερ
αυρα τις πνευματικη περιισταται σου την ψυχην. Αυτη η ησυχια εις φρικην αγει, και
διδασκει φιλοσοφειν· ανιστησι το φρονημα, και ουκ αφιησι μεμνησθαι των παροντων,
μεθιστησι σε απο γης εις τον ουρανον. Ει δε χωρις συναξεως τοσουτον το κερδος της
ενταυθα παρουσιας, οταν προφηται παντοθεν βοωσιν, οταν αποστολοι ευαγγελιζωνται,
οταν ο Χριστος εν μεσωι ειστηκηι, οταν Πατηρ αποδεχηται τα γινομενα, οταν Πνευμα
αγιον παρεχηι την οικειαν αγαλλιασιν, ποσης μεν ωφελειας εμπλησθεντες οι παροντες
απερχονται! οι αποντες δε ποσην ζημιαν υπομενουσιν! Ἐβουλομην ειδεναι που
διατριβουσιν οι της συναξεως καταφρονησαντες, τι κατεσχεν αυτους, και της ιερας
ταυτης τραπεζης απηγαγε, περι τινων η διαλεξις. Μαλλον δε οιδα σαφως· η γαρ περι
ατοπων και καταγελαστων πραγματων διαλεγονται, η βιωτικαις εισι προσηλωμενοι
φροντισιν· αμφοτερων δε η διατριβη συγγνωμης απεστερηται, και κολασιν εχει την
εσχατην. Και περι μεν της προτερας ουδε λογου δει, ουτε αποδειξεως· οτι δε και οι τα
της οικιας ημιν προβαλομενοι πραγματα, και την αφορητον εκειθεν αναγκην λεγοντες,
ουδε ουτοι δυνανται συγγνωμης τυχειν, απαξ της εβδομαδος ενταυθα καλουμενοι, και
ουδε τοτε ανεχομενοι τα πνευματικα των γηΐνων προτιμησαι πραγματων, απο των
Ευαγγελιων δηλον. Και γαρ οι κληθεντες επι τον γαμον τον πνευ 51.146 ματικον,
ταυτας προεβαλλοντο τας προφασεις, ο μεν οτι ζευγος ωνησατο, ο δε οτι αγρον
επριασατο, ο δε οτι νυμφην ηγαγετο, αλλ' εκολασθησαν ομως. Ἀναγκαιαι μεν αι αιτιαι·
αλλ' οταν ο Θεος καληι, απολογιαν ουκ εχουσι· μετα γαρ τον Θεον ημιν παντα αναγκαια.
Μετα την εκεινου τιμην, τοτε τα αλλα απολαυετω σπουδης. Τις γαρ οικετης, ειπε μοι,
πριν η την δεσποτικην πληρωσηι διακονιαν, των κατα την ιδιαν οικιαν επιμελησεται
ποτε; Πως ουν ουκ ατοπον επ' ανθρωπωι μεν, ενθα ψιλον ονομα η δεσποτεια, τοσαυτην
τοις κυριοις παρεχειν την αιδω και την υπακοην, τον δε αληθως ∆εσποτην, ουχ ημων
μονον, αλλα και των ανω δυναμεων, μηδε της αυτης τοις ημετεροις συνδουλοις αξιουν
θεραπειας; Ειθε ην δυνατον υμιν εις το συνειδος αυτων εισεληλυθεναι, και τοτε ειδετε
αν καλως, ποσων τραυματων εγεμον, οσας ακανθας ειχον. Καθαπερ γαρ γη, γεωργικων
ουκ απολαυουσα χειρων, χερσουται και υλομανει· ουτω και ψυχη, πνευματικης ουκ
απολαυουσα διδασκαλιας, ακανθας και τριβολους εκπεμπει. Ει γαρ ημεις οι καθ'
εκαστην ημεραν της των προφητων και αποστολων μετεχοντες ακροασεως, μολις
κατεχομεν θυμον, μολις χαλινουμεν οργην, μολις καταστελλομεν επιθυμιαν, μολις
εκβαλλομεν τηκεδονα φθονου, συνεχεις επωιδας τας απο των θειων Γραφων επαιδοντες
τοις ημετεροις παθεσι, μολις καταστελλομεν τα αναισχυντα θηρια· εκεινοι οι μηδεποτε
ταυτης απολαυοντες της ιατρειας, μηδε της θειας υπακουοντες φιλοσοφιας, ποιαν
σωτηριας ελπιδα εξουσιν, ειπε μοι; Ἐβουλομην δυνασθαι δειξαι τοις υμετεροις
οφθαλμοις την εκεινων ψυχην, και ειδετε αν ρυπωσαν, αυχμωσαν, κατακεχυμενην, και
τεταπεινωμενην, και απαῤρησιαστον. Ὥσπερ γαρ τα βαλανειων ουκ απολαυοντα
σωματα αυχμου και ρυπου γεμει πολλου· ουτω και η ψυχη, διδασκαλιας ουκ
απολαυουσα πνευματικης, πολλην των αμαρτηματων εχει περικειμενην αυτηι την
κηλιδα. Και γαρ βαλανειον εστι τα ενταυθα πνευματικον, τηι θερμηι του Πνευματος
παντα αποσμηχον ρυπον· μαλλον δε ουχι ρυπον αποσμηχον μονον το του Πνευματος
πυρ, αλλα και βαφην. Ἐαν γαρ ωσι, φησιν, αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως χιονα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

λευκανω· καν μετα της αυτης, φησιν, ακριβειας των αμαρτηματων ο ρυπος δακηι της
ψυχης την ουσιαν, ως εις εξιν βαφης ακινητον καταστηναι, και ουτως εγω δυναμαι εις
την εναντιαν αυτην καταστησαι ποιοτητα· αρκει γαρ νευσαι, και παντα αφανιζεται τα
αμαρτηματα.
βʹ. Ταυτα λεγω, ουχ ινα υμεις ακουσητε· ουδε γαρ υμεις δεισθε των φαρμακων,
δια την του Θεου χαριν· αλλ' ινα εκεινοι δι' υμων μαθωσιν. Ει δε εδυναμην ειδεναι τους
τοπους εν οις συλλεγονται, ουκ αν ηνωχλησα την υμετεραν αγαπην· αλλ' επειδη
αδυνατον μοι ενι οντι τοσουτον ειδεναι δημον, υμιν εγχειριζω των αδελφων των
υμετερων την θεραπειαν· επιμελησασθε των αδελφων των οικειων, επισπασασθε,
καλεσατε. Οιδα οτι πολλακις τουτο εποιησατε· αλλ' ουδεν το πολλακις τουτο ποιησαι,
αλλ' εως τοτε ποιησαι, εως αν πεισητε και ελκυσητε. Οιδα οτι ηνωχλησατε, οτι φορτικοι
πολλακις ενομισθητε, οτι 51.147 ουκ επεισατε· και τουτο υμας οκνηροτερους εποιησεν·
αλλα παραμυθεισθω υμας ο Παυλος λεγων· Ἡ αγαπη παντα ελπιζει, παντα πιστευει,
αγαπη ουδεποτε εκπιπτει. Συ το σαυτου ποιησον· καν εκεινος μη δεξηται την θεραπειαν,
συ τον μισθον εχεις παρα τωι Θεωι. Ἐπι μεν γαρ της γης αν καταβαληις τα σπερματα, και
μη εξενεγκηι τους ασταχυας, κεναις αναγκη χερσιν απελθειν· επι δε της ψυχης ουχ
ουτως· αλλα συ μεν καταβαλε την διδασκαλιαν, εκεινη δε καν μη πεισθηι τοις
λεγομενοις, απηρτισμενον εχεις τον μισθον, και τοσουτον, οσον αν ει επεισθη· ου γαρ
τωι τελει των πραγματων απλως, αλλα τηι γνωμηι των πονουντων προσεχων ο Θεος,
ουτω τας αμοιβας οριζειν ειωθε. Παρακαλω ουν υμας, οπερ ποιουσιν οι περι τα θεατρα
μεμηνοτες προς τας των ιππων αμιλλας, τουτο και υμεις ποιησατε. Τι δε εκεινοι
ποιουσιν; Ἀπο εσπερας αλληλους συντασσονται, και εις τας οικιας αλληλων απαντωσιν
υπο την εω, και τοπους ετερους εαυτοις αφοριζουσιν, ιν' ομου συγκροτηθεντες, μετα
πλειονος ηδονης επι την σατανικην εκεινην ανελθωσι θεαν. Ὥσπερ εκεινοι κατα της
εαυτων σπουδαζουσι ψυχης, και αλληλους συγκατασπωσιν· ουτως υμεις προνοησατε
της εαυτων ψυχης, και αλληλους συνδιασωσατε, και συναξεως μελλουσης γινεσθαι, επι
την οικιαν απαντησον του αδελφου, και αναμεινον εξω των προθυρων, και εξελθοντα
κατασχε· καν μυριαι καλωσιν αναγκαι, μη συγχωρησηις, μηδε επιτρεψηις αψασθαι τινος
των βιωτικων, πριν εις την εκκλησιαν αγαγειν και πεισαι της συναξεως μετασχειν
απασης· καν φιλονεικηι, καν αντιλεγηι, καν μυριας προβαληται προφασεις, μη πεισθηις,
μηδε ανασχηι, αλλ' ειπων και διδαξας οτι και τα αλλα αυτωι τοτε μαλλον
εξευμαρισθησεται, οταν την συναξιν επιτελεσας, και κοινωνησας ευχων, και ευλογιων
Πατερων απολαυσας, ουτω προς εκεινα βαδιζει, και τουτοις και πλειοσι τουτων ετεροις
λογοις καταδησας αυτον, ουτως αγε προς την ιεραν ταυτην τραπεζαν, ινα διπλουν εχηις
τον μισθον, και υπερ της εαυτου, και υπερ της εκεινου παρουσιας. Παντως, αν τοσαυτηι
και σπουδηι και προθυμιαι περι την αγραν των ραιθυμοτερων χρησωμεθα, επιτευξομεθα
της σωτηριας. Καν γαρ μυριακις ωσιν ολιγωροι και αναισχυντοι και φονικοι, το συνεχες
υμων της προαιρεσεως ερυθριασαντες, αποστησονται ποτε της ραιθυμιας. Ου γαρ εισιν
εκεινου του δικαστου του τον Θεον ουκ ειδοτος ουδε ανθρωπους αισχυνομενου
χαλεπωτεροι, καν μυριακις ωσιν αναισθητοι· αλλ' ομως εκεινον τον ωμον, τον αγριον,
τον σιδηρουν, τον αδαμαντα μιας γυναικος χηρας προσεδρεια συνεχης εδυσωπησε.
Ποιας ουν καν ειημεν συγγνωμης αξιοι, ει γυναικος χηρας δικαστην ωμον, και μητε τον
Θεον φοβουμενον, μητε ανθρωπους εντρεπομενον, δυνηθεισης επικαμψαι και πεισαι
δουναι την χαριν, ημεις τους αδελφους τους ανεκτοτερους εκεινου πολλωι, και
μετριωτερους εκεινου, μη δυνηθειημεν εφελκυσασθαι, υπερ των οικειων αυτους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

παρακαλουντες αγαθων; Ταυτα πολλακις ειπον, και λεγων ου παυσομαι, εως αν ιδω
τους νοσουντας υγιαινοντας. 51.148 Καθ' εκαστην αυτους επιζητω την ημεραν, εως αν
δυνηθω δια της υμετερας σπουδης αυτους ευρειν. ∆εομαι δε και υμων, μετα της αυτης
οδυνης, μεθ' ης ταυτα λεγω νυν, μετα του αυτου πονου την ερευναν ποιεισθαι των
ραιθυμοτερων. Και γαρ ουκ εμοι μονον, αλλα και υμιν Παυλος επεταξε των οικειων
φροντιζειν μελων. Παρακαλειτε γαρ, φησιν, εις τον ενα εν τοις λογοις τουτοις, καθως
και ποιειτε· και παλιν· Οικοδομειτε αλληλους. Και γαρ ο μισθος μεγας τοις των
αδελφων κηδομενοις, και τιμωρια μεγιστη τοις αμελουσι και καταφρονουσι της
σωτηριας αυτων.
γʹ. Ὅθεν σφοδρα θαῤρω και πεπιστευκα, οτι μετα πολλης της προθυμιας
ποιησετε τα ειρημενα· και δια τουτο ενταυθα ταυτην την παραινεσιν στησας, επι την
Παυλου τραπεζαν υμας αγαγειν πειρασομαι. Παυλος κλητος αποστολος. Ταυτα
πολλακις και υμεις ηκουσατε, και ημεις ανεγνωμεν· αλλ' ουκ αναγινωσκειν μονον,
αλλα και επιγινωσκειν χρη τα λεγομενα· επει κερδος ουδεν ημιν εσται της αναγνωσεως.
Και γαρ θησαυρος ανωθεν πατουμενος ουκ ενδεικνυται τον πλουτον, αλλα χρη διορυξαι
πρωτον αυτον, και καταβηναι κατω, και ουτως απασαν την ευποριαν ευρειν· ουτω και
επι των Γραφων· ουκ αρκει μονον η αναγνωσις δειξαι τον των αποκειμενων αγαθων
θησαυρον, αν μη διερευνησηις το βαθος. Ει ηρκει αναγνωσις, ουκ αν ειπεν ο Φιλιππος τωι
ευνουχωι, Ἆρα γε γινωσκεις α αναγινωσκεις; ει ηρκει η αναγνωσις, ουκ αν ειπεν ο
Χριστος τοις Ἰουδαιοις, Ἐρευνατε τας Γραφας· ο δε ερευνων ου μεχρι της επιφανειας
ισταται, αλλα προς το βαθος αυτο καταβαινει. Και γαρ πολυ πελαγος νοηματων εν τοις
προοιμιοις ορω. Ἐν μεν γαρ ταις βιωτικαις επιστολαις αι προσρησεις απλως γινονται,
θεραπειαν εμφαινουσαι μονον· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλα πολλης σοφιας γεμει το
προοιμιον. Ου γαρ Παυλος εστιν ο φθεγγομενος, αλλ' ο κινων την εκεινου ψυχην
Χριστος. Παυλος κλητος. Το Παυλος τουτο, ονομα μεν εστιν εν, και ψιλον ονομα·
τοσουτον δε εχει νοηματων θησαυρον αποκειμενον, οσον δια της πειρας εγνωτε. Ει γαρ
δη μεμνησθε, ιστε οτι τρεις ημερας ολοκληρους υπερ του ονοματος τουτου διελεχθην
μονον, τας αιτιας λεγων, δι' ας προ τουτου Σαυλος καλουμενος, μετα ταυτα εκληθη
Παυλος, και τινος ενεκεν ουκ ευθεως μεταστας προς την πιστιν, εδεξατο την
προσηγοριαν, αλλα μεχρι πολλου διεμεινεν εχων το ονομα, οπερ εξαρχης εθεντο οι
γονεις· και πολλην απο τουτου του Θεου σοφιαν και κηδεμονιαν ανεδεικνυμεν, και περι
ημας, και περι τους αγιους εκεινους γεγενημενην. Ει γαρ ανθρωποι τοις αυτων παιδιοις
ουχ απλως επιτιθεασι τα ονοματα, αλλα το μεν απο του πατρος, το δε απο του παππου,
το δε αφ' ετερων προγονων καλουντες· πολλωι μαλλον ο Θεος τοις εαυτου δουλοις ουχ
απλως, ουδε ανευ λογου τινος τας προσηγοριας επεθηκεν, αλλα μετα πλειονος σοφιας.
Ἄνθρωποι μεν γαρ εις τε τιμην των απελθοντων, εις τε εαυτων παραμυθιαν πολλακις
τοις των τετελευτηκοτων ονομασι τους εαυτων υιους καλουσι, παραμυθιαν τινα της
των κατοιχομενων τελευτης δια της των παιδων προσηγοριας επινοουντες· ο δε Θεος
αρετης υπομνησιν και διδασκα 51.149 λιαν, ωσπερ εν στηληι χαλκηι, τηι προσηγοριαι των
αγιων εναποτιθεται. Τον γουν Πετρον απο της αρετης ουτως εκαλεσε, την αποδειξιν της
περι την πιστιν στεῤροτητος εναποτιθεμενος αυτου τωι ονοματι, ινα εχηι διδασκαλον
διηνεκη, την προσηγοριαν, της τοιαυτης στεῤροτητος. Τουτο και τον Ἰωαννην και τον
Ἰακωβον εκαλεσεν,απο της κατα το κηρυγμα μεγαλοφωνιας. Ἀλλ' ινα μη παλιν τα αυτα
λεγων διενοχλω, ταυτα αφεις, εκεινο ερω, οτι και αυτα καθ' εαυτα λεγομενα τα
ονοματα των αγιων, και τοις φιλοθεοις εισιν αιδεσιμα, και τοις αμαρτανουσι φοβερα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

Τον γουν Ὀνησιμον δραπετην και κλεπτην γενομενον, και των δεσποτικων
υφελομενον τι χρηματων, υποδεξαμενος ο Παυλος και μεταβαλων, και ουτω προς την
ιεραν χειραγωγησας μυσταγωγιαν· ειτα μελλων αποδιδοναι τωι δεσποτηι παλιν, τουτο
προς αυτον εγραφε· ∆ιο πολλην εν Χριστωι παῤρησιαν εχων επιτασσειν σοι το ανηκον
δια την αγαπην, μαλλον παρακαλω, τοιουτος ων ως Παυλος πρεσβυτης, νυνι δε και
δεσμιος εν Χριστωι Ἰησου. Ὁραις οτι τρια επεθηκε, τα δεσμα τα δια τον Χριστον, την
πολιτειαν την απο της ηλικιας, την αιδω την απο της προσηγοριας; Ἐπειδη γαρ εις ην ο
παρακαλων, τριπλουν εφιλονεικησε ποιησαι τον υπερ Ὀνησιμου δεομενον, τον
πρεσβυτην. Ὁραις οτι και αυτα τα ονοματα αιδεσιμα τοις πιστοις εστι και φιλοθεα; Ει γαρ
παιδιου φιλουμενου προσηγορια ονομασθεισα πολλακις και μη βουλομενον τον πατερα
επεισε δουναι την χαριν δια το προς το ονομα φιλτρον, πολλωι μαλλον επι των αγιων
συμβαινειν τουτο εικος ην. Ὅτι δε και τοις αμαρτανουσι φοβερα ην, καθαπερ παιδιοις
ραιθυμουσι τα των διδασκαλων ονοματα, ακουσον πως Γαλαταις επιστελλων αυτο τουτο
ηινιξατο. Ἐπειδη γαρ εις ασθενειαν απεκλιναν Ἰουδαικην, και περι την πιστιν αυτην
εκινδυνευον, βουλομενος αυτους αναστησαι και πεισαι μηδεν Ἰουδαικον επεισαγειν τηι
του Ευαγγελιου διδασκαλιαι, ουτως εγραφεν· Ἰδε εγω Παυλος λεγω υμιν, οτι εαν
περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει. Ειπες, Ἐγω· τινος ενεκεν προστιθεις το
ονομα; το γαρ, Ἐγω, ουκ ην ικανον δηλωσαι τον γραφοντα; Ἀλλ' ινα μαθηις οτι και αυτη
η του ονοματος παρενθηκη ικανη των ακουοντων καθαψασθαι, δια τουτο προστιθησι
την προσηγοριαν, εις υπομνησιν αυτους αγων του διδασκαλου. Και ημεις δε το αυτο
τουτο πασχομεν· οταν γαρ αναμνησθωμεν των αγιων, καν εν ραιθυμιαι ωμεν,
διανισταμεθα, καν εν καταφρονησει, φοβουμεθα. Παυλον γουν τον αποστολον οταν
ακουσω εγω, εννοω τον εν θλιψεσι, τον εν στενοχωριαις, τον εν πληγαις, τον εν
φυλακαις, τον εν τωι βυθωι νυχθημερον γενομενον, τον εις τριτον αρπαγεντα ουρανον,
τον εν τωι παραδεισωι τα αῤρητα ρηματα ακουσαντα, το σκευος της εκλογης, τον
νυμφαγωγον του Χριστου, τον ευξαμενον αναθεμα ειναι απο του Χριστου υπερ των
αδελφων. Και καθαπερ σειρα τις χρυση, των κατορθωματων ο ορμαθος μετα της του
ονοματος μνημης τοις μετα ακριβειας προσεχουσιν επεισερχεται· και ου μικρον ημιν
απο τουτου γινεται κερδος.
δʹ. Ἐνην και πλειονα τουτων εις την προσηγοριαν ειπειν· αλλ' ινα και της
δευτερας αψωμεθα λεξεως, ενταυθα την περι του ονοματος στησας θεωριαν, επ' εκεινην
βαδιουμεν λοιπον. Ὥσπερ γαρ το Παυλος ονομα πολλην παρεσχεν ημιν ευποριαν, ουτω
και το Κλητος, ει βουληθειημεν αυτο καταμαθειν μετα της προσηκουσης σπουδης, της
ισης η και πλειονος εμπλησειε θεωριας ημας. Και καθαπερ απο κοσμου, η διαδηματος
βασιλικου λιθον ενα τις εξελων, και οικιας λαμπρας και πολυτελεις αγρους, και
οικετων αγελας, και ετερα πολλωι πλειονα τουτων πριασθαι δυναιτ' αν, τον μαργαριτην
αποδομενος εκεινον· ουτω δη και επι των θειων ρηματων, αν μιας ρησεως εννοιαν
αναπτυξαι θελησηις, πολλην σοι παρεξει πνευματικης ευποριας υποθεσιν, ουκ οικιας,
ουδε ανδραποδα, ουδε πλεθρα γης κομιζουσα, αλλα θεοσεβειας και φιλοσοφιας αφορμας
ενιεισα ταις των προσεχοντων ψυχαις. Σκοπει ουν αυτο τουτο το Κλητος, εις οσην ημας
χειραγωγει πραγματων ιστοριαν πνευματικων. ∆ει δε προτερον μαθειν, τι ποτε εστιν
αυτο το Κλητος· και δευτερον εξετασαι, τινος ενεκεν Κορινθιοις επιστελλων μονον και
Ῥωμαιοις ουτως εγραψεν, αλλωι δε ουδενι. Ου γαρ απλως, ουδε εικη τουτο ποιει. Ει γαρ
ημεις των επιστολων τας προῤρησεις ουχ απλως ποιουμεθα, αλλ' υποδεεστεροις μεν
επιστελλοντες, Ὁ δεινα τωι δεινι, γραφομεν, οταν δε ομοτιμοις, και δεσποτην εν τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

προῤρησει καλουμεν τον δεχομενον την επιστολην· οταν δε πολυ την αξιαν υπερεχωσι
την ημετεραν, και ετερα πλειονα προστιθεμεν ονοματα, μειζονα εχοντα την θεραπειαν·
ει ουν ημεις τοσαυτηι προνοιαι κεχρημεθα, και ουχ ενι τροπωι πασι γραφομεν, αλλα τηι
διαφοραι των δεχομενων προσωπων καταλληλους ποιουμεθα τας προσηγοριας· πολλωι
μαλλον ο Παυλος, ουχ απλως, ουδε εικη τουτοις μεν ουτως, εκεινοις δε ετερως
επεστελλεν, αλλα μετα τινος σοφιας πνευματικης. Ὅτι μεν ουδενι των αλλων
επιστελλων, κλητον εαυτον εν τωι προοιμιωι της Ἐπιστολης εκαλεσεν, εξεστιν ημιν
αυτας των Ἐπιστολων τας αρχας επελθουσι τουτο μαθειν. Τινος δε ενεκεν τουτο εποιει,
ημετερον αν ειη λοιπον ειπειν, επειδαν δειξωμεν προτερον τι εστιν ο κλητος, και τι δια
της ρησεως ημας διδαξαι ο Παυλος ηθελησε ταυτης. Τι ποτ' ουν ημας βουλεται διδαξαι
δια του κλητον εαυτον καλεσαι; Ὅτι ουκ αυτος τωι ∆εσποτηι προσηλθε πρωτος, αλλα
κληθεις υπηκουσεν· ουκ αυτος εζητησε και ευρεν, αλλ' ευρεθη πλανωμενος· ουκ αυτος
προς το φως ανεβλεψε πρωτος, αλλα το φως τας οικειας ακτινας προς τας οψεις αφηκε
τας εκεινου, και τους εξω πηρωσας οφθαλμους, ουτω τους ενδοθεν ηνοιξε. Βουλομενος
ουν ημας παιδευσαι οτι των κατορθωματων αυτου παντων ουδεν εαυτωι λογιζεται,
αλλα τωι κεκληκοτι Θεωι, κλητον εαυτον καλει. Ὁ γαρ τας πυλας μοι του σκαμματος
ανοιξας, φησι, και το σταδιον, ουτος και των στεφανων αιτιος γινεται· ο την αρχην
παρασχων και την ριζαν καταβαλλομενος, ουτος και των βλαστησαντων μοι μετα ταυτα
καρπων παρεσχε μοι τας αφορμας. ∆ια τουτο και αλλαχου παλιν ειπων, Πλειονα
παντων εκοπιασα, επηγαγεν, Ουκ εγω δε, αλλ' η χαρις η συν εμοι. Το ουν Κλητος ονομα
ουδενος εστιν ενδειξις 51.151 ετερου, η το μηδεν οικειον νομιζειν ειναι Παυλον των
οικειων κατορθωματων, αλλα παντα ανατιθεναι τωι ∆εσποτηι Θεωι. Ὅπερ ουν και ο
Χριστος τους μαθητας εδιδασκε λεγων, Ουχ υμεις με εξελεξασθε, αλλ' εγω εξελεξαμην
υμας· και ο Ἀποστολος το αυτο τουτο παλιν επι της αυτης Ἐπιστολης αινιττεται λεγων·
Τοτε δε επιγνωσομαι, καθως και επεγνωσθην· νυν γαρ, φησιν, ουκ εγω πρωτος
επεγνων, αλλ' αυτος επεγνωσθην πρωτος. ∆ιωκοντα γαρ αυτον και πορθουντα την
Ἐκκλησιαν ο Χριστος εκαλεσε, λεγων· Σαυλε, Σαυλε, τι με διωκεις; ∆ια τουτο κλητον
εαυτον καλει. Τινος ενεκεν Κορινθιοις ουτως επεστελλεν; Ἡ Κορινθος αυτη της Ἀχαΐας
μητροπολις εστι, και πνευματικοις εκομα χαρισμασι· και μαλα εικοτως· της γαρ Παυλου
γλωττης πρωτη απηλαυσε, και καθαπερ αμπελος, αριστου τινος και επιμελους
απολαυουσα γεωργου, πολλοις μεν κομαι τοις φυλλοις, πολλωι δε τωι καρπωι βριθει
διηνεκως· ουτω δη και η πολις εκεινη, ωσπερ τινος αριστου γεωργου, της Παυλου
διδασκαλιας μετασχουσα πρωτη, και επι πολυν εντρυφησασα χρονον τηι τουτου σοφιαι,
πασιν ετεθηλει τοις αγαθοις· ου πνευματικων δε αυτη χαρισματων περιουσια μονη ην,
αλλα και βιωτικων πλεονεκτηματων πολλην ειχε την αφθονιαν. Και γαρ σοφιαι λογων
των εξωθεν, και πλουτωι και δυναστειαι των αλλων εκρατει πολεων. Και ταυτα αυτην
εφυσησε και προς απονοιαν ηρε, και δια της απονοιας εις πολλα διεστησε μερη. Τοιαυτη
γαρ της υπερηφανιας η φυσις· τον της αγαπης διαῤρηγνυσι συνδεσμον, και τον πλησιον
αποσχιζει, και καθ' εαυτον εκαστον ειναι ποιει τον κεκτημενον αυτην. Και καθαπερ
τοιχος φυσηθεις διαλυει την οικοδομην, ουτω δη και ψυχη φυσηθεισα της προς ετερον
συναφειας ουκ ανεχεται, ο δη και η Κορινθος επαθε τοτε· και προς αλληλους
διεστασιαζον, και εις πολλα μερη την Ἐκκλησιαν κατετεμον, και μυριους εαυτοις
ετερους επεστησαν διδασκαλους, και κατα φρατριας και συμμοριας γενομενοι
ελυμηναντο το της Ἐκκλησιας αξιωμα. Ἐκκλησιας γαρ αξιωμα, οταν σωματος
ακολουθιαν προς εαυτους οι συλλεγομενοι διατηρωσι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εʹ. ∆ει δε ταυτα αποδειξαι υμιν παντα, οτι πρωτοι Παυλου της διδασκαλιας
Κορινθιοι τοτε απηλαυσαν, οτι χαρισματων ησαν πνευματικων πεπληρωμενοι, οτι και
βιωτικοις πλεονεκτημασιν εκρατουν, οτι δια ταυτα απονοηθεντες αλληλοις
απεῤραγησαν, και οι μεν τουτοις, οι δε εκεινοις προσενεμον εαυτους. Ὅτι μεν ουν
πρωτοι της Παυλου διδασκαλιας απηλαυσαν, ακουσον πως αυτο τουτο ο Παυλος
ηινιξατο· Ἐαν γαρ, φησι, πολλους παιδαγωγους εχητε εν Χριστωι Ἰησου, αλλ' ου πολλους
πατερας. Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου δια του Ευαγγελιου εγω υμας εγεννησα· ο δε γεννησας
πρωτος εις φως αγει το τεχθεν. Και παλιν, Ἐγω εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισε· δεικνυς οτι
πρωτος την διδασκαλιαν κατεβαλλετο. Ὅτι δε χαρισμασιν εκομων πνευματικοις,
εκειθεν δηλον· Ευχαριστω τωι Θεωι μου επι τηι χαριτι του Θεου, τηι δοθεισηι υμιν εν
Χριστωι Ἰησου, οτι εν παντι επλουτισθητε εν αυτωι, ωστε υμας μη υστερεισθαι εν μηδενι
χαρισματι. Και μην οτι σοφιας μετειχον 51.152 της εξωθεν, εξ ων πολλους και μακρους
κατα της σοφιας αποτεινει λογους, δηλον ημιν εποιησεν. Ουδαμου γαρ αυτο ταχεως εν
ετεραι ποιησας Ἐπιστοληι, ενταυθα και πολληι κεχρηται τηι κατηγοριαι· και μαλα εικοτως.
Ἐπειδη γαρ εντευθεν η φλεγμονη γεγονεν, εκει και την τομην επηγαγεν, ουτω λεγων·
Ου γαρ απεστειλε με Χριστος βαπτιζειν, αλλ' ευαγγελιζεσθαι, ουκ εν σοφιαι λογου, ινα
μη κενωθηι ο σταυρος του Χριστου. Ὅρα ποση κατηγορια της εξωθεν σοφιας, οτι μη
μονον μηδεν φαινεται συντελουσα προς την ευσεβειαν, αλλα και εμποδισμα και
κωλυμα γινεται. Καθαπερ γαρ τα λαμπρα των σωματων, και των οψεων ευειδεις και
καλαι, αν μεν τινα καλλωπισμου προσθηκην εξωθεν λαβωσιν, εις την της οικειας
ευμορφιας βλαπτονται δοξαν, των υπογραμματων και των υπογραφων και της αλλης
επιτεχνησεως μεριζομενων προς εαυτας τον του καλλους επαινον· αν δε μηδεν
επαγαγηις αυταις, μαλλον αυτων εκφαινεις την ευμορφιαν, γυμνης καθ' εαυτην της
ωρας αγωνιζομενης, και ολοκληρον καρπουμενης το θαυμα· ουτω και επι της ευσεβειας
και της νυμφης της πνευματικης, αν μεν τι των εξωθεν επεισαγαγηις αυτηι, η πλουτον, η
δυναστειαν, η λογων ισχυν, εκενωσας την δοξαν αυτης, ουκ αφεις ολοκληρον αυτης
φανηναι το θαυμα, αλλ' εις πολλα καταμερισας αυτης την δοξαν· εαν δε αφηις γυμνην
καθ' εαυτην αγωνιζεσθαι, παντα αποστησας τα ανθρωπινα, τοτε ακριβως αυτης
φανειται το καλλος απαν, τοτε εκλαμψει σαφως η αμαχος ισχυς, οταν μητε πλουτου,
μητε σοφιας, μητε δυναστειας, μητε ευγενειας, μητε αλλου τινος των ανθρωπινων
δεηθεισα, παντων δυνηται κρατειν και περιγινεσθαι, δι' ανθρωπων ευτελων και
ταπεινων και ηπορημενων και πενητων και ιδιωτων, και ασεβων ρητορων και
φιλοσοφων και τυραννων, και της οικουμενης κρατουσα απασης. ∆ιο και Παυλος
ελεγεν· Ουκ ηλθον καθ' υπεροχην λογου, κηρυττων υμιν το μαρτυριον του Θεου· και,
Τα μωρα του κοσμου εξελεξατο ο Θεος, ινα καταισχυνηι τους σοφους. Ουχ απλως ειπε,
τα μωρα, αλλα, Τα του κοσμου μωρα· ου παντως δε, οτι τα του κοσμου μωρα, και παρα
τωι Θεωι μωρα· αλλα πολλοι των ενταυθα δοκουντων ειναι ανοητων, παρα τωι Θεωι
παντων εισι των αλλων σοφωτεροι· ωσπερ ουν και πολλοι των εν πενιαι ζωντων
ενταυθα, παντων εισιν ευπορωτεροι παρα τωι Θεωι. Ἐπει και ο Λαζαρος εκεινος παντων
πτωχοτερος ων εν τωι κοσμωι, παντων ην ευπορωτερος εν τοις ουρανοις. Μωριαν τοινυν
του κοσμου καλει τους ουκ εχοντας γλωτταν ηκονημενην, τους της εξωθεν ου
μετεσχηκοτας σοφιας, τους ευγλωττιας απεστερημενους. Και τουτους εξελεξατο, φησιν,
ο Θεος, ινα καταισχυνηι τους σοφους. Και πως, ειπε μοι, δια τουτων εκεινοι
καταισχυνονται; ∆ια της των πραγματων πειρας. Ὅταν γαρ την χηραν την εξω
καθημενην και προσαιτουσαν, πολλακις δε και το σωμα αναπηρον ουσαν εξετασηις περι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

αθανασιας ψυχης, περι σωματων αναστασεως, περι προνοιας Θεου, περι της κατ' αξιαν
αντιδοσεως, περι των ευθυνων των εκει, περι του φοβερου δικαστηριου, περι των
αποκειμενων τοις κατορθουσιν αγαθων, περι των ηπειλημενων τοις αμαρτανουσι
τιμωριων, περι των αλλων απαντων· ειτα μετα ακριβειας αποκρινεται και πληροφοριας
πολλης· ο δε φιλοσοφος και μεγα επι κομηι και βακτηριαι 51.153 φρονων, μετα τους
πολλους και μακρους των λογων διαυλους, μετα τας πολλας και ακαιρους αδολεσχιας,
μηδε χαναι δυναται, μηδε διαραι στομα περι τουτων εχει· τοτε γνωσηι καλως, πως
Ἐξελεξατο τα μωρα του κοσμου ο Θεος, ινα καταισχυνηι τους σοφους. Ἅπερ γαρ εκεινοι
δι' απονοιαν και υπερηφανιαν ουκ ηδυνηθησαν ευρειν, της μεν του Πνευματος εαυτους
αποστησαντες διδασκαλιας, τοις δε οικειοις λογισμοις το παν επιῤριψαντες, ταυτα οι
πτωχοι και απεῤριμμενοι, και της εξωθεν απεστερημενοι παιδευσεως, μετα ακριβειας
εμαθον απαντα, της εκ των ουρανων εξαρτησαντες εαυτους διδασκαλιας. Ουκ ενταυθα
δε μονον ισταται κατηγορων της εξωθεν σοφιας, αλλα και ετερα τουτων πλειονα
προστιθησι λεγων· Ἡ σοφια του κοσμου τουτου μωρια παρα τωι Θεωι· και παραινων τοις
ακουουσι παλιν μετα πασης αυτοις ατιμιας και σφοδροτητος ελεγεν· Ει γαρ τις δοκει,
φησιν, εν υμιν σοφος ειναι εν τωι αιωνι τουτωι, μωρος γενεσθω, ινα γενηται σοφος· και
παλιν· Γεγραπται, Ἀπολω την σοφιαν των σοφων, και την συνεσιν των συνετων
αθετησω· και παλιν, Κυριος γινωσκει τους διαλογισμους των ανθρωπων, οτι εισι
ματαιοι.
ςʹ. Ἀλλ' οτι μεν σοφιας μετειχον οι Κορινθιοι, δηλον εκ τουτων· οτι δε μεγα
εφρονουν και εφυσωντο, παλιν εξ αυτης της Ἐπιστολης εστι φανερον. Κατηγορησας
γαρ που του πεπορνευκοτος, επηγαγε λεγων· Και υμεις δε πεφυσιωμενοι εστε. Ὅτι δε εκ
της απονοιας προς αλληλους ηριζον, και αυτο τουτο εδηλωσε παλιν ειπων· Ὅπου γαρ
εν υμιν ερις και ζηλος και διχοστασιαι, ουχι σαρκικοι εστε, και κατα ανθρωπον
περιπατειτε; Και τις ο της εριδος τροπος; Εις πολλους αρχοντας κατετεμον εαυτους, και
δια τουτο φησι· Λεγω δε τουτο, οτι εκαστος υμων φησιν· Ἐγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε
Ἀπολλω, εγω δε Κηφα. Ταυτα ελεγεν, ουκ επειδη Παυλωι και Κηφαι και Ἀπολλωι
προσενεμον εαυτους, αλλα τοις ονομασι τουτοις αποκρυψαι βουλεται τους της στασεως
αιτιους γεγενημενους, ωστε μη φανερους καταστησας, φιλονεικοτερους ποιησαι, και εις
μειζονα αναισχυντιαν αγαγειν. Ὅτι γαρ ου Παυλωι και Πετρωι και Ἀπολλωι προσενεμον
εαυτους, αλλ' ετεροις τισι, και τουτο εκ των εξης δηλον. Ἐγκαλεσας γαρ αυτοις επι τηι
διαστασει ταυτηι, παλιν επηγαγε λεγων· Ταυτα δε, αδελφοι, μετεσχηματισα εις εμαυτον
και Ἀπολλω δι' υμας, ινα εν υμιν μαθητε το μη υπερ ο γεγραπται φρονειν, ινα μη εις
υπερ του ενος μη φυσιουσθε κατα του ετερου. Πολλοι γαρ των ιδιωτων ουκ εχοντες
οικοθεν επαιρεσιν, ουδε τους πλησιον δακνειν, προστησαμενοι τινας εαυτων αρχοντας,
τοις εκεινων πλεονεκτημασιν εις την καθ' ετερων υπερηφανιαν εκεχρηντο· και η των
διδασκοντων αυτους σοφια της ετερων αυτοις απονοιας εγενετο προφασις· οπερ
εσχατης δοξομανιας ην, οικοθεν ουκ εχοντας εναβρυνεσθαι, ταις ετερων υπεροχαις
αποχρησθαι εις την κατα των αδελφων υπεροψιαν, Ἐπει ουν και εις απονοιαν ηρθησαν
και διεστασιαζον, και εις πολλα κατετεμνον μερη εαυτους, και μεγα εφρονουν επι τηι
διδασκαλιαι, ως οικοθεν τε και παρ' εαυτων ευροντες, αλλ' ουχ ως ανωθεν δεξαμενοι
και εκ της του Θεου χαριτος τα της αληθειας 51.154 δογματα, βουλομενος αυτων
καταστειλαι το φυσημα, ευθεως απο των προοιμιων κλητον αυτον εκαλεσε, μονονουχι
λεγων· Ει εγω ο διδασκαλος ουδεν οικοθεν ευρον, ουτε προτερον αυτος τωι Θεωι
προσηλθον, αλλα κληθεις τοτε υπηκουσα, πως υμεις οι μαθηται, και παρ' εμου τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

δογματα δεξαμενοι, δυνασθε μεγα φρονειν, ως αυτοι τουτων ευρεται γενομενοι; ∆ια
τουτο και προιων ελεγεν αυτοις· Τις γαρ σε διακρινει, τι δε εχεις ο ουκ ελαβες; ει δε και
ελαβες, τι καυχασαι ως μη λαβων; Ουδεν ουν αλλο εστι το Κλητος τουτο, αλλ' η
ταπεινοφροσυνης διδασκαλια, και τυφου καθαιρεσις, και πασης αλαζονειας καταστολη·
ουδεν γαρ εστιν, ουδεν ουτως ο συγκρατειν και συνεχειν ημας δυναιτ' αν, ως
ταπεινοφροσυνη, και μετριαζειν, και το κατεσταλθαι και μηδεν μηδεν μηδεποτε περι
εαυτων μεγα φανταζεσθαι. Ὅπερ και ο Χριστος συνειδως, και της πνευματικης εκεινης
διδασκαλιας αρχομενος, απο ταπεινοφροσυνης πρωτον της παραινεσεως ηρξατο, και το
στομα ανοιξας, τουτον πρωτον εισηνεγκε τον νομον, ουτως ειπων· Μακαριοι οι πτωχοι
τωι πνευματι. Καθαπερ γαρ τις οικιαν μεγαλην και λαμπραν οικοδομεισθαι μελλων,
αναλογον καταβαλλεται τον θεμελιον, ωστε δυνηθηναι το μετα ταυτα επιτιθεμενον
ενεγκειν βαρος· ουτω δη και ο Χριστος, την μεγαλην εκεινην οικοδομην της φιλοσοφιας
εν ταις ψυχαις αυτων εγειρων, ωσπερ τινα θεμελιον και τροπιν ασφαλη και κρηπιδα
βεβαιαν και ακινητον, την της ταπεινοφροσυνης προκαταβαλλεται παραινεσιν, ειδως
οτι ταυτης εῤριζωμενης εν ταις διανοιαις των ακουοντων, απαντα αλλα της αρετης
μερη μετα ασφαλειας οικοδομεισθαι δυναται. Ὥσπερ ουν ταυτης απουσης, καν απασαν
τις την λοιπην αρετην κατορθωσηι, εικη και ματην και εις ουδεν δεον εστι πεπονηκως,
κατ' εκεινον τον επι της ψαμμου την οικιαν οικοδομησαντα, ος τον μεν πονον υπεμεινε,
του δε κερδους ουκ απωνατο, επειδη θεμελιον ου κατεβαλεν ασφαλη· ουτως ο χωρις
ταπεινοφροσυνης οτιουν μετιων αγαθον, απωλεσεν απαντα και διεφθειρε.
Ταπεινοφροσυνην δε, ου την εν ρημασι λεγω, ουδε την επι της γλωττης, αλλα την εν τηι
διανοιαι, την απο της ψυχης, την εν συνειδοτι, ην ο Θεος δυναται μονος οραιν. Ἀρκει
τουτο το πλεονεκτημα, και καθ' εαυτο πολλακις φαινομενον, ιλεω ποιησαι τον Θεον.
Και τουτο ο τελωνης εδηλωσεν· ουδεν γαρ εχων αγαθον, ουδε απο κατορθωματων
φανηναι δυναμενος, ειπων μονον, Ἱλασθητι μοι τωι αμαρτωλωι, κατηλθεν υπερ τον
Φαρισαιον δικαιωθεις· καιτοι γε ουδε ταπεινοφροσυνης ησαν εκεινα τα ρηματα, αλλ'
ευγνωμοσυνης μονον. Ταπεινοφροσυνης μεν γαρ εστιν οταν μεγαλα τις εαυτωι
συνειδως, μηδεν μεγα περι αυτου φανταζηται· ευγνωμοσυνη δε, οταν, αμαρτωλος ων,
αυτο τουτο ομολογηι. Ει δε ο μηδεν εαυτωι συνειδως αγαθον, επειδη τουτο, οπερ ην,
ωμολογησεν, ουτω τον Θεον εις ευνοιαν επεσπασατο, ποσης απολαυσονται παῤρησιας
οι πολλα μεν εχοντες εαυτων κατορθωματα ειπειν, παντων δε εκεινων
επιλανθανομενοι, και εις τους εσχατους εαυτους αριθμουντες; 51.155 Καθαπερ ουν και ο
Παυλος εποιησε· πρωτος γαρ απαντων ων των δικαιων, πρωτον εαυτον των
αμαρτωλων ελεγεν ειναι· ουκ ελεγε δε μονον, αλλα και επεπειστο παρα του ∆ιδασκαλου
μαθων, οτι μετα το παντα ποιησαι αχρειους δουλους εαυτους χρη καλειν. Τουτο εστι
ταπεινοφροσυνη, τουτον ζηλωσατε οι κατορθωματα εχοντες, τον δε τελωνην υμεις οι
αμαρτηματων γεμοντες, και ομολογωμεν ωσπερ εσμεν, και το στηθος πληττωμεν, και
την διανοιαν πειθωμεν μηδεν μεγα περι εαυτων φανταζεσθαι. Ἂν γαρ ουτως ωμεν
διακειμενοι, αρκει τουτο ημιν εις προσφοραν και θυσιαν· καθαπερ και ο ∆αυιδ ελεγε·
Θυσια τωι Θεωι πνευμα συντετριμμενον· καρδιαν συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο
Θεος ουκ εξουδενωσει. Ουχ απλως ειπε τεταπεινωμενην, αλλα και συντετριμμενην· το
γαρ συντετριμμενον, και διακεκλασμενον· ουδε γαρ, εαν βουληται, επαρθηναι δυναται.
Ουτω δη και ημεις μη ταπεινωσωμεν μονον την ψυχην την ημετεραν, αλλα και
συντριψωμεν και 51.156 κατανυξωμεν· συντριβεται δε οικειων αμαρτηματων
μεμνημενη συνεχως. Ἂν ουτως αυτην ταπεινωσωμεν, ουδε βουλομενη προς τυφον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

αναστηναι δυνησεται, ωσπερ τινος χαλινου του συνειδοτος επιλαμβανομενου
διεγειρομενης αυτης, και καταστελλοντος και πειθοντος μετριαζειν εν απασιν. Ουτω
δυνησομεθα παρα τωι Θεωι και χαριν ευρειν· Ὅσωι γαρ μεγας ει, φησι, τοσουτωι ταπεινου
σεαυτον, και εναντιον Κυριου ευρησεις χαριν. Ὁ δε παρα τωι Θεωι χαριν ευρων ουδενος
αισθησεται χαλεπου, αλλα και ενταυθα δυνησεται μετα της του Θεου χαριτος εκεινα
απαντα μετ' ευκολιας διαδραμειν τα δεινα, και τας εκει κειμενας τοις αμαρτανουσι
διαφυγειν τιμωριας, της χαριτος του Θεου πανταχου προηγουμενης, και παντα
εξευμενιζουσης αυτωι· ης γενοιτο παντας ημας απολαυειν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι
ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34


